Fira jennee walitti hin dhiyaannu, diina jennee walirraa hin fagaannu, waayeen keenya kun maali?

Abdii Boruutiin Oromoon yoo mammaaku: “Ibidda fira jedhanii itti hin siqan ykn harkaan hin qaban, waan nama gubuufi; diina jedhanii irraa hin fagaatan, waan isa barbaadaniifi” jedha. Waan yeroo ammaa mooraa Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) keessatti godhamaa ykn ta’aa jiru yoon dhaga’u, waayeen keenya akka ibiddaa waan ta’e natti fakkaata. Tokkummaan qabsaa’otaa milkaawuufi jennee yeroo abdii dhaan eegaa jirrutti maqaa wal xureessanii wal yakkuutu mul’achaa jira. Kun maal jedhama? Garamitti (karamitti) nu oofa? Egereen keenya hoo maal ta’ina laata? Waayee kana akkan kaasu kan na taasise, waan guyyoota dabran keessatti marsaa bilisummaa.com irratti argamaa jiru dha. Pal talk barreeffamatti waan jijjiirame fakkaata. Yeroo tokkummaa dhaan, irree tokkoon diinarratti duulamuu qabutti, diina walitti ta’anii wal yakkuu fi walirratti duuluun akka qabsoo bilisummaa kana fi uummata Oromoos gaaga’u ykn miidhu otuu hin hubatin hafne moo otuma beeknuu akkana goona? Yeroo ammaa, yeroo hidhaa fi ajjeechaan uummata keenyarra gahaa jiru yoomiyyuu caalaa hammaachaa dhufetti; barattootni keenya mana hidhaatti guuramaa jiranitti; kuun ammoo bakka-buuteen isaanii hin beekamnetti; yeroo Wayyaaneen kufuu dhaaf fiixee hallayyaarra geessee jirtutti; haalli ardii Aafrikaallee jijjiiramaa jirutti; uummatootni Suudaan kibbaa guyyaa walabummaa isaanii labsachuuf jiranitti; nuyis tokkummaa keenya ijaarree fi cimsinee; humna keenya jabeessinee; bilisummaa keenyaaf qabsoo kana cimsuu qabnutti; sirba’uma dur barame sanatti deebinee sirbuu dhaan; maqaa wal xureessuun, wal yakkuun, olola walirratti oofuun; diina dhiisanii walirratti duuluun; diinaaf (Wayyaanee dhaaf) yoo ta’e malee, uummata Oromootiif bu’aan tokkollee hin argamu. Ammas akkuma dur diinaaf qaawwa uumna; balbala banna ykn karaa baafna malee, haala kanaan qabsoon bilisummaa keenyaas cimuu hin danda’u. Wayyaaneen, ilmaan Oromoo amantii, naannoo fi kutaa dhaan akka wal qoqqoodan; kana meeshaa godhatanii akka walirratti duulan godhuuf, tooftaalee adda addaatti fayyadamtee addaan nu hirtee; humna keenyas dadhabsiiftee; qabsoon tunis akka laaftu fi qancartu godhaa turte. Kan nama gaddisiisu garuu gochaa diinaa kanarraa barachuu dadhabuu keenya fi har’as akkuma dur ija diinaa fi alagaa fuunduratti wal nyaachuu keenya dha. Yeroo kuun qabsoo kana keessatti dhiiga ofii dhangalaasanitti; mana hidhaa keessatti dararamaa jiranitti; biyya abbaa ofiirraa baqatanii, biyya alagaa keessatti nagaa dhabanii jireenya hamaa keessa jiraatanitti; kuun ammoo biyyoota nagaa keessa taa’anii Pal talk fi marsaalee intarneetaarratti wal arrabsuun, wal abaaruun, wal jibbuu fi wal yakkuun abalu qabsaa’aa dha nama hin jechisiisu. Qabsaa’aan dhugaa qawwee qabatee; gara dirree qabsoo deemee diinarratti rasaasa dhukaasee injifatnoo fiduu yoo dadhabellee (silaa qabsaa’aan dhugaa kana ture!!!), xinnaatullee karaa danda’amu hundaan; qabeenya, humna, barumsa, beekumsa fi dandeettii qabuun qabsoo kana keessatti gahee ofii taphata ykn qooda ofii gumaacha malee, yakka namootaa irratti yeroo fi humna ofii waan fixu natti hin fakkaatu. Kana hundaa godhuunillee yoo hafe, waan Oromummaa fi Oromoo diigurraa of qusata. Waayee diigaa akkanaatiif bakka hin kennu jechuu kooti. Yoo dhugaa fi garaa qulqulluu dhaan yaadan; yoo uummata Oromootiif – uummata irraa dhalatan kanaaf quuqaman; yoo Oromummaatti amanan, wanti qabsoo kana keessatti dalaguu danda’an baay’eetu jiru. Kan biraa hafee, diinaaf qaawwa uumuu, balbala banuu fi karaa baasuu dhiisanii; kana hundaa itti cufuu yaaduu fi yaaluunuu gahee guddaa taphachuu dha. Kan bakkee tokko tokkotti mul’achaa ykn argamaa jiru garuu faallaa kana hundaa ti. Gochaa Oromummaa diigu dha. Maaliif kan dabrerraa barachuun rakkisaa ta’a? Ilma namaa ta’ee kan balleessa hin dalagne hin jiru. Balleessa dabrerraa barachuu danda’uunis akkasuma waan ilmaan namootaarraa eegamuu dha. Akka ilmaan namootaatti, nuyis Oromootni maaliif waan dabrerraa barachuu dadhabna? Hamma yoomiitti diina dhiifnee wal nyaachaa yeroo fi umurii keenyas fixna? Hamma yoomiitti qabsoon kunis akka qancaru goonee diina keenyas ofirratti cimsina? Wayyaaneen bar-kurnee lama kan nutti taphachaa jirtu humni ishii caalaa cimaa ta’ee otuu hin taane, tokkummaa fi humni keenya waan laafeefi. Kun dhugaa ifa ta’ee mul’atu malee, dhara miti. Laafinni mooraa keenyaa jabina fi cimina mooraa diinaa akka ta’u abbaa fedhe jalaayuu waan dhokatu natti hin fakkaatu. Addi Bilisummaa Oromoo (ABOn) dhiiga fi lafee ilmaan Oromootiin ijaarame; qabsoo bilisummaa hadhaawaatu isa dhalche. Ilmaan Oromoo kumaatamaan lakkaawamantu itti wareegaman. Ilmaan Oromoo meeqatu har’allee maqaa kanaan hidhamaa, dararamaa fi ajjeesamaa akka jiran Oromoo dhiisii addunyaa kana jalaa illee hin dhokanne. ABOn jaarmayaa seenaa qabu; kan seera fi heera qabu; jaarmayaa kaayyoo isaatiif lubbuun meeqa itti wareegamte; kan laphee fi sammuu Oromoo keessatti guddate fi dagaage; jaarmayaa abdii bilisummaa Oromoo fi walabummaa Oromiyaa ta’e dha malee, jaarmayaa abbaan fedhe lafaa ka’eetuma akka mallattoo daldalaatti (trade mark) itti fayyadamu fi maqaa fi aangoo ittiin argachuu barbaaduu miti. Kaayyoo isaa bakkaan (galii dhaan) ga’uuf qabsaa’uu dhiisanii maqaa kanarrattii wal nyaachuun seenaa fi maqaa jaarmayicha jaalatamaa kanaas xureessuu ta’a. Dhugaa dha, mooraa jaarmayichaa kana keessatti, waa baay’een dalagamee jira; balleessi guddaanis hojjetamee jira. Kuni ammoo waan dhokachuu danda’uu miti. Kana dhoksuun yoo yaalamellee, seenaanuu hin dagatu. Itti gaafatama seenaa jalaa abbaan fedhee bahuu hin danda’u jechuu dha. Namootni jaarmayaa kana keessatti balleessa dalagani fi dalagaas jiran ykn dalaguuf deemanis hunduu gaaf tokko itti gaafatama seenaa kana jalaa hin bahani; bahuus hin danda’an. Kun dhugaa waliigalaa ti. Rakkoo jiru gadi baasuun; shira xaxamaa jirus saaxiluun barbaachisaa dha. Waan kaleessa godhame fi ta’e dhalootni har’aa; kan har’a godhamaa fi ta’aa jiru ammoo dhalootni dhufu beekuu qabu jechuu dha. Iccitiin jirullee gaaf tokko ifa ta’uun waan hin oolleef, kanas uummata keenyatti himuunis akkasuma barbaachisaa dha. Haa ta’u malee, shira jiru saaxiluun, iccitii jirus gadi baasuun bakkee fi yeroo qaba jedheen yaada. Bakkee’uma fedhanitti, yeroo’uma fedhan, waan fedhan dubbachuun ykn barreessuun sirrii natti hin fakkaatu. Oromoon safuu fi aadaa qaba. Aadaa Oromoo bareedaa keessaa inni tokko wal kabajuu, xinnaan guddaa kabajuu fi manguddootaaf bakkee guddaa kennuu dha. Aadaan kun ammoo kan itti dhalannee wajjin guddanne waan ta’eef, har’a biyya faranjii keessa waan jiraannuuf aadaa fi safuu kana hirraanfachuu ykn dagachuu hin qabnu. Asirratti wantin jechuu barbaade, namoota maqaa isaanii yaamanii (asitti abalu, abalu jechuu hin barbaadu) kabaja dhabanii gamaa gamanaa wal yakkuun, wal abaaruun aadaa keenyas xureessuu dha malee, dhumarratti qabsoo kanaafis ta’ee uummata Oromootiif bu’aa hin qabu. Dhugaan kun hunda birattuu hubatamuu qaba. Waayeen akkanaa kun akka salphaa ykn laayyootti ilaalamuu hin qabu. Bu’aa maal argachuuf ykn argamsiisuuf jennee diina dhiifnee wal nyaanna? Maaliif diinnis haala nu uumnutti fayyadamee, umurii bittaa nurratti dheereffata? Akka mammaaksi Oromoo “Foon lafa jiruuf allaattiin mukarratti wal nyaatti”jedhu maaliif taana? Kan har’a waliigaluu hin dandeenye; yoo amantii, gosa, naannoo fi kutaa dhaan kan wal qoqqoodnu ta’e, bilisummaa barbaadnu kanaa kan argannu yoo ta’e (mee dura bilisummaanuu haa argamu naan jechuu dandeessu!), boru akkamitti biyya takka ijaarrannee nagaan wajjin jiraachuu dandeenya?Waayeen keenyas akkuma biyya Somaaliyaa ta’uu hin maluu? Waan har’a goonu qofaa otuu hin taane, kan boru taanu ykn boru nurra gahuu danda’us har’a itti yaaduun barbaachisaa dha jedheen amana. Dhumarratti, barruu kiyya otuu hin xumurin dura, akkuma yeroo biraa carraa kanaan dhaamsa Oromummaa dabarsuun barbaada. Jaalannus jibbinus; amannus amanuu baatnus; fudhannus fudhachuu baatnus; ilmaan Oromoo ijoollee abbaa fi haadha tokkoo waan taaneef, amantii, gosa, naannoo, kutaa fi gandaan wal qoqqoodnee wal jibbuu haa dhaabnu. Jibba dhuunfaa qabannee yookaanis dallansuu dhaan wal yakkuu fi walirratti duuluus haa dhaabnu. Kun diinaaf malee, Oromoo dhaaf bu’aa hin qabu. Balleessa godhameef ykn shira xaxameef wal qeequun barbaachisaa ta’ullee, akka ilma namaatti, akka obboleessaa fi obboleettiitti wal haa kabajinu. Hunda caalaa ammoo, balleessa namootni dalaganiin kan ka’e, jaarmayaa jaalatamaa kana (ABO) maqaa fi seenaa akkasumas kaayyoo inni ijaarameef xureessuu haa dhaabnu. Kan biraa, daqiiqaa takkallee yoo ta’e, uummata Oromoo biyya keessatti hidamaa, dararamaa fi ajjeefamaa jiru, keessumaayuu dargaggoota fi barattoota keenyaa haa yaadannu. Galatoomaa! Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Dhaamsa, ibsa, labsa, walga’ii, ibsa ejjannoo,… Qbsoon bilisummaa Oromoo jechoota qofaatti haftee?

