Qe’ee walitti bu'insaan gosaatiin onatti hafe

Fagoodhaa qe’ee bareedatu mul’ata. Qe’eesaas kan manni walitti tuucha’ee ijaaramedha. Yoo itti siqan balballi furtuun cufame, lafa qonna osoo hin qotamiin hafe akkasumas jimaa qe’ee duubaa namni irraa hin murannetu jira. Biqiltuun akka dallaatti dhaaban dalga biqilchee nami ciru hin jiru. Sagaleen namaa hin dhagahamu. Horiinis qe’eedhaa hin mul’atu. Waan lubbuu qabu hin jiru, qilleensumatu bubbisa malee. Nama fagoo jiruuf bakki kun qe’eedha, qe'ee namni keessa jiraatu. Nama itti siiqeef garuu ona – qe’ee namni keessa hin jirre. Waan qe’ee kanatti raawwate namni ganda kanatti as bahee dubbatuus baay’ee miti. Jiraattota qofa miti bulchaanillee rakkoon hammaannaan asii baqatan. Bakki kun Haroo Bootaa jedhama. Kaaba Keeniyaa, bulchiinsa yookiin Kaawuntii Marsabiiitti dhihoo Magaalaa Marsabiititti argama. Daandii magaalattii gara Solooloo, Mooyyalee geessurraa 2km fagaatee jira. Ganda kanatti dhiigni hin dhangalaane. Garuu qabeenyi manca’eera. Walitti bu'iinsi gosa Booranaafi Gabraa waggootaaf turee fi lubbuu hedduu galaafate ganda ollaatti kaanaan lubbuuf jedhanii baqatan. Namoota qubaan lakkaa‘amaniifi qe’eetti deebi’an keessaa tokko Aadde Naawwo Isaaqoo Gurraachaati. ‘‘Ani namuma arma [bakka] kanaati. Wareeruma kanatu armaa nu baase,’’ jedhu. Haati ijoollee 11 qe’ee kanatti ijibbaataniima galani. ‘’Abboo kiraallee akka malee nu dhiba. Koottaa hin dandeenyu minuma [manuma] keenyatti galla rabbi ija nu baase,’’ jedhanii qe’eetti galuuf murteessani. Ganda abbaan warraa 60 ol keessa jiraatu keessaa ‘’jaha galee torbeessoon nu baqate,’’ jechuun du dubbatu. Aadde Awoliwoo Dambiin ollaa isaaniiti. Isaaniis sossodaachaa qe’eetti deebi’an. ‘’Duri nagumaan odoo teennuu hadhisi dhufnaan baqanne. Gara ollaa Halakee Waaqoo sun hadhanii  lafa gugguubanii, ollaa dhaabaa akkas gubani jennaan lubbuu sodaannee keessaa baane.’’ Amma qe’eetti haa deebi’an malee rakkoon nageenyaa uumamuu mala jedhanii yaadda’u. ‘’Nu qofa keenya bakka jirra. Ollaan hin sodaata,’’ jechuun himu. ‚‘‘Lafti keenya keessaa bahuu hin feenu. Ammoo hin sodaanna. ‘‘Marroo ollaan keenyi cufi hin galiniif akka malee sodaa qaba. Daqiiqaa teenyu kanayyuu sodaa qabna.‘‘ Haleellaan dhihoo ollaa isaanii kan raawwate waggaa darbe ji’a torbaffaa bara 2021'tti dha. Henook Kaloo Taadi, bulchaa bakka Jirimee jedhamuuti. Ollaan Haroo Butaa bulchiinsa isaanii jala. Walitti bu’iinsi kuni kan gosa Booranaafi Gabraati. Dhibdeen dubbii hammeesse immoo ajjeechaadha. Qe’ee ollaatii ‘’Ijoollee iskuula tokko as fixan,‘‘ jechuun himu. ‘’Kaa’ima [ijoollee dhiiraa] lamaafi barattuu daa’ima mana barumsaa deemtu ajjeefaman. Eegi gaafasi loli ka’e,‘‘ jedhan. Ollaan dhaabaa qe’ee biraa haleellaan hamaa raawwateefi qabeenyi barbadaa’edha. ‘‘Eegi suniyyuu lafti walitti kaa’ee iddoo keessa wal obbaasan. Dukkaana namaa seenanii nami ijjeesan. Karaa gulas ni ijjeesan. ‘‘Akka malee lafti hammaattee aniyyuu akka chiifaa [bulchaa] ardaa keessaa baqadhee diraa [magaalaa] gale,‘‘ jechuun himu. Aadde Awwoonis sodaama kanaan baqatan. ‘’Maal abboo isin laf sodaa maaf teettan jedhaniiti sodaannee wareerree baqanne. Fittaan [waldhibdee] guddoon eega sun aansite,’’ jechuun dubbatu. ‘’Guyyaa qaraa dhufanii re’eerree ya nurraa fudhatani. Re’ee 21 narraa fudhatanii ilmoolii xiqqoo tokko naa hafte.’’ Asii buqqa’anii Aadde Naawwoon ollaa biraa qubatani. Gara baatii jaha achi jiraatani. Haati ijoollee 11 kuni qe’eetti deebi’anis, ijoolleen isaanii garuu hin deebine. ‘’Ammuma tanallee ijoolleen kiyya achi jiru.’’ Aadde Awoliwoonis erguma deebi’anii yaaddoo qabu. ‘’Garana namni hin jirre, kan garana namni hin jirre lafti ala,‘‘ jechuun namni jiraachuu dhabuun isaan yaaddessa. ‘‘Ollaan cufti walitti nama jaatama hin ta’a.  Nama jaha callaa deebi’e.'' Mootummaan Keeniyaa waldhibdeen hammaatee lubbuun namaa darbu malee didnaan baatii Caamsaa keessa uggura yeroo labse, waraanas bobbaase. Rakkoon ijoo bulchiinsa Marsabiiti waldhibdee gosa Booranaafi Gabraati. Lafa akkasumas lafa dheedichaarratti waldhabu. Daddabarsi meeshaa waraanaa hidhattoota Waraana Bilisummaa Oromoon gama Iyoophiyaatii dhufuus rakkoo kana haammesse jedhu aangawootni Keeniyaa. Badii hammaateef namoonni siyaasaallee guddoo qeeqamu. Waliitti bu'iinsa kanaan hedduu lubbuu dhabaniiru. Akkaataa bulchiinsi Marsabiit guutuufi Isiwoloo hammi tokko uggura jala seeneen namni galgala sa’aatii 12:00tti manatti galuu qaba. Ganama 12:00 dursees bahuu hin danda’u. Waraanni bobba’uun guddoo isaan fayyaduu haadholiin lamaanuu dubbatu. ‘’Akka malee dansa, akka malee biddiliqqoo [jijjiirama] nuu dhufte. Gaafa qaraa namni guli hin bahu. Amma naminu guli yaa’a. Yoo nageenyi akkana nuu ejjete, akka malee dansa.’’ Ollaan isaanii Aadde Awoliwoonis kanuma dubbatu. ‘‘Karfiwiin [uggura] guddoo jijjiirte. Yoo karfiiw [uggura] hin ta‘in nuyyuu gadi hin buunu. Dur gubbaa gaara sun korree garana akka lafti jirtu ilaalla. Amma gad-dhufnee keessa buluu jirra.'' Garuummoo yaaddoo qabu. Askarii [waraana] yoo arguu baatan yaadda’u. Bulchaan naannichaa Obbo Henook ‘’Haroo Bootaan kuni mana gara jaatamaa, torbaatamaa hin qaba,’’ jechuun ibsu. Kanneen deebi'an garuu jaha qofa. Kanneen deebi’an sadii Boorana, sadimmoo Gabraadha. Kunneen erga deebi’anii jaalalli isaanii cimuu dubbatu. ‘’Haga duriirra dansa. Wal callaa qabna, waluma calla waayelfanna,’’ jedhu haati ijoollee jahaa Aadde Awoliwoon. Waraanni erga bobba’ee meeshaa waraanaa sassaabaas ture. Bulchaan kuni ‘’Ardaan kiyyalee hanga 15 ya deebise,’’ jechuun ibsu. Amma akka isaan jedhanitti nagaan bu’eera. Garuu, flannoon Keeniyaa torban dhufu gaggeeffamu rakkoo fida laata jedhanii yaadda’aniiru.


Marii Baayidanii fi Shii irratti dhimmi ijoon Taayiwaan taati jedhame

Pirezidaantiin US Joo baayidaniifi dureen Chaayinaa Shii Jinpiing erga bara 2020tti Baayidan aangoo qabatee as yeroo jalqabaatiif qaamaan wal arguuf jiru. Marii isaanii torbee dhufaa kana Irrattis dhimmi Taayiwaan ajandaa ijoo akka ta'u eegama. Mariin biyyoota jajjaboo lamaan jidduutti eegamaa ture amma wayita walitti dhufeenyi isaan jidduu jiruu erga badeen booda ta'uuf jira. Walitti dhufeenyi isaanii kan boora'e gaaffii Chaayinaan odola Taayiwaan kan ofiin of bulchaa jirtu irratti kaastuu fi jidduugalummaa ishee Eshiyaa keessaa dabalaa jiruun kan wal qabateedha. US ammoo argama teeknolojii chiippii kompitaraa irratti dhorkaa kaa'uun deebii kennite. Tarkaanfiin kun ammoo diinagdee daldala alaa Chaayinaa kan gurgurtaafi bittaadhaa bilbilaa kaasee hanga konkoolaataatiif teeknolojii irratti hundaa'ee miidheera. Muddamaa fi holoola dhiheenyaa kana dabalaa jiruun wal qabatees, addunyaan fi biyyoonni Eshiyaa michuu Ameerikaa ta'an kan akka Indiyaa, Jaappaan fi Awustiraaliyaa yaa'ii G20 Baaliitti Wiixata gaggeeffamuun dura akka wal argan eegama. Dureen Chaayinaa Shiin yeroo weerara irra caalaa Chaayinaa keessatti dabarsuun dhiheenya kana keessaa biyyaan ala imaluu eegalan. ''Mirkan waa'ee Taayiwaan ni mari'anna... wayitan isa waliin mari'adhuutti tokko tokkoo keenyaaf sarara diimaa keenya,'' jedhan Baayidan ibsa gaazexessitootaafi guyyaa Kamisaa Waayiti Hawuusitii kennan irratti. Kan ammaa kanaan akka ''akka wal lolan ykn walii isaanii hin lollee murteessuu danda'u... yoo kan godhan ta'e, kan ittiin hojjatamuufi ittiin furamuudha'' jedhan. Haata'u malee, dhimma imaammata Ameerikaan Taayiwaan irratti qabdu ilaalchisee ''jijjirama waadaa ijoo kamuu taasisuuf'' fedhii akka hin qabne himan. Beejiingi bulchiinsa odoola ofiin ofi bulchituu akka qaama ofiishee kan guyyaa tokkoo itti deebiite makamtuutti ilaalti. garuu ammoo Taayiwaan akka bulchinsa ofi dandeesseetti of ilaalti. Baayida ammoo faallaa pirezidantii Ameerikaa duraaniitti, irra deddebiin yoo Chaayinaan Taayiwaan weerarte akka ittistu himan. Haata'u malee yeroo hunda Waayiti Haawus yaada Baayidan kana yeroo hunda sirreessuun Waashingitan ''iftoomina dhabuu ejjannoo tarsiimoo'' ta'u hima. Gama biraatiin ammoo Aab Shii Waraanaa Bilisummaa Ummataa (PLA)n ''humnoota hunda waraaniidhaaf... dandeettii injifachuu ni ijaarra'' jedhan akka miidiyaa biyyattii torban kana keessa gabaaseeetti. Shii waraanni biyyattii ''lolaaf qophaa'uudhaaf shaakkallii waaraanaa cimsuu qaba'' jechuutuu gabaafame. Kanaafis sababiin saa Chaayinaan sadarkaa ''haala hin tasgabboofineefi hin mirkannoofne irratti'' argamti jechuutu dhagahame. Ameerikaa fi Chaayinaa jidduutti muddamni kan cimee Hagayyaa keessa wayita Afa-yaa'iin paarlaamaa Ameerikaa Naansii Piloosii taayiwaan dowwattee turteedha. Chaayinaani naannawa odolittiitti shaakaala waraanaa cimaa gaggeessuun deebii kennite turte.


Mormiin dhagahamee hin beekne pirezidaantii Chaayinaa Shii irratti ifatti dhagahame

Paartiin Kominiistii Chaayinaa yaa’isaa waliigalaa wayita gaggeeffachuuf jedhutti haala hin baramneen hiriirri mormii pirezidantii biyyattii Shiin Jiinpiingi fi dhorkaa Covid-19 irratti gaggeeffame. Suuraan bal’inaan qoodamee tokkos namoonni lama riqicha magaalaa Beejiingiitti argamu irra dhaabbachuun ergaa mormii qaban mul’iseera. Qondaaltoonnis sochiin mormii sun atattamaan akka dhaabbatu taasifame. Yeroo yaa’iin Paartii Kominiistii seenaa qabeessa ta’e gaggeeffamuu guyyoonni hafutti magaalaa guddoo biyyattii Beejiingiitti mormiinni ummataa cimeera jedhama. Tarkaanfii nageenyaa cimaafi dhorkaawwan Covid walgahiichaan dura ka’aman irratti hedduun karaa intarneetiin dheekkamsa isaanii akka ibsatan taasisaa jira. Aanga’oonni magaalaa gara magaalaa seenuu fi bahuurratti daangaa kan kaa’an yoo ta’u, kanaafuu jiraattoonni bahuufi galuutti rakkachaa jiru. Kaan ammoo tatamsa’ina Covid dhorkuuf manaa akka hin baane ajajaman. Suuraalee bal'inaan qoodaman keessaa ergaawwan mormiitoonni bal’inaan dabarsan ‘‘qorannoo Covid hin barbaadnu. Nyaata barbaadna. Dhorkaa osoo hin taanee bilisummaa barbaadna. Kabaja malee soba hin barbaadnu. Hoggantoota osoo hin taane sagalee kennu barbaadna’’ kan jedhan keessatti argamu. Yaa’iin Paartii Kominiistii ilaalchisee qophiileen adda addaa uumataaf dhiyaataa jiru. Ergaan mormii kan biraa ammoo, kan pirezidantii biyyattii Shii Jiinpiingi irratti  xiyyeeffate yoo ta’u, kan ummataaf ergaa dabarses ture. ‘‘Manneen barnootaa fi waajjiraaleetti mormii taasisaanii abbaa irree kan tahan Shii Jiinpiingiin aangoorraa buusaa’’ jedha. Gareen gaazexeesitoota BBC gara sagaleen mormii dhagahameetti imalan illeen, bakkichatti ergaa mormii kamuu dhagahuu hin dandeenye. Garuu miseensoonni poolisii bakkichatti socha’aa akka turan hubataniiru. Walgahiii Paartii biyya bulchaa jiru kan Chaayinaa kan Dilbata eegalamu irratti hirmaachuuf qondaaltoonni mootummaafi paartichaa olaanoo  gara 2,300tti siqan gara magaalaa guddoo biyyattii Beejiingi akka seenan eegama. Yaa’iin paartii kunis pirezidanti Shiin marsaa sadaffaadhaaf aangoorra akka turuuf sagalee kenna jedhamee eegama. Yeroo ammaa wayita yaa’iichi eegalamuuf guyyoonni muraasni hafan kanatti egzibishiniin milkaa’inawwan Chaayinaan bulchiinsa Shiin jalatti argamsiifte mul’isiisu naannawa Beejingiitti ummataaf banaa kan taasifame yoo ta’u, gabaasiiwwan fiilmii imala Chaayinaa waggoota 10 darban agarsiisanis TV irratti dhiyaachaa jira. Kana qofaas miti, yaa’icha sababeeffachuun afaawwan diimaan mul’achuu eegalaniiru. Appiiwwan bilbilaa fayyadamtoota baayyee qabanis haalluunsaanii gara diimaatti geedaraniiru.


