Urjiileesoboo

Urjiileesoboo

Kuwezarootnii Hangafedhesamii keessatti baay'ee ifa ta'anus, erga argamaniiwaggoota60 qofadha. yeroosanattimaddootahawa/samii hedduukeessaa, dambaliiwwaan raadiyoo hedduun worabamaniituran. Qorattoniihawaa, Maddoota Raadiyoo waliin kan Mul'atan ifa Mula'ata argachuufyemmuu yaalaniti, Gidduu galleessiiKutaamaddootaRaadiyoo baay'ee dheeraa, Urjiileekan fakkatan wantoota halluu cuqullisaanakka qabamanbira gahanii turan IspeektiraanWantoota kunneeni yemmuuilaalamanbaay'ee Fagoo(ruda keenyanala, Gaalaksotabaay'ee beekamoocaala fagookan ta'an) fi isaan urjiileekan hintaaneedha. isaan Moggasaa Maqaa Kuwezarootakan fudhatan (FakkatootaUrjiileti) Argannoo kuwezarootaa 3 Fakkii walmakaaFuuurraa/Jets 3C273 (Bara ifa 100,000 dheeratu) X-Ray (Cuqullisa), ifa mul'ata(magariisaa) fi infrared (diimaa) teleskooppii hawaa Chaandraa, Haabliifi Ispiitzartiinhojjetame. 4 Fakkii walmakaaNGC 4261. Bitaa: Raadiyoo xuqaaGeengawaa/lobes(DheerinaBara ifaa 200,000 kan qabu) haalluuKellooykn Burtukanawaayoo ta'uufakkiin Optikalaa rudichaa garuu adiidha. Mirgaan:Fakkii Teleskooppii Hawaa Haabilkan Naannoogiddugalleessa, Awara Geengawaa bara ifaa 400 qaxxaamureeagarsiisu. Qoratoonii Hawaa wantootaTeleskooppii lafa irrattiinmul'achuuhindandeenyeeTeleskooppii Hawaa Habiliinilaaluu danda'uu. Hamma iddo, Furuurii raadiyoo irraa MaddanbocawwaanGaalaksotan addabaasuu ni dandeenya. Diskiiwwan dhukkee qabankutaagiddugaleessaakanneen dhiyoojirankeessa ttimul’atu. Yeroo tokko tokko, `Furuurra’ optikaalaaniwukilasiiruda irraa fagaataniiakka akeekumul’atu. TeleskooppiiwwanX-reeyiiakka agarsiisanittikuwezarootaafi rudawwanisaan waliin walqabatan madda X-reeyii ifaa ta’uuisaaniiti. Haataʼ umalee, AdeemsakeessaaqoratooniiUrjiileewantoota amalakuwaasarootaawajjinwalfakkaatuqabangaruu dambaliiraadiyoo hin baasnehedduu argataniiru. Isaan kunradio-quiet quasars jedhamu. Diskiiwwan, furuurawwan fi wantoota biroo 5


Qorsaa

Qorsaa

Qorsi, koomeetii (Afaan ingiliiziin: Comet) kubbaawwan cabbii fi dhukkee, qabattoo Kayipperii fi duumessa Oortii irraa ka'anii dha. Darbeedarbeeqorsii, biiftuu isaan baqsuttini dhiyaatu. Qorsa baay'ee beekamoo keessaa tokko, waggaa 75 keessatti si'a tokko kan nutti mul'atu, Qorsa Haalii ti.


Bungulkattaa

Bungulkattaa

Bungulkattaan ykn Asteroyidiin dhakaa yknwantoota jajjaboobiiftuuttinaanna’aniidha. Hammi isaaniikiilomeetira tokkoohanga950 ti. Baay’inaankan argaman qubeelaa Maarsii fi Juuppitarii gidduu, kan qabattoo bungulkattaa guddicha jedhamu keessatti dha.


Qaanqorsa

Qaanqorsa

Qaanqorsaa Qaama bungulkattarra Xiqqaa dhagaa ykn sibiilaa xiqqaa hawaa alaa keessa jiruudha.

Qaanqorsi wantoota jajjabooykn dhakaa sirna biiftuu keessa deemanii dha. Yoo qilleensa marsaa dachee keessaseenan meteyoorota, yookaan urjiileefurguggifamoo jedhamu. Yoo irra lafaa dhaqqaban immoo, meterooraayitoota ykn Bubuttuwwan jedhamu. -Addeessiqaamolee pilaanetotaykn pilaanetoota dinkiittinaanna’aniidha


Qaama sirna Biiftuu xixiqqoo

Qaama sirna Biiftuu xixiqqoo

Qaamni Sirna Biiftuu xixiqqaan ( SSSB ) wanta Sirna Biiftuu keessa jiru kan Lafjoo, lafjoo cuggee fi Adeessoota uumamaa hin taanedha . Jechi kun yeroo jalqabaaf bara 2006 Gamtaa Astiroonomii Idil-addunyaa (IAU) tiin akka armaan gadiitti ibsame: "Satalaayitii irraa kan hafe wantootni biroo Aduutti naanna'an hundi walumaa galatti 'Qaamolee Sirna Biiftuu Xixiqqaa' jedhamanii waamamu." ".

Kunis Qorsaa(koomeetota) hunda fi lafjoo xixiqqoo lafjoo cuggee(dwarf planets) ta'an irraa kan hafe hunda hammata . Akka kanaan SSSBn: qorsaa; Bungulk

attaalee (asteroyidota) kalaasikaa, lafjoo cuggee Seerees irraa kan hafe ;

Section::::Hiikaa.
Qorsi (Afaan ingiliiziin: Comet) kubbaawwan cabbii fi dhukkee, qabattoo Kayipperii fi duumessa Oortii irraa ka’anii dha. Darbeedarbeeqorsii, biiftuu isaan baqsuttini dhiyaatu. Qorsa baay’ee beekamoo keessaa tokko, waggaa 75 keessatti si’a tokko kan nutti mul’atu, Qorsa Haalii ti

Bungulkattaan ykn Asteroyidiin dhakaa yknwantoota jajjaboobiiftuuttinaanna’aniidha. Hammi isaaniikiilomeetira tokkoohanga950 ti. Baay’inaankan argaman qubeelaa Maarsii fi Juuppitarii gidduu, kan qabattoo bungulkattaa guddicha jedhamu keessatti dha.

Qaanqorsaa Qaama bungulkattarra Xiqqaa dhagaa ykn sibiilaa xiqqaa hawaa alaa keessa jiruudha.

Qaanqorsi wantoota jajjabooykn dhakaa sirna biiftuu keessa deemanii dha. Yoo qilleensa marsaa dachee keessaseenan meteyoorota, yookaan urjiileefurguggifamoo jedhamu. Yoo irra lafaa dhaqqaban immoo, meterooraayitoota ykn Bubuttuwwan jedhamu. -Addeessiqaamolee pilaanetotaykn pilaanetoota dinkiittinaanna’aniidha


Lafjoo cuggee

Lafjoo cuggee

Lafjooo cuggee/dinkii wanta xiqqaa lafjaawaa ulfaatina qabuu fi marsoorratti kan biiftuun naanna’uudha, pilaaneetota idilee saddeet keessaa jirran hundarra xiqqaadha. lafjoon cuggeen idilee Pilutoo dha.yeroo ammaatti Lafjoo xixiqqoo jalatti ramadamanii kan beekaman shaniidha. Isaanis; seerees, puluutoo, haawmiyaa, makmakeefi eeris jedhamuun waamamu. Seerees kan argamu gidduu maarsii fi juuppitariitti sabbata astirooyidii(Bungulkattaa) keessatti yoo ta’u, kan hafan afran immoo neeptuuniin boodatti aduurraa fagaatanii argamu. Wantoon tokko lafjoolee xixiqqoo jedhamuuf ulaagaan waldaa astiroonoomii addunyaa kaahe guutuu qabu. Ulaagaaleen kunniin;

• Aduurra naanna’uu qabu,

• Hanga boca isaanii murteessuu danda’u kan qaban,

• Oorbiitii mataa ofii murtaa’aa ta’e kan hin qabneefi

• Addeessota kan hin ta’iniidha.


Eeris

Eeris

Eerisiin (mallattoo: ) lafjoo cugee sirna biiftuu keenya kessattii Argamtuufi Diyaameetiriin mudhii 2326km ta'a Hoo'inni dirra eeris −231o C ta'a Altokko aduurra naanna'uuf waggootii 560.9 itti fudhata. Addeessa tokko qabdi. Lafjoo cuggee makmakeetti aantee aduurraa fagaattee argamtuudha. Eeris lafjoo cuggee guddinaan lammaffaa taateedha. Guddina isheetin wantoota sabbata astirooyidiitti argaman hunda hammachuu dandeessi.


Maakeema

Maakeema

Makemake (lafjoo cuggee: 136472 Makemake; mallattoo: )

Diyaameetiriin mudhii 1434km yommuu ta'u diyaameetiriin bantoo immoo 1422km ta'a. Hoo'ina dirra makmakee −239o C ta'a. Altokko aduurra naanna'uuf waggoota 309.9 itti fudhata. Addeessa tokko qabdi. Makmakeen lafjoo cuggee dhiheenya kanatti argamteedha. Moggaasni maqaa kan kennameef erga argamtee waggaa sadihiin booda.


Haawmiyaa

Haawmiyaa

Haawmiyaa (lafjoo cuggee: 136108 Haumea; mallattoo: )

Diyaameetiriin mudhii 1960km hanga 1518km ta'a. Diyaameetiriin bantoo 996km ta'a. Teempireecharri dirra puluutoo −241o C ta'a Altokko aduurra naanna'uuf waggoota 283.3 itti fudhata. Addeessota lama qabdi. Dheerinni guyyaa haawmiyaarratti sa'aatii 3.9 qofaaf tura.


Seeres (lafjoo cuggee)

Seeres (lafjoo cuggee)

Seerees (mallattoo: )

Diyaameetiriin ishee 950km. Teempireecharri dirra seerees −105* C.

Pilaaneetii diwaarfii aduutti hiiqxee argamtuudha.


Gohaa

Gohaa

Sagaleen tokko maddarraa ka’uun wanta gufuu itti ta’u (dhagaalee, mukkeen, gamoowwaniifi kanneen kana fakkaatan) tokkotti yommuu bu’u hammi murtaa’e xuuxamee, kan hafe immoo gara dhufetti deebi’a. Sagaleen deebi’e kun balaqqeessa’uu sagalee, awwaattuu yookiin gohaa jedhama. Balaqqeessa’uun sagalee kan uumamu yoo sagaleen madda irraa ka’e tokko wanta gufuu itti ta’u rukutuun balaqqeessa’ee sakondii 0.1 turee dhufe qofaadha. Kana jechuun gurri namaa sagaleewwan lama addaan baasuu kan danda’u yoo sakondii 0.1 tiin addaan bahanii dhufaniidha

Section::::Faayidaa Balaqqeessa’uu Sagalee (Gohaa).
Balaqqeessa’uun sagalee jiruuf jireenya ilma namaatiif faayidaawwan heddu qaba. Faayidaawwan gohaa keessaa isaan muraasni; i. Saffisa sagalee qilleensa keessa jiru beekuuf: Saffisa sagalee qilleensa keessa jiru safaruuf madda sagalee wanta balaqqeessisu irraa fageenya beekamaa irra kaahuun turtii sagaleen maddarraa bahuun hanga iddoo maddaatti deebi’uun qabaatuun safarama. Sagaleen madda sagaleefi qaama balaqqeessisu gidduu si’a lama adeema waan ta’eef, saffisni sagalee hima herregaa tiin shallagama.


Biiftuu

Biiftuu

Biiftuun urjii Kubbaa ykn geengoo pilaasmaa ho'aa sirnaawaa jechuuniin ni danda'ama dha. Innis wirtuu sirna biiftuu keessatti kan argamu fi hanga sirnichaa keessaa dhibbaatama 99.9 qabata. Biiftuun urjii hanga giddu-galeessa qabdu dha. Urjiilee baay’ee guddoon hanga harka dhibbaan caalu yoo qabaatan, kanneen baay’ee xiqqoo ta’an immoo, hanga harka kudhaniin xiqqaa ta’e qabu. Ho’a fi ifti nuyi biiftuu irraa argannu hundinuu kan dhufan, bu’ura biiftuu bakka qaanquumaan haayidiroojini itti raawwatu dha. Tempireecharri wirtuu biiftuu digirii seelshiyesii kitila(million) 15 dha. Dirreen maagineetii biiftuu, taatewwan hedduun akka ijoobiiftuu, banbanaa, bubbeewwan, fi oyrooraa babbareedoon lafarratti akka uumaman kan taasisu dha.

Raadiyaasiin Biiftuu gara 695,000 kilometers (432,000 miles), ykn kan lafaa dachaa 109 ta'a. Ulfaatina isaa gara dachaa 330,000 kan lafaa yoo ta'u, ulfaatina waliigalaa Sirna Aduu keessaa gara %99.86 of keessaa qaba. Tilmaamaan harki sadii ulfaatina Biiftuu haayidiroojiinii (~73%) of keessaa qaba; kan hafe irra caalaa heeliyeemii (~25%) yoo ta'u, elementoota ulfaatoo baay'ee xiqqaa ta'an, oksijiinii, kaarboonii, ni'oonii fi Ayiranii dabalatee.

Section::::Godina Biiftuu.
Qabattoon Bungukattaa keessaaguddichi, bungulkattaa kitilaan lakkaa’amanof keessaa qaba. Qaamoleen kun jalqaba sirna biiftuu irratti uumamanii, naannoo kanatti giraavitii Juppitariin(Harrattuu) liqimfamu. Qabattoon Kaayipperii qorsa dhibboota kumaatamaa fi qaamolee biroo kanneen akka Piluutoo(Meerqittii) of keessaa qaba. Duumessi Oortiiduumessa qaamolee xixiqqooroggee sirn abiiftuu irraa ti. Innis baay’ee nurraa fagoo fi baay’ee guddaa waan ta’eef,Voyeejerii1 (ispees-kiraaftiibara 1977tti furguggifamte)gahuuf (irra qubachuuf) waggoota dhibba, gadi lakkisuuf immoo waggoota kumaatamaitti fudhata. Saffisa ifaa iddoo duwwaa keessaan (sekondii tokkotti kiilomeetira 300,000), biiftuu irraa ka’ee duumessa Oorti igahuuf waggaa tokko itti fudhata

Section::::Caasaa fi walitti makamuu.
Section::::Zoonii raadiyaatiivii.
Zooniin raadiyaatiivii furdaa aduu yoo ta'u, raadiyeeshinii aduu 0.45 qaba. From the core out to about 0.7 solar radii, raadiyaashiniin ho'aa mala jalqabaa dabarsuu anniisaati. Ho'i tilmaamaan 7 irraa gadi bu'a miliyoona hanga miliyoona 2tti Kelvin kan ta’u fageenyi wiirtuu irraa dabalaa dhufeera. Giraadiyeentiin ho’aa kun gatii saffisa lapsii adiyaabaatikii gadi waan ta’eef konveekshinii oofuu hin danda’u, kunis dabarsaan anniisaa karaa zoonii kanaa maaliif konveekshinii ho’aa osoo hin taane raadiyaashiniin akka ta’e ibsa. Ayoononni haayidiroojiinii fi heeliyum footoonii kan baasu yoo ta’u, isaanis ayoonota birootiin deebi’anii xuuxamuu isaanii dura fageenya gabaabaa qofa kan deeman dha. Dansiin dachaa dhibbaan (20 g/cm irraa gara 0.2 g/cm ) raadiya aduu 0.25 fi raadii 0.7 gidduutti, gubbaa naannoo raadiyaatiivii gadi bu’a.

Section::::wabii.
https://en.wikipedia.org/wiki/Sun


Suudoowwan cita-atoomawaa

Suudoowwan cita-atoomawaa

Atoomoonni suudoowwan baay’ee xixiqqoodha. Suudoowwan kunniin wantoota sammuu keenyatti baay’ee xixiqqoodha jennee yaadnu kam irraayyuu xixiqqoodha. Fakkeenyaaf, atoomoonni koopparii 100,000 000 walcinaa yoo hiriirfaman sarara 1cm dheeratu uumu. Kanarraa ka’uun atoomiin hagam xiqqaa akka ta’e tilmaamuun ni danda’ama. Wantoonni addunyaa kana irratti argaman martinuu suudoowwan xixiqqoo kanneen irraa ijaaraman. Atooomiin suudoo baay’ee xiqqoo ta’us, suudoowwan xixiqqoo isaa gadii kanneen suudoowwan cita-atoomii jedhaman ofkeessaa qaba. suudoowwan cita-atomii keessaa isaan bu’uurri pirootoonii, elektirooniifi niwutiroonii dha.

Section::::Hanga sadhaatawaa, chaarjiifi argama suudoowwan cita Atoomaawaa.
Atoomiin elektiroonii, pirootoniifi niwutiroonii of keessaa qaba. Suudoowwan cita atoomii kunneen amaloota mataa isaanii qabu. Elektiroonii: Suudoon kun sheelii keessatti kan argamuufi niwukilasiitti kan marsuu dha. Chaarjiin isaa neegaativii dha. Chaarjiin sadhaatawaan elektiroonii -1 dha. Chaarjiin elektiroonii kun koloombiin -1.602×10-19 dha. Hangi elektiroonii giraamaan 9.11×10-28 yummuu ta’u, yuuniitii hanga atoomaawaan (YHA) 0.00055 dha. Pirootoonii: Pirootooniin niwukilasii keessatti argama. Chaarjiin isaa poozatiiviidha. Kunis koloombiin yommuu safaramu 1.602 × 10-19 dha. Chaarjiin sadhaatawaan isaa immoo +1 dha. Hangi pirootoonii giraamaan 1.67 × 10-24 yommuu ta’u, yuuniitii hanga atoomaawaan (YHA) 1.0073 dha. Niwutiroonii: Niwutirooniin niwukilasii keessatti pirootooniin walmakee argama. Niwutirooniin chaarji-dhabeessa. Kanaafuu, wal-dhiibbaa pirootoonota gidduu jiru hir’isa


Suudoo

Suudoo

Ruuqoon Watanaa inni xiqqaan suudoo jedhama. Wantoonni harkaan qaqqabnuufi ijaan arginu hunduu maatarii irraa tolfaman. Suudoowwan watana gar-malee xixiqqaa waan ta’aniif rifeensa namaa takko wajjin walqixa ta’uuf suudoowwan naannoo 100,000 sarara tokko irratti kaa’uu qabna


Qabee

Qabee

Qabeen safartuu iddoo garsadii ti .Qabeen hamma bakka wantichi qabatuudha. Qabeen dhangala’oo yeroo baay’ee miililitiraan (ml) safarama. Yuuniitii waaltaawaan qabeen dhangala’oo ittiin safaramu liitira (l) jedhama. Maatariin hunduu suudoowwan ijaan mul’achuuf baay’ee xixiqqoo ta’an irraa tolfaman.


