Odiingaan bu’aa filannoo fudhachuu diduu hordofee iji mana murtiirra jira

Yeroon lammileen Keenyaa dhimma filannoo dhiisanii gara jireenyasaanitti deebi’an dheerateera.  Kun ammoo Raayilaa Odiingaa bu'aa filannoo Wiiliyaam Ruutoo akka injifate labsame akka hin fudhanne ibseeti. Raayilaan bu’aa filannoo kan Komishinii Filannoon labsame falmuuf Mana Murtii Olaanatti iyyannoo akka dhiheeffatu himeera. Yoo kaadhimamaa paartiin Azimio La Umoja kan ta’e Odiigaan mana murtii olaanatti iyyannoo dhiheesse abbooti seeraa torbati dhaggeefata. Abbootiin seeraa kunneeni hoggantuu kan taate Maartaa Koomee, itti-aantuushee Philomena Mwilu,fi Mohamed Ibrahim, Smokin Wanjala, Njoki Ndung'u, Isaac Lenaola fi William Ouko fa'idha. Abbootii seeraa kanneen keessa sadii bara 2017 bu'aa filannichaa kan pirezidaantii Uhuruu Keeniyaataaf injifannoo kenne jijjiiran turan. Koomee fi Oukoon ammoo bara 2021 keessa mana murtichatti dabalaman. Namni bu’aa filannoo pirezidaantummaa fudhachuu diduun falmuu fedhu kamuu guyyaa filannichi labsamee keesee guyyaa torba qofa qaba. Oliyyannoo filannoo pirezidaantii dhageeffachuuf aangoo kan qabu ammoo mana-murtii olaanaa qofa. Abbootiin seeraa mana-murtiis guyyaa oliyyannoon dhiyaaterraa kaasee guyyaa 14 keessatti dhageeffachuu qaba. Oliyannoon mana murtii olaanatti dhiheeffamuu baannan, Wiiliyaam Ruutoo fi itti-aanaan isaa Hagayya 30 kakuu raawwachuun aangoo fudhatu. Yoo oliyannoon dhihaate ammoo Fulbaana 12 kakatan. Kunis yoo manni-murtichaa iyyannoo dhiyaate ilaalee filannoon sirrii ta'uu isaa mirkaneesse guyyoota torba keessatti kakuun raawwatama. Yoo manni murtichaa bu’aa filannicha akka bara 2017 jijjiire garuu, filannoon biraa guyyaa 60 keessatti gaggeeffama. Eeyyeen. Osoo oliyyannoon bu’aa filannoo pirezidaantii falmiitti jiruu Manni-maree Bakka Bu'oota Ummataa walgahiisaa jalqaba taasisuu ni danda’a. Akka heeratti, paarlamaan haaraan yoo filatame pirezidaantiin hubannoo gaazexaa mootummaatin dabarsuun, iddoo fi guyyaa walgahiin bakka bu’ootaa haaraa taasifamu ibsa. Kunis guyyaa 30 filannoon booda ta’uu qaba. Kana jechuun, yoo oliyyannaan jiraate Pirezidaantiin amma aangoo gadhiisuuf deemu Keeniyaataan, osoo Fulbaana 9 hin gahin walgahii paarlaamaa 13ffaa taasisuu qaba. Yeroo isaan walitti qabaman, miseensonni paarlaamaa 349 fi senetaroonni 67 Af-Yaa'ii Mana Maree Bakka Bu'oota Ummaataa filatan. Yoo kakate, af-yaa’iin miseensoota mana marichaa hunda kakachiisa. Kaadhimamaan af-ya’iicha harka sadii keessaa harka lamaan deegaramuu qaba yookan miseensoota 349 keessa 233 deegaramuu qaba. Akkasumas, af-ya’iin seeneetii filatamuuf, senetaroota 67 keessa 45n deegaruu qaba. Akka heeratti pirezidaantiti isa filatametti aangoo dabarsa, garuu sirna kakuurrati dirqama akka argamu wanti ibsame hin jiru. Keenyaa keessatti pirezidaantiin aangoo irra bu’u, pirezidaantii itti aanutti aangoo dabarsuun aadaa taateera. Pirezidaantiin haaraa kan kakachiisu akka heeratti hogganaa abbootii seeraa yookan itti-aanaasaati. Namoonni hedduun akka pirezidaant Keeniyaatan sirna kakuu Dr. Wiiliyaam Ruutoo irratti argamuuf ilaaluf hawwiin eegan. Pirezidaant Uhuruu Keeniyaataa Ruutoo falmuun morkataa isaa kan ture Raayilaa Odiingaa deeggaraa tureera. Kuni oliyyannoon mana murtii olaanatti galuu baatus irra kan hundaaʼedha. Heera keessa yeroon jiraachuu baatus, pirezidaantiin haaraan kaabinootasaa muuduu qaba. Pirezidaant Uhuruun torbaan lama keessatti kaabinoota 18 keesaa afur muudee ture. Akka heera biyatiitti, pirezidaantiin kaabinoota muude, maqaasaanii paarlaamaaf dhiheesa. Achiin booda paarlamaan guyyaa 21 keessatti fudhatama qabachuufi dhiisuu isaanii beeksisa. Oliyyannoon dhiheefamuu baannan pirezidaantiin haaraa guyyaa 14 keessatti mootummaa haaraa hundeessa. Yoo oliyyannoon dhihaate garuu pirezidaantiin haaraan kaabinootasaa Fulbaana 12 muuda. Bu’aan filannicha yoo mana murtii olaanan jijjirame ammoo muudamni isaani hanga guyyaa 60n duubatti kan harkifatudha. Pirezidaant Keeniyaatann guyyaa lammileen biyyatii Hagayya 9 sagalee kennatan aangoo waan hedduu dhabe. Aangoo abbootii seeraa mana murtii olaanatti muudu hin qabu, aangoo siyaasaa kennu hin danda’u, aagaa’oota mootummaaf aangoo kennuu yookan ariʼuu hin danda’u. Pirezidaantiin aangoo dabarsuuf deemu, akkasumas komishinarri olaana, ambaasaaddarri yookan bakka buʼaa dippilomaasii muuduufi ari’uu hin danda’u. Heerri Keniyaataa aangoo araara kennuusi ni dhorka, kanaaf hidhamtootaaf dhiifama gochu hin danda’u. Akkasumas, heerri aangoo inni maqaa biyyatiifi uummatan kabaja kennu ni daangessa. Hammasitti garuu, pirezidaantiin haaraa odeeffannoo nagaa tajaajila basaasa biyyattii, raayyaa ittisa biyyaatiifi poolisiirra argata. Waajjira pirezidaantiirra koreen baallii kennu, kan adeemsi ce’umsaa ilaallatu, akkasumas marii pirezidaantii bahuuf haaraa giddutti taasifamu haala mijeessa. Koreen kun eegumsa pirezidaantii haaraa, meeshaa fi namootaa isa barbaachisu, odeeffannoosaafi qopheesaa sirna kakuusaaf itti gaafataman.


Filannoo Keeniyaa 2022: Warra mo'atee fi mo'atame

Bara 1991’tti bulchiinsi paartii tokkoo erga dhaabbatee booda, Keeniyaan barana filannoo cimaaa fi shakkiin guute gaggeessiteetti. Dorgommii aangoo qabachuu gaggeefameen, kanneen mo’atan fi mo’ataman ijoo armaan gaditti walitti qabneerra. Raayilaa Odingaan, seenaa Keeniyaa keessatti dorgomaa filannoo pirezdaantumma carra dhabeessa ta’eedha. Aangoo pirezdaantummaaf yeroo shan dorgomee, mo’atameera. Yeroo hundas filannoon akka jalaa hatame himata. Filannoo bara 2017 irratti komii Odingaa booda, manni murti olaanaa Keeniyaa injifannoo Uhuruu Keeniyaataa haquun, filannoon irra deebiin akka gaggeeffamu taasisee ture. Ta’us Uhuruun deebi’ee injifate. Filannoo baranaatiinis erga Wiiliyaam Rutoon sagalee %50.5 argachuun mo’atee booda, Raayilaan ammas bu’aa filanichaa mormuun gara mana murtiitti himachuuf deema. Ta’us garuu Raayilaan yeroo lammataaf mana murtiitti himachuun ni carroomamoo ammas hin milkaa’iin hafa kan jedhu , yeroo manni murti dhimma isaa dhaggeeffatee, murtee dabarsu barra. Wiiliyaam Rutoon ammatti filannoo pirezdaantummaaf yeroo jalqabaaf dorgome injifateera. Yeroo jalqabaaf seenaa Keeniyaa keessatti aangoo ijoo bulchaa ta’utti dubartoonni torba filatamaniiru. Filannoo bara 2017’n dubartoota sadii qofatu filatame. Dubartoonni kun injifannoo isaaniif, arrabsoo, jibbaa fi qeeqa isaan irra gahu keessa darbuun irra ture. Dubartoota kunneen keessaa tokko, Waviiniyaa Nideeti, kan morkattoota dhiiraa sadii mo’achuun, bulchinsa kaawuntii Machaakos taate filatamteedha. Ta’us garuu dubartiin qalbii lammilee hawwatte Lineet Chepkoriir dha. Umurii ganna 24’tti, bakka buutuu kaawuntii Boomet ta’uun filatamuun, dubartii umurii xiqqaa paarlaamaa keessatti tajaajiltu ishee jalqabaa ta’uuf jirti. Lineet turtii BBC waliin taasifteen hojii idilee ishee isa jalqabaa akka ta’u himteetti. Komiishiniin filannoo miseensota paarlaamaa filannoo injifatan hunda waan hin beeksifneef, dubartoonni meeqa paarlaamaa keessa akka jiraatan hin beekamu. Daandirra jiraachuu irraa gara piroofeesara seeraatti kan guddate Joorji Wajakooye, dorgomaa pirezdaantummaaa isa beekkamtii argateedha. Miidiyaa hawaasummaa irratti fi dargaggoota biratti beekkamtii argatee ture. Wajakooyeen duula na filadhaa isaa irratti Keeniya biyya maruwaanaa (baala sammuu hadochuu), summii bofaa fi cidhaan waraabessaa biyyootii alaatti gurgurtu goochuun dinagdee biyyatti nan foyyessa jechaa ture. Filannoo kana irratti yoo xiqqaate sagalee %5 ni argata tilmaami jedhu turus, bu’aa filannoo kanaan sagalee %0.44 qofa argate. Sagalee isaa gadi - %0.23 kan argachuun filannoo pirezdaantummaa kana kan xumure ammo oggeessa seeraa fi luba kan ta’e Deevid Wayhigaa dha. Namni siyaasaa biraa filannoo kana irratti lammilee Keeniyaa bashannansiise, Poolikaarp Igaateedha. Bulchaa Naayrobii ta’uuf kan dorgomaa ture Igaateen, duula na filadhaa isaaf, mana fincaanii uummata qulqullessuu, konkolaata dhiquu, DJ ta’uu akkasumas mana dhugeetii keessatti keessummeessuu irratti hirmaatera. Kanas kan godhe aangoo yeroo qabatu ummata akka taajaajilu namoota amansiisuuf ture. Ta’us garuu filannoo kana kan injifate Joonsan Sakaajaadha. Innis duula na filadhaa isaa irratti gabaa xixxiqaatti ba’uun nyaata yeroo bitu suuraa ka’ee maxxanseera.  Miseensa parlaamaa Kilimaanii bakka bu’u kan ta’e, Didmas Baraasa, duula isaa irratti sumsumman fayyadamuun ibidda qabsiisee, shaayee danfisee, manguddoo ganna 67’f kennee kan ture yoo ta’u filannoo kanas injifateera. Ta’us amma Barasaan wiirtuu filannootti nama tokko rasaasaan addarra rukutee ajjeesuun himatamee, to’annoo poolisii jala ooluun qoratamaa jira. Amma lammileen Keeniyaa, namootni siyaasaa yeroo duula na filadhaa isaanii irratti waadaa hedduu seenani fi injifatan, yeroo aangoo qabatan uummata ni tajaajilumoo, ni dagatu kan jedhu arguuf eegaa jiru.


