Waancaa Adunyaa bara 2026 irraa maal eegna, lakkoofsa biyyoota hirmaatanii, bakkaa fi haala taphaa

Waancaan Adunyaa Kaataar seenaa dorgommichaa keessatti isa ‘’baay’ee walitti siqaa’’ jedhamuun beekama. Kan bara 2026 garuu kana irraa addadha. Waancaan Adunyaa Kaataar fageenya konkolaataan sa’a muraasaa gidduutti taphatame. Kana bara 2026 garuu biyyoota sadii keessatti taphatama. Kanaadaa, Ameerikaa fi Meksiikoo. Biyyootni dabalataa 16 kan itti makaman yoo tahu tapha baay’ee daawachuuf carraa qaba jechuudha. Haa tahu malee dorgomichi akkasis tahee kan gaggeeffamu torbanootuma shaniifidha. Walakkaa Waxabajjii bara 2026 eegalee jechuudha. Dorgommichi magaalota US 11, Meksiikoo sadii fi Kanaadaa lama keessatti waan gaggeeffamuuf taphattootnii fi deeggartootni isaanii imala akkamii taasisu kan jedhu gaaffii guddaadha. Balaliin xiyyaaraa taphattoota, deegartoota, qondaalota Fifa fi miidiyaalee imalsiisu heduun jiraachuun dirqama taha. Fifa’n lakkoofsa biyyoota Waancaa Adunyaa bara 2026 irratti hirmaatanii isa amma 32 tahe irraa gara 48tti guddisuuf murteesseera. Kana jechuun waggoota arfan dhufan kana keessatti ispoonseroota adda addaa, gurgurtaa tikkeettii fi mirga galii miidiyaalee irraa argatu paawondii biliyoona 11’n gahuuf hojjeta jechuudha. Jaalatamummaan kubba miilaa Kaaba Ameerikaatti waan dabalaa dhufeef lakkoofsi daawwatootaa fuddaan eegama. Fifa’n deeggartootni miliyoona 5.5 caalan ni daawwatu jedhee eega. Kun isa kana dura bara 1994 galmaa’e miliyoona 3.6 caala jechuudha. Tapaha tokko irratti deeggartootni 68,000 tilmaamaan argamu jechuudha. Galiin kana irraa argamu biyyoota adda addaaf qoodamuun pirojektii kubb amiilaa kan dubartootaa dabalatee akka irrat hojjetan godhama. Dorgommii bara 2026 irratti lakkoofsi hirmaattotaa Afrikaa fi Eeshiyaa ni dabala. Kaataaritti biyyoota 11tu hirmaate. Bara 2026 yoo xiqqaate biyyootni 17 dorgommichaaf darban kan hirmaatu taha, biyyootni lama ammoo tapha mo’atanii darbuu biyyoota ardii lamaan keessaa qabxii gaarii qaban gidduutti godhamuun kan itti makaman taha. Garee Concacaf keessaa biyyootni jaha qopheesitoota dabalatee ni hirmaatu. Akkasumas federeeshinichi biyyoota tapha mo’atanii darbuun hirmaatan lamas cinatti qabaata. Ameerikaa keessaa istaadiyeemotni 16 tahan ji’a Waxabajjii darbe keessa adda baafamaniiru. Hedduun isaanii durumaan kan ijaaramanii fi tapha NFL’f oolaa jiranidha. Kaan kan haareffaman tahee kaan ammoo  margaan kan uwwiffaman taha. Fifa’n marga istaadiyeemii namtolchee hin eeyyamu waan taheef. Akka amma qabametti yoo deeme, taphootni 80 kan taphataman taha, isaan keessaa Ameerikaan taphoota 60 tahan keessumeesiti. Garuu karoorri kun jijjiiramuu mala. Kanaadaa fi Meksiikoon taphoota kudhan kudhan keessumeessu. Ameerikaa fi Meksiikoon bara 1986 walumaan waancaa Adunyaa qopheessan. Ameerikaan istaadiyeemii yeroo Sanaa keessaa tokkoyyuu hin fayyadamtu. Meksiikoon Bakka dorgommiiwanii: Ameerikaa Kanaadaa Meksiikoo Gudalajara (Estadio Akron) § Meksiikoo Siitii (Azteca Stadium) Monterii (BBVA Bancomer Stadium) Murteen xumuraa bara 2023 keessaa Fifadhaan kan murtaa’u taha. Garuu karoorri jalqabaa garee sadii biyyoota 16 of keessaa qaabniin qooduudha. Gareen kamiyyuu tapha garee keessaa darbuu lama taphata. Sadii hin tahu jechuudha. Biyyootni lama garee isaanii keessaa darbuun gara biyyoota 32tti makamu. Dabalataan biyyoota 48 garee 12tti qooduun akka danda’amus himameera. Pirezidaantiin Fifa Jiyaanii Infaantiinoo haalli caaseffama isaa irra deebiin kan ilaalamu taha jedhaniiru. Murteen xumuraa ammatti hin darbine. Garuu bara dhufu ni murtaa’a. Tapha waancaa xumuraa keessummeessa jedhamee kan eegamu istaadiyeemii MetLife Baha Raazerfiildi magaalaa Niw Jersii keessa jirudha. Deeggartoota 82,500 qabachuu danda’a. Qe’ee kilaboota dorgommii NFL Niw York Gaayantii fi Niw Yoorki Jeets jedhamaniiti. Istaadiyeemiin Meksiikoo guddichi Azteca ammoo tapha baninsaa keesummeessa jedhamee eegama. Lamaan isaaniiyyuu garuu tapha xumura waancaa bara 2026 keesumeesuuf carraa guddaa qabu. Jiyaanii Infaantiinoon yeroo fudhatanii kan murteessan tahuu himaniiru. Waancaa Adunyaa bara 2030 seenaa addaa qabaata. Waggaa 100ffaa dorommichi itti jalqabe yoo tahu, Yuraagaay ture isa jalqabaa kan qopheesse. Yeroo sana biyyoota 13tu garee tokko keessatti wal dorgomaa ture. Ammas yaadannoo kanaan Arjentiinaa waliin qopheesuuf gaafattus Poorchugaalii fi Ispeen waliin qopheesuuf carraa jalqabaa qabu.


Tireevor Nooh sagantaa isaa xumuraa irratti haadha isaa fi dubartoota gurraacha ta'an galateeffate

Komeediyaanii beekamaan US Tireevor Nooh sagantaa isaa waggaa torbaaf gaggeessaa ture yeroo xumurutti haadha isaa fi dubartoota gurraacha ta'an galateeffate. Tireevor Nooh dhalataa Afrikaa Kibbaa yoo ta'u US keessatti sagantaa komeedii  The Daily Show jedhamu qopheessun beekama. Saganta waggaa torbaaf gaggeessaa ture yeroo xumuru miiran guutamee, "Mee dubartoota gurraacha jedhaa iyyaa" jedhee daawwattoota isaa gaafatae. "Maaltu na barsiise isinitti fakkaata? Eenyutu na guddise, na qajeelchee, na barsiise isinitti fakkaata? Haadha koo irraa kaasee akkawoo, adaadaa koo- hundi isaanii dubartoota gurraacha." jechuun hordoftoota isaatti dubbate. Tireevor Nooh yeroo jalqaba komeedii eegalu nama heddu biratti hin beekamu ture. Sagantaa xumuraa kana irratti akka dubbatetti yeroo jalqaba sagantaa komeedii eegalu bakka namaa bu'ee hojjataa akka turee fi bakka sana guutuf rakkataa akka ture dubbate. Dubartoonni gurraachota ta'an waa'ee Ameerikaa akka isa barsiisanii fi waanti tokko yoo sirrii hin taane dubartoonni gurraacha ta'an eenyuyyuu caalaa rakkoo akka hubatan dubbate. Ji'a Fulbaanaa keessa sagantaa komeedii isaa waggaa torbaaf gaggeessaa ture dhiisuf karoora akka qabu yeroo dubbatu akkana jedhee ture: "Yeroo jalqaba eegalle nan yaadadha...namoonni hedduun nutti hin amanne.... akkan saganticha gaggeessuf yeroon filamu namoota heddutti maraatummaa fakkaatee ture. Sirriidhuma namni Afrikaa kun tasa filatamuun koo maraatummaadhuma ture." Deemsa isaa keessattis waan hin eegne akka argee fi itti gammaduu isaa dubbate.


Volkaanoo addunyaarratti guddaa ta'e  keessaa dhagaan baqee akka bishaanii yaa'uu eegale

Maawuna Lohaan addunyaarratti volkaanoo socho'aa isa guddaadha- yeroo jalqabaatiif bara 1984 dhohee ture. Laavaan ho'a digirii seelishasii 1,000 qabu dalga yaa'a, garuu ogeeyyin akka jedhanitti jiraattoota naannichaarratti dhiibbaa guddaa hin uumu.  Maawuna Lohaan  maqaa masoo Hawaayitti ''tulluu dheeraa'' jedhamu qaba. Tulluun kun volkaanoo socho'aa addunyaarratti isa guddaa ta'e qaba. Volkaanoon kun lafa kiloometir iskuuwerii 2,035 kan haguugu yoo ta'u, tuuta volkaano shanitu walitti dabalamee odola Hawaayi guddaa uume. Volkaanoon Maawuna Lohaa addatti gartokkee odola Hawaayi dhuunfate. Iddoo olka'aan Maawuna Lohaa sirrii irra galaanarraa meetira 4,170 yoo ta'u, bu'uurri gaara kanaa dirra galaanaarraa eegala. Bakki baayyee olka'aa ta'e meetira 9,170 yoo ta'u, gaara Everest ni caala. Maagimaan garmalee ho'aan Maawuna Lohaa lafa jalaa iddoo gadi fagoo fi volkaanoowwaan ollaatti argaman keessaa ol bahu. ''Namni kamiyyuu ulaa volkaanoon dho'u kun maaliif akka uumamu hin beeku,'' jedhan Poortimaawuz UKtti qorataan volkaanoo Dr Karman Solaana. Taatullee handhuura lafaattii waantoonni ''radioactive' ta'an tortoruu isaanitiin mudachuu danda'a,'' jedhan. ''Maagimaan lafa keessaa bahu kun walitti dabalametu odola Hawaayi kana uume,''' jedhan ogeessii volkaanoo kun. Magimaan lafa keessaa bahu iddoo dho'iinsi volkaanoo itti mudaterraa suuta tulluurra gadi yaa'a. Dhangala'aan isaa kun laavaa jedhame beekama. Laavaan ho'iinsa digirii seentii gireedii 1,000 ta'u qabu wayita yaa'u karaarratti waan itti bu'e hunda guba. Volkaanoon wayita dho'u wanta caccabaa burcuqqoo fakkaatu 'Pele's Hair' ykn rifeensa Peelee jedhamee waamamu gadhiisa. ''Peelen, maqaa dubartii miidhagduu gaara Maawuna Lohaa jedhamu keessa jiraatti jedhame yaadamuti. ''Waanti rifeensa qaqal'oo fakkaatu kun bifa magaala ta'e qaba jedhan,'' Dr Karman Solaana. Maawuna Lohaan bara 1843 irraa kaasee marroo 33'f dhoheera. Bara 1843 volkaanoon yeroo jalqabaaf kuni dhohuun isaa kan galmeeffame. Kana jechuun waggaa shan fi ji'a 6 keessatti giddugaleessaan marroo tokko dhoha jechuudha. Haata'u malee, volkaanoon kun yeroo xumuraaf erga dhohee waggaa 40 lakkoofsiseera. Pirofeesarri Ji''oo-fiziksii Yuunvarsiitii Liid kan UKtti argamuu Andiriiw Hooppar, ''waggoota kurnan darban maagimaan hanga tokko dhangal'aa turuu mallattooleen agarsiisan mul'ataniiru, amma yoonaatti garuu dho'iinsi uumame hin jiru'' jedhan. Pirofeesar Hooppar, haalli amma Maawuna Lohaarratti arginu saayintistoonni akka qorataniif karra kan banu jedhan. Volkaanoon Maawuna Lohaa akka volkaanoo kaanii dho'iinsa uume hin qabu. Dho'iinsi otoo jiraatee dhukkee fi gaazii gadhiisu qabaata. Volkaanoon Maawuna Lohaa kanarra garuu dhagaa baqee dhangala'u ykn laavaatu suuta jedhee karaa cinaa volkaano kanaatti yaa'a. Pirofesar Hooppar'' laavaan yaa'uu kun lubbuu namaaf yaaddoo kan uuumuu miti, sababni isaa irraa goruu dandeessa'' jedhan. Qabeenya namootaa naaannnichatti dhiyaatuurraan miiidhaa qaqqabsiisuuf laavaan  fageenya dheeraa imaluu qabaata jedhan. Gaaziin volkaanoo keessaa bahu saalfar daayoksaadii fi kiloorinii qilleensa jiidhatti dabalamee duumessa volkaanoo uumu danda'u fa'aati jedhan Dr Karman Solaana.


Hantuuta magaalaa Niiw Yoork adamsuuf beeksisni hojii beessee guddaa kaffalu bahe

Hantuutoonni magaalaa Niiw Yoork keessaa 'of eeggadhaa, balaan isinitti bu'uuf jira' jedhaman - maaliif jennaan, namni isaan to'atu itti ramadamuuf. Waajirri kantiibaa magaalichaa Erik Adaams, ''diina dhugaa'' magaalattii qolachuuf ''daarektara to'annaa hantuutaa'' barbaadaa jira. ''Namni gita kanaaf tolu si'oomina kan qabuufi dhiiga kan dheebote tahuu qaba,'' jedha beeksisni hojii qoosaa fakkaatuufi torbee kana bahe. Namni hujii kana milkaa'ee argatu hanga doolaara 170,000 yookaan Birrii Itoophiiyaa miiliyoona 9 ol waggaatti argachuu mala. Hojiin kun ''torban guutuu, sa'aatii 24 cichoomaan hojjechuu gaafata...,'' jechuunis ibsame. Itti gaafatamummaa hujii kana keessaa tooftaalee to'annaa hantuutaa midhaasuu, pirojektootaafi qajeelfamoota adda addaa hoogganuu, akkasumas dirree bahanii maloota balleessuu fayyadamuu dabalata. "Hantuutoonni beeksisa hojii kanaa jibbuun isaanii hin oolu. Garuu jiraattonni Niiw Yoork miiliyoona 8.8 akkasumas mootummaan magaalattii; lakkoofsa hantuutaa xiqqeessuu, qulqullina dabaluufi dhukkuba to'achuu irratti si wajjin hojjechuuf qophiidha,'' jedha beeksisni hojii kanaa. Kunis qaama ''waraana hantuutaa'' irratti Onkololeessa keessa baname oggaa tahu, hojiileen amma dura hantuuta to'achuuf taasifaman hagas mara hin milkaa'in hafaniiru. Tarkaanfiiwwan amma dura fudhataman keessaa: bakka balfa itti gatan daandiiwwan gubbaa qopheessuu, yeroo jiraattonni balfa manaa baasan jijjiiruu, akkasumas seera itti fayyadama laastika balfaa hantuuta dandamatu baasuu dabalata. Waggoota dhiyoon asitti magaalaa Niiw Yoork keessa lakkoofsi jiraattotaa hantuuta argine jedhanii akkaan dabaleera. Bara 2019n yoo walbira qabamu, tajaajilli maamiltootaa magaalattii jiraattonni nutti bilbilan %67n dabalaniiru jedha. Magaalattii keessa hantuunni miiliyoona lama tahan daandiiwwaniifi sarara baaburaa keessa mumunyuuqu jedhamee tilmaamama - kunis jiraattota Niiw Yoork afuriif hantuuta tokko akka jechuuti. Haatahu malee gabaasni American Housing Survey 2021 keessa bahe magaalonni Niiw Yoork caalaa hammaatan jiru jedha. Akka gabaasa kanaatti Niiw York sadeessoo irratti kan argamtu ogguu tahu, magaalonni Bostan fi Filaadalfiyaa mandhee hantuutaa isaan jalqabaati jedha.


