Chaayinaan nama waggoota 27f dogoggoraan hiite gadhiise

Chaayinaatti namni jiraataa baha biyyatti ta'e tokko himannaa ajjeechaatiin waggoota 27f erga mana hidhaatti dabarseen booda amma bilisa bahe. Zhaang Yuhaan ajjeechaa ijoollee dhiiraa lamaan bara 1993 keessa shakkamee erga to'atameen booda poolisiidhaan reebiichiifi dararaan irratti raawwatamee ture. Namni kun hidhamaa dogongoraan bara dheeraa mana hidhaa keessatti dabarse yoo ta'u, erga guyyoota 9,778  mana sirreessaa bulchiinsa Haangxi keessa tureen booda amma gadhiifameera. Jiilli Ogeeyyii fayyaa Chaayinaa Finfinnee gale Himatamaan kun erga manni murtii olaanaa biyyattii nama kanarratti yakkicha raawwachusaatiif ragaa gahaan hin jiru jedheen booda bilisaan gadhiifame. Taajabdoonis Chaayinaan ammaan tana namoota dogongoraan hiitee gadhiisuuf fedhiin agarsiiftu dabalaa jira, garuu kanneen sababii siyaasaatiin hidhaman miti jedhu. Waraabbiin viidiyoo midiyaalee biyyattii irratti mullatanis Mr Zhang haadha isaa kan umuriin waggaa 83 waliin fi haadha warraa saa duraa waliin wayita wal arganiitti miira gammachuu olaanaa agarsiisu Kibxata gadhiifamee ture. Taajjabdoonni maala jedhu waa'ee adeemsa seera Chaayina? Chaayinaa keessatti polisoonni shakkamtoonni yakka shakamaniif akka dhugaa bahaniif jecha tooftaawwan garaa garaa fayyadamuun to'atamoota irraan darara gahaa akka gahan xinxalaan BBC Ashiyaa Paasifik Seliyaa Hatton ni hima. Toftawwan poolisiin hidhamtoota irratti fayyadaman keessaa tokko rakkina hirriibaa umuu, sigaaraan gubuu fi rebicha irratti raawwachuun jedha. Jechi hidhamtootaa haala kanaan argamees akka waan jecha 'isaaniitti' fudhatamuu akka ragaatti irratti dhiyaata. Bara 2010 keessa jacha dirqiidhaa fudhatamu dhaabuuf yaalii cimaan sirna seera biyyattii keessatti eegaleera. Amma murteen du'aa mana murtii Olaanaa biyyattiin mirkanneeffamu qabaata, akkasumas himannaan jecha shakkamaa qofaan dhiyaatu akka haqamu taasifamaa jira. Haa ta'u malee ammalleen firoormiin adeemsa seera chaayinaa danqaalee irra bilisa miti. Keessattu poolisiinni haala qabiinsa shakkamtootaa irratti fooyya'insa taasisuuf fedhii hinqaban jedhama. Akkasumas musilimoota lakkoofsi isaanii gadaanaa dabalatee haalli isaan ittiin shakkamtoota qabaniin ni komatamu. qaanga'oonni shakkamtoota siyaasaa wayita to'ataniitti haala sirna baramee alaatiin qoratu. Wayita kanattis karreen cufaman duuba wanti fedhe mudachu danda'a. Kanaafuu biyyatti haala adeemsa qorannoo yakkaashee jijjiruuf yeroo baayyee akka itti fudhatu himama, Maatiin Mr Zhaang Haatii warraa isaa duraa waliin ijoollee dhiiraa lama kan godhatan yoo ta'u, waggoota 11 dura adda bahan. Haata'u malee gaati warraa isaas adeemsa ol iyyannoo dhimma isaatii gargaaraa turte. "Waa'ee mana murtichaa wayitan dhagaheetti baayyeen gammade'' jettii jirti haari waarraa isaa duraanii Ms Song. Mr Zhang dogongoraan waggoota kana hundaaf waan hidhameef beenyaa argachu akka qabu manni murtii itti himeera. Abukaattoon isaas ‘’maallaqa hangamii beenyaan argachuu akka qabu maamila koo hidhaa ture wajjin haasofna’’ jedhe dubbate. Zhaang Yuhaan ollaa ijoollee miidhaan irra qaqqabeetti waan qabameef qofa akka waan yakka raawwateetti shakkamuun hidhamee. Namni ijoollee kana ajjeesse otoo hin baramiin achuman hafe. Bara 1995 himannaa kanaan dutii irratti murtaa'ulleen booda gara hidhaa umurii guutuutti akka geeddaramuuf taasifame. Abbaan alangaa himata isaa irra deebi’e ilaaluun waanti inni amaneefi yakka ittiin jalqaba himatameen wal hin simu jedhe. Manni murtii olaanaan biyyatti ragaa quubsaa murtoo itti murame dhugoomsu dhabnaan bilisaan gadhiise.


Lammii Chaayinaa intalasaa Awustiraaliyatti 'ugguramte' gadhisiisuuf doolaara miiliyoona 2 kaffale

Barattoonni Chaayinaa biyya Awustiraaliyaa magaalaa Siidinitti baratan ugguruudhaan gadhiisisuuf namoota burjaajii uumaniif maallaqa guddaa akka kaffalan gaafatuu poolisiin biyyatti beeksise. Barattoonni butaman hedduunsaanii akka butamanii uggaraman mirkaneessuuf viidiyoo waraabanii warraa fi firasaanii Chaayinaa jiranitti akka ergan dirqisiifamu. Barana qofatti Awustiraaliyaatti uggurri yeroo saddeet raawwatamuun gabaafameera. Uggura biyyatti keessatti raaawwatame tokkoorratti abbaan intalasaa harki xaxxamuun ukkaamfamte gadhiisisuuf  doolara Awustiraaliyaa miiliyoona lama kaffaleera. Magaalaa Siidinitti sa’aatii muraasaaf erga poolisiin barbaade booda garuu kutaa hoteela tokko keesssatti naguma argamteetti. Maatiin uggura kanaan miidhaman ijoolleen isaanii balaa keessa seenaniiru jedhanii yaadu jedha poolisiini. Taatee biraatiin immoo maatiin waan qaban hunda akka kaffalan gaafatamuullee poolisiin ibseera. Poolisiin Saawuz Weels akka jedhutti, barana taateen kun irra deddeebin raawwatamuun dabaleera jedha. Kanaaf jecha barattoonni namni bilbilee isaan sodaachisu jiraannaan, dafanii akka poolisiif gabaasan akeekkachifamaniiru. Namoonni burjaajii raawwatan kun iddoo irraa bilbilaan akkaata hin baramnetti maatii barattootatti bilbiluun maallaqa argachuuf gaafachuun to’achuurratti rakkoo uume. Namoonni burjaajii uumanii maallaqa maatii barattoota gaafatan kun yeroo kaan imbaasii Chaayinaa waan bilbilan ykn qondaala mootummaa of fakkeessanii maatiitti bilbilu. Kanneen afaan biyya Chaayinaatti bal’innaan dubbatamu Mandariin, haasa'an immoo barattoonni kaffaltii barnootaaf akka maallaqa kaffalan ykn hidhamuu fi biyyaa baafamuu jalaa miliquuf maallaqa akka kaffalaniif gaafatamuusaanii maatiitti himu. Iddoo muraasattimmoo barattoonni kun maatisaanii fi  hirriyootasaaniitti akka hin haasofne dhorkuudhaan hoteela kireessaan keessaatti ugguruunii maatiisaanii maallaqa akka kaffalan gaafatu. Maatiin ijoolleen isaanii ugguramuun itti himame harki caalaan isaanii guyyoota itti aanaan keessatti ijoolleen isaanii nagaa ta’u baru. Maatiin sababii kanaaf yakkicha himachuuf qaana’u. Poolisiin Awustiraaliyaa akka jedhutti, warri namoota burjaajessaan kun warra maqaa maasoo lammiilee Chaayinaa qaban hundatti yeroo kanaan bilbilu. Isaan keessaa namoota muraasa gowwamsan ni argatu. Barattoonni Chaayinaa kun wayita weerarri koronaavaayirasii hammaate kanattillee burjaajii akkasiin miidhamuun isaanii dabaluun ibsameera. Gochoonni burjaajii akkasii Ameerikaa fi Niwuzilaand keessaattille ni raawwatamu.


Indiyaan oomisha Chaayinaa lagachuun ishee baasaa?

Erga biyyooti hidhannoo niwkilaaraa qaban lameen torbee darbe daangaa irratti wal-haleelaniin booda miirri farra-Chaayinaa  dabaleera. Daangaa biyyoota lameenii naannoo sulula Gaalwaanitti lola uumameen  loltootni Indiyaa 20 ajjeefamaniiru, kunimmoo Indiyaatti dheekkamsa kaasera. Lammiileen Indiyaa naannoo magaala Ahimeedabaad jiraatan Televizyinii Chaayinaa baalkonii isaaniirraa yoo caccabsan,magaala guddoo Delihiitti immoo meeshaalee Chaayinaarraa galan guggubaniiru. Ministerri gidduugalaa biyyattii namoonni nyaata reestoraantii Chaayinaa Indiyaa jiru fayyadamuu akka lagatan waaamicha dhiyeessaniiru. Gaggeessaan mormitootaa immoo biilboordii beeksisaa, bibila Chaayinaa gurraacha dibeera. Gareewwan mormiif bahan keessaa suuraa hogganaa Kooriyaa Kaabaa Kiim Joong-Un hogganaa Chaayinaa Zyiyaan Jiinpiing se'anii gubaniiru. Mootummaan Indiyaan ifatti lagannaa bittaa meeshaalee Chaayinaa labsuu baatus  seektaroonni dhaabota mootummaa waliigaltee bittaa fi gurgurtaa biyyattii waliin akka hin raawwanneef gaafatamaniru. Akka gabaasoti himanitti ijaarsi karaa baaburaa bara 2016tti dhaabbata Chaayinaaf kenname waliigalteensaa akka haqamu taasifameera.Kanamalees mootummaan  dhaabotni daldalaa oomisha isaaniirratti maqaa oomishaa akka maxxansan gaafateera. Daldalli biyyoota lameenii bara 2018 irraa kaasee harka 15 hir'isaatu jira. Indiyaan miyoota biyyattii irratti taarifa dabalataa kaa'us ni dandeessi. Ogeessonni garuu lagannaa akkanaa gara jiruufi jireenyaatti geeddaruun akka jedhamu salphaa mitii jedhu. Tokkoffaa, Chaayinaan Ameerikaattii aanuun michuu daldalaa Indiyaa guddoo dha. Kana malees miya al-ergii Chaayinaa kanneen akka keemikaalaa,konkolaataa,elektirooniksii fi qoricha harka 12 Indiyaan biyyatti galchiti. ''Oomishni qorichaa Indiyaa harki 70 Chaayinaadhaan deeggarama,'' jechuun pireezidaantiin Dhaabbata Faarmaasii Indiyaa ni dubbatu. Indiyaan gama qoricha oomishuun of danda'uuf imaammata haaraa baastus inni yeroo akka fudhatu himu. Daldalli 'smartphone' Indiyaa bilbiloota rakasaa kanneen akka Oppoo' Chaayinaan dhiyeessituun deeggarama.Dhaabotni bilbilaa Indiyaa jajjaboon jiraatanillee jechuu dha. Warreen mi'oota kana fayyadamtootaaf tolchan Chaayinaarraa meeshaalee galtee yoo hin fichisiisne daldalli isaanii akka qorru himatu. Abbaan qabeenyaa Biluu Istaar meeshaalee, ho'a to'atan, qulqulleessaniifi bishaan qabanneessan oomisha. Taagaarjaan,''biyya keessatti cancala dhiyeessii meeshaalee kana diriirsuun yeroo fudhata, miyoota gariiniif immoo filannoon baayyee hin jiru,'' jedha. Chaayinaa fi Indiyaan yeroo dhiyootiin asitti tokkummaa daldalaa guddaa uumaniiru. Fakkeenyaaf maallaqni Chaayinaa karaa dhaabota teekinolojii Aliibaabaa fi Teenseent jedhaman dhaabota reef biqilan Zomaatoo,Peeytam,Biig Baaskeetii fi Olaa  jedhaman irratti doolaara biiliyoonaan lakkaa'amu dhangalaasaa jiru jedha dhaabbanni dhimmoota kana Xiinxalu Geetweehaawus. ''Indiyaa keessa inveestimantiiwwan Chaayinaa 90 ol tahantu jiru. Baayyeen isaanii waggaa shanii asitti jalqaban. Kanneen keessaa 18 inveestara Chaayinaatu doolaara biiliyoona 1 itti baase,'' jedha Amiit Bahaandaariin, Geetweehaawusirraa. Inveestmentiin kallattii Chaayinaa doolaara biiliyoona 6.2 tahu Indiyaa keessatti iddoo xiqqoo qabaata. Bahaandaariin, dhaabota kanneen akka Aliibaabaa biyyattii keessa olaantummaa akka hin qabanne gochuun dhibbaa akka malee uuman to'achuuf gargaara jedhu. Indiyaan dhimma kana foyyeessuuf danbiiwwan inveestimantii kallattii alaa ilaallatan foyyeessiteetti. Chaayinaan qajeelfama Dhaabbata Daldalaa Addunyaa cabsite jechuun komatti. Oomishni biyya keesssaa Indiyaa kan Chaayinaa irraa dhufu harka 25 qofa bakka bu'uu danda'a, akka dhaabi qorannoo Akiyuutii jedhutti. Kuni immoo qarshii meeshaa biyyatti galchuuf kaffalamu biiliyoona 8 hir'isa. Bara 2020tti meeshaalee harkaan hojjetaman Indiyaan doolaara miiliyoona 431 baasuun biyyatti galchiteetti. Bakkasaa garuu waan madaalu hin ergine. Bahaandaariin meeshaalee Chaayinaa lagachuurra appiiwwan ishee TikTok faa lagachuutu irra  nama baasa.Kanarras filannoowwan biro jiru jedha. Lagannaan kun Indiyaaf dhiibbaa diinagdee hamaa akka uumu ifaa dha. Chaayinaan garuu badaa waan dhimmamte hin fakkaattu sababiinsaa immoo Indiyaa irraa oomisha harka 3 qofa galchiti. Hanga yoonaa Chaayinaan komii Indiyaattii uumamaa jiruuf deebii hin kennine. Haa tahu malee,Chaayinaan,''cal jennaan waan dadhabne akka hin fakkaanne,'' jechuun gaazexaa Giloobaa Taayims xiinxalli dhuunfaa baheera. Indiyaan gareewwan farra-Chaayinaa tahan akka yaada mootummaa dabalanii dubbatan eeyyamuun gatii ishee kaffalchiisa.Kanarra diinagdee bayyannachiisuratti hojjeechuu wayyaaf jedha barreeffamichi.


Miidhaa Dubartootaa: Dubartiin Chaayinaa tamsaasa kallattiirra osoo jirtuu ibiddaan gubattee duute

Dubartiin miidiyaa hawaasummaa irratti beekamtuu taateefi dhiibbaa cimaa uumuun beekamtu, osoo hordoftoota ishee dinqisiifataniif tamsaasa kallattii gaggeessuuf qophaa'aa  jirtuu ibiddaan gubbattee du'uun dhagahame. Kunis kan ta'e, osoo isheen tamsaasa kallattii taasisuuf qophaa'aa jirtuu abbaan warraa ishee boba'aa itti facaasuu ibiddaan gubeetii lubbuun ishee darbuu miidiyaaleen biyya Chaayinaa kan gabaasan. Dubartiin lammii Chaayinaa maqaashe Laamuu jedhamuun beekamtu kun miidiyaa hawaasummaa TikTok bakka bu'uun hojjetu Diiyiin irratti hordoftoota kuma dhibba hedduu akka qabdu ibsameera. Sabaa himaaleen biyya keessaa akka gabaasanitti miidhaan Laamuu irra gahe qaamni ishee harka dhibba keessaa 90 ta'u ibiddaan gubateera. Balaan Laamuu irra gahe kun biyya Chaayinaatti miidhaa dubartootarra gahu ijoo dubbii akka ta'u godheera. Laamuun dubartiin umuriin ishee ganna 30 ta'e yoo taatu, kutaa bulchiinsa Chaayinaa Siichuwaan irraati. Viidiyoo hojjettu irrattis jireenya gammachuu baadiyyaa agarsiisan gagadhiisuun kan beekamtu yoo ta'u, viidiyoo irrattis wantota ittiin of mimmiidhagsan [meekaappii] fayyadamuu dhiisuu isheetiin qalbii namoota hedduu hawwachuu dandeesseetti. Bulchaan poolisii kutaa Jiinchiwaan akka jedhetti, miidhaa Fulbaana 14 qaqqabe kanaan hospitaala dhiyeenyatti argamutti hordoffiin taasifamaaf kan ture yoo ta'u wallaansa foyyaa'aaf gara Hospitaala Siinchuwaanitti dabarfamtee turte. Odeeffannoo gaazexaan tokko baaseen ammoo maatiin Laamuu deegartoonni ishee maallaqa walaansaaf gargaaru akka gumaachaniif gaafannaan sa'aatii 24 keessati qofa Yuwaan miliyoona tokko walitti qabameera. Haata'u malee, lubbuu Laamuu oolchuu hin dandeenye. Poolisiin ammoo namni Taang jedhamu miidhaa sana guyyuma raawwate to'annoo jala akka oolfame ibsuun, dhimmichi yeroo ammaa qoratamaa jira jedheera. Lammileen Chaayinaa hedduu du'a Laamuutti dheekkaman karaa miidiyaa hawaasummaa dheekkamsa isaanii dhageessisaa kan jiran yoo ta'u, namoonni miliyoona 70 ta'an maqaa Laamuu dhahuudhaan ergaa isaanii dabarfataniiru. Dubartiin miidiyaa hawaasummaa fayyadamtu tokko, "Poolisoota dubartoota ta'an nu barbaachisa, dubartoota ogeeyyiii seeraa ta'an nu barbaachisa. Dubartoonni hedduun gara siyaasaa dhufuu qabu, nuti dubatoonni sagaleen keenya dhaga'amuu qaba; humna qabaachuu qabna," jechuudhaan ergaa jabduu dabarsiteetti.