Keeniyaan bu'aa filannoo pirezidaantummaa ifa gochuuf

Bu’aan filannoo Keeniyaa torban darbe gaggeeffame haalaan eegamaa jiru ifa taasifamuuf jedhame. Adeemsi bu’aa filannichaa qulqulleessuu xumuramuun wiirtuun biyyaleessaa sagalee lakkaa’u bu’aa filannichaa labsuu qophii xumureera. Sagalee lakkaa’ameen Pirezidantiin itti-aanaa Wiiliyaam Ruutoo ministira muummee duraanii Raayilaa Odiingaa sagaleee xiqqaatiin dursaa jira. Akka seera Keeniyaatti, bu’aan filannoo Hagayya 16 beeksifamuu qaba. Itti-Aanaa Pirezidaantii Keeniyaa kan ta'e Wiiliyaam Ruutoon Sagalee %51.9 dursaa jira; Ministeerri Muummee duranii Raayilaa Odiingan ammoo sagalee %48.5 itti aanun kokkee wal qabanii jiru. Itti-gaafatamaan Komishinii Filannoo biyyattii bu'aa filannoo beeksisuuf baay'ee boodatti harkifataa akka jiru amaneera. Deeggartoonni kaadhimatoota lamaanii komii garaa garaa kaasuu irraa kan ka'e sagalee lakkaa'uufi mirkaneessuun si'a hedduu addaan citee ture. Deeggartoonni Raayilaa Odiingaa hojjattoonni Komishinii Filannoo sagalee waliindhahaa jiru jechuun adeemsa sagalee filannoo lakkaa'uufi mirkaneessuu danqanii turan jedhame. Kaleessa halkan 13, 2022 gaggeessan duula filannoo Odiingaa kan ta'e Sa'itabaahoo Olee Kanchorii carraan osoo hin kennaminiif akka tasaa waltajjii irratti bahee adeemsi sagaleen ittiin lakkaa'amu rakkoo akka qabu dubbate. "Giddu-gala sagaleen itti lakkaa'amu (Bomas of Kenya) kanatti yakkatu gaggeefamaa jira, kana lammiilen biyyattii akka baran nan barbaada," jchuun dubbate.  Sana booda maayikiraafoonin cufamee bakkichaa akka deemu taasifame. atakaaroo kana hordofee humni hokkara bittinneessaa giddu-gala sagaleen itti lakkaa'amutti akka dabalamu godhamee jira jedhame. Nageenyiifi tasgabbiin akka jiraatuuf qaaamolee addaa addaa irraa waamichi taasifamaa ture. Waldaan Kaatolikii, yeroo bu'aan filannoo haalaan eegamaa jiru kanatti kaadhimamtoonni "miira itti-gaafatamummaatiin akka socha'aniifi obsan," waamicha gootee jirti. Aanaalee filannoo (constituencies) 292 keessaa bu'aan filannoo aanaalee 141 ifatti beekamee jira. Filannoo kanaan buufataalee filannoo 46,000 tti lammiilen miliyeena 14 sagalee isaanii kennaniiru. Akka seera Keeniyaatti Komishiniin Filannoo bu'aa filannoo beeksisuuf guyyaa torba qaba. Kanaaf, hanga Hagayya 16, 2022 tti beeksisuu dhiisuuf mirga qaba jechuudha. "Adeemsa sagalee mirkaneessuu akka saffisu gochuuf sirreeffama gochuu qabna," jedhe itti-gaafatamaan Komishinii Filannoo Keeniya kan ta'e Waafulaa Chabukaatin. Sagalee filannoo aanaa tokkoo mirkaneessuf sa'aatii sadii hanga afurii akka fudhatu dubbata. Itti dabaluunis, "Hojjattoonni keenya tokko tokko walitti fufiinsaan guyyaa sadii teessoo tokko rra taa'anii hojjataa jiru. Kun ammoo sirrii miti," jedhe Chabukaatin. Hojjattoonni Komishinii Filannoofi Daangawwanii Walabaa (IEBC) ammayyu giddu-gala sagaleen itti lakkaa'amuufi mirkanaa'u "Bomas" keessatti sagalee lakkaa'utti jiru. Hojjattoonni kun sagalee filannoo waraqaadhaan buufataalee filannoo irraa dhufan tokko tokkoon ilaalanii mirkaneessaa jiru. Itti-gaafatamaan Komishinii Filannoo ammoo bakka bu'oonni paartii hojii nuti ija isaanii duratti ifaafi bilisa taanee hojjannu nu jalaa xureessaa jiru jechuun komata. Bakka bu'oonni paartilee ammoo Komishinichi "akka waan qorannoo yakkaa gaggeessuu" hojii sagalee lakkaa'uu lafarra harkisaa jira jechuun himatu. Filannoowwan kanaan dura gaggeeffaman jeequmsatti geessuu hordofee kunis akkasuma ta'uu mala ykn ammoo haqamee irra deebiin akka gaggeeffamu murtaa'uu mala kan jedhu irraa miirri yaaddoo ni mul'ata. Gaaggeessitoonniifi dhaabbileen garaa garaa lammiileen Keeniyaa obsaan akka eeggataniif waamicha dhiyeessaa turan. Arkibishooppii Kaatolikii kan ta'an Antonii Muheriyaa, "kaadhimamaan mo'ateera jedhamee labsame injifannicha kabajaafi gadi of deebisuudhan fudhachuu qaba," jedhan. "Waanti si hin gammachiifne yoo jiraate, mo'amuu kee fudhadhu... mormii yoo qabaatte ammoo karaa seeraa deemuu qabda. Adeemsa kana keessatti kan kasaaru homtuu hin jiru, adeemsi dimokiraasii milkaa'an hunda keenyaaf mo'icha," jechuun ergaa kaadhimamtootaf dabarsan. Itti-dabaluunis, "Keeniyaa dimokiraasin ishee siyaasa dorgommii qabu ijaaruu feena. Kadhimamaan milkaa'uu dhabe akka waan kasaareetti ilaalamuu osoo hin taane akka nama Keeniyaa keessatti dimokiraasin akka dagaaguuf gahee isaa baheetti ilaalamuu qaba," jedhu Arkibishoop Antonii Muheriyaa. Filannoo bara 2007 gaggeeffameen sagaleen hatameera jedhamee hokkara ka'een namoonni 1,200 yoo du'an, 600,000 ta'an ammoo qe'ee isaaniirraa buqqa'anii turan. Bara 2017 tti ammoo dhiyeessii loojistikiitiin walqabatee dogoggora uumameen Manni-Murtii Waliigalaa filannoon akka irra deebiin gaggeeffamuuf murteessee ture. Filannoo bara kanaatiin dogoggorri kana duraa akka hin deebineef angawoota irratti dhiibbaan gaggeeffamaa jira. Hanga filannoon raawwatutti biyyattii keessatti sochiiwwan garaa garaa akka murtaa'an godhameera. Manneen barnootaa hanga Hagayya 18 tti akka cufaman godhamaniiru. Magaalaa Naayiroobii keessa sochiin gabaafi namaa akka yeroo kaanii miti. Keeniyaa keessatti komiin sagaleen waliin dhahameera jedhu har'a kan jalqabe osoo hin taane durii ka'eeti. Bara 1990'oota keessa sirni paartii daneessaa osoo hin dhufiin durayyuu akka qaama siyaasatti ilaalama ture. Haata'u garuu, fedhiifi tattaafin filannoo sirriifi haqa-qabeessa gaggeessuuf jiru dhaabbatee hin beeku. Filannoo bara 2007 hordofee rakkoon erga uumamee as filannoo irratti sagaleen akka waliin hin dhahamneef paartileen siyaasaafi akstivistoonni teeknoloojii fayyadamuun akka barbaachisu irratti falmii gaggeessuu eegalan. Filannoon irratti teeknolojii fayyadamuun erga eegalamee filannoon bara kanaa isa sadaffaadha. Bu'aan waliigalaa yoom akka ibsamu hanga ammaatti waanti ifa ta'e hin jiru. Kan mo'ate yoo beekame deeggartoota isaa biratti gammachuu guddaan akka ta'u waanuma eegamuudha. Ta'uyyuu bu'aa filannoo kana kan ifa godhu Komishinii Filannoofi Daangawwanii Walabaa (IEBC) dha. Kaadhimamaan tokko pirezidaantii ta'uudhaf: Ulaagaalee kana hin guunne taanan, filannoon irra deebin Fulbaana 8, 2022 akka gaggeeffamu seerri biyyattii ni dirqisiisa.


