Dubartii osoo hin beekin lubbuu miiliyoona hedduu du'a oolchite

Seenaa qorichaa keessatti namooni Heniriyataa Laaksi caalaa lubbuu hedduu du'a oolchine jechuu danda'an muraasadha. Dubartiin gurraattin kuni qoricha ammayyaaf oolmaa guddaa ooluu ishee qoma dhiibdee dubbachuuf sababa gahaa qabdi. Garuu, osoo hin beekiini. Henriyataa Laakis bara 1951'tti kaansarii fiixee gadameessaan qabamte.Yeroos umriin ishee 31 dha. Reefu mucaa shanaffaa godhatte. Yeroos hospitaalonni US hedduu adiifi gurraacha gidduu loogii uumu. Yeroo ishee dhukkubuu eegalu wal'aansa argachuuf filmaanni isheen qabdu muraasa qofa ture. Mana isheetti waan siquuf Hospitaala Joons Hopkiins magaalaa Baaltimor, bulchiinsa Meerilaand deemte. Kutaan ciisichaa isheen itti ramadamte galma kutaa qorannoo Joorj Geey laaboraatorii keessa seelii namaa guddisuuf yeroo dheeraaf itti dabarseetti dhihaata. Wal'aansaaf jecha xannacha ishee yeroo muranitti doktorri ishee wal'aane eeyyama ishee malee saamuda tiishuu Geeyitti ergan. Seeliin Laakis garuu dhamaatii Joorj Geey yeroo dheeraaf taasisan jijjiire. Hanga yeroo saamudi itti ergamutti, laaboraatorii keessa seelii namaa guddisuun hin milkoofne ture. Seeruma uumamaan seeliin nama keessa jiru lubbuu murtaa'aa qofa qaba. Seelonni lamatti bahaa baay'achaa adeemu.Garuu, kuni umrii waliin deema. Dulluma keessa akka bara dargaggummaa baay'inaan hin horu. Sadarkaa 'senescence' jedhamuufi sababa umriin seeliin baay'achuu dadhabuu gahuu dura seeliin namaa si'a shantama qoodamu. Seeliin Laakis garuu adda. Seeliin ishee dhaabbii malee lamatti qoodamaa, of baay'isaa deema. Kunis, qalbii qorattootaa medikaalaa hawwate. Kana boodas saayintistoonni seelii Laakis fudhachuun qorannoof itti fayyadamuu eegalan. Toorri seelii ishee boodarra ''HeLa'' jedhamuun kabaja isheef maqaa isheetti moggahe. Seeliin kuni seelii jalqabaafi seelii baay'inaan meedisinii keessatti hojiirra ooledha. Ummanni miiliyoonni hedduu tiishuu isheerraa fuudhamef galata qabu. Seeliin isheerra fuudhame talaallii pooliyo jalqabaa hojjechuuf ooleera. Akkasumas qoricha kaansariifi laabiraatorii keessa dhalli namaa akka guddatu (IVF) keessatti hojiirra oleera. Inumaa osoo lubbuun namaa hawaatti hin bahiin dura seeliin ishee hawaatti bahe. Waa'een ishee kuni dhimmi walfalmii naamusaallee (ethics) kaaseera. Bara 1951 hubatanii eeyyama kennuu (informed comsent)  eeyyamuun hammana hin beekamu ture. Maatiin ishees hanga gaazexeessituun BBC waggaa dheeraa booda dhimmi kana kaastutti oolmaa isheen oolte hin beekan turani.


Sababa koroonaavaayrasiin oomishni qorichoota sobaa daran dabalaa jira

Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa qorichi sobaa koronaavaayirasii fayyisa jedhamuun biyyoota guddatan keessatti gurguramaa jira jechuun akeekkachiise. BBC'n qorannoo gaggeesseen qorichi sobaa Afrikaa keessatti akka gurguramaa jiru bira gaheera. Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa qorichooti kun ''rakkoo biraaf nama saaxiluu,'' jedheera. Ogeessi tokko immoo,''kuni weerara moggaatti adeemaa jiru dha, oomishooti kunneen kan ga'umsi isaanii hin mirkanoofneefi sirrii kan hin taane dha,'' jedhu. Addunyaarratti namoonni qorichoota bu'uuraa bitanii keewwachaa jiru. Haa tahu malee dhiyeessitoonni galtee qorichaa lamaan, Chaayinaafi Hindiin cuufamanii waan jiraniif fedhiin qorichaa dabaluun, kan fakkeessamee hojjetamu gara malee dabalaa jira. Baatii darbe Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa koroonaavaayirasii weerara adduyaa jedhee erga labseen booda gareen Intarpool yakka qorichaa waliin wal qabatu qoratu biyyoota 90 keessatti namoota 121 to'annoo jala oolcheera. Kanaanis doolaara miiliyoona 11 tahu sassaabeera. Barreessaan olaanaa Intarpool Jeneraal Jaargan Istook meeshaaleen fayyaa fi qorichooti fakkeeffamanii hojjetaman kunneen lubbuu namaaf gatii kan hin kenninee dha jedhaniiru. Akka Dhaabbata Fayyaa Addunyaatti qorichi fakkeeffamee hojjetame kun kan qulqullina isaa hin eegne, kan qabiyyee barbaachisu of keessaa hin qabneefi yeroo waliin hin deemne dha. Kunis biyyoota galii gidduugalaa qaban keessatti  hanga biiliyoona 30 baasaa jira jedha. Dhaabbaticha keessatti dhimma dawaa sobaa irratti kan hojjetan Peeriiniit Boordiiliyoon Istiiv qorichooti kunneen dhukkuba yaadame fayyisuurra dhukkuba biraaf ni saaxiluu dabalataan immoo summaa'oo tahuu malu jedhan. Indaastiriin qorichaa addunyaa doolaara tiriiliyoona kan baasu yoo tahu, cancalli dhiyeessii isaa immoo oomishtoota ijoo Chaayinaa fi Hindiirraa ka'ee, biyyoota qorichoota kana saamsan kanneen akka Awurooppaa, Ameerikaa Kibbaa fi Eeshiyaa hanga raabsistoota biyyoota addunyaa maratti erganii dabalata. Istiiv, ''waanti akka qorichaa addunyaatti raabsamu hin jiru,'' jedhu. Haa tahu malee addunyaan karra cufannaan cancalli kun ciccituutti ka'e. Hindiin humna oomishtuun harka 50 qofan oomishaa jira jetteetti. Oomisha ishee keessaa harka 20 Afrikaatti ergiti ture. Zaambiyaa Lusaakaattis hojjetaan dukkaana qorichaa Efireem Fiirii qorichi harkaa qaqala'achaa akka jirrufi  bakka buusaa akka hin jirre dubbata. Keesumaa qorichoota antiibaayotikii fi farra busaa argachuun baayyee rakkisaa taheera jedha. Faarmaasistoonni fi kaampaaniiwwan dhiyeessi qorichaa addunyaa dhiyeessi qorichi farraa busaa baayyee hir'isee jedhan. Erga Doonaald Tiraamp qoricha kiloorookiin jedhamu kan dhukkuba busaaf kennamu maqaa dhaheen asitti fedhiin qorichihchaaf jiru baayyee dabale jedhan. Dhaabbti Fayyaa Adduyaa garuu irra deddeebiin qorichi busaa koroonaavaayirasii irraa akka nama hin fayyisne dubbateera. Fedhiin qoricha kanaa dabaluunsi dawwaan isa fakkeefamuun hojjetamu akka baay'atu taasisee. Kunis baay'inaan Democratic Republic of Congo, Kaameeruuniifi Niijeer keessatti argameera. Qorichi farra busaa kiloorookiniin kun duraan doolaara 40 gurguramu amma doolaara 250 taheera Democratic Republic of Congo keessatti Qorichi sobaa akkanatti gurguramu kun Beeljiyeem keessatti dhaabbata qoricha oomishu, ''Biraawun fi Biraak  oomisha haa jedhamuyyuu malee dhaabbatichi nuti kana hin oomishnu, kuni soba jedheera. Yunivarsiitii Oksfoorditti ogeess dawaa sobaa kan tahan Pool Niiwtan qorichi sobaa akkanatti rabsamaa jiru kun moggaatti weerara biraa nutti fida kunimmoo booda bu'aa qoricha ammayyaa irraa argannu nu dhabsiisa jedhan.


Yookoo Doktor: Mala wallaansa fayyaa karaa bilbilaatiin ummataaf afaan Oromootiin tajaajila kennu

Yookoo Doktor dhaabbata wal'aansa fayyaa bilbilaa kennamu ykn 'Tele Medicine' Afaan Oromootiin kennaa jiru yoo ta'u waggaa tokkoo gaditti namoota 5000 ol wal'aanuu hima.


Talaalliin haaraan dhukkuba daranyoo sombaa argame

Talaalliin wal'aansa dhukkuba daranyoo sombaa haaraan argame. Qorattoonni dawaa kana argatan talaallichi dhibee daranyoo sombaa yeroo dheeraaf akka namarraa ittisu ibsan. Dhibeen kun addunyaarratti waggaa waggaan namoota miiliyoona 1.5 ajjeesa. Dhibeen saffisaan tatamsa'u kun baakteeriyaadhaan dhufa. Talaalliin amma kennamaa jiru, 'BCG jab' jedhamu dhibee kana ittisaa hin jiru. Talaalliin haaraan kun yaaliidhaaf hojiirra oolee milkaa'ullee garuu iyyama seera qabeessa argachuuf waggoota itti fudhate. Gareen qorattootaa addunyaa bakkeewwan garaagaraa irraa walitti dhufan talaallii haaraa kana argachuusaanii yaa'ii fayyummaa fayyummaa sombaa Kibba Indiyaa magaalaa Hyderbad keessatti gaggeeffamerratti ibsan. Gareen kun talaallii kana pirootiinii baakteeriyaa irraa kan hojjetaa ta'uu dubbatan, dawaan kun dandeettii dhibee ofirraa ittisuu qaama namaa dabala. Talaalliin kun hanga ammaatti Afriikaa Kibbaa, Keeniyaa fi Zaambiyaa keessatti namoota 3,500 irratti yaalameera jedhan qorattoonni. Ogeessi Dhibee Daranyoo Sombaa David Lewinsohn BBCtti akka himetti talaalliin haaraan kun waan mara kan jijjiireedha. Dr Lewinsohn talaallii haaraan kun iyyama seeraa argatee hojiirra ooluun dura namoota hedduu biyyoota addunyaa garaagaraa irratti yaalamuu qaba jedhan. Bara 2018 keessaa namoonni miiliyoona 10 dhibee daranyoo sombaatiin qabamaniiru, yeroo dhihoo as lakkoofsi namoota dhibee kanaan qabamanii garuu adda hin baafamanin harka tokko sadaffaa baay'ina uummata addunyaa ta'a jedha Dhaabbati Fayyaa Addunyaa. Namoonni baakteeriyaan dhibee daranyoo sombaa qaamasaanii keessa dhokatee jiru carraan dhibechaan miidhamuusaanii dhibbeentaa 5 hanga 10ti. Dhibee daranyoo dawaa dandamatu yookiin kan dawaadhaan walbare fayyaa hawaasa addunyaaf yaaddoo guddaa ta'eera. Biyyoonni Addunyaa saddeet iddoowwan dhibeen daranyoo sombaa itti mudatan keessaa harka lama sadaffaa qooddatu. Isaanis:  India (27%), China (9%), Indonesia (8%), the Philippines (6%), Pakistan (6%), Nigeria (4%), Bangladesh (4%) fi Afriikaa Kibbaa (3%). Addunyaarratti Indiyaan dhibee daranyoo Sombaa qabaachuudhaan sadarkaa jalqabaarra jirti. Waggaatti lammiileen Indiyaa 400,000 dhibee kanaan du'u.


Kaanadaan qorichoota heddumminaan gara alaa erguu dhorkite

Kaanadaan hanqinni biyyattitti akka hin uumamne ittisuuf jecha al- ergii qorichoota ajaja ogeessa fayyaa qofaan bitaman dhorkite. Murteen kun kan dhufe US qorichoota Kaanada irraa bituun lammilee Ameerikaaf gatii gadi aanaan gurguruuf seera baasteen booda. Gatiin qorichoota ajajaan keennamanii Kaanadaa keessatti kan biyyooti biroo tokko tokkorra qaalii ta’us gatii kan US irra garuu ni hir’ata. Omiishtoonni qorichaa Kaanada karoorri pireezdanti Tiraamp baasan kun, Kaanadaa keessatti hanqina ni uuma jechuun akeekkachiisaniiru. Akka gabaasa AFP’tti weerararri koronaavayirasii amma jiru barbaachisummaa qorichoota tokko tokko dabaleera. Ministirri Fayyaa Kaanadaa ibsa baaseen maddi qorichaa biyyatti %68 ta’u biyyooti biraarra waan ta’eef adeemsi qorichoonni kunneen ittiin dhufan gufachiisuun hin barbaachisu jedha. “Amma kaampaniwwaan yeroo gaafatamanitti hanqina jiru ykn jiraachuu maluu fi sa'aatii 24 keessatti rakkoon fayyaa uumamuu danda’a yoo ta’e odeeffannoo kennuu qabu,” jedha ibsichi. Tiraamp Adoolessa keessa karaa seeraan qorichoota rakasaa Kaanadaa irraa biyyatti galchuu eeyyamuun ajaja mallatteesseera. Ji’a tokko booda MM Kaanada Jastin Tiruudoo yoo danda’ame qorichoota qabaniin biyyoota biroo gargaaruuf qopha’oo ta’anis dursa kan fudhatu garuu lammilee Kaanadaadha jedheera. Omishtoonni gatii qorichaa haaraa fi kan durii tokko tokko ol kaasuu isaaniin Pireezdant Tiraamp dabalatee namoota siyaasaa US’n heedduu qeeqamaniiru. Kana dura injifatan filannoo Pireezidantummaa US Joo Baayiden gatii hir’isuuf qorichoota biyyaa biraa irraa galchuu akka filannootti dubbatanii turani.


WHOn qoricha busaa dhukkubsattoota Covid irratti yaaluuf

Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO)n qoricha busaa, kan biqiltii Artemisia jedhamuraa hojjatamu dhukkubsattoota Covid irratti yaaluuf. Qorichi biqiltuu Artemisia jedhamu irraa hojjetamu Maadaagaaskaar keessatti koronaavaayirasii ittisuuf faayidaarra oolera. Biyyi odolaa Afrikaa Maadaagaaskar bara darbe dhugaatii biqiltuu Artemisia irraa hojjetame dhukkuba koronaavaayirasii ni ittisa jechuun namoonni akka fayyadaman jajjabeessuun qalbii uummataa hawwattee turte. Hanga yoonaatti biqiltuun kun Covid-19 akka ittisuu danda’usaa irratti ragaan argame hin jiru. Qoricha gosa sadii dhukkubsattoota Covid irratti yaalamaa jiran keessaa tokko Artesunate isa jedhamudha. Dawaan kun qoricha artemisinin fakkeessuun kan hojjetame yoo tahu, innis biqiltuu Artemisia dhukkuba buusaa wal’aanuuf fayyadurraa tolfama. Qorichi kuni qaama yaalii qorattoonni namoota dhukkuba koronaavaayirasiin akka malee dhibaman wal’aanuuf taasisan keessaati. Dawaan gosa afur kana dura yaalame namoota akka malee hospitaala jiraniif bu’aa qabeessa hin taane ture. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO)n ammaaf ragaan qorichi Artemisia irraa tolfame koronaavaayirasii fayyisa jedhu hin jiru jedha. Dhaabbatichi Maadaagaaskar biqiltuu kanaafi kan biroollee fayyadamuun yaalii akka taasiftu deeggaraa akka jiru himuun, garuu immoo odeeffannoo argamu mara murteerraa gahamuun dura mala saayinsaawaan qoratamuu qaba jedha. Biqiltuun Artemisia annua jedhamu jalqaba kan argame Eeshiyaatti yoo tahu, kutaa addunyaa ifa aduufi ho’a qabutti ni biqila. Qoricha aadaa Chaayinaa tahuun waggoota 2,000 oliif dhibee garagaraa fayyisuunis faayidaarra ooleera. Kunis dhukkuba busaa, ho’a qaamaa gara malee fi dhukkubbii biroo fayyisuuf fa’iiif oolfamaa ture. Aadaa qorichaa Chaayinaatiin maqaa "qinghao" jedhamu qaba. Dhugaatii alkoolii keessatti dabalamuun akka dawaatti gargaaraa ture. Pireezidantiin Maadaagaaskar Raajooliinaa yaaliin bara darbe dhugaatii biqiltuu Artemisia irraa hojjetameen taasifame dhukkubicha irratti bu’aa qabeessa taheera jedhan. Haatahu malee hammeentaan dhugaatii dhukkuba kana fayyisa jedhamee hin beekamu.  Mootummaan harki 60 ol biqiltuu Artemisia dha jedha. Akka Raajoolinaan jedhanitti biqiltuun ganamaa biraa Ravintsara jedhamus itti dabalameera. Maadaagaaskaar qoricha liqimfamuufi lilmoon kennamu oomishaa jirti, yaaliin saayinsawaas irratti adeemsifamaa jira. Saayintistoonni Jarmaniifi Deenmaark biqiltuu kanarratti qorannoo taasisaa jiran yaalii laaboraatorii keessatti koronaavaayirasii wal’aanuf bu’aa qabeessa akka tahu mallattoo argineerra jedhaniiru. Qorannoon saayintistoota walaba tahaniin hin sororfamne kun akka himutti qorichi biqiltuu kanarraa hojjetame yeroo itaanoolii fi bishaan carii waliin fayyadamnu farra vaayirasichaa tahuu agarsiiseeraa jedhan. Qorattoonni kunneen Yunivarsiitii Keentaakii waliin tahuun Meeksikootti namarratti akka hojjetu yaalaati jiru. Chaayinaan illee biqiltuudhuma kana fayyadamuun qorannoo gaggeessaa jirti. Saayintistoonni Afrikaa Kibbaas biqiltuu gosa kanaafi kan biroo irratti qorannoo gochuun hojjechaa jiru.


