Poolisiin Keeniyaa ji'oota sagaliif of-wallaalee hospitaala wayita turetti hojiirraa ari'ame

Miseensi poolisii Keeniyaa ji'oota sagaliif hojiirraa dhabamee tureefi eessa-buuteen isaa dhabame deebiyee argame - namuu garuu dhukkubsatee ofwallaalee hospitaala akka ture hin beeku ture. Poolisiin maqaan Ruuban Kimutaay Lel jedhan, poolisoonni ji'oota sagaliif erga soqanii dhaban booda akka gantuutti lakkaa'amuun, miindaan isaas irraa cite. Poolisiin mucaan isaanii eessa akka jiru baruuf maatii gaafatanis, isaanis inuma barbaadutti jirra jechuun - dhadhaa ibidda buute tahe. Poolisiin ganna 59 Aabba Lel bakka hinjirretti himanni irratti banamuun, ajajni hidhaas irratti bahe. Boodarras poolisiin barbaacha ijibbaannaan himatichi addaan cite. Jennaan namni kun yeroo kana mara of wallaalee yookan koomaa keessa galee hospitaala ciisaa ture. Erga baatii Muddee bara dabreerraa qabee haga torban dabre of barutti, eessa buutee nama kanaa namni himu dhabame. Namni kun ammallee guutummaatti dandeettiin waa yaadachuusaa deebi'uudhaa baatufis, maqaa isaafi poolisii akka tahe yaadachuu miidiyaan biyya keessaa gabaaseera. Maatii fi firoota nama kanaa barbaaduun eegalameera. Akkitti poolisiin kun koomaa keessa seenuu danda'es balaa konkolaataa magaalaa Naayiroobiitti mudateen akka tahes gabaafameera. Konistaabil Ruubin magaalaa Naayiroobii daandii Jogoo Road jedhamu wayita qaxxaamurutti, konkolaataan haalaan saffisaa ture isa rukutee gateenii akka deemes miidiyaaleen biyyattii gabaasaniiru. Guyyaa balaan mudate Mudde 21 kanatti nama hin beekamneen hospitaala rifaraalaa guddichaa magaalattii - Keeniyaataatti yaaliif geeffame. Wayita hospitaalicha gahu ragaan eenyummaa isaa himu - kanneen akka waraqaa eenyummaas tahe heeyyamni konkolaachisummaa wajjin hin turre. Gabaasaaleen akka eeranitti, miindaan nama kanaa poolisii biyyattiin dhiyeenyatti kanfalamauufi eegala jedhameera.


Wiiliyaam Ruutoo: Pireezidantiin itti-aanaa Keeniyaa kan eegdonni jalaa jijjiiramuun yaaddahan, eegdota 257 qabu

Pireezidantii itti-aanaan Keeniyaa Wiiliyaam Ruutoo kan eegdota isaanii mootummaan jalaa jijjiiruun nageenya isaaniif yaaddessaa ta'uu komatan, eegdota 257 akka qaban ibsame. Mootummaan komii isaanii kanaaf deebii yoo kennu aanga'aa olaanaa kanaafi qabeenya isaanii, bakka horsiisa lukkuu isaanii eeguuf poolisoota ramadaman afur dabalatee poolisootni 257 ramadamuu himeera. Ministirri nageenya biyya keessaa Fireed Maatiyaangii koree nageenyaa paarlaamaaf yaada kennaniin mana jireenya Wiiliyaam Ruutoo qaamolee nageenyaa eegan irratti jijjiirraan godhame adeemsa idileeti jedhan. Eegdota Ruutoo keessaa 74 miseensota poolisii pireezidantoota eegan 'elite presidential unit' jedhaman ta'uu beeksisaniiru. Miseensonni Poolisii gariin bakka qubannaa xiyyaaraatti hiliikooptaroota Ruutoo lama eeguuf ramadamanii achi buufataniiru jedhan Maatiyaangiin. Pireezidantii Itti aanaan Keeniyaa Wiiliyaam Ruutoo fi deeggartootni isaanii jijjiirraan eegdotaa dhiyeenya godhame nageenya isaaniif kan yaadessuufi daba siyaasaa qaba jechuun komataniiru. ''Ragaa kaahameefi faallaa komii dhiyaateen Kabajamoon Pireezidantii Itti aanaan aanga'oota aboo walfakkaatu qabatanii turan wajjiin walbira yeroo qabamu seenaa biyyattii keessatti aanga'aa hedduu eegamaniidha'' jedhan Maatiyaangi. Xiinxaltootni garuu eegumsi Ruutoof godhamu ibsamuun isaa isa aanga'icha akka nama idilee kam waliinuu keessaahuu warra hiyyeessa waliin walitti dhiyaachuuf akka rakkoo hin qabnetti (hustler) of ibsaan ni faallessa jedhu. Deeggartootni Ruutoo Maatiyaangiin akkuma kan Ruutoo lakkoofsa eegduuwwan namoota baayyee beekamoo VIP akka ifa godhanis gaafataniiru. Ruutoo fi Pireezidant Keeniyaattaan akkaan waldhabanii jiru. Akka xiinxaltootni jedhanitti ammoo sababni Keeniyaattaan filannoo dhufaa jirutti itti aanaa isaanii deeggaruuf waliigaltee galanii turan irraa boodatti jechuudha. Keeniyaattaan filannoo darbe irratti morkataa isaanii kan turan Raayilaa Odiingaa deeggaraa jiru. Keeniyaattaan dhiyeenya Ruutoon hojii irraa eegamu haalaan hojjechaa hin jiran jechuun aangoo akka gadhiisan gaafatanii ture. Akka heera Keeniyaatti Pireezidantii itti aanaan barri baallii isaanii osoo hin dhumiin aangoorraa hin ari'aman.


Keeniyaatti sababa beelaan ijoolleen baala hadhaa'aa nyaachuu eegalan

Sababa gogiinsaan beela maatii hedduu miidhaa jiruun Keeniyaa bulchiinsa Kilifii keessatti namootni 20 ol hubamanii hospitaala kan seenan yoo ta’u, namni tokko ammo lubbuun darbeera. Naannichatti namootni 250,000 ta’an haala hamaa keessa akka jiran anga’ooti naannicha ibsaniiru. Margi waan jirreef loon hedduunis dhumaniiru. Haatii ijoollee saddeetii, Kahundaa Shikarii Kombee, muka Mitunguruu jedhamu kan yeroo gogiinsaa kanatti biqilaa jiru irraa baala hadhaa’aa ta’e ciruun ijoolleshee akka nyaachisaa jirtu BBCtti himteetti. “Baayyee hadhaa’a, garuu waan nyaannu homaa hin qabnu. Guyyaa lama utuu homaa hin nyaatin turuu dandeessa. Qaama keenya akka waa nyaatetti gowwoomsuuf jecha, baala kana nyaanna,” jetti. Takka takka gargaarsaan daakuu boqolloo argattee nyaata ugaalii jedhamu akka hojjetattu himti. Loon ishee jalaa dhumanii amma saawwa tokko qofa qabdi. Torban darbe ture Pireezdant Uhuruun gogiinsa akka balaa biyyaaleesssatti kan labsan. Keeniyaa bulchiinsota  47 keessaa 13 keesatti namootni miliyoona lamaa ol gogiinsa kanaan miidhamaniiru. Pireezdantichi ministeerri biyyaa keessaa maatilee miidhaman akka gargaaraniif ajajaniiru.


'Namni yoo dubbii Waaqaa afaan ofiitiin dhagahe dubbiin onnee keessa galti'

Maanguddoo Kitaaba Qulqulluu Afaan Ingilizii irraa Afaan Oromoo Boranaatti hiikan maaltu akka isaan kakaase BBCtti himan.


Keenyiyaa dhaddacha himannaa daangaa Somaaliyaa waliin qabduurratti akka hin argamne daqiiqaa dhumaatti beeksifte

Keeniyaan dhaddacha Mana Murtii Haqa Idil-Addunyaa (ICJ) dhimma waldhabdee daangaa galaanaa Somaaliyaa waliin qabaduufi kan Wiixata harraa dhagahamuu eegalu irratti kan hinargamne ta'uu maddeen mootummaa BBCtti himan. Keeniyaan dhimma waldhabdee naannawa galaanaa Indiyaa Iskuweer kilomeetira 160,000 ta'eerratti Manni Murtii Haqa Addunyaa (ICJ)n looqii akka taasisutti himatti. Naannawaan galaanaa waldhabdeen kun irratti dhalate kan zaayitaafi gaaziin badhaadhedha jedhameera. Waldhabdeen kun dubbii ijoo dippilomaasii biyyoota ollaatiillee jedhameera. Keeniyaan garee seeraa haaraatiif hanga dhimmicha ibsituufitti sababii Covid-19tiif akka turu gaaffattuulleen, manni murtichaa ammoo dhimmichi guyyaa Wiixataa karaa viidiyootiin akka dhagahamuu eegalu murteesse. Akkasumas, Keeniyaan paanaalii Mana Murtii Haqa Addunyaa keessaa abbaa alangaa Somaalee ta'e jiraachuun mormii dhiyeeffattee turte. Somaaliyaan daangaan galaanaa kunis kallattiidhuma daangaa lafaatiin ta'uu akka qabaatu ilaalchisuun bara 2014tti dhimmicha dhiyeessite. Keeniyaan ammoo gama isheetiin daangaan galaanaa bakki waldhabdeesaanii kun yeroo hunda dalgee sarara tuqaa qarqara galaanaa biyyoota lamaanii itti argaman ta'uu qaba jechuun mormiiti. Gareen seeraa Keeniyaas Wiixata osoo Dhaddachi Mana Murtii Haqa Addunyaa dhimmicha karaa idileetiin dhaggeeffachuu hin eegaliin dura daqiiqaawwan 30f akka ibsuuf akka gaafatamu eegama. Kana malees, Somaaliyaan Keeniyaan bulchiinsa Jubaalaandiif deeggarsa taasisuun faallaa mootummaa Federaalaatiin dhimma keessoo kiyya keessa galaa jirti jechuun himataa jirti. Haata'u malee, biyyoonni lameen kunneen garee Islaamaa al-Shabaab kan baadiyaa Somaaliyaatti bakkeewwan hedduu to'atee jiruufi Keeniyaa keessattis halleellaawwan badiinsa lubbuu qaqabsiisan hedduu gaggeesse irratti waliin qabsaa'aa jiru.


Waldhibdee Keeniyaafi Somaaliyaa: Keeniyaan Somaalilaanditti kontsilaa banuuf ta'u beeksiste

Keeniyaan bulchiinsa Somaalilaanditti qonsilaa banuuf yoo jettu Somaalilaandimmoo waajjira Keeniyaadhaa qabdu qontsilaatti guddisuuf ta'u biyyoonni lamaan beeksisan. Kuni kan ibsame Pirezidantiin Somaalilaand Musee Bihi Abdii erga Keeniyaa daawwataniifi Pirezidantii Keeniyaa Uhuruu Keeniyaattaa waliin wal arganii ibsa waloo baasanii boodadha. Dabalataan, hoggantoonni lamaan xiyyaarri Keeniyaa kallattiin magaalaa guddoo Keeniyaa Naayiroobiirraa magaalaa guddoo Somaalilaand Hargeessaatti akka balali'u waliigalaniiru. Balaliin kunis baatii Bitootessa dhufu dura kan eegalu ta'u ibsame. Somaaliyaan Keeniyaa waliin hariiroo dippiloomasii qabdu adda kutte Waliigalteen kuni Somaaliyaa Somaalilaand akka bulchiinsachee ilaaltuufi sababa kanaan Keeniyaa waliin hariiroo dippilomaasii ishee kutuu beeksifte mufachiisa jedhamee yaadama. Mootummaan federaalawaa Somaaliyaa hariiroo dippiloomasii biyyaa ollaa Keeniyaa waliin qabu adda kutuu beeksiste. Somaaliyaan dippiloomaatota ishee Naayiroobii jiran mara biyyatti kan waamte yoo ta'u, dippiloomaatotni Keeniyaa Moqaadishoo jiraniis guyyoota torba keessatti biyyattii gadhiisanii akka bahan gaafatteetti. Murteen kun pireezidantiin Somaalilaand Musee Bihii Abdii gara Naayiroobii imaluun pireezidantii Keeniyaa Uhuuruu Keniyaataa waliin wal arguu booda dhagahame. Somalilaand biyya walaba jettee ofiin of labsite yoo taatu mootummaan jiddugaleessaa Somaaliyaa jiru garuu Somaalilaand qaama Somaaliyaati jedha. Hariiroon dippiloomasii kun adda cituu kan beeksisan Ministira odeeffannoo Somaaliyaa Osmaan Abukaar Duubeeti. ''Walabumma biyyaa seeraa idil-addunyaan kennamee fi gaafatama biyyummaa ishee eeggachuuf heerri biyyaa kaahe guutuu akkasumas tokkummaa fi tasgabbii tiksuu bu'uura godhachuun mootummaan Somaaliyaa hariiroo dippiloomasii Keeniyaa waliin qabu adda kutuuf murteeseera'' jedhan Osmaan Abukaar. Somaaliyaan murtee kana kan murteessite komii Keeniyaarraa qabdu dura taa'aa IGAD kan ta'an Ministira Muummee Sudaan Abdallaa Hamdookitti xalayaa erganii erga beeksisanii booda. Dubbii Himaan mootummaa Keeniyaa Cyrus Oguna hiikuuf koreen hundaa'uu ibsaniiru. Yeroo dhiyoo as Somaaliyaan Keeniyaan dhimma keessoo kiyya keessa galaa jirti birmadummaa koos sarbaa jirtii jechuun komachaa jirti. Ministirri odeeffannoo Somaaliyaa Osmaan Abukar Dubee  yeroo Somaaliyaan filannoof qophooftutti, Keeniyaan biyya keenya jeequuf shira xaxaa jirti jechuun guyyoota dura himachuu midiyaan mootummaa Somali National TV gabaaseera. “Nuti Keeniyaa ni kabajna, fedhii walfakkaataa qabnuu fi ollummaa keenya ni kabajna'' jedhanii turan. Aanga'aan kun Keeniyaan gidduu galummaa siiyaasaa gaggeessuu fi hoggantoota mormituu Naayirobii keessaaf haala mijeessiti jechuunis himata mootummaan Somaaliyaa. Dabalataan Keeniyaan pireezidantii Somaalilaand simachuun mootummaa Moqadiishuu jiru mufachiiseera. Keeniyaan gama isheen biyya ollaa Somaaliyaa daheeffatee kan socho'u al-Shabaabiin si'a hedduu miidhamteetti. Kanaafis nageenya Somaaliyaas, kan Keeniyaas, kan naannichaas eeguuf dirqama qabaachuu ji'a lama dura sagantaa Hard Talk irratti kan dhiyaatan pireezidantii Itti aanaan Keeniyaa Wiiliyaam Ruutoo himaniiru. Somaaliyaa keessa nageenyi akka jiraatu hojjechuurraa dhimma akka qabanii fi biyyoota kaan waliin ta'uun gaaddisa AMISOM jalatti Somaaliyaa keesatti nageenya mirkaneessuuf akka hojechaa jiranillee himan Ruutoon. Wal-dhibdeen biyyoota lamaanii kan ganna hedduu lakkoofsise yoo ta'u ka'uumsi isaa abbummaa qaama bishaanii kan garba Indiyaan qarqara daangaa biyyoota lamaanii irratti argamuuti. Qaamni bishaanii kuufama boba'aa olaanaa qaba jedhamu kana biyyoonni lamaanuu kan kooti waliin jedhu.


Lolli Somaliyaa daangaa Keeniyaa dhiyootti eegale lubbuu namoota 11 galaafate

Lolli hamaan magaalaa Somaaliyaa qarqara daangaa Keeniyaatti argamtuurratti kan eegalame yoo xiqqaate lubbuu namoota 11 galaafachuun, 14 madeessuu namoonni  lolicha argan himan. Lolli magaalaa Kibba Dhiha naannoo Geedoo, magaalaa Balid-Hawootti Sambata waaree booda eegalame kun amma Wixata ganamaatti itti fufe. Ministirrii Odeeffannoo Somaaliyaa biyyii Keeniyaa, ‘‘mormitoota’’akka humnoota federaalaa haleelaniif deeggarti jechuun himachuun muddamni  biyyoota  Baha Afrikaa ollaa lamaan gidduutti jabaate. Keeniyaan amma yoonaatti ibsa Somaaliyaa ilaalchisuun deebii hin kennine. Haata’u malee, naannoo of bulchitu Jubbaalaanditti pirezedantii itti-aanaa kan ta’an Mohaamud Seeyid Adan BBC Afaan Somaaliitti akka himanitti, humnoonni naannoo  magaalichaan ala buufatan humnoota federaalaa magaallicha jiraniin haleelaman. Jubbaalaandii ta’e, mootummaan federaalaa lachuu injifannoo labsatan. Ministirri odeeffannoo Somaaliyaa akka ibsetti, humnoonni federaaalaa magaalicha to’ataniiru. Jiraattoonni akka himanitti namoonni muraasni baqachuu eegalaniiru. Mootummaan federaalaa fi bulchiinsi Jubbaalaand adeemsa filannoo fi daangaa Keeniyaa to’achuurratti waldhaban. Ji’a darbee qabee hariiroon dippiloomasii Somaaliyaan fi Keeniyaan qabaan qorraa deemuun, dhimma Jubbaalaand Keeniyaan ‘gidduu seentee’ jechuun Somaaliyaan himatte. Keeniyaan garuu dhimma biyyattii gidduu seenu haalte. IGAD ergama dhugummaasaa dhimmicha mirkaneessuu eegalus illee amma yoonatti firiin isaa hawaasaafi ifa hin taane.


