Waraana Itoophiyaa: Humnoonni mootummaa Federaalaafi naannoo Amhaaraa magaalaa Waaghimraa, Saqoxaa to'ata

Raayyaan Ittisaa Biyyaa fi humnoonni Naannoo Amaaraa humnoota TPLF naannawaa godina Waaghimiraa keessaa guutummaatti baasuun magaalaa godinichaa kan taate Saqoxaa to'achuu Waajirri Ministeera Muummee beeksiseera. Guyyoota muraasa dura magaalota ijoo naannoo Amaaraa dhiyeenya daangaa Tigraay jiran Waldiyaa fi Qobboo to'achuu mootummaan beeksisee ture. Daangaa Kibba Tigraay seenuun humnooti mootummaa magaalaa Allaamaaxaa to'achuu  gabaasaaleen himanillee, mootummaa hin mirkaneessine. Guyyoota darban mootummaan magaalaa Allaamaaxaa keessatti haleellaa diroonii raawwateen namoota nagaa ajjeesuu aanga'oonni TPLF komataa turan. Mootummaan namoota nagaa irratti haleellaa raawwachuu ni waakkata. Tajaajilli Komunikeeshinii Mootummaa ibsa har'a baaseen, "TPLF sadarkaa lammata tokkummaa fi birmadummaa Itoophiyaaf yaaddoo hin taanerra hanga gahutti Raayyaan Ittisaa tarkaanfii barbaachisaa kamiyyuu ni fudhata" jedheera. Odeessaalee waraana Kaaba Itoophiyaa biroo: Haa ta'u malee, Kibxata dippiloomaatota biyyoota alaatiif haala nageenya Itoophiyaa keessa jiru ilaalchisuun ibsa kan kennan Ministir Di'eetaan Ministeera Dhimma Alaa Itoophiyaa Ambaasaaddar Rediwaan Huseen, "Tigraay seennee duula waraanaa bal'aa taasisuuf fedhii hin qabu'' jedhaniiru. Dursaan TPLF Dabretsiyon Gabremikaa'el (PhD) xalayaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii (UN)f guyyaa lamaan dura barreessaniin humnoota isaanii Tigraayiin ala jiran akka bahaniif ajajuu ibsanii ture. TPLF murtee waraanaa isaa naannolee Amaaraafi Affaar keessaa baasuu kan fudhateef waldhabdee mootummaa waliin jiru karaa nagaan furuuf, akkasumas gaaffii hawaasni addunyaa sagalee tokkoon dhiyeessaa jiruuf deebii kennuuf jedhan Dabretsiyon xalayaa isaanii kanaan. Akka Ambaasaaddar Rediwaan jedhanitti garuu TPLF bakkeewwan Amaaraa fi Afaar qabatee ture keessaa kan bahe fedhii nagaaf qabuuf osoo hin taane mo'ameeti. BBC Focus on Africa waliin Kibxata turtii kan taasisan qondaalli waraanaa Tigraay Janaraal Tsaadiqaan G/Tinsaay humnoonni isaanii hedduun lafa heera Itoophiyaatiin akka qaama Tigraayitti beekamu keessatti deebi'uu himan. "Murtee siyaasaa kana yeroo fudhannu guutummaan Lixa Tigraay to'annoo humnoota Ertiraafi tokkummaa humnoota Itoophiyaa jala jira," jedhan. "Humnoonni Isaayyaas Afawarqii hammi ta'e ammallee Kaaba Tigraay jiru. Ajajoonni isaanii Finfinnee taa'anii duula karoorsaa jiru. Ajajoonni Makaanaayizidii isaanii humna makaanaayiziidii Itoophiya ajajaa jiru," jechuun ibsan qondaalli waraanaa Tigraay kun. Gara Finfinneetti yeroo duullu haalli siyaasaafi dippiloomasii adeemsa keenya qixxee hin turre kan jedhu Janaraal Tsaadiqaan, "Hawaasni dippiloomaatikii akka ta'uutti ejjennoo qabatee hin turre. Innis dhiibba hubannoo keessa galchuun nurra turedh," jedhan. Keessumaa daandii dheeraafi lafa baldhaaf  keessatti konkolaattootni isaanii dhiyeessiif yoo bobba'an haleellaa dirooniif saaxilamoo akka turan kaasuun,  dirooniiwwan sarara dhiyeessii isaaniirratti dhiibbaa uumuu amananiiru. Jalqabarraayyuu wanti ifa ta'uu qabu kaayyoon isaanii Finfinnee galuu osoo hin taane  dafanii waraanichaaf xumura gochuu akka ta'e ibsuun,  "karaa tokkoo gara Kibbaa duulaa gama biraan ammoo tokkummaan humnoota siyaasa mootummaa Itoophiyaarratti dhiibbaa uumuun furmaatni humnoota siyaasaa hunda hammatee mariirratti hundaa'e akka jiraatu taasisuuf," jechuun ibsan Janaraal Tsaadiqaan. Waraana Kaaba Itoophiyaan lammiileen miiliyoona 9 ol ta'aniifi naannolee sadii keessa argaman deeggarsi nyaataa akka isaan barbaachisu UN himeera. Waraana waggaa tokko ol ture kanaan lammiileen miiliyoonaan lakkaa'aman qe'eerraa yoo buqqa'an kumaatamatti kan lakkaa'aman lubbuu dhabaniiru.


Waraana Itoophiyaa: Magaalaan Laaliibalaa deebitee harka finciltootaa galuun gabaafame

Finciltoonni TPLF deebiisanii magaalaa Laalibalaa to'achuusaanii jiraattoonni himuu maddeen oduu AFP fi Rooyitarsi gabaasan. Finciltoonni deebisanii wayita magaalaa hambaawwan seenaa UNESCO'tti galmaa'an keessaa tokko taate to'ataniitti dhukaasni omaatu akka hinturree gabaafame. Laalibalaan magalaa bakka argama bataskaanawwan dhagaarraa boocamanii yoo taatu, baatii Haggayyaa keessa ture humnootii Tigraayiin to'atamtee kan turete. Haata'u malee, erga humnootii federaalaatiin irraa fudhatamee guyyoota 11 booda deebisanii to'atan. Humnootiin federaalaa waraana waggaa tokkoof gaggeeffamuun balaa namoomaa qaqqabsiiseen dhiheenya keessaa injiifannoowwan galmaassaa turan. Kaabni biyyattii, Tigraay, Amaaraafi Affaar keessatti namoonni miiliyoona sagalii ol ta'an nyaanni ariifachiisaan dhiyaachuufiif akka barbaachisu UN himeera. Namni ijaan arge tokko madda oduu Rooyitarsiitti akka himeetti, humnootiin mootummaa federaalaa waliin waraanan halkan gaafa Sanbataa irraa kaasuun Laalibalaa dhiisanii bahaa turan. ''Kanneen hafan Dilbata ganama bahan. Dhukaasaa kan fageenyaarraa dhageenye halkan duraa ture garuu humnootiin TPLF dhukaasaa tokko malee deebisanii magaalaa Laalibalaa to'atan,'' jedhan namni kun. Addi Bilisa Baasaa Tigraay (TPLF) jedheera jechuun maddi oduu AFP akka gabaaseetti, magaalaa Gaashanaa kan dhiheenya Laalibalaatti argamtu dabalatee deebisanii haleeluu bal'aa'' gaggeessaa jirra jedhan. Dubbii himaan TPLF Geetaachoo Raddaa toora tiwiitara isaanitiin ''Humnootiin keenyaa waan baayyee, baayyee, baayyee gaarii ta'e raawwataa jiru!'' jedhan. Dhimma kanarratti hanga ammaattii gama mootummaatiin yaadni kenname omtuu hin jiru. Garuu Sanbata darbe waajjirri MM Itoophiyaa Abiy Ahimad karaa tiwiitaraatiin, Abiy gara adda waraanaatti deebi'uufi humnootiin federaalaas daandii gara Maqalee geessuurratti magaaloota tarsimoowaa ta'e hedduu to'achuu himee ture. Torban darbe, jiraattonni Laalibalaa AFPn dubbisee loltoonni TPLF bakka qulqulluu naannoo Amaaraa keessatti argamu kanaaf eegumsa taasisanilleen ummata magaalatiif garuu jireenyi rakkisaa ture jedhan. Finciltoonni irra deebiin nyaataafi bilbila mobaayilii barbaadu. Akkasumas, kuusaa qorichaa hataniiru jechuun AFP kan gabaase. Jiraataan tokko namoonni baayyeen magaalattii gadhiisanii bahaa jiru, ''tarii haaloo bahuu danda'u jechuun waan yaadaniif. Duraan yoo Tigroonni bahan gammachuu keenya ibsannee turre,'' jedhan Dilbata. MM Abiy erga humnootiin TPLF buufata waraanaa mootummaa federaalaa kan kaaba biyyattii irratti haleellaa raawwataniiru jedhaniin booda waraana gara naannoo Tigraayiitti ergan. Isaan boodas waraana torbanoota muraasa gaggeessaniin magaalaa Maqalaa to'atanii ture humnoonni federaalaa. Haata'u malee, Waxabajjii keessaa ammoo finciltoonni cimuun deebi'anii naannoo Tigraay qabachuun gara naannoolee ollaa Amaaraafi Affaariitti babalifachuu eegalan. Finciiltoonni gara magaalaa guddoo Finfinneetti dhiyaachaa dhufuunsaanii biyyoota akka UK, US fi kaan hedduu yaaddeessuun lammileensaan Itoophiyaa keessaa akka bahaniif kan gaafatanis baatii darbe keessa. Erga yeroo sanaatii kaasee, waraanni feedeeraalaa magaaloota baayyee daandii gara Finfinneetti geessuu irratti argaman deebiisee to'ate.


'Guutummaa Itoophiyaatti namootni miliyoona 23 deeggarsa namoomaa barbaadu'

Guutummaa Itoophiyaatti namooti miliyoona 23 ta'an deeggarsa namoomaa akka barbaadan Federeeshiniin Waldaalee Fannoo Diimaa fi Addeessa Diimaa Idil-Addunyaa fi Waldaan Fannoo Diimaa Itoophiyaa ibsa waloo kennaniin beeksisan. Waraanni Kaaba Itoophiyaa waggaa tokko lakkoofsise namoota miliyoonaan jiruu fi jireenya isaanii diigeera jedhe ibsichi. Waraana Kaaba Itoophiyaatti dabalataan ongee, hanqina nyaataa, weerara dhukkubaa, hoji dhabdummaa, dhukkubni midhaanii fi buqqaatiin uummataa rakkoo jiru hammeesseera jedhan barreessaa olaanaa Waldaa Fannoo Diimaa Itoophiyaa Obbo Geetaachoo Xahaa. "Ariitiin tarkanfiin hin fudhatamu yoo ta'e, lubbuu namoota miliyoonaan lakkaa'amuu gaaga'uu danda'a" jedhan. "Rakkoowwan duraan turanirratti waraanni dabalamee rakkoo namoomaa ture hammeesseera" jedhan Obbo Geetaachoon. Itoophiyaan durumaanuu biyya jijjiirama qilleensaa, weerara hawwaannisaa, hanqina roobaa, weerara Covid-19 fi danqaalee hawaas-diinagdee biroon raafamaa turte yoo taatu kanarratti waraanni yoo dabalamu lakkoofsa namoota gargaarsa fedhanii guddiseera. Hanqinni nyaataa sadarkaa yaaddessaarra gaheera, gargaarsi namoomaa kaanis akkanuma barbaachisa. Nyaata, Bishaan, maallaqa, tajaajila fayyaa, dawoo, meeshaalee bu'uuraa mana keessaa, meeshaalee qulqullinaa fi deeggarsi xiin-sammuu gargaarsa namootni miliyoona 23 ta'an kunneen barbaadan keessaati. IFRCn gargaasa kennaa jiru guddisuun, 'gargaarsa yeroo hatattamaa' labseen dabalataan namoota 660,000 bira gahuuf akka jiru hime. Haata'u malee fedhi jiruu fi leeccaloon dhaabbatichi qabu kan wal madaalu akka hin taane hime. Dabalataan firaankii Siwiiz miliyoona 27 akka barbaadu beeksise. Dhiyeessii deeggarsaa UNtti waajjirri deeggarsa namoomaa qindeessu (OCHA)n ibsa baaseen ammallee namoonni hedduun Lixa Tigraay, Amaaraa fi Affaar keessaa buqaa'aa jiraachuu hime. Hanga yeroo dhiyootti to'annoo finciltootaa jala kan turan magaalota akka Shawaa Roobiit fi Laalibalaa keessaa namootni kuma kudhaniin lakkaa'aman buqq'uu himeera dhaabbatichi. Namootni Lixa Tigraay irraa buqqa'anis gara godinaalee ollaa Tigraayitti baqachuu himeera. Dhaabbatichi Onkoloolessa 1 hanga 7 jidduu konkolaattonni gargaarsa namoomaa fe'an 44 gama Affaariin Tigraay seenuu beeksiseera. Guyyaatti konkolaataa gargaarsa namoomaa fe'ee Tigraay seenuu qabu 100 waliin yoo madaalamu kan seenaa jiru xiqqaadha jedhe. Onkoloolessa 25 hanga sadaasa tokko Tigraay keessatti namoota 43,000f deeggarsi godhamuus ibseera. Naannoo Amaaraatti hospitaalonni fi man-kuusawwan nyaataa akkasumas dhaabbileen tajaajila uummataa hedduun saamamaniiru jedhe OCHAn. Naannoo Amaaraatti Onkoloolessaa as namoota 947,000 ta'aniif gargaarsi namoomaa kennamuu hime. Naannoo Affaaritti ammoo lakkoofsi namoota gargaarsa namoomaa argatanii 16,000 ta'uu ibse. Komiishinarri Komiishinii Ittisa Sodaa Balaa Federaalaa Mitikkuu Kaasaa ibsa Kamisa miidiyaaleef kennaniin mootummaan Itoophiyaa naannolee waraanaan miidhaman gargaarsi namoomaa akka dhaqqabu gochuuf hojjechaa jiraachuu himan. Keellaa sakatta'iinsaa xiqqeessuu, hojjettoota gargaarsa namoomaaf Viizaa dheeressuu, imala hayyamuu, meeshaa qunnamtii fi maallaqa callaa hayyamuu kaasan. Haata'u malee UN gocha TPLF rakkoon namoomaa akka hammatu gochaa jiru balaaleffachaa hin jiru jechuunis himatan.