Qorattoonni akkamitti dhiphachuun akka harrii namatti baasuufi fala isaa bira ga'an

Qorattoonni wanta rifeensi namaa akka addaatu ykn harrii ta'uuf sababiin dhiphina ta'uu bira geenyeerra jechuun harrii dhaabsisuuf mala danda'amu ammoo arganneerra jechaa jiru. Qorattoonni kunneen qorannoo isaanii kan gaggeessan antuuta irrattidha.  Antuutawwan kunneen akka dhiphina cimaa keessa galan taasisuun seeliiwwan halluu gogaafi rifeensaa to'atu irratti miidhaan akka ga'e qorannoo isaanii kanaan adda baafataniiru. Antuunni bifa gurraacha tokko yaaliin qorannoo kun erga irratti taasifameen booda torban tokko keessatti halluun rifeensa isaa gutummaan guutuutti addiitti jijjiirameera ykn harraa'eera. Qorannoo kana hayyoonni Ameerikaafi Biraazilii waliin ta'uun kan hojjetan yommuu ta'u, akka bifti rifeensaa hin jijjiiramneefi hin dulloomne qoricha taasisu qopheessuudhaaf odeeffannoowwan barbachisoo akka argame beeksisaniiru. Qorattoonni kunneen dhiirotas ta'e dubartoonni giddu-galeessaan umuriin isaanii yeroo 30n walakkaa keessa galani booda harr'aauu jalqabu jechuun, kanaaf ammoo akka sababatti kan kaa'an wantota akka ijoollee guddisuu nama dhiphisan ta'u jedhaniiru. Adeemsi uumammaan dulloomuufi akkaataa itti qacceen sanyii hojjetu humna bifa rifeensaa jijjiiruu qabaatanillee, dhiphinni ofii isaatiinillee dhiibbaa salphaa hin taane akka qabaatu adda baafachuu dubbatu qorattoonni kunneen. Qorattoonnis haarra'u riifeensaatiin walqabatee, jijjirama qaama guutuu irra ka'uun gara qaama nama dhuunfaa, achinis seeliiwwaniifi adeemsawwan gargaraa qorachuun dhumarratti eddoo itti isaa walitti fidu adda baasuu danda'aniiru. Daandii qorannoo kunis jijjirama dhiibbaan qaamoolee biraa irratti fidu qorachuun akka fayyadame dubbata. Waraqaa qorannoo barruu 'Neechar' jedhamurratti maxxanfame kanarrattis qorattoonni yunvarsitoota Saa'oo Pooloo fi Haarvaarrdii babahan keessatti hirmaataniiru. Qorattoonnis tibba qorannoo kana gaggeessaniitti dhibbannaan haalluu rifeensa hantuutaa irratti jijjirama uumuuf gahee olaanaa qabaachu hubanneera jedhan. ''Ammatti dhiphannaan haalluu rifeensaa irratti jijjirama fiduuf dhiibbaa akka qabaatu sirriitti hubanneera,'' jedhu qorataan Yunvarsitii Haarvaard Pirofessa Yaa Siiyeeh Hisuu. Yaalicha keessatti hantuunni akka dhukkuubbiin itti dhagahamu wayita taasifamtuutti qaamnshee keemikaala 'adrenalin' jedhamu omisha. Akkasumas onneesaanii saffiisaan rukuutuu eegala, dhiibbaan dhiigasaanii ni dabala, sirni ribuusaanii ni burjaaja'a, akkasumas hantutoonni dhiphannaa olaanaa keessa galu. Adeemsi kunis seeloonni keemikaala 'melanin' jedhu omishan akka miidhaman taasisa. ''Dhiphanaan qaama keenya irratti dhiibbaa akka qabaatu duraanu ni beekna. Haata'u malee dhiibbaansaa sadarkaa kanaan hanga haalluu rifeensaa jijjiruu ta'a kan tilmaameen ol ta'ee argeera'' jedhan Pirofeesarri kun. "Guyyoota muraasaan booda seeloonni haalluu rifeensaa to'atan miidhamuun dandamannaa dadhabanii argineera. Seeloonni kunneenis tokkicha badnaan seebii'anii hinguddatan.'' Hojii qorannoo biraatiin ammoo, qorattoonni waan fala ta'u arganneera jechaa jiru. Yaaliicha irrattis erga hantuutoonni akka dhiphataniif taasisaniin booda qoricha dhiibbaa dhiigaatiif ooluu 'Anti hypertensive' jedhamu kennaniifiiru. Erga qorichi kennameefiin boodas kanneen hinkennaminiif caalaa jijjiramni olaanaan irratti mul'ateera. Sababii kanaanis hantotoonni qorichichi kennameef haalluun rifeensa isaanii kanneen qorichi hinkennamneef irraa sadarkaa fooyyaa irratti argameera. Argannoo kanaanis qorattoonni yaalii jijjirama haalluu rifeensaa ittisuuf taasisaniif gumaata olaanaa akka qabuufi karaawwan biraa akka saaqu tilmaamaniiru. ''Argannoowwan kunneenis wallansa haara'uu rifeensaaf miti. Garuu haala yaalii hantuuta irratti raawwanneetti kana booda karaa kamiinu yoo deemne bu'aa qabeessoota akka taanu ragaa olaanaa nuuf kenneera'' jedhan Pirofesar Yaa Siiyeh. ''Kana malees dhiphannaan attamiin akka kutaa qaamoolee biraarra miidhaa qaqabsiisu ragaa nuuf kenna.''


Yunivarsiitiin beekamaa Hindii doktarootaa fayyaaf koorsii waa'ee ekeraa kennuuf

Yunivarsiitiin beekamaa Hindii doktaroota fayyaa waa'ee ekeraa barsiisuuf akka jiru beeksiseera. Faayidaan isaas doktaroonni dhukkubsattoota ekeraa argan yookiin ekeraan isaan rakkise yaaluuf akka isaan dandeessisuuf akka ta'e ibsameera. Barattoonni koorsii kana ji'a jahaf kan baratan yoo ta'u kanneen koorsii kana fudhataniif waraqaa ragaa ni kennama. Barumsi kuni Kaaba biyyattii magaalaa Vaaraanaasii keessatti kan argamu Yunivarsiitii Banaraas Hinduu (BHU) keessatti Amajjii bara 2019 eegalee kennama. Qondaaltonni akka jedhanitti koorsiin kuni rakkoowwan fayyaa sammuun walqabataniifi hubannoon cimaa irra hin jirrerratti xiyyeeffata. Kan koorsii kanammoo kennu faakaltii Ayurvedaa dha. Ayurvedaan aadaa Hindii durii qorichaafi lubbuu baraaruuti. Qondaalli Yunivarsiitichaa tajaajila miidiyaa IANS'f akka himanitti yunivarsiiticha keessatti bakki qorannoo ekeraa [Afaan Hindiin 'Bhoot Vidya'] hundaa'eera. Diiniin faakaltii Ayurvedaa Yamiinii Bushaan Tiripaati, yunivarsiitichi akka biyyaatti koorsii kana kennuun isa jalqabaadha. Wal'aansi Ayurvedik qorichoota baalarraa qixaa'an, soorata jijjiiiru, maasaajii, hargansuufi sochiiwwan kaan of keessatti qabata. Akka qorannoon dhaabbanni 'National Institute of Mental Health and Neuroscience (Nimhans)' bara 2016 qoratetti lammiilee Hindii keessaa 14% rakkoo fayyaa sammuu qabu. Dhaabbatni fayyaa addunyaa immoo yoo xiqqaate lammiilee Hindii keessaa 20% kan ta'an jireenya isaanii keessatti yeroo muraasaaf dhiiphinaan ni rakkatu jedha. Ummata biyyattii biiliyoona 1.3 ta'u keessatti ogeeyyiin fayyaa sammuu 4,000 gaditu jira. Ammallee waa'ee fayyaa sammuu irratti hubannoon hawaasaa xiqqaadha. Dabalataan, qollifannaa hawaasa keessa jirun muraasni deeggarsa gorsa fayyaaf yoo gaafatan lammiileen Hindii baay'ee, hiyyeeyyiifi baadiyyaa keessa jiraatan garuu kanneen tolcha fayyisu jedhaman biratti dhaqanii gargaarsa gaafatu. Haa ta'u malee, oduun yunivarsiitiin koorsii waa'ee ekeraa kennu erga dhagahame booda namoonni muraasni miidiyaa hawaasummaa gubbaa jiran kanneen rakkoo fayyaa sammuu qaban yaaluf inni sirrii qorichaafi wiirtuu itti gargaarsa argatan galchuudha jechuun qeeqaniiru. Inni tokko addunyaan waa'ee Artifishiyaal Inteeligeensiifi kaan qoratti Hindiin garuu waa'ee ekeraa qorachuutti deebite jedheera. Kan biraas, har'a oduu qalbii na qabe jechuun tokko Chaayinaan neetworkii 5G gadhiisuun dura qoranno 6G eegaluu ishee ibsa. Hindiin garuu waa'ee ekeraa barsiisutti kaate jechun qeeqaa. Kan biraammoo barumsa akkanaan akkamin Hindiin sadarkaa idil - addunyaatti dorgomti jechuun gaafata.


Taphataa 'qoricha haadha warraasaa dogongoraanan liqimse' jedheef adabbiin hir'ate

Taphataan kilaba Ayyaaksiifi garee biyya Kaameruuniif karra eegu Andiree Onaanaa qoricha humna namaaf kennu fudhateera jedhamuun adabbii irratti darbee ture akka salphaa ta'uuf taasifame. Manni Murtii Koort Of Arbitireeshin Foor Ispoort adabbiin Onaanaa akka gara ji'a sagaliitti gadi siquuf taasiseera. Karra eegaan umuriin isaa waggaa 25 Andiree Onaanaa Waldaa Kubbaa Miilaa Awurooppaatiin ture adabbiin ji'a 12 kan irratti murtaa'ee ture. Onaanaa akka dhorkaan irra kaa'amuuf sababa kan ta'e Onkoloolessa darbe qorannoo tasaa taasisee booda qaama isaa keessatti qorichi humna namaaf kenna jedhamuun seeraan dhorkame argamuu isaatiin boodadha. Haata'u malee, erga adabbiin irratti darbee booda dogoggoraan 'Aspiriinii' itti fakkaatee qoricha haadha manaa isaa akka liqimse dubbateera. Haaluma kanaan dhorkaan ji'oota 12'f isarratti murtaa'e guutummaan guutuutti akka irraa ka'uuf ol iyyatullee dhaddachi inni itti iyyate garuu adabbii isarratti darbee ture salphaa taasisuu filateera. "Dhaddachi CAS Andiree Onaanaa yakka kana raawwateera jedhee hin amanu. Qoricha nama biraa [kan haadha manaa isaa] dogongoraan liqimse," jedha ibsi mana murtichaa. "Kanarraa ka'uudhaan dhibaa'ummaa karra eegaan kun agarsiiseen adabbiin ji'a sagal tapharraa dhorkuu gahaadha jedhee amana. Kanaaf, ji'a sadii irraa hir'isuun adabbicha salphiseeraaf. Haata'u malee, gaaffii karra eegaan kun himannichumti anarraa yaa ka'u jedhee dhiyeeffate hin fudhatu." Akka murtee CAS kanaatti adabbiin Andiree Onaanaa irratti darbe ji'a Sadaasa dhufu keessa xumurama. Onaanaan kilaba shaampiyoonaa warra Daach ta'e Ayaaks Amisterdaamiif karra eega. Sababii adabbii kanarraan kan ka'een bara dorgommii itti aanutti tapha jalqabaa kilabiin isaa taasisu irratti himaachuu dhabus Waancaa Afrikaa Amajji dhufu biyyi isaa Kaameruun qopheessitu irratti garuu hiriiruu ni dana'a. Haata'u malee, taphawwan calallii Waancaa Addunyaaf Kaameruun taasiftu  afur karaa foddaa TV ilaaluu qofa malee irratti hirmaachuu hin danda'u Biyyi Andiree Onaanaa, Kaameruun, calallii Waancaa Addunyaaf Maalii, Ayivorii Kostiiti Mozaabiik waliin ramadamteetti. Taphawwan biyyaalessaafi sadarkaa idil-addunyaa irratti gaggeefaman irratti hirmaachuu baatullee yeroo adabbii isaa fixachuudhaaf baatiin lama yeroo isa hafu gara shaakalaatti deebiyuu ni anda'a. Himatni Andiree Onaanaa torban darbe keessa yeroo dhaga'ame irratti Daarektarri kilba Ayaaksi Eediwiin Daar Saar akka ol iyyannoo itti gaafatan himee ture. "Dhamaatii ol-iyyaannoo nuti taasifne akkasumaan bu'aa malee hin hafne. Ji'a sadii iraa irrifachuun salpjaa mit. Wanta ani irra deebiyee dubbachuu barbaadu Andireen qoricha kana dogoggoraan fudhate malee akka humna isaaf keennuuf jedhee miti. Nuti ispoortii dandeettii uumamaafi qulqulluutiif dhaabbanna," jedhe Vaad Dar Saar.


Koronaavaayirasi: Saayintistoonni dhibee Covid-19tiif qoricha argachuuf hangam abdii qabu?

