Jefirii Feltimaan: Ergamaan addaa Ameerikaa imala Baha Giddugaleessaafi Keeniyaa eegalan

Gaanfa Afrikaatti ergamaan addaa Ameerikaa Jefirii Feltimaan, daawwannaa biyyoota afuritti taasisan jalaqabuusaanii Ministeerri Dhimma Alaa biyyattii hime. Aabba Feltimaan Wiixata darbeerraa eegalee haga Sambataatti imala taasisaniin: Qataar, Sa'udii, UAE fi Keeniyaa daawwatu. Waajirichi ibsa baaseen Feltimaan imalasaanii kanaan dhimma hidhaa Laga Abbayyaafi nageenya Gaanfa Afrikaa irratti ni mari'atu jedheera. Kana malees Feltimaan ''anga'oota olaanoo biyyootaa wajjin walarganii Gaanfi Afrikaa kan tasgabbaa'eefi kan badhaadhe akka tahu haala ittiin deeggaruun danda'amurratti ni mari'atu,'' jedhameera. Dabaluunis ''waldhabdee Hidha Haaromsaa wajjin walqabatee jiru hiikuuf, waliigaltee qaamolee hundaan fudhatama qabu akka raawwatu,'' ni mari'atu jedha ibsichi. Torban dabre keessa haalli Itoophiyaa keessa jiru akka isaan yaaddesse ibsa baasaniin kan himan Pireezidant Baayidan, ergamaan addaa kun gara naannichaa deebi'anii akka imalan himanii turan. Tahus garuu, imalasaanii kanaan xiyyeeffannoon isaanii, biyyoota Baha Giddugaleessaafi Keeniyaa akka tahan ibsa ministeera hajaa alaa baase ni addeessa. Ergamaan addaa US kun biyyoonni daawwatan yeroo dhiyoon asitti kanneen siyaasa, diinagdeefi dhimmoota waraanaa Gaanfa Afrikaatti shoorri isaanii dabalaa kan dhufe oggaa tahu, Ameerikaan ammoo carraaqqii taaisitu akka deeggaran ofcinaa hiriirsuuf akka tahe ni tilmaamama. Keeniyaanis dhageettiin gama dippiloomaasiin Baha Afrikaatti qabdu dabalaa dhufeera. Bulchiinsi Joo Baayidan imaammatasaa jijjiiruun shororkessummaa loluuf dhiyoo kana Keeniyaa wajjin leenjii waraanaaf loltoota akka ergu beeksiseera. Naannoo Galoo Galaanaafi isa jirutti dhageettiin ishee dabalaa kan dhufe Qataar, shoorri nageenyaafi dippiloomaasiin Gaanfa Afrikaatti qabdu salphaa miti jedhama. Amma dura Ertiraafi Sudaan wajjin walitti dhufeenya kan cimsatte Qataar, waggoota dhiyoo asitti Itoophiyaafi Somaaliyaa wajjin michummaashee cimsataa jirti. Kanaanis waldhibdeewwan Sudaan fi Ertiraa akkasumas Ertiraa fi Jabuutii jidduu jiru hiikuuf yaalii taasisaa turteetti. Sa'uudii Arabiyaafi Yunaayitid Arab Emirteetis (UAE)n naannoo Baha Giddugaleessaafi Galoo Galaanaa Edanitti biyyoota dhiibbaa gurguddaa qaban oggaa tahan, Gaanfa Afrikaattis shoorri isaanii salphaa kan jedhamu miti. Biyyoonni lamaan kunneen Itoophiyaafi Ertiraaf michoota yoo tahan, MM Abiy Ahimad gara aangootti erga dhufanii booda, biyyoonni lamaan waldhibdee barkurneef gidduusaanii tureef xumura laachuuf shoora olaanaa taphataniiru jedhama. Ji'ootaan dura Pireezidant Joo Baayidaniin ergamaa addaa Gaanfa Afrikaa tahuun kan muudaman Jefirii Feltimaan, torbanootaan dura Masrii dabalatee biyyoota Baha Afrikaa daawwataniiru. Feltimaan imalasaanii jalqabaatin Caamsaa 4 hanga 13, 2021n: Masrii, Itoophiyaa, Ertiraafi Sudaan daawwatanii turan. Kanaanis waraana naannoo Tigraay akkasumas muddama hidhaa Laga Abbayyaa waggootaaf turerratti dhiibbaa gochuuf sababni itti barbaadan, gama michoota biyyoota kanaatin tahuu imallisaanii ni akeeka. Imalasaanii Masriitti kan eegalan qondaalli kun, turtiisaanii Kaayiroon Pireezidantii biyyattii Abdul Fattaah al-Siisii wajjin walarganiiru. Mariisaanii kanarratti al-Siisiin hir'achuu gahee bishaanii laga Abbayyaaf Masriin obsa hinqabdu jechuusaanii Washington Post wayita sana gabaaseera. Ambaasaaddar Feltimaan gamasaaniin, bulchiinsi Joo Baayidan dhimmoota arifachiisoo naannichaaf fala itti kaa'uuf xiyyeeffannoo kennee hojjeta jechuusaanii gaazexaan kun maddeen eeruun baaseera. Feltimaan wayita gara Asmaraatti imalanis Pireezidant Isaayyaas Afawarqii wajjin yeroo dheeraaf haasawuu isaanii minstirri Beeksisaa biyyattii Yamaana GabraMasqal himaniiru. Marii sa'aatii afur fudhateen Pireezidant Isaayyaas rakkoolee Gaanfa Afrikaa danqanii jiran furuuf Ameerikaa wajjin hojjechuuf kutannoo akka qabdu Feltimaanitti himaniiru jechuun, qondaalli kun fuula Twitter isaanii gubbaa maxxansaniiru. Mootummaan Ameerikaa Joo Baayidaniin durfamu, dhimma Itoophiyaafi biyyoota naannooshee jiran dhiyeenyatti akka hordofaniif Ambaasaaddar Jefrii Feeltimaaniin akka muudde ni yaadatama. Feeltimaan jaarsummaa irratti qorannoo akka geggeessaniifi araara buusuu irratti muuxannoo guddaa akka qaban himama. Feeltimaan dhimma hajaa alaa irratti barreessitoota olaanoo UN Baan Kii-muun fi Antooniyoo Guutereez waliin hojjetanii jiru. Mana maree Nageenyaa keessattis dhimma nageenyaa irratti ibsa kennuudhaan beekamu. Turtii UN keessatti qabaniin ergamaa addaa ta'uunis tajaajilaniiru. Dabalataanis Ministeera Haajaa Alaa US keessatti ganna 26 kan tajaajilan yoo ta'u, Libaanoos, Iraaq, Israa'eel, Tuniiziyaa, Hangaarii fi Heeytii keessatti diippiloomaatii ta'uun tajaajilaniiru.


Filannoo Itoophiyaa: Boordiin Filannoo Iskindir Naggaafaa kaadhimummaan galmeessuuf nan rakkadha jedhe

Murtee Manni Murtii Waliigala Federaalaa Dhaddacha Ijibbaataa lammaaffaa Obbo Iskindir Naggaafaa kaadhimummaan galmaa'uun filannooorratti dorgomuu akka danda'an ilaalchisuun murteesse raawwachiisuuf kan rakkatu ta'uu Boordiin Filannoo Biyyaaleessaa Itoophiyaa beeksiise. Manni murtichaa Pirezidaantii Baaldaraas Obbo Iskindir Naggaa dabalatee Sintaayoo Chakkool, Asteer Siyuum fi Askaalaa Damiseefaa filannoo dhufuuf kaadhimummaan galmaa'uu ni danda'u jechuun  Caamsaa 24, 2021 murteessuun isaa ni yaadatama. Kana malees, boordichi hanga Caamsaa 27tti aanaalee filannootti ajaja barbaachisu dabarsuun haaluma murtee sanaatiin akka raawwatamu akka ajajuus manni murtichaa ajaja dabarsuu ragaan Boordii Filannoo irraa argame ni mul'isa. Boordiin Filannoo gama isaatiin xalayaa Paartiin Baaldiraas Dimokraasii Haqaatiif guyyaa kaleessaa barraa'een murte dabarfame raawwachisuuf kan rakkatu ta'u ibseera. Kanaafis dhimmoota akka sababaatti eeree keessaa galmeen kaadhimamtootaa ALI Guraandhala 30, 2013 xumuramu, lootariin waraqaa bakka kenniinsa sagaleerra jiraatu murteessu baafamuu, maxxansuun waraqaa sagalee xumuramuun hojii gara buufataalee filannootti erguu yeroo dhihoo keessatti kan xumuramu ta'uu beeksiisera. Kanaan dura paartiichi aanga'ooni hiidhaarratti argaman kaadhimummaan akka galmaa'aniif Boordii Filannoo gaafatee dhorkamunsaa seeraan ala jechuun himatee ture. Dhimmoota paartichi akka dhimma falmiitti kaasu keesssa tokko labsii filannoon Itoophiyaa, galmeen paartiiwwan siyaasaafi maanusa filannooti. ''Namni kamiyyuu mana murtiitiin mirgi filachuu ykn filatamuu isaa hanga hin mulqamneetti kaadhimummaan galmaa'uun dorgomuu dhorakuu hin danda'aman,'' jedha. Manni Murtii Waliigalaa Federaalaa murtee kaadhimummaan galmaa'uun dorgomuu ni danda'u jedhu hordofunis miseensoonni hooggnasa paartii Baaldaraas kunneen bakkuma jira ta'uun duula na filadhaa akka gaggeeffataniif mana murti gaafatanii ture. Haata'u malee, murtee Boodrii Filannoo hordofuun  Paartii Baaldaraas barreeffama miidiyaa hawaasaa irratti baaseen, ''Boordiin Filannoo ajaja mana murtii waliigalaa hin fudhadhu jedheera,'' jechuun, walgahii atattamaa waamulleen beeksiiseera.


Rogeessi Belaarus mana murtii keessatti ‘morma of waraanee’ lafa dhahe

Odeessi kun hordoftoota keenya garii miira jeequu mala. Rogeessi lammii Belaaruus, mana murtii magaalaa guddittii Miniski jirutti erga dhiyaate booda mormarra of waraanuusaa, gartuuleen mirga namoomaa fi miidiyaaleen mormituu gabaasaniiru. Viidiyoon taatee kanaa Kibxata Stepan Latypov wanta kobbee ykn qalama fakkaatuun of waraanee lafatti yeroo kufu agarsiisa. Isteefan gara mana yaalaatti geeffamee, wal’aansa baqaqsanii hodhuu booda haala foyya’aarra akka jiru gabaafameera. Himannaan irratti dhiyaate miidiyaa hawaasummaa mormituu uumuu fi Fulbaana darbe to’annoo jala oolfamuu mormuuni. Himata irratti dhiyaate hunda haaleera. Hagayya darbe yeroo filannoo injifachuun isaa guddaa qeeqame as Pirezidaant Aleksaandar Lukashenkoo mormitoota irratti tarkaanfii ciccimoo fudhachaa tureera. Isteefan kan of waraane erga abbaan isaa mana murti keessatti ragaa ba’ee booda akka ta’e gartuun mirga namoomaa Beelaruus, Viyaasnaa ibseera. Gartuun kun akka jedhutti, yakkamaa ta’uu isaa yoo hin amanu ta’e miidhaa qaamaan akka adabamu anga’ootni isa dorsiisuu, Isteefan yemmuu abbaa isaatti himu dhaga’ameera. Akkasumas firootaa fi olloota isaa irratti himannaa yakkaa akka banan waadaa seenuu dubbateera. Viyaasnaan akka jedhutti, kutaa yakkamaa Isteefan keessa ture eegdoonni mana murtii bananii seenuuf yeroo itti fudhateera. Miidiyaan mormituu Belaaruus Nexta Telegram jedhamu viidiyoo yeroo Isteefan barcuma mana murtii irra gadi ciisee jiru mul’isu maxxanseera. Boodarra ambulaansiin mana yaalaatti geeffameera. Isteefan wal’aansa baqaqsanii hodhuu argatee haala “fooyyee qabu” keessa akka jiru Nexta gabaaseera. Ministeerri fayyaa Belaaruus, namni ganna 41, madaa isaaf wal’aansa argate haala gaarirra akka jiru Reuters’tti himeera. Nama kana ministeerrichi maqaan hin dhoofne. Hogganaan mormituu Belaarus Sivetlaanaa Tikhanoviskaya, “Roggeessi Belaarus, hidhamaan siyaasaa Isteefan Laatipoov har’a mana murti keessatti morma isaa of mureera. Yoo yakkamaa ta’uu isaa hin ammanne maatiin isaa akka miidhaman dorsifameera,” jechuun Tiwiitara gubbaatti barreessaniiru. “Kun bu’aa dorsiisa mootummaa, cunqursaa fi dararaa Belaaruusidha. Hatattamaan dhaabsisuu qabna!” Odeessa biraan, namoota eeyyama jireenya biyya biraa qaban dabalatee Belaaruus lammiileen hedduu biyyaa akka hin baaneef dhorkeera. Koreen Daangaa Biyyaa seera isaa kan cimseeru, erga dhiyeenya Beelaruus imala balalii Ryanair addaan kutuun mormituu fi jaalallee isaa xiyyaaricha keessa turan to’annoo jala olchanii booda, dheekkamsa biyyootii idil addunyaan irra ga’een booda. Mormitoonni hedduun filannoo falmii kaase booda Belaarus keessaa ba’aniiru. Filannicha mo’achuu kan himan Aadde Tikhanoviskaya gartuu ishee waliin gara biyya ollaa Lituyeeniyaa seenaniiru.


Ertiraa: 'Waggaa 30 qabsoofnee walaboomnus, bilisummaa dharraane garuu waggaa 30tti hin argine'