Falkaalee watootaa

Falkaalee watootaa

Qindoominni suudoowwan maatarii faalkaalee maatarichaa nimurteessa. Qindoominniifi sochiin suudoowwanii faalkaalee maatarii adda addaa keessatti garaagarummaa qaba. Qindoomina suudoowwan maatarii irratti hundaa’uun maatariin faalkaalee sadiin argama. Isaanis: jajjaboo, dhangala’oofi gaasota. Maatariin faalkaa tokko irraa gara faalkaa birootti jijjiiramuu nidanda’a. Jijjiiramni qindoomina suudoowwanii jijjiirama faalkaalee maatarii nifida.

Section::::Falkaalee 4 Bu'uraa.
Section::::Jajaboo.
Jajjaboon faalkaalee maatariin ittiin argamu sadan keessaa isa tokkodha. Wantootni bocaafi qabee mataa isaanii qabaniifi sumuugamuu hindandeenye jajjaboo jedhamu. Suudoowwan jajjaboo haalan walitti dhiyaatanii argamu. Kanaafuu, sochiin suudoowwanii jajjabboo keessatti taasifamu baay’ee daangeffamaadha. Fakkeenya; ashaboo nyaataa, shukkaara, mukaafi kan kana fakkaatanidha. Humni harkisaa ruqoolee jajjaboo gidduu jiru cimaa ta’uun isaa jajjaboon bocaafi qabee mata isaanii akka qabatan isaan godheera. Molakiyulootni isaanii humna cimaan waan wal-harkisaniif, baay’ee walitti dhiyaatanii argamu. Kanaafuu, dhiibbaan yoo dabalames jajjaboowwan sumuugamuu hin danda’an.

Jajjaboo Baalcaawaan(Crysta) keessatti, sudoowwan (atoomota, molakiyuulota, ykn ayoonota) yeroo hunda tartiiba qabuun, akkaataa irra deddeebi’ameen kuufamu. Caasaaleen Baalci(kiristaala) adda addaa adda addaa jiru, wanti walfakkaataan caasaa tokkoo ol (ykn marsaa jabaa) qabaachuu danda'a. Fakkeenyaaf, sibiilli caasaa kiyuubii qaama giddugaleessa godhate ho’a 912 gadi ta’e qaba, fi caasaa kiyuubii fuula giddugaleessa godhate 912 fi 1,394 gidduutti . Bubbeen caasaa Baalci beekamaa kudha shan ykn marsaa jajjaboo kudha shan kan qabu yoo ta’u, isaanis teempireecharaa fi dhiibbaa adda addaa irratti argamu.

Section::::Dhangala'oo.
Suudoowwan dhangala’oo hamma tokko wal irraa fagaatanii argamu. Jajjaboo wajjiin walbira qabamee yommuu ilaalamu rukkinni isaanii gadaanadha. Suudoowwan dhangala’oo jidduu iddoo baay’ee xiqqaa ta’e waan jiruuf dhangala’oon jajjaboon yommuu walbira qabamanii ilaalaman hamma tokko ni sumuugamu. Dhangala’oowwan boca murtaawaa hin qaban. Boca meeshaa keessa jiran qabaatu. Fakkeenya; bishaan, aannaniifi kan kana fakkaatanidha. Fakkii 2.6 suudoowwan dhangala’oo agarsiisu ilaali. Fakkii 2.6 Suudoowwan Dhangala’oo Dhangala’oowwan qabee murtaawaa qabu. Suudoowwan dhangala’oo kan gaasii caalaa walitti siqanii waan argamaniif rukkinni dhangala’oo kan gaasotaa nicaala. Dhangala’oon nitamsa’u. Kana jechuun, suudoowwan dhangala’aa tokkoo dhangala’aa isa ollaa jirutti suuta yaa’u. Kanaafuu, tamsa’inni suudoowwan dhangala’oo kan gaasotaatii gadiidha.

Section::::Gaazii.
Jajjaboofi dhangala’oo wajjin walbira qabamanii yommuu ilaalaman gaasonni rukkina baay’ee gadaanaa qabu. Suudoowwan isaan irraa uumaman baay’ee addaan faffagaatanii waan argamaniif; nisumuugamu, bilisaan socho’u, niyaa’uu, nibabal’atu, qabeefi boca murtaa’aa mataa isaanii hin qaban. Fakkeenya; haayidiroojiinii, qilleensa, oksijiniifi kan kana
fakkaatan.suudoowwan gaasotaa baayyee wal-irraa fagaatanii argamu. Gaasotni yoo meeshaa keessa jiraatan meeshicha niguutu, meeshaa keessa yoo hinjiraanne garuu gara qilleensaatti yaa’u. Gaasotni saffisaan tamsa’uun iddoo argatan hunda niqabatu. Afuuffee yommuu afuuftu maaltu uumamaa? Qilleensi gara afuuffee afuuftu kun keessa afuuffee hunda niqabata. Sababni isaas suudoowwan gaasii qindoomina sirnaawaa ta’e waan hinqabaneefi. Fakkii 2.8 gaasiin bakka hundaa qabachuu danda’uu isaa agarsiisa.Humni suudoowwan gaasii walitti hidhee jiru baay’ee dadhabaadha. Suudoowwan isaanii fageenya baay’ee dheeraa ta’e irratti wal-harkisu. Suudoowwan isaanii kan haalan walitti siiqan osoo hintaane gargar kan faca’aniifi sochi sirna dhaabeessa ta’e keessatti argamaniidha. Gaasonni humna laafaan walitti hidhamanii waan argamaniif, sochii daangaa hin qabneen kallattii hundaan nitamsa’u. Amala babal’achuufi sumuugamuu ol’aanaa qabu. Suudoowwan gaasotaa humna laafaan waan walitti hidhamanii argamaniif humni alaa yeroo irratti dalagaa’u nisumuugamu. Amalootni maatarii faalkaalee garaagaraa keessatti walfakkaataa miti.

Section::::Pilaazmaa.
Pilaasmaan (Giriikii durii irraa πλάσμα (plásma) ‘wanta bocamuu danda’u’)

keessaa tokko yoo ta’u, walnyaatinsa ayoonota yookiin elektiroonota kamiyyuu keessatti kutaan guddaan sudoo chaarjii qaban jiraachuudhaan kan beekamudha. Innis bifa wanta idilee uumama cufa keessatti baay'inaan argamu yoo ta'u, irra caalaa Aduu dabalatee urjiilee wajjin kan walqabatudha.


Pilaasmaa

Pilaasmaa

Pilaasmaan (Giriikii durii irraa πλάσμα (plásma) ‘wanta bocamuu danda’u’) keessaa tokko yoo ta’u, walnyaatinsa ayoonota yookiin elektiroonota kamiyyuu keessatti kutaan guddaan sudoo chaarjii qaban jiraachuudhaan kan beekamudha. Innis bifa wanta idilee uumama cufa keessatti baay'inaan argamu yoo ta'u, irra caalaa Aduu dabalatee urjiilee wajjin kan walqabatudha.Pilaasmaan ykn Areeroon wanta garmalee ho’eedha – baay’ee ho’aa waan ta’eef elektiroononni atoomota irraa cicciramee gaasii aayoon ta’e uumu. Walaabuun mul'atu keessaa %99 ol of keessaa qaba. Samii halkanii keessatti areeroon bifa urjii, balbalaa'a fi illee basakkaa bantii kan yeroo tokko tokko bantii kaabaa fi kibbaa olitti raafaman ta'aniin ibsa.


459

459

The following are public holidays (Amharic: የኢትዮጵያ ብሔራዊ በዓል),(Oromo: Ayaanoota Biyyoolessaa Itiiyoopiyaa ) in Ethiopia. Many holidays follow the Ethiopian Orthodox Tewahedo Church.

Section::::Religious holidays.
Section::::Islamic holidays.
In addition, the following Muslim holidays, which may take place at any time of the year, are observed as public holidays:


Qarambullee(Baaguda/Bear)

Qarambullee(Baaguda/Bear)

Qarambullee hoosistoota Soorattoo Foonii Warra Baaguda Ursidae ( /ʊ r s ɪ d aɪ / ykn /ʊ r s ɪ d iː / ) keessaa dha.Gosoonni Qarambullee saddeet qofti kan jiran taʼus, balʼinaan kan argaman siʼa taʼu goolaaduu Kaabaa fi gartokkoon isaanii golaaduu Kibbaa keessatti bakka jireenyaa adda addaa keessatti argamu. Qarambullee Baalci ardiilee Ameerikaa Kaabaa, Ameerikaa Kibbaa, Awurooppaa fi Eeshiyaa keessatti argamu. Amaloonni risaa ammayyaa kanneen beekamoo ta’an qaama gurguddaa miila qaroo, funyaan dheeraa, gurra xixiqqoo geengoo, rifeensa shaggy, jilba pilaantiigiraadii kan cirracha shan kan duubatti hin deebine, fi funyaan gabaabaa kan dabalatudha.


Ashaalew Taameen

Ashaalew Taameen

Aschalew Tamene Seyoum (dhalate Sadaasa 22, 1991) ispoortii kubbaa miilaa piroofeeshinaalaa Itoophiyaa kan taphataa garee kubbaa miillaa Itoophiyaa Fasil Kenema fi garee biyyaalessaa Itoophiyaa taphata.


Ruda margundoo

Ruda margundoo

Rudootni(Galaxies) kunneen gosoota rudootaa baay’inaan hawaa keessatti argamanidha. Isaanis wiirtuu dorca irraa irree margundoo gara alaatti furga’u qabu. Cina irreewwan margundootti duumessa gaasii fi awwaaraa, iddoo urjiilee haaran itti uumaman argina. Gidduu irreewwanii fi wiirtuu dorcatti urjiileen argaman dulloomoo dha. Isaanis bifa keelloo fi umurii waggaa Kumkumla (Billion) yeroo qabaatan, urjiileen warri irree keessaa garuu bifa cuquliisa fi umurii waggaa kitilaa (million) qabu. Galaaksiin margundoo kun baayinaan urjiilee 1011 * of keessaa qaba. Rudni Xurree Aannannoo Ruda margundoo dha

Section::::Ruda Xurree Aannannoo.
" Xurree Aannannoo " walitti qabama ykn biifama urjiilee fi qaamolee samii adda addaati. Ballinni Ruda Xurree Aannannoo gara kiloo meetrira 1,000,000,000,000,000,000 ykn waggaa ifa 100,000 ykn 30 kiloopaaskaalii ta'a jedhamee tilmaamamama. Fageenyi fiixee tokko irraa gara fiixee isa kaaniitti (daayameetiraan) safarame waggaa ifa 100,000 dha. Urjiilee biiliyoona 100 hanga 400 gidduutti akka of keessaa qabu tilmaamameera. Ruda kana keessatti sirna Biiftuu ykn aduu giddu galeessa godhate jira.


Andiroomeedaa

Andiroomeedaa

Ruda Andiroomeedaa, akkasumas Messier 31, M31, ykn NGC 224 jedhamuun kan beekamuu fi jalqaba Andromeda balballaa'a, ruda margundoo uguura fi daayameetira gara 46.56 tilmaamaan 765 kpc (2.5) jedhamuun beekama waggaa ifa miliyoonaa) lafaa fi galaaksii guddaa gara Milkii Weeyitti dhihoo jiru irraa fagaatee argama . Maqaan galaaksii kun naannoo samii lafaa kan inni keessatti mul'atu irraa kan madde yoo ta'u, Tuuja Andromeda, kan mataan isaa maqaa giiftii duree haadha warraa Perseus turte sheekkoo Giriikii keessatti moggaafame ., Gaalaksii Andiroomeedaa, gaalaksii mar-gundoo isa baay’ee dhihoo. Fakkichi Loorenzoo Kaamoliin, teeleskoppii xiqqaa ta’e fayyadamuun kan fudhatamee dha.


Ruda Piinwiilii

Ruda Piinwiilii

Ruda Piinwiilii (Afaan oromoon:Binkoo golollee)( Messier 101, M101 ykn NGC 5457 jedhamuunis beekama) fuula irratti kan argamu Ruda marguddoo 21 dha lafa irraa fagaatee Tuuja Ursa Major jedhamu keessatti argama. Bara 1781tti Piyeer Méchain kan argame yoo ta'u, bara sanatti Charles Messier, kan galmee isaa isa dhumaa keessaa tokko ta'ee "Kataloogii Messier" keessatti hammatamuuf ejjennoo isaa mirkaneesse.


Kusaa jechoota hawaa

Kusaa jechoota hawaa

»>➭1.Andromeda👉Andromeedaa

»>➪ 2,Antlia👉Qaawa qilleensaa

»>➪ 3,Apus👉 Shimbirjannataa

»>➪ 4,Aquarius👉 Battuu bisaanii Ykn Tuuja Baaldii

»>➪ 5,Aquila👉 Risaa

»>➪ 6,Ara👉 Tooraa

»>➪ 7,Aries👉 korbeessa

»>➪ 8,Auriga👉 hoboloo

»>➪ 9,Bootes👉 Tiksee

»>➪ 10,Caelum👉 Maroo ykn Qirixii

»>➪ 11,Camelopardalis👉 Saatawwaa

»>➪ 12,Cancer👉 Qaajibuu

»>➪ 13,Canes Venatici👉 Adamsaa saree

»>➪ 14,Canis Major👉 saree hammooyii

»>➪ 15,Canis Minor👉 Xuuxila

»>➪ 16,Capricornus👉 Reettii

»>➪ 17,Carina👉 kariinaa

»>➪ 18,Cassiopeia👉 Mootitti

»>➪ 19,Centaurus👉 Sentawurasii

»>➪ 20,Cepheus👉 Siifiyoos

»>➪ 21,Cetus👉 sitoos

»>➪ 22,Chamaeleon👉 Gaararraa

»>➪ 23,Circinus👉 agarsootee

»>➪ 24,Columba👉 Adarii

»>➪ 25,Coma Berenices👉 Berenice's hair

»>➪ 26,Corona Australis👉 gonfoo kibbaa

»>➪ 27,Corona Borealis👉 gonfoo kaabaa

»>➪ 28,Corvus👉 arraagessa

»>➪ 29,Crater👉 Finjaala

»>➪ 30,Crux👉 Qaxxamura (southern)

»>➪ 31,Cygnus👉 Adaroo

»>➪ 32,Delphinus👉 Porpoise

»>➪ 33,Dorado👉 sootala

»>➪ 34,Draco👉 Jaawuda

»>➪ 35,Equuleus👉 Ciloo

»>➪ 36,Eridanus👉 Malkaa

»>➪ 37,Fornax👉 daarsaa

»>➪ 38,Gemini👉 Lakkuu

»>➪ 39,Grus👉 baalguda

»>➪ 40,Hercules👉 Hercules, son of Zeus

»>➪ 41,Horologium👉 sa'aa

»>➪ 42,Hydra👉 Haaydiraa ykn Buutii haroo

»>➪ 43,Hydrus👉 Bofa bishaanii

»>➪ 44,Indus👉 hindii

»>➪ 45,Lacerta👉 Lootuu

»>➪ 46,Leo👉 Leencicha

»>➪ 47,Leo Minor👉 Kubiliicha ykn leencicha bicuu

»>➪ 48,Lepus👉 Illeetti

»>➪ 49,Libra👉 Maadaltuu

»>➪ 50,Lupus👉 Yeeyiicha

»>➪ 51,Lynx👉 Adaloo

»>➪ 52,Lyra👉 baganaa

»>➪ 53,Mensa👉 garminjaala

»>➪ 54,Microscopium👉 miykiroskoppi

»>➪ 55,Monoceros👉 yuuniikornii ykn gaafbaaqee

»>➪ 56,Musca👉 Tisiissaa

»>➪ 57,Norma👉 Noormaa

»>➪ 58,Octans👉 saddeettaa

»>➪ 59,Ophiuchus👉 Holder of serpent

»>➪ 60,Orion👉 Arbagaadduu

»>➪ 61,Pavo👉 Baalhedduu

»>➪ 62,Pegasus👉 Pigaasaas, Farda bararaa

»>➪ 63,Perseus👉 fisaawuus, persaawuus

»>➪ 64,Phoenix👉 Risaa Laboobaa

»>➪ 65,Pictor👉 fakkoomsuu

»>➪ 66,Pisces👉 Albaadhessa

»>➪ 67,Piscis👉Qurxummii

»>➪ 68,Puppis👉 fuula-guuressa, dinniinaa

»>➪ 69,Pyxis👉 piksaas

»>➪ 70,Reticulum👉 Saaphana

»>➪ 71,Sagitta👉 Xiyyaa

»>➪ 72,Sagittarius👉 Fuggisa xiyyaa

»>➪ 73,Scorpius👉 Gaawisoo

»>➪ 74,Sculptor👉 Bocxuu dhagaa

»>➪ 75,Scutum👉 gaachana

»>➪ 76,Serpens👉 shaawwisa

»>➪ 77,Sextans👉 jaaffaa

»>➪ 78,Taurus👉 Gafarsa ykn haraashii

»>➪ 79,Telescopium👉 Kaleessituu ykn Telespookoopas

»>➪ 80,Triangulum👉 Lamii

»>➪ 81,Triangulum Australe👉 Lamii kibbaa

»>➪ 82,Tucana👉 abbaa-ilkaa

»>➪ 83,Ursa Major👉 Baaguda guddaa

»>➪ 84,Ursa Minor👉 Baaguda xiqqaa

»>➪ 85,Vela👉 sharaa

»>➪ 86,Virgo👉 Duudaa

»>➪ 87,Volans👉 Kalluuna bararaa

»>➪ 88,Vulpecula👉 Jeedala


Tarree urjiiwwan Tuujaan

Tarree urjiiwwan Tuujaan

Section::::Tarree.
»>➭1.Andromeda👉Andromeedaa

»>➪ 2,Antlia👉Qaawa qilleensaa

»>➪ 3,Apus👉 Shimbirjannataa

»>➪ 4,Aquarius👉 Battuu bisaanii Ykn Tuuja Baaldii

»>➪ 5,Aquila👉 Risaa

»>➪ 6,Ara👉 Tooraa

»>➪ 7,Aries👉 korbeessa

»>➪ 8,Auriga👉 hoboloo

»>➪ 9,Bootes👉 Tiksee

»>➪ 10,Caelum👉 Maroo ykn Qirixii

»>➪ 11,Camelopardalis👉 Saatawwaa

»>➪ 12,Cancer👉 Qaajibuu

»>➪ 13,Canes Venatici👉 Adamsaa saree

»>➪ 14,Canis Major👉 saree hammooyii

»>➪ 15,Canis Minor👉 Xuuxila

»>➪ 16,Capricornus👉 Reettii

»>➪ 17,Carina👉 kariinaa

»>➪ 18,Cassiopeia👉 Mootitti

»>➪ 19,Centaurus👉 Sentawurasii

»>➪ 20,Cepheus👉 Siifiyoos

»>➪ 21,Cetus👉 sitoos

»>➪ 22,Chamaeleon👉 Gaararraa

»>➪ 23,Circinus👉 agarsootee

»>➪ 24,Columba👉 Adarii

»>➪ 25,Coma Berenices👉 Berenice's hair

»>➪ 26,Corona Australis👉 gonfoo kibbaa

»>➪ 27,Corona Borealis👉 gonfoo kaabaa

»>➪ 28,Corvus👉 arraagessa

»>➪ 29,Crater👉 Finjaala

»>➪ 30,Crux👉 Qaxxamura (southern)

