'Namoonni hiikaman carrichatti sirnaan yoo hin fayyadamne himati itti fufuu danda'a' MM Abiy

Mootummaan Itoophiyaa namoota dhimmi isaanii mana murtiin ilaalamaa jiru himatasaanii adda kutee mana hidhaatii gadi dhiisuun namoota hedduu kan mufachiisee fi garuummoo tarkaanfii fudhatamuu qabu akka ta'e MM Abiy Ahimad dubbatan. Dhuma torbee darbeetti walta'iinsa biyyaalessummaa uumuuf haala mijeessuuf jedhamee, miseensonni fi hooggantoonni paartilee Kongireesii Federaalawaa Oromoo fi Baaldaraas Le Iwunetanya Dimokiraasii akkasumas hooggantoonni olaanoo TPLF himati isaanii adda citee mana hidhaatii gadi dhiifaman. Kana hordofuun mana hidhaatii gadi dhiifamuu namoota tokko tokkoorratti qaamolee garaagaraa irraa mufii fi gaaffiin wayita dhiyaatu dhagahamaa ture. Qaamolee murtee kana morman keessaa tokko kan ta'e paartiin IZEMA, namoonni himati isaanii adda citee mana hidhaatii gadi dhiifaman tokko tokko osoo lubbuun isaan gaaga'an godaannisi isaa hin badin, osoo badiisaaniirra lammiileen hin dandamatiin dhiifama argachuun isaanii haqaan qoosuudha jedhe. Dilbata kaleessaa sirna eebba gamoo waajjira muummicha Raayyaa Ittisa Biyyaa irratti argamuun haasaa kan taasisan MM Abiy Ahimad, mormii ka'erratti wayita dubbatan, ''nutis jalqaba wayita dhageenyu miirri naasuu nutti dhagahameera,'' jedhan. ''Garuu waan gaariisaa wayita ilaallu hedduudha. Dantaa waarawaa Itoophiyaaf murteessaadha. Diinota Itoophiyaa kan hir'isuudha. Injifannoo waraanaan arganne mariidhaanis akka daballuuf kan haala mijeessuudha,'' jedhan. Ministirri Muummee Abiy, qaamoleen mo'aman ittiin jedhan kunneen wayita mana hidhaatii gadi dhiifaman mormiin bifa lamaan ka'e jedhan. Gareen inni tokko isa Itoophiyaatti nagaan yoo bu'e hin gammadne, ''eessa akka jiran kan hin beekamne, haxxummaan siyaasa kan oofanii fi kanneen nuti bakka hin kennineefidha,'' jedhan. Gareen lammaffaan ammoo oduu kanaan kan rifate,''biyyaaf waan hunda kan gumaache, diina kana akkaan kan jibbuu fi mariin diina kana waliin godhamu kamiyyuu Itoophiyaa kan miidhuudha jedhee kan amanudha, jedhan. ''Garee kana mootummaan guutummaatti ni hubata, ni dhageeffata, mufii ka'eef bakka kennuufis ni yaala.'' Mootummaansaanii tarkaanfii kana dantaa biyyaaf jedhee akka fudhate kan himan Ministirri Muummee Abiy, ''dhugaa osoo nutti hadhaawuu liqimsinedha, ''jedhan. Gareen dhugaan biyyaaf yaaddanii tarkaanfii kanatti mufattan, injifannoo waarawaa biyya keessaniif jedhaatii murtee kana simadhaa! Kabajaa fi boojuu biyyi keessan argatte itti fufsiisuuf jecha irra deddeebisaa yaadaa!'' jedhan. Namoota himatisaanii adda citee mana hidhaatii gadi dhiifaman ilaalchisee wayita dubbatan, namoonni kunneen aangoo mootummaarra kan hin jirree fi dhimma biyyaarratti kallattiin kanneen murteessa miti jedhan. ''Jaarsoliin yoo danda'ame gara gadaamii yookiin ammoo gara manasaanii malee mana hidhaa turuu akka hin qabne murteessineerra.'' Mootummaan namoota kunneeniif dhiifama kan godheef uummata isaan booda jiru kabajee akka ta'ee fi namoonni kunneenis carraa argame kanatti sirnaan akka fayyadaman, ta'uu baannaan ''himata adda kutuu jechuun yakkarraa baraarsuu waan hin taaneef deebi'anii himatamuu danda'u,'' jechuun akeekkachiisan.


Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa meeshaalee wal'aansa fayyaa Tigraayiin ga'uuf iyyama dhabe jedhe

Adoolessa darberraa kaasee meeshaalee wal'aansa fayyaa naannoo Tigraay akkaan waraanaan miidhame biraan ga'uuf hayyama akka dhowwatame Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa ibse. Dhaabbatichi meeshaalee wal'aansa fayyaa naannochaan ga'uuf irra deddeebiin gaafatus, garuu akka didame hoogganaan dhaabbatichaa Doktar Teedroos Adhaanoom karaa tiwiitarii isaanii ibsaniiru. Haata'u malee, naannolee Affaar fi Amaaraatti bakkeewwan waraanaan miidhamaniif meeshaalee fayyaa qaqqabsiisaa jiraachuu dhaabbatichi ibseera. Naannoo Amaaraaf meeshaalee fayyaa meetirik toonii 70, naannoo Affaariif meetirik toonii 14 gargaarsa gochuu kan himan Dr Teedroos, karaan ittiin lubbuu lammiilee baraaran inni ijoon deeggarsa namoomaa hatattamaan qaqqabsiisuudha jedhan. Gargaarsi fayyaa dhaabbatichi naannoo Tigraayiif taasisuuf ture goolama gama fayyaan naannocha keessatti uumamee jiru qolachuuf kan gargaaru ture jedhan. Biyyoota waraana waliiniitti jiran akkasumas kanneen walitti bu'iinsa hamaatti jiran kanneen akka Siiriyaa Sudaan Kibbaa fi Yaman keessattillee dhaabbati fayyaa addunaa fi waahillan isaa gargaarsa fayyaa gochuuf iyyama dhabee hin beeku kan jedhan Dr Teedroos, ''garuu uggurri gargaarsa namoomaa Tigraay irra kaa'ame lubbuu lammiilee gaaga'aa jira,'' jechuun haala kanatti aka gaddan ibsan. Dr Teedroos hooggantoota hundaa fi namoota adda durummaan waraana keessatti hirmaataniif wayita dhaamsa dabarsan: ,''kanneen nageenya buusuuf ifaajan, kanneen kutannoon nageenyaaf hojjetan-isaan yoomuu seenaan ni yaadata,'' jedhan. "Fayyummaan nageenyaaf, nageenyummaan fayyaaf'' akkaan barbaachisa jechuun kan dubbatan Dr Teedroos, iddoo walitti bu'iinsi jiru kamittuu gargaarsa namoomaa fi fayyaa qaqqabsiisuun lubbuu lammiilee baraaruun dirqama jedhan. Kanaafuu dhaabbileen gargaarsaa fi siivilii idl-addunyaa hojii lubbuu baraaruuf kutannoon hojjechuu qabu jechuun dhaaman. Ogeeyyiin fayyaa naannoo Tigraay hanqina qorichaan daa'imman dabalatee namoonni hedduun dhumaa jiraachuu ibsa baasaniin akkasumas BBCtti himuun haalli jiru yaaddaessaa ta'uu ibsaniiru. Kanaafis sababiin uggura gargaarsa meeshaalee wal'aansa fayyaan walqabatee qorichi fi meeshaaleen kaan hospitaala keessaa waan dhumaniif ta'uu himan. Dubbi himaan mootummaan Itoophiyaa Laggasee Tulluu gamasaan mootummaan uggura kamuu hin keenyee fi yeroo ammaa rakkoo uumamaa jiruuf itti gaafatamni kan TPLF ta'uu ibsan. Dhimma meeshaalee wal'aansa fayyaa fi gargaarsa namoomaa naannoo Tigraayiin ga'uu ilaalchisee mootummaan federaalaa fi TPLF irra deddeebiin quba walitti qabu. Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti Biiroon Dhimma Gargaarsa namoomaa qindeessu ALI Muddee 21, 2014 gabaasa baaseen konkolaattonni gargaarsa namoomaa fe'an Walakkaa ji'a Muddeerraa kaasanii gara Tigraay seenanii hin beekan.


Michuun Itoophiyaa Chaayinaan qoqqobbii Ertiraarra kaa'ame balaaleffatte

Daawwannnaa hojii guyyoota lamaa Eertiraatti kan taasisaniin gorsaan Mootummaa fi Ministirri Dhimma Alaa Chaayinaa Waang Yii qoqqobbii Eertiraarra kaa'ame morman. Ministirri Dhimma Alaa Chaayinaa kun daawwannaa isaanii biyya paartii tokkittiin bulaa jirtuufi biyyoota lixaa biratti qoollifatamte Eertiraatti taasisan Roobii waaree booda goolabaniiru. Ameerikaan baatii Sadaasa keessa waraana Itoophiyaa keessaan walqabatee Raayyaa Ittisa Biyyaa, Paartii Eertiraa bulchuu, dhaabbata daldalaa paartichaa fi qondaalota lama irratti qoqqobbii kan keesse. Yeroos Itoophiyaa fi Eertiraan qoqqobbii ka'amee balaaleeffatanii turan. Waang Yii pireezidantii Eertiraa Isaayyaas Af-warqii waliin wal arganii kan dubbatan yoo ta'u, "michummaa tarsiimawaa isaanii" cimsachuudhaaf pireezidant Isaayyaas Chaayinaa akka daawwataniif affeeraniiru. Ministiroonni biyyoota lamaanii walga'iin booda ibsa waloo baasaniin, "sababa dimokiraasiifi mirgoota namoomaatiin dhimmoota keessoo biyyoota biroo keessa seenuu," balaaleeffataniiru. "Chaayinaan qoqqobbii Eertiraarra kaa'ame kamiyyu ni mormiti," jechuun ibsaniiru Waang Yii. Mudde jalqaba Itoophiyaattis daawwannaa hojii taasisanii kan turan Ministirri Dhimma Alaa Chaayinaa haaluma wal-fakkaatuun dhimma keessoo Itoophiyaa keessa seenuu mormaniiru. "Itoophiyaanonni rakkoo keessoo isaanii hiikkachuu waan danda'aniif Chaayinaan dhimma keessoo Itoophiyaa keessa seenuu ni mormiti," jechuu isaanii Ministirri Dhimma Alaa yeroo sanatti beeksiseera. Kana dura yeroo Itoophiyaa daawwatanitti, amantaa Chaayinaan Itoophiyaarratti qabduufi deeggarsa Chaayinaan mootummaa MM Abiy Ahmadiif qabdu kan ibsudha jedhanii turan. Chaayinaan ji'oota dhiyootiin asitti, keessumaa waraana Tigraay waliin wal-qabatee waltajjiiwwan gara garaa irratti deeggarsa mootummaa Itoophiyaaf deeggarsa qabdu ibsaa turteetti. Miseensa dhaabbataa Mana Maree Nageenyaa Mootummoota Gamtoomanii (UNSC) kan taate Chaayinaan, manni marichi dhimma Itoophiyaarratti mariyatee yaada murtee akka hin baasne mormaa turan keessaa tokkodha. Ministirri Dhimma Alaa Chaayinaa, daawwannaa Ertiraatti taasisaniin alatti geeggarsa dabalataa Yuwaan miliyoona 100 Chaayinaan taasiftuuf beeksisuu isaanii Ministirri Odeeffannoo Ertiraa Yamaan G/Masqal tiwiitara isaaniirratti eeraniiru. Pirezidant Isaayyaas gamasaaniitiin, guddina guddaa Chaayinaan waggoota 100 darban galmeessisteefi kan isheen addunyaa hundaaf gumaachite dinqisiifataniiru. Kana malees, Chaayinaan sirni idil-addunyaa seera idil-addunyaa kabajuurratti hundaa'e akka dhufuuf gahee olaanaa taphatteefis galateeffataniiru jedhameera. Ministirri Dhimma Alaa Chaayinaa Waang Yii daawwannaa Ertiraatiin booda daawwannaa hojii guyyaa lamaaf Keeniyaatti taasisuuf Naayiroobii seenaniiru. Aanga'oota olaanoo biyyattii waliinis wal-arganii dhimmoota gara garaa akka waltumsuuf waliigaltee akka taasisan ni eegama. Qondaalli kuni daawwannaa isaanii Keeniyaatti taasisaniin booda ammoo gara Odola Garba Hindii Komoroositti qajeelu jedhame.


Waraana Tigraay: Haleellaa qilleensaan namoonni 56 ajjeefamuu hojjattoonni gargaarsaa himan

Haleellaan qilleensaa Tigraayitti itti fufee namoota nagaa miidhaa jiraachuun isaa fudhatama hin qabuu jette Ameerikaan. Haleellaa qilleensaa naannoo Tigraay keessatti buufata baqattootaa irratti  raawwatameen namoonni 56 ajjeefamuufi 30 kan ta'an madaahuu hojjattoonni gargaarsaa himaniiru. Waajirri dhimmoota Afrikaa waajira Haajaa Alaa US yaada twiitara gubbaatti maxxanseen haleellaawwan qilleensaa Tigraayitti itti fufaniin namootani nagaa miidhamuu fudhatama kan hin qabne jechuun waliigalteen dhukaasni akka dhaabatu irra deebiin waamicha godheera. ''Dhukaasni akka atattamaan dhaabatu, mariin biyyaalessaa hunda hammatu atattamaan akka eegaluufi deeggarsi namoomaa lammiilee isaan barbaachisu hunda akka qaqqabu waamicha goonu ni cimsina'' jedheera. Haleellaa kana ilaalchisee odeeffannoo hojjattoota gargaarsaatiin alatti BBCn madda walabaa irra hin mirkanneeffanne. Gama mootumamatiin haleellaa kana ilaalchisee hanga ammaa wanti jedhame hin jiru. Suraaleen miidiyaalee hawaasummaa irratti mul'atanis erga haleellaan jedhame kun mana barnootaa magaalaa Daddabiit kan naannoo Tigraay irratti raawwatameen booda namoonni yoo wallaansa argatan agarsiisa. Humnootiin motummaa waggaa tokkoof oliif filciltoota Tigraay keessaa waliin kan wal waraanaa turan yoo ta'u, kanaanis kumaatamni lubbusaanii dhabaniiru. Waraanni  humnoota lafoo Itoophiyaafi finciltoota Tigraay jidduutti gaggeeffamaa ture yeroof kan dhaabbate fakkaatulleen, haleellaan qilleensaa eddoowwan humnootii Tigraayiin qabaman irratti gaggeeffamu itti fufeera. Hojjattoonni gargaarsaa madda oduu Rooyitarsiitti akka himaniitti, haleellaa Sambata kaleessaa Amajjii 8, 2022 raawwatameen namooni hedduun ajjeeffamusaanii aanga'oonni naannichaa mirkaneessaniiru. Hojjattoonni gargaarsaa maqaansaanii hin eergamne daa'imman baayyee dabalate, suuraawwan namoota haleellaa kanaan miidhamuun hospitaala keessatti argaman kennaniiru. Dubbii himaan TPLF Geetaachoo Raddaa gamasaatiin haleellaa guyyaa Sambataa kaampii baqattootaa irratti raawwatamee kanaan lubbuun namoota 56 darbuu toora tiwiitara isaa irratti himeera. Haleellaan kun maaliif mana barnootaa irratti akka raawwata ilaalchise wanti ifa ta'e hin jiru. Mootummaan Itoophiyaa kanaan dura namoota nagaa irratti xiyyeeffachu haalee ture. Guyyaa Jimaataa ammoo, mootummaan qondaaltoota Adda Waraana Bilisa Baasaa Tigraay duraaniifi Obbo Jawaara Mohaammad fa'i dabalatee, qondaaltoota siyaasaa ijjoo hedduu hidhaarraa hiikuun isaanii ni yaadatama. Ministirri Mummee Abiy Ahimad gama isaanitiin tarkaanfiin kunis araaraa biyyaaleessaa gaggeessuufi ''tokkummaa'' jajjabeessuuf jedhanii ture. Waraanni naannoo Tigraay Sadaasa 4, 2020 kan eegalame erga MM Abiy raayyaan ittisa biyyaa humnooti Tigraay irratti tarkaanfii akka fudhataniif ajajaniin booda ture. Innis deebii tarkaanfii hunmootii finciltootaatiin raayyaa biyyaa kaaba biyyatiitti buufate ture irratti raawwatameeti jedhanii ture. Muddamni kunis erga wal dhabdee mootummaa MM Abiyiifi aanga'oota TPLF jidduuttii baatiiwwaniif gaggeeffamaa tureen booda gara waraanaa guutuutti ce'e. Sababii waranaa kanaatinis namoonni miliyoonotaan lakkaa'aman kan bakka jireenyaa isaaniirra buqqa'an yoo ta'u, naannichatti dhiyeessitii wallaansaa dabalatee deeggarsi namoommaa hatatamaa kan barbachisu ta'u dhaabbanni Motummoota Gamtoomanii (UN) akeekkachiiseere.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: Hospitaala Tigraay keessatti dhukkubsattoonni du'aa jiru - Doktoroota