Abdii Boruutiin Mata duree kanaan yoon barruu kana dhiyeessu, dhimma qabsoo kanaarratti maaliif ibsi ykn/fi labsi baha? Maaliif walga’iin godhama? Maaliif ejjannoon ibsama? Kuni hunduu barbaachisaa miti; kana godhuunis haa hafu jechuu kiyyaa miti. Hawaasa fi adeemsa siyaasaa keessatti isaan kun hunduu barbaachisaa ta’uu danda’u. Haa ta’u malee, wanti jedhame ykn dubbatame; wanti karoorfatame tokko hojiirra oolee yoo hin argamne; yoo uummata keenyaaf jijjiirama tokko hin fidne, baruma baraan hojii walfakkaataa dalaguun bu’aa waan qabu natti hin fakkaatu. Kaayyoon barruu kiyyaas warra kana godhan qeequu miti. Yoon waayee kana qeequu barbaade, dura mataa kiyyarraan jalqaba. Anis taanan barruu dhibba dhiyeesseef uummata Oromoo dararama keessaa baasuu hin danda’u jechuu kooti. Walumaagalatti, haaluma keenyatu akkan yaada koo dhiyeessu na taasise jechuun barbaade. Dubbii oo’isuuf otuu hin taane, dhugaa dubbachuuf qabsoon bilisummaa keenyaa gara intarneetaa, Pal Talk fi meediyaaleetti waan deebi’e fakkaata. Yoon akkan jedhu ammoo waayeen kun walumaagalatti hawaasota Oromoo biyya alaatti xiyyeeffata. Keessumaayuu jaarmayoota fi dhaabilee biyya ambaa keessa jiran ilaala. Kan dhugaa kanaan mormu yoo jiraate, gadi bahee uummataaf ibsa kennuu ni danda’a. Walga’ii wal yaamanii; ejjannoo baasanii addaan deemuun; gaafii fi deebii kudhan godhuun; tooftaa fi tarsiimoo siyaasaa ti jedhanii, asii fi achi jechuun; kan kaleessa dubbatan har’a faallessuun; nu wayya jedhanii kan biraa komachuu fi qeequun; hojii jijjiirama fidu dalaguu dhiisanii aangoo dhaaf wal dorgomuun; alaala taa’anii jechoota fi dhaadannoo dhaan diinatti aggaamuun; … uummata keenyaaf jijjiirama fi bu’aa tokkollee hin mul’ifne. Mee daqiiqaa takkallee haa ta’u, waan uummata Oromoorra gahaa jiru haa yaadannu! Gadi fageenyaanis itti haa yaadnu! Waayee hundaa ibsuun yoo danda’amuu baate, fakkeenya tokko tokko kaasuun nama hin rakkisu. Biyya keenya Oromiyaa keessatti, uummatni keenya hidhamaa, dararamaa fi ajjeefamaa akka jiru waan haaraa miti. Haa ta’u malee, haalli yeroo ammaa jiru hammaachaa akka dhufe waan nama mamsiisuu miti. Dargaggootni keenya keessumaayuu barattootni Oromoo kuun hidhamaa fi ajjeefamaa yoo jiran, kuun ammoo bakka-buuteen isaanii hin beekamu. Hunda caalaa kan baay’ee nama yaaddessu garuu barattootni keenya nyaata summaa’een fayyaa isaanii dhabuu fi jireenyi isaaniillee gaaga’ama guddaa keessa akka jiru dha. Kana biratti ammoo, akkuma beekamu, lafti keenya gurguramaa dhumaa akka jirtu fi badiin kunis akka itte fufee jiru dha. Karaa biraatiin ammoo, uummatni keenya, kan gabrummaa Habashaa jalaa baqatee biyyoota gara garaa keessa jiru, biyyota kana keessattis nagaa dhaan jiraachuu dadhabee; rakkoo kana jalaa dheessuu dhaafis meeqatu lubbuu isaanii dhaban? Meeqatu bishaaniin nyaataman? Eenyutu mirmateef? Eenyutu isaan bira gahe? Eenyutu iyyateef? Wal qabaachuun, waliif na’uun, waliif jirra jechuun, waliif iyyachuun yoomi? Walga’iin nu goonu; ejjannoon nu ibsinu; labsi ykn/fi ibsi nu baafnu; barruun nu barreessinu; intarneeta irratti yaadaan kan wal nyaannu;… kun hunduu uummata keenya, kan rakkoolee hamaa keessa jiran, gargaaraa?? Mala ykn furmaata ta’aa? Bilisummaan kadhaa dhaan akka hin argamne otuu beekamuu; otuu uummatni keenya madaa’aa, dhiigaa fi du’aa jiruu qabsoo nagaa “non violent struggle”gaggeessina jedhanii labsuun furmaata waan fidu fakkaataa? Silaa haala uummatni keenya keessa jiru kanatu akka walii gallu fi tokkoomnee; qabsoo kanas cimsinee; irree tokkoon diinarratti akka duullu nu taasisuu danda’a ture!! Wanti mul’achaa jiru garuu faallaa kanaa ti. Qabsoo cimsuu dhiifnee, diinni akka nurratti cimu godhaa jirra. Yeroo tokko tokko yoon iitt yaadu, waanuma barbaadnuu waan beeknu natti hin fakkaatu. Dhuguma uummata Oromoo gabrummaa jalaa baasuufi moo maqaa qabsoo saba kanaatiin fedhii fi dhimma dhuunfaa dursuu barbaadna? Aangoof wal dorgomna moo waan caalu hojjennee argamuu barbaadna? Tokkummaa dhabnee, gara gara akka facaanu kan nu godhe maali? Akka walitti hin deebine kan nu taasisu hoo maali? Tokkummaan yoo dadhabame, gara gara jiraatanii wajjin hojjechuu fi tumsa waliif ta’uun, yoo kaayyoo tokkotti amanan, ulfaataa waan ta’u natti hin fakkaatu. Kaayyoo dhaabbataniif tokkotu akka tokkooman nama godha jechu dha. Mooraa qabsoo bilisummaa Oromoo (QBO) keessatti, dhoksaa (iccitii) dhaanis ta’e ifatti; tooftaaf jedhamees ta’ee dhugaatti; kaayyoon adda addaa mul’achaa akka jiru ifa bahaa jira. Kana akkuma jirutti dhiisuu dhaan, mee gaafii tokkon kaasuu barbaada. Rakkoon waliigaltee fi tokkummaa yoo kaayyoo ta’e, warri kaayyoo tokko ykn walfakkaataa qaban maaliif hin tokkoomne? Yoo tokkoomuu (tokko ta’uu) hin dandeenye ammoo, maaliif waliin (wajjin) hin hojjenne? Waan tokko jechuun barbaada. Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) kan dhalche qabsoo bilisummaa hadhaawaa dha. Jaarmayichi kun lafee fi dhiiga ilmaan Oromootiin ijaarame. Abdii bilisummaa uummata keenyaatiis; kanaaf jaalatama. Waan inni jaalatamuuf, hunduu maqaa kanatti fayyadamuu barbaadu. Warri maqaa kanaan aangoo argachuuf kaatanis hin dhabamne. Maqaan kun akkanatti xuraa’uun isaa garuu baay’ee nama gaddisissa. Asirratti, wantin dubbistoota barruu kiyyaa hubachiisuu barbaadu, akkuman kanaan duras irra deddeebi’ee ibsuu yaale, ani miseensa jaarmayaa siyaasaa kamiituu miti; ta’ees hin beeku. Kanaaf, jaarmayaas ta’ee garee tokkotti hirkadhee; isa kana deeggaruu dhaan; kan biraa hin balaaleffadhu. Jaarmayaa kamiifuu hin dubbadhu. Kamiiyyuu hin xiqqeessu; kamiyyuu hin guddisu. Jaarmayaa dhugaa dhaan bilisummaa Oromoo fi Oromiyaatiif qabsaa’u ykn hojjetu; kaayyoo kana galii dhaan ga’uuf kan garaa qulqulluu dhaan hojjetu fi jijjiirama tokko agarsiisu; kan bu’aa tokko mul’isu; kan waan dubbate hojiirra oolchu ykn hojii dhaan agarsiisu; kan Oromummaaf dursa kennu fi isa kanas guddisu; kan tokkummaa ilmaan Oromoo ijaaru nan deeggara. Yoon akkana jedhu ammoo, uummata keenya faashistummaa Wayyaanee kana keessaa baasuuf; jaarmayaan dhugaa dhaan uummata Oromootiif dhaabbadhe jedhu akkana ta’uu ykn akkanatti dalaguu qaba jechuuf malee, ulaagaalee jaarmayaan Oromoo tokko guutuu qabu lafa kaa’uu kiyyaa miti. Erga addaanfottoqinni ABO uumamee kaasee hamma har’aatti gareen tokko tokkorratti duuluu; tokko tokkorratti olola oofuu; tokko kan wayyu fakkaatee of dhiyeessuu; tokko kaayyoo ganamaarratti ciche jedhee, kan biraa waan kana gane godhanii ykn jedhanii wal komachuu; sababa kanaan mooraa QBO laaffisuu fi dadhabsiisuu irraa kan hafe, jijjiiramni mul’ate hin jiru yoon jedhe dhara hin ta’u. Diinaaf jabeenya ta’e malee, uummata Oromootiif bu’aan argames hin jiru. Har’a dargaggoota keenya, kan biyya keessatti dina faashistii kanaan hidhamaa, dararamaa fi ajjeefamaa jiran, bira dhaabbannee isaan gargaaruun yoo hin danda’amnellee, warri biyya alaa jiran tokko ta’anii; sagalee tokko dubbachuu dhaan; hamilee uummata keenyaa keessumaayuu kan dargaggoo jabeessuun barbaachisaa qofaa otuu hin taane murteessaa dhas. Kanaaf sagalee tokkon mootummoota fi hawaasota addunyaatti iyyachuu dha malee, ibsa ykn labsa baasuun; walga’ii wal yaamanii ejjannoo baasanii addaan deemuun; yaamicha tokkummaaf owwachuu didanii, gara gara deemuun; humna mooraa ofii otuu hin cimsin tumsa humnoota alagaa barbaaduun; ammas qabsoo tana gara hin taanetti oofa malee, uummata keenyaaf bu’aa waan fidu natti hin fakkaatu. Tooftaa fi tarsiimoo siyaasaa ti jedhanii; waan dursuu qabu dagachuun ykn dhiisuun qabsoo kanas akka gaaga’u mamiin hin jiru. Yeroon ammaa, yeroo tokkummaa dhaan sagalee tokko dubbatan; dubbachuu qofaa otuu hin taane dhugaa dhaan tokko ta’anii argaman; waan dubbatan hojiirra oolchan; humna ofii cimsan; mooraa ofii qulqulleessani fi jabeessan; kan diinaa laaffisan; kan tumsa waliif ta’an, ta’uu qaba malee, akkuma dur barame sana; otuu uummatni keenya rakkoolee hamaa keessa jiruu; walirratti duulanii diinaaf qaawwa uumuun, balbala banuun, mallattoo dadhabbii ti. Mala fi furmaata dhabuu fakkaata. Akkuma dur, diina dhiisanii walitti garagalanii wal nyaachuu ta’a. “Kan dandeessu dhaani jennaan, dhirsi galee niitii dhaane” jedha Oromoon yoo mammaaku. Otuu Wayyaaneen uummata keenyatti taphachaa jirtuu, sana dhiifnee wal nyaachuun akka mammaaksa kanaa akka hin taane itti yaaduu qabna. Galatoomaa! Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Qabsoo Bilisummaa Oromoo maaltu laaffise ykn laaffisa?

Gaafiin akka mata dureetti kaase kun onnee Oromootaa, keessumaayuu kan warra dhimmi kun isaan ilaaluu fi qalbii isaanii harkisuu, akka tuqun yaada. Gaafiin kun salphaa fakkaata malee, deebiin isaa xinxala bal’aa kan barbaadu fi kan laayyoo’umatti argamuu danda’us akka hin taane waan nama mamsiisuu miti. Qabiyyeen barruu kiyyaa kan waayee kana bal’inaan ilaalu fi deebii quubsaa kennu ta’uu yoo bagatelle, dhimma kana ilaalchisee waanan hawaasa Oromoo keessatti fi akkasumas adeemsa qabsoo kanaa keessatti hubadhen dhiyeessuu barbaada. Sababootni qabsoo kana laaffisan yookaanis laaffisuu danda’an baay’ee ta’uu malu. Qabxiileen ani barruu kana keessatti kaasu fi ibsuu yaalu sababoota biroo keessaa tokko tokko ta’uu danda’u jedhee waanan yaaduuf isaan kanarratti ilaalcha fi yaada koo ibsuun yaala. Akka hubannoo kiyyaatitti, sababootni qabsoo bilisummaa Oromoo (QBO) laaffisan ykn laaffisuu danda’an jedhee yaadu fi asitti dhiyeessuu barbaadu, akka kanaa gadii ti: 1) Kaayyoo ganamaa, kaayyoo galgalaa, kan yeroo gabaabaa, kan yeroo dheeraa,… jechaa yaadaan waliin mormuu fi kanarratti waliigaltee dhabuu ykn waliigaluu dadhabuu 2) Tooftaa fi tarsiimoo gara garaa yaaduu fi kanarrattis walii galuu dadhabuu; akkasumas karaa qabsoon kun ittiin gaggeeffamu fi cimu tokkorratti waliigaltee dhabuu 3) Oromummaan kan walii waan ta’eef, isa kanaaf dursa kennuun dagatamee; waan isa booda dhufu, kan waan dhuunfaa ta’eef dursa kennuu. Oromiyaa takka yaaduu dhiisanii kutaa, naannoo fi gandaan gara gara wal hiruu fi wal qoqqooduu 4) Kutannoo dhabuu fi onnee guutuu dhaan waan tokkotti amananii, isa kanas bakkee tokkoon ga’uuf garaa qulqulluu dhaan, ciminaan hojjechuun hanqachuu 5) Kaayyoo qabsoo kanaatti amananii; isa kanas galii hawwameen ga’uuf, dhugaa dhaan hojjechuuf otuu hin taane, namootni tokko tokko dhimma fi fedhii dhuunfaatiif jedhanii mooraa qabsoo kana keessa galuu. Isaan kun warra carraa gaarii barbaadan fi bu’aa dhuunfaa hawwan, Afaan Ingiliziitiin “opportunist” jedhamanii dha. 6) Dubbachuu malee wanta dubbatame tokko hojii dhaan agarsiisuu dadhabuu; sababa kanaan jijjiiramni tokko otuu hin argamin hafuu ykn turuu; sababa kanaan deeggarsi uummataallee hir’achaa deemuu. Hanqina ykn hir’ina gochaa “lack of action” kan jedhamu jechuu dha 7) Wanta qabsoo kana keessatti dalagamu uummataaf ifa godhuu dhiisuu; (itti)gaafatamummaan illee hir’achuu ykn dhabamuu. Afaan Ingiliziitiin “lack of transparency” kan jedhamu dha 8) Yaadas ta’ee odeeffannoon; walumaagalatti sochiin qabsoo kana keessatti godhamu fi murteessaa ta’e karaa tokkoon qofaa yaa’uu. Innis baddaa dhaa gara jalaatti malee, hundeerraa kaasee gara baddaatti adeemuu dadhabuu 9) Seerri fi heerri jaarmayaa tokkoo kabaja dhabuu fi abbumti fedhe ka’ee ani kana, ani sana jedhee ibsa tokko baasuu ykn waan tokko murteessuu 10) Tokkummaa dhabuu; sababa kanaan humna gara gara hiranii, kan jirullee laaffisuu; diinaaf saaxilamuu Asirratti, qabxii kurnaffaa – waayee tokkummaa dhabuu kanan boodarratti fideef, sababootni hunduu tokkoffaa hamma saglaffaa (1-9) tokkummaarratti dhiibbaa guddaa waan godhaniifi ykn qabaniifi. Gabaabumatti ibsuuf, sababoota saglan kanatu waayee tokkummaa murteessu jechuu ni danda’ama. Asitti aansee qabxiilee kana gabaabinaan, tokko tokkoon ibsuun yaala. Kaayyoo tokkorratti waliigaltee dhabuu Dhugaan hunda jalaayuu dhokachuu hin dandeenye fi ifa ta’ee jiru, uummatni Oromoo humnaan bilisummaa fi biyya isaa Oromiyaa dhabe; uummata Habashaa dhaan koloneeffatamee fi har’allee gabrummaa keessa jiruu dha. Kun seenaa ragaa qabu waan ta’eef, waan waliin nama mormisiisu natti hin fakkaatu. Yoo dhugaa kanatti amaname ammoo, uummatni bilisummaa fi biyya ofii dhabe, waan dhabe sana deebisee argachuu barbaada; argachuu qabas. Kanaaf, kaayyoon QBO inni guddaanbilisummaa fi abbaabiyyummaa isaa deebisee argachuu ta’a. Kaayyoo kanaaf lubbuun ilmaan Oromoo meeqatu itti wareegame; itti wareegamaas jira. Kaayyoo kana galiin ga’uun dirqama qabsaa’ota hundaa ti malee, kaayyoo ganamaa, kaayyoo galgalaa, tooftaa yeroo gabaabaa, kan yeroo dheeraa,… kan nama jechisiisu ykn kan jedhamu jiraachuu hin qabu. Kaayyoon uummata gabroomee tokko’uma; kaayyoon ganamaa fi galgalaa hin jiru. Yoo ta’ellee, sagantaa jaarmayaa tokkoo isa ganamaa ykn kan jijjiirame jedhanii dubbachuu wayya natti fakkaata. Kaayyoon qabsoo bilisummaa Oromoo akkuman tuqee dabre dha jechuu kooti. Kanarratti waliigaluun ammoo, dirqama Oromummaa ti; ittigaafatama sabbummaa ti. Tooftaa fi tarsiimoo tokkorratti waliigaluu dadhabuu Dhugaa dha, yeroo ammaa yeroo haalli addunyaa kanaallee jijjiiramaa fi ulfaataa ta’aa deemu dhiisii; yeroo’uma fedhee ta’u qabsoo bilisummaa keessatti haalli namatti tolu hin jiru; uumamuus hin danda’u. Kanaaf, haala ulfaataa