US meeshaa ammayyaa haleellaa qilleensarraa ittisu Yukireeniif erguuf

US misaa'ela ammayyaa haleellaa qilleensarraa ittisuufi 'Paatroot' jedhamu Yukireenif erguuf akka jirtu miidiyaaleen US gabaasan. Pirezidaantin US Joo Baayidan torbee kana deeggarsa misaa'eloota farra haleellaa qilleensarraa ammayyaa Yukireenif kennuu akka beeksisanitu eegama jedhame. Haleellaa qilleensarraa Raashiyaan gaggeessaa jirtu qolachuuf Yukireen deeggarsa farra haleellaa qilleensarraa gaafachaa turteetti. Haleellaa misaa'elaa Raashiyaan bu'uuralee anniisaa irratti qiyyeeffachuun gaggeessituun Yukireen yeroo ammaa dukkana keessa jirti. Misaa'elli ittisa haleellaa qilleensarraa Paatroot jedhamu kun farra misaa'elaa baay'ee ammayyaa yoo ta'u, hangi US Yukireenif dhiyeessu muraasa ta'uu mala jedhame. US misaa'eloota meeqa Yukireenif akka ergitu hin beekamne. Misaa'elli ittisa haleellaa qilleensarraa kun akka ergamuuf mirkanaa'e taanan guyyoota dhufan muraasa keessatti ergama jedhe aangawaan US tokko. Raashiyaan gama isheen US misaa'ela Paatiroot Yukireenif laatti taanan bakka misaa'elichi jiru akka haleeltu beeksifte. Oduun US misaa'ela ammayyaa Yukireenif erguufi jedhu kan dhagahame Raashiyaan magaala guddoo Yukireen Kiiv qilleensarraan misaa'elaan haleelaa jirtuttiidha. Ji'a Onkoloolessaa irraa kaastee Raashiyaan buufataalee madda anniisaa Yukireen irratti xiyyeeffachuun haleellaa hamaa gaggeessaa jirti. Kanarraa kan ka'e misaa'ela misaa'ela farra ykn ittisa haleellaa qilleensarraa akka kennituuf US gaafataa turte. Dubbii himaa nageenya biyyoolessaa US kan ta'an Joon Kirbii torbee darbe akka jedhanitti walitti dhufeenyi Raashiyaa fi Iraan walitti dhufeenya waraanaa [US fi Yukireen] akka daran cimu taasise. Misaa'elli Paatiroot mala ittisaa baay'ee ammayyaa US qabdu akka ta'etu himama. Gatiin misaa'el Paatiroot tokkoo dolaara miliyeena 3 akka ta'e Washington Post bara 2017 gabaasee ture. US misaa'ela farra haleellaa qilleensarraa kana bara 1980'oota keessa omishte. Ergasii as ammoo biyyoota michuu ishee ta'an, kanneen akka biyyoota Awurooppaa, Paasifikii fi Sa'udii Arabiyaatti gurgurtee hojiirra oolaa jira. Malli ittisaa Paatiroot jedhamu kun dhukaastuu misaa'elaa, raadarii, bakka ajajaa, fi konkolaataa deeggarsa kennu kan biraa hammata.


Ameerikaan qoricha lammiilee biyyattii hunda ajjeessuu danda'uufi sammuu adoochu to'achuu beeksifte

Ameerikaan bara 2022 tti qoricha  Fentaanil jedhamu lammiilee Ameerikaa hunda ajjeesuu danda'uufi sammuu namaa adoochu to'annoo jala oolchuu beeksfte. Bulchiinsi To'annoo Qorichaa Federaalaa dooziwwan qoricha sammuu namaa adoochuu Fentaanil jedhamu miliyoona 379 ta'u akka to'ate beeksise. Akka gabaasa Bulchiinsi To'annoo Qorichaa kanaatti, qorichi Fentaalin baay'ee araada kan nama qabsiisu yoo ta'u Heroyiinii caalaa dachaa 50 baay'ee cimaafi balaa hamaaf kan nama saaxiludha. Qorichi araada nama qabsiisuufi balaa hamaaf nama saaxilu kun US keessatti yaaddoo uumaa jira. Qorichoonni Fentaanil jedhaman kun hedduun isaanii Meeksikoo irraa gara US akka galan beeksise Bulchiinsi To'annoo Qorichaa. Bulchiinsichi qorichoonni Fentaanil 4,500km to'achuu yoo beeksisu bifa kiniinii dhibee fooyyessuuttti fakkeeffamee omishame miliyoona 50.6 to'achuu beeksise. Kuni ammoo kan bara 2021tti to'annoo jala ooleen yoo wal bira qabamu kan baranaa dachaadhan dabale. Qorichoonni kun hedduun isaanii Meeksikoo keessatti dhoksaadhan qaamolee qoricha sammuu namaa adoochan Sinalowaa fi Jaalisko jedhamaniin warshaa qoricha omishu keessatti omishame jedhame. Gareen qoricha sammuu namaa adoochu omishuu irratti bobba'an kunneen keemikaala galteef isaan gargaaru Chaayinaa irraa akka argatan beeksie Bulchiinsi To'annoo Qorichaa US. Qorichi fentaanil kun baay'ee cimaa ta'uu irraa kan ka'e doozin baay'ee xiqqoo ta'e miidhaa cimaa namarraan ga'uu danda'a. Bara darbe qoricha hamma barbaadamuun ol fudhachuu irraa kan ka'e US keessatti namoota 10,000 du'e. Isaan keessaa lama sadaffaa kan ta'an sababa qoricha fentaanil jedhamu kanaatin du'an. Hangi qoricha fentaanil bara kana to'annaa jala oole US keessatti namoota miliyeena 330 ajjeessuu kan danda'uudha jedhame. "Oppireeshiniin Bulchiinsa To'annoo Qorichaa inni ijoon qaamolee qoricha sammuu namaa adoochan daddabarsuun beekaman lamaan- Sinolowaa fi Jaaliskoo balleessudha. Fentaanil lammiilee Ameerikaa ajjeessaa jiruuf itti kan gaafatamu isaani," jedhan Bulchaan Bulchiinsa To'annoo Qorichaa kan ta'an Anne Milgiraam.


Yunivarsiitiin Harvaard yeroo jalqabaatiif pirezidantii  gurraacha muude

Addunyaa irratti  yunivarsiitiin Ameerikaa beekamaa ta'e Yunivarsiitiin Harvaard yeroo jalqabaatiif pirezidaantii gurraacha muude. Dr. Kilaawidiin Geey Yunivarsiitii kana bulchuudhaan sanyii gurraacha keessaa ta'uun kan jalqabaa yoo ta'an, dubartoota Yunivarsiiticha gaggeessan keessaa ammoo dubartii lamaffaadha. Muudamni kun hayyuu dimokiraasii kan taa'an Dr. Kilaawidiniin pirezidantii 30ffaa Yunivarsiitichi muuddate taasisa. Dr. Kilaawidiin aangoo kana pirezidantii Yunivarsitichaa duraanii Laawurans Bokowu irraa fudhatu. Dubartiin kun bara 2023 keessa yunivarsiitii baayyee beekamaa akkasii hogganuudhaan dubartii sanyii gurraachaa jalqabaa isaan taasisa. Dr. Kilaawudiin kollejjoota Yunivarsitichaa keessaa tokko hogganuunis dubartii sanyiin gurraacha ta'an lamaffaa ta'anii ture. Dursaa koree qacarrii pirezidantii kan ta'an Peenii Piriizkar, "Dr. Kilaawidiin yaada bilchaataa dhiyeessuutiin, yaada hunda hammachuu mirkaneessuutiin, guddina dhaabbataatiif yaada abdii namaaf kennu qabaachuufi gadi of deebisuun kaan tajaajiluutiin hayyuu filatamaniidha," jedhaniiru. Dr. Kilaawidiin itti-gaafatamummaan kun yeroo itti kennametti, "Dhugaa hin fakkaatu mitii? Gammachuuti natti dhaga'ama. Ilaalchi 'garee hayyootaa cabuu hin dandeenye' jedhu kan dulloomeefi irraa darbedha. Nuti hundi keenya qaama milkaa'ina kanaati," jechuun gammachuu isaanii ibsataniiru. Yunivarsiitiin Harvaard itti-gaafatamummaa hawaasicha tajaajiluufi hunda hammataa ta'uu isa amirkaneessuu itti kennuu isaa dabaluun ibsaniiru. Maatii biyya Hayitii irraa ta'an irraa kan dhalatan Dr. Kilaawudiin, bara 1992 ture Yunivarsiitii Kaalifoorniyaa irraa digirii isaa jalqabaa kan eebbifaman. Bara 1998 ammoo doktiratii isaanii Yunivarsiitii Harvaardirraa argataniiru. Waraqaa qorannoo ittiin eebbifamaniin Saayinsii Siyaasaa irratti qorannoo baayyee jajame hojjechuun Badhaasa Tooppen kennameeraaf. Bara 2006 keessa barsiistuu kutaa Bulchiinsa Barnootaa Harvaard ta'uun, booda bara 2007 keessa ammoo barsiistuu Afrikaafi Afrikaa-Ameerikaa ta'uun tajaajilaniiru. Qorannoon isaanii dhimmoota sanyiifi siyaasa Ameerikaa irratti kan xiyyeeffate ture. Adeemsa Yunivarsiitiin Harvaard itti simannaa taasisu (keessumaa sanyii waliin walqabsiisuun) akka keessa deebiyee ilaaluuf mana-murtii waliigalaatiin dhimmichi ilaalamaa wayita jirutti ture muudamni Dr. Kilaawudiin kan dhaga'ame.


Zeleniskiin gara Washingtan deemuun Yukireenis ta'ee US nagaa akka hin barbaanne agarsiisa- Raashiyaa

Pirezidaantin Yukireen Voloodmir Zeleniskiin daawwannaaf deemnaan US al-kallattiidhan na lolaa jirti jechuun Raashiyaan dheekkamte. Pirezidaantin US Joo Baayidan deeggarsa meeshaa waraanaa doolaara biliyeena 1.45 akka kennamu yoo godhan dabalataanis misaa'el haleellaa ittisa qilleensarraa Raashiyaa irraa itti dhufu kan ittiin qolattus Yukireenif arjoomaniiru. Zeleniskiin dubbii mana maree UStti taasiseen deeggarsa biyyi isaa argatteef US galateeffateera. UStti ambasaaddarii Raashiyaa deeggarsi US taasiftu kun haala jiru kan hammeessufi balaa hamaa kan qabu ta'uu beeksise. Anaatoli Antoonov miidiyaa Raashiyaatti akka dubbatetti misaa'ela farra haleellaa qilleensarraa Paatiroot jedhamu Yukireenif kennuun "waan baay'ee nama jeequdha" jedhe. Voloodmir Zeleniskiin daawwannaa UStti taasise kana keessatti waa'ee nagaa buusuu homaa dubbachuu dhabuun isaa US waraana al-kallattii Raashiyaa irratti gaggeessaa jiraachuu ishee kunuu ragaa ta'uu dubbate odu himaan mootummaa Raashiyaa Dimitirii Peeskov. Itti dabaluunis, misaa'ela Paatriyoot Yukireenif kennuun Raashiyaan waan kaayyeffatte "raawwaachuu irraa waanti ishee ittisu hin jiru" jedhe. Zeleniskiin haasaa mana maree UStti taasiseen biyyi isaa Yukireen ammayyuu "jabduu fi qolataa akka jirtu" dubbate. Deeggarsa waraanaa dolaara biliyeena 1.5 irratti dabalataanis deegarsa hatattamaaf kan ta'u dolaara biliyeena 45 Yukireenif kennuuf murtee mana maree US'f dhiyaatera. Deeggarsi US "Yukireen walabummaa fi duudhaa ishee akka kabachiifattu" nu gargaara jedhe Zeleniskiin. Waraanichi hanga fedhe yoo dheerateyyuu US deeggarsa ishee Yukireenif akka taasiftu Baayidan irra deddeebin dubbatan. Zeleniskiin daawwannaa UStti taasise kanaaf Pooland irraa xayyaara Humna Qilleensa UStiin deeme. Mana maree UStti argamuun haasaa taasiseen loltoonni Yukireen akkuma loltoonni US bara Waraana Addunyaa Lammaffaa gootummaadhan weerartoota Naazii lolaa turanitti amma Raashiyaa lolaa akka jiran dubbate. "Akkaatan lola Raashiyaa baay'ee boodatti hafaadha. Waan argan hundumaa balleessuf fi gubuudha. Namoota yakka garaa garaa irratti hirmaatan gara adda waraanatti ergu. Waan argatan hundaan nu lolu..." jedhe Zeleniskiin. Erga waraanni Yukireen kun eegalee as US hanga ammaatti deeggarsa namoomaa, faayinaansi fi waraanaa dolaara biliyeena 50 Yukireenif arjoomun biyyoota deeggarsa Yukireenif godhan dursaa jirti. Zeleniskiin daawwannaa UStti taasise xumuree yeroo gara manaatti deebi'u Poolanditti goruun michuu isaa pirezidaantii Pooland kan ta'e Andirej Duda wajjin wal arganii mariyataniiru.


Nama gurraacha seenaa US keessatti umrii xiqqaan kantiibaa ta'e dargaggoo  ganna 18- Jaylen Smith

Dargaggoo umrii waggaa 18 kan ta'e barataan kolleejjii lammii Ameerikaa gurraachi magaalaa kutaa biyyaa Teeneesii keessatti argamtutti kantiibaa ta'ee filatamuun ijoollummaasaatti beekamtii guddaa gonfate. Saafila ol-adeemaa gara umrii dargaggummaatti seenaa jiru kan ta'e Jaylen Smith seenaa Ameerikaa keessatti nama gurraacha umrii xiqqaan kantiibaa ta'ee filatame ta'eera. Kantiibaan dargaggeessi filatame kun bara darbe Caamsaa keessa mana barumsaa sadarkaa lammaffaa goolabe. Jaylen Kibxata darbe kantiibaa magaalaa Earl kan Memphis irraa kiiloo meetira 48 fagaattee argamtu ta'uun filatamte. “Haati koo gammachuurraa kan ka'e boo’icha dhaabuu hin dandeenye,” jechuun dargaggeessi paartii Dimookiraat filatame kun bu’aa filannoo booda gaazexaa-The Washington Post’tti himeera. Jaylen Smith magaalaa jiraattota 1,800 qabdu kana akka hoogganu erga filatamee booda, "magaalaa Earle keessatti boqonnaa fooyya'aa fiduu jalqabuun yeroon isaa amma," jechuun fuula feesbuukii isaa irratti barreesse. Dargaggeessi umrii xiqqaan nama siyaasaa ta'e kun namoota kantiibaa magaalattii ta'uun akka filatamuuf sagalee kennaniif galateeffateera. Ajandaan duula filannoo kantiibaa haaraa kanaa humna poolisii cimsuu, sarara bishaan boollaa magaalattii deebisanii dhaabuu, manneen gatamanii jiran haaressuu irratti xiyyeeffachuu fi hirmaannaa hawaasaa cimsuu ture. Kantiibaan haaraan kun duula filannoo irrattis mana gurgurtaa meeshaalee guddaa ta'e magaalattiitti banuun dhimma xiyyeeffannoo ta’uu ibseera. Magaalaa jiraattota1800 qabdu kana keessa suuqiin guddaan duraan tureerga cufamee waggoota lakkoofsiseera. Jaylen Smith yeroo mana barumsaa sadarkaa lammaffaa turtetti pirezidaantii barattootaa ta’uun tajaajilaa ture. Smith gara fuulduraatti abbaa alangaa ta’uuf fedhii akka qabu ibse, kantiibaa ta’uun osoo tajaajilaa jiruu Yunivarsiitii kutaa biyyaa Arkansas- Mid-South keessatti barnoota isaa itti fufuuf karoorfachuu beeksiseera. Bara 2015tti, dargaggeessi adii Ameerikaa ganna 18 kan ta'e Maayikeel Seshiyoons kantiibaa magaalaa Michigan tokkoo ta'uun filatame. Dargaggeessi kun erga kantiibaa magaalaa Hillside ta'uun kakatee mana barumsaa sadarkaa lammaffaatti barnootasaa itti fufuuf baay'ee rakkatee ture.