Somaaliyaan Keeniyaa waliin hariiroo dippiloomasii qabdu adda kutte

Mootummaan federaalawaa Somaaliyaa hariiroo dippiloomasii biyyaa ollaa Keeniyaa waliin qabu adda kutuu beeksiste. Somaaliyaan dippiloomaatota ishee Naayiroobii jiran mara biyyatti kan waamte yoo ta'u, dippiloomaatotni Keeniyaa Moqaadishoo jiraniis guyyoota torba keessatti biyyattii gadhiisanii akka bahan gaafatteetti. Murteen kun wiixata kaleessaa pireezidantiin Somaalilaand Musee Bihii Abdii gara Naayiroobii imaluun pireezidantii Keeniyaa Uhuuruu Keniyaataa waliin wal arganiiru. Somalilaand biyya walaba jettee ofiin of labsite yoo taatu mootummaan jiddugaleessaa Somaaliyaa jiru garuu Somaalilaand qaama Somaaliyaati jedha. Hariiroon dippiloomasii kun adda cituu kan beeksisan Ministira odeeffannoo Somaaliyaa Osmaan Abukaar Duubeeti. ''Walabumma biyyaa seeraa idil-addunyaan kennamee fi gaafatama biyyummaa ishee eeggachuuf heerri biyyaa kaahe guutuu akkasumas tokkummaa fi tasgabbii tiksuu bu'uura godhachuun mootummaan Somaaliyaa hariiroo dippiloomasii Keeniyaa waliin qabu adda kutuuf murteeseera'' jedhan Osmaan Abukaar. Somaaliyaan murtee kana kan murteessite komii Keeniyaarraa qabdu dura taa'aa IGAD kan ta'an Ministira Muummee Sudaan Abdallaa Hamdookitti xalayaa erganii erga beeksisanii booda. Yeroo dhiyoo as Somaaliyaan Keeniyaan dhimma keessoo kiyya keessa galaa jirti birmadummaa koos sarbaa jirtii jechuun komachaa jirti. Ministirri odeeffannoo Somaaliyaa Osmaan Abukar Dubee  yeroo Somaaliyaan filannoof qophooftutti, Keeniyaan biyya keenya jeequuf shira xaxaa jirti jechuun guyyoota dura himachuu midiyaan mootummaa Somali National TV gabaaseera. “Nuti Keeniyaa ni kabajna, fedhii walfakkaataa qabnuu fi ollummaa keenya ni kabajna'' jedhanii turan. Aanga'aan kun Keeniyaan gidduu galummaa siiyaasaa gaggeessuu fi hoggantoota mormituu Naayirobii keessaaf haala mijeessiti jechuunis himata mootummaan Somaaliyaa. Dabalataan Keeniyaan pireezidantii Somaalilaand simachuun mootummaa Moqadiishuu jiru mufachiiseera. Keeniyaan gama isheen biyya ollaa Somaaliyaa daheeffatee kan socho'u al-Shabaabiin si'a hedduu miidhamteetti. Kanaafis nageenya Somaaliyaas, kan Keeniyaas, kan naannichaas eeguuf dirqama qabaachuu ji'a lama dura sagantaa Hard Talk irratti kan dhiyaatan pireezidantii Itti aanaan Keeniyaa Wiiliyaam Ruutoo himaniiru. Somaaliyaa keessa nageenyi akka jiraatu hojjechuurraa dhimma akka qabanii fi biyyoota kaan waliin ta'uun gaaddisa AMISOM jalatti Somaaliyaa keesatti nageenya mirkaneessuuf akka hojechaa jiranillee himan Ruutoon. Wal-dhibdeen biyyoota lamaanii kan ganna hedduu lakkoofsise yoo ta'u ka'uumsi isaa abbummaa qaama bishaanii kan garba Indiyaan qarqara daangaa biyyoota lamaanii irratti argamuuti. Qaamni bishaanii kuufama boba'aa olaanaa qaba jedhamu kana biyyoonni lamaanuu kan kooti waliin jedhu.


Xalayaa Afrikaa irraa: Lammileen Keeniyaa liqiin biyyattiirratti tuulamu morman

Xalayaa gaazexeessitoonni Afrikaa BBC'f irratti gaazeexessaan Keeniyaa Wayihigaa Muwawuraa sababa liqii biyyatti tuulamaa dhufeen yaaddoo lammileen biyyattii keessa jirn hima. Biyyootii hedduu keessatti dhabbileen liiqii kan akka IMF yeroo mootummooleef liqii kennuuf eeyyaman akka mallattoo milkaa’inatti ilaalama. Oggeessonni diinagdee Waashingitan jiran biyyi liqii fudhatu kun maallaqicha to’achuu fi dhala isaa waliin deebisuuf dandeetti qaba jedhani akka yaadan agarsiisa. Ta’us lammileen Keeniyaa tokko tokko wanta kana hin argani – dhaabbati IMF biyyattiif maallaqa dabalataa akka liqeessu hin barbaadani. Lammilen Keeniyaa Tiwiitara gubbaa jiran garee hawaasummaa 'Kenyans On Twitter' - KOT jedhamuun beekamu kan humna guddaa qabu qabu. Wiixata irraa eegalee miseensonni KOT’n xiyyeeffannaa isaanii IMF godhatani. Kun ta’uu guyyaa lama dura IMF miidhaa weerarri koronaavayirasii uume irratti gargaaruu fi dinagdee foyyeessuuf Keeniyaaf liqii doolara biliyoona 2.3 kennuuf akka jiru beeksise ture. Beeksisi IMF kun kan dhufe qorannoon tokko kan lammilee Keeniyaa shan keessa afur sababa liqii biyyattiin aarii ykn yaaddoo akka qaban mul’isu akkuma ba’eeni. Kunis Tiwitara irratti ijoo guddaa ta’e, Wiixata galgalatti dhaadannoon #StopGivingKenyaLoans (Keeniyaaf liqii kennuu dhaabaa) jedhu hedduutu qoodamaa ture. Dabalataanis namootni iyyata mallaattessuuf wal jajjabeessaa turani. Iyyati kunis, liqiin kanaan dura kenname seeran hin fayyadamamne jechuun, duula inteerneeta irratti IMF liqii kennuuf ture akka dhaabu goochuuf qophaa’edha. Ministirri Maallaqaa Ukuur Yatani liqiin kun namoota daldala xixiqqaa qabanii fi “rakkoo namoomaa uumamu danda’u” dhaabuuf barbaachiisadha jechuun falmeera. Ta’us garuu hawaasni inteerneeta 'hoomaa kanniisaatti' fakkeeffaman kun ammallee yaadicha hin fudhanne. Liqiin IMF kun lammilee Keeniyaa maaliif hin gammachiisne kan jedhu hubachuuf, heera haaraa wagga kudhan dura ba’e ilaaluu qabna. Heerri kun qisaasama maallaqaa mootummaa darbee sirreessuuf qophaa’e. Akkataa itti maallaqani uummata fayyadamamu irratti itti gaafatamummaan, iftoominni fi hirmaannaan uummataa barbaachisaadha jedha. Yeroo mootummaan ammaa kun bara 2013tti aangoo qabate, liqiin biyyatti irra ture doolara biliyoona 16 ture amma dacha afuriin dabaluun doolara biliyoona 70 ga’eera. Mallaqni liqiin argame kun piroojektoota adda addaaf oola kan jedhame ta’us, itti fayyadamni maallaqichaa malaammaltummaa waliinis hiidhata akka qabu argameera. Kuni bara 2018 wayita miseensi paarlaamaa tokko seera baastonni biyyattii liqii biyyattii irratti tuulamaa jiru to'achuu hin dandeenye jedhe ijoo dubbii ta'e. Dhimma kana irratti himanni malaammaltummaa kan irratti dhiyate keessa tokko Ministira Maallaqa kan ture Henerii Rootich yoo ta’u amma mana murtiitti deddeebi'aa jira. Jalqaba bara kanaa pireezidant Uhuuruu Keeniyaata guyyaa guyyaan sababa malaammaltummaan doolarri gara miliyoona 18 ta’u akka baduu himani turani. Utuu wanti kun hundi uumamu parlaamaan akka hojii isaatti liqii fudhachuu to’achuu dhabuun, gaaffii liqii dhiyaatuuf harka caalaa simateera. Kanaafis liqiin biyyattiirra jiru galii biyyattiin waggaatti galchitu gara %65 ta’a- kun akka sadarkaa biyyootii dureeyyitti xiqqaadha, Keeniyaaf garuu guddaadha. Amma mootummaan liqii dabalataa fudhachuu barbaada, lammileen biyyatti garuu balleessaa mootummaa kan jedhan kanaaf eenyu akka kaffalu beeku. Sababa weerara koronaavayirasiin gibirri dabaleera. Ammammoo gatiin boba’aa dabaleera. Kan caalummoo, qajeelfamni weerara koronaavaayirasii ittisuuf ba’e, dandeetti maallaqa maddisiisuu irratti dhiibbaa uumeera. Kanaaf namootni hedduu liqii IMF kana shakkiin ilaalaa jiru, yaada malaammaltuummaa dabalataa fi gibiraa dabalataa fiduu danda’a jedhuuni. Duulli intarneeta irratti gaggeeffamaa jiru waan hunda geeddaruu yoo danda’a ta’e ifa miti. Garuu kadhimamtoonni filannooo pireezidaantummaa bara dhufuu duula yemmuu eegalanitti, akkataa maallaqni itti to’atamu irratti yaada lammilee Keeniyaa dhaga’uun gaarii ta’u mala. Odeessaalee 'Xalayaa Afrikaa irraa' biroo:


Keeniyaan buufata baqattootaa Dadaab fi Kaakumaa cufuuf ajajje, baqattoonni yaaddoo himatu

Keeniyaan buufata baqattootaa gurguddaa biyyattii keessatti argaman cufuuf ajaja dabarsite. Mootummaan Keeniyaa akka ibsetti Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii guyyoota 14 keessatti baqattoota lafa geessu akka ibsu gaafateera. Biyyattiin buufanni baqattootaa akka cufamu yoo dubbattu kan duraa miti, ta'us baqattoonni yaaddoo isaanii BBC'tti himaniiru. Akka ragaan Komishinii Baqattootaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii hanga Guraandhala walitti qabame agarsiisutti, yeroo ammaa baqattoonni Itoophiyaa 29,718 Keeniyaa keessa jiru. Buufanni baqattootaa mootummaan Keeniyaa cufuuf jedhu Dadaab fi Kaakumaa kan jedhaman yoo ta'u, kanneen keessattis lammiileen Somaaliyaafi Sudaan Kibbaa bal'inaan keessatti argamu. Lammiileen Itoophiyaas gara caalu buufata baqattootaa Kaakumaa keessa ni argamu. Keeniyaan buufata baqattootaa kana cufuuf yoo jettu kuni kan jalqabaa miti. Haa ta'u malee, guyyaa har'aa Ministeerri Dhimma Keessaa biyyattii Fireed Maatiyaangi Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanitti akka himanitti, murtee kanarratti wanti wal-mari'atan hin jirtu jedhan. Akka gabaafametti taanaan Maatiyaangiin haleellaa shororkeessummaa buufatawwan kana keessaa ka'u akka sababaatti kaasan. Dabalataan walitti dhufeenya Keeniyaafi Somaaliyaa dhihoo hammaataa dhufes akka fakkeenyaatti kaasan. Yeroo ammaa baqattoota 500,000 Keeniyaa keessa argaman keessaa walakkaa ol kan ta'an Somaaliyaa irraa dhufan. Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanitti Komishiniin Olaanaa Baqattootaa garuu yeroon kenname xiqqaa ta'uu hima. Dabalataan, murteen mootummaa Keeniyaa nageenya baqattoota biyyattii keessa jiranirratti dhiibbaa akka qabuufi weerarri Covid-19 yaaddoo ta'uu ibse. Ta'us, qondaaltota Keeniyaa waliin akka mari'atu beeksiseera. Kaampii baqattoota Dadaabitti dura taa'aa hawaasa Oromoo ta'uu kan ibsu dargaggoon maqaa naaf dhoksaa jedhe, Keeniyaan kana dura si'a sadii hin cufna jette cufuu dhabuu hima. Ammallee akkas ta'uu hin ooluu jedha. Ta'ullee dubbi mootummaa waan ta'ef, ummatni sodaa qaba jechuun BBC'f hime. Obbo Mohaaammad Abdullaahi immoo waggoota 27 dura Keeniyaa buufata baqatttootaa Dadaabitti Itoophiyaa irraa baqatan. Yeroo ammaas maatii torba qabu. Obbo Mohaammad kanneen Dadaabirraa Kaakumaatti geeffaman keessaa tokko akka ta'an BBC'tti himaniiru. Akka isaanitti murtee Keeniyaa tibbanaa waan ta'u miti jedhanii yaadanis baqattoonni isaan dabalatee yaadda'uu himu. ''Miirri hamaa. Maal taanaa jedha ummati mara dhaabate,'' jechuun lammiileen Sudaan, Itoophiyaa, Ugaandaa, Burundiillee yaadda'u himu. Osoomallee biyyattii deebi'a jedhamanii dur bahuu isaaniifi kaanin akka yaaddoo qaban BBC'tti himan. Buufata baqattootaa Dadaabitti yeroo ammaa baqattoonni 218,000 argamu. Kanneen keessaa hedduun lammiilee Somaaliyaati. Buufata baqattootaa Kaakumaatti ammoo baqattoonni 200,000 argamu. Asittimmoo heddumminaan kan argaman kan Sudaan Kibbaarraa baqatanidha.


Barataa Keeniyaa abbaa, haadha fi miseensota maatii isaa shan ajjeesuu amane

Barataan yunivarsitii Keeniyaa haadha, abbaafi miseensota maatii isaa biroo sadii walumatti shan akkamiin akka ajjeese Poolisiitti hime. Miidiyaaleen Keeniyaa akka gabaasanitti dargaggoon ganna 22 Saayman Waruunge, abbaa, haadha, obboleessaa fi durbii isaa sibilaan erga dha’ee boodaa waraane akka isaan ajjeese. Hojjataa mana isaani keessa ture ajjeesuu amaneera. Barataan kun maatiin isaa ''hamoo fi kan haafura seexanaa'' qabanidha jechuun poolisiitti himuu Gaazexaan Star gabaaseera. Barataan kun ajjeechaa hamaa kana dalaguuf kaka'umsa kan argate fiilmii Biriitish 'Killing Eve' jedhamu irraa akka ta'e Televiziyooniin biyyattii Citizen jedhamu poolisii eeruun gabaaseera. Dargaggoon kun qorattootatti akka himetti obbolaan isaa dubaraa lamaan dabalatee hunda isaani ajjeesuuf kan karoorse ture ta'us Mudde 5 irratti obbolaan isaaa lamaan kun yeroo mana baruumsaatti deebi'an karoorri isaa kun hin milkaa'iin hafe. Akka diraamaa kanaratti argetti Warungeen maatii isaa garajabinaan tokko tokkoon ajjeesee raga jiru balleessuuf imala eegale. Gaabsni poolisii akka agarsiisutti jalqaba hojjataa Jeems Kinyanjuyi jedhamu kan mana irraa meetira muurasa fagaate jiru ajjeese. Sana booda harmee isaa Aani Wanjiku gola keessa turte ajjeese. Achiis obboleessa isaa ganna 12 iyyaa harmee isaa dhaga'ee dhufe ajjeesse. Shakkamaan kun boodarra abbaa isaa Nikoolas Waruunge kan haleellaa kana baqachuuf jecha darbii manaa irraa utaalee ajjeesse. Dhuma irratti durbii isaa ganna 13 siree jala dhokatee ture ajjeese. Qoondaltoota poolisiiitti akka himeetti daa'imni kun jilbeeffattee adaraa nan hin ajjeesiin jedhe isa kadhatus haaduun waaranee isa ajjeese. Warungee ajjeechaa kana raawwachuu isaa dura akkamiin ajjeechaa raawwachuu akka danda'u dursee interneetarraa qorachuu isaa poolisiitti himuu Citizen gabaaseera. Tokkoon isaanii lubbuun akka hin oolleef, Waruungeen jalqaba sibiilaan mataa isaanii rukutee, morma isaanii muruun dura laphee isaaniirra irra daddeebiin waraanuun gabaafameera. Yakka kana raawwachuun booda, Warungeen meeshaa ittin ajjeese fi bilbila namoota ajjeese kanaa fudhachuun gara ganda Nijikasee bakka jalalleesaa waliin kireeffatetti imale. Yunivarsitii Mount Keeniyaatti barataa IT wagga lammaaffaa kan ta'e Warungeen haaduu, wayyaa isaaa dhiigni itti faca'ee fi furtuu manaa tokko mana fincaanii uummataa keessati akka gatee gabaasni Citizen ni eera. Boodarra gara dacha dhiyoosaa jiru deemee bilbilaa fi meeshaalee biroo gubuu isaa gabaafameera. Akka gabaasa Citizen TV tti maatiin isaa akka isa jibbaniifi akka isa hamatan yaaduun isaa sababa isaan ajjeeseef ta'uu dubbateera. Harmeen isaa Keeniyaa keessatti narsii wal’aansa dhibee sammuu yoo taatu, abbaan isaa ammoo US keessatti narsii ta’ee kan hojjataa ture yoo ta’u ajjeefamuu isaan dura ayyanaa Dhaloota Kiristoosiif jecha gara biyyatti deebi’e. Dabalataanis poolisiin jalallee isaa to’annoo jala olcheera. Lamaan isaani Wiixata mana murtiitti dhiyaataniiru.