»>➪ 31,Cygnus👉 Adaroo

»>➪ 32,Delphinus👉 Porpoise

»>➪ 33,Dorado👉 sootala

»>➪ 34,Draco👉 Jaawuda

»>➪ 35,Equuleus👉 Ciloo

»>➪ 36,Eridanus👉 Malkaa

»>➪ 37,Fornax👉 daarsaa

»>➪ 38,Gemini👉 Lakkuu

»>➪ 39,Grus👉 baalguda

»>➪ 40,Hercules👉 Hercules, son of Zeus

»>➪ 41,Horologium👉 sa'aa

»>➪ 42,Hydra👉 Haaydiraa ykn Buutii haroo

»>➪ 43,Hydrus👉 Bofa bishaanii

»>➪ 44,Indus👉 hindii

»>➪ 45,Lacerta👉 Lootuu

»>➪ 46,Leo👉 Leencicha

»>➪ 47,Leo Minor👉 Kubiliicha ykn leencicha bicuu

»>➪ 48,Lepus👉 Illeetti

»>➪ 49,Libra👉 Maadaltuu

»>➪ 50,Lupus👉 Yeeyiicha

»>➪ 51,Lynx👉 Adaloo

»>➪ 52,Lyra👉 baganaa

»>➪ 53,Mensa👉 garminjaala

»>➪ 54,Microscopium👉 miykiroskoppi

»>➪ 55,Monoceros👉 yuuniikornii ykn gaafbaaqee

»>➪ 56,Musca👉 Tisiissaa

»>➪ 57,Norma👉 Noormaa

»>➪ 58,Octans👉 saddeettaa

»>➪ 59,Ophiuchus👉 Holder of serpent

»>➪ 60,Orion👉 Arbagaadduu

»>➪ 61,Pavo👉 Baalhedduu

»>➪ 62,Pegasus👉 Pigaasaas, Farda bararaa

»>➪ 63,Perseus👉 fisaawuus, persaawuus

»>➪ 64,Phoenix👉 Risaa Laboobaa

»>➪ 65,Pictor👉 fakkoomsuu

»>➪ 66,Pisces👉 Albaadhessa

»>➪ 67,Piscis👉Qurxummii

»>➪ 68,Puppis👉 fuula-guuressa, dinniinaa

»>➪ 69,Pyxis👉 piksaas

»>➪ 70,Reticulum👉 Saaphana

»>➪ 71,Sagitta👉 Xiyyaa

»>➪ 72,Sagittarius👉 Fuggisa xiyyaa

»>➪ 73,Scorpius👉 Gaawisoo

»>➪ 74,Sculptor👉 Bocxuu dhagaa

»>➪ 75,Scutum👉 gaachana

»>➪ 76,Serpens👉 shaawwisa

»>➪ 77,Sextans👉 jaaffaa

»>➪ 78,Taurus👉 Gafarsa ykn haraashii

»>➪ 79,Telescopium👉 Kaleessituu ykn Telespookoopas

»>➪ 80,Triangulum👉 Lamii

»>➪ 81,Triangulum Australe👉 Lamii kibbaa

»>➪ 82,Tucana👉 abbaa-ilkaa

»>➪ 83,Ursa Major👉 Baaguda guddaa

»>➪ 84,Ursa Minor👉 Baaguda xiqqaa

»>➪ 85,Vela👉 sharaa

»>➪ 86,Virgo👉 Duudaa

»>➪ 87,Volans👉 Kalluuna bararaa

»>➪ 88,Vulpecula👉 Jeedala


Tarree Tuujaa

Tarree Tuujaa

»>➭1.Andromeda👉Andromeedaa

»>➪ 2,Antlia👉Qaawa qilleensaa

»>➪ 3,Apus👉 Shimbirjannataa

»>➪ 4,Aquarius👉 Battuu bisaanii Ykn Tuuja Baaldii

»>➪ 5,Aquila👉 Risaa

»>➪ 6,Ara👉 Tooraa

»>➪ 7,Aries👉 korbeessa

»>➪ 8,Auriga👉 hoboloo

»>➪ 9,Bootes👉 Tiksee

»>➪ 10,Caelum👉 Maroo ykn Qirixii

»>➪ 11,Camelopardalis👉 Saatawwaa

»>➪ 12,Cancer👉 Qaajibuu

»>➪ 13,Canes Venatici👉 Adamsaa saree

»>➪ 14,Canis Major👉 saree hammooyii

»>➪ 15,Canis Minor👉 Xuuxila

»>➪ 16,Capricornus👉 Reettii

»>➪ 17,Carina👉 kariinaa

»>➪ 18,Cassiopeia👉 Mootitti

»>➪ 19,Centaurus👉 Sentawurasii

»>➪ 20,Cepheus👉 Siifiyoos

»>➪ 21,Cetus👉 sitoos

»>➪ 22,Chamaeleon👉 Gaararraa

»>➪ 23,Circinus👉 agarsootee

»>➪ 24,Columba👉 Adarii

»>➪ 25,Coma Berenices👉 Berenice's hair

»>➪ 26,Corona Australis👉 gonfoo kibbaa

»>➪ 27,Corona Borealis👉 gonfoo kaabaa

»>➪ 28,Corvus👉 arraagessa

»>➪ 29,Crater👉 Finjaala

»>➪ 30,Crux👉 Qaxxamura (southern)

»>➪ 31,Cygnus👉 Adaroo

»>➪ 32,Delphinus👉 Porpoise

»>➪ 33,Dorado👉 sootala

»>➪ 34,Draco👉 Jaawuda

»>➪ 35,Equuleus👉 Ciloo

»>➪ 36,Eridanus👉 Malkaa

»>➪ 37,Fornax👉 daarsaa

»>➪ 38,Gemini👉 Lakkuu

»>➪ 39,Grus👉 baalguda

»>➪ 40,Hercules👉 Hercules, son of Zeus

»>➪ 41,Horologium👉 sa'aa

»>➪ 42,Hydra👉 Haaydiraa ykn Buutii haroo

»>➪ 43,Hydrus👉 Bofa bishaanii

»>➪ 44,Indus👉 hindii

»>➪ 45,Lacerta👉 Lootuu

»>➪ 46,Leo👉 Leencicha

»>➪ 47,Leo Minor👉 Kubiliicha ykn leencicha bicuu

»>➪ 48,Lepus👉 Illeetti

»>➪ 49,Libra👉 Maadaltuu

»>➪ 50,Lupus👉 Yeeyiicha

»>➪ 51,Lynx👉 Adaloo

»>➪ 52,Lyra👉 baganaa

»>➪ 53,Mensa👉 garminjaala

»>➪ 54,Microscopium👉 miykiroskoppi

»>➪ 55,Monoceros👉 yuuniikornii ykn gaafbaaqee

»>➪ 56,Musca👉 Tisiissaa

»>➪ 57,Norma👉 Noormaa

»>➪ 58,Octans👉 saddeettaa

»>➪ 59,Ophiuchus👉 Holder of serpent

»>➪ 60,Orion👉 Arbagaadduu

»>➪ 61,Pavo👉 Baalhedduu

»>➪ 62,Pegasus👉 Pigaasaas, Farda bararaa

»>➪ 63,Perseus👉 fisaawuus, persaawuus

»>➪ 64,Phoenix👉 Risaa Laboobaa

»>➪ 65,Pictor👉 fakkoomsuu

»>➪ 66,Pisces👉 Albaadhessa

»>➪ 67,Piscis👉Qurxummii

»>➪ 68,Puppis👉 fuula-guuressa, dinniinaa

»>➪ 69,Pyxis👉 piksaas

»>➪ 70,Reticulum👉 Saaphana

»>➪ 71,Sagitta👉 Xiyyaa

»>➪ 72,Sagittarius👉 Fuggisa xiyyaa

»>➪ 73,Scorpius👉 Gaawisoo

»>➪ 74,Sculptor👉 Bocxuu dhagaa

»>➪ 75,Scutum👉 gaachana

»>➪ 76,Serpens👉 shaawwisa

»>➪ 77,Sextans👉 jaaffaa

»>➪ 78,Taurus👉 Gafarsa ykn haraashii

»>➪ 79,Telescopium👉 Kaleessituu ykn Telespookoopas

»>➪ 80,Triangulum👉 Lamii

»>➪ 81,Triangulum Australe👉 Lamii kibbaa

»>➪ 82,Tucana👉 abbaa-ilkaa

»>➪ 83,Ursa Major👉 Baaguda guddaa

»>➪ 84,Ursa Minor👉 Baaguda xiqqaa

»>➪ 85,Vela👉 sharaa

»>➪ 86,Virgo👉 Duudaa

»>➪ 87,Volans👉 Kalluuna bararaa

»>➪ 88,Vulpecula👉 Jeedala


Maqaa Tuujaa

Maqaa Tuujaa

»>➭1.Andromeda👉Andromeedaa

»>➪ 2,Antlia👉Qaawa qilleensaa

»>➪ 3,Apus👉 Shimbirjannataa

»>➪ 4,Aquarius👉 Battuu bisaanii Ykn Tuuja Baaldii

»>➪ 5,Aquila👉 Risaa

»>➪ 6,Ara👉 Tooraa

»>➪ 7,Aries👉 korbeessa

»>➪ 8,Auriga👉 hoboloo

»>➪ 9,Bootes👉 Tiksee

»>➪ 10,Caelum👉 Maroo ykn Qirixii

»>➪ 11,Camelopardalis👉 Saatawwaa

»>➪ 12,Cancer👉 Qaajibuu

»>➪ 13,Canes Venatici👉 Adamsaa saree

»>➪ 14,Canis Major👉 saree hammooyii

»>➪ 15,Canis Minor👉 Xuuxila

»>➪ 16,Capricornus👉 Reettii

»>➪ 17,Carina👉 kariinaa

»>➪ 18,Cassiopeia👉 Mootitti

»>➪ 19,Centaurus👉 Sentawurasii

»>➪ 20,Cepheus👉 Siifiyoos

»>➪ 21,Cetus👉 sitoos

»>➪ 22,Chamaeleon👉 Gaararraa

»>➪ 23,Circinus👉 agarsootee

»>➪ 24,Columba👉 Adarii

»>➪ 25,Coma Berenices👉 Berenice's hair

»>➪ 26,Corona Australis👉 gonfoo kibbaa

»>➪ 27,Corona Borealis👉 gonfoo kaabaa

»>➪ 28,Corvus👉 arraagessa

»>➪ 29,Crater👉 Finjaala

»>➪ 30,Crux👉 Qaxxamura (southern)

»>➪ 31,Cygnus👉 Adaroo

»>➪ 32,Delphinus👉 Porpoise

»>➪ 33,Dorado👉 sootala

»>➪ 34,Draco👉 Jaawuda

»>➪ 35,Equuleus👉 Ciloo

»>➪ 36,Eridanus👉 Malkaa

»>➪ 37,Fornax👉 daarsaa

»>➪ 38,Gemini👉 Lakkuu

»>➪ 39,Grus👉 baalguda

»>➪ 40,Hercules👉 Hercules, son of Zeus

»>➪ 41,Horologium👉 sa'aa

»>➪ 42,Hydra👉 Haaydiraa ykn Buutii haroo

»>➪ 43,Hydrus👉 Bofa bishaanii

»>➪ 44,Indus👉 hindii

»>➪ 45,Lacerta👉 Lootuu

»>➪ 46,Leo👉 Leencicha

»>➪ 47,Leo Minor👉 Kubiliicha ykn leencicha bicuu

»>➪ 48,Lepus👉 Illeetti

»>➪ 49,Libra👉 Maadaltuu

»>➪ 50,Lupus👉 Yeeyiicha

»>➪ 51,Lynx👉 Adaloo

»>➪ 52,Lyra👉 baganaa

»>➪ 53,Mensa👉 garminjaala

»>➪ 54,Microscopium👉 miykiroskoppi

»>➪ 55,Monoceros👉 yuuniikornii ykn gaafbaaqee

»>➪ 56,Musca👉 Tisiissaa

»>➪ 57,Norma👉 Noormaa

»>➪ 58,Octans👉 saddeettaa

»>➪ 59,Ophiuchus👉 Holder of serpent

»>➪ 60,Orion👉 Arbagaadduu

»>➪ 61,Pavo👉 Baalhedduu

»>➪ 62,Pegasus👉 Pigaasaas, Farda bararaa

»>➪ 63,Perseus👉 fisaawuus, persaawuus

»>➪ 64,Phoenix👉 Risaa Laboobaa

»>➪ 65,Pictor👉 fakkoomsuu

»>➪ 66,Pisces👉 Albaadhessa

»>➪ 67,Piscis👉Qurxummii

»>➪ 68,Puppis👉 fuula-guuressa, dinniinaa

»>➪ 69,Pyxis👉 piksaas

»>➪ 70,Reticulum👉 Saaphana

»>➪ 71,Sagitta👉 Xiyyaa

»>➪ 72,Sagittarius👉 Fuggisa xiyyaa

»>➪ 73,Scorpius👉 Gaawisoo

»>➪ 74,Sculptor👉 Bocxuu dhagaa

»>➪ 75,Scutum👉 gaachana

»>➪ 76,Serpens👉 shaawwisa

»>➪ 77,Sextans👉 jaaffaa

»>➪ 78,Taurus👉 Gafarsa ykn haraashii

»>➪ 79,Telescopium👉 Kaleessituu ykn Telespookoopas

»>➪ 80,Triangulum👉 Lamii

»>➪ 81,Triangulum Australe👉 Lamii kibbaa

»>➪ 82,Tucana👉 abbaa-ilkaa

»>➪ 83,Ursa Major👉 Baaguda guddaa

»>➪ 84,Ursa Minor👉 Baaguda xiqqaa

»>➪ 85,Vela👉 sharaa

»>➪ 86,Virgo👉 Duudaa

»>➪ 87,Volans👉 Kalluuna bararaa

»>➪ 88,Vulpecula👉 Jeedala


Maqaa Gurmuurjii

Maqaa Gurmuurjii

»>➭1.Andromeda👉Andromeedaa

»>➪ 2,Antlia👉Qaawa qilleensaa

»>➪ 3,Apus👉 Shimbirjannataa

»>➪ 4,Aquarius👉 Battuu bisaanii Ykn Tuuja Baaldii

»>➪ 5,Aquila👉 Risaa

»>➪ 6,Ara👉 Tooraa

»>➪ 7,Aries👉 korbeessa

»>➪ 8,Auriga👉 hoboloo

»>➪ 9,Bootes👉 Tiksee

»>➪ 10,Caelum👉 Maroo ykn Qirixii

»>➪ 11,Camelopardalis👉 Saatawwaa

»>➪ 12,Cancer👉 Qaajibuu

»>➪ 13,Canes Venatici👉 Adamsaa saree

»>➪ 14,Canis Major👉 saree hammooyii

»>➪ 15,Canis Minor👉 Xuuxila

»>➪ 16,Capricornus👉 Reettii

»>➪ 17,Carina👉 kariinaa

»>➪ 18,Cassiopeia👉 Mootitti

»>➪ 19,Centaurus👉 Sentawurasii

»>➪ 20,Cepheus👉 Siifiyoos

»>➪ 21,Cetus👉 sitoos

»>➪ 22,Chamaeleon👉 Gaararraa

»>➪ 23,Circinus👉 agarsootee

»>➪ 24,Columba👉 Adarii

»>➪ 25,Coma Berenices👉 Berenice's hair

»>➪ 26,Corona Australis👉 gonfoo kibbaa

»>➪ 27,Corona Borealis👉 gonfoo kaabaa

»>➪ 28,Corvus👉 arraagessa

»>➪ 29,Crater👉 Finjaala

»>➪ 30,Crux👉 Qaxxamura (southern)