Poolisiin Federaalaa Itoophiyaa gaazexeessaa AP dabalatee warra sochii hidhattootaa gabaasan hidhuu beeksise

Komishiniin Poolisii Federaalaa Itoophiyaa gaazexessitoota 'Associated Press' ''garee hidhattootaa Shanee kan motummaan shororkeessaa jedhuun sadarkaa addunyaatti beeksisuuf hojjechaa turan'' jedhe to'achuu beeksise. Miidiyaaleen biyya keessaa poolisii waabeefachuun akka gabaasaniitti, gaazexessitonni kunneen ''garee shororkeessaa Shanee sadarkaa idil-addunyaatti beeksisuuf osoo hojjechaa jiranii'' qabamanii jedhan. Poolisiin ''Shawaa Lixaa -Midaaqanyii hanga Keeniyaatti maallaqni guddaan kaffalameefii hojii garee shororkeessaa Shanee sadarkaa addunyaatti beeksisuu hojjetu'' jechuun himatee, qorannoo irratti gaggeessaa jiraachuu ibseera. Shakkamaan tokkoffaan Amiir Amaan gaazexessaa Associated Press, shakkaamaa lammaffaan Toomaas Ingidaa ogeessa kaameraafi shakkamaa sadaffaan Addisuu Muluneeh ammoo gaazexessaa miidiyaa biyya keessaa, FBC ta'uu isaaniis Inspeektar Tasfaayee Olaanii FBC'tti himaniiru. Miidiyaan Ameerikaa waajjirri muummee isaa Niiwu Yoorki ta'e 'Associated Press', gamasaatiin gaazexessaan Itoophiyaa keessatti beekamtiin kennameefii dhaabbatichaa hojechaa jiru Amiir Amaan Finfinneetti poolisiin to'atamuu gabaaseera. Gaazexeessaa viidiyoo kan ta'e Amiir Amaan Kiyaaroo, labsii yeroo muddamaa sababa waraanaan walqabatee labsame cabste jedhamuun gaafa Sadaasa 28 erga dirree hoojiitii deebiyeen booda to'atamuufi hanga ammaatti mana murtiitti akka hin dhiyaanne AP gabaasa baasee himeera. Hidhamuu gaazzexeessaa kanaa ilaalchisee odeeffannoo argachuuf AP'n irra deddeebiin Abbaa Taayitaa Miidiyaa Itoophiyaa, Waajira Ministeera Muummee, Ministeera Dhimma Alaafi waajiraalee mootummaa biroo gaafatus deebii akka hin argatiin himeera. Amiir Amaan waliin gaazexeessitoonni biyya keessaa lama-Toomaas Ingidaafi Addisuu Muluneeh akka hidhamanis AP dabalee gabaaseera. "Gaazexessitoonni kunneen sochii waraana 'Shanee' hordofanii waraabuun gaaffiifi deebii gochuun ragaalee walitti qabanii, hogganaa 'Associated Press' kan damee Afrikaa Bahaa teessoon isaa Keeniyaa ta'efi lammii Masrii Kaaliid Kaazeehiif dabarsuu isaanii ragaan mirkaneeffanneerra,'' jedha poolisiin. Gaazexessitoonni kunneen ragaa sassaaban kana karaa hoogganaa damee Afrikaa Bahaa miidiyaa idil-addunyaa ta'e kanaan akka tamsaafamu godhaniirus jedheera poolisiin. Shakkamtoonni kunneen ALI Sadaasaa16-18 Finfinneedhaa bahuun godina Shawaa Lixaa aanaa Midaaqanyiitti sochii hidhattootaa waraabanii piroodaakshinii isaa xumuruun Sadaasa 19 mana jireenyaafi waajira isaaniirraa to'atamaniiru jedhameera. Laaptooppiifi bilbila harkaa gaazexeessitoota kaneeniirraa ragaaleen hedduun argamaniiru jedha Poolisiin Federaalaa. Yeroon gaazexessitoonni kunneen dirreetti bahan yeroo Finfinneen itti marfamteetti, hidhattoonni Finfinnee qabachuuf jechuun, ''pirooppaagaandaan afarfamaa turetti ta'e jedhamee sochii kana deeggaruuf'' jechuun himate poolisiin. Torban darbe keessa qofa Itoophiyaa keessatti gaazexessitoonni gama Youtube'n dhimmoota adda addaarratti hojjetan afur to'annoo jala oolfamanii jiru. Amma dura kan qabaman dabalatee bakki isaan geeffaman kan hin beekamnellee akka jiran maatiin gaazexessitoota hidhamanii BBC'tti himunsaanii ni yaatama. Jaarmiyaan mirga gaazexessitootaaf falmu CPJ gabaasa dhiyoo kana baaseen, Itoophiyaan biyyoota Sahaaraa gadii gaazexessitoota hedduu hidhan keessaa sadarkaa lammaffaarratti argamti jedheera. Haata'u malee Itophiyaan erga MM Abiy Ahimd gara aangootti dhufan waggoota lamaan jalqabaa keessatti, biyya gaazexessaan keessatti hin hidhame jedhamte jirti.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: 'Waraanni Itoophiyaa gara gocha duguggaa sanyiitti geessuu danda'a' - Seenaatara US

Waraanni Kaaba Itoophiyaa gara gocha duguggaa sanyiitti geessuu danda'a jedhan miseensi koongirasii Ameerikaa seenaatar Kiriis Kuuns turtii raadiyoo BBC 'Focus On Africa' waliin taasisaniin. Waraana Sadaasa bara 2020 eegale jalqabarraa kaasanii hordofaa turuu kan himan seenatar Kiriis, waraanni Itoophiyaa keessaa fiixee duguuggaa sanyiirra jiraachuun "daran yaaddessaadha" jedhan. Seenaatar Kiriis kana kan jedhan wayita Loltoonni mootummaa federaalaa fi deeggartoota isaa magaalota naannoo Amaaraa finciltoota Tigraayiin qabamanii turan deebisee to'achaa jirutti. Magaalotni ijoo akka Deessee, Kombolchaa, Laalibaalaa, Baatii fi kaan to'annoo humnoota federaalaa jalatti deebi'aniiru. Mootummaan federaalaa injifannoo waraanaa argateen magaalota kana bilisoomsuu yoo himu, TPLF ammoo magaalota kana tarsiimoof jecha gadi dhiisee bahuu hima. Ameerikaan ammallee lammileen ishee Itoophiyaa gadi dhiisanii akka bahan waamicha gochuu itti fufteetti. "Waa'ee waraana Tigraay jalqaba MM Abiy waliin yoon dubbadhu, TPLF Raayyaa Ittisaa Tigraay keessa ture irratti tarkaanfii fudhachuu hordofee, Abiy reefu TPLF irratti haleellaa banuuf jalqabiirra ture" jedhan seenatar Kiriis. Yeroos Ameerikaa fakkeenya fudhachuun, ''wayita waraanni waliinii Ameerikaa eegalu jeneraalonni gama lamaaniinuu turan waraanichi torbanoota keessatti xumurama jechaa akka turan itti himeen ture'' jedhu. "Inni garuu tarkaanfiin waraanaa Tigraay keessatti loltooti isaa eegalan, torbanoota keessatti kan xumuramuu fi wanti ijoon hogganoota garee yakkamaa muraasa itti marsanii qabuu qofa malee waraana waliinii guutuu akka hin taane natti hime." "Waraanni waliinii Ameerikaa torbanoota keessatti xumurama jedhamee eegalame waggoota afur akka turee fi waraana hamaa dhiigni hedduun irratti dhangala'e akka ta'e itti himeen ture" jedhu. Fakkeenyi waraana waliinii Ameerikaa kun akka of duuba deebi'u isa taasisa jedhee abdadheen ture garuu hin taane jedhan. Waggaa tokko booda gama lamaaniinuu akkasumas loltoonni Eertiraa fi milishoonni naannolee waraana suukkaneessatti jiru jedhan. "Amma waraanichi danqaatti jira, furmaatni waraanaan argamu tokkollee hin jiru. Kanaaf qaamoleen lamaanuu hatattamaan gara marii akka dhufan hubachiisuun barbaada" jedhan. Ameerikaan irra deddeebiin waraanichi mariin xumura akka argatuu waamicha gochaa turte. Sochii gama kanaan pireezidantiin duraanii Naayijeeriyaa Oluseeguun Obasaanjoo godhaa jiran akka deeggartus beeksisaa turte. Obasaanjoon hogganoota mootummaa federaalaa fi naannolee akkasumas kan TPLF waliin marii godhaa turan. Mootummaan Itoophiyaa yaada furmaataa isaan dhiyeessan eegaa jiraachuu waajjirri MM Itoophiyaa himeera. Itoophiyaa keessa milishoonni saba bu'uura godhachuun ijaaraman jiraachuun Yugoslaaviyaa na yaadachiisa kan jedhan seenatar Kiriis Kuuns, akkuma Yugooslaaviyaa Itoophiyaanis bittinaa'uu malti yaaddoo jedhu qabaachuu dubbatu. Itti fayyadamni jechoota saboota jidduu jiru, akkaataa marsaaleen hawaasaa san hammeessaa jiran, muddamni milishoota naannolee jidduu jiruu fi kaan akka daran isaan yaaddessu himan. "Qarqara nagaa mariin argamuurra osoo hin taane, qarqara waraana gara duguuggaa sanyiitti geessuurra jirra" jedhan. Mootummaan Itoophiyaa faallaa kanaatiin biyya TPLFn diigamuuf jirtu baraaruuf lolaa akka jiru hima. Humnoonni biyyoota alaa meeshaa waraanaa fi diroonii Itoophiyaaf gumaataa jiran waraanichi akka hammaatu gochaa jiru kan jedhan aanga'aan kun, waraanni kun wayita xumuramu itti gaafatamummaan jiraachuu qaba jedhan seenaatar Kiriis. Kanaaf koongirasii Ameerikaa keessatti seera namoota waraana Itoophiyaa keessatti mirgooti namoomaa akka sarbamu taasisan itti gaafatamoo taasisuu fi waraanichaaf furmaata siyaasaa deeggaru eegalchiisuu himu. Waraana kana keessatti qaamoleen hundi sarbama mirgoota namoomaa fi yakkawwan suukanneessoo raawwataniiru kan jedhan senaatar Kiriis, "dirqiin gudeeduun akka meeshaa waraanaatti bal'inaan dhimmi itti bahamaa ture" jedhan. Hundaa ol yaaddessaan garuu "beela akka meeshaa waraanaatti fayyadamuudha" jedhan. Namootni miliyoonaan 7 ta'an deeggarsa namoomaa barbaadu kanneen 400,000 ta'an ammoo fiixee beelaarra jiru jedhan. Mootummaan Itoophiyaa beela akka meeshaa waraanaatti fayyadamuun himatamaa ture. Haata'u malee qorannoon waloo komiishinii mirgoota namoomaa Itoophiyaa fi Waajjira mirgoota namoomaa UN, mootummaan ta'e jedhee beela akka meeshaa waraanaatti fayyadamuu ragaa agarsiisu hin arganne jedheera.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: Haleellaa qilleensarraa Allaamaaxaatti gaggeeffameen namoonni ajjeefamuun gabaafame

Haleellaa diroonii fi xiyyaara waraanaan magaalaa Kibba Tigraay Allaamaaxaa keessatti mootummaan raawwateen namoonni 28 yoo ajjeefaman, hedduun madaa'uu finciltoonni Tigirayy himan. Suuraalee namoota haleellaa kanaan ajjeefamaniiti jechuun reeffa namoota daandiirratti ajjeefamanii hedduu TV naannichaa agarsiiseera. Haleellaa Kamaisa raawwate jedhame kanaan daa'ima ganna 7 hanga manguddoo ganna 70 kanneen ajjeefaman keessa jiraachuu gabaasni miidiyaa naannichaa ni hima. Gabaasni TV Tigraay haleellaa qilleensarraa yeroo jaha bakka gabaa fi manneen barnootaa, akkasumas dhiyeenya mana amantaatti diroonii fi xiyyaara waraanaan raawwatameen namoonni 28 yoo ajjeefaman 78 kan ta'an ammoo madaa'uu hima. Ambulaansiin kanneen mada'aan yoo kaastuu fi hospitaala keessatti wal'aansi yoo goodhamuuf viidiyoon TV Tigraay mul'iseera. Dubbi himaan TPLF Getaachoo Raddaa ergaa tiwiitara irratti barreesseen haleellaan diroonii Allaamaaxaatti gaggeeffame namoota baayyee ajjeeseera jedhe. Himannaa kana BBCn qaama walabaa irraa mirkaneeffachuu hin dandeenye. Naannicharraa interneetiifi komunikeeshiniin bilbilaa citee, miidiyaaleenis wanta naannicha keessatti deemaa jiru akka hin gabaasne waan dhorkamaniif himannaa kana qaama walaba ta'erraa qulqulleeffachuun hin danda'amu. Mootummaan federaalaa haleellaa kana ilaalchisee wanti jedhe hin jiru. TPLF amma duras mootummaan Itoophiyaa haleellaa qilleensaan lammilee nagaa ajjeesuu yoo himatu, mootummaan garuu haleellaawwan qilleensarraa magaalaa Maqalee dabalatee bakkeewwan hedduutti raawwateen buufataalee leenjii fi suphaa meeshaalee waraanaa finciltootaa qofa irratti xiyyeeffachuu himaa ture. Torbanoota darban MM Abiy Ahimad gara adda waraanaa duuluu hordofee magaalota ijoo akka Daseefi Kombolchaa dabalatee bakkeewwan to'annoo finciltootaa jala turan hedduun harka mootummaatti deebi'anii jiru. Haata'u malee, magaalaan seena-qabeettii Laalibalaa humnoota mootummaan qabamtee guyyoota muraasa booda to'annoo finciltootaa jalatti deebiteetti. Guyyoota darban aanga'ootni TPLF humnoota mootummaa hedduu barbadeessuu yoo himan gama mootummaan wanti haaraan dhagaahame hin jiru. Mudde 16 dhaabbileen idil-addunyaa mirga namoomaaf falman lama Lixa Tigraayitti ajjeechaafi dararaan marsaa haaraa raawwachuu ibsa baasaniin beeksisaniru. Aministii Intarnaashinaaliifi Hiyuumaan Raayits Waach qorannoofi ibsa waloon baasaniin Lixa Tigraayitti hidhaan, dararaafi ajjeechaan dhalattoota Tigraayirratti hammaachaa jiru ''humnoota naannoo Amaaraatiin' raawwatamaa jira jedheera. Manni Maree Mirga Namoomaa UN, 'sarbama mirgoota namoomaa hamaa Itoophiyaa keessatti raawwata jira' jedhe ilaalchisee har'a [Jimaata] kora taa'uuf akka jiru beeksiseera. Mootummaan Itoophiyaa garuu murtee kora kanaan darbu akka hin fudhanne beeksiseera.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: MM Abiy adda waraanaarraa akkuma deebiyaniin bulchitoota biyyoota ollaa waliin mari'achuu himan

Ministirri Muummee Abiy Ahimad guyyaa Roobii dirree waraanaatii waraana kallattiin taliiguurraa deebi'uu erga ibsanii booda bulchitoota biyyoota Baha Afrikaa jaha waliin mari'achuu himan. Guyyaa har'aa MM Abiy waraana Kaaba Itoophiyaatti finciltoota Tigraay waliin adeemsifamu 'injifannoon xumuruun' waajjiratti deebi'uu beeksisanii turan. Torban lamaan bakka isaanii bu'uun MM I/Aanaafi Ministirri Dhimma Alaa Dammaqaa Mokonniin hojii guyyuu mootummaa hoogganaa turuun ibsameera. Akka MM Abiyyitti bulchitoonni waliin mari'atan kan Jibuutii, Keeniyaa, Yugaandaa, Somaaliyaa, Ertiraafi Sudaan Kibbaadha. ''Itoophiyaan hariiroo biyyoota ollaa waliin qabdu cimsuuf dursa kennitee hojjetaa jirti,'' jedhaniiru fuula tiwiitara isaaniirratti barreessaniin. ''Dhimma waloofi dhimmoota naannawa [Bahaa Afrikaa] irratti waliin hojjechuu itti fufna.'' Gama kaaniin humnoonni mootummaa bakkeewwan dabalataa kanneen akka Hayiq, Wucaaleefi kaan to'atuu miidiyaan biyyaalessaa, ETV, Roobii galgala gabaaseera. Torban lamaan darban MM Abiy waraana dirreetti argamuun hoogganaa turuu yeroo ibsanittii waraanni biyyattii bakkeewwan kana dura finciltoota Tigraayiin qabamee ture deeffachuu ibseera. Bakkeewwan murtessoo humnoonni mootummaa bilisa baasuu ibse keessaa Dasee, Kombolchaa, Gaashanaa, Cifraafi bakki hawwata turistii Laalibalaan ni argamti. Faallaa kanaan ammoo finciltoonni Tigraay 'tooftaaf' bakkeewwan kana gadhiisanii akka bahan himu. Waraanni Itoophiyaa keessaa dhaabatee nagaan akka xumuramu biyyoonniifi dhaabbileen garaa garaa gaafataa turaniiru. Baha Afrikaatti jilli addaa Gamtaa Afrikaa Oliseguun Obasaanjoo kan deeggarsa UN, US fi Gamtaa Awurooppaa qaban waraanni mariin akka xumura argatu sochii taasisaa jiru. Guyyaa har'aas biyya ollaa Itoophiyaa Keeniyaatti argamuun Pirezidantii Keeniyaa Uhuruu Keniyaattaa waliin mari'ataniiru. Dhimmi marii isaaniis ''dhimmoota garaagaraa Keeniyaa, naannawichaafi Afrikaaf barbaachisaa ta'e'' ta'u masaraan mootummaa Keeniyaa ibseera. Imalli gara Keeniyaa taasisan ifatti qaama araara buusuun walqabachuun isaa hin ibsamne. MM Abiy baatii Hagayya darbe keessas hoggantoota biyyoota Bahaafi Lixa Afrikaa dhaqanii daawwataniiru. Kunis, michummaafi deeggarsa cimsuu kan kaayyeffatedha jedhu xiinxaltoonni. Filannoo biyyaalessaa jahaffaa booda sirna muudama isaanii magaalaa Finfinnee taasifamee irratti hogganoonni biyyoota Afrikaa kanneen guyyaa har'aa MM Abiy waliin mari'atuu ibsan garri caalan argamaniiru. Biyyoonni kunneen yeroos haasaa taasisaniin waraanni biyyattii dhaabbatee mariin akka furamu ergaa dabarsaa turan. Kana dura mootummaan dhukaasni dhaabatee mariin akka eegalu finciltoonni Tigraay Naannoo Amaaraafi Afaar keessaa akka bahan gaafatee ture. Pirezidantiin duraanii Naayijeeriyaa Oliseguun Obasaanjoo waraana dhaabuuf abdiin jira jechuun Mana Maree Nageenyaa Biyyoota Gamtoomanii (UN'f) ibsanis ammatti waan irra gahan hin baramne. Ministirri Dhimma Alaa US Antoonii Biliinkan gama isaaniin waraanichi gama dippilomasii ni furama jedhanii akka abdii qaban ibsaa turan. Kanaan achi biyya diigumsatti geessuu mala jechuun sodaa qaban ibsanii ture Bilinkan. Dubbii Himtuun Waajjira Ministira Muummee Abiy Ahimad, Billanee Siyyuum Jilli Addaa Gamtaa Afrikaa adeemsa nagaa buusuu eegalan waan irra gahan mootumaaf dhihootti dhiheessu jedhanii akka eegan torban kana ibsaniiru. Torban lama dura MM Abiy marii Baha Afrikaatti Jila Addaa US kan ta'an Jefrii Feltimaan waliin marii taasisaniin kayyoon isaanii finciltoota Tigraay Naannoo Amaaraafi Afaar keessaa baasuu akka ta'e himanii turan. Ta'us, kana milkeessuun ni ulfaata yaada jechuun karoora isaanii kana ija shakkiin akka ilaalan ibsanii turan. Waraana Kaaba Itoophiyaa kanaan lammiileen 400,000'tti tilmaaman haala beela fakkaatu keesa akka jiran UN ibseera. Lammiileen miiliyoonaan lakkaa'aman qe'eerraa yoo buqqa'an, lamiileen miiliyoona 9 ol ta'an immoo deeggarsa nyaataa barbaadu jedheera Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii (UN). Ta'us, lolli dhaabatee mariin akka eegalu tattaaffiin taasifame ammatti bu'aa ifa ta'e hin mul'isne.