Ertiraan erga walabummaa ishee labsattee har'a waggoota 30 guuteera. Gulaalaa BBC Tigrinyaa kan ture Saamu'el Gabrahiyot kanneen qobsoo bilisummaa Ertiraa keessatti hirmaatan keessaa tokko. Qabsaa'oonni durii kunis waa'ee qabsoofi abdii dimokraasiifi bilisummaa Ertiraanootaa osoo hin dhugomiin hafeefi biyyattiin attamiin harka bulchitoota abbaa hirreetti akka hafte akkasiin hima. Waggoota 30 hidhannoon lolaa turre. Tokkoon tokkoo guyyaas lolaan darbaa ture. Tokkoon tokkoon keenya yeroo lamaa sadii madoofneerra. Kun waan addaa hin turre. Hanga tokko erga wallaanamnee booda ammoo lola biraatiif duulla ture. Kaabaa Ertiraa adda waraanaa Qaaroraatti attamiin akka lolleefi Kibba Ertiraa Dumeeraaniitti attamiin akka ofirraa qollanne baayyee na dhiba. Dahoorraa dahootti lafarra lo'aa, garreeniifi bu'aa bahii keessaa bulaa turre. Garuu ani warra carrooman keessattan ramadama. Loltoonni hiriyyoota keenyaa kuma 65 ta'an du'aniiru.  Ani adda waraanaatti kanan makame bara 1982 wayita mucaa waggaa 16 ture. Waa'ee qabsaa'oota Ertiraa baayyeen dhagahan ture. Qumxaansaanii, rifeensii isaanii dheeraafi qawween AK 47 qabatan ...seenaan isaanii kun hundi na harkiisa ture. Suluula Araag keessatti leenjiin ji'oota muraasaaf nuuf kenname. Attamiin akka haleellaa raawwanuufi akka itti booddee deebii'uu dndeenyu, attamiin akka ofii keenya dhoksinu, akka itti naanicha waliin of fakkeessinu, akka itti boombii hiikuun suphamufi itti darbatamu irratti leenjiine. Leenjiin argannee dadhabaa kan jedhamu hin turre. Isaan alatti barnoota siyaasaa fudhataa turre. Akkamiin mootummaan dimokiraatawaa ta'e akka itti hundaa'ulleen barannee jirra. Leenjii kanaan boodas waraana heedduu keessatti hirmaadheera. Dhuma kan ture bara 1990tti 'duula Fanqili' kan Mitsiwaatti gaggeeffame ture. Injifannoon sun baayyee murteessaa ture. Inni injifannoo guddaa waraanni Itoophiyaa rukutamuun dadhabee akka Ertiraa keessaa bahuu kan dirqisiise ture. Yeroo sanattis osoo addaan hin citiin sa'aatii 72f lolleera. Mitsiwaa to'achuuf kan hin taanee hin turre jechuun danda'a. Isaan boodas ofiirraa ittisuuf jecha dahoo qotannee waggaa tokkoo oliif turree jira. Lola sanaanis mataafi harka kiyya irraa madaa'een ture. Ergan hospitaala galuun wallaanameen booda battalumatti gara lolaattiin deebii'ee ture. Dhuma bara 1980tti gara kutaa artiifi aadaattin darbe. Kaayyoon kutaa sanaa inni guddaaan haamilee loltootaa muuziiqaafi diraamaan kakaasuu ture. Bara 1991tti dhiyeenya Eritaatti odoola Daahilaak irra turre. Wayita Daahilaak jirruutti ture jireenya keenyatti muuziiqaa baayyee namatti tolu kan dhageenye. Ertiraan walabummaashee labsachuun nutti himame. Guyyoota gammachuu Nutis gammachuun machoofnee bidiiruun gara Mitsiwaatti qajeelle. Erga achi geenyeen booda ammoo konkolaataan sa'aatii sadiif gara Asimaraatti imalle. Daandiirrattis looltoonni Itoophiyaa dhiisanii waan bahaniif namni hin turre. Asmaraa keessaa gammachuu addaatu ture. Jiraattoonnis qabsaa'oota bilisummaa simachuuf addabaabaayiitti bahaniiru. Sirbaafii shubbisaan of walaalanii ture. Daandiiwwan hundi namootaan kan guutame ture. Inni Asmaraa abalatee magaalootaafi mandaroota hunda keessatti waan ta'e ture. Guyyaa kanaan dura Asmaraan muddama keessa turte. Buufanni qiilleensaa walitti fufiinsaan dhukaasaan reebamaa ture. Ugguurrii sa'aatii cimaan labsamee ture. Garuu Caamsaa 24tti waanti hundinuu geedarame. Haadhooliin waan abiddarra kaa'anii turan hunda dhiisuun ture gara addabaabaayiitti kan bahanii ture. Kunis qabsaa'oota simachuuf ture. Lammiileen Ertiraa hedduunis harkasaaniitti abaaboo qabatanii mul'atu ture. Dargaggoonnis gammachuun nu simataa turan. Gammachuun kunis guyyootaaf itti fufee ture haala ho'aadhaan. Dhugaatti miira sana keessa dhiphiinnisi ture. Maatiin suuraa ijoollee isaanii qabatanii bahuun lubbuun jiraachusaanii gaafataa turan. Gaaffiileen ''mucaan koo du'eemoo lubbuun jira?'' jedhu yeroo dheeraaf ture. Ramaddii keenya keessatti jaalleewwan Gadilaafi Abaayayyii jedhamaniitu turan. Isaanis fuldurratti konkolaataarra ta'anii maatiisaanii wayita arganiitti miira ture yoomu hindagadhu. Iyyaa, bo'aa gammachuun imiimaan facaasaa turan. Abaan Gadilaas ''mucaakoo argadhee! Mucaakoo argadheera!'' jechaa gara konkolaataatti yoo fiigan nan yaadadha. Abaayayyii ammoo qabsooftu dubartii turte. Gaabbiinaa taa'aa turte. Amaatii ishee agartee konkolaataa deemaa ture irraa utaaltee bahuun balaaf osoo of saaxiluuf jirtu akka baatee nan yaadadha. Booda keessa ajajjaawwan keenyaan hayyamni nuuf kennamee maatii keenya akka agarru ta'e. Maatii waggoota dheeraaf addaan bahamee yeroo gabaabduu sana keessatti hayyama argachuun arguun waan laayyoo hin turre. Abdii isaan booda ture Taatee sana keessaatti ergaa hundi keenyaa Ertiraan badhaatee, rakkinni biyyattii keessaa badee lammiin biyyattii hundi gammachuufi qoofaan akka jiraataan abdii jedhuu qabana turre. Haata'u malee, abdiin keenya sun akka urriitti baduuf yeroo dheeraa itti hin fudhanne. Bilisummaaf jecha kan qabnu hunda kenninee ture, dargagummaafi jireenya keenya hunda. Bilisumaan boodas hedduun keenya loltummaa keessaa baafamnee gara maatiitti makamne. Achiin barnoota keenya itti fufne. Kanneen gara jireenya dhunfaafi daldalaatti deebi'uuf karoora qabanis turan. Garuu ammoo loltummaa gadhiisuu akka hindandeenyee yoo baru baayyee dinqisiifanne. Ajajaawwan waraanaa aanga'oota siyaasaa ta'an. Biyyi haaraanis qabeenyaa omaa akka hinqabne nutti himan. Qabeenyaan Ertiraan qabdu tokkichi meeshaa waraanaa harkaa qabnu qofaa ta'un nutti himan. Rakkina lolaa sana hunda boodas qabsaa'onni duraanii hundi akka saqqii keenya jabeeffanuuf irra deebiin nutti himame. Hojii kamiyyuu kanfaltii malee akka hojjannuf nutti himan. Nyaata nuuf kennuu nuti ammoo bilisaan tajaajilla. Haalli kunis waggaa lamaaf itti fufe. Isaan booda ture maallaqa xiqqoo argachuu kan eegale. Dureewwan qabsaa'ootaa tibba qabsootti akka maatii tokkootti wal ilaalaa tures dhugaa jiruu wayita hubatanitti gadduu eegalan. Aangaa'oonni olaanoo hedduunis manneen dhugaatii keessatti mulachuu eegalan. Dhuganii machaa'aa turan. Yeroo kanatti ammoo jireenyi qabsaa'aatti baayyee cimee ture. Haalli waliitti dhufeenyaa laafa walgahiiwwan idilees dagatamaa deeman. Qabsaa'oonni idilee haalli har'a, boru ni fooyya'a jechuun abdataa turan. Eeganii boodas gaafatan. Wanti haaraan garuu hin turre. Biyya ollaa waliin waraana Bara 1993tti wayita waggaa lammaaffan walabummaa Eritraa kabajamuuf jiruutti qabsaa'oonni duraanii fincilan. Aanga'oonni isaanii rakkoosaanii akka dhaggeeffataniif kadhatan. Aanga'oonni walgahii olaanaa istaadiyoomii Asmaraatti akka waamaniif dirqisiisaniin. Deebiin isaaniif kenname garuu, ''rakkoon keessan nuuf gala, kanuma baramedha. Wanti hundinuu yeroo dhiyootti ni furra,'' kan jedhu ture. Ananga'oonni garuu akkuma walgaiichi xumurameen namoota adda durumaan fincilicha qindeessan jedhaman ukkaamsuun tokko tokkoon fudhatan. Yeroo gabaabaa keessattis hidhaan waggaa tokkoo hanga 15 itti murtaa'uu dhageenye. Isaanis rakkina qabsaa'aa ifatti dubbachusaaniitti gatii olaanaa kanfalan. Hedduunis ''dureewwan keenya gara abbaa hirruummaatti geedaramaniiru'' jechuu eegalan. Kaan ammoo takka obsuun irratti ilaaluu akka qabnu gorsan. Heerri Mootummaa Ertiraan wixineessaa turte gara dimokraasiitti akka geessuu nutti himame. Kun hundi garuu abjuu ta'ee hafe. Ertiraan biyya paartii tokkichaan bultuufi kan filannoon keessatti gageeffamee hin beekneedha. Osoo kanarratti argamnuu Ertiraan biyyoota ollaashee hunda waliin lola keessa seente. Yaman waliin bara 1995tti, Sudaan waliin bara 1996tti, Itoophiyaa waliin bara 1998tti fi Jabuutii waliin ammoo bara 2008tti wal dhabde. Kanaanis lubbuun dargaggoota kuma 10 dabalataan bade. Ammas loltoonni Ertiraa bilisummaan booda lola marsaa 5ffaa keessatti argamu. Ammaan kanas loltoonni Ertiraa Itoophiyaatti naannoo Tigraay keessatti argamu. TPLF waliin wal waraanaa jiru. TPLF yeroo Ertiraan walabummaa ishee labsitee kaasee aangoorra kan ture. Yeroo lola bara 1998-200tti Itoophiyaa waliin taasifame sanas ture. Ani garuu bilisummaan booda garee kutaa aadaa paartii biyya bulchu keessan galee ture. Hojii aadaan wal qabatan hedduu hojjataa turre. Diraamaafi muziqaawwan hedduu barreessuu keessattis hirmaadheen ture. Artistii jaallatamtuun Heelan Mallasaa muuziqaa 'Mitsiwaa' jedhu kan kiyya sirbitee jirti. Muziqichis, ''Mitsiwaa ijoollee jaalatamoon kee eessa lixan?'' kan jedhu ture. Jijjirama hin oollee Dirreen siyaasaa hanga tokko mul'ataa turees lola Itiyoo-Ertiratiin booda waluma faana bade. Mootummaan yaada weeraramuuf jedhu uummata biratti akka fudhatamu taasise. Lolli suni mariin akka hafu taasifamuu ni danda'ama ture jechuun amanu baayyeen. Fuulbana 2001 garuu mootummaan tarkaanfiin hin yaadamne akka fudhatamuuf ajaje. Qondaaltoonni olaanaa tokkoofi dabballeewan jidduu-galaa akkuma tasaatti hidhaa bufaman. Kunis waan fooyya'inis akka taasifamuuf gaafataniif ture. Guyyaa sanaa kaasees namoonni kunneen eessa akka jiran kan dhagahame hin jiru. Gaazexeessitoonni waa'ee namoota hidhamanii kanneenii barreessaniifi namoota kanneen dubbisan 11s ni hidhaman. Isaan keessaa hiriyyaan koo Siyyum ni argama. Siyyum wayita nuti injifannoon gallu suuraa kaasaa kan tureedha. Hidhamtoonni kunneen hundi mana hidhaatti hin dhiyaanne. Essaa akka jiraniis hin beekamu. Ertiraan ammalleen biyya paartii tokkichaati. Walabummaan booda waggoota 30 filannoo gaggeessitee hin beektu. Pireesiin walabaa hin jiru. Ijaarsi walabaas hin jiru. Dhaabbileen idil-addunyaafi dhaabbileen siviilii biyya keessaas dhorkamaniiru. Ragaaleen ifa taasifaman akka mulisaniitti walabummaan booda tajaajjilli fayyaafi barnootaa fooyya'insa agarsisieera. Kana amanuun garuu rakkisaa ta'a. Dargaggoonni hedduunis carraa hojiii baayyee gadaanaa, akkasumas tajaajila loltummaa biyyaaleessaafi kafaltii maleen walqabatee biyyattiidhaa baqataniiru. Darggagoonni hedduunis biyyoota Awuroppaafi Afriikaa hedduu keessatti dahatanii argamu. Akkasis ta'ee ammalleen hedduun abdii hin kutanne. Jijjiramni waan hin oolle ta'uu cimsanii amanu. Ertiraan guyyaa tokko waadaa abjuu dimokraasii wareegamtoota isheetiin galameef sana ni jiraatti.


Filannoo Itoophiyaa 2021: Himannaa kaardiin filannoo dursee guuramaa jira jedhuuf deebii mootummaa

Godina Gujii Lixaa aanaa Bulee Horaatti gandoota muraasa jiran keessatti sababa rakkoon nageenyaa guyyaa filannoo uumamuu danda'a jedhuun aanga'oonni gandaa kaardii filannoo jiraattotarraa dursanii funaanaa jiraachuu jiraattonni BBCtti himan. Dubbi Himaan mootummaa naannoo Oromiyaa Obbo Getaachoo Baalchaa garuu, kaardii filannoo guyyaa filannoo dursanii sassaabaa jiru himannaa jedhu kana dharaa fi waan ta'uu hin dandeenyedha jedhan. Haaluma walfakkaatunis Bulchaa aanaa Bulee Horaa Obbo Tasfaayee Daani'eel, ''Lakkii odeeffannoo sana hin qabnu nuti'' jechuun dhimmicha irratti BBC'f deebii kennan. Jiraattonni nageenya isaaniif jecha eenyummaan isaanii akka hin gabaafamne gaafatan kun, haalli akkasii kun gandoota heddu keessatti raawwatamu dubbatan. Jiraataan godina Gujii Lixaa aanaa Bulee Horaa BBCn dubbise tokko akka kaardii deebisuuf gaafatamuu hima. ''Anis gaafatameera. Garuu hin kennine. Nama dhibii irraa guuraniiru. Ganda Gaalee, Magaadaa, Raaroo keessaa guuraa jiru. Guyyaa sana lolli waan ka'uuf, filannoo bahuun hin danda'amu, isin amma deebisaa kennaa jechuun caasaan gandaa guuraa jira amma,'' jedhan jiraataa BBC'n dubbise kun. Jiraataan kun gandoota kaan keessatti jalqabuu akka odeeffannoo qaban himuun erga jalqabee torban gaheera jedhan. Mana irra deemuun kennaa jechuun Birrii 20 waliin guuraa jiru jedhan. Aanga'aan motummaa Obbo Geetaachoon garuu kun waan hin raawwatamneedha, gochi akkasii yoo jiraate mootummaan gara laafina tokko malee tarkaanfii akka irratti fudhatu nan mirkaneessa jedhu. Jiraataan gara biraa aanaa Bulee Horaa ganda Qilleensoo keessaa dubbisneefi maqaan isaanii nageenya isaaniif jecha akka hin dhahamne gaafatan, taatee walfakkaatu kun gandasaanii kessas jiraachu dubbatu. Jiraataan kun namootni 'guyyaan waan hin geenyeef hin kenninu' jedhan akka jiran himu. Bulchaa aanaa Bulee Horaa Obbo Tasfaayee Daani'eel gamasaanitiin, ''Lakkii odeeffanno sana hin qabnu nuti. Hin beeknu baqqaa! Yeroon gaheeraa kan filannoo kaardiin kan guuramu?'' jechuun gochaan jedhamee kan hinraawwatamne ta'uu BBC'tti himan. Dubbi Himaan mootummaa naannoo Oromiyaa Obbo Getaachoo Baalchaa ammoo, kaardii filannoo guyyaa filannoo dursanii sassaabaa jiru himannaa jedhu kana dharaa fi waan ta'uu hin dandeenyedha jedhan. Odeeffannoo kaardii filannoo dursee sassababuu akka hinqabne kan himan aanga'aan kun, "caasaan gandaa kana godhu hin jiru" jedhan. "Caasaan gandaa ykn caasaan nageenyaa kana godhu yoo jiraates yakkadha kan inni hojjecha jiru. Kanaaf, gochi akkasii yoo jiraate mootummaan gara laafina tokko malee tarkaanfii akka irratti fudhatu nan mirkaneessa," jedhan. Dhimmi kana ilaalchisuun riippoortarri BBC kan gaafate dubbii himtuun Boordii Filannoo Itoophiyaa Soliyaanaa Shimallis gabaasni akkanaa nu hin geenye jedhanii, gochaan akkasii waan hin hayyamamne ta'uu dubbatan. Gama biraan Boordiin Filannoo Biyyaalessaa Itoophiyaa jalqaba ji'a Waxabajjii kanaatti ibsa baaseen iddoowwan tokko tokkotti galmeen filattootaa beekamtii boordichaa malee gaggeeffamaa akka ture ibsunsaanii ni yaadatama. Naannoo Oromiyaa bakkeewwan tokko tokkotti rakkoon nageenyaa mul'achaa jiraachu fi kanaanis wal qabatee filannoo aanaalee muraasa naannichaa keessatti kan hingaggeefamne ta'un booridichaan ibsamuunsaa ni yaadatama. Dhiheenya kanas godinaalee Gujii Lixaa fi Shawaa Lixaa keessatti haleellaa hidhattoonni raawwataniin aanga'oota mootummaa dabalatee namoonni nagaa ajjeefamaniiru. Haala amma jiruun ummanni nagaan ba'ee sagaleesaa kennee akka galu gochuuf hojiin hojjetamaa ture ammas hojjetamaa waan jiruuf yaaddoon hin jiru jedhan Obbo Getaachoon. "Ammas guyyaa jedhame sanatti ba'ee sagalee isaa kennuuf wanti nageenyaaf gufuu ta'u akka hin jiraanne ummanni caasaa nageenyaa waliin qindaa'ee hojii nageenya mirkaneessuu hojjetataati kan inni jiru. Kanaaf, ''guyaa filannootti sodaa tokko malee kan gaggeeffamuu akka danda'u, naannoon keenyas guutummaan guutuutti nageenyi isaa mirkanaa'aa akka ta'e mirkaneeffanneeti kan jirru," jedhan aanga'aan kun. Aanga'oonnii fi hojjetoonni mootummaa godinaalee Gujii Lixaa fi Shawaa Lixaatti tibbana hidhattoota ajjeeffamuu Obbo Getaachoon hin haalle. "Gochaan isaan daguudhaan raawwatan kun guyyaa filannoo bakka kamittiyyu akka hin raawwatamnee fi namni sodaadhaan sagalee kennuurraa akka hin galle qaamni nageenyaa ummata waliin qindaa'ee hojjechaa jira" jedhan. "Humna kana qaamni mootummaa bakka gara garaatti haleelaa waan jiruuf nageenya filannoo keenyaaf sodaa wanti ta'u hin jiru." "Filannoo ni gufachiifna labsiin jedhu labsamuu danda'a garuu ummatichi filannoon kun kan isaa waan ta'eef akka hin gufanneef qoodasaa bahaataa jira," jechuun qophaa'in gama nagaatiin jiru maal akka fakkaatu ibsan Obbo Getaachoon.


