Dhimma waraana Itoophiyaarratti  Manni Maree Nageenyaa UN murtoo irra hin gahin hafe

Manni Maree Nageenyaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii (UNSC) dhimma waraana Itoophiyaatti gaggeeffamaa jiruu irratti Onkoloolessa 21, 2022 balbala cufachuun kora gaggeeffatee ture. Haa ta’u garuu walgahicha irratti yaada furmaataa dhiyaate irratti osoo walii hin galamiin hafuutu himame. Gama biraan har'a magaalota Itoophiyaa garaagaraa keessatti hiriirri dhiibbaa fi gidduugalummaa biyyoota Lixaa balaaleffatu gaggeeffameera. UNtti Ambsaaddara US kan ta’an Ambaasaaddar Liindaa Toomas ibsa kaleessa gaazexeessitootaf kennaniin waraana Itoophiyaatti gaggeeffama jiru dhaabsisuuf yaada furmaataa dhiyaate irratti manni maree nageenyaa osoo walii hin galin hafuu dubbatan. “Manni Maree Nageenyaa yaada furmaataa baasuu irratti walii galuu dhabuun isaa nama gaddisiisa,” jedhan Ambasaaddar Liindan. Waraana Itoophiyaatti gaggeeffamaa jiru irratti akka mariyatamuuf ajandaa fi yaada furmaataa kan dhiyeessan biyyoota Afrikaa sadii fi Norway yoo ta'an yaada dhiyaate irratti miseensonni mana maree UN walii hin galle jedhame. Ambasaaddar Ibsa miidiyaaf laatan kanaan haalli Itoophiyaa keessa jiru toa’nnoon ala ta’uu, walitti dhufeenyi hawaasaa gargar caccabuu fi lammiilen nagaan rakkoo hamaa keessa jiraachuu isaanii dubbii Barreessaa Olaanan UN Antooniyoo Guteerez kana dura jedhan irraa fudhachuun dubbatan. Hanga ammaatti hojjattoonni namoomaa 26 sababa waraana Itoophiyaatti gaggeeffamaa jiruun du’uu isaanii kan dubbatan qondaalli US kun, loltoonni Itoophihyaa, Ertiraa fi TPLF kumaatamaan lakkaa’aman waraana hamaatti jiru jedhan. “Waggoota lamaan darban keessatti namoonni walakkaa miliyeenaa ta’an du’aniiru. Rakkoon hamaan kana caalu akka hin mudanneef kuni US baay’ee yaaddessa, hunda keenya yaaddessuu qaba,” jedhan Ambasaaddar Liindan. Itti dabaluunis, “waggoota lamaan darban keessatti hojjattoonni deeggarsa namoomaa 26 du’uu isaanii har’a dhageenyee jirra. Kana jechuun ji’atti [hojjattoota namoomaa] lamatu du’a,” jedhan. Gama biraan ammoo Gamtaa Afrikaa jalatti mariin Nagaa Afrikaa Kibbaatti Onkoloolessa 24 akka itti fufu godhamuu isaatti akka gamadan himan. Mootummaan Itoophiyaa fi aanga’oonni Tigraay marii Afrikaa Kibbbaatti akka gaggeeffamuuf Gamtaan Afrikaa affeere irratti akka hirmaatan beeksisanii jiru. Marii kana irratti hirmaachuf qaamoleen lachuu fedhii agarsiisuun isaanii waan dansaa ta’uu kan himan Ambasaaddar Liindan mootummaan Itoophiyaa fi aanga’oonni Tigraay waraana dhaabanii carraa kanatti fayyadamuun marii akka gaggeessan gaafatan. Kanaaf ammoo US karaa dippilomaasii tattaaffii Gamtaan Afrikaa taasisu deeggaraa akka jiruu bu’aa marii nagaa qaamoleen lamaan irratti walii galan kan cabsu kamuu irratti tarkaanfii akka fudhattu dubbatan.


MM Abiy Ahimad waraanni Tigraay akka xumuramu himan

Ministarri Muummee Abiy Ahimad waraanni naannoo Tigraayi keessatti gaggeeffamaa jiru “xumuramee nagaan akka bu’u” dubbatan. Abiy Ahimad kana kan jedhan sirna Wiirtuu Gabbisa Dandeettii, naannoo Oromiyaa magaala Buraayyutti ijaarame Onkoloolessa 20, 2022 wayita eebbisiisanittidha. Waraanni naannoo Tigraay Sadaasa 4, 2020 naannoo Tigraayiitti eegaluun booda gara naannoolee ollaa Amaaraafi Affaariitti baballachuun lammiileen miiliyoonaan lakkaa’aman akka bakka jireenyaasaanii buqqaafaman taasiseera. Waraannii waliigaltee namoomaatiif jecha erga baatiiwwan shaniif dhaabbate tures, Hagayya keessa deebii’ee yeroo sadaffaaf eegaluun lolli cimaan gaggeeffamaa jira. MM Abiy garuu “Haalli Kaaba Itoophiyaa jiru xumura ni argata, nagaanis ni bu’a. Bara baraan wal waraana itti hin fufnu. Yeroo gabaabaa keessatti obboloota keenya Tigraay waliin nagaa fi misoomaaf akka waliin dhaabannu abdiin qaba,” jedban. Itti dabalunis MM Abiy lammiilen Itoophiyaa amantii fi sanyiin wal-qoqqooduu dhiisanii guddina biyyaaf akka wal-ta’uun hojjataniif waamichas dhiyeessaniiru. Haaluma walfakakatunis mootummaan Itoophiyaa marii nagaa Onkoloolessa 24 Afrikaa Kibbaatti gaggeeffamuuf jiru irratti waamicha Komishiniin Gamtaan Afrikaa dhiyeesse fudhachuu isaa Kamisa Onkololeessa 20, 2022 beeksisee ture. Gorsaa Nageenyaa MM Abiy Ahmad kan ta’an Ambasaaddar Reedwaan Huseen, “Mootummaan Itoophiyaa marii nagaa buusuu Afrika Kibaattii gaggeeffamu irratti hirmaachuuf qophii ta’uu irra deebin mirkaneessa” jechuun fuula tiwitara isaanii iratti barreessan. Kanaan duras mariin nagaa Komishinii Gamtaa Afrikaatin durfamu Afrikaa Kibbaatti ni gaggeeffama jedhamee ture sababa rakkoolee ‘lojistikiitin’ jedhamuun yeroo hin beekamnetti darbuunsaa ni yaadatama. Amma immoo Gamtaan Afrikaa marichi akka itti fufuuf gaafa Onkoloolessa 24tti beellama qabachuu gama mootummaa Itoophiyaa irraa dhagahamera. Marii nagaa Afrikaa Kibbaatti gaggeeffamuf jira jedhame kana ilaalchisee mootummaa itoophiyaatiin alatti gama humnooti Tigraayin hanga ammaatti waanti jedhame hin jiru. Waraannni Kaaba Itoophiyaatti irra deebin Hagayya eegaleen waraanni Itoophiyaa magaalota akka Shiree fi kanneen biroo to’achuu jalqaba torban kanaa beeksisee ture. Waarana kaabaa biyyattitti gaggeeffamaa jiru kanaanis waggoota lamaan darban keessatti namoonni kumaatamaan lakkaa’aman du’ufi miliyoonooti buqqaafamutu himama.baatu.’’


Maalaawwiitti awwaalcha jumlaa namoota 25 booda lammiileen Itoophiyaa 72 biraa to’ataman

Maalaawwiitti awwalchi reeffa lammiilee Itoophiyaa ta’uu hin oollee jedhame 25 argamuu hordofee, dhiiroonni lammiilee Itoophiyaa ta’an kan biraa 72 to’atamuufi awwaalchi namoota afuris argamun ibsame. Namoonni kunneenis bakka itti dhokatanii turan bosona eegamu keessaa Kaaba daangaa biyyattii magaala Kaarongaa keessatti to’atamuu poolisiin Maalaawwii kan beeksiise. Kana malees lammiileen Maalaawwii daddabarsa lammiilee Itoophiyaa kanneen keessaa harka qabaachuun shakkaman 10 to’atamaniiru. Onkolooleessa 20, 2022 biyyatii keessatti bulchiinsa Imzimbaa bakka jedhamuufi bosona mootummaan eegamu keessaa ture bakki awwaalcha jumlaa namoota 25 kan argame. Mootummaan Itoophiyaa mootummaa Maalaawwii waliin ta'uun dhimmicha qorataa akka jiru dubbii himaan Ministeera Dhimma Alaa Itoophiyaa Ambasaaddara Mallas Alam dubbatan. Bakki awwaalchaa kunis bakka amma lammiilee Itoophiyaa 72 gaafa Onkolooleessa 21, 2022 itti to’ataman irraa gara kibbaatti fageenya km 300 irratti argama jedhameera. Ijoollee dhiiraa naannichaa kanneen damma bosonicha keessaa muruu deemaniitu jalqaba ajaa qaama namaa tortoree cimaan itti dhufnaan booda ammoo mataa dabalatee qaama namootaa ta’uu akka adda baasan dubbatan. Ijoolleen kunneenis waan argan jaarsoolii ollaasaaniitti erga himaniin booda, dhimmichi poolisiitti himamuun gara bosonichaa deemuun bakki awwaalcha jumlaa sun adda baafame. Kamisa Onkolooleessa 20, 2022 ganamas dabalataan awwaalcha namoota 25 guyyaa Roobii argameen alatti bakki namoonni afuri itti awwaalaman argamuutu gabaafame. Ministirri Dhimma Nageenyaa biyyattii, Jeen Sendezaa kan bakka awwaalcha jumlaa kanaatti imaluun argan, madda du’a namoota kanaa adda baasuuf qorannoo gaggeessuuf aanga’oonni karoora qabaachuu dubbatan. Namoonni nama dadabarsan Maalaawwii biyya yeroo hunda namoonni dhibbaan lakkaa’aman to’atamaniitti rakkoo cimaa ta’aa jira. Namoonni to’atamanis karaa seeraan alaatiin waan biyyattii seenanif deebiisanii gara dhufaniitti ari’atamu. Ebla darbe keessas baqattoonni seeraan alaa 140 poolisii Maalaawwiin to’atamanii ture. Isaanis lammiilee Itoophiyaa 130, jaha lammiilee Baangilaadish fi tokko Paakisitaan irraa turan. Namoonni karaa seeraan alaa biyyattii seenuun to’ataman kunneenis himannaan irratti dhiyaachuuf jira. Ammas lammiilee Itoophiyaa 72 fi lammiilee Maalaawwii 10 Kamisa to’ataman dhiheenyatti mana murtiitti dhiyeeffamuun, himannaawwan hedduu daddabarsa namootaafi seerawwan immigireeshinii cabsuuf deebii akka kennan taasifamu jedhameera. Haaluma walfakkaatunis Dhaabbanni Baqattoota Idil-addunyaa (IOM) ibsa Onkoloolessa 20 baaseen, dhimma awwaalcha jumlaa lammiilee Itoophiyaa Maalaawwiitti argameetti gadduufi yaadda’uu ibse. Lammummaafi haalli du’a namoota kanaa qoratamaa jiraachu kan hime ibsi IOM kun, Maalaawwiin godaantoota gara Afriikaa Kibbaa imalaniif daandii akka taate kaaseera. Yeroo baayyee godaantoonni karaa seeraan alaatiin namoota nama dadabarsaniin dadabarfamani, hidhaa, dararaa, saamicha humnaa fi du’aafilleen saaxilamtoota jedha. Bitooteessa 2020 keessa fakkeenyaaf, reeffii lammiilee Itoophiyaa 64 konkolaataa fe’umsaa karaa afura baafatan hin qabne keessatti ukkaamfamanii du’anii Mozaambiikiitti argamu yaadateera ibsichi. Taateen tibbanaa kunis kan rakkinna godaansa seeraan alaa karaa daandii kibbaatti taasifamuuf deebii atattamaa barbaachisu tu’a agarsiiseedhas jedhan. Dhumarratti dhaabbanni IOM maatiiwwan namoota du’aniif kanaaf gadda itti dhagahame ibsuun, baqattootaaf garaagarummaa sadarkaa isaanii malee bakka imala saanii hundatti eegumsiifi tiki akka taasifamuuf mootummootaaf waamicha taasiseera.


Awwaalli jumlaa lammileen Itoophiyaa keessatti argaman Maalaawwiitti argame

Maalaawwiitti awwaalchi jumlaa godaantonni Itoophiyaarraa ta’an 25 keessatti argaman argamuun ibsame. Kutaa bulchiinsa Kaaba Maalaawwii bakka Mizimbaa jedhamtutti awwaala jumlaa bosona keessatti argame keessatti reeffi godaantota lammilee Itoophiyaa argamuu isaa poolisiin biyyattii mirkaneesse. Awwaala bosona guddaa kana keessatti argame kana keessa reeffi lammilee Itoophiyaarraa godaanan 25 akka argamanidha poolisiin biyyattii kan ibse. “Odeeffannoon baka sanarraa argame akka eerutti namoonni miidhaman Itiyoophiyaanotadha,” jechuun poolisiin Maalaawwii ibsa baaseen addeesseera. Namoonni reeffi isaanii argame kunneen umuriin isaanii wagga 25 hanga 40 kan ta’an yoo ta’u, sababa maaliin akka du’an qorannoon gaggeeffamaa jiraachuun ibsameera. Dhuma wagga kanaarraa kaasee godaantonni 221 akka qabamanii turaniifi isaan keessaa ammoo 186 kan ta’an lammilee Itoophiyaa akka turan poolisiin himeera. Godaantonni Maalaawwii keessatti qabaman hedduun karaa Maalaawwii goruudhaan gara Afrikaa Kibbaa, Awurooppaafi Ameerikaatti kan ce’an akka ta’e irra deddeebiin ni himama. Kanaan duras reeffi godaantotaa Maalaawwiifi Mozaambik keessatti argameera. Waxabajji darbe keessa Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii (UN) ibsa baaseen kaampii godaantotaa baqattootaa Maalaawwii keessatti  Itoophiyaanonni miidhamtoota godaansa seeraan alaa akka argamaniifi saamichiifi rakkoon isaanirra akka gahu beeksisuun isaa ni yaadatama. Kaampii godaantotaa Dizaaleekaa jedhamu keessatti dhiironni, dubartoonniifi daa'imman irratti miidhaan akka raawwatamuu ifa kan bahe hordoffii UNtti Waajira To'annoo Qorichaafi Yakkaa  (UNODC) fi poolisii Malaawwii waliin taasisaniinidha. Dhaabbatichi miidhamtoota 90 ol ta'an baraaruu isaa ibsee, hedduun isaanii dhiirota Itoophiyaarraa ta'an umuriin isaanii waggaa 18 hanga 30 ta'anidha jedheera. Kaan ammoo ijoolleefi dubartoota umuriin isaanii waggaa 12 hanga 24 ta'an yoo ta'u, lammilee Itoophiyaa, Buruundiifi Dimokiraatik Rippablik Koongoo irraa ta'anidha. Bakka sanatti bifa gabaa fakkaatuun ijoolleen ol adeemoo kan gurguramaniifi warri gurguraman ammoo hojii humnaafi daldala saal-qunnamtiif akka saaxilaman bakka bu'aan UNODC Maakswel Maatiwel dubbataniiru. Gabaasni UNODC Waxabajji keessa baase, godaantota namoota seeraan ala daddabarsaniin warra miidhaman keessatti daa'imni umuriin waggaa 10 keessatti argamti jedheera. Godaantonni tokko tokko gudeedamaa, reebichi irratti raawwatamaa, akkasumas daa'imman hojii qonnaa dirqamaa irratti akka bobbaafaman gabaasichi eereera. Isaan keessaa ijoolleen shamarranii gariin isaanii ammoo  karaa namoota seeraan ala daddabarsaniin daldala saal-qunnamtiitiif gara Afrikaa Kibbaafi biyyoota birootti kan gurguraman yoo ta'u, hedduun isaanii miidhaan kun irraa gahuu gabaasichi mirkaneesseera. Gadaantonni dhiiraas kaampii keessatti qonnaafi hojiiwwan humnaatti dirqamaan bobbaafamuu yaaddessaa ta'uu gabaasichi himeera. Kaampichi akka wiirtuu warra seeraan ala namoota daddabarsaniitti gargaaraa akka jiruufi miidhamtootas sobaan daangaarra qaxxaamursiisanii gara Maalaawwii akka isaan geessan himama. Godaantonni miidhaan irra gahu kunneenis hojiidhaaf gara Afrikaa Kibbaa geeffamtu jechuun sossobamuun Itoophiyaa, Buruundiifi Koongoo irraa warra fudhataman yoo ta'an kaampicha keessa maallaqa hanga Maalaawwiitti ittiin geeffaman akka kaffalaniif akka dirqisiifaman gabaasichi ibseera.


