Hojii fi guddina barbaadnu argachuuf attamiin of haa ibsinu?

Yeroo baayyee waa'ee ofii dubbachuu namatti hin tolu. Hogganaa ofii duratti hafee hirriyaa biratti illeen yoo ta'ee ''of tuulummaa'' fakkaachu danda'a. Keessattuu bakka namoonni waliitti qabamaniitti of jajjuun kan baramee miti. Haalli kunis lammiilee Itoophiyaa biratti qofa osoo hintaane faranjoonnilleen xiqqoo of qabu. Kanneen waa'ee ofiisaanii dubbachu eegalanii jidduutti sagalee cicite, kan harkiisaanii dafqaan guutame, kanneen jechu afaanii badee hedduudha. Isteefaanii Siwoord Wiiliiyaamsi garuu ''kun oggummaa irra deebiin yaadamuu qabuufi hundi qabaachu qabu'' jetti. Isteefaanii dhimma haalaan of ibsuu danda'urratti kitaaba barreessite hedduun dubbifame qabdi. Hojii hojjataniifi bu'aa argatanitti boonuun, of tuuluun akka gochaa gaariitti ilaalamu qaba jetti. Waan qaanii akka hintaanees cimsite dubbatti. Addunyaa dorgommiin itti baayyate kana keessatti ogummaa qabdan ibsuun eddoo hojiitti fiixaan bahuummaaf hagee olaalaa qaba. Bakka hojiitti guddina argachuuf, hojii haaraa geeddarachuuf, ija hogganaa keetii keessa galuufi guddina argachuuf waa'ee ofii sodaa tokko malee dubbachuun barbaachisaadha. Yeroo ammaa wayita eddoo qaxaccarii tokkoof namoonni dhibbaan iyyata galfatan kanatti, ragaa barnootaa qabdaniin alatti haalaan dandeettii ofii ibsuun dandeettii barbaachisaadha. Kun ammoo dubartoota ija laafaniifi of ibsuuf rakkatanii ogummaa barbaachisaadha. Kanneen hojiisaanii manaa hoojjata, sababii Coviditiin carraan wayita hir'ate kanatti, dorgomiin wayita cimee kanatti filmaanni jiru waa'ee milkaa'ina keenyaa, waa'ee tajaajilaafi dandeettii keessaanii haalaan bareechitanii of ibsuu danda'uudha. ''Yoo dendeettiiwwan keenya mul'isuuf yeroo kan hin fudhannee ta'e, carraa akka barbaadamaatti ilaalamu keenyarratti karra cufaa jirra'' jechuun ibsiti Siwordi Wiiliiyaamsi. "Waa'ee qabxiilee ittiin beekamnuu ifa taasisuun, eenyummaa keenya agarsiisuun seenaa keenya himutu nu barbaachisa,'' jetti. Waa'ee keenya warri kaan akka nuuf himan eeguun sirrii miti jetti. Of beeksiisuu jechuun haala salphaatti hojiifii milkaa'in keenyaaf xiyyeeffannaa argamsiisuudha jechuudha. Waa'ee ofii keessanii odeeffannoon isin miidiyaalee hawaasaa irra keessan, yoo jiraate ammoo marii hogganaa ykn namoota murteessoo ta'an waliin taasiiftan irratti qabxiilee waa'ee keessan kaaftan irratti surraa isiiniif dabaluurratti gahee olaanaa qabaata. Dirree irratti bobbaatan keessatti guddachuufi eenyummaafi dandeettii keessan haala barbaachisuun beeksiisuun barbaachisaadha. Damee ittatti bobbaataniin hanga sadarkaa guddinaa dhumaa qaqabuuf kan barbaaddan yoo ta'e, haala kan isiiniif mijeessu ta'a. Addunyaan kun kan warra dhiiraati Akka qorannoowwan addunyaa hojii irratti gaggeeffaman ibsaniitti yoo ta'e, waa'ee ofii dubbachuuf dubartoota irra dhiirootatu ija jabaata. Akaadaamiin Ameerikaatti buu'ureeffate tokkoo qorannoo bara 2019tti ifa taasiseen, gama of ibsuutiin ''hanqiina sirna koornayaa olaanaatu mul'ata.'' Qorattoonni hirmaattoota qorannichaatiif akka qorannoo hereegaafi saayinsii fudhatanii dandeettii ofiisaanii ofumaan akka madaalan taasisan. Hirmaattoonni qorannichaas qabxiin ofiisaaniif kennan hoggantoota isaanitiin eenyuun mindeessuu fi hangam kanfalu akka qabaatan murteessuu akka danda'an akka beekan akka taasifaman itti hmameera. Qorannichaan dubartoonniifi dhiiroonni qabxii wal fakkaataa kan fidan ta'ulleen, dhiiroonni garuu jidduugalaan %61 yoo ofii kennan dubartoonni ammoo %46 ofii kennan. Barreessituun kitaaba 'Dubartoonni Maaliif Dhiiroota Caalaa hiyyooman' (Whya Women Are Poorer Than Men) jedhuu, Anaabeelaa Wiiliiyaamsi, ''qorannooleen biraa hedduun akka mul'isaniitti dhiiroonni waa'ee milkaa'insaanii yoo gaafataman, 'ofiisaanii gurguruurratti' milkaa'oodha. Faallaa sanaa ammoo dubartoonni garuu dandeettiifi bu'aasaanii gadi buusanii yoo dhiyeessan argamu,'' jetti. Dubartoonni ijoolluusaanii kaasanii yoo of ol qaban adabamaa guddatu. Maqaawwan dubatii of jajjuuf kennamu adda addaa jiraachullee ibsiti. ''Haata'u malee dhiira amala walfakkaatuu qabu ammoo akka dandeettii ofiitti amanuufi hoggansaa qabuutti lakkaa'ama'' jechuun ibsiti. Wiiliiyaamis gamasheetiin dubartoonni hoggansa olaanaarratti argamaniifi fakkeenya ta'an waa'ee ofiisaanii dubbachuufi milkaa'insaanii jajjachuun barbaachisaa ta'u yoo dubbatan hin argaman jetti. Bu'aan kunis dubartoonni carraa hojii tokkoof dhiiroota caalaa akka carraaqan taasisa. Dhiiroonni ija laafanis ammoo jiru. Akkasumas dubartoonni umamaan waa'ee ofiisaanii ibsuufi waa'ee hojiisaanii dubbachurratti rakkoo hinqabnees jiru. Qorannoo dhiheenya kana taasafame tokkoonis shamarran dubartoota jaaran caalaa waa'ee ofii ija jabiinaa akka dubbatan ifa taasiseera. Waa'ee ofii dubbachuun kunis yoo eddoon hin filatamneef ammoo iyya duwwaafi geerarsaan adda akka hintaane oggeessoonni ni dubbatu. Mindeessaafi hogganaa hawwachuurra carran itti isaan aarsu jiraachu danda'a. Waa'ee ofii keenyaa laphee guutuun dubachuuf maaltu barbaachisa? Waa'ee ofii ija jabaatanii ofitti amanamummaan dubbachuuf shaalatu barbaachisa. Keessatti waajjira keessatti, teessuma keessan irratti tullaa waraqaa jidduutti ykn kompitara duuba taa'uun hojii idilee keessan kan raawwatan yoo ta'e carraa hubannoofi sammuu namootaan ala itti taatan guddaadha. Osoo muuxannoofi dandeettii qabdanu kaan isin bira darbuun muudamuun badhaafamu. Isin osoo sadarkaadhuma mindaa irra jirtanii qabattanii turtanu, kaan guddina sadarkaafi faayidaalee argatu. Kanaafuu waa'ee ofii haalaan ibsuun, milkaa'ina keessan haala gaarii ta'een sammuu hogganaa keessanii keessatti katabuun akka dandeessaniif shakkii tokko malee shaakallii taasisaa. Hoggantoonni hojiiwwan hojjatan, milkaa'insaanii fi gummaachasaanii kan isaan yaadachiisu barbaadu. Dhaabbaticha keessa yeroo dheeraaf mindeeffamu kan hojjataa turtan yoo ta'elleen waa'ee ofii keessanii kan hin dubbannee yoo ta'e carraan dagatamu olaanaadha. Kanaafuu akkuma ogummaa haaraatti laphee guutuun of ibsuu barachuufi shaakaluu barbaachisaadha. ''Karooraafi fedhii hojii yeroo dheeraa keessan hogganaa keessaniitti himaa,'' kan jettu Haariit Miintariidha. Haariit Miintar damee kanarratti kitaaba baayyee dubbifame kan barreessite yoo ta'u, ''amma yeroosaa miti hin jedhiinaa. Isarra gumaachawwan dhaabbatichaaf argamsiiftan ilaaluun gaaffiiwwan keessan kaasaa,'' jechuun gorsiti. Miilar waa'ee milkaa'inshee waahila hojiishee fi hogganaa isheetti beeksuuf emailiin dandii tokko ta'u kaafti. Odeeffannoowwan imeelii kana keessatti hammachu barbaadan galchuu, haala barbaadamuun ibsuu keessaniifi yoo xinaate amala torbaniitti al tokko erguu qabaadhaa. Tokkicha jalqabnaan ssalphachaa adeema,'' jechuun gorsiti Miilar. Kanaan alatti ammoo wayita mindeeffamtoonni haaraan dhufaniitti muxannoofi dandeettii keessan ibsuufi gorsuun shaakkaluuf dursaan dhiyaadhaa. Namoota haaraa qaxaramaniif muxanno fi dandeettii qabdan qooduun warra kaaniitti agarsiisuuf carraa gaariidha. Bara dijitaalaa kanatti facebook, Tiwitarii akkasumas LinkedIn irratti odeeffannoowwna waa'ee ofii keessanii qooddan irratti of eeggannoo taasisaa. Kan yeroo yerootti haaromfamaniifi muxannoo qabdan kan haalaan ibsan ta'u hubadhaa. Isaan booda waa'ee ofii keessanii dubbachuun akkuma nama seenaa himuutti isniif salphata.


Sudaanoonni poolisoonni icciitii deebii'anii laata jechuun sodaataa jiru

Xalayaawwan gaazexessitoota afriikaa torbanii keenya kan har'aatiin barreessituun lammii Sudaan Zayinab Mohaammad Saalih tarkaanfii humnoota nageenyaa erga pirezidaanti Omaar al- Baashir aangoorraa kaafamanii booda dhaabbate ture, deebii'unsaa sodaatamaa jiruutiin fudhatamu ilaalchisuun akkasiin barreessite jirti. Polisiin icciitii baayyee cimaan tibba tokko Sudaan keessatti baakamaa ture amma hojiitti deebii'un, namoota ukkamsuun fudhachu eegaleera. Tarii namoonni kunneenis deebii'unsaanii baayyee sodatamaa jira. Baatii darbe namoonni 30 hidhatan uffata idileetiin mana Amiiraa Osamaan kan magaalaa Kaartuum keessaa alkan walakkaa keessaa weeraran. Dubartiin oggeettii mahaandisummaa qabdu tunis mirga namootaaf falmuun dubartii beekamtudha. Akkasumas miseensa Paartii Koministii Sudaan. Isheenis Tajaajila Tika Waliigalaa (GIS) kan duraan Tajaajila Tikaa fi Nageenya Biyyaaleessaa (NISS) jedhamuun beekamuun akka to'atamte amanama. Garuu qondaaltonni kanarratti yaada hin kennine. Obboleettiin angafaa Aaddee Amiiraa, Amaaniin, dubartiin haadha seeraa mirgoota namoomaa waan mudate ibste jirti. ''Baayyee naane turre'' jechuun haalicha ibsiti. "Ijoolleen kiyyaafi ijoolleen obbolaa kootii wayita namoota qawwee kilaashinkovii hidhatan arganitti baayyee nahan.  Kaan isaanii ammoo ishee to'achuuf ulee baatanii turan. "Mucaa kiyyaa kan waggaa jahaa sababii osoo waggaa sadii jiruu wayita ana qaban haala ture argeen booda ammalleen irriba irratti rakkoo qaba. Anis osoo ijoollee koo hin argiin guyyoota 38f dhabameen ture,'' jetti Amaaniin. "Garuu dhimmi badaa, ammas deebiinee haaluma sana fakkaatu keessa darbaa jirra. Erga Baashir aangoorraa kaafameen booda waan haalli akkasi nu mudatu nutti hin fakaannee ture. Garuu ammoo waan ta'u hundaafu qophiidha.'' Amaan humnootiin nageenyaa maatii ishee qofaa osoo hintaane, abbaa qabeenyaa suuqii manasaaniitti aanee jiruuf ollaa isaanii hunda dorsiisuu isaanii himti. Ergamaan UN Sudaan keessaa Amiiraan akka gadhiifamtu waamicha taasiseera. To'atamuun Amiiraa kun erga namoota Muddeetti as osoo maatiin isaanii ykn abukaatoowwan isaanii hin beeknee to'atamuun eessa buuteensaanii hin baramne hedduu keessaa isheenis tokko. Hanga ammaattis dubartii mirga namoomaaf falmuun beekmtu kan biraa Kaartuum keessaa fi miseensoonni koree qindeessitoota mormii bulchiinsa waraana Sudaan hedduun to'atamaniiru. Juntaan baatii Onkolooleessaa keessa fonqolcha mootummaa taasisees dambalii mormii walitti fufiinsaan biyyattii guutuutti irratti gaggeeffamaa jiru dhaabuuf humnootii poolisii icciitti deebiisee hundeesseera. Mormitoonnis bulchiinsi siiviil akka bakkatti deebi'uuf gaafachuun, hoggantoota waraanaa bulchiinsa Baashir mormii uummataatiin 2019 keessa aangoorra buufamee waliin hidhata qaba jechun himatu. Erga yeroo sanaatii kaasee, biyyattiin wal ta'insa rakkiisaa miseensoota siiviiliifi waraanaatiin bulaa kan turte. Rogeettiin mirga dubatootaa, Emaan Mirghaani, kan miiseensa koreewwan diddaa fi hojjattuu mootummaa naannoo turtes dhiheenyuma lafa hojii isheetti namoota hin beekamneen butamte. Akka namoonni ishee waliin Ministeera fayyaa Bulchiinsa Kaartuum keessa waliin hojjattuu jedheniitti, miseensoota Tajaajila Tika Waliigalaa (GIS)n to'atamte. Aadde Emaan waajjiira isheetii bilbilaan gadi waamamte. Nama waahilasheeti ofiin jedhe tokkoon alatti argu akka barbaadu itti himuun waajiiraa alatti waameen. Waajiraa bahuunis dirqiin akka konkolaataa pick-up adii keessa galtu taasifamuun bakka hin beekamnetti fudhatamu himu namoonni ijaan argan. Ilmi ishee Kaariim Alii akka natti himetti haatii isaa sababii duula gaggeessituu fi ''mormii fonqolchaa irratti ministeericha keessatti garee siviilii waliitti qabaa'' waan turteef jedha. Lakkoofsi namoota haalaa kanaatiin to'atamanii ifa miti- garuu rogeessonni namoonni 70 ol ta'aan miseensoota tikaatiin fudhatamuusaanii amanu. Miseensonni ykn abokaatoowwan namoota kanaas eessa akka jiran hin beekan. Tajaajilli Tika Waliigalaa erga Baashir aangoorraa kaafamee maqaa geeddaratee ture. Aangoon gocha to'annoo isaa kunis maqaa waajjirichaatti kan aguugame fakkaata. Isan dura wayita NISS jedhamuun waamamuutti, gochaa bara 1990mota keessa raawwatuun akka ''mana seexanaatti'' ilaalama ture. Eddoowwan mormitoonni pirezidaantii Baashir kumaatamaan lakkaa'aman itti dararamanii fi yeroo tokko tokkos itti ajjeeffaman turan. Taateen fakkeenyaa tokko, barsiisaa Ahimad el-Khaayir Guraandhal bara 2019 keessa manasaatii fudhatamuun hanga du'uutti dararamee jira. Waggaa tokkoon booda tibbuma Baashir kaafame sanaa fi tibba ce'uumsaa gara sirna dimokiraasiitti imalaa ture keessa, namoonni barsiisaa Ahimad Khaayir ajjeessan duutii itti murtaa'ee ture. Haata'u malee murteen sun hojiirra hin oolfamne. Miseensi Komishinii Mirgoota Namoomaa Sudaan duraanii, abbaan seeraa Saami'er Alii Musheem, aangoon Tajaajilli Tika Waliigalaa kan ''erga fonqolcha Okololessaatii asi kan danqaawwan miga namoomaa fi bilisummaa bu'uuraa bakka bu'uu'' deebii'uu akka hin oollee sodaa qaban kaasu. Haalli akka bara bulchinsa Baashir sanaatti deebi'aa jiraachuuf mallattooleen mul'ataa jiru. Obbolleettiin Amiiraa Osmaan akka jettutti, ammalleen eessa buuteen ishee hin baramne. Maatii ishees taatee kanaan ukkamsanii butuun raawwatamu himu. ''Kan biraa hafee qoricha illeen akka geeffamuuf nuuf hin heeyyamne'' jetti obboleettiin.


Ayi'aa Naapaa: Dubartiin gareen gudeedamuu sobde jedhamuun himatamte ol iyyannoon mo'atte

Dubartii Biritish kanaan dura Saayipres keessaatti garee wanbadeetiin gudeedamuu gabaafte soba himatte jedhamuun himatamte, ol iyyachuun dhimmicha mo'atte. Shamarreen umuriin waggaa 19, garee dargaggoota Israa'el 12 fi ijoollee dhiiraatiin Ayi'aa Naapaa keessatti gudeedamuu kan poolisii Saayipirasitti gabaafte Hagayya 2019 keessa ture. Shamarreen tunis erga abukaatoo malee tursiifamteen booda himannaa ishee kaafte. Kanaan walqabatee himatamuun ummata sobde jedhamuun himannaan irratti banamuun itti murtaa'e. Murteen kunis Mana Murtii Olaanaa Saayipirasiin geeddarame. Dhimmi shamarree tanaas qaamoolee mirga dubartiitiif falmaniin dheekkamsa kan kaase yoo ta'u, gaafa Wiixata osoo murteen kun hin dabarfamiin duras mana murtii fuulleetti walitti qabamanii turan. Ol iyyannoon shamarree tanaatis fudhatama argachuun himannaa ummata sobde jedhu geeddare. Shamarreen wayita ammaa kanaatti umuriin ishee waggaa 21 ta'e tunis, amma waan abbaa seeraatiin diigameefuu rhidhaa baatii afurii jalqaba itti murtaa'ee irraa bilisa taatee jirti. Haata'u malee, abukaatoo Mikaa'eel Poolaak garee Jeestii Abrood irraa, maqaan shamarree tanaa akka qullaa'uuf murteen kana duraa akka garagaruuf akka barbaaddu dubbatan. Amma maatiin miidhamtuu tanaa gama saanitiin akka isheen ''haqa dhugaa'' argattuuf himannaan gudeeddii isheen dura dhiyeessitee turte akka qoratamuuf gaafatan. Mr Polaak, himannaa shamarree tanarratti dhiyaatee irratti ol- iyyannoo kan qindeessitee, shamarreefi abukaatoon maatiin ishee tibba dhaddachaatti ''miira nama gatii hinqabneetiin akka keessuummeefaman'' iyyaa akka turan dubbatan. ''Yeroo hundaa maamilti teenya haala haqa qabeessa ta'een akka keessummeefamaa hin turre itti fufiinsaan himaa turre. Manni Murtii Olaanaa Saayipiras ammoo har'a kan nuti jenne waliin waliigale,'' jedhe. "Dhimma kana keessattis keewwanni haqa himannaa barbaachisaan haqni akka hin dabne dhorkuuf kaa'ame guutummaatti dhiifameera. "Shamarreen guddattuu fi miidhamtuun tunis wayita gudeedamuushee poolisiitti gabaafteetti baayyee haala hin taaneen keessummeeffamte. Booda ammoo adeemsa dhaddachaa haqa-qabeessa akka hin turre amma Mana Murtii Olaanaatiin hubatame keessa dabarfamte.'' Mr Poolaak akka jedhanitti, abukaatoon ishee dubartii akka dhimmi kun dhimma gudeedamuu ta'e ragaa qabdu dhiyeessuuf osoo yaaltuu, abbaan alangaa dhaddachaa garuu yoo xinnaate yeroo torba ''kun dhimma gudeedamuu miti'' jechuun iyyuusaanii dubbatan. Dhaddacha mana murtichaa kesssatti akkuma murteen kun dubbifameen namoonni kolfuufi wal hammatanii gammachuusaanii ibsachuu eegalan. Abukaatoon ishees achuma mana murtichaa fuulduratti murtee keenname ''dinqiisiisaa'' akka ture gabaastuun dhimmoota mana murtii BBC Anaa Hooligaan himtee jirti. Guyyootuma muraasa keessatti barattuun Biritish tun miidhamtuu irraa gara himamtuutti kan geeddaramte turte. Tibba dhaddachaattis shamarreen miidhamtuun tun yoo qorannoowwan qaxxamuraa hedduu taasifamuufin arge. Akkasumas abbaan seeraa himannaa gudeeddii dhiyaatee irratti ragaa kamuu dhagahu dide. Gareen seeraa ishees mormii akka haqa sirrii hin arganne jechuun dhiyeessaniin milkaa'aniiru. Haatii shammarree tanaa kan mana murtichaa keessatti ishee gargaaraa turtes, miidhaan intala ishee yoo xinnaate haala yakkamtuu miidhamtuutiin jijjirama jajjabeessaa tahe argamsiiseera jedhan. Milkaa'uun ol-iyyannoo kanaa ammoo aanga'oonni Saayipiras attamiin dhimma jalqabaa akka ittiin keessumeessan kan saaxileedha. Roggeeyyiinis injifannoo hadhaawwaa-gaariidha jechuun ibsan. Maatiin ishees haqni dhugaaf hojjatamu qabaataa jedhan. Kanaafu himannaan gudeeddii sun haalaan qoratamuu qabas jedhan. Dhiiroonnii Israa'eel taatee kanaan walqabatee to'atamanis kanneen umuriinsaanii waggaa 15-20 jidduutti argamu ture yeroo sana. Isaanis balleessaa omaatu akka hin qabne waan himaniif gadhiifamuun gara manaatti deebiifaman. Shamarreen tun gara Amajjii 2020 keessa itti murtaa'uun battalumatti gara UK deebite. Booda ol-iyyannoon dhimma kanaa Mana Murtii Olaanaa Sayipirasitti Fulbaana 2021 ilaalame. Murtee baatiiwwan afuriifi walakkaan booda darbe kanaan booda kan dubbatan Mr Poolaak: ''Kunis maamiltuu teenya yeroo adeemsa dhaddachaa akka biyyasheetti hindeebineef yeroo dheeraa jalaa fudhatee keessattillee, qulqullina ishee himaa turte qofaaf osoo hin taane, kanneen biraa addunyaa guutuutti haala walfakkaatu keessa darbaniif taatee gaariidha.''


Sa’uudi Arabiyaatti dubartoonni 28,000 baabura oofuu dorgomuuf galmaa’an

Sa’uudi Arabiyaatti dhaabbanni baaburaa dubartoota 30 baabura oofan qacaruuf beeksisa baaserratti dubartoonni 28,000 gita kanaaf dorgomuuf galmaa’uu ibse. Kaadhimamtootni dorgommii kana darban waggaa tokkoof erga leenji’anii booda, baabura saffisoo magaaloota Makkaa fi Madinaa gidduu oofu. Sa’uudi Arabiyaa keessatti yeroo jalqabaatiif gita hojii kanarratti dubartoota simachuuf beeksifni bahe. Waggoota kudhanitti lakkaa’amaniif Sa’ud Arabiyaan biyyoota dubartoota hojiirratti hirmaachisurratti addunyaarraa lakkoofsa gad aanaa galmeessisan keessatti eeramti. Haata’u malee, waggoota muraasan asitti mootummaan Sa’uudi lakkoofsa dubartoota hojiirratti hirmaatani dabaluuf tattaaffii taasisaa jira. Kunis qaama karoora ilmi mootii biyyattii Mohaammad biin Saalmaan, damee diinagdee boba’aarratti hirkate bal’isuuf karoorsaniiti. Kana malees, foyya’iinsa gama hawaasummaa jalqabame dubartoonni konkolaataa konkolachisuu kan eeyyamu fi seera dhiironni dubartoota akka eegan jedhu laaffisuun dubartoonni akka bilisaan imalan eeyyamuu fa’aa of keessa qaba. Sababa kanarraa kan ka’e hirmaannaan dubartoota hojiirratti ganna shan keeessa harka dachaan dabaluun %33 qaqqabeera. Bara darbe baatii jahan jalqabaatti lakkoofsi dubartoota hojiif qacaramanii kan dhiirota ni caala ture. Haata’u malee, dhiironni biyyattii keessaa ammas hojiiwwan hedduu qabatanii jiru. Inistitiyuutiin Ameerikaa keessa maadheffate ‘the Brookings Institute’ qorannoon bara darbe maxxanse akka agarsiisutti, dameen hojii hawaasummaa harka caalu dhiirotaan qabameera. Dhaabbanni baaburaa Ispeen 'Renfe' jedhamu fedhii bal'aa dubartoonni damee hawaasummaarratti qaban keessaa amma xiqqoo guutuuf dubartoota konkolaachisummaa baaburaaf filate.


Kandeel Baalooch: Maatiin ilma isaanii obboleettii isaa ajjeeseef dhiifama godhan

Paakistaanitti rogeettii miidiyaa hawaasaa beekamtuu taate Kandeel Baalooch ajjeesuun hidhaan umrii guutuu itti muramee kan ture obboleessi ishee bilisa bahe. Bara 2016 obboleettii isaa Paakistaan keessatti akka Kiim Kardaashiyaanitti ilaalamtu maxxansaalee miidiyaa hawaasaa isheetiin maatii keenya qaanessite jechuun kan ajjeese Muhaammed Waseem  maatiin dhiifama waan godheef hidhaa akka bahu manni murtii ajajeera. Bara 2016 harka obboleessa isheetti ajjeefamuun Kandeel Baalooch Paakistaan keessatti rifaatuu yoo uumu, mata duree oduu miidiyaalee idila addunyaa ta'ee ture. Miidiyaalee hawaasaa hordoftoota kumoota dhibba hedduu qabdu irratti suuraalee, viidiyoofi, yaadawwan safuudha jedhaman maxxansuun kan beekamtu Kandeel, sababa kanaatti lammiilee hedduu Paakistaan biratti beekaamtii argatteetti. Namoota amantii Islaamaa jabeessanii hordofan biraa mormiin ishee mudachuu kan beektu dubartiin kun gocha isheef takkaahuu dhiifama gaafattee hin beektu. Obboleessi ishee Waseem jalqaba akka of wallaaltu qoricha obaasee booda hudhee ajjeesuu mana murtiitti amaneera. Sababni ammoo ''maatii Baalooch ulfina dhabsiisuu'' kan jedhuudha. Bara 2019'tti hidhaan umrii guutuu itti muramee ture. Abukaatoon Waseem BBC'tti yoo himan Manni Murtii Waseemiin hiikuuf kan murteesse maatiin isaa dhiifama gochuufii isaanii erga ibsamee ta'uu beeksise. Haati Waaseem Aniwaar Bibi, rippoortarootatti murtee darbeen gammaduu himan. ''Gaaffii keenyaan ilmi koo akka gadhiifamu murteessuu isaaf Mana Murtiif galatan galcha.'' Du'a intala keenyaaf ammallee gadda keessa jirras jechuun dubbatan. Waaseem torbee kana keessa gadhiifama.


Noor Muqaddam: Intalli dippiloomaatii gaaffii gaa'ilaa dhiyaateef waan diddeeef mataan irraa murame

Manni Murtii Paakistaan namicha intala dippiloomaatiif gaaffii gaayilaa dhiyeessee isheen didnaan gudeedee mataa irraa mure du'aan akka adabamu murteesse. Dargaggeettiin ganna 27 intala dippiloomaatii duraanii biyyattii taate Noor Muqaaddam gaaffii gaa'ilaa ilma maatii dureessa biyyattii ta'e Zahiir Jaafeer irraa diyaateef diduu isheetiin gara jabinaan ajjeefamte. Mataan irraa muramuu dura, reebamuufi dirqiinis gudeedamuun ishee ibsameera. Ajjeechaan kun mana ilma dureessa biyyattiitti Adoolessa bara darbee raawwatame. Viidiyoona CCTV yeroo isheen harkaa bahuuf tattaafattu agarsiiseera. Ajjeechaan Muqaaddam biyyattii guutuutti dheekkamsa kaasee, nageenya dubartootaa mirkaneessuuf tarkaanfiin akka fudhatamu waamicha guddaa godhameef sababa ta'eera. Muqaddam maatii sadarkaa olaanaatti jiraatuufi hiriyyoonni isaaniis nama walbeekaniin gara jabinaan ajjeefamuun ishee ji'ootaaf mata duree oduu ta'ee tureera. Sirni yakkaa Paakisataan keessumaa haleellaa fi yakka dubartootarratti raawwatamu ilaalchisee keessa deebii akka barbaadu akeekeera. Biyyattii keessatti waggaatti dubartootni dhibbaan lakkaawwaman kan ajjeefaman yeroo ta'u,  hin gabaafamu malee kumoota hedduun kan lakkaawwaman ammoo miidhaaf saaxilamu. Ajjeechaa ishee duuba hedduun haqasheef gaafachaa turan. Maatiin ishee Islaamaabaad keessatti mana murtii dhimma ishee ilaalu dura namoota hedduu biroo waliin argamanii himannaa Jaafer irratti dhiyaate yoo abbaan seeraa dubbisu dhagahaniiru. Jaafer Noor Muqaddam erga gaaffii gaa'ilaaf dhiyeesseef erga diddee booda guyyoota lamaaf mana maatii isaa magaalaa guddoorraa siiqee argamu keessa dirqiin tursiisuun himameera. Dhadda isa tokko keessaa Poolisootaan qabamee yeroo bahaa ture Jaafar gaazexessitootatti ''aareen ture, aalbeeniin Noor ajjeese'' jedhe dubbateera. Jaaferiin alatti hojjettootni mana isaa lama ajjeechaa kana waan hin dhaabsifneef hidhaan waggaa 10 itti murameera. Abbaan Noor Shu'aakaat Muqaddam murtee kanaan haqatu injifate jechuun, paakistaan keessatti namootni dubartoota miidhaniifi ajjeesan toluma bilisa ta'anii jiraachuu hin qabanii jedhan. ''Haqni hiree argachuu isaatti gammadeera'' jedhan. ''Kun dhimma inatala koo qofa osoo hin taane dhimma dubartoota biyya kootii.'' Maatiin Jaafer yakka kanaan walqabatee bilisa jedhamuu isaaniirraa komii akka qabanis himaniiru. Dargaggeessi ganna 30, dhalootaan Paakistaan ta'ee lammummaa US qabu Jaafer murtee isaa kana akka olu iyyatu himeera.


Kamaalaa Hariis bara hojii waggaa jalqabaan maaliif hin milkoofne?

Kamaalaa Hariis filannoo waggaa darbeen ‘’pirezidaantummaaf xiqqumaaf hanqattee’’ pireezidantii itti-aantuu dubartii Ameerikaa jalqabaa taateetti. Haatahu malee, waggaa tokko darbe yeroo itti-aantuu pireziaantii ta'uun hojjechaa turte keessatti wanti mari salphaa hin turreef. Itti-gaafatamummaan ishee salphaa tahuu baatus, deeggarsi  Hariis hir’ataa deeme. Pireezidantichi dalagaawwan mataa-jabaataniifi onlaayiniidhaan hin hiikamne fa’i irratti ishee kan ramadan. Waajirasheerraa namoonni maqaa guddaa qaban gadhiisan. Hariis muudama pireezidantii itti-aantummaa paartiinshee isheef kennee, booda pireezidaantummaan itti-aanu kan kooti jettee teesseetti yoo taheef, kun yaada fudhatama dhabuuf yeroo dheeraa hin fudhanne jalaa taha. Baayidan ibsa Roobii darbe kennaniin filannoo dhufu irratti yoo hirmaatan, akka isaan wajjin taatu akka barbaadan himanillee, jette jettee waa’ee egeree siyaasaa ishee dubbatamu dhaabachiisu  danda’a yoo taheef sichi ilaalama. Garuu maaltu qixachuufi dide- sirreessuu waan dandeessu dha? Kanaaf deebii gahaafi sirriin hin jiraatu. Sagalee deeggarsaa rifaasisaa Qorannoo sagalee uummataa dhaabbata USA Today jedhamuun hojjetame deeggarsi Hariis qabdu %28 irra gaheera. Kunis seenaa pireezidantota itti-aanoo Ameerikaatti deeggarsa isa xiqqoo jedhamu dha- pireezidantii itti-aanaa waraan Iraan qindeesse Diik Cheneeyin gaditti deeggarsi ishee. Taateewwan ‘’rakkoon Kamaalaa maali? jechisiisan keessa sagalee uummataa gaarii hin jedhamne kanadha. Bu’aan sagalee kanarraa argame haasaa waa’ee pireezidantii  itti-aantuu kanaaa jibbisiisaa taasise. Qorannoo itti dhiyeenyaan taasifameen garuu bu’aan sagalee kenname sanaa haala jiru irraa xiqqoo fagaataa akka tahe barame. Bu’aa sagalee kenname kanaan  %21 waa’ee pireezidantii kanaa yaada akkas jedhanii himan akka hin qabne kaa’aniiru. Sagalee kennuu irratti kanneen hirmaatan keessaa walakkaan bulchiinsi ishee ‘gaarii miti’ waan jedhu deebisan. Lakkoofsi sagalee deeggarsaa argattee immoo kan Baayidan waliin walitti dhiyaata. Deeggarsii pireezidantiifi pireezidantii itti-aantotaa Ameerikaa keessatti yeroo baayyee wal-fakkaataadha. Pireezidantiin Dhimmoota Hawaasaa Ameerikaa Kiliif Yaang dubbiin Hariisiin gadi qabaa jiran kanneen akka weerara Koronaafi haalli diinagdee kan Baayidan irratti haaluma wal-fakkataan dhiibbaa taasisanidha. Yoo inni deeggarsa argachaa adeeme, lammiileen Ameerikaa rakkoowwan kunniin hiikamaniiru jedhanii gatii yaadaniif, deeggarsi ishees fooyya’aa adeema jedhu. Pireezidantiin dhaabbatichaa ammallee deeggarsa abdii qabu qabdi jedha. Yoo xiqqaate paartishee, dubartootaafi saboota lakkoofsaan xiqqoo tahan keessatti deeggarsa guddaa qabdi jedha. Gahee hojii jabaa Hariis erga aangoo qabattee dalagaa itti-gaafatamummaa guddaa qabu lama irratti ramadamte. Inni duraa rakkoo bu’uuraa godaansa seeraan alaa giddu-gala Ameerikaa irraa gara UStti taasifamu irratti kan xiyyeefatudha. Lakkoofsi godaantotaa biyyoota Eel Saalvaadoor, Guteemaalaa fi Honduraas irraa gar US galan bara jalqabaa pireezidantummaa Baayidan keessatti baayyee dabale. Bulchiinsi kuni imaammata Tiraamp tokko tokko geeddarullee godaansa kana dhaabuuf garuu furmaata garagaraa barbaadaa ture. Hojiin Hariisiif kenname kuni jabaataa tahus kan hin dalgamne garuu miti. Baayidan illee yeroo pireezidantii itti-aanaa Obaamaa turan dalagaa wal-fakkaataatu kennameefi ture. Namoonni gariin itti-gaafatamummaan kennameefi dhimma godaansaa guutummaafi nageenya daangaa biyyaati- kuni danqaa waggoota kurnaaf adeemee as gahe waan taheef furuufis akkasuma yeroo wal-fakkaataa fudhachuu mala jedhu. Kanaafis tahuu mala yeroo dhimma godaantota kanaan xaxamtee jirtu kanatti deeggarsi ishee kan hir’ise.. Warri Rippaabilikaan sagaleen tokko tahuufi Demookiraatonni mata-jabaachuun pireezidantii itti-aantuu kana kufaattiitti waan qajeelche fakkata. Gaazexeessituu fi barreessituun seenaa pireezidaantii itti-aantotaa Keet Andarsan Biroowar. Baayidanitu Kamaalaa kufaatiif saaxile jetti. ‘’Dalagaawwan cirumaaa hojjechuuf ulfaatan irratti ishee bobbaasan,’’ jette. Pireezidantiiwwan ittii-aanoon  yeroo dhufutti aangoo pireezidantummaa akka dhaalanitti ilaalama. Pireezidantiin amma jiru nama ganna 82 yeroo tahu immoo kana yaaduun waanuma hin hafnedha. Hariis kaayyoo pireezidantii tahuu akka qabdu waanuma ifatti mul’atu dha. Yeroo pireezidantii ittii-aantuu taatee muudamtus, hoggantuu Demookiraatota dhaloota dhufanii jedhamuun waamamaa turte. Kunis maatii sab-daneessa irraa dhufuu isheefi dubartii tahuun ishee heeddummina waan agarsiisuuf ture. Fiixee aangoo kanaarra tahuunshee garuu ibidda siyaasaa itti fide.  Warri Rippaablikaanaa morkattuu isaanii yeroo dhufuu tahuushee baruun dadhabbinshee barbaadu.  Paartishee keessaas pireezidantuummaaf kanneen dorgomuu barbaadan akka gufuutti ishee ilaaluun isaanii waan hafu miti. Akka Yaang jedhanitti, ‘’xiyyeeffannoon guddaa ammaa Hariis irra kan tahe Baayidan filannoo dhufuuf dorgomu moo hin dorgoman inni jedhu mirkana gatii hin taaneef. Kana dura yeroon itti pireezidantii itti-aanaa irratti xiyyeeffannoon akkasii kennamee beeku hin yaadadhu, bu’aa sagalee deeggarsaafi mormii yo ilaallates akkasuma,’’ jedhan. Shakkii nama jeequ Namoonni siyaasaa baayyee rakkoolee siyaasaa garagaraa arganii irraa hafaniiru. Deeggartoonni pireezidantii itti-aantuu kanaa qeeqni irratti ka’u kan saalaan looguufi sanyummaan kan guutame dha jedhu. Dhiyoo kana pireezidantiin gamtaa hojjetoota mootummaa Meeriilaand  Maargaareet Hiinds, Haariis jajuun, pireezidantii itti-aantuun kuni dubartotni gurrraachaa,’’yoo kaayyoo qabaanne akka milkaa’uu dandeenyu agarsiistee,’’ jetteetti. Qeeqa Hariis irratti ka’us, ‘’warri odeessan oduu isaanii ittuma fufu,’’ jette. Haa tahu malee akka ragaan agarsiisutti aangoo gubbaa jiru kanarra rakkoon hin jiru jechuun  hin danda’amu. Bara 2019 Hariis yeroo duraaf duula na filadhaa yeroo geggeessitu Kaalifoorniyaa fi Oklaandirraa deeggartoota kumaatamaan lakkaa’ama argattee ture. Falmii jalaqabaa erga taasifteen boodammoo deeggarsi argattu ittuu dabale. Achii garuu mucucaachaa dhufte, waajirashee keessa waayiloota gidduu jeequmsi uumame, af-gaaffiiwwan miidiyaalee hawwatoo hin taane taasifte, paartii keessatti ergaa walitti fufinsa qabuuifi ifa tahe kennaa hin turre. Yeroo hojiishee jalqabdetti waayilooti haala hin baramneen gadhiisan. Hogganaan koominikeeshinii isheefi dubbi himaan warreen bahan keessaati. Keesumaa hojjetaan waajirichaa maqaa otoo hin beeksisiin gaazexaa Waashingitan irratti barreesse hojii hojjetamuu qabu hojjechuuf fedhii dhabuufi sodaashee hojjettootasheerratti keessi jechuun isaa dubbii jabaataa ture. ‘’Kamaalaa wajjin yeroo hojjettu qeeqa si dhukkubsuufi hanqina ofitti amanamumma mataashee danda’uu qabda,’’ jedha hojjetaan waajirichaa duraanii. Ifatti tahuu baatus doorsisa keessa taateetu hojjetta,’’ jedhe. Rakkoon Haariis yeroo miidiyaa irratti dhiyaattuufi ibsa kennitu dogoggora uumuu fa’illee ni dabalata. Waajira isheefi waajiroota Waayit Hawuus kaan gidduu hariiroon mishaa waan jiru hin fakkaatu. Namoonni siyaasaa danqaalee keessaa of baasan kanneen dogoggora isaaniirraa baratanifi dadhabbiin isaanii fooyyessani dha. Hariisillee kanuma gochaa jiraachuu isheef agarsiistuuwwan jiru. Kunis yeroo dhiyoon asitti Baayidan waliin taateewwan garagaraa irratti argamuu, af-gaaffiiwwaniif deebii kennuufi kaan gochuuni. Tarkaanfiiwwan fudhataa jirtu kunneen deeggarsa hawwachuun yoo seenaa hojjechuun aangoo qabatte, kufaatii seena qabeessa taheerraa hambisa yoo taheefi kunis.


Dubartiin abbaa warraasheetiin si'a 29 albeen waraanamte lubbuun hafuu

Namtichi UK tokko erga haadha warraa isaa si'a 29 meeshaa qara qabuun waraanee booda akka duutuuf mana itti cufe jedhame. Namtichi maqaansaa Istiivan Wuud jedhamuufi gaheessa waggaa 54 dubartii maqaan ishee Tinaa Turnar jedhamtu haala gara jabiinaatiin ableedhaan waraanuu isaa manni murtii dhaddacha Niiwkaastil irratti himame. Haata'u malee, dubartiittiin lubbuun hafuu dandeesseetti. Namni kun Aadde Tarnar ajjeessuuf akka karoorftee ture Caamsaa 21 wayita isheen, ''Si ajjeessuun qaba, siif jecha mana hidhaa dhaquu hinqabu'' jechuun dubateetti mirkaneesseera. Dubartiin umurii waggaa 53 tunis onnee, dugugguuruufi miilasheerra dabalatee qaamaashee guutuutti miidhaa jireenyashee geeddarutu irra gaheera. Kanaan duras namtichi kun haadha warraasaa kana waggaa lamaan dura kutaa nyaata itti bilcheessan keessatti guyyaa sana akka baatu erga itti himteen booda duubaan dhaquun miidhaa irraan gahee akka ture himame. Albeen Wuud ittiin dubartii kana waraanaa ture kan jalqabaa erga jalaa cabee booda akka waraanuu dhaabuuf kadhattuulleen albee biraa bakka olkaa'anii fudhachuun ittiin ishee waraanuu akka itti fufe himame. Mr Wuul jalqaba wayita ilmasaa kan Liivarpuul jiraatuuf bilbileefii tureetti waan ''hamaa'' tokko raawwachuu itti himee ture. Aadde Tarnar ammoo osoo Mr Wuud karra duubaan itti cufee furtuu dhoksuun deemee hin fagaatiin dura sagalee gadi qabuun akka qaqabaniif poolisiitti bilbilachuu dandeesse. Poolisiin wayita mana keessa seenutti dubartiin baayyee miidhamte bakka uffanni kaa'amu keessa suuqamtee lubbuun argamte. Mr Wuur ammoo erga gochicha raawwateen booda poolisiitiin to'atame. Inspektarri Luuwiis Jeenkinsi Poolisii Noorzumbriyaa irraa, ''Gochaan kunis haleellaa sadarkaa miidhaa nama kamuu irra gahuu hinqabne haamaadha. ''Tinaan dhugaatti dubartii baayyee cimtuufi haalli isheen luubbuun itti haftes baraaramuu ajaa'ibaati,'' jedhan. ''Isheenis qaamaan, sammuufi miiraan fayyuuf gara fuulduraashee imala dheeraatu eeggataan. Haleellaan kunis waan bara jireenyaa ishee waliin turu akka ta'een yaada.'' "Kunis shakkii tokko malee miidhaa mana keessaa baayyee sukkaneessaafi naasisaa na mudateedha. "Hawaasni keenyas mala akkasiitiif obsa akka hin qabne akka hubatu nan abdadha. Jeequumsiifi miidhaa gosa kamiitu gonkumaa xiyyeeffannaa dhabu hin qabaatu,'' jedhan. Himannaa Obbo Wuud irrattis Guraandhala 4 irratti murteen ni kennama.


Lammiin US, IS keessatti garee dubartootaa hooggantu to'atamte

Dubartiin lammii Ameerikaa IS keessatti garee waraanaa addaa guutummaatti dubartoota of keessaa qabu ijaaruufi hoogganuun himatamte to'annoo jala oolte. Alisan Fileek Ekren kan US, Kaansaas keessa jiraachaa turte dubartootnifi daa'imman meeshaa waraanaa AK-47 akkamiin dhukaasuu akka danda'an fi akkamiin meeshaa of wareeguu akka hidhatan Siiriyaa keessatti leenjisaa turte jedhamti. Kaampasii kolleejjii US keessatti haleellaa shororkeessummaa raawwachuuf namoota raawwatan dhoksaan qacaraa turtee jedhamuunis shakkamte. Dubartiin haadha ijoollee taate kun himannaawwan kanaan yoo ragaan irratti argame hanga waggaa 20 hidhaan irratti muramuu mala. Odeeffannoon dubartii kanaa gama FBI qophaayee ture Sanbata darbe gara US'tti erga deebifamtee ifa godhame. Akka ragaa kanaatti dubartiin kun bara 2016 Islaamiik Isteet keessatti garee addaa dubartoota qofarraa ijaarame ''Khatiba Nusaybah'' jedhamu Siiriyaa keessatti hundeessiteetti. Bara san Siiriyaan akka teessoo garee Islaamik Isteetitti gargaaraa turte. Miseensonni garee dubartootaa addaa kun hunduu dubartootaa IS ta'anii warra miseensotuma dhiiraa IS heeruman turan. Lammiin US kun erga garee kanatti jalqabatti makamtee garee kana ijaaruufi hoogganuun shakkamti. Gahee inni guddaan dubartii kanaa dbartoota miseensa ta'an biroo akkamiin duunota IS ofirraa qolatan barsiisuudha jedhamee himama. Dubartoota hedduus meeshaa waraanaa adda addaan leenjisteetti jedhama. Akka ragaan FBI agarsiisutti ijoollee dhiiraa Fileek keessaa tokko umrii ganna shaniifi jahatti meeshaa waraanaa guddaa baatee akka mul'atu nama ijaan argeera jedhurraa iyyaafateera. Dubartiin kun US keessatti koollleejjiiwwaniifi manneen daldalaa gurguddoo haleeluuf fedha qabdurraa kan ka'e miseensota qacaraa akka turtee fi haleellaa kanaan namni hedduun hin dhumu yoo ta'e qabeenya qisaasuu nutti ta'e jettee dubbachaa akka turte namni dhiyeenyatti beekuun dhugaa bahuu ragaan FBI ibseera.


Ganamee Yaa'ii: Dubartii Oromoo garbummaatti gurguramtee, og-barruu Oromoof bu'uura taate