Yaaliin saayintistoonni talaallii ykn qoricha koronaavaayirasiif argachuuf taasisaa jiran maal fakkaata laata? Koronaavaayirasiin addunyaarratti babal'ataa jiraatulleen hanga ammaatti garuu qorichis ta'e talaalliin dhibee kanaaf argame hin jiru. Kanaafuu, qoricha lubbuu baraaruudhaaf oolu argachuuf maaltu hojjatamaa jiraa laata? gaaffiin jedhan irra deddeebiin ka'uu dhaga'amaa jira. Vaayirasichaaf qoricha argachuuf ammoo qorannoon saffiisaan gaggeefamaa jira. Talaalliiwwan gara 20 ta'an adeemsa irra  jiru. Talaalliiin tokkoos akkataa kanaan dura barameen alatti osoo bineensota/lubbu qabeeyyii irratti hin yaalamiin dura kallattiin namootarratti yaalameera. Saayintistoonni kaan ammoo bineensoota irratti yaalaa kan jiran yoo ta'u, dhuma bara kanaarraatti namoota irratti ni yaalama abdii jedhu qabu. Dhugaatti fixaan baheef saayintistoonni dhuma bara kanaatti talaalli hojjachuu yoo danda'an illeen talaalichi addunyaa hundaaf kan gahu ta'ee addunyaa gahamaa kan jedhuuf hojiin ni hafa. Kana jechuunis, yoo xinnaate wallakkaa bara dhufuutti talaallii guutummaatti qaqabuu dhiisuu mala jechuudha. Haata'u malee, wanti hunduu saffiisaan raawwataa jiru. Saffisa kana keessatti wanat akkamiitu mudachuu akka danda'amu hin beekamu. Tibba kanattis namoota qabaa kan jiru gosa koronaavaayirasii afuriidha. Hundinuu qufaa nama qabsiisu. Kanaaf ammoo talaalliin qophaa'e omtu hin jiru. Talaalichi namota umurii hundaaf kennamuu danda'aa? Qorichi kunneenis maangodoottarratti hangas mara bu'a qabeessa ta'uu dhiisu mala. Kunis dadhabina talaalichaa osoo hin taane, dandeettii namoonni umuriidhaan turan dhukkuba dandamachuuf qaban irraa kan ka'u ta'uu isaatiin. Kun ammoo baroota dheeraaf kan weerara dhukkuba garaa garaa irratti yaalamee mirkanneefameedha. Qorichi dhiibbaa qabaachu malaa? Qorichoonni dhukkubbii hir'isanii kaasee hundinu dhiibbaa ni qabaatu. Haata'u malee, qorichoonni amma hojjatamaa jiraatan kunneen dhiibbaa attamii qabaachuu akka danda'an ilaalchisee kan mirkanneessuun danda'amu yaalii wallaansaatiin. Kun ammoo hordoffii cimaa dhimma barbaaduudha. Talaalicha argachu kan qabu eenyu? Talaalichi erga argameen boodas tamsaasuun isaa baayyee kan murtaa'e ta'a. Isaan boodas erga bu'aansaa barameen booda eenyuuf dursi akka kennamuuf ni murtaa'aa. Oggeessoonni fayyaa COVID-19 dursaan irratti qabsaa'aa jiran dura fayyadamo akka ta'an eegama. Talaallichi namoota gurguddoo irratti akka hojjatu erga mirkanaa'een booda ammoo maanguddoonni isaan dursi kennamuuf keessa ta'u. Akkasumas namoonni warra maanguddoo kunuunsan dursi ni kennamaaf jechuudha. Haalli qorichaa maal fakkaata? Haakimoonnis farra vaayirasii kanaa hojjataa kan jiran yoo ta'u, isaanis vaayirasii irratti kan hojjatu ta'usaas yaalaa jiru. Biyyoota vaayirasiin miidhaa olaanaa irraan gahee keessattis baatii Guraandhalaa keessa yaaliin taasifamee ture. Haata'u male, hojjetaa Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa kan ta'an Dr Biruus Ayiwaald ''wayita ammaatti haala gaarii ni hojjata jennee kan yaadnu qoricha tokkicha qofaadha,'' jechuun isaanii ni yaadatama. Qorichi kunis Iboolaaf jedhamee kan qophaa'e ture yoo ta'u, vaayirasoota hedduu ajjeessuu kan danda'u ta'uun mirkanaa'eera. Haata'u malee, fixaan bahiinsa koronaavaayirasii fayyisuu irratti qabu bu'aansaa egamaa jira. Qorichoota HIV lama (Lopiinavar fi riitonaaviir) irrattis abdii olaanaan eegamee ture. Haata'u malee, yaaliin wallaansa isaa kan abdii kutachisu ture. Qorichoonni kunneenis namoota dhukkubbiin koronaavaayirasii itti cimee fooyyaassuus ta'e du'a oolchu hin dandeenye. Erga namootaaf kennameen boodas hojjachuu kan eegalu baayyee tureeti. Akkasumas, dhukkuba busaa irratti hojjachuuf fedhii guddaatu jira. Yaalii laaboraatoriitti taasifameenis qorichichi sirriin kan hojjatu ta'unsaa haalaan mirkannaa'ulleen dhukkubsattoota irratti ammoo yaalamuun bu'aansaa ammallee hin barmne. Yaaliin kunis Ameerikaafi biyyoota biraattis gaggeefamaa jira. Kanaafuu talaallii ykn qorichi hanga argamuutti maal haa raawwannu? Yeroo ammaatti malli gaariin koronaavaayirasii ittisuuf jiru harka sirriitti dhiiqachuudha. Tokkicha dhukkubichaan qabamnaan ammoo, dhukkubichi namoota baayyee irratti waan hin cimneefu nama keessatti boqachuun paaraasitaamoolii fudhachuun, dhagala'aa hedduu dhuguu ofi wallaanuun ni danda'ama. Namoonni tokko tokkoos dhukkuba biraa qabaachuu waan malaniif isaan hospitaala galuun yaalamuu qabaatu.


Koronaavaayirasii: Yuunivarsitiin Oksifoordi yaalii talaallii Covid-19 deebisee eegaluufi

Yaaliin talaallii Covid-19 kan yuunivarsitiin Oksifoord dhaabbata 'AstraZeneca' jedhamu waliin tolchaa turan, sababa namni talaallicha fudhachaa ture tokko dhukkubsateef adda citee ture deebi'ee eegaluufi. Yaalichi kan adda citee ture namni dhukkubsate sun sababa talaallichaatiini moo miti kan jedhu qorachuuf ture jedhe 'AstraZeneca'. Sambata garuu yuunivarsitiin Oksifoord yaalii talaallichaa itti fufuun rakkoo akka hn uumne mirkanaa'eera jedhe. Ministirri Fayyaa UK Maat Hankookyaaliin talaallichaa deebi'ee eegaluun oduu gaariidha jedhan. "Kuni hagam nageenya namaaf dursa akka kenninu agarsiisa. Saayintiistonni keenya talaallii nageenya qabu, ariitii danda'ameen akka dhiyeessan ni deeggarra" jedhan. Yuunivarsitiin Oksifoord wayita yaalii talaallii kanaa taasisu namootni talaallichi irratti yaalamu tokko tokko fayyummaan itti dhagaa'amuu dhiisuu akka malu waanuma eegamudha jedhe. Yaalii talaallichaa deebi'ee akka itti fufu garee walabaan dhimmicha qoratu fi qaama mootummaa UK dhimma fayyaa to'aturraa hayyama argachuus hime. Waa'ee nama sababa talaallichaan dhukkubsate turee waan jedhe hin qabu. Haa ta'u malee 'Washington Post' akka gabaasetti namni talaallichi irratti yaalamaa ture kun dhukkuba 'transverse myelitis' jedhamu kan lafee dugaa ykn ispaayinaal koordii namaa irratti dhiibbaa uumu dhukkubsate jedhe. Kunis infeekshinii vaayirasiin uumamuu mala jedheera. Dhaabbati Fayyaa Addunyaa (WHO) akka jedhutti talaalliiwwan 180 ta'an addunyaarratti tolfamaanii yaaliirra jiru. Haa ta'u malee kan yaalii kilinikaalaa xumurame amma dura hin jiru. Talaallii yuunivarsitii Oksifoord kun yaalii gulantaa duraa fi lammataa milkiin erga darbee booda talaallii abdiin eegamu ture. Yaaliin gulantaa sadaffaas torbanoota darban taasifames namoota 30,000 hirmaachisuun US, UK, Biraazil akkasumas Afrikaa Kibbaa keessatti taasifameera. Talaalliiwwan yaaliirra jiran xumura bara 2020 ykn jalqaba bara 2021 faayidaaf oolu jedhu ogeeyyiin.


Gaaffiin Itoophiyaa talaallii Covid-19 argachuu attamiin deebi'a?

Itoophiyaan baatiiwan dhufan keessa yoo xinnaate lammiilee harka 20 ta'aniif talaallii Covid-19 akka argattu gochuuf hojjatamaa jiraachu Ministirri Fayyaa Dr Liyaa Taaddasaa mana Maree bakka bu'oota ummataatti himan. Itoophiyaan walta'iinsa 'Kovak' jedhamuufi biyyoonni addunyaa talaallii akka argataniif qindeessuutti miseensa waan taateef, akkuma biyyoota aaddunyaa biraa talaaliichi akka qaqqabu ni taasifama jedhan Dr. Liyaan. ''Bajataafi haala argama talaalicha irratti hojjatamaa waan jiramuuf, akkuma biyyota biraa Itoophiyaanis yoo xinnaate lammiilee harka 20 ta'aniif akka argattu ni taasifama'' jedhan. Itoophiyaan talaallii dandeettii mataasheetiin bitattuun alattis deeggarsaanis hanga tokko akka argattu akka taasifamu himaniiru. Ministirittiin Itoophiyaan talaalicha argachuuf Kovaakiif gaaffii dhiyeessu ishee torbaniin dura dubbachun isaanii ni yaadatama. Kana malees talaalliiwwan tajaajilaaf olfamuuf qophii ta'an keessaa Itoophiyaan akka argattu gochuuf haal dureewwan barbaachisan taasifamaa jiraachus himaniiru Dr Liyaan. Kanaafuu lammiileen atattamaafi dursa talaalicha argachu qaban akka argatan taasiisuuf hojjatamaa jiraachu himan. Sadarkaa talaalliin irratti argamu Qorannoowwaniifi yaaliiwwan hanga ammaatti gaggeefamniinis talaaliiwwan abdiii horan hedduun argamaniiru. Biyyoota garaagaraa keessattis namoota saaxilamtoota ta'an (kan umuriin deemaniif kanneen dhibee biraa qaban) fi oggeessoota fayyaaf kennamaa jira. Hanga ammaattis dursaan talaalicha kan argatan biyyoota guddatan yoo ta'an, Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa ammo hunda akka qaqabuu gochuuf yaalii taasisaa jiraachu himeera. Biyyoonni filannoowwan jiraniitti fayyadamuun lammiileesaaniif dhiyeesuuf yaalaa jiru. "Kaayyoonsaanii qodiinsi haqa qabeessa akka jiraatuuf" Siwiidinitti Dhaabbata Idil-addunyaa Maalaargaalaan keessatti barsiisaafi qorataa saayinsii hawaasaa kan ta'an Bantii Galataa, akka jedhanitti, biyyootiin akka Itoophiyaa guddinarratti argaman talaalicha argachu kan danda'an karaa Kovaaksiin. Gamtaa Kovaaksi keessas dhaabbata fayyaa addunyaa, dhaabbata Gaavaa kan talaallii irratti hojjatuufi dhaabbanni tarkaanfii weeraraa qindeessuu ni argamu. Waliin ta'unis kalaqa saayinsii fi tamsaasa talaallii qindeessu. ''Tilmaamni qoodiinsa talaalichaa Dhaabbata Fayyaa Addunyaatiin hojjatama. Innis haaluma umuriifi oggeessoota fayyaatiin kan murtaa'u ta'a'' jechuun himu. Biyyoonni humna hinqabne talaallicha argachuu keessatti akka hindhiibamneef, hojiin dandeettii waaltesssuuf hojjatamus jira jedhu. ''Dhaabbanni fayyaa Addunyaa biyyoonni sooreyyiin omishicha akka deeggaran ni taasisa'' jedhu qorataan kun. Hojii talaallii keessattis biyyoonni 172 hirmaachusaanii dabaluun himaniiru. ''Talaalliin kan biyya kanaatii kan jedhamu hinjiru. Kaayyon saas walgahiinsi haqa qabeessi akka jiraatuuf gochudha. Koovaaksi ammo kaan hojjata,'' jedhan. Kana dura gabaasni lakkoofsa Covid-19 wayita taasifamuutti Chaayinaafi Ameerikaa jidduutti walmorkiin jiraachusaa kan kaasan qorataan kun, ''Siyaasni addunyaa haala raabsa talaallii ni huba soodaan jedhu jira. Ta'us raabsi haqa qabeessi ni jiraata amantaa jedhun qaba,'' jedhan. Gama biraatiin ammo talaalliin argameera jechuun hawaasni of dagachu akka hinqabaannee yaadachiisu. ''Calcalli qabannaa (cold chain) jechuun haala qabannaa eeggateen bakka talaalichi ittii omishaamee hanga bakka biraa gahu jechuudha. Itoophiyaatti ammo yeroo yeroon ibsaan ni bada. Rakkoon geejibaas jira. Haalawwan kanneen xiyyeeffannaa keessa galchuun ofeeggannoowwan dursa kennamuufii qaban ni jiraatu.'' Hanga dhuma bara dhufuuttis coba talaallii biiliyoona lama addunyaarratti qooduuf karoorfame. Kana keessaas dursi kan kennamuuf oggeessoota fayyaafi kanneen dhibichaaf saaxilamtoota ta'aniidha. ''Biyyi keenya biyya dargaggooti. Namoonni umuriin jaaran lakkoofsaan xiqqaa ta'uunsaa shalagga talaallii ramadamuu miidhuu danda'a'' kan jedhan oggeessi kun, talaallichi tasgabbii gaarii fidulleen of dagachuu akka hinumneef of eeggannoon taasifamuu qabaata jedhu. Tarreewwan talaallii hanaga ammaatti gaaruudha jedhamanii: Faayiizar/Baayonteek Talaalliin koronaavaayirasii ittisuuf harka 90n amansiisaadha jedhamee kunis Sadaasa 9, 2020 ifa kan taasifame ture. Kubaaniyoonni Faayizariifi Baayonteek talaalicha tibba sana ifa taasisaniis argannoon kun saayinsiif ilmaan namootaatiif carraa olaanaadha jedhan. Kubaaniyyoonni kan Ameerikaafi Jarman ta'an kunneenis biyyoota garaagaraa jahatti namoota 43,500 irratti yaalii taasisuu kan ibsan yoo ta'u, yeroo tokkolleen rakkoon fayyaa yaachisaan hin mudanne jedhan. Asitiraazeeniikaa fi Yunvarsitii Oksifordii Talaliin Asitiraazeeniikaa fi Yunvarsitii Oksifordii gabbiisaa jiran kanneen abdii olaalaan irra kaa'ame keessa tokko. Talaalliin kunis yeroo jalqabaatiif Afriikaa keessatti Afrikaa Kibbaatti bifa yaaliitiin kennameera.  Afriikaa Kibbaa talaallii kanaaf kan yaaliif filatamte, ogeessota damee sanaan qabdu qofaan osoo hintaane, biyya weerarichi garmalee keessatti babala'ate waan taateefiidha. Yaalii talaallii kunis Oxc1 Covid-19 kan jedhamu yoo ta'u, vaayirasii koronaaf nama saaxilu akka ittisuuf kan hojjatameedha. Modarnaa Kubaaniyaan Yunaayitid Isteet omishaa qorichaa ta'e modarnaan talaallii haaraa koronaavaayirasii ittisuuf dandeettii 95 qabuudha argachu erga ifa taasisee bubbuleera. Guyyaa bu'aa qorannoo isaa ifa taasiseettis ''guyyaa olaanaa'' jechuun ibseera. Siputiniik-5 Talaalliin raashiyaan omishame kunis ifa wayita taasifameetti, pirezidaantiin biyyatti Vilaadiimiir Puutiin qorannoo biyya keessatti gaggeeffameen talaallii arganneera jedhanii ture. Talaalliin addunyaarratti kan jalqabaati jedhaame talaalliin Sputiniik-5 kun institiyuutii Gaamaaliyaa Mooskootti argamuun kan omishameedha. Talaalliin kunis ifa kan taasifame baatii Adooleessaa keessa ture. Dandeettiin talaallii kun ittisuuf qabuus amansiisaa ta'u hima institiyutichi. Siinovaak Addunyaan wayita talaallii koronaavaayirasii argachuuf wal'aansoo taasisaa jirtutti Chaayinaanis harkashee maratte hinteenye. Talaallii Siinovaak jedhamu omishuu erga eegaltee bubulte jirti. Siriiyyuu erga namoota fedhiin qorannicha keessatti hirmaatan erga talaaluu eegalte turte jirti. Talaalliin kunis bu'aa gaarii agarsiisaa akka jiru himame. Haa ta'u malee talaalichi bu'aa gaarii kan argamsiisee sadarkaa yaalii yeroo dheeraatiin boqonnaa isaa dhumaatti osoo hintaane, boqonnaa jiddugalaatiin sadarkaa jedhamurratti jedhameera.