Pireezidantiin Ameerikaa Donaald Tiraamp to’annoo TikTok fi WeChat irratti ajaja mallatteesse

Pirezdaantiin US Doonaald tiraamp dhaabbata app TikTok uume ByteDance waliin haariiroon akka hin jiraanne jechuun ajaja mallatteesse. TikTok malee appilikeeshiniin biyya Chaayinaa guddaadha jedhamu inni biraa - WeChat jedhamus ajaja kana keessatti maqaan dhawameera. Ajajni kun US “nageenya biyyaaleessaa eeguuf abbootii qabeenyaa TikTok irratti tarkaanfii cimaa fudhachuu qabdi,” jedha. Ajaja kana jalatti guyyaa 45 boodarra eegalee, hariiroon US fi ByteDance kamuu ni dhorkama. TikTok himannaa abbaan qabeenyummaasaa mootummaa Chaayinaadha jedhuufi mootummichaafis akka odeeffannoo qoodaa jedhu haaleera. Kamisa galgala Pireezdaantiin US dabalataan appilication WeChat jedhamuu abbaa qabeenyummaan isaa dhaabbata Chaayinaa keessa jiru Tencent jedhamu ta’e irratti ajaja walfakkaataa dabarseera. Ajaja lamaan irratti Tiraamp “teeknoolojii kominikeeshiiniifi odeffannoo akkasumas dhabbilee tajajilaan wal qabatee nageenyaa biyyaa irratti tarkaanfiwwan dabalataa fudhatamuu qabu,” jechuun hima. Dabalataanis “Tatamsa’inni applikeesinoota Chaayinaan hojjatamaniifi dhuunfatamanii nageenyaa biyyaalessaa, imaammata biyya alaafi dinaagdee US irratti rakkoo uumuu mala,” jedha. Aplikeeshinoonni lamaan “yaaddoodha’ jedha. Ajajni lamaanu hariiroon abbootii qabeenya appii kunnees ta’e waayiloota isaanii adda hin baafamne kamuu “dhorkamaadha” jedha. Ajaji Tiraamp baasu kun galmeen odeeffannoo TikTok mootummaan Chaayinaa hojjattoota mootummaa US akka hordooftuufi odeeffannoo dhuunfaa isaanii fudhachuun akka dorsistuu ykn dhaabbilee irraa miidhaa akka geessisu gochuu danda’a jedha. Dhaabbileen Tika Biyyaalessaa, Nageenya Geejjibaafi Waraanni US, bilbila mootummaa irraa TikTok dhorkanii jiran. Ammatti Dhaabbileen ByteDance fi Tencent yaada hin kennine. Appilikeeshiniin kun waggoota muraasaa as akkaan jaalatamaa dhufe, keessumaa dargaggootaan. Gara caalu aappiin kun viidiyoowwan gaggabaabduu muuziqaa waliin dabaalamanii hojjetamuu danda'an sekoondi 15 dheeratan maxxansuuf oola. Viidiyoowwan gaggabaabduu kana gulaaluufis sirna salphaafi mijaawaa qaba. Wanti namni tokko akkaawuntii isaarratti maxxansu hunduu, namoota isaan hordofaniinis ta'ee kanneen isaan hin hordofneen mul'achuu danda'a. TikTok ergaawwan hiriyyoota gidduutti erguufis ni oola Harki caalaam maamiltoota aappii kana warra Indiyaa ta'aniis, biyyattiin aappii kana uggurteetti. biyyii Huawei fi ZTE uggurte Awustiraaliyaaniis aappii kana ugguruuf jetti.


Koronaavaayiras: Magaalaan Wuhaan Covid-19 jalqaba keessatti argame akkamiin jireenya duriitti deebite

Namooti kumaatamaan lakkaa’aman gatiittii fi gatiitti wal hammatanii, haguugduu fuulaa otoo hin godhatiin sirbaan gammadaati jiru. Suuraan kun waan bara 2020 keessatti mul’atu hin fakkaatu. Garuu magaalaa Chaayinaa Covid19 yeroo jalqabaaf keessatti argame keessa waan tahaa jiru dha. Jiraattoti magaalattii lafa bashannanaa bishaanii Wuhaan Maayaa jedhamutti walitti qabamanii jiran. Weerara addunyaan ammallee wal-aansoo qabdee jirtu kan irraanfatan fakkaata. Suuraan isaaniis miidiyaa hawaasummaa irratti baay'ee qoodamaati jira. Magaalaan kun yeroo jalqabaaf ji’a Amajii keessa Covid19 argame ugguramtee,namaafi konkolaataan keessa hin deemu ture. Ji’a Eblaa keessa uggura haa kaastuyyuu malee, Caamsaa keessa namoonni haaraa dhukkubichaan qabaman argamaati turan. Akka duriitti deebi’uu… Magaalaan sun kan ugguramte Amajjii 23, yeroo dhukkubichi nama 17 ajjeese, 400 immoo dhukkubichaan qabaman ture. Yeroos vaayirasichi namaa namatti akka darbu Chaayinaan yeroo jalqabaaf barte. Isa dura hin beekamu ture. Magaalaan uummata miiliyoona 11 qabdu naannolee Chaayinaa biroo irraa addaan citte. Sana booda namoonni kumaatamaan lakkaa’aman qoratamaniitu adda bahuu jalqaban. Namoonni lakkoofsa guddaa qaban walitti qabamuun dhorkame. Baatii Bitootessaa keessa garuu uggura salphisuun jalqabame. Maatii tokko keessaa namni tokko akka bahu yoo eeyyamamu, ala turuun garuu sa’atii lamaaf qofa eeyyamama ture. Wiirtuuwwan gabaa, geejjibaa banamuu fi namoonni suutuma suuta karaatti bahuu jalqaban. Haa tahu malee, maaskii uffachuu fi fageenya eeggachuun ammallee akkuma hojiirra ooleetti jira. Gaafa Ebla 8, Wuhaan uggura guutummaan guutuutti kaaste Jaalalleewwan cidha isaanii tursan wal-fuudhuutti fiigan. Manneetii barnootaa fi daldalaa illee hojiitti deebi’uu jalqaban. Haa tahu malee Caamsaa 12, namoonni haaraa jaha vaayirasichaan qabaman. Kana booda biyyattiin uummata miiliyoona 11 qorachuuf karoora baaste. Weerarichis waan to’annoo jala oole fakkaate Waxabajjii keessa gabaawwan halkanii hojii eegalan. Adoolessaa keessa jireenyi kutaalee Chaayinaa keessatti gara duraaniitti deebi’uu jalqabe. Siniimaawwan, paarkiiwwan, manneetiin kitaabaa fi godaambaaleen banamuu jalqaban. Har’a Wuhaan keessa waan hunduu iddoo duriitti kan deebi’e fakkaata. Suuraan namoota bishaan keessatti walitti qabamuun Sanbattan isaanii sirbaan dabarsan kanaaf ragaa bahu. Warreen qophii kana qindeessan turistoota dubaraaf tikeetii gatii cabsaniitu kennaafii turan. Iddoon bashannanaa Wuhaan Happy Valley jedhamu Waxabajjii 25 banamus Adoolessa keessa maamila argachuu jalqabe jedhu hogganaan dhaabbatichaa. Fayyadamtoonni miidiyaa hawaasummaa Chaayinaa namoonni hanga kana baay’atan Wuhaan keessatti akka walitti qabaman eeyyamamuun akka isaan dinqe himu. Wuhaan keessa baatii Caamsaa asitti namni Covid19 qabame haaraan hin mul’anne. Namoonni lakkoofsa guddaa qaban akka walitti hin qabamne seerri dhorkus hin jiru. Haa tahu malee, akka addunyaatti namoota miiliyoona 21 tahantu vaayirasii kanaan qabame. Biyyoonni dursanii weeraricha to’atan Kooriyaa Kibbaa fi Niiw Ziilaand illee weerara marroo lammataan rakkataa jiru. Biyyoonni kaan namoonni baay’inaan akka walitti qabaman eeyyamuuf sichi yeroo dheeraa fudhata.


Kora UN irratti muddamni US-Chaayinaa gidduu daran hammaate

Kora Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii (UN) gaggeeffamaa jiru irratti muddamni US fi Chaayinaa gidduu jiru daran hammaateera. Pirezdaantiin US Donaald Tiraamp haasaa Marii Waliigalaa UN fayyadamuun weerara Covid-19f Chaayinaan itti gaafatamuu qabdi jechuun himataniiru. Pirezedaant Tiraamp koronaavayirasiin, “Chaayinaatii ba’ee addunyaa akka faalu,” gootetti jechuun himataniiru. Pireesdaantiin Chaayinaa Zyii Jinpiing gama isaaniitiin haasaa isaanii keessatti, addunyaan ittisaa koronaavayirasii “siyaasaatti geeddaruu hin qabu," jedhaniiru. Maariin bara kanaa Niiwu Yoorkitti kan taasifame yoo ta'u, harki caalaan hirmannaa karaa interneetaan gaggeefame. Hoggantoonni biyyootaas ergaa isaanii dursanii karaa vidiyoon waraabanii dabarsaniiru Ta’us Pireezdaant Tiraamp hasaa irratti milkaa’ina argamsiise jedhan labsuufi morkattoota isaa himachuuf fayyadameera. “Biyyi dhibee kana addunyaatti gadhiiste Chaayinaan akka itti gaafatamtuu gochuu qabna,” jedheera. Dabalataanis “Gara jalqabaa weerara kanaatti yeroo Chaayinaan sochii biyya keessaa dhorkitee, balaliiwwan Chaayinaa keessaa ba’anii addunyaa akka faalaniif eyyamteetti. Ofii sochii biyyaa keessaa dhorkitee lammileen ishee manaa akka hin baane gootus dhorkaa imalaa ani biyyasheerra ka’e garuu balaaleeffatteetti,” jedhe. Tiraamp ittisa koronaavaayirasii ilaalchisee hedduu kan qeeqamanidha. Ofii isaanii garuu  tamsaasa vaayirasichaa dhaabuu dandeessi jechuun Chayiinaa himataa tureera. Chaayinaan ammoo himannaa kayyoo irrraa nama kaachisudha jechuun deebisteetti. Lakkoofsa namoota koronaavayirasiin du’anii 200,000 ol qabachuun US addunyaa irratti dursaa kan jirtu ta’us, Pirezdaant Tiraamp yeroo hedduu dhibee kana salphisanii haasa’u. US fi Chaayinaa jidduu muddamni jiru dhimmoota akka daldalaa, teeknoolojii, dhimma Hoong Koong fi qabiinsa Muusliimoota Chaayinaa dabalatee waan hedduu of keessatti qabatee guddataa jira. Haasaa Pireezdaantii US booda Pireezdaant Zyii  “waldhabdeen qaroomaa” uumamuu mala jechuun akeekkachiisaniiru. “Adda addummaa keenyaa xiqqeessuffii waldhabdee furuu irraatti karaa mariifi haasaatiin hojjachuu itti fufna. Ofii keenya qofa guddisuu hin barbaadnu,” jedhaaniiru. Maarii kana haasaan kan eegalsiisan Hogganaan Olaanaa UN Antoniyoo Guteeraas maaqaa Chaayinaas ta’e US osoo hin kaasiin “waraanni qabannaa haaraa akka hin umaamneef waan dandeenyu hunda goochuu qabna,” jechuun akeekkachiisaniiru.


Haleellaa saayibarii: Tiraampifi Baayidan xiyyeeffannoo haakaroota Raashiyaa, Chaayinaafi Iraan ta'an

Haakaroonni Raashiyaa, Chaayinaafi Iraan waliin hidhata qaban namootaafi gareelee filannoo Pireezidantummaa US 2020 irratti qooda fudhatan 'hack' gochuuf (haleeluuf) socho'aa akka jiran dhaabbatni teeknolojii Maayikirosoft beeksise. Hakaroonni Raashiyaa filannoo bara 2016'tti gaggeeffamee ture butanii turan, ammallee yaalii gochaa akka jiran dhaabbatichi beeksiseera. Duulli Pireezidant Doonaald Tiraampiifi kaadhimamaa warra Dimookraatotaa Joo Baayidan xiyyeeffannoo buttoota saayibaraa (hakaarootaa) ta'un ibsameera. Ibsi Maayikiroosoft gareen buttoota saayibaraa kan Raashiyaa 'Stontium' jedhamanii dhaabbilee paartilee Dimookraatotaafi Rippablikaanotaa waliin hidhata qaban 200 irratti qiyyaafataniiru jedha. Gareedhumti kun dhaabbilee siyaasaa Biritish kana maqaan adda hin baafamne irrattis xiyyeeffachuu ibseera. Hoogganaan damee nageenya maamilaa fi pireezidantii itti aanaan Mikroosoft Tom Baart 'Strontium' ''akkaawuntiiwwan emailfi kaan cabsanii seenuun odeeffannoowwan dhaabbilee basaasaa gargaaran guurratu ykn ammoo adeemsicha gufachiisuu,'' jedhan. Akka dhaabbatni kun jedhutti buttootni saayibaraa (hakaroonni) Chaayinaa namoota Joo Baayidan waliin hidhata qaban irratti yoo xiyyeeffatan, kan Iraan ammoo namoota Tiraampitti siqan adamsaa jiru. Hanga ammaatti yaaliin buttoota saayibarii kun hin milkoofnes jedheera dhaabbatichi. Haleellaan kun kanneen sirna filannichaa hordofan maataa isaaniirratti xiyyeeffachuunis ibsameera. ''Wanti argaa jirru haleellaa kanaan dura yaalan waliin walqabataa ta'uusaati. Kan irratti xiyyeeffatame kaadhimamtootaafi namoota duularratti isaan gargaaran qofa osoo hin taane, namoota dhimma ijoorratti isaan gorsanis ni dabalata,'' jedhan Baart. Sochiin buttoota kanaa namootni fi dhaabbileen adeemsa siyaasaa keessatti, qooda qaban hanguma gara filannootti dhiyaatan wantoota tolaafi gatii xiqqoon nageenyummaa isaanii ittiin mirkaneessan hojiirra oolchuun kan isaan barbaachisu agarsiisaa jedhu. Maayikiroosoft akka jedhutti buttootni Chaayinaa akkaawuntii imeelii namoota duula Baayidani keessa jiranirratti akkasumas nama beekamaa duraan bulchiinsa Tiraamp keessa ture tokkorratti xiyyeeffataniiru. Gareen buttoota saayibaraa Chaayinaa 'Zirconium' jedhamuun beekamanii hawaasa dhimmoota idila addunyaa keessatti namoota beebbeekamo ta'an, dhaabbilee barnootaa, dhaabbilee imaammataafa'arratti xiyyeeffateera. Gareen Iraan moggaasa 'Phosphorus' jedhamu ammoo akkaawuntii hoogganoota Waayit Haawus barbaadaa tura. Itti dabaluunis Guraandhalaafi Bitootessa gidduu nama hojjetaa duula filannoo Tiraamp adamsaa turan. Mayikiroosoft kaayyoon buttoota Raashiyaa, Chaayinaafi Iraan maal akka ta'e ibsuu hin dandeenye. Google's Bitootessa keessa Chaayinaafi Iraaniin yaaliin haleellaa saayibaraa gaggeeffamuu ibseera. Itti aanaan Pirees sekreetariin duula filannoo Donaald Tiraamp xiyyeeffannoo haleellaa saayibarii ta'uu isaanii ta'uu ibsuun yaaliiwwan kunnniin arguun kan isaan dinqu aka hin taane dubbatan. Hogganoonni duula filannoo Baayidan gama isaaniin ''haleellaa akkasiif akka saaxilamu dandeenyu durumaa barree irratti qophoofneerra,'' jedhan.