Zeleniskiin waraana Yukireenii as yeroo jalqabaaf UStti qajeelan

Pirezidaantin Yukireen Volodmir Zeleniskiin daawwannaa yeroo Joo Baayidan wajjin wal arguuf gara US imalaa akka jiru beeksise. Erga Raashiyaan Yukireen weerartee as dawwannaan kun isa jalqabaati jedhame. US gama isheen daawwannaan kun dhugaa ta'uu himuun deeggarsa meeshaa waraanaa Yukireenif akka itti fuftus beeksifte. Keessumaa misaa'ela farra haleellaa qilleensarraa baay'ee ammayyaa Paatiroot jedhamu Yukireenif akka gumaachitus beeksifte. Kaayyon deeggarsa misaa'ela paatroot kanaa ammoo dandeettii ittisa haleellaa qilleensarraa Yukireen cimsuuf akka ta'es US beeksifte. Raashiyaan erga Yukireen weerartee guyyoota 300 ta'eera. Zeleniskiin daawwannaa Washingtanitti taasisu kanaan Kongiresii Ameerikaa irratti haasaa ni taasisa jedhame. Dhimmoota biroo heddu irrattis ni mariyatanis beekameera. Zeleniskiin deemsa isaa kana ilaalchisee, "Dandeettii waraana Yukireen cimsuudhaf gara US imalaan jira" jechhuun fuula tiwitara isaa irratti barreesse. Zeleniskiin yeroo heddu aangawoota biyya alaa magaala guddoo Yukireen Kiivitti simachuun haasofsiisa malee biyyoota birootti daawwannaa hin taasisne. Yeroo kaan ammoo adda waraanaa deemun loltoota jajjabeessa. Amma gara US deemuf murteessun isaa barbaachisummaa walitti dhufeenya biyyoota lamaanii kan agarsiisudha jedhama. Weerara Raashiyaan gaggeessite kana irratti Yukireenif deeggarsa meeshaa waraanaa guddaa kan gumaache US dha. Deegggarsi misaa'ela Paatiroot US amma Yukireenif dhiyeessuf jirtu ammoo haleellaa Raashiyaan bu'uuraalee misoomaa Yukireen irratti gaggeessitu qolachuuf kan gargaarudha. Raashiyaan haleellaa dhiyeenya kana gaggeessituun bu'uuraalee misoomaa kanneen akka buufata anniisaa haleeluu irratti xiyyeeffachuun magaalota Yukireen heddu tajaajila elektirikaan ala gootetti.  Daawwannaan Zeleniskii kun osoo hin ibsamin dura US deeggarsa waraanaa biliyeena 2 ta'u Yukireenif akka kennitu beeksiftee turte. Bara 2023tti US deeggarsa dabalataa dolaara biliyeena 40 Yukireenif kennamu mana maree eeyyamsiisuf hojjataa akka jirtutu beekame. Erga waraanni eegalee as US deeggarsa waraanaa kallattiin Yukireenif kennuudhan kan US dursu hin jiru. Pirezidaantin Yukireen Volodmir Zeleniskiin deeggarsi dabalataa akka biyyattii barbaachisu eerun waraanni kun ji'atti baasii dolaara biliyeena 5 akka isaan baasisaa jiru ibsee ture. Oduun gara Washingtan deemaa jiraachuu isaa kan dhagahame adda waraanaa magaala Bakhmut jedhamutti daawwannaa tasaa taasisuun loltoota Yukireenif medaaliyaa kennee erga jajjabeessee guyyaa tokko booda.  Guyyaadhuma Zeleskiin adda waraanatti argamuun loltoota jajjabeessaa turetti, pirezidaantin Raashiyaa Vilaadmir Puutin ammoo Kirimiliinitti qondaalota waraanaa lola irratti hirmaataniif badhaasa kennaa oole.


Bulchitoonni yaa'ii Hoogganoota US-Afrikaarratti hirmaachuuf gara Waashingitan imalaa jiru

Yaa'iin Hooggantoota US-Afrikaa guyyaa Kibxataa Ameerikatti jalqabee guyyoota sadiif gaggeeffama. Yaa’ii eega bara 2014 yeroo jalqabaatiif qophaa'erratti hirmaachuuf hoggantoonni biyyoota Afrikaa gara Waashingten D.C imalaa jiru. Yaa’ii Pirezedantiin Ameerikaa Joo Baayiden dursan kanarraa biyyoota Afrikaa 54 keessaa 49'tu affeerame. Hoggantoonni biyyoota Maalii, Giinii, Sudaan fi Burkinaafaasoo hin afferamne. Sababni hin affeeramneef immoo fonqolcha mootummaa biyyasaaniittii raawwatameen Gamtaa Afrikaarraa waan miseensummaa irraa haqamaniifi. Ameerikaa waliin hariiroo gaarii kan hin qabne Ertiraanis akkasuma yaa’ii kanarratti hin affeeramne. Komishinarri Gamtaa Afrikaa Musaa Faakii Mahamaat marii kanarratti hirmaatu jedhame eegama. Yaa’in guyyoota sadiif taa’amu Kibxata boruu kan eegalamu yoo ta’u, bulchiinsi Joo Baayiden ardii Afrikaa deeeggaruuf kutannoo qaban kan itti agarsiisani jedhu warreen yaa’icha qopheessan. Hoggantoonni biyyoota Afrikaa yaa’ii kanarratti hirmaachuuf Ameerikaatti imalaa wayita jiran kanatti Itoophiyaa bakka bu’ee namni hirmaatu hin baramne. Namoonni muraasni Pirezedant Saahilawarqi Zawudeetu hirmaata wayita jedhan, kaan ammoo Ministirri Muummee Abiyi Ahimad ni hirmaatu jedhu. Warri yaa’icha qopheessanis ta’ee,  mootummaan Itoophiyaa yaa’ii guyyoota sadiif taa’amu kanarratti eenyu akka hirmaatu wanti ibsan hin jiru. Yaa’ii kanarratti hoggantoota biyyoota Afrikaa malees hawaasa diyaasporaa fi damee dhuunfaarratti bobba'an yaa’ii kanarratti hirmaatu. Yaa’iin kun hariiroo gar-lamee biyyoota Afrikaa fi Ameerikaa gidduutti cimsa jedhamee abdatama. Yaa’ii kanarratti dhimma jijjirama qilleensa baramaarrattis akka mariyatamutu eegama. Yaa’iin kun hariiroo dinagdee gama hariiroo hundeessu, eegumsa mirga namoomaa fi dimokiraasii cimsuu, nageenyaafi tasgabbii eeguu fi wabii midhaan nyaataan of danda’uurratti gufuu jiran furuuf yaa’ii karoorfame ta’uu Joo Baayiden himaniiru. Yaa’iin akkasitti dhimmoota Afrikaa fi Ameerikaarratti xiyyeeffatu kun yeroo lammaffaaf ta'amuuf jira. Kan duraanii Pirezedantii duraanii Ameerikaa Baaraak Obaamaan gaggeessuu isaaniitu ni yaadatama.


Ilmi Mootii Mohaammad bin Salmaan ajjeechaa Jamaal Kaashoogjiin wal qabatee mirga himatamuu dhabuu qabu jette US

Ameerikaan gaggeessaan Sawud Arabiyaa Ilma Mootii Mohaammad bin Saalmaan himata ajjeechaa gaazexessaa Jamaal Kaashoogjii haati warraa gaazexesichaa irratti dhiyeesite irraatti mirga himatamuu dhabuu qabu jette. Gaazexessaa beekamaan Sawudii sirna bulchiinsa biyyattii qeequun beekaman bara 2018 qonsila Sawud Arabiyaa Tarkii, Istaanbul jiru keessatti ajjeefaman. Dhaabbanni Basaasaa US, ajjeechaa Kaashoogjii kan ajaje Ilma Mootii Mohaammadtu ajaje jedhe. Himata kana irratti Isteet Dippaartimentiin US, sababa gahee hojii isaanii haaraa ammaa ministera muummee biyyattii tahan irraa kan ka’e mirga himatamuu dhabuu qabu jedhe. Haadha warraa Kaashoogjii kan turte Hatiis Keengiiz, Tiwiiterii irratti murtee irra darbeen ‘’Jamaal har’as irra deebiin du’e’’ jechuun barreesite. Keengizii fi gareen mirga namoomaa Kaashoogjiin hundeesse ‘Democracy for the Arab World Now (Dawn)’ jedhamu ilma mootii bin Saalmaan irraa ajjeechaa Kaashoogjii irratti raawwateef beenyaa hangi isaa hin ibsamne UStti gaafataa jiru. Himattootni gaggeessaan sawudii kun qondaalota isaanii waliin gaazexessaa biyya Ameerikaa jiraataa turan Kaashoogjii ‘’ukkaamsuun,harkisanii fuudhanii, dararan’’ jechuun himatan. Ilmi Mootii bin Saalmaan bara 2017 keessa abbaa isaanii Saalmaan bin Abdulaaziz AL Sa’udiin Ilma Mootii jedhamuun muudaman. Fulbaana darbe kana ammoo ministera muummee tahuun hojii haaraan kennameef. Mohaammad bin Saalmaan ajjeechaa Kaashoogjii keessaa akka harka hin qabne himaniiru. Ogeessonni seeraa Dippaartimantii Haqaa ‘’dursaan dhimma alaa mootummaa,’’ ilmo mootii ‘’ sababa gahee hojii isaanii irraa kan ka’e himata mana murti US irraa mirga himatamuu dhabu qaban fayyadamaa jiru’’ jedhan. Mirgi himatamuu dhabuu dursitoota mootummaa seera idil adunyaa ilaallatu keessatti tumameera jedhan ogeessonni seeraa. Bulchiinsi Baayiden garuu murtee kana jechuun yakka irraa bilisa jechuu akka hin taane cimsee irratti hojjeta. Sawud Arabiyaan Jamaal Kaashoogjii oppireeshinii ergamtoota akka biyyatti deebi’uuf amansiisuuf deemaniin ajjeefame jette. Qondaalonni US garuu qorannoon CIA kan guduunfe ‘’amanamummaa gidduugaleessatii haga olaanaa tahutti’’ ajjeechaa kana Ilmi Mootii akka beekanidha jedhan. Ajjeechaan kun adunyaa irratti mufannaa guddaa kaasuun maqaa ilma mootichaa fi biyattii xureesseera. Dabalataan hariroo US fi Sawud Arabiyaa booresseera. Baayiden yeroo jalqaba pirezidaantii US tahuun hojii eegalan Mohaammad bin Saalmaanitti dubbachuu didan. Ergasii garuu biyyattii daawachuun ilma mootii waliin wal arganiiru.


Manni maree US galmee gibiraa Tiraamp akka ilaaluuf manni murtii olaanaa murteesse

Manni murtii olaanaa US gabaasni gibiraa pirezidaantii biyyattii duraanii Donaald Tiraamp mana mareef dhiyaatee gaaffiin akka irratti ka'uuf murteessera. Manni maree kun paartiin dimokiraatota kan olaantummaan to'atan ta'uun isaa Tiraampiif yaaddoo guddaa uumera jedhame.\n\nJi'a Onkoloolessaa keessa manni murtii dhaddachi gajjalaa galmeewwan faayinsaasii Tiraamp mana maree bakka bu'ootatti dhiyaatee gaaffin akka irratti ka'uuf murteessee ture. Murtoo kana fudhachuu diduun Tiraamp ol iyannoo dhiyeessus manni murtii olaanaan biyyattii iyyata Tiraamp kana kufaa gochuun galmeen kaffaltii gibiraa isaa akka ilaalamu murteessera. Tiraamp waggoota hedduuf galii argatu irraa gibira meeqa akka kaffale dhoksee ture jechuun himanni irratti ka'aa ture. Tiraamp yeroo pirezidaantii ta'ee filatame sana, yeroo itti duula na filadhaa gaggeessuu jalqabee qabeenya argatu irraa gibira kaffalu ifa godhee hin beekamu jedhamee himatama. Kuni ammoo seenaa pirezidaantummaa US keessatti waggaa 40 keessatti gibira kaffaluu diduun kan himatame Tiraamp dha jechuudha. Manni maree bakka bu'ootaa bara 2019 irraa kaasee galmee faayinaansii Tiraamp qorachuuf gaaffii dhiyeessaa ture.  \n\nDoonald Tiraamp torbee darbe keessa filannoo pirezidaantummaa US itti aanuf akka dorgomu ifa godhee ture. Haa ta'u garuu, himannii fi qorannoon addaa addaa isarratti gaggeeffamaa jira. Inni garuu himata irratti dhiyaatu kana hundumaa keessaa "harki koo qulqulluudha" jechuun falmata. Akkaataa murtee mana murtii olaanaa US kanatti Biiron Qabeenyaa (treasury department) galmee gibiraa Tiraamp kan bara 2015-20 jiru Tiraampis ni kenna jechuudha. Akkasumas biizinasiiwwan isaa muraasa mana maree dimokiraatonni itti baay'ataniif ni kenna. Murteen kun warri rippaabikaanota filannoo walakeessaa dhiyeenya gaggeeffameen teessoo mana maree harka caalaa mo'atan dhufanii osoo aangoo hin fudhatin duraadha. Dhimma Tiraamp kana qorachuuf warri dimokiraatotaa turtii ji'a tokko hin caalle qabu. Sana booda warra rippaabilikaanotaatu aangoo mana maree to'ata.


'Turkiin humna lafoo nutti bobbaafti taanaan ISIS mana hidhaatii gadi lakkifna' - humnoota Kurdootaa

Humnoonni Kurdootaa Kaaba Sooriyaa maandheeffatan buufataalee loltoonni ISIS itti hidhamanii jiran gadi lakkisanii bahuuf akka dirqaman BBCtti himan.\n\nTarkiin haleellaa humna lafoo bifa haaran eegalti taanan, kaampiwwan humnoonni fi deeggartoonni ISIS itti hidhamanii jiran tiksuuf humna akka hin qabne gareen 'Syrian Democratic Forces (SDF)' beeksise. Haleellaa boombii mgaala Istaanbul keessatti mudate hordofee Tarkiin haleellaa qilleensarraa hedduu buufatee SDF irratti gaggeessuu beeksifte. Dhohiinsa boombiii magaala Istaanbulitti gaggeeffameef Turkiin garee humnoota Kurdii kana gaafatamaa goote. Garichi garuu himannaa kana waakkateera. Humnoonni Kurdootaa 'Syrian Democratic Forces' jedhaman kun deeggarsa US qabu. Turkiin humna lafoo bobbaasti taanan gareen ISIS deebi'ee humna akka horatuuf carraa banuu akka ta'e dubbate ajajaan humnoota SDF Janaraal Mazlum Abdi.  \n\n"Kuni waraanni waliinii Sooriyaatti deebi'ee akka ka'u taasisa. Nuti ammoo lola garee ISIS irratti gaggeessinu ni dhaabna. Akka walii galtee qindoomina addunyaatti IS lollee mo'anneerra, waanti Turkiin gochaa jirtu kana kan xiqqeessudha," jedhe Janaraal Mazlum Abdi. Yeroo biyyoonni hedduu tokkummaan ISIS irratti duulaa turan US adda dureen hidhattoota 'Syrian Democratic Forces' irratti hundaa'un IS lolaa turte. Ammas taanan buufataalee loltoonni fi maatiin loltoota ISIS itti hidhamanii jiran kan eegu fi to'atu hidhattoota kanaadha. Kaampin guddaan loltoonni fi maatin ISIS itti eegaman kan argamu bakka al-Hol jedhamutti yoo ta'u namoota 50,000 ta'antu achi keessatti humnoota SDFtin eegamaa jira. Haleellaa qilleensarraa Turkiin gaggeessiteen lammiilen biyya alaa ISIS waliin hidhata qaban jaha kaampicha keessaa miliqanii turanis boodarra qabamuu gareen hidhattoota SDF kun beeksise. Tarkaanfin Turkiin fudhattu itti fufa taanan hidhattoonni isaa kaampiwwan loltoonni ISIS fi kanneen garicha wajjin hidhata qaban itti eegaman tiksuuf akka rakkatan hima Janaraal Mazlum Abdu:  "Loltoonni keenya uummata keenya tiksuutti qabamuu tiksuutti qabamu waan ta'eef kaampiwwan kana eeguu dhiisuu dandeenya." "Angawoonni Turkii lammiilee nagaa, bu'uraalee tajaajila uummataa kanneen akka buufata anniisaaa, fi buufata omisha boba'aa fa'aa irratti xiyyeeffachuun haleellaa gaggeessan. Kuni ammoo buqqaatii lammiilee nagaa heddu qaqqabsiisa." Bara 2016 irraa kaasee Turkiin Kaaba Sooriyaatti duula waraanaa cimaa hidhattoota Kurdii irratti gaggeessaa turte.\nDuula amma Turkiitti gaggeessaa jirtuun magaala Kabone jedhamu qabachuufi sodaa jedhu qabu hidhattoonni Kurdii kun.