Nama farra summii barbaacha yeroo 200 ol bofaan hiddame

Waggaa waggaadhaan namoonni miiliyoona 3.4 bofaan hiddamu. Kanneen keessaa 138,000 summii bofaatiin du'u. Farra summii bofaa argachuuf namichi Ameerikaa keessatti Konkolaataa gurguddaa oofaa ture bofa of hiddisiisaa ture. Hanga ammaatti yeroo 200 ol bofaan hiddameera. Yeroo 700 ol ammoo summii bofaatiin of hakkameera. Guyyaan of eeggannoo summii bofaarratti hubannoo uumuu sadarkaa idil-addunyaatti Fulbaana 19 kabajama. Guyyaa kana ilaalchisuun BBCn gaaffii fi deebii nama kana waliin taasiseera. Wayita saayintistoonni waa'ee summii bofaa qoratan kana dhiisanitti inni maaliif bofaan hiddamuu filate kan jedhurratti yaada kenneera. Qorannoon akka mul'isutti daqiiqaa shan shaniin namni tokko bofaan hiddamee du'a, namoonni afur ammoo qaama hir'uu ta'u. Kana qolachuuf namoonni jireenya isaanii aarsaa gochuun reppitaayilii balaafamaa kanaan nyaataman garuu jiru. Ameerikaa kutaa biyyaa Wisconsin kan jiraatu Tim Friede,farra summii bofaa barbaacha wayita bofaan hiddamu viidiyoo agarsiisu YouTube irratti fe'eera. Sanyii bofaa 'namba' jedhamu kan of hiddisiisu Tim Friede battala sana dhukkubbii hamaan akka itti dhagahamu dubbata. Bofi kun al tokko wayita nama hiddu akka waan kanniisi 1,000 nama hiddeetti nama dhukkuba jedha. Kanniisi summii miiligiraama tokko ykn lama caala namatti hin gadhiisu, kan bofa kanaa garuu altokkoon summii miiligiraama 300 hanga 500 namatti naqa jedha. Ogeeyyiin fayyaa hojiin nama kanaa balaaf kan isa saaxiluu fi seera ogummaa fayyaatiin kan hin deggeramneedha jechuun qeequ. "Waan namni kun hojjetu nuuf galuu hin dandeenye. Hojii balaafamaa fi aad-maleedha. Nuti nama akkanaa waliin hin hojjennu,'' jedhan Mana barnootaa Fayyaa Liverpool irraa Dr Stuart Ainsworth. Dhaabbata dawaa farra summii bofaa qoratuu qaba Tim Friede. yeroo baay'ee qorichi haaraan hantuuta irratti laabraatoorii keessatti yaalama, erga dawaan sun naga qabeessummmaansaa mirkanaa'eef dhala namaaf kennama. ''Kan nama kanaa garuu waan addaati. Shakkii tokko malee du'aaf kan nama saaxiluudha. Eenyuyyuu yaaluu kan hin qabneedha,'' jedhan  Dr Ainsworth. Garuu akkuma addunyaatti farra summii bofaa argachuuf akkaataa qorannoon itti geggeeffamurratti seerri taa'e hin jiru. Namni kun miidiyaa hawaasummaarratti hordoftoota baay'ifachuuf jireenyasaa aarsaa godhaa jira jechuun isa namoonni qeeqan haleera Tim Friede. ''YouTube irratti viidiyoo fe'uu kaayyeffadhee miti kanan hojjedhu. Lubbuu namootaa baraaruun barbaada. Jijjiirama fiduun barbaada. Doktaroonni an waliin hojjechaa jiru akka hojii koo ilaalaniifan YouTube fayyadamaa ture. Tapha fakkaata. Garuu hojjeteera,'' jedha. Sanyiiwwan 3,000 jiran keessaa summii balaafamaa nama galaafatu kan qaban sanyiiwwan 200, isaan kunneen itti dhiyeenyaan beeka Tim Friede. Sanyiiwwan bofaa 'Cobra', 'Viper' yookiin 'Namba' jedhamaniin waggoota 20n darban keessatti yeroo 200 ol hiddameera Friede, yeroo 700 ol ammoo summii bofaa of waraaneera. Wayita bofi nu hiddu hammi summii bofaa qaama keenyatti faca'uu wal caaluu danda'a. Yeroo tokko tokko bofi nama hiddee summii isaa guutummaatti namatti facaasuu dhisuu danda'a. "Qaamni kee summii bofaa hin dandamatu yoo ta'e sirni narvii kee gara alaa jiru miidhamuu danda'a. Diyaafiramiin kee ni dadhaba. Harganuu hin dandeessu jechuudha. Iji kee ni cufama. Dubbachuus hin dandeessu. Suuta of dadhabdee gara lafaatti kufta. Ni laamshofta. Garuu sirna narvii giddu galeessaa hin miidhu. Kanaafuu hanga lubbuun kee baatutti yaaduu dandeessa. Firede sanyiiwwan bofaa irruma caalaa summii hamaa baataniin hiddamuuf fedhiin qabu dabalaa dhufe. Wayita isaan nama hiddan dhukkubbii ofirratti shaakaluun kaayyoo isaati. "Gosa bofaa 'Cobra' kanan Afriikaa irraa fidadhe qaba. Wayita nama hiddan baay'ee hamaadha. Baay'ee nama sodaachisa'' Gosi bofaa 'Water cobra' jedhamu summaawaadha, seeliiwwan narvii akkaan miidha. Tim Friede amma garee uummateera, doktoroota waliinis hojjechuu eegaleera. Doktaroota summii bofaa qorataniin qeeqamullee amman kaayyookoo bira ga'utti hin dhiisu jedha. Sanyiiwwan bofaa hundaan hiddamee adda baafachuu akka barbaadus dubbateera.


Saayintistoonni Heppataayitis C argatan badhaasa Noobeelii bara 2020 injifatan

Saaayintistoonni vaayirasii tiruu miidhu Heppataayitiis C jedhamu argatan badhaasa Noobelii bara 2020 damee fayyaatiin kennamu injifataniiru. Badhaafamtoonni kunneenis; Saayintistii lammii Biritiish Maayikil Haayitan, qorataa US Haarvey Alter fi Chaarlis Raayis jedhamanidha. Koreen badhaasa Noobelii akka jedhetti, argannoon ogeeyyii kanaa ''lubbuu namoota miliyoonatti lakkaa’amanii du’arraa baraare’’. Vaayirasiin Heppataayitiis C kaansarii tiruu namatti fiduun kan beekamu wayita ta’u, namoonni hedduun tiruusaanii akka jijjiruuf dirqamaniif sababa ta’uun beekama. Bara 1960 keessaa namoonni dhiiga nama biraarraa fudhatan dhibee iccitiin isaa yeroo sanatti hin baramne, tiruun akka gubatu taasisuun saaxilamuun rakkachaa turani. Koreen badhaasa Noobelii akka jedhetti, dhiiga daddabarsuun balaa hamtuu turee jedhe. Ammatti rakkoon qorannoo dhiigaan walqabatu kutaalee addunyaa harka caalaa keessatti furameera, dawaan farra vaayirasii bu’aa qabeessa ta’aniis kalaqamaniiru. Koreen badhaasichaa akkas jedhe ’’seenaa keessatti yeroo jalqabaatiif dhibee kana fayyisuun danda’ameera, kunis vaayirasii Heppataayitiis C guutummaatti dhabamsiisuuf abdii uume,’’ jedhe. Vaayirasiin kun namoota miliyoona 70 faale, isaan keessaa waggaa tokkoo keessaatti lubbuu namoota 400,000tti dhiyaatanii galaafata. Vaayirasiin Heppataayitis A fi B jedhaman walakkeessaa bara 1960 keessa jiraachuun isaanii barame. Pirofeesar Harveey Alter jaarmiyaa fayyaa Ameerikaa keessa wayita hojjatan bara 1972, namoonni dhiiga nama biraa irraa fudhatan maaliif akka dhukkubsatan adda baasan. Dhukkubsattootarraa dhiiga fuudhanii Chimpaazii akka dhukkuba qabsiisuu argatan. San booda Heppataayitis C’n maqaa Heppataayitis ‘A  fi B hin taane‘ jedhamee waamamuu eegale. Pirofeesar Maayikil Haayitan immoo bara 1989tti caaseffama dhala sanyii vaayirasichaa adda baasanii, Heppaataayitis C jedhamees moggaafame. Sana booda bara 1997 immoo Pirofeesarri yuunivarsiitii Waashingiteen Chaarlis Raayis, maalummaa vaayirasichaa bal’isanii hubachiisuurra darbanii, qaccee sanyii vaayirasichaa kalaqame/gulaalame Chimpaazii irratti Heppataayitis fiduu akka danda’u mul’isaniiru.


Koronaavaayiras: Delhii keessatti qorichoonni Covid-19 karaa seeraan alaa gabaarra oolaa jiru

Qorichoonni dhukkubsattoota Covid-19 lubbuu baraaru jedhaman remdeziviir fi tookilizumaab Indiyaa keessatti karaa seeraan alaa gabaarra ooluun  gatii miyaa ta'een gurguramaa jiraachuu qorannoon BBCn taasise  mul'iseera. Abbaan Abhiinaav Saarmaa wayita hoospitaala Deelhii tokkotti simataman qaamni akka malee ho'ee harganuus rakkachaa turan. Koroonaavaayirasii qabdu jedhamee dooktaroonni maatiin isaanii remdeziviir akka bitaniif ajajaman. Qorichi kun Indiyaatti dooktarootaan wal'aansa tasaaf akka ajajamu raggaasifameera. Haata'u malee, qoricha kana eessaayyu argachuun waan hin yaadamne ta'e.  Remdeziviir gabaarra hin jiru. Akkuma yeroon dabalaa deemuun fayyummaan eesumasaa kan isa yaaddesse Obbo Shaarmaan namoota hedduu biratti bilbiluun maaloo qorsa kana naaf barbaadaa jechuutti ka'e. ''Ijjikoo imimmaaniin guutamee ture. Eessumnikoo lubbuu isaaf wallaansoo qabaa ture, animmoo qorsa tarii lubbuusaa oolchuu danda'u argachuuf xaaraan ture,'' jedhe. ''Bakka hedduu ergan bilbilee booda qoricha kana gatii dachaa torba ta'uun bite. Gatii kamiyyuu kaffaluuf fedhiin qaba ture. Namoota kaffaluu hin dandeenyeef garuu na gadda,'' itti dabaluun hime. Seenaan Obbo Shaarmaa maatii Delhii jiran hedduu waliin wal-fakkaata. Nama jaalatan oolchuuf gatii kamiyyuu kaffaluuf warra qophaa'e. Gariin isaanii gatii akka malee ol ka'een gabaa qorichaa Delhii dulloomtuu keessa jiru keessaa bituuf dirqamuu himu. BBC'n warreen gabaa qorichaa sana keessa hojjetaniifi gatii sirrii ta'een isiniif arguu dandeenya jedhaniin walitti dhufee ture. ''Qoricha ija sadii siif arguu nan danda'a, tokkoon tokkoon isaa garuu ruuppii 30,000 ($401) si kaffalchiisa, ammuma dhufuus qabda,'' jedhe namni tokko, kan ''gabaa qorichaa'' keessa akka hojjetu dubbatu. Gatiin qoricha kana gabaa sirrii irraa bitatan ruuppii 5,400 dha, dhukkubsattoonni ammoo doozii 5-6 barbaadu. Namni kan biraan ammoo ruuppii 38,000 akka gaafatu dubbate. Fedhiin remdeziviir kan dabale erga mallattoowwan Covid-19 guyyoota 14 irraa 11'tti xiqqeessuun isaa laaboraatooriiwwan idil-addunyaa keessatti erga mirkanaa'ee boodadha. Qorsi kun lubbuu oolchaa ta'ee miti, garuu bakka dawaan mirkanaa'e biraa hin jirretti Delhii dabalatee magaalota Indiyaa garagaraa keessatti dooktarootaan ajajamuu isaatu fedhiisaa akka malee ol-kaase. Gariin isaanii qoricha kana bitachuun lubbuu namoota jaalatanii oolfachuuf, waan jireenya isaanii guutuu qusatan kaffaluuf dirqamuu isaanii BBC'n hubateera. Sababni guddaa kan fakkaatu ammoo dhiyeessiifi fedhiin wal-simuu dhabuu isaati. Dhaabbanni US Jiiliid Saayinsis jedhamu kan dawaa kana 2015'tti Iboolaa wal'aanuuf omishe warshaaleen qorichaa Indiyaa afur, Siiplaa, Juubilaanti Laayif, Heetroo Diraagsi fi Mayilan jedhaman akka omishaniif hayyama laateera. Haata'u malee amma yoonaa Heetroo qofatu omishuutti jira. Dhaabbanni kun doozii 20,000 omishuun naannolee shaniif raabsuu himuun, akkamiin gara gabaa gurraachaatti akka ''miliqe'' hin beeku jedhe. ''Nuti raabsitoota keenyatti hin kennine, akka ajajamnetti hospitaalotatti kallattiidhaan kennine,'' pirezidantiin I/A Heetroo Saandiip Shaastirii dubbatu. Fedhii qoricha kanaa guutuuf hojjechaa bakka jiranitti gabaa gurraachaa keessa galuunsaa hamilee kan buusu ta'uu dabaluun dubbatani. ''Miidhama maatiiwwan sanaa ni hubanna. Qorichicha akka adamsaniif itti himamuu hin qabu ture. Omisha qoricha kanaa guyyoota muraasa keessatti guddisnee haalli kun akka fooyya'u ofitti ni amanna. Warri qoricha gurguranis dawaa kana akka of-harkaa hin qabne dubbatu. ''Dubartiin tokko kaleessa galgala Hayidaraabaadirraa natti bilbilte. Abbaan ishee hoospitaala Deelhii tokko keessa jiru. Dawaa kana argachuuf qarshii haga fedhe akka kaffaltu natti himte. Garuu wantin gochuu danda'u tokkollee hin turre,'' jedhe pirezidantiin waldaa ogeessota qorichaa naannoo Delhii jiru Raajiiv Tiyaagii. Raajiiv Siingihaal, barreessaan waliigalaa waldaa ogeessota qorichaa Indiyaa, dukkaanni qorichaa kamiyyuu hin qabu jedhee haala. ''Miseensonni keenya kamiyyuu waan akkasiitti akka hin hirmaanne nan beeka. Kuni balaa nageenya biyyaalessaa irratti danqamedha, kanaafuu namni kamiyyuu hanna qoricha lubbuu hambisu kanaa keessatti argamnaan tarkaanfiin seeraa akka fudhatamu ergaa ifa ta'e dabarsuun fedha,'' Dubbichi garuu remdeziviir irratti kan dhaabbatu hin fakkaatu. Gatiin qoricha lubbuu hambisu biraa tookilizumaab jedhamuus ol ka'aa deeme. Qorichi maqaa Akteemraa jedhamuun gurguramu kun namoota akka malee dhukkubsataniif kennamee jijjiirama akka fidu barameera. Ogeessonni qorannoon dabalataa irratti geggeeffamuu akka qabu amanu, garuu hoospitaalonni hedduun firii gaarii arguu gabaasani.


Fayyaa: Namoota 'qufaa hamaa' qabaniif qoricha abdii kennu

Addunyaa irratti namoota miliyoonaan lakkaa'aman qufaa hamaa yeroo dheeraa namarra turuufi humna nama dhabsiisuun rakkataniif abdiin jira jedhe qorannoon haaraan tokko. Guutuu addunyaatti ga'eessotni dhibbeentaa 10 ta'an qufaa hamaa ta'e ka'umsi isaa hin beekamneen rakkatu. Gariin kan dhibeen kun ganna 10 ol irra turu yoo ta'an amma dura qorichi ykn yaaliin kana fayyisu hin turre. Qorattoonni yuunivarsiitii Maanchiistar yaalii mallattoo dhibee kanaa haalaan hir'isuu danda'e argataniiru. Akka ogeeyyiin kun jedhanitti qorichi haaraa 'Gefapixant (MK-7264)' jedhamu mallattoolee dhukkuba qufaa hamaa haalaan hir'iseera. Namoonni qufaa hamaa qaban garuu dhukkuba kaan irraa bilisa ta'an 253, kan jiddugaleessaan waggoota 14.5 oliif yaalii adda addaan fayyuu hin dandeenye qoricha haaraa kana yaalaniiru. Namoonni kunneen qoricha 'Gefapixant' jedhamu kana guyyaatti yeroo lama guyyoota 84'f fudhataa turan. Osoo qoricha kana fudhachuu hin eegaliin sa'aatii tokko keessatti al 24 hanga 29 qufa'u turan. Torbee 12'f yaalii kana erga fudhataniin booda jiddugaleessan sa'aatiitti al 11 qufa'u. Waggaa waggaan namoota qufaa hamaa qaban akka yaaltu kan dubbattu Dr Gabri'eelaa Maakawulaay, yaaliin haaraa argame kun jireenya namoota dhibee kanaan dararamanii kan jijjiirudha jetti. Haa ata'u malee qorichi kun sirnaan hin fudhatamu yoo ta'e miidhaa qabaachuu akka malu akeekkachiifti. Balaa kan qabaatu qorichi kun namoota qufaan isaanii maloota biraan yaalamuu danda'uuf yoo kenname humnaa ol ta'uu danda'a jetti. Haala qorannoon kun itti qoratamerraas shakkii qabaachuu dubbatti. Akka ogeeyyiin fayyaa jedhanitti namni kamuu yoo qufaan torbee sadii ol irra ture hakiima bira dhaquu qaba. Qufaan yeroo dheeraa namarra turu mallattoo dhukkubawwan biroo ta'uu danda'a.


Waliigaltee nagaa ji’a tokko guute keessatti maaltu jedhame, maaltu ammoo raawwatame?