Waraana Tigraay: Xumurri waraana Kaaba Itoophiyaa maal ta'uu danda'a?

Lolli Kaaba Itoophiyaa waggaa tokko dura Naannoo Tigraayitti eegale haalota hin eegamne mul'isaa yoona gaheera. Waraanni kuni haalota jijjiiraman mul'isuun isaa itti aanee maaltu ta'a isa jedhu tilmaamuuf rakkisaa godheera. Erga MM Abiy gara aangootti dhufanii as hariiroon mootummaan federaalaa yeroos olaantummaa kan qabu TPLF waliin qabu hammaataa deemus waraanni dhiiga lolaasu ni mudata jedhanii kan shakkan muraasa qofa. Agarsiisi waraanaa, sababa weerara Covid-19'n filannoon achi darbuu, Tigraayitti addatti filannoon adeemsifamuufi hariiroon mootummaa federaalaa waliin jiru adda cituun haalicha hammeesseera. Waraanni waggaa dura Tigraayitti eegale bulchiinsa yeroos naannicha bulchu aangorraa buusuun yeroo kan fudhatudha jedhanii hedduun tilmaamaniis torban sadii caalaa hin fudhanne. Waraanni federaalaa humnoota TPLF irratti olaantummaa fudhatee Maqalee erga to'atee booda bulchiinsi yeroo hundaa'ee ture. Finciltoonni haleellaa riphee loltummaa raawwachuuniifi lolli ji'otaaf erga turee booda mootummaan addatti labsii dhukaasa dhaabuu labsuun waraana isaa Naannoo Tigraay keessaa baasee ture. Waggaa darbe baatii Waxabajjii keessa Naannoo Tigraay deebisee kan to'ate TPLF, of ijaaruun gara Naannoo Amaaraafi Affaaritti ce'uun haleellaa raawwate. Kanaanis bakkeewwan to'achuun sarbama mirga namoomaafi qabeenya irrattis mancaatii raawwatuu naannoleen lamaaniifi dhaabbileen mirga namoomaaf falman gabaasaniiru. Lolichi gaafa kaan qabbanaa'aa gaafa kaan cimaa baatii Onkololeessa waggaa kana lolli hammaatee keessumaa finciltoonni bakkeewwan Walloo Kaabaafi Kibbaa Naannoo Amaaraa keessa argaman to'atan. Keessumaa erga humnoonni TPLF Kombolchaafi Dasee to'atanii booda finciltoonni Tigraay WBO waliin ta'un imala gara Finfinnee cimsuu isaanii himan. Gama Affaariin immoo bakkee murteessituu Cifraa jedhamtu to'achuun daandii Finfinnee Jibuutii geessu to'achuuf yaalii taasisaniiru. Lolli Kaaba Walloorraa gara Kibba Wallootti eegasiis gara Shawaa Kaabaatti babal'ataa yeroo dhufu naannoleen Amaaraafi Afaar humna addaa qabaniin dabalata ummati akka lolarratti hirmaachu waamicha taasisan. Mootummaan federaalaa immoo lammiileen hunduu waan danda'an akka godhan waamicha dhiheesse. Dabalataan finciltoonni Tigraay finciltoota kaan biyya keessa sosso'u jedhan waliin Ameerikaatti qindoomina uumuun gara Finfinnee akka seenu danda'aniifi humni isaan dhaabsisu akka hin jirre ibsanii turan. Adeemsa kana hunda keessa Gamtaan Afrikaafi mootummaan Ameerikaa lolli kuni mariin akka xumura argatuuf gara Finfinneefi Maqalee deddeebi'un carraaqqii taasisaa turan. Haa ta'u malee, gama lamaanuu bu'aan ifatti mul'atu osoo hin dhufin Obasaanjoofi Feltimaan gara dhufanitti yeroo deebi'an waraanni itti fufe. Mootummaan jalqabumaa qaama galmee shororkeessummaa jala galche waliin marii akka hin teenye ibsuus badiifi buqqaatii Amaaraafi Afaaritti mudate eeruun hedduun mariin jiraachuu mala jedhanii tilmaamanis jijjiiramni homaa hin mul'anne. Haaldureewwan gama finciltootaa dhihaatan mootummaan fudhachuu diduun walqabatee bakkeewwan gara Finfinnee qajeelchan to'achuun Naannoo Amaaraa Shawaa Kaabaa gahun isaanii lolaan xumuruuf akka adeemaa jiran ibsan. Inumaa si'achi dhimmi marii akka hin jiraanne ifatti bahanii dubbachuu eegalanii turani. Ajajaa finciltoota Tigraay ta'u kan himamuu Janaraal Tsaadiqaan G/Tinsaa'e Dasee to'atanii gara Shawaa Roobit yeroo qajeelanitti waraanichi akka akka dhumateefi qaamni waliin marii taa'an akka hin jirre. Dabalataan, kaayyoon isaanii mootummaa ce'umsaa ijaaruu akka ta'e himan. Daseefi Kombolchaan to'atamuun yaaddoo guddaa kan uume yoo ta'u mootummaan Labsii Yeroo Muddamaa ji'oota jahaaf turu labsuun tarkaanfiiwwan garaagaraa fudhachuu eegale. Kana hordofee biyyoonni Lixaafi dhaabbileen idil - addunyaa lolli Finfinnee gahuu danda'a jechuun lammiileefi hojjettoota isaanii Itoophiyaatii akka bahan akeekkachiisuun liqaa maallaqaafi kaanis akka gargaaran ibsaa turani. Mootummaan garuu akeekkachiifni kunneen dhiibbaa uumuuf kan taasifamedha malee yaaddoon lolli Finfinnee gaha jedhu hin jiru jechuun mormiifi komii ibsaa ture. Jiraattota magaalatti hirmaachisuun eegumsa magaalattiis cimse. Ta'us, dippilomatoonniifi xiinxaltoonni dhukaasi dhaabatee mariin taasifamee waliigalteerra hanga hin gahamnetti finciltoonni Finfinnee seenuun isaaniifi mootummaan haaraa hundaa'e yeroo muraasa keessa balaarra bu'uu danda'a jechaa turan. Obasaanjoon waraana dhaabuuf abdiin jira jechuun Mana Maree Nageenyaa Biyyoota Gamtoomanii (UN'f) ibsanis ammatti waan irra gahan hin baramne. Waraanni Kaaba Shawaa iddoo gara garaatti bal'atee guyyoota muraasa keessatti maaltu akka dhalatu otoo hin beekamiin Koreen Hoji-raawwachiftuu Paartii Baadhaadhinaa haala yeroorratti mariyatee murtoo dabarse. Paartichi maalirratti akka mariyateefi murtoon darbees bali'naan otoo hin dhiyaatiin walgahiin xumuramee sa'aatii booda MM Abiyyi murtoo gartuun kamiyyuu hin eegne ifoomsan. Murtoon kunis namoota hedduuf hin galle, shakkii kaase. MM Abiyi akka ajajaa humna waraanaatti wayita finciltooti magaalaa guddoo biyyattii Finfinneerra kiloomeetira dhibbaan lakkaa'amu qofti hafetti dhiyaatan loltoota hoogganuun gara dirree waraanaatti imaluun walfalmisiisa ta'e. Sana caala mariif karraa banuutu fooyyedha jechuun murtoosaanii kanneen qeeqan turan. Waraanni naannoo Amaaraa Shawaa Kaabaa qaqqabuufi MM Abiyyi dirree waraanaatti lola hogganuutti dabalamuu dhimmicha wal xaxaa gochuun olitti, waraanni garamitti akka ce'uu tilmaamuf rakkisaa ture. Jeefrii Feeltmaan gara Waashingteenitti erga deebi'anii booda MM Abiyyi kan barbaadan TPLF naannolee Amaaraafi Affaar keessaa baasuun gara Tigraayitti deebisuu nan danda'an jedhanii akka amanan itti himuu dubbatanii turan. Haata'u malee Feeltimaan haala waraana duraan gaggeeffaman ture yaadachuun, MM Abiy ofitti amanamumma mul'isan gaaffii keessa galchuun, ''waraanni Itoophiyaa naannoo Tigiraayi keessaa erga bahee booda waan uumame kaartaarratti qofa ilaaluun kuni ta'uu akka hin dandeenye amanuun ni danda'ama'' jedhanii turan. Kanarraa ka'uun waraanaan fuulduratti dhiiburra mootummaan finciltoota TPLF wajjin mariyachuun falli akka barbaadamu jajjabeessu himanii turan. Murtoon MM Abiy maal fidee akka dhufu namoonni shakkan hedduun mala garaa garaa kaa'uu isaanitiin olitti, waraanichi caalaatti lubbuu namoota kan dabarsuufi akka dheeratu himaa turan. Haata'u malee, torban tokkoo booda waraanichi kallatti geeddarachuu oduu agarsiisanitu dhaga'amaa ture. Jalqabarratti karaa Affaariin lola cimaa gaggeeffameen raayyaan ittisaafi Humnoonni Addaa naannoo Affaar karaa Jabutii kan geessu, iddoo murteessituu taate Cifiraarraa finciltootarraa deebisanii to'achuun dhaga'ame. Ittaansuun Shawaa Roobit dabalatee, bakkeewwan Shawaa Kaabaa keessatti argaman biroon finciltoota harkaa bahan. Iddoon tarsimoof barbaadamtu Gaashanaan lola cimaa gaggeeffame booda finciltoota harkaa baate. Ittaansuun magalaan Laalibalaa humnoota mootummaa harka seente. Adeemsa waraanaa kana keessatti maqaan MM Abiyyi ni kaafama ture. Torbanoota lamaan darban waraana gaggeeffamaa turee kessatti raayyaan ittisaa Itoophiyaa, humni addaa naannoleefi milishoonni wal tumsuun kan waraanatti hirmaachuun kan himame yoo ta'u, duulli kunis otoo walirraa hin citiin gaggeeffame. A.L.I Onkolooleessa 20, 2014 magaalonni Daseefi Kombolchaa finciltootaan wayita to'atamu adeemsa waraanarratti jijjiramni mul'ate guddaa ture. Magaalonni gurguddoo lamaan kunneen waraana mootummaatiin deebi'anii to'atamuun adeemsi waraana geddaramuu isaatiif agarsiistu ta'u danda'a. TPLF gama isaatiin, Shawaa Kaabaarraa amma Daseetti, sirumayyuu naannoo Affaar keessatti iddoowwan qabatee ture gadhiisuun injifatamnee otoo hin taane, iddoo tarsimoof jecha gadhiisanii bahu ibseera. Amma yoonaatti iddoowwan humnoota mootummaatiin to'aman Affaar, Shawaa Kaabaa fi Walloo Kaabaafi Kibbaa keessaa iddoowwan finciltoonni to'atanii turan harki caalaan isaanii to'annoo finciltootaan ala ta'aniiru. Duulli itti fufee raayyaan ittisa biyyaa naannoo Amaaraa iddoowwan finciltoota jalatti hafan gadhiisisuu yoo danda'e, kallattiin waraana garamitti akka qajeelu ammaaf wanti beekamu hin jiru. Waraanni akka kanaan duraa naannoo Tigiraayitti qajeelamoo finciltoonni naannoo Amaaraafi Affaar keessaa erga bahanii booda fala biraa barbaadu?


Itoophiyaan komiishinii marii biyyalessaa qindeessu hundeessuufi

Manni Maree Ministirootaa Itoophiyaa wixinee labsii Komiishinii Marii Biyyaalessaa hundeessuuf qophaa'e irratti mari'atee, paarlaamaaf dhiyeesse. Ibsi Waajjirri MM Jimaata baase akka jedhutti komiishiniin hundaa'u "marii biyyaalessaa hirmaachisaa ta'e walaba ta'ee kan hogganuu fi qindeessudha". Filannoo biyyaalessaa marsaa 6ffaa irratti wantoota mootummaan waadaa gale keessaa tokko marii biyyaalessaa hirmaachisaa ta'edha kan jedhe ibsichi, waliigaltee biyyaalessaa fi dhimma biyyaa irratti ejjennoo waloo uumuuf mariin akka godhamu eere. Mariin biyyaalessaa hunda hirmaachisu fi kallatti egeree biyyattii akeeku akka godhamu paartileen siyaasaa mormitu irra deddeebiin waamicha godhaa turan. Kongaransiin Federaalawaa Oromoo (KFO)n ibsa Onkololeessa 15 bara 2021 baaseen rakkoo siyaasaa biyyattiin keessa jirtuuf mariin biyyoolessaa 'haqa qabeessaa, dhugaafi hunda hirmaachise' qofatu furmaata jedhee ture. Waraanni Kaaba Itoophiyaatti adeemaa jiru erga eegale as ammoo waamichi waraanichi xumuramee mariin biyyaalessaa haa godhamu jedhu Ameerikaa dabalatee qaamolee garagaraa irraa jabaatee dhagaahamaa ture. Mootummaan Itoophiyaa yeroo adda addaa marii biyyaalessaa gochuuf hayyamamaa ta'uu ibsaa ture. "Dhimmoota biyyaa bu'uura ta'an irratti hayyoonni siyaasaa toora gara garaan hiriiran fi uummanni bal'aan yaada walitti dhiyaatu akkasumas tokkummaa biyyaarratti yaada ijaaraa akka qabaatu gochuuf ..." mariin barbaachisaa ta'uu eere ibsi Waajjira MM. Marii akkanaa gochuuf qaamni walabaa fi fudhatama qabu jiraachuu waan qabuuf komiishinii kana hundeessuun barbaachise jedheera. Mariin biyyaalessaa komiishinii haaraa hundaa'uun godhamuuf adeemu kun eenyu eenyu akka hirmaachisu wanti beekame hin jiru. Wixinee labsii komiishinicha hundeessuuf qophaa'es manni maree ministirootaa erga irratti mari'atee booda, akka raggaasifamuuf mana maree bakka bu'oota uummataaf akka dhiyaatu murteessee jira. Manni Maree Ministirootaa kana kan murteesse MM Abiy adda waraanaatii gara waajjira erga deebi'anii booda marii jalqabaa Jimaata godheeni. MM Abiy duula adda waraanaa marsaa jalqabaa ''injifannoon xumuranii'' waajira isaaniitti deebi'uu kan beeksisan Roobii darbe ture. Marii Mana Maree Ministirootaa kana murteessuu isaa guyyaa tokko dura koreen hoji-raawwachiiftuu Paartii Badhaahinaa wal gahee 'mariin biyyaalessaa hirmaachisaa' ta'e godhamuun barbaachisaa akka ta'e mari'atee akka ture miidiyaaleen biyya keessaa gabaasaniiru. Torbanoota lamaan darban humnoonni mootummaa federaalaa magaalota finciltoota Tigraayiin qabamanii turan hedduu gadi dhiisisuu danda'ee jira. Mootummaan injifannoo waraanaa argateen magaalota kana deebisee to'achuu yoo himu, TPLF tarsiimoof jecha gadi dhiisee bahuu hime.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: Manni Maree Mirgoota namoomaa UN dhimma Itoophiyaa irratti murtee dabarse