Tiraamp filannoo bara 2024 irratti irra deebiin pirezidantummaaf akka dorgoman beeksiisan

Pirezidantiin duraanii Ameerikaa Doonaald Tiraamp filannoo pirezidantummaa bara 2024 gaggeeffamu irratti akka dorgoman beeksiisan. ''Irra deebiin Ameerikaa biyya guddoo fi cimtuu taasisuuf irra deebiin pirezidaantumaaf nan dorgoma'' jedhan Doonaald Tiraamp. ''Bakka namootni walitti qabaman si jaallattan jiranitti dubbachuun dhugumaan salphaadha,’’ jedhan. Har’a irraa eegalee hanga guyyaa filannoo bara 2024tti isa namni kamiyyuu godhe caalaa falmii jabaan gaggeessa jedhan. Dimokiraatota biyya keenya keessaan balleessaa jiran ni injifanna jechuun dhaadatan. ''Guddina dinagdee ariifachiisaa yeroo kamiyyuu caalu bulchiinsakoo jalattan galmeesse jedhan. Kufaatiin dinagdee bara 2020 keessa guddaa ture. Garuu ariitiidhaan bulchiinsi Tiraampi deeggarsa lammiilee Ameerikaa miliyoonota kan bayyaannachiisuu kennuun deebi’ee ka’e. Haa tahu malee, guddinni dinagdee achuma irratti hin dhaabbanne. Bulchiinsa Baayiden jalattis itti fufeera. Kanaaf insaanis qooda mataa isaanii qabu. Dinagdeen deebi’ee bayyaannachuun isaa uggurri bara weerara koroonaa ture ka’uu waliin kan wal qabatudha. Garuu imaammatni Tiraampi hin deeggarre jechuu miti. Yerooma Tiraampi Mar a- Lago keessaa dubbataa jiranitti ergaan deeggarsa maallaqaa akka taasisan gaafatu karaa iimeelii deeggartoota isaaniif ergamaa ture. Pirezidaantiin duraanii kun ammumaan human qabsoo filannoo jabaaa ittiin gaggeessan horataa jiru. Miseensotni paartii Rippaabilikaanotaa garuu miira wal makaa tahe qabu. Deeggaraa jabaa Tiraampi jedhamuun kan beekamu senaaterri Kibba Kaarooliinaa Liindisii Giraam  Tiraampi irra deebiin dorgomuuf murteessuu isaanii dinqisiifate.. ''Tiraampi dubbii isaa kana osoo adda hin kutiin yoo itti fufe isa injifachuun ni ulfaata’’ jedhe. Bulchaan Arkaansaas Asaa Huuchsan, amma aangoo gadhiisuun dubbii himtuu duraanii Tiraampi Saaraa Hukaabee Saandersiif dabarsuuf kan jedhanii fi miseensa Rippaabilikaanotaa tahan ammoo, ergaa Tiraampi qeeqaniiru. ''Kufaatii Baayiden irratti Tiraampi sirriidha. Garuu ergaan of ibsuuf jecha jechoota aarii kakaasan fayyadamu garuu ammalee hin dhaabbanne’’ jedhan. ''Bara 2022 hin hojjenne, bara 2024ttis hin hojjetu,filannoo gara biraa hedduutu jira’’ jedhan. Dubbii Tiraampi irratti Joo Baayiden gaazexeesitoota isaan waliin gara Indooneezhiyaatti imalaniin gaafatamanii yaada akka hin qabne himan. Deeggartootni Rippaabilkaanotaa hedduunis Tiraampiin filachuu akka hin barbaanneefi bulchaa Filooriidaa DeSantis akka barbaadan kan himan jiru. Deeggartoota kaaniif ammoo ibsi Tiraampi har’aa oduu gaarii tahuun gammachuu isaanii ibsataa turan.


Kooriyaan Kaabaa ‘tarkaanfii cimaan fudhadha jechuun Ameerikaa doorsifte

Kooriyaa Kaabaa shakala waraana waloo Ameerikaan Kooriyaa Kibbaa waliin taasisaa jirtu yoo dhaabuu baattee ‘‘tarkaanfii cimaan’’ fudhadha jechuun akeekkachiifte. Kooriyaan Kaabaa kana jechuun ishee shaakala waraanaa Ameerikaa fi Kooriyaan Kibbaa Wiixata irraa kaasuun guyyoota shaniif waliin taasisaa jiran hordofeeti. Shakalli waraanaa qilleensaa waloo Ameerikaa fi Kooriyaan Kibbaa taasisan kunis shaakala waraanaa biyyoonni lameen taasisaa isa guddicha keessaayi jedhameera. Biyyoonni lamaan shaakala waraanaa waliin taasisan kan cimsaa dhufan yoo ta’u, Kooriyaan Kaabas kanaaf deebii kennuuf miisaa’eelota hedduu furgugsite turte. Gama biraab ammoo erga bara 2017 asi Kooriyaan Kaabaa yaalii dhukaasa nikularaa ni taasifti kan jedhu odeeffannoowwan tikaa bahaa jiru. ‘‘Ameerikaan tarkaanfiiwwan dubbii barbaacha waraanaa isheetiin kan itti fuftu yoo taatee, Kooriyaan Kaabaa tarkaanfii deebii kana caalaa cimaa ta’e kannuuf filannoowwan ni ilaalti’’ jedheera Waajjirri Dhimma Alaa Kooriyaa Kaabaa. Ameerikaan akka dhimmoonni faallaa fedhii nageenyaa ishee hin raawwatamne kan barbaaddu yoo ta’e, ‘‘leenjii waraanaa bu’aa maleessaa fi faayidaa hin qabne battalaan dhaabuu qabdi. Kun hin taa’u yoo ta’e, balaa kana hordofee dhufu hundaaf itti gaafatamummaa fudhachu qabdi’’ jedheera waajjirichi dabaluun. Ameerikaa fi Kooriyaan Kibbaa leenjii qilleensarraa waliin eegalan kanaanis xiyyaarroonni biyyoota lamaanii dhibbaan lakkaa’aman sa’aatii 24’f shaakala taasisaa jiru. Baatii tokkoon dura Ameerikaan doonii xiyyaara humna niikulaaraa fe’ate baachuu danda’u qarqara galaan Kooriyaatti babbaasuun, Kooriyaa Kibbaa waliin shaakala waraanaa galaana irraa taasisanii ture. Ameerikaan doonii guddaa kana leenjii waraanaatiif bobbaasuun ishee Kooriyaa Kaabaa biratti akka akeekkachisa olaanaatti kan fudhatame yoo ta’u, Kooriyaan Kibbaa  gamasheetiin leenjii addaa akkasii kun kan ‘‘dubbi barbaacha Kooriyaa Kaabaatiif deebii cimaa kennuufi michummaa cimaa Ameerikaa kan agarsiisuudha’’ jette turte. Piiyoongyaangi baatii tokkoon dura miisaa’eel furgugsuun, kanan dhokaase sababii leenjii niikulaaraa Kooriyaa Kibbaa keessatti gaggeeffamaa jiruutiif jettee turte. Kooriyaan Kaabaa yaalii ishee kanaanis kiyyeeffannaawwan buufataalee humna qilleensaa Kooriyaa Kibbaa, buufataalee galaanaa fi bakkeewwan buufata xiyyaaraatti dhiheenyatti argamaniitti haala mirkaa’een rakuutuu fi miisaa’eeliin leenjiichaaf itti fayyadamtees kan dhukaasawwan niikulaaraa baachuuf dandeettii qaban ta’uu dabaluun ibsite turte. Kooriyaan Kaabaa yeroo dhiyoon asitti, miisaa’eelota yaaliidhaaf dhiheenya kana keessa dhokaaftuu lakkoofsaan dabalaa kan dhufe yoo ta’u, bara kana qofaatti 40 dhokaaftee jirti. Kunis kan waggaa tokkootti dhokaafame olaanaa ta’un galmaa’eera. Kooriyaan Kaabaa dhorkaa cimaa jalatti argamtulleen, bara 2006- 2007 qofatti yaaliiwwan niikulaaraa jaha taasiftee turte.


Misaa'elli baalistikii Kooriyaa Kabaa walakkaa US gahuu danda'a-Jaappaan

Kooriyaan Kaabaa misaa’ela balistikii ardiiwwan qaxxaamuruu danda’uu fi haga gidduugaleessa Ameerikaatti rukutuu danda’u dhukaaste, jedhan Ministerri Ittisaa Jaappaan. Misaa’elli kun kiilomeetira 210 akka furguggifameen Lixa Hakaayidoon galaanatti dhidhime. Ameerikaan yaalicha balaaleffachuun Kooriyaan Kibbaa ammoo tarkaanfii jabaa fudhachuu akka dandeessu akeekkachiisan. Kamisa darbe kana Ministerri Dhimma Alaa Kooriyaa Kaabaa Son Huyi, waraanni US naannichatti yoo dabale tarkaanfii ''hamaa'' tahe fudhanna jechuun akeekkachiisan. Guyyuma sana misaa’ela fageenya gabaabaa imaluu danda’us yaalaniiru. Kunis Dilbata darbe Kaamboodiyaatti MM Kooriyaa Kibbaa Yoon, kan US Joo Baayidenii fi MM Jaappaan Fuumiyoo Kishiidaa waliin mari’achuu isaanii hordofeeti. Jimaata dubbii himtuun Mana Maree Nageenya Biyyaalessaa US, Adiriyaanee Waatsan pirezidaanti Baayiden dhimma kana akka quba qaban himuun qaamota dhimmichi isaan ilaallatu waliin mari’atu jedhan. Ji’a lama darbe keessatti qofa Kooriyaan Kaabaa misaa’ela 50 ol yoo dhukaastu irra caalaan isaanii fageenya gabaabaa kan deemanidha. Yaaliin misaa’elaa fageenya dheeraa deemuu danda’u amma yaalame kun mataa nuukileeraa baachuun Ameerikaa qixxa lamaan buusuu akka danda’utti kan hojjetamedha. Kun yaaddoo uumee jira. Misaa’elli baalistikii fageenya dheeraa deemu IBM magaalaa guddoo Kooriyaa Kaabaa Piyoongiyaangi cinaatii dhukaafamuun ol ka’insa km6,100 irra gauun saffisa guddaan kiilomeetita 1,000 imale jedhe humni waraanaa Kooriyaa Kibbaa. Misaa’elli kun gara samiitti dhukaafame. Ministerri Ittisaa Jaappaan Yasuukaazuu Hamadaa misaa’elichi US gahuuf humna barbaachisu qaba jedhan. "Saffisa balalii isaa yaada keessa galchuun yoo herregnu, miisaa’elli baalistikii ammaa kun dandeettii fageenya km 15,000 imaluu qaba. Ulfaatina mataa isaa nuukilera baachuu danda’uu waliin herregnee yoo ilaallu qixxa lamaan Ameerikaa fageenya inni imaluu danda’u keessa oolti jechuudha,’’ jedhan Obbo Kishiidaan. Haalli Kooriyaan Kaabaa itti jirtu sochii waraanaa US naannoo odola Kooriyaatti gochaa jirtuuf deebii kennuuf tarkaanfii kana kan fudhachaa jirtu fakkaata. Misaa’ela haaraa fageenya guddaa deemuu danda’u Hwasong -17 jedhamu misaa’ela baalistikii isa kana dura yaalame caalaa fagoo deemuu kan danda’u hojjetaa jirti. Yaaliin misaa’elaa Hwasong hedduun milkaa’aa hin turre. Kooriyaan Kaabaa ammayyuu human isaa guutuun yaalii taasiftee hin milkaa’iin jirti. Kooriyaa Kaabaa irratti qoqqobbii gurguddaan darbus bara 2006 haga 2017tti yaalii nukileeraa jaha gageessuun torbaffaa yaalaa jirti.


Dubartii jalqabaa dubbii himtuu Kongireesii US, Naansii Peeloosii aangoo gadhiisuuf

Paartii Dimokiraatotaa waggoota kurnan lamaaf gaggeessaa kan turan Dubbii Himtuun Mana maree US,  Naansii Peeloosii aangoo isaanii gad lakkisuuf akka jedhan himan. Dubartiin ganna 82, Naansii Pelosiin kongiresii keessatti aangoo guddaa kan qabanii fi dubartii jalqabaa Dubbii Himtuu Mana Maree US tahuun tajaajilanidha. Garuu mana maree gadii keessatti Kaalifoorniyaa bakka bu’uun itti fufanii hojjetu. Kun yeroo filannoo walakkaa bulchiinsaa pirezidaantii irratti torban darbe gaggeeffamu warri Rippaablikaanotaa taa’umsa caalmaa argachuu hin hafu jedhamutti dhagahame. Paartii Rippaabilkaanotaa irraa Keviin Makaartii dursaa Kongirensii haaraa tahuuf paartii isaa irraa filameera. ''Guyyaa tokko mana keessa hojjechuurraa dubbii himtuu mana maree taha jedhee yaadee hin beeku ture'' jedhan Naansii Peeloosii. ''Kongirensii itti aanu irratti hoggantuu Dimokiraatotaa tahee irra deebiin filamuu hin barbaadu. Dhalootni haaraan paartii Dimokiraatotaa akka gaggeessuuf sa’aatiin isaa gaheera,'' jedhan. Peeloosiin hanga ji’a Amajjii dhuftu dubbii himaan Kongiresii haaraan filamutti hoggansa yeroo jalqabaaf bara 1987 qabatan hanga Amajji bara 2023tti itti fufu. Miseensi Koongireesii Niw Yoorki Hakiim Jeefiriis hoggansa Dimokiraatotaa kana harkaa fudhata jedhamee eegama. Kun ammoo nama gurraacha jalqabaa hoggansa kongireesii qabate isa taasisa. Dubbii himaan hojii kongireensii heeraa biyyattii keessatti haalaan ibsameerudha. Pirezidaantiiti aanuun nama aangoo guddaa biyyattii keessatti qabus taha. Dubbii himaa fi itti aanaan akkasumas koreen hoggantootaa maaltu ilaalcha keessa galfamee sagaleen irratti kennamuu qaba kan jedhu murteessu. Ajandaa fi seera falmii isaas ni murteessu. Bara 2003 Naansii Peeloosii hoggantuu paartii taa’umsa xiqqaa qabu kan Dimokiraatotaa tahuun filataman. Hoggantuu paartii mormituu kongirensii keessaa jechuudha. Bara 2006 paartiin Dimokiraatotaa ywaggoota kurnaaniin boda yeroo jalqabaaf kongirensii keessatti taa’umsa caalmaa argatan. Kanumaan seenaa US keessa dubartii jalqabaa mana maree lameen keessatti hoggantuu paartii sagalee caalmaa qabuu [Majority Leader] tahuun filaman. Waggoota afur booda garuu ammas hoggantuu paartii taa’umsa xiqqaa argate Dimokiraatotaa tahuun itti fufan, bara 2019 yeroo irra deebiin Dimokiraatotni taa’umsa caalmaa argatan ammoo dubbii himtuu kongireensii tahuun hojjechaa turan.