Jarraa 18ffaa fi 19ffaa keessa lakkoofsi dhalattoonni Oromoo garbummaan biyyootii adda addatti gurguramanii hedduudha. Isaan keessa tokko kan taatee fi eenyummaa ishee utuu hin dagatiin guddina afaani fi og-barruu Oromoo keessatti gummaacha bu'uuraa kan qabdu waa'ee shamarree tokkoo iyyafanneerra. Ganamee Yaa’ii Shaseedaa Odaa maqaa dhaloota isheeti, Jarmanii keessatti garuu caalatti maqaa Pooliin Faatimaa jedhamuun beekamti. Ganameen godina Jimmaa, bakka Gumaa jedhamutti jalqaba bara 1830’n keessa akka dhalatte hima, barsiisaan lammii Jarmanii seenaa jireenya ishee barreesse Liidarhoos jedhamu. Daldala garbaa yeroo sana tureen, ijoolleen hedduun maatii isaanii jalaa hatamanii ykn ammoo waraana gosota jidduutti uumamuun fudhatamanii garbummaatti gurguramu ture jechuun barsiisaan afaanii fi og-barruu Obbo Tafarii Nigusee BBC’tti himaniiru. Ganameenis maatii ishee jalaa daldaltoota garbaan hatamtee ta’uu akka malu hima. Seenaa jireenya Ganamee Yaa'ii qorachuun kan barreesse Liidarhoos, abbaan ishee waraana irratti yeroo isheen daa’ima ganna ja’aa turte akka ajjeefame barreesseera. Umurii ganna sagalitti guyyaa tokko utuu bakka awwaalcha abbaa ishee daawwattuu daldaltoota garbaan butamtee akka fudhatamte seenaan jireenya kun ni hima. Sana booda “Jimma irraa gara Gondar, achirraa gara Masriitti gurguramte,” jedhu Obbo Tafariin. Masirii keessatti yeroo 12 irra deddeebiin erga gurguramtee booda, akka qabeenya lammii Masrii, Mehmeet Alii jedhamuutti Kaayirootti geeffamte jedha barreeffamni Liidarhoos. Gola isaa keessa hojjachaa akka turtee fi amantaa Islaamaas hordofaa akka turte barreessee jira. “Bara 1847’tti lammiin Jarmanii Joon Baaroon yeroo Masiriitti imale, jireenya ishee jijjiire,” jedha qorataa fi piroofesarri duraanii lammii Jarmanii Wolbart Simiidti. Lammiin Masirii kun Ganamee akka kennatti Joon Baarooniif dabarsee ishee kenne. Yeroo Jarman, Kornitaal geessutti maqaan ishii Fatimaatti jijjiramee akka turee fi cuphaa kiristaanumma booda maqaan ishee gara Pooliin Johaanitti akka geeddarame Liidarhoos eeruun Wolbert Simiidti qorannoo isaa irratti maxxanseera. Jarmanitti Ganameen erga bitamte booda akkataa itti mana kunuunsan (home care) akka barattuuf mana baruumsaa yemmuu seentetti “baruumsaan baay'ee cimtuu waan taateef” mishinaroota waliin gara hojjechuutti dabarte jedhe Obbo Tafariin. Dandeetti isheen qabdu keessaa kan himamu tokko, Afaan Oromoo, Afaan Jarmanii fi Afaan Arabaa dabalatee afaanota gara shanii ni dandeessi turte kan jedhudha. Ganameen amantaa Kiristaanummaa fudhachuun bara 1852’tti erga cuphamtee booda, dhiyeenyaan luboota fi mishinaroota waliin hojjachuu eegalte. Obbo Tafariin akka jedhanitti Ganameen sochii wangeela uummata Oromoo bira geessisuu keessatti ga’ee guddaa qabdi turte. Ganameen kiitaabaa seenaa ishee mata duree ‘Intala Oromoo’ jedhu kan isheen barreessite boodarra erga isheen duutee maxxanfamee gara afaanota 30 oliitti hiikameera. Kitaaba ishee kana xumuruun kan maxxanse lammii Jarmanii, Liidarhoosiidha. “Oromoo addunyaatti, keessumaayyuu Awurooppatti kanaan beeksisteetti,” jedhu Obbo Tafariin. Ebla 1855  keessa Ganameen fedhii wangeelli uummata ishee, uummata Oromoo bira akka ga’uuf qabdu ibsuun mishinarootaaf xalayaa ni barreessiti ture. Mishiniin ykn ergamni wangeelaa gara uummata Oromootti guddaan hundaa’uu isaaf Ganameen sababa isa guddaa ta’uu akka maltus himaniiru. Mishiniin kun saba Oromoo bira ga’uuf, wangeela Afaan Oromootti hiikuu yaaluu fi hojiilee biroon gumaacha godheera. Kitaabne ganamee “Intala Oromoo” jedhu kunillee yemmuu gurguramutti galiin isaa mishinii kanaaf kennamuun gargaara akka ture ni himama. Mishiniin kun boodarra Oromiyaa keessatti manneen barnootaa, mana amantaa fi wiirtuulee adda addaa ijaaruu keessatti ga’ee guddaa qaba. Ganameen Adoolessa 1855 keessa tasa dhibee hargansuu waliin wal qabateen hubamtee, Fulbaana 11, 1855 lubbuun ishee darbe. Wolberti Simiidt akka barreesseetti, Ganameen magaalaa Riyeen keessatti awwaalamte.


Dubartii ogummaa hojii kan dhiiraa qofa jedhamu shamarran leenjisuun milkoofte

Aadde Faaxumaa Adaamaa jedhamu. Lammii Naayijeeriyaa yoo taatu, hawaasa baayyee aadaa cimsee leellisu ummata Sokotoo keessaatti shamarraniifi dubartoota ogummaa makaanikaa kan akka hojii dhiira qofa ta'eetti ilaalamu leenjisuun carraa hojii umaaf jirti. Aadde Faaxumaan hundeessituu dhaabbata bu'aaf hin dhaabbannee Nana jedhamuuti. Dhaabbanni isaanii kun kaayyoon isaa shamarraniifi dubartoota aangessuu irratti kan hojjatu yoo ta'u, haaluma kanaan bakka leenjii ogummaa makaanikummaa shamarranii banuun hojjechaa jiru. Leenjii hanaga ammaatti kennameenis shamarraniifi dubartoonni lakkoofsaan gara 25 ta'an  kan umuriin isaanii waggaa 18 fi isaan olii leenjii waggaa lamaa akka argatan taasisaniiru Aadde Faaxumaan. Shamarranis carraa hojii kana dura dubartootaan yaalamee hin beekamneefi dirree hojii dhiiroota qofaan akka waan hojjatamuutti hawaasichaan fudhatame kanaan leenji'uuf maatii isaan amansiisuuf yeroo cimaa keessa darban jedhu. Aadde Faaxumaan BBC Newsday'tti akka himaniitti, shamarran barachuuf fedhii qabu.  Kanaanis, ilaalcha hojiin makaanikummaa kan dhiiraa qofa jedhu dhara ta'uu isaa mirkaneessaniiru jedhan. ''Gochaan ani raawwadhees shamarran aangeessuu yoo ta'u, kanas kanan itti boonuudha,'' jedhan. "Amma kunoo maallaqa ittiin argataa jiru. Inniis kan nama jajjabeessuudha," jedhan. Aadde Faaxumaan sagantaa leenjiichaa kennuuf dhaabuuf karoora qabaatanilleen garuu shamarran hedduun  yeroo leenjii ittaanuuf galmaa'uuf dhiyaataa jiran jedhan. Milkaa'inni shamarran jalqaba leenjii'an hawaasni akka dubartoonnis hojii ogummaa makaanikummaa kana hojjachuu ni danda'u jedhee fudhatuuf akka gargaare abdatu.


Taanzaaniyaatti dhorkaan shamarran ulfaarra ture kaanaan daa'ima waliin daretti deebite

Shamarreen Taanzaaniyaa ajajni haaraan kanaan dura shamarran ulfaa mana barnootaa irraa ittisee ture yoo ta'atuu, amma da'ima ishee qabattee dareetti jirti. Shamarreen maqaan ishee Isnaat Giidiyoon jedamtu BBC Swhili'tti akka himtetti, harka tokkoon daa'ima ishee, harka tokkoon ammoo qalamaafi dabtara qabattee daree seenuun dirqama itti ta'eera. Nama ishee kunuunsuuf waan hin qabneef daa'ima waliin darbee barnootaa seenuun dirqama akka itti ta'e kan himtu shamarreen kun, barsiisonni qajeeloo waan ta'aniif daa'ima ishee umuriin ji'a afurii waliin akka daree seentee barattu hayyamuufiif dubbatti. Umuriin ishee wagaa 19 kan ta'e Isnaat, osoo balbala afur barattuu yeroo ulfooftetti barnoota sihee xumuruuf abdii kutattee turte. Mootummaan haadholiin umurii dargaggummaa keessa jiran akka barnootatti deebiyan waan hayyameef baayyee akka gammadde kan himtu shamarreen kun, cimtee barattee ogeettii seeraa ta'uuf fedha akka qabdu dubbatti. "Daa'ima qabadhee daree keessa taa'ee barachuun qalbii kiyya kan hiru ta'ullee garuu gara caalu dhageeffachuu nan danda'a. Rakkoon yeroo daa'imni jijjiirraa daayipparii [erbee fincaanii] barbaadudha, sababiin isaa ammoo mana barumsaa keessatti bakkaawan itti daa'imaaf jijjiiru hin jiru," jetti. Isnaat Giidiyoon akkayyaa ishee kan saambuusaa gurgurtee jiraachiftu waliin kan jiraattu yoo ta'u, akkayyaan ishee kunis intalli intalashee barachuu danda'uu isheetti gammadduudha. Akkaayyaan yeroo jalqaba Isnaat ulfoofte aartee turte sababiin isaa ammoo biyyattii keessatti shamarran ulfaa'an mana barumsaa irraa dhorkamanii turan waan ta'eef. Pireziantiin duraanii Taanzaaniyaa, Joon Magufuulii shamarran ulfaafi aa'ima qaban akka hin baranne dhorkanii turan. Pirezidaantiin Taanzaaniyaa yeroo ammaa Aadde Saamiyaa Hasan Suluuhu garuu dhorkaa sana kaasaniiru. Barattoota shamarranii dhorkaa kaa'ameen mana barumsaa dhiisan keessaa 240 kan ta'an kan mana barumsaatti deebiyan yoo ta'u, barnoota isaan darbe akkaataa ittiin kennameefiif kaaniin walqixxaatan irratti haalli mijeeffamaaf jira jehameera.


Ministirri shamarraniin 'miila walitti qabadhaatii, kitaaba keessan banaa' jedhan qeeqaman

Afrikaa Kibbaatti Ministirri Fayyaa Limpoopoo wayita mana barnoota daawwatan dhaamsa saal-qunnamtii ilaallatu shamarraniif dabarsaniif qeeqamaa jiru. Poopi Ramatubaa ijoollee shamarranin ‘’miila keessan walitti qabadhaati, kitaaba keessan banaa’’ ergaa jedhu kan kallattiin dabarsan shamarraan saal-qunnamtiirraa of qusachuun dhibee HIV-AIDS fi ulfa yeroo maleerraa akka ittisan jajjabeessuuf ture. Poopi Ramatubaa akka jedhanitti, shamarran kennaa dhiiroonni dullooman shamarraniif gumaachan kanneen akka wiigii gatii mi’aafi bilbilaa moobaayilaatiin gowwomfamu. Dhaamsi isaanii garuu dirqama saal-qunnamtiin walqabatu shamarraan qofaarra kaa’a jedhamee qeeqame. Biyyoota Afrikaa hedduu keessatti shamarran sababa saal-qunnamtii of-eeggannoo malee godhamuun ulfaa'anii baruumsa adda kutu. Namoonni hedduun gama toora intarneetiin yaadni kennan, itti gaafatamummaan kun kan shamarranii qofaa otoo hin taane dhiironni adamoo isaanii dhaabuu qabu jedha. Ministirri Fayyaa Limpoopoo Ramatubaan dhaamsi dubbatan haala isaan yeroo sanatti dubbataniin alatti hiikamu kaaasuun, dhiironni gocha saal-qunnamtii kessatti akka hin hirmaanne gorsuu isaanii gaazexaan ‘Times Live’ jedhamu gabaasera. Ragaan kutaalee bulchiinsa Afrikaa Kibbaati bara darbe walitti qabame akka agarsiisutti ijoolleen durbaa yeroo weerara koronaavaayirasiitti ulfaa’an lakkofsi isaanii dabaleera. Sagantaa barnoota saal-qunnamtii manneen barnoota muraasa keessatti maatiin barattoota diduu hordofuun dhaabateera. Afrikaa kibbaatti sanadni kanneen yakkaa  tuttuqaa saal-qunnamtiin walqabatu raawwatanii tarkaanfii  akka fudhatamuu bahe jiraatullee, kanneen miidhaman hedduun yakkichi raawwatamu gabaasu sodaatu.


Filannoo US: 'Dhalattuu baadiyyaa Oromiyaa ta'ee Ameerikaatti dorgomuun seenaa guddaadha'- Amaanee Badhaasoo

Rakkoo siyaasaa Itoophiyaa keessatti uumame maatiishee waliin baqachuun bara 2003 umurii 13'tti koolu-galtummaan Ameerikaa seenuu kan himtu Amaanee Badhaasoo, dhalattuu Itoophiyaa Kongirasii Ameerikaa bara 2022'tiif dorgomaa jirtudha. Shamarreen Oromoo tun Paartii Dimookiraatik bakka bu'uun Ameerikaa Bulchiinsa Minesotaa magaalaa Seent Pool ‘Fourth Congressional District’ jedhamu bakka bu'uun Koongirasii biyyattiif dorgomaa jirti. Waa'ee dorgommiifi seenaa dhalootashee ilaalchisuun turtiin Amaanee Badhaasoo waliin taasisne kunooti: BBC: Amaaneen eenyu? Eessatti dhalattee eessatti guddatte? Amaanee: Amaanee Badhaasoo ijoollee baadiyyaati. Oromiyaa Arsii bakka Muneessaa jedhamuttiin dhaladhee gara waggaa afuriitti yoo siquun sababii siyaasaatiin maatii kiyya waliin biyyaa baqachuun Keeniyaa gale. Hanga umurii waggaa 13'tti achuman jiraadhee achumattiin Afaan Oromoo fi Ingliffa illeen baradhe. Isaan booda ammoo gara Ameerikaa imaluun Miniisootaa keessa jiraachuu eegale. Kanaafuu Minisootaan biyyaan jaaladhu, biyyan kabajuudha. Achitti ammo umuriin wagga 13 irraa kaasee dargaggoo Oromoo waliitti qabuun, hawwiisoo irratti hirmaachuun hawaasa keessatti hirmaataan ture. Hawaasumatu na guddisee jechuun danda’a. Hirmaannaa siyaasaa illeen waggaa 10 oliin qaba. BBC: Mee waa’ee barnoota kee nutti himi? Amaanee: Barnoota kiyya sadarkaa tokkoffaa akkuman siin jedhee Keeniyaatti eegalee isaan booda ergan gara Ameerikaa dhufee barnoota sadarkaa lammaffaa fi barnoota yunvarsitii asittiin baradhe. Yunivarsitiidhaa saayinsii siyaasaatiinan eebbifame. BBC: Barnootaan illeen saayinsii siyaasaa baratte. Ofii fedhiin siyaasaa attamiin sitti umamuu danda'e, waan hawaasarraa ykn maatiirraa hubattee wayitu ture? Amaanee: Akkuman siin jedhe ijoolluummaa kiyyatti wayitan baqattummaan Keeniyaa ture kaasee waa’ee jireenya koon gaafachaan ture. Maaliif jireenya baqattummaa jiraanna? Yoon waa’ee eenyummaa fi maqaa koo fi maatii kiyyaa ibsu namni maaliif akka addaatti na ilaala? Kanneen jedhan anaaf gaaffii ture ijolluummaa kiyyarraa kaase. Ergan Ameerikaa dhufeen booda ammoo biyyattiin biyya dimokiraasii waan taateef, namni sodaa tokko malee yaada waliif ibsa waan ta’eef dhugaa jirtu hubachaan adeeme. Anis ijolluummaa irraa kaasee hojii tola-ooltummaa hedduu keessattilleen hirmaachaan ture. Keessattuu ummata maatiin maallaqa gahaa hinqabne fi harka qalleeyyiin haala itti gargaaramurratti duulawwan gaggeessaan ture. Bara 2012 irraa eegaleen hojii akkasii cimsee hojjataa ture. Walumaa galattis, namni hundinuu kabajaan sodaa tokko malee jiraachuu akka qabu waanan amanuufan, kanan siyaasa keessatti hirmaadhu onnee kiyyarraayi. Sababiinsaas asi Ameerikaa keessatti qofaa osoo hintaane addunyaa hundarratti namni hundi ulfinaafi kabajaan akka jiraatuun barbaada. Kana dhugoomsuu keessatti kan gahee koo bahuuf jecha kanan siyaasa keessa hirmaadhe. BBC: Namni ati amma waliin dorgommaa jirtu nama muxxannoo siyaasaa wagga 21 qabudha. Dorgommii kana attamiin ilaalta? Amaanee: Anilleen waggoota kudhan darbaniif maatiifi namoota siyaasaa gurguddoo hedduu waliin hojii siyaasaa dalagaa ture. Biyya kanatti keessattuu ummanni rakkoolee garaa garaa qabu nama isaaniif dhaabbate falmuuf barbaachisa. Waggoota kudhanii oliifis dhimma diinagdee, sanyii, dhimma naannoo fi haqaa hawaasaa ilaallatan irratti duulawwan qabsoo gaggeeffaman adda durummaan hirmaataan ture. Akka falmituu mirga namoomaa fi dimokiraasii idil-addunyaatti, hawaasa sabdaneessaa Mineesotaa qindeessuun dhimmoota naannoofi idil-addunyaa irratti sochoosaan ture. Kanaanis hawaasaaf gumaachuun alatti namoota siyaasaa gurguddoo waliin akkan hirmaadhee muxannoo argadhu na taasiseera. Ani kanan kongirasiif dorgomuu, walqixxummaa dhugaa, sirna hunda hammataa fi Ameerikaa haqa qabeettiif falmuufan. Akkumas dura jedhe, ummanni nama isaaf dhaabbatu, nama qarshiin hin bitamne barbaada. Namni sun ammoo ana Amaanee Badhaasooti. Kanaafu baay'ee gammadeera. Nan injifadha jedheen amana. BBC: Akka dubartii Afriikaa tokkootti siyaasa Ameerikaa keessatti hirmaachun maal fakkaata? Amaanee: Dhugaadha dubartii Afrikaa ta’ee siyaasa Ameerikaa keessatti hirmaachuun cimaadha, danqaalee baay'ees qaba. Haata’u malee, ani rakkoolee jiran hunda fuuldura dhaabbachuun kan itti aananiif karra banuun barbaada. Kana biraan ammoo biyya kamiittuu dubartii ta’un kee mataansaa rakkoo hedduu qaba sababii sirnawwan umaman hedduun sirna dhiirootaaf hojjataman ta’aniif. Danqaalee sana cabsuuf dubartoonni hedduun siyaasa keessatti dorgomuun barbaachisaadha jedheen amana. Yoo akkas ta’e kan ummanni dubartoonni maal buusuuf akka dandeenyu qabatamaan hubachuu danda’a jedheen yaada. Warra kaaniif fakkeenya ta’u jechaas rakkoolee adeemsa keessa na mudachuu danda’an hundaaf of qopheesseen itti gale. BBC: Hawaasa Oromoo dabalatee lammiilee Itoophiyaa Ameerikaa jiran irraa maal eegda? Amaanee: Kaayyoofi mul’anni keenya ani dorgomuuf kan ummata hunda fayyaduudha. Yeroo baayyee kan miidhamu maatii iyyeessaa rakkoo hedduu keessa darbuudha. Maatiin osoo halkanii guyyaa dalaguu garuu abdii dhabe hedduutu jira. Kaayyoon duula keenyaa ammoo sabaafi sabilammiilee akkasii kana biyya kana keessatti gargaarudha. Itti aansee ammoo ani intala Oromoo Itoophiyaatti dhalateedha. Rakkoo biyya sana keessa jirtus nan hubadha. Kanaafuu muxannoon kiyyaafi kaayyoon ummata miidhamaaf dhaabbachuuf qabu kan nama hawaasa Oromoos ta'e lammiilee Itoophiyaa kaanitti illeen toluudha jedheen amana. BBC: Siyaasaa Ameerikaa keessatti hirmaattee milkaa'uf lammiileen Itoophiyaa achi jiraatan waan si gargaaran sitti fakkaataa? Amaanee: Eeyyee na gargaaru jedheen yaada. Ani biyya kanatti kan qabsaa'aa jiru namni hundi (sabaafi sablamiilleen hundi) nagaafi bilisaan akka jiraatiifidha. Ajandaan kiyya ajandaa dimookiraasiti. Kanaafu namoonni kun akka dhugoomu barbaadan hundi na deeggaru jedheen amana. Iijoollummaa kootii kaasee wanti ani qabsaa'ef jirus kanumadha. Amaaneen Waashingitan DC deemteef hin jijjiramtu. Nama hundaafan qabsaa'a, nama hundaafan dhaabbadha, fuldurri addunyaalleen dimookiraasiin akka bultu waanan fedhuuf, ilaalchi fi waanan dhaabbadheef nama hundaan kan fudhatamu jedheen yaada. BBC: Falmaa kan jirtuu sabaafi sablammilee hundaaf ta'ulleen osoo dorgommichaan injifattee, milkaa'inni kee hawaasa Oromoo Ameerikaa jiruuf hiikaa attamii qabaata jette yaadda? Amaanee: Ifa guddadha jedheen yaada, maalifii yoo jettee, duullii na filadhaa keessattu yeroo jalqabaatiif yoo dorgomtuu danqaa baayyee qaba. Nama si bira dhaabbatee halkanii guyyaa ni dandeessa siin jedhu, nama onnee siif kennuu baay'ee barbaachiisadha. Namni na bira dhaabbate, shakkii tokkoo malee hin dandeettaa naan jedhe ummata kiyyaa kan hawaasa Oromoo asi jiruuti. Maatiin irraa dhaladhee qofaa osoo hintaanee hawaasni kiyya dhugaa dubbachuuf abbaa fi haadha naaf ta'ee bakka kanaan na ga'e. Kanaafuu, bakka kanaan na gahanii yoon ani amma dhalatuun baadiyyaa Oromiyaa tun yeroo jalqabaaf kongirasii seenee, kun waan jara boonsuudha. Isinaaf illeen kun waan guddaadhaa jedheen yaada, hawaasni Oromoo galata guddaa qabu. BBC: Guyyaan filannoo kanaa yoom? Amaanee: Filannoon kun marsaa garaa garaa qaba. Filannoon gumii (Caucus) Guraandhala 1, 2022 gaggeeffama. Guyyaa sana namoonni dimookiraatii ta'an dhufanii Amaanee bira dhaabbanna. Sagalee haa argattu jedhu. Adeemsi sunis baay'ee waan barbaachisaa ta'eedha. Hawaasni bakkan ani jiraadhu keessaa jiru guyyaa sana bahee deeggarsa isaa naaf kennu qaba. Booda ammoo sadarkaan lammaffaansaa baatii Caamsaa keessaa gaggeeffama. Garuu filannoon ummata hunda hirmaachisu baatii Hagayya 9tti gaggeeffama. Egaan Amaaneen yoo sanarratti injifatte, dubartii Itoophiyaa dhalattuu baadiyyaa Oromiyaa jalqabaa miseensa Kongiransii Ameerikaa taate jedhamti. Kaayyoon keenna kaayyoo ummataa waan ta'eef, filannoo kana mo'achuuf shakkii tokkoyuu hin qabu, qophoofneerras. BBC: Galatoomi Amaanee. Amaanee: Isni illeen galatoomaa.


Istokarweer: Appiiwwan bilbilaa abbootiin warraa dubartoota saanii ittiin basaasan

Maariyaan maatii amantaa Kaatoliikii cimsu keessatti guddatte. Yeroo hunda Dilbata walitti qabamanii irbaata nyaatu. Maatii tasgabba'aa fi waliitti dhiheenyatti amanu keessatti guddatte. Wayita maatii dhaabbattutti jireenya akka maatiishee jiraachuuf hawiiti. Kan yaadde hin hafne gaa'ila dhaabbatte. Gaa'ila keessattis walitti bu'insi waanuma jiru waan ta'ef ishees mudachu eegale. Booda keessa ammoo ijaan wal arguu hanga jibban irra gahan. Abbaan warraashees jalqabarratti tuffii agarsiisu eegale. Booda ammoo jireenya kee guutuu ani si to'adhu malee jechuu jalqabe. Ittaansee ammoo sochii maallaqaa ishee to'annoo isaa jala godhe. Itti fufuunis ijoollee horatan sadi ofiisaa jala taasise. Maariyaan namoota biraa waliin akka wal hin agarree, hojiis akka hin hojjanneef abbaa warraa isheetiin dhorkamte. Kana qofaa miti, kompitaratti akka hin fayyadamne dhorkeen. Maariyaan haala akkasiitiin waggoota 25'f gaa'ila keessa jiraatte. Jireenyishees baayyee ulfaataa ture. Kan biraa hafee abbaa warraashee kanaan wali hiikun mataansaa rakkoo biraa ture. Guyyaa tokkos deeggarsa maatiitiin manaa akka baatu taasifamte. Achinis jireenya haaraa eegaluuf sochii eegalte. Jaalallee haaraas qabate. Haata'u malee jaalallee ishee haaraa maqaa isheetiin irra deddebiin ergaan ergamaaf. Innis bitaa itti gale. Isheenis ergichi hin ergine jetti. Inni garuu maqaasheetiin ergaan ergamaaf jirachu mirkanaan beeka. Kun attamiin ta'u danda'e? Dhimma bitaa namatti galu ta'e. Waanti isaan haasa'an hundi deebii'e isaan gaha. Suuta suuta ammoo Kaaffee Maariyaan seente, daandii isheen irra imalte, hoteel itti nyaata nyaatte hundi eessa akka ta'e itti himamuu eegale. Edaa abbaa warraashe duraatu bakka isheen deemte hondatti hordofaa jira. Innis itti bilbiluun daandii kam irra deemaa akka jirtu itti hima. Yoo barbaade ammoo konkolaataa ishee duba oofuun sagalee olaanaa itti dhageessisa. Kunis isheedhaaf yeroo baayyee badaa ture. Yoo barbaade ammoo suuraa bilbilashee keessaa deebiisee ergaaf. Odeeffannoon icciitiidha jettu hundi isa bira gaha. Kanaan kan ka'ees sodaa olaanaa keessa galte. Booda dhukkuba sammu cimaa keessa galte. Booda garuu abbaan warraashee appii mobaayilii ittiin ishee hordofu (stoker ware) jedhamu fayyadamaa akka jiru hubatte. Appiin Istokweer maaliidha? Appiin bilbila harkaa kunis yeroo baayyee hojiirra kan oolfamu namoota tikaatiin. Amma garuu namoonni dhuunfaas qabaachu akka danda'u mul'ateera. Namni appii kanatti fayyadamu lakkoofsa nama hordofuu sana gachuun qofa jireenya isaa/ishee to'achu danda'a. Kana jechuunis, ergaawwan namni sun nama biraatiin wal jijjiruu, suuraawwan fi viidiyii hunda argu danda'a jechuudha. Kana qofaas osoo hintaane, namni hordofan sun eessa akka jiru GPSn argachu danda'a. Maariiyaa dhimma kana calliiftee dhiisuu hin barbaadne. Namoota dararama walfakkaataa keessa darban walitti qabuun waldaa hundeessite. Gareen kunis amma appii kana fayyadamuun yakka akka ta'ufi seeraan akka dhorkamuuf hojjataa jiru. Appiin kunis erga uggura koronaavaayirasitiin asi bal'inaan faayidaarra oolfamaa akka jiru qorannoon tokko himeera. Appiin bilbila harkaa kun waggoota lamaan darbaniitti Apple fi Google akka man-kusaa isaanii keessaa haqaniif dhiibbaan itti cimeera. Haaluma kanaan Google appiiwwan basaasa jaalalleetiif oolan hedduu haqeera. Appiiwwan kunneen irra caalaan kan xiiyyeeffannaa taasifatan maatiidha. Maatiin garuu ijoolleen isaanii eessa akka oolan baruuf appichatti akka fayyadamaniif jajjabeefamu. Haata'u malee appiiwwan kunneen abbootiin warraa haadha warraasaanii irratti basaasaa akka oolan kan jajabeessu ta'e mul'ateera. Appiiwwan kanneen keessaa tokko kan ta'e 'SpyFone' seera Komishinii Daldala Federaalaa Ameerikaatiin seeraan ala jedhamu dhorkameera. Sababiinsaas beekkamtii namoota malee odeeffannoo walitti qabuun qaama sadaffaaf akka dabarsu waan bira gahameef. Ta'us ammalleen appiiwwan bilbila harkaa keenya keessaa odeeffannoo namoota icciitii ta'aniin gaha gabaarraa hin dhabamne. Appiiwwan kunneenis namoonni eessatti akka argaman, sochii sa'aatii 24 dhoksaan qaama biraatiif kan dabarsu ta'unsaa yaaddoo olaanaa akka uumee oggeessoonni ni akeekkachisu. Keessatti irra caalaa dubartoota balaaf saaxilamtoota taasisu. Bilbilli keenyaa istokarweeriin butamu attamiin barra? Appiiwwan kunneen namoota teekinoloojiin beekumsa qabu jedhaman mataasaaniitu kan rakkisaniidha. Haalli itti hojjataman dafanii akka baran kan taasisu miti. Shaarlat dubartoota sababii appii kanaatiin rakkina keessa galan keessaa tokko. Akka isheen jettuttis, bilbilli ishee tibba tokko amala hinbaramne agarsiisuu eegale. Fakkeenyaa baatiriinsaa ariitiin dhuma. Akkasumas ofumaan badee deebiise saaqama. Yeroo kana ture bilbillishee ogeessatti geessuun istokarweeriin butamu kan itti himan. Dhimmicha qaamolee nageenyaatti geessitulleen kan gurra kenneef hin arganne. ''Aadaan abbaan warraa haadha warraasaa basaasuun rakkoo akka hinqabaannee yaadu jiraachun kan naaf gale yeroo sana ture,'' jetti. Dhaabbileen intarneetiin hojii jaaaleewwan basaasuu kana hojjataa ibsan hedduutu jira. Appicha bitachuuf garuu kanfaltiin bifa kiriiptokaransiin gaafatama. Sababii rakkooleen bal'aafi balaa appiiwwan kanaan walqabatee umaman baayyee ta'aniif, amma biyyoonni hedduun appiiwwan kanneen seeraan dhorkaa jiru. Fakkeenyaaf Faransaay appiiwwan bilbilaa akkasii miidhaa mana keessatti dubartoota irra gahu jajabeessan kamuu yakkaan kan gaafachiisan taasisuun bara 2020tti labsite. Faransaayiitti namni appii kanaan osoo fayyadamuu argame hidhaa waggaa tokkoofi addabii yuuroo kuma 45tu eeggata. Oggeessoon garuu tarkaanfii kana caalaatu fudhatamu qaabaata jedhu. Keessattuu Google fi Apple appiiwwan akkasii kunneen akka bilbila irratti hin feeniie qajeelfamni hanga hin baaneetti rakkinichi bal'ataa malee fooyya'aa hin adeemu jechuu sodaasaanii ibsu.


Akkaataa dubartoonni sagal hiriira ajjeechaa Naazii jalaa itti miliqan

Akkayyoon Guween Istraawus bara 1945 keessa akkamitti akka dubartoota qabsoo diddaa gaggeessan sagal Naaziin ajjeefamuuf hiriira qabatanii turan itti miliqsite yeroo itti himtu, Guween waa’ee seenaa kanaa caalaatti baruu feete. Kunis akka isheen imala dubartoota kanaa qorattuufi jabinni isaanii wagga 75 booda akka baramu taasise. Guween Istraawus obboleetti akkoo ishee ganna 83 Helen Podliyaaskii waliin, laaqana nyaachaa turte. Helen lammii Firaansidha, Guween ammo barreessituu lammii Ameerikaa, Firaans keessa jiraattudha. Bara 2002’tti ture haasaan isaanii gara jireenya durii Helenitti kan geeddarame. Guween akka obboleettiin akkoo ishee yeroo Waraana Addunyaa Lammaaffatti Firaans keessatti Warraaqsa keessatti hirmaacha turte beekti, garuu wa’ee jireenya ishee yeroo sanaa homaa hin beektu ture. Helen akkamiin akka Gestapo (poolisii dhokataa Naazii) to’annoo jala ishee olchanii, akka dararamteefi kaampii Jarmaniitti ergamte seenaa himti. Yeroo humnoonni Allaayid itti dhiyaachaa deeman, kaampii sana keessaa ba’ame, yeroo dheeraaf hiriira du’aa Naaziirratti akka baatuf dirqisiifamte. “Sana booda garee dubartootaa waliinan miliqe,” jette. Guween baayyee ajaa’ibsiifatte. Helen Podliyaaski yeroo Kaaba-lixa Firaansitti Warraaqsaaf hojjachaa turte umuriin ishee ganna 24 qofa ture. Maqaan masoo isheen fayyadamaa turte Kiristiin ture. Helen Afaan Jermanii dabalatee afaanota shan dandeessi, akkasumas injiinara cimtuu turte. Waggaa dhumaa waraanichatti, erga Naziin humna warraaqsaa Firaans keessa jiru diigee, bara 1944’tti Helen to’annoo jala oolfamte. Yeroo sanatti dubartoonni biroo saddeetis to’annoo jala olfamaniiru. Hiriyaan mana barnootaa Helenis isaan keessaa tokkodha. Suzaanee Modee (maqaa masoo Zaza, heerumtee ji’a tokko booda umurii ganna 22’tti abbaa waraashee akkumashee miseensa warraaqsaa ta’e waliin to’annoo jala olfamani. Nikoole Kileereens, umurii 22, Jakuliin Aberii du Boolii (Jaakii) ganna 29, Madelon Varsetijenem (Lon) ganna 27 fi Julemeet Dayindels (Juju) ganna 23 warreen yeroo sanatti to’annoo jala oolfamanidha. Renee Leboon Shataneey (Zinka) abbaa warraa ishee waliin loltoonni Biritish gara Ingilaanditti akka baqataniif gargaaraa turani. Zinkaan yemmuu to’annoo jala olfamte daa’ima maqaanshee Firaans ture waliin hiidha akka seente Guween ni himti. Utuu gara Jarmaniitti hin ergamiin Zinkaan daa’imashee waliin guyyaa 18 qofa turte. Ivoon Le Juulii (Mena) umurii ganna 22’tti to’annoo jala yoo olfamtu, dubartoota sagal keessaa isheen quxiuu Josefiin Bondanavaa (Josee) lammii Ispeen, yeroo to’annoo jala olfamte shamarree ganna 20 qofa turte jetti Guween. Saglan isaanii gara kaampii dubartootaa Kaaba Jarmanii jiru Ravensbiruukitti dabarfamanii, sana booda kaampii hojii Leyiipzigitti ergamani. Asittidha kan isaan hiriyyummaa cimaa uummatan. Haalli kaampicha keessa ture baayyee hamaa ture. Beeleffamaniiru, dararamaniiru, akkasumas sakkata’iinsaaf jechuun qullaa buufamanii cabbii keessa akka dhaabbatan taasifamniiru. Ebla 1945’tti yeroo humnooti waliinii warshaa kaampichaa boombiin reebanitti, jarri Naazii kaampicha gadhiisanii ba’uuf akka murteessan Guween ni himti. Naziin dubartoota beela’aniifi dadhabanii jiran 5,000 ta’an baha Jarmanii keessa hiriirsanii deemuu eegalani. Dubartoonni kun hiriirichi hagam akka ta’e hubatanii jetti Guween. “Filannoo tokko qofa akka qaban barani,” jetti Guween, “miliquu qabu ykn ni ajjeefamuu ykn beelaan du’u.” Yeroo hokkorii wayii uumametti carraa argatanii, boolla wayiitti utaalanii tuullaa reeffaa gatamee jiru keessa tokko fakkaatanii gadi ciisani. “Yeroo sanatti tuullaan reeffaa hedduun waan tureef ni milkaa’ani, hiriirichis isaan malee itti fufe.” Hedduun isaani dhukkuba adda addaan hubamanii turanis walabummaa argachuuf kutatanii ka’aniiru. “Guyyaatti km shan ykn ja’a qofa adeemu ture,” jetti Guween. “Beela’anii waan tureef, nyaataafi bakka nagana rafan argachuuf, gandoota darban keessatti namoota hasoofsiisuun irra ture, garuu yeroo ganda wayii seenan hundi yeroo balaaf isaan saaxuladha,” jetti Guween, “sababiinsaa kiyyoo isaaniif qopheeffameetti eenuu danda’u ykn jiraattonni gandichaa isaan ajjeesuu danda’u.” Helene fi Lon, lamaan Afaan Jarmanii waan danda’aniif dursanii deemanii daallaa keessa rafuuf eeyyama gaafatu ykn nyaata kadhatu. Imala isaanii kanaan, yeroo itti dubartoonni kun kana caalaa deemuu hin dandeenyu jedhanii sodaatan jira. Jaakiin afuuraa baafachuu dadhabdee ture, garuu dubartoonni kun eenyuniyyu boodatti dhiisuu hin feene. Yeroo sanatti konkolataan tokko gara isaanitti dhufe, looltonni Ameerikaa lama keessaa bu’anii, eegumsaa fi sijaaraa isaanif dhiyeessani. Qorannooshee keessatti, Guween dubartootaa kanaaf waraana booda gara jireenya idileetti deebi’uun akkam cimaa akka ta’e hubatte. “Baayyee dadhabanii fi gaddanii turani, akkasumas dubartii kaampii keessa turte ta’uun akka qaaniitti ilaalama ture… kanaaf qofummaanis ture,” jetti Guween. Akka shamarraniitti, waraana booda seenaa isaanii akka hin dubbanneef itti himama, kanaaf gootummaan isaani utuu hin baramiin darbe jechuun Guween ni ibsiti. Dubartoonni kun erga oolfamanii booda, gara nannoo adda addaatti ykn jireenya isaanii duriitti geeffaman. “Boodarra turanii dubartoonni kun wal arganiiru, warri lubbuun oolan kun wal argataniiru,” jetti. Obboleettiin akkoo ishee Helen bara 2012tti addunyaarra du’aan boqotte.


Basmaa bint Sa'uud: Intalli Mootii Sa’udii ifatti qeequun beekamtu hidhaadhaa gadhiifamte

Intalli mootii Sa'udiifi intalli ishee hidhaa haalaan eegamu keessa waggoota sadiitti dhihaatuuf erga turanii booda gadhiifamuu kanneen duula gaggeessaniif himan. Basmaa bint Sa'uud Bitootessa 2019 yeroo isheen yaala fayyaaf gara Siwitzarlaand imaluuf kaate qabamtee hidhamte. Maaliif akka hidhamte hin beekamu, tokkoon isaaniis yakkaan hin himatamne. Muraasni tarii dhimma deeggarsa namoomaafi rifoormii heeraarratti sochii taasistuun walqabata jedhanii shakku. Barreeffama bara 2020 maatiin ishee Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii (UN)'f barreessaniin sababni hidhaa ishee gara caalu ''ifatti badii raawwatu waan qeeqxuufi'' jechuu isaanii AFP'n gabaaseera. Deeggartoonni ishee immoo sababa isheen ilma mootii duraanii amma hidhaa mana keessaarra jiran Mohaammad bin Nayef waliin itti dhiheenya waan qabduufi jechuun yaada kennu. Intalli mooti Basmaan, ganna 57, homaa akka hin balleessineefi rakkoon fayyaa akka ishee qunname ibsuun Mootiin Sa'udii Salmaaniifi Ilma Mootii Mohaammad bin Salmaan akka ishee gadhiisan Ebla darbe dhaamteetti. Yeroo bara 2019 hidhaa seente fayyaa yaalaa maalii barbaacha akka ala bahuu kaate hin beekamu. Hiikamuu ishee dhaabbati ALQST Tiwiitara irratti ibseera. ''Haala lubbuu ishee balaarra buusuurraa [hafuuf] yaala fayyaa ishee barbaachisu dhorkamteetti,'' jechuun yeroo turtii ishee mana hidhaa Al-Ha'ir magaalaa guddoo dhihootti argamtutti rakkatuu ishee hime. Dhaabbati mirga namoomaa Sa'udii kuni itti dabaluun yeroo mana hidhaa turte himannaan homtuu irratti hn banamne jechuun ibse. Intalli Mootii Basmaan ijoollee Mootiin Saa'udii bara 1953 - 1964 biyyattii bulchan qaban keessaa kan xumuraati.


Bulli Bai: Appii dubartoota Musliimaa 'gurgurtaaf dhiyeesse' waliin walqabatee namni tokko to'atame

Poolisiin Indiyaa Appii suuraawwaan dubartoota Musliimaa 100 ol ta'anii fudhachuun "gurgurtaaf kan dhiyaatan" jechuun maxxansee waliin walqabsiisee nama umuriin isaa waggaa 21 ta'e to'ate. Namni to'atame kun barataa Injiinaringii magaalaa gara kibbaatti argamtu Baanaloor irraa yoo ta'u, eenyummaan isaa garuu ifa hin ta'iin jira. Himannaawwan isarratti dhiyaatan ifa miti garuu Appii Bulli Bai jedhamu kan suuraawwan dubartoota Musliimaa irratti baasan kanaa garuu "itti dhiyeenyaan hordofa" jechuun poolisiin BBC Marathi'tti himeera. Indiyaatti Appiin tokko suuraawwan dubartoota Musliimaa 100 ol ta'an "gurgurtaaf" jechuun oonlaayiniin qooduu isaa hordofee poolisiin kutaaleen bulchiinsa biyyattii lama dhimmicha seeratti dhiyeessuuf galmeessuu beeksise. Kanneen gocha kanaan himatamanis warreen Appicha tolchaniifi Tiwiitara suuraawwaniifi qabiyyee sana fuudhee dabarsedha. Appiin maddi isaa banaa ta'e - Bulli Bai - marsariitii GitHub jedhu irratti kan dhiyaate yoo ta'u boodarra garuu kaafameera. Indiyaa keessatti dubartoota Musliimaa karaa oonlaayinii "caal-baasiif" dhiyeessuu yaaluun salphisuun kun kan lammaffaa mudatedha. Adoolessa keessa, Appiifi marsariitiin "Sulli Deals" jedhamu pirofaayilii dubartoota Musliimaa 80 ol ta'an suuraa isaan oonlaayinii gubbaatti fe'atan fudhachuun uumee - "gabaa guyyaa kanaaf kan dhiyaate" jechuun ibsanii ture. Taatee lamaanuu keessatti, dhugaatti qabatamaan gurgurtaaf wanti dhiyaate hin turre - kaayyoon isaa suurawwan dhuunfaa isaanii qooduudhaan dubartoota Musliimaa salphisuufi qaanessuuf jedhameeti. Sulli jecha arrabsoo afaan Hinduu keessa jiru kan leellistoonni Hinduu dubartoota Musliimaa ittiin xiqqeessuuf fayyadamanidha, akkasumas jechi "bulli"  jedhus kan tuffii ittiin agarsiisanidha. Gaazexeessituun Ismaat Aaraa, kan maqaafi suurri ishee Appii Bulli Bai irratti bahe dhuma torban darbee magaalaa Delhii keessatti poolisiitti iyyata galfatteetti. Himannaan dhiyaate kun namoota maqaan adda hin ba'iin irratti yoo ta'u, miidhaa saal-qunnamtiin walqabateefi bu'uura amantaatiin jibbinsa babal'isuu kanneen jedhan of keessaa qaba. Poolisiin Mumbaayis himannaa dubartii biroorraa Bulli Bai irratti dhiyaateen Tiwiitaroota baayyeefi kanneen Appii tolchan irratti himannaa lammaffaa banee jira. Miidhaan kun dubartoota baayyee gaazexeessitoota, rogeessota, taatoo beekamuu Booliwuud keessa badhaasa mo'atan, akkasumas haadha shamarree bara 2016 keessa yunivarsiitii keessaa achi buuteen ishee dhabamee irratti kan xiyyeeffatedha. Dubartoonni baayyeen suurawwan isaanii Appi Bulli Bai jedhamu kanarratti fe'ame dhum-torbee darbe kana Tiwiitara isaaniirratti akka barreessanitti "hedduu akka dhiphatan" fi "rifatan" ibsu. Amma ji'a ja'aa boodallee, dhimma kan Sulli Deals irratti poolisiin nama tokkollee hin to'atiin jira. Aadde Asraa  Al Jazeera'tti akka himtetti, sirriitti duukaa bu'anii qorachuu dhabuun abdii namaaf hin kennu jette. "Jarreen jibba baballisan kunneen dubartoota Musliimaarratti xiyyeeffachuun adabbiifi sodaa adabbiin nurra gaha jedhu tokko malee itti fufuu isaanii arguun hedduu nama gaddisiisa," jechuun komii qabdi barreessite. Ministirri Odeeffannoofi Tekinooloojii Ashwini Vaishnaw Sanbata darbe akka jedhanitti GitHub fayyadamaa isa Appicha fe'ee ture uggureera jedhan. Poolisiin ammoo "tarkaanfii dabalataaf" ejensiiwwan Saayibarii waliin tumsaa jiru jedhan. Paartii Shiv Sena keessaa miseensa paarlaamaa kan ta'an Priyanka Chaturvedi, tiiwitaraan dhimma kanaaf akkas jechuun deebii kennan: "Ulaa akkasuu kana cufuurra darbanii warra fuulawwan akkasii uumuun yakka akkasii hojjetan adabuun barbaachisaadha." Burqaa oduu ANI jedhamutti akka himanitti, Appiin haaraan ammaa kun kan uumameef sababii warri kanaan dura Sulli Deals tolchan hanga ammaa hin adabamiin jiraniifidha. Kumishiniin Dubartootaa Biyyaalessaa Tiiwiitara irratti akka ibsanitti, dursaan komishinichaa komishinariin Poolisii Delhii dhimma kana ilaalchisuun tarkaanfii fudhatame "atattamaan akka beeksisuuf" gaafataniiru. Ministirri dhimma biyya keessaa kutaa bulchiinsa Maharashtra Satej Patil, waltajjiiwwan akka GitHub "jibba gadi fagoo dubartootaaf qabaniif" qeeqaniiru. Ministirichi mootummaan federaalaa qorannoo inni dhimma Sulli Deals irratti taasisaa jirus akka saffisuuf gaafateera. Aministii Internaashinaal gabaasa dhimma miidhaa karaa oonlaaiyinii dubartootarra gahu ilaalchisuun bara 2018 keessa baaseen, dubartiin tokko hanguma cimaafi warra kaaniif sagalee ta'uun beekamaa dhufte irratti xiyyeeffftamaa deema jedhe. Miidhaan kun ammoo dubartoota warra amantiin isaanii biyyattii keessatti lakkoofsaan muraasa ta'aniifi ilaalcha boodatti hafaan loogiin irratti taasifamurratti hammaata jedhe gabaasichi. "Biirii dugdakoo keessa gubbaa qabee hanga gadiitti na dilallaa'e," jechuun dubartiin maqaan ishee tarree warra Sulli Deals keessatti argame keessaa taate Geeta Pandey  yeroo sana BBCtti himte. Arrabsoofi qoccolloon dubartoota Muslimaarratti ta'e jedhamee raawwatamu dirree siyaasaa Indiyaa gamaafi gamana ejjete keessatti baroota dhiyoo as daran hammaachaa dhufeera. "Miidhaan xiyyeefftamee, karooraan taasifamu kun dubartoota Musliimaa baratanii yaada isaanii ibsataniifi warra jibba Islaamaa qaban (Islamophobia) mormuun dura dhaabbatanii dubbatanirraa yaalii maayikii fuudhuudha," jechuun BBCtti himte barreessituufi Indiyaatti dubbi himtiin Aministii Nazia Erum.


Maagdaalenaa Andersaon: MM dubartii jalqabaa Siwiidiin aangoo qabattee sa'aatii muraasa keessatti gadhiiftetti deebiite

Ministirri Mummee dubartii jalqabaa Siwiidiin torban darbe erga mudamtee sa'aatii muraasa keessatti aangoo gadhiifteen booda ammas deebiite aangoo qabate. Miseensoonni mana maree sagalee haaraa Wiixata kennaniin, Maagdaalenaa Andersan dursituu Paartii Dimokiraasii Hawaasummaa taatee kana deegaran. Dubartiin kun hanga Fuulbaana dhufuu filannoon gaggeeffamutti mootummaa paartii tokkichaa hogganti. Maagdalenaan Roobii darbe erga gareen ishee diigameen booda MM ta'uu dhiiftee turte. Maagdalinaan dubartii jalqabaa Siwiidin keessatti MM ta'uun filatamteedha. Haata'u malee, dubartiin umuriinshee waggaa 54 kun karoorri baajataa isheen mootummaa waloo hundeessuuf dhiyeessite jalaa kufe. Bakka isaas paarilaamaan baajata paartiiwwan mormituu dhiyeessaniif sagalee kennan. Keessattuu Green paarty  wixinnee baajataa dhiyeete kan hin funne ta'uu himuun mootummaa keessaa bahuu beeksiise. Akka seeraatti Siwiidiniitti yoo paartiin waloo mootummaa keessaa bahee MM  aangoo gadhiisuu qaba. Sagalee Wiixata darbe paarilaamaa Siwiidiin keessatti kennameen, manni maree bakka bu'oota ummataa Siwiidiin Riksdag jedhamu miseensoota isaa 349 keessaa 101 deeggarsa, 75 sagalee osoo hin kenniin fi mormii 173 kennan. Sirna siyaasaa Siwiidin keessatti Ministira Mummee ta'uuf, kaadhimaan tokko sagalee mormii caalmaa argachuu hinqabaatu. Maagdalenaan sirn kenninsa sagaleetiin booda ibsa gaazexessitootaaf kennaniin,  sagantaalee nageenya, jijjirama qilleensaafi yakka irratti diriirsuun hojjattanii ''biyyattii gara fuula duraatti deemsiisuuf'' qophaa'oo ta'uu dubbatan. Haata'u malee, deeggarsa paartiilee kaanii malee Aaddee Maagdaalenaan paarilaamaa teessoommni 349 keessaa 100 warra jidduugala Dimokiraatota Haawaasaatiin qabamee, keessatti seera baasuuf ni rakkatti ta'a.


Pop Firaansis: Haleellaan mana keessaa dubartoota irratti gahu 'hojii seexanaan gadi miti' jedhan

Paaphaasin Kaatolikii Firaansis haleellaa mana keessa dubartootarra dhaqqabu ''hojii seexanaan gadi miti'' jechuun jechoota cimaan balaaleeffatan. Hoogganaan Mana Kiristaanaa Kaatoliki kana kan jedhan sagantaa biyya Xaaliyaanii TG5 network irratti gaafa Dilbataa darbeeni. Pop Firaansis paanalii namoonni afur jireenya garagaraarraa dhufan, kanneen miidhaa mana keessarraa hafan of keessaa qabutti dubbataniiru. Dubartoonni lakkoosi isaanii ''baay'ee baay'ee'' ta'an ''mana keessatti ni reebamu, dararamu'' jedhan. ''Anaaf rakkoon kuni hojii seexanaan gadi miti,'' jechuun nama ofirraa ittisuu hin dandeenyerratti raawwata jedhan. ''Kuni baay'ee nama cabsa.'' Dubartii Jovaanaa jedhamtuufi manatti rakkoo ishee qunnameefi ijoollee ishee afur dhiistee baate waliin dubbataniiru. Dubartoonni haleellaan irratti raawwate kabajaa isaanii hin dhabne jedhan. ''Si keessatti kabajaan arga, silaa kabajaa hin qabdu ta'e asi jirtu turte,'' jechuun Pop Firaansis Jovaanaatti dubbatan. Erga weerara koronaavaayirasii eegalee Pop Firaansis waa'ee haleellaa mana keessaa dubartootarra gahu irra deddeebiin dubbataniiru. Yeroo uggurri ka'ame biyyoota hedduutti dubartoota irratti haleellaan raawwatu gabaafamaa ture. Akka gabaasni UN biyyoota 13 irraa walitti qabetti, dubartoota gaafataman keessaa walakkaan erga weerarri eegalee haleellaan saalqunnamtii irratti raawwatu himan. Yeroo weerara koronaavaayirasii kanayyuu abdii godhachuun akka danda'amu Pop Firaansis Jovaanaatti himan.


Afgaanistaan: Taalibaan eegumsa dhiiraa malee dubartoonni daandii dheeraa akka hin deemne ajaje

Dubartoonni Afgaanistaan eegdoota dhiiraa malee daandii dheeraa akka hin imalleef Taalibaan ajaje. Dubartoonni daandii dheeraa imalan tajaajila geejibaa argachuu kan danda'an yoo waardiyyaa dhiiraa of biraa qabaatan qofaadha jedhameera. Qajeelfamni Dilbata bahe kunis erga gareen Taalibaan baatii Hagayyaa keessa aangoo qabateen booda qajeelfama haaraa dhiheenya keessa mirgoota dubartootaa irra baaseedha. Kanaan dura ajaja baaseen manneen barnootaa sadarkaa lammaffaa hedduun barattoota shamarraniif cufamaniiru, dubartoonni hedduunis hojiirraa hari'atamaniiru. Dhaabbanni mirga namoomaaf falmu Humaan Raayitis Woochi (HRW), dhorkaan imala dheeraa irratti dubartoota irra kaa'amee kun ''kan dubartoota hidhamtoota taasisuudha'' jechuun qeeqeera. Dhaabbatichatti gargaartuun daarektara damee mirga dubartootaaf falmu kan taate Heezar Baar, ''ajajni bahe kunis dubartoonni bilisummaan akka hin sochoone dhorka. ''Akkasumas mana keessatti miidhaan yoo irra qaqqabelleen akka baqatanii hin baqannee dhorka,'' jedhan. Ministeerri biyyattii labsii kana baase akka jedhetti dubartoonni fageenya Km 72 ol imalan dhiira miseensa maatii dhihoo ta'e waliin qofaa imaluutu hayyamamaaf. Narsiin dahumsaa Kaabuul keessa hojjattuu Faaxumaan, ''Seerri kun dhugaa na gaddisiseera. Bilisummaa kiyya na dhabsiisa. Bakka abbaan warraa kiyya mana hin jirreetti osoo daa'imti kiyya ykn ani dhukkubsadhe maaltu ta'a?'' jechuun BBCtti himte. Itti dabalunis, ''Taalibaan gammachuufi bilisummaa keenya fudhate. Gammachuufi bilisummaa kiyya lamaanuu dhabeera,'' jetti Faaxumaan. Kana malees seerichi, abbootiin konkolaataa dubartii hijaaba ykn uffata fuula dhoksu hin uffanne akka konkolaataa keessatti hin feneef gaafateera. Dubartoonni Afgaanistaan duraanuu hijaaba fuula haguuguu kan ufatan yoo ta'u, seerri kun addatti maal akka jedhu adda hin baane. Akkasumas konkolaataa keessatti muziqaa saaquun dhorkameera. Taalibaan loltoonni Ameerikaa fi humnootii biyyoota biraa Afrigaanistaanii bahuu hordofuun erga Hagayya keessa aangoo qabatanii booda hojjattoota dubartoota ta'an hojiirraa dhorkuunsaa ni yaadatama. Akkasumas manneen barnootaa sadarkaa lammaffaa ijoollee barattootaa dhiiraafi barattoota dhiiraa qofaaf akka saaqamu taasisan. Taalibaan dhorkaawwan kaa'ee ''kan yerooti'' jedhu. Dhorkaawwan kan ka'amaniif hanga manneen barnootaafi hojiin dubartootaaf ''nageenyummaansaanii kan eegame'' ta'uun mirkanaa'uutti jedhan. Kana duras Taaliibaan wayita bara 1990'oota keessaa aangoo qabatee tureetti dubartoota barnootaafi hojiirra dhorkee ture. Baatii darbe keessa ammoo dubartoonni diraamaa TV irratti akka hin mul'annee ajajeera. Akkasumas gaazexeessitoonnii fi dhiyeessitoonni sagantaa TV hijaaba akka uffatan murteesseera. Biyyoonni Afgaanistaaniif deeggarsa maallaqaa kan taasisan yoo mirgi dubartootaa kabajame qofaa ta'u ibsan. Taaliibaan aangoo qabachuu hordofee deeggarsi idil-addunyaa Afgaanistaan argataa turte adda citeera. Kunis rakkoolee namoomaa fi diinagdee hammesseera. Odeessaalee walfakkaan:


Kiim Kaardaashiyaan qormaasa seeraa si'a sadii kuftee afraffaarratti milkoofte

Kiim Kaardaashiyaan yaalii marsaa afuriif taasiteen booda qormaata seeraa marsaa duraa murteessaadha jedhameen milkaa'uu ibsite. Qormaata akka bulchiinsa Kaalifoorniyaatti 'baby bar' jedhamuun beekamu kana darbuun ishee hojii yeroo mara hawwitu argachuutti dhiyaachuushee agarsiisa. Qophii bashannanaa TV  irratti walitti aanee dhiyaatuun hedduu kan maqaa gaarii qabduufi haadha qabeenyaa kan taate Kiim Kardaashiyaan, qormaata kana darbuushee miidiyaa hawaasaarratti ibsuun galma ni geenya jettanii yaaddanirraa gonkumaa abdii kuttanii  duuba hin deebiyiinaa jechuun hordoftootasheef ergaa dhaamte. Dubartii umuriin ishee ganna 41 ta'e kun hanga Waayit Hawusitti deemuun haqa ilaalchisuun haaromsi akka gaggeeffamuuf waggootaaf hojjechaa turteetti. Bara 2019 keessa ammoo hojii haqaaf dhaabbachuu kana caalaa cimsuuf Seera barachuu akka barbaaddu ifa goote. Digirii jalqabaa osoo hin fudhatiin ogeessota seeraa dhuunfaan ishee qajeelchaniin hojiirratti karaa shaakalaa deemaniin barachaa jirti Kaardaashiyaan. Barumsi kun  cimaa ta'uu qofa osoo hin taane 'mala barnoota seeraa karaa idilee caalaa ulfaataafi waan danda'amullee akka hin fakkaanne' kanaan dura Kaardiyaashiyaanitti himamee ture. Haata'u malee, Wixata erga gammachuu ishee qaqqabeen, qormaata seeraa Kaalifoorniyaa kan waggaa jalqabaafi murteessaadha jedhame carraaqqii marsaa afuriin booda darbuu dandeesseetti. "Warra barumsa seeraa ani barachaa jiru hin beekneef:  hojiin kun salphaa akka hin taane ykn akkasumaan salphaatti harkatti akka naaf kennamutti hin ilaaliinaa. Ani qormaata kana waggaa lamaan darban keessatti si'a sadiin kufe, garuu yeroo gara garaatti deeggarsa argachuun cimee qayyabachuun kunoo hangan akkasitti milkeessuurran gahe!" jetti. Kardaashiyaan ergaa tiwiitarasheerratti barreessiteen namoota qormaata kana keessatti, barnoota guyyaa guyyaan taasiftuufi qormaata hojii qabatamaan agarsiisuu torbanii gara orbaniitti taasiftuun ishee gargaaran galateeffatteetti. Walumaagalatti carraan qormaata kana darbuu jiru %20 akka ragaa dhiyeenya kana baheetti. Kaardaashiyaan seeraan eebbbifamuudhaaf ammallee barumsa dabalataafi  qormaata birootu ishee eeggata. Akka shallagaa Foorbsiitti, qabeenyi Kaardaashiyaan  Onkoloolessa keessa miliyoona 780 irra gara biliyoona tokkootti guddateera. Dubartiin beekamtuun kun, hordooftoota hedduu miidiyaa hawaasarratti qabdu fayyadamuun daldalashee beeksifattee jirti. Hordoftootiishee miidiyaa hawaasarratti (Instagram; miliyoona 213, Twitter miliyoona 69.7) gahu. Guraandhala keessa, abbaa warraasheee raapparii beekamaa Kaaniyee Weest hiikuuf galmee banteen erga bultii waliin ijaarratanii waggaa torbaan ijoollee afur waliin horataniiru adda bahaniiru.


Dhaabbanni horsiisa loonii Kooriyaa Kibbaa beeksisa dubartootaan hojjateef dhiifama gaafate

Dhaabbanni bu'aalee loonii Kooriyaa Kibbaa guddichi erga dubartoota akka looniitti mul'suun beeksisa hojjateen booda dheekkamsi waan ka'eef dhiifama gaafachuuf dirqame. Viidiiyoon dhaabbata aannan Seoul akka agariisetti namtichi tokko garee dubartootaa dirree keessatti akka looniitti fakkeessee  wayita dhoksaan waraabu mul'isa. Dheekkamsa ummataa erga kaaseen booda dhaabbatichi viidiyoo sana YouTube irraa haqe. Haata'u malee viidiyichi fayyadamtoota intarneetiin garmalee qoodamee ture. Namoonni muraasnis amala natichaa akka waan seeraan ala dhokate namoota waraabuutti fudhatan. ''Beeksiisa aannanii baatii darbee gaafa guyyaa 29 dabarsinee turreen isinitti dhagahameef cimsiinee dhiifama gaafanna,'' jedhe dhaabbanni Hojii Gamtaa Aannan Si'uul barreeffama karaa intarneetiin dhiifama ittiin gaafate keessatti. ''Dhimma kana cimsinee ilaaluun xinxala keessoo ni gaggeessin. Gara fuula duraatti taateen walfakkaatu akka hin mudaneefis of eeggannoo cimaa ni taasifna. Mataa keenya gadi qabannees dhiifama jenneera,'' jedheera. Warraabbiin suur-sagalee sunis nama baadiyaa keessa deemuun eegala.  Ittaansees, ''Dhumarrattis kunoo kaameeraa keenyaan lafa qulqulluu kanarratti isaan argachu dandeenyeera,'' jedha sagaleen dhiiraa tokko. Kunis nama bosoona keessa dhokachuun garee durabtootaa burqituu keessaa dhuganiifi yoogaa hojjatan viidiyoo waraabuun hordofame. Namtichi akka tasaa yoo muka irra dhaabbatu battalumatti dubartoonni gara saawwaniitti geedaramu. Beeksiisichis jecha, ''Bishaan qulqulluu, nyaataa umamaa, Aannanii Si'uul %100 qulqulluu. Aannaan umamaa dirree marga umamaa Cheongyang irraa'' jechuun xumura. Beeksiisi sunis dhimma ilaalcha saalaa irratti mormii biyyaaleessaa kaase. Qeeumsii irratti ka'ees dhimma dubartoonni akka saawwaniitti ibsamuu qofaa hin turre. Kaan ammoo waa'ee namticha dhoksaan dubartoota viidiyoo waraabuu, haala yakka barbaastuu kan yeroo dhiyoon asi Kooriyaa Kibbaa keessatti dabalaa jiruu irratti yaaddoo qaban kaasan. ''Icciitiin kaameeraan waraabamuun'' (Molkaa) ammoo dhimma dhugaatti Kooriyaa Kibbaa keessaatti rakkina dubartootaa ta'eedha. Dhaabbanni omisha Aannaanii Se'uul kunis beeksiisa dogongoraa yoo hojjatu kun kan jalqabaa miti. Bara 2003 keessas, dhaabbatichi moodeeliiwwan qollaa jiran wayita ittiituu waliitti facaasaan kan agarsiisuun beeksiisa hojjatee ture. Dhaabbatichatti ittigaafatamaan kutaa daldalaa fi moodeeliiwwan taatee sana irratti hirmaatanis gochaa fudhatama hin qabne raawwachuuf adabamanii turan.


Miseensi loltuun gaaffii gaa'elaa dhiyaateef fudhatte hidhamte

Miseensi looltuu Naayijeeriyaa gaaffii gaa'elaa dhiyaateef tole jette fudhachuusheetiif hidhamte. Waraanni Naayijeeriyaa dubartii miseensa isaa taate tun uffata dambii uffattee osoo jirtuu gaaffii gaa'elaa kaadhimaa isheerraa dhiyaateef tole jechuun ''jaalala keessaa galuun'' imaammata cabsite jirti jedheera. Dubartiin miseensa loltuu Naayijeeriyaa osoo hojiirra jirtuu gaaffii gaa'elaa dhiyaateef tole jechuu isheetti hidhamuu ishee, dubbii himaan waraana biyyattii beeksiise. Dubartiin kun, "osoo uffata dambii uffattee jirtuu jaalala keessa galuun'' dambii ittiin bulmaata waraanaa cabsitee jirtii jedheera. Warrabbiin sur-sagalee wayita namtichi fuuldura isheetti jilbiifachuun qubeelaa itti kaa'u mul'isu torban darbe keessa ture kan qoodame. Gareewwan mirga dubartootatiif falmaniis waraanni dubartii kanarratti loogii taasiseera jechuun himatan. Akkasumas, tarkaanfiin walfakkaataan miseensa dhiiraa ''uffata dambii waraanaa guutuu uffachuun ummata fuulduratti walitti dhufeenya jaalalaa agarsiiseera'' jedhame irratti fudhatamuu, gareen Aangeessuu Dubartootaafi Deeggarsa Seeraa hime. Rogeettiin mirga namoomaafi kaadhiimamtuun pirezidaantii Naayijeeriyaa Omoyeelee Sowoore murtee waraanaa kanaan ''jibba dubartootaati'' jechuun balaaleeffatan. Dubartiin miseensa loltuu tunis gaaffii gaa'elaa leenjii'aa sagantaa dargaggoota mootummaa Garee Tajaajila Dargaggoo Biyyaaleessaa (NYSC) jedhurraa dhiyaateef ture kan tole jette. Haaluma  sagantaa dirqama waggaa tokkoo kanneen yunivarsitiiwwaniifi dhaabbilee barnoota olaanoo irraa eebbifamanitti hunduu waraanaan leenjii fudhatu. Gaaffiin gaa'elaa kun yeroo sagantaa leenjii lixa bulchiinsa Kiwaaraa keessatti kan raawwatame ture. Guyyaan taateen kun itti raawwate ifatti beekamuu baatulleen garuu waraabbiin viidiyoosaa gara torban darbe keessa gadhiifame. Fayyadamtoonni miidiyaa hawaasaa heduuun  jaalalleewwan kanneeniif hawwii gaarii dhaamuun gurbichas leellisaniiru. Kaan ammoo loltuutti qoosan. Dubbi himaan waraana biyyattii Janaral Kelment Nwaachukwu BBCtti akka himaniitti, loltuun tun naamusa waaraan, akkasumas imaammata miidiyaa hawaasaa cabsiteetti jedhan. ''Gochaan ishee kunis naamusa gaariifi amala waraanaa kan miidhuudha. Leenjiiftoonnis kaayyoonsaanii miseensoota garee dargaggootaa leenjiisuu malee walitti dhufeenya jaalalaa keessa waliin galuu miti,'' jedhan Janraal Nwaachukwuun. Haata'u malee, Gareen Tajaajila Dargaggoo Biyyaaleessaa (NYSC) hanga ammaatti dhimma kanarratti waan jedhe hin jiru.


Teeknoloojii: Teeknoloojiin akkamiin nageenya dubartootaa eeguuf oolaa jira?

UK keessatti dubartoota halkan kophaa deeman keessaa walakkaa ol sodaa fi rifaatuudhaan socho'u jedha ragaan Istaatistiksii Biyyaalessaa biyyattii. Wayita haalli nageenyasaaniif yaaddessaa ta'e mudatu hiriyootasaaniitti bilbilatu, WhatsApp irratti kallattii argamasaanii qoodu, yookiin ammoo furtuufaa harkatti baatanii deemu - kun hunduu karaa ittiin nageenyummaasaanii mirkaneessuuf mala dhahaniidha. Bara kana irra jireessaan rakkoon dubartoota quunnamaa ture miidhaa saalaan walqabatuudha. Kanaaf jecha dubartoonni karaa ittiin nageenyasaanii mirkaneeffatan falatu. Garuu dhuguma teeknooloojiin akka dubartoonni sodaa fi rifaatuu malee halkan kophaasaanii socho'an gargaaraa? Erga dubartoonni lama-Saaraa Everaard fi Sabinaa Nesaa daandiirratti ajjeefamanii as, appiin WalkSafe jedhamu akkaan hojiirra ooluu fi beekamuu eegale. Yeroo ammaa appii nageenyummaa ofii eeggachuuf itti fayyyadaman isa beekamaa fi akkaan guddataa jiru ta'eera. Odeessalee kaan: Teeknooloojii kana kan argatte Emma Kaye, yakki cunqursaa, tuttuqqaa saalaa fi qoccollaa saalaa erga ishee mudatee booda yaadi kun akka dhufeef himti. "Appiin keenya baayyee faayidaa-qabeessa. Akka feenetti sodaa malee osoo sochoonee ni jaallanna. Osoo haalli appii akkasii nu barbaachisu hin uumamu ta'ee hawwii keenya. Garuu amma haala nu barbaachisu keessa jirra. Nama gaddisiisa,'' jette. Appiin WalkSafe waggaa dhufu jalqabarratti amalaa fi haala saatalaayitiin hordofamuu danda'u-sat nav-qabaachuu danda'a. Wayita akkas ta'u maatii fi hiriyoonni imala kee hordofanii battala rakkoon mudatetti siif qaqqabuu danda'u. Ammaaf garuu bakka yakki itti hammaatu kaartaa irraa ilaalanii irraa maquuf kan gargaaru qofa of-keessaa qaba. Aadde Keey akkas jette: "Appiin keenya namoonni dursanii of-eeggannoo cimsuun akka yakka jalaa miliqaniif gargaara. Rakkoon erga mudatee booda wal'aansoo fi dubbii keessa galuurra dursanii akka qophaa'an jajjabeessa.'' "Qorattootaa fi qondaaltota poolisii duraanii waliin hojjenna. Isaan ragaa jiru hunda kennu. Bakka fayyadamtoonni baruu barbaadan hunda qoqqoodanii odeeffannoo nageenyaa kennu. ''Fayyadamtoonnis ragaa jiru erga ilaalanii adda baafatanii booda daandii yakki irratti heddummaatu irraa maquun daandii nageenyummaansaa mirkanaa'erra deemuuf filatu.'' Appiin kun erga bara kana Bitootessa keessa hojiirra oolee as namoonni 560,000 caalan buusanii itti fayyadamaa jiru. Qorattoonni yuunivarsitii Bath meeshaalee teeknooloojii sochii dhala namaa hordofuun deebii kennan argachuuf akkaan ifaajaa jiru. Yeroo ammaa sa'atii ammayyaa wayita miirri dubartootaa geeddaramuu fi rakkoon isaan mudatu hordofee gabaasa dhiyeessu-Epowar- jedhamu oomishaniiru. Sa'atiin ammayyaa kun sochii qaamaa fi dhahannaa onnee namaa hordofuun yoo rakkoon jiraate gabaasa dhiyeessa. Namoota teeknooloojii kana argatan keessaa kan taate barattuu E-J Roodt, yaadi kun wayita rifaatuudhaan fiigaa turte akka dhufeef himti. "Sa'atiin ammayyaa -Smartwatches-dhahannaa onnee safaruuf akka tajaajilu wayitan baru, teeknooloojiin akkanaa nageenyumaa dubartootaa eeguuf bu'aa qaba yaada jedhutu naaf dhufe,'' jette. Qaamni teeknoloojii kanaa akkaan xiqqoo taatus, hubannoo nam-tolchee waan of-keessaa qabuuf miira namaa ni hubata, wayita godhatanii daandiirra deeman haala namni kessa jiruu fi haala nageenya naannoo to'achuun deebii kenna. Aadde Roodt akkas jette: "Sa'atii ammayyaa-smartwatch-teeknooloojii kanaan yoo dabaalame dubartoonni wayita rakkoo nageenyaaf saaxilaman nama biraaf dafee gabaasuu danda'a.'' "As keessatti dhimmi ijoon, teeknooloojiin kun yogguma sana deebii kennuusaati. Kanneen miidhaa geessisuu hedan osoo isaan yeroo hin argatin teeknoloojichi dursee odeeffannoo qaama biraaf kenna. ''Odeeffannoo akkanaa bilbilaan yookiin meeshaa teeknoloojii quunnamtii biroodhaan kennuun rakkisaadha.'' Teeknooloojiin nageenyummaa dubartoota kophaa deemaniif jedhamee kalaqame kan biraan kan bilbiloota ammayyaarratti godhamu-bSafe-kan jedhamudha. Namni appii kana argate Rich Larsen, hojiin teeknoloojii kanaa mana murtiitti akka ragaatti dhimma itti ba'ama jedhe. Teeknoloojiin kun miira sagaleedhaan hojjechuu waan qabuuf wayita jeequmsi yookiin sagaleen addaa uumamu ofiisaatiin waraabbii eegala. Taatee battala sana mudate hunda sagalees ta'e viidiyoodhaan erga waraabee booda nama hiriyaa kee ta'eef erga. Aab Laarsan akkas jedhe: "Waraabbiin kun mana murtiitti akka ragaatti dhiyaachuu danda'a. Fakkeenyaaf yakkoota akka gudeeddii adda baasuuf rakkisaa ta'ufaa waraabee waan galmeessuuf mana murtiitti akka ragaatti dhimma itti ba'u.'' Aab Laarsan appii kana kan hojjete waan daa'imasaa shamarree Chaarlan, kan humnaan gudeedamte mudate irraa ka'eeti. Osoo dhugaa qabduu, osoo miidhamtee jirtuu haqashee dubbachuuf kan afaan luugamame shamarreen kun, osoo appiin bSafe harka jiraatee yoona silaa qaanii fi rifaatuudhaan haqashee dabarsitee hin kennitu ture. Ragaan-Crown Prosecution Service- kan bara 2020 akka mul'isutti yakkoota gudeeddii 58,845 galmaa'an keessaa 2,102 qofatu murtii argatan. Aab Laarsan qaamolee mootummaa fi kaan irraa gargaarsa argachaa jiraachuu fi kubbaaniyyaawwan appilikeeshinii kan biroos waliin hojjechuuf fedha akka qaban hime. Adoolessa darbe waajjirri-Home Office- jedhamu nageenyummaa dubartootaa fooyyessuuf jecha Paawundii miiliyoona shan ramaduu ibsee ture. Hedduunsaa teeknoloojiiwwan nageenya dubartootaa fooyyessuurratti hojjetaniif oole.


Manni murtii ajjeechaa Hayimaanot Badhaadhaa irratti murtii adabbii kennuuf beellama qabate

Manni Murtii Olaanaa Federaalaa dhimma ajjeechaa shaamarree Hayimaanot Badhaadhaa irratti murtii adabbii kennuuf beellama qabachuu MInisteerri Haqaa beeksiise. Yunvarsiitii Finfinnee Hospitaala Xiqur Ambassaa keessatti barattuu digirii Lammaffaa kan turte shamarree Hayimaanot Badhaadhaa, mooraa mana barumsichaaa keessatti osoo kutaa Laaboraatorii keessa jirtuu haala sukkaneessaadhaan ajjeefamte. Galmeen himata abbaa alangaa akka mul'isutti, shamarree tana ajjeesuudhaan kan himatame dargaggoo Dagginnat Warquu, ALI Caamsaa 17 bara 2012 naannoo sa'aatii sagaliitti mooraa hospitaalichaa kutaa laaboraatoorii iddoosheen qorannoo hojjechaa jirtu gamoo afraffaarra bahuun yakka kana raaawwachuun kan ibsame. Himatamaan kun kutaa isheen keessa jirtu erga seeneen booda balbala karaa keessatiin qollofuudhaan halbee qabatee jiruun lapheerra waraanuun, mormasheerras waraanuun hidda dhiigaa kutee dhiigni hedduu akka dhangala'u gochuun lubbuun ishee akka darbu godheera jedha galmeen abbaa alangaa. Ajjeechaa kana erga raawwateen boodas qabeenya miidhamtuu kanaa kan ta'e bilbila Iphone, laaptooppii, cheekii fi birrii waliigalatti qabeenya birrii kuma 27 baasu fudhachuudhaan abbaan alangaa yakka cimaa raawwate jechuun himata irratti banee ture. Odeessaalee biroo: Bu'uuruma kanaan Manni Murti Olaanaa Federaalaa Ramaddii Lidataatti Dhadhachi yakkaa ajjeechaaa namaafi yakkoota cimoo himatamaaa kanaaf badii raawwate erga dubbiseefiin booda yaada amantiifi waakkii akka kennuuf gaafateera. Himatamaan kunis yakka kana hin raawwanne jechuudhaan jecha waakkii isaa waan kenneef abbaan alangaa ragaalee namaafi sanadaa himatamaan kun yakka kana raawwachuu isaa naaf mirkaneessan jedhe mana murtiitiif dhiheesseera. Maanni murtiis ragaa abbaan alangaa dhiheesse kanarratti himatamaan kun akka ofirraa ittisuuf ajaja kennee turus, himatamaan kun ragaalee irratti dhihaatan ofirraa ittisuu waan hin dandeenyeef murtiin yakka raawwachuu irratti kennameera. Manni murti olaanaa federaalaa nama shamarree Hayimaanoot Badhaadhaa ajjeesuudhaan yakka raawwachuu isaa mirkaneeffate kanarratti murti adabbii kennuudhaan duratti himatamaan kun sababoota adabbii naaf xiqqeessu jedhu akkaa dhiheeffatuuf gaafatee ture. Himatamaan kun sababoota murtii adabbii naaf xiqqeessaan jedhu dhiheeffaachuuf yeroo ji'a sadii kan gaafatee ture yoo ta'u, dhaddachi garuu yeroo ji'a tokkoo keessatti qabatee akka dhihaatu jechuun Muddee 7 bara 2014'tti beellama qabatee ture. Haata'uutii guyyaa manni murti beellaame kanattis himatamaan kun sababoota adabbii naaf xiqqeessu jedhu qabatee waan hin argamneef yeroon dheeraan naaf haa kennamu jechuun irra deebiin mana murtichaa gaafateera. Abbaan alangaa gamasaatiin himatamaan kun sababoota adabbii xiqqeessaniif akka dhiheessuuf mana murtiitiin yeroon gahaan waan kennameef, itti yaaduudhaan adeemsa murtichaa gufachiisaa waan jiruuf yeroon dabalataa kennamuufii hin qabu jechuun falmeera. Manni murtichaas yaada abbaa alangaa kana fudhachuudhaan himatamaa kanarratti murtii adabbii kennuuf Muddee 25, bara 2014tti beellama qabateera. Magaala Matahaaraatti dhalachuun Adaamaatti kan guddatte shamarree Hayimaanoota Badhaadhaa, Yunvarisiitii Miizan Teeppiitti qabxii olaanaa galmeessuudhaan gosa barnota Faarmaaasiitiin achumatti barsiisummaadhaan qacaramtee turte. Ergasiis barnoota ishee digirii lammaffaaa (MSC) Yunvarsiitii Finfinnee Hospitaala Xiqur Ambassaatti barachaa kan turteefi eebbaaf ji'ootni yeroo hafuufi qorannoo eebbaa osoo hojjechaa jirtuu mooraa mana barumsaasichaa keessatti haala sukaneessaan ajjeefamte.


Miseensi paarlaamaa Niiwuuziilaand ciniinsuurra turte saaykiliishee ooffattee hospitaala geessee deesse

Juulii Annee Geenter jedhamti. Miseensa Paarlaamaa Niiwuuziilaand yoo taatu konkolaataa caalaa saayikilii fayyaamuu deeggarti. Dubartiin kun Dilbata darbe ciniinsuun wayita ishee eegaleetti kokonlaataa dhiistee saayikiliishee ooffattee hospitaala akkuma geesseen sa'aatii tokkoon booda dahunshee dhagahame. Dubartiin siyaasaa kun wayita saayikiliishee ooftutti ciniinsuu keessa turte. "Dhugaa onnee kiyyarraa ta'e dubbachuudhaaf mucaa kiyya da'uudhaaf saayikilii oofee deemeen hospitaalatti daha kan jehu karoora hin qabun ture. Haata'u malee garuu kan ta'e ammoo kanuma," jechuun fuula Facebook iishee rratti barreessiteetti. Dubbi himtuu dhaaba siyaasaa Green Party kan taate Juuliin, waggaa sadii durallee mudannoo wal fakkaataa keessa darbuu yaadatti. Yeroo sanatti saayikiliidhaan hospitaala deemuuf yaaddus ciniinsuun waan itti hin mudineef garuu akkanumaan deemuu yaadatti. Miseensi paarlaamaa umuriin ishee waggaa 41 ta'e kun abbaa warraashee waliin saayikiliidhaan gara hospitalaa deemuu yeroo murteessitu ciniinsuun reefuu itti ho'uu akka jalqabe dubbatti. Juuliin abbaa warraashee waliin hospitaala geessee bakka konkolaataa itti dhaaban akkuma gahaniin suura ka'uudhaan miidiyaalee hawaasaarratti qooaniiru.


Deeggaraan teessuma gaazexeessituu gabaasarra turtee rukute dorgommiiwwan ispoortiirraa dhorkame

Deggaraan kubbaa miilaa Xaaliyaan geezexeessituu tamsaasa kallattiirra turte 'teessumashee keessa' rukutuu isaatiif Poolisiin Xaaliyaan qophiiwwan ispoortiirratti waggoota sadiif akka hin hirmaanne dhorke. Tapha Seerii A Filooreensitti taphatameen booda gaazexeessituu Gireettaa Beekaagiliiyaa jedhamtu wayitasheen fuulashee gara kaameraatti galagalfattee gabaasaa turte 'teessumashee' rukkutuudhaaf yeroo harka isaa diriirfatu argameera deeggaraan kun. Taateen Sambata mudate kun dheekkamsa kan kaasise yoo ta'u, namoonni baayyeen gaazexeessituu kana cinaa dhaabbataniiru. Hojjettuu TV Toskaanaa kan taate gaazexeessituun kun iyyatashee kan dhiyeeffatte yoo ta'u poolisiin dhimmicha qorachaa jira. Tapha Impooliin Fiyoorentiinaatiin 2-1 mo'ateen booda deegartoonni istaadiyeemii gadi dhiisanii yeroo bahanittidha namni kun gaazexessituu kanarratti qaamaan tuttuqquu qoccollaa kan raawwate. "Kana gochuu hin dandeessu. Gaddeera," jechuun namicha viidiyoo irratti mul'atu sanatti dubbatte gaazexeessituun kun. Taateen kun erga raawwatee xiqqoo turee gaazexeessaan buleessi TV irratti oduu dubbisu Joorjiyoo Misheeltii waan ishee mudaterratti yaada kennee kan ture yoo ta'u, yaada kenneef ammoo qeeqaan irra gaheera. TVn Toskaanaas yaada Misheltiin kenneef hojiisaarraa 'boqonnaa hojii' maqaa jedhuun tarkaanfii irratti fudhateera. Taateen Sambata darbee kun kan mudate liigiiwwan olaanoo Xaaliyaaniifi taphattoonni haleellaa saalaa dubartootarra gahu baaruudhaaf duularra osoo jiraniiti. Taphattoonni hundumtuu miidhaa saala irratti hundaa'e ittisuudhaaf deeggaruuf fuula isaaniirratti halluu diimaa dibatanii mul'ataniiru. Namichi gocha kana raawwateera jedhame kun deeggaraa Fiyoorentiinaa yoo ta'u maqaan isaa, Andiriyaas Seraanii jedhama. Himannaan yakkaairratti banamuu kan danda'u yoo ta'u, komishinariin poolisii Filooreens ajaja dhorkuu irratti baaseera. Ajaji dhorkaa poolisiin baase kunis deeggaraan kun waggoota sadiitiif bakka qophiiwwan ispoortii itti gaggeeffaman akka hin seenneef kan irra kaa'amedha. TV Xaaliyaan irratti gaaffiifi deebii kan taasise Seraaniin, dogogora akka hojjete amanee, Beekagiiliyaa dhiifama gaafateera. Haata'u malee, gochi isaa kun miidhaa saala irratti huna'ee kan ilaallate miti jedheera. Gocha kana kan raawwate mo'amuu garee isaatiin booda aarii uumameen akka ture ibseera. Gaazexaa Koreer Dellaa Seeraa waliin gaaffifi deebii kan taasifte Beekaagiliyaan gamasheetiin yaada Seraaniin kennerratti dubbachuu akka ishee rakkisu himteetti. "Dhugaadhuma waan dogogora hin hojjenne sitti fakkaataa? jechuunis gaafatteetti. Beekaagiliyaan yeroo tarkaanfii seeraa fudhattutti akka ishee deeggaru Toskaanaa TVn beeksiseera.