Manni Maree Mirgoota Namoomaa UN walgahii addaa Jimaata Jenevaatti taa'een sarbama mirgoota namoomaa Itoophiyaa keessatti qaamolee hundaan raawwataman qorachuuf komiishiniin eksipartootaa idil-addunyaa akka hundaa'u sagalee caalmaan murteesse. Biyyooti miseensa mana marichaa 21 yaada murtii dhiyaate yoo deeggaran, 15 mormanii 11 ammoo sagalee hin kennine. UN qaamoleen waraana Itoophiyaa irratti hirmaatan marti sarbama mirgootaa raawwachuu himee, waraanni Itoophiyaa guutummaa naannichaaf balaa waan qabuuf humnooti hundi of duuba deebi'uu akka qabanis akeekkachiise. Walgahii addaa Gamtaa Awurooppaan waamamee kanarratti biyyoonni miseensota mana marichaa sarbama mirgoota namoomaa hamaa Itoophiyaa keessatti raawwatamaa jira jedhaniin daran yaadda'uu ibsan. Walgahii kanarratti sarabama mirgoota namoomaa raawwataman jedhaman irratti qorannoon idil-addunyaa walaba ta'e akka godhamuuf komiishiniin eksipartootaa akka hundaa'u wixineen yaada-murtii dhiyaatee falmiin irratti godhameera. Mootummaan Itoophiyaa ibsa Kamisa Mudde 16, 2021 galgala baaseen murtii walgahii kanarratti darbu kamuu akka hin fudhanne ibsee ture. Mootummaan Itoophiyaa yaa'iin addaa dhimma Itoophiyaarratti taa'amu kun dantaa siyaasaa biyyoota Lixaa tajaajiluuf yaada jedhuun wixinee yaad-murtii qophaa'ettu gadduu ibsee, adeemsa isaas balaaleffatee ture. Wixinee yaada murtii 'qorannoon idil-addunyaa walaba ta'e akka godhamuuf komiishiniin eksipartootaa akka hundaa'u' jedhu biyyoonni gariin yoo deeggaran, gariin ammoo mormuun sagalee isaanii dhageesisanii jiru. Yaada murticha qopheessuun mana marechaaf kan dhiyeesse Gamtaan Awurooppaa, yaadi murtichaa sarbama mirgoota namoomaa gama lamaaniinuu raawwatamaa jiru akka dhaabbatuufi itti gaafatamummaan akka jiraatu godha jedhe. Yaadichi qaama kamiifuu kan hin loognee fi birmadummaa biyyaa Itoophiyaa haala kabajuun kan qophaa'e jedhan bakka butuun Gamtichaa. Bakka bu'aan Ameerikaa waraana Itoophiyaa hammaachaa jiruu fi sarbama mirgoota namoomaa bal'aa raawwatamaa jiruun biyyi isaanii daran yaadda'uu fi qorannoon idil-addunyaa walaba ta'e akka godhamu yaada dhiyaate akka deeggartu himan. Dabalataan biyyoonni akka Firaans, Oostiriyaa, Jappaan, Niiwu Ziilaand, Ayerlaand fi Awustiraaliyaa sarbamni mirga namoomaa Itoophiyaa keessa jiru hammaataa ta'uu ibsanii yaada gareen qorannoo haaraan akka hundaa'u dhiyaate deeggaraniiru. Biyyootaa miseensaa fi taajjabdoota ta'aniin alatti dhaabbileen idil-addunyaa mirga namoomaaf falman kana akka Aministii Intarnaashinaal, Humaan Raayitis Waachii fi kaanis sarabama mirga namoomaa Itoophiyaa keessatti mudate ilaalchisee qorannoo fi ragaalee qaban mana maree kanaaf dhiyeessaniiru. Biyyoonni fi dhaabbileen kunneen yakkooti sarbama mirgoota namoomaa akka ajjeechaa, hidhaa saba irratti xiyyeeffate, dirqiin gudeeduu, beelaa fi gudeeddii akka meeshaa waraanaatti fayyadamuu, deeggarsa namoomaa ugguruu fi kaan humnoota mootummaan raawwatamu ibsan. Hidhattoonni TPLF akkasumas loltoonni Eertiraa yakkoota sarbama mirgoota namoomaa bal'aa raawwachuus kaasan. Bakka bu'aan Itoophiyaa walgahii kanarratti hirmaatan himannaawwan walgahicharratti mootummaa Itoophiyaa irratti dhiyaatan bu'uura kan hin qabnee fi dhugaa lafa jirurraa kan fagaatedha jedhan. Qorannoon waloo Komiishinii Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa fi Waajjira Mirgoota Namoomaa UN taasisan mootummaan beela akka meeshaa waraanaatti akka hin fayyadamne ragaa akka hin arganne ibseera jedhan. Himannaan mootummaan gargaarsa namoomaa uggure jedhus dhugaa lafarra jiru hin mul'isu jedhan. Yaadni murtii qorannoon irra deebiin akka godhamu jedhu bu'aa siyaasaa argamsiisuuf kan qophaa'e jechuun balaaleffatan. Eertiraa, Raashiyaa, Veenzuweelaa, Chaayinaa, Indiyaa, Namiibiyaa fi Somaaliyaan biyyoota yaada murtii dhiyaate mormuun sagalee kennan keessaati. Bakka bu'aan Eertiraa Manni Marichaa odeeffannoo dogoggaaraa fi qajeelfama waajjirichaa cabsuu dabalatee adeemsa sirrii hin taaneen rakkoo sarbama mirga namoomaa fi balaa TPLF'n dalagame gara dabarsuun qaamolee biraa komachaa turee jedheera. Wixinee haaraa qorannoo gaggeessuuf dhiyaate guutummaatti kan balaaleffatu ta'uu ibseera. Somaaliyaan qaama haaraa sarbama mirgaa raawwatame qoraachuf hundaa'e akka hin deeggarree fi yaada furmaataa qorannoo waloo UN fi Komiishinii Mirgoota Namoomaa Itoophiyaatiin kaahame raawwachuuf deeggarsa kennuun akka wayyu ibsiteetti. Ejjennoo waloo Afrikaan dhiyeessite deeggarra kan jedhan bakka buutuun Namibiyaa, ''mootummaan Itoophiyaa sarbama mirga namoomaa maaliif seeraan hin furu jedhamee akka amanamee fi qaamni haaraan akka hundaa'u wixineen akka dhiyaatee nuuf hin gallee'' jetteetti. ''Naamibiyaan hundeeffama qaama haaraa kana hin deeggartu'' jedhan. Bakka bu'aan mootummaa Kuubaas bu'aan qorannoo duraanii bu'aa akka buusu qaamolee hojjechaa jiran deeggaruu akka wayyuufi hojimaata walfakkaataa hin taaneen dhimma keessoo biyyaa jidduu galuu akka hin deeggarre beeksiseera. Bakka buutuun Naayijeeriyaas qaama haaraa sarbama mirgaa qoratu ijaaruun bu'aa addaa buusu hin qabuu jechuun miseensonni kaaniis hojiilee mootummaan Itoophiyaa raawwachaa jiru akka deeggaran gaafataniiru.


WFP man-kuusawwan isaa Dasee fi Kombolchaa finciltoota TPLF'n waan saamamaniif deeggarsa dhaabe

Sagantaan Nyaataa Addunyaa (WFP) man-kuusawwan isaa magaalota Dasee fi Kombolchaa turan finciltoota TPLFn waan saamamaniif deeggarsa nyaataa kennuu adda kutuu beeksise. Dubbi himaan Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii akka himanitti, finciltoonni man-kuusawwan kana yoo saaman hojjettoota dhaabbatichaatti qawwee itti loggomanii saaman. Man-kuusawwan kunneen keessa kan ture nyaata madaalawaa daa'imman hanqina nyaataan miidhamaniif oolu dabalatee, kuusaan nyaataa guddaan jalaa saamamuu hima dhaabbatichi. Hojjettoonni dhaabbatichaa achi turan sababa meeshaa waraanaan doorsifamaniif saamicha kana dhaabsisuu hin dandeenye jedhe. Waraana Kaaba Itoophiyaatiin walumaagalatti namoonni miliyoona sagali ol deeggarsa midhaan nyaataa barbaadu jedha UN. Saamichi man-kuusawwaan kanarratti raawwatame rakkoo hanqina nyaataa duraanuu hammaataa ture daranuu hammeessuu danda'a yaaddoo jedhu qabaachuu hima UN. TPLF dhimma kanarratti amma dura deebii hin kennine, himatawwan wal fakkaataa amma dura irratti ka'aa turan garuu ni waakkata. UN itti dabaluun loltoonni mootummaa konkolaataawwan WFP gargaarsa ittiin dhiyeessu sadi tajaajila ofii isaaniif itti dhimma bahaniiru jechuun himateera. Dasee fi Kombolchaan baatii tokkoof finciltoota TPLF jala kan turan yoo ta'u, jalqaba torbee kana to'annoo humnoota mootummaa jalatti deebi'aniiru. MM Abiy Ahimad gara adda waraanaa duuluu hordofee, torban lamaan darban humnoonni waraanaa mootummaa federaalaa fi kan naannolee tarkaanfii qindaa'aa fudhataniin, naannolee Amaaraa fi Affaar keessatti magaalota hedduu to'annoo finciltootaa jalaa baasuu danda'aniiru. Mootummaan Itoophiyaa magaalota kanneen kan gadi dhiisise injifannoo waraanaatiini yoo jedhu, TPLF garuu tarsiimoof jecha magaalota kana gadi dhiisuu hime. Magaalota dhiyeenya to'annoo mootummaa jalatti deebi'an keessatti, finciltoonni hospitaalota dabalatee misoommawwan bu'uuraa hedduu barbadeessuu miidiyaaleen biyya keessaa gabaasaa jiru. Sagantaan Nyaataa Addunyaa (WFP) ibsa torbee dura baaseen, naannolee Amaaraa, Affaar fi Tigraay keessatti namoota deeggarsa barbaadan miliyoona 9.4 keessaa dhibbeentaa 80 jechuunis miliyoona 7.8 kan ta'an sababa waraanaatiin iddoo deeggarsa qaqqabsiisuun rakkisaa ta'e keessa jiru jedhe. Lakkoofsi namoota deeggarsa barbaadanii naannoo Amaaraa keessatti akkaan dabaluu kan hime dhaabbatichi, wayita ammaa naannicha keessa namootni deeggarsa barbaadan miliyoona 3.7 gahuu hime. Naannolee Amaaraa, Affaar fi Tigraay keessatti daa'imman argaman keessaa dhibbeentaa 16 hanga 18 kan ta'an, hanqinni nyaata madaalawaa isaan mudateera. Kanatti dabalataan haadholii ulfaa fi hoosisan keessaa dhibbeentaa 50 kan ta'an, hanqina nyaata madaalawaaf kan saaxilaman ta'uu fi kunis daran isa yaaddessuu WFP himeera. Dhaabbatichi deeggarsa nyaataa baatilee jahaa itti aananiif Itoophiyaa keessatti dhiyeessuuf jedhuuf hanqinni maallaqaa isa mudachuullee himeera. Baatilee jahaa itti aanan keessatti namoota miliyoona 12 deeggarsa barbaadan bira gahuuf hanqinni maallaqaa doolaara miliyoona 579 akka isa mudate hime.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: MM Abiy Ahimad akkamiin waraanaan finciltoota of duuba deebisuutti milkaa'an?

Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad finciltoota Tigraay aangoorraa isaan kaasuuf yaaddessan loluuf adda waraanaatti duuluun yaadannoo mootiiwwan duranii irra deebiin dammaqsanii jiru. Bara 2019'tti badhaasa Noobeelii Nagaa 100ffaa kan injifatan MM Abiy, ta'ii addaan huccuu waraanaa uffatanii daggalaafi gaarreen keessa yeroo socho'an, meeshaa sochii diinaa agarsiisu 'binoculars'n yeroo ilaalaniifi loltoota muka jalatti yoo gorsan viidiyoon waraabamanii suuraas kaafamaniiru. ''Ijoollee Itoophiyaa ta'uu warri feetan, seenaan warri isin yaadatu, har'a biyya keessaniif ka'aa. Adda waraanaatti wal haa agarru'' jedhanii duulaaf kakaasan. Biyya Noorwaay, 'Oslo New University College' keessatti barsiisaa qo'annoo walitti bu'iinsaa (conflict studies) kan ta'an pirofeesat Shetil Tiroonvool, murteen MM Abiy shakkii malee madaala waraanaa faallaa warra TPLF gochuuf gumaacheera jedhan. ''Akkan yaadutti suuraaleen kaafaman adda waraanaarra osoo waraanarra jiranii osoo hin taane dhiyeenya adda waraanaa akka ture akeeka, murteensaa bu'aa buuseera,'' jedhan. ''Hamilee janaraalotaa jabeesseera, sabboonummaa Itoophiyaa dabaleera, goototni biyyaa akka Haayilee Gabrasillaasee duula waraanaa kana deeggaranii akka bahan godheera, dabalataan kumootaan kan lakkaawwaman waraanaafi milishaa Amaaraatti akka makaman godheera.'' Danqaaleen warri TPLF argan guddoodha. Humnoonni isaanii km 400 boodeettii deebi'anii naannoo Waldaayaa gahuu isaaniin dura, magaalaa guddoo Itoophiyaa Finfinneerraa fageenya km 130 irratti kan argamtu naannoo Dabra Birihaan gahanii turan. Kana jechuun finciltooti naannolee murteessoo teessoo isaanii Maqaleefi teessoo mootummaa Federaalaan qunnamsiisu dhabaniiru jechuudha. Piroofessar Tiroonvool Abiy waraana lafoo yeroo hoogganan, dirooniiwwan Chaayinaa, Tarkiifi Iraanirraa argaman jedhaman humnoonni TPLF akka boodatti baqatan gahee akkaan guddaa bahaniiru jedhu. ''Dirooniin Chaayinaa Wing Loong II taankiifi meeshaalee gurguddaa haleeluufi lafa dirreerratti loltoota lafoo boombiin dhahuuf humna waraanaa guddaa ta'uu agarsiisaniiru.'' Dabalataan mootummaan Itoophiyaa dhiibbaa US fi Gamtaan Awurooppaa waliigaltee dhukaasa dhaabuu akka fudhatu gochuuf yaalan ofirraa qolachuu, humnoota Lixaa deeggartoota TPLF gochuun dhiyeesseera. Atileetiin beekamaa Haayilee Gabrasillaasees yaada kana qooddateera. ''Akkamiin Iraaq, Siiriyaan, Yamaniifi Liibiyaan akka manca'aniifi diigaman argineerra. Garuu Itoophiyaan biyya lammiilee miiliyoona 120 ol qabduudha. Yaaliin kamuu biyyattii kan tasgabbii dhabsiisuuf godhamu isaanirratti dhiibbaa qaba,'' jechuun Atileet Haayileen miidiyaalee biyya keessaaf himeera. ''Obbolootni keenya dhiiraaf dubaraa Afrikaa akka nu deeggaran nan beeka, sirna kolonii jaarraa hedduuf waliin falmanneerra'' jechuunis dubbate. Pirofeesar Tiroonvool haasaa akka kanaa kan boce MM Abiy ta'uufi kaayyoon isaas deeggarsa mootummoota Afrikaafi biyyoota biroo faallaa warra Lixaa ta'an argachuuf ta'uu himu. ''Waraanichi yeroo jalqabu Abiy TPLFn juuntaa ittiin jechuun kan lolaa jiru olaantummaa seeraa kabachiisuuf akka ta'e hime. Haata'u malee, saniin booda yaadama Pan-African madqafachuun warri TPLF humnoota impeeriyaalistiif lolu jechun, akkuma mootota durii guddummaa Itoophiyaaf akka lolu dubbate.'' Sadaasa keessa MM Abiy finciltoonni TPLF mootummaa isaa garagalchuuf yaaluu isaanii injifannoo Adawaa bara 1896 loltoonni Miniliik weerartoota Xaaliyaanii irratti argataniin wal fakkeessan. "Wahillan koo lammilee Itoophiyaa biyya keessaafi dayaaspooraa, dhugaa addunyaatti himuun hojiin isin hojjetaa jirtan kan jajjabeeffamudha. Tokkummaan dhaabbannaan aggaammii badiinsaa biyya umurii dheertuu qabdu kanarratti humnoota fagofi dhiyoon itti dhufe irra aanuu dandeenya. Akka ijoollee Adawaatti Itoophiyaa cichoominaan gara fuulduraa baannee deemna," jechuun tiwiitarii irratti barreessan. TPLF sochii riphee lolaa ture, bara 1991 aangootti dhufe. Hanga bara 2018 aangoo mootummaa irra hedduu dhuunfatee ture. Mormii uummataa isa mudateen aangoorraa kaafamee MM Abiy gara aangootti dhufe. Jijjiiramoota MM Abiy hojiirra oolchuu eegale kan hin feene TPLF, bara darbe iddoo itti baqate Tigraay irraa mootummaa waliin lola eegale. Humnooti TPLF lafa hedduu to'achuu isaanii hordofee gaaffiin hedduun irratti ka'aa kan ture MM Abiy, torbanoota darban gara adda waraanaa duuluun lammilee Itoophiyaa hedduu irraa jaalatamummaa fi kabaja hedduu horateera jedha xiinxalaan Gaanfa Afrikaa UK buufate Abdulraahimaan Sayiid. "Masaraa mootummaa dhiisee loltoota isaatti makamuun, MM Abiy yoo barbaachisaa ta'e lubbuu isaa Itoophiyaaf wareeguuf qophii ta'uu ergaa dabarse," jedha. "Seenaa mootota Itoophiyaarraa araada qaba, yeroo tokko haati isaa mootii 7ffaa akka ta'u raagdee akka turte namootatti himeera. Mootonni loltoota isaa dursanii gara adda waraanaa duulu, innis kanuma godhe." Pirofeesar Tiroonvool gochi Abiy badhaafamaa Noobeelii nagaa irraa waan eegamu miti jedha. MM Abiy bara 2019 Eertiraa waliin nagaa buusuu fi jijjiirama siyaasaa hojiirra oolcheen badhaasa Noobeelii argate. "Baraak Obaamaa akkasuma Noobeelii erga mo'ateen  booda Afgaanistaan irratti waraana xiyyaara nam-maleeyyii bane ture, garuu Waayita Haawus kutaa hordoffii keessa taa'eeti. Abiy garuu nama jalqabaa gara adda waraanaa duuledha," jedha. MM Abiy jalqaba gara adda waraanaa Bahaa, lafa humnoonni addaa fi milishaan naannoo Amaaraa TPLF irratti injifannoo goonfachaa turan deeme. "Warri Affaar Tigraayiif ollaa dhiyoodha. Aadaan looltoota jaboodha. Dhiirri Affaar hundi umurii ganna 15 irraa eegalee qawwee ni qabaata. TPLF ofirraa ittisuun qabsoo cimaa godhan, yeroo duraaf dubartoonni Affaaris lola kanarraa qooda fudhataniiru," jedha Abdulraahimaan. "Baatii jaha dura wayita loltoonni TPLF Affaar seenanii turan yakka raawwatan irraa kan ka'e warri Affaar hagam akka dheekkaman agarsiisa." Kun kaayyoo daandii guddicha Itoophiyaa fi Jabuutii wal qunnamsiisu qabachuuf TPLF qabaachaa ture fashalse jedha Abdulraahimaan. Itoophiyaan biyya karra galaanaa hin qabane, sochii diinagdee isheef buufata doonii Jabuutii fayyadamtudha. "Osoo silaa TPLF daandii gara Jabuutii geessu to'attee diinagdee Itoophiyaaf kufaatii guddaa ture, omishaaleen Finfinnee hin dhaqqaban, carraan Finfinneen harka finciltootaatti kufuu ni guddata ture." MM Abiy torbee lama booda gara waajjira isaa erga deebi'ee guyyoota muraasa booda, deebi'ee gara adda waraanaa duuluun iddoowwan dabalataa to'achuu waajjirri isaa gabaaseera. TPLF gama isaatiin magaalaa seena qabeettii naannoo Amaaraa Laalibalaa deebisee to'achuu hime. Hogganaan Itoophiyaa aangoo isaa tikfateera ta'a, maqaan gaarii addunyaarratti qabu garuu gurraachesseera jedha pirofeesar Tiroonvool. "Galmi badhaafamaa Noobeelii Nagaa silaa nagaa labsuu ta'uu qaba ture, MM Abiy garuu waamicha nagaa godhameef irra deddeebiin dideera, loltoonni isaas yakkoota hedduu raawwataniiru." Abdulraahimaan garuu TPLF aangoo humnaan qabachuuf kutatee waan ka'eef MM Abiy loluun alatti filannoo hin qabu ture jedha. "Waraanni kun yeroo hagamiif akka itti fufus ta'e akkamiin akka xumuramu hin beeknu, haata'u malee Abiy nama salphaatti achi darbatan akka hin taane agarsiiseera."


Walabummaa Pireesii; Itoophiyaan labsii yeroo muddamaa gaazexeessitoota hidhuuf itti gargaaramaa jirti- CPJ

Aanga'oonni Itoophiyaa gaazexeessitoota sababa hojii isaaniitiin hidhamanii jiran hatattamaan haal-duree tokko malee hiikuu qabu jechuun dhaabbanni mirga gaazexeessitootaaf falmu CPJn  gaafate. Itoophiyaan labsii yeroo muddamaa fayyadamuun miseensota miidiyaa hidhuurraa of qusachuu akka qabdu CPJn ibsa har'a baaseen kan gaafate. Itoophiyaan sababa wal waraansa biyyattii keessatti deemaa jiruun A L I Onkoloolessa 23 bara 2014 irraa kaastee erga labsii yeroo muddamaa labsitee gaazexeessitoota 14 hidhuu ishee CPJn beeksiseera. Gaazexeessitoota hidhaman keessaa miidiyaa mootummaa kan ta'e Itiyoophiyaan Biroodkastiing Korporeeshinii (EBC)tti tajaajila raadiyoo Tigirinyaa kanaan dura hojjeta kan turan gaazexeessitoota lama, chaanaalii Youtube irratti kan darban keessaa qopheessaa olaanaa Ubuntu TV, qopheessaa olaanaa Taraaraa Neetiwoork, akkasumas hundeessituu Rohaa TV keessaa tokko kan taate keessatti argamu. Gaazexeessaa viidiyoo Assoosheetid Pirees, ogeessa kaameraa fi gaazexeessaa Faanaa Biroodkasting Korporeeshin gabaasa Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) waliin walqabateen hidhamuu isaanii Roobii kaleessaa poolisiin beeksiseera. Gaazexeessitoonni sadan Amiir Amaan gaazexessaa Associated Press (AP), Toomaas Ingidaa ogeessa kaameraa fi  Addisuu Muluneeh ammoo gaazexessaa miidiyaa biyya keessaa, FBC, irraati. Odeessaalee biroo: AP akka jedhetti Amiir gabaasa hojjechuuf jecha erga si'a takkaa deemeen booda hidhame. Hidhamuu Tomaasiifi Addisuu ilaalchisee ammoo CPJn haala jiru qulqulleeffachuu itti fufuu ibseera. APn waa'ee Amir gabaasa deemuu ilaalchisee ibsa kennuu baatus sadan isaanii labsii yeroo muddamaa biyyattiin labsite cabsanii himataman jedheera. Miidyaaleen mootummaa poolisii waabeeffachuun akka gabaasanitti, gaazexessitoonni kunneen sochii waraana 'Shanee' hordofanii waraabuun gaaffiifi deebii gochuun ragaalee walitti qabanii, hogganaa 'Associated Press' kan damee Afrikaa Bahaa teessoon isaa Keeniyaa ta'eefi lammii Masrii Kaaliid Kaazeehiif dabarsuu isaanii ragaan mirkanaa'eera. Hoji-gaggeessaa AP kan ta'an Juulii Piis ammoo Amiir wal waraansa Itoophiyaa keessatti deemaa jiru ilaalchisuun gabaasa bal'aa hojjechuu isaa ibsanii himannaa jedhame garuu, "dhugaarra kan fagaatedha," jechuun dubbatan. Amiir erga hidhameen booda maatiin torbanitti si'a lama akka daawwachuu danda'u dubbi himaan AP iimeelii CPJtiif ergeen ibseera. Dubbi himaan Poolisii Federaalaa Obbo Jeeylaan Abdii Roobii galgala akka ibsetti, Waraana Bilisummaa Oromoo waliin dubbachuun akka seera farra shororkeessaatti "yakka" malee hojii gaqazexessummaa akka hin taane bilbilaan CPJtti himeera. Kaayyoonni gaazexeessitoota kanneeniin waraana sadarkaa idil-addunyaatti beeksisuuf akka ta'e kan himan Obbo Jeeylaan, yeroo isaa ibsuu baatanis poolisiin gaazexeessitoota kanneen mana murtiitti dhiyeessa jedheera. Yeroo labsii muddamaa kana keessa gaazexeessitoonni ja'a kanaan dura hidhamuu CPJn galmeeffateera. "Labsiin yeroo muddamaa Itoophiyaa hojjetoota nageenyaaf aangoo nama hidhuu guddaa kennaaf. Adeemsa  seeraan jirus ni dhaaba; gaazexeessitoonni ammoo akka hojii isaanii hin hojjenne dhorka, akkasumas pireesiidhaaf ergaa sodaachisaa ta'e dabarsa," jechuun dubbu Sahaaraan gaditti bakka buutuun CPJ  Mutookii Muumoo. "Mootummaan Itoophiyaa gaazexeessitoota sababa hojii isaaniitiif hidhe guutumaatti hiikuun labsii yeroo muddamaa ammoo akka sababaatti fudhachuun mirga yaada ofii bilisaan ibsachuu sarbuu hin qaban," jedhan. CPJn gabaasa torban darbe keessa baaseen Itoophiyaan gaazexeessitoota hidhuudhaan biyyoota Afrikaa Sahaaraan gadi jiran keessatti lamaffaarratti argamti jedheera. Erga gabaasa CPJ torban darbee as ammoo gaazexeessitoonni hidhamani, maatiin isaaniillee eessa akka jiran wallaaluu BBCtti himaniiru. Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa ammoo gaazexeessitoonni hidhamanii jiran haalli keessa jiraniifi bakki jiran baramee maatiifi gorsitoonni seeraa dubbisuu akka danda'aniif gaafateera. Komishinichi ibsa gaazexeessitoota kanneen ilaalchisuun baaseen, dhimma ogeessota miidiyaa hidhamanii jiran Kibirom Warquu, Taammiraat Nagaraa, Mahaazaa Mohaammadiifi Iyyaaspeed Tasfaayee  baruudhaaf qaama dhimmi ilaallatu waliin dubbachaa jiraachuu ibseera.


Fayyadamni miidiyaalee hawaasaa akkamiin waraana Itoophiyaa hammeesse?

Waa'een walwaraansa Itoophiyaa keessaa gama TV fi raadiyoo qofaan daangeeffamee kan hafe miti. Marsaalee hawaasaa gubbaatti, lola kanaan walqabatee jibba facaasuu fi garaagarummaan saboota biyyattii gidduu jiru akkaan mul'atu. Marsaaleen hawaasaa lammiilee biyyattii biyyoota alaa jiran irratti xiyyeeffachuu dabalatee, waa'ee walwaraansa (civil war) kanaa yaada hawaasaa addunyaa irratti dhiibbaa gochuufis oolaa jiru. Lolli waraana humnoota mootummaa federaalaafi finciltoota Tigraay gidduutti Sadaasa 2020 keessa eegale. Gaafas MM Itoophiyaa Abiy Ahimad, finciltoonni TPLF buufata waraanaa naannichatti argamu haleeluu isaanii hordofee, waraana labsan. Dhuma Sadaasa bara kanaa keessa mootummaan Itoophiyaa Twiitaraafi miidiyaalee warra Lixaa; ''mootummaa geeddaruu'' fi ''kanneen TPLF deeggarantu keessa seene,'' jechuun himate. ''Haala wayitaawaa tahefi kan marsaalee hawaasaa gubbaa, miidiyaalee fi jaarmiyaalee barnootaa keessatti adeemaa jiruufi yaaddessaa tahe kaasuun barbaada. Kunis sagalee Itoophiyaa deeggaran ukkaamsuufi jijjiirama mootummaa dhaadhessuun, yaadota TPLF deeggaran ammoo ol kaasuudha,'' jedhan dubbi-himtuun MM Abiy Ahimad - Billanee Siyyuum. Billaneen dabaluun: ''Marsaalee hawaasaa irratti, Twitter sagalee Itoophiyaa deeggaruun kanneen hammeenyaafi soba TPLF saaxilan irratti xiyyeeffachuun ugguraa jira,'' jedhan. Kunis kan tahe Sadaasa 30 erga Twitter akkaawuntiiwwan hashtaagii #NoMore ykn #Nigaha jedhaniifi mootummoota Itoophiyaafi Eritiraa deeggaran ugguruu isaa hordofeeti. Lammiilee Itoophiyaa keessaa kan intarneeta fayyadaman %20 gadidha. Kun garuu qaamoleen walwaraanan duula isaanii gama marsaalee hawaasaatti fiduurraa hin dhorkine. Mootummaan biyyattii gama marsaalee hawaasaa to'atu hedduun, gareewwan TPLF fi Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) ''shororkeessitoota'' jechuun yaama. Akkaawuntiin Twitaraa odeeffannoo mootummaa himu 'Ethiopia Current Issues Fact Check' jedhamus, gabaasa miidiyaaleen biyyoota alaa waa'ee waraanichaa dhiyeessan haalaan qeeqa. Kana malees ergaan MM Abiy marsaalee hawaasaa isaanii gubbaa maxxansan, haalaan qoodama. Sadaasa 04 irratti dhaabbanni Facebook kana amma Meta jedhame, maxxansa MM Abiy lammiileen Itoophiyaa hidhachuun ''shororkeessaa TPLF awwaaluu qabu'' jechuun maxxansan jalaa haqe. Maxxansi dubbi-himaan TPLF Obboo Getaachoo Raddaa Twitter irratti baasanis, haalaan qoodama - namoonni hedduus yaadasaanii jalatti barreessu. Rogeeyyiin siyaasaafi kanneen dhaabbilee barnootaa keessa jiranis, waa'ee waraana kanaa yaadolee garagaraa yeroo yeroon barreessu. Haatahu malee deeggartoonni qaamolee walwaraanaa jiranii gama lamaan jiran oduulee sobaa akkaan qoodu. Maxxansaalee hin mirkanaa'in, suuraalee fi viidiyoowwan yeroon isaanii ture akka haaraatti as baasuun, rakkoo jiru ittuu hammeessu. Facebook yeroo waraanni Itoophiyaa keessa adeemaa jiru kanatti, maxxansaalee hokkora kakaasan to'achuurratti hanqateera jechuun komatama. Facebook gamasaatiin akkaawuntiiwwan fi fuulota Itoophiyaa keessaa ergaawwan sobaafi nama burjaajeessan hedduu haquusaa himeera. Waxabajjii keessa Facebook waan jedhe: ''facebook irraa: akkaawuntii 65, fuula 52, garee 27 fi akkasumas akkaawuntii Instagram 32, qajeelfama keenya cabsuu isaaniin haqneerra. Qindaa'inni kun Itoophiyaarraa kan maddeefi hordoftoota biyyattii keessa jiran irratti xiyyeeffate.'' Sadaasa 6 ammoo Twitter sirna haala addaan waan Itoophiyaa keessatti adeemu mul'isu 'trends' dhaabuusaa hime. Sababni maali jennaan - ''balaa ammee namarra gahuu malu'' akka sababaatti kaa'e. Miidiyaaleen walabaa biyya keessaafi kanneen alaa, oduu sobaa facaasu jedhamuun himatamu. Xiyyeeffannoon miidiyaa walabaa irratti taasifamuufi maloonni qunnamtii Tigraay keessaa adda cituun isaanii, waa'ee lola kanaa gabaasuu haalaan rakkisaa godheera. Sadaasa 19 Abbaan Taayiyaa Miidiyaa Itoophiyaa, miidiyaalee kanneen akka BBC, CNN, Reuters fi Associated Press (AP) ''jibba hafarsuufi walabummaa biyyaarratti dhiibbaa uuman'' jechuun akeekkachiise. Kunis kan tahe erga miidiyaaleen finciltoonni lola mo'achuun gara Finfinnee qajeelaa jiru jechuun gabaasan boodadha. Amma duras Abbaan Taayitaa miidiyaalee to'atu kun, miidiyaaleen finciltootaan ''Humna Ittisaa Tigraay'' jedhanii akka hin yaamne akeekkachiisee ture. Kana malees miidiyaa dhuunfaa Addis Standard ''ajandaa garee shororkeessaa tarkaanfachiisa'' jechuun yeroof ugguree ture. Miidiyaan dhuunfaa Minstira duraanii Dhimma Dubartoota, Daa'immaniifi Dargaggootaa Filsan Abdullaahii hundaa'e Nabad TV jedhamus, gabaasa waraana wajjiin walqabateen cufameera. Guraandhala keessa Aadde Filsan, lola kana keessa miidhaan saalaa hedduun raawwatamaa jira jechuun komii qabdu ibsiteetti. Boodarras ''duudhaafi naamusa'' eeruun hojii gadhiisteetti. Sadaasa 26 jalqabee mootummaan federaalaa sosochii waraanaa ilaalchisee, oolmaa dirree waraanaa miidiyaatti himuu fi gabaasuu dhorke. Walwaraansi kun wayita hammaatetti, mootummaan waan miidiyaatti bahu to'achuuf akka isa gargaaru dhorkaa kana kaa'e.


