Redi'eet Abbabee: Dubartii Afrikaa jalqabaa Korneelirraa Kompiiter Saaysinsiin PhD'n eebbifamtu

Finfinneetti dhalattee kan guddatte Redi'eet Abbabee Korneelirraa Kompiiter Saayinsiitiin PhD eebbifamuudhaan dubartii gurraatti (Afirikaa irraa) kan jalqabaa taateetti. Yeroo ammaa kana Algooriizimiifi Artiifishaal Intelijesiirratti (AI) qorachaa jirtis. Finfinneetti dhalattee kan guddatte Redi'eet Abbabee Korneelirraa Kompiiter Saayinsiitiin PhD barachuudhaan dubartii gurraatti (Afirikaa irraa) kan jalqabaa taateetti. Saayintitistiin Kompiitera irratti qorachaa jirtu kun yeroo ammaa umuriin ishee ganna 28 yommuu taatu, digirii jalqabaa Herregaan Yunvarsiitii Harvaardirraa eebbifamte. Digirii lamaffaa ishee ammoo Appilaayid Maatimaatiksirratti kan hojjette yoo ta'u, qorannoon isheen hojjettes bu'aawwan teeknooloojii loogii saalaafi bifa irratti osoo hin hundaa'iin karaa walqixa ta'een hawaasa tajaajiluu akkaataa danda'urratti kan fulleeffate ture. Redi'eet dhaabbileen teeknooloojiin akka karaa walqixa ta'een hunda bira akka ga'uu hojjetan 'Mekaaniizim Dizaayiin foor Sooshaal Guud' akkasums 'Bilaak in Artiifishaal Inteliijens (AI) warra jedhaman namoota biroo waliin ta'uun hundeessiteetti. BBC፡ Korneelitti Kompiiter Saayinsiitiin PhD hojjechuudhaan dubartii gurraattii jalqabaa ta'uuf deemta baga gammadde. Redi'eet Abbebee: Galatoomaa! BBC: Dubartoonni gurraacha ta'an maaliif yeroo hedduu warra akka Korneel ta'an yunvarsiitiiwwan gurguddoorraa hin eebbifaman? Redi'eet : Rakkoon isaa kan Korneel qofaa miti.  Ameerikaa keessa dhaabbanni CAR jedhamu jira. Waggaa waggaadhaan namoota sadarkaa PhD tiin eebbifamanirratti qorannoo gaggeessa. Gaaffileen akka maatiin kee barattoota kollejjii turanii? Digirii kee maaliin xumurte? Kanneen jedhaniifi kan biroo gaafatu. Saalaafi bifallee ni gaafatu. Isaan booda bu'aa isaa marsariitiirratti gadi dhiisu. Yeroon bu'aa qorannoo kanaa ilaalu, waggaa waggaadhaan guutummaa Ameerikaarraa dubartoonni gurraaleen kompiitara irratti PhD qoratanii eebbifaman shan qofaadha. Waggaatti Saayinsii Kompiiteraan PhDtiin walumagala namoonni eebbifaman 3,000 ni ta'u. Isaan keessaa namoota shan qofaadha bifaan gurrachonni. Rakkoon biroon piroofeeserootadha. Ameerikaa keessa piroofesaroonni Saayinsii Kompitaraa 5,000 ta'an jiru. Isaan keessaa 75 qofatu gurraaleedha. Lakkoofsa kana keessaa ammoo dubaroonni gurraaleen 20 hin ta'an. Namoonni baayyeen akka koo kana yeroo PhD jalqabuu barbaadanii sagantaaleen Korneel, Piriinisteen, Harvaardii ilaalan gurraacha tokkollee hin qaban. Kanaaf, namni fakkeenya isaaniif ta'u hin jiru jechuudha. Yeroo iyyattus loogiin ni jiraata. Namni nama kan isaadha kan madaaluus danda'u. Namoonni iyyannoo dubbisan hunduu gurraacha yoo ta'uu baate, nama gurraacha irratti loogiin ni taasifama jechuudha.  Erga yunvarsiitii seenteellee gargaarsa argachuu dhiisuu dandeessa. Oduu kanatti dhiyaatan ballinaan dubbisuuf: Namni nama akka isaa madaaluu danda'a. Namni naa isa fakkaatu jaallata. Kana waan ta'eef, baayyee ulfaata. Dubartoonni gurraaleen iyyachuu dhiisuu danda'u. Yoo iyyatanillee galuu dhabuu danda'u. Yaa galanillee xumuruu dadhabuu malu.  Xumuruudhaafillee yeroo dheeraa isaan fudhachuu danda'a. Korneel xumuruudhaaf waggaa shan nama fudhata. Gurraattii taatee gargaarsa kan siif hin taasifamne yoo ta'e hanga waggaa saddetii sitti fudhachuu danda'a. BBC: Gufuuwwan dubbattu kana mara dabartee eebbifamuuf taata. Akka dubartii gurraatti tokkootti bakka geesse kana ga'uun miira akkamii si keessatti uuma? Redi'eet: Waraqaa qorannoo eebbaa koo yeroon dhiyeessu waa'ee kanaa dubbadheen ture.  Karaa tokkoon yeroon ilaalu anaaf waan guddaadha. PhD waggaa dheeraan hojjedhe. Kanaaf, gammadeera. Karaa biraa yeroon ilaalu ammoo kun anaaf waan guddaadha. Hiriyoonni koo Korneel keessatti gosa barnoota biroo baratan barattoota guaracha waamanii turan. Dhaggeeffatoonni koo gar-tokkeen gurraachota turan.  Guyyaa isaa kana kabajuuf turan. Piroofeesaroonnis turan. Piroofeesaroonni hedduun dubartiin gurraattiin yeroo jalqabaaf kutaa barnootaa kanarraa eebbifamtu akka ana taate hin beekan ture. Sababiin isaas waa'ee kanaa hin yaadan. Wanti kun akka anaan jeequ isaaniin hin jeequs. Wanti kun kan nama gammachiisu fakkaachuu danda'a. Ani yeroon yaadu garuu waan gaarii miti. Galata Waaqayyoo haa ta'u malee ani xumureera; garuu dubartii gurraattii meeqatu barnoota kanaaf iyyattee dhabdeetti?  Dubartii gurraattii meeqatu jalqabee hin xumuriin hafeera? Yeroo kana yaadu baayyee nama gaddisiisa. Dubartiin gurraattiin jalqabaa bara 2019 keessa eebbifamuun gaarii miti. Yeroon waraqaa qorannoo koo dhiyeesse "akaakayyoonni koo kollejjii seenuu haa turuu barnoota sadarkaa tokkoffaallee hin baranne" jedhee dubbadheen ture. Ani garuu lamaan isaaniiyyu akka saayintistootaattin isaan yaada. Haati abbaa kootii mosobii hodhitti ture. Kennaa isaas qabdi. Mosobii sana yeroo hodhitu Ji'oomeetiriik Dizaayin tolchuun hojjetti ture. Baayyee bareeda. Guyyaa tokkollee yeroo dizaayinii kana teessee barreessitu argee hin beeku. Gadi teessee hojjechuu jalqabdi, ni xumurti. Saayinsii mana barumsaa idileetti qorachuu baattulleen akka ogeettii herregaatti yaaddi ture. Abbaan abbaa koo qote bulaa ture. Qonnaa guddaa qaba ture.  Kan qotus meeshaa qonnaa ofii isaatiin tolfateen ture. Kan tiraakteera bitate ammoo erga dulloomee ture. Akaakayyoonno koo yoo kan hin baranne ta'anilleen akka saayintistootaatti yaadu turan.  Yeroon Finfinneetti guddadhus abbaa koofi haadha koo ilaalee ofiin akka saayinsitii tokkoottan of ilaalau ture. Yeroon Itoophiyaatti guddadhe garuu dubartii, dhiira, Oromoo, Amaaraa jechuun osoo hin qoqoodamiin hundumtuu saayinsii hojjechuu akka danda'u nan yaadan ture. Yeroon waraqaa ittiin eebbifame dhiyeessetti kana ture kanan itti hime. "Yeroon guddadhutti saayintistii ta'uun barbaadan ture. Ameerikaa dhufee 'ati saayinsii hin dandeessu' yeroo jedhame baayyee na ajaa'ibe, na gaddisiises. Waan kana jijjiiruun isaanirra jiraata. Sababiin isaas isin akka saayintistiitti ana ilaaluu yoo baattanillee ani garuu ofii kootiin akka saayintistiittan of ilaala," jechuun isaanitti hime. BBC: Artiifishaal Intelijensii (AI) dabalatee tekinooloojiin ammayaa walqixxummaan dubartoota dabalatee hin hirmaachisan jechuun ogeessonni dubbatan jiru. Maaliif tekinooloojiin kun hundaaf walqixa banaa hin taane? Redi'eet: Dhimmichi rakkoo hedduutu keessa jira. Ain wanta daataarratti hundaa'udha. Algoorizimiin yoo kenniteef daataa fudhatee daataa keessaa paaternii ilaala. Isa fudhatee kirediitii tolcha. Fakkeenyaaf, Ameerikaa keessatti dhibba keessaa 15 nama gurraachadha. Daataa isaa yeroo ilaaltu nama gurraacha xiqqoo argita. Daataan isaa nama gurraacha baayyee kan hammatu miti. Maashiin leerniig Algoorizimii yeroo shaakalaa turetti  dhima nama hin agarree sirriitti hin qoratu. Kana irratti hundaa'uudhaan yeroo tilmaamni kennamu gaarii hin ta'u. Fakkeenyaaf, Timiniish Gabiruu feeshaa rikoginiishin irratti hojii tokko qabdi. Tekinooloojiin feeshaal rikkoginiishiniin kun kan qorate baayyinaan dhiirota adiirrattidha. Kana waan ta'eef, dubartii gurraattii yoo kenniteef waan sirrii hin ta'u jechuudha. Tekinooloojii akkasii namoonni hojjetan gurraachotas, dubartootas mit. Kana waan ta'eef tekinooloojiiwwan kun kan hunda hirmaachisan miti jechuudha. Fakkeenyaaf Amaazoon meeshaa tokko hojjetee ture. Loogiin saala irratti hundaa'e akka hin uumamneef jecha saalaafi maqaan maashina sanarraa bade. Haata'u malee, maqaan kollejjii hin badne ture. Kollejjoonni tokko tokko ammoo kan dubartootaa qofaadha. Maqaafi saalli yoo badallee maqaan kollejjichaa Pirookiis (faana agarsiisuu) ni uuma. Osoo kana hin beekiin itti fayyadamu ture. Isaan booda yeroo dubartoota loogii irratti gochuu jalqabutti beekamee bade. Haata'u malee, yeroo tekinooloojiin kun hojjetamu osoo dubartiin jiraattee, dubbachuu dandeessee dhimma kana ni qandi ture silaa. BBC:  "AIn nama giddu galeessa godhate" jedhamu yeroo baayyee irra deddeebiin ni ka'a. Bara amma keessa jiru kana keessatti tekinooloojiiwwan akka nama fayyadan gochuun akkamiin danda'amaa? Redieet: "Ain nama giddu galeessa godhate" kan dhufuu danda'eef tekinooloojii hunda hin hirmaachifne jedhameef akka deebii ta'uuf jedhameeti.  Dur yeroo tekinooloojii misoomsinu jalqaba kan yaadnu tekinooloojichi hangam hojjeta? Hangam saayinsii isaa guddisuu danda'a? jechuun yaadneeti. Amma kan barbaadne garuu nama irraa jalqabuudha. Nama maaltu isa barbaachisa? Wanata nama fayyadu maal hojjechuu dandeenya? Jalqaba kan yaaduu qabdu waa'ee namaatimoo waa'ee tekinooloojiidha? Kun jalqabuudhaaf bakka gaariidh. Wanti yaaduun nurra jiraatu garuu waa'ee nama isa kami akka dubbachaa jirrudha. "AI nama giddu galeessa godhate" jettee garuu dhiirota qofaaf bakka jirrurraa hedduu jijjiirama hin fidu.  Kan yaadnu garuu namoota loogiin irratti taasifamerraa yoo ta'e garuu jijjiiramni dhufuu ni danda'a. BBC: Addunyaa AIn nama giddu galeessa godhateefi hunda hirmaachise walfaana milkeessuu akkamiin ilaalata? Redi'eet: Addunyaan yeroo ammaa keessa jirru addunyaa isa hirmaachisaa hin taane keessa jirra. Daataan gara caalaa guutame, AIn tekinoolojii baayyee guddateeru warri qaban akka Google, fi Facebook fa'i. Ijoolleen gurraachi Kaambiriij jiraatu tokko carraan tekinooloojii argachuu isaa hin jiraatu. Silaa Google daataa kan namaa osoo fudhatee itti fayyadamuu hin barbaadu jechuu hin danda'u. Labsiinis hin jiru. Fakkeenyaaf, biyya kana keessatti mana barbaaddee yeroo iyyattu kireessaan dhaabbata AI fayyadamuu ni danda'a. Dhaabbatichi siif hin kennu jechuu ni danda'a. Algoorizimiin keessan maalidha? Jettee gafachuu hin dandeessu. 'Carraa argachuu isaa kan qaban' warra humna isaa qabanidha. Keessumaa qaamoleen hawaasaa loogiin irratti taasifame (dubartoota, gurraachota, baqqatoora) 'carraa argachuu' hin qaban. Barnootaafi misooma keessatti nama hunda yoo hirmaachifne jijiiramuu ni dandeenya. Ani nama Itoophiyaa waanan ta'eef dhimmi Itoophiyaafi Afirikaa na yaachisa.  Qote bulaan Itoophiyaa tokko ji'a itti aanutti ni roobamoo hin roobu? Yoo robe ammoo hangam rooba? Waa'een gabaa ammoo maal fakkaata? Kanneen jedhan beekuu barbaada. Ani kanan yaadu AI dimokiraatawaa taasifnee namni hundumtuu akka argatu yoo taasifne, dhaabbata guddaa tokko yaa turuuti qote bulaa tokkollee gargaaruu ni dandeenya. Mee yeroo qote bulaan tokko carraa marsariitti fayydamuu argachuu isaa yaadaa. "Lafti isaa hanga kanaati. Bakki kun midhaan qabatee jira" yeroo ittiin jettu baayyee isa gargaara. Ani addunyaa namoota hundaaf carraa ittiin kennuu dandeenyun barbaada. BBC: Haala guutummaa addunyaatti jechuun danda'amutti sodaan tekonooloojii baballataa jira.  Hojii keenya dhabuu dandeenya, tekonooloojiin hojii keenya keessa galee jiruu keenya diigaa jira kkf kanneen jedhan soda yeroo hedduu dhagama'anidha. Kanaaf namoonni hedduun bara kana sodaachuun isaanii sirriidhaa?  Siin ammoo yeroo keessa jirruufi addunyaan gara fuula duraa si sodaachisaa? Redi'eet: Sodaachuun isaanii sirriidha. Dhugaadha namni jijjiirama hin barbaadu. Hin jaallatus. Haa turuuti AI tekinooloojiiwwan biroon yeroo madaqfamanitti akkasuma ture. Amma AI dhaabbata tokkotu misoomsee irraa gadi nutti kenna. Hin ta'u jechuu hin dandeenyu. Haata'u malee, tekinooloojii kana omishnee dirqamaan namarratti fe'uurra namni kan ofii isaa barbaadu akka hojjetu barnoota isaa yoo baballifne yeroo sana jijjiirama isaa ni jaallata. Sababiin isaas, Jijjiirama ofii isaa hojjetedha. Fakkeenyaaf, dhaabbanni guddaan tokko  meeshaa kana hojjenneerraa fudhadhaa jedhee qonnaan bultootaaf yeroo kennuuf isaan sodaachisuu ni danda'a. Isaan sirriidha. Maal barbaaddu? Maal isiniif hojjennu? Jechuun isaan dubbisnee yaada isaanii fudhannee hojjechuun akka ballinaan walga'u gonee jennaan ykn ofii isaanii akka uummatan osoo goonee rakkoo hin qabu. Dur 'warra taayippiin barreessanitu' ture.  Amma hundi keenya barreessuu waan dandeenyuuf nu hin barbaachisu. Akkas hojiin yeroo jijjiiramu rakkoo hin qabaatu. Hojiiwwan yeroo jijjiiramanitti garuu hojiiwwan biroon uumamaa ta'uu qaba. Bakka baayyeeti Injiinaroota sooftiweerii hedduutu barbaachisa. Google qofaa osoo hin taane dhaabbileen bu'aadhaaf hin hojjennellee Injiinaroota sooftiweerii isan barbaachisa. Haata'u malee, hojiiwwan kanneen eenyutu argachuu danda'a? Nama hundaadhamoo namoota muraasadha? Kanaaf, namoota tokko tokko; Awutoomeet' yeroo goonutti namni hunduu akka argachuu danda'utti yaaduudhaan of eeggannoo gochuun nura jira. Amma garuu of eeggachaa hin jirru. Namni kan sodaatuufis kanaafidha. Sodaachuun isaanii sirriidha. Garuu jijjiiramuu ni dandeenya. Hin barfanne. BBC: AI damee hunda keessatti misoomaa jira. Yeroo addunyaa gara fuula duraa yaadnutti karaa hedduu wiirtuun tokko ni jiraata. Fayyaa akka fakkeenyaatti yoo kaasne, AI'n Afirkaa keessatti damee fayyaatiin ga'ee akkamii qabaata jettee yaadda? Redi'eet: Dhimma kana irratti barreeffama tokko nan qaba. Karaa marsariitii namoota gaafadhee kanan hojjedhe qaba. Biyyoota Afrikaa 54 keessaa daataa fudhannee namoonni waa'ee wallaansa fayyaa gaaffii akkamii gaafta? Odeeffannoo toora interneetiirra jiru ammoo akkamiin argata? Jechuudhaan qoranne. Gamtaan Afirikaa, dhaabbileen Mootummoota Gamtoomaniifi jaarmiyaaleen idil-addunyaa biroon gabaasa ni qabu. Kanaaf, Afirkaa keessa daataan hin jiru jedhu. Fakkeenyaaf, HIV/AIDS yoo fudhatte odeeffannoo bal'afi gadi fageenyaa argachuun hafee waggaatto namoota meeqatuu du'e kan jedhu argachuudhaafillee baayyee ulfaata. Yoo argamellee dogogora qabaata. Kanaaf, dhimmoota akka kanaarratti daataa hedduu osoo qabaannee gaariidha. Akkas yoo ta'e qabeenya qabnutti fayyadamuu ni dandeenya. Nuti warri qorannicha gaggessine kan hubachuu barbaanne, waa'ee HIV/ADIS namni odeeffannoo akkamii gaafachaa jira? Odeeffannoo akkamiitu ammoo kennamaa jira? Kanneen jedhanidha. Waa'ee wallaansa fayyaa Afirkaa yeroo yaadamutti odeeffanoon hin jiru. Tekinooloojiinis hin jiru. Tekinooloojiin yoo jiraatellee hojjechuu dhiisuu mala. Fakkeenyaaf, ibsaan Itoophiyaa ni bada. Wanti baatiriidhaa hojjetu hojjechuu danda'a. Yeroo interneetiin badu wanta barbaadde hojjechuu dandeessaa? Wanta baayyee nuti misoomsuu qabnu ni jiru. Namoota Afirikaarraa ta'e hirmaacchisuu ni dandeenya. Bilaak in AI, Daataa Saayinsi Afirkiaafi dhaabbileen kanneen biroo Afirkaarratti hojjetu. Hundi keenya kan yaadnu deebiin dhimma Afirkaa kan dhufu warra Afirkaarraa yoo ta'edha. Diidaa hin dhufu. Looguu dhaabuun Afirikaa eeguu ni dandeenya. Barumsa baballisuun kennaan jiru akka ba'uufi addunyaatti akka mul'atu gochuun nurra jira. BBC: Yeroo waa'ee raga fayyaa biyyoota Afirkaa qoratanitti biyyo tokko kan ragaan keessaa guurame Itoophiyaa turte. Fayyaa Itoophiyaa ilaalchisee rakkoo odeeffanootiin qaawwi jiru argitan maal ture? Akka yaada furmaataatti kan dhiyeessitan hoo? Redi'eet: Wanta nuti Itoophiyaatti argine, namoonni qullubbiin adii, dammii ykn loomiin HIV/AIDS irraa ni fayyisaa? Yoo kadhannaan ta'e HIV/AIDSn ni badaaa? Gaaffileen akkasii yeroo gaafatamanitti karaa toora interneetaatiin "Eyyeen, qullubbiin aduu HIV/AIDS ni balleessa" jedhamee barreeffama. Dhimma kana irratti ministeerri fayyaa irratti yaaduu qaba. Itoophiyaa keessatti qof osoo hin taane biyoota Afirikaa biroo keessattis akkuma kanadha. Gaaffiin biroon waa'ee loogii namarratti taasifamuudha ykn qoollifamuudha. HIVn dhiiga koo keessa jiraachuu isaatiin hojii kooraa nan ari'amuu nan danda'aa? Namni na qoollifataa?  Jechuudhaan gaafatu. Yeroo Itoophiyaa jiru namoonni akka loogiin irratti hin taane ykn hin qoollifatamne diraamaan kana barsiisu darbaa ture. Karaa eegumsa fayyaa sosochiiwwan odeeffannoo kennan baayyee ni gargaaru. Itoophiyaa garuu baayyee ishee hafa. Wantonni foyyaa'uu qaban hedduutu jiru.