Ambaasaaddar Diinaa Muftii: 'Itoophiyaan hariiroo Ameerikaa waliin qabdu akka hammaatu hin barbaaddu'

Itoophiyaan hariiroo US waliin qabdu akka hammaatu akka hin barbaanne dubbi-himaan Ministeera Dhimma Alaa Itoophiyaa Ambaasaaddar Diinaa Muuftii himan. Hariiroon biyyoota lamaanii waggoota 100 oliif hariiroo michummaa cimaa qaban yeroo dhihoo as muddama seeneera. US dhimma Tigraay eeruun tibbana tarkaanfii Itoophiyaa irratti fudhatte mootummaan Itoophiyaa mormeera. Guyyaa Roobii miidiyaaleef ibsa kan laatan dippiloomaatiin olaanaa Itophiyaa kun, hariiroon amma Yunaayitid Isteet waliin kan rakkoo seene 'yeroofi' jechuun dubbatan. ''Ni jijjiirama jennee hojjenna. Akka jijjiiramu danda'us mirkana. Wal hubannaan ni uumama,'' jechuun ripportarootatti dubbatan. Itoophiyaan biyya kamuu waliin hariiroo cimsachuu akka barbaaddu kan himan qondaalli kuni, yaada Pirezidantiin Oromiyaa Obbo Shimallis dhimma tarkaanfii US irratti dhihoo dubbatan irrattis deebii kennaniiru. Torban darbe US deeggarsa diinagdeefi nageenyaa Itoophiyaaf kennitu daangessuufi qondaaltota Itoophiyaafi Ertiraa irratti uggura tolchuu ibsite. Kunis, rakkoo deeggarsa namoomaa Naannoo Tigraay keessa adeemuun akka walqabatu Ameerikaan ibsiteetti. Qondaaltonni Itoophiyaa garuu dhimma hidha Abbayyaa irratti ejjennoo Itoophiyaan qabatteen walqabsiisu. Tarkaanfii US mormuun lammiileen Itoophiyaa kuma kurnaan lakkaa'aman magaalaa Finfinneefi magaalota biyyattii garaa garaa kanneen akka Dirree Dhawaa, Harar, Gaambellaafi kaanitti hiriira bahaniiru. Kanneen mormiif daanditti bahan Ameerikaan ejjennoo ishee akka deebitee ilaaltu gaafataniiru. Kan hiriira bahan gidduu kanneen suuraa Pirezidantii Chaayinaafi Raashiyaa qabatanii bahanis turani. Kana dura murtee manni maree nageenyaa UN dhimma Tigraayin walqabatee ejjennoo waloo qabachuuf yaaliin taasise mormii Chaayinaafi Raashiyaan fashalee ture. Suuraan bulchitoota biyyoota US mormanii daandiirra mul'achuun Itoophiyaan fuula ishee gara biyyoota Bahaatti garagalfachuu heddi jedhanii namoonni muraasni akka gaafatan taasiseera. Dhimma kana kan gaafataman Ambaasaaddar Diinaan 'michuu filachuutti hin jirru,' jedhan. Itoophiyaan biyyoota kamuu waliin hariiroo ishee cimsachuu barbaaddi jedhan. ''Itoophiyaan kanarra kana naaf wayya jettee kan itti filattu hin qabdu, yoo dirqamte malee.'' ''Gama biyyoota Lixaas ta'e biyyoota Bahaa waliin hariiroo qabnu hojii cimsuurratti ko'oomne. Wanti jiruus kanuma,'' jechuun himan. ''Chaayinaa waliin hariiroo baay'ee cimaa qabna. Hangasuma immoo biyyoota Lixaa waliin hariiroon qabnu cimaadha. Sababa kanaaf nuti filannoo michuu, kanarra kana nuu wayya keessa haalli nu galchu hin jiru. Imaammanni hordofnuus kanuma.'' Kana dura Itoophiyaan murtee US booda yoo deebii kennitu murteen Ameerikaa biyyoota lamaan, dabees Gaanfa Afrikaa akka miidhu ibsiteetti. Kunis ta'u, hariiroo amma biyyattiin US waliin qabdu hammeessuuf osoo hin taane fooyyessuuf akka hojjettu himte. ''Biyyoonni kaleessa diina turan har'a michuu ta'u. Kanneen har'a wallolan boru michuu ta'u. Hariiroon US waliin jiru sadarkaa sanarra hin geenye. Hariiroo kana jijjiiruun danda'ama,'' jedhan Amb. Diinaan. Hariiroo amma biyyoonni lamaan itti jiran foyyeessuufis 'gama michuuwwan keenyaan' adeemsi fooyyessuu taasifamaa jira jedhan. Daawwannaan Senaatara US ''mallattoo tokkodha'' jechuunis ibsan. Bakka bu'aan bulchiinsa Oklaahomaa Senaatar Jim Inhofe murtee US Itoophiyaa irratti dabarsite ifatti mormaniiru. Jalqaba torban kanas Ministira Muummee Abiy Ahimad waliin Finfinneetti wal arganiiru. ''Senaatar Jim Inhofe Itoophiyaatti daawwannaa milk'aa'aa taasisani. Achittis ejjennoo Itoophiyaa isa sirrii ibsan. Namni kuni michuu Itoophiyaati. Hariiroo biyyoota lamaan baraaruufi rakkoorraa hambisuuf gaheen bahan ni jira,'' jedhan. Dhimmoota biraa Ambaasaaddar Diinaan guyyaa Roobii gaafatamanii irratti deebii kennan waa'ee loltoota Ertiraa Itoophiyaa Naannoo Tigraay keessa jiraniiti. Itoophiyaafi Ertiraan yeroo dheeraaf waraanni Ertiraa daangaa ce'ee Itoophiyaa seenuu haalaa turan. Erga ifatti MM Abiy paarlaamaatti dhihaatanii dubbatan booda akka bahanif waliigalteerra gahamee ture. Haa ta'u malee, ammallee Tigraay keessaa hin baane jechuun biyyoonni Lixaa ni ibsu. Ambaasaaddar Diinaan deebii isaaniin ''Akka bahan abdii godhanna. Guyyaa tokko ni bahu jennee abdanna,'' jechuun himan. Torban darbe gaafa Kibxataa Pirezidantiin Mootummaa Naannoo Oromiyaa sagantaa kilabii Faasil Kanamaa deeggaruuf qophaa'e irratti bakka Ministirri Dhimma Alaa biyyattii argamanitti US qeeqanii turan. Viidiyoo miidiyaa hawaasummaa gubbaa qoodamaa turen Obbo Shimallis yeroo murtee Ameerikaa qeeqan dhagahamu. ''Viizaan dhorkameera. Anaan na hin beekan, anis isaan hin beeku. Kanaaf baay'ee na hin ilaallatu. Mooyyaleefi Aduwaa deemuuf viizaan na hin barbaachisu. ...Murtichi na hin ilaallatu. ''Kanaan ala qamadii tortore qofatu nutti hafa. Osoo nutti hafe wayya,'' jechuun yoo dubbatan mul'ata. Dhimma kana ibsa gaafa Roobii kaleessaa kennan irratti kan gaafataman dippilomatiin olaanaa Itoophiyaa Ambaasaaddar Diinaa Muftii ''yaada dhuunfaati,'' mootummaa bakka hin bu'u jechuun ibsan. Dhimma hariiroo alaa biyya tokkoo dura aantummaan kan raawwachiisu Ministeera Dhimma Alaati kan jedhan Ambaasaaddar Diinaan, akka lammii tokkotti yaada kennuu danda'u jedhan. ''Sektaroonni mootummaa biroo naannolee dabalatee hariiroo alaa irratti gahee wayii qabaachuu danda'u. Ta'us, hariiroo alaa gaggeessuuf aangoon seeraaf kenname hin jiru. ''Haa ta'u malee akka lammiifi aangawaa tokkotti yaada kennuu danda'u,'' jechuun ibsan. ''Kuni yaada nama dhuunfaati. Namoonni yaada kennuuf mirga qabu. Isarratti yaada kennuun hin barbaachisu. Nuti garu sadarkaa dhimma alaan [hariiroo US waliin ] fedhii hammeessuu hin qabnu,'' jedhan. ''Ameerikaa hariiroo michummaa waggootaa dheeraa waliin qabnu haa hafuuti, ollaan keenya Sudaanis lafa keenya weerartee obsaan itti adeemne,'' jechuun adeemsa biyyattiin hordofaa jirtu dubbatan.


'Mootummaan qindaawaa Israa'eliif balaadha' jechuun Netanayaahuun akeekkachiisan

Ministirri Muummee Israa'el Beenjaamiin Netanayaahuu qondaaltonni siyaasaa 'right-wing' tahan, mootummaa tokkummaawaa hundeessuuf wiixinee qophaa'e keessa akka hin seenne akeekkachiisan. Wiixineen paartileen walitti makamuun mootummaa tokko hundeessuuf qophaa'e kun ''nageenya biyyaa balaarra buusa'' jedhan Aab Netanayaahuun. Ministirrri Muummee kun erga namni isaan sabboonummaa biyyaalessummaa dhaadhessu/arbeessu Naftali Bennett, duree paartii warra gidduu (centrist), Yair Lapid waliin haasaa eegalaniiti, kan isaan qondaaltonni isaan waliin jiran akka mootummaa tokkummaawaa hin deggerre dhaaman. Aab Lapid gamasaatiin hanga Roobii dhufuutti mootummaan tokkummaawe akka hundaa'u barbaada. Adeemsi kun milkoofnaan namni yeroo dheeraaf Ministira Muummee ta'uun Israa'el bulchaa turan Aab Netanayaahuun yeroon aangoosaanii ni goolabama. Yakka saamichaa fi waliin dhahuun himatamaa kan jiran Netanayaahuun filannoo waliigalaa Bitootessa darbe filatamerratti sagalee qofaasaanii mootummaa hundeessuuf isaan dandeessisu hin argatin hafaniiru. Aab Netanayaahuun filannoo akkanaa yeroo afraffaaf hin milkaa'in hafan, dabalataan ammammoo mootummaa qindoominaa mormaa jiru. Qondaalli siyaasaa ganna 71 kan yeroo dheeraaf siyaasa biyyattii harkaa qaban, akkasumas waggoota 12f ministira muummee ta'uun biyyattii dursan, Aab Netanayaahuun Dilbata kaleessaa akkas jedhan: ''Mootummaa amma jiruun faallaa, left-wing government, akka hin hundeessine. Hundeessinaan nageenyaa fi egeree Israa'eliif balaadha.'' Maaliif akka jedhan garuu bal'inaan hin ibsina hafan. Aab Netanayaahuun morkataa isaanii Aab Bennet yakka saamichaa fi waliin dhahuutiin himatu. Qondaalli siyaasaa kun hawaasa gara hin taanetti oofaa jira kan jedhan Aab Netanayaahuun, qondaaltonni siyaasaa duraanii paartii Yamina (paartii Aab Bennett), paartii Yair Lapid dursanitti akka hin makamne waadaa galanii turan jedhan. Qondaalli siyaasaa umrii waggaa 49 Aab Bennett gamasaanii mootummaa qindoominaa uumuuf akka hojjetan TV irratti beeksisaniiru. "Aab Netanayaahuun ammallee mootummaansaa gonfoosaa qabatee akka itti fufu fedha, kun gonkumaa hin ta'u. Mooraa masaraa biyyaalessaa fi biyyattii guutuu harkasaatti galfatee itti fufuu barbaada,'' jedhan Aab Bennett. "Waahila kiyya Yair Lapid waliin ta'uun mootummaa qindoominaa uumuuf waan narraa eegamu hundayyuu nan raawwadha.'' Qondaaltonni sadeen yaadasaanii ibsachuun dura miidiyaan biyyattii akka gabaasee turetti, akkaataa mootummaa haaraa kanaan Aab Bennett Aab Netanayaahuu bakka bu'uun aangoo qabatu, achii booda marsaa itti aanuun ammoo nama ganna 57 Aab Lapid'f dabarsu. Wiixineen mootummaa tokkummaawaa biyyaalessaa uumuu kun paartilee biyyattii gama hundaa: right, center fi left jedhaman walitti fiduun siyaasa giddugaleessatti gumeessa. Paartileen biyyattii hagas mara ejjennoo walfakkaataa qabaachuu baatanis, garuu kanneen Aab Netanyaahuun morkatan, aangoo isaan waggootaaf qabatanii turan akka xumuramu waan barbaadaniif irratti qindaa'aa jiru. Duraan Ministira Maallaqaa kan turan dursaan paartii Yesh Atid Aab Lapid, erga Ministirri Muummee Beenjaamin Netanayaahuu mootummaa hundeessuu dadhabanii booda, hanga Waxabajjii 2, 2021'tti mootummaan qindoominaa biyyaalessaa akka hundaa'u murteessan. Paartiinsaanii, kan Aab Netanayaahuu Likud jedhamutti aanuun lammaffaarratti filatame. Filannoo Israa'el kan bakka bu'ummaa walqixaa fi haqa qabeessa ta'e kennuuf gaggeeffamu keessatti, paartiin tokko qofaasaa teessoo mootummaa hundeessuuf isa dandeessisu argachuun rakkisaadha. Kanaafuu paartileen kaan paartii sagalee guddaa argatetti makamuun mootummaa qindaawaa biyyaalessaa uumu.


'Adeemsi addunyaan dhimma Itoophiyaa ilaalchisee itti jiru sirriidha jechuuf baane'

Hawaasni Oromoo  Ameerikaa magaala Waashingitan DC'tti hiriira mootummaa Itoophiyaa mormuufi tarkaanfii hawaasa idil-addunyaa deeggaru gaggeessan. Hiriirawwan walfakkaatan Awurooppaa UK magaalaa Landaniifi Neezerlaand waajira Mana Murtii Addunyaa (ICC) fuulduratti bahamaniiru. 'Hiriira guddicha' hawaasa Oromoo Waashingitan DC'n qophaayerratti uummatni magaalaalee biroo jiratus argameera. Hiriirri kun mootummaan Ameerikaa waraana naannoo Tigraay wajjiin walqabatee mootummaa Itoophiyaarratti dhiibbaa jabaa wayita gochaa jirutti kan gaggeefamedha. Hundeessituufi hooggantuun Oromo Legacy Leadership and Advocacy Association (OLLA) Aadde Seenaa Jimjimoo kaayyoon hiriira kanaa lamaa jetti. ''Inni tokkoffaan adeemsi mootummaan Ameerikaafi addunyaan dhimma Itoophiyaa ilaalchisee itti jiran sirriidha jechuufi qabxiin inni lammataa haalli hammaataan Tigraay keessa jiru Oromiyaa keessas akka jiru mul'isuuf.'' Ammaan dura waggoota hedduuf hawaasni Oromoo rakkoolee sarbama mirga namoomaafi siyaasa Itoophiyaa keessa jiru yaada hawaasni idila addunyaa hubatee xiyyeeffannoo itti haa kennu jedhuun gaggeessaa ture. Adde Seenaan amma haalli jiru jijjiiramee addunyaan haala Itoophiyaa keessaa jiru hubateera jedhanii, dhiibbaa gahaa ta'e gochuu akka danda'aniif yaada isaanii cimsuuf hiriirri kun bahamee jedhan. ''Hidhamtootni siyaasaa akka Jawaar Mohaammad fa'aa akka hiikaman, ajjechaan seeraan alaa Oromiyaa keessatti gaggeefamu akka dhaabatu, Filannoon biyyaalessaa Oromiyaa keessatti bakka dhaabbileen filannoof dorgaman hin jirretti gaggeefamu sirrii miti jedhuu dhageessisiifamaniiru.'' Ji'a tokko dura qaamolee nageenyaan dargaggoo Dambidoollootti ajjeefame Amaanu'eel Wandimmuufi dargaggoo biraa Galgaloo Waaqoo akka fakeenyaattii kaasuun Oromiyaa keessatti rakkoo siyaasaafi sarbama mirga namoomaa deemaa jiru akkuma isa Tigraay addunyaan akka hubatu xiyyeeffannee baane jedhan. ''Kan akka Amaanu'eel Wandimmuu, Galgaloo Waaqoo uummata duratti ajjeefaman, namoota mana hidh jiran kan addunyaan hin beekne jiru, qaamoleen nageenya uummata shororkeessaa filannoon gaggeefamu uummata kan bakka bu'u miti kan jedhudha,'' jetti Seenaan. Gama kaaniin waraana naannoo Tigraay keessatti dhalateen walqabatee dhiibbaa mootummaan Ameerikaafi qaamoleen alaa gaggeessaa jiran mormuun biyya keessatti hiriirri mata-duree''Hands off Ethiopia'', harka keessan Itoophiyaarraa kaasaa jedhu gaggeefamuun isaa ni yaadatama. Mootummaan Itoophiyaas irra deddeebiin qaamoleen biyyoota alaa fedha addaafi hanqina odeeffannoo dhugarraa kan ka'e dhiibbaa hin malle nurraan gahaa jiru jechuun komata. Aaddee Seenaan ''haala Itoophiyaa isa dhugaa qorannoo dabalataa hin barbaannee addunyaan hubate mootummaan Itoophiyaa waan uummatni isaan duukaa jiru fakkeessuun addunyaa dogoggorsuuf yaalaa jira,'' jechuun addunyaan daandii sirriirra jiraachuu ibsuuf baane jetti. Hiriirtotni waajira VOAtti siiquun tajaajilli Afaan Amaaraa VOA gabaasa madaalawaa dhiyeessaa akka hin jirreefi mootummaaf oogaa jira jechuunis komataniiru. Tajaajilli kutaa Afaan Amaaraa yeroo dheeraaf dhimma Oromoo dhoksaa ture jetti Aadde Seenaan. Sagaleen Ameerikaa komii dhiyaate kana dhaggeefachuufi dhimmacha akka ilaalu ibsee ture.