Doktoroonniifi ogeessonni fayyaa naannoo Tigraay kan waraanaan akka malee miidhamte keessa jiran daa'imman dabalatee dhukkubsattoonni du'aa jiraachuu dubbatan. Kanaaf ammoo sababiin uggura kaa'ame hordofee qorichiifi meeshaaleen lubbuu baraaruuf gargaaran hospitaalotaaf dhiyaachuu waan hin dandeenyeef akka ta'e eeran. Rooyitarsitti kan dubbatan Dubbii Himaan mootummaa garuu uggurri ka'ame hin jiru, rakkoo Tigraay keessa dhalatuuf dura aantummaan kan gaafatamu TPLF'dha jechuun deebisan. Doktoroonni hospitaala Ayidal Maqalee keessa jiru yeroo wallaansa baqaqsanii yaaluu gaggeessanitti qorichoonni hidda dhiigaan kennamaniifi adoochan waan hin jirreef wallaansa kennuu akka hin dandeenye himan. Hojjetoonni Hospitaala Rifeeraalaa Hayidar keessa hojjetan ibsa baasaniin addaan cituu ibsaa yeroo gara garaatti irra deebiin mudatuufi dhiyeessiin Oksijiinii gahaa dhibuun isaa namoonni wallaanaman akka du'aniif sababa ta'eera jedhan. Wanti ogeeyyiin harkatti ka'atan, qorichoonni antiibaayotikii, qorichoonni dubartoota ciniinsuurra jiraniif akkasumas namoota dhibee sammuu qabaniif barbaachisan bakka hin jirretti hojjechuuf rakkatuu himan. Ogeessonni fayyaa qorichoota yeroon tajaajila isaanii irra darbe akka fayyadamaniifi filannoon jirus isa qofaa ta'uu, akkasumas dhukkubsattoota gargaarsi yeroo atattamaa isaan barbaachisuufis hanga danda'an kunuunsaa akka jiran ibsaniiru. Dabalataanis, gareen wallaansa narvii baqaqsanii yaaluu (neurosurgery) meeshaalee Siitii Iskaaniifi MRI akka hin qabne dubbataniiru. Mootummaan Itoophiyaafi aanga'oonni TPLF meeshaalee wallaansa fayyaaf oolan dabalatee dhiyeessiin meeshaaleen gargaarsaa danqamuu isaatiif tokko isa kaan himatu. Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii gama isaatiin dhiyeenya kana tajaajilawwan fayyaa tokko tokko hir'ina qorichoota barbaachisoo ta'aniin hojii dhaabaniiru jedheera. Waraanicha waliin walqabatees naannoo Tigiraay keessa tajaajilawwan bu'uuraa barbaachisan kan akka ibsaa, bishaan, bilbila, geejjibaafi baankiin ammallee akkuma addaan citanitti jiru. Waraanni dhiiga hedduu dhangalaase bara darbe Sadaasa jalqabarra Tigraay keessatti jalqabee gara naannolee Amaaraafi Affaaritti babal'ate namoota kumaan lakkaa'aman galaafachuun miliyoonaan lakkaa'aman ammoo buqqaaseera. Wal waraansa Itoophiyaa kana keessa qaamoleen jiran hunduu sadarkaa gara garaatti sarbamoota mirgoota namoomaa akka yakka waraanaatti lakkaa'amuu danda'an, sarbamoota seera namoomaa idil-addunyaafi seera baqattootaa raawwachuu isaanii gabaasaaleen dhaabbileen mirgoota namoomaaf quuqamanii ni mul'isa. Waraanni ji'oota 14 ol lakkoofsise kun akka dhaabbatuuf Ameerikaa dabalatee Gamtaan Afrikaa, akkasumas bakka bu'aa Gaanfa Afrikaa Gamtichaa kan ta'an pirezidantiin duraanii Naajeeriyaa Oluusegun Obasaanjoofi michoonni biroon carraqqii taasisanis firii hin godhanne.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: Humnooti isaa Waldiyaa fi Qobboo to'achuu mootummaan Itoophiyaa beeksise

Humnooti mootummaa federaalaa fi naannoolee Amaaraa fi Affaar godina Walloo Kaabaa guutummaatti finciltootarraa bilisa baasuu Tajaajilli Komunikeeshinii Mootummaa Federaalaa beeksise. Kanaanis magaalota ijoo akka Waldiyaa fi Qobboo deebisee to'chuu himeera. Magaalonni kunneen Waxabajjii darbe raayyaan ittisa biyyaa naannoo Tigraay gadi dhiisee bahuu hordofee lola taasifameen ture finciltootaan kan qabaman. Magaalota kanatti dabalataan humnooti mootummaa bakkeewwan Saanqaa, Sirinqaa, Haaraa, Goobbiyyee fi Roobiit jedhaman to'annoo finciltoota Tigraay jala turan deebisee qabachuu Ministirri Tajaajila Komunikeeshinii Dr Laggasaa Tulluu ibsa Sanbata kennaniin himaniiru. Bakkeewwan kunneen kan to'ataman haleellaa Jimaata halkan akkasumas Sanbata ganama walitti fufiinsaan godhameeni jedhan. Loltoota TPLF gara Carcarii fi Allaamaaxaatti baqataa jiran irrattis tarkaanfiin fudhatamaa akka jiru Dr Laggasaan himaniiru. Guyyoota darban haleellaa qilleensarraa magaalaa Allaamaaxaa keessatti raawwatameen namoonni nagaa ajjeefamuu aanga'oonni TPLF himaa jiru. Akka gabaasa TV Tigraayitti haleellaa diroonii fi xiyyaara waraanaan magaalaa Kibba Tigraay Allaamaaxaa keessatti mootummaan Kamisa darbe raawwateen namoonni 28 yoo ajjeefaman, hedduun madaa'uu finciltoonni Tigirayy himan. Suuraalee namoota haleellaa kanaan ajjeefamaniiti jechuun reeffi namoota daandiirraa jiraattotaan yoo funaanamu TV naannichaa agarsiiseera. Mootummaan federaalaa waa'ee haleellaawwan kanaa wanti jedhe jiraachuu baatus, humni qilleensaa Itoophiyaa lola magaalota Waldiyaa fi Qobboo deebisanii to'achuuf godhame keessa qooda qabaachuu Dr Laggasaan himaniiru. Gama kaaniin adda waraanaa Laalibalaatiin humni finciltootaa riphee seenuun Gaashanaa to'achuuf yaali godhe rukutamee, bakkeewwan akka Hamusiit, Istaayish, Ahuntegeny, Dilbi Kulmaskii fi naannawa ishee to'annoo mootummaa jala galuu himan. Ammatti humni mootummaa naannawa Laalibalaati finciltoota qulqulleessuu fi humna magaalaa Saqoxaa fi naannawa ishee buufatee jiru dhabamsiisuuf lolaa akka jirus itti dabaluun himan. Torbee sadi dura MM Abiy Ahimad gara adda waraanaa duuluu hordofee haleellaa humnoonni mootummaan bananiin magaalota naannoo Amaaraa fi Affaar finciltootaan yeroo dheeraaf to'atamanii turan deebisanii to'achuu danda'anii jiru. TPLF magaalotni akka Dasee fi Kombolchaa humnoota mootummaan to'atamuu hordofee, 'tarsiimoof jechaa' magaalota kana gadi dhiisee bahaa akka jiru beeksisee ture. Magaalaa gudditti godina Walloo Kaabaa kan taate Waldiyaa fi magaalaa naannoo Amaaraa daangaa Tigraayitti aantu ishee dhuma kan taate Qobboon kan to'ataman wayita MM Abiy gara Tarkii imalanii jiranittidha. Kora michooma tarkii fi Afrikaa irratti hirmaachuuf Ankaaraa kan jiran MM Abiy, pireezidantii Tarkii Erdogaan waliin wal arganii mari'achuu gama tiwiitarii isaaniin beeksisaniiru. Tarkiin diroonii fi deeggarsa waraanaa kaan mootummaa Itoophiyaaf gochuun irra deddeebiin maqaan dhahama. Waraana Kaaba Itoophiyaa waggaa tokkoo ol lakkoofsise keessatti sarbamni mirgoota namoomaa hedduun qaamolee hundaan raawwatamuu kan hime UN, kunis komiishinii idil-addunyaa walaba ta'een akka qoratamu murteesseera. Itoophiyaan garuu kana kufaa gochuun komiishinii hundaa'u waliin hojjechuuf hayyamamtuu akka hin taanes beeksiftee jirti.


Waraana Itoophiyaa: 'Lubbuu namaa waraana kanaan darbeef yeroo hundaan gadda' - Obbo Getaachaw Radaa

Waraana Kaaba Itoophiyaa waggaa tokko caalaa lakkoofsiseen finciltoonni Tigraay haleellaa xiyyaara nam - maleeyyii(drones) waraanni Itoophiyaa fayyadameen dhiibbaa jala seenuu Dubbii Himaan TPLF amanan. Dubbii Himaan TPLF Obbo Getaachaw Radaa turtii BBC Focus on Africa waliin taasisaniin humnoonni kana dura badii nurratti raawwatan jedhanii himatan ''marsaa biraaf nutti qophaa'aa jiru,'' jechuun himan. Dabalataan, waraana kana keessatti lubbuu lammiilee nagaafi loltootaa darbeef ''yeroo hundaan gadda,'' jechuun, sababa kana dura waamicha nagaa fudhachuu barfataniif himaniiru. Guyyaa Dilbataa Dura Taa'aan TPLF Dr Dabratsiyoon G/Mikaa'el xalayaa Barreessaa Olaanaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii Antooniyoo Gutereezif barreessaniin humnoota isaanii Tigraayitti waamuu himaniiru. Ajaji Dura Taa'aa TPLF kuni waraanni Itoophiyaa booda kana magaalotaafi bakkeewwan hedduu Naannoo Amaaraafi Afaar jala jiraniifi finciltoota harkaa deeffachuu hordofee dhagahame. Murteen TPLF kuni baatii tokko dura gara Finfinnee imalaa isa turaniin faallaatti ofirra deebi'uf dirqamuu isaanii akeeka. Dhaaba TPLF kan mootummaan Itoophiyaa galmee paartii siyaasaa keessaa haqeefi shororkeessaa jedhee galmeesserraa yaada dhihaate irratti ammatti deebiin mootummaa irraa ifatti kenname hin jiru. Finciltoonni Tigraay Naannoo Amaaraafi Afaar seenanii loluu kan eegalan waggaa darbe labsii dhukaasa dhaabuu gam - tokkee waraanni mootummaa labse fudhachuu diduuni. Baatiiwwan afur caalaniifis bakkeewwan to'atan babal'isaa Finfinneetti akka qajeelaniifi mootummaa aangorra jiru akka buqqisuuf jedhan himanii ture. Baatii tokko dura MM Abiy dirree waraanaatti bu'uun waraana kallattiin taliiguu eegaluu isaanii hordofee waraanni mootummaa bakkeewwan deeffachuu eegale. Yeroos TPLF 'tooftaaf' duubatti deebi'aa jiraachuu ibsaa ture. Waraanni Itoophiyaa immoo waraanaan waan ijifatamaniif duubatti deebi'uuf dirqamuu dubbatan. Waraanni mootummaa bakkeewwan yeroo muraasatti deeffachuu isaaf waraana hedduu leenjisuun of cimsuu, akkasumas MM Abiy dirreetti argamuun lolchisuun alatti xiyyaaronni nam- maleeyyii qooda akka qaban xiinxaltonni himu. Dhimma kana irratti gama mootummaa Itoophiyaa ifatti kan dubbatame jiraachuu baatus Dubbii Himaan TPLF haleellaa dirooniin dhiibbaa jala seenuu BBC'tti himaniiru. Ta'us, dirooniin lammiilee nagaas miidhaa jira jechuun waraana mootummaa himatu. ''Humni qilleensaafi diroonii dabalatee lammiiilee nagaa irratti boqonnaa malee haleellaa raawwataa jiru. Qaamoleen alaa waraana kana keessa hirmaataa akka jiran hubataa jirra. ''Hawaasi idil addunyaa tarkaanfii fudhachuuf dirqama qaba,'' jechuun dhiheenya lolli waraana Itoophiyaa jalatti waan itti hammaateef karaa nagaa soquu isaanii BBC irraa gaaffii dhihaateef deebisan. Dhimmuma kana irratti gaazexaa US Niiw Yoork Taayimsitti kan dubbatan ajajoota humnoota Tigraay keessaa tokko kan ta'an Janaraal Tsaadiqaan G/Tinsaa'e sababa dirooniin balaaf akka saaxilaman himan. Obbo Getaachoon biyyootni kanneen akka UAE, Chaayinaafi Iraan mootummaaf diroonii dhiheessaa jiru jechuun himataniiru. Himannaan wal fakkaataa kana dura dhihaataa ture. Dabaluunis, ibsa UN'tti barreeffameen Naannoo Tigraay keessa xiyyaara deeggarsaa malee kan waraanaa akka hin balaliine taasifamuu qaba jechuun waamicha taasisaniiru. Mootummaan haleellaan dirooniis ta'e humna qilleensaa kanneen lola keessa qooda qaban, akkasumas meeshaa waraanaa irratti xiyyeeffate rukutaa akka jiru ibse. Obbo Getaachoon dabalaniis, waraanni Itoophiyaafi Ertiraa daangaa Naannoo Tigraay irratti walitti qabamaa jiru jechuun haleellaan banamuu mala jedhanii yaaddoo akka qaban ibsan. TPLF ibsa UN'tti ergeen humnoonni isaa Tigraayitti akka deebi'an ajaja kan dabarse waldhabdee mootummaa waliin jiru karaa nagaan furuuf karaa saaquufi jedhe. Dabratsiyon xalayaa UN'f barreessan kanaan, "TPLF yaada atattamaan waraana dhaabuu kan mariin itti aanee gaggeeffamu dhiyeesseera," jedhaniiru. TPLF humnoota isaa Amaaraafi Afaaritti bobbaase akka deebisu Ameerikaan kana dura irra deddeebbiin gaafataa turte, garuu TPLF hin fudhanne. Tigraayiin alatti lolli naannolee ollaatti ce'u isaan badiin dabalataa bal'aa ta'e mudateera. Murteen kuni maaliif dursee hin dhufne jedhamanii BBC'n kan gaafataman Obbo Getaachoon sababoota eeran. ''Lubbuu lammiilee nagaa fi loltoota gama kamiinuu jiraniin darbeen yeroo hundaa nan gadda. Balbala karaa nagaa kan cufe nu miti,'' jechuun mootummaa himatani. ''Ummanni keenya tajaajiloota bu'uuraa kanneen akka telekominikeeshinii, ibsaa irraa citeera. Ulaan deeggarsa namoomaa cufameera,'' jechuun hawaasni idil addunyaa furmaata kennuu dhabuu ibsuun komatan. ''Xalayaan kuni salphaadhumatti nagaaf qophii ta'u keenya ifa godhe,'' jechuun himan. Waraanni Itoophiyaa mariin akka furamu yeroo garaagaraatti carraaqqiin taasifamuus ammatti ifatti ija hin godhanne. Ameerikaan kanneen waraana keessaa qooda fudhatan waraana dhaabanii mariitti yoo hin deebine akka qoqqobdu akeekkachisteetti. Waraanni dhaabatee mariin haa eegaluuf immoo humnoonni TPLF Naannoo Amaaraafi Afaar keessaa akka bahan mootummaan Itoophiyaa akka haaldureetti kaa'ee ture. Ta'us, ammatti murtee TPLF irratti gama qondaaltota Itoophiyaa irraa ifatti deebiin kenname hin jiru. Waraana booda kanaan humnoonni mootummaa bakkeewwan Amaaraafi Afaar humnoota TPLF harkaa baasan tarkaanfiin itti aanu fudhatan maal akka ta'u hin beekamu. Waraana Kaaba Itoophiyaan lammiileen miiliyoona 9 ol ta'aniifi naannolee sadii keessa argaman deeggarsi nyaataa akka isaan barbaachisu UN himeera. Deeggarsi namoomaa kanneen balaa kanaan miidhaman bira akka gahuuf immoo waraanni dhaabatee furmaanni gama siyaasaa akka jiraatu waamichi taasifamaa ture. Waraana waggaa tokko ol ture kanaan lammiileen miiliyoonaan lakkaa'aman qe'eerraa yoo buqqa'an kumaatamatti kan lakkaa'aman lubbuu dhabaniiru. Dabalata:


Lammiileen Itoophiyaa fi Eertiraa mootummaa Itoophiyaa deeggaran Naayiroobiitti hiriira bahan

