Nageenya Oromiyaa: Waan Wallagga Bahaafi Horro Guduruutti adeemaa jiru mootummaan quba qabaa?

Lixa Oromiyaa godinoota Wallagga Bahaafi Horro Guduruu Wallaggaatti haleellaa torbanoota muraasa darban keessa lammiilee nagaarratti raawwatamiin jiraattonni miidhamu BBC'tti himan. Jiraattonni BBC'n Wallagga Bahaa aanaa Giddaa Ayyaanaa irraa dubbise xumura ji'a Sadaasaa darbetti namoonni baay'een ajjeefamuu fi qabeenyi isaanii saamamuu himu. Kana malees dhalattoonni Oromoo 200 ol tahan aanaa Giddaa Ayyaanaa ganda Handoodee Diichoo goxii Alii jedhamtu keessatti ugguramanii akka turan himan. Rakkoo mudateera jedhame kanaaf Hogganaan Biroo Bulchiinsaafi Nageenya Oromiyaa Obboo Shaafii Huseen gareewwan lama; 'finxaaleeyyii Amaaraafi ABO Shaneetuu duuba jira jechuun himatan. Jiraaattoonni BBCn dubbise haleellaa kanaaf 'finxaaleyyii saba Amaaraa' kanneen meeshaa waraanaa hidhatanitu haleellaa saba irratti xiyyeeffate raawwate jechuun himatu. Qondaalli motummaa BBCn dubbise garuu finxaaleeyyii Amaaraatiin alatti Waraanni Bilisummaa Oromoo kan motummaan ABO Shanee jedhuunis badiinsa kana keessaa harka qaba jechuun himata. Haleellaafi ajjeechaa Hagayya waggaa darbe jalqabuun godina Wallagga Lixaa fi Wallaga Bahaatti hammaateen Waraanni Bilisummaa Oromoo fi hidhattoonni Amaaraa himatamaa turan. Baatii Hagayya qofa lammiileen 200 ol Godina Wallagga Bahaa Aanaa Kiiramuutti ajjeefamuu gabaafamee ture. Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa gamasaatiin Humni nageenyaa dabalataa bakkeewwan kanneenitti atattamaan yoo ergame malee walitti bu'iinsi hawaasaa hammaataan akka dhaqqabuu maluu akeekkachiisuunsaa ni yaadatama. Rakkoon kun itti fufee jiraattonni haleellaa humnoota Amaaraa kan qondaalli motummaa 'finxaaleyyii Amaaraa' jedhanii waamanin ajjeechaan sukaneessaafi qabeenyi mancaa'uu himaniiru jiraattoonni. Dhimma kanarratti Hogganaan Biiroo Bulchinsaafi Nageenya Oromiyaa Obbo Shaafi Huseen, mootummaan rakkoo kana quba akka qabuufi tarkaanfii fudhataa akka jiru himaniiru. Giddaa Ayyaanaa ganda Handoodee Diichoo goxii Alii jedhamtu keessatti dhalattoonni Amaaraa finxaaleyyiin uummata Oromoo irratti haleellaa raawwachuun lubbuu namootaa galaafachuu namoonni BBCn dubbise himan. Jiraataan nageenya isaaf jecha maqaansaa akka dhahamu hin feene tokkoo, ganda Alii jedhamtu keessatti haleellaa ji'a darbe keessa raawwateen obboleessi fi soddaan isaa ajjeefamuu himan. Akkasumas maatiifi firoonni isaa baay'een ukkaamfamanii akka turanis himan. Yeroo BBC'n dubbisetti jiraataan kun obboleessi isaanii abbaa ijoollee sagalii ajjeefamuu dubbatan. ''Maatiifi firoonni koo ukkaamfamanii jiran gara namoota 17 tahu. Obbolaa durbaa afuriifi ijoolleen obbolaakoos keessa jiru.'' Namoota 200 ol bakka tokkootti walitti qabuun tursiifaman keessaa Kibxata kaleessaa Mudde 28, 2021 namoota muraasa gadhiisuun kaan ammoo dhorkuusaanii maddeen BBCtti himan. Miseensa maatii tokko keessaa hanga namoota shaniifaa kan ajjeefaman jiraachuufi qabeenyaanis saamamu himu jiraataan kun. Waliigalaan lakkoofsa namoota ajjeefamanii sirriitti kan hin beekmne ta'uufi namoonni jiraataan kun qaamaan beekan baay'een ajjeefamuulleen dubbatu. ''Nuti dhalattoota Amaaraa waliin waggaa baay'eef nagaan jiraachaa turre,'' kan jedhan jiraataan kun, ''amma maatii keenya miidhaa kan jiru isaan osoo hin taane qaama haaraa hidhatee naannoo Amaaraa irraa galeera,'' jedhan. Isaan akkas haa jedhan malee Obbo Shaafiin kan waldhabaa jiran kanneenuma duraanu achi jiraatan ta'u himu. ''Ganda xiqqoo keessa meeshaa waraanaa hidhatanii kan socho'an kumaan kan tilmaamaman kan jedhu jiraataan kun, dhalataan Oromoo meeshaa hidhatee argame 'shanee' waan jedhamuuf waan ittiin ofirraa ittisuu akka hin qabne dubbatu. ''Bulchitoota aanaatti irra dedeebiin himmannus furmaata argachu hin dandeenye. Ammas motummaan nuuf haa dirmatu,'' jedhan. Jiraataan biraa dubbisneefi baqatanii Hangar Guutee galuu kan himan ammoo, namoota ugguramuun mana barumsaa keessatti eegamaa turan keessa dubartoonni dahanii fi garaatti baatan akka jiran himan. ''Na ajjeessuuf jennaan baqadheen bosona keessa bade. Maatiinkoos osuma baqatanii bosona keessa tasa walitti bahuun waliin Hangar Guutee galle,'' jedhan. Jiraataan kun namoonni haleellaa kanaan ajjeefaman dhibbaan lakkaa'amu yoo jedhan, qondaalli mootummaa garuu namoonni ajjeeffaman muraasa ta'u himan. Haleellaa biraa torban darbe keessa Horroo Guduruu aanaa Jaardagaa Jaarteetti raawwateen namni BBC'n dubbise tokko abbaan isaa ajjeefamuu himan. ''Abbaakoo balbalumatti rasaasaan dhahanii ajjeesan,'' jedhan jiraataa Magaalaa Finfinneefi gadda abbaasaaf garaa sana imaluu kan BBCtti hime tokko. ''Qaamooleen saba keenya miidhan isin keessa jiru jechuun akka haaloo wal bahuuti finxaaleyyiin kunneen nama argan hunda kan ajjeessan,'' jedhu. Hogganaan Biroo Bulchiinsaafi Nageenya Oromiyaa Obboo Shaafii Huseen rakkoo bakkeewwan jedhan kanneen keessa jiruuf gareewwan lama himatan. ''Hidhattoota Amaaraa osoo hin taane shiftaa Amaaraafi hidhattoota ABO Shaneetu walitti dhufanii Oromoos saba Amaaraas akka waliigalaatti sabaafi sablammii naannoo sana jiru, jiraattota, hojjetaa mootummaa fi hooggansa miidhaa jiru,'' jedhan. ''Jara lamaantu walitti dhufanii miidhaa dhaqqabsiisuu yaalan. Qaamni kan keenyaa immoo tarkaanfii hadhaawaa fudhataa jira,'' jechuun ummannis kanaaf gumaachaa akka jiru himan. Haata'u malee, jiraattonni dubbisne mootummaan birmaachuufi dhabuu himuun yaaddoo guddaa keessa jiraachu dubbatu. Obbo Shaafiin garuu himannaan uummataa kun ''Lakki inni dogongora. Inumaayyuu humni qabnu lixa jira. Akka motummaatti tarkaanfii garaagaraa fudhataa jirra,'' jedhan. Akka qondaala nageenyaa Oromiyaa kanaatti humnoonni federaalaafi naannoo akkasumas poolisii idileefi milishaan rakkoo kana furuuf qindominaan socho'aa jiru. Godinoonni lamaan keessumaa erga waggaa darbeetii eegalee rakkoon nageenyaa cimaaan kan keessatti hammaataa dhufeedha Ajjeechaan saba bu'uura godhate, saamicha, qabeenya mancaasuufi buqqaatiin irra deddeebiin mudateera. Lammiileen Wallaggarraa buqqa'anii naannoo Amaaraattis deebi'an jiru. Sababni rakkoo kanaa ''fedhii siyaasaati,'' kan jedhan qondaalli kun, ''kaayyoon isaanii lamaanuu kaayyoo badisaati,'' jechuun himatu. ''Biyya diiguu, saba buqqisuu, qabeenya barbadeessuu, goolii uumuu, yoo danda'ame sirna kana diiganii mootummaa ce'umsaa hundeessuudha,'' jedhan. Qaamooleen haleellaa raawwachuun motummaan himatee kunneen lamaanu ajandaatu walitti isaan fide jechuun ''Qabatamaan walitti firoomanii miidhaa qaqqabsiisaa jiru,'' jedhan Obbo Shaafiin. Himannaan hidhattoonni miidhaa qaqabsiisan naannoo Amaaraarra dhufan jedhu jira jechun kan gaafanne qondaalli kun ''achuma kan jiraatan jiru, achuma jiraatu,'' jedhan. ''Durii kaasee jarri meeshaa qabu. Meeshaa sanaan bakka tokko tokkotti miidhaa qaqqabsiisuun ni mala,'' jechuun ''Addatti jaraa meeshaan kenname hin jiru,'' jedhan. Sochii hidhattoota Amaaraa kanas yoo ibsan ''Aanaa lamaan tokkotti bahanii galu. Yeroo tarkaanfiin irratti fudhatamus gara gara biraatti baqachuutu jira,'' jedhan. Lakkoofsi namoota haleellaa kanaan miidhamanii ni beekamaa? jenne kan gaafanne Obbo Shaafin ''hin beekamu, qorannoo barbaada,'' jedhu. Garuu hammi isaanii ''xiqqaadha'' jechuun ibsu. Jiraattonni BBC'n dubbise garuu haleellaa kanaan lubbuun namootaa hedduu jedhamu darbuufi qabeenyi guddaas manca'uu dubbatu. Nagaa tasgabbeessuun ummata qe'eetti deebisuuf kutannoo mootummaan qabu kan gaafataman Obbo Shaafiin, bulchiinsi isaanii ''ejjennoo olaanaa'' qaba jedhan. Kanas yoo ibsan, adeemsi qaamolee lamaa badiinsatti oofaa jechuun ummanni akka hubatu mariin akka gaggeeffamaa jiruufi mootummaanis tarkaanfii akka fudhataa jiru himan. ''Humni nageenyaa kun qindaa'ee ummata, dargaggeessa of faana hiriirsee tarkaanfii hadhaawaa fudhateera, ammas fudhataa jira.'' Sadarkaa naannootti 'yeroo gabaabaa keessatti' rakkoon kun furamee haala dur turetti akka deebi'u akka hojjetamaa jiru himan. ''Gareewwan lamaanuu bu'uura hin qaban'' kan jedhan Obbo Shaafiin, lola kaaba biyyattii tureen finciltoonni Tigraay ''barbada'uun'' kanaaf akka gumaacha qabu dubbatu. Dhihoos, ''Baaleetti, Wallagga Lixaatti, Qellamitti hojiin hojjetamaa jru hojii fakkeenyummaa qabudha. Bu'aa buusaa jiras,'' jechuun tarkaanfii mootummaan fudhataa jiru ibsu. Mootummaan waggoota muraasa darbaniif gama Lixaafi Kibba Oromiyaa oppireeshinii gaggeessuun sochii hidhattootaa, 'qulqulleessuu' himaa ture. Ta'us, rakkoon nageenyaa itti fufeera. Mootummaan qawweerra karaa nagaatiin rakkoo kana furuuf maaliif hin yaalle? jechuun kan gaafanne Obbo Shaafiin, yaalamuu hin hillee jedhan. ''Uumamni qama kanaa kan araara barbaadu miti. Afaaniin kan dubbatu jiraachu ni mala, keessoonsaa garuu kana miti,'' jechuun mootummaan 'dirqamee' tarkaanfii fudhachuu BBC'tti himan.


'Obbo Abdii Raggaasaa ji'a torbaaf arginee hin beeknu' - Abukaatoo

Wiixata kaleessaa qondaalli Adda Bilisummaa Oromoo Obbo Abdii Raggaasaa gadhiifamaniiru jechuun wanti odeeffame dhugaa miti jedhan abukaatoon isaaniifi dhaabi ABO. Tibbana namoonni miidiyaa hawaasummaa gubbaa qondaalli ABO kuni hiikamuu barreessaa turan. Abukaatoonsaanii Obbo Tuulii Baay'isaa akka jedhanitti Obbo Abdiin bakka itti hidhamanii jiran magaalaa Galaan keessaa baafamanii bakka biraa geeffaman oduu jedhu malee hiikamuusaanii hin dhageenye jedhan. ''Hiikamuu kan jedhu homaa hin argine, Amma wantin beeku yoo jiraate ganama bakka itti hidhanii fuudhanii ba'uusaanii dhagaheera. Gara Galaan kanaa fuudhanii deemaniiru jechuun dhagahe. Iddoo biraa eessa akka geessan garuu wantin beeku hin jiru,'' jedhan Obbo Tuuliin. Hoogganaan Sab-quunnamtii Adda Bilisummaa Oromoo Obbo Lammii Gammachuu, Obbo Abdiin akka hin gadhiifamne mirkaneeffachuu BBC'tti himaniiru. ''Miidiyaa hawaasaa irraa dhagahaa turre. Garuu Jaal Abdiin Komishinii Poolisii Oromiyaa erga geeffamee booda bakka itti hidhamee ture, magaalaa Galaanitti, deebifame malee hin hiikamne. Kana qulqulleeffanne.'' Waggaa lamatti dhihaatuuf hidhaa kan jiran Obbo Abdii Raggaasaa, erga mana murtiitiin mana hidhaatii akka  gadhiifaman murtaa'ee, booda qaamolee nageenyaan 'butamanii' dhabamanii, maatii fi abukatoon quba akka hin qabne himu Obbo Tuuliin. ''Waggaa lama guutuu abukaatummaan isaan duukaa dhaabbachaa tureera. Hanga gaafanni bilisa jedhamuutti namoota muraasa waliin abukaatoo taaneefii bira dhaabbachaa turre. Booda garuu bakka hin beekamnetti hiinaan dhiifne. Walargaa hin turre.'' Erga Waxabajjii 17 manni murti bilisa jedhee manni hidhaa gadi dhiisee booda balbalumarratti qaamoleen nageenyaa fudhatanii badan jedhu Obbo Tuuliin waan kana dura raawwate jedhan yoo ibsan. ''Ergii gaafa sanaatii qaamaan wal hin argine. Maatiinis hin argine, abukaatoo waliinis ta'e fira kamiinuu walarganii hin beekan,'' jechuun ji'a torbaaf Obbo Abdii arganii akka hin beekne himan. Ajjeechaa itti-gaafatamaa waajjira bulchinsaafi nageenyaa magaalaa Buraayyuu Obbo Solomoon Taaddasaa fi yaalii ajjeechaa namoota biroo isaan waliin turan irratti raawwateen shakkamuun Guraandhala bultii 29, 2020 ture Obbo Abdii Raggaasaan to'annoo poolisii jala kan oolan. Obbo Abdiin kana dura ajajaa olaanaa Waraana Bilisummaa Oromoo ta'un dhaaba ABO keessa tajaajilaa turan.