Astironoomaroonni Chaayina ergama ji'a jahaaf hawaarra turan xumuruun gara dacheetti deebiyan

Astironoomaroonni Chaayinaa hawwaarra turan ergama isaanii ji'a ja'aa xumuratanii gara dacheetti nagaan deebiyan Jarri shanan Waxabajji 05 ture gara buufata hawaa Chaayinaatti qajeelanii sadarkaa ijaarsi Tiangong Space Station irra ture hordofaa turan. Ogeessonni hawwaa kun wayita buufaticha to'ataa jiranitti Sadaasa keessa ijaarsi isaa xumurameera. Gareen kun xiyyaar-samii Shenhou -14 tiin Dilbata darbe ture naannoo Inner Mongolia keessa kan qubatan. Ejensiin Hawaa Chaayinaatti ajajaan garee astiroonoomeroota kanaa  Komaandar Chen Dong fi jaalleewwan isaa erga dacheetti deebiyaniis haalli fayyaa isanii gaariidha jechuun CCTVtti himeera. Yeroo isaan xiyyaar-samiitiin akka saatii bakka sanaatti sa'aatii 20:00 irratti hawaarraa ka'anii imala sa'aatii 9 booda lafa gahanitti hojjetoonni fuula sana jiran garee qorattootaa kana xiyyaarattii keessaa baasanii fudhatan. Astiroonoomarri dubartii jalqabaa Chaayunaa Ms Yang, buufata hawwaa turan keessatti yaadannoo addaa hin dagatamne akka qabdu himuun, "dacheetti deebiyuu koof gammadeera," jette. Yeroo hawwaarra turanitti ogeessonni sadii moojulli lamaffaafi sadaffaa Tiangong qaqqabuu isaa hordofuun buufanni haaraa kun sirriitti hojjechuu isaas keessa deemanii qorataa turaniiru. Kana gochuunis ergama isaanii "haala milkaa'aa ta'een" xumuraniiru. Roobii darbe ammoo gareen astironoomeroota Chaayinaa haaraa  miseensota sadii of keessaa qabu deemuun ture sirna wal harkaa fuudhinsa jalqabaa hawaa irratti taasifame kan gaggeessan. Warri sadan Roobii hawaatti ol bahan kunneen warra Dilbata dacheetti deebiyanirraa hojii wal harkaa fuudhuun ji'oota ja'an dhufaniif buufaticha keessa turuun to'atu jedhameera. Buufata Hawaa Idil-addunyaa NASAn durfamu bara 2011 Chaayinaa keessaa hambisuun erga astiroonoomeroonni gara hawaa deemanii kun dhaabbataadhaan achirra jiraachuuf isa lamaffaadha jedhameera. Ergama si'a 11 buufata hawaa waggoota kudhaniif bakka harkisni lafaa isaa zeeroo ta'e keessatti hojii qorannoo hojjetu qixeessuuf taasifamaa jiruudha.


US yaaddoo Kooriyaa Kaabaarraa dhufu qolachuuf damee 'humna ittisaa hawaa' See'ulitti bante

US biiroo Humna Waraanaa Hawaarraa damee biyya alaa yeroo jalqabaaf Kooriyaa Kibbaatti bante. Kaayyoon damee waraanaa kanaa Kooriyaa Kibbaatti jalqabuu US yaaddoo nageenyaa biyyoota akka Kooriyaa Kaabaa, Raashiyaa fi Chaayinaa irraa dhufu to'achuufi jedhame. US bara 2019 Humna Ittisaa Hawaa (US Space Force) erga hundeessitee booda damee biyya alaa Kooriyaa Kibbaatti banuun ishee kun kan jalqabaati. Dameen Humna Ittisaa Hawaa kun Kooriyaa Kibbaa magaale See'ul irraa fageenya 65 km irratti kan argamu buufata humna qilleensaa Osan jedhamutti. Sagantaa baniinsaa kan irratti gaggeessan damee Humna Ittisaa Hawaa haaraa banamee kan ta'an Lt. Koloneel Joshuwaa Makkuliyoon akka jedhanitti, "yaaddoo nageenyaa cimaa" kan taate Kooriyaa Kaabaa irratti akka xiyyeeffatan dubatan. "Kuni yaaddoo ofirraa qolachuuf of qopheessuu qabnuudha, barbaachisaa taanan mo'achuudhaaf," jechuun dubbatan. Humni Ittisaa US- damee waraana US bifa haaraan waggaa sadi dura gurmaa'e yoo ta'u saatalaayitiiwwan fi qabeenya biroo US hawaa keessaa qabdu ittisuuf kan kaayyefateedha. Garuu Kooriyaa Kibbaa maalif filatte? Murteen kun sababoota lama irraa kan maddu akka ta'u himu xinxaaltonni: inni jalqabaa Kooriyaan kaabaa bara 2022 keessa bifa kana dura hin baramneen misaa'eloota heddu dhukaasun ishee yaaddoo uumuu isaati. Lammaffaan waraanni US fi Kooriyaa Kibbaa wal-ta'iinsa cimaa waggoota 44 lakkoofsise qabaachuu isaati. "US dhimma waraanaan wal-qabatu tokko Kooriyaa Kibbaatti hundeessu ni salphataaf. Sababni isaa duraanuu wal-ta'iinsa akkasii qabu waan ta'eef," jedhu Dhaabbata Biruukiliinitti ogeessa dhimma Kooriyaa kan ta'an Andiriwu Yeo. Humni Ittisaa Hawaa kun sochii misaa'eloota to'achuu fi sochii waraanaa naannichatti taasifamu hordofuuf itti fayyadamu. Bara 2019 yeroo Humni Ittisaa Hawaa yeroo hundeeffamu Donaald Tiramp "damee waraanaa haraa" jechuun ibsanii turan. "Humni Ittisaa Hawaa haleella kamiyyuu qolachuuf akkasumas hundumaa caalanii argamuuf nu gargaara," jedhan Tiraamp yeroo sana. Biyyoonni biroo kanneen akka UK, Faransaayi fi Awustiraaliyaa damee waraanaa Humna Ittisa Hawaa kan ofii isaanii hundeessaniiru. Humni qilleensaa Kooriyaa Kibbaas Humna Ittisa Hawaa kan mataa isaa akka hundeesse ji'a kana beeksisee ture. Dameen Humna Ittisa Hawaa Kooriyaa Kibbaatti jalqabame kun yaaddoo nageenyaa Kooriyaa Kaabaa irraa dhufu qofa osoo hin taane yaaddowwan farra saatalaayitii Chaayinaa fi Raaashiyaan omishan irraa dhufuu malus to'achuuf kan gargaarudha jedhame. Gama biraan Chaayinaan misaa'ela waraanaa hayipparsonikii jedhamuu fi saffisa sagalee harka shan caalu omishuu danda'uun ishee US fi Chaayinaa wal-morkii meeshaa waraanaa ammayyaa hidhachuu keessa isaan galcheera.


Chaayinaa wajjin 'Waraana Hololaa' haaraa keessa hin gallu- Baayidan

Joo Baayidan fi pirezidaantin Chaayinaa Shii Zhinping erga wal arganii mariyatanii booda biyyoonni lamaan "Waraana Ololaa" haaraa keessa akka hin galle himan. Akkasumas Chaayinaan humnaan Taayiwaan weerarti jedhanii akka hin ammanne dubbatan. Baayidan erga pirezidaantii Amerikaa ta'anii filatamanii as anga'oonni biyyoota gurguddoo addunyaa lamaan qaaman wal arganii mariyachuun isaanii kun isa jalqabaati. \n\nKora biyyota dureeyyii digdamaa G20 Indoneeshiyaa, Baalitti gaggeeffamu dursanii pirezidaantonni kun lamaan marii godhataniin dhimma Kooriyaa Kaabaa fi weerara Raashiyaan Yukireen irratti raawwate kaasanii dubbataniiru. \n\nLamaan isaanituu Yukireen Raashiyaan Yukireen keessatti boombii nikularaa akka hin fayyadamne waan danda'an akka godhan walii galaniiru. Gama biraan Chaayinaan rakkoo jiru karaa nagaan akka furamuuf fedha akka qabdu, garuu ammoo "rakkoo wal xaxaaf furmaanni salphaan hin jiru" jedhan Zii Jinping. Baayidan ibsa miidiyaaf kennaniin "Chaayinaan Kooriyaa Kaabaaharkaa qabdi jedhee hin yaadi" garuu ammoo Kooriyaan Kaabaa yaalii nikularaa biroo akka hin gaggeessine gochuuf Chaayinaan "itti gaafatamummaa" qabdi jedhan. \n\nMaarii Baayidan fi Zyii Jinping gidduutti marii sa'aatii sadii gaggeeffameen waa'en Taayiwan ajandaa guddaa ture. \n\nChaayinaan Taayiwaanin akka qaama isheetti ilaalti, Taayiwaan garuu akka oddoola of dandeessetti socho'uun US waliin hariiroo cimaa qabdi. Ji'a Hagayyaa keessa Af-yaa'iin mana maree Ameerikaa Nansii Peelosiin Taayiwaan daawwachuu hordofee Chaayinan shaaakala waraanaa cimaa naannoo Taayiwaanitti gaggeessun Ameerikaafi Taayiwaanif deebii laatte. Baayidan akka jedhanitti dhimma Taayiwaan irratti ijjannoon Ameerikaa jijjiirame akka hin jirre Chaayinaaf ibsuu dubbatan. \n\nIrra deddebin Baayidan kan jedhan Taayiwaanni weeraramti taanan US Taayiwan akka tiksan dubbatan. Pirezidaantin Chaayinaa gama isaanitiin US dhimma Taayiwaan irratti "ijjannoo dhaabataa qabaattee jecha ishee akka kabajju" gaafatan. US walitti dhufeenya Chaayinaa waliin qabdu irratti poolisii "Chaayina Tokko" jedhu ni deeggarti. Akkasumas Taayiwaan waliin walitti dhufeenya idilee ta'e akka hin qabnes ibsaa turte. Gama biroon ammoo Taayiwaan waliin walitti dhufeenya cimaa qabdi. Labsii Walitti Dhufeenya Taayiwaan waliinii (Taiwan Relations Act) jalatti Taayiwaanif meeshaalee waraanaa dhiyeessun oddolattiin akka of-ittistu gooti. Pirezidaantinb Chaayiaa marii kana irratti, "Walitti dhufeenya Chaayinaa fi US tif daandii sirrii kaa'uu qabna, addunyaan haala wal xaxaa keessa jirti waan ta'eef" jedhan. Itti dabaluunis, "Walitti dhufeenyi Chaayinaa fi US kan ani itti kufee ati itti kaatu ta'uu hin qabu.... "Addunyaan guddinaa fi badhaadhina waloo Chaayinaa fi US simachuuf dandeettii qabdi" jedhan. Aangawooni biyyoota lamaanituu mwaan argatan akka qaban dubbatu xiinxaltoonni. Chaayinaan Ameerikaadhan akka hin sodaachifambe carraa kanaan ibsatte, US ammoo dhimma Taayiwaan irratti ijjannoo cimaa qabaachuu ishee Baayidan akka ibsatan dubbatu xinxaaltonno.


Waraana waggaa 60 daangaa Chaayinaa fi Indiyaa irra jiru

Onkololeessa 23, bara 1962’tti loltoonni Chaayinaa daangaa ce’uun naannaa Himalaayaa kaaba-baha Indiyaa bakka North-East Frontier Agency (NEFA), jedhamu kan daangaa Chaayinaa fi Butaan irra jirutti lola banani. Har’a bulchiinsa Indiyaa Arunachaal Piraadesh jedhamu kan lammileen miiliyoona tokkoo ol keessa jiranidha. Chaayinaan ammoo lafa koodha jechuun falmatti. Bulchiinsa kanatti gara wagga tokko oliif lolli dhiyeenyaa kan gaggeeffamaa ture. “Dhukaasni samii ibsee, garreen irraa dhaga’amaa ture,” jechuun qondaalli waraana Indiyaa gaazexeessaa Iswiidin Bertil Lintineer, kan barreessa waraana Chaayinaa Indiyaa ta’etti himeera. Loltoonni Chaayinaa bakka loltoonni Indiyaa qabatan seenuun, loltoota Indiyaa 17 ajjeesani, 13 ammoo booji’aniiru. Haleellaa tasaa fi humnoota Indiyaa hanqina meeshaa qabu irratti gaggeessaniin booda loltoonni Chaayinaa guyyaa itti aanuu magaalaa mana amantaa Budistii Tawaang jedhamtu to’atani.  Sana booda loltoonni Chaayinaa gara kibbaatti imaluun magaalaa Bomdilaa ga’ani. Sana booda Sadaasa 21 irratti, Chaayinaa labsii dhukaasa dhaabuu baastee daangaa biyyootii lamaan olitti gara km 20’tti ol darbanii deemani. “Waraanichi ni dhaabbate. Torban muraasa booda loltoonni biyyatti gara kutaa gaaricha Chaayinaan to’atamutti deebi’ani,” jedha Lintar. Indiyaan loltootishee 1,383 du’anii kan 1,700 ta’an ammoo “lola irratti badaniiru” jetti. Chaayinaan ammo loltoonni Indiyaa 4,900 du’anii, loltoonni 3,968 ammoo booji’amuu isaanii himti. Xiinxalaa ittisa Indiyaa fi barreessaa kitaaba Understanding The India China Border ( Daangaa Indiyaa -Chaayinaa hubachuu) jedhu kan barreesse Manooj Jooshii, maaliif akka loltoonni Chaayinaa ba’an ifa miti jedha. “Sababa daandiin dhiyeessaa isaanii waan dheerateefii? Gidduu galtummaa US sodaataniitii? Moo waa’ee daangaa bahaa to’achuu irraa dhimma hin qabanii? ” jedha. Akka xiinxaltoonni jedhanitti daangaan biyyootii lamaan jidduu “sarara akkanumaan” kaa’amedha – akka Indiyaan jettutti daangaan kun km3,488 dheerata, Chaayinaan ammo naannaa km2,000 dheerata jetti. Biyyootiin Eeshiyaa gurguddoo lamaan meeshaa waraanaa nikularii qaban waldhabdee addunyaa irratti isa yeroo dheeraaf ture dhaabuuf walii galtee taasisaniiru. Gami lamaanuu harka caalaa nagaan turaniiru, ta’us yeroo yerootti daddarbaa fi waldhabdee irratti walhimatu. Akka xinxaaltonni tokko tokko jedhanitti Chaayinaan bakka Arunachal Piradeesh akka adeemsa waligaltee Indiyaan bakka Aksaay Chin jedhamu Chaayinaaf kennuun ofii Arunachaal Piraadesh fuchuu irratti waliigaltu taasisuuf ijoodha jettee yaaddi. Aksaay Chin gammoojjii cabbii lafa albuuda hedduu qabuudha. “Akkan yaadutti Chaayinan waldhabdee daangaa kana kan ilaaltu akka bakka qabachuu ykn bakka dhabuutti qofa utuu hin taane, akka fedhii biyyaleessa fi qajeelfama biyya alaashee babal’isuu yaaddeeti,” jedha Yunivarsitii Birmingaam UK irraa,  Dr Tsering Topgayaal.


Pirezidaantiin Chaayinaa haasaa iccitii miidiyaatti baafte jechuun Tiruudootti dheekkaman

Hogganaan Chaayinaa Shiin Jiinping erga marii G20 Baaliitti taasisaniin guyyaan booda waan mari'atan miidiyaatti himte jechuun duree Kaanaadaa Jastiin Tirudoo osoo himatuu waraabame. Pirezidantiin Shiin Ministira Mummee Kaanaadaa karaa turjumaanaatiin, kun sirrii miiti jechuun ''iccitii' baasuuf'' jechun himatan. Shiin tarii gabaasa MM Kaanaadaa Chaayinaan filannoo biyyattii keessa galtee jirti jechuun himatan kan ilaalatuu ta'u mala. Mariichis kan lamaan isaanii bara keessatti yeroo jalqabaatiif karra cufaa duubatti gaggeeffamee ture. Warraabbii viidiyoo gaazeexessaan yaa'ii hoggantoota addunyaa amma xumurame irratti waraabameen, Pirezidanti Shiin fi Tirudoon walitti siqanii dhaabbachuun karaa turjumaanaatiin yoo waliin haasa'an mul'atu. ''Wanti nuti waliin mari'annee hundi gaazexaatti bahee jira, kun ammoo sirrii miti'' jedhan pirezidantiin Chaayinaan MM Kaanaadaatiin. Waraabbiin viidiyichaas wayita Pirezidantiin Chaayinaa kan suuraan isaanii miidiyaa mootummaa Chaayinaatiin of eeggannoon filatame, yoo haala naamusa qabuun dubbatu agarsiisa. Ministirri Mummee Kaanaadaa erga seeqaniifi mataa sochoosaniin booda ''nuti Kaanaadaa keessatti marii bilisaa fi ifa ta'eetti amanna. Kan qabaachuu itti fufnuus isumadha,'' jedhan. ''Haala ijaaraa ta'een waliin hojjachuuf itti fufna garuu ammoo wantoonni irratti walii galuu hin dandeenyee jiraachuu malu'' jedhe. Tirudoon osoo haasaa isaa hin xumuriin dura, Prezidantiin Chaayinaa addaan kutuudhaan, ''dursa haala mijeessi'' jechuun gaafatan. Achiinis harka Tiruudoo erga fuudhaniin booda biraa deeman. Haasaan baayyee gabaabaa garuu ammoo erga Hogganaan teeknolojiiwwan Huawei, Meng Waanshou bara 2018 keessaa to'atamaniin asi, muddama Kaanaadaa fi Chaayinaa jidduu jiru agarsiisee ture. Chaayinaanis gama isheetiin lammiilee Kaanaadaa lama basaasaa jiru jechuun hite. Booda keessa garuu jarri sadanii gadhiifamanii ture. Haata'u malees, dhiiheenya kana keessa ammoo erga Yuesheng Wang hojjataan dhaabbata ummataa Hydro Quebec basaasuudhaan to'atamee kaasee muddamni deebii'ee umame. Poolisiin Kaanaadaa himannaa isaa irratti akka jedheetti, Mr Waang ''Riipablika Ummataa Chaayinaa fayyaduuf jecha icciitiiwwan daldalaa qabateera, kunis dantaa diinagdee Kaanaadaa murteessuuf oola'' jedheera. Yeroo haasaa kun jidduu isaaniitti ta'eettis hoggantoonni lamaan yaa'ii G20 irratti hirmaachuuf odoola Indooneeshiyaa Baalii keessa turan.