Lammileen Itoophiyaa fi Eertiraa Keeniyaa jiraatan hiriira mormii giddu-seentummaa biyyoota Lixaa balaaleffatu mooraa Imbaasii Itoophiyaa Naayiroobiitti argamutti bahan. Hiriira mormii kanarratti miseensota hawaasa Itoophiyaa fi Eertiraa, akkasumas Waldaa Michummaa Itiyoo-Keeniyaa jedhamutu waliin qopheesse. Waraana Itoophiyaatti itti fufee jiru hordofuun biyyoonni Lixaa dhimma keessoo Itoophiyaa "gidduu seenan" jechuudhaan giddu seentummaan akka hafu kanneen hiriira bahan gaafataniiru. Hiriirri walfakkaataan kutaalee addunyaa gara garaa keessatti amma dura gaggeefamaa ture. Mootummaan Itoophiyaa fi deeggartoonni isaa Ameerikaa dabalatee biyyoonni Lixaa finciltoota Tigraay deeggaru jechuun komachaa turan. Dhimmi waraana Tigraay dhimma keessoo biyyattiiti jechuunis jiddu-seentumman akka hafu gaafatu. Hiriirri kun gara Afrikaatti dhufuun Naayiroobiitti yoo godhamu, hirmaattonni Afrikaa mana maee nageenyaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii keessaa bakka bu’ummaa dhaabbii qabachuu akka qabdu hiriirtonni gaafataniiru. Hiriira kanarratti lammileen biyyoota Sudaan fi Somaaliyaa alaabaa biyya isaanii qabatanii hiriiricha deeggaru agarsiisanille jiru. Saganticharratti kan argaman Keeniyaatti Ambaasaddarri Itoophiya Mallas Alam ’’hawaasni kun dhiibbaa barbaachisa hin taane, qoqqobbii Itoophiyaa fi Eertiraarra kaa’ame dhaabsiisu fi mootummaa Itoophiyaa seera-qabeessan filatameerratti dhiibbaa taasifamu mormuuf ittigaafatamummaa qaba’’ jedhan. Ambaasaddaar Alam miidiyaalee idil-addunyaas qeeqaniiru. ‘’Miidiyaaleen Idil-addunyaa Itoophiyaa jeequuf, kabaja biyyatti dhabsiisuu fi mootummaa maqaa balleessuuf itti gargaaraman,’’ jedhan. Waldaa Michummaa Itiyoo-Keeniyaa bakka bu’uun namni dubbatan akkas jedhan; ’’dhimmi Itoophiyaa dhimma Afrikaa waan ta’eef of kabachisuuf hundi keenya hiriira kanatti dabalamneerra,’’ jedhan. Bakka bu’aan kun dhiibbaan Itoophiyaarra gahu kan Afrikaarra gahuudha jedhan. Lammileen Itoophiyaa hiriira kanarratti hirmaatan ’’biyya keenya kabachiifne jiraachuun dirqama’’ jedhan.


Waa'ee komishinii qindeessituu marii biyyaalessaa qabxiiwwan ijoo beekuu qabdan

Itoophiyaa keessatti dhimmoota biyyaalessaa fi tokkummaa biyyaalessummaa irratti mariin qixa sirrii ta'een akka gaggeeffamuuf qaamni walaba ta'e akka qindeessu hojjetamaa ture. Komishiniin marii biyyaalessaa qindeessuufi haala mijeessu kan haaraa hundaa'e kun dhimmoota biyyaalessaa waggootaaf osoo irratti walii hingalamin jiran isaan ijoo ta'an irratti mariin hundagaleessaa fi hunda hirmaachise akka gaggeeffamuuf kan haala mijeessudha. Manni Maree Bakka Bu'oota Uummataa Roobii kaleessaa Mudde 29, 2021 kan raggaasise ''Komishiniin Qindeessituu Marii Biyyaalessaa Itoophiyaa'' wayita wiixinee labsii ta'ee ba'erraa eegalee dubbii ijoo ta'ee tureera. Waa'ee komishinii kanaa qabxiiwwan ijoo ta'an muraasa. Muudama komishinarootaa Labsiin kun jalqaba wayita ba'u komishinaroota torba akka qabaatutu ibsame, erga Mana Maree Ministeerotaaf dhiyaatee booda lakkofsi komishinarootaa gara 11tti guddate. Labsii jalqabaarratti komishinarri olaanaa fi komishinaroonni kaan Ministeerri nagaa eeruu uummata, dhaabbilee siyaasaa fi dhaabbilee siivilii irraa argate kallattiin Ministira Muummeef kenna kan jedhu ture. Amma garuu eeruun mana maree bakka bu'ootaaf akka dhiyaatutti fooyya'e. Afa-yaa'iin Mana Maree Bakka Bu'ootaa eeruu uummata, paartilee siyaasaa fi dhaabbilee siivilii mana marichaaf dhiyeessuun kaadhimamtoota dhiyeessa. "Sababni isaa eeruu kaadhimamtootaa fudhatee komishinaroota muuduuf aangoo kan qabu Afa-yaa'iidha. Kunis komishinaroonni walaba akka ta'aniif yaadameeti,'' jedha labsiin ragga'e kun. Mirgoota komishinarootaa Labsii kana keewwata 15 irratti akka kaa'ametti komishinaroonni muudaman mirga himatamuu dhabuu qabu. Akkasumas miindaa fi faayidaan komishinarootaa haala qondaaltota mootummaa olaanoof eegamuun qixa eegamaaf. Komishinaroonni hojii komishinichaa keessatti mirgoota akka sagalee kennuu, sanadootaa fi ragaalee barbaachisoo komishinichaa argachuu fi sakatta'uu qabu. Iccitii hojii keessatti argan eeguun ammoo dirqama isaanirra kaa'ameedha. Hojiiwwan komishinichaa Baajati komishinichaa mootummaadhaan kan ramadamu yoo ta'u, seera faayinaansii mootummaarratti hundaa'uun baajatarratti walabummaa guutuun akka jiraatu komishinichi ni mirkaneessa. Manni maree Komishinaroonni miseensa itti ta'an hojiiwwan ijoo komishinichaa kan raawwatu ta'a. Manni maree yaadota mariif ta'an filachuu, yaadota marii koreewwanii fi uumatarraa argaman fudhatee mootummaaf dhiyeessa. Seera ittiin bulmaataa fi qajeeltoowwan komishinchaas bocuun haala bulchiinsa isaa olaantummaan hooggana. Uummata gidduutti garaagarummaan bu'uuraa yoo mudate ka'umsa rakkoo adda baasuun mariin hundagaleessaa fi hunda hirmaachise sadarkaa biyyaatti akka gaggeeffamu gochuuf dirqamaa fi aangoo kan qabu komishinii kana. Yeroo hojii komishinchaa Labsiin kun jalqaba wayita wixineen isaa qophaa'u waggoota lamaaf tura jedhamee kan ture yoo ta'u, boodarra fooyyeffamuun waggaa sadiif akka ture murtaa'e. Garuu akkaataama barbaachisummaa isaatiin turtiinsaa dheerachuu akka danda'uu fi kana gochuufis aangoo kan qabu mana maree bakk bu'ootaa ta'uu komishinichi ibseera. Komshiniin kun waajjirri olaanaan isaa magaalaa Finfinnee ta'ee naannoleerratti ammoo damee ni qabaata. Aangoo komishinichaa Komishinichi mariin biyyaalessaa kanaan dura yeroo garaagaraatti gaggeeffamaa turan sirriitti qorachuun galteewwan argatetti fayyadamuun hojiisaa akka gabbisu himeera. Dhimmoota biyyaalessaa irratti adda addummaan bu'uuraa jiru maal akka ta'e erga adda baasee booda, marii qindeessa. Komishiniin kun mariin sadarkaa garaagaraatti gagageeffamu qindeessuuf bakka buutota ni ramada, akkasumas ammoo komishinaroonni mataansaa marii gaggeessuu danda'u. Dhimmoota irratti mar'ataman, adeemsa marii fi bu'aawwan argaman akkasumas karaawwan ittiin bu'aan marii hojiirra ooluu danda'u irratti gabaasa qaaccessee mootummaa fi uummataaf ibsa. Mootummaan mariin akka gaggeeffamuufi darbees bu'aatti geeddaramee akka hojiitti hiikamu gochuuf aangoo argateera.


Ji’oota sadii hidhaa kan ture Obbo Abrahaa Dastaa hiikame

Turtii mana hidhaa ji’a sadii guutuuf deemuun booda dura ta’aan Paartiin Arenaa Tigraay Obbo Abrahaa Dastaa hidhaatii bahe. Obboleessi Obbo Abrahaa Obbo Tawaldee Dastaa BBCtti akka himanitti, wabii Birrii kuma kudhaniitiin gadhiifame. Obbo Abrahaam Dastaa hidhaatii bahu isaa  ilaalchisuun fuula Feesbuukiirratti, “turtii hidhaa guyyoota 82 booda wabii Birrii kuma 10tiin hiikameera,” jedhe. Obbo Tawaldeen obboleessi isaa Obbo Abrahaa mana hidhaa Maa’ikelaawwii Finfinneetti argamu keessatti hidhamee akka ture BBCtti himeera. “Haala yeroo ammaa jiru ilaalcha keessa galchuun natti fakkaata kanan wabii Birrii kuma 10niin hiikameef.  Fulbaana 20 hidhamee booda turtii ji’oota sadiitti siquun booda hidhaatii bahe.” Ji’oota dura, baatii Waxabajjii keessa Tigraay irraa gara magaalaa Finfinnee dhufuun hoteela kireeffatee jiru keessaa humnoota nageenyaatiin to’annoo jala akka oole maatiin isaafi Paartiin Arenaa BBCf ibsaniiru. Obbo Abrhaan hoteela naannawaa Arat Kiilootti argamu keessaa poolisoota lamaafi namoota tikaa uffata sivilii uffatan biroo waliin yeroo to’atametti, meeshaa seeraan alaa akka qabate poolisiin itti himuu isaa miseensi maatii BBCf ibsanii turan. Obbo Abrahaan aanga’oota bulchiinsa yeroo naannoo Tigraay keessaa tokko kan ture yoo ta’u, meeshaa bulchiisni yeroo Tigraay hidhachiise qabaachuu himu maatiin. Obbo Abrahaan meeshicha kan kenneef bulchiinsa yeroo Tigraay ta’uu poolisiif ibsuurrayyu darbee, sanada isaa waliin qaamolee nageenyaatti akka kenneefi poolisiinis sanadicharratti akka mallatteessee ture miseensi maatii dubbatanii ture. Poolisiin sababa maaliitii Obbo Abrahaa Dastaa to’annoo jala akka oolfaman ifatti kan jedhe jiraachuu baatus, maatiin Obbo Abrahaa BBCn dubbise garuu meeshaa seeraan alaa qabateera jechuun himanni irratti banamuu isaa ibsanii turan. Obbo Abrahaa Dastaa yeroo Tigraay keessatti waraanni jalqabetti bulchiisa yeroo Ministira Muummee Abiy Ahmad (PhD) tiin hundeeffame keessatti hogganaa Biiroo Dhimma Hojjetaafi Hawaasummaa ta’uun ji’oota ja’af kan hojjete yoo ta’u, humnoonni mootummaa yeroo Tigraay keessaa bahanitti gara Finfinnee deemuun isaa ni yaadatama. Obbo Abrahaan Finfinnee keessatti hidhaa jumlaa dhalattoota  Tigraay irratti gaggeeffamaa jiru miidiyaa hawaasummaa isaarratti mormii isaa ibsachaa akka ture ni yaadatama. Obbo Abrahaam filannoo A L I bara 2007  dursee Adoolessa 2006 yeroo bulchiinsa ADWUI keessatti Ginbota 7 fi Paartii Damhaat jehamu waliin hariiroo qaba jechuun waggoota lamaaf hidhaarra ture.


Waraan Itoophiyaa: Dursaan TPLF humnoonni Tigraay naannolee ollaa keessaa gara daangaatti akka deebiyan ajajuu himan

Dursaan Adda Bilisa Baasaa Ummata Tigraay (TPLF) Dabretsiyon Gabremikaa'el (PhD) xalayaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii (UN)f barreessaniin humnoota isaanii Tigraayiin ala jiran akka bahaniif ajajuu ibsan. "Gareewwan Waraana Tigraay daangaawwan Tigraayiin ala jiran gara daangaatti akka deebiyan amuma hojiitti hiikamu ajajeera," jedhan. TPLF murtee kana kan fudhateefis waldhabdee mootummaa waliin jiru karaa nagaan furuuf karaa saaquuf jedhan. Dabretsiyon xalayaa UNf barreessan kanaan,  "TPLF yaada atattamaan waraana dhaabuu kan mariin itti aanee gaggeeffamu dhiyeesseera," jedhan. Hawaasni addunyaa sagalee guutuun akka naannolee ollaa keessaa baanuuf nu gaafachuu isaa dhageenyeera kan jedhan dursaa TPLF, mootummaan Itoophiyaas gaaffii wal fakkaatu dhiyeessuu himu. Ummanni Tigraay beelaafi haleellaa diroonii dabalatee rakkoo hamaa hin dubbatamnee keessa jiraachuu xalayaa isaanii kanaan ibsaniiru Dabretsiyon. Ejjennoon finciltoota TLF kun kan dhaga'ame torbanoota muraasa darban keessa bakkawwa baatii Adoolessaa as naannolee Amaaraafi Affaar keessaa finciltootaan qabamanii turan humnoonni mootummaa federaalaa harkatti deebifachuu horofeeti. Magaalaa seena-qabeettii Laalibalaa ammas deebifachuu dabalatee humnoonni mootummaa magaalota gurguddoo Amaraafi Affaar harka finciltootaa turan hunda  tibbana deebifachuun dhagahameera. Haata'u malee, "humnoonni keenya ammallee cimoofi kan hin mo'atamnedha" kan jedhan Dabretsiyon, waraanaan mo'atamuu wakkataniiru. Manni Maree Nageenyaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii (UN) har'a dhimma deeggarsa namoomaa Kaaba Itoophiyaa irratti ni mari'ata jedhamee eegamaa jira. Miseensonni manni maricha ajandaa 'Any Other Business' ykn ammoo 'dhimmoota kaan' jedhu jalatti waa'ee Itoophiyaa keessa jirurratti mari'atu. Mariin kun akka gaggeeffamuuf gaaffii kan dhiyeessan Istoniyaa, Firaans, Aayarlaand, Noorweey, UK fi Ameerikaa yoo ta'an, barreessaa olaanaa UN jalatti qindeessaa gargaarsa namoomaa kan ta'an Maartiin Giriifiiz mana marichaaf ibsa ni kennu jedhamee eegama. Akkaataan gargaarsi namoomaa naannolee waraanaan miidhaman keessatti kennamaa jiru xiyyeeffannaa ijoo marichaa ta'uu akka hin oolle gabaasaaleen ni mul'isu. Akka UN jedhutti, naannolee Amaaraa, Affaar fi Tigraay keessatti namoonni miliyoona 9.4 ta'an deeggarsa namoomaa barbaadu. Miseensonni mana maricha sarbama mirgoota namoomaa waraana Kaaba Itoophiyaan wal qabatee raawwatamaa jira jedhamu irrattis yaaddoo qaban akka ibsan eegama. Walgahiin kun Manni Maree Mirgoota Namoomaa UN Jimaata darbe sarbamoota mirgoota namoomaa waraana keessatti qaamolee maraan raawwataman qorachuuf komiishiniin idil-addunyaa walaba ta'e akka hundaa'u murteessuu isaa booda taa'ama. Itoophiyaan murtee kana akka hin fudhannee fi komiishinii hundaa'u waliinis akka hin hojjenne beeksifteetti. Torban darbe humnoonni mootummaa magaalota ijoo dhiyeenya daangaa Tigraayitti argaman akka Waldiyaa fi Qobboo dabalatee guutummaa Godina Walloo Kaabaa deebisee to'achuu mootummaan beeksisee jira.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: 'TPLF mariif fedhii akka qaban ibsaniiru, mootummaa irraas kana eegna'

