AFAAN KEENAAN AFAAN KEENYAAF HAA KAANU

* DURA DUBBII Dubbiftoota barreeffama kanaa jaalatamoo fi kabajamoo, mee dursee barri 2014 kun bara nagaa fi bara badhaadhinaa, bara milkii gaarii fi bara tokkummaan Oromoo sonaan jabaatu isiniif haa tahu! Ilaa, amma waayee mataduree kanaa olitti kaayamee irrattan waa isiniif dhiyeessaa mee na hoofolchaa! Duula dhuma bara dabree isa muummiyyeewwanii (iliitonnii) warra Amaaraa: uummata Oromoo, saba Oromoo fi Biyya Oromoo irratti adeemsisan duradhaabannoo fi ofirraa-qolannaan dhalawwan Oromoo alaa-manaa agarsiisan kan hedduu nama gammachiisu. Amma irraantii tokko tokkollee arganneeti jirra. Hubaddhaa nuti Oromoonni biyya namaa deemnee: laga Abbayyaa, laga Barreessaa fi laga Bashiloo ceenee biyya Habashaa qabannee, mirga warra Habashaa irra ijjanneetii mitii! Isaan garuu biyya keenya humna qawwee fi humna gargaarsa Faranjiitiin qabatanii: harma aayyolee cicciranii, harka aabbolee mummuranii, ijaa-funyaan dargaggeeyyii fi shamarranii buqqifatanii, lafa lafee Oromoo sarbatanii, gabbaarii fi gabra nu taasifatanii waggaalee hedduu qaxxaamuruun as gayani. Kana hundaa kan jalqabee fiixaan-isaaniif baase, isa qaamaan namaa garaanimmoo bineensaa san kan Minilik jedhamu. * Minilik kun wanneen inni uummata Oromoo Keesaahuu Oromoo Arsii fi Oromoo Harar hiddaan dhabamsiisuuf gocha Suukaneesaa irratti godheefi , uummatoota: Waalayitaa, Kafichoo, Dimmee, Gimiraa fi kanneen biroo irratti adeemsise wanneen Hitler, naazichi uummata Yuudaa irratti adeemsee gadii miti. Ammoo, warri isaa iliitonni Amaaraa “kana irraanfadhaatii akka jagnaatti isaa fudhadhaa” nuun jechaa jiru. Hardha uummannii fi mootummaan Biyya Jarmanii nama waayee Hitler kaasee faarsu, waayee isaa xiqqoo ishiillee akka gaariitti ilaalu mana seeraa geessuun adabsiisu. Isaan “keenyaa” nama harma harmeewwan teenyaa mummure faarsaa akka gootaatti akka fudhannuuf nu dirqisiisu! Abadan lafa irraayyi ammas nu duguugu malee, kun dachee Oromoo irratti hin tahu! Egaa, fiixaan-bayiinsi waayee asmaarii sanii isa Minilik faarsuu fi faabrikaa Baddallee irratti gonfanne kun, gara qabsoo isa kana fakkaatuutti nu ceesisuu dha qaba! Akkamitti, eessatti, maal maal faa irratti isa jedhamu kanaa gaditti wajjumaan ilaalla. Ilaallees, humnaa fi onnee tokkoomeen wajjumaan ol-jenna! * SEENASA Amma gareen warra Amaaraa kan “Garee Cuquliisaa – Blue Party” jedhamu, duula hamaa Afaan Oromoo irratti banee jira. “Engineer Gizachew of Blue Party said, “Afaan Oromoo was a rural language and will stay as such and it will never able to get modernised therefore we are forced to keep using Geez”/ obboo Bariisoo irraayyi. Yaa Oromoo koo, yaa saba Gadaa namtichi kun kana jechuun duula fi waraana: Afaan Oromoo, uummata Oromoo fi saba Oromoo irratti ifumatti kan labse Shaggar, handhuura Oromiyaa, qeyee jagnicha Oromoo qeyee Tufaa Munaa keessatti. Ee, Shaggar dachee Oromoo Kurnan Gullallee isaan erga qawwee ibiddaatiin, waraanaa Minilikiin moyamanii, isaan dhuumatii irraa hafan qawween buqqifamanii, quwween oofamanii naannoo Arsiitti hariyamanii saniitti. Wanni kun Oromoota bakka jiran maratti, alaa-manaa ilkaan ciniinnachisetoo kan isaan tokkoomsuun olkaasu tahuu qaba! Dabrees, Gareen Cuquliisaa kun biyyattis, biyyoota alaattis oggaa walgayii isaan waamame banu: dursee sirba Minilik faashisticha faarsu tokko dhageessisuuni. Raaji Waaqa, safuu namaa nuti afaan isaanii, afaan qawween nutti dhufuun marcuma afaan keenyaa qabate kana baranna! Isaan garuu afaan keenya irratti, biyyuma keenya irratti duula banaa jiru. Kanaafuu, tarkaanfiiwwan lama gara fuulduraatti tarkaanfachuun:- AFAAN KEENAAN AFAAN KEENYAAF HAA KAANU ! waamicha saba Oromoo fi waamichaa harmee Oromiyaa ti! * AFAAN OROMOO Warri eeboo fi fardaan cabseetoo biyya keenya seene, gocha hamaa fi hammeenyaa inni adeemsise keessaa inni tokko isa Afaan Oromoo irratti tahe. Hamma yeroo dhiyoo, bara 1991-tti Afaan Oromoo akka bakka balaqqeessa tahe kan akka: yaa’ii, paarlamaa, bataskaanaa, mana barumsaa, mana seeraa fi waajjirootatti ittiin hin hojjatamneef seeraan dhoowwamee ture. Gaazexoonni, kitaabeewwanii fi barrooleen marti isaan baafamuun dhoorkaa ture. Kan biraa hafee Barroo Qulqulluu kan biyyoota Oroppaatti afaan keenyaan barreeffamanii dhoksaan karaa Sudaanii fi Keeniyaa faa biyya seenan guursisuun, mootummaan Habashaa inni Kiristaana ofiin jedhu gubsiisee jira. Kana bira kutee olola jibbaa fi jibbisiisaa afaan Biyya Gadaa kana irratti oofsisaa ture. Garuu, kun cufti fiixaan isaaf bawuu hin dandeenye. Afaan qawwee, Afaan Amaaraa bakka maraa fi akka maraatti iddoo Afaan Oromoo buufamuuf humnii fi horoon irratti dhangalawullee afaan isaa kun boongoowwan isaa, jechuun magaalaawwan bira dabruun gandeen Oromoo hulluuqee seenuu hin dandeenye. Sirumaa Afaan Oromoo keenya dhiibbaa gurmee wayii malee, babaldhachaa, guddachaa kunoo Dhaloota Qubee daggala-raasaa fi gabrumfataa hollachiisaa dhaqqabee jira. *Afaan Oromoo biyyoota Gaafa Afrikaa sadii keessatti akka afaan dhalootaatti (afaan haadhaa-abbaatti) dubbatama. Kunis: Impaayera Toopphiyaa, Biyya Keeniyaa fi Somaliyaa Kibbaa keessatti. Baddaa Raayyaa, hara Ashangee irraa hamma Maanya Hindiitti (“Indian Ocean“-tti), Muggii fi Beegii duubaan daangaa Sudaan irraa hamma Magaalaa Jijjigaa cinaatti dubbatama. Akka afaan dhalootaatti uummata kitila 46-tu, akka afaan lammaffaa yookaan sadaffaatti immoo uummata kitila 12-tu, walumatti uummata kitila 58-tu isaan dhimma-baya. Ardii Afrikaa keessatti akka afaan dhalootaatti Afaan Arabaa fi Afaan Hawusaatti aanee sadarkaa 3-ffaa irratti argama. Afaan Oromoo afaan daran sooressa tahee fi afaan hedduu, hedduu miidhagina isaatiin raajeffatamu. Heddumminni jechoota isaa, bareedumni afaanii yaa’inni sagalee isaa kan nama maalalu. Akkuman walooloo kiyya tokko keessatti ibsuuf yaale, inni “afaan nadhii dammaa” ti. Kan biraa hafee, waggaalee 130 seeraan dhoowwameeyyuu, hardha hanqina jechoota ammayyaa kan afaanota Addunyaa Sadaffaa hunda keessatti argamu sanillee karaa qabachiifatee jira. Oromoonni hundi alaa-manaa, fiixaan-baanee jirra jechuun otoo haara wayiituu hin baafatin dagaaginaa fi misooma afaan keenyaa irratti hojjachuu qabna! * WANNEEN HOJIIRRA OOLUU QABAN Egaa amma, waraana fi duula ginni-bittee Amaaraa fi mummiyyeewwan Amaaraa afaan keenya irratti banan kana ofirraa faccisuuf, maal maal faa gochuun akka nu irraa eegamanin armaan gaditti baldhinaan tarreessa. Baldhinaanis jala-harriqa. 1) Oromiyaa keessatti afaan biyyaa Afaan Oromoo tahuu eenyumtuu beekuu qaba. Ijoolleen Oromoo manneen barumsaa kam keessattuu, yoo mabbawwanii (unibasiitotaa) fi kolleejota Afaan Ingiliziitiin barsiisan tahe malee, afaan ofiitiin barachuu qabdi. Ammaan tana ijoolleen Oromoo afaan qawween nutti dhufee qawweenis nutti fe’ame kana, Afaan Amaaraa wanni barattuuf sababni wayiitu hin jiru. Gayeen gayee dhaa afaan qawwee kun nu irraayyis, marcuma Afaan Oromoo irraayyis bu’uu qaba! San bira dabreeyyuu namoonni Oromiyaa keessa akkaa waaraatti jiraatan afaan biyya keessa jiraatanii kana, Afaan Oromoo barachuutu isaan baasa. Kun mee seera biyyoota addunyaatii! San irratti ijoollee Amaaraas tahee, kan warreen biroo bakka tuuta-tuutaan jiraatanitti afaan ofiitiinis barachuun seeruma. Kana irratti warri amma “Oromiyaa nutu bulchaa jira” nuun jedhan, warri OPDO miila isaanii lamaanin dhaabachuun isa jedhame kana hojii irra oolchuutu isaan baasa. Jalakaattummaan Afaan Alaagaas, jalakaattummaan warra Wayyaanees inni isaan adeemsisaa jiran kun eessumaanuu isaan hin gawu! Uummata isaanii, uummata Oromoo galaana Abbayyaa kana gaachana taasifachuun oljechuu qabu! Yaa Oromticha, yaa Oromtittii, yaa qeerransoota Qubee dhageessuu! Gayeen gayee dhaa, amma irraa kaasee Oromiyaa guutuu keessatti ennaa barsiisaan Afaan Amaaraa isin barsiisu, yookaan inni wanneen biroo Afaaan Amaaratiin isin barsiisu olseenu isinimmoo akkuma jirtaniitti kutaa sana gadhiisuun gadi-baatu! Hubaddhaa kun seenaa keenya keessatti bara 1969 keessa dachee Oromoo Afran Qalloo irratti magaalaa Dirre Dhaawaatti tahee ture! Bara Dargii, ee bara mootummaan Habashaa ilmoo namaa qalee karaa irratti darbatu san dachee Oromoo Sadan Liiban magaalaa Amboo fi magaalaa Walisootti tahee ture! Bara dukkanaa san keessa kan ijoolleen Oromoo sun hojii raajeffatamaa kana goote, isin hardha bara ifaa, bardhibbee 21-ffaa keessa gochuu hin daddhabdani! Oromoonni addunyaa tana mara keessatti argaman hundumtuu karaa hundumaan isin cinaa jiruwoo! 2) Dira Shaggar keessattis Afaan Oromoo Afaan Amaaraa cinaatti afaan ballaqqeessa (“official language“) tahuu qaba. Ijoolleen Shaggar akkuma ijoollee dira Biruusel isa magaalmataa Biyya Beeljigii sanaa afaan lamaan kutaa tokkoffaa irraa kaasanii Afaan Oromoo fi Afaan Amaaratiin barachuu dha qabu! 3) Oromiyaa guutuu keessatti Afaan Amaaraa afaan balaqqeessaa tahuun isaa hatattamaan dhaabachuu qaba! Horoo fi horiin: bunni, sabbuu, diggaa fi hoomishinni warshaalee Oromiyaa keessaa isaan amma Afaan Amaaratii oolaa jiran dhaabachuun, Afaan Oromootiif ooluu qabu! Waajjiroonni mootummaa Toopphiyaa isaan Oromiyaa keessatti argaman Afaan Oromootiin hojjachuun dirqama! 4) Manneen amantii hundumtuu Biyya Oromoo keessa jiran Afaan Oromootiin hojjachuu, Afaan Oromootiin uummata tajaajiluutu isaan irraa eegama. Oromiyaa keessatti yoo isaan kana gochuu baatan, Waaqa tokkichaa fi guddicha san akka rifachiisan beekuu qabu! 5) Namoonni Biyya Habashaa irraa dhufuun manneen daldalaa fi seedataa banatan Afaan Oromootiin hojjachuu qabu. Oromtichi tokko, Oromtittiin takka Oromiyaa keessatti: gabaattis, manneen bunaatti, manneen nyaataa fayittis afaan ofiitiin tajaajilamuu qaba, qabdi! Yoo kun tahuu baate Oromoonni warreen kana irraa waa bituu fi waa itti-gurguruu, akkanuma irraa bitatanii dhuguu fi nyaachuu dhaabuu qabu! 6) Oromiyaa mara keessatti nama uummata Oromoo fi saba Oromoo arrabsu irraa waa bituu fi waa itti-gurguruun dhaabachuu qaba! Nama akkanaa kanatti dubbachuun, gaafa rakkoon itti-dhufte hamma inni ifumatti dhiifama hin gaafatinitti isaaf birmachuun hin jiru. 7) “Gareen Cuquliisaa” inni amma Afaan Oromoo irratti waraana fi duula bane kun, hatattamaan uummataa fi saba Oromoo dhiifama gaafachuu qaba. Tahuu baannan, gareen kun dachee Oromoo irratti, wiirtuu Oromiyaa dira Shaggar irratti hojii isaa adeemsisuu hin qabu! <img>Namnoonni Amaaraa isaan Oromiyaa keessatti gaazexoota faa baasuun: “Gaallaa Gadaay” isaanii oofaa jiran ifumatti uummata Oromoo dhiifama gaafachuu qabu! Tahuu baannan, jarreen kun dachee Oromoo irratti, wiirtuu Oromiyaa dira Shaggar irratti hojii isaanii adeemsisuu hin qabani! 9) Oromoonni Oromiyaa keessatti bakka kamittuu afaan ofiitiin dhimma-bawuu qabu. Ijoolleen Oromoo warri miseensota Dhaloota Qubee tahan, namoota alagaa isaan Afaan Oromoo barachuu barbaadan tolumaan barsiisuu qabu. Warri OPDO immoo bakka itti-baratamuu fi wanneen ittiin-baratamu ijoollee tanaaf dhiyeessuun dirqama! Warri OPDO kun faajjii Afaan Oromoo olqabanii akka tarkaanfataniif, karaa garagaraatiin dhiibbaan adeemsifamuutu karaa qajeelaa taha. XUMURA-DUBBII Yaa Oromoo yaa uummata koo, nuti Oromoonni aadaa fi duudhaa uummata keenyaa irraanfachuu hin qabnu. Namni kamuu, Amaarris, Tigreenis eenyu fi eenyu faa marti nagaa fi kabajaan nutti dhufnaan akkuma aadaa keenyaa boonsisaa saniitti simanna! Isa afaanii fi billaa qaratee nutti dhufu guruu, tokkummaan dura dhaabanneetoo ofirraa deebifna! Uummanni Habashaa: warri Amaaraas, warri Tigrees uummata ollaa keenyaa waan tahaniif nageenya fi ollummaan isaan waliin qabnu kana ololli warra Garee Cuuqulisaa fi kan warreen faarsituu Minilik naazichaa faa booressuu hin qabu. Faashisota Amaaraa isaan kaleessa fi isaan hardhaatii obsa tokkollee horachuu hin qabnu! Ammoo, baaqaa-callaa addaan-baafachuun aadaa Oromooti. Ilaa gayeen gayee dhaa, fashistoonni fi sanyiitti-amantoonni Habashaa nurraa bu’uu qabu! Mirgaa fi haqa uumamaan qabnuuf sochowuun, bilisummaa fi walabummaa keenyaaf tarkaanfachuun mirgaa fi haqa uummata Habashaa: kan warra Amaaraas, kan warra Tigreess kan miidhu akka hin taane, eenyumtuu beekuu qaba! Akkuma mammaaksi Oromoo tokko: “abbaan iyyu malee, ollaan namaa hin birmatu” jedhu san, nuti karaa maraan of ijaarree, karaa maraan hidhannee yoo kaane malee, kan nuuf maluu hin jiru. “Ilma yartuu haatiyyuu hin jaalattu” jedha Oromoon. Kanaaf, nuti hundumtuu:- AFAAN KEENAAN AFAAN KEENYAAF HAA KAANU ! ============== // ==============


