Filannoo Itoophiyaa 2021: Buufataaleen filannoo walakkaa ol hin banamne, Affaariifi Somaaleetti galmeen hin jalqabne

Filannoon biyyaaleessaa Itoophiyaa marsaan 6ffaa gaggeeffamuuf yeroon baatii lamaa gadi ta'e hafee jiru kanatti buufataaleen filannoo walakkaa ta'an hin banamiin jiraachuu, Soomaleefi Affaaritti ammoo filattoota galmeessuun akka hin jarqabamiin Boordiin Filannoo Biyyaalessaa hime. Galmeen filattootaa torban sadii dura kan eegalame yoo tahu, buufataalee filannoo namoota sagalee kennaan galmeessu jedhamee karoorfame 50,000 keessaa 25,151 qofa galmeessaa jira. Buufataaleen hafan 24,000 caalan ammoo ammayyuu hojii galmeessuu kana hin eegalle. Buufataaleen filannoo naannoo Affaari fi Somaalee galmee kanneen hin eegalle keessatti argamu. Kunis kan ibsame Boordiin Filannoo Biyyaalessaa adeemsa galmee filattootaa fi paartilee siyaasaa filannoorratti hirmaatanii maal irra akka jiru wayita himettidha. Filannoo ji'a Caamsaa bara 2021 gara xumuraarratti naannoo Tigiraay irraa kan hafe, guutummaa biyyatti keessatti gaggeeffamuuf naannoolee filannoo 674 kan buufataalee filannoo 50,000  of keessaa qaban qophaa'aniiru. Haa tahu malee buufataalee filannoo 50,000  keessaa walakkaa isaanii keessatti qofa galmeen filannoo eegalee jira. Walitti qabduun boordii filannoo Biyyaaleessaa Itoophiyaa Aaddee Birtukaan Miidhaksaa akka jdhanitti, buufataalee filannoo galmeen keessatti eegalame keessattis haala barbaadameen hojjetamaa hin jiru. Akka fakkenyaatti kaan kaasan magaalaa Finfinnee kan jiraattoota miliyoona shanii ol qabdu yoo tahu magaalichatti erga galmeen jalqabee as hanga ammaatti  namoota 200,000 tahan qofatu torban sadii keessatti galmaa'e. Magaalichatti buufataaleen filannoo1,848 namoota sagalee kennan galmeessu jedhamee karoorfamullee, buufataaleen filannoo186 otoo hin banamiin akka jiran boordichi himeera. Bitootessa 16 bara 2013 kan eegalame galmeen filattootaa xumuramuuf guyyootni kudhan qofa kan hafe yoo tahu guyyoota hafan keessatti hammi namoota galmaa'uu jedhamee eegamuu osoo hin galmaa'iin yoo hafan maaltu akka tahu ammatti hin baramne jedheera boordichi. Walitti Qabduun Boordicha Aadde Birtukaan Miidhaksaa filattoota buufataalee filannoo hundatti galmeeessuun dadhabamuusaatiif sababoota adda addaa ibsan. Sababni tokkoo haala nageeenyati. Buufataaleen filannoo 4,126 nageenyi dhabamuun filattoota galmeessuun akka dadhabame himan. Sababa kanaaf galmeen iddoo garaa garaatti saffisa barbaadameen raawwatamaa akka hin jirre Aadde Birtukaan ibsan. Iddoowwwan baay'eetti rakkoo nageenyaa fi geejjibaatiin walqabatuun meeshaleen galmeef barbaachisan geessuun waan dadhabameef buufataaleen filannoo hin banamne jedhan. Naannoo Oromiyaa godinaalee afur; Wallagga Lixaa, Wallagga Bahaa, Horro Guduruu fi Qeellam Wallaggaatti sababii rakkoo nageenyatiin galmeen filannoo gaggeefamaa akka hin jirres himaniiru. Haaluma walfakkaatuun, Naannoo Amaaraa Shawaa Kaabaa, Godina Addaa Saba Oromoo Kamisee, Argobbaa fi Waaagimiraa, Naannoo Beenishaangul Gumuz, Godina Matakkalii fi Kamaashii, akkasumas Naannoo Kibbaa Gurra Fardaa, Surmaa fi Zelmaamittis akka galmeen hin eegalle himan. Isaan keessaa galmeen filattootaa bakkeewan itti eegalamee addaan cite akka jiru himuun, iddoo tokko tokkotti ammoo erga adda citee akka deebi'ee eeegalames himaniiru. Rakkoo nageenyaatiin walqabatee filattoota galmeessuun iddoowwan dadhabame caalaa#, rakkoo geejjibaatiin meeshaalee filannoo qaqqabsiisuun iddoo dadhabamettii tattaaffiin barbaachisaan taasifamuun buufataaleen filannoo ni banamu jedhan Aadde Birtukaan. Haata'u malee, Boordichi itti fufinsaan marii gaggeeffamurratti galmee filannoo fi dhimmoota kanaan walqabatan ilaalchisuun qooda fudhattoota wajjin akka akka mariyatuu himeera. Itti dabaluun guutummaatti buufataaleen filannoo akka banaman tattafachuu himuun haala galmichaa ilaalchisuun guyyoota torban dhufan keessatti beeksisu himeera. Ministirri Muummee Abiy Ahimad uummanni bakka bu'oota Mana maree sadarkaa biyyaalessaafi naannoo filachuuf dursee akka galmaa'u toora miidiyaa hawaasaarratti dhaaman. ''Lammileen mirga dimokitraasii isaanitti fayyadamuun dammaqinaaan akka hirmaatanitu eegama. Biyya keenyaatti dimokiraasii boruu murteessuun kan danda'amu har'a kaardii filannoo baasuudhaani. Kaardii baafachuuf boru hin jedhiina, Boru har'arraa eegala''jechuun waamicha dhiyeessan. Filannoon biyyaleessaa filatamuuf torban torba qofti wayita hafe kanatti namoonni miliyoona 50 sagalee ni kennuu jedhamee eegamuulle, ammatti galmeen filattootaa hedduun  sababoota garaa garaatiin galmee hin eegalle. Guyyaan galmee filattootaa  Bitooteessa 16, 2013 eegalame yoo hin dheereffamiin hafe A.L.I Ebla 15, bara 2013 goolama. Filannoon biyyaalessaafi naannoo bara darbe filatamuuf karoorfame sababii sodaa weerarri koronaavaayirasii uumeen baranatti erga dabarfame booda, Caaamsaa gara xumuraa fi Waxabajjii gara jalqabarratti akka filatamuuf karoofameef Boordiiin Filannoo qophii barbaachisaa gochuurratti argama. Naannoo Tigiraayi irraan kan hafe iddoowwaan kaanitti uummata biyyatti keessa harka walakkaa kan ta'u, namoonni miliyoona 50 sagalee kennu jedhamee akka eegamu Boordiin Filannoo ibseera. Paartiileen siyaaasa 47 filannoorrratti hirmaatan keessaa paartiin Badhaadhinaa kaadhimatoota 2,432 galmeessiisuun baay'inaa kaadhimtootaa galmeessiiseen sadarkaa duraarratti akka argamu ibsameera. Paartiin EZEMA kaadhimatoota 1,385  dhiyeessuun yoo itti aanuu, Paartiin Ennaat kaadhimaamtoota 573 dhiyeeffateera. Paartilee sadan dabalatee, paartii fi dhuunfaan dorgomuuf kaadhimamtoonni 8,200 ol galmaa'uu Boordiin Filannoo himeera.


'Pirezidantii Joon Magufuulii du'e waliin ana hin dorgomsiisinaa'- Pirezidaant Saamiyaa Hasan

Pirezidaantiin Taanzaaniyaa Saamiyaa Suluuhuu Hasan dhimma isaanii fi pirezidaantii duraanii du'aan boqotan Joon Magufuulii waldorgomsiisuurratti walfalmuu akka dhaaban miseensota paarlaamaa biyyattiitti himan. Garaagarummaa isaanii fi pirezidaantii duraanii gidduu jiru irratti maii paarlaamaan biyyattii taasiseen akka mufatan dubbataniiru pirezidaantiin kun. Dhimma kanarratti walfalmaa yeroo gubuurra waa'ee ajandaa mootummaan harkaa qabuurratti haa xiyyeeffannu jechuunis miseensota paarlaamaa gorsan. Biyyattii daandii haaraa irratti qajeelchuuf sodaa akka hin qabne kan dubbatamuuf Pirezidaant Saamiyaa Suluuhuu, pirezidaantii duraan turan, Joon Magufuulii waliin tokko ta'uusaanii mirkaneessan. Hojii Magufuuliin eegalan bakkaan ga'urratti akka xiyyeeffatan himan. Waanti miidiyaa hawaasummaarratti ajandaa ta'ee jiru hundi qabiyyee marii paarlaamaa wayita hoogganu arguutti akka yaadda'anis himan. "Waa'ee bajata mootummaarratti mar'annee raggaasisuutu nurra jiraata. Mee waan paarlaamaarraa eegamu haa hojjennu,'' jechuun waltajjii dureewwan amantii biyyattii yaadannoo pirezidaantii duraaniif qopheessan irratti dubbatan. Saamiyaa Suluuhuu Hasan erga Pirezidaantiin duraanii Taanzaaniyaa Joon Magufuuliin Bitootessa 17, 2021 du'aan addunyaa kanarraa boqotanii booda pirezidaantii biyyattii ta'an. Ergasii jijjiramoota bu'uuraa fidan keessaa inni ijoon hojii dhimma weerara koronaavaayirasii irratti hojjetaniidha. Pirezidaantiin duraanii Joon Magufuuliin dhibee balaafamaa kana tuffachuun akkanni garmalee lammiilee biyyattii gaaga'u godhaniiru jedhamuun komatamu. Pirezidaant Saamiyaa Suluuhuu garuu akkuma aangoo qabataniin garee dhimma vaayirasichaa irratti gorsa kennuuf hundeeffachuun irratti xiyyeeffatanii hojjechuu eegalan. Miidiyaaleen pirezidaantii duraaniin luugamamanii turan akka walabaan hojjetan gochuudhaanis maqaansaanii ni ka'a. Pirezidaant Saamiyaa Suluuhuu Hasan pirezidaantii dubartii jalqabaa Taanzaaniyaa fi Afriikaa keessattis dubartii duree biyyaa ta'uun nama siyaasaa jalqabaati Afriikaa keessaa biyyi yeroo ammaa pirezidaantii dubartii qabdu Itoophiyaa yoo taatu, garuu aangoo guddaan harka Ministira Muummee waan jiruuf hagas mara aangoo biyya bulchuu hin qaban. Aadde Saamiyaa Suluuhuu Hasan bara 2014, wayita itti aantuu dura teessuu koree heera biyyattii bocuun fooyyessuu ta'uun filatamanii as siyaasa keessatti daran beekamaa dhufan. Bara 2015 michuu Joon Maagufuulii ta'uun waliin dorgomanii, Itti Aantuu Pirezidaantii ta'uun filataman, bara darbemmoo irra deebiin filataman. Qondaalli siyaasaa umrii waggaa 61 kun tibba duula na filadhaa gaggeessaa turanitti gareen weellistootaa fi kaan isaan dabaalan harmee jedhanii akka isaan waaman itti himaa turan. Kunis aantummaa lammiilee biyyattiif qaban irraati jedhu namoonni isaan beekan. Namoonni siyaasaa itit dhihaatan akka dhugaa bahanitti, Saamiyaa Suluuhuu Hasan nama jabduu Taanzaaniyaan ammallee itti hin fayyadamneedha. ''Akkuma nama siyaasaa kamittuu of ilaalti. Dhugaan jiru garuu kana miti. Isheen dandeettii addaa qabdi. Waliin hojjedheen arge,'' jedhe miseensi mana maree bakka bu'ootaa January Makaambaa. Kaan ammoo isheen goota, siyaasa keessatti qooda guddaa ba'atteetti ittiin jedhu. Haata'u malee akkaataa bulchiinsa isaanii kan pirezidaant Magufuulii irraa dhaalan akkanumaan itti fufsiisu moo jijjiirama fidu kan jedhu gaaffii ta'eera. Keessattuu waa'ee weerara koronaavaayirasii irratti shakkii pirezidaantichi qabaachaa turanii fi ejjennoo falmisiisaa isaan agarsiisaa turan irratti murtee mataasaanii fudhachuutu irraa eegama. Samiyaa Suluuhuu Hasan pirezidaantichaaf amanamoo turanis ejjennoo isaanii irratti nama cichaniidha. Kanaaf ammoo agarsiistuu guddaan, bara 2017 qondaala paartii mormituu ajjeechaa irratti aggaamame jalaa baraaramee hospitaala ture Tundu Issu jedhaman Keeniyaa magaalaa Naayiroobii keessatti dhaqanii gaafatanii ture. Bara 1960 biyya gariin of-dandeesse Taanzaaniyaatti maxxantee jirtu odola Zaanzibaar keessatti dhalatan. Barnootasaanii digirii jalqabaan gosa barnootaa bulchiinsa uummataa (public administration) jedhamuun Taanzaaniyaa keessatti baratan, achii digirii lammataa(MA) UK, Yuuniversitii Maanchistar keessatti baratan. Bara 1978 ogeessa qonnaa fi nama jireenya gadi aanaa jiraatu Haafiz Ameeyir nama jedhamutti heeruman. Garuu erga pirezidaantii itti aantuu ta'anii waliin mul'atanii hin beekan. Ijoollee afur qaban keessaa tokko, Mwanu Haafiz Ameeyir, miseensa mana maree Zaanzibaar ta'ee jira.


Filannoo Itoophiyaa 2021: Waliigalteen tibbanaa ABIN fi Baaldaraas Finfinneerratti taasisan maali?