Waamichi dhukaasa dhaabuu TPLFn dhihaate waraana waggaa tokko oliif adeemaa ture dhaabanii adeemsa siyaasaa eegaluuf akka carraatti ilaalamuu qaba jedhan Gaanfa Afrikaatti ergamaan addaa US Jeefrii Feltimaan. Dura Taa'aan TPLF Dilbata darbe xalayaa Barreessaa Olaanaa UNf barreessaniin humnoota isaanii Tigraayitti akka deebi'an ajajuufi kunis waldhabdee mootummaa waliin jiru karaa nagaan furuuf karaa saaquuf jedhaniiru. Mootummaan Itoophiyaa gama isaatiin, TPLF naannolee lamaan keessaa kan bahe mo'ameeti, akka waan nagaaf jedhee murteessee addunyaa dogongorsaa jira jechuun hime. Gaafa Roobii Dubbii Himaan mootummaa TPLF, "sadarkaa lammata tokkummaafi birmadummaa Itoophiyaaf yaaddoo hintaanerra hanga gahutti Raayyaan Ittisaa tarkaanfii barbaachisaa kamiyyuu ni fudhata," jedhaniiru. Jeefrii Feltimaan dhihoo ergamaan addaa Gamtaa Afrikaa Itoophiyaa waan daawwataniif yeroo sanatti mootummaan ejjennoo walfakkaataa qabu dhiheessuuf carraa gaariidha jedhan. Torbanoota muraasa darbe waraana gaggeesseen bakkeewwan Naannoo Amaaraafi Afaaritti qabamanii turan kan deeffate mootummaan si'achi tarkaanfiin fudhatuuf hedu ifa miti. Qaamoleen garaa garaa garuu waraanni dhaabatee waldhibdeen mariin akka furamu dhiibbaa gochuu itti fufaniiru. Baatii tokko dura MM Abiy yeroo dirree waraanaatti imalan kaayyoon isaanii finciltoota Amaaraafi Afaariitii baasuudha jechuun Feeltimaan dubbatanii turan. Garuu, galma ga'u isaanii irratti shaqqii qaban waliin ibsan. Ta'us, MM Abiy waraana kallattiin taliiguun torban muraasa keessa bakkeewwan finciltoonni Tigraay Amaaraafi Afaar keessa to'atan gadhiisisuu danda'aniiru. TPLF garuu 'tooftaaf' gadhiisuu hima. Baatiiwwan muraasa darbaniif furmaanni akka argamu biyyoota garaa garaatti imalaa carraaqqii kan taasisaa jiran qondaalli kuni dhukaasa dhaabuuf amma haalli mijataa jira jedhan. ''Mootummaan humnoonni Tigraay naannolee ollaa keessaa bahanii Tigraayitti akka deebi'an barbaada. Kun amma ta'eera. Nuti akka Yunaayitid Isteetitti waamichi keenya humnoonni TPLF naannolee ollaatti lolicha akka hin babal'isne kan jedhu ture. Kuni amma ta'eera. ''Fedhiin keenya jalqabaafi kan mootummaa Itoophiyaa amma raawwateera,'' jechuun sagantaa BBC Focus on Africa jedhuuf dubbatan. Biyyoonniifi dhaabbileen garaagaraa qaamoleen lola keessa jiran dhukaasa dhaabanii mariitti akka deebi'an irra deddebbiin waamichaafi dhiibbaa taasisaniis ammatti ija hin godhanne. Mootummaan Itoophiyaa yeroo dhihootti dhimma biyyaarratti marii biyyaalessaa qaamolee garaagaraa hammate taasisuuf qophiirra akka jiru beeksiseera. Ta'us, qaamoleen qabsoo waraanaa irratti qooda fudhataa jiran irrati hirmaachuun isaanii ammatti hin beekamu. ''Osoo waraanni itti fufuu marii biyyaalessaa hunda hammateefi amanamaa ta'e gochuun hin dandeessu. ''Fedhiin marii biyyaalessaa gaggeessuu MM Abiy qabaniifi humnoonni TPLF naannolee ollaa keessaa bahuun dirree waraanaa irraa waliigaltee siyaasaatti adeemuuf carraa uuma,'' jechuun kunis fedhii ji'ootaaf eegaa turredha jedhan. Gaafa Kibxataa miidiyaaleef ibsa kan kennan Dubbii Himtuun MM Abiy Ahimad Billanee Siyyuum erga mootummaan Naannoolee Amaaraafi Afaar keessaa finciltoota baasee booda tarkaanfii fudhatu hin dubbanne. Duulli kun erga xumuramee booda tarkaanfiin mootummaa itti aanu maal ta'a kan jedhuuf dursa duulli kun erga xummuramee booda akka ifa ta'u himan. Eegasii Ministir Di'eetaan Ministeera Dhimma Alaa Itoophiyaa Ambaasaaddar Rediwaan Huseen mootummaan ammaan achi TPLF adamsuuf Tigraay keessa ''duula waraanaa bal'aa gaggeessuuf fedhii hin qabu,'' jedhaniiru. Gaanfa Afrikaatti ergamaan addaa US Jefrii Feltimaan waraana Kaaba biyyattiif waraanni furmaata miti, yoo siyaasa ta'e malee jechuun himu. ''Lolichaaf furmaanni waraanaa hin jiru. Ummanni Tigraay miiliyoona 6 - 7 ta'u ummata Itoophiyaa keessaa xiqqaas ta'u tokko ta'un naannoo isaanii kabachiisuuf loluu malu. ''Lubbuun waraana kanaan darbe olaanaadha. Tigraay qofaatti miti, ummata Amaaraafi Afaariif dabalatee jechuudha. ''Gatiin waraanaaf baasiin mootummaan baase olaanaadha. Mootummaafi humnoota Tigraay, michuu isaanii dabalatee nageenya Itoophiyaaf jedhanii adeemsa siyaasaatti akka ce'an gaafanna,'' jedhan. Waraanni Kaaba Itoophiyaa kan ummata miiliyoona 110 caalaa qabduufi biyyoota Afrikaa keessaa baay'ina ummataan lammaffaa taatetti waggaa tokko oliif adeemsifamaa jiru biyyoota ollaas yaaddesseera. ''Waraana Kaaba biyyattiirratti mootummaan xiyyeeffachuun isaa bakkeewwan biroo biyyattiitti rakkoo nageenyaa uumamu furmaata akka hin arganne taasiseera. ''Komiiwwan siyaasaa ka'an akka furmaata hin arganne taasiseera. Nageenya Itoophiyaa kabachiisuuf mootummaan waraana akka dhaabu waamicha dhiheessina,'' jechuun himan. Gaanfa Afrikaatti ergamaan addaa Gamtaa Afrikaa Oliseguun Obasaanjo guyyoota muraasa keessa Itoophiyaa akka daawwatan qondaalli Ameerikaa kuni BBC'tti himaniiru. Yeroo kanattis mootummaan mariitti deebi'u isaa ibsuuf carraa gaariidha jechuun dubbatan. ''Gama TPLF xalayaan gara UN'tti barraa'e jira. Mootummaa irraas kanaan kan walfakkaatuu fi ergamaan addaa Gamtaa Afrikaa gara marii dhukaasa dhaabuu waliigalteerratti hundaa'etti geessu eeyyamu arguu barbaanna,'' jedhan. Qondaaltonni US Tarkiin Itoophiyaaf diroonii kennuun waraanarratti akka itti fayyadamtu gooteetti jechuun himatanii, mufii qaban ibsaniiru. Maddeen dhimma kanatti dhiyeenyaan hordofan lama  irraa odeeffadhe jechuun Rooyitarsi akka gabaasetti mootummaan Itoophiyaa dirooniiwwan Tarkii waraana Kaaba biyyattiirratti itti fayyadamuu ragaan mul'isu jira. Bittaa fi gurgurtaa diroonii Itoophiyaa fi Tarkii gidduutti raawwatu kun ''sarbama mirga namoomaa'' kan hammeessuudha yaaddoo jedhu ibseera mootummaan US. Qondaalli warra lixaa tokko adeemsi kun dhorkaa meeshaalee waraanaa US akka Finfinnee hin seenneef keesseen kan waldhiituudha jedhan. Dubbi himaan Ministeera Haajaa Alaa US akka ibsanitti Gaanfa Afrikaatti ergamaan addaa Jefrii Feltimaan tibbana wayita Tarkii daawwatanii turanitti dhimma kana kaasaniiru. ''Diroonii waraanaa Itoophiyaa keessatti hojiirra olaa tureera gabaasa jedhu akka dhimma ijootti kaasuu fi kanaanis lammiileen dararamuu ibsaniiru,'' jedhan. Qondaalli Olaanaan Tarkii US walga'ii muraasa irratti mufii qabdu ibsuu himan, gama mootummaa Itoophiyaan hanga yoonaa wanti jedhame hin jiru. Biyyoota Afrikaa, Awurooppaa fi Eeshiyaatti diroonii waraanaa gurguruun kan beekamtu Tarkiin, Afrikaan akka nagaa hin qabaanne gochaa jirti himata jedhu kuffisteetti. Inumaa nagaan Itoophiyaa keessa akka jiraatuuf qaamoleen walitti bu'an hunda waliin akka quba walqabdu himti. Finciltoonni Tigraay haleellaa diroonii mootummaan lola keessa fayyadame isaan hubuu qondaalli waraanaa finciltoota Tigraay Janaraal Tsaadiqaan G/Tinsaay BBC'tti himaniiru. Keessumaa daandii dheeraafi lafa baldhaaf keessatti konkolaattootni isaanii dhiyeessiif yoo bobba'an haleellaa dirooniif saaxilamoo ta'ufi dirooniiwwan sarara dhiyeessii isaaniirratti dhiibbaa uumuu amananiiru. Waraana Kaaba Itoophiyaan lammiileen miiliyoona 9 ol ta'aniifi naannolee sadii keessa argaman deeggarsi nyaataa akka isaan barbaachisu UN himeera. Waraana waggaa tokko ol ture kanaan lammiileen miiliyoonaan lakkaa'aman qe'eerraa yoo buqqa'an kumaatamatti kan lakkaa'aman lubbuu dhabaniiru.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: 'Finciltoota TPLF'n kanneen gudeedaman keessaa dubartoonni ulfaa jiru’

Haati umriin isaanii waggaa 50 tahu, ilma ganna 16 qabu. Mucaa akka qaroo ija isaaniitti kunuunsan waan gaarii irraan gahuuf dhama’u ture. Magaalaa Shawaa Roobiititti mana namaa naanna’anii biddeen tolchaafi hojii humnaa hojjetaati jiraatu ture. Haati kuni amma lubbuudhaan hin jiran, ilma isaanii mararfatanis dhiisanii godaananiiru. Akkaataan du’a isaanii garuu namoota baayyee gaddisiiseera. Yeroo finciltoonni TPLF magaalaa Shawaa Roobiit to’atanitti ture gochaan du’a akka filatan isaan taasise kan irratti raawwate. Finciltoonni magaalattii to’achuu jala yeroo gahan jiraattonni baay'ee, ofiifi maatii isaanii oolchuuf gara iddoowwan nagaadha jedhanitti baqataniiru. Kanneen iddoo baqannaa hin qabne immoo achumatti hafaniiru. Haati kuni mana ilmasaanii waliin kireeffatan keessa qofaatti hafaniiru. Gaafa Sadaasa 11 A.L.I magaalattiin to’annoo finciltoota TPLF jala galte. Isa booda guyyoota 11'f, jechuunis hamma mootummaan magaalattii to’atutti maaltu akka adeemsifamaa ture namni beeku hin turre. Bakka bu’aan poolisii magaalattii Koomaandar Ahimad Mahaammad haati dafqaan bulan, gudeeddiin gareedhaan irratti raawwatamnaan of ajjeesuu isaanii kan dhagahan magaalattii keessatti haleellaa dubartoota irratti raawwatame ilaalchisee yeroo odeeffannoo funaanan tahuu BBC'tti himaniiru Akka poolisiin jedhutti finciltoonni kunneen haadha kana kan gudeedan ilma isaanii ganna 16 kutaa biraa keessatti itti cufaniiti. ‘’Finciltoonni jaha tahan haleellaa kana erga raawwataniin booda, fuula ilma koo akkamiinan ilaala? Ilmi koos akkamiin natti baha? Jedhanii funyoo furgaasanii lubbuu isaanii ofiin dabarsaniiru,’’ jedhan Komaandar Ahimad odeeffannoo jiraattota naannoo fi ilma isaaniirraa arganne jedhan eeruun. Bakka awwaalcha Musliimaa magaalattiittis sirni awwaalcha isaanii raawwateera jedhan Komaandarichi. ‘’Ilma isaanii itti rakkatanii guddisanis namni tolaa tokko isa jiraachisaa jira,’’ jedhan. Haleellaa wal-fakkaataa gandoota biroo keessattis raawwateera kan jedhan komaandarichi, odeeffannoo dabalataa walitti qabaa akka jiran BBC'tti himaniiru. Waraana bara darbe Tigraayitti eegalee gara naannolee Amaaraafi Affaaritti babal’ate hordofee humnoota wal-waraananiin dubartoota irratti gudeeddiifi qoccollaan saalaa qaqqabuu gabaafamaa tureera. Naannoo Amaaraatti kanneen gudeeddiin irratti raawwate keessaa daa’imman waggaa 18 gad jiran akka keessatti argaman odeeffannoon naannichaa ni agarsiisa. Itti gaafatamtuun Dhimma Dubartootaa, Daa’mmaniifi Dargaggootaa Aadde Asnaaquu Darrasa, naannolee finciltoonni TPLF to’atanii turanitti, ’’gochaan gudeeddii suukaneessaa,’’ raawwatamuuu BBC'tti himaniiru. Waajjirichi iddoowwan muraasa godinaalee sadii keessatti naanna’uun qorannoo taasisuu kan himan itti gaafatamtuun kuni ‘’dubartoonni baay'ee gudeeddii irratti raawwateen lubbuu ofii baasaniiru, miidhaan qaamaafi xiinsammuus irra gaheera,’’ jechuun ibsu. Qorannoon kuni dhuma baatii Onkololeessaa irratti kan adeemsifame yoo tahu Kaaba Goondar Dabaarqiifi Daabaatitti, Kibba Gondar Taachi Gaayintiifi Laayi Gaayintiifi Nifaas Mawucaa, akkasumas Kaaba Shawaa iddoowwan muraasatti haleellaa saalaa dubartoota irratti raawwate ilaaleera jedhan. Naannolee kanatti qofa dubartoonni 147 gudeeddiin akka irratti raawwateeefi kanneen 116 tahan qaamaan argatanii dubbisuu Aadde Asnaaquun dubbbatu. Kanneen keessaa 19, ijoollee umriin isaanii waggaa 18 gadi tahan tahus ibsaniiru. Haleellaan kuni dubartoota waggaa 12 hanga 80 tahanirratti raawwatamuu qorannoo taasisaniin baruu akka danda’an himaniiru. Odeeffannoo dabalataa namoota gudeeddiin irra gahe argachuun gama nageenyaa fi namuusa fayyaatiin rakkisaa akka tahe himuun dubartoonni haleellaa irratti raawwate lakkoofsi isaanii kana caaluu akka danda’u eeraniiru. Naannolee haleellaan saalaa itti gabaafame keeessaa tokko magaalaa Nifaas Mawucaadha. Finciltoonni TPLF magaalattii gaafa Hagayya 06/2013 A.L.I kan galan yoo tahu torbee tokkoof achi turaniiru. Kantiibaan bulchiinsa magaalattii Obbo Mulaawu Xeenaawu BBCtti akka himanitti, Nifaas Mawucaa qofatti dubartoonni 73 gudeeddiin irratti raawwateera. Kanneen keessaas afur haadholiifi lama immoo dubartoota ulfaati. ‘’Kunneen akka gudeedaman warra odeeffannoo kennani dha,’’ kan jedhan kantibichi of kan dhoksan gatii jiraataniif lakkoofsi kuni dabaluu danda’a jedhaniiru. Dubartoota gabaasan 73 keessaa 28  hospitaala Baahirdaar Falagee Hiwoot, jedhamutti yaalii xiinsammuu akka argatan taasifamuu kan himan Obbo Mulaawu, dhalattoota Amaaraa biyya alaa jiran waliin tahuun miidhaa irra gaherraa akka bayyanatan hojjetamaaa jira jedhan. Warreen haleellaan irra gahe keessaa ‘’qorannoo taasifameen lama vaayirasiin HIV kan irratti argame yoo tahu, tokko immoo dhukkuba sammuuf saaxilamteetti,’’ jedhaniiru. Baatii darbe keessa gabaasa Aministii Intarnaashinaal baaseen magaaluma kanatti dubartoonni 16 humnoota TPLF’n gudeedamuu himeera. Kanneen keessaas 14 gareedhaan akka gudeedaman ibsee ture dhaabbatichi Aanaa Maqeet jedhamuttis akkasuma gochaan gudeeddii raawwatamuu maddeen hospitaalaa himaniiru. Aanichatti hogganaa hospitaala Fallaaqiit kan tahan Obbo Yibalxaal Geetaa naannicha mootummaan erga to’atee booda dubartoonni yakki gudeeddii irra gahe hospitaalichatti yaalamuu himaniiru. ‘’Dubartoonni saddeet gudeeddiin irra gahee hospitaala kanatti yaaliin taasifameeraafi,’’ kan jedhan Obbo Yibalxaal, aanaadhuma kanatti, ’’dubartoonni sadii yakki gudeedamuu erga irra gaheen booda of ajjeesaniiru,’’ jedhan. Dubartoonni umrii garagaraa keessa jiran haleellaa kanaaf saaxilamaniiru jechuun, ‘’haati warraa lubaa [monoksee]’’ otoo hin hafiin gudeedamaniiru jedhan Obbo Yibalxaal. Obbo Yibalxaal, ‘’odeeffannoo hanga yoonaa qabnuun aanichatti dubartoonni 32 yakki gudeeddii irra gaheera. Lakkoofsi garuu kana caaluu mala jedhaniiru. TPLF haleellaa loltoonnisaa raawwataniiru jedhamerratti ibsi ifatti kenne jiraachuu baatus gabaasa Aministiin kana dura baase irratti garuu gaaffii akka qabuufi dhimmichi qaama walabaan akka qoratamu himeera. Aadde Asnaaquun dubartoonni haleellaan irra gahe miidhaa qaamaafi xiinsammuu hamaaf saaxilamanii akka isaan argatan himu. Qorannoo isaaniin dubartoota 147 haleellaan irra gahe keessaa 21 rakkoon itti hammaannaan hospitaala galuu isaanii itti gaafatamtuun kuni himaniiru. Kanneen keessaa 18 yaaliin taasifameefi wiirtuu fayyaa naannoo isaanii jirutti hordoffii akka taasisaniif ergamaniiru. Daa’imman miidhama qaamaa hamaa taheef saaxilaman dabalatee dubartoonni shan garuu ammallee Hospitaala Falagee Hiwoot, Bahaardaaritti wal’aansa hordofaa jiru jechuun Aadde Asnaaquun BBC'tti himaniiru. Warreen fistuullaadhaaf saaxilaman keessaa immoo daa’imni gudeedamte tokko akka jirtu himu. ‘’Odeeffanno gahaa hin arganneef malee ulfa hin barbaachifneefi dhukkuba daddarbaaf kan saaxilaman jiraachuus dhageenyeerra,’’ jedhan. Dubartoonni fiistullaadhaaf saaxilaman fincaaniifi bobbaa isaanii to’achuu hin danda’an. Kunis gudeedamuufi ijoollummaatiin da’uufaan mudachuu danda’a. Dubartoonni baayyee ijoollee, maatiifi abbaa warraa isaanii duratti gatii gudeedamaniif miidhaan xiinsammuu guddaa akka tahu ibsaniiru. Waraana kaaba Itoophiyaatiin lammiilee balaaf saaxilamaniif deeggarsa dhiyeessuun ala dubartoota haleellaan irra gaheef xiyyeeffannoon gahaa kan laatame hin fakkaatu. Aadde Asnaaquun naannolee kanatti dhaabbileen fayyaa finciltootaan waan barbadaa’aniif dubartoota kunneeniif yerootti qaqqabuun hin danda’amne. Haa tahu malee, naannoleen kunneen mootummaan deebisanii gaafa to’ataman dubartoota gara dhaabota fayyaa geeffaman 116 keessaa 114 kan tahaniif leenjiin guyyaa sadii hanga shanii tahu kennameeraafi. Kana malees ogeessota isaanitti dhiyoo jiraniin deeggarsi xiinsammuu akka godhamuufi, ‘’yeroodhaaf dhaabbileen fayyaa hojii kana akka raawwatan xiyyeeffannoon hojjenna,’’ jechuun dubbataniiru. Dubartoonni haleellaa saalaan dabalata kanneen qabeenyi isaanii jalaa saamame akka jiran kaasuun deeggarsi qarshii fi kaan taasifamuu himaniiru.