Filannoo Keeniyaa 2022: Dargaggootaa fi filannoo

''Bulchaan dansaan misooma dassaa nuu fida.'' Kun hawwii dargaggoota kaawuntii Marsabit, kan Kaaba Keeniyaati. Biyyi Afrikaa bahaa Keeniyaan, filannoo biyyaalessaa Hagayya 9, 2022 gaggeessuuf qophii cimaa gaggeessaa jirti. Wayita filannoon kun gaggeeffamaa jirutti biyyattii keessa jireenyi akkaan qaala'eera, hongeenis hammaateera. Bulchiinsa Marsabit imaluun dargaggoota kuraa baranaan filachuuf galmaa'an dubbisneerra. Akkuma namoota dubbisne hedduu, dargaggoonni kunis bulchitoonni sadarkaan jiranii: dhimmoota nagayaa, carraa hojii fi misoomarratti akka xiyyeeffatan fedhu. Viidiyoon: Eliyaas Muluugeetaa Hordofaa


Wiiliyaam Ruutoo danqaa hedduu darbee akkamiin milkiin as bahe?

Pirezidaaantii itti-aana Keeniyaa, amma immoo pirezidaantii ta'ee kan filatame Wiiliyam Ruutoo filannoo gaggeeffameen haala namni hin eegnen injifate. Filannoo morkii cimaan isaa fi Raayilaa Odiingaa gidduutti gaggeeffameen garaa garummaa qabxii xiqqaatin mo'achuun isaa labsame. Bu'aa filannoo beeksisuu irratti garuu Komishiniin Filannoo biyyattii bakka lamatti hiramee ture. Yeroo Komishiniin Filannoo bu'aa filannoo beeksisuuf jedhutti gidduudhan gareen bu'aa filannoo hin fudhannu jedhan jeequumsa kaasun sagantichi yeroo muraasaf addaan citee ture. Boodarra, dursaa Komishinii Filannoo Keeeniyaa kan ta'e Waafula Chabukaatii deebi'ee Wiiliyaan Saamoy Ruutoo pirezidaantii Keeniyaa 5ffaa ta'ee filatamuu labse. Filannoon gaggeeffames, filannoo dimokiraatawaa fi haqa qabeessa ta'uu beeksise. Ruuton bakka ofii isaa deeggarsa heddu itti qabu qofa osoo hin taane bakka morkataan isaa Raayilaa Odiingan durii kaasee deeggartoota kooti jedhu hedduttis ni mo'achuu isaa bu'aan filannichaa ni agarsiisa. Maawunti Keeniyaa bakka deeggartoonni Odiingaa, Maarta Kaaruwaa fi Uhuuruu Keeniyaataa heddu jiranittillee Ruutoon garaa garummaa sagalee guddaadhan mo'ate. Kuni ammoo milkiin Wiiliyaam Ruutoo akka qajeeltu taasise. Odiinga fi Keeniyaatan ilmaan moototaati, kanaaf dargaggoota fi warra galii gadi aanaa qaban quba hin qaban jechuun jalqabaa kaasee duula jalqabe. Duula isaa kanaan "warra dafqanii argachuutti amanan" (hustlers) jechuun dargaggoota fi warra dafqaan bulan irratti xiyyeeffatee hojjachuu eegale. Sagantaa isaa kun qalbii dargaggoota fi warra jireenya gadi aana jiraatanii booji'e. Gaheessi ganna 55 Ruuton dorgommii cimaatu isa mudate. Raayilaa Odiinga fi Uhuuruu Keeniyaataa wajjin wal gargaarun dura dhaabbatanis Odiingan mo'achuu hin dandeenye. Amma Uhuuruu Keeniyaataa gaabbin quba isaa nyaachaa osoo hin jaalatin aangoo pirezidaantummaa Wiiliyaam Ruutotti kennuuf deema. Deeggartoonni Rayilaa sagaleen isaanii hojjattoota kominii filannootin jalaa hatamuu himatanis, gaggeessaan komishinichaa Aab Chabukaatin filannichi fedhii lammiilee Keeniyaa kan mul'iseedha jechuun pirezidaantummaa Ruutoo chaappessee jira. "Dararaa fi tuttuqqaan osuma jiruun fuula keessan dura dhaabadhee jira. Akka heera fi seera biyyattiitti itti gaagfatamummaa narraa eegamu baheera," jechuun dubbate Chabukaatin yeroo bu'aa filannoo beeksisu. Wiiliyaam Ruutoo garaa garummaa baay'ee xiqqaa ta'een mo'achuu fi komishiin filannoo bakka lamatti hiramuun biyyattii keessatti gargar qoodamiinsi akka uumamu gochuu mala kan jedhu shakkiin jira. Haa ta'u garuu, biyyattii tokkoomsuf akkaata itti Ruuton mootummaa isaa ijaarutu murteessadha. Sabummaan siyaasa Keeniyaa qabachuu keessatti shoora olaanaa qaba. Akka sabaatti silaa Raayilaa Odiingatu aangoo qabata, sababni isaa Sabni Lu'oo kan Odiingan irraa dhufe aangoo pirezidaantummaa qabatanii hin beekan. Amma immoo Ruuton gosa Kaleenjii irraa aangoo pirezidaantummaa argachuun isaa warra Lu'ootti miirri dhiibamuu akka dhagahamu godha. Wiiliyam Ruutoo mo'achuu isaa hordofee haasaa taasiseen, "gaggeessitoota hunda" waliin akka hojjatuu fi lammiilee biyyatti huda tajaajiluuf akka of hin qusanne ibsee ture. Osoo bu'aan filannoo hin beeksifamin dura Raayilaa Odiingaatti dubbachuun bu'aan filannoo maaliyyuu yoo ta'e wal arganii haasa'uuf akka walii galanis dubbate ture. Raayilaa Odiingaa hanga ammaatti homaa hin dubbanne, sagantaa bu'aa filannoo beeksisuu komishinii filannootin qophaa'e irrattis hin argamne. Akkuma filannoo kanaan dura gaggeeffame irratti godhee ture bu'aa filannoo kana mormuun himata mana murtiitti banaa fi dhiisaa isaa wannti beekame hin  jiru. Kanaan dura filannoo afur irratti dorgomee dhabe, kana ammoo nan mo'adha jedhee haalan eeggataa ture; kanaaf pirezidaan Uhuuruu Keeniyaatan gara isaa goree duula gaggeessafii ture. Uhuuruu fi Ruuton kanaan dura wal deeggaruuf walii galtee qabaatanis, bara darbe Uhuurun walii galticha diigun Raayilaa Odiingaa akka deeggaru beeksise. Ruutoon akka jedhutti Odiingan pirezidaantii akka ta'uuf kan duulafii ture pirezidaantii "akka barbaadetti ajaju" waan barbaadefi. Raayilaa Odiingaa amma jaarsa ganna 77 ta'eera. Filannoo marsaa 6ffaa bara 2027 irratti ni hirmaata fi dhiisaa isaa waanti beekame hin jiru. Ruuton abbaa qabeenyaa beekamaadha. Keeniyaa keessatti omisha boqqoolotiin kan isa gitu hin jiru. Uhuuruu Keeniyaatatti aanee pirezidaantii dargaggeessa lammaffaa ta'ee galmaa'a. Wiiliyaam Ruutoo dargaggummaadhan dirree siyaasatti erga makamee waggoota 20 guutera.Iddoowwan kanaan dura bu'uura deeggarsa Odiingaa ta'an kanneen akka naannoo lixa, kaaba baha biyyattii keessatti Ruuton mo'achuu danda'ee jira. Angoo pirezidaantummaa qofa osoo hin taane paartin Ruutoo teessoo mana maree biyyattii heddu paartii Uhuuruu irraa fudhachuu danda'eera. Osoo filannoon hin gaggeeffamin dura jiraattonni naannoo Maawunt Keeniyaa jiraatan sagalee isaanii Ruutodhaaf akka kennan BBC tti himanii turan. Sababni isaa ammoo filannoo bara 2013 tti Ruuton pirezidaant Uhuuruu Keeniyaataa wajjin waan walii galeefi. Uhuurun walii galtee kanaan dura Ruutoo waliin qabu diigee Odiingaa waan deeggareef saba isaa warra Kikuyuu naannoo Maawunt Keeniyaa jiraatan biratti maqaan qabu jalaa xuraa'era. Ilmi obboleessa Uhuuruu mataan isaa Ruutof sagalee akka kenne dubbata. Mo'achuun Ruutoo dargaggoota biyyattiittu abdii guddaa horee jira. Ruuton ilaacha diinagdee fi guddinaa gajjallaadhaa gara oliitti jedhu kan dargaggoota aangessuu irratti xiyyeeffate "Warra Dafqanii Argachuutti Amanan" jedhu dhiyeessun qalbii dargaggootaa golgoleesse. Amma egaa isa waadaa galee dargaggoota fi warra galii gadi aanaa qaban of duuka hiriirse hojiin agarsiisutu irraa eegama. Keeniyaatti hoji dhabdummaan namoota umurii 18 hanga 34 jiran dhibbeentaa 40 gaheera. Biyyattiin diinagdee waggaa waggaan dargaggoota 800,000 hojii barbaadan simachuu danda'u hin qabdu.