»>➪ 31,Cygnus👉 Adaroo

»>➪ 32,Delphinus👉 Porpoise

»>➪ 33,Dorado👉 sootala

»>➪ 34,Draco👉 Jaawuda

»>➪ 35,Equuleus👉 Ciloo

»>➪ 36,Eridanus👉 Malkaa

»>➪ 37,Fornax👉 daarsaa

»>➪ 38,Gemini👉 Lakkuu

»>➪ 39,Grus👉 baalguda

»>➪ 40,Hercules👉 Hercules, son of Zeus

»>➪ 41,Horologium👉 sa'aa

»>➪ 42,Hydra👉 Haaydiraa ykn Buutii haroo

»>➪ 43,Hydrus👉 Bofa bishaanii

»>➪ 44,Indus👉 hindii

»>➪ 45,Lacerta👉 Lootuu

»>➪ 46,Leo👉 Leencicha

»>➪ 47,Leo Minor👉 Kubiliicha ykn leencicha bicuu

»>➪ 48,Lepus👉 Illeetti

»>➪ 49,Libra👉 Maadaltuu

»>➪ 50,Lupus👉 Yeeyiicha

»>➪ 51,Lynx👉 Adaloo

»>➪ 52,Lyra👉 baganaa

»>➪ 53,Mensa👉 garminjaala

»>➪ 54,Microscopium👉 miykiroskoppi

»>➪ 55,Monoceros👉 yuuniikornii ykn gaafbaaqee

»>➪ 56,Musca👉 Tisiissaa

»>➪ 57,Norma👉 Noormaa

»>➪ 58,Octans👉 saddeettaa

»>➪ 59,Ophiuchus👉 Holder of serpent

»>➪ 60,Orion👉 Arbagaadduu

»>➪ 61,Pavo👉 Baalhedduu

»>➪ 62,Pegasus👉 Pigaasaas, Farda bararaa

»>➪ 63,Perseus👉 fisaawuus, persaawuus

»>➪ 64,Phoenix👉 Risaa Laboobaa

»>➪ 65,Pictor👉 fakkoomsuu

»>➪ 66,Pisces👉 Albaadhessa

»>➪ 67,Piscis👉Qurxummii

»>➪ 68,Puppis👉 fuula-guuressa, dinniinaa

»>➪ 69,Pyxis👉 piksaas

»>➪ 70,Reticulum👉 Saaphana

»>➪ 71,Sagitta👉 Xiyyaa

»>➪ 72,Sagittarius👉 Fuggisa xiyyaa

»>➪ 73,Scorpius👉 Gaawisoo

»>➪ 74,Sculptor👉 Bocxuu dhagaa

»>➪ 75,Scutum👉 gaachana

»>➪ 76,Serpens👉 shaawwisa

»>➪ 77,Sextans👉 jaaffaa

»>➪ 78,Taurus👉 Gafarsa ykn haraashii

»>➪ 79,Telescopium👉 Kaleessituu ykn Telespookoopas

»>➪ 80,Triangulum👉 Lamii

»>➪ 81,Triangulum Australe👉 Lamii kibbaa

»>➪ 82,Tucana👉 abbaa-ilkaa

»>➪ 83,Ursa Major👉 Baaguda guddaa

»>➪ 84,Ursa Minor👉 Baaguda xiqqaa

»>➪ 85,Vela👉 sharaa

»>➪ 86,Virgo👉 Duudaa

»>➪ 87,Volans👉 Kalluuna bararaa

»>➪ 88,Vulpecula👉 Jeedala


Tarree Gurmuurjii

Tarree Gurmuurjii

»>➭1.Andromeda👉Andromeedaa

»>➪ 2,Antlia👉Qaawa qilleensaa

»>➪ 3,Apus👉 Shimbirjannataa

»>➪ 4,Aquarius👉 Battuu bisaanii Ykn Tuuja Baaldii

»>➪ 5,Aquila👉 Risaa

»>➪ 6,Ara👉 Tooraa

»>➪ 7,Aries👉 korbeessa

»>➪ 8,Auriga👉 hoboloo

»>➪ 9,Bootes👉 Tiksee

»>➪ 10,Caelum👉 Maroo ykn Qirixii

»>➪ 11,Camelopardalis👉 Saatawwaa

»>➪ 12,Cancer👉 Qaajibuu

»>➪ 13,Canes Venatici👉 Adamsaa saree

»>➪ 14,Canis Major👉 saree hammooyii

»>➪ 15,Canis Minor👉 Xuuxila

»>➪ 16,Capricornus👉 Reettii

»>➪ 17,Carina👉 kariinaa

»>➪ 18,Cassiopeia👉 Mootitti

»>➪ 19,Centaurus👉 Sentawurasii

»>➪ 20,Cepheus👉 Siifiyoos

»>➪ 21,Cetus👉 sitoos

»>➪ 22,Chamaeleon👉 Gaararraa

»>➪ 23,Circinus👉 agarsootee

»>➪ 24,Columba👉 Adarii

»>➪ 25,Coma Berenices👉 Berenice's hair

»>➪ 26,Corona Australis👉 gonfoo kibbaa

»>➪ 27,Corona Borealis👉 gonfoo kaabaa

»>➪ 28,Corvus👉 arraagessa

»>➪ 29,Crater👉 Finjaala

»>➪ 30,Crux👉 Qaxxamura (southern)

»>➪ 31,Cygnus👉 Adaroo

»>➪ 32,Delphinus👉 Porpoise

»>➪ 33,Dorado👉 sootala

»>➪ 34,Draco👉 Jaawuda

»>➪ 35,Equuleus👉 Ciloo

»>➪ 36,Eridanus👉 Malkaa

»>➪ 37,Fornax👉 daarsaa

»>➪ 38,Gemini👉 Lakkuu

»>➪ 39,Grus👉 baalguda

»>➪ 40,Hercules👉 Hercules, son of Zeus

»>➪ 41,Horologium👉 sa'aa

»>➪ 42,Hydra👉 Haaydiraa ykn Buutii haroo

»>➪ 43,Hydrus👉 Bofa bishaanii

»>➪ 44,Indus👉 hindii

»>➪ 45,Lacerta👉 Lootuu

»>➪ 46,Leo👉 Leencicha

»>➪ 47,Leo Minor👉 Kubiliicha ykn leencicha bicuu

»>➪ 48,Lepus👉 Illeetti

»>➪ 49,Libra👉 Maadaltuu

»>➪ 50,Lupus👉 Yeeyiicha

»>➪ 51,Lynx👉 Adaloo

»>➪ 52,Lyra👉 baganaa

»>➪ 53,Mensa👉 garminjaala

»>➪ 54,Microscopium👉 miykiroskoppi

»>➪ 55,Monoceros👉 yuuniikornii ykn gaafbaaqee

»>➪ 56,Musca👉 Tisiissaa

»>➪ 57,Norma👉 Noormaa

»>➪ 58,Octans👉 saddeettaa

»>➪ 59,Ophiuchus👉 Holder of serpent

»>➪ 60,Orion👉 Arbagaadduu

»>➪ 61,Pavo👉 Baalhedduu

»>➪ 62,Pegasus👉 Pigaasaas, Farda bararaa

»>➪ 63,Perseus👉 fisaawuus, persaawuus

»>➪ 64,Phoenix👉 Risaa Laboobaa

»>➪ 65,Pictor👉 fakkoomsuu

»>➪ 66,Pisces👉 Albaadhessa

»>➪ 67,Piscis👉Qurxummii

»>➪ 68,Puppis👉 fuula-guuressa, dinniinaa

»>➪ 69,Pyxis👉 piksaas

»>➪ 70,Reticulum👉 Saaphana

»>➪ 71,Sagitta👉 Xiyyaa

»>➪ 72,Sagittarius👉 Fuggisa xiyyaa

»>➪ 73,Scorpius👉 Gaawisoo

»>➪ 74,Sculptor👉 Bocxuu dhagaa

»>➪ 75,Scutum👉 gaachana

»>➪ 76,Serpens👉 shaawwisa

»>➪ 77,Sextans👉 jaaffaa

»>➪ 78,Taurus👉 Gafarsa ykn haraashii

»>➪ 79,Telescopium👉 Kaleessituu ykn Telespookoopas

»>➪ 80,Triangulum👉 Lamii

»>➪ 81,Triangulum Australe👉 Lamii kibbaa

»>➪ 82,Tucana👉 abbaa-ilkaa

»>➪ 83,Ursa Major👉 Baaguda guddaa

»>➪ 84,Ursa Minor👉 Baaguda xiqqaa

»>➪ 85,Vela👉 sharaa

»>➪ 86,Virgo👉 Duudaa

»>➪ 87,Volans👉 Kalluuna bararaa

»>➪ 88,Vulpecula👉 Jeedala


Gurmuurjii samii kessaa maqaa Afaan oromoo

»>➭1.Andromeda👉Andromeedaa

»>➪ 2,Antlia👉Qaawa qilleensaa

»>➪ 3,Apus👉 Shimbirjannataa

»>➪ 4,Aquarius👉 Battuu bisaanii Ykn Tuuja Baaldii

»>➪ 5,Aquila👉 Risaa

»>➪ 6,Ara👉 Tooraa

»>➪ 7,Aries👉 korbeessa

»>➪ 8,Auriga👉 hoboloo

»>➪ 9,Bootes👉 Tiksee

»>➪ 10,Caelum👉 Maroo ykn Qirixii

»>➪ 11,Camelopardalis👉 Saatawwaa

»>➪ 12,Cancer👉 Qaajibuu

»>➪ 13,Canes Venatici👉 Adamsaa saree

»>➪ 14,Canis Major👉 saree hammooyii

»>➪ 15,Canis Minor👉 Xuuxila

»>➪ 16,Capricornus👉 Reettii

»>➪ 17,Carina👉 kariinaa

»>➪ 18,Cassiopeia👉 Mootitti

»>➪ 19,Centaurus👉 Sentawurasii

»>➪ 20,Cepheus👉 Siifiyoos

»>➪ 21,Cetus👉 sitoos

»>➪ 22,Chamaeleon👉 Gaararraa

»>➪ 23,Circinus👉 agarsootee

»>➪ 24,Columba👉 Adarii

»>➪ 25,Coma Berenices👉 Berenice's hair

»>➪ 26,Corona Australis👉 gonfoo kibbaa

»>➪ 27,Corona Borealis👉 gonfoo kaabaa

»>➪ 28,Corvus👉 arraagessa

»>➪ 29,Crater👉 Finjaala

»>➪ 30,Crux👉 Qaxxamura (southern)

»>➪ 31,Cygnus👉 Adaroo

»>➪ 32,Delphinus👉 Porpoise

»>➪ 33,Dorado👉 sootala

»>➪ 34,Draco👉 Jaawuda

»>➪ 35,Equuleus👉 Ciloo

»>➪ 36,Eridanus👉 Malkaa

»>➪ 37,Fornax👉 daarsaa

»>➪ 38,Gemini👉 Lakkuu

»>➪ 39,Grus👉 baalguda

»>➪ 40,Hercules👉 Hercules, son of Zeus

»>➪ 41,Horologium👉 sa'aa

»>➪ 42,Hydra👉 Haaydiraa ykn Buutii haroo

»>➪ 43,Hydrus👉 Bofa bishaanii

»>➪ 44,Indus👉 hindii

»>➪ 45,Lacerta👉 Lootuu

»>➪ 46,Leo👉 Leencicha

»>➪ 47,Leo Minor👉 Kubiliicha ykn leencicha bicuu

»>➪ 48,Lepus👉 Illeetti

»>➪ 49,Libra👉 Maadaltuu

»>➪ 50,Lupus👉 Yeeyiicha

»>➪ 51,Lynx👉 Adaloo

»>➪ 52,Lyra👉 baganaa

»>➪ 53,Mensa👉 garminjaala

»>➪ 54,Microscopium👉 miykiroskoppi

»>➪ 55,Monoceros👉 yuuniikornii ykn gaafbaaqee

»>➪ 56,Musca👉 Tisiissaa

»>➪ 57,Norma👉 Noormaa

»>➪ 58,Octans👉 saddeettaa

»>➪ 59,Ophiuchus👉 Holder of serpent

»>➪ 60,Orion👉 Arbagaadduu

»>➪ 61,Pavo👉 Baalhedduu

»>➪ 62,Pegasus👉 Pigaasaas, Farda bararaa

»>➪ 63,Perseus👉 fisaawuus, persaawuus

»>➪ 64,Phoenix👉 Risaa Laboobaa

»>➪ 65,Pictor👉 fakkoomsuu

»>➪ 66,Pisces👉 Albaadhessa

»>➪ 67,Piscis👉Qurxummii

»>➪ 68,Puppis👉 fuula-guuressa, dinniinaa

»>➪ 69,Pyxis👉 piksaas

»>➪ 70,Reticulum👉 Saaphana

»>➪ 71,Sagitta👉 Xiyyaa

»>➪ 72,Sagittarius👉 Fuggisa xiyyaa

»>➪ 73,Scorpius👉 Gaawisoo

»>➪ 74,Sculptor👉 Bocxuu dhagaa

»>➪ 75,Scutum👉 gaachana

»>➪ 76,Serpens👉 shaawwisa

»>➪ 77,Sextans👉 jaaffaa

»>➪ 78,Taurus👉 Gafarsa ykn haraashii

»>➪ 79,Telescopium👉 Kaleessituu ykn Telespookoopas

»>➪ 80,Triangulum👉 Lamii

»>➪ 81,Triangulum Australe👉 Lamii kibbaa

»>➪ 82,Tucana👉 abbaa-ilkaa

»>➪ 83,Ursa Major👉 Baaguda guddaa

»>➪ 84,Ursa Minor👉 Baaguda xiqqaa

»>➪ 85,Vela👉 sharaa

»>➪ 86,Virgo👉 Duudaa

»>➪ 87,Volans👉 Kalluuna bararaa

»>➪ 88,Vulpecula👉 Jeedala


Jaawuda(Dragon)

Jaawuda(Dragon)

Jaawudni uumama durdurii munyuuqee(reptilia) kan afoola aadaa hedduu addunyaa keessatti mul'atudha. Ilaalchii waa’ee jaawuda naannoo adda addaatiin baay’ee garaagarummaa qaba, garuu Akkaa waliigalattii bineensaa jabaa,hayyuu fi soodachisaatti kan laalamuu yoo ta'uu innis sihrii ykn falfala akka qabuuttis ni laalama. jawuudni aadaa warra dhihaa keessatti bara giddu galeessaa ol’aanaa irraa eegalee yeroo baay’ee akka baallee, gaanfa qabaniifi ibidda hafuura baafachuu danda’anitti agarsiifamu. Aadaa bahaa keessatti jaawudni yeroo baay’ee akka uumamtoota baallee hin qabne, miila afur, bofa fakkaatanii fi sammuu giddu galeessaa ol qaban ta’anii agarsiifamu. Amaloonni jaawudaa gidduu wanti walfakkaataan yeroo baayyee walmakaa amala Bashurreyyii, munyuuqee, fi allattiiwwani ti. Hayyoonni akka amananitti, korojoo bal'aan badan ykn godaananii jiran, keessumaa naannoo bosona ykn margaa keessatti yeroo wal argan walfakkeenya guddaa kan qaban yoo ta'u, unka fakkiiwwan jaawuda ammayyaa Bahaa ta'uu hin oolan.


Abuurrraa Ji’oogiraafawaa

Abuurrraa Ji’oogiraafawaa

Abuurraan ji’oogiraafawaa(lafxaawaa) jalqabuun, eegalamuu bara ammayyaatiif daandii kan saaqeefi hawaasa addunyaa kan walqunnamsiisedha. Baroota dheeraaf, Awurooppaafi hawaasni addunyaa ardii biroo keessa jiraatan daandii lafarraan walqunnamaa turan. Daldaltoonni Awurooppaa hanga baha giddugaleessaafi walakkaa kibba- baha Eeshiyaatti geejjiba aadaa fayyadamuun imalaa turanii jiru. Imalli kun hangam ulfaataa ta’us rakkoo hawaas-dinagdeefi siyaasaa haala kanaan hiikaa turee jira. Haata’u malee, jaarraa 11ffaa irraa eegalee waldhabdeen Awurooppaafi Ottomaan Turkii gidduutti cimaa waan dhufeef daandiin lafa irraa gara Eeshiyaa geessu cufamuu danda’eera.Waldhabdeen kunis waraana bara 1090 keessa jalqabee hanga 1270 keessa kan adeemsifamedha.Waraana kun garee amantii Kiristaanaa waan hirmaachiseef waraana Qaxxaamuraa (Crusade War) jedhamee beekama. Haaluma kanaan, sababa daandiin gara bahaa deemu cufameef warri Awurooppaa fedhii daldalaa, siyaasaafi ji’oogiraafawaa guuttachuuf filannoo biroo barbaaduu jalqaban. Bifuma kanaan, warri Awurooppaa kallattii jijjiirachuun daandii gara bahaa fayyadamuu dhiisuun gara lixaatti abuuruu jalqaban. Haaluma kanaan, dooniiwwan qilleensaan dhiibaman fayyadamuun Awurooppaa lixaa irraa gara Afrikaa lixaatti deemsa taasisuu eegalan. Suuta suutaanis abuurtonni Porchugaaliifi Ispeen hanga kibba Afrikaatti yabala bishaan irraa taasisaniiru. Fakkeenyaaf, bara 1488, Bartolomew Deeyiz fiixee Afrikaa kibbaa yoo ga’u, Vaaskoo Da Gaamaa immoo bara 1498 Hindii ga’ee jira. Bara 1492, Kiristoofar Kolombos ardii duraan hinbeekamne (haaraawa) Amerikaa qubate. Bara 1519- 1522, Fardinaandi Maajilaan immoo addunyaa yeroo jalqabaatiif naanna’eera. Imalli Fardinaandi Maajilaan kun yeroo jalqabaatiif ardiin danaa korboo qabaachuu ishee kan mirkaneessedha. Warri Awurooppaa galaana irra yabaluu bara durii irraa jalqabanii yaalaa turaniiru. Baroota Abuurraa ji’oogiraafawaa keessa garuu dagaaginni qaroomman adda addaa kan akka argannoo kompaasii, kaartaa fayyadamuufi dooniiwwan ammayyaa hojjetamuun imala kana saffisiisee jira. Haaluma walfakkaatuun fooyya’iinsaafi jijjiiramni guddina dinagdee jaarraa 16ffaa Abuurraa ji’oogiraafawaa kana bu’a qabeessa taasiseera. Biyyoonni Abuurraa ji’oogiraafawaa kanaan milkaa’an keessaa biyyoota akka Porchugaaliifi Ispeen maqaa eeruun nidanda’ama. Barri abuurraa bu’aawwan siyaas-dinagdeefi hawaasummaa gurguddoo fidee jira. Bu’aawwan kanneen keessaa inni ijoon dagaagina dinagdee waliin kan walqabatudha. Haala kanaan daandilee haaraawa fayyadamuun ardiilee akka Amerikaa, Afrikaafi biyyoota baha fagootti argaman irra qubachuun danda’ameera. Warri Awurooppaa biyyoota addunyaa irra qubatan keessaa qabeenya uumamaa hunda to’achuu danda’aniiru.Qabeenya uumamaa gabaa irratti barbaadaman ardiilee to’ataman irraa gara Awurooppaatti geessuun dinagdee guddaa horataniiru. Biyyoonni Awurooppaa dinagdee kanaanis hedduu badhaadhaniiru.Gama siyaasaan immoo daldala garbaafi sirni koloneeffannaa akka dagaagan taasiseera. Bifuma kanaan jaarraa 16ffaafi 17ffaa keessa Ispeeniifi Porchugaal Amerikaa kibbaa to’achuun ol’aantummaa siyaasaafi dinagdee ittiin argatanii jiru.Biyyoonni akka Porchugaal, Holaandiifi Ingiliizii, Ispeen hordofuun kibba�baha Eeshiyaafi kibbaafi kibba-baha Afrikaa to’atanii


Bara Jalqabbii Yaada Haaraa(Renaissance)

Bara qaroomman durii keessatti dhalli namaa yaadota haaraa akka dimookiraasii, rippaablikii, seeraafi bulchiinsaa maddisiisuun itti fayyadamaa akka turan kutaa 7ffaatti boqonnaa afraffaa keessatti barattee jirta. Bifuma walfakkaatuun, dhalli namaa jalqabbi bara haaraatti qaroomman duraan turan dagaagsuun, yaadota haaraa maddisiisuu jalqabe.Yaadni haaraa kunis qaroomman durii irra deebi’un gadi fageenyaan qorachuu, sakatta’uufi xiinxaluu waliin walqabata. Keessattuu qaroomman Giriiko-Roomaa durii gadi fageenyaan qorachuun itti fayyadamuu irratti xiyyeeffata. Haaluma kanaan, xumura jaarraa 14ffaa irraa eegalee, sochiin yaada haaraa biyya Xaaliyaanii keessatti jalqabee, adeemsaan gara biyyoota birootti babal’ate. Walumaagalatti, sochiin kun, warraaqsa ogummoota adda addaa, yaadota saayinsaawaafi kalaqoota hedduu jaarraa 14ffaa irraa hanga jaarraa 16ffaatti raawwataman of jalatti kan hammatudha. Barri sochii yaadota haaraa amaloota gurguddoo hedduu qaba. Isaanis, beekumsa dagaagfachuufi sababa amansiisaatti fayyadamuu ofjalatti qabata. Akkasumas, mirgaafi bilisaan yaada ofii ibsachuu, qo’annoofi qorannoo qaroomman durii irratti taasisuufi gadi fageenyaan yaaduun ofgaafachuu fa’a of keessatti hammata. Dabalataanis, afaan dhalootaa fayyadamuun waan addaa uumuu, barreessuufi waa’ee dhala namaa irratti qo’annoofi qorannoo gadifageenyaan gaggeessuun amaloota isaan gurguddoodha.Haala kanaan, dhallii namaa jiruufi jireenya isaa keessatti dhimmoota hundaaf sababa amansiisaa ta’e dhiyeessuu qaba. Dhimmoonni sababaafi ragaa gahaa hinqabne irra deebi’amanii xiinxalamuu qabu yaada jedhu kan keessummeessudha. Walumaagalatti, baroota Yaadni Haaraa maddan kana keessatti qaroomman Giriiko-Roomaa durii hedduun isaanii irra deebi’amanii qoratamanii jiru. Haaluma kanaan, ogummoota akka halluu dibuufi fakkii kaasuu, ijaarsaafi uumama qaama namaa irratti qorannoon gadifageenyaan gaggeeffameera. Dabalataan, karaa saayinsaawaafi sababa gahaan dhimmoota adda addaa xiinxaluu, yaada bilisaan ibsachuufi barnoota jajjabeessuun dhimmoota bara yaada haaraa keessatti xiyyeeffannoon itti kennamanidha.