Luboonni Kaatolikii Itoophiyaa lammiilee waraanaan miidhamaniif miiliyoona $2 walitti qabuuf

Gumiin luboota bataskaana kaatooliikii Itoophiyaa deeggarsa namoota waraana Kaaba Itoophiyaattii miidhamaniif kan oolu doolaara miiliyoona lama akka walitti qabuuf jiran beeksiise. Gumiin 'The Catholic Bishops' Conference of Ethiopia (CBCE)' maallaqicha batasikaanoota biraa, dhaabbilee Kaatolikiifi hordoftoota amantichaa irraa waliitti qabuuf karoorfachu ibse. Ibsa toora bataskaanittii ta'e 'Vatican New' jedhuurratti baheen akka ibsameetti, maallaqni walitti qabamu kunis namoota sababii waraanaatiin miidhamaniif kan olfamuudha. Gumiin luboota Kaatoliikii Itoophiyaa tibbana jidduugala Magaalaa Moojootti argamuutti gaggeeffateen, xiyyeeffannoo inni guddaan waa'ee waraanaa Itoophiyaa akka ture ibseera. Dhiheenya kanas ayyaana Gannoo Sanbata darbe kabajame ilaalchisuun haasaa kan taasisan dureen bataskaana kanaa Abuna Firaansiis waraana addunyaa guutuutti miidhaa qaqqabsiisaa jiru akka dhaabbatuuf waamicha taasisanii ture. Erga waraanni kaaba Itoophiyaatti mudatee asiis Abuna Firaansiis akkasumas bataskaanni Kaatolikii Itoophiyaa yeroo garaa garaatti walitti bu'iinsicha akka dhaabbatuuf gaafataniiru. Ammas gareewwan walitti bu'insa keessatti hirmaataa jira gara mariitti akka dhufaniif gaafataniiru luboonni kunneen. ''Waraannii balleessaadha. Lubbuufi qabeenyaa balleessa. Hawaasa qooda. Badiinsa diinagdee, namoomaa fi hawaasaa waraanni Itoophiyaa qaqqabsiisaa jirus argaa jirra'' jedhan luboonni kunneen. Sababii waraana kanaatiin hedduun lubbuusaanii dhabuun, dubartoonni gudeedamuun, lammiileen qe'eesaanii irraa buqqaafamuun, walitti dhufeenyi hawaasummaa fikanneen hidhaaf saaxilaman jiraachunsaanii akka isaan gaddisiisee himan. ''Itoophiyaadhaaf kadhataa jirra'' kan jedhan luboonni kunneen, ''kanneen beela'an, kan buqqaa'an, biyyattii, kanneen hidhamaniifi hoggantoota biyyaatiif kadhannaatu barbaachisa,'' jedhan. Biyyatiitti nagaan akka bu'uuf qaamooleen waraanicha keessatti himaatan gara mariitti akka dhufaniif akkasumas walitti dhufeenyi hawaasaa akka deebii'uuf bataskaana dabalee lammiileen hundinu kan gaheesaanii akka bahan gaafataniiru. Maallaqa amma karoorfatan kana waliitti qabuun alattis karaa biraatinis kanneen waraanaan miidhamaniif deeggarsa taasisuu kan itti fufan ta'u dabaluun himaniiru. Phaaphaasiin bataskaana Kaatoolikii Abuna Firaansiis yeroo garaa garaatti waraanaa Kaaba Itoophiyaatti gaggeeffamu karaa nagaatiin akka hiikamuuf waamicha taasisaa turan. Waraana ammaan tana waggaafi baatiiwwan sadii ol lakkoofsiise kanaanis kanneen miiliyoona kudhaniitti dhiyaatan deeggarsa namoomaa kan barbachisu ta'u dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii kan ibsan yoo ta'u, kanaaf ammoo hir'inni maallaqaa mudachu beeksiisuun ni yaadatama.


Jiraattonni Waldiyaa to'annoo TPLF jala wayita turan waan argan maal himu?

Magaalaan Godina Walloo Kaabaa taatee Waldiyaa yeroo TPLF jala galte baatii Hagayyaa kaasee deeggarsa omaa akka hin arganne jiraattonni BBC'tti himan. Tajaajilli bilbilaafi intarneetii waan adda citeef, dhaabbileen fayyaa fi daldalaa hojii waan dhaabaniif jiraattonni maal keessa akka turan hin beekamu ture. Kanaan kan ka'ee maatiiwwan rakkoo cimaa attamii keessaa akka turan beekamaadha. Jireenyi magaalattii maal fakkaata ture? Magaalaan Waldiyaa erga finciltoota TPLF jala galtee booda hidhattoota malee jiraattoonni baayyinaan socho'aa hin turre. Tajaajilli komunikeeshinii waan adda citeef nageenya firaas ta'e waa'ee kaanii dhagahaa hin turre. Saamichaafi mancaatiin qabeenyaa dhuunfaa fi mootummaa guyyaa guyyaan kan raawwatamu ta'u jiraattonni ni himu. ''Birri shanuu hin dhiisan. Bilbila waan fudhataniif qabatanii hin socho'an ture namoonni. Waan nama arrabsaniifu namoonni manaa hin bahan ture,'' jedhu jiraataan Nuuruuhuseen Ahimad. Eddoo Piyaasaa jedhamurratti namoonni tokkofi lamaa ni argamu ture. Tajaajilli baankii waan hinturreef maallaqa argachuu baattulleen, hawaasni kan qabu walitti buusuun nyaachaafi dhugaa ture. Hojii mukaa hojjataa kan ture Nuuruuhuseen galii hojiisaa irraa argatuun maatiisaa gargaaraa akka ture hima. Innis qaama miidhamaa yoo ta'an, haatiisaa sukkaara dhukkubsataa turan. Qoricha waliif kennuu Haatiisaanii qoricha fudhataa turan dhabuun akka rakkatan himu. ''Haatii keenya ijaa waaqaatiif lubbuun turan,'' jedha Nuruuhuseen. Booda keessa garuu namoonni dhukkuba walfakkaataa qabaniifi qoricha baatii baayyeef bitatanii qaban kennuuf jalqabu hima. Jiraataan magaalattii biroon Obbo Isheetuu Asaffaa gama isaanitiin dhukkubsataan sukkaaraa qofaasaa jiraataa ture tokko du'ee guyyoota lamaan booda akka argame dubbatu. ''Bilbilli waan hinturreefu namoota waammachuu hin dandeenye ture.  Kansaa   waanan beekuuf malee kaanis qoricha dhabuun kan du'an jiraachu danda'u,'' jedha. Baatii Fulbaanaa keessa BBC dubbisee kan ture Ittigaafatamtuun qajeelcha fayyaa Godina fayyaa Walloo Kaabaa Aaddee Salaamaawiiti Ayaaleewu Waldiyaa dabalatee godinichatti dhukkubsattoonni sukaaraa kuma 18 fi fayyadamtoonni qoricha HIV/ADIS kuma 20 ol akkasumas wallaanamtoonni TB 1145 jiraachu ibsanii turan. Hir'ina qorichaafi nyaataatiin alattis dhiibbaan xin-sammuu ture salphaa akka hinturre dubbata Nuuruuhuseen. ''Kan hanga har'a nu tursiisees waliif yaaduu ummataati,'' jedha. Hojii konkolaachisummaa kan hojjatu Isheetuun buddeena waliin qooduun hanga har'aa gahu dubbata. ''Ana dabalatee namoonni baayyee waan baatii lama caalu mana keessaa hin qabaatu,'' kan jedhu Isheetuun, finciltoonni TPLF shaqata galu dhorkaa waan turaniif yeroo cimaa dabarsu hima. Shaqannii argamus gatiin baayyee dabalu dubbatu jiraatoonni. Fakkeenyaaf soogiiddi kiiloo tokkoo bara nagaa birrii 15- 20 ture gara 150 gahu dubbatu. Akkasumas zayitiin nyaataa leetiriin birrii 350, shiroon birri 150, xaafiin ammoo birrii kuma 7 ol galee akka ture himu. Gatiin nyaataa dabalusaatiin alatti ibsaan waan hinturreef, haalli midhaan argame itti daakamuufi itti bilcheefamu rakkiisaa akka ture kaasu. Kaan harkaan daakuu kan eegalan yoo ta'u, booda keessa abbaan amantaa Abuna Erimiyaas jedhaman humnootii TPLF gaafachuun jenereetaroota baankii mana baabuuraatti kennan jedha. Ta'us gatii boba'aa jarkaana tokkoo birri kuma torba galee waan tureef baaburatti miidhaan daaksiisuun hin yaadamu ture. Kanaafuu namoonni baayyee nyaata guyyaa harkaan daakuun qopheeffataa akka ture himu. Bishaan magaalattiis adda citee waan tureef tibba roobaatti burqituuwwaniifi bishaan roobaa walitti qabuun fayyadamaa akka rutan Obbo Isheetuun ni dubbatu. Erga roobni darbee ammoo bishaan lagaa barbaacha fageenya dheeraa akka imalaa turan himu Obbo Isheetuun. Gaarreen kurtaa fi Haaraa Gaarreen Kurtaa fi Haaraa eddoowwan jiraattonni Waldiyaa gammachuufi gaddasaa itti dhageessifatudha. Jiraattoonni magaalichaa firootasaanii addaan citaniin lubbuun jiraachu bilbilaan kan itti himu gaaraa sana ol bahuun. Tajaajilli bilbilaa waan adda citeefu sarara sana argatanii bilbilachuun baayyee rakkisaa ture. Darbee darbee ammoo firatti bilbilachuuf achi wayita deemamutti, 'eenyuuf odeeffannoo kennitee?' jedhamuun gaafatamuufi rakkoof saaxilamuun akka ture jiraattoonni ni himu. Yeroo baayyee haadhooliifi kanneen umuuriin jaaraan hin xuqaman waan jedhamuuf isaan deemaa akka turan Obbo Isheetuun kan himan. Darbaa darbees dargaggoonni baajaajiin deemanii bilbilanii deebii'anis turan jedha. Ta'us achi deemuuf boba'aan mii'aa waan ta'eef hanga birrii 1500 kanfaluu dirqama jedha. Kanaafuu kan humna qabaatee deemee bilbile hundaaf ergaa dabarsee deebii'a ture jedhu. Maddi odeeffanno biraa ammoo raadiyoo ture jedhu. Nuruhuseen amantaansaa Islaamaa yoo ta'u oolmaa phaaphaasiin Kaaba Walloo Bitsu'i Abuna Erimiyaa oolaniif hin dagadhu jedha. ''Isaan jiraachusaanii dargaggoofi jiraattoota Waldiyaatiif lubbuu ta'e,'' jedha. Abbaan amantaa kunis yeroo rakkoo sanatti waa hedduu raawwatan. ''Deeggarsa isaanitiin har'a geenye, umuriisaanii nuuf haa dheereessu'' jedha Nuruhuuseen. Akkuma magaalattiin to'annoo finciltootaa jala galteen abbaan amantaa kuni koree nagaa abbootiin amantaa Islaamaafi jaarsooliin biyyaa keessa jiran hundeessan jedha. Koreen kunis masijiidootaafi batasikaanoota garaa garaa keessaatti namoota bakka buusuun wantuma qabanii namoota harka qalleeyyiif deeggarsi akka taasifamu hojjataa turan jedha. Deeggarsi kunis waan manaa qabanii kaasuun hanga abbootii qabeenyaa kakaasuun maallaqa qaban haala liiqaatiinis ta'e kennaan akka kennan gochuutiin birrii miiliyoonaan lakkaa'amu walitti qabuun qooduusaaani hima. Maallaqa waliitti qabameen isa dabalatee namoota hedduuf kuma tokko tokkoon kennamu hima Obbo Isheetuun. Haala sanaan hunda gargaaruun waan dadhabameef booda ammoo qonnaan bulaa naannoo magaalichaatti argamu irraa miidhaan gaafachuu hiraa akka turan dubbata. ''Garaa garummaa mantaafi sabaa waan hinturreef kun ummata caalaa waliitti siqsee ture'' jedhu. Kana malees hidhattoonni yoo mana dhuunfaa saaman ''dhiisaa'' jechuu harkaa buusaa turan jedha jiraataan kun. Hidhattoonniis abbaa amantaa kana kabajaa akka turanis ni himu. Abuna Erimiyaas konkolaataan jalaa kan fudhatame ta'ulleen osoo lubbusaaniif hin sodaatiin kanneen gargaarsi barbaachisuuf deeggarsa barbaadaa ture. Gama biraatiin ammoo deeggarsa hawaasni wallaansa akka argatu taasisuu ilaalchise Sistar Tasfaanesh akkas jedhu. ''Kan isaanii madaallii hin qabu. Osoo isaan hin jiraane Walidiyaan ni miidahmti turte. Isaan jiraachun balaa baayyee irraa nu oolcheera,'' jedhan. Sistar Tasfaanesh namoota tibba baatiiwwan shaniif magaalattiin harka finciltootaa turteetti uummata gargaaraa turan keessaa nama ijoo tokko turan. Sistar Tasfaaneshe Barhuun haadha ijoollee sadii yoo ta'an, namoota hedduu gargaaruun beekamu. Kilinikii dhuunfaa kan qaban yoo ta'u, ofiinuu kaleesaanii wallaanamanii gara magaalatiitti akkuma deebii'aniin ture magaalattiin kan TPLFn to'atamte. Sistar Tasfaanesh waggaa 30n har'aas wayita TPLF Waldiyaa seenetti ogummaadhuma wallaansaa sana irra akka turan dubbatu. Ogummaasaaniitiin kan danda'an tajaajiluuf jecha achuma turuuf akka murteessan dubbatu. Intalasaanii kutaa 12 barattuu tokkoof baayyee waan yaadda'aa turanif, ''kutaa tokkootti itti cufuun hojjaachaan ture'' jedhan. Dhaabbanni daldalaa ilimiisaanii keessa hojjatu saamamuufi manca'u himu. Turtii sana keessatti haadhoolii wallaansaa, kaan deesiisaa fi kan du'an qopheessaa akka turan himu. Dhaabbilee fayyaa dabalatee dhaabbileen dhuunfaafi mootummaa hedduun saamamuusaanii kan himan Sistar Tasfaanesh, dursanii meeshaalee wallaansaa muraasa waan dhoksaniif namoota muraasa wallaanuu akka danda'an himu. Oggeessaa laaboraatorii tokkoofi narsoota sadii kana qaban yoo ta'u wayita barbaachisutti manaa waamuun waliin haadholiifi daa'imaanii wallaanaa akka turan himu. ''Alkan janareetara kaasuu hin dandeenyu, guyyaa qofaa hojjanna, uffata dambii wallaansaas hin uffannu ture,'' jedhu haala ture yoo ibsan. Ta'us wallaansa baqaqsanii yaaluu kennuu waan hindandeenyeef, daa'imman afur ukkamfamuun du'usaanii dubbatu. Kana malees haatii baadiiyaa Qaasiim jedhamuu deessee torbanii booda isaan bira dhufte tokkoos sababii obaasiin hafeen wal qabatee lubbuunshee darbu gaddaan yaadatu. Kanas ta'ee haala hamaa sana keessatti haadhoolii heddu gargaaru danda'usaaniitti akka gammadan dubbatu. Walidiyaan amma maaliirra jirti? Torban darbe keessa baatiiwwan afuriin booda erga humnootiin TPLF bahaniin booda waraanni motummaa wayita magaalaa galuutti ummanni daandiitti bahuun simannaa yoo taasisuu mul'atee ture. Mudannoon dhimma bilisummaa jedhamuuf akkan eddoo kennuuf na taasisee kana ture jedha Nuruhuseen. ''Baanee gammachuun kofallee bilisummaan baanee gallee'' jechuun miira ture yaadata. Tajaajilli ibsaabiifi bishaanii hanga BBC Amaariiffi jiraattoota kanneen itti dubbiseetti Muddee 15, 2014tti hin eegallee ture. Kana malees dhaabbanni deeggarsaa idil-addunyaa magaalattii seenee akka hinturree himu jiraattoonni. ''Ammas namoonni rakkoorra jiru. Baankiin saamameera. isaan deebiisaniin eegalchiisuuf hojii baayyee gaafata. Waa hedduun saamameera,'' jechuun dhaabbiilee hedduu irratti badiin qaqabu hima Obbo Isheetuun. Namoonni du'a jiraachuun dhagahamaa kan jiruufi kaan ammoo buqqa'anii ykn eessa buteen isaanii kan hin baramne jiraachus ni hima. Sistar tasfaanash gama isaanitiin, hanga ammaatti dhaabbilee fayyaa dhunfaas ta'e kan motummaa irra caalaan hojii akka hin eegaliin himuun, isaan garuu hojjiisaanii hojjataa jiraachu dubbatu. ''Haadhooliin yeroo rakkinaa sanatti isaan deesiisee amma daa'imsaanii qabatanii dhufuun natti agarsiisaa jiru. Maatii hedduu horadheera,'' jedhan.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: Naannoon Amaaraa garee miidhaa TPLF qaqqabsiise qoratu bobbaasuu beeksise