Weellisaa Kaaniyee West pirezidaantii US ta'uuf akka dorgomu beeksise

Weellisaan gosa muuziqaa Raappar jedhmuun beekamu Kaaniyee West pirezidaantummaa Ameerikaa waggaa lama booda bara 2024 keessa gaggeeffamu irratti akka dorgomu beeksise. Weellisaan kun sababa amala addaa qabuuf, akkasumas hariiroo haadha manaa isaa duraa kan amma wal hiikan moodelistii beekamtuu Kiim Kaardaashiyaan waliin qabaachaa tureenis ijoo dubbii ta'aa tureera. Maqaa isaa Kaaniyee West duraan itiin beekamus jijjiiruun amma 'Yee' maqaa jedhu moggaafateera. Maqaa haaraa dhiyeenya inni baafate kunis dorgommii pirezidaantummaa itti hirmaachuuf jiru irrattis akka mallattoo filannoo isaa ta'u 'Yee 24' jechuun fuula miidiyaa hawaasummaa isaarratti ifa godheera. Kana malees, pirezidantiin duraanii Ameerikaa Doonaald Tiraamp isaa waliin akka dorgomuuf gaafachuusaa ibseera. West filannoo darbe irratti kan dorgome yoo ta'u, duula filannichaa irratti sagalee 70,000 qofa ture kan argate. Filannoo itti aanurratti akka dorgomu ifa kan godhes torban kana keessa dirree taphaa Golf kan Tiraamp ta'erratti nama sanyummaa adii leellisuudhaan beekamu Niik Funeetes waliin erga mul'ateen boodadha. Kaaniyee West filannoo pirezidaantummaa US bara 2024 gaggeeffamu irratti akka hirmaatu kan beeksise wayita mormiin jabaa isa mudataa jiruttidha. Mormiin kan isatti cime ammoo Torban Faashinii Paarisitti gaggeeffame irratti T-Shartii “White Live Matter’ jedha akka dhaadannootti irratti barreeffame uffatee saganticharratti argamuu isaatiifidha. Duula warri sanyummaa adii leellisan “White Lives Matter’ jedhu gaggeessan ammoo sochii “Black Lives Mater” jedhamu bara 2015 addunyaarratti beekamee tureef deebii kennuuf jalqabanidha. Weellisaan umuriin isaa ganna 45 ta’e Keeniyee West, yaada warra adiifi Yihudootaa ilaalchisuun kenne hordofees mormiin hedduun irratti ka’eera. Gaaffiifi deebiin yeroo gara garaatti miidiyaa gara garaa irratti kennes ijoo dubbii ta’uun qeeqa isarratti baayyisaniiru. Kana hordofuunis industiriiwwan faashinii gurguddoo addunyaarratti beekaman isa waliin hojjetan warri akka GAP fi ADIDAS waliigaltee  weellisaa kana waliin qaban addaan kutaniiru. Waliigaltee isaanii isa waliin addaan kutuun booda ammoo “guyyaa tokko keessatti qofa galii dolaara Biliyoona lama” dhabuu isaa beeksiseera West. Kaaniyee West dorgommii pirezidaantummaa dorgomuuf jiru kanaaf gaggeessaa duula filannoo kan muuddate yoo ta’u, namni inni muuddate kun ammoo ilaalcha finxaalessummaatiin kan beekamuufi sababoota gara garaatiin mormii keessa kan turedha jedhameera.


Tiraamp himata hokkora Kaapital irratti yaada amantaafi waakkii akka kennan ajajaman

Paanaliin dhimma hokkora Kaapital bara darbe Ameerikaa raase qoratu Doonaald Tiraamp seera baastota duratti dhiyaatanii yaadaa waakkiifi amantaa isaanii akka laatan gaaffii seeraa dhiyeesse. Gabaasni dhimma Tiraampiifi hokkora Kaapital irratti qophaa'e kun, ''bu'aa filannoo gargalchuuf yaalii takkittii seenaa US keessatti pirezidantiin yaalame keessatti ati kan duurarra jirta'' jedha. Itti dabaluunis gochu kun seera maleessaafi heera maleessa akka ta'ees ni beekta'' jedha. Abbaan seeraa Tiraamp gama isaaniin seera baastotni koree keessa jiran ''duudhaa cabsaniiru'' jechuun komatan. Tiraamp gama isaaniin adeemsa seeraa irratti dhiyaate kana filannoo bara hojii walakkaa adeemaa jiru fi hanqina bulchiinsaa mudaterraa qalbii uummata jijjiiruufi jedhan. Tiraamp mana murtiitti dhiyaatanii yaada hin kennan taanaan himatni yakkaa irratti banamuu mala. Tiraamp hanga Sadaasa 4'tti ragaalee irraa eegaman galchuun dhuga-bahumsaaf ammoo Sadaasa 14 Koongireesiitti dhiyaachuu qabu. Pirezidantiin duraanii kun dhimmoota kanneen hin raawwatan taanaan, koreen dhimma isaanii ilaaluutti jiru dhimma isaanii gara muummee haqaatti dabarsee himatni yakkaa akka irratti banamu gochuu mala. Gorsaan dhimma tarsiimoo pirezidantii duraanii Stiiv Baanoon, seera Koongireesii cabsuun adabbiin doolaara 6,500 fi hidhaan ji'a afurii erga irratti murameeti kan Tiraamp kun kan dhagaahame. Koreen Kongireesii kun Amajjii 6, 2021 deeggartootni Tiraamp Kaapital Hiiliin mancaasuu isaanii dhimma walqabate qoratu. Miseensota koree kanaa keessaa warra Rippaablikaanii lamaafii Dimookraatotaa torba torbee darbe keessa Tiraamp dhimma kana irratti dhiyaatanii yaada akka kennan sagalee guutuun murteessan.


Doolaarri Ameerikaa maaliif maallaqawwan kaan caala gatii jabaa qabaate?

Gatiin doolaara Ameerikaa yoo maallaqawwan jajjabaa biyyoota kaanitiin wal madaalchifamu waggoota digdamaan booda yeroo jalqabaatiif ol ka'e. Kana jechuunis doolaara bitachuun baayyee qaalii ta'eera, ykn doolaaraan paawundii, yuuroo ykn yeen caalaa bitachun danda'ama jechuudha.\nKunis bizinasootaa fi maatiiwwan addunyaa guutuu irratti dhiibbaa taasisa. \nDoolaarri hangam cimaadaha? Ibsituun doolaaraa (dollar index (DXY) kan doolaara Ameerikaa , yuuroo, paawundii fi yeen mallaqawwan biyyoota kaaniin jaha dabalatee waliin wal bira maddalchiise, bara 2022 keessa doolaarri %15n ol ka'u ibse. Doolaarri hala kanaan gatiinsaa kan ol ka'e waggaa waggaa 20 booda. Baankiin jidduugala Ameerikaa qaala'iinsa gatii to'achuuf jecha yeroo baayyee hamma dhalaa irratti dabala taasise. Kuni ammoo maallaqa liqeeffachuuf baayyee qaalii taasise. Akkasumas oomishaalee faayinaansii kan akka boondiiwwan mootummaa Ameeriikaa irraa maallaqa baayyee waan argattuuf invastaroota heddu akka hawwatan taasisa. Boondiiwwan mala mootummaan maallaqa ittiin liiqeeffatuudha. Kunis dhala waliin deebiisee kanfaluudhaaf waadaa galuun kan raawwatamu. Waliigalumatti, baayyee mala amansiisaa akka ta'eetti fudhatama.\nAdooleessa 2022 keessa qofatti, invastaroonni biyya biraa boondiiwwan mootummaa Ameerikaa doolaara biiliyoona 10.2 kan bitan yoo ta'u, ammattis doolaara tiriiliyoona 7.5 gahaniiru. Invastaronninis boondiiwwan kanneen bitachuuf doolaara bitachu qaabaatu, kunis gatiin isaanii akka dabalu taasisa. Invasitaroonni doolaarabitachuuf maallaqawwan biraa yoo gurguran, gatii maallaqa sanaa gadi buusu. Erga mootummaan UK taaskii olaannaa hir'isuu labseen booda jijjirraan paawundii doolaaraa waliin gadi bu'e. Sababii bal'inni US sharafa isaa 'jannata nagaa' (safe haven) taasisuuf jecha, invastaroonni diinagdeen addunyaa dhiibbaa jala wayita galuutti doolaara baayyinaan bitachu eegalan. Haalli kuni mataansaa gatiin alla ol ka'u taasisa. Diinadgeen biyyoota Awurooppaa fi Ashiyaa baayyee sababii waraana Yukireen keessatiin qaala'insa gatii bobba'aatiin rakkataa jiru. Ameerikaan garuu daballii gatii boba'aa kanaatiin bayyee hin hubamne. Haalli diinagdee biyyattii baatiiwwan jahan darbaniif kan hir'ate ta'ulleen,  ammalleen hojiiwwan hojjattota mindeessaa jira. Kunis akka mallattoo amantaa itti fufiinsaatti ilaalama. Haata'u malee, doolaarri cimuun dhaabbilee Ameerikaa kanneen akka Apple fi Starbucks kan biyyoota addunyaa kaan keessatti galii argatan haalaan hubaa jira. Kanaan walqabatees kubaaniyoonni Ameerikaa agarsiiftuu (index) gabaa Istookii S&P 500 irratti daldalan gurgurtaansaanii idil-addunyaatii kasaaraa doolara bilyoona 100 akka mudachu malu yaadama. Biyyoonni maallaqa gatii gadaanaa qabanii gatii doolaaraa dabalu irraa bu'aa ni argatu. Kunis sababii meeshaalee fi tajaajilawwan isaan Ameerikaatti gurguran baayyee rakasa taasisa. Haalli kun ammoo al ergii haalaan dabala. Haata'u malee gatii meeshaalee isaan alaa galchanii haalaa akka qaala'u taasisa. Erga gariin boba'aa Ameerikaa keessatti kan murteeffame ta'e as, addunyaa guutuutti biyyoota hedduu keessatti gatiin boba'aa baayyee dabaleera. fakkeenyaaf Keeniyaa, biyya gatiin jijjiraa doolaaraa shilliingiitti garmalee gadi bu'ee keessatti, gatiin boba'aa erga bara 2022 seeneen as yeroo jalqabaatiif gara %40n dabaleera. Biyyoota baayyee keessatti sababii gatiin doolaaraa dhaabbataa ta'ef jecha mootummoonnii fi dhaabbileen yeroo baayyee maallaqa biyyasaanii irra liqaa bifa doolaaraan fudhatu. Yoo gatii doolaaraa dabalu ammoo, sharafa biyya keessatiin lliiqaa sana deebiisanii kanfaluun baayyee cimaa ta'a. Fakkeenyaaf mootummaa Arjantiinaa dabaluu gatii doolaaraa kanaan baayyee hubameera. Kanaafu, bidiruuwwan fi Wiiskii dabalatee, kuusaa faayinaansii isaa ittisuuf jecha al-ergiiwwan meeshaalee yeroodhaaf ni dhorke. Bara hunda, namoonni biyyoota biraa keessa hojjatan doolaara biiliyoona 625 ta'u maatii isaaniitiif biyyatti ergu. Maallaqni ergamu kunis diinagdee biyya keessaatiif baayyee murteessaadha. Hojjattoonni biyyoota alaa Ameerikaa keessa hojjatan qofti waggaadhaan gara doolaara biiliyoona 150 akka biyyasaaniitti ergan yaadama. Isaan keessaayis doolara biiliyoona 30 ol Meeksiikoo, biilyoonni 16 Chaayinaa, biiliyoonni 11 Indiyaa fi biiliyoonni 11 Fiilippiiniitti ergama. \nDoolaarri Ameerikaa baayyee gatiisni isaa al ka'e jechuun ammoo dandeettiinni inni maallaqawwan kaan bituuf qabaata. Kana jechuun ammoo biyyoota doolaaraan lammiilee biyyasaaniitti ergani akka gatii jabaa qabaatu taasisa. Berndeet Kruuz ijoollee shiiraashe sadi waliin Filippiinsi magaalaa Saan Joose keessa jiraatti. Maatiin ishees doolaara abbaan warraa ishee Fireed Niiw Yoork irraa ergiin jiraata. Innis waggoota 18 darbaniif akka narsiitti hojjataa jira. Gatiin doolaaraa amma jijjirraa pesoo Filiippiinsii wali biraatti %13.5 ol ka'eera. ''Nyaataa fi tajaajilawwan dabaltee gatiin mi'aa Filiippiinsi keessatti baayyee dabalaa jira'' jetti Berndeeti. ''Garuu ammoo gatiin jijjirraa doolaaraa ol ka'unsaa ammoo akkan waan nu barbaachisu bitadhuuf na gargaareera. Maallaqni dabalataa kunis turtiin abbaa warraa koo biyya alaa gatii akka qabaatu taasiseera.''  Biyyoonni addunyaa hedduun cimina maallaqa isaanii ol kaasuuf jecha reetii dhalaa dabalaa jiru. Arjentinaa keessatti, ammi reetii dhala baankii jidduugala biyyattii ammaan tana %69.5. Gaanaatti %19, Naayijeeriyaatti %14 fi Biraaziliitti %13.75. Haata'u malee, dhalli ol ka'e jechuun ammoo daldaltootaa fi maatiiwwan baankii irraa maallaqa liqeeffachuun baayyee qaalii ta'a. Dhaabbileen guddachu yoo barbaadan, hojjataa hojiirraa hari'achu qabaatu. Maatiiwwanis baasii isaanii ni hir'isu ta.a.  \nKun ammoo deebiisee kufaatiin diinagdee akka mudatu taasisa.


NASAn kallattii Astirooyid jijjiirsisuu akka danda'e mirkaneesse

Dhaabbanni qorannoo hawaa Ameerikaa NASAn tibba kana Astirooyid guddicha kallattii isaa jijjiirsisuuf yaaliin taasise milkaa’uufiif ibse. Astirooyid qama kattaa baayyee guddaa Aduutti marsuuti. Astirooyidoonni akaakuu guddaafi xixiqqaa ta’anitu jiru. Astirooyidii inni NASAn amma kallattii isaa jijjiirsisuu danda’eera jedhe meetira 160 bal’ata jedhameera. Astirooyidiin kun maqaan isaa Dimmoorfas kan jedhamu yoo ta’u, akka kallattii isaa jijjiirratu kan taasifame ammo ji’a darbe keessa ture. Astirooyidiin kun akka kallattii isaa jijjiirrate kan mirkanaa’e ammo erga erga Telescope fayyadamuun ilaalameen booda akka ta’e ibsameera. NASA yaalii kallattii Astirooyidii kana jijjiirsisuu kan taasiseef, qaamota gurguddoo gara garaa hawaa irraa gara lafaatti darbataman rukkutuu akka danda’u mirkaneeffachuuf jedhameera. Pirojektiin Astirooyidii Daart jedhamu kallattii jijjiirsisuu kun NASAn qaamoleen gurguddoo kamiyyu kallattii jijjiirsisuu akka danda’uuf agarsiiftuu akka ta’e aanga’aan NASA Biil Neelsan dubbateera. “NASAN Dachee irraa waan dhufu eeguu akka danda’u mirkaneeffanneerra,” jedhe Biil. NASAn kallattii Astirooyidii guddicha kanaa akka kallattii isaa jijjiirsise kan mirkaneeffate karan biraa suurawwan Telecope Habil Ispees jedhamuun kaaseenidha. Dart ykn  Double Asteroid Redirection Test Dachee kana irraa kiloomeetira miliyoona 11 fagaatee argama. Saatelaayitiin meeshaa waa qabbaneessu ykn Firiijiin walqixxaatu NASAn hojjete Astirooyidii Dimmoorfas jedhamu kana waliin sa'aatii tokko keessatti kiiloomeetira kuma 22 deemuudhaan akka walitti bu'u pirojektii godhamedha. Saatelaayitiin kun ammoo erga Astirooyidii waliin walitti bu'een booda diigameera. Walitti bu'insa kanaanis kallattii Astirooyidichaa jijjiirsisuun danda'ameera. Astirooyidichi  kan isa caalu Astirooyidii Dimmoorfas jedhamuun saffisa sa'aatii 11 fi daqiiqaa 55 marsaa ture. NASAn Astirooyidicha saatelaayitaan erga rukkuteen booda garuu saffisni ittiin Dimoorfoos marsu gara sa'aatii 11 fi daqiiqaa 23tti gadi bu'eera. Yunivarsiitii Joon Hopkinsitti ogeessi Applaayid Fiiziksii Dr. Naansii Caabot akka jedhanitti, saatelaayitiin NASA Astirooyidicha xiqqoodhuma dhiibee kallattii jijjiirsisuu danda'ullee, yeroo itti aanutti kallattii Astirooyidii ballinaan jijjiirsisuuf waggoota dursuun saatelaayita furguggaasuu barbaachisa.


Seerri shororkeessumma US, Somaaliyaatti sochii gargaarsaa guffachiisaa jiraa?