Torban darbe paartileen mormituu lama Baaldaraas Dimookiraasii Haqaafi Warraaqsi Biyyaalessaa Amaaraa [ABIN] filannoo Itoophiyaa jahaffaa dura wal ta'umsa tolfachuu beeksisaniiru. Paartileen kunneen akka beeksisanitti waliigalteen isaanii kuni filannoo boodallee hanga mootummaa 'qindoominaa' hundeessutti kan deemudha. Ibsa dhaabbileen kuni baasaniin ''…fedhiifi mul'ata filattootaa galma geessisuuf ABIN fi Baaldaraas wal ta'insa siyaasaa waliin dalaguuf murteessuu keenya ummata Itoophiyaa, ummata Amaaraafi ummata Finfinneef gammachuun ibsina,'' jedha. Waliigalteen ijoo dhaabbilee lamaanii Finfinneerratti yoo ta'u, kunis paartileen kunneen bakka deeggarsa cimaa qabna jedhan xiyyeeffatanii akka hojjetan akka isaan gargaaru ibsaniiru. Filannoo biyyaalessaa Itoophiyaa jahaffaa baatii Caamsaa irratti dhaabbilee eegaman keessa paartileen lamaan kuni tokkodha. Dhaabni waggoota muraasa dura keessumaa sabboonummaa Amaaraa bu'uura godhachuun hundaa'e ABIN, naannoo Amaaraa keessa deeggarsa akka qabu amanama. Hoogganni isaa Iskindir Naggaa hidhaa kan jiru Baaldaraas immoo, keessumaa magaalaa Finfinnee irratti xiyyeeffachuun komii fi gaaffii dhiheessaa ture. Baaldaraas 'Faayidaa Finfinnee eegsisuuf' jechuun sochii Iskindir hundeessedha. Sochiin kun Finfinnee bu'uura godhachuudhaan gara paartii siyaasaatti guddateera. Kanaaf wantoonni isaan walitti fidan maali jennee kan gaafanne Itti gaafatamaan Waajjiraa dhaaba Baaldaraas Obbo Galataaw Zallaqaa dhimmoota ijoo lama kaasu. Kunneenis dhimma Finfinneefi dhimma sirna federaalizimii sab - daneessaa biyyattiin ittiin bulaa jirtudha. Kanaan ala qeeqxonni, dhaabbilee siyaasaa lamaan kunniin finxaalessummaan himatu. Dhaabi kuni garuu himannaa kana ni balaaleeffata. Dabalataan, dhaabni Baaldaraas maqaa Itoophiyaatin saba tokkoof qabsaa'a kanneen jedhan jiru isa jenneef Obbo Galataaw deebii kana kennan. ''Himannaa bu'uura hin qabnedha,'' jechuun warruma qabsoo saba tokkoof qabsaa'anitu himata akkanaa nurratti dhiheessani jedhu. ''Paartii saba osoo hin qoodin miseensa gochuu danda'u qindeessine'' jechuun himannaa kana akka hin fudhanne ibsu. Ibsa paartileen lamaan waliigaltee tolfachuu isaanii ibsan irratti akka eerametti, paartiin tokko hojii akkasumas ergama dhaaba biraa akka deeggaru ibseera. Filannoo dhufuurratti ''ummanni biyya keenyaa keessumaa ummanni Amaaraafi Finfinnee balaa itti aggaamame walta'umsaan ofirraa qolachuun ala falli biraa akka hin jirre waliigalteerra gahameera jedhe,'' ibsi waloo dhaabbileen kunniin baasan. Waliigalteen ijoo dhaabbilee kanaa ''Filannoo irratti waliin hojjechuuf, ergasii booda mootummaa qindoominaa hundeessuuf waliigalle,'' jedhan Obbo Galataaw. ''Fakkeenyaaf amma Finfinnee keessa ABIN hin dorgomu. Finfinnee guutummaan guututti Baaldaraasif dhiiseera,'' jechuun BBC'tti dubbatan. Kana jechuun paartileen lamaan Finfinnee keessa wal hin dorgoman jechuudha. Kanaafis, 'humna guutuun' Finfinnee keessa duula na filadhaa akka taasisaa jiraniifi adeemsa isaanii kanas paartiin waliin qindoomina uume akka deeggarsa kennaafi jiru dubbatu. Dhaabni ABIN dhaaba sadarkaa biyyaatti galmaa'e wanta ta'eef, sadarkaa biyyaatti dorgoma. Baaldaraas garuu Magaalaa Finfinnee qofaaf galmaa'e. Akka dhaabni hoogganaan isaa mana hidhaa jiran jedhutti walta'uumsi kuni paartilee lamaaniifu faayidaa qaba. Sagalee qooddachuun waan xiqqaatuuf ''Carraan injifachuu Baaldaraas dabaleera'' yaada jedhu qabu. ''Sagalee qabnu walitti qabnee teessuma federaalaa gara caalu qabannee mootummaa hundeessinee rakkoo Itoophiyaa furuudha abjuun keenya. Qindoominni keenya ijoo kanadha,'' jedhan. Dhimmoota ijoo namoota siyaasaa Itoophiyaa keessatti madda mormiifi waldhibdee ta'un yeroo dheeraaf turan keessaa, dhimmi Finfinneefi federaalizimii biyyattiin itti bulaa jirtu tokkodha. Paartileen kuni walitti dhufuu isaaniif wanti ijoon ejjennoo walfakkaataa qabaachuu isaanii ibsu. Akka fakkeenyaatti tokko dhimma magaalaa Finfinneeti. ''Eeyyee. Wanti walitti nu fide tokko isadha,'' jedhu Obbo Galataaw waa'ee Finfinnee yoo dubbatan. ''Finfinneen kan lammiilee Itoophiyaa hundaati. Kan buluu qabduus jiraattotaani,'' yaada jedhu paartileen lamaan ittiin waliigalu jechuun ibsu. Heera Itoophiyaa bara 1995 barraa'e irratti Ummanni Oromoo magaalaa Finfinneerraa 'faayidaa addaa' akka qabu eera. Ta'us, seerri kuni yeroo dheeraaf hojiirra hin oolle. Faallaan immoo Finfinneen bu'uura seenaa irratti hundaa'uudhaan bulchiinsa Oromiyaa jala akka galtuuf hojjenna jechuun kana dura dhaabi Adda Bilisummaa Oromoo akka biyyatti deebi'en ibseera. Ta'us, ABO'nis ta'e KFO'n 'bahuuf dirqamne' jechuun filannoo baranaarratti akka hin hirmaanne beeksisaniiru. Mootummaan garuu himannaa paartilee kanaa hin fudhatu. Dhaabbileen lamaan kuni garuu adeemsa kanarraa mormii ibsaniiru. ''Gamtaa Itoophiyaa kan diigudha'' jechuun ''Finfinneerratti faayidaa addaa qabna kan jedhan irratti ni qabsoofna,'' jechuun himu Obbo Galataaw. Ibsa dhaabbileen lamaan baasan irrattis kana ibsaniiru. Finfinneen 'state/bulchiinsa of dandeesse akka taatu barbaanna' jechuun ''State jechuun haala amma jiruun naannoo jechuudha'' jechuudha jechuun himu. Dabalataan, waa'ee Itoophiyaa irratti ilaalcha jirutu akka waliin dalagnu sababa ta'e jedhu. ''Siyaasi saba irratti bu'ureeffate diigamee Itoophiyaan sirna federaalaa sivikii ta'etti akka ceetu dhaaba abjuu qabu waan ta'ef, [ABIN] waliin hojjechuuf waliigalleerra,'' jedhan qondaalli dhaaba Baaldaraas kuni.


Filannoo Itoophiyaa 2021: Falmii seeraa Paartilee Oromoo fi Boordii Filannoo Biyyaalessaa Itoophiyaa

Boordiin Filannoo Biyyaalessaa Itoophiyaa ALI Mudde 13 bara 2013 ture sakatta’iinsa mallattoo hundeessitootaa irratti taasiseera jedhe ka’umsa godhachuun paartilee siyaasaa 26 haquusaa kan beeksisee ture. Paartiilee haqaman kanneen keessaa muraasni komiisaanii mana murtii olaanaa federaalaatti dhiyyeeffamchuun murte argachunsaanii barameera. Paartilee haqaman kunneen keessaayis paartiin Adda Tokkummaa Bilisummaa Oromoo (ATBO)n kan naannoo Oromiyaa keessatti dorgomuf qophiirra turan ni argamu. Dura taa’aa Adda Tokkummaa Bilisummaa Oromoo (ATBO) kan ta’an Obbo Umar Mahaammad akka BBCtti himniitti, “mallattoo namoota 4,000 ol guunnee gaafa isaan jedhanitti dhiyeessineefii turre,'' jedhan. ''Ergasii filmaatarratti hirmaachuuf qophoofnee osoo jirruu ‘dhaaba keessan haqneerra’ nun jedhan,” jechuun haala Boordii Filannoo Biyyaalessaa Itoophiyaatiin paartiin isaanii itti haqame himu. Boordin Filannoo Biyyaalessaa Itoophiyaa gama isaatiin ibsa gama toora miidiyaa hawaasaa Facebook isaa irratti Mudde 13 bara 2013 baaseen, sakatta’iinsa samuuda mallattoo bu’uuressitoota paartichaa irratti taasiseen dhibbeentaan afur (4%) qofti sirrii ta’uu himee ture. ''Boordii filannoodhaan yaada keessan kana of duuba garagalaa ilaalaa jennus nuuf hin deebisne,'' jedhan Obbo Umar. ''Garagalcha nuuf kennaa jennaanis nuf hin kennine. Ergasii xalayuma nuf barreessaniin Mana Murtiitti gaafanne,” jedhan. Akkasumas Dura taa’aa Gamtaa Dimokiraatawaa Oromoo kan ta’an Obbo Sulxaan Qaasim “paartileen Oromoo kan walin ta’uun himannaa dhiyeeffanne paartilee jaha turre. Adda addaan dhiyeeffadhaa jennaan mata-mataan dhiyeeffanne,” jedhan. Falmii mana murtii… Akkaataa Labsii Filannoo, Galmee Paartilee Siyaasaa fi Naamusa Filannoo 1162/2011 keewwata 98/4 irratti kaa’ametti dhaabni siyaasaa tokko sababoota garaagaraan Boordii Filannoo Biyyaalessaan yoo haqame fi haqamuusaa irratti komii yoo qabaate, paartichi murteen boordii filannoo erga isa qaqqabee booda guyyoota 30 keessatti iyyannoosaa Mana Murtii Olaanaa Federaalaatti dhiyeeffachuu danda’a. Kana malees labsiin kun boordiin filannoo paartilee siyaasaa haquu isaatin dura paartileen akka ofirraa ittisanif carraa kennuufii akka qabus hima. Haa ta’u malee Boordiin Filannoo Biyyaalessaa Itoophiyaa akka ofirraa falmanif carraa osoo hin kenninif isaan haquusaa dura taa’aan Adda Tokkummaa Bilisummaa Oromoo (ATBO) Obbo Umar Mahaammad ni komatu. “Boordiin filannoo paartiin keessan adeemsa seeraa hin guuttanne. Keessattu miseensota bu’ureessitoota hin guuttanne. Nuti qulqulleesinee san waan mirkaneessinef adeemsa galmeerraa isin haqneerra kan jedhu murteesse." "Murtiin kun sirri miti sirrachuu qaba jennee Boordii Filannootti yeroo heddu iyyannee deebii nuf hin laanne. Sana booda gara mana murtii deemne” kan jedhan immoo dura taa’aa Gamtaa Dimokiraatawaa Oromoo kan ta’an Obbo Sulxaan Qaasimdha. Paartileen lamaan Addi Tokkummaa Bilisummaa Oromoo ATBO fi Gamtaan Dimokiraatawaa Oromoo falmii Boordii Filannoo Biyyaalessaa walin Mana Murtii Olaanaa Federaalaatti taasisanin murteen boordii filannoo paartilee lamaan akka haqamanif murteesse akka kufu taasisaniiru. Mana Murtii Olaanaa Federaalaatti dhaddachi dhimma filannoo 2ffaa dhaddacha Bitootessa 16 bara 2013 oolen, murtee boordin filannoo Adda Tokkummaa Bilisummaa Oromoo akka haqamu murteesse kuffisuun cinatti ATBOn sababa duraan ittiin haqame dhimma mallattoo miseensotaa irratti boordii filannoof ittisasaa erga dhiyeessen booda boordichi murtee akka irratti kennu ajaje. Paartileen lamaan fulduratti maal yaadu?… Dhiibbaan seeraan ala ta’e irratti raawwatamuu kan himan dura taa’aan Adda Tokkummaa Bilisummaa Oromoo (ATBO) Obbo Umar Mahaammad yeroo hafe keessatti qophaa’uun filannoo biyyaalessaa marsaa jahaffaa ji’a lama booda adeemsifamurrati hirmaachuuf fedhii akka qaban dubbatu. Boordii Filannootti “garagalcha mana murtiifi iyyannoos galchinee jirra. Filannoorraa duubatti waan hafneef haala nuf mijeessanii filannootti akka seennuf fedhii waan qabnuf akka nuf murteessanif iyyannee deebii nuf hin laanne” jedhan. Iyyannoo isaanii boordii filannootti erga kennanii torbee tokko ta’uu himu. Gama biraatin dura taa’aan Gamtaan Dimokiraatawaa Oromoo Obbo Sulxaan Qaasim ammoo adeemsi galmee isaanii akka xummuramuf sochiirra akka jiran himu. “Yeroo ammaa kanatti dhimma ijoo goonee itti deemaa kan jirru heeyyama keenya argachuudha. Erga galmeeffamnee seerummaan keenya mirkanaa’ee booda dhimma filannoorratti hirmaachuufi hirmaachuu dhabuu miseensota keenya walin mari’annee kan murteessinudha” jedhan.


Ogeessi fayyaa balaa namoota ambulaansii keessaa baafamanii ajjeefamanirraa hafe maal hima?

Lola naannoo Amaaraa Godinaalee Shawaa Kaabaa fi Saba Oromoo keessatti torbee lama dura mudate keessaa, taateen namootni ambulaansii keessaa harkifamanii dargaggootaan ajjeefaman mul'isu tibbana miidiyaalee hawaasummaa irratti dubbii ijoo ta'eera. Viidiyoon daran nama jeequufi miidiyaalee hawaasummaa irratti qoodamaa jiru kun, wayita namoonni ambulaansii keessaa harkifamanii dhagaa fi meeshaalee qara qaban birootiin waraananii yoo ajjeesan mul'isa. Taateen torban muraasa dura mudate kun miidiyaa hawaasaa gubbaatti akkaan qoodamuun dura, mana maree bakka bu'oota uummataattis ajandaa dubbii ture. MM Abiy Ahimad paarlaamaatti dhiyaachuun wayita gaaffiiwwan miseensota Paarlaamaaf deebii kennaniitti, miseensoonni mana marichaa lama waa'ee taatee kanaa kaasuun, mootummaan ummata baraaruuf tarkaanfii atattamaa akka fudhatuuf gaafatanii turan. Taatee kanarratti aanga'aan naannichaa tokko BBCtti akka himanitti, gareen dhimma kana qoratu sadarkaa federaalaa irraa bobba'ee jiraachuu dubbatan. Buufata fayyaa Sanbateetti ogeessa fayyaa yaala balaa tasaa kan ta'e Ahimad Aliyyii, namoota taatee kana jalqabarraa hanga dhumaa arganiifi ofiinis hamma xiqqoof du'arraa oolan keessaa isa tokko akka tahe BBCtti hime. Obbo Ahimad akka jedhutti, ALI Bitootessa 11, bara 2013 lola Axaayyee fi naannawasheetti mudateen, namoonni hedduun buufata fayyaa Sanbateetti yaalaaf dhufaa turan. Namoota kunneen keessaa ammoo lama miidhaan isaanii yaala cimaa waan barbaachisuuf, gara hospitaalaatti ergamuun dirqama ture. Kanaafis namootni kunneen gara hospitaala dhuunfaa Yifaat jedhamu kan magaalaa Shawaa Roobititti akka ergamaniif murtaa'e. Bulchaan Aanaa Jiillee Dhummuugaa Obbo Jamaal Hasan akka jedhanitti ammoo, namoonni miidhaman kunneenii fi maatiin isaanii gara Shawaa Roobititti geeffamuu isaanii irratti sodaa qabu ture jedhan. "Rifariin erga gara Shawaa Roobititti barreeffameefi uummanni sodaa qaba ture - rakkoon nurra gaha kan jedhu. Dhiibbaa qaama mootummaa, dhiibbaa keenyaanii akka deeman kan goone. Kanaafis ambulaansii lamaan alatti poolisoota konkolaataa tokko wajjin ergine," jedhan haala ture wayita ibsan. Ogeessi fayyaa Ahmad, namoota miidhamtoota waliin ambulaansidhaan deeman keessaayi. Innis taatee erga Hospitaala Yifaat gahaniin booda isaan mudate akkanaan hima. "Yeroo nuti ambulaansii lamaa fi konkolaataa poolisii tokkoon Hospitaala Yifaat geenyu, narsoota muraasa malee doktoroonni hin jiran. Hospitaala biraa geessaa nuun jedhan. Yeroo nuti hospitaalichaa bahuuf jirru, karaan nutti cufamee achuma keessatti ugguramne," jedha. Konkolaachistoonni fi ogeessi fayyaa kun konkolaataa keessaa bu'anii lafa jiraatanis, namoonni miidhamanii fi kanneen yaalchisuuf dhufan garuu konkolaatichuma keessa akka turanis hima. "Osuma maal goona jennee dhaabbannee mari'annuu humni addaa naannoo Amaaraa dhufee nu marse. Meeshaa nutti nyaachifatanii jennaan nuti nama nagaa ta'uu itti himne. Gidduutti ajajaan poolisii magaalichaa dhufee doktoroota sodaachistanii yaala argachaa jirtu nuun jedhe. Sana booda doorsisatu itti fufe," jedha Ahimad. Haalli jiru daran hammaachaa deemuun muddamni uumamnaan, namoota yaalchisuuf dhufan keessaa namni tokko 'bada nu fixaniimii' jedhee utaalee yoo fiigu, rasaasaan dhahanii ajjeesan jedha. "Dhukaasni dhagahamnaan hokkora cimaatu uumame. Dargaggoonni marsanii turanis gara ambulaansiitti fiiganii tarkaanfii fudhachuu eegalan.'' Hanga ammaattis poolisiin naannoo Amaaraas ta'e bulchiinsi dhimma kanarratti ragaan gadi fageenyaan hinjiru. Yeroo ambulaansii irratti xiyyeeffatamu anii fi konkolaachiftoonni mana duubaan fiigne jedha oggeessi fayyaa kun. Achis mucaan tokko kutaa wayii nu galchee nutti qollofe," jedha akkaataa lubbuudhaan oolan yeroo himu. Namni lubbuu isaanii baraare kunis yoo dargaggoonni kunneen nu barbaachaaf karaa nuti darbine dhufan 'asiin darbaniiru' jedhee nurraa dabarsaa ture jedha. Namoonni ambulaansii lama keessa turan kanneen yaalaaf dhufan namni lamaa fi kanneen yaalchisuuf faana dhufan namoonni jaha walumaa galatti, namoonni saddeet mooraa Hospitaala Yifaat keessatti haala sukkanneessaan ajjeefamuu dubbata. Konkolaachisaan tokko dursee kan miliqe ta'us innii fi konkolaachistoonni lama akkasumas poolisiin sadii, kutaa dhiphaa sana keessatti sababa nama tokkootiin lubbuun baraaramne jedha. "Galgala erga hokkorri suni tasgabbaa'ee naannoo sa'aatii lamaa kutaa sanii baasanii waajjira poolisii nu geessan. Achiis nu baasanii gara kaampii Poolisii Federaalaa nu geessanii achi bulle. Isaanis gara Sanbateetti nu geessan," jedha. Namoota lubbuun isaanii haala sukanneessaan darbe keessaa afur maatii kiyya kan jedhuu fi maqaan isaa akka eeramu kan hin barbaanne jiraataan magaalaa Axaayyee tokko, namni keenya achitti akka yaalaman sodaa guddaa qabna turre jedha. "Abbeeraa kiyya lama, eessuma kiyyaa fi mucaa eessuma kiyyaati kan ajjeefaman. Anis gaafas rukutamee buufata fayyaa Sanbateen ciisee ture. Ergasiin miidiyaa hawaasummaa irratti arge. Baayyee nama gaddisiisa, reeffallee akka hin fudhanne dhorkanii guyyaa afur booda kan nuuf kennan," jedha. Bulchaan Danaa Jiillee dhummuugaa Obbo Jamaal Hasan, ta'iin namoota yaalaaf deemanirratti raawwatame kun, lola ture daran kan hammeessee fi ammallee yaaddoo guddaa dhiisee kan darbedha jedhu. "Namoonni keenya yoo xiqqaate reeffa fudhanna jechuudhaani gaaga'ama hamaan kan itti aanee dhufe. Lolli suni guutuu Aanaa keenyaatti akka bal'atu kan godhe isa. Rakkoo lammaffaan xiinsammuu uummataa guddaa miidheera," jedhan. Ergasii namootni rasaasaan dhahaman hospitaala deemuurra asumatti duuna jedhanii didaa akka jiranii fi kanneen da'umsaaf gara hospitaalaatti rifarii tahanilleen deemuu diduun rakkoo balaan suni dhale ta'eera jedhan Obbo Jamaal. Dhimma haleellaa garee namoota yaalaaf hospitaala deemanii ambulaansii keessatti ajjeefamanii kana kan gaafanne naannoo Amaaraatti Bulchaan Godina Shawaa Kaabaa Obbo Taaddasa G/Tsaadiq, ta'iin kun akka jedhamu haleellaadhaan akka hin taane adda baafachaa jirra jedhu. "Ta'ii kana dhageenyeerra. Garuu akka odeeffamu kanatti miti namootni kuni kan ajjeefaman. Ogeeyyiin fayyaa waan hin turreef, lubbuun isaanii darbuudha kan amma adda baafachaa jirru,'' jechuun wanti kanaan addatti jiru yoo jiraate, qorannoon kan mirkanaa'u taha jechuun himan. Viidiyoo haleellaa kanaa kan miidiyaa hawaasummaarratti qoodamaa jiru kana akka hin arginee fi gareen dhimma kana qoratu sadarkaa federaalaa irraa bobba'ee jiraachuu eeran. Hanga ammaatti garuu ajjeechaa namoota kunneeniitiin shakkamee namni too'annaa jala oole akka hin jirres BBC'tti himaniiru. Himannaa Poolisii Addaa Naannoo Amaaraa irratti dhiyaate irratti, poolisiin naannichaa haga ammaa wanti jedhe hinjiru. Walitti bu'insa naannoo Amaaraa Godinaalee Shawaa Kaabaa fi Saba Oromoo keessatti torbee lama dura mudate ture hordofes, namoonni meeqa aka du'an ifatti baramu baatulleen, heduurra miidhaan qaqabuufi barbadiinsi qabeenyaa olaanaan qaqabuu jiraattootaafi aanga'oonni BBCtti himan. Ammatti naannichi tasgabaa'aa ta'ulleen, namoonni hedduun qeesaanii irraa buqqa'an deeggarsa eeggataa jiraachun ibsame.