Filannoo Keeniyaa: lammiilen sagalee kennuu eegalan

Filannoo Keeniyaa guyyaa har'aa gaggeeffamaa jiruun lammiilen biyyatti hedduun barii barraaqaatiin ka'anii sagalee kennuu eegalan. Buufataalee filannoo heddutti namoonni sagalee kennuuf jecha halkan sa'aatii sagal irraa kaasee hiriiraa akka turan miidiyaalen biyya keessaa gabaasan. Bakkeewwan buufata filannoo hedduttu lammiilen sagalee isaanii kennuuf bahan hanga buufataalen filannoo banamanitti hiriiranii osoo dhaabanii mul'atu. Haadhooliinis ijoollee xixiqqoo kaasutti baatanii halkaniin ka'anii sagalee kennuuf dabaree eeggachuu eeggalan.  Ittaanaa pirezidaantii Keeniyaa fi ammas pirezidaantii ta'uuf dorgomaa kan jiru Wiiliyaam Ruutoon haadha manaa isaa wajjin ganamaan ka'uun bakka dhaloota isaanii kan ta'e naannoo Riifti Vaalitti sagalee kennanii jira. Sagalee erga kennaniin boodas filannicha akka mo'atan dubbachuun dhagahameera. "Lammiilen Keeniyaa murtee biyya isaanii gara fuulduraatti tarkaanfachiisu akka murteessan nan abdadha...hundi keenyaa murtee uummataa kabajuu qabna," jechuun miidiyaaletti dubbate. Lammiilen sagalee erga kennanii booda naannoo buufata filannoo gadi dhiisanii akka gara manaatti galuun bu'aa filannoo akka eegan poolisiin biyyachii ummataaf waamicha dhiyeesse. “Filannoo har'a gaggeeffamuun sagalee keessan erga kennitaniin booda gara mana keessanii deemun mana teessanii bu'aa filannoo akka eeggattan isin gaafanna," jechuun Tajaajilli Poolisii Biyyaalessaa beeksise. Akasumas namoonni seeraaf akka bitamanii fi nageenyummaa lammiilee akka eegan waamicha dabarse. Buufataalee filannoo 46,000 ol biyyattii keessa jiran hundumaaf eegumsa akka taasisus poolisiin biyyattii beeksise. Yeroo duula na filadhaa gaggeessaa turan, abbootin siyasaa tokko tokko deeggartoonni isaanii sagalee erga kennaniin booda bakka buufata filannoo taa'anii sagalee isaanii akka tiksan gorsaa turan. Filannoo kanaan dorgomtoota pirezidaantummaaf dorgoman keessaa akkaan eegamaa kan jiru Raailaa Odiinga fi Wiiliyaam Ruutodha. Wiiliyaam Ruuton yeroo ammaa Itti Aanaa Pirezidaantii Keeniyaa yoo ta'u Raayilaa Odiingan filannoowwan heddu irratti mormituu ta'ee dhiyaataa ture.


'Waan Rabbi jiruuf as geenye'-Ruutoo

Pireezidantii Itti aanaan Keeniyaa Wiliyaa Ruutoo filannoo pireezidantummaa Keeniyaa injifachuu Komishiniin Filannoo Keeniyaa beeksise. \n\nRuutuun dorgommii jabaan dorgomaa isaanii Raayilaa Odingaa sagalee kenname keessaa dhibbeentaa 50.4 argachuun injifatan. Raayilaa Odiingaa sagalee dhibbeentaa 48.85 argatan. Inifachuun Ruutoo kan ibsame gareen Raayilaa Odingaa sagaleen hatamuu wayita komataniifi miseensonni komishinii filannoo afur bu'aa filannoo kana akka hin fudhanne wayita beeksisanitti. Miseensotni komishinichaa afur ''bu'aan filannoo inni dhumaa iftoomina hin qabu'' jechuun addatti ibsa kennaniiru. Ibsa kan kan kennan dura teessuu itti aantuun komishinichaa kan ta'an Juliyaanaa Chereeraati lamiileen Keeniyaa bu'aa kana mana murtiitti geessuun falmachuu akka danda'aniifi ibsa dabalataas akka kennan beeksisan. Yeroo jalqabaaf pireezidantii ta'uuf kan dorgoman namniganna 55 Wiiliyaam Ruutoo, waggoota 10 pireezidantii itti aanaa ta'uun tajaajilaniiru. Ruutoon injifachuun isaanii ibsamuu duuba yaada kennaniin Komishinii filannoo jajaniiru, dura taa'aa komishinichaa Wafulaa Chabukaatii ''goota keenya'' jechuun dinqisiifatan. Aangoo olaanaan kan Keeniyaati kan jedha Ruutoon, ''Tilmaamni as hin gahan jedhu akka jiru nan beeka, garuu ammoo waaqni samiirra waan jiruuf as geenyeerra'' jedhan. ''Uummata Keeniyaa nan galateeffadha'' jedhan.Lammileen keeniyaa hunduu mootumaan haaraan ijaaran kan isaanii akka ta'e akka beekanis dhaaman. Dura taa'aan Komishinii Filannoo Wafuulaa Chebukaatii gaafatama heeraan kennameef qixa sirriin bahachuu beeksisaniiru. ''Imala kanaan filannoo bilisa, haqaa fi amanamaa gaggeessineerra. Imala salphaa miti waahillan koo komishinaroonni lamaa fi hoji gaggeessan miidhamaniiru'' jedhan.


Rakkoo nageenyaa Bulchiinsa Marsabit fala dhabeefi oppireeshinii mootummaa Keeniyaa