Ajjeefamuu Abbaa Gadaa Karrayyuu booda 'namootni 20 ol achi buuteen dhabame'

Abbaa Gadaa Karrayyuu Kadiir Hawaas Boruu dabalatee namoota 14 torbee darbe ajjeefaman waliin qabamanii kan turan namoonni biroo 25 ta'an, achi buuteen isaanii dhabamuu maatiin BBC'tti himan. "Warra du'an obbaafanne, amma warra kanaaf boo'aa jirra," jedhu jiraataan obboleessi isaanii eessa akka jiru akka hin beekne BBC'tti himan. Roobii Mudde 1, 2021 humnoonni mootummaa Godina Shawaa Bahaa daangaa Aanaa Boosati fi Aanaa Fantaallee iddoo Kaarra jedhamu jilli Abbaa Gadaa Karrayyuu Kadiir Hawaas qubatee jirutti erga marsanii booda, namoota 41 qabanii deemuu jiraattonni BBCtti himanii turan. Namootni kun bakka addaa Dhagaa Aanolee jedhamu erga geeffamanii booda Abbaa Gadaa Kadiir Hawaas dabalatee namoonni 14 ajjeefamuus himu. Jiraattonni fi maatiin namoota ajjeefamanii ajjeechaa kana kan raawwate humna addaa Oromiyaati jedhu. Mootummaan Naannoo Oromiyaa garuu "Abbaan Gadaa Karrayyuu garee shororkeessaa Shaneen ajjeefaman" jechuun ibsa baasee ture. Namoota ajjeefaman kana waliin qabamanii gara bakka Dhagaa Aanolee jedhamu geeffamanii kan turan namoonni biroo 25, ergasii eessa akka jiran akka hin beekne maatiin himaniiru. Komiishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa (EHRC) dhimmicha qorachuuf karoora qabaachuu BBC'tti himeera. Namoota 41 qabaman keessaa 14 yoo ajjeefaman namootni lama miliquu kan himu jiraataan Aanaa Fantaallee tokko, namoota 25 hafan achi buutee isaanii dhabne jechuun BBCtti hime. Namoota achi buuteen dhabame keessaa tokko abbeera ykn abba xiqqaa isaa ta'uu kan namni sodaa nageenyaaf maqaan isaa akka hin dhahamne gaafate kun, maatiin isaa yaaddoo guddaa keessa jiraachuu hima. Manneen hidhaa magaalota naannawa sanii akka Matahaaraa fi Olanciitii, darbees hanga Adaamaa deemanii iyyaafatanillee argachuu akka hin dandeenye hima jiraataan kun. "Isaanis bakka biraatti ajjeefamanii reeffa isaanii bineensi nyaatee jennee akka malee yaadda'aa jirra," jedha. Jiraataan biraa obboleessi isaanii eessa akka jiru hin beekne ammoo "yoo barbaacha deemne nutis ni hidhamna, sodaannee taa'aa jirra," jedhan. Namootni bakkeewwan gara garaa irraa du'a gahii ykn boo'ichaaf gara qe'ee Abbaa Gadaa Kadiir Hawaas dhufaa turan, karaa irratti qabamanii hidhamaa jiru jedhu jiraataan kun. "Karrayyuun gaallillee yoo jalaa bade gadi bahee barbaaddachuu dadhabee jira," jedhu. Abbaa Gadaa Kadiir Hawaas dabalatee namoonni 14 kan ajjeefaman Roobii galgala yoo ta'u, sirni awwaalchaa isaanii Jimaata ganama ture kan raawwate. Ergasii qaamni mootummaa dhaqee uummata dubbise tokkollee akka hin jirres jiraattonni BBC'tti himaniiru. Ajjeechaa Roobii darbe raawwate torbee tokko dura naannoo daangaa Aanaa Fantaallee fi naannoo Affaaritti waraanni mootummaa fi hidhattoonni hin beekamne wal waraanuu fi humnoonni mootummaa hagi tokko miidhamuu himu. Ajjeechaan Abbaa Gadaa Kadiir Hawaas dabalatee namoota 14 irattis raawwates sanaan wal qabachuu akka hin oolle shakku. Biiroon Komunikeeshinii Naannoo Oromiyaa garuu ibsa Jimaata fuula Feesbuukii isaarratti baaseen, Abbaan Gadaa Karrayyuu Kadiir Hawaas "garee shororkeessaa Shaneen ajjeefaman" jedhe. "Uummanni Karrayyuu natu biyyaafi sirna kootiif jira jedhee hiriira deeggarsaa bahuu isaa hordofuun, Shaneen abdii kutannaa keessa galte 'situ ummata nurratti kakaase' karaa jedhuun ... ajjeesan", jedha ibsichi. Ibsichi waa'ee namoota biroo Abbaa Gadaa Kadiir Hawaas waliin ajjeefamaniis ta'ee, waa'ee namoota qabamanii achi buuteen isaanii hin beekamnee waan jedhe hin qabu. Komiishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa (EHRC) amma dura ajjeechaa Karrayyuu fi namoota achi buuteen isaanii dhabamerratti qorannoo akka hin goonee fi qorannoo gochuuf karoora akka qabu BBC'tti himeera. Dhimma namoota achi buuteen isaanii hin beekamnee irratti bulchiinsa Aanaa Fantaallee, poolisii Godina Shawaa Bahaa fi Biiroo Komunikeeshinii Oromiyaa irraa deebii argachuuf yaaliin taasifne hin milkoofne.


Barsiisaa Abeel Bulchaa: Barattoota Naqamtee barsiisaa isaanii duraaniif konkolataa bitanirraa maal barattu?

Tibba kana barattoonni magaalaa Naqamtee barsiisaasaanii duraanii 'gumaacha dhaloota keenyaaf goote' jechuun konkolaataa Birrii 750, 000 bitanii badhaasan. Namoota yeroo ammaa biyya alaa dabalatee ogummaa gara garaan bakka gara garaa hojjechaa jiran lakkoofsaan 100 ta'anidha  jaalalaafi kabaja barsiisaasaaniif qaban konkolaataa badhaasuun kan ibsatan. Gochi isaanii kun ammoo kabaja barsiisaa isaaniif qaban ibsachuurra darbeeyyu oolmaan barsiisaa namoota kaan birattis akka yaadatamu taasisaa jira. Oolmaa barsiisaaf beekamtii kennuun kun gocha fakkeenyummaan ka'uu fi hamilee barsiisota kaaniis kan cimsu akka ta'e himu namoonni badhaafamuu barsiisaa Herregaa Abeel Bulchaa kana arganiifi dhaga'an. Barsiisaa Abeel Bulchaa manneen barnootaa sadarkaa lamaffaa magaalaa Naqamtee keessatti argaman sadii —Compireensiivii, Daargeefi Fulbaana 2 tti barnoota Herregaa barsiisan Gaheen barsiisaa barattoota barsiisuun olidha. Barsiisaan gorsaadha, fakkeenya jireenyaati; manaan ala bakka maatiin hin jirrettillee maatii akka ta'e warri gahee barsiisa qoratan ni himu. Barattoonni yeroosaanii maatii caalaa barsiisotasaanii waliin waan dabarsaniif barsiisuun alatti barsiisonni shoora maatiillee ni bahatu. Dhaloonni egeree jireenyasaanii qixa sirriin akka murteeffataniif galaa kan naquuf; beekumsa hidhachiisee daandii jireenyaarra kan bobbaasu barsiisaadha. Hanga malu yaadachuun beekamtiin kennamuufiif baatus oolmaan barsiisaa hedduu danuu ta'uu namni waakkatu hin jiru. Kanneen oolmaa barsiisaa yaadachuun waan danda'an gadhanis jiru. Weellisaa Abdii Ibiraahim oolmaa barsiisotaa namuu akka of gaafatuuf akkas jechuun yeedaloo miidhagaan sirbeera. Utubaa jireenyaa wiirtuu lafee dugdaa, Burqaa dagaaginaa barsiisotaan maddaa, Galanni maaf badaa…? ------- Agartuu jireenyaa, Daawwitiin hawaasaa, Barsiisota keenya… ----------------- Abdii hin muratiinii jabaadhu barsiisa… Galannikee hin dhumuu seenaakeeti si boonsaa….jechuun muuziqaan bareechee barsiisota jajata. Bizuhaan Tashoomee barattoota duraanii barsiisaa Abeel Bulchaa barsiise keessaa tokkodha. Mekkaanikaal Ingiinaring baratee Daandii Qilleensa Itoophiyaa keessa hojjechaa kan jiru yoo ta'u, warra adda durummaan kennaa barsiisaa Abeel kana qindeessan keessaa tokkodha. Barattoonni duraanii magaalaa Naqamtee barsiisaa Abeel badhaasan kunneen oolmaan barsiisaa kanaa jireenya isaanii keessatti bakka addaa akka qabu dubbatu jedha Bizuhaan. Bariisaa Abeel Paayiletoota, Injinaroota, Doktoroota, barsiisota dhabbilee barnoota olaanoo, manaajeroota baankiifi ogummaa biroon hedduu akka geeessifatan hima "Keessumaa barumsa Herregaafi Saayinsiitiin akka milkoofnuufi fuuldureen keenyallee gaarii akka ta'uuf nama baayyee ifaajaa turedha," jechuun BBCf ibsa Bizuhaan. Oolmaa barsiisaa Abeel waliin yeroo ilaalamu kennaan kun baayyee guddaa ta'uu baatus yaadni isaa guddaadha jedha. Seerota Herregaa karaa gabaabaa ta'een akka hubannuufi Qormaata Seensa Yunivarsiitii kan waggoota digdamaa olii walitti qabuun kaka'umsa isaatiin mana isaatti baayyee isaaanii barsiisuu hima. "Baay'ee keenyas jaalala barumsaaf qabnu, keessumaayyuu kan barumsa Herregaafi Saayinsii akka dabalu godhee jira. Akka Bizuhaan jedhutti, barsiisaa Abeel mana barumsaatiin alattis mana dhuunfaa isaatti waggoota dheeraaf ijoollee barumsaan qaraa turan. Barsiisaa Abeel barsiisuun alattis , "dhuunfaatiinis barattoota baayyee gorsaafi akka abbaatti qajeelchaa, jaalala adda ta'e nuu laachaa nama nu guddise. Barattoonni hundi bifa adda ta'een barsiisaa kana ni jaalatu," jedha Bizuhaan. Barsiisaa Abeel qoosaafi mudannoo jiran barumsa barsiisan waliin si'eessaafi bohaarsaa barsiisuun akka beekamanillee ibsa. Barnoonni Herregaa akkamitti akka inni qabatamaan jireenya dhugaa waliin walqabatu sirriitti agarsiisaa barsiisuun barsiisaa Abeel adda taasisa jedha Bizuhaan. Kun ammoo barattoonni inni barsiise baay'ee akka ciman taasisuu kan himu Bizuhaan, akkuma biyyattiyyu barattoonni magaala Naqamtee sababa barsiisaa Abeel hedduu milkaa'aniiru jedha. "Nuti dur Herrega lakkoofsuma qofa seena , garuu jireenyuma nuti jiraannu waliin walitti fidee akka nuti jireenya dhugaa lafarra jiru hubanuu nu godhee jira. Kennaan kun barsiisaa Abeel qofaaf kan laatame osoo hin taane, barsiisota magaalaa Naqamtee kan dhaloota qaruutiin aarsaa guddaa kafalanillee bakka bu'anii akka fudhatan beekamuu qaba," jedha Bizuhaan. Dhaloonni dhufus barsiisaa isaa kabajee waan baayyee irraa baruutiin oolmaa barsiisaa osoo hin dagatiin jajjabeessuu akka qabu dhaama ergaa fuula Feesbuukii isarratti barresseen Bizuhaan. Koree waan kana qindeessaniifi namoota gumaachan kan galateeffate Bizuhaan, "ijoolleen Leeqaa seenaa gaarii dhalootaaf barumsa ta'u, barsiisotaaf ammoo hamilee dabalu dalagnee jirra," jedheera. Kennaan namoota dhaloota qaruutiin beekamaniifi kan saba tajaalilan jajjabeessuu itti fufiinsa akka qabaatus abdii guddaa qabaachuus himeera. Umuriin isaanii waggaa 58 kan ta'e barsiisaa Abeel Bulchaa, 'barsiisaan hin dulloomu' waan jedhameef malee soorama bahuutti dhiyaadheera jechuun bifa qoosaan jalqabanii waa'ee kennaa barattoonni isaanii badhaasan BBCtti himan. Barattoonnisaanii duraanii maallaqa hanga kanaa walitti buusanii konkolaataa na badhaasu jedhee tasa akka hin eegiin kan himan barsiisaa Abeel, "ani kennaa konkolaataa isaan naaf kennaniin ol ijoolleen akkasitti guddisanii inni kaan doktora, inni kaan paayileeta, inni kaan Injiinara, hedduun isaanii ammoo barsiisota yunivarsiitii gara garaa ta'anii arguutu nama gammachiisa. Lammii barumsaan gahaa taasisuun hedduu na gammachiisa," jedhan. Yeroo ammaa gara Finfinnee dhufanii mana barumsaa dhuunfaa barsiisaa akka jiran kan dubbatan barsiisaa Abeel, kanaan dura konkolaataa akka hin qabne himu. Miindaa barsiisaatiin konkolaataa bitachuun waan hin danda'amneef hayyama konkolaachisaallee baafachuu yaadee akka hin beekne kaasuun, amma garuu baafachuuf adeemsarra jiraachuu dubbatan. Miindaan barsiisaa yeroo ammaa akka biyyaattiyyu konkolaataa bitachuun yaa hafuu jireenyaafillee akka nama hin geenye dubbatu barsiisaan kun. Yaada namoonni 'barumsi dur hafe' jedhu akka itti walii hin galle kan dubbatan barsiisaa Abeel, akka isaan yaadanitti barumsi amma caala. "Anis baradheen darbe. Yeroo ani barataa turetti hariiroon barataafi barsiisaa gidduu ture baayyee gadheedha. Hawwiikeefi fedhiikee itti hin himtu. Animmoo ijoolleen barsiisetti akka hiriyyaatti, akka obboleessaattiifi akka abbaatti itti dhyaadheen barsiisa. Itti dhiyaatteef barataan mataa si hin yaabbatu, si kabaja malee," jedhan.


Siyaasa Oromoo: Koongirasii Federaalawaa Oromoo (KFO) keessatti tibbana maaltu uumame?

Tibbana Paartiin Koongirasii Federaalawaa Oromoo (KFO)n, bakka lamatti qoodamaa jira jedhamuun miidiyaalee hawaasaa irratti namoota hedduun haasa'amaa ture. Odeeffannoon kunis gaaffii fi deebii itti aanaa dura taa'aan paartii Koongirasii Federaalawaa Oromoo KFO Obbo Gabruu Gabramaariyaam gaazexaa biyya keessaa tokko waliin taasisanin walqabateeti. BBCnis dhimmi kana adda baafachuuf jecha paarticha keessatti miseensaa fi hogganoota buleeyyii paartichaa Obbo Gabruu Gabramaariyaamii fi Obbo Xurunaa Gamtaa dubbiseera. Itti gaafatamaa waajjira muummee paartichaa fi mieseensa koree hojii raawwachiiftuu kan ta'an Obbo Xurunaa Gamtaa, "miseensotuma koree keessaa namoonni tokko tokko yaadaa fi kaayyoo KFOn irratti hundaa'ee deemurraa hanga ta'e irraa goruu kan barbaadan, faayidaa dhuunfaaf jedhanii oduu adda addaa odeessan jiru" jedhu. Dhaaba siyaasaa tokko keessa garaagarummaan yaadaa jiraachuu akka malu kan himan Obbo Xurunaan rakkoon dhaabicha mudatee ture ammatti babal'atee adeemaa akka hin jirre dubbatan. "KFOn qoodamaa hin jiru, hin qoodamnes" jedhan Obbo Xurunaa Gamtaa BBC'tti kan himaniiru. Gama biraatiin yaada isaanii BBC'f kan kennan Obbo Gabruu Gabramaariyaam, ibsi dhaabni isaanii torbee lama dura baase ejjennoo qabsoo karaa nagaa dhaabichi qabu kan faallessu, yeroosaa kan hin eegganne fi sirrii akka hin taane himan. "Ani walgahii gaafa sanaarra hin jiru. Walgahii sanaan dura gaafa Roobiitti walgahii akka waaman gaafadhee osoo hin waamiin hafan. Adaamaa walgahiif wayitan adeemetti ibsi sun bahe. Ibsichi anaaf yeroosaa kan eeggate miti. Sirriis miti," jedhan. Paartiin Koongirasii Federaalwaa Oromoo torbee lama dura ibsa qabxiilee jaha qabu baasen qaamoleen lolarra jiran dhukaasa akka dhaabaniifi namoonni sababa siyaasaan hidhaman akka hiikaman dabalatee mootummaan ce'umsaa hanga ji'oota 18 turu ijaaramee mariin akka eegalamu gaafate. Haa ta'u malee Itti aanaa dura taa'aan paartichaa Obbo Gabruu Gabramaaram miidiyaa biyya keessaatti bahuun qabxii dhaabichi "mootummaan ce'umsaa yaa ijaaramu" jechuun kaase balaaleffatan. Mootummaan ce'umsaa hundeeffamuu qaba kan jedhu "qabxii jijjiiramaa ijooti. "Kuni qaama olaanaan murteeffamuu qaba. Yaa'ii waliigalaatiin ta'uu baatullee yoo xiqqaate koree giddugaleessaan murtaa'uu qaba" jedhan Obbo Gabruun. Haala siyaasaa biyyattiin yeroo ammaa itti argamtu keessatti dhaabichi yaada akkanaa kaasunsaa sirrii akka hintaane himan. "Ejjennoon bu'uraa dhaaba keenyaa qabsoo karaa nagaati. Qabsoon karaa nagaa kun immoo mariidhaan waliigaltee biyyaalessaa ijaaruudha" kan jedhan Obbo Gabruun ibsi dhaabichi torbee lama dura baase garuu ejjennoo qabsoo karaa nagaa dhaabbichi qabu kan faallessu ta'uu dubbatu. "Ibsichi koreen hoji raawwachiistuu manii guutee, irratti mari'atee kan murteessee 'haa bahu' jedhedha" kan jedhan itti gaafatamaan waajjira mummee Koongirasii Federaalawa Oromoo Obbo Xurunaa Gamtaa, dhaabichi ammallee qabsoo karaa nagaa duraan qabu bu'ureeffatee socho'aa akka jiru BBCti himaniiru. Dhaaba siyaasaa tokko keessatti garaagarummaan yaadaa jiraachuu akka malu BBCti kan himan Obbo Xurunaa Gamtaa, "yeroo ammaa rakkoon sun babal'atee adeemaa hin jiru. Irratti mari'ataa jirra. Gara fulduraattis furmaata itti argamsiifna jennee amanaa jirra" jedhan. Yeroo ammaattis "KFOn qoodamaa hin jiru, hin qoodamnes" jechuunis himan. Garaagarummaan yaadaa akkanaa siyaasa keessa yeroo hunda kan jiru ta'uu kan himan Obbo Gabruu Gabramaariyaamis wanti tibbana uumames 'hooggansi KFO qoodamaa jira' jechuu kan dandeessisu miti jechuun BBCti himaniiru. "Yaada kanarratti waliigaltee dhabuu jechuun iddoo lamatti qoodameera waan nama jechisiisuu miti" jedhan. Dabalataan dhaabicharratti ololli oofamaa jiraachuu kan dubbatan Obbo Xurunaa Gamtaa, "kaayyoonsaa olola adda addaa gaggeessani hawaasa keenya keessatti KFO irratti jibba uumuudha" jedhan. Koongirasiin Federaalawaa Oromoo A.L.I bara 2004 paartileen lama walitti makamuun hundeeffame. Paartileen kun Waraaqsa Federaalistii Dimokiraatawaa Oromoo WFDO fi Koongirasii Uummata Oromoo KUO yemmuu ta'an paartileen lamaan namoota siyaasa gameeyyii of keessaa kan qaban turan. KFOn yeroo ammaa dura taa'ummaa Proofeessar Mararaa Guddinaatin hoogganamaa jira. Obbo Jawaar Mahaammadfi Obbo Hamzaa Adaana /Booranaa/ kunneen dhiyeenya paartichatti makamanfi yeroo ammaa hidhaarra jiranidha. KFOn filannoon bara 2013 adeemsifame "adeemsi isaa sirrii miti, dhiibamnee keessaa baane" jechuun filannicharratti osoo hin hirmaatin hafuunsaa ni yaadatama.