Naannoon Amaaraa iddoowwan finciltoota TPLF’n qabamanii turanitti miidhaa namaafi qabeenya irra gahe garee qoratu bobbaase. Itti-gaafatamaan waajira Plilaaniifi Misoomaa naannicha dhimma kana qoratu, Obbo Annimuut Ballaxaa, waajiraalee naannichaa keessaa qofa garee ogeessota 120 ol qabu akka bobbaase BBCtti himaniiru. Qorannoon kun kan adeemsifamu humnoonni nageenyaa mootummaa iddoo garee finciltootaa TPLF jalaa baase, Kaaba Shawaa, Kibba Walloo, Kaaba Walloo, Bulchiinsa Saba Oromoo, godinoota Kaaba Goondarfi Kibba Gondar fi magaalota lama dha jedhan. ‘’Kaayyoon ijoo qorannoo kanaa iddoowwan finciltoota TPLF’n qabamanii turanitti miidhaa namaafi qabeenyarra gahe isa sirrii karaa saayinsawaa taheen qorachuu dha,’’ jedhan Obbo Annimuut. Qorannichi deebisanii ijaaruuf, odeeffannoo amanamaafi qabatamaa tahe qindeessuun hawaasa idila-addunyaaf  beeksisuu, akkasumas isa balleessee itti gaafatamaa taasisuufi oola jechuun ibsaniiru. Waraanni bara darbe  Naannoo Tigraayi’tti jalqabe gara Naannolee Amaaraafi Affaaritti babal’atee humnoonni TPLF iddoowwan Amaaraa baayyee to’atanii turaniiru. Finciltootni kunneen gara Kaaba Shawaa babal’achuun gara Finfinnee siiquu kan yaalan yoo tahu, Ministira mummee Abiy Ahimad waraanicha hogganuuf gara adda waraanaa duuluu isaanii hordofee yeroo gabaabaa keessatti magaalotni kunneen to’annoo humnoota mootummaa jala galaniiru. Magaalaan Waldiyaa baatii afurii oliif harka finciltootaa kan turte yoo tahu amma humnoota mootummaan to’atamteetti.  Godinni Kaaba Walloo mootummaan qabamuun torbee darbe ture kan ibsame. Naaannolee humnoonni TPLF to’atanii turanitti  namoota, dhaabota fayyaa, manneetii barnootaa, yunivarsiitiiwwan, buufata xiyyaaraa, muuziyeemii fi hambaalee seenaa fi dhaabota mootummaa biroo irrattillee miidhaa qaqqabsiisuun isaanii gabaafameera. Obbo Annimuut akka himanitti, miidhaa naannichatti qaqqabe gareen qo’atu fayyaa,qonna, barnoota dabalatee waajiraalee 16, yunivarsiitiiwwan 10 akkasumas Ejansii Istaastiksii Federaalaa kan hirmaachise dha jedhu. Ejansichi garee qorannoo kanaatti kan dabalame miidhaa manaa manatti jiru qo’achuuf yoo tahu, ogeessonni magaaloota balleessaan hamaa irra keessa akka bobbaasan itti gaafatamaan kuni dubbataniiru. Kanaaf immoo hojjettoonni ejansichaa 200 tahan garee qorannoo keessatti akka hammataman dubbataniiru. Ogeessonni yunivarsiitiiwwan kudhan irraa walitti babbahanis garee kanatti dabalamaniiru. Kanaanis, ogeessonni Baahirdaarii fi Dabirataaboor Kibba Goondaritti, ogeessonni Yunivarsiitii Dabaarqii fi Gondar immoo Waaghimaaraafi Kaaba Goondaritti, kan Yunivarsiitii Walloo immoo Kibba Walloo, Dasee fi Kombolchaa akkasumas Yunivarsiitii Dabirabirahaan irraa warri dhufan immoo Kaaba Shawaafi Bulchiinsa Saba Oromootti akka ramadaman Obbo Annimuut himaniiru. Gareen qorannoo kuni kallattiiwwan waraanni itti adeemsifame jahatti bobba’uun kan hojjetu yoo tahu gareen tokko ogeessota 16 of keessatti qabata. Gareen tokko of keessatti ogeessota afura miidhaa namoomaa, diinagdee, bu’uuraalee misoomaa fi yunivarsiitiiwwan irra gahe qo’atu qaba. Baatii tokko dura waajirri Pilaaniifi Misoomaa Naannoo Amaaraa humnoota TPLF’n iddoowwan qabamanii turanitti miidhaan olaanaa tahe akka qaqqabe BBCtti himee ture. Itti gaafatamaan waajira kanaa Obbo Annimuut akka jedhanitti godinaaleen shanan Kaaba Walloo, Kibba Gondar, Kaaba Goondar, Waaghimraa fi aanaalee 45 Kibba Walloo keessa jira keessatti qabeenyi biiliyoona 280tti tilmaamamu hatameera ykn barbadaa’eera. Keesumaa miidhaan damee qonnaa irratti qaqqabe olaanaa tahe akka tahes himaniiru.


Waraana Itoophiyaa: 'Hanga TPLF tokkummaa Itoophiyaaf yaaddoo ta'uu dhabutti raayyaan tarkaanfii ni fudhata'

Addi Bilisa Baasaa Ummata Tigraay (ABBUT/TPLF) kan mootummaa Itoophiyaa waggaa caalaa Kaaba Itoophiyaatti lolaa ture 'hanga tokkummaa biyyattiif balaa ta'uu dhabutti' waraanni tarkaanfii akka fudhatu mootummaan beeksise. Guyyaa Roobii miidiyaaleef ibsa kan kennan Dubbii Himaan mootummaa Obbo Kabbadaa Deessisaa si'achi tarkaanfii waraanni biyyattii fudhatu akeekaniiru. TPLF "sadarkaa lammata tokkummaafi birmadummaa Itoophiyaaf yaaddoo hintaanerra hanga gahutti Raayyaan Ittisaa tarkaanfii barbaachisaa kamiyyuu ni fudhata" jedhan. Haa ta'u malee, guyyaa kaleessaa dippiloomaatota alaaf haala nageenyaa biyyattii keessa jiruurratti ibsa kan kennan qondaalli Itoophiyaa biroo waraanni Tigraay seenee ''duula waraanaa bal'aa taasisuuf fedhii hin qabu'' jedhaniiru. Ministir Di'eetaan Ministeera Dhimma Alaa Itoophiyaa Ambaasaaddar Rediwaan Huseen TPLF bakkeewwan Amaaraa fi Afaar qabatee ture keessaa kan bahe fedhii nagaaf qabuuf osoo hin taane mo'ameeti jedhan. Kunis ta'e mootummaan Itoophiyaa ''garee shororkeessaa adamsuuf gandootaa fi tokkoon tokkoo magaalota Tigraay keessa duula waraanaa bal'aa gaggeessuuf fedhii hin qabu,'' jedhaniiru. Ta'us, si'achi TPLF haleellaa kamuu raawwachuu akka hin dandeenye gochuuf wanti barbaachisu kamuu akka taasifamu dubbachuu isaanii Ministirri Dhimma Alaa fuula Facebook isaarratti barresseera. Dabaluunis, mootummaan tokkummaafi daangaa biyyattii kabachisuuf dirqama irra jiru bahuuf akka dalaguufi Tigraay dabalatee bakkeewwan biyyattii kamittuu mirga waraana federaalaa bobbaasuu qabu akka kabachiisu ibsaniiru. Waraanni mootummaa haleellaa torban muraasa darban raawwateen bakkeewwan Naannoo Amaaraafi Afaar keessaa kana dura finciltoota Tigraayiin qabamee ture to'achuu himeera. Gaafa Dilbataa xalayaa UN'f barreessaniin Dura Taa'aan TPLF Dr Dabratsiyoon G/Mikaa'el humnoota isaanii Naannoo Tigraayiin ala jiran gara Tigraayitti akka deebi'an ajajuu isaanii himaniiru. TPLF murtee kana kan fudhateefis waldhabdee mootummaa waliin jiru karaa nagaan furuuf karaa saaquuf jedhan. Haa ta'u malee, waraanaan injifatamee bahuu isaa dhaabichi ni waakkata. Guyyaa har'aa ibsa yeroo kennan Ministir Di'eetaan Ministeera Tajaajila Kominikeeshinii Mootummaa Obbo Kabbadaa Deessisaa finciltoonni Tigraay mo'amuu isaanii dhokfataa jiru jedhan. Humnootiin TPLF 'nagaaf jecha naannolee Affaar fi Amaaraa keessaa baanerra' jechuunsaanii injifatamuusaaniifi kasaaraa irratti qaqqabe dhoksuu kan kaayyefatedha jechuun dubbatan. TPLF furmaata karaa nagaaf Affaariifi Amaaraa keessaa baheera jechuunsaa "hawaasa addunyaa dogongorsuu, ummata Tigraay burjaajessuufi ijoolleessaa waraana dabalataaf akka qopheessu gochuuf kan raawwatamedha" jedhan. Duula torbeewwan sadeen darbaniif taasifameen Raayyaan Ittisaa humnootii TPLF irratti kasaaraa guddaa qaqqabsiise jedhan. "Gareen shororkeessaa 'Finfinnee seenuuf sa'aatiiwwanfi fageenya muraasatu nahafe' jechuun fakkaraa kan ture osoo hinjaalatiin, dirqamee, reebamee gara itti dhufetti deebi'eera" jedhan. Miidiyaaleen idil addunyaa akka waan TPLF nagaaf jecha ofirra deebi'etti gabaasaa jiran akka jiranis himuun isaanillee qeeqan. Qondaalli kuni biyyaaleen tokko tokko dhaabbilee Mootummoota Gamtoomanii akka meeshaa siyaasaatti fayyadamuun biyyattiirratti dhiibbaa gochuuf yaalaa jiru jechuunis komatan. Himannaa isaanii kanaaf Obbo Kabbadaan murtii Manni Maree Mirgoota Namoomaa UN tibbana himannaa sarbama mirgaa Itoophiyaa kessaa gareen idil addunyaa akka qoratu murteesse eeran. Itoophiyaan durumaa adeemsa kana mormaa kan turte yoo ta'u, murtee darbees akka hin fudhanne ibsite. Waraanni Itoophiyaa mariin akka furamu yeroo garaagaraatti carraaqqiin taasifamuus ammatti ifatti ija hin godhanne. Waraana Kaaba Itoophiyaan lammiileen miiliyoona 9 ol ta'aniifi naannolee sadii keessa argaman deeggarsi nyaataa akka isaan barbaachisu UN himeera. Waraana waggaa tokko ol ture kanaan lammiileen miiliyoonaan lakkaa'aman qe'eerraa yoo buqqa'an kumaatamatti kan lakkaa'aman lubbuu dhabaniiru.


Waraana Itoophiyaa: 'Tigraay keessatti duula waraanaa bal’aa gaggeessuuf mootummaan fedhii hin qabu' - Reediwaan Huseen

Mootummaan Itoophiyaa TPLF adamsuuf Naannoo Tigraay keessatti duula waraanaa bal'aa adeemsisuuf fedhii akka hin qabne Ministirri Di'etaan Ministeera Dhimma Alaa Ambaasaaddar Reediwaan Huseen himan. Qondaalli Itoophiyaa kuni guyyaa kaleessaa ambaasaaddaroota biyyoota garaagaraa Finfinnee jiran waliin haala yeroo Itoophiyaa keessa ibsa yeroo kennanitti ture kan kana dubbatan. Ambaasaaddar Rediwaan TPLF bakkeewwan Amaaraa fi Afaar qabatee ture keessaa kan bahe fedhii nagaaf qabuuf osoo hin taane mo'ameeti jedhan. Kunis ta'e mootummaan Itoophiyaa ''garee shororkeessaa adamsuuf gandootaa fi magaalota Tigraay tokkoon tokko keessa duula waraanaa bal'aa gaggeessuuf fedhii hin qabu,'' jedhaniiru. Ta'us, si'achi TPLF haleellaa kamuu raawwachuu akka hin dandeenye gochuuf wanti barbaachisu kamtu akka taasifamu dubbachuu isaanii Ministirri Dhimma Alaa fuula Facebook isaarratti barresseera. Dabaluunis, mootummaan tokkummaa daangaa biyyattii kabachisuuf dirqama irra jiru bahuuf akka dalaguufi Tigraay dabalatee bakkeewwan biyyattii kamittuu mirga waraana federaalaa bobbaasuu qabu akka kabachiisu ibsaniiru Ibsa dippiloomaatotaaf kennaniin Ambaasaaddar Rediwaan dhimmoota kaan irrattis dubbataniiru. Torban darbe Manni Maree Mirga Namoomaa UN himannaa sarbama mirga namoomaa Itoophiyaatti raawwate jedhame garee idil - addunyaan akka qoratamu murtesseera. Jalqabumaa Itoophiyaan mormaa turuu ishee kan ibsan Ambaasaaddar Reduwaan murtichi ''fudhatama kan hin qabneefi Itoophiyaanis garee kana waliin hin dalagdu,'' jechuun mormii biyyattii ibsan. Deeggarsi namoomaa Tigraay akka seenu mootummaan waan danda'u hunda gochaa jiraachuus diddaa TPLF fi hawaasi idil - addunyaa dalagaa garee kanaa balaaleeffachuu diduun dhiheessii gargaarsaa lafarraa harkifateera jechuun himatan. Waggaa darbe mootummaan labsii dhukaasa dhaabuu gam - tokkee yeroo labsetti TPLF diduus hawaasni idil-addunyaa tarkaanfii barbaachisaa fudhachuu waan dhabeef ergasii booda rakkoowwan akka mudatan ta'eera jedhan. Kunis TPLF'tti lubbuu horee naannolee ollaa akka weeraru taasise jedhan. Ajjeechaawwan jumlaa raawwatuu, bu'uuraalee misoomaa mancaasuu, bakkeewwan amantii irratti miidhaa waan geessiseefi dubartoota gareen gudeeduu isaatti hawaasni bakkeewwan deeggarsi bira darbu biratti dheekkamsa uume jedhan. Konkolaattonni 1010 silaa deeggarsa namoomaa geessan TPLF'n yeroo fudhataman hawaasi idil - addunyaa callise jechuun taaten kuni dhiheessii irratti dhiibbaa waan qabuuf akka salphaatti ilaalamuu hin qabu ture jechuun komatan. Torban muraasa darban haleellaa mootummaan federaalaa taasiseen bakkeewwan hedduu Naannoo Amaaraafi Afaar keessaa finciltoota Tigraayin qabamanii turan qabateera. Finciltoonni Tigraay gara naannolee lamaan kana kan ce'an ganna wagga darbe labsii dhukaasa dhaabuu mootummaan labse diduuni. Dhukaasa dhaabuuf haalduree kaa'anii turan. ''Tooftaadhaaf'' ofirra deebi'u kan ibsaa ture TPLF Dilbata darbe gama dura taa'aa isaa xalayaa UN'tti barreesseen ''nagaaf carraa kennuuf'' jecha humnoota isaa Tigraayitti waamuu isaa hime. Waraana Kaaba Itoophiyaan lammiileen miiliyoona 9 ol ta'aniifi naannolee sadii keessa argaman deeggarsi nyaataa akka isaan barbaachisu UN himeera. Waraana waggaa tokko ol ture kanaan lammiileen miiliyoonaan lakkaa'aman qe'eerraa yoo buqqa'an kumaatamatti kan lakkaa'aman lubbuu dhabaniiru.