Itoophiyaan kora addaa Manni-maree Mirga Namoomaa UN dhimma biyyattiif waameen gadduu himte

Itoophiyaan kora addaa Manni-maree Mirga Namoomaa UN dhimma biyyattii ilaalchisuun waameen gadduu ibsite. Wanta yeroo ammaa Mana Maree Mirga Namoomaa UN  Jenevaatti argamutti adeemsifamaa jiru ilaalchisuun biyyattiin hedduu mufachuushee Ministeerri Dhimma Alaa ibsa kaleessa baaseen beeksiseera. Akka ibsa Ministeera Dhimma Alaa Itoophiyaan baaseetti, gareen qorattootaa waloo bu'aa hojii qorannoo cimaa ji'ootaaf gaggeessaan ji'a darbe ifa taasisuu hordofee mootummaan yaada furmaataa dhiyaatan dhimmee hojiirra akka oolchu fedhii qabaachuu himeera. Haata'u malee, Mana Maree Mirga Namoomaa UN keessaa warri carraaqqii mootummaan Itoophiyaa traasisaa jiru kanaaf bakka hin qabne, "kaayyoo fedhiin siyaasaa duuba jiru fakkaatu milkeessuuf" korri addaa akka taa'amu barbaadu jedha ibsichi. Korri addaa Manni Maree Mirga Namoomaa UN dhimma Itoophiyaa ilaalchisuun yaame kun gaaffii Gamtaa Awurooppaatiin yoo ta'u Jimaata Mudde 17, 2021 gaggeeffama. Mootummaan Itoophiyaa jaarmiyaan namoomaa UN kun amma duras loogaa akka ture akeekuun, ammaan kanas yakkii humnootni TPLF naannolee to'atanii turan keessatti raawwatan saaxilamaa yeroo jirutti yaa'iin waamamuutti jiru sirri akka hin taane ibseera. Hooggantuun Komishinii Mirga Namoomaa UN Miisheel Baachaleet ammallee qaamolee hunda waraana kaaba Itoophiyaatti gaggeefamaa jiru keessatti qooda qabaniin sarbamni mirga namoomaa hamaa raawwatamaa jira jedhan. Baachaleet ibsa Mana Maree Mirga Namoomaa UN'f haala Kaaba Itoophiyaa jiru ilaalchisee ibsa kennaniin ''waraanichi osoo hin dhaabatiin itti fufeera, gara guutuu Gaanfa Afrikaatti ce'uu mala'' yaaddoon jedhu jiraachuu himan. Baachaleet humnootni mootummaafi michoota isaa, sarbama mirga namoomaa keessatti qooda qabaachaa jiraachuun isaaniif ragaan jiraachuu himan. Gabaasaaleen dhalattootni Tigraay humnoota seera raawwachiisaniin sabummaa isaanirratti xiyyeeffachuun Finfinnee keessatti qabamaa jiraachuu agarsiisu jiraachuus himan. Haasaan jibbinsaafi adda foyanii miidhuun dhalattoota Tigraay irratti raawwatamuufi  dabalataannis haleellaan gaazexessitootaafi miidiyaalee ugguruu mudachuus waajirichi ibsa Wiixata baaseen beeksiseera. Baachaleet itti dabaluun humnootii TPLFn naannolee Affaariifi Amaaraa keessatti dhiyeenya kana namoota 200 ol ajjeefamuu fi daa'imman dabalatee namootni 88 ammoo madaahuu himaniiru. Naannoo Amaaraa keessatti namootni 200,000, naannoo Affaar keessatti ammoo namootni 76,500 ol sababa weerara TPLF'n buqqa'us himaniiru. Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaafi Komishiniin Mirga Namoomaa UN naannoo Tigraay keessatti sarabama mirga namoomaa raawwatame ilaalchisee waliin qorannoo gaggeessanii bu'aa isaas ji'a tokko dura ibsanii ture. Kanaanis qaamoleen waraana keess jiran hunduu sarbama mirgaa raawwachuu ibsanii turan. Baachaleet ibsa mana marichaaf kennaniin mootummaan Itoophiyaa gorsa (recommendation) qaamoleen lameen kennanii turan akka raawwatuufi qaamolee mira namoomaafi deeggarsa namoomaaf danqaan sochii akka hin jiraanne gaafataniiru. ''Humnoonni hundinuu dhukaasa dhaabuu waliigalteerratti hundaa'e gochuun yaaddoo diigamuu Itoophiyaa hambisuu qabu,'' jedhan. Ministeerri Haajaa Alaa Itoophiyaa Wiixata gara galgalaa ibsa baaseen ''wanta gaabbisiisaa Mana Maree Mirga Namoomaa UN'tti ta'aa jiruun irra deebiin gaddeerra'', jechuun haalichi ''hibboo itti ta'uu'' ibse. Mootummaan waamicha sarbama mirga namoomaa qorachuuf dhiyaateef hayyama kennee, bu'aa isaas faaraan simatee qaama adda sirreefama akka godhamu qajeelfame (recommendation) raawwachuuf yaalaa akka jiru ibseera. ''Wanti mogolee nama buusu tattaaffiiwwan barbaachisoo yeroo gochaa jirrutti ta'uu isaati,'' jedha ibsi mootummaa kun. ''Miseensonni gariin ajandaa siyaasaa isaanii Mana Maree kana jalatti raawwachiisuu barbaadus'' jedha. Mootummaan Itoophiyaa miseensota mana marichaaf waamicha godheera. ''Itoophiyaan miseensonni Mana Maree Mirga Namoomaa yaa'ii addaa kana akka balaaleffataniifi bu'aa yaa'ichaa dantaa siyaasaa of duubaa qabu kana kufaa akka godhan gaafate.'' Wanti manni marichaa dursa kennuufin irra ture ''sarbama mirga namoomaafi ajjeechaa shororkeessitoota TPLF'n naannolee Amaaraafi Affaar keessatti raawwatame atattamaan qorachuu ture'' jedha mootummaan Itoophiyaa.  Kun atattamaan raawwatamuu qabas jedheera. Mootummaan Itoophiyaa Manni Marii Mirga Namoomaafi hawaasni idil-addunyaa kabaja mirga namoomaafi seerota idil-addunyaa hundaaf kan bitamu ta'uu, darbees qaamolee idil-addunyaa waliin akka hojjetus ibseera. MM Abiy erga humnootiin TPLF buufata waraanaa mootummaa federaalaa kan kaaba biyyattii irratti haleellaa raawwataniiru jedhaniin booda waraana gara naannoo Tigraayiitti ergan. Isaan boodas waraana torbanoota muraasa gaggeessaniin magaalaa Maqalaa to'atanii ture humnoonni federaalaa. Haata'u malee, Waxabajjii keessaa ammoo finciltoonni cimuun deebi'anii naannoo Tigraay qabachuun gara naannoolee ollaa Amaaraafi Affaariitti babalifachuu eegalan. Finciiltoonni gara magaalaa guddoo Finfinneetti dhiyaachaa dhufuunsaanii biyyoota akka UK, US fi kaan hedduu yaaddeessuun lammileensaan Itoophiyaa keessaa akka bahaniif kan gaafatanis baatii darbe keessa. Erga yeroo sanaatii kaasee, waraanni feedeeraalaa magaaloota baayyee daandii gara Finfinneetti geessuu irratti argaman deebiisee to'ate.


Itoophiyaan UNESCO fi WHO badii hidhattoota TPLF irratti akka dubbatan gaafatte

Mootummaan Itoophiyaa badii hidhattootni TPLF naannolee Amaaraa fi Affaar keessatti raawwatan irratti UNESCO fi Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa(WHO)dhugaa akka himan gaafate. Ministeera Haajaa Alaa Itoophiyaatti Daayireektara dhaabbilee idila addunyaa kan ta'an obbo Yooseef Kaasaayee Kibxata Mudde 14, 2021 hoogganaa UNESCO damee Itoophiyaa Dr. Yumiko Yokozeki fi kan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa Dr. Boureima H. Sambo waliin mariyachuu Ministeerichi ibseera. Marii isaanii kana irratti dhaabbileen lamaan badii hidhattootni TPLF naannoolee Tigraay, Amaaraa fi Affaar keessatti dhaabbilee fayyaa fi hambaalee aadaarratti raawwatan ifa gochuurratti rincica agarsiisaniin yaaddahuu obbo Yooseef ibsaniiru. Badiisni fi saamichi qabeenyawwan diinagdee, hawaaasummaa, fi aadaa irratti TPLF'n raawwatame ''madda yaaddoo guddaadha'' kan jedhan hoogganaan kun, ''dhaabbileen idila addunyaa gocha shororkeessitootaa kana balaaleffachuu dhabuun TPLF badii geessisuu akka itti fufu jajjabeessa'' jedhaniiru. Deetaan Ministiraa Ministeera Haajaa Alaa Itoophiyaa Ambaasaaddar Reediwaan Huseen ergaa Wiixata Mudde 13, 2021 tiwiitara gubbaatti maxxansaniin UNESCO, WHO fi EU komataniiru. ''Wayita Laalibalaan kabaja ishee dhabdu UNESCO'n mataasaa biyyoo keessatti awwaalee osoo hin jeeqamiin itti fufeera. WHO wayita dhaabbileen fayyaa kumootaan lakkaawwaman saamaman sababa ifa ta'een du'aa ta'eera'' jedhan obbo Reediwaan. ''Gamtaan Awurooppaas Jeneevaatti Itoophiyaarratti yaada murtee dabarsuf muddamarra jiraa'' jechuun komataniiru. Itoophiyaan hundesssitoota Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii keessaa tokko ta'uu ishee yaadachiisuun dhaabbileen kun hojii isaanii al-loogummaan akka hojjetaniifi badiiwwan qaqqaban ifatti akka dubbatan obbo Yooseef aanga'oota dhaabbilee lamaanii gaafataniiru. Aanga'oonni dhaabbilee lamaanii damee Itoophiyaas komiiwwan mootummaa Itoophiyaa faaraan akka ilaalan ibsi waajira haajaa alaa ibseera. Dhimma mootummaan Itoophiyaa irra deddeebiin isaan itti komachaa jiru kana ilaalchisee UNESCO'niis ta'e Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa hanga ammaatti waan jedhan hin qaban. Marii hooggantoota mootummaa Itoophiyaa waliin godhame irrattis yaadni kenname hin jiru. Mootummaan Itoophiyaa torbanoota darban naannolee Amaaraa fi Affaar kan harka hidhattoota TPLF turan hedduu bilisa baasuu hordofee ajjeechaan jumlaa, sarbamni mirga namoomaa, saamichiifi mancaatiin bu'uuraalee misoomaa hedduun raawwatamuu gabaasaa jira. Yunivarsiitiiwwan Naannoo Amaaraa keessatti argaman keessaa tokko kan ta'eefi magaalota Daseefi Kombolchaatti damee kan qabu Yunivarsiitiin Walloo qabeenyi 'biiliyoona 10' gahu jalaa manca'uu himeera. Mootummaan Itoophiyaa Manni Maree Mirga Namoomaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii haala Itoophiyaarratti yaada murtee dabarsuuf yaa'ii taa'uuf Jimaatatti beellama qabachuu balaaleffateera.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: Itoophiyaan murtee walgahii Mana Maree Mirgoota Namoomaa UN hin fudhadhu jette

Walgahii addaa Manni Maree Mirga Namoomaa UN, 'sarbama mirgoota namoomaa hamaa Itoophiyaa keessatti raawwata jira' jedhe ilaalchisee har'a[Jimaata] taa'u irratti murtee darbu kamuu akka hin fudhanne mootummaan Itoophiyaa beeksise. Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti bakka buutuu itti aantuun mootummaa Itoophiyaa Ambaasaaddar Maahileet Haayiluu walgahichi naamusa itti gaggeefamu irratti mariyachuuf waajira dhaabbatichaa wayita deeman ejjeennoo mootummaa Itoophiyaa kana ibsuu miidiyaaleen biyya keessaa gabaasaniiru. Mootummaan Itoophiyaa yaa'iin addaa dhimma Itoophiyaarratti gaggeeffamu dantaa siyaasaa biyyoota Lixaa tajaajiluuf yaada jedhuun wixinee qophaayeen gadduu ibsee adeemsa kana balaaleffatee ture. Manni Maree Mirga Namoomaa UN Jimata har'aa yaa'ii addaa kan gaggeessuu miseensonni Gamtaa Awurooppaa ''sarbama mirgoota namoomaa hammaataa'' Itoophiyaa keessatti raawwatameera jedhamu ilaalchisuun tarkaanfiin akka fudhatamu wixinee dhiyeessaniin. Dhaabbatichi ibsa guyyaa sadii dura baaseen gaaffiin Gamtaa Awurooppaan dhiyaate qajeelfama jiruun miseensota mana marichaa 47 keessaa deeggarsaa harka tokko sadaffaa argachuun akkasumas biyyoota taajjabdoota jedhaman kan Yunaayitiid Isteetsiin of keessatti hammatuun deeggaramu beeksisee ture. Gamtaan Awurooppaa wixinee haaraa qopheesseen sarbama mirga namoomaa qaamolee waraana kana keessatti qooda qaban hundaan raawwatame kan balaaleffate yeroo ta'u, gareen ogeeyyii haaraan yakka kana qoratu akka hundaa'us wixinee qopheesseera. Wixineen Gamtaa Awurooppaan qophaaye gareen haaraan yakkoota raawwataman qoratu hundaa'ee waggaa tokkoof erga qoratee booda bu'aa isaa akka dhiyeessu gaafata. Battala wixineen Gamataa Awurooppaa dhiyaatetti Wiixata darbe mootummaan Itoophiyaa ibsa  baaseen ''wanta gaabbisiisaa Mana Maree Mirga Namoomaa UN'tti ta'aa jiruun irra deebiin gaddeera'', jechuun haalichi ''hibboo itti ta'uu'' ibseera. Mootummaan Itoophiyaa waraana Kaaba Itoopiyaatti dhalateen walqabatee sarbama mirga namoomaa qaqqabe qorachuuf UN irraa waamicha dhiyaateef hayyama kennee, bu'aa isaas faaraan simatee qaama adda sirreefama akka godhamu qajeelfame (recommendation) raawwachuuf tattaafachaa osoo jiruu wixineen haaraan amma dhufe fedha siyaasaa biroo qaba jedha. Ambaasaaddar Maahileet walgahiin addaa kun ''dambii hojimaataa mana marichaa kan hin hordofneefi kaayyoo hundaa'eefiin alatti fedha siyaasaaf oolaa jira'' jechuun ejjennoo mootummaa Itoophiyaa ibsaniiru jedhan miidiyaaleen Itoophiyaa. Miseensota mana marichaa irratti loogiin akka godhamuufi dhimma walfakkaaturratti adeemsi adda addaa akka jiraatu gochuun gaafatama dhaabbatichaa wanta bisheessudha jedhaniiru. Miseensonni mana marichaa ''maqaa mirga namoomaan dantaa siyaasaa kabachiisuuf yaalii godhamu'' akka balaaleffatanis gaafataniiru. ''Walgahiin addaa waamameefi wixineen murteen akka irratti darbu dhiyaatu birmadummaa fi tokkumma bulchiinsa Itoophiyaa waliin kan wal faallassu waan ta'eef walgahichis, wixineen qophaayes akka haqamu gaafanna.'' Waraanni Kaaba Itoophiyaa erga eegalee Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti Komishiniin Mirga Namoomaa irra deddeebiin yaaddoo ibsaa erga turee booda Komishinii mirga Namoomaa Itoophiyaa waliin ta'uun Tigraay keessatti yakkoota raawwatan qoratanii bu'aa isaas ifa godhanii ture. Hooggantuun Komishinii Mirga Namoomaa UN Miisheel Baachaleet ammallee qaamolee hunda waraana kaaba Itoophiyaatti gaggeefamaa jiru keessatti qooda qabaniin sarbamni mirga namoomaa hamaa raawwatamaa jira jedhan. Ogeeyyii UN waliin sarbama mirga namoomaa naannoo Tigraay keessatti raawwate kan qorate Komishiniin mirga namoomaa Itoophiyaa yaa'ii addaa taa'amuuf jiruufi wixinee qophaaye ilaalchisee yaaddoo qabu Kamisa xalayaa hooggantuu Mana Marii Mirga Namoomaa UN Nazaat Kahaaniif ergeen ibseera. Manni Marii Mirga namoomaa UN bu'aa qorannoo waloon gaggeessaniif yaada furmaataa akeekaman hojiirra oolchuuf deeggarsa gochuu wayyaa jechuun wixineen qorannoo haaraa dhiibbaa qabaatu ibseera. Dabalataaniis Qorannoowwan walabaa Itoophiyaa keessatti gaggeefamaa jiran deeggaruu irratti akka hojjetan waamicha godheera. ''Sadaasa 3 bara 2020 eegalee waan ture qaama haaraa qoratu hundeessuun irra deddeebii ta'a, adeemsa sirreeffama hojiirra oolchuurratti dhiibbaa qaba, miidhamtootaafi kanneen lubbuun oolan adeemsa bayyanachiisuus boodatti harkisaa'' jedheera.


US miidhaa TPLF Amaaraafi Affaar keessatti raawwatamaniiru jedhameen yaadda'uu himte

Waajjirri Dhimma Alaa US sarbamoonni mirgoota namoomaa fi badiinsii qabeenyaa naannoolee Amaaraafi Affaar keessatti humnootii Tigraayiin raawwatamaniiru jedhame baayyee yaaddessaa ta'uu ibse. Dubbii Himaan Ministeera Dhimma Alaa Ameerikaa Need Piraayis, ibsa baasaniin  sarbama mirgoota namoomaa, gochaawwan gara jabinaa rifaasisaa fi badiinsi bu'uraalee misoomaa Amaaraafi Affaa keessatti humnootii TPLFn raawwatamuu ilaalchisee gabaasee osoo hin mirkanaa'iin bahaa jiran Ameerikaa yaaddesseera jedhan. Need Piraayis qaamoleen waraana keessatti hirmaatan hundinuu tarkaanfii namoota nagaa irratti fudhatan irraa of qusachuu qabu jedhan. ''Aanga'oonni dhimmisaa ilaallatu gabaasaalee kanneen qorachuun dhugummaa isaanii akka mirkaneessaniifi kanneen harka keessaa qaban itti gaafatamoo taasisuu keessatti sirna hunda hammataafi ifaa ta'e akka hordofaniif ni gaafanna,'' jedhaniiru Need Piraayis. Ibsichi dabaluunis Ameerikaan waraanni kun akka dhaabbatuuf kan barbaaddu karaa dippilomaasii qofaani, miidhamtootaas deeggarsi hin daangoofne qaqqabu qaba ejjannoo jedhu akka qabdu himaniiru. Ibsa torban darbe keessa Pires Sakeretaariin MM Abiy Ahimad, Billanee Siyyum gaazexeessitoota biyya alaatiif kennaniin, naannoolee Amaaraafi Affaar kan to'annoo TPLF jala turanitti manaafi qabeenyaarra badiinsii guddaan qaqqabeera jedhanii turan. ''Qabeenyaa dhuunfaafi ummataarra badiin olaanaan qaqqabeera. Lubbuun namoota hedduu darbeera,'' kan jedhan Bilanee Siyuum, Gaashaanaa fi Antsokiyaa kan Kaaba Shawaatti argamtutti finciltoonni TPLF ajjeechaa jumlaan namoota nagaarratti raawwataniiru jedhanii ture. Kana malees dhaabbanni Humaan Raayitsi Wooch jedhamu naannoo Amaaraa bakka Cinaa fi Qobboo jedhamanitti namoonni nagaa 50 ol ta'an humnootii finciltootaan ajjeefamuu gabaasa dhiheenya baaseen himunsaa ni yaadatama. Kana hordofuunis Tajaajilli Komunikeshinii Motummaa qaamooleen walabaa sarbama mirga namoomaa qoratan gara eddoowwan kanneen deemuun ajjeechaafi badiinsa qaqabee akka qorataniif waamicha taasisee ture. Torban darbe ammoo Need Piraayis waraanichaaf tarkaanfiin loltummaa furmaata waaraaa akka hinfne ejjannoo motummaasaanii ta'u kaasuun, ''dippilomaasiin filmaata jalqabaa, kan dhumaafi kan qofaati'' jedhanii ture. Akkasumas qaamoolee wal waraanaa jiran haalduree tokko malee deeggarsi namoommaa akka qaqabuuf akka hayyaman, garaa garummaasaanii furuuf marii biyyaalee hunda hammataa ta'ee akka gaggeessaniif waamciha dhiyeessaniiru. Kanaan dura Ameerikaan waraanni Tigraay akka hindhaabbannee, ykn akka itti fufuu akkasumas kanneen akka dhiyeessitiin deeggarsa namoommaa gufatu kanneen taasisan irratti dhorkaa viizaa kaa'unshee ni ayadatama. Qaamooleen waraana kaaba Itoophiyaa kan waggaa tokkoo ol lakkoofsiisee kana keessatti hirmaatan sarbama mirgoota namoomaa olaanaan himannaa irratti dhiyaachaa tureera. Raayyaan ittisa biyyaa Itoophiyaafi Eeritaa akkasumas humnootiin naannoo Amaaraa naannoo Tigraay keessatti sarbama mirgoota namoomaa bal'aa raawwachuun himatamaa turan. Himannaawwan qaamoolee kanneen irratti dhiyaatan keessaa, namoota murtee malee ajjeesuu, miidhaa saalaa qaqabsiisuufi miidhamtootaaf deeggarsi namoomaa akka hinqaqqabne taasisuu kan jedhan ni argamu. Odeessaalee walfakkaatan:


Feltimaan har'aa jalqabee gara UAE, Tarkii fi Masrii imaluun waa'ee Itoophiyaa mari'atu

Gaanfa Afrikaatti ergamaan addaa US Jeefrii Feltimaan, dhimma Itoophiyaa irratti mari'achuuf gara Yunaayitid Arab Emireetis (UAE), Tarkii fi Masrii ni imalu. Dubbi-himaan Waajira Dhimma Alaa Ameerikaa Ned Piraayis ibsa Roobii kennaniin, Ambaasaaddar Feltimaan Muddee 09 irraa eegalee imala isaanii eegalu jedhan. ''Lolli kaaba Itoophiyaa jiru, nageenyaafi tasgabbii Gaanfa Afrikaaf sodaa akka tahe ni beekna,'' kan jedhan Ned Piraayis, Aabba Feltimaan gara biyyoota kanaatti imaluun, michoota wajjiin ni mari'atu jedhan. Dubbi-himaan kun dabaluun, mootummaan Ameerikaa lola kanaaf tarkaanfiin waraanaa furmaata hin tahu jedhee akka amanu yaadachiisan. Ergamni ambaasaaddarichaas, waraana kana dhaabsisuuf ''dippiloomaasii - furmaata isa duraa, dhumaafi isa qofaa'' tahe gochuun qaamoleen wal waraanan, haalduree tokko malee dhukaasa dhaabuun, garaagartee isaanii mariin akka furan taasisuudha jedhan. Aabba Feltimaan yeroo dhumaatiif gara Itoophiyaa kan dhufan, finciltoonni TPLF magaalota Daseefi Kombolchaa to'achuun, magaalaa Finfinnee galuuf fedhii akka qaban wayita himaa turanitti. Feltimaan torban lamaan dura imalasaanii Itoophiyaa keessaa goolabuun wayita ibsa kennanitti, kaayyoon MM Abiy Ahimad finciltoota TPLF naannolee Amaaraafi Affaar keessaa godaansisuudha jedhanii turan. ''Humnoota Tigraay dhiibuun gara kaabaatti deebisuun akka danda'amu amanu. Kanarratti garuu gaaffiin qaba. Dhuma Waxabajjiitti yeroo raayyaan ittisa biyyaa Tigraay gadhiisee bahee booda kaartaa yoon ilaalu, dhimma kanarratti shakkii natti uumeera,'' jechuun dubbatanii turan. Haa tahu malee MM Abiy waraana hoogganuuf gara adda waraanaatti duuluu isaanii hordofee waraana gaggeeffameen, naannoleen hedduu finciltootarraa bilisa bahaniiru. Mootummaan Itoophiyaa magaalota kanneen kan gadi dhiisise injifannoo waraanaatiini yoo jedhu, TPLF garuu tarsiimoof jecha magaalota kana gadi dhiisuu hime. Ambaasaaddar Feltimaan waa'ee Itoophiyaa mari'achuuf biyyoota dhiyeenyatti argaman mariisisuun isaanii kun kan jalqabaa miti. Namni siyaasaa kun amma durallee biyyoota Baha Giddugaleessaa kaanitti imalanii turan. Ji'ootaan duras Sudaan, Keeniyaa, Ertiraa fi Masrii imaluun dhimma Itoophiyaarratti marii taasisanii turan. Ji'a Caamsaa keessas waa'ee Hidhaa Haaromsaa Laga Abbayyaa irratti ijaaramaa jiruufi nageenya Gaanfa Afrikaa irratti mari'chuuf kaayyoo jedhuun, Qataar, Sa'udii Arabiyaa, UAE fi Keeniyaa imalanii turan. Yunivarsiitii Kiil, UK argamutti barsiisaa seeraa kan ta'an Dr Awwal Aloo imalli Feltimaan dhiibbaa dippilomasii qaamonni lola keessa jiran lola dhaabanii mariitti akka seenan fiduuf kan kaayyeffate akka ta'e himu. Mootummaan Itoophiyaafi TPLF lamaanuu ''injifanneeti rakkoo kana furra,'' ilaalcha jedhu qabu kan jedhan Dr Awwol, qaamota kana mariitti fiduuf sababa Ameerikaan michuu biyyoota kaan barbaaddef akkanaan himu. ''Waraanni kuni itti haa fufuuf gaheen biyyoota kanaa murteessaa waan ta'ef biyyoota kana wajjiin hubannoo hanga tokko qabaachuun barbaachisaadhaa wanta jedhurraa natti fakkaata,'' jedhan. Biyyoonni sadan kunniin, Itoophiyaafi biyyoota naannichaa biroo wajjin hariiroo michummaa akkasumas muddamaa kan qaban wayita tahu, nageenya naannichaa keessa kallattiinis tahe al-kallattiin gahee qabu. Tarkii fi UAE'n mootummaa Itoophiyaa wajjin hariiroo dhiyeenyaa akka qaban kan himamu oggaa tahu, dhimmoota garagaraan akka waldeeggaran gabaasaaleen bahan ni mul'isu. Finciltoonni TPLF mootummaa wajjin wal waraanaa jiran, Tarkii fi UAEn meeshaalee waraanaa mootummaa Itoophiyaaf dhiyeessu jechuun himatu. Kanaaf ragaan qabatamaa jiraachuudhaa baatus, mootummaan Tarkii amma dura ''mootummaa Itoophiyaaf qarqaarsa gosa kamuu taasisuuf'' qophiidha jedhee ture. Dabalataanis MM Abiy Ahimad dhuma ganna dabree keessa affeerraa Pireezidant Erdogaanin taasifameen gara Ankaaraa imaluun, mootummaa Tarkii wajjiin waliigalteewwan waraanaafi diinagdee taasisanii turan. Ambaasaaddar Feeltimaan turtii isaanii Kaayiroon ammoo, dhimma hidhaa walfalmisiisaa Itoophiyaan ijaaraa jirtu irratti, akkasumas waa'ee nageenya Gaanfa Afrikaa kaasuun dubbachuu akka malan ni eegama. Mootummaan Itoophiyaa US TPLF'f loogde jechuun himata, mootummaan Ameerikaa garuu kana hin fudhatu. ''Fedhiin adda addaa jiraachuu danda'a. Gara caalu akka natti fakkaatutti nageenyi akka dhufu barbaadani,'' jedhu Dr Awwal. Dabalataan, waraana kana irratti yakki raawwateera kan jedhan ogeessi seeraa kuni yakki yoo raawwate ''miseensonni addunyaa wanta sana irrati dubbachuufi itti gaafatamni akka jiraatu dirqama qabani,'' jedhu. Sochiin ammatti waraanni Itoophiyaa keessaa akka dhaabatu qaamoleen Gamtaa Afrikaa, US fi kaaniin taasifamaa jiru mootummaa fi TPLF irratti kan xiyyeeffatedha. Ta'us, qaamoleen Itoophiyaa keessatti lola keessa jiran kaanis jiru isaaniis hammachuu qaba jedhu Dr Awwal. ''Mariifi adeemsi araaraaf godhamu hundayyuu kan hin hammanne taate rakkoo kana guutummaa guututti hiikuu hin danda'u.''


'Lixa Tigraayitti yakkoonni suukanneessoo haaraan humnoota Amaaraan raawwataman' - Gabaasa

Dhaabbileen idil-addunyaa mirga namoomaaf falman lama Lixa Tigraayitti ajjeechaa fi dararaan marsaa haaraa raawwachuu ibsa baasaniin beeksisan. Aministii Intarnaashinaalii fi Hiyuumaan Raayits Waach qorannoofi ibsa waloon baasaniin Lixa Tigraayitti hidhaan, dararaa fi ajjeechaan dhalattoota Tigraayirratti hammaachuu beeksisan. Ibsa Mudde 16 baasaniin lafa bulchiinsa naannoo Tigraay jala jiru keessatti dararaan raawwatamaa jiru ''humnoota naannoo Amaaraatiini'' jedhaniiru. Dhalattootni Tigraay qaama waraanaa hin taane haleellaa jiru baqachuuf yaalaniis ''gariin miidhamanii kaan ajjeefamaniiru. Hedduun hidhaa jiraniis haala lubbuu isaaniif yaaddessu keessatti dararamaa, beela'aa fi wal'aansa fayyaa dhorkamaa jiru'' jedha gabaasni isaanii. Dhaabbata Aministii Intarnaashinaal keessatti daayireekatara muummee 'crisis response'(deebii balaa) Joanne Mariner ''haleellaan haaraan humnoota Amaaraan namoota nagaa dhalattoota Tigraay ta'an irratti magaalota Lixa Tigraay hedduu keessatti raawwatamaa jiru sagalee akeekkachiisaa ta'uu qaba'' jedhan. ''Hatattamaan tarkaanfiin idila addunyaa ajjeechaa kana dhaabsisu fudhatamuu baannaan, keessumaa kanneen hidhaa jala jiran, balaa guddaa jala jiruu.'' Himannaa gabaasaa haaraa kana keessatti ka'e irratti mootummaan federaalaas ta'e kan naannoo Amaaraa deebii hin kennine. Sadaasa bara 2020 humnoota TPLF fi mootummaa federaalaa gidduutti waraanni erga eegalee as bakka barootaaf naannoleen lamaan kiyya jedhanii himatan irratti ajjeechaa jumlaa dabalatee buqqaatiiwwan hedduun raawwatamaniiru. Dhaabbileen lamaan ji'a Sadaasaa fi Muddee kana keessa namoota 31 bilbilaan dubbisaan keessaa 25 Lixa Tigraay keessatti haleellaa raawwatamu keessaa kan lubbuun oolaniif ta'ii sana ijaan argan ta'uu ibsaniiru. Haleellaan kun magaalota Addibaayii, Humaraafi Rawyaan keessatti ta'uu fi milishoota naannoo Amaaraafi humnoota addaa naannichaan kan raawwatame ta'uu kanneen dhaabbilee lamaaniif yaada isaanii kennan himaniiru. ''Sadaasa gara jalqabaa irraa eegalee humni addaa Amaaraafi milishaan, garee milishaa Faannoo jedhamu dabalatee Addibaayi, Humaraafi Raawyaan keessatti dhalattoota Tigraay tooftaan marsaniiru. Humnoonni kun maatii adda baasanii oladeemoo ganna 15 fi isaa olii dhiiraaf dubaraan hidhaniiru.'' Haadholii fi daa'immanis naannichaa akka bahan dirqisiisaniiru jedha gabaasni dhaabbilee lamaanii. Kanneen haleella Sadaasa 20 fi 21 magaalaa Humeraatti ta'e jalaa bahan konkolaattota fe'isaa 20 ta'aniin namootni hedduun gara gidduugala Tigraayitti baqachuu isaanii himaniiru. Jiraattota magaalaa Addibaay kan ta'an jaha ammoo humnoonni Amaaraa dhalattoota Tigraay marsanii jiran uleefi meeshaalee qara qabanii haleeluufi namootni lakkoofsaan hin beekamne du'uu himaniiru. ''Boodas namoota fiigaa turan kamittuu dhukaasaa turanii'' jedha qonnaan bulaan ganna 34 magaala Addibaayi. ''Namootni miliquuf yoo yaalan.. warri Faannoo namni akka hin miliqne gajaraafi qottoon haleelaa turan... reeffa namootaa bira darbaa turre, hundi keenyayyuu rifaatuu keessa turre'' jedheera. Namootni dhugaa bahuumsa kana kennan biroon ammoo kanneen baqatanii daangaa Sudaanitti ce'aa turan rasaasan rukutamaa akka turan dubbataniiru. Mudde 2, 2021 qaamni Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii(OCHA) gabaasa baaseen waraanni Kaaba Itoophiyaa erga eegalee Lixa Tigraay keessaa qofa namootni miiliyoona 1.2 ta'an buqqa'aniiru jedheera. Sadaasa 25 hanga Mudde bultii tokkootti ammoo dhalattootni Tigraay haaraan 10,000 ta'an Lixa Tigraayirraa buqqa'aniiru. Aministii Intarnaashinaaliifi Hiyuumaan Raayitis Waach mootummaan Itoophiyaa haleellaa kana akka dhaabsisuufi Lixa Tigraayiif deeggarsi akka gahu, manneen hidhaas dhaabbileen akka daawwataman waamicha dhiyeesseera. Waraana mootummaa federaalaa fi hidhattoota Tigraay gidduutti dhalateen cinaatti naannoo Amaaraafi Tigraay gidduu lafti kan koo ta'uutu irra jira yaada jedhuun walgaarreffannaan yeroo dheeraaf kan ture yeroo ta'u, humnootni mootummaa Tigraay to'achuu hordofee humnootni Amaaraa naannolee nuuf mala jechaa turan Lixa Tigraayitti argaman hedduu to'atanii jiru. Waraana kanaan walqabatee magaala Finfineetti dhalattootni Tigraay hidhattoota deeggaruun shakkaman hedduun to'annoo jala oolfamaa kan turan yoo ta'u, dhaabbileen mirgaaf falman gocha kana balaaleffachuun ibsa baasaa turaniiru.


Walwaraansa Itoophiyaa: Naannoo Affaaritti dhaabbileen fayyaa 60 ol 'finciltoota TPLF’n mancaa'an'

Humnoonni TPLF naannoo Affaar keessa wayita turanitti dhaabbilee fayyaa 60 ol mancaasuu isaanii Itti gaafatamaan Biiroo Eegumsa Fayyaa naannichaa Obbo Yaasin Habiib himan. ‘’Hospitaalli tokko guutummaatti manca'e, dhaabbilee fayyaa 62 irras miidhaan qaqqabeera,’’ jedhan Obbo Yaasin. Miidhaan qaqqabe kunis buufataalee fayyaa 17, hospitaala tokkoo fi kellaa fayyaa 42 irra yoo ta’u, miidhaan qaqqabe ijaarsi dhaabbilee fayyaa cabuufi saamicha qorichaa akka dabalatu Obbo Yaasin dubbatan. ‘’Sirna egumsa fayyaa naannoo keenyaa diiganii deeman. Miidhaan qaqqabe maallaqatti yeroo tilmaamamu birrii biliyoona tokko ta’a,’’ jedhan. Dhaabbileen fayyaa deebi’anii hanga suphamanitti ogeeyyii fayyaa bakkaa bakkatti socho’anii wal’aanan erguun tajaajilaa akka jiran hubachiisan. ‘’Kana dura gartuuwwan 20 turre. Amma gartuu 5-10 dabalataan bakkaa bakkatti socho’anii deeggarsa yeroof kennan bobbaasneerra. Iddoo gargaaruuf rakkisaa ta’etti gartuun dhaabbata gargaarsaa tokko gargaaraa jira,’’ jedhan. Gartuuwwaan kunneen talaallii kennuufi deessisuu dabalatee, tajaajila wal’aansaa sadarkaa jalqabaa kennaa jiru jedhan. Keessattuu, dhukkubsattoota gara buufataalee fayyaafi hospitaalatti dabarsuu keessatti qoodni isaanii guddaa ta’uu dabalanii himaniiru. Haata’u malee, tajaajilli kun tajaajila idileen kennamu bakka bu’uu waan hin dandeenyeef rakkoo qaba jedhan. Keessattuu Godina 2ffaa fi 4ffaa, akkasuma Godina shanaffaa iddoo jedhamanitti miidhaan dhaabbilee fayyaarra qaqqabe rakkoo jabduu hordofsiise jedhan. Jiraattonni baadiyyaa yeroo dheeraaf yaala dhaban dhaabbileen fayyaa tajaajila kennu jedhanii yaadanii amma tajaajila wal’aansa dhabuu himan. Sirna eegumsa fayyaa naannoo Affaaritti hundeessuufi meeshaalee wal’aansaa guutuun waggoota 20 akka fudhate eeruun, ‘’yeroo kana hunda ogeeyyiin dhama’aa turani, horsiisee bulaan dhaabbilee fayyaa dhaqee sirna ittiin gargaaramutu manca’e,’’ jedhan. Buqqaatota magaalaa Cifraa jiran keessaa haati daa’ima lakkuu sadii ulfooftee turte ’’muka jalatti deesse,’’ jechuun Obbo Yaasin rakkoo hawaasicha mudate himan. Naannichatti daa’imman hanqina soorataa cimaaf saaxilamuu itti dabaluun Obbo Yaasin eeraniiru. Namoota qe’eefi qabeenya isaanirraa buqqa’an hunda iddoo tokkotti argachuun rakkisaa ta’uu kaasan. Kunis rakkinicha itti walxaxaa taasise jedhan. Namoota buqqa’anii dawoo keessa jiraniin alatti qaamolee hawaasaa hafaniif talaallii dhiyeessuun waan dadhabame adda cite jedhan. ‘’Qaamoleen deeggarsa kennan talaallii kennuuf yaalaa jiru, Innis ulfaataadha,’’ jedhan Aab Yaasin. Gama biraatiin, dawaan ittifufinsaan argachuu dhukkubsattootni qaban keesssattu kanneen dhibee sukkaaraa, HIV-AIDS, dhibee sombaafi dhibeewwan biroo qorichi dhiyaatuuf addaan jalaa citeera jedhanii Obbo Yaasiin BBCtti himan. ‘’Dhukkubsattoonni kunneen baqataniiru. Isaan argachuuf ogeeyyiin ekisteenshinii fayyaa olii-gadi fiiganii barbaadaa jiru,’’ jechuun tattaaffii godhamu kaasan. Dhaabbileen gargaarsaa muraasni isaan waliin hojjataa jiranillee, waraana naannichatti ka’e hordofuun naannicha gadhiisanii kanneen bahan jiru jedhan. ‘’Kanneen jiranis nageenya isaaniif yaaddoo waan qabaniif, humna qaban guutuun hojjataa hin jirani,’’ jechuun hanqinoota jiru himan. Hospitaala manca’e tokkoofi buufataalee fayyaa shan deebisanii hojii eegalchiisuuf meeshaaleen barbaachisan ergamuu kan himan Obbo Yaasin, ogeeyyiin dhaabbilee fayyaa kana deebisanii suphan godinaalee shanitti bobbaafamuu himan. Miidhaa qaqqabe waliin wayita wal bira madaalamu, sirna fayyaa miidhame deebisuuf yeroo hangamii akka fudhatu tilmaamuuf akka rakkatan Obbo Yaasin himaniiru.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: Itoophiyaan callisa UNESCO fi Dhaabbata Fayyaa Addunyaa komatte

Mootummaan Itoophiyaa UNESCO fi Dhaabbati Fayyaa Addunyaa mancaatii Kaaba biyyattiitti humnoota Tigraayiin raawwatameera jedhame ilaalchisuun callisaniiru jechuun komate. Itoophiyaan akka jettutti qaama Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii kan ta'an jaarmiyaaleen akka UNESCO fi Dhaabbati Fayyaa Addunyaa barbadaa'uu qabeenyaa mudate ilaalchisuun hanga yoonaa callisuu filachuunsaanii kan nama gaddisiisudha. Iddoowwan finciltoota Tigraayiin to'atamanii turanii fi amma harka mootummaatti deebi'an hedduu keessatti qabeenyi hedduun akka barbadaa'ee fi lubbuun namaa baduu mootummaan Itoophiyaa himeera. Haata'u malee UNESCO fi Dhaabbati Fayyaa Addunyaa badii finciltooti raawwatan hin balaaleffanne jechuun qeeqe mootummaan Itoophiyaa. Hoogganaa Itti Aanaa Dhimmoota Kominikeeshinii mootummaa Itoophiyaa kan ta'an Obbo Kabbade Daksiisaa ibsa Roobii kaleessaa gaazexeessitootaaf kennaniin finciltoonni Tigraay qabeenya badiinsa guddaa fi saamicha hamaa meeshaalee kumaatamatti lakkaa'aman irraan ga'aniiru jedhan. Waraanni waliinii kaaba Itoophiyaatti waggaa tokko caale kanaan mootummaan Itoophiyaa jaarmiyaalee UN waliin qoccolloo fi walqoollifannaa keessa tureera. Waraana waggaa caalaa ture kana keessatti dhiittaan mirga namoomaa hammaataadha jedhame raawwateera. Waraanni Tigraay keessatti eegale gara naannolee ollaa Amaaraa fi Affaar babal'achuun lammiilee hedduu qe'eerraa buqqiseera. Iddoowwan waraanni kun itti gaggeeffamu hundatti tajaajilli hawaasaa, misoomaawwan bu'uuraax, qabeenyi mootummaa fi dhuunfaa akkasumas lubbuu dhala namaarratti badii guddaan qaqqabeera.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: Naannoo Amaaraa bakka hidhattoota TPLF jala turanitti badiin gahe hangami?

Hidhattootni TPLF naannolee Amaaraa fi Affaar keessatti lafa to'atanii turan keessatti dhaabbilee adda addaarratti saamichaa fi mancaatii geessisuu mootummaan Itoophiyaa himaa jira. Waraanni Kaaba Itoophiyaatti dhalate ji'oota dura gara naannolee Affaariifi Amaaraattis ce'ee rakkoo namoomaafi badii geessiseera. Torbanoota darban MM Abiy Ahimad adda waraana irraa hooggansa keennuu isaanii hordofee guutummaan Affaariifi bakki hedduun naannoo Amaaraa to'annoo hidhattootaa jalaa haa bahan malee, saamichiifi mancaatiin bu'uura misoomaa qabeenyaa raawwatamuun gabaasamaa jira. Naannoo Amaaraa keessatti manneen barnootaa, Yunivarsiitileen, Buufataaleen fayyaa, warshaalee fi dhaabbileen bu'uuraa biroonis saamamaniiru ykn manca'aniiru. Himannaa kana ilaalchisee TPLF ifatti wanti jedhe jiraachuu baatus, himannaawwan amma dura irratti dhiyaachaa turan mara fudhatama dabsiisaa ture. Warshaalee Ji;a tokkoo oliif harka hidhattootaa jala kan turan magaalaalee gidduugala indaastiriifi daldalaa kan ta'an Dasee fi Kombolchaa keessatti warshaaleen hedduun saamamuufi manca'uu Minsiteeri Indaastirii ibseera. Ministirichi obbo Malaakuu Allabal Kamisa ibsa miidiyaaleef kennaniin qo'annoo marsaa duraan warshaalee 40 irratti mancaatiifi saamichi raawwateera jedhan. Kanneen keessaa warshaaleen saddeet sadarkaa yeroo dhiyootti hojiitti deebi'uu hin dadneenyeen manca'uu isaanii himaniiru. Warshaaleen biroon saddeet miidhama gidduugaleessa kan hafan 24 ammoo miidhaa salphaan irra gahuu dubbataniiru. Warshaaleen miidhama xiqqaa qaban hojiitti deebisuuf yaaliin godhamaa jiraachuufi warshaalee 40 miidhaman keessattii namootni qacaramanii hojjechaa turan kuma 11 ol ta'aniifi maatiin isaanii rakkoof saaxilamuus himaniiru. Saamichi raawwatame ogeeyyiin kan deeggarame ta'uu meeshaaleen ogeeyyiin hiikamanii fudhatamuu isaaniirraa hubanneerraa jedhaniiru. Meeshaalee isaanirraa hafe uummatni kan saame fakkeessuuf osoo saamaa jiranii viidiyoo waraabaniirus jedhu. Manneen Barnootaa aannoo Amaaraa bakka to'annoo hidhattootaa jala turan keessatti manneen barnootaa kuma afur ta'an irratti saamichiifi mancaatiin raawwatamuu biiroon barnootaa naannichaa beeksiseera. Kanarraa ka'uunis barattootni miiliyoona 1.9 ta'aniifi barsiisonni 116,000 ol ta'an barnootarraa adda bahaniiru. Manneen barnootaa kana deebisanii ijaaruufis qarshiin biiliyoona 11 ol akka barbaachisu hogganaan biirichaa Dr Maateb Tafarraa himaniiru. Minsitirri banrootaa Dr. Birhaanuu Naggaa miidhaan manneen barnootaarra gahe olaanaa ta'uu dubbatanii irra deebiin yeroo ijaaraman garuu gahumsa gaariin akka ta'u dubbatan. Dhaabbilee fayyaa Mistirri Fayyaa Dr Liyaa Taadessee miidyaa biyyaalessaaf ibsa kennaniin naannoo Amaaraa keessatti qofa dhaabbileen fayyaa 2159 manca'uu himaniiru. Lakkoofsi kun kan gabaasameen ol ta'uu akka malu himanii, mancaatiin kan irra gahe keellaawwan fayyaa 1706,buufataalee fayyaa 418 fi hoospitaalota 34 ta'uu ibsaniiru. ''Tokkoon tokkoon isaanii gamoon isaanii jijjiigeera, baayyeen isaanii saamamaniiru, meeshaaleen waldhaansaa keessa turan kan socho'uu hin dandeenye manca'aniiru.'' jedhan Dr Liyaan. Bakka kamittuu waraana keessatti dhaabbileen uummata tajaajila hinmiidhaman jedhanii gocha kana uummataaf kan hin yaadne jechuun balaaleffataniiru. Biiroon Fayyaa Naannoo Amaaraa mancaatii mudateen namootni miiiliyoona 3.7 ta'an rakkoo tajaajila fayyaaf saaxilamuu himeera. Amma dhaabbilee manca'an deebisanii hojii eegalsiisuuf tattaaffiin eegaluu dubbataniiru Dr Liyaan. Buufata Xiyyaaraa Magaalaa seena qabeetti teessoo hambaa killiyya addunyaa taate Laalibalaa keessatti ta'e kan argamu buufatni xiyyaaraa Laalibalaa akkaan miidhamuu wayita gidduutti magaalitiin harka mootumma galtee ture gabaasameera. Wajirri Kominikeeshinii naannoo Amaaraa buufatni xiyyaarichaa kaan saamamee kaan ammoo tajaajila akka hin kennine godhamee manca'uu gabaaseera. Magaalaa irra deebiin harka humna hidhattootaa galte Laalibalaa keessatti buufata xiyyaaraa manca'a kana suphuun maallaqa miiliyoonaan kan gaafatu ta'uun gabaasamee ture. Magaalaa Indaastirii kan taate Kombaalchaa keessatti kan argamu buufatni konteenaraas saamichaaf saaxilameera. Buufaticha kan turan konteenaroota 100 irratti saamichi raawwachuu Tajaajila Geejibaa fi loojistikii Itoophiyaa beeksiseera. Miishaaleen miidhaman kan hidha haaromaasaaf oolanillee akka ta'an gabaasameera. Yunivarsiitii Yunivarsiitiiwwan Naannoo Amaaraa keessatti argaman keessaa tokko kan ta'eefi magaalota Daseefi Kombolchaatti damee kan qabu Yunivarsiitichi, qabeenyi 'biiliyoona 10' gahu jalaa manca'uu himeera. Miidhaan gahe guddaa waan ta'ef deeggarsi gama mootummaa yoo taasifame carraan deebi'ee eegaluu isaa bal''aadha jedhu Pirezidantiin I/Aanaa Yunivarsiitii Walloo Dr Amaaree Mitikkuu. "Yunivarsiiticha sadarkaa hinjiru jedhamurra geesisaniiru. Gamoowwan kollejjii lama, akkasumas laaboraatoriiwwan haalaan miidhamaniiru. Kan barbada'aniis kan saamamanis jiru. Yoo mootummaan itti amane carraan dhaabbata barnoota olaanoo kana hojii eegalsiisuu ni jira jedhamee amana,'' jedhu Dr. Amaaraan. Hambaa Magaalaa Dasee keessa kan argamu Muuzimeen magaalichaa saamichiifi mancaatiin irra gahuu miidiyaan naannichaa gabasera. Hambaaleen namtolcheefi uumamaa fi ragaalen saamamuun gabaafameera. Ji'a tokko dura miidiyaaleef ibsa kan kennan hoogganaan waajira karooraa fi misoomaa naannoo Amaaraa obbo Aannimuut Ballaxaa Kaaba Walloo, Kibba Goondar, Kaaba Goondar, Waaghimraafi gariin Kibba Walloo keessa aanaalee jiran 45 keessatti saamichiifi mancaatiin biiliyoona 280 tilmaamamu raawwatamuu himanii turan.