* KAROORA MOOTUMMAA WOYYAANEE KAN FUUNDURAA * Umman Oromoo yoo yaada woyyaaneen deemaafii jirtu kana Bakka jiru kamiiyuu yaada isaanii kana yeroon hin Fashaleesine Sagantaan isiin fuunduraaf yaadu , * Finifinnee irraa kaasee Bakki Diimaan Dibame kun kan Oromootii mitti jechuuf Deemtii !! * yaani Woyyaaneen ummata Oromoo tif Oromiyaa irratti ija Diimefate kanaan Maal jetu ? Jajjaboo Sabaatiin


Waamicha kora/Muhadaraa 5ffaa Hawaasa Oromo Muslima Norway(HOMN)

Waamicha kora/Muhadaraa 5ffaa Hawaasa Oromo Muslima Norway (HOMN) Korrii baranaa, 2014 diinii Islaamaa tiifii haala hawaasni muslimaa keessa jiru ilaalchisee gorsaafii barnoota adda adda sheekkootaa fii hayyoota keenna kan biyya gara garaa irraa dhufaniin waan kennamuuf akka dhuftanii itti hirmaattan kabajaan isin affeera. Guyyan: April, 19-20 Bakki galmaa: Masjiida Stovner


Qabeenyi garee Shanee ABO kan “madda Galii Addaa” jedhamuun beekamu kan kutaa SKANDINIVIA Saamame. Akkuma yaadatamutti bara 2004 kessa yeroo warri ABO hogganaa turan aangoo irratti waljijjiiran Qabeenyaafii waraanaas addaan qoddachuun gamni tokko waraana bilisummaaf bahee gama biyyaa akka galan yeroo godhu ummanni Oromoo kan lubbu jijjirraa hinqabneefi hidhaa cafaqamuufii biyyarraa ari’amu qabeenyaas itti dhabaa ture. WBO qawwee irkiftu yeroo arkan bakka jiran hundaa gaddaan liqinfameeti ture. Gareen aangoo fudhatte waraana hanga tokko fudhaatee caasaafii sagantaa siyaasaa haarayatti diriirfachuu jalqabde.Ummanni Oromoo fedhiifii hamuuna qabsoof qaburraa kan ka’een waan deemaa jiru hubachuu hindandeenye yeroof. Garuu duraandursee biyya kessaafii alattiis namoota garee aangoo fudhatteef amanamoo tahan filachuufii bakka namoonni amanamoon hinjirretti nama isaanii miseensa gochuu irratti xiyyeeffatan yeroo tana namoota gosa warra aangoo fudhatteetiifii ganda tokko tahaniif lotoorin baateeti turte. Kan takka ABOti miseensomu hin’yaadin carraa kanatti fayyadamuun gara aangootti sissiquu jalqabe. Warreen sadarkaa duraatti halduree barbaadamu tan gandummaafii gosummaasan guutan kessa Qondalli ABO kan kutaa SKANDINIVIA akkan beekkamnetti hogganan isa tokko, inni kun maqaa koree “madda galii addaa” ABO kan kutaa SKANDINIVIA ja’ameeti aangoo badhaafame, angoo qofa osoo hintaane horiinis itti dabalameefiiti jira sababaa dhaabni madda galii kan addaan hincinne qaabaachu qaba jedhauutiin kun yeroo godhamu HAYYU duree malee namni toohatu tookolleen hinjiru wanti horiin ykn maalaqni itti dabalameef akka( taxi) bitanii hojjachiisanii horii irra arkamu dhaabaaf godhamu jedhaniiti ture. Hatahuu hujiin tun hanga bara 2013tti bara keesa yoroo tokko qondaalli kun gama Asmaraa deemaati ture jedhama. Hata’uu malee dhuma bara 2013 irraa jalqabee haga arraatti wanti odeefamaa jiruu horiin dhaabaa kan Qondaala kana biratti kuufamee jiru qabamuu isaa nuuf gabaasaati jiru. Warri itti dhiheenyaan keessa beekan sababaan horiin kun qabameef Qondaalli kun akka waan qabsoof deemuu fakkeeysuun Haadha manaa isaa sobee barabaraan gama Asmaraa deemee sagaggaalumman ilmaan akka horaa jiru yeeroo hubatteetii gama Mootummaa iyyattee qabeenya waliin qaban hunda akka tohannaa mootummaa jala ooluuf gooteeti jirti .Mootummaaniis akkuma iyyannaan isaan gaheen horiin baanki keessa jiru’ manafii Taxileen hundi akka hinsossoone godheeti jira haatahuu malee horiin dhaaba hangam takka akka tahee namni sirritti beeku hinjiruu waan duraanu nama horii kana toohatu hinqabneef. Garuu horiin kun akka himamutti gara Dolari kuma saddettamati (80’000) jedhama. Kana qofaami Qondaalli kun gama Asmaraa yeeroo deemu hunda osoo WBOn beela’ee dheebotaa jiru isaafii Qondaalonni hagaa fira/ganda isaa ta’an kan achi jiran hundii Hotela irra nannayuun akka bashannanaa turan ragaaleen achiirra argaman ni ibsu. Haatayuutii yoo barbaachisaa ta’ee ragaalee kanafii waan oduu horii kanaa dabaree itti aantutti qabannee isiiniif dhihaanna. Miseensoota ABO SKANDINIVIA.


Gaaddiidduu Jaaramayaa Farra Sabboonummaa Oromoo (kutaa lammaffaa)

Oromoon waanjoo gabrumma isa irraa jirtuu of irra buqqisuuf bifa fincilaa fi akka jaarmayaatti qindawee gaggeeysa ture, ammas gaggeeyfataa jira. Adeemsa kana keeysatti mootummootni habasha wal duraa duuba bakka wal jijjiiran akkaataa itti araara Oromoo waliin buusuuf karoorfatan heeddu walfakkataa dha. Oromoo fi Oromoo wal dura dhaabanii gansisuun dantaa isaani tikfachu dha. Bakka gartuun sadaffa jirutti ammoo diiddaa agarsiisuun ykn yaada isaanii fudhachiisuuf dirqisiisuun olaantumma isaani agarsiisu hawwu. ”Sangaa gachii fidi jedhee ergeetan irsa koo, Gaallaa(Oromoo) booji’ii fidi jedhee ergeetan irsa koo, Gaallaan(Oromoo) kutee hambise walakkaa qaama koo” Abishee Garbaa goota diina akkas rakkisa ture, gaafa Soorii Galaa maqaa araaran Abishee fi “Ras“ Darasuu gidduu deemuun, “Ras“ Darsuun Taabotaan kakatee kaku diigee. Abiisheen kaku dhugaa se’ee harkaatti kufe. (kitaaba Jabeessaa Ejjetaa, 1995) Dargiin araara Qabsawotaa Oromoo waliin kan yaalee karaa warra mana hidhaa turanii ture. Kunis karaa Abba Biyyaa Abba Jobir fi Zagayee Asfaw yaada tokko hidhamtoota Oromoo maqaa ABOn hidhamaniif dhiheesse. Yaadichi badii dalagdaniif dhiifamaa gaafadhaa, ABO balaaleffadhaati Dargii waliin hojjeenna jedha. Yoo waan isiniin jenne gootan mana hidhaa keessaa isin baasna jedhee waadaa seeneef. Yaadni kun Abba Biyyaa fi Zagayee biratti fudhatame, hidhamtoota kaaniif dhihate. Dhimmi kun hidhamtoota maqaa ABOn hidhamnii jiran bakka lamaatti qoode. Garee kan Abiyuu Galataan durfamu, kan mana hidhaa keessaa bahuuf jecha dantaa Oromoo hin sharafsiisnu jeechuun yaadicha dura dhaabbatanii fi garee Ibsa Gutamaa yaadicha fudhatan dha. Sababa kanaaf Abiyyuun fi Ibsaan haga harkaan walitti cehuutti gayan. Dubbichis uttu hin milka’iin Dargiin kuufaati isa jalaa yeroo muraasaa dura mana hidhaa keessaa isaan gad dhiisee, kan irraa hafan akka Dargiin kufeen mana hidhaa keessaa yaa’ani. Warra bahan keessaa Zagayeen Minsteera qonnaa Dargii ka xumuraa yeroo tahuu Abban Biyyaa alaatti kute, warri kaan Dargiif hin hojeennuu jeechuun harka sassaabatani taa’an. Waliigala Dargiin yeroo Roma-xalayaniitti EPLF fi TPLF waliin haaswee ABO akka humnaatti uttu recognise hin godhiin hafee. Haasawaan araarri ABO fi TPLF gidduutti deddeeme boqonnaa itti aanu keeysatti ibsama. Itti fufa……


Baqattoota Oromoo Mana hidhaa biyya Sa’uudii Faraqa faraqaadhaitti rafna jedhu..

Sa’uudi Arabiyaa; Ilmaan Oromoo 230 mana hidhaa Najraan keessatti akka itti azzabamaa jiran caqasi ! dhageessee maaltu na dhibe jettee hin rafinii akkamitti akka dirmattuuf irratti dalagi!!! galanni kan RSOti


Magaalaa Dirree Dawaa Hayyuu fii Sabboonaa isii Dr. Sheek Muhammad Rashaad Abdullee Akkanatti awwaallatte

Oromiyaa Bahaa: Magaalaan Dirree Dawaa hayyuu fii sabboonaa isii, abbaa ummata Oromoo, kan saba isaa dukkana wallaalaa keessaa baasuuf hamma lubbuun isaanii gama akhiraa deemtutti saba kanaaf carraaqaa ture, sirna boonsaa asiin dura dhala Oromoo keessatti tahee hin beeyneen awwaalate….


Guyyaan Gootota Oromoo Oromiyaa keessatti uummata oromoon qophiilee garaa garaan kabajame

Guyyaa WBO Ebla 16, 2013, Finfinnee (Qeerroo) — Guyyaan Gootota Oromoo Oromiyaa bakkeewwan hedduu keessatti uummata oromoon qophiilee garaa garaan kabajame. Jala bultii ayyaana kanaa irratti magaalawwan Oromiyaa kanneen akka Finfinnee, Adaamaa, Amboo, Gudar, Ginc, Dirree Dawaa, Harar, Naqqamtee, Shaamboo keessatti waraqaaleen dhaadannoo heddumminaan maxxanfamuun kabajni ayyaana kanaa eegalee jira.Dhaadannoowwan maxxanfaman. 1. Oromiyaan kan Oromooti! 2. Nama seenaa dagate seenaan hin dagatu! 3. Akeeka gootawwan keenyaa galmaan ni geenya! 4. Ebla 15 guyyaa gootota oromooti! 5. Maqaa Oromoo fi Oromiyaan Itoophiyaaf hin falminu! 6. Qeerroon Bilisummaa Oromiyaaf wareegama kamuu baasa! 7. Mootummaan wayyaanee garboomfataa dha! 8. ABO gaaachana ilmaan oromooti! 9. Oromia shall be free! 10. Hidhaa fi ajjeechaan haamilee nu hin cabsu Kanneen jedhanii fi kanneen biroon diimaa magariisa diimaan kan barreeffaman loogoo qeerroo kan hammateen magaala keessatti hedduumminaan maxxanfamanii jiran. Waraqaaleen dhaadannoo fi alaabaan ABO uunivarsiitiilee Finfinnee, Amboo, Adaamaa, Bishooftuu, Haramaayaa, Hawaasaa, Arbaminc, Madda walaabuu,Miizan Teeppiii fi koollejjiiwwan garaa garaa keessatti hedduumminaan maxxanfamuun Guyyaan gootota oromoo haala ajaa’ibsiifamaan ayyaaneffatamee jira.Maadheeleen dhaabaa bakka mijeeffachuun walitti dhufuun barattootni yuunivarsiitiilee keessattii fi doormii isaanii keessatti dungoo diimaa magariisa diimaa ibsuun alaabaa ABO qabachuun waadaa isaanii haaromsachuun ibsa ejjennoo garaa garaa baafatanii jiran.Ilmaan oromoo uffata aadaa uffachuun Guyyaa gootota oromoo Oromiyaa keessatti haala ho’aan kan ayyaaneffatan yoommuu tahu barataan, barsiisaan, Qotee bulaan, hojjetaa fi hojii dhaaban dhimma QBO duuba deebisuuf mootummaan wayyaanee shira xax u dura dhaabbachuuf waadaa isaa haaromsatee jira. Mootummaan wayyaanee ayyaana kana uummata oromoo biratti akka kabajamu beekus uummata hedduumminaan ayyaaneffatamuu fi waraqaaleen dhaadannoo ifaan maxxanfamuu irraa ka’uun haamilee kutuun waraqaalee dhaadannoo dabballoota funaansisiisuutti bobba’ee jira.Ayyaanni kunis Ebla 15 irraa kaasee hanga Ebla 20 qophiilee garaa garaan kabajamuu itti fufa! Hub: Ibsawwan ejjennoo fi qophiilee maadheelee irraa kanneen akka walaloo fi suuraa viidiyoon gama fuula duraa edite ta’ee ummata dhaqaba. –Qeerroo


Guyyaa Gootota Oromoo 2013, Magaala Bern, Switzerland

Magaala Bern, Switzerland keessa tti sabboontonni Oromoo gaafa 13.04.2013 Guyyaa Gootota Oromoo 2013 yaadatanii oolaniiru. Guyyaa kana qabsaawota Ooromoo mirga uummata Oromoo fi Bilisummaa Oromiyaaf jedhanii luubbuu isaanii wareeganii darban yaadachuun sagantichi erga banamee booda itti aansuun faarruu alaabaa oromoo, seenaa Guyyaa Gootota Oromoo wal barsiisuun, akkasumas guyyaa walakkaa ol walaloota fi weedduulee, akkasumas geerarsoota gootota Oromoo faarsan wal dhageessisuun kabajameera. Akkasumas nyaata aadaa oromoo, fi “coffee ceremony” oromoo, … fi kkf saganticha irratti dhiyaataniiru. Weedduu, geerarsa fi sirbootni gootota Oromoo faarsan sagalee fi viidiyoon dhiyaataniiru. Qabsaawaan ni kufa, qabsoon itti fufa! Gootota Oromoo yoomuu ni yaadanna! IUOf! Deeggartoota fi miseensota ABO biyya Switzerland http://www.youtube.com/watch?v=XkmHx1rdbK4&list=UU2H4kLtBU1Oc36vNVdJ7GCQ&index=1


Labsa Guyyaa Gootota Oromoo – Adda Bilisummaa Oromoo

Yaadannoon gootota qabsoo bilisummaa Oromoof osoo qabsawanii wareegamani kan barbaachiseef waan aadeeffatame qofaaf osoo hin taane guyyaa kana seenaa qabsoo dheeraa ummatni Oromoo of dandamachiisuuf geggeesaa jiru kabajaa fi boona guddaan kan itti yaadannu dha. Guyyaa har’aan tana kaneen qalbii keenya keessatti yaadannu gootota ilmaan Oromoo yeroo biyyii keenya Oromiyaan harqoota kolonii jalattii kuftee eegalee lubbuu isaanii qaalii wareegan tau irra deebinee of yaadachiissuun dirqama. Guyyaa yaadannoo goototaa Oromoo bakka argamnu marattii waligurmeessuun haa tau akka nam tokkeettii kaneen yaadannu fakkeenyaaf: dhuma jaarraa 19ffaa keessa yeroo koloneeffataan Habashaa gargaarsa baar-gamaatiin humneeffamee biyya keenya weerare ilmaan Oromoo kumaatamaan wareegaman, galmee seenaa keessatti kan argamu, bara 1928- 1948 keessa fincila Raayyaa, 1964 -1970 keessa fincila Baalee, ijaarsa Maccaa fi Tuulama keessattii, fi bara 1970ta irraa eegalee qabsoo bilisummaa ABOn fi sabboontota biraan geggeeffamaa turee fi jiru keessatti wareegaman mara. Yeroo dhihoo as kanneen lafee fi dhiiga ilmaan Oromoo aarsaa godhanii impayera Itoophiyaa keessatti aangoo ittiin qooddachuuf tattaafatan heddummaachuun kan nama gaddisiisu. Haa ta’u malee hundinuu kan hubachuu qaban Oromoon impayera ijaaruu hin qabu. Qabsaawootni dhugaa impayera diiganii awwalchaa isaa irratti Oromiyaa walaba taate ijaaranii iggitii itti gochuu dha. Ergamni keenya har’aan tana lubbuun jirru bu’a harcaatuuf jecha dhuga awwaaluu miti. Gaafatamni seenaan nu irraa eegu gucaa bilisummaa jaallaan keenya nu biraa kufan qabsiisan ol kaafnee qabsoo galamaan gahuuf waada keenya haaromsuu dha. Kanneen Oromoo gananii gara Itoophiyaa qaxaamuran martinuu ammaa illee irra deeb’ianii qalbi ofii akka qoran yaadachiifna. Wareegama bilisummaa Oromoof kafalame gurguratuun fafa jenna. Akkasumas kanneen qabsoo bilisummaa geggeesina jedhan hundinuu guyyaa yaadannoo qofa kabajuu miti. Qabsoon maal akka gaafatu beekanii tokkuummaan qabsaawoota Oromoo akka dhugoomu hojiin argisissuun dirqama oolee buluu hin qabne. Keessaa ammoo dhaaba ABO deebisanii kaayyoo xaliilaa jalattii tokkoomsuu fi humneessuun kan yeroon itti kennamu miti. Ummatni Oromoo illee kan nu irraa eegan lallaafuu osoo hin taane of kenniinsaa fi qaroominaan qabsoo finiisuu dha. Guyyaa goototaa kana diina biyya keenya bortaan qabatee lafee nu qorqaa jiru kan yaadachifnu yoo jiraate wareegama fedhe illee yoo gaafate qabsoon bilisummaa Oromoo kan duuba deebi’u akka hin taanee dha. Seenaan mootummaa koloneeffattuu Habashaa kan utubame seenaa fokkataa, mirga dhala namaa sarbu, ummata lafa irraa buqqisuu, aadaa rorroo fi cunqursa ummata irratti geggeessuu, aadaa ajjeechaa fi hidhaa, aadaa uummata lafa irraa daguuguu fi hidhaa qalbii waan ta’eef wareegama kamuu haa gafatatu malee of irraa buqqisuuf yoom illee qophii tanee argamna. Seenaan Oromoo seenaa gootummaa ti. Seenaa kabajamaa gootowwan kufan nu dhaalchisan akka hin daganne irbuu keenyaa ni haaromsina. Qabsoo bilisummaa ittifufuudhaan mirgoota hanga ammaa dhiigaa fi lafeen argamsiifne ni ittifna, daangaa Oromiyaa dhiigan ni kabajchiifna, Oromiyaa bilisoomte dagaagsinee kabajaa ummata keenyaaf malu ni gonfachiifna. Qabsoo keenyaan kaartaa fi seenaa adunyaa haarayaa kan biyti walba taate Oromiyaa jedhamtu keessatti beekamtu akka dhugoomtu ni mirkaneessina. Haraan tana guyyaa goototaa yeroo yaadannu amma illee kutannaa fi kaayyoo jaallan keenya itti wareegaman osoo hin sharafin qabannee qabsaawaa jirra. Kaayyoon ilmaan Oromoo itti wareegamanis Oromiyaa walaba taate deebifnee argamsisuuf malee Itoophiyaa dimokraatessuuf hin turre, miti ille. Qabsaawootni Oromoo fi ummatni Oromoo martinuu qabsoo haqaa Oromoon mirga guutuu itti qabu haguuguuf kaneen wixifanna maayyiitti jiran akka jiran dagachuu hin qaban. Gochaan warra nyaaphaa fi uggumanni kun qroomaan dura dhaabbatamuu qaba. Dura dhaabbatuu qofa osoo hin taanee kaayyoo galmaan gahuuf tattaaffii keenyaa dachaa ol haa kaafnu. Bilisummaan dhiigaan malee hin argamu. Addii Bilisummaa Oromoo akkuma kaleessaa ammas qabsoo ummata Oromoo qindeessuuf dirqama ofitti fudhatee fi irbuu seene kabajuudhaan hanga maayyiitti wareegama barbaachisu kafaluudhaan dirqama kan galmaan gahuuf ni qabsaawa. Guyyaa yaadannoo kana sababfachuudhaan ummatni Oromoo martinuu qabsoo kana cina akka dhaabattan kabajaa lammuummatiin waamicha isiniif goona. Qabsaawootni ABO bakka adda addaatti argamtan martinuu ABO deebifnee dhinsuuf sochii jalqabnee jirru fiixa baasuuf kka of qusannoo malee carraaqnu cimsinee isin yaadachiifna. Mooraa qabsoo bilisummaa keessatti kan argamtan martinuu tokkuummaan dhugaa humna tau hubatuun marii tokkuummaa eegalamee jiru milkiin akka xumurannuu hawwiin keenya guutuu akka ta’e ABOn irra deebi’ee addeessa. Kanuma dhugoomsuuf yaaliin itti jirrus abdachiisaa fi ijaqabeessa tahuu ummata keenya kan nu eegaa jiruuf mirkaneessina. Guyyaan gootota Oromoo bara baraan ni jiraata! Oromiyaan ni bilisomti! Injifannoo ummata Oromoof! Adda Bilisummaa Oromoo


“MIILA LAMA QABAATANIIF , MUKA LAMA HIN YAABAN !!!!!!”

Y.G(2005) Seenaan yoomillee seenaadha. Maqaa Ummata tokkon qabsoo gaggeeffamu mitii, Maqaa dhunfaanuu wanni hojjatani fi dubbatan qalbii Ummataa fi dhalootaa keessaa yoomillee hin badu. Keessattu, dhimma Ummataa irratti wanni dubbatamuu fi hojjatamu seenaan galmeessu hin dhiisu. Waan kaleessaa fi har’aa madaaluun , Ulaagaa waa madaaluu addunyaa keessa jirruuti. Gootoonni keenya kaleessa kan dubbatanii fi hojjatan , bara baraan dhaloota irraa dhalootatti ce’aa kan dhufeef kanaafii . inni kaleessaa kan har’aaf bu’ura kan jedhamus, kana irraa madda . Namni waan kaleessa dubbate fi hojjate dantaa isaaf jedhee kan waliin dhahu yoo ta’e, (akka Mallasaa) dhumni isaa salphina ta’a . kana malees, Ummati ykn dhalooti hin hubatu ykn ni dagata jedhanii wanni har’a xiiqiin ka’anii hojjatan , ammas seenaa keenya keessatti galmaa’un haqa. Seensa barru kanaa kaasuun kiyya, dhaaba haaraa (ADO) of labsee jiru irratti yaada hegaree isaaniif tolu gumaachufiidha. Kun holola miti. Ilaalcha isaan qabatanii ka’an irraa mormii qabaadhees miti. (murtiin kan ummataaa waan ta’eef). Ilaalcha lama mooraa qabsoo tokko keessatti wal takaalaa turef furmaati jiru , adda ba’anii sochii ofii taasisanii bu’aa Ummata qabsaa’amuuf sana milkeessu danda’udha. Ilaalcha sana garuu ummata fudhachiisuun waan hundaa dursa. Kan ilaalcha biraa qabu , maqaa wal harkatti qabuu dhiisee , maqaa haaraa qabatanii ba’uun dansaadha. Garuu Alaabaa tokko qabatanii ba’uun kun bu’aan isaa maaliif akka isaan fayyadu hin beeku . Dhaabi haaraa kun, Ilmaan Oromoo Addunyaa kana irra jiraatu maraaf , mata duree marii ta’unsaa hin hafne. Gaaffiilee heddunis ka’anii jiru . shakkiin, mormiin, amma tokko deeggarsisi inuma dhaga’ama. Deeggarsa aarii ykn xiiqii irraa maddu dhiifnee, mormii wayita dhiheessinu garuu , sadarkaa adeemsa siyaasa keenyaa kan salphisu ta’uu hin qabu jedheen amana. Keessattu , aadaa keenya keessaa baanee arrabsoon sadarkaa dhunfaatti gadi bu’u kun , warra nuuti Dimokiraasiif haaraa miti jennee addunyaaf hundee ta’uu keenya himannu irraa kan eegamu natti hin fakkaatu. Abbaan fe’a bor ka’ee akka dhaabaatti of labsu , anaan waan na dhiphisu hin qabu. Maaliif yoo jedhame, Ummata sirnootaa fi goobantoota adda addaa waggoota 150 oliif hubatee jiru waan ta’eef , akka salphaatti gaaffii isaa bu’uraa irraa maqa jedhee waanan hin amanneefii . ragaan yoo barbaachise, dhaloota har’aa irraa hubachuun ga’aa ta’a. waan ofiifu ol ka’ee deebi’ee taa’u arrabsuuf jarjaruun ykn nan salphisaatti waan hundaa jechuun tarii , isa salphate bakka laachisuufi ta’uu danda’a. wanni Ummata irratti hundaa’ee ka’u hin kufu. Kanaaf ammo, seenaa ka’anii kufuu waggaa dheeraaf nu mudatee jiru ilaaluun ragaadha. Adeemsa “ADO”n amma itti jiruun , qormaata hedduun akka isa mudatu hin shakku. Keessattu dhaloota har’aaf wanni hin liqifamne hedduutu jira . yeroo keessa jirru waliinis waan wal dhahu hedduu qaba. Akka sagantaattis waan wal dhahu hedduu qaba. Ijaaramuun isaa , Ummata Oromoo biyya keessa jiraatu moo , ala jiraatu irratti hundaa’e ? kan jedhunis hanqina hubannoo dhabuu keessattin argaa jira. Akkaataa warri hundeessan walitti dhufanii fi sagantaa siyaasaa keewwatan kan wal fudhatus natti hin fakkaatu. Wanni keessa deebi’anii ilaalanii , bu’aa qabsichaaf socha’u malan illee jiraachuu ni mala. Garuu waan dura ta’uu qabuu fi duuba ta’uu danda’u wal dhahee , akka itti sirraa’uu danda’u kan gufachiisu illee of keessaa qaba. Mee amma tokko haa ilaallu. Wanni akka naaf hubatamu barbaadu garuu , Ilaalchi kun hin jiraatiin jechuuf akka hin taanedha. Baatii 4 dura barreeffama mata duree “LOON ABBAAN GAANFA CABSEE, ORMI IJA JAAMSA” jedhu jalatti waan waggaa 21 dura dubbatamee har’a haalame tokko kaaseen ture. Abbaa waan sana dubbate gara fuula duraattin ibsa jedheen ture . har’a yeroo isaatii nan ibsa . dura garuu waan sana irra deebi’a. Bara 1991 baatii dhuma Hagayyaa, akka gi’iizitti bara haaraa 1985 qaammee 6 wal ga’ii ABOn Ummata magaalaa Finfinnee waliin Galma yunivarsitii 4 kilootti gaggeessee ture. bara sana umuriin kiyya waggaa 23n ture. yoo xiqqaate Namoota 3000 ol wal ga’ii kana irratti argamaniiru. Barattoonni Oromoo eebbifamanis turan. Yeroo Xilaahuun Gassasaa Afaan Oromoon Ummata isaa biratti sirbe qofaaf(SIWWIR ONAG) jedhame san . wal ga’ii kana irratti Hogganoota ABO yeroosi keessaa 2 argamanii Ummata mariisisaa turan. Gaaffii ummataafillee deebii laachaa turan. Ammaaf maqaa hin dhahu . garuu gaaffii ummata biraa gaafatame tokko fi deebii laatame dhiheessuun garu dansaadha. Maanguddoo Baalee dhufantu akkas jedhee gaafate . ABO kan quba qabuutu beeka .dhufu keessaniif gammachuu qabna . garuu jara kana maalitti amantanii waliin hojjachuuf dhuftan ? kaayyoo akkamiitu waliin isin dhaabe ? bor kan nuuti wareegamnetti isiniin hin jedhanii ? ega waliin dhuftanii ykn Oromoof ABOn jiraachuu ega beekanii , isa isaan ijaaranii dhufan kun maalii ?qophii isaan dura boruu isin dhaabu qabduu ? jedhanii gaafatan . deebiin laatame, “dhugaadha jara kana amma dhumaatti amannee waliin hin dhufne. Akki balballi nutti hin cufamneef miillaa jala keenye jirra. Seenuun keenyas ammuma sana. Ummatuma biratti dhaabni kun jiraachuu hubachiisu dhufne . akka sodaanne odoo hin taane, kunoo galmi kunuu guute jira. Kun nuuf gammachuudha. OPDOn nu biratti fudahtama hin qabdu .kaayyoon itti jirtus Oromoof kan ta’uu miti. Dantaa gita bittootaa tikisuufiidha. odoo diigaa jennuu ijaaran . kana dhorkuu hin dandeenyu . ummatatu filata . garuu wayyaanee hin sodaatiinaa . wayyaaneen kan ofiin dhaabbattee miti. Kan jooniyyaa/keeshaa keessatti ishee naqee Afaan keeshaa kanaa hidheetu jira. Abbaan hidhe kun gaafa hike, bakka itti qaban hin qabdu. Tafkii keeshaa keessatti hidhamee ture , afaan isaa yoo hiikan bakka itti qaban qabaa ? akkasitti ilaalaa . kaayyoo kan jedhame , sirna Fedaraalizimii irratti walii gallee . kanaan ala wanni walitti nu hidhu hin jiru.”jedhame. Hogganni yeroos deebii kana laatan amma ABO keessa hin jiran . garuu qabsoo amma wal dhimbiibaa jiru keessa jiru . waan waggaa 21 dura jedhame kun , yeroo ammaa kana irraa geeddarumsa qabaa ? deebii kanaa yeroo biraaf bulfanna. Jedheen ture. Har’a garuu Hoggana yeroosii deebii kana kennan yoon dubbadhe rakkoo hin qabaatu. Seenaadha kaa. Seenaan kaleessaa kan har’aaf bu’ura ta’utti amanu baannaan , rakkoo dhalotaatu nu mudata. Deebiin Ummata 3000 ol harka walitti rukuchiisee kana kan dubbatan , Obbo Leencoo Lataa turan. Waggaa 21 dura. Seenaa kaleessaa kan har’aa waliin madaaluun umamuma namaa waliin jiraate. Haasaan kun waggaa 21 booda geeddaramee , ilaalcha faallaan asi ba’ee jira.kun dhaloota keessatti maal akka uumu tilmaamuun rakkisaa hin ta’u. kaleessa Bilisummaaf ka’i ! walabummaakeef qabsaa’I ! Itoophiyummaafu sichi marii teenya ! gonkumaa warra kaabaa waliin hojjachuun hin danda’amu ! ….. akka hin jedhamiin , har’a abbaamtu sun deebi’ee faallaa kaleessaa yennaa haasa’u, Ilaalchi har’a baanamu kun barbaachisaadha yoo jedhamellee , waggaa 21 boodas jijjiiramu dhiisu isaaf ragaan jiru maalii ? dhaaba kaleessa ofii hundeessanii gootoota meeqa itti wareegamsiisaa jiraatan , kabajaan itti bu’u dhiisanii waan ofii yaadan sochoosanii dhugaa Ummatichaaf fayyadu hojiin argisiisuu moo , “karaan irra deemaa turre kan nu baasu miti !” jennee dubbachuutu furmaata ummata kanaa asi dhiheessa ? Kaleessa kaayyoon OPDO Oromoof odoo hin taane, dantaa diinaa tiksuufii ega jennee , ADOn sagantaan Itoophiyaa fakkaatee , Alaabaan Oromoo fakkaachuudhaan dogoggora OPDO sirreessuu ni danda’a ? Wayyaaneen waggaa 21 dura tafkii keeshaa keessatti hidhamee jiruun wal fakkeessanii akka diigamtee baddutti dubbatan sun yoom diigamti ? “wayyaanee hin sodaatiinaa” jedhan sana irraa waggaa 21f irraa fagaatanii , amma qawween alatti itti deemuuf yaaduun, wayyaaneetu akka tafkii keeshaa keessaa gadhiifamuutu ga’eenyaanii laata ? “balballii akka nutti hin cufamneefii ” jedhanii waggaa 21 dura nutti himan, har’a banamee jiraa ? Ummati keenya ABOn wal barsiisuuf, sagantaa keenya barsiisuuf kan jedhan sun hidda yaafatee, Bishaanii fi midhaan Ummataa ta’ee , diinnu waggaa 21 irratti ifaajjee keessaa baasuu kan hin dandeenye, Ilaalchi sun nu hin baasu waan jenneef Ummati kun dhaaba ilmaan isaa itti gabbare irraa waan galagalu fakkaataa ??????????? Ani obbo Leencoo Irraa jibba qabaadhee miti. ADOn hundeeffamu irraas mormii qabaadhee miti. Dhaaboonni Oromoo kana caalaa heddummaachuu danda’u . kun ammo laafina keenyaan ta’a. yoo jabaanne garuu lama irra hin taru. Garuu , waan hojjachaa jirru irraa dhalooti har’aa maal barata ? jennee yoo hin yaadiin, umurii diinaa dheeresuun ala wanni argannu waan hin jirreef , rakkoo caalaa keessa odoo hin seenne , furmaata walii akeekuun dansaadha. Dhaabni haaraa kun yoo kasaaraan ykn Ummata biratti fudhatama dhabee, sababaan tokkoffaa ta’ee ka’uu danda’u, Nama tokko irraa Afaan lama dhaga’uu keenyadha. Waggaa 40 dura Qabsoo Oromoo bifa dhaabaan hundeessanii , sagantaa siyaasaa baasanii , mirga abbaa Biyyummaa Oromoo karaa itti mirkanaa’u waggaa 40f, yoo xiqqaate dhaloota lama itti guddisanii ka’anii, har’a yoo waan sana faalleessan, dhimmi Ummataa lubbuun namaa itti kafalamaa jiru , akka haala qilleenssaa waliin dhahamu irraa bu’aan argamu ni jiraa ? yoo daddaaqamaniis Ummati waliin daddaaqamu ni jiraa ? asi irratti ejjannoo ani qabu, Ilaalchi kun yoo nu barbaachisa ta’e illee, Namoota hundeessine jedhamuun wixinamu illee , isaaniin deebi’ee ijaaramu hin qabu tureDHA. Mee kan obbo Leencoo Yeroo dheeraa haa dhiifnu. Warri dhaloota isaanitti aanu keessaa waggaa tokko faa’a dura dubbatan yoo kaafne waa hedduu tarrisuu dandeenya. Kana dhalooti har’aa akkamiin fudhata ? Obbo Leencoon , RAADIYOO SIMBIRTUU irratti kan dubbatanii fi hojiin argisiisan ni jira. Isa kaasuun dura , Isaan Ilaalcha har’a dubbatan kana of keessaa qabu taanaan , waggaa 21f riphanii taa’u maaliif akka barbaadan naaf hin galu. Itoophiyaa Dimokiraateessuu yoo barbaadanis, OBKO FI WFIDO waliin maaliif akka hin dhaabbanne naaf hin galu. Isaanin wayyaaneen hin dhaabne . walabummaa qabu turan. Sababaa biraa akka irratti hin kaafneef. Yoo ilaalcha Ummata kanaaf barbaachisaadha jedhanii itti amanu ta’e, wareegama kaffaluun barbaachisaadha . wareegama kana kafalanii Ummata kana rakkoo keessaa baasuuf yoo barbaachise, Ummatuma keessa ta’anii ykn Biyyuma keessatti dhaaba barbaadan kana ijaaranii deemuutu salphatamoo , alumatti warra dhaaba isaan hundeessan irraa warra ba’e walitti qabanii , wayyaanee eebbisanii galuu isaaniif wayya ? OBBO LEENCOON simbirtu irratti akkas jedhanii turan. “ Dhaaba keessaa hogganoota har’aatu na ari’e. ummatakoof akka hin qabsoofne na taasisan. Kanaaf gochi isaanii qabsoo ummata koof taasisu irraa akka na hin dhaabne argisiisun barbaade. Xiiqiitu kana na seensise. ” jedhan . xiiqii sanaanis, dura taa’aa ta’an . ADO yoo kufaatiin ykn Ummata biratti fudhatama dhabuun isa mudate , waarruma hunddessetu badii qabaa kana jedhef kan biro , yaada armaan olitti kaaseedha. Ilaalchi Itoophiyaa Dimokiraateessu kun ka’umsa isaanii natti hin fakkaatu. Itoophiyaa dimokiraateessuun akka hin danda’mne waraanni isaan bara sana ijaaran(1992) torban tokkotti galaafatamuun , Dimokiraasii akka hin taane beekuf. Xiiqiin ADO umeera . akka hogganummaatti kan waliin jiranis, Ilaalcha kana gaggeeffachuuf ABO keessaa kan ba’an odoo hin taane, dhaaba keessa hojjachuu dadhabnee , nu sochoosuu didanii jedhanii Micciirama warra umeetu , Obbo Leencoo waliin hoggana ta’ee jira. Micciiramni Ilaalcha kanaan odoo ba’ee jiraate, Maqaa ABO jedhamu saamuu hin yaalu ture. Warri isa keessaa ba’es , Faallaa Leencoo Hin ta’an turan. Gariin isaanii ammo , bu’ura odoo hin qabaatiin , cirracha irratti mana ijaarrachuu hin yaalu ture. Kufaatii fi kasaaraa ADOf inni hangafaa , waan Ummati itti jiru wallaaluudha. Kana malees yeroo keessa jirru wallaaluudha. Biyyi Itoophiyaa jedhamtu dhaloota har’aa Biyyaa godaansisaa fi ajjeessaa odoo jirtu , maal baasuuf ishee faarsu ? Oromoo garba isaanii bara baraa taasisuuf kumaantamaan mana barmootaa keessaa ari’aa bakka jiranitti , masaanuu keenya akka faarsinu nu afeeruun nagaadhaafii ? Qabeenyaan keenya saamamee , qe’een qonnaan bultoota keenyaa saamamee , ari’amee halagaan keessaa fi alaa nu irra qubatee isa dhumaaf nu dhabasiisuuf hojjachaa warra jiran faarsuun , dhugaa bu’aa argamsiisuufii ? yeroo tokko tokko beekumsi kun …………gama kanaan kan isaan mudatu arguuf teenya. Gubattee hin argine, abiddatti gamtii akka hin taane. Yaadoota armaan olitti kaase kun , seenaan hangam akka nama beeku hubachiisuufii . yaada kana irra bal’aa kaasuunis ni danda’ama. Garuu yeroo eeggachuun barbaachisaadha. Ilaalchi kun Ummata keessaa haa badu jechuu miti . Garuu Ummata irraa fagaatanii jiraachuu irraa isa wallaalanii , hiree murteeffannaatti amanna jechaa “Oromoon Itoophiyaadha” jedhanii sagantaa siyaasaa ofii keessatti raggaasifachuun , Ummata kana irratti waa itti fe’uuf deemu irraa adda akka hin taane fi kufaatii keenya ofii qotannee akka jirru hubachiisuun barbaada . karaan duraanii nu hin deemsisu jechaa , dhaaboota Oromoo waliin ni hojjannaan akkamiin akka wal simu hin beeku. sagantaan siyaasaa faallaa ABO ta’e, Alaabaa ABOn beekamee qaama Ilmaan Oromoo irratti maxxansamee jiru , alaabaa kiyya jechuun, Ummata kanaaf kabajaa qabaachuu irraa kan yaadame natti hin fakkaatu. Kaleessa Alaabaa ABO jedhan. Har’a kan ADO jedhan . ajaa’iba sammuu nama keenyaa. Muuxannoo maqaa fi alaabaa wal irratti qabaachuun addunyaa irraa nu qofaa ta’u hafnaa laata ?wanni nama gaddisiisu, waggaa 40 boodallee muuxannoo siyaasaa addunyaa kanaa hubachuu dhabuu keenya. Waggaa 150 boodallee qoodamu keenya irraa balaa nurra ga’e hubachuu dhabuu keenya. har’allee , diina irratti tokko ta’u irra , wal irratti wal ijaaru keenya. “MIILA LAMA QABAATANIIF , MUKA LAMA HIN YAABAN/HIN KORAN !” mammaaksa OROMOO jaarraa 19ffaa boodallee lubbuun jiru. Burqaa430@gmail.com


Obbo Ibsaa Guutamaa mormitoota ODF hundaaf

Xalayaa Banaa Dhalachuu fi deemsa Aadda Dimokiratawaa Oromoo/ODF ilaalchisee dhiheenya kana marsaalee interneetii Oromoo irrattis ta’e, marsaalee sabqunnamtii Ethiopia biraa irratti yaadota adda addaa dubbisaa fi dhaggeeffachaa baane. Yaada deeggarsaa fi mormiillee baayyee agarre. Kana hunda keessaa waan guddaa nadhibe, mormii fi maqaballeessii akka malee, hoggantoota, dhaaba ODF fi akeeka isaa irratti namoota dhuunfaanis ta’e, mornootaa fi dhaabota Oromoo tokko tokko irratti dhihaachaa turee fi jiru irratti deebisa tokkollee kunnuu dhabiinsa gaggeessitoota ODF. Deebisa tokkollee kennuu dhabiinsi ODF karaa tokkoon, hangam akka isaan bilchina qabanii fi nama dhuunfaa, akkasumas murnootaa fi dhaabota Oromoo waliin mormii fi morkii keessa seenuurra qabsoo Oromoo warra isa cunqursaa jiranii fi aangootti deebi’anii isa cunqursuu yaalan gidduu taasiuuf murteeffachuun isaanii nagammachiisllee, karaa biraa garuu baayyee na aarsa. Jette jetteef deebii kennuu hanqachuun ODF “kufanii…maaliin of qixxeessuu” mammaaksa Oromoo jedhu eeggachuuf ta’uu shakkellee, yeroo tokko tokko garuu qurciin, qurcii yoo hin jenne..ta’a waan ta’eef maqaa balleessii fi yakka ODF irratti raawwatamaa jiru kanaaf deebisa kennuun barbaachisaadhan jedha. Ati eenyu naan jettu ta’a. An nama Oromoo kanneen Aadda Dimokiratawaa Oromoo deeggaran keessaa tokko. Kanneen ODF qabsoo bilisummaa Oromoo har’a gatantaree jiru keessaa baasee bilisummaa fi birmadummaa ummanni keenya barbaadu, biyya isaa irratti abbaa biyyaa taasisee, aangoo siyaasaa dhunfachiisuuf daandii qajeelaadha jedhanii kanneen abdii irra kaayyatanii fi jireenya dhaaba kanaaf of kennan keessaa isa tokko. Kanaafis sorxee fi soroxeen interneetii golga godhattee maqaa dukkanaa fi daggalaa moggaafachuun dhaaba kana irratti bobba’an dabalatee kanneen dhaaba kana maqaa xureessaa turanii fi jiraniif yoo deebii ta’e jedheen barreeffama kana barreessuuf murteeffadha. Kanneen ODFtti bobba’anii duula maqaa xureessii irratti gaggeessan keessaa, Kanneen Maadhee ONA fi marsaaalee interneetii tokko tokko keessa riphanii konpiyutera golga godhachuun eenyummaa isaanii dhossanii kan barreessa keessumaa maadhee ONA jedhamu keessatti gootota interneetii kanneen akka S.Soddoo, Birmajjii, Kormee, Waaqee fi Uke, Fiixaa Fanxoo, Moojilee.. maqaa lafaa fi mukaa moggaafatnii olola oofaniif deebii kunnuuf yeroo koo hin balleessu. Sababni isaas jarreen kun yeroo hunda, nama hundaa irratti bobba’u. beekaan qabsa’aa fi gootni isaan malee akka hin jirretti of fudhatu. Jarreen kun isa kaan gantuu jedhanii, ofii qabsa’aa of fakkeessuu yaalu, isa kaan ludha taasisanii ofii goota of gochuu barbaadu, gaafii shanee hamatu, yeroo biraa QC quncisu,.. gaafii tokkummaa leellus, gaafa biraa ammoo walta’insa balaaleffatu. Namoonni kun amajaajii tokkummaa, qabsoo fi ergamtoota dukkanaa waan ta’aniif namoota akkasiif deebisa hin qabu. Warri ODFs gurra kennuufii dhiisuun karaa tokkoon baayyee na gammachiisa. Kan biraan namoota ODF irratti barreessan keessaa, kanneen akka obbo Ibsaa Guutamaa, Juwar Siraaji, dhaaba Shanee-QC jechuu yoon baadhellee, murnoota SH_QC kanneen maqaa dhaabichaa of harkaa qabanii fi ibsa adda addaa ittiin baasaniin waa jechuun barbaada. Namoota toora jalqabaa irratti ODF irratti dhagaa darbachuun gootummaa isaanii ibsan keessaa tokko Obbo Ibsaa Guutamaati. Barreeffama obbo Ibsaa dur dur darbee darbee nan dubbisa jechuu yoon baadhellee nan ilaalan ture. Barreeffamni isaanii ammaa, kanin dhiheenya Gadaa.com irraa dubbisuu yaale kunis akkuma barreefama isaanii waggoota kudha wayii waanuma kaayyoon cebee kan malalu natti fakkaatee ture. Inni ammaa kun garuu qabiyyeen isaa jijjiirameen arge. ODF, akeeka isaa fi gaggeessitoota isaa irratti kan xiyyaafatee dha. arrabsoo fi barreffama abdii kutannaa wayiiti. keessumaa barreeffama isaanii kana keessaa kan na dhibe, namoonni ODFn gaggeessan qabsoo bilisummaa Oromoo keessatti hirmaannaa wayiillee akka isaan hin qabnee fi gufachuu qabsoo kanaaf kanneen sababa ta’an jedhamee dhihaachuu isaati. Waa’ee namoota isin maqaa dhahuu barbaaddanii nama hundaatu eenyummaa isaanii fi gahee isaan QBO keessatti qaban beeka waan ta’eef waa’ee isaanii asirratti akkas jedhee barreessuu yaaluun isaan xiqqeessuu natti ta’a. kan biraan osoon barreeffama kana barreessaa jiruu ganama kanaa walaloo obbo Ibsaa mata duree Cooraa Manguddootaaf jedhu jalatti barreeffamaa fi sagaleen dhihaate dubbisee, dhaggeeffadhelle. Obbo Ibsaan hangam akka ODF irratti xiyyafatee ka’en arge. Walaloon obbo ibsaa kun ashimurii dubartootni mana bunaa keessa hojjetan dubbataniin wal fakkaata. Kan mataa fi miilli isaa hin beekamneedha. Karaa tokkoo kadhaa fakkaata, kara biraa arrabsoo dha, gama kaaniinis of dhaadhessuudha, ammas gama kaaniin lafafaa fi himannaadha. Dhugaa dubbachuuf jaarsa salphoo akkasii takkaa rabbi natti hin agrsiifne. Salphoo soqolate… Obbo Ibsaa mee waa’ee keessan nutti himtuu laata? Gootaa fi qabsa’aa akkamii akka taatan, bosona Oromoiyaa kam keessa akka jiraattanii fi diina meeqa akka ajjeeftan? Bosona konpiyuteraa keessan jira akka nuun hin jenne qofa.kkkk , Garuu dhugaan jiru isin Bara mootummaa H/S ta’e Dargii baalesilxaanii mootummichaa ta’uun mootota sana tajaajiluu, booda qabamtanii hidhamuu, achiibaatanii namootuma amma isin hirmaannnaa hin qaban jettaniin Ministeera taatanii shuumamuu, sana booda ammoo biyya Amerikaa maatii keessan waliin jireenya ho’aa jiraachuurra darbee gaheen keessan maal inni? Hidhamuu yoo ta’e kan lubbuu isaa dhabe woo? Yeroon akkas jedhu wareegama baaftan gatii dhabsiisuuf jedhee osoo hin taane yeroo quba tokko namatti qabdan qubni 4 hafe ammoo gara keessanitti akka galagalee jiru isin yaadachiisuuf. Waa’ee Ethiopiyummaa ilaalchisees, 1991 yeroo mootummaa cehumsaa keessatti ministeera taatanii hojjechaa turtan, Bara 1993s Konfiransii Paaris irratti mormitoota Ethiopia waliin taatanii bilisummaa Ertiraa kan arrabsitanii fi obbo Galaasaan ajejamtanii jiila ABO bakka buutanii warra mormitoota Ethiopia waliin Finfinnee kan dhaqxaniif kaayyoo tiksuuf tureelaata? kkk igzhaber libonawun isxoot. Obbo Ibsa, sagaleeisin ittiin walaloo dubbiftan sun akkam akka nama jibbisiisu namni isinitti himeeraalaata? Dhugaa saghaleen keessan bo’ichaafuu hin toloo baayyee itti hin dhiphatinaa. Ka biraan namni kalaltiin ODF irratti waa barreessuu yaale, Juwar Siraaj. Waa’ee nama kanaa barreessuuf yeroon yaadu waa baayyeen buusee baase. Juwar kun beekees haa ta’u osoo hin beekin akeekaa fi kaayyoo ODF ittin ka’e jallisee dhiheessuuf yaaluun isaa isaaf qaanii dha. ODF bu’aa QBO argamsiise irratti, kan hafe gonfachuuf malee, gaaffii bilsummaa fi qabsoo hiree murteeffannaa gara gaaffii lammummaatti takkaa gad butuun akeeka isaa miti. Juwar, ofii gaafa warra Amaaraa bira dhaqu amaara caalaa Ethiopiyaawwii kan ta’e, gafa Isilaama bira xaqu, isilaama caalaa kan isilaama ta’uu barbaadu, gaafii, qawween nu hin baasu jedhee ka lalllabu, gaafii qawwee malee hiikni biraan hin jiru kan jedhu, nama yaadni jalaa wal rukute wayii ta’uu isaan arga. Juwar Siraj, siyaasni isaa akka jaartiin qeesii beekte jennaan kitaaba miicite sanaati, Namni kun beekaa keenya jennaan of wallaalee dha. Innis akkuma hiriyyoota isaa maadhee ONA gaafii nama shaneen supee cabee hin suphamneedha jedha. Gaafa barbaade ammoo sana malee furmaanni hin jiru jedha. Nama dhama’aa akkasii rabbi takkaa nah in agarsiifne, Juwar gaggeessitoota ODF qeequufis ta’e dura dhaabbachuuf nama hamilee isaa, dandeettii fi gahumsa isaa qabu jedhee hin yaadu. Kanaafuu yaa Juwar keenya waanuma beektu osoo hojjettee sirraa bareedu. Yeroo tokko tokko waan namaaf hin gallee irratti dhagaa namatti darbachuu dhiisuunis beekmsa akka ta’e ni hubattaalaata yaa jeeqaa keenyaa. Gaggeessitoota Shanee_Qaaccaa; Dhugaa dubbachuuf dhiheenya araaramuuf wal hubannaarra geenyeerra jedhanii dubbataan isaanii Booruu Barraaqaa maqaa qaama lamaan kanaanin haasa’a waan jedhuufan walitti hidhuu yaale malee, karaa QC namoonni QC tokko tokko maqaa dhoffatanii duula keessatti qooda fudhatanillee, akka murnaatti murna QC kana irraa waanin dhaga’e hin qabu. Kanaafuu waa’ee murna kanaa irraa waa baayyee jechuurraa ofan qaba. Shaneen Gumii, bifa qindaa’een, maqaa dhaabaa of harkaa qabanii fi maqaa radio Simbirtuu, fi sefenebelbal jedhamu, akkasumas dhiheenya kana kanin maqaa isaanii hin beeknee fi nama Dhaabasaa fi Gaashuu jedhaman irraa Awustralia irraa darbuun sagalee waraabanii interneetiirra kaa’uun, achi irrattis bifa gaaffii fi deebiin akkaataa isaan itti ODF irratti bobba’anii jiran yoo ilaalu, hojiin ODF jara kana hangam akka inni sodaachisee jirun arge. Itti dabalees kanneen akka Odaa Xaasaa yeroo hunda, galagala galgala, jimaa quufee, ykn araqee isaa xuuxee mirqaanaa sanaan waan inni Paltak mana wirtuu jedhamu irratti dubbatu namni dhaga’e dhugaatti jaroota kanaaf baayyee gadda. Kanatu QBO gaggeessaa jedhee of gaafata.,, Jarri kun erga gaafa ODF ijaarameetii xiyyaafannaa fi dalagni isaanii inni guddaan dhaaba kana maqaa xureessuu dha. Dadhabsiisanii diiguu yaaluudha. Jaroonni kun dhaaba Oromoo haaraa ijaaramu of biratti arguu waan hin barbaannee fi dalagni isaanii guddaan dhaabota ijaaraman diiguu waan ta’ee fi isa kana irrattis muuxannoo guddaa waan qabaniif, amala isaanii kana fudhatanii ODF irratti bobba’aa jiru. Amma garuu akka milkaa’uu hindandeenye afaan guuteen dubbadha. Dawud Ibsaa abdii kutadhun jedhu. Yoo dandeesseef dhaaba harcaasaa jirtu walitti suphii gaafatamummaa seenaa jalaa ba’uu yaali malee, dhaaba ijaaramaa jiru diiguuf saroota kee bobbaasaa jirtu nama ciniinsisuuf hin yaalin hin milkooftuu. Kanneen barreeffama kana dubbisaaniif: Akeekni ODF ifaadha. Kunis milkiin qabsoon bilisummaa Oromoo hanga ammaatti argamsiiserratti waan hafe guutuuf hojjechuu dha. Kunis ummanni Oromoo aangoo siyaasaa dhuunfatee, biyya isaa irratti abbaa biyyaa ta’ee of bulchee saboota hafan waliin mootummaa dhaabbatee, mootummaa sana keessattis bakka isaaf malu argachuun nagaa, tasgabbii fi dimokiraasiin jiraachuu dha. Kunis kan dhugoomuu danda’u qabsa’onni Oromoo har’a waldiiganii jiran, gaafa gidduu isaaniitti araara buusuun wal amantaan gidduu isaaniitti umamuu danda’e waan ta’eef, gaggeessitootni ODF isa kana dhugoomsuuf Jaarmayoota Hawaasa Oromoo waliin yaalii dheeraa taasisaa turan. Akkuman olitti xuqettis ta’e namnuu quba qabutti yaaliin araaraa kun kan gufatee fi fashale diddaa farra tokkummaa Dawud Ibsaafi Murna Qaaccaa kanneen amma wal hubannaa jedhanii lallaba walirraa hin cinnee taasisaa jiran kanaan. SHG gaafa AFD ijaaru, bara 2004 yaamicha nagaa jedhanii labsa baasan, bara 2006 konfiransii Bargan qindeessan, gaafa Mallasaa waliin araaramuuf qeesota jaarsummaa baafatanii yaalii gochaa turan waan isaan raawwachuuf turn kanuma amma ODF fiixa baasuuf hojjechaa jiruu fi isaan dandeettii fi murannaa itti dhaban sanaadha. Kanaafuu waan hin jirre namarra kaa’uu fi namatti maxxansuu yaaluun cubbuu dha. Dhuma irratti dubbi himaan Shanee-Qaaccaa Booruu Barraaqaa dhiheenya kana gaaffii fi deebii inni raadiyoota adda addaa irratti kennu hordofaan ture. Jijjiiramni nama kanaa baayyee na raaja. Ejjennaa inni qabaachaa turee fi amma akka nama baatirii hudduutti ka’anii lafallafu baayyee nama raaja. Akkuma itti himametti dheedhii isaa gad dabarsa. Keessumaa interview inni radio Australia SBS jedhamu waliin guyyaa kaleessaa taasise dhaga’een qofaa kolfe dhugaa. Warra yakka raawwatanii fi yakka isaanii baqachuuf dhaaba ijaaran jedha, jonja’aan kun. Eenyu kan yakka hojjete, Dawud Ibsaa fi gartuu isaa dhaabicha akka rirmaatti sarassaranii diigaa turanii fi jiran moo warra dhaabicha fayyisuuf, karaa danda’ame carraaqaa turanii dha. akka dubbii Hin bari’u jettee manatti udaante…si jalaa hin taane booruu teenya. Kaleessa Galaasaafatti du’a murteessine jettanii dhaaddachaa baatan, warra amma jijjiirama keessaa badii isaanii baranii nutti deebi’an jettan lafafaa baatan, sumatu harraba qara lamaan kee kanaan dubbachaa ba’e. Hara deebitee yeroo akkas jettu, boriifis of eeggachuu qabda.


GGO: Sabboonummaan Oromoo maali? Eenyutu Sabboonaa ykn Sabboontuu dha?

Abdii Boruutiin Yeroo baay’ee yoo dubbatamu ykn barreeffamu, sabboonummaan Oromoo guddachaa akka dhufe agarsiisa. Dhugaa dhas; galanni qabsoo bilisummaa Oromootiif akkasumas gootota keenya kan qabsoo kana keessatti wareegamaniif haa ta’u, Sabboonummaan Oromoo dhugumatti guddachaa dhufee jira. Keessumaayuu erga bara 1991 jijjiiramni hamma kan hin jedhamne argame booda, guddinni Sabboonummaa Oromoo sadarkaa ol aanaarra gahaa akka jiru hubatama. Haa ta’u malee, dhugumatti hiikni sabboonummaa hunda keenyaafuu galee jiraa? Namni tokko ani sabboonaa dha ykn sabboontuu dha yookaanis ammoo abalu sabboonaa/sabboontuu dha yoo jedhu, sabboonummaa maaliin madaaleti akkana jedhaa?Gara Sabboonummaa Oromootti otuu hin cehin dura, jecha sabboonummaa jedhu hiika isaa ilaaluun barbaachisaa dha. Jechi “sabboonummaa” jedhu Afaan Ingliziitiin “nationalism” jechuu yoo ta’u, hiikni isaa akka armaan gadii ti. Afaan Ingiliziitiin, akka “The Free Online Dictionary”n hiikutti, nationalism: 1) Devotion to the interests or culture of one’s nation; loyalty to one’s country; patriotism 2) The belief that nations will benefit from acting independently rather than collectively, emphasizing national rather than international goals 3) Aspirations for national independence in a country under foreign domination Dogoggoruu malullee, isaan kana Afaan Oromootti hiikuu yoon yaalu, akkana ta’a: 1) Fedhii ykn aadaa saba ofiitiif of kennanii hojjechuu; biyya ofii jaalachuu fi isaafis wareegamuuf qophii ta’uu 2) Sabootni yoo walaba ta’an caalaatti bu’aa argacguu akka danda’an amantaa qabaachuu; kaayyoo dunyaalessaa caalaa kan sabaatti (biyyoolessaatti) xiyyeeffachuu 3) Jajjabeessuu kaayyoo walabummaa sabaa, kan gabroonfataa alaatiin weeraraman ykn qabaman Hiikni Sabboonummaa Oromoos (Oromo nationalism) kan asitti kennaman kanaa ala hin ta’u. Ani akkan ofii kiyyaa hubadhutti ykn akka naaf galutti, Sabboonummaa Oromoo jechuun gabaabumatti qabxiilee armaan olitti kennaman kanatti dabalachuudhaan, fedhii saba Oromoo eeguu; seenaa, aadaa fi Afaan Oromoo jaalachuu fi ittiin boonuu; eenyummaa ofii (Oromummaa) jaalachuu fi kabajuu; isa kanaafis dursa (priority) kennuu fi kkf dha. Obboo IBSAA GUUTAMAA barreeffama isaanii tokko keessatti, Sabboonummaa akkana jedhanii ibsanii turan: “Sabboonummaan onnnee Oromummaan guute malee barumsa yk leenjisa addaa hin gaafatu.”Dhugaa dha, Sabboonummaan Oromoo bilchina, guddina fi dagaagina Oromummaarraa madda malee, kan barumsarraa ykn leenjii keessaa argamuu miti. Otuu kan barumsarraa ykn leenjiirraa argamu ta’ee, diinni fi alagaanuu silaa Sabboonummaa Oromoo barachuu ni danda’an. Haa ta’u malee, onnee Oromummaan guutame qabaachuu hin danda’an; kun eenyummaarraa waan madduufi. Eenyummaa ammoo abbaan fedheeyyuu bituus gurguruus hin danda’u. Egaa, gaafii kanaa olitti ka’etti deebi’uudhaaf, warri nuti sabboontota ofiin jedhan ykn abalu sabboonaa/sabboontuu dha jedhan hiika kana hubatanii jiruu laata? Asirratti ani nan shakka; hiikni Sabboonummaa Oromoo kun hunduma birattuu waan hubatamu natti hin fakkaatu jechuu kooti. Shakkiin kiyya maalirraa akka madde ibsuun yaala. Fakkeenya salphaa ta’e tokko mee Afaan Oromoo haa fudhannu. Afaan Oromoo hundee Oromummaa ti. Akkuma kanaa olitti ibsame, Oromummaan ammoo hundee Sabboonummaa Oromoo ti. Afaan Oromoo Afaan haadha fi abbaa keenyaa, kan ittiin dhalannee fi guddanne, kan ilkaan itti buqqifanne waan ta’eef, isa kana jaalachuun, isaaf dursa kennuun, akka inni guddatu tattaaffachuun fedhii keenya (Oromootaa) qofaa otuu hin taane dirqama lammummaallee ta’uu qaba ture. Yoo fedhii fi dirqama kana qabaanne fi hojiidhaan agarsiisne, nuti Sabboontota ofiin jechuu dandeenya. Akkan yeroo tokko tokko arguu fi hubadhutti, namootni nuti Oromoo dha ofiin jedhan; kan dhalootaan dhugumatti Oromoos ta’an, gama tokkoon nuti Oromoo dha jechaa; kana birallee dabranii nuti Sabboontota ofiin jechaa; gama biraatiin garuu, Afaan ofii kana dagatanii yookaanis lagatanii? Afaan Amaaraatti fayyadamanii yoo dubbatan argamu. Asirratti, wanti hubatamuu qabu, Afaan biraatti fayyadamuu hin qaban jechuu kiyyaa miti. Nuti hundi keenyaa bakka barbaachisaa ta’etti, Afaan biraatti (Afaan alagaatti) fayyadamaa waan jirruuf kun cubbuu miti jechuu kooti. Haa ta’u malee, kan nama dinqu Afaan dhalootaa, Afaan waloo otuu qabanuu maaliif isa dagatanii kan ormaatti, keessumaayuu Afaan gabroonfataa kanatti fayyadamu kan jedhutu gaafii kaasa. Namootni akkanaa kun, hiika Sabboonummaa Oromoo gara maleetti hubatan moo waanuma akkas jedhamuuf isa kana akka muuziqaa godhanii weellisuu? Kan baay’ee nama dinqu ammoo, namootni fakkeessitootni kun, warra Sabboontota ta’anii fi ijoollee isaaniitiif maqaa Oromoo baasan, kan ijoollee isaaniis Afaan Oromoo barsiisan qeequu isaanii ti. Fakkeenyaaf, Afaanuma arrabni isaanii bare kanatti fiiguudhaan akkana jedhu: “Lijoochuu Amaarinyaa ayichiluum indee? La mindinnawu Amaarinyaa yamaataastamiruuti?” … Afaan Oromootti yoo hiikamu: Ijoolleen Afaan Amaaraa hin danda’aniiyii? Maaliif ijoollee Afaan Amaaraa hinbarsiisne? jechuudhaan akka waan Sabboonummaan Oromoo walcaalchisa sanyii (racism) ykn dhiphina ta’eetti ilaalanii Sabboontota qeequ. Akka yaada fi ilaalcha isaaniitti tarii Afaan Amaaraa dubbachuun hamayyummaa waan ta’e isaanitti fakkaata jedheen yaada. Kun fakkeenyota baay’ee keessaa isa tokko dha. Namootni akkanaa kun eenyummaa isaanii (Oromoo ta’uu isaanii) jaalatani jibbanis ofirraa dhiquu hin danda’an. Oromoo ta’anii dhalatani, Oromoo ta’anii du’u. Hiikni Sabboonummaa Oromoo sirriitti isaaniif otuu hin galin garuu jecha kanaan of yaamuun isaanii hojii isaanii faallessa. Waayee dhimma Sabboonummaa kanarratti waa baa’yeetu jedhamuu fi fakkeenyota hedduutu dhiyaachuus danda’u. Namootni nuti Sabboontota ofiin jechaa; karaa biraatiin garuu faallaa kanaa dalagan, tarii dammaqinsi (consciousness) isaanii guutuu hin ta’u ta’a. Isaan kun hafanii warruma dammaqinsa guutuu qaban, kan beekumsa fi dandeettiis qaban, kan waayee saba Oromoo sirriitti beekan, kan ulaagaa Sabboonummaa guutuu danda’an yoo ilaalle, isaanumti kunuu hiika Sabboonummaa Oromoo akka armaan olitti kennametti waan hubatan hin fakkaatan. Shakkii kana ibsuuf mee hiika Sabboonummaa isa 3ffaa irratti kenname haa fudhannu. 3) Jajjabeessuu kaayyoo walabummaa sabaa, kan gabroonfataa alaatiin weeraraman ykn qabaman (Aspirations for national independence in a country under foreign domination). Sabni ykn uummatni Orommoo qawweedhaan injifatamee, gabrummaa Habashaa jalatti akka kufe fi ergasii kaase hanga har’aattis gabrummaa kana keessa akka jiru, dhugaan kun Orommoo dhiisii alagaa fi diina jalaayuu waan dhokatuu miti. Kun seenaa saba Oromoo ti. Warri seenaa kana hin beekne yookaanis isa kanaan morman ejjannoon isaanii kan biraa ti. Waayee kana amma kaasuu hin barbaadu. Egaa dubbii gabaabsuuf, sabni Oromoo saba gabroonfataa alaa itti dhufeen qabame; saba kolonii jala jiru dha. Sabni kolonii keessa jiru ammoo sirna kolonii kana caccabsee fi diigee; hundeedhaan buqqisee, biyya walaba taate ijaarrachuuf mirga qaba; ijaarrachuu qabas. Humna biyaa isaa weeraree fi weeraraa jirus ofirraa kaasee abbaabiyyummaa isaa deebisee argachuu qaba jechuu dha. Akka hiika Sabboonummaa kanaatti, silaa Oromoo waayee kana hubatuu fi kaayyoo kanatti amanutu ani Sabboonaa dha ofiin jechuu danda’a. Maarree, humnootni Oromoo kan impaayara Itoophiyaa diimookraatessina jedhanii garee dhaabbatan, nutis Sabboontota yoo ofiin jedhan hiika kana akkamitti ilaalu? Wantin hubachiisuu barbaadu, ejjannoo kana waan hin qabneef yookaanis kaayyoo walabummaa kanatti waan hin amanneef jecha, ani gama kiyyaan akka ilma Oromoo tokkootti, jara (garee) kanaan isin Sabboontotaa mit jechuun na rakkisa. Haa ta’u malee, ammas gaafiin kiyya: Jarri kun hiika Sabboonummaa Oromoo kan akkanatti ibsame kana akkamitti ilaalu, akkamitti fudhatus? kan jedhu ta’a. Jarri kun ofiisaaniitiif dammaqinsa guutuu akka qaban; uummata keenyallee barsiisaa fi dammaqsaa akka turan waan dhara hin taaneef, otuu beekumsa kana qabanuu; otuu hiika Sabboonummaas sirriitti beekanuu garuu faallaa hiika kanaa agarsiisaa waan jiraniif isaan kanaan Sabboontota jechuun dhugumatti nama hin rakkisuu? Waayee kana fi kan kana fakkaatutu gaafiilee mata duree barreeffama kanaa akkan kaasu na taasisan. Gootonni keenya kan qabsoo kana keessatti wareegaman garuu guutumaa guututti hiika Sabboonummaa waan hubataniif, isa kana hojiin agarsiisuuf jedhanii lubbuu isaanii dhaban. Isaan dhugumatti Sabboontota Sabboontotaa olii ti. Kanaaf bara baraaan isaan yaadanna. Haa turu yookaanis yeroonis achi haa dheeratu malee, kaayyoon isaan wareegamaniif galii hawwame otuu hin gayin hin hafu. Uummatni Oromoos sirna koloneeffataa Habashaa caccabsee fi diigee abbaabiyummaa isaa deebisee akka argatu mamiin hin jiru. Injifannoon xumuraa kan uummata keenyaa ti jechuu dha. Oromiyaan ni bilisoomti!! Galatoomaa! Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


“ABO jechuun lafee ummtaa Oromoo jechuudha, faajjii ummata Oromoo jechuudha” eenyuun fakkeessuuf Alaaba Oromoo qabatee habashatti galuufi ODF?

Guyyaan Gootota Oromoo MN USA bara kanaa keessummaa kabajaa taate kan argamte, Gootittii j/ Urjii Dhaabaa miseensa WBO duraanii kan yeroo hedduuf dirree qabsoo irratti osoo falmaa irra jirtuu harka diinaa seenaa; jalaa bahaa deddeebi’uun qabsoo finiinsaa turte yeroo ammaa rasaasni mataa ishee keessa kan jiruu fi dararaan hangana hin jedhamne diinaan kan irra ga’e yoo taatu. ayyaanni kun haala ho’aan kan kabajame yoo ta’u, kan kana duraa irraa kan adda isa godhu, hawwaasni Oromoo irra guddan kan irratti argameefi akkasumas dhaaboleen Siyaasaa oromoo kan bakka adda addaa tti of waaman guyyaa kana bakka tokkotti walitti dhufuu haala ho’aan kabajatanii oolan.


Obboo Lencoo Lataa fi garee isaa maal fakkatu?

Jalqabaa qabsoo ABO sochii hidhannoo bayamee irraatti bahaa oromiyaattii du’aa Jaal Baaroo irraatti osoo namaa ajjeesse beeku biyya ambaatti bayee Jaal Baarroo Sooressaa jarraa abbaa gadaatu ajjeesse jechudhaadhaan oromo ilmaan biyyaa takkaaf hiree takka qabuu walficisisee qabsoo oromoo diguudhaan oromoo jidutti madaa hin faayyine uumeera Gaafaa koraa moqaadishoo yeroo hoganaa kessaa bayu arii sanirraa ka’udhaan hogganoota filatamani harawaaf kan muxannoo hin qabnee jechuudhaan media akka VOA kan biraa hololaa isaa oofu fi waraqisa gadii buusuun [downplay] godha turuun sochii qabsoo irratti badii hamenyaa dangaa hin qabne tasiseera Baraa 2008 koraa OSA irrattii sodaaf ofi duuba jedhaa tokko malee oromoo islaama akka sodaatuu yaada isaa ibsudhuun wal shakkii qabsaayoota jiddutti maqaa amatiidhaan uumudhaan waan oromoo hin qabnee godhuudhaan balaa dangaa hin qabne uumuudhaan danqaa qabsoo oromoo irrattii rawaateera. Qabsoo oromoo akka laafatuuf fedhiin isaa bakkaa gayuu karaa isaa mijeefatuuf jechaa qabsaayoota muxannoo yeroo dheeraa qaban kaneen akka Jaal Boobbaasa, Jaal Bultum fi Abbaa biyyaa Rooba akka qabsoo kessaa mogaafaman harkaa lafaa jalaatiin jalleewwan isaatiif obbolessaa isaa Abbaa Caala waliin harkaa walitti hidhattuun dalageera. Gareen Leencoo Lataa qabsoo wayyanetti galchuuf qajeelfama hooggana isaan wayyane irra itti kennamu fudhachuun woorqsa qabsoo woyyanetti galchuudhaaf jarmiyaan oromo addaan diigamuf , karooraaf hojii dhaaba dubatti deebsuuf falleessuu irrattii dalaga turuu isaan mirkanayyadha. Akkasumas rakkoo qabsoo kessaatti umametti irkatudhaan maqaa araaraaf tokkummaa jedhu golgatan qabsaayoota bifaa garagaratiin digudhaan addaan baabaasu isaanii beekamaadha. Obbo leencoo lataa jarmiyaa kessatti dabalootaaf miseensota jarmiyaa addaan qodudhaan akka yeroo dherradhaaf dhaabni kun hoogganaa malee hafuu tasisuudha. Waliigalatti Garee leenco kana yoo olaalle hojii diggomsaa qabso kessatti itti fufudhaan qabso saba sakaluudhaaf badi qabsoo kessatti ta’ee qooda ol’aana kan qabaniidha. Kaayyoo Jaarmayaa kaayyoo waaltummaa dimokraasiitii Jaallummaan miseensota , tan kaayo bilisummaa Oromiyaa, tan Sagantaa Siyaasaa fi Seera keessatti lafa kaayamte irratti hundeeffamtee irra tarkanfatudhaan tumsaa fi jaallummaa kaayo bilisummaa fi guddina Oromiyaa irratti hundoofte miseensotaa fi Saba Oromoo jiddutti jirtuu bitineessuu tarkanfachuun isaan gochaa dinumma kan itti qaxaraman tahuu mirkaneessa. Obbo Lencoo har’a waayee qabsoo oromoo hasayu kun saboontota oromoo qabsoo kanaaf bayan falma irra turan hoganuma isaatiin wayanedhaan waligalee mana hidhatti erga galche booda kaan erga qabsisee kan ajesise wayyaanee wallin mallatteessee wayyanneef tumsee biyya bahee har’as gaabbii tokko mallee ergaa diina fudhatee itti fuffeera. oromoon mirga isatiif falmachuu fi innis waan san kessatti hirmachuu isa badi tahuu bareesse xalayaa wayanetti galchuudhaan sirna wayyanee mirkanesse akkaata kamiin namni kun qabsoo oromootiif ni falma jechuu dandahaa. Gocha isaa hammata kan halagaff fiirris beeku kana hunda ni waakata. Kanaafuu garee kun garee Dinaati. Gufuu qabsoo oromot. Lammiin oromoo bakka jiruu hundatti garee kana beeke ofirraa facicisuun barbaachisaadha. Lammiin oromoo iyyee iyyaa dabarsuu qaba. Firaa fi alagattis malummaa ibsuun barbaachisadha. Jara kana wayyanedhaan adda baasan ilaaluun dogongora. Dhugabaas For further comments you can contact me at baatiigannaa@gmail.com.


Amantii Aadaa Oromoo /Waaqa/

Seenaan biyya lafaa irratti dalagamu yoo biraa nama kophaa /gurmuu/ bakkaa fi akkaataa walfakkaatuun /garaagaraatiin/ raawwatamuun yoo maraa marfatuun jiraata.Akkuma saaenaa biraa Aadaa fi uumaan bulchitoota Toophiyaa seenaa dhiibbaa sabaa fi amantiin hawaasa /biyya/ “Hin bulchina”jettu addaan qooda bulchuun asdhufe. Akkuma hawaasa biyya gurmuun hawaasa Afrikaa sabootaa fi gosoota biyyaa teennaa /Oromoo fi olla/ waliinuu osoo amantii aadaa hordofu amantiin garaagaraa keessattuu Kiristaanaatii fi Islaamaa guyyaa keessa dhufe. Akkasumaaan dhawaa wal fakkaatuu/ hin fakkaanneen/ wal duraa duubaan fudhatuun hordofuun jalqabe. Keessattuu ummanni olla fi biyya teennaa naannawa Gaafa Afrikaa /Horn of Afrikaa/ jiraatu seenaa bara dheeraa hawaasa Arbaa fi biyyoota Jiddu gala Bayaa /Middle East/ dura Amantii Islaamaa dhiibbaa /humna/ malee jaalalaan fudhatuun Jaarraa 7so kaasee hordofaa asdhufe. Seenaa Amantii Islaamaa keessatti Oromoon akkuma Sabootaa fi gosoota biyya teennatti argaman hedduu akka Amantii Islaamaa jaalalaan fudhatuun bakka addaa qabu beekama. Seenaan hawaasa biyya lafaa keessattuu amantii Islaamaa hedduu raga baya. Oromoon duula gurmuu Abashaa/Nafxanyaa/ duraa Amantii aadaa Oromootii fi Islaamaa itti dabaluun Jaarraa hedduun dura hordofurraa dhufe. Gabrummaan booda Amantiin Kiristaanaa sirna gabroonfataatiin eega irratti dabalame Oromoon gariin irreen /hawatuun/ Kiristaana kaafame. Achirraa kaasee amantii 3n hordofuu akkasumaan walitti sufe. Dhiibbaan Amantii fi mootummaan walitti hidhatuun bara dheeraa biyyoota Awurophaa rakkise gaafa seenaan ‘Warraaysa Industirii /Industirial Revolution/’ jedhame beekamuun mana /church/, abboota Amantii Kiristaanaa /clergy/ fi moortummaa gargar baasuun naannigame. Rakkoon mirga yaadaa fi dalagaa sammuu irratti godhamu hiddaan furamuun karaa guddinna beekkomsa /science/ fi Ogummaa /techknology/ biyyoota Awurophaa faa gulantaa achiin duuba dhaqqabanee bane. Gama faallaatiin ammoo dhiibbaan hawaasaa fi biyyoota lafaa tarkaanfii fakkaataa hin fudhatiniin walumatti sufe. Hawaasa fi biyyoota haga Jaarraa 21 dhibdeen Amantii fi siyaasaa /mootummaa harkaa qaburraa biyya teenna fakkeenna fudhatuun mishaa taya. Akkuma Uumaa fi aadaan sirna gabrummaa ykn humnoota gabroonfataa cufaa xiribbaan Empaayera Toophiyaa sirna gabrummaa Amantii fi mootummaan walitti hidhatuun dhawame. Seenaan sirna gabrummaa Amaarsuu /Abashoomsuu/ fi Kiristaansuu Abashaa /Amaaraa fi Tigree/ humnaan biyya bulchu walirraa dhaaluun dhuma Jaarraa 19rraa kaasee /gurmuu Nafxanyaa haga Wayyaanee/ ammaa biyya qabatte akkuma ganamarraa diriireen arma gaye. Kana himaa Afaanii/oral tradition/ aadaa hawaasaatiin dhalootaan dhaalamaa dhawaata barfate caalaa galmeen seenaa bulchitoota /mootota/ Abashaa barreefamaan kuufame heddu raga baya. Sanirraa seenaa dhiibbaa bara ‘Atsee-mootii’ biyya Abashootaa qofa bulchan /biyya Oromoo fi Saboota biraa qabatuun gabroonfatuu/ durra kaasee humnaan gara Amantii Kiristaanaa jijjiiruu bulchitoota garaagaraatiin godhame ragaa hangafa taya. Osoo fagoo hin dhaqin seenama dhiibbaa Amantiin Saba Oromoo bara Yohaanisii-Mallas /Wayyaanee/ raawatame hagoo akka asiin duubaa kanniin faa maqaa dhawuun hin gaya. -Bara Yohaanis Tigree/ hoggantoota Oromoota Walloo Amantii Islaamaarraa Kiristaanatti akka fufii hawaasa jijjiiran haaganaa gabaabduu qabeefii humnaan amansiisuu ijibaata godhe himama. -Bara Milinik /II/ gosoota Oromoo Walloo, Tuulamaa, Maccaa fi saboota biraa duula waraanaatiin qabatu irratti bakka garitti tuutaan bishaan itti tooyee /facaasee/ amantii fi maqaa irreen ykn hawwii garaagaraatiin jijjiiruun beekama. -Bara H/Sillaasee dhiibbaan Sabootaa fi gosoota Oromoo akka amantii aadaaOromootii fi Islaamaarraa Kiristaana kaasuun jijjiiraman godhamu walitti sufe. Keessattuu Arsii /Diida’aa/ naannawa garii hontoota /bulchitoota/ hawaasa aangoo muuduu fi hawatuun akka Utaa-Waayyuu amantii Kiristaana /Ortodoksii/ fudhatuu dinnaan lafarraa buqqisuu fi dhaaluun Misiyoonotaa quphsiisuun dhawaan ijoollee barsiisuu fi tajaajila hawaasaa diriisuun faa akka hin beekamnetti /haguuggiin/ dhawaata Amantii jijjiiruun taye. Baaleen ammoo hawatuu irratti dabalee 1-Maqaa “Gosoota Oromoo Tuulamaa dhiibbaan uumaa akka galaana Hawaasii fi biraa rakkisuu quphsiisuu”jedhuun lafa gaafatuu fi 2-Jaarsotaa /hayyoota/ biyya biratti ulfinnaa fi dhageetti qaban 3 akka filatee Finfinnetti ergu ajaje. Jara ergisiise mana mootummaatti maatiin Mootichaa /Royal family/ addaan hiratee amantii Islaamaarraa Kiristaanatti humnaan jijjiiruun akka biyyatti galanii hawaasa erge jijjiiran faa ijibaata godhuu -Bara Mangistuu /Dargii/ sirna Sooshaalizmii amantii cufaa balfatu keessatti marroo duraa Amantiin Kiristaanaa-Ortoodoksii mana mootummaatii baye. Garuu gurmuun aadaan siyaasaa amantiin walitti hidhatuu akk dhukkuba dhagaa lixee /naqarsaa/ lafee seene sammuma barateen amantii walcaalchisuun hin hafne. Keessattuu gara duubaa deemee akkuma akaakkayyootaa fi abbootaatti amantii waldabarsuun dhokataa baye. -Bara Mallas /Wayyaanee wanti marti dallawa Wayyaanee jalaa akka hin baane godhame. Akkuma karaa siyaasaa, diinaggee, waraanaa fi kanniin fakkaatuu karaa hawaasaatiinillee dhaabotin amantii akka kaadiroota Wayyaaneetiin dhuunfatuun jalqabumaa kaasee booressuu aanse. Akkuma gama siyaasaa sabootaatiin yoo Oromoon muddamsiisu Amaara ifitti qabdu ykn sabaoota biraa hafarsitu Wayyaaneen yoo gama amantii Kiristaanaatii mana amantii /church/ fuula dhabde akka boorrataan diigurraa hindeebine baanataa /dhaadataa/ biraa deemti. Gara amantii Islaamaa garagaluun osoo miila hin dhiqatin Masgiida /mosque/ seentee akka bakka manni amantii Kiristaanaa irraa diigamutti masgiida ijaaraatuu hayyamtu ibsuun hawaasa walitti buuftee ufumaa araarsuu jiddutti jiraatuu yaaluun as geette. Wayyaaneen seera ufii biyyaan bulchuu baafatte keessatti “Mirga amantii cufaa eeguu..mootummaan akka Amantii keessa harka hin naqane fi kanniin fakkaatu homa yoo mara lallabdu cabsuun beekamti. 1-Amantii Kiristaana keessattuu Ortoodoksii bara dheeraa abbootii amantii Saba Amaraatiin qabame Wayyaanotaa /Tigree/ qabsiisuu fi hallanyeefatuun raasaa asdhufte. 2-Amantii Islaamaa ammoo duula mootummoota akka Ameerikaa, Biriiteeii fi kkf ‘Lola Shoorarkeessummaa /war on terrorism/’ jedhuun hawaasa Muslima Toophiyaa walitti hidhuun lafatti maqaa yakkaa dhufte. Bara as aanaa amantii Wayyaanee-Al Abash’jedhan alaa fiddee hawaasa Islaamaa humnaan fudhachiisuun Mallas jalqabee fi falmaa hawaasa Islaamaaa haga ammaa Wayyaaneen qabaneessuu dadhabde kaase. Akkasiin saba /Amantii/ tokko ol qabuun kaan gadi qabuun keessattuu Saba /gosoota/ Abashaa /Amaaraa fi Tigree/ fi Amantii Kiristaanaa ammoo olqabuun akka dhalootaan dhaalamuun marfataa dhawaatan arma dhaqqabe agarsiisa. Sanirraa Seenaa Dharaa /myth/ “Toophiyaa Jiddoola Kiristaanaa /the Island of chiristian/” jedhu dhugaa fakkeessuun himatuun as gaye. Garuu Biyyaa /hawaasaa/ mannaa yoo “Toophiyaan biyya bulchitoota kiristaanaa” jedhamee soba dhugaa ibsuu fakkaata jedhan hin dhaadhesine. AMANTII HAWAASA BIYYA LAFAA, AFRIKAA FI AADAA OROMOO Oromoon durumaa kaasee Amantii Aadaa Waaqa /uumaa ganamaatti/ amanurra dhufe. Amantii Aadaa “Waaqa tokkicha, Waaqqayyo /Allayyo/” jedhu –amma hawaasaa fi barreesitoota garaagaraatiin maqaa ‘Waaqefataa’ jedhamuun bekkamuun ‘Waaqatti’ amanuun akkasumatti hordofuun dhawaata dhufe. Amantiin aadaa Oromoo Waaqa Tokkicha malee uumaa biraa kadhatuun walitti hin hidhatu.Garuu Oromoon aadaan uumaa Waaqaa maraa kunuunsuu fi jabeessuun akkasumatti itti fayyadamuun beekama. Namni dhalootaan Awurophaa-lammii Faransaa kitaaba seenaa “The Oromo Great African nation /1901/” jedhee barresse Maqaan F. M. Salvaic/ jedhan akka Amantiin Aadaa Oromoo hawaasa biyya lafaatii fi Afrikaa walitti hidhatu akka maqaa Waaqaan waaman armaan duuba kanatti ibsuu ijibaata godhe. “… The Hebrew Yeweh, The ancient Chinese Wei, The Coranians of Birmanie Iowa, The France Wata, The Swahili Eweh and The Oromo Waqa acknowledges all these names offer at first glance of the eye an authentic dilemma of antiquity of the alloy /statuary degree of purity/ page 45 Madda Walaabuutii Fi Qaalluu Seenaa Amantii aadaa Oromoo keessatti maqaan hogganaan- amantii QAALLUUN /messenger or sprutal leader/‘ jalqaba Waaqaan Oromoo-Madda Walaabuutti ergame akka’ Waayyuu Gurraachaa ka Walaabuu’ jedhamu himama. Ammallee itti dabaluun akka achii kaasee akkuma sirna Gadaa Oromoo karaa hawaasaa, diinaggee, siyaasaa fi waraanaa faa handhuurti amantii aadaa Oromoo GOODAA-Madda Walaabuu taatee dhawaata dhufte ibsan. Akka amma bakka Wanbal’a Abbaa Gadaa /palace/ fi Galma Qaalluu waljijjiiruun /wal dhayaa/ dhiyaatu osoo hintaane yoo sanitti bakka maraa caalaa handhuurti amantii aadaa Oromoo akka Galma Qaalluu taate himan Akkaataan amantii Kiristaanaa fi Islaamaa fudhatuu akkuma hawaasa biyya lafaa naannawa garaagaraa quphatuu hawaasa Oromoo dhawaataan dhaqqabe. Keessattuu akkaataa hawaasa Oromoo harka guddaa akka amantii Islaamaa fudhatuu fi hordofuu godhe hangafarraa 1- Aadaan Waaqa Tokkicha qofatti amanuu, 2- Soba /gowwoomsuu/ hawwii garaagaraatiin hawaatuun itti hin dhiyaanne 3-Dhiibbaa siyaasaa /humnaa/ malee itti dhiyaatuu, 4-Walabummaan gaafatuu, qoratuun gargar baafatuu, beekuu, 5-Akka amantii garii homa horii horatuu akka foon gaalaa sooratuu dhadhaa ykn aanan loonii dhugurra dhufe lagachiisuu dhabuu fi kkfn walitti galuu fakkaata. Akkuma hawaasa Afrikaa biraa yoo gurmuun hawaasa Oromoo keessattuu Dhiibuu guddoo Baya Afrikaa /the East Africa Rift valley/ Biyya Oromoo bakka lamatti addaan qoodu gama Dhiyaa- Mirgaa /Kaabaa/ amantii Kiristaanaa fudhatu ka gama Baya Biiftuu quphatu akka ilmaan Bareentumaa Walloo, Arfan Qal’oo, Arsii /Baalee-Diida’aa/, Ituu,Karrayyuu, Booranaa, Garrii fi Gujiin faa ammoo walduraa duubaan Amantii Islaamaa fudhatuun amantii aadaa ifiitiin walitti dabalee hordofuun arma gaye. Akkasiin akka Makkaa /Biyya Sa’uudii Arabaa/, Tumbuktuu Afrikaa /Dhiyaa Byya Maalii/ fi kanniin fakkaatuu Dirreen Sheek Husseen Biyya teenna /Baaletti argamu Jaarraa 10 duraa kaasee handhuura amantii Islaama biyya teennaa godhuun haga ammaa dhufe. DIRREE FI SHEEK HUSEEEN Waayee Dirree fi Sh/Husseen haga ammaa yoo seenaa himaa afaaniitii fi aadaa hawaasaatiin dhalootaan dhaalamaa dhawaataan arma dhaqqabe taate malee wanti bifa galmee- seenaa barreefameen kuufamerraa argan hagana maraa miti. Yoo hinjiru jedhan dhaadhessuu hin fakkaatu. Garuu gaafiin DIRREEN Sh/ Husseen lafa /bakka / akkamii turte? Eessatti argamti?, Sh/Husseen hoo eennu?.. faa jedhu hedduu namuu kaasuun mamaa hinqabu. 1-Dirree Sh/ Husseen A-Handhuura Amantii Dirreen Sh/Huseen biyya Oromoo-Arsiin quphatu, godinaa Baalee, naannaya Ginniir fi Jaarraatti argamti. 1-Duraan akka bakka handhuura amantii Aadaa Oromoo, keessattuu Galma Qaalluu ‘Karrayyuu Milkii’ jedhan akk turte himan 2-Achiin duuba ammoo haga ammaatuu lafa handhuura amantii Islaamaa hangafarraa takka taatee beekkamti. B-Handhuura Aadaa, Seenaa fi Siyaasa Dirreen Sh/ Husseen akkuma amantii eega dhiibbaan sirna Gabrummaa Sirna Gadaa Oromoo laaffisee hadhuura dhaamsa siyaasaa keessattuu handhuura Arsiin Baalee-Diida’aa ‘’Ilaaliin-Dheertuun’’ yaada /dhamsa/ ergaa karaa hawaasa, diinaggee, siyaasaa fi kanniin fakkaatuu haga sirna gabrummaatii fi bulchitoota gabroonfataa balaallefatuu abaaruu /mormuu wal kakkaasuutti walii dabarsu taatee arma gawuu himan. Dirreen Sh/Husseen maqaa hedduu gurmuun hawaasa itti baasee fi waamuun “Dirree Sheekanaa Husseen, Diinkuree, Ardal Anaajina, Ganda Tolaa Baalee fi kanniin faa” jedhamuun beekamti.` Akkuma dura eerame burqaan seenaa barreefamee hinjiru. Garuu seenaa afaanii fi aadaa gurmuu hawaasaa garaagaraatiin himamuu fi ogeessota hambaa seenaa qoratan kanuma raga baya. Akkasiin ogeessi bakka /hambaa seenaa qoratuu fi hojjataa komshina Turizimii Toophiyaa tokko bara 2012 TV Toophiyaa irratti ‘Gamoon’-Masgiida Dirree Sh/Husseen akka naannawa Jaarraa 10 ijaarame ibse. Nammiin raga seenaa bayanirraa namni O/Amaan Husseen warra aadaan hawaasaatiin“jaallalloo Sh/Husseen” jedhamurraa tokko ture. Obboo Amaan “Dirreen Sh/Husseen bara Oromoon Sirna Gadaatiin buluu akka handhuura amantii Aadaa Oromoo taate himan” jedhuun ibsa. Ammallee itti dabaluun keessattuu bakka ‘Galma Qaalluu Karrayyuu Milkii’ jedhan turte” jedha. Sh/ Hassan Maaruf Aadam hayyuun Seenaa fi Amantii Islaamaa Dirreen Sh/Husseen dura akka bakka amma jirturraa gara 15km faagatu bakka’’ Baalla’’ jedhan turte himu. Sh/Husseen eennu? Gurmuun hawaasa Sh/Husseeniin maqaa dhalootaa fi guyyaa keessa itti moggaafame hedduun “Sh/ Husseen, Awusseen, Nuur Husseen, Aabbiyyoo, Tolaa Baalee, Abbaa Milkii fi kanniin faa” jedhuun waama. Garuu maqaa dhalootaa haadhaa-abbaan itti baafte” Eennu akka taye ykn bakka itti dhalate faa” yoo gaafatan namni yoo akka ‘balala harree adii’ jedhan taate malee qajeelaan himu hin argamu. Gariin seenaa wal dhayaa qofaa mitii dhugarraa fagaatu akka Biyya Arabaa ykn gara biraatii dhufee faa hima. Saboota olla keessaa Sumaaleen faa ‘Sumaale, Keenna’ jedhuu barbaaddi. Fagoo ammoo akkuma namuu jabaa ufiin himu Arabnillee yaada falmaa dhiyeessa. Maraa caalaa dhugaan akkaataan gurmuun hawaasa garaagaraa akka armaan duubatti ibsu qajeela fakkaata. 1-Gurmuun hawaasa seenaan himaa afaaniitiin dhaqqabe gariin maqaan Sh/ Husseen ka dhalootaa akka “Tolaa Malkaa” jedhamuu fi eega guyya keessa Seenaa fi seera Amantii Islaamaa barate maqaan “SH/HUSSEEN”moggaafame ammallee“hawaasuma haga ammaa naannaya san quphatuun arma gayerraa dhalate”jedhuun hima.. 2-Akkuma asii olitti eerame qorataan bakka seenaa Komshinara Turismii Toophiyaa maqaan dhawame waayee Sh/ Husseen yoo ibsu akka maqaan guutuun “Sh/ Husseen Ibraahim” jedhamu dubbate. jajjaboo sabaa <kalube.haydo@hotmail.com


Siyaasa gantummaa fi gartummaa to`achuun tokkummaa moraa qabsoo bilisummaa Oromoo (QBO) dhugoomsa

Zakaariyaas Mulataa fi Malkamuu Jaatee Caamsaa 2013, Oromiyaa Seensa Umamaan ummati Oromoo tokkicha ta`uun ni beekama, sababii ummati Oromoo afaan tokkicha, senaa fi aadaa baroota dheraaf walitti jiru, fi tessuma lafaa waliqabatee irra jiratuuf. Kanafuu ummati Oromoo, akkuma saboota adunyaa kana kessa jiranii, sab-lamummaa (enyummaa) umameef safeefachun tokkomee baroota dheraaf walii wajjin jiraate. Garuu ummati Oromoo akkuma ummatoota adda addaa dhaloota latiinsa sanyii, tessuma lafaa, ilaalcha waaqefannaa, hawaasummaa, fi kkf maraan gosoota heddutti adda ni qodaama. Qodumsi seera umamaa fi dhalotaa hundeefate kun rakkina fidee hin qabu. QBO deggeruudhaaf garaagarummaa jirutti sirnaan fayyadamuudhaan hojii QBO deggeruu fi milkessun ni barbaachisa. Barruun kun odeefannoo barruu Adolessa 2011 mata duree “Qabsoo bilisummaa Oromoo takaalu kessatti qooda siyaasa gantummaa fi gartummaa” jedhamuun maxanfame irratti hundaawa. Kayyoon barruu kanaas gaafilee armaan gadii sadan xinxaluuf. Hubachuuf barresaan barruu kanaa hayyuu siyaasaa fi Seenaa Oromoo miti. Garuu seenaa siyaasa QBO arguu, dhaggefachuu, fi dubbisuu irraan barataa jira. 1. Dhuguma tokkummaan moraa QBO hin jiruu? Moraan QBO tokkomuuf yaalaa jira malee yeroof hin tokkoomnee. 2. Rakkooleen (gufuleen) tokkummaa hawwamuu dhorkan ni jiruu? Eyyee, sadarkaa tokkoffaatti gantummaaf boojiyamuun fi sadarkaa lammafaatti gartummaan siyaasa hogganuun moraa QBO tokkomuu (tumsomuu) dhorkaniru. 3. Rakkolee adeemsa QBO kessatti dhalataniif furmaatoti ta`uu malan ni jiruu? Eyyee rakkoolee gantummaa fi gartummaa kessaa burqan furuuf yoo milkaawameef tokkummaa (tumsoomu) jaarmoleen sochilee QBO hogganuun ni argama. 1. Kutaa 1ffaa 1.1. Sochilee QBO danquu kessatti qooda siyaasa gantummaa Gantummaan faallaa amantummaa ti. Jechi (ilaalchi) gantummaa jedhamee beekamu gara jechoota akka Waaqayyoon-ganuu, Waligaltee-ganuu, yookin ofi- ganuutti hikama. Waliganuu fi ofi ganuun sadarkaa name (tokkee) fi maatii (warra) irraa egalee hanga saba (lammii) ofii ganutti guddata. Namooti gurmuu jirenya hawaasummaa, dinagidee, fi siyasaa irraa dantaa waloo argatuuf waliisanii amanuu fi wligaltee tumatuudhaan gurmaawu. Heraa fi seera tumatan safeefachuudhaan wali amanuun ni jiraata. Garuu heraa fi seera waligalteen tumatan tuffachuu irraa wali ganuutu dhalata. Ummati waligalteen tokkomee jaarmoota hawaasummaa, dinagidee, fi siyaasaa ijaarudhaan qabenyaa dantaalee waloof olifaman tikfata. “Fakkenyaaf ummati Oromoo amantii Waaqefannaa maqaan DAANIYAA jedhamee beekamu jalatti ijaaramanii, safuu waaqefannaa Waaqayyoo umaa irratti hundaween ofiin ofi geggessaa, aadaa fi senaa saba Oromoo guddisaa fi tikfataa, baroota dheera kabajaan biyya dhalotaa (Oromiyaa) kessa jiraatan. Akkasumas ummati Oromoo jaarmaa safuu umurii dhalotaa irratti hundawee, falaasama sirna GADAA (Demokirasii Afirkaa), hundesseen motummaa ijaaratee ofiin ofi bulchudhaan qabenya hawaasummaa fi dinagidee saba Oromoo tikseera17.” Sirnoota DAANIYAA fi GADAA jalatti gurmaawun laaffataa ademuun jirenya amantummaa laafise. “Hogganoti jaarmoota aadaa (amantii) fi siyaasaa (motummaa) sirnoota waligalteen tolfame safeefachuu hanqachuu kessaan gantummaan ummata Oromoo seene11.” Sirnoota waligalteen ijaarame safeefataa jiraachuu hanqachuu irraa gantummaan dhalatees babalachaa adeemuudhaan ummata Oromoo balaa gabirummaaf dabarsee kenne. “Bara kessa safuu waaqefannaa fi safuu umurii kabajuu fi tiksuu hanqachuu irraa gantummaan biyya Oromoo kessa sene: rakkoon kun guddatee walihoruun angoo gurmuu laaffisee fi qaawwoota baballoo banuudhaan saba Oromoo rorroo sirna gabirummaa jalatti kufisee fi hidhe13.” Ummata Oromoo ganuudhaan moraa dinaatti galanii dinaaf ergamtuu ta`uun fufinsaan raawatamaa jiraate. Qaanii fi gadi-aantummaan karaa gantoota siyasaa akka abbaa dulaa Gobanaa Daccee fi isa fakaatan kessaan ulaa Oromiyaa saaqatee oli seene kun idda gadi jabeefataa adeeme malee murtoon hin daangefamne. Siyasaan ilaalcha gantummaa irratti hundaawe kun meshaa isa jabaa rorroo sirna gabirummaa dhugomsee fi tikse ta`uun beekameera. Hojii badisaa kana maseensuuf dandeetiin hin argatamin jira, sbabii xiyyefannaa quphsaan hin kennamniif. Kanafuu gantummaan yeroo gara yerootti bifoota jijjiratee motoota gabiromfataa dhufaa- darbaa angoomsu fi tiksu kessatti qooda sadarkaa oli`anaa kennuudhaan guddataa fi babalataa adeeme.Motummaan dhaloota Habashaa adeemsa barootaa kessa bifa lamaan mullate siyaasa gantummaa meshaa godhachuudhaan qabenyaa ummata Oromoo samuu fi saamsisu irraa angoo dipilomaasii fi waranaa argateen jirataa turee fi tikfamaa jira. Gantooti sadarkaa ajajaa waranaa, qondaala waranaa, ministeeroota motummaa, bakka bu`oota motumma, bulchaa kutaalee, fi, kkf… uffachuun motummaa Habashaaf tajaajilli kennaa turan fi jiran sirna gabirummaa dheeresuu kessatti qooda sadarkaa 1ffaa qabateera. Dorgomiin siyasaa bara1974 – 1991 motummaa Habashaa dhaloota Amharaan durfamee fi gartuu Adda Bilisummaa Ummata Tigraayi (ABUT) giddutti karaa sagantaa riphee lolaa geggefamaa ture motummaa oli`antummaa sanyii Amharaa (bara 1989 – 1991) tiksaa ture gara motummaa oli`antummaa sanyii Tigraayi tiksutti Caamsaa bara 1991 jijjireera. “Sirni gabiromfatnnaa tarsimoo fi toftaa siyasaa foyyyefachuudhaan gargaarsa alagaa dirree riphee lolaa irraa egalee hanga mana motummaatti wali irraa hin citniin dirirfame fi tikfame14 fi 15.” Biyyoota Afirkaa hirmaachuuf dorgomiin motumooti Awuropaa geggessaa turan akkuma Minlik, mootii Amaharaaf, qileensa siyasaa mijjessee ture: hogganummaa siyaasa adunyaa dhunfachuuf dorgomiin moraa imperiyalistotaa fi kominstotaa gidduti geggefamaa ture Mallasaa, motii Tigragyif qileensa siyasaa mijjesseera. Jijjirami angoo siyasaa gartuulee Habashaa lamaan giddutti raawatame kun gantummaa siyaasa nam-tokkee (gartuu) Oromoo gara sadarkaa jaarmaa siyaasa gantummaatti oli guddise. “Tigray People Liberation Front (TPLF/ABUT) established Oromo People Democratic organization (OPDO) in 1988/89 from rank and files of war prisoners and it is using as an instrument to practice socioeconomic subjugation and human rights violations in order to protect its colonial interest in Oromia15.” Kanafuu Dhaabi Dimokiraasii (Gantummaa) Ummata Oromoo (DhDGUO) meshaa dinaa ti. 1.2. Siyaasi gantummaa diina angesse Ergii sirni gabiromfataa motummaa Amharaan geggefamaa ture motummaa Tigrayin dhaalamee booda siyasaan gantummaa gara jaarmaan hogganamutti oli guddatuudhaan rakkoo moraa QBO kessa ture walixaxaa godheera. Jaarmaan gantummaa, (DhDGUO), jaarmaa dinni dantaa isaaf ijaarratee ta`uun ifaadha. Garuu alagaa sirna dinaa tumsan biratti jaarmaan kun waanuma ummati Oromoo fi Oromiyaa sirna fediralaan Itophiyaa jalatti bulfaman fakkeesera. Akkasumas jaarmaa gantummaa (DhDGUO), kanatti fayyadamuudhan, dinni moraa QBO kessa dhokatee senuun afaan faajjii fi golii wali irra hin citiin omishuuf milkaawera. Kanaafu hojii dharaa fi hojii haqaa garaa-gar baasuun baruuf haalan rakkisaa bara ta`ee kessa sababii seenamef moraa QBO kessatti enyufaa dina tajaajilaa jiratuu yookin enyufaa lammii tajaajilaa jiratuu isaanii sirnaan qulqulawee beekamun rakkoo walixaxaa ta`eera. Siyasaan gantummaa bara ammaa kun gufuu (dhukkuba) guddicha isa hojii QBO deggersa quphsaa dhorkee fi osoo hin daangefamin dinaaf tumsa wali irraa hin citin horuu fufeedha. 1.3. Furmaata ta`uu malan Siyaasa gantummaaf furmaati sadarkaa jalqabaa namoota Oromoo hojii samaa kana irratti dhibbaa dinaan bobbaafaman luba basuuf haala mijjessudha. Gantoota luba baasuuf hogganoota waldaalee amantaa, hubannaa roga hundaan ebbifamantu, nu barbaachisa. Furmaati inni jalqabaa: hogganoti waldaalee Waaqefatummaa, Isilaamummaa, fi Kirstaanummaa, kanneen ebba Waaqayoon dibaman, ofiin ofi ijaaruudhaan miseensotaa fi deggertoota DhDGUO luba baasuf kan gargaaru barnoota qalbii jijjirannaa qopheesuu fi barsisuu qabu. Furmaati aanuu: gantoota qalbii jijjiratan qofaatti ijaaruudhaan moraa dinaa kessatti qabsoo luba-baasiif bobbaasudha. Yoo gantooti luba ba`uuf ofi hin qopheesineef seera bara durii hojii irra olchuu yaaludha. “Balleessaan gantummaa caaluu hin jiru: biyya eegudhaaf abbaan bokkuu fi salgeen mariyatanii kan tumanii qadaadan, namni dhoksaa kana yoo diinatti himee fi icitiin kun yoo beekame, namni gantuun kun qabaamee gantummaan adabama. Adabni kunis: ´dhagaan dugdatti hidhamee bishaan buufama, manni isaas ni gubama` (Seera Makkoo Billii lakkofsa 36)4.”


Abjjuun Baraa Dheeraa!!

Walirrati hin duullu galiin teenya takkaa Kha hojjatuu tolcha kha hojatuu tolchaa Jalallee Dabarttee yoo namani waa yakkee Aanaa dhaatu gorssa yoo badii itti arkkee Laafinni khoo cimu kharaa sitin cufuu Ati na hooggani ani haa si hordofuu Wilii dhaa hin dabarree hiree jabdduu jiraa Asitin dhaabbatu kharaan keenya dheeraa Warraqsi haa cimuu falmmiin haa jabaatuu Abjuun bara dheeraa akka fiinxa baatu Tokko tahaa wal qabadhaa yaa ilmman aayyoo tiyyaa Wal faffacaasuun isniif gayaa


Seenaa kaleessaa odeessaa kallattii dhugaa dabsuun gatatuu (obbaatii ta’uu) dha

Hayyee! Attam jirtu? Barreeffama kana yoo dheerate iyyuu haala mijateen gurra sabaan nuuf gahaa! Seenaa kaleessaa odeessaa kallattii dhugaa dabsuun gatatuu( Obbaatii ta’uu) dha. Seenaan saba tokkoo dhugaa irratti hundaa’e yoom iyyuu hin badu. Diinni hagam yoo seenaa soba barreesse iyyuu dhugaa haquu fi soba irra dibuun dhugaa balleessuu fi awwaaluu tasumaa hin danda’u. Dhugaan yoo awwaalame illee awwaala diinni ittiin isa awwaale foqolchee ifaatti ni baha. Abbaan dhugaa ni turti, ni bulti malee injifannoon kanuma isaa ti. Addunyaa kana keessatti seenaa isaa fi biyya isaa qofa otoo hin taane maalummaa isaa akka of-haaluuf (ganuuf) cubbuu fi bittaan garbummaa kan irratti raawwatame kan akka saba Oromoo hin jiru. Tarii sabni Israa’eel jira jettu ta’a. Isaan kan bitaman biyya isaanii fi lafa isaanii irratti otoo hin ta’iin biyya Misiritti dha. Kan Oromoo garuu kan adda isa godhu qe’ee fi lafuma isaa irratti waan bara dheeraaf garboomeef adda isa taasisa. Karaa biraa immoo sabni keenya,oromoon bay’ina uummataa fi dachee bal’aa yoo qabaate iyyuu gara laafummaa fi dagattummaa isaa irraa kan ka’een gurraachi akka isaa ,Habashaan haxxummaadhaan lafa isaa dhaalee isa garboomsee , itti hiiqee fira fakkaatee maxxanuudhaan hanga har’aatti garboomsee isa bitaa jira. Kunis akka waan gaariitti odeeffamee har’as itti fufee jira. Habashaan Qomootiin yoo danda’e humnaan, yoo dadhabe sossobuudhaan maqaa waaqaatti kakatanii isa ganu.Seenaa akkasii kana kan dhugaa nuuf bahu jaarraa kudha saddettaffaa keessa Horro irratti kan Goojjamoonni Mootii isaanii Takilahaymanotiin mottii Horroo kan ture Abiishee Garbaa irratti raawwatan ni dhugoomsa. Bara sanas Oromoodhuma keessaa nama Qadiidaa Wannabee jeedhamu ofitti qabuun ergatteetu Abishee Garbaa Hurrubaa gantee qabame. Oromoon ni cabe, Cittuu Kokor irratti beellamni halagaa waliin Abisheen sossobamee nagaaf dhaqe achi ennaa gahu”gabbir,gabbir”mallattoo jedhuun dibbeen Waaqayyoof rukutama fakkaatu,akka Habiishee qabanii booji’amu itti fayyadamuu isaanii abbootiin keenya nutti himanii darbaniiru. Guyyaa sanatti Oromoon kuma afur caalan Cittuu kokor,Homii bakka jedhamutti dhumuu isaanii abbootiin keenya dhugaadhaan seenessaniiru.Hanga bara dhiyoo asitti lafeen mataa namaa achi keessa akka jiru ni beekama.Kana irraa kan ka’een akka Habashaan gantuu ta’anii fi yoom illee ,hangam illee yoo kakatan akka isaan hin amanne abbootiin keenya bareechanii nu gorsanii darbaniiru. Nutis ammas kan argaa jirru kanuma dha.Habashaan tooftaan isaan ittiin oromoo garboomsanii bitan kallattii biraan yoo isaaniif milkaa’uu baate kallattii biraan biyya alaatti (Ambaa) hirkatanii meeshaa kadhachuun Oromoo cabsu. Akka seenaan ibsutti kaleessa biyya akka Inglizifaa, ammas kan akka Chaayinaa fi Amarikaatti hirkatanii ittiin nu garboomsanii nu bitaa jiru.Boruufis aangoo isaani jabeeffachaa jiru.Dhugaa keenya uukkaamsuun olola nu irratti ofaa jiru. Maalummaa keenyaf akka hin dubbatneef labsii du’aa nu irratti labsanii biyyaa fi biyya alatti nu adamsanii nu ajjeesaa fi hidhaatti ilmaan Oromoo guuraa jiru.Imammatni bittaa garbummaa kun kaleessa akkuma bara Toodiroos (Dhalaan kan boojitee isa ajjeefte),Minilikfaa(Garbicha Qurcii Amaaraa),Yohaannisfaa(Tigree biyyaa fi seenaa kan hin qabne,bakka dhufte kan hin beekamne) seenaa sobaa fi kijibaa barreeffatanii biyya Ittophiyaa isaan hin ilaallatne itti of-moggaasuun har’as akkuma durii seenaa kijibaa fi sobaa ololuun daandii bittaa isaanii otoo hin jijjiriin kallattuma sanaan ammayyeeffatanii jajjabeesuun nu bitaa jiru. Armaan olitti amaloota saba halagaa jalatti bara dheeraaf bitaman kan akka Oromoo irratti calaqisan keessaa hanga tokko dha malee kan Oromoo qofaa miti. Kan garbummaa Oromoo addaa isa taasisu inni lammaffaan saba bay’inattis ta’e gootummaatti kan isa hin caalle jalatti waggaa dhibbaatamaan lakka’amuuf bitamuu isaa ti.Oromoon ukkamamee garbummaa tooftaa hidda gadi fageeffateen waan bitaamaa jiruuf biyyi Addununyaa illee gurra ittiin nu dhageessu hin qabdu.Oromoon yoo du’e, biyyaa isaatii ari’ame, yoo hidhaatti guurame, lafaa fi qe’ee isaa irraa yoo buqqifame iyyatni isaa hin dhaga’mne. Biyyootni addunyaa kanaa gudatneerra jechuun “Mirga ilmaan namaaf falmina” jedhan kan akka Amerikaafaa, Auroppaafaa—mirga Saree fi Sinbirroof ennaa iyyan duutii fi hidhamuun Oromoo isaan hin dinqu.Otuma beekanii fi arganii callisuun bira darbaa jiru. Jal’ee Dawd Ibsaa yaroo tokko kan dubbatan nan yaadadhe,”Halaagaan gurra itti nu dhaga’u nutu uuma”akkuma jedhan ilmaan Oromoo kana gochuun dirqamaa fi kutannoodhaan Oromoon tokkummaan irratti hojjechuu qabna. Kun cubbuu fi kan nama qaanessu miti . Qaaniif Oromoon kan qaana’uu qabnu garbummaa keessatti jiraachuu keenya qaana’uutu nuuf mala. Du’uun kan hin oolleef maqaa fi seenaa salphinaa gonfatanii du’utu nama qaanessa. Kana irraa bilisa ta’uuf immoo Oromoon hundi kallattii biraa eeguu fi dhaggeeffachuu isaa irra gahoo fi dirqama dhaloota bahuun isa irra jira. Nama komachuu irra ani maalan gumaache jechuu qabna. Qabsoo keessatti ani dandeettii fi gahoon ani raawwadhu isa kami jechuun of haa gaafannu. Haalli barreeffama kanaa akkan barreessu ana kakaase waanan haala brreessuu sirritti wanan beekuuf miti. Ani ogeessa kanas miti. Kan jallate sirreeffachhun dhugaa keessa jirtu kan sifeeffatu abbaa waa’een Oromoo ana galcha, anis nan gumaacha, Bilisummaa dheebochaan jira, garaan kiyya ana gubaa jirti kan jedhu qofaafidha. Kan ana kakaase keessa tokko garuu, guyyaa 23/07/2005 ALH ,guyyaa kabaja “TB” Addunyaa (Yealem TB qan)jedhamu magaala Adamaatti akka “Oromiyaa” jedhnitti kabaja gaggeeffame gaggeeffame irratti Qorannoo fi Qo’annoo mana Hidhaa wayyaanee hidhamtoota irratti gaggeeffame fi haala mana hidhaa magaala Adaamaa akka do’annee arginetu ana ajaa’ibsiise.Qorannoon gaggeeffame kuni akka ibsutti manneen hidhaa beekamoon Oromiyaa keessa jiran gurguddoon (Wahinibet) 36 tu jiru. Tokko tokkoo issnii keessatti giddugaleessan hidhamtoota Oromoo 2,000 (kuma lama ) akka jiran qoranichi ni ibsa.Walumaa galatti 2000X36=72,000 (Kuma torbatamii lama) kan ta’an dargaggeessii fi dargaggeettiin Oromoo umuriin isaanii waggaa 15-45 bay’inaan waggaa soddoma kan ta’an sababa adda addaa itti funaanamee murtoo waggaa dheeraa itti murtaa’ee jireenya gadadoo fi duuti isaan eegatu keessatti kufanii jiru. Kuni oromota gara dabarsamanii hidhamanii fi guyyaadhaan, torbeedhaan ji’aan itti dabalamu hin dabalatu. Ilmaan Oromoo kana keessa Kan baratan, kan qabeenya guddaa qaban ni jiru. Garuu akka achitti du’aniif dhukkuba akka “TB” HIV/AIDS,Golfaa fi wkf”du’aa jiru. Do’annoo taasifame kan irratti dhukkubsatoonni “TB I HIV/AIDS” waan baay’ataniif akka “NGO USAID” fi “TB-CARE1”jedhaman akka mana hidhaa babal’isanii ijaaraniif afferamanii achitti argamuun akka ijaaran waadaa galuu isaanii tu ana ajaa’ibsiise.warri biroon hedduunis yaruma sanatti akka kana gargaaran waadaa galani.Kan nama ajaa’ibsiisuu fi gaddisiisu imaammata wayyaaneen ammas uummata Oromoo hidhuuf karoorfatte kana qaamoleen birroo garggrsa uummataaf hojenna jedhan kana irratti walii galuu isaaniti. Oromoon hidhaa dha hiikamee manicha bal’isuu irra ijaarsa projektii mana hidhaa ilmaan Oromoof babal’isamaa jira.Kunis garbummaan akka jabaatuu fi Oromoon akka baduuf tahuu isaa beekuun nama hin dhibu. Eegaa,kuni hanga yoomitti itti fufuu qaba? Seenaa darbe qofa odeessuunis ta’e hadoodanii ta’uun, walgurguurunis ta’e tokkummaa dhabanii garbummaa jala jiraachuun yoom dhaabbata? Oromoon eenyuun eegaa? Halagaan hanga yoomitti nu ergata? Michoomni halagaa kan lammii keenyaa irra caalee hanga yoomitti daganna?” Torbee darbe dubartiin halagaa tokko magaala Finfinnee, markaatoo lafa jedhamutti meshaa bitachuufan affaan Oromotiinan gaafadhe jennaan akkas ana jette “Innezii affexaxeraachew inde ziinjaroo newnii?”. Kuni har’a illee Habashoota keessaa hin baane. Kana ennaa dubbattu Poolisiin ajajaan dhibbaa ani dubartii sana lollaan”ani dhaghaan jira, anuu Oromoo dha ajajaa dhibbaa abban koo maqaan isaa Guutaa dha “ana jedhe .Seeratti anaaf dhiyeessi jennaan dhiisi anaan jedhee otoo anis innis sabni keenya arrabsamuu anaan sossoba.Maqaaf jiru malee jaleewwan wayyaanee kan hin jirre ta’uu isaanii caalattan mirkaneeffadhe. Mmas salphachaa, arrabsamaa jirra jechuu koo ti. Walumaa galatti maqaa itoophiyummaadhanis ta’e Dimookraasiitiin bilisummaan Oromoo haguugamuu hin qabu.Dhaabbotni maqaa Oromotinis ta’e dhuunfaan dhimmi birmadummaa saba Oromoo fi biyya Oromiyaa ana galcha jedhu kallattii tokko qabachuun ABO jalatti hiriiruun qabsoo Bilisummaa finiinsuu qaba.Bilisummaan keenya lafa irra harkifachuun isaa kutannoo fi tokkummaa dhabuu fi du’a sodaachuu irraa kan madde malee Waaqyoon kan daangaffamne, qabsoo cubbuu miti. Cubbuun of-ta’uu dhabuudha. Cubbuun Of-gurguruudha. Cubbuun Obboleessi ofii ennaa miidhamu birmachuu dhiisanii cal jechuudha. Cubbuun dabarsanii lammii ofii ormatti (halagatti) kennuudhaan ajjeesisuudha. Cubbuun obboleessa ofii akka hidhamu, akka badu, gochuu dha. Cubbuun kan rabbi namaaf kenne dabarsnii jalli’aan halagaaf kennuu dha. Akka Oromotti haallii filatnoon Oromoon qabu kallattii kana sammuu isaa qajeelche yarootti birmadummaa ija ishee arginee dhandhamnu fagoo miti. Kanaa alatti “otoo kan ishee danfuu kan ormaa mooqxi” akkuma jedhan akkuma “ADO ykn ODF” eegoo “OPDO” lafa qaqqabuun haafa funananii halagaatti maxxanuu fi garaa isaan ciibsuuf fiiguun gaaffii seenaa jalaa nama hin baasu.Jarreen kunis otoo hin du’iin akka jiraatti du’anii fi siicoo seenaa gatata dhalootaa ta’aa waan jiraniif deebi’aa isaaniin jenna. Karaa fi kallattii abaarsaa irra jiru. Kan isaanitti gammadu halagaa malee fira keessaa bahanii akka qullaa adeemaa jiran haa beekani jennee asumaan dhamsa keenya dabarsina. IUO! Boonsaa irraa – Oromiyaa irraa