Aabba Salaad Jaarsoo guyyaa intallisaa ganna 11 fuuldura mana barumsaasheetti itti ajjeefamtee gadda guddaan yaadata. Kaaba Keeniyaa bulchiinsa Marsabit dhiyeenya magaalaatti Adoolessa 5, 2021 ture guyyaan barattuun kun akkuma yunifoormiishee mana barnootaa uffattee jirtutti rasaasaan dhawamtee kan ijjeefamte. Kaawuntiin Marsabit erga nagayaa dhabdee bubbultee jirti - dhibiin hammaate jennaan mootummaan Keeniyaa oppireeshinii addaa biyyattii keessatti hin baramne labsuun hojiitti seene. Mootummaan rakkoo nageenyaa bulchiinsa kanatti adeemuufi lubbuufi qabeenya hedduu galaafatu to'achuuf jecha jalqaba ji'a Caamsaa eegalee daangaa sochiillee kaa'uu dabalatee oppireeshinii gaggeessaa jira. Bulchiinsi Marsabiit jedhamtuufi gama Kibbaan Itoophiyaa daangessitutti haleellaan saba bu'ureeffate hammaateera. Mootummaan Keeniyaa poolisoota addaa dameewwan garagaraarraa babba'an garasitti bobbaasuun haalicha tasgabbeessuuf yaalii gochaa jira - waan milkaa'aa jirus fakkaata. Mootummaan biyyattii bulchiinsa kana keessa jibbiinsaa fi ajjeechaan hawaasa Booranaa fi Gabraa gidduu jiru hammaachuu isaatiin duula kana gaggeessuuf murteessuu hime. Akeekkachiisa: Ibsi haleellaa odeessa kana keessatti eeraman miira keessan jeequu malu Aabba Salaad intalti isaa Sabdiyoo erga duute ji'oonni darbaniis, gaafa sana garuu akkuma kaleessaatti yaadata. Abbaan kun akkamiin du'a intalasaa akka dhagahe akkasiin hima: ''Nama iskuulatti ijjeesan jedhanii habaarii (oduu) dhagahe. [Mana barnootaa] Little Angel'tti nama sadii fixanii ijjeesanii jedhan. Waan kana diratti dhagahe jennaan gaarii (konkolaataa) fudhadhee utaale. ''Yoo an dhufu waazaaziin (maatiin) cufti ijoollee galfachuutti jirti. Yoo achi gahu baagii (boorsaa) intala kiyyaa ulaa iskuulaa duratti arge.'' Gaafas kan ajjeefame Sabdiyoo callaa osoo hin taane, abuyyaan ishee motoraan manatti ishee deddeebisuufi gurbaan ollaa tokkoos walumaan ajjeefaman. ''Reeffa lamaan argee jennaan guddoo rifadhee, daa'ima hospitaala geessan jennaan garas deeme. Hospitaalaan bahe jennaan daa'imi ya du'e. ''Achumatti anilleen shock argadhee (rifadhee) achumaa gale. Reeffa fudhannee borumtaasaa irreessine (owwaalle),'' jedhan. Eegii ajjeechaa gaafasiitii manni barnootaa sadarkaa tokkoffaa 'Little Angels' jedhamuufi Sabdiyoon itti barachaa turte cufamee hojiitti hin deebine. Nutis jalqaba ji'a Caamsaa keessa wayita ollaa taateen kun itti mudateefi manni barumsaa kun itti argamu daawwannetti, akkuma cufametti jira. Aabba Salaad miira gaddaan guutamee bakka irreessaa/awwaalchaa ollaa Adii Huqqaa keessa jirutti nu geessuun, awwaalcha intalasaa imimmaaniin guutamee nutti agarsiise. Daa'imni ganna 11 Sabdiyoo Salaad daandii gubbaatti eegii gara jabinaan ajjeefamtee ji'oonni saglan darbanis, haga ammaatti namni ajjeechaa kanaaf jecha to'atamee seeratti dhiyaate hinjiru. ''Eegii daa'imi kun ajjeefamte warri sirikaalaa (mootummaa) ji'a tokko taa'ee nu barbaade... An daa'ima yunifoormii itti kaa'ee, baagii itti kennee iskuul geesse, achitti ijjeesan. Alleen nama daa'ima kiyya ijjeese hin garre. ''Rakkoon kun gara mootummaa jirti. Nami lubbuufi qabeenya namaa tiksuu malee sirkaala - hojii ofii dadhabe. Mootummaan warra daa'imtuu waan kanaa guuru qaba,'' jechuun namni ajjeechaa intala isaaniin shakkame hin qabamne jechuun aariin dubbatu. ''Nami sun haga ammaa yoo nyaatee dhuge, haguma  silaa nyaatee dhuguutti jira. Namni waan sun hojjetu, nama ilmaan iskuulaa qabu miti... ''An waan akkasii takkaa hingarre,'' jechuun gara jabinaan daa'ima waan gosaafi siyaasaa keessa hinjirre ajjeesuun hammeenyadha jedhu. ''Ilmaan iskuulaa... nam waan gosaa hin beekne, gosi isii gosum sun jedhanii, ijoollee dubraa ijjeesan. Guddoo waan sunirraa hammeeffadhe, jechuun ijisaanii imimmaaniin guutamee dubbatan. ''Ijoollee tiyya cufa keessaa, ijoollee akka malee nama saalfattu, nama keessaallee nama dhibaatii miti.'' Mootummaan biyyaalessaa Keeniyaa haala amma duraan hin baratamneen rakkoo nageenyaa kaawuntii Marsabit keessatti walitti aansuun adeemuufi lubbuufi qabeenya hedduu galaafatu to'achuuf jecha jalqaba ji'a Caamsaa eegalee daangaa sochiillee kaa'uu dabalatee oppireeshinii gaggeessaa jira. Labsiin kun ji'a tokkoof kan labsame oggaa tahu, hanga meeshaan waraanaa seeraan alaa rakkoo nageenyaaf sababa tahe naannicharraa dhabamutti itti fufuus danda'a jedhan Ministeerri Dhimmoota biyya keessaa Aabba Fireed Maatiyaangi. Erga labsiin kun labsamee hojiitti galamee torban lamaa ol kan tahe oggaa tahu, wayita magaalattii daawwannee hawaasa haasofsiisnutti, miira walmakaa tahetu jira. Namoota dubbisne garri caalu oppireeshinii kana kan deeggaran ennaa tahu, ''qabbana buuse, namni walajjeesaa hinjiru,'' jechuun humna mootummaa magaalattiitti bobba'ee jiru miira gammachuun simatu. Namootuma gammachuu kana ibsatan dabalatee kaan ammoo, jiruufi jireenya isaanii irratti dhiibbaa qabaachuu komatu. Keessattuu daangaan sochii galgala sa'aa 12 hanga barii sa'aa 12tti labsame, daldaltootarra dhiibbaa geessisaa jira. Kana malees poolisoonni achitti bobba'anii jiran, jiraattota sababa malee reebuufi dararuun himatamu. Bulchaan ardaa Sagantee-Jaldeessaa Aabba Soraa Kaateloo, ''[poolisoonni garanatti bobba'uun] wahiillee in furti, wayillee in yakkiti,'' jechuun miira walmakaan akka ilaalan BBCtti himan. ''Oppireshiniin waan dansaa miti, waan filannoo xumuraati,'' jechuun erga humni mootummaa achitti bobba'ee ajjeechaan akka dhaabbate himu. Gama kaaniin garuu humni bobba'e kun saaamicha qabeenya hawaasaanis akka himatamu kaasan. ''Shiliingii 23,000 maati tokkorraa haatan... shiliingii 150,000 haadha tokkorraa fudhatan,'' jechuun dhimma kanas mootummaatti gabaasuu isaanii kaasan. Kana malees ''guyyaa onanaa dira keessatti nama dhaantee, nama caccabsite, jechuun magaalaa keessatti sochiin guutummaatti dhaabbatee, isaanillee dabalatee uummanni dhaanamaa akka ture kaasan. ''Nuyi mormaa oppireeshinaa hin qabnu... ammoo oppireeshina kana karaa aadaa guulatti tolchaa jennee warratti himne. Warrillee akkas tolchuu qaba.'' Intallisaanii kan duraa ajjeefamte Aabba Salaad gamasaaniin: ''Oppireeshiniin erga dhufe nami nama ijjeese ya baqate, arma keessa hinjiru, ya duraa gore. ''Nama oppireeshiniin kun dhibuutti jiru, namuma miskiina womaa hin yakkin, karaa ofii deemufaa askaariin/loltuun qabdee dhaanti,'' jechuun komatu. Himannaa kanarratti yaada poolisii Keeniyaa argachuuf yaaliin irra deddeebiin taasifne hin milkoofne.


Kadhaa Dirqamaa: Daddabarsa daa'immanii Taanzaaniyaa

Gabaasni qorannoo BBC karaa qindaa'aa daddabarsa daa'imman qaama miidhamtoota tahanii Taanzaaniyaarraa Keeniyaatti taasifamu saaxileera. Hedduun daa'imman kanaa maatii isaaniirraa wayita fudhataman jireenya fooyya'aaf deemu jechuun waadaan galamaaf. Haatahu malee, ijoolleen kunniin daandii gubbaarra waggootaaf akka kadhatan dirqamu. Maallaqni isaan argatan marti namoota isaan qabataniif galii taha. BBC Africa Eye miidhamaan tokko kana jalaa akka miliqu gargaareera. Gabaasa kana Njeri Mwangiitu Naayiroobiirraa dhiyeessa.


Dubartiin aanga'aa mootummaa jalaa meshaa hatte mana toshituu kessatti to'atamte

Dubartiin Keeniyaa mana qondaaltota mootummaa keessa yeroo hojjechaa turtetti maallaqa hatuun shakkamte, mana falfaltuu keessatti qabamte. Poolisiin akka jedhutti shakkamtuun kun waayila ishee waliin ''mana toshituu beekkamtii qabutti, to'annoo jala ooluurraa baraaramuuf jecha eegumsa argachuuf deemte keessatti to’annoo jala oolte.'' Qorattoonni shakkamtuu kana kan argatan, gabatee dhiiga lukkuun guute keessa ciiftee utuu jirtuu akka ta’e Daayirektoreetiin Qorannoo Yakkaa (DCI) ibsa baaseen himeera. “Yeroo qorattoonni achi ga’anitti, isaaniin ofirraa ittisuuf jecha toshituun umuriin jaaran kun kadhata falfalaa utuu addaan hin kutiin dubbachuu eegalani. Shakkamtuun kun qorattoonni kun qilleensumarra akka badan eeguun ija ishee cufattee turtus, sun garuu qorattoota kana hojii isaanii xumuruu irraa hin dhorkine,” jedheera. Dablataanis DCI suuraalee mi’oota toshituun kun fayyadamanidha jedhan fuula Tiwiitara isaa irratti maxxanseera. Hanni maallaqa shilingii miiliyoona 4 (doolara 33,700) fi faaya kun manneen qondaaltota mootummaa keessatti ji’a darbe kan raaawwate yoo ta’u, shakkamtuun kun eessa buuteen dhabame jedhamee ture. Yakkamtoonni tajaajila toshituu barbaachuun yeroo isaanii gubuun, to’annoo jala oolfamuurraa akka isaan hin olchine poolisiin akeekkachiiseera.