Yaaddoofi abdii kutannaa baqattoota Keeniyaa hanga lubbuu ofii balleessuutti ga'e

Erga mootummaan Keeniyaa waa'ee cufamuu buufataalee baqattootaa Kaakumaafi Dadaab dubbattee as jiruu fi jireenyisaanii tasgabbii dhabee jiraachuu fi inumaa baqattoonni hedduun qor-qalbiin isaanii baay'ee miidhamuu baqattoonni dubbisne nutti himaniiru. Waggaa 27 dura Itoophiyaarraa gara Keeniyaatti baqachuun mooraa baqattootaa Dadaab kan galan Obbo Mohaammad Abdullaahi, yeroo ammaa gara mooraa baqattootaa Kaakumaa, buufata Kalobeyee geeffamanii achi jiru. Erga mootummaan Bitootessa darbe mooraan baqattootaa akka irraa cufamu UN gaafatee as qalbiin nu rarra'ee yaaddoo hamtuu keessa jirra jedhan. ''Jalqabuma odeeffannoo kana qaamni nutti hime hin jiru. Odeeffannoo waa'ee dhimma keenyaa ta'e kana dhagahuu dhabuu keenyaan daran miidhamneerra. Waan nurra ga'uuf deemu hin beeknu waan ta'eef,'' jechuun qaamni isaan dubbisaa jiru akka hin jirre himan. ''Daangaa yeroo mootummaan Keeniyaa UN'f kenne irratti UN himannaa mana murtiin ga'uun kan guyyaa 14 ture gara ji'a tokkootti siquu quba qabna. ''Kanallee namni nutti hime hin jiru, miidiyaarraa dhageenye. Kan guyyaa 14 sana osoo yaaddofnuu akkasiin dabarsine. Kan ji'a tokkoo kunillee dhumataa jira, waan nurra ga'u hin beeknu,'' jechuun akkaan yaadda'uu himan. Rakkoon koronaavaayirasii duraanuu harkaa nu qabdi kan jedhan Obbo Mohammad, amma ammoo doorsisi mootummaa fi biyyatti isin deebisna jechuun sammuu keenya daran miidheera jedhan. ''Namni sammuun miidhameera. Of-ajjeesaa jiru. Dheengadda buufatuma an keessa jiru Kalobeyee keessatti, lammiin Sudaan Kibbaa tokko akka malee yaadda'uurraa kan ka'e of-fannisee of ajjeese. Haalli kun nama maraa sammuu dhayeera,'' jedhan Obbo Mohammad. Namoonni hedduun abdii kutatanii gara lubbuu ofii balleessuutti deemaa jiru kan jedhan Obbo Mohammad fuulduraafillee abdii akka hin qabne himan. ''Waa'ee keenyarratti wayita murtaa'u odeeffannoo hin argannu. Koronaavaayirasiin nu yaaddessa. Gara biyya keenyaa akka hin deebineef haalli biyya keessaa nu yaaddessa. Gargaarsi UN duraanuu xiqqoodha. ''Amma erga koronaavaayirasiitii as ammoo homaayyuu nu gargaaraa hin jiran. Duraan namuu ofumaa tattaafatee hojjetatee bula, amma sababa Covid kana hojjechuunuu hin danda'amu. Hunduu abdii kutatee jira.'' ''Nami hunduu akka waan maraatee callisee ofiin haasayaa deema. Kun yaaddoo hamtuudha.'' Baqataan mooraa baqattootaa Dadaab irraa dubbisne kan maqaasaa eeruu hin barbaanne tokko ammoo, erga mootummaan UN'f guyyaa 14 kennee as wanti jijjiirame tokkollee hin jiru jedhe. ''UN namoonni akka gara biyyasaaniitti deebi'an gochuuf hojii waan eegale fakkaata. Garuu wanti ammatti irra ga'ame hin jiru.'' Baqattoonni Keeniyaa jiran irra jireessi isaanii kara biyyoota fooyyee qabaniitti ce'uuf eeggachaa jiru kan jedhan namni kun, garuu gara biyyoota Afriikaa kaanitti dabarfamuuf sodaan jedhu yaaddoo uumeera jedhan. ''Biyyi yeroo dheeraaf keessatti of ijaaran na keessaa ba'i yoo jedhe kana caalaa wanti qor-qalbii namaa miidhu hin jiru. Bakkuma jirru kana mana keenyaa, qe'ee keenya jennee of amansiifnee jiraachaa jirra. Maatii horanneerra. Garuu battaluma tokkotti mootummaan ka'ii ba'i yoo jedhu baay'ee nama miidha.'' ''Baqataa durumaanuu Covid-19 akkaan miidhee jiru irratti kun yoo dabalamu ammoo abdii kutachiisa. Namuu bakka deemu hundatti waan mootummaafi UN murteessan wal gaafata. Yaaddoo qabu ofiin dubbataa deema. Miira maraachuu keessa galamaa jira,'' jedha. Baqataan Mooraa Baqattootaa Dadaab kan biraan Idriis jedhamu erga baqatee biyyaa ba'ee waggaa 45 ta'uu hime. Idriis lammiilee Itoophiyaa bara 2017 biyyatti deebi'uuf galmaa'anii turan keessaati. Yeroo ammaas adeemsuma kanarra jiraachuu kan himu Idriis, ''garuu deemaa jechuu malee eessaa fi maaliin akka deemnu qaamni nu qajeelchaa jiru tokkollee hin jiru,'' jedhe. ''Mooraa Dadaab irraa gara Kaakumaatti humnaan nama geessu. Nuti garas hin deemnu jennee didne. Humnaan nu deemsisuuf wayita isaan jedhan deemnee rakkachuurra biyyatti deebina jenneen. Isas hanga yoonaa haala nuuf hin mijeessine.'' ''Tibbana ammoo erga mootummaan Keeniyaa waa'ee mooraan akka cufamuu qabu dubbatee as dhimma kana deebisanii kaasan. Gidduu kana biyyatti deebitu nuun jedhanii jiru. ''Garuu wayita nuti hooggantoota UNHCR bira bilbillu magaalaa Naayiroobii taa'anii deemaa jedhu malee dhufanii nu waliin mari'achuuf iyyamamoo miti. Caamsaa 5 fi 7 marsaan jalqabaa ni eegala nuun jedhan. Rakkoo jabduutu harkaa nu qaba.'' Nama rakkoo itti himatan akka dhaban kan dubbatu Idriis, ''Egereen keenya maal akka ta'u hin beeknu. Namni hunduu waan irra ga'uuf jiru hin beeku. Haalli amma itti jirru yaachiftuudha. Dukkana keessa jirra,'' jechuun baayyee yaadda'uu hima. Ragaan Komishinii Baqattootaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii hanga Guraandhala darbeetti walitti qabe akka mul'isutti, mooraa baqattootaa Dadaab keessatti baqattoonni 224,642 akkasumas mooraa Kaakumaa keessatti baqattoonni 206,458 ni argamu. Waliigalatti baqattoota magaalota Keeniyaa keessa jiraatan dabalatee baqattoota 500,000 biyyoota Afriikaa kanneen akka Somaaliyaa, Sudaan Kibbaa, DRC, Itoophiyaa, Burundii, Sudaan, Yugaandaa, Eertiraa, Ruwaandaa fi kanneen biroo keessaa dhufan keessaa baqattoonni Somaaliyaa walakkaa ol ta'u. Lammiileen Itoophiyaa ammoo 29,718.


Weerarri awaannisaa marroo lammaffaa Baha Afrikaa yaaddessaa jira

Weerarri Awaannisa gammojjii haaraan bahaa Afrikaa fi Yamanitti jireenya namoota miliyoonatti lakka’amanii yaaddoo keessa akka buuse jiru Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii akeekkachise. Dhaabbatichi akka ibsetti, Baha Itoophiyaa fi Soomaliyaatti hormaata ilbisa kanaaf haalli mijataa uumameera. Weerarri kun Keeniyaas akka yaaddeessu ibse. Itti dabaluun akka ibsetti, ilbiisni kun galaana Diimaa cinatti horuun isaa Eertiraa, Sa’uud Arabiyaa fi Yamaniifillee yaaddoo haaraa uume jedhe. Dhaabbanni kun bara kana keessa weerara mudate to’achuuf tattaaffiin taasifamaa akka ture kaaseera. Ta’us, waggoota 70 keessatti Baha Afrikaatti weerara Awaannisaa hunda caala hamaatu mudate jedhe. Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti ogeessi gameessii raaga Awaannisaa damee sagantaa nyaataa fi qonnaa Keeyith Kirsimaan, weerarrichi Keeniyaatti ‘ammarraa eegalee yeroo kamittuu mudachuu mala’ jedhan. Itti dabaluun, Awaannisni lafa iskuweerii KM 350,000 ta’uurratti horaa waan jiruuf, ‘’akkuma kanaan duraatti hamaadha’’ jedhaniiru. Barana ji’a Amajjii fi Hagayya gidduutti ilbiisni biliyoonatti lakka’aamu Baha Afrikaatti midhaan mancaasa ture. Kaaba Keeniyaatti horsisee bulaa kan ta’an Gonjobaa Guyyoo, Awaaannisni ‘’lafa kaloo fi biqiltuu gara caalaa nu jalaa waan mancaaseef, horiin keenyaas hangi tokko ammallee dhumaa jirti’’ jedhan. ‘’Re’oota 14, Saawwan 4 fi Gaala lama sababa weerarri Awaannisaa mudateen dhabe, ammas balaan kana caalu nu mudachuu mala jennee sodaata jirra‘’ jedhan. Qondaalli Sagantaa nyaataa fi qonnaa (FAO) tokko akka himanitti, biyyoonni naannichaa weerara amma duraa qolachuuf kan duraanii caalaa qophii taasisaniiru. Akka isaan jedhanitti, farra ilbisaa karaa xiyyaaraan ykn lafarraan itti biifuuf qophiin taasifameen, biyyoota 10 keessatti lafa heektaara miliyoona tokkorraa weerara ilbisaa kana dhorkuun danda'ameera. Haata’u malee, ammas weerarri Awaannisaa kun guddaa yoo ta’e hawaasni caalatti miidhamu mala sodaa jedhu uumera. Haala qilleensa mijataa argachuu Ogeeyyiin akka jedhanitti, Giddugaleessi Somaaliyaa fi Baha Itoophiyaa Fulbaana fi Sadaasa giddutti rooba olaanaa argataniiru. Kunis biqiltuun akka jiratu taasise, kunimmoo ‘’lafichatti Awaannisni akka wal horuuf haala mijeessee’’ jedhan Obbo Kiriismaan. Ji’oota muraasa keessatti ilbiisa tokkoorraa gara gareetti akka ce’u gargaara. Akka gabaasni FAO fi Dhaabbata Meetiroloojii Addunyaa agarsiisutti, Awaannisni gammoojjii waggaa tokkotti baay'ina duraan qabaniirraa si’a 160,000 of baayisa jedhan. Saayikilooon Gatii Ji’a Sadaasaa keessa obomboleettiin ykn Saayikiloon Gatiin (Cyclone Gati)Soomaaliyaan rooba waggaa lama keessatti argattu guyyoota lama keessatti yandoo buuse. Kunis lafa hormaata Awaannisaaf haala mijata uumera. Jiidhinsi biyyoo uumame Awaannisni akka hanqaaqu buustuu fi biqiltuu soorattu argattu gargaare. Kanaafuu, Soomaaliyaan biyya weerara ilbiisa kanaatiin barana hedduu miidhaman keessaa tokko turte. Ogeeyyiin akka himanitti, eeruun biyyoonni naannichaa kennan weerara Awaannisa to’achuu keessatti fayyadeera. Ta’uus Kibba Soomaliyaa fi Yamanitti odeeffannoo Awaannisa funaanuun rakkisaa akka ture ogeessi kun kaasan. Yamanitti iddoowwan ilbiisni kun itti horu hedduun jiraatus, sababii walitti bu’iinsi jiruuf odeeffannoo dursa argachuun rakkisa ture jedhan Obbo Kirismaan. Biyyoonni naannichaa weerara Awaannisaa qolachuuf farra ilbiisotaa qilleensarraa fi lafarraan itti biifuuf qophaa'aniiru. FAO’n akka ibsetti, hojiin to’annoo Awaannisaarratti gaggeeffame kun midhaan toonii miliyoona 2.7'tti tilmaamamu fi doolaara miliyoona 800 baasu badiirraa hambisuun danda’ameera. Haata’u malee, rakkinicha qolachuuf fandiin maallaqa dabalataan barbaachisa jedhan. FAO’n biyyoota naannichaa shan keessatti duraanuu namoonni miliyoona 35 caalan wabii midhaan nyaataan akka of hin dandeenye ibseera. Yoo weerarri Awaannisaa haaraan kun hin to’atamne, namoonni wabii miidhaan nyaatasaanii hin mirkaneeffanne miliyoona 3.5 haaraa dabalamuuf jiruu jedheera.


Keeniyaanonni haleellaa imbaasii US irratti miidhaman beenyaa maluuf argachuu dhabuu komatan