fi walxaxaa ta’u kana keessatti tooftaalee fi tarsiimoolee gara garaa yaaduu fi yaaluun waan hin oolle ta’a. Yoo kaayyoo QBO isa guddaarratti kan rakkoo hin fidne ta’e; tarkaanfii tokkollee ta’u kan qabsoo kana gara fuulduraatti oofu ta’e, tooftaa’uma fedhee yaaluun barbaachisaa dha jedheen yaada. Waayee akkanaarratti waliigaluunis gamnummaa qofaa otuu hin taane, akka dirqamaattillee fudhatamuu qaba; yoo qabsoo kanaaf bu’aa tokko kan fidu ta’e jechuu kooti. Kun ilaalcha mataa kiyyaa ti. Tooftaa fi tarsiimoon tokko, qabsoo kana galii hawwameen kan hin geenye yoo ta’e garuu, waayee’uma kanarratti galgalaa ganama dubbachuun bu’aa hin fidu; faayidaallee hin qabu. Qabsoo kanatti gaaga’ama fida malee, cimsuus hin danda’u. Oromummaa dhaaf dursa kennuu dagachuu Oromummaan lafee dugdaa QBO ti yoon jedhe dhara hin ta’u. Akkuma namni tokko lafee dugdaa malee dhaabbatee deemuu hin dandeenye, yoo Oromummaan guddate malee, qabsoon kun cimuu akka hin dandeenye hundaafuu ifa ta’uu qaba. Oromummaan akkamitti qabsoo kana cimsuu danda’a? Oromummaan kan walii fi dura dhufu dha; kan kanaa alaa hunduu kan booda dhufani fi waan dhuunfaa ti. Yoo Oromummaaf dursa kennine; dursa kennuu qofaa otuu hin taane, isa kanas guddifne, tokkummaan ilmaan Oromoo akka uumamuu fi guddatu taasisa. Tokkummaan yoo jiraate ammoo, humni keenya akka cimu godha. Humni cimaan injifatnoo fida; qabsoo kanas galii hawwametti geessa jechuu dha. Karaa biraatiin ammoo, Oromummaaf dursa kennuun, diinni tooftaalee adda addaatti fayyadamee gara gara akka nu hin hirre nurraa ittisa. Oromummaa guddisuun har’a qofaa otuu hin taane, borullee, egerellee biyya takka ijaarrannee nagaa fi gammachuu dhaan akka jiraannu hundee nuuf ta’a. Kutannoo dhabuu; dhimma fi fedhii dhuunfaatiif dursa kennuu Akka natti fakkaatutti, waayeen kun lamaan tokko tokkorratti (tokko kan biraarratti) dhiibbaa godhuu danda’a jedheen yaada. Maal jechuu kooti? Mooraa tokko keessatti namootni fedhii fi kaayyoo gara garaa qaban yoo waliin jiraatan, hojiirratti sakaallaa walitti ta’uu danda’u. Mooraa QBO keessa, dhugaa dhaan qabsoo kanatti amananii otuu hin taane, fedhii fi dhimma dhuunfaatiif jedhanii, karaa adda addaatiin warri mooraa kana keessa seenan hin dhabamne. Warri akkanaa kun ammoo, qabsaa’aa kutataa, kan onnee guutuu dhaan qabsoo kana cimsuu barbaadutti gufuu ta’u. Carraa argametti fayyadamanii hamilee qabsaa’aa dhugaa cabsuu barbaadu. Qabsoo kana cimsuuf ykn galii hawwameen ga’uuf otuu hin taane, aangoof, ittiin beekamuuf, maqaa ittin argachuuf fuuldura kaatu. Kan dhugaa dhaan, garaa qulqulluu dhaan hojjetutti gufuu ta’u; akka garaa kutannoo dhaan hin hojjenne taasisu. Kana birallee dabranii tokkummaattis gufuu ta’u. Karaa kanaan qabsoo kana laaffisu jechuu dha. Kan dubbatamu hojiirra ooluu dadhabuu; wanta dalagamu uummataaf ifa godhuu dhiisuu Akka yaada fi ilaalcha kiyyaatitti, akkan adeemsa qabsoo kanaa keessatti hubadhutti, rakkoo guddaan mooraa QBO keessa jiru inni tokko isa kana dha jedheen yaada; amanas. Yeroo baay’ee fi baroota dheeraa, akkana haa ta’u akkas haa ta’u; akkana haa goonu akkas haa goonu,… jechuu malee, dhugaa dubbachuu dhaaf, wanti jedhame hojiirra oolee hin argamu. Kun qeeqa otuu hin taane, dhugaa lafa jiruu dha. Karaa biraatiin ammoo, wanti qabsoo kana keessatti dalagamu yeroo tokko tokko waan ifa namaaf ta’uu miti. Fakkeenyaaf, mooraa kana keessatti rakkoon tokko yoo uumame, namni ykn hogganaan tokko gadi bahee uummataaf waan tokko hin ibsu; ittigaafatamallee fudhachuu hin fedhu. Murtiin dhimma tokkoo hoggantoota biratti ta’ullee, wanti dalagamu balbala cufaa duubtti waan godhamu fakkaata; uummataaf ifa hin godhamu. Fakkeenya biraa kaasuuf, waayee yaalii araaraa fi tokkummaa mooraa ABO irrattillee, wanti yeroo ammaa irra gahame fi haala maal keessa akka jiru; maalirratti akka waliigalteen godhame; maala gochuuf akka karoorfatan uummataaf sirriitti ifa waan ta’e natti hin fakkaatu. Walqunnamtiin jaarmayaa fi uummataa hir’achuu; seerri fi heerri jaarmayaa kabaja dhabuu Qabsoo kana gaggeessuun, hogganuu fi dhimma kanarratti murteessuun hojii fi ittigaafatama jaarmayaa ykn hogganootaa ta’ullee, hirmaatnaan uummataa barbaachisaa fi murteessaa dha jedheen yaada. Hogganaa cimaan uummata biratti mul’atee; hirmaatnaan uummataa akka jabaatu godhee; yaada uummataa dhagayee; qabsoo kanas qindeessee; uummata sochoosuu dhaan of duuba hiriirsuu danda’uu qaba. Baddaa taa’ee gara jalaatti murtii dabarsuu qofaa otuu hin taane, hojii isaa hundeerraa, uummatarraa jalqabuu qaba. Ilaalcha fi yaada uummataas dhaggeeffatee; gara hojiitti jijjiiruu yaaluus qaba. Yaadni fi odeeffannoon karaa lamaan yaa’uu qabu jechuu dha. Waayee seera fi heera jaarmayaa kabajuu ilaalchisee, wanti mooraa keenya keessatti, yeroo tokko tokko mul’atu baay’ee nama gaddisiisa. Yoo tokko lafaa ka’ee marsaa intarneetaa irratti waan fedhe baasu; namoota arrabsuu fi abaaru; waan barbaade barreessu; namootaaf kabaja dhabu; kan biraa tokkos akkasuma gadi bahee, waan fedhe akka barbaadetti ibsa. Dhara fi dhugaa addaan baasuun baay’ee nama rakkisa. Hunduu maqaa jaarmayaa tokkootiin waan dubbatu fakkaatu. Waayeen akkanaa ammo, seera fi heera jaarmayichaaf kabaja dhabuu dha. Kanaaf eenyutu itti gaafatama? Uummatni hoo, akkamitti dhugaa fi dhara addaan baasuu danda’u? Waayeen kun rakkisaa qofaa otuu hin taane, farra QBO ti jedheen amana. Maaliif yoo jedhame, waayeen akkanaa kun nagaa booressa; akka tasgabbiin hin uumamne godha. Tokkummaa dhabuu Yeroo tokko tokko yoon taa’ee itti yaadu, tokkummaan dhabamuun ykn milkaawuu dadhabuun isaa waan nama dinquu miti. Akkuman kanaa olitti tuqee dabre, sababootni kanaa olitti (1-9) ka’an hunduu kan tokkummaatti gufuu ta’anii dha. Yoo rakkooleen kun furmaata hin arganne, tokkummaa dhugaa jiraaruun baay’ee rakkisaa ta’a jechuu dha. Kanaaf, dura rakkooleen kun furmaata argachuu qabu jedheen amana. Yoo kun hin taane, qabsoon kunis laafaa deema malee, cimuu waan danda’u natti hin fakkaatu. Rakkoolee bu’uraatiif furmaatni bu’uraa argamuu qaba. Yoo furmaatni kun argame, tokkummaan ofiif dhufa. Yoo tokkummaan jiraate ammoo, humna cimaa fi abdachiisaatu uumama. Isa kanatu injifatnoo fidee, qabsoo kanas galii hawwametti geessuu danda’a. Kanaaf, rakkoolee bu’uraa, kan mooraa keenya keessatti hidda horachaa deemaniif furmaatni argamuu qaba. Mooraa fi mana keenya qulqulleessinee nagaa fi tasgabbii uumuun hojii duraa ta’uu qaba. Qabsoon kunis akkanatti haaromuu danda’a jedhee yaada. Galatoomaa! Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Qabsoo laafte tokkummaa dhaan haa cimsinu jechuun, odeeffannoo diina sooruu miti

Abdii Boruutiin Barruu gabaabaa kana akkan dhiyeessu kan na tasise, barreeffama mata duree “Hokkoon yeroo hundaa gara keessaatti” jedhuun Birmaduu Biyyaatiin dhiyoo kana dhiyaate fi marsaa bilisummaa.com irratti maxxanfame dha. Qabiyyeen barreeffama sanaa walumaagalatti yoo ilaalame, dhimma keenya ilaalchisee intarneetarratti barreessuun faayidaa akka hin qabne; bilisummaas fiduu akka hin dandeenye agarsiisullee, addatti kan xiyyeeffate garuu anatti yookaan barruuleen ani dhiyeessaa turetti akka ta’en hubachuu danda’e. Birmadummaan Biyyaa barreeffama isaa keessatti akkana jedhe: “…Gidduu dabre, Namni Abdi Boruu jedhamu , “yeroo hundaa kan katabu” Qabsoon Oromoo maaliif laafate jedhee waa heddu tarrisee jira. Namni kun yeroo hedduu katabu isaa irraa maalan baradha? kan jedhu natti hin fakkaatu…” itti fufees, “…Egaa Abdiin Boruu, rakkoo har’aa hiikanii furmaata hegaree keeyyachuudha malee, odeeffannoo diina sooruu miti…” Duraan dursee, barruuleen ani hamma ammaatti dhiyeessaa ture, harki caalaan isaanii waayee tokkummaa fi akkasumas laafina qabsoo keenyaarratti ta’anillee, dhimmoota gara garaa irrattis, fakkeenyaaf, waayee guddina Afaan Oromoo; waayee amantii fi Oromummaa irrattis yeroo adda addaa keessatti barreesseen ture. Birmadummaan barruulee kiyya hundaa ilaaluu fi walbira qabees hubachuu yoo barbaade, fakkeenyaaf http://gadaa.com/oduu/?cat=416 tuqee ykn seenee dubbisuu ni danda’a. Wantan barreesse irraa maaltu baratamuu akka danda’u yookaanis hin dandeenye, yaada kana dubbistoota barruulee kiyyaatiif dhiisuun barbaada. Qabiyyeen barruulee kiyyaatis odeeffannoo diina sooru ta’uu ykn ta’uu baachuu isaatis akkasuma dubbistootaafan dhiisa. Barruuleen kiyyaa bakkee isaan dhimma keenyatti sakaallaa ykn gufuu ta’anii; rakkoolee har’a qabnu hiiknee furmaata egeree akka hin barbaadne kan taasisan eessa akka ta’e; akkasumas dhuguma odeeffannoo diina soorus akaa ta’an abbaan fedhe natti himuu ni danda’a. Anis balleessa kanaaf ittigaafatama fudhadhee, dubbistootas dhiifamma gaafachuu dhaaf qophii dha. Birmaduun Biyyaa akkana jedhee: “Yeroo hedduu Namoonni waa katabuuf yennaa jedhan, eessa irratti? maal nu fayyada? maal nu miidha? eenuttan maal himaa jira? yaada waloo qabu moo,dhunfaa ? dhalootaaf maal fayyada ? rakkoo keessa keenyaa intarneeta moo, waltajjii irratti haasofnaa ? kkf…”barreeffama isaa gaafiilee hedduu dhaan jalqabe. Ani barreessaa gaarii ta’uuf dandeettii hin qabun ta’a. Gara kanaan na gorsuu yoo barbaade, gorsa kanas galata guddaa dhaan fudhadha. Haa ta’u malee, mee barruuleen hanga ammaatti dhiyeessaa ture wajjin walqabsiisee, gaafiilee’uma inni kaase kana isumatti deebisee gaafachuun barbaada. Barruuleen kiyya hunduu yoo ilaalamani, kan biraa hafanii, waayee tokkummaa fi Oromummaa ilaalchisee wantin barreessaa ture, maaltu nu hin fayyadin? Isa kamtu nu miidhe? Isa kamtu qabsoo kana gaaga’e? Eenyuttan maal himaa ture/jira? Yaadni ani dhiyeessu kan waloo ta’uu hin danda’uu? Yaadni fi ilaalchi kiyya kan dhuunfaa haa ta’u malee, qabiyyee fi dhaamsi isaa kan walii ta’uu hin danda’uu? Dhalootaaf homaa hin fayyaduu? Rakkoolee jiranii furmaata ta’uu yoo baatanillee, akka wal gorsuutti ilaalamuu hin danda’anii? Tokkummaa dhaaf iyyuun; Oromummaa dhaaf dursa haa kenninu jechuun faayidaa hin qabuu? Furmaata egeree hoo ta’uu hin maluu? Yoo kun millkaawe, kan miidhamu diina malee Oromoo dhaa?…. Eessa odeeffannoon diina sooru?? Barruu ani mata duree “Qabsoo bilisummaa Oromoo maaltu laffise ykn laaffisa?” jedhuun baatii tokko dura dhiyeesse yoo ta’es, achitti qabxiilee kudhan lafa kaa’uu kanan yaale, waanuma dhugaa dhaan lafa jiru fi dhugaa firas ta’ee diina jalaa dhokachuu hin dandeenye dha. Kun iccitii miti; dharas miti; waanuma uummatni keenyas beekuu dha jedheen yaada. Yoo ni dhokfanna ykn dhokfachuu qabna kan jennullee ta’e, ifatti bahuun isaa hin oolu. Dhugaan jiru dhokatee hin hafu jechuu dha. Waayee kana barressinus dhiisinus wanti diina jalaa dhokatu hin jiru. Nu caalaa diinatu waayee keenya sirriitti beeka yoon jedhe dhara hin ta’u. Asirratti, wanti Birmadummaa Biyyaa wajjin irratti waliigallu, dhimmoota keenya hundaa keessumaayuu waan iccitii ta’an fi namoota keenyas ta’e qabsoo kana miidhuu danda’an intarneetarratti baasuu irraa of eeguu dha. Kun dhugaa waliigalaa ti. Barruuleen ani dhiyeessaa ture keessaa wanti iccitii keenya diinatti baasan maaltu jira? Barreeffamoota ykn barruulee intarneetarratti maxxanfaman keessaa kan koo maaltu adda isaan godhe? Kiyya qofaan akkamitti odeeffannoo diina sooran ta’uu danda’an? Mooraa QBO keessatti keessumaayuu mooraa ABO keessatti wal qeequuf, wal komachuuf, wal abaaruuf, wal arrabsuuf akkasumas wal saaxiluuf barruulee addaa addaa meeqatu marsaa intarneetaa irratti bahaa turan? Mana paltalk keessatti waa meeqatu haasa’amaa turan? Kun hunduu waanuma intarneetarratti mul’achaa turani dha. Isaan kuni hoo odeeffannoo diina sooru ta’uu hin danda’anii? Barruulee Abdii Boruu qofaan maaliif akka yakkaatti ilaalamu? Birmadummaan Biyyaa maaliif akka fakkeenyaatti ana qofaa kaase? Dhugaa dha, akka waliigalaatti yoo ilaalame, marsaalee intarneetaa barruulee dhaan guutuun furmaata rakkoolee ta’ee, qabsoo kanas cimsuu hin danda’u. Asirratti waan tokko hubachiisuun barbaada, akkuman kanaan duras barruulee adda addaa keessatti ibsuu yaales, ani barumsas ta’ee muuxannoo fi ogummaa saayinsii siyaasaa hin qabu. Gara jaarmayaa ykn dhaabaatiinis yoo ilaalame, ani miseensa jaarmayaa ykn dhaaba siyaasaa tokkootuu miti; ta’eellee hin beeku. Waayee uummata keenyaa (uummata Oromoo) fi qabsoo isaa ilaalchisee yaada koo barreessuu kanan jalqabes, waggota lamaa dura dha. Wantin barreessus ilaalcha fi yaada dhuunfaa kiyyaa; waanan adeemsa qabsoo bilisummaa fi hawaasota Oromoo keessatti arguu fi hubadhuu dha. Akkana jechuun ammoo, waanuma ifatti mul’achaa jiru malee, iccitii jaarmayaa ykn dhaaba tokkoo keessa jiru; keessa isaa beekee; diinaaf saaxiluu miti. Kanaaf, akka Birmadummaan Biyyaa, “…warri Intarneeta irratti akka nama eebba Piroofesarummaaf qorannoo gaggeessuu, keessa dhaabaa fi Ummataa qoratanii gabaa Intarneetaaf dhiheessuun…” jedhetti wantin yaalii godhe hin jiru; jiraachuus hin danda’u. Warri jaarmayaa Oromoo, keessumaayuu ABO keessa turani fi iccitii jirullee beekanuu, kunoo achii baanan iccitii jaarmayichaa diinaaf dabarsaa jiru. Isa kanatu odeeffannoo diina sooru ta’a malee, wanti ani barreesse waan balaa nurraan gahe natti hin fakkaatu. Wal qeequun, dadhabbii fi laafina ofii hubatanii walitti himuun; akka barumsi fi muuxannoo gaariin irraa argamu taasisa malee, rakkoo jiru dhokfachuun furmaatas ta’uu hin danda’u. Waayee keenya diinni hin dhaga’in jechuun eessanuu nu hin ga’u. Kanas sodaannee yaada keenya ibsachuu dhiisuun qabsoo kanaafis furmaata hin ta’u. Yoo kan danda’amu ta’e fi carraan argame, bakkee addaatti, bakkee diinni odeeffannoo argachuu hin dandeenyetti, waliin mari’achuun yaada gaarii fi kan deeggaramuu qabu dha. Carraan akkanaa yoo hin argamne garuu, manuma keenya cufannee, taa’uu wayya yaadni jedhus furmaata waan ta’u natti hin fakkaatu. Laafina fi dadhabbii hin qabnu jennee otuma dhiifneeyyuu, haalli nuti keessa jirruu isaan kana ifatti waan mul’isuuf, diinni keenyas kana otuu hin hubatin hin hafu. Barruu kiyya xumuruu dhaaf, ani kanan jedhu, waliigalaa, tokkoomaa; yoo tokkooman malee humna cimaa ykn jabaa qabaachuun ykn horachuun hin danda’amu; humna cimaa fi abdachiisaa dhaan malee qabsoon keenyas cimee galii hawwame ga’uu hin danda’u jechuun; wal gorsuu fi wal jajjabeessuu dha malee, wanti diina jabeessee hamilee uummata keenyaa cabsu maali? Ganda, kutaa fi naannoo dhaan akkasumas amantii dhaan gara gara wal hin hirinaa; wal qoqqooduun diinaaf bu’aa fida malee, uummata Oromootiif faayidaa hin qabu jedhanii yaada ofii barreessuun ykn dubbachuun, tooftaa diinaa dadhabsiisuuf malee, odeeffannoon diina sooru asirratti maali? Barruulee Abdii Boruu keessaa isa kamtu odeeffannoo diina sooru agarsiisa? Dhumarratti, Birmadummaa Biyyaa, barruu ani yeroo hedduu katabu irraa maalan baradha? jettee gaafii kaafteef, ati asirraa barachuu ykn barachuu dadhabuun waan biraa ti; garuu akka odeeffannoo diina sooruutti ilaaluun kee maal akka ta’e tokko tokkoon ifa gootee natti himuu qabda. Anis gara fuulduraa, kanarraa baradhee akkan of eegu na taasisuu danda’a. Kan kanarraa hafe, waanuman barruulee hedduu dhiyeesseef, dimshaashumaan akka fakkeenya gadheetti na dhiyeessuun kee sirrii miti. Galatoomaa! Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Yoo waliigaltee fi tokkummaan hin jiraanne, kaayyoo kamiiyyuu galii hawwameen ga’uun rakkisaa ta’a

Abdii Boruutiin Waayee tokkummaa qabsaa’ota Oromoo ilaalchisee, yeroo adda addaa keessatti barruulee gara garaa akkan dhiyeessaa ture ni yaadatama. Har’as otuu abdii hin kutatin, waayee’uma kanatti deebi’ee yaada koo dhiyeessuun barbaada. Tokkummaan qabsaa’otaa hawwii uummata keenyaa ta’ullee; akkasumas jaarmayoota fi qabsaa’ota bilisummaa Oromoo tokkoomsuuf, yeroo fi bakkee adda addaatti yaaliin godhamullee; bu’aan hanga ammaatti argame waan nama abdachiisu hin fakkaatu. Tokkummaan hawwame kunis sababoota gara garaatiin otuu hin milkaawini fi hin xumuramin hafuun waan nama gaddisiisu dha yoon jedhe dubbii oo’isuu hin ta’u. Haa ta’u malee, dhimmi kun abdii kutachiisaa fakkaatus, waayee tokkummaa kaasuun waan hafu natti hin fakkaatu. Waayeen kun waan yeroon irraa dabrus miti. Kanaaf, dhimma kanatti deebi’ee, barruu kiyya kana har’aa keessattis waan tokko tokko jechuu barbaade. Mee haa jennu, fakkeenyaaf namootni manaa ba’anii, bakkee tokko ga’uuf waliin deemuu barbaadan, bakkee barbaadan sana walumaan ga’uuf dura waliigaluu qabu. Galiin kun kan hundaatuu ta’uu qaba jechuu dha. Kun tarkaanfii duraa ti. Tarkaanfiin lammataa karaa ittiin deeman ta’a. Bakkeen hunduu ga’uu barbaadan tokko ta’ullee, karaan ittiin deemanii achi ga’uu barbaadan adda adda ta’uu mala. Karaan kun ammoo, karaa gabaabaa fi kutaa ykn karaa dheeraa fi dadhabsiisaa ta’uu danda’a. Gama biraatiin ammoo, karaan kun karaa hin beekamne yoo ta’e, kana ykn sana wayya jedhanii murteessuun rakkisaa ta’uu danda’a. Qabsoon bilisummaa Oromoos (QBO) akka fakkeenya kanaa salphaa ta’uu baatus isa kanarraa adda waan ta’u natti hin fakkaatu. Sirumaa akka fakkeenya kanaatti yoo ilaalame, dogongora hin qabu jedheen yaada. Fakkeenyi kanaa olitti kaase kun waa lama agarsiisa: inni tokko bakkee ga’uu barbaadan ykn karoorfatan kaayyoo yoo ta’u; inni biraa karaa kaayyoo kana galiin ga’anii dha. QBO keessas akkasuma waa gurguddoo lamatu jiru kaayyoo fi karaa kaayyoon kun galii hawwame sana ittin ga’uu danda’u dha. Egaa, qabsaa’ota keenya yoo fudhanne, gaafii guddaan asitti ka’u: “Isa kamirratti walii galu? ykn isa kamtu akka walii hin galle isaan godha?”kan jedhu ta’a. Karaa biraatiin, gaafii: “Kaayyoo dha moo karaatu rakkisaa dha?” kan jedhu ta’as. Wanti nama hin mamsiifne garuu, rakkoon kaayyoos haa ta’u ykn karaa; yoo waan tokkorratti waliigaluu hin dandeenye, tokko ta’anii waliin deemanii waan waliin barbaadan sana argachuun rakkisaa ta’uu akka danda’uu dha. Waayee kanatu mammaaksa “Namni wal sodaatu ykn wal shakku muka tokko waliin hin koru yookaanis laga tokko waliin hin cewu” jedhutti nama geessa. Dhugaa dha, namni waan tokkorratti yoo walii hin galle, wal amananii waliin hojjechuun rakkisaa qofaa otuu hin taane, sirumaa hin danda’amuuyyu ta’a. Kanaaf, waliigaltee qabaachuu fi waan tokko waliin barbaaduun akka tokkooman ykn tokko ta’an nama godha. Waliigalteen bu’ura tokkummaa ti. Waliigalteen tokkummaatti nama geessa jechuu dha. Egaa, mooraa QBO keessatti, garaagarummaa kaayyoo ti moo garaagarummaa karaatu qabsaa’ota keenya waliigaltee isaan dhoowwe? Ani akkan ofii kiyyaa ilaalutti, kaayyoon hundaatuu yoo tokko ta’e, karaan ittiin deeman waliin nama mormisiisullee, furmaata waan dhabu natti hin fakkaatu. Asirratti, tokkoomanii karaa tokko deemuun yoo hin danda’amne, hunduu karaa barbaadani fi danda’aniin deemanii kaayyoo waliin qaban sana galiin ga’uun ni danda’ama jedheen yaada. Akka yaada fi ilaalcha kiyyaatitti, karaa caalaa kaayyootu murteessaa dha. Yoo kaayyoo tokkorratti waliigalame, karaan kaayyoo kana galiin ga’uu danda’u waan dhabamu natti hin fakkaatu. Akkuman kanaan duras barruulee adda addaa keessatti ibsuu yaale, mooraa QBO keessatti ilaalchi gara garaa mul’achaa akka jiru dha. Kuni ammoo, iccitii otuu hin taane, waan ifatti mul’achaa jiru dha. Mee asitti waan tokko tokko kaasuun barbaada. Kan biraa hafee, mooraa Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) keessatti yoo hubatne, adeemsa siyaasaa adda addaatu mul’achaa jira. Kuun, qabsoo nagaa (non-violent struggle) gaggeessinee; jaarmayoota fi saboota biroo wajjin hojjennee; uummata keenya (uummata Oromoo) faashistummaa Wayyaanee keessaa baafna jedhu. Akkana jechuun ammoo, akka naaf galetti, jaarmayoota Habashaa, kan mirga uummatootaa fi diimookraasiif hojjenna jedhan, wajjinillee hojjechuun akka barbaadamu dha. Karaa biraatiin ammoo, kuun, lakkii nuti humna keenya cimsinee; yoo barbaachisaa ta’e ammoo saboota cunqurfaman; kan nu wajjin kaayyoo walfakkaataa qaban, wajjin hojjennee, bilisummaa keeenyaaf qabsoofna malee, Habashoota waliin hin hojjennu jedhu. Asirratti ilaalcha namootaa kana wal bira qabnee yoo ilaallu, gaafii: “Garaagarummaa kaayyoo ti moo garaagarummaa karaa ykn/fi tooftaa ti?” jedhu akka ka’u taasisa. Deebiin gaafii kanaa waan fedhe ta’us; kana akkuma jirutti dhiisuu dhaan; yaada ykn gaafii yeroo baay’ee sammuu kiyya keessa deddeebi’u tokkon dhiyeessuu barbaada. Waan namootni barreessan yoon dubbisu yookaanis waan dubbatan yoon dhaggeeffadhu, gaafii guddaa ykn cimaa tokko akkan kaasu na taasisa. Inni kunis: “QBO kana keessatti, Habashoota wajjin hojjechuuf yaalii godhuun; impaayarittii dulloomtee kufuuf deemtu tana dhugaa dhaan diimookraatessinee, QBOs galii dhaan geenya jechuun ykn jedhanii yaaduun, ijibbaata xumuraa godhuuf moo kan dabrerraa barachuu dadhabuu dha??” kan jedhu dha. Sababni gaafii kana kaaseef, kan biraa hafee, asuma dhiyoo kana marsaa gadaa.com irratti waan lama dubbise isaan kunis akkan gaafii kanaa olii kana kaasu na taasisan. Inni tokko mata duree “Ethiopa their Ethiopia” jedhuun barruu Obboo Boruu Barraaqaatiin dhiyaate yoo ta’u; inni biraa ammoo, waayee Dr. Nagaasoo Gidaadaa irratti barreeffame dha. Barruun Obboo Boruutiin dhiyaate dhugaatti qalbii nama harkisa. Mata dureen inni filatellee kanuma dhugaa wajjin deemuu dha. Dhugaa dha, Afaan keenyatti yoo hiikamu, “Itoophiyaa Itoophiyaa isaanii” kan jedhu dhara miti. Kaleessas, har’as, borullee impaayarittiin tun kanuma isaanii akka taatu barbaadu. Kanaaf, galgalaa ganama immiyyee Itoophiyaa isaanii weellisu. Har’allee jalqaba bar-dhibbee diigdamii lammaffaa keessatti yaadni isaanii (Habashootaa) waan jijjiirame ykn jijjiiramu hin fakkaatu. Waayee Dr. Nagaasoos yoo ilaalle, tooftaafis haa ta’u yookaanis ammoo, dhimma dhuunfaatiif illee haa ta’u; sababa kanaa Doktorichumaaf dhiisuu dhaan; garuu asii fi achi jechuun; Habashoota jala fiiganii waan hin milkoofne yaaluun; QBO fi uummata keenyarratti gaaga’ama fiduu dha malee bu’aa waan fidu natti hin fakkaatu. Yaadni Obboo Boruu Barraaqaa dhiyeesses akka yaadaatti, amansiisaa (waan waltajjii jiru, waan hundaafuu kan walii ta’uu danda’u tokkorratti walii galuun hundaafuu furmaata walii) ta’uu danda’ullee, dhuguma Habashootni kanatti amananii; yaada fi kaayyoo isaanii jijjiiranii kan hundaafuu ta’u tokkorratti walii galuuf qophii waan ta’an natti hin fakkaatu. Waa baay’eetu isaan wajjin yaalame. Projektiin akkanaa tokkumtuu hin milkoofne. Kanaaf ammoo, seenaatu ragaa ta’a. Dhugaa kanatu “ijibbaata xumuraa godhuuf moo kan dabre irraa barachuu dadhabuu dha” akkan jedhu na taasise malee, tumsa alaa barbaaduun sirrii miti jechuu kiyyaa miti. Ani akka nama tokkootti (akka ilma Oromoo tokkootti) yaadni fi ilaalchi ani qabu, karaa fedheenuu haa ta’u; tooftaa fi tarsiimoo kamiinuu haa yaalamu; uummatni Oromoo gabrummaa hamaa fi faashistummaa Wayyaanee kana keessaa akka dafee ba’un barbaada. Yoo kun hin taane, rakkooleen uummata keenyaa fi badiin biyya keenyaa Oromiyaallee guddachaa fi hammaachaa akka deemu hundaafuu ifa ta’uu qaba. Kanaaf, waan qabsoo kana cimsee uummata keenya gabrummaa keessaa isa baasuu danda’u irratti waliigaluun haal-duree takkallee qabaachuun irra hin jiru jedheen amana. Oromaan, koottaa waan waltajjii ta’uu danda’u tokkorratti waliigalla jennee yaada dhiyeessina ykn isaan affeerra. Ofii keenyaa hoo, maaliif waan waliin qabnu tokkorratti dura walii hin galle? Maaliif akka humni keenya cimu fi abdachiisaa ta’u waliin irratti hin hojjenne? Maaliif sagalee tokko hin dubbanne? Deebii gaafiilee kanaa ilmaan Oromootiif dhiisuun barbaada. Deebii gaafii guddaa kanaa olitti kaase sanaa warra’uma yaada akkanaa qabaniif dhiisuu dhaan, garuu waan natti dhaga’amu tokko jechuun barbaada. Namni akka malee beela’e fi dheebote tokko waanuma argate nyaatee fi dhugee kana qabbaneeffata malee, kana wayya sana wayya jedhee hin filatu; filachuullee hin danda’u. Namni akka malee dhukkubsatu tokkos kun qoricha jedhanii yoo kennaniif, isuma argate sana dafee liqimsee dafee fayyuu barbaada malee, qoricha sana ykn kana wayya jedhee hin filatu. Namni rakkoo hamaa keessa jirus, akkamitti akka kana keessaa ba’u barbaada malee, karaa kana ykn sana wayya jedhee filannoo gara garaa waan yaadu natti hin fakkaatu. Waayeen uummata Oromoos akkuma fakkeenyota kanaa ti. Gabrummaa yoomiyyuu caalaa hamaa ta’e kana keessaa; akkasumas beela fi gadadoo keessaa dafee ba’ee bilisummaa isaa argachuu barbaada. Kun ammoo kaayyoo hatattamaa ti; ta’uu qabas. Har’a qabsaa’otni fi hoggantootni QBO biyya alaa jiraatanii; asittuu ammoo waliigaltee fi tokkummaa dhabanii; kana birallee dabranii qabsoon kun akka laafu godhuun isaanii qabsoo kanas gaaga’ee, uummatni keenyas akka miidhamu taasise malee, uummata Oromootiif bu’aan hin argamne. Kan haala kanatti fayyadamu fi bu’aas irraa argatu diina keenya Wayyaanee dha. Mooraa QBO keessatti, waliigaltee fi tokkummaa dhabuun umurii bittaa Wayyaanee dheeresse; dheeressas. Diina qofaa otuu hin taane, sabootni ykn uummatootni birootuu nu tuffatan. Kun uummata bal’aa Oromootiif qaanii guddaa dha. Hawaasota addunyaatiif illee waayeen keenya dhiibboo ta’ee jira. Uummatni lakkoofsaan miliyoona afurtamaa ol ta’u; uummatni waa hunda qabu; waa hundaa dhabee, jireenya namaa gadii jiraachuu caalaa qaaniin biraa jiraaree?? Barruu kiyya xumuruu dhaaf, akkuma mata dureen isaa jedhu, karaa feene deemuu haa barbaadnu; tooftaa fi tarsiimoo feenu haa yaallu; mooraa qabsoo kanaa keessatti waliigalteen yoo hin jiraanne, tokkummaan uumamuu hin danda’u. Yoo tokkummaan dhugaa hin jiraanne ammoo, kaayyoo kamiiyyuu galiin ga’uun waan danda’amu natti hin fakkaatu. Waliigalteen bu’ura waa hundaa ti. Waliigaluun qabsaa’ota Oromoo ammoo, fedhii otuu hin taane, akka dirqamaatti ilaalamuu qaba. Maaliif yoo jedhame, uummata irraa dhalanne; uummata hidhamaa, dararamaa, ajjeefamaa, biyyarraa baqachaa jiru; bakkee baqatetti illee rakkoo hamaa keessa jiru (fakkeenyaaf uummata Oromoo kan biyya Yaman jiran ilaaluun gahaa dha); uummata qayee fi biyya ofii dhabe; uummata beela fi gadadoo keessa jiru,… ilaaluutu waliigalteen dirqama akka ta’u taasisa. Karaa biraatiin, waliigaltee qabaachuun dhaloota dhufuufillee fakkeenya gaarii ta’uu danda’a; egeree keenyaaf hundee ta’as. Yoo nuti waliigaluu dandeenye, diinni fi alagaanillee nu sodaachuu fi nu kabajuu danda’u. Yoo nuti waliigaltee dhabne garuu, akkuma mul’achaa jiru, diinas ta’ee alagaan haala keenyatti fayyadamanii, kaayyoo ofii galiin ga’uu barbaadu. Oromoon dhugaa kana hubachuu qaba. Galatoomaa! Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Baddanii Badaa yaa warra badoo!!

Abdii Boruutiin Dubbisttotni barruu kiyyaa, yoo mata duree kana argan rifachuu yookaanis Abdii Boruu maal maal jedhaa?! Maal jechuu barbaade? jedhanii gaafiilee kana kaasuu malu jedheen yaada. Wantin har’a dhiyeessu garuu akka mata dureen jedhutti waan badaa miti; hin yaadda’inaa! Inni asitti dubbistootaaf dhiyaatus akka yeroo biraa waayee siyaasaa (polotikaa) miti. Mee har’a waan biraa, waan dubbistoota xinnoo kofalchiisuu danda’un dhiyeessa. Sababni ani barruu (tapha) gabaabaa kana dhiyeesseef, Dilbata (Sanbata Guddaa) dabre kana, Adoolessa 14, Raadiyoonii Hawaasa Oromoo Melbourne, http://www.3zzz.com.au/ qophii dargaggoo – sagantaa dargaggootaa fi shamarranii, sagantaa ajaa’ibaa “sheekko sheekkoo” jedhurratti, waayee namoota gowwaa afurii Aaddee Ayyaantuu Mahaammadiin dhiyaate tokko dhagayuu kiyya dha. Tapha kana ijoollummaa kiyyarraa kaaseen beeka. Haa ta’u malee, naannoo Oromiyaa bakkee ani itti dhaladhee guddadhetti kan jedhamus ykn haasa’amus, kanuma wajjin kan walfakkaatu ta’ee; garuu kan ani beeku (another version) xinnoo ni dheerata. Bakkee itti walirraa goru fi garaagarummaa qabus jira. Inni ani beeku akka armaan gadii ti. Dubartoota lama kan obboleettii ta’an turan; takka gowwaa kan biraa gamna. Isaan lamaanuu dhiira lama (partners) argatu. Dhiirota lamaan kana keessaa’iys inni tokko gamna yoo ta’u, kan biraa ammoo gowwaa dha. Inni gamnichi intala gamna, gowwichis intala gowwaa fuudhu; walitti heerumu jechuu dha. Yeroo kana hunduu mana ba’anii, mana kophaa kophaa ofii qabatu. Otuma akkanatti jiraatanuu, intalli gowwittiin ulfooftee mucaa tokko deessi. Amma namtich gowwichi (dhirsi intala gowwittii) gara mana warra gamnootaa deemee, obboleettii niitii isaatti gammachuu kana hima. Yeroo kana intalli gamnittiin akkana jettiin, “Baga gammaddan, baga ilma argattan, ilma loon isiniif eegu (tkisu) argattanii, amma akka ka’ee bobba’u godhaa” jettee itti qoosti. Gowwichis amma manatti deebi’ee, niitii isaatiin akkana jedha, “Hayyoon ilma loon isiniif eegu ykn tiksu argattanii; akka inni bobba’u godhaa jettee; ka’ii waan nyaatamu kenniif mucaan haa bobba’uu”jedhaan. Kana dhageenyaan niitii gowwittiin mucaa fuuldura buddeena (biddeena) gootee, “nyaadhutii ni bobbaataa!” jettiin mucaa dhaan. Mucaa sabiyyiin amma dhalate biddeena nyaachuu waan hin dandeenyeef, ajaja kana otuu hojii dhaan hin agarsiisin hafa. Ammas namtich gowwichi (abbaan mucaa) ka’ee warra gamnoota bira deemee, akkana jedhaan, “Ayyaaoo, mucaan waan kennameef nyaachuu dide” jedhaan. Yeroo kana gamnittiin ammas qoosaa dhaan “Bobba’uu diduuf nyaachuu dida; harka isaa eegee sa’aatti hidhaatii akka loon wajjin bobba’u godhaa” jettiin. Gowwichi kana dhaga’ee, gara mana isaatti deebi’ee, niitii isaa gowwaa dhaan “Erga nyaachuu dide, bobba’uu diduufii; harka isaa eegee sa’aatti hidhaa jette; ka’i akkas goonaa” jedheenii mucaa fuudhanii eegee sa’aatti hidhanii akka inni bobba’u godhan. Galgala yeroo loon galan, saanis mucaa asii fi achi daddarbaa oolee qaama isaa kukkutee, harka mucaa tokko qofaa fidee gala (akka itti hidametti jechuu dha). Amma dhirsii fi niitii gowwaan (warri mucaa)“uu’uu, uu’uu,…” jechaa iyyuu fi booyuu jalqabu. Achumaanis yeroo kana isaan lamaanuu wal qabatanii, iyyaa fi booyaa, gara mana warra gamnootaa deemu. Yeroo achi ga’anii badii kana isaanitti odeessan, niitii gamnittiin (obboleettiin gowwittii fi adaadaan mucaa) akamalee rifachuu fi gadduu dhaan“Baddanii badaa yaa warra badoo!!” jechaa ishiinis iyyuu fi booyuu jalqabdi. Amma akka dur qoosaaf otuu hin taane, rifaatuu dhaan kana dubbatte. Gowwootnis (dhirsaa fi niitii gowwaan) “Aayyoon baddanii badaa nuun jettee, gara mana keenyaatitti deebinee, galaa qopheeffannee badnaa!” waliin jedhu. Gara manaattis deebi’anii, galaa qopheeffatu. Galaan isaan qopheeffatan bassoo dha. Erga qophii xumurani, ka’anii baduuf deemu. Bakka itti badan garuu hin beekani. Otuma karaa dheeraa deemaa jiranuu, amma beelli isaanitti dhaga’ama. Waan bassoo kana ittiin tolfatan bishaan barbaaduu jalqabu. Akka tasaa ta’ee garba tokko bira ga’u. Bishaan arganne, asumatti bassoo keenya tolfannee nyaanna jedhanii taa’u; achumaanis boqonnaa fudhachuufi. Amma bassoo sana qunxuranii, qunxuranii bishaanitti darbuu jalqabu. Akkana godhaatuma galaa harkaa qaban hundaa fixan. Waan godhan dhabnaan, namtichi niitii isaatiin “Ka’ii bishaan keessa lixii, bassoo keenya nuuf fidi” jedhaan. Niitiinis bishaan (garba) keessa lixxee achumatti hafte. “Akkasii edaa!! Na dhokattee nyaachuufi!” jedhee aaree dhagaa (dhakaa) guddaa fuudhee bishaan keessatti darba; niitii isaa dhawuufi. Kunis hin oolle; niitii mataa ishii dhayee buruqsa (madeessa). Yeroo kana dhiigni ol dhufee bishaan baddaatti mul’ata.“Akkasii, siriidhaa barbarree itti gooteeti kophaa nyaattii?!” jedhee aaraan bishaan (garba) keessatti utaala. Bakkee’uma niitiin isaa haftetti innis hafa. Hundi isaaniituu mucaas galaafatanii ofiifis badanii hafan jedhama. Kanaaf, “baddanii badaa yaa warra badoo” jedhamee akka taphaatti haasa’amas. Galatoomaa! Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Gad-aantummaa aadaa fi Afaan isaaniitu isaan cinqa moo, diigamuu impaayaraatu isaan yaaddessaa?

Abdii Boruutiin Erga uummatni Oromoo fi uummatootni biroo gabrummaa Habashaa jalatti kufanii kaasee hamma bara 1991tti ol-aantummaan aadaa fi Afaan Amaaraa walqabatanii itti fufaa akka turan seenaatu ragaa ta’a. Haa ta’u malee, ol-aantummaan Amaaraa ol-aantummaa Tigreetiin (Wayyaaneetiin) bakka bu’ullee, ol-aantummaan Afaan Amaaraa garuu hamma har’aatti itti fufaa jira. Wayyaanee saba bicuu keessaa baateen aangoon irraa fudhatamullee, karaa biraatiin garuu Afaan isaanii har’allee bakka guddaa qabaachuun Amaarotaaf ammallee harka ol aanaa akka qaban mirkaneessafi. Kanaaf, wanti biraallee yoo dadhabame, guddina Afaan kanaatiif karaa danda’amu hundaan halkani fi guyyaa ciminaan irratti hojjetu. Wayyaaneen hoo, maaliif guddina Afaan kanaatiif gahee guddaa taphatti? Akka yaada fi ilaalcha kiyyaatitti, deebiin gaafii kanaa karaa sadiin ilaalamuu ni danda’a: Karaa tokkoffaa: tokkoffaa, har’a Wayyaaneen lafumaa kaatee Afaan ofii (Afaan Tigree) Afaan biyyoolessaa fi Afaan hojii nan godha yoo jette (hawwii isaanii ta’ullee), kun hojiirra ooluu waan hin dandeenye dha. Lammaffaa, akka bal’ina uummataa fi biyya Oromootti, akkasumas akka teessoo lafa isaa fi qabeenya isaatitti, silaa Afaan Oromootu ol-aantummaa argatee, bakkee Afaan Amaaraa bu’uu danda’a ture; garuu Wayyaaneen kana waan hin barbaadneef, Afaan Oromoo dura ykn caalaa Afaan Amaaraa ol-aantummaa qabaatee akka itti fufu goote. Karaa lammaffaa: karaa aangootiin Wayyaaneen bakkee Amaaraa fudhattee isaaniifis diina haa taatu malee, akka uummata gosa tokkootti (akka Habashaatti) Wayyaanee fi Amaaraan eenyummaa isaaniitiin waan boonanii fi saboota biroo waan tuffataniif, Afaan Amaaraa Afaan Oromootiif akka bakkee gad lakkisu (bakkee gadi dhiisu) hin barbaadan. Kanaaf, Wayyaaneenis guddina Afaan Amaaraatiif qooda ofii gumaachiti jechuu dha. Karaa sadaffaa: tooftaa Wayyaaneen uummatoota ykn saboota addaan hirtee ykn qoqqooddee, umurii bittaa ittiin dheereffattuu dha. Kun maal jechuu dha? Gama Oromootiin, mootummaa sobaa kan uummataaf hin dhaabbannes haa ta’u (fake government), mootummaa naannoo Oromiyaa isiniif ijaarre; akka ofiif of bulchitan isin goone; jijjiirama guddaa isiniif fidne; nafxanyoota isinirraa kaafne; Afaan keessaniin akka hojjettani fi barattan taasifne jedhanii uummata keenya gowwoomsuu dha. Gama Amaaraatiin ammoo, aangoo isinirraa fudhanullee, kunoo aadaa fi Afaan keessan har’allee bakka guddaa qabatanii itti fufaa jiru jechuu dhaan akka walqixxummaa sabootaa eegan fakkeessanii isaanis karaa kanaan akkasuma gowwoomsuu yaaluu dha. Tooftaan Wayyaanee kun kana qofaatti hin hafu; Afaan Amaaraa ol-aantummaa akka qabaatu godhuu fi Afaan Oromoo ammoo akka hin guddanne fi sadarkaa ol-aanaas akka hin geenye godhuun; waan Amaarotaaf falman fakkeessanii; tooftaa kanaan uummatoota lamaan kana (Oromoo fi Amaaraa) jidduutti nagaan akka hin uumamne; kan dur caalaa akka wal shakkiin jiraatu taasisuufi. Gabaabumatti Oromoo dhaan akka of bulchitu si godhe; Amaaraa dhaan ammoo, akka Afaan kee ol-aantummaa dhaan turu siif godhe jechuufi. Kanaaf, tooftaalee gara garaatti fayyadamanii Afaan Oromoo akka hin guddanne; guddachuun hafee, sadarkaa’uma amma irra jiru kanaanuu akka tuffatamu fi jibbamu godhuu yaalu; godhaa jirus. Wayyee kana Obboo Boruu Barraaqaa barruu mata duree “Toftaa Afaan Oromoo Hadheessuuf karaa TVO Calaqqisuu fi Duula Faallaa Kanaan Karaa ETV3 fi EBS Geggeeffamaa Jiru: Imaammata Dhokataa Ministeera Kominikeeshina Wayyaanee” jedhuun gaariitti ibsee jira. Gara mata duree barruu kiyyaatti deebi’uu dhaaf, gaafii kana akkan kaasu kan na taasise, marii fi haasawa Adda Bilisummaa Oromoo – ABO (garee warra jijjiiramaa??) fi Ginbot 7 jidduutti godhamaa jiru ilaalchisee waan marsaalee intarneetaa tokko tokkorratti mul’atu arguu kiyya dha. Duraan dursee, asirratti wantin jechuu barbaadu, akka yaada fi ilaalcha kiyyaatitti, wanti irratti waliigalamu tokko fedhii uummatootaa keessumaayuu fedhii uummata keenyaa (uummata Oromoo) kan guutu yoo ta’e, mariin nagaa dhaan godhamu deeggaramuu qaba jedheen yaada. Kaayyoo bilisummaa Oromoo kan hin faallessine yoo ta’e, yaaliin akkanaa wanti hin deeggaramneef sababni natti hin mul’atu jechuu kooti. Waan adeemaa jiru kana ammaaf akkuma jirutti dhiisuu dhaan, garuu wantan hubadhe tokkorratti yaada koo dhiyeessuun barbaada. Akkan waan tokko tokko, bakkee tokko tokkotti dubbisetti, waayee marii fi haasawaa kanarratti ilaalchi Habashootaa karaa lamaan waan mul’atu fakkaata. Akka namootni tokko tokko barreessanitti, qabsoon bilisummaa Oromoo (QBOn) hamma galii isaa ga’utti cimaa deema malee, akka hin laafne fi dhaabbachuus hin dandeenye Habashoota tokko tokkoof waan galeef ykn ifa ta’eef fakkaata. Kanaaf, otuu hin barbaadin, otuu hin fedhin dirqamanii dhugaa kanatti amanuu yaalu. Amantaan kun garuu bifa lama qabaachuu danda’a. Inni tokko, tooftaaf jedhanii yoo ta’u, inni biraa ammoo dhuguma dhugaa lafarra jirutti amananii furmaata waloo barbaaduuf waan yaadan ta’uu mala. QBOn cimaa fi jabaachaa deema malee, dhaabbachuu akka hin dandeenye sochiin qeerroo Oromiyaa biyya keessatti godhaa jiran ragaa quubsaa ta’uu danda’a. Kunis Habashoota otuu hin sodaachisin waan hafuu miti. Karaa biraatiin ammoo, qabsoon bilisummaa saboota cunqurfamanii cimaa deemuun, isaan sodaachisees haa ta’u; yookaanis ammoo, ol-aantummaa aadaa fi Afaan isaanii dhabuun isaan cinqees haa ta’u; haasa’a jaarmayoota akka ABO, Ginbot 7 fi Adda Bilisummaa Biyyoolessa Ogaadee (ABBO) jidduutti godhamaa jiru ilaalchisee wanti Habashootni tokko tokko barreessan cinqama ykn yaaddoo isaanii waan agarsiisu fakkaata. Diigamuun Impaayarittii isaan yaaddessee; boqonnaa sammuu waan isaan dhoowweef (dhoorkeef), “boombii (dhoowaa) boru dhoowuu danda’u qabanii marii gaggeessuun tokkummaa biyyattii (impaayarittii) gaaga’uu danda’a” jedhanii barreessu. Marii fi waliin hojjechuu barbaaduun jaarmayoota kanaa (ABO, ABBO fi Ginbot 7) waliigaltee maalirratti akka hundeeffamu beekuun rakkisaa ta’ullee, jaarmayoota bilisummaaf qabsaa’an (ABO fi ABBO) waliin hojjechuun impaayarittii diiga ykn diiguu danda’a jedhanii waan yaadaniif ykn yaadda’aniif boqonnaa dhabu. Impaayarittii diiganii saboota walaba ta’an ijaaruun hafee; sirna federaalisimii kan dhugaa ijaaruun kan danda’amullee yoo ta’e, kunuu isaaniif (warra bu’aalee hamma har’aatti argaman kanaa balleessuu barbaadaniif) dhukkuba mataa cimaa itti ta’a. Maaliif yoo jedhame, fakkeenyaaf, otuu sirni federaalisimii dhugaa uumamee; akka bal’ina biyya keenyaa (Oromiyaa) fi uummata Oromootti, Afaan keenya Afaan biyyoolessaa, Afaan Federaalaa, Afaan hojii akka ta’u godhame, kun ol-aantummaa aadaa fi Afaan isaaniirratti rakkoo waan fiduuf, ija’uma impaayarittiin diigamtee gara gara hiramtuutiin ilaalu jechuu dha. Kanaaf, karaa danda’amu hundaan qabsoo kana dura dhaabbachuuf yoo danda’an sirumaa dhabamsiisuuf yaalii godhu. Ilaalcha Habashootaa, kan karaa lamaan natti mul’atu kana, walbira qabee yoon ilaalu fi hubadhu, wanti hundi isaaniituu waliin qaban tokko akka jirun yaada. Innis, hundi isaaniituu impaayarittiin akka diigamtuu fi gara gara hiramtu hin barbaadan. Fedhiin uummatootaa eegamee; waan hundaafuu furmaata waloo ta’uu danda’u tokkorratti waliigalanii wajjin hojjechuun garuu waan danda’amu hin fakkaatu. Gaafii, “Akka impaayarittiin hin diigamne fi gara gara hin hiramne, maal godhuu qabna?” jedhuuf deebii barbaaduu irratti garaagarummaan isaanii waan mul’atu fakkaata. Tooftaafis ta’ee, dhuguma furmaata waloo barbaaduufis haa ta’u, warri jaarmayoota bilisa baasota waliin haasofna jedhan, warra qabsoo bilisummaa fi sochii uummataa hubatan fakkaatu. Jaarmayoota kana wajjin yoo hojjenne malee, karaan biraa nu hin baasu jedhanii waan yaadan fakkaatu jechuu dha. Warri kuun garuu, Wayyaanee dabalatee, humna fi qawwee dhaan malee, karaan biraa hin jiru jedhanii waan murteeffatan fakkaatu. Marii fi wajjin hojjechuu yaaluun Habashootaa fi jaarmayoota bilisa baasotaa (ABO fi ABBO) dhuguma humna cimaa uumanii; Wayyaanee kuffisuu kan danda’u ta’uu ykn ta’uu baachuu amma beekuun rakkisaa ta’ullee, kan dabre fi seenaarraa baratanii furmaata walii barbaaduun badaa miti. Haa ta’u malee, asirratti gaafiin banaa ta’ee jiru “maalirratti waliigalanii; Wayyaanee kuffisuu fi sana boodas qabsoo kana garamitti akka oofanii” dha. Akka ilaalcha kiyyaatitti, jalqabumarraa kaasanii waan tokko (kaayyoo barbaadan tokko) ifa godhuun garuu uummatootas amansiisee deeggarsa isaaniis cimsuu danda’a jedheen yaada. Dhumarratti, QBO ilaalchisee kaayyoon Habashootaa ol-aantummaa aadaa fi Afaan Amaaraas haa ta’u; immiyyee Itoophiyaa isaaniis tokkummaa dhaan jiraachisuufis haa ta’u; karaa fedheenuu yaaliin hundaa haa godhanis; kanaafis hirriibas haa dhaban malee, sarana – kana booda QBO galii hawwamerraa hanbisuu waan danda’an natti hin fakkaatu. Diinas ta’e firrii QBO, dhugaa kana hubachuu qabu. Bu’aalee hamma har’aatti argaman kana balleessanii duubatti deebisuun yaalamullee, kun waan milkaawu hin ta’u. Dhalootni har’aa fi kan dhufuu, kan dur caalaa, qabsoo kana akka cimsan waan nama mamsiisuu miti. Kanaaf ammoo sochiin dargaggoota Oromoo (sochiin qeerroo) biyya keessatti akka ibiddaa boba’aa jiru fakkeenya ta’uu danda’a. Galatoomaa! Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Dhuguma Itoophiyaan isaanii biyya haadha hundaatuu ta’uu dandeessii?

Abdii Boruutiin Gaafii akka mata dureetti dhiyaate kanaaf deebii otuu hin barbaadin dura, mee gaafii tokko kaasuun barbaada: Qabsoo Bilisummaa Oromoo (QBO) wajjin walqabsiifnee yoo ilaallu, Oromoon biyyattii ykn maqaa ishii kanarraa rakkoo qaba moo, sirna siyaasaa biyyattii ykn namoota sirna kana gaggeessanirraa rakkoo qaba? Biyyattiin tun maqaaa feete haa qabaattu; maqaa haaraallee moggaafattee ittiin haa yaamamtu; hamma sirni gabrummaa, kan bar-dhibbee tokkoo fi wal’akkaa ishii keessatti ijaaramee hidda cimaa baase, kun hundee isaa wajjin buqqisamee hin badnetti impaayarittiin tun haadha saboota hundaatuu ta’uu hin dandeessu. Kanaaf, QBOnis kan xiyyeeffatu isuma kanarratti malee, maqaa biyyattii kanarraa rakkoo waan qabu natti hin fakkaatu. Haa ta’u malee, maqaa kanaan miidhaa guddaan saba Oromoorratti waan godhameef ykn godhamaa jiruuf, maqaa’uma kanaa dhagawuu hin barbaadnu kan jennus yoo ta’e, kunis mirga keenya dha. Dubbii kana ifa godhuu dhaaf, akkamitti maqaa kanaan (maqaa Itoophiyaatiin) uummata keenyarra miidhaan ga’e ykn ga’a yoo jenne, Habashootni galgalaa ganama maqaa kana faarsaa; tokkummaa biyyattii tanaatiif iyyaa; sababa kanaan qabsoo bilisummaa uummatoota cunqurfamanii dura dhaabbachuuf waan danda’an hundaa waan godhaniif, sirna ishii keessa jiru caalaa dura maqaa kanatu calaqqisee; sirni jiru kunillee akka itti fufu taasisa jechuu dha. Karaa uummata Oromootiin akkasumas uummatoota biroo, kan Habashootaan cunqurfamaniin yoo ilaalamu garuu, maqaa kanarraa jibba qabaatanillee ykn qabaachuu malanillee, kan isaan itti xiyyeeffatan sirnicha impaayaraatti malee, maqaarraa rakkoo waan qaban hin fakkaatu. Biyyattiin tun, maqaa kanallee jijjiirrattee maqaa biraa kan fudhattu yoo ta’e, hanga sirnichi hin diigamnetti maqaan kun fudhatamuu ykn fudhatamuu baachuun hiika hin qabu jechuu dha. Gara gaafii mata dureetti deebi’uu dhaaf, biyyi Itoophiyaa jedhamtu tun, akka teessoo lafa ishii kan ammaa (current geographical location) kanattis haa ta’u; yookaanis ammoo akka namootni tokko tokko barreessanitti, Itoophiyaa kibba Misraatti jalqabdee hamma Keeniyaatti bal’attus haa ta’u; karaa’uma fedheenuu haa ilaalamtu; dhugaan lafa kanarra jiru garuu, hamma sirnichi impaayaraa hin diigamnetti biyyi tun yoomiyyuu biyya haadha saboota hundaatuu ta’uu akka hin dandeenye dha. Jaalannus jibbinus dhugaan kun hubatamuu qaba. Tooftaa fi tarsiimoofi jennees wanti gowwoomnu fi walis gowwoomsinu jiraachuu hin qabu. Haa ta’u malee, gaafiin asirratti ka’u, “Akka sirni impaayaraa kun diigamu; akka biyyi tun haadha hundaatuu ta’uu dandeessu, maaltu godhamuu qaba?” kan jedhu ta’a. Gaafii’uma “akkamitti?” jedhu kana duraa’iyyuu gaafiin: “Impaayarittiin tun sirni ishii diigamee, biyyatiinis haadha hundaatuu ta’uu dandeessii?” kan jedhu dagatamuu hin qabu. Dhimmi kun asirraa jalqabee ilaalamuu qaba jechuu dha. Yoo deebin gaafii kanaa “Eeyyen ni dandeessi” kan jedhu ta’e, kun gara gaafii “akkamitti?” jedhutti nama geessa. Yoo deebiin isaa “Lakkii hin dandeessu” kan jedhu ta’e garuu, gaafiin kanatti aanee dhufu, “maaltu godhamuu qabaree?” kan jedhu ta’a. Gaafii “ni dandeessi moo hin dandeessu?” jedhuuf deebiin ani, akka yaada fi ilaalcha kiyyaatitti qabu, gabaabumatti, yoo mirgi hiree ofii ofiin murteeffannaa uummatootaa kan kabajamuu fi hojii dhaan agarsiifamu ta’e, “eeyyen ni dandeessi” kan jedhu ta’a. Gaafiileen dhimma kanarratti ka’an garuu, akka cancalaa walqabatanii deemu; waan dhaabbatanii miti jechuu kooti. Maal jechuun barbaade? Dhimma hiree ofii ofiin murteeffachuu jedhurratti gaafiin ka’u, “kun akkamitti danda’ama?” kan jedhu ta’a. Gaafiin biraa kan ammas itti aanee dhufu, “Hiree ofii ofiin murteeffachuuf Habashoota wajjin hojjennee isa kana mirkaneessuun ni danda’amaa?” kan jedhu dha. Gaafiin kun garuu kan salphaa’umatti deebii argatuu miti; gadi-fageessanii hubachuu barbaada. Kan mooraa QBO keessattillee rakkoo ta’u gaafii’uma kana jedheen yaada. Gaafii kanatu gaafii guddaa mata dureerratti ka’etti nama geessa. Kan sammuu kiyya keessatti shakkii uumullee gaafii’uma kana dha. Shakkiin kun hoo eessaa dhufe ykn madde? Maaliif sammuu kiyya keessatti uumamuu danda’e? Asitti aansee ibsuun yaala. Duraan dursee, wanta tokko kanan jechuu barbaadu, Habashootni wanti isaan akka du’aatitti sodaatan walabummaa Oromiyaa ti. Waayee kana ijaan arguun hafee, dhaga’uullee waan barbaadan hin fakkaatu. Adda Bilisummaa Oromoollee (ABO) kan amanuu dadhaban sodaa kana waan qabaniifi. Waayeen uummata Oromoo fi ABO yoo ka’u, jechi isaan dafanii dubbatan akkuma barame jecha Afaan isaaniitiin “magganxal” jedhu dha. Oromiyaan, Itoophiyaarraa cittee yoo walaba taate, biyyi Itoophiyaa jedhamtu jiraachuu hin dandeessu jedhanii waan amananiif, karaa danda’amu hundaan kaayyoo kana dhabamsiisuu barbaadu. Kun olola oofuu otuu hin taane, waan irra deddeebi’amee dhaga’ame fi argame; dhugaa lafa jiru dha. Walabummaan Oromiyaa garuu, akka yaadaatti, karaa lamaan argamuu ni danda’a: karaa hiree ofii ofiin murteeffachuu (refreendamii) fi lolanii diina injifatanii argachuu dha. Kanaaf,Habashootni karaa lamaan kanaa cufuu fi balleessuu barbaadu. Qawwee dhaan lollee, diina keenya injifatnee walabummaa Oromiyaa argachuu ni dandeenya kan jedhu ammaaf akkuma jirutti dhiisee (yeroo biraan bal’inaan itti deebi’a) gara hiree ofii ofiin murteeffachuu jedhutti deebi’ee, waan tokko tokko jechuun barbaada. Mee dhugaa haa dubbannu, Habashoota waliin hojjennee; isaan wajjin tumsa ijaarree; Wayyaanee kuffisnee; uummata keenya bilisoomsinee; sana booda ammoo uummatni keenya waan barbaadu akka murteeffatu; refreendamiitti geessina yaadni jedhu hafee; kanuma Wayyaaneen lafa keesse iyyuu “Article 39” yoo fudhanne, isuma kanaa dhabamsiisuuf Habashootni hammam akka carraaqan iccitii miti. Erga dhugaan kana ta’e ammoo, otuu humna keenya hin jabeessin; otuu tokkummaa keenya hin ijaarin; akkamitti isaan wajjin hojjetamee, mirgi hiree ofii ofiin murteeffachuu mirkanaa’uu danda’a? Wanti biraa hafee, waanuma dhiyoo kana mul’ate akka fakkeenyaatitti yoo ilaalle, gaafii fi deebii ESAT Dr. Diimaa Nagawoo waliin godherratti wanti gaafataan sun dubbate ragaa ta’uu danda’a. Shakkiin isaan ABOrraa qaban dhokatee hin hafne. ABOn yoo Finfinnee gaye, walabummaa Oromiyaa labsuu ni danda’a; yookaanis ammoo, uummata Oromootiif filannoon yoo dhiyaate, walabummaa biyya ofii filachuu ni danda’u jedhanii waan yaadanii fi shakkii qabaniif, waayeen akkanaa akka hojii dhaan mul’atu hin barbaadan jechuu dha. Egaa, waayee kanarratti Habashootaan waliigallee; biyya takka Itoophiyaa takka, kan hundaafuu haadha ta’uu dandeessu ijaaruu dhaaf, ABOn kaayyoo ofii jijjiiruu qaba moo, Habashootatu dhugaa lafa jirutti amananii; mirga hiree ofii ofiin murteeffannaa uummatootaatti amananii fi kabajanii fudhatu? Kan biraa ammoo, marii fi haasawa yeroo ammaa ABO garee jijjiiramaa fi Ginbot 7 waliin godhamaa jiru ilaalchisee, haasa’a Obboo Amin Jundi walga’ii Dallas, Texas (USA) keessatti ta’erratti godhe dha. Akka nama tokkootti, akka yaada fi ilaalcha dhuunfaatitti yoon ilaalu, haasofni Obboo Amin godhe badaa hin turre. Wanta inni dubbate keessaa inni tokko (dhugaan tokko) biyyattiin Itoophiyaa jedhamtu tun, akka Habashootni “innaat hagar” jedhanitti hundaafuu haadha akka hin ta’inii dha. Kuni dhara miti. Otuu hundaafuu haadha taate; otuu hundaa walqixxeessitee akka ijoollee ofiitti ilaalte, rakkooleen hin uumaman turan; qabsoon bilisummaatuu hin jalqabu ture jechuu dha. Kanaaf, haadha hundaatuu ta’uu dadhabde. Akka haala amma jiruutitti, gara fuulduraallee haadha hundaa ta’uun ishii shakkisiisaa dha. Asirratti wantin hubachiisuu barbaadu, warra jijjiiramaa qeequufii miti; Habashoota waliin hin haasa’inaa; wajjin hin hojjetinaa jechuufiis miti. Gaafiin banaa ta’ee jiru garuu, Habashootni waan barbaadani fi hin barbaadne; fedhii fi kaayyoo isaanii ifatti nutti himaa otuu jiranuu; balleessa kanaan dura godhamellee otuu yaadannuu fi beeknuu; maalirratti waliigallee, wajjin hojjenna jennee isaan waliin tumsa ijaaruu barbaaduu dha. Nutu kaayyoo keenya jijjiira moo, isaantu kan isaanii jijjiira? Yookaanis ammoo, gara lamaaniiyyuu (Oromoo fi Habashaa) kaayyoo keenyarraa hir’ifnee waan jiddugaleessa ta’e fi hundaafuu furmaata walii ta’u tokkorratti waliigaluu ni dandeenya yoo jedhame ammoo, kaayyoon akkanaa kun maali? Kaayyoon akkanaa kuni hoo Itoophiyaa haadha hundaa ta’uu dandeessu ijaaruu danda’aa? Mee ammas waayee’uma gaafii fi deebii ESAT Dr. Diimaa waliin godhetti deebi’uun barbaada. Akka waan Dr. Diimaan jedhanirraa hubadhetti, baroota jalqaba sagaltamaarra, keessumaayyuu ammoo bara 1991, otuu sirriitti itti hin qophaayin; otuu humna ofii sirriitti hin cimsin; Habashoota (Wayyaanota) wajjin hojjechuu yaaluun hammam akka nu miidhee dha. Wanti dabre sun silaa har’a barumsa guddaa nuuf ta’uu qaba ture. Har’as kan dabrerraa barachuu garuu waan dandeenye natti hin fakkaatu. Of duuba garagalanii otuu hin ilaalin; bitaa fi mirga otuu hin mil’atin; baddaa fi jala otuu hin ilaalin; keessaa fi ala otuu hin hubatin; haala keessa jirru sirriitti gadi-fageenyaan otuu hin xiinxalin; diina’uma waloo hamaa amma jiru kana (Wayyaanee) kuffisuuf jennee; waan boru rakkoo nutti fiduu danda’u dalaguun furmaata bu’uraa waan fidu natti hin fakkaatu. Egaa, barruu kiyya xumuruu dhaaf maal godhuu qabna? Rakkoolee keenyaaf mala ykn furmaata argachuu dhaaf, akka heerragaa foormulaan hin jiru. Ani akkuma yeroo biraa ammas kanan jedhu, furmaatni fi malli guddaan inni duraa, tokkummaa ilmaan Oromoo ti. Tokkummaa qabsaa’otaa fi jaarmayoota keenyaa ti. Humna cimaa diina injifatu uumuunillee ammaaf yoo dadhabame, sagalee tokko dubbachuu danada’uu dha. Karaa danda’amu hundaan humna ofii jabeessuu fi cimsuu dha. Humna ofii cimsuun ammoo, waraana (WBO) cimsuu qofaa miti. Kaayyoo tokkorratti waliigalanii; sagalee tokko dubbachuunuu humna ofii cimsuu ta’a. Wanti hunduu asirraa jalqabu. Yoo tokko ta’an; sagalee tokko dubbatan; uummatni bal’aanis nama duuba hiriira. Akka uummatni bal’aan nama duuba hiriiru garuu, kaayyoo fi adeemsa ifa godhuun dirqama ta’a. Dhumarratti, kophaa kophaa deemuun; mooraa fi humna ofii otuu hin cimsin; projektii hin milkoofne yaaluun miidhaa fi gaaga’ama fida malee, furmaata bu’uraa ta’uu hin danda’u. Tumsa alaa barbaaduun waan hin oolle ykn hin hafne ta’uu danda’a. Haa ta’u malee, tokkummaa fi tumsa mana ofii otuu hin ijaarini fi hin hin cimsin gara biraa deemuun, bu’aa waan fidu natti hin fakkaatu. Uummata keenya gara gara hiree; mooraa keenya laaffisee; kan diinaa cimsa malee, karaa rakkoolee keessaa nu baasee; qabsoo keenyas galii hawwameen ga’u waan ta’u hin fakkaatu jechuu kooti. Kan dabrerraa yoo baranne malee, wanti fuulduratti dalagamus akkuma kan dabre sanaa ta’a. Kanarraa of eeguu qabna. Adeemsa keenya sirreessuun barbaachisaa qofaa otuu hin taane, murteessaa dhas. Akkuman barruu kiyya kan kana duraa keessatti ibse, akkuma Habshootni “boombii boru dhoowuu danda’u harkatti qabatanii waliin haasa’uun tokkummaa Itoophiyaa gaaga’a” jedhan, nuyi hoo maal haa jennuree?? Otuu itti hin qophaayin, waan boru rakkoo nutti fiduu danda’u har’a yaaluun qabsoo bilisummaa keenyaa hin gaaga’uu? Deebii gaafii kanaa dubbistoota barruu kiyyaatiif dhiisuun barbaada. Galatoomaa! Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Dhugaa fakkeessanii afaanfaajjii uumuun, uummata Oromootiif dubbachuu hin ta’u

Abdii Boruutiin Namni tokko dhimma tokkorratti yaada isaa yoo barreessu, yaadni inni dhiyeessu kun dubbistoota hundaa birattuu deeggarsa argatee hundaanuu fudhatamuu hin danda’u. Yaada dhiyaatu tokkorratti ilaalchi namootni biroo qaban adda adda ta’uu danda’a jechuu dha. Namootni baay’eenillee yaada dhiyaate sana yoo deeggaran, yoo xinnaatee xinnaate namni tokko ykn lama yaada faallessaa qabaachuu malu. Waayeen kun ammoo waanuma jireenya ilmaan namootaa keessatti mul’atuu dha. Waan nama dinqu hin ta’u jechuu dha. Haa ta’u malee, yaadni barreessaan tokko dhiyeessu fudhatama yoo dhabe, maaliif yaadni kun akka hin fudhatamne; abbaan yaada kanaan mormu tokko sababa isaa ibsuu dhaaf, yaada bilchaataa fi amansiisaa ta’e dhiyeessuun barbaachisaa dha. Akkanatti amananii wal amansiisuun; walirraa barachuunillee danda’ama. Sadaffaa, tajaajilaa diinaa ta’ee; mooraa keenya (mooraa QBO) keessatti afaanfaajjii uumuu dhaan; akka namni wal shakku; akka namni wal jibbu; akka nagaa fi tasgabbiin hin uumamne; akka dhugaan hin dubbatamne; akka tokkummaan Oromoo hin uumamne; sababa kanaan akka qabsoon teenya laaftu; namoota dhugaa dubbatan ykn barreessan irratti olola oofee; akka jibbaman taasisuufi. Afraffaa, kana jedhee sirriitti ifatti of mul’isuu hin barbaadne malee, akka qabiyyee yaada isaatitti, miseensa ykn deeggaraa yookaanis ammoo hogganaa ABO warra jijjiiramaa ta’ee; yeroo ammaa haasofni fi mariin warra garee kanaa fi Ginbot 7 waliin deemaa waan jiruuf; barruun ani waayee Itoophiyaarratti dhiyeesse sun gufuu ta’uu danda’a jedhee waan yaaduuf, Abdii Boruu maaliif waayee kana kaasa jedhee olola narratti godhuuf waan hin jirre asii fi achii walitti fidee barreessa. Waayee kana bal’inaan ibsuun yaala: Qabxii akka afraffaatti kaase kanatti deebi’uu dhaan, ABO garee warra jijjiiramaa ilaalchisee waan tokko ifa godhuun barbaada. Ani, akkuman kanaan duras yeroo baay’ee irra deddeebi’ee barreessaa ture, miseensa jaarmayaa siyaasaa tokkootuu miti; ta’ees hin beeku. Dhugaan lafa jiru waan kana ta’eef, ani garee ykn jaarmayaa ykn dhaaba tokkotti hirkadhee; isa tokko deeggaruu dhaan kan biraa hin balaaleffadhu. Tokko deeggaree kan biraatiin hin mormu jechuun barbaade. Abbaa fedhe ykn jaarmayaa kamiiyyuu haa ta’u, kan bilisummaa Oromootiif hojjetu hunduu deeggarsa kiyya ni argatu. Uummata keenya (uummata Oromoo) gabrummaa Wayyaanee hamaa kana keessaa baasuuf, karaa danda’amu hundaan warra hojjechuu barbaadan dura dhaabbachuu hin barbaadu. Taa’anii wal qeequurra karaa danda’amu hundaan tattaaffii godhuun deeggaramuu qaba jechuu kooti. Ani ammas kanan jedhu, ABO warra jijjiiramaas ta’e jaarmayaa Oromoo kamiiyyuu, alagaa waliin hin haasa’inaa; isaan wajjinis hin hojjetinaa; tumsa alaas hin barbaadinaa; jechuu kiyyaa miti. Yoo wanti irratti waliigalamuu danda’u tokko fedhii uummata Oromoo hin faallessine; yoo hiree ofii ofiin murteeffannaa uummata keenyaa kan mirkaneessu ta’e; yoo bu’aalee hanga har’aatti argaman kanaa gadi kan hin fidne ta’e, abbaa fedhe wajjin hojjechuun yakka hin qabu. Har’a Wayyaanee kuffisuullee yoo dadhabe, xinnaatullee kan ishii dadhabsiisu fi laaffisu yoo ta’e, yaaliin godhamu deeggaramuu qaba. Dhagaa (dhakaa) lama walitti darbuurra dhagaa tokko diinatti daruu wayya jechuu dha. Diina walitti ta’anii mooraa ofii laaffisuun uummata Oromootiif bu’aa hin fidu. Dhugaan kun hunda birattuu hubatamuu qaba. Kanaaf, warra jijjiiramaas ta’e gareen kamiiyyuu karaa itti amananiin tattaaffii yoo godhan, ani akka nama tokkootti kanarraa rakkoo hin qabu. Dhugaan dagatamuu hin qabne fi iccitii hin taane garuu, akkuman barruu kiyya kan kana duraa sana keessatti ibsuu yaale, gaafiin ammas banaa ta’ee jiru:Habashootni fedhii fi kaayyoo isaanii ifa godhanii, kan hin barbaadne fi hin hawwine nutti himaa otuu jiranuu; tumsa waliif taanee Wayyaanee kuffisuuf qofaa jennee; waan sana booda ta’uu danda’u tokkorratti kaayyoo keenya ifa otuu hin godhin; maalirratti waliigaluu dandeenya jennee isaan waliin tumsa ijaaruu barbaadna? kan jedhuu dha. Gaafiin biraa ammoo, otuu tokkoomnee mooraa keenya keessatti humna keenya hin cimsin dura, tumsa alaa barbaaduun nu gaaga’uu ykn miidhii hin danda’uu? kan jedhu ta’a. Kanaaf, tokkummaa ykn/fi tumsi mooraa QBO dursa argachuu qaba jedhee yeroo baay’ee barreessaa ture. Egaa, nama Abbaa Dhugaa ofiin jedhu kana dhugaa kanatu liqimsamuufii dideeree?? Olola narratti oofuun isaa maaliif akkana jetta jechuu isaa ta’inaa laata? Biyyi Itoophiyaa jedhamtu tunis dhuguma biyya haadha hundaatuu ta’uu dandeessii? Jedhanii gaafii kaasuun; dhimmi kun sirriitti haa xinxalamu fi gadi fageenyaan haa hubatamu jechuuf malee, asirratti wanti nama aarsu maali? Habashoota yookaanis jala deemtuu isaanii yoo ta’an malee, gaafiin kun warra biroo waan dallansiisu fi dhukkuba mataa isaanitti ta’u natti hin fakkaatu. Namni Abbaa Dhugaa ofiin jedhu fi akka bokkaa olola narratti roobu kun isaan keessaa tokko ta’inaaree laata? Ergan waayee uummata Oromoo ilaalchisee dhimmoota gara garaarratti barreessuu jalqabe, barruulee baay’een dhiyeessaa ture. Nama Abbaa Dhugaa jedhamu kanaafis, barruun kiyya kan inni yaada isaa irratti barreessee; waan hin taane naan jechaa jiru sunis, isa kan duraa ykn jalqabaa waan ta’e natti hin fakkaatu. Inni, barruuleen ani hanga har’aatti dhiyeessaa ture otuu hin argin hin hafu jechuu kooti. Yoo akkana ta’e ammoo, wanti isa cinqee; akka olola narratti godhu isa taasisu dhimma Itoophiyaa kana jechuu dha. Nama hin beekne tokko si beeknaa bar! jedhee; waan namni sunis hin ta’in itti moggaasee; uummata birattis akka shakkamu fi jibbamu godhuuf tattaaffachuun; kaayyoo ykn dhaamsa addaa tokko qabaateeti ykn qabateeti malee, akka maqaa isaa kanatti abbaa dhugaa ta’ee; dhugaa jiru uummatatti himuufii miti. Dhaamsi fi kaayyoon nama kanaa uummata afaanfaajjessuuf akka ta’e yaada inni barreesserraa ifatti hubatamuu danda’a. Dadhabbii guddaan nama kanaa ammoo, warra miseensa ykn hogganaa jaarmayaa siyaasaa tokkoo ta’an malee, namni biraa waayee siyaasaa barreessuu akka hin dandeenye; kan barreessullee yoo jiraate, abalu ta’uu danda’a jedhee yaaduu ykn tilmaamuu isaa ti. Dhugaan jiru garuu “Cyber World” kana keessatti, eenyu eenyu akka ta’e beekuun rakkisaa waan ta’uuf, abbaan fedhe lafaa ka’ee kun abalu ta’uu danda’a jedhee yaaduun ykn dubbachuun mirga abbaa sanaa ta’ullee, ragaa gaafatamuu ykn ragaallee dhiyeessuu hin danda’u. Tilmaamuun tilmaama malee dhugaa ragaa qabu fi amansiisaa waan hin taaneefi. Namni Abbaa Dhugaa ofiin jedhu kun, waan dhugaa baasu fi uummata Oromootiifis dubbatu fakkeessee, afaanfaajjiin inni uumuu yaalu qabatamaa akka hin taane;yaadolee inni barruu kiyyarratti dhiyeesserraa hubatamuu ni danda’a. Akka yaada fi olola isaatitti, bakkeen ani itti hin mul’anne fi itti hin gaafatamne hin jiru. Rakkoolee mooraa QBO keessatti uumamani fi jiraniif hundaafuu Abdii Boruutu itti gaafatama jechuun isaas hin hafu. Yoo dura yaada isaa barreessuu jalqabu: “Abdii Boruu eennu akka taate ima beekna atis maqaa kee dhooysitu…” jedha. Asirratti, inni nama tokko, eenyuuf dubbachaa jiraa? Itti aansuu dhaan: “…yeroo qaama Shanee jala turte Dura Taa’aa AFD taatee hojjechaa turte ….” jedha. Achumaanis itti fufee: “…Ati erga Damee Dantaa Alaa irraa si kaasani…” jedha. Dura Taa’aa AFD fi ittigaafatamaa (gaafatamaa) Damee Dantaa Alaa eenyu akka ta’e inni maqaa kaasuu baatullee, waayee kana uummatni Oromoo otuu hin beekin hin hafan. Yaada bakkee biraatti dhiyeesserratti ammoo, namni kun waan jedhee barreesse asitti irra deebi’ee barreessuun yeroo ajjeesuu waan ta’uuf, yaadolee namticha kanaa hunda isaaniituu barruu kiyyaa gaditti dhiyeessee jira; dubbistootni barruu kiyyaa akka ilaalan kabajaan gaafachuun barbaada. Namni kun waa hundaafuu ittigaafatamaa na godhuuf (fakkeessuuf) waan inni hin yaalin hin jiru. Kan nama dinqu garuu, gaafiilee inni tarreesse keessaa “…WBOn akka rukutamu hin goonee?…”jedhee waa hundaa gara garaa funaanee; balleessa nama tokkoo godhee dhiyeessuu isaa ti. Mee asirratti gaafiilee tokko tokkon kaasuu barbaada: Wanti biraa haa hafu, Dura Taa’aa AFDs; gaafatamaa Damee Dantaa Alaas; kan tokkummaa hin hawwine fi araaratti gufuu ta’us; WBOn akka rukutamu kan godhes namuma tokko moo namootni biraas jiru jechuu dhaa? Namni Abbaa Dhugaa ofiin jedhu kun, nama ykn namoota yakka kana hundaa dalage/dalagan sana maqaa isaa/isaanii kan dhugaa barreessuu maaliif sodaate? Yoo maqaa nama ykn namoota kanaa beeke ammoo, Abdii Boruu ati Abalu dha; maqaa jijjiirratte malee jedhee maqaa dhugaa sana kaasee maaliif hin dubbanne? Maaliif eenyu akka taate si beekna naan jedhee haguuguumaan olola narratti oofuu barbaade? Yoo dhuguma nama dhugaa jiru beeku ta’e, maaliif nama ykn namoota sana maqaa isaaniitiin yaamee; yakka hojjetame hundaa saaxiluuf; waan mooraa QBO keessatti dalagamaa jiru bal’inaan; ragaa wajjin walqabsiisee, uummataaf ifa hin goone. Maaliif fakkeessuu qofaa dhaan afaanfaajjii uumuu barbaade? Barruu kiyya xumuruu dhaaf, dhugaa tokko dubbachuun barbaada. Namni yakka tokko hojjete fi yakka kanaaf ragaan itti dhiyaatu, maqaa dhiisii otuu bifa isaallee jijjiirratee gadi bahe, ittigaafatama sana jalaa bahuu hin danda’u. Luubbun isaallee yoo dabarte, ittigaafatama seenaa jalaa hin bahu. Otuu ani dhuguma akka olola isaa kanatti nama ykn namoota inni jedhu sana ta’ee; har’a maqaa koo jijjiirradhee ykn maqaa bi’iraa baafadhee waayee uummata keenyaa barreessee’iyyuu, ittigaafatma yakka dabree jalaa bahuu waanan hin dandeenyeef, har’a bi’ira kiyya miidhaksee, kan dabre dagachiisuu yoon yaalellee, eessattuu ittigaafatama sana jalaa bahuu hin danda’u. Dhugaa dubbistootni barruu kiyyaa beekuu qaban garuu, akka namni kun waa hundaa narra tuulu kanatti, ani nama jaarmayaa siyaasaa tokko keessatti sadarkaa hogganummaa keessa turee, yakka akka inni jedhu kanaa dalaguun hafee; miseensallee ta’ee hin beeku. Gaafan gadi bahee eenyummaa kiyya mul’ise, namni kun waan amma tarreesse kanaaf waan jedhu isatu beeka. Namni isa beeku fi isa gaafatullee jiraachuu yoo baate, dubbistootni fi hordoftootni barruulee kiyyaa garuu gaaf sana waan jedhan isaanumaafan dhiisa. Karaa biraatiin garuu, namni Abbaa Dhugaa ofiin jedhu kun, akkan kanaa olitti, akka qabxii sadaffaatti dhiyeesse yoo ta’e, waan hin taane narra tuulee; xiiqii na qabsiisee; dallansuu kanaan akkan eenyummaa kiyya baasu godhuuf; akka tooftaatti itti fayyadamuu yoo barbaade, hin muddamin, hin ariifatin, gaaf uummatni Oromoos dhugaa kana baran ykn argan fagoo hint ta’u jechuuniin barbaada. Hammasitti, namni kunis tooftaa barbaadetti fayyadamee, olola dhugaa hin taane narratti oofullee, akka ilma Oromoo tokkootti, akka nama tokkootti, uummata Oromoo fi qabsoo bilisummaa isaatiif gaarii ta’uu danda’a jedhee waanan itti amanu barreessuu hin dhaabu. Ololli hundee hin qabne narratti godhamullee, kun hamilee kiyya cabsee akkan waayee uummata kiyyaa hin barreessine na hin taasisu jechuu kooti. Galatoomaa! Abdii Boruu: aboruu@gmail.com ******************************************************************************************************* Barruu kiyya: “Dhuguma Itoophiyaan isaanii biyya haadha hundaatuu ta’uu dandeessii?” jedhurratti yaadolee namni Abbaa Dhugaa jedhamu dhiyeesse: 1) Abdii Boruu eennu akka taate ima beeyna atis maqaa kee dhooysitu. Dubbiin kan maqaa keetiitiimiti. qaphxiiwwan ati kakaafteedha malee. Sabaaf Sabloota wajjiin walgargaarisfatuun amma Jijjiiramaan dhihaate kun maaf ajaa’iba sitti ta’e. Yeroo Qaama Shanee jala turte Dura Taa’aa AFD taatee hojjataa hin turre? Kaayoo dhooysaa tan hoogganoota Barcuba Yubaa wajjiin oofaa turte tan Dr.Diimaa Nag’o haasawa ESAT irrtti godhan kan jedhan nuti takkuu Oromiyaan ni buqqaatti jedhutti amnnee hin beeyne jedhaniin saniin maal jetta. Ati eega Damee Dantaa Alaa irraa si kaasan dhaabdi diigamuu qaba jetta. Waayeen dhaabbota adda addaatiin walii galanii Mallas aangorraa kaasuu kanatti akka dhibbaaf dhibbatti amantu hubatamaadha. garuu wanni ati ganamaa galgala mul’ii hidhattee olola adda addaa kan oromoota gandaan, naannoo fi amantiin adda diigutti fayyadmuu barbaadduf ani aanoo irraa maaf bu’e tokkummaa kanas maaf ani abbaa itti ta’uu dhabe jechuu irraa kan hafe Itiyoophiyaa jibbitee yookaan Oromoof yaaddeetiimit. Abbaa Dhugaa 2) Deebii Abdii Boruutii kennamerratti namooni gariin akka ufii isaaniitii yaadanitti kennatan. Yaada keennachuun mirga isaaniiti. Garuu dhugaan jirtu Abdii Boroo yeroo hedduu gaafiis ufuma isaatiif gaafatee deebiis keenna. Namoonni asirratti waa jejje’anis isumatuu maqaa hedduu baafatee waa barreessa malee yaanni isaa gargaarsa argateetiimiti. Gama qaphxii Abdii Boruutitti yoo deebi’e, Abdiin wanni je’u ani tokkummaa Oromootiif malee waa keessaa argachaafiimiti je’a. kuni garuu dhugaa jirturraa waan fagaateedha. Abdii Boruu Odoo dhugaan tokkummaa ykn araara Oromoo feetee, Modreet Liidersi jettee Qaama Shanee keessa Garee O/Daawud Ibsaa kan akka Tamaam Yusu, Odaa Xase, Bultum Biyyoo f’a’a, akkuma san Garee Generaal Kamal Galchuu keessaas namoota ati fedhii irraa hin qabne alatti dhiisuun mataa kee dura taa’aa gootee filamuuf uf qopheessuun tokkuummaa ummata oromoof hojjachuu je’ama? O/Daawud fa’as araara oromummaa diduu odoon taane shira ati deemtuun arganii sirratti dammaqa. Abbaan kee, obboleessi keetiif warri soodhaa wiskiin walitti areeree si unsiisu dhugaa jirtu fudhachuu hin fedhan. Garuu wanni ati fi warri ati hurrii itti haguugdee deemtuun hubatuu qaban shira keessan ummanni oromoo hubatuu isaati. 3) Abdii Boru, Quuqaa ummata kiyyaatiif malee waan biraatiif kan hin godhu jetta. Quuqaa hin fayyine kan ummata oromoo fi dhaabbota oromoo eddutti uume si tahuu ummanni hubatee jira. Quuqaa ummata kiyyaaf dhukkubsadhe jette: diinaggee ummataa hagam cafaaccafaa baate? oromoon bal’an hafee nu warra si wajjiin naannoo tokkaa keessatti summii hin fayyine hin uumne? Kuni baddaa kuni gammoojjii, kuni bishaan gamaa dhufe kun bishaan gamaati jechuun ummata wal’awwaalu akka lagatu hin goosifne? Qabsaawotarratti ololchiisaa hin turre? WBON akka rukutamu hin goonee? hoogganoonni ddhaabbota oromoo mootummoota ollaa keessatti akka olii gadi socho’uu hin dandeenneef sababaa hin taanee? Hiriiroo edduu oromoo taa fi kan alagaatitti summii hin facaafne? maqaa araara tokkummaatti fayyadamtee dhaabbota adda hin ciccirree? Haalli akkanaa kuni quuqaa ummata oromoof dhukkubastuudha caalatti isaani quuquudha? yaada ani kennadhau kanas waayee haasawa dhaabbonni dhaabbota habashootaa wajjiin godhanitti irkisuu barbaadda. ani inni suni sirriidha sirriimiti jechaa hin jiru. atu yeroo dhaabbota habashootaa wajjiin hojjataa turte gammchuu guddaan akka sitti dhagahametti teessoo irratti dubbataa turtee kan ammaa kuni maaf dinqii sitti ta’e jechuu kiyya. ati kana hunda wanni gooteef akkuma duritti maallaqa hawaasni oromoo dhaaba isaa jiraachisuuf gumaachu teettee nyaata waan baratteef. amma maallaqni duraan maqaa adda addaa itti baaftee cafaqataa turte waan sirraa dhaabataa dhufeef hirriba malee bulaa jirta. akkuma san aangoon qabaataa turte waan sitti xiqqaatteef dura taa’aa ta’uu waan dhabdeef. odoo ati dandeettii summii ummata keessatti uumuu malee tan ummata oromoo hogganuu dandeettu qabaattee harki lamaane hafee miila lamaanis fiif baafna ture. ati amma anaan’anuu ittuma fuufta. kanaa ol yaada kee wajjiin yeroo kiyya hin gubu. kan ati beekuu qabdu ummanni oromoo shira kee hubate jechuu beeki.


Qubeen Afaan Oromoo mallattoo bilisummaa ti, dhalootni qubee ammoo abdii egeree ti

Abdii Boruutiin Waggoota afurtama dura, yeroo Afaan Oromoo raadiyoonii cabsa jedhanii dubbatan sana, Afaan keenya haala sana keessaa bahee, sadarkaa har’aa kanarra ni gaha jedhee eenyutu yaade? Afaan Oromoo, barreessamuun isaa hafee akka hin dubbatamnellee kan dhiibbaan irratti godhamaa ture, sun har’a kunoo qubee ittiin barreessamu argatee; Afaanolee biroo wajjin addunyaa kanarratti ni mul’ata jedhees kan yaade jiraa? Galanni qabsoo bilisummaa Oromoof (QBOf) haa ta’u, kunoo qubeen teenyas erga hojiirra oolte, waggaa diigdammaffaa ishii kabajuuf jirti. Wanti guddaan hawwaman – bilisummaa Oromoo fi walabummaan Oromiyaa – galii isaanii ga’uu baatanillee, bu’aalee gurguddoo QBOn nuuf argamsiise keessaa inni guddaan tokko qubee teenya “mallattoo bilisummaa” kan taate dha. Afaan keenyaan barreessuuf, akka dheebonnee fi beelofnee eegaa turre sanatti, silaa Oromootni hunduu erga qubeen dhalatte booda, mallattoo bilisummaa keenyaa kanatti fayyadamnee ittiin katabuu qabna turre. Dhugaa haa dubbannu yoo jenne garuu, har’a Oromoota meeqatu qubeetti fayyadamanii ittiin barreessaa jiru? Meeqatu ittiin barachuu fi ittiin katabuuf yaalii godhu? Waggoota diigdamman kana keessatti, kitaabota meeqatu qubee dhaan barreeffaman? Hog-barruu Afaan Oromoo guddisuuf hangam yaaliin godhame ykn godhama? Bar-kurnee lamaan dabran kana keessatti, Afaan keenya akka Afaan tokko guddachuu qabutti, guddatee ykn guddachaa jiraa? Yoon gaafiilee kana asitti tarreessu, yaalii godhame ykn godhamu tuffachuu fi hanqina ykn hir’ina jirus komachuuf otuu hin taaane, haala keessa jirru akka hubatnuufi. Karaa biraatiin yoo ilaalame garuu, waan hir’ate ykn hanqate dubbachuu qofaa otuu hin taane, waan hanga har’aatti dalagametti gammaduu fi ittiin boonuus qabna. Erga qubeen hojiirra ooltee kaasee tattaaffiilee nama boonsisantu godhamaa jiru. Afaan Oromoo naannoo Oromiyaatti bakkee Afaan Amaaraa bu’ee; mana barnootaa sadarkaa duraa (elementary school) irraa jalqabee hanga sadarkaa ol aanaatti Afaan Oromootiin (qubee dhaan) kennamaa jira. Digirii ol aanaanillee (Ph.D) Afaan keenyaan qubee dhaan barreeffamaa jira. Mootummaa uummata Oromootiif hin dhaabbanne, mootummaa sobaa (fake government) ta’ullee, mootummaa Oromiyaa kan ofiin jedhu kunis qubeetti fayyadamee ittiin hojjechaa jira. Akka meeshaatti itti fayyadamee kanaan nu miidhaa jirus, diinnillee qubee fi Afaan keenya baratee; kanaan Oromoo of fakkeessee uummata keenyarratti shira xaxaa jira. Kuni hunduu sadarkaa qubeen har’a irra geesse ykn jirtu agarsiisu jechuu dha. Waayee qubee har’aaf asumarratti dhaabuu dhaan, gara dhaloota qubeetti (qubee generation) itti deebi’ee waan tokko tokko jechuun barbaada. Dhalootni qubee abdii egeree saba Oromoo akka ta’an waan nama mamsiisuu miti. Hawaasa ykn biyya tokko keessatti dargaggootni abdii egeree hawaasichaa ykn biyyaa akka ta’an kun eessumattuu dhugaa waliigalaa ti. Haa ta’u malee, egereen saba ykn uummata keenyaa kan murtaa’u dhaloota qubee qofaa dhaan otuu hin taane, dhalootni hunduu (kan kaleessaas, kan har’aas, kan boruus) itti gaafatama akka qaban hubatamuu qaba. Maal jechuu kooti? Dhugaan hubatamuu qabu tokko, dhimma saba ykn uummata bal’aa tokkoo dhiisii jireenyuma ilmaan namootaa keessattillee balleessi ykn dogoggorri otuu hin godhamin hin hafu. Adeemsi siyaasaas akkanumatti ilaalamuu qaba; kan kana gaggeessanis ilmaanuma namootaa waan ta’aniif jechuu dha. Haa ta’u malee, beekumsi namaa kan madaalamu, balleessa dalagamee dabrerraa barachuu danda’uu dha. Gabaabumatti, beekaa fi gamantu waan dabrerraa barachuu danda’a jechuu dha. Gara qabsoo bilisummaa keenyaatti deebi’uu dhaaf, fakkeenyaaf, yoo dhalootni dabre balleessa tokko dalagee jiraate, balleessa dalagame sanaaf ittigaafatama fudhatee; gara fuulduraa dhalootni itti aanee dhufu balleessa sana hubatee; waan sanarraa baratee; dogoggora ykn balleessa dalagame sana akka sirreessu godhuu dha. Dhalootni itti aanee dhufu ammoo, balleessa dalagamee dabre sana komachuu qofaa otuu hin taane, waan bade sana sirriitti hubatee; barumsallee irraa argatee; kan bade qajeelchuun ykn sirreessuun dirqama isaa akka ta’u hubachuu qaba. Kanaafan dhalootni hunduu waayee kanarratti ittigaafatama qabu jedhe. Qabsoon bilisummaa keenyaa bu’aa bayii meeqa keessa dabree as ga’ullee, har’as sana keessaa ba’uu dadhabee; kunoo qormaata guddaa keessa jira. Dhibdeen ykn waldhabbiin qabsoo kana keessatti uumames hidda baasee cimaa dhufe malee, wanti fooyya’e hin jiru. Kun dhugaa eenyyuu jalaa hin dhokannee dha. Sababni guddaan waldhabbii ammoo, ilaalcha siyaasaa fi adeemsa qabsoo kanaa akka ta’un amana. Sababooleen biroo, kan qabsaa’ota Oromoo walittibuusan jiraatanillee, kan mooraa QBO keessatti dhibdee guddaa uume ilaalcha siyaasaa ti jechuu kooti. Isa kanatu har’allee akka waliigalteen hin uumamne taasisa. Isa kanatu amala qabsaa’otaallee jijjiiree; rakkoon akkanaas aadaa akka ta’u godhe. Asirratti aadaa yoon jedhu, aadaa Oromoo bareedaa fi boonsisaa gaafii keessa galchuu otuu hin taane, aadaa oftuulummaa, aadaa anatu si caalaa beekaa, aadaa kiyyatu caalaa isa kana wayyaa,… jechuun barbaade. Aadaan akkanaa kun ammoo, baay’ee diigaa fi kan balaa guddaallee fiduu danda’u waan ta’eef, yoo dafee furmaata hin argatin, guddachaa fi babal’achaa deema; dhaloota dhufuttillee dabruu danda’a. Waan dabrerraa baratanii; kan fuulduraa sirreessuun dirqama ta’uu qaba. Dhaloota dhufuuf fakkeenya gaarii ta’uun; mooyxannoo gaarii isaaniif dabarsuun; karaa gaarii akka qabatan taasisuun; dirqame dhaloota dabree fi kan har’aallee ta’uu qaba. Dhalootni qubees wanti isaan dhaloota dabrerraa (dhaloota isaan duraa irraa) barachuu qaban kana malee, aadaa badaa barchuun egeree uummata keenyaa miidha. Dhugaan kun hunda birattuu hubatamuu qaba. Gama tokkoon aadaa fi safuu Oromoo bareedaa qabna jechaa; gama biraatiin faallaa kanaa dalaguun hunda keenyaa gaaga’uu ykn miidhuu danda’a jechuu dha. Hawaasa ykn biyya tokko keessatti guddinni siyaasaa, diinagdee fi kan biroo kan babal’achaa deemu, waan dhalootni tokko hundeesserratti dhalootni itti aanee dhufu jabeessaa fi cimsaa yoo deemu dha. Dhalootni dabru tokko kan dhufuuf waan gaarii lafa kaayee dabra jechuu dha. Yoo dhalootni dabru waan gaarii lafa kaayee hin dabrin, dhalootni itti aanee dhufu waan irratti hundeeffatu tokko dhaba. Guddina teeknoolojiillee yoo ilaalle, kan dhalootni dabre bu’ureesse tokkotu dhaloota itti aanuun xinxalamee ykn qoratamee, babal’achaa deema. Farnajiinillee kan guddachuu dandeesse karaa kanaani yoo jedhame, dogoggora waan qabu natti hin fakkaatu. Egaa, walumaagalatti, dhalootni dhufu kan dabrerraa waa dhaala jechuu dha. Kuni ammoo dhugaa waliigalaa fi adeemsa’uma hawaasa tokko keessatti mul’atuu dha. Qabsoo bilisummaa Oromoo yoo ilaalle, dhalootni dabrani fi kan har’aas wareegama hamma kana hin jedhamne itti kaffaluu dhaan injifatnoolee tokko tokko nuuf argamsiisanii jiru. Keessumaayuu qabsoo hadhaawaan hanga bara 1991tti godhamaa ture injifatnoolee gurguddoo akka argamsiise seenaatu ragaa ta’a. Kanaaf, dhalootni qubee, akka dhaloota isaan duraa, haala walxaxaa fi ulfaataa keessatti qabsoo kana hundeerraa jalqabuu isaan hin barbaachisu. Injifatnoolee hamma har’aatti argaman kana hundee godhatanii; kan hafe argamsiisuuf qabsoo kana cimsuu danda’u jechuu dha. Karaa kanaan yoo ilaalame, dhalootni qubee dhaloota isaan duraa caalaa haala mijaa’aa keessa jiru jechuu ni danda’ama. Wanti hubatamuu qabu garuu haalli isaan keessa jiranis ulfaataa dha malee salphaa akka hin ta’ini dha. Dhalootni qubee qabsoo kana karaa gurguddoo lamaan cimsanii galii hawwametti geessuutu isaanirraa eegama: · Tokkoffaa, injifatnoolee hanga har’aatti arganne fi harka keenyatti galfanne kana jabinaa fi ciminaan eeggachuu ykn tikfachuu dha. Injofatnoolee kana keessa inni guddaan tokko, Oromiyaa dhiiga ilmaan Oromootiin ijaaramte tana, xinaatee yoo xinnaate akka amma jirtu kanatti tikfachuu dha. Afaan keenya akka guddatu fi waalta’u; akkasumas aadaan keenya akka babal’atu fi guddatu godhuu dha. · Lammaffaa, diina nama-nyaataa, Wayyaanee faashistii kana hundee isaa wajjin buqqisanii achi darbuu dhaan; uummata keenya gabrummaa yoomiyyuu caalaa hamaa ta’e kana keessaa baasanii; dhiibbaa alaa tokko malee hiree ofii ofiin murteeffachuu akka danda’u taasisuu dha. Biyya isaa Oromiyaarratti abbaa biyyaa fi abbaa qabeenya isaa akka ta’u qabsoo bilisummaa isaa kana galii hawwameen ga’uu dha. Dhalootni qubee, kaayyoo kana galii hawwametti akka geessani fi abdii egerees akka ta’an waan nama mamsiisuu miti. Kanaaf ammoo qabsoo Qeerroon Oromoo biyya keessatti godhaa jiran, kan akka ibiddaa boba’aa jiru ragaa quubsaa ta’uu danda’a. Dargaggoonni Oromoo, harka isaanii duwwaa diina hamma funyaaniititti hidhate kana dura dhaabbatanii falmii isaan godhaa jiran dhuguma abdii egeree akka ta’an mirkaneessa. Ittigaafatama lammummaa fi Oromummaa isaanii hubatanii wareegama guddaa kaffalaa jiraachuun isaanii uummata keenyaafis abdii guddaa ta’a jechuu dha. Dhalootni qubee abdii egeree ti kanan jedhes dhugaa kanarraa ka’eetani. Yeroo Qeerroon Oromiyaa biyya keessatti qabsoo hadhaawaa godhaa jiran kana, Oromootni hafan keessumaayyuu warri biyya alaa jiran maal godhuu qabu? Isaanirraa hoo maaltu eegama? Har’a, dargaggoota keenya bira ykn isaan waliin dhaabbatanii biyya keessatti falmii godhuun yoo dadhabamellee, alaalas jiraatanii waa baay’eetu godhamuu danda’a. Wanti biraallee yoo hafe, xinnaatee yoo xinnaate, biyya aambaatti waliigaltee uumanii tokkummaa ijaaruun; sagalee tokko dubbachuun; diina fuulduratti wal nyaacuu dhiisanii; irree tokkoon diinarratti duuluuf; humna mooraa ofii jabeessuun dirqama ta’uu qaba. Kuni ammoo tarkaanfii isa duraa ti. Yoo tarkaanfiin kun milkaawe fi tokkummaan ilmaan Oromoo keessumaayuu kan qabsaa’otaa uumame, warra biyya keessa jiraniifillee abdii ta’uu waan danda’uuf, akka hamileen isaanii cimu taasisa. Biyya keessattis ta’ee biyya alaatti, hunda caalaa, hundeen waliigaltee fi tokkummaa Oromummaa dhaaf dursa kennuu dha. Akkuman yeroo tokko barruu kiyya keessatti http://gadaa.com/oduu/3228/2010/04/08/oromummaan-kan-walii-fi-dura-dhufu-yoo-ta%e2%80%99u-amantiin-garuu-kan-dhuunfaa-fi-booda-dhufu-dha/ ibsuu yaale, Oromummaan kan walii (kan hunda keenyaa) waan ta’eef, kun eenyummaa keenya dha. Eenyummaa keenyatti amannee (amanuu qabnas) isa kanaaf yoo dursa kennine, garaagarummaan nu jidduu jirullee dhiphachaa deema. Oromummaan eenyummaa, aadaa fi seenaa keenya. Isa kanatu walitti nu fida; isa kanatu walitti nu qaba; isa kanatu dhimma walii ti. Namootni dhimma tokko waliin qaban ammoo, akka waliigaltee uuman taasisa. Waliigalteen bu’ura tokkummaa ti. Tokkummaan humna; humni cimaan injifatnoo fida;injifatnoon ammoo galii hawwametti nama geessa. Galatoomaa! Abdii Boruu: aboruu@gmail.com