Daldala garbaa

Daldala garbaa

Garbummaan gocha(adeemsa) dhala namaa humnaan tajaajila adda addaa akka kennuu itti dirqamsiifamudha. Seenaa dhala namaa keessatti garbummaan bara kamiifi eessatti akka jalqabame sirriitti hin beekamu. Akka seenaan guddinaafi jijjiirama hawaasaa ibsutti garbummaan uumamuu garaagarummaa qabeenya dhuunfaa waliin walqabata. Sirni daldala garbaa sirna namni humna qabu kan humna hinqabne faayidaa barbaadeef dhimma itti bahudha. Sirna gareen humna cimaa qabu garee (hawaasa) miseensota muraasaafi humna hinqabne akka meeshaatti itti fayyadamudha. Sirna daldala garbaafi garbummaa keessatti dhalli namaa gadadoofi darara hedduu keessa darbee jira. Namoonni garboffataman tajaajila barbaadamu hunda gaaffii tokko malee raawwachuuf dirqamu. Gareen garbooffataan garba harkaa qabu akka meeshaatti itti fayyadama, yoo barbaade immoo ni gurgura. Sirna daldala garbaa keessatti bu’uurri dinagdee humna garbootaati. Qaroomman bara durii keessatti hojiileen hedduu humna garbootaatiin hojjetamaa turaniiru. Haaluma kanaan, mootummoota akka Giriik, Roomaa, Misir, Mero’eefi Aksum durii humna garbootaatti fayyadamaa turaniiru. Bara durii gulantaa hawaasaa keessaa hoggantoonni, mootonni, abbootiin lafaafi hoggantoonni amantii humna garbootaa fayyadamaa turan. Yeroo sanatti namoonni akka garbaatti fudhatamaa turan namoota lola yookiin walitti bu’iinsa adda addaatiin dirree waraanaa irratti booji’aman fa’i.

Section::::Daldala Gabraa Afrikaa.
Daldalli garbaa Afrikaa keessa bara abuurraan dura tureera. Bara abuurraan dura garboonni qarqara Afrikaa bahaafi sulula Naayil keessatti adeemsiffamaa ture. Haaluma kanaan, garboonni gara naannoo Baha-giddu galeessaa, Hindiifi Awurooppaatti gurguramaa turan. Kallattiin daandii daldalichaas, Galaana Diimaa, Meditraaniyaafi Garbaa Hindii ture. Garboota gara naannoo Baha�giddugaleessaatti gurguraamaa turan irra caalaan isaanii dubartoota. Sababni isaas, dubartoonni hojii mana keessaafi tajaajila adda addaaf barbaadamu ture. Warrii Awurooppaa bara abuurraan booda, wiirtuuwwan daldala garbaa hedduu qarqara Afrikaa Lixaatti hundeessuun ifaan ifatti daldala garbaa eegalan. Haala kanaan, biyyi Porchugaal garboota gara oddola akka Saahoo�Toomeefi Piriinsippeetti geessuun hojii qonnaa hojjechiisaa turte. Akkasumas, gara Awurooppaatti bal’inaan daldaluu eegalte. Jaarraa 15ffaa keessa abuurramuun ardii Amerikaa daldala garbaa saffisisuu danda’eera. Sababni isaas, Porchugaaliifi Ispeen qonna babal’aa jirbii, shonkooraafi baala Tamboo waan jalqabaniifidha. Hojiin qonnaa daran yeroo babal’ataa ture kana humna namaa hedduu barbaadu guuttachuuf daldala garbaa ol guddisuu danda’eera. Fedhii kana guuttachuuf garboota qarqara Afrikaa lixaa irraa walitti qabuun gara Amerikaa geessuun daldaluu eegalan. Adeemsi kun daandii daldala garba Atilaantikii qaxxaamuru uumee jira. Daandiin daldala garbaa Atilaantikii qaxxaamuru kun daandii daldala garbaa Rog- sadee jedhamuun waamama.Sababni isaas, ardiilee Afrikaa, Amerikaafi Awurooppaa waan walqunnamsiisuufidha. Daandiin daldala garbaa Rog- sadee kun Afrikaa irraa garboota gara ardii Amerikaafi naannawa isheetti geejjibsiisa. Marsaa lammataatti immoo Amerikaa irraa meeshaalee bu’aa qonnaa ta’an gara Awurooppaatti sirna ittiin ergamudha. Dhumarratti, Awurooppaa irraa immoo meeshaalee dhumataa bu’aa warshaalee ta’an gara gabaa Afrikaatti ittiin geeffamudha. Haala kanaan adeemsi daldala garbaa marsaa sadii qabu kun Afrikaatti eegalee Afrikaatti xumurama.

Jaarraa 15ffaa hanga 16ffaa keessa Porchugaaliifi Ispeen sadarkaa ol’aanaatiin garboota daldalaa turaniiru. Haata’u malee, xumura jaarraa 17ffaa irraa eegalee ol’aantummaan addunyaa garee Porchugaaliifi Ispeen, biyyoota Ingiliziifi Faransaayiin fudhatamee jira. Haaluma kanan, jaaraa 18ffaa keessa Ingilizii ol’aantummaan daldala garbaa dhuunfachuun bal’inaan adeemsiisaa turtee jirti. Bara kana keessa ummanni Afrikaa garbummaan gurguramaa turan rakkoolee gurguddoo keessa darbaniiru. Warri Awurooppa meeshaalee waraanaa ummata Afrikaa hidhachiisuufi gargar qoqqooduun akka wal adaamsaanii garbummaatti wal gurguran dhiibbaa taasisaa turaniiru. Ummanni Afrikaa daldala garbaatiif bakka qabamanii irraa kaasee hanga Amerikaa gahanitti haala sukkaneessaafi dhiphina qabu keessa darbaa turan. Cancallii harkaafi luka isaanii madeessuu, dhibee daddarboon du’uu, bishaanitti ofgatuufi nyaata lagachuun lubbuun isaanii darbaa turee jira. Iddoo hojjiittis dararamaafi miidhaa guddaatu isaan mudataa turee jira. Fakkeenyaaf, sibiilaan walitti hidhuufi qaama isaanii irratti sibiila oo’aan gubuunmallattoo addaa qaama isaanii irratti bocuun kan baratamedha. Akkasumas, kanneen yaalii mormii agarsiisan irratti tarkaanfii sukkanneessaafi adabbii cimaa fudhachuun kanneen biroo ittiin sodaachisu ture
Biyyoonni Awurooppaa daldala garbaa naannoo waggoota dhibba sadiif adeemsisuun bu’aa ol’aanaa irraa argataniiru. Qabeenya guddaa kuufachuun gara sirna Kaapitalizimiifi warraaqsa Industiriitti ce’uu danda’aniiru. Afrikaatti garuu humna oomishaa dhabamsiisuun miidhaa dinagdee, tasgabbii dhabuu siyaasaafi hawaasummaa guddaa fidee jira. Suuta suutaan, warri Awurooppaa tooftaa saamicha qabeenya Afrikaa bifa haaraan sochii faallaa daldala garbaa xumura jaarraa 19ffaa keessa haala hirmaachisaan eegalaniiru. Bu’uurri sochii faallaa daldala garbaa inni ijoon jijjiirama fedhii dinagdee waliin kan walqabatudha.Warraaqsa Industirii waliin walqabatee jijjiirama dhufee keessaa hojiiwwan humna namaatiin hojjetaman maashinoota adda addaa fayyadamuun bara itti jalqabamedha. Gama biroon, mormiifi fincilli diddaa daldala garbaa akka sirni daldala garbaa dhaabbatu taasisee jira. Warri Awurooppaa, ardii Afrikaa maddaa daldala garbaa turte madda albuudaafi meeshaalee dheedhii akka taatuuf fedhii ol’aanaa horatan. Akkasumas, Ardiin Afrikaa wiirtuu gabaa meeshaalee warshaa Awurooppaa akka taatu waan barbaadameef sochiin faallaa daldala garbaa dagaaguu danda’e. Biyyi Ingilizii yaada-rimee daldala garbaa, daldala Seera Qabeessa ta’een bakka buusuu jedhu qabattee mormii daldala garbaa jalqabsiiste. Haata’u malee, tooftaa ummataafi qabeenya Afrikaa, Afrikaa keessatti (Exploitation of Africa on the spot) koloneeffachuun bu’aa barbaadamu argachuu akka danda’amu kan karoorfatedha. Daldalli gar ba a miidhaa ummata Afrikaa irraan gahee keessaa isaan gurguddoo kanneen armaan gaditti tarreefamanidha. • Baay’inni ummata Afrikaa gar-malee akka xiqqaatu godheera, • Ummata Afrikaa gulantaa umrii omishittummaa irratti argaman garbummaatti gurguruun hiyyuummaan akka dagaagu taasiseera • Daa’immaniifi manguddoonni gargaarsa malee akka hafan godheera • Jeequmsaafi waraanni walii waliinii babal’ateera • Loogummaafi waljibbiinsi babal’achuun eenyummaa sanyiin walqabatu dagaaguun rakkoolee daldala garbaa irra maddanidha. Akka waliigalaatti, daldallii garbaa ummata Afrikaa irra gama siyaas-dinagdee, hawaasummaafi xiin-sammuun miidhaa cimaa irraan gaheera. Rakkoolee hiyyummaafi waldhabdee ummanni Afrikaa har’a keessummeessaa jiru bu’uurri isaa daldala garbaati. Akkasumas, eenyummaafi ofitti amanamummaa ummata Afirkaa sadarkaa ol’aanaan hir’iseera. Ummata Afrikaa hiyyummaafi boodatti hafummaaf saaxileera. Hariiroo ummattoota Afrikaa gidduu ture booreessuun waljibbiinsi akka dagaagu taasiseera. Sababa kana irraa kan ka’e ardiin Afrikaa ardii jeequmsaafi waraana walii waliiniin mirga dhala namaa hanga har’attii sarbaa jirt


Daawwii(Tourism)

Daawwii(Tourism)

Daawwiin(Afaan ingiliziin:Tourism) namoonni iddoo jireenyaa isaanitii ala bashannanaaf, daawwannaaf, qorannoofi qo`annoof deemaniidha. Daawwiin sochiilee diinagdee galii guddaa argamsiisan keessaa tokko ta’ee gochi isaa naannoo waan hin faalleef warshaa aaraa hin qabne jedhamuun beekama. Itoophiyaan qabeenya Daawwii qabaattullee sababoota garagaraatiin hanga fayyadamuu qabdu hinarganne. Itoophiyaa keessatti iddoowwan hawata Daawwataa(Turistii) ta’an kan akka holqa soof umar, Dallaa Jagol, Dirree Sheek Huseen, Laallibalaa, Aksuum, naannoo sululaa qiinxamaa, Gaarren Baalee, Gaarren kaabaa fa’a tuquun ni danda’ama


Daldalaa

Daldalaa

Daldala jechuun bittaa fi gurgurtaa meeshaalee namoota, dhaabbilee yookiin biyyoota jiddutti taasifamuudha. Gama biraatiin immoo daldalli adeemsa omishaleen, omishtoota irraa gara fayyadamtoota bira gahuudha

Daldalli yeroo jalqabaatiif meeshaafi meeshaa wal-jijjiiruun jalqabame. Fakeenya, Ashaboo sibiilaan jijjiiruu. Omisha gosa tokkoo isa biraatiinwal-jijjiiruu. Jalqabamuu daldalaatiif wantoota sababa ta’an. • Garaagarummaan omishaa jiraachuu, • Garaagarummaan teeknooloojiifi aadaan jiraachuu, • Argama Ji`oogiraafikaalaa, • Geejjiba mijaa`aan jiraachuufi • Tasgabbiin jiraachuu fa’a. Uummanni yeroo durii bakka adda addaatti meeshaalee naannoo isaanii jiran itti fayyadamaa turanii jiru. Addunyaa kana irratti uummanni omishaa hundaanuu ofdanda`ee hinjiru. Sababni isaas iddoo kamirrattiyyuu qabeenyi uumamaa bifa walfakkaatuun faca’ee hinargamu. Uummata qaroomina durii kanneen akka Misirii fi sulula Indus keessatti qoodama hojii eegaleera. Suuta suutaan hojiin suphee dhahuu, sibiila tumuu fi hojiin mukaa dhalateera. Haala kanaan, midhaan nyaataa oomishuu biratti waa hojjechuunis guddachuu jalqabe. Haaluma kanaan uummanni wanta nyaatamu mi’oota kanaan jijjiiruu eegalan. Akkuma uummanni jalqabaa kun aadaa fi qaroominaan fooyya’aa deemen fedhiin isaaniitis baay’inaa fi qulqullinaan dabaleera. Haalli kun immoo ummanni fageenya dheeraa akka deemaniif dirqisiiseera. Dhalachuun qoodama hojii fi fooyya’iinsi aadaa fi jireenya uummataa jalqabamuu daldalaaf bu’uuraata’eera


Daldala

Daldala

Daldala jechuun bittaa fi gurgurtaa meeshaalee namoota, dhaabbilee yookiin biyyoota jiddutti taasifamuudha. Gama biraatiin immoo daldalli adeemsa omishaleen, omishtoota irraa gara fayyadamtoota bira gahuudha

Daldalli yeroo jalqabaatiif meeshaafi meeshaa wal-jijjiiruun jalqabame. Fakeenya, Ashaboo sibiilaan jijjiiruu. Omisha gosa tokkoo isa biraatiinwal-jijjiiruu. Jalqabamuu daldalaatiif wantoota sababa ta’an. • Garaagarummaan omishaa jiraachuu, • Garaagarummaan teeknooloojiifi aadaan jiraachuu, • Argama Ji`oogiraafikaalaa, • Geejjiba mijaa`aan jiraachuufi • Tasgabbiin jiraachuu fa’a. Uummanni yeroo durii bakka adda addaatti meeshaalee naannoo isaanii jiran itti fayyadamaa turanii jiru. Addunyaa kana irratti uummanni omishaa hundaanuu ofdanda`ee hinjiru. Sababni isaas iddoo kamirrattiyyuu qabeenyi uumamaa bifa walfakkaatuun faca’ee hinargamu. Uummata qaroomina durii kanneen akka Misirii fi sulula Indus keessatti qoodama hojii eegaleera. Suuta suutaan hojiin suphee dhahuu, sibiila tumuu fi hojiin mukaa dhalateera. Haala kanaan, midhaan nyaataa oomishuu biratti waa hojjechuunis guddachuu jalqabe. Haaluma kanaan uummanni wanta nyaatamu mi’oota kanaan jijjiiruu eegalan. Akkuma uummanni jalqabaa kun aadaa fi qaroominaan fooyya’aa deemen fedhiin isaaniitis baay’inaa fi qulqullinaan dabaleera. Haalli kun immoo ummanni fageenya dheeraa akka deemaniif dirqisiiseera. Dhalachuun qoodama hojii fi fooyya’iinsi aadaa fi jireenya uummataa jalqabamuu daldalaaf bu’uuraata’eera


Lootuu Sheeyxaanaa

Lootuu Sheeyxaanaa

Maqaan uumama kanaa Moloch jedhama. Maqaa biraa lootuu qoree ykn ammoo lootuu sheeyxanaa jedhamuunis ni waamama. Uumamni kun naannawa gammoojjii fi lafa goggogaa keessa jiraata. Uumamni ajaa’ibaa kun lafa goggogaa fi
oowwaa san keessa jiraachuudhaaf mala garagaraa fayyadama. Lootuu qoree kana ilmi namaa manatti guddifachuudhaaf ofitti madaqsuuu eegaleera. Kun ammoo lakkoofsi isaa kan bosona keessaa akka xiqqaatu godhutti jira.

Qaamni ajaa’ibaa uumama kanaa wantoota qoree fakkaatan kan qaama isaa irratti argamuudha. Maqaa isaa Lootuu Qoree jedhus kanumarraa argate. Namni fagoo uumama kana arges heddu sodaatuun isaa hin oolamu. Fuul dura irraan yoo laalanis mallattoo namni sheeyxana jedhee sammuu isaa keessatti boce fakkaata. Wantoota gaafa fakkaatan lama qaba. Maqaa Lootuu Sheeyxanaa jedhus sababa kanaaf argate.