Kanaadaa: Namichi dureessa Chaayinaa ajjeese hidhaan adabame

Namni duressa Chaayinaa ajjeesuun qaama isaa kukkute kanaadaatti hidhaan waggaa 10 fi baatii jahaa itti murtaa’e. Namni Li Zhaayoo jedhamu Kanaadaatti fira isaa kan tahe Gaangii Yuhaan ajjeesuun erga kukkutee argame. Kaleessa manni murtii Zhayoo nama jedhamu kanatti hidhaa waggaa 10 fi ji’a jahaa itti murteesse. Himati kun Kanaada fi Chaayinaa irraa bal’inaan hordofamaa kan ture. Abbaan Seeraa Terensee Shuultersi Mana Murtii Ol-Aanaa Biriitish Kolombiyaa irraa ajjeechaa kana yeroo raawwatu amala isaa sirriin ala waan tureef amma gocha isaatti hedduu gaabbeera,’’ jedhan. Namootni waa’ee amala Zhaayoo yoo ibsan guyyaa sana amala addaa agarsiisaa ture. ‘’Nama gaarii, lola kan hin jaalanneefi arjaa tahuu isaa beekna,’’ jedhanii himuu abbaan seeraa kun himeera. Yuhaan durbii haadha warraa Zhaayoo yoo tahu hundi isaanii maatiimaan mana tokko keessa jiraatu. Yuhaan duressa ganna 42 yoo tahu, boba’aafi dhagaa cilee irratti qabeenya kan horachuu danda’e. Yeroo baay’ees haadha manaa fuudheera. Gaafa Caamsaa 2 bara 2015 Yuhaan yaada biizinesii Zhaayoodhaaf dhiyeesse. Kunis intala Zhaayoo tokkittii fuudhuu dabalata. Kana irraa kan ka’e Zhaayoon aariin dubbachuun‘’horii’’ jedhee itti dubbate akka ragaa mana murtiitti. Kanumaan wal loluun Zhaayoon rukutee ajjeese. ‘’Asitti sammuun koo duwwaa na tahe. Nan maraadhe,’’ jedhee dubbate. Ajjeesee qaama Yuhaan bakka 108ttiti kukutuun pilaastikaan mare yoo gatuuf jedhu haati warraa isaafi amaatiin isaa arguun poolisiitti beeksisan. Akka South China Morning Post jedhamu gabaasetti qabeenyi Yuhaan Doolaara Kanaadaa 21m taha. Zhaayoonis intala tokkittii qabu waliin qabeenya guddaa kan qabu yoo tahu, shamarran Eeshiyaa qabeenya guddaa horatan keessatti galmoofteetti.


Tik Tok murtoo Tiraampi dabarsan irratti himata banuufi

Dhaabbatni Chaayinaa Tik Tok murtoo pirezidaantiin Ameerikaa Doonaaldi Tiraampi irratti dabarse mormuun himata banuuf. Tiraampi aangoo isaanii fayyadamuun walakkaa ji’a Fulbaanaa irraa eegalee daldalli abbaa qabeenyaa Tik Tok ‘Byte Dance’ waliin taasifamu akka dhaabbatu murtoo dabarasinii ture. Qondaalonni Waashingitan kaampaanichi odeeffannoo fayyadamtootaa Ameerikaaa gara mootummaa Chaayinaatti dabarsa sodaAappiin viidiyoo gabaabduu qooduuf gargaartu Tik Tok Ameerikaa keessatti qofa fayyadamtoota miliyoona 80 qabdi. Tik Tok bulchiinsa Tiraampi waliin waggaa tokkoo oliif wal qunnamaa akka ture himuun garuu hanqini dhimma seeraa fi gama isaaniin ammoo ragaalee dhugaa dhiyeessineef xiyyeeffannoo itti kennuu dhabuun jira jechuun komata. ‘’Kana mirkaneessuuf ol aantummaan seeraa kan kaampaaniin keenyaa fi fayyadamtootni keenya qixa itti tajaajilaman hin cabne.Filannoo biraa hin qabnu.Karaa mana murtii biyyichaa murtoo ol aanaa darbe kana falmina’’ jechuun dubbii himaan kaampaanichaa dubbate. Himannaan seeraa kun torban kanakeessa akka eegalu Tik Tok beeksiseera. Haaluma wal fakkaatuun lammiileen Chaayinaa Ameerikaa jiraatan Tiraampi tajaajila aappii ‘We Chat’ jedhu kan kan dhaabbata kaampaanii Chaayinaa Tenset tahe dhorkinaanJimaata darbe himata bananiiru. Maamiloonni Tik Tok viidiyoo gabaabduu waa’ee siyaasa adunyaatii hanga shubbisa garaagaraa agarsiisnitti maxxansu.Yeroo dhiyoo kana kan barame yoo tahu ijoolleen baay’inaan fayyadamu. Yeroo biliyoona tokko caaluuf interneetiin buufamee [download] ilaalamera. Tiraampi garuu Chaayinaan aappii kana kan fayyadamtu bakka hojii hojjettoota federaalaa fi odeeffannoo isaanii funaanuun basaasaaf itti fayyadamuufi jedhan. ‘’Guddinni aappii moobaayila harkaa dhaabbilee Chaayinaa nageenya biyyaaf, haajaa alaafi dinagdee Ameerikaaf yaaddoodha’’ jedhan Tiraampi. Odeeffannoo walitti qabamu kun akka paartiin Chaayina bulchu odeeffannoo dhuunfaa lammiilee keenyaa argatu taasisa jechuun murtoo aangoo pirezidaantummaa isaanii fayyadamuun fudhatan irratti ibsa kennaniiru. Filannoo Ameerikaa gahaa jiru dursee Tiraampi kaampaanota lamaan Chaayinaa WE Chat fi Tik Tok irratti fudhate. Erga aangootti dhufaniis waraana gama daldalaa Chaayinaa irratti banan ammas itti fufaniiru. Waan Tiraampi kaampanota kanneen itti himatan hin raawwanne jechuun kaampaanotni mortoon irratti darbe deebii kennaniiru. Aappii Tik Tok Indiyaa keessatti kan dhorkame yoo tahu Awustiraaliyaanis murtoo wal fakkaataa fudhachuuf akka jettu beeksifteetti. Aappiin We Chat Chaayinaa keessatti baayyee kan jaalatamu yoo tahu biyyicha keessatti ammoo Feesbuukii fi Waats aappiin tajaajila irraa dhorkamaniiru.


Barnoonni Afaan Amaaraa Chaayinaatti sadarkaa digiriii jalqabaatti kennamuufi

Yuunivarsiitiin Qorannoo Alaa Beejingii biyya Chaayinaa argamu barnoota Afaan Amaaraa sadarkaa digirii jalqabaatti barsiisuufi. Imbaasii Itoophiyaa Beejing argamutti hoogganaa dippiloomaasii ummataa kan ta’an Obbo Saamu’eel Fistuum Birhaan BBC’tti akka himanitti yuunivarsiiticha keessa wiirtuu qorannoo Afrikatti bara kanarraa jalqabee barnoonni Afaan Amaaraa ni kennama. Waamicha namoota afaanicha barachuuf fedhii qaban akka galmaa’aniif dhiyaateen lammiileen Chaayinaa 30 galmaa’anii barnoota kutaa jalqabaa hordofuusaanii ibsaniiru. Barnootichis kan kennamu barsiistuu Yuunivarsiitii Finfinnee kanta’an Dr Sinqinash Attaalee fi lammiilee Chaayinaa Afaan Amaaraan digirii lammaffaasaanii qabaniini. Asiin dura barattoonni hariiroo idil addunyaa fi gosa barnoota biroo barnoota Afaan Amaaraa dabalataan ni baratu. Waggaa waggaadhaan barattoonni 20-30 ta’an barnoota Afaan Amaaraa akka barnoota dabalataatti kan fudhatan yoo ta’u; yeroo ammaa kanatti gara digiriitti ol guddachuusaa Obbo Saamu’eel dubbataniiru. Fedhiin Afaan Amaaraa barachuu dabaluu fi hariiroon biyyoota lamaanii cimaa dhufuusaatiin barnoonni sadarkaa digirii jalqabaatti akka kennamuuf murtaa’uusaa himaniiru. “Chaayinaan Afrikaa waliin hariiroo ummataa cimsaa jirti. Hariiroon aadaas taasifamaa jira. Itoophiyaan ammo teessoo Gamtaa Afriikaati. Afaanichi seenaa barreeffamaa dheeraa waan qabuuf afaanicha beekuun aadaa biyyattii beekuuf nigargaara,” jedhu. Dippiloomaattonni, daldaltoonni akkasumas namoonni ogummaa biraarratti bobba’an biroos afaan Amaaraa barachuuf fedhii akka qaban Obbo Saamu’eel himaniiru. Namoota sadarkaa biyyaalessaatti qorannoo taasisuuf barbaadaniifis akka gargaaru eeraniiru. “Lammiileen Chaayinaa Itoophiyaa yeroo deemanitti nama afaanicha isaanii hiiku barbaadu. ''Gara fulduratti dippiloomaatii ta’anii kan hojjatanni jiru. Barnootichi hojii fi hawaasa waliin walii galuuf isaan fayyada,” jedhan. Kana dura Yunivarsiitii Finfinneetti Inistitiyuutiin Konfishiyasii Chaayinaa hundaa'ee barnoonni Afaan Chaayinaa eegalamuun ni yaadatama.


Lakkoofsi daa'imman dhalatani 'akka ajaa'ibaatti' xiqqaachaa jira

Lakkoofsi daa'imman haaraa dhalatanii addunyaarratti saffisaan xiqqaachaa jira, kunis hawaasa irratti dhiibbaa 'ajaa'ibaa' qaba jedhan qorattoonni. Lakkoofsi kun gadi bu’aa deeme jechuun biyyootni hundinuu xumura jaarraa kanaatti lakkoofsa uummataa xiqqaa qabaatu jechuudha jedhan. Biyyoota 23 Ispeenii fi Jappaan dabalatee 2100tti baay’inni uummata isaanii walakkaadhaan gadi bu’a. Uummatni biyyoota baay’ees irra caalaan dulloomaa taha. Ammas hedduun isaanii umurii waggaa 80 caalaa jiru. Maaltu tahaa jira? Lakkoofsi daa'imman dhalatanii - jidduu galeessaan hamma ijoollee dubartiin tokko dahuu dandeessuu gadi bu’aa jira. Yoo dubartiin tokko gidduu galeessaan kan deessu 2.1 gadi tahe lakkoofsi uummataa biyya sanaa gadi bu’aa adeema. Bara 1950 keessa dubartiin tokko gidduugaleessaan hanga ijoollee 4.7 dahuu dandeessi. Kana jechuun ijoollee afurii hanga shanii godhachuu dandeessi jechuudha. Qorattootni ‘University of Washington's Institute for Health Metrics and Evaluation’ bara 2017 adunyaarraa hammi dubartiin tokko ijoollee godhachaa jirtuu gara 2.4tti gadi bu’eera jedhan. Bara 2100tti garuu gara 1.7tti gadi bu’a jedha. Kun dubartiin tokko gidduugaleessaan ijoollee tokkoo ykn lama caalaa hin godhattu jechuudha. Qorattootni lakkoofsi uummata pilaaneetii kanarra jiruu bara 2064tti biliyoona 9.7 gaha jedhanii turan xumura jaarraa kanaatti garuu gara biliyoona 8.8tti gadi bu’a jedhan. Maaliif hammi ijoollee dhalattuu gadi bu’e? Sababni guddaan jijjiirama sanyii dhiiraa waliin wal qabatee jiru osoo hin taane dubartootni baay’een gara barnootaafi hojiitti deebi’uu isaanii irraa kan ka’edha jedhan. Dabalataan qorichi ulfa ittisu baay’inaan dhiyaachuufi dubartootni ijoollee muraasa qofa godhachuuf filachuun isaanii kanaaf sababa guddaa tahuu himu qorattootni. Biyyoota kamtu irra caalaa miidhama? Baay’inni uummata Jaappaan kan bara 2017 miliyoona 128 ture xumura jaarraa kanaatti gara miliyoona 53tti gadi bu’a jedhan qorattootni. Xaaliyaaniis akkasuma yerooma wal fakkaataa kana keessatti miliyoona 61 irraa gara miliyoona 28tti gadi bu’a jedhamee eegama. Biyyoota 23 miidhamuu malan keessaa Ispeen, Poorchugaal, Taayilaandii fi Kooriyaan Kibbaa uummanni isaanii walakkaadhaan gadi bu’uu danda’a. Qorattoota kanneen keessaa tokko kan tahan Kiristoofer Muuree kun ‘’boquu namaa cabsa’’ jedhan. Chaayinaan amma uummata biliyoona 1.4 qabdi jedhamtu xumura jaarraa kanaatti gara miliyoona 732tti gadi bu’a jedhan. Uk’n bara 2063tti miliyoona 75 dhaqqabdi jedhamtes 2100tti gara miliyoona 71tti gadi bu’a jedhan. Pirofeser Muureen akka jedhanitti baay’inni daa’imman ganna shanii gadii miliyoona 681 kan bara 2017 galmaa’e irraa gara miliyoona 401tti gadi bu’a. Baay’inni manguddoota ganna 80 olii ammoo kana bara 2017 miliyoona 141 ture bara 2100tti gara miliyoona 866tti ol guddata jedhan. Furmaata Biyyootni akka UK godaantota simachuun bakka xiqqaataa deeme bakka buusuuf yaalaa jiru. Kun garuu gaaffii yeroodhaa yerootti baay’ina uummataa gadi bu’aa deemu hin deebisu jedhan qorattoonni. Biyyootni gariin eeyyama yeroo dahumsaa dubartootaa fi dhiirotaa dabaluu, kunuunsa daa’immanii tolaa, deeggarsa maallaqaa fi mirga qacarrii hojii dabalataa taasisaniiru. Siwiidin hamma ijoollee dubartiin tokko gidduugaleessaan deessuu 1.7 ture 1.9tti ol guddisteetti. Singaapooritti ammo ammayyuu 1.3 irra jira. Yoo furmaatni hin barbaadamne dhuma irratti sanyiin badaa deema jechuudha jedhan Piroofeser Muureen. Bara 2100tti baay’inni uummata Afrikaa Sahaaraan gadii dacha sadiin dabalauun biliyoona sadii ol taha jedhan. Kanaaf jijjiirama imaammataa fiduun akka barbaachisu qorattootni himaniiru.


Koronaavaayirasii: US Chaayinaan qorannoo koronaavaayirasii na jalaa hatte jechuun himatte

Haakaroonni Chaayinaa waliin hidhata qaban dhaabbilee qorannoo koronaavaayiras irratti hojjataa jiran xiyyeefataa jiru jedhan qondaaltonni US. FBI akka jedhetti yaalii haakaroonni gareewwan US talaallii, yaalii fi qorannoo hojjataa jiran irratti yaalii haakarummaa argeera jedha. US yeroo dheeraadhaaf yakka saayibariitiin Chaayinaa kan himatte ta’us Chaayinaan gamasheetiin haalaa turte. Weerarri koronavaayiras biyyoota lamaan jiddutti sodaa jiru akka hammaatu taasiseera. Isaan lamaanuu weerara kana to’achuu dhabuusaaniitiif wal qeequ. Addunyaarratti namoonni miiliyoona 4.3 ta’an vaayirasichaan yoo qabaman namoonni 83,000 fi 4,600 wal duraa duubaan US fi Chaayinatti du’aniiru jedha gabaasni Yuunivasriitii Joons Hoopkiinis. Biiroo Qorannoo Federaa (FBI) fi Ejeensii Nageenyummaa Saayibarii fi misooma (Cisa) waliin ta’uudhaan gaafa Roobii akeekkachisa kennaniiru. Isaanis “dhaabbileen fayyaa, qorichaa fi seektarri qorannoo Covid-19 keessatti hojjataa jiran haakrootaaf sadarkaa tokkoffaarratti saaxilamoodha” jedhan. Hattoonni saayibarii “dhiheenyatti hanna eenyummeessaa, koppii raayitii fi kkf akkasumas ragaa fayyaa hawaasaa” yaalii koronaavaayiras irratti jiru fudhachuudhaaf hojjataa jiru jedhan ibsi kun dabalataan. Chaayinaan irra deddeebiidhaan himannaa US saayibariirratti dhiheessite haaltee jirti. Jalqaba torbee kanaarratti dubbi himaan ministira hajaa alaa Zhao Lijian akkas jedha: “Qorannoo fi talaallii Covid-19 irratti addunyaa dursaa jirra. Ragaa tokko malee Chaayinaan qeequun fudhatama hin qabu.” Ibsa gaafa Wiixataa kennanii pireezidaant Tiruump hojiilee Chaayinaan saayibariirratti hojjatu eeraniiru. “Chaayinatti wanti haaraan maaltu jira? Chaayinatti gammachuu hin qabu, dursitee hambisuu dandeetti ture,” jedhan. “Hojii haakarummaa hojjataa jirti jettu. Kan biraa hoo? Dhiheenyatti hordofaa jirra.” Qondaaltonni US hannaa fi haakarummaadhaan waggoota dheeraaf Chaayinaa himataa turan. Bara 2009 US Chaayinaan jeettii Lookidhiid Maartiin F-35 jedhamurraa ragaa na jalaa fudhateetti jetti. Yeroo muraasa booda Chaayinaan jeettii wal fakkaata Sheenyaang J-31 jedhamu hojjataa akka jirtu ibsite. Daayirektarri Jiddu gala nageenyaa fi intalagansii biyyaalessaa US kan ta’an Biil Evaaniinaan hanna Chaayinaan qabeenyaa akka koppii raayitii, eenyummeessaa fi kkf irra geessistuuf US waggatti doolaara biiliyoona 400 ta’u dhabdi jedan.