'Mala humna waraanuu TPLF laaffisuun magaalota ijoo to'achuun itti fufeera'-Mootummaa

Mootummaan Itoophiyaa naannoo Tigraay keessatti magaalota ijoo to'achuu itti fufuu beeksise. Ministeera Tajaajila Kominikeeshinii Mootummaa waabeffachuun fuulli Feesbuukii Raayyaa Ittisa Biyyaa Itoophiyaa ibsa qoodeen ''mala waraanuu TPLF laaffisuun Raayyaan Ittisa Biyyaa Itoophiyaa magaalota ijoo naannoo Tigraay to'achuu itti fufera'' jedhe. Ibsi mootummaa ku kan dhagaahame mariin nagaa Gamtaa Afrikaan hoogganamu Afrikaa Kibbaatti har'a yeroo jalqabaaf ta'aamuuf wayita jiramuttiidha. ''Kana yeroo raawwatus magaalota keessatti waraanni akka hin adeemsifamne mala hojiirra ooleeni'' jedha. Torbanoota darban mootummaan Itoophiyaa magaalota naannoo Tigraay akka Koram, Allaamaaxaa fi Shiree t'achuu kan beeksise yeroo ta'uu, ibsa isaa alanaa keessatti garuu magaalota haaraa to'ataman ''magaalota muteessoo'' jechuun ibse malee maqaa hin dhoofne. Asoosheetiid Pirees maddeen isaa hojii gargaarsaa irratti boobba'an waabeffachuun gabaasa baaseen garuu magaalaan Adawaa harka raayyaa ittisa biyyaa fi humnoota Eertiraa galteetti jedheera. Mootummaan Dhaabbilee gargaarsaa waliin ta'uun naannolee to'ate keessatti deeggarsi namoomaa akka qaqqabu, tajaajillonni bu'uraa adda citanii turanis akka deebi'ee eegalu qophiin akka jabaatus ibseera. Naannolee amma harka mootummaa galan keessattis bulchiinsi uummataa akka hundeeffamus ibseera. Jaarsummaa Gamtaa Afrikaatiin mariin nagaa mootummaa Itoophiyaa fi humnoota Tigraay gidduutti godhamuuf bakka buutotni Tigraay Dilbata kaleessaa Afrikaa Kibbaa galuun ibsameera. Waraana naannoo Tigray keessatti godhamaa jiruun injifannoo argachaa jiraachuu kan himu mootummaan marii karaa nagaa godhamuufis bakka buutotni isaa ganama kana gara Afrikaa Kibbaa imaluu beeksiseera. ''Kuni kanaan osoo jiruu karaa Gamtaa Afrikaa marii nagaa Afikaa Kibbaatti godhamu irrattis kan hirmaatu ta'a. Carraa kanas waraana kana karaa nagaa furuuf carraa jiru godhee ilaala.'' Mariin nagaa kun rakkoo Kaaba Itoophiyaa aarsaa Raayyaa Ittisa Biyyaatiin sirrachaa dhufe daranuu cimsuuf hiree gaarii dha jechuunis ibse. Onkololessa 21 Manni Maree Nagenyaa UN dhimma waraana Itoophiyaaratti walgahii ta'us yaada waloo tokkorra osoo hin gahiin xumurameera. UNtti Ambsaaddara US kan ta’an Ambaasaaddar Liindaa Toomas ibsa kaleessa gaazexeessitootaf kennaniin waraana Itoophiyaatti gaggeeffama jiru dhaabsisuuf yaada furmaataa dhiyaate irratti manni maree nageenyaa osoo walii hin galin hafuu dubbatan.


Tigiraay, Adi Daherootti xiyyaarri namoota nagaa haleeleeraa?

''Haleellaan xiyyaaraa wayita nu ijoolleekoo wajjin TV daawwata turre tasa nurra gahe'' jedha namni haleellaa Fulbaana gara xumuraa magaalaa naannoo Tigiraayitti argamtu Adi Daherootti qaqqabeen miidhaman. Haleellaa sanaan namoonni saddeet du’uun, namoonni hedduun madaa’uutu gabaafame. Adi Daheroon dirree lolaa, iddoo hidhattoonni TPLF humnoota waraanaa Itoophiyaa fi Ertiraa wajjiin itti wal-waraananitti dhiyoo turte. Waanta yeroo sanatti mudate ilaalchisee odeeffannoo wal-faalleesanitu himamaa ture- Taatullee gaazixessitoonni naaannicha akka hin geenye daangeeffamaniiru. Viidiyoowwan muraasni naannichaa  bahanii fi suuraa saatalaayitii naannichaa argamaniirra walitti gumeessuu yaalleera. TPLF haleellaa sana humna qilleensaa Ertiraatu manneen jireenyaa naannoo Adi Daherootti Fulbaana 27 raawwatee jedhee himata. ''Boombii darbatanii namooota nagaa heddu ajjeesan, namoota nagaa hedduu madeessanii, manneen daaraa godhani,'' jedhe TPLF. Qondaalli olaanaa Tigiraayi Kindiyaa Gibirehiwoot, jeettii waraanaa Ertiraa MiG-29  jedhamutu haleellaa sana raawwate jedha. Mootummaan Itoophiyaa akka jedhutti, xiyyaaronni isaa Fulbaana 27 magaalicha haleele, haleellaa kan raawwatame maadheewwan waraanaa TPLFtti hidhata qaban qofaadha jedha. Dhugummaa  dhimmoota wayitawoo mirkaneessuurratti kan xiyyeefatu toorri mootummaatti hidhata qabu’ Ethiopia Current Issues Fact Check’ tiwitaraa gubbaatti hidhattonni TPLF haleellaan sun namoota nagaarratti qiyyaafachuu kan himan dharaa jedhe. Waraanni Itoophiyaa akka jedhutti, qabeenya waraanaaf oolfamu otoo  tarkaanfiin irratti hin fudhatamiin dursa iddoowwan namoonni nagaan jiraniirraa adda baafamutu mirkaneeffama jedhe. Viidiyoon haleellaa qaqqabe ilaallatu baheera, muraasni isaa gartuu Tv Tigiraayiin toora intarneetiirratti maxxanfame. Viidiyoon tokko haleellaan naannicha Fulbaana 27tti qaqqabuu agarsiisa, viidiyoon sun Adi Daheroorraa ta’uu hima. Taatullee nama viidiyoo sana jalaqaba waraabe adda baasun hin danda’amne. Viidiyoon guyyaa ittaanu -Fulbaana 28 Tigiraayi TV irratti bahes jira- Vidiyoon sun huccuu namoota nagaa uffatanii namoota manneen jijjigan jalaa namoota  miidhaman barbaadan agarsiisa. Viidiyoo sanarratti dubartootaa fi daa’imman ni mul’atu turan- yeroo tokko dubartiin tokko wayita mana diigame jalaa baafamtu agarsiisa. Dhiiroonni lama uffata namoota nagaa uffatanii, lamaanuu qawwee hidhachuu agarsiisa, taatullee namoonni kun eenyu akka ta’an hin beeknu. Kutaalee Itoophiyaa muraasa keessatti qawwee hidhatanii hawaasa keessatti mul’’achuun baratamaadha, taatullee naannicha yeroo sanatti hidhattoota TPLF tu to’ata ture. Namoonni viidiyoo sanarratti namoonni gaafataman akka himanitti Masqalli darbe guyyaa callisaa ture jedhan. ''Waan kun ni raawwata jennee hin yaadne.  Naannichatti sochiin waraanaa gaggeeffamaa hin turre. Naannichi iddoo namoonni hiyyeeyyiin jiraatani,'' jettee dubartiin TV Tigiraayirratti haasofte. Iddoon sun Adi Dahiroo ta’uu waantoonni akeeekan jiru. Viiidiyoo tokko tulluuwwan naannicha addatti mul’atan duubarraa agarsiisa,  suuraan kun kaartaa Guugilirratti Dhiha magaala Adi Daheroo ta’uu agarsiisa. Namni viidiyoo sana waraabe masjiida naannichatti argamu sekondiif  mul’iseera. Kunis suuraa  Guugilirratti Adi Daheroo ta’uu agarsiisudha. Masjiidichi Kaaba bakkichaatti argama. Manneen jireenya toora galanii  ijaaraman mul’isa ture. BBC ragaalee saatalaayitii duraanii amma wal bira qabee ilaaleera.  Suuraa Onkoloolessa 1,2022  naannicha kaafame  bakkicha iddoon murtaa’e tokkotti mancaatii qaqqabe agarsiisa. Badiin qaqqabe kun suuura jalqaba bara kanaatti kaafamerra hin jiru. Taatullee  Onkoloolessa 1,2022  maaltu badii sana akka qaqqabsiise suuraan sun qulqullinaan hin agarsiisu. Qondaaltoti Itoophiyaa maadheen waraanaa haleelame Adi Dahiroo jiraachu gaafanneerra, garuu deebii hin arganne. Mootummaan Itoophiyaa, TPLF namoota nagaa fi bu’uuraalee misoomaa namoota nagaa da’eeffata jechuun himata. ''Mootummaan miidhaa namoota nagaarra qaqqabutti ni  gaabba, miidhaan qaqqabu akkasi ni qorata'' jedhe. Haleellaan xiyyaaraa naannolee biroottis ni qaqqaba, garu tajaajilli qunnamtii addaan waan citeef mirkaneeffachuuf rakkisaa ta’eera. Koreen lubbu-baraarsaa addunyaa hojjataan isaa tokko Onkoloolessa 14 haleellaa Shireetti qaqqabeen ajjeeffamuu ibseera. Haleellaa biraatiin namoonni nagaan madaa’utu himame, garuu qaama walabaarra mirkaneeffachuun dhibaadha. Gamtaan Awurooppaa ''dirooniidhaan naannoo  hawaasni itti baayyatan haleeluun, namoota balaaf baayyee hamaa saaaxilamoo taasisa'' jedheera.


Itoophiyaatti hiriirri guddaan gidduugaltummaa biyyoota Lixaa fi TPLF balaaleffatu gaggeeffame

Hiriira guddaan ’gidduugaltummaa biyyoota Lixaa hin barbaachifnee’ fi TPLF balaaleffatu Itoophiyaa magaala Finfinnee dabalatee magaalota adda addaatti gaggeeffamaa jira. Hiriirri kun raayyaa ittisa biyyaa deeggaruu fi dhiibbaa biyyootni Lixaa dhimma Itoophiyaa keessa galuun TPLF deeggaran jedhu balaaleffachuuf bahame. Hiriirri baleeleffannaa kun yeroo mootummaa fi TPLF Onkoloolessa 24, 2022 Afrikaa Kibbaatti marii nagaaf taa’u jedhamee eegamutti gaggeeffame. Namootni hiriira bahan ‘’TPLF gara aangootti hin deebi’u, TPLF diina biyyaatti,’’ jechuun sagalee dhageesisaa turan. Biyyootni Lixaa TPLF fiixee du’aarra gahe baraaruuf jecha Itoophiyaa irratti dhiibbaa geessisaa jiru waan taheef kun dhaabbachuu qaba jechuun miidiyaalee biyya keessaatti yeroo dubbatan argameera. mootummaan osoo marii nagaaf waamicha godhuu TPLF marsaa sadaffaaf waraana eegalan jechuun TPLF’n balaaleffatan. Magaalaa Finfinnee, Jimmaa, Hawaasaa fi bakkeewan kaanittis hiriirri kun gaggeeffameera. ‘’Biyya abbootii keenya irraa fudhanne dabarsinee diinatti hin kenninu’’ jechuun namootni adda addaa dubbataa turan. Hiriirri wal fakkaataan Siwiizerlaandi magaalaa Biraasilsitti kaleessa gaggeeffameera. Tibbana Itoophiyaan waraanaa Kaaba Itoophiyaatti gaggeeffamaa jiruun walqabsiisee birmadummaa biyya koo irratti 'shira xaxaa' jirti jechuun Ayerlaand himatte. Ministirri Dhimmaa Alaa Obbo Damaqaan akka jedhanitti, Ayerlaand teessoo Mana-Maree Nageenyaa UN keessaa qabduun deeggarsa humnootii Tigraayiif dhiyeessuufi Itoophiyaarratti dhibbaa taasisuuf fayyadamti. Guyyoota muraasa dura MM Abiy Ahimed  “Haalli Kaaba Itoophiyaa jiru xumura ni argata, nagaanis ni bu’a. Bara baraan wal waraana itti hin fufnu. Yeroo gabaabaa keessatti obboloota keenya Tigraay waliin nagaa fi misoomaaf akka waliin dhaabannu abdiin qaba,” jedhan. Itti dabalunis MM Abiy lammiilen Itoophiyaa amantii fi sanyiin wal-qoqqooduu dhiisanii guddina biyyaaf akka wal-ta’uun hojjataniif waamichas dhiyeessaniiru. Waraanni Kaaba Itoophiyaa Sadaasa 2020 jalqabe waggoota lama guutuuf jedha. Ergasii dhiyeenya ji’oota shan tahaniif dhukaasa dhaabuun namomaa gaggeeffamuun deebi’ee jalqabe. Mootummaan Itoophiyaa naannoo Tigiraay keessaa buufataalee xiyyaaraa fi dhaabbiee federaalaa’’walabummaa biyyaaf’’ jecha nan to’adha jechuun waraanichatti akka jiru himeera. Humnootni TPLF ammoo waraana bifa haaraan jalqabe kana keessa waraanni Eertiraas jiraachuu himu. Ameerikaa dabalatee biyyootni Lixaa waraanni Eertiraa daangaa Itoophiyaa keessaa akka bahuufi haalicha hammeesuu akka hin qabne gaafataa turan. Dhiibbaa biyyootni Lixaa Itoophiyaa irratti gaggeessan ifatti beekamuu baatus mootummaan Itoophiyaa gochaa TPLF hin balaaleffatan jechuun irra deddeebiin komachaa ture. Ameerikaan ergamaa addaa Gaanfa Afrikaatti ramaduun waraanni Kaaba Itoophiyaa karaa nagaan akka hiikamuuf hojjechaa turte. Mariin nageenyaa kana dura Afrikaa Kibbaati gaggeeffama jedhamee sababa hanqina loojistkiin dabarfame Onkoloolessa 24 bara 2022 akka gaggeeffamu ibsameera. Mootummaan Itoophiyaa marii kana irratti hirmaachuuf fedha akka qabu ibsus gama TPLF waanti dhagahame hin jiru.