Boorana, Gujii, Harargee, Baalee … hongee Oromiyaatti hammaateen hawaasi miiliyoona 2 miidhame

Naannoo Oromiyaatti lammiileen miiliyoona lamaa ol sababa goginsaatiin miidhamuu naannichi beeksiseera. Keessumaa godinoota gama Kibbaafi Baha biyyattiitti hammaate qabeenya guddaa hawaasa horsiisee bulaa kan ta'e horii irratti miidhaa guddaa geessisaa jira. Komishinarri Sodaa Balaafi Kaafamtoota Misoomaa Oromiyaa Obbo Garramoo Oliiqaa ''Hongeen Baale Bahaa qofaatti miti, Godinaalee Harargee lamaan, Gujii Bahaafi Lixaafi Booranatti mul'ate,'' jedhan. Ammatti namni sababa hanqina nyaataan du'e hin gabaafamne. Gargaarsi ummata bira akka gahu mootummaan dalagaa akka jiru himeera. Ta'us jiraattonni dubbisne hanqina dubbatu. Hongeen kuni gaala gammoojjii dandamatuun beekamuufi harree hawaasni horsiisee bulaa bishaan ittiin waraabuuf itti dhimma bahuu galaafataa akka jiru horsiisee bultoonni BBC'n dubbise himaniiru. Sababa jijjiirama qilleensaan hongeen irra deddeebbiin mul'atu kuni gama Kaaba Keeniyaafi biyyoota Gaanfa Afrikaa biroos hubeera. Somaaliyaatti ummanni miiliyoona lamaa ol ta'u sababa hongee hammaateen hanqina nyaataafi bishaaniif saaxilamuu UN ibseera. Torbanuma kana Mootummoonni Misooma Baha Afrikaa (IGAD) fi UN'tti Dhaabbati Fayyaa fi Qonnaa (FAO) miidhaa hongeen dhaqqabsiisu xiqqeessuuf tarkaanfiin fudhatamuu akka qabu waamicha taasisaniiru. Dhaabbileen lamaan ibsa waloon baasaniin [Afaan Ingiliziitti geessa] Gaanfa Afrikaa naannawa miseensonnii IGAD jiranitti namoonni miiliyoona 26 ta'an hanqina nyaataaf saaxilamuu ibsaniiru. Akka mootummaan ibsetti Godina Baale Bahaatti namoonni 'kuma 200 fi kumni 70 ol hongeen' miidhamaniiru. Kunis, roobni dhabamuurraan kan ka'edha. Baalee Bahaatti aanaalee hongeen itti hammaate shananiifi duraanii hanqina roobaa qaban; Sawweenaa, Raayituu, Daawwee Qaachan, Daawwee Sararii fi Gololcha ta'uu Obbo Garramoon himaniiru. Komishinichi deeggarsa barbaachisuu qaqqabsisaa akka jiru himeera. Jiraattotni aanalee Raayituufi Sawweenaa muraasni deeggarsi hanqachuu kaanimmoo miidhaan nyaata, marga looniifi bishaan akka hin qaqqabne himu. Ammatti miidhaan kuntaalli 6807, aanaalee Godina Baalee Bahaatti ''rabsamaa jira'' jedhan qondaalli dubbifne. Godinuma kanatti namoota 270,000 gargaaraa akka jiranis himan. Miidhaa horiirra gahe ammatti baruun hin danda'amne. Hongeen yoo babal'atee ittifufe garuu lakkoofsi namoota deeggarsa barbaadanii dabaluuf deema. Horsiise bultoonni gama isaanitiin nyaanni looniifi bishaan saffisaan akka dhiyaatuuf gaafatu. Jiraattonni bishaan dhugaatii argachuuf dhaqaaf galatti lafa sa'aatii 10 deemaan akka jiran Ittigaafatama Sodaa Balaa Aanaa Raayituu Obbo Abdulqaadir Haaji-Musaa dubbatu. Boottee bishaaniifi nyaata beeyladaa dhiyeessuuf caalbaasiin bahuufi fuula duratti garuu furmaanni waaraa  pirojeektii bishaanii eegalame xumuruu akka ta'u himan. Obbo Jamaal Qaasim horsiise bulaa aanaa Sawweenaati. Barana iddoo isaan jiraatanitti roobni waggaa tokko keessatti ''guyyaa tokkicha qofaa'' roobu dubbatu. Sababa caamni dheerateef haqinni nyaata namaafi horii isaan mudateera. ''Loon kaan huuqqatoodha, kaan du'aniiru, kaanimmoo kufaadha lafaa hin kaa'an'' akka isaan himanitti. Gaalli caama dandamachuun akka fakkeenyatti eeramu otoo hin hafiin hongee kanaan miidhamuu dubbatu. Waqtii kanatti yeroo horiin itti gabbatu ture, Amma sababii hongee kanaan horiin gurgurtaaf gabaa geeffamu gurguramaa hin jiru jedhan. Naannichatti midhaan akka mishingaa, boqqoolloofi xaafii horsiisa looniin cinatti akka qotamu otoo hin  margin lafa keessatti hafuu dubbatan. ''Miidhaan facaafame hin biqille, lafa keessaa hin baane'' jedhan. Rakkoon ijoon immoo roobni dhabamuudha. Gabaarratti qamadii kg50 birrii 1800'n gurgurama jira, namoonni bitachuuf humna hin qabanii jedhu. Mootummaan deeggarsa miidhaan nyaataa hanga kg 15 kennaafi akka jiru eerun, deeggarsi kennamu garuu 'gahaa miti'' jedhani komatu. Obbo Garramoon immoo deeggarsa lubbuu baraarsa nama tokkoof kennamuuf akka ta'uu kaasan. Goginsii kun aanaalee ollaa isaanittis bal'ateera. Aanaa ollaa kan taate Raayituutti namoota  51,000 ol deeggarsa miidhan nyaataa barbaachisu adda baasu Ittigaafatama Sodaa Balaa Aanicha Obbo Abdulqaadir Haaji Musaa dubbatu. Jiraataan aanichaa maqaan isaa akka hin eeramne barbaadu tokko namooonni deeggarsa midhaan nyaataa gaafachuuf waajira sodaa balaa aanichaa fuulduratti walitti qabamuu himu. Dabalataan, sababa goginsa kanaatiin namoonni aanalee ollaa akka Daawwee Qaachaniifi Gindhiiritti baqatan jiraachu dubbatu. Hongeen kun lubbu namaa garuu akka hin dabarsine dubbatu qondaall aanichaa kun. Gaala, re'eefi harree horatan garuu jala ajjeesu lakkoofsaan tarreessanii ibsaniiru. Aanicha re'oonni beeyladoota kaan caalaa kan miidhame yoo ta'u hanga yoonattti re'oota 4,000 ol du'uu himan. Hongee kana dura horsiise bultoonni harreen bishaan waraabu. Amma garuu harreenis beeylada hongeen miidhaman keessa taateetti. Roobni Fulbaana keessa naannichatti rooba jedhame eegamaa ture otoo hin roobiin hafuun isaa goginsa dheeresse. ''Uummanni Aanaa Saawwenaa horii isaanii waliin buqqa'anii Aana Raayituu Araddaa Nagayaa keessa jiru.'' Horsiise bultoonni bishaan haroo barbaacha gara Aana Raayituutti godaanuufi horsiise bultoonni naannoo Somaalee Aanaa Raasoo jedhamurra horii isaanii wajjin gara Aanaa Raayituutti godaanullee himan. Bakkeewwan hongeen hubaman keessaa Godinni Booranaa tokko. Bulchaan godinichaa Obbo Jaarso Boruu roobni roobus garuu 'xiqqaadha, bakka muraasa qofa roobe,' jedhan. Ammallee yoo hin roobiin haalli cimuu akka danda'u ibsuun 'sodaa' akka qaban dubbatu. Ta'us, ammatti miidhaan namarra gahe akka hin jirre himan. Deeggarsi gama nyaataatin gama dhaabbilee mootummaafi miti mootummaan dhihaachaa akka jiru himan. Akka ragaa walitti qabametti, hanga ammaa horiin kuma shantamaa ol du'uu Obbo Jaarso himu. ''Duutillee [horii] dabalaa jira, kan kaasanillee dabalaa jira. Haalli deemamaa jiru dansaa miti. Deeggarsi dhufuutti jira garuu horii Booranaa kan miiliyoona 7'tti dhihaatu dhaqqabee dandamachiisuu hin danda'u.'' Hongeen alatti garuu torban lama dura eegalee Aanaa Dhaas, Goomolee, Areeroo, dabalatee weerarri awwaannisaa mudachuun yaaddoo biraa uumuu qondaalli kuni dubbatu. ''Kan bonni harka nu qabe kunilleen [weerara awwaannisaa] bona nutti ho'isuutti jira,'' jechuun dubbatan. Ammatti mootummaan federaalaa xiyyaaraan kemikaalaa biifaa jiraachuu BBC'tti himaniiru.


Abbaan Jaallee 'Kabbitoo', jaarsi ganna 70 ilmi miseensa WBO ta'e akkamiin ajjeefaman?

Abbaan Artiist Jaallee Amantee ykn 'Kabbitoo' maanguddoo ganna 70 kan ilmi isaanii miseensa WBO ta'e, torban darbe to'annoo poolisii jalaa baafamanii humnoota nageenyaan ajjeefaman jechuun maatiin himatan. Ajjeechaan kuni yeroo lolli qaamolee mootummaafi hidhattoota Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO), kan mootummaan Itoophiyaa tarree shororkeessummaa jala galche, hammaatetti dhagahame. Itoophiyaan lola Kaaba biyyattiitti hammaateen walqabatee torban sadii dura Labsii Yeroo Muddamaa labsameefi aangoo dabalataa humnoota nageenyaaf kennu jala bulaa jirti. Ajjeechaan Godina Shawaa Kaabaa Aanaa Kuyyuu Magaalaa Gabra Gurraachaatti gaafa Jimaataa raawwate jedhameerratti ajjeechaan kan himatame poolisiin waan ifatti dubbate hin qabu. Humnoonni nageenyaa erga to'annaa jala oolchanii booda baasanii ajjeesan himannaan jedhu, waggoota muraasa darban irra deddeebbiin dhagahama. Ta'us mootummaan himannaa kana hin fudhatu. Poolisii akkasumas qondaalota mootummaa dhimmicha kallattiin ilaallatu dubbisuuf yaalii BBC'n taasise hin milkoofne. Kana dura garuu poolisiin himannaa akkanaa balaaleeffateera. Qondaalli dhaaba biyya bulchuu dhimma kana dubbifne ''Kuni dhugaarraa kan fagaatedha, ololaaf kan itti fayyadamaa jiranidha,'' jechuun BBC'f deebisan. BBC'n haala ajjeechaa kanaa qaama walabarraa waan mirkaneeffate hin qabu. Kana dura Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa 'tarkaanfiin seera kabachiisuu Oromiyaa keessaa karaa seera hordofeen ta'uu qaba' jechuun qeeqaa ture. Obbo Amanteen ilmi isaanii tokko miseensa WBO waan taheef torban lama dura humna nageenyaan qabamuun kaampii poolisii humna addaa Oromiyaa Magaalaa Gabra Gurraachaa keessatti hidhamanii akka turan, ilmi isaanii Jaallee Amantee ykn Kabbitoon BBCtti himeera. ''Torban lamaan har'aa mucaan kee WBOtti makamee bosona jira jedhamee hidhamee ture. [Jimaata] ammoo achii baasanii karaarratti ajjeessan. Sa'aatii shan jaha tahuuf reeffi akka hin kaane dhorkaniiru,'' jedha ilmi isaanii. Obbo Amanteen manguddoo waggaa 70 tahuu kan himu ilmi isaanii kun, kan ajjeefaman bakka manneen baay'atan daandii irratti ganama keessaa gara sa'a 12:30tti tahuu dhageenye jedhe. Akka maatiirraa odeeffadhe jedhetti abbaan isaa 'adda irra rasaasaan rukutamanii' ajjeefaman. Nageenya isaaniif 'sodaachuun' ofiis dhaqee akka hin awwaalleefi karaa maatii achi jiranii haala ture hordofaa akka ture BBC'tti hime. ''Ilma kee bosona jiruuf nyaata deddeebista, qoricha ergitaaf jedhanii hidhanii dararaa turan. Ji'a tokko duras hidhanii guyyaa afur shan hidhanii gadhiisanii ture,'' jedhe. Ergasii deebisanii qabamanii kaampii poolisii humna addaa Oromiyaa keessatti hidhamanii akka turan hime. Jaalleen sababa obboleessa isaanii kanaan hundi isaanii qaama nageenyaan akka barbaadaman himee, sirna awwaalchaa irrattis akka hin hirmanne hime. Obboleessi isaanii WBO kan mootummaan Itoophiyaa shorokeesumman farrajetti kan makame waggaa lama dura tahuus hima. Himannaan mana hidhaatii baafamanii ajjeefaman jedhu kana dura Godina Horro Guduruu Wallaggaa, Shawaa Lixaafi kaanittis dhagahamaa ture. Baatii muraasa dura manguddoon Obbo Moosisaa Lammaa jedhaman magaalaa Finfinnee naannoo Awutoobis Taraa jedhamee beekamutti qabamuun hidhamanii gara Abuunaa Gindabarat geeffamuun akka ajjeefaman maatiin ni himu. Maatiin barsiisaa Moosisaa tokko nageenya isaaniif sodaachuun maqaan isaa akka dhahamu hin feene tokko akka jedhetti, Obbo Moosisaan Adoolessa 26 bara 2013 qabamee kaampii waraanaa keessatti hidhuun booda gara buufata poolisii aanaa Gindabaratitti geessuu hime. Hagayya 9 bara 2013 bakka hidhanii baasuun gara bosonaatti geessanii rasaasaan ajjeesan jedha namni kun. Barsiisaa Moosisaa Lammaa hidhamanii torban lama booda ajjeefamuu kan himu namni kun, maatiin bakka isaan itti hidhamanii turanitti deemuun dubbisuuf carraa hin arganne jedhe. Eeruu ummataan reeffi isaanii argamuu kan himu namni kun ''gaafa rukutan kan ijaan arge ijoollee loon tiksanidha. Namoota sadii konkolaataa irraa buusanii harka isaanii irraa cancala hiikan. ''Namoota sadii turan keessaa tokko baqachuuf jennaan dafanii rukutuun sadan isaanii bakka tokkotti ajjeesan,'' jedhe. Reeffi akka hin awwaalamneefis mormiin akka isaan mudataa ture hime. Barsiisaa Moosisaa Lammaa hojii barsiisummaan cinatti itti gaafatamaa 'koree qeerroo aanaa Abuunaa Gindabarat' akka ture hime obboleessi isaa BBC'n dubbise. Magaalaa isaanii keessatti hannaafi saamichi akka hin raawwanne hojjechaa turuu hime. Haa tahu malee dhimmuma kana irraa ka'uun ''deeggaraa ABO Shaneeti jedhanii irratti kaanaan hojii barsiisummaa isaa dhiisee Finfinnee galee hojii dhuunfaa isaa hojjechaa ture,'' jedhe. BBC'n dhimma himannaa maatii kana irratti yaada poolisii bakkichaa argachuu hin dandeenye. Dubbii Himaan Paartii Badhaadhinaa Oromiyaa Obbo Gizaachoo Gabbisaa taatee keessumaa Godina Shawaa Kaabaatti raawwate akka quba hin qabne himan. Ta'us, sababa mootummaan kana raawwatuufi hin qabu jechuun himannaa irratti ka'u mormu. ''Inni kuni kallattii mootummaas hin ta'u, boris ta'uu hin danda'u. Sababni isaa mootummaan seeraan biyya bulchu jira,'' jedhan. ''Irra guddeessa ololaan ummata burjaajessuuf yaaluun, qaamolee adda addaan tarkaanfachiifamuun miidiyaaleettis ni dhufa,'' jechuun himannaan dhihaate dhugaarraa kan fagaatedha jedhu. Obbo Gizaachoon wantoota ijoo lama kaasu. Tokko ajjeechaan akkanaa hin raawwanne kan jedhu yoo ta'u, inni lammataa haleellaa hidhattoonni raawwatan gabaasa gahaa argataa hin jiru kan jedhudha. ''Daa'imni kichuun duutu, haati bakkeetti haftu, abbaan ijoolleerraa ajjeefamu ajandaa ta'aa hin jiru. Amma kan ajandaa ta'u dhimma tokko kaasanii mana sirreessaa akkasiitti akkas ta'e kan jedhu kanatu jira,'' jechuun komii kaasu. Dabalataan, hidhattoonni ajandaa uumuuf ''ta'e jedhamee uumamee ittiin burjaajessuuf qopheeffamee wanti gadi lakkifamu hedduun akka jiru garuu hin beekna,'' jechuun himan. BBC'n qaamolee ajjeechaa kanaan kallattiin himataman yoo miidiyaatti dubbachuuf fedhii qaban yaada isaanii qopheessuuf qophii ta'uu ibsa.