Namoonni jaha Chaayinaa bulchaa jiran eenyu isaan?

Paartin Kmonustii Chaayinaa namoota waggoota shanan dhufaniif biyyattii bulchan ifa godhee jira. Koreen namoota jaha qabatu kun Koree Dhaabbii Poolitbiiroo yoo ta'u kaabinee pirezidaantitiin tokkuma. Koree kana keessatti namoonni dabalaman akkuma salphaatti osoo hin taane dhaabicha keessatti seenan gaarii kan qabanii fi baay'ee amanamoo ta'aniidha. Namoonni miseensa Koree Dhaabbii ykn kaabinee pirezidaantii nama jaha of keessatti qabu keessa jiran yeroo heddu hin jijjiiraman, baranas kanumatu ta'e. Namoonni kunneen pirezidaantichan kan filataman yoo ta'u pirezidaanichaaf amanamoo warra ta'aniidha jedhama. Namoonni jahaan wiirtuu aangoo bulchiinsa Chaayinaa harkaa qaban kanneen arman gadiitiu. Aangon isaa barreessaa olaanaa paartichaati. Pirezidaanta Shii Jiin Piingif nama baay'ee amanamaa yoo ta'u, bulchiinsa Zyeyijaang keessattis kaawuntiiwwan xixiqqaa keessattis hojjateera. Bulchiinsa  Shaangayi keessatti gareen isaa akkaatan itti weerara Kovidii hambisuuf hojjatan hawaasa irratti dhiibbaa guddaa kan uume ture. Aangon Koree Dhaabbii kanaa bara itti aanu kan ragga'u yoo ta'u gara fuulduratti Shii Jiin Piing kan bakka bu'u isa jedhanii yaadu. Angon isaa amma To'anna Namuusatti Duree Komishinii Giddu Galeessaa yoo ta'u umuriin isaa 63. Gaggeessummaa Chaayinaa keessatti akka urjiitti namoota ilaalaman keessaa tokko yoo ta'u, akkuma pirezidaant Shii bulchiinsa Shaanxii wajjin hidhata guddaa qaba. Siyaasa keessatti hirmaachuu akkuma egaleen bulchiinsa naannoo tokkotti bulchaa ta'ee filatame. Umurii xiqqaatti nama bulchaa naannoo ta'eedhas jedhama. Biiroo farra malaammaltummaatti Zhao Leji namuumsa paartii kabachiisuf itti gaafatamummaa qaba, aangawoonni olaanon matta'aa fudhachuu isaanis yeroo garaa garaatti saaxileera. Nama umurii 67 yoo ta'u, amma aangon isaa Barreessaa Duree Sekretaariyatii Paartii Komunistiiti. Pirofeesar Waang suura anga'oota olaanotti dhiyaataa amma barcuma aangotti ol bahe. Yaad-rimeewwanii fi tiworii sirna siyaasa Paartii Komunistii heddu kan maddisuusu isa jedhama. Walitti hidhamiinsa bu'uura misooma daandii Belt and Road Initiative jedhamu yaada isaa kan maddisiise Wang Huning dha jedhama. Yeroo ammaa kantiibaa magaala Beejing yoo ta’u pirezidaantii Chaayinaatti baay’ee dhiyaata jedhama. Yeroo bulchiisawwan akka Fuujiyaan fa’aatti hojjatu amanamummaa cimaa agarsiisuu isaatin gara aangotti dhufe. Bara kana Beejing Winter Olympics qopheessiti. Kana ammoo Kovidiidhan wal’aansoo qabaa qophii taasisaa jirachun ishee akka milkaa’ina bulchiinsa Cai Qi tti ilaalama. Bara 2017tti lakkoofsa namoota Beejing keessa jiraatanii hir’isuuf karoora baasen baay’ee qeeqamee ture. Kanarraa ka’uun namoonni harka qaleeyyii ta’an heddu magalattii keessaa bahuuf dirqaman. Umuriin nama ganna 60 ti. Amma aangon isaa Itti Gaafatamaa Biiroo Barreessaa Olaana fi Biiroo Pirezidaantiti. Ogummaadhan injinara barate, booda wiirtuu qorannoo mootummaaf hojjatu Shaangayitti argamu keessatti siyaasan wal bare. Akka warra kaanii sadarkaa gadii irraa aangoo siyaasaa shaakalaa dhufuu baatus, bara 2007 tti barreessaa Shii ta’uudhan muudame. Yaada Pirezidaant Shii Jiin Piing namoota deeggaran keessaa tokkoodha, pirezidaantichaafis baay’ee amanamaa akka ta’etu himama. Amma aangon isaa Bulchiinsa Guwwangdongtti Barreessaa Paartiti. Pirezidaantii Chaayinaaf amanamaa yoo ta’u maatii angawoota Chaayinaa waliin walitti dhiyeenya cimaa qaba. Bara 2017 tti bulchiinsa Liyaanoyingitti dhimma diinagdee irratti odeeffannoo sobaa bahe sirreessuu isaatin nama rakkoo furu jedhamee jajame. Bulchiinsa Guwwangdongtti guddina industirii teeknolojii fi qonnaa irratti jijjiijrama guddaa fideera jedhama.


Ameerikaan HUAWEI fi ZTN dabalatee kampaniiwwan Chaayinaa shanirra dhorkaa keesse

Ameerikaan yaaddoo nageenya biyyaalessaa waliin walqabsiisuun kampaaniiwwan Chaayinaa gurguddoofi bebbeekamoo shan waliin bittaafi gurgurtaan kamiyyu akka hin taasifamne dhorkite Dhorkaan kaa’ame kun kampaaniiwwan komunukeeshinii gurguddoo akka HUAWEI fi ZTN dabalatee dhaabbileen Chaayinaa shan irratti hojiirra kan oolu yoo ta’u, sababa yaaddoo nageenyaatiin meeshaaleen telekomunikeeshinii haaraan gara biyyashee akka hin seenneefi hin gurguramne ajajni baheera. Kampaaniiwwan Chaayinaa dhorkaan irra kaa’ame maqaan isaanii eeraman Hikiviishin, Daahuwaafi Hayiteraa warra jedhaman yoo ta’an, dhaabbileen kunneen meeshaa to’annoo nageenya viidiyoofi meeshaa qunnamtii raadiyoo abbaa raadiyoo dambalii lamaa warra omishanidha. Tarkaanfiin akka kanaa sababa yaaddoo nageenyaatiin karaa dhaabbata to’annoo Ameerikaatiin yoo fudhatamu kun kan jalqabaati. Murtee kana hordofee Hiikviishin deebii kenneen, omishoonni isaa nageenya Ameerikaatiif yaaddoo tokkollee hin qaban jedheera. Itti dabaluun, murteen dhorkaa kaa’uu kun, “gama nageenya biyyaalessaa Ameerikaa eeguutiin wanta gumaachu hon qabu. Inumaattuu dhaabbileen daldalaa Ameerikaa xixiqqaan, aanga’oonni naannoo, maneen barnootaafi namoonni dhuunfaan fayyadaman ofiifis ta’e waajira isaaniitti, akkasumallee bakka hojii isaaniifi qabeenya isaanii eeggachuudhaaf baasin baasan akka ol ka’u gochuudhaan isaan miidha,” jedheera. HUAWEI fi kampaaniiwwan biroo mootummaa Chaayinaatiif odeeffannoo dabarsu jechuun himannaa irratti dhiyaate waakkateera. Komishiniin Kominikeeshinii Mootummaa Federaalaa Ameerikaa akka jedhetti, dhorkaan kampaaniiwwan Chaayinaarra kaa’ame kun miseensota hundaan fudhatama argateera. “Komishinichi meeshaaleen komunikeeshinii amansiisoo hin ta’iin hayyama argatanii gara Ameerikaa seenuun faayidaarra akka hin oolle taasisuun nageenya biyyaalessaa eegsisuudhaaf kutannoo kan qabuudha,” jechuun dura ta’aan Komishinichaa Jesikaa Roosenwirecher ibsa baasaniin eeraniiru. “Ajajni haaraan kun karaa telekoomunikeeshiniitiin yaaddoowwan nageenya biyyaalessaa mudachuu malurraa uummata Ameerikaa eeguudhaaf tarkaanfiiwwan fudhatamaa jiran keessaati,” jedhan. Dhorkaan kampaaniiwwan Chaayinaarra kaa’ame kun duubatti deebiyee waan hojiirra hin oolleef, kampaaniiwwan eeraman meshaaleen kanaan dura akka gara Ameerikaa seenaniif hayyama argatanii seenan akka gurguramaniif hayyamameeraaf. Haata’u malee, kanaan dura meeshaaleen gara biyyaatti galanii akka gurguramaniif hayyamame ilaalchisuun murtee jiru deebiyanii ilaaluudhaaf Komishinichi yaada dhiyaatu eeggachaa kan jiru yoo ta’u, kanaaf carraa hayyamni kenname itti haqamu jiraachuu danda’a jechuudha. Kampaaniiwwan tekinooloojiirra dhorkaan kaa’ame kun yeroo dhiyoon asitti aanga’oota Ameerikaa yaaddessaa kan dhufe soda basaasaa waliin kan walqabatudha. Tarkaanfiin kampaaniiwwan telekoomii Chaayinaa irratti to’annoo taasisuuniifi  sochii isaan gabaa keessatti qabaatan dhorkuun kan jalqabame bara bulchiinsa Baaraak Obaamaa keessa ture. Bara bulchiinsa Doonaald Tiraamp keessa ammoo to’annichi baayyee jabaatee kan itti fufee yoo ta’u, tarkaanfichi pirezidaantii US yeroo ammaa Joo Baayidaniinis hojiirra oolaa jira.


Gatiin maallaqa Chaayinaa doolaaratti yoo sharafamu akkaan gadi bu'e

Wayita gatiin doolaaraa akkaan olka'aa jiru kanatti maallaqi Chaayinaa Yuwaan doolaara Ameerikaa waliin walbira qabamee wayita ilaalamu akkaan gadi bu'ee argame. Erga bara 2011 daldala sadarkaa idil-addunyaa keessatti gatiin yuwaan qabu ibsamee as haala gadi aanaa ta'een gatiin yuwaan hir'ate. Maallaqi Chaayinaa kun erga goolama diinagdee addunyaa bara 2008 as seenaa keessatti haala ta'ee hin beekneen gadi bu'eera. Yeroo ammaa kana gatiin doolaaraa maallaqa gurguddoo biyyoota addunyaan yoo walbira qabamu akkaan dabaleera, kun gatii yuwaanis ni ilaallata. Gatiin doolaaraa kan dabale erga baankiin giddu-galeessaa US jalqaba ji'a kanaarraa eegalee dhala maallaqaa dabaleeti. Baankiin giddugaleessaa Chaayinaa gatiin yuwaan akkaan hir'ataa jiru to'achuuf tarkaanfii fudhachuu eegaleera jedha. Baankii uummata Chaayinaa jedhamuun kan beekamu Baankiin Biyyaalessaa Chaayinaa hamma maallaqaa biyyoota alaa baankiiwwan biyyattii keessa jiran hir'isuu eegaleera. Yeroo haala kanaan goolamni diinagdee mudatu maallaqasaanii doolaaratti jijjiiranii kaa'uu akka furmaataatti ilaalu. Kun ammoo gatiin doolaaraa akka dabaluu fi paawondii Biriteen dabalatee maallaqi gabaa addunyaa keessatti bebbeekaman gatiinsaanii akka hir'atu taasiseera. Yeroo ammaa gatiin doolaaraa maallaqoota gurgudoo gabaa addunyaa keessatti qooda olaanaa qaban hedduu waliin walbira qabamee wayita ilaalamu haala waggoota 20 darban keessatti ta'ee hin beekneen dabaleera. Sababa kanaan gatiin yuwaan gadi bu'uun maallaqi addunyaa kaan doolaaraa gadi saffisaan bu'aa jiraachuu agarsiisa. Kun kan agarsiisu Ameerikaa fi Chaayinaan rakkoo raafama diinagdee biyyasaanii keessatti mudatuuf malaa fi tooftaalee garaagaraa gargaaramuu isaaniiti. Baankiin Gidugaleessaa Chaayinaa diinagdee biyyattii sababa koronaavaayirasiin miidhame dandamachiisuuf hamma dhala maallaqaa wayita hir'isu, Waajjirri Maallaqaa Fedraalaa Ameerikaa ammoo qaala'iinsa jireenyaa to'achuuf jecha tarkaanfii faallaa Chaayinaati kan fudhate. Biyyoonni lameen tooftaa fi tarsimoo garaagaraa fayyadamuunsaanii guutummaatti badaa miti jedhu ogeessi Baankii Awustiraaliyaa-Commonwealth Jooseef Kaapursoo. Gatiin maallaqa Chaayinaa gadi bu'uun daldaltoonni biyya keessaa meeshaalee oomishan gatii gadi aanaan biyyoota alaatti gurguruun fedhiin akka dabalu taasisa jedha ogeessi kun. Gama kaaniin gatiin maallaqaa gadi bu'uun abbootiin qabeenyaa maallaqasaanii maallaqa biyyoota alaatti jijjiiruun akka olkaawwatanii fi kunis bittaa fi gurgurtaa irratti amanamummaan akka hin jiraanne kan godhu ta'uus eera. Gatiin yuwaan gadi bu'uun walqabatee gatiin maallaqa biyyoota naannawa kana jiranii fi kan biyyoota akka Awustiraaliyaa, Kooriyaa Kibbaa, Singaappoor fi kaanii hir'ateera.


Paayileetonni UK maallaqa guddaa Chaayinaa kennituun bitamaa jiru- Ministeera Ittisaa UK

Paayileetonni UK soorama bahan beekumsaa fi muuxannoo qaban waraana Chaayinaaf akka qoodaniif maallaqa guddaadhaan hawwatamaa jiraachun himame. Hanga ammaattis paayileetonni UK 30 ta’an gara Chaayinaa deemun miseensota waraana Chaayinaa leenjisaniiru jedhama. Kana hordofuun UK'n paayileetonni ishee duraanii waraana Chaayinaa wajjin akka hin hojjanne akeekkachiisa kennuuf tika bobbaaftee jirti. Angawoonni biyyoota lixaa akka jedhanitti, yeroo dhiyoo as paayileetota biyyoota lixaa maallaqa guddaa kaffalanii adamsuun cimee itti fufeera. Oduu himaan Ministeera Ittisaa UK akka jedhanitti paayileetota filachuu fi leenjisuun seera UK amma jiru kana akka hin cabsine yoo himan, aangawwoonni biyyattii fi biyyoota biroo sochii Chaayinaan taasisaa jirtu kana dhaabsisuuf yaalaa jiru. “Maallaqa guddaatu kennamaafii jira. Maallaqni baay’ee nama kakaasa, tokko tokkoof ammoo hanga dolaara 270,000 tti kennamaaf,” jechuun biyyoota lixaa keessaa angawaan biyya tokkoo dubbatan. Paayileetonni UK soorama bahan kun akkaataa itti paayileetonni fi xayyaaronni waraanaa biyyoota lixaa hojjatan barsiisuf kan karoorfamee fi tarii waraana Chaayinaan gara fuulduraatti Taayiwaan waliin taasiftuuf baay’ee murteessadha jedhama. UK'n waa’ee paayileetonni ishee Chaayinaa deemun leenjii kennaa jiraachuu kan barte bara 2019tti. Weerarri COVID-19 erga eegalee gara Chaayinaa deemun rakkisaa waan tureef yaalin paayileetota UK garas imaluu xiqqatee ture. Paayileetonni Chaayinaan maallaqa guddaa dhangalaasun irratti xiyyeeffatte kunneen xaayyaarota waraanaa ammaayyaa kanneen akka Taayifuun, Jaaguwaars, Haariyeers fi Torneedoo fa’aa warra balaliisanii beekaniidha. Chaayinaan paayileetota UK amma tajaajila kennaniif maallaqa gahaa ramaddee hawwattus hanga ammaa affeerraa Chaayinaa kana kan fudhate hin jiru jedhama. Paayileetonni xayyaara waraanaa ammayyaa F-35 jedhamuu hanga ammaa kan hin hirmaanne ta’anis Chaayinaan garuu ammayyuu isaan barbaadaa jirti jedhame. Paayiletonni UK soorma bahanii fi waraana Chaayinaa leenjisan jedhaman hedduun isaanii umurii 50 keessa yoo ta’an waraana keessaa soorama erga bahanii bubbuleera. Kan UK qofa osoo hin taane Chaayinaan paayiletota biyyoota michuu UK ta’an kan biroo maallaqa guddaadhan bituudhaf irratti xiyyeeffattee hojjataa akka jirtutu himame. Oduu himaan Ministeera Ittisaa UK, “Paayileetota Humna Waraana UK soorama bahan Waraana Chaayinaa akka leenjisaniif yaalii sossobbii Chaayinaan gochaa jirtu dhaabsisuuf tarkaanfiwwan murteessoo ni fudhanna” jechuun ibse. “Namoonni humna waraanaa keessa tajaajilaa jiranii fi tajaajilanii soorama bahan hundinuu Labsii Icciitii Eeguutif kan bitamaniidha. Itti fayyadama kontiraata icciitii eeguu fi icciitii dabarsanii kennuu dhiisuu keessa deebin ilaalaa jirra…” jechuun dabalataan ibse.