Lola Indiyaa fi Chaayinaan rasaasa malee loltootni Indiyaa 20 du'an

Chaayinaafi Indiyaan erga daangaarratti walitti bu'anii booda wal-himachuutti jiru. Lola kaleessa naannawaa yeroo mara itti wal atakaran Himaaliyaatti dhalateen yoo xiqqaate loltootni  Indiyaa 20 ajjeefamaniiru. Humni waraanaa Indiyaa walitti bu'iinsa kanaan gama lamaaniinuu miidhamni qaqqabuu ibsus, Chaayinaan waayee miidhama loltootaa waan dubbatte hin qabdu. Lolli biyyoota lamaanii Kibxataa kun dhukaasa meeshaa waraanaa malee dhagaa fi ulee fiixee furdatuun ta'uun beekameera. Humni waraanaa Indiyaa loltootni isaa 20 ta'an du'uufi hedduun isaaniis miidhamuu beeksiseera. Loltootni miidhaman kun teempireechara naannoo Himaliyaa zeeroodhaan gadi jiruun ittuu darararamaa jiraachuus ibsi baasan eereera. Lolli naannoo Laadaakh jedhamutti gaggeefamee fi lubbuu walgalaafachiise kun seenaa biyyoota lameenii waggaa 45 keessatti kan jalqabaati. Indiyaan, Chaayinaan haala naannoo daangaa jiru mariikoo malee jijjiiruuf yaalaa jirtii jechuun komatti. Chaayinaan ammoo Indiyaan loltoota koo na jalaa miite jetti. Lola kanaan booda qondaaltotni waraanaa biyyoota lameenii muddama kana tasgabbeessuuf mariyataniiru. Lola biyyoota lamaan kanaa dhukaasa irraa bilisa ta'een Indiyaan jalqaba loltootni ishee sadii ajjeefamuu gabaafte achiis reebicha dhagaafi  ulee fiixee furdatuun loltootni dabalataa 17 akkaan miidhamanii du'uu beeksifte. Biyyootni lameen naannoo daangaatti wal atakaraa turaniis, waggoota kudhan hedduuf rasaasa walitti dhukaasanii hin beekan. Humni Waraanaa Indiyaa walitti bu'iinsa kaleessaa kanaaniis meeshaan waraanaa akka hin dhukaafamne mirkaneesseera. Meeshaa waraanaa malee akkamiin loltootni hanga kanaa akka ajjeefaman ifa ta'uu baatus, miidiyaleen biyya Indiyaa garuu loltootni biyyattii akka malee reebamanii du'an jedhaniiru. Dubbii himaan Ministeera Dhimmoota Alaa Indiyaa Anuraag Istirivastaavaa yaalii Chaayinaan haala naannichaa qofaa isheetti jijjiiruuf gootetu kana fidee jedhan. Chaayinaan gama isheen loltoota ishee miidhaman ilaalchisee waahuu kan hin jenne yoo ta'u, loltootni Indiyaa dangaa ce'uun loltoota ishee miidhuun lola kanaaf sababa ta'uu beeksifteetti. Dhaabbatni Biyyoota Gamtoomanii biyyootni lameen of eeggannoo guddaa akka godhan gaafateera. Garagaaraa dubbii himaan dhaabbatichaa Erii Kaneekoo biyyootni lamaan muddama kana tasgabbeessuuf wal haasa'uun waan gaariidhas jedhaniiru. US gama isheen dhimmicha hordofaa akka jirtuufi rakkoon jiru nagaan furamuu qaba ejjennoo jedhu qabaachuu beeksifteetti. Biyyootni lamaaan hanga ammaatti yeroo tokko qofa kan wal waraanan yo ta'u kanaaniis Indiyaan akka hamaatti injifatamte. Indiyaa fi Chaayinaan naannoo   gaarreen Himaaliyaafi Kaashmiir to'achuuf fedha qaban irraa kan ka'e yeroo hedduu naannichattu muddamni hin dhibamau.


Koronaavaayirasii: Wuhaan jiraattoota miliyoona 11 qabdu hunda qorachuufi

Magaalaan Chaayinaa Wuhaan, iddoon weerarri vaayirasii itti jalqabetti sochiin ugguraa labsamee ture laafe magaalittin jiruu idileetti deebitee turte. Ebla 3 irraa eegale namni haaraa qabame hin turre. Torban kana keessa garuu namoonni 6 haaraa qabamuu hordofuudhaan jiraattoota hunda qorachuuf karoorfamuu sabaa himaan biyyatti gabaasaniiru. Weerara vaayirasichaa guutummaatti to’achuuf guyyoota 10 keessatti jiraattoota Wuhaan miliyoona 11 hundasaanii qorachuuf karoorfame. Manneen barnoota fi giddugalli bizinasii akkasumas tajaajilli geejjiba hawaasaa suuta deebi’anii banamanii turan. Amma namoonni haaraa qabaman argamuun jiruu idileetti deebi’uu eegalame yaaddoo keessa galcheera. Araddoonni magaalattii hundi karoora qorannoo vaayirasichaa guyyoota 10 akka dhiyeessan gaafatamaniiru. Namoota iddoo tokkotti heddummatanii jiraatanii fi maanguddoof dursi qorannoo kanarratti akka kennamu sanadni dhiyaate kan agarsiisu. Haa ta’u malee, qondaaloonni  fayyaa hawaasa hunda qorachuun akka ulfaatu fi gatiin isaas qaalii akka ta’e gaazexaa 'Global Times' jedhamutti himan. Hospitaala Wuhaaniitti daarektarrii kutaa wal’aansa addaa Piing Ziyoong akka jedhanitti, qorannoon  kun ogeeyyii fayyaa, namoota vaayirasichaaf saaxilamoo ta’aani fi  nama vaayirasichaan qabame wajjiin tuttuqaa qaburratti xiyyeeffatamu qaba jedhu. Ogeeyyiin biroon immoo  jiraattoonni  magaalichaa  mil 3.5 ta’an duraanu qoratamaniiru, kanneen mil 6-8 hafan guyyoota 10 keessatti qorachuun akka danda’amu kaasaniiru. Midiyaa hawaasaa Chaayinaa Weibo irratti garuu namoota ammasii  qorachuun ni ulfaata jedhanii namoonni haasa’utti jiru.


Beejiingitti lakkoofsi namoota koronaavaayirasiin qabamanii dabalaa jira

Chaayinaa Beejiingitti guyyoota 50n booda namoonni haaraa koronaavaayirasiin qabaman argamuun yaaddoo uume. Dilbata kaleessaa namootni 36, Sanbataas akkasuma namoota haaraa 36 irratti vaayirasichi argamuun weerrarri kun marroo lammataan ka'uuf ta'a sodaa jedhu umeera. Vaayirasichi namootuma magaalittii keessa jiran irraa walitti daddarbaa akka jiru beekameera. Ministirri Muummee Itti aanaa biyyatti Suun Chuunlaan carraan dhibeen kun deebiyee tamsa'uu guddaa waan ta'eef aanga'oonni magaalittii tarkaanfii jabaa akka fudhatan gaafatan. Vaayirasiin kun gidduugala gabaa magaalitti isa guddicha keessatti akka ka'e amanameera. 'Global Times' namootni haaraa qabaman walumatti 79 ta'an 'Xinfadi' gabaa jedhamu kana waliin hidhata warra qabaniidha jedheera. Namoota haaraa Beejiingitti qabaman kanaan kan walqabate bulchiinsota biroo sadii Liaoning, Hubei fi Sichuan jedhaman keessatti, namni vaayiraschaan qabame akkasumas qabamuu hin oolu jedhamee shakkame argameera. Miidiyaaleen biyya keessaa gabaa qurxummii keessatti  gabatee qurxummiiwwan alaa galan irratti kukkutan irratti vaayirasichi argameera jechuun gaabaasaniiru. Kana hordofees manneen daldalaa hedduun qurxummiiwwan gurgurtaaf dhiyeessuu dhaabaniiru. Akka Komishiniin Fayyaa Biyyoolessaa Chaayinaa jedhutti turtii guyyoota 50 booda Kamisa ture namni jalqabaa vaayirasichi irra jiraachuun kan beekame. Jimaata ammoo namoota jahatu itti dabaalame. Miidiyaan biyyaalessaa,  CGTN, Sanbata yoo gabaasu namootni haaraan gaafas qabaman hunduu gabaa guddicha biyyootni Eezhiyaa meeshaalee irraa bitan 'Xinfadi' waliin hidhata qabuu jedheera. Gabaan kun Eezhiyaa keessati gabaa gurgurtaawwan Jumlaa isa guddaa akka ta'es CGTN dubbateera. Kana hordofees gabaan guddichi kuniifi nannooleen ollaa 11 ta'an saffisaan uggura sochii jala galaniiru. Wiixata kanas naannolee ollaa biroon 10 dabalatan sochiin akka hin jiranne ugguuramaniiru. Manneen Barnootaa naannichaa har'a akka banaman karoorfamee ture akka hin banamne murtaaheera jechuun 'Global Times' himeera. Gabaa san keessa ni hojjetu kan jedhaman namootni 10,000 ta'aniis ni qoratamuu jedhameera. Vaayirasiin magaala Beejiingitti argame kun kanneen kutaa biyyaa biroo keessatti argameerraa gosaan adda akka ta'eefi bakka biraatii kan dhufe ta'uu akka hin oolle ogeessi olaanaan biyyattii tokko himeera. Weerarri akka haaraatti Chaayinaatti dheebi'e kun biyyattiin jireenya idileetti deebi'aa jirtuttidha. Namootni suuta gara jiruu isaaniitti deebi'aa manneen barnootaa fi hojiis suuta banamaa turan.


Koronaavaayiras: Aanga’aan Chaayinaa rakkoon uumame sababa dadhabinsa sirna fayyaa ta'uu amanan

Weerarri koronaavaayirasii "qormaaata guddaa" sirna fayyaa hawaasaa Chaayinaa hangam akka dadhabaa ta'e kan saaxile ta'uu aanga'aan Chaayinaa ol-aanaa tokko miidiyaa biyyattiitti dubbatan. Hanqina jiru akka kanaa amanuun, kanaan dura yeroo baayyee kan hin jirre  ta'us, Daarektarri Komishinii Fayyaa Biyyaalessaa Chaayinaa Lii Biin, qeequmsa walirraa hin cinne alarraa Chaayinaan daftee dhibee kanaaf deebii hin kennine jedhuun itti hammeen booda kana dubbatan. Biyyattiin Kanaan booda dandeettii dhukkuba ittisuu, sirna fayyaa hawaasaaafi raga  sassaabuu ni cimsatti, jedhan aanga'aan kun. Obbo Lii gaazexeessitootatti akka himanitti weerarri dhibee kanaa mootummaa Chaayinaatiif rakkoo guddaa ture waan ta'eef "walitti hidhamiinsa weerara dhukkubaa bakka tokkotti babal'ateefi siisteema fayyaa hawaasaa gidduu jiru hangam akka dadhabaa ta'e" kan saaxiledha. Chaayinaan akkuma dhibeen kun magaalaa Wuhaan keessatti argameen mallattoo gara jalqabaa argamaniif deebii baayyee harkifataa ta'e kennaa turte jechuun baayyee qeeqamaa jirti. Akka weerarri kun uumameenis hawaasa addunyaa daftee beeksisuu dhabuudhaanis hedduu qeeqamaa jirti. Chaayinaan bakkaafi madda vaayirasichi irraa ka'e qaamni idil-addunyaa bilisaa akka qoratuuf gaafatamte diddeetti. Ebla keessa Gamtaan Awurooppaa gabaasa isaa keessatti Chaayinaan waa'ee balaa kanaa oduu burjaajessu tatamsaasti jechuun himateera. Doktarri waa'ee vaayirasichaa Mudde keessa aanga'oota beeksisuu yaale "yaada sobaa dhiyeessuu" akka dhaabu itti himame. Doktarri Chaayinaa aanga'oota akeekkachiise kun Lii Weenliyaang jedhama. Doktarri kun booda ofumaanillee Covid-19n qabamee hospital Wuhaan keessatti du'e. Akka gabaasa Yunvarsiitii Joon Hopkiinsitti Chaayinaa keessatti namoonni 4,637 koronaavaayirasiin kan du'an yoo ta'u namoota 84,000 ta'an irratti ammo dhibeen kun argameera. Akka addunyaatti garuu dhibeen kun lubbuu namoota  275,000 ol galaafatee, miliyoona 4 kan ta'an irratti ammo argamuun isaa mirkanaa'eera. Amanuun Chaayinaa biratti baramaa miti Gaggeessitoota Chaayinaatiif dogogora hojjenneerra jedhanii amanuun baramaa miti. Lii Biin akka jedhanitti Komiishiniin isaanii rakkoowwan kana sirnoota jiran giddu-galeessatti fiduudhaan, akkasumas daataa guddaafi artiifishaal intelejensii fayyadamuun furuudha. Kaayyoowwan gaggeessummaa yeroo dheeraa ittiin beekamnurratti ijaaramuun akka itti deemuuf jiran ibsan. Chaayinaan akkaataa weerara vaayirasii kana jalqaba yeroo inni mul'atu ittiin qabatteen alaafi keessaan mormii cimaatu ishee mudachaa jira. Aanga'oonni miseensota paartii Komunistii biyya bulchuu sadarkaalee godinaafi aanaarra jiran hojiirraa kan ari'aman yoo ta'u miseensonni Paartichaa ol aanoo garuu hin adabamne.


Paarlaamaan Chaayinaa nageenya Hongi Kongi to'achuuf seera haaraa raggaasise

Paarlaamaan Chaayinaa seera dhimma nageenyaa haaraa Hongi Kongi ilaallatu raggaaise. Akkaataa seera haaraa kanaati gochaan ol aantummaa Beejingi Hooongi Koongi irratti qabdu mormu hundi yakkadha. Wixineen seeraa kun amma hoggantoota ol aanoo Chaayinaaf kan darbe yoo tahu namootni baay'een garuu seerichi walabummaa Hongi Kongi qabdu ture kan miidhudha jechuun amanu. Haaluma kanaan Chaayinaan yeroo jalqabaaf dhaabbilee nageenyaa ishee Hongi Kongi keessatti banuuf jetti. Hongi Kongi gar-tokkeen Chaayinaa irraa adda baatee kan of bulchaa jirtu yoo tahu Chaayinaan dhimma bulchiinsaa keenya keessa galuu hin qabdu jechuun mormiin yeroo dheeraaf tureera. Hongi Kongi daangaa Chaayinaa keessa waan taateef bulchiinsi gidduugaleessaa aangoo irratti qaba jechuun Chaayinaan gaaffii naannichaa dhiyaataaf ture hin fudhanne. Seerri haaraan amma ragga'e kun mormii haaraa bulchiinsa gidduugaleessaa Chaayinaa irratti kaaseera. Kaleessa miseensotni mana maree Hoongi Koongi seerota alaabaa biyyaalessaa Chaayinaa, Hongi Kongi keessatti gadi buusan yakka taasisan irratti wal falmaa turan. Yeruma sana ammoo mormii guddaan Hongi Kongi keessaa gochicha balaaleffachuun dhagahamaa ture. Har'as marichi itti fufee osoo jiruu mormii cimaan dhagahamaa ture. Kanaanis namootni dhibbatti lakkaa'aman adabamaniiru. Kaleessa Barreessan Dhimma Alaa Ameerikaa Maayik Poompe, wantootni Hongi Kongi mul'atan kana booda Hongi Kongi Chaayinaa guddoo irraa adda baatee aangoo ofiin of bulchuu akka hin qabaanne agarsiisa jedhan. Kana jechuun akka seera Ameerikaatti Hongi Kongi addatti Chaayinaa guddoo irra adda baatee ilaalchi godhamuuf hin jiru jechuudha jedhan. Paartiin Kongirensiin Biyyaalessaa biyyatti wal gahii tibbana taa'een wixinicha irratti filannoo gaggeessuu osoo danda'uu mootummaan akka hojiirra oolchuuf jecha seericha dabarse. Wixinichi amma Koree Paartii Koministiidhaaf darbeera. Ji'a Hagayyaa keessa ammoo seera tahee hojiirra oola jedhamee eegama. Wixineen kun maal qabate kan jedhu guutuun isaa beekamuu baatus kanneen seericha keessatti akka yakkaatti ilaalaman gurguddoon; Akkaataa seerichaatti akka barbaachisummaa isaatti qaamonni nageenyaa mootummaa gidduugaleessaa Hongi Kongi keessatti dhaabbilee nageenyaa dhaabuun tokkummaafi nageenya biyyaalessaa tiksuu danda'u jedha. Qondaalonni mootummaa Hongi Kongi keessaa seerichi gochaa shorokeesummaa fi jeequmsaa dhaabuuf gargaara jiraattota daangaa Hongi Kongi keessaas waan sodaachisu hin qabu jechuun amanu. Kaan ammoo namumti bulchiinsa gidduugaleessaa Chaayinaa qeeqe dabarfamee harka mootummaa Chaayinaatti kennama waan taheef walabummaa keenya miidha jechuun mormu. Seerota Chaayinaan kanaan dura yakkamaa dabarsanii kennuu qabu jechuun Hongi Kongi ilaaachistee baastes haalaan mormamuun isaa ni yaadatama.