Itoophiyaatti namoonni miliyoona 22 deeggarsa namoomaa barbaadu jedhe UN

Bara faranjootaa dhufaa jiru kana keessa Itoophiyaatti namoonni miiliyoona 22 ta'an deeggarsa namoomaa akka barbaadan Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti Waajjirri Olaanaan Dhimma Deeggarsa Namoomaa(OCHA) beeksise. Kutaalee Itoophiyaa hedduu keessatti lakkoofsi namoota deeggarsa namoomaa barbaadanii akkaan dabalaa jiraachuu waajjirri kun ibsaa isaa keessatti eereera. Tigraay, Amaaraa fi Affaar keessatti lakkoofsi namoota deeggarsa namoomaa jala jiranii kan bara darbe miiliyoona 8.1 ture barana ji'a Fulbaanaa keessa miiliyoona 9.4 ga'uu gabaasi Sagantaa Nyaataa addunyaa ni ibsa. Sababa waraana waliiniitiin naannoo Amaaraatti lakkoofsi namoota deeggarsa namoomaa barbaadanii altakkaan miiliyoona 3.7 ga'eera. Waraanaa deemaa jirurratti rakkoon hongee hamaataa waan jiruuf bara faranjootaa haaraatti ammoo lakkoofsi lammiilee biyyatti deeggarsa namoomaa jalatti kufanii akkaan dabala yaaddoo jedhu akka qabu OCHA'n ibseera. "Waraana, hongee, weerara koronaavaayirasii fi dhibeewwan biroon walitti dabalamuun uummanni hedduun harka namaa akka eeggatan gochuu danda'u,'' jedha gabaasi OCHA. Kanaafuu bara 2022 keessa namoota miiliyoona 22.3f deeggarsa kennuuf karoora qabas jedheera. Kutaaleen bahaa fi kibba biyyattii hongeen hubaman akkasumas kanneen waraana kaabaan miidhaman xiyyeeffannaa guddaa barbaadu jedhe gabaasi kun. "Balaan hongee naannolee Somaalee fi Oromiyaatti mudataa jiru akkaan yaaddessaadha,'' jedhe gabaasichi. Rakkoo hanqina nyaataa irratti qorannoo gaggeessuun gabaasa baaseen, rakkoo yaaddessaa sadarkaa 3ffaa fi 4ffaa jedhamurra ga'eera jedheera. Hanqinni roobaa, rakkoon bishaanii fi nyaata horii rakkoo hamtuu uummata bahaa fi kibba Itoophiyaa harkaa qabuudha kan jedhe OCHA'n, Ejansii Istaatistiksii Itoophiyaa wabeeffachuun akka gabaasetti, naannolee kunneenitti gatiin beelladootaas waan gadi bu'eef horsiisee bultoonni hanqina maallaqaan rakkataa jiru jedheera. Iddoowwan hongeen miidhaman gargaaruuf ammarraa hojiin yoo hin eegalamne rakkoon hamaataa akka deemus akeeke jaarmiyaan kun. Sagantaan Nyaataa Addunyaa Pireezidantii naannoo Somaalee wabeeffachuun akka gabaasetti, ji'oota sadan dhufan namoonni miiliyoona 3.3 ta'an hanqina nyaataa hammaataaf saaxilamuu danda'u. Ammatti namoonni miiliyoona 2.2 ta'an rakkoo bishaan dhugaatiif saaxilamaniiru, daa'imman 173,000 caalan ammoo nyaata madaalawaa argataa hin jiran jedhan. OCHA'n naannolee Oromiyaa fi Somaalee deeggaruuf marsaa lammataaf doolaara Ameerikaa miiliyoona 2 ramaduu hime. Guutummaatti Itoophiyaatti hanga ammaa namoonni miiliyoona afur ta'an qe'eesaniirraa buqqa'aniiru, kunis kan baranaa miiliyoona 1.5 dabalateeti. Fulbaanaa as naannoo Amaaraatti namoonni 542,000, naannoo Affaaritti ammoo namoonni 255,000 qe'eesaaniirraa buqqa'aniiru. Kaaba Itoophiyaatti lammiilee rakkatan gargaaruuf baajata doolaara Ameerikaa miiliyoona 614 ramaduu kan hime OCHA'n, kunis baajata barbaachisuun yoo walbira qabamu akkaan xiqqoo ta'uu hime. Hojii deeggarsa namoomaa hojjetu keessatti qaamoleen tola ooltotaa akka bira dhaabbachuun tumsanis gaafateera.


Namoota waraanaan miidhaman deebisanii dhaabuuf birrii biiliyoonni shan ramadame

Lammiilee kaabaa biyyatiitti sababii waraanaatiin buqqaafaman deebiisanii dhaabbuudhaaf bajanni dabalataa birriin biiliyoona shanii ramadamu Ministeerri Maallaqaa beeksiise. Ministeerri Maallaqa toora miidiyaa hawaasaa isaa irratti akka beeksisetti, bajanni dabalataa birrii biiliyoonni shan mana maree ministirootaatti dhiyaachusaa beeksiisuun, akkuma mana maree bakka bu'oota ummataatiin ragaasiifameen kallattiin hojiirra kan oolfamu ta'u himeera. Bajata mootummaatiin alattis dhaabbilee gargaarsaa kanneen akka baankii addunyaa irraas deeggarsi deebisanii dhaabuu maallaqni ni argama jedhamee akka eegamu Ministirri Maallaqaa Obbo Ahimad Shiidee walgahii koree hojii raawwachiftuu sakretariyaatii hundeeffama deebiisanii dhaabuu biyyaaleessaatti  waajjirriisaanii hogganu irratti dubbataniiru. Walgahiin Koree hojii raawwachiiftuu Sakreetariyaatii Deebisanii dhaabuu ALI Muddee 15, 2014 wayita gaggeeffametti, sagantaan deebisanii dhaabuu kan qindaa'e, sagantaan hojiirra kan oolfamuu, bifa itti gaafatamummaa qabuufi furmaata walitti fufiinsaa fiduu danda'uun kan hojjatamu ta'u Ministirichi ibsuu eereera. Kana malees yaadni ka'umsaa qorannoo badii waraanaan kaaba biyyattiitti qaqqabe baruufi maallaqaan shallaguu dandeessisu gaggeessuu Ministeera Maallaqaatiin qophaa'ee miseensota koree hojii raawwachiiftuu sakreetaraatii deebiisanii dhaabuutiif dhiyaateera. Miidhamtoota waraanaa kaaba biyyatiin alattis kanneen naannoolee biraa keessaattis walitti bu'iinsaan buuqqaafaman akka saganticha keessatti hammatamaniifi haalli qabeenyaa walitti qabuus daandii walfakaatuun akka qindaa'uufi haalli naannooleefi abbootiin qabeenyaa dhuunfaa akkasumas diiyaasporaan keessatti hirmaatan akka mijaa'uuf miseensotaan yaadni ka'un himameera. Miseensota Koree hojii raawwachiiftuu sakreetariyaatii deebiisanii dhaabuu kan ta'an ministeeroonni barnootaa, fayyaa, Pilaaniifi Misoomaa, Bisaaniifi Injnarii, Industirii, dhimma dubartootaafi hawaasaa, Hojiifi oggummaa, Magaalaafi Misoomaalee Bu'uuraa akkasumas qondaaltoonni waajjiraalee federaalaa dhimmisaa isaan ilaallatu kaanis walgahii kanarratti hirmaataniiru. Waraanni Sadaasa 4, 2020 naannoo Tigraayitti eegalee ture gara naannoolee ollaa Amaaraa fi Affaariitti babal'achuun badiinsa namoomaa olaanaa qaqqabsiiseera. Qaamoleen sadarkaa adda addaarratti wal waraansa Itoophiyaa kana keessatti qooda fudhatan hunduu sarbamawwan mirgoota namoomaa olaanaa akka yakka waraanaatti lakkaa'amaniifi sarbamoota mirga namoomaa idil-addunyaafi seera baqattootaa raawwachuusaanii gabaasaaleen dhaabbilee mirgaaf falman baasan ni mul'isu. Waraanni baatiiwwan kudha sadii ol lakkoofsise kun akka dhaabbatuuf Ameerikaa dabalatee bakka bu'aan olaanaa Gamtaa Afrikaa fi pirezidaantiin duraanii Naayijeeriyaa Oluseegoon Obaasaanjoo fi kaanilleen yaalii taasisanis hanga ammaa bu'aa qabatamaa hin argamsiifne.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: Mootummaan raayyaan isaa naannoo Tigiraay akka hin seenne ajajuu beeksise

Mootummaan Itoophiyaa raayyaan ittisa biyyaa naannolee Amaaraafi Affaar keessatti bakkawwan humnoota TPLF jalaa baasuun to'ate keessa akka turuuf ajajamuu ibse. Mootummaan kanaan dura Waxabajji keessaa dhukaasa dhaabuu gam-tokkee labsuun naannoo Tigraay keessaa kan bahee ture yoo ta'u, kana hordofee garuu waraanichi gara naannolee Amaaraafi Affaaritti babal'atee tureera. Ministirri Tajaajila Komunikeeshinii Mootummaa Dr. Laggasaa Tulluu ibsa Kamisa kennaniin akka himanitti, sababoota gara garaatiin raayyaan gara naannoo Tigraay darbee akka hin seennes murteessuus himaniiru. Torbanoota darban keessa raayyaan mootummaa federaalaafi humnoonni naannoo Amaaraafi Affaar duula waliin ta'uun gaggeeffamaniin bakkawwan hedduu humnoota TPLFn qabamanii turan deebisanii to'achuu isaanii beeksisaniiru. Ergama 'Duula Tokkummaa Sab-daneessummaaf' jedhu moggaafame qabatee bobba'uun bakkawwan humnoota TPLFn qabamanii turan bilisa baasuun galma jalqabaa milkeesseera jedhan Dr. Laggaasaan. Duula kanaan bakkawwan finciltootaan qabamanii turan baha Amaaraafi Affaar guutummaan guutuutti bilisa bahaniiru kan jedhan aanga'aan kun, mootummaan "kaayyoo gareen kun lamaffaa sadarkaa yaaddoo nageenya biyyaa ta'uurra  akka hin geenye" milkeesseera jedhan. Dr. Laggasaan akka jedhanitti, yeroo ammaa fedhiifi dandeettiin TPLF haalaan rukkutameera. "Haata'u malee, fedhii isaa irra deebiyuun akka hin kaasneef mootummaan tarkaanfiiwwan barbaachisoodha jedhee itti amanu yeroo itti aanu kan fudhatu ta'a," jedhan. Raayyaan bakkeewwan finciltootaan qabamanii turan erga to'ateen booda duulli itti aanu gara naannoo Tigraay ta'uu danda'a jedhamee tilmaamamee kan ture ta'us, mootummaan sababoota isaa ibsuudhaan raayyaan bakka amma jiran qabatanii "chimaniii akka turan ajajamuu" Aanga'aan kun dubbataniiru. Ministirichi ibsa isaanii kanaan, rakkoofi haleellaan kanaan dura naannoo Tigraay keessatti raayyaa biyyaa mudate ammas akka hin mudanne taasisuuf yeroo barbaachisaa ta'etti bifa qoratameen raayyichi tarkaanfii akka fudhatu taasisuuf yaadamee murteen akka darbe himan. Dabalataanis, raayyaan mootummaa gara Tigraay kan seenu yoo ta'e shira TPLF diriirseen akka raayyaafi mootummaa hin qabamne ittisuuf ta'uu eeruun, kana ammoo loltoota isaa waraana irratti dhumaniif awwaala jumlaa qopheessuun duguuggaan sanyii raawwatameera himannaa jedhu dhiyeessuuf garichi qophaa'aa jiraachuus ibsaniiru. Haata'u malee, haalli walabummaafi tokkummaa daangaa biyyattii balaaf kan saaxilu uumameera jedhamee yeroo yaadamutti mootummaan itti-gaafatamummaa Heera mootummaa itti kenname bahachuudhaaf haalaafi bakka kamittiyyu gara Tigraay seenuun tarkaanfii barbaachisaa ta'e fuchachuuf mirgaafi dirqama qaba jechuun ibsan Dr.Laggasaan. Guyyoota lama dura mootummaan Itoophiyaa TPLF adamsuuf Naannoo Tigraay keessatti duula waraanaa bal'aa adeemsisuuf fedhii akka hin qabne Ministirri Di'etaan Ministeera Dhimma Alaa Ambaasaaddar Reediwaan Huseen himanii ture. Aanga'aan mootummaa kun ambaasaaddaroota biyyoota garaagaraa Finfinnee jiran waliin haala yeroo Itoophiyaa keessa ibsa yeroo kennanitti, mootummaan Itoophiyaa ''garee shororkeessaa adamsuuf gandootaa fi magaalota Tigraay tokkoon tokko keessa duula waraanaa bal'aa gaggeessuuf fedhii hin qabu,'' jedhaniiru. Dabaluunis, mootummaan tokkummaa daangaa biyyattii kabachisuuf dirqama irra jiru bahuuf akka dalaguufi Tigraay dabalatee bakkeewwan biyyattii kamittuu mirga waraana federaalaa bobbaasuu qabu akka kabachiisu ibsaniiru


Waraana Kaaba Itoophiyaa: Furmaanni siyaasaa haqa, itti-gaafatamummaafi marii irratti hundaa’a- mootummaa Itoophiyaa