Somaaliyaa keessatti marsaa arfaffaaf roobni hin roobiin waan hafeef namootni miiliyoona saddeet beelaaf saaxilamanii, namootni 213,000 ol ta’an ammoo “du’aaf saaxilamaniiru” jedha Dhaabbatni Mootummoota Gamtoomanii. Kanaaf suuta jedhee jalqabus,  mallaqa gargaarsaaf oolu UN doolara biiliyoona 1.46 ta’u walitti qabuuf karoorfate keessaa %70 ol walitti qabameera. Dhaabbati gargaarsa guddaa Somaaliyaa keessa hojjechaa jiru tokko akka BBC’tti himetti, isa yaadameen ol maallaqa walitti qabeera. Ta’us garuu nyaata, bishaan ykn maallaqa kanneen guddaa isaan barbaachisuuf geessisuu hin dandeenye. Sababiin isaas, seera farra shororkeessummaa US dha jechuun, bakka bu’aan olaanaa eenyummaa isaa ibsuu hin feene dubbateera. Dhaabbileen maallaqa US irraa argatan gargaarsi isaanii harka “shororkeessitotaa” keessa akka hin seenne goochuu qabu. Harki caalaan Somaaliyaa ammoo to’annoo gartuu US fi UK birratti shororkeessaa jedhamuun beekamu al- Shabaab jala jira. “Tarkaanfii tokkollee fudhachuu hin dandeenyu,” jechuun qondaalli dhaabbata gargaarsaa guddaa eenyummaa isaa ibsuu hin feene BBC’tti himeera. Waggaa 11 dura, namootni 210,000 ta’an naannolee to’annoo al-Shabaab keessa jiranitti sababa beelaan lubbuun isaanii darbeera. US gama isaan “rakkoon namoomaa cimaa” Somaaliyaa keessa akka jiru hubachuu fi hojiin farra shororkeessummaa isaa hojii gargaarsaa guffachisuuf yaadamee akka hin taane hima. Dabaluunis dhibbaa qoqqobiin uumuu hordofaa akka jiruu fi gartuuleen gargaarsa yoo rakkoon isaan qunname anga’oota US akka qunnamaniif gaafateera. Ta’us garuu kun gartuulee gargaarsaa lamaan BBC waliin haasa’aniif waan ga’aa miti. Akka tilmaama UN’tti dhaabbileen gargaarsa magaalota to’annoo mootummaa jala jiran bira ga’uu danda’anis, gargaarsi isaanii naannolee al-Shabaabiin to’ataman, kan jirattoota gara 900,000 qaban bira ga’aa hin jiru. Nannolee kunneen keessa gariin isaanii gogiinsaan hubamanii dhiyootti ammo beelaaf saaxilamuun isaani hin oolu. Al- Shabaab yeroo hedduu Somaaliyaa keessatti haleella hamaa gaggeessaa, hojiiwwan gargaarsaa irrattis guufuu guddaa ta’eera. Ta’us garuu yaaddoon jiraatus, qondaalli gargaarsaa tokko, utuu US’n hin sodaatiin, al – Shabaab waliin walii galteerra ga’uun namoota beelaaf saaxilamaan gargaaruuf barbaachisaadha jedhu. Dhaabbileen gargaarsaa US’n gargaaraman al- Shabaab waliin haasa’uu irraa hin dhorkamne  ta’us garuu maallaqa kennuun dhimma biraadha. Seerri federaalaa US lama maallaqa al-Shabaabiif akka hin kennine dhorka. Gara naannolee to’annoo isaa jala jiran seenuuf gatii al-Shabaab keellaa darbuu fi  fi kaffalti ‘gibira’ waan gaafatuuf, seerri lamaanuu dhaabbilee gargaarsaa ni miidhu. Dhaabbileen gargaarsaa akka jedhanitti al-Shabaabiif ‘gibira’ kaffaluun sirritti dhorkameera. Seerri lamaanuu dhabbilee gargaarsaaf mata bowwuu ta’eera. Yoo seera kana cabsan, adabbii maallaqaa hanga doolaara miiliyoona 1 ykn hidhaa wagga 20’n adabamuu danda’u. Dhaabbati gargaarsa USAid -  bara 2011 irraa eegalee mootummaan UN waliin ta’uun qoqqobiin hojii gargaarsaa akka hin gufachiisneef hojjechaa jira jedha. Ta’us garuu kun dhaabbilee gargaarsaa BBC waliin haasa’an hin gargaarre. Kanarra, hojjettoonni gargaarsaa hojii sodaachisaa ta’us garuu barbaachisaa ta’e kana garaa guutuun akka hojjetaniif, seerri kun akka salphifamuuf gaafataniiru. “Hanga tokko salphisuun, naannolee dabalataa yeroon akka geenyuuf haala nuuf mijeessa,” jedha tokko. Inni biraan, lubbuun namoota hedduu balaaf saaxilameera jedha. Hogganaan Dhabbata Godaansaa UN dame Somaaliyaa, Firaanz Selestiyaan, sadarkaa olaanaatti UN fi al – Shabaab gidduutti waligalteen akka dhabbileen gargaarsaa utuu ‘gibira’ hin kaffaliin akka darbaniif eeyyamu jiraachuu qaba jedhu. Jalqaba Fulbaanaatti, hogganaan gargaarsaa UN, Maartiin Giriifit, haasaan akkanaa gaggeefamaa akka hin jirre dubbatanii turani. Waggootii dheeraaf, dhaabbileen idil addunyaa, dhimma kanaa irraatti dhibbaa seeraa fi maqaa isaanirra ga’u sodaa fi miidiyaleetii ‘shororkeesitoota gargaaru’ jedhamuu irraa hafuuf akka baqatan beela 2011 irra kitaaba kan barreese Nisaar Majiid himeera. Ta’us garuu al – shabaab maallaqa gargaarsa irra argatuun bu’aa hagamii qabaata kan jedhu ifa miti jedha Yunivarsitii Menisootatti piroofesara Joograafii fi mootummaa Somaliif eera tumuun kan hojjetu, Abdii Ismayiil Samataar. US seerootni kun “shororkeessitoonni” akka maallaqa hin arganneef itti cimsa jedhe amana. Mootummaan Somaaliyaa hidhattoota irratti waraana “guutuu” labseera, kanuumanis madda maallaqa isaanii cufuun, gartuu kana injifachuuf waan ijodha jedhee ilala. Ta’us garuu dhabbilee gargaarsaaf akkasumas tajaajiloota baqattoonni maatiif maallaqa itti erganiif, seericha salphisuun lammilee Somaalii beela keessa jiraniif “jijjiirama guddaa” uuma jedhu Piroof Samatar.


Kooriyaan Kaabaa torban lama keessatti misaayela ja’a dhukaaste

Kamisa irratti Kooriyaan Kaabaa misaayela lama biraa dhukaasteetti – kun dhukaasa dhorkamaa ja’affaa torban lamaan keessatti biyyattiin gaggeessitedha. Mootummaan biyyatti tarkaanfii tibbana fudhate kanaan, shaakala waraanaa US fi Kooriyaa Kibbaan gaggeeffameef “deebii kenname qofadha” jedheera. Kibxata irratti Kooriyaan Kaabaa misaayela gara Jaappaanitti dhukaasuun ishee US wal ga’ii Mana Mree Nageenyaa UN hatattamaa akka waamtu tasiseera. Wal ga’ii kana irratti qoqqobbiiwwaan cimoo Kooriyaa Kaabaa irraa dhorkuun Raashiyaa fi Chaayinaa himatteetti. Qoqqobbii dabalataa mormuun Raashiyaa fi Chaayinaan “eegumsa” Kooriyaa Kaabaaf kennaniiru jechuun UN’tti ambaasaaddarri US dubbataniiru. Bakka buutonni Chaayinaa fi Raashiyaa ammo adabbii irra marii dabaluun fooyya’aadha jedhaniiru. Ji’oota lamaan darbaniif US, Kooriyaa Kibbaa fi Jaappaan akkamiin akka haleellaa Kooriyaa Kaabaa ittisaanii fi mo’atan irratti shaakala waliinii adda addaa gaggeessaa turaniiru. Shaakalli kunneen hoogganaa Kooriyaa Kaabaa Kim Joong-un muufachiisuun, kana akka diinotni isaa waraanaaf qophaa’aa jiranitti ilaaleera. Hima baaseen mootummaan Kooriyaa Kaabaa “waldhabdee waraanaa biyyootii Kooriyaa lamaan jidduu jiru hammeessuun” US’n himateera. Dhukaasa Kibxata Kooriyaan Kaabaa gaggeesiteef deebiidha jechuun, Roobii irratti US, Jaappaan fi Kooriyaan Kibbaa shaakala dabalataa gaggeessaniiru. US akka jettutti misaayela dhorkame yaaliif dhukaasuu fi shakaala nageenya gaggeessuun “waan wal gitu miti.” Dabalataanis US doonii xiyyara waranaa fe’u, USS Roonald Reegan jedhamu deebistee naannoo daangaa Kooriyaatti bobbaafteetti. Kooriyaa Kibbaa fi Jaappaan akka jedhanitti misaayelli Kamisaa dhukaafame inni jalqabaa akka sa’aatii biyyattiitti barii naannaa sa’aatii 12:00tti ture. Misaayelli inni jalqabaa fageenya km350f yoo furguggifamu inni lammaffaa ammo gara kn 800 akka tures himaniiru. Dhuukasi walitti aanaan dhiyeenyaa, haala bara 2017’tti gara yaalii meeshaa waraanaa nuukileeraatti geese waliin baayyee wal fakkaata. Bara sana, akkuma yeroo ammaa, Koriyaan Kaabaa yaalii misaayelootaa gaggeessitee, US waliinis mariin hin turre, dabalataanis Kooriyaan Kaabaa kisaayela lama kallattii Jaappaaniin dhukaasteetti. Suuraan Saatilaayitii akka mul’isutti, Kooriyaan Kaabaa wiirtuu yaalii nuukileeraa isaanii kana bara 2018’tti barbadeessineerra jedhanii turan haaressaa akka jiran mul’isa. Ji’a darbe, Kooriyaan Kaabaa seerotaa nuukileera isaa fooyyessuun, hogganaan Kim Joong-un biyyattiin human nuukileeraa “hin jijjiiramnedha” jedheera. Kim Joong-un yaalii nuukileeraa torbaffaa isaa gaggeessuuf haala siyaasaa mijaata waan eegaa jiru fakkaata.


Donaald Tiraamp fi ijoolleen isaa  yakka waliin dhahuun himataman

Donaald Tiraamp fi ijoolleen isaanii sadii erga Niiw Yoork qorannoo dhaabbata maatii isaanii- Dhaabbata Tiraamp irratti gaggeessaniin booda, ''karaa qaxxaamuraa duroomuuf'' jecha qabeenya isaa haaleera jechuun himataman. Himanni irratti dhiyaate akka jedhutti, liiqaawwan argachuufi gibira gadaanaa kanfaluuf jecha waa'ee qabeenyaa isaanii ''biiliyoonotaan'' soban. Abbootiin alangaa, dhaabbanni Tiraampi baroota 2011 fi 2021 jidduutti yeroo garaa garaatti gocha waliin dhahu raawwate. Haata'u malee Aab Tiraamp garuu himannichaan ''adamsoo daba biraatii'' jechuun kuffiisan. Dhaabbata Tiraamp keessatti hojii gaggeessitoon lama, Aleen Weisselberg fi Jefery McConny, pirezidantii duraanii fi ijoolleesaa angafaa Donaaldi Jr Ivaankaa fi Eriik Tiraamp waliin akka himatamtootaatti eergaman. Himannaan kunis erga waggoota sadiif qorannoon sivilii gaggeeffameen booda abbaan alangaa waliigaalaa Niiw York Laatiishiyaa Jeemsi, nama seeraa bulchiinsichaa gammeettiin dhiyaate. Tiraamp fi dhaabbanni isaa gatii dhaabbanni ijaarsaa isaa baasu ilaalchisuun odeeffannoo dogoggoraa dhiyeessuun, turtii yeroo liiqii fooyya'aa baankiirraa argachuu isaaniif himataman. Abbaan alangaa waliigaalaa Niiw York Laatiishiyaa Jeemsi akka himtetti, ijoolleen Tiraamp fi hojii-gaggeessitoonni olaanoon Dhaabbata Tiraamp, gatii dhaabbbatichi baasu doolara biliyoonaan lakkaa’amu ta’uu eeruun sirna baankii miliquuf sobanii olkaasanii himanii jette. Gurgurtaa ijaarsa manneeniirratti akka hin hirmaanne ugguruuf dhiibba gochaa jirti. Abbaan alangaa waliigaalaa Niwuyork kun himannaa yakkaa hedduu abbootii alangaa federaalaa fi tajaajila galii biyya keessaaf dhiyeessu eerte. Doonaald Tiraamp dabalatee ijoollen isaa sadii  Ivankaa, Doonaald Tiraamp juuniyeer,  fi Iriik yakka waliin dhahuu keessatti hirmaachuun shakkamaniiru. Aadde Letiishiyaa Jeemsi maallaqa waliin dhahame keessaa doolaara miiliyoona 250 deebisiisuuf karoora akka qabdu himteetti.


Obomboleettii Filoridaa rukuteen namootni 90 ol du'an

Obomboletti Iyaan Filoridaa rukuteen lakkoofsi namoota du’anii 90 darbee, hojiin namoota lubbuun oolanii barbaadu itti fufee jira. Anga’ootii Filooridaa, bakkeewwan obomboleettii kanaan guddaa midhamanitti dursanii akeekkachisa baqachuu ga’aa hin kennine jedhamuun qeeqamaa jiru. Namoota lubbuun isaanii darban keessaa yoo xiqaate wallakaan Kawuuntii Lee kan jiranidha, bakka kanatti obomboleetti Iyaan cimina sadarkaa 4ffaan rukute. Pirezident Joo Baayden Roobii irratti Filooridaa ni daawwata jedhamee eegama. Wiixata irratti Pirezdant Baayden Poorto Riiko – bakka obomboleetti Iyaan uumamu guyyaa muraasa dura obomboleetti Fiyoonaan rukutame – daawwachuun hojii gargaarsaaf doolarra miiliyoona 60 waadaa seeneera. “Doolara waada isiif seename hunda akka argattan ni mirkaneessina,” jedheera. Akka gaabasa CBS’tti, Filooridaa keessatti obomboleettii kanaan lakkoofsi namoota du’anii Wiixata irra 94 ga’eera. Namootni afur biraa Kaaloraayinaa Kaanaa keessatti du’uun isaanis gabaafameera. Ta’us Komishiniin Qorattotta Meedikaalaa Filoorida, lakkoofsi namoota du’anii 58 jedheera. Akka hogganaan poolisii Karmaayin Marseeno Wiixata irratti ibsa miidiyaaleef kennaniin, namootni du’an keessa harki caalaan, kanneen bakkewwan obomboleetti kanaan guddaa miidhaman akka Foort Maayers, Sinabel fi Paayin Ayilaan kan Kawuuntii Lee jala jiran keessa jiraatanidha. Obbo Maarseenoo akka jedhanitti qarqarri galaanaa Foort Maayers akka anga’ootni naannichatti du’a uumame qorataniif cufamee jira. Dabaluunis balaa kana booda yakkawwan saamicha uumamaniin wal qabatee namootni hedduun to’annoo jala oolfamuu isaanii himaniiru. Lakkoofsi namoota du’anii angaa’ota Filooridaan himame baqqatoota Kuubaa 16 kan bidiruun isaanii daangaa biratti obombolettii kanaan rukutamee dhidhimee achi buteen isaani dhabame of keessatti hin qabatu. Namoota 27 bidirucha irra turan keessaa, sagal Eegdota Daangaa Galaanaa US’n (Coast Guard) lubbuun isaanii kan oolchame yoo ta’u,  namootni lama gara Istook Ayilaanditti daakanii ooluu danda’aniir. Reeffi namoota lamaa ammatti argameera. Lubbu baraartonni namoota bidiruu kanarra turan kan achi buuteen isaanii dhabame barbaaduu dhiisaniiru. Anga’oonni miidhaa qabeenyaa obomboletti kanaan uumame ammayyuu qorachaa kan jiran ta’us, oggeessotni doolara biiliyoona hedduu ta’uu mala jedhu. Tilmaami qorannoo dhaabata odeeffannoo Enki Reearch jedhamuun Onkololeessa 1 irratti kenname, miidhaan qabeenya doolara biiliyeena 66 ta’uu danda;a garuu hanga doolaara biiliyoona 75’tti ol guddachuu danda’a jedha.