Miindaa taphattoota kubbaa-miilaa Itoophiyaa  leenjisaa hanga ejentiitti seeraan ala 'saamamu'

Yeroo jijjiirraa taphattootaa taphattoota 11 mallatteessuun ala taphattoota isaa ol ta’an kilaba biraarraa ofitti fiduun liigii Itoophiyaaf waan haaraa miti. Taphataan waggaa darbe madda jabina kilaba isaa ta’e barana dursaa taphattoota kilaba morkataa isaa ta’ee as bahuunis waan barame. Waggaa darbe kilabiin waancaa ol kaase yookiin lammaffaafi sadaffaa xumure taphattoota 8 ykn 9 mallatteessuu yookiin taphataa isaa ijoo kaaniitti dabarsuunis jira. Kanaaf, sababi ijoo ammoo 'dumbulloodha'. Waggoota muraasa dura miindaan taphataa tokkoo kuma 50 yeroo seene qarshii baay’ee akka ta’etti fudhatamee ture. Yeroo ammaa gatiin taphataa kubbaa miilaa tokkoo miiliyoona 7 gaheera. Kilaboonni miiliyoona 10 baasaniis jiru. Mee kilaboonni Pirimiyeer Liigii qarshii hammanaa eessaa baasaniiti kanfalu? Qarshiin hammanaawoo kiisa taphattootaa seenaa? Bara jijjiirraa taphattootaa xumurametti kilaboonni taphattoota kilaboota biraa, kan liigii gad-aanurra jiraaniifi alarraayyu fidataniiru. Kilaabiin Walqixxee fakkeenyaaf kilaboota kaan caalaa taphattoota 17 mallatteessise. Humni Ittisaa kan maqaa durii Machaalitti geeddaratemmoo taphattoota 16 mallatteessise. Kilabiin taphattoota xiqqoo mallatteesse Q. Goorgisiidha. Taphattoota 3 mallatteessise. Kilabiin tokko bara dorgommii tokko taphattoota hammanaa mallatteessise akkamiin kilabii wal utubu ijaaruun danda’ama kan jedhu gaaffiidha. Mee jijjiirraa taphattootaafi miindaarratti haa fulleeffannu. ‘’Kanfaltiin dhageessu nama naasisa. Taphataan tokko waggaa lamaaf miiliyoona 10 akka kanfalameef dhagaheera,’’ jedha gaazexeessaan ispoortii Abirahaam T/Maariyaam. Akkaataa jijjiirraan taphattoota raawwatuurratti iftoominni hin jiru jechuun dubbata. Pirimiyeer Liigii Itoophiyaa keessatti turtiin jijjiirraan taphattootaa inni xiqqaan wagga tokkodha, inni guddaan waggaa shanidha. Haa ta’u malee, seerri taphataan tokko birrii hanganaa ol mallatteessuu hin danda’u yookiin miindaan isaa/ishee kanaa ol ykn gadi ta’u hin qabu jedhu hin jiru. Kuni dhugaa addunyaan itti jirtudha. Haa ta’u malee, addunyaa kubbaan miilaa dagaage keessatti qajeelfamni ‘Financial Fair Play’ jedhu jira. Qajeelfamni kuni kilaboonni baasiin isaanii galii isaanii akka hin caalle dhorka. Kunis, jeequmsa dinagdee keessa akka hin seenne taasisa. Pirimiyeer Liigiin Itoophiyaa qajeelfama baasiifi galii kilabootaa itti to’atu qabaachuun isaa ifa miti. Jijjiirraa taphattootaa ilaalchisuun yaada isaanii akka nuuf kennan kan gaafanne Hojii Gaggeessaan waldaa aksiyoona liigichaa Obbo Kiflee Sayifa ‘’kuni dhimma federeeshiniiti’’ jechuun deebii kennan. Haa ta’u malee, Abirahaam Pirimiyeer liigichi qajeelfama galiifi baasii ittiin to’atu hinqabu jechuun ibsa. Akka inni jedhutti, waggaa sadii dura seerri galiin taphataa tokko kuma shantama akka hin caalle bahee ture jechuun hima. Seerri suni jijjiirraa ‘’gara dhabe’’ furmaata itti tolchuuf qophaa’e. Akka gaaazexeessaa kanaatti, qorannoo waggoota muraasa dura Komishiniin Ispoortii biyyattii gaggeesseen baasiin waggaa kilaboota Itoophiyaa biiliyoona 2 ni ta’a. Gaaffiin ijoo kubbaan miilaa hamma baasi kana keessaa walakkaayyuu ni deebisaa kan jedhudha. ‘’Natti hin fakkaatu’’ jedha Abirahaam. ‘’Fakkeenyaaf bara darbe kilaaboota Pirimeer Liigii hirmaatan keessaa kilaboota sadii yookiin afurin ala kaffaltii miindaarratti rakkoo qabu ture,’’ jechuun ibsa. Federeeshiniin kubbaa miilaa taphattootaafi kilaboota gidduu waldhibdeen gaafa dhalatu mariin furuu malee aangoo akka hin qabne dubbata. Nami dhimma kana itti dhiheenyaan beeku biraas yaada kanaan waliigala. Akka jedhutti, yeroo kaffaltiin taphataa kuma 50 akka hin caalle jedhame sanattis taphattooti dabalataan kanfaltii fudhatan turani jechuun ibsu. Akka namoonni itti dhiheenyaan beekan jedhanitti, kaffaltiin taphattoota liigii gad-aanurraa ol dhufaniif kanfalamu garuu xiqqaadha. Hojii gaggeessaan kilabii haaraa ol guddate ta’an tokko BBC’n gaafatee ‘’dhugaadha’’ jedhaniiru. ‘’Kaffaltiin kaanii [taphattoota] guddachuun nu miidha. Taphataa kuma 300fi kuma 500 gaafate hundaaf kanfallee hin dandeenyu. Kaffaltiin kuni iccitii itti raawwatu qaba. ‘’Taphataan kanfaltii kana hunda argata jettee hin eegin,’’ jedhan. Taphataan kanfaltii kana erga hin arganne eenyutu fayyadamaa jira? Kana dura Buna Itoophiyaaf akkasumas garee biyyaalessaaf kan taphate Efireem Wandiwasan, yeroo ammaa pirezidantii I/aanaa waldaa taphattoota pirefeshinaalaa ta'un tajaajilaa jira. ''Kubbaan waan guddataa dhufeef hammi maallaqaas dabalaa jira,''. Aangawoonni kilaboota muraasa, leenjistota muraasaafi namoota gidduu jiraniin taphattoonni qarshii isaaniif malu akka argataa hin jirre dubbata. ''Ragaa nuuf fidaa seeratti geessina gaafa jennu tole hin jedhani. Sodaattee akka taphattudha barbaadama.'' Akka Efreem jedhutti taphattoonni dhimmicha osoo saaxilani hojii isaanii dhabuu malu. ''Leenjisaa kilaba tokko waliin yoo waliigaluu baatte kilaba biraa akka hin seenne taasifamta,'' jechuun Ibsa. ''Taphattoonni galii isaaniif malu argachuu dhabuun Isaanii adda baasuun rakkisaa nutti ta'eera.'' Gaazexeessaa Abirahaamis dhimmi kuni akka jiruufi saaxiluus ragaa argachuun rakkisaa akka ta'u Ibsa. Taphattoonnis rakkoo keessa jiran ibsu malee saaxiluuf akka rakkatan hima. Maddi biraa BBC'n gaafates kanuma mirkaneessa. “Taaphataan tokko yoo kenne milkaa’af. Leenjisaadhaaf mindaa isaa kenneefii gala. Leenjisaa tokko wajjiin kilaba kan jijjiiran kanaafidha. ''Dandeettiin isaa gaarii ta’us baatu taphatichi bakka inni dhaqu wajjiin dhaqa. Leenjisaa, dura bu’aa garee … hunda wal gaheera.“ Ittaanaa pirezidaantii Waldaa Tapahattootaa kan ta’an Obbo Efreem kuni dhugaadhuma jedhu. “Hanga kana leenjisaadhaaf hanga kana ammoo anaaf kennita jedhamee kaffaltiin duraa fa’aa taasifama. Haa ta’u garuu kallattiin osoo hin taane karaa bakka bu’ootaa taasifama“ jedha. Federeeshinichi kana hambisuuf bakka buutota eeyyama qaban qofaaf qormaata kennee akka ture namni keessa beeku kun BBCtti himeera. Kana bira darbees tokkoon tokkoo taphataa bakka bu’aa mataa isaa akka qabaatu qajeelfamas akka baase yaadata. “Federeeshinichi seera baasuu irratti cimaadha. Garuu karaa ittiin to’atu hin qabu. Fakkeenyaf, yeroo jijjiirraa dhiyeenya gaggeeffame irratti qormaanni bakka bu’ootaa hin turre.” Maddi qarshii kilaboota kana maalidha? Galii fi baasii isaanii eenyutu to’ata? “Galii kee kan beektu waan tokko qabattee gabaa yoo baatedha bar,” jedha Abrahaam. Abrahaamiifi namni maqaan isaa akka hin dhahamne nu gaafate kun akka jedhanitti ammatti kilaboonni Itoophiyaa galiin isaanii beekamaan DSTV irraa kan argamu qofaadha. “Galiin DSTV irraa argamu miliyeena 9 irraa eegalee akkaataa sadarkaa isaanitti kan qoodamuudha. ‘’Kanarraa kan hafe gareewwan bulchiinsa magaala fi kanamaa dhiisii Qiddus Goorgisii fi Bunnaa fa’aayyuu bajanni isaanii hin beekamu,” jedhan Abrahamaa Taklamaariyam. “Yeroo dhiyoo pirimerliigitti kan guddate Bulchiinsi Magaalaa Walqixxee hin danda’u jechuu isaatiin deeggarsi kan godhamuuf pirezidaatii kilabichaatini.” Abirahaam akka jedhutti kilaboonni biulchiinsa magaalaa galii kan argatan galii jiraattota bulchiinsa magaalaa irra argamuudha. Kilaaboonni mootummaa kanneen akka Itiyoo Elektirikii fi Madin bajanni isaanii kaazenaa mootummaa irraayi.


Ajjeechaa miseensa mana maree Naannoo Somaalee mormuun Jigjigaatti hiriirri taasifame

Owwaalchi miseensa mana maree Naannoo Somaalee guyyaa Kibxataa buufata xiyyaaraa magaalaa Jigjigaatti dhukaasa poolisiin dhukaafamen ajjeefaman guyyaa Roobii raawwateera. Aadde Juwaariyaa Mohaammad Ibraahim dhukaasa miseensa poolisii federaalaa banameen yoo du’an namoonni shan immoo madaa’aniiru. Gaazexeessaan BBC magaalaa Jigjigaa jiru akka himetti guyyaa har’aa hiriirri ajjeechaa Aadde Juwaariyaarratti raawwate mormu mana jireenyaa isaanii biratti taasifameera. Kanneen hiriira bahan miseensi mana maree haqa akka argatan gaafataniiru. BBC’n akka odeeffateetti miseeni poolisii federaalaa ajjeechaa raawwachuun shakkame guyyaa har’aa mana murtii dhihaateera. Sababi ajjeechaa qoratamaa kan jiru yoo ta’u ajjeechaa dura miseensi kuni miseensa poolisii biroo waliin waldhabanii akka turan ibsameera. Owwaalcha sa’aa sagal irratti yeroo raawwate aangawoota dabalatee ummati lakkoofsaan hedduudha jedhame argameera. Owwaalcha dura namoonni dhibbaan lakkaa’amaniifi mormiif naannoo mana jireenyaa Aadde Juweriyaa bahan nama ajjeechaa raawwaterratti ‘tarkaanfiin akka fudhatamu’ gaafataniiru. Yeroo kanatti poolisii waliin walitti bu’ani. Gaazexeessaan BBC akka jedhetti namoonni dhagaa darbataa turan, poolisiinis imimmaanessituu dhukaaseera. Yeroo ammaa haalichi kan tasgabbaa’e yoo ta’u kanneen mormiif bahan keessaa ‘rogeessonni muraasni hidhamuu’ ibsameera. Kan hiikamanis jiru. Guyyaa Kibxataa yeroo haleellaan raawwate Aadde Juweriyaan obboleettii isaanii Ameerikaadhaa dhufan simachuuf buufata xiyyaaraa argamanii turan. Akka BBC’n odeeffateetti, dhukaasa banameen obboleettiin Aadde Juweeriyaas miidhamaniiru. Pirezidantiin Naannoo Somaalee Obbo Musxafee Umar gadda isaanii ibsaniiru. Dhaabi biyya bulchu, Paartiin Badhaadhinaa, ibsa gaddaa baaseen Aadde Juwaariyaa Mohaammad miseensa koree hojii raawwachiiftuu dhaabichaa akka turan ibse. Dhaabichi Aadde Juwaariyaan dhukaasa humna nageenyaa tokkoon dhukaafameen ajjeefamuufi dhimmicha seerri hordofaa akka jiru himeera. Haleellaan kuni Kibxata ALI Onkololeessa 15/2015 waaree booda naannoo sa’aatii 9:00 raawwate. Sababi miseensi poolisii badii kana raawwate hin ibsamne. Poolisiin badii kanaan shakkame haleellaan erga raawwate booda miseensota poolisii federaalaa biroo, humna addaa Naannoo Somaaleefi Raayyaa Ittisa Biyyaan to’annoo jala ooleera. Miseensi mana maree lubbuun isaanii darbe kuni Godina Dolloodhaa kan filaman ta’u ibsameera.


Qarshii qusachuudhaan duroomuun ni danda’amaa?

Ofii isni qarshii qusachuudhaan duroomuun ni danda’ama jettenii yaadduu? Qusannoon waliigalatti maallaqa galii gara baasiittii hin jijjiramne ykn baasii hir’isuudhaan kan argamudha. Afaan qor-diinagdeetiin yoo ibsinu ammoo galiin ida’ama baasii adda addaa fi qusannaati. Teshooma Tafarraa Tolaa (PHD) ogeessa diinagdee fi Yunivarsiitii Finfinneetti barsiisaaa dhimma kanarratti waan jedhan qabu. Akka Ogeessi kun jedhanitti,’’ qarshiin baasiirraa hafu hundi qusatamuu qaba.’’ Haa tahu malee, qusannaaan amala namootaa wajiin akka wal-qabatu dubbatu. '‘Namoonni tokko tokko baasii isaanii irraa xiqqeessanii gara qusannootti geessuu danda’u, kaan immoo kan baasii irraa hafe qofa gara qusannaatti geeddaru. Kanaaf qusannaan amala namootaa wajjiin kallattiin wal-qabata,’’ jedhu. Dr Tashoomaan akka jedhanitti murtoon diinagdee kamiyyuuu waan namni tokko '‘na gammachiisa’’ jedhee yaadurratti hirkata jedhu. '‘Namni tokko fakkeenyaaf har’a waanta itti tolu, uffata bitachuun gammachuu argachuu danda’a, kaan immoo booodaaf yaadee qusachuun gammachuu argachuu mala,’’ jedhan. Akka isaan jedhanitti isa qarshii qisaasus tahe isa qusatus nama kaantu bakkeedhaa maqaa kennaafi malee, ''jarri lameenuu qarshii isaaniidhaan hojii gammachuu bitachuu dha hojjetaa jiru,’’ jedhan. Kanaaf qabeenyas tahe qarshii haala hubannaan guutameen fayyadamuun madaala qarshii qusachuufi qisaasuu gidduu jiru tahuu akka malus himan. Qusannoon kan bu’aa fiduu danda’u qaala’insi gatii bu’aa nuti qarshi qusannee argannurraa gadi yoo tahe dha jedhu ogeessi diinagdee kuni. Fakkeenyaan gaafa hubachiisanis, ''namni tokko qarshii 100 baankii keewwatee waggaa tokko booda yoo cime cime qarshii jaha dhalaaf,’’ jedhan. Itoophiyaa keessa haala amma jiruun qala’insi gatii parsantii 34 ol tahee jira. Dr Tashoomaan akka jedhanitti, '‘qarshiin dhibba tokko waggaa darbe qusanne bara kana humni waa bituu danda’uusaa harka 34 gadi-bu’a,’’ Kanaaf akka ogeessi kuni jedhanitti biyya gatiin jireenyaa qaala’aa tahe keessatti qusannoon badaa waan nama baasu miti. Qaala’insa gatii kanaa jalaa qusannoo isaanii milqsuudhaaf namoonni, ''qabeenya kan akka lafaa irraati qarshii isaanii oolchuun fooyya’aa dha,’’ jedhan. Garuu dimshaashatti qusannaan bu’aa kan argamsiisu, ''qaala’insi gatii biyya tokko keessa jiru dhala baankii irraa argannuun gadi yoo tahe qofa dha,''  jedhu. Haala kanaan qusannaa keenya akka ka'umsaatti fayyadamnee qarshii ofii ‘invest’ gochuu wayya jedhu Dr Tashoomaan. Qarshii ‘invest’ gochuu jechuun qarshiin keenya akka dabaluuf qabeeya, ykn qooda baankii fa’i ittiin bituu dha jedhu. ''Fakkeenyaaf baankoti Itoophiyaa sheerii tokkoof parsantii 20 ol kaffalu, kanaaf qarshii isa qusannu caalaa irraa fayyadamna,’’ jedhan. Biyya kan akka Itoophiyaa keessatti inveestimantiin xiqqoo gatii taheef bu’aan ‘invest’ gochuurraa argamu guddaa dha jedhan. Biyyoota kanneen akka Jaappaan keessa gatiin miyaa baayyee gadi bu’aa waan taheef,’’qarshii qabachuu ykn qusachuuti irra nama baasa,’’ jedhan. Biyya diinagdeen tasgabbaa'aa jirutti qarshii keenya maayi koo jennee yoo qusannee gara duroomaatti nu geessuu danda'a jechuun ogeessa kanaaf gaaffii dhiyeessine turre. Qusannoon qarshii keewwachuu gatii taheef qabeenya ofii guddisuuf carraa akka banu dubbatu. Dr Tashoomaan biyyoota guddatan keessatti qarshii qusachuun gatii hin jajjabeeffamneef baankiitti herrega qusannoo banachuun kaffaltiidhaani jedhan. Qarshiin bahee akka ‘invest’ godhamee hojiirra oolu waan barbaadaniifi dha jechuunis ibsu. Kan biyya keenyaa garuu, ''baankoliin na biratti qusadhuutii qarshii kee inveestaraaf liqqeesseen bu’aa irraa argadhaa dha kan isaan jedhan,’’ jedhu. Kanaaf qarshii qusachuun qofaasaatti gara duroomaatti nu geessuu dhiisuu mala jedhan ogeessi diinagdee kuni. Akka fakkeenyattis, ‘’namni qacaramee hojjetu tokko qarshii qusatullee akka biyya keenyaatti gatiin qarshii isaatii qaala’insaa nyaatamaa adaeema,’’ jedhu. Garuu namni, ''suuqii qabu tokko bittaafi gurgurtaasaa qaala’insa wajjin waan sirreefatuuf nama isa qacaramee caalaa qala’insarra of oolchuu akkasumas carraan guddachuusaa guddaa dha,’’ jedhan. Kanaaf walumaagalatti qarshii qusachuun ‘invest’ gochuudhaaf karaa banuu danda’a malee ''ofiisaan gara duroomaatti nu geessuu dhiisuu mala,’’ jedhan. Qorattoonni diinagdee akka jedhanitti garaagarummaan guddaa qusannoofi invastimantiii kuufama maallaqaa yeroo gabaabaafi dheeraa tahuu isaaniti. Qabxiileen dabalataa garaagarummaa qusannoofi investimantii:


Waa'ee haleellaa qilleensarraa Aanaalee Cobii fi Nuunnuu Qumbaa hanga ammaa maal beekna?