Pirezidantiin duraanii Naayijeeriyaa Oluseeguun Obasaanjoo waliigaltee nagaa erga ifa taasisanii Mudde 02, 2022 ji’a tokko guute. Waliigalteen nagaa kun waraana Kaaba Itoophiyaatti waggoota lamaaf mootummaa Federaalaafi Adda Bilisa Baasaa Uummata Tigraay (TPLF) gidduutti kan taasifamaa tureef xumura gochuuf mallattaa'e. Marii nagaa Afrikaa Kibbaa, magaalaa Piritooriyaatti gaggeeffame kana adda-durummaan Gamtaan Afrikaa gaggeesseera. Waliigalticharratti mootummaa Itoophiyaa bakka bu’uudhaan gorsaa nageenya biyyaalessaa ministira muummee Ambaasaaddar Redwaan Huseen, gama TPLFn ammoo Obbo Getaachoo Raddaa mallatteessaniiru. Marii guyyoota kudhaniif gaggeeffamaa tureen qabxiiwwan 12 irratti waliigalteerra gahaniiru. Kibxata Onkoloolessa 25, 2022 irraa kaasee mariin nagaa gaggeeffamaa ture gaaddisa Gamtaa Afrikaa jalatti pirezidantii duraanii Naayijeeriyaa Oluseeguun Obasaanjoo, pirezidantii duraanii Uhuruu Keeniyaataa, akkasumas pirezidantii itti-aantuu duraanii Afrikaa Kibbaa Phumzile Mlambo-Ngcuka qindeessaa turan. Ameerikaa, Mootummoonni Gamtoomaniifi IGAD ammoo maricharratti taajjabdummaatiin hirmaataniiru. Waliigaltee sana booda maaltu jedhame, maaltu ammoo uumame? Sadaasa 04, 2022 Ministirri Muummee Abiy Ahimad marii nagaa mootummaan isaanii TPLF waliin taasisaa ture “yaada Itoophiyaan dhiyeessite dhibbaa dhibbatti fudhatama argateera,” jechuun dubbatan “Gootummaa jechuun mo’achuu qofa miti. Gootummaa jechuun injifannootiin booda dhiifama jechuudha. Gootummaan keenya kan mirkanaa’u kan qabnurraa qoodnee lammileen keenya Tigraay miidhaman afaan kaa’uu yoo dandeenyedha,” jedhan. “Guutummaa uummata Tigraayiif ergaan dabarsuu barbaadu waraanni hin barbaachifne, miidhaan hin barbaachifne, akkaataa hin barbaachifneen Itoophiyaa dabarsanii kennuun ni gaha,” jechuun waamicha dhiyeessan. Sadaasa 08, 2022 Qondaalonni waraanaa olaanoo mootummaa Itoophiyaafi TPLF magaalaa guddoo Keeniyaa Naayiroobiitti wal argan. Hoggantoonni waraanaa qaamolee lamaanii kan walga’aniif waliigaltee nagaa Piritooriyaatti irra gahame qaama hojiirra oolchuu keessaa tokko kan ta’e adeemsa hidhannoo hiikkachiisuurratti waliin dubbachuuf ture. Itaamaajor Shuumiin Humna Raayyaa Ittisaa Federaalaa Fiild Maarshaal Biraanuu Juulaa fi Ajajaa Olaanaa Humnoota Tigraay Leetenaan Janaraal Taaddasaa Warradaa Sadaasa 07, 2022 ganama waaree dura Naayiroobiitti waliin dubbachuu jalqaban. Sadaasa 08, 2022 Ajandaa marii Naayiroobii keessaa tokko kan ta’e Tigraay keessatti kan addaan cite ture tajaajilawwan bu’uuraa deebisuu akka ta’e Ameerikaan beeksifteetti. Dubbi-himaan ministeera dhimma alaa Ameerikaa Need Piraayis, akkaataa waliigaltichaatiin dhiyeessii gargaarsa namoomaa saffisiisuu, akkasumas Tigraay fi naannolee ollaa akka Affaariifi Amaaraa keessatti addaan cite kan ture tajaajila bu’uuraa deebisuun ajandaa tokkoffaa akka ture hubanneerra jedhan. Hoggantoonni qaamolee lamaanii karaa bilbilaa waliin haasa’uu isaanii kan beeksisan Need Piraayis, “tarkaanfiiwwan qabatamoo kunneen qaamoleen lamaan sagalee qawwee akka hin dhaga’amne gochuudhaaf kutannoo akka qaban agarsiisa,” jechuun ibsaniiru. Sadaasa 10, 2022 Mootummaa Federaalaafi TPLF gidduutti waraana guutummaatti dhaabuudhaaf waliigalteerra gahamus gara naannoo Tigraay nyaatas ta’e qorichi galaa akka hin jirre Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO) ibse. “Waliigaltee waraana dhaabuu hordofee battalumatti nyaanniifi qorichi gara naannichaa ni seena jedheen eegaa ture. Haalli kun garuu mul’ataa hin jiru,” jechuun daarektarri olaanaa WHO Doktor Tediros Adihaanom dubbatan. Dr Tediroos naannicha keessatti addaan cite kan ture telekoom, baankiifi tajaajilawwan bu’uuraa biroo akka deebiyanii hojii jalqabaniif gaafataniiru. Aanga’aan Itoophiyaa tokko garuu Dr Tediroos waliigaltee nageenyaa diiguudhaaf yaalu jechuun komatee, nyaataafi qorichi naannoo Tigraay galaa jira jedhan. Sadaasa 11, 2022 Naannoon Tigraay harki torbaatamni to’annoo Raayyaa Ittisa Itoophiyaa jala ta’ee gargaarsi dhiyaachaa jiraachuu gorsaan nageenyaa biyyaalessaa ministira muummeefi dursaan garee marii Ambaasaaddar Rediwaan Huseen fuula tiwiitara isaaniirratti barreessan. Dubbi-himaan TPLF Obbo Getaachoo Raddaa AFPtti akka himanitti, wanti Ambaasaaddar Rediwaan dubbatan “odeeffannoo qabatamaa bu’uura kan godhate miti,” jechuu isaanii gabaaseera. Sadaasa 12, 2022 Walii galtee waraana dhaabuu Afrikaa Kibbaatti irratti walii galan hojiirra oolmaa isaarratti hoggantoonni waraanaa kan mootummaa fi humnoota Tigraay Naayiroobitti wal arganii mariyatan. Fiild Maarshal Birhaanuu Juulaa fi Jeneraal Taaddasaa Warradaa mariisistoonni Gamtaa Afrikaa bakka jiranitti walii mallatteessun waliigalteen Afrikaa Kibbaa guutummaatti hojiirra akka ooluf qophii ta’uu isaanii agarsiisan. Sadaasa 11, 2022 Tajaajilli Kominikeeshinii Mootummaa ibsa baaseen, walii galteen nagaa bifa yaadameen hojiirra akka ooluuf mootummaan qophii ta’uu isaa ibsuun, lafa waraanni mootummaa to’ate hedduutti deeggarsi namoomaa akka qaqqabu gochuuf akka hojjatu beeksise. Bu’uraaleen tajaajilaas suuta akka eegalan ibse. Dhaabbileen gargaarsaa ammoo deeggarsa fe’ani hayyama mootummaa irraa eegaa akka jiran ibsanii turan. Sadaasa 13, 2022 Mootummaan Itoophiyaa humnoota hidhannoo hiikkatan gara hawaasatti makuuf, Komishinii Haaromsa Biyyoolessaa hundeessuu beeksise. Wixineen dambii hundeeffama komishinichaas mana maree bakka bu’ootaaf dhiyaatee ragga’e. Waraana biyyattii keessa jiru hundumaa karaa nagaan furuu fi furmaata xumuraas itti gochuun barbaachisaa akka ta’e ibsa kana keessatti eerame. Sadaasa 15, 2022 Konkolaattoonni deeggarsa fe’an kan Fannoo Diimaa Addunyaa Maqalee galuu dhaabbatichi beeksise. Mootummaan federaalaa fi TPLF walii galtee erga walii mallatteessanii kan jalqabaa ture. Sadaasa 16, 2022 Ertiraan waraana ishee Tigraay keessaa hin baastu taanaan Ameerikaan qoqqobbii akka irra keessu, walii galteen nagaa buusuu haa kabajamu, kanneen sarbama mirgoota namaa irratti hirmaatan ammoo akka itti gaafatamaniif qoqqobbiin irra kaa’a jette. Sadaasa 20, 2022 Waraanni Ertiraa gidiraa uummata Tigraay irratti raawwatu akka dhaabu, naannoo keessaa guutummaan akka bahuu hawaasni idil-addunyaa tarkaanfii cimaa akka irratti fudhatu TPLF ibsa baase. Sadaasa 21, 2022 Walii galteen nagaa erga mallattaa’ee booda yeroo jalqabaatif Jeneraal Tsaadiqaan Gabra Tinsaa'ee fi Obbo Getaachoo Raddaa dhimma marii nagaa irratti miidiyaalee naannichaaf ibsa laatan. Marichi adeemsa walii galtee baramaa kan idil-addunyaa irraa kana kaate fi mootummaan Itoophiyaa Maqalee galee to’achuun bu’aa marii jijjiiruf yaalii hin milkoofne gochaa akka ture dubbatan Jeneraal Tsaadiqaan. Qaamoleen waliin mariyatan walii galteerra gahuu kan danda’an cimina humnoota Tigraayi fi dhiibbaa hawaasa idil-addunyaatin akka ta’e himan. Sadaasa 23, 2022 Ministeera dhimma alaa US kan ta’an Antoonii Bilinkan, MM Abiy waliin dhimma walii galtee marii nagaa irratti mariyachuu ibsan. Mootummaan Itoophiyaa deeggarsi namoomaa naannolee Tigraay, Affaar fi Amaaraa dhorkaa malee akka qaqqabu gochuu akka qabdu ibsuun, yaalii mootummaan Itoophiyaa tajaajilawwan bu’uuraa deebisuuf taasisu US jajje. Dabalataanis raayyaa ittisa biyyaa kan hin taane naannoo Tigraay keessaas bahuu akka qaban ibsanii turan Bilinkan. Gama biraan ammoo akkaataa walii galtichaatti, bakkeewwan humnoonni Tigraay qabatanii turanii baasuf adeemsi jalqabamuu ajajaan humnoota Tigraay Jeneraal Taaddasaa Warradaa beeksisanii turan. Sadaasa 24, 2022 Sababa waraanaatiin addaan cite kan ture balalii gara Tigraayitti taasisu deebisee jalqabsiisuudhaaf qophii xumuruu isaa Daandiin Qilleensaa Itoophiyaa BBCf ibse. Erga waliigalteen nagaa taasifameen booda Daandiin Qilleensichaa balaliiwwan daldalaa deebisee jalqabuudhaaf qophii barbaachisu akka xumureeru Oppireetarri Olaanaa Daandii Qilleensa Itoophiyaa Obbo Lammaa Yaaddechaa ibsaniiru. Daandiin Qilleensa Itoophiyaa haala ittiin hojii isaa itti fufuudhaaf, “haalli jiru mijataa dhufuu isaa” eeruun, balaliiwwan jalqabuudhaaf qaamoleen nageenyaafi Sivil Aveeshinii hayyama isa dhumaa eeggachaa jiru jedhan. Sadaasa 24, 2022 Gaanfa Afrikaatti ergamaa addaa Oluseeguun Obasaanjootiin kan durfame jilli Gamtaa Afrikaa Kamisa Sadaasa 24, 2022 daawwannaa Maqaleetti taasisaniin aanga’oota TPLF waliin dubbataniiru. Waliigalteen nagaa taasifame guddaafi walxaxaa waan ta’eef waaliigaltee hawaasichaas waan barbaaduuf, uummaticha paartileen siyaasaa hoggantoota humna Tigraay waliin marii taasisuu isaanii Ambaasaaddar Wandimmuu Asaamminaw jila kanaaf ibsaniiru. Waliigaltee nagaa kana keessatti danqaan guddaan humnoonni Ertiraa bakka to’atanii jiran keessatti dhalattoota Tigraay irratti sarbama mirgoota namoomaa bal’aa raawwachaa jiran ta’uu isaa jila kanaaf ibsineerras jedhan Ambaasaaddar Wandimmuun. Oluseeguun Obasaanjoon gama isaaniitiin, “biyyi kamiyyu humni alaa kafa isaarra jiraachuu fudhachuu hin qabu,” jedhaniiru. Sadaasa 30, 2022 Naannoo Tigraay keessatti addaan citee kan ture tajaajila telekoomii deebisee jalqabsiisuuf hojiiwwan suphaarra akka jiru Itiyoo-Telekoom BBCtti himeera. Mudde 01, 2022 Tokkoo tokkoo karooraa ittiin humnoonni hidhannoo hiikkatanirratti kan hojjetu koreen ogeessotaa waloo qaamolee lamaanii, Shireetti mariirra akka jiran Tajaajilli Komunikeeshinii Mootummaa ibseera. Akkaataa waliigaltee nagaa Piritooriyaatti marichi Sadaasa 30, 2022 irraa kaasee koreen waloo mootummaa Federaalaafi hidhattoota Tigraay irraa walitti dhufan guyyoota keessatti hojii isaa ni xumura jedhameera. Tokkoon tokkoo karoora koreen waloo kun baasu hidhannoo hiikkachiisuu, hidhattoota gara kaampiitti galchuufi dhimmoota kanaan walqabatan ta’a jedhameera.


Waraana Kaaba Itoophiyaan badiinsa dhaqqabeef eenyutu itti gaafatama? Akkamiin ammoo deebisanii ijaaru?