US gaggeessaa Taalibaan hiitee turte gadhiisuun lammii ishee Afgaanistaanitti ukkaamfamee ture fudhatte

US lammii ishee Taalibaanin ukkaamfamee ture gadi lakkisiisuf jecha gaggeessaa Taaliban tokko gadi lakkifte. Mark Fireerichis injinara lammii Ameerikaa yoo ta’u bara 2020 kaasee Taalibanin ukkaamfamee ture. Maark Fireerichis Fulbaana 19, 2022 buufata xayyaara Kaabulitti US tti kennamuu Taaliban beeksise. Bakka isaa ammoo US gaggeessaa gosaa fi Taalibaan wajjin hidhata cimaa qaba jedhamee kan yaadamu Bashir Noorzayi bara 2005 tti hiitee turte hiikun Taalibaanif kennite. Bashir Taalibaan wajjin hidhata qabaachun dabalataan baala sammuu adoochu daddabarsuun US shakkitee hidhaa umurii guutuu itti murteessitee turte. Waa’ee namoota wal-jijjiiruu kana ilaalchisee mootummaan US hanga ammaa homaa hin dubbanne. Baayidan yeroo duula na filadhaa gaggeessaa turan Maark Fireerichis akka mirkaneessan beeksisanii turan. “Har’a buufata xayyaaraa Kaabulitti Maark Fireerichis US tti kenninee Haji Bashir nuuf kennaniiru,” Ministeerri Dhimma Alaa Taalibaan kan ta’e Amiir Khaan Muttaaqii dubbate. Injinarri lammii US Maark jedhamu nama ganna 60 yoo ta’u bara 2020 osoo US Afgaanistaan gadi dhiistee hin bahiin waggaa tokko dura Taalibaanin ukkaamfamee fudhatame. Afgaanistan keessa injinara sivilii ta’ee waggoota 10 Kaabuul keessa jiraataa ture. Obboleettin isaa Chaarlen Kakora maatin waa’ee isaa abdii kutatanii akka hin beekne dubbatte. “Obboleessi kiyya fayyaa ta’ee gara manaa dhufa jira jechuu dhagahuu kootti baay’ee gammadeen jira. Maatin keenya ji’a 31 guutuu isaaf kadhataa tura,” jette. “Namoonni tokko tokko Maark gadi lakkisiisuf [nama hidhata Taalibaan qabu] gadi lakkifamuu isaatti mormii qabu, garuu pirezidaant Baayidan waanuma sirrii godhan. Lubbuu loltuu Ameerikaa oolcha” jette. Loltuu humna galaana irraa duraanii kan hidhuun walitti dhufeenya Taalibaani fi UStti danqaa guddaa uumee ture. Taalibaan biyyoota heddu biratti akka mootummaa seera qabeessatti fudhatamee hin jiru. Ji’a Amajjii keessa Joo Baayidan, “Taaliban osoo waa’ee fudhatamummaa isaa hin yaadin dura hatattamaan Maark gadi lakkisuu qaba. Kuni waan mariif dhiyaatu miti” jechuun dubbatanii ture. Ammayyuu lammiin Ameerikaa tokko harka Taalibaanitti hafee jira. Fiimii hojjachuun kan beekamu Ivoor Siirar fi nama lammii Afgaanistaan fiilmii qindeessu Fa’izullah Fa’izbakhash ji’a Haggayaa keessa hidhamanii ture. Bashir Noorzayi buufata xayyaaraa Kaabul gaafa gahu waraana Taalibaanin akka gootatti simatame. “Anis ta’ee lammiin Ameerikaa kun hiikamuun biyyoota lamaan gidduutti nageenyi akka bu’u ni godha,” jechuun tuuta miidiyaatti dubbate. Bashir nama Taaliban hundeesse Mullah Omaar wajjin walitti dhufeenya cimaa akka qabantu himama. Bara 1990 keessa mootummaa Taalibaan qarshiidhanis deeggara ture.  He did not hold an official position but "provided strong support including weapons", Taliban spokesman Zabihullah Mujahid told the AFP news agency. Qoricha sammuu namaa hadoochu heroyiinii jedhamu daddarsuun himatamee hidhaan umurii guutuu itti murtaa’ee ture. Amma mana hidhaa US keessatti waggoota 17 erga hidhameen booda bahee jira. Qorattoonni yakkaa akka jedhanitti Bashir Afgaanistaan bulchiinsa Kandahar keessatti lafa qonnaa Oppiyeemii guuddaa qaba ture. Bara 2005 yeroo qabamu sana namoota addunyaa irratti namoota qoricha sammuu adoochu daddabarsuun beekaman keessaa tokko ture jedhama. Bara 2008 tti qoricha sammuu namaa hadoochu heroyinii dolaara milyeena 50 olitti tilmaama US seensiseera jechuun adabbiin itti murtaa’e.


Kiim Joon- un maalif dhiibbaa baay’isa?

Gaarreffannaan Kooriyaa Kaabaa wajjin godhamu takka ni hammaata, takka ammoo ni qabbanaa’a. Garuu haalli amma galoo galaana Kooriyaa keessa jiru waggoota shanii as yaaddessaadha. Ji’a darbe misaa’elli Kooriyaan Kaabaa dhukaaste Jaappan irra darbuun galaana keessatti dhidhime. Yeroo misaa’elli kun Jappaan irra darbu jiraattonni sodaatanii dahoo barbaacha olii gadi fiiguu jalqaban. Kuni ammoo taatee dubbii hammeessu fi Jaappaan yaaddessee tureedha. Kooriyaan Kaabaa kanaan hin dhaabne, xayyaarota waraanaa daangaa Kooriyaa Kibbaatti dhiyaachun balaliistee, dhukaasa gara daangaa biyyoota lamaan gidduu jiruutti dhukaaste. Kooriyaan Kaaba fi Kibbaa akka yaadaatti waraanatti jiru- walii galteen waraana dhaabuu jidduu isaanitti mallatteeffame hin jiru. Onkoloolessa 24 doonin daldaalaa Kooriyaa Kaabaa daangaa bishaan biyyoota lamaa cehuu irraa kan ka’e biyyoonni lamaanuu dhukaasa akeekkachiisaa akka walitti dhukaasan taasise. Kooriyaan Kaabaa itti yaaddee akka goote Kooriyaan Kibbaa ibsitee jirti. Kooriyaan Kaabaa misaa’ela kan dhukaastuuf sababoota sadiifi- teekonolojii waraana ishee yaalii gootee fooyyessuuf, ergaa siyaasaa addunyaaf (addumatti US) dhaf erguufi ummanni ishee biyya keessa fi ala jiran kana arganii mootummaa biyyattiif akka amanaman gochuudha. Miidiyaan Kooriyaa Kaabaa akka gabaasetti dhukaasni fi shaakalli biyyattiin goote shaakala waraanaa US, Koriyaa Kibbaa fi Jappaan waliin taasisaniif deebii kennuufi. Kooriyaan Kaabaa diinonni ishee haala jiru hammeessaniiru waan ta’eefan akeekkachiisuf dhukaase jettee ibsiti. Biyyooni akka US, Kooriyaa Kibbaa fi Jappaan shaakala waraanaa waliin yeroo gaggeessan hundumaa Kooriyaan Kaaba biyyoonni kun na weeraruufi jechuun misaa’ela dhukaasti. Haa ta’u malee sababni Kiim Joon Un dhiibbaa baay’isuuf qabatamaa miti. Namoonni tokko tokko boombii nikularaa yaalii gochuuf dursee haala mijeessaa jira jedhu. Bara darbe Kiim gosoota meeshaa waraanaa shan gabbisuuf karoora akka qabu beeksise. Amma Kiim xiyyeeffannoo barbaada. Addunyaan guddina inni agarsiise akka argitu barbaada. Qoqqobbiin Kooriyaa Kaabaa meeshalee waraanaa gabbisuu irraa deebisuu hin dandeenye. Garuu qoqqobbii irra kaa’ameen diinagdeen biyyattii haalan miidhameera. Pirezidaantiin US Joo Baayidan hanga Kooriyaan Kaabaa boombii nikularaa hiikkatutti qoqqobbiin akka itti fufu ibsan. Gama biraan US fi Koriyaan Kibbaa shaakala waraanaa taasisuun humna ittisaa isaanii jabeessuf walii galaniiru. Dhiyeenya kana Kooriyaan Kaabaa misa’elaa fi dhukaasa garaa garaa dhukaasuu hordofee Kooriyaan Kibbaas  xayyaarota waraana fi rookkeettiwwan gara daangatti geessitee jirti. Kiim US wajjin waan barbaadu irratti walii galuuf biyyi isaa hangam yaaddoo akka taate baruu qaba. Ji’a darbe Kooriyaan Kaabaa biyya boombii nikularaa hidhatte ta’uu ishee fi kuni waanta hin jijjiiramne ta’uu ibse ture.


Burruusaan kan rukkutaman abbaan warraa Afa-yaa'ii Mana-Maree Bakka Bu'ootaa US maal keessa jiru?

Abbaa warraa Afa-yaa'ii Mana-Maree Bakka Bu'oota Uummataa Naansii Peeloosii kan ta'an Pool Peeloosii, erga namni manasaanii seenee burruusa (sibiila mismaara ittiin rukuataniin) mataa keessa haleelee booda wal'aansa argachaa jiru. Maanguddoo umrii ganna 82 kan ta'an Pool Peeloosii haleellaa kanaan mataansaanii buruqeera, harki isaaniis guddoo miidhame. Shakkamaan haleellaa raawwate kun jalqaba wayita gara mooraa qondaala kanaa Saan Firaansiskootti argamutti seenu, Afa-yaa'ii Naansii Peeloosii arguuf akka deemu himee ture. Wayita haleellaan abbaa warraasaaniirratti raawwatu afa-yaa'ittiin Washingitan DC iddoo hojii turte. Erga dhageessee garuu battaluma deebi'anii hospitaalatti qaqqaban. Pireezidanti Joo Baayidan haleellaan kun ergama siyaasaa kan qabuu fi ''akkaan qaanessaadha,'' jedhan. Ga'eessi umrii waggaa 42 haleellaa kana raawwate jedhame poolisiidhaan to'atameera. Dubbi himaan qondaaltittii warra dimokiraatotaa kanaa Diriiw Haamil haleellaan kun Jimaata kaleessaa gara ganamaa raawwachuu ibse. ''Namni kun humnaan deemaa ture. Afa-yaa'ii arguuf akka deemu hime. Sodaachisee ol seene,'' jedhe. Qondaalli poolisii Saan Firaansiskoo Wiiliyaam Iskoot, wayita humnoonni nageenyaa mana qondaaltota kunneenii ga'an Pool Peeloosii fi shakkamaan kun wallaansoo waliin qabu jedhe. Shakkamaan kun maqaansaa Deeviid Diipeeppi jedhama jedhe Poolisiin. Osoo isaan burruusa walharkatti qabanii, Aab Peeloosii harkaa ba'ee namicha mataa buruqse, harkasaanii miidhe jedhe qondaalli poolisii kun. Booda poolisiin shakkamaa kana battaluma meeshaa kana harkaa fuudhe to'annoo jala oolchuu ibse. Namni haleellaa qaqqabsiis kun hanga Naansii Peeloosii gara manaa dhufanitti harka abbaa warraa isaanii walitti hidhee eeguuf ture jedhan. Wayita taateen kun mudate, ''Naansiin eessa jirti?'' jedhee baayyee iyyaa ture. Haleellaan kun kan tasa raawwatame osoo hin taane itti yaadamee mudate jedhe poolisiin. ''Waanti raawwate nama hundayyuu qaanessuu qaba, taatee mudachuu hin malledha,'' jedhe. Pireezidanti Baayidan jeequmsi siyaasaa US keessatti ''bakka hin qabu'' jedhan, ''kanaan booda gochaan akkasii nu gaheera,'' jedhan.\n\n"Namni sammuu nagaa qabuu fi gaarii yaadu hundi jeequmsa siyaasa biyya keenya keessatti uumamu ifaafi dura dhaabbachuu qaba," jedhan.\n\nMiseensi Rippabilikaan Seneeti keessa jiru Miich Maakooneel haleellaa kanaan ''rifaasisaa fi jibbisiisaa'' jedhan.


Baarak Obaman dokumentarii Netflix irratti seenessuun badhaasa 'Emmy Award' argate

Pirezidaantin US duraanii Baarak Obaaman dokumentarii Netflix irratti dhiyaatun seenessaa cimaa jedhamuun Fulbaana 3, 2022 badhaasa Emmy Award jedhamu injifate. Obaaman Netflix irratti dokumentarii walitti fufinsan dhiyaatu kan ofii isaa Paarkiwwan Biyyoolessaa Keenya Gurguddoo (Our Great National Parks) jedhamu qaba. Dookumetariiwwan shan walitti fufiinsan waa'ee paarkiwwan biyyoolessaa gurguddoo addunyaa irratti dhiyaatan duuba kan jiru dhaabbata Higher Ground jedhamuudha. Dhaabbanni kun kan Baarak Obamaa yoo ta'u dookumentariiwwan qopheessa. Baarak Obaaman badhaasa Emmy kanaan alatti kanaan duras badhaasawwan Grammy Awards lama argateera. Seenaa pirezidaantummaa Ameerikaa keessatti badhaasa Emmy argachuudhan Baraak Obaamaa nama lammaffaadha. Dookumetariin walitti fufiinsan dhiyaatee Obaaman itti badhaafame kun bareedina uumamaa fi teessuma lafaa ardiilee shan keessatti argaman kan of keessatti qabatu yoo ta'u garreewwan cabbii uffatanii fi miidhagoo biyya Chiilii fa'aa keessatti argamu. Namoonni biroo seenessuudan cimoodha jedhamanii Obaamaa wajjin dorgommiif dhiyaatan Deevid Atenbooroo, Nupitaa Niyoongo fi Kareem Abdul-Jabbar fa'i. Baarak Obaamaa bara 2017 bara aangoo isaa erga xumureen booda haadha warraa isaa Misheel Obaamaa waliin kunuunsa naannoo irratti hojjachuuf Netflix wajjin walii galan.\n\nKanaan dura kitaabota isaa "The Audacity of Hope" fi "Dreams from My Father" jedhan bifa sagaleetin qophaa'aniif badhaasa Giraamii Awardis jedhamu argatee ture. Amma immoo badhaasa Emii Awardis jedhu mo'atee jira. Pirezidaantota hanga ammaa US bulchan keessaa badhaasa kan argate isaa fi bara 1956 tti pirezidaant Diwaayit Isenhower qofaadha.


Apple gosa bilbilaa haaraa 'iPhone 14 Pro' fi sa'atii 'Watch Ultra' jedhaman gabaaf dhiyeesse

Dhaabbati teknooloojii guddichi Apple gosa bilbiloota isaa keessaa isa haaraa kan ta'e iPhone 14 Pro jedhamu gabaaf dhiyeessuu ibse. Gosti iPhone haaraan kun yeroo balaa tasaa saataalaayitii fayyadamuun kan odeeffannoo kennuu fi balaa konkolaataa adda baasuuf kan gargaaruudha jedhe Apple. Jaarmiyaan teeknooloojii kun sa'aatii ismaart ta'e- Watch Ultra jedhamu hojjetee gabaaf dhiyeessuu ibseera. Sa'atiin harkaa Apple kan walitti fufuun ba'aa ture keessaa inni alana ibsame 8ffaadha. Sa'atiin kun balaa tiraafikaa mudate adda baasa, marsaa laguu dubartootaa to'ata akkasumas baatiriin wayita hir'atu kan qusatu qaba. Sa'atiin kun wayita balaan tiraafikaa mudatu nama uffatee jiruu fi tajaajila balaa tasaa walquunnamsiisa. Isa booda bakka balaan itti mudate mul'isuun namoonni tajaajila yeroo balaa tasaa kennan akka bakkatti argaman godha. Meeshaan Apple kun yeroo tokko baatiriinsaa guunnaan hanga sa'atii 36 turuu danda'a. Gatiin sa'atii Apple 8ffaa kun doolaara 399 jedhameera. Gosti sa'atii haaraan kan biraan Apple gabaaf dhiheesse Ultra Watch jedhama. Uffatte bishaan daakuutu danda'ama. dhukkee dandamata, miidhaa irra ga'us kan dandamatuudha jedha Apple. Ultra Watch baatiriinsaa altakkaa guunnaan hanga sa'atii 36 tura. Gatiinsaa doolaara 799. Kubbaaniyyaan kun gosa bilbilaa iPhone 14 gabaaf dhiyeessuu ibseera. Bal'inasaarratti hundaa'uun- iPhone 14 fi iPhone 14 Plus jechuun dhiyeesseera. Bilbilli haaraan kun saataalaayitii fayyadamuun yeroo balaa tasaa ergaa erguu danda'a. Karaa Saataalaayitii ergaa erguuf sekondii 15 hanga daqiiqaa itti fudhata. Kaameeraan bilbila kanaa meegaa pikselii 12 yoo ta'u wantoota ariitiin sochiirra jiran qulqulleessee kaasa, bakka ifi ga'aan hin jirretti ammoo suuraa kaasuudhaan kan kanaan dura turerra harka 49n fooyya'ee kan ba'eedha. Gatiin iPhone 14 kun doolaara 799 ta'uufi iPhone 14 Pro ammoo doolaara 999 Apple ibseera. Apple sagalee guddistuu haaraa gabaaf dhiyeessuus ibseera. AirPods gatiin isaa doolaara 249.