Dhiheenya kana naannoo Oromiyaa Godinaalee Wallagga Bahaa, Shawaa Lixaa fi Shawaa Bahaa keessatti haleellaa qilleensarraan lubbuun lammiilee nagaa darbaa jiraachuu jiraattonni BBC'tti himan. Haleellaa jedhamu kana ilaalchisee mootummaan kan jedhe jiraachu baatulleen, Addi Bilisummaa Oromoo (ABO) ibsa baaseen, ''humni mootummaa haleelaa qilleensarraa Aanaalee Meettaa Walqixxee, Gindabarat, Fantaallee, Nuunnuu Qumbaa fi kaan keessatti raawwateera'' jedhera. Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaas waa'ee haleellaa jedhamee kanarratti gaafatamee, qorachaa jiraachu BBCtti himeera. Jiraattoota keessaa kanneen haleellaa kana mootummaatu Waraana Bilisummaa Oromoo haleeluuf raawwate jechuun ibsan jiru. Gareen hidhattootaa gamasaaniin haleellaa mootummaan lammiilee nagaarratti raawwateen hedduun ajjeefamuu ibsu. Keessattu haleellaawwan Aanaalee Godina Shawaa Lixaa- Meettaa Walqixxee fi Cobiitti raawwatamaniin 'namoonni 100 ol' ajjeefamuu dubbi himaan Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) Odaa Tarbii toora tiwitara isaa irratti ibseera. Viidiyoon wayita namoonni (dargaggoonni) uffannaa walfakkaatu (yuunifoormii) uffatan haleellaadhaan miidhamanii kukkufanii jiran agarsiisuu miidiyaa hawaasummaarratti hedduu qoodama. BBC viidiyoo kana addatti ofiin hin mirkaneessine. Haata'u malee firoottan namoota maatiin jalaa miidhamee dubbiseera. Jiraataan Aanaa Meettaa Walqixxee tokko Obboloonni sadi kanneen kutaa 10 fi kutaa 12 baratan haleellaa qilleensaan duraa ajjeefamuu hime. ''Roobii darbe lola magaalaa Gooroo keessatti raawwateen ajjeefaman,’’ jedhe. Akka jiraataan kun jedhutti obboloonni isaa sadan qe’eesaanii baadiyyaa jiru irraa ba’anii magaalaa Gooroo taa’anii baratu. Wayita haleellaan raawwatus mana kireeffatanii jiraatan keessa turan jedhe. ''Haleellaan kun wayita hammaatu barattoonni gara manaa galuu eegalan. Haleellaa kanaan qaamni wal waraanu wal miidhe. Isa booda humni hidhate namoota nu jalaa miidhaman nuu qabaa jedhanii humnaan barattoota manaa yaasuu eegalan. Akkuma obbolooti kiyya manaa ba’aniin humni qilleensarraa dhufee obboleeyyan kiyya fixe,’’ jechuun haala ture ibse. Akkanni jedhutti humnoonni hidhatanii bosona jiran miseensotasaanii waraana keessatti miidhaman akka baataniif barattoota mana keessa dhokatan dirqamaan baasaa turan. ''Isaan mana keessa turan. Warri hidhatanii bosona jiran namoota jalaa miidhaman akka kaasaniif balbala itti bananii ijoollee dirqamaan gadi baasan. Ijoolleen akkuma xiqqoo magaalaa keessaa gadi baateen rasaasa ibiddaan gubattee dhumte.’’ Namni kun obbolootasaaf hangafa. Ofii barnootasaa xumuree waan argate hojjetee isaan gargaara. Isaan of biraa dhabuutti hamileen guddoo akka isa cabe hime. ''Obboloota kiyya argee hin awwaallanne. Harcaatuuma isaaniillee dhabne.'' Akka jiraataan kun jedhutti humni hidhatee bosona jirus hedduu waan ta’eef uummataan adda baasuun hin danda’amne. ''Humni bosonaas uummata keessa baayyatee waan jiruuf qilleensarraa akkamiin adda baasanii rukuturee. Walumatti qabanii rukutan. Obboloota koo qofa miti. Namni baayyeen dhumeera.'' Amma bakka sana mootummaa moo qaama hidhatetu to’atee jira gaaffii jedhuuf: ''Ammaaf wanti adda ba’e hin jiru, akkasumatti callisee jira. Hunduu riphee jira,’’ jedhe. Jiraataan kun akka jedhutti, obboloonnisaa kana biraan lama ammoo maaliif reenfa kaasuu dhuftan jedhamuun hidhaa jiru. ''Obboloonni kiyya wayita reenfa obboloota keenyaa kaasuuf deeman qabamanii hidhaman. Isinis deggartoota warra hidhatanii bosona jiraniiti ittiin jedhan. Amma maal keessa akka jiran hin beeknu,'' jechuun kunimmoo gadda maatiitti dabaluu hime. ''Kaan reenfasaaniillee dhabnee, kaan ammoo jiraattuu dhabne. Gadda hamaatu maatii mudate.'' Iddoowwan haleellaan diroonii itti raawwataman jedhaman keessaa kan biraan Godina Wallaggaa Bahaa Aanaa Nuunnuu Qumbaa magaalaa Adareeti.\nMagaalaa kanaafi naannawasheetti haleellaan Jimaataa fi Sambata darbe mudachuu jiraataan magaalattii tokko BBC'tti himaniiru. Ga'eessi umriinsaanii waggaa 40oota gara jalqabaa keessa ta'e kun, haleellaa Jimaataan waraana hidhatee bosona jiru (Waraana Bilisummaa Oromoo) fi ijoolleen loon tiksaa turte ajjeefamuu ibsan. Guyyaa itti aanu Sambatas haleellaa walfakkaataa magaalattii naannoo Kafaa Bar jedhamutti raawwateen daa'imman du'uu ibsan jiraataan kun. Akka namni kun jedhanitti hidhattoonni magaalattii fi baadiyyaa aanichaa keessa heddumminaan waan jiraniif haleellaan achirratti xiyyeeffate. ''Kanaan dura wayita waraanni Bilisummaa Oromoo kan mootummaan Shanee jedhaniin magaalattiitti baayyinaan seenan hidhattoonni mootummaa hundi gadhiisanii gara magaalaa guddoo aanaa, Nuunnuutti godaanan'' jedhan. ''Uummanni amma sodaa hamaa keessa jira. Waan argee hin beeknetu mudate. Ijoolleesaa fageessee erguu dhiiseera. Maaliif yoo jette, daa'imman bakkeetti du'aniiru waan ta'eef. Amma kaan baqatee, kaan mana cufatee jira,'' jechuun haala yeroo ammaa magaalattii keessa jiru ibsan. Dubbi himaan Waraana Bilisummaa Oromoo Odaa Tarbii, Onkoloolessa 20, 2022 irraa eegalee haleellaawwan diroonii Oromiyaa bakkeewwan garaagaraatti raawwatamaa jira jechuun tiwiitarii isaarratti barreesse. Waa’ee haleellaa Godina Shawaa Lixaatti raawwate jedhame kanaa qulqulleeffachuuf Hoogganaa Waajjira Kominikeeshinii Aanaa Cobii Obbo Silashiitti bilbillus, bilbila kaasanii osoo deebii nuuf hin kennin nurratti cufan. Addi Bilisummaa Oromoo (ABO) gamasaan, humni mootummaa haleelaa qilleensarraa Aanaalee Meettaa Walqixxee, Gindabarat, Fantaallee, Nuunnuu Qumbaa fi kaan keessatti raawwateera jechuun Onkolooleessa 20, 2022 ibsa baaseen himateera. BBCn haleellaa raawwatamee fi lakkoofsa namoota ajjeefaman jedhaman ilaalchisee qaama mootummaa irraa ykn madda walabaa irraa mirkaneeffachuu hin dandeenye. Ebla darbes Godina Shawaa Lixaa aanaa Abuunaa Gindabarat keessatti lola mootummaafi Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) gidduutti gaggeefameen walqabatee haleellaa qilleensarraan raawwatameen lubbuun lammiilee nagaa darbuu jiraattonni BBC'tti himanii turan. Haata'u malee, Bulchaan Godina Shawaa Lixaa Obbo Didhaa Guddataa himannaa kana kuffisuun, ''haleellaan xiyyaaraa gaggeeffames ta'e, namoonni nagaa bakkee jedhameetti ajjeeffaman hin jiran'' jechuun BBC'tti himanii turan. ''Humni Shanee haleellaa xiyyaaraa barbaaachisu naannicha keessa hin jirus,'' jedhanii turan qondaalli kun. Abbaan Adeemsa hojii Kominikeeshinii Shawaa Lixaa Obbo Warquu Hundeessaa ammoo motummaan godinichatti aanaalee garaa garaa keessatti opareshinii gaggeessaa jiraachuu dhugaa bahanii turan. Gareen hidhatee bosona jiru- Waraanni Bilisummaa Oromoo duraan Godinaalee Qellam Wallaggaa, Wallagga Lixaa, Wallagga Bahaa fi Horroo Guduruu keessa socho'uun beekamu, yeroo dhihoo as Godinaalee Shawaa arfan keessatti babal'achaa jiraachuu ibsa. Keessattuu Shawaa Lixaa keessa bal'inaan socho'aa jiraachuu fi achirraas magaalaa Finfinneetti dhihaachaa akka jiru qondaaltonni garee kanaa ibsaa turan. Sochiin waraanaa heddummaachuun lammiilee nagaa dhumaatiif gaaga'eera, qabeenyi barbadaa'uu fi buqqaatiin lammiilee Godina Shawaa Lixaa aanaalee garaagaraa keessatti heddummaateera.


Ameerikaan Itoophiyaanoonni sababii waraanaatiin biyyatti deebii’uu hin dandeenyee akka turaniif eeyyamte

Waajjirrii Dhimma Nageenya Biyya Keessaa Ameerikaa (DHS) lammiilee Itoophiyaa sababii waraanaatiin biyyatti deebii’u hin dandeenyeef Sadarkaa Eeguumsa Yeroo baatiiwwan 18’f kennuu beeksiise. Waajirichi ibsa Onkolooleessaa 21, 2022 baaseen, lammiilee Itoophiyaa baatii Onkolooleessaa 20, 2022 dura Ameerikaa galan qofaatu seeraa kanaaf ulaagaa guuta jedheera. Ibsichi dabalunis, yeroo ammaa kanatti waraana Itoophiyaa keessatti gaggeeffamaa jiru hubannoo keessa galchuun waajirrichi hayyama yeroo kana kenne jedheera. Haaluma kanaanis ‘‘Lammiilee Itoophiyaa ammaan tana Ameerikaa keessa jiraniifi sababii waraanaa fi rakkoo namoomaa, hir’ina nyaataa mudateetiin, sababii balaa loolaa, ongee fi buqqaafamuutiin deebii’u hin dandeenye Ameerikaa keessa turuun hanga haalli biyyasaanii fooyya’uutti hojjachuu ni danda’u’’ jedheera. Waajirichi dabaluunis, ‘‘Itoophiyaa keessatti waraanaa gaggeeffamaa jiru Ameerikaan ni hubatti. Biyya rakkoo cimaa keessatti argamtu waan taateef kanneen dahannoon barbaachisuuf eegumsa ni taasifna’’ jedheera. Ameerikaan yeroodhaaf akka turamuuf hayyama kan kennitu, yoo biyya tokkootti walitti bu’iinsa waraanaa, rakkoon umamaa ykn rakkoon yeroo cimaan mudatuutti. Haaluma kanaanis lammiilee Itoophiyaa Ameerikaa keessatti argaman akka turaniifi hojjatan kan hayyamameef sababii waraanaa fi haala rakkiisaa yeroo ammaan tana jiruutiin ta’uu waajjirichi ibsa isaa kanaan eereera. Haala ibsa kanaattis lammiileen Itoophiyaa yeroodhaaf Ameerikaa dhaqabanii garuu ammoo hayyama jireenyaa hin qabne akka gara biyyaa hin deebiinee taasisa. Lammiilee nagaan sababii wal waraansaatiin ajjeechaa fi qudeedamu dabalatee miidhaawwan saalaa, butamu saba bu’urreeffate, dararaafi miidhaawwan sarbama mirga namoomaa biraatiif saaxilamaa jiru jedheera ibsichi. ‘‘Sababiiwan lammiilee Itoophiyaa gara biyyaatti deebii’uuf hin dandeenyeef keessaa tokko hir’ina nyaataa olaanaa, ongee, buqqaafamuu bal'aa fi dhibeewwan adda adda ani eeramu,’’ jedha ibsi Waajjiri Nageenyaa Biyya Keessaa Ameerikaa baase kun. Lammiilee Itoophiyaa yeroo gabaabaadhaaf biyyattii keessa akka turaniif yoo hayyamtu kun yeroo jalqabaati. Lammiilee labsii kanaan fayyadame ta’anis kanneen guyyaa ibsa kanaatiin dura Ameeriikaa seenuun hayyama malee jiraataa turan qofaadha. Namoonni Onkolooleessaa 20, 2022 booda gara Ameerikaa seenan ykn seenuuf yaalan seera kanaan hin ammatama jedheera ibsichi. Haaluma hayyama kanaatinis namoonni akka hayyama kanaafi Waraqaa Hayyama Hojii (EAD)’f akka iyyataniif Galmee Federaala beeksiisan kan baasu ta’as jedheera. Hayyama kana argachuf ammoo iyyattoonni ulaagaalee barbaachisan hunda guutuufi qorannoo seenaa nageenyaa taasisuun barbaachisaa ta’uus eereera.


Itoophiyaan osoo qamadii alaa galchituu alatti erguu dandeessii?