Rakkoo Kaaba Itoophiyaaf mootummaan furmaata karaa nagaafi siyaasaa akka fedhu kan himan dubbi himtuun Waajjira Ministira Mummee Billanee Siyyum, “furmaanni siyaasaa ammoo haqa, itti gaafatamummaafi marii irratti hundaa’a” jedhan. Ibsa har’a miidiyaaleef kennanin dubbi himtuun waajjirichaa gaafii dhimma xalayaa hogganaan TPLF Dabratsiyoon Gabramikaa’el Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniif ergan ilaalchisee yemmuu gaafataman, waamichi nagaa mootummaan kan barbaadu ta’uu himan. Rakkinichi karaa nagaan akka furamuuf gama mootummaatin fedhiin turullee, TPLF biraa irra deddeebiin fudhatama dhabuu kan himan Billaneen, ammas furmaanni siyaasaa marii haqa qabeessa ta'erratti kan hundaa’u ta’uu dubbatan. Kana malees, mariin eenyu waliin taa’ama akkasumas ulaagaaleen marii maali kunneen jedhan yeroo isaanii eeggatanii kan ifoomsaman ta’uu dubbatan. Torbeewwan muraasaa as Raayyaan Ittisaa humnootii naannolee Amaaraafi Affaar walin ta’uun injifannoo waraanaa bal’aa goonfachuu dubbi himtuun Waajjira Ministira Mummee Billanee Siyyum himaniiru. Kaayyoon duula amma adeemsifamaa jiruus humnootii TPLF naannolee Amaaraafi Affaar keessaa baasuu akka ta’efi ammas hojiin humnootii TPLF iddoowwan tokko tokkoo guutummaan guutuutti qulqulleessuu hojjetamaa jiraachuu himan. Duulli kun erga xummuramee booda tarkaanfiin mootummaa itti aanu maal ta’a kan jedhuuf dursa duulli kun erga xummuramee booda kan ifoomfamu ta’uu himan. Gama biraatiin hojiileen iddoowwan waraanaan miidhaman deebisanii ijaaruu eegalamuu kan himan Billanee Siyyum, koreen Ministira Mummee Itti-Aanaa Obbo Dammaqaa Mokonninin hoogganamus hundaa’ee akka jiru himaniiru. Iddoowwan humnootii TPLFn to’atamanii turanitti saamichiifi mancaatiin bu’uraalee misoomaa bal’aa raawwatamuu himuun, keessattuu dhaabbilee fayyaafi barnootaa irratti adda durummaan mancaaatiin cimaa qaqqabuu dubbatan. Dhaabbilee barnootaa keessaayis Yunivarsiitiin Walloo cimaa miidhammuufi deebisanii dhaabuuf deeggarsa bajataa guddaa kan gaafatu ta’uu dubbatan. Kana malees, dhaabbileen amantaa, giddugalawwan aadaafi paarkiin indaastirii mancaatiifi saamichi irratti raawwatamuu himan. Humnootiin TPLF ragaalee dhaabbilee mootummaa barbadeessuu isaaniis dubbatan. Iddoowwan to’annoo humnootii federaalaafi naannolee Amaaraafi Affaarin to’ataman irraa buqqa’an suuta gara qe’ee isaaniitti deebi’aa jiraachuufi isaan deebisanii dhaabufis hojjetamaa jiraachuu Billanee Siyyum himaniiru. Gama biraatiin, sochii waraanaa taasifamaa tureen walqabatee ummata godina Kaaba Walloo, Shawaa Kaabaa, godina Addaa Saba Oromoo dabalatee magaaloota akka Laalibalaafi Gaashanaatti argamanitti namoota rakkoof saaxilamanif mootummaan gargaarsa namoomaa dhiyeessuu himan. Naannoo Affaar keessattis namooti Miiliyoona 1.3 ol gargaarsa namoomaa hatattamaa akka barbaadanfi namootni kumni 400 ta’an immoo gandoota naannichaa 21 keessaa buqqa’uu himan. “Mootummaanis michuuwwan waliin ta’uun kunneen iddoo walitti bu’iinsichaan miidhaman jiran gargaaruu itti fufeera” jedhan. Gama biraatiin konkolaatotni  gargaarsa namoomaa fe’an  225 naannoo Tigraay magaala Maqalee seenuu  isaanis  Billanee Siyyum himaniiru.


Marii biyyaalessaa Itoophiyaa: Abdii fi yaaddoo ogeeyyii fi paartilee siyaasaaa

Mariin Biyyaalessaa Itoophiyaan gaggeessuuf deemtu kanneen hidhannoon qabsaa'an dabalatee qaamolee siyaasaa mara hirmaachisuu qaba jedhan ogeeyyiin dhimma siyaasa walitti bu'iinsaa fi marii biyyaalessaa irratti hojjetan. Paarlaamaan Itoophiyaa yaa'ii Kamisa darbe gaggeessee tureen wixinee labsii komishinii marii biyyaalessaa hundeessuuf dhiyaate irratti mari'atee yaada dabalataa irratti kennuuf koree dhaabbii dhimma seeraa, haqaa fi dimookraasiitti qajeelcheera. Yaadni Komishinii marii biyyaalessaa hundeessuu kan ifa ta'e koreen hojii raawwachiiftuu Paartii Badhaadhinaa marii biyyaalessaa hunda hammataa gaggeessuun barbaachisaa ta'uu ibsuu hordofee, manni maree Ministirootaa wixinee labsii qophaa'e irratti mari'atee, akka raggaasifamuuf paarlaamaaf wayita dabarsetti ture. Itoophiyaan ammaan tana waraana waliinii waggaa tokkoo oliif turee fi badii guddaa geessisaa jiru keessa yeroo jirtu kanatti dhaabbilee idil-addunya dabalatee humnootni siyaasa Itoophiyaa keessa jiran barbaachisummaa marii biyyaalessaa irra deddeebiin kaasaa jiru. Mootummaan Itoophiyaa marii biyyaalessaa kana yoom gaggeessuuf akka karoorfate, hirmachisummaa marichaa fi dhimmoota kaan irratti ibsa bal'aa hin kennine. Haata'u malee paarlaamaa Itoophiyaatti gaafatamaa mootummaa kan ta'an Obbo Tasfaayee Baljigee waa'ee wixinee komishinii marii biyyaalessaa ijaaruu yoo dubbatan, 'dhibdee hayyuuwwan siyaasaa biyyattii gidduu jiru furuun, sirna Dimookraasii ijaaruuf mariin akka godhamu Komishinii kana ijaaruun akka barbaachise' himaniiru. Komishinichi dhiibbaarraa bilisa ta'ee akka dalagu kan taasifamu ta'uu fi waggaa sadiif akka turu ta'ee hundaa'ee akka barbaachisummaa isaatti dheerachuu akka malus himan. Ministirri Deetaa Ministeera Haajaa alaa Itoophiyaa ambaasaaddar Reediwaan Huseen mariin kun heera biyyaa fooyyessuu fi riifarandamii dabalatee dhimmootni hundi kan irratti mari'ataman ta'uu miidiyaa Tarkii Anaadooluutti himaniiru. Haata'u malee yaada tiwiitarii isaanii irratti Roobii ganama barreessaniin mariin biyyaalessaa kun 'waa'ee TPLF ykn Shanee miti' jechuun barreessan. TPLF qaama uummata Tigraay bakka bu'u isa tokkicha miti kan jedhan ambaasaaddar Reediwaan,  'yoo gareen kun hidhannoo isaa hiikee hoggantoota barbaadaman dabarsee kenne hireen keessatti hirmaachuu jiraachuu akka malu' Anaadooluutti himan. Ogeeyyiin siyaasa walitti bu'iinsaa fi nagaa ijaaruu akkasumas dhimma marii biyyaalessaa irratti hojjetaa turan BBC'n dubbise, marichi bu'a qabeessa akka ta'u kanneen hidhannoon socho'an dabalatee qaamolee hunda hirmaachisuu qaba jedhu. Landan yuunivarsiitii SOAStti siyaasa walitti bu'iinsaa qorachaa kan jiruu fi wal-dhiibdee furuufi nagaa ijaaruurratti hojjecha kan ture Barakat Dirribaa, 'mariin biyyaalessaa qaamolee siyaasaa hunda walitti fiduutu irra jiraata' jedha. "Akka amantaa kootti marii biyyaalessaa hunda hammataa, hirmaachisaa fi bu'a qabeessa gochuuf amma haalli jiru hedduu mijataa miti. "Haala mijataa uumuuf immoo waraana adeemaa jiruun walqabatee dhukaasni dhaabachuutu irra jira, namoota siyaasaa hidhaarra jiran hiikuun ni barbaachisa." Amma dura Itoophiyaa keessatti mariin biyyaalessaa hirmaachisaa fi hunda hammataa ta'e godhamuu dhabuu isaatiin, uummata biyyattii qoodeera, waraanni amma biyyatti keessa jirus sababuma kanaan kan dhufedha jedha Barakat. Ogeessi waggoota sadan darban marii biyyaalessaa irratti hojjechaa turaniifi maqaan isaanii akka hin ibsamne gaafatan BBCn dubbise, "amma siyaasa Itoophiyaa shakkiin dhuunfateera" jedhu. "Jalqaba amantaa uummataa uumuun ni barbaachisa, sana gochuuf warra hidhaman hiikuun, dhaabbilee paarlaamaan shororkeessitoota jedhaman labsii saniirra haquun, mariin biyyaalessaa eegaluun dura waraana dhaabuun ni braabachisa" jedhan. Haala waraannii fi shakkiin jiru keessatti marii biyyalessaa gochuun hin danda'amu jedhu ogeessi kun. Itti dabaluunis kanneen hidhannoon qabsaa'an dabalatee qaamoleen hundi yoo irratti hirmaatan bu'a qabeessa akka ta'u dubbatu. "Warra hidhannoon qabsaa'an osoo hin hirmaachisiin warra as Finfinnee jiran qofa ykn kan boordii filannoon galmaahanii fi qaamolee kaan waammattee kan gootu yoo ta'e, achumaa lafa dhiituu ta'a anaaf. Sababni isaas rakkoo amma biyyi  keessaa jirtuuf tokko kan hiree qabu warra hidhannoon qabsaa'u." Mootummaa dbalatee, paartileen mormituu fi dhaabbileen idil-addunyaa waa'ee marii biyyaalessaa dubbataa jiraachuun isaanii yeroon kun yeroo sirrii ta'uu agarsiisa jedhu ogeessi kun. Dhaabbilee siyaasaa waggoota lamaan darban keessa marii biyyaalessaaf waamicha gochaa turan keessaa tokko kan ta'e Koongirasiin Federaalawaa Oromoo (KFO) gama mana maree paartilee siyaasaa Itoophiyaan afeerraan godhameefi irratti hirmaachuuf qophiirra akka jiru himeera. KFOn ibsa Onkolooleessa 15 bara 2021 baaseen rakkoo siyaasaa biyyattiin amma keessa jirtuuf mariin biyyoolessaa 'haqa qabeessaa, dhugaafi hunda hirmaachise' qofatu furmaata jechuun, hal-dureewwan marichaaf ni barbaachisu jedhe ibsee ture. Addi Bilisummaa Oromoo (ABO) gama isaan waa'ee maricha waan miidiyaarratti adeemaa jiruun ala quba akka hin qabne dubbi himaan paartichaa Lammii Gammachuu BBC'tti himeera. Paartichi marii siyaasaaf qophii ta'uu kan hime Obbo Lammiin, haata'u malee marichi bifa walaba ta'een gaggeeffamuu isaan walqabatee, komiishinii mootummaan hundeessuuf deemu "walaba ta'a jennee amantaa irraa hin qabnu" jedha. Mariin biyyaalessaa yeroo hedduu jijjiirama siyaasaa booda kan godhamuu fi sirna siyaasaa jiruun garaagarummaa fi rakkoolee biyyi tokko qabduu furuun yoo dadhabamu marii waliigaltee uumuuf taasifamudha jedha Barakat Dirribaa. Mariin biyyaalessaa bu'uurarraa hunda hirmaachisaa (inclusive) akkasumas hunda hammataa (comprehensive) ta'uu akka qabu hima. Ogeessi waggoota sadan darban dhimmicharratti hojjechaa turan BBCn dubbise, mariin biyyaalessaa yoo xiqqaate qooda fudhattoota sadi guuttachuu qaba jedhan. Qaamolee maricha irratti hirmatan -  bifa hunda isaanii hirmaachiseen (inclusiveness), Haala mijeessitoota (Conveners) - qaamolee walaba ta'an marichaaf haala mijeessani fi mootummaa itti bahiinsa marichaa hojiirra oolchuuf kutannoo siyaasaa qabu. Mootummaan akka qooda fudhataa tokkootti hirmaata malee adeemsa maricha to'achuu hin qabu jedhu. Waajjirri MM Itoophiyaa akka jedhutti komiishiniin hundaa'u "marii biyyaalessaa hirmaachisaa ta'e walaba ta'ee kan hogganuu fi qindeessudha". Komiishinichi itti gaafatamawwan akka ajandaawwan marii qopheessuu, qooda fudhattoota/hirmaattota adda baasuu, marii gaggeessuu, akkaataa itti bahiinsi marichaa raawwatamu yaada dhiyeessuu fi hojiirra oolmaa isaa hordofuu qaba jedhe. Mariin kun waliigaltee biyyaalessaa fi dhimma biyyaa irratti ejjennoo waloo uumuuf akka godhamus himee ture.


Joo Baayidan Itoophiyaan dhaabbiin fayyadamummaa 'AGOA' keessaa akka haqamtu murteessan

Pireezidantiin Ameerikaa Joo Baayidan Amajjii 1 irraa eegalee Itoophiyaan tarree biyyoota fayyadamtoota carraa daldala qaraxarraa bilisaa African Growth and Opportunity Act' (AGOA) keessaa dhaabbiin akka haqamtu murteessan. Giinii fi Maaliinis sababa fonqolcha mootummaa humnooti waraanaa isaanii raawwataniin 'AGOA' keessaa dhaabbiin haqamu ibsi Waayit Haawus baase ni mul'isa. Jalqaba Sadaasa darbe Ameerikaan biyyootni sadan carraa daldala qaraxarraa bilisaa kana argachuuf ulaagaa barbaachisu hin guutne jechuun guyyoota 60 keessatti akka fooyyessaniif akeekkachiistee yeroof faayidaa 'AGOA' akka hin arganne haqxee turte. Itoophiyaan faayidaa kana akka hin arganne kan haqamte waraana Kaaba Itoophiyaatti adeemaa jiruun wal qabatee sarbamoota mirgoota namoomaa raawwatamaniin ta'uu labsiin pireezidant Baayidan raggaasisan ni mul'isa. Biyyoonni 'AGOA' irraa fayyadamoo ta'an ulaagaalee carraa qaraxarraa bilisaa kana argachuuf guutamuu qaban- olaantummaa seeraa, mirgoota hojjettootaa fi mirgoota namoomaa- kabajuu qabu jedha seerri daldalaa Ameerikaa. Kun yoo ta'uu baate pireezidantiin biyyattii aangoo fyyadamummaa biyyoota kanaa haquu akka qabus hima. Sadaasa darbee as miseensota koongirasii dabalatee namoonni hedduun Ameerikaan murtee Itoophiyaa 'AGOA' keessaa haquu irra deebiin akka ilaaltu gaafataa turan. Mootummaan Itoophiyaas murtee US sagantaa AGOA keessaa Itoophiyaa haquuf fudhatte kanaan baay'ee gadduu ibsuun, murtee kana akka kaastuu fi carraaqqii Itoophiyaan nagaa buusuu fi seera kabachiisuuf taasistu akka deeggartu gaafatee ture. Itoophiyaan carraa daldala qaraxarraa bilisaa kanatti fayyadamuun omishaalee gara gabaa Ameerikaatti ergituun sharafa alaa waggaatti hanga doolaara miliyoona 100 argachaa akka turte ragaaleen ni mul'isu. Dabalataan 'AGOA'n Itoophiyaa keessatti namoota 100,000 oliif carraa hojii uumee akka tures ni himama. African Growth and Opportunity Act' (AGOA) sagantaa Yunaayitiid Isteets daldala biyyoota Afrikaa Saharaa gadii jajjeebeessuuf jecha bara 2000 koongireesii Ameerikaan fudhatama argateedha. Carraan daldalaa US Itoophiyaa dabalatee biyyoota Afrikaa biroofis bante biyyootni kun omishaalee isaanii qaraxa malee gabaa Yunaatid Isteetisiif akka dhiyeessan hayyama. Carraan kun biyyootni kaanis danqaa daldala Ameerikaaf biyya isaanii keessa jiru akka hambisaniifi ilaalcha heddummina siyaasaa jajjabeessuu akka qaban akka ulaagaatti qabateera. Ibsa kana dura Waajjirri Daldalaa Ameerikaa baaseen ''Sarbamni mirgoota namoomaa idila addunyaa beekamoon Kaaba Itoophiyaatti waraanaa fi gaaga'ama namoomaa dhalateen walqabatee mudate hin furamu taanaan ulaagaa Itoophiyaan fayyadamtuu sagantaa AGOA taatee itti fufuu miidhuu mala'' jedhee ture. US qaamoleen waraana Kaaba Itoophiyaatti gaggeeffamaa jiru keessatti hirmaatan akka waliigaluun dhukaasa dhaaban irra deddeebitee gaafachaa kan turte yoo ta'u, namoota lola kana keessatti gahee qabu jetturras uggura viizaa kaa'uun ishee ni yaadatama. Kana malees, waraanni Kaaba Itoophiyaa kun dhaabbatee kara marii siyaasaa hunda hirmaachiseetti hin dhufamu taanaan, qoqqobbiin dinagdee akka kaa'amu Joo Baayidan ajajanii turan. Waraanni Kaaba Itoophiyaa itti fufee humnooti mootummaa torbanoota darban naannolee Amaaraa fi Affaar finciltootaan to'atamee ture guutummaatti deebisanii qabachuu beeksisaniiru. TPLF naannolee kanneen kan gadi dhiisee bahe 'nagaaf carraa kennuuf akka ta'e' himeera.