'Ilaalchi Tiraamp dimokiraasii Ameerikaaf dhibeedha' - Baayidan

Ajandaan deeggartoota Tiraamp "Ameerikaa Irradeebin Biyya Guddoo haa Goonu (Make America Great Again) jedhu dimokiraasii Ameerikaaf yaddoo guddadha jedhan Joo Baayidan. Haasaa Pensalvaaniyaatti taasisaniin, "Humnoonni Ameerikaa irra deebin biyya guddoo goona jedhan biyya kana duubatti deebisuuf kutatanii ka'aniiru" jedhan. Angawaan Rippaabilikaanotaa Keevin Makaartii Baayidaniif deebii kennuuf yeroo itti hin fudhanne. "Baayidan lubbuu Ameerikaanota hedduu madeessera," jedhan. Angawoonni dubbiidhan wal qoccoluu kan eegalan filannoon walakkaa bara aangoo tokko (mid-term election) gaggeeffamuuf ji'i lama yeroo hafuttiidha. Filannoon kun madaalaa aangoo Washington eeguuf murteessadha jedhama. Pirezidaantin Dimokiraatotaa Baayidan Filaadalfiyaatti argamuun haasaa taasisaniin ajandaa duula na filadhaa bara 2020 "lubbuuwwan Ameerikaa baraaruu" jedhu fayyadaman kaasun dubbatan. Lammiilee ameerikaa miliyeena 74 waggaa lama dura Tiraamp filatan hunda ceepha'aa akka hin jirre kaasan Baayidan. "Rippabilikaanota hunda miti, Rippaabilikaanota harkaa caaluyyuu miti yaada Ameerikaa yaada MAGA jedhu kan biyya kanaaf yaaddoo ta'e kan qaban." Waa'ee gochaa namoonni masaraa Waayit Haawus weeraranii turanii ilaalchisee deeggartoonni Tiraam gochicha akka jeequmsa kakaasutti osoo hin taane namoota sana akka gootatti ilaalu jechuun himatan Baayidan. "Waggoota dheeradhaaf dimokiraasiin Ameerikaa kan hin sochoonedha jennee ofitti himaa turre. Garuu miti. Tokkoon tokkoo kenya, [dimokiraasii] eeguu qabna, dhaabbachuufii qabna" jedhan. Joo Baayidan biyyattii tokkoomsuf akka hojjatan yeroo gara aangotti dhufan waadaa kan galan yoo ta'u, yeroo dhiyoo as deeggartoota Tiraamp irratti fuulleffatanii jiru. Torbee darbe Rippaabilkaanota "finxaaleyyii" dha kan jedhan "walakkaan-faashistiidha" jechuun wa;l madalchisanii turan. Mana Maree Bakka Bu'ootatti duree Rippaabilikaanota garee saba lakkoofsan xiqqaa kan ta'an Aab Makaartin Baayidan himatee jira. Baayidan "lammiilee Ameerikaa gidduutti garaa garummaa, jibbaa fi abdii kutannaa uumaa jira" jedhe. "Maalif? Sababuma imaammata isaatin walii hin galleefi. Kuni gaggeessummaa miti." "Lammiilee Ameerikaa miliyeenan lakkaa'aman fashistii jedhee waan waameef Baayidan dhiifama gaafachuu qaba" jechuun dubbate Makaartin. Qaala'iinsa jireenyaa, daangan biyyattii banaa ta'uu, sababa Kovidiin manneen barnootaa cufamanii barattoonni barachuuf rakkachuu, Ameerikaan akka hin taanetti Afgaanistaan keessaa bahuu yakkiwwan gurguddaan Ameerikaatti mudachuuf sababni bulchiinsa Baayidaniidha jechuun hadheesse. "Waggoota lamaan darban keessatti Baayidan lammilee Ameerikaa, seerota ishee, duudhaalee kabajamoo ta'an irratti haleellaa baneera." "Dimokiraasii keenya irratti haleellaa bane. Imaammatiwwan isaa lubbuuwwan Ameerikaa madeessera, hafuura Ameerikaa manchaasera, amanamumma ameerikaa ganeera," jechuun himate aangawaan kun.


Joo Baayidan 'diina Ameerikaati' jedhan Tiraamp

Doonaald Tiraamp pireezidant Joo Baayiidan ''diina isteetaati'' jechuun duula filannoo erga FBI mana isaanii Filooridaa sakatta'ee yeroo duraaf irratti argaman irratti dubbatan. Penselveeniyaa bakka deeggartoota kumaan lakkaawwan argamanitti pireezidantiin duraanii ragaalee iccitii qaban dhoksuun qoratamaa jiran kun Joo Baayidaniin FBI akka meeshaa lolaatti fayyadaman jechuun himatan. ''Sakattaan godhame aangootti humnaa ol fayyadamuu isa akkaan rifaasisaa seenaa Ameerikaa keessatti mul'ateedha'' jedhan Tiraamp. Tiraamp Rippaablikaanota teessoo Seeneetiifi bulchaa peenselveeniyaa ta'uuf dorgamaniif duula gochuuf uummatatti bahan. Maanguddoon ganna 76 Tiraamp haasaa'aa isaanii sa'aa lamaaf ture keessaa kutaa jalqabaan FBI mana isaanii sakatta'uurratti qeeqa qabana himuun xumuran. Itti aansuun ammoo himannaa isaanii ragaa gahaa hin qabne isa filannoon bara 2020 waliin dhahameera jedhuufi ajandaa ''biyya keenyan baraara'' jedhu irratti haasa'an. Haasaa isaanii keessattis yeroo hedduu namootni qoricha sammuu namaa hadoochu irratti hojjetan du'aan akka adabamuu qaban waamicha godhan. Pireezidantiin duraanii haala Ameerikaa keessatti hin baratamaneen jeequmsaan aangoo gadhiisan Donaald Tiraamp aanga'oota qorannoo yakkaa federaalaa, FBI waliin rakkoo keessa galaniiru. Ji'a darbe FBI ragaalee iccitii biyyaa qaban Tiraamp seera malee of biratti hambisaniiru jechuun mana isaanii Filooridaatti argamu sakatta'eera. Qorannoo dhimma kanaan walqabatee isaan irratti gaggeefamus danqaa jiruu jedhee komata Abbaan Alangaa. Tiraamp sakatta'iinsa irratti godhame kana ''barbaacha falfaltuuti'' jedhanii manni isaanii sakatta'amuun qaanessaafi seeraan ala akka ta'e dubbatan. ''Kan sakatta'ame mana koo qofa miti... abdiifi abjuu lammiilee ani dhaabbadheefi'' jedhan Tiraamp. Deeggartootni Tiraamp gochii  raawwatamaa jiru ragaa malee akka ta'e amanu. ''Waan isa jibbaniif isa adamsaa jiru'' jetti dubartiin ganna 60 sa'aatii afur konkolaachisuun bakka yaa'iitti argamte. Baayidan Jimaata darbe ajandaan deeggartoota Tiraamp "Ameerikaa Irra deebin Biyya Guddoo haa Goonu (Make America Great Again) jedhu dimokiraasii Ameerikaaf yaddoo guddadha jedhanii ture.


Konkolaataan timaatima 150,000 harcaasee balaa tiraafikaa uume

Konkolaataan timaatima 150,000 daandii ko'omaa Ameerikaa, Kaalifoorniyaa irratti harcaase sochii tiraafikaa danqe. Timaatimiin karaa irratti nam'ee bubburuqe konkolaataa torba irratti balaa kan dhaqqabsiise yoo tahu, daandiin guddaa Interstate 80 jedhamu cufamee oole. Sababa kanaan nama sadii irra miidhaan xiqqaa kan gahe yoo tahu, namni arfaffaan miilli cabeee hospitaala jira. Yeroo waqtii timaatimaa, konkolaatonni  fe'umsaa daandii saffisaa fayyadamuun kuduraafi muduraa bulchiinsota biyyattitti raabsu. Konkolaattonni jalqabaa yeroo walitti bu'an konkolaataan timaatima fe'e   kallattii jijjiiratee timaatima daandii hamma meetira 70 uffisu harcaase. Eegduun daandii saffisaa Jeesan Taayirast karaan timaatima bubburuqeen diimatee ture jedhan. Konkolaatonni timaatimii irra yaa'an mucucaachaa haala balaaf saaxiluun adeemaa oolan. ''Qolli timaatimii kanaa takka aspaaltii irra buunaan  akka cabbiirra deemuuti,'' jechuun Taayirast New York Taayims'tti himan. Sa'atii dheeraa booda daandiin kuni qulqullaa'ee konkolaataaf banaa tahe. Kaaliforniyaan timaatima biyyattiif dhiyaatu harka 90 oomishti, kunis timaatima warshaan fooyya'ee dhiyaatu addunyaa keessaa harka walakkaa dha. jedhu Waldaan Biqilchitoota Timaatimii.


Addunyaarratti magaaloonni jireenyaaf mijatoo ta’an 10 isaan kam?

Addunyaarratti magaaloonni jireenyaaf mijatodha jedhaman 10 ifa ta’aniiru. Magaaloonnis kan dansaadha jedhamuun filataman sababii jireenyaaf mijatoo ta’aniifiidha. Magaalonni Awurooppaa sadarkaa 1-3 qabataniiru. Haaluma kanaanis magaalaan guddoo Awustiriyaa-Veeyinaan addunyaarratti jiraanyaaf mijattuu ta'uun dursaa jirti. Itti aansee ammoo Deemnaark-Koppan Haagan fi magaalaan Siwiizarlaand- Zuuriik sadarkaa lammaaffaa fi sadaffaa qabataniiru. Magaalaan Kaanaadaa Kaalgaariifi Vaankuvar ammoo sadarkaa arfaffaa irra kan ta’aan yoo ta’u, magaalaan Siwiizarlaand-Jeeneev, magaalaan Jarman-Firaankifart, kan Kaanaadaa-Toroontoon, kan Neezerlaand- Ameestardam, kan Jaappaan-Osaakaafi magaalaan Awuustiraaliyaa-Meelbarn duraa duubaan sadarkaa jalqabaa 10 qabachuu danda’aniiru. Sadarkaa kana ifa kan taasise Economic Intelligence Unit akka jedhuutti yoo ta’e, mijaachuun magaaloonni jireenyaaf qaban dabalulleen, jidduuggalli idil-addunyaa garuu ammalleen gadaanaadha jedhameera. Dhimmoota jireenyaaf mijachuuf ilaalaman keessaa tokko dhiibbaa tatamsa’ina Covid ta’un eerameera. Waraanni Yukireen ammoo magaalaan Kiiyeev qorannoon adda akka taatu yoo dirqisiisu, qabxii magaaloota Raashiyaa Mooskoo fi Seent Piitarsbarg irrattis dhiibbaa taasiseera. Sababii waraana kanaatiin sadarkaan magaaloota baha Awurooppaa gadi akka bu’u ta’eera. Sadarkaan magaaloota Awurooppaa lixaafi Kaanaadaa ammoo dursaa jiru. Damaasqoo, Tiriippooliifi Leegoos ammoo tasgabbii hawaasummaa dhabuu, shororkeessuummaafi walitti bu’insaan walqabate sadarkaa irratti dhumarra kaa’amaniiru. Akkasumas, qorannoo bara kanaatiin magaaloonni haaraan 33 itti dabalamaniiru. Magaaloonni sadarkaa gadaanaa irratti argaman baayyee fooyyee hin agarsiifne jedhameera. Magaalaan Sooriyaa Damaasqoon magaalaa sadarkaa dhumaa taateedha. Teehiraan, Duwaalaa, Haaraaree, Daakaar, Poort Morsibaay, Kaaraachii, Aljeersi, Tiriipoolii, Leegoos fi Damaasqoon sadarkaa dhumaa 10 qabatan. Haata’u malee, magaaloonni jireenyaaf mijachuun fooyyee agarsiisan mul’ataniiru. Magaaloonni kunneen irra caalaa isaanii Awurooppaa lixaatti kan argaman kanneen akka Jarman, UK fi Firaans fa’idha. Magaalaan Firaankifart Sadarkaa 32 irra turte fooyyeessuun gara sadarkaa torbaffaatti ol dhufte. Hambuurg ammoo sadarkaa 16ffaatti ol guddatte. Magaaloonni Niiwuzilaandiifi Awustiriyaa biroon ammoo sadarkaa irraa gadi bu’uutu gabaafame. Kanaanis Weeliingitan fi Oklaand sadarkaa 46 fi 33tti gadi bu’an. Dhaabbatichi sadarkaa kana baasuuf haala tasgabaa’ina magaalootaa, dame fayyaa, aadaafi naannoo, barnootaafi bu’uraalee misomaa hubannoo keessa galcheera. Dhaabbanni sadarkaa kana ifa taasisee kunis, waraanni Yukireeniifi Covid baroota dhufan irratti haala mijaa’in magaaloti jireenyaaf qaban irratti dhiibbaa ni qabaata jedhe. Economist Intelligence Unit waggoota 70 darbaniif xinxalawwan diinagdee kennuun kan beekamu yoo ta’u, kampaanii obbooleessa gaazexaa The Economisitiiti.


Bakakkaa naannoo Waayit Hawusitti bu'een nama afurirra miidhaan cimaa gahe

Naannoo masaraa mootummaa US Waayit Haawus biratti bakakkaan bu'ee namoota afurirra miidhaa cimaan dhaqabe.  \n\nNamoonni miidhan irra gahe kunneen dhiirota lamaa fi dubartoota lama yoo ta'an, yommuu bakakkaan Paarkii Lafaayet jedhamu keessa turan jechuun biiroon ittisa balaa ibiddaa beeksise. Sababbiin bakakkaa kanaa ammoo rooba cimaa naannichatti roobedha jedhame. Bakki bakakkaan itti bu'e masaraa Waayit Haawusitti dhiyoo ta'uu irraa kan ka'e namoota miidhaman dursee kan qaqqabe miseensota 'sekireet sarvis' jehamaniidha.  \n\nEenyummaan namoota miidhamanii garuu adda hin baane. Balaan bakakka kun kan mudate kaleessa 04, 2022 galgala yoo ta'u, iddoon balaan kun itti mudate ammoo dallaadhuma masaraa mootummaa biratti. "Namoonni afranuu miidhama lubbuuf sodaachisaa ta'e keessa turan," jechuun ibse biiron Ittisa balaa abiddaa Waashingtan DC. "Waldhaansa hatattamaa ariitin kennuufidhaan gara hospitaala dhiyeeenyatti argamuutti akka geeffamanii waldhaanaman goonerra," jechuun dubbate aangawaan biirichaa. \n\nBalaan kun osoo hin mudatin dura jarri afran wal beekuu fi dhiisuu isaanii, akkasumas osoo bakakkaan itti hin bu'in dura maal gochaa akka turan aangawoonni bira hin geenye . Erga balaan bakakkaa kun mudatee booda paarkichi walakkaadhan cufameera jedhame. Tajaajilli Raaga Qilleensaa Biyyoolessaa roobni bakakkaa makate akka jiraatu Kamisa galgala akeekkachiisa baasee ture. Parkin Lafaayet, paarkii uummataa kaaba Waayit Haawusitti argamu yoo ta'u yeroo heddu, keessumattuu waktii kana, daawwattootatu iti baay'ata.