Afaan icciitii Chaayinaa dubartoonni qofti dubbatan, kan dhiiroti hin hubanne

Waggaa 400 dura dubartoonni bulchiinsa baha Chaayinaa, Hunaan keessatti milli isaanii cabeefi qal’atee kophee isaanif hojjetame keessa akka seenu taasifama. Kutaawwan adda baafaman keessatti uggaramanii achi fageenya dheeraa akka hin deemnes ni taasifamu. Haala kana keessatti dandamachuuf afaan Nushuu jedhamu uuman, afaan kana garuu dhiiroti dubbachuu hin danda’an. Abdii walii kennuuf jecha afaan barreefamaa dhiiroti hubachuu hin dandeenye kalaqan. Dhimma kanarratti fiilmii dokimantarii ‘Hidden letters’ ( Qubeewwan Iccitii) jedhu kan dalagde Vaayoolet du Feeng BBC’n dubbiseera. ‘’Yeroon ijoollee ture akkoon koo waa’ee afaan icciitii dubartoonni qofti dubbatan natti himti ture,’’ jettii filmii dokimantarii kana irratti kan hirmaatte shamarreen tokko. Akka Vaayooleet jettutti, dhuma bulchiinsa Miin fi jalqaba Cheen irratti ture ragaan afaan Nushuu inna dhihoo kana argame. Bara sana keessatti bulchiinsa Chaayinaa kana keessatti dubartoonni ajaja abbootii, abbaa warraafi ijoollee dhiiraa isaaniif abboomamuun dirqama ture. Haala kana keesssatti afaan barreefamaa  mataa isaanii uuman. Qubeewwan isaan uuman kunneenis qaama dubartii fakkeessuun kan kalaqaman yoo tahan, mimmiidhagoodhas. Abdii walitti horuuf jechas afaan barreefamaa kana walaloo, weedduufi xalayaa illee otoo hin hafiin walii barreessu ture. ‘’Unutu akka artiitti ilala malee isaaniif gochaa diddaafi fincilaati,’’ Dubartoonni kunneen barreefamicha maarrabii ykn hafarsituu dadachaatu kan harkatti qabatanii deeman irratti  barreessu. Nushuun qubeewwan shifii tahaniin waan barreefamuuf, ‘’afaan gondaa’’ jedhama ture. Yeroo jalqaban damee mukaafi cilaattii fayyadamaniitu lafuma irratti barreessu ture. Dubartoonni kunneen qonnaan bultoota turan, barnoota idilee kan argatan hin turre. Kanaaf akkamiin afaan barreefamaa kana uuman kan jedhu baruun barbaade. Seenaan dubartootaas hangas barreefamaan waan kaa’ame miti. Anillee seenaa kana dhagaha hin guddanne, dubartoonni kaanis seenaa kana waan beekan natti hin fakkkaatu. Nushuun afaan qofa otoo hin taane iddoo baqaannaa dubartootaati, ittiin waan garaa isaanii dubbatatu, qabsoo isaanii qooddatu, walitti dhiyaachuun addooyyee walii tahu. Intalli durbaa tokko gaafa umrii shamarrummaa irra geessu, maatiin ishee intala birraa guyyaa dhalootaa ishee irratti dhalatte wajjin sirna akka cidhaa qopheessanii,kanaanis bara jireenya isaanii guutuu wal-deeggaruudhaaf  walii kakatu. Dubartoonni kunneen walitti qabamuun gidiraafi qabsuu isaanii hirmaachuun jabeenya ijaarratu. Haala kanaanis aangoo yeroo olaantummaa qabu wajjin morkachaa turaniiru. Jabinaafi iji jabinni isaanii ananis akka obbolummaa keenyi daraaruuf na kakaasa. Hiikkaan Nushuun anaaf qabu sana dha. Afaan ittii fufuu dhabuunsaa fi baduunsaa badaa na hin yaaddessu, anaaf akka dubartootaatti barbaachisummaan afaan kanaa seenaa obbolummaa, jabinaa, walitti hidhaminsaa fi aangoo dhiisee darbuusaati.


Ammas US Taayiwaan irraa Chaayinaa  ni ittisti- Baayidan

Pirezidantiin Ameerikaa Joo Baayidan Taayiwaan irratti ''Chaayinaan haleellaa'' yoo raawwattee US ni ittisti jedhan. Baayidan gaaffii fi deebii CBS waliin taasisaniin, ''Eeyyeen'' yoo gaafatamne humnootiin Ameerikaa Taayiwaaniin ni ittisu jedhan. Gaaffiifi deebii Dilbata tamsa'een, imaammanni Ameerikaa akka hin geeddaramne dubbataniiru. Imaammanni Waashingitan yeroo hunda ''tarsimoo ifa hintaanee'' qaba - Taayiwaaniin akka ittisu hin himu garuu ammoo filmaatawwan hin tarreessu. Taayiwaan odoola ofiin of bulchiituun kan qarqara galaana baha Chaayinaatti argamtu yoo taatu, Chaayinaan akka qaama daangaa isheetti ilaaltiin. Gama biraatiin ammoo imaammata ''Chaayinaa tokkittii'' jedhu fi walitti dhufeenya Beejingi waliin qabaniif bu'uura ta'e nan kabaja jetti. Imaammata kana jalatti Taayiwaan qaama Chaayinaa jettee fudhatti. Kanaafu, Ameerikaan Taayiwaanin akka bulchiinsa addaatti ilaaluun qofaatti walitti dhufeenya dippilomaasii ummachuu hin qabdu. Garuu ammoo US odoolittii waliin walitti dhufeenya ummachuun Seera Walitti dhufeenya Taayiwaan jedhu jalatti meeshaa waraanaa itti gurgurataa jirti. Kunis odoolittiin akka ittiin of ittistuuf ta'u himti US. Aab Baayidanis gaaffii fi deebii daqiiqaa 60 CBS waliin taasisaniin kana kaasaniiru. ''Imaammanni Chaayinaa Tokkittii jedhu jira, warri Taayiwaan walabummaa isaanii irratti murtee mataasaanii taasisan. Nu sochii hintaasifne, ykn walabummaa isaaniif hin jajjabeessine- kun murtee mataasaaniiti'' jedhan.  Baayidan baatii Ebla keessas yaaduma walfakkaatu kaasuun, yoo haleellaan raawwatame waraanaan jidduu galuuf dhaadatanii ture. Haata'u malee, Waayit Hawuus battalumatti yaada kanarratti taasiseen, imaammata bara dheeraa iratti Ameerikaan jijjirraan taasifte homtuu hin jiru jedhe. Ammaan tanas ammoo Waayit Hawuus ibsa baaseen, kan yaada Baayidan morme fakkaata. ''Imaammanni keenya Taayiwaan akka hin geeddaramne ifa taasisaniiru. Sunis dhugaa ta'ee tura.'' Pirezidanti Joo baayidan tarkaanfii waraanaa akka fudhachu malan yoo dubbatan kun yeroo sadaffaadhaaf. Onkolooleessaa 2021 fi barana ammoo baatii Ebla akkasumas ammas kaasaniiru. Jalqaba baatii kanaarratti Ameerikaan dubbii barbaacha Chaayinaa akka ofirraa ittistuuf Taayiwaan misaa'ela ittisaafi meeshaalee waraanaa dolaara biiliyoona 1.1 baasuu itti gurguruuf waliigaltee jirti. Erga Af-yaa'iin Mana mana maree US,  Naansii Peloosii daawwannaa falmisiisaa Hagayya keessa gara Taayiwaanitti taasifteen booda Ameerikaafi Chaayinaa jidduutti muddamni cimeera. Chaayinaanis deebii kennuuf jecha naannawa Taayiwaan ugguruun leenjii waraanaa guyyoota shan gaggeessite turte. Ameerikaanis Chaayinaan Taayiwaan irraan misaa'eelii dhukaafte jechuun himatte. Garuu Beejingi kana hin mirkaneessine. Gama biraatinis Baayidan Raashiyaan waraana Yukireen keessatti gaggeessitu irratti meeshaalee waraanaa nikularii akka hin fayyadamneef akeekkachiisu dubbachuun isaanii ni yaadatama.


Paartiin Komunistii akkamiin Chaayinaa gaggeessa?

Erga Onkoloolessa 1,1949 as Chaayinaan paartii tokkichaan bulaa turte. Innis Paartii Komunistii Chaayinaa. Caaseffama heera biyyattii keessa galuun bulchiinsa biyyattii keessatti siyaasa, poolisii fi waraanas ni to’ata. Miseensota gara miliyoona 90 tahaniin akka piraamidiitti caaseffame. Waajjiraaleen gurguddoon gidduu jiraatanii fiixee paartichaa irra hogganaa isaa kan amma Shii Zhinpingi jira jechuudha. Paarlaamaan Koongireensii Biyyaalessaa Uummataa jedhamu jiraatus murteewwan paartiin dabarse fudhachuurra kan darbe aangoo jabaa hin qabu. Uummata Chaayinaa keessaa %7 kan tahan miseensa paartichaati. Biyyichatti siyaasa biizinesii fi bashannan keessatti milkaa’uuf garuu miseensota amanamoo qabaachuun dirqama. Kun namoota sooreyyii biyyichaa akka abbaa qabeenyaa Aliibaabaa Jaak Maa fi abbaa qabeenyaa Huawei, Ren Zhengefii fi taatoo beekamoo akka Faan Biingibiingi qabaachuu feesisa. Namoota yaada addaa qabanii fi dubbatan paartichi bira hin darbu. Mormitootni dhugaan biyyicha keessa socho’uun hin eeyyamamu. Mootummaa qeequun hidhaaf nama saaxila. Sadarkaa gadii irraa jalqabuun hawwaasni hoggana isa afilachaa adeemuun hanga hogganaa waliigalaatti adeema.Kongiransiin Biyyaalessaa koree gidduugaleessaa paartichaa filata.Filannoon kun yeroo baay’ee dursanii gaggeeffamuun erga murteeffamanii achii as bahu. Aangoo dhugaan harka warra imaammaticha gaggeessanii jira. Amma mataa paartichaa irra kan jiru akka caasaa paartichaatti Shii Zhiinpiingidha. Bara 2018 paartichi yeroo bulchiinsa pirezidaantii yeroo lama jedhu balleessuun gaggeessaan paartichaa yeroo hin daangofneef akka aangoo irra turuu daanda’u eeyyame. Caasaa hoggansa piraamidii paartii komunistii keessatti warri aangoo ol aanaa qabanii fi imaammata baasan qaamolee sadii of keessaa qabu. Manni Maree mootummaa ministirri Muummee biyyattii dursanidha. Amma Li Kepiangi-Kan aangoon isaa Pirezidaantii gadi tahedha. Aangoon isaa biyyattii guutuutti imaammatni hojiirra ooluu isaa hordofuufi baajata mootummaa hogganuudha. Hariiroon paartii fi humna waraanaa gidduu jiru bara Waraana Adunyaa Lammaaffaa jalqabe. Itti fufuun ammo bara waraan waliinii biyattii keessati. Hariiroon kun ammoo gara dhaabbataatti cehuun Komishinii gidduugaleessaa Waraanaan hogganama. Nuukileera biyyattii fi human waraanaa miliyoona lama tahan hoggana. Kun waraana adunyaa irraa isa guddaadha. Paartichi hundeessaa isaa Ma’oo jalatti mootummaa abbaa irree sooshalist tahe adeemsisaa ture. Yeroo Ma’oon aangoo qabatan Chaayinaan biyya hiyyeettii turte. Garuu baadiyaa qonna irratti hundaa’ee ure ammayyeesuufi gara indaastiriitti galchuuf yeroo yaalan biyyattiin hongeef saaxilamuun namootni miliyoonota kudhaniin dhuman. Maa’oon yeroo morkattoota isaa balleesuuf yaalu warrqqsi biyyattiitti ka’uun mani hunduu walii wlaii isaa fixuutti deebe. Kun du’aatii Maa’oo bara 1976'n xumura argate. Waggaa isaatti Chayinaan suuta suuta adunyaaf banaa tahuu jalqabde. Yeroo Warraaqsa Aadaa biyyattii haleluuf kan irratti yaaliin gaggeeffamaa turee fi hogganaa paartichaa kan ture Dengi Zhiyapingi haaromsa dingadee guddaa fiduun Chaayinaa guddise. Garuu haaromsi siyaasaa abdatame hin milkoofne. Daldalaa fi dhiibbaan warra Lixaa akkuma dabalaa deemeen paartichi fedhiin aangoorra turuuf qabus dabale. Kun hanga ajjeechaa jumlaa bara 1989 adababayii Tiinanmenitti gahe. Amma biyyattii kan gaggeessaa jiran Shi Zhinpingi erga Ma’oon as gaggeessaa abbaa irree yeroo kamiiyyuu caalu tahaa dhufan.\n Zhinpiingi bara 2012 aangoo qabatan. Miidiyaalee oonaalyinii to’annoo mootummaa jala galchuu, aktivistoota hidhuu, miseensota paartii ol aanoo hidhuu, mormioota isaanii balleesuu irratti hojjetu jedhamuun komatamu. Garuu hogganichi dubbii kana ni haalu.


Loltoonni Chaayinaa fi Indiyaa daangaarratti wal haleelan

Indiyaan loltoonni ishee daangarratti loltoota Chaayinaa wajjiin wal haleeluu beeksifte. Walitti bu'iinsi daangaa biyyoota lamaanii irratti mudatu kun waaggaa tokko keessatti kan jalqabaati jedhame. Bara 2020 walitti bu'iinsi wal-fakkaatan daangaa biyyoota lamaanitti mudateen loltoonni 24 du'anii turan. Kaleessa garuu bakka waldhabdee biyyoota lamaanii kan ta'e Aruunakal Piraadeshitti loltoota Chaayinaa wajjin wal waraansi akka ture Indiyaan beeksifteetti. Haa ta'u garuu, lola daangaa kanarratti gama lamaan irraayyuu loltoonni muraasni qofti hirmaachuufi miidhaan qaqqabees muraasa ta'uuti gabaafame. Chaayinaan hanga ammaatti waa'ee walitti bu'iinsa daangaa Indiyaa waliin qabdu irratti uumamee waan jette hin qabdu. Rooyitars akka gabaasetti loltoonni Indiyaa jaha ta'an miidhaan irra gaheera. "[Erga walitti bu'iinsi uumameen booda] loltoonni gama lamaanii bakka walitti bu'iinsi uumamee akka bahan godhameera," jechuun ibse humni waraana Indiyaa. Gaggeessitoonni waraanaa gama lamaanis walitti bu'iinsa uumame tasgabbeessuf battaluma sanatti wal-gahii godhatanii mariyachuus ibse humni waraanaa Indiyaa. Chaayinaa fi Indiyaan daangaa 3,440 km waliin qooddatu. Daangan kun Line of Actual Control (LAC) jedhamuun beekama. Daangan biyyoota lamaanii kun yeroo sararamu rakkoo qaba jedhama. Lafa gaarrenii fi cabbiin itti baay'atu ta'uu irraa kan ka'e yeroo cabbiin bu'u, cabbiin baqee galaana uumu ykn kuufamni cabbii uumamu sararri daangaa biyyoota lamaanii ni jijjiirama. Loltoonni biyyoota lamaanii yeroo kamittuu haleellaa walirratti banuu danda'u jechuudha. Yeroo tokko tokko wal-gaarreeffannaan gara dhukaasatti jijjiirama. Biyyoonni lamaan garuu gara waraana cimaatti akka hin jijjiiramneef yeroo garaa garaatti haala jiru tasgabbeessuf hojjatu. Bara 2020 ji'a Waxabajjii keessa lola cimaa mudateen Indiyaarraa loltoonni 20 yoo du'an kan Chaayinaa loltoonni 4 du'uun ni yaadatama. Waggoota 45 darbaniif Chaayinaafi Indiyaan naannoo daangaa Lixa Himaaliyaatti wal-gaarreffataa fi takka takkammoo walitti bu'aa turan.


Kanaadaan Chaayinaan dhimma filannoo biyyoota biroo keessa galaa jirti jechuun himatte

Chaayinaan filannoo biyyoonni biroo gaggeessan keessa harka galfachuu isheef Ministerri Muummee Kanaadaa Jastiin Tiruudon komatan. Chaayinaan dimokiraasii fi dhaabbilee Kanaadaa irratti “tapha hin malle” kaayyeeffattee jirti  jechuun dubbatan Jastiin Tiruudon. Ministeerri Muummee biyyattii kana jechuun isaanii “caasan icciitii” Chaayinaa waliin hidhata qabu filannoo dhiyeenya gaggeeffame keessatti hirmaachuu dhaabbanni tika biyyattii erga adda baasen boodadha. Filannoo Kanaadaa bara 2019 gaggeeffame keessatti kaadhimamtoonni 11 Chaayinaadhan deeggaramuutu beekame. Odu himaan ministeera dhimma alaa Chaayinaa akka jedhanitti Chaayinaan dhimma keessoo Kanaadaa keessa galuuf “fedhii hin qabdu” jechuun dubbatan. Miidiyaan biyya keessaa Global News jedhamu qondaala tikaa tokko waabeffachuun akka gabaasetti, Chaayinaan bajata ramaddee kallattiidhan kaadhimamtoota akka deeggartuu fi namonni Chaayinaaf icciitin hojjatan gorsitoota duula filannoo fakkaatanii hojjataa turan. Si’a tokko qofaa, karaa biiroo miseensa parlaamaa bulchiinsa Ontaariyoo bakka bu’eetin dolaarri 250,000 kallattiidhan Chaayinaa irraa ramadamuutu gabaafame. Kunis karaa konsiilaa Chaayinaa Kanaadaa jiruu kan raawwatamee fi poolisii Kanaadaa keessatti jijjiirama fiduuf kan kaayyeffateedha jedhame. Gama biroon ammoo Chaayinaan namoota kanaan dura miseensa paarlaamaa Kanaadaa keessa turaniif matta’aa laachun siyaasa Kanaadaa irratti akka Chaayinaaf tolutti jijjiirama fiduufis yaalaa turte kan jedhus gabaafameera. Yaalin Chaayinaan goote kun paartiwwan gurguddoo biyyattii irratti kan xiyyeeffate ta’uu hima Jastin Tiruudon. Giddu galtummaan Chaayinaan yaalte milkaa’u fi dhabuu ilaalchisee waanti barame hin jiru. "Bilisummaa adeemsa fi siistama filannoo keenyaa cimaa gochuuf tarkaanfiwwan murteessoo fudhanneerra, gara fuulduraattis giddu galtummaa qaama alaatin filannoo, dimokiraasi fi dhaabbilee keenya irratti taasifamu hambisuuf cimsinee hojjachuu itti fufna,” jedhan Jastiin Tiruudin Wiixata ibsa gaazexeessitootaf kennaniin. “Akka carraa ta’ee biyyoota, qaamolee biyya bakka bu’an, Chaayinaa ykn kanneen biroo tapha hin malle dhaabbilee fi dimokiraasii keenya keessa galan argaa jirra,” jedhan dabaluun. Odu himaan ministeera dhimma alaa Chaayinaa Zaa’oo Lijiyan akka jedhanitti Chaayinaan dhimma filannoo Kanaadaa keessa hin seentu jedhan. “Kanaadan dubbii walitti dhufeenya Chaayinaa fi Kanaadaa miidhu dubbachuu dhaabuu qabdi,” jedhan. Oduun kun ifa kan ta’e Chaayinaan buufata “poolisii” dhoksaa Kanaadaa keessatti bantee jirti kan jedhu odeeffannoon erga baheen booda.


Chaayinaan ijoolleen kana booda araada geemii tapahachuun hin rakkatan jette

Chaayinaatti dargaggoonni hedduun araada geemii taphachuutiin rakkataa turan irraa bayyanachaa jiru jedhame. Rakkoon araada geemii chaayinaatti furamaa jiraachuu kan ibse ammoo Koree Garee Industirii Geemii Chaayinaati. Koreen kun Chaayinaatti qaama geemii to'atu keessayi. Kun ammoo to'annoo cimaa Chaayinaan tapha geemii to'achuuf keesse irratti jijjiiramni akka jiraatu abdii uumera. Chaayinaa keessatti bara 2021 irraa kaasee ijoollen sa'aatii sadi caalaa geemii irratti yeroo akka hin dabarsine dhorkaan bahee ture. Dhorkaan mootummaan Chaayinaa sa'aatii ijoollen geemii taphachuu irra kaa'anii turan dhaabbilee geemitiif kufaatii ture. Dhaabbilee teekinolojii geemii oomishan kanneen akka 'Tencent' murtee aangawoota Chaayinaatin miidhamaniiru. 'Tencent' dhaabbata teeknolojii Chaayinaa  addunyaa irratti geemii omishuudhan beekamuudha. Chaayinaatti ijoollen dhibeentaa 75 ta'an torbanitti geemii sa'aatii 3 gadi taphataa akka jirantu gabaafame.  \n\nKanaanis dhaabbileen geemii Chaayinaa kanneen akka Tencent fa'aa 'bu'aa ajaa'ibaa' galmeessisuutu himame. Mootummaan Chaayinaa geemii taphachuu irratti dhorkaa sa'aatii kan kaa'e dargaggoonni araada geemii taphachuu irraa kan ka'e rakkoowwan akka Haa ta'u garuu yeroo ammaa kana Chaayinaa keessatti weerarri Koovid irra deebin ka'uu fi yeroo qorraa ta'uu irraa kan ka'e ijoollee yeroo dheeraa manatti waan dabarsaniif maatin ijoollen isaanii yeroo dheeraa fudhatanii akka tapahatan hayyamaafii jiru. Namoonni jajjaboonis geemii taphachuun Chaayinaatti baramaa dhufeera. Inumaayyuu namoonni dulloomanii fi manatti kunuunsi taasifamuuf ijoollee xixiqqoo waliin walitti dhufeenya isaanii cimsuuf karaa onlaayinii geemii taphachaa jiru jedhame.


Indiyaan daangaa Chaayinaa wajjin wal-dhabanitti loltoota dabalataa hedduu erguu beeksifte

Indiyaan daangaa Chaayinaa wajjin irratti wal dhabanitti waraana dabalataa guddaa erguu Minsteerri Dhimma Alaa Indiya beeksise.  \n\nMinisteera Dhimma alaa biyyattii kan ta'an S Jaishankar akka jedhanitti Chaayinaan ofiidhuma isheetin daangaa akka jijjiirtu Indiyaan akka hin eeyyamneef beeksisan. Indiyaan humna waraana dabalataa erguu ishee kan beeksifte dhiyeenya naannoo daangaa bulchiinsa Aruunachal Piraadesh jedhamuttu biyyoota lamaan gidduuttu walitti bu'iinsi hammaachuu hordofeeti. Indiyaan murtoo kanarra kan geesse loltoonni Chaayinaa "tuttuqaa" uumuu isaanirraa ka'uun akka ta'e beeksifte.  \n\nMinisteerri Chaayinaa gama isaatin daandaa biyyoota lamaanii irratti waanti hunduu "tasgabbii" akka ta'ee fi biyyoonni lamaanuu haasaa'aa jiraachuu beeksise. Indiyaa fi Chaayinaan daangaa irratti wal-dhaban fageenya 3,440km ta'u waliin qabu. Daangaa kana biyyoonni lamaanuu irrattu walii hin galan. Loltoonni gama lamaanii yeroo garaa garaatti walitti bu'aa turan. Bara 2020 loltoota gama lamaanii gudduutti walitti bu'iinsi cimaan erga uumamee as biyyoonni lachuu marii taasisuudhan dubbiin akka hin hammaanne qabbaneessaa turan.  Ministeerri dhimma alaa Indiyaa Mr Jaishanka Wiixata guyyaa kaleessaa haasaa taasisaniin, "Har'a waa'ee Waraanni Indiyaa bifa kana dura ta'ee hin beeknen daangaa Chaayinaa irratti akka hiriiru [odeeffannoo isaa isinitti himuun barbaada]. Waraanni Indiyaa har'a daangaa fedhii ofii qofaan jijjiiruf tattaafatamu qolachuudhaf bobba'ee jira," jedhan. Chayinaan gama isheetin kanarratti hanga ammaa waan jetti hin qabdu. Walitti bu'iinsi daangaa Indiyaa fi Chaayinaa irratti mudate siyaasa Indiyaa keessatti falmii uumera. Torbee darbe miseensonni paartii mormituu parlaamaa biyyattii keessatti waa'en waraana daangaa biyyoota lamaanii irratti akka mariyatamee furmaanni hatattamaa godhamu gaafatanis yaanni isaanii waan kufeef parlaamaa dhiisanii bahanii ture. Paartii moromituu Indiyaa kan ta'e Kongirees kan dursu Rahul Gandhi, yaaddoo Chaayinaa irraa dhufu iddoo itti kennaa hin jiru jechuun mootummaa Indiyaa komate. Jaishankar garuu yaada paartii mormituu kana hin fudhatan. "Indiyaan iddoo itti laattu taanan eenyutu Waraana Indiyaa gara daangatti ergaa jira? Chaayinaa irratti hin xiyyeeffanne erga ta'ee eenyutu Chaayinaan rakkoo kana akka hin hammeessine fi waraana daangaa irraa akka fageessitu dhiibbaa gochaa jira?" jechuun yaada paartii mormituu irraa ka'e kufaa godhu.


Dooniwwan waraanaa US lama sarara bilisaa Chaayina fi Taayiwaan gidduu imalan

Dooniwwan waraanaa US lama daangaa bishaan Chaayina fi Taayiwaan gidduu darbuu isaanii humni galaanaa US beeksise. Afayaa'in mana maree US jalqaba ji'a Hagayyaa Naansii Pelosii Taayiwaan daawwachuu hordofee Chaayinaa fi Taayiwaan gidduutti wal gaarreffannaa cimaa uumameen booda sochiin waraanaa US taasifte kun isa jalqabaati. Waggoota dhiyoo as dooniwwan waraana US fi biyyoota lixaa biroo daangaa bishaanii Chaayinaa fi Taayiwaan gidduutti argamu kana irra ni socho'u. Sararri bishaanii Chaayinaa fi Taayiwaan gidduutti argamu kan Taayiwan Istireet jedhamuun beekama daangaa bishaan bilisaa biyyoonni kamuu keessa darbuu danda'aniidha jedhama. Taayiwan Istireet Chaayinaa fi Taayiwaan gidduutti akka daangatti tajaajila jedhama. Ji'a kana gara jalqabaa yeroo Nansii pelosii Taayiwaan daawwatte Chaayinaan US tti dheekkamuun naannawa bishaan kanaatti shaakala waraanaa guddaa gaggeessitee turte. Hagayya 28, 2022 ammoo ministeerri humna waraana Taayiwaan xiyyaarota waraanaa 23 fi dooniwwan waraanaa 8 naannawa daanga Taayiwaanitti arguu ifa godhee ture. Xiyyaarota waraanaa Chaayinaan bobbaafte keessaa torba sarara bishaanii Taayiwaani fi Chaayinaa gidduutti akka daangatti tajaajilu cehuu isaanii arge jedhe humni waraanaa Taayiwan. US akka jettetti dooniwwan waraanaa ishee lama meeshaalee waraanaa akka misaa'elaa hidhatan - SS Antietam fi USS Chancellorsville- jedhaman mirga daangaa bishaan bilisaa keessa socho'uu waan qabaniif Taayiwaan Istireet gidduu darban. Chaayinaan gochaa akkasii kana akka qoccollootti ilaalati. Chaayinaan oddoola Taayiwan akka qaama isheetti ilaalti. Akka Rooyitars humna ittisaa Chaayinaa waabeffachuun gabaasetti, Chaayinaan dooniwwan waraanaa US lamaan hordofaa akka turteefi qoccolloo waraanaa kamiyyuu qolachuuf qoophii ta'uu ishee ibsite. Karaa Taayiwaan Istireet irra imaluun naannon Indoo Paasific banaa fi bilisa akka ta'u gochuuf kutannoo Ameerikaan qabdu akka agarsiisu humni galaanaa US ibse. "Dooniwwan waraanaa kun daandii bishaanii daangaa biyya kamiituu hin taane keessa darbe," jedha ibsi human galaanaa US kun. Ministeerri ittisaa Taayiwaan gama isaatin dooniwwan waraanaa US kana gordofaa akka turee rakkoon homaatuu akka hin uumamne ibse. Taayiwaan oddoola ofiin of bulchiituudha, Chaayinaan garuu akka bulchiinsa qaama ishee tokkotti ilaalti. Guyyaa ta'e tokkos humnaan akka ofitti maktu dubbatti. Taayiwaan wajjin walitti dhufeenya dipilomasii uumuf US gara Taayiwaanitti deddeebi'uun ishee Chaayinaa fi US gidduutti gaarreeffannaan akka uumamu ta'ee jira. Chaayinaan biyya tokko ta'uu US fudhattus, Taayiwaan wajjin garuu walitti dhufeenya taasistu hin dhaabne. Taayiwaan wajjin walitti dhufeenya kan idilee hin taane cimaa ta'e qabdi. Taayiwaan of-ittisuu qabdi jettee waan yaadduf US meeshaalee waraanaa itti gurgurti.


Daawwannaa aanga'aan US Taayiwaanitti taasiste dheekkamuun Chaayinaan warana qopheessuu himte

Af-yaa’iin paarlaamaa Ameerikaa Naansii Peloosii gara Taayiwaaniitti imalusaaniin walqabatee Chaayinaan shaakala loltummaa gaggeesuuf ta’uu beeksiifte. Peloosiin gara Taayiwaan yoo imalte waan cimaa hordofsisa jechuun akeekkachiisaa kan turte Chaayinaan, naannawa Odola kanaatti guyyoota sadiif shaakkala waraanaa akka gaggeessitu himameera. Taayiwaanis kanaaf deebii kennuuf waraanni ishee of eeggannoon akka turuuf ajaja dabarsiteetti. Pirezidaantiin Taayiwaan osoo Peloosii waliin wal hin argin dura kaabiinee biyyattii waraanni of eeggannoo akka dhaabbatu ajajeera. Kanaan duras Chaayinaan Pesooliin Taayiwaaniin kan dowwattu yoo ta’e tarkaanfii waraanaa fudhachuuf ni dirqamna jechuun akeekkachiisuun isaa ni yaadatama. Taayiwaan mataashee akka bulchiinsa walabaatti ilaaltulleen, Chaayinaan garuu akka bulchiinsa ishee tokkotti lakkooftiin. Barbaachisaa yoo ta’es humnaan Taayiwaaniin deebiiftee qama bulchinsa ishee gochuurraa duubatti akka hin jennee kana dura himun ishees ni yaadatama. Kanaafiidha kan Taayiwaanis Waashingitan waliin michummaa cimsachuun Chaayinaa aarsaa jiruuf. Daawwannaa Naansii Peloosiin Taayiwaanitti taasite kana Chaayinaan cimsitee balaaleeffattus, aanga'aan US kun garuu  pireezidaantii Taayiwaan Tsai Ing-ween wajjiin walagarteetti. Peloosiin namoota siyaasaa Ameerikaa daran beekaman keessaa waggoota 25 keessatti yeroo jalqabaaf Taayiwaan kan dowwatte yemmuu taatu, jilli ishee gara sana kan imale ''ifatti Ameerikaan odoolittii akka ''hin dagannee'' ifa gochuufidha jette. Chaayinaan ammoo dowwannaa Peelosii kanaaf Ameerikaan ''gatii baafti'' jechuun akeekkachiiftee turte. Taayiwaan kan ofiin of bulchaa jirtu yoo taatu, garuu Chaayinaan akka bulchiinsa ishee irraa citteefi kan deebitee itti makamtuutti ilaalti. ''Waggoota afurtamii sadiin dura, Ameerikaan yeroo hunda akka Taayiwaan waliin ejjattu waadaa seente... Har'a ammoo jilli keenya waadaa Taayiwaan akka hin ganneef galle sana ifa gochuuf gara kana dhufne,'' jedhan Aaddee Peeloosiin Seera Walitti dhufeenya Taayiwaan waliin eeruudhaan. Taayiwaan waggoota dhiyoon asitti Waashingitanii fi Beejiingi jidduu madda muddamaa fi holoola ta'aa jirti. Ameerikaan "imaammata Chaayinaa Tokko'' ni kabajdi. Motummaa Chaayinaa tokkichaaf beekamtii kennuun bu'uura walitti dhufeenya dippilomaasii biyyoota lamaan jidduuti. Taayiwaan waliin osoo hin taanee Beejiingi waliinis walitti dhufeenya dippiloomaasii idilee qabu. Akkasumas odolittii waliinis walitti dhufeenya ''al-idilee cimaa'' qabdi. Kunis akka ittiin of ittistuuf meeshaa waraanaa Taayiwaaniitti gurguruu dabalata. Dowwannaa ammaa Peeloosiin Taayiwaaniitti taasiftu kunis Chaayinaadhaan akka mallattoo deeggarsa gara biraatti ilaalama. Aaddee Peeloosiin wayita pirezidaantii Taayiwaan Saa'ii waliin waajjiira isaaniitti wali arganiitti, Taayiwaaniin ''dadammaqsituu ummattoota bilisummaa jaalatanii hundaa'' jechuun leellifteen. Itti dabaluunis ''Addunyaan filannoo dimookiraasii fi abbaa hirrummaa jidduutti argamti. Murteen Ameerikaa asi Taayiwaan keessatti dimokiraasii tiksuu akkuma cimeetti itti fufa,'' jette. Haaluma walfakkaatunis Aaddee Saa'i walitti dhufeenya qaamolee lamaan jidduu leellisuun, ''Taayiwaan sharika amanamtuu Ameerikaa ta'uun turti'' jedhan. Itti dabaluunis Taayiwaan ''doorsisni waraanaa itti yaadamee raawwatamu mudataa jira'' jedhan. Haata'u malee Taayiwaan waan barbaachisu hunda gochuun dandeettii ofiishee ittisuu cimfachuu ni raawwattis jedhan duree Taayiwaan tun. Aaddee Peeloosiin Roobii har'aa gareewwan mirga namoomaatiif falmaniin akka wal agartu eegama. Kana dursee ittaantuu Af-yaa'ii paarlaamaa Taayiwaan, Saa'i Chi-Chaang waliin wal arganii ture. Akkuma xiyyaarri Aaddee Peeloosii Kibxata galgala Taayiwaan qubateen, jeettiiwwan waraana Chaayinaa daangaa Taayiwaan keessa galuu miidiyaan mootummaa Chaayinaa gabaaseera. Taayiwaan gabaasaalee kanneen kan haalte ta'ulleen, booda keessa garuu xiyyaaroonni waaraanaa Chaayinaa 20 ol Kibxata zoonii ittisa qileensaa ishee keessa galuu himte. Aaddee Peeloosiin Taayiwaan galanii sa'aatii tokko gidduutti, Chaayinaan torban kana keessaa Waraanni biyyattii leenjii waraanaa dhukaasa kallattii qilleensaa fi galaana naannawa Taayiwaan keessatti akka eegalu beeksise. Kanaafuu dooniiwwaniifi xiyyaaronni naannoo jedhaman kanneen akka hin seenneef akeekkachiisan.