Lammiileen Keeniyaa balaa boombii shororkeessitoonni Al-Qaayidaa Imbasii US Naayiroobii jiru irratti waggaa 22 dura qaqqabsiisan keessatti miidhaman beenyaa ammiilee Ameerikaa waliin wal qixa argachuu dhabuun isaan gaddisiisuu himan. Hojjettuu mootummaa kan taate Diyaanaa Muutisiyaa  guyyaa balaan kun qaqqabe bankii imbasiicha bira ture keessa hojjechaa turte. Yeroo sanatti boombiiwwan lama darbatameen, nmoonni afran kuta tokko keessa ishee walliin turan du’uu dubbatti. Sababa kanaan kan kaʼe of wallaaleetee kan turte yoo ta'u wal’ansaaf Afriikaa Kibbaa geessaniiachiitti walaansa taasisuufiif himti. Ji’a darbe miidhamtoota balaa kanaaf beenyaa kaffaluuf mootummaan Sudaan doolara miliyoona 335 mootummaa US kennuun ibsameera. Sudaan tarree  mootummoota shororkeessumma deegaran keessa akka ishee baasaniif kaffaltii raawwatedha. Hatau malee, akka waliigaltee kanaatti namoonni beenyaa argatan maatii namoota baalaa kana keessatti miidhamaniif namoota miidhan irra ga’e kan lammillee Ameerikaa ta’e qofaafi hojjetoota imbaasii US qofa. Harki caalaan miidhamtoota 5000tti tilmaamaman balaa imbaasii Ameerikaa Naayiroobiifi Tanzaniyaa jirurratti Hagayya 7 1998 raawwateen miidhaman maallaqa kana hin argatan. Maatiin namoota 200 balaa kanaan lubbuusaanii dhabanilleen wommaa hin argatan. “Gadda guddaati natti dhaga’ame; waliigaltee beenyaa kana dhaga’uuf….Nuti diinummaa US fi shororkeessitoota jiruun jarru isaan waraananiif miidhamne. Kanaafuu, nuufillee yaaduun barbaachiisaa ture,” jechuun BBCtti himte. “Lammiilee Ameerikaa nurra caalchisuun fudhatama hin qabu, namni hundinuu wal-qixxee ta'anii dhalatan… nuu yakkaa tokkollee hin raawwanne, miidhan nurra ga’e sababa isaaniin…. bakki shororkeessitoonni irratti xiyyeeffatan imbaasii Ameerikaa kan lammiileensaanii hojjatan.” Gaddi guyyaa sana ture itti cimuun dubartii umriin ganna 60 taate  kun bayyanachuufillee waggaa baayyee itti fudhate. Ammallee guutummaatti fayyaa guutuu akka hin argatiin jirtus ni dubbatti. “ji’atti yaalii fayyaa qofa irratti shiliingii Keeniyaa 80,000 nan baasa” jetti Lammiileen Ameerikaa miidhaan irra gahe maatiin namoota miidhamanii doolara miliyoona sadii argatu mataa mataan. Hojjetoonni biyyattii kan imbaasicha keessa hojjachaa turan ammoo doolara 400,000 argatan. Waliigalatti namoonni beenyaa argatan 85. Sudaan garee Al-Qaa'idaafi hoogganaasaanii kan ture Osaamaa Bin Laaden miidhaa kana gee akka geessisuuf deegarsa kennuufi  itti-gaafatamummaa fudhatte. Uggura US keessaa ba’uun amma Sudaan deeggarsa gar-malee barbaaduu,  liqii gargaarsaa, invastimantii biyyoota alaafi liqii dhaabbileen baankii idil-addunyaarra argachuu dandeetti. Ministirri dhimma alaa US Antoonii Bilinkan kafaltii kanaan seenaa haaraatu galmeeffama jedhan walitti-dhufeenya US fi Sudaan gidduutti. ‘Maallaqni miidhamtoota hin qaqqabne’ Namoota hedduufseenaan haaran galmeeffame hin jiru. US namoota balaa imbasichaatin miidhaman gargaaruuf doolarii miliyoonaa hedduu Keeniyaaf kennineerra jedhanillee maallaqni sun isaan dhaqqabuu dhabuu himan. Dubbii himaan waldaa miidhamtoota Keeniyaa Dagilaas Sidiyaloo kan balaa kanaan qaroo dhabeessa ta’e, “Kongireesiin Ameerikaa akka doolarii miliyoona 47 Keeniyaaf kennuu namoota dubbachaa ture keessa ani tokkoo, garuu maallaqi kun miidhamtootaaf hin kennamne,” jedha. “Akka yaadaa keennatti maallaqni sun miidhamtoota gargaaruuf ture, hatau malee, dhibbeentii 95 manneen naannoo imbaasiicha turan ijaaruuf kenname, jireenna keennya ijaaruuf ykn dandamachiisuuf hin kennamne.” Duraan namoonni miidhaman deeggarsa wal’ansa argachuu hima, “ garuu kun waggoota sadiif qofa, bara 1999 hanga 2002 jechuudha. Achiin booda Ameerikaan nuu dagatte.” Erga Joo Baayidan pireezidaantii US ta’ee gaddi kun baay’ee miidhamtootatti dhaga’ama. Pirezidaant Joo Baayidaa  Keeniyaa bara 2010 daawwachuun paarkii yaadannoo kan bakka imbaasichi tureetti ijaarameetti miidhamtootaan wal-arge -asiitti gaafiin beenyaa kaasan. “Daqiiqaa tokkoof harkasaa qabadhe. Ijasaa keessa laalee wa’ee beenyaa gaafadhe, niilaalaa naan jedhe waadaa gale. Ergasii amma waggaa 10 ta'eera, takka deebii irra hin arganne,” jedha Sidiyaloon “Haala lammiilee Ameerikaatin wal qixa taʼe feena. Nuu dhaloota xinnoo miti.”


Pirezidant Baayidan dhimma Itoophiyaa irratti Pirezidanti Keeniyaa waliin mari'atan

Pirezidantiin Ameerikaa haaraa Joo Baayidan waan Naannoo Tigraay keessatti mudate irratti Pirezidantii Keeniyaa Uhuruu Keeniyaattaa waliin mari'achuu isaanii Waayit Haawus beeksise. Marii hoggantoonni lamaan taasisaniin ''rakkoo deeggarsa namoomaa hammaateefi mirga namoomaa cabe'' irratti mari'achuu waajjirri isaanii ibsa gaafa Kamisaa baasen beeksiseera. Hoggantoonni lamaan ''lubbuun nama dabalataa biroo akka hin banneef ittisuufi deeggarsa namoomaa geessuun barbaachisuusaarratti'' mari'ataniiru jedheera ibsa mootummaan US baaseen. Marii hoggantoonni lamaan taasisaniin Itoophiyaan alatti walitti dhufeenya Keeniyaafi Ameerikaa cimsuun akka barbaachisu dubbachuun isaanii ibsame. Nagaafi tasgabbii naannichaa mirkaneessuu irratti Ameerikaan Keeniyaa waliin hojjechuuf fedhii qabdi jedhan Baayidan. Pirezidant Baayidan carraaqqii Keeniyaan hoggantummaa Gaanfa Afrikaa, guddina diinagdee, sochii farra - shororkeessummaafi jijjiirama haala qilleensaa irratti carraaqqii taasisaa jirtu jedhan dinqisifataniiru. Haala walfakkaatun Ministirri Muummee Kaanaadaa Jastin Tiruudoo MM Abiy Ahimad waliin marii gaggeessuu isaanii waajjirri ministira muummee Kaanaadaa beeksiseera. MM Abiy AHimad fuula tiwiitaraa isaanii irratti akka ibsanitti mariin isaanii dhimma nageenyaa biyyaafi naannawa biyyoota Itoophiyaa ilaallata. Hoggantoonni lamaan weerara Covid-19 to'achuuf carraaqqii biyyoota lamaan taasifamaa jiruufi kutaalee hawaasaa weerarichaan miidhaman deeggaruuf waan taasifamuu qabuurratti mari'achuun isaanii ibsameera. Hoggantoonni lamaan talaallii Covid-19 waliin gahuuf wal-ta'uumsa idil addunyaa akka barbaachisan mari'atuun isaaniis ibsameera. Waajjirri MM Kaanaadaa gaafa Kamisaa ibsa baasen waa'ee naannoo Tigraay raawwaterrattis mari'ataniiru. Hoggantoonni lamaan dhiheessi deeggarsa namoomaafi mirgi namoomaa kabajuun barbaachisaa akka ta'e mari'ataniiru. MM Tiruudoo carraaqqii deeggarsa namoomaa gahuuf taasifamuufi gaazexeessitoonni bakkichatti akka adeeman eeyyamuun jajjabeessaadha kan jedhan yoo ta'u Kaanaadaan Itoophiyaatti nagaafi dimookiraasiin hunda hirmaachise akka jiraatu deeggarsa taasisti jedhan.


Qorattuu yakkaa Jeen Muugoo: 'Giiftii basaastotaa' Keeniyaan walbaraa

Keeniyaan taatee basaasaa beekamaa Jeemis Boond ishee dhugaa qabdi. Maqaanshees Jeen jedhama. Qorattuun Jeen Muugoo, biyyattiitti qorattuu haalaan beekamtufi falmisiistuus taatedha. Akka isheen jettutti, yakkoota dhibbaan lakka'aman hiikeera jetti. Namoonni garuu seera ofiishee baasteen bulti isheen jedhu. Kun seenaa namoonni 'Giiftii basaastootaa'' ittiin jedhaniiti. Gaazexeessituun Shaaron Maachiraa gabaasa kana BBC Africa Eye'f midhaassite.


'Al-Shabaabi fi ABO shanee naannoo kanaa yoo balleessine tokkummaan ni cima' MM Abiy Ahimad

Pireezidantiin Keeniyaa Uhuuruu Keeniyaattaafi MM Abiy Ahimad Al-Shabaab, ABO shaneefi hidhattoota biroos waliin loluun naannoo daangaatti nageenyaa fi misooma uummata fayyadu hojjechuuf akka walta'an beeksisan. Eebba qaama pireejektii guddaa Mombaasaa, Naayiroobii fi Finfinnee wal qunnamsiisu kan ta'e daandii Hawaasaa -Hagaramaariyaami-Moyaalee km 500 dheeratu har'a yeroo waliin eebbisan ergaa kana dhaaman. Buufatni to'annoo daangaa naannoo Moyyaalees Pireezidant Uhuruu Keeniyaattaa fi MM Abiy Ahimadiin eebbifameera. MM Abiy Ahimad daawwannaa hojii guyyaa lamaaf Keeniyaatti kan argaman yoo ta'u daawwannaa isaanii Mooyyaleetti eegalee kana itti fufuun piroojektii Laamuu Keeniyaa, Sudaan Kibbaa fi Itoophiyaa walqunnamsiisu fi magaala buufata doonii taate Mombaasaas ni daawwatu. Sagantaa eebbaa piroojektii kanaarratt bakka bu'ootni hawaasa Mooyyalee kan gama Itoophiyaa fi Keeniyaa argamaniiru. MM Abiy Ahimad sirna eebbaa Moyyaalee Keeniyaatti haasaa taasisaniin al-Shabaabii fi ABO shanee balleessuun misooma naannichaa cimsuuf hojjechuun akka barbaachisu dhaaman. MM Abiy ''akkuma bu'uura misoomaarratti waliin hojjennu nageenya naannichaa mirkaneessuurratti akka hojjeennu'' Pireezidant Uhuuruuf nan dhaama jedhaniiru. ''Alshabaabiifi ABO shanee naannoo kanaa yoo dhabamsiifne uummata kana gara maatii tokko, biyya tokkoofi uummata gammachuuf waltuumsuun jiraattutti ceesisuun ni danda'ama'' jedhan. Akkuma beekamu ABOn erga mootummaa waliin waliigalee gara biyyaatti deebi'ee akka paartii tokkootti galmaa'uun siyaasa biyyattii keessatti hirmaachaa jira. MM Abiy Ahimed haasaa isaanii taasisaniin ABO jechuun fayyadaman illeen ABO shanee jechuuf akka ta'efi haala kanaan akka sirrattuuf Waajjira Ministira Mummmeetti Sakreetariyaatiin Pireesii Biilanee Siyuum BBC waan gaafataniif haaluma sanaan sirreeeffameedha. Qaama waraanaa dhaaba ABO kan turee fi dhaabichi hariiroo waliin qabu adda kutuu ibsuu fi mootummaan Itoophiyaa ABO-shanee jedhee qaamni waamu naannoo daangaatti sochii hidhannoo gaggeessaa jiraachuu eeruun isaan dhabamsiisuuf tarkaanfii fudhachaa akka jiru irra deddeebiin ibsa. Bakka bu'oota Mooyyalee Itoophiyaa fi Keeniyaarraa qophii kanarratti hirmaataniif ergaa dhaamaniinis ''isin maatii tokko, fedha tokko qabdu; nageenya keessan eeggattanii Badhaadhina mooyyalee Itoophiyaa fi Keeniyaa fiduun daangaa kanas caccabsitanii tokkummaa keessan eeguu qabduu'' jedhan. Uummatni Mooyyalee jiru maatii tokko kan daangaa nam tolcheen adda bahee dha kan jedhan MM Abiy, daangaan kun bu'uura misoomaa haaraa kanaan ni diigama jedheen amana jedhaniiru. Daandiin amma eebbifame carraalee inveestimeentii fi misoomaa hanga ammaatti bira hin gahamiin bira gahuun fayyadamuuf carraa kan uumu ta'uu himan. Piroojeektiin akka Laamuu biyyoota baha Afrikaa maatii tokko akka ta'an gochuufis ni bal'ata jedhaniiru. Pireezidant Uhuuruun wanti barbaannu biyyoota lamaan kana gidduu hariiroo jabaa jiru cimsuudha'' jedhan. Uummatni Mooyyalee kan daangaa Itoophiyaas kan daangaa keeniyaa keessa jiruus hariiroo kana cimsuuf gahee guddaa kan taphatan ta'uus himan. ''Wanti ta'ee arguu feenuu Mooyyaleen Dubaay naannawaa kanaa ta'uudha.'' ''Injifannoo dinagdee rakkoo nageenyaa osoo qabnuu gonfachuu hin dandeenyu'' kan jedhan Pireezidant Uhuuruun, ''kanaaf akka biyyoota ollaa lamaatti nu keessa taa'anii qaamolee nageenya Keeniyaas, Itoophiyaas jeeqan waliin taanee irratti hojjechuu qabna''jedhan. Kaayyoon daawwannaa kanaas michummaa biyyoota lamaanii, walitti daldalaa fi Inveestimeentii biyyoota lamaan gidduu jiru cimsanii itti fufuuf akka ta'es himaniiru. Kaaba keeniyaa keessa uummatni jiraatu aadaa, Afaaniifi jiruufi jireenyaan uummata Oromoo Kibba Itoophiyaa naannoo daangaa jiran waliin walfakkaatu qaba. horteen isaas tokko akka ta'e amana. Biyyootni lameen al-shabaabiin loluutti kan jiran yoo ta'u Waraanni Bilisummaa Oromoo baroota hedduuf qabsoo hidhannoo Kibba Itoophiyaa hanga daangaa Keeniyaatti socho'uun gaggeessaa tureera.


Buufata Laamuu MM Abiy ijaarsa isaa daawwatan irraa maaltu eegama?