Jaafaar Mitikkuu: Barataan 'siyaasaan' yunivarsiitii Finfinneerraa ari'ame, waggaa 20 booda qabxii olaanaan eebbifame

A.L.I Bara 1996 barattoota Oromoo Yuunivarsiitii Finfiinnee mormii dhageessisuu isaaniif ar'iaman 300 ol keessa tokko kan ta'e obbo Jaafaar Mitikkuu waggaa 20 booda barnoota isaa xumure. Godina Wallagga Bahaa aanaa Jimmaa Arjootti maatii qonnaan bulaa irraa dhalatee kan guddate Jaafaar Mitikkuu, namoota qaroo A.L.I  bara 1994 Yunivaarsiitii Finfinnee galuu danda'an keessaati. Haata'u malee barnoota isaa xumuree eebbaaf waggaan tokko yeroo hafu, bara 1996'tti teessoon naannoo Oromiyaa magaalaa Finfinneerraa gara magaala Adaamaatti akka jijjiiramu murtaahuu hordofee mormii dhalateen barnoota irraa ittifame. Jaafaar Mitikkuu barattoota Yunivarsiitiin Finfinnee barnoota irraa ittise 300 ol ta'an keessa tokko yoo ta'u, sababa saniin qabsoo Oromootti makamuun waggoota 20 darbaniif ''baddaa fi gammoojjii'' biyyoota ollaa Itoophiyaa keessa bu'aa bahii arguu BBC'tti himeera. Jaafaar Mitikkuu turtii BBC waliin taasiseen barnoota isaarraa ar'amuu hordofee ''waggoota 20 darban qabsoo Oromoo bayyanachiisuuf baddaa fi gammoojii biyyoota Afrikaa keessan dabarsee'' jedha. ''Bara san guutummaa Oromiyaa keessatti mormiitu ture. Haqa Oromoon Finfinneerraa qabu haaluudhaaf mootummaan bara uummata irratti daba hojjete mormuudhaan warri guutummaa guutuutti ar'imne dhibba sadiif way taana.'' Barattootni kun gargar faca'anii kaan biyya ormaatti kooluugaltummaa gaafatani jiru, gariin jireenya dhuunfaa qajeelfatanii jiru kan jedhu Jaafaar, ofii qabsoo Oromootti makamuu himeera. ''Qabsoo Kibba Itoophiyaa fi Kaaba Keeniyaa keessatti gaggeeffamaa ture keessan ture, waldhibdee bara 2008 dhalateen ammoo gara Sudaan Kibbaatti ce'e'' jedha. Sudaan Kibbaa keessatti walitti bu'iinsa sabaa dhalate baqatee gara naannoo Gaambeellaa akka gales Jaafaar himeera. Qabsoo qalamaa gaggeessaa turan dhiisuun hidhannoon mootummaa san loluuf WBO'tti kan makame Jaafaar bara 2008 keessa ''qaama jijjiirama barbaaduufi hin barbaanne'' jidduutti waldhibdee uumameerraa kan ka'e yeroo qabsaa'onni iddoo lama sadiitti qoodamanitti gara Somaaliyaatti baqachuu hima. ''Achii boodas Naayiroobiin deeme. Naayiroobii Ji'a jaha ergan taa'ee booda ammoo gara Sudaan Kibbaan deeme. Qabsoo sabaa bayyanachiisuuf aarsaa guddatu kaffalame. Akka barbaadamutti adeemuu hin dandeenye. Rakkoo tokko tokkotu ture'' jedha. Boodas jireenya idilee jiraachuuf gara Sudaan Kibbaa imaluu san boodas gara Gaambeellaatti ce'uu dubbata. ''Gara waggaa 11 Gambeellaa fi Sudaan Kibbaan ture'' jedha. Dantaa sabaaf gaafa jiraattu dhiibamuu tuffatamuufi rakkooleen biroon jiru kan jedhu Jaafaar, itti amanee waan itti galeef gaabbii akka hin qabne himeera. Dantaa sabaaf jecha fedha barnootaa fi guddinaa aarsaa godhee waggaa 20 booda milkeessuu danda'uu isaatti gammachuu akka qabus himeera. Jaafaar Koolleejjii dhunfaa naannoo Gaambeellaa keessatti argamurraa gosa barnootaa Fayyaa Hawaasaan torbee darbe yeroo eebbifamu qabxii olaanaa galmeessuu isaatiin badhaafamaa meedaaliyaa ta'uudhaani. ''Hojii humnaa hojjechaa ofiin of barsiisee barnootan dhabe san qajeelfadhee akka hiriyoota koo ta'uutti'' nan gammada jedha. ''Bara ari'amne wayyaalaa sammuu hin qabne nuun jedhan'' kan jedhu Jaafaar, ani ''meedaaliyaadhaaniin eebbifame bara kana. Kanaaf sammuu qabaachuu keenya sanuu uummataaf kan dabarsinee laannu ta'uuf ragaadha'' jedha. ''Barnootan saba kanaaf jedhee wareegama itti kaffale namni itti na deebisellee hin jiru, namni na gaafatellee dhibuun akka dhuunfaatti dhaabatanii of laaluun barbaachisaadha'' jechuunis bu'aa bahii keessa darbe himeera. ''Jijjiiramni amma namni irraa dubbatu akka salphaatti hin dhufne, dhiigatu itti dhangala'e, lafeetu itti cabe'' jechuunis yaadateera. Ammallee bilisummaa maatii isaa dhaqee dubbisuu akka hin qabne kan himu Jaafaar,  maatiin walarguuf garuu hiree biraa argatee milkaahina isaa kanaan gammachuu isaanii arguu himeera. ''Jaratu dhfee na ilaala male ani dhaqee hin dubbisu. Haalli amma jirus dansaa miti'' jedheera. Oogummaa ittiin eebbifameen hawaasa tajaajilaa dheebuu barnootaa ammallee hin baane ittiin jedhu guutuun karoora isaa fuuladuraa ta'uu Jaafaara dabalee himeera.


Waraana Itoophiyaa: KFO'n 'mootummaan yeroo' hatattamaan akka hundaa'u gaafate

Dhaabni mormituu filannoo biyyaalessaa Itoophiyaa jahaffaa keessaa kan hin dorgomiin hafe Kongirasiin Federaalawaa Oromoo (KFO) 'mootummaan yeroo' atattamaan akka hundaa'u gaafate. Ibsi dhaabichaa kuni yeroo waraanni kaaba biyyattiitti hammaachaa dhufeefi dhaabbileen biyya alaa lammiilee isaanii biyyattii keessaa akka bahan akeekkachiisaa jiranitti dhagahame. Mootummaan Itoophiyaa adeemsa biyyoonni lammiileen isaanii akka bahan dhaaman kan balaaleeffate yoo ta'u himannaa badiin shororkeessummaa gahuu mala jechuun US ibsitees qeqeera. Sochii siyaasaa fi haala nageenya biyyattii fi naannoo Oromiyaa ilaallatan irratti yeroo hedduu ibsa ejjennoo baasaa kan ture KFO'n ibsa tibbana baaseenis biyyattiin 'haala yaaddessaa' keessa jirti jedheera. Gaaga'amni siyaasaa Itoophiyaa hiikamuu kan danda'u 'marii biyyaalessaa haqa qabeessa, dhugaa fi hunda hirmaachiseen qofa' kan jedhu dhaabni kuni, waraanaan rakkoon biyyaa furamu hin jiraatu jedheera. Kana dura dhaabni ABO kan dura taa'aa dhaabichaa Obbo Daawud Ibsaan hoogganamu 'mootummaan ce'umsaa' akka hundaa'u gaafataa ture. Gama kaanin immoo torban muraasa dura gareewwan finciltoota sagal bulchiinsa MM Abiy buqqisuuf qindoomina uumuu isaanii beeksisaniiru. Filannoo biyyaalessaa jahaffaa Waxabajjii darbe taasifameen dhaabni biyya bulchu olaantummaan irra aaneera. Dhaabni KFO fi ABO immoo dhaaba biyya bulchuun 'dhiibamne' jechuun hin hirmaanne ture. Ajjeechaa Hacaaluu Hundeessaa hordofee to'annoo jala kan oolan qondaaltonni KFO Obbo Baqqalaa Garbaa, Jawaar Mohaammad, Dajanee Xaafaa yeroo ammaa dhimma isaanii mana murtiitti hordofaa jiru. Miseensa koree hoji raawwachiistuu fi itti-gaafatamaan waajjira KFO Obbo Xurunaa Gamtaa turtii BBC waliin taasisaniin, rakkoo amma biyyattiin keessa seente furuuf 'mootummaan yeroo' atattamaan hundaa'uu qaba jedhu. "Qabiyyeen ibsa miilana baasne kanaa, mootummaan amma aangoorra jiru biyya kana baraaruudhaaf hin dandeenye. Kanaaf mootummana yeroo gabaabaadhaaf hojjetu yookan mootummaan yeroo hundeeffamee haala mijeessee biyya kana tasgabbeessuutti haa adeemu" jedhan. 'Mootummaan yeroo' akka hundaa'uuf KFO'n gaafate kuni chaartara qopheessuun ji'oota sadii hanga ji'a jahaatti biyya tasgabbeessuuf fi hojimaata kallattii siyaasaa kan qopheessudha jedhan Obbo Xurunaan. Tarkaanfiilee atattamaan fudhatamuu qabu jechuun KFO'n tarreesse keessaas, jeequmsii fi jechoonni jibbaa akka dhaabbatan, hogganoonni siyaasaa akka gadhiifaman keessatti argamu. Dhaabichi ibsa tibbana baase keessatti mootummaan cehumsaa ji'oota 18 turu ijaaramuun mariin biyyaalessaa akka ta'uuf akkuma armaan duraa irra deebiin gaafateera. "Mootummaan ce'umsaa kuni chaartara ce'umsaa mirkaneessuu, bu'uuraalee misoomaa waraanan manca'an suphuu, dinagdee tasgaabbeessuu fi dhumarrattis filannoon bilisa, haqa qabeessaa fi amanamaa ta'e raawwachuudhaan aangoon isaa dhumata" jedhe dhaabichi. Walitti bu'iinsa amma biyyattii keessatti ta'aa jiru kanaan dinagdeen biyyaa daaqamuun lammiileen miliyoonaan lakkaa'amanis beelaaf rakkoof saaxilamaniiru jedhe. KFO'n haala siyaasa biyyattii jala bu'ee hordofuun yeroo yeroodhaan ibsi baasu kuni hangam bu'aa buusaa jira jennee Obbo Xurunaa gaafanne. "Nuti ammalleen gara fuulduraattillee ibsa inuma baasna. Kan kana goonuufis gahee keenya keessaa tokko jennee waan amannuufi. Guyyaa tokko namni nudhagaha. Namni waa'een biyya kanaa yaaddessu gaaftokko nuwajjin hiriiree nutumsa jennee abdii waan qabnuufi" jedhan. Haala qabatamaa amma biyyattiin keessa jirtu kan ilaaleenis jalqabarraa hanga ammaatti rakkoon biyyaa waraanaan furmaata argatu hin jiru jenneetuma ejjennuma duraa qabna jedhan qondaalli KFO kuni. "Qaamoleen wal waraanaa jiran hundumtuu qawwee isaanii lafa kaa'anii gara marii nagaatti akka adeeman gaafataa turre. Ammas isuma gaafanna. Wanti amma deemaa jiru kuni iddoo tokkotti yoo hin dhaabbanne biyya balaa hin taanerra buusa jennee sodaa qabna" jedhan. "Dhimma siyaasaatiif jedhamee, keessumaa ammoo aangoodhaaf jedhamee biyya keenya keessatti waraanni gaggeefamaa jiru dhaabbachuutu irra jira. Sabnis waan kanarratti yaadda'uutu irra jira jennee amanna" jedhan. Waraanni Kaaba biyyattiitti waggaa dura yeroo haleellaan buufata raayyaa ittisaa kan kaaba biyyattiitti buufatee turerratti raawwateen hordofee eegalee ammallee xumura hin arganne. Inumaa Waxabajjii waggaa darbe eegalee gara naannoo ollaatti ce'eera. Ammatti naannolee sadiitti lammiileen miiliyoona 7 ta'an deeggarsa midhaan nyaataa barbaadu. Lammiileen kuma 400 ta'an immoo Tigraay keessatti haala beela fakkaatu keessa jiru jedheera Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii (UN). Dhukaasni dhaabatee waraanni mariin akka xumura argatu sochiin taasifamaa ture ammatti hin milkoofne.


Hin argu, hin dhagahu, hin dubbatu garuu waa hunda hojjeta: Dargaggoo Natsaannat

Magaalaa Bishooftuu keessa kan jiraatu dargaggeessi ganna 28 Natsaannat Asaffaa, hanga waggaa 10 guututti qaamaa guutuufi fayya qabeessa ture. Dargaggoon kun qaro-dhabeessa, dhagahuufi dubbachuu hin danda'u garuu gundoo hodhuun jiraata. Waggoota 18 dura guyyaa tokko mana barumsaarraa gara manaatti yeroo deebi'aa jiru akka tasaa karaarratti kufe. Kufaatiin isaa guyyaa sanaa garuu jireenyasaa kallattii biraa kan qabsiise ture. Haati isaa Aadde Warqii Hayiluu turtii BBC waliin taasisaniin, mucaan isaanii kan ganna 10 ture yeroo mana barumsaatii galu karaarratti kufee yeroo waamamanii bira gahan waan ture akkanatti yaadatu.


Haleellaa Godina Shawaa Lixaa Aanaa Noonnootti raawwateen lubbuun namootaa darbe

Godina Shawaa Lixaa Aanaa Noonnoo gandoota shanitti haleellaa gaafa Jimaataa raawwateen namoonni ajjeefamuu jiraattonniifi qondaalli mootummaa BBC'tti himan. Haleellaa guyyaa Jimaata darbe hammaateen namoota du'aniin alatti, kanneen madaa'an akka jiraniifi hawaasni gandoota baadiyyaa qe'eerraa buqqa'usaanii maddeen BBCn dubbise mirkanneessan. Jiraattonniifi bulchaan aanichaa akka jedhaniitti, maddi ijoo rakkinichaa erga 'hidhattoonni Shanee' saba Amaaraa aanicha keessa jiraatanirratti haleellaa raawwataniin booda jarreen ammoo hawaasa nagaa irratti haleellaa raawwatan jedhan. Jiraattonni BBC'n dubbise qawween waan irraa funaanameef ofirraa dhorku akka hindandeenye yoo himan, Bulchaan Aanaa Obbo Warqinaa Furgaasaa qawween harka hidhattoota Shanee akka hin seenneef funaanamuu mirkaneessan. Jiraataan ilmi isaanii jalaa ajjeefame lakkoofsi namoota haleellaa raawwataniin du'anii danuu ta'u dubbatu. Qabeenyi isaanii maca'uufi manneen jireenyaa gubatuulleen hime. Gareen dubbii kan kaasuun himatame Waraanni Bilisummaa Oromoo kan mootummaan Itoophiyaa ABO - Shanee jedhee waamu hanga ammaatti taatee kanarratti wanta dubbate hin qabu. Yeroo ammaa haalicha tasgabbeessuudhaaf humnoonni nageenyaa federaalaafi naannoo seenuufi qondaaltonnis bakka rakkoon gahe dhaqanii furuuf socho'aa akka jiran ibsameera. Jiraattonniifi buulchan aanichaa Obbo Waarqinaa Furgaasaa hawaasni Oromoofi Amaaraa Aanaa Noonnoo, nagaan waliin jiraachaa turuu dubbatu. Ta'us, taateen dhihoo raawwate waldhabdee akka uume himu. Aanaan Noonnoo aannaalee  Shawaa Lixaa keessaa tokkoo yoo taatuu, Magaalaa Finfinneerraa fageenya gara 200km irratti argamuutti. Ga'eessi Aanaa Noonnoo kan maatiifi qabeenya bakka waldhabdeen itti uumame kanaa qabaachuu dubbatanii fi yeroo ammaa Finfinnee jiran BBC'tti akka himanitti, sababni taatee kanaa jalqaba haleellaa hidhattoonni raawwatanidha. ''Garee Shanee ummata Amaaraa irratti ajjeechaafi qabeenyaa barbadeessuu raawwatee ture. Sana booda Shanee jechuun Oromoodha jechuun, [sabi Amaaraa] Oromoo naannoo sana jiran irratti tarkaanfii fudhachuu jalqaban,'' jedhan. Jiraataan biraa kan ilmi isaanii tokko ajjeefameefi miseensa milishaa ta'anis waan walfakkaataa himu. ''Shaneen haleellaa kan raawwate ganda keenyatti osoo hintaanee ganda biraa keessaatti ture. Amma sababii kanarraa kan ka'e isuma jarreen namootuma qe'ee jiran irratti haleellaa raawwatan. ''Duguuggaadhuma sanyii godhan,'' jechuun waan raawwate dubbatu. Bulchaan Aanaa Noonnoo Obbo Warqinaa Furgaasaa gamasaanitiin, jalqaba hidhattoonni WBO kan mootummaan ABO - Shanee jedhee waamuufi dhihoo TPLF waliin qindoomina horatan dubbii akka eegalan himu. ''Shaneen jalqaba seentee jiraattoota meeshaa hiikte. Namoota saba Amaaraa afur ajjeefte. Shanaffaarrattis gurbaa tokko ajjeessuun konkolaataasaas guban. Isa booda dhimma lafaatiin walqabatee namoonni haaloo bahuun keessa wal mimmiidhan jechuudha.'' ''Kanneen du'an saba lachuu keessaati,'' jechuun dubbatu Obbo Warqinaan. ''Maqaa Oromootinis qabsaa'u ABO - Shaneen Oromoo bakka hin bu'u. Gama biraatiin, akka waan Oromoon Amaara ajjeeseetti fakkeessuudhaan humni finxaaleyyii Amaaraafi shiftaan tokko tokko boosona keessa bahanii ummata keenya rukutan,'' jechuun himan. Lubbuun badaa fi qabeenyi barbadaa'aa jiraachu kan himan jiraataan BBCn dubbise, ''Kan ani beeku hanga nama 18 du'usaaniti. Namoonni baadiyyaa keessatti bakka tokkotti awwaalamanii jiru, magaala keessas yeroo birmannaa dhaqan kan duddu'an jiru,'' jedhu jiraataan kun. Rakkoon jiru bubbuleera kan jedhan jiraataan kun, garuu tibbana 'bifa geeddarachu' himan. Jiraataan aanichatti Ganda Mattuu Sillaasee jedhamuufi ofiin du'arraa hafanilleen qabeenyi isaanii manca'uu himu. ''Ilma kiyya kan waggaa 27tu du'e. Fuudheera, mucaa tokko godhateera. ... qabeenya horii qabullee najalaa warasanii deemani,'' jechuun qabeenyi isaaniillee manca'uu dubbatu. Akka jiraataan kun jedhanitti, lakkoofsi namoota lubbuu dhabanii 22 yoo ta'an, kan lubbuun hin argamiin jaha, kan rukutamanii ciisaa jiran ammoo namoota afur. Dhimma lakkoofsa namoota du'anii kan gaafanne bulchaan aanichaa, ''Lakkoofsi namoota du'anii 20 oli. Nama afuri kan madaa'e. Mana yaalaa jiru,'' jedhan. Ta'us haleellaan baatii tokko dura Onkololeessa bultii 12 eegaluufi yeroo adda addaatti lubbuun namootaa darbuu himan. Ta'us, gaafa Jimaataa addatti namni meeqa akka lubbuu dhaban odeeffannoo erga walitti qaban booda akka mirkanneessan waadaa galan. Jiraattonni BBCn dubbise kunneen gandoota Jimaata darbee haleellaan keessatti raawwatameerraa buqqa'anii bakka tokkotti walitti qabamanii jiraachu himu. Kanneen miidhaaan irra gahee ammallee yaala hin arganne jedhu jiraataan miseensi maatii isaanii ajjeefame kun. ''Namoota rukkutaman afuriif riifariin nama afuriif barraa'ee walaanamaa jiru.'' Daandiin cufamuu jiraattonni aanichaa dubbatanilleen, aanga'aan motummaa garuu daandiin banaa ta'uu himu. Ta'us, garuu sababa rakkoo nageenyaan abbootiin qabeenyaa konkolaataa akka sochosaa hin jirre ibsan. Komiin jiraattonni dhiheessan tokko, guyyoota muraasa dura meeshaa mootummaan waan nurraa hiikeef ofirraa ittisuu dadhabne kan jedhudha. ''Meeshaa nurraa guuranii nu ficcisiisanii,'' jechuun torbee lamaan darban keessa meeshaan guuramuu ibsuun komatu. Bulchaan Aanaa dhimma kanarratti BBCn gaafatee meeshaan hiikamuu mirkaneessuun, garuu sababni akka namoonni muraasni himan miti jechuun waakkatu. ''Dura diinni [hidhattoota] gandoota torba keessaa milishaa keenyarraa meeshaa hiike. Meeshaan diinni hiiku kun immoo deebi'ee ummata keenya ittiin waraana. ''Meeshaan harka diinaa akka hin galleef jecha gandoota yaaddoo nageenyaa qaban keessaa poolisiin meeshaan gara kuusaatti akka deebi'u godheera. ''Isa kanammoo hawaasni mootummaan meeshaan hiikee akka isaan saaxilaman fakkaatee itti mul'ate. Wanti nuufis akka komiitti kaasan jira. ''Nuyi akka bulchaa ummataatti ummata keenyarraa meeshaa hiiknee roorroofi rakkoon akka ummatarra gahu wanti goone gonkumaa hin jiru,'' jedhan bulchaan aanaa. Ammaan tanas haalli naannichaa tasgabbaa'aa akka jiru  kan dubbatan bulchaan aannichaa, namoota marisiisuun gara qee'eetti akka deebii'an taasifamaa jira jedhu. ''Tasgabbaa'aa jira jechuu dandeenya. Tokkoffaa humni nageenyaa waan galeef hojii nageenyaa hojjetaa jira. Nutis akka hooggansa siyaasaatti hawaasa mari'achiisaa walitti fidaa jirra.'' Erga haleellaan kun raawwate booda bakka rakkoon dhalateetti humnoonni poolisii Oromiyaafi humni federaalaa bakkichatti akka argame OBN Hoogganaa Poolisii Humna Addaa Oromiyaa Zoonii G/Galeessaa Komaandar Shaalloo Galataa waabeffatee gabaaseera. Qondaalli poolisii kun hidhattoota badii kana raawwatan jedhan irratti ''tarkaanfiin araarama hin qabne,'' ni fudhatama jechuun isaanii gabaafameera.


Qonnaan-bulaa Bashaashaa buna gabaa alaatti erguun milkaa'an

Ahimad Abbaa -Tamaam Abbaa -Fooggal, qonnaan-bulaa Godina Jimmaa aanaa Gommaa ganda Bashaashaa yoo ta'an, buna oyirusaanii irratti oomishan biyya alaatti erguu erga jalqabanii ganna afur lakkoofsisaniiru. Barana buna omishaniirra galii birrii miliyoona 10tti dhiyaatu argachuu BBCtti himan. Galii gaarii argachuu qofaas osoo hin taanee, hojii cimaa buna baay'inaafi qulqullinaan gabaa biyya alaaf dhiyeessuun raawwataniif mootummaa Itoophiyaarraa baruma kanameediliyaafi waraqaa beekamtii  argataniiru. ''Buna qulqullinaan dhiyeessuufi sharafa maallaqa alaa argamsiisuun Abbaa Taayitaa Bunaafi Shaayii Itoophiyaarraa ji'a tokkoon dura beekamtiifi badhaasa meediliyaa argadhe,'' jechuun BBC'tti himan. Abbaa Taayitaa Bunaaf Shaayii Itoophiyaa akka jedhutti, qonnaan-bultoota 60 buna biyya alaatti ergaa jiran keessa Obbo Ahimad qonnaan-bula dursarratti eeramaniidha. Obbo Ahimad buna omishuu kan eegalan guyyaa keessa osoo hin taanee  hojii maatii isaanii irraa darbaa baratan ta'u himu. ''Akaakayyuufi abbaan koo buna dhaabu turan, hojicha isaaniirraan dhaale,'' jedhan. Sharafa maallaqa alaa bunarraa argachuu garuu ganna muraasaan duran eegaluu dubbatu. Wayita oomisha saanii gara gbaa biyya alaatti erguu eegalanittis haalli akka yaadanitti mijatan akka hin turre yaadatu. Obbo Ahmad bara 2019 yeroo jalqabaaf buna konterana tokko biyya Faransaayiifi Awustaaraaliyaatti erguun birri kuma 700tti akka gurguratan dubbatu. Obbo Ahimad lafa heektara 35.7 irratti buna oomishaa kan jiratan ta'u dubbatan. Ammaan tanas oomisha bunaasaanii kan dhaabbata biyya Faransaayii Veerko jedhamutti akka gurguratan himu. Oriyuu bunaa kana harka caala warra isaaniirra dhaalan. Barnoota isaanii hanga kutaa saddeeti qofatti akka baratan kan Obbo Ahimad, abbaan isaanii erga du'anii booda hojichatti cichanii hojjataa akka jiran himu. ''Abbaan keenya maasii qotaa turan bunatti jijjiirre,''  jedhu. Buna biyya alaatti erguu osoo hin bariin dura, galiin bunarraa argatan akkuma qonnaan bultoota kaanii qubsaa akka hin turre dubbatu. Abbaa ijoollee afurii kan ta'an Obbo Ahimad, qonnaan bultoota ganda Bashaashaa biroo waliin waldaa hundeessuun hojii buna gabaaf dhiyeessu hojjataan turan. Osoo buna biyya alaatti erguu hin eegaliin waggoota muraasa duras dhaabbata Ameerikaa tokkorraa leenjii erga fudhataniin booda buna erguutti xiyyeeffachu dubbatu. Buna biyya alaatti ergu wayita eegalan maamila biyya alaatti oomisha isaaniirraa bitu argachuun rakkise turuu yaadatu. Waggoota lamaan jalqabaatti buna sadarkaa sadaffaatti gurguratan. ''Amma warri nurraa bitan gabaa waan itti argataniif gammachuun buna keenya fudhata jiru,'' jedhan. Bunni isaan gurguran sadarkaa 1ffaa, 2ffaa fi 3ffaa qaba. ''Bara jalqabaa beekamtii argachuuf hojjanneeti hojjataa turre, barana ammoo maamilas sirriitti argannee gurgure,'' jedhan. 'Warri bitachu dhufanis nu daawwatu, waan sirreessuu qabnus nutti himu,'' jedhan. Obbo Ahimad dorgommi dhandhama bunaa USAID'n ji'oota muraasa dura qopheesseerratti buna kuntaala 20 dhiyeessanii birrii 300,000tti gurgurataniiru. Amma maashina buna falfaluutti gargaaramuun buna qulqullinaan gabaaf dhiyeessaa jiru. Jalqaba siree bunni irratti gogsamu tokkoon eegaluufi amma iddoo lamatti maashina buna falfaluu dhaabbachuu dubbatu. Gara fuulduratti ammoo, hojiicha babal'isuun Finfinneetti mana kuusaa ijaaranii buna biyya alaatti ergachuurratti xiyyeeffatanii hojjachuu akka barbaadan dubbatu Obbo Ahimad. 'Bunaafi nagaa' Bunni Itoophiyaa qulqullina fooyyee qabu (ispeeshalitiin) gabaa Ameerikaatti gatii fooyyeen gurgurama. Tibbana Ameerikaa Itoophiyaa carraa daldala qaraxa irraa bilisaa (AGOA) keessaa haquuf murtee dabarsuun ishee ni yaadatama. Qonnaan bultoota murteen kun yaaddoo itti uumee keessaa tokko Obbo Ahimad ta'u himu. Sababni isaammoo bunni ispeeshalitiin harki caalaan gabaa Ameerikaatti gurguramaa waan ta'eef. Daarektarri Ittanaan Abbaa Taayitaa Bunaafi Shaayii Federaalaa Obbo Shaafii Umar, ammatti bunni gabaa Ameerikaarra akka hin dhorkamne dubbatan. Carraa daldala qaraxa irraa bilisaa - AGOA keessaa Itoophiyaan baafamuun alergii bunaarratti dhiibbaa kan qabatu yoo ta'e garuu, gabaa haaraa barbaaduun dirqamuuf akka jiran dubbatan. ''Gabaa Ameerikaa qofaa eeggachuun nurra hin jiru,'' jedhan. Gabaa haaraa barbaaduun yoo rakkoon jiraate rakkoo uumamu dandamachuuf akka fayyadu dubbatan Obbo Shaafiin. Bunni ispeeshalitiin harki caalaan gabaa Ameerikaatti gurgurama, kaan gara Awurooppaa, Jaappaan fi Kooriyaa Kibbaatti ergamee gurgurama. ''Ameerikaa nu fayyaduuf miti buna keenya kan nurraa bittu, maamiltoonni isaaniif waan barbaadaniifi, akka dhandhama addaatti itti gargaaramu, Istaarbas fa'aan buna keenya buna kaan waliin walitti makanii waan gurguraniif barbaadu''jedhan Obbo Shaafiin. Bunni sadarkaa qulqullinaa gadaanaa qabu biyyoota akka Sa'ud Arabiyaa fi kaanitti ergamu. Bunni Itoophiyaa qulqullina olaanaa fi dhandhama haawwataa waan qabuuf gabaarratti fudhatama guddaa qabaachu kaasan. Itoophiyaatti namoota miliyoona 20- 25tu galii bunarraa argamurratti hundaa'e jiraata. Qonnaan bultoonni miliyoona shani amma jahaa ta'an buna oomishanii gabaaf dhiyeessaniiratti jireenyi isaanii hirkateera. Qonnaa bultoota galii bunarra argamurratti jireenyisaani hirkateef bunni waa mara kanaaf ta'u hin hafne ''bunaafi nagaa hin dhabiina'' jechuun keessummaan buna dhaabanii simatan kan nama eebbisuuf. Oomisha bunaa gabaaf dhiyaatu keessaa harki 70 ol qonnaan bultoota Oromiyaatu dhiyeessa. Haata'u malee, qonnaan bultoonni buna oomishanii gabaa biyya alaatti kallattiin dhiyeeffachaa jiran akka biyyattu 60 ta'uusaanii ragaan Abbaa Taayitaa Bunaaf Shaayii Itoophiyaarra argame akka argarsiisu. Qonnaan bultoonni kaan warra buna gabaaf dhiyeessanitti gurguru, kaan isaanii gabaa biyya keessatti gurguruu, kanneen buna akaayaniifi daakanitti gurguranis jiru, kaan immoo yuuniyeeniidhaan ykn waldaaleen gurma'aanii gurguratu. Qonnaan bultoota dhama'anii buna kunuunsanii gabaaf dhiyeessan caala garuu daldaltootatu bu'aa fooyyee itti argataa jedhame yeroo garaa garaatti himama. Qonnaan bultoonni  oomishanii biyya alaatti ergatan caalatti bu'aa akka irraa argataa jiran Daarektarri Ittanaan Abbaa Taayitaa Bunaaf Shaayii Federaalaa Obbo Shaafii Umar himaniiru.


Manni Murtii Waliigalaa oliyyannoo Obbo Jawaar Mahaammadfaa dhaggeeffate

Obbo Jawaar Mahaammad dabalatee namootni afur jala murtii "dhimmisaanii iddoo isaan hinjirretti yaa ilaalamu" jechuun kenname irratti har'a oliyyannoo isaanii dhaggeessifatan. Galmee himata Obbo Jawaar Mahaammadfaa keessaa namootni afur: Obbo Jawaar Mahaammad, Obbo Baqqalaa Garbaa, Obbo Hamzaa Adaana /Booranaa/ fi Obbo Dajanee Xaafaa oliyyannoo isaanii gama abukaatoota isaaniitiin Mana Murtii Waliigalaa Federaalaa dhaddacha oliyyannoo yakkaatti dhiyeeffataniiru. Mana Murtii Olaanaa Federaalaa Ramaddii Lidataatti dhaddachi yakkaa farra shororkaafi dhimmoota heeraa tokkoffaa Obbo Jawaar dabalatee himatamtootni afran "fedhiisaaniitin mirga heeraan kennameef fayyadamuu waan hin barbaadneef dhimmisaanii iddoo isaan hin jirretti yaa ilaallamu" jechuun jala murti kennuunsaa ni yaadatama. Himatamtootni afran gama isaaniitiin "murteen manneen murtii qaama seera raawwachiisun kabajamaa hin jiru, namootni manni murtii bilisaan gadhiise deebi'anii qabamaa jiru, hanga kun hin sirreefamnetti mana murtiitti dhiyaachuu hin barbaadnu" jechuun ture guyyaa beellama isaanii kan hafan. Abukaatoota himatamtootaa keessaa tokko kan ta'an Obbo Misgaanuu Mul'ataa, "akka seeraatti namni tokko dhimma yakkaa irratti mana murtiitti dhiyaatee dhimmasaa dhaggeeffachuufi hordofuun dirqamadha. Namni osoo mana hidhaa jiruu 'bakka hin jirretti' haalli itti jedhamu danda'us seeraan hinjiru" jechuun har'a dhimmicharratti oliyyannoo dhaggeesifachuu isaanii BBCti himan. Oliyyannoon murtee Mana Murtii Olaanaa Federaalaa Ramaddii Lidataatti dhaddachi yakkaa farra shororkaafi dhimmoota heeraa tokkoffaa mormuun dhiyeeffatan dhimmoota lama of keessaa akka qabus himaniiru. Oliyyannoon isaanii inni tokko manni murtii gadii "bakka isaan hin jirretti dhimmi isaanii yaa ilaallamu" jechuun kan murteesse "sirrii miti" kan jedhu akka ta'es abukaatoo himatamtootaa kan ta'an Obbo Misgaanuu Mul'ataa dubbatan. Qabiyyeen oliyyannichaa inni lammaffaan immoo "komiin isaan dhiyeeffatan ('murteen manneen murtii qaama seera raawwachiisun kabajamaa hin jiru' kan jedhu) mana murtiitiin ilaalamee kufaa yookiin immoo fudhatama qaba yaa sirreeffamu kan jedhuun tarkaanfiin fudhatame hin jiru. Isa kana irratti komii kan dhiyeessine" jedhan. Mana Murtii Waliigalaa Federaalaatti dhaddachi oliyyannoo yakkaas galmee oliyyannoo dhiyaate qoratee ajaja kennuuf Sadaasa 24/2014ti beellama qabachuusaa Obbo Misgaanuu Mul'ataa himaniiru. Ji'a Waxabajjii bara 2012 keessa ajjeechaa artiist Haacaaluu Hundeessaa booda kan qabaman Obbo Jawaar Mahaammad fi namootni galmee isaanii keessatti argaman kunneen biroon labsii yakka shororkeessummaa ittisuu fi to'achuuf bahe, labsii yakka telekoomii, labsii bulchiinsaafi to'annoo meeshaa waraanaa fi seera yakkaa biyyattii keewwata garaagaraa darbuun ture kan himataman. Manni Murtii Olaanaa Federaalaas himatawwan labsii bulchiinsaafi to'annoo meeshaa waraanaan walqabatan jaha akka addaan citan murteessuunsaa ni yaadatama. Obbo Dajanee Guutamaa, Dr Birhaanamasqal Abbaba Sanyii fi Tsaggaayee Raggaasaa Araarsaa namoota biyya keessa hin jirreefi galmee Obbo Jawaar Mahaammadfaa keessatti himatamanidha.


Ajajaa Ittaanaa WBO Gammachuu Abbooyyee: 'Galmi keenya xumuraa Finfinnee qabachuudha'

Lolli mootummaa federaalaa Itoophiyaafi finciltoota Tigraay gidduutti waggaa tokkoon dura eegalameen, kanneen kuma dhibbatti lakka'aman beelaaf saaxilamanii akka jiran maddeen dhaabbilee deeggarsa namoomaa ni himu. Haala qabatamaa biyyattii keessa jiruun, xiyyeeffannoon addunyaa gara kaabaa Itoophiyaa, waraana Tigraayirra tahus, biyyattii keessatti garuu gareeleen qabsoo hidhannoo gaggeessan kaanis jiru. Isaan keessaa tokko Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) dha. WBO kan ji'ootaan dura mootummaan Itoophiyaa shororkeessaa jechuun labseenis, mootummaa Itoophiyaa kuffisuuf jecha finciltoota TPLF wajjin waliigaltee uumuun ni yaadatama. Gabaasa addaa kanas gaazexessituun BBC Kaatiriin Baayiruhaangaa hidhattoota kanneen bakka jiranitti deemuun akkasiin dubbistee jirti. Himannaa isaan dhiyeessan irratti mootummaan Itoophiyaarraa ammatti deebii hinarganne. Garuu yeroo kamittuu gama mootummaa irraa yoo dhimma kanarratti yaada arganne ni keessummeessina.


Bineensonni Paarkii biyyaalessaa Booranaa bonni itti jabaate haala akkamiirra jiru?

Uummanni Boorana kunuunsaafi eegumsa bineensota bosonaa irratti aadaafi muuxxannoo cimaa qaba. Haata'u malee  uummanni ofiif rakkoo bonaa keessa jiru bineensota bosonaa paarkii godinichaa baraaruuf aarsaa kaffalaa jiraachuu BBCtti himan Itti gaafatamaan Paarkii Biyyaalessaa Booranaa Obbo Nugusee Waataa. "Goljaawwan huqqatan nu quunnameera. Ragaas ni qabna. Du'aatiin isaa garuu hanga ammaatti nun qunnamne," jedhan Ittigaafatamaan kun. Bonni kan itti cime godinni Booranaa namaafi beeladni akkasumas bineensi bosonaa rakkoo hamtuun isaan mudateera. Bonni deddeebi'ee godinicha mudatu kun horsiise bulaa godinichaaf qofa osoo hintaanee Paarkii Biyyaalessaa Booranaafillee rakkoo ta'uutu himama. Haata'u malee uummanni Booranaa ofiifuu rakkoon mudate bineensota paarkichaaf aarsaa kaffalaa jiraachuu itti gaafatamaa paarkichaarraa dhageenye. Miidhaa gahaa jiru… Sababa dheerachuu bonaatiin walqabate bineensonni Paarkii Biyyaalessaa Booranaa yeroo miidhaman kun isa jalqabaa miti. Bona bara kanaatiinis maddi soorataafi bishaanii kan jalaa hir'ate bineensotni paarkichaa tokko tokko miidhaan irratti qaqqabeera. "Bonni kun erga dhufee, keessattuu bineensi akka Goljaafi Harree diidaa adda dureen sababa bishaaniin akka miidhamman ni beekkama," jechuun itti gaafatamaan Paarkii Biyyaalessaa Boorana Obbo Nugusee Waataa BBCti himaniiru. "Goljaa irratti huqqinni gurguddaan ni mul'ata. Kan nuti hin argine kan du'anis jiraachuu danda'a. Gama harree diidaatin hanga ammaa hin duune. Haata'u malee sababa bona kanaan akka saaxilaman ni beekama," jedhan. "Goljaawwan huqqatan nu quunnameera. Ragaas ni qabna. Du'aatiin isaa garuu hanga ammaatti nun qunnamne," jedhan. Paarkicha keessa iddoon gosti harree diidaa akka gaanfa Afriikaatti lakkoofsi isaa xiqqaa ta'efi 'Greevis Zeebra' jedhamu itti jiruufi marga bal'aa qabaachuun beekkamu naannoon Saaritee jedhamu bishaanin dabalataan uwwisni margaallee daran xiqqaachuu Obbo Nugusee Waataa BBC'tti himaniiru. Uummata aarsaa kaffalaa jiru… Uummanni Boorana kunuunsaafi eegumsa bineensota bosonaa irratti aadaafi muuxxannoo cimaa qabaachuu himan itti gaafatamaan Paarkii Biyyaalessaa Booranaa Obbo Nugusee Waataa. Kanaaf, uummanni ofiif rakkoo bonaa keessa jiru bineensota bosonaa paarkichaa baraaruuf aarsaa kaffalaa jiraachuu himan. Uummatni marga bifa gargaarsaan loowwansaatif kennamerraa hir'isee bineensota bosonaaf yeroo kennu arguu isaanii  dubbatu Obbo Nuguseen. Tibba kanas suuraawwan wayita namoonni Booranaa bineensota bosonaaf bishaan laatan agarsiisan miidiyaalee hawaasummaa irratti qoodamaa turan. Kunneen keessaa immoo iddoo Saaritee jedhamutti namni Obbo Gurraacha Galmaa jedhaman harree diidaa boolla keessatti kufte boolla keessaa baasuun qaama dhiqanii gara paarkiitti akka deebitu taasisaniiru. Bishaan rakkoo uummata Booranaa isa ijoo… Godinni Booranaa godinaalee Oromiyaa rakkoon bishaanii hammaattaa itti mul'atu keessaa isa tokkodha. Gaafiin bishaanii uummaticha biraa waggootaaf ka'aa turullee rakkoon bishaanii ammallee hammaataadha. "Rakkoon guddaan bal'inaan ibsachaa turre rakkoo dhaba bishaaniiti. Kun immoo kan furamuu danda'u akkuma waliigalaatti rakkoon bishaan godina Booranaa yoo furamedha" jedhu Itti gaafatamaan Paarkii Biyyaalessaa Booranaa Obbo Nuguseen. Yaaddoo godaansaa xiqqaa… Bineensotni bosonaa wayita gogiinsi mudatutti iddoo margaaf bishaan akkasumas nyaata fooyyee itti argatanitti baqachuun/godaanuun baramaadha. Haata'u malee yeroo ammaatti Kaabni Keeniyaa naannoon daangaa Boorana bona ta'uu kan himan Obbo Nugusee Waataa, carraan bineensota Paarkii Biyyaalessaa Booranaa garasitti godaanuu xiqqaa ta'uu himan. Godina Booranaa iddoowwan tokko tokkotti roobni xixiqqaan roobaa jiraachuunis dandamannaa bineensota bosonaaf abdii kan ta'edha. Waa'ee Paarkii Biyyaalessaa Booranaa Dawoo Bineensotaa Yaabal'oo (Yabelo Wildlife Sanctuary) kan ture Paarkiin Biyyaalessaa Boorana bara 2005 paarkii biyyaalessaa ta'e. Yeroo ammaatti lafa Iskuweer Kilomeetira 3,741.7 kan uwwisu yoo ta'u, gosoota simbirroo fi hoosiftoota garagaraa of keessatti qabatee argama. Gosoota simbirroo 286 ol paarkichi qabu keessaa gosti simbirroo afur godina Booranaa keessatti qofa kan argamanidha. Leenca, sattawwaa, arbafi harree diidaa (gosa lama) dabalatee bineensotni hoosiftootni gosti 46 ol paarkicha keessatti argamu.


Bul/Magaalaa Naqamtee: Ajjeechaa Obbo Malkaamuu Fayyisaan kanneen shakkaman to'atamaa jiru

Kanneen ajjeechaa qondaala bulchiinsa Magaalaa Naqamtee Obbo Malkaamuu Fayyisaan shakkaman  to'atamaa jiraachuu bulchiinsi magaalichaa BBC'tti hime. Obbo Malkaamuu Fayyisaa, ganna 35, guyyaa kaleessaa Sambataa waaree booda naannoo sa'aatii 11 ajjeefamuu ibsameera. Kominikeeshiniin magaalichaa Fesbuukiiaan akka beeksisetti qondaalli kun naannoo mana isaanii bakka Waldaa Araaraa jedhamee beekamutti rukutaman. Erga haleellaan irratti raawwatee booda Hospitaala Ispeshiyaalizdii Naqamtee seenuu isaanii BBC'n odeeffateera. ''Namoonni shakkamanii to'ataman jijjiru. Namoonni muraasni shakkiidhumaan to'atamaniiru, ganaa qulqullaa'a,'' jechuun Itti-gaafatamaan Bulchinsaafi Nageenya Magaalaa Naqamtee Obbo Misgaanuu Waaqgaarii BBC'tti himaniiru. ''Qaama hin beekamneen rukutamee fuudhamee hospitaala galee ture. Hospitaalatti boqoteera. Kaleessuma galgala boqote,'' jechuun himan. Obbo Misgaanuun waa'ee namoota to'ataman jedhan lakkoofsaan hin himne. Obbo Malkaamuun yeroo ammaa Itti- gaafatamaa Waajjira Carraa Hojii Uumuufi Ogummaa Magaalaa Naqamtee ta'uun tajaajilaa turan. Erga ajjeechaan isaanii kaleessa raawwatee booda guyyaa har'aa owwaalchi isaanii raawwatameera. Magaalaa Naqamteefi magaalota Lixa Oromiyaatti ajjeechaan irra deddeebbii qondaalota mootummaa irratti xiyyeeffate raawwataa ture. Ajjeechaawwan kanaan duraa kanaaf mootummaan garee 'Abbaa - torbee' jedhamuufi damee WBO paarlaamaan Itoophiyaa galmee shororkeessummaatti labseeti jechuun himata tureera. Isaan garuu kana ni waakkatu. Ammatti sababni ajjeechaa kanaa  ajjeechaa kana dura raawwataa turaniin walfakkaachuu isaa hin baramne. Obbo Malkaamuun baranuma baatii Fulbaana keessa damee barnootaa Bulchiinsa Biiznasiin Digirii Lammataan eebbifaman. Osoo sadarkaa bulchiinsa magaalaa Naqamteetti  hin hojjetin kutaa bulchiinsa magaalaa Naqamtee Calalaqii jedhamutti dalagaa turuu BBC'n odeeffateera. Namoonni waa'ee qondaala kanaa gaafanne 'nama gaarii, nama nama gargaaruun beekamuufi nama taphaatu' jechuun ibsan. Bulchiinsi magaalichaas '' halkaniifi guyyaa utuu dadhabe hin jedhin rakkoo hoji dhabdootaa furuuf nama ifaaju,'' jechuun isaan ibse. Waa'ee qondaala ajjeefame kanaa kan gaafanne Itti-gaafatamaan Bulchinsaafi Nageenyaa Magaalaa Naqamtee Obbo Misgaanuunis kanuma ibsu. ''Nama guddaa, nama jaalala biyyaaf qabu, quuqama sabaaf qabu, nama hooggansa jiru keessa qaxalee ta'e. Xiqqaafi guddaa biratti jaalalaafi ulfina guddaa nama qabudha,'' jechuun himan. Oduulee walitti dhihaatan:


'Haleellaan Wallaggatti raawwatamu walitti bu'iinsa sabaatti geeddaramu mala' - KMNI

Haleellaan Godinaalee Wallagga Bahaa fi Horro Guduruutti raawwatamu gara walitti bu'iinsa sabaatti guddachuu akka malu Komiishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa akeekkachiise. A.L.I Fulbaana 30, bara 2014 Godina Wallagga Bahaa aanaa Kiiramuu magaalaa Harootti haleellaa raawwatameen lammiileen nagaa hedduun yoo ajjeefaman, kumaan kan lakkaahaman ammoo qe'ee isaaniirraa buqqa'aniiru. Mootummaan haleellaa magaalaa Harootiin lakkoofsi namoota ajjeefamanii 15 ta'uu yoo ibsu, jiraattonni fi rogeeyyiin lakkoofsi kun 50 ol akka ta'e himu. Jiraattonni BBC'n dubbise haleellaa kana kan raawwate hidhattoota naannoo Amaaraa irraa daangaa ce'uun dhufan yoo ta'u, kan ajjeefaman dhalattoota saba Oromoo ta'uu himu. Miidiyaalee fi rogeeyyiin naannoo Amaaraa gama isaaniin haleellaa kana kan raawwaate hidhattoota Waraana Bilisummaa Oromoo ta'uu fi kan ajjeefamanis dhalattoota saba Amaaraati jedhu. Mootummaan Naannoo Oromiyaa ammoo halleellicha 'ergamtoota TPLF saba Amaaraa fi Oromoo walitti buusuuf' raawwatan jedheera. Komiishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa ibsa Wiixata waaree booda baaseen haleellaa Fulbaana 30, bara 2014 magaalaa Haroo ganda Addis Alam jedhamtutti raawwateen namootni nagaa hedduun ajjeefamaniiru jedhe. Haleellaa hidhattoonni 'ABO-Shanee' jedhaman lammilee nagaa irratti raawwataniin namoonni nagaa ajjeefamuu kan ibse komiishinichi, ajjeechaa kana hordofuun jiraattonni karaa al-idilee gurmaa'anii meeshaa waraanaa hidhatan, kan achuma jiraatanii fi naannoo ollaa irraa dhufan haleellaa raawwataniin lammileen nagaa hedduun dabaataan ajjeefamuu himeera. Sana dura Hagayya 12 bara 2013 A.L.I Godina Horro Guduruu aanaa Amuruutti jiraattonni 'haleellaa ofirraa qolachuuf meeshaa waraanaa hidhachiifaman ykn akka hidhatan isaaniif hayyamamuu' himan haleellaa raawwataniin namoonni nagaa hedduun ajjeefamaniiru jedha komiishinichi. Haleellaawwan kunneen saba irratti xiyyeeffachuun yeroo kaan dhalattoota saba Amaaraa, yeroo kaan ammoo dhalattoota saba Oromoo irratti kan raawwataman waan ta'aniif, saboota lamaan jidduutti muddama uumee, jiraattonni yaaddoo saboota lamaan jidduutti walitti bu'iinsi uumamuu mala jedhu keessa jiru jedhe. Walitti bu'iinsawwan aanaalee godina Wallagga Bahaa gara garaa fi aanaa Amuruu godina Horro Guduruu keessatti yeroo adda addaa uumameen walumaa galatti namoonni kuma 43 ol qe'eerraa buqqa'uus beeksiseera. Dabalataan, sababa haleellaawwan kanaatiin daandiiwwan waan cufamaniif jiraattonni tajaajilawwan hawaasummaa akka fayyaa argachuuf rakkachaa jiraachuus ibsichi himeera. Haleellaawwan kunneen kan raawwataman humnooti mootummaa bakkeewwan kana gadi dhiisanii bahuu hordofeeti kan jedhe komiishinichi, humnooti mootummaa dhaabbiin bakkeewwan kanatti ramadamee eegumsa akka godhu gaafateera. "Rakkinichi bifa geeddaratee walitti bu'iinsa sabaa akka hin taanee fi guutummaatti nagaa fi tasgabbiin hanga deebi'uutti, humni nageenyaa gahaan ramadamee nageenya jiraattotaa tiksu qaba" jedhan komiishinarri komiishinichaa Daani'eel Baqqalaa (PhD). Kanaafis humni nageenyaa naannoo fi federaalaa qindoominaan hojjechuu akka qabu dubbatan. Namootni sababa haleellaawwan kanaatiin buqqa'anis gara qe'ee isaaniitti akka deebifaman mootummaan haala mijeessuu qaba jedhan. Haleellaawwan irra deddeebiin godinoota Wallaggaa keessatti raawwatamaniin lubbuun namoota nagaa hedduu darbaa jira. Haleellaawwan kanaaf mootummaan hidhattoota Waraana Bilisummaa Oromoo gaafatamoo taasisa. WBO gama isaan haleellaa kana keessaa harka akka hin qabneefi qorannoon walabaa akka godhamu irra deddeebiin gaafataa ture.


'Hongee Booranatti mudateen loon 14,000 du'uun, kumni 30 gargaarsa namaatiin ka'u'

Hongee Godina Booranaatti mudateen loon du'an kuma 14,410 gahu Hogganaan Qophii Ittisa Balaa Godinichaa Aab Liiban Kabbadaa BBC'tti himan. Kana malees haala hongee godinicha keessatti mul'ataa jiruutiin loon sababii huqiinaatiin gargaarsa namaatiin lafaa kaafaman 30,000 ol ta'u himan. Du'aatiifi miidhamuun loonii haa baayyatu malee, gargaarsi karaa motummaa fi namoota dhuunfaatiin ummata qaqqabaa jiraachuu himu Aab Liiban. ''Hanga yoonaatti margi hidhaa 14,387 ta'u mootummaan dhiyeesseera. Namoota dhuufaa irraa ammoo margi hidhaa 3,630 ta'u nu qaqabee aanaaleef raabsineerra,'' jedhan. Haata'u malee namoonnis hir'ina nyaataa cimaan waan mudateef deeggarsa ariifachiisaa gaafachuufi deeggarsi geejjibsiifamaa jiraachu dubbatu. Hanga ammaattis namoota gara 166,000 gahuuf deeggarsi midhaanii qaqabaa jiraachu dubbatu. Kana malee aanaalee hongeen keessatti mudate keessatti bishaan dhiyeessuuf konkolaataa boottee gaafachuun bootteen 15 ta'an ergamuufiin bishaan aanaaleef raabisaa jiraachu dubbatu Aab Liiban. Sababii hongee kanaan namoonni rakkachaa jiraniif deeggarsa miidhaaniifi bishaanii  mootummaa gaafatan qaqqabaa jiraachu himan Aab Liiban. ''Deeggarsi miidhaan nyaataa geejjibamu jalqabeera. Hongee kanaan loon du'aa jiraatullee, deeggarsi mootummaan kennu amma akka dansaa fooyyee qaba,'' jedhan. Iddoo gargaarsi kun konkolaataan qaqqabsiisun danda'amutti gargaarsi qaqqabaa jira jedhan. ''Gama hanqina midhaan nyaataatiin beela hamaan hin jiru. Rakkoo guddoo jirtu gama deeggarsa nyaata loonitiin,'' jedhan Aab Liiban. Roobni horsiisee bultoonni abdatan ji'a darbe keessa roobu qaba ture kan jedhan Hogganaan kun, amma garuu aanaalee afran;- Gomolee, Yaabelloo, Taltaleefi Elwayyee keessatti roobni diqqaan roobaa jira,'' jedhan. Sababii roobni eegamu yeroo isaatti hinroobneen walqabtees bishaaniifi lafa jiidhaa barbaacha goodaansi dabalaa jiraachuu himu. Duumeessi darbe darbee jiru yoo dafee hin roobne garuu rakkoo hongeen qaqqabu hammaachaa adeemu mala jedhan, Hogganaan kun. Projektiin bishaan laf-jalaa Booranaa rakkoo ummataa hagam fura? Piroojeektiin Neetiworkii bishaan Booranaa rakkoo dhiyeessi bishaanii guddaan ni hir'isa jedhamee abdame saffisaan hojjatamaa jiraachuu kan ibsan Aab Liiban, haata'u malee ammatti guutummaatti tajaajila kennuurra hin qaqqabne jedhan. Haata'u malee bakka madda pirojaktichaa itti argamu naannoo Dillootti bishaan horii obaasuu eegaleera jedhan. Piroojeektichi wayita xumuramu garuu rakkina bishaanii horsiise bultoota mudatu ni fura jedhanii abdatu. Ammatti bishaan argachuu qofaan osoo hintaanee margi jalliisiin akka dafee oomishuun nyaata horiif oolfamu gochuuf hojiin jalqabame jiraachus Aab Liiban himaniiru. Hongee Booranatti ALI bara 1992'tti mudateen horii 250,000 ol fixuutu himama. Kanarraa kaa'uun ture mootummaan bishaan lafa jala yoo jiraate adda baasuuf godinicha oggeessootaan qorannoo akka gaggeeffamu kan taasifame . Qorannichaanis Boorana keessatti humni bishaan lafa jala jiru kan guutummaa horiifi ummata godinichaa gahuu irra darbee omisha jallisiifilleen ta'uu kan danda'u ta'un adda baafamu oggeessi yeroo sana qorannoo sana keessatti qooda fudhatan, Injinar Hayilamaariyaam Kabbadaa dhiheenya kan BBCtti himanii turan.


Oromiyaa iddoowwan adda addaatti tajaajilli interneetii ‘Mobile Data’ addaan cite

Oromiyaa iddoowwan adda addaatti tajaajilli Interneetii ‘Mobile Data’ akka adda cite jiraattonni BBC’tti himan. A L I Onkololeessa 21 bara 2014 guyyaa waaree booda sa’aatii 8:00 irraa eegaluun addaan kan cite tajaajilli interneetii kun magaalota akka Adaamaa, Harar, fi magaalota Naannawaa Finfinnee jiran keessatti sa’aatiiwwan muraasaan booda deebi’eera. Tajaajilli intarneetii “Mobile Data’ kun Oromiyaa iddoowwan kaanitti deebi’us magaalota Sulultaadhaa hanga Qarree Gohaa jiranitti ammalleen akkuma badetti akka jiru BBCn jiraattota naannichaa irraa bilbilaan qulqulleeffateera. Iddoowwan kunneenitti tajaajilli Bilbilaa fi WIFI garuu ammalleen akka hojjetu himu jiraattonni. Magaalota akka Amboo fi Naqamteettis cicitiinsi tajaajila intarneetii moobaayilaa kun akka jiru jiraattonni magaalichaa BBCtti himaniiru. Mootummaan iddoowwan rakkoon nageenyaa jirutti tajaajila bilbilaafi interneetii adda kutuun yeroo hedduu kan mul’atu yoo ta’u, ji’ootaan duras tajaajilli interneetii kun godinaalee Wallagga afran keessatti adda citee akka ture ni yaadatama. Tajaajilli interneetii ‘Mobile data’ amma magaalota Oromiyaa adda addaa keessatti adda cite kun sababni isaa maal akka ta’e adda baafachuuf yaaliin taasifne nuuf hin milkoofne. Qaama dhimmi ilaallaturraa yeroo deebii argannutti kan qabannee isiniif dhihaannus taha.


Bulee Horaatti Poolisoonni maqaa sakatta'a labsii muddamaan hanna raawwatan hidhaan adabaman

Naannoo Oromiyaa magaalaa Bulee Horaatti miseensonni poolisii iitisa riphee lolaarratti hojjetan lama mana nama dhuunfaatii warqee hatan hidhaafi maallaqaan adabaman. Poolisoonni Raggaasaa Halakeefi Edemaa Jaarsoo jedhaman Sadaasa 07/2014 ture godina Guji Lixaa magaala Bulee Horaa keessatti maqaa sakatta'iinsa labsii yeroo muddamaatiin mana Obbo Geetuu Abarraa kan deeman jedhan qondaalli aanichaa. Itoophiyaan torban lama dura ture ''balaa walabummaafi jiraachuufi jiraachu dhabuu biyyatti irratti aggaamame ittisuuf'' labsii yeroo muuddamaa ji'a jahaaf turu kan labsite. Labsiin kun aangoo dabalataa humnoota nageenyaaf kenna. "Miseensa poolisii ta'anii hidhannoo guutuun socho'aa turan,'' jedhan Itti gaafatamaa Mana Hojii Abbaa Alangaa Aanaa Bulee Horaa Obbo Araarsoo Badhaaso. ''Bu'uuruma seeraatiin sakkatta'iinsa erga eegalanii booda meeshaalee miidhaginaa miidhamtuu dhuunfaa Aadde Buzunash Zimmuu jedhamtu: warqee mormaa tokko, warqee harkaa lama, qubeelaa warqee lama, warqee gurraa sadiifi warqee mormaa ciccitaa biroo waliin waliigala warqee 11 kiisa keessa kaa'an" jedhan. Tilmaamni warqee miseensoonni poolisii lamaan fudhatanis qarshii 169,200 (birrii Kuma dhibba tokkofi kuma jaatamii sagalfi dhibba lama) akka ta'e Obbo Araarsoon himaniiru. Miseensoonni poolisii riphee lolaa lamaan warqee miidhamtuu dhuunfaa erga fudhatanii booda gara Waajjira Poolisii Magaala Bule Horaatti imalan. Miidhamtuun qabeenyi isaanii mana akka hin jirre akkuma baraniin gara waajjira poolisii magaalichaatti deemuun akka iyyatan Obbo Araarsoon himaniiru. "Waajjira poolisii dhuftee iyyatte. Poolisootnis mana sana eenyutu sakkatta'e kan jedhu erga baranii booda isaan ta'uu baranii gara kutaa qorannootti waamanii bakkuma nuti jirrutti sakkatta'iinsi gaggeeffamee (warqeen) keessatti argame," jedhan. Miseensoonni poolisii miidhamtuu dhuunfaa jalaa warqee hatan qorannoon erga irratti taasifamee booda guyyuma dheengaddaa Sadaasa 07/2014 himanni irratti hundaa'e. "Himannaan saaqamee ragaaniis dhagahamee himatamtootniis 'ragaa ittisaa hinqabnu' jedhan. Bu'uuruma himannaa keenyaatiin amanan" jedhan Obbo Araarsoon. Abbaan Alangaas himatamtoonni aangoo hojiif itti kenname seeraan ala fayyadamuu isaaniifi yakkicha gareedhaan raawwachuun isaanii akka yaada adabbii cimsanitti akka qabamuuf gaafatamuu himan. Himatamtoonni kanaan dura yakka raawwatanii kan hin beekne ta'uun immoo akka yaada adabbii salphisutti qabameefii jira jechuun himaniiru. Manni Murtii Aanaa Bulee Horaas dhaddacha kaleessa Sadaasa 08/2014 ooleen himatamtoonni tokkoon tokkoon isaanii hidhaa cimaa waggaa sadii fi ji'a sadii akkasumas birrii 5,000 akka adabaman murteessee jira. Taateen kun dhimma uummatafi mootummaa walirraa fageessu ta'uu kan himan itti gaafatamaan Mana Hojii Abbaa Alangaa aanaa Bulee Horaa Obbo Araarsoo Badhaasoo, dhimmichi wanta uummatnifi qaamni seera raawwachiisu irraa baratu akka ta'e abdii qaban himaniiru. Waraanni Kaaba Itoophiyaatti waggaa dura eegale ammallee osoo hin dhaabatiin jira. Qaamoleen rakkoon kuni mariin akka furamu yaalii taasisuu itti fufaniiru.


Godina Gujii: Badii hongee ittisuuf rakkoon nageenyaa rakkoo ta'e

Naannoo Oromiyaatti Godinni Gujii hongee baranaa horiifi nama miidhaa jiru ittisuuf nageenyi dhibuun rakkoo ta'e jechuun ibse. ''Hongeen akkuma jirutti ta'ee rakkoon nageenyaa namnii bahee akka fedhe socho'ee hawaasa kana tajaajilee haala jiru addaan baasuuf ulfaataa ta'ee jira," jechuun qondaalli godinaa himan. Bakkeewwan Kaaba Keeniyaafi Kibba Itoophiyaatti sababa jijjiirama qilleensaan barana hongeen dhalatee horiin duddu'aa, hawaasnis deeggarsa barbaadaa jira. Godina Booranaatti ammatti horiin kuma kudhanitti siqu du'uufi namoonni 160,000 ol ta'an deeggarsa akka barbaadan mootummaan ibseera. Miidhaan kun akka hin cimneef deeggarsi soorataafi bishaanii gama mootummaan taasifamaa akka jiru gabaafameera. Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii (UN) akka ibsetti dhaabbileen deeggarsaa Godina Booranaafi Kibba Gujiitti argamuun deeggarsa bishaanii, soorata namaafi horiif barbaachisuuf kennaa jiru jedheera. Haa ta'u malee, caalaatti deeggarsi cimuu qaba jechuun ibse. Gama kaaniin aanolee afur Godina Gujii keessa argamaniifi Godina Booranaa daangessanitti hongeen dhalatuun horiin du'aa jiraachuu godinichi beeksiseera. Aanaaleen gammoojjii afran hongeen itti mudate Aanaa Sabbaa Boruu, Gooroo Doolaa, Libaniifi Gumii Eldalloodha. Kanaafis sababni bara darbe roobni gahaa hin turre, roobni Hagayyaas baay'ee hin roobne jedhan Itti gaafatamaan Hooggansa Sodaa Balaa Godina Gujii Obbo Tasfaayee Gammachuu. Kanarraa kan ka'es ''sa'aa namni miidhameera'' jechuun BBC'tti himan. ''Gammoojjummaa waan qabuuf hongeen kuni irra deddeebbiin uumama. Waggaa lamaan, bara baraan yeroo baay'ee uumama,'' jechuun irra deddeebiin akka mudatu himan. Ammatti Aanaa Sabbaa Boruutti horiin 1,890 du'uufi 6,080 immoo jiguu jechuunis lafaa ka'u akka dadhaban itti gabaafamuu himan. Hawaasi horsiisee bulaa qabeenyi isaa guddaa horii waan ta'ef horiin miidhamuun guddaa hawaasicha huba. Haa ta'u malee, sababa rakkoo nageenyaan miidhaa hongeen kuni aanaalee sadan hafanitti dhaqqabsiise baruun hin danda'amne jedhan. ''Gooroo Dolaa, Libaniifi Gumi Eldalloo rakkoo nageenyaa waan jiruuf ragaa qabatamaa nuuf hin dhiheessine. Addaan baasaa nuf ergaa jennee eegaa jirra.'' Qorannoo sassaabbii midhaan dura godhameen oomishni 63% hir'ina agarsiisuu hubachuun kanneen deeggarsa fedhan adda baasuu dubbatu qondaalli godinaa kuni. Akkaatuma kanaanis qorannoo taasifameen sababa hanqina roobaan lammiileen 229,000 ta'an godinichatti deeggarsa nyaata dabalataa akka barbaadan ibsan. Hawaasa deeggarsa fedhuufillee deeggarsa geessuun ''rakkoon nageenyaa dhiibbaa qaba'' jedhu qondaalli kuni. Ta'us, mootummaan itti deemutti jira jechuun ibsan. Kanneen deeggarsi nyaataa barbaachisuuf keessaa ''Mootummaan abbaa warraa 102,000 ta'aniif deeggarsa dhihesseera. Marsaa itti aanu dabalataan hin dhihaataaf,'' jedhan. Bakkeewwan Itoophiyaa garaa garaatti sababa qilleensa uumamaan akkasumas waraana Kaaba biyyattii jiruun dabalatee lakkoofsi lammiilee deeggarsa fedhan hedduudha.


Waraana Tigraay: Gareewwan finciltootaa sagal 'bulchiinsa MM Abiy kuffisuuf' qindoomina uuman

ABUT/TPLF fi WBO dabalatee gareewwan finciltootaa sagal mootummaa Itoophiyaa kuffisuun, mootummaa ce'umsaa ijaaruuf qindoomina waliin uumuu beeksisan. Qindoominni humnoonni siyaasaa sagal ijaaran kunis ''galmi isaa hatattamaa mootummaa abbaa irree Abiy aangoorraa buusuun mootummaa ce'umsaa ijaaruudha'' jechuun dubbi himaan WBO Aab Odaa Tarbii BBC'tti himaniiru. San booda ''qooda fudhattoota hunda waliin ta'uun hegeree hundaan fudhatama qabu lafa kaahuuf mariin ni godhama'' jedhan. Qindoominni humnoota siyaasaa kun ''Adda Tokkummaa humnoota Federaalistii fi Konfederaalistii Itoophiyaa'' akka jedhamu Rooyitars gabaaseera. Waraanni waggaa tokko dura humnoota mootummaa federaalaa fi TPLF gidduutti eegalee, ji'oota dura naannolee Affaarii fi Amaaraatti babal'ate dhaabsisuuf hawaasni idila addunyaa yaalii ijibbaataarra jiru. Qophiin hundeeffama qindoomina humnoota siyaasaa kun kan dhagaahame ergamaan addaa US kan Gaanfa Afrikaa Jeefrii Feeltimaan waraanni hammaachaa dhufe waliigaltee dhukaasaa dhaabuun akka xumuramu yaalii amma dura eegalan itti fufsiisuuf Finfinnee yeroo jiranittidha. Gamtaan Afrikaa fi biyyootni ollaa Itoophiyaa kaanis waraana kumoota kurna hedduu akka galaafate amanamuu fi miiliyoonota qe'eerraa buqqiseef fala gochuuf tattaafachaa jiru. Qindoomina humnoota siyaasaa Ameerikaa magaalaa Waashingitan DC keessatti taasifame kana keessa kan jiran: ABUT/TPLF, WBO, Adda Bilisummaa Biyyaalessaa Sidaamaa, 'Somali State Resistance', Adda Tokkummaa Warraaqsa Dimookraatawaa Affaar, Sosochii Dimookiraatawaa Agawuu, Sosochii Bilisummaa Uummata Beenishaangul, `Waraana Bilisummaa Uummata Gaambellaafi Paartii Dimookraatawaa Qimaanti ta'utuu himame. Biluumberg bakka bu'aa tokkummaa haaraa hundaa'u kanaa kan ta'an Obbo Yohaannis Abarraa dubbisuun, kaayyoon qindoomina kanaa ''mootummaa haaraa aangoo fi mirga naannolee hundaa kabaju ijaaruu'' akka ta'e hubachuu gabaaseera. Tajaajilli Komunikeshinii Mootummaa Itoophiyaa ibsa Jimaata galgala baaseen, ''Motummaan Itoophiyaa kan karaa filannoo bilisaafi walabaatiin filatameedha. Kanaafu motummaa karaa dimokraatawa ta'een filatameefi gareewwan shororkeessitootaa guutuu biyyaatti badiinsa qaqabsiisan haalli itti wal madaalan hinjiru,'' jedheera. Ibsichi dabaluunis, nageenya ummatasaafi Itoophiyaa eegsiisuun ittigaafatamummaa motummaa waan ta'eefu ''nutis kana gochuuf duubatti hindeebiinu'' jedheera. Mootummaan Itoophiyaas waraana gara naannoolee ollaatti babal'ataa jiru kana dhaabsisuuf dargaggoonni waraanatti akka makamniif waamicha godhu itti fufeera. Humnoota shororkeessitoota ittiin jedhu TPLF fi ABO Shanee akka mo'atus ibsaa jira.


'Kongirasiin Oromoo Idil-addunyaa siyaas-diinagdee Oromoo tumsuuf hundeeffame'- Dr Huseen Kadir

Kongirasiin Ummata Oromoo Idil-addunyaa hayyoota Oromootiin dhiheenya kana hundeeffame, dhaaba siyaasaa tahuu baatus, siyaasaa fi diinagde Oromoo tumsuuf hundeeffame jedhan pirezidaantiin dhaabbatichaa. Pirezidaantiin dhaabbatichaa Dr Huseen Kadir BBCtti akka himaniitti, dhaabbanni kun walumaagalatti haala siyaas-dinagee fi hawwaasummaa Oromootiif tumsaniif hundeeffame jedhan. Dhaabbanni ammattii bakka bu'oota 80 ol qabaachuu hime kunis waan egeree tilmaamuun, ummanni Oromoo Itoophiyaa keessatti mul'atee, kabajamee gaaffiin isaanii akka deebitu gochuuf deema jedhan Pirezidaantiin kun. Dr Huseen turtii BBC waliin taasisaniin, ''hayyoonni waan fuulduraa arguu waan danda'aniif waan uummata Oromoo gargaaru tumsuuf hojjechaa jiru. Egeree uummata Oromoo itti agarsiisuufi utubuuf hojjechaa jiru,'' jedhan. Uummanni Oromoo waggoota dheeraaf gaaffii abbaa biyyummaa, afaan, aadaa, ofiin of bulchuu fi wal qixxummaa kaasaa ture jedhan. ''Hunda caalaa Oromoon tokko ta'ee gaaffii isaa haala qindaa'aadhaan addunyaatti ta'ee biyya keessatti dhiyaachuufi of danda'ee akka dhaabbatuuf, gumaata hayyoota irraa barbaachisu kennuuf hundaa'e dhaabbanni kun,'' jechun ibsan. Sochiin qeerroo fi qarree Oromoon akka deebi'uuf irratti qabsaa'amaa turamus osoo deebii gahaa hin argatiin gara biraatti ce'ee jira kan jedhan Dr Huseen, ''kun ammoo komii guddaa waan kaaseef akka nutti hin deebineef hayyoonni gumaacha taasisuuf hojjechaa jiru,'' jedhan. Maalummaa dhaabbata kanaa yoo ibsanis: ''kongiresiin kun paartii tokko jalatti hin hammatamne. Dhaaba siyaasaa bakka hin bu'u,'' jedhan. ''Kongirasiin Uummata Oromoo Idil-addunyaa qabsaa'ota Oromoo, qabsaa'ota haqaa, abbootii Gadaa, abbootii amantaa fi namoota dhuunfaa tokko alatti osoo hin hambisiin akka afaan tokko dubbatanii fi yaada tokkoon dhaabbataniif irratti hojjata,'' jedhan Dr Huseen. Hanga ammaatti hanga danda'ame hunda bira gahuun danda'ameera kan jedhan Dr Huseen, dhaaba siyaasaa tahuu baatus, siyaas-dinagdee, nageenya, sirna Gadaa fi aadaa Oromoo irratti ni hojjeta jedhan. ''Afaanii fi arraba Oromoo tahee ni hojjeta. Oromoon mataa ol qabatee kabajamee osoo hin sodaachifamiin, namni kaan asiin bahi karaa jedhuun osoo hin taane, of danda'ee akka socho'u gochuuf hojjeta,'' jedhan. Dura teessuu itti aantuu dhaabba haaraa kanaa, Aaddee Shubbee Shamsaddiin, kana dura gaaffiifi deebii BBC waliin taasisaniin, ''Kongireesiin Oromoo Idil-Addunyaa yaa'iidha. Iddoo Oromoon itti walgahee marii'atuufi yaada walii qooduufi murtoorra gahudha,'' jedhan. Hundeeffama jaarmiyaa kanaarratti bakka bu'oonni dhaabotaa, hawaasaafi afoosha garaagaraa irraa babba'an 300 ta'an hirmaachuu dura teessuu itti aantuun kun kan himan. ''Kaayyoon isaa qabeenya Oromoo biyya alaa kana jiru walitti kurfeessinee bifa qindaa'een qabsoo Oromoo biyya keessaa adeemaa jiru bira dhaabbachuudha,'' Oromoon biyya alaa jiru karaa addaa addaan sochii ni godha, jaarmiyaa hedduus ni qaba, garuu lecelloon qabus faffaca'aa gatii taheef idduma jirutti waan danda'u godhaa jira jedhan. ''Beekumsaafi dandeettii keenya walitti yoo fidne qabsoo keenya humneessuu dandeenya, kanaanis qabsoo galma gahuu dandeenya jechuudha,'' jedhan dura teessuu itti aantuun kun. Dhaabbanni haaraa hundeeffame kuni diyaaspooraa mootummaa mormu cina akka dhaabbatu kan hime yoo tahu kunis, ''mootummaan kuni gama siyaasaan Oromoo cunqursa'' jedhanii akka amanan himan. Itoophiyaan yeroo ammaa humnoota TPLF fi WBO waliin waraanatti jirti. MM Abiy ofuma isaaniin gara adda waraanaa deemuun akka waraanicha dursan himaniiru. Hawwaasni idil-addunyaa ammoo waraanni dhaabachuun gara mariitti akka galamuuf irra deddeebiin gaafataa jiru.


Irreecha 2021: Kabaja Ayyaana Irreecha Hora Finfinnee suuraaleen

Ayyaanni Irreecha Hora Finfinnee kan bara 2014/2021 wayita biyyattiin gara kaabaan waraanarra jirtuttii fi gama biraatiin ammoo weerarri koronaavaayirasii lubbuu namootaa galaafachaa jirutti, haala ho'aa taheen kabajameera. Kantiibaan Magaalaa Finfinnee Aadde Adaanach Abeebee ibsa sirna kabaja ayyaanichaatiin booda kennaniin, ayyaana irreeffannaa kanarratti uummanni ''miiliyoona sadii ol argameera'' jedhaniiru. Suuraalee viidiyoon miidiyaa hawaasaa gubbaa deddeeman akka mul'isanitti dargaggoonni iddoo tokkotti walitti qabamuun, mormii dhageessisaa akka turan mul'isa. Dhaadannoowwan dhagahamaa turan keessaa, kanneen akka namoonni siyaasaa hidhaa keessan jiran akka gadhiifamanii fi ajjeechaa Hacaalutiif haqa gaafataniif fa'i akkasumas mormii motummaa biyya bulchuu keessatti argamu. Akkuma baroota kaanitti, hawaasni saboota biraas ayyaana kanarratti uffata aadaa isaniitiin argamuun kabajichaaf miidhagina dabalataa tahaniiru. Suuraalee miidiyaa hawaasaarraa arganne keessaa muraasa akkasiin filannee, qixeessineerra. Kantiibaan magaalaa Finfinnee Aadde Adaanach Abeebee, Irreecha Hora Finfinnee irratti hirmaachuuf namni ''miiliyoona sadii ol argameera'' jedhan. Dargaggoonni fi shamarran uffata aadaa dizaayinoota haarayaa fi garagaraa qaban uffachuun irreeffanaaf dhufaniiru. Kantiibaan magaalaa Finfinnee Aadde Adaanach Abeebee Irreechi Hora Finfinnee nagaan akka xumuramuuf warreen gumaacha godhan galateeffatan. Aadde Adaanach ayyaanni Irreechaa Hora Finfinnee aadaa, duudhaafi kabajasaa eeggatee nagaan xumurame jechuun ibsa kennaniin, hirmaattota ayyaanaa, humnoota nageenyaa fi jiraattota magaalattii galateeffataniiru. Irreessi Hora Finfinnee torbee tokkoo qabee sagantaalee garagaraan kabajamaa turuusaa kan himan kantibaan kun, har'as uummatni miiliyoona sadii tokkummaan kabajeera jedhan. Kabaji Irreecha Hora Finfinnee baranaa Waaqa galateeffachuurra darbee ''Itoophiyummaa agarsiisuun tokkummaa fi obbolummaa uummattootaa kan cimse dha,'' jedhan Akkuma baroota kaanitti, hawaasni saboota biraas ayyaana kanarratti uffata aadaa isaniitiin argamuun kabajicahaaf miidhaginsa dabalataa tahaniiru. Embaasiin mootummaa Raashiyaa magaalaa Finfinneetti argamu ergaa baga geessanii kanneen ayyaana Irreechaa kabajaniif dabarseera. Embaasiwwan biyyootaa ayyaanota Itoophiyaatti kabajaman ilaalchisee ergaa baga geessanii dabarsuun kan barame oggaa tahu, maxxansi kun tarii ayyaana Irreechaa ilaalchisee ergaa baga geessanii dabre isa duraa tahuu mala. Suuraaleen hundi mirgi abbummaa isaanii kan eegamedha.


Gaazixeessaa Tasfaalam Waldayes poolisiin to'atamuun ibsame

Gulaalan olaanaan marsariitii ‘Ethiopia Insider’, gaazixeessaa Tasfaalam Waldayes poolisiin to’atamuu BBC’n Poolisii Federaalaarraa odeeffateera. Gaazixeessaa Tasfaalam Waldayas  ALI Fulbaana 22, 2014  irraa kaasee iddoo inni jiru akka hin beekne waahillan wajjin hojjataniifi hiriyoonni isaa BBCtti himaniiru. Ittigaafatama ittaanaan Biiroo Qo’annoo Yakkaa Poolisii Federaalaa Obbo Mul’isaa Abdiisaa gaazixessaa Tasfaalam to’annoo poolisii jala akka jiru BBC himan. Obbo Mul’isaan akka himanitti, Tasfaalam biiroo qo’annoo yakkaa poolisii federaalaa Meeksikootti argamu jira. ‘’Waanti uumamu homtuu hin jiru kan inni jedhe qulqulleessaa jirra, Waanti yaaddeessaa ta’e homtuu hin jiru’’jechuun Obbo Mul’isaan BBCtti himan. Ittigaafatama ittaanaan Biiroo Qo’annoo Yakkaa Obbo Mul’isaan,  Gaazixeessaan kun yakka maalin akka shakkamee to’atame odeeffaannoo bal’aa kennuurra ofqusatan. Gaazixeessaa Tasfaalam Sambata darbe Irreechaa magaalaa Finfinfinneerratti sagalee mormii dhaga’amaa turan fuula feesbuukii ‘Ethiopia Insider’ irratti qoodee ture. Tasfaalam Waldayohaannis marsariitii oduufi xinxalli irratti dhiyaaatu ‘Ethiopia Insider’  hundeessuun, oduu wayitawaa siyaasaa biyyattii wajjin hidhata qaban dhiyeessuun madditti  miidiyaa hawaasarraatti hordoftoota hedduu horachurratti argama. BBC’n maddeen amanamoorraa akka hubatetti,  gaazixeessaa Tasfaalam humnoota tika mootummaatiin erga to’atamee booda manni jireenya isaas sakatta’ameera. Waahilli hojii Tasfaalam ‘Ethiopia Insider’ waliin hojjatu Amiis Awwal BBCtti akka himetti, Tasfaalam Irreecha Finfinneefi Bishooftuu hora Arsadeetti irreeffatame gabaasuuf karoorfachuun gargar deeman. Tasfaalam Sambata sirna irreechaa kabajamerratti  viidiyoofi suuraalee mormii mul'isan dabalatee, hanga ganama sa’aatii lamaatti erga qoode booda bilbilaan argachuu akka dadhabe Hamiis BBC'tti himeera.