Chaayinaan shaakala waraanaa daanga Taayiwanitti bifa haaran eegalte

Chaayinaan shaakala waraanaa torbee darbe eegalte Dilbata gaafa 07, 2022 xumuruu ishee erga beeksifteen booda har'a bifa haaran eegaluu ishee humni waraana biyyattii beeksise. Waraana Chaayinatti Ajajni Izzii Bahaa akka jedheti shaakalli waraanaa bifa haaran eegalame kun shaakala haleellaa doonii galaana jalaa fi galaana gubbaa fashalsuu irratti kan xiyyeefateedha. Afa ya'in mana maree US Naansii Peloosin Taayiwan daawwachuu hordofee torbee darbe Chaayinaan guddoo dheekkamtee turte. Kanarraa ka'uun shaakala waraanaa guddaa daangaa Taawinitti guyyoota afuriif erga taasifteen booda Dilbata xumurtee turte. Taayiwaan gama isheetin, Chaayinan shaakala waraana kanatti fayyadamtee ana weeraruuf qophoofti jechuun himatti. Shaaala Chaayinan har'a bifa haaran eegalte kanaan dooniwwanii fi xayyaaronni waraanaa hanga ammaa daangaa isheetti akka hin ceene Taayiwaan beeksiftee jrti. Sochiin Chaayinaa kun biyyoota akkaUS, Jaappani fi Awustiraaliyaa hin gammachiifne. Ibsa waloo baasaniin shaakala Chaayinaan taasiftu mormuun ijjannoo sarara bishaan Taayiwaan (Taiwan Straight) -qaama bisahaanii Chaayinaa fi Taayiwaan gargar hiru- irratti qaban jijjiiruu akka malan akeekkachiisaniiru. Daangan qaama bishanii Chaayinaa fi Taayiwaan gidduutti argamu kun bal'inni isaa km 180 dha. Xayyaaroni fi dooniwwan waraanaa Caayina daangaa bishaanii Taayiwaani fi Chaayinaa addan baasu cehaa akka turantu himama. Ministeerri Ittisaa Taayiwan akka jedhetti bara 1950 kaasee sarara kana cehuun waanuma barameedha. Chaayinaan dhimmoota akka jijjiirama haala qilleensa fi wantoota biroo heddu irratti US waliin hojjachuu dhaabuu beeksisuu ishee hordoftee Washintan tarkaanficha mormiteerti. Chaayinaan tarkaanfi kana fudhachuuf kan dirqamte Naansii Pelosiin Taayiwaan daawwachuu sababa godhachuuni. Taayiwaan garaa nagaa gara Chaayinatti hin deebitu yoo ta'e humna waraanatiin deebisuu akka dandeessu Beejing ibsitee turte. Taayiwaan garuu "ani qaama Chaayina miti" jechuun akka biyyaatti of ilaalti; kuni ammoo Chaayinaa baay'ee dheekkamsiisa. Naannoo Taayiwaanitti sochiin shaakala waraana bifa haaran kan eegale angawoonni humna galaanaa Chaayinaa shaakalli bakka biraattis akka itti fufu erga beeksiseen booda. Galaana Keelloo (Yellow Sea)- galoo galaana Kooriyaa fi Chaayinaa giduutti argamuttis- shaakala waranaa Sanbata dhufu gaafa 13, 2022 irraa eegalun shaakala waraanaa haaraa akka eegaltu beeksiftee jirti. Gama biraan ammoo Chaayinaan nannoo Galaana Bohaayii jedhamutti shaakala waraanaa ji'a tokkoof turu Sanbata darbe gaafa 6, 2022 eegaltee jirti.


US 'jaarmiyaaleen teeknooloojii ammayyaa' warshaa Chaayinaaf akka hin hojjenne dhorkite

Jaarmiyaaleen teeknooloojii US bajata federaala irraa argataniin socho'an martinuu, waggoota 10 dhufaniif 'guddina teknooloojii ammayyaa' Chaayinaa keessa akka hin hojjenne bulchiinsi Joo Baayidan dhorke. US jaarmiyaaleen teeknooloojii warshaalee biyya keessaa akka guddisanii fi bu'aan argamus lammiilee biyyattiif akka oolu tumsuuf doolaara biiliyoona 50 ramaddee jirti, karoora kana milkeessuuf labsii kana baaste. Tarkaanfiin US kun erga jaarmiyaaleen biizinasii biyyattii hirkattummaa Chaayinaa jalaa ba'uuf jecha deeggarsa mootummaa gaafachuu cimsanii kan labsameedha. Dhaabbileen biizinasii kunneen meeshaalee teknooloojii ammayyaa oomishuuf galteewwan teeknooloojii dhabuu himataa turan. ''Kanneen baajata mootummaa federaalaa irraa argatan gama teeknooloojiin nageenya biyyalesssaa rakkoo keessa akka hin galchine eegumsa ni taasifna. Maallaqa kana fayyadamanii teeknooloojii Chaayinaa keessatti invest gochuu hin danda'an. Teeknooloojii Chaayinaa guddisuu hin qaban. Kun waggaa 10'f hojiirra oola,'' jedhan Ministirri Daldalaa US Giinaa Raayimandoo. US fi Chaayinaan waggoota dheeraaf damee teeknooloojii fi daldalaan olaantummaa argachuuf walqoccolaa jiru. Hagayya darbe kana Pireezidantiin US Joo Baayidan dorgommii teeknooloojii amayyaaf godhamu keessatti Chaayinaa booda hafuu sodaa jedhuun damee manufaakchariingii teeknooloojii fi qorannoo saayinsiif doolaara biiliyoona 280 ramadanii turan. Deeggarsi investimantii bulchiinsi Joo Baayidan labse kun, kubbaaniyyaawwan meeshaalee teeknooloojii ammayyaa oomishaniif gibira hir'isuus ni dabalata. US yeroo ammaa shiboowwan elektirikii fi meeshaalee eletirooniksii kaan alatti dhiyeessuun addunyaarraa dhibbeentaa 10 qooddatti. Bara 1990 keessa dhibbeentaa 40 ture. Hir'inni kun biyyattiif yaaddoo guddoo uumeera. Imbasiin Chaayinaa Waashingtan jiru tarkaanfii US kana balaaleffateera. ''Yaadama Waraana hololaa'' kan of keessaa qabuudha jedhe.


US meeshaa waraanaa doolaara bil. 1.1 baasu Taayiwaanitti gurguruuf waliigaluun Chaayinaa mufachiise

Mootummaan US gurgurtaa meeshaalee waraanaa doolaara Ameerikaa biiliyoona 1.1 ta'u Taayiwaan waliin raawwachuuf waliigaleera, kunimmoo Chaayinaa akkaan mufachiiseera. Waliigalteen kun sirna raadaarii haleellaa meeshaa waraanaa hordofee qolatu, akkasumas humna waraanaa galaanarraa fi misaa'ela kan qolatu of keessatti hammata. Tarkaanfiin US kun ji'a darbe Afa-yaa'iin Mana Maree Bakka bu'ootaa biyyattii erga Taayiwaan daawwatanii booda ifoome. Naansii Peloosii qondaala US waggaa 25 keessatti yeroo jalqabaaf Taipei daawwataniidha. Imbasiin Chaayinaa Washingtan jiru, Ameerikaan murtooshee kana akka kaastu, yookiin ammoo tarkaanfii walfakkaataa Chaayinaarraa dhihaatu keessummeessuuf of haa qopheessitu jedhe. Dubbi himaan mootummaa Chaayinaa Liu Pengyu, ''waliigalteen kun hariiroo Beejiing fi Washingtan gidduu jiru irratti dhiibbaa guddaa qaba,'' jedhan. ''Haalli kun akkanaan kan itti fufu yoo ta'e, Chaayinaanis tarkaanfii madaalawaa, sirrii fi bu'uura seeraa qabu ni fudhatti,'' jedhan qondaalli kun. Chaayinaan biyyi ofiin of bulchitu Taayiwaan qaamashee akka taatu cichitee falmiti, yoo barbaachise humnaanillee of jala galchuu feeti. Ji'a darbe jilli qondaaltota mootummaa olaanoo US Taayiwaan daawwachuu hordofee Chaayinaan shaakallii waraanaa gurguddaa naannawa Taayiwaanitti gaggeessaa turte. Dubbi himaan mootummaa US waliigalteen kun ''Taayiwaaniif akkaan barbaachisaadha,'' jedhee, Beejiing dhiibbaa humna waraanaa, dippiloomaasii fi diinagdee Taayiwaan irraa akka kaastu gaafateera. Rakkoo dhalateef furmaanni karaa marii nagaan ta'uu akka qabus dhaame. Gama meeshaa waraanaan Taayiwaan tumsuun cinaatti bulchiinsi Pireezidant Joo Baayidan daldala Chaayinaan gara US taasistu irratti taariifa doolaara biiliyoona hedduun lakkaa'amu kaa'uu akka itti fufu ibseera. Daldalli Chaayinaa Joo Baayidan irratti xiyyeeffatan hedduunsaanii kanneen bara bulchiinsa Pireezidantii duraanii Doonaald Tiraamp eegalamaniidha.


Pirezidant Puutin fi Shii Jinpiing maal walirraa barbaadu?

Pirezidantiin Raashiyaa Vilaadmiir Puutin fi gitisaanii kan Chaayinaa Shijinpiing waliin Uzbeekistaanitti wal arganiiru. Hoggantoonni Indiyaa, Paakistaan, Tarkii fi Iraan fi  biyyoota biroos yaa’ii Dhaabbata waltumsa Shaangaayi Samarkaanditti Fulbaana 15-16'tti taa’amurratti walgahu jedhameera. Haata’u malee, Kiremliin hoogganaa Chaayinaa waliin wal arguun addatti ‘’bu’aa akka qabu’’ beeksifteetti. Hoggantoonni Raashiyaa fi Chaayinaa Guraandhala darbe Olompikii Ganna darbeerratti wayita wal argan hariiroon biyyoota lamaanii ''daangaa hin qabu'', jedhani turan. Guyyoota muraasa booda Raashiyaan Yuukireen weerarte. Hooggantoonni biyyoota lamanii wal arguu isaaniitiin maal akka barbaadan BBC Monitoring waan mil'ate qaba. Pirezedant Puutin hariiroo Beejing waliin cimsuun dhiibbaa biyyoonni Lixaa sadarkaa addunyaatti qaban qolachuuf mul’ata qaban ka'uumsa godhatan. Vilaadmiir Puutiin erga Yuukireen weerarani as biyyoonni Lixaa moggaatti baasuu isaanitiin Shii Jiinpiing waliin walarganii hariiroo cimsachuu barbaadu. Pirezidant Puutin Yuukireen weeraruu hordofee dambalii qoqqobbii biyyoota Lixaatiin Raashiyaarra waan tuulameef inveestimeentiwwan, teekinoloojii fi daldala Chaayinaa waliin qaban cimsuu barbaadu. Kaampaaniiwwan biyyoota Lixaa Raashiyaa keessaa baqachuu isaanii hordofuudhaan Puutin dhaabbilee biyyoota Lixaatiin bakka buusuu barbaadani. Biyyoonni Lixaa boba’aa fi gaazii Raashiyaaratti hirkachuu wayita hir’isaa jiranitti Mooskoon biyyoota gara Bahaa jiran, keessattuu Chaayinaaf  boba'aa dhiyeessuuf yaalaa jirti. Mooskoonimmoo duula Yuukireen keessatti gaggeessaa jirtuuf dhiyeessii meeshaa waraanaa barbaaddi. Chaayinaan garuu duula kanarratti Raashiyaa gargaaruurratti of eeggatti. Taatullee imaammata hariiroo Chaayinaan waliin cimsachuu kana hoogganaan Raashiyaa ija shakkiin ilaalu. Biiyyoonni lamaan naannichatti bu’aa isaanii eggachuuf wal dorgomu, Raashiyaa keessatti sirumayyuu Puutiin dhiibbaan Chaayinaa akka Baha Raashiyaatti cimu taasisisaniiru jedhamanii himatamu. Pirezidant Shiin erga weerarri Covid-19  bara 2020'tti ka’ees yeroo jalqabaatiif gara Uzbeekistaanii fi Kaazakistaanitti imalani. Pirezidant Shiin Onkoloolessa keessammoo Paartiii Kooministii Chaayinaatiin marroo sadaffaaf filatamuuf akka jiranitu eegama.


Chaayinaan dhimmoota ijoo ta'an Ameerikaa waliin irrati hojjettu addaan kutuu beeksifte

Aanga'aan olaantuu Ameerikaa Taayiwaan daawwachuu hodofee Chaayinaan  dhimmmoota ijoo ta'an hedduu Ameerikaa waliin wal tumsuun irratti hojjechuuf walii galtee turte addaan kutuu beeksifte. Ameerikaafi Chaayinaan jijjiirama haala qilleensaa addunyaa, dhimmoota waraanaa irratti marii tureefi yakkawwan idil-addunyaa waliin ta'uun ittisuu irratti waliin ta'anii hojjechuudhaaf waliigaltee qabu ture. Af-yaa'iin mana-maree US Naansii Peloosin Taayiwaan, kan Chaayinaan qaama biyya kooti jettee yaaddu, daawwachuu ishee hordofee ture Chaayinaan karoora Ameerikaa waliin hojjechuuf qabdu addaan kutuu kan murteessite. Dabalataanis, qaama bulchiisa koo walabaati kan jettu Taayiwaaniin kan daawwatte Af-yaa'ii Naansii Peloosiifi maatii isheerras qoqqobbii keesseetti Chaayinaan. Chaayinaan biyya oddoola taate Taayiwaaniin akka qaama biyyasheerraa fottoqxe taatetti ilaaltus, Taayiwaan garuu akka biyya walabaa tokkotti of ilaalti. Chaayinaan ejjennoo ishee kana kan beeksifte karaa ministeera dhimma alaatini. Kanarraa kan ka'een ammoo mariin aanga'oota Ameerikaafi Chaayinaa gidduutti gaggeeffamu haqameera. Tumsi godaantota seeraan alaa deebisuu, jijjiirama haala qilleensaa, hojiin yakkawwan idil-addunyaa qorachuurratti waliin ta'uus akka addaan citu taasifameera. Biyyoonni gurguddoo addunyaa kunneen lamaan jijjiirama haala qilleensaa addunyaa mudate ittisuudhaaf tarkaanfiiwwan waggoota itti aanan keessa fudhatamuu qaban irratti waliigaltee dippilomaasiirra gahanii turan. Kora bara darbe gaggeeffame irratti Chaaynaan gaazii qilleensa faalu xiqqeessuu irratti Ameerikaa waliin hojjechuudhaaf waadaa galtee turte. Ministeerri dhimma alaa Chaayinaa akka jedhetti, murteen kun Af-yaa'iin Ameerikaa mormii cimaa Chaayinaa dhagahuu dhiistee fakkeenyummaa hin taane agarsiisuu isheetiin kan fudhatameedha. Chaayiaan daawwannaa aanga'aa Ameerikaa olaantuu, Naansii Pelosii, kana "dubbii barbaachuu hamaadha" jechuun mormii dhageessifteetti. Dubbi himaan ministeera dhimma alaa Chaayinaa ergaa fuula Tiwiitaraa irratti baasaniin lammii Ameerikaa sanyii gurraachaa bara darbe poolisiitiin hudhamee ajjeefamee akka fakkeenyaatti kaasuun qeeqaniiru. "Ameerikaan poolisii addunyaa akka taatuufi biyyoota doorsisuudhaan akka Joorj Filooyid akka huutu hin hayyamnu," jechuun barreessaniiru. Ibsa gaazexaa Jimaata darbe kennaniin Pirees Sakireetaariin Waayit Hawus Kaariin Jiin-Peerii, Naansii Peloosiin gara Taayiwaan deemuudhaaf " mirga guutuu qabu" jechuun tarkaanfii Chaayinaan fudhatte "maal na dhibdeedhaan kan ta'edha," jechuun mormaniiru.