Ji’a darbe Keeniyaan qamadii Itoophiyaa irraa galchuu akka eegaltu beeksiftee turte. Keeniyaan kana kan beeksifte pirezidaantin biyyattii haaraa filataman Wiiliyaam Ruutoo daawwannaa isaanii jalqaba Itoophiyatti taasisuu isaanii hordofeeti. Wiiliyaam Ruutoo yeroo MM Abiy waliin marii taasisaniin Keeniyaan qamadii Itoophiyaa irraa akka galchitu walii galtee irra gahuun isaanii ibsamee ture. Gama biraan ammoo karaa Saganataan Nyaata Addunya (FAO) dhimmi qamadii Yukireen irraa Itoophiyaf bitamee dhufe ijoo dubbii ture. Dhaabatichi qamadii kana namoota miliyoonaan lakkaa’aman kanneen waraanan miidhamaniif akka bite beeksise. Yaadota wal-faallessan kana irraa ka’uun Itoophiyaan osoo deeggarsa kadhattuu akkamitti qamadii alatti ergiti dubbiin jedhu gaaffii kaasera. Itoophiyaan lamiilee ishee sooruuf deeggarsa biyyoota biroo irraa barbaaddus biyyoota Afrikaa Saharaa gadi jiran keessaa biyya qamadii guddaa omishtudha. Haata’u garuu qamadiin isheen omishtu fedhii lammiilee guutuu hin dandeenye. Fedhii kana guutuuf baasii guddaadhan qamadii biyya alaatii galchiti. Seena kana jijiiruu bira darbee qamadii biyya alaatti erguudhaaf waggoota lamaan darbanii kaasee Itoophiyaan heddumminaan qamadii omishuu eegaltee jirti. Godiina Shawaa Bahaa Aanaa Luumetti kanaan dura maasii isaanii irratti shunkurtiifi timaatima omishaa kan turan Obbo Ingidaa Birruu maasin qonna isaanii waktii bonaa qamadii omishuuf akka ta’u mootummaan gaafa itti himu yaaddoo keessa galanii turan. “Tokkoffaa haradha; kanan dura jallisiin waktii bonaa qamadiin osoo omishamuu arginee hin beeknu. Sababni isaa qullubbii diimaa kiilon tokko birroo 40 yoo ta’u, qamadii kiilon tokko sanaa gadi,” jedhu. Dhiibbaa ogeeyyin qonnaa taasisaniin qamadii akka omishan dubatu Obbo Ingidaan. Omisha waktii bonaa bara darbeetin hektaara jaha irraa qamadii kuntaala 320 argachuu BBCtti himan. Biiroo Qonnaa Oromiyaatti Itti Aanaa Itti Gaafatama kan ta’an Obbo Geetuu Gammachuu akka jedhanitti, biyyattii keessatti kanaan dura waktii bonaa qamadii omishuun waan hin baramneef yeroo yaalif eegalan shakkii qofa osoo hin taane mormiin isaan mudateera. Waktii gannaa hektaara tokko irraa qamadii hanga kuntaala 32tti omishuun akka danda’amuu fi waktii bonaa ammoo hanga kuntaala 45tti omishuun akka danda’amu dubbatu Geetuun. Godiina Shawaa Bahaa Aanaa Luumeetti Obbo Maammiree Masarat waktii bonaa qamadii omishuu erga eegalanii waggaa sadii ta’uu kan dubatan, omishni qamadii akka omisha shunkurtiifi timaatimaa fa’aa bishaan, humna namaafi baasii waan hin qabneef qamadii omishuu eegalan. Kanaan dura maasii shunkurtiifi timaatima irra omishan irraa qamadii bona omishanii hektaara tokko irraa kuntaala 64 akka argatan dubbatu Obbo Maammireen. Maasii qamadii irraa galchan ammoo omisha dur omishan itti fufuun wal jijjiiranii akka omishan dubbatu. Qotee-bulaa Aanaa Luumee, Qooqaa kan ta’an Obbo Maammireen mootummaan xaa’oofi deeggarsa ogeeyyii qonnaa akka godhuuf dubbatu. Obbo Ingidaa ammoo qamadii bonaa omishuuf maasii isaanii keessatti boolla bishaanii akka qotan dubbata Naannoo Oromiyaa Godiina Shawaa Bahaa dabalatee bakkeewwan sululula qinxaamaa keessatti argaman keessatti gadi fageenya meetira 10 irratti bishaan bahuu akka danda’u qabatamaan akka argan himu Itti Aanaa Itti Gaafatamaa Biiroo Qonna Oromiyaa ka ta’an Obbo Geetuun. Kuni ammoo omisha qamadii gara fuulduraatti taasifamuuf abdii guddaa akka hore himu. Omishtummaa omisha qamadii daran dabaluu fi simbirri omisha akka hin nyaannef qote-bulan kopha kophaan osoo hin taane kilaastariin omishanii deeggarsa ogeessa qonnaa akka argatan godhamuu himu. Gama biraan ammoo waktii bonaa sangaadhan qotuun rakkisaa waan ta’uuf hojii tiraaktara qote bulaaf dhiyeessus akka hojjatame dubatu. Aanaa Luumee ganda Qooqatti waggoota kudhaniif hojii qonnaa irratti kan bobba’e Ingidaan bara darbee kaasee mootummaan qamadii omishuu qabdu jechuun akka isaan dirqisiisaa ture dubbata. Qote-bulaan ofii isaatin baasii tiraaktaraa, kan boba’aa, kan xaa’oofi kanneen biroo ilaalee omisha kamtu yoom akka mijateef  murteessuu akka qabu dubbata Ingidaan. Aanga'oonni mootummaa ganda isaanii garuu “yeroo hunda  maasii irratti qamadii arginu malee” jechuun akka rakkisu komata. Inniifi namoonni biroo qamadii omishuuf fedha qabaatanis dirqiidhan karoora isaanitiin ala aangawoonni aanichaa “Maalif qamadii hin omishtan?” jechuu bira darbee shunkurtii dhaabanillee hanga buqqisiisuutti akka gahan dubbata. Qote-bultoonni heddu motorri bishaanii aangawoota gandaatin jalaa yoo fudhatamu qotee-bultoonni 10 ammoo torbee lamaaf hidhamanii akka turan BBCtti hime Obbo Ingidaan. Shunkurtii maasii isaanii irra erga dhaabanii ji’a lama yoo ta’u, erga shunkurticha kaasanii qamadii bona omishuuf waadaa galanis aanga'oonni gandaa fudhachuu waan didaniif Adaamaa deemun Bulchiinsa Godiinatti erga iyyatanii booda amma sodaachisuun angawoota aanaafi gandaa isaanirra gahu yeroof dhaabbachuu hima Obbo Ingidaaan. Itoophiyaatti waggoota 15 darbanitti omishni makanaayzii dachaadhan akka dabale ragaalen mootummaa ni agarsiisu. Yeroo dhiyoo as ammoo mootummaan kilaastaraan omishuun qonna ammayyaa jajjabeessuu irraa kan ka’e bara 2023tti  fedhii qamadii biyyattii omisha biyya keessan guutu fi biyya alaa irraa galchuu akka dhaabdu mootummaan ni ibsa. Dr. Damis Caannee waggoota dheeradhaaf imaammata qonnaa Itoophiyaan akkamitti qonna ishee akka ammayyeessitu irrattis hojjataa kan turan yoo ta’u bara 2015 tti qorannoo dhiyeessaniin Itoophiyaan qamadii rooba irratti hundaa’uun omishuu dhiistee jallisiinis qotuu akka jalqabdu yaada dhiyeessanii turan. Yeroo sana qamadii jallisiin omishuun waan baramaa akka hin turre dubbatu. “Bara darbe jallisiin qamadiin qotame lafa hektaara kuma 670 irra gahe,” jedhu. MM Abiy Ahmad dhiyeenya parlaamatti yoo dubbatan qamadii kilaastariin  waktii bonaa omishuun biyya alaa irraa galchuu dhaabuf hojjatamaa akka jiru dubbatanii turan. Obbo Geetun garuu qamadii jallisiidhan bona omishuun haaraa ta’uu isaarraa kan ka’e waanti nama burjaajessu akka jiraatu ibse. Amma garuu hubannoon uumamuu irraa kan ka’e lafti hektaarri miliyeena tokko qamadii bonaatin uwwifamuu fi qotee bulaan itti amanee ofiin qotaa akka jiru himan. Ragaalen akka agarsiisanitti Itoophiyaan itti fayyadama qamadii kan uwwistu dhibbeentaa 70 omisha biyya keessatiin yoo ta’u, harka 30 ammoo bittaa fi gargaarsan biyya alaa irraa galchiti. Waraana biyyattii keessatti gaggeeffamuun naannoo Tigraay, Amaara fi Affaar keessatti namoonni miliyeena 9 ta’an deeggarsa akka barbaadan ragaan UN ni ibsa. Haala kana keessa osoo jirtuu Itoophiyaan akkamitti qamadii gara alaatti ergiti kan jedhu ni ka’a. Obbo Geetun, “Jalqaba bona qamadii omishuun ni danda’amaa? Kan jedhu ogeeyyinuu itti hin ammane ture” jedhu. Dr. Damis Caannee, “…Nuti gaafa dubbannu qorannoodhan deeggarreeti. Jalqaba Itoophiyaan qamadii biyya alaatii bituu akka dhaabdu dubbanne. Yaanni kun jalqaba gaafa ministeerri muummee duraanii Meles lubbuun jiran dhiyaate” jedhu. Yeroo sana qamadiin metiriktoonii kuma 600 biyya alaatii bitamaa akka ture yaadatu. Waggaa afur dura ammoo dandeettii omishuu biyyattiin qabdu fi maal ta’uu akka qabu qorannoo mootummaaf akka dhiyeessan dubbatu Dr. Damis. Omisha kilaastaraa irratti qorannoo kan gaggeessan Dr. Yoosef Gabra Hawaariyaat, “Qamadiidhan of dandeenyee akkuma jedhamu biyya alaatti erguu ni dandeenya. Garuu karaa ittiin hojjannu filachuun barbaachisaadha” jedhu. Itoophiyaa keessatti kilaastaraan qamadii omishuun omishawwan biroo dhiisudhaan ta’uu akka hin qabne dubbatu. “Maasii omishoonni biroo irratti omishamaa turan guutummaan bakka yoo buufaman omishni qamadii dabaluu danda’a...” jedhu Dr. Yoosef. Qotee bultooni BBCn dubbise lamaan maasii qullubbii diima fi timaatima irratti omishaa turan amma qamadii qotaa jiru. Akka Dr. Yoosef jedhanitti kana gochuun kaayyoo isaa baruu dhabuurraa akka ka’e himu. Omishni kilaastaraa fedhii qotee bulaa irratti kan hundaa’e fi waliigalteedhan ta’uu akka qabu himu. “Callaa walii galaa nyaataf oolu yoo omishne, waanta barbaachisuuf akka dhaqqabu gochuuf adeemsa diriirsuu barbaachisa,” jedha. Omishti gosa tokko qofti kan omishamu yoo ta’e jijjiirama haala qilleensatiif kan saaxilamu ta’uu kan ibsan qorataan kun “naannoo tokkotti qamadii qofa omishuun sirrii miti” jedhu. “Baaqelaa yookin calla biraa omishuun bara itti aanutti jijjiiruu barbaachisa,” jedhu. Itti Aanaa Itti Gaafatamaa Biiroo Qonnaa Oromiyaa kan ta’an Obbo Geetun bara kana omisha gannaa fi bonaatin qamadii kuntaala miliyeena 100 galchuuf akka eegan dubbatu. Omisha kana keessaa qamadii kuntaala miliyeena 38 kan ta’u omisha bonaatin akka argamu yoo himan omisha bara kanaatin qamadii kuntaala miliyeena 15 gabaa alaatif akka dhiyaatu akeekan. Bara kana omisha waktii lamaanitiin lafti hektaara miliyeena 2.7 omisha qamadiitin kan uwwifameera jedhu. Itoophiyaan waggaatti qamadii kuntaala miliyeena 97 kan ishee barbaachisu yoo ta’u Oromiyaa qofaatti waggaatti qamadii kuntaala miliyeena 100 omishuu danda’uun kaayyoo qamadii alatti erguu qabame milkeessuf agarsiistuu gaarii akka ta’e kaasu Obbo Geetun.


Marii nagaa waa'ee Itoophiyaa eegale Ameerikaafi UN taajjabaa akka jiran ibsame

Marii nagaa waa’ee Itoophiyaa Afrikaa Kibbaatti gaafa Kibxataa eegale Ameerikaa, Dhaabbati Biyyoota Gamtoomaniifi IGAD akka taajjabdootaatti hirmaataa akka jiran Gamtaan Afrikaa beeksise. Mootummaan Itoophiyaafi TPLF erga waraanni waggaa lama dura jalqabee yeroo jalqabaaf ifatti mariif gadi taa’ani. Marii nagaa kana dura aantummaan Gamtaa Afrikaatu gaggeessa. Kanneen taajjaban jedhaman keessaa Gamtaan Awurooppaa hin eeramne. Mootummaan Itoophiyaa kana dura taajjabdoota akka hin simanne ibsee ture. Mariin mootummaa Itoophiyaafi TPLF haalaan eegamaa ture Kibxata kan eegale yoo ta’u, hanga Dilbata dhufu akka itti fufu Dubbii Himaan mootummaa Afrikaa Kibbaa ibsaniiru. Dura Taa’aan Komishinii Gamtaa Afrikaa Musaa Faaki Mahaamat qaamoleen waraana keessa jiran mariitti deebi’uuf kaka’umsa agarsiisan haala gaariin akka simatan ibsani. Gamtaan Afrikaafi dhaabbileen idil-addunyaa garagaraa waraanni Itoophiyaa keessaa furmaata siyaasaan akka hiikamuu qabu ibsaa turan. Kanaafis, mariin akka taasifamu yeroo gara gara yaalamaa ture. Marii Afrikaa Kibbaatti eegale kana Pirezidantiin duraanii Naayijeeriyaa Olisengun Obasaanjoo, Pirezidantiin duraanii Keeniyaa Uhuruu Keeniyaattaafi Pirezidantiin I/Aaantuun duraanii Afrikaa Kibbaa Pumzile Malaamboo – Naakuk akka qindeessan Gamtaan Afrikaa ibseera. Gamtaan Afrikaa marii kana tumsuu akka itti fufu ibsa baaseen beeksiseera. Mariin kuni yeroo mootummaan federaalaa Itoophiyaa magaalota adda addaa humnoota Tigraay jalaa to'ataa jirutti jalqabe. Waraanni akka haaraatti baatii Hagayya keessa kan eegale waliigalteen dhukaasa dhaabuu baatii shaniif ture cabeeti. Gareen mirga namoomaaf falmu Aminastii Intarnaashinaal waraanni torbanoota as dhiyoo keessa Tigraayitti hammaate dhumaatii haaraa hordofsiisuu mala jechuun akeekkachiiseera. Qaamoleen waraana keessa hirmaatan marti badii jajjaboo raawwachuun himannaan irrati ka'a. Waraanni waggaa lama dura eegale lammiilee kumaatama galaafate miiliyoonaan kan lakkaa'aman immoo qe'eerraa buqqiseera. Kanneen qarqara beelaa jiranis kuma dhibbaan akka lakkaa'aman UN ibseera. Yeroo dheeraaf waraanni dhaabatee rakkoon mariin akka furamu waamichi taasifamaa turuun ni yaadatama.


Gaa'ela diiguun daa'imman dhalatan irratti dhiibbaa akkamii qabaata?