Shamarreen isa gudeedamtef ragaa bahuf osoo deemtuu gubamtee duute

Shamarreen ganna 23 Kaaba Hindiitti himannaa dirqiidhaan gudeedamuusheef bante hordofuu osoo gara mana murtii deemaa jirtuu ibiddaan gubamtee hospitaalatti yaalamaa turte lubbunshee darbeera. Baatii Bitootessaatti ture dhiiroota lamaan gudeedamuun, mana murtii Uttaar Piraadeshitti himannaa kan bante. Qaamnishee harka 90 gubachuufi onnee ishee hojjachuu dhaabuun hospitaala Deelihiitti duuteetti. Kamisa darbe dhiiroti shan ibidda isheetti qabsiisuudhaan shakkaman to'annoo jala ooluu isaanii poolisiin BBCtti himee ture Dhiirota kanneen keessaa tokko nama dirqiidhaan ishee gudeede dha jechuun himata poolisiin. Obboleettiin shamarree kanaa maqaanshee akka hin eeramne gaafatte, ''namoonni kan raawwatan du'aan adabamuu qabu'' jettee jirti. Maatiinshee hanga dhumaatti falmachuu itti fufus jetteetti. Shamarreen kuni gara buufta baaburaa otoo deemtuuti gareen dhiirotaa kun qabanii gara maasii naannoo jirutti geessanii ibidda itti qabsiisan jechuun kan gabaase miidiyaa naannoo sanaati. Gochi naannoo Unnao jedhamtutti uumame kuni Hindiitti dheekkamsa uummataa kaaseera, oduun dirqiidhaan gudeeduu kan biraa torbee dura ijoo dubbii tahees ture. Doktariin ganna 27 magaalaa Haaydiraabaaditti dirqiidhaan gudeedamtee, reenfi ishee cilaattii uffatee argame jennaan mormiin ka'ee ture. Hindiin dhimma dirqiidhaan gudeeduufi haleellaa dubartoota irra gahu ittisuuf bara 2012 irraa qabee xiyyeeffannoo kennuun hojjechuu haa jalqabduyyuu malee mallattoon jijjiiramaa hin mul'anne. Gareetiin dirqiidhaan gudeeduu, shamarree baasii magaalaa Delihii keessatti ajjeefamte, warreen bal'inaan gabaafamani dha. Akka gabaasa poolisii Hindiitti bara 2017tti qofa himannaan dirqiidhaan gudeedamuu 33,658 galmaa'era-kana jechuun guyyaatti namoota 92tu dirqiidhaan gudeedama.


Misirroon cidha geesse boolla buutee lubbuun dabarte

Misirroon cidhaaf qophaa'aa turte boolla keessa seenun lubbuun ishee darbe. Kuni kan ta'e biyya Naayijeeriyaa magaalaa Danbaataatti yeroo ta'u sagantaa cidhaa dura mi'a hiriyoonni ishee kennaa jiran irratti duute. Cidha dura tasa du'uu isheeti malee yoom akka duute waan gabaafame hin jiru. Shamarreen umrii 16 Faaximaa Abubakir jedhamtu silaa Kamisa dheengaddaa ture cidhi ishee kan tahu. Abbaan ishee BBC'tti akka himanitti gaafa rakkoon dhalate mana adaadoo isheetti hiriyyoota ishee waliin gammachu keessa turte. Yeroo kuni hundi ta'u hiriyyoota ishee caalaa isheen boollatti dhihoo ta'u ishee ibsu abbaan ishee Obbo Abubakir. Akka abbaan jedhanitti intalli isaanii cidha kana gammachuun eegaa turte. Jaalallee ishee waliinis guyyaa itti bultii ijaarratan eegaa turan. Ta'us, gidduutti kuni dhalate. Jaalallee isaa tasa kan of biraa dhabe jaalalleen ishee wanta raawwaten lapheen isaa cabeera. Bilbilaanillee dubbachuu hin dandeenye. Kanneen cidhaaf waamamanii cidharra argamu jedhamanii turan yeroo ammaa gadda ta'aaniiru jedhaniiru abbaan.


Ministirri Fiinlaand ganna 34, MM ishee umurii xiqqoo addunyaa ta'uuf

Dubartiin ganna 34 lammii Fiinlaand Sannaa Maariin MM ishee umuriin xiqqoo addunyaa kanaa ta'uuf. Ministirri Geejjibaa hoggantuu duraanii paartii 'Social Democratic' Antti Rinnee eega aangoo ministira muummeerraa bu'an booda filataman. Isheenis torbee kana waadaa ni galti. Isheenis adda paartiilee afuriin hundaa'e kan hundi isaanii dubartootaa ganna 35'nii hogganamu hogganti. Obbo Rinneen miseensota addichaarratti amanamummaa eega dhaban booda kan aangoorraa bu'an. Adde Maariin yoo aangoo qabatan MM umuriin ishee xiqqoo taati. MM Ziiw Ziilaand ganna 39 yoo ta'an, MM Uyuukireen Oleksiy Honcharuk immoo ganna 35. Miidiyaan akka jedhetti Sannaa Maariin maatii "rainbow family" keessatti haadhasheefi hirriyaashee waliin jiraataa turte. Maarsariitii 'Menaiset'tti akka himtetti daa'ima waa'ee maatiishee ifa gootee hin dubbanne jechuun waa'eeshee dubbatte. But she said her mother had always been supportive and made her believe she could do anything she wanted. Ta'us garuu haatishee yeroo hundaa kan ishee gargaaraa turteefi iddoo yaadde hunda gahuu akka dandeettu gootee ishee guddisuu himti. Maatishee keessaa namni yuunivarsiitii seene isheedha. Sannaan ganna 27'tti magaalaa Tampeeree keessatti hoggantuu mana mareefi bara 2015'tti immoo miseensa paarlaamaa ta'uun paartii 'Social Democrats' keessa nama saffisaan gara aangoo guddaatti dhuftedha. Isheenis ministira geejjibaafi koominiikeshiinii ta'uun tajaajilteetti. Adde Sannaan haadha daa'ima ganna lamaatis. Addichi sagantaa isaaniirratti waan walii galaniif wixinee dura jirurratti jijjiiramni guddaan waan dhufu hin fakkaatu. Ta'us garuu garaagarummaa sagalee muraasan kan ijjiffatte adde Sannaan akka dura ture san ta'uu dhabuu danda'a jetteetti. "Amantaa ture deebinee ijaaruuf hoj-manee guddaatu nu eeggata," jechuun riipportarootatti dubbatte. Gaafii waa'ee umuriishee gaafatamteef akka jetteetti: "Waa'ee umurii kiyyaas ta'e saalaa kiyyaa yaadee hin beeku. Sababa gara siyaasaa dhufeefi wantoota akka nu injiffannu nu godhan qofa yaada. Sannaa Maariin biyyoota 'Nordic' keessatti dubartii ministeera mummee ta'an keessaa ishee sadaffaadha. Paartiin 'Social Democrats' filannoo JI'A Guraandhala gaggeeffameen walitti dhufuun adda tokko hundeessaniiru. Kanaafuu MM adda kana hoggannus ni filatu. Obbo Rinnee carraa hojii hojjattoota mana poostaa dhibbaata'matti laakka'aman eega dhorkan booda mormiin isaan qunname.Paartiin giddu galeessaa akka jedhanitti isaaniirra amantaa dhabaniiru. Haa ta'uu malee ammas hogganaa paartii 'Social Democrats' ta'uusaanii itti fuufu. Haaluma walfakaatuun Katri Kulmuni ministeera diinagdee ni taati. Dubartiin ganna 32 ji'a Fulbaana keessa aangoo qabatte. Fiinlaand ammatti sirna Pireezidaantumma Gamtaa Awurroppaa hordofti. Kanaafuu miseesonni paarlaamaa mootummaa haaraa osoo walgahiin Gamtaa Awurroppaa Muddee 12 hin jalqabin dura raggaasisu jedhamee eeggama.


Dubartiin cidharratti 'shubbisa addaan kutte' rasaasaan rukutamte

Shubbistuun biyya Hindii tokko cidhiratti shubbisaa osoo jirtu adda kutuusheetiif rasaasaan rukutamte hospitaala galte. Viidiyoo taate sana mul'isurratti, dubartiittiin osoo shubbistu mul'atti. Addaan kunnaan, sagaleen rasaasaa dhagahame achi booda dubartittii fuulashee qabachuun lafatti kufte. Poolisiinis nama rasaasa dhukaasee viidiyoorraa adda baasuusaa BBC'tti himeera. Taate kunis sirna gaa'elaa guyyaa Muddee 1, 2019 ganda Uttar Pradesh jedhamtu keessatti raawwate irratti ture. Booda ammoo eega viidiyichi namoota heddu bira gahe kan taate kun guyyoota muraasa booda kan ifa bahe. "Shakkamaan hin qabamne garuu qabamee seerratti akka dhiheessinu abdii qabna," jechuun poolisiin BBC'tti kan hime. Jeequmsi guyyaa cidhaa akkanaa biyyoota muraasa keessatti kan baratamedha- keessattuu anmoonni heddu cidha bareechuuf jechuun rasaasa qabatanii deeman akka dhukaasaan himama. Taateen walfakkaatu bara 2016'tti kaaba Puunjaabitti dubartii ulfaa cidharratti osoo shubbistu rasaasan dhahamtee ajjeeffamtee turte. Balaan biroo hedduun tasa mudatan. Ji'a Sadaasa bara 2016'tti achuma Bulchiinsa Haryaanaa keessatti rasaasaa gammachuuf dhukaafameen adaadaa (fira) misirrichaa dabalatee namoonni sadi ajjeeffamaniiru. Bara 2018'tti ammoo Puunjaab keessatti guyaa cidhaatiin dura namni tokko ollaasaa rasaasaan ajjeeseera. Namnitich ajjeechaa raawwate kunis osoo cidha intalasaarratti rasaasaa gara samii dhukaasu ture. Ta'us garuu rasaasni tokko kallacha (adda) dubartii ollaasaa rukutuun battalumatti lubbuushee dabarse.


Dubartoota Keeniyaa qoccollaa saalaa qolachuuf mala haaraa eegalan

Dubartootnifi shamarran Naayiroobii Naannoo Kibeeraa jedhamu jiraatan qoccollaa saalaa daandiirratti isaan mudaturatti hubannoo gahaa uumuuf boronqiifi maarkara qabatanii daandiiwwan magaalittii irratti waan isaan mudate barreessuutti jiru. Zubeeydaa Yusuuf naannoo Kibeeraa jiraatti, jireenya ishee keessatti yeroo qoccollaan saalaa daandiirratti ishee mudatee hin beekne hin yaadattu. ''Warri dhiiraa baayyee furdoodha. Harmeen kee hojii qalmaa hojjetuu? rabbi biyyoo isa dhumaa harkaa qabuun si uumemoo harmiifi duddubnikee furdaadha fa'a siin jedhu'' jetti. Daandiitti gaafa baanu qoccollaawwan akkasii hedduutu nu mudataa jetti shamarreen ganna 22 Zubeeydaan. Yeroo Bood garuu Zubeeydaan gocha kan mormuun dura dhaabachuun, dubartootni biroon kana gochuuf humna akka akka hin qabnetti yadurraa baraarra jettee amante. Boodas Boronqii fi maarkara qabatanii daandiitti bahuun qoccollaa daandiirratti isaan mudatu barreessuuf duula ''Chalk back'' jedhamu eegalan. Duulli kun qoccollaa saalaa daandiirratti isaan mudaturratti namni akka haasa'u fi dhibba inni qaburrattis hubannoon  akka jiratu godhaa jedhanii yaadu. ''Amma dhiirri tokko yoo na arrabsu, dhaabadheen maaliif jedheen gaafadha. Shamarree Umriin hin genyeef garuu kana gochuun ni rakkisa'' jetti. Duulli akkasii fayidaan isaa kanadhas jetti. ''Hedduun keenya dubartoota akkasitti rakkisuun sirrii akka hin taane ummatatti himuu feeena.'' Dubartootni kun Muuxannoo isaanii daandiiwwaniifi waraqaa gurguddoorratti katabanii hubannoo uumuuf yaalaa jiru. Barreffamoota isaani keessa tokko ''qaama koo kabajii'' jedha. Osoo waa hin jedhamiin bahanii galuun akka hin jirre kan dubbattu Kaarolaayin Miwikaalin kun ta'uun ''ofitti amanamummaa keenya gadi buusa. akka namni sun naan jedhe sanittin of yaaduu eegalaa jetti.'' Ogeeyyiin akka jedhanitti qoccollaan daandiirraa hirmaannaa dubartootaa dhimmoota manaa alaarratti dhiibbaa hin malle geessaa jedhu. Dhiibbaa gama diinagdee fi hawaasumman qabuun alatti dubartootni amala isanii haala jiruun akka madaqsan dirqisiisas jedhu. Kaarolaayin sodaa qoccollaaf jecha iddoowwan hin deemnefi karaan irra hin imalle jira jetti. ''Karaa dhiironni baayyeen walitti qabamanii jiraniis nan baqadha.'' Galgala ammoo dubartootni dirqiin gudeeedamuufis ni saaxilamuu jetti. Qocollaawwan saala bu'uureffataan ittisuuf sadarkaa idila addunyaatti sosochiiwwan hedduu godhamaa kan jiran yoo ta'u hedduun isaanii tarkaanfiin wayii gochoota kana hambisuu danda'u fi haqni akka jiraatu gaafatu. Rakkoowwan guyyaa guyyaan isaan mudatana kana callisuun darbuu caala baasanii haasa'uun furmaataaf kan gargaaru akka ta'es amanu dubartootni Kibeera kunniin.


Isheen Eenyu? 6: Dubartii qabsooftuu turte hojii suphee dalaguuf hojii mootummaa gadhiiste

Dubartoonni Eritiraa qabsoo bilisummaaf taasisaniin, waa'ee lubbuufi ijoollee isaanii qaqqaalii wareegaman kabajaaan odeeffatu. Kaan immoo kallattiidhaan hirmachuudhaan seenaa isaanii dhiigaan barreesaniiru. Galmeen seenaa Eritiraas kanuma odeessa. Nigistii Gabiramasqal bara 1978tti dhalattee barnoota kutaa 10 akkuma xumurteeni qabsoo hidhannootti kan galte. Leenjii siyaasaafi loltummaa fudhachuun gara gammoojjiitti ergamtee barsiistuu tahuun hanga Eritiraan bilisa baatuttti hojjechaa turte.  Ergasii immoo galmeessituu sanadaa tahuun hanga 2003tti mana mootummaa keessatti tajaajilteetti. Amma Asmaraa naannoo Poost Ofiis jedhamutti mana xiqqoo biqiltootaan guutamte keessa jiraatti. Yeroodhuma dallaashee seentan urgaa biqilootaati si simata. Hojiiwwan suphee isheen hojjettullee hanga iddoo taa'an  dhabanitti abaaboon dallaa guuteera. Maqaan koo Nigistii Gabiramasqal jedhama. Bilisummaa Eritiraaf jecha qabsaa'eera, barsiisummaatiin tajaajileera, mana mootummaattis galmeessituu sanadaa tahuun hojjedheera. Fedhiin koo garuu kana hin turre. Ogummaa suphee hojjechuu gatiin baaayyee jaaladhuuf hojii mootummaa dhiiseen gara kanaatti gale. Barri 2003 yeroo hojiin ogummaa harkaa itti babal'ate ture. Anis yeroos abujadii irratti xilfii( hojii harkaa huccuu bal'aa irratti lilmoodhaan hodhuun hojjetamu)  dha. Faayaa dhakaa gatii jabeessaan hojjetamus nan tolchan ture. Ijoollee taanee gara gammoojjii deemuun keenya dura kirrii dhaan qomee hojjenne maatii keenya nu eebbisaa jennaan ture. Achuma gammoojjii keessa qabsoorra taanneellee qabsooftota achi jiran ogummaa akka baraniifi ijoollee isaaniif kaalsii akka hodhan barsiifna turre. Ogummaa koo akkasitti guddiseen  Asmaraatti ogeettii hojii harkaa beekamtuun tahe. Namoonni hojii koo beekaniifi yeroo qabsoo na beekan oomisha koo fuudhanii deemanii gurguruudhaan na gargaaru ture. Baatiin Onkololeessa 2005 garuu waan gaarii naa fiddee dhufte. Godinaalee Eritiraa hundarraa dubartoota walitti qabamne 10 dubartiin Xaaliyaanii Kilaawudiyaa Zaamboonii jedhamtu hojii suphee hojjechuu nu barsiiste. Leenjii baatii 10 erga fudhanne jennaan sana booda ani harka maradhee hin teenye. Ji'a tokko keessatti mi'a na barbaaachisu guuttadheen hojii koo jalqabe. Bara 2007tti hojii koo hunduma egzibishiinii magaalaa Asmaraattii qophaa'e irratti  fudhee deemee hunda gurgureen gale. Guyyaa sana anaaf akkaan jannata galettin lakkaa'e. Suphee isa guddaa naaqfaa kuma sadiitiinan gurgure. Hojii suphee kaan kan ani dhakaa gatii jabeessaan faayamteefi alaabaa Eritiraa ampuulii keessa kaahuuf fayyaddu immoo waajira pireezidantiifan kenne. Hojiin suphee biyyoo supheetiin gatii hojjetamuuf biyyoo argachuufi filachuun hojii isa dadhabsiisaa dha. Dhoqqee suphee bukeessuun immoo humna guddaa barbaada. Qofaa koo ijaa hin dandeenyeef namni na gargaaru barbaachisa. Bocaa fi bifa gabaan jaalachuu danda'uun ogummaa kee fayyadamtee bareechuunis immoo jabina gaafata. Kana hunda hojjedhee supheen ibiddaafi aduu gahaa yoo hin arganneeefi biyyoonsaa isa sirrii yoo hin taane ni tarsa'a. Yeroos imimmaan baaseetan boo'a. Kana booda egaa boolla namoota 20 qabachuu danda'u qoteen keessa galeetan ibidda qabsiisa. Ija kee aarri si gubaa, funyaan ukkaamamuufi fuulli kee immoo cilaatti uffachaa hojjetta. Hojichi ulfaataa dha. Supheen ibiddaan guubatee bahee hangan argutti ciniinsuufi gidiraa dha. Namni ogummaa suphee qabu gara-bal'eessa tahuu qaba, jaalattee yoo hojjettuu halkanis akkuma guyyaatti hojjechuu qabda. Ogummaa kootiin gammadduu dha. Hojii kana keessa waggootii 14f tureera. Dur namni hojii kanaaf kabaja hin qabu ture 'maal dhoqqeef waliin' jedhu ture. Amma garuu namoota baayyeetu jireenya isaanii ittiin jijjiirrachaa jira. Ana jalatti ijoolleen dubaraa 20 qacaramanii hojjetu, hojii keenya guyyuutiinis gammadoo dha. Fakkeessuuf otoo hin taane nuti dubartoonni harki keenya adda dha. Manatti nyaata hojjennu, mucaa guddisnu, akkatti mana keenya qabannu hundi daawwitii ittiin of ilaallu dha. Mana bulchuun waan salphaa miti. Kanarra dabartee dubartanii dubartiin ogummaa hin qabdu naan jennaan hin amanu. Dubartoota hunda ogummaa keessan fayyadamatii gabaatti of baasaan jedha. Humnaafi ogummaa otoo qabduu dubartiin mana teesse jennaan dhibaawummaa dha. Warri kaan immoo dubartoonni akka of baasaniif jajjabeessuunii qabu. Dubartoonni addunyaa walitti dhiyaatanii hojjennaan waanti hin geeddaramne hin jiru. *Odeessi  'Isheen Eenyu?' jedhu seenaa dhuunfaa, muuxannoo, milkaa'inaafi bu'aa bahii dubartoota jajjaboo garagaraa BBC'n dubbise torban torbaniin gaafa Kamisaa kan dhiyeessudha.


Isheen Eenyu? 8: 'Hojii waliisaa hin beekne jalqabeen amma miiliyoonaan buufachaa jira'

Maqaan koo Haannaa Takileeti. Finfinnee naannoo Abinnat, ganda 28 jedhamuttin dhaladhee guddadhe. Bara 2006tti Afrikaa Kibbaa deemee, ammas achuman jiraadha. Bultii dhaabee, ijoollee sadiis horadheera. Bara 2004tti koolleejii Hilkoo jedhamutti barattuu kompiwutar saayinsiin ture. Durumaa qabee hojii mataa koo hojjechuu gatiin barbaaduuf kitaabota baayyee dubbisuu keessa sarara jireenya koo nan geeddare. Jireenyi koo barnootaan qofa geeddarama jedhee ijaa hin amanneef filannoo biraa ilaaluun jalqabe. Hojii neetwoork maarkeeting jedhamutu na harka bu'e. Haati koo immoo qofaa na guddisuun ishee hojii kanatti akkaan galuuf sababa naaf taheera. Haati koo ijoollee ja'a qabdi ani  mucaa shanaffaa dha. Nu guddisuuf jecha hojiidhaan Dubaay jiraatteetti. Ijoolleen kaan haatisaanii laaqanaa isaaniif hojjettee, bunni danfee fi manni ho'ee gaafan argu, haati koo na bira waan hin jirreef nan gaddan ture. Haadha koo biyya ormaatii fidee yeroon manatti gallu ishee arguun abjuu koo isa guddaa ture.  Hojii neetwork maarkeetiing jedhamu kanas kanumaanan jalqabe. Kanaa booda gara Afrikaa Kibbaan imale, isan akka tasaa deeme torbee lama ergan hojjedhee booda achumattin hafe. Garas kanin imale achitti maamiloota horachuuf jecha dha. Daldalli achi dhaqee jalqabes guddatee fi bal'atee ture. Hanga 2009ttis hojjechaan ture. Neetwoork maarketiing yoon hojjedhu maallaqaan alatti hoggantummaa, namootaa waliin waliigaluufi dandeettii gurgurtaa argadheera. Argachuu fi dhabuu hojii kanarraa baradheera. Argachuurra immoo dhabuurraa waan hedduu baradheera. Ofitti amanamummaan koollee baayyee dabale. Balballi hojii kun ulaa garaagaraa akka qabuufi ittiin deemuun immoo akka na milkeessus bareen jira. Yeroo tokko garuu hojii kana dhaabeen, Indiyaa irraa mi'a fichisiiseen raabsitootaaf kennuu jalqabe. Piroojektii irrattis hojjedheera. Bu'aafi kaasaaraa ilaaleen nan dhaabe. Ijaan kasaareefan  dhiise jechuu naa wayya fakkaata. Mucaa koo hangafaa 2013tti yoon dahu fedhii qarshii ijoollee koof tahu guduunfachuun qaba. Abbaan warraa koo lammii Gaabon yoo tahu inni akkuma koo baratee milkaa'uu fedha. Digrii isaa sadaffaa hojjechaa ture. Yeroo wal-fuunu nama ganna 35 ture otoo waggaa 40 hin guutiin piroofeesara tahuuf tattaafachaa ture. Kaffaltiin yunivarsiitiiwwan Afrikaa Kibbaa immoo gaafan yaadu fedhii garaa kootiin bira akka na hin qaqqabsiis natti dhagahame. Kana garaattii qabadhee amma mala daldalaa haaraa soquu koo ittan fufe. Abbaan warraa koo hojii dhaa gaafa deebi'u immoo yaada ani fidu irratti ni mari'anna. Daa'ima koo lammataa ergan argadhee booda waan Biitkooyin jedhamun bare. Waa'ee Biitkooyin dhagahe kana abbaa warraa kootti hime jennaan naa fudhachuu dide. Dubartiin waa'ee Biitkooyin na hubachiisuu yaalte akkuma mucaa ganna ja'a hubachiistu natti himi jedhee natti himte jennaanillee naa galuu hin dandeenye. Achii Google irratti barbaade jennaan odeeffanooo gahaa argadhee hubachuu danda'e. Kana booda abbaan warraa koo dhimma kana gaafa qoratu daldalichi abdii akka qabu baretu akkan irratti xiyyeeffadhu na jajjabeesse. Anis isa humni koo danda'erratti hirmaachuun jalqabe. Baatii lama booda immoo hojii Maayining jedhamu jalqabe. Hojii kanarratti bobba'ee ganaa karaa otoo naa hin qabatiin abbaan manaa koo Kaanaadaa Ontaariyootti carraa barnootaa argate jennaan inni dhaqee akka baratuufii animmoo asitti ijoollee koo waliin hafuuf murteessine. Kanaan  walii gallee inni achi dhaqee qarshii maatii bulchu Afrikaa Kibbaatti erguuf ture kan yaanne. Haa tahu malee yeroo gabaabduu keessatti ani callaa argachuun jalqabe. Baatii jaha keessatti dachaa miindaa abbaa warraa koo argachuun jalqabe. Achiin yaada gara Kaanaadaa deemuu nan dhiise. Bu'aa koo kana dhufee erga argee booda innis hojiisaa Kaanaadaa jiru dhiisee anaan deeggaruutti ka'e. Hojii kanaan waggaa tokkoof walakkaa keessatti  doolaara miiliyoona tokko argachuu danda'eera. Kana boodas daldalichi bal'achaa jiraa , anis fayyadamaa dhuman jira. Nama miiliyenara tahuu barbaadu hundaaf karaasaa banaa dha.  Haadholii ijoollee dahaniifi namoota itti gaafatamummaa qabanillee waan hojjechuu danda'ani dha. Ani otoon biyya ormaa jiraadhuu, ijoollee sadii waggaa shanii gad tahan otooon guddisuu hojjechuu dandeenyaan warri kaanis hojjechuu danda'u. Intarneetii fi fedhiin dureessa tahuu hanga jiraateetti hojjechuun hinuma danda'ama jedheetan yaada. Hin dandeessu warreen naan jedhan milkaa'ina caaluuf na kakaasu. Afrikaa Kibbaatti afaan hin dandeessu naan jedhu, dubartii tahuu akka dadhabinaatti warri natti kaasan hundi sadarkaa amma jiruuf na onnachiisaniiru. Abbaan warraa koo ulfaa'uufi harma hoosisuutiin alatti waan hundumaan na gargaara. Kanaanis carraa qabeettii dha. Maallaqni furmaata waan hundumaa miti. Waan hundumaa salphisuu garuu ni danda'a Kanaaf yeroo hunda qarshii argachuuf jabaadheen hojjedha. Akka lammii Afrikaa tokkotti jireenyi koo yoo geeddaramu kanneen biroo immoo ni dammaqsa jedhee ijaan yaaduufi jabaadhee kanin hojjedhu. Lammiiwwan Afrikaa miiliyeenara akka tahan gochuu nan yaada. Biitkooyin akkuma yuroo fi doolaarii qarshii dha. Qarshii kaan irraa kan adda isa taasisu garuu gatii isaati. Gatiinsaa yeroo yerootti ni dabala malee hin hir'isu. Qarshiin inni kaan kan waggaa tokko dura ittiin binnu irra gatiinsaa hir'iseeera.  Biitkooyin garuu guddachaa dha kan deemu yeroo baayyee. Inni kan biraan immoo nama tokkorraa gara biraatti otoo irra hin hir'isiin dabarsuun ni danda'ama.  Namni sadaffaas isa gidduu galu illee amma haqameetu jira. Ani Biitkooyin Maayinning irratti ergan hojjechuu jalqabee booda yeroo hunda namoonni qarshii Biitkooyin bitanii akka keewwatan ittan hima. Daldala Biitkooyin irratti hirmaachuuf carraan akka jiruufi qarshii kanaan bittaa gurgurtaa raawwachuu akka danda'anillee nan dubbadha. Kuni carraa nama hundaaf jiru dha. Garuu of eeggannootiin hojjetamuu qaba. Addunyaa irratti hojii kanaan kan burjaajessan ijaa jiraniif qoratanii itti galuun  barbaachisaa dha. Miiliyeenara tahuun ni danda'ama gaafan jedhu immoo guyyaa dhuma tokkotti jechuu miti, jabaatanii hojjechuun barbaachisaa dha. Fakkeenyaaf ani isa Biitkooyin Maayiniing jedhamurratti yoo tahu kanin hojjedhu maallaqa maxxansuu jechuu dha. Kunis maallaqa guddaa fi michuu gaarii argachuu barbaada. Anaafi abbaan warraa koo 2015tti mana barumsaa Achiivars Akkaadaamii jedhamu dhaabnee waa'ee marsaa(network) crypto currency(qarshii waraqaadhaan hin maxxanfamne) barsiisuu jalqabne. Kanas Yunivarsiitii Piriitooriyaa waliintaanetu hojjenna. Ani immoo karaa dhaabbata keenyaa biyyoota garaagaraa deemuun muuxannoo koo warra kaaniif nan qooda. Dhaabota garaagaraa waliin hojjenna. Afrikaarra darbinee biyyoota addunyaa 33 keessatti hojjenna. Hanga har'aa namoota 30 caalan hojii isaaniitiin doolaara miiliyoonaan lakkaa'amu akka argatan taasifaneerra. Hojicha kaan otuma hojii isaanii durii hojjetanii hojjetu, kaan immoo kan gadhiisanis jiru. Amma dhaabbata teessoonsaa Poolaand jiru waliin mallatteessinee hojjechaa jirra. Ani isa Afrikaa keessa jiru waliin hojjechaa nan barsiisa. Eenyuyyuu hojii kanarratti bobba'e jennaan ni milkaa'a. *Odeessi  'Isheen Eenyu?' jedhu seenaa dhuunfaa, muuxannoo, milkaa'inaafi bu'aa bahii dubartoota jajjaboo garagaraa BBC'n dubbise torban torbaniin gaafa Kamisaa kan dhiyeessudha.


Bareedduu Addunyaa 'Miss Universe': 'Tarii fuulli dubara xiqqoo fuula koorraa mul'ata'

'Ani kanan guddadhe dubartoonni na fakkaatan, gogaafi rifeensa mataa kankoo fakkaatu qaban tasumaa miidhagduudha lafa hin jedhamnetti' 'Guyyaan sun har'aa qabee hin jiraatu' dhaamsa jedhu bareedduu addunyaa baranaa ta'uun kan gonfoo miidhaginaa keewwattee lammii Afrikaa Kibbaa Zoziibiinii Tunziitu dubbate. Dorgommii miidhaginaa kanarratti dubartoota biyyoota addunyaa 90 oliitu hirmaate. Dorgommiin midhaginaa kun Ameerikaa kutaa bulchiinsa Atilaantaatti Dilbata darbe gaggeeffamee ture. Zoziibiinii morkattootashi kan Portoorikoo, Maadisan Andersan fi lammii Meeksikoo Soofiyaa Aragoon xumura irratti injifachuun goolabame. Dorgomtoonni dorgommii xumuraaf qaqqaban gaaffii jijjirama qilleensaa, mormii fi miidiyaalee hawaasaan wal qabatus gaafatamaniiru. Zoziibiiniin shamarree ganna 26 yoo taatu ijoollee durbaa ol adeeman maal barsiisuu qabnaa jedhamtee gaafatamte. Deebiin ishees hooggantummaa kan jedhu ture. 'Ijoolleen durbaa ol adeemaanii fi dubartoonni waan ittiin guddatan dhabanii otoo hin taane ykn waan hin barbaanneef miti garuu hawaasni keessatti guddanne akkas nuun jedha. 'addunyaarrattu humna nuti qabnu kan qabu hin jiru, waa hundarratti carraa argachuu qabna. Anis  ijoollee durbaa ol adeeman kana barsiisuu qabna jedheen yaada.' Zozibiniin dubartii gurraatti yeroo jalqabaatiif erga Leyila Looppes bara 2011 injifattee as dorgommii miidhaginaa injifatte. Lammiin Angoolaa kanaan dura injifattes toora Instagiraamiirratti 'baga gammadde nu boonsitee' jetteen. 'Gammachuu keessa akkan darbu galgala kana balballi banameera,  jettee injifachuu ilaalchisee akka barreeffaman ibsattu gaafatamnaan. 'Ijoolleen durbaa xixiqqoon ta'ii kana argan hundi humna abjuu ofiitti amanuun qabu fuula koorratti argu ta'a' 'Maqaan koo Zozibinii Tunzii miidhagduu addunyaa bara 2019 ta'uu koo wayitan himadhuu ittin boonas' jette haasofte. Kana malees miidhaa koorniyaan walqabatu ittisuurrattis akka hirmaattu himteetti. Miidiyaalee hawaasaa fayyadamuun himamsafi qoodinsa koorniyaan wal qabaturratti nan duula jette. Badhaasa ammamii bareedduun addunyaa kun akka argattu hin ibsamne garuu, Zozibiin appaartamaa magaalaa Niwuyorkii keessa waggaa tokkoof kiraa manaa otoo hin kaffalle jiraachuu dandeessi, kana malees mindaa doolara 100,000 (£76,000)argatti. Biyyoota addunyaarras hojii modeeliing fi miidiyaatiif imaluuf carraa argatti. Dorgommii midhaginaarratti qeeqni dhiyeenyatti dhaga'amaa jiru haadholiin(dubartoonni daa'ima horatan) dorgommirraa dhorkamuusaaniti. Lammiin Yukireen haati daa'ima tokko ganna 24 bareedduu Yukireen turte ilma dhiiraa qabaachuun ishee  erga mirkana'ee booda qindeessitoota dorgommiin dhorkamte. Imaammata kana karaa seeraan himachuuf murteessuutu dhaga'ame.


Lammiin Biraaziil qormaata konkolaachisummaaf haadhasaa of-fakkeesse to'atame

Kaaba Biraaziilitti ga'eessi ganna 43 qormaata hayyama konkolaachisummaa haadha isaaf qoraamuuf jedhee akka haadhasaatti uffatte dhaqe to'atame. Haati Heeyitor Iskeevi Maariyaan ganna 60 yoo taatu qormaata hayyama konkolaachisummaa al-sadi kufuusheerraa kan ka'e ture ilmishee bakkashee qoramuuf kan murteesse. Uffata abaaboo of irra qabuufi hiinnaa qeensaa fi 'make-up' dhibachuun akkasumas wiigii mataasaarra ka'aachuun ture kan gara Noovaa Muutuum Paraanaa imale. Ittis milkaa'ee ture. Ta'us garuu dubartiin qormaata konkolaachisummaarra turteefi dubartiin waraqaa eenyummaarra jirtu gargar ta'uun shakkii uume. Boodas irratti baramee to'annoo jala oole. "Hamma danda'een ishee fakkachuuf yaaleera. 'Make-up' hedduufi qeensaasaa hiinnaa bareechee dhibateera. Akkasumas faaya dubartootaa hedduun of bareecheera," jechuun leenjistuun Eelii Meendookaa G1'tti himteetti. Poolisiin waamame sobaafi eenyummaa nama biraa fayyadamuun mana barnoota konkolaachisummaatti to'annoo jala ooleera. "Innis amaneera. Dubartii qormaata dhiyaatte osoo hin taane ilmashee qormaata san haati isaa akka darbituuf jedhee qormaatameef ta'uu," jechuun leenjiftuun dabalatan dubbatteetti. Heeyitor Iskeevi haatisaa karoora kana hunda akka hin beekne dubbateera.


Isheen eenyu? 3: Habin Girmaa ogeettii seeraa, arguufi dhagahuu hin dandeenye

Dandeettii arguufi dhagahuu kan isheen dhabde ijjoollummaa isheetti, meeshaa Digital Braille device jedhamu kan harkaan tuttuquun ergaa ittiin dubbistuu fi dabarsitu fayyadamuun namaa waliin walii galti. ''Namoota dandeetti arguufi dhagahuu al tokkotti dhaban hin argitu iddoo baayyeetti ani nama jalqabaati,'' jetti Yunivarsiitii Haarvaard seenuuf yoo jettu ''nama miidhama qaamaa akkasii qabu fudhannee hin beeknu'' jennaan isheenimmoo ''anis kana dura Yunivarsiitii Haarvaard  jedhamu seenee hin beeku jechuun deebisteetti. Bishaan irra yabaluu, shubbisuufi gamoo dheeraa yaabuu, bishkiiliitii oofuu fa'i baayyee jaalatti. Waltajjiiwwan beekamoo kanneen akka TEDtalk jedhaman irratti argamuun haasaa ni taasifti. Pireezidantiin Ameerikaa duraanii Baaraak Obaamaan 'White House'tti argachuun teeknolojiin foyya'aa qabaachuun qaama miidhamtoota akkatti gargaaru waliin haasofteetti. Waa'ee imalashee jireenyaa BBC waliin haasofte kunooti dhiyaadhaa! Maqaan koo Habin Girmaa jedhama. Falmattuu mirga qaama miidhamtootaati. Kitaaba Haabin jedhamu maxxansiseera jechi Haabin jedhu Afaan Tigriffaa yoo tahu 'Boontu' akka jechuuti. Nyaata Itoophiyaa baayyeen jaaladha haati koo faffatoo adii naa hojjetti dulatiis (ittoo mi'a garaa) baayyeen jaaladha. Xiyyaaraafi baaburaan addunyaa kana hojii dhaaf nan naanna'a. Qe'ee keessas immoo saree koo Maayiloo jedhamu waliinan socho'a. Akkatti nama qajeelchan barachuuf waggaa lamaaf mana barumsaa tureera. Gulantaa gamoo bira yoo gahu dhaabachuu, gufuu bira darbuufi qarqara daandiifaa irra dhaabbachuu barateera. Mana barumsaa qajeelcha saree deemuun kana hunda bare. Xiyyaara irra otoo hin hafiin yeroo hunda isa waliinan deema, miiltoo koo gaarii dha. Ani kanin dhaladhee guddadhe Kaaliforniyaa naannoo Oklaand jedhamutti dha. Abbaan koo lammii Itoophiyaa yoo tahu haati koo immoo Eeritiraa dha. Bartee biyya lameen kanaan namni qaama miidhamaa tahe yeroo baayyee akka 'abaarsaatti' ilaalama. ''Wayyoo miskiina amma kuni guddattee heerumtii? Hojii qabattee nama taatii? namoonni jedhan baayyee turan. Maatii koofi ani immoo waan isaan jedhan fudhachuu diduu qabna ture. Qaama miidhamtoonni baayyeen ofitti qaana'u, miidhama isaaniillee dhoksuudhaaf ni yaalu. Anis kana keessa darbeera, yeroo baayyee miidhama koo dhoksuuf yaaleera, sababiinsaa immoo namoota kaanirraa adda tahuu waan hin barbaanneefi. Amma garuu 'adda tahuu hin sodaatiin nama hunda fakkaachuun nuffisiisaa dha' jedheen ofitti hima. Qaama midhamtoonni ofitti boonuuf, ofitti amanuufi danqaan nama kaan hunda mudatu nu mudachuu danda'u sirriitti adda baafnee yoo barre furmaata  argachuu ni dandeenya. Ani kanan godhe, akkan dhagahuu fi ilaaluu hin dandeenye nan amane. Kana jechuun garuu dandeettii biraa hin qabu jechuu miti, qaama miidhamuun dandeettii hin qabdu jechuu miti. Kitaaba kootinis qaama miidhamtoonni akka ofitti boonan nan barsiisa, qaama miidhamtoonni waan adda isaan taasisu akka leellisan nan jajjabeessa. Furmaataa fi filannoo fiduun immoo waan ani lallabu dha, fakkeenyaaf ani harka kootinan dubbisa namooti kaan immoo ija isaaniin dubbisu, garaagarummaa keenya kana kabajuufi leellisuu qabna. Sababiinsaa hundi keenyayyuu ilmoo namaati. Anaaf hin gaddiinaa filannoo mala jireenyaa garbiraa argadhee, hawaasa garaagarumma kabajuufi fudhatu keessatti odeeffannoo argachaafi namoota waliin haariroo qabachaan guddadhen jedha. Qaama miidhamtootti qaanfachuu dhaabuu qabna. Akka namaatti garaagarummaa baayyee qabna, qaama miidhamaa tahuun immoo isa tokko dha. Sadarkaa jireenyaa kam irrattiyyuu kabajaafi waan namni kaan argatu hunda qabaachuun nuufis mala. Haa tahu malee Itoophiyaa hanga Chaayinaa lafan dhaqe hundatti dubartii tahuu irratti qaama miidhamuun yoo ida'amu ''namoonni kana hojjechuu hin dandeessu"siin jedhu, carraa si dhorkuufaa danda'u. Gara hojii mana keessaa yeroo dhuftu immoo dubartoonnii hundumaa akka hojjetan irraa eegama. Qaama miidhamtoonni immoo 'qodaa illee dhiquu hin danda'an jedhanii yaadu' ani namni hunduu dandeettiiwwan kanneen akka nyaata bilcheessuu of danda'ee baruu qaba jedheen amana. Maatiinkoo "jabaattee hojjette jennaan ni mikoofta" jedhanii natti himu, anis yeroon koolleejjii jiru hojii barbaaduuttin ka'e. Dhaabotni hojiif na barbaadan waraqaa iyyannoo koofi hojii tola ooltummaa baayyee ani hojjedhe  arganii na waamu garuu qaama miidhamtuu tahuu koo yeroo beekan hojicha na dhowwatu. Kunimmoo haqa-qabeessa miti hangam yoo dhamaatee hojjettellee akka warra qaama hin midhamnetti qixxee sin hin ilaalan. Itoophiyaafi Eritiraa keessatti qaama miidhamtoonni baayyeen hojii hin argatan as Ameerikaa keessattis warra qaama miidhamoo hin taanetu harka 70 irra caalaa hojii argata. Ani hojjechuu nan danda'a warri qacaran filannoo biraafi carraa nuuf kennuudha kan isaan qaban. Warri qaama miidhamoo tahan immoo dandeettiiwwan garaagaraa jireenya isaaniif fayyadu barachuu qabu. Dubartii taatee qaama miidhamtuu yoo taates akkasuma bireelii, afaan mallattoofi ulee fayyadamanii adeemuufaa barachuu qabda. Loogii dubartoota irra gahu hambisuufimmoo dubbachuu danda'uu qabna. Isa yoo nuti har'a akkas goone dhaloota boru dhufaniif jiruu salphisnaafi. Ani akka rogeetti mirga qaama miidhamtootaatti wal-qixxummaa keenyaaf falmachuun hojii hin dhumne gatii taheef, isa cinatti ofiifis yeroo nan kenna ispoortii nan hojjedhaa, nan shubbisaa, ayiskireemii nan nyaadhaa. Dhumarratti, hawaasni keenyi danqaa akka qaama miidhamaatti nurra gahuu nu jalaa kaasaa akka deemun gaafadha. *Odeessi  'Isheen Eenyu?' jedhu seenaa dhuunfaa, muuxannoo, milkaa'inaafi bu'aa bahii dubartoota jajjaboo garagaraa BBC'n dubbise torban torbaniin kan dhiyeessudha.


Isheen Eenyu? 1: Jiruu biyya Arabaa irraa hanga investeraatti - seenaa Fatihaa Mohaammad

Yeroo baay'ee dubartoonni dhiibbaa garaagaraatiin utuu hin milkaa'in hafanii jireenyi isaanii gadadoof saaxilamuun akkuma jiru kanneen onnatanii hojjetanii kaaniifillee fakkeenya ta'anis hedduudha. Qophii keenya waa'ee dubartootaa irratti xiyyeeffatu kanaan nama Godina Harargee Bahaa Aanaa Baabbilee keessatti laga Eerer irratti hojii misooma qonnaa qaban isin biraan geenya. Namni kun muuxannoofi mudannoo qaban nuuf qoodaniiru. Maqaan kiyya Fatihaan Mohaamad jedhama. Godina Harargee Bahaa Aanaa Baabbileettan dhaladhe. Wayita umuriin kiyya amata 12 warri kiyya Araba tokkotti na heerumsiisan. Namni isaan itti na kennan kun Sa'uudii Arabiyaarraa dhufe. Maallaqa hedduudhaan deema. Biyya isaanii amata 28 taa'eera. Amata 28 keessatti yeroo lama qofan Itoophiyaa dhufe. Amata hanga kana wayitan achi turetti waa'ee Itoophiyaa waan gaarii irraa dhagahee hin beeku. Itoophiyaa kana beelaa fi gadadoodhaan ibsu. Anaanillee biyya beelaarraa dhufte waan naan jedhaniif keessi kiyya hedduu na dhukkubsata. Ani kanan beeku biyyi kiyya badhaatuu kan uumaan badhaase akka taateedha. Biyyi kiyya irraa fi jalaan kan badhaate lalistuu kan taate qe'ee kootu ija koo dura dhufa wayita isaan hiyyummadhaan na arrabsan. Biyya isaaniittimmoo ashawaa malee biyyeen oomishaaf tolu illee hin jiru. Ashawaarraa bishaan ho'aa kan danfu baasanii qabbaneessanii itti fayyadaman isaan. Biyya alaarraa biyyee bitanii oomishaaf itti fayyadamu. Biyyi kiyyammoo bakki deemtu hunda bakka oomishaati. Kanatu waan hundaaf ka'umsa naaf ta'e. Jechoonni waa'ee Itoophiyaarratti warri Arabaa dubbatan akkan jabaadhee maallaqa walitti qabadhuuf ka'umsa naaf ta'aniiru. Anillee kana hubadheen jireenya qananiifi bashannanaa dhiiseen maallaquma guduunfachuu eegale. Qarshii na harka galu hundumaa hinuman awwaala. Haala kanaan qarshii kuufadhee wayitan birrii Itoophiyaa naannoo miiliyoona 20tiin ga'adhu qalbiin kiyya gara biyyaa na yaaduu eegalte. Wayitan maallaqa kuufadhee hojii investimentii biyya kiyyatti hojjechuuf kutadhee ka'e sanatti mootummaan Itoophiyaa namuu biyyasaatti hojjetee akka badhaadhuuf waamicha dhiyeessaa ture. Anis carraa sanatti fayyadameen karaa Ministeera Dhimmaa Alaatiin xalayaa iyyataa waa'ee hojii investimentii gaafatu galfadhe. Haala kanaan affeerraa mootummaa Itoophiyaatiin ALI bara 1998 galeen haala hojii mijeeffadhee deebi'e. Bara 1999 wayitan deebi'ee biyyatti galu mootummaan hojii investimentii naannawa magaalaa Finfinneetti akkan hojjedhu naaf kennee ture. An garuu baadiyyaan keessaa dhaladhetti jijjiirama fiduun barbaadan ture. Uummata rakkatee jiru bishaan obaasuu, beela baasuun kaayyoo koo jalqabaa ture. Mootummaan garuu ati dubartiidha, maallaqa guddaa baatta, asuma naannawa Finfinneetti lafaa siif kenninaa hin fagaatin naan jechaa ture. An garuu sana dideen Baabbileetti galee hojii kana eegale. Ergasiis qaamni mootummaa haala naaf mijeesseen hojii qonnaa kana eegale jechuudha. Sanyiin an irraa dhaladhe bishaan irra ciisee dheebota, biyyee gabbataarra taa'ee beela'a, kanaaf uummata kana fayyaduun fedha jedheen mootummaatti hime. An biyyoota Arabaa kanneen akka Sa'uudii Arabiyaa, Masirii, Sudaan deemee muuxannoosaanii argeen jira. Muuxannoon argadhetti fayyadamee jiruu fi jireenya uummata keenyaa jijjiiruu akkan danda'u nan amanan ture. Wayitan jalqaba dhufe dachiin Baabbilee kun bu'aa bayii tabbaa fi boolla qilee malee homaatuu hin qabdu. Ooyiruu xxixiqqoo namni darbee darbee boqqolloo irra facaafatu malee homaa hin turre. Anis erga bakka naannoo laga Eerar kun naaf iyyamamee deebi'een biyya alaatii tiraaktaraa fi meeshaalee qonnaa kan biraa fudhee deebi'een itti taa'e. Gaaraa fi qilee qotee walqixxeessee dacha bal'iinsa Ooyiruu kanatti deebisuun hojii koo jalqabaa fi akkaan dadhabsiisaa ture. Doozarii fi gireedarii birrii miiliyoona lamaan kireeffadheen dachee kana dirree godhe. Wanti haalaan garaa na nyaataa ture uummanni Baabbilee fi Hararghee Bahaa utuu lagni jala yaa'uu dheebochuu isaati. Kanaaf ergan dachee ooyiruu walqixxeessee booda akkamiin bishaan akkan baasu itti yaaduun eegale, wayitan kana yaadu ofii kiyya qofaaf osoo hin taane ummanni bal'aan akkaataa irraa fayyadamuuni. Namoota bishaan baasuudhaan muuxannoo qaban Sudaan irraa galcheen hojjechiisuu eegale. Uummanni sun guyyuma takkatti bishaan boolla jalaa baasuu danda'u. Of qofaaf hojjetu osoo hin taane dargaggoota hedduus leenjisaniiru. Jalqaba uummata Sudaan teeknooloojii bishaan lafa jalaa baasuutiin muuxannoo qabaniif ministeera dhimma alaarraa iyyama baasiseefiin doolaara kaffaleefii fide. Isa booda dargaggoota 50 walitti qabeen akkasaan leenjisan godhe. Dargaggoonni asitti leenji'anis uummata naannoo kanaa hedduuf bishaan baasaniiru. Haala kanaan rakkoon bishaanii naannawa Baabbilee amma furameera jechuu dandeenya. Uummanni keenya amma yaaddoo bishaanii hin qabu. Amma naannoo Baabbilee kana namni bishaan warri Sudaan baasan sana hin qabne hin jiruuyyu. Anaaf uummata koo bishaan obaasuun gammachuu guddaadha. Ijoolleen asitti warra Sudaan irraa lenjii argatte as qofa osoo hin taane akka Hararghee bal'ootti bishaan uummataaf baasaa jrti. Anis bishaan argadheen ooyiruu kiyya bal'isee misoomsuu eegale. Hanga ammaatti maangoo muka 5000, burtukaana 5000, paappayyaa 30,000, Zayituunaa 1000, buna 2200, sanyii mukaa shifarraa jedhamus 2000 dhaabeera. Uummanni naannoo kanaa haalaan kan fayyadame bishaan qulqulluu argachuudhaani. Ammoo nama hedduutu ooyiruu kiyya keessaa hojjetee bula. As keessa sabaa fi sabalammoota hundatu jiru. Hanga ammaatti namni 100 ta'u hoojeteera. Dhaabbiidhaan ammoo nama 60-70 ta'antu ooyiruu kana keessaa hojjetanii jiraatu. Maatii horatanii kanneen as keessa jiraatanis hedduudha. Walumaa galatti uummanni naannoo kanaa akka ooyiruu isaaniitti irraa fayyadamu. Keessaahuu dhalaanfaa akka fedhanitti oomishanii irraa gurguratanii akka jiraatan iyyameeraaf. Konkolaataa hojii Pick up tokkoo fi Isuzu takka nan qaba. Sanittillee uummatumatu fayyadama. Ani ofii konkolaataa manaa fi mana sadarkaasaa eeggate asua ooyruu kiyya keessatti ijaarradheen jiraataa jira. Ijoolleen kiyya gurguddatanii hunduu fuudhaniimaatii qabu, biyya Sa'uudii jiru hunduu. Abbaan manaa kiyya du'eera. Ijoolleen kiyyaafi firoonni abbaa manaa kiyyaa wayita as dhufanii ooyruu kana daawwatan ni ajaayibsiifatu. Itoophiyaa keessa bakka akkanaa jira jedhanii of amansiisuufaa rakkatu. Federaala irraa hanga aanaa kanaatti caasaaleen mootummaa baay'ee na tumsaniiru. Garuu bu'aa bayii lafa kanaa sirreessuun oomisha irratti eegaluun baay'ee na qore. Haata'u malee caasaaleen mootummaa keessaahuu waajjirri misooma qonnaa hamilee naaf ta'uun milkaa'ina kiyyaaf sababa ta'eera. Hojiin hanga yoonaa hojjedheef waancaa fi meedaaliyaa dabalatee badhaasa hedduu argadheera. Buqqaatii uummataatiin walqabatee tibba jeequmsi ture ammoo hojiin keenya gufatee ture. Garuu yeroo sanallee taatu hojiin kiyya dhaabbatee hin beeku. Ooyiruun an qabadhee jiru baay'ee bal'aadha. Kanaafuu karoorri kiyya inni jalqabaa ooyiruu kana bakka duwwaa jiru guutuudha. Ergan misoomsee waliin ga'ee haalaan kunuunsuudha. Wayita inni ga'ummoo baay'inaan gabaarratti dhiyeessuun barbaada. Boodarra ammoo asumatti warshaa dhaabee oomisha isa dhumaa gurguruun barbaada. Bakka warshaan itti dhaabbatu hambifadheera. Waanti an jala muree dhaamuu barbaadu dubartoonni waan hunda hojjechuuf dandeettii akka qabaniidha. Kutannoodhaan hojii tokkotti seennaan fiixaan baasuu akka danda'an nan amana. Garuu isaan rakkoo booda dhufu yaadda'anii sodaatu. Bor yoo kasaare maalan ta'a jedhanii dursanii sodaatu. Osoo hojii tokko hin eegalin sodaadhaan booji'amte taanaan ammoo gonkumaa milkaa'uu hin dandeessu. Kanaafuu dubartoonni kutannoo, ofitti amanamummaa fi ejjennoo cimaa qabaannaan bakka yaadan inuma ga'u. Garuu akkaataa hojii beekuun ammoo murteessaadha. Waan hojjennuu fi milkaa'ina karoora keenyaatti wantoota nu ceesisan adda baasnee beekuu qabna. Keessaahuu shamarran keenya biyya alaa jiran bashannana achii dhiisanii waan egeree isaanii fi biyya isaaniif ta'u hojjechuuf karoorfachuu qabu. Jireenyasaanii har'aa qofa osoo hin taane boriifillee egeree biyya kanaaf akka barbaachisan yaaduu qabu. *Odeessi  'Isheen Eenyu?' jedhu seenaa dhuunfaa, muuxannoo, milkaa'inaafi bu'aa bahii dubartoota jajjaboo garagaraa BBC'n dubbise torban torbaniin gaafa Kamisaa kan dhiyeessudha.


Hinditti doktorri gareen gudeedamtee lubbuun darbe jennaan mormiin guddaa ka'e

Biyya Hindii kutaa bulchiinsaa Hayidiraabaad jedhamutti doktorri hakiima horii taate umuriin ishee waggaa 27 taate dirqamaan gudeedamtee lubbuun ishee darbuun erga dhaga'amee mormiin cimaan uumameera. Jiraattonni magaalattii buufata poolisii naannoo sanatti argamutti bahuudhaan namoota yakka gareen gudeeduu kana raawwatan adabbii du'aan akka itti murtaa'uuf mormii isaanii dhageessisaa jiru. Maatiin dubartiin duute kanaa yeroo intalli isaanii baddee turtetti poolisiin itti gaafatamummaa isaa hin ba'anne jechuu isaaniitiin hanga ammaatti miseensonni poolisii sadii hojii isaaniirraa ari'amaniiru. Namoota siyaasaafi qaamota nageenyaa maatii dubartii duutee kana dubbisuuf dhufanis hanga namoota yakka kana raawwatan osoo seeratti hin dhiyeessiin gara mana keenyaatti akka hin dhiyaanne jechaa jiru. Reeffi dubartii kanaa kan gubateefi gurraacha'e kan argame Kamisa darbe ture. Osoo lubbuun ishee hin darbiin dubartiin kun gareedhaan akka gudeedamte ifa kan godhe yommuu ta'u ajjeechaa kana waliin walqabsiisuun dhiironni afur to'annaa jala oolfamaniiru. Haadhotiin dhiirota lamaa yakka kana raawwataniis yakkamoo ta'anii argamnaan ijoolleen isaanii kun akka dabamaniif moootummaa gaafataniiru. "Adabbii kamiyyu adabamuu qabu, anis intala nan qaba," jechuudhaan haati warra yakka kana raawwatan keessaa kan tokkoo jedhamte Tirast Of Hindiyaatti dubbatteetti. Du'aatiin dubartii kanaa mormii guddaa sadarkaa biyyaatti kaasiseera. Namoonni morman hedduunis warreen gareen yakka kana raawwatan du'aan adabamuu qabu jechaa jiru. Kutaa bulchiinsa Hayidiraabaad keessatti mana jireenyaa dubartii duute kanaa dura dhaabachuudhaan hawaasni "poolisiin, miidiyaan, namni biyya alaas akka nutti dhufu hin barbaadnu. Nuti gaddas hin barbaadnu; nuti kan barbaadnu haqa qofaadha," dhaadannoo jedhu qabatanii osoo dhaabbatanii ni amul'atu. Namoonni siyaasaa bebbeekamoos miidhaa dubartoonni guyyaa guyyaan lubbuun isaanii itti darbaa jiru fudhachuu hin qabnu jechuudhaan ergaa isaanii dabarfataniiru. Ministirri muummee biyyatti Naareendiraa Moodii hanga ammaa callisuu filataniiru. Dubartiin duute kun Roobii darbe beellama doktora ishee waliin waan qabduuf mana isheetii saatii 12 irratti ture kan baate. Xiqqoo turtee maatiisheef bilbiltee doqodoqeen ishee gommaan jalaa dho'ee jennaan konkolaataan fe'isaa tokko akka ishee gargaaruuf jedhaa jiru itti himtee turte. Bilbilli isheen yeroo sana maatii waliin taasiste sun isa dhumaa ishee ture. Isaan booda sagaleen ishee hin dhaga'amne. Reeffi ishee riqicha jalatti gatamee Kamisa ganama nama aannan gurguru tokkoon argame. Akka seera biyya Hidiitti namoota miidhaa dirqiin gudeedamuun lubbuun darbe eenyummaa isaanii akka hin ibsamne kan ajaju ta'ullee gaafa Jimaataa namoonni tiwiitera irratti maqa ishee waliif dabarsaa ture. Namoonni kumaatamaan lakkaa'aman cimsanii haqa akka barbaadanis fuula tiwiitera isaaniirratti barreessaniiru. Waggoota torba dura magaalaa guddittii Hidii Niiwuu Deelii keessatti erga barattuun tokko konkolaataa ummataa keessatti garedhaan gudeedamtee lubbuun ishee darbee mootummaan xiyyeeffannaa itti kennullee dirqiin gudeeduufi ajjeechaan akka malee dabalee akka deemu gabaasni gara garaa ni mul'isa. Ragaa poolisiin waggoota lama dura baaseen himanni yakka dirqiin gudeeduu waliin walqabatan 33,658 kan galmaa'an yoo ta'an kun ammoo lakkoofsi dubartootaa guyyaa guyyaan dirqamaan gudeedamanii 92 ga'uu isaa agarsiisa.


Piroofesar Kuwee Kumsaa: 'Gaaffiin barabaraan gaafatamaa ture ammayyuu hin deebine'

Gaaffiifi deebii addaa BBC waliin taasisaniin Pirofesar Maartaa Kuwee Kumsaa waahee siyaasaa, mirga dubartootaa, jireenya dhuunfaa fi waan fuulduraas dubbatu. Dhiyaadhaa.


Paakistaan: Marii dhimma dubartootaarratti qophaa'ee garuu dubartoota hin hirmaachisne

Kaawunsiliin Artii Paakistaan mirga dubartootaa irrattii marii dhiroota qofaan gaggeeffamu qopheessu isaa erga dhagahameen booda, hawaasa dheekkamsiisnaan geddaramuuf dirqameera. Sagantaa Jimaata har'aa gaggeeffamu kanarrati erga mormiin karaa midiyaalee hawaasummaatiin ka'een booda hirmaattoonni dubartootaa akka dabalamaniifi maqaan marii kanaas akka geeddaramu taasifameera. Matadureen marii kanaaf qophaa'ee, 'Feminizimii: Ilaalcha isa bira' kan jedhu ture. Amma garuu gara 'Feminizimii (sochii mirga dubartootaa) Hubachuu' kan jedhutti geeddarameera. Qopheessitoonni marii kanaa qaamooleen dhirooti warri murtee murteessan 'feminizimii' irratti ilaalcha isaanii waliif qoduuf ture jedhu, qeeqxonni hedduu garuu yaaduma marii kanaa irratti gaaffi kaasaniiru. Paakistaan biyya oolantummaan dhiiraa itti mullatu keessaatti, rakkoo wal qixxummaa korniyaa furuuf biyyattiin waltajjii marii feminizimii dhiroota qofaa qopheessuudhaan haala jiruu furuuf filannoo kan ta'u mitis jedhu qeeqxoonni. Jalqaba hirmaattota yaa'ichaa keessa maqaan dubartii tokko qofa kan ture yoo ta'u, isheenuu dhumarratti maqaanshee kan kaa'ame. Dhekkamsa hawaasaatiin booda dubartoonni haasaa akka taasisaniif affeeraman - rogeeetti mirga dubartootaa Mehtab Akbar Rashdi fi gaazexxeessitu Quwatrina Huseen fa'i keessatti argamu. Haa ta'u malee ammas geddaramsi kun nama hunda hin amansiisne. Namootni hedduu dhiirota marii kanarratti hirmaachuuf murteessaniin, feminizimii ykn mariii mirga dubartootaa fedhii ofiisaanii ittiin guddifachuufi himannaa jedhuun qeeqaniiru. Namichi Erum Hayder jedhamu tokkos, "Dhiirooti mirga dubartootaaf akka falma ani beeku maarii kanaratti hirmaachuuf ni qaana'u," jechuun Tiwiitarii gubbaatti barreeseera. Marii kana kan gaggeessitu Uzmaan "Kaayyoon keenya dhirooti midiyaalee gurguddoo keessatti aboo murtee murteessu qabaniifi hordooftota hedduu qaban waa'ee feminiziimii irratti hubannoo isaani akka dubbataniif ture," jechuun BBC Urdu'tti himteetti. Marii kanaratti hirmaata kan ta'e, rogeessi mirga namooma Jibran Nasir matadureen inni jalqabaa kan ergaa biraa kennu akka itti fakkaatu hima. "Kan anatti himame mariin kun dhirootni waliin ta'anii dhimmaa oolantummaa dhirootaafi feminizimiin dhirootaaf maaliif akka barbaachisu irratti mar'iatu kan jedhudha. Feminizimii ibsuu ykn amma rakkoo dubartootaa akka dhiraatti haasa'uuf miti," jechuun bareesseera. Gaafii maarii kanaratti ifatti maaltu haasa'amaa jedhuufi dubartoonni maarii kanaratti akka hin hirmaanne beekta turtee jechuun BBC irraa dhiyaateef Jibraan deebii kennu hin feene. "Kun rakkoo guddaa miti," jedha. "Namootni mormii qabani kaasani, sana boodammoo hoggantoonni wantoota geeddaraniiru. Ani marii kanarratti keessummaa qofa."


Harka tokkoon haaromsaa, harka biraan hacuuccaa Sawudii keessatti deemaa jiru

Deggertoonni kubbaa miilaa gareedhaan ta'anii Istaadiyeemii  Riyaad keessatti uffata ofirraa baasanii ol qabanii mirmirsaa miira isaanii ibsataa turan. Gareen dubartootaa Sawudiis Istaadiyeemii kana keessatti miira jireenya isaanii keessatti arganii hin beekneen kubbaa deggeraafi daawwachaa turan. Shaashii gurraachi isaan mataa isaaniitti uffataan gara alaabaa gurraacha qilleensarra mirmirsamaa jiruutti waan jijjiirame fakkaata. Agarsiifni kubbaa miilaa Biraaziliifi Arjentiinaa gidduutti gaggeeffame kun tapha kubbaa miilaa Sawudi Arabiyaa keessatti gaggeeffame waggoota digdamaan booda ani irratti argamedha. Istaadiyeemii keessatti dhiironniifi dubartoonni Sawudi Arabiyaa akkaan uffata isaaniitiin faayamanii ajaa'iba fakkeessaniiru. Riyaad durii gamoowwaniifi galmawwan gabaa gurguddoo ifaan faayamaniin alatti kan of-qabduu taateefi nama hin simanne turte. Yeroo gara magaalaa sanatti seenamu akka waan bishaan bakka tokkotti kuufamee jiru tokkotti seenaniitti afuura nama kuta ture. Namoonni lammii biyya biraa biyyasitti imalanii jiraatanillee yeroo alkoolii fayyadamuu, ayyaana kabajuufi jaalallee waliin dabarsan itti walaaluun ni rakkatu ture. Yeroo sa'aatii sagadaa ga'uufi geejjibni gara sagadaatti bahanitti warri gara gabaa deemuu fedhan ni dhaabbatu ture. Poolisoonni dhimma amantaatiif hiriiranii dhaabbatan konkolaataa gara mana sagadaa malee gara biraatti deemu hin dabarsan ture. Dargaggoota Sawudiitiif addunyaan isaanii mooraa gimbii gurguddaa ijaaraman keessa qofaadha. Kan yeroo hedduu dabarsan mooraa babal'aa sana keessa ta'ee yeroo firootaafi hiriyoota dubbisan qofa bahuun mooraa kanuma ofiin keessa jiraatan waliin walfakkaatu arguu ture. Riyaad sana fakkaattu amma sokkiteetti. Fedhii hawaasaa guutuu, bakkawwan hawaasummaafi bashannannaa banuun magaalattii jijjiireera. Poolisoota amantaas jiruu guyyaa keessaa baafamaa dhufeera. Shamarreen gar-tokkeen Sawudii taate tokko faashina dizaayin gochuudhaan dhiibbaa guddaa akka uumtetti dubbattu, Riyaad keessatti wanti baayyeen akka malee dhorkaa ture dubbatti. Akka shamarreen kun jettutti amma garuu jijjiiramni jira. Dubartoonni mirga konkolaataa oofuu argataniiru. Ofiisheetiif ammallee hayyama konkolaachisuu hin argatiin jirtullee, bara darbe dubartootaaf hayyamamuun isaa jijjiirama fiduu isaa ibsiti. Dubartoonni Sawudii akka ishee ta'an amma biyyattii keessatti dhiirota cinaatti bakka isaaniif malu argachaa dhufaniiru. Gama biraan yeroo jijjiiramni kun jirutti dubartoota aktivitsoota ta'an afur yeroo ammaa mana hidha jiraniifi toorba wabiidhaan gadhiifaman ammoo ni jiru. Dubartoonni kunneen mirga har'a argame kanaaf waggoota dheeraaf warra falmaa turan keessaadha. Dubartoonni kunneen miidiyaa biyya keessaa biratti akka madda rakkoo ta'anitti ilaalamu. Halli isaan ittiin qabaman hedduu kan nama madeessuufi karaa ittiin Sawudii Arabiyaa haaraa shakkaa ilaalludha. Garuu kana jechuun ammoo jijjiiramni sirriin hin jiru jechuu miti. Kun waan hibboo ta'edha - wanti ta'aa jiru akka waa fidanii waan biraa bira fidaniidha. Bashannanni ji'a lama guutuu guutummaa magaalaa Riyaad keessatti  dhiyaataa jira- manneen siniimaa banaa ta'an, tiyaatiraafi konsartiin gaggeeffamaa jira. Qarqara magaalattiitti naannoon Riyaad Bolevaard jedhamu yeroo hundaa galgala galgala namoota kumaatamaan hawwata. Fakiin sirbitoota bebbeekamoo Arabaa daandii sanarra hiriiree jira. Bakka sanas urgooftuun gati-jabeessi shamarran dibatan waliin meeshaan muuziqaa artistoonni taphatan qalbii namaa fudhatee cala'a. Manneen nyaataa kudhanii ol ta'an ammoo dhorkaa tokko malee dhiiraafi dubartoota hunda walkeessa keessumsiisa. Waggoota afur ykn shan dura wanti bakka kanatti argamu martinuu gaggeessitoota amantaadhaan ni balaaleffatamu ture. Yeroo ammaa laafaa dhufullee dhiibbaan isaan qabaatan ammallee madda sodaa ta'uun isaa hin oolle. Yeroo ammaa, gaggeessitoonni amantaa kunneen baayyeen mana hidhaa jiru. Sababii isaan hidhamaniifis, jijjiirama Ilmi Mootichaa Mohaammad bin Salmaan fidaa jiran waliin hiriiruu diduu isaaniirraa kan ka'een. Wayitan achi jirutti dhiironni Sawudii gadda lallabaa amanataa miidhaa mana hidhaatti irra ga'een du'e jedhame tokkoof masjiidota Riyaad keessaa tokko keessatti lafa dhiphisaa turan. Yoo kan hin mirkanoofne ta'ellee, akka gareen mirgoota namoomaa Sawudii jedhanitti du'aatiin lallaba amantaa kun miidhaa mana hidhaa keessatti isarra ga'eeraa kan ka'een ture. Guyyoota muraasaan dura bashannanni Riyaad keessa jiru sababa walmadeessuu agarsiisa tokkorratti uumameen raafamee ture. Sababii rokkoo uumame kanaan walqabatees, lammileen biyya alaa agarsiisarra turanis madaa'aniiru. Deggertoonniifi gorsitoonni Ilma Mootichaa akka jedhanitti sababii addunyaan isa duuba hiriiruun isa deggeraniifis humni tarkaanfii haaromsaa inni fuadhataa jiru duubatti deebisuu danda'an waan jiruuf. Waggaa tokko dura, waa'ee ajjeechaa gaazexeessaa Jamaal Kaashogjii gabaasuudhaaf Riyaad keessan ture. Kaashogjiin qoontsilaa Sawud Arabiyaa Turk Istaabulitti argamu keessatti ejentootaa Sawudiitiin ajjeefame. Gulaalaan Sawudii tokko akka jedhutti ajjeechaan gara jabinaan raawwatame kun yeroo ilaalamu waan dhugaa raawatameef amanuudhaafillee nama rakkisudha. Yeroo ammaa, namoonni biyya alaa gurguddoo ta'an Sawud Arabiyaa keessatti argamuu sodaachaa waan hin jireef seenaan ajjeechaa gaazexeesaa beekamaan sun biyyattiirratti fide haqamaa jira. Haata'u malee, akka dargaggoonni tokko tokko natti himanitti miira eenyumaa haaraatti gammadaa jiranillee gochi hameenya raawwatamee sun Sawudii Arabiyaa ar'aa keessatti sodaa uumuun isaa hin oolle.


Taphattuun kubbaa miilaa Jamaayikaa aalbeedhaan waraanamtee duute

Taphattuun garee biyyaalessaa Jamaayikaa Taaraaniyaa Kilaark magaalaa guddoo biyyattii Kingistanitti waraanamtee duute. Poolisiin akka jedhutti taphattuun sarara gidduu kuni reefu umriin ishee 20 dha. Akkuma waraanamteen gara hospitaalaa geeffamtus lubbuun garuu hafuu hin dandeenye. Qondaaltonni poolisii akka jedhanitti taphattuun kuni mobaayilii irratti nama biraa waliin wal dhabdeeti gaafa Kamisaa rakkoon kuni kan irra gahe. Dubartiin ishee waraante amma hidhaa jirti. Kilaark kilaba Waatarhaawus jedhamuf kan taphattu yoo ta'u baatii darbe yeroo duraaf biyya ishee bakka bu'un tapha gulaallii Olompikaaf hirmaatte Kubbaatiin 12 fi 1 yeroo injifatan galchii galchiteetti. Ibsa Pirezidantiin Federeeshinii Kubbaa Miilaa Jamaayikaa Mikaa'el Rikeetis BBC'tti ergeen federeeshinichi guddaa gadduu isaa ibsaniiru. ''Duuni ishee federeeshiniin keenya du'a isheetin baay'ee gadde. Taphattuu qofa miti taphattuu abdii guddaa keessatti agarre turte,'' jedhaniiru. Federeeshiniin biyyattii deeggarsa barbaachisu harmee isheefi hiriyyoota isheef kan kennu ta'ulle ibsan.


Isheen Eenyu 4: 'Herreega waliin akka tasaa wal jaalanne'

Barnoota Herregaan kaadhimamtuu PHD dha. Gosa barnootaa namoonni badaa itti hin cichine kanatti akkamiin milkaa'uu akka dandeesse nutti himteetti. Nuu dhiyaadhaa. Maqaan koo Eebbisee Addunyaa jedhama. Naqamteettin dhaladhee guddadhe. Barnoota digirii jalqabaa Yunivarsiitii Haaromaayaatti, kan lammataa Yunivarsiitii Hawaasaatti barnoota PHD ammoo Yunivarsiitii Deenmaarkiifi Hawaasaa gidduuttan barachaa jira. Egereen koo herreega taha jedhee yaadee hin beeku. Barnoota digrii jalqabaatiif Yunivarsiitii Haaromaayaatti yeroon ramadame, Herregni akka carraa na gahe, filadhee miti. Ergasii booda garuu anaafi herregni baayyee wal jaalanne. Anatu isa filate tahee isatu na filate tahee hin beekamu. Barnoota herregaa durumaa sodaadhee hin beeku. Yunivarsiitiitti gaafa na qaqqabu immoo qabxii gaarii galmeessisuu jalqabnaan itti gammadaan dhufe. Ilaacha ''kuni dubaraaf ni ulfaataa kunimmoo dhiiraaf ni mijata jedhu hin qabu. Eenyuyyuu fedhii qabaannaan irratti immoo tattaaffii fi hojii daballaan hinuma taha jedhee gatiin yaaduufi anis akkasumattin itti fufee hanga kanaatti gahe. Ammas barnootan jaaladhu keessaa isa guddaafi isa jalqabaati. Ijoollummaa kootti 'gizee beetii' kana nan hojjedha garuu isa ijoolleen sammuutti qabatanii dafanii dafanii deebisan kana hin danda'u ture. Elemantariittis abbaan koo barsiisaa Herregaa gatii taheef herreegatti beekumsa gahaa akkan qabaadhu na gargaara ture. Sammuu kootti qabachuurra isa abbaan koo naa ibsu hubannaatiin qabadhee herrega shallaguutu irra naa salphata. Herreegni faayidaa adda addaa qaba. Dursa herregni, ''Pure mathematics fi applied mathematics'' jedhamuun bakka lamatti qoodama. Inni ani barachaa jiru 'Applied mathsn' rakkoo qabatamaan jiru hiikuuf waan gargaaru dha. Fakkeenyaaf ani dhukkuba tiruu HCV virus jedhamu irrattin qorannoo koo hojjechaa jira. Kanaaf herreegni rakkoo qabatama jireenya keenya keessa jiruuf furmaata barbaada. Waan bor tahuuf jiru illee tilmaamanii akkasiifi akka sana jechuuf herreegni rakkoo keenya lakkofsaan nuuf shallaga jechuu dha. Warri ogummaa herregaa qaban lakkoofsa qooyyabanii, shallaganii furmaata isaa waliin lafa kaa'uu. Warri ogummaa Injiinariingiifaa qaban immoo hojii isaanii keessatti faayidaarra oolchuu jechuu dha. Kanaaf nama herreegaa caalaa Injinariin tokko faayidaa herreegaa sitti himuu danda'a jechuu dha. Akka dubartii tokkootti keesumaa immoo biyya keenyatti danqaa addaa addaa nan qabaadhaa. Garuu hanga danqaa sanaa osoo hin taane hamma humna koon of madaaala. Anaaf danqaan yookiin rakkkoon akka na cimsuufi jabeesse na dhaabu ijaan beekuuf qaawwan keessa hulluuqee bahun barabaada. Namoonni yeroo tokko tokko fuula kee qofa ilaalanii si tilamaamu. Keessattuu umrii keefi dubartummaa keetiin si madaalu. Ani yeroo akkasii kanatti ofin beeksisa, maal akkan gochuu danda'uu, eenyu akkan tahe nan hima, fedhiin koo maal akka tahe iddoo barbaachisaa tahetti nan dubbadha. Kun immoo wantan barbaadu akkan argadhu na taasiseera. Dabalataan immoo barumsa koon cinatti 'sociable dha.' Yeroo digirii lammaffaa, sadaffaa barataa dhuftu yeroon si hanqata, garuu ani isuma keessaa wal madaalchisee maatii kootis tahe hiriyyoota koo waliin yeroo nan dabarsa. Barnooti PHD immoo yerootti nyaata nyaattullee siif hin kennu, mukaa'uu fi dhiphachuun jiraa, isuma keessaa yeroo ofii seeraan fayyadamnaan fiixaan bahuun ni danda'ama jedheen amana Akkuma beekamu aadaa biyya keenyatti dubartiin yonnaa caaltu dhiirri keenyi hin jaalatu. Ani hundaan jechaa hin jiru, garuu ilaalchi akkasii ni jira. Dhiirri waan hundaan olaanaa tahee akka mul'atu kan barbaadan jiru. Ani akka kootti jaalalaafi sadarkaan ati qabdu addaa garaadha. Sababii kanaaf namni milkaa'inni koo rakkoo itti tahu jiraannaan hin keessumsiisu. Barumsi koo milkaa'ina kooti kanarratti maatiin koo baayyee na gargaaru. Jaalalleen yookiin hiriyaan ani qabaadhus milkaa'ina koo irratti nama na deeggaru tahuu qaba. Isheen maaliif na caalti jennaan, jaalalamoo hinaaffaa tahaa jechuudha. Ani dubartoonni aangoo qabnu waan hubanne natti hin fakkaatu. Ni goona jennee amannaan gochuu ni dandeenyaa. Isa kana immoo hubannaan, bareedinaan murtaa'uu hin qabnuu, heerumaan murtaa'uu hin qabnuu,qabeenyaan murtaa'uu hin qabnuu iddoo guddaatti of madaaluu qabna. Danqaa nu mudatu immoo ofii keenyaan darbuu danda'uu qabna. Kanaan fuulfuratti yoo tarkaanfanne biyyas tarkaanfachiisuu ni dandeenya. Aangoo fi mala qabnutti haa fayyadamnu jedheen dubartoota keenya gorsa. *Odeessi  'Isheen Eenyu?' jedhu seenaa dhuunfaa, muuxannoo, milkaa'inaafi bu'aa bahii dubartoota jajjaboo garagaraa BBC'n dubbise torban torbaniin gaafa Kamisaa kan dhiyeessudha.


Giiftii Duree Deenis Nikurunzizaa: Miidhaa dhala dhabuun walqabatee gahuu morman

Giiftii dureen Burundii Deenis Nikurunzizaa miidhaa dubartoota dhala gochuu hindandeenye irra gahu balaaleffachuun weellisan. Kilippiin viidiyoo wallee kanaa yeroo haati warraa abbaa warraa ishee simattuufi irbaata dhiheessituf garuu yeroo inni ishee reebu agarsiisa. Jaarsi ''mana kana keessatti gatii hin qabdu,'' jechuun yeroo haadha warraatin arrabsu wallee bahe keessa ni dhagahama. ''Garaachakee midhaanitu guute, garaa haadholii biroo garuu mucaatu guute,'' yeroo jedhus ni mul'ta. Achii Aadde Nikurunzizaan gidduu seenuun gara gorduubatti isaan fuudhani yeroo deeman mul'ata. Ergasii haala jaarsummaa fakkaatun dhala dhabuu kan mirkaneessu danda'u doktora qofa jechuun dubartiin qofti dhala dhabuf akka hin himatamne dubbatu. Weedduun bahe kuni dubartoota ni weeddisa. Aadden Nikurunzizaan Pirezidantii Burundii Piyeree Nikurunzizaatti bara 1994 kan heeruman yoo ta'u wallee kanaan abbootin warraa haadholii warraa isaanii akka gargaaran ergaa dabarsaniiru. ''Dhalli namoota lama gidduutti argama. Dhala dhabun madda waldhabdee ta'u hin qabu,'' jechuun weellisan. Giiftii dureefi pirezidantiin ijoollee shan kan godhatan yoo ta'u ijoollee biraallee guddisaniiru. Giiftii Duree Nikurunzizaan kana dura faarfannaa jala qabun viidiyoo irratti mul'atanis qofaatti yeroo weellisan kuni kan duraati. Burundii keessatti dhirsaafi niitiin erga bultii ijaarratanii booda yoo dhala hin godhatin ni qaanfatu. Gaafa dhalli dhibus yeroo hedduu dubartootatu qeeqama. Kanaanis, kan gargar bahan ni jiru.


Isheen Eenyu1 : Jiruu biyya Arabaatii irraa hanga investeraa, seenaa Fatihaa Mohaammad

Umurii daa'imummaatti biyya arabaaa kan deeman Aadde Fatihaan jiruu biyya Arabaa keessa darbuun akkamiin gara hojii investimentiitti akka ce'an muuxannoosaanii nuuf qoodaniiru.


Habin Girmaa qaama miidhamtuu taatus; falmattuu mirga qaama miidhamtootaati

Qaama miidhamtuu taatus kayyooshee galmaan gahuu irraa ishee hin daangessine. Waltajjiiwwan beekamoo kanneen akka TEDtalk jedhaman irratti argamuun haasaa ni taasifti. Pireezidantiin Ameerikaa duraanii Baaraak Obaamaan 'White House'tti argachuun teeknolojiin foyya'aa qabaachuun qaama miidhamtoota akkatti gargaaru waliin haasofteetti.


Barattoonni qorannoo ulfaa akka taasisan Yunvarsiitiin Dirree Dhawaa gaafate duuba maaltu jira?

Guyyaa kaleessaa (Jimaata) Yunivarsiitiin Dirree Dhawaa baratoonni dubartootaa qorannoo ulfaa akka taasisan gaafachuun isaa ijoo dubbii ta'eera. Yunvarsiitiin Dirree Dhawaa kan kana godhe barattuun tokko mucaa deesse erga gattee deemtee booda barattoonni dubartoonni qorannoo ulfaa akka taasisan xalayaan gaafateera. Bu'aa qorannoo ulfaa taasisanis sa'aatii 48 keessatti pirooktarii ykn kan bakka bultii isaanii to'atuuf akka galchan gaafata xalayaan bahe kun. Xalayaa jalattis kuni dirqama akka ta'eefi kan kana hin raawwatiin itti gaafatamummaa akka fudhatu eera. Erga dubbiin kun miidiyaa hawaasummaa gubbarratti ho'ee booda Hoggantuun Kominikeeshinii Yunvarsiitichaa Aadde Maqdas Kaasaahun Yunivarsiitiin kana hin baasne, dogongora jechuun haalaniiru. Waan ta'e maraafis dhiifama gaafataniiru. Dhugaan jiru garuu xalayaa kana Gamtaa Barattootaa Yunvarsiitichaatu baase. Ogeessa seeraa kan ta'an Aadde Sablee Asaffaa Gamtaan barattootaa qaama bulchiinsa Yunvarsiitii waan ta'eef xalayaa kana yunivarsiitiin hin baasne kan jedhamu sirrii miti jedhu. Pirezidantiin Gamtaa Barattootaa Yunvarsiitii Dirree Dhawaa Daani'el Getaachaw ibsi bahe dhugaa akka ta'e BBC'f mirkanesseera. Ta'us, dogongoratu raawwate jechuun dhiifama akka gaafatan hima. Marii malee osoo hin bilchaatiin jarjarsuun akka bahe hima. Kana akka godhan wanti isaan dirqe maal akka ta'e kan gaafanne Daani'el, ta'ee kaleessa ganama raawwate akka ta'e dubbata. "Har'a ganama (Jimaata ganama) osoo mariin hin taasifamin miira keessa seenuun xalayaan akka bahu ta'e. Xalayaa akkanaa baasuun dogongora akka ta'e boodarra hubannee dhiifama gaafanneerra," jedheera. Xalayaan kuni akka bahuf sababni guyyaa kaleessaa ganama barattuun toko mucaa deesse daandii qarqara gattee deemuu isheen akka ta'e Daani'el BBC'tti himeera. "Wanti ta'e kun baay'ee kan nama yaaddessudha, xalayaan barraa'es dubartoota kaan irratti akka hin raawwanne yaadda'uuni,'' jechuun jarjarsuun akka xalayaan bahe dubbata. "Bulchiinsi yunivarsiitii barattoota jala jiru fedha isaanii malee dirqamaan qorannoo fayyaa akka taasisan gochuuf aangoo hin qabu,'' jechuun ibsu ogeettiin seeraa Aadde Sableen. Sababni fedhees jiraatu bulchiinsi yunivarsiitii qorannoo akka taasisan dirquu hin danda'u kan jedhan Aadde Sableen, kana gochuun seera cabsuudha, mirga namoomaas dhiibuudha jedhu. Qorannoo taasisuun dura namni qorannoo taasisu suni eeyyamamaa ta'uu qaban kan jedhan Aadde Sableen, osoo kun ta'ee jiruu kan raawwachuun naamusa ogeessota fayyaallee ni cabsa yaada jedhu qabu. Kan biraammoo, osoo barattoonni muraasa dhala godhatanii gatanii jiraatan hundi akka qorannoo taasisan gaafachuun sirrii miti jechuun ibsu. Kunis waan barattoonni hunduu karaa sirrii hin taaneen dhala godhatanii gataa jiru waan jedhu akeeka yaada jedhu qabu. Aadde Maqdas Kaasaahuun BBC'tti akka himanitti Yunvarsiitii Dirree Dhawaa keessa dhala godhachuun baay'achuu isaa baruuf qorannoon taasifamaa jira.


Miidhagduu Addunyaa: Dubartoonni mucaa godhatan akka hin hirmaanne dhorkun 'loogummaadha'

''Akkitti badhaasa Miidhagduu Addunyaa 'Miss World' jedhanif kaadhimaman loogii qaba ... kuni jaarraa 21ffaa keessatti fudhatama hin qabu.'' Veronikaa Didusenkoon lammii Yuukireen yoo taatu modeeladha. Umrii 24 kan taate Veronikaan bara 2018 Miidhagduu Yuukireen ta'un filatamtus kanneen saganticha qopheessan haadha ta'u ishee yeroo baran ishee haqan. Seerri dorgommichaa dubartoonni dorgommii kamuu irratti yoo mucaa godhataniiru ta'e akka hin hirmaanne dhorka. Kanaafuu, ilma waggaa 5 kan qabdu Veronikaan imaammata dubartoota mucaa godhatan dorgommiirraa dhorku himachuuf jetti. ''Jijiirun barbaada. Seerri Miidhagduu Addunyaa yeroo waliin akka deemu taasisun barbaada,'' jechuun BBC Raadiyoo 1'f dubbatte. Akka isheen jettutti maqaa dhaabbata gargaarsaa ishee guddisuf dorgommii Miidhagduu Yuukireen seentus mo'achuun ishee guddaa ishee ajaa'ibe. Waan Bareedduu Yuukireen taate injifattef biyya ishee bakka buute Bareedduu Addunyaa [Miss World] irratti akka hirmaattu mirkaneeffattus guyyoota afur booda haqani. ''Kuni anaaf arraabsoodha,'' jetti. ''Baay'een gadde. Kuni waa'ee kiyya qofaa miti, kuni hiree dubartoota kuma hedduu addunyaarra jiraniifi waan haadha ykn mucaa godhatanif dorgommii akka hin seenne taasifamaniiti.'' Veronikaan yerooma jalqaba dorgommii eegaltu seera dorgommichaa agarteetti. Garuu, kanneen saganticha qopheessan akka ishee jajjabeessan himti. ''Haadha ta'uunkoo modeela pirofeshinaala ta'u ykn hojiikoo dalaguurraa wanti dhiibbaa narraan gahu hin jiru. Kanaafu, seeri kuni anaaf hiika hin qabu,'' jechuun himti. Hojii Raawwachiiftn Olaantuufi Dure teessuun dhaabbata Miis Woorlid, Juliyaa Moorli, bara 2018 dhimma kana gaafatamte turte deebi kenniten waan addunyaan irratti waliigaledha jetteetti. . Veronikaan himannaa kana mana murtiiti geessun ishee dhaabbatichi seericha akka jijiiru gargaara jettee yaaddi. Waldorgommiin baranaa Muddee 14 Landanitti dorgomama. Manneen faashinii dubartii ulfaas, kan umrii garaa garaa qaban hammata. Waldorgommiin Bareedduu Addunyaallee dubartoota hunda ija qixaan ilaaluu qaba jechuun himti.


Jaalalleen barataa Kollejjii Boostan sababa guyyaa eebba isaarra inni of ajjeesseef himatamte

Barattuun duraanii Kollejjii Boostan jaalalleen ishee akka of ajjeesuuf gooteetti jedhuun himatamte. Shamarree umuriin ishee ganna 21 ta'e du'aatii jaalallee ishee Aleeksaandar Urtulaa ganna 22 ta'eef  akka himatamte kan beeksifame US keessatti kutaa bulchiinsaa Maasaachuseeti Wixata darbe ture. Akka mana murtii naannootti argamuutti, shamarreen lammummaan ishee Kooriyaa Kibbaa taate kun, jaallee ishee dhiiraa Urtula jedhamu hedduu dararaafi dhiphisaa turteetti jedha. Gurbaan ishee waliin jaalalaan turtii Kollejjii keessatti dabarse kun Caamsaa 20 eebbi isaa yeroo saatiin muraasni hafutti ture kan of ajjeese. Shamarreen kun yeroo ammaa biyyashee Kooriyaa Kaabaa kan jirtuu yoo ta'u, himannaa kanarratti hanga ammaatti ifatti waan jette hin qabdu. Ibsa gaazexaaf Wixata darbe kennameen, Abbaan Alangaa Mana Murtii Aanaa Saafook Reechel Roliins Aadde Yuu yakka dhibaa'ummaan nama ajjeesuun himatamuu beeksisaniiru. Abbaan alangaa akka jedhetti, "qorannoo bal'aatiin booda" poolisiin mirkaneeffateera. Kanaaf akka poolisiin jedhutti, shamarreen kun, "Urtulaa irraan miidhaa qaamaa, kan jechaafi qoor-qalbii irraan ga'aa turteetti. Hariiroo isaan ji'oota 18 waliin turan keessattis hedduu itti dheekikamaa turteetti." "Miidhaan isheen jaalalleeshee irraan geessisaa turte kun gara guyyaafi saatii dhumaarratti caalaa cimaafi caalaa isa salphisaa hanga du'aatii  Obbo Urtulaa qaqqabsiisutti ga'eera," jedha Abbaan Alangaa. Jarri kun lamaan yeroo jaalalaan waliin turan keessatti Obbo Urtulaa of hin ajjeesiin ji'oota dhumaa lamaan dura ergaa gabaabaa 75,000 ol ta'u  waliif erganiiru. Ergaa barreeffamaa kana keessatti  aadde You'n jaalalleen ishee Obbo Urtuulaatiin akka "deemii of ajjeesi" akkasumas " deemuu du'i" jedhaa akka turte Abbaan Alangaa kun ifa godhaniiru. Itti dabaluunis, gaafa Caamsaa 20 Aadde Yuu, "Obbo Urtuulaa bakka itti argamu faana dhooftee gara garaajii Haaromsaa jedhamu bakka inni itti of ajjeesee hordofteetti.


Isheen Eenyu? 2: Hoggantuu Biyyoota Gamtoomanii damee dubartootaati Zabiib Kaavuumaa

Zabiib Kaavuumaan rogeettii mirga dubartootaa yoo taatu jireenya dubartoota Afrikaa fooyyeessuuf hojjetti. Koorniyaa, fayyaa wal-hormaataa, nagaa kabachiisuu fi ittisa HIV AIDS irratti hojjettee jirti.


Dr Boggaalech Gabree: 'Hawaasa akka doofaatti fudhachuu hin qabnu'

Daa'imummaa isaaniitti sababa kittaanamuutiin dararaan guddaan irra gaheera. Obbolaa isaanii dubartootaa lama sababa kittaannaatiin du'aan of biraa dhaban. Butiin yeroo sadi irratti yaalamee miliqaniiru. Dubartiin hin barattu barsiifata jedhuun carraa barnootaa akka hin argannes dhorkamanii ture. Haa ta'u malee haati isaanii dhoksanii mana barumsaa isaan galchan. Bishaan waraabuuf manaa bahanii, bishaan daggala keessa dhoksanii daree barnoota seenu. Abbeerri isaanii dhoksaan isaan gargaaraa akka ture himama. Wayita kutaa afur gahan barachaa jiraachuun isaanii saaxilame. Biyyis akka waanti raajii dhalateetti uggum jedhe. Namoonni hedduun 'Boggee' jedhanii kan waaman Dr Boggaalech Gabree yeroo dubartii barnootaan kutaa 4 gahan kan jalqabaa turan. Barnooti deeggarsa haadha isaaniitiin dhoksaan eegalan hanga Ameerikaa isaan geesseera. Biyya Isiraa'elitti carra barnootaa argatanii yuunivarsitii Hibruu irraa 'Micro-biology' fi 'Physiology' qorataniiru. Yuunivarsiitii Kalifoorniyaa irraa ammoo gosa barnootaa 'Epidemiology'n digirii sadaffaa argataniiru. Bara 1989 A.L.I gara biyyaa deebi'anii bakka dhaloota isaanii Godina Kambaataa Xambaarrootti dhaabbata gargaarsaa miti mootummaa dubartootaa Kambataa 'Kambaati Meenti Geezmaa' ykn KMG jedhamu hundeessan. Dhaabbatichi dubartoota naannoo sanaa kuma 200 ol kittaannaa irraa baraaree jira. 'Dubartiin hin kittaanamne dhirsa hin argattu' sababa jedhamuuf daran hammaataa kan ture kittaannaan dubartootaa gara dhibbeentaa 3 qofatti akka gadi bu'u gochuus danda'aniiru. Hawaasaa naannicha bira darbee sadarkaa biyyaatti beekamtii fi jaalatamummaa guddaa kan horatan Dr Boggaalech, Wiixata darbe addunyaa kanarraa du'aan boqotaniiru. Biyya Ameerikaatti yaalamaa erga turanii booda kan boqotan. Duuti isaanii rifaasisaa ture jedhu hojjetaam dhaabbata KMG Obbo Balaay Adimaasuu. "Hojiirra osoo jiranii gara Ameerikaa deeman. Du'a isaanii yoo dhageenyu amanuun nu rakkise," jedhu. Humnaa fi beekumsa qaban hundaan mirgaa fi faayidaa dubartootaaf qabsaa'aa akka turan dubbatu Obbo Balaay. "'Hawaasni doofaa miti, beekumsa qaba. Wanti hawaasa irraa barannu hedduudha, akka doofaattti isaan lakkaa'uu hin qabnu' ejjennoo jedhu qabu turan, kun baay'ee na ajaa'iba" jedhu. Pireezidantiin mana murtii waliigalaa Federaalaa Aadde Ma'azaa Ashannaafii gaddi itti dhagaa'amuu 'twitter' irratti barreessan. Dubartoonni ija jabinaan kittaanamuu akka didan godhaniiru, waan ittiin yaadatamanis kaa'anii darban jedhan. Barmaatilee boodatti hafoo miidhaa namarraan geesisan hambisuuf hojii hojjetaniin Ameerikaa dabalatee biyyoota adda addaa irraa badhaafamuu isaanii namoonni isaan beekan ni himu. Biyya keessattis bara 2008 badhaasa 'Bego sewu' injifataniiru. Sirna awwalcha isaanii lafa dhaloota isaanii Kambaataa Xambaarrootti akka raawwatu Obbo Balaay BBC'tti himaniiru.


Shamarree Tigraay uffata haadha Siqqeen dorgommii miidhaginaa Xaaliyaanitti mo'atte

Yunivarsitii Haroomayaatti barattuu waggaa duraa taatee ogummaa modeeliingii kan jalqabde  shamarreen ganna 23 Qisaannet Mollaa, ''yeroosis uffata aadaa Oromoo Booranaatiin giiftii bareedinaa 'Miss Haromaya University' jedhame'' jetti. Barattuu Kiliinikaal Narsingii waggaa sadaffaa taatee 'Miss Maqalee' fi erga barnootashee xumurteen booda immoo 'Miss World Ethiopia' taatee turte. Naannoo Tigraay magaalaa Maqaleetti kan dhalatte Qisaannet waltajjii garaagaraa irratti ''uffannaa sabaaf sablammoota garaagaraa uffadheen dhiyaadha'' jetti. Wal-dorgommiin bareedinaa  'Miss Progress international' jedhamu kaayyoon isaanii dubartooti guddina addunyaa keenyaa irratti hirmaannaa akka qabaatan gochuu dha jetti. Dorgommicha irratti hirmaachuunis shamarree lammii Itoophiyaa ishee jalqabaa akka taates himti. ''Jalqaba haadholiin dhukkuba Fistullaan otoo hin qabamiin akkamiin irraa ittisuu dandeenya kan jedhuun piroojektii dhiyeesse ilaalaniitu na fudhatan'' jetti Qissaanet, ''kan ani mo'adhe garuu ramaddii uffannaa aadaa biyyaa filatamaa kan jedhuuni'' jetti. Kana dura uffannaa aadaa Tigraay, Gondarfi Awwiitiin dorgomtee turte,'' amma immoo maaliifan kan Oromootiin hin dorgomu, dabalataan immoo uffannaa aadaa Arsii kan Haadha Siiqqee nan jaaladha jedheen yaade'' jetti Dubartiin uffannaa aadaa ittiin dhiyaadhe naa qopheessite waa'ee aadaa Siqqeeefi Sirna Gadaa waan natti himteef, waltajjii dorgommii sana irratti sirrittiin dhiyeesse jetti Qisaannat. Marga, ulee, coocoo illee otoo hin hanqisiin hundumaa guuteen fudhee dhaqee, uffannichi aadaa durii waan agarsiisuufi sababii calleen baayyee irra jiruuf ulfaataa tahuu isaa baayyee jaalatani jetti. Haati Siiqqee ulee qabattee baanaan namni lola akka dhaabuufi mirgi dubartootaa akka ittiin kabajamu waltajjii dorgommii ishee irratti akka ibsite nutti himteetti. Sirni Gadaa immoo UNESCO iratti akka galmaa'e yeroon itti himu immoo baayyee dinqisifatan jette. Aankii Miss Progress international' argachuun dabalata qarshii dhaabbaticha irraa argattu  dhukkuba Fistullaa ittisuu dhaaf hojii irra akka oolu dubbatti. Dubartoota biyyoota garaagaraa irratti dorgommii gosa akkasii mo'atan waliin biyyoota garaagraa irra imaluun akka daawwataniifi namoota sababii garaagaraan miidhaman akka tumsan himtee jirti. Qisaannet ''namni eenyummaa isaaf ilaacha gaarii qabu anaaf bareedaa dha'' jetti yeroo dorgommiin kuni adeeemsifame illee namummaa kee, ilaalcha biyyaaf qabduufi dalagaawwan gaarii hojjetteen madaalamtas jetti. Dhalattoota naannoo Tigraay dabalatee namoonni naannoo Oromiyaa fi Amaaraallee injifannoo kootti deebii gaarii  naaf kennan jetti shamarreen giiftii bareedinaa kun. Kana booda dorgommii muraasa qofarratti hirmaattee dhaloota booda ishee dhufuuf iddoo gadhiisuu akk feetu nutti himtee jirti. Yeroo dhihootti immoo giiftiiwwan bareedinaa biyyoota garaagaraa waliin torbee faashinii qopheessuufan jira jetti. Kanaaf, torbee faashinii qophaa'u hundarratti uffannaawwan aadaa Tigraay, Oromiyaa fi kan warra kaanii illee walitti qabee agarsiisuufi beeksisuun barbaada.


Haadha mucaanshee jalaa gudeedamteefi abbaan warraa ishee dhaanu

Dubartoonni abbaa warraan yookiin jaalallee isaaniitiin miidhaan garagaraa irra gaha. Miidhaan kunis miidhama qaamaa, arrabfamuu, doorsifamuufi hamma lubbuu dhabanitti gahuu ni danda'a. Waldaan Ogeeyyii Seeraa Dubartootaa Itoophiyaa bara 1987'tti hundeeffame. Kaayyoon isaas dubartoonni akkuma warra dhiiraa carraa hojii qixa ta'e akka argataniif hojjachuudha jetti Aadde Iyyaruusaleem Salamoon bakka buutuu hoggantuu waldichaa. "Naannoorraa jalqabee koree hundeessuudhaan tajaajila seeraa bilisa ta'e, hawaasaa barsiisuu, mirgoota dubartootaa, qocollaa saalaafi miidhama dubartootarra gahu kamuu hambisuurratti akkasumas seerota dubartoota ilaallatu kan akka seera maatii, seera qabeenya horachuufi seera lafaarratti dubartoonni hubannoo gahaa akka qabaatan hojjanna." Itoophiyaa keessatti miidhamni dubartootarratti abbaa warraatiin yookiin jaalallee isaaniitiin reebamuu yookiin miidhama qaamaa darbee immoo ajjeechaa ture baay'innaan kan mul'atu. Ammatti haalli kun jijjiiramee dubartoonni jaalalleesaaniitiin balaa asiidiitiif saaxilamtoota ta'aniiru jetti Aadde Iyyaruusaleem. Miidhaan kunis hamma du'aatti geessuu danda'a. Kan biroo immoo hedduu ta'anii dubartoota gudeeduun, wantoota adda ta'een dubartoottoonni abbaa warraa isaaniitiin dirqiidhaan saal-qunnamtii akka goodhan gochuun fa'a baay'ataa dhufeera. Haalli kunis Itoophiyaa keesssatti miidhamni dubartoota irra gahu hir'ataa dhufeera nama hin jechiisiisan hin jiran jetti ogeettiin seeraa Aadde Iyyaruusaaleem. Waldaa isaaniittis himannaan gudeeddii, reebichaa, dorsifamuufi kan biroos dubartootaan isaan bira ni banama. Isaanis dubartoota himannaa garagaraan isaan bira dhufan akkaataa yakka isaan irratti raawwatameen gara qaama seeraatti geessu. Haati nageenya isheef jecha maqaan ishee akka dhahamu hin barbaanne seenaa ishee akkasitti nuuf qooddeetti: Haati tunis namoota miidhaan abbaa warraatiin irra gahe keessa ishee tokko.  Isheenis manaa manatti huccuu miiccuun  intalashee kan guddiftu yoo ta'u; guyyaa tokko garuu yeroo gara manaa deebitu intalli ishee nama ollaatiin gudeedamtee turte. "Daa'imni tiyya galgala akkuma rafte osoo hirribaa hin ka'in bari'e. Maal taate? Jedheenii gaafannaan mucaan inni ollaa sun bar miidhaa narra geessissee naan jette. Maal si miidhe jedhee gaafannaan, Kunoo ilaali harmee jette qaama saalaa ishee natti agarsiifte," haati. "Akka hin iyyineef immoo afaan na ukkaamsee ture" jettee natti himte jetti haati. Abbaan warraa kiyya immoo eega ani daa'ima kiyya mana yaalaa geessuuf waliin rakkadhee, guyyoota hedduu booda gara manaa dhufe. Ani ijoollee kiyya guddisuuf manaa manatti huccuu miiccaa jiraadha," jetti haati tun. Abbaan warraa kiyya akkuma taphaattii mee mucaan kun waan tokko haa ta'uu naan jedhe. Ani abbaa ijoollee kiyyaa baacaa jira jedhee cal'ise. Silaas mucaan kun daa'ima kiyyarratti miidhaa geessiseera akkamitti inni akkas naa jedha jedhee bitaa na gale jetti haati daa'ima miidhamtuu. "Booda booda abbaa ijoollee kiyyaa daa'ima keenya bira turuun osoo irra jiraatu mana warra mucaa daa'ima kiyyaa gudeede bira deemaa akkachitti halkaneeffachuu jalqabe. Haatiifi obboleessi mucaa daa'ima kiyya gudeedes dhufani dhufani akka ani himannaa kiyya addaan kutu natti himan. Haalli kun immoo baay'ee na sodaachisaa dhufe. Asii dhukkubbiin daa'ima kiyyaa natti jira asiin immoo warri mucaa gudeedee na doorsisaa jiru. Abbaan warraa kiyyaas warra san deeggaruun na dorsisa," jechuun miira yeroo san ture nutti himte haati miidhamtu. Guyyaa biroo abbaan warraa kiyya mana mucaa gudeedee bira turee eega dhufee booda akkas naan jedhe: "Daa'imni keenya baay'ee waan dhukkubaa jiruuf waliin firaashii irra lafa rafna", naan jedhe. Galgala san fuula kiyya shimalaan na rukute, harka kiyya immoo al-lama sibilaan na woraane jetti. Yeroo sanitti namni naa birmachuu didnaan ijoollee lamaan ani hin beekne kan qeerroo jedhaman dhufanii gara mana yaalaa na geessan. Haati kuni dhimma kana mana murteettii dhiyeeffattee adeemsa seeraa hordofaa jirti. Namni gudeeduudhaan himannaan irratti banamee ture poolisiidhaan to'annaa jala haa ooluyyuu malee wabiidhaan hiikamuuf akka jedhus haati kuni ni dubbatti. 'Maal akkaan godhu wallaalee jiras jechaa jirti.' Mucaan ishee immoo Hospitaala Xiqur Ambassaatti wal'aansaaf marmaaraa akka jirtu dubbatti. Akkaataa Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa waa'eee miidhama dubartoota irra gahuu ittiin ibse:


Piroofesar Kuwee: 'Gaaffiin darbaa dhufee as ga'e deebiyuu qaba'

Pirofesar Maartaa Kuwee Kumsaa dubartii Oromoo waggaa dheeraa qabsoofi mirgoota namoomaa kan dubartootaa dabalatee falmaa turtedha. Imala siyaasaa keessattis biyya keessaa hanga biyya alaatti bu'aa ba'ii hedduu keessa darbaniiru. Qabsoo bilisummaa gaggeessaa turan keessatti waggoota dheeraafi hidhamuurra darbanii biyya hambaatti baqachuuf dirqamaniiru. Pirofesar Maartaan hayyuu buleettiidhas. Saayinsii hawaasaafi aadaarratti ni qoratu, ogummaawwan hedduus ni qabu. BBC Afaan Oromoo muuxannoo siyaasaa, mirga dubartootaaf falmuu, jireenya dhuunfaafi waan fuulduraas maal akka yaadan irratti turtii waliin taasiseera. Pirofesar Maartaan maqaa biraa Kuwee jedhamuunis ni beekamu. Maqaa lamaan qaban  akkamitti akka argatan yeroo ibsan: Maartaan abbaan koo [Qeesii] waan ta'eef maqaa kiristaanaa naaf baase jedhu. Kuwee ammoo akkookoo na guddistetu naaf baase jechuun, maqaan akkayaan baasteef kun maqaa Oromoodha jedhu. Hiikna maqaa Kuwee yeroo dheeraaf osoo hin beekiin turanii namni maqaa sana jaallatu ofiin iyyaafachuun booda isaanittillee hiika inni qabu baruun akka isaanitti hime yaadatu. Kanaaf, Kuwee jechuun hiikni isaa 'mootii kannisaa' jechuudha jedhu. Piroofesar Kuween yeroo biyya alaa turanitti barumsaan alatti hojii gaazexeessumaatiin waggaa shaniif hojjedheera jedhu. Rakkoo siyaasaaf waggoota kudhaniif erga hidhamanii booda ijoollee sadan qaban fudhatanii jireenya baqannaa akka filatan kan himan Kuween, yeroo biyya alaa ba'an sana ummanni Oromoo haccuuccaa hangana hin jedhamne keessa ture jedhu. "Barattoonni Oromoo dur yeroo ani baqadhee deemus ni duuti. Amma yeroo deebiyus ijoolleen barattuu yunvarsiitiitti adda addaa keessaa du'aa jirti. Dhiigatu dhangala'aa jira. Baayyee na dhukkubsa sun. Baayyee imimmaantu ana qaba. Maaltu jijjiirame kan na jechisiisu kana," jechuun miira gaddaan dubbatu. Jijjiirama baayyee jiru tuffachuu hin barbaadu kan jedhan Pirofesar Kuween, "Gaaffiin bara baraan gaafatamaa dhufetu jira. Gaaffiin darbaa, darbaa gangalataa dhufee nu bira ga'etu jira. Gaaffiin sun deebiyuu qaba," jedhan. Siyaasa mootummaa caalaa siyaasa siyaasni ummata irratti hojjetamu, akka jecha isaaniitti siyaasni fardii, wanta xiyyeeffannoo addaatiin irratti hojjetamuu feesisudha. Akka Pirofesar Kuween jedhanitti yoo siyaasa sammuu namaarratti sadarkaa gadiirraa jalqabanii hojjechuun sammuu namaa bilisa baasan, siyaasni mootummaa gidduu jirullee bilisa ta'a jedhan. Siyaasni sammuu namaa bilisa baasuurratti hojjetamu milkaa'uun ammaa siyaasni dhaabbileen gidduutti hojjetamu akka bilisa bahutti yaadu Pirofesar Kuween. Mirgoota dubartootaa mirkaneessuu keessatti baayyee hojjetamuu akka malus ni dubbatu. Dhimma dubartootaa irrattis kitaaba 'Dubartiin Alagaadha' jedhu barreesaniiru. Ilaalchi dubartootaa irratti hawaasa keessa jiru ammallee qajeelchuu akka barbaachisu fakkeenya jiru kaasanii ibsu. "Dubartiin alagaadhaa. Ar'allee aadaa Oromoo keessatti ijoolleen durbaa maatii keessatti dhalatte keessatti alagaadha, akka alagaatti ilaallamti. Maaliif, boor kennamti, bor kennamti mitii." Dubartiin akka aadaatti erga eerumtees alagaan achii dhufte waan jedhaniif, alagaadha waan taateef, akkuma alagaattii ilaalamti jedhu Kuween. "Hanga gaafa deessee karaa ilmooshee deesseetiin [lamummaa ishee] mirkaneeffattutti alagaadha. Ilmoo keessaayyu ammoo ilmoo isa dhiiraa ta'uu qaba. Maaliif dhiira jaallata oromoon? Karra dhaala jedhu mitii?  Kanaaf, yoo dhiira deesse [lammii guutuudha] isheen. Amma gaafa deessuutti garuu alagaadha." Pirofesar Kuween weedduu aadaa dubartii deesseef weeddifamu hafuun isaa sirrii miti jedhu. "Baayyee nama gaddisiisa hafuun isaa. Maaliif yoo jettan, waan baayyee barbaachisaafi Oromummaa durii, kan Gadaa durii, kan Faajjii Walaabuu durii kan agarsiisudha sirbi sun. Garuu hafaa jira, badaa jira. Nan gadda garuu baayyee. Osoon isa irra deebisee gara fuula duraa irratti hojjedhee natti tola. Gumaachikoo kana ta'a." Waa'ee Obbo Leencoo Lataa kan namni hin beekne garuu beekuu qaba jettan jiraa gaaffii jedhuuf Pirofesar Kuween, waan miidiyaan haasa'aa ture caalaa waanan itti dabaluu qabu hin jiru jedhan. Pirofesar Kuween ergaa ummataaf dha'aman ni qabu. "Osoo namni keenya walta'ee baayyeen gammada.  Osoo namni quba gara nama biraa qofaatti qabuu dhiisee, ofittis quba qabee gaariidha," jedhu. Hanga ar'aatti, 'ani maal gochuun narra jira' kan jedhu nama keenyarraa hin argu kan jedhan Pirofesar Kuween, hanqina isa inni tokko godhu qofaatti quba qabaa hafuurra osoo waan gochuufi gumaachuu dandeenyuuratti xiyyeeffannee jechuun dhaaman.