Shaakala waraanaa Chaayinaa hordofee muddamniifi balaaleffannaan itti fufe

Chaayinaan shaakala waraana guddaa taasistu guyyaa lammaffaaf itti fufuu hordofee balaaleeffannaa fi muddamni naannichatti cimaa jira. Xayyaaronni fi dooniwwan waraanaa Chaayinaa hedduun daangaa bishaan Taayiwanii fi Chaayinaa gargar baasu keessa seenuu ministeerri Ittisaa Taayiwaan ibsee jira. Dooniwwan waraanaa 10 fi xayyaaroni waraanaa 20 ta'an daangaa bishaan Taayiwaanii fi Chaayinaa gargar baasu  (Taiwan Strait) seenuu isaanii ministeerichi beeksiseera. Shaakalli waraanaa chaayinaan Taayiwaan irratti taasisaa jirtu kan ''gita hin qabnee fi dubbii barbaacha sababii hin qabneedha'' jedhan Ministirri Dhimma Alaa Ameerika Antoonii Biliinkan. Chaayinaan daawwannaa aangooftuu Ameerikaa Naansii Peeloosii Taayiwaaniitti taasifteef deebii kennuuf jecha odolittii irratti shaakala waaraanaa eegalte. \n\n''Gochaa raawwataa jiraniif sababiin kaa'amu danda'amu kamu hin jiru'' jechan Biliinkan haasaa fooramii biyyoota eeshiyaa irraatti taasisaniin. Kamiisa kaleessaa Chaayinaan misaa'eloota 11 gara bishaan daangaa Taayiwaanitti dhukaastee turte. Sochii Chaayinaa kana hordofuun humni waraana Taayiwaan misaa'elotaa, xayyaarota waraanaa fi dooniwwan waraanaa qopheessuu beeksise. Humni Ittisaa Taayiwan akka jedhutti, dandeettii ofirraa ittisuu agarsiisuu cimsee akka itti fufu ibsuun garuu ammoo waraanatti seenuf fedhii akka hin qabne ibseera. Ministeerri Muummee Muummee Jaappan Fuumiyoo Kishiida, "Chaayinaan hatattamaan shaakala waraanaa akka dhaabdu Jaappaan ni barbaaddi," jedhan. Fuumiyoo Kishiidan har'a Naansii Peloosii wajjin erga wal arganii booda ibsa gaazexeessitootaf kennaniin, "shaakalli waraanaa Chaayinaan taasisaa jirtu nageenya keenyaf rakkoo guddaa kan uumu fi nagummaa lammiilee keenyaa yaaddoo keessa kan galchuudha" jedhan. Itti dabaluunis, "Chaayinaan shaakala kana akka haqxuuf waamicha goonerra jedhee Peloositti himeera" jedhan. Ministeerri Ittisaa Jaappan kalessa akka jedhetti misaa'elonni Chaayinaa shan daangaa Chaayinaa fi Jaappan irratti wal falman "exclusive economic" jedhamu keessati kufan. Iddoon kun daangaa bishaanii Chaayina fi Jaappan yeroo dheeraf kan kooti jedhanii irratti wal garreefataniidha. Af-ya'in mana maree Ameerikaa Naansii Peloosin, "Chaayinaan angawoonni US Taayiwaan akka hin daawwanne dhorkuudhan Taayiwaan akka qophaatti hambistu hin barbaannu" jedhan. Naansii Peloosi daawwannaa Taayiwanitti taasisaniin Chaayinaan akka malee dheekamtee shaakala waraanaa akka eegaltuuf sababa ta'era. Angawaan US kun garuu, "Sagantaa daawwannaa kan nuuf qopheessu Chaayinaa miti" jedhan. Pelosiin kana kan jedhan Embasii Ameerikaa Tookiyootti argamu keessayi. Daawwannaa biyyoota Eshiyaatti taasisan kanaan dhuma irratti Jaappaan daawwataa jiru. Ameerikaan dippiloomaasii "Chaayina tokko" jedhu akka deeggartu irra deddeebin ibsitus Taayiwaan wajjin michuummaa cimaa qabu. Kuni ammoo Chaayinaa hin gammachiisu. Nansii Pelosiin Taayiwaan daawwachuufi oduun jedhamu erga dhagahamee kaasee Chaayinaan akeekkachisaa turte. Akeekkachiisni kun garuu Pelosii daawwannaa Taayiwaan irraa hin dhorkine. Kana hordofuun, Chaayinaan shaakala waraanaa guddaa daangaa Taayiwaanitti eegalte. Chaayinaan, Taayiwaan akka bulchiinsa isheetti ilaalti. Taayiwaan garuu of-dandeessee jiraachuu barbaaddi.


Ameerikaan yaalii waraanaa Chaayinaa gocha 'maal na dhibdee' jechuun qeeqxe

Erga Taayiwaan Chaayinaan haleellaa raawwachuuf daangaa ceete jechuun himattee booda, Ameerikaan 'qoccollaa' fi gocha 'maal na dhibdee' jechuun Chaayinaa qeeqxe. Akka Taayiwaanitti gaafa Dilbataa shaakala waraanaa Chaayinaa guyyoota afraffaaf guuteef deebii kennuuf xiyyaaraafi doonii sochoosuu himteetti. Jilli Ameerikaa angawaa biyyattii Naansi Pelosiin durfamu gara Taayiwaan imaluu hordofeeti muddamni kan hammaate. Chaayinaan daawwannaa aangawaa Ameerikaan gara Taayiwaan taasisan kana akka birmadummaa isheetti bu’ame fudhatti. Taayiwaan immoo ani biyya of danda’e jetti. Ministeerri Ittisaa Taayiwaan dooniifi xiyyaaronni Chaayinaa toora qaamolee lamaan adda baasu ce’uun duula raawwachuu ibsan. Akka gabaasa Rooyitarsitti, Taayiwaan shaakala waraanaa Chaayinaatti deebii kenniteetti. Taayippeetti ripportarootatti kan dubbatan Su Tseng-chang Chaayinaan nageenya naannichaa booressuuf shaakala waraanaa eegalte jechuun himatan. Shaakala waraanaa kanarratti Chaayinaan waan dubbatte hin qabdu. Haa ta’u malee, shaakalliin waraanaa qilleensaafi galaanarraa Chaayinaan naawwawa Taayiwaan taasistu gaafa Dilbataa xumurama jedhamee eegama. Ameerikaan Chaayinaan dubbii hammeessite jechuun Dubbii Himaan Waayit Hawuus himaniiru. ''Qoccollaa, itti-gaafatamummaa kan hanqate akkasumas balaa murtee dogongoraatti geessu malu,'' jechuun ibsan. Chaayinaan daawwannaan aangawaa Ameerikaa Naansi Pelosii nagaafi tasgabbii toora Taayiwaan ''guddoo yaaddoo keessa galche'' jechuun ibsan. Chaayinaan Taayiwaan tura keessa Beejing jala galti jechuun ilaalti. Taayiwaan garuu odola of dandeesseefi Chaayinaan aladha jechuun of ibsiti. Aangawoonni biyyootaa Taayiwaanif yoo beekkamti kennan Chaayinaa mufachiisa. Eega Pelosiin Taayiwaan daawwatan booda Chaayinaan aangawaa Ameerikaafi maatii isaaniirratti qoqqobbii kaa’u himteetti. Akkasumas jijjiirama haala qilleensaa addunyaa, dhimmoota waraanaa irratti marii tureefi yakkawwan idil-addunyaa waliin ta'uun ittisuu irratti hariiroo Ameerikaa waliin qabdu kutteetti. Aadde Pelosiin aangawaa US olaantuu waggoota 25 keessa gara Taayiwaan imalanidha. Osoo Chaayinaan akka hin imalle jettuuti kan imalan. Pelosiin Chaayinaa qeequun beekamu. Taayiwaan yeroo gahanittis addunyaaf abbaa irrummaafi dimookiraasii gidduu filmaanni dhihaate jechuun dubbatan. Taayiwaan heera ofii qabdi. Aangawoonni ishees filannoo dimookiraatawaan filamani. Loltoota 300,000 lakkaa’amanis qabdi.


Baha Chaayiinaatti vaayirasiin haaraa namoota 35 irratti argame

Saayintistoonni vaayirasii haaraa bineensa irraa namatti darbuufi hanga yoonaa Baha Chaayinaatti namoota 30 ol qabate hordofaa jiru. Vaayirasiin noovel Laangiyaa Heeniipaavaayiras (LayV) jedhamu Chaayinaa bulchiinsa Sahaandong Henaan, keessatti namoota 35 irratti argameera. Kunneen keessaa baayyeen isaanis mallattoo ho’ii qaamaa dabaluu, dadhabbiifi qufa’uu fa’i agarsiisaniiru. Namoonni qabamanis vaayirasichi bineensa irraa akka itti darbe amanama. Vaayirasiin LayV kuni namaa namatti akka daddarbu waan barame hin jiru. Akka qorattoonni jedhanitti vaayirasichi bineensa hoosiftuu 'Shiriiw' jedhamtu irraa namatti darbe. Dubbiin kuni xalayaa qorattooti Chaayinaa, Singaapoor fi Awustiraaliyaa barreessan irratti kan eerame yoo tahu, joornaalii fayyaa Inglaand New England Journal of Medicine irrattis maxxanfameera. Qorattoota kunneen keessaa Waang Linfaa Yunivarsiitii Fayyaa Duke-NUS Singaapoor irraa,  miidiyaa Chaayinaa Global Times jedhamutti akka himanitti, namoota vaayirasiin LayV’tiin qabaman keessaa hanga yoonaa kan du’es tahe kan akka malee dhukkubsate hin jiru gatii taheef, ‘’jeeqamuun hin barbaachisu,’’ jedhan. Tahus, Obbo Waang of eeggannoon barbaachisaadha, sababiinsaas gosti vaayirasii garagaraa uumamaan, qaama namaa yeroo seenan waan fidan hin beekamu jedhu. Vaayirasiin LayV jedhamu kuni bineentii hoosiiftuu Shiriiw jedhamtu %27 keessatti argameera. Gosti hoosiftuu kana vaayirasichaaf, ‘’bakka jireenyaafi wal-hormaataa uumamaa’’ tahuu dandeessi jedhan saayintistoonni. Saroota %5 fi reettii %2 keessattis vaayirasiin kuni argameera. Wiirtuun To’annoo Dhukkubaa Taayiwaan jijjirama vaayirasiin LayV fiduu danda’u xiyyeeffannoon hordofaa  jirra jedheera. LayV gosa vaayirasii henipavaayiras jedhamuu yoo tahu gosa vaayirasii bineensarraa namatti darbu dha. Vaayirasiin bineensarraa namatti darbu(zoonotic) baramaa tahullee kan xiyyeeffannoo argachuu jalqabe garuu erga weerara koronaavaayirasiin asi dha. Wiirtuun To’annoofi Ittisa Dhukkubaa Ameerikaa dhukkuba daddarbaa haaraa dhalatu afur keessaa sadii bineensota irraa namatti dhufa jedha. UN kana dura manca’insa qabeenya uumamaafi jijjiirama haala qilleensarraan kan ka’e addunyaan dhukkuba akkasii baayyee arguu malti jechuun akeekkachiiseera. Vaayirasiin bineensarraa namatti daddaarbu tokko tokkos balaafamaa tahuu mala.


US fi Chaayinaan dhimma Taayiwaan irratti walitti dhaadatan

Pirezedantiin Ameerikaa Joo Baayideni fi gitisaanii kan Chaayinaa Shi Zhinpiing sa’aatii lamaaf dhimma Taayiwaaniirratti bilbilaan erga waliin haasa’anii booda wal akeekkachiisan. Baayiden gitasaanii kan Chaayinaa Shi Zhinpiing wayita dubbatan, Chaayinaan qophaatti odola Taayiwaan dhuunfachuuf tarkaanfii fudhattu kamiyyuu akka cimsanii balaaleeffatan himan. Taatullee imaammanni Ameerikaan dhimma Taayiwaan ilaalchisuun hordoftu ammas akka hin geeddaramne himan. Beejingi akka jettuutti, Pirezedant Shiin gitasaanii Baayiden waliin haasa’an imaammata ‘’Chaayina tokko’’ jedhu fudhachuu qabdu jechuun akeekkachisanii booda’’namni ibiddaan taphatu ni gubata,’’jedhanii  dubbatan. Afyaa’iin Mana Maree Ameerikaa Naansii Peelosii Taayiwaan daawwachuuf karoorsan hamiin jedhu dhaga’amuu hordofee muddamni Ameerikaa fi Chaayinaa gidduutti hammaatera. Ministirri Dhimma Alaa Ameerikaa ammalleen Afi-yaaittiin gara Taayiwaan imaluunshee ifa miti jedhulleen, Chaayinaan garuu Pilooson gara Taayiwaan yoo imalan daafaansaa cimaadha jechuun akeekkachiifte jirti. Torban darbe Baayiden gaazixeessitootatti wayita himan ''waraanaan yaaduun  yaada gaarii miti,’’  jechuun Waaayit Haawus gochi akkasii faayidaa hin qabu jedhe. Otoo Peelosiin garasitti kan imalan ta’ee erga bara 1997 asiiti qondaala  siyaasaa Ameerikaa olaantuu odola kana daawwatan ta’uuf jiru. Baayidenii fi Shiin Kamisa kaleessaa bilbilaan erga mariyatanii booda kallattiin wal arganii mariyachuuf haala akka mijeessan waliin haasa’an. Wayita Baayiden Pirezedantii ittaanaa turanitti Shiin bara 2015tti Ameerikaa  daawwatanii turan.Amma erga Pirezedantii Ameerikaa ta’anii asitti garuu qaamaan wal arganii hin beekan. Chaayinaan odola Taayiwaan akka kutaa qaama biyya isheetti lakkoofti. Kana milkeessuuf ammo tarkaanfii waraanallee akka fudhavchuu dandeessuu irra deddeebitee beeksisaa turte. Ameerikaan garuu imaammata Cahaayinaan  Taatyiwaan ilaalchisuun horodoftuuf beekamtii hin kennine. Ameerikaan odola karaa dimookiraatawaan of bulchitu kanatti meeshalee waraanaa weerara Chaayinaa ittiin ofirraa qolattu gurguraa turte.