Somaaliyaatti 'Achi buutee ijoollee keenyaa nu beeksisaa' jechuun maatiin mootummaa gaafatan

Somaaliyaatti maatiiwwan loltootaa kanneen leenjii loltummaatiif gara Ertiraatti ergamanii garuu eessa buutensaanii dhabame jedhamanii Moqaadisootti hiriira bahan. Maatiiwwan kunneenis gabaasa UN dhiheenya loltoonni Somaaliyaa lola Tigraay keessatti hirmaataniiru jedhu hordofuun ture Kamisa darbe magaalaa Moqaadishootti hiriira bahuun mootummaan ijoolleensaanii eessa akka jiran akka itti himuuf kan gaafatan. Riippoortarri BBC Somaali Moqaadishoorraa akka gabaasteetti, maatiiwwan hiriira bahan dhaadannoo mootummaan achi buutee ijoolleesaanii akka himu gaafatan qabachuun daandiitti bahan. Maatiiwwan hiriira kanarratti hirmaatan keessaa tokko kan ta'an Jaamaa Abdullaahii Bulee, ilmasaanii Mohaammad Jaamaa kan Saawudii Arabiyaatti dhalate erga bakka jiru dhagahuu dhabee bubbuluu hima. Haata'u malee, tajaajjilliwwan tikaafi ajajoonni isaanii himannaa maatiiwwan kunneen hiriiricharratti kaasan irratti hanga ammaatti yaada hin kennine. Mootummaan Somaaliyaa yeroo baayyee himannaa loltoonni Somaaliyaa waraana Tigraay keessatti hirmaataniiru jedhu ni morma. Maatiiwwan eessa buutee ilmaansaanii gaafachuuf hiriira bahan keessaa tokko kan ta'an Faadumoo Mohaammd Kheyre, ilmisaanii Yuusuuf Gaaraad Abdii kan umuriinsaa waggaa 18 eessa akka jiru hin beeku jedhan. ''Ilma kiyya Yusuuf timaatimii gurgureen guddifadhe. Kanaafuu, mootummaa Somaaliyaa ilma kiyya akka naaf deebiisaniin barbaada,'' jedhan haati kun. ''Tibba Eid torbaan lamaan dura naaf bilbiluun 'kaleen kiyya waan na dhukkubeef hospitaala galeera' naan jedhee ture.'' Akkasumas, ilmi adaadaa ishee harkaafi miilli miidhamuu akka dhagahan dubbatti Faadumoon. Mootummaan maal jedhe? Hiriira maatiiwwan kanneen gaggeeffame hordofuun Ministira Odeeffannoo Somaaliyaa Osamaan Abukaar Dubbeetiin Moqaadishootti ibsa gaazexessitootaaf kennaniin, loltoonni Somaalii leenjiif Ertiraa keessa akka turan mirkaneessaniiru. Haata'u malee, Obbo Osmaan dhimmichi baayyee 'siyaasaan wal qabsiifameera' jechuun, humnootiin Somaaliyaa waraana Naannoo Tigraay keessatti hirmaataniiru gabaasa jedhu haalan. ''Baayyee nama dhiba. Loltoonni Somaaliyaa Tigraay keessatti waraana irratti hirmaatan hin jiran,'' jedhan. Dargaggoonni keenya Ertiraa leenjiirratti argamu. Kan du'ee ykn miidhame omtuu hin jiru. Wayita leenjii xumuraniitti ni deebii'u,'' jedhaniiru. Siriiyyuu Obbo Osamaan kaadhimamtoota pirezidaantummaa dhimmi leenjiitoota kanneenii ajandaa taasisan jechuun komatan. ''Qondaaltoonni siyaasaa kunneen waa'ee ajjeechaa daa'imanii Keeniyaan biyyattii keessatti raawwattu hin dubbatan. Garuu dhimmi leenjitoota kanneenii ajandaa taasifatan,'' jedhuun riipportatti himan. UN waa'ee lolltoota Somaaliyaa maal jedhee? Gabaasni torban kana UN baase, loltoonni Somaaliyaa leenjiidhaaf Ertiraatti argaman waraana Itoophiyaa kan Naannoo Tigiraay keessatti hirmaataniiru jedhe. Dhaabbanni UN loltoonni Somaaliyaa humnootii Ertiraa waliin hiriiruun Tigraay magaalaa Aksuum keessatti lolaa turusaanii ilaalchisee gabaasnawwan na qaqabaniiru jedhe. ''Loltoonni Somaaliyaa Aksuumiitti mul'achusaanii gabaafameera'' jedha dhaabbatichi. Haata'u malee, mootummaan federaalaa Somaaliyaa himannaa loltoonni biyyattii leenjiirra turan waraana Tigraay irratti hirmaataniiru jedhu kana hin fudhatu. Dhaabbanni UN ammoo Waajjiirri Dhimma Alaafi Koreen Ittisa Paaarlaamaa Somaaliyaa pirezidaantiin biyyattii ergamtoota gara Ertiraatti erguun himannaa kana akka qulleesaniif gaafachusaanii gabaasa qabaachuu himeera.


Hiriirri mormii dhaadannoo 'Harka Keessan Itoophiyaarraa Kaasaa' jedhuun adeemsifame

Hiriirri mormii biyyaalee "dhimma keessoo Itoophiyaa keessa seenan" balaaleffatu Finfinnee naannoo Siddisti Kiloo bakka riippoori BBC qaamaan dowwateetti adeemsifame. Hiriirri mormii sosochii 'Kabaja Biyyaalessaa, Waloon' jedhuun waamame kun lammiilen Itoophiyaafi michuuwwan biyyattii iddoo itti jiranii mormisaanii kan itti dhageessisan akka ta'e qindeessaan sosochii kanaa Obbo Abiy Taaddalaa ibsa har'a miidiyaalef laatanin himaniiru. Mormiin kunis Jimaata har'aa guyyaa keessaa sa'aa 10 hanga 11 kan ture yoo ta'u, naannoo siddisti kiiloon alatti bakka ripportarri keenya keessa naanna'etti garuu sochii idileen alaa hiriirri hin mul'atu. "Lammiilen Itoophiyaafi kunneen Itoophiyaa jaalatan marti iddoo jiranii waa'ee Itoophiyaa sagalee akka dhageessisan" jechuun Obbo Abiy himan. Gama biraatin ganama har'aa xalayaa waldaalee siiviilii, afooshaawwan akkasumas dhaabbilee siyaasaafi dhaabbilee amantaa irratti mallatteessan imbaasiiwwan magaala Finfinnee keessatti argamanif kennuuf karoorfatanillee imbaasiiwwan cufaa ta'uu isaaniitin xalayicha akka hin galchine himaniiru. Mormiin kun gama miidiyaalee hawaasaatiinis adeemsifamaa kan jiru yemmuu ta'u, namootni biyyaaleen alaa dhimma keessoo Itoophiyaa keessa seenuurraa akka of qusatan barreessaa jiru. Dhiibbaa mootummaan Ameerikaa mootummaa Itoophiyaa irratti taasisaa jiru mormuuf Imbaasii Yunaayitid Isteetis magaala Finfinneetti argamu fulduratti hiriirri akka bahamu haasa'amaa turus hanga ammaatti hirriiri iddichatti addeemsifame hin jiru. Waajira Haajaa Alaa Ameerikaatti Biiroon dhimmoota imalaa erga tiwiitaraa Kamisa maxxanseen Embasiin Ameerikaa Finfinnee jiru guyyaa boruu Caamsaa 21, tajaajilaaf banaa akka hin taane beeksise. Sababni isaa ammoo embasiiwwan dhiyeenya Finfinnee jiran irratti mormii gaggeessuuf waamicha gama miidiyaa hawaasaan gaggeefamaa jiruudha jedheera. Tajaajila kennuufis ta'e tajaajila argachuuf sochiin gara embasii isaa godhamu akka hin jiraannes waajirichi ibseera. Lola naannoo Tigraay keessatti gaggeefamuu eegaleen walqabatee mootummaan Ameerikaa mootummaa Itoophiyaarratti ''dhiibbaa'' gochaa jira. Mootummaan Itoophiyaas dhimma keessoo irratti gidduu seentummaa qaama alaa akka hin simanneefi birmadummaan biyyaa akka kabajamu beeksisaa ture. Tibba kana ''dhiibbaa'' mootummaan Ameerikaa Itoophiyaarraan gahu mormuun Embasii Ameerikaa Finfinneetti argamu fuula duratti Alaabaa Ameerikaa gubuu dabalatee, hiriirri mormii akka gaggeefamu waamichi dhiyaachaa ture.


Addi Bilisa Baasaa Ogaaden filannoo keessaa bahuuf fiixeerra jirra jedhe

Adda Bilisa Baasaa Ogaaden (ABBO)n hanqinoonni adeemsa filannoo irratti turan furmaata hin argatan taanaan filanicha keessaa bahuuf fiixeerra geenyeerra jechuun BBC'tti hime. Qophii filannoo Biyyaalessaa Itoophiyaa marsaa 6ffaa adeemsifamuuf jiru ilaalchisuun BBC waliin turtii kan taasisan miseensi koree hojii raawwachiistuu ABBO fi itti gaafatamaan damee Finfinnee Obbo Ahimad Mohaammad (Nuur Faatullee) dhaabni isaanii filanicharraa bahuuf fiixeerra gahuu himan. "Hudhaalee baayyee obsaan darbaa turre. Galmee kaadhimamtootaa fi filattootaa irratti obsa guddaadhaan qaama dhimmi ilaalu wajjin dubbachaa asgeenye. Fakkeenyaaf nuti kaadhimamtoota keenya naannoo Somaaleetti galmeesisuu dadhabneeti boordii Filannoo wajjin dubbannee Finfinneetti kan galmeessaa turre" jedhan. "Filannoo kanaaf kaardiin filattootaa bakka itti saamametu jira. Namni tokko kaardii hedduu bakka itti fudhatetu jira. Kana ragaa viidiyoo fi suuraan boordii filannootiif beeksisneerra. Boordiin filannoos buufataalee filannoo torba irratti tarkaanfii fudhateera" jedhan. Paartiin isaanii marii ammaan dura boordicha waliin taasiseen filannoon naannoo Somaalee kuni hanqinoota hedduu waan irratti mul'ateef jecha addatti akka ilaalamuu qabu hubannaan tures jedhan. Yeroo ammaa garuu hanqinootni naannicha keessatti filannoodhaan walqabtee ture osoo hin furamin filannoon guyyana muramee kan naannolee kaanii waliin guyyaa walfakkaataatti qabamuun isaa hirmaannaa filannoo keenya adda kutuutti nugeessuuf jira jedhan. "Boordii filannoo wajjin mariin taasisaa ture faayidaa maleessa ta'eera yaaddoo jedhu qabna. Kanaaf nuti amma fiixeerra geenyeerra. Adeemsi akkanaa mootummaas boordii filannootis hin fayyadu. Yeroo hafe kanatti tarkaanfiin ariifataan yoo kennamuu baate Nuti filannoo baranaa kanarratti hirmaachuu dhiisuu dandeenya" jedhan. Adeemsi hanga ammaa boordichi dhiibbaa mootummaa irraabilisa ta'ee hojjecha ajira jenne waan hin amanneef haala amma jiruun yoo itti fufe nuti sirna filannoo bareechuuf sababa itti seennuuf hin qabnu jedhan obbo Ahmad. Hanqinoonni jiran yeroo amma filannoof hafe keessatti mariidhaan sirrachuu akka danda'uufi fooyyeffama taasifamuu malurraa hanga guyyaa filannootti abdii akka hin kutannes himan. Addi Bilisa Baasaa Ogaadeen dhaabbilee siyaasaa kan akka KFO fi ABO waliin guyyaa Kamisaa Caamsaa 20, 2021tti adeemsa filannoo fi haala biyyattii irratti hawaasa dipilomaatii waliin marii taasisanii akka turanis Obbo Ahmad BBC'tti himaniiru. Maricharra irrattis dhimmoonni haala paartiileen siyaasaa kunneen fi biyyattiin ammaan tana keessatti argamaniifi waa'ee fialannoo marsaa jahaffaa Waxabajjii 21 gaggeeffamuuf karoorfamee ilaalchisuun mariin taasisuu Obbo Ahmad ni dubbatu. Filannoon biyyaalessaa Itoophiyaa Waxabajji 21, 2021 akka gaggeeffamu Boordiin Filannoo Biyyaalessaa beeksiseera.


Hoogganoonni Baaldaraas mana hidhaatii akka dorgoman murtaa'uurratti yaada ABO, KFO

Boordiin Filannoo Biyyaalessaa Itoophiyaa Obbo Iskindir Naggaa dabalatee aanga’oota Paartii Baaldaraas Dimokraasii Dhugaa, filannoo irratti akka hirmaataniif galmeessuuf akka ta’e ibse ture. Miseensonni paartichaa mana hidhaa keessa osoo jiranii filannoo baranaa irratti akka hirmaataniif murteen Manni Murtii dabarse hojiirra oolaa jira. Murteen kun dhaaba Baaldaraasiifi deeggartoota isaaniif murtee gammachuu uume ta'uu dhaabichi beekiseera. Gama kaaniin Miseensonniifi hoggansi isaanii duraa akka hidhaman dubbachaa kan turan paartileen KFO fi ABO maalirratti akka argaman BBC’n gaafatee, wanti jijjiirame akka hin jirre dubbataniiru. ''Haala amma jiruun filannoo marsaa kanaatti deebi’uuf yaada hin qabnu, garuu wanti nurratti raawwataa tureefi amma nurratti raawwataa jiru yoo mariidhaan furmaata argate, filannoorraa wanti baqannuuf hin jiru,’’ jedhani Hoogganaan waajira KFO Obbo Xurunaa Gamtaa. Murtee Paartii Baaldaraasiif dabarfame dhageenyee jirra kan jedhan Obbo Xurunaan, ‘‘haalli keenyaafi kan isaanii itti keessummeeffame garaagara,’’ jedhani. ‘‘Nuti waajjira 200 ol banannee socho’aa turre, amma garuu sadii qofatu nuharkatti hafe, sadan kana qabannee akka Oromiyaattis ta’e akka federaalaatti socho’uuf hin dandeenyu. Namoonni filannoo kana irratti dorgomuufi taajjabuu danda’u jennee qabanne, koree hojii raawwachiiftuu irraa eegalee hanga aanaatti, kuun mana hidhaa seenanii, kuun reebamanii, kuuni baqatanii burjaaja’anii jiru,’’ jechuun dubbataniiru. ‘‘Sadarkaa biyyaalessaatti namoota dorgomuu danda’u jennee qabne shan keessaa afur mana hidhaa seenanii, tokko qofatu alatti hafe, osoo sadarkaa Baaldaraasiin caasaan dhaaba keenyaa jiraatee, silaa irratti dorgomna ture,’’ jedhaniiru. Paartichi seenaa Itoophiyaa keessatti mana murtii dhaabbachuun seenaa akkasii galmeessisuu isaatti baay’ee gammadnuufillee, nuti haala sanaan deemuudhaaf hin dandeenye jedhaniiru, Obbo Xurunaa Gamtaa. Gama biraatiin baqannaa biyyoota alaa keessa tureefi qabsoo hidhannoo irra ture dhiisuun mootummaa waliin waliigltee taasiseen biyyatti deebi’uun sochoo’uu kan eegale ABO’n, miseensonni kiyya ammallee mana hidhaa waan jiraniif akkan itti dorgomu hin qabu jedheera. Akka gorsaan Hayyu Duree ABO Dr Shuggux Galataa jedhanitti, dhaabichi humnaan filannoo baranaa keessaa ba’e. ‘‘Dhaabni keenya filannoo kanarratti humna guutuun hirmaachuuf tattaaffachaa turus, yeroodhaa gara yerootti, hooggantoota dhaabichaa, miseensota gameeyyii jelaa hidhamaa akkasumas waajjirri jelaa cufamaa waan dhufeef, filannicha keessaa dhiibamee ba’uuf dirqameera.’’ Miseensonni Paartii Baaldaraas mana hidhaa jiran muraasni achuma ta’uun akka filannoo irratti hirmaataniif murtee dabarfame ilaalchisuun, dhaabni isaaniis carraa akkasii akka argatuuf Boordii Filannoo waliin marii taasifame irratti gaafatanii akka turan himani. ‘‘ABO’n karaa itti gaafatamaa hariiroo alaafi qunnamtii dhaabichaa Abba Batteedhaan, walitti qabduu boordichaa Aadde Birtukaan Miidhagsaa gaafatee ture. Yeroo sanatti deebiin nuuf kenname ‘warri mana hidhaa jiran dorgomuu hin danda’ani’ kan jedhudha, sunis dhaabichi waan akkasiif iddoo akka hin dhiifne kan taasisedha,’’ jedhani Dr Shuggux. ‘‘Haala amma jiruunis, wanti jijjiirame waan hin jirreef carraan filannoo keessa itti seennu hin jiru,’’ jedhaniiru. Hooggantoonni paartichaa haala isaan keessa jiran ilaalchisuun yaada kennaniin, ‘‘Hayyu Dureen dhaabichaa addunyaa waliin wal hin qunnamani, namni mana isaanii deemee gaafachuu ykn isaan gadi ba’uu hin danda’ani. Erga Caamsaa 3 asitti jiraachuu isaaniillee hin beeknu,’’ jedhani. ‘‘Hooggantoonni gariin akka wabiidhaan ba’an, kuun ammo bilisaan akka gadhiifaman murtaa’us, bakka isaan jiranillee hin beeknu,’’ jedhani Dr Shuggux. Boordiin filannnoo Itoophiyaa dhaabbileen lamaan dhiibnee filannoorraa baaneerra jedhanii ibsuu isaanii hordofee ibsa kenneen murteen isaan gaabbisiisaa ta'uufi komee dhiyeessaa turan furuuf hedduu yaaluu beeksisee ture. Dhaabni biyya bulchu gama isaan komii paartileen lamaan himatan filannoo keessaa bahuun isaanii deeggartoota isaanii filannoo kan dhabsiisu ta'uu isaatiin fedha deeggartoota isaanii kan hin kabajneedha jechuun isaa ni yaadatama.


Filannoo Itoophiyaa: 'Filannoon biyyaaleessaa torban 2-3'n boodatti harkifachuu danda'a'

Boordiin Filannoo Biyyaaleessaa Itoophiyaa filannoon marsaa 6ffaa ALI Caamsaa 28, 2013tti gaggeeffamuuf ture yeroo qabameefiitti gaggeeffamuu waan hindandeenyeef torban 2-3tiin boodatti butamuu akka danda'u beeksise. Boordichi filannoo biyyaaleessaa guyyaa qabameefiitti gaggeeffamu akka hindandeenyee beeksiise waltajjii marii har'a paartilee morkattootaa waliin taasisee ture. Boordiichi dhimma filannoo marsaa jahaffaa ALI Caamsaa 28 fi Waxabajjii 5 gaggeeffamuuf ture ilaalchisuun paartilee siyaa waliin marii gaggeessaa jira. Haala sagantaa Boordii Filannoo Biyyaaleessatiin filannoon biyyaaleessaa Camsaa 28tti naannoolee garaa garaa keessatti, Magaaloota Finfinneefi Dire Dahwaatti ammoo Waxabajjii 5, 2013tti gaggeeffamuuf karoorfamee ture.Haata'u malee galmee filattootaa fi hojiiwwan kan biraatiin walqabatee guyyoota karoorfameetti raawwatamuu waan hindanda'amneef jecha filannoon guyyaa qabameetti gaggeefamuu akka hindandeenye beeksiiseera. Kanumaan walqabatees yeroo filannoo torbanoota 2-3tiin akka dheereeffamuuf boordichi paartileedhaaf yaada dhiyeessee mariisisaa jira. Boordichi danqaalee yeroo qabametti raawwachuu hin dandeessifne furuuf jecha yeroon sagalee itti kennan dheereffamuu ibseera. Sababoota yeroon akka dheeratu barbaachiseef keessaa maxxansa waraqaa sagaleen ittiin kennamuu kan hin xumuramne ta'uufi yeroo dabalataa galmeen filattootaa fudhate ta'uun eerameera. Guyyaa sagaleen itti keennamu dheereffamuu ilaalchisee Paartilee Siyaasaa waliin mariyatamaa akka jirus gabaafame. Rakkoolee nageenyaa kutaalee biyyattii adda addatti dhalateen walqabatee yeroon galmee filattootaa  hanga torban sadiif dheereffamuun ni yaadatama. Boordichi waltajjii marii kanarratti akka beeksisetti, hanga Caamsaa 4, 2013tti lammiilee miiliyoona 36 ol ta'an galmaa'uun kaardii filannoo fudhataniiru. Kanneen kaardii filannoo fudhatan keessaa miliyoonni 16.6 dubartoota yoo ta'an, kanneen miiliyoona 19.5 ta'an ammoo dhiiroota. Kanaan dura boordichi lammiileen miliyoona 50 ta'an filannoo irratti akka hirmaachuu malan tilmaamuunsaa ni yaadatama. Akka ragaa Boordii Filannoo Biyyaalessaatti, Naannoo  Gaambeellaa,  Somaalee fi Affaar akkasumas bulchiinsa Magaalaa Finfinnee bakkeewwan kaardiin filannoo kan eegamee caalaa itti fudhatame keessaayi. Gama biraatiin ammoo Naannoon Beenshaangul Gumuz bakka jidduugalaan kaardiin filattootaa gadaanaan itti fudhatame ta'u mul'isa ragaan boordicha irraa argame kun.


'Bara 2013 keessa qofa Shaneen poolisoota 112 ajjeeseera' - Abbaa Alangaa Waliigalaa

Manni Maree Bakka Bu'oota Uummataa Itoophiyaa Ebla 28 bara 2013 Adda Bilisa Baasaa Uummata Tigraay ABUT/TPLF fi 'Shanee' shororkeessitoota jechuun moggaasunsaa ni yaadatama. Dhimma kanaan walqabatee Wiixata miidiyaalef ibsa kan laatan itti Aanaan Abbaa Alangaa Waliigalaa Obbo Fiqaaduu Tsaggaa, dhaabni tokko shororkeessaadha jedhamee kan labsamu uummata yakkarraa ittisuufi qaamolee seera kabachiisanif humna dabalataa kennuuf akka ta'e dubbatan. "Itti gaafatamni mootummaa inni ijoon nagaafi tasgabbii uummataa eegsisuu ta'uu isaatin namoota gochalee shororkaa raawwatan himachaa turre. Dhaabni shororkeessaadha jedhame jiraachuu baatullee namoota gochaa shororkaa raawwachusaanii mirkaneessine shororkeessummaan himachaa turre" jedhan. Akkaataa labsii yakka shororkaa ittisuufi to'achuuf bahe lakk. 1176/2012ti dhaabni yookin gareen tokko gochaa shororkaa kaayyoosaa godhatee kan socho'u yoo ta'e yookin qaamni olaanaa dhaabichaa gochaa shororkaa kan fudhate yookin kan hooggane yoo ta'e; akkasumas immoo shororkaan gochaa miseensoota dhaaba sanaa harka caalmaa yoo ta'e dhaabni tokko shororkeessaa jedhamuu akka danda'u Obbo Fiqaadun himu. Ulaagaalee kunneen keessaa tokko qofti yoo guuttame dhaaba tokko shororkeessaa jedhanii labsuuf gahaa akka ta'es himaniiru. Jijjirama bara 2010 booda "hooggansi Adda Bilisa Baasaa Uummata Tigraay muraasni jijjiramni dhufe faayidaa keenya kan nu dhabsiisudha jechuun qaama jijjiiramaa fonqolcha mootummaan jijjiiruf ka'e" jedhan Itti Aanaan Abbaa Alangaa Waliigalaa Obbo Fiqaaduu Tsaggaa. Fonqolcha mootummaa yaadan raawwachuufis hooggansi ABUT waggoota lamaan darbanitti sochiilee garaagaraa taasisaa turuu kan himan Obbo Fiqaaduun, leenjiiwwan waraanaa gurguddaa kennaa turuufi humna waraanaa ijaaraa turuu himan. Haleellaan Raayyaa Ittisaa Izzii Kaabaa irratti raawwatamefi halellaan Maayikaadraa ulaagaalee gochaa shororkaa kan guutan ta'uu dubbatu. ABUT walitti bu'iinsawwan naannolee biyyattii garaagaraatti uumamaa turanis maallaqafi meeshaa waraanaan deeggaraa akka ture dubbatan. Gama biraatin gareen mootummaan 'Shanee' jedhuun waamu, Waraanni Bilisummaa Oromoo bara 2011 irraa eegalee godinaalee naannoo Oromiyaa keessatti caasaa mootummaa diiguuf socho'aa turuu Obbo Fiqaaduu Tsaggaa himan. "Caasaa mootummaa diiguuf adda durummaan aangawoota godinaa, aanaafi naannoo irratti xiyyeeffachuun socho'aa ture. Magaalaa keessas garee ajjeesaa Abbaa Torbee jedhamu ijaaruun hojjechaa kan tureefi lubbuun namoota qulqulluu hedduu akka darbuuf sababa kan ta'edha," jedhan. 'Shaneen' bara 2013 keessa qofa poolisoota 112, milishoota 57 akkasumas aangawoota mootummaa sadarkaa garaagaraarra turan 18 ajjeesuusaa himan. "Dabalataan manneen jireenyaa 160, konkolaataawwan 44 fi waajjiraalee mootummaa 84 gubeera," jedhan. Itoophiyaa keessatti waggoota dheeraaf sababa labsii farra shororkaan lammiilee hedduu irratti dhiittaan mirgoota namoomaa raawwatamaa tureera. Kana malees namoota ilaalcha siyaasaa faallaa qaban callisiisuufis labsiin farra shororkaa faayidaarra oolaa akka ture himama. Shororkeessummaan labsamuu ABUT fi 'Shaneen' walqabatees namootni yaaddoo dhiittaa mirga namoomaa qaban himaa jiru. Namni gareelee shororkeessitoota jedhaman lamaan ABUT fi 'Shaneef' deeggarsa taasise akka gaafatamu mootummaan kan hime yemmuu ta'u, deeggarsi akkamiin ibsama kan jedhurratti garuu wanti bal'inaan beekkamu jiru. Akka fakkeenyaatti gareen mootummaan 'Shanee' jechuun waamufi dhaabni siyaasaa Boordii Filannoo Biyyaalessaa Itoophiyaan galmaa'e ABOn alaabaa gosa tokko yeroo fayyadaman ni mul'ata. Dhimma kana kan gaafataman Itti aanaan Abbaa Alangaa Waliigalaa Obbo Fiqaaduu Tsaggaa, "alaabaan asxaan ABO fi 'Shaneen' itti fayyadaman tokko ta'uu isaatin qofa namootni hin gaaftaaman. Seerichi 'ta'e jedhanii beekaa kan deeggaran' jedha. Kanaaf qaama shororkeesummaan labsame kan deeggaran ta'uu hubachiisuu danda'uu qabna," jedhan. Dhimmi Itti aanaan Abbaa Alangaa Waliigalaa Obbo Fiqaaduu Tsaggaa miidiyaaleef ibsa itti laatan inni biraan, yakka dirqisiisanii gudeeduu naannoo Tigraay keessatti raawwatameera jedhamedha. Lola naannoo Tigraay jiruun walqabatee yakki dirqisiisanii gudeeduu humnootii Mootummaa Itoophiyaafi Eertiraatin bal'inaan raawwatamuu quuqamtootnifi dhaabbileen mirgoota namoomaa himaa turuun isaanii ni yaadatama. Dhimmi kun poolisii naannoo Tigraay fi Poolisii Federaalaan qoratamaa jiraachuu kan himan Itti aanaan Abbaa Alangaa Waliigalaa Obbo Fiqaaduu Tsaggaa, hanga ammaatti dubartootni 116 poolisiif jecha kennuu isaanii himan. Yakka dirqisiisanii gudeeduu kanaan walqabatee "miseensootni Raayyaa Ittisaafi Poolisii Federaalaa muraasni qabamaniiru" jedhan. Dhimmi humnootii mootummaa yakka dirqisiisanii gudeeduu raawwatan kunneenis seeraan ilaalamaa akka jiru himanillee lakkoofsaan meeqa akka ta'an garuu hin dubbanne. Gama biraatin yakki dirqisiisanii gudeeduu dhoksaan kan raawwatamu ta'uu isaatin qabatamaan ebalutu raawwate jechuuf rakkisaa akka ta'e kan himan Obbo Fiqaadun, "miseensootni Raayyaa Ittisaa fi Poolisii Federaalaa amala badaa qaban muraasni'' yakka kanarratti hirmaachunsaanii ragaadhaan mirkanaa'uusaa himaniiru.


Waggaa 32 har'aa...xiyyaarri Koloneel Mangistu attamiin hin gubatiin hafe?

Guyyaansaa Kibxataa, waggaa 32'n kaleessaa ture. Addeessi gaafas baate 'xaafii nama haamsifti' jedhan Kolenel Kaasaaye Taaddasaa. Guyyaa dhiphinaa sana akka kaleessaatti yaadatu. Waggaa 32'n kaleessaa, ALI Caamsaa 8 biyyaatii keessatti waan cimaa tokkotu ta'e ture. Dimshaashumatti waanti gaafas ta'e 'ajaa'ibuma' jechu wayya ta'a. Jeneraal Mari'id Niguse ajajaan Itaamaazhurii Humna Ittisaa, guyyaa itti of ajjeessan ture. Jeneraal Mari'id ilaalchisees seenaa wal dha'aatu jira. Shaambal Iyyoob Abaate yeroo sanatti miseensa tika nageenya loltummaa turan. Fonqolcha motummaarratti qorannoo taasisaniiru. Du'a janaraal Mari'id ilaalchisees seenaa adda ta'e qabu. Wayita sanatti bira kan tureefi gonkuma maqaansaa akka hin himamne kan gaafatee loltuun eegduu addaa natti himeera jechuun BBC'tti akka himaniitti, janaraal Mari'id ofiitti dhukaasanis lubbunsaanii battalumatti hin baane. Ambulaansiin waamamee dhufulleen gara hospitaalaatti osoo hintaane gara masaraatti geessite. Yoo xinnaatees gara sa'aatii 6'f loltoota lamaan eegamaa erga turanii booda lubbun ambulaansiidhuma keessatti baate. Kunis beekuma gara jabiinaan kan raawwatame yookin ammo hogganaa fonqolcha motummaa irratti yaale eenyutu ija jabaatee hospitaala dhaqee wal'aansa haa argatu jedhe dubbata sodaa jedhuunis ta'uu mala. Gama kanaan hogganaa humna qilleensaa kan turan janaraal Ammahaan abbaa carraa turan jechuun ni danda'ama. Janaraal Ammahaan gara walgahii kan galan shuguxii saanii konkolaataa keessatti dagatanii ture. Shuguxii barbaacha fiiganii biiroo yoo seenan kilaashii tokko argatan. Isaanis ofi ajjeessan. Reeffii isaaniis maramee ambulaansii lubbuun janaraal Mar'id keessatti baate sana keessa kaa'ame ture, akka shaambal Iyyoob argeera jedhaniitti. BBC:Shaambal! Haala du'a janaraal Mari'id ilaalchise kan amma jechaa jirtan kun seenaa hanga har'aatti hin dhagahamneedha. Loltuu natti hime jettan sana ni amantu? Shaambal Iyoob: Miseensa eegdoota addaa kan tureedha. Wanti halkan sana arge hanga yoonaatti isa jeeqaa jira. Seenaan jallatee himamnaan aaree, dhugaasaa ''sirreessii barreessi, ani achin ture' naan jedhe. Halkan sana achi turuusaas loltu biraa irraa mirkaneeffadheera. Guyyaa sana ture miseensa humna qilleensaa kan turan janaraal Abarraa Abbabaa ajajaasaaniifi Ministira Ittisaa Janaraal Haayilagorgiisiin ajjeessuun uffata geedarachuun dallaarraan utaalanii kan miliqan. Seenaan kun ammallee ifa miti. Maaf miliqan? Maaf ministiricha ajjeessan? Osoo fonqolcha motummaa hoggananuu attamiin ministira tokkicha ajjeessuun yakka guddaa ta'ee miliquuf dirqaman? Gaaffiiwwan waggoota 32'f deebii hin hargatiin jiran. Janaraal Faantaa Balaay midhaaniifi bishaan malee halkaniifi guuyyoota sadiif konteenara keessa dhokatani ture... Qophaa'inni barnootaafi gahumsi hoggansaa janaraal Faantaa biyya hogganuuf kaadhimamaa isaan taasise ture. Osoo fonqolchiichi fiixaan bahe silaa biyyattii kan hogganan isaan ture. Janaraal Faantaa guyyoota sadiif konteenara keessa turuu isaanii kanas ummanni akkasiin afaan Amaaraan qoosee ture: _"ፔፕሲ ኮካ ኮላው ከከተማ ጠፍቶ_ _ፋንታ ተገኘ አሉ በኮንቴይነር ሞልቶ"_ "Peepsii kokaan magaalaa keessaa kutee Faantaan argame jedhan konteenara guutee" akka jechuuti. Hallkan sun guyyaa biyyattiin janaraaloota ciccimoo, ulfina olaanaa qabaniifi kanneen bakka bu'oota hin qabne guyyaa tokkichatti itti dhabdeedha. Isaanis Itoophiyaa bira darbee, aardiin Afrikaa osoo addunyaa biraa irraa weerarri mudateeni kan fuldura hiriirsuu dandeessu, janaraaloota addaa turan… Koloneel Mangistuun haadha warraa isaanii Wubaanchiifi intala isaanii Tigist waliin ta'uun Jarman bahaa dowwachuuf imaluuf gara sa'aa booda Booleetti argaman. Mangeen abshaala waan turaniif beekuma diina dogongorsuuf jecha sa'aa dabarsanii ykn dursanii argamu. Kan isaanii irratti shiru baay'ee waan tureef. Guyyaa sanas akkasuma bariin deemna jechuun ministira nageenyaa isaaniitti himan. Ministiroonnis dhugaa se'anii bariin Booletti argaman. Mangeen garuu guyyaafatanii ture fuula guraa kan dhufan... Janaraaloonni isaan gaggeessuuf dhufan garuu baay'ee waxirfachaa turan. Hojii ariifachiisaan waan isaan eeguuf gara biirootti dafanii deebii'u qabu turan kaa. Hojiin isaan eegattu 'Mangee' kaasuun mootummaa haaraa dhaabuu ture. Janaraalotas 'kutannoo' qajeelfama warraaqsaa kennuu Mangeetiin ijoollee hiyyeessaa kumaatama dhabuun isaan nufisiiseera. Dula Afaabeete, Qayi Kokab, Baahira Nagaashi fi kanneen biroo irratti kumaatamni akka baalatti harca'aniiru. 'Motummaan waraana akka hojiitti ilaalu attamiin ummata bulchu danda'a' jechuun ture keessa keessa gumgumaa kan turan. Mangistuunis kana osoo dhagahe janaraalonni hin hafan ture. Kan seenaa gaddisiisaa Birgaadar janaraal Taarikuu Ayinee, hogganaa olaanaa Izii Naadaw dhaga'e Mangee waliin hin qoosu. Dinagdeen biyyattii dadhabee ummanis beela'aa ture. Loltoonni kochoroo gogaan lolaa turan. Janaraaloonnis ''maaf waraana hiikaa hin qabneef ummata keenya fixna? Rakkinni kaabaa siyaasaan malee qawween hin hiikamaa?'' jechuun Mangee duuba gumgumaa turan. Koloneel Mangistuun garuu waanti hundi gara adda waraanaatti jechuu itti fufan. Kana malees ajajoota waraanaa caalaa kaadiree isaanii amanu turan. Janaraaloonnis ''Namni kun kan nu hin dhageenye erga ta'e maaf hin dhabamsiifne?'' jedhan osoo homtu isaan hin dhagahiin. Fonqolcha raawwachuufis qophiin xumurame. Kanaaf guyyaa Caamsaa 8 sana Mangee dafanii gaggeessuun kan barbaachisaa tureef... Shaabiyaa waliin ariitiin mariif taa'amu qabaata. Dhimma alaa kan ilaalattuuf ajajaa kumaa Daawiit Waldagoorgiis kan dura Mange haalee qopheeffataniiru. Isaan boodas Janaraalonnis gaggeeffamu Mangee haalaan eegaa turan. Waggaa 30 har'aa Caamsaa 8 gara guyyaaSa'aa deemuu didee… Hogganaa biyyaa gaggeessuun aadaa waan tureef… ''Jaal Mangee nagaan si yaa deebiisu'' jechaa mirgaa fi bitaan hiriiranii nagaa dhaamaniif janaraaloonni isaa. Mangeenis seeqa isaanii akka caama ganamaa sana agarsiisuun deebii kennaniif. Umaan maaliif laata kan abbootii irreetiif ilkaan bareedaa akkasiifi umurii dheeraa kan keennuuf? Kan nama dhibuu garuu... gaggeessaa Bolee guyyaa sanaarratti janaraal Mari'id Nuguse hin argamne. Kunis sababii barriisaa kan waraanaa tureefu yeroo dhabaniitii jedhamuuf ni danda'a ta'a. Adda waraanaa hundatti 'foxxoqaa-foxxoqsiisaa' looluuf raayyaan 'waraana diinaa' kumaatama waliin wal lolaa jira. Haala akkasii keessatti gaggeessaaf argamu dhiisuun omaa miti. Ta'us janaraalichi gaarii hin hojjanne. ''Mari'id maal ta'eeti hoggannaa kutataa keenya osoo hin gaggeessiin hafee? jechuun shakkii xiqqoon shuumii nageenyaa koloneel Tasfaayee Waldasilaaseetti osoo hi numamiin hin hafne. Akkuma ta'an ta'anii hogganaa saanii gaggeesutuu irra ture. Isaan garuu waajjirasaanii ministira Ittisaa siiniimaa Ambaasaadar biratti argamu keessa ta'uun waa'ee fonqolcha mootummaa dinqisiisaa jaarraa sanaa barreessaa turan. Mangistuun kanneen laaqanaaf yaadan ciree taasifachuu itti baranii ta'u mala. Guyyaa sanatti garuu cirees, laaqanas irbaatas taasifamuuf kan turan isaanuma. Kanas gonkumaa hin beekan. Imalaaf xiyyaara yaabbataniiru. Osoo samiirra jiranu xiyyaara isaanii rukuutuun dhimmi itti walii galame ture. Kana kan mirkanneessan ammo hoggantoota ittisaa hunduma jechuun ni danda'ama. Erga Mangee gaggeessanii deebii'an booda garuu yaadni biraa itti dhufe. ''Jaalleewwan, maaf rukunnaa garuu?'' ''Maal jechuudha…'' ''…isaa ajjeessuuf jecha lubbuu namoota nagaa 70 balleessuurra…'' ''Lakki lakki dhimma kanaratti boodatti osoo deeebi'uu baannee wayya… walii gallee kan xummurree moo? ''Waliigalleera ta'a. Garuu Aaddee Wubaanchi, Tigist? Balaliistoonni lammii keenyaa miti? Maal balleessaniitu daafii nama kanaatiin kan ajjeefaman? … yaadni kunis tarii ajajaa humna qilleensaa janaraal Ammahaa irraa kan dhufe ta'uu hin oolle. ''…kanaafuu jaalleewwan maaltu nuuf wayyaa? janaraal Mari'id akkasin gaafachuu hin oolle. ''…xiyyaara loltuutiin dirqisiifne Asmaraa qubachiisuu nuuf wayyaa? yaada furmaataa kenname ta'u mala. ''Asmaraan waan hin taaneedha. Humna qilleensaa Mangee garmalee leellisuutu achi jira'' Wayita kanattis hogganaan duulaa janaraal Abarraa akkas jedhanii ta'a: ''Jaalleewwan asiifi achi jechuun kun maaliidha? Dhimmi waliin irratti waliigallee mirkanneessine irratti maal boodatti harkifannaan akkasii? Kun qoosaa miti! "Diraamaa osoo hin taane fonqolcha motummaa gaggeessa jirra. Xiyyaara durataa'ichaa kan hinrukunnee yoo ta'e booda kan rukutamu numa… ani keessaa hinqabu…'' Janaraaloonni walii galu dadhaban. Kunis jalqaba dhumasaanii ta'e. Janaraalonnis akkasiin osoo waajjirasaaniitti wal mormaa jiranuu xiyyaarri Mangistuu qabattee Boolee kaates osoo samiirratti hin rukutamiin ykn dirqiisiifamuun Asmaraa hin qubsiifamiin daangaa qilleensa Itoophiyaatii fagaate. Jeettiiwwan xiyyaaricha rukutuuf dallaa humna qilleensaa Bishooftu keessa of-eegannoon eegaa turaniis mootarasaanii balleessan. Asmaraatti hogganaan humna ittisaa warraaqsaa 2ffaa kan turan janaraal Damisee Bultootti. Siriiyyuu yaada fonqolcha motuummaa kan eegalan keessaa ta'u hin oolle. Ittaanaa isaanii waamunis dubbichi toora qabachu mirkanneessaniif. Janaraal Qumilaachoonis komaandoowwan 433 antonooviitti fe'achuun gara Finfinneetti akka imala eegalaniif itti himan. Janaraal Qumiilaachoonis miseensoota humna qilleensaa biyyattiin qaba jettuun 'ka'aa! Socho'aa' jedhaniin. Mana loltuutti hogganaan yoo ajajuu 'tole' malee 'maaliif' hin jedhamu. Osooma antonoovicha keessa jiranii janaraal Qumilaachoon ol utaalanii ka'an. Gargaaraan isaaniis meeshaa quunnamtii dabarsanii itti kennan. Waraqaa tokko giphii isaanii baasuun dubbisuu eegalan. ''Mangeen ajjeefameera. Waraanni xumurameera. Baga gammaddan" jedhan. Loltonni antonoovicha keessa jiran hundi gammachuun harka rukutan. Antonoovii sana keessa kan turaniifi ammas lubbuun kan jiran Letanant koloneel Kaasaayee Taaddasaa  BBC'tti akka himaniitti. ''Mangistuun ajjeefameera yoo jedhamu jalqaba nan nahe. Booda hundu harka rukutuu yoo eegaluun anis harka rukute,'' jechuun haala yeroosan ture ibsu. Kun anitonoovicha keessatti samiirratti yoo ta'u, raadiyoon Asmaraas Mangistuun ajjeefamu labse. Balaliinsa sa'aa tokkoofi walakkaan booda janaraal Qumilaachoon komaandoowwan isaa qabachuun Finfinnee 'Xoor haayilooch aviyeeshiinii' loltootaa lidataa galan. Komaandoowwan hafan ammoo achuma Boolee daandii qilleensaa akka to'atan taasifaman. Hojiin komaandii kanaas buufatawwan raadiyoo to'achuu, namoota fonqolcha mootummaa taasisaniif haguuggii kennuu, tarii humni Mangeef 'morma kiyyan keenna' jedhu yoo jiraate morma irraa buusuudha. Raadiyoon Asmaraa Mangistuun ajjeefamuu kan labse dursee ture. Janaraal Qumilaachoonis kan beekan Mangistuun ajjeefamusaati. Humna janaraal Qumilaachoon hogganamee fonqolcha mootummaa haala qabsiisuuf Finfinnee galeen alattis komaandoon biraa Xollaayis socho'eera. Janaraal Wubatu Tsagaayee namoota shira xaxaa turan keessaa harka hin dhabu. Ammas biyya Ameerikaa lubbuun jiru. Isaanis waraana gara Finfinneetti ergamu qopheessuun garee Koriyaa Kaabaatii dhufe simatanii dubbisaa turan. Maqaan komaandii addaa Xoollayi turee 'Ispoortaa jedhama. Koriyaan Kaabaan waraana magaalaa fi waraana addaatiif kan leenjii'aniidha. Janaraal Wubatuunis osoo qajeelfami ifa ta'e hin qaqqabiin looltoota addaa 150 gara Finfinneetti erganiiru. Isaanis dirree mana poostaa fuulduratti argamu qubachuun ajaja eeggachaa turan. Gamoo Ministeera Ittisaa darbii tokkooffaarratti galmi walgahii Itamaazhoor shuumoota ni argama. Galmi kunis gara baankii biyyaaleessaatti garagala. Galma kana keessattis warri fonqolchaa raawwattan 18 mari'ataa jiru. Lakkoofsi isaanii ni dabala, ni hir'ata. Garuu janaraalli biyyattii kan hafee hin turre. Janaraala danboobaafi jaalatamaa Mari'idiin dabalatee, ajajaan humna galaanaa Riir Admiiraal Tasfaayee Birhaanu, ajajaan humna qilleensaa janaraal Ammahaa, ajajaa waraana lafoo janaraal Haayiluu, ajajaa poolisii ittisa Warquun ni argamu. Akkasumas janaraal Fantaa balaay, Janaraal Abarraa Ababbaa, Janaraal Damisee Bultoo kan ummanni waa'ee gotummaasaaniif dhugaa baheef jiru. Eenyutu hafeeree? Janaraal Damise Bultoo qaamaan walgahiicharratti argamu baataniis yaadaan walumaan turan. Gama saanitiin Asmaraatti hojii manaa hojjachuun xumuraniiru. Raayyaan biyyattii harki lama sadii isaan jalatti argama. Hanga yoonaattuu dhimmi dinqisiisaan waraanni Asmaraa haaluma dura karoorfameen xiyyaarri Mangee rukutamusaa beeka. Kanas raadiyoon himsiisaniiru. Ajajoonni waraanaa 18 kunneenis raayyaa biyyattii miliyoona walakkaa ta'an ajajuu. Hundinu dhimma fonqolchaa irratti walii galaniiru. Hundu walgahiirratti argamu. Tarii kanatu isaan dagachiise laata? Walgahicharratti boqonnaa kan dhaban janaraal Abarraa turan. Ajajaan duulichaa janaraal Abarraan duras ariifataadha jedhamu. Miirrisaanii waan ta'e itti himuu hin oolle. Walgahiicha jidduun bahuun dallaa keessa waan jiru to'atu. Kana jidduun sagalee taankii kan dhagahan itti fakkaate. Ajajaan qajeelcha bulchiinsa Ittisaa janaraal Umar hordofsiisuun lafa alaabaan dallaa ittisaa itti fannifamuu dhaabbachuun namoonni biiroo keessa turan hundi akka bahan ajajuun haasaa taasisuu eegalan. Xumura Mangees himuun harki dhahamee... Ministirri nageenyaa Tasfaayee Waldasilaasee shirri itti urgaa'eera.  Biiroosaanii Baambiisitti argamu irraa gara Masaraa kiiloo 4'tti qaxxisan. Gargaaraa addaa Mangee Mangistuu Gammachu waamuun walgahii ariifataa eegalaniiru. Fiqrasillaale Wagdarras fa'is keessatti argamu. Minisitirri ittisaa janaraal Haabtagoorgisiin waamuun, "ofii biiroo kee keessatti maal ta'aa akka jiru beektaa?" jechuun gaafatan. ''Lakkii gonkumaa'' jedhan ministirichi. Deemanii akka adda baasaniif yaadni dhiyaate. Bakka dhaqaniitti hafu jedhee kan yaade hin turre. Ministirichis gara Ambaasaadariitti irraa gadee fiigan. Janaraal Haabtagoorgiis durumas janaraal Abarraa waliin hangas waliigaltee hin qaban. Janaraal Abarraan waan isaaniitti hin toliin wayii waan jiru fakkaata. Walgahiirraa jidduun bahuun naannoosaanii ilaaluun deebii'aa turan. Akka tasaa ilaaluuf gulantaa osoo gadi bu'anuu, ministirri ittisaa ammoo yoo ol bahan walitti dhufan. ''Abarraa! walgahiin ani hin beekne maaliidhaa? jechuun isaanii hin oolle. Tokko lama waliin jedhanis ta'a. Janraal Abarraan shugguxii baasanii walitti aansuun ministira Ittisaa irratti dhukaasan. Xor Hayiloochiitti geeffamanis lubuun hafuu hin dandeenye. Kun hundi yoo ta'u, raayyaan janaraal Quumilaachoo Asmaraadhaa dhufe dallaa Xoor Haayiloochii of eegannoon ajaja eeggataa jira. Gara janaraal Abarraatti bilbillaanis hin kaasneef. Warranni Xollaayii dhufees akkasuma hojii hiikuun naannoo mana poostaa goodaarra taa'aniiru. Hundinuu gabaasaa fi ajaja kan fudhatan janaraal Abarraa qofaarraayi. Hogganaan qajeelcha duulaa isaan waan turaniif. Janaraal Abarraan garuu waan hin eegamne raawwachuun rakkina keessa jiru. Erga minstiricha ajjeesanii boodas gara biirootti hin deebine. Leenji'aa komaandii addaa kan ta'an janaraalichi dallaarraan utaaluun baqataniiru. Tokko tokko gabaa bunaa ollaasaaniitti argamu dhaquun eegdoota bojii'uun uffannaasaanii uffachuun baqatan yoo jedhan, kaan ammoo uffata hojjataa tokkoo geedarachuun karaadhuma karraatiin dallaadhaa bahan jedhu. Baqachuun janaraal Abarraa waan hunduma burjaajjeesse. Humni Xollaayii fi Asmaraadhaa dhufe maal gochuu akka qabu wallaalee isaan barbaada. Isaan garuu bilbilas hin kaasan. Biiroos hin jiran. Bara sana mobaayiliin hin beekamu. Caamsaa 8 gara naannoo sa'aatii saddeetiitti kan eegale sochiin fonqoolcha mootummaa ofumaa burjaaja'uun waan qabatama osoo hin raawwatiin itti dukkanaa'e. Tika kan turan Tasfaayee W/Sillaasee shaambal Mangistuu Gammachu qabachuun waajira Ittisaatti marsan. Sanuu taankiifi konkolaataa sibiila uffataniin. Isa dura garuu haala nagaan yaa fixamu jechuun jaarsi Letanaal kolaneel Addis Tadilaa fi Letnaal kolaneel Dabalaa Dhiinsaa eergame ture. ''Dhimmi fonqolchaa kan dhumeef. Marii dhimmi jedhu hin jiru. Nu gargaaraa'' jechuun isaanii hin oolle. Sa'aatiichi garuu deemaa jira. Bufanni TV, raadiyoo, fi teeleen hin to'atamne. Hojjatonni hundi achi jiraachuunsaanii isaan waan dagee fakkaata. Mangistuu, Mangistuu Gammachuu humna eegdu addaasaanii 4 kiiloodhaa sochosaaniiru. Hiltan biraan qaxxaamuruun Ambaasaaddar yoo gahanis ministeera Ittisaatti marsaa jedhan. Keessaa janaraal Faantaa balaay, Janaraal Ammahaa, Janaraal Mari'id maal gochaa akka jiran kan beeku homtu hinturre. Ta'us marfamuu akkuma baraniin humni Asmaraadhaa dhufa jedhame hafuusaatti abdii kutanii ta'a janaraal Ammahaafi Janaraal Mari'id dhimma hanga har'aatti ifa hin taaneen achumatti ofi galaafatan. Caamsaa 9 galgala koloneel Mangistuun dowwannaa isaanii Jarman adda kutuun deebii'anii dhufan. Caansaa 10 Janaraal Damisee Bultoo loltotuma isaaniin ajjeefaman. Isa waliinis ajajooti olaanoon 20 ajjeefaman. Guyyaa sadii booda janaraal Faantaa Balaay konteenara keessa dhokatanii keessaa bahan. Baatiiwwan muraasaaf qofaasaanii Maa'ikalaawwiitti hidhamanii osoo jiranu sababii hanga haraatti ifa hin taaneen ''eegdu isaanii ajjeesuun miliquuf yoo jedhan ajjeefaman'' jedhame. Torban sadaffaatti Ministira Ittisaa ajjeessuun miliqanii kan turan Janaraal Abarraan naannoo Gullalleetti mana firaa dhokataniitti itti marfame. Karaa foddaatiin bahuun baqachuuf osoo jiranu poolisii tokkoon addarra rukutamuun kufan. Namoonni tokko tokkoos firri Janaraal Abarraa dabarsanii kennan hanga har'aatti gaabbii keessa jiraatu jedhu. Baatiiwwan muraasaan booda waraana humna qilleensaa Asmaraa qabatanii kan dhufan Janaraal Qumiillaachoon miliquun Ameerikaa galaniiru jedhame. SIAn akka miliqsiisee shakkama. Waggaa tokkoon booda Caamsaa 13 bara 1981 (ALI) janaraaloonni 12 yaalii fonqolchaa irratti hirmaataniiru jedhaman akka tasaa murteef waamaman. Abbaan alangaa jidduu mana murtee waraanaa Janaraal Asiraat Birru waraqaa muramtuu fi Kolaneel Mangistuu biraa akka ergamte tilmaamamte tokko imimmaaniin hudhamaa dubbisan. 12 isaaniirrattuu murteen du'aa murtaa'e. Kan itti murtaa'ees akkas jechuun iyyaa turan, ''maatii keenyatti nagaa osoo hin dhaammatiin nu hin ajjeesiinaa..'' ''Sirni abbaa irree umurii hin qabu'', ''ijoollee keenya adaraa'' jedhaa turan, garuu halkanuma sana ajjeefaman. Yaalii fonqolchaatiin booda waggaa lammaffaatti Caamsaa 13'tti Koloneel Mangistuun biyyaa baqatan. Baqannaa koloneelichaatti aansuunis torban tokkoof pirezidantii biyyaa kan ta'an Tasfaayee Gabrakidaan himatamtoota fonqolchaa du'a eeggataa turan muraasaaf dhiifama taasisan.