Fonqolcha Maayinamaar: Tarkaanfii waraanni fudhateen namootni baay'een magaalaa Baagotti ajjeefaman

Namootni 80 ol humna nageenyaa Maayinamaariin magaalaa Baagoo jedhamtu keessatti ajjeefamaniiru jedhan rogeeyyiin biyyattii. Humni waraanaa reeffa namoota ajjeefamanii waan fuudhanii deemaniif lakkoofsi namoota ajjeefamanii ifatti baramuu hin dandeenye. Namootni ijaan argan miidiyaa biyya keessatti akka himanitti loltootni meeshaalee gurguddoo fayyadamaniiru. Akkasumas waanta socho'u kamuu haleelaa turan. Erga fonqolchi mootummaa biyyichatti gaggeeffameen as namootni 600 ol ajjeefamaniiru. Humni waraanaa aangoo isaa itti fufe tursiifachuuf jeequmsa mudate irratti tarkaanfii fudhataa jira. Ajjeechaan dhiyeenya raawwate magaalaa Baangoo, cinaa magaalaa Yaangon keessatti Jimaata darbe yoo tahu, jiraattotni magaalichaa gara gandoota ollaa jiraniitti guyyaa guutuu baqataa turan Gareen hidhamtoota irratti qorannoo gaggeessu 'Assistance Association for Political Prisoners (AAPP' lakkoofsi namoota du'anii isa jedhameen olidha jedha. Miidiyaaleen oduu Maayinamaar irratti qindeessan keessaa Ye Htut akkas jedhe: " Akka yakka duguuggaa sanyiiti. Gaaddiduu kamiyyuu argannaan ni haleelu.'' Hiriirri mormii guddaan erga Guraandhala 1 bara 2021 humni waraanaa fonqolcha gaggeessuun aangoo qabatee labsii yeroo muddamaa waggaa tokkoof labsee guutummaa Maayinamaar, duraan maqaa Barmaa jedhamtu keessatti gaggeeffamaa jira. Humni waraanaa bara darbe filannoon gaggeeffame burjaajja'eera jechuun himata. Filannichaan hoggantuun filatamte Aangi Saan Suu Kii fi paartiin ishee Liigiin Dimokiraasii Biyyaalessaa aangoo qabatanii ture. Komishiniin filannoo ammoo himaticha kufaa taasiseera. Jimaata darbe miseensi paarlaamaa ari'amee fi UNtti ambaasadara Maayinamaar kan ture UNtti Manni Maree Nageenyaa humna waraanaa aanqoo qabate irratti tarkaanfii akka fudhatuuf waamicha dhiyeessanii ture. Wal gahii UN irratti Maayinamaar ''qarqara kufaatii irra jirti'' jechuun akeekkachiisaniiru. Gorsaa ol aanaan 'International Crisis Grou' Riichaardi Hoorsii, tarkaanfiin humna waraanaa biyyattii haala bulchuun hin danda'amne keessa galchaa jira jedhan.


Loltoonni Itoophiyaa Tigraay keessatti ajjeechaa jumlaa raawwachuu ragaaleen mul'isan

Kaaba Itoophiyaa naannoo Tigraayitti loltoonni Itoophiyaa namoota hedduu gara jabinaan jumlaan ajjeesuu qorannoon 'BBC Africa Eye' mirkaneesse. Akkasumas bakka sirrii yoo xinnaate dhiiroonni 15 itti ajjeefaman qorannoon adda baaseera. Jalqaba Bitootessaa, viidiyoo walitti aansuun waraabaman shan midiyaa hawaasaa irratti qoodamaa turan. Viidiyoowwan kunneenis, wayita namoonni hidhatanii fi uffata dambii waraanaa uffatan garee dhiiroota hidhannoo hin qabanne gara qarqara allayyaatti osoo oofanuu, garii isaaniitti itti dhiheenyaan yeroo itti dhukaasanii fi reeffa isaanii gara allayyaatti irraan gadee gangalchan agarsiisa. Ajjeechaan gara jabeenyaa kunis Kaabaa Itoophiyaa Naannoo Tigraay, bakka waraanni Itoophiyaa humnootii TPLFn lolaa jiru, dhiheenya magaalaa Maahbara Dagootti raawwatamusaa BBCn mirkaneeffateera. Lolli kun Sadaasa darbe yeroo motummaan MM Abiy Ahimad buufata waraanaa federaalaa haleelaniiru jechuun kan himate TPLF irratti tarkaanfiin akka fudhatamuuf wayita labsaniitti ture kan eegale. TPLF yaaliiwwan MM Abiy aangoo moptummaa federaalaa cimsuuf taasisuu mormuun, ''itti fufee dura akka dhaabbatu'' himaa ture. Akka Bulchinsii yeroo Tigraay jedhuutti, hanga ammaatti walitti bu'iinsi kun namoota miliyoona lamaa ol buqqisee kanneen miliyoona afurii ol ta'an ammoo eeggattoota gargaarsaa taasiseera. Gareen qorattoota 'BBC Arfica Eye' xinxaltoota miidiyaalee 'Bellingcat' fi 'Newsy' waliin hojjachuun, bakka ajjeechaan gara jabinaa kun itti raawwatame adda baasera. Namoonni jalqaba viidiyoowwan kanneen miidiyaa hawaasaa irratti maxxansan dhiiheenya Maahbara Dagootti waraabamu himu. Africa Eye waantoota teessuma lafaa viidiyoowwan sana irratti mul'atan, daandii kosaa'aa, randaa fi qarree addatti mul'atu tokko dabalatee, fakkiiwwan saatalaayitii naannoo magaalichaa wal bira qabuun qorateera. Kallattii fi dheerinni gaaddidduuwwan namoota hidhatanii guyyaa keessaa sa'aatii meeqa akka ta'ee tilmaamuu, akkasumas qarreen lafaa sun ammoo Kaabaa-Kibbatti kan garagale agarsiiseera. Kun ammoo 'Africa Eye' bakkichi eessa akka ta'uu malu akka adda baafatuuf gargaareera. Teessumni lafa viidiyoo waraabame keessatti mul'atee, kaartaa haala teessuma lafaa mul'isuun walirra buufamee sirriin kan wal simu ta'uun mirkanaa'eera. Lagni gogee jiru tokko, biqiltuuwwanii fi haalli mukeen naannichaa itti mul'atan bakki viidiyoo fi kaartaarra jiru caalaa kan wal simu ta'u mirkanneesseera. Jiraataan Maahbara Dagoo BBCn bilbilaan dubbise tokko, firoota isaa sadii dabalatee Amajjii keessa loltoonni Itoophiyaa magaalittiifi naannawa isheetii dhiiroota 73 fudhachu hime. Erga sanaatii as waa'een isaanii kan dhagahame hin jiru jedhe. Kana malees jiraataan BBCn mandara dhiyoo naannoo Maahbara Dagootii dubbise tokko, obboleessi isaa namoota ajjeefaman keessa tokko ta'u himeera. Ajjeechaan kun kan raawwatame Maahbara Dagoo keessatti ta'u himuun, ji'uma walfakkaataa, Ammajjii 2021 jedheera. ''Bakka allayyichaatti isaan ajjeessan,'' jedhe. Africa Eye eenyummaa dhuunfaa loltoota hidhatanii viidiyoo kana keessatti mul'atanii mirkanneeffachu hin dandeenye. Haa ta'u malee bifa uffannaa dambii isaanii fi baajii irree isaaniirra jiru kan haalluu alaabaa Itoophiyaa qabu dabalatee, uffannaan danbii isaanii kan Raayyaa Ittisa Itoophiyaa uffatuun wal fakkaata. Dabalataan haalli itti muramee fi akkaataan giphii uffannaa danbii kanaa kan uffannaa Raayyaa Ittisa Biyyaa Itoophiyaan wal simudha. Loltoota viidiyoorratti mul'atan keessaa keessa tokko keeppii haalluu magariisaa kan mallattoo miseensa loltummaa ofirraa qabu kan godhatee jiru yoo ta'u, kun ammoo keeppii fi mallattoo Raayyaa Ittisaa Biyyaa Itoophiyaan waliin wal fakkaata. Loltoonni hidhatan kunneen afaan hojii mootummaa Itoophiyaa kan ta'e Afaan Amaaraa dubatu. Viidiyoowwan shanan keessaa isa jalqabaa keessatti, namoota hidhannoo hin qabnee lafa teessifaman marsanii akkuma dhaabbatanii jiraniitti, yoo waliin haasa'an ni dhagahamu. ''Namoota kannneen gadi dhiisuun nurra hin jiru. Tokkoon isaanilleen taanaan hafuu hin qaban,'' jedha sagaleen nama kaameeraarratti hin mul'anne. "Akkaataa namoonni kunneen itti du'an viidiyooratti waraabbachu qabna,'' jedha sagaleen bira. Odeessaalee lola Tigraay biroo: Viidiyoowwan afran itti aanan ammoo namoonni hin hidhatiin kunneen qawween itti qabamee gara qarqara allayyaatti osoo geeffamaa jiranii fi namoonni hidhatan wayita warra to'annoo jala turan baay'ee ajjeesanii fi reeffii isaanii allaayyichaatti gangalchan agarsiisa. Kutaa viidiyichaa muraasa keessatti, namoonni qawwee hidhatan kunneen reeffa namootaa kanatti dhiheenyarraa osoo dhukaasanu ni argamu. Kan biraa keessatti ammoo wayita namoota du'an arrabsanii fi ceegga'an ni dhagahamu. ''Osoo gaazii itti naquun isaan gubnee nan jaaladha,'' jedha sagaleen nama kaameeraa irratti hin mul'annee viidiyoo tokko keessaa. "Osoo namoota kanneen gubuudhaaf gaaziin jiraate gaarii ture,'' jechuun deebisa sagaleen lammaffaan. ''Akkuma warri Indootaa godhan sana reeffasaanii gubi.'' Eenyummaan miidhamtoota uffata sivilii uffachuun mul'atan kanneenii hin baramne. Osoo Tigrinyaa, afaan Naannoo Tigraay, dubbatanii ni dhagahamu. Viidiyicha irratti, namoonni ajjeechaa kana raawwatanis wayita namoonni ajjeefaman TPLF akka ta'aniitti dubbatan ni dhagaahamu. "Kun dhuma Wayyaaneeti,'' jedha sagaleen tokko. ''Araara gochuufii hin qabnu.'' Humaan Raayits Wochiitti Daareektarri Gaanfa Afriikaa Laatishiyaa Baadar, taajjabdoonni ''miidhaawwan baay'ee hamoo ta'an gurguddoo'' naannicha keessattis baatiiwwan dhihoo keessa argaa turan, garuu viidiyoon kun ''sirriidhumatti addatti kan nama riifaasisuudha'' jechuun BBCtti himan. ''Namoota hidhannoo malee to'ataman wayita ajjeeffaman agarre'' jette. ''Kun sirrumatti taatee qorannoo dabalataa barbaachisuudha, sababiinsaas wanti viidiyoowwan kanneen keessatti argaa jirru kan akka yakkawwan waraanaatti laalamu danda'aniidha.'' BBCn ragaalee viidiyoo walitti qabe kana mootummaa Itoophiyaaf kan dhiyeessee yoo ta'u, motummaan deebii barreeffamaan deebiseen ''maxxansawwanii fi himannaawwan miidiyaa hawaasaa akka ragaatti dhiyaachuu hin danda'ani" jedhe. Dabalataanis, naannoon Tigraay ''qorannoowwan walabaa gaggeessuuf banaadha'' jedheera. Qorannoon kun kan gaggeeffame Aliaume Leroy, Giancarlo Fiorella (Bellingcat), fi Jake Godin (Newsy). Gabaasni dabalataa ammoo Daniel Adamson, Joel Gunter, Chiara Francavilla, Bertram Hill, Carlos Gonzales, Mohammed Osman, fi Samir dhan.