Pireezidantiin Chaayinaa dhimma waraana Yukireen Putiin waliin mari'achuuf- Raashiyaa

Pireezidantiin Chaayinaa Shii Jiinpiing dhimma waraana Yukireen irratti gitasaanii kan Raashiyaa Vilaadmiir Putiin waliin mari'achuuf jiraachuu Raashiyaan ibsite. Qondaaltonni lameen dhuma torbee kanaatti kan walarguuf jiran yoo ta'u, dhimmoota idiladdunyaa fi ajandaawwan naannawasaaniirrattis mari'achuuf jiru. Walga'iin dureewwan biyyaa kunneen Uzbeekistaan keessatti taa'uuf jiran kun, michummaa warra lixaarra filannoo biraa barbaaduuf karoorsaa jiraachuu agarsiisa. Pireezidanti Shii Jiinpiing erga weerarri koronaavaayirasii eegalee yeroo jalqabaaf daawwannaaf biyyaa ba'aa jiru. Dhimma Yukireen irratti ejjennoo qaban irraa kan ka'e hariiroo isaan warra lixaa waliin qaban akka duraa miti. Pireezidanti Putiin hooggantoota biyyoota Indiyaa, Paakistaan, Tarkii fi Iraanillee arguuf jiru. Walga'iin isaan pireezidantii Chaayinaa waliin qabaatan garuu kaanirra akkaan bu'a qabeessa jedhan dubbi himaan Imaammata Dhimma Alaa Kireemlin Yuurii Ushakoov. Pireezidantonni lameen Shii Jiinpiing fi Vilaadmiir Putiin kora -Shanghai Cooperation Organization jedhamurratti walaraguuf jiru, korri kun Fulbaana 15-16 gaggeeffama. Kora bara 2001 biyyoota giddugaleessa Eeshiyaa miseensota Sooviyeet duraanii ta'aniin hundeeffama kana keessatti Chaayinaa fi Raashiyaan iddoo guddaa qabu. Qondaaltonni Raashiyaa fi Chaayinaa kunneen erga yeroo dhiyoo as hagas mara qondaaltota biyyoota kaaniin walarganii hin beekan. Pireezidant Shii Jiinpiing bara weerarri Covid eegalu Amajjii 2020 Miyaanmaar daawwatan, isa booda dhiyeenya kana Adoolessa keessa Hoongkoong daawwatan. Putiinillee akkasuma, erga waraanni eegalee hooggantoota Tarkii fi Iraan qofa argan, kan Chaayinaa kun sadaffaasaaniiti. Pireezidanti Putiin gitasaanii kan Chaayinaa waliin bara darbe dorgommii- Winter Olympic jedhamurratti erga walarganii booda hariiroon biyyoota lameenii daangaa akka hin qabaanne walii galanii turan. Raashiyaan erga Yukireen weerartee Chaayinaan as baatee ejjennoo ibsachuu dhabuun biyyoota lixaa akkaan mufachiiseera. Biyyoonni lixaa Chaayinaan waraanicha yookiin hin deeggarre yookiin hin mormine jechuun qeeqaa turan, Beejiing ammoo qaamoleen walwaraanan lameenuu badii qabu jechaa turte. Addunyaarraa wayita Raashiyaarratti qoqqobbiin gosa garagaraa itti heddummaatu Chaayinaan hin qoqqobne. Daldalli biyyoota lameeniis akkuma duriitti itti fufeera, boba'aan Chaayinaan Raashiyaarraa galchitu garuu erga waraana Yukireenii as hir'iseera.


Chaayinaan namoonni siyaasaa US gara Taayiwaan yoo imalan 'gatii baasu' jechuun dhaadatte

Af-yaa’iin mana maree bakka bu’oota uummataa Ameerikaa gara Taayiwaan deemuuf karoora qabdi oduun jedhu dhagahamuun Chaayinaa kan dheekkamsiise yoo tahu, Waayit Haawus immoo mataa bowwaa siyaasa idila-addunyaa itti taheera. Gaafa Wiixataa, af-yaa’ii Naansii Peloosiin torbee dhufu keessa Taayiwaan yoo daawwatan, Ameerikaan ’’gatii jabaa tahe baasti’’ jechuun Chaayinaan akeekkachiiste. Pelosiin garas kan imalan yoo tahe bara 1997 as gara odola bulchiinsa walabaa qabdu kanaa deemuun nama siyaasaa aangoo guddaa qaban tahu. Haa tahu malee Chayinaan, odola walabaa Taayiwaan kana bulchiinsa foxxoqxee fi dhumarratti deebitee qaama Chaayinaa taatutti ilaaltiiin. Haa tahu malee kana dhugoomsuuf humna hin fayyadamne. Imalli taasifamuu mala jedhame kuni Beejiing aarsuurra darbee, bulchiinsi Baayidan miseensi paarlaamaa demookiraatotaa Kaalfoorniyaa bakka buutu Naansii Peloosiin garas akka hin deemne gochaa jira jedhameera. Torbee darbe, Pireezidant Joo Baayidan, ‘’waraanni keenya imalli kuni yaada gaarii miti jedheera,’’  jechuun gaazexeessitootatti himanillee, Waayit Haawus garuu dubbiin Chaayinaa imala kanarratti jettee,’’kan homaa hin fayyadneefi barbaachisaa hin taane dha,’’ jedhe.  Waajirri hajaa alaa Ameerikaa Peeloosinn hamma yoonaa imalli ifatti himte hin jiru, ejennoon Ameerikaa dhimma Taayiwaan irratti qabdu hin geeddaramne jette. Ameerikaa keessatti uummataa fi miseensonni paarlmaa illee Taayiwaan deeggaruu kanarratti waliigalu.\nNaansii Peloosiin hojii paarlaamaa waggaa 35 itti dabarsite kanaan Chaayinaa qeequun beekamti. Qabiinsa mirga namoomaa Chaayinaa mormiti, kanneen demookiraasiif falman wajjin immoo wal-agarteetti. Peloosiin imala kana baatii Ebla keessa karoorsitullee sababa Koovid-19’n qabamuun as darbuu danda’eera.\n\nDhimma kanarratti odeeffannoo dabalataa kennuu baattus, torbee darbe garuu ‘’Taayiwaaniif deeggarsa agarsiisuun nuuf mala,’’jetteetti.


Ameerikaan marii daldalaa Taayiwaan wajjiin eegaluuf

Afyaa’iin Mana Maree Ameerikaa Naansii Peelosiin daawwaannaa falmisiisaa Taayiwaanitti gaggessan torban muraasa booda Ameerikaan marii daldalaa Taayiwaan wajjin akka eegaltu beeksifte. Mariin marsaa jalqabaa ‘’yeroo qabameef dursee eegala,’’ jedhan Bakka Buutuun Waajjirri daldalaa Ameerikaa. Mariin isaanii daldalaaf haala mijeessuu, daldala dijiitalaa fi waliigalteewwan farreen malaammaltummaa kan dabalatudha. Naansii Peelosiin Taayiwaan daawwachuu hordofee muddamni Ameerikaa fi Chaayinaa gidduutti jabaatera. Sangantaan daldala Ameerikaa fi Taayiwaan giddutti jabeessu Waxabajjii bara 2022tti yeroo jalqabaatiif kan ifoome yoo ta’u, wixinee mariicharratti waliigaluu biyyoonni lachuu himaniiru. Waajjira Daldalaa Ameerikaatti kan bakka buute Saaraa Biyaanchii’’karoora dingadee jaarraa 21ffaatti haqa qabu, caalatti badhaadhuuf mijatuufi balaa dandamatu uumuuf karoorsine,’’ jedhan. Daldalli Ameerikaa fi Taayiwaan gidduu jiru bara 2020tti Doolara Ameerikaa biliyoona 100 fi biliyoona jaha qaqqabeera. Ameerikaan marii dadalaa Taayiwaan wajjiin taa'uuf karoorsite kan beeksifte wayita Chaayinaan shaakala waraanaa kan yeroo kamiyyuu caala guddaa naannoo daangaa Taayiwaanitti eegaltetti. Imaammata‘’Chaayinaa tokko’’ jedhu jalatti Ameerikaan Taayiwaan qaama Chaayinaa ta’uu beekamtii laachuun, Ameerikaan Chaayinaa waliin hariiroo seera qabeessa qabaatti. Taatullee meeshaalee waraanaa Taayiwaanitti gurguruu dabalatee hariiroo al-kallattii odolaa kana waliin qabaachuu itti fufti. Beejingi odola Taayiwaan akka qaama Chaayinaatti lakkoofti. Taatullee Taayiwaan odola ofbulchituu yoo taatu, Chaayinaa irraa akka cittetti of lakkoofti. Baha Eeshiyaatti dippiloomaatii Ameerikaa kan ta’an Daani’eel Kiritenbirink akkas jedhan: ’’Chaayinaan humnaan dirqisiisu yaaluun nageenyaafi tasgabbii ulaa Taayiwaan dhabsiisa,’’jette.


Chaayinaan misaa'ela baalistiikii 11 dhiyeenya Taayiwaanitti dhukaaste

Chaayinaan misaa'ela baalistiikii fageenya dheeraa furguggatu 11 dhiyeenya qarqara galaana Kaaba-Bahaa fi Kibba-Lixaa Taayiwaanitti gara bishaaniitti dhukaaste. Taayiwaan ammoo akka Kooriyaa Kaabaa misaa'ela gara galaanaa dhukaaste jechuun Chaayinaa qeeqxe. Chaayinaan dhiyeenya Taayiwaanitti shaakala waraanaa guddaa gaggeessaa kan jirtu yoo ta'u, helikooptaroonni Chaayina samii galaana Taayiwaan irratti mul'ataniiru. Dhukaasni misaa'elaa fi shaakalli waraanaa Chaayinaan dhiyeenya Taayiwaanitti gochaa jirtu kun daawwannaa af-yaa'ii mana maree US Naansii Peeloosii waliin wal-qabata. Naansii Peeloosii Roobii darbe akeekkachiisa Chaayinaaf osoo gurra hin kenniin Taayiwaan daawwatan. Chaayinaan Taayiwaan akkaa naannoo isheerraa foxxoqxeetti ilaalti. Humnaan osoo hin hafiin akka ofitti deebiftus dhaadatti. Ameerikaan gama isheen Taayiwaaniif beekamtii kennuufi baattullee, hariiroo cimaa waliin qabdi. Hariiroon kun akka Taayiwaan of ittistuuf meeshaa waaraanaa itti gurguru dabalata. Daawwannaan Peeloosii Chaayinaa daran kan dheekkamsiise yoo ta'u shaakala waraanaa fi misaa'ela baalistiikii dhukaasuutti jirti. Ministeerri Ittisaa Taayiwaan gama kaaniin sirna ittisaa isaa cimsatee haalicha hordofaa akka jiru beeksiseera. Shaakalli waraanaa Chaayinaan gochaa jirtu kun ulaa galaanaa dooniiwwan hedduun irra deddeebi'an akkasumas kallattii xiyyaaronni Taayiwan qubatanii fi Taayiwaan irraa ka'an irra balali'an irrattidha. Balaliiwwan gara buufata xiyyaaraa idil-addunyaa Taayiwaan godhaman 50 ol kan haqaman yoo ta'u, dooniiwwanis karaa biraa barbaaddataa jiru.


Anga'aan US Chaayinaa dheekkamsiiste, Naansi Peloosii eenyu?

Af-yaa'iin mana-maree Ameerikaa Naansii Peloosii, tibba kana gara odola akka biyya of dandeesseetti of ilaaltu Taayiwaan deemuun ishee Chaayinaa hedduu mufachiiseera. Taayiwaan akka biyyaatti beekamtii kan qabdu ta'uu baattus michuu Ameerikaadha. Chaayinaan garuu Taayiwaan akka qaama biyya ofiitti ilaaluun guyyaa tokko tolaanis ta'e dirqamaan akka deebitu ejjennoo qabaachuun Ameerikaa dabalatee biyyi Taayiwaaniin simannaafi gita biyyaa kennuuf diinashee akka ta'etti ilaalti. Yeroo gara garaattis Chaayinaan dhimma Taayiwaan kaasuun ibidda waliin taphachuudha jechuun Ameerikaa akeekkachiisteetti. Hagayya jalqaba bara 2022 aanga'aan guddoo US kan yeroo ammaa Af-yaa'ii mana-maree biyyattii taate gara Taayiwaan imaluun isaanii ammoo Chaayinaa akka malee dheekkamsiisuun muddama gara sana jiru daran hammeessaa jira. Chaayinaan loltootashee shaakala waraanaa Taayiwaanitti dhiyeenyatti jalqabuuf yeroo jirtutti, Taayiwaan ammoo guyyaa Peloosiin odolattii keessa ejjetterraa kaasee loltoonni ishee of eeggannoo cimaan akka qophaa'an himameera. Maqaan ishee guutuun Naansii Paatiriishiyaa Peloosii jedhama. Nama siyaasaa buleettii bara 2019 irraa kaastee mana-maree bakka bu'oota ummataa Ameerikaatti Af-yaa'ii ta'uun tajaajilaa jirti. Naansii Pelosiin erga bara 1987 kaastee Kaalifoorniyaa irraa bakka buutuu US ta'uun tajaajilaa jirti. Dubartiin siyaasa Ameerikaa keessatti waggoota 40tti siqu gahee guddaa taphataa jirtu kun Chaayinaa cimistee qeequun beekamti. Naansii Pelosiin bara 1991 daawwannaa Chaayinaa, Beejingitti taasistee turteen, wantota ejjennoo ishee ibsuun aanga'oota Chaayinaa haalaan kan ajaa'ibsiiseefi dheekkamsiisee ture. Dubartiin siyaasaa kun namoota ajjeechaa Addabaabaayii Tiyaanmiin dhaadannoo leellisu dhageessisuun bakka humnonni nageenyaa Chaayinaa mormitoota warra dimokiraasiif dhaabbatan itti haleelan dhaabbachuun kabaja qaban agarsiisteetti. Dubartii umuriin ishee ganna 82 ta'e Aadde Peloosiin, sirna bulchiinsa Komunistii Chaayinaa irratti mormii cimaa qabaniin addattti beekamti. Dhimmi biraan akka isheen aanga'oota Chaayinaa waliin waldhabdu taasise dursaa warra Tiibeet kan ta'eefi yeroo ammaa mana keessatti hidhame kan jiru Daalaay Laamaa waliin hariiroo qabaachuu isheeti. Af-yaa'ittiin kun bara darbe yeroo mootummaan Ameerikaa haleellaa Musliimota Chaayinaa Wiigaa keessa jiran irratti raawwatame akka duguuggaa sanyiitti beekamtiin akka kennamuuf hojjechaa turetti adda-durummaan socho'aa turteetti. "Sababa hariiroo daldalaatiif  mirgoota namoomaatiif dhaabbachuu yoo hin dandeenye bakkawwan birootti waa'ee kabaja mirga namoomaa dubbachuudhaaf hamilee dhabdu," jechuun gaaffiifi deebii barruu Poletiikoo jedhamu waliin taasifte irratti ibsiteetti Pelosiin. Daawwannaan falmisiisaa Af-yaa'iin kun miillana Taayiwaanitti taasiste erga bara 1997 as aanga'aa guddaa Ameerikaa biyyattii daawwatan kan jalqabaa ishee taasisa. Daawwannaan Peloosiin Taayiwaanitti taasifte kun Chaayinaa biratti qofa osoo hin taane aanga'oota biyya ishee birattis gaaffii kaaseera. Pirezidantiin Ameerikaa Joo Baayidan Af-yaa'ittiin Taayiwaanitti mul'achuun Chaayinaa biratti akka qoccollootti ilaalamuu kan danda'u  jechuun yaaddoo uummannis qabu eeruun, "yaada gaarii miti" jedhanii ture. Bara 1940  abbaa ishee kantiibaa duraanii Baaltimoor Tomaas D Aleksaandiroo Juuniyeer dhalatte. Yeroo jalqabaatiif kora Paartii Dimokiraatik irratti yeroo argamte umuriin ishee waggaa 12 ture. Yeroo umuriin ishee waggaa 20 guute ammoo muudama pirezidantii Joon F Kenedii irratti argamte Naansii Peloosiin. Kutaa bulchiinsa Kaaliforrniyaa keessatti duula filannoo warra Dimokiraatotaaf hojjechuu, akkasumas maallaqa walitti sassaabuun ture hojii kan jalqabde. Pelosiin bara 1987 teessuma mana-maree mo'achuun erga bara sanaatii kaastee kutaa bulchiinsa Saan Firaansiiskoo bakka buutee jirti. Dabalataanis Af-yaa'ii mana-maree ta'uun marsaa sadaffaa tajaajilaa jirti. Bakki kun ammoo bakka pirezidantii itti-aanaatti aansee gita bakka bu'ummaan pirezidaantii kennamuufidha. Pelloosiin seenaa Ameerikaa keessatti Af-yaa'ii dubartii jalqabaati. Peloosiin siyaasa keessatti Chaayinaa qeequun qofa miti kan beekamtu. Bara 2003 yeroo waraana Iraaq turettis namoota siyaasaa waraana Iraaq morman keessaa tokko turte. Baroota 1980 fi 1990 keessa mirga jaallattoota saala walfakkaataa (LGBT) warra jedhamiif dhaabbachaa kan turte yoo ta'u, yeroo sanatti dhimmoonni akkasii kunneen ajandaa siyaasaa ijoo keessaa kan fagaatan turan. Dabalataanis dhiyeenya kana kan manni murtii waliigalaa Ameerikaa seera ulfa baasuun mirga heera mootummaa dubartoonni qaban jedhu haquu isaa mormiin cimisitee qeeqxeetti. "Ameerikaanonni har'a mirga haadhotii isaaniin gadi qabu," jechuun mirga ulfa baasuu dubartootaa seeraan dhorkame mormuun dubbatte. "Murteen kun waan akka kaballaan dhaanamuuti," jette Peloosiin. Haata'u malee, Peloosiin dhimmoota biraa yaa hojjettuyyu malee, adda-durummaan garuu kan guddistee beekamtu mormii bulchitoota Komunistii Chaayinaa irratti dhiyeessituunidha. Daawwannaa isheen Taayiwaanitti taasiftes kana caalaa cimsa.