Oppireeshinii nageenyaa Marsabitiin meeshaaleen waraanaa gurguddaan to'ataman

Keeniyaatti rakkoo nageenyaa bulchiinsa Marsabiit furuuf oppireeshinii nagaa kabachiisuu mootummaan gaggeessaa jiruun haga ammaa meeshaaleen waraanaa seeraan alaa dhibbatti lakka'aman to'annoo jala ooluu poolisiin beeksise. Labsiin uggura sochii fi nagaa eegsisuun ji'a tokkoof labsame xumuramuuf guyyoonni muraasa wayita hafanitti, gareen nageenyaa qaamolee garagaraa irraa walitti babba'an, meeshaalee waraanaa gurguddaadha jedhaman to'annoo jala oolchuu isaanii himaniiru. Ibsa poolisiin biyyattii fuula Twitter isaarratti baaseen, guyyaa Dilbataa meeshaalee waraanaa gurguddaa 'machine gun' jedhaman lama poolisiitti dabarsanii kennaniiru. Meeshaaleen waraanaa bulchitoota ollaa Qirtaa Kormaafi Dirrib Gomboo jedhamaniin dabarfamanii kennaman, qawwee guddaa HK 21 jedhaman akka tahan ibsameera. Mootummaan Keeniyaa rakkoo nageenyaa Kaawuntii Marsabiit furuuf poolisii dabalatee, humnoota addaa kumaatamatti lakka'aman bobbaaseera.\n\nMootummaan biyyattii bulchiinsa kana keessa jibbiinsaa fi ajjeechaan hawaasa Booranaa fi Gabraa gidduu jiru hammaachuu isaatiin duula kana gaggeessuuf murteessuu hime. Erga duulli addaa kun labsamee ji'a tokko guutuuf guyyoonni muraasni kan hafan oggaa tahu, mootummaan biyyattii daangaa sochii kaa'ameefi oppireeshinii labse dheeressuufi dhiisuun isaa waanti barame hinjiru. Bulchiinsa Marsabiititti oppireeshinii 'Rejesha Amani' jedhamuun moggaafame kana kan gaggeessan Bennard Mbatha Caamsaa 28 ibsa kennaniin, haga guyyaa sanaatti meeshaaleen waraanaa 136 to'atamuu dubbatan. Akka qondaala nageenyaa kanaatti qawween to'ataman kunniin, ''gariin kan fedhiin kennamaniifi kaan ammoo duula gaggeeffameen kan qabamanidha.'' Kana malees rasaasni gosa garagaraa kumaa ol tahu to'annoo jala oolus himan Aabba Mbatha. ''Meeshaaleen waraanaa to'anne shugguxii xixiqqoorraa qabee hanga maashin gaanii gurguddaa kanneen jiranidha,'' jedhan. Mootummaan biyyaalessaa Keeniyaa haala amma duraan hin baratamneen rakkoo nageenyaa kaawuntii Marsabit keessatti walitti aansuun adeemuufi lubbuufi qabeenya hedduu galaafatu to'achuuf jecha jalqaba ji'a Caamsaa eegalee daangaa sochiillee kaa'uu dabalatee oppireeshinii gaggeessaa jira.\n\nLabsiin kun ji'a tokkoof kan labsame oggaa tahu, hanga meeshaan waraanaa seeraan alaa rakkoo nageenyaaf sababa tahe naannicharraa dhabamutti itti fufuus danda'a jedhan Ministeerri Dhimmoota biyya keessaa Aabba Fireed Maatiyaangi.\n\nKana malees poolisoonni achitti bobba'anii jiran, jiraattota sababa malee reebuufi dararuun himatamu.\n\nBulchaan ardaa Sagantee-Jaldeessaa Aabba Soraa Kaateloo, ''[poolisoonni garanatti bobba'uun] wahiillee in furti, wayillee in yakkiti,'' jechuun miira walmakaan akka ilaalan BBCtti himan.\n\n''Oppireshiniin waan dansaa miti, waan filannoo xumuraati,'' jechuun erga humni mootummaa achitti bobba'ee ajjeechaan akka dhaabbate himu. Gama kaaniin garuu humni bobba'e kun saaamicha qabeenya hawaasaanis akka himatamu kaasan.\n\n''Shiliingii 23,000 maati tokkorraa haatan... shiliingii 150,000 haadha tokkorraa fudhatan,'' jechuun dhimma kanas mootummaatti gabaasuu isaanii kaasan.\n\nKana malees ''guyyaa onanaa dira keessatti nama dhaantee, nama caccabsite, jechuun magaalaa keessatti sochiin guutummaatti dhaabbatee, isaanillee dabalatee uummanni dhaanamaa akka ture kaasan.\n\n''Nuyi mormaa oppireeshinaa hin qabnu... ammoo oppireeshina kana karaa aadaa guulatti tolchaa jennee warratti himne. Warrillee akkas tolchuu qaba.''


Namni siyaasaa maariwaanaaf qabsaa'an filannoo pireezidaantii  Keeniyaarratti dorgomuuf

Namni siyaasaa baalli sammuu hadoochu maariwaanaan seera-qabeessa akka tahuuf qabsaawan, filannoo pireezidaantummaa Keeniyaa dhufurratti dorgomuuf fudhatama argatan. Ogeessa fi piroofeesara seeraa ka tahan Joorji Wajackoyah, amma duras pireezidantii biyyattii tahuuf kan dorgomanii turan yoo tahu, hagas mara milkaa'ina hin arganne. Garuu marroo ammaatiin Guraandhala keessa ergaan isaanii maariwaanaa deeggaran erga gurra horatanii oduurratti haasawamee duuba, beekamtii argataniiru. Keessaafuu paartii Roots jedhamu erga hundeessanii duuba. lammiileen Keeniyaa hedduun nama kana baraniiru. Paartiin kun biyyisaanii Keeniyaa isa baala kana seeraan ala goote akka haqxuufi seera qabeessa akka taasistu, akkasumas kaanaabis qonnatti galchuun, liqii guddaa biyyattiin qabdu akka ofirraa kanfaltu barbaada.  Jalqaba torbee kanaatti galmeen pireezidaantummaaf dorgomuuf galchan, komishinii filannoo biyyattiin jalaa kuffifame. Sababni isaas mallattoo gahaa waan walitti hin qabneef jedhaman.  Jennaan guyyaa Kamisaa irra deebiin iyyata isaanii kan galfatan oggaa tahu, angawoonnis iyyanni isaanii guutuudha jechuun simataniiru.  Morkiin teessoo pireezidaantii argachuuf taasifamu gara caalu kan dhuunfatame morkattoota ciccimoo lamaaniini - Pireezidantii Ittaanaa biyyattii Wiiliyaam Ruutoofi Ministira Muummee duraanii Raayilaa Odingaati.  Ta'uyyuu kaadhimamaan paartii Roots seenaa ajaa'ibaa akka qaban himama. Namni kun ijoollummaatti daandii gubbaa kan jiraachaa turan oggaa tahu, achii kahuun abbaa digirii jahaafi ogeessa seeraa kabajamaa tahaniiru. Dorgommii kana keessa seenuun isaanii morkichatti lubbuu kan horu oggaa tahu, haasawa marijuana irrattis tasifamus akka taasifamu jajjabeessaniiru.


Filannoo Keeniyaa: Sabni Kikuuyuu Ruutoo fi Odiingaa irratti wal qoodan

Pirezidaantiin Keeniyaa Uhuuruu Keeniyaataan ittaanaa isaa Wiiliyaam Ruutoo deeggaruu caalaa morkataa isaa durii Raayilaa Odiingaa wajjin waliigaluun isaa gosa Kikuyuu bakka lamatti hiree jira. Uhuuru, gosti isaa warri Kikuyuu baay'een "ilma keenya" jedhuun ture- keessumaa jaarroleen. BBC'n dhiyeenya Nyiyeerii- bakka warri Kikuuyuu itti heddummatan- deemun hubachuu akka danda'etti Uhuurun morkata isaa durii Odiingaa wajjin dhaabachuun isaa fudhatama akka dhabu isa taasisaa jira. Ogeessa seera kan ta'e Wahoomee Gikooniyon Uhuuruu Keeniyaataa nama akka inni gara aangootti dhufu isa gargaare Ruutoo dhiisee morkataa isaa durii Odiingaa wajjin dhaabbachuun isaa gantummaa akka ta'etti fudhata. "Ruutoo bara 2013 fi 2017'tti hojii harree- hojii galata hin qabne hojjate. Osoo yeroo sana Ruutoon gargaaruu baatee, Uhuurun pirezidaantii hin ta'u ture. Hiriyaan kan malu kanaa? jechuun dubbata Wahoomen. Namoonni akka Paastar Haanaa Kaniyiter ammoo Uhuuruu Keeniyaataa waa'ee nama angoo isa irraa fudhatuu keessa galuu hin qabu ture jedha. "Pirezidaantiin maalif filannoo keessa gala? Bakka bu'aan isaa osoo badaa ta'eeyyuu gara tokko goruu hin qabu ture," jechuun dubbata. Konkolaachisaan taaksii Hasan Kahooroo ammoo Uhuurun gaarii godhe jedhee falmaaf. Akka inni jedhutti siyaasni Keeniyaa sabarratti kan hundaa'e waan ta'eef kana booda barri kan warra saba Lu'ooti- Odiingaan yoo pirezidaantii ta'ee filatame jechuudha. "Sabni Lu'oo biyyattii akka gaggeessu carraa kennuufii qabna. Pirezidaantiin warra Kikkuyuu fi Kaleenjii irraa qofa ta'uu qaba eenyutu jedhe? jechuun namoota lafa gabaatti walitti qabamanitti dubbata Kahooron. Keeniyaan erga kolonii jalaa baatee pirezidaantota afur turan keessaa sadi sabaan Kikuyuu yoo ta'an, waggoota 24 biyyattii bulchee kan ture Daani'eel Araap Mooyi ammoo Kaleenjiidha. Ittaanaa Pirezidaantii Keeniyaa fi amma pirezidaantummaaf morkataa kan jiru Wiiliyaam Ruutoos Kaalenjidha. Namoonni akka Welder Jaaksan Maayinaa jaarsi ganna 77 Raayilaa Odiingan pirezidaantii ta'uu qaba jedhu. Namoonni baay'en Odiingaa "Baabaa" jedhanii waamu- "Abbaa" jechuu isaaniti. "Nuti pirezidaantii deeggara, sababa inni Baabaa deeggareef," jedha Jaaksan. Magaalan Nyiyeerii barjaalee duula filannotin fayamtee jirti. Sirbi kaadhimamtoota farsu gamanaa fi gamasii lommoxama. Sirbaa beekamaan Keeniyaa Been Giitee sirba haaraa, "Keeniyaan Odiingaa fi Maartaa Karuwa jalatti nagaa taati," jedhu akkaam dhagahama. Maartaa Kaawuraa Ministeera Haqaa kan turtee fi gostishee Kikuyuudha. Amma immoo Odiingaa deeggartee dorgomaa jirti. Sirbi biraa nama siyaasaa Beetii Maayinaatiin qophaa'e ammoo uummanni bahee Wiiliyaam Ruutoo akka filatu kadhata. Wiiliyaam Ruutoo deeggaruun kan dorgomaa jiru Gaachaguwaan malaammaltummaadhaan himatamus warra Kikuyuu of duuka hiriirsuf dhageettii guddaa qaba. Maartaa Kaaruwaa ammoo sabarraa dhufte Kikuyyuu dursuu caalaa nama sirna haqaa lafa qabsiisuf fedhii guddaa qabuudha. Malaammaltummaa caasaa mootummaa keessa jiru irrattis yeroo dheeraaf qabsaa'aa turte. Qorannoon filannoo dhiyeenya dhaabbata 'Tifa' jedhamuun gaggeeffame dhugaa yoo ta'e, Uhuuruu Keeniyaatas ta'ee Maartaa Kaaruwaa sabni isaan irraa dhufan Kikuyuun Odiingaa akka filatan amasiisuu hin dandeenye. Akka qorannichaatti naannoo sabni Kikuuyyuu itti heddummatu Gaara keeniyaatti Ruutoon 66% yoo argatu Odiingan ammoo 27% argate. Akka guutummaa biyyaatti ammoo ragaan qorannoo kun adda. Odiingan 46.7% yoo argatu Ruutoon 44.4% argate. Keeniyaatti morkataan tokko pirezidaantii ta'uuf sagalee caalmaa 50% oli argachuu qaba. Uhuuruu Keeniyaatan Raayilaa Odiingaa deeggaruuf murteessun isaa saba Kikuuyuu qofa gargar qoode osoo hin taane maatiisaas gargar qoodeera. Eessumni isaa Kuungu Muyugayi miidiyaa biyya keessaa tokkotti akka himetti, Uhuurun waan jaarsoliin Kikuyyuu bara 2013 isaan jedhan cabseeti kan Odiingaa deeggare. Yeroo sana gaafa bara aangoo isaa xumuru morkataa saba Kaalenjii deeggaruu akka qabu waadaa galee ture. Sabni Kikuuyuu heddumminaan naannoo Gaara Keeniyaa kan jiraatanii fi qotee bultoota. Baala shaayii, bunaa fi hojii bu'aa aannanii fa'aa hojjachudhaan beekamu.