Namoonni 600 Naannoo Oromiyaa fi Beenishaangul irraa buqqa'an Walloo qubatan

Torban darbe namoonni 600 ta’an naannolee Oromiyaa fi Beenishaangul Gumuz irraa haleellaa baqachuun buqqa’an naannoo Amaaraa Walloo Kibbaa galan. Hogganaan waajjira sagantaa ittisa balaa fi wabii nyaataa godina Walloo Kibbaa Obbo Masaay Maaruu namoonni buqqa’an kunneen A.L.I Bitootessa 17 hanga 19 jidduu magaalaa Dassee gahuu BBC’f mirkaneessanii jiru. Irra hedduun isaanii dubartootaa fi daa’immani jedhu aanga’aan kun. Namoonni buqqa’an BBCn dubbise kan baqatan, haleellaa eenyummaa irratti fuulleffate irra deddeebiin raawwatamu baqachuun akka ta’e himu. “Bakka itti dhalanne, itti guddannee, maatii fi qabeenya itti horanneefi biyya keenya jennee jiraachaa turre irraa buqqaane,” jedhu naannoo Oromiyaa Godina Horro Guduruu Wallaggaa aanaa Jaardagaa Jaartee irraa buqqa’uu kan himan Aadde Taguwaadaa Yusuuf. Biyya arganii hin beekne, kan akaakilee fi abaabileen isaanii irraa jiraachaa akka turan itti himametti baqachuuf dirqamuu himu. Aadde Taguwaadan qabeenya isaanii gatanii ijoollee isaanii sadi waliin Wallo gahuu himu. “Uummanni kiyyas, maatiin kiyyas achuma jiru. Duuti nutti hammaannaan, ABO-Shanee jedhanii, seerris dhiibbaa nurratti uumee nu tumnaan gannee baane,” jedhan. Akka isaan jedhanitti Waxabajjii darbe naannoo isaan jiraachaa turanitti namoonni afur qonnaaf bahanii ajjeefamaniiru. Kanas mootummaatti iyyatanii jennaan “federaalli isiniif ajajama” jedhamanii, abdii kanaan osoo jiraachaa jiranii Hagayya keessaa ajjeechaan biraa isaan mudate. “Waxabajjii irraa eegalee buddeenallee seeraan tolfannee nyaannee hin beeknu. Gaafa nutti cime warri dhiiraa dhaabbatanii osoo nu eeganii bukeessinee tolfannee akka bineensaa deebinee bosonatti fiigna. Erga Waxabajjii as mana bullee hin beeknu.” “Ergasii duuti nurraa dhaabbatee hin beeku” kan jedhan dubartiin kun, firooti isaanii haa jiraatanii haa du’anii wanti beekan akka hin jirre himu. “Warri keenya naannoo Amaaraa haa ta’an, Afaan Amaaraa haa dubbatan malee nuti kan beeknu Wallaggadha. Garuu nutti hammaannaan gannee baane,” jedhan. Achuma Aanaa Jaardagaa Jaartee ganda Agamsaa jedhamturraa buqqa’uu kan dubbatan dubartiin biraa Aadde Araggaash Tafayaa ijoollee isaanii ganna 14 gadii waliin baqachuu himu. “Ajjeechaan nutti jabaannaan lubbuu keenya oolchuuf jecha dhokannee, magaala keessas kadhachaa baane,” jedhu. Adde Araggaash kan dhalatanis, kan guddatanis, bultii fi ijoollee kan horanis achuma Wallaggatti ta’uu himu. Wayita ammaa maatiin isaanii gariin baqatee achii bahuu kan himan “gariin garuu achuma bosona keessatti rakkachaa jiru” jedhan. Amma Walloo Kibbaa magaalaa Hayiq kan jiran Aadde Araggaash, “obbolaan keenya yoo ajjeefaman, daa’imman xixiqqoo osoo hin hafiin yoo ajjeefaman agarree jirra, qaamni nageenyaas dafee nuuf hin dhaqqabu, homaa furmaata dhabnaan baqanne” jedhu. Namni biraa Obbo Alamuu Kaasaa jedhaman haadha warraa isaanii waliin maatii shan qabatanii buqqa’uu himu. Haleellaawwan raawwatamaniin firoota dhihoo dhabuu dubbatu. Hogganaan waajjira sagantaa ittisa balaa fi wabii nyaataa godina Wallo Kibbaa Obbo Masaay Maaruu namoonni iddoowwan haleellaan irra deddeebiin itti raawwatamu keessaa kanneen baqatan daahannoowwan yeroo lama keessatti deeggarsi akka nyaataa fi meeshaalee bu’iiraa godhamaafi jira jedhan. Naannoo Oromiyaa godinaalee Wallaggaa fi Naannoo Beenishaangul Gumuz keessatti haleellaa hidhattoonni lammilee nagaa irratti raawwataniin namoonni ni ajjeefamu. Kibxata darbe A.L.I Bitootessa 21 Godina Wallagga Lixaa Aanaa Baabboo Gambeel ganda Bonee jedhamtutti haleellaa hidhattoonni raawwataniin namoonni nagaa 28 ajjeefamuu Poolisiin Oromiyaa beeksisee ture. Bitootessa darbe ajjeechaa wal fakkaataa Godina Horro Guduruu Wallaggaatti raawwatameen namoonni 22 ajjeefamuun ni yaadatama. Sadaasa darbe ammoo Wallagga Lixaa Gullisootti lammileen nagaa 50 ol hidhattootaan ajjeefamanii turan. Haleellaawwan kunneen eenyummaa bu’uura kan godhatan ta’uu komiishinii mirgoota namoomaa Itoophiyaa fi gareen mirga namoomaaf falmu ‘Amnesty International’ yeroos ibsanii turan. Mootummaan naannoo Amaaraas haleellaan kun eenyummaa irratti kan xiyyeeffatedha jedha. Qondaalonni nageenyaa mootummaa naannoo Oromiyaa garuu haleellaa hidhattoonni naannicha keessatti raawwataniin kan miidhama jiru saba tokko qofa miti jechuun mormu. Haleellaa kanaafi hidhattoota ABO-Shanee jechuun waamani fi TPLF  itti gaafatamtoota godhu. Haleellaawwan kanneen hordofuunis tarkaanfii baatilee darban fudhateen hidhattoota kuma 2tti siqan ajjeesuu fi kanneen 500tti siqan ammoo booji’u Poolisiin Oromiyaa beeksiseera. Paartileen siyaasaa dhaabbileen hawaasaa saba Amaaraa haleellaawwan kanaaf mootummaatu itti gaafatama jedhu. Ameerikaatti direektara Advookasii Waldaa Amaaraa kan ta’an Obbo Hone Mandafroo “haleellaawwan kanaaf adda durummaan kan itti gaafataman mootummaa fi hogganoota sadarkaan jiranidha” jedhu. “Ragaalee amma dura walitti qabneen haleellaawwan kunneen kan raawwataman, erga humni mootummaa naannoo gadi dhiisee bahe, yookin osoo achi hin gahiin yookin ammoo osooma jirani dhimmamuu dhabuu isaaniitiini” jedhu. Mootummaan federaalaas ta’e kan naannoo Oromiyaa warra buqqa’an deebisanii dhaabuu qabu jedhan. Himata namni kun mootummaa irratti dhiyeessaniif mootummaa Naannoo Oromiyaa irraa deebii hin arganne. Mootummaan naannoo Amaaraa ibsa torbee darbe baseen mootummaan federaalaa haleellaawwan akkanaaf ariitiin furmaata akka kennu gaafateera. Imbasiin Ameerikaa Finfinnee jirullee ajjeechaa torbee darbee balaaleffachuun ibsa baasee ture.


Filannoo Itoophiyaa 2013 ፡ Paartileen duula filannoo eegaluu isaanii ifa taasisan

Paartileen siyaasaa filannoo biyyaalessaa Itoophiyaa dhufaa jiruurratti hirmaatan sochii na filadhaa eegalaniiru. Paartiin Lammiilee Itoophiyaa Haqa Hawaasummaaf [Izeemaa], Sochiin Biyyaalessaa Amaaraa [ABIN], Baaldaraas Dimookiraasii Haqaaf [Baaldaraas] akkasumas Dhaabni Tokkummaa Itoophiyaa Hundaa [Ma'i'aad] kanneen eegalu ibsan keessaati. Paartileen kuni magaalaa guddoo biyyattii Finfinnee dabalatee sochii yeroo taasisan mul'ataniiru. Dabalataan paartiin biyya bulchuus, Paartii Badhaadhinaa, maanifestoo dhaabichaafi mallattoo filannoo ittiin dorgomu ifoomsuun duula nu filadhaa torban darbe eegalu isaa beeksiseera. Sagantaa kana irratti Dura taa'aan dhaabichaa MM Abiy Ahimad akka dubbatanitti ''fedhiin keenya ijoo filannoo Itoophiyaafi lammiileen Itoophiyaa irratti injifatan gaggeessuudha,'' jedhan. Maal jechuu akka ta'e yoo ibsanis ''filannoo naga qabeessa, dimookiraatawaa, hunduu bilisummaan kan irratti hirmaatu, haala yaadni mo'ate itti injifatu yookiin itti mo'amu uumuudha,'' jedhan. Akkaataa yeroo Boordiin Filannoo Biyyaalessaa baasetti duulli na filadhaa torban darbe Wiixata Guraandhala bultii 08, 2013 eegalus ABO fi KFO'n garuu hoggantoonni isaanii hidhaa jiraachuufi wajjiraaleen cufamuu eeruun akka hin eegalle ibsanii turan. Guraandhala 13, 2013 ''Lammii dammaqe, biyya mijooftu'' dhaadannoo jedhuun duula na filadhaa kan eegale Izeemaan ''filannoon kuni akka kana dura turan maqumaaf osoo hin taane yeroo jalqabaaf dimookiraatawaa akka ta'uf'' akka dirqama qaban dursaan paartichaa Pirof. Birhaanu Naggaa himaniiru. Dura taa'aan dhaabichaa Obbo Yashiwaas Asaffaa filannichi biyyattii gara sirna tasgabbaa'etti kan geessu ta'u qaba jedhan. Dhaadannoo ''Yerichi amma!'' jedhuun filannoorra kan hirmaatu ABIN daandiilee magaalaa Finfinnee irratti duula filannoo yeroo taasisu mul'ateera. Dura taa'aan dhaabichaa Obbo Ballaxaa Mollaa filannoon yaaddoo qofa osoo hin taane carraan akka fidu ibsanii ''hundi keenya filannoo duraarraa barannee filannoo dimookiraatawaa milkaa'e gochuu dandeenya,'' jedhaniiru. ABIN Finfinneen ala Baahirdaar, Gondariifi Daseetti duula na filadhaa eegaluu isaa ibseera. Filannoon biyyaalessaa bara 2012 taasifamuuf ture sababa weerara koronaavaayirasiin erga waggaa kanatti darbe booda dhuma baatii Caamsaafi jalqaba baatii Waxabajjii akka adeemsifamu boordiin filannoo ibseera. Filannoo Naannoo Tigraayin alatti bakkeewwan hundatti taasifama jedhamee kanarratti ummata biyyattii keessaa walakkaa kan ta'u ni hirmaata jedhamee eegama. Filannoo kanarrattis buufataaleen filannoo kuma 50 ol, ogeessota kuma 152 ol galmee filattootaa gaggeessaniifi raawwachiistoonni filannoo kuma 254 ol akka ramadaman ibsameera.


Filannoo Itoophiyaa 2021: 'Dhiibamnee filannoo kana keessaa baafamne' - KFO

Itti gaafatamaa waajjira Kongireesii Federaalistii Oromoo kan ta'an Obbo Xurunaa Gamtaa dhaabni isaanii ''dhiibamee'' filannoo biyyaalessaa jahaffaa keessaa bahuuf dirqamuu beeksisan. KFO'n irra deddeebiin ibsa baasaa tureen hoogganoonni isaa hidhaman hiikamanii, waajiraaleen isaa kutaalee Oromiyaa adda addaa keessatti cufamanii jiranis banamanii mariin dhugaan waliigaltee biyyaalessaa uumuurratti xiyyeeffate godamee filannootti akka galamu gaafataa ture. Roobii darbe Boordii Filannoo Biyyaaleessa Itoophiyaatti maarii gaggeefamee irratti paartilee kadhimtootaa galmaa’an ilaalchisee ibsi kennameera. Marii kana irratti KFO bakka bu’uun kan hirmaatan itti gaafatamaan waajjira Kongireesii Federaalistii Oromoo Obbo Xurunaa Gamtaa “paartiin keenya akka hin galmoofnee fi kadhimamaas akka hin galmeessine, galmeessisuus kan dandeenyu dirreen siyaasaa yoo mijataa ta’e, waltajjiin waligaltee yoo uumame malee filannoo haqa qabeessa ta’ee gaggessuun akka hin danda’amne odeeffannoo kenninneerra,” jechuun BBCtti himaniiru. Ta’us garuu gaffii fi yaada dhiyeessaniif deebii hin arganne jedhu Obbo Xurunaan. Kanaan dura paartileen akka KFO fi ABO, sababa wajjirri cufamuu, miseensonni isaaniis hidhamuun ''filannoo kanaratti hirmachuun nu rakkisa'' jechuun irra daddeebiin komii kaasaa turaniiru. Obbo Xurunaan ibsa kaleessa kennan irratti yoo gaaffiin isaani deebii hin arganne filannoo kanarratti akka hin hirmanne himaniiru. Akka sagantaa Boordiin Filannoo baasetti foyyefama xixiqqoo gochuuf yoo ta’e malee, filannoo dhufuuf galmeen kaadhimamtootaa har’a [Kamisa] xumurama. Paartiin KFO’s galmeen kun Kamisa xumuramuun dura wajjiraleen isaani akka banaman, misoonsoonni isaanii hidhaa jiran akka hiikamaniifi waltajjiin waligaltee akka jiraatu gaafachuu himaniiru. Yoo gaffileen kun hanga Kamisaatti hin deebi’iin filannoo keessaa bahuuf dirqamuu, yoo guyyaan galmee kaadhimamtoota filannoo achii siqee gaaffileen dhiyeessan deebii argatan ammoo filannoo kana irratti hirmaachuuf akka qophaa’an Obbo Xurunaan beeksisuu himaniiru. Hanga yoonatti wajjiraleen isaani akka cufamanitti jiraachuu kan himan Obbo Xurunaan, miseensonni isaanii keessumaa aanaalee fi goodinalee adda addaa keessa jiran bayyeen hidhamanii jiraachuu dubbataniiru. “Wajjira olaanaa irraayyuu namoota filannoo kana qindeessuuf ramadaman shan keessaa namootni afur mana hidhaa jiru,” jedhu. “Kanaaf afaan guttadhee kanan dubbachuu danda’u, filannoo kana keessaa dhiibamnee ba’uu keenya sabni keenyas, hawaasi addunyaas akka nu beeku ibsuun fedha.” ''Paartiin tokko filannoo irratti dorgomuufis ta’e hojachuuf bilisaan socho’uun isa barbaachisa'' kan jedhan Obbo Xurunaan, kanaa ammo kan taasisan miseensota keenyadha jedhu. ''Miseensonni keenya aanaalee fi godinaalee adda addaa keessa jiran kan filannoo kana qindeessuu danda’an, kan taajjabdootallee filachuu danda’an mana hidhaa keessa jiru ''jedhu. Kanaaf filannichaa irratti hirmaachuu nu hin dandeessisne “dhiibamnee akka keessaa baanuu godhamaa jira,” jechuun himu. Boordiin Filannoo guyyaa galmee dheeressuun isaa waan tokko qofadha, homaa gochuu hin danda’u, kanaafidha dirreen siyaasaa mijataa ta’uu qaba, waligalteen uumamu qaba jennee gaffii kan dhiyeessine jedhu obbo Xurunaan. ''Filannoo bara kanaarratti hirmaachuuf qophii baayyee gochaa turre'' kan jedhan itti gaafatamaan kun erga wajjirri keenya cufamuu, miseensonni keenya dorsisamuu fi hidhamuu eegalanii garuu yaddoo keessa isaan galchuu himaniiru. ''Irra daddeebiin yaaddoon kun akka furamuu gaafachaa turrus waan hin furamneef torban darbe keessa misoonsotni koree hojii rawwachiiftuu waliin mari’achuun, filannoo irratti hirmaachuu dhiisuuf murtee xumuraa murteessineerra'' jedhu Obbo Xurunaan. Kana dura qondaaltonni KFO fi ABO Ministira Muummee Abiy Ahimad waliin mari’atanii kan turan ta’us wanti furame hin jiru jedhu. Obbo Xurunaan paartiin KFO filannoo biyyaaleessaa keessa yemmuu hafu kun kan jalqabaa ta’uu BBCtti himaniiru. Dhimma kanarratti ammatti Boordii Filannoorraas ta'e mootummaarraa yaadni kenname hin jiru.