Xiinxala: Muddamni filannoo Somaaliyaa gara waraanaatti ce'e, akkamiin as gahe?

Somaaliyaatti muddamni yeroon filannoo darbuun jalqabe hammaachuun, namoota siyaasaa gidduutti walamanuu dhabamsiisee, magaalaa guddittii Moqadishoo keessa lolli jabaan dhalateera. Kunis biyyattii gara jeequmsa siyaasaatti ceesiseera. Lola humnoota federaalaa fi humnoota mormitootaaf amanamoo tahan gidduu Ebla 25 dhalate kana hordofee yoo xiqqaate namoonni kudhan du'aniiru. Jiraattoonni dhibbatti lakka'aman ammoo sodaaf jecha gara mandaroota nagaa qabanitti baqachaa jiru. Waldhabdee amma ka'e kana gareen al-Qaayidaa wajjin hidhata qabu al-Shabaab biyyattii Gaanfa Afrikaa kana hokkoratti naquuf itti dhimma ba'uu mala. Ji'oota dhiyoo keessa hidhattoonni kun, bakka mariin waa'ee filannoo itti gaggeeffamu garagaraa haleelaniiru. Waldhibdeen siyaasaa ittuu kan baddubahe gaafa Ebla 12 erga Paarlaamaan biyyattii, aangoo mootummaa Pireezidadnt Mohaammad Abdullaahii Farmaajoo ganna lamaaf dhereessuuf erga labsii dabarse boodadha. Labsii Ebla 13 ragga'e kanaan dura muddama filmaataa hammaachaa dhufeef furmaata fiduuf mariin gaggeeffamaa tureera - tahus otoo hin milkaa'in hafe. Labsin kun mootummaan federaalaa waggoota lama keessatti filannoo akka gaggeessuus ni ajaja. Michuuwwan idiladdunyaa biyyattiifi mormitoonni siyaasaa aangoo dheereffame kana mormuun, Farmaajoo saamicha aangoon himatu. Muddamni kun morkii gosoota Somaaliifi sirna federaalaa dadhabbina qabuunis kan ittuu hammaate oggaa ta'u, biyyattii waraana waggoota hedduun booda tasgabbii argatte kana gara duubaatti harkisuu mala. Morkattoonni siyaasaa aangoon pireezidantichaa Guraandhala 8 waan xumurameef, Farmaajoo akka pireezidaantitti hin fudhannu jedhu. Foramii Naashinaal Saalveshin jedhamus hundeessan. Waltahinsi kunis namoota siyaasaaa jajjaboo kanneen akka dubbihimaa Seeneetii Abdii Hashii Abdullaahii fi hooggantoota naannolee ciccimoo Jubaalaand fi Puntilaand ofkeessaa qaba. ''Aangoo dheereessuu heeraan ala tahe kanaratti tarkaanfii barbaachisu ni fudhanna,'' jechuun dhaadatan. Dubbihimaan Seeneetii Abdullaahii aangoo dheereeffachuun kun heeraan ala ittiin jedhu - sababni isaas pireezidantichi Mana maree isa Olaanaa (Upper House) irra ce'uun labsicha raggaasisan jedhu. Pireezidantiin Puntilaand Sayid Abdullaahi Denii fi gitnisaanii Jubaalaand Ahimad Mohaammad Islaam bakka bu'oota hawaasa idiladdunyaa Moqaadishootti wayita arganii turanitti, kufaatii hinoollerraa ''Somaaliyaa akka baraaran'' gaafatan. Waltahinsi kanneen pireezidanticha bakka bu'uuf kaayyoo qaban - Manni Maree Kaadhimamtoota Pireezidaantummaa jedhaman, pireezidant Farmaajoon ''abbaa irree waraanaan bulchu'' ittiin jedhaniiru. Gosti dhageettii guddaa qaban Hawiye jedhaman, dhimmicharratti erga marii taa'an booda murtoo kana mormaniiru. US, UK fi Gamtaan Awurooppaa murteen aangoo dheeressuu kun, adeemsa Somaaliyaan gara nagaafi ijaarsa biyyaatti gootu kan balaaf saaxiludha jechuun, walitti dhufeenya isaanis keessa deebiin akka ilaalan himan. Ameerikaan dabaluun kanneen aangoo dheeressuu kana keessaa qooda qaban irratti qoqqobbiin kaa'a jechuun sodaachiste. Manni Maree Nageenyaafi Tasgabbii Gamtaa Afrikaas murtoo aangoo dheeressuu kana mormuun, dureewwan Somaaliyaa keessaa muddama filannoo kanarratti akka mari'atan gaafate. Mormiin keessaafi alaan daran itti hammaatus, Farmaajoon deeggarsa Miseensota Mana Maree Gadaanaa (Lower House) fi nannoolee sadii qabu. Isaanis Galmudug, Hirshabelle fi Naannoo Kibba Lixaati. Gargar qoodamuun dhimma filmaataarratti mul'ate, eenyummaan gosaa eenyummaa biyyaalessaarraa akka caalu kan mul'isedha. Walamanuu dhabuun gaafa guddachaa dhufe, namoonni siyaasaafi qondaaltonni nageenyaa olaanoon, gara gosa isaanitti mil'atan. Gosoonni kunniin milishaa gosaa, finciltootaafi dureewwan hidhattootaa duraanii kan ofkeessaa qabanidha. Mormitoonni gariin waraanaa qophiirraa jiru - akkamiin jennaan: kaan meeshaa waraanaa hidhachaafi konkolaattota waraanaa bitachaa jiru. Bitootessa 15 poolisiifi loltoota fincilan gidduutti waraanni dhalate - loltoonni kunniin namoota filannoon maaliif ture jechuun daandiiwwan Moqaadishootti bahan kan deeggaran turan. Poolisoonni addaa Harma'ad jedhaman kunniin kanneen tarkiin leenji'anidha. Amma dura garee addaa akana mootummaan naannoleerratti dhiibbaa uumuuf itti fayyadameera. Ebla 13, dureen poolisii duraanii Moqaadishoo Sadaq Omaar Hasan, yaa'ii paarlaamaa waa'ee filannoo mari'achuuf ture danquun mootummaa morme. Nama kana sadarkaa aangoosaa hunda irraa mulquun, hari'an. Guyyootaan booda qondaalli poolisii duraanii kun, loltootaafi milishoota gosa isaarraa tahaniifi fincilan wajjin ta'uun, Naannoo Daynile keessa kaampii hundeessan. Mootummaan humnoota haalaan hidhatan gara naannichaatti bobbaasuu hordofee magaalaa guddittii keessa muddamatu dhalate. Haalli kun garuu boodarra tasagabbaa'eera. Tahus garuu fincilli haaraa Farmaajoorratti kahe kun, gara waraana gosaatti cehuun, walwaraansi akka dhalatu taasisuu mala. Erga al-Shabaab Moqaadishoo keessaa bara 2011tti ari'amee, yeroo jalqabaaf magaalattiin zoonii waraanaa taateetti. Gareen jihaadistii kun magaalota gurguddaa keessaa gara caalu hari'amus, naannolee giddugaleessaafi kibbaatti argaman keessatti ammallee humna guddaa qaba. Humnoonni mootummaa biyyaalessaa, Ergamni Gamtaa Afrikaa Somaaliyaa keessaa (AMISOM) akkasumas Ajajni US Afrikaa keessaa garee kanaan lolu. Al-Shabaab magaalaa Moqadiishoo keessatti haleellaawwan garagaraa kan raawwatu oggaa tahu, tasgabbii dhabuu amma jiru fayyadamuun, sochii dabaluu mala. Miidiyaaleen biyyattii, gamoowwan meeshaalee waraanaan haleelaman, loltoota hidhatanii taankii gubbaa taa'aniifi daannoowwan ittisaa daandii gubbaatti ijaaraman mul'achuu gabaasaniiru. Gaazexeessaan raadiyoo dhuunfaa Kulmiye jedhamu akka himutti, konkolaattonnifi miseensonni poolisii magaalattii daandii gubbaatti hin mul'atan. Kana malees, kaameraan haleellaa al-Shabaab qolachuuf daandiiwwan gurguddoo gubbaatti midhaaffaman barbadaa'aniiru jedhan. Fincilli hidhannoo kun muddama fudhatamummaa Pireezidant Farmaajoon kan hammeessu oggaa tahu, atakaaroo filmaataa mariin hiikuuf carraa jirus akka cufamu taasisa.


Filannoon baranaa 'gaaffii uummataa karaarraa gara paarlaamaa kan galchudha' - Abiy Ahimad

Filannoon marsaa 6ffaa Itoophiyaan torbanoota muraasa booda gaggeessuuf jettu gaaffilee uummataa karaarraa gara paarlaamaa kan galchudha jedhan MM Abiy Ahimad. Itoophiyaa keessatti waggoota dheeraaf aadaa diimokiraasii ijaaruun hin danda'amne ture jedhan ibsa gama marsaalee hawaasaa isaaniin baasaniin. Sababa kanaafis jecha gaaffileen uummataa hokkora karaarraa fi meeshaa waraanaan gaafatamaa ture jedhan. Karaaleen lamaan kun boodatti hafoofi badii kan qabnidha jedhan. Sochii qabsoo hidhannoo fi fincila karaarraan dargaggootni biyyattii hedduun kan lubbuu dhabaniif sababa paarlaamaan biyyattii bakka itti gaaffiin uummataa dhagaahamu ta'uu dhabeefi jedhan. "Itoophiyaan seenaa ishee keessatti paarlaamaa sagaleen uummataa keessatti dhagaahamu qabaattee hin beektu. Uummanni yoo sagaleen isaa paarlaamaa keessatti ni dhagaahamaaf ta'e, maaliif lubbuu isaa karaarratti, akkasumas bosona keessatti wareega?" jechuun gaafatu. Filannoon baranaa kun sana jijjiiruuf carraa kan uumu ta'uu kan himan MM Abiy, mootummaan 'filannoo hin hatamnee fi kan sagalee uummataa sirriitti ibsu' akka taasifamu xiyyeeffannoon hojjeta jedhan. Paarlaamaan gaaffiin uummataa keessatti dhagaahamu yoo jiraate lammileen dhimmoota diinagdee fi hawaasummaa biroo irratti xiyyeeffachuun guddina dhunfaa fi biyyaaf gumaachuuf yeroo argatu jedhan. Filannoo baranaa yeroo qabameefitti gaggeessuun yoo kan danda'amu ta'e paartii sagalee caalmaa argatee mootummaa hundeessuun alatti paartileen hedduun paarlaamaa seenuuf hiree ni argatu jedhan. Murteeleen hegeree biyyaa murteessanis gartuu/namoota dhunfaa muraasa qofaan osoo hin taane , sagaleen hedduun dhagaahamee, falmiin godhamee murtaa'a jedhan. Filannoon milkaa'aan akka taasifamu wantoota fudhatamummaa filannichaa irratti gaaffii kaasan irratti sirreeffamni taasifameera jedhan MM Abiy. "Boordiin filannoo fedha paartii kamiirraayyuu walaba ta'e, seenaa keenya keessatti yeroo duraatif Boordii amma jiru akka ta'e walii nu galcha tilmaama jedhun qaba," jedhan. Haa ta'u malee namni hunduu kaardii filannoo sagalee isaa kennuuf isa dandeessisu hanga hin fudhannetti hojiin hojjetame bu'aa hin qabaatu jedhan. Boordiin Filannoo Biyyaalessaa Itoophiyaa filannoo Caamsaa dhufu gaggeeffamuuf hanga ammaatti namoonni miiliyoona 18 galmaahuu himuun, galmee filattootaaf yeroo dabalataa kenne. Boordichi filannoo dhuma ji'a Caamsaa keessa godhamuuf galmeen filattootaa sagantaa idilee baheen Jimaata darbe xumuramuu malu torbee lamaaf dheeressee jira. Filannoo kanarratti namootni miiliyoona 50 ta'an filachuuf ni galmaahu jedhee kan tilmaamame keessaa hanga Kamisa darbeetti kan galmaahan miiliyoona 18,427,239 akka ta'an ibseera. Buufataalee filannoo 50,000 ol keessaas galmeen kun buufataalee 41,659 tti gaggeeffamaa akka tures ibseera. Paartileen filannoo bara kanaa irratti hirmaatan miidiyaa gara garaa irratti sagantaa isaanii beeksifataa, falmiis godhaa jiru. Gama kaaniin miseensonni fi hogganoonni isaanii hidhamuu, waajjiraaleen isaanii cufamuu fi walumaagalatti dirreen siyaasaa dhiphachuu himachuun paartileen gurguddoo lama ABO fi KFOn filannicha keessaa erga of baasanii bubbulaniiru. Paartileen kunneen walabummaa Boordii Filannoo Biyyaalessaa kan MM Abiy 'walaba' jechuun jajanirratti gaaffii kaasaas turan. Gama biraan walitti bu'iinsa kutaalee biyyattii gara garaa keessa jiru akkasumas rakkoolee nageenyaa biyyattiin qabdu eeruun filannoon dura waliigalteen biyyaalessaa ni barbaachisa kan jedhan jiru. MM Abiy filannoo gochuu dhabuun rakkoollee kana hin furu jedhan. Filannichi kan godhamu yoo ta'e garuu biyyattiin mootummaa jabaa fudhatamummaa seeraa qabu akka qabaattu gargaara jedhan. Kun ammoo rakkooleen kunneen akka furaman gumaacha jedhan.