Pireezidaantiin Keeniyaa duraanii Miwaayi Kibaakii ganna 90tti du'aan boqotan

Pireezidaantiin Keeniyaa duraanii Miwaayi Kibaakii ganna 90tti du'aan boqochuu pireezidantiin biyyattii Uhuruu Keeniyaataa beeksisan. Aabba Kibaakiin erga biyyattiin kolonii Biritish jalaa 1963tti bilisa baate booda, pireezidantii sadeessoo tahuun hoogganan. Bara 2002 haga 2012tti biyyattii bulchan. Pireezidant Keeniyaataan hanga bulchaan duraanii kun awwaalamanitti biyyattiitti gadda biyyaalessaa labsaniiru. Dabaluunis pireezidaantii duraanii kanaaf awwaalchi biyyaalessaa ni taasifama jedhan. Alaabaan guutummaa biyyaattiitti akkasumas embaasiwwan biyyattii addunyaarra jiran keessatti gadi siquun akka mirmirfamu ajajni dabreera. Oduun boqochuu isaanii erga dhagahame kaasee qaamoleen garagaraa gaddasaanii ibsachaa jiru. Pireezidantii Ittaanaan biyyattii Wiiliyaam Ruutoo wayita Kibaakiin aangoora turan ministira tahuun kan tajaajilan oggaa tahu, ''ilma biyyaa cimaa,'' jechuun leellisan. Namni siyaasaa beekamaan Musaaliyaa Mudaavaadiis bara Kibaakii keessa ministira muummee ittaanaa tahuun tajaajilanii turan. ''Lammii Keeniyaa qaalii qabsoo biyyattii waanjoo kolonii jalaa baasuuf taasifame keessa kan qooda fudhataniifi bu'aa diinagdee biyyattiin har'a dhandhamachaa jirtuuf bu'uura nama kaa'anidha,'' jedhan.


Jooyis Chepkurii: Atileetiin fageenya dheeraa Keeniyaa qoricha si'eessituu fudhachuun waggaa afuriif dhorkamte

Atileetiin fiigicha fageenya dheeraa lammii Keeniyaa Joyis Chepkuriin qoricha si'eessituu fudhachuun waggoota afuriif dorgommiirraa dhorkamte. Atileetiin ganna 33 kuni bara 2014 Taphoota Koomaniweelz Gilaasgow qophaa'erratti 10,000m injifattee turte. Waggaadhuma sana Maarakechitti Afrikaarraa fageenyichaan injifattuu turte. Erga paaneliin ekispartootaa saamuda dhiigaa Atileetiksiin Addunyaa bara 2016 - 2017 gidduutti walitti qabe qoratan booda bara 2019 eegalee yeroof dhorkamtee turte. Paaneliin kuni si'eessituu fayyadamuun hammi seelii dhiiga diimaa qaama ishee keessa dabale ''olaanaa'' ture jedhe. Chepkuriin gama isheetiin hormoniin ishee wal madaaluu dhabuun akka ishee rakkiseefi karaa qaama saala ishee dhiigni dhangalaa turuu himte. Kanaafis, qoricha gosa sadii fudhataa turuu ibsite. Dabalataan, qoricha dhala to'achuuf oolu akka fudhattuufi nyaata albuuda ayiranii baay'atu akka soorattu himuun tarii kanaaf hammi seelii dhiiga diimaa dabaluu akka malu himte. Haata'u malee, manni murtii waldhibdee ispoortii furu, Court of Arbitration for Sport (Cas), jedhamu  Chepkuriin waggoota afuriif akka adabamtu mureera. Manni murtichaa ol iyyannoo Athletics Integrity Unit jedhamuufi kana dura Atileetiksii Addunyaan dhihaate fudhachuuni murticha kan murteesse. Adabbiin waggaa afuriis bara 2019 yeroof akka dhorkamtu isa taasifamteerraa eegala. Qabxiin atileetiin kuni Ebla 6, 2016 hanga Hagayya 4, 2017 galmeessite ni haqama. Yeroo kana keessa Maaraatoonii Boostan bara 2016'tti sadaffaan xumurtee turte. Badhaasa, medaaliyaafi kaan waan dorgommiirra dhihaatteef isheef kanfalame deebisti jechuudha. Akkasumas dhaabbati Ejansii Farra Si'eessituu Keeniyaa baasii adeemsa seeraaf bahe dolaara 2,140 Atileetiksii Addunyaaf akka kanfalu manni murtii kuni mureera. Keeniyaan yaaddoo si'eessituun Eejansii Farra-si'eessituu Addunyaa (Wada)'tiin biyya sadarkaa A jala ka'amtedha. Sababa kanaaf, atileetonni Keeniyaa Shaampiyoonaa Addunyaa fi Taphoota Olompikii dura ji'oota 10 jiran keessatti qorannoo dorgommii duraa sadii taasisuu qabu. BBC'n Atileetiksiin Keeniyaa tarree A jalaa nan baha jedhe abdatee turuu odeeffateera.


#JusticeForSheila: Lammiileen Keeniyaa ajjeechaa jaalattuu saala walfakkaataaf haqa gaafachaa jiru

Gareeleen mirga namaaf falman aanga'oonni Keeniyaa ajjeechaa jaalattuu saala walfakkaataa kornayaa hin himanne (non-binary lesbian) akka qoratan dhaaman. Ajjeechaa Shiilaa Lumumbaa hordofee miidiyaa hawaasaaratti haashtaagiin  #JusticeForSheila jedhu eegaleera. ''Namni kamuu haalli akkasii hin maluufi. Shiilaan dhukkuba kana hunda keessa darbuu hinqabduyyu,'' jechuun Amnesty Kenya tiwiit tolche. Akka gareeleen LGBTQ jedhanitti reeffi Shiilaa guyyootaan dura argame. Ajjeechaa kana hordofes falmiin waa'ee mirga LGBTQ Keeniyaa keessaa onlaayinii irratti eegaleera. Keeniyaatti walqunnamtiin saalaa kanneen saala walfakkaataa qaban gidduutti godhamu seeraan aladha. Miseensonni hawaasa jaallattoota saala walfakkaataafi kaan (LGBTQ) loogiifi qoolliffannaan irra gaha. Dhimma seeraan ala jedhame kana seeratti deebisuuf yaaliin godhames kufeera. Bakka taateen kun raawwate Kaawuntii Nyeeriitti waanti Lumumbaa mudate maal akka tahe beekamuu baatus, gabaasaaleen garuu gudeedamte* jechuun himu. Reeffi Shiilaa guyyootaan booda kan argame oggaa tahu, kunis erga waahillan ishee wajjiin hojjetan dhabamuushee erga himanii boodadha jechuun miidiyaan biyyattii K24 TV gabaaseera. Keeniyaatti namoonni LGBTQ tahaniifi deeggartoonni isaanii loogii fi rakkoo isaaniirra gahu miidiyaa hawaasummaarratti himan. Rogeettiin mirga namoomaa Njeri wa Migwi hiriyyaa Shiilaa wajjiin gaafa Kamisaa haasofneerra jechuun: ''Wajjiin boonye,'' jechuun Facebook gubbaa maxxansite. ''Lubbuun kee dhimma baasa,'' jette. Namni biraan ammoo ''Anaafi Shiilaan ganna 25 oggaa taanu, lamaan keenyayyuu leezbiyaanota. Kuni boqonnaa na dhorka, maaliif jennaan anillee lakkoofsa biraa tahuuf carraan eeggadha.'' Poolisiin biyyattii haga ammaatti sababni ajjeechaa Shiilaa maal akka tahe bira hin geenye. Komishiniin Mirgoota Namoomaa Gay fi Lesbian Biyyaalessaa (NGLHRC), wanti Lumuumbaarra dhaqqabe waan haaraa miti jedha. ''Kuni waanta al tokko qofa raawwate qofa miti. Waanti kun qaama haleellaa namoota LGBTIQ+ irra walitti fufiinsaan biyyagttii keessatti gahuuti.'' Bara 2021 keessas haashtaagiiwwan #JusticeForErica fi #JusticeForJoash jedhan erga rogeettiin 'trans-woman' Erikaa Chaandiraa fi rogeettiin LGBTQ Joash Mosoti ajjeefaman duuba bal'inaan qoodamaa turan. * Ibsa dabalataa bakka mallattoon kun kaa'ame - namoonni non-binary' ofiin jedhan kornayaa yookaan saala hin himatan - kanaaf isa yookaan ishee jechuun hin danda'amu.