Walumaa galatti qaamni isaa guutuun waan qoreen marfame fakkaata. Garuu hin sodaatinaa, akka fageenyaa laalan san osoo hin taane, wanti qoree fakkaatu kun ilma namaa hin miidhu. Halluun gogaa uumama kanaa bifa daalacha ykn ammoo warqii fakkaata. Kun ammoo naannoo keessa jiraatuun wal isa fakkeessa. Kanaafuu diina isa adamsus ta’e waan biraa jalaa dhokachuudhaaf bifti Rabbi isa badhaase isa gargaara. Bifti isaa kun haala qilleensaa irratti hundaa’ee garaagarummaa qaba. Fakkeenyaaf ganama wayta lafti bariitu bifti isaa magaala yoo ta’u, adaduma aduun jabaataa deemtuun bifti isaa gara daalchaatti ykn booraatti jijjiiramaa deema. Dhaltuun  dheerinnaa fi ulfaatinaanis kormaa ni caalti. Fakkeenyaaf ulfaatinni dhaltuu Avreejiin graama 45.5 yoo ta’u, kormaan ammoo graama 31.2 ulfaata. Kormaan haalaan guddaan graama 49 hin caalu.
Lootuun Qoree kun haala qilleensaa irratti hundaa’ee qubsuma isaa tolfata. Yoo qilleeensi haalaan qabbanaawaa ta’e, boolla qotate keessatti deebi’ee jiraata. Wayta qabbanti sun badu ammoo boolla keessaa bahee risqii isaa barbaaddata. Wayta qilleensi haalaan oowwu ammas boollatti deebi’a. Haala kanaan jireenya isaa haala qilleensaa waliin simsiisaa jiraata. Lootuu sheeyxaanaa rirma qofa soorata. Sooranni biraa kan inni sooratu hin jiru. Daqiiqaa takka keessattis rirma haga 45 arrabaan guuraa liqimsa. Haala kanaan yeroo tokko sooratuu jalqabnaan rirma haga kuma afrutamaa liqimsa.
Diinni uumama kanaa ammoo bofaa fi uumama Iguwaanaa(loocuu) jedhamuudha. Haa ta’u malee lubbu qabeeyyiin hedduu uumama kana sodaatuun ykn ammoo sobamuudhaan irraa fagaatu. Fakkeenyaaf Lootuu sheeyxaanaa morma isaa gara duubaatiin waan mataa fakkaatu wahii qaba. Wayta diinni itti dhufu, mataa isaa kan dhugaa kottee isaa kan duraa jiddutti dhoksuun, waan mataa fakkaatu san bokossee diinatti mul’isa. Bineensi dhufe sun haga fedhe osoo mataa sobaa san dhahaa oolellee, uumama kana hin miidhu. Gariin ammoo qaamuma isaa kan qoree fakkaatu san sodaatee dheessa. Gama biraatin bifti isaatis naannawa inni keessa jiraatuun waan wla fakkaatuuf heddus diinni uumama kana adamsee sooratu hin jiru. Yeroo tokko tokko ammoo qaama isaa san afuufuudhaan bineensa guddaa qoree qabu of fakkeessuun haala saniin diina jalaa miliqaa jiraata.
Uumamni kun wayta ganamaa qaama isaa aduu keessa afuun oowwifata. Wayta kana baala mukarraa harca’ee lafa bu’e fakkaata malee, bineensa lubbuu qabu hin fakkaatu.  Yeroo aduu oowwifatu kana qaama isaa hin sochoosu. hafuuras hin baafatu. Sababa kanaaf baaluma mukarraa harca’e fakkaata. Wayta aduun haalaan oowwitee qaama isaa gubuu jalqabdu ammoo gara boolla qotatee deebi’uun qaama qabbaneeffata.
Lootuu sheeyxaanaa uumama kopha kophaa jiraatuudha. Yeroo wal qunnamtii wal hormaataa qofa walitti dhufuun waliin dabarsu. Kormaan Lootuu sheeyxaanaa qaama isaa haala adda ta’een sosochoosaa shubbisuudhaan dhaltuun hawatamuudhaaf carraaqa. Inni moohate, carraa wal qunnamtii wal hormaataa raawwatuudhaa argata. Dhaltuun takkas yeroo takkaan hanqaaquu sadihii hanga kudhanii hanqaaqxi. Hanqaaquu isii kanas boolla addatti qopheessiteef keessatti buufti. Boolli kun haga seentimeetira 30 gad fagaata. Hanqaaaquu kana hammattee ilmoolee keessaa baasuuf yeroo dheeraa barbaaddi. Yeroon isaatis haala qilleensaarratti hundaa’a. Yoo qilleensi haalaan oowwaa ta’e ji’a sadih keessatti ilmoolee cabsitee keessaa baafti. Qilleensi qabbanaawaa taanaan ammoo haga ji’a afurii itti fudhatuu danda’a. Fedha Rabbiitiin Lootuu sheeyxaanaa haga waggaa 20 jiraatuu danda’a.
Uumamni kun naannawa lafa gammoojjii akka jiraatu isinii himnee jirra. Naannawa gammoojjiitti ammoo bishaan argatuun heddu rakkisaadha. Lootuun Qoree kunis carraa argamutti fayyadamuun bishaan dhuga. Wayta bishaan dhugu akka uumamaalee biroo Arrabaan ykn afaan isaatiin hin dhugu. Wayta fixeensi margaafi baala jiisu, dhaqee baala fixeensaan jiidhetti riiqata. Yeroo kana fixeensi baala irraa qaama isaa irratti harca’uu jalqaba. Bishaan qaama isaa irra bu’e tokkollee lafa hin bu’u. gogaan isaa bishaan qaama isaa tuqe hunda gama keessaa dabarsee kuusa. Kanaafuu uumamni kun bishaan gogaa isaatiin dhuga jechuudha.
Yeroo garii ammoo fixeensa cophu jala dhaabbachuun qoffee isaarraan akka gara afaan isaa seenus godha. Garuu bishaan Afaaniin dhuguun isarratti dirqamaa miti. Subhaanallaah. Rabbiin keenya waan fedhe akka ofii fedhetti uuma. Waan uume sanis waan dalaguu qabu isa barsiisa. Haala kanaan uumama kana jireenya akkanaa barsiisee, gammoojjii dheebuu bishaaniitiif itti rakkatan keessa jiraachisutti jira.


Koyyaanee

Koyyaanee

Koyyaanee  (Ingiliffaan: Ibis),simbirroota bishaanii maatii Abbaa Fallaanaa(spoonbill) keessaa tokko yoo ta’u, isaan keessaa inni guddaan gosa lama: ibis gurraacha, fi kan dhorkamaa dha.ibis, isaanis simbirroota bishaan keessaa yaa’anii fi Qoffee isaanii dheeraa, haphii fi gara gadiitti qaxxaamuree jiru.Akkasumas miila dheeraa, naannoo ho’aa golaaduu(heemisifeerii) kaabaa fi kibbaa keessatti argama.


Koyyaanee Dhilgee

Koyyaanee Dhilgee

Allaattiin kun sanyiiwwan allaattii bishaanitti dhihaatanii jiraatan kan Koyyaanee("Ibis" )jedhaman keessatti ramadama. Maqaan isaatis Koyyaanee Dhilgee("Scarlet Ibis)" jedhama. Koyyaanee Dhilgee allaattii addaa, kan ilaalcha ijaatti nama hawatuudha. Halluun baallii isaa ammoo allaattiin kun akka gaaritti akka beekkamu isa taasiseera. Kan argamus biyyoota Ameerikaa Kibbaa fi jiddu galeessaa keessa yoo ta’u, akka sadarkaa addunyaatti allaattii eegumsi jabaan mootummaan godhaafii jiruudha. Biyyi Trinidad and Tobago jedhamtu ammoo allaattii addaa kana akka mallattoo biyyaatti itti fayyadamti.

"Maqaa: Koyyaanee Dhilgee"

"Umrii jiraatu: Waggaa 16 haga 20"

"Saffisa barrisuu : saa’aa tokko keessatti Kilomeetira 40"

"Ulfaatina: Kilograama 1.4""Dheerinna: Seentimeetira 55 hanga 63"

"Dheerina Koolaa: seentimeetira 54"

Section::::Qaama Koyyaanee Dhilgee.
Koyyaanee Dhilgee halluu baallii isaa kan addaatiin beekkama. Allaattiin kun guutumatti baallii bifa diimaa halaalaa nama hawatu kan qabu yoo tahu, Fiixee koola isaa qofatu gurraacha. Diiminni baallii isaa ammoo diimaa ifaa barbadaa ibiddaa fakkaatu waan taheef, fageenyarraa ija uumama hundaa hawata. Kottee fi qoffeen dheeraan allaattii kanaa halluu daalacha ykn ammoo adiidhaan faayamee jira. Dheerinni uumama kanaa seentimeetira 55 hanga 63 ta’a. ulfaatinni isaatis kilograamaa 1.4 hin caalu. Koolli Koyyaanee Dhilgee haga seentimeetra 54 dheerata. Guddina qaamaatiin kormaa fi dhaltuun hamma murtaa’een wal caalu. Kotteen isaanii dheeraan sun qubbeen irraa gogaa haphii qaba. Kunis rakkoo tokko malee caffaafi bishaan keessa akka deeman isaan gargaara.

Section::::Soorata.
Sooratni uumama kanaa hedduminaan bishaan keessaa argama. Rabbiin mootiin haqaa, uumama soorata isaa hedduminaan bishaan keessa argatu kana, diizaayina jabaa naannoo saniif ta’u badhaase. Uumamaaleen naannawa bishaanii jiraatanii fi bishaan keessaa waa sooratan kottee fi qoffee dheeraa qabaachuu qabu. Kunis qarqara bishaaniirra deemuudhaan soorata akka barbaaddatan isaan gargaara. Koyyaanee Dhilgee Yeroo heddu shrimpota bishaan keessaa sooratus, qurxummiillee xixiqqoo fi uumamaalee bishaaniin ala jiranis ni soorata. Dabalataan raammoolee garagaraatis ni soorata.

Section::::Amala Koyyaanee Dhilgee.
Koyyaanee Dhilgee uumama gamtaan jiraatuudha. Qubsumni tokkos miseensota haga soddomaa of keessaa qaba. Miseensonni Allaattii kanaa wayta qilleensa gubbaa barrisan tooftaa addaa fayyadamu. Allaattiin tokko akka hogganaatti fuulduratti wayta bahu, Allaattiiwwan birootis bitaafi mirgaan tarree galanii hiriiru. Wayta kana yoo lafarraa ol laalan hiriirri isaanii kun Qubee V fakkaata. Kun ammoo allaattiiwwan kunniin rakkoon malee qilleensa keessa akka barrisan isaan gargaara. Allaattiin fuul dura irraan jiru sun qilleensaaf saaxilamaa waan ta’eef dafee dadhaba. Deemsa muraasa eega deemaniin booda Inni lammaffaarra jiru duratti bahuun isa jalqabarra ture san lamaffaarratti deebisa. Innis yoo dadhabu akkasuma ka birootiif eddoo gad dhiisaa rakkoo malee yeroo dheeraa barrisuu danda’u.

Section::::Akkaataa Wal hormaataa.
Wal hormaataaf miseensonni qubsuma tokko keessa jiran wal dhabbii tokko malee wal morkii qofaan wal injifatu. Kormaawwan garee san keessa jiran agarsiisa adda addaa mul’isuun dhaltuu ofitti hawatu. Qubsuma tokko keessa dhaltuuwwan haga kudhanii hormaataaf qophii ta’uu danda’u. Korommiin qubsuma keessa jiranis dhaltuuwwan kanniiniin jaalatamuuf mala garagaraa fayyadamu. Kana booda warri wal jaalate wal gargaaruun goojjoo hanqaaquun keessatti buufamu qopheessu. Qubsuma tokko keessa dhaltuun kudhan kan hanqaaquu buusan yoo jiraatan, goojjoo kudhan tarree galchuun damee mukaarratti ijaaru.Dhaltuun Koyyaanee Dhilgee yeroo takkaan hanqaaquu sadihii haga shanii buusuu dandeetti. Hanqaaquun kunis guyyoota 23f hammatama. Kana booda ilmooleen keessaa baafamu. Kormaan goojjoo ijaaruu irratti qofa osoo hin taane, Ilmoolee guddisuurrattis dhaltuuf gargaarsa godha. Haga ilmooleen sunniin jabaatanii of danda’anitti gargaarsa isii barbaachisu hundaan bira dhaabbata. Soorata ilmooleef barbaachisu eega barbaadee fidee booda, haadhoon ilmoolee isatti dhiistee biraa deemti. Haga isiin quuftee deebitutti taa’ee ilmoolee eeguun dirqama isaati.


Maachinoota sasalphoo

Maachinoota sasalphoo

Maashiniiwwan ssaalphoon bal’inaan itti fayyadaman kanneen akka golollee(wheel) fi uleesaa(axle), ribduu(pulley), balinsa habalakaa( inclined plane), cinkaara(screw), birdiida(wedge) fi fonqolcha(lever) kan dabalatudha. Maashiniiwwan salphaan humnoota isaan irratti hojjetamuu dandaʼan guddisuu ykn hirʼisuu kan dandaʼan taʼus, hojii waliigalaa raawwachuuf hamma hojii waliigalaa barbaachisu hin jijjiiru.


Maashinoota sasalphoo

Maashinoota sasalphoo

Maashinnin meshaalee dalagaa sochii ykn makaanikaalaa salphisuuf saxaxameedha. Maashinii sasalphoo:maashiniin salphaa meeshaa kallattii yookiin hammahumnaa jijjiiruuf fayyaduudha.Maashiniin humnasochooftuu qeenxee fayyadamuun ba’aa qeenxee irratti dalagaa dalaga.Rigatni akka hin jireetti yoo yaadame dalagaan ba’aa irratti dalagamee fi dalagaan humnasochooftuun dalagame wal qixa dha. Dalagaan Anissaa Makaanikiaalaa hamma anniisaa yeroo wanti tokko humna tokkoon fageenya tokko keessa socho’u dabarfamuu.Maashiniiwwan sasaalphoon bal’inaan itti fayyadaman kanneen akka golollee(wheel) fi uleesaa(axle), ribduu(pulley), balinsa habalakaa( inclined plane), cinkaara(screw), birdiida(wedge) fi fonqolcha(lever) kan dabalatudha. Maashiniiwwan salphaan humnoota isaan irratti hojjetamuu dandaʼan guddisuu ykn hirʼisuu kan dandaʼan taʼus, hojii waliigalaa raawwachuuf hamma hojii waliigalaa barbaachisu hin jijjiiru.

Section::::Faayidaa Maashinii.
Mashiinootni meeshaalee dalagaa keenya saphisaanii fi faayidaalee kanneen akka: ➢ Hammamtaa humna hojiirra oolu guddisuu. (Humnaa baay’isaa ) . Fageenya humna hojiirra oole (ykn saffisa humni sun socho’u) irratti socho’e guddisuu. (Baay’isaa saffisa) . Kallattii humni itti hojjetame jijjiiruu ykn humna hojiirra oole bakka tokko irraa gara bakka biraatti dabarsuu. (Kallattii jijjiirraa) . Garuu, maashiniiwwan anniisaa baay'isuu hin danda'an.

Section::::Jechoota Maashinoota sasalphoo ibsuuf fayyaduu.
1.Humna Cicataa (Humna sochooftuu(Effort)) - Humna maashinii irratti qaama alaa irratti raawwatamuudha.

2.Humna Bu’aa (Ba’aa(Loard)) - humna maashiniindalageessuu dha.

3.Faayidaa Makaanikaalawaa (MA) - Faayidaan maashinii fayyadamuun argamu Faayidaa Makaanikaalaa (MA) faayidaan makaanikaalaa maashinicha fayyadamuun argamu reeshiyoo ba’aa fi humna sochooftuu dha.

formula_1

3.1. Faayidaa Makaanikaalawaa Dhugoo (AMA)

✓ Faayidaa Makaanikaalaa dhugoo-Faayidaa Makaanikaalaa maashinichi haala qabatamaa ta’eenkennu(rigatawajjin).

formula_2

3.2 Faayidaa Makaanikaalawaa Yaaddoo (IMA)

Faayidaa Makaanikaalaa maashinichi rigatni akka hinjirreetti yemmuu yaadamu kennuu dha

formula_3

4. Reeshiyoo Aritii (VR)

✓Faayidaa makaanikaalaa yeroorigatnihin jirre ibsa. Faayidaa Makaanikaalaayaaddoo (IMA) jedhames ni waamama. Hiikkaan reeshiyoo ariitii maashinii kamiyyuu akka reeshiyoo fageenya humna sochooftuunadeemamee fi fageenya ba’aan adeemeetti kennama

formula_4

5.Dalagaa Ciicataa (Wi)- dalagaa humni sochooftuun maashinicha irratti dalaguu dha. Kunisbaay’ata humna sochooftuu (E) fi fageenya humna sochooftuun adeeme (SEiEW ES= ×) wajjin wal qixa dha

formula_5

6.Dalagaa Bu’aa (Wo)- dalaga maashinichi ba’aa irratti dalaguu dha. Kunis baay’ata ba’aa (L) fi fageenya ba’aan adeeme (SL) wajjin wal qixa dha

formula_6

7. Ga’umsa(η)

Hiikkaan ga’umsa maashinii tokkoo reeshiyoo dalagaa bu’aa fi dalagaa ciicataa dha.Reeshiyoo kana (100%)n baay’isuun ga’umsa maashinichaa dhibbeentaan ibsuu dandeenya.

formula_7 Ykn formula_8

Yoo ga’umsii maashinii tokkoo dhibbantaa 100%Faayidaa maakaanikaalaa ykn reeshiyoo aritii dha AMA/VR = 1, Yeroo kanatti Annisaan qisaasa’uu hin jiruu.AMA = IMA= VR

✓ MA, VR fi birkii ykn yunitii hinqabuu

✓ Wo fi Wi juuliin (J) safarama

✓ Annisaan qisaasae = Wi – Wo

✓ Yoo L >E fi SE>SL ta’e maashinnichi humna baayisaa dha.

✓ Yoo L < E fi SE 1 ta’e maashinnichi humna baayisaa dha.

✓ Yoo MA & VR =1 ta’e maashinnichi kallatti jijjira.

= Akaakuu Maashinoota Sasalphoo =

Maashinoota sasalphoo jahaatu jiru. Isaaniis :

1. Balinsa Habalakaa 4. Fonqolcha (Lever )

2. Birdiida (Wedge) 5. Ribduu(pulley)

3. Cinkaara ykn biloonii (Screw ) 6. Golollee(wheel) fi uleesaa(axle)


Aamaanu'eel Yohaannis

Aamaanu'eel Yohaannis

Amanu'eel Yohaannis Gaamoon (kan dhalate Bitootessa 14, 1999) kubbaa miilaa Itoophiyaa kan taphataa giddu galeessa taphataa kilabii Itoophiyaa Premier League Ethiopian Coffee fi garee biyyaalessaa Itoophiyaa taphata.