Gaa'elli taatee namoota jireenyaan walitti hidhuu fi utubaa ijaarsa hawaasaati. Wayita diigamus akkasuma jiruu fi jireenya dhala namaa mancaasuun hawaasa diiga. Gaa'elli kan hawaasa tokkoo yookiin kan biyya tokkoo qofa osoo hin taane aadaa guutummaan addunyaa waliin qooddatuudha. Akkasuma diigamuun gaa'ilaas rakkoo addunyaa mara mudataa jiruudha. Addunyaarratti gaa'illi gara caalu akka diigamu ragaan Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii ni mul'isa. Akka ragaa dhaabbata kanaatti addunyaarraa biyyi gaa'illi diigamuun itti heddummaatu Maldiivsi. Bara 2002 biyyattiitti waggaatti gaa'ila 1,000 keessaa 10.97 diigameera, kanaanis biyyattiin galmee wantoota ajaa'ibsiisoo addunyaarratti galmoofteetti. Ragaa bara 2020 keessa ba'een ammoo lakkoofsi kun gadi bu'uun gaa'ila 1000 keessaa 5.52 qofatu diigame. Kazaakistaan fi Raashiyaan ammoo itti aanuun lammaffaa fi sadaffaarra jiru. UK fi Ameerikaanis biyyoota gaa'illi akka malee keessatti diigamuudha. Ragaa 2002 ba'een US sadaffaarra turte, kan bara 2020 ba'een ammoo biyyoota gaa'elli akkaan keessatti diigamu keessaa 13ffaarra teesseetti. UK keessatti gaa'ila 1,000 keessaa waggaatti kan diigamu kan bara 2017 ture 7.5 irraa gara 8.9 tti dabaleera. US keessatti ammoo gaa'ila ijaarame keessaa dhibbeentaan 53 dhumarratti ni diigama. Biyyoota Afrikaa keessatti diigamuu gaa'ilaan walqabatee ragaan qindaa'aan jiraatuu baatus, Itoophiyaa keessatti dhiibbaansaa hammaataa jiraachuu ogeeyyiin dhimma kanarratti hojjetan ni dubbatu. Dhiibbaa gaa'illi diigamuun ijooleerratti qabu irratti qorannoo kan qoratte akkasumas gorsituu dhimma gaa'elaa kan taate Qabbanee Hundeessaa, maatiin walhiikuun egeree ijoollee burjaajessuurra darbee biyyaaf kisaaraa guddaadha jetti. Itoophiyaan biyyoota aadaa ganamaa fi amantiitti cichuun bulan keessaa ta'uusheetiin gaa'ilaaf (ijaarsa maatiif) iddoo kennuun beekamti. Yeroo dhihoo as garuu keessattuu magaalotatti rakkoon gaa'ila diiguu (walhiikuu) baayyinaan mul'ataa jira jetti Aadde Qabbanee Hundeessaa. ''Magaalaa Finfinnee fi magaalota naannootti walhiikuun sadarkaa yaaddessaarra ga'eera. Kana jechuun baadiyyaa hin jiru jechuu miti,'' jette qorattuun kun. Qorannoo Yuuniversitiin Kaambiriij bara 2000 ifoomseen Itoophiyaa keessatti gaa'ila ijaaramu keessaa dhibbeentaa 45 kan ta'u waggoota 35 keessatti ni diigama. Akka qorannoo kanaatti harka lama sadaffaan dubartootaa gaa'illi ijaaramee waggoota shanan jalqabaa keessatti gaa'ila diigu. Bu'aan qorannoo kanaa diigamuu gaa'ilaaf sababi ijoon umrii malee heerumuu fi dhala dhabuudha. Qaamni ragaa gaa'ilaa harkaa qabu Manni Murtii Waliigalaa Federaalaa Itoophiyaa, magaalaa Finfinnee fi kaan keessatti walhiikuun akkaan dabalaa jiraachuu fi kanaanis yaadda'uu ibsee ture. Itoophiyaa keessatti haalli gaa'ilaa mala aadaan qajeelfamuu fi seera qabeessa gochuurratti hanqinni jiraachuu kan ibse jaarmiyaan kun, kanneen sababoota garaagaraan galmaa'an yoo ilaalaman bara 2012-2014 gidduutti magaalaa Finfinnee keessatti qofa cimdiiwwan 16,035 walhiikaniiru jedhe. Waajjirri Galmeessa Ragaalee Taateewwan Murteessoo magaalaa Finfinnee ammoo gaa'ila galmaa'an 51,721 keessaa 3,550 kan ta'an diigamaniiru jedhe. Diigamuun gaa'ilaa yeroo dhihoo asitti dhibbeentaa hagamiin akka dabale qixa sirriin galmaa'ee beekamuu baatus, miidhaan isaa garuu guyyuu dabalaa jira. Dhimma diigamuu gaa'elaarratti qorannoowwan biyyaalee fi idil-addunyaa hedduun qorataman, walhiikuun daa'imman, maatii, hawaasa, biyya akka miidhu ragaa bahan. Qorattuun dhimma diigamuu maatii Qabbanee Hundeessaa, gaa'illi diigamnaan ijoolleen akka damee haadhoorraa fottoqeeti jetti. Ijoolleen nama guddisa isaanii hordofu of biraan dhabnaan sodaa, aarii fi miira gaddaan guddatu jetti Aadde Qabbaneen. Itoophiyaa keessatti rakkoon kun haala nama yaaddessuun dabalaa jira kan jettu Aadde Qabbaneen, kun ammoo ijoolleen amala hin taanetti akka guddatanii fi shamarran umriinsaanii osoo hin ga'in daa'ima godhachaa jiraachuuf sababa ta'eera jetti. Dhiheenya kana shamarreen umrii waggaa 13 himattu sababa maatiin walhiikaniif manaa baatee bakkeetti daa'ima da'uu miidiyaan biyya keessaa gabaasanii turan. Akkasumas kibba biyyattiitti maatiin tokko osoo nagaan waliin jiraataa jiranii wayita haati warraa daa'imman sadi walfaana deessu abbaan warraa gatee baduuu gabaasnee turre. Rakkoowwan kana fakkaatanii fi kaan baayyinaan mudataa jiru kan jettu Aadde Qabbaneen, ''sababa kanaan miidhaan qaamaa-qalbii, sammuu, fayyaa, miiraa fi mukaa'uu hamaa ijoolleerra ga'a,'' jette. ''Hariiroo fi jaalala haadhaa fi abbaa (maatii) adda kutu.  Kun sammuusaanii miidha. Bara jireenyasaanii akka rifataa jiraatan isaan taasisa.'' Ijoolleen jaalala haadhaa fi abbaa walbiratti barbaadu kan jettu Aadde Qabbaneen, ''Yoo kana dhaban abdii kutatu. Walhiikuun dhalootarratti miidhaa qaba, dhaloota quucarse, laamshessa. Daafoonsaa biyyas ni miidha,'' jetti. Qorattuun akka jettutti gaa'illi kan ijaaramu gaa'ila hundee jabaa qabuun waan ta'eef, gaa'illi diigamuun diigamuu biyyaa keessatti kallattiin yookiin al-kallattiin ga'ee gumaacha. ''Maatiin dhala namaa gidduusaaniitii ba'e kunuunsanii, guddisa adaba qabu guddisanii, barsiisanii mataasaaniifis biyyaafis akka ta'anitti qaruu qabu. Daa'imman itti gaafatamummaan hin guddatan taanaan hawaasi cimaan hin ijaaramu. Biyyi hawaasa jabaa hin qabne ammoo daddaaqama keessa seenti. Gaa'ila diiguun dhiibbaansaa haga kana.'' Itoophiyaa keessatti rakkoon diinagdee, walamantaa dhabuu, hinaaffaa fi rakkoowwan saalquunnamtiin walqabatan sababoota gaa'ila diigan isaan ijoo ta'uu akka qoratte himte Aadde Qabbanee Hundeessaa. ''Biyya keenyatti waa'een quunnamtii saalaa akka safuutti ilaalama, kun ammoo rakkoo fide. Biyyoota alaatti kun hagas mara rakkoo miti.'' Akka qorannoo Aadde Qabbaneetti dhibbeentaa guddaan gaa’illi kan diigamu sababa rakkoo walquunnamtii saalaan ta'us rakkoon diinagdees isa guddaadha. ''Qabeenyarratti wal-loluu, walamanuu dadhabuu- walsaamuuf yaaluu. Kanarratti walshakkuu fi qabeenya waldhoksuu.'' Diigamuu gaa’ilaaf sababi inni hamaan kaan giddu-seentummaadha. Ormas ta’e firri gaa’ela gidduu seennaan hammeenya qabaata. Rakkoo kana maqsuuf waa hunda caalaa maatiin ijoolleesaaniif jecha aarsaa kaffaluu qabu jetti Aadde Qabbanee Hundeessaa. Akka biyyattis mootummaan rakkoo lammiilee quucarsaa jiru kanaaf xiyyeeffannoo kennuun daa’imman biyyi dhabaa jirtu kunneen baraaruu qaba jechuun gorsiti. ''Giddu gala isaan dandamachiisuu wayii qopheessuun akkasaan xiyyeeffannaasaanii barnoota taasifatan, hojii adda addaa akka shaakalan gochuu qaba. Waan hubama keessa seenan, sammuusaanii, qaamaa qalbiisaanii weerareen liqimfamuu dhiisanii akka egereesaaniirratti fuulleffataa guddatan gochuun dirqama.'' Namni kamuu daa'imman maatii malee jiraatan (yatiima) wayita argu karaa ittiin gargaaru haala mijeessuu qaba malee miidhaa irraan ga'uu qabus jetti. Akkasumas namoonni gaa'ilatti seenuun dura itti qophaa'uu akka qaban gorsiti. ''Jalqabuma gaa’illi waan karaadhaa itti goran ta’uu hin qabu. Gaa’ila karooraa fi xiyyeffannaadhaan ijaarametu hundee cimaa godhata.'' ''Amma daakanii, amma bukeessanii ammuma hin tolchan. Gaa’ila ijaaruuf dursa walqoratanii walbeekuu, walhubachuu fi wantoota bu’uuraa irratti walta’uu feesisa,'' jette. Gaa’ila ijaaruuf wantoota mul’atan (meeshaalee, qabeenya, bifa (bareedina)) akka ulaagaa bu’uuraatti tarreessuun dogongora kan jettu Aadde Qabbanee Hundeessaa, ''Gaa’illi jabaan jaalala ulaagaa malee namaaf mul’isuurratti ijaarama,'' jette. Keessattuu yeroo dhihoo as ammoo inumaa ammuma walfuudhanii osoo daa'imallee hin godhatin walhiikuutu baayyataa jira jette. ''Bara kana gaa’illi maalummaarratti osoo hin taane qabeenyaa fi bifarratti kan hundaa’edha. Bifa, beekamtii, qabeenya, barumsa ta’uu danda’a. Inni kun hundee godhachuu hin danda’u.'' ''Erga walfuudhanii ba’uun balaa qaba, kanaafuu dursanii wal qoratanii, wal ilaallatanii yoo waliin itti fufuun waan hin yaadamne ta’e dursanii hariiroo adda kutuudha. Gaa’illi itti yaadamee ijaaramuu qaba. Dirqama inni qabu baadhachuuf qophaa’anii itti seenuu feesisa.'' jechuun dhaamsa dabarsite Aadde Qabbanee Hundeessaa.


Itoophiyaan maaliif foon halaal irraa galii guddaa argachuu dhabde?

Gabaan foon halaal sadarkaa addunyaatti dolaara tiriliyoona 1.6 ni gaha. Faransaay ummati musliimaa miiliyoonni jaha keessa jiru gabaan foon halaal waggaatti yuuroo biiliyoona 6 gaha. Itoophiyaa keessa manneen nyaataa Arabaa muraasa keessa yoo ta’an malee indastirichi hammana waan beekamu hin fakkaatu. Lakkoofsi ummata Musliimaa Itoophiyaa keessaa biyyoota Arabaa tokko tokko ni caala. Embasiiwwan biyyoota Arabaa hedduus Finfinneetti argamu. Dhiheessiin halaal garuu xiqqaadha. Foon halaal garuu maali? Musliimotaaf halaal dhimma foon qofa osoo hin taane ‘calaqqee jireenyaatis’. Foon qofa osoo hin taane oomisha qorichaa, kan bareedinaafi hoteela dabalatee halaalidhaa jedhamanii gaafatamu. Manneen qalmaa akkaataa barumsa amantaa Islaamaa hordofan dhiheessitoota foon halaal jedhamanii ibsamu. ‘Turizimiin halaal’ jedhamuus jira. Hoteela dhugaatiin keessatti hin gurguramne akka fakkeenyaatti kaasuun ni danda’ama. Takka takka foon ala omishooti jiran ‘halaalidha halaal miti’ yoo jedhan dhagahama. Oomishi tokko amantaa Islaamaan kan dhorkame (haraama) jedhamerraa yoo hojjetame oomishi suni tarree halaal keessaa baafama. Fakkeenyaaf amantaa Islaamaan foon booyyee ni dhorkama. Qorichi, buskutiin yookiin oomishi kaan wanti irraa dalagame foon booyyee yoo ta’e oomishi suni tarree halaal keessaa baafama jechaadha. Xiyyeeffannoon Itoophiyaa amma qamadii irrattidha. Ogeeyyiin dameen halaal damee maallaqi olaanaan itti argamuu danda’u akka ta’e eeru. Binmaliik Abdoo damee kana beeksisuurratti dalagaa jiru. Turtii BBC waliin taasisaniin ‘biyya biraa akka Itoophiyaa damee kanarraa fayyadamuuf haala mijataa taaterra jirtu hin beeku’ jechuun dubbatan. Baatii muraasa dura damee kana beeksisuuf sagantaa Halaal Ekispoo qopheessanii dureeyyiin irratti argamanii turan. Saganticharratti kan argaman Ministirri Qonnaa Obbo Umar Huseen biyyattiin damee kanarraa fayyadamuu akka dandeessu ibsan. Itoophiyaan sababoota lamaaf damee kanaaf mijattuudha jechuun ibsu Binmaliik. Tokko Itoophiyaan giddugala bahaaf dhihoodha. Lammaffaa immoo Itoophiyaan qabeenya horiin soorettiidha. Ragaa dhiheessuun rakkisaa ta’us irra deddeebiin Itoophiyaan Afrikaarraa lakkoofsa horiin tokkoffaadha jedhamtee faarfamti. Yoo kuni ta’e damee kanarraa maaliif baay’ee buufachuun dadhabame? Danqaan tokko ilaalchi hawaasi Arabaa Itoophiyaaf qabudha. Ilaalchi kuni seenaa beelaa kana dura ture waliin walqabata. Hammi dhiheessii amansiisaa ta’u dhabuufi qulqullinni sadarkaa olaanaan dhibuun rakkoo biraati. ‘Omisha foon keenyarratti hammana amantee hin qabani’ jedhu ogeessi BBC’n dubbise Obbo Abirahaam Nagaash. Obbo Abirahaam Inistitiyutii Misooma Indastirii Fooniifi Aannanitti daarektara indastirii misooma fooniiti. Akkaataa horiin itti kunuunfamu, akkaataa qabiinsa bakkee qalmaa, qabiinsa qulqullinaa, akkasumas dhiheessii soorata horii irratti shakkii qabu. Fakkeennyaaf biyyoonni Arabaa tokko tokko seenaa jireenya horii qalmaaf dhihaatu baruu fedhu. Kana obbo Abirahaan ‘traceability’ jechuun ibsu. ‘Re’een tokko eessatti dhalatee, maal soorate, maal talaalame, bakkee qalmaa kamitti waggaa kamitti qalame’ kan jedhu baruu barbaadu jedhan. Wanti akkanaa qoosaa fakkaata. Haa ta’u malee, daldala alaa irratti danqaa tokko kan ta’e kuni guutamuu dhabuu isaati. Gaaffiin kuni Obbo Abirahaamiif agarsiisa Dubaay jiruurratti isaan qunnameera. ‘Awustiraaliyaaf foon kiiloo tokkoon dolaara 5 kanfalaa foon keenyaaf gatii cabsite?’ jedhanii nama foon bitu gaafatan. Irattimmoo ‘foon dhiheessine orgaanikiidha jedhanii’ falman jedhu. Arabi suni ‘foon re’ichaa orgaanikii ta’u isaaf waraqaa ragaa naaf dhiheessuu dandeessaa?’ jedhee deebise jechuun dubbatu. Binmaliik danqaan ijoo Itoophiyaan waraqaa ragaa sadarkaa idil-addunyaa qabu dhabuu isheeti jedhu. Biraazil, Arjantiinaa, Awustiraaliyaafi Niw Zilaand gara biyyoota Arabaa foon erguun galii guddaa argatu. ‘Biraazil waggaatti foon toonii kuma 350 ol biyyoota Arabaaf dhiheessiti’ jechuun gaabbu. Gaabbiin isaanii Biraazil biyya biyyoota Arabaarraa fagoo taatee osoo jirtuu hammana fayyadamuu isheeti. Itoophiyaan bara 2014 foon gara biyyoota giddugala bahatti kan ergite toonii kuma 22 qofadha. Kuni qabeenya Itoophiyaan qabdu waliin yeroo walbira qabamu baay’ee xiqqaadha. Rakkoon biroo immoo akkaataa qabiinsa horiiti. Lakkoofsi horii qalmaa hedduu jira jechuun hedduu erguun danda’ama jechuu miti. Obbo Abirahaan fedhiin biyyootaafi ulaagaan dhiheessan murteessaadha jedhu. ‘Foon giddugala bahatti ergamu keessaa 80% foon re’eeti. Kunis fedhiin foon re’eef qaban olaanaa waan ta’eefi.’ Isarrattimmoo foon ergamu kan re’ee dhiiraa ta’uu qaba. Dhaltuu erguun hin danda’amu. Sababi tokko foon re’ee dhaltuu dafee waan coomuufi. Umriin re’een foon isaa ergamu ji‘a saddeet hanga waggaa lamaa ta’uu qaba. Kanuma keessammoo hundatu ergama miti, filameeti ergama. Kan ergaman kan qaama qaban ta’uu qabu. Obbo Abrahaamis ta’e Obbo Binmaliik Itoophiyaa keessa horiin agarsiistuu qabeenyaati malee kan qabeenya itti horatan miti jechuun ibsu. ‘Horsiisee bulaan horii hammanaan qaba jedha malee horii akkamiin qaba kan jedhu baay’ee isa hin yaaddessu’ jechuun himu. Qormaati biraa sadarkaa qulqullina bakkeewwan qalmaati. Waggaatti hammi qaluu danda’an toonii kuma 200 dha. Bakkeewwan qalmaa halaal 18 jiraatanis humna guutuun kan hojjetan 11 qofaadha. Kunneenis hamma dalaguu danda’an keessaa 20% qofa dalagu. Kanarrattimmoo qulqullina isaanii irratti kanneen bitan gaaffii kaasu. ‘Yeroo baay’ee Araboonni qorannoof dhufanii bakkeewwan qalmaa deemuun waan arganiin gammachuu hin qabani’ jedhu Obbo Binmaliik. Obbo Abirahaamis fakkeenya walafakkaataa qabu. ‘Wagga waggaan Dubaayiifi biyyoota biroo irraa haala jiru daawwachuuf dhufu. Bakkee qalmaatti sibiila dandane yookiin titiisa arguun yakkadha. Lammata hin fudhatani.’ Al-ergiin akka xiqqaatuf sababoota hedduutu eerama. Sababni ijoon tokko tasgabbii dhabiinsa naannoo horsisee bultootaatti irra deddeebiin mul’atudha. Obbo Abirihaam akka jedhanitti, walitti bu’iinsa qofaa otoo hin taane gogiinsaan miidhamuunis jira. Kana malees, loowwan qalmaaf gara bakkee qalmaa wayita geeffaman baayyee reebamu. Loon reebaman foon isaanii ni gurraacha’a. Akkasumalle horiin konkolaataan fe’amanii karaa daangaa biyyattii seeraan ala biyyaa baafamu jedhan Obbo Abirahaam. Itoophiyaan bara darbe foon gara  Baha giddugaleessaatti ergitee galin argatte Doolaara Ameerikaa miliyooona 100 fi miliyoona 20 gadi. Akka Biraazilitti al-ergi keenya toonii 350,000’n yoo geenye doolara biliyoonatti argachuun garuu ni danda’ama. Kanaaf maal gochuu dandeenya? Kana milkeessuuf waa’e halaal beekuun, waraqaa ragaa argachuudha. Waraqaan ragaa kun adeemsa barbaachisa eeggatee foon qophaa’e ta’uu mirkaneessa. Haalli horsiisa loonii ammayyaa’uu akka qabu, fayyaan isaanii sirnaan akka eegamuu qabu, odeeffannoo waa’ee loon kanaa sirnaan galmaa’u akka qabullee Obbo Abirahaam himaniru. Rakkoon biraa sirraatuu qabu caasaa faddaalaati. Gabaa amma jirurratti faddalaan akka hedduummate eeruun. Galii Doolara Ameerikaa biliyoona tokko argachuuf kutannoon hojjachuu barbaachisa jedhan Binmaalik fi Obbo Abirihaam. Ammatti Araboonni foon kiloo tokkoof giddugaleessaan Doolaara jaha kaffalu. Ammatti kan foon ergamaa jiru toonii 20,000 yoo ta’u, galiin argame Doolara Ameerikaa miliyoona 100 fi miliyoona 20 ta’a. Qeeraawwan kunneen humna qaban keessa %20 hojjatan. Haala kanaan foon halaal toonii 200,000 yoo ergame Doolaara Ameerikaa biliyoona tokkoo  argachuun ni danda’ama. Obboo Abirihaam, biyyoota oomisha keenya bitan amantaa nurraa qaban guddisuun caalatti barbaachisadha jedhan. Hojii amantaa biyyootaa oomisha keenya bitanii guddisu Finfinnee keessaa eegalamu qaba jechuunis himu. Biinmaalik akka himanitti, hojjattoonni imbaasiiwwanii kanneen foon biyyoota alaarra galfatan jiraachu eeran. Imbaasiwwan 120 oliifi teessoon Gamtaa Afrikaa Itoophiyaatti argama. Imbaaasiwwan kaan foon halaal jedhamu kana biyyasaaniirraa gara Finfinneetti fidatu. Biinmaalik hojjattoonni imbaasii ‘’foon kun eessaa dhufe? Foon booyyee waliin wal tuqeera?’’ jedhanii akka gaafatan ibse.