MM Abiy Ahimadiifi Pireezidantiin Keeniyaa Uhuuruu Keeniyaattaa ijaarsa buufata doonii Laamuu daawwatan. Kamisa har'aas hooggantootni lameen Mombaasaatti riqicha namoota miillaan imalanii Liikoonii ni eebbisu jedhamee kan ture ta'us MM Abiy irratti hin argamne. Riqichi km 1.2 dheeratu kun gosa isaatiin naannichatti kan jalqabaa yoo ta'u , shilingii keeniyaa biiliyoona 1.9'n ijaarame. Hooggantootni lameen Roobii kaleessaa bulchiinsa Marsabiit keessatti buufata daangaa Mooyyalee erga eebbisanii gara bulchiinsa Laamuutti imaluun buufata doonii Laamuu daawwatan. Dawwannaa isaanii kanaan hoogganoonni lameen bu'uuraalee misoomaa daangaa qaxxaamuran irratti waliin akka hojjetan ibsaniiru. Buufata doonii Laamuu kan kutaalee 32 qabu kana wayita daawwataniitti,  Moombaasaa irraa eegalee Naayiroobii qaxxaamuruun daandii guddicha Finfinnee galu ijaarsa isaa saffisiisuuf waliigalaniiru Daandiin kun daldala naannoo kana ni si'eessa jedhamee abdatama. ''Qaama daandii Mombaasaa-Naayiroobii- Finfinnee kan ta'e ijaarsa buufata doonii Laamuu daawwanneerra. piroojektii LAPSSET kanaan daandii amansiisaa fi kallattii ta'e argatti. Mooyyaaleen, Isi'alloofi Laamuu kan walqunnamsiisuudha'' jedhan Pireezidant Uhuuruun. MM Abiy carraa misoomaa fi guddinaa Laamuutti argan abdii guddinaa isaan keessatti akka hore ibsaniiru. Pirojaktiin Laapseet (LAPSSET) maaliidha? Pirojaktiin buufata Laamuu LAPSSET jedhamuun beekamu qaxxaamura geejjibaa Sudaan Kibbaa, Keeniyaa fi Itoophiyaa kan walitti fidudha. Dabalataan, biyyoota Baha Afrikaa biraa waliin illee wal quunnamsiisuudha. Pirojaktiin LAPSSET kunis pirojaktoota biraa torba kan hammatuudha. Isaanis pirojaktii ijaarsa buufataa, ijaarsa daandii, daandii baabura dirisiisuu, ujjummoo boba'aa lama diriirsuu, ijaarsa buufata xiyyaaraa fi magaaloota riizortii kan hammateedha. 1. ijaarsa daandiilee Pirojaktiin kunis magaalaa buufata Keeniyaa Laamuu biyyoota Afriikaa kanneen buufata hinqabne kan akka Itoophiyaafi Sudaan waliin kan wal qunnamsisuudha. Daandiin pirojaktichaan ijaaramus Buufata Laamuu Keeniyaa ka'uun hanga Isii'oolo (Keeniyaa) kan qaqabu yoo ta'u, achiinis hanga Finfinnee akkasumas Sudaan Kibbaa hanga Jubaatti kan wal quunnamsiisuudha. Daandiiwwan pirojaktii kana keessatti ijaaramanis kanneen itti aananiidha: • Buufata Laamuu - Wiituu Gaariisa (Keeniyaa) km 113 kan dheeratu • Buufata Laamuu- Gaariisaa- Isi'oloo (Keeniyaa) km 530 dheerata • Isii'oloo- Moyaalee- Hawaasaa (Keeniyaa- Itoophiyaa) km 505 dheerata • Isii'oloo- Lokiichaar- Naadaapool- Toriit- Jubaa (Keeniyaa- Sudaan Kibbaa) km 700 dheerata Ijaarsi daandii buufata Laamuu hanga Wiirtuu Gaariisan parsantii 60 xumurameera. Ijaarsi daandii Isii'oloo- Moyaale- Hawaasaa xumurameera. Akkasumas dizaayinni daandii buufata Laamuu hanga Gaariisaa- Isii'oloo geessu baasii Baankii Misooma Afriikaatiin kan ijaarame yoo ta'u, daandiin Isii'oloo kaasee Lokiichaar- Naadaapool- Toriit- Jubaa qaxxamuru ammo motummoota Keeniyaafi kan Sudaan Kibbaatiin akkasumas wal ta'insa Baankii Addunyaatiin dhiheenya qorannoo gaggeeffameera. Daandii Lokiichaar- Naadaapool jiru ijaaruuf ammo Baankiin Addunyaa dolaara miliyoona 500 hayyameera. 2.  Daandii baaburaa diriirsuu Daandii baaburaa kana diriirsuun magaaloota gurguddoo biyyoota sadanii kan wal qunnamsiisuudha. Daandii baabuuraa kunis Buufata Laamuutii Isii'oloo, achinis Finifinnee gama biraatiinis Isii'oloo irraa Jubaa fi Isii'oloo irraa Naayirootti kan diriiruudha. Baasiin daandii baabura kanaa dolaara biiliyoona torbaa ol akka ta'u tilmaama. Sararri baaburaa Itoophiyaafi Keeniyaa jidduutti diriirfamuuf dizaayinni duraa xumurameera. Motummoonni biyyoota lamaaniitis pirojaktiiwwan LAPSSET keessatti hammataman waliin misoomsuuf waliigaltee dachaa irra gahaniiru. 3. Ujummoo boba'aa diriirsuu Ujummoo boba'aan ittin dabarfamu gosa lamaatu ijaaramaa jira. Kunis kan boba'aa qullaa'eefi kan hinqulloofneeti. Ujumoonni boba'aan hin qulqulloofne ittiin yaa'uus kan boba'aa gara lafa itti qullaa'uutti geessuu yoo ta'u, ujummoon boba'aa qulqullaa'e ammo kan omishicha gara gabaatti dabarsuudha. Ujummoon boba'aa hinqulqulloofnees Lokiichaar irraa gara Buufata Lumuu (Keeniyaatti) kan diriirfamuudha. Gama biraatiin, ujummoon boba'aa qullaa'ee ammo pirojaktoota pirojaktii isa guddaa, LAPSSET keessatti hammataman torba keessaa isa tokkoofi mummeedha. Pirojaktiin kunis Buufata Laamu- Isii'oloo- Moyaalee-Hawaasaa- Finfinnee kan qaxxaamuruudha. Innis dheerina km 790 qaba. Pirojaktiin kun wayita xumuramuttis fedhii boba'aa gama kibba Itoophiyaatiin jiru guutuuf kan hojjatu ta'a. Pirojaktii ujumoon qulqullaa'e Buufata Laamu- Isii'oloo- Moyaalee-Hawaasaa- Finfinnee akka diriifamuuf kan ragaasifame motummaa Keeniyaatiin bara 2016'tti ture. Isaan boodas erga motummaa Itoophiyaa waliin mariiwwan gaggeeffamaniin booda waliigalteen hoggantoota biyyoota lamaanii jidduutti mallataa'e. 4. Buufata Laamuu Buufanni kunis kan ijaaramu Bulchiinsa Laamuu- Keeniyaa keessatti yoo ta'u, innis kan dooniiwwan 32 al tokkichatti keessummeessuu dandeessisu jedhameera. Baasii ijaarsa buufata kanaa waliigalaas doolaara biiliyoona shan akka ta'u tilmaamama. Baasii ijaarsa buufata dooniiwwan sadii kan jalqabaa motummaan Keeniyaa kan danda'u ta'a. Buufanni doniiwwan jalqabaa dhaabbachiisuus kan xumurame yoo ta'u, ijaarsi isa marsaa lammaaffaafi sadaffaas baatiiwwan itti aanan keessa xumurama jedhamee eegama. Kana hordofees buufata Laamuu gara hojiitti galchuuf sochileen garaagaraa taasifamuun eegaleera. 5. Ijaarsa buufata xiyaaraa Pirojaktiiwwan LAPSSET keessatti hammataman keessaa ijaarsi buufataalee xiyaaraa sadii ni argamu. Bufataaleen sadanuu Keeniyaa Laamuu, bulchiinsa Turkaanaa fi Magaalaa Isii'olootti kan ijaaramaniidha. Ijaarsa tokko tokkoo buufata xiyyaara kanneenis doolaara miiliyoona 143- 188 akka baasisan ta'u. 6. Ijaarsa magaalota riizoortii Qaamni pirojaktii guddicha LAPSSET kan biraa ammo ijaarsa magaalaa bashanannaa sadii of keessaa qabata. Magaalota bashannaa kunneenis Keeniyaa Laamuu, Isii'oloo fi haroo Turkaanaa irratti kan ijaaramaniidha. Baasiin ijaarsa magaaloota kanneenis haaluma tartiiba walduraa duubaa isaanitiin dolaara miiliyoona miliyoona 970, 200 fi 42 ol akka ta'u eegama jedhameera. Motummaan Keeniyaas erga ijaarsa bu'uraalee misoomaa eddoowwan magaaloonni kunneen itti ijaaraman xumureen booda, ijaarsi magaalotaa kan abbootii qabeenyaa dhunfaatiin raawwatamu ta'a jedhameera. Ammaan tanattis qophiin maastar piilaaniin magaalaa riizortii Laamuu hojjatamaa jira.


Hidha Haaromsaa: Masriifi Keeniyaan dhimma Hidha Haaromsaa Guddicha Itoophiyaarratti waliin dubbatan

Pirezidaantiin Masrii Abdulfattaa al-Siisii gitasaanii kan Keeniyaa Uhuruu Keeniyaataa waliin waa'ee waldhibdee Hidha Haaromsaa Guddicha Itoophiyaa laga Abbayyaarratti hojjetamaa jiruu irratti mari'achuu qondaaltonni Masrii himan. Aanga'oonni lameen Dilbata darbe magaalaa Kaayiroottti kan mari'atan yoo ta'u, Pirezidaant Uhuruu Keeniyaataan osoo Firaansi irraa deebi'aa jiranii itti goran. Ibsi Dubbi Himaa Mootummaa Masrii akka mul'isutti, qondaaltonni lameen haala yeroo ammaa naannawaa kana keessa jiru kan biyyoota lameen walitti fidu, keessattuu dhimma Hidha Haaromsaa irratti kan xiyyeeffateedha. Aanga'oonni kunneen gara fuulduraatti michummaasaanii cimsuun dhimmoota garaagaraa irratti waliin hojjechuuf walii galaniiru jedha ibsi kun. Keeniyaan gamasheetiin pirezidaantiin ishee waa'ee Hidha Haaromsaarratti mari'achuu hin ibsine, garuu dhimmoota fedhii biyyoota lameenii eegsisan akka nageenyaa, tasgabbii, daldalaafi weerara Covid-19 ittisuurratti waliin dubbachuu eerteetti. Dolaara Ameerikaa Biilyoona 5tti siquun hojjetamaa kan jiru Hidhi Haaromsaa Guddicha Itoophiyaa lammiilee Itoophiyaa miiliyoona 65f humna ibsaa kenna jedhamee eegama. Jiruufi jireenyishee laga Naayil irratti kan bu'uureffame ta'uu kan irra deddeebiin dubbattu Masriin, Hidhi kun lubbuun jireenya lammiileesheef balaa akka ta'etti ibsite. Keeniyaan biyyoota Gamtaa Afriikaa marii dhimma Hidha Haaromsaa taajjaban keessaati. Yoggaa ijaaramuu jalqaberraa eegalee waa'een Hidha Haaromsaa biyyoota sadeen Itoophiyaa, Sudaaniifi Masrii gidduutti inuma mari'atama, garuu gar-tokkotti hin cinne. Itoophiyaan bishaan guutuu eegaluunsheemmoo biyyoota sadeen daranuu garagar fageese. Tibbana yaa'ii waliinii Mana Maree Federeeshiniifi Mana Maree Bakka Bu'oota irratti haasawa kan taasisan Pirezidaantii Rippaabilika Federaalawaa Dimokiraatawaa Itoophiyaa Sahleworqi Zawudee, dhimmoota xiyyeeffannaan hojjetaman keessaa Hidha Haaromsaa xumuruun hojii ijoo ta'uu himanii turan. Itoophiyaan akkaataa fedhiifi dantaa biyyoota yaa'a gadii Sudaaniifi Masrii hin miineen Hidha Haaromsaarraa lammiileesheef faaydaa kennuurraa booddeetti akka hin jirre ibsaniiru. Inni Itoophiyaan walii galtee malee bishaan guuttu garuu Masriin akkuma mufachiisetti jira. Itoophiyaa, Masiriifi Sudaan itti fayyadama bishaan laga Abbayyaafi dhimma Hidha Haaromsaa Guddichaa irratti erga marii jalqabanii waggootni torbaa ol darbaniiru. Itoophiyaan Hidhi Haaromsa Guddichi lammiilee Itoophiyaan hojjetamaa jiru kun Masirii irratti miidhaa fidu hin qabu jetti. Masiriin garuu tasumaa yaadichatti walii hin galtu. Itoophiyaan gama isheen akkaataa seeraa idil-adunyaa bishaan daangaa ce'ee deemu ilaalchisee jiruun karaa sirrii taheen qabeenya uumamaa koo waan taheef akka biyya tokkootti mirga guutuun qaba jechuun mormiti. Yuunvarsiitii Finfinnee kolleejjii Saayinsii Hawwaasaatti Dhaabbata Qorannoo Afrikaa keessa kan hojjatan pirofeesar Tesfaayee Taaffasaa kanaan dura turtii BBC waliin taasisaniin MasiriinHidha Haaromsaa Abbayyaa waan ishee miidhuuf osoo hin taane ol-aantummaa siyaasaaf mormiti jedhan. Masiriin laga Abbayyaa waliin hidhata seenaafi uumamaa qabna; hanga ammaattis nutu itti fayyadamaa ture waan taheef nageenyifi faayidaan keenya yoo nuuf hin mirkanoofne fayyadamuu hin dandeessan kan jedhu ejjennoo isaanii isa cimaadha jedhu Pirofeser Tasfaayeen. Kun ammoo Itoophiyaafis waan hin liqimfamneef fudhatama hin qabu jedhu Masiriin Biyyoota Afrikaa keessaa humna guddaa akka qabdutti ilaalamaa turte. Ol aantummaa siyaasaa waggoota dheeraaf qaban irraa ka'uun Itoophiyaa tuffataa turaniiru. Amma garuu haalli waan jijjiramaa dhufeef ol aantummaa siyaasaa qaban ture sana tursiifachuu barbaadu waan taheef callisuu hin barbaanne jedhu Pirofesr Tasfaayee Taaffasaa. Dhimmi hidha Abbayyaa kun siyaasa Baha Afrikaa keessaa jijjiiruu danda'a jedhu. Itoophiyaan Hidha kana yoo xumurtu kallattii hundaan biyya dhaggeettii gudddaa kana caalaa qabdu tahuu malti. Masiriin yoo Hidha kana callisnee ilaalle biyyootni akka Keeniyaa, Ruwaandaa, Ugaandaafi kaanis akkasuma bishaan kanatti fayyadamuu qabna jedhanii ka'uu waan danda'aniif ammuma cimsinee morminee waa argachuu qabna jedhanii hojjechaa jiru jedheen akka ogeessa tokkootti yaada jedhan Pirofeser Tasfaaayeen.


Nootii jijjiiruun seeraan alummaa hambisuun dinagdee Itoophiyaaf furmaata ta'ee ?

Malaammaltummaa, kuusaafi daddabarsa maallaqaa seeraan alaa to’achuuf, mootummaan Itoophiyaa nootiiwwan birrii abbaa 10, 50, 100, fi 200 haaraa hojiirra oolcheera. Yeroo kaa’ameenis, Mudde dhumarraa kaasees birriin durii gatii hin qabaatu. MM Abiya Ahimadis fuula Tiwiitaraa isaaniirratti ‘‘nootiiwwan birrii haarofti, gochaawwan seeraan alaa maallaqaa to'achuuf, malaammaltummaafi koontiroobaandii ni hambisu’’ jedhanii turani. Wantoonni amma nootiiwwan haaraa irratti dabalaman ammoo, maallaqni sobaa akka hin omishamneef ni gargaaras jedhan. Biyya waa bitachuuf kaffaltiin kaashii baay’inaan itti taasifamu kana keessatti, tajaajilli daddabarsa maallaqaa mobaayilaafi kaardii magaalota gurguddoon alatti badaa waan barame miti. Miidiyaan biyya keessaa (EPA) akka gabaasetti, tajaajilli baankii Itoophiyaa biyyoota Afriikaatti sadarkaa gadi anaa qaban keessaa tokkodha. Namoota gaheessoota biyyattiin qabdu keessaa %22 qofatu lakkoofsa herreegaa baankii qaba. ‘‘Sababii dhala  baankiiwwan gadi aanaa ta'eetiif jecha, namni hedduun qarshii mana baankii kaawwachuu hin filatu. Malaammaltummaan dhaabbilee faayinaansii keessa jirus ammoo ummanni amantaa isaan dhabsiisee jira’’ jedha ogeessi dinagdee, Waasihun Balaay. Baankiiwwan dhuunfaa biyyattiis qarshiin hedduun baankiin ala waan sochoo’uuf, maallaqni biyyoota alaa dhabamuu isaatiin hanqinaaf saaxilamanii turan. Bulchaan Baankii Biyyoolessaa Itoophiyaa Dassee Yinnaagar, maallaqni baankiiwwaniin ala naanna’u faayinaansii biyyattiif yaaddoo ta’uu mala jedhanii sodaatu. ‘‘Baay’inni ummata keenyaa maallaqa baankiin ala daddabarsa/fayyadama. Kana jechuunis qarshiin hedduun baankiin ala kuufamee jira jechuudha. Baankiiwwan keenyas rakkinaaf akka saaxilaman taasisuu danda’a. Qarshiin baankiin ala taa’us sochiiwwan seeraan alaa deeggaruuf akka oolu agarree jirra,’’ jedhan. Nootii jijjiiruun waan yaadame galmaan ga’uu danda’aa? Akka ‘Global Financial Integrity’ jedhutti, Itoophiyaan bara 2005 hanga 2014’tti jidduugalaan waggaa waggaan doolaara biiliyoona 1.3 hanga 3.2 ta’u sababa sochii faayinaansii dhoksaa ta’een dhabdee jirti. Irra caalli isaa kan gochaawwan malaammaltummaaf oolaniiniidha jedheera. Yunivarsiitii Finfinneetti barsiisaan gosa barnoota Ikonomiiksii gargaaraan Pirofesara Guutuu Laggasaa akka jedhanitti, nootii jijjiiruun qofaasaatti hagas mara yakka faayinaansii hin hir’isu. “Yeroo wanti tokko jijjiiramu milkaa’uu isaaf kan gargaaran cimina dhaabbileefi dandeettii hojiirra oolchuuti,” jedhu Obbo Guutuun. Biyyi ollaa Keeniyaan bara 2019’tti ture nootii kan jijjiirte. Sababni guddaan biyyattiin maallaqa itti jijjiirteef garuu heerri biyyattii qarshii moofa’e jijjiiruu waan gaafatuuf. Haata’u malee mootummaan carraa sanatti daddabarsa maallaqa seeraan alaafi malaammaltummaa ittiin to’achuuf fayyadameera. Bulchaan Baankii Giddu-galaa Keeniyaa Paatriik Injoroogee, nootiiwwan qarshii abbaa 1,000 ($10)  %96 ta’u sochii milkaa’aa kanaan baankiiitti deebi’eera jechuun jajanii turan. Ogeessi dinagdee Naayiroobiitti argamu Toonii Waatiimaa BBC’tti akkas jechuun dubbate: “Keeniyaan sochiiwwan faayinaansii seeraan alaas ta’e kuusaa maallaqaa hambifteetti waan jedhuuf wanti qabatamaan dhiyaate hin jiru, Baankii Giddu-galaa Keeniyaarraas qorattoonni akka kana mirkaneessaniif odeeffannoon sirriitti kenname hin jiru.’’ Itoophiyaan waggoota 10 darbaniif giddu-galaan guddina %11 galmeessuun Afriikaatti biyyoota dinagdeen guddataa turan keessa turte. Mootummaan qarshii jijjiiruun dinagdee qaala’iinsaan miidhame kanaaf furmaata ta’uu mala jedhee abdatus, kuni hundi kan murtaa’u akkaataa weerarri Covid-19 itti adeemuuni.


Dargaggoon lammii Keeniyaa 'du'aa ka'e' ijoo dubbii ta'e

Keeniyaa Bulchiinsa Kerichootti namni tokko gaggabee kufee, ogeeyyiin fayyaan lubbuun isaa darbeera erga jedhanii booda, afuura baafachuu eegaluun isaa ijoo dubbii ta'eera. Namni kuni mana isaa keessatti ture kan gaggabee kufe. Ergasii gara hospitaalaa kan geeffame yoo ta'u, ogeeyyiin fayyaa hospitaalicha jiran lubbuun isaa darbuu dubbatan. Yeroo reeffi isaa owwaalchaaf qophaa'uf jedhu garuu harganuu isaati dhagahame. Dargaggoon umrii 32 Piitar Kiijan hojettoota hospitaalaan lubbuun isaa darbeera jedhamee waan amanameef, reeffi isaa kutaa reeffa tursan geeffamuu miidiyaaleen gabaasaniiru. Piitariin gara hospitaalaa fidee kan dhufe obboleessi isaa gaazexaa Istaandaardif yeroo dubbatu ''narsittiin obboleessikoo kutaa wal'aansii arifachiisaa kennamuf gahuu dura lubbuun isaa darbu natti himte,'' jedheera. Haa ta'u malee, akka hogganaa hospitaalichaatti taanan, maatiin waraqaa ragaa du'uu isaa mirkaneessu osoo hin fudhatin reefficha gara kutaa tursiisa reeffaa geessan. Piitar Kiijan gara hospitaalaa yoo geeffamu waan jabaa dhukkubsatee tureef erga of baree booda gaazexeessitoota waliin turtii taasiseen ammaan achi yeroo turtiikoo hojii amantiittin dabarsa jedheera. Yeroos hojjettoonni kutaa reeffaa tursiisan osoo reeffa qopheessaa jiranitti, tasa afuura baafachuu eegalu isaa dhagahuun isaan rifaasisee ture. ''Hojjettuun kutaa reeffaa bilbila naaf bilbiltee yeroon deemu, qaamni obboleessakoo yeroo socho'u arge. Hundi keenya baay'ee rifanne. Du'eera jedhamee kutaa reeffaa namni seene akkamiin socho'uu danda'a? Amanuuf rakkisa,'' jechuun dubbate obboleessi quxisuu isaa. Piitar mataan isaa du'eera jedhamee gara kutaa reeffaatti fuudhamuun na rifaasiseera jedhe. ''Yeroon dammaqu bakka jiru hin beekun ture. Haa ta'u malee, lubbuukoo waan na oolcheef gammachuun qaba. Ammaan achi turtii jireenyakoo guutuu isa [Waaqayyoo] tajaajilaan dabarsa,'' jedheera. Du'eera kan jedhame Piitar kutaa reeffa tursiisan irraa gara wal'aansa argatutti erga geeffamee booda, yeroo ammaa haala gaariirra argama. Guyyoota muraasa keessa hospitaala keessaa akka bahus eegama.


Keeniyaatti haleellaa giddugala gabaa Weestigeet 2013n namoonni lama balleessaa jedhaman

Manni murtii Keeniyaa haleellaa bara 2013 giddugaleessa suuqiwwaan daldalaa beekamaa qabu Weestigeet irra qaqqabe namoonni lama deeggaraniiru jechuun balleessummaa irratti mure. Haleellaa hidhattoonni al-Shabaab gamoo Weest geet magaalaa guddoo biyyattii Naayiroobiitti argamurratti qaqqabsiisan kanaan, namoonni 67 ajjeefamaniiru. Hidhattoonni haleellaa kana qaqqabsiisan afur suuqiiwwan giddugaleessa gabaa Weest geet burkutaa’an kana jalatti argamuusaanii biyyattiin ibsite. Hidhattooni kun guyyoota afuriif gamoo kana qabatanii kan turan wayita ta’u, haleellaa hamaa hidhattootni kun biyyaattiirratti qaqqabsiisan keessaa isa tokko ture. Galmee himataa kanarratti namoonni 140 waan argan ragaa bahaniiru. Namni sadaffaan himatame yakka shororkeessummaan ittiin himatame hundarraa bilisa ta’eera. Lammileen Keeniyaa lamaan balleessaa raawwachuun isaanii irratti mirkaneeffame Onkololessa 22, bara 2020 murteen irratti dabarfamuuf jira. Murtoon balleessummaa irratti darbus, biyyattiin haleellaa hidhattoonni kun qaqqabsiisuu malan qolachuuf ofeeggannoo olaanaa taasisuu itti fufti jedhameera. Hidhattoonni garee al-Qaayidaatti hidhata qabanii fi biyya ollaatti argamtu Somaaliyaa keessaa maadheffatan kun deddeebi’anii Keeniyaa haleelu. Loltoonni Keeniyaa biyya Somaaliyaatti hidhattootta kanaan lolan haaloo bahuuf jecha, hidhattoonni kun haleellaa raawwataniiru. Namoonni balleessaan itti murame lamaan Mohaammad Ahimad Abdii fi Huseen Hasan Musxaafaa jedhamu. Lamaanuu haleellaa shororkeessummaa karoorsuu fi raawwachuu, akkasumas garee shororkeesummaa deeggaruun himataman. Shakkamaan sadaffaan bilisaan gadhiifame Liiban Abdullaahii - baqataan Somaaliyaa waraqaa ragaa dharaa qabatee biyyatti seene jedhames bilisaan gadhiifameera. Himatamaan afreessollee bilisa baheera. Hidhattoonni al-Shabaab Fulbaana bara 2013 qawwee hidhatan gamoo Weest geet akkuma seenaaniin dhukaasa bananii, guyyoota afuurif qabatanii turan. ''Namoonni naasuu hamtuu keessa seenan, daa’imman ni boo’u ture,'' jechuun haleellaa kanarraa kan hafe Surajit Borkakyoty gaafas BBCtti dubbatee ture. ''Namoota tasgabbeessuuf yaalaa turre, akka bilbilasaanii hin fayyadamneef itti himaa turre ykn callisarra (silent) akka kaa'an itti himaa turre. Yeroo mara dhukaasa qawwee dhagahaa turre. Dirree waraanaa fakkaata ture.'' Tamsaasa televizhinii kallattiin agarsisaa turan irratti aarri gamoo sana keessaa haalaan olkahee muldhata ture. Konkolaattonni poolisiifi waraanaa hidhatan naannicha marsanii, namootni keessaa baqatan. Taateen kun guyyootaan booda yogguu xumura argatu, lubbuu namoota 67 tu darbe - 62 namoota hin hidhanne, qaamolee nageenyaa keessaa shaniifi kan haleelan afur. Gareen al-Shabaab haleellicha akka gaggeesse amanuun, oppireeshinii waraanni Keeniyaa biyya Somaaliyaatti godhaniif haaloo bahuuf kana akka godhan himan. Jalqabarratti angawoonni haleeltoonni 10 akka turan eeranis, boodarra garuu lakkoofsa kana gara afuritti hir'isaniiru. Akka isaan jedhanitti haleeltonni hunduu kan ajjeefaman yogguu tahu, qorannoon reeffasaaniirratti gaggeeffame garuu ifa hin taane.


Yaasiin Jumaa: 'Jijjiiramni dhufeera jedheen waggaa 10 booda gabaasuuf Itoophiyaa deemeen hidhame'

"Jijjiiramni dhufeera jedheen waggaa 10 booda gabaasuuf Itoophiyaa deemeen hidhaa bu'e,'' jedha gaazexeessaan lammii Keeniyaa Yaasiin Jumaa, kan dhiyeenya mana hidhaa Itoophiyaa keessaa gadilakkifame. Turtii addaa BBC waliin taasiseera. Viidiyoon Yaadataa Birhaanuu


Pirojektiin guddichi 'LAPSSET' MM Abiy Keeniyaatti daawwatan maaliidha?

Ministirri Mummee Itoophiyaa Abiy Ahimad Roobii har'aa irraa kaasee guyyoota lamaaf dowwaanna hojiif Keeniyaa seenaniiru. Pirezidantiin biyyattii Uhuruu Keeniyaattaas isaan simatamaniiru. Kaaba biyyattii, Tigraayitti, lolli erga taasifame as MM Abiy yeroo duraaf daawwannaa kan taasisan yoo ta'u imala isaanii kanaanis bufataalee Moyyaaleefi Laamuu akka daawwatan himameera. Dowwannaa isaanii kanaanis pirezidantii Keeniyaa Uhuruu Keeniyaataa waliin ta'uun daandii qaxxaamura daangaa Moyaalee eebbisuun kan banan yoo ta'u, pirojaktiiwwan gurguddaa bulchiinsa Laamuus waliin dowwatu. Pirojaktiin Laapseet (LAPSSET) maaliidha? Pirojaktiin buufata Laamuu LAPSSET jedhamuun beekamu qaxxaamura geejjibaa Sudaan Kibbaa, Keeniyaa fi Itoophiyaa kan walitti fidudha. Dabalataan, biyyoota Baha Afrikaa biraa waliin illee wal quunnamsiisuudha. Pirojaktiin LAPSSET kunis pirojaktoota biraa torba kan hammatuudha. Isaanis pirojaktii ijaarsa buufataa, ijaarsa daandii, daandii baabura dirisiisuu, ujjummoo boba'aa lama diriirsuu, ijaarsa buufata xiyyaaraa fi magaaloota riizortii kan hammateedha. 1. ijaarsa daandiilee Pirojaktiin kunis magaalaa buufata Keeniyaa Laamuu biyyoota Afriikaa kanneen buufata hinqabne kan akka Itoophiyaafi Sudaan waliin kan wal qunnamsisuudha. Daandiin pirojaktichaan ijaaramus Buufata Laamuu Keeniyaa ka'uun hanga Isii'oolo (Keeniyaa) kan qaqabu yoo ta'u, achiinis hanga Finfinnee akkasumas Sudaan Kibbaa hanga Jubaatti kan wal quunnamsiisuudha. Daandiiwwan pirojaktii kana keessatti ijaaramanis kanneen itti aananiidha: • Buufata Laamuu - Wiituu Gaariisa (Keeniyaa) km 113 kan dheeratu • Buufata Laamuu- Gaariisaa- Isi'oloo (Keeniyaa) km 530 dheerata • Isii'oloo- Moyaalee- Hawaasaa (Keeniyaa- Itoophiyaa) km 505 dheerata • Isii'oloo- Lokiichaar- Naadaapool- Toriit- Jubaa (Keeniyaa- Sudaan Kibbaa) km 700 dheerata Ijaarsi daandii buufata Laamuu hanga Wiirtuu Gaariisan parsantii 60 xumurameera. Ijaarsi daandii Isii'oloo- Moyaale- Hawaasaa xumurameera. Akkasumas dizaayinni daandii buufata Laamuu hanga Gaariisaa- Isii'oloo geessu baasii Baankii Misooma Afriikaatiin kan ijaarame yoo ta'u, daandiin Isii'oloo kaasee Lokiichaar- Naadaapool- Toriit- Jubaa qaxxamuru ammo motummoota Keeniyaafi kan Sudaan Kibbaatiin akkasumas wal ta'insa Baankii Addunyaatiin dhiheenya qorannoo gaggeeffameera. Daandii Lokiichaar- Naadaapool jiru ijaaruuf ammo Baankiin Addunyaa dolaara miliyoona 500 hayyameera. 2.  Daandii baaburaa diriirsuu Daandii baaburaa kana diriirsuun magaaloota gurguddoo biyyoota sadanii kan wal qunnamsiisuudha. Daandii baabuuraa kunis Buufata Laamuutii Isii'oloo, achinis Finifinnee gama biraatiinis Isii'oloo irraa Jubaa fi Isii'oloo irraa Naayirootti kan diriiruudha. Baasiin daandii baabura kanaa dolaara biiliyoona torbaa ol akka ta'u tilmaama. Sararri baaburaa Itoophiyaafi Keeniyaa jidduutti diriirfamuuf dizaayinni duraa xumurameera. Motummoonni biyyoota lamaaniitis pirojaktiiwwan LAPSSET keessatti hammataman waliin misoomsuuf waliigaltee dachaa irra gahaniiru. 3. Ujummoo boba'aa diriirsuu Ujummoo boba'aan ittin dabarfamu gosa lamaatu ijaaramaa jira. Kunis kan boba'aa qullaa'eefi kan hinqulloofneeti. Ujumoonni boba'aan hin qulqulloofne ittiin yaa'uus kan boba'aa gara lafa itti qullaa'uutti geessuu yoo ta'u, ujummoon boba'aa qulqullaa'e ammo kan omishicha gara gabaatti dabarsuudha. Ujummoon boba'aa hinqulqulloofnees Lokiichaar irraa gara Buufata Lumuu (Keeniyaatti) kan diriirfamuudha. Gama biraatiin, ujummoon boba'aa qullaa'ee ammo pirojaktoota pirojaktii isa guddaa, LAPSSET keessatti hammataman torba keessaa isa tokkoofi mummeedha. Pirojaktiin kunis Buufata Laamu- Isii'oloo- Moyaalee-Hawaasaa- Finfinnee kan qaxxaamuruudha. Innis dheerina km 790 qaba. Pirojaktiin kun wayita xumuramuttis fedhii boba'aa gama kibba Itoophiyaatiin jiru guutuuf kan hojjatu ta'a. Pirojaktii ujumoon qulqullaa'e Buufata Laamu- Isii'oloo- Moyaalee-Hawaasaa- Finfinnee akka diriifamuuf kan ragaasifame motummaa Keeniyaatiin bara 2016'tti ture. Isaan boodas erga motummaa Itoophiyaa waliin mariiwwan gaggeeffamaniin booda waliigalteen hoggantoota biyyoota lamaanii jidduutti mallataa'e. 4. Buufata Laamuu Buufanni kunis kan ijaaramu Bulchiinsa Laamuu- Keeniyaa keessatti yoo ta'u, innis kan dooniiwwan 32 al tokkichatti keessummeessuu dandeessisu jedhameera. Baasii ijaarsa buufata kanaa waliigalaas doolaara biiliyoona shan akka ta'u tilmaamama. Baasii ijaarsa buufata dooniiwwan sadii kan jalqabaa motummaan Keeniyaa kan danda'u ta'a. Buufanni doniiwwan jalqabaa dhaabbachiisuus kan xumurame yoo ta'u, ijaarsi isa marsaa lammaaffaafi sadaffaas baatiiwwan itti aanan keessa xumurama jedhamee eegama. Kana hordofees buufata Laamuu gara hojiitti galchuuf sochileen garaagaraa taasifamuun eegaleera. 5. Ijaarsa buufata xiyaaraa Pirojaktiiwwan LAPSSET keessatti hammataman keessaa ijaarsi buufataalee xiyaaraa sadii ni argamu. Bufataaleen sadanuu Keeniyaa Laamuu, bulchiinsa Turkaanaa fi Magaalaa Isii'olootti kan ijaaramaniidha. Ijaarsa tokko tokkoo buufata xiyyaara kanneenis doolaara miiliyoona 143- 188 akka baasisan ta'u. 6. Ijaarsa magaalota riizoortii Qaamni pirojaktii guddicha LAPSSET kan biraa ammo ijaarsa magaalaa bashanannaa sadii of keessaa qabata. Magaalota bashannaa kunneenis Keeniyaa Laamuu, Isii'oloo fi haroo Turkaanaa irratti kan ijaaramaniidha. Baasiin ijaarsa magaaloota kanneenis haaluma tartiiba walduraa duubaa isaanitiin dolaara miiliyoona miliyoona 970, 200 fi 42 ol akka ta'u eegama jedhameera. Motummaan Keeniyaas erga ijaarsa bu'uraalee misoomaa eddoowwan magaaloonni kunneen itti ijaaraman xumureen booda, ijaarsi magaalotaa kan abbootii qabeenyaa dhunfaatiin raawwatamu ta'a jedhameera. Ammaan tanattis qophiin maastar piilaaniin magaalaa riizortii Laamuu hojjatamaa jira.


Lammiin Keeniyaa 'du'ee ka'ee' ture amma dhugaatti du'e

Lammiin Keeniyaa torban darbee keessaa du'eera jedhamuun bakka reeffii kaa'amuu keessaa 'gara lubbuutti deeebii'unsaa' himamee ture amma dhuguma du'uusaa midiyaalee biyya keessaa gabaasan. Hojjattoonni mana reeffaa keessa hojjatan akka himaniitti torban darbe wayita namtichi lafa du'ee ka'ee iyyeetti isaan ''reeffa'' qopheessaa turan. Dargaggoon umurii 32 Piitar Kiijan dhukkuba yeroo dheeraa dhukkubsataa waan tureef wallaansaafi garas geeffamee booda hospitaalaa bahee ture. Inni taatee sanaan booda gaazeexaa Keeniyaa 'Daily Nation' jedhamuutti akka himeetti, lubbuun jiraachuutti gammadaa ta'u ibsee ture. ''Kunis hojii Waaqaati'' jedhees ture. Oduun lubbuutti deebii'u dargaggoo kanaa biyyattii keessatti midiyaalee hawaasaarratti baay'ee kan qoodamee ture yoo ta'u, dhimmichi garuu bakka bu'aa filatamaa Gumii Kaawuntii Kerichootiin gaaffii kaasee ture. Isaaniis dhimmi sun attamiin akka mudate akka qoratamuuf garee hundeessanii ture. Gabaasichi booda hojjattoota fayyaa komii irraa bilisa taasise. Dubbii himaan maatiin nama kanaas dutii isaa mirkanaa'uu guyyaa Kamisaa gaazexaa Standard jedhamuutti himaniiru. ''Kigeen erga Hospitaala Kaawuntii Kerichii kan inni walaansa dabalataatiif Kaapkaateet irraa itti dabarfame qaqqabeen booda du'uunsaa mirkanaa'eera,'' jedhan Hezboon Tonuu.


Keeniyaatti shakkamaan haleellaa Weestigeet battala bilisa bahee gadhiifametti 'hidhattootaan butame'

Haleellaa shororkessummaa giddugala daldalaa Weestgeet irratti qaqqabsiisuun shakkamee kan tureefi bilisaan kan gadhiifame Liiban Abdullaahii, battaluma bilisa bahetti hidhattoota eenyummaan isaanii hin baramneen butame. Haleellaa shororkeessummaa bara 2013 magaalaa guddoo Keeniyaa, Naayiroobiitti qaqqabe kanaan lubbuu namoota 71 irratti darbe ture. Roobii darbe kana namoota haleellaa kana karoorsuu fi raawwachuutti qooda qabaachuun shakkaman lama manni murtii Keeniyaatti balleessaa raawwachuu itti mure. Namni sadaffaan himatame Liiban garuu bilisaan gaggeeffame - obboleessi Liiban namoota haleellaa raawwataniifi ajjeefaman keessaati. Manni murtii bilisaan erga gaggeessee booda, guyyaa itti aanu hidhattoonni taaksi inni keessa ture dhaabsisuun butanii akka deeman namoonni ta’ii sana ijaan argan himaniiru. Liiban lammii Somaaliyaa baqannaan Keeniyaa keessa kan jiraatudha. Namni kun battaluma waajira poolisii farra-shororkeessummaa Nayiroobii keessaa bahaa turetti butamuu, daareektarri miti-mootummaa 'Muslims for Human Rights' jedhamu Khelef Kalifaa himan. Mana hidhaa eegumsa guddaa Kaamitii jedhamu keessaa gadhiifamuun, waajira poolisii kanatti adeemsas xumuraa itti gadhiifamu raawwachaa ture. ‘Namoonni isa butan qaamolee tikaati ofiin jedhu’ Abukaatoon isaa Mubuhaa Mureyitii TV Keeniyaatti akka himetti, namoonni kun qaamolee tika biyyattiiti ofiin jedhu. Poolisiin garuu dhimma kanarratti yaada kennuurraa of qusateera. Gaazexeessaan BBC Fardinaand Omondii akka jedhutti, namni butamuusaatiif itti gaafatamummaa fudhate hin jiru, butamuu isaas namni amanuu fedhe hin jiru. Haatahu malee, guyyaa saafaadhaan Liiban Abdullaahii butuu kan malu, namoota poolisoota farra shororkeessummaatti hidhata qaban qofaadha. Kanaan duras waanti beekamu tokko, lammileen Keeniyaa hedduun shororkeessummaan shakkamanii bilisa bahan ykn balleessaan akka hin raawwanne mirkanaa’e achii butee isaanitu dhabama ykn dhoksaatti qondaaltota eenyummaan isaanii hin beekamneefi hin himatamneen  ajjeefamu. Jaarmiyaaleen mirga namoomaaf dhaabbatan  namootni dhibbaan lakka’aman ajjeeffamuufi dhabamuu isaaniitiif humna tikaa biyyattii balaaleffatu. Aminasti Intarnaashinaal, poolisiin abbaa murtii fi nama ajjeesuuf dirqamni kan itti kenname akka hin taane akeekkachisaa ture. Poolisiin biyyattiis ajjeechaa fi namoota butanii dhabamsiisuu, hin raawwanne jedheetu haala. Haleellaan gaafasii guyyoota afuriif ture. Hidhattoonni al-Shabaab Fulbaana bara 2013 qawwee hidhatan gamoo Weest geet akkuma seenaniin dhukaasa bananii, guyyoota afuurif qabatanii turan. ''Namoonni naasuu hamtuu keessa seenan, daa’imman ni boo’u ture,'' jechuun haleellaa kanarraa kan hafe Surajit Borkakyoty gaafas BBCtti dubbatee ture. ''Namoota tasgabbeessuuf yaalaa turre, akka bilbilasaanii hin fayyadamneef itti himaa turre ykn callisarra (silent) akka kaa'an itti himaa turre. Yeroo mara dhukaasa qawwee dhagahaa turre. Dirree waraanaa fakkaata ture.'' Tamsaasa televizhinii kallattiin agarsisaa turan irratti aarri gamoo sana keessaa haalaan olkahee muldhata ture. Konkolaattonni poolisiifi waraanaa hidhatan naannicha marsanii, namootni keessaa baqatan. Taateen kun guyyootaan booda yogguu xumura argatu, lubbuu namoota 67 tu darbe - 62 namoota hin hidhanne, qaamolee nageenyaa keessaa shaniifi kan haleelan afur. Gareen al-Shabaab haleellicha akka gaggeesse amanuun, oppireeshinii waraanni Keeniyaa biyya Somaaliyaatti godhaniif haaloo bahuuf kana akka godhan himan. Jalqabarratti angawoonni haleeltoonni 10 akka turan eeranis, boodarra garuu lakkoofsa kana gara afuritti hir'isaniiru. Akka isaan jedhanitti haleeltonni hunduu kan ajjeefaman yogguu tahu, qorannoon reeffasaaniirratti gaggeeffame garuu ifa hin taane.


Al-shabaab: Miseensi al-Shabaab mana hidhaa Keeniyaa keessatti 'of ajjeese'

Haleellaa shororkeessummaa waggoota shaniin dura yunivarsitii baha Keeniyaatti argamu Gaariisaa irratti raawwatame keessatti gahee guddaa qaba jedhamee kan hidhame miseensi al-shabaab Raashiid Chaarlis, mana hidhaa keessatti 'of ajjeesse'. Lammiin Taanzaaniyaa Raashid Chaarlis haleellaa du'a namoota 148tiif sababa ta'e qindeessuun himatamee mana hidhaa ture. Midiyaalee Keeniyaa poolisiifi maddeen mana sirreessaa eeruun akka gabaasaniitti, haleellaa fi uggura yunivarsitii Gaariisaatti guyyoota afuriif gaggeefame keessa harkisaa jira jedhamuun nama himatameedha kan amma of ajjeesse. Namoota yunivarsitii Gaariisaa irratti halleellaa raawwatan keessaa qindeessitoonni afur tibbuma sanatti battalaan ajjeefamusaanii himamee ture. Nama amma ofii isaa ajjeesse kanaafi namoota waliin ta'aniiru jedhamuun himataman lama irratti hhimannaan kan baname bara darbe ture. Haaluma kanaanis miseensoota al-shabaab ta'usaanii poolisiin himuunsaa ni yaadatama. Nama amma of ajjeese Raashiid Chaarliis irratti adabbiin hidhaa umurii guutuu murtaa'ee ture. Chaaliis osoo of hinajjeesiin duras dhukkubbiin sammuu mudachuun hakiima biratti dedebii'aa akka ture gaazeexoonni Keeniyaa barreessaniiru. Gaazeexaan Deeyilii Naashiin gama isaatiin, Chaarilis kan of ajjeese jitaa uffata alakanii walitti fooyyuun jedheera. Keeniyaan irra deddeebiin halleellaa al-shabaabiin miidhamuunshee ni yaadatama. Halleellaan Yunivarsitii Gaariisaa bara 2015 ammoo barattootaa hedduu kan galaafate ture. Al-shabaab akka jedhuttis Keeniyaan loltoota ishee gara Somaaliyaatti erga ergiitee kaasee akka biyya diinaatti ilaaluu eegaluun gara fuula duraattis halleellaa isaa akka itti fufuf akeekkachiiseera.


Keeniyaan bittaa meeshaalee Covid-19’n walqabatee doolaara Miil. 21 dhabde

Keeniyaan wayita meeshaaleen weerara koronaavaayirasii ittisuuf oolan bitamanitti doolaara Ameerikaa miiliyoona 21 (Shilingii biiliyoona 2.3) akka dhabde odiitiin tibbana gaggeeffame ifoomse. Oditar Jeneraalli biyyattii, Nansii Gataanguu akka jedhanitti qaamni bittaa gaggeessaa ture, Abbaan Taayitaa Raabsaa Qorichaa Keeniyaa, maallaqa uummataa badeef itti gaafatmummaa fudhachuu qaba jedhan. Mootummaan erga uummanni iyyata heddummeessuu booda sakatta’iinsi akka bal’inaan gageeffamu murteesse. Abbaan taayitichaa garuu maallaqi uummataa hatamuu haaleera. Akkaataa gabaasa oditii tibbana ba’eetti Abbaan taayitaa kun kubbaaniyyaawwan meeshaalee ittisa Covid-19 dhiyeessuuf kontiraata fudhatan waliin michummaa uumuun maallaqa saamaa turan. Kubbaaniyyaawwan kunneen hedduunsaanii akkuma biyyattii keessatti namni jalqabaa qabamuun barameen kanneen kontiraata mallatteessaniidha. Akka gabaasa kanaatti meeshaaleen sirnaan bitamuu osoo qabanii maallaqi humnaa olii ba’uun qisaasameera, hedduun meeshaalee kunneenii ammallee man-kuusaa Abbaa Taayitaa Dhiyeessa Qorichaa keessatti kuufamanii jiru. Qaamoleen mootummaas qisaasama maallaqaa kana keessatti hirmaachuu kan ibse gabaasi kun osoo Ministeera Fayyaa waliin hin mari’atan maallaqa eegumsa fayyaaf ramadame dhimma kanaaf ramadaniiru jedhe. Meeshaaleen ittisa weerara koronaavaayirasiif jedhamanii bitaman hedduun beekamtii Ministeera Fayyaa malee akka ture ibse gabaasichi. Ooditar Jeneraalli biyyattii ammas sakatta’iinsi qaama walaba ta’een akka itti fufu ibsaniiru. Dhimmi kun kan irratti ka’e wayita miidiyaan biyyattii meeshaaleen of-eeggannoo koronaavaayirasii tujaara Chaayinaa Jaak Maadhaan biyyattiif kenname hatamuu gabaasaniiti.


Lola Tigiraay: Uhuuruu Keeniyaataan haalli Itoophiyaa keessaa karaa nagaan akka furamu gaafatan

Pirezidantiin Keeniyaa Uhuruu Keeniyaataa lolli Itoophiyaa keessatti mootummaa federaalaa fi humnoota TPLF'f amanamoo tahan gidduutti gaggeeffamu karaa nagaan akka furamu waamicha dhiyeessan. Pirezidaant Uhuruu Keeniyaataan masaraa isaaniitti jila Ministira Dhimma Alaa Itoophiyaa Obbo Dammaqaa Mokonniniin dursamu simachuun yeroo marii gaggeessan ture kana kan dubbatan. Pirezidaanti Uhuuruun walitti bu'iinsa biyyattii keessatti uumame kana karaa nagaatiin fala barbaaduun muddama uumame goolabuu akka qaban waamicha dhiyeessan. Itoophiyaa fi Keeniyaan nagaa fi tasgabbiin naannicha walitti hidhuun qooda qabaachaa akka turan eeruun lola kanatti humna guutuun akka hin seennee akeekkachiisan. Uhuruun lolli mootummaan federaalaa fi TPLF gaggeessaa jiran kun gumaacha lammiileen Itoophiyaa guddina biyyattii keessatti qaban laaffisa, kanaafuu ''lola qabbaneessaa!'' jedhanii waamicha dhiyeessan. Pirezidant Uhuruu Keeniyaataan gartuun lachuu, gargaarsa namoomaaf dursa kennuun, gargaarsi akka hawaasa naannoo qaqqabuuf daandii hundayyuu banaa akka godhan waamicha dhiyeessan. Pirezidant Uhuuruun dhaamsa kana kan dabarsan Wiixata galgala wayita jila Itoophiyaa waliin masaraa isaaniitti mari'atan ture. Itti Aaanaan Ministira Muummee fi ministirri dhimma alaa Itoophiyaa Obbo Dammaqaa Mokonnin, ergaa addaa MM Abiy Ahmad pirezidaanti Uhuuruu Keeniyaataaf dhiyeessuun haala siyaasaa fi nageenya Itoophiyaa keessa jiru irrattis hubannaa gabaabaa kennaniiruf. Daawwannaa kana irratti jilli Obbo Dammaqaa Mokonnin dursan Ministira Dhimma Alaa Itoophiyaatti barreessituu dhaabbii Wayinishet Taaddasaa fi Keeniyaatti Ambaasaaddara Itoophiyaa kan tahan Mallas Alam of keessa qaba. Ministira Dhimma Alaa Itoophiyaa tahuun dhiyeenya kana kan muudaman Obbo Dammaqaa Mokonnin Yugaandaattis akkasuma daawwannaa taasisanii pirezidaanti Yuweerii Museveenii waliin dhimma nageenyaa fi tasgabbii irratti mari'ataniiru. Yuweerii Museveeniin marichaan booda waraanni Itoophiyaa naannoo Tigiraay keessatti mootummaa federaalaa fi TPLF gidduutti gaggeeffamu karaa nagaa furamuu akka qabu Tiwiitara isaanii irratti erga barreessanii deebisanii haqaniiru. Haata'u malee maaliif akka haqan wanti barame hin jiru. Dabalataan Dammaqaa Mokonnin Yugaandaa galuun jaarsummaa Yuweerii Museveniin TPLF waliin araara buusuuf jedhamuun miidiyaa hawaasaa irratti bal'inaan qoodamaa ture. Dubbii himaan Koree Labsii Yeroo Muddamaa naannoo Tigiraay irratti darbee Ambaasadar Reedwaan Huseen ammoo TPLF waliin araarri gaggeeffamu hin jiru jedhan. Inumaa Obbo Dammaqaa Mokonnin kan gara Yugaandaatti imalaniif dhimma kana waliin wal hin qabatu jedhan. Mootummaan federaalaa Itoophiyaa oppireeshinii heera biyyattii kabachiisuu gaggeessaan jira jedhu hanga 'yakkamtoota' seeratti dhiyeessutti hin dhaabbatu jechuun irra deddeebiin ibsaa ture. Erga Sadaasa 3 bara 2020 humni poolisii addaa TPLF'f amanamu buufata raayyaa ittisa biyyaa ajaja Kaabaa Itoophiyaa rukute jedhamee waraanni garee lamaan gidduutti gaggeeffamu itti fufee jira. Namootni hedduun akka ajjeefaman maddeen odeeffannoo himaa jiru. Deeggarsa nyaataa fi yaalaa bakkeewwan barbaachisanitti dhiyeessuufis dhaabbileen gargaarsa namoomaa taasisan akka rakkataa turan himuun gareen lamaan ulaa banaa akka godhaniif gaafachaa turan. Paartiin TPLF kan siyaasa Itoophiyaa keessatti waggoota 27 darbaniif olaantummaa qabaachaa ture, battaluma MM Abiy 2018 keessaa gara aangootti dhufanii kaasee komii eegale. MM Abiy qondaaltoota TPLF mootummaa duraanii keessatti aangoo olanaa qabaachaa turan malaammaltummaa fi sarbama mirgoota namoomaatiin himachuun kaan yoo hidhan kaan aangoo mootummaa irraa ari'an. TPLF hogganooti hidhamanii fi hojiirraa ari'aman kunneen dhalattoota Tigraay waan ta'aniif addatti irratti fuulleffatame jechuun komata. MM Abiy bara darbe paartilee miseensota ADWUI saba bu'urreeffatani ijaaraman walitti baqsuun Paartii Badhaadhiina (PP) hundeessuun tarkaanfii biraa wal-diddaa qaamolee lamaanii hammeessedha. TPLF adeemsa MM Abiy mormuun paartii haaraa kanatti makamuu dide. Jalqaa bara kanaa erga mootummaan federaalaa sababa weerara koronaavaayirasiin filannoo biyyaaleessaa marroo 6ffaa dheeressee ammoo wal diddaan caalaa guddate. Naannoon Tigraay Fulbaana keessaa qofaatti filannoo gaggeeffatus, paarlaamaan federaalaa filannichi ''seeraan alaa fi kan akka raawwatameetti hin lakka'amnee'' jechuun murte dabarse. Ergasiin booda, mootummoonni lamaan wal waliin ''seeraan alaa fi beekamtii heera kan hin qabne'' waliin jechuutti fufan. Jalqaba baatii Onkolooleessaa mootummaan federaalaa naannoo Tigraay waliin waliitti dhufeenya akka dhaabu akkasumas deeggarsa bajata naannichaa akka adda kutu manni maree federeeshinii murteesse. Sana duras ta'e sana booda mootummoonni lamaan agarsiisa humna waraanaa gara garaa taasisaa turan. Sadaasa 03, 2020 halkan humni addaa naannoo Tigraay buufata waraanaa raayyaa ittisaa achi jiru haleele jechuun MM Abiy tarkaanfiin waraanaa akka fudhatamu kan ajajan.