Naannoo Wolaayitaa

Naannoo Wolaayitaa

Wolaayita yookin Wolaayitaa naannoo bulchiinsaa Itoophiyaati. Maqaan kun kan moggaafame saba Welaayitaa, biyyi isaanii naannoo sana keessa jirti. Wolaayita kibbaatiin Gaamo Gofa, lixaatiin Laga Omoo isa Daawroo irraa gargar isa taasisu, kaaba lixaatiin Kembata Tembaro, kaaba bahaa Haadiyaa, kaaba-bahaa Naannoo Oromiyaa, bahaa laga Bilaate isa Naannoo Sidamaa irraa gargar baasu, akkasumas kibba bahaa Laga Abaya isa Naannoo Oromiyaarraa gargar isa baasu. Giddugaleessi bulchiinsaa Sooddo dha. Magaalota gurguddoo kan biroo kan akka Arakka, Boddite, Xabala, Bale Hawaasa, Gasuuba, Gununo, Badeesa fi Dinttuwaa dha.
Wolaayitaa daandiiwwan haala qilleensaa hundaaf 358 kiiloomeetira (222 mi) fi daandiiwwan qilleensa gogaa 425 kiiloomeetar (264 ) kan qabu yoo ta'u, giddu galeessaan daandiin kiiloomeetii seeraan 1000 keessatti kiiloomeerii 187 dha. Bakki olka'iinsa isaa Tulluu Daamotaa (meetira 2738) dha.

Section::::Seenaa.
Section::::Bara 1894 dura.
Sabni Wolaytta mootota isaanii shantamaa ol ta'aniin kan beekaman yoo ta'u, mootota sadii keessatti mootota isaaniitiin beekamu. Mootota Wolaayitaatiin maqaa Kaaw jedhamu argataniiru. Sabni Wolaayitaas namoota of jaju kan mootummaa adda ta'e, itti fufiinsa qabuu fi cimaa fi of danda'ee qabuu fi gara jaarraa 13ffaa fi gara waggaa kuma tokkoffaatti hanga bara 1894tti. Waraanni mormii Kawo Mootii Wolaayita isa dhumaa, Xoona Gagaa, geggeesse, duula dhiigaa guddaa yeroo babal'ina Menelik keessatti gaggeeffame keessaa isa tokko, kunis mootummaa Wolaayitaa, sabootaa fi saboota biroo Kibbaa, mootummaa Itoophiyaa keessa galmeessise. Mormiin waraanaa Wolaayita, fi mormiin janaraalota Menelikis (mi'a waraanaa ammayyaa qabatan), humna jaarmiyaa waraanaa fi namoota Wolaayitaa agarsiise. Mormiin Wolaayitaayitis dhuma irratti kan mo'ame yoo ta'u, Itoophiyaan injifatte, bara 1894 waraana dhiigaa guddaa mootii moototaa Menelik II geggeesse booda.

Section::::Bara 1894 kaasee.
Dhiphina jaarraawwan darban ta'us, sabni Welaayitaas eenyummaa sabummaa adda ta'e qabu, jechuunis, sabni afaanii, aadaa, aadaa fi seenaa, uumama sammuu, fi teeknooloojii wal-qabatee isaan adda baasu fi saboota fi namoota Itoophiyaa biroo irraa adda isaan taasisu qabu. Sabni Wolaayitaa mormii fi qabsoo bilisummaa dinagdee fi siyaasaa mootummaarratti, akkasumas mormii dimokraasii sabni Wolaayiti ofiin of bulchuu diduun isaanii qabsoo itti fufiinsa qabuu fi hin addaan citee ofiin of murteessuuf godhanii agarsiisa.

Section::::Gaaffii Bulchiinsa Mootummaa.
Bara 1991-94 yeroo bulchiinsa yeroo gidduu galeessaatti, Wolaayita naannicha mataa isaa kan Kiliil 9 ta'e kan qabu yoo ta'u, yeroo federeeshinichi bara 1995tti hundeeffametti naannicha Biyyoota Kibbaa, Biyyoota, fi Uummata waliin walitti makame. Yeroo sanaa kaasee, mormiin hawaasaa fi miseensonni mormitootaa ofiin of bulchuu gaafatan reebamaniiru, reebamaniiru fi dargaggoonni baay'een booji'amaniiru.

Bara 1997tti, SEPDM'n, sanyii ollaa Wolaayitaa waliin walitti makuudhaan, "WOGAGODA" uumuuf yaalii godhe, kunis dhumarratti aadaa fi mallattoo namoota Wolaayita jaarraa tokkoffaa diiguu danda'a ture. Yaaliin kun namoota irraa qabsoo cimaa kan uumee fi tarkaanfiin wal-qixxummaa mootummaan dhumarratti ni dhiifame. Haa ta'u malee, namoonni kumaatamaan lakkaa'aman hidhamanii namoonni dhibbaan lakkaa'aman ajjeefamaniiru, akkasumas namoonni kumaatamaa ta'an Arbaa Miinch, magaalaa guddoo naannoo Oomoo Kaabaa yeroo sana ture irraa dirqamaan ari'aman, kunis erga Wolaayitaa, Gaamo Goffa fi Daawuroo gargar ba'anii booda bulchiinsa naannoo isaanii bara 1998 fi 2000 gidduutti hundeessan. Humnoonni nageenyaa garee beekamoo ta'an yoo xiqqaate namoota shan ajjeesaniiru yeroo Wolaayitaan naannoo isaanii irratti milkaa'ina argatanii fi yaaliin afaanii fi eenyummaa haaraa walitti makame irraanfachuu didan.

Hanga bara 2000tti Woolaayita kutaa Naannoo Oomoo Kaabaa ture, akkasumas lakkoofsi uummataa biyyaalessaa bara 1994 jiraattota isaa akka kutaa Naannoo sanaatti lakkaa'e. Haa ta'u malee, walitti bu'iinsi gareewwan sanyii garaagaraa Semiin Omo keessa jiran gidduu jiru, yeroo baay'ee Welaayitaa irratti kan komatamu yoo ta'u, "fayyadama qabeenya mootummaa xiqqaa" galmaan ga'uuf Wolaayitaa qofa utuu hin ta'in, Gamo Gofa fi Dooroo, fi Woroo Zonee, fi Doorooroo, akkasumas barbaachisummaa qindaa qindaa'ina qindaa ta'uu isaa cimsuudhaaf, akkasumas tokkummaa'uu akka ta'u taasiseera.

Mirgi seera qabeessa sabni Wolaayitaaf mootummaa ta'uuf qaban waggoota dhihoo asitti guddina argateera, marii bal'aa sadarkaa hundaan gaggeeffame hordofuun yaada mootummaa Naannoo Wolaayitaa hundeessuuf dhiyaate. Manni Maree Naannichaa tokkummaa guutuudhaan mootummaa akka gaafatu murteesse, akkasumas xalayaa fi hafuura Heeraatiin wal simatee xalayaa seera qabeessa Muddee 19, 2018 gara Mootummaan Biyyoota Kibbaatti erge.

Miseensonni Mana Maree Mootummaa naannoo Biyyoota Kibbaa 38 kan naannoo Wolaayita bakka bu'an mormii sochii naannicha gara biyyoota 4tti deebisanii gurmeessuu irratti ka'an Mana Maree naannichaa keessaa ba'an. Bakka bu'oonni naannoo Wolaayita akka jedhanitti tarkaanfiin kun gaaffiiwwan isaanii akka mootummaa adda ta'e hin ilaalle.

Caamsaa fi Muddee 2019 keessa Wolaayitaatti walga'iiwwan naannoo Mootummaa naannoo Biyyoota Kibbaa irraa gargar ba'uu deggeranii naannicha mirga mataa isaa akka ta'u godhaman. Walgahiin Muddee 20, 2019 gaggeeffame, Mana Maree Naannichaa gaaffii naannichaa akka bulchiinsa naannichaa ta'uuf Boordii Filannoo Biyyaalessaa irratti filannoo qopheessuuf erguuf dadhabuu isaa morme.

Section::::Ji'ooloojii.
Woolaayitaan bulchiinsa naannoo 16 keessaa tokko kan ta'e naannoo Kibbaa Itoophiyaa, naannoo kiilomeetira 300 (190 ) kibba Addis Ababaa irraa argama. Wolaayitaan kaaba lixa Taambaarootiin, bahaa laga Bilaate isa Arsi-Oromoo irraa gargar baasuun, Kibba laga Abayaa fi Kuchaa, lixa laga Omootiin daangeffama. Dambaliin Giilgeel Gibe III dhaabbata humna elektirikii bishaan keessaa kan laga Oomoo irratti ijaarame dha; akkasumas dandeettii Meegaawatt 1870 qabuun, dhaabbata humna elektiriikii bishaanii Afrikaa keessatti sadarkaa sadaffaadha.

Biqiltuuwwan fi qilleensi naannoo kanaa olka'ina meetira 1,500 fi 1,800 (fiitii 5,900) ol ta'uun sadarkaa galaana irraa olka'a. Haa ta'u malee, tulluuwwan shan kan meetira 2,000 ol ol ol ta'an jiru (6,600 ft), Tulluu Daamotaa giddu galeessa meetira 3,000 ta'a.

Naannoowwan ol ka'aa jiranitti bosonni gurguddaan kan hin jirre yoo ta'u, naannoo laga Oomoo, isa meetira 1,500 gadii (footoo 4,900) fi naannoo busaa irraa kan hafe.

Akka ilaalcha naannichaatti, naannooleen lama qofatu jira: naannoowwan olka'oo fi naannoowwan gad aanaa. Naannoowwan olka'oo keessatti, yaa'iiwwan fi lageen xixiqqoon jiru. Warraaqsa ho'aa baay'een naannoo Laga Abayaatti argamu, bishaan ho'aa fi ho'aa qabu.

Lafti Wolaayitaa halluu diimaa cimaa kan yeroo roobaatti cabbii fi gurraacha ta'u kan qabuu fi dadhabaa fi laafaa cirrachaati. Yeroon gogaa biyyi akka tuullaa cimaa taasisa, qotuu fi qotuu erga roobni roobee booda ni danda'ama. Akka yeroo boolla qotuu mirkaneeffametti, lafti giddu galeessaan meetira 30 ta'a. Lafti ni gabbata akkasumas yeroo roobni yeroo hundaa roobu waggaatti biqiltuu lama ni oomisha.

Section::::Qilleensa.
Haalli qilleensaa Wolaayitaas roobaa biimodaal kan Bitootessa irraa hanga Onkoloolessaatti turu qaba. Barri roobaa inni jalqabaa Bitootessa irraa hanga Caamsaa ni fudhata. Barri kun Adoolessa irraa hanga Onkoloolessaatti kan turu yoo ta'u, sadarkaa olaanaa kanarra kan ga'e Adoolessa fi Hagayyaati. Waggoota 43 darban keessatti, giddu galeessaan roobni waggaatti roobu 1,014 mm (39.9 ) ture. Giddugaleessaan ho'a waggaa 19.9 °C, ji'a ji'aan ho'a 17.7 °C Adoolessa keessa hanga 22.1 °C Guraandhala fi Bitootessa keessa.

Haalli qilleensaa tasgabbaa'aadha, garaagarummaa ho'a qilleensa 24 fi 30 °C guyyaa fi 16 hanga 20 °C halkan, waggaa guutuu. Waggaan ji'oota lama keessatti qoqqoodama: ji'a roobaa Waxabajjii hanga Onkoloolessaatti, fi ji'a gogaa Onkoloolessaa hanga Waxabajjiitti, Guraandhala keessa yeroo gabaabaan " roobaa xiqqoo" (baddessa) jedhamuun addaan cite. Giddugaleessaan roobaa guutummaa naannichaa waggaa waggaatti miiliimeetira 1,350 (53 ) dha.

Yeroon roobaa qilleensa cimaa bahaa irraa qilleensa'uun beekama. Yeroo ji'oota roobaa, roobni cimaan fi obomboleettiin cimaan, dhuma ji'ootti galgala guutuu yookaan halkan guutuu turuu danda'u, wantoota baramaa ta'anidha. Dukkana yeroo roobaa ganama ganama hunda dachaa keessatti mul'achuu ni danda'a; achiis sa'aatii jalqabaa aduu keessatti ni qilleensa'a. Yeroo ho'aa fi ji'oota roobaa lamaan keessatti cabbiin midhaan facaasu yookaan obomboleettiin, muka cabsuu, ta'uu danda'a.

Section::::Daataa baay’ina ummataa.
Akka tilmaama uummataa bara 2020tti Ejensii Seenaa Giddugaleessaa Itoophiyaa irratti hundaa'uun, naannichi lakkoofsa uummataa 5,385,782 kan qabu yoo ta'u, naannicha hektaara 451,170.7 (1,741,980 sq ). Baay'ina uummataa naannichaa keessaa dubartoonni 2,698,261 fi dhiironni 2,687,021 ta'u. Wolaayita baayyina uummataa 356.67 qabdi. 366,567 yookaan 11.49% jiraattota magaalaa yoo ta'an, kanneen biroo 1,196 yookaan 0.08% baay'ina qabu. Walumaa galatti manneen 310,454 ta'an naannoo sana keessatti lakkaa'amaniiru, kunis giddu galeessaan namoota 4.84 maatii tokko keessatti, fi manneen jireenyaa 297,981 akka ta'an taasiseera. Gareen sanyii guddaa naannoo sana keessatti gabaafame Wolaayitaa (96.31%); gareen sanyii kan biroon hundi uummata keessaa 3.69% ta'u. Welaayitaan akka afaan jalqabaa jiraattota 96.82%'n dubbatama; kanneen hafan 3.18% afaanota gurguddoo kan biroo hunda dubbataniiru. 71.34% Pirootestaantota, 21%'n uummataa Kiristaanummaa Ortodoksii Itoophiyaa akka hordofan, 5.35% ammoo Kaatolikii akka fudhatan dubbataniiru, 5.35%.

Section::::Magaalota ijaaruu.
Naannoon Woolaayitaas woredaa kudha ja'aa fi bulchiinsa magaalaa ja'a of keessaa qaba. Magaalotaa fi magaalota garaagaraa naannoo Wolaayitaas ni jiru. Magaalaan Soodoon giddugaleessa bulchiinsaa fi daldalaa kan ta'e yoo ta'u, giddugala daandiiwwan gara fi balbala seenu torbaatti argama.

Section::::Aadaa.
Gifaataan ayyaana beekamaa sirna Wolaayitaatti wagga waggaatti ji'a Fulbaanaatti kabajamu keessaa isa beekamaa dha. Ayyaanni Waggaa Haaraa Wolaayitaatti Gifaataa jedhamu, nyaata addaa Baccira fi Muchuwa nyaachuun kan kabajamu ganama fi torbanoota ayyaanichaatti. Gifaataan ayyaana Waggaa Haaraa Wolaayitaati - kan Wolaayitas waggoota dhibbaan lakkaa'aman dura ayyaaneffatee ture. Gifaataan waggaa waggaatti guyyaa Dilbataa ayyaaneffatama, kunis Fulbaana 14 fi 20 gidduutti argama. Gifaataan riqicha namoota dhihoo fi fagoo walitti qabuudha.
Section::::Daawwii.
Daawwattoonni gara Wolaayita Soodo'tti dhufan Addis Ababaa irraa karaa Butajiraa gara 310 (190 mi) yookaan daandiiwwan Shashemaneen gara kiiloota 380 (240 mi) deemuudhaan gara magaalaatti seenan. Gama biraatiin, daawwattoonni konkolaataa atoobisii naannoo Addis Ababaa irraa gara Wolaayitaatti fayyadamuu yookaan qilleensaan deemuu, gara Arbaa Minch fi geejjiba lafa irraa Arbaa Minchi irraa gara Woloota Sodootti fayyadamuu ni danda'u. Magaalattiin buufata atoobisii fi buufata xiyyaaraa qabdi. Haa ta'u malee, inni dhumaa guutummaatti hin hojjetu akkasumas xiyyaarota daldalaa hin fudhatu.

Iddoowwan turistii adda addaa ta’uu danda’an, kanneen Zoonii Wolaayitaatti filataman dandeettii naannichi gabaa turistii hambaalee uumamaa fi aadaa qabachuu madaaluuf jiru.

Section::::Bishaan kuufamaa Ajooraa.
Dambaliin Ajoraas dambalii bishaanii lamaa laga Ajacho fi Sookiin uumaman kan Addis Ababaa irraa gara 390 (240 ) fagaatanidha. Dambaliin bishaanii Ajachoo qarqara qarqaarraa meetira 210 (690 ft) gadi bu'a, Sokee immoo meetira 170 (560 ft) gadi xiqqoo gadi bu'e. Dambaliin 118 magaalaa Arekaarraa gara kaabaatti 7 (4.3 mi) kan argamu yoo ta'u, garuu gara iddoo sanaatti geessuun konkolaataa konkolaachisuun kiilomeomeetira 25 (16 ) ta'u kan barbaachisu dirree magaalattii irraa. Akkuma iddoowwan daawwattootaa hedduu guutummaa Itoophiyaa, daawwattoonni Ajora Falls daawwattoota biyya keessaa kan to'ataman yoo ta'u, yeroo tokko tokko daawwattoota alaa si'a 23 caala. Waggaa waggaatti bakki kun giddu galeessaan daawwattoota biyyoolessaa 14 fi biyya keessaa 195 qaba.

Section::::Moochanaa Booraago.
Mochena Borago Rockshelter magaalaa Wolaayitaa Soodoo irraa kaaba lixaatti, qarqara kibba lixa Tulluu Daamotaa irratti argama. Daamoota kan akka Tulluu Daamoot jedhamees beekamu sadarkaa galaana irraa meetira 2,900 ol ol ol ol kan ol ka'u yoo ta'u, Mochena Booraago Rockshelter sadarkaa galaanaarraa 2,200 ol kan olka'u ta'us. Daandii Hoosanaa Booraago Rockshelter ga'uuf, daawwattoonni konkolaataa, Wolaayita Soodo irraa gara 10 (6.2 ) karaa Hosannaatiin. Mallattoon daandii hin miidhamnee gara mana hidhaa dhagaa geessu agarsiisa. Waggoota darbanitti, ga'een weebsaayitii kanaa salphaa ta'eera. Dambaliin bishaanii xiqqoon olka'aa ta'e olka'iinsa dhagaa irraa gara yaa'iinsa gara bu'uura tulluutti yaa'a. Bara 2006 hanga 2008tti Yunivarsitii Filooriidaa Kibba Dhihaa Itoophiyaa Arkiyoolojii Projeektiin kan xiyyeeffate bakkeewwan dhumaa Pleistoosene awwaalamuu irratti ture.