Chaayinaan lammii Awustiraaliyaa qoricha dadabarsa jettetti du'a murteessite

Chaayinaan namtichi lammii Awustiraaliyaa qoricha sammuu adoochoon daddabarsuun himatame tokko irratti murte du'aa dabarsuu ishee mootummaan Awustiraaliyaa mirkanneesseera. Namni kun maqaansaa Kaarm ykn Kaam Gilespii kan jedhamu ta'u miidiyaan biyyatti himeera. Namni kunis bara 2013'tti qoricha sammuu adoochu kg 7.5 waliin buufata xiyyaara Chaayinaatti akka to'atame amanama. Gosti qoricha inni boorsaa keessatti qabatee turee kan 'methamphetamine' jedhamuun beekamu akka turees gaazexaan the 'Sydney Morning Herald' jedhamu gabaaseera. Kutaan Dhimmoota Haajaa Alaafi Daldala Awustiraaliiyaa akka jedheetti, ''murticha dhagahuu keenyatti baayyee gaddina.'' ''Awustiraaliyaan haala hundattuu murtee du'aa namootarratti dabarfamu ni mormiti. Addunyaa gutuutti addabbiin du'aa akka hafuufis ni deeggara. Kunis galma sana akka gahuuf kan nuuf danda'amee hunda ni deeggara,'' jedhera ibsa baaseen. Walitti dhufeenyi Chaayinaafi Awustiraaliyaa jiduu ture  waldhabdee daldalaatiin kan gufataa jiru yoo ta'u, tibba weerara koronaavaayirasittiis lamaanuu wal qeeqaa jiru. Awustiraaliyaanis Chaayinaan madda vaayirasii kan bara darbe keessa magaalaa Wuhaanitti argamee qaama walabaatiin akka qorachiiftu jechuun Chaayinaa mufachiiftee turte. Kanumaan walqabatees, Chaayinaan lammiileen ishee gara biyya Awustiraaliyaa akka hin imalleef akeekachifte turte. Kanaafi sababa wayita keessuu, Awustiraaliyaatti miidhaan namoota Ashiyaarratti raawwatamu 'haalaan dabalaa jira' jechuun barattoonni Chaayinaa achitti baratan balaa jiru akka hubataniif waamicha taasifte turte. Akkasumas, Chaayinaan foon oolaa Awustiraaliirraa galchitu dhorkuun omisha garbuurratti ammoo taariifa dabalte. Ministirri Mummee Awustiraaliyaa Iskoot Moorisan ''Awusitiraaliyaan gonkumaa doorsiisaan hin sodaachiifamtu,'' jedhanii ture. Kaarm Gileespee kan amma murteen du'aa irratti murtaa'e kunis wayita Kibba Chaayinaatti Magaalaa Gunguzhuutti balaliinsa idil-addunyaa qabachuuf tureetti waggoota torbaan dura to'annoo jala oolfame. Murteen du'aa kunis mana murtii Ummataa Jiddugalaa Guwaazhuutiin Waxabajjii 10, 2020'tti murtaa'uu midiyaan Chaayinaa gabaaseera. Chaayinaan namoota meeqaa akka du'aan adabdee ifa taasisuu didee jirti. Haata'u malee, dhaabbanni Amanastii Intarnaashinaal waggaa waggaan namoonni kumaatamaan lakkaa'aman akka ajjeefaman amana. Ajjeechaan kunis karaa lilmootiin waraanuun ykn itti dhukaasuun raawwatama. Yakka qoricha dadabrsuun walqabateen, lammiileen biyya alaa hedduun ajjeefamanii, kaan ammoo du'a eeggataa jiru. Addabbii ajjeechaa nama beekamaa irratti raawwatame keessa tokko lammii Biritish kan ta'e Akmaal Shaa'ikh osoo dhukkubsataa sammuu ta'usaa himatuu bara 2009tti kan ajjeefameedha. Ministira Mummee UK'tti ol iyyannoo galfate ture. Kana duras lammiin Awusitiraaliyaa Beengaalii Sheriif jedhamu qoricha sammuu hadoochu Chaayinaafi Awusitiraaliyaa jidduu dadabasuun bara 2015'tti to'atamee duutti irratti murtaa'eera. Yeroodhuma santti murteen du'aa Sheeriif kuun amala gaarii inni mana hidhaa keessatti argasiisuurratti hundaa'ee gara hidhaa umurii guutuutti akka geedaramuuf midiyaan Awustiraaliyaa gabaasee ture. Haata'u malee, lammiin Kaanaadaa Roobarti Scheelenbargi Amajjii 2019'tti murtee du'aaf dabarfamee wayita kennameetti Awustiraaliyaan yaaddooshee ibsitee turte. Abbootiin alangaa garuu qoricha gara kg 227 ta'u kaaba Chaayinaatii gara Awustiraaliyaatti dadabarsuuf ture jechuun himatan. Inni garuu himannaa irratti dhiyaate hunda haalee ture. Simoon Birminghaam kan yeroo sana bakka bu'aa Ministeera Haajaa Alaa turaniifi kan ammaa Ministira Daladalaa ta'an, dhimmicha biyyattiin ''baayyee yaaddofte' jirti jedhaa turean


Koronaavaayirasii: Waa’ee namoota mallattoo malee Covid-19 daddabarsan

Weerarri koronaavaayirsii dabalaa akkaa deemeen, saayintistonni ragaalee waa’ee vaayirasichaa hin hubatamneefi yaddeessan argataniiru. Yeroo namootni vaayirasichaa qabaman hedduun mallattooleen akka qufaa, ho’iinsi qaamaa dabaluufi miiraa dhamdhamuufi suunfachuun jalaa baduu iratti mul’atutti, namoonni kaan ammo tasumaan mallattoo dhukkubichaa waan hin qabneef akka Covid-19 qaban hin beekani. Qorattoonni kun namootni meeqaa akka hubaman baruufi namootni mallatoo hin qabne tatamsa’ina kana baay'isaa jiruu kan jedhu baruuf ni fayyadaa jedhu. Dilbata Amajjii 19, Singaappooritti akkuma barame amantoonni waldaa 'The Life Church and Mission' jedhamutti walitti qabami. Isaan keessa abbaa warraafi haati warraa lammanuu ganna 58 ganama sana Chaayinaa irraa deebi’an keessa turani. Namootni kun lamaanuu mallattoo dhukkubichaa waan hin qabneef namni koronaavaayirasii qabu jedhe shakke hin jiru. Yeroo sanatti irraa deddeebi’anii qufa’uun akka mallattoo dhukkubichaa isa ijoo fi mala inni ittin daddarbudha jedhame amanama ture. Mallattoo dhukkubichaa qabaachuu dhiisuun vaayirasicha daddabarsuu dhabuu ta’uu mala ture. Takka turanii garuu abbaa warraafi haati warraa garaagarummaa guyyaa lamaan dhukkubsatani. Sababa bakka vaayirasichi itti mul’ate Wuhaan waan turaniif garuu, kun danuu nama hin aja’ibsiisne. Torban itti aanutti garuu miseensoti hawaasichaa sadii sababa hin beekamneen vaayirasichaan qabamani, kunis Singapooritti  koronaavayiriin wal qabate waan hin hubatamne ta'e. Ministira Fayyaa Singaapooritti hogganaan damee dhukkuboota daddarbanii Dr Vernoon Lii “Bayyeema dalga nutti gale” jedhu. Utuu mallattoon dhukkubichaa irratti hin argamiin “Namootni waliibeeknee karaa hin beekamneen dhibee kana walitti dabarsaniiru,” jedhu. Kun waa’ee amala COvid-19 isa baran irraa adda itti ta’e. Kanaaf D Lii, sayintistoota biroo, poolisiifi ogeessota hordoffii waliin ta’uun kaartaa fayyadamanii eenyu eessa oolee kan jedhuun qorrannoo eegalan. Guyyootii gabaabaa keessatti, qorattoonni kun miseensota waldichaa 191 ta’an hasoofsisanii isaan keessa 142 kan ta’an Dilbata sana waldaa deemanii akka turan adda baasaniiru. Sana boodas lammiileen vaayirasichaan qabaman lamaan abbaa warraafi haadha warraa Chaayinaa turan sana waliin guyyaa sana waldaa akka turan baran. Vaayirasichi eenyurraa akka darbe baramus akkamiin osoo namootni sun mallattoo dhukubbichaa hin qabatin nama biraatti dabarsuu danda’an kan jedhu gaaffii uume. Dabalataan, gaaffii guddaa kan uume dubartiin sadaffaa vaayirasichaan qabamte yeroo sanatti namoota vaayirasicha qaban waliin waldaa hin turre. Ta’us boodarra waldaama sanatti tajaajilaa saatii biraa irratti hirmaatte turte, kanaaf akkamiin vaayirasii kanaan qabamte? Qorattoonni viidiyoo waldaa sanaan guyyaa sanatti waraabame yeroo ilaalaan wanta hin eegne argani. Dubaartiin kun saatii dheeraa booda waldaa sana seentus barcuma namootni Chaayinaa irra dhufan ta’an irra ture kan teesse. Mallattoo dhukkubichaa qabaachuu baatanis namootni kun vaayirasicha namoota biraatti dabarsaniiru. Tarii vaayirasichi harkasaanii irraa gara barcumaatti, ykn haafura isaaniin vaayirasichi ba’ee bakka wayii qubatee haa ta’u wanti adda baafame hin jiru, ta’us kun wanta agarsiisu guddaa qaba ture. Dr Lii ragaa funaanan yeroo ilaalanitti deebii ta’u kan danda’u vaayirasichi namoota qabaachuu isaaniillee ofirratti hin beekneen tatamsa’aa akka jirudha. Gorsi dhaabbilee fayyaa hanga sanatti namoota mallattoo koronaavaayirasii qaban irraa of eeggachuu kan jedhu waan tureef, kun argannoo addunyaa maraaf barbaachisaa ta’eedha. Garuu vaayirasiin kun utuu hin beekamiin namoota mallattoo dhukkubichaa hin qabneen tatamsa’uu danda’a yoo ta’e akkamiin dhibee kana dhaabuun danda’ama? Qorannoon kuniifi biroon utuu mallattoon dhukkubichaa hin mul’atiin dura saatii 24 -48 kan ta’u yeroo ijoo kan namootni caalatti vaayirasicha namatti dabarsan ta’u akka malu agarsiisa. Ta’us garuu akkamiin dhibeen kun dhangala’aa qufaa keessa jiruun alatti akka daddarbuu danda’umallee gaaffiidha. Tilmaamni tokko salphaamaan nama tokkorraa biraatti haasaa ykn hafuuraan darbu danda’a kan jedhudha. Kanaaf namni walitti dhiyoo jiru keessumaayyu mana tokko keessatti walitti daddarbuu danda’a. Inni biraan ammo wal xuxxuquun darbuu akka danda’udha. Harka nama tokkoorraa harka nama biraatti, ykn meeshaa, balbala, barcumarraa gara nama biraatti darbuu danda’a. Namootni tokko tokko tasumaan mallattoo dhibee kana hin qabani. Kun taatee saayintistoonni gutummaa guututtii deebii itti kennuu hin dandeenyedha. Namootni akkanaa ofii isaanii dhibee kanaan utuu dhukkubbii qaamaa hin qabaatiin namoota birootti garuu vaayirasicha dabarsuu danda’u. Hanga ammaatti namootni meeqaa utuu irratti hin beekamiin akka vaayirasicha qaban hin beekamu. Qorattoonni namoota koronaavaayirasii qabaachuun isaanii barame keessa harki sadii mallatoo dhukkubichaa akka hin qabne argataniiru. Deebii argachuuf saayintistoonnifi anga’oonni biyyoota gara garaa ummata hundaaf qorannoo gaggeesuuf yaalaa jiru. Gartuun saayintistoota Kaalifoorniyaa mallattoo dhukkubichaa osoo hin qabaatiin eenyu akka vaayirasicha qabu baruu dhabuun weerara kana ittisuuf sochii godhamu irratti dadhabbii kan uumudha jechuun amanu. Akka ilaalcha isaanitti, weerara kana dhaabuun kan danda’amu qabna jedhanii yaadanis yaaduu dhabanis eenyu vaayirasicha qaba jechuun adda baasuudha jedhu. Malli akkanaa magaalaa Wuhaan Chaayinaa, bakka dhibee kun itti eegalli keessatti hojiirra ooleera. Namoota mallattoo dhukkubichaa hin qabne dabalatee, enyuu vaayirasicha akka qabu adda baasuuf guyyoota sagal qofaa keessatti qorannoo jumlaa gaggeeffameen namootni miiliyoona 6.5 qoratamaniiru. Akkaa sochii ugguruun laaffataa deemuun namootni fayyaadama tajaajila geejjibaa, gabaa ykn hojitti deebi’anitti yeroo kaan caalaa waa’ee rakkoo hin mul’annee kanaaf xiyyeefannoo kennuun barbaachisaadha.


'Sa'ud Arabiyaa bara darbee keessa namoota 184 du'aan adabdeetti'

Dhaabbanni mirgoota namoomaa falmu Amanastiin adabbiin du'aa sadarkaa addunyaatti hirrataa dhufulleen, Sa'ud Arabiyaan garuu bara darbee qofaatti olaanaa kan jedhame namoota 184 du'aan adabdee jirti jedheera. Ajjeechaan addabbii kunis seenaa biyyattii keessatti isa olaanaadha jedhameera. Biyya Iraaq keessatti lakkoofsi namoota du'aan adabamanii dachaan dabaluun bara 2019tti 100 kan gahee  yoo ta'u, Iraan ammoo baruma darbe keessa namoota 251 du'aan adabuun Chaayinaatti aantee biyya adabbii ajjeechaa namootaatiin  sadarkaa lammaffaarratti argamtu taatee jirti. Gabaasni dhaabbata kanaa akka ibseetti, lakkoofsi namoota du'aan adabamanii sadarkaa addunyaatti walitti aansuun waggoota afuriif gara 657'tti gadi bu'eera. Kunis baayyina bara 2018 irraatii %5n gadi bu'eera jedhame. Lakkoofsi kunis kan waggoota 10 darbanitiirraa gadaanaadha jedhameera. Gareen mormaa mirgoota namoomaa kunis, adabbiin ajjeechaa Chaayinaatti raawwatamu kumaatamaan kan lakkaa'amuufi iccitii motummaan qabamu waan ta'eefu lakkoofsichi itti hindabalamne. Kana malees biyyoota akka Iraan, Koriyaa Kaabaa fi Veetinaamitiifi biyyoota birraattis carraan ragaa argachu murtaa'aa waan ta'eef lakkoofsa namoota du'aan ajjeefaman dhugaan ni dhoksu jedheera. ''Adabbiin ajjeechaa sukkanneesaafi mirga kan sarbuudha. Yakka adabbii hidhaa akka murtaa'u taasisuu qabatamaan ragaa hinqaban. Biyyoonni baayyenis kana hubataniiru. Kanaafuu sadarkaa addunyaatti lakkoofsi gadi bu'unsaa jajjabeessaadha,'' jechuun ture dhaabbatichatti Daarektara qorannoo olaanaa kan ta'an Kileer Algaarii kan dubbatan. Haa ta'u malee lakkoofsi namoota du'aan adabaman Saawudi Arabiyaa keessatti dabaluun kan ''nama yaachisuudha'' jedhaniiru. Bara darbee keessa Saawudi Arabiyaan dhiiroota 178 fi dubartoota jaha du'aan adabte jirti. Kanneen keessaayis wallakkaan isaanii lammiilee biyya biraati. Bara 2018'tti lakkoofsi kun 149 ture. Namoonni du'aan adaban kunneen irra caalaan isaanii kanneen dadabarsa qorichoota sammuu adochoo ta'aniifi yakka ajjeechaan kan walqabate himatamaniidha. Haa ta'u malee Amanasitiin lakkoofsi ajjeechaa kun kan dabalees hawaasa mormitoota Islimoota Shiyaa irratti akka meeshaa siyaasaatti fayyadamaa jiraachu ragaan qaba jedheera. Iraaqitiis du'aan adabuun kan bara 2018 ture 52 irraa bara 2019'tti 100 gahuunsaa naasiisaadha jedhu Daareektarri tun. Lakkoofsi kan dabalees miseensoota garee Jahaadistoota Islaamtootaati jechuun namoota dhuunfaa irratti addabbiin du'aa waan murtaa'uuf jetti Kileer. Asuma Afriikaa keessattis, Suudaan Kibbaa bara darbee keessa yoo xinnaatte namoota 11 du'aan adabdee jirti. Lakkoofsi kunis erga bbara 2011 irra kaafte biyyatti ofiinof bulchu eegalte kun olaanaadha jedhameera. Yemanis bara darbe keessa yoo xinnaate namoota torba du'aan adabtee jirti. Kunis kan bara isa duraatiin wal bira yoo qabamu sadiin dabaleera. Baangilaadishiifi Baahireen ammoo erga bara tokkoof dhaabbateen booda, addabbiin du'aa raawwatamu eegaleera. Lakkoofsi addabbii du'aa kunis sadarkaa addunyaatti akka gadi bu'uuf sababiiwwan adda addaa jiraachu dhaabbanni kun ni hima. Inni duraa biyyoota akka Masirii, Jaappaan fi Singaapoor kan duraan addabbiin du'aa keessatti raawwatamaa ture keessatti amma haalan hirrateera. Iraanittis taanaan erga bara 2017'tti seera fayya qorichoota sammuu adochhoo ragaasifteen booda lakkoofsi namoota du'aan adabamanii waltti aansee waggoota lamaaf haalaan hirrateera. Afigaanistaanitti ammoo bara 2010 irraa kaasee addabbii du'aa raawwatame hinbeeku. Taayiwaaniifi Taayilaandiittis hirrina kan agarsiise yoo ta'u bara 2018tti garuu raawwatameera. Amanastiin akka jedhuutti, sadarkaa addunyaatti biyyoonni 106 yakkawwan sadarkaa hundaatiif addabbii du'aa seera isaanii keessaa kan haqan yoo ta'u, biyyoonni 142 ammoo seeraafi gochaanis adabbii du'aa dhaabaniiru.


