Tapha Waancaa Addunyaa: Saadiyoo Maanee fi Mohammad Saalaah - yeroo tokko michuu, yeroo kaan morkattoota

Waancaa Addunyaa bara 2022 Qaataar qopheessituuf darbuuf biyyoonni Afrikaa 10 lama lama ta'anii marsaa lamaaf waliin morkatu. DR Koongoo fi Morookoo, Maalii fi Tuniiziyaa, Kaameruun fi Aljeeriyaa, Gaanaa fi Naayijeeriyaa akkasumas Masrii fi Senegaal waliin morkatu. Taphoota marsaa lama Bitootessa 25 fi 29 taphatamaniin booda gareen qabxii ida'amaan injifate gara Qaataar imala. Michuuwwan qaxaleewwan garee Liivarpuul cimsuu keessatti qooda olaanaa gumaachan Saadiyoo Maanee fi Mohammad Saalaah ammas biyyasaanii bakka bu'anii waliin morkuuf deemu. Michuuwwan akkasumas morkattoonni lameen, Saadiyoo Maanee-Seenegaal fi Mohammad Saalaa-Masrii, tapha xumuraa Waancaa Addunyaaf gara Qaataar imalaa jiru. Morkii jabaan taphattoota lameen gidduutti dhiyeenya kana mudate tapha Waancaa Afrikaa 2021 Kaameeruun qopheessite irratti, wayita Seenegaal rukuttaa adabbiin Masrii injifatte ture. Maaneen seenaa keessatti yeroo jalqabaaf biyyasaaf waancaa erga argamsiisee akkuma taphi xumurameen battaluma Mohammad Saalaa waliin walhaammatanii mul'atan. Miirri qomee diimaa colleewwan lameen walhaammachiise kun suuraadhaan kaafamee wayita mul'atu qalbii namootaa hawwateera. Dirreetti morkattoota turan, gadi yoo ba'an garuu hiriyoota, taphattoonni bebbeekamoon addunyaa kunneen waggoota shaniif irree waliif ta'anii kilabii isaanii Liivarpuul guddisaa jiru. Erga Mohaammad Saalaa bara 2017 Kilaba Roomaa irraa gara Liivarpuul seenee walumaan jiru. Michummaan isaanii kun wayita gara garee biyyaalessaa isaaniitti deebi'an ammoo isaan qora, garuu dorgommiin isaan gidduutti cime kun Liivarpuul Piriimiyerliigii Ingilizii, Waancaa Awurooppaa fi Chaampiyoonaa addunyaarratti akka olaantummaa argatu gargaareera. Taphattoonni kunneen gidduutti goolii galchuuf miira dorgommii cimaatu jira, lameen isaanii Liivarpuuliif goolii 251 galchaniiru. Saalaan garuu gooliin 55n Maanee caala. Mohammad Saalaa hanga ammaatti gooliiwwan 153 Liivarpuuliif galcheera, taphataa gameessa Liivarpuuliif goolii 158 galchuun kanneen goolii hedduu galchan keessaa sadarkaa saddeettaffaarra jiru, Michael Owen, booda goolii shan qofa hafuun saglaffaarra jira. Saadiyoo Maaneen ammoo gooliiwwan 111 Liivarpuuliif galchuun taphataa gameessa kilabichaa John Barnes irraa sadarkaa 11ffaa fudhateera. Taphattoota Afrikaa keessaa lameen isaanii Piriimiyeliigii keessatti goolii hedduu galchuun dursaa jiru, isaanitti aanee kan jiru taphataa Ivory Coast Didier Drogba dha, inni goolii 104 galche. Saadiyoo Maanee bara 2016 kilabii Southampton irraa Liivarpuul seene, seenaa keessatti yeroo jalqabaaf taphataa Afrikaa gatii guddaan kilaba Piriimiyerliigii Ingilizii seene ta'eera. Akkuma jalqaba Liivarpuul seeneen karaa mirgaatiin fuuldurarra akka taphatuuf ramadamee ture, bara jalqabaa sana gooliiwwan 13 galche. Wayita Mohammad Saalaa Liivarpuul seenu bakka Maanee seene, Maaneen ammoo karaa bitaa akka taphatu murtaa'e. Abbaan murtee kanaa leenjisaa kilabichaa Yargan Kilop yoo ta'an, tarkaanfiin isaaniis taphattoota lameeniifuu ta'eera. Taphattoonni qaxaleewwan addunyaa, waliin morkaa, michummaan waliin hojjetaa yoona ga'an ammas waltajjii irratti waldura dhaabbatanitti qajeelaa jiru - dorgommii Waancaa Addunyaa. Waltajjii sanarratti walfaallaa dhaabbatanii gufuu walitti ta'anis taatee sana booda garuu michummaadhaan Anfiled'tti galu. Galanii waan waliin barbaadan argachuutti cichu - Waancaa Piriimiyeliigii fi Chaampiyoons Liigii. Naayijeeriyaa fi Gaanaa gaaf maqaan dhahamu masaanummaa kubbaa miilaa fi nyaata ruuzii irraa tolfamu Joloof jedhamurratti isaan qabantu sammuutti na dhufa jedha barreessaan kubbaa miilaa lammii Naayijeeriyaa Oluwaashiinaa Okeleejii. Eenyu Joloof quba nama muuxachiisu qopheessuun akka injifatu beekamuu baatus, masaanummaan kubbaa miilaa jidduu jaraa garu yeroofis ta'u Bitootessa 25 fi 29 deebii argata. Biyyoonni lamaan Waancaa Addunyaa 2022 Qaataar qopheessituuf darbuuf marsaa lamaan waliin morkatu. Marsaan duraa Jimaata Bitootessa 25 Gaanaa Kumaasiitti taphatama. Guyyoota afur booda marsaa lammataa Abuujaatti taphatanii eenyu Waancaa addunyaaf akka darbu adda baafama. Naayijeeriyaan yoo injifatte walitti aansuun yeroo afraffaaf Waancaa Addunyaa irratti hirmaatti, Gaanaa dorgommii bara 2018 Raashiyaan qopheessiterratti hin hirmaanne ture. Gaanaan baroota 1970 fi 80moota keessa kubbaa miilaa Afrikaa irratti olaantummaa qabdi turte. Baroota 1994 fi 2013 Naayijeeriyaan Waancaa Afrikaa yoo injifattu, Gaanaan erga bara 1982 as morkattuu cimtuu taatullee mirgaan galtee hin beektu. Leenjisaa haaraa Ottoo Addoo fi direektara teekniikaa taphataa Tootanhaam duraanii Kiriis Haaftaniin kan durfamtu Gaanaan, dursaa garee ishii Andiree Ayewu malee deeggartoota ishii fuulduratti Naayijeeriyaan morkatti. Naayijeeriyaan taphattoota jajjaboo Awurooppaa keessatti taphatan akka Aleeks Iwoobii fi Wiilfireed Indiidii malee akka morkattu eegama. Taphataan Leestar Siitii garee biyyaalessaa Ingilaand dhiisee Naayijeeriyaaf taphachuuf murteesse Ademoolaa Lukmaan Naayijeeriyaaf ni taphata. Waancaa Afrikaa bara kanaa irratti Gaanaan Garee C keessaa dhumarra turte. Naayijeeriyaan garuu taphoota sadi injifachuun marsaa kuffisanii darbuu geessullee, Tuniiziyaan 1-0n mo'amtee ari'amte. Biyyoonni lamaanuu kolonii Ingiliiz, Afaan Ingiliiz dubbatan yoo ta'u, biyyoota kolonii Firaans, Fireench dubbataniin marfamanii jiru. Kun michoomaa fi masaanummaa qabaniif sababa ta'uu hin oolu. Masaanummaan kubbaa miilaa jidduu isaani jiru wayita bilisummaa isaaniif lolaa turan bara 1955 eegala. Tapha jalqaba yeroos waliin taphatan Gaanaan goolii 7-0n injifatte. Tapha biyyattiin Kaameruun waliin taasiftuun dura qilleensi dhiphuu wahii magaalaa guddittii Aljeers keessatti mul'ata. Gareeleen biyyaalessaa lamaan kubbaa miilaan haalaan jajaman kunniin Waancaa Addunyaa Raashiyaan bara 2018 qopheessite irratti hirmaachuu hin dandeenye - isa amma Qataar qopheessitu irratti hirmaachuuf haalaan kan falmatan taha. Otoo silaa ji'ootaan dura ta'ee Aljeeriyaan morkii kana salphumatti olaantummaan xumurti jedhamee eegamaayyu. Haatahu malee dorgommii Waancaa Afrikaa 2021 dhiyeenya kana gaggeeffameen, mo'ichi isaanii walitti fufaan 35 xumura argateera. Chaampiyoonota Waancaa Afrikaa isa darbe kan turan Aljeeriyaan, tapha gulaallii garee keessaa, akkuma Itoophiyaa, osoo tapha tokkittiillee hin mo'atin gaggeeffamaniiru - seenaa dhiyoo akkasii fa'itu dhiibbaa jala tahanii akka taphatan taasisa. Taaphoota lamaan hafan - DR Koongoo fi Morookoo akkasumas Maalii fi Tuniiziyaan walii wajjiin taphatan irrattis morkiin cimaan akka godhamu eegama.


Waancaa Addunyaa 2022: Gareen Itoophiyaa Zimbaabuwee injifachuun qabxii sadii argate

Gareen Itoophiyaa gulaallii Waancaa Addunyaa bara 2022'f taasisaa jiruun guyyaa har'aa Magaalaa Baahirdaaritti Zimbaabuwee morkatee 1fi 0'n ijifate. Galchiin takkittii daqiiqaa 94''ffaa irratti Ashaalaw Taammanaa galcheen galmoofte. Injifannoon kuni mo'icha jalqabaa gareen Itoophiyaa ramaddii G keessatti taasiseefi qabxii sadii itti argatedha. Jarri Waaliyaa Wubatuu Abaataadhaan leenji'aa jiran garicha kan dursaa jirtu Afrikaa Kibbaa irraa qabxii tokko qofaan caalamanii sadarkaa lammataarra taa'aniiru. Taphicha dura leenjisaan Itoophiyaa taphicha irra aannee kennaan Ayyaana Waggaa Haaraa Itoophiyaa taasisna jechuun isaanii gabaafameera. Torban darbe gara Gaanaa kan imale gareen Itoophiyaa gaafa Jimaataa Gaanaa morkatee 1fi 0'n mo'amee ture. Guyyaa kaleessaa, Wiixata, immoo gareen Afrikaa Kibbaa Gaanaa 1fi 0'n injifachuun qabxii sadii argatee ture. Garee G keessa Afrikaan Kibbaa qabxii afur, Itoophiyaafi Gaanaan immoo qabxii 3, 3 qabu. Zimbaabuween qabxii tokko qofa qabdi. Biyyoonni kaan hedduus har'a tapha kan taasisan yoo ta'u isaan keessaa tokko qabxii Taanzaaniyaan Madagaaskaar itti injifattedha. Taphichi eegalee sakandii afuritti badii raawwateen murteessaan taphichaa Tanzaaniyaatti penaalitii kennan. Taphicha Taanzaaniyaan 3fi 2'n injifatte. Hanga ammaa biyyoonni afranuu taphoota afur taasisan keessaa Zimbaabuwee malee kaan injifachuun taphni qabxii sadii itti argatan tapha tokko tokko qofadha. Biyyoonni kaan hedduus har'a tapha kan taasisan yoo ta'u isaan keessaa tokko qabxii Taanzaaniyaan Madagaaskaar itti injifattedha. Taphichi eegalee sakandii afuritti badii raawwateen murteessaan taphichaa Tanzaaniyaaf penaalitii kennan. Taphicha Taanzaaniyaan 3fi 2'n injifatte. Penaalitiin Taanzaaniyaaf kenname FIFA'dhaan mirkanaa'u qabaatus penaalitii saffisaa taphni eegalamee yeroo gabaabaa keessatti galmaa'e keessaa tokkodha. Biyyoonni Afrikaa ramaddii kudhanitti hiramanii tapha isaanii taasisan keessaa biyyoonni Waancaa Addunyaa bara 2022 Qataar qopheessitu irratti hirmaatan garuu shan qofaadha. Akkaatuma kanaan biyyoonni ramaddii isaanii keessaa tokkoffaa ta'anii darban kudhan carraan baheefi ramaddii shanitti hiramu. Tapha dhaqaa galaa taasisaniinis qabxii waliigalaan kanneen injifatan shan Waancaa Addunyaa Qataar irratti Afrikaa bakka bu'anii hirmaatu. Itoophiyaan seenaa ishee keessatti Waancaa Addunyaa irratti hirmaattee hin beektu. Biyyi Afrikaa Waancaa Addunyaa irratti hirmaattee injifattees hin jirtu.


Dubartiin Qaataaritti miidhaa saalaa himatte reebicha ulee 100 fi hidhaa waggaa 7n adabamte

Yeroo Qaataar Waancaa Addunyaa keessummeessuuf qophii taasisaa jirtu kanatti carraa hojii namoota garagaraatiif uumamaa jira. Keessattuu carraa hojii qophii idil-addunyaa kanaan walqabatee uumamuuf shamarran gara sanatti imaluun isaanii waan hin oolle. Haatatu malee, erga lammiin biyya isaanii Qaataar keessatti adabamtee lammiileen Meksikoo shamarran salphaatti miidhamuu dandaʼu jechuun balaaleffatan. Pawuulaa Chiyetekat qophii mootummaan Qaataar Waancaa Addunyaa bara 2022 waliin walqabsiisee hojachaa jiruuf gara magaalaa gudditii biyyattii Dohaatti Guraandhala bara 2020 keessa dhufte. Erga waggaa tokkoof walakkaa achi jiraatten booda, miidhaan saalaa irra gahuu himti. Miidhaa isheerra gahe kana himachuuf gara aangaa’ootaa yoo deemtu ammoo himannaa isheetti garagalchuun, “gaa’elaan ala saalqunnamtii raawwachuun himatamte.” Akkanaan dubartiin umrii waggaa 27 taate kun hidhaa waggaa 7 fi reebicha ulee 100tin adabamte. Nama ishee gudeedetti osoo heerumtee adabbii kana jalaa ooluu akka dandeetu itti himamuu dubbatti. “Adeemsa kanaan booda  kanan hubadhe,  barumsakoo, oogummaafi galii dhaabbataa ta’e osoon qabuufi mootummaa Qataar walliin  hojachaa utuun jiruu sarbamni mirgoota namoomaa narratti raawwatamuuf deema. Imbaasiikoo irraa eegumsa argachuu hin dandeenye,” jechuun Pawuulaan wanta raawwate feesbuukii isheerratti ibste . Bara darbe Qaataar keessa bahuu kan dandeesse Shamarreen tun,  hanga ammaa haqa argachuu dhabuuf namichi yakka kana irratti hojjate ammallee bilisa ta’uu himti. Dabalataan lammiilee Meksiikoo fi gareen salphaatti miidhamuu danda’an kan akka dubartootaafi namoonni saala wal fakkaatu gidduutti saalqunnamtii raawwatan, Waancaa Addunyaa bara kana daawwachuuf achi deemaan, sirna biyyatiitin miidhamuu akka danda’an akeekkachiiste. Jimaata darbe ministirri dhimma alaa Meksiikoo Marseeloo Ebrard isheen wal argee abukatoon cimaan akka argamuuf mirkaneesseera. Ta'us, deeggarsi  hanga oduun kun torbe darbe mata-dureewwan gaazexaa Meksiikoo fi Addunyaa maraa taʼee turuunsaa ishee gaddisiisuu ibsite. Himannaa miidhaa qaamaa Guraandhala bara 2020,  Koree Gidduu-galeesaa qaama Waancaa Addunyaa 2022 qindeessuu waliin akka Ikonoomistiitti hojjachuuf dubartiin tun Qaataaritti godaante. Osoo  Waxabajjii 6, 2021 akka tasaa addaan hin kutamin hojiin kun hawwiishee turuu himti. Akka himannaa isheetti, halkan utuu  hirriba keessa jirtu namichi isheen beektu kan hawaasa Latiinoo Dohaa mana ishee humnaan seene rukutuudhaan miidhaa qaamaa irran ga’e. Haleellaan kun miidhaa guddaa harkasheefi garaashee irratti geessisuu himti. Haleellaa kana gara poolisiitti himachuuf gaafa deemtu ammoo Afaan Arabaa siʼaayinaan dubbachuun waan ishee rakkisuufi gara Imbasii Meksiikootti gorsa yookaan abukaatoo biyya alaa argachuu dhabuuf haalii itti jijjiramu dubbatti. Imbasichi akka himannaan koo garagalee na miidhuu akka danda’u naaf hin ibsine,” jetti dubartiin tun. Ejja raawwachuun himatamuu” Namichi ishee rukute mana murtiitti gaafa dhihaate falmii  iddoo guddaa isaaf kennutti fayyadamee: Ishee wajiin walitti dhufeenya qabaachuu hime “Yaadasaa deegaruuf ragaan jiraachuu baatus, balleessaa kan hin qabne ta’uu koo  kan ibsu hin jiru ture. Miidhamtuu ta’us aangaa’oonni akka yakkitutti na fudhatan,” jetti Akka ministeerri dhimma alaa Meksiikoo ibsutti, aangaa’oonni Qaataar qorannoo taasisudhaan, “dubartii miidhama himatte yakkamtuu gochudhaan ejjaan himate.” Akkanaan gaa’elaan ala saalqunnamtii raawwachuun himatamtee adabbiin reebicha ulee 100 fi hidhaan waggaa 7 itti murta’ee. Adeemsa kana irratti, poolisoonni qorannoo durbummaa akka fudhatu taasisuu himti, “kunis gocha salphina kan bara durii yeroon darbite deebisuudha," jetti.” Erga wabiin gadhiifamtee waajjirri  abba alangaa qorannoof barbaachiisa jechuun bilbilashee qabachuu dubbatti. Namichisheen himatte ammoo yoo hidhame amanamummaasaa cabsa jechuun bilisa ta’e. Himatashee kana dhaga’uuf, magaalaa Dohaatti Bitootessa 6 beellamni qabame.


Edwaard Meendii: Gooli-eegaan lammii Senegaal akkamiin Afrikaarraa tokkooffaa ta'ee beekame?

Gooli-eegaan lammii Seenegaal Edwaard Meendii -Afrikaarraa isa qofaa kan ta'e-ardii Afrikaa bakka deemu maratti gammachuudhaan simatama. Ga'eessi umrii waggaa 29 kun bara 2020 ji'a Fulbaanaa keessa hojii gooli-eegaa duraanii Cheelsii Petr Cech itti fufsiisuutti cichuun itti seenee booda milkaa'ina gurguddaa galmeessiseera. Yeroo ammaa Meendiin waancaa Chaampiyoonsi Liigii fi Suppar Kaap nyaachuun milkaa'ina Czech daran caalee argamuuf tattaafataa jira. Raawwiin isaas kan walirra hin cinnee fi addunyaa ajaayibsiisu ta'eera. "Uummata ardichaa hunda waanan boonseef akkaan gammadeera. Afrikaa bakka hunda wayitan miilaan karraarra deemu namoonni na dhaabanii baga gammadde naan jedhu, na jaju. Kun waan guddaadha,'' jechuun BBC Sport'tti hime. Jajjabinni lammiileen Afrikaa kennaniif daran akka milkaa'uuf akka hamilee isaaf ta'u dubbate Edwaard Meendii. Taphataan colleen kilaboota Awurooppaaf goolii eeguudhaan Afrikaarraa nama tokko qofa ta'e kun erga Cheelsii waliin waancaa Chaampiyoonsi Liigii nyaatee booda gooli eegaa collee bara 2020-21 ta'uun filatameera. Edwaard Meendii dhimma kanarratti wayita yaada kenne: ''Yeroo hamtuu keessatti mo'anne. Isumayyuu reefuu goolii eeguu wayitan jalqabutti waancaa Chaampiyoonsi Liigii mo'achuun mikaa'ina hamilee namatti horuudha,'' jedhe. Meendiin tapha Chaampiyoonsi Liigii Cheelsiin Poortoo waliin taaiserratti goolii eegaa jalqabaa Afrikaa tapha idil-addunyaa(Chaampiyoonsi Liigii) irratti hirmaate ta'eera. "Anaafn maatii kootiif kun kabaja guddaadha,'' jedhe. Edwaard Meendii taphoota jalqabaa Cheelsii waliin taphate 65 keessatti taphoota 36 keessatti osoo gooliin itti hin galin obbaase, gooliiwwan 42 ammoo itti galaniiru. Edwaard Meendii milkaa'ina har'a irra ga'eef gooli eegaa duraanii Cheelsii Petr Cech galateeffata. "Petr gara na fiduuf baayyee ifaaje. Kanaafuu anis ergan Cheelsii seenee waan inni narraa eegu hunda cichoominaan raawwadhee isa boonsuun qaba jedheen murteesse. Akkanni filannoo sirrii filate mirkaneessuufiin qaba,'' jedhe. Meendiin akkuma xiiqeffatetti hojiisaa wayita jalqabu milkaa'inaan eegale. Taphoota jalqabaa torba keessaa ja'a irratti gooliin tokkoyyuu osoo itti hin galin xumure. Tapha akkasitti xumure keessaa tokko tapha Maachistar Yunaayitid waliin dirree Old Trafford irratti taphataniidha. "Taphni Maanchistar waliin taphanne seenaa Piriimiyer Liigii Ingiliz keessatti tapha koo jalqabaati. Taphan baayyee jaal'adhee fi irratti milkaa'edha,'' jedhe Mandiin. Dachee Ingiliz akkaan jaallachuu kan himu Mandiin bakka durumaanuu itti deddeebi'ee daawwachaa turee fi iddoo obboleettiinsaa jiraattutti dabalamuun miira addaa akka isatti uume dubbate. Meendiin akkaataa guddina isaa wayita dubbatu abbaa fi obboleessasaa akkaan galateeffata. Namoonni kunneen qormaata jireenya darbee akka nama ta'uuf warra utubaa isaaf ta'an ta'uu hima. "Abbaan koo yoon waa argachuu barbaade akkan ximee hojjedhu na gorsaa ture, obboleessi koo ammoo isteediyemii na geessee tapha na shaakalsiisaa ture. Kanaafuu maatii kiyyatu galma kiyyaan na ga'an,'' jechuun maatiisaa galateeffate. Meendiin akka taphataa kubbaa miillaatti yeroo jalqabaaf bara 2011 kilaba biyya Firaansiif kontiraata mallatteesse. Kilaba Firaansi keessatti kan guddate Mandiin wayita kontiraata isaa fixu bara 2014 turtii kubbaa miilaa xumuree gara addunyaa biratti ce'e. Bara sana dargaggeessi umrii waggaa 22 Mandiin faddaaltotaan dogoggorsiifamuun Firaans keessatti akka hoji dhabaatti galmaa'ee jiraachuu jalqabe. Meendiin erga gooli eegaan duraanii Cheelsii Petr Cech isa eeree booda gooli eegaa afraffaa ta'uun fudhatame. Wayita hojiitti seenu garuu tokkoffaa ta'ee argame, hundaan barbaadamuu eegale, bakki guddaanis kennameef. ''Seenaan koo namoota baayyeef barumsa, abdii ta'a. Ammallee taphattoonni dargaggeeyyii hedduun jireenya an keessa darbe keessa jiran waan jiraniif,'' jedhe Meendiin. "Milkaa'inni kun ida'ama obsa, hojii fi amantiiti-hojii hedduudha. Ofitti amanuu qabda. Kaan caalaa cimtee hojjechuu feesisa.'' Milkaa'inni Mandiin galmeessisaa dhufe taphataa collee Senegaal bara kanaa ta'ee akka filatamu isa taasise. Kan taphataan Liivarpuul Saadiyoo maanee waggoota ja'aaf walitti aanaa taphataa cimaa Senegaal ta'aa ture inni amma irraa fudhate. Ji'a darbe Edwaard Mandiin taphataa collee addunyaa jedhamuun badhaasa gooli eegdotaaf biyya Firaansiin kennamu Yashin Trophy jedhamu mo'ateera. Kan taphataan Liivarpuul Saadiyoo maanee waggoota ja'aaf walitti aanaa taphataa cimaa Senegaal ta'aa ture inni amma irraa fudhate. Ji'a darbe Edwaard Meendiin taphataa collee addunyaa jedhamuun badhaasa gooli eegdotaaf biyya Firaansiin kennamu Yashin Trophy jedhamu mo'ateera. Meendiin badhaasa kana wayita sirni badhaasaa taphattoota collee bara kanaaf kennamut Ballon d'Or gala. jedhamu qophaa'etti fudhate. "Waggaa muraasa dura an hoji dhabaan ture. Kilabiin na beeku hin turre. Har'ammoo gool eegaa cimaa ta'ee maqaankoo wayita ka'un dhagahe. Kun karaa sirriirra jiraachuukoo natti mul'isa. Bakkan itti hojjedhee akka addunyaatti beekamtii argadhu keessa akkan jiru natti agarsiisa.''


Waancaa Addunyaa Qataar 2022: Biyyooti Afrikaa Waancaa Addunyaaf darbuuf hiree qaban kami?

Kibxata darbe Morokoo fi Senegaal biyyoota jalqabaa Waancaa Addunyaaf darbuuf tapha kuffisanii darbuu marsaa xumuraa gahan ta'uu mirkaneeffataniiru. Biyyoonni tapha kuffisanii darbuu marsaa xumuraa gahan 10 Bitootessa keessa dirree walii isaanii irratti lama lamaan dabareen erga taphatanii booda qabxii waliigalaan shan kufanii shan darbu. Biyyootni saddet hafan tapha kuffisanii darbuu marsaa xumuraa kana gahuuf hiree qaban isaan kami? Taphataa Wolverhaampitan Romeen Saayisiin kan durfamtu Morokoo fi biyyi Saadiyoo Maanee Senegaal taphni ramaddii garee osoo isaan hafuu marsaa xumuraaf darbuu mirkaneeffatan. Biyyi Mohaammad Saalaa Masriin morkattuu ishee ramaddi garee Liibiyaa qabxii afuriin caaluun dursaa jirti. Masriin taphoota Angoolaa fi Gaaboon waliin ishee hafan lamarraa qabxii sadi yoo argatte walitti aansuun yeroo lammaffaaf waancaa addunyaaf darbuuf haala mijeeffatti. Haata'u malee masriin taphoota lamaanuu injifachuu haftee Liibiyaan ammoo lamaanuu yoo injifatte Masriin kuftee Liibiyaan tapha kuffisanii darbuu xumuraaf gahuu malti. Tuuniziyaan ramaddii ishee garee B keessaa Ikuwaatooriyaal Giinii qabxii sadiin caaluun hiree tapha kuffisanii darbuuf gahuu qabdu bal'aadha. Garaagarummaa goolii hedduu waan qabduufis tapha ramaddii garee xumuraa Ikuuwaatooriyaal Giinii waliin qabdu yoo mo'amtellee darbuun ishii hin oolu. Garee A keessatti kan ramadamte biyyi taphataa sarara duraa Manchiistar Siitii Riyaad Maahireeziin durfamtuu fi Waancaa Afrikaa isa dhumaa injifatte Aljeeriyaan, Burkinaa Faasoo garaagarummaa goolii qofaan caalti. Biyyootni lamaan wal duraa duuba Jabuutii fi Niijeer waliin erga taphataniin booda, tapha waliin taphataniin hireen isaanii adda baha. Riyaad Maahireez taphoota 10 irratti Aljeeriyaaf goolii 10 galchuun, biyyi isaa taphoota idil-addunyaa 31 walitti ansuun osoo hin mo'amiin akka imaltu tumseera. Garee D keessatti Ayivoorii Koost qabxii tokkoon Kaameruun dursiti. Biyyoonni lameen, Ayivoorii Koost tapha Mozaambiik waliin qabdu, Kaameruun ammoo tapha Malaawii waliin qabdu yoo injifatan, taphni itti aansuun waliin taphatan hiree isaanii kan murteessu ta'a. Garee G keessatti Afrikaan Kibbaa qabxii tokko qofaan Gaanaa dursiti. Tapha itti aanuun Gaanaan gara Itoophiyaa, bara 2014 waancaa addunyaa erga keessummeessiteen booda waancaa addunyaaf dabartee kan hin beekne Afrikaan Kibbaa ammootuu Zimbaabuwee simatti. Naayijeeriyaan Garee C keessatti qabxii lamaan Keep Verdee dursiti. Taphni itti aanu biyyootni lamaan waliin taphatan eenyu akka marsaa itti aanutti darbu murteessa. Maalii fi Ugaandaan Garee E keessaa osoo hin mo'amiin jiru, ta'us Maaliin qabxii lamaan Ugaandaa dursiti. Maaliin Ruwaandaa, Ugaandaan ammoo Keeniyaa waliin tapha qaban booda, biyyoonni lamaan waliin taphatanii eenyu akka darbu adda baha. Garee I keessatti biyyoonni sadi darbuuf morkachaa jiru. Tanzaaniyaa fi Beeniin qabxii torba qixxee qabu, Tanzaaniyaan baay'ina gooliin caalti. DRKoongoon ammoo qabxii shan qabdi. Taphoota itti aananiin Tanzaaniyaan DR Koongoo, Beniin ammoo Madagaaskaar waliin taphatu. Zaambiyaa, Rippabliiki Jiddugaleessa Afrikaa fi biyyi taphataa Arsenaal Piyeeree-Emeriik Obamayaang Gaaboon akkasumas Madagaaskaar carraa tapha kuffisanii darbuu marsaa dhumaaf darbuu ni qabaatu garuu hireen isaanii harka isaanii keessa hin jiru. Qabxii biyyoota kaaniitu murteessa. Biyyoonni biroo 17 gamanuuman morkii Waancaa Addunyaa 2022n ala ta'aniiru. Waancaa Addunyaa bara 2006 irratti kan taphatan Angoolaa fi Toogoon biyyoota morkiin ala ta'an keessa jiru. Koongoo, Jabuutii, Itoophiyaa, Giinii, GiiniiBisaawu, Laayibeeriyaa, Keeniyaa, Maalaawii, Mooritaaniyaa, Mozaambiik, Namiibiyaa, Nijeer, Ruwaandaa, Sudaan fi Zimbaabuween biyyoota biroon morkii Waancaa Addunyaa 2022n ala ta'anidha.


Gaanaan Komoroosiin mo’amtee Waancaa Afrikaa keessaa baate

Gaanaa, biyyi Waancaa Afrikaa al afur fudhatte, Komoroos kan yeroo jalqabaaf taphicha irratti hirmaatteen mo’amtee qaaniidhaan dorgommii keessaa baateetti. Taphataan El Fardou Ben Nabouhane jedhamu goolii jalqabaa Komoros biyya odolawwanii taateef yoo lakkoofsisu,  Andre Ayew  kaardii diimaa arginaan  taphattoonni Gaanaa nama 10tti galan. Urjiiwwan Gurraacha jedhamuun kan beekaman taphattoonni Gaanaa goolii 2-2 isaan taasisu otoo hin galchin dura, Komoros goolii Ahmed Mogni galcheen dursaa turte. Haatahu malee, Mogni’n goolii daqiiqaa 85ffaa irratti galcheen gareen Gaanaa bara 2006 as callisaan dirree keessaa akka bahan godheera. Haala kanaan qabxiin Garee C seenaa Waancaa Afrikaattii haala hin baratamneen gadi-bu’a. Kunis sababa qabxii Komoroos yeroo jalqabaaf  lakkoofsisteefi injifannoo yeroo duraaf galmeessiteeni. Kan nama ajaa'ibu, kareen Komoros sadarkaa addunyaarratti 132 irratti argamus gareewwan filatamoo sadarkaa sadaffaa qabatanii Waancaa Afrikaaf marsaa itti aanutti darban afur keessaa tokko ta'uu danda'eera. Biyyi odolaa jiraattota miiliyoona tokkoo gadi qabdu Komoroos, kubbaa miilaarra seenaa fonqolcha mootummaan beekamtii- kana dura bara 2016tti yaalii 20 booda calallii Waancaa Afrikaafi Addunyaaf dabartee turte. Gareen Komoroos lammiilee daayaaspooraa jiruu isaanii Firaans keessa godhataniin deeggaramu, injifannoo kaleessaan dura al tokko qofa mo’aman. Amma immoo taphattoota jajjaboo ardii kanaa mo’ataniiru. Taphattoonni Gaanaan taphoota jalqabaa lamaan irratti qindoomina otoo hin agarsiisiin hafuun, Morokoodhaan 1-0 yoo mo’aman, Gaaboon waliin immoo tokko qixxee bahuun garee isaanii keessaa dhumarra bahaniiru. Yeroo fiishkaan dhumaa afuufamu deeggartoonni Gaanaa isteediyeemii Roumde Adjia turan, dinqamuun  boqonnaa booda dubbii akkatti geeddaramee bara 1982 as yeroo jalqabaaf morkii keessaa isaan baase kan yaadaa turan fakkaata. Tapha keessaa bahuun garee kanaa leenjisaa Milovan Rajevac carraa lammataa argachuun garicha leenjisuuf carraa lammataa argatanii Fulbaana keessa deebi’an irratti dhiibbaa taasisuu hin oolu.


Paappaa Buubaa Diyoop: Taphataan Senegaal, Fulhaam fi Portsmouth ganna 42tti du'e

Kilaboota akka Fulhaam, West Haam, Barmiingihaam fi Portsmouth'f taphataa kan ture taphataan sarara gidduu duraanii Senegaal umriisaa waggaa 42tti du'aan addunyaa kanarraa boqote. Paappaa Buubaa Diyoop taphoota piriimerliigii 129 irratti hirmaateera. Bara 2002 Waancaa Addunyaa irratti goolii inni tapha jalqabaa irratti galcheen biyyi isaa Senegaal 1 fi 0'dhaan Firaansi injifatteetti. "Yeroo tokko goota waancaa addunyaa kan ture, yeroo hunda goota waancaa addunyaa kan ta'e'' jechuun Fifa'n miidiyaa hawaasummaasaarratti barreesseera. Kilabiin Fulhaam ''kun waan akka nama qoruu fi gadda guddaadha'' jechuun tiwiitara isaarratti barreesse. Diyoop Waancaa Addunyaa bara 2002 irratti tapha nuusa xumuraa irrattis goolii galchuun milkaa'ee ture. Dorgommii tapha Waancaa Biyyoota Afriikaa irrattis yeroo afur hirmaateera. Bara 2013 garuu addunyaa kubbaa miilaa keessaa ba'e. Kilaba Portsmouth kan Harry Redknapp hoogganaa turan cinaa goruun waancaa bara FA bara 2008 akka argataniif gumaacheera. ''Inni nama amala ajaayibaa qabuudha. Nama yeroo mara gammadu, nama naamusa qabuu fi qaama guutuu akkasumas ejjennaa gaarii qabuudha'' jechuun BBC'tti himan Redknapp. ''Nama miiraan ariifatee tarkaanfii fudhatu miti. Qaama guddaa waan qabuuf dirree keessatti waan nama sodaachisu fakkaata. Garuu inni akkas miti. Yaadaan maatiisaa hunda biran jira,'' jechuun waa'eesaa ibsan. Pirezidaantiin Senegaal Maakii Sool, Diyoop dhabuun biyyasaaniif gadda guddaa ta'uu ibsan. Taphataan sarara gidduu Liivarpuul Saadiyoo Maanee ammoo ''Paapaa Buubaa, du'a kee dhagahuutti onneen kiyya cabdeetti. Osoo nagaa nutti hin dhaamin deemtus yoomuu onnee keenya keessa jirta,'' jechuun Inistaagiraamii isaarratti barreesse. Paappaa Buubaa Diyoop dhibee maaliin akka du'e wanti ibsame hin jiru.


Waancaa Addunyaa 2022: Saadiyoo Maanee biyyisaa Masrii mo'achuun hirmaattuu Wancaa Addunyaa akka taatu gumaache

Saadiyoo Maanee biyyisaa rukuttaa peenaalitiin Masrii mo'attee dorgommii Waancaa Addunyaaf akka geessu qooda guddaa gumaache, rukuttaa peenaalitii isa dhumaa isatu gara gooliitti geeddare. Saadiyoo Maanee dandeettii Tapha Waancaa Biyyoota Afrikaa isa dhumaa Masrii waliin taphatan irratti agarsiisee ture ammas dabaluun biyyasaa dorgommii Waancaa Addunyaa 2022 Qaataar qopheessituun ga'eera. Masaanuu fi waahilli isaa- taphataa colleen addunyaa Mohaammad Saalaah, waltajjii addunyaan marti haalaan eegaa jiru irraa hanqatee gara kilaba isaa Liivarpuulitti deebi'eera. Senegaal tapha jalqabaa Masrii waliin taphatan irratti gooliin 1 fi 0 dhaan mo'amte, tapha lammataa ammoo 1 fi 0 dhaan mo'atte. Gareen lameenuu qabxii walqixaa waan fidaniif taphichi rukuttaa peenaalitiin adda ba'e, Senegaalis olaantummaa argatte. Garee Senegaaliif Saadiyoo Maanee goolii ittiin injifatan kan lakkoofsise ta'us, kubbaa hedduu deebisuun kan gumaache kan biraan ammoo gooli eegaa Senegaal Edouard Mendy dha. Taphattoota Masrii rukuttaa peenaalitii osoo gara gooliitti hin geeddarin hafan keessaa, taphataan colleen si'oominaan eegamaa ture Mohammad Saalaan tokko. Wayita taphattoonni Masrii peenaaliticha rukutuf jedhanitti, akkasumas goolii eegaan isaanii carallaan magariisaa hedduun (laser pointers) deeggartootarraa ijasaaniirra itti ibsamaa ture. Seenegaaliif peenaalitiin dura goolii kan galcheef Boulaye Dia dha. Biyyoonni Afrikaa dorgommii Waancaa Addunyaaf darban kaan Gaanaa, Tuniisiyaa, Morookoo, Kaameeruun. Naayijeeriyaa, Maalii, DR Koongoo fi Aljeeriyaan hin milkaa'in hafan. Gaanaa fi Naayijeeriyaan goolii 1 walqixa kan qaban ta'us, Gaanaan dirreedhaan ala goolii galchuudhaan darbiteetti. Gaanaaf goolii kan galche taphataa sarara gidduu Arsenaal kan ta'e Thomas Partey dha. Afrikaa keessaa yeroo saddeet Waancaa Addunyaarratti hirmaachuun rikardii kan qabdu Kaameeruun alanas Aljeeriyaa injifachuun darbiteetti. Tuunisiyaan Maalii, Morookoon ammoo DR Koongoo mo'achuun Waancaa Addunyaaf darbaniiru. Biyyoonni darban kunneen eenyu waliin akka walfalman sagantaa Jimaata dhufu ba'uun ni beekama.


Baalandoor: Liyooneel Mesiin badhaasa Taphataa cimaa Addunyaa marroo 7ffaa injifate

Taphataan sarara fuulduraa Paariis Seent Jermen fi Arjentiinaa Liyooneel Mesiin Badhaasa Balandoor marsaa 7ffaadhaaf injifachuudhaan rikoordii qabate. Ga'eessii umuriin isaa waggaa 34 ta'e Mesiin biyya isaatiif waancaa Kooppaa Ameerikaa injifachuudhaan tokko jedhee kan jalqabe. Bara 2021 keesa Baarseloonaadhaaf galchii 28, Paaris Sent Jermen 4 fi garee biyyoolessaatiif ammoo galchii 8 lakkoofsisuun baay'ina goolii galchee 40 geessiseera. Taphataan Baayermuuniikiifi garee Biyyoolessaa Poolaand kan ta'e Roobert Lewaandowiskii ammoo lammaffaa baheera. Taphataan sarara gidduu Cheelsiifi garee biyyoolessa Xaaliyaan Jorginihoon sadaffaa yoo bahu, taphataan sarara fuulduraa Riyaal Madriid Kaarin Beenzeemaan ammoo Afraffaa bahe. Badhaasni Baalandoorii bara 2020 sababa Koronaavaayirasiitiin qaamaan kan hin adeemsifamne ta'ulleen badhaasa baranaa kanarratti garuu gaazexeessitootni kutaalee Addunyaa garagaraa irra jiran 180 filattoota ta'uun hirmaataniiru. Meesii fi Kiristaanoo Roonaaldoon (Badhaasicha marsaa 5 kan injifate) erga bara 2008 hanga bara 2019 badhaasa Balondoor dabaree itti walfuraa fudhachaa turan. Bara 2018 taphataan sarara gidduu Kirooshiyaa Luka Modriich Gidduutti badhaasicha injifatee ture. Meesiin jalqabumayyu badhaasicha irra deddeebiin moo'achuun dursaa kan ture yoo ta'u, inni marsaa torbaffaa kuni badhaasota bara 2009, 2010, 2011, 2012, 2015, 2019ti aansuun kan injifateedha. Sagantaa badhaasaa Paaris du Chateleetitti gaggeeffame kana irratti argaamuunis "Asitti irra deebiin argamuunkoo waan raajiidha," jedhe Meesiin. "Waggaa lamaan dura badhaasa dhumaa kiyya jedhee yaadeen ture. Namootni yoom kophee fannista jedhanii na gaafcahaa turan. Amma garuu yeroon Paaris jiru kanatti hedduu gammadaadha," jedhe. "Sababa waancaa Kooppaa Ameerikaatiin barichi anaaf adda ture. Tapha waancaa (Biraazi 1-0) Istaadiyeemii Marakaanaatti injifachuun hiika guddaa qaba ture. Lammiilee Arjentiinaa wajjin moo'annaa sana kabaajuu kiyyatti baayyeen gammade," jechuun dubbate. "Umrii kiyya keessatti barri kun bara akkaan dansaati jedhee afaan guutee dubbachuu hin danda'u. Garuu yeroo rakkisaafi qeeqa hedduu booda Arjentiinaa wajjin waancaa moo'achuun naaf waan addaati," jechuun ibse. Tapahataa Poolaand kan lammaffaa bahe ga'eessa umriin isaa waggaa 33 Lewandowiskiis jechoota gaggaaridhaan jajuudhaan ibseera Meesiin. "Isa waajjin ka'uun kabaja akka ta'e Roobartitti himuun barbaada. Bara darbe badhaasicha injifachuun isaaf mala ture," jechuun Dubbate Meesiin. Lewandowiskiin bara 2020 dorgommiiwwan hundarratti Baayermunikiif goolii 53 lakkoofsiseera. Xaaliyaaniin dorgommii Yuuroo 2020 akka injifattuuf kan gargaare gooli eegaan Paariis Senti Jermen Jiyaanluujii Donarumaa badhaasa gooli eegaa cimaa moo'ateera. Dorgommii Chaampiyoonsi Liigii kan injifate Cheelsiin ammoo Kilabii cimaa barichaa ta'uun injifateera. Taphataan sarara gidduu umuriin  ganna 19 Baarseloonaa Peedriin badhaasa taphataa cimaa umrii 21 gadii injifaateera. Taphattoota badhaasa Baalandooriif kaadhimaman 30 keessaa 14 Piriimeer Liigii keessa kan taphataniidha. Cheelsiirraa taphattoota shantu kaadhimamee ture. Sadarkaa sadaffaa kan bahe Jorginihoodhaan alatti Nigoloo Kantee 5ffaa, Romeeluu Lakuku 12ffaa Masen Mawunt 19ffaa, akkasumas Seesar Azpilkuweta 29ffaa bahan. Shaampiyoonii Piriimer Liigii Maanchister Siitii keessaas akkauma Cheelsii taphattoota shantu badhaasa kanaaf kaadhimame. Kevin Debruyin 8ffaa, Rahim Istarling 15ffaa Riyaad Mahireez 20ffaa FilFoden 25ffaa Ruben Diyas 26ffaa bahan. Manchister Yunaaytid irraa Kiristaanoo Ronaaldoon 6ffaa Birunoo Fernaaandeez 21ffaa yoo tahan, taphataan Liverpuul Mohammed Sallah 7ffaa,  kan Totinhaam Hari ken ammoo 23ffaa qabatan.


Afcon 2021: Waancaa Afrikaa jalqabaa irratti hirmaachuun seenaa kan qabdu Itoophiyaan maaliif milkaa'uu dadhabde

Miirri dorgommii cimaan kan irratti mul'ataa jiruu fi goolii muraasa kan keessummeessaa jiru Dorgommiin Tapha Waancaa 33ffaa biyyoota Afrikaa Kaameeruuniitti gaggeeffamaa jiru, biyyoota dorgommii jalqabaarratti waliin hirmaatan sadan walitti fiduun seena qabeessa ta'eera. Masrii, Itoophiyaa fi Sudaan erga bara 1957 dorgommii jalqabaa Waancaa Afrikaa irratti hirmaatanii as waggaa 52 booda deebi'anii dirree tokkorratti walitti dhufan. "Biyyoonni sadeen deebi'anii dorgommii tokkorratti walarguun nama boonsa, seenaa dorgommii kanaa nama yaadachiisa,'' jedhe gaazexeessaan Ispoortii Baderldin Bakheit. Biyyoonni sadeenuu waancaa argatanii beeku-Itoophiyaa fi Sudaan tokko tokko, Masriin ammoo yeroo torba. Biyyoota baha Afrikaa lameen kunneen keessatti ammallee ispoortiin akkaan kan jaal'atamuu fi beekamu ta'us, kubbaan miilaa garuu erga bara 1960ootaa fi 1970oota keessaa as kufeera. Biyyoota baha Afrikaa keessaa kan waancaa Afrikaa mo'atan Itoophiyaa fi Sudaan qofa, akkasuma seenaan kubbaa miilaa isaaniis wal fakkaata. Itoophiyaan waggaa 31 booda bara 2013 itti deebite, Sudaan ammoo waggaa 32 booda bara 2008 dorgommiitti deebite. "Rakkoon siyaasaa fi diinagdee Itoophiyaa fi Sudaan dorgommiirraa akka fagaatan godheera,'' jedhe Yuuniversitii Michigaanitti piroofesara akn ta'ee fi barreessaan kitaaba 'African Soccerscapes: How a Continent Changed the World's Game' jedhamuu, Peter Alegi. Waraanni waliinii itti fufiinsaan jiraachuu, goolamni siyaasaa, rakkoon diinagdee fi balaan uumamaa sababoota damee kubbaa miilaa biyyoota kunneenii quucarsaniidha. Milkaa'inni ganamaa isaan argatan garuu turee bulee miira dorgommii fi kaka'umsa dhaloota keessatti osoo hin uumin hafee hin beeku, biyyoota kunneen abdii kutannaarraa baraareera. Ammas milkaa'inni Itoophiyaan qaama dorgommii bara kanaa ta'uun argatte, taphoota jalqabaa lamaaniin fashalaa'uu eegaleera, Sudaan Giinii Bisaawoo waliin qixa baatee, Naayijeeriyaan mo'amtus ammallee abdii qabdi, Masriin jalqaba Naayijeeriyaan mo'amtee lammaffaarratti ammoo Giinii Bisaawoo mo'attee waan jirtuuf abdii guddaa qabdi. Qondaaltonni Masrii, Itoophiyaa fi Sudaan akkasumas bakka bu'aan Afrikaa Kibbaa bara 1956, wayita Fifan yaa'ii waliigalaa isaa Poorchugaal keessatti gaggeessu, waliin mari'achuun Dorgommiin Waancaa biyyoota Afrikaa akka hundaa'u waliigalan. Dorgommii jalqabaa Guraandhala bara 1957 Sudaan, Kaartuumitti gaggeeffamerratti Masriin Sudan kuffistee darbuun, tapha xumuraa irratti Itoophiyaa 2 fi 1n injifatte. Garuu gareen Waaliyaa Itoophiyaa Waancaa Afrikaa 3ffaa bara 1962 dacheesaaniirratti qophaa'erratti Masrii 4 fi 2n mo'acuun haaloo ba'an, waancaan tokkittiin argattes tapha kanarratti. Taphataan Eertiraa(yeroo sana qaama Itoophiyaa turte) dursaa garee kan ture, Luciano Vassallo mootii yeroo sanaa Hailesillaasee harkaa waancaa fuudhe. "Itoophiyaan atileetiksiidhaan beekamtus, ispoortiin akkaan jaal'atamu garuu kubbaa miillaati,'' jedhe magaalaa Finfinnee keessa kan jiru xiinxalaan Super Sports Seid Kiar. Dorgommiiwwan jalqabaa lamaan kan biyyoota sadan qofa hirmaachise ture, ergasii lakkoofsi hirmaattotaa dhawaataan dabalaa dhufe kan jedhu Kiar, seenaa ganamaa kubbaa miilaa Afrikaa yaadachuun, kabajuun bu'a qabeessa jedhe. "Taphattootaa fi leenjistoota duraanii kanneen seenaa hojjetanii darbaniif kabaja guddaa qabna, isaaniin ni boonna. Garuu biyyoonni koloneeffataman kanneen akka Ivory Coast, Naayijeeriyaa, Tuniiziyaa fi kaan yeroo sana garee biyyoolessaa isaanii of harkaa hin qaban turan,'' jedhe Kiar. Kubbaan miilaa guddachuuf taphattoota yookiin qabeenya qofatu barbaachisa miti kan jedhu Hasan el Mistikawi Modern Sport irraa, hooggansii fi karoorri qixa sirrii ta'een hojiirra oolu jiraachuun dirqama jedhe. Gaazexeessaan duraanii ispoortii kun Masriin ammallee waan fooyyessuu qabdutu jira jedhe. Biyyi kun waancaa Addunyaaf darbuun yeroo sadi milkoofteetti, Waancaa Afrikaa bara 2006 hanga 2010tti walitti aansuun argatteett. Bakheit akka jedhutti ammoo hanqinni kan biraan fooyya'uu qabu Sudaan keessatti kilaboonni gurguddoon kaan hacuucuu isaati. Kilaboonni Al-Hilal and Al-Marriek jedhaman sadarkaa Afrikaatti fooyyee qabu, garuu deeggartoonni isaanii tujaara ta'an dhiibbaa irratti uumu. Biyyoonni Lixaa fi Kaaba Afrikaa taphattoonni isaanii hedduun kilaboota biyyoota Awurooppaa keessa taphachuuf carraa kan argatan waan ta'aniif muuxannoo kubbaa miilaa argatniin mo'atu. Itoophiyaa fi Sudaan garuu taphattootuma kilaba biyya keessaaf taphatan hirmaachisu, bara kana Kaameeruunitti kan mul'ates kanuma. "Taphattooni kilabooa Awurooppaa keessa taphatan muuxannoo achitti argatan qabatanii garee biyyaaleessaa isaaniif gumaachu,'' jedhe el Mistakawi. Itoophiyaa fi Sudaan Dorgommii Waancaa biyyoota Afrikaa irratti garee kaanirraa baayyee fagoo jiru, garuu deeggartoonni isaanii ammallee abdii hin kutanne. Waraanni Kaaba Itoophiyaa fi goolamni siyaasaa fonqolcha mootummaan walqabatee Sudaan keessatti mudate rakkoo siyaasaa gareewwan kunneen akkaan danqeedha.


Taphni Zimbaabwee fi Giinii murteessitoota dubartootaa qofaan gaggeeffamuuf

Tapha dorgommii waancaa biyyoota Afrikaa 33ffaa Kaameeruun gaggeessaa jirturratti gareen murteessitoota dubartootaa har'a garee B jalatti tapha Zimbaabwee fi Giinii taphachiisu. Taphi garee murteessitoota dubartootaa qofaan wayita gaggeeffamu seenaa Waancaa Afrikaa keessatti isa jalqabaati. Lammiin Ruwaandaa Salima Mukansanga murteessituu dubartii yeroo jalqabaaf dorgommii kanarratti taphachiisuun hirmaattedha. Salima Mukansanga dubartoota biroo sadiin dabaalamtee taphicha gaggeessiti. Isaanis: Lammii Kaameeruun-Carine Atemzabong, Lammii Morookoo- Fatiha Jermoumi, daanyaa VAR lammii Morookoo- Bouchra Karboubi. ''Namni as jiru hunduu tapha kana qophaayee, si'oominaan eeggataa jira. Seenaa haaraa ta'ee hin beekne kana arguuf hunduu qophiitti jira,'' jedha gaazexeessaan BBC Kaameeruun, Yaawundee irraa. Lammiin Ruwaandaa Salima Amajjii 10, 2020 ture of dandeessee tapha tokko akka taphachiistu kan murtaa'e. Yeroo sana tapha Giinii fi Maalaawwii irratti murteessituu afraffaa taatee dhiyaattee turte. Duraan narsii turtee boodarra murteessituu kubbaa miilaa kan taatee Salima Mukansanga, waa'eenshee Ruwaandaa keessatti mata duree miidiyaa hawaasummaa ta'eera. Konfedereeshinii Kubbaa miilaa Afrikaatti duree murteessitootaa kan ta'e Eddy Maillet, tapha daanyota dubartootaa qofaan gaggeeffamuuf jedhu-tapha seena qabeessa jechuun ibse. "Hojiin kun dubartootaaf cimaa akka ta'e beekna. Kanaafuu isheen akka dubartii tokkootti as ga'uuf qormaata hedduu keessa dabarteetti. Beekamtii baayyeetu isheef mala,''jechuun Konfedereeshinichi waa'ee daanyaa dubartii Salima Mukansanga barreesseera. Odeessaalee walitti dhiyaatan:


Tapha Riyaal Maadriid waliin taphatanirratti taateewwan mudatan akka qorataman Liivarpuul gaafate

Liivarpuul tapha xumuraa Waancaa Shaampiyoonsi Liigii Awuooppaa Riyaal Maadriid waliin taphatan irratti barfannaan mudatee fi wanti deeggartoota mudate ''dhimmoota fudhatama hin qabneedha,'' jechuun akka sirnaan akka qoratamu gaafate. Hawaasi jaarmiyaalee kubbaa miilaa dhimmoota nageenyaan walqabatan eeruun, taphi yeroo qabameef irraa barfatee akka eegalu gochuu kan ibse yoo ta'u, haala kanaan taphni kun daqiiqaa 30 ol barfateera. Taphni xumuraa waancaa Shaampiyoonsi Liigii Awurooppaa magaalaa guddoo Firaansi, Paarisittti gaggeeffame kun halkan kaleessaa (Sambata 28, 05, 2022) hanga sa'atii 4:30tti hin eegalamin ture, tapha kanarratti Riyaal Maadriid goolii 1 fi 0n Liivarpuuliin mo'atee waancaa argateera. Deeggartoonni muraasni gamoo mooraa istaadiyemiirraan yaabanii bu'uuf wayita yaalan poolisoonni aara nama imimmaanessu itti darbataa turan. Kana malees wayita daawwattoonni kubbaa miilaa kumaa kitalaan gara istaadiyemii seenan, hiriira iratti heddummaachuun waldhiphisan suuraan mul'isu ba'uu eegaleera. Namoonni hedduun osoo taphi hin eegalin dursanii isteediyemii bira ga'uu himuun, garuu aka hin seenne dhorkamuu komachaa jiru. Anfiild Kilab ibsa baaseen, ''Deeggartoonni Liivarpuul gara istaadiyemii, Istaadiyoo De Firaans, seenuuf wayita yaalanitti taateewwan isaan mudatan, akkasumas rakkoon nageenyaa fi tasgabbii deeggartota keenyarratti dhiibbaan inni uume akkaan nama gaddisiisa,'' jedhe. ''Kun seenaa kubbaa miilaa Awurooppaa keesatti dorgommii isa guddicha waan ta'eef, taateen galgala kana argine deeggartoota mudachuun irra hin turre. Gochootni fudhatama hin qabne akkanaa maddi isaanii qoratamee , qixa sirrii ta'een akka hubatamu feena,'' jedhe ibsi kun dabalun. Qaamni kubbaa miilaa Awurooppaa hoogganu, UEFA, gamasaan ''Taateewwan mudataniin lammiilee miidhamaniif guddoo gaddina. Poolisii Firaansi fi hooggantootaa akkasumas Federeeshinii Kubbaa Miilaa Firaansi waliin ta'uun sirnaan ni qoranna,'' jedhe. Haata'u malee osoo taphichi hin eegalin dura karaa Liivarpuuliin daawwattoonni galaa turan tikeetii sobaa qabatanii waan seenaniif ittifamaniiru jedhe jaarmiyaan kun. Kanarraa kan ka'e namoota hedduu gara istaadiyemii seenuuf yaalaa turan irratti dhiibbaa guddaan uumameera. Kanneen tikeetii sirrii qabatan gara istaadiyemii seensisuuf yaaliin taasifamaa ture taphichi daqiiqaa 35n akka barfatu taasiseera. Taphi erga eegalamee lakkoofsi namoota istaadiyemiin alatti hafanii heddummaataa waan dhufeef poolisoonnis namoonni kunneen akka istaadiyemiiraa hiiqaniif aara nama imimmaanessu dhukaasaa turaniiru. Poolisiin Firaansi ammoo namoonni tikeetii sobaa qabatan gara istaadiyemii seenuuf akka yaalaa turanii fi tarkaanfii hatattamaa poolisiin fudhateen haalonni tasgabbaa'uu ibse.


Kariim Benzemaa: Jifataan Riyaal Maadirid badhaasa Ballon d'Or fudhachuu qabaa?

Riyaal Maadrid erga Chaampiyoons Liigii mo'atan duuba Kariim Benzemaa badhaasa taphataa urjii Ballon d'Or mo'ata jechuun namuu haasawaa jira. Barri kun taphataa lammii Firaans kanaaf isa dansaatii? Taphataan ganna 34 kun barana tapha 46 taphachuun gooliiwwan 44 kan galche oggaa tahu, yoo mo'ataa tahe taphataa umriin isaa guddaa badhaasa kana mo'atu taha. Stanley Matthews bara 1956tti umriisaa ganna 41n mo'ate. Karra eegaan isaanii Thibaut Courtois tapha 1fi 0n mo'atan irratti taphataa cimaa taphichaa jedhamuun maqaan dhahame irratti, Benzemaan haala hin baramneen hagas mara kubbaa argatee hin taphanne. Barana gahumsa ajaa'ibaa kan agarsiisaa jiru taphataan kun, galgala sana goolii tokko kan galchee ture wayita tahu, boodarra taphaan ala (offside) tahuun haqameera. Benzemaan waa'ee Ballon d'Or yaadaa akka jiru miidiyaan Canal Plus wayita gaafatu "Maal ree!" jechuun deebiseef. Badhaasni waggaa waggaatti  jaarmiyaa kubbaa miillaa Firaansiin qophaa'u kun taphattoota akkaan colleef kennama. Benzemaan dabaluun, ''mee waan ta'u yaa eegnu. An waancaas nyaadheera, wanti hagas mara na hafu hin jiru. Badhaasa kanaaf nama sirrii ta'uu kiyya mirkaneessuun kana caalaa waan na barbaachisu miti. Wanti narraa eegamu milkaa'inan argadhetti bashannanuu qofa,'' jedhe. Gameessi kubbaa miilaa Thierry Henry, TV Ameerikaa irratti wayita waa'ee badhaasa kanaa dubbatu, ''Waa'ee badhaasa Kubbaa Miillaa Firaansiin yookiin abbaa fedheen kennamuu waa jechuun fedha. Filannoo keessan cufaa. Benzemaan mo'ateera. Nagayaan,'' jedhe. Kanaafuu Benzemaan badhaasa kana argachuuf dandeettii fi muuxannoo barbaachisu qabaa? Badhaasa kanammoo taphattoota akkamiifaatu argata, badhaasa kana mo'achuun hiika akkamii qaba? Benzemaan akka badhaasa Ballon d'Or bara 2022, Onkoloolessa dhufu gaafa bultii 17 kennamu argatu wantoota taasisan  keessaa inni ijoon, taphatichi garee kubbaa miilaa Awurooppaa keessatti kilaba jabaa ta'e keessatti taphataa collee filatamaa ta'uu isaati. Riyaal Maadrid waancaa La Liga fi Shaampiyoonsi Liigii Awurooppaa argateera, Benzemaan ammoo taphataa collee goolii hedduu galche jedhamuun badhaasa kophee Worqii argateera. Taphataan kun kilabasaa keessatti goolii 27, Shaampiyoonsi Liigii irrattimmoo goolii 15 galche. Benzemaan taphataa collee mala-malteen beekamu yoo ta'u, qabxii darbiinsaa argachuuf taphoota taphataman irratti goolii galchuun beekama. Waancaa shaampiyoonsi Liigii argachuuf imala taasifamu keessatti tapha Paris St-Germain fi Chelsii waliin taphatan irratti gooliiwwan sadi sadi galchuun taphaan ala isaan godheera. Maanchistar Siitiin akka mo'amee taphaan ala ta'u gochuu keessattis ga'ee olaanaan gumaacheera. Taphataan Maanchistar Yunaayitid duraanii Riyoo Fardinaand ''Falmiin waa'ee Ballon d'O xumurameera. Benzemaan hin mo'atu taanaan adeemsichi haqa maleessa ta'a,'' jedhe. Leenjisaan Riyaal Maadrid Carlo Ancelotti, ''Nuti Benzemaa irratti hundoofna. Inni taphataa collee fuuldura taphachuun milkaa'eedha. Bakka hundas taphata, ittisa irra dabalatee jechuudha,'' jedhan. Tapha Sambata darbee dura, namoonni akka jechaa turanitti, badhaasa Ballon d'Or mo'achuuf murteessaan kilaba taphicha mo'ateedha. Taphatoota collee Liivarpuul keessaa Saadiyoo Maaneen nama Waancaa Afrikaa Senegaal waliin nyaateedha, Mohammad Saalaan ammoo waancaa piriimiyer Liigii yeroo sadii fi kophee worqii argateera. Taphicha dura waa'ee taphattoonni kunneen badhaasa kana argachuu kan gaafataman leenjisaan Liivarpuul Yargan kilop, ''Badhaasa kanaaf taphattoota akkamiitu dorgomu jettee yoo fudhatte deebiinsaa, eeyyeedha,'' jedhan, "Kiristaanoo Roonaaldoo, Liyooneel Mesii, yookiin ammoo nama Waancaa Shaampiyoonsi Liigii mo'ate. Adeemsi kanaan duraa akka ture.'' Benzemaan yeroo baayyee badhaasa kanaaf kaadhimameera. Garuu yeroo tokkollee hanga sadaffaa keessa galee hin beeku. Benzemaan erga Zinaddiin Zidaan bara 1998 badhaasa kana argatee taphataa Firaansi jalqabaa badhaasa kanaaf dhiyaate ta'a. Hiriyoota ijoollummaarraa Benzemaa waliin guddatan keessaa tokko kan ta'e Faruuk, taphataan kubbaa miillaa gameessi abbaa fi haati isaa lammii Aljeeriyaa ta'an, Kariim Benzeemaan abdii dargaggoota hedduuti jedhe. Keessattuu namoota seenaansaanii waan inni keessa darbeen walfakkaatuuf hamilee guddaadha jedhe. "Amma namuu akka waan kubbaa miilaan milkaa'uutti abdii qaba, kunis sababa isaati. Abjuusaanii milkeessuuf milkaa'ina Benzemaatiin hamilee argatu,'' jedha hiriyaansaa kun. "Nuti Bron keessatti dhibbaa dhibaa Riyaal Maadrid deeggarra. Tapha hunda daawwanna. Wayita Riyaal Maadrid taphata nama hundatu ilaala. Wayita Lyon, yookiin ammoo nu bira Bron dhufu, nu waliin kubbaa taphata. Jaarsa, daa'imman hin jedhu. Hunda waliin taphata, gidduutti dhaabee daa'imman dubbisa, '' jdhe. "Baayyee ittiin boonna. Bakka kanatti galmi keenya tokko. Akkanni badhaasa Ballon d'Or argatu hawwinaaf. Addunyaa kanarratti carraa gaariin akka isa mudatu hawwinaaf.''


Taphataan kubbaa miilaa beekamaa Bohaating jalalleesaarratti miidhaa qaqqabsiisuun yakkama ta’e

Taphataan kubbaa miilaa beekamaa lammii Jarman, Zheroomee Bohaating jalalleesaa duraanii irraan miidhaa geessisuun yakkamaa ta’e. Miidhaa jaalallee isaa kanarra geessiseen yakka raawwachuun isaa kan itti murame Bohaating, Yuuroo miliyoona 1.8 akka kaffaludha. Waldhabdee bara 2018 keessa isaafi haadha ijoollee durbaa isaa lakkuu kan taate Sheriinii Esiin miidhuu isaa taphataan kun haaleera. Taphataa duraanii sarara ittisaa kilaba Baayiring Muniik kan ta’eefi bara 2014 ammoo Waancaa Addunyaa kan mo’ate Bohaatengiin, aboottiidhaan akka malee akka ishee rukkuteefi yeroo muraasaafillee hafuuraa cittee akka turte mana-murtiirratti himatteetti. Bohaateng ammoo yeroo ragaan dhaga’ametti adeemsa taatewwan sanaa adda ta’e ibseera. Akka seerota miidhaa dubartootaa mana keessaatti yakki kun hanga hidhaa waggaa shanii adabsiisuu danda’a ture. Bohaateng uffata guutuu gur’aacha gara cuquliisaa uffatee eegdota dhuunfaasaafi abokaatoo isaa Kaay Waaldaniin marfamee ture kan mana murtii qaqqabe. Dhaddacha kanaan dura abbaan alangaa Bohaateng ji’a Adoolessa bara 2018 keessa Odola Kariibiyaan keessatti wayita boqonnaarra jiranitti jaalalleesaa duraanii kanatti saanduuqa qorsiistuu xiqqoo ta’e jedhee itti darbachuun miidhaa qaamaa irraa ga’eera jedheera. Jaalalleen isaa kun mana murtiirratti ragaashee yeroo kennattutti, yeroo walitti bu’insaa sana Bohateng aboottaadhaan akka ishee rukkuteefi rifeensasheellee akka harkise, mataashee akka cinineefi akka ishee arrabse dubbateetti. Bohaateng ammoo yaada kenneen yeroo tapha kaardiitti waldhabdeen hammaachuu isaa amaneera. Dubbii kan barbaaddu akka taateefi akka isa arrabsite, akka isa dhooteefi hidhii isaallee akka mite dubbateera.Yeroo sanatti wayita inni ofirraa ishee darbatettis kufuushee dubbateera. Dhaddachi kun ji’a Muddee keessa gaggeeffamuuf kan ture ta’ullee ragaan dhiyaachuu dhabuu isaatiin yeroo biraatti darbeera.Addunyaa kubbaa miilaafi  miidiyaalee hawaasaarratti beekamaa kan ta’e Boheeteng kilabaafi sadarkaa biyyaatti badhaasawwan gara garaa mo’ateera. Shaampiyoonsi Liigii lamaafi Bondusliigaa sagal dabalatee Muniik waliin Waancaa 22 injifateera. Kontiraatni inni Muniik waliin qabu xumuramuu isaa hordofee gara kilaba Firaans Liiyonitti jijjiirraa bilisaan darbeera. Jaalalleen duraanii Boheeteng biroo umuriin ishee waggaa 25 fi  moodelistii kan taate Kaasiyaa Leenhaart ji’a Guraandhalaa keessa appartaamaa magaalaa Barliin keessa jiru tokko keessatti of ajjeefteetti.


Imala leenjisaa Senegaal Aliyuu Siisee hanga injifannoo Waancaa Afrikaatti

Aliyuu Siisee yeroo lama Waancaa Afrikaaf dhaqqabe. Tokko taphataa tahee tokko irratti leenjisaa tahuun. Yeroo tokko ammoo balaa tasaan miseensa maatii isaa 12 al takkaatti dhabeera. Siiseen eessaa ka'ee injifannoo Waancaa Afrikaaf dhaaqqabe? Bara 2002, Maalii keessatti Aliyuu Siisee dirree Baamaakoo Stade du 26 Mars, jedhamu keessa oliifi gadi ilaalee peenaaliitii xumuraa waancaa mo'achuuf murteessitu karra eegaa Kaameeruun Buukar Aliyoomitti rukute. Kun Waancaa Afrikaa bara 2002 irratti yoo tahu Senegaal yeroo jalqabaaf ni injifatti jedhamee eegamee ture. Haa tahu malee Siiseen yeroo sana dursaa taphattoota Senegaal kan ture rukuttaa peenaaliitii sana dhabe. Kaameeruun waancicha injifatte. Ergasii waggoota 20 booda Siiseen seexana gaafa sanaa irraa bilisa tahuun ofii isaafis biyya isaafis waancaa kan injifate. Amma garuu leenjisaa tahuudhaani. Amma umuriin isaa 45 yoo tahu ji'a dhufu 46 guuta. Waancaa kana injifachuun Herve Renardi kan Zaambiyaa waliin bara 2021 injifatetti aanuun leenjisaa dargaggeessa lammaffaa tahuu isaati. Waggoota dheeraaf leenjistootni gara Afrikaa dhufaa kan turan Awurooppaa fi Laatin Ameerikaa irraa ture. Amma garuu fakkeenya leenjistoota Afrikaa ardichuma keessaa biqilanii tahun haalicha jijjiire. Siiseen Dilbata darbe Masirii mo'achuun yoo waancaa harkaan gahatan imimmaan buusee gammachuu isaa ibsachaa ture. Garuu dhiphina rukuttaa peenaaliitii xumuraan booda irra aanaan. Leenjisaan kun miidiyaaleettillee waa'ee garee isaa bal'inaan dubbachuu hin barbaadu. Garuu yaada isaa nama gabaabsee bareechee himudha. Kun Siiseef waancaa Afrikaa shanaffaa tahuu isaati. Lama taphataa tahee lbara 2000 fi 2002. Sadii ammoo ammoo leenjisaa Senegaal tahuudhaani. Federeeshiniin Kubba Miilaa Senegaalis leenjisaa akkaan ceepha'amaa ture kanatti cichuun isaanii inni ammoo ceephoo duubatti dhiisee bu'aa gaarii argamsiise. Siiseen waayillaan isaa duraan waliin taphataa turan keessaa Kaaliluu Fadigaa kan amma garee qorannoo teeknikaa Konfedereeshinii Kubba Miilaa Afrikaa keessa jiruu fi El Haajii Diyuuf garee isaatti makuun akka isaan taphattootaaf gorsa kennan godhe. Kana dura haalaan namoota isa ceepha'aa turan yoo tahanis Dilbata ammoo yeroo isaan isa waliin Kaameeruunitti argamuun gammachuu isaanii ibsataa turan argamaniiru. ''Gareen kun Waancaa Afrikaa injifachuu danda'a. Garuu osoo Aliyuu Siisee leenjisaa biyyaalessaa tahee achi jiruu kun  tahuu hin danda'u,'' jedhe ture El Haajii Diyuuf. Siisee ceephoo qofa oso hin taane taphattootni isaas isa onnachiisaniiru. ''Akkan yaadutti leenjisaan kun milkaa'ina hundaa argachuun isaaf mala. Sababni isaa ammoo leenjisaa akka malee ceepha'ame akka isaa argee hin beeku,'' jedhe Sadiyoo Maaneen erga Burkina Faasoo mo'achuun waancaaf darbaniiru. .Biyya keenyaa fi isaaf jennee mo'achuu barbaanna. Sababni isaa ammoo akka taphataa fi leenjisaatti waan hundaa keessa waan darbeef.'' Siisee qofatu taphattoota isaa jaallata miti. Isaanis maqaa masoo 'Jaamee' jedhuun isa waamu. Yaayaa Jaamee pirezidaantii duraanii Gaambiyaa waggoota dheeraaf biyyatti bulchetti fakkeessuun waamu. Sababi isaa ammoo seera cimsuun waan beekamuufi. Siiseen nama naamusa qabuu fi cimsanii hojjechuutti amanu, yeroo kabajuu fi xiyyeeffannoo guddaa hojii isaaf kennudha. Siiseen Senegaal bakka  Ziguinchor jedhamutti dhalachuun yeroo umuriin isaa ganna sagal ture gara Faransaayitti deeman. Kana adura nama Aljeeriyaa waliin Waancaa Afrikaa mo'atan Djamel Belmaadii irraa manni isaanii dhagaa darbaa tokko hin caalu. Champigny-sur-Marne kan jedhamu Kibba Paaristti kan argamtu keessatti guddate. ''Ijoollee tahee taphattoota bebbekamoo akka Safet Susuc Valdo fa'aa ilaaluuf gara PSG deemaan ture. Abjuun ijoollummaakoo PSG'f taphachuu ture. Ijoollee heduun qarqara Paaris jiraatan akkaadaamii PSG galuuf hawwu ture. Ani garuu carraa sana hin argatiinan hafe.'' Siiseen kilaba Liil jedhamu galuun tapha pireefeeshinaalaa isaa jalqabaa ammoo Seedaan kan jedhamuuf taphate. Bara 1998  PSG kan hawwaa ture sana gale. ''Taphattoota ciccimoo akka Jay-Jay Okochaa fi Roonaaldinoo fa'aa waliin taphachaan ture. Taphataa dargaggeessa waanan tureef waan hedduun isaan irraa baradhe. Kilaboota gurguddaa keessatti carraa taphoota xiqqoo irratti taphachuu argadheera. Leenjisaan duraanii Senegaal Buruno Metsu Siisee garee biyyaalessaa Senegaaliif waame. Bara 2002 tapha baniinsaa Waancaa Adunyaa irratti Faransaayiin mo'atan irratti ittisa irra taphataa ture. Gareen sun Jaappaanii fi Kooriyaa Kibbaatti nuusa xumuraa fi dhaqqabuun seenaa keessatti biyya Afrikaa lammaffaa sadarkaa kanaaf geesse tahanii ture. Gara Ingiliiz dhaquun Birmiingihaamii fi Poortsmaawuz keessa taphataa ture. Sana booda balaa qarqara Lixa Afrikaatti mudateen miseensa maatii isaa 12 dhabuun gadda guddaa keessa darbe. Siiseen bara 2006 gara kilaba isaa ijoollummaa Seedaanitt deebi'e. Sana booda ammoo Liigii lammaffaa Faransaay keessa kan turte Nimes keessa takka taphatee soorama bahe. Siiiseen taphataa urjiijedhamee ibsamaa hin turre. Garuu ''nama hojii jabaa'' jedhamuun beekama. Siiseen eeyyama leenjisummaa isaa fudhatee booda gargaaraa leenjisaa Kaarim Seegaa Diyuuf tahuun Olompikii Landan bara 2012'f qopheessuuf federeeshinii kubba miilaa Senegaalitti makame. Sana booda Aliyaan Girrisee jalatti garee biyyaaleessaa waliin hojjechaa ture. Caamsa bara 2015 ammoo leenjisaa garee biyyaaleessaa tahuun itti fufe. Waancaa Afrikaa Senegaal irratti eegamtee ture kan Iquwaatooriyaal Giinii irratti marsaa jalqabaatti keessaa baate. Siiseen ergasii duubatti osoo hin ilaaliin jalqabee tapha michummaa Gaanaa waliin taaise mo'ate. Senegaal walitti aansuun Waancaa Afrikaaf yeroo sadii Waancaa Adunyaaf ammoo yeroo tokko Siisee jalatti darbuu dandeesse. Rikardiin isaa leenjisaa garee Teranga Lions ykn Leencota Terangaa tahee qabu taphoota 46 injifachuun 16 qixa bahuun sagal qofa mo'ame. Amma taphoota 71 irratti leenjisummaan hirmaatee nama jabaa biyyattii taheera. Bara 2019 waancaa Afrikaaf gahanii Aljeeriyaadhaan mo'amuun dhaban. Siiseen waancaa kana biyya isaaniif mo'achuu isaaniif  garee isaa galateeffateera. ''Injifannoo kana uummata Senegaaliif kennine. Sababni isaa ammoo erga bara bilisummaatii hanga ammaatti urjii kana ariyaa turre waan taheef,'' jedhe Siiseen. ''Har'as urjii kana tishartii keenya irraa ni qabaanna.'' Amma garuu gammachuun kun osoo jiruu ji'a dhufu keessa gareen kun tapha mo'atanii darbuu Waancaa Afrikaatiif Masirii waliin taphatu. Waancaa injifachuun yoo biyyatti deebi'an kumaatamaan bahun uummatni magaalaa Daakaaritti isaan simate.


Paawoloo Roossii: Gootni Waancaa Addunyaa Xaaliyaanii gaafa owwaalcha isaa saamame

Manni goota Xaaliyaanii Waancaa Addunyaa 1982 biyyattiin akka irra aantu gargaare, Paawoloo Roossii, gaafa guyyaa owwaalcha isaa saamamuu, gabaasaaleen biyya keessaa himan. Taphataan beekamaa kuni Kamisa erga du'e booda owwaalchi isaa gaafa Sambataa magaalaa Kaaba - Bahaa biyyattii Visenzaa jedhamutti raawwate. Haa ta'u malee, haati warraa isaa Federikaa Kaappeleettii owwaalcharraa yoo deebitu manni saamameera. Ejansiin Oduu Xaaliyaanii Ansaa jedhamu akka gabaasetti manni isaanii cabee sa'aatii Roosiifi qarshiin kanneen saamaman keessaatii. Manni isaanii cabuun poolisiif kan gabaafame yoo ta'u yeroo ammaa qoratamaa jira jedhameera. Roossiifi maatiin isaa bakka Poggio Cennina jedhamuufi bakka qonna ammayyaan of jiraachisutti jiraachaa turan. Duuni isaa Xaaliyaanitti gadda uumeera. Taphataan kuni jifattoota ciccimoo biyyattii keessaa isa cimaati jedhameeti ilaalama. Garee biyyaalessaa Xaaliyaaniif tapha 48 irratti hiriiree galchiiwwan 20 galcheera. Galchiiwwan kunneen isa bara 1982 waancaa addunyaa biyyattiin fudhattes dabalata. Yeroos Roossiin jaha galche. Sadarkaa kilabiitti Visenzaafi Yuventusif galchii hedduu galcheera. Waancaa liigii Xaaliyaaniis Yuventuus waliin kaaseera. Gaafa Sambataa namoonni kuma hedduu ta'an argamanii nagaa itti dhaamaniiru. Kanneen isa waliin Waancaa Addunyaa 1982 irratti taphatan kanneen akka Antoniyoo Kaabiriniifi kaan sanduuqa reeffaa baatanii gaggeessaniiru. ''Ani taphataa garee tokko keessa waliin taphanne qofa osoo hin taane hiriyyaafi obboleessan dhabe,'' jechuun dafee waan du'u natti hin fakkaanne jedhe Kaabiriniin. Taphattoonnimmoo irree isaanii gubbaa waan gurraacha godhachuun tapha gaafa Sambataa taphataniiru. Taphi eegaluu dura daqiiqaa tokkoof kan isa yaadatan yoo ta'u suuraa isaa iskirinii guddaa irratti gadhiifamerra ''Gooti hin du'u,'' akkasumas ''Chaawo Paawoloo'' kan jedhan mul'ataniiru.


Diyaagoo Maaraadoonaa: Poolisiin manaa fi kilinika doktara Maaraadoonaa marse

Guyyaa afur dura addunyaa kanarraa du'aan kan boqote taphataan gameessi kubbaa miilaa Arjantiinaa, du'asaatiin walqabatee qondaaltonni shakkii qaban haala inni itti wal'aanamaa ture qorachuu eegalaniiru. Abbootiin seeraa, tarii yoo wayita yaalii wal'aansaa taasifamaafii ture, doktarri xiyyeeffannaa kennuu dhabuun lubbuusaa galaafateera ta'e shakkii jedhuun doktara Maaraadoonaa irratti qorannoo eegalan. Manni jireenyaa fi kiliniki Dr Leopoldo Luque poolisootaan marfamee sakatta'ameera. Taphataan addunyaarratti tapha kubbaa miilaan jaala guddaa horate Maaraadoonaan, umriisaa waggaa 60tti dhibee onneetiin manasaa keessatti du'e. Dr Luque irratti hanga yoonaa himati hin banamne, isaanis waan ittiin shakkaman kana hundumaa haalaniiru. Sadaasa gara jalqabaa dhibee kantaruu dhiigaa sammuu isaa keessatti mudateef yaalii baqaqsanii yaaluun kan milkaa'e Maaraadoonaan, itti aansee ammoo qaamni isaa qoricha sammuu hadoochan irratti hundaa'uun walqabatee yaalamuuf ture. Du'uusaa booda ijoolleen Maaraadoonaa, haala itti yaalamaa ture irratti ibsa bal'aa barbaanna jechuun itti cichanii gaafataa jiru. Doktara dhuunfaa taphataa kubbaa miilaa beekamaa kanaa kan ta'e Dr Luque, oduu kana wayita dhagahe imimmaan buusee boo'e. Hiriyaa kiyya kana lubbuusaa baraaruuf waan narraa eegamuu fi hangan danda'e yaaleera jechuun boo'aa ibsa kenne. Shakkii aanga'oonni irraa qaban ilaalchisuun yaada kenneen ammoo, ''An itti gaafatamummaan kee maali jettanii yoo na gaafattan. Ani ogeessa baqaqsanii yaaluu dhibee sammuuti, sanammoo xumureera. Hojiin kiyya xumuramee ture. Yaaliin baqaqsanii yaaluu dhibee Sadaasa jalqabaa xumuramuu ibsuun, isa booda hanga du'a Maaraadoonaatti waan jiruuf itti gaafatamaa akka hin turre ibseera doktarri kun. ''Maaraadoonaan giddugala dandamannaa seenuu qaba ture. Inni garuu hin feene ture. Amala taphataa kanaa hoogganuun akkaan rakkisaa ture,'' jedhe. Inumaa xiyyeeffannaa kan hin kennineef aanga'oota kan jedhu doktarri kun, Maaraadoonaan tajaajila ambuulaansii illee argachuu hin dandeenye ture jedhe. ''Maaraadoonaan dhumarratti haala kanatti baay'ee ture. Sababa kanaaf kophaa ta'uu fedhee ture. Ijoolleesaa, firootaa fi hiriyoota isa marsanii jiran irraa kan qoollifateef jaallatee miti,'' jechuun waan jireenyi Maaraadoonaa isheen dhumaa keessa turte ibsa doktarri kun.


Piriimer Liigiiin Itoophiyaa yoomiifi akkamiin deebiyee jalqabamaa?

Piriimer Liigiin Itoophiyaa sababa weerara koronaavaayirasiitiin erga dhaabbatee bubbuleera. Haata'u malee, erga dhiyootii asiitii kilaboonni Liigichii taphattoota haaraa mallatteessifachuufi warreen duraan turan waliin ammoo waliigaltee haaromsuuf sosocho'aa jiru. Sochiin kun yeroo ilaalamu ammoo Piriimer Liigiin kun deebiyee jalqabaminnaa? kan jedhu gaaffii kaasaa jira. Deebiin gaaffii kanaa eyyee taanaan  attamiin taphatti deebiyama? Dirree qullaa deggartoota hin qabne keessatti gaggeeffamaa? Federeeshinii Kubbaa Miillaa Itoophiyaatti Daarektarri Hayyamaa Obbo Tewoodiroos Firaankoo dorgommiin kubbaa miilaa akka deebiyee jalqabamuuf mootummaa waliin dubbachaa jirra jedha. Bulchaan kilabootaa erga ministeera fayyaa irraa hayyama argatee booda torbeewwan 6-7 jiran keessatti Liigichi jalqabuu danda'a jedha Daarektarici. Haata'u malee, Piriimer Liigiin Itoophiyaa guyyaa akkasii jalqaba jedhamee guyyaan adda bahee murtaa'e hin jiru jechuun ibsa Obbo Tewoodiroos. ''Kilaboonni 'assaayimantii' fudhataniiru. Sana akka xumuraniin wanta irratti waliif galan erga fidanii booddee ministeera fayyaatiif dhiyeessina. Ministeerichi yoo hayyama nuuf kenne hojiitti galla," jedheera Daarektarichi. Obbo Tewoodiroos kilaboonni qajeelfama labsii yeroo muddamaa mootummaan labse hodofuu qabu jedha. Kilaboonni yeroo taphatti deebiyan haal-duree isaan guutuu qaban: Dhimma istaadiyeemii deeggartoota hin qabne keessatti taphni gaggeeffamaa. Mootummaanis tarsiimoo qopheessaa jira jedha Obbo Tewoodiroos. Haata'u malee haala amma jiruun taphoonni istaadiyeemii cufatanii bakka daawwattoonni hin jirretti gaggeeffama jedha. "Taphawwan karaa TV akka tamsa'an gochuudhaan hordoftoonni akka Piriimer Liigii Itoophiyaa daawwatan gochuudhaan akka galiin kilaboonni TV irraa argatan taasisuuf hojjechuu yaadneerra." Dabalataanis taphawwan Liigichaa istaadiyeemiiwwan murtaa'an irratti akka gaggeeffaman Daarektarichi BBCtti himeera. "Taphoonni istaadiyeemota warra kam irratti akka gaggeeffaman hanga ammaa murtee hin dabarsine. Dirreewwan filachuun murtee dabarsuu kan danda'an qaamolee wal dorgomsiisanidha. Haata'u malee, erga filatamaniillee yoo kan ulaagaa fayyaa hawaasaa hin guutne ta'an faayidaarra ooluu dhiisuu danda'a." Kilaboonni Piriimer Liigii Itoophiyaa taphattoota haaraa mallatteesifachuufi taphattoota duraan turan waliin ammoo waliigaltee haaromsuutti jiru. Sidaamaa Bunnaa, Hadiyyaa Hosaahinaa, Hawaasaafi Baahir Daar taphattoota waliin waliigaltee dheeressuurratti hojjechaa jiru. Federeeshinichi garuu jijjiiraan taphattootaa taasifamaa jiru beekamtii kan hin qabnedha jechaa jira. "Kilaboonni taphattoota mallatteessifachaa akka jiran miidiyaaleerraa dhaga'aa jirra. Haata'u malee, yeroo jijjiirraa taphattootaa Federeeshinichaa ammallaa hin banamiin jira. Qaamoleen sadan [Federeeshinii, Taphataafi kilabichaa waliigalteen mallatteessan yoo jiraate kan beekamtii seeraa qabaatu." Hayyamni taphni akka jalqabamu osoo hin argamiin dursanii kilaboonni adeemsa taphattoota mallatteesisuu keessa galuun isaanii waan bitaa namatti galudha jedha Obbo Tewoodiroos. "Hir'ina maallaqaa qabna jechaa taphattootaa mallatteessisuun wanti ta'e akka jiru namatti hima." Taphni Piriimer Liigii Itoophiyaa bara kana sababa koronaavaayirasiitiin addaan cite jedamuyyu murteen kun Piriimer Liigicha dursaa kan ture Faasil Kanamaa dabalatee kanneen biroo dheekkamsiisuun isaa ni yaadatama.


Ziilatan Ibrahimovich: Siidaan Ziilatan Ibrahimovich nahaasa irraa hojjetame haleelame

Siidaan Ziilatan Ibrahimovich Naasa irraa istaadiyeemii Maalmoo keessatti hojjetame guyyaa inni kilabii masaanuu Maalmoo bituu isaa ibsu haleelame. Siidaan meetira 3.5 dheeratu kun Federeeshinii Kubbaa Miilaa Iswiidiniin kan hojjechiifame yo tahu ji'a darbe ture kan ifatti eebbifame. Ziilaataan kilabii Hamarbaay jedhamu keessaa 25% bitachuu bsee ture. Kilabichi ammoo masaanuu kilabii Maalmooti. Siidaan Ziilaataan kan ijaarame ammoo istaadiyeemii Maalmoo keessatti yoo tahu akkuma inni kilabii Hamarbaay bituu ibseen miidhaan irra dhaqqabuu poolisiin ibseera. Qalamni garaagaraa itti naqamuu kan ibse poolisiin namoota baay'eetu miidhaa irraan gahe jedhe. Kilabiin Hamarbaay jedhamu liigii Iswiidiin keessaa bara kana 3ffaa irra jira. Viidiyoon miidiyaa hawaasaa irratti qoodamaa ture yeroo namootni abidda fudhatanii itti adeeman agarsiisa. Taphataan ganna 38 Ziilaataan xumura bara dorgommii Mejer Liig Sooker[ MLS] kanatti LA Gaalaaksii gadhiisee kan bahe yoo tahu taphoota 116 irratti galchiiwwan 62 lakkoofsiseera. Ziilaataan kileboota akka Ayaaksi, Juuventas, Intermiilaan, Baarseloonaa, AC miilaan, Paaris Seent Jermaan [PSG] fi Maanchister Yunaayitidif taphateera. Oduu ispoortii biraan taphataan Baarseloonaa Liyonel Mesiin kilabii isaaf kaleessa tapha 700ffaa isaa gaggeesuun galchii waliigalaa 613ffaa isaa lakkoofsiseera. Seenaa baarseloonaa keessatti Mesii caalaa taphataan yeroo baay'ee hiriiruun taphate Zhaavii Hernaandez qofa yoo tahu innis taphoota 767 irratti hirmaateera. Dorgommii Shaampiyoonsiliigiidhaan ammoo galchii 114 waliigalaan lakkoofsisuu isaati. Dorgommii shaampiyoonsiliigii keessatti Baarseloonaan yeroo 149 mo'achuun Riyaal Maadirid kan taphoota 158 mo'atetti aanuun sadarkaa 2ffaa qabateera.


Taphataan Kubbaa Miilaa ganna 80 soorama bahuuf

Dhalataa Biriiteen araada tapha kubbaa miilaa qabu Jimaata har’aa umuriisaa ganna 80’n soorama baha. Piiter Webister jedhama. Jiraataa Awustiraaliyaa magaalaa Wolongoongi kan tahe amma akka kanaan duraaitti beekamuun kilebakoof gahumsaan taphachuu hin danda’u jedhe. Yeroo muraasa darbaniif yaada koo keessa ture. Yeroo yaaddu carraa taphaa baay’ee argataama deemta. Ani amma maaliyaa koo kana akkanumaanin dhamaasa. Gahumsa kee beekta waan taheef,’’ jechuun BBCtti hime. Mr Webister Ingilaandi magaalaa Piristen keessatti dhalate. Bara 1948 gara Weelsitti imale. Dorgommii kubba miilaa gahumsaan kan taphachuu eegale yeroo umuriinsaa ganna 15 tahe ture. Kunis mana barumsaa isaa dorgommiin Raagbii itti baay’atu keessatti. Namni duraan warshaa sibiilaa keessa hojjetaa ture kun umuriisaa 20 fi 30 keessa jiruun kileboota baay’ee Weelsi keessa jiraataniif taphataa ture. Bara 1981 haadha warraa isaa Moyiraa fi ijoollee isaanii sadii waliin gara Awustiraaliyaatti imalan. Awustiraaliyaatti kubbi miilaa guddachuu yoo argus haalaan dinqisiifatee ‘’amma haala qilleensaa ho’i isaa digirii Seelsiyeesii 38 tahe keessatti taphachuu wayya isa duraan digirii Faraanaayitii 38 keessatti taphachaa ture caalaa’’ jedhee. Amma tapha xumuraa isaa kileba isaa Figtirii [Figtree] jedhamuuf taphachuun soorama baha. Tapha xumuraa har’a galgala dursaa liigichaa kan tahe Ruuzel Vaalee waliin qabaniif dafee dirree gahuun muka goolii ykn galchii dhaabuun akka eegu himeera. Morkatoota isaafis yoo dhaamu akka salphaatti akka nah in ilaalle jedheera. " Yeroon gara jalqabaa taphataa ture Dilbata raftee yoo kaatu qaamni kee hundi madaadha, garuu gaafa Wiixata hundumtu sirra hin jiru, ni bada ture. Amma Wiixata irra madaan qaama irraa natti dhagahame Sanbata isa torbee dhufuuti kan badu,’’ jechuun haala adeemsa tapha keessa darbe hima. Mr WebIster dorgommii naannoo tahe irratti haalaan kan beekamu yoo tahu dorgommiin maqaa isaan moggaafame illee jira. Waancaa Piter Webister jedhama. "Yeroo baayee taphni akkanaa gatii si baasisa ykn si ajjeesa jedhama. Amma gatiin baases hin qabu hin duunes. Mee akkan taphachuu danda’un ilaala jedheen yaada ture.’’ Icciitiin waggaa dheeraa akkanaa taphachuu walitti fufinsaan tapha irratti hirmaachuudha jedhe. Amma shaakkalli isaa duraan fiiguufi saayikilii oofuu ture sun gara saree intala isaa harkisee deemuun shaakaluutti dhufeera. Ani fiigicha hin danda’u. Taphattoota garee biraatti gaafan fiigee seenu, har’aan guyyaa sadaffaa yeroo fiigdu si argine, Fiiguu qabda na jedhan. Ani garuu lakki kubba taphachuutu na gammachiisan jedhe. Mr Webister erga tapha dhaabeen booda maaltu akka itti dhagahamu hin beeku jedhe. Garuu taphattoota kilebichaa waliin kubbaa dhiituu ittuman fufa jedheen yaada jedhan. Irra caalaa ijoollen ilmaan isaa fi ijoollen dubartoota isaa yeroo kubba taphatan daawwachuu akka barbaadu himeera. Ofii kanaan dura taphachaa waan tureef yeroo isaan taphatan daawwachaa hin turre. Haati warraa isaa ammo abbaan warraashee naannoo we’eeti hojii baay’ee yeroo hojjetu ilaaluu akka barbaaddu himteetti. Pirezidaantiin Kileba Figtirii [Figtree] oolmaan Webister kilebichaaf oolan hamma hin qabu jedhan.


Mohaammad Saalaah: ‘Jaalalan Masiriif qabu jijjiiruuf waan fedhan godhanis hin milkaa’an’

Taphataan cimaa Kilaba Liiverpuul Mohaammad Saalaah Waldaa Kubbaa Miilaa Masirii waliin dhimmoota irratti waldhaban ilaalchisee marii gara garaa taasiseera. Keessumaa taphataa cimaa bara kanaa FIFA keessatti hin tarreeffamiin hafuun isaa biyyi isaa akka dorgomaa tokkootti akka dhiyaatuuf sagalee hin kenniifiif hafanii kan jedhu shakkuun isaa hin oolle. Haata'u malee, leenjisaa garee biyyaalessaa warra Farahoon kan ta'e Shaawkii Gahariibiifi qeellisaan/dursaan garee kanaa Ahimad Elmohaammadii akka tarree taphataa cimaa FIFA bara kanaa keessa galuuf sagalee isaanii kennaniifiif turan. Akka Waldaan Kubbaa Miilaa Masirii (EFA) jedhutti sagaleen lamaan isaanii Mohaammad Saalaahaaf kennan hin lakkaa'amiin hafeera. Sagaleen tokkoo isaaniillee fuula marsariitii FIFA irratti hin dabalamiin hafeera. Kanarraa ka'uunis Waldaan Kubbaa Miilaa Masirii (EFA) maaliif akka sagalee isaan taphtaa cimaa FIFA bara kanaatiif kennan hin lakkaa'amiin hafe irratti FIFA'n akka ibsa kennuufiif xalayaadhaan gaafatee jira. Erga badhaasni taphataa kubbaa miilaa cimaa FIFA bara kanaa gaggeeffamee booda taphataan sarara fuula duraa Liiverpuul Mohaammad Saalaahaan fuula tiwiitera isaarraa maqaa biyya isaa, Masiriin kaaseera. Yeroo ammaa fuula tiwiitera isaarratti kan argamu: "Taphataa kubbaa miilaa kilaba Liiverppul" kan jedhu qofaadha. Mohaammad Saalaahaan dhimma kanarratti tiwiitera isaarratti kan maxxanse ammoo akkas jedha: "Jaalala ani Masiriif qabu jijjiiruudhaaf waan barbaadan yoo godhaniyyu, isaan hin milkaa'an." Taphataa kilaba Baarceloonaa kan ta'e Lii'ooneel Mesii ture kan taphataa cimaa FIFA bara kanaa kan mo'ate. Badhasa Wixata darbe galgala taasifame kanaan Mesiin taphattoota Kiristaanoo Roonaaldoofi Viirjil Vaan Jiikiin caalee mo'ate. Mohaammad Saalaahaan taphataa garee isaa Liiverpuul Viirjil Vaan Jiikii waliinillee tarree taphattoota ciccimoo FIFA bara kanaa keessa galuu hin dandeenye. Bara 2018 keessa, Saalaahaan badhaasa taphattoota cicimoo garee dhiiraan sadaffaa ta'ee kan filatame yommuu ta'u  goolii bareedaatiin tokkoffaa ba'ee 'Puskas Award' argatee ture. Tokkoon tokkoo biyyaa sagalee sadii qabaatu: kunis sagalee leenjisaa garee biyyaalessaa, qeellisaa/dursaa garee biyyaalessaafi bakka bu'aa miidiyaadha. Akka Waldaan Kubbaa Miilaa Masirii (EFA) jedhetti garuu Shaawkii Gahariibiifi qeellisaan/dursaan garee kanaa Ahimad Elmohaammadii lamaanuu Saalaahaatiin filannoo tokkoffaa isaanii godhachuun sagalee kennanii turan. The media representative Hany Danial's choices were Sadio Mane followed by Cristiano Ronaldo, with Salah in third place. Bakka bu'aan kan miidiyaa garuu sagalee isaa tokkoffaa kan kenne Saadiyoo Maaneetiif yommuu ta'u Kiristaanoo Roonaaldoofi Saalaahaa ammoo duraafi duubaan sadarkaa lamaffaaafi sadaffaa irratti filateera. Saalaahaan Waldaa Kubbaa Miilaa Masirii (EFA) kana waliin waldhabuun isaa kun isa jalqabaa miti. Bara darbe Waldichi komii Saalaahaan suura isaa beeksisaaf fayyadamuu ilaalchisee dhiyeessee ture fudhachuufii didanii ture.  Kanarraan kan ka'e taphachuu akka dhaabullee akeekkachiisee ture.


Shamarreen Iraan dirree kubbaa miilaa seente jedhamuun himatamte abidda ofitti qabsiisuun lubbuun ishee darbe

Deeggartuun kubbaa miilaa Iraan torbee dura mana murtuu fuulduratti abidda ofitti qabsiifte lubbuun ishee darbe. Shammarreen Iraann durree kubbaa miilaa galuun himatamte mana murtiitti dedeebi'uun beellamni ishee waan darbeef adidda ofitti qabsiisuun lubbuun ishee darbe. Kun magalaa Teeraan mana murtii fuulduratti kan raawwate yoo tahu abbootiin taayitaa Iraan dubartootni istaadiyeemii akka hin galleef yeroo hedduu dhorku. lammiileen Iraan  biyyoota adunyaa garaagaraa keessa jiraatan dubbii dubartii kanaa hordofaa kan turan yoo tahu 'blue girl' jechuun halluu garee isheen deeggartu Esteqlaal jedhamaniin ishee waamaa turan. Maqaa ishee dhugaa tahuu baatus shamarreen maqaa Sahar jedhamuun ibsamte ji'a Bitootessaa keessa dirree kubbaa miilaa seenuuf yaalteetti jedhamuun adabamte. Erga guyyoota sadii hidhamteen booda mirga wabiidhaan gadhiifamuun himata ishee irratti banameef murtii mana murtii  ji'oota jaha eegde. Gaafa mana murtiitti dhiyaachuuf deemtu ammas abbaan seeraa guyyaa sanaa dhimma maatii ariifachiisaa isa mudateef jedhee beellama ishee dabarsuu dhageesse. Booda yommuu bilbiula ishee fudhachuuf gara mana murtichaatti deebitu namni tokko yoo yakkamtuu taatee argamte ji'a jahaa hanga waggaa lamaa ishee adabsiisuu danda'a jedhee yeroo dubbatu dhageesse jedhama. Yerosuma balbala mana murtichaatti abidda ofitti qabsiiste. Hospitaalatti fudhatamuun yaalii akka argattu taasifamtus lubbuun ooluu hin dandeenye. Erga bara 1981 as Iraan keessatti dubartootni dirree kubbaa miilaa dhiirotni taphatan galuun akka daawwatan hin eeyyamamuuf ture. Bara darbe qofa Teeraanitti tapha waancaa adunyaa akka daawwataniif yeroodhaaf akka eeyyamamuuf tahee ture. Ispoortii irratti dhorkaan akkasii akka seeraatti barraa'uu baatus calliseedhuma akka hojii irra oolu tahe jedha dhaabbanni mirga namoomaaf falmu 'Human Rights Watch.' Kubbaa miilaa adunyaa kan bulchu FIFA'n dubartootni dirree galanii kubba akka daawwataniif eeyyamni kennamuuf qaba jechuun hanga Adoolessa 31 beellama kenneera.


Luwis Enriikee: Mucaan leenjisaa duraanii Baarseloonaa fi Ispeen umurii waggaa sagaliin boqatte

Leenjisaan Ispeenii fi Baarseloonaa duraanii Luwis Eniriikee mucaa isaa waggaa sagaliin boqotteef gadda itti dhagahame ibse. Mucaan Luwis Enriikee waggaa sagalii Xaanaa jedhamtu dhibee kaanserii lafeedhaan kaleessa galgala boqatte. Mucaan leenjisichaa ji'a shan guutuuf yaalamaa turtus lubbuun ooluu hin dandeenye. Luwis Enriikeen mucaa isaa kana kunuunsuu fi wal'aansisuuf jecha leenjisummaa garee biyyaalessaa Ispeen adda kutuun dhiisan. ''Ati urjii maatii keenya qajeelchitudha'' jedhe leenjisichi mucaa isaa boqatteen. ''Sidhabuu keenyatti hedduu gaddina garuu yeroo hundumaa si yaadanna, fuuldurattis wal argina jennee abdanna'' abbaan mucaa boqattee Luwis Enriikeen. Federeeshiniin kubbaa miilaa Ispeen du'a daa'ima xiqqoo kanaa dhagahuu keenyatti guddaa gaddina jechuun maatii fi hiriyyootaaf jajjabina hawwina jedhe. Baarseloonaa kilebii Luwis Enrikeen  leenjisaa tahuun waancaa Laaliigaa lamaa fi bara 2015 Shaampiyyonsi Ligii waliin injifatan akkasumas taphatummaan taphoota 301 irratti hiriiranis gadda isaanii maatiif ibsaniiru. Taphataa cimaan Baarseloonaa Liyonel Mesiinis,''Nuyi siwaliin jirra, jajjabina isiniif hawwina'' jedhe. Ministira Muummee biyyattii dabalatee taphataan teenesii Raafaa'el Naadaalis akkasuma gadda isaanii ibsaniiru. Morkataan Baarseloonaa Riyaal Maadiridi yeroo gaddaa hamaa akkasiitti si cinaa jirra jechuun maatii Enriikeef ergaa dabarsaniiru. Kilebii biraan Luwis Enriikeen leenjisaa turan Roomaan gadda akkasii dhagahuun onnee nama cabsa jedhanii yaadni hunda keenyaa Enriikee fi maatii isaa waliin jira jedhan.


Moriinoon leenjisummaan olitti maaliif gita addunyaatti gurra horate?

Addunyaa kanarraa leenjisaan kubbaa miilaa cimaafi beekamaa eenyudha jettee yoo namoota hedduu gaafatte, shakkii tokko malee namoonni Joozee Moriinoodha jedhu. Joozee Moriinoo leenjisaa kubbaa miilaa irra darbuun sadarkaaa idil-addunyaarratti nama gurra guddaa horatedha. Leenjisaan Liiverpuul yeroo ammaa Jergeen Kilooppiifi kan Maanchester Siitii Peep Gaardiyoolaa dhiyeenya kana keessa Ingilaand keessati milkaa'ina gaarii fidaniiru. Haata'u malee, milkaa'inni isaanii kun akka Moriinoo uummata biratti beekkamtii guddaa hin gonfanne. Kun beekamaadha, Moriinoon akka beekamaniif sababa kan ta'e milkaa'ina kubbaa keessatti argamsiisanidha. Seenaa kubbaa miilaa keessatti milkaa'ina yeroodhaa gara yerootti inni argataa jiru beekamtiin Moriinoo akka guutummaa addunyaarratti babala'tu taasiseera. Morniino kanaaf yeroo ammaa akka leenjisaa kubbaa miilaa tokkootti, akkuma Jergen Kilooppiifi Peep Gaardiyoolaatti qofa kan ilaalamu miti. Joozee Moriinoo amma leenjisaa kubbaan olitti addunyaatti beekamaadha. Sababiin isaa akka itti aanutti tarreeffameera. Bara 2004 Moriinoon miira keessa galee dirree keessa seenuun wanta inni agarsiise namoonni baayyeen ni yaadatu.  Taphni kun yeroo Poortoo, Oold Tiraafoord irratti Maanchester Yunaayitidiin mo'achuun Shaampiyoonsi Liigii keessaa itti baase ture. Yeroo sanatti kootii gurraacha dheeraa jilbaan ga'e, mataa isaa ammoo akka addaatti muratee dirree walakkaarratti yeroo inni miira isaa ibsatu namoonni argan hanga har'aatti yaadatu. Suurri guyyaa sanaa akka Moriinoon beekamaa deemu gumacheera. Rifeensi isaa yeroodhaa gara yerootti harra'aa deemuun bifa jijjiiratulleen waan baayyeedhaan Moriinoon bareedaa akkuma ta'een itti fufee har'a ga'eera. Moriinoon bifa isaa qofaan miti kan beekamu, jechoota dubbatuunillee ni beekama. Jechoota akka fakkeenyaatti "Ani nama addaati" ("the Special One") jedhuun ni beekama. Amma akka jedhu nama addaa ta'uu baatus akkas ofiin jechuunis beekameera. Moriinoon Afaan Inglizii afaan hadhaasaa ta'uu baatullee, sirriitti ittiin hojjechuurra darbee jechoota hin dagatamne akkasii kana waggoota 15 irraa kaasee uumeera. Jechama 'Ani adda' jechu kana kallattiidhaan ofiin hin jenne. Garuu yeroo Chelsii leenjisaa turetti komii isaraatti ka'uuf ibsa gaazexeessummaa yeroo kennutti "maaloo gaalessa/ofittoodha na hin jedhiinaa" jechuun, ani nama Shaampiyoonaa Awurooppaa ta'e waan ta'eef "ani nama addaati" jechuun haala keessatti dubbate. Namoonniifi miidiyaaleen garuu keessaa baafatanii "Ani Adda" jedhe jedhu. Geezexoonni Biriitish mata duree isaaniirratti wanta akkasii jallatu. Jechama biroo Moriinoon uume, "Atoobisii fidanii dhaabuu" kan jedhudha.  Kanas sarara ittisaa jabaataa ijaarrachuun milkaa'ina kubbaa miilaa keessatti waan fiduuf jedhee amana. Moriinoon tooftaa kanaanis hedduu milkaa'eera.  Kana kan jalqaba dubbates, yeroo Chelsii leenjistutti Tootinhaam waliin taphatanii 0-0 galmeesisuun booda dubbate. "Atoobisii fidanii dhaabanii" ("park the bus") jedhe. Kana jechuun dirree seenuun haleeluu caalaa ittisuurratti fuulleffachuu akka jechuudha. Moriinoon yeroo mo'amuun qabxii dhabutti jechawaan akkasii uumee dubbachuudhaan qeequmsa isarratti ka'u dagachiisuu sirriitti itti beeka. Kana qofaa miti, yeroo gara garaatti dubbii inni dubbatu kan hin dagatamnedha, Leenjistoonni kubbaa miilaa tokko tokko yeroo miira dirree kubbaa keessatti mo'uunis ta'e mo'amuun itti dhaga'amu ni dhoksatu ykn of qabu. Kanaaf ammoo fakkeenyi gaariin leenjisaa Arsenaal duraanii Arsen Wiingeridha. Joozee Moriinoon garuu leenjisaa amala akkasii qabu miti. Moriinoon faara fuula isaarratti jijjiiruunis ni beekama. Yeroo gammadu fuulaan ni ibsata, yeroo haarus fuularratti ni argama, yeroo miira addaa keessa ta'u fuulli isaa waan himu ni qaba. Kana jechuun, Moriinoon taateewwan adda addaa keessatti kennaa fuulaan ibsachuu qaba. Yeroo ammaa kana namoonni karaa miidiyaalee hawaasummaa ergaa gabaabaa waliif dabarsuuf viidiyoowwan gaggabaaboo miira adda addaa agarsiisan Moriinootiin hojjetaman fayyadamu. Moriinoon wanta biraa ittiin beekamu keessaa akkamitti akka waa'ee isaa odeeffamu gochuu ni danda'a Yeroo hedduu taatee ispoortii keessatti dhalatu keessatti waa'een isaa akka odeeffamu gochuu ni beeka. Yeroo gara dhumaa Maanchester Yunaayitid keessaa bahuuf jiru Paawool Pogbaa waliin walitti bu'anii turan. Yeroo sanatti akkamitti miidiyaalee hawaasummaa dabalate akka itti fayyadamaa ture namoonni ni yaadatu. Wanti akka Moriinoon biyya Ingilaandiin jaallatu taasise tokko faayidaa miidiyaa kanaati. Yeroo jaallatamus ta'e yeroo jibbamu, yeroo qeeqamus ta'e yeroo jajamu miidiyaarrraa waan hin dhabamneef ni jaallata. Diraamaafi miira jiru sana Moriinoon ni jaallata. Kubbaa miilaa yeroo miidiyaa waliin miira walitti horaa deemu miidhaga jedhas. Walumaa galatti Moriinoon qalbii hawwachuu jaallata. Hawaasnis immoo qalbii ni kennaafi.


Diyeegoo Maraadoonaa: Taphataa gameessi Arjantiinaa Maraadoonaan ganna 60tti boqote

Taphaataan kubbaa miilaa gameessi Diyeegoo Maradoonaa umriisaa ganna 60tti lubbuun isaa darbe. Taphaataa Arjantiinaa fi leenjisaa garechaas kan ture Maradonaan mana isaatti dhibee onneen lubbuun isaa darbe. Jalqaba Sadaasaarra wal'aansa baqaqsanii yaaluu dhibee sammuu milkaa'aan taasifamee fi alkoolii akka dhaabuufis wal'aanamaa ture. Seenaa kubbaa miilaa keessatti taphaataa beekamaa kan ture Madoonaan yeroo bara 1986tti Arjantiinaan Waancaa Addunyaa injiffatte dursaa gartuchaa ture, sana booda taphoota ciccimmoo adda addaa agarsiisuun itti fufe. Kilaaboota Baarseloonaa fi Napooliifis taphaateera. Maraadoonaan taphoota Arjantiinaaf taphate 91 irratti gooliiwwan 34 galcheera. Waancaa addunyaa afur irratti Arjantiinaa bakka bu'uun hirmaateera. Waancaa addunyaa bara 1990 Itaaliin qopheessiterratti kilabasaa qabatee argameera, wayita sana Jarmanii dhihaatiin injifataman. Bara 1994 dawaa si'eessituu fudhateera jedhame shakkamus qoratamuu waan dideef gara biyyaa akka deebifamu godhame. Maraadoonaan bara hedduu qoricha nama si'eessan fudhachuun himatamaa ba'e, bara 1991 qoricha fudhachuunsaa wayita baramu guyyaa 15'f tapharraa ittifamee ture. Dhalatee umrii waggaa 37ffaasaarratti bara 1997 tapha kubbaa miillaa keessaa of baase. Bara 2008 leenjisaa kilaba Kubbaa Miilaa Biyyaalessaa Arjantiinaa kan ta'e Maraadoonaan, waggaa lama booda bara 2010 wayita kilabi isaa kilaba Jarmaniin injifatamu dhiisee ba'e. Ergasii Yunaayitid Arab Imireetis(UAE) fi Meeksikoo keessa naanna'uun garee kubbaa miilaa hoogganaa ture.


Taphataan sarara ittisaa Liiverpuul taphataa cimaa Awurooppaa bara dorgommii xumuramee ta'e filatame

Taphattuun Ingilaandi Luusii Biroonzii fi taphataan sarara ittisaa Liiverpuul Virjil Vaan Daayik taphattota cicimoo bara dorgommii darbee Awurooppaa tahuun filataman. Taphattuun ittisa cinaa Ingilaandi miiltoo ishee Liyonitti waliin taphatan Ada Hegerbargii fi Amandaayin Heenerii caaluun badhaasicha injifachun taphattuu cimtuu dubartoota Awurooppaa tahuun filatamte. Biroonzi lammii Ingilaandi yeroo jalqabaaf badhaasicha injifatte yoo taatu waancaa Adunyaa Dubartootaa baranaa irratti gareen ishee gara walakkaa xumuraatti akka darbuuf shoora ol-aanaa taphatteetti. Taphaataan sarara ittisaa Liiverpuul Virjil Vaan Daayik ammoo Liiverpuul tapha Shaampiyoonsi Liigii irratti Tootenaamiin injifachuun waancaa akka injifatuuf qooda ol-aanaa bahateera jedhamuun filatame. Vaan Daayik taphattota akka Liyonel Mesii fi Kiristaanoo Roonaaldoo caaluun badhaasicha mo'ate. Vaan Daayik erga Mesii fi Roonaaldoon badhaasicha gidduu isaaniitti injifachuu jalqabanii taphataa sarara ittisaa yeroo jalqabaaf badhaasicha mo'ate taheera. Bara 2011 as Andires Ineshtaa bara 2012, Firaanki Riiberii bara 2013, Lukaa Moodirich bara 2018 yoo injifatan sana dura ammoo walitti aansuun Mesii fi Roonaaldoon si'a sotu injifate. Vaan Daayik erga bara 2018 Saawuzhapitan irraa £75m'n Liiverpuul galee kilebicha ittisa irratti hedduu cimseera. ''Badhaasa kana argachuukoof hedduu gammadeera. Namoota na deeggaran hundaaf gatii guddaa qaba'' jedhe Vaan Daayik. Gareekoo hedduun galateeffadha isaan malee badhaasa kana injifachuu hin danda'u ture jedhe.


Virgil van Daayik: Ittisaan Liiverpul tajaajila baqaqsanii yaaluun yeroo dheeraaf taphaan ala taha jedhame

Taphataan sarara Ittisaa Liiverpuul Virjil Van Daayik miidhama jilba isaarra mudateen tajaajila baqaqsanii yaaluu taasifachuuf jedha. Vaan Daayik tapha Darbii Mersiisayid, Evertan waliin taasisan irratti miidhamee dirreedhaa bahe. Taphichi qixa 2 fi 2'n kan xumurame yoo tahu, karra eegaa Evertan Yoordan Piikfordi waliin walitti bu'uun ture kan miidhame. Miidhamni kun yeroo hammamiif tapharraa akka isa tursiisu hin baramne. Vaan Daayik miidiyaa hawaasaa irratti ''falmii fuuldurakoo jiruuf qophiidha'' jedhe. Taphataan duraanii Seltikii fi Saawuzampitan kun, jalqaba qorannoo gaggeessuun booda hakiimonni miidhamicha mirkaneessan. Amma miidhamicha irraa bayyaannachuu irratti guutummaan xiyyeeffadheera. Hamma danda'ametti dafee deebi'uuf waanan danda'e hundaa nan taasisa jedhe taphatichi. Waan nama gaddisiisu akkuma jirutti tahee, waan ulfaataa keessa waan gaariinis akka jiru cimseen amana. Gargaarsa waaqaa waliin dhiyootti isa duraa caalaa cimee, gahumsa qaamaa gaariin nan deebi'a,'' jedhe Vaan Daayik. ''Akkuma jireenya kaanii kubba miilaa keessaswaan hundinuu sababaaf taha. Bakka fuuldura koo jiru sana bira gahuuf bu'a bahii jiru keessatti yaalii taasisuun gaariidha.'' Tajaajila baqaqsanii yaaluu Miidhama jilbarraa [ACL] bayyaannachuuf yeroo dheeraa barbaada. Garuu hoggantootni Liiverpuul yeroo itti deebi'uu danda'u ibsuu hin barbaanne. Baqaqsanii yaaluun kun ammuma kan hin gaggeeffamne yoo tahu qophiin taasifamaa jira. Bara 2018 erga Liiverpuul Paawundii miliyoona 75niin galee Vaan Daayik taphataa murteessaa kilabichaa taheera. Ergasii taphoota hunda irratti hiriiruun taphachaa kan ture Vaan Daayik, bara 2018/19 Liiverpuul sadarkaa 2ffaan xumuruun bara 2019/20 ammoo Shaampiyoonaa tahuun xumure. Bara 2019 yeroo Shaampiyoonsi Liigii injifatanis taphataa murteessaa ture. Bara kanas osoo hin miidhamiin dura taphoota torba irratti hiriireera. Miidhamni kun Liiverpuuliif hiika guddaa qaba jedhan xinxalaan BBC Kiriis Suuton, kan bara 1994 Bilaakbarni waliin waancaa Piriimer Liigii mo'atan. Taphatichi ittisa irraan dhagaa utubaa isaaniiti. Ni qindeessa, nama bakka buufamu miti jedhan. Kilooppi ittisa irratti Joy Gomez, Yo'el Maatip kan taphachiisan yoo tahu, kaan ammoo muuxannoo kan hin qabne Natina'el Filipsi, Riis Wiiliyaamsi fi Seepi Van den Bergi qabu. Faabiniyoon akka taphataa sarara ittisaatti dorgommii Cheelsii waliin taaisan irratti taphateera. Gomezii fi Maatip waliin hiriiranii kan taphatan bara 2017 keessa tapha tokko irratti qofa. Kun ittisa Liiverpuul dadhabsiisuu danda'a jedhu xiinxaltootni kubbaa miilaa.


Samu'eel Eetoo: Taphataan gameessi Kaameruun kubbaa taphachuun na gaha jedhe

Yeroo afur taphataa cimaa Afrikaa ta'uun kan filame Samu'eel Eetoo tapha kubbaa miilaa ganna 22 taphachaa ture na gaha jedhe. Biyya isaa Kaameruun fi kilaba Barseelonaaf taphachuun beekamtii guddaa kan gonfate namni ganna 38 Eetoon, kubbaa dhaabuu Instagram isaarratti hime. Kaameruuniif tapha 118 taphatee goolii 56 galchuun rikoordii harkaa qaba. Kilabni yeroo dhumaa keessatti taphataa ture kilaba Qaataar 'Qatar sports club' jedhamudha. Kilaboota gurguddoof taphachuu kan eegale bara 1996 Riil Madriidiif mallatteessuun ture. Haa ta'u malee tapha sadi qofa erga taphateen booda bara 2000 gara Maaloorkaa imale. Achitti taphoota 133 irratti goolii 54 galchuun ciminia agarsiiseen bara 2004 gara Baarseloonaa imale. Baarseeloonaa waliin yeroo sadi Laa Liigaa yoo injifatu, yeroo lama bara 2006 fi 2009 ammoo chaampiyoonaa Awurooppaa ta'eera. Bara 2006 tapha Laa Liigaa 34 irratti gooliiwwan 26 galchuun taphataa goolii hedduu galche ta'ee badhaasa 'golden boot' fudhateera. Taphata Afrikaa badhaasa kana injifate isa duraati. Turtii isaa Baarseloonaan walumaagalatti taphoota 144 taphatee goolii 108 galcheera. Bara 2009 gara Intar Miilaan kan imale Eetoon achittis al tokko Chaampiyoonaa Awurooppaa yoo ta'u, Seeti'aa Italiis injifateera. Biyya isaa Kaameruun bakka bu'uun bara 1998, 2010 fi 2014 yeroo sadi Waancaa Addunyaa irratti taphateera. Bara 2000 fi 2002 Kaameruun walitti aansuun Waanca Afriikaa yoo injifattus hedduu gumaache. Waancaa Afriikaa irratti goolii 18 galchuun taphataa dorgommii Waancaa Afrikaa bara tokkoo irratti goolii hedduu galche ta'ee riikoordii qabateera. Bara 2000 meedaaliyaa warqee Olimpiikii kan argate Eetoon bara 2005 taphataa cimaa addunyaa ta'uuf dorgomee sadaffaa bahe.


Biyyootni Afrikaa pirezidaantiin Caf ammas itti fufuun akka gaggeessan fedhii agarsiisan

Yeroo lammaffaaf pirezedaantiin Konfedereshinii Kubbaa Miilaa Afrikaa aangoo isaaniin kan itti fufan fakkaatu. Gaggeessitootni federeshinii kubba miilaa biyyoota 46 Afrikaa Ahimad aangoo isaaniin itti fufuun akka gaggeessan barbaadu. Deeggarsi kun kan ibsame osoo pirezedantichi filannocha irratti dorgomuufillee fedha qabaachuu isaanii hin ibsiin duradha. Ahimad bara 2017 ture lammiin Madagaaskaar kun pirezedaantii konfedereshinii Kubbaa Miilaa Afrikaa tahuun kan aangoo qabatan. Fuilannon kun Caamsa keessa kan gaggeeffamu yo tahu guyyaan xumura galmee namoota dorgomuuf beeksisanii Sadaasa 12 bara 2020dha. Ejjennoon gaggeessitoota naannolee Afrikaa jahaan mallattaa'e akka agarsiisutti manguddoon ganna 60 qorannoon dhimma naamusaa Fifa'n qabame akkuma jirutti tahee yoo fedha qabaatan ammas itti fufuun gaggeessuu akka danda'an kan deeggarudha. ''Ahimad hoggansa kanaaf dorgomuun qaama bulchiinsa kubba miilaa ardichaa irraa qajeelfama argachuun qaba jedhanii ture. Fedha dhunfaan qofa osoo hin taane kaka'umsa hundaa gaafata jedhaniiru. Har'a pirezedaantotni mana maree waldaa Kubbaa Miilaa Afrikaa jaha biiyyota Afrikaa 54 keessaa pirezedaantota federeshinii biyyoota 46'n deegggaramne, pirezidaanti Ahimad ammas irra deebiin akak filataman waamicha taasifna,'' jedha ibsi isaanii. ''Yoo itti fufee hojjechuu barbaade isa deeggarra'' jedhan. Filannicha mo'achuuf harka caalmaa qofa kan barbaadu yoo tahu biyyoota saddet qofatu mallattoo isaaniin hin mirkaneessine. Isaanis Aljeeriyaa, Botswaanaa, Ayivoorii Koosti Naayijeeriyaa, Seeraa liyoon Afrikaa Kibbaa, Yugaandaa fi Zimbaabuweedha. Kanneen pirezidaanticha qeeqan barri bulchinsa isaa haaromsa caalaa waan wal falmisiisaan kan guutame jedhu. Fifa'n malaammaltummaan Ahimad irratti qorannoo gaggeessuu eegalee jira. Ahimad waan ittiin shakkamanii qoratamaa jiran hundaa keessaa harka hin qabu jedhaniiru. Fifan ammayyuu bu'aa qorannoo isaa kan hin ifoomsine yoo tahu oditera gara Caf itti erguun qoraachiisaa tureera. Qaamni teessoon isaa Zuurik tahe kunis Caf waliin tahuun hojii odootii san gaggeessaniiru.


Piriimer Liigii Ingiliz keessatti maaltuu odeeffamaa jiraa?

Chelsii: Leenjisaan Chelsii Maawuriizoo Sarrii akka Chalsii turuuf waamicha dhumaa dhiyaateef diduu isaatiin walqabatee Firaank Laampaarditu leenjisaa kilaba kanaa ta'a jedhamaa jira. Laampard ofii isaa ammoo jaalleewwan isaa keessaa akka gargaaraa Chelsiitti akka turu kan barbaadu Diidi'eer Diroogbaadha. Joon Teeriin akka turu garuu Laampaard hin barbaadu . Taphataan sarara gidduu Chelsii umuriin isa ganna 30 ta'e  Wiliyaan ammoo Chelsii keessa waggaa lamaaf walii galtee isa tursiisu mallatteessuu jala ga'eera jedhame. Maanchester Yunaayitid:  Taphataan lammii Fraans, Maanchester Yunaayitidiif taphatu Pool Pogbaa gara Riyaal Maadiriid akka deemuu barbaadu dubbachaa jira. Xabataan Kiristaal Palaas garee warra umuriin isaanii 21 gadii ta'e Aroon Waan-Bissaakaa gara Maanchester Yunaayitid dhufuu akka jaallatu himama garuu gareen isaa akka isa gadi dhiisu dhiibbaa irratti gochaa hin jiru. Maanchester Yunaayitid taphataa lammii Ingilaand sarara ittisaa Leesteriif taphatu Harii Maagu'iree fudhachuu danda'a jedhamaa jira. Sababiin xabataan umuriin isaa ganna 26 kun carraan isaa gara Yunaayitid ta'a jedhameef, Maachester Siitiin jijjiirraa isaatiif Paawondii miliyoona 80 kaffaluudhaf waan duubatti jechaa jiruufidha. Maanchester Yunaayitid Daaviid dee hiyaatiin tursiifachuuf yaadaa jira. Taphataa karra eegu umuriin isaa ganna 28 keessa jiru kana hanga 2020'tti tursiisuuf kaffaltii foyyaa'aa kennuufiif akka jiran ibsaa jiru. Maanchester Yunaayitid taphataa lammii Arjentiinaa umurii waggaa 23 Joovaaniin Loo Celsoo mallatteesisiifachuu barbaada. Riyaal Beetis ammoo Paawondii miliyoona 67 dhiyeessuudhaan gaafachaa jira. Maqaan taphataa kanaa Tootinhaam waliinis ka'aa jira. Totinhaam: Taphataa sarara gidduu  Ispoorting Lisben  Biruunoo Fernaandeez fudhachuuf yaalaa jira. Taphataan umuriin isaa ganna 24 ta'e kun duraan maqaan isaa Maanchester Yunaayitid waliin ka'aa ture. Arsenaal: Taphataa isaa lammii Jarman ta'eefi umuriin isaa 30 guute Mesuut Ooziliin gurguruu barbaada.  Kan Arsenaal taphataa kana gurguruu barbaades jijjiirraa taphattootaa ganna kanaaf taasisuuf maallaqa dabalataa barbaadeeti. Taphataan sarara duraa kun yeroo ammaa waggaa 29 keessa kan jiru yoo ta'u, Suupper Liigii Chaayinaa keessatti barbaadamaa jira. Arsenaal  taphataa lammii Morookoo Haakiim Ziyaachiin Paawondii miliyoona 30'n Ayaaksi dorgomaa jirus fedhii fudhachuu agarsiisaa jira. Taphataan umurii 26 keessa jiru kun Liiverpuuliinis barbaadamaa jira. Liiverpuul:  Liiverpuul taphataa lammii Iyivorii Kosti Nikkoolaas Peeppeef gatii jijjiirraa dhiyeesseera jedhama. Nikkoolaas Peeppee umuriin isaa waggaa 24 yommuu ta'u Liilleef taphata. Yoo Peeppeen gara Liiverpuul kan dhufu ta'e, laanjisaan kilabicha Jergen Kloop taphataa lammii Ijiptii Mohaammed Saalhaatiin gurguruu danda'a jedhameera. Moo Saalaan yeroo ammaa umuriin isaa waggaa 27. Liiverpuuliin sarara ittisaarra kan taphatu lammiin Kirooshiyaa Dejaan Lovreen gara kilaba Xaaliyaan AC Miilaan deemuu danda'a jedhamaa jira. Karaa biraan Arsenaal taphataa lammii Gaaboon Piyeeree Emiriikee Awubaameeyaangiin tursiisuuf waliigaltee haaraa malletteessuuf mariirra jira. Maanchester Siitii: Taphataan sarara ittisaa lammii Ingilaan Keyiil Wooker Siitii waliin waliigaltee haaraa waggaa lamaafi tursiisu mallatteessuuf jira.


Bataskaanni Kaatolikii ‘gaa’ela saala wal-fakkaataa hin eebbisu' jette

Bataskaanni Kaatolikii aangoo gaa’ela jaalattoota saala wal-fakkaataa qaban eebbisuuf akka aangoo hinqabne qajeelfama amantichaaf itti gaafatamaa kan tahe waajjirri Vaatikaanii beeksise. Korri Qajeelcha amataa (Congregation for the Doctrine of the Faith (CDF)) guyyaa Wiixataa ‘’Waaqni cubbuu eebbisuu hin danda’u,’’ jedhe ture. Haa tahu malees korri kun waa’ee hariiroo jaalattoota saala wal-fakkaataa ‘waan gaariis’ jedheera. Onkololeessa keeessa Phaaphaasiin Kaatolikii fiilmii dokimantarii tokkorratti jaalattoonni saala wal-fakkaataa seeraan waliin jiraachuun isaaniif eeyyamamuu qaba jedhanii turan. Bataskaana Kaatolikii keessatti luba yookiin tajaajilaa biraatu maqaa waldaatiin eebbisa. Wiixata kana Phaaphaasiin Firaansiis murtoo kora kanaa raggaasisaniiru. ‘’Kun loogii sirrii hin taane fiduuf osoo hin taane yaadachiisa kabaja waaqeffannaa uummataati,’’ jedhan. Bataskaanonni muraasni dhihoo kanarraa kaasee Jarmanii fi US keessatti gaa’ela saala wal-fakkaataa eebbisaa jiraachuu Rooyitars gabaasee ture. Korri amantii kun garuu gaaffii ‘’bataskaanni gaa’ela jaalattoota saala wal-fakkaataa eebbisuu dandeessii?’ jedhuuf deebiinsaa gaarii hin turre. Korri amantii kun gaa’elli dubartii fi dhiiraa safuu eegamaa gatii taheef warra saala-wal-fakkaataafis dabarsuun hin danda’amu jedhe. ‘’Sababa kanaan hariiroo kamiyyuu kan dhiiraafi dubartiin alatti jiru eebbisuufi quunnamtii saalaa gaa’elaan ala taasifamu jabeessuun fudhatama hin qabu,’’ jedhe. Namoonni dhimma kan akkamiin fudhatan? Dhimma kana mormuun namoonni suuraa gaa’ela namoota saala wal-fakkaataa maxxansaa turan. Dubartiin Chaarloot Saayimar jedhamtu ‘’Saala wal-fakkaataa jaalachuun filannoo miti, nuun Waaqatu bareechee nu uume, Vaatikaaniifi dhaabbileen biroo kana mirkaneessuun hin barbaachisu,’’ jette. Daariktarri Olaanaan garee jaalattoota saala wal-fakkaataa garee amantii Kaatolikii 'New Ways Ministry' ‘’ibsi Vaatikaan kenne kunis waan haaraa miti garuu nama gaddisiisa,’’ jedhan. Phaaphaasiin Kaatoliikii Poop Firaansiis bara 2013tti ‘’jaalattoota saala-walfakkaataa irratti firdii kennuuf ani eenyuu,’’ jedhanii ture. Phaaphaasichi bara darbe ‘’jaalattoonni saala-walfakkaataa maatii qabaachuu ni danda’u, ijoollee Waaqaati namni kamiyyuu gadadoof dabarfamee kennamuu hin qabu,’’ jedhanii turan. Boodarra garuu Vaatikaaniin dubbiin kun akka hintaaneetti fudhatamuun akka waan gaa’ela saala wal-fakkaataa deeggaruutti fudhatame, jechuun yaadicha ibsite turte.


Masiriitti balaa abiddaa waldaa Koptikiitti mudateen yoo xiqqaate namoonni 41 du’an

Waldaa Koptikii Abu Sifin kan magaala Giizaa keessatti argamutti balaa abiddaa tasa mudateen yoo xiqqaate namoonni 41 du'uu anga'oonni Rooyitarsitti himan. Balaan abiddaa kun maddi isaa sarara elektirikii yoo ta'u, yeroo balaan kun uumamutti namoonni 5,000 waldicha keessaa waaqeffataa turan jedhame. Maddoonni akka jedhanitti, balaan abiddaa mudate karaa ittiin namni bahu cufuun namoonni osoo baqatanuu walirra ijjachuu irraa kan ka'e lubbuun namootaa darbeera. Namoota du'an keesaa harki caalan ijoollee akka ta'antu himama. Namoonni miidhamanis akkasuma hedduudha. Tajaajilli ittisa balaa abiddaa biyyattii ammoo abiddi kun to'annoo jala ooluu ibsee jira. Haata'u garuu, sababni balaa abiddaa kanaa sirriin maal akka ta'e hin baramne. Namoota waldicha keessa turan keessaa tokko kan ta'e Yaasir Muniir, "Namoonni gamoo sadaffaa fi lammaaffaa irratti walitti qabamanii turan. Abiddi ammoo gamoo lamaffaa irraa ka'e." Sana booda namoonni gamoo irraa b'uuf yeroo jedhan walirratti kukkufuu eegalan," jechuun Rooyitarsitti hime. Itti dabaluunis, "Sana booda dhohiinsa fi abiddi karaa foddaa osoo bahuu argine" jedha. Innii fi intalli isaa waldicha keessa lafa waan turaniif miliquu akka danda'an dubbata Yaasir. Pirezidaantin Masirii Abdul Fattah al-Siisin, namoota osoo mana Waaqayyoo keessa kadhannaarra jiranii lubbuun isaanii darbeef gaddi guddaan akka itti dhagahamuu fi maatiwwan isaanif jajjabina hawwaniiru. Wajjirri Qorannoo Yakkaa sababa balaa kanaa qorachuuf garee qorannoo gara bakka balaan abiddaa itti mudateetti erguu beeksiseera. Bakki balaan kun itti mudate Giizan qarqara laga Naayilitti kan argamtu yoo taatu magaala Guddoo biyyattii Kaayirootti baay'ee dhiyoodha. Masarii keessatti amantoonni Kiristaanaa Koptikii ta'an lammiilee biyyattii miliyeena 103 keessaa dhibbaantaa 10 qofaadha.


Phaaphaasiin guyyoota 33 bulchanii 'kolfaan beekaman' Joon Pool I qulqulluu jedhaman

Paaphaasii Joon Pool I, bara 1978 guyyoota 33'f qofa Waldaa Kaatolikii Roomaa gaggeessan Vaatikaanitti qulqulluu jedhamuun muudaman. Sirna kana yeroo Paaphaasii Firaansis raawwatan namootni kumaatamni naannoo Marfata St Piitersitti argmaniiru. Bara darbe Paaphaasii Firaansis, Phaaphaasiin boqatan shamarree Arjentiinaa fayyisuu isaaniif beekamtii kennaniiru. Kun waan raajii isaan hojjetan jedhame. Qulqulluu jedhamuuf waan dinqii tokko qofatu isaan barbaachisa. ''Paaphaasii seeqan'' jedhamuun kan beekaman, Joon Pool I, erga 1605 as,  phaaphaasii yeroo gabaabduuf aggeessan jedhamuun beekamu. Joon Pool I Xaaliyaanii, Albiinoo Luusiyaanaa keessatti dhalatanii guddatan. Yeroo bulchiinsa isaaniitti Waldaan Kaatolikii Roomaa ulfa baasuu dhorkuu ishee sirriidha jechuun ejjennoosaanii ibsaa turan. Garuu dhaabbaticha haaressuu fi malaammaltummaa irratti hojjechuu akka barbaadan dubbatanii ture. Phaaphasii Firaansiis nama ''osoo ejjennoo isaanii hin jijjiiriin jiraatan'' jechuun ibsan. Joon bara 1978 dhibee onneen du'aan adunyaa irraa boqatan. Duuti isaanii garuu shira qaba jedhamuun falmii kaasee ture. Vaatikaan du'anii monoksee lamaan argaman jedhe. Qulqulluu jedhamanii muudamuuf erga du'anii namootni isaaniin kadhachuun yoo waan dinqiin taheefiidha. Waan dinqiin amma tahee akka qulqulluutti akka muudamaniif sababa tahe ammoo maatiin tokko maqaa Phaaphaasii Joon Pool I'niin kadhatanii mucaan isaanii ganna 11 fayyuu ishee waan himaniifidha. Waggoota 1,000 keessatti phaaphaasota 11 qofatu qulqulluu jedhamuun moggaafaman.