Section::::Bariijii uumamaa.
Riqichi kun naannoo Wolaayitaa offa woreda irraa magaalaa Gasubaa irraa kiilomeetira 5 fi magaalaa bulchiinsa naannoo, Soodoo irraa kiilmeetira 29 fagaatee argama. Riqichi akka uumamaatti dhagaa guddaa tokko irraa kan hojjetame yoo ta'u, isa laga Maaniisaarra jiru irra jiru. Maqaan riqicha kanaa (ye egzier dildiy) Afaan Amaaraatiin

Section::::Abalaa Chookare (Bilbo Hotspring).
Warraaqsi ho'aa Humbo Woreda Abela mareka kebele keessatti argama. Dambaliin ho'aa bifa marsaa qabu naannoo bal'aa kan haguuguu fi aarri ol ka'aa fi bubbee bilcheeffame lafa keessaa dhufuu fi qilleensi bishaanii fageenya irraa mul'achuu danda'a.

Section::::Tulluu Daamotaa.
Tulluu Daamotaa naannoo wolaita Soodoo Zuria woreda magaalaa Soodoo irraa gara kaabaatti kiilomeetira 12 fagaatee kan argamu yoo ta'u, olka'ina galaana irraa meetira 3000 ol ta'a.

Section::::Ispoortii.
Kooluboonni garaagaraa Woolaayita keessatti sochii ispoortii garaagaraa sadarkaa biyyaalessaa fi ardii irratti dorgoman jiru. Wolaitta Dicha S.C. kilabii kubbaa miilaa Itoophiyaa Soodootti argamu dha. Kilabichi bara 2009tti Waldaa Guddina Welaayitaa'n hundeeffame. Wolaayita Dicha maqaa yeroo ammaa lammiilee Afrikaa Bahaa fi guutummaa Afrikaa waliin walfakkaatu dha. Kilabichi Kibba Itoophiyaa irraa kan dhufee ta'e, garee Gibxii fi mo'attoota CAF Champions league Zamalek yeroo shan Kaayiroo keessatti walitti bu'iinsa kubbaa miilaa ajaa'ibaa keessatti mo'ate. Kilabichi Wolaita Tussa S.C. bakka bu'ee dura, duraan dursee kan ta'e ta'uu isaa fi haarawaa ta'uu isaati. Kilabichi maqaa moggaasa isaa "Bees of Tona" kan jaarraa 19ffaa irraa geggeessaa Wolaayitaa Kingdom "King Tona" irraa argate. Kooppiin Wolaitta Dicha S.C. bara 2017'tti mo'ate, akkasumas Kooppi Kooppi Confederation CAF 2018'f ga'eessa ta'e, kilabichi Zamalek SC'n mo'ee gara quarter-final'tti ce'e.

Kiloobni ispoortii Magaalaa Wolaayita Soodo kan biraa magaalaa Wolaayitaa Soodo keessatti argamu dha. Akka seeraatti bara 2011tti hundeeffame. Kilabichi Liigii jalqabaa Itoophiyaa irratti hirmaachaa jira.

Magaalaa Boodiiti kilabii kubbaa miilaa, Kubaa miilaa Itoophiyaa magaalaa Boodiiti irratti hundaa'e dha. Kilabichi dorgommii Biyyoota Kibbaa, Biyyoota, fi Naannoo Uummata Biyyoota Kibbaa Jinkaatti bakka bu'ee, ji'a isaa injifannoodhaan xumure.

Gareen Vooliiiball Dhiirota Wolaita Dicha Amajjii 2005 E.C. hundeeffame. Gareen Voolaita Dichaa garee ispoortii Wolaita Sodo keessatti argamu dha. Gareen kun yeroo baay'ee Liigii Premier Volleyball Itoophiyaa mo'ateera. Kana malees, dorgommii kubbaa miilaa Afrikaa bara 2019 fi 2021 irratti Itoophiyaa bakka bu'eera.

Magaalaa Arakaa kiibaa miilaa. Kilabii Arakaa in Wolaayitaa keessatti argamu dha. Akka seeraatti bara 2000tti hundeeffame. Miseensa Federaalaa kubbaa miilaa Itoophiyaa kan ta'an yoo ta'u, Liigii jalqabaa Itoophiyaa keessatti taphatu.

Section::::Miidiyaa.
Bulchiinsi Naannoo Wolaayitaas waggoota darban keessatti guddina dinagdee saffisaa fi itti fufiinsa qabu galmaan gahuuf karoora yeroo dheeraa fi giddugaleessa hiyyummaa fi duubatti deebi'uu hir'isuu fi carraa uummataa qabeenya miidiyaa garaagaraa fooyyessuuf yaalii godhee guddina dinqii guddisuu irratti guddina guddaa godheera. Miidiyaaleen hawaasaa wolaayita keessa jiran raadiyoo, televijiinii fi Intarneetii, kan to'annoo mootummaa Itoophiyaa jala jiran, akkasumas gaazexaa fi barruulee dhuunfaa kan of keessaa qabanidha. Dhaabbileen raadiyoo Soodoo keessa jiran Raadiyoo wogeta 96.6 fi Raadiyoo Fanaa 99.9 ni dabalata.
Televizhinii saatalaayitii Itoophiyaa keessatti waggoota hedduuf baay'ee beekamaa ture. Dabalataan, Wolaita TV'n Wolaayita Zone odeeffannoo aadaa fi seenaa namoota naannichaa akka ga'u taasise, sababa hir'ina miidiyaa televizhinii naannichaatti miidiyaa miidiyaa garaagaraa irratti investii guddaa taasise.

Section::::Barnoota.
Barumsi guddina hawaasummaa, dinagdee fi siyaasaa itti fufiinsa qabu mirkaneessuuf bu'uura dha. Naannoon Wolaayita, Naannoo Biyyoota Kiibaa, fi Uummata Kibbaa Itoophiyaa (SNNPR), naannoo baadiyyaa fi jiraattota hedduu qabu dha. Sirni barnootaa barsiisuu fi gargaarsa gaarii kennuuf wal'aansoo gochaa jira, manneen barnootaa sadarkaa lammaffaa dhiyeessii xiqqaa qabu. Kaayyoo kana galmaan gahuuf sirni barnootaa Naannoo fooyyessuuf, Kutaan barnootaa Biyyaalessaa Iskootlaand waliin hojjechaa jira. Dhaabbanni kun Afrikaa Sahaaraa gadii fi alaatti barnoota fooyyessuuf hojjetta. Wolaayitaatti, manneen barnootaa Itoophiyaa keessaa kan durii ta'an jiru; fakkeenyaaf, Dubboo Aayye kenyaa Kaatolikii fi Ligaba Aba-Sebsib, kan bara 1933 fi 1945tti wal duraa duubaan hundeeffaman.Yuunivarsiitii Woolaayita Soodo (WSU, bara 2007tti hundeeffame, dhaabbata barnootaa ol aanaa hawaasaa Soodo keessatti argamu dha. Yuunivarsiitichi barsiisuu/barnoota, qorannoo fi tajaajila hawaasummaa irratti hirmaatee jira. Yuunivarsiitichi kaampiiwwan naannoo adda addaa kan akka Gandabaa, Otona fi Dawuro Tarcha Kaampii qaba.

Kolleejjii Qonnaa Woolaayitaa Soodo Kolleejjiin kun bara 2001tti hundeeffame. Giddugaleessa leenjii ogummaa fi ogummaa magaalaa Wolaayita Soodo keessatti hundeeffame dha. Dabalataan, manneen barnootaa magaalaa Soodo mana barnootaa sadarkaa lammaffaa fi qophii Wolaita Sodo, mana barnoota Wolaita Liqa fi mana barnoodaalee sadarkaa lammaffaa Bogale Walelu fi qophii ni dabalata.

Section::::Galmee hoggantoota olaanaa Naannoo Wolaayita.
Bara 2000 irraa kaasee olaantummaa bulchiinsa Naannoo Wolaayitaa.

Section::::Kutaalee bulchiinsaa.
<nowiki>*</nowiki> Bulchiinsa Magaalaa, kaayyoo bulchiinsaa hundaaf akka Woredaatti ilaalamu.

Section::::Dinagdee.
Qonni ummata baadiyyaa %90 ol jireenya isaati. Horsiisni beeyladaa oomisha midhaaniif kan dabalatu yoo ta’u, baay’inni beeyladaa Wolayitaa tilmaamaan baay’ina dhaabbataa loon 685,886, hoolaa 87,525, re’ee 90,215, farda 1951, qamadii 669,822 fi qamadii beeyladaa 38,564 qaba. Qonnaan bultin bu’aa beeyladaatiin kan beekaman yoo ta’u, baay’inaan loon foon loonii fi dhadhaa orgaanikii isaaniitiin beekamu (Million, 2003). Duudhaa dheeraa re’oota furdisuu kan adda ta’een shaakalamu dabalata nyaataa naannoo/mana keessatti argamu/qindeessa (midhaan midhaanii, midhaan hundee fi tiruu), haftee manaa, marga) fayyadamuun shaakalu qabu(Takele and Habtamu, 2009). Bakki aannani Sodoo guddina oomisha aannanii galmaan ga’uuf dandeettii cimaa qabu keessaas isa tokkodha.
Boqqolloo, harikot baqeelaa, taro, swiit potaato, inset, bananaa, avokaado, mangoo fi buni midhaan gurguddoo qonnaan bultoota xixiqqaa Wolaayitaa fi naannoo ishee jiraniif faayidaa guddaa qaban dha (CSA, 2020). Kaasaavanis yeroo ammaa kana dagaagaa jira.
Qonna walmakaa oomisha midhaanii, midhaan hundee, Enset, fi buna of keessaa qabu ni hojjetama. Enset dinagdee nyaataa Wolayitaa keessatti waan barbaachisaa ta’ee fi akka nyaata ijootti, ykn nyaata waliin nyaatamutti hojjeta. Bakka lafti baay’ee hanqatee fi kana irraa kan ka’e bakka sassaabbii midhaanii gadi aanaa ta’etti, Enset oomisha olaanaa kan kennu wabii nyaataaf carraa tokko tokko ni kenna. Enset gogiinsa dandamachuu isaatiinis jaallatamaadha.

Section::::Faawunaa fi Filooraa.
Wolaayitaatti, tatamsa'inni sanyii bineensotaa garaagaraa dha. Gosti midhaanii gara xumura ji'a roobaa ga'uu danda'a.

Hawaasni kun dirree midhaanii guddaa fi, hunda caalaa, qonnaan bulaa qonnaa gurguddaa, kan akka mallattoo qabeenya isaaniitti tajaajilanitti marfamaniiru. Lafti qonnaa, bakka uffanni Itoophiyaa itti hojjetamu, bakka biqiltuun kun itti guddatu, kunis, bunaa waliin, madda qabeenya Itoophiyaa yeroo ammaa kan ta'ee fi gara fuulduraatti meeshaa biyya alaa gurguddaa ta'a.
Sanyii midhaanii, qamadii, durraa, garbuu fi teef hundi naannoo sana keessatti horatamu. Baay'een isaanii waggaatti si'a lama sassaabamuu danda'u.
Mukkeewwan Mediteraaniyaan hundi waggaa guutuu firii ni oomisha: wayinii, appoolii, peer, peesh, apriikoot, oromaanii, tangeriniin, baanaa, paappaa'aa, avookaatoos, fi kan birooti.


Qilleensa marsaa

Qilleensa marsaa

Qillensa Marsaa (afaan Giriikii ἀτμός - "atoomota" "danfaa" fi σφαῖρα - "sphaira" "Qabee"): baqaana gaazota qaama uumamaa ulfaatina gahaa qabu, harkisa qaamaatiin marsuu danda'uudha. Yoo harkisa lafaa ol’aanaa ta’ee fi ho’i qilleensaa gadi aanaa ta’e yeroo dheeraaf ni eegamu. Pilaaneetonni tokko tokko irra caalaa gaazota adda addaa irraa kan ijaaraman yoo ta’u, garuu akka qilleensaa fi eegduu isaaniitti kan ilaalamu baqaana alaa isaanii qofa.


Siilheeti

Siilheeti

Afaan Siilheeti ykn Nagri, afaan naannoo ummanni kutaa Siilheet kaaba baha Baanglaadeesh fi naannoo gammoojjii Barak Asam, Hindii keessatti dubbatamudha. Akkasumas diyaaspooraa Siilheeti Yunaayitid Kingidam, Ameerikaa fi Baha Giddu Galeessaa keessa jiraniin dubbatama.
Afaan Siilheeti afaan Prakrit irraa kan madde yoo ta'u garee afaanii Indo-Aryan fi Tibeto-Burman irraa dhiibbaa akka qabu amanama. Garee Indii Bahaa maatii afaanii Indoo-Ariyaan keessaa tokko.
Siilheeti sagalee, caaslugaa fi jechoota addaa kan Beengaalii, afaan hojii Baanglaadeesh irraa adda ta'e qaba. Afaanonni lamaan Beengaalii wajjin walfakkeenya hedduu qabaatanis, garaagarummaa sagaleessuu fi jechoota jechootaatiin wal-hubatamuu hin danda’an.

Sylhet duudhaa ogbarruu badhaadhaa seenaa dheeraa sirboota afoolaa, baalaadii durii fi walaloo qaba. Jaarraa tokkoo oliif afaan kana guddisuu fi kunuunsaa kan ture waldaa ogbarruu Siilheeti.
Waggoota dhiyoo asitti, kufaatii afaan Siilheeti irratti yaaddoon guddachaa kan dhufe yoo ta'u, dhaloonni dargaggoota hedduun kanaa mannaa Beengaalii dubbachuu filataniiru. Dhimma kana furuufis manneen barnootaa afaan Siileetii hundeessuun sagantaalee televijiinii afaan Siileetii oomishuuf hojiiwwan adda addaa dhaabbilee fi namoota dhuunfaatiin fudhatamanii jiru.

Afaan Siilheeti akkasumas akka afaan tokkootti beekamtii fi kabaja mataa isaatiin kan argate yoo ta’u, yunivarsiitiiwwan hedduun koorsii afaanii fi aadaa Siilheeti kennan.

Walumaagalatti, afaan Siilheeti qaama hambaalee aadaa badhaadhaa naannoo Siilheet keessaa isa tokko yoo ta’u, itti fufiinsa jiraachuu fi lubbuu isaaf tattaaffiin kunuunsuu fi guddisuuf taasifamu murteessaadha.


Ilbiisota

Ilbiisota

Ilbiisota (Afaan Ingliziin:- Insect)

lbiisonni bineeldota lafee dugdaa dhabeeyyii keessatti ramadamu. Ilbiisonni lubbuu- qabeeyyii yeroo jalqabaaf qilleensa keessa balali’uu danda’anii dha.Qaama bakka saditti qoodame qabu.Miila mitikaa cimdii sadii qabu.lbiisonni hedduun koochoo cimdii lama qabu. Fakkeenyaaf, boombii,Bilaacha,sonsa,Hawaanissa,Awwatisiisa,Balballaa,tisiisaa fi kan kana fakkaatanii dha.Mataa irraa gaanfollee (anteenaa) fi ija kompaawundii/xaxamaa cimdii tokko tokko qabu.

Caasaalee Qaama Ala Nafaa Ilbiisotaa

Ilbiisonni caasaalee qaama ala nafaa, iddoo sadiitti qoodame qabu. Isaanis: mataa, qomaa fi garaadha.

Mataan ilbiisotaa caasaalee adda addaa ofirraa qabu.

2. Qoma

Ilbiisonni qoma isaanii irraa miila mitikaa cimdii sadii qabu. Ilbiisonni miila isaanii kaachuuf, biyyee haadhuuf, utaalchoo fi waa qabachuuf itti tajaajilamu. Koochoo cimdii tokko yookiin lama qabu. Koochoon immoo ittiin balali’uuf isaan gargaara.

3. Garaa

Ilbiisonni dhalaa fi kormaa qabu. Qaamni wal-hormaata isaanii garaa irratti argama.


Ilbiisoota

Ilbiisoota

Ilbiisota (Afaan Ingliziin:- Insect)

lbiisonni bineeldota lafee dugdaa dhabeeyyii keessatti ramadamu. Ilbiisonni lubbuu- qabeeyyii yeroo jalqabaaf qilleensa keessa balali’uu danda’anii dha.Qaama bakka saditti qoodame qabu.Miila mitikaa cimdii sadii qabu.lbiisonni hedduun koochoo cimdii lama qabu. Fakkeenyaaf, boombii,Bilaacha,sonsa,Hawaanissa,Awwatisiisa,Balballaa,tisiisaa fi kan kana fakkaatanii dha.Mataa irraa gaanfollee (anteenaa) fi ija kompaawundii/xaxamaa cimdii tokko tokko qabu.

Caasaalee Qaama Ala Nafaa Ilbiisotaa

Ilbiisonni caasaalee qaama ala nafaa, iddoo sadiitti qoodame qabu. Isaanis: mataa, qomaa fi garaadha.

Mataan ilbiisotaa caasaalee adda addaa ofirraa qabu.

2. Qoma

Ilbiisonni qoma isaanii irraa miila mitikaa cimdii sadii qabu. Ilbiisonni miila isaanii kaachuuf, biyyee haadhuuf, utaalchoo fi waa qabachuuf itti tajaajilamu. Koochoo cimdii tokko yookiin lama qabu. Koochoon immoo ittiin balali’uuf isaan gargaara.

3. Garaa

Ilbiisonni dhalaa fi kormaa qabu. Qaamni wal-hormaata isaanii garaa irratti argama.


Ilbiisa

Ilbiisa

Ilbiisota (Afaan Ingliziin:- Insect)

lbiisonni bineeldota lafee dugdaa dhabeeyyii keessatti ramadamu. Ilbiisonni lubbuu- qabeeyyii yeroo jalqabaaf qilleensa keessa balali’uu danda’anii dha.Qaama bakka saditti qoodame qabu.Miila mitikaa cimdii sadii qabu.lbiisonni hedduun koochoo cimdii lama qabu. Fakkeenyaaf, boombii,Bilaacha,sonsa,Hawaanissa,Awwatisiisa,Balballaa,tisiisaa fi kan kana fakkaatanii dha.Mataa irraa gaanfollee (anteenaa) fi ija kompaawundii/xaxamaa cimdii tokko tokko qabu.

Caasaalee Qaama Ala Nafaa Ilbiisotaa

Ilbiisonni caasaalee qaama ala nafaa, iddoo sadiitti qoodame qabu. Isaanis: mataa, qomaa fi garaadha.

Mataan ilbiisotaa caasaalee adda addaa ofirraa qabu.

2. Qoma

Ilbiisonni qoma isaanii irraa miila mitikaa cimdii sadii qabu. Ilbiisonni miila isaanii kaachuuf, biyyee haadhuuf, utaalchoo fi waa qabachuuf itti tajaajilamu. Koochoo cimdii tokko yookiin lama qabu. Koochoon immoo ittiin balali’uuf isaan gargaara.

3. Garaa

Ilbiisonni dhalaa fi kormaa qabu. Qaamni wal-hormaata isaanii garaa irratti argama.