Naajeeriyaatti lammiileen Chaayinaa matta'aa $ 250,000 kennuuf turan to'ataman

Naayijeeriyaatti Ejensiin Farra Malaammaltummaa, Komishinii Qorannoo Yakka Dinagdeefi Faayinaansii jedhamuun waamamu, lammiilee Chaayinaa hogganaa isaa ol-aanaa tokkoof matta'aa Doolaara $250,000 kennuuf yaalan to'achuu beeksise. Lammiileen Chaayinaa lama hogganaa Komishinii farra malaammaltummaa kanaaf matta'aa kennuuf qopheessaniiru. Hogganaan ol-aanaan komishinichaas akka  waan matta'aa isaaf qophaa'e fudhachuu dhaqee fakkeessuun yoo wajjira isaanii seenu maallaqa jedhame kana saamsuun yeroo kennaniif achuma waajjira isaanii keessatti to'ataman. Matta'aan kennamuuf yaadame kun qorannoo malaammaltummaa Doolaara miliyoona hedduu dhaabbatni ijaarsaa Chaayinaa jarri keessa hojjetan ittiin shakkame gufachiisuuf jedhameeti. Komishinichi akka jedhetti, malaammaltummaa $130m  ijaarsa daandiifi pirojektota bishaaniin waliin wal  qabachuun raawwataman jedhee shake qorachaa jira. Dhaabbileen ijaarsaa Chaayinaa hedduun Itoophiyaa dabalatee biyyoota Afrikaa hedduu keessatti ijaarsa daandii gurguddaa irratti bobba'uun hojjetu.


Koronaavaayiras: 'Weerarri dhibee Covid-19 waraanaa kamuu caalaa US miidhaa jira’-Tiraamp

Pireezdaantiin US Donaald Tiraamp weerarri koronaavaayirasii ‘waraana isa cimaa” seenaa US keessatti biyyattiirratti baname hundarra guddaadha jechuun kanaaf ammoo quba isaanii gara Chaayinatti qabaniiru. Dhibeen kun boombii Waraana Addunyaa lammaaffatti Peerli Harbarii miidhee ykn ammoo haleellaa shorokkeessummaa 9/11 US irra gahe caalaa biyyattii miidheera jechuun Tiraamp dubbataniiru. Akkataa Chaayinaan weerara addunyaa waliin gahe kana jalqabarratti deebii itti laatte irrattis bulchiinsi Traamp qeequmsa dhiyeessaa jiru. Chayinaan ammoo bulchiinsa isaanii miidhaa weerarichi US keessatti qaqqabsiiseef deebii ittiin kennan dadhabaa ta'e irraa  yaadaa namaa kara dabarsuuf jecha tooftaa fayyadamanidha jetti. Koronaavayirasiin baatii Mudde keessa magaalaa Wuhaan Chaayinaatti ka’ee booda lammilee Ameerikaa miliyoona 1.2 irratti argamee,  namoota 73,000 ammoo ajjeeseera. Roobii darbe turtii gazeexxesitootaa waliin taasisan irratti Obbo Tiraamp, “Biyyi keenyaa haleellaa hamaa keessa dabarteetti, hunda keessaa kun isa hamaadha” jedhaniiru. “Kun boombii Peerl Harbariirra hamaadha, kun haleellaa Wiirtuu Daldala Addunyaa irra qaqqabe caalaa hamaadha. Haleellaan akkanaa ta’ee hin beeku,” “Haleellaan akkanaas ta’uu hin qabu ture. Madda isaa irratti dhaabachuu danda’a ture. Chaayinatti dhaabbachuu danda’a ture. Maddaa isaatti dhaabsifamuu kan qabu ture. Garuu hin taane.” Boodaarra weerara kana akka sochii waraanatti ilaaltu jechuun gaffii dhiyaateef Obbo Tiraamp Chaayinaa osoo hin taanee vaayirasichatu diina Ameerikaadha yaada jedhu kennaniiru. “Diinaa hin argamne kana (koronaavaayirasii) akka waraanaattin ilaala,” jedhaniiru. “Akkamiin akka kanarra ga’e hin beeku sababiin isaa dhaabbachuu danda’a ture,” jedhan.


Koronaavaayiras:Ameerikaan Dr. Tedroos WHO keessatti 'jijjiirma bu'uura' akka fidaniif guyyoota 30 kenniteef

Erga weerarri koronaavaayirasii Chaayinaarraa ka'ee addunyaa waliin gahee, hariiroon Pirezedaantii Ameerikaa Doonaald Tiraamp, Chaayinaafi Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) gidduu jiru daran hammaataa dhufeera. Pirezidaantiin Ameerikaa Doonaald Tiraamp torbanoota darbaniif dawaa dhibee busaa yaaluuf oolu kan haayidrooksiikiloorookwiin jedhamu dhibee Coid-19 ittisuuf ni fayyada jechuun beeksisaa turan. PirezedaantiinAmeerikaa Doonaald Tiraamp daarektera Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) Dr. Tedros Adihaanomiif guyyoota 30 keessatti jijjiirama akka fiduu qabuuf akeekkachiisan. Tiraamp guyyoota kenname 30 keessatti DHaabbaticha keessatti "jijjiirama bu'uuraa" akka fiduu qaban hubachiisuun, ta'uu baannaan Ameerikaan deggersa WHOf gootu guutummaan guutuutti akka dhaabdu xalayaa Dr. Tedroosiif barreessaniin ibsan. Pirezedaantichi xalayaa Dr. Tedroosiif barreessan fuula tiwiitera isaaniirratti kan barreessan yoo ta'u, WHO waan isarraa eegamu bahuu dhiisuu isaatiin koronaavaayirasiin Chaayinaatti jalqabe waliin gaheera. Dhaabbatichi odeeffannoo yeroo yeroo isaatti barbaachisu kennuurra Chaayinaa jajachaa ture jedhan. Erga weerarri koronaavaayirasii addunyaa mudatee Chaayinaa fi Dhaabbata Fayyaa Addunyaa irra deddeebiin komataa yoona kan ga’an Pirezidaanti Tiraamp garuu bulchiinsaa fi gochi isaaniif isaanumtuu daran qeeqamaa turan. Pirezedaanti Tiraamp, Yaa’ii Fayyaa Addunyaarratti Dhaabbati Fayyaa Addunyaa Chaayinaa jala deema jechuun arrabsan. ‘’Dhaabbati Fayyaa Addunyaa gorsa badaa, gadheefi dogoggoraa nuuf kennaa ture. Yeroo hunda gama Chaayinaa gora.’’ Jedhan. Ameerikaan durumaan baajata Dhaabbata Fayyaa Addunyaa Addunyaaf ramaddu kan dhaabde yoo ta’u, guyyoota 30 keessatti dhaabbatichi jijjiirama guddaa tokkorra hin ga’u taanaan Ameerikaan baajata ramaddu guutummaatti addaan kutti jedhan Pirezidaant Tiraamp. Pirezidaantichi xalayaa Daarektara Olaanaa Dhaabbata Fayyaa Addunyaa Doktar Teedroos Adihaanoomiif barreessaniin dhaabbatichi madda vaayirasichaa maqsuufi facaatiisaa hatattamaan to’achuu dadhabuusaaf qeeqaniiru. Qondaalli siyaasaa umurii ganna 73 kun ammammoo dawaa sana ofiisaaniifayyadamuuf doktaroota Waayit Haawus irraa iyyama argachuu dubbatan. Isaan akkas haa jedhan malee garuu dawaan kun dhukkubsattoota Covid-19 fayyisa ragaan jedhu gama qorannoo saayinsiitiin hin jiru. Ji’a darbe Dhaabbati Bulchiinsa Nyaataa fi Qorichaa US haayidrooksiikiloorookwiin dawaan jedhamu koronaavaayirasii ittisuuf bu’a qabeessaa fi naga qabeessa miti jechuun dhorkee ture. Inumaa dawaa kana dawaa biraa waliin walitti makanii fudhannaan dhibee onneef daran nama saaxila jechuun namoonni akka hin fudhanne akeekkachiisee ture dhaabbati kun. Mallattoon vaayirasichaa homaatuu narratti hin argamne kan jedhan Pirezidaanti Tiraamp erga dhiibbaa vaayirasichaa irratti qondaaltota waliin mari’atanii booda dawaan kun akka fudhatamu beeksisan. Rifaatuu, raajii, sodaa…Tiraamp uuman Erga Pirezidaant Tiraamp haayidrooksiikiloorookwiin akka dawaa Covid-19 ta’ee fudhatamuu qaba jedhanii labsanii deggertootasaanii dabalatee rifaatuu, raajii, sodaan namoota hedduu keessatti uumameera. Miidiyaa isaan jala deemu ‘Fox News Network’ dabalatee miidiyaalee hedduun akka namoonni yaada Tiraamp kana hin fudhannee fi dhiibbaa dawaan kun fayyaa namaarratti qabu dabarsaa turan. Saayintistoonnis dhuunfaadhaan uummanni akka yaada kana hin fudhanne dhaamaa turan. Namni tokko akkana jechuun twitter isaa gubbaa kaa’e: ’’An saayintistiidha. Ejjennoon siyaasaa kee dhimmi koo miti. Garuu adaraa keessan haayidrooksiikiloorookwiin dawaa jedhamu hin fudhatinaa. Miidhaa cimaa geessisa. Covid-19 irraas nama hin bayyanachiisu.’’ Pirezidaanti Doonaald Tiraamp wayituma dawaa haayidrooksiikiloorookwiin kana akka fayyadaman ibsanitti Dhaabbata Fayyaa Addunyaa waliinis qoccolloo arrabsoo of keessaa qabu keessa galanii turan.


Koronaavaayiras: Doktorri Chaayinaa Covid-19 yaaluun beekamu du’uun qondaaltotarratti komii kaase

Doktorri beekamaa Chaayinaa ittisa dhibee koronaavaayirasiin maqaa gaarii horate du'uun isaa akkatti qondaaltonni vaayirasicha to'ataa jiran irratti qeeqa guddaa kaase. Dr Hu Weyifaang ji'a afuriif koronaavaayirasiin erga dhibamaa turee booda kaleessa Waxabajjii 2 du'eera. Baatii Bitotessaa keessa ''sababa tiruun isaa rakkoo godhateef'' fuulli isaa gurraacha'e mul'achuun ijoo dubbii ta'e ture. Sababni du'a ogeessa fayyaa kanaa ammatti ummataaf hin ibsamne garuu fayyadamtoonni miidiyaa hawaasaa biyyattii dhekkamsa isaanii ibsaniiru Doktorri kun yurolojistii ture. Magaalaa vaayirasichi itti argame Wuhaanitti kan argamu Hospitaala Giddugalaa Wuhaanitti kanneen koronaavaayirasiin qabaman ni wal'aana ture. Baatii Amajjii keessa yeroo reefuu vaayirasichi biyyattii keessa babal'ate ture vaayirasichaan kan qabame. Ergasii booda ji'oota lamaan darban wal'aansa fayyaa argachuuf hospitaalota garaa garaatti geeffamaa ture. Gidduu baatii Bitootessa keessa itti wayyaa'ee ture. Baatii Eblaafi Caamsaa keessa immoo dhiigni sammuu isaa keessa dhangala'ee dhibamuutu gabaafame. Dr Hu Weyifaang nama waliin hojjetan Dr Yi Faan waliin ta'un baatii Ebla keessa erga miidiyaan dhihaatanii as namuu waa'ee isaanii haasa'aa ture. Fayyadamtoonni miidiyaa hawaasummaa Chaayinaa Weeyiboo jedhamus vaayiricharraa bayyanachuuf qabsoo ogeessonni kun itti jiran hubatanis fuulli isaanii gurrachaa'ee mul'achuun garuu qalbii isaanii hawwatee ture. Miidiyaan ''tarii tiruu isaanitu rakkoo godhate ta'a,'' jedhamee ture. Lamaan isaaniyyuu ''doktoroota fuula gurraacha lamaan Wuhaan'' jedhamanii kan beekaman yoo ta'u, waan baay'ee hubamaniif fayyuuf cichoominni isaan qaban jajajme ture. Dr Yiin ji'a dura hospitaala bahanis, garuu fayyuu hin dandeenye. Kana dura namni Dr Liin Weyinlaang jedhamuufi namoota dursanii vaayirasichi biyya walgahuu akka danda'u namoota waliin hojjetaniif baatii Muddee keessa dubbatan du'ee ture. Wal beekuun isaanii beekamuu baatus Dr Hu Weyifaang waliin hospitaala tokko keessa hojjetaniiru. Duuni doktora kanaa ummata keessa gadda guddaa kaa'us iftoomina qondaaltotaa irratti kanneen gaaffii kaasaniis jiru. ''Maali dhukkubsattoonni Wuhaan keessaa erga bahanii turanii mitimoo?'' jedhee Weyiboo irratti namni tokko barreesse jennaan namoota kaaniin si'a 400 caalaa jaalatameera.


Dinagdeefi Koronaavaayiras: 'Konkolaataan Kaampaaniiwwan Chaayinaan oomishan dhuguma farra-vaayirasii' qabu?

Chaayinaa keessatti warshaaleen konkolaataa oomishan yaaddoo fayyaa amma jiruutti fayyadamuun konkolaataawwan farra-vaayirasii qaban hojjechuuf akka yaadan dubbataa jiru. Moodeelii haaraan isaan hojjechuuf kaayyoo godhatan kun konkolaataa akkasii keessa ta'uun akka sadarkaa maaskiin (aguugguun afaaniifi funyaanii) tokko namarraa ittisuu danda'uutti. Warshaaleen konkolaataa omishan biyyattii gurguddoon konkolaataawwan haaraa waan farra-vaayirasii jedhame kana qabu jalqabaa jiru. Dhabbanni Giilii jedhamu kan Landanittis konkolaataawwan akka taaksiitti gargaaran omishuun beekamu warra kana jalqaban keessaa tokkodha. Chaayinaatti kurmaana jalqaba waggaa baranaa sababa koronaavaayirasiitiif guutummaan biyyaa waan cufateef gurgurtaan  konkolaataa akka malee kufeera. Giiliin biraandii konkolaataa farra-vaayirasii qabu jalqabuudhaaf isa jalqabaadha. Dhaabbanni konkolaataa omishu kun kan kanaan dura abbootii konkolaataa magaalaawwan gurgguddoo keessa jiraatan yaaddoo faalama qilleensaa qaban maalaluuf hojjetee turerraa ka'eeti. Pirojektii isaa Konkolaataa Fayyaalessaa ykn  (“Healthy Car Project”) jedhamu kan kaayyeffate paartikiloonni xixiqqoo konkolaataa akka hin seenne gochuudhaan wantota miidhaa qaqqabsiisanirraa konkolaachistootaafi warreen konkolaataa akkasii kanaan imalan eeguudhaaf. Giiliin kana malees wantota farra baakteeriyaa ta'an konkolaataafi qabannaa karra konkolaataa baakteeriyaafi vaayirasiirraa bilisa taasisan hojjechaa jira. “Maamiltoonni mana jireenyaa isaaniitti aansee bakki itti dabarsuu jaallatan konkolaataa isaanii keessatti.  Kanaaf, meeshaa fayyaa isaanii eeguuf gargaaru hojjechuudhaan qofaan kan nuti fedhii maamiltoonni jireenya fayyaa'aadhaaf qaban guutuu dandeenyu," jedhan dubbi himaan Giilii. Konkolaataa irratti wantota fayyaa konkolaachiftootaafi imaltootaa eegu hojjechuun "kaayyoowwan isaa ijoo yeroo dheeraaf qabu" keessaa tokkodha. Giiliin akka qaama konkolaataa tuttuqqaa irraa bilisa ta'e dhiyeessuuf hojjechaa jiruutti, maamiltoota haaraatiif furtuu yeroo kennullee diroonii fayyadamuudhaan kallattiidhaan mana isaaniitti ykn ammoo geefoo/ balbala mana isaaniirratti geessee kennuufiin tutuqqaa hojjetootaarraa bilisa taasisaa jira. Dhaabbanni SAIC jedhamuuf biraandii konkolaataa beekamaa Biriitish MG dhiyeessu ammoo filannoo biraa ifa vaayirasii ajjeesu (ultraviolet lamp) fayyadamuun karaa siisteema ho'aafi qorra konkolaataa ittiin sirreessan (air conditioning) qilleensa konkolaataa keessa jiru kan jarmiin (baakteeriyaafi vaayirasiin) keessa hin jiraanne gochuun qulqulleessa. Warshaan konkolaataa omishu Giilii morkachaa jiru Guwaanzhuu Awutoomoobil ykn GAC jechamu ammoo konkolaataawwan moodelii haaraa isaaniirratti siisteema qilleensa sadarkaa sadiidhaan calalu qaban dhiyeessaa jira. Dhaabbanni qorannoo Firoostiifi Suliivaan jedhamu akka yaadutti tarkaanfiiwwan haaraa kunneen dorgommii gabaa keessatti 'kan kooti caala' jechuun dhiyeessuun olitti ilaalama. “Xiyyeeffannoon wantota fayyaaf ta'an konkolaataan akka qabaatan gochuun omishuun kun xiyyeeffannoon itti kennameera.  Bifa watoota fayyaafi nageenyaaf barbaachisan waliin konkolaataa hojjechuun ammaan dura tureera garuu Covid-19 ammoo saffisaafi humna dabalataan akka hojjetamu taasise," jedhu ogeessi Firoostiifi Suliivaan irraa ta'an Viiveek Vaa'idiyaa. Wantonni yeroo ammaa konkolaataatti dabalamanii hojjetaman kunneen qofti dhimmoota yaaddoo qulqullinaafi fayyaa waliin ka'an furu jechuu miti garuu  biraadotaafi moodeloota gidduutti garaa garummaa ijoo ta'an ni uumu jedhanii amanus. "Kun Chaayinaa keessatti qofa kan murtaa'u miti, waan guutummaa addunyaarratti bifa walfakkaatuun carraaqamudha." Haata'u malee, Daarektarri  Garee Qorannoo Gabaa Chaayinaa Shuwaan Re'iin kana waliin waliif hin galu: "Kampaaniiwwan carraa sodaan Covid-19 uume fayyadamuudhaan omishaafi tajaajila isaanii waan itti daballe qabna jechuun gatii dabalataan maamiltootatti gurgurachuuf yaalaa jiru." Bara 2015 keessa, dhaabbanni Teslaa jedhamu Chaayinaa keessatti baayyee beekamaa kan ta'e konkolaataawwan siistemiiwwan farra-faalama callalan qaban gugureera. Omishini isaa  "Bioweapon Defense Mode" jedhamu namoota magaalaawwan keessatti yaaddoo faalama qilleensaa qaban kan kaayyeffatedha. "Omishoonni konkolaataa ammas konkolaataawwan omishan akka kan vaayirasiirraa nama ittisu goochuuf yaalaa jiru.  Ani doktora ykn saayintistii miti garuu akka maamiltoonni kampaaniiwwan omishini isaanii tatamsa'in vaayirasii, keessumaa Covid-19  ni hir'isa jedhan akka of eeggannoon ilaalan nan akeekkachiisa," jedhan Obbo Re'iin. Akkuma 'haati tambooyyu kan kooti caala' jettu sana wayita gabaan dhibu omishoonni 'kan kootu' caala jechuun maamiltoota tooftaan ittiin maalalan jiraachuu isaa beekuu akka qaban ibsu daarekatarrichi. Jalqaba ji'a kanaa kampaniin qalama omishu Niippoon jedhamu qalama yoo dibame farra vaayirasii ta'uun namoonni bakka harki isaanii qabatee akka dhukkuba daddarbaa lafa qabanii fudhataa hin kaane gargaaru hojjedheera jedhee ture. Haata'u malee, kana kan hojjete koronaavaayirasii isa kamiif akka hojjete maqaa adda baasee hin himne. Kampaaniin Jaappaan kun halluu/qalamni inni vaayirasiirraa ittisa jedhe kun hospitaalota keessatti akka hojiirra ooluuf yommuu ta'u hospitaalota magaalaa Wuhaan, kan giddu-gala weerara koronaavaayirasii turteef hanga tokko gumaacheera. Kun kan dhufe yeroo omishtoonni konkolaataa Chaayinaa gurgurtaan isaanii Ji'a Guraandhalaa keessa %80n kufettidha. Kun ammoo waggoota 20 darban keessatti kufaatii isa guddaadha. Gurgurtaan ji'a Bitootessaa keessa suutuma ol deebiyaa dhufeera garuu ammallee kan bara darbee ji'uma kana keessaa waliin yeroo ilaalamu %43 bu'eera. Ji'a Ebal keessa gabaan kun ittuma fufee foyyaa'aa akka ta'e agarsiisuu danda sababiin isaas namoonni hojiitti deebi'aa jiru garuu tiraanispoortii ummataa fayyadamuu ni sodaatu. “Walirraa fageenya eeggachuufi mana keessatti adda of baasnee turuun sammuu keenya keessa akkuma jirutti waan jiruuf,  namoonni imalan  tiraanispportii ummataa ykn waloo fayyadamuurra konkolaataa dhuunfaa isaanii akka filatan beekamaadha.  Kun ammoo fedhaan gabaa konkolaataa akka dabalu taasisa," jedhan hoji-gaggeessaan dagaagina gabaa Aksencherii Giyaanfiraankoo Kazaatii. Mootummaan Chaayinaas tarkaanfiiwwan tokko tokko fudhachuudhaan gurgurtaan konkolaataa akka dabalu gargaaraa jira. “Akka xiinxalli keessa agarsiisutti gurgurtaan konkolaataa kan sadarkaa weerara Covid-19 dura turetti deebi'uudhaaf waggaa sadii fudhata," jedhan Obbo Va'idiyaa.


Loltoonni Hindiifi Chaayinaa Sikiim keessatti 'daangaa irratti walitti bu'an'

Loltoonni Hindiifi Chaayinaa naannoo daangaa irratti walitti bu'uun gama lamaanuurraa walumaagalatti lotoonni 11 mada'uu isaanii miidiyaan Indiyaa gabaaseera. Loltoonni biyyoota lamaanii kunneen bakka itti waldaangessan irratti qaamumaan waliif bahan. Loltoonni Chaayinaa torbaafi loltoonni gama Hinsiirraa ammoo afur walitti bu'insa kanaan madaa'aniiru jechuun qondaalli qaraanaa Naakuu La kan daangaa kutaa bulchiinsaa Sikiim keessatti argamuu dubbataniiru. Walitti bu'insa Sanbata darbe uumame kana, ajajoonni naannoo waliin dubbachuun furaniiru jedhameera. Biyyoonni lamaan daangaa kiiloomeetira 3, 400 ta'u waliin qaban irratti bakka gara garaa irratti naaf mala kan jedhuun wal gaarerfatu. Daangaa sana irratti yeroo tokko tokko anatu jira jechuun walitti dhaadachuu, wal dhiibuufi darbee darbee ammoo dhakaallee walitti darbachuu dabalatee waliif bahuuf qophaa'uun ni mul'ata jechuun Ediitarri BBC Eeshiyaa Kibbaa Anbirasaan Etiraajaan gabaaseera. Wal gaarerfannaan dhiyeenya kana uumame Sikiim keessatti qarqara Naakuu La, Himaalayaas keessatti safara galaanaan olitti (above sea level) meetira 5000 ol ta'erratti argamurratti. Chaayinaafi Indiyaan daangaa irratti bara 1962 wal waraananiiru. Bara 2017 keessa, biyyoonni lamaan naannoo sanatti walitti bu'anii turan. Sababiin walitti bu'insa isaaniis kan ture, Chaayinaatu karaa lafa wal falmisiisaadha jedhamee yaadamu tokkoon daandii daangaa bal'ifachuudhaaf dhiibuu yaaltee turtedha. Biyyoonni lamaanuu humna loltootaa yeroo baayyee daangaa irra deemuun to'ataniifi qophaa'anii taa'an bobbaasanii qabu. Haata'u malee, waggoota afurtamaa oliif rasaasni dhukaafame hin jiru.


Israa'eelitti ambaasaadarri Chaayinaa 'manatti du'anii argaman'

Israa'eelitti ambasaaddarri Chaayinaa, Duu Weyi mana jireenyaa isaanii magaalaa Tel Aviiv keessatti du'anii argamuu isaanii midiyaaleen Israa'el gabaasaniiru. Ga'eessi ganna 58, Duu Weyi, siree isaanii keessatti du'anii kan argaman yoo ta'u sababni du'a isaanii garuu maal akka ta'e hin gabaafamne. Hojii ambaassadarummaa isaanii kan eegalan Guraandhala keessa yoo ta'u kana dura ergamaa addaa Chaayinaa ta'uun Yukireenitti tajaajilaa turani. Ambaasaaddarichii kan bultoo qabaniifi abbaa ilmaa tokko yoo ta'an yeroo kanatti garuu biyya keessa waan jiran miti jedhame yaadama. Magaalaa Tel Aviiv keessatti mandara Herziliyaa jedhamu keessa jiraachaa turani.


Wayita addunyaan Covid-19n raafamaa jirtutti Chaayinaan hojii idileesheetti deebitee?

Chaayinaan jalqaba baatiiwwan torba dura wayita vaayirasiin Covid-19 biyya ishee keessatti mulachuun himameetti, dhoksuudhaaf yaalaa turte amma bayyannachuun fuulashee gara hojiiwwan idileetti kan deebiifte fakkaatti. Keessattu haala motummaan Chaayinaan itti tatamsa’ina Covid-19 Wuhaan keessatti yeroo jalqabaatiif mudate qabaa ture ilaalchisuunis lammiilee biyyattii baayyee aarsuun midiyaalee hawaasuma irratti barreessa turan. Dr Li Wenli’ang kan jalqaba waa’ee vaayrasichaa ifatti baatii Muddee keessa dubbatees, magaalaa Wuhaan keessatti aanga’oota motummaa hordofamaa ture. Haa ta’u malee booda keessa Chaayinaan vaayirasii rakkoo biyyoota addunyaa hunda taanaan gargaaruuf wayita fiigdu mallachaa turte. Dhiheenya kana keessas nama haaraa vaayirasichaan qabame akka hinjirree mirkanneessite jirti. Tibba US Fayyaa Addunyaa irraa gargaarsa dhaabdulleen, Chaayinaan biyyooni akka kornaa ofiraa ittisuuf olfataniif doolaara biiliyoona lama arjomte jirti. Chaayinaaan gama ittisa Covid qofaan osoo hintaanee dameewwan gara biraatinis gara fuulduraatti dhufaa jirti. Labsii seera nageenyaa haaraa Hongi Kongi irratti kan raggaasifte tibbuma weera ra Covid kana keessa jirtuutti. Tarkaanfii ishee kanas hedduun wayita xiyyeeffannaan biyyoota addunyaa Covid-19n qabamee jiraniif lammilee Hongo koongis omisha PP Chaayinaa irratti waan bu’ureeffataniif carraa kanatti fayyadamuuf akka ta’e tilamaamu. Labsiichi garuu deebiisee jiraattoonni mormiif daandiitti akka baha kakaaseera. Akkasumas Beejingii hirreshii bakka biraattis cimfachaa jirti jechuun himu xinxaltoonni. Fakkeenyaaf, galaana Kibba Chaayinaa kiyya jechaa turte irrattis ollaa waliin atakaroo keessa gala jirti. Odooloota waldhabee qaban kanneen irrattis bulchiinsoota haaraa lama kan labsite baatii Eblaa darbee keessa ture. Odoolwaan waldhabee qabana kannee irratti buufata loltummaa lama ijaaraa jirti. Achittis Maaleeshiyaafi Veetinaam akka pirojaktiiwwan boba’aa akka hidhaabbanne dhorkaa jirti. Kana malees waldhabideen daangaa Hindii waliin yeroo dheeraaf qabaachaa turte  akka haaraatti ka’aa jira. Dhimmoonni kunneen hudi Chaayinaaf haaraa ta’u baatan illeen amma maaliif akka haaraatti irratti hojjachuu eegalte? Gaaffii jedhu kaasisaa jira hojiinshee tibbanaa. Chaayinaan biyyi jalqaba Covid-19 keessatti mudate amma irraa bayyanachuun, wayita biyyoonni addunyaa hedduun ittiin raafamaa jiraniitti ishee hojiilee idile raawwachuutti jirti.


Koronaavaayirasi: Qorattoonni vaayirasichi Hagayya 2019 keessa Chaayinaatti mul'achu hin ollee jedhu

Qorannoon dhiheenya kana gama US irraa bahe tokko koronaavaayirasiin Chaayinaa magaalaa Wuhaan keessatti bara darbe jalqaba baatii Hagayyaa keessa mudachuu hin oolle jedheera. Qorannoon Yunvarsitii Haarvaardiin jalqaba baatii kanaatti ifa taasifamee kun mootummaa Chaayinaafi saayintiistoota walabaatiin fudhtama hin arganne. Qorannichi maal jedhe ture? Qorannichi fakkiiwwan sochii taraafika naannoo hospitaaloota Wuhaan keessaa saataalaayitiin fudhatameefi qorannoo barbaacha (search) jechoota mallattoo wal'aansaa addaa intarneetii irratti taasifamee ture irratti kan bu'urreeffateedha. Haaluma kanaan dhuma Hagayyaa hanga Muddee 1, 2019'tti hospitaaloota magaalaa Wuhaan keessaatti argaman jaha alatti baay'inni konkolaataawwan dhaabbatanii baay'ee hedduutu mullatee jedheera. Kunis gabaasa Haarvaard kan barbaachi jechoota mallattoowwan koronaavaayirasii intarneetii irratti taasifame kan akka ''qufaa'' fi ''garaa kaasaa'' ol ka'ee mullateera jedhe waliin kan wal simee ta'eera. Wuhaan keessatti namni vaayirasichaan qabame hanga jalqaba Muddeetti hin gabaafamne ture. Qorannoon Haarvardi kun pireezidant Tiraamp yeroo baay'ee weerarichaaf haala Chaayinaan itti deebii kennite qeeqaa turuu waliin midiiyaaleerratti xiyyeeffannaa baay'ee argatee ture. Argannoon qorannichaa fuula tiwiitara Oduu 'Fox' irratti maxxanfamee turees yeroo miliyoona sadii ol dubbifamee ture. Qorannichi namoonni mallattoowwan dhukkubbii koronaavaayirasii ta'an keessattu 'garaa kaasaa' biyya Chaayinaa keessa intarneetii irra barbaadaa turan yeroos akkaan dabaleera jedha. Haa ta'u malee, qondaalonni kubaaniyaa Baayidu marsariitii hawaasaa Chaayinaa keessatti beekamaa ta'ee ammoo bu'aa qorannoo kanaa hin fudhannee. Siriiyyuu tibba jedhame sanatti namoonni jecha 'garaa kaasaa' barbaadaan hir'atee ture jechuun qorannicha kuffisan. Dhugaattis barbaachi jecha kanaa yeroo qorannichi jedhe Hagayyaa 2019 irraa kaasee hin daballe ture. Hanga weerarichi eegaluutti Wuhaan keessatti hir'achaa deemaa jiraachun hubatameera. Dureen waraqaa qorannoo Yunivarsitii Haarvaard kan ta'ee Beenjaamiin Raadar BBC'tti akka himeetti, ''jechi barbaachaa nuti 'garaa kaasaaf' filannee sababii namoota Covid-19n qabamaniif sirriitti walsimuuf jecha kan filannee ture,'' jedheera. Kana malees jechoota mallattoo koronaavaayirasii lama 'gubaa qaamaa' fi 'arganuuf rakkachuu' fa'is barbaadamun isaanii ilaalamaniiru. Haggayya keessa namoonni jacha 'gubaa qaamaa' jedhu barbaadan hanga tokko dabalee ture, kan jecha 'qufaa' jedhu barbaadaniin haaluma walfakkaatuun. Haa ta'u malee yeroo sana keessa namoonni jecha 'arganuuf rakkachuu' jedhu barbaadan gadi bu'eera tibba sana keessa. Akkasumas qorannichi garaa kaasaa akka mallattoo dhukkubichaatti fayyadamuunis gaaffiiwwan kaaseera. Qorannoo UK keessatti dhukkubsattoota kuma 17 ta'an irratti gaggeeffameen garaa kaasaan mallattoo irratti mul'ate torbaffaa ta'uun adda baafameera. Haa ta'u malee kan baay'inaan mudatu qufaa, gubaa qaamaa fi arganuuf rakkachuudha. Qorannoon Yunivarsitii Harvaardiin gaggeefamee kun akka mulliseetti, hospitaaloota jahan hunda keessattuu Hagayyaa hanga Muddee 2019tti konkolaattoonni lafa dhaabinsaatti mul'atan baay'ee hedduudha. Lakkoofsi konkolaataa dabaluun haala hin baramneen namni hedduun gara hospitaalaa deemuu agarsiisa jedhu warri qorannicha barreessan. Haa ta'u malee, fakkiiwwan saataalaayitii lafa konkoolaataan hospitaaloota keessatti dhaabamu midiyaaleerratti gadii dhiifamees, bakkeewwan kunneen gamoowwan dheeraadhaan dahamaniiru. Kana jechuun ammoo lakkoofsa konkolaatawwan turan sirriin argachuuf baay'ee rakkiisaa taasisa. Akkasumas hospitaala Tiyaanyau keessaa bakki konkolaataan dhaabamu lafa jala jira. Kanaafuu adeemsa kanaan argamuu hin danda'u. Garuu ammoo konkolaatawwan lafa jala dhaabbatan osoo hin taanees seensa isaa qofatu fakkii saataalaayitiin argama ture. Barreessitoota qorannichaa keessaa tokko kan ta'e Beenjaamiin Raader akka jedheetti, ''dhuggaattis tibba qoranichaatti konkolaataawwan lafa jala dhaabbatan lakkaa'uun hin danda'amu. Kunis hanqina gosa qorannoo akkanaati.'' Kana malee haala hospitaaloota qorannichaaf filataman ilaalchisees yaaddoowwan ka'an jiru. Hospitaallii Dubartootaafi Da'immanii Hubee iddoowwan qoranichaan hammatame keessatti argama. Haa ta'u malee daa'imman koronaavaayirasiin wayita qabaman wallaansa fayyaa barbaadan baayye gadaanaadha. Qorattoonni kanaaf deebii wayita kennan, hospitaalli kun qorannicha keessaa baafamuus dhiisuuf lakkoofsi konkolaataa tibba sanatti mullatee akka dabalee agariisa jechuun mormu. Akkasumas qorattoonni lakkoofsi baay'ina konkolaataafi barbaachi jechoota mallattoo wal'aansa koronaavaayirasii Wuhaan keessatti mul'ate jedhame sanas ragaa hospitaaloota Chaayinaa keessaa bakka biraatti argaman waliin wal bira qabuun ni barbaachisa ture. Dabalataanis dhimmicha qabatamaa ta'u mirkanneessuun jiraattoota Wuhaan koronaavaayirasiif Hagayyaa kaasanii wallaansa argatan dubbisuun gumaata biraa ta'a ture. Walumaagalattis, waa'ee vaayirasichi yoom akka Wuuhaan keessa faca'ee jedhuu ilaalchisee ammalleen wanti hin beekamiin hedduutuu jira.


Chaayinaan akkan ani irra deebiin hin filatamne barbaaddi jedhan Tiraamp

Pireezidantiin US Doonaald Tiraamp kan waa'ee weerara Koronaaf Chaayinaa qeeqaa bahan ammaas Chaayinaan ‘’si’a lammaataaf akkan hin filatamne waan danda’an hunda hojjetuu’’ jedhan. Waayit Haawusitti Rooyitarsii waliin turtii qabaatanii kan turan Tiraamp, sababa weerara Koronaan Beejiing Ameerikaa irraa dhiibbaawwan hedduun irra gahuu jedhan. Chayinaan waa'ee dhibee kanaa daftee addunyaa beeksisuun irra turee jechuun qeeqa qeeqaa bahanii ammas isuma irra deebi’aniiru. Isaan Chaayinaatti quba haa qabaniyyuu malee kaan ammoo isaanuu balaa kana to’achuuf waan irraa eegamu hin raawwanne jeddhamuun qeeqamu. Filannoo pireezidantummaa ji’a torba booda gaggeefama jedhamee yaadamu irraatti irra deebiin filatamuuf ajandaa isaanii guddaa ta’a kan jedhamee jiru diinagdeen biyyatti weerara kanaan akkaan miidhameera. Ji’oota darban hedduu Chaayinaa waliin daldala irratti wal atakaraa kan turan Pireezidant Tiraamp weerara Koroonaa kanarraa kana ka’e Beejing irratti tarkaanfii akkamii fudhatu kan jedhu hin beekamne. Rooyitarsitti yoo himan ‘’wantootni ani gochuu danda’u hedduun jiru. Wanta ta’u ilaalaa jirra’’ jedhan. ‘’Warri Chaayinaa filannoo kana akka ani hin injifannee wanna gochuu danda’an hunda ni godhuu’’ jedhan. Filannoo dhufu kana Beejiing kaadhimamaan Dimookraatotaa Ji’oo Baayiden akka injifatan barbaaddis jedhan Tiraamp. Ragaa Ji’oo Baayidan Injifachuu akka malu akeeku nan shakkas jedhan. ‘’Sagaalee walitti qabame(poll) kana hin amanu. Uummatni biyya kanaa abshaala jedheen amana. Nama gahuumsa hin qabne filatu jedhee hin yaduu’’ jedhan. Jimaata darbe yaada uummataa walitti qabameen Tiraamp injifatamuu akka malan akeekuu bahuu isaa booda, Pireezidantichi gorsitoota siyaasaarratti ka’aniiru. Gorsitootni isaanii iddoowwan filannof murteessoo ta’an akka Filooridaa, Wiskoonsiniifi Arizoonaatti Tiraamp injifachuu danda’uu isaaniirraa shakkii qabu. Akka AFP’n jedhutti ammoo gareen filannoo isaanii irraa deebiif jaarame Michigaan irraas abdii kuteera. Tiraamp ani Ji’oo Baayidaniin hin injifatamuu jechuun konferensii tokko irratti dubbataniiru. Ji’a tokkoo oliif sababa weerara Koronaan Waayit Haawusitti kan daangeffamanii turan Tiraamp, uggura sochii kaahaman laaffisuun ofii isaaniis imala eegaluuf kan karoorfatan yoo ta’u, torbee dhufu Arizoonaatti imaluu jedhameera. Ji’a dhufu keessa ammoo walgahiiwwan deeggarsaa deeggartootni kumoota hedduun irratti hirmaatan gochuuf karoorfachuus miidiyaaleetti himaniiru. Yeroo ammaa namoota addunyarratti COVID-19’n qabaman miiliyoona 3 keessaa tokko sadaffaan Ameerikaa keessatti kan galmaahe yoo ta’u lakkoofsi namoota du’anii ammaoo 60,000 ol ta’era. Duti torban jaha keessatti galmaahe kun waraana Veetnaam waggoota 20’f ture keessatt lakkoofsa lammiilee Ameerikaa du’anii ni caala. Hojii dhabdummaan weerarri kun dhalachuu dura biyyatti keessaatti hedduu gadi bu’eera jedhamaa ture amma garagaltoo ta’ee, namootni miiliyoona 26 ta’an hojii dhabdoota ta’aniiru. Ragaan Roobii dare bahe tokko ammoo diinagdeen US 5% gadi bu’uu akeekeera. Kuniis erga kufaatii diingdee addunyaa isa hamaa booda isa hammaataadha jedhame.


Magaalaan Chaayinaa Wuhaan uggura torbee 11 booda sochiitti deebite

Magaalaan Chaayinaa koronaavaayirasiin jalqaba keessatti argame Wuhaan uggura sochii ji'ootaatiin booda jiraattonni ishee akka socho'an hayyamte. Appii fayyaa bilbila moobaayilii isaaniirra jiru irratti mallattii 'magariisa' kan qaban (fayyaa ta'uun isaanii kan mirkanaa'e) hundi erga Amajjii 23 magaalattii keessatti sochiin ugguramee as yeroo duraaf manaa bahanii socho'uu danda'u. Imalli baaburaafi konkolaataa irra deebiin akka eegalamu ta'eera. Kunis erga weerarro vaayirasichaa mudatee Chayinaan osoo namni tokko jalaa hin du'iin ooltee buluu beeksiftee guyyaa tokko booda ta'e. Namoonni miliyoonni 11 kana keessa jiraatan magaalaan Wuhaan wayita weerarri vaayirasichaa mudate, tatamsa'ina isaa ittisuuf ture kana cufamte. Sochiin geejjibaas ta'e daldalaa cufaa ture, namoonnis manaa bahuu hin danda'an ture. Aanga'oonni tarkaanfii kana fudhachuun isaanii weerara vaayirasichaa to'achuuf daran akka isaan gargaare dubbatu. Maaltu hayyamame? Torbe darbe guutuu magaalattii keessa namoonni haaraan vaayirasichaan qabaman hin turre. Sana hordofuun jiddugalawwan gabaa gurguddoo banamuu kan eegalan. Namoonni olllaa vaayirasicharraa bilisa ta'uun mirkanaa'ee keessa jiraatanis sa'aatii lama qofaaf gadi bahuun hayyamameefi ture. Roobii kaleessaa irraa eegalee garuu jiraattonni socho'uu akka danda'an hayyamameera. Geejjiba uummataas fayyadamuu danda'u. Fayyaan jiraattota kanaa garuu koodii QR moobaayilii isaaniirra jiruun hordofama. Namoonni dhiyeessii meeshaalee fayyaa irratti hojjetaniifi kanneen meeshaalee bu'uuraa oomishan hojiitti akka debi'anis hayyamameeraaf. Indastiriiwwan gurguddoo omishaafi dhiyeessii biyyattii fi kan addunyaarratti dhiibbaa qabaatanis hojii ni eegalu. Balaliiwwan xiyyaaraa 200 namoota 10,000 geejjibsiisanis Roobii Wuhaan irraa ka'anii bakka gara garaatti balali'u jedhamee eegama. Manneen barnootaa garuu yeroof akkuma cufamanitti turu. Magaalota biroo akka Beejing kan Wiixata namooti vaayirasichaan qabaman haaraan 31 keessatti argaman hundi akkuma cufamanitti turu. Namni haaraan gara magaalattii seenu kamuu guyyaa 14'f adda baafamee tura, fayyaan isaas ni sakatta'ama. Ammatti Chaayinaaf yaaddoo ta'aa kan jiru namoota vaayirasicha qaban garuu gonkumaa mallattoo hin agarsiifne 'asymptomatic' jedhamanidha. Namoota akka kanaa 1000 ol argachuu ishee biyyattii beeksfitee jirti, ammas qorannoo cimsitee itti fufteetti. Erga weerarri vaayirasichaa mudatee as Chaayinaa keessatti namootni 3,300 kan du;an yoo ta'u lakkoofsi namoota qabamanii 81,740 irra jira. Haa ta'u malee lakkoofsi Chaayinaa kun sirnaan hin gabaafamne jedhamee mootummaa biyyattii irratti qeeqa jabaatu ka'aa jira. Mootummaan biyyattii garuu karaa miidiyaa biyyaalessaa ragaa kana guyyaa duraa irraa eegalee bal'inaan dhiyeessuun sirrii ta'uu amansiisuuf yaaliitti jira.


Koronaavaayirasii: Lammii Chaayinaa oolmaa hakimoota 'lubbuu isa baraaranii' deebisuuf kutate

Hakiimotii fi narsooti warreen lubbuu koo kaansarii irraa oolchaniifi bara koo dukkanaa keessatti warreen jabina naaf tahani dha Lammiin Chaayinaa Lii Yaan. "Oolmaa isaanii deebisuun qaba" kan jedhu Liin, nyaata hoteelarraa mana namootaatti dedddeebisuun jiraata. Hojiidhuma ittiin jiraachuuf hojjetu kanaan hakimoota 'lubbuu na baraaran' jedhuuf oolmaa isaanii deebisuuf murteeffate. Liin bara 2003'tti kaansariin qabame, yeroos dargaggeessa ganna 17 ture. Erga dhukkubicharraa fayyeen as galatni inni ogeessota fayyaaf qabu guddaa dha. Yeroo Chaayinaan guutummaan guutuutti cufamtee turte jiraattonni nyaati mana isaanii akka dhufuuf barbaadu ture. Liin dhaabbata Chaayinaa Meetuwaan jedhamu kan nyaata manaa manatti geessuun gurguru keessaa hojjeta. Carraa kanatti fayyadmuun ogeessota inni dinqisiifatu, warreen amma immoo dadhabbii malee dhukkubsattoota magaalattii keessa jiran yaalaa jiraniif oolmaa narraa qaban amman deebisaafii jechaa jira. ''Isa yeroo rakkkoo koo naa dirmataniif kanin oolmaa isaanii deebisu amma yeroo weerara kanaati,'' jedhe. Beejing jiraattota miiliyoona 21 qabdi. Liin naannoo Toongzyuu jedhamu waliin gaha. Nannnichaa keessa hospitaalotaa fi kiliniikota baayyeetu jira. Hospitaalli dhukkubsatoonni Covid19 qofa itti yaalamanis jira. ''Namooti baayyeen nyaata hospitaalatti hakiimotaaf geessuu sodaachuu malu, ani garuu isaaniin taajaajiluun filadhe," jedha. ''Jiraattonnii fi ogeessotni fayyaa yeroo ammaa kana baayyee nu barbaadu. Yeroo isaan beela'an callisee ilaaluu hin fedhu. Qarshiif jedheen miti,'' jedha. Otoo weerarri kun hin galiin dura guyyaatti ajaja nyaataa 50 tahu manaa manatti geessa ture. Erga weerarich hammaatee manneen nyaataa waan cufamaniif guyyaatti 20 qofa hojjeta. Boodarra immoo yeroo Chaayinaan weeraricha to'annoo jala oolchuu jalqabdu namoonni nyaata alaa ajajuu jalqaban, kanaaf amma Liin guyyaatti ajaja nyaataa 40 tahu fayyadamtoota biraan gaha. Dhaabbanni isaa Meetuwaan jedhamu immoo mala haaraa namni nyaata geessuufi warreen fudhatan otoo wal hin tuqiin ykn wal hin argin nyaata fudhatan fide. Kunis nyaati iddoo addaa qophaa'ef taa'a namoonni dhaqanii achii fudhatu. ''Yerooo Chaayinaan cufamtee turte karaarra kan deemu warreen nyaata deddeebisuu fi amabuulaansii qofa ture," jedha. ''Ammaallee manneen nyaataa banamu jalqabaniiru, hojinis jalqabaa jira garuu hojiin akka durii miti. Isan dur yeroo biyyi nagaa reestoraaantii fi mana namootaa gidduu marmaaraa oolun yaadhadha, yeroo karaa irratti ibsaan tiraafikaa na qabu faa, yeroon warreen nyaata geessuuf jalaa barfadhun yaada.'' ''Yeroo jalqaba weerarri kun seene namooti haguugduu fuulaa, saanitaayizarii fi nyaata dafee hin badnefaa na ajaju ture,'' jedha. Manguddoon ganna 82 manaa bahuu hin dandeenyeellee maaloo mana kootti nyaata naa fidi jennaan hanga mana isaaniitti nyaata isaaniif geessuu yaadata. ''Namoonni ergaa galatoomi jedhu naa barreessu, qarshii dabalataa illee naa kaffalu.'' jedha. Amma iddoo deemu hundatti ho'a qaamasaa akka ilaalamu dubbata, innis dhukkubicharraa of eeguuf meeshaalee itti fayyadamuufi harka isaa qulquqlleessaa akka oolu hima. Liin hojii isaa kana yoo hojjetu vaayirasiif saaxilamuu akka danda'u yaada garuu ''kana dura kaansarii dhukkubsadhee waan argeef anaaf haaraa miti" jedha. ''Haala kana keessaa isa gara ifaa tahe arguun fedha, of hin dhiphisu. Of eeggannoo ogeeessonni kenna raawwannaan carraan dhukkubichaan qabamuun xiqqaa dha,'' jedha. Haadha warraa isaa ulfa ji'a torbaa waliinis abdiin jira jechuun yeroo gaariin akka dhufu abdata.