Keeniyaa: Hattoonni zayita hamaa tiraanisfoormarii keessaa hatuun nyaataaf gurguraa jiru

Dhaabbati dhiyeessii anniisaa elektirikii Keeniyaa, hattoonni tiraanisfoormariiwwan hedduu keessaa dhangala'aa hatuun akka zayita nyaataatti gurguraa jiraachuu hime, sababa kanaan doolaara miiliyoona hedduu kasaaruus ibse. Jaarmiyaan 'Kenya Power' jedhamu hattoonni kunneen dhangala'aa tiraanisfoormarii keessaa erga qicatanii booda restoorantiiwwan fi namoota daandiirratti nyaata bilcheessanitti gurguraa jiru jedhe. Hannii fi saamichi dhiyeenya kana akkaan dabale kun gatiin zayita nyaataa dabaluudhaan walhidhata. Gatiin zayita nyaataa akkaan dabaluun namoonni hojii biizinasii nyaata qopheessuu keessa jiran mala biraa kan hin baratamne akka dhawatan, kanaanis rakkoo mudate akka salphifatan dirqamsiiseera. Ogeeyyiin fayyaa dhangala'aan tiraanisfoormarii keessaa ba'u kan zayita nyaataa fakkaatu, dhala namaaf kan hin taanee fi fayyaa namaa akkaan kan hubu ta'uu akeekkachiisan. Hattuun kaan dhangala'aa tiraanisfoormarii keessaa hatuun wayita tajaajila adda kutan, kaan ammoo humnasaanii fayyadamuun tajaajila deebisna jedhanii uummataa fi jaarmiyaalee biizinasii irraa maallaqa guuru. Kubbaaniyyaan humna ibsaa harka mootummaa jiru, Kenya Power, kun ibsa isaa keessatti hanga ammaatti tiraanisfoormariiwwan 20 ta'an sababa kanaan hojiin ala ta'uu hime. Bulchiinsa Muranga'atti Qondaalli kubbaaniyyaa kanaa Haarisan Kamaawu, ''hattoonni osoo fiixee tiraanisfoormariirra ba'anii buqqisaa jiranii elektirikiin qabamanii balaaf saaxilaman jiru,'' jedhan. "Tokko yeroo ammaa hospitaala Waliigalaa Tikaa seenee jira. Lubbuusaatiif baay'ee sodaachisa,'' jedhan qondaalli kun. Yakka kanaan dhiyeenya kana yoo xiqqaate namoonni 22 qabamaniiru, dhimmi isaaniis mana murtiin ilaalamaa jira. Dhaabbati humna isaa Keeniyaa yeroo ammaa tiraanisfoormarii bananii hatuun balaa inni qabu hawaasa barsiisuutti jira. Saamichii fi hanni sarara ibsaa ykn tiraanisfoormarii kun wayita mootummaan Keeniyaa, adda ciccituu ibsaaf fala dhawaa jirutti hammaachuu eegale. Amajjii keessa ibsaan adda ciccitee lammiilee hedduu mufachiise, sababa hojii hattoota kunneenii akka ta'e bira ga'ameera jedhe mootummaan biyyattii. Saamtonni kunneen meeshaalee fi dhangala'aa sarara elektirikii fi tiraanisfoormarii kutanii baafachuun ofiis miidhamanii bu'uura misoomaa kanas barbadeessan jechuun mootummaan ibseera.


Poolisoonni Keeniyaa 2000 'gahumsa fayyaa sammuu tajaajilaaf tahu' hin qaban

Poolisoonni Keeniyaa gara 2,000 tahan hojii isaanii gahumsaan hojjechiisuuf gahumsa fayyaa sammuu hin qaban jedhe Tajaajilli Poolisii Biyyaalessaa biyyattii. Inispeekter Jeneraal Hiilaarii Muutiyaambaa Kibxata akka dubatanitti fooramii abbootii amantaa irratti poolisoonni hundi akka qorannoo gaggeessan gochuun lakkoofsa namootaa rakkoo sammuu qabanii ''dinqisiisaa'' tahe argine jedhan. Keeniyaan poolisoota 100,000tti dhiyaatan Tajaajila Poolisii Biyyaalessaa jalatti hojjetan qabdi. Qorannoo kun gaggeeffamuun kan baramuu danda'eef poolisoonni hedduun mukaa'uu [depression] fi of ajjeesuu isaanii hordofeeti. Hiilaarii Muutiyaambaa adeemsa poolisoota miidhaman akkasii irra gahe garii hojii irraa gadhiisuu eeggallee jirra, namni sammuudhaan gahaa hin taane waan bu'aa buusu hin qabu jedhan. Hojiin poolisii kun qawweedhaan hojjetamuun isaa tajaajila hawwaasaa kaan irraa addaa fi ufaataa taasisa. Kanaaf dhimma kana cimsinee kan ilaallu taha jedhan. ''Meeshaan hojii keenyaa qawweedha, yoo rasaaasni tokko dhukaafamte dhiibbaan isaa baay'ee guddaa taha,'' jedhan. Poolisoota kanneen hojii irraa guutummaan kaasuun sababa adeemsa dheeraa qabuuf ulfaataa taha jedhan. Erga yeroo dhiyoon as fayyaa sammuu poolisoota Keeniyaa ilaalchisee yaddoon jira ture.  Mootummaanis rakkoo kana furuuf jecha hojjechaa jira. Obbo Hiilaarii Muutiyaambaa  amma poolisiin biyyattii boordii fayyaa qaba, kun ammoo gorsitootaa fi ogeessota xiin-sammuu ministera fayyaan ramadamuun tajaajila fayyaa sammuu kennan qaba jedhan. Miidyaan biyya keessaa NTV jedhamu viidiyoo dubbii hogganaa kanaa qoodeera.


Kaaffee Keeniyaa loogii namoota dhagahuu hin dandeenyerra gahu ittisuuf hojjetu

Kaaffee magaalaa guddoo Keeniyaa Naayiroobii keessatti argamu kun akkamiin namoonni gurraan dhagahuu hin dandeenye hawaasa waliin walitti madaqanii jiraachuu akka danda'an agarsiiftuudha. Mooraa magariisa biqiltuuwwan akka adda addaatti dhaabaman keessa kan jiru kaaffee Paaleet keessa keessummeessitoonni hojjetan gurraan dhagahuu hin danda'an. Kanaaf maamilootni afaan mallattoon, hidhii sochoosuu fi fuulaan ajajatu. Maxxansawwan afaan mallattoon waliigaltee bu'uuraa gochuuf gargaaran dallaa keessa jiru. Garuu keessumeessitoonni qaama isaanii guutummaan ykn gariin sochoosuun ajaja mirkaneeffatu. Fakeenyaaf maamilli tokko bishaan qorraa akka barbaadu gaafachuuf keessummeessaan akka waan itti qorreetti qaama isaa hurgufuu mala, maamilli ammoo quba harkaa abbudduu ol kaasuun mirkaneessuufi danda'a ykn morma bitaa mirgatti raasun miti jechuunii danda'a. Hanqaaquu ajajate yoo ta'e maamilli tokko, harki abootteffame hanqaaquu duudaa affeelame garuu sirriitti hin bilchaatiin yoo agarsiisu, quba sosochoosuun ammoo kan sirriitti bilchaate ajajachuu danda'a. Kanarraa kan hafe kaaffeewwan kaan irraa wanti adda baasu hin jiru. Namoonni heddumminaan buna unachaa laptooppii isaaniirratto yoo waa hojjetan ykn ammoo nyaata isaanii yoo dhamdhaman argitu. Ediwaardi Kamaandee kaaffeen Paaleet bara 2019 akkuma banameen ture keessummeessaa ta'ee kan qcarame. Amma hogganaa kaaffee kanaati. Namni ganna 26 kun hundeessaan kaaffechaa abbaan qabeenyaa Fayisal Huseen, "dandeettii wahii akkan qabu na argee, hiree naaf kenne" jedha. Abbaan qabeenyaa kun kaaffee nyaata gaarii maqaa qabu dhiheessu qofa osoo hin taane kan namoota qaama-miidhamtoota gargaaruufi hiree hojii isaaniif uumu banuu barbaade. "Mul'anni koo warra dhagahuu hin dandeenye gargaaruu ture" jedha waa'ee kaaffee isaa amma dameelee sadi qabuu yoo dubbatu. Damee ollaa magaalaa Naayiroobii Laaviingitan jedhamu keessatti argamu keessa kan hojjetan hojjettoota 40 keessaa 30 ol dhagahuu hin danda'an. "Dhaabbata keenya keessa loogiin hin jiru, as bilisummaatu jira," jedha hogganaan kaaffee Paaleet dargaggoo Kamaandeen. Kamaandeen ganna sadi dura gaaf hojii eegalu ija hin baatu, ni bibir'ata ture jedha abbaan qabeenyaa kaaffee Paaleet. Amma garuu lafee dugdaa hojii mana kaaffee kanaa ta'eera jedha. Kamaandeen hojjetoota bulchuu qofa osoo hin taane dhimma maallaqaa fi dhiyeessiis ni to'ata. Hojii isaa akka jaallatu kan dubbatu Kamaandeen, wayita maamilootni gahumsaa fi akkaataa kenniinsa tajaajilaan hojjettoota isaa dinqisiifatan akka boonu hima. Hojjettoonni as hojjetan hedduun isaan gonkumaa hojii qabaatanii hin beekan, kanaaf hojichi jireenya isaanii kan jijjiiredha. Duraan nama qacaru dhabee rakkachuu kan himu Aab Fayisal, amma namoonni guyyaa guyyaan hojii barbaacha CV isaanii kennanii deemu jedha. Kanarra darbees dhaabbileen daldalaa kaan hojjettoota dhagahuu hin dandeenyu qacaruun akka isa gaafatan hima. Akka Kamaandeen jedhutti, rakkoo guddaan namoonni dhagahuu hin dandeenye Keeniyaa keessatti isaan mudatu hojii dhabuudha. "NAmoonni dhagahuu hin dandeenye carraa hojii dhaban hedduutu jiru," jