Iccitiin hogganoonni biyyaa aangoorratti dulloomaniif maali?

Pirezdaantin Raashiyaa Vilaadmir Putiin heera biyyattirra amma jiraachuu dhabus seera akkanni filannoo marsaa lamaaf dorgomuu danda'u eeyyamu akka deeggaru torban kana dubbateera. Akkuma hoggantoota biyyooti akka Aljeeriyaafi Zimbaabwee dabalatee innis aangoo gadhiisuu hin barbaadu. Kanaaf namootni hanga seeraa geeddaruufi cabsuutti deemuun maaliif aangoorra turuu barbaadu? Barreessitoota kitaaba How To Rig an Election (Akkamiin Akka Sagalee Filannoon Hatamu) keessa tokko kan ta'e Piroofessar Nik Chiismaan, "deebii inni salphaan malaammaltummaadha, maallaqaa hedduu horatanii, dureessa ta'anii itti fufuuf aangorra turu," jedha. "Garuu kanarra wantootni walxaxaa ta'an hedduutu jiru." Akka Pirof. Nik jedhanitti hoggantoonni maallaqaa dhabuu caalaa kan isaan sodaatan erga aangoo gadhiisanii booda himatamuudha. Sodaachuufis sababa gaarii qabu. Akka qorannoo kitaaba isaa keessa jiruti bara 1960 fi 2010 gidduutti hoggantoota Afrikaa aangoo gadhiisan keessa %43 biyyaa gadhiisanii baqataniiru ykn ammoo ajjeefamaniiru. Kun sodaa guddaa ta'us sababni aangoo gadhiisuu dhiisuu kan qofa miti. Dabalataan hoggaantoonni maatiii, michoota siyaasa isaanii ykn ammoo polisiifi looltoota akka isaan aangoo qabatan isaan gargaaran irraa dhibbaan irra ga'u jira. "Utuuma ati amma yeroon itti aangoo gadhiisu qabudha jettee yaaddeeyyu, namootni hedduun dhufanii 'kun waa'eekee miti siin jedhu,'" jedha. "Kun waa'ee namoota kumaatamaan lakkaa'amanii kan siif aarsaa kaffalaniifi kan siif waan hedduu godhanidha." Waggooti dhumaa Robaart Mugaabee keessa akkanni aangoo hin gadhiifneef namootni isarra dhibbaa uumaa turan akka jiran Piroof Niik ragaa argateera. Garuu humna guddaa kan qabu, kan sammuu keenyarratti aangoo qabu jira. Dr Dacheer Keltinaar waa'ee kanaa kan barreesse waggootta kudhan dura kitaaba isaa The Power Paradox (Aangoo irratti dubbii dhugaa hin fakkaannee garuu dhugaa ta'e)  jedhamu keessatti. Dubbiin kun namootni aangooti ba'an yeroo ba'eeyye kan jireenyaa hawaasummaa qabaniifi kan jaallataman ta'uu isaaniti. Gartuu xiqqoo. dhaabbilee gurguddoos ta'e biyya tokko namnootni hogganan, namoota naannoo isaanii jiran irraa amantaa ni argatu. Yeroo aangoo argatan garuu gutummaa guututti bineensa biraa ta'u. Qorannoon hedduu akka mul'isutti yeroo gabaabaaf ta'ullee namootaaf aangoo kennuun, amala isaanii ni geeddara. Waanta hojjatan irratti ofittummaafi namootaaf dantaa kennuu dhiisuu eegalu. Yeroo hedduu akka sirri ta'an amanuu eegalu. Amala baduu, osoo hin yaadin waa hojjachuufi dubbii namaa addaan kutuu ykn namoota isaani waliin haasa'an ija keessa ilaaluu dhiisu eegalu. Yaada kana qorachuuf yaaliin beekamaa taasifame bara 1990'n keessa Dr Keeltinaariin ture. Barattoota kolleejii fayyadamuun gartuu nama sadii sadiitti erga isaan qoodee boode aangoo nama tokkoof  kenne. "Dandeettiin hoggantoommaa keessan gaariidha kan jedhu irratti odeeffannoo qabna jenneeni" jedha. Garuu kun soba ture. Sana booda gartuu sanaaf hojii kennanii gara daqiiqaa 30 booda qorattoonni nyaataa fuduraa isaanii kaa'ani. Kan bayyee nama ajaa'ibu, namni angoon keennameef nyaata ka'ameerraa qoodaa isaaniif maluu ol fudhatani. Dabalataanis yeroo nyaatanitti bosa'uu, sagalee fi kosii uumaa turani. Yeroo sana booda qorannoon hedduu kan argatan namootni yeroo aangoo argataniitti, hanga tokko akka feedhanitti jiraachuu eegalu. Ijoollee harka qalleeyyii caalaa ijooleen dureessaa hanna, amala badaa ykn nama arrabsu irratti ni hirmaatu. "Gochaa akka feetee sadii keessa lama namootaa aangoo guddaa qabaniin raawwatama," jedha Dr Keltinaar. "Kun odeeffannoo qorannoo irratti hundaa'edha". Dr Keltinaar aangoo dhaabbilee gurguddoo keessa jiran gadi fageenyaan qorateera. Kanaafidha aangoon araada jedhe kan amanu. Itti gafatammummaa malee namootni feedhii isaaniifi waan ofiif barbaadan gochuuf bilisummaa argatu. " Sammuu fi sirna narvii namoota aangoo qaban keessatti -aangoon miira gaarii qaba." "Namootni aangoo qaban miira gammachuu guddaa qabu, akka hedduu jallataman itti dhaga'ama, akka iddoo gudaa qabanitti amanu. Sirni narvii isaanii tasgabbaa'adha, fayyaan isaanii cimaadha, miirrri isaan waa'ee jireenyaa irratti qaban gaariidha." Dr Keltinaar akka jedhanitti namootni aangoorra jiran akka namoota dhibee sammuu qabaniifi amala akka feete agarsiisanii fakkachuu malu.  Kanas kan jedhan qorannoo saayintistii sammuu Sukhaminder Obhi wabeeffachuuni. Dubbiin kun naamotni dhibee sammuu qaban yaadaa nama hawwaattu tokko tokko akka isaan kennaniif kakaaseera. "Namni dhibee sammuu qabu tokko 'Akkamiin akkas jetta? Amalliikoo kan Donaald Tiraampirra harka meeqa foyya'aadha' jechuun naaf barreessee ture," Kanaaf kun sirri ta'uu mala, hogganaan aangoo guddaa qabu of jajaa ta'uufi ana duwwaatu hogganuu danda'a jedhanii yaaduu danda'u. Biyyittiif maaltu gaaridha kan jedhuu yaadu dhiisuu danda'u Piroofessar Nik Chiismaan "Wanti biraan wagga waggaan nama isaaniif tole jedhu muudanii nama isaan qeequ ammoo angoorra kaasu," jedhu. "Dogoggora hojjataniif dantaa guddaa qabaachuu dhiisuu maalu." Aangoo dhabuun midhaanni xiinsammuu irratti geessisus guddaadha.  Nama dabalatee gartuu bineensota piraaymeetii irratti qorannoon taasifame kan agarsiisu dhiiroti umuriin hangafan yeroo aangoon isaanii jala fudhatamuuf waan jedhu itti fakkaatutti hamminaa hojjachuu fi goolii uumuu eegalu. Garuu yoo aangoon nama hammeessa ta'e maalifi hoggaantonni hundi, abbaa irree, kan aangoo dheebotuufi kan namoota ajjeesan hin ta'ani? Bara 2018tti Warsawitti piroofesara qorannoo xinsammuu ykn saaykoolojii kan taate Aleksandra Sislaak ilaalcha aangoo adda addaa fi kan fallaa ta'an lama adda baasteetti Aangoon nama jabaa ta'e tokkoof jireenyaa namoota biroo irratti qofa osoo hin taanee jireenya ofiisaa irrattis aboo kennaafi. Namootni nama tokkoon ga'umsaa qaba kan jedhan kanaratti hundaa'uuni.  Yeroo namni tokkoo jireenya ofiisaa irratti aboo qabaatufi to'achuu danda'u yeroo hedduu kun amala gaarii qabaachutti fida. Aangoon dhibbaa baayyee gaarii ta'e tokko tokko ni qabaata. Yeroo aboon badutti garuu - fakkeenyaaf yeroo biyyi ati hoggantu gara hokkoraatti seenu- dhibbaan aangoo inni himaan dhibbaa aangoo isa gaarii ta'e mo'uu eegala jechuudha. "Aangoon gaariidha, wanta irra guddinaan gaarummaa qabuufis fayyadamuun ni danda'ama," jetti Piroofeesar Sislaak, "garuu gatii aangoon nama baasiisuus hubachuu qabda." Hoggaantoonni dubbii dhugaa hin fakkaannee garuu dhugaa ta'e kana yoo hubatan isa hamaa ta'e dhisaani isa gaarii ta'e qabachuu ni danda'u jetti. Yeroo kanatti wanti waa'ee piraasdaantii Ameerikaa duraanii Abraham Liinkan jedhame kun caalatti hubatamu danda'a. "Namni hunduu wanta hamaa keessa darbuu danda'a, amala namaa isa qoruu yoo barbaadde garuu aangoo kenniifi."


Tarkii-Siiriyaa: Tiraamp mariin booda guyyoota sagaliitti qoqqobbi kaasan

US qoqqobbbii Tarkii irra keessee turte guyyoota sagal booda kaasuushee Pirezidant Donaald Tiraamp beeksisan. Murteen isaanii kunis erga Raashiyaan Tarkii waliin looltoota daangaa Siiriyaarratti boobbaasuuf waliigaltee boodadha. Tarkiin erga Ameerikaan osoo hinyaadamiin loltootashee daangaa Kaaba Siriyaatii baasuuf morteessiteen booda ture humnoota Kurdii  haleeluu kan eegalte. ''Mee namni ta'ee waraan dhiigaa itti lola'u kan haa waraanu'' jedhaniiru ibsa TV irratti Waayit haawusii taasisaniin. Innins osoo Tarkiin michuu Ameerikaa kan turan Kurdii irratti xiyyeeffattee jirtuu loltoota baasuu isaatiif warra Dimokiraatootaa fi Rippaablikaanotaa lamaaniinii baayyee qeeqamaa jira. Tarkiinis baafamu waraana Ameerikaa akkuma mirkanneeffatteen milishoota Kurdii kan ishaan shororkeessitoota jettuun irratti haleellaa Onkolooleessa eegalte turte. "Yoo wanti nuti itti hingammannee kan biraa uumame malee qoqqobbichii ni ka'a,'' jedhan Tiraampi ibsa isaanii Roobitiin. Tarkiinis akka waraanni naannicha keessatti hingaggeeffamne fi waliigalteen dhukaasa dhaabu tibbana taasifame akka itti fuftu naaf mirkanneessite jirti jedhaniiru. Tarkiin naannoo daangaa amma waraanni itti adeemaa jirutti baqattoota Siiriyaa miliyoonaan lakkaa'amaniif lafa 'nageenyaa' mijjeessuun barbaada jechaa jirti. Booda keessas Ministirri qabeenyaa Ameerikaa qoqqobbii ministiroota Ittisaa fi Anniisaa akkasumas qondaaltoota olaanoo Tarkii irra kaa'amee ture kaafameera jedheera. Pirezidaanti Tiraampi guyyaa Roobii akka jedhanitti waraanni 'baayyee muraasa'' akka ijaarsawwan boba'aa eeganiif achuma akka turan ta'a. Akkasumas Tarkiidhaan akka milishoota IS hingallee mirkanneessaniifi akkasumas gareewwan shororkeessitootiin Jihaadistootaa deebii'anii Siiriyaa keessatti akka hincimnee akka mirkaneessaniif adaraa jedhaniiru. Qondaalli olaanoon bulchiinsaa tokkos kana dura hidhamtoonni IS 100 ol ta'an walitti bu'iinsa Tarkii waliin uumameen kan bahan yoo ta'u, eessa buteensaanii garuu hinbaramne.


Pireezidantiin Raashiyaa Vilaadmir Puutiin kan amma Yukireen irratti waraana bane eenyu?

Pireezidantiin Raashiyaa Vilaadmir Puutiin muddama nbiyyasaaniifi Yukireen jidduutti mudateen walqabatee erga mata duree oduu addunyaa ta'u eegalee bubbuleera. Haata'u malee jalqabarratti biyyisaa kaayyoo Yukireen weeraru gonkumaa hin qabdu jechuun waakkataa turan illeen Guraandhala 24, 2022 irra kaasee waraana Yukireen irratti baneera. Kanaanis walqabatee dureewwan addunyaa irraa balaalleeffannaafi tarkaanfiiwwan qoqophaa biyya isaarratti ka'amaa jira. Namni ganna 68 tahefi haadha warraasaa hiike kun, waan hundaan waan milkaa'e fakkaata. Waggoota digdamaa oliif, aangoo olaanaa biyyattii guddina lafaan addunyaarraa jalqabarra jirtu kana qabataniiru. Raashiyaatti dargaggoonni filannoof umuriin isaan gahe, erga dhalatanii as pireezidantii biraa biyyattii bulchu hin argine. Maal hin hojjene? Waraana labseera, rifoormii sooramaa ifoomseera, daangaa Raashiyaa babal'iseera (naannoo Yukireen ofitti dabaluun), akkasumas kaalendaroota haalaan gurguraman irratti baheera. Dhiyeenya kana garuu, qoodinsa aangoo haqaqabeessa tahe gochuuf jijjiiramoota heeraa hedduu fideera. Ministira Muummee haarayaas muudeera. Yaadrimeen, haala kanaan demookraatawaa taha jedha Puutiin  . Ministeerota muuduun, akkasumas aangoo pirezidaantichaa daangeessuun - mootummaaf aangoo dabalataa kennuu barbaada. Qabatamatti Aabba Puutiin biyyattii marroo arfaffaaf bulchaa jiru. Akka heera biyyattiitti marroo biraan aangoorra turuu hin danda'u. Bara aangoo lama walitti fufiunsa qaban heeyyama heerri biyyattii -kanammoo Aabba Puutiin obbaasaniiru. Garuu ministira muummee amma hari'ame wajjin aangoo waljala geeddaruun, waggaa afuriin booda irra deebiin dhufeera. Akkuma ifatti mul'atutti Puutiin aangoosaa 'abbaa biyyattii' tahuu waan quufe hin fakkaatu. Xiinxaltooni siyaasaa Aabba Puutiin nama isatti aanee dhufuuf karaa ququlleessaa jira jedhu. Akka gaggeessitoota isa dura turan godhanitti, bara aangoosaa lafaa ka'ee dheereessuufi heera biyyattii aangoo daangeessu haquurra, yookaan ammoo qaawwa seeeraa jiranitti fayyadamuura, mala biraa dhawuun as bahe. Kunis Mana Maree Biyyaa (State Council) haga amma waaheen isaa haalaan hin beekamne as gadbaasuudha. Haga har'aa qaamni maqaa guddaa qabu kun, aangoo murtaa'aa qabu ture. Puutiin hoogganaa Mana Maree kanaati- amma booda garuu gaheen qaama kanaa heera keessa gala. Kun kanaan dura iddoo biraatti godhameera. Hoogganaan Kaazaakistaan Nursulxaan Naazarbaayev erga pireezidaantummaarraa bu'ee 'duree biyyattii' kan tahe haala kanaan ture. Putiin hanga bara 2024tti ulfina pirezidaantummaa isaan aangoo irra tura. Sana boodahoo eenyutu aangoo fudhachuuf kaadhimamee jira kan jedhus tilmaama nama hundaati. Akka jedhamuttu ministirri muummee ammaa Mikaahil Mishuustin dorgommichaan aladha. Ilaalaa erga bara 1825 as  hoggantootni Raashiyaa namoota refeensa guutuu qabanii fi namoota mataa moluudhaan wal harkaa fuudamaa as gahe. Guutummaan tahuu baatus pirezidaanti gaggeessaa mataa moluu jedhamee ramadama. Kanaafuu namni hin beekamni tokko hogganaa duraanii Tajaajila Taaksii ture sa'a 24 darban waa'een isaa Wikipiidiyaa irra hin jirres carraan ala taheera.


Yaa'ii Afriikaa fi Raashiyaa: Fedhiin Raashiyaan Ardii Afriikaa irraa qabdu maali?

Raashiyaan tibbana marii hooggantoota biyyoota Afriikaa hedduu hirmaachise geggeessaa jirti. Kunimmoo Raashiyaan biyyoota biroo caalaa Afriikaa keessatti fedhii qabaachuushee kan agarsiisuudha. Yuuniyeniin Sooviyeetotaa duraan Afriikaa keessa haalaan socho'aa turanillee yeroo waraana hololaa booda garuu olaantummaan siyaas diinagdee Raashiyaa Afriikaa keessaa hir'ateera. Pirezidaantiin Raashiyaa Vilaadmiir Putiin imaammata dhimma alaa biyyasaanii keessatti xiyyeeffannaan jalqabaa Afriikaa waliin michummaa cimsuu akka ta'e dubbatan. Fedhiin Raashiyaan Afriikaa keessatti agarsiisaa jirtu kun hagam bu'a qabeessa? Michummaan Raashiyaa fi Afriikaa bara Soviyeet irraa eegalee kan ture yoo ta'u yeroo ammaa Moskoon bifa haaraadhaan seenaa walitti dhufeenyaa kana cimsaa jiraachuu beeksisteetti. Yaa'ii Raashiyaan biyyoota Afriikaa waliin gaggeessitu osoo hin eegalamin dura gaaffii fi deebii miidiyaa biyyattii waliin kan taasisan Pirezidaanti Putiin michummaa Afriikaa waliin cimsuun hojii dursa argatuudha jedhan. Biyyoota Afriikaaf deggersa siyaasaa fi dippiloomaasii, ittisaa fi nageenyaa, diinagdee, to'annoo dhibee, deggersa namoomaa fi gama barnootaan akka taasisan waadaa galaniiru. Erga bara 2015 as hooggantoonni biyyoota Afriikaa 12 irraa Raashiyaa daawwataniiru, kanneen keessaa ja'a bara 2018 keessa qofa kanneen Moskoo daawwataniidha. Hooggantoonni biyyoota Afriikaa fi Raashiyaa walitti adeemuu eegallaan Ameerikaan ammoo mufachuu eegalte. Bara darbe Ameerikaan Afriikaa waliin hojjechuuf hariiroo tarsimaawaa diriirsitee turte. Xiinxaltoonni Ameerikaan Raashiyaa fi Chaayinaa dura dhaabbachuuf hojii akkanaa eegalte ittiin jedhu. Raashiyaan gama ittisaan michummaa cimaa Afriikaa waliin qabdi, meeshaalee waraanaas baay'inaan dhiyeessiti. Garuu gabaan meeshaalee waraanaa Raashiyaa guddichi Afriikaa osoo hin taane Eeshiyaadha. Garuu erga bara 2014 as hariiroon gama meeshaa waraanaatiin jiru Afriikaa fi Raashiyaa gidduutti cimaa dhufeera. Ergasii Raashiyaan biyyoota Afriikaa 19 waliin waliigaltee meeshaa waraanaa fi gama loltootaa  mallatteessiteetti. Bara 2017-18 gidduutti Raashiyaan biyyoota akka Angoolaa, Naayijeeriyaa, Sudaan, Maalii, Burkina Faasoo fi Ikkuwaatooriyaal Giiniif meeshaalee waraanaa dhiyeessa turte. Hariiroon Raashiyaan gama lotummaa fi nageenyaatiin Afriikaa waliin qabdu dhiyeessii meeshaa waraanaa qofaan kan murtaa'e miti. Raashiyaan humna nageenyaas gara biyyoota Afriikaatti erguun sochii nagaa eegsisuu keessatti hirmaachaa turteetti. Keessattuu Rippaabilika Afriikaa Giddu Galeessaa keessatti UN deggeruun garee riphee loltootaa haleelaa turteetti. Raashiyaan hariiroo diinagdee biyyoota Afriikaa waliin uumuuf fedhii guddaa akka qabdu ibsiteetti. Keessattuu damee albuudaa kan indastirii isheef murteessaa ta'an irratti biyyoota Afriikaa albuudaan badhaadhan waliin hojjechuuf akka jirtu ibsiteetti. Raashiyaan qabeenya uumaa, keessattuu albuuda uumamaa biyyoota Afriikaa akka Angoolaa, Mozaambik, Kaameeruun, Gaanaa, Naayijeeriyaa fi Rippaabilik of Koongoo keessatti oomishuuf hojii eegalteetti. Garuu haala diinagdee walii galaatiin Raashiyaan biyyoota Afriikaa caalaa Awurooppaa fi Eeshiyaa waliin walitti dhiyaatti. Biyyoonni Sahaaraan gadii irra caalaa kan daldalaa turan Raashiyaa waliin osoo hin taane Indiyaa, Chaayinaa fi Ameerikaa waliin. Ameerikaa, Chaayinaa, Jaappaan, fi Gamtaan Afriikaa Raashiyaa caalaa misooma Afriikaa deggeraa turan, gargaaraas turan. Raashiyaan yeroo ammaa michummaa diinagdee bara Sooviyeet ture haaressuun biyyoota Afriikaa waliin gama hundaan waliin hojjechuu barbaaddi.


Senaatarri Yunaayitid Isteet FBI ‘FaceApp’ akka qoratu gaafatan

Miseensii seenetii Yunaayitid Isteet kan ta'an Chaak Iskaamar appilikeeshiniin suuraa 'FaceApp' jedhamu akka qoratamu gaafatan. Appilikeeshiniin kuni akkuma abbichi fedhen suuraa namaa dargaggeessa ykn ga'eessa fakkeessee baasa. Barreeffama tiwitara isaani irratti barreessaniin akkitti odeeffannoon namootaa lammiilee Yunaayitid Isteet gara biyya 'biraa diina taatetti' deemu 'yaaddessaadha,'' jedhaniiru. Kaampaaniin Raashiyaa appilikeeshinii kana hojjete erga bakka hedduu mul'atee booda yaaddoon mateenya (privacy) ka'aa jira. 'FaceApp' kana dura himata akkanaa haaleera. Dhaabbati 'Wireless Lab' jedhamuufi buufata isaa magaalaa Seent Piterisbarg godhate kuni akka himetti taanaan appilikeeshiniin kuni suuraa ol hin kaa'u. Daataawwanis akka walitti hin qabneefi suuraawwan muraasa fayyadamtoonni akka appilikeeshinii kuni hojjetuf barbaadan qofa filata jedheera. ''Gareen kana hojjetu buufata isaa Raashiyaa jira malee, daataan nama fayyadamu Raashiyaatti hin dabarfamu,'' jedheera ibsi dhaabbatichaa miidiyaa biraan gabaafame. Obbo Iskaamar garuu Biiroon Qorannoo Federaalaa (FBI) fi Komishiniin Daldalaa Federaalaa (FTC) appilikeeshinii kana akka qoratu gaafataniiru. Itoophiyaattis namoonni hedduun aappi kanaan fayyadamaa jiru. ''Eegumsa daataa walitti qabamu, daataa kana eenyu itti dhimma baha kan jedhuufi  hubannoo fayyadamtoonni qaban irratti yaaddoo qaba jedheera,'' jedha ibsi isaanii. Kaampaanichi fayyadamtooa miiliyoona 80 akka qabu ibseera. Bara 2017, appilikeeshiniin 'Faceapp' sababa namoonni saba nama tokko itti jijjiiruu danda'an dhiheesse jennaan qeeqamaa ture. Boodarra kaampaanichi dhiifama gaafate, tajaajilichas dhiise.


Shamarreen waan haaraan uume jechuun waliin dhooftee biliyeenara addunyaa taate, Elizaabeet Holmis, eenyu?

Elzaabeet Holmis jedhamti, yeroo tokko "shamarree umuriin hundaa gaditti addunyaarratti duroomuun biliyeenera" jedhamtee turte, akka barruun qabeenya sooressoota addunyaa galmeessu Foorbiis baasetti. Barruun Forbes dhaadessuu hordofee barruun daldalaan biroo Inc jedhamus "Steve Jobs itti aantu" jechuun fuula isaa duraarratti baase. Steve Jobs  kaampanii kompiyutaraafi sooftiweerii Ameerikaa keessatti beekamaa tahe Apple nama hundeessedha. Bara 2014 keessa, yeroo umuriin ishee waggaa 30 turetti Elzaabeet Holmis addunyaarratti qabeenyaan tokkoffaa taatee turte. Barnoota Yunvarsiitii Istaanford keessaa kan kutte dubartiin kun, kaampaanii qabeenyi isaa dolaara biliyoona 9 ta'u hundeessite. Kaampanii isheen hudeessite kunis dhukkuba qorachuu keessatti warraaqsa jabaa fida jedhamee ture. Coba dhiigaa xiqqoo fudhachuudhaan qofa osoo lilmee namatti diruu hin rakkatiin, yeroo gabaabaa keessatti haala fayyaa dhibee akka kaansariifi sukkaaraa qorachuuf gargaara jedhamee abdatamee ture. Maqaan meeshaa qorannoo fayyaa Elzaabeet Homis kun Theranos jedhama. Edison ammoo qe'ee ykn magaalaa qorannoon tekinoooloojii Elzaabeet itti gaggeeffamudha. Tekinooloojii fayyaa maqaan dubartii kanaa waliin ka'u irratti namoonni gurgoddoo Henerii Kisiiner irraa kaasee hanga Ruupert Murdok invast irratti godhaniiru. Haata'u malee, bara 2015 keessa pirojektiin ishee kun walqabachuurra jalaa diigame. Yeroo sanatti ture waan Aadde Elzaabeet Holmis hojjechaa turte kan sobaa ta'uun isaa kan saaxilame. Tekinooloojii isheen maqaa ol kaastee abbootii qabeenyaa harkisuun maallaqa hojjechaa turte, tasumaa hin hojjetiin hafe. Kanarraa ka'uunis bara 2018 keessa kaampaniin isheen hudeessite diigamuu danda'eera. Umuriin ishee yeroo ammaa ganna 37 kan guute Aadde Elzaabeet Holmis yakkawwan waliin dha'uu 12 amma ittiin himatamteen yakkamtuu taanaan hidhaa hanga waggaa 20tiin adabamuuf taati. Erga himanni kun irratti banamee dhugaan qabdu maal akka ta'e hanga ammaatti hin dubbatiin jirti dubartiin kun. Dhaddachi dhimma ishee ilaalu kun ji'a itti aanu kan jalqabu yommuu ta'u, himannaa US vs Elzaabeet Holmis fi kaan gidduutti gaggeeffamu kana namuu itti dhiyeenyaan hordofaa jira. Isheenis himannaa irratti dhiyaate kanarraa bilisa ofiin jechuu hin ooltu jedhamee eegamaa jiras. Dhum-torbee kanarra ammoo wanti biraan dhaga'amuutti jira. Abokaatoowwan Aadde Elzaabeet, jaalallee ishee duraanii kan isheen michuu biizinasiillee godhachuun waliin hojjechaa ture Maanesh Balwaaniin, yeroo isheen yakka jedhame raawwatteetti jedhamutti miidhaa saal-qunnamtii  irraan gahuun qoor-qalbiishee to'ataa waan tureef haalli sammuushee sirrii hin turre jedhan. Umuriin isaa waggaa 56 kan ta'e Obbo Balwaaniin, himannaawwan waliin dha'uu walfakkaataniin kan himatame yoo ta'u, himannicha "haalaan rifaasisaadha" jedhe. Dubartii beektotaa hanga barreessituutti nama hunda gowwoomsite irratti murtii akkamii akka laatan dhimma abbootii murtiiti. Mata-duree kitaabaa, dokumentarii HBO, akkasumas sagantaa TV fi filmii itti aananii dhufuuf jiraniif ijoo dubbii ta'ullee, Aade Elzaabeet tekinooloojii akka hin hojjenne beektu kanaan maaliif akka saamuu barbaadde ammallee ifa miti. Magaalaa Waashingitan DC keessatti maatii qabeenya qabaniifi haala mijataa keessatti guddatte Aadde Elzaabeet. Akka namoonni ishee beekan jedhanitti, kan kabaja namaaf qabdudha garuu ijoollumaasheetti qofa-galeettii ykn kaanirraa adda of baasuu jaallatti turte. Maanguddoon umuriin isaa ganna 81 ta'e kalaqaan beekamuufi abbaa qabeenyaa Richaard Fuwiiz, Aadde Elzaabeet kanarra akka geessu kan taasisu dhiibbaan guddaan duuba jiraachuu mala jechuun yaada. Maatiin isaa hollaa ishee akka turan kan dubbatu abbaan qabeenyaa kun, dhiibbaan maatiin waan tokko milkeessuu qabda dirqama jechuun namarraa eegan gara kanaatti geessuu danda'a yaada jedhu qaba. Maatiin Elzaabeet Homis bara hojii isaanii waajira Kaappitol Hiil keessatti kan dabarsan yoo ta'u, "maqaa gaarii horachuutti baayyee kan gammadan" fi " walitti dhufeenya qabaachuun" kan jiraatanidha jechuun BBCtti hime. Akaakileen karaa abbaa dubartii kanaa raacatii Fleischmann Yeast jedhamu kan seenaa industirii daabboo Ameerikaa keessatti jijjiirama fide argatedha. Kanaaf, maatiin kun waa'ee maqaa hidda maatiisaanii kanaaf baayyee dhimmamoodha jedhan. Elzaabeet yeroo umuriin ishee waggaa sagal turte, "Jireenyashee keessatti wanta haaraa, kan hanga ammaatti dhalli namaa bira ni ga'ama jedhee hin yaadiin tokko argachuun barbaada," jechuun abbaasheetiif xalayaa barreessitee turte. Bara 2002 yeroo Yunvarsiitii Istaanfoord keessatti Keemikaal Injiinaring barachaa turtetti, yaada uffata dhukkuba namni uffate sun qabu qorachuun akka barbaachisaa isaatti farra baasu/dhukkuba gadhiisu jedhu tokko fiddee turte. Yeroo umuriin ishee waggaa 18 ta'u waan yaadde sun hin ta'u ittiin jedhanillee diddee itti fufuun waggaa itti aanutti kaampaniin ofiin hudeessu qabaachuun qaba yaada jedhuun itti fufte. Yunvarsiitii Istaanford keessatti Kilinikaal Farmaakoloojiist kan ta'e Filiis Gaardner, yeroo Elzaabeet Holmis waa'ee yaada uffata dhibee namaa qoratuu kaastee turtetti ishee waliin mariyachuu kan yaadatu yoo ta'u, "waan hojjetu miti" jedhee itti himuusaa ni yaadata. "Karaakoo jalqabde ture," jechuun BBCtti hime Dr Gaardner. "Dandeettii ofiisheetti baayyee kan amantu fakkaatti. Beekumsakootti itti hin gammadne ture. Kun ammoo kan nama mufachiisu ture." Ji'ootaan booda Elzaabeet Holmis yeroo umuriin ishee waggaa 19 guututti Yunvarsiitii Istaanfoord irraa barnoota addaan kutuun Theranos jalqabde. Pirojektii ishee Theranos jette kanaan ammoo dhiga xiqqoo qubarraa fudhatamtu qofaan dhibee qorachuun jijjiirama warraaqsaati jedhame qabattee jalqabde. Namoonni gurguddoonis yaada kanaan hedduu harkifamanii osoo karaa maallaqa kanaaf baasan ittiin odiit taasisan hin yaadiin invastii gochuutti seenan. Sekireetaariin Qabeenyaa US George Schultz, Dursaan humna Galaanaa Janaraal James Mattis (kan boodarra bulchiinsa Tiraamp keessatti tajaajila ture), akkasumas Ameerikaa keessatti maatiin hunda caalaa dureessa jedhaman warri Waltons, warreen ishee deeggaran keessatti argamu. Deeggarsi qaamoleen kanneenii akkuma amallishee addaa sun ishee gargaare fudhatama akka horattu taasiseeraaf. "Yaada ajaa'ibaa akkasii qabaachuusheefi invastarootaafi saayintistoota kanneen hunda amansiisuu danda'uushee nan beekan ture," jedhe bara 2015 keessa laaqanarratti kan ishee arge diiniin duraanii Mana Barumsaa Fayyaa Harvaard Dr. Jeffrey Flier. "Kan ofiin jettutti kan amantu turte, garuu waa'ee tekinooloojiishee ilaalchisee gaaffileen baay'ee yeroon ishee gaafadhetti waan sirriitti hubatte hin fakkaatu ture," jedha Dr Flier. Tekinooloojiishee kana idileen akka hin madaaliin kan himu Dr Flier, "Waan adda ta'e fakkaata garuu ani waan waliin dha'uuti jedhee yaadni naaf hin dhufne," jedha. Dr Flier dhuma irratti akka isheen Jaallan Boordii mana barumsaa fayyaatti makamtu taasiseera garuu akkana gochuu isaatti gaabbuu dubbata. Boodarra erga shakkiin yakka waliin dha'uun irratti argamee isheenuu ari'amteetti. Shakkiin kun kan jalqabame bara 2015 yeroo namni eeruu kennu tokko waa'ee meeshaa qorannoo fayyaa guddaadha jedhame Theranos ilaalchisuun yaaddoo qabaachuu kaasetti ture. Himanni irratti banamee, michoonni daldalaa waliin turanis irraa citan. Bara 2016 keessa ammoo US tti qaamni dhimmicha to'atu Aadde Elzaabeet Holmis hojii qorannoo dhiigaa jettu waggoota lamaaf akka dhaabu godhe. Bara 2018 keessa ammoo Theranos diigame. Baruma sana Bitootessa keessa, Elzaabeet Holmis himannaa maallaqa dolaara miliyoona 700 waliin dha'uun invastarotarraa walitti qabde jechuun qaamni maallaqa to'atu irratti baneef kaffaltii raawwatteetti. Ji'a sadii booda garuu himannaa yakka telekoomunikeeshinii akka hin taanetti fayyadamuu jedhuun Mr Baalwaanii waliin to'annaa jala oolfamte. Elzaabeet beekaa qorannoo dhukkubsattootaaf taasifamu gara-dabarsuu, akkasumas hojii dhaabbatichaa akka malee jajachuun warra maallaqaan deeggaraniif gabaasti jechuun himatan Abbootiin alangaa. Aadde Elzaabeet Holmis wabiidhaan gadhiifamtee bara 2019 keessa Wiliyaam Biilii Ivaans waliin gaa'ela dhaabbatan. Mr. Wiiliyaam nama umuriin isaa waggaa 27 ta'e yoo ta'u, qabeenya Evans Hotel Group jedhuufi hoteelota biroo kan dhaaledha. Jarri lamaan bara kana ji'a Waxabajjii keessa ilma argataniiru. "Reefuu kan deessu ta'uun ishee adeemsa murtiirratti dhiibbaa qabaata jedhee hin yaadu, garuu abbaan seeraa yoo isheen yakkamtuu taatee argamte ilaalcha keessa galchuu mala," jedhan itti-aanaan abbaa alangaa Los Anjeles Emilii D Baaker. Dhimmi waliin dhahuu Theranos kun mana murtii yeroo ga'e kanatti, dubartiin kun yaadumashee ganamaatti  cichitee jiraachuunshee namoonni garamitti ba'a jedhanii akka eegan taasiseera. Akka waraqaa himannaa mana murtiitti dhiyaatetti, yaadni abukaatonni Elzaabeet Holmis dhiyeessuuf jiran waa'ee Theranos, "himannaan maqa-balleessii jiraachuu ni amanti" dhugaas waan tureef "investarootaaf ammoo karaa seera qabeessa ittiin biizinasii maddisiisanidha," kan jedhu ta'a. Kana malees, abukaatonni kunneen amalli  jaalallee ishee duraanii Mr Balwaaniin ittiin ishee to'ataa ture jedhame "dandeettii murtee taasisuu ishee haqeera," jechuus danda'u. Bara dhufu kophaatti dhimmi isaa ilaalamuuf jira kan jedhame qondaalli ol-aanaa duraanii Theranos waggoota kudhanii oliif akkamitti akka uffattu, maal akka nyaattuufi eenyutti akka dubbatullee to'ataa tureera. Kanaaf, ogeessa xiinsamuu dhimma miidhaa saal-qunnamtiirratti beekumsa addaa qabu akka ragaa ba'uufis ni yaamu. Aadde Elzaabeet Holmis ammoo ejjennoo mataashee fudhattii kan jedhu ammatti ifa miti. "Dhimma seeraa yakka waliin dhahuu ilaalchisee wanti bayyee rakkisaan namni sun beekaa waliin dhahuuf gochuu isaa mirkaneessuudha," jedha Mr. Bakeer. "Kanaaf, abbootiin alangaa barreeffamootaafi iimeeliiwwan ishee fayyadamuun tekinooloojichi akka hin hojjenne osoo beektuu ni hojjeta jetteeti kan jedhuun falmuu qabu."


Saayintistoonni icciitii ‘kompiitara' waggaa 2,000 dura ture argatan

Meeshaan ganna 2,000 ‘kompiitara’ durii jedhamu akkamiin akka hojjetu baruuf fakkaattiinsaa hojjetameera. Meeshaan Antiikaayteeraa jedhamu  Giriikiitti bara 1901 erga argameen booda akkamiin hojjeta kan jedhu saayintistoota wal-gaafachiisaa ture. Meeshaan harkaan hojjetu kun yeroofi gaaddiddeessuu addeessaa tilmaamuuf fayyadaa ture. Haatahu malee, tokko sadaffaa isaa qofatu argame, kunis saayintistoonni maal akka fakkaatuufi akkamiin akka hojjetaa ture akka xiinxalan gochaa jira. Qaamni dudduubaa meeshichaa qorannoo kana duraan kan barame yoo tahu, sirni meeshichaa wal-xaxaa karaa fuulduraan jiru  otoo hin baramiin hafeera. Saayintistoonni Yunivarsiitii Kooleejii Landan garuu samuuda kompiitaraa 3D jedhamu fayyadamuun dhimma kana furree jirra jedhan. Fuuldura meeshaa kanaa akka haaraatti fakkeessanii kalaqan, amma immoo meeshaa Antiikaayteeraa jedhamu kana meeshaa ammayyaa fayyadamuun fakkaattiisaa tolchuuf jiru. Gaafa Jimaataa waraqaan gabaasaa Scientific Reports irratti bahe sirna wal-xaxaa kompiitarichaa agarsiiseera. ‘’Aduu,Addeessaa fi pilaaneetonni meeshaa qarooma Giriik durii agarsiisu irratti mula’ataniiru,’’ jedhan hogganaan qorannichaa Piroofeesar Toonii Firiiz. ‘’Saamuudni keenya meeshicha qaamaan kan ture fakkaatuu fi barreefama waa’ee meeshichaa taa’ee waliin sirriitti kan firoome dha,’’ jedhan. Meeshichi sirna astiroonomii kan shallaguufii kompiitara anaaloogii jalqabaatis jedhameera. Sibiila boorajii fi sibiilota garaagaraa baayyee irraa hojjetame. Duubni meeshaa kanaa waa’ee hawaatu irratti ibsameera pilaanetonni shan yeroo meeshichi hojjetame abuuramanis irra jiru. Hafteen caccabaa meeshichaa 82 qofatu argame-kana jechuun tokko sadaffaasaa jechuu dha. Kanaaf saayintistoonni fakkaattii guutuu argachuuf X-Ray fi  herreega Giriik durii fayyadaman.


'Ciree baay'ee, irbaata xiqqoo soorachuun sirna nyaataaf gargaara'

Cireerratti nyaata baay'eefi irbaata irratti ammoo nyaata xiqqoo nyaachuun fayyaadhaaf gaarii ta'uu qorannoon tokko ibse. Haalli soorata akkasii kunis akka nuti hin beelofne gochuun ulfaatina hir’isuuf illeen ni gargaara jedhu qorattoonni. Saayintistoonni dhiibbaa ciree baay'ee fi irbaata baay'ee nyaachuu madaaluuf jecha, nyaata hangi isaa barame namootaaf kennuun qorataniiru. Gartuun Yunivarsitiin Aberdeen, namoonni yeroo nyaata baay'ee nyaatan guyyaatti kaalorii wal fakkaataa akka guban hubatan. Ta’us garuu ciree baay'ee nyaachuun booda fedhiin nyaataa ni hir’isa, kun ammoo sirna nyaata keenya to’achuuf ni gargaara. Qorattoonni addunyaa “Chrono-nutrition” (qorannoo amala nyaataa fi fayyaa) fi akkamiin haalli nuti itti nyaannu sa’aatii qaama keenya keessaan akka to’atamu qorachaa turan. Yaadi tokko galgala nyaachuun gaarii akka hin taanedha, sababiin isaas sa’aatiin qaama keenya yeroo sana gara sa’aatii hirribaatti waan geeddaruufidha. Namoonni fedhii isaaniin qorannooo kana irratti hirmaatan 30, gara ji’a lamaaf nyaanni isaanii hundi cireen, laaqanaafi irbaata qophaa’eef, guyyaatti kaalorii 1,700 argatan. Ji’a tokkoof ciree baay'ee nyaachuun kaalorii guyyaaf qophaa’eef keessa gara walakkaa ol fayyadamuun, sana booda laaqana xiqqaafi irbaata sanarayyu xiqqaate nyaatani. Ji’a itti aanu ammoo namoonni kun irbaata baay'ee fi ciree xiqqaa nyaatan. Bu’aan qorannoo kanaas barruu qorannoo Cell Metabolism jedhamu irratti kan maxxanfame yoo ta'u, yeroo nuti nyaata baay'ee nyaannu akkaataa kalooriin itti gubatu, qaamni keenya nyaata itti daakuu ykn ulfatina hir’isnu irratti jijjiirama homaa akka hin uumne ibseera. Adda addummaan ijoon kan jiru fedhii nyaataa ykn sadarkaa beelaa irratti. Kun ammoo ciree baay'ee nyaachuun kan hir’isudha. Piroofesar Aleksaandar Joonistoon akka jettutti, “fedhii nyaataa to’achuu irratti, ciree guddaan bu’a qabeessa akka ta’e qorannoon kun mul’iseera. “Guyyaakee ciree baay'ee fi madaalamaa ta’een yoo eegalte, sochii qaamaa gaarii fi fedhii nyaata to’atamaa ta’e guyyaa guutuu qabaachuu dandeessa.” Cireen qorannoo kanaaf qophaa’e, nyaata akka baaduu, hanqaaquu, foon (sausage) jedhamu, mashruumii, dhugaatii aannan irraa hojjetamuu fi kanneen pirootinii of keessaa qaban of keessatti kan qabate ture. Garuu ciree baay'ee nyaachuun maaliif akka fedhii nyaataa hir’isu ifa miti. Saayintistoonni amma namooonni sababa hojii isaaniitin halkan walakkaa irratti nyaata yoo nyaatan maaltu uumama kan jedhu qorachaa jiru.


Qorattoonni sababa 'dhiphinni harriin akka biqilu' taasisa jedhan argatan

Qorattoonni maaliif dhiphinnii haarrii akka biqilchuu taasisuufi halluu rifeensaa dhibachuun alatti karaa ittiin hambisuun danda'amu arganneera jedhu. Qorannoo hantuutarratti taasifameen seelonni rifeensaafi gogaa to'atan dhiphinna dhukkubbiirraa maddeen miidhamaniiru. Argannoo qorannichaan hantuutni rifeensishee gurraachaa ture torbee muraasa keessatti guutummatti arrii biqilchite. Qorattoonni Ameerikaafi Biraaziil akka jedhanitti qorannoon kun sababa umuriin dabaluuf bifni rifeensaa akka jijjiiramu taasisuu qoricha jijjiirama bifaa kana dhorku oomishuun ni barbaachisa jedhan. Dubartoonniifi dhiironni walakkeessa ganna 30'oota keessatti bifni rifeensasaanii ni jijjiirama. Haalli arrii biqilchuu adeemsa uumamaatiin dabaluu umuriitiifi qaccee sanyii waliin kan wal qabatu ta'us dhippinnillee sababa tokko. Qorattoonni garuu akkaataa dhippinni bifa rifeensa keenyaa jijjiiru adda hin baafne. Yeroo qorattoonni yuunivarsiitii San Poolofi Haarvard meelaaniin sababasaa akka ta'e mirkaneessuuf rakkataniiru. "Nuti amma dhippinni jijjiirama bifa gogaafi rifeensaaf sababa akka ta'e bira geenyeerra," jedhan qorataan yuunivarsiitii Harvaard kan ta'an Prof Ya-Cieh Hsu. Dhukkubbiin hantuutaa keessatti mul'ate hormooniin adireelaaniifi kortiisool akka maddu taasisa. Kunis immoo dhahanan onnee akka saffisuufi dhiibbaa dhiigaa akka dabalu gochuun sirna narviirratti dhiibbaa geessisa. Dhiibbaan kunis dhippinna keessa akka galan taasiseera. Taateen kunis lakkoofsi seelota meelaaniinifi rifeensa oomishan akka xiqqaatu godha. "Dhippinni qaama keenyaaf gaarii miti," jedhan Prof Hiisu. "Bu'aan qorannoo dhiibbaa dhippinni geessisu arganne isa ani yaade caala. "Guyyoota muraasa booda seelonni meelaaniin oomishan badaniiru." "Al-tokko badan taanaan irra deebi'anii hin oomishaman- dhiibbaansaanii dhaabbataadha." Qorannoo biraatiin qorattoonni qoricha farra dhiibbaa dhiigaa kennuudhaan jijjiirama dhufe hambisuun ni danda'ama jedhu. Akkasumas qacceen sanyii hantuuta dhukkubbii keessa jirtuufi dhukkubbii keessa kan hin jirre wal bira qabanii ilaaluudhan pirootiinii dhippinnarraa seelota balleessan adda baasuu danda'u. Yeroo pirootinichi akka hin oomishamne taasifamu yaaliin jijjiira bifa rifeensaasa ni dhorka. Kun immoo qorattoonni pirootiniin kanarratti xiyyeeffachuun jijjiirama bifa rifeensaa tursiisuun ni danda'ama. "Argannoowwan kunneen arriidhaaf yaalii miti," jechuun Prof Hsu BBC'tti himaniiru. "Argannoon keenya hantuutarrati taasifame jalqabii namootaaf yaalii taasisuuti. "Dabalataanis yaada dhippinni qaama keenya kan biraas miidhuu akka danda'u nuti agarsiisa," jedhan.


Meeshaan umuriidhaan sirna aduu caalu abuurame

Saayintistoonni dhakaa hawaarraa lafatti kufe qo'achaa turan meeshaa umuriin sirna aduu caalu argachuu isaanii dubbatan. Dhakaa hawaarraa kufe kana keessa wanta akka awwaaraa bullaa'aa tahe argataniiru- dhakichi bara 1960tti ture kan kufe. Wanti kunis umuriinsaa waggaa biiliyoona 7.5tti tilmaamama. Waanti akka awwaaraa kun urjii keessatti kan uumame sirni aduu otoo hin dhalatiin dura ture. Gareen qorattootaa bu'aa qorannoo isaanii barruu Naashinaal Akkaadaamii oof Saayinsiitti baasaniiru. Urjiileen gaafa du'an waantonni xixxiqqoon achi keessatti uumaman gara hawaatti darbatamu. Waantonnni akka awwaaraa kun urjii, pilaaneetii, addeessaafi dhakaa urjii waliin dabalamu. ''Jajjaboo fi awwaara urjii irraa urgufamani dha,'' jedha Chikaagootti ogeessa kunuunsa godambaafi asoosheeyit piroofeesarii kan tahe Fiilip Heek. Gareen qorattootaa Ameerikaa fi Siwiizarlaand irraa walitti babba'an urjii hawaarraa kufee dhakaa tahe, kan ji'oolojistiin Murshinoo bara 1969tti Awustiraaliyaatti  argate keessatti argaman waantota akka awwaaraa tahuun sirna aduun dura harca'an 40 qo'atan. ''Urjii hawaarraa lafatti kufee caccabee gara daakuutti geeddarameerraa jalqabne,'' jedhan barreessaan gargaaraa Jeeniikaa Giriir Muziyeemii Yunivarsiitii Chikaagoorraa ''Takka caccabaansaa erga addabaafameen booda, akka waan bulbula furdaa wayiifi foolii cimaa kan qabu dha-akka dhadhaa sameetis jedhu. Awwaarri dhakaa urjii irraa harca'e erga baafameen booda bulbulli kun asiidii keessatti callabbeefame. ''Lilmoo baasuuf cidii tuullaa tokko hanga gubuuti adeemsichi,'' jedhan Fiilip Heek. Waantonni akka awwaaraa kuni waggaa meeqa akka jiraatan baruuf  hawaa keessatti xiyya ifaaf hangam akka saaxilaman safarra. Xiyyoonni kunneen annisa olaanaa kan qaban yoo tahu gaalaaksii keessatti imaluun waantota jajjaboo keessa galu. Xiyyoonni kunneen waantotatti yeroo walitti bu'an elamantii haaraa uumu. Hanguma walitti bu'ani immoo elemantiin isaan uuman baay'achaa adeema. Qorattoonnis foormii isootoop jedhamu kan elemantii Niyoonii- Ne-21 jedhamu fudhachuun umuriin waantota akka awwaara sanaa tilmaamr. ''Baaldii  bishaan keessa kaa'uun. Bishaanicha akka waan dhaabbataatti fudhachuun bishaan achi keessatti kuufamu umuriin hangam akka tahe barame.'' jedhan Dr Heek. Elemantoonni haaraa hangam jiru kan jedhu madaaluun waantonni akka awwaaraa sun xiyya ifaa hawaatti hangam akka  saaxilaman itti hima. Kunimmoo karaa biraa umurii itti himani dha jechuu dha. Awwaarri akka bulbulaatti argame kun umurii dheeraa isa qabu tahuun abuurameera. Umuriin Aduu waggaa biiliyoona 4.6 yoo tahu, lafti immoo 4.5 dha. Haa tahu malee waanti akka awwaaraa kuni garuu biiliyoona 7.5tti tilmaama.


Namichi daa’ima ji’a lamaa ''hirriba na dhorke'' jechuun harka cabse, harki daa’imaa hospitaalatti irraa cite

Aangawoonni kutaa biyyaa Naayijeeriyaa-Imo, namni daa'ima isaa ji'a lamaa irratti miidhaa geessisee harka cabse jedhame kun to'annoo jala akka ooluuf gaafatamaniiru. Dargaggeessi umrii ganna 31 kun daa'ima isaa ‘’hirriba na jeeqe’’ jechuun pilaastikii huccuun irratti fannifamuun rukutee akka ture gabaafame. Haati warraa isaa BBC'tti akka himtetti namichi bilbila ishee irraa fudhatee, ishee fi daa'ima kutaa tokko keessatti itti cufee ollaatti akka hin himne doorsisaa ture. Dhumarratti guyyaa lama booda miliqxee erga baatee daa'ima ishee gara hospitaalaatti geessuun hakiimonni harka isaa reebamee guddoo miidhame kana irraa kutan. Daa'ima kana kan yaalan Dr Chiedozie Mbalewe akka BBC'tti himanitti qaamni isaa kun irraa cituun lubbuu daa'imaa baraaruuf jedhan. Shakkamaan kun yeroo ammaa baqachaa kan jiru yoo ta'u, haati daa’imaa garuu dhimmicha poolisiif gabaastee jirti. Gareen gaazexeessitoota dubartootaa fi Komishiniin Mirga Namoomaa Biyyaalessaa haqni daa’ima kanaa akka ba’u gaafatan. Naayijeeriyaa keessatti miidhaan daa’imman irratti raawwatamu bara 2016 hanga 2021 gidduutti dhibbeentaa shaniin dabaluu isaa Unicef gabaaseera. Qorannoon yeroo dhiyoo Biiroo Istaatistiksii Biyyaalessaa Naayijeeriyaa (NBS) gaggeesse akka agarsiisutti rakkoon kun kutaalee biyyattii- Cross River fi Imo keessatti heddummaata. Seerotni biyyattii daa’imman miidhaa qaamaa, sammuu ykn miiraa fi miidhaa gosa hundaa irraa eeguuf dhaabbatan jiru, garuu hojiirra oolmaan isaanii gadi aanaadha.


Robootonni rakkoolee fayyaa sammuu daa'immanii 'adda baasuuf qarqaaru'

Robotoonni rakkoolee fayyaa sammuu daa'immanii wajjiin walqabatan adda baasuuf qarqaaru jedhe qorannoon. Qorattoonni Yunivarsiitii Kaambiriij robootii hangisaa daa'imman gahu fayyadamuun, daa'imman 28 umriinsaanii saddeetii hanga 13tti argamuuf gaaffilee fayyaa sammuu akka akkaa gaafatan. Daa'imman gariin nama isaan dubbisu yookaan gaaffilee gama intarneetaan gaafataman caalaa, robootii kanatti waan caalaa himuu bareera qorannoon kun. Qorattoonni qo'annoosaanii babal'isuuf akka abdatana himaniiru. Kanneen qo'annicha maxxansan keessaa tokko ka taate Micol Spitale, fedhii ogeeyyii xiinsammuu yookaan fayyaa sammuu robootota kanaan bakka buusuuf miti fedhiin keenya jetti. ''Ogummaan isaanii waan robotiin hojjechuu danda'u dachaa hedduun waan caaluuf,'' jetti. Haa tahu malee qorannoon isaanii kun robotoonni ''daa'imman jalqabarra waan itti dhagahamu namaaf qooduu fedhii hinqabne, isaan gargaaruuf sirna barbaachisaadha,'' jechuun akeeka. Wayita qorannoon kun gaggeeffamutti daa'imni tokko turtii daqiiqaa 45f kophaasaanii robootii sm60 dheerattu Nao jedhamtu wajjiin yeroo dabarsan. Maatiin ijoollee fi miseensonni garee qorannoo kutaa ittaanee jirurraa haala adeemu hordofaa turan. Gaaffiifi deebiin kun gaggeeffamuun dura daa'imman kunniinifi maatiin isaanii, fayyaa sammuu ijoollee sakatta'uuf gaaffii intarneetarraa guutanii turan. Achis ijoolleen kun roboticha wajjin dudubbachuu jalaqaban, seensara harkaafi miila roboticharra jirus tuttuqun itti haasawan. Seensaroonni biroo ammoo dhahannaa onnee, sosochii mataafi ijaa daa'imman kanaa hordofaa turan. Akka gareen qorattootaa kun jedhanitti, hirmaattonni marti robotii kana wajjin haasa'uu isaaniitti akka gammadan himan. Muraasni isaaniis waa namatti yookaan gaaffii onlaayinii irratti hin himne, robotichatti himaniiru. ''Robotichi qaamaan daa'imuma waan fakkaatuufi kan hin sodaachisne tahuunsaa, daa'imman akka nama amananitti ilaaluu malu...,'' jette barattuun PhD Nida Itrat Abbasi.


Qabsoo haati Sa'ud Arabiyaatti danqamte tokko intalashee bilisa baasuuf gochaa jirtu

Yeroo baayyee dubartoonni Ameerikaa, UK, Kanaadaa fa'aa dhiiroota biyyoota  akka Sa’ud Arabiyaatti heerumuun dhala godhatu. Garuu dubartoonni biyyoota kanneeniin yeroo gaa’elli diigamutti dhala isaanii Sa’ud Arabiyaa irraa gara biyya ofiitti deebifachuuf akka rakkatan yeroo dubbatan ni dhaga’amu. Haadholiin Ameerikaa, Kaanaadaa, UK fi biyyoota dhihaa biroo dhiira Sa’ud Arabiyaa irraa erga dhala godhatanii booda addaan bahaanii dhala isaanii Sa’udii keessaa baafachuudhaaf qabsaa’aa jiru. Dubartiin duula kana gaggeessaa jirtu tokko yeroo hedduu gargaarsa isaan barbaachisu mootummaa ofiirraa hin argannu jetti. Mudannoo haadha Kaarlii Mooriis jedhamtuu akkas jedha. Dubartiin Kaarlii Mooriis lammii Ameerikaa taate intalashee waggaa shanii Taalaa jedhamtu waliin yeroo jalqabaaf gara biyya abbaa warraashee duraanii Sa'ud Arabiyaa yeroo gahan hunduu gaarii fakkaata ture. Abbaan daa'ima kanaa lammii Sa’ud Arabiyaa ta’e kan Kaarlii fuudhe yeroo carraa barnootaa argatee waggaa torbaaf USA keessa ture. Jarri kun erga gaa’elaan waliin turanii booda adda bahan. Guyyaa tokko ammoo daawwannaa gabaabaaf akka gara Sa’ud Arabiyaa dhaqaxu ishee amansiisee ture. Warri isaa yeroo jalqabaaf intala ilma isaanii waliin akka wal argan lamaan isaaniif viizaa guyyaa soddomaaf Sa’ud Arabiyaa keessa turan qopheesseef ture. Kaarlii Sa’ud Arabiyaa qaqqabdee jalqaba hoteela abbaan warraashee duraanii isheefi Taalaaf qabe irratti miirri ishee tuqame. Kutaan isaanii foddaas ta'e interneetii kan hin qabne ture. Mobaayillishees achitti hin hojjetu. Kaarlii isaan booda waanti hedduu akka ishee dhiphisuu eegale dubbatti. "Erga torban tokko tureen booda viizaa bayyaa bahuuf gargaaru eeyyama intalashee [Taalaa] dalagsiisuuf paaspoortii koofi waraqaa ragaa dhaloota koo gaafate. Wanti inni godhe garuu boodarra gaafan hubadhu lammummaa intalakoo Sa'udiitti jijjiire." Sa’ud Arabiyaa lammummaa dachaa hin hayyamtu waan taateef yeroo kana irraa kaasee Ameerikaatti dhalattee kan guddatte Taalaan akka lammii Sa'udii qofaatti ilaalamte. Kana jechuun sirna eegumsa dhiiraa biyyattii jalatti abbaan ishee Sa'udii yoo tole jedhe malee biyyaa bahuu hin dandeessu jechuudha. Kun wanta dhumaa inni raawwate akka ta’e dafee ifa ta’e. Kaarliin abbaan warraashee duraanii Sa'udii kun ganama ganama dhufee Taalaa gara hoteela qabatanii jiranii dhufee fudhachuu kan jalqabe yoo ta'u, hanga galgalaatti ishee deebisuu akka hin dandeenye dubbatti. Guyyaa guutuu kutaa hoteelashee kessatti qarshii xiqqoodhaan kophaa ishee haftee qodaa nyaataa inni isheef dhiisu irratti hirkatte. Dhumarratti, Kaarliin intala isaanii gara fudhattee biyyatti deebiyuudhaaf gara waggaa lamaa erga isa kadhattee dadhabdeen booda miseensota Kongiresii Ameerikaa fi namoota biroo ishee gargaaruu danda'u jettee abdattuuf barreessuu jalqabde. Kunis abbaa warraashee duraanii kana aarsuu dubbatti Kaarliin. "Namoota mootummaan ala jiran gargaarsa gaafachaa akkan jiru yeroo argu intala koo ji'a lamaaf fudhatee ugguree ture. Sababu kanaan inniifi maatiin isaallee mana isaanii baqatan. Yeroo irraa kaastee ture kan inni seeraan akka intalli keenyi eegumsi (namni guddisu) akka ramadamuuf gaafate.” Adeemsa akka itti gaaftamummaan guddisuu isaaf kennamu dhiyaatan keessatti abbaan kun Taalaa akka dirqamaan butee ugguree of bira kaa’e haaleera. Kaarliin namoota siyaasaa Ameerikaa irraa deebii ijaaruu tokkollee argachuu erga dadhabdee booda gargaarsaaf gara Waayit Haawusitti barreessite. Ta’us garuu deebii Waayit Haawus irraa hin arganne. Caalaatti ammoo yeroo Pirezidaantiin Ameerikaa Joo Baayidan baatii Waxabajjii keessa Riyaad daawwatanitti abdiin ishee ni dukkanaa’e. Hojjettoota Imbaasii Amrrikaa Riyaad jirutti irra deddeebiin iyyachuu dabalatee tattaaffiiwwan isheen taasisaa turte fala argamsiisuuf hin dandenye. Biyya kan jirtu haati Kaarlii Deenis Waayitis waa’ee intalasheefi akkayyoo isheef hedduu dhiphatti rure.  Haati Kaarlii Deeniis sababa humna dinagdeefi siyaasaa Sa’ud Arabiyaarraa kan ka’e  dippilomaatonni Ameerikaa tarkaanfii fudhachuuf fedhii hin qaban jechuudha jettee amanteetti. Biyyi Galf keessatti boba’aa uumamaan badhaatu taate Sa’ud Arabiyaa yeroo rakkoon qaala’insi boba’aa addunyaa raasaa jiru kanattis qabeenya humna siyaasaa guddaa argamsiisufidha. Aadde Deenis Waayit mana ishee Kaalifoorniyaa irraa yeroo dubbatan, waggoota sadan darban keessatti Taalaan al tokko mana barumsaa akka hin deemne erga itti himamee booda, intalli intalashee kun barnoota dhabuu isheef baayyee yaaddoo akka qaban dubbatti. Kaarliin biyya qe'ee ishee irraa fagaattee jirtu keessatti lola eeggumsaa gidduutti qabamuun ishee dhiibbaa xiinsammuu Taala irratti fidu irrattis sodaa qabdu ibsiteetti. "Yeroo namoonni dhimma hawaasummaaf as dhufan eenyuun akka dubbattu gochuu hin danda'u. Isheen namatti dubbachuuyyu dhiisteetti.  Maatii kootiif viidiyoo hojjechuuf yeroon yaaluttis isheen kaameeraa jalaa dhokatti. Dhuguma waa'ee hawaasummaa ishee yeroo ammaa kanatti yaadda'eera. Akka ragaan Faawondeeshinii Mirga Namoomaa Ameerikaa keessatti argamu qindeesse  agarsiisutti, Kaarliin haadholii Ameerikaa gara 50 ta’an lammiilee Sa’ud Arabiyaatti erga eerumanii booda ijoollee isaanii Sa’ud Arabiyaa keessaa baasuuf qabsaa’aa jiran keessaa tokkodha. Haadhotiin kanneen 50'n alatti dabalataan dubartoonni mudannoo walfakkaataa qaban hedduun Kanaadaa, UK fi biyyoota dhihaa biro keessaa jiru. Hundeessituun Faawundeeshinii Beetaanii Alhaayidaar jedhamu kanaa  ofiisheefuu waggaa lamaaf intala isheef viizaa ittiin ba’an (exit visa) Sa'ud Arabiyaa argachuuf yaaltee turte garuu milkaa'ina hin arganne jetti. Baay'een isaanii, salphaatti gargaarsa isaan barbaachisu mootummootaa ofii isaaniirraa hin argatan jettee cimsitee dubbatti. Imbaasiin Ameerikaa Riyaad jiru BBCtti akka himetti, nageenya lammiilee Ameerikaa ''aantummaa olaanaa'' ministeera dhimma alaa akka ta'eefi Imbaasichi yeroo hunda Kaarlii waliin qunnamtii kan qabuufi mootummaa Sa'udii waliin wal qunnamtii kan qabu ta'uu ibseera. Qabsoo mana-murtii yeroo dheeraa booda Kaarliin dhumarratti mirgi Taalaa guddufachuu kennameeaaf, garuu magaalaa Sa'udii keessatti kutaa keessa jirtu keessaa akka hin baane itti himame. Maallaqa mataa ishee osoo hin qaabaatiin keenyan kutaa manattii keessa jiraattuu keessatti nama dhaabiitti hidhamte taatee akka jiraattu dubbatte. "Yeroo sanatti waggaa lamaaf osoon gadi hin ba’iin mana keessatti ukkaamameen ture. Guyyaa guutuu hoteela kana keessa taa'aan oola. Namni tokkollee fuula koo hin argine... namni tokkollee balbala koo hin rukunne". Erga dhimma kana irratti dubbatee kaasee Kaarlii aanga'oota Sa'udiitiin ''seeraafi safuu ummataa jeeqxe" jechuun himatu. Abbaan alangaa biyyattiis akka adabbiitti akka hidhamtuuf gaafateera. Yaaddoo haaraa kana caalus kan biraas ishee mudachaa jira. Osoo abbaa warraa ishee duraanii kana waliin wal hin argin dura Kaarliin Islaamummaa fudhattee turte. Ergasii amantiin ishee gonkumaa akka hin raafamne cimsitee dubbatti. Garuu erga mirgi intalashee guddisuu irraa fudhatamee booda falmattee deebifatteen booda abbiyyuun ishee (abbaan abbaa warraa ishee) amantii ishee balaaleffachuufi Sa'ud Arabiyaa fi Muslimoota hunda arrabsite jechuun ifatti himate. Ammallee intala ishee gara manaatti deebisuu waan hin dandeenyeef amma murtii du'aa itti murtaa'uu danda'a, garuu komachuu baay'ee ofirratti kaa'a. “Akeekkachiifameen ture. Namoonni baay'een akkan biyya sana hin seenne natti himanii ture. Yoo seente garuu intalli kee gonkumaa hin deebitu. Anis akeekkachiisa kana hin dhaggeeffanne... waggaa sadii boodas kunoo haala kana keessan as jira." Aanga'oonni Sa'udiifi abbaan warraa duraanii Kaarlii yaada akka kennan gaafatamanii hanga ammaatti deebii hin kennine.


Gaanfa Afrikaatti sababa hongeen daa'imman miliyoona 20 rakkoo hamaaf saaxilamaniiru-UNICEF

Sababa hongee Itoophiyaa, Keeniyaafi Somaaliyaatti mudateen lakkoofsi daa'imman rakkoo hamaaf saaxilamanii ji'a shan keessatti dachaan dabaluu  UNICEF beeksise. Akka gabaasa UNICEF kanaatti sababa jijjiirama haala qilleensaa, qaala'insa jireenyaa sadarkaa addunyaatti uumameen, walitti bu'insaafi hanqina omishaarraa kan ka'een beelaafi dheebuu hamaaf, akkasumas dhukkubaaf saaxilamaniiru. Lakkoofsi daa'imman rakkoo hamaaf saaxilamanii kan Adoolessa darbe keessa miliyoona 10 ture amma gara miliyoona 10.2tti ol-guddateera. Itti-aantuun  itti-gaafatamtuu UNICEF damee Bahaafi Kibba Afrikaa Liikee Vad Dewiil ibsa dhimma kana ilaalchisuun kenniteen, rakkoo hongeen kun qaqqabsiise hambisuudhaaf carraaqqiin taasifamu xiqqaa waan ta'eef hongeen Gaanfa Afrikaatti dhalate dhaloota lamaa oliif hammaatee itti fufeera jette. "Lubbuu daa'immaniifi maatii isaanii sababa beelaafi dhukkubaan miidhamaa jiranii baraaruuf, akkasumas dandeettii rakkoo dandamachuu isaanii cimsuudhaaf gargaarsi namoomaa itti fufuu qaba," jette. Biyyoota Baha Afrikaa sadan keessatti daa'imman miliyoona 2 ta'an hanqina hamaa nyaata madaalawaa dhabuu waan isaan mudateef gargaarsi atattamaa akka isaan barbaachisu amanama jedheera UNICEF. Dhiibbaa hongeen kun geessisaa jiruun maatiin eegumsi taasifamuuf balaarra bu'eera. Kun ammoo daa'imman hojii humnaaf dirqamuu, daa'imman umurii malee akka eerumaniifi dubartoota kittaanuun akka guddatu taasiseera. Kana malees, wabiin nyaataa mirkanaa'uu dhabuufi buqqaatiin haleellaan saala irratti hundaa'e daran akka hammaatu taasiseera jedhe UNICEF. UNICEF deeggarsa michoonni isaafi jaarmiyaaleen gargaarsaa biroo taasisan irraa argatuun Gaanfa Afrikaatti tajaajila lubbuu baraaruu taasisaa jiraachuu eereera. Hongee sababa hanqina roobaa waggoota shaniif walitti aansee Itoophiyaa, Keeniyaafi Somaaliyaatti haala argamee hin beekneen mudateefi xiyyeeffannoo gadi aanaa waqtii itti aanuuf kennamerraa kan ka'een hanqinni maallaqaa mudachuu akka danda'us akeekkachiiseera dhaabbanni kun. Dhuma bara kanaa daa'immanifi dubartoota miliyoona lama ta'aniif wallaansa fayyaa atattamaa taasisuu kan ibse UNICEF, daa'imman umuriin isaanii ji'a 6 hanga waggaa 15 jiran miliyoona lama talaallii dhibee gifiraa argataniiru jedheera UNICEF. Namoonni miliyoona 2.7 ta'an ammoo  bishaan qulqulluu barbaachisuuf akka qaqqabsiise kaasuun, bara itti aanu kana keessatti ammoo hojii lubbuu baraaruuf hojjetu keessatti maallaqni dolaara miliyoona 759 akka isa barbaachisu himeera. Kana malees, hojii rakkoo jijjiirama haala qilleensaan dhufe dandamachuu keessatti hojjetuuf ammoo maallaqa dabalataa dolaara 690 akka isa barbaachisu ibseera. Itti-gaafatamtuun kun hongeefi rakkoo inni Baha Afrikaatti qaqqabsiise furuudhaaf mootummoonni deeggarsa akka taasisan kan gaafatan yoo ta'u, "Gaanfa Afrikaatti badiinsi hamaafi deebisuu hin dandeenye kan biraan akka hin dhufne gochuuf deeggarsa hawaasa idil-addunyaa barbaadna. Lubbuu daa'immanii baraaruudhaaf, kabaja isaanii eegisuudhaaf, akkasumas carraa isaanii gara fuula duraa eeguudhaaf ammuma tarkaanfiin fudhatamuu qaba," jechuun ibiste.


Ajjeechaa obboolaa sadii hawaasaafi poolisiitti naasuu guddaa uumee

Ayerlaaniiditti, obboolaan lakkuu kan waggaa saddeetii, Chelsiyaa fi Kirsitiin Kaawleey fi obbooleetiin angafaa isaanii Liizaa Caash kan umuriin waggaa 18 haleellaa mana warra isaanii keessatti irratti raawwatameen ajjeefaman. Namtichi Kibba Dabliiniitti mana jireenya obbolaa sadan kanaa deemuun ajjeechaa kana raawwachuun shakkames mana murtiitti dhiyaachuf jira. Ajjeechaan kunis mana jireenyaa Roozfild keessatti guyyaa Dilbataa gara ganamaati raawwatame. Namtichi umurii waggaa 20taa keessatti argamu tokko ajjeechaa kanaan wal qabatee poolisiin to'annoo jala oolfamuun gaaffiin dhiyaateefiira. Shakkamaan kunis Manneen Murtii Yakkaa Dubliin keessatti dhiyaachuuf jira. Lisaa Kaash shamarree waggaa 18 yoo taatu, wayita namni isaan hin beekne tokko mana warraasaanii kan Dabliin jirutti ol seenuun isaan ajjeeseetti, obboleessaafi obbooleettii ishee lakkuu kunuunsaa turte. Poolisiin Ayirish waa'ee ajjeechaa obboolaa sadanii kanarratti nama umuriinsaa waggaa 20ta keessatti argamu qorachuu itti fufe. Obbolaan lakkuun kan waggaa saddeetii Chelsiyaa fi Kiristii Kaawleey akkasumas Liisaa Kaash kan waggaa 18 gamoo mana jireenyaa Roozfild kan Tallaght' keessatti ajjeeffaman. Hogganaan poolisii Ayirlaand ajjeechaa kana taatee sukkaneessaa jechuun ibse. Komishinarri poolisii Gaardaa, Drew Haaris taateen ajjeechaa daa'iman kanneenii Dilbata ganama raawwatame kunis hawaasichaafi humna poolisii irratti dhiibbaa olaanaa qabaata jedhan. Obboleessi ijoollee ajjeefaman kanneenii kan umuriin waggaa 14 haalaan madaa'un ammalleen hospitaalatti wallaanamaa jira. Haati isaanuii kan umuriin waggaa 40ta keessatti argamtus miidhaan akka irra hin geenyeef amma maatiidhaan deeggaramaa jiraachu hime poolisiin. Bakki mana jireenyaa ijoolleen kunneen itti ajjeefaman, Roozfild keessatti, yeroo baayyee namoonni hedduminaan mul'atu. Namoonni dhufanii callisanii habaaboo fi ergaa kaa'aniin booda bo'ichaafi wal hammachuun callisanii bahanii deemu. Daa'imman dabalatee namoonni baayyeenis taatee ajjeechaa guyyaa Dilbata barii raawwatame arganiiru. Hiriyyoonni mana barnootaa Chelsiyaa fi Kisrtiin mana barnootaa irraa deebii'aniiru, garuu lakkuulleen kunneen achi hin jiran. Miseensoonni maatii mallattoo ''Ergamtoota keenya. Hiriyoota keenya gaarii. Gonkumaa isin hin irraanfannu,'' jedhu ala mana isaanii kaa'aniiru.\nQalbiin hawaasa naannichaa sababii ajjeechaa ijoolleen kanneenitiin cabeera.\n\nNamitichi ajjeechaa kanaan shakkamee to'atames achuma buufata poolisii jira. Taatee kanaan walqabatees nama biraa shakkan homaa akka hin jirre hima poolisiin. Namtichi kunis osoo jeequmsa hin kaasiin dura mana Kibbaa-lixa Dubliiniitti argamu taaksiin akka deeme amanama. Komishinar Haaris akka jedhaniitti, battaluma ollaan taatee kana irratti eeruu kenneen poolisiin hatattamaan deebii kenne. Nama naannicha ture kamiiyyuu yeroo kamittuu yoo dhimma mudate kanarratti odeeffannoo qabaatan akka poolisii quunnamaniif waamicha taasise. Qorannoon reeffaa shamarree Liizaa Kaash irratti kan gaggeeffame yoo ta'u, kan ijoollee lakkuulee ammoo Wiixata kaleessaa akka raawwatamu himameera.\nLiizaan qormaata ishee dhumaa bara darbe xumurte. Daareektarri mana barnootaa Liizaa duraanii, Keevin Shortaal, ''Liizaan shamarree kabajamtuufi jaalatatmuu turte'' jechuun BBC Newstti himan. Itti dabalunis, ''Lizaan hirriyaa cimtu, obbooleettii guddoo'' turte, kanaafuu yoomiyyuu ni yaadatamti jedhan. Manni barnootichaas namoonni 'bakka tokkotti walitti qabamuun gaddasaanii akka baafataniif' eddoo qopheesseera jedhan.


Daa’imni Keeniyaa qottoon mataa seene hospitaalatti lubbuun darbe

Daa’imni lammii Keeniyaa ganna lamaa qottoon mataatti gale otoo wal’aansi baqaqsanii hodhuu taasifamuufi lubbuun hospitaalatti darbeera. Yeroo duuti daa’ima kanaa dhagahametti uummanni Hospitaalli Biyyaalessaa Keeniyaa mucaaf yaalii kennuuf sa’atii 20 ol akka fudhateefi yaaliin atattamaa akka hin kennamneefi qeeqaa ture. Garuu ibsa Kibxata baheen hospitaalichi daa‘imni wal’aansa baqaqsanii hodhuuf otoo hin galiin dura dhiigni baayyeen gatii dhangala’eef haala tasgabbaa’aarra hanga gahutti eegaa turre jedhe. Haati daa’imaa otoo wal’aansa baqaqsanii hodhuu irra jiruu lubbuun darbe jechuun miidiyaa biyya keessaatti himteetti. Daa’imni kuni bakka Kilimaamboogoo jedhamu kan magaalaa guddoo biyyattii Naayiroobii irraa km63 fagaattutti otoo mooraa  keessatti ijoollee waliin haasa’uuti qottoon kan dhahame. Dhimmi kuni Hospitaala Biyyaalessaa Keeniyaa fi dhaabota fayyaa xiyyeeffannoo uummataatti saaxileera. Dhaabonni fayyaa kunneen tajaajila sadarkaan gadi kennuun komatamaa jiru. Kanaafis mootummaan meeshaalee yaaliifi dawaa dhaaf maallaqa gahaa tahe hin ramadu jechuun qeeqama.


Mucaa ganna sadii daa'imman 24 biraa du'anii haleellaarraa oolte

Yeroo kaaba Taayilaanditti namichi miseensi looltuu duraanii tokko qawwee fi haaduu qabatee, wiirtuu oolmaa daa’immannii cabsuun seenetti, mucaan umurii ganna sadii Eemiin hiriyyaa ishee waliin rafaa turte. Kutaan daa’immaan umuriin isaanii naannoo ganna sadii ta’an 11 qabu tokko keessatti daa’imman kun fakkii kaasaa fi barreesaa turan. Naannawa sa’aatii afurrratti barsiiftoonni suuraalee ijoollee isaanii gammadoo maatiif erganii turan. Sa’aatii lama booda, sa’aatii hirribaa daa’immaniitti qondaala poolisii kan ture Paanyaa Kamraab yeroo gamoo sana seene. Namoonni ijaan argan akka jedhanitti, Paanyaan jalqaba barsiiftu ulfa ji’a saddeet dabalatee hojjeetootatti erga dhukaasee ajjeesseen booda, kutaalee olmaa daa’immanii sadii humnaan seene. Isaan booda bakka daa'iman rafanii turaniitti hiriyyoota Eemii hunda ajjeese. Akkamiin akka isheen lubbuun oolte hin beekamu. Eemiin dammaqtee reeffa hiriyyoota ishee bira cina ciifte argamte. “Yeroo hirribaa dammaqtuu maal akka uumamaa jiru hin hubanne,” jechuun akaakkayyuun ishee umurii ganna 59, Somsaak Siriitoong dubbataniiru. “Yeroo hirribaa dammaqxu hiriyyoonni ishee ammayyuu waan rafaa jiran itti fakkaate. Qoondalli poolisii fuula ishee huccuun haguugee dhiiga sana hunda irraa fageesuuf ishee baatee ba’e.” Lubbu baraartonni hammenyaa jiru sana akka isheen hin agarre gochuuf gara darbii lammaffaatti ishee geessan. Sana booda kutaalee biroo lamaan keessa daa’imman lubbuun oolan yoo jiraataniif jecha barbaacha eegalan. Haleellaa hamaa Kamisa Nong Buwaa Lampuu keessatti gaggeeffame keessaa Eemiin daa’ima takkittii lubbuun oolteedha. Hadha warraa fi ilma buddeenaa namicha haleellaa kana gaggeesse dabalatee walumaa dalatti namoota 37’tu du’e. Isaan keessaa 24 daa’immandha. “Lubbuun ooluu isheetti baayyee gammadeerra. Yeroon jalqaba argeen jabeesseen hammadheenni,” jedha Somsaak. Harmeen Eemii Panompaay Siriitong, umurii ganna 35, Baangkook keessaa hojjetti. Daa’iimman olmaa daa’immanii sana keessa turan hundi akka ajjeefaman ture kan dhageesse, kanaaf daa’imni ishee lubbuun ooltetti yeroo jedhame amanu hin dandeenye. “Dhuma irratti viidiyoon bilbilame Eemii yemmuun arge tasgabbiidhaanin guutame,” jetti. Magaalaan xiqqoon kun maatilee gaddarra jiraniin waan guuteef, guyyoota muraasa jalqabaaf akkoo fi akakaan Eemii maal akka jedhaniin walaallaniiru. Yeroo isheen mana borootti kophee ishee ‘Hello Kitty’ jaallattuun taphattu, hanga dandeenyutti sagalee keenya gadi qabne odeessina. Hirriyyaan ishee, umurii ganna sadii Pattarawuut eessa akka jirtu nu gaafatti. Yeroo hunda wal hammatanii rafu turani. Olmaa daa’immanii ishee ni jaallatii, barsiisota ishee waliin ta’uus barbaaddi. “Dhuma irratti akkoon ishee barsiistuu ishee dabalatee, hiriyyoonni ishee hundi akka du’anii fi olmaan daa’immanii akka cufameeru itti himte,” jetti harmeen ishee. “Guyyaa hunda mana barumsaa deemu barbaaddi. Irra daddeebiin manni barumsaa ishee akka cufame itti himuu qabna. Daa’ima waan taateef waa’ee du’aa hin hubattu.” Sirni awwaalchaa fi kadhannaan Budiistii manneeen amantaa magaalatti keessatti jalqaba guyyaa gaddaa sadii ilaalchisee gaggeeffamaa jira. Kamraaba haleellaa kana maaliif raawwate kan jedhe ammatti hin beekamu, ta’us garuu poolisiin akka jedhutti Waxabajjii keea sababa qoricha sammuu hadoochuu fayyadamuun hojii isaarraa ari’ame. Magaalaan xiqqoo kaaba-lixa Taayilaanditti argamtu kun maatilee miidhaman kunneen gargaaruuf yaalaa jirti. Ta’us garuu namootni hedduun waa’ee meeshalee waraanaa baayyatanii jiranii fi rakkoo qorichoota sammuu hadoochanii biyyattiitti baayyachuu qeeqaniiru. “Maatileen: ‘Ijoollee isaaniif bakki nagaan eessa’ jedhanii gaafatu. Baayyee gaddeerra, anga’oonni kamuu nageenya keenya akka eeganiif nan kadhadhaani,” jechuun eessumni Eemii, Veraachaay Siritoong gaafateera.


CNN olmaa daa’immanii haleellaan itti gaggeefame seenee gabaasuu isaaf dhiifama gaafate

Torban darbe haleellaa olmaa daa’immanii Taayilaanditti gaggeefameen daa’imman 23 dabalatee namootni 37 ajjeefaman irratti gaabasaa dhiyeesseef miidiyaan US, CNN dhiifama gaafate. Gaazexeessitoonni CNN lama gamoo haleellaan kun itti raawwate seenuun viidiyoo waraabaniiru. Seeraan ala bakkicha seenuu fi eeyyama malee viidiyoo bakka yakki itti raawwate waraabuun himatamaniiru. Boodarra lamaan isaanii irraa himati kaafamus, viisaa daawwataa/tuuristiitiin akka gazeexeessaatti hojjechuu isaaniif adabamaniiru. Itti aanaa pizendaantiifi hogganaa waligalaa CNN Idil-Addunyaa kan ta’e Maayik Makaartii ibsa kenneen, gazexessitoonni isaanii gamoo sana seenuuf eeyyamaa gaafachaa akka turan ibsuun, ta’us garuu “qondaaltonni eeyyama kana kennuuf aangoo akka hin qabne” akka hubatu eereera. Dabaluunis CNN erga sanaatii gabaasa kana tamsaasuu akka dhaabee fi viidiyicha marsariitii isaa irraa akka haqe ibseera. Gazezeessitoonni lamaan Anaa Kooren fi ogeessi kaameeraa Daani’eel Hooj, biyyatti gadhiisanii ba’uuf walii galaniiru. Dabalataanis viidiyoo buufata poolisii keessatti waraabame fakkatuun dhiifama gaafataniruu, viidiyoon kun miidiyaalee biyya keessaan bayyinaan qoqqoodamaa jira. “Dhiifama gaafachuun fedha… keessumaa maatii namoota haleellaa kanaan miidhamanii – gaddaa fi dhukkubbii dabalataa waan uumuu keenyaaf dhiifama guddaan isin gaafadha,” jettetti Aadde Kooren. Gaazexeessittoonni lamaan maallaqa Taayilaand baat 5,000 (doolara 133) adabamaniiru. “Biyyi keessan yeroo gaddaa keessa akka jirtu beekna, nuti gadda dabalataa isinitti fiduuf hin dhufne.” llaa kana raawwate kan jedhu ammayyuu ifa miti.  Erga gaazexeessitoonni yaaddoo qaban kaasanii booda poolisin Taayilaand dhimmicha qorateera. Waldaan gazexeessitoota Taayilaandii fi Waldaan Gazexeesitoota Biiyya alaa Tayiland keessa jiran ibsa baasaniin, “gabaasa yakka irratti namuusa gaazexeessummaa cabsaniiru” jechun hojjetoota CNN qeeqaniiru. “Utuu US keessatti ta’ee bakka haleellaa hamaa akkanaatti gaazexeessitoonni waan akkanaa ni godhu turee?” jechuun ibsicha irratti gaafataniiru. Dabalataanis miidiyaalee hawaasummaa irratti suuraan yeroo hojjetaan CNN tokko mooraa sana keessaa dallaa irra yaabe ba’u mul’isu qoodamaa tureera. Boodarra Aadde Kooren fi Obbo Hooj gara wiirtuu poolisii bulchiinsa Nong Buwaa Lam Puu, bakka haleellaan kun itti gaggeeffame jirutti, qorannoof geeffamaniru. Ministeeroti Taayilaand lama hojjetoonni CNN kun eeyyama seera qabeessa hin qaban jedhuus, poolisiin akka isaan eeyyama qaban amanuun himata irratti banuu dhiisuu isaanii amananiiru. CNN ergaa Tiwiitara irratti barreesseen, hojjetoonni isaanii qondaaltoota fayyaa sadiin seenanii akka viidiyoo waraabuu danda’an itti himamee ture jedheera. Dabalataanis utuu isaan gamoo sana keessa jiranitti bakkichi waan cufameef ture kan isaan dallaarra yaabanii ba’an jedheera. Poolisiin tola ooltonni fayya gandichaa, aangoo utuu hin qabaatiin gartuu kanaaf eeyyama ol seenuu kennuu isaanii adda baasuu miidiyaan biyyatti The Nation gabaaseera. Erga namichi qondaala poolisii ture qiirtuu olmaa daa’immanii seenee daa’imman hanga umurii ganna lamaa bakka isaan rafanii jiranitti ajjeesee booda Taayilaand ammayyu naasuu keessa jirti. Namichi ganna 34, Paanya Kamraab jedhamu kun, haadha warraa isaafi ilma buddeenaa isaa erga ajjeesee booda, utuu poolisiin barbaadamuu of ajjeesuu isaa poolisiin himeera. Maaliif halee


Intalli guddistuudhaan maatii jalaa hatamte waggaa 51 booda argamtee maatiitti makamte

Dubartiin waggoota 50 ol dura guddistuudhaan maatiishee jalaa hatamtee achi-buuteen dhabamee ture karaa qorannoo qaccee sanyii (DNA)tiin maatiishee sirriitti deebitee makamte. Daa’imni yeroo sanaa, amma dubartii umurii wagga 53 taate Meliisaa Hayismiiz, bara 1971 ture waggaa lama guutuuf ji’oonni lama yeroo ishee hafanitti hojjettuu manaa ishee guddistuun kan hatamte. Ameerikaa kutaa bulchiinsa Teksaas keessatti magaalaa argamtu Foort Woorz keessatti waggaa 50 dura maatiisheerraa adda kan baate Meliisaan, umurii maanguddummaatti deebitee maatii irraa dhalatte waliin wal arguu dandeesse. Erga Meliisaan jalaa hatamtee maatiiin ishee intala isaanii arganii deebifachuuf wanti isaan hin godhiin hin turre. Amma garuu saamuda qaccee sanyii (DNA) fuula weebsaayitii hidda sanyii dhalootaa adda baasuuf ergameen DNA'n wal fakkaatu argamuu isaatiin Meliisaan maatii ofii argachuu dandeesseetti. Yeroo dheeraatiif maqaa ‘Meelaanii’ jedhuun waamamaa kan turte Meliisaa Hayismiiz, amma maqaashee jijjiirachuudhaaf karoorfatteetti. Icciitiin maatii waggoota dheeraatiif fala osoo hin argatiin ture kan eegale Hagayya bara 1971 keessa ture. Bara sanatti haati Meliisaa Appaatenkoo gaazexaa irratti beeksisa baastee mucaasheef guddistuu qacarte. Guddistuun daa’ima kana fudhattee miliqxe jedhamte kun kunuunsitee guddisuuf waadaa seentee ture kan qacaramte. Haata’u malee, daa’ima kana fudhattee waan baddeef maatiin poolisii naannootii hanga federaalaatti iyyachuun barbaachashee bakka isaan hin gahiin hin turre. Maatiin abdii osoo hin kutiin hanga wagga 50 oliitti itti fufanii dhala isaanii barbaaddatan kunneen, Fulbaana darbe, odeeffannoo xiqqoo Meliisaan Kaarolaayinaa Kibbaa keessa jiraatti jedhu argatanii hordoffii isaanii cimsanii itti fufan. Barri dhufee darbus barbaachi yeroo itti fufu, maqaashee Meelaanii Waalden kan jedhutti kan jijjiirame Meliisaa Hayismiiz, maatii ishee argachuudhaaf ishee barbaadan akka jiran tasuma hin beektutuyyu ture. Maatiin carraa jiru mara gargaaramuun dhala isaanii barbaadaa turaniiru. Yeroo tokko ammo "Meeliisaa carraaqqiin karaa Facebook argachuuf taasisan intala isaanii qaqqabullee, isheen garuu waliin dhahuu miidiyaa hawaasummaarratti deemaa jiru ta’a,'' jettee dhiiste. Dhumarratti qorannoo qaccee sanyii (DNA)'tiin maatiin gargar bade kan walitti fidu weebsaayitiin “23ANDME” jedhamu iccitii jaarraa walakkaaf fala dhabe fureera. Gargaarsa ogeessota reefu hidda sanyii qorachuurratti bobba’aniin bu’aa argame hubachuudhaan ijoollee Meeliisaan horattes maatii bal’aatti makamuu danda’aniiru. Maatiin karaa barbaacha poolisiitiin ykn tooftaa biroon osoo hin taane Meeliisaa kan argatan karaa shakkii kan hin qabne qorannoo DNA'tiin kan mirkaneeffatan ta’uu fuula Facebook isaaniirratti barreessaniiru.


Daa’imni waggaa afurii ambulaansiitti bilbilee haadhasaa gaggabde baraare

Daa’imni ganna afurii lammii Awustiraaliyaa haadhasaa rakkoo fayyaa atattamaa mudate ambulaansii bilbilee waamuun gargaareera. Haati daa’ima kanaa  akkatti ambulaansiif bilbilan guyyaa tokko dura ture kan isa barsiiste. Moontii Kookar lakkoofsa bilbilaa sodaa balaa biyyaalessaa-000- irratti Hagayya 27 blbileee hojjettootaan: ‘’Haati koo kufteetti,’’ jedhe. ‘’Yeroo teessoo bilbilli irraa bilbilame geenyu daa’imni kuni karaa fooddaa dhaabbatee…harka raasaa ture,’’ jechuun hojjetaan fayyaa yeroo balaa Maark Ismool dubbata. Gareen hojjettoota yeroo balaa, haadhasaaa Wendii gaggabdee kufte akka gargaaran daa’imni kuni mana keessa tasgabbiin itti agarsiisaa ture. Daa’imni kuni qaxaleefi saffisaan waa raawwachuu danda'unsaa garaagarummaa guddaa uumeera, jedhu Ismool. ''Otoo namni mataadhaan kufee  ykn gaggabdoon yeroo dheeraa irra turee, hamaa tahuu mala ture,’’ jedhe. Gareen hojjettoota sodaa yeroo balaa mana daa’ima kanaa Laawustan, Tasmaaniyaa jirutti deebi’anii waraqaa ragaa dinqisiifannaa kennaniiruufi. Aadde Wendiin ogummaadhaan narsii yoo taatu, ilmi koo Montiin waan gaarii naaf hojjete garuu akka waan guddaa godhetti itti hin dhagahamne, hiriyyootasaa oolmaa daa’immanii jiranitti ‘’innoo salphaa ture’’ jedhee itti himaa ture jette. ‘’Akkoonsaa mana dhuftee: ‘gurbaan goota goota caalu sun meerre?’ jennaan: ‘Lakki ani goota, goota caalu miti, goota qofaa dha jedhe,’’ jette. Rakkoon kuni mudachuu guyyaa tokko dura haatisaa, daa’imashee Montii bilbilli cufaa tahus, banaa akkatti ambulaansii irratti bilbiluu danda'u barsiistus garuu waan barate hojiirra oolcha jettee hin yaadne. Akka isheen jettutti ishee dhukkubaa akka tureefi abbaa warraasheef bilbiluu akka yaalte qofa yaadatti. ‘’Baayyeen isaanin boone, guyyaa sana hinuma na baraare,’’ jette. Ismool,’’waggaa 13 oliif ogeessa fayyaa yeroo balaa tahee tajaajileera, ijoolleen jajjaboo tahan ambulaansii ni waamu garuu daa’imni waggaa afurii garuu takkaa waan akkasii raawwatee hin beeku,’’ jedhe.


Balaa  bidiruu Naayjeriyaatti mudateen namoonni 76 du’an

Bulchiinsa kibba-lixa Naayjeeriyaa, bulchinsa Anambiraatti bidiruu erga dhidhimee booda, yoo xiqqaate namoonni 76 du’uun isaanii himameera. Bidiruun yoo xiqqaate namoota 80 fe’ee ture kun Jimaata bulchiinsa Anambiraa naannaa Ogbaaru keessatti dhidhime. Namoota lubbuun isaani darbe keessaa hedduun isaani dubartootaa fi daa’imman yoo ta’an, isaanis balaa lolaan naannawa isaaniitti mudate baqachuun lafa nagaatti osoo imalaa jiranu jedhameera. Pirezdant Muhaammadu Buhaarii balaa hamaa kanaan namoota maatii isaanii dhabaniif gadda isaaniitti dhagahame ibsaniiru. Dabalatanis sirna geejjiba bishaanii biyyattii guutuutti adeemsi eegumsaa akka irra deebiin ilaalamu ajajuun, qaamoleen lubbuu baraaran namoota ammallee achi buuteen isaanii hin baramne argachuuf waan hunda goochuu qabu jedhaniiru. Pirezdant Buhariin, “gara fulduraatti balaan akkanaa akka hin uumamneef geejjiba akkanaa irratti qajeelfama nageenya irra deebiin akka ilaalanif'' dhabbilee mootummaaf waamicha dhiyeessaniiru. Miidiyaan biyyatti akka gabaasetti, bidiruun kun utuu Ogbakubaatti hin dhidhimiin dura gara gabaa Nikwootti imalaa ture. Aangaa’onni tokko tokko bidiruun kun dhidhimuun dura sababa rakkoo inginiin riqichatti rukutamee akka ture himaniiru. Eejansii To’annoo Balaa Biyyaleessaatti hogganaa dame kibba-lixa kan ta’e Tiikman Tanimuu, “bishaanni waan baayyee ol ka’ee jiruuf hojii lubbuu baraaruu fi barbaachuu gaariitti gaggeessuuf sodaachisaadha,” jechuun AFP’tti himaniiru. Bulchaan Anambiraa Chaarlas Soluudo, gadda isaanii maatilee miidhamtootaaf ibsuun balaan kun jiraattootaa fi mootummaa akka rifaasiseeru himaniiru. Balaan bidiruu Naayjeriyaa keessatti baramoo too ta’an, hedduun isaanii sababa garmalee fe’uu fi hojii nageenyaa badaa ta’een uumamuun himatamu.


Saalvaador Raamoos: Dargaggeessaa kennaa guuyyaa dhalootaaf bitameen namoota 21 ajjeese

Ameerikaa bulchiinsa Teeksaasiitti daraggoon mana barnootaa sadarkaa tokkooffaa keessatti barattoota 19 fi barsiiftota lama ajjeese Saalvaador Raamoos akka jedhamu poolisiin beeksiise. Barataa sadarkaa lammaffaa kan ture Raamoos osoo dhukaasan namoota kanneen hin ajjeesiin duras, haleellaa raawwachuuf qophii taasisaa jiraachu ilaalchisee karaa midiyaa hawaasaatiin hime akka ture dubbatame. ''Mana barnootaa sadarkaa tokkooffa irratti dhukaasan bana,'' jechuun facebook isaa irratti barreessee akka ture qondaaltonni dubbatan. Dargaggoon waggaa 18 kun osoo gara mana barnootichaa deemuu haleellaa raawwateen namoota 21 ajjeesuun kan biraa 17 hin madeessiin duras aayyoo isaatti dhukaasuun ajjeesuun ibsame. Daa'imman dargaggoon Raamoos itti dhukaasuun ajjeeses kanneen waggaa 7-10 jidduutti argamaniifi kutaa 2, 3, fi 4ffaa barataa turan jedhame. Raamoos attamiin haleellicha raawwate? Gara mana barnootaa sadarkaa tokkooffaa kan imale konkolaataa fe'umsaa maatiisaa oofaa ture. Guyyaa Kibxataa meeshaa waraanaa AR-15 jedhamu erga hidhateen booda gara dallaa mana barnootaatti seene. Poolisiin qoratu akka jedhetti, dargaggoon kun wayita haleellicha raawwachuuf deemutti R-15 alatti shugguxiillee hidhatee ture. Qondaalli Teeksaas Kiristofar Oliivaarez, ''Shakkamaan akkuma gara mana brnootaatti ol seeneen saffiisaa daa'imman, barattoota, namuma fulduratti argatetti dhokaasuu eegale'' jechuun ibsa miidiyaa biyya keessaatiif kennaniin. Bulchaan bulchiinsa Teeksaas  Gireeg Aboot dargaggon haleelicha raawwate rasaasa itti dhokaafameen ajjeefameera jedhan. Kennaa meeshaa waraanaa guyyaa dhalootaaf Raamoos meeshaa waraanaa haleellicha raawwachuuf itti fayyadame R-15 kan jedhamu fi walakkaan atomaatiikii ta'e kunis kennaa waggaa dhaloota isaa 18ffaaf karaa seeraatiin bitamuun kennameef ta'uun ibsame. ''Kabaja waggaa 18ffaaf kennaa bitame keessaa tokko meeshaa waraanaati,'' jedhan Kiristofar Oliivaarez. Toorri instagraamii kan Raamoosi jedhamees, suuraa mucaan kun meeshaa waraanaa kana waliin ka'e mul'isera. Raamoos osoo haleellaa kana hin raawwatiin guyyoota muraasaan dura hiriyyaasaa daree duraanitiin meeshaa waraanaa biteefi boorsaa (koroojoo) xiyyiitiin guutame suuraa kaasee erguufii hiriyyaansaa dubbateera. Barataa 'ija laaffeessa' hiriyyoonni itti qoosan Raamoos haleellaa kana akka raawwatuuf maal akka kakaase hanga ammaatti ifa miti. Bulchitoonni Teeksaas Raamoos seenaa yakkaa ykn dhukkuba sammuu beekamus mudatee akka hinbeekne himan. Haata'u malee, hiriyoonniifi ollaan Raamoos dargaggoo nageenya hinqabne ture jedhu. Raamoos osoo barnoota sadarkaa tokkooffaa barataa jiruutti mana barnootaatti irra deddebiin itti qoosu turan jedhama. Raamoos yoo dubbatu waan giinga'uuf hiriyyoonni isaa akka itti qoosan hiriyyoonnisaa duraaniifi maatiin ni dubbatu. Barataan Raamoos waliin kutaa 8ffaa barate ture tokkoos, yoo dubbatu waan giinga'uuf ijoolleen itti qosaa akka turan Waashingitan Poostiitti himeera. Mucaan ollaa Raamoos fi kan waggaa 14 tokko ammoo, CBS'tti akka himetti Raamoos osoo jaalala maatii hin argatiin guddate jedheera. ''Jireenya cimaa dabarse, haatiisaa suusii qoricha sammuu adoochu qabdi, jaalala omaatuu itti agarsiiftee hinbeektu,'' jedhe. Mucaan ollaa kun akka jedhetti, Raamoos erga waggaa 14 ykn 15 guutee booda akkasiin amalliisaa gedderamuufi isaa waliin dubbachuun rakkisaa ta'u dubbata.


Kooriyaan Kibbaa ammas addunyaarratti biyya daa’imman dhalatan xiqqaa galmeessite

Kooriyaan Kibbaa addunyaarratti si'a lammaffaaf hamma daa’imman haaraa dhalatanii garmalee xiqqaa ta’e galmeessifte. Bara 2018 eegaleeti Kooriyaa Kibbaatti hammii daa'imman dhalatan lakkoofsa dubartootaa wajjin wayita wal bira madaalamu kan gadi bu’e. Roobii darbe mootummaan Kooriyaa Kibbaa ragaan ifoomse akka agarsiisutti hammi dhalootaa 0.81'tti gadi hirate. Kunis tokko gadidha. Hammi dhalootaa kan bara darbe wajjiin wayita walbira madaalamu qabxii sadiin gadi hir’ate. Kunis, si'a jahaaf walitti aanee mudate. Biyyoota addunyaa dinagdeen hunda caala badhaadhan biroo keessatti hammii daa’imman dhalatanii 1.6 dha. Biyyoonni kanneen biroo lakkoofsi ummataasaanii otoo hin dabaliin akka turuuf maatiin warrooman giddugaleessaan daa’imman lama akka horatan barbaadu. Dhaabbanni tumsaa fi walta’iinsa dinagdee Kooriyaa Kibbaatti waggoota kurnan darban hammi daa’imman dhalatanii gadi xiqqaachuun ifa jedhe. Kooriyaa Kibbaa keessatti bal'inni maatii dhaloota muraasa as aanu keessatti haalaan gadi xiqqaateera. Jalqaba bara 1970 keessa dubartoonni giddugaleessaan daa’imman afur horatu ture. Hammi daa’imman dhalatanii gadi xiqqaachuun biyyattiirratti dhiibbaa cimaa uume. Kooriyaan Kibbaa bara 2020'tti lakkoofsa namoota du’anii kan daa’imman dhalatanii ol wayita yeroo jalqabaaf galmeessifte yaaddoo hammeessee ture. Ogeeyyiin akka jedhanitti, rakkoon dinagdee fi hojiin walqabatu namoonni daa’imman horachuu akka dhiisan taasise. Ogeeyyiin bara 2021'tti akka himanitti, Kooriyaa Kibbaatti jireenyi qaala’uun, gatiin mana jireenyaa garmalee dabaluu fi dhibbaa weerarri Covid uumee  namoonni daa’imman akka hin horanneef fedha dhowwe.


Biyyoota shan maatin akka ijoollee godhataniif maallaqa guddaa kaffalaniif

Tibba kana Pireezidantiin Raashiyaa Vilaadmiir Putiin badhaasa 'haadha goototaa'' jedhamuun beekamu kan bara 1944 bulchiinsa Tokkummaa Sooviyeet jalatti eegale fooyyessuun hojiitti debisaniiru. Kaayyoon badhaasa kanaa maatiin ijoollee hedduu akka godhatan onnachiisuudha. Akka ibsa pireezidantichaatti badhaasi maallaqaa fi beekamtiiwwan biroo of keessaa qabu kun maatii ijoollee 10 fi sanaa ol godhataniif kennama. Adeemsi kun lakkoofsa uummataa Raashiyaa hir'ataa jiru akka dabalu gochuuf kan eegalameedha. Washington Post fi Gaazexaa Eksipirees jedhaman dabalatee miidiyaaleen idil-addunyaa hedduun tarkaanfii pireezidantii Raashiyaa ijoo dubbii ta'e kana walharkaa fuudhanii gabaasaa jiru. Pireezidantichi wayita biyyi isaanii Yukireen waliin walwaraanaa jirtutti tarkaanfii kana labsan. Raashiyaan erga Guraandhala gara dhumaa Yukireen weerartee as hanga yoonaa loltoonni ishee waraanarra jiru. Haata'u malee badhaasi kun miidhaa waraanarratti mudateen walqabatuu fi dhiisuu ifatti hin eeramne. Raashiyaan alatti biyyoonni biroon afur namoonni ijoollee hedduu akka godhatan jajjabeessuf maallaqa guddaa kaffalanis jiru. Gaazexaan ''Money Magazine'' jedhamu maatii ijoollee hedduu godhataniif maallaqni hedduun, yookiin iddoon turtii daa'immanii fi badhaasi kaan waadaa galamuu gabaase. Biyyoota Awurooppaa keessaa diinagdee jabaa kan qabduu fi lakkoofsi daa'immanii dhalatanii kan itti xiqqaatu Finland, maatiin ijoollee hedduu akka godhataniif maallaqa guddaa kennitiif. Bara 2013 irraa eegalee daa'imni tokko erga dhalatee Yuuroo 10,000 karaa haadhaa argata. Biyyoota Awurooppaa keessaa Istooniyaanis maatiin ijoollee hedduu akka godhataniif kaffaluu eegalteetti. Erga tarkaanfiin kun eegalamee lakkoofsi daa'immanii dabaluu irraa kan ka'e mootummaan biyyattii gammachuu akka qabu hime. Maatiin Istooniyaa ijoollee sadi qabu tokko ji'atti Yuuroo 520 argata, kun maatiin kaanis akka ijoollee dabalataan godhatan onnachiisa. Biyyi kun tarkaanfii fudhatte kanaan waggoota 15 darban keessatti lakkoofsa daa'imman dhalatanii dabalteetti. Jappaan keessatti waggoota 24 darban lakkoofsi daa'imman haaraa dhalatanii akkaan hir'ateera jedha Business Insider. Sanuu bakka harmootii daa'imman hedduu godhataniif kaffaltiin kennamutu fooyyee qaba malee bakki kaan daa'imman homaa hin qaban. Magaalaa odoola Nakanoshima jedhamu keessatti argamtu Ama keessatti maatiin daa'ima jalqabaa argatan hundinuu maallaqa Jappaan Yeenii 100,000 (Doolaara 940) argatu. Daa'imman afur godhannaan Yeenii miiliyoona 1 (doolaara 9,400) argatu. Awustiraaliyaan biyyoota lakkoofsa daa'immanii guddisuuf ifaajaa jiran keessaa tokko jedha barruun ''Money magazine''. Biyya kanatti maatiin daa'imman godhatan maallaqa hagam akka argatan hin ibsamne, garuu maallaqi ni kaffalama. Awustiraaliyaan biyyoota haadholii daa'imman harkaa qabaniif tajaajila kennuun beekaman keessaati. Mootummaan tajaajila garaagaraa daa'imman reef dhalataniif kennuun beekama.


Hojjataan balaa ibiddaa hojiif ergame miseensoota maatiisaa 10 ibiddaan du’anii arge

US’tti hojjataan balaa ibiddaa bakka balaan qaqabeetti hojiif ergame tokko miseensi maatiisaa 10 balaa ibidduma inni itti ergame sanaan lubbuu dhabanii arge. Namoota balaa ibiddaa sanaan Ameerikaa bulchiinsa Peensyilvaaniyaatti lubbuun isaan darbe keessaa sadii daa’imman, torba ammoo gaheessoota jedhameera. Polisiin bulchiinsichaa maqaa namoota jahaa balaa sanaan du’anii kan mirkaneesse yoo ta’u, daa’imman wagga shanii, jahaa fi torbaa ammallee adda hin baafne jedheera.\nMaddi balaa ibiddichaa maal akka ta’e adda baasuuf qorannoon gaggeeffamaa jira. Hojjataan balaa ibiddaa Kubaaniyaa Balaa Tasaa Ibiddaa Nescopeck, Haaroold Baakar, ejjansii APtti akka himaniitti kanneen balaa ibidda kanaatiin du’anis ilmaafi inalasaa, abbaa haadha waarraasaa, obbooleessaa fi obbooleettii haadha warraasaa, ijoollee ijoolleesaanii sadiifi kan firaa lamadha.  Akka hojjataan balaa ibiddaa kun jedhaniitti daa’imtii dhiiraa lamaafi mucayyoo dubaraa du’anis kan yeroo boqonnaatti isaan gaafachu garas dhaqan malee isaan waliin mana keessa jiraachaa kan turan miti. Poolisiin bulchiinsichaas namoota balaa kanaan lubbunsaanii darbe Daalee Baakar kan wagga 19, Istaar Baakar kan wagga 22, Daavid Daawubart Sr kan wagga 79, Shaanan Daawubart wagga 42, Laawuraa Daawubart wagga 47 fi Maari’aan Silluusaa kan wagga 54 jedheera. Haaroold Baakar ilmisaanii Daaleen akum isaanii tajaajila ibiddaa keessa akka hojjataa ture dubbatan. Poolisiin akka jedheetti, reeffi namoota kanneenis deeggarsa saroota leenjii’anitiin gamoo diigame jalaa baafame. Namoonni sadii kan biroo garuu balaa kana jalaa lubbuun bahuu akka danda’an poolisiin gabaaseera. Balaan ibiddaa kunis hawaasa baadiyyaa Nescopeck kan Filaadalfiyaa irraa kaaba-lixaatti fageenya km150 irratti argamutti akka sa’aatii biyyaatti gara 02:30 (06:30 GMT) irratti ka’e.  ‘‘Hojjattoonni balaa ibiddaas mana keessa cabsanii seenuuf yaalii cimaa taasisan illeen, arraba ibiiddaa cimaafi gubaadhaaf milkaa’uu hin dandeenye,’’ jedhan poolisiin bulchiinsa Peensiylvaaniyaa Let. Deerik Felsmaan. Namni maatiisaa balaa ibidda kanaatiin dhabe Aab Baarak gaazexaa Sitizinis Vooyis jedhamuutti akka himetti, ‘‘Akkuma daandii Deeweeyirraa asi qaxxaamuruu eegalluun battalumatti daandiirraa gadi ilaaluun manni gubataa jiru kan eenyuu akka ta’e bare,’’ jedhan. ‘‘Daa’imman achi turaniifi ijoollee koo lamaan eessumaafi adaadaa isaanii daawwachuuf achi dhaqan. "Kaan ammoo abbaa manichaa turan. Kaan ammoo fira gaafachuufi yeroo dabarsuuf achi turan.‘‘ Bulchaan bulchiinsa Peensiylvaaniyaa Toom Woolf fuula Tiwitara isaaniirratti akka bareessaniitti, taatee kanaan onneen koo cabeera jedhan.\n\nFannoon Diimaan Ameerikaa CNNtti akka himaniitti, kanneen balaa kanaan buqqa’aniif deeggarsa taasisaa jiraachuu himan.


Ameerikaatti yaadi meeshaa waraanaa to'achuuf dhiyaate fudhatama argate

US keessatti itti fayyadama qawwee ilaalchisuun rifoormiin akka taasifamuuf kanneen duula taasisan waliigaltee paartileen gamaafi gamanaa taasisan of eegannootiin kan fudhatan yoo ta'u, yaadichi garuu baayyee fagoo akka hin deemne kaasan. ''Xiqqaa ta'ulleen kun jijjirama,'' jedhan Deeviid Hoog, haleellaa mana barnootaa Filoorodaa bara 2018 irraa kan lubbuun hafe. Miseensii mana-maree duraanii Gaabreellaa Giifoordsi haleellaa bara 2011tiin kan madaa'ee ammoo ''tarkaanfii gara fuulduraa barbaachisaadha'' jedheera. Karoorichis namoota umuriin wagaaa 21 gadii yoo bituuf jedhan akka qorannoo cimaa keessa darbaniifi bittaa qawwee seeraan alaa irratti tarkaansii fudhachuu kan hammatuudha. Isaaniis Dilaba seenaataroota Ameerikaa garee qaxxaamura paartiin turen kan labsan. Yaadni kunis Riippablikaanoota 10, baayyin lakkoofsa seeraan sagalee irratti kennuu dandeessisuun  deegarame. Pirezidaantii Joo Baayidan gama saatiin karoorichaan, ''tarkaanfii kallattii sirrii irra jiru'' jedheera. Hata'u malee, hanga inniifi Dimokraatoonni baayyee eeganiin gadiidha. Kanaan dura yaaliiwwan Ameerikaa, biyyoota sooreeyyii keessaa ammii ajjeechaan kan itti baayyee ta'ee keessatti, seera qawwee cimsuuf yaaliiwwan taasifaman, deeggarsa kongrasii hanga barbaachisuu argachu hin dandeenyee ture. Namoonni kumaatama hedduun lakkaa'amanis guyyaa Sambataa Ameerikaa guutiitti hiirara taasisuun seerri to'annoo qawwee akka cimuufa gaafataniiru. ''Kunis tarkaanfii jalqabaa gaariidha garuu inni waanuma ta'u qabaatudha'' jedhan Mr Hoog BBCtti wayita dubbataniitti. ''Imaammanni kamuu haleellaa hunda dhaabsiisuu danda'u hin jiraatu garuu imaamman kun Paarklaandii ittaanu waan dhaabsiisuu danda'uuf tarkaanfii gaariidha.'' Aaddee Giifoord kan miidhama sammuu cimaan irra qaqabee turte gama isheetiin, yaada amma dhiyaateef simmannaa mamii taasisaniiru. Toora tiwiitara isheerratti akka barreessiteetti, ''Kongrasiin waggoota 30 keessatti waa'ee nageenya qawwee irratti tarkaanfii guddaa yoo fudhatu kun kan jalqabaa ta'a.'' ''Mariin kunis ammalleen karaa siyaasaatiin dhaabuun akka danda'amuu fi ummata Ameerikaatiif akka dhiyeessuu dana'u kan mul'isuudha'' jette. Dhaabbanni to'annoo qawwee irratti duula gaggeessu, Moms Demand Action, ''waraanni keenyaa dakatti argamu hanga inni seeratti geedaramuutti akka maleetti qabsaa'uudhaaf qophiidha. Tarkaanfiin federaalaa nageenya qawwee irratti akka fudhatamuuf waggaan 26 fudhatamaa miti,'' jedhe. Hogganaan Irra caala Seeneetii, Chuuk Iskumar, warra Dimokraatootaa irraa kan ta'e gamasaatiin, jijjirama ta'een gammadeera jedhe. Wixinichi atattamaan gara seeneetiin sagalee itti kennamuutti akka darbuuf barbaada. Hogganaan Seenaatii Bicuu Riippablikaanootaa, Miitch McKooneel yaada wiixinee dhiyaatee mirkanneessuu hin dandeenye. Garuu ammoo ''bu'aa marii fi walta'iinsaa'' mulliseera. Gareen mirga qawweetiif duula gaggeessuu cimaan Waldaa Hidhannoo Biyyaaleessaa Ameerikaa (NRA), erga qabiiyyeen jijjiramichaa guutuun gadhiifamen booda deebii akka kennu himeera. Garichi ''yaalii immaammatawwan qawwee to'achuu keessa galfamu kamuu mormuu ittiin fufa,'' jedheera.


Tapha cheeziirratti roobootiin quba daa’ima waggaa torbaa cabse

Dorgommii Cheezii Moskootti adeemsifamaa ture irratti roobootiin harka daa’ima ganna torbaa cabsu maddi oduu Raashiyaa gabaase. Kun kan mudate torbee darbe yoo tahu, ‘'roobotichi quba daa’imaa cabsee,’’ jechun kan ibsan ammoo Sargee Laazreev, Pireezidantii Federeeshinii Tapha Cheezii Moskooti Pireezidantichi dabaluunis, ‘’kun ta'uun waan gaarii hin turre,’’ jedhe.\n\nViidiyoon miidiyaa hawaasaa irratti qoodamaa tureen roobootiin mi'a mucaan ittiin taphatu yeroo fudhatu mul’ata. Daa’imnis taphachuusaa itti fufe, dhumarratti roobootiin qubasaa laqam godhe.\n\nSana booda namoonni afur daa’ima kana gargaaruun erga irraa gadhiisiisaniin booda, isa basaniiru. Akka Obbo Laazaaree jedhanitti maashiniin kuni kana dura dorgomtoota kaan wajjiin nagaan taphataa ture. Haata'u malee daa’imini kunis iddoo namoonni kaan wajjin jiranitti dorgommicha  xumuruu danda’eera jedhe.


Dubartiin daa’ima guddifachaan fudhatte ajjeefte hidhaa ganna 18’n adabamte

Ingilaanditti dubartiin ilma baatii 13 guddifachaan fudhattee ajjeefte hidhaa waggaa 18’n adabamte. Looraa Kaasil manashee kaaba Inglaanditti argamu, iddoo Baaroow jedhamutti, Amajji 2021 ture daa’ima kana kan ajjeefte. Dhaddachi Mana Murtii Preston Crown, ajjeechaa fi daa’ima irratti gochaa suukaneessaa raawwachuun balleessaa dha jedheeraani. Abbaan warraa ishee Iskoot Kaasil du’a daa’ima kanaaf sababa tahuunis tahe ajjeechaasaa eeyyamuudhaan hirmaachuurraa bilisa jedhameera. Haati warraa fi abbaan warraa bara 2005 erga gaa’ela dhaabanii booda sababi rakkoo wal-hormaataan daa’ima godhachuu hin dandeenyeef, Looraa Kassil mukaa’uu jabaa keessa turte. Bara 2019 garuu daa’ima guddifachaan fudhachuuf murteessan. Kanaanis daa’ima kunuunsa daa’immanii ture Leyilaa Jeems wajjinins wal-argan, daa’ima fudhachuuf af-gaaffiifi leenjii kennamu hunda darbuun baatii Hagayyaa, 2020 daa’ima kana fudhachuun guddisuu jalqabani. Kaasil namni ganna 38, hidhaa umriii guutuu, yoo xiqqaate waggaa 18 hidhaa akka dabarsituuf ishee diqisiisuun adabamteetti. Yeroo himannaan ishee mana murtiitti dhagahamu haati mucaa deesse wayyaa gurraacha uffattee, sagaleeshee ol-kaastee bo’aa turte. Aadde Looraa Koorkiil nama daa’imashee ajjeefteen ‘bulguu’ jechuun itti dubbatteetti. Abbaan alangee, Jarmii Beekar, Kaasil yaada ‘’ofittummaa’’ qabdi. Daa’ima sana wajjiin hariiroo uumuun itti ulfaatus, of bira tursiifteetti, maatiin kuni guddifachaa addaan kutuu dhiisuun isaanii ‘’gadda guddaa fidee’’ jedhan. Daa’imni Leyilaand jedhamu, Kaasil yeroo fudhattuun daa’ima baatii saddeetii ture, gara wiirtuu daa’imman tursiifaman kan fudhatame immoo akkuma dhalateen ture. Dhaddachi himannaa dhagahaa ture haati warraa fi abbaan warraa daa’ima kanaa wajjin hariiroo gaarii uumuuf rakkachaa turuu hubate. Kaasil abbaan warraashee waajjira jirutti yeroo ergaa ergitu daa’ima Leeyilaand Jeems maqaa arrabaan ibsitee barreessitiif ture. Daa’ima kana akkatti dhaante osoo hin hafiin fa’i ibsaa barreessiti ture. Gaafa Amajjii 2021, halkan keessaa gara sa’atii 5:15 bilbila yeroo balaa 999 bilbiluun, Leeyilaand soofaarraa kufee akka gaggabeefi akka hin taanetti harganaa akka jiru himte. Guyyaa itti aanu hospitaala daa’immanii Liivarpuul, Aldar Heey jedhamutti lubbuunsaa darbe. Hakiimonni garuu seenaa Kaasil himte shakkanii turan. Gaafa jalqaba himannaan irratti dhiyaate Kaasil daa’ima kana ajjeesuu amantus, ‘’ajjeesuuf yaadeen miti kana kanin raawwadhe,’’ jetteetti. Dhaddhachatti yeroo dubbattus yeroo daa’imni kuni boo’u, ‘’mataa na dhukkubsee,’’ gatii tureef akka calliisuuf nan isa hurgufee achiin akka tasaa mataansaa soofaatti dhahe jette. Ollaan garuu waan lafaan dhahe fakkaatu dhageenyerra, daa’ima boo’u garuu hin dhageenye jedhan. Abbootiin alangaa immoo Kaasil yeroo daa’imni balaqqamu ‘’akkaan aartee turte’’ jedhan. Hakiimonni madda dhukkubaa qoratan, daa’imni sammuusaa keessa dhiigni akka dhangala’u kan godhe akkaan wayiitti buufamuu mala jedhan. Soofaarraa kufuun akka nama balaan konkolaataa irra gahetti mataa keessaan hin dhiigu jedhan.


Shamarran Indiyaa xalayaa dhiigaan barreessanii murtoo haqaa argatan

Shamarran Indiyaa, Laatiikaa Baansaal kan haatisaanii waggaa jahan kana jiraatti ibiddaan gubamte ajjeefamte, murtoo haqaa gaafachuuf jecha xalayaa dhiigaan barreessuun mana murtii gaafatan. Kanaanis wagga jahaan booda obboleettii ishee quxisuu waliin abbaasaanii haadha saanii ajjeesseerratti ragaa bahanii adabsiisan. Amma Laatikaan umriin ishee ganna 21 yoo taatu, obboleettiin ishee quxisuu waliin abbaan isaanii Manoj Bansaal haadhasaanii ajjeesuu isaa ragaa irratti bahuu hordofee abbaan isaanii hidhaa umurii guutuun itti murtaa'e. Shamarran lamaan mana murtiitti dhiyaatanii "ilma da’uu didde" jedhee reebaa akka ture ragaa bahan. Bansaal himannaa irratti dhiyaate haaluun, haati warraan koo of ajjeefte malee ani hin ajjeefne jedhee waakkate. Manni murtii magaalaa Bulandishahir, bulchiinsa Kaaba Indiyaa Uttar Piradishitti argamu Roobii darbe Bansaal irratti balleessaa mure. Indiyaatti ilaalchi ilmi dhiiraa leegaasii maatiirraa dhaalu gara fuulduratti tarkaanfachiisa jedhuu fi yeroo dullooman nu kunuunsa barsiifanni jedhu waan jiruuf ilma dhiira filachuun bal’inaan mul'ata. Shamarran immoo geega’oo nu baasifti, manatti nu dhiiftee deemti jedhanii amanuun ni jira. Namoonni dhimma kanarratti duula gaggeessan akka jedhanitti, ilaalchi akkasii kun ijoolleen durbaa akka kunuunsa dhaban gochuudhaan lakkoofsa dhiiraafi dubartootarrattillee jijjirama fideera. Ilaalchi akkasii micireen ulfaa dubartii miliyoona kudhaniin lakkaa’amu korniyaa filachuuuf jecha ulfi akka baafamuu taasiseera jedhu. Shamarraan Basaal lamaan dhaddacha mana murtiirratti abbaan isaanii kan ijoollee durbaa qofa dahuu isheetiif haadha warraa kan turte, haadha ijoolleesaa, Aaddee Anuu Basaalitti dheekkamaa fi qoccolaa ture argaa  guddachuu dubbatan. Aadde Anuun dubartoota ulfaa’uu isheetiif jecha si’a jaha dirqamaan ulfa kan baasiste ta'uu qorannoon agarsiiseera. Shamarran obbolaan kun jireenyi keenya Waxabajjii 14, 2016 ganama wayita abbaa keenya firasa muraasa wajjin wal tumsuun gaazii haadha keenya Anuutti naquudhaan ibidda itti qabsiisan geeddarame jedhu. Firoottan abbaasaanii garuu himannaa irratti dhiyaate kana haalaniiru. '‘Ganama sa’aatii 12:30tti haatii keenya wayita boossu hirribaa dammaqne. Balballi kutaa ciisicha keenyaa alaan waan cufameef gargaaru/ birmachuufi hin dandeenye. Wayita isheen gubattu argine,’’ jedhanii dhaddacharratti ragaa bahan. Latikaan poolisii naannootti bilbiltee turte, tajaajila ambulaansii argachuuf gaafattee, deebii  sirnaa otoo hin kennineef hafan. Sana booda eessuma fi akkoo isaanii kan karaa haadhaatti bilbillaan  muddamaan  nu bira dhufanii, haadha keenya hospitaala geessan jette Latikaan. Hakimoonni Anuu Bansaal wal’aanan akka himanitti,  qaamni ishee %80 gubateera. Wal’aansichi garuu haadhasaanii du’a hin oolchine, Anuun guyyoota muraasa booda hospitaalatti duute. Galmeen himannaa kun yeroo sanatti ijoollee ganna 15 fi 11 kan turan ijoolleen Anuu eenyummaa nama ajjeecha sana rawwaatee erga barreessanii booda ifa bahe. Latikaan fi obboleettiin ishee quxisuun xalayicha dhiigan isaaniitiin Ministira Haqaa biyyattii Akilesh Yaadaav jedhamaniif kan barreessan qondaalli poolisii  himannicha gara ofiin of ajjeeste jedhutti geeddaru hordofeeti ture. Sana booda qorataan yakkaa naannichaa qorannoo sirnaa gaggeessu dhiisu isaatiif  to’atamuun Aab Yaadaav qondaaltonni poolisii gameeyyiifi bulchiinsaa himannicha akka qindeessan ajajan. "Haqa argachuuf waggaa 6  fi baatii tokkof guyyoota 13 nutti fudhate,’’ jedhan ogeessi seeraa shamarran obbolaa lamaan bakka bu’an Saanjaay Shaarmaa wayita BBCtti  himan. "Ijoolleen durbaa abbaasaanii seeratti dhiyeessanii xumurarratti akkaata kanaan haqa argachuun hedduu baratamaa miti,’’ jedhan Shaarmaan. Shamarran kunneen lamaa waggoota jahan darban keessatti ‘’si’a 100 ol mana murtiitti dhiyaatan, takkaa guyyaa tokkoollee dhaddacharraa hin hafne,’’ jedhan. Aab Shaarmaan ogeessa ta’anii wayita obbolaa durbaa kanaaf dhaabatanitti maatii isaaniirra maallaqa homaa hin fudhanne. Sababni isaas maatiin shamarran kanaa hiyyeeyyiidha, dhimmichis xiyyeeffannoo hawaasaa akka argatu barbaadu ture. '‘Kuni ajjeechaa dubartii tokkoo qofa miti, kuni yakka hawaasarratti dalagame,’’ jedhan Aab Shaarmaan. '‘Harkaa haadhaa miti korniyaa daa’immanii kan murteessu, maaliif dararamti, Maaf adababamti? Kun cubbuudha,’’ jedhan Aab Shaarmaan.


Dambidoollootti daa’imman lakkuu qaamni isaanii wal-qabate dhalatan

Godina Qeellam Wallagaa magaalaa Dambi Doollootti haati tokko daa'imman dhiiraa lakkuu qaamni isaanii walitti qabate dahan. Yuunvarsiitii Dambi Doolloo Inistituyutii Fayyaa fi Yaalaa Barnoota Fayyaatti ispeeshalistii ulfaa fi yaala gadameessaa kan tahan Dr Tsgayee miidhaksaa haati kun gaafa Kibxata, 9/2022 tajaajila baqaqsanii yaaluun akka daa'imman kannen dahan himan. ''Daa’imman kunneen garuu qaamni isaanii guutummaan wal-qabate malee mataa fi morma adda addatti qabu,’’ jedhan. Hakiimni kuni deessuun ‘’hordoffii gahaa argachuu baatus yeroo ulfa turte ilaalamaa turte,’’ jedhaniiru. Ji’a sagalitti yeroo ilaalamtu daa’imman garaa keessaa baayyee walitti siqanii waan jiraniif, ''walitti maxxanuu danda’u waan jedhu shakkineerra,’’ jedhan. Da’umsaan duras daa’imman kunneen wal-qabatanii akka dhalachuu danda’an itti himnullee garuu,’’eessatti wal-qabataa waan jedhuufi akkamitti adda bahaa kan jedhu irratti rakkoosaas itti beeksisneenii turre,’’ jedhu Dr Tsaggaayeen. ''Haatis akkuma dubartooti kaan baqaqfatanii dahanitti deessee, fayyaashee jirti, daa’imman immoo xiqqoo rakkoon hargansuu ijaa jiruuf guyyaa arfaffaa isaanii tahus  oksijiiniin kennamaafi,’’ jedhan Yeroo ammaa kanas akka daa’imman lamaatti kennamaafitu yaalamaa jiru jechuun ibsu hakiimni kuni. Akka isaan jedhanitti lakkuuwwan akkasii baqaqsanii yaluun adda baasuun,''waan danda’amu miti.'' Sababiinsaas daa’imman kunneen mataa isaaniin alatti,''qaama kaan tokko qixxeetti qabu,’’ qorannoon dabalataa qaama kamtu tokko qaama kamtu lama kan jedhu baruun garuu barbaachisa. Lakkuu akkanatti walitti maxxananii dhalatan adda adda baasuuf qaama qofa qofaatti qabaachuun isaanii barbaachisaa dha jedhan. Kanaan ala daa’imman kunneen akkuma ijoollee kaanii fayyaa qabu jedhan. ''Ni socho’uu, ni bo’uu, akkuma daa’ima lamaatti dabaree dabareedhaanis bo’uu, '' jedhan. Ammaaf yaaliin addaa isaan barbaachisuufi kennamuufi hin jiru kan jedhan hakiimtichi, otoo tahee silaa baqaqsanii yaaluun adda baasuu dha, ‘inni immoo waan danda’amu miti,’’ jedhan. ''Yaaliin daa’ima kaaniif kennamu isaanii kennamee, carraan guddachuu yoo jiraate ilaaluu dha,’’ jedhan. Kana duras muuxannoo biyyooti alaatti jiruun lakkuun akkanatti wal-qabatanii dhalatan, ''kan guddatanii dhaabbatanii deeman jiru, kan irraa hin hafnes jiru,’’ jedhan. Ogeessi kuni daa’imman akkasii guddisuun salphaa gatiin hin taaneefi maatiis rakkisuu waan danda’uufi dhaabbileen tola oolaa otoo gargaaranii jechuun waamicha dhiyeessaniiru. Daa’imman lakkuu walitti maxxananii dhalatan yeroo hunda  lakkuulee walfakkaatoo /identical twins/ dha. Kana jechuunis   hanqaaquu dhalaa tokko irraa uumamu jechuudha. Lakkuuleen walitti maxxananii dhalachuun sadarkaa       addunyaatti taatee baay’ee hin baramnedha. Daa’imman lubbuun dhalatan kuma 200 keessaa carraan lakkuuleen walitti maxxanan dhalachuu tokko qofa. Yeroo baay’ee naannoo laphee, garaafii mudhii/luqqeettuu walqabatanii dhalatu  Lakkuulee walitti maxxananii dhalatan keessaa dhibbeentaan 70 dubartoota Uumama daa’imman walitti maxxananii dhalatan ilaalchisee yaadiddamawwan lamatu jiru. Inni tokko fartilaayizeshiniin /adeemsa wayita sanyiin dhiiraafii hanqaaquun dhalaa gadaamessa keessatti walitti dhufan umamu/ erga umamee booda hanqaaquun dhalaa iddoo lamatti qoodamuuf yeroo barameen alatti turee qoodamuu yoo eegalefi lakkuuleen haalaan osoo gargar hinbahin yemmuu hafan uumama kan jedhudha. Yaadni inni lammaffaan immoo imbiriyoon lamaan waltuquun adeemsa keessa tokko ta’uun yemmuu guddatan umama kan jedhudha.