Waraanni Kaaba Itoophiyaa Sadaasa 2020 Naannoo Tigraayitti jalqabee naannolee ollaatti babal’ate karaa nagaan akka furamu, Afrikaa Kibbaatti waliigalteen nageenyaa erga mallattaa’ee ji’i tokko darbeera. Bakka buutonni mootummaa Itoophiyaa fi TPLF Afrikaa Kibbaa magaalaa Piritooriyaa akkasumas Keeniyaa magaalaa Naayiroobitti walarganii waliigalticha mallatteessuu hordofee waraanni qabbanaa’eera. Qarqaarsi hangi barbaadamu galaa hinjiru jedhamee komiin dhiyaatus, naannichatti qarqaarsi namoomaa galaa jiraachuufi tajaajiloonni bu’uuraas deebi’aa akka jiran gabaafamaa jira. Waraana kanaan rakkooleen namoomaa guddaa fi barbadiinsi bu’uuraalee misoomaa akkaan guddaa tahe akka qaqqabe, gabaasaaleen garagaraa ni mul’isu. Lolli dhiiga hedduu dhangalaase kun karaa nagayaan ni goolabama taanaan, dhimmi ijoo itti aanu naannolee waraana kanaan akkaan miidhaman deebisanii ijaaruu yookaan dhaabuudha. Lola kanaan badiinsi bu’uuraalee misoomaa dhaqqabe hagami? Maallaqaafi yeroo hangamii fudhata? Kan itti gaafatamu hoo eenyu? Waraana waliinii waggoota lama ture kanaan bu’uuraaleen misoomaa hedduu manca’aniiru, hambaaleen duriifi kaanis baduun isaanii yeroo garagaraatti gabaafameera. Jaarmiyaaleen garii guutummaatti ogguu barbadaa’an, kaan ammoo gariin manca’uu ragaan BBCn argate ni mul’isa. Mootummaan Federaalaa Itoophiyaa ALI 2013tti magaalaa Maqalee ennaa to’atetti, gama bulchiinsa yeroo Tigraay hundeessee tureen manca’insa dhaqqabe irratti ragaa walitti qabee ture. Odeeffannoon kun kan walitti qabame magaalaa Maqalee fi naannoosheetti tahus, badiinsaafi saamichi dhaqqabe akkaan guddaa tahuu ibsa. Naannichatti jaarmiyaalee manca’an keessaa dhaabbilee barnootaafi warshaaleen keessatti argamu. Yunivarsiitiiwwan Addigraat fi Aksum, warshaan huccuu Almadaa akkasumas warshaan qorsaa Addigraat kanneen manca’an keessaati. Waraanichi wayita naannolee ollaa Amaaraafi Affaaritti cehu manneen barnootaa, dhaabbileen fayyaa, warshaalee fi bu’uuraaleen misoomaa biroo manca’insi irra gaheera. Naannoon Amaaraa qo’annoo gaggeesseen; waraanichi gara naannichaa cehee wayita ture ALI Waxabajjii 2013 hanga Mudde 2014 gidduutti, qabeenyi Birrii biiliyoona 292’tti tilmaamamu barbadaa’uu bira gaheera jedhe. Biiroon Geejibaa Tigraay qorannoon gaggeesse ammoo; konkolaattonni hedduun saamamuu, boodarra garuu raayyaa ittisaa wajjin waltahuun muraasni deebiyuu isaanii agarsiisa. Dhaabni fandii Tigraay ‘Effort’ jedhamu, hojjettoota 50,000 tahan qacaree hojjechisaa akka ture himama. Miseensa boordii dhaabichaa kan turan Muluu Alam, badiin dhaqqabe Birrii biiliyoona 11 tilmaamama jedhu. Dabaluunis deebisanii dhaabuuf Birrii biiliyoona 60 baasuu hinoolu jedhu. Ministeerri Barnootaa gabaasa baaseen, sababa waraana Kaaba Itoophiyaan maneen barnootaa 7,000 ol tahan guutummaa fi gariin barbadaa’uu ibsee ture. Ministeerichi waraana kanaan naannoo Tigraayitti barattoonni miiliyoona 1.4 fi barsiisonni 48,000 ol tahan barnoota addaan kutuu himeera. Manca’insi gara caalu kan dhaqqabe Naannoo Tigraay keessa tahus, Affaari Amaaraa keessattis maneen barnootaa hedduun manca’uu himameera. Dhaabni mirgoota namoomaaf falmu Human Rights Watch gabaasa baaseen ammoo, maneen barumsaa kaampii waraanaa tahaniiru jechuun qeeqee ture. Dhaabni tola ooltotaa MSF gamasaan gabaasa 2013 ALI baaseen, Tigraayitti wiirtuulee fayyaa harka afur keessaa sadiirra saamichaafi mancaatiin dhaqqabuu himeera. Dabalataan lolli kun hambaalee bara durii fi hawwata turizimiillee hin hambifne. Gadaamonnifi masjiidonni umurii dheeraa qaban miidhaan irra gahuufi saamamuun alatti, hambaaleen manneen amantii keessaa saamaman marsaalee gabaa onlaayinii gubbaa gatii rakasaan gurguramaa turuunillee gabaafameera. Bakka bu’ummaa Gamtaa Afrikaa – AU’n nagaan akka bu’u shoora guddaa kan taphatan keessaa pireezidantiin duraanii Naayijeeriyaa Oluseeguun Obaasaanjoo isaan adda dureedha. Obaasaanjoon dhiyeenya kana barreeffama marsariitii Semaafor dabalatee kaan gubbaatti barreessaniin, Kaaba Itoophiyaatti deebisanii ijaaruuf doolaarri biiliyoona 25 barbaachisa jechuun tilmaama isaanii kaa’aniiru. Kaameruun Hadsan miseensa duraanii tika Ameerikaa CIA fi gorsaa olaanaa Sagantaa CSIS Afrikaati. Lola Kaaba Itoophiyaatti dhalate dhiyeenyaan hordofaa kan turan Hadsan, dhimmi jalqaba raawwatu ‘konfireensii tumsitootaati’ jedhu. Kunis dhaabbileen qarqaarsaa walitti dhufuun, maallaqni hangam tahu nu barbaachisa jechuun kan itti murteessanidha. Badii naannoo Tigraay keessa qaqqabeef adda durummaan kan itti gaafatamu mootummaadha kan jedhan gorsaan kun, itti gaafatamummaa kana mootummaan federaalaa fudhachuu qaba jedhu. Ogeessi seera idiladdunyaa fi gameessi dippiloomaasii Obboo Baay’isaa Waaqwayyaa, Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii - UN keessa itti gaafatamummaa garagaraan ganna 30’f kan hojjetan ennaa tahu, bakka bu’aa dhaabbatichaa Raashiyaa keessaa tahanis tajaajilaniiru. Waraanaan booda deebisanii ijaaruun dura dhimmi ijoo balleessaa sanatti geessu maal kan jedhu waa lamarratti hundaa’a jedhu. Inni jalqabaa lola biyyoota lama gidduutti gaggeeffamudha jechuun: “humni alaa dhufee biyya weeraree, daangaa cabsee yeroo seenudha. Kunimmoo seera idiladdunyaa kan cabsudha,” jedhu ogeessi kun. Yeroo kun tahutti biyyoonni ollaa, akkasumas hawaasni idiladdunyaa taatee kana cimsanii balaaleeffatu jedhu. Lolli kun haala adda addaatiin yoo xumuramus qaamoleen kunniin biyya sanaaf ‘gara laafina’ agarsiisu jedhu Obboo Baay’isaan. “Mana keetti weeraramte, daba hin hojjenne, dhufanii waan si cabsaniif, hundumtuu horii sii buusa. [Hawaasni] idil-addunyaa garaa sii laafa,” jedhu. Haalli lammaffaan ammoo yeroo biyyuma tokko keessa waraansi waliinii raawwatutti dhimma mudatudha. “Lola biyya keessatti tahe yeroo tahu, biyyi lafaa garaa si hin laafu. ‘Mootummaanis, dorgomtonnis taa’anii nagaan haasa’uu qabu…’ jedhu [qaamoleen idil-addunyaa]. Akkan biyya lafaarratti argetti yeroo kun tahu, gara laafinni hinjiru,” jechuun dhimmi Itoophiyaatti tahe haala isa lammeessoodha jedhu. Akka ilaalcha isaaniitti yoo tahe, bu’uuraalee misoomaafi badiinsa mudate kaan deebisanii ijaaruufi dhaabuuf, qarqaarsi qaamolee idil-addunyaa akkaan barbaachisa jechuun, lolichi dhimmuma biyya keessatti mudate waan taheef, qaamolee qarqaarsa taasisanirraa ‘gara laafinna’ argachuun guddoo rakkisa jedhu. Akka Obboo Baay’isaan jedhanitti gama waraanaafi deebisanii ijaaruun walqabatee xiyyeeffannoon addunyaa wayita ammaa waraana Yukureenitti raawwataa jirurratti akka tahes kaasu. “Kan keenya garuu qarqaarsa namoomaa bira dabree waan baay’ee nu qarqaaran natti hin fakkaatu,” jedhu. Obboo Hadsan illee akkasuma dhaabbileen qarqaarsaa deebisanii ijaaruu Tigraay keessatti hirmaachuuf ni tumsu yaada jedhu hin qaban. Baankiin Addunyaa fi Dhaabni Maallaqaa Idil-Addunyaa harka hiixatu yoo tahe malee, tumsa biyyoota biraatti taasifamu akka hin raawwanne kaasu. Sooviyet diigamuu hordofee waraanaafi waldhabdeewwan addunyaarra mudatan keessaa tokko, lola biyyattii Yugozlaaviyaa jedhamtu keessatti adeemeefi biyyattiin diigamuuf sababa tahedha. Kanaanis biyyi duraanii kun biyyoota: Islooveeniyaa, Kiroo’eeshiyaa, Bosniyaa fi Herzegovinaa, Montenegroo, Sarbiyaa fi Masedooniyaa Kaabaa jedhamanitti gargar cite. UN keessa itti gaafatamummaa garagaraan, akkasumas biyyoota garagaraatti ganna 30’f kan hojjeta Obbo Baay’isaan, waa’ee waldhabdee kanaa dhiyeenyaan beeku – yaalii fi adeemsa biyyoota kana deebisanii ijaaruuf godhames akkaan himu. Sarbiyaa fi Kiroo’eshiyaa akka fakkeenyaatti kan kaasan ogeessi kun, biyyoonni lamaan kunniinis qaamota alaarraa deeggarsa guddaa jedhamu hin arganne jedhu. “Waraanni sun erga dhaabbatee waggaa 27 guuteera, garuu wanta bade guutummaatti deebisanii ijaaruudhaaf hanga har’aattiyyuu hin dandeenye.” Haatahu malee biyyoonni kun lammiilee diyaaspooraa sooreessa tahan hedduu akka qaban kaasu. Lammiileen biyyoota kanaa wayita Waraana Addunyaa 2ffaatti biyyaa hari’amanii bahuun biyyoota adda addaatti facahan. Lammiileen biyyoota alaa jiran kunniin hedduu biyyasaanii waraanaan miidhame akka gargaaran himuun, durumayyuu bu’uuraaleen misoomaa turan sadarkaa gaariirra turan jedhu. Obboo Baay’isaan akka jedhanitti diinagdee fi bu’uuraalee misoomaa maloota adda addaan hanga tokkos tahu deebisuun danda’ameera jedhu. Haatahu malee “madaa nama gidduutti uumame sana deebisanii ijaaruu hin dandeenye,” jechuun cimsanii dubbatu. “Saba Yugoozlaaviyaa gidduu jaalalaafi hariiroon hawaasaa ture, akkuma cicciteetti hafe – kana cimsee kaasuun barbaada,” jedhu. Kaaba Itoophiyaa keessaafuu naannoo Tigraay keessa mancaatii waraanni dhale bakkatti deebisuuf maallaqni eessaa argama kan jedhu gaaffii isa ijoodha. Lola kana hordofee dhibbaan diinagdee biyyattiirra gahe, mootummaa jiddugaleessa bajata deebisanii ijaaruuf oolu hinqabu yaadni jedhu jira. Akkuma Obboo Hadsanitti, ogeessi seera idiladdunyaa Obboo Baay’isaanis, gahee hawaasni idiladdunyaa deebisanii ijaaruu keessa qaburratti gaaffii kaasu. Balleessuun salphaadha, waa tokko bakkatti deebisuun garuu eessumattillee cimaadha kan jedhan gameessi kun, “akka kootti yeroo gabaabaa keessatti bakkatti waan deebi’u natti hin fakkaatu,” jedhu. Ogeessi kun yaada furmaata taha jedhanis ni kaasu. “Namni keenya of amansiisee, kan bade badeera, inni darbes darbeera… [garuu amma] mudhii keenya hidhannee, zeroorraa jalqabnee olguddanna jedhee hojjechuu qaba.”


Raayyaan Ittisaa Maqalee seenuu dura haala ture jiraattoonni akkamiin yaadatu?

Barruu Dabretsiyoon ofirraa qabu fi alaabaa Tigiraay gubne.’’ ‘’Diroonniwwaan konkolaattoota adamsanii haleelu waan jedhameef konkolaatoota dhuunfaa bifa adii qaban dhoqqee, biyyoo itti dibuun dhoksuuf yaallee turre,’’ jedhu jiraattoonni  magaalaa Maqalee haala yeroo sana ture yeroo ibsan. Jiraattonni kan dubbatan kun waggaa lama dura otoo raayyaan ittisaa magaalaa Maqalee hin to’atiin dura. A.L.I Sadaasa 19, bara 2013 raayyaan ittisaa magaalaa Maqalee to’ate. Kan har'a waggaa lamaffaa isaati. Ministirri Muummee Abiyi Ahimad magaalichi to’annoo raayyaa ittisa biyyaa jala seenuu dubbatan. Kaan gammadan, kaan gadda ibsatan. Waggaa lama booda haalonni geddaramaniiru. Waraana lubbuu namoota kuma dhibbaan lakkaa’amanii galaafate goolabuuf mootummaan federaalaa fi TPLF waliigalaniiru. Raayyaan ittisaa dhaabbilee mootuummaa federaalaa akka to’atu waliigalamee jira. Waggaa lama dura yeroo kanatti jiraattoonni magaalaa Maqaleerra gara magaalota naannichatti argamaniitti yeroo itti baqatan ture. Qondaalli waraana biyyattii tokko Maqalee taankiidhaan marsuun xumura irra gaheera jedhanii turan. Ministirri Muummee Abiyi Ahmed, qondaaltoonni Tigiraay sa’aatii 72 keessatti harka akka kennatan ajajan. Waraanni waggaa lama dura eegale kun iddoo odeeffannoo  argachuun rakkisaa ta’etti gaggeeffamaa waan tureef haala yeroo sana ture jiraattota iyyaafanne. Jiraattuun magaalaa Maqalee Tsadaay Abrihaa naasuu fi sodaatu nu weerare,’’ jette. Tsadaay nageenyaa isheef jecha maqaan ishee kan geeddaramedha. Yeroo sanatti waantota TPLF waliin hidhata qaban qofa miti, waanta Tigiraay addatti ittin beekamtullee balleessuuf yaalame ture jette. Alaabaa fi seenaa Tigiraay balleessuuf yaalan jette. Haatii Tsedaay sodaarra kan ka’e waraqaa miseensummaa Waldaa Misooma Tigiraay ta'uu mul'isu gubanii turan. Tsadaay loltoonni Ertiraa Shiree fi naaannoo magaalichaatti mana manatti deemanii sakkataa’a akka turan, akkasumas ajjeechaafi  gudeeddii raawwachuu himte. Namoonni kaan maxxansa miidiyaalee hawaasarratti maxxansaanii turan haqan ture. Tsadaay akka himtutti, yeroo sanatti TPLF waraanicha akka injifataa jiru ibsaa wayita turetti Shireen to’atamte, magaalaan Maqalee ni qabamti jedhamee hin yaadamne jette. Galgala otoo hiriyoota ishee waliin biiraa dhuganii waraanni magaalichatti jalqabuu dhageesse. Guyyaa itti aanu tajaajilli bu’uura akka ibsaa, baankiifi bilbilaa waan addaan citeef addunyaa waliin gargar citne jette. Dhimma adda waraanaa ilaallaturratti qindeessaa miidiyaa kan turan Koloneel Darajjee Tsagahee magaalaa Maqalee taankiin marsuun fi lolli sadarkaa xumuraarra qaqqabuu eeran. Waraanni yeroo eegalurraa kaase odeeffannoo galmeessaaa kan ture Andoom Gabreyesuus, Ministirri Muummee Abiy daangaan yeroo itti socho'uun danda'amuu kaa'amuu  erga labsanii booda magaalaa Maqaleetti waan danuun ta’eera jedha. Sa’aatii 24 kan hojjataa ture Televizhiniin Dimtsawayyaane adda cite. Waraanni erga egalee booda gurgurtaan gaazii boba’aa daangeffamee ture ni kaafame. Kan biraa naannoo Waajiraati jedhamutti humnoonni TPLF helikooptara dhahanii kuffisuu himan. Hambaa heelikoptara kuffisne jedhaniis konkolaataa Ayisuuzuun fe’anii magaalaa Maqalee marsan. Namoonni hedduun guddaa  gammadanii shubbisan. Itti aansuun haleellaa diroonii sodaachuun konkolaattoonni dhoqqee dibaman. Sana booda callisini magaalichatti jabaate. Andoom akka himutti, magaalichatti haleellaan xiyyaaraa fi madfiin raawwatamaa turan. Namoonni hedduun gamoo gara jalasaa dhokataa turan. Namoonni gamoowwan ijaarsa isaa hin xumuramne jalasaa afurtama, shantama ta’anii seenuu eegalan. Haadholiin ijoolleesaanii iddoo dhoksan dhaban,’’ jette Tsadaay. Ogeessi fayyaa yeroo sanatti magaalicha ture Habtom Hayilaay, haleellaan madfii itti fufaa ture jedhan. Hakimni kun Hospitaala Haayidaritti  namoota du’an heddu simataa turre jedha. Daa’imman, dubartoonni ulfiifi jiraattoonni kaan gara Tambeen, Garahaltaafi Gijatti baqataa turan. Andoom haleellaa xiyyaaraa magaalaa Maqaleetti hammaatee ture jedhu horodofee ijoolleen isaa sodaatanii boo’aa akka turan hima. Raayyaan ittisaa magaalicha erga to’atee booda daangaa yeroo labsame-Nama sa’aatii 12 booda deemurratti tarkaanfiitu fudhatama jedhame. Raayyaan ittisaa magaalaa Maqaleee to’atee  A.L.I hanga Waxabajjii 21,  2013tti sarbamiinsa mirgaa, ajjeechaa, gudeeddi fi saamichi biiroo mootummaafi hospitaalota keessatti raawwatamuu gabaasni Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii kan agarsiisa.


TPLF: 'Waraanni Ertiraa Tigraayii akka bahuuf hawaasni addunyaa tarkaanfii cimaa haa fudhatu'

Dararaa waraanni Ertiraa ummata Tigraay irraan gahaa jiru akka dhaabuufi naannicha keessaa atattamaan akka bahuuf hawaasni addunyaa tarkaanfii cimaa akka fudhatuuf TPLF gaafate. TPLF waamicha kan dhiyeessee Sadaasa 19, 2022 ibsa baaseen yoo ta’u, waraanni Ertiraa ‘‘dararaa lakkaa’amee hin dhumne ummata Tigraay irratti raawwataa jira’’ jedheera. Ibsa kanaanis hawaasani addunyaa keessattuu Gamtaan Afriikaa, Dhaabbanni Mootummoota Gamtomanii, Ameerikaafi Gamtaan Awurooppaa bulchiinsa Ertiraa irratti tarkaanfii cimaa akka fudhatuuf waamicha taasiseera. Hawaasa addunyaatiin alattis mootummaan Itoophiyaa waraanni Ertiraa dararaa ummata Tirgaay irraan gahaa jiru atattamaan akka dhaabsiisu gaafateera. Akkasumas looltoonni Ertiraa lafa Tigraay keessaa akka bahaniifi yakka raawwataa jiraniif akka itti gaafatamaniif mootummaan Itoophiyaafi hawaasni addunyaa yaalii hunda hammataa taasisuu qabu jedheera ibsi TPLF baase kun. Waliigaltee walitti buu’iinsa dhaabuu mootummaa Itoophiyaa fi TPLF jidduutti raawwatame hordofe waraanni Ertiraa naannicha keessaa bahurra siriiyyuu loltoota dabalataa gara Tigraayiitti galchaa jiru jedheera. Waraanni Ertiraa ‘‘qabeenyaa ummataa fi mootummaa Tigraay fi kaan konkolaataatti fe’achuun saamaa, kan fudhachu hin dandeenyee ammoo barbadeessaa fi gubaa, hambaalee Tigraay bal’inaan barbadeessaafi saamaa’’ jira jechuun, haleellaa kallattii hamaa ummata Tigraay irraatti raawwataa ture erga waliigaltee Afriikaa Kibbaatiin booda cimsuun itti fufeera jechuun himate. Waliigaltee Sadaasa 2, 2022 Pirtoriyaatti mootummaa Itoophiyaafi TPLF jidduutti taasifame hordofuunis haala tartiiba raawwiii waliigaltee Naayiroobiitti, humnootiin Tigraay hidhannoo akka hikkattaniifi humnootiin raayyaa ittisa biyyaa Itoophiyaatiin ala ta’an ammoo Tigraay keessaa akka bahaniif waliigalte irra gahamunsaa ni yaadatama. Waraana waggaa lama lakkoofsisee kana keessatti humnootiin Ertiraa raayyaa ittisa biyyaa waliin hiriiruun, sarbamoota mirga namoomaa raawwachusaanii gabaasaalee dhaabbilee mirgoota namoomaa idl-addunyaa ibsaa turan. Waraanni Kaaba Itoophiyaa kunis erga wallakkeessa Hagayya keessa deebii’ee ka’een as waraanni Ertiraa keessatti hirmaataa jiraachusaanii irra dedeebiin himamaa kan ture ta’ulleen, waliigalteewwan Afriikaa Kibbaattis ta’e kan Naayiroobii irratti ifatti hin ibsamne. Mootummaa Ertiraas ta’e mootummaan itoophiyaa dhimma waraanaa Ertiraa ilaalchisee hanga yoonaatti ifatti deebiin kennan hin jiru. Humnootiin Ertiraa namoota nagaa ajjeessaa fi qabeenyaa saamaa akka jiran Dubbii Himaan TPLF Obbo Geetaachaw Raddaa tibba darbe BBCtti himanii ture. Ibsi TPLF baasee kun agaruu waliigalteen Afriikaa Kibaatti taasifame walitti bu’insii akka dhaabbatuufi heerri mootummaa akka kabajamu, akkasumas waraanni Ertiraa lafa Tigraay keessa jiru akka bahuuf waliigalameera jedha. Haala hidhannoo hikkachuu humnoota Tigraayiin walqabatees, sanadi hojiirra oolmaa waliigaltee Naayirobii, humnootiin alaa akka bahan jechuun kaa’eera. Haaluma kanaanis humnootiin Tigraay meeshaalee waraanaa gurguddaa kan hikkatan yoo humnootii raayyaa ittisaan alaatii jedhaman naannichaa keessaa bahaniidha jedheera. Haata’u malee humnootiin raayyaa ittisa biyyaa hin taanee jedhamanis eenyuu akka ta’an maqaadhaan hin dhahame. Biyyi ollaa Ertiraa kan mootummaa Itoophiyaa waliin hiriiruun waraanicha keessatti hirmaachaa turte waliigaltee keessatti hin hammatamne. Waliigaltee Afrikaa Kibbaatti taasifameen Ertiraan kallattiin kan maqaan hin dhahamne yoo ta’u, biyyoonni liixaa fi dhaabbileen irra dedeebiin Ertiraan waraana ishee akka baaftuuf yoo gaafatan dhagahamu. Tibbana ammoo qondaalli olaanaan Waajjirri Dhimma Alaa Ameerikaa Ertiraan waraana ishee kan hin baafne yoo tahe qoqqoophaa kaa’u akka dandeessu dubbatanii ture. Qondaaltichi ammaan tanas waraana Ertiraatiin alatti, humnootiin Addaa Amaaraa fi milishoonni Affaar Tigraay keessatti argamu jechuun, waliigalteen mootummaan Itoophiyaa fi TPLF taasisan humnootiin kunneen akka bahaniif kan gaafatuudha jechuun kaaseera. Buulchiinsi Ameerikaa Tarsiimoon biyyattii biyyoota Afrikaa Saaraan gadiitti argamanitti wayiita gamagameetti, walitti qabaan mana marichaa Ertiraan deeggarsa namoommaa danquun, gudeedduu, daa’imman ajjeessuu dabalatee sarbamoota hedduu raawwataa jiraachu ibsuun Ertiraan waraanashee baasuu qabdi jedhameera. ‘‘Waraanni Ertiraa kutaa Itoophiyaa kamiittu bobba’uuf sababii seeraa kamuu hin qabu’’ jedhanii ture miseensi mana maree Ameerikaa Biraad Sharmaan. ‘‘Ertiraan waraana ishee yoo hin baafne ta’e, qoqqophaaawwan dabalataa kaa’amu qabaata. ''Pirezidanti Isaayaasi irratti qoqqophaa kaa’u dabalate, manni maree nageenyaa UN murteewwan Ertiraa balaaleeffatan dabarsu, taaksii diyaasapooraan Ertiraa Ameerikaa keessatti walitti qaban qarachuu fi barbaachisaa yoo ta’e, meeshaalee bashannanaa kan ta’an (imala doonii) irra dhorkaa kaa’u barbaachisa’’ jedhan Sharmaan.


UN guyyoota ittaananiitti deeggarsa dabalataaf gara Tigraayitti akka balalii'uu beeksiise

Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii (UN) guyyoota ittaanan keessatti balaliinsawwan deeggarsa namoomaa fa’en hedduu namoota Tigray keessatti waraanaan miidhamiin gahuuf akka jiru beeksiise. Dubbi Himaan dhaabbatichaa Faarihaan Haaqi Sadaasa 16, 2022 akka jedhaniitti, naannicha deeggarsa atattamaatiin qaqqabsiisuu fi hojjattoota deeggarsa kana namootaan gahuuf barbaachisan bobbaasuuf balaaliiwwan ni taasifamu. Guyyaa kaleessaattis balaliinsi deeggarsa namoomaa yaalii jalqabaa Dhaabbata Mootummaa Gamtoomaatiin gara magala Shireetti taasisuu ibsuun isaa ni yaadatama. Balaliinsi Koreen Fannoo Diimaa Idil-addunyaa Shireetti taasisee kunis erga waraanni naannoo Tigraay waggoota lamaan dura eegalee as, kan yeroo jalqabaa saa ta’u waajjiira isaa Itoophiyaa beeksiiseera. Balaliinsiiwwan gara naannoo Tigraayiitti irra deedeebiin taasifaman kunneenis deeggarsa namoomaa atattamaan gara naannichaa qaqabsiisuufi rakkina namoota kumaatamaan lakkaa’aman kanneen deeggarsi ariifachiisaan barbaachisu qaqqabsiisuuf gargaara jedhameera. ‘‘Hawaasni deeggarsa namoomaa hundi barbaachisuummaa daandiiwwan kanneenii fi balaliinsawwan fe’umsaa kanneen saffiisa danda’ameen gara Maqaleefi Shireetti taasisuu eegalu isaa hubachu qabu’’ jedhe ergaa Sagantaan Nyaata Addunyaa dabarseen. Balaliinsawwan kanneen hojjattoonni deeggarsaa gara naannichaa akka galaniifi akka bahaniif mijeessuu, akkasumas deeggarsa qoricha lubbuu baraaruu oolanii fi dhiyeessitii nyaataa akka qaqabsiisaniif ni dandeessisa jechuun dubbatan Faarhaan Sagantaa Nyaata Addunyaa irraa. kana malees, konkolaataawwan Fannoo Diimaa Addunyaa deeggarsa qorichaa fe’an Sadaasa 15, 2022 Maqalee qaqabuu beeksiiseera. Deeggarsiwwan qorichaa Maqalee qaqabees atattamaan namoota deeggarsi wallaansa fayyaa isaan barbaachisuu yaaluuf kan oolu ta’u waldichi dabaluun ibseera. Haata’u malee qorichoonni lubbuu baraaruuf naannichatti atattamaan barbaachisan kan akka insuluunii fi dayaaliisisi akka hin hammatamne Daarektarri meedikaala Hospitaala Hayidar, Dr Kibroom Gabrasillaasee turtii BBC Focus on Africa waliin Sadaasa 16, 2022 taasisanii himaniiru. Oggeessi fayyaa kun sababii hir’in insuliniitiin Tigraayiitti torbaniin namoonni dhukkuba sukkaaraa dhukkubsatan du’aa akka jiran BBC'tti himunsaanii ni yaadatama. Qorichoota akka insuliiniifi dayaalisiin alattis wayita ammaa kanatti Hospitaalli Ayidar qoricha wallaansa baqaqsanii yaaluutiif barbaachis kan ittiin dhukkubsataa adoochan, antibaayotiksii fi qorichoonni bu’uuraa gara biraas kan Fannoo Diimaa gara naannichaatti geeffaman keessa hin jiran jedhe. Kana ilaalchisuunis Fannoo Diimaa Finfinneetti argamu gaafachusaanii kan himan oggeessi kun, qorichoota jedhaman kanneen erguudhaaf mootummaa Itoophiyaa irraa hayyama eeggachaa akka jiran natti himaniiru jechuun BBC Focus on Africa’tti kan himan. ‘‘Haalli jiru kan baayyee nama gaddisiisuufi cimaadhas’’ jedhan.


Oromiyaatti mootummaan maaliif nageenya namoota nagaa eeguu hanqate?

Godina Horroo Guduruu Wallaggaa irraa buqqa’ee yeroo ammaa Finfinneetti kan argamu namni umuriin isaa wagga 37, haala nageenyaa naannicha keessa jiru ibsuudhaaf rakkisaadha jedha. Namni nageenya isaatiif jecha maqaan isaa akka eeramu hin barbaadne kun, haleellaa dhiyeenya kana bakka sanatti raawwatameen bakka tokkotti miseensota maatii isaa saddeet akka dhabe BBCtti hima. “Maatiikoo keessaa gariin isaanii lubbuu dhabaniiru, warri lubbuun hafan ammoo faca’anii eessa akka jiraniyyuu kan hin beekamne jiru.” Naannoo Oromiyaa, keessumaa gama lixaatiin humnoonni hidhatan haleellaa isaan namoota nagaa irratti raawwatan yeroodhaa gara yerootti hammaachaa dhufeera. Jiraattonni BBCn yeroo gara garaatti dubbise haleellaa raawwatamu kanaaf humna ‘Fannoo’ jedhan, akkasumas kan mootummaan ‘Shanee’ jedhu akka ta’e dubbatu. Qaamoleen kunneen haleellaa raawwatamuuf itti gaafatamummaa fudhachuu baatanis, mootummaan Federaalaafi dhaabbileen mirgoota namoomaaf falman garuu hidhattootatti quba qabu. Aanga’oonni mootummaa Oromiyaa ‘ABO-Shane’, akkasumas ‘humnoonni finxaaleyyii Amaaraa kaayyoo siyaasa isaaniitiif jecha namoota nagaa irratti haleellaa geessisaa jiru jechuun komatu. Sababa walitti bu’insa mootummaafi Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) gidduutti gaggeeffamaa tureef namoonni nagaa hedduun lubbuufi qabeenya isaanii dhabaniiru; qe’ee isaaniis gadhiisanii baqataniiru. Rakkoon nageenyaafi lola naannoo Oromiyaa keessa jiru ija sabaa-himaalee jalaa kan dhokate fakkaata; hawaasa idil-addunyaa irraas xiyyeeffannaa hin arganne. Maaliif kana ta’e laata? Mootummaan ammoo naannicha keessatti nageenya uummata nagaa eeguu maaliif dadhabee? Gidiraan uummataa Naannoo Oromiyaa, keessumaa gama Lixaa fi Kaabaan jiru waggoota afran darbaniif fala tokko osoo hin argatiin itti fufeera. Ministirri Muummee Abiy Ahmed gara aangootti dhufanii yeroo muraasaan booda dirreen siyaasaa akka bal’atuuf jecha humnoonni siyaasaa biyya alaa jiraniifi hidhannoon socho’an akka gara biyyaa galan hayyaman. Paartiilee yeroo kanatti gara dirree siyaasaatti deebiyan keessaa qabsoo hidhannoo waggoota dheeraaf gaggeessaa kan ture Addi Bilisummaa Oromoo (ABO) isa tokkodha. Murtee kana ilaalchisuun ammoo ABOn lamatti qoodame. Gareen tokko qabsoo hidhannoo dhaabee garaa nagaatiiinan qabsaa’a kan jedhu yoo ta’u, gareen biraa ammoo hidhannootiin kaayyoo isaa mirlkeessuuf kan qabsaa’udha. Dhimmmoonni kunneen sabaa-himaalee idil-addunyaatiin xiyyeeffannoo malu hin arganne jedhu hudeessituun Addis Standard Tsadaalee Lammaa. Sabaa-himaalee gara garaarratti dhiyaachuun haala Itoophiyaa keessa jirurratti xiinxala kennuun kan beekaman Tsadaaleen, dhimmi Oromiyaa sababoota mata-duree oduu gararaatiin awwaalamee tureera jedhu. Sababoota kanneen keessaa tokko ammoo waraana Tigiraayidha. Humnoonni Tigraay Iizii Kaabaa irratti haleellaa raawwachuu hordofee Tigiraay keessatti waraanni erga jalqabeen booda bakka bu’oonni ummataa ‘ABO-Shanee’ fi Adda Bilisa Baasaa Ummata Tigraay (TPLF) gareewwan shororkkeessitootati jechuun labsuun isa ani yaadatama. Humni hidhate kun yeroo gara garaatti namoota nagaa irratti haleellaa raawwateera jechuun irra deddeebiin himannaan irratti dhiyaatus gareen kun garuu haleellaa raawwatameef itti gaafatamaa akka hin taane himuun qaamni walabaa akka qoratuufillee ibsa baaseera. Tsadaleen akka jedhanitti Ministirri Muummee gara aangootti erga dhufaniin booda yeroo dirree siyaasaa bananitti, warra hidhaa jiran yeroo hiikanitti, ‘rifoormii’ dinagdee yeroo gaggeessaa jiranitti Naannoo Oromiyaa keessa walitti bu’insi tureera. “Hawaasni idil-addunyaafi saba-himaaleen addunyaa quba qabaachuu baatanis,  Waraanni Bilisummaa Oromoo (WBO)n Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) irraa yeroo bahutti, walitti bu’insawwan yeroo jalqabanitti… miidiyaan biyya keessaa [hanga tokko] gabaasaa ture.” Hawaasni idil-addunyaa Ministirri Muummee “gaaffii Oromootiif deebiidha” jedhee waan yaaduuf haalli Oromiyaa keessa jiru xiyyeeffannaa argachuu dhabeera jedhu Tsadaaleen. Yeroo mootummaan karaa gama Kaabaatiin humnoota Tigraay waliin waraanarra ture dabalatee oduuwwan Oromiyaa keessaa bahaa turan gaarii hin turre. Waraanni Bilisummaa Oromoo, dhalattoota Amaaraa Naannoo Oromiyaa keessa jiranirratti haleellaa raawwachaa jira jedhamuu horodofee humni Faannoo jedhamu namoota nagaarratti haleellaa gaggeessaa jira oduun jedhamu dhaga’amuu jalqabe. Xiinxaltuun kun akka jedhanitti, sababni biroon walitti bu’insi kun ija sabaa-himaaleefi gareewwan mirgoota namaaf falman jalaa dhokateef bakka waraanni kun itti gaggeeffamu baayyee fageenyarra ta’uu isaati. “Oromiyaa Lixaafi Kibbaa irraa kaasee amma babal’atee gara giddu-galeessaatti dhiyaachaa jira. Tajaajilawwan komunikeeshinii addaan cituunis miidiyaan akka hin gabaasne gochuu keessatti gahee qaba.” Lammileennagaa BBCn yeroo gara garaa haleellaan raawwatamutti dubbise sababa eenyummaa isaaniitiif qofa miidhaan akka irra gahuufi qe’eefi qabeenya isaaniillee dhiisanii akka baqatan dubbatu. Humnoonni Faannoo jedhaman kun ‘Oromoo’ hunda ‘Shanee’ jechuun yeroo gara garaatti uummata nagaarraan miidhaa geessisaa akka jiran dubbatu namoonni. Aanga’oonni mootummaa yeroo gara garaatti BBCn dubbises, Faannoon, kan humnoota finxaaleyyii Amaaraa ittiin jedhan caasaalee mootummaa gubbaa hanga gadii dabalatee Oromoo hunda ‘Shanee’ jechuun rakkoo uumaa jiru jechuun dubbatu. Dhalataan Horroo Guduruu Walaggaa BBCn dubbise humnoonni mootummaa haleellaa gareen kun uummata nagaarratti raawwatan jalaa oolchuu akka hin dandeenye dubbata. Dhalattoonni Amaaraa Wallaggaa Lixaa jiraatan ammoo haleellaa isaanirratti raawwatameef Waraana Bilisummaa Oromoo himachuun, mootummaan eegumsa malu nuuf hin taasifne jedhu. Waraanni Bilisummaa Oromoo gama isaatiin, “haleellicha hin raawwanne, kan itti gaafatamu mootummaadha” jechuun deebii kennee haleellaan gaggeeffames qama wallaba ta’een akka qulqulleeffamuuf gaafateera. “Amma haalli jiru walitti bu‘insa jechuurra waraana jedhamee osoo waamamee warra,” jedhu Yuunvarsiitii Jams Maadisanitti barsiisaafi qorataan Seenaa Afrikaa Piroofeesar Ittaanaa Habtee. Qorataan kun yeroo bakkawwan gara garaatti lammileen sababa enyummaa isaaniitiin haleellaan irratti raawwatamu mootummaan itti-gaafatamummaa nageenya isaanii eeguu irraa eegamu hin ba’anne jedhanii amanu. Hayyuun kun, mootummaan bakkawwan waliti bu’insi jiranitti haala jiru to’achuuf humna qaba; haata’u malee, fedhii qabaafi hin qabuu isaa sirriitti hin beeku. Komii jiraattonni Naannoo Oromiyaa walitti bu’insi keessatti uumamu jiraatan dhiyeessan ilaalchisee deebii akka nuuf kennaniif yaalii nuti Biiroo Komunikeeshinii Naannichaafi Tajaajila Komunikeeshinii Federaalaa argachuuf taasifne hin milkoofne. Komishiniin isaanii haleellaawwan dhiyeenya kana gabaafaman ilaalchisuun qorannoo taasiseera yoo ta’eef jennee kan gaafanne Komishinariin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa Daani’eel Baqqalaa (PhD), “Odeeffannoo walitti qabaa jirra. Qorannoo keenya yeroo xumurrutti bu’aa isaa ifa goona,” jechuun BBCf deebii kennaniiru. Gama kaaniin ammoo jaarmayaaleen idil-addunyaa mirgoota namoomaaf falman gara bakka rakkoon jiruutti deemanii qorataa yoo jiraataniif jennee kan dubbisne Aministii Internaashinaal fi Huumaan Raayits Waach, “yeroodhaaf yaada kennuu hin dandeenyu,” deebii jedhu nuuf kennaniiru. Tsadaaleen, Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa warra kaan caalaa carraa odeeffannoo argachuu qaba jedhanii amananillee, “gabaasa Komishinichi baasu falmisiisaa ta’uun isaa kaka’umsa isaa miidheera,” jedhanii yaadu. Xiinxaltuun kun akka jedhanitti, jaarmayaaleen mirga namoomaa biroon walitti bu’insa Naannoo Oromiyaa akkuma waraana Tigraay hordofanii qorachuu baatanis, kanaan dura qorannoo hanga ta’e gaggeessuu isaanii dagachuun hin barbaachisu. Piroofesar Itaanaa, “Gaaffii kana osoon bara 2018 dura gaafatamee deebii salphaa ta’e nan kenna ture,”  jechuun dhimmichi amma baayyee ulfaataafi sadarkaa walxataa ta’erra waan gaheef deebiin salphaatti kan argamuuf hin fakkaatu jedha. Hundeessituun Addis Standard, Tsadaalee Lamma agama isaaniitiin, rakkoo kanaaf furmaanni siyaasaa akka kennamuuf “mootummaan qophii miti,” yaaddoo jedhu qabu. Tsadaaleen, mootummaan WBOn shororkeessaa jedhamee beekamtii dhowwachuun dhimmichi akka murteessaa ta’etti akka hin fudhatamne gochuun isaa gahee taphate qaba jedhu. “Paartileen Oromoo dabalatee namoonni siyaasaa tokko tokko aangoon kennameeraaf. Paartileen biro kana morman ammoo dirree siyaasaa keessaa dhiibamaniiru.” Mootummaan WBOf beekamtii kennuu tasuma hin barbaadu kan jedhan Tsadaaleen, kan ta’uu baannaan ammoo furmaanni siyaasaa hin dhufu jedhanii amanu. Piroofeesar Itaanaan ammoo, jalqaba dursi kennamuufiif kan qabu waraanni dhaabbachuudha jedhu. “Waraanni dhaabbachuu baannaan waliin dubbachuun hin danda’amu.” “Nageenyi uummataa eegamee, humni hidhate beekamtiin kennameefiif, gaaffiiwwan gara taa’anii waliin mariyachuutti dhufanii irratti mariyatamuu qaba.” Kana waliin walqabsiisuun Pirezidaantiin Itti-aanaa Mootummaa Naannoo Oromiyaa Obbo Awwaluu Abdii mootummaan isaanii rakkoo nageenyaa Naannicha keessa jiruuf fala barbaaduuf hojjechaa jira jechuun miidiyaaleen biyya keessaatti dubbataniiru. Aanga’oonni Naannoo Oromiyaas ta’e kan Federaalaa rakkoo nageenyaa lammilee Oromiyaa keessaa yeroo gababaa keessatti fala itti goona jechuun waggoota afran darban keessa yeroo gara garaatti dubbachaa turanis, haalli jiru garuu daran hammaachaafi baballachaa dhufuutu himama. Haata’u malee, ammallee namoonni nagaa yaaddoo keessa jiraachuun isaanii itti fufeera, yoom akka qe’eefi qabeenya isaanii dhiisanii baqataniyyu hin beekan. Lammileen Oromiyaa hedduun booyichaafi waywaannaa isaanii uumaa isaanii dhageessifachuun alatti filannoo waan qaban hin fakkaatan.