Miseensi mana-maree naannoo Somaalee rasaasa poolisiin federaalaa buufata xiyyaaraa Jigjigaatti dhukaaseen ajjeefamte

Dhukaasa guyyaa Kibxataa buufata xiyyaaraa magaalaa Jigjigaa argamutti raawwateen miseensi mana maree Naannoo Somaale tokko lubbuun isaanii darbe. Dhukaasni kuni miseensa poolisii federaalaan dhukaafamuu BBC’n maddeen irraa odeeffateera. Poolisiin ammatti dhimma kana irratti waan jedhe hin qabu. Miseensa mana maree naannoon ala namoonni shan madaa'anii yeroo ammaa Hospitaala Rifaraala Jigjigaatti wal’aanamaa akka jiran gaazexeessaan BBC Jigjigaa jiru gabaaseera. Dhaabi biyya bulchu, Paartiin Badhaadhinaa, ibsa gaddaa baaseen Aadde Juwaariyaa Mohaammad miseensa koree hojii raawwachiiftuu dhaabichaa akka turan ibse. Dhaabichi Aadde Juwaariyaan dhukaasa humna nageenyaa tokkoon dhukaafameen ajjeefamuufi dhimmicha seerri hordofaa akka jiru ibseera. Haleellaan kuni Kibxata ALI Onkololeessa 15/2015 waaree booda naannoo sa’aatii 9:00 raawwate. Namoonni miidhamanis imaltoota buufata xiyyaarichaa turanidha. Sababi miseensi poolisii badii kana raawwate hin ibsamne. Haa ta’u malee, kanneen bakkicha turan miseensi poolisichaa eegdota buufata xiyyaarichaa jiran kaan waliin falmii keessa seenee ture. Poolisiin badii kanaan shakkame haleellaan erga raawwate booda miseensota poolisii federaalaa biroo, humna addaa Naannoo Somaaleefi Raayyaa Ittisa Biyyaan to’annoo jala ooleera. Dubbii Himaan Poolisii Federaalaa BBC'n dhimmicha gaafate odeeffannoo akka hin qabneefi qoratanii akka deebi’an himani. Kanneen miidhamanii hospitaala seenan keessaa tokko Hojii Gaggeessaa Intarpiraayizii Boolla Bishaanii Qotuu naannichaa kan ta’an Obbo Abdurrashid Mohaammad Umaridha. Miseensi mana maree lubbuun isaanii darbe kuni Godina Dolloodhaa kan filaman ta’u ibsameera. Yeroo haleellaan raawwate muddamni uumametti buufati xiyyaaraa Garaad Wilwaal jedhamuufi Jigjigaatti argamu tajaajila kennuu dhaabee ture.


Mariin nagaa mootummaa Itoophiyaafi humnoota Tigraay gidduu Afrikaa Kibbaatti jalqabe

Mariin nagaa mootummaafi humnoota Tigraay gidduu guyyaa Kibxataa Afrikaa Kibbaatti jalqabe. Erga waraanni waggaa lama dura Tigraayitti eegalee humnooti lamaan mariif ifatti yoo gadi taa’an kuni kan jalqabaati. Dubbii Himaan mootummaa Afrikaa Kibbaa Vinsant Maagwenyaa akka miidiyaaleef guyyaa har’a ibsanitti mariin kuni guyyoota itti aanan jahaaf jechuunis hanga Onkololeessa bulti 30 ni tura. Marii kana Gamtaan Afrikaa kan mijeesse yoo ta’u qondaaltonni sadii qindeessummaan irrati hirmaatu. Kunneenis tokko Pirezidantii duraanii Naayijeeriyaafi Gaanfa Afrikaatti Ergamaa Addaa Gamtaa Afrikaa kan ta’an Olusegon Obasaanjoodha. Pirezidantiin duraanii Keeniyaa Uhuruu Keniyaattaafi Pirezidantiin I/Aantuu duraanii Afrikaa Kibbaa kan ta’an Phumzile Mlambo-Ngcuka illee keessatti argamu. Dubbii Himaan Pirezidantii Afrikaa Kibbaa Maagwenyaan marii kanarraa abdiin akka eegamu ibsaniiru. Mariin kuni yeroo mootummaan federaalaa Itoophiyaa magaalota haaraa humnoota Tigraay jalaa to'ataa jirutti jalqabe. 'Mala humna waraanuu TPLF laaffisuun magaalota ijoo to'achuun itti fufeera', jedheera mootummaan ibsa Wiixata baasen. Haa ta'u malee, haleellaa mootummaa Itoophiyaafi Ertiraan lammiileen nagaa miidhamaa jiraachuu gabaasonni ni ibsu. Gareen mirga namoomaaf falmu Aminastii Intarnaashinaal waraanni torbanoota as dhiyoo keessa hammaate dhumaatii haaraa hordofsiisuu mala jechuun akeekkachiiseera. Dhaabbatichi Fulbaana 5-12'tti humnootni Eertiraa magaalaa Shiraarootti godaantota Eertiraa dabalatee namoota nagaa yoo xiqqaate 40 ta'an murtee seeraa malee ajjeesani jedhe. Qaamoleen waraana keessa hirmaatan marti badii jajjaboo raawwachuun himannaan irrati ka'a. Waraanni waggaa lama dura eegale lammiilee kumaatama galaafate miiliyoonaan kan lakkaa'aman immoo qe'eerraa buqqiseera. Kanneen qarqara beelaa jiranis kuma dhibbaan akka lakkaa'aman UN ibseera. Yeroo dheeraaf waraanni dhaabatee rakkoon marin akka furamu waamichi taasifamaa turuun ni yaadatama.


Balaa lolaa Gambeellaatti qaqqabeen jiraattonni kuma 185 ol buqqa’an -UN

Naannoo Gambeellaatti rooba cimaa hordofuun lolaa qaqqabeen jiraattonni naannichaa yoo xiqqaate kuma 185 ta’an qe’ee isaaniirraa buqqa’uu isaanii Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii (UN) beeksise. Magaalaa naannichaa dabalatee aanaalee 12 keessatti walakkeessa ji’aa Adoolessarraa kaasee hanga waktii Birraa kanatti rooba cimaa roobeen lolaan qaqqabuu isaa DHaabbata Mootummoota Gamtoomaniitti Waajirri Qindeessaaa Dhimmoota Namoomaa (OCHA)n ibseera. Balaa lolaa mudate kanaanis jiraattonni 185,200 ta'an qe’ee isaaniirraa akka buqqa’an kan hime OCHAn, namoonni buqqa’an kunneenis haala rakkisaa keessatti argamu jedheera. Yeroo ammaa kanatti maneen barnootaa, dhaabbilee fayyaafi badheerratti rakkoo keessa akka jiran ibseera. Kana malees, hanqinni nyaataa kan mudate yoo ta’u, buqqaatonni kunneen lubbuudhaan turuudhaaf baalafi hidda mukaa nyaachaa jirus jedheera.  Sababa rooba cimaa roobeen midhaan naannichaa keessaa parsantaa 72 kan ta’e maasaan boqqolloo garri caalu kan manca’e yoo ta’u, lukkuuwwaniifi horiin gaanfaa horsiifamanis balaa lolaa kanaan du’aniiru. UN ibsa isaa kana keessatti meeshaaleefi qabeenya jiraattotaa akka mancaaseefi bu’uuraaleen misoomaas akka midhaman eereera. Naannicha keessatti rakkoon hamaan akka mudate kan ibse gabaasni UN kun, balaan lolaa kun dhiyeessa bishaanii akka gufachiiseefi ujummoon ittiin dabarfamullee miidhameera jedheera.  Balaa lolaa aanaalee 12 keessatti mudate kanaan dhaabbilee fayyaarraa miidhaan kan gahe yoo ta’u, jiraattonni tajaajila fayyaa akka hin argannellee taasiseera jedhe. Kana waliin wal qabsiisees, rakkoo fayyaa qaqqabsiiseen dhukkuboota hanqina qulqullina bishaaniirraa kan ka’een dhufaniin carraan qabamuus ol aanaa akka ta’u godheera. Kanarratti dabalataan, kaampiiwwan namoonni buqqa’an keessa qubatan sababii guutanii itti dhiphateef dhukkuboonni akka cittoo, gifiraafi qaamolee argansuu  miidhan mul’achuun isaanii yaaddoo dabalataa uumeera. Naannoon Gambeellaa bakka hedduu isaa keessa lageen kan keessa darban yoo ta’u, balaa lolaa tasaatiifis saaxilamaadha. Laggeen gurguddoo naannicha keessatti argaman keessaa Akoboo, Olworoo, Baaroo (Openo) fi Giloonaa kanneen jedhaman keessatti argamu. Laggeen kunneen yeroo hedduu waktii Gannaafi yeroo roobni cimaan roobutti akka malee guutuun naannichacharra yaa’uun lubbuu hawaasa naannichaa balleessuufi mancaatii qabeenya qaqqabsiisu.


'Tigrayitti waraabessi reeffa namootaa nyaataa jira'

Reeffii namootaa waraabeessaan nyaatamuu, haleellaan qilleensaa magaaloota irratti raawwatamuu, jaarsooliifi shamarran waraanaatti dabalabuum- odeeffannoowwan sukanneessaa waraana Tigiraayi kan lubbuu namoota kumaataman lakkaa’amani galaafaterraa dhaga’amaa jiran keessaayi. Waaraan dura naannoo Tigiraayi hawwattuu turistootaa ture. Bataskanooti dhagaa irraa bocamanii hojjataman, iddoowwan amantaa muslimota bara duriifi fi barreeffamoota dur Afaan Gi’iziitiin barreeffaman fa'itu daawwatama turan. Amma garuu Tigraayi lafa waraanni itti hammaate taatetti. Waraana tibbana naannichatti adeemaa jirurratti waraanni Itoophiyaa fi Ertiraa wal tumsanii naannicha to’achuuf TPLF waliin wal waraanaa jiru. Tigiraayi ji’ootan 17’n darban uggura keessaa hin baane- tajaajilli baankii, bilbilaa fi intarneetii hin jiru, akkasumallee odeeffannoo naannichaa argachuun rakkisaa erga ta’ee bubbuleera. Waggoota lamaan darban injifannoon gareen lachuu [TPLF fi mootummaan] dirree waraanarratti argatan yeroo yerootti geeddarama jira. Sadaasa 2020 darbe erga humnootiin TPLF buufata waraanaa Itoophiiyaa kan kaabatti buufate irratti haleellaa raawwatan jedhamun erga himatameen booda, waraanni naannichatti eegale. Isaan boodas humnonni Itoophiyaa fi Ertiraa magaalaa Maqalee to’atanii turan. Sana booda humnoonni Tigiraayi deebisanii haleellaa banuun naannoo Amaaraa fi Affaar qabataanii turan. Yeroo sana sirumayyuu gara magaalaa Finfinneetti dhiyaatanii turan. Amma immoo humnoonni Ertiraa fi Itoophiyaa deebisaanii naannoo Tigaayi to’achaa jiru. Tibbana magaalaa tarsiimoof barbaadamtu Shiree qabachuun, ammas Maqalee to’achuuf yaaluu malu jedhamee eegama. Daarektarrii Dhaabbata Ameerikaa keessa maadheffate ‘World Peace Foundation’ jedhamuu, Aleeksi Di Waal, ''Humnoonni mootummaa Federaalaa Itoophiyaa fi Ertiraa walakkaa miliyoonaa ol ta’an humnoota Tigiraayi 200,000 ta’an wajjin wal waranaa jiru’’ jechuun dubbata. Aleeksi Di Waal akka jedhutti, lola guyyoota 50 oliif walitti fufee gaggeeffame hordofuun humni TPLF naannoo Shireetti argamu hanqina dhiyeessi meeshaa waraanaa mudateef qabatee turuu hin dandeenye. ''Mootummaan Itoophiyaa Shireetti gargaarsi akka kennamu fi tajaajilli bu’uuraa akka deebi’e eegalamuu nan taasisa jedhee waadaa seenullee, warreen Tigiraayiif balaa qaba, namoonni nagaan akka jumlaan ajjeefaman, gudeeddin akka raawwatamu fi beela’an taasisa,’’ jedhe Pirofesar Di Waal. Shireen rakkoolee namoomaa naannoo Tigiraayitti mul’atuuf agarsiistuudha,  namoonni nagaan 600,000 iddoo waraanni itti hammaate keessaa baqatanii magaalicha keessaa fi naannoo magaalichaa da’eeffataniiru. ''Namoonni 120,000 bakkeerra jiru, muka jalaa fi daggala keessa ciisu,’’ jedhe. Hojjattoonni gargaarsa namoomaa kennan hundisaanii sadarkaa jechuun  danda’amuun torban darbe Shiree keessa bahaniiru. Jiraattoonni magaalaa Shiree kumatamaan lakkaa’aman dararamuu malla jedhanii qe’eesaanirraa baqatan. Hojjataan dhaabbata gargaarsaa tokko, "Mandara Shimbilinaatti Fulbaana darbe namoonni 46 jumlaan marfamanii ajjeefamuu namoonni afur argan himaniiru. Reeffi jiraattoota muraasaa kan beeyladoota manaa ajjeefaman wajjin wal makee argame,’’ jechuun dubbate. ''Waraabessi reeffa namoota muraasaa nyaatera, huccuu reeffa isaaniirratti hafe qofaan adda baafamu. Namoonni reeffa namoota du’anii awwaluufillee yeroo hin arganne, ammatti waraabeessii nyaatee fixeera ta'a,’’ jechuun hima hojjataan gargaarsa namoomaa kun. Namoonni ajjeefaman harki caalan isaanii saba lakkoofsaan muraasa ta'an Kunamaa keessaa kan bahani, isaan garuu lola kana keessatti qooda akka hin qabne dubbata. "Gartuuwwan wal lolaa jiraan lachuu jalaa loltonni ajjeefamaa jiru, lachuu aarii isaanii jiraattoota naannoorratti bahu,’’ jedha hojjataan gargaarsaa kun. Gartuuwwan wal lolan hundi namoonni nagaan dirqiin lolatti akka hirmaatan taasisu,  akkasuma lafa to’achuuf ’tooftaa'’dambalii namootaa bobbasuutti’’gargaaramu. "Namoonni leenjii torbanoota muraasaa qofaan iddoowwan dhootuuwwaniin guutame,  gara dawoo dhokannaa diinaatti ergamu,’’ jedha UK keessa kan maadheffatte xiinxalaan dhimma Baha Afrikaa Abdurramaan Seeyid. ''Diinni dhukaasa irratti baneetu irra caala isaanii ajjeesa, garuu amma diinni isaanii meeshaa waraana dhabutti namoonni dabaliin itti yaa’u, sana booda dawoo dhokannaa isaanii qabatu,’’ jedha. ''Dambalii namootaa tooftaa waraanaa bara duriiti. Bara 1890 keessa mootiin Itoophiyaa Xaaliyaanii inijfachuuf tooftaa jalqaba itti gargaarameedha. '‘Warri Xaaliyaanii humns  qilleensaarratiin olaantummaa qabatanillee dambalii namootaa ittiin lolanii muddamanii turan’’ jedha. Abdurramaan akka jedhuti, tooftaan dabalii namootaatti gargaaramuu sun namoonni hedduun akka miidhaman taasisa. Tooftaa sanaan namoonni 700,000 -800,000 lola waggaa lamaaf seenaa Itoophiyaa keessatti tureen ajjeefamaniru jedhe. '‘Lolli kun seenaa Itoophiyaa keessatti isa hamaadha,’’ jedhe. Xiinxalaan Baha Afrikaa Ameerikaa keessa maadheffate Feeyisil Roobilee, humnoonni TPLF dabalii namootaatti gargaaramu yaada jedhu fudhachuu baatus tlmaamni lakkoofsa namoota du'anii inni himu kaaniirra fagoo miti. '‘Waraanicha marsaa jalqabaarratti namoonni 500,000 lolarratti du’an,  marsaa sadaffaarratti namoonni 100,000 dambalii namoota bobbaafaman irratti du’uu hin oolle’’ jedhe. Roobileen akka jedhutti, humnooni Tigiraayi baayyee kan leenji’ani fi ‘’onneen lolanii dha, garuu humni waraana Itoophiyaa waa lamaan olaantummaa qaba: baay'inaa loltoota fi humna qilleensatiin. '‘Jeraallii Itoophiyaa ammatti ambaasaddara ta’e; waggaa waggaatti namoota miliiyona tokko bobbaasuu dandeenya, jeettiiwwan waraanaa qabna, diroonii Tarkii ga’uumsi isaanii mirkanna’e qabna. Warri TPLF qilleensaa hin qabani,’’ jedhee ture. Ajajni Humna qilleensaa Itoophiyaa magaalaa Bishooftuurraa gara magaalaa guddoo Ertiraa, Asmaraatti imaluun, jeettiiwwan waraanaa achiirraa ka’aa jiru jedhe Roobileen. Ertiraan wal waraansa Itoophiyaa giddu kan seente TPLF akka diinatti ilaaluudhaani. TPLF hanga Ministirrii Muummee Abiyyii Ahmad bara 2018 aangoo qabatanitti aangoo dhuunfatanii turan. Bara bulchiinsa TPLF Itoophiyaafi Ertiraan daangaarratti wal-waraananii  namoonni 80,000 ajjeefamaniiru. Sana booda qaamni haqa sadarkaa addunyaa Itoophiyaan lafa irrattt waldhaban Ertiraaf akka kennnitu murteesse. Taatullee mootummaan TPLF yeroo sanatti hoggaanu dabarsee kennuu dide. Sadaasa 2020 battaluma waraannii Kaaba Itoophiyaatti eegaleen Ertiraan laficha fudhatte. Pirezedanti Isaayaas Afawarqii Minisitira Muummee Abiyi gargaarun warreen TPLF biyyisaaniif lammaffaa yaaddoo akka hin taane gochuuf kutannoo qabu jechuun qeeqxonni dubbataa turan. "Yaaddoon Ertiraan qabdu TPLF aangoo motummaa Itoophiyaa deebi’ee qabata ykn Asmaraa keessatti mootummaa galaana Diimaatti akka Tigiraayi gargaaramtu eeyyamu hundeessuu barbaaddi, sababni isaammoo Tigiraayi seensa qaama bishaanii kan hin qabne fi naannoo iyyeettidha’’ jedha Abdurhaman. Waraanni torban muraasan asitti Tigiraayitti erga hammattee asitti, mootummaan Ertiraa loltoota gurmeessuu itti fufuu maddeen gara garaa BBCtti himaniiru. Akka Abdurramaan Seeyid jedhutti, lolli adda waraanaa jahaan Tigraayirratti gaggeeffamaa kan jiru yoo ta’u,  loltoonni Itoophiyaa fi Ertiraa kuma kudhattii lakkaa’aman naannoo Addegiraati buufataniiru. '‘Loltoonni kunneen haleellaa Addigiraati fi Maqaleerratti banuuf qophaa’aniiru,’’ jedhe. Maddeen dirree waraanarra akka BBCtti himanitti, loltoonni Itoophiyaa fi Ertiraa Shireerraa gara Aduwaa fi Addigiraatiitti qajeelurratti argamu-Dhiharra gara Bahatti sochiin waraana kun kan gaggeeffamaa jiru. Hawaasni idil-addunyaa garuu gareewwan wal waraanaa jiran waldhabbi isaanii mariin akka furan waamicha dhiyeessaa turanillee, waan ta’uu jiru hin fakkatu jedhe Abdurramaan Seeyid. "Seenaa keessatti yeroo warri gita bittaa Abisiiniyaa aangoo kan qabatan waraanani. Hanga kan biraa dhufee humnaan irraa fudhatutti mootii moototaa ta'ee itti fufa. [Biyyattii] keessatti aadan rakkoo karaa nagaan furuu ta'ee hin beeku..., "jedha Abdurhaman. Pirofeesar Aleeksi Di Waal gama isaatin waraanni akka dhaabbatuuf hawaasni idil-addunya hatattamaan tarkaanfii fudhachuu qaba jedha. '‘Yoo kana ta’uu baate carraa duguuggan sanyii raawwatamuu fi jumlaan beela’uu mudachuu mala,’’ jedha. Gartuun ogeeyyii Beeljiyeemiin durfamu jalqaba bara kanaatti akka timaametti, dhalatoonni Tigiraayii 250,000 erga waraanni bara 2020 eegalee beelaa fi sababoota beelatti hidhata qabaniin du’aniiru jedhe.


‘Dhukkubsattoonni sukkaaraa 12 torbaniin nu jalaa du’aa jiru’ – Hospitaala Ayideer

Shamarreen tokko harmeen ishee dhibaman qabattee gara hospitaala Ayideer deemti. Dhibee biraan hubamanii kan jiran harmee ishee, siree hospitaalichaa irratti kunuunsaa guyyootaaf argataa turte. Guyyaa tokko garuu shamarreen lubbuu harmee ishee olchuuf asiif achi jechaa turte kun of wallaalte yemmuu kuftu, haakimotni lubbuu ishee oolchuuf wal’aansa eegalani. Sababni isheen itti of wallaalte kuftes, dhibee sukkaaraaf kan ishee barbaachisuu qoricha Insuliinii jedhame waan dhabdeef ture. “Utuu nuti agarruu ture kan kufte,'' jedhan hakiimni. Sana booda ariitiin gara kutaa wal’aansa cimaa [ICU] geessineeni. Ta’us garuu lubbuu ishee olchuu hin dandeenye. Tasa guyyaa kuftee borumtaa isaa lubbuun ishee darbe,” jechuun magaalaa Maqalee Hospitaala Ayideer Firaansisitti  Daariktara Meedikaalaa kan ta’e Dr Kibroom Gabrasillaasee BBC’tti himeera. Mudannoon walfakkaataa biraa uumames nutti himeera. “Shamarree ishee lammaffaa maatii isheetu manaa baatee fideeni. Dhibee sukkaaraa akka isheen qabdullee hin beekan turani. Qorannoo erga taasisneefii booda akka isheen dhibee sukkaaraa qabdu barre,” jedha. Dhibeen ishee maal akka ta’e baranis qoricha argachuufi waan hin dandeenyeef hospitaalicha keessa guyyaa tokko caalaa lubbuun turuu hin dandeenye. Haalootni walfaakkaataa hospitaala Ayideer fi wiirtulee fayyaattii oggeessota fayyaa gaddisiisan uumamuu itti fufaniiru. Itoophiyaatti sababa waraana walii waliinii gara wagga lamaaf tureen, dhaabbileen fayyaa Tigraay sadarkaa dhibamtootaaf wal’aansa barbaachisaa kennuu hin dandeenye irra ga’aniiru. Hospitaalli riferaalaa Ayideer Maqaleetti argamus, sababa hanqina qorichaa, meeshalee wal’aansaa fi tajaajila elektirikaatiin tajaajiloota fayyaa ijoo jedhaman addaan kutuuf dirqameera. Hospitaalichi dhimma dhibamtoota dhukkuba sukkaaraa irratti dhiyeenya Waldaa Dhibee Sukkaaraa Itoophiyaa, Ministeera Fayyaa Itoophiyaa fi Federeeshinii Dhibee Sukkaaraa Idil-Addunyaaf xalayaa barreessee ture. Dhibamtonnis balaa cimaaf saaxilamanii akka jiranis beeksiseera. Dhibeen kun qoricha bayyanachuufis wal’aansaafis fudhatamuu malu lilmoon fudhatamu insuliinii fi qoricha liqimfamu barbaada. Tigraay keessatti namootni 27,000 ta’an qoricha kunneeniin jireenya isaanii akka itti fuufsisan Dr Kibroom BBC’tti himaniiru. “Dhibamtoonni kunneen hospitaalota naannoo isaanii deemanii wal’aansa argatu ture. Waraanichi akka haaraatti deebi’ee waan itti fufeef garuu qorichi Tigraay seenuu hin dandeenye. Qoricha kuusaa keessaa qabnu xumurree kan biraan akka nuuf ergamuuf yeroo eegaa jirutti ture waraanni deebi’ee kan ka’e,” jedha daarektarri kun. Ogeessi fayyaa kun akka jedhutti, keessumaa dhibamtoonni insulinii fayyadaman haalli isaan keessa jiran kan yeroo kennu miti. Insuliinii yeroon hin argatan taanaan du’aa fi dhibee fayyaa hammaataa biroof saaxilamoo ta’uu danda’u jechuunis ibseera.  Dhibamtoota dhibee sukkaaraa kuma 27 ta’an keessaa 8,000 ol kan ta’an ijoollee umuriin isaanii ganna 14 gadi ta’anidha. Oggeesotii fayyaa qoricha ijoollee kana bayyaanachiisuu danda’u waan hin qabneef, dhibamtoota waliin gadduun ala homaa dandeetti hin qabani. Kana dura dhibamtootaa dhibee sukkaaraa keessumaa daa’immaniif kan ta’u qorichi insuliinii federeeshinii dhibee sukkaaraa idil addunyaan bilisaan dhiyaataaf ture. “Amma garuu ijoolleen umurii ganna 14 gadii 8,000 ol ta’an Tigraay keessatti argaman, sababa rakkoo kanaan balaa hamaaf saaxilamanii jiru,” jechuun Dr Kibroom himaniiru. Dabaluunis “daa’imman walitti fufiinsaan nu jalaa du’aa jiru. Namootni hedduu qoricha ykn insuliinii akka nuti hin qabne waan beekaniif gara keenya dhufuu dhiisaniiru. Kanaaf hedduun gara kana utuu hin dhufiin lubbuun isaanii darbe jechuudha,” jedhu. Du’a hamaan dabalataa hedduun isaanii dhibee ijaa, kalee cimaa fi biroof saaxilamoo ta’aa jiru. “Qorichi ykn insuliiniin ariitiin yoo hin argamu ta’e carraan fayyuu namoota hedduu dhiphaadha. Dhibamtoonni mana jiran yoo qoricha hin argatan ta’u jireenya isaanii itti fuufsisuun cimaa itti ta’a,” jechuun haala jiru Dr Kibroom ibseera. “Nuti dhibamtoota dhibee sukkaaraa kunneen waliin waggootii dheeraaf turerra. Narsootaa fi oggeessota fayyaa biroo waliin akka maatiitti walitti siqu. Hopitaalota hundatti maqaanillee ni beekamu,” jedhu Dr Kibroom. Waraanicha dura ji’a ji’aan gara hospitaalaa dhufanii qorichaa fi gorsa ni argatu turani. Haalli amma jiru garuu kanarra addadha. “Gara keenya dhufanii “qorichi hin jiru” jedhamuun yemmuu gaggeefaman  guddaa ni rifatu. Sababiin isaas qoricha yoo hin argatan ta’e balaa isaan mudachuu malu waan isaan barsiisaa turreefidha.  Kanaaf har’a ‘qorichi hin jiru’ jennee yeroo itti himu wanti nuti isaan gorsaa turre hundi sammuu isaaniitti dhufa,” jedha ogeessi fayyaa kun. Tokko tokko ni boo’u, kaan ammo ogeessitta fayyaan ‘nu oolchaa…rakkoo keenya addunyaaf beeksisaa’ jechuun kadhaa isaanii dhiyeessu. Haala kana keesatti hirriba kana dhaban ogeessotis qaamolee adda addaa quunnamuun haala jiru ibsuuf yaaluu dabalata, viidiyoo gaggabaabaa dhibamtootaa qopheesuufi raabsuun qaama isaan gargaaruu danda’u barbaadaa jiru. “Guyya guyyaan kilinika dhibee sukkaraa keessa gaddii fi bo’iichi jiru kan onnee nama cabsudha. Hanga dandeenyutti qoricha argachuuf yaalaa jirra. Keessumaa dhimma daa’immanii yoo ilaallee rakkoon isaanii kan maatiis dabalate ta’a,” jedha daarektarri meedikaalaa hospitaalaa Ayidar. Dhibamtoonni dhibee sukkaaraa 27,000 ta’an, kanneen waraanicha dura dhibee kana qabaachuu isaanii baranidha kan jedhan ogeessi fayyaa kun, yeroo ammaatti garuu tajaajilli fayyaa fi meeshaleen qorannoo ga’aa ta’an waan hin jirreef, dhibee kanaan hubamanis namootni hin bariin jiran hedduu akka ta’an amana. Hospitaalli Ayidar guyyootaan dura Waldaa Dhibee Sukkaaraa Itoophiyaa, Federeeshinii Dhibee Fayyaa Idil-Adunyaa fi Ministeera Fayyaa Itoophiyaaf xalayaa barreessee ture. Xalayaan kun haala dhibamtoonni dhibee sukkaaraa keessa jiran ibsuun gargaarsa hatattamaa kan gaafatudha. Akka Dr Kibroom jedhanitti Federeeshiniin Dhibee Sukkaaraa Idil-Addunyaa qoricha gara Itoophiyaatti ergeetu gara Tigraayitti qaqqaba. “Qorichichi keessumaa insuliiniin dhibamtoota dhibee sukkaraa Itoophiyaa hundaaf bilisaan akka kennamuuf ergama. Kanaaf ga’een keenyas sana keessatti haammatamee dhufa,” jechuun Waldaan Dhibee Sukkaaraa Itoophiyaa qorichi kun gara Tigraay akka ga’uuf hojechaa turuu isaa dr Kibroom ibsaniiru. Federeeshiniin Dhibee Sukkaaraa Idil Addunyaa ibsa torban darbe baaseen, insuliinii fi qorichi dhibee sukkaaraa biroo hatattamaan naannoo Tigraay geessisuuf mootummaa Itoophiyaaf gaaffii dhiyeessuu isaa beeksiseera. Federeeshinichi dhibamtoonni yaaddoo guddaa keessa jiraachuu isaanii ibsuun dhiyeessii qorichaa mirkaneessuuf haalootni akka mijeeffamaniif gaafateera. Xaalayaa hospitaalli Ayidar barreesseef Waldaan Dhibee Sukkaaraa Itoophiyaa deebii keennuu isaa kan ibse Dr Kibroom, “ Federeeshiniin idil addunyaa qorichoota sukkaaraa erge keessaa ga’een naannoo Tigraay Finfinnee akka jiru nutti himameera,” jedheera. “Yoo karaa arganne isiniif ergina jedhanii deebii nuuf erganiiru. Kana jechuun isaanii gaariidha. Ta’us dhabbati fannoo diimaa aaritiin gara Maqalee akka fiduuf eeyyamni kennamuufii qaba,” jechuun waamicha isaa dhiyeesseera.