Walitti bu'iinsa Walloo, gaaffii miseensota paarlaamaa fi deebii MM Abiy

Yaa'ii idilee mana maree bakka bu'oota uummataa irratti gaaffilee ka'aniif deebii kan kennan MM Abiy Ahimad, rakkoo nageenyaa biyyattiif ka'umsi guddaan 'ilaalcha safara keessaa bahuu dadhabuudha' jedhan. Yoo xiqqaaate isin miseensonni paarlaamaa ilaalcha kana keessaa bahaa jechuunis gaafatan. Kana kan jedhan gaaffii dhimma walitti bu'iinsa tibbana naannoo Amaaraa godina Shawaa Kaabaa fi godina addaa saba Oromoo keessatti adeemaa jiru ilaalchisee gaafataman wayita deebisanidha. Walitti bu'iinsa erga Jimaata darbee itti fufee jiruun lubbuun namootaa yoo badu qabeenyi hedduunis barbadaa'ee jira. Jiraattonni humna addaa naannoo Amaaraatu qonnaan bultoota Walloo irratti lola bane yoo jedhan, mootummaan naannoo Amaaraa ammoo ABO-Shaneetu jiraattota irratti haleellaa raawwate jedhe. Paartiin Badhaadhinaa Oromiyaa ibsa Wiixata galgala baaseen hidhattoonni mootummaa Amaaraa namoota nagaa irratti 'yakka waraanaa' raawwataniiru jedhe. Miseensi paarlaamaa Mohaammad Hasan dhimma kanarratti wayita dubbatan, "lolli Oromoota Walloo irratti deemaa jiru lola humna addaa naannoo Amaaraa fi uummataati" jedhan. Miseensi paarlaamaa kun rakkoon nageenyaa tibbana uumame maqaa 'ABO Shanee' jedhuun haleellaa eenyummaarratti xiyyeeffate adeemaa jiru jechuun dubbatan. Namoonni hedduunis sababa eenyummaa isaaniitiin tajaajila yaalaa dhorkamanii mana keessatti guyyaa du'aa eeggachaa jiraachuus eeran. Maqaa ABO Shanee jedhuun waraanni uummata Oromoo Walloo irratti adeemsifamaa jiru kuni yakka waraanaa fi duguggaa sanyii sababoota sadii bu'uureffateedha jechuunis ibsan. "Tokkoffaan Oromoo ta'uu isaanitiini. Lammaffaan Musliima ta'uu isaaniiti. Sadaffaan qaamoleen finxaaleyyiin naannoo Amaaraa keessa jiran Oromoota Walloo akka qabdiitti qabsiisanii fedhiii isaanii raawwachiisuuf uggura irratti raawwachaa jiru" jedhan. Mootummaan federaalaa qaama nageenyaa walaba ta'e naannichatti bobbaasuun rakkoo gahe akka qoratu jechuunis gaafatan. Miseensi mana marichaa kan biraan aadde Amiinaa Idiris gamasaaniin, uummata obbolaa nagaan waliin jiraachaa ture barjaa ABO Shanee jedhu itti maxxansuun dhumaatii cimaaf kakaafamaa ture jedhan. "Dhaabonni akka ABIN naannoo Amaaraa keessaa Oromoo yoo balleesine malee eenyummaa keenyaaf yaaddoodha jedhanii godina keenya balleesseessuuf halkanii fi guyyaa hojjechaa jiru. "Uummata keenyarratti kallattiidhaan waraana kan bane humni addaa naannoo Amaaraa godina keenya keessaa akka bahu fi qaamoleen nageenyaa federaalaa akka seenu gaafanna" jedhan. Miseensi mana marichaa naannoo Amaaraa bakka bu'an yaadi miseensonni mana marichaa kaasan kun yaada namoota siyaasaa fiinxaleeyyii malee dhugaa lafarra jiru miti jechuun morman. Naannoon Amaaraa kan sabaa fi sablammoonni nagaan keessa jiraachaa jiranidha jedhan namni kun. ABO-Shaneen diina uummata Itoophiyaati kan jedhan MM Abiy Ahimad, garaagarummaa sabummaa malee tarkaanfii fudhatudha jedhan. "ABO-Shaneen diina Ummata Itoophiyaati. Nagaan koottu dorgomi jennaan qaama didedha. Gartuun kuni Amaara qofa hin ajjeensne," jedhan. ABO-Shaneen Amaaraa caalaa kan salphise Oromoodha. Amaara qofa ajjeesaa jira kan jedhu dogoggoraafi balaa qaba jedhan. "Ummanni Walloo osoo akka ammaa godina kana sana jedhamee hin qoodamin dura 'kutaa biyyaa Walloo' jedhamee waliin jiraachaa ture. Ummanni kuni warra wagga dheeraa nagaan waliin jiraachaa turedha. Kanaaf lubbuu namaatiin siyaasa hojjechuurraa of haa qusannu" jedhan. Gama lamaaniinuu quba walitti qabuun akka jiru himanii, ammatti humnoonni federaalaa galanii jiru haalichi ni tasgabbaa'a jedhan. Lola guyyoota sadan darbe naannoo Amaaraa godina addaa saba Oromootti adeemaa tureen jiraattonni gandoota saddeetii qe'eerraa buqqa'aniiru jedhan bulchaan godinichaa obbo Ahmad Hasan. Obbo Ahmad gaaffiif deebii ganama kana BBC waliin taasisaniin Oromoota Walloo rakkoo wabii lubbuun jiraachuutu isaan qunnamee jira jedhan. Sababa lola deemaa ture kanaan lakkoofsi namoota ammaaf adda hin baane, aanaalee lama gandoota saddeet keessaa guutumatti buqqa'uu eeran. Hanga amaattis uummata qe'ee isaarraa buqqa'e kanaaf karaa mootummaatiin deeggarsi taasifameef akka hin jirres himan. "Nuti amma hojii lola kana tasgabbeessuutirratti xiyyeeffannee jirra. Uummanni qe'eerraa buqqa'e namootumatu gargaaraa jira malee karaa mootummaatin deeggarsi qaqqabe hin jiru." "Karaa ittiin gargaaraman qaama dhimmi ilaalu wajjin dubbachaa jirra," jedhan. Namoota lola keessatti miidhaman magaalota Shawaa Roobititti yaalaaf yeroo geeffamanitti sababa eenyummaa isaanitiin ajjeefamaniiru kan jedhan Obbo Ahmad, namoota magaalaa Daseetti yaalamuuf geeffamanis rakkoo walfakkaatu irraan gahuuf yaalin tureera jedhan. Kan magaalaa Dasee garuu marii qaama dhimmi ilaalu waliin tasifameen fooyya'iinsi jiraatus namootni lola keessatti miidhaman garri caalu Hospitaala Kamiseetti yaala argachaa jiraachuu eeran. Rakkoo nageenyaa Walloo fi naannawa isheetti uumame kanas ABO-Shaneetu harka keessaa qaba kan jedhus olola dhugaarraa fagooti jedhan Obbo Ahmad. "Naannawa kanatti qaama hidhate Shanee jedhamu hin beeknu. Kuni tuffii uummataati. Uummata mataa gadi qabuuf uummatatti lola labsuuf haala mijeefachuudha," jedhan. Yeroo ammaa kanas Wallootti guyyoota sadan darban caalaa nageenyi fooyya'aan jiraachuu fi humni addaa naannoo Amaaraas uummata keessaa bahee gara kaampiitti akka deebi'u taasifamaa jiraachuus eeran.


Siyaasa Itoophiyaa: Obbo Lidatuun wallaansaaf biyyaa akka hin baane maaliif marsaa lamaaf dhorkaman?

Namni siyaasaa Obbo Lidatuu Ayaaleew wallaansaaf biyyaa akka hin baaneef yeroo lammafaaf dhorkamuu BBCtti himan. Obbo Lidatuun akka jedhaniitti, rakkina ujumoo dhiiga onnee mudateen Hospitaala Ameerikaa Atilaantaatti argamu tokkotti waggaafi baatii sadeetiin dura yaalamanii ture. Tibba sanattiis ujummoowwan dhiiga onnee sadi irratti rakkoon argamuufi yeroof tokko qofaaf wallaansi erga taasifameen booda baatii jahaan booda akka deebi'uuf beellamni kennameef ture. Haata'u malee, wayita guyyaa beelamni isaa jala gahu to'annaa poolisii jala waan olfameef deemee wallaanamuu akka hin dandeenye himu. Obbo Lidatuu Ayaalew to'annaa jala kan olfaman ajjeechaa Aartiisti Hacaaluu Hundeessaa hordofee hokkora kakaasuun shakkamanii ture. Kanaanis baatiiwwan shaniif erga mana hidhaa turaniin booda wabii qarshii kuma 30tiin mana hidhaa bahunsaanii ni yaadatama. Haata'u malee, gaaffiin wallaansaaf biyya alaa deemuuf dhiyyeesse erga himannaa irratti dhiyaatee irraa bilisa jedhameen boodas deebii hin arganne. ''Mana hidhaatti baatii shaniif, ergan hidhaa bahee batiiwwan lamaaf tureera. Beellamni kiyyaas baatii saddeet darbeera,'' jedha. Wayita hidhaarra turanittis weerara Covid-19n walqabatee haalli fayyaa isaanii yaaddeessaa waan tureef, hakiimoonni tarree ragaa wallaansaa dhiyeessuun bu'aa bahii hedduun booda mirgi wabii akka eegameef himu Obbo Lidatuun. Himannaa 'meeshaa hin hayyamamne qabachu' jedhuun irratti dhiyaateef mirgi wabii eegamufilleen, mana murtiitti dhiyaachuuf beellama baatii lamaatu kennameef. ''Akkan biyya alaa deemee wallaanamuuf yeroo gahaa akkan argadhuuf ture,'' jedha. Maaliif akka biyyaa hin baane dhorkaman? Obbo Lidatuun akka jedhaniitti, erga mirgi wabii isaaniif eegamee booda biyya alaa deemuuf osoo gara buufata daandii qilleensaatti imalaa jiruu akka deebi'u taasifameera. ''Dhorkaa mana murtii qabduu?'' jedhee gaafadhulleen hin qabnu. Hojattoota Tika Biyyaalessaati. Kan ajajamnees waajjira keenya irraati. Bahuu hin dandeessuu naan jedhan,'' jedhu Obbo Lidatuun.Himannaan Heera-motummaafi sirna heera mootummaa diigu' jedhuun irratti dhiyaate hin cufamne ture. Tarii sababiin isa ta'uu danda'a jedhee yaadee kan ture ta'ulleen, erga galmeen himannaa kun cufameen boodas yeroo lammaffaa biyyaa akka hin baaneef dhorkamuu dubbatu. ''Himannaa narratti dhiyaateen bilisa ta'uu kiyyaaf murtee maan murtii hiksiisuun qabadhee dhiyaadhulleen, 'aanga'oota keenya waliin dubbadhu ammas siif hin hayyamamne' jechuun na gaggeessan jedhu. Obbo Lidatuun akka jedhaniitti, jalqaba biyyaa akka hin baane wayita dhorkamaniitti, Ministeera Nageenyaa, Mana Murtii Waliigalaa, Waajira Tikaafi Komishinii Mirga Namoomaatiif mirgi jiraachusaanii akka kabajamuuf gaaffii dhiyeessanii akka turan himu. Waajiraalee kanneen keessaa muraasni gaaffiisaanii fudhachuun wayita dubbisan, kaan garuu dubbisuuf hayamammoo osoo hin ta'iin hafuu yaadatu Obbo Lidatuun. ''Yaalii mataa keenyaa taasisaa jirra. Garuu furmaanni hanga ammaatti argame hin jiru,'' deebii jedhu akka kennaniif dubbatu. Ammas Komishinii Mirga n#Namoomaatti xalayaa galfachuun, ''ammas hordoffii mataa keenyaa ni taasifna naan jedhan,'' jedhu. Haata'u malee, Obbo Lidatuun ''Itoophiyaa keessatti dhimmi mootummaan akka mootummaatti, dhaabiileen ykn aanga'aan murteessu kan jiru natti hin fakkaatu. Kan murteessu nama tokko. Dhimma kiyyarratti kanan argaa jiruus kanuma,'' jedhu.Aanga'oonni kan murteessaniifi seeraan kan fudhatamu osoo ta'ee, biyya mootummaafi seerri jirutti mirgi lammii tokkoo haala kanaan miidhamuu hin danda'u ture jedhu. ''Murteen fedha namoota dhunfaa qofaatiin kennama. Kanaan boodas qaamniin abdii godhadhee gaafadhu hi njiraatu. Kan ta'u ilaaluudha,'' jedhu Obbo Lidatuun. Obbo Lidatuun dhimma isaanii ilaalchisee aanga'oota garaa garaatti dubachuu himanii, ''qaamoolee furmaata naaf kennu jedhee yaade hunda dubbiseera. Garuu hayyamamoo hin taane. Dhimma haaloo akka ta'e hubachuun ni danda'ama,'' jedhan. Kanaafis haala itti to'ataman akka fakeenyaatti kaasu. Magaalaa Finfinneetti qabamuun Oromiyaatti hidhamuufi erga mirgi wabii isaaniif kabajameen boodas mootummaan gadhiisuuf hayyamamaa akka hin turre himu. ''Dhimma fayyaakoo hakiimii kiyyatti aanee mootummaan ni beeka. Imeeliin ani dhimma fayyaa kiyyaaf wal jijiiraa ture mootummaan ni beeka. Garuu sababii maqa balleessootiin na baasu didan,'' jechuun sababii fayyinsaaniin akka lubbu dhabaniif yoo barbaadameen alatti sababiin isa dhorku kan biraa akka hin jirre dubbatu. Kaan yaaddoo tarii biyyaa yoo bahee ni hafa jedhu ta'uu mala jedhanilleen Obbo Lidatuun garuu, ''Akkan kana hin goonne ni beeku. Wallaanamee ni fayya jedhaniiti malee, deemee ni hafa jedhanii miti'' jechuun biyya biraa jiraachuuf fedha akka hin qabne dubbata. ''Daandii seera qabeessa deemuun qabsaa'aa siyaasaati. Kanaan booda aanga'aa kamuu kadhachuu hin danda'u. Akka qaama qabsoottiin lakkaa'a. Yoon lubbuu kiyya dhabees akkan aarsaa kanfaleettin lakkaa'a,'' jedhan. Kana hundaafis kan akka sababaatti kaasan waan mootummaa mormaniif, mootummaan ce'umsaa haa hundaa'u, Fulbaana booda mootummaan hin jiru jedhee dubbachu isaaniitti mootummaan irratti haloo qabachuu himu. Kanaanis ifatti irratti dhaadatamuu yaadatu. Kanaan alattis miseensa Paartii Badhaadhinaa akka ta'aniif gaafatamanii, hayyamamoo ta'uu diduunsaanii aanga'oota mufachisuu akka danda'u yaadu. ''Kun qaama qabsoo kooti. Kan na yaaddeessu biyyattiin akka mootummaafi sirna tokkootti osoo hin taane sirna akka nama haaloo qabuu tokkoo keessatti kufusheeti,'' jedhu. Kanaafuu, fayyina isaanii caalaa waa'een biyyaa akka isaan yaaddessu kan dubbatan Obbo Lidatuun, ammas haala danda'ameefiin qabsoo biyyattiin ittiin fayyuu dandeessu akka taasisan dubbatu.


ABO obbo Daawudiin hoogganamu Gaafatamaan Subqunnamtii isaa hidhamu balaaleffate

ABO obbo Daawud Ibsaan hoogganamu Gaafatamaan Subqunnamtii dhaabichaa obbo Battee Urgeessaa, konkolaachisaa isaanii waliin hidhamuu isaanii balaaleffate. Dhaabni Addi Bilisummaa Oromoo biyyatti erga galee aanjaa dhaabicha keessatti uumame hordofee dubbii himaa dhaabichaa kan turan obbo Battee Urgeessaa Sanbata kaleesaa Godina Addaa Naannawa Finfinnee magaala Buraayyuutti waahillan isaanii hidhaa jiran gaafachuu dhaqanii hidhamuu ABO kan obbo Daawudiin hoogganamu ibseera. ''Jaal Batteen kan qabamees jaallan isaa hoggantoota ABO yakka tokko malee mana hidhaa jiran gaafataa kan ture guyyaa kanas osoo gaafataa jiruu dha'' jedheera dhaabichi ibsa baaseen. Obbo Batteen Buraayyuutti kan qabaman konkolaachisaa isaanii Dargaggoo Wandiwosen Abdulqadir jedhamu waliin ta'uus dhaabichi himee jira. Dhaabichi hidhaa obbo Battee ''sababa seeraa kamuu osoo hin qabaatiin badii tokko malee'' kan raawwatamee jechuun balaaleffateera. Obbo Battee dabalatee hoogganoonni dhaabichi ''yakka tokko malee mana hidhaa jiran'' jedhuun akka hiikaman gaafateera. ''Addi bilisummaa Oromoo Jaal Battee, konkolaachisaa isaa fi hoggantoota ABO yakka tokko malee hidhamanii jiran akka gad lakkisu cimsee gaafata.'' ''Gochaa seera biyyattiin faallaa ta'een kana yakka tokko malee fi ajaja mana murti malee hidhamuun lammiilee Oromiyaa dhabbatuu qaba jenna'' jechuun dhaabichi iyyateera. Poolisiin Buraayyuu obbo Battee maaliin shakkee akka hidhe iyyaafachuuf irra deddeebinee qaama dhimmi ilaallatutti bilbillus argachuu hin dandeenye. Hooggansi ABO waggoota dheeraaf Eertiraa ture waggaa lama dura gara biyyatati erga deebi'ee dhaaba hayyama Boordii Filannoo argate ta'ee Filannoo Biyyaaleessaa jahaaffaarratti yeroo jalqabaaf hirmaachuuf qophaayaa ture. Torban lama dura garuu ''hidhaa hooggantootakoorra gahuufi waajiraaleen koo ugguramuu isaanii irraa kan ka'e filannoo keessaa akkan bahu dirqameera'' jechuun ibsuun isaa ni yaadatama. Himannaa kana dhaabni biyya bulchu bu'uura kan hin qabneefi deeggartoota isaas filannoo kan dhabsiise jechuun fudhatama dhabsiiseera. Dhibdee hooggansa dhaabichaa gidduutti dhalate hordofees gareen hayyu duree Itti aanaa obbo Araarsoo Biqilaan hogganamu Kora gaggeessee hayyuu dureefi itti aantota hayyuu duree filatee heera dhaabichaas wayyeessuu beeksiseera.


'Dhaabota dhiyeenya filannoorratti hirmaachuuf gaafataniif boordichi hayyamuu qaba' - MM Abiy Ahimad

Boordiin Filannoo Itoophiyaa ''dhaabota dhiyeenya filannoorratti hirmaachuuf gaafataniif hayyamuu qaba jedheen amana'' jedhan Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad. Kibxata Bitootessa 23, Paarlaamaarratti dhiyaatanii gaaffilee miseensota Mana Maree Bakka Bu'oota Uummataaf deebii kan kennan MM Abiy, dhimma filannoo ilaalchisee deebii kennaniin dhaabotni siyaasa KFO fi ABO filannoorratti hirmaachuu dhabuu isaanii waan ilaallatu irrattis dubbataniiru. Filannoon biyyaalessaa jahaffaan hedduu murteessaa ammoo qormaatas kan qabuudhaa ''haala idileen kan gaggeeffamu miti'' jedhan. ''Wanti miidiyaalee hawaasaa jedhamu yeroon ani gara waajira kanaa dhufu biloogiwwan 270 cufamanii turan amma hunduu banaadha. Kan isa qallabus qaba, bira qabaan dirreen siyaasaas bal'ateera, walirraa fageenyi seenessaas jira'' jechuun sababa filannichi hedduu murteessaafi qormaatas kan qabudha akka jedhan ibsan. ''Kaayyoon filannoo kanaa filannoon dimookraatawaa, naga qabeessi, paartileen hundi walqixaan kan keessatti hirmaatan Itoophiyaa keessatti ta'ee arguufii kanaanis Itoophiyaan injifattuu taatee yoo mo'atamnes yeroo jalqabaaf dhaabni biyya bulchu baga gammadde jedhee ce'umsi aangoo Itoophiyaa keessatti raawwatee arguudha'' jedhan. Yoo injifatanis ''karaa seeraan malee korojoo hatuun akka hin taane'' kaabinoota isaanii kumoota dhibbaan leenjisuus dubbatan. Yaaliwwan hedduu gochaa jiraniin filannoon kun ''Itoophiyaa injifattuu kan taasisu akka ta'u'' abdii akka qaban himan. Ministirri Muummee Itoophiyaa dhaabota siyaasaa Oromoo filannoo kanarratti dhaaba isaaniitti morkattoota ta'u jedhamee yaadamaa ture KFO fi ABO kan torbanoota dura filannoo keessaa bahuu ibsan ilaalchisee akka filannoo keessaa hin baane ''karaa walakkaa ol deemanii kadhachuu'' himan. ''Dhaabota filannoo kanarrattii hirmaachuuf fedha qabaatanii, qophii godhanii filannoo keessaa bahan ilaalchisee mootummaan karaa walakkaa ol imaalee haasofsiiseera, kadhateera, deeggareera. Dhaabota hin dorgomnu jedhan ani dubbiseera. Deggarsa isin barbaachisu isinii goona dorgomaa hin bahinaa jennee jaarsas itti ergineerra.'' ''Yoo hin yaadattu ta'e humnoonni bahuu barbaadan jiru jedhee isinitti himeen ture'' jechuun miseensota Paarlaamaatti kan himan MM Abiy ''Fakkeenyaaf Oromiyaa keessatti KFO'n akka hin baane bakka jaarsi jirutti ani isaan dubbiseera,'' jechuun dubbatan. MM Abiy maqaa dhahanii ABO hin jedhiin malee haasaa isaaniin dhaabotni filannoorratti hirmaachuuf boordichaaf gaaffii dhiyeessan gaaffiin isaanii boordichaan fudhatama argatee akka hirmaatan godhamuu qabu jedhanii akka amanan ibsan. ''Dhiyeenya Paartileen filannoorratti hirmaachuuf fedha qaban Boordii filannoof gaaffii dhiyeessaniiru. Boordiin Filannoo humnoota kana akka ofitti maku (accomodate) godhu abdiin qaba. Kana gochuus qaba jedheen amana'' jedhan. Paartiin kamuu yoo fedha qabaate gargaarree akka dorgomu gochuu qabna. Seera wayii eerree dhorkuurra isa bannee galchuu waan wayyuuf jedhan. ''Boordiin Filannoos kana akka godhu jabeesseen amana, kana akka godhus abdiin qaba'' jedhan. Hanga ammaattii dhaabota siyaasaa Filannoo Biyyaalessaa Itoophiyaarratti hirmaachuuf ulaagaa boordichaa guutuun filannoof qophaayaa turanii torbanoota dura ''filannoo keessaa dhiibamnee baaneerra'' kan jedhan KFO fi ABO dha. Dhaabbileen kun hoogganoonniifi miseensonni isaanii hedduun hidhamuu fi waajiraaleen isaaniis cufamuun filannicharratti akka hin hirmaanne isaan dirqisuus himatan. ABO keessatti ammoo addatti waldhibdeen hooggansa gidduutti dhalatee Boordiin filannoo gidduu akka seenu dirqamee ture. Boordiin Filannoo Biyyaalessaa dhimma waldhabdee kana ilaalchisee dhaabichi Kora sabaa gaggeeffatee rakkoo keessoo isaa akka furus ajajee ture. Gartuulee wal dhaban keessaas kan Hayyuu duree itti aanaa obbo Araarsoo Biqilaan hoogganamu kora gaggeessee hooggansa filachuufi heera dhaabichaas fooyyessuu ragaalee ibsan Wiixata darbe Bitootessa 22, 2021 Boordichaaf dhiyeessuu Boordichi beeksiseera. ''Ragaalee kana qoradheen fuula duratti murtoo barbaachisaa ta'es dabarsa'' jechuunis Boordichi ibsa gabaabaa baaseera. Gareen kun murteen ABO filannoo keessaa dhiibamee bahuu murteesse ''murtee sirrii miti, nu hin hirmaachifne akkasumas adeemsa keessa darbuu qabu hin guutne'' jechuun mormee Boordiin filannoo yoo hayyameef filannoorratti hirmaachuuf fedha akka qabu ibsee ture. MM haasaa isaanii keessatti dhiyeenya ''dhaabonni'' fedha filannoorratti hirmaachuuf fedha qaban boordichaaf gaaffii dhiyeessaniiru haa jedhan malee BBCn hanga ammaa odeeffannoo harkaa qabuun dhaabni filannoo keessaa bahuu ibsee, dhiyeenyammoo gartuun hooggansa isaa tokko fedha qabaachuu boordichaaf ibse ABO dha.


Lagannaa nyaataa: Namni nyaata malee guyyoota hangam turuu danda'a?

Torbee sadii oliif namoota mana hidhaatti lagannaa nyaataarra jiran keessaa Obbo Baqqalaa Garbaafi kaan dadhabanii sadarkaa hospitaala geeffamuun yaalamuun isaan barbaachisurra gahaniiru. Roobii darbe Obbo Baqqalaan manni murtii gaaffii isaaniirratti hundaa'uun hospitaala dhuunfaatti akka wallaansa argatan ajajullee dirqamaan gara hospitaala waraanaa mootummaa, Xoor Hayiloochitti geeffamuu abukaatoofi hakimasaaniirra BBCn hubateera. Gaaffiin lagannaa nyaataa akka jalqaban taasise mootummaan hoggantoota paartilee mormituu hidhuun waajjiraalee jalaa cufsiisuun sirrii akka hin taane, haala qabinsi qondaala ABO Koloneel Gammachuu Ayyaanaa sirrachuu qaba kan jedhuufi namootni dhaddacha irratti isaan dubbisuu deeman hidhamuufi dhorkamuun sirrii akka hin taane mormuudha. Oromoon jijjiirama aarsaa guddaa itti kaffalee fidee siyaasa keessaa dhiibamee bahaa bakka jirutti, namoonni hedduun sababa siyaasaatiif jecha hidhamanii jiran hanga hin baanetti; lagannaa nyaataa kana hin dhaabnu jechuun diduu isaanis himan. Dabalataan qabsoo Qeerroon gaggeessee jijjiramni biyyatti dhufe keessatti qooda ol aanaa bahanne har'a hidhamuun keenya dhimma siyaasaafi yaada jedhus qabu. Waggoota hedduu dura eegalee tooftaawwan namoonni hidhaa jiranis ta'e alatti argaman mormii itti agarsiisuuf fayyadaman keessaa tokko fedha ofiin nyaata yookiin dhugaatii/dhangala'aa lagachuudha. Namni nyaata dhiise hundiis lagannaa nyaataarra jira hin jedhamu.  Lagannaa nyaataa keessa qooda fudhachuun guutummaatti nyaata yookiin dhugaatii afaanitti qabuu dhiisuu ta'uu dhabuus mala. Akka seenaan himutti, lagannaan nyaataa [hunger strike] yeroo hedduu galma siyaasaaf kan taasifamudha. Kanneen lagatan qaama deebii irraa eegan irra dhiibbaa geessisuuf itti fayyadamu. Seenaa mormii karaa laagannaa nyaataa fi bu'aa inni buuse Garuu, namoonni itti yaadanis ta'e tasa balaaf saaxilamanii guyya meeqaaf nyaata malee turuu danda'u? Kana dura wanti seenaa keessatti raawwate maal agarsiisa? Bara 2012 lammiin Siwiidin Peter Skyllberg  jedhamu konkolaataa cabbii keessa awwaalamte keessa cabbii ofitti fudhachaa nyaata malee ji'a lamaaf turuu dubbate. Akkamiin hammana akka ture akka qoratamu yeroos ibsamus, duuba konkolaataa isaa keessa hafteen qodaa nyaata itti maran argame tarii waan isa tursu xiqqoo qabaachuu isaa akeeke. Namoonni yeroo dheeraaf nyaata malee turuu isaanii yoo himan kan duraa miti. Bara 2006 immoo lammiin Jaappaan gaara bahuufi Mitsutaka Uchikoshi jedhamu imala gaara bahurratti karaan jalaa bade guyyoota 24'f nyaataafi bishaan malee turuun isaa gabaafameera. Wal'aansa argatee nagaatti manatti deebi'uun isaa yeroos doktoroota ajaa'ibee ture. Haata'u malee, nami guyyaa meeqaaf nyaata malee turuu danda'a jedhuurratti yaadni walfakkaataa hin jiru. Wantoota kana dura mudatan bu'uura godhachuun garuu yaadni qorattoota walitti fidu jira. Haala qilleensaa namni sun keessa jiraatu, fayyaa nama sanaa, murannoo, tooftaa lagannaa itti fayyadamu, kaan eeruun qorattoonni sababoota namni tokko kaanirra yeroo dheeraaf laguu nyaataa dheereffachuu danda'u himu. Akka ogeesonni fayyaa jedhanitti wanti murteesaa bishaanidha. Namoonni guyyoota muraasa caalaa bishaan malee turuu hin danda'an. Gara caalu umrii keenyarratti hundaa'us, qaama namaa keessaa 60 - 70 % bishaanidha. Dhangala'aa dhalli namaa guyyuu ofitti fudhatu keessaa 1/3ffaa kan ta'u nyaata keessaa kan argamudha. Nyaata yeroo dhiisan dhugaatii dabaluun ni barbaachisa. Kanaan achi bishaan malee guyyaa muraasa turuun miidhaa cimaa hanga lubbuu dhabuutti nama geessuu danda'a. Qabsaa'aan Hindii beekamaa Mahaatama Gaandii bara 1940'oota keessa yeroo umrii isaanii 70 keessa jiru guyyoota 21'f nyaata malee turaniiru. Qaama qallaa kan qaban Gaandiin akka mallattoo diddaatti nyaata nyaachuu dhabanis bishaan yeroo yeroon dhugaa ture. Qorattoonni kan mirkaneeffatan namoonni bishaan caalaa nyaata malee yeroo dheeraa akka turuu danda'an qofadha. Waggaa 9 dura waa'ee lammii Siwiidiin Skyllberg guyyaa 60f nyaata malee turuu isaa kan gaafataman Yunivarsiitii Saawuzaampitanitti barsiisaa Medisiniifi Niwtirishinii kan ta'an Dr Maayik Sitiroud waan ta'uu danda'udha jedhan. ''Bakka hamma tokko ho'ina qabu keessa haa jiraataniyyuu malee kanneen mana hidhaa keessa lagannaarra jiran garuu yeroo hammanaatti du'uu malu,'' jechuun himan. Bara 1981, hidhamaan Rippablikaanaa Ayirlaand Boobii Saandis mana hidhaa Meez jedhamuufi Ayirlaand Kaabaa jiru keessa guyyoota 66'f nyaata erga lagatee booda lubbuu isaa dhabeera. Isa waliin, lammiileen Ayirlaand sagal biroo Boobii Saandis waliin lagannaa nyaataarra turan bara 1981 lubbuu dhabaniiru. Haata'u malee, kanneen nyaata lagatan dhangala'aa yoo fudhatu ta'e fakkeenyaaf soogidda yookiin bulbula sukkaaraa yoo dhugu ta'e yeroo dheeraaf nyaata malee turuu danda'u. Takka takka, kanneen nyaata lagatan vitaaminii fudhatu. Gulukoosii yoo fudhatu ta'es yeroo dheeraaf nyaata lagachuurra turuu danda'u. Akka qorattoonni bu'aa qorannoo medikaalaa isaanii kitaaba Biochemistry jedhamuurratti maxxansanitti namni 70kg ulfaatuufi soorata gahaa kana dura qabaachaa ture of keessatti kaalorii (safartuu annisaa) hanga ji'a sadii isa tursu qabaachuu danda'a jedhu. Ta'us, kuni sochii namni suni taasisuurratti hundaa'a jedha. Boqonnaa gochuun yeroo dheeraaf humna akka qusatu isa taasisa garuu sochii baay'isnaan yeroo dheeraaf of tursuu dhiisuu mala. Haata'u malee, Dr Maayik Sitiraawud jedhanitti kaaloriin qofti gahaa miti jedhu. Akka namni yaadu miti yeroo lagannaa coomni qaamaa namni qabu hamma yaadamu murteessaa ta'uu dhabuu mala jedhu. ''Qaamni kaalorii qofaan hin turu. Guyyaa jahatama akkanumaan turuu danda'a. Isa booda garuu qaama ofii tokko tokkoon miidhuu eegala jedhan.'' Ogeeyyiin xiinsammuu immoo namni hunduu qixxee rakkoo hin dandamatu jechuun fayyinni sammuu namni qabu yeroo hangamiif lubbuun akka turu taasisuu keessatti qooda qaba jechuun himu. Dhalli namaa akka uumamoota biroo humna malee hin socho'u. Humnammoo nyaatarraa argata. Akka saayinsiin jedhutti, namni nyaata yoo lagate qaamni ofii kuusaa kana dura turerraa fuudhee fayyadamuu eegala. Kunis, tiruufi maashaa dhala nama keessaa argata. Achii yoo dhume kuusaa cooma qaama keessaa itti dhimma baha. Namoonni yeroo soomanaa ulfaatinni isaanii xiqqaatus kanaaf. Bara Roomaa durii eegalee namoonni mormii ibsachuuf nyaata lagannaa akka tooftaatti fayyadamanii milkaa'an akkuma jiran kanneen lubbuu dhabanis jiru. Kana dura lammiin Ayirlaand nyaata malee guyyoota 74 turuun ijoo dubbii ta'e ture. Kuni kan ta'e waggaa 100 dura bara 1920 keessadha. Maqaan nama kanaa Terence MacSwine jedhama. Haata'u malee, hidhamaan siyaasaa kun lubbuun ooluu hin dandeenye. Qorannoo bara 1997 barruu BMJ jedhamuurratti maxxanfameen, namoonni fedhii ofiin nyaata lagachaa mormii osoo hin dhaabin guyyoota 45 fi 61 gidduutti lubbuu dhabaniiru. Ji'a jaha dura Turkiin nama Aytac Unsal, ganna 32, ta'eefi guyyoota 213f lagannaa nyaataarra ture hidhaa gadhisteetti. Nami kun kan gadhiifame erga michuun isaa Ebru Timtik jedhamtu guyyoota 238f nyaata lagattee mana hidhaatti duute boodaafi innis hospitaalatti baay'ee dhukkubsannaan manni murtii akka hiikamu murteesse. Adoolessa bara 1965 keessa lammiin Iskootilaand 207kg ulfaatu Muummee Medisinii Hospitaala magaalaa Dundee argamuufi 'Dundee Royal Infirmary' jedhamu dhufe. Namni kun, waggaa tokkoofi guyyoota 17f [guyyoota 382] nyaata malee turuu ABC'n kana dura gabaaseera. Nami kun murtee kanarra kan gahe nyaata lagatee ulfaatina isaa hir'isuu yaadeeti. Boodarra 125kg hir'ise hospitaalaa yoo bahu ulfaatinni isaa 82kg ta'e. Akkaataa kanaan ulfaatina hir'isuu doktaroonni gorsuu baatanis nyaata homaa hin nyaanne ture. Haa ta'u malee, onneen isaa sirriitti akka dalagu taabileetiin potaasiyeemii akkasumas guyyaa guyyaattimmoo vitaaminoota garaa garaa liqimsaa ture. Bobbaaf mana fincaanii guyyaa 40 yookiin 50'tti deema ture jedha gabaasichi. Namoonni nyaata yoo lagatan qaamni waan kana dura kuufate yaatu akka eegalu ni beekama.


Somaaliyaan haleellaan masaraa pirezidantii biraa mudateef mormitoota himatte

Mootummaan Somaaliyaa magaalaa guddoo biyyattii Moqaadishuu masaraa mootummaa dhihootti milishoonni waraanarratti haleellaa banuu ibse. Ibsa gabaabaa bahen ministeerri nageenyaa biyyattii haleellaan baname ofirraa qolachuu ibsan. Balaliinsi xiyyaaraa Buufata Idil-addunyaa Adeen Addee dhukaasa cimaafi haleellaa keenyan buufata xiyyaarichaarratti raawwatame hordofee addaan cituun gabaafameera. Akka gabaastuun BBC Moqaadishuurraa jettutti, Daandiin Qilleensa Itoophiyaa ganama kana garasitti imaluuf tures sagantaa balalii qabatee ture haquusaa madden buufata xiyyaaraa sanaa mirkaneesaniiru. Gabaastuun BBC kun odeeffannoo dabalataaf aanga'oota dubbisuufis yaalaa jirtu. Gaggeessitoonni warra mormituu ammoo humnoonni Waraanaa Biyyaalessaa Somaaliyaa gaggeessitootaa muraasaafi deeggartoota isaaniirratti dhukaasa banuu hordofee mormii ba'amuuf ture haqeera.  Gaggeessitoonni kunneen ibsa gaazexeessitootaaf kennuuf kan waaman yoo ta'u, itti aanee maaltu akka ta'u achirratti ibsuuf jiru jedhameera. Gageessitoonni mormituu kunneen dhorkaa mootummaan akka namoonni walitti hin qabamne Roobii darbe kaa'e cabsuun mormii gaggeessan. Jiraattonni magaalichaa gaafa Kamisaa galgala sagalee dhukaasa gurguddaa dhagahuu himu. Wanti kuni deeggartoonni paartilee mormituu Somaaliyaa pirezidantii biyyattii Mohaammad Abdullaahi Farmaajo irratti mormii bahuuf jechuun dura raawwate. Erga dhukaasni Kamisa galgala Moqaadishuutti dhagahamee as magaalattii keessa muddamatu jira. Kamisa kaleessaa waraanni mootummaafi humnoonni mormituuf amanamoo ta'an naannoo hoteela Maayidaa pirezidantoonni duraanii lama Sheek Shariif fi Haasan Sheek buufatanitti walitti dhukaasaniiru. Haleellaa kanaaf mootummaan federaalaafi hoggantoonni mormituu wal himataniiru. Ibsa kennaniin pirezidantoonni duraanii lamaaniifi hoggantoonni mormituu mootummaan haleellaa raawwate jechuun himataniiru. Pireezidant Hasan Sheek ''pirezidantiin turtii aangoo isaa xumure hiriira nagaaf qophaa'aa turan dhangalaasuun isaa namatti hin tolu,'' jedhan. Ministeerri nageenyaa mootummaa federaalaa Hasan Xundubeey Jimaale haleellaan humnoota kaadhimamtoota pirezidantiitiin raawwate jedhan. Waraanni mootummaa ofirraa qofa qolate jedhan. Daandiin Moqaadiishuu keessaa hundi cufameera. Mootummaan humnoota leenjii addaa qaban daandiirra kan ramade yoo ta'u, lafa hiriirri nagaa har'a ganama taasifama jedhametti geessu cufaniiru. Hanga yoonaa lakkoofsi namoota haleellaa kaleessaan ajjeefamanii meeqa akka ta'e hin beekamu. Haalli amma magaalicha keessa jiru hammaachuu mala sodaan jedhu jira. Yeroon turtii aangoo Farmaajoo torban darbe kan xumurame yoo ta'u, hoggantoota siyaasaa gidduu wal dhibdee uumeera. Turtiin aangoo pirezidantii Somaaliyaa waggaa afurif ture gaafa Guraandhala bultii 8 xumurame. Paartileen mormituu ergasii eegalee akka pirezidantiitti beekkamtii hin kenninuuf jedhu. Mootummaan immoo hanga bulchiinsi haaraa filamutti hojiirra akka turu ibse. Guyyaan filannoon itti taasifamu hin kaa'amne. Rakkoo kana hiikuuf Pirezidant Farmaajoon pirezidantoota Somaaliyaa shan waliin marii taa'uuf jedhu.


Obbo Jawaar Mohaammadfaa jecha amantaa yookiin waakkii laatan

Obbo Jawaar Mahaammad fi Obbo Baqqalaa Garbaa dabalatee namootni shan jecha amantaa yookin waakkii laataniiru. Mana Murtii Olaanaa Federaalaa Ramaddii Lidataatti dhaddachi Farra Shororkaa fi yakkoota dhimma heeraa tokkoffaa galmee himataa Obbo Jawaar Mahaammadfaa namoota 24 irratti torbee darbe jecha amantaa yookin waakkii himatamtoota 16 kan fudhate yemmuu ta'u, guyyaa har'aa [Wiixata] immoo jecha namoota shanii fudhateera. Dhaddacha Wiixata ooleen Obbo Jawaar Mahaammad, Obbo Baqqalaa Garbaa, Obbo Hamzaa Adaana- Booranaa, Obbo Shamsaddin Xahaafi Obbo Alamaayyoo Galataatu jecha amantaafi waakkii kenne. Hundi isaaniitis gochaalee himata keessatti eeraman kan hin raawwanne fi balleessaa kan hin qabne ta'uu jecha isaanii mana murtiif laataniiru. Himatamtootni jecha amantaafi waakkii erga laatanii booda yaada qaban kan dubbatan yemmuu ta'u; Obbo Jawaar Mahaammad "eenyummaa gochaalee jedhaman raawwachuu na dandeessisu hin qabu" jechuun gochaalee ittin himataman akka hin raawwanne mana murtichaatti himuu isaanii abukaatoon isaanii Obbo Ibsaa Gammadaa BBCtti himaniiru. Himannaawwan Obbo Jawaar Mahaammad irratti dhiyaatan keessaa inni tokko abbootin amantaa Ortodoksii Phaaphaasiiwwan shaniifi tajaajiltootni lama akka ajjeefamanif qindeessuu kan jedhudha. Dhimma kana irratti Obbo Jawaar Mahaammad maatiinsaanii hordoftoota amantaa garaagaraa akka ta'an himuun "haleellaa abbootii amantaa irratti gaggeeffamu raawwachuuf haalli isa dandeessisu kan hin jirre ta'uu hime," jedhan. Kana malees "abbootii amantaa Ortodoksii irratti haleellaan akka raawwatamu gootee jirta jedhamee himatamuunkoo qaamakoo walakkaa akka ofirraa muree gatuutti lakka'ama waan ta'eef waan akkasii nama gochuu danda'uu miti jedhaniiru" jechuun abukaatoon isaanii Obbo Ibsaa Gammadaa himaniiru. Obbo Jawaar Mahaammad dhimma saboota walitti buusuu ilaalchisees himatni irratti dhiyaate sirrii akka hin taanefi sabootni akka walitti dhiyaatanif hojjechaa turuu isaanii mana murtiif akka himan abukaatoon isaanii Obbo Ibsaan himaniiru. Gama biraatin Obbo Shamsaddin Xahaa "maalif akka himatame ji'a sagalii ol hidhaarra akka jiru akka hin beekne. Gochi ittin himatame tokkollee akka isa hin ibsine fi balleessaa kan hin qabne ta'uu ibseera" jedhan Obbo Ibsaa Gammadaa. Manni murtii jecha amantaa yookin waakkii himatamtootaa erga dhaggeeffatee booda ragaalee abbaa alangaa dhaggeeffachuuf beellama qabateera. Haaluma kanaan manni murtichaa ragaaleen dhaddacha keessatti ifattimoo golgaa duuba ta'uun dhoksaatti jecha yaa kennan kan jedhu irratti jala murtii kennuuf Bitootessa 28 bara 2013ti beellame. Kana malees ragaalee abbaa alangaa dhaggeeffachuf Bitootessa 29 fi 30 akkasumas Ebla 05, 06, 07, 12, 13 fi 14 bara 2013 beellameera. Ji'a Waxabajjii bara 2012 keessa ajjeechaa artiist Haacaaluu Hundeessaa booda kan qabaman Obbo Jawaar Mahaammad fi namootni galmee isaanii keessatti argaman kanneen biroon labsii yakka shororkeessummaa ittisuu fi to'achuuf bahe, labsii yakka telekoomii, labsii bulchiinsaafi to'annoo meeshaa waraanaa fi seera yakkaa biyyattii keewwata garaagaraa darbuun ture kan himataman. Manni Murtii Olaanaa Federaalaas himatawwan labsii bulchiinsaafi to'annoo meeshaa waraanaan walqabatan jaha akka addaan citan murteessuunsaa ni yaadatama. Obbo Dajanee Guutamaa, Dr Birhaanamasqal Abbaba Sanyii fi Tsaggaayee Raggaasaa Araarsaa namoota biyya keessa hin jirreefi galmee Obbo Jawaar Mahaammadfaa keessatti himatamanidha.


Haati warraa Kim Jong-un yeroo duraaf waggaa booda mul'atan

Haati warraa hoogganaa Kooriyaa Kaabaa Kim Jong-un yeroo waggaa caalu keessatti yeroo duraaf ummatatti mul'atan jedhe miidiyaan biyyattii. Ri Sol-ju gaafa Kibxataa abbaa warraa isaanii waliin guyyaa dhalootaa abbaa Kim Jong fi kana dura biyyattii bulchan, Kim Jong-il, irratti argamaniiru. Kana dura sagantaa gurguddaa irrattii Aadde Riin Obbo Kim waliin yeroo deeman mul'ata ture. Ta'us, erga Amajjii bara darbe hin mul'anne ture. Eegasii mul'achuu dhabuun isaanii rakkoo fayyaatu isaan qunname yookaan immoo ulfaa'anii ta'a jedhee namni akka dubbatu godhee ture. Tajaajilli basaasaa Kooriyaa Kibbaa akka miseensota kongireesitti dubbate jedhametti, Aadde Riin kan ummatatti mul'achuu dhaban sababa Covid-19 fi ijoollee isaanii waliin yeroo isaanii dabarsaa jiraniifi. Kooriyaan Kaabaa ifatti namni biyya ishiitti Covid-19'n qabamu hin ibsine, ekispartoonni garuu koronaavaayirasiin biyyattii keessa jiraachuu mala jedhanii shakku. Suuraan gadhiifame Kim Jong - un fi haati warraa isaanii bakka konsartiitti kolfaa turan - maaskiinis ta'e namoonni walirraa fagaachaa hin turre. Aadde Ri Sol - juun eenyu? Aadde Riin maatii qabeenya qaban irraa kan dhalatanidha. Akka xiinxaltaa Cheong Seong-changiitti abbaan isaanii pirofeesara yoo ta'an, harmeen isaanii ogeettii fayyaadha. Kana dura weellistuu turan jedhu gabaasaaleen miidiyaa. Akka xiinxalaa kanaatti Aadde Riin Obbo Kiim Jong-un'itti bara 2009 itti heeruman. Kim Jong - il istirookiin waan isaan dhukkubeef cidhi jarjarsuun yeroos raawwate jedhan. Ta'us, bara 2021 ture ifatti miidiyaaleen mootummaa haadha warraa isaanii ta'uu kan ibsan. Akka basaasaa Kooriyaa Kibbaattii lamman isaanii ijoollee sadii godhataniiru. Miidiyaan mootummaa Obbo Kiimin yeroo lammataaf ''pirezidantii'' jechuun waamuu eegaleera. Kuni, kan kana dura ''dura - taa'aa'' jedhanii waamaa turanirraa addadha. Yeroo hedduu gaheen hojii 'pirezidantii' jedhu hundeessaa biyyattiifi akaakayyuu Kiim, Kim Il-sung, kan itti waamaman ture.


Filannoo Itoophiyaa: ABO'n filannoo biyyaalessaa keessaa bahuu isaa ibse

Addi Bilisummaa Oromoo Obbo Daawud Ibsaatin hoogganamu filannoo biyyaalessaa Itoophiyaa jahaffaa keessaa akka bahu murteessuu isaa ifatti labse. Kana dura dhaabichi waajjiraaleen cufamuu, miseensonni isaa hidhamuu fi dirreen siyaasaa dhiphateera jechuun ''dhiibamaa'' jira jedhus filannoo keessaa bahu hin murteessine jedhee ture. ''ABOn filmaata dhufu kana qooda fudhachuu irraa mootummaan dirree siyaasaa itti dhiphiisuun ugguuramuu irraan kan kahe, gochaa mootummaa irraa akka hin hirmaanee taasifamuu isa labsiinaa,'' jechuun dhaabichi ibsa baasen beeksisee jira. Haa ta'u malee, gareen hoggantoota ABO dura taa'aa itti-aanaa dhaabichaa Obbo Araarsoo Biqilaan hogganamuu fi baatii Hagayyaa darbee eegale hayyuu duree waliin waldhabe qabu filannoo kanarratti hirmaachuuf fedhii akka qabu beeksise. Kana dura dhaabni mormituu biraa keessumaa naannoo Oromiyaatti paartii biyya bulchu morkachuu mala jedhame, KFO'n filannoo keessaa ''dhiibamuu'' isaa ibsuun akka hin hirmaanne beeksisee ture. Paartiin Badhaadhinaa garuu himannaan kuni ''bu'uura hin qabu'' jechuun ibse. Paartileen kunneen ''barumaan dhiibameen ba'e jedhanii komachuurra deggertootasaanii kabajanii filannoo taa'uufii qabu'' jedhan qondaalli olaanaa dhaabichaa. Raakkoon jiraachuu akka malu akka amanu BBC'tti kan himan Dubbii Himaan dhaabichaa Dr Biqilaa Hurrisaa ''Garuu filannoo keessaa ba'uuf sababa ta'a jedhee hin amanu. Kan ilaalamuu qabu uummata guddicha'' jedhan. Waggaa lamaa fi ji'a jaha dura akkuma MM Abiy aangootti ol bahaniin biyya ollaa Ertiraarraa qabsoo karaa nagaatti kan deebi'e ABO'n keessumaa dhimma waraanaan mootummaan wal dhabaa ture. Erga biyyatti deebi'ee as rakkoolee isa mudataa turee fi haala siyaasaa biyyattiin wayita ammaa keessa jirtu kan tarreessu ibsi ABO kun ammattii filannoo gochuun bu'aa hin qabu jedheera. "Filmaata haqaa fi bilisaa geggeessuu haa turuutii haalli amma biyyittiin keessa jirtu sadarkaa dhumaattiillee mirgi dimokraasii (lowest standards of even illiberal democracies) akkan hin jirreedha" jedha ibsi dhaabichaa. Filannoon kun filannoo "haqaa, bilisaa fi kan hunda bakka bu'u ta'uu waan hin dandeenyeef bu'aan isaa qaamota dubbiin ilaaluu (stakeholders) biratti fudhatama hin qabu" jedhe. Filannichi yoo kan gaggeeffamu ta'ellee 'rakkina siyaasaa gurguddoo ta'an fi waldhibdee biyyattii keessa jiru furuu irratti jijjirama inni fidu hin jiru' jedheera. Bu'aan filannoo taasifamu dursee kan beekamedha kan jedhu dhaabichi kanneen hidhaman jedhe akka hiikaman, mariin akka taasifamuufi qaamoleen dimookiraasii cimsuuf gargaaran akka bilisa ta'an wabii kennuun barbaachisa jedhe. ABOn paartilee waggaa darbe mootummaan sababa weerara koronaavaayirasiin filannoon achi darbe ifatti mormanii ''furmaata siyaasaa'' gaafatan keessaas tokkodha. Mootummaan garuu ''furmaanni siyaasaa gaafatan qoodinsa aangooti'' jechuun yeroon turtii mootummaa murtee mana maree federeeshiniin akka dheeratu ta'e. Miseensonni isaa hidhamuu fi waajjiraaleen isaa waggaa dheeraa booda banaman mootummaatu cufee jechuun dhaabichi himataa ture. Bara 'chaartaraa fakkaata,' jechuunis ibsee ture. Mootummaan garuu himannaa kana hin fudhatu. Ta'us, miseensonni dhaabichaa manni murtii bilisaan gadhiisee poolisiin gadhiisu dhabe ni jijjiru. Dhimma kana boordiin filannoo biyyaalessaa 'qaama dhimmicha ilaallatu waliin mari'ataan jira' jedhee ibsee ture. Ta'us, waan irra gahe ifatti hin ibsine. Ganna waggaa darbee eegalee, keessumaa ifatti, hooganoota ABO gidduu waldhibdeen dhalateera. Kaan isa kaaniin badii adda addaan himataa yoona gaheera. Walgahii taa'uun kaan isa kaaniin akka haqe ibsanis boordiin filannoo murtee lamaanuu hin fudhanne. Baatii darbe Boordiin Filannoo Biyyaalessaa gareen hogganoota lamaanii rakkoo gidduu isaanii furuun akka kora taa'aan murteessee ture. Ta'us, kuni ammatti hin taane. Hayyu dureen dhaabichaa Obbo Daawud filannoorratti akka hin hirmaanne ibsanis, gareen hooggansa Hayyu duree I/aanaa dhaabichaa Obbo Araarsoo Biqilaan hoogganamu garuu akka hirmaatu ibse. ''Filannoo keessaa hin baana hin hirmaannu kan jedhu murtee dabarsine hin qabnu'' jedhan itti gaafatamaa qunnamtii uummataa dhaabichaati kan ofiin jedhan Obbo Qajeela Mardaasaa. 'Hayyu duree jechuun dhaaba jechuu miti' kan jedhan Obbo Qajeelaan, filannoorra hirmaachuuf fedhii qabaannuus hayyu dureen waan irraa barbaadamu gochaa hin jirani jechuun himatu. ''Danqaa guddaa kan nutti ta'e jiru danqaa keessa keenyaati'' jechuun qophii filannoo taasisuuf yaalanis rakkachuu ibsu. Yoo hirmaatanis akka paartiitti jechuun BBC'tti ibsan. Kuni akkamiin ta'a jennee kan gaafanne Obbo Qajeelaan ''kora sabaa goonee hoggana haaraa filachuuf deemaa jirra'' jedhan. Hayyu dureen kora akka waamu dhiibbaa godhaa akka jiranis ibsan. Yeroo ammaa waajjira muummee dhaabichaa Hayyuu Dureen I/aanaa dhaabichaa Obbo Araarsoo Biqilaa kan keessa jiran yoo ta'u rakkoolee hoogganni Obbo Daawud kaaserrattis gaafanneera. Waa'ee waajjiraaleen cufamuu ibsamerratti ABO'n mootummaa himate. Akka Obbo Qajeelaatti garuu 'baay'een isaanii capacity (humna) dhabuudhaan cufamani. Kiraayii kanfaluu dhabuu, rakkoo buclhiinsaan,' jedhan. ''Rakkoon hin jiru hin jennu rakkoon hin jira. Rakkoon kuni irra hedduun isaanii kan keenya, kan nuti uumne. Dadhabina keenyaan, hooggansa kennuu hanqachuu keenyaan,'' jechuun rakkoo 'qaama biraatti haqachuun furmaata hin fidu' jechuun himu. ABOn dhaabota mormituu gurguddoo Itoophiyaa kan filannoo biyyaalessaa marroo jahaaffaa keessaa ifatti bahuu labse isa lammataati. Paartileen siyaasaa lamaan filannoo keessaa of baasu ibsan kunneen hidhaan miseensota isaanii 'ilaalcha siyaasaa isaaniin' akka ta'e ibsu. Poolisii fi mootummaan garuu kana hin fudhatan. "Namoonni hidhaman hundi miseensa paartii siyaasaa waanan ta'eefan hidhamaa jira yoo jedhan, siyaasa kunuunsuuf jecha seera kabachiisuun hafaa deema jechaadha" jedhu Dr Biqilaan. Itoophiyaan erga MM Abiy Ahimad aangotti dhufanii filannoo jalqabaa baatii Caamsaa keessa kan taasistu yoo ta'u kanaafis galmeen kaadhimamtootaa taasifamaa jira.


Itoophiyaanfi Turkii: Hariiroo cimsachuun isaanii siyaasa Gaanfa Afrikaa keessatti maal akeeka?

Itoophiyaan dhiheenya kana walitti dhufeenyi biyya Turkii waliin qabdu cimsaa dhufuun ishee waan akeeku qaba jedhu xiinxaltoonni. Keessumaa rakkoo amma biyyattii keessa jiruufi waan Gaanfa Afrikaatti ta'a jiru kaasu. Ofii galmi Itoophiyaa maali jedhanii himu? Imalli qondaaltonni Itoophiyaa walakkeessa baatii Guraandhalaa gara Turkii taasisan dippilomaatii gameessa biyyattiitin ''ergama milkaa'e'' jedhameera. Jila Itoophiyaa gara Turkiitti imale kan hoogganan Ministirri Muummee I/aanaafi Ministirri Dhimma Alaa Itoophiyaa Obbo Dammaqaa Mokonnin gita isaanii Turkii Mevlut Cavusoglu waliin mari'ataniiru. Akka miidiyaan biyyattii Anadolu Agency gabaasetti dhimmi waldhibdee daangaa Itoophiyaafi Sudaan akkasumas haala nageenyaa irratti hariiroo cimsachuun dhimmoota irratti mari'atamedha. Biyyoonni lamaan erga hariiroo dippilomasii eegalanii waggaa 125 yoo ta'u isallee walin kabajaniiru. Akka xinxaltoonni jedhanitti adeemsi Itoophiyaa biyya Turkii gama diinagdeefi waraanaan Afrikaa waliin hariiroo ishee cimsataa jirtuu waliin hariiroo ishee cimsachuun galma kaayyeffate qaba [strategic] jedhu. Siyaasa Gaanfa Afrikaatti madaallii humnaa [balance of power] jijjiirsisuu danda'a jechuunis ibsu. Inistitiyuutii Giddugala Bahaatti Daarektarri Wiirtuu Qorannoo Turkii Gonul Tol imaammata bara 2015 bahe booda Turkiin humna ishee gara biyyoota biraatti bal'isaa jiraachuu ibsiti. Akkuma biyyoota Gaanfa Afrikaa biroo Itoophiyaafi Turkiin hariiroo seenaafi aadaan walitti isaan hidhuufi yeroo dheeraaf ture qabu. Bara Dargi hariiroon isaanii laafus, bulchiinsa ADWUI fi kan ammaa waliin garuu cimee itti fufeera. Haa ta'u malee, yeroo dheeraaf walitti dhufeenyi biyyoota lamaanii diinagdeerra kan bu'ureeffate ture. Akka Itoophiyaatti Ambaasaaddarri Turkii Yaprap Alp jedhanitti, invastimantiin Turkiin Itoophiyaa keessatti qabdu dolaara biiliyoona 2.5'tti tilmaamama. Kunis biyya guddina diinagdeen Ameerikaa morkataa jirtu Chaayinaatti aane, Itoophiyaa keessa biyya invastimantii guddaa qabdu ishee taasisa. Akka Ministeerri Dhimma Alaa Turkii ibsutti dhaabbileen Turkii Itoophiyaa keessatti lammiilee 20,000'f carraa hojii uumaniiru. Kunis, 'dhaabbilee dhuunfaa hojjettoota danuu qacaran keessaa tokko taasisa,' jechuun ibsa. Gamoo Imbaasii haaraa Itophiyaan magaalaa Ankaaraatti yeroo eebbisiiste kan argaman Ministeerri Dhimma Alaa Turkii Mevlut Cavusoglu Itoophiyaan lola shororkeessummaa irratti qooda fudhataa jirtu akka jajaniifi, akka gargaaranillee himan. Kana dura hariiroon biyyoota lamaanii diinagdeerra kan bu'uureffate ta'us akka Dubbii Himaan Ministeera Dhimma Alaa Itoophiyaa Ambaasaaddar Diinaa Muftii jedhanitti Itoophiyaan dhimma nageenyaarratti Turkii waliin hariiroo ishee cimsachuu barbaaddi. Hariiroo Itoophiyaan Turkii waliin qabdu cimsachuun hordofuuf waan nama si'eessu qaba. Kunis, hariiroo Masriin Turkii waliin qabdu laafuu isaati. Itoophiyaafi Masriin immoo dhimma hidha Abbayyaan muddama seeneera. ''Biyyoonni lamaan [Turkiifi Masrii] dhimmoota istiraatejikii kanneen akka qabeenya gaazii Baha Mediteraaniyaa, Liibiyaa yookiin Sudaan keessatti ejjennoo wal falmu qabu,'' jedhu Gaanfa Afrikaatti ekispartii kan ta'an Abdurrahmaan Sayiid. Hariiroo Turkiin Sudaan waliin qabdu yoo himanis Obbo Abdurraahim bulchiinsa amma aangoorra jiru waliin hariiroon Turkii jijjiiramu ibsa. Yeroo turtii bara pirezidantii duraanii Sudaan Omaar Haasan al - Bashir, Turkiin odola Suwaakim kan Galaana Diimaarra jiruufi gama siyaasaan murteessaa taate liiziidhaan fudhattee turte. ''Manni Maree Sudaan Masriifi Biyyoota Arabaa Gamtoomanii (UAE) waliin hariiroo cimsachaa jira. Biyyoonni lamaan kunimmoo Turkii waliin mormii qabu. ''Turkiin dhiibbaa Sudaanirratti qabdu dhabdeetti. Yeroo ammaa Masriitu Sudaanirratti dhiibbaa qaba, akkasumas hamma tokko UAE,'' jechuun himu. Faallaatiin garuu, rogeessi akkasumas Yunivarsiitii Kiil UK argamutti kan barsiisan Dr Awwol Qaasim Aloo ''Turkiin ammallee Sudaan irratti dhiibbaa ni qabdi,''  jechuun ibsu. Itoophiyaan lola Naannoo Tigraayitti mootummaa federaalaafi TPLF gidduutti eegale hordofee dhimmichi dhimma ijoo dubbii idil -addunyaa ta'eera. Dabalataan, Sudaan waliin waldhibdee daangaa qabdi. Kunneen dhimmoota ijoo biyyattiin yeroo ammaa itti qabamteefi ko'essedha. Ministeera Dhimma Alaa Itoophiyaatti Dubbii Himaa kan ta'an Ambaasaaddar Diinaa Muftii biyya ''sadaffaatu'' Sudaan dhiibee yeroo waraanni Itoophiyaa lola Tigraayirratti hirmaachuuf socho'e Sudaan lafa daangaa waldhibdeen irra jiru to'atte jedhan. ''Damee waraanaa Sudaaniin waraanni ololamaa jiru ummata Sudaan osoo hin taane qaama sadaffaa fayyada,'' jedha ibsi Ministeera Dhimma Alaa Itoophiyaa baases. Gama kaaniin, Sudaan Ertiraan Itoophiyaa waliin gorte jechuun himatti. Himannaa kana garuu Ertiraan hin fudhattu. Biyyoonni Lixaa hedduu lolli Tigraay keessaa eegale biyyoota Gaanfa Afrikaa kaan jeequ mala jechuun yaadda'aniiru. Xinxaltoonni kaanimmoo lola Tigraay keessa biyyi murteessitu Sudaani jechuun himu. Rakkoon Itoophiyaan amma qabdu qaamolee idil - addunyaa affeereera. Kanaafimmoo  Itoophiyaan michuu cimaa ishee barbaachisa jedhu xinxaltoonni. Akka Awwol jedhutti hariiroon Itoophiyaan Turkii waliin qabdu cimsuu eegaluun ishee bu'uurri isaa ''rakkoo Itoophiyaan amma argaa jirturra ka'a'' jedha. Kanaaf adeemsa Itoophiyaa ''galma kan kaawwate [strategic]'' jechuun ibsa. Rakkoo daangaa Itoophiyaafi Sudaan itti jiran Ambaasaaddar Diinaa Muftiin Miidiyaa Turkii Anadolu' tti akka dubbatanitti ''Yoo Turkiin jaarsummaa teesse, Itoophiyaan ni fudhatti,' jedhan. Yeroo dhihootti hariiroon Itoophiyaan Turkii waliin qabdu garamitti akka guddachuu danda'u ammaaf ifa miti. Awwol hariiroon ammaa waa argatanii waa kennuuf [transactional] irratti kan hundaa'edha jechuun ibsa. Kunis, dhiibbaa Turkiin Sudaan irratti qabdu irratti hundaa'a yaada jedhu kaasa. Abduraahmaan garuu lola naannoo Tigraay fi muddama Sudaan jiru eeruun fuula duratti gara deeggarsa waraanaatti ce'u mala yaada jedhu qabu. ''Turkiin Itoophiyaarraa fagoo hin jirtu. Biyya Somaaliyaa magaalaa Moqaadishootti buufata waraanaa qabdi.'' ''Turkiin waraanaan cimaa jirti keessumaa gama oomisha dirooniin [xiyyaara nama malee],'' jechuun oomishaalen Turkii waraana dhihoo Azarbaajaaniifi Armeeniyaa keessatti jijjiirama fidu himu. ''Kanarrattimmoo Itoophiyaan fedhii qabaachuu malti,'' jedhan.


MM Joorjiyaa hidhamuu hogganaa paartii mormituu mormuun aangoo gadhiisan

Ministirri Muummee Joorjiyaa Joorji Gakariyaan, hogganaan paartii mormituu akka hidhamu karoorfamuun ''raafama siyaasaa kaasa'' jechuun aangoorra bu’an. Joorji Gakariyaan akka himanitti, manni murtii hogganaa paartii mormituu Nikaa Melihaa dhaddachatti otoo hin dhiyaatiin dursa akka hidhamu murteessuun ''lubbuu fi fayyummaa lammilee balaarra buusa'' jedhanii mormuun ofiin aangoo gadhiisan. Melihaan bara 2019 hiriira mormii mootummaa balaaleffatu qindeessuun kana dura himatame ture. Himata irratti dhiyaatee kanaan balleessaan yoo itti murame ganna sagaliif hidhamuuf jira, taatulle himata irratti dhiyaate haaleera. Ministirri dhimma biyya keessaa Joorjiyaa Ministirri Muummee biyyasaanii aangoo gadhiisuu ganama kana beeksisuu hordofaanii toora tiwitaraa gubbaatti ergaa maxxansaniin ''Aab Melihaa hidhuun yeroo murtaa’eef hafeera''jedhan. Jalqaba torban kanaatti manni murtii magaala guddoo biyyattii Tibilis keessatti argamu hogganaan paartii mormituu kaffaltii wabiif kaffalamuu qabu kaffaluu dadhabe jechuun Aab Melihaa hidhuuf ajaja baasee ture. Hoogganaan 'United National Movement' jedhamuu kan ta'an Aab Melihaan yoo ta’u, AFPtti  wayita dubbatetti ''himannichi mormitoota karaa ittin cunqursan keessaa kun isa tokko'' jedha. Joorjiyaan bu'aa filannoo Guraandhala darbe hordofuun muddama siyaasaa keessaa hin baane. Paartiin mormituu mootummaan biyya bulchu seeran ala firii filannoo geeddaruu fi namoota sagalee filannoof kennaan doorsiseera jedhanii himatu. Himannaan Aab Melihaa bara 2019 yeroo namoonni kumaatamaan lakka’aman paarlaamaa Joorjiyaa haleeluuf yaalaniirraa eegala. Yeroo sanitti miseensi Paarlmaa Raashiyaa tokko teessoo afyaa’ii paarlaamaarra taa’e, Raashiyaatti haasaa dhageessisuuf wayita ka’anitti, hiiriirtoonni Paarlmaa haleeluuf ka’anii turan. Poolisoonni hokkora bittimsan gamoo Paarlaamaa hiriirtonni akka hin seenne dhorkaa turanillee, namoota dhibbaan lakka’amanitu madaa’e ture. Ta’iin kun Mooskoon dhimma Joorjiyaa keessa harka galfattee jedhamee dheekkamsa deebise kan dammaqse wayita ta’u,  ganna kudhanitti dhiyaatu dura dhimma naannoo Kibba Oseeshiyaarratti waraanni Raashiyaa fi Joorjiyaatti gidduutti gaggeeffama turuun ni yaadatama.