MM Somaaliyaa adeemsa filannoorratti mari'achuuf hooggantoota naannolee walga'ii waaman

Ministirri Muummee Somaaliyaa Mohammad Huseen Roble akkaataa filannoo fala dhabee tureef haala furmaata kaa'uun danda'amurratti mari'achuuf dureewwan naannolee hanga sadarkaa federaalaatti jiran walga'ii waaman. Dhimma filannoorratti waliigaltee tokkorra ga'uu dhabuun biyyattii hookkara lubbuu namaa gaaga'eef saaxileera. Paarlaamaan biyyattii aangoo pirezidaantii kan waggaa lamaaf dheeressuuf murteessanii turan haqaniiru. Mariin dhimma filannoorratti gaggeeffamuuf jiru kun gaafa Caamsaa 20tti karoorfamee jira. Bulchiinsota biyyattii keessa jiran keessaa bulchiinsi Jubaalaand fi bulchiinsi Puntlaand ammallee waa'ee walga'ii kanarratti yaada hin kennine. Mariin dhimma filannoorratti kanaan dura dureewwan naannolee biyyattii gidduutti gaggeeffamaa ture hinmilkoofne. Qondaaltonni naannolee Pirezidaant Mohammad Abdullaahi Farmaajoo yeroon aangoosaanii waan xumurameef aangoorraa bu'uu qabu jechuun gaafataa turan. Pirezidaantichi garuu didanii aangootti cichan, kunimmoo hanga biyyattii dirree waraanaa gochuutti ga'eera. Mormii isaan mudate booda aangoo waggaa lamaaf dheerateef dhiisanii filannootti kan deebi'an Pirezidaant Farmaajoon, hojii filannoof haala mijeessuu Ministira Muummeef dhiisanii jiru. Ministirri Muummees erga paarlaamaan aangoo pirezidaantichaaf dheeresse haqee booda waraanni biyyattii mooraatti akka deebi'an ajajan. Aangoon Pirezaand Farmaajoo Guraandhala darbe gaafa guyyaa 8, 2021 kan obba'e yoo ta'uy, filannoon biyyattii keessatti gaggeeffamuun irra tures sababa dhibdee dureewwan naannolee gidduutti mudateef hin milkaa'in yoona ga'eera.


Siyaasa Keeniyaa: Miseensi paarlaamaa matta'aa $1,000 ykn Birrii 40,000 ol fudhachuu amane

Miseensi Paarlaamaa Keeniyaa Mooses Kuriyaa bara darbe paarlaamaa keessatti muudama hooggansa gartuu lakkoofsa olaanaa qabanii deeggaruuf matta'aa doolaara 1,000 fudhachuusaanii BBCtti himan. ''Miseensonni onneessituu akkasii fudhachuun waan hin baramne miti'' kan jedhan Aab Mooses maallaqicha akka deebisanis himan. Haata'u malee dureen warra caalmaa qabanii Amootsi Kimunyaa garuu matta'aa paarlaamaa keessatti kanfaluu haalaniiru. Mr Kimunyaa addatti himannaa Mr Kuriyaa kanaaf deebii akka kennan BBCn gaafataman illeen hanga ammaatti deebii hin kennine. Miseensoonni paarlaamaa Keeniyaa miseensoota seera baaftootaa addunyaarratti kanfaltii olaanaa argatan keessaa tokko. Haata'u malee akka tilmaama aanga'ootaatti biyyi Baha Afriikaa tun waggaa waggaan dolaara biiliyoonotaan lakkaa'amu malaamaltummaan dhabdi. Mr Kuriyaan yeroo hedduu paarlaamaa keessatti malaamaltummaa taajjabuusaanii himu. ''Waggootan ani paarlaamaa keessa ture saddeet keessatti yeroo baayyee mudateera'' jechuun BBC Newsday'tti himan. ''Akkuma beekamu wanti akkasii kun kaameeraa fuulduratti hin raawwatamu.'' Kanaafis muudama Mr Kimunyaa akka fakkeenyaatti kaasan. Isaanis Waxabajjii darbee Aden Du'aalee bakka bu'uun gumii biyyaaleessaa keessatti duree caalmaa ta'an. Bakka bu'aan bulchiinsa Kibba Gaatundu kunis aadaan malaamaltummaa sirrii akka hintaane dubbatan. ''Dogongora. Akkan yaaduutti eeyyeen... carraan naaf kennamnaan yoo xinnaate kanan ifatti beeku nana deebisa,'' jedhan. "Tarii har'uma gochuun danda'a ta'a... doolaara 1000 Kimunyaaf sagalee kennuuf fudhadhee sana nan deebiisa.'' Mr Kuriyaan BBCtti kan dubbatan erga fooyya'insa Heera Motummaa 'Building Bridges Initiatives (BBI)' jedhamuuf sagalee kennuuf matta'aa gara $1,000 fudhachuun himatamuun namoonni siyaasaa muraasni akka af-yaa'ii fulduratti dhiyaataniif waamamaniitti ture. Kaayyoon sanada pirezidaant Uhuruufi hoogganaa mormituu Raayilaa Odingaan deeggarsa qabu kanaas, rakkoolee biyyattiin erga walabummaa labsitee kaaftee mudataa jiru kana akka jibba sabaa, malaamaltummaa fi rakkoo bulchiinsaaf furmaata barbaaduuf jedhameera. Haata'u malee qeeqxoonni seerichi baay'ina miseensa paarlaamaa waan dabaluuf, akkasumas aangoo ministira mummee fi itti aantoota hedduu waan qabaatuuf baasii dabala jedhu. Mr Kuriyaan deeggaraa Pirezidaantii ittaanaa Wiiliyaam Ruutoo kan wixinee seera BBI hindeegarree fi mormaa cimaa Mr Odingaa kanneen bara dhufaa yoo aangoon Keeniyaataa xumuramutti aangoo pirezidaantummaa qabachuu malu jedhamamuun shakkamaniiti. Wixinee BBI irratti jalqabarratti mormii muraasa tureen alatti sadarkaa gumii kaawuntiitti raggaasifamuun dhiheenya kanas paarlaamaan raggaasifameera. Haata'u malee Manni Murtii Olaanaa Keeniyaa seerichi faallaa heera mootummaati jechuun, karoora dhuma bara kanaatti rifarandamiitti dhiyeessuuf ture balleesseera.


Mootummaa Itoophiyaa: 'Dhimmoota nageenya biyyaalessaa qoran irratti tarkaanfii araarama hin qabne eegalleerra'

Mootummaan dhimmoota nageenya biyyaalessaa qoran irratti tarkaanfii araarama hin qabne fudhachuu eegaluu caasaan waloo Nageenyaafi Tasgabbii beeksise. Caasaan waloo Nageenyaa fi Tasgabbii kun jaarmiyaalee akka Komishinii Poolisii Federaalaa, Raayyaa Ittisa Biyyaa, Tika Biyyaalessaa fi Ejensii Nageenya Odeeffannoo Biyyaalessaarraa hundeeffame. Caasaan kun ibsa Jimaata galgala baaseen ''qaamolee farreen nageenyaa ta'aniif obsa hin qabu'' jedheera. ''Diddaa uummataa umuun biyyattii gara walitti bu'iinsaafi jeequmsaatti galchuuf qaamoleen keessaa fi alaan wal ta'anii socho'aa jiraachuu isaaniif ragaa gahaa qabna'' jedha caasaan waloo nageenyaa fi tasgabbii. Mootummaan eenyummaa, bulchiinsa daangaafi gaaffiilee ofiin of bulchuun walqabatan haala barbaachisuun keessummeessaa jiraatus qaamoleen badiisaa biyyattii jeequmsatti ofaa jiruu jedha. Ergama kana galmaan gahuuf sanada qophaayee fi taatota badii kanaa kan ibsu ragaan harka isaa gahus, caasaan nageenyaa fi tasgabbii kun ibseera. Ibsichi tibba kana Naannoo Amaaraa godina Shawaa Kaabaa fi godina addaa saba Oromootti haleellaawwan raawwatamaniin lubbuun namoota nagaa darbuu, qabeenyi manca'uufi namootni hedduun qe'ee buqqa'uu yaadatee, kana kan raawwate qaamolee farra nageenyaa biyya keessaafi alaa gurmaa'aniidha jedheera. Naannoo Amaaraa gidduugala Goondarittis hidhattootni Qimaant haleellaa raawwataniin badii qaqqabuu yaadachiiseera. Akkasuma daangaa naannolee Affaariifi Somaaleettis walitti bu'iinsi lubbuu namootaa galaafate mudachuu eereera. Walitti bu'iinsa qaamolee hawaasaafi hidhattootaan raawwataman kanaan dabalataan Hidha Haaromsaa Itoophiyaa kan ilaallatuun ''qaamoleen keessaa fi alaa'' bishaan marroo lammataaf hidha sanitti akka hin guutamne hidhattoota Gumuuz leenjisuufi hidhachiisuun naannichatti bobbaasaniirus jedha. Shira qaamota kanaa fashaleessuuf tarkaanfiin fudhatamaa jiraachuu caasaan waloo dhimma nageenyaa fi tasgabbii beeksiseera. Dabalataaniis gareen hidhattootaa ''ABO-Shanee' xiyyeeffannoo mootummaa bittimsuuf bakka garaagaraatti namoota nagaarratti haleellaa geessisaa jiraatus, haleellaa fi ajjeechaa guutummaatti hambisuuf tarkaanfiin qaama kanarratti fudhatamu cimee itti fufeera jedha. ''Oromiyaa keessatti nageenya mirkaneessuuf tarkaanfii fudhatamaa jiruun ABO-Shaneerratti kasaaraa guddaan gaheera'' jedha ibsichi. ''Mootummaan jijjiiramichi akka hin garagalfamneefi dirreen dimookrasii akka hin dhiphanne obsi agarsiisaa ture nageenya biyyaalessaa kan qoru waan ta'eef, tarkaanfii araarama hin qabne fudhachuu eegaluu ibsuu fedhaa'' jedheera. Humnoonni alaafi keessaa Itoophiyaa diiguuf hojjetan miidiyaalee hawaasaa fi caasaalee mootummaa keessa galuun nageenyaafi jireenya biyyaa yaaddoo keessa galchaa waan jiraniif uummatni kana beekuun akka tumsu waamicha godheera. Sochii qaamolee farra nageenyaa fi hidhattootaa ragaadhaan karaa caasaa nageenyaa fi tasgabbii hordofuun to'achuun tarkaanfii atattamaa irratti fudhachuun itti fufas jedhe.


Pirezidaantiin Taanzaaniyaa haaraan jechoota shaniin attamiin Keeniyaanota akka itti hawwatte

Pirezidaantiin haaraa Taanzaaniyaa Saamiyaa Suluuhu Haasan tibba kana Keeniyaa doowwataniiru. Yeroo daawwannaa Keeniyaa taasisan kanattis walitti dhufeenya biyyishee biyya ollaa kana waliin qabdu fooyyeessuuf haasaa ummaticha hedduu hawwatan jajjaboo tasisaniiru. Pirezidaantiin duraanii Joon Maagufulii kan Bitooteessa darbe du'an, waa'ee dhukkuba Covid-19 irratti jiraachuu amanu diduu isaanitiin walqabatees, daangaan biyya ollaa isaanii Keeniyaa waliin qaban km750 akka cufamu taasifamee ture. Haata'u malee, Pirezidaantiin ammaa Saamiyaan daawwannaa ishe guyyaa lamaa Keeniyaatti dhiheenya taasifteen, aadaa sana cabsuu yeroo hundaa maaskii uffachuun mullachaa turte. Turtii ishee kanaan yeroo dureewwan daldalaafi miseensoota mana maree Keeniyaatiif afaan Siwaahilitiin haasaa taasifteen mammaaksaafi ciqoodhaan ummata kolfaan macheessaa turte. Haasawwan isheen taasifte keessaa ubbiiwwan jajjaboon shan kunooti: Pirezidantiittiin umuriin waggaa 61 tun daawwannaa ishee kun yeroo baayyee rakkiissaa keessa ta'uu kaafte... ''Yeroo itti weerara addunyaa Covid-19 nu mudatee jiru.'' "Namoonni asiitti argamnu hudi keenyaa maaskii kaawwanneera. Yoo namoota maaskii kaawwate arguus isa yeroo ijolluummaatti mandara keessa ree'oota tiksaa ture sana na yaadachiisa. Akka ree'oonni midhaan hin nyaanneef tiksaa turre. ..Akkuma amma gochaa jirru kana afaan isaanii hagugna ture... Gochuus qabna.'' Saamiyaan waa'ee barbaachisummaa daldala biyyoota Baha Afriikaa jidduu kan waggaatti doolaara miliyoona 450 olii kaaftee jirti. Kana wayita ibsituus waa'ee bineensoota dagalaa Masaayi Maaraa Keeniyaarraa gara Serengeettii kan Taanzaaniyaa keessaa akka fakkeenyaatti kaasuun dubbicha ibsite. "Biyyoonni lamaan kun akka waliif ollaa ta'aniif Waaqni eebbiseera. Daangaa lafaafi galaanaa qabna. Haalli qilleensaa uumamaafi naannoo keenyas waan tokko. Kan biraa hafee bineensooti daggalaa keenya mataansaanii waliif maatiifi ollaadha jette. "Bineensotiin daggalaa kanneen Keeniyaa keessatti ulfaa'uuf dhufanii garuu dahuumsaaf gara Taanzaaniyaatti deebi'an jiru... Amma osoo bineensoota kanneeniif lammummaan kan kennamu ta'e kamitu kennaamaaf tureree?'' Lammiileen Taanzaaniyaa keessattuu kanneen akka Pirezidaanti Saamiyaa kan Zaanzibaar irraa dhufan akka afaan Siwaahilii isa 'qulqulluu' isa  ta'e dubbanna jedhanii amanu. Gama biraatiin ammoo Siwaahiliin Keeniyaanoonni dubbatan baayyee kan naannoo kan ta'eedha jedhama. Siriiyyuu kaa akkuma barbaadaniitti dubbatamuufi kan hin ammaayyoofne jedhama. Kunis biyyoota ollaa lamaan jirruutti yeroo baayyee mata-dure kofalchiisaadh: "Afaan Siwaahilii paarlaamaa keessatti itti fayyadamuuf murteessuu keessaniif baayyee gammadneerra. Isatu akkan adeemsa paarlaamaa Keeniyaa akkan dhaggeeffatamu taasisa- Siwaahilii keessan baayyeen jaaladha. Siwaahiliin keessa  jechoota ibsuu heddu qaba. Isaan sun mataansaanii bohaarsituuwwan gahaadha. ''Kanneen haasa'a Siwaahiliidhaan lakkoofsa baraa waamuuf  wayita rakkatan dhaggeeffataan ture.'' Maqaa isheetiin qoosuun eegaltee achiin maqaa pirezidaantii Keeniyaa Uhuruu Keeniyaatti ce'uun hawaasa daldaltootaan akka walitti hidhama daldalaa cimsaniif gaafatte akkasiin: "Daldaltoonni biyyoota lamaan kanneen jidduutti baayyee carroomoodha isin. Gama tokkoon daldala gaggeessuuf 'Uhuruu' (afaan Siwaahiliitiin bilisummaaf) yoo jiraatu, gama achi aanuun ammoo 'Suluuhu' (afaa Siwaahilitiin furmaataaf) jirti danqaawwan daladlaa kaasuuf. Amma gaheen kan keessan,'' jette. Aaddee Saamiyaan waa'ee bashannana alkaniifi bashannanawwan magalaa guddoon Keeniyaa- Naayiroobiin qabdu garuu ammoo kan amma sababii ugura Covid-19 dhorkaman kaasan. "Irra caalli jilli ani waliin asi dhufe wantoota magaala Naayirobii keessaa sirriitti beeku. Keessattuu, 'Nyaamaa Chomaa' (waaddii foonii kan Keeniyaatti beekamu) eessaa akka argamus sirriitti beeku. "Amma garuu sababii koronaatiin akka duraa sana bashannanuu hin danda'an. Tarii muraasni isaanii booddeetti hafu jedhee yaadda'aan jira,'' jechuun baacoo fakkeessuun ummata Keeniyaa qalbii hawwatte Pirezidaanti Saamiyaan.