'Olaantummaan afaan tokkoo aadaa saba kaanii balleessaa jira' Barreessaa Keeniyaa

Barreessaa beekamaan Keeniyaa Gugii Waa Tiyoongoo, Afriikaanonni afaansaaniitiin barreessuu fi dubbachuu qabu jechuun falmuudhaan beekamu. Afaanota biyyoota Awurooppaa sababa bulchiinsa koloniitiin olaantummaa argatan, keessattuu olaantummaa afaan Ingilizii, irratti barreeffamoota hedduu barreessaniiru. Kanneen keessaa barreeffamni sammuu waanjoo kolonii jalaa walaboomsuu irratti xiyyeeffatu ''Decolnizing the mind'' jedhu tokko. Ngũgĩ wa Thiong'o tibbana wayita badhaasa barreessitoota addunyaaf kennamu fudhatan afaan isaanii, afaan Kikkuyyuun wayita dubbatan namoonni hedduun ajaayibsiifataniiru. Afaan Kikkuyyuun dubbachuunsaanii kun daranuu dhimma falmisiisaa ta'ee ture. Badhaasi namoota hojiiwwan adda addaan addunyaaf waa gumaachaniif kennamu kun ''Catalonian International Prize' kan jedhamu yoo ta'u, mootummaa Kaatalooniin kan kennamuudha. Badhaasa marsaa 31ffaaf qophaa'e kan mo'atan lammiin Keeniyaa Ngũgĩ wa Thiong'o, wayita isaan badhaasa kana fudhatan qondaaltonni mootummaa Kaataaloon hedduun argamaniiru. Badhaasi kun kanaan dura dursaa amantii sirna appaartaayidiin falman Dezmoondi Tuutuu, falmituu mirga dhala namaa Malaalaa Yuusafzaayi, barreessaa biyya Jappaan Haaruukii Muraakaamii fi filoosoofarri Kaarli Pooppar argataniiru. Barreessaa Gugii Waa Tiyoongoo badhaasi kun yaadannoo haadhasaaniif akka ta'u himaniiru. Biyyoonni Afriikaa waanjoo gita bittootaa jalaa bilisa ba'anillee, olaantummaan aadaa fi afaan koloneeffattootaa bifa jijjiirratee ammallee akka biraa hin hafne bifa qeeqaan kaasu barreessaan kun. Afaan koloneeffattootaa hafuu qaba jechuun waggoota kurna ja'an darbaniif falmaa kan turan Ngũgĩ wa Thiong'o, isaanis haga ammaatti afaansaanii, afaan Kikkuyyuutiin barreessu. ''Wal-qixxummaa afaaniitti nan amana. Baay'inni nama afaan sana dubbatuu rakkoo ta'uu hin qabu. Namni shan kan dubbatu yoo ta'ellee afaan biraan gadi ta'uu hin qabu. Of danda'ee kabajamee jiraachuu qaba,'' jechuun BBC'tti himan. Yeroo ammaa garuu rakkoo hamaa ta'ee kan jiru, namoonni hawaasa ta'e keessaa ba'an, afaan isaaniitiin hawaasa biraatti wayita dubbatan olaantummaan afaanii akka hin jirretti lakkaa'u. Afaan isaanii qofaan saba biraatti dubbachuun olaantummaan afaanii mul'achaa jiraachuu, seenaarraa hubachuu dadhabuutu rakkoodha jedhan. Olaantummaan afaanota tokko tokkoo aadaa sabaa balleessaa jiraachuus dubbatan barreessaan kun. ''Afaan tokko qofa ta'uun aadaatti aara gubataa ta'uudha yookiin kaarbonmonoksaayidii aadaati. Yoo afaan hedduu ta'emmoo qilleensa qulqulluu yookiin oksijiinii aadaati,'' jechuun balaa olaantummaa afaan tokkoo fi faayidaa af-daneessaa ibsan. Maanguddoon umrii waggaa 82 kun barreeffamoota hedduu, hojiisaaniitiin wal-qabatee hidhaa fi dararaan yeroo hedduuf irra ga'eera. Yeroo ammaa Yuuniversitii Kaalifoorniyaa keessaa barsiisu.


Hambaa Afriikaa jaha sababa jijjiirama qilleensaa yaaddoo jala jiran

Jijjiiramni qilleensaa ammatti mudataa jiru hambaalee aadaa ardichaarratti dhiibbaa guddaa uumuu danda'a jedha qorannoon dhiheenya taasifame. Qorattoonni UK, Keeniyaa fi US hambaalee kanneen eeguuf "tarkaanfiin jabaan" fudhatamuu qaba jedhu. Arkiyooloojistoonni Sudaan lolaa dhiheenya kana laga Abbayyaa irraa gara bakkeewwan aadaa UN'n galmaa'anitti lola'e dhiibbaa akka hin uumneefi lolaa san dhaabsisuuf yaalii taasisaa jiru. Lolaan laga kanaarraa dhufu waggaa waggaadhaan kan guddatu ta'us, namoonni naannoo kanatti hojjatan saffisa bishaanii hamma kanaa arganii hin beekan. Su'aakiin kaaba-baha Sudaanitti kan argamu yoo ta'u, yeroo tokkotti Galaanaa Diimaarratti buufata baay'ee barbaachisaa ture. Seenaansaa waggoota 3,000 dura jalqabe, kunis yeroo warroonni Fara'onnonni Masrii buufata kana karra daldalaa fi abuurraa godhanitti. Su'aakiin jiddu gala Musliimonni Hajjidhaaf gara Makkaa ittiin deemanii akkasumas daldala garbaa gama Galaanaa Diimaatiin taasifamaa ture keessatti gahee ol'aanaa qaba ture. UK Yuunivarsiitii  Baha Angiliyaatti piroofeesara kan ta'an Jo'aani Kilaarki yeroo ammaatti saffisa miidhaa dabaluu sirii galaanaatiin gahaa jiruu fi dhiqamuu biyyeen dhufaa jiru irratti qorannoo taasisaa jiru. "Wanti amma beeknu Gaalaanni Diimaan waggoota dhufanitti miidhaa geessisudha, kana jechuun hambaaleen kanneeniif eegumsi hin godhamu yoo ta'e dhabamuu danda'u," jedhu. Magaalaan Laamuun Afrikaa Bahaatti magaalaa umurii dheeraa qabduu fi haalaan kunuunfamtedha jedha Unesco'n. Magaalaan Laamuun umrii waggoota 700 qabdi. Dabalataanis Unesco'n wirtuu qorannoo Islaamaa fi aadaa Siwaahilii taateetti jedha. Ta'us garuu Laamuun "bishaaniin haalaan miidhamteetti," jechuunis kunuunsa uumamaa biyyee fi biqiltootarraa argattu hin qabdu jechudha. Kunis gama tokkoon sababa jijjiirama qilleensaatii, inni kaan ammoo jedhu Piroofeesar Kileerki, ijaarsi buufataa kaaba magaalatiitti taasifamu akka magaalattiin lolaadhaan miidhamtuuf sababa ta'eera. Koomoroos Afrikaa bahaatti qarqara bishaanitti odola argamtuudha. Ta'us garuu bakkeewwan heddu jijjiirama qilleensaatiin "miidhaman" keessaa tokko jedhu Piroofeesar Kilaarki. Akka gabaasa qorannootti "qarqaroonni bishaanii Afrikaa hedduu bara 2100'tti ni miidhamu." "Bara 2050'tti Giiniin, Gambiyaan, Naayijeeriyaan, Toogoon, Beeniin, Koongoon, Tuuniziyaan, Taanzaaniyaan akkasumas Koomoroos dhiqama biyyeetiinii fi jijjiirama qilleensaatiin haalaan miidhamu." Qarqarri bishaanii Gaanaa jidduu bara 1482 fi 1786'tti kan hundeeffamte yoo taatu, hamma qarqara bishaaniitti km500 dheeratti. Gamoowwan kunneen yeroo garagaraatti daldaltoota Poorchugaal, Ispeen, Deenmaark, Iswiidin, Hoolaand, Jarmanii fi UK'n kan ijaaramanii fi to'atamanidha. Ijaarsi kunis daldala warqee keessatti gahee ol'aanaa taphateera, boodaras guddinnaa fi kufaatii daldala garbaa Afrikaa fi Ameerikaa jiddutti taasifame keessattis gahee olaanaa qabdi ture. Piroofeesar Kileerki gamoowwan baha Gaanaatti argaman akka Pireenzeensteeyin "galaanaan dhiqamuusaanii" fakkeenya kaasu. Suuraa ammaa fi kan waggoota 50 dura kaafame wal bira qabuun garaagarummaa jiru arguun ni danda'a jedhu. Jijjiiramni qilleensaa bakkeewwan gogaa ta'an irratti dhiibbaa guddaa geessisaa jira. Twyfelfontein Naamibiyaatti argamu iddoo Afriikaa keessaa iddoo ogummaan dhagaa baay'innaan itti argamuudha. Unesco'n akka jedhutti " fakkii qulqullina guddaa qabudha" Afrikaa Kibbaatti sirnaalee yeroos taasifamaa turan akkasumas adamoo ture haalaan mul'isuudha. Iddoo taateen waggoota 2,000 dura raawwataman haalan kan ibsuudha jedha Unesco'n. Ta'us garuu waggoota dhihoo keessatti dhabamuu danda'u. Manneen dhoqqeerraa waggoota 2,000 dura ijaaraman wantoota Maaliin beekamtii akka agartu taasisan keessaa tokkodha. Jaarraa 15ffaa fi 16ffaa keessatti Afrikaa Lixaa keessatti wirtuu Islaamaa ture. Ta'us garuu jijjiiramni qilleensaa dhoqqee jiraattonni duraaniin manneen kanneen ittiin ijaaran akka dhaban isaan taasiseera. Piroofeesar Kileerki jijjiiramni qilleensaa dhiibbaa guddaa geessisuu danda'a jedhu.


Poolisoonni Keeniyaa yeroo weerara Covid-19 yakka ajjeechaa raawwatan himatamuuf

Keeniyaa keessatti weerara koronaa qolachuuf jecha erga yeroon uummanni ala turu daangeffamee as seera kana kabachiisuuf jecha poolisoonni biyyattii, yoo xiqqaate namoota nagaa 15 ajjeesuu Dhaabbati Walaba ta’ee Hojii Poolisii to’atu(IPOA) ibse. Poolisoonni yakka kana keessatti hirmaatan ja’a yakka uummata dararuu fi ajjeesuutiin himatamuufi, akka raga dhaabbata kanaatti. Waajjirri Dhimma Mirga Namoomaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii kan Keeniyaa jirus, poolisoonni seera kana kabachiisuuf jecha reebicha, rasaasaan ajjeesuu, gaazii imimmaanessuun nama dararuu, yakka saalquunnamtiin walqabatu raawwachuu fi qabeenya barbadeessaa turaniiru jedhe. Namoota rasaasaan rukutamanii ajjeefaman keessaa tokko kan ta’e jiraataan magaalaa Naayiroobii daa’imn umrii waggaa 13 Yassin Hussein jedhama. Namni kun osoo man jala dhaabbatee jiruu , poolisoota nama seera cabse barbaadan waan ilaaleef qofa garaasaarra rukutamee ajjeefame jedha dhaabbati IPOA. Poolisiin ajjeechaa kana raawwate barameera waan ta’eef himachuuf akka jiru Daarektarri Abbaa Alangaa magaalichaa ibsaniiru. Dubbi himaan Poolisii Charles Owino himati dhiyaataa jiru komiidha malee waan mirkanaa’e waan hin taaneef dhimmoota akka himataatti hawaasarraa dhiyaatan ilaallee tarkaanfii seeraa fudhachuuf sakatta’iinsa guddaa gaafata jedhan. Dhimma rasaasaan rukutamuu Yaasin irratti ammoo wayita yaada kennan, ‘’waan tasa raawwateedha. Poolisii hawaasa bittimsuuf jedhee meeshaa gara samiitti qabee wayita dhukaasu tasa rukute’’ jedhan. Garuu wayita poolisoonni of kennanii duula ittisa koronaavaayirasii keessatti adda durummaan hirmaataa jiranitti ‘’ajjeestota’’ jedhanii maqaa xureessuun ammoo sirrii miti jedhan. Mootummaan Keeniyaa erga filannoo bara 2007/8 kan dhumaatii lammiilee 1000 olii fi buqqa’uu lammiilee 300,000 caalaniif sababa ta’e gaggeessee as tajaajila eegumsa poolisii fooyyessuuf jecha doolaara miiliyoona hedduu ramadee hojjechaa jiraachuu dubbata. Filannoo sanarratti poolisoonni namoota 400 akka ajjeesantu himama. Garuu hanga yoonaa waanti jijjiirame muraasa ta’uu fi ammallee haqa barbaanna jechuun kan falmatan jiru.


Ajjechaa Hacaaluu Hundeessaa: Gaazexessaan Keeniyaa Yaasiin Jumaa gadhiifame

Gaazexessaan lammii Keeniyaa Yaasin Jumaa kan baatii darbee  ajjeechaa Hacaaluu Hundeeessaatiin booda poolisii Itoophiyaatiin Finfinneetti to'atamee ture hiikamuun barame. Yaasiin mana hidhaa osoo jiruu Covid-19n waan qabameef amma bakka itti adda bahee turu keessa jira jedhame. Abbaan alangaa Itoophiyaa Yaasiin ''dogongoraan kan hidhame ta'u'' himuun akka gadhiifamuuf kan ajajee torbanuma kan ture. Yaasiin riipportarri firilaansii  yoo ta'u ajjeechaa Artisti Haacaaluu Hundeessaa Waxabajjii dhumaan booda hokkara magaalaa Finfinneetti umamee ture hordofeeti. Ministirri Haajaa Alaa Keeniyaa gama isaatiin karaa imbaasii biyyattii Itoophiyaatti argamuun hidhamu gaazexeessaa Yaasiin ilaalchisuun irra deddebiin xalayaa barreessuu beeksiiseera. Ajjeechaa Artisti Haacaaluutiin walqabatee Itoophiyaatti, keessattuu naannoo Oromiyaa keessatti hokkarri babalatee turuun ni yaadatama. Kanaan wal qabatee, namoonni gara 200 ta'an ajjeefamuun kan himame yoo ta'u, kuma torbaa ol kan ta'an to'atamuu qondaaltoonni mootummaa beeksisaniiru. Namoota hanga ammaatti mana hirdhaatti argaman keessaas aanga'oonni paartiilee mormituu bebbeekamoofi gaazexessitoonni ni argamu. Haaluma walfakkaatun hiriira mormii aanga'oonni siyaasaa akka hidhaa bahan gaafatu ilaalchiisuun naannoo Oromiyaatti dhiheenya taasifameen lubbuun namootaa baduun dhagahameera. Kana ilaalchisees miseensoonni haawaasa Oromoo US fi kutaa addunyaa birootti argaman hiriira moormiitiif yeroo yeroon daandiitti bahaa jiru. Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaas halleellaa humnootiin nageenyaa namoota harka qullaa mormiif bahaniirratti raawwatee na yaachiiseera jechuun harra ibsa baaseera.


Ministeerri Haajaa Alaa Keeniyaa Yaasiin Jumaa Itoophiyaa turuu akka fedhu beeksise

Gaazexessaan lammii Keeniyaa Yaasiin Juumaa Itoophiyaatti hidhaa turee torban tokko dura gadhiifame, hiriyoota isaa waliin achuma turuuf fedha qabaachuu isaa Ministeerri Haajaa Alaa Keeniyaa ibse. Ajjeefamuu falmaa mirgaa artist Haacaaluu Hundeessaa fi to'annoo jala oolfamuu nama siyaasaa Jawaar Mohaammad hordofee ture, Yaasiin qaamolee nageenyaa mootummaan mana Jawaarii kan qabame. Mana hidhaa Itoophiyaa keessatti guyyoota 48'f kan ture Yaasiin, Covid-19'n qabamee ture. Dhiibbaa Ministeerri Haajaa Alaa Keeniyaa lammiin isaa kun akka gadhiifamu gochaa tureen torbee tokko dura hidhaa bahus, sana dura Manni Murtii mirgi wabii isaa eegamee akka gadhiifamu si'a lama murteessee ture. Haata'u malee Abbaan Alangaa si'a tokko ol iyyannoo itti gaafate, si'a biraa ammoo oolisiin akka hin baane isa ittisee ture. Torbee tokko dura ammoo Abbaan Alangaa Yaasiin ''dogongoraan kan hidhame ta'uu'' himuun akka gadhiifamu ajajeera. Yaasiin erga mana hidhaatii bahee bakka waldhaansa Covid-19 mootummaan qopheessee Gidduu gala Fayyaa Waradaa 7 ture. Ministeerri Hajaa Alaa Keeniyaa ibsa Roobii darbe baaseen Yaasiin Covid-19 irraa bilisa akka ta'eefi biyyatti deebi'uufis kan hayyamuuf ta'uu ibseera. Haata'u malee Yaasiin Itoophiyaa turuuf fedha qabaachuu ibsuu Waajirichi ibseera. Yaasiin erga mana hidhaatii bahee xalayaa barreesseen, hawaasa Oromoo biyya alaa jiruun deeggarsa naa gootaniif galatoomaa jedheera. Garee abookaatoowwan isaas maqaa dhahee galateeffateera.