Deeggarsi namoomaa Tigraay seenaa jiraa?

Mootummaan Itoophiyaa naannoo Tigraay kan uummatni miiliyoonaan lakkaawwamu deeggarsa atattamaa barbaaduuf deeggarsi seenaa jiraa jedha. Waraanni gaaga'aan humnoota TPLF fi mootummaa Giddugaleessaa gidduutti waggaa lama dura eegale jalqaba ji'a kanaatti qaamoleen lameen waliigaltee waraana dhaabu Piriitooriyaatti mallatteesaniin goolabamuuf abdiin horatame. Ofii amma naannicha keessatti warra deeggarsa fedhaniif deeggarsi dhiyaachaa jiraa? Gorsaan nageenya biyyaalessaa Ministira Muummee Abiy Ahimad Ambaasaaddar Reedwaan Sadaasa 11 yaada maxxansanii tureen gargaarsi haala amma dura seenee hin turreen galaa jira'' jedhan. Ibsa isaanii kanaan konkolaattootni fe'isaa 35 midhaan feanii kan biroon sadii ammoo qoricha fe'anii Shiree gahuu dubbatan. Deeggarsi kun naannolee harka humnoota mootummaa jiran qofa osoo hin taane kan harka isaanii hin gallellee akka dabalatu himan Dhiyeessii deeggarsaa kana wanti danqu hin turre hin jiraatu jedhaniis ture. Reedwaan yaada isaanii kana madda oduu Rooyitarsiif yeroo ibsan kan galaa jira jechuun haasa'an gama mootummaa Itoophiyaan dhiyaatu ta'uufi kan dhaabbilee gargaarsaa yeroo kamittuu eegaluu akka malu himan. Shireen magaalaa naannoo Tigraay mariin nagaa Piritooriya aeegalamuu guyyoota muraasa dura harka mootummaa Federaalaa galteedha. BBC'n magaalaa Shireen alatti bakka biraa gahaa jiraachuu akka nuuf qulqulleessan Redwaaniin gaafatus hanga ammaadeebii hin arganne. Maxxansa Reedwaan kan tiwiitaraa bulee mootummaan Itoophiyaa ibsa baaseen ''Tigraay bakka harka Raayyaa Ittisa Biyyaa jiran keessatti deeggarsa dhiyeessuuf tattaaffiin godhamaa jiraa'' jedha. TPLF deeggarsi Tigraay galaa jira yaada jedhu irratti deebii laateen wanti mootummaan jedhu dhugaa miti jedheera. Dubbii himaan TPLF Getaachoo Raddaa hanga Sadaasa 13'tti deeggarsi Tigraay gale akka hin jirre BBC'tti himan. Yaada kan qondaalli TPLF biroon Piroofeesar Kindiyyaa Gebrehiwoot qooddachuu tiwiitara isaanii gubbaatti ''Uummatni keenya atattamatti deeggarsa danqaa hin qabne barbaada...waadaan galame raawwatee arguu feena'' jedhan. Raawwii waliigaltee Piritooriyaa irratti magaalaa guddoo Keeniyaa Naayiroobiitti waliigaltee lammataa mallattaa'e irratti jaarsi araaraa Gamtaa Afrikaa Oliseegoon Obasaanjoo ''deeggarsi kaleessa eegalee galuu qaba ture'' jedhan. ''Atattamatti deeggarsi namoomaa danqaa hin qabne ni eegala'' jechuun gaaffii BBC'n dhiyeesseef deebii kennaniiru. Ejensiiwwan gargaarsaa maal jedhan? Deeggarsi namoomaa dhaabbilee gargaarsaa idila addunyaa kan UN yeroo dhumaaf kan Tigraay gale Waxabajjii 22 gama Affaariin isa magaalaa Maqalee seenedha. Waxabajjii 23 ammoo xiyyaaraa deegarsi namoomaa Maqalee buufamee ture. Yeros uummatni miiliyoona shan ta'an Tigraay keessatti beelaaf saaxilamuun Sagantaan Nyaataa Addunyaa ibsee ture. Ergasii dhiyeessii deeggarsa namoomaa dhaabbile idila addunyaa ilaalchisee wanti ta'aa ture maali  Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti damee dhimma kana ilaalu gaafannee ture. ''Nuti gargaarrtota keenya biroo waliin ta'uun qaamolee dhimmi ilaallatuun deeggarsa itti fufuuf mariitti turre. dhuunfaan Tigraay keessa socho'uu dabalatee'' jechuun dubbii himaan UNOCHA deebiseera. ''Deeggartootni namoomaa hayyamni deemaa jedhu kennamee sa'aatiiwwan 48-72 gidduutti deeggarsa achiin gahuuf qophiidha.'' Hojjetaan dhaabbata gargaarsaa tokko haasaa mootummaan Itoophiyaa naannoo Shireetti deeggarsa hiraa jira jedhu kufaa godheera. ''Deeggarsi kamuu magaalaa Shiree akka hin seenne dhorkameer'' jedhee ture hojjetaan deeggarsaa maqaan hin ibsamne. Deeggarsi namoomaa naannoo Tigraay galuun waggoota lamaan darban waraanni itti gaggeefamaa ture keessatti dhibdee guddaa ture. Ta'ullee yeron dhaabbileen gargaarsaa deeggarsa akka galchan hayyamameef tureera. Adoolessaa hanga Amajjii bara 2021 fi Bitootessa hanga Hagayyaa 2022tti ture. Ji'ootaaf yeroon deeggarsi xiqqaan yookaan ammoo gonkumaa Tirgraay galaa hin turres tureera. Sababootni ammoo waraanni hulaa deeggarsi itti galutti hammaachuu, daandiin cuccufamuu fi bu'uuraaleen misoomaa manca'uudha. konkolaattootni gargaarsaa hayyama qaama mootummaa argachuuf harkifannaan tures rakkoo ijoo ture. Mootummaan balaliiwwan qilleensaa deeggarsa fe'anii irratti to'annoon godhu jabaachuufi ulaagaan dhiyeessu dabaluunis mudateera.


Waraana 'isa tokko karaa nagaa isa tokko humnaanin fixa jechuun hin ta'u'- Dippiloomatii duraanii UN

Ogeessa seeraa Idila addunyaa kan ta'an obbo Baayisaa Waaqwayyaa Itoophiyaaf nagaa buusuun kan danda'amu akkama humnoota Tigraay waliin nagaan bu'e Oromiyaa keessattis yoo waliigalteen nagaa raawwate jedhan. Waraana waliinii biyyoota Baha Awurooppaa qaamaan kan hordofaa turaniifi dippiloomatiin UN duraanii obbo Bayyisaan , humnoota Tigraayiifi mootummaa Itoophiyaa gidduu waraanni waggaa lamaaf gaggeefame marii torbanotaan waliigalteetti dhufamuun akka isaan raaje BBC'tti himaniiru. Itoophiyaan guutummaatti kan nagaa argattu garuu Oromiyaa keessattis warra hidhannoon lolu wajjin araarri yoo bu'edhaa jedhu. Rakkoon Oromiyaa keessa jiruuf gaaffiin ka'u waraana Tigraay duras akka tureefi xiyyeeffannoo maluuf akka hin argannee dubbatan. ''Wayitan Itoophiyaa ture namoota alaa dhimma nagaarratti hojjetan waliin dudubachaan ture nama tokko alatti gaaffiin saba oromoo barbaachisaadha furmaata argachuu qaba kan jedhu hin turre''  jedhan. Mootummaan Itoophiyaas akkasuma yaadaa tilmaama jedhu akka qabanis dubbatan. ''Akka ilaallacha kootti lollis diinnis xinnoo hin qabdu. dogoggoraniiru. Oromiyaa keessa nagaafi tasgabbiin hin jiru taanaan Itoophiyaan nagaafi tasgabbii hin qabaattu. Sababni salphaan ammoo waayee uummata biyyattii dhibbeentaa 40 ta'uusaati.'' ''Isa tokko karaa nagaa isa tokko humnaanin fixa jechuun hin ta'u'' kan jedhan obbo Baayyisaan gaaffiin Oromiyaa keessa jiru hamma isa Kaaba biyyattii keessa jiruu walxaxaa mitii jedhu. ''Barnootni guddaan araara Piritooriyaarraa argannee mariidhaan waraana hiikuun ni danda'ama kan jedhuudha. Taankiin Madfiin nagaa hin fidu marii malee.'' Obbo Baayyisaan qaamoleen wal waraanan maqaa walballeessaa, walxiqqessaafi seexanatti walfakkeessaa wal haadhu jedhanii, qaamni Oromiyaa keessatti hidhannoon lolaa jiru kaayyoo dhaabateef hin qabu jechuun sirrii miti jedhu. ''Kaayyoo malee namni mana isaa dhiisee bosonatti galee hin lolu. Kaayyoo isaanii gaafatanii kaayyoon kun heera biyyaan deebii argachuu danda'aa jettee teessee dubbachuutu sirra jira.'' Mootummaan Oromiyaa keessattis karaa nagaa hidhattoota waliin dubbachuu akka qabu hojiin hojjechaa jiran jiraachuu himaniiru. Mootummaan Itoophiyaas kanaaf fedha qabaachuu dubbiin paarlaamaa MM Abiy guyyoota dura akka akeeku dubbatan. MM Abiy akkuma aangootti dhufaniin qaamoleen hidhannoo fi hidhannoo malee biyya keessaa fi alatti socho'an biyyatti galanii karaa nagaa akka socho'an affeeruu hordofee waliigalteewwan ABO waliin godhame ammatti dubbii ijoo miti jedhu obbo Baayisaan. ''Inni amma barbaachisaa miti. Amma waraanni biyya keessa deemaa jira, namni dhumaa jiran, firoonni koo Lixa Oromiyaa keessatti du'aniiru. Magaalaa ani keessatti dhaladhee guddaadhe boonbiin ijoollee bartuu irratti dhoofameera'' jedhu. Mootummaan warra gocha akkanaa raawwatu seeratti dhiyeessaa hin jiru gochi kun dhaabachuu qaa jedhan. Haalli amma jiru uummata nagaa gaaga'aa waan jiruuf mariidhumatu furmaata fidaa jedhu. Kun ammoo ''amma yoo ta'uu baate waggaa lama sadii yookan shanis booda mariidhumaan dhuma'' jedha. Raakkoo keessoo biyya walabaa tokko keessa qaamni sadaffaa galee araarsuun dhibee hin qabuu kan jedhan obbo Baayyisaan hawaasi idila addunyaa hedduun dhimma kana xiyyeeffannoo hdorkachuu yaadatu. ''Gara caalu garuu qaama afaan walii dubbatu kan keessa walii beekutu walitti dhufee mariin rakkoo furuu qaba''  jechuun dhimma hirmaannaa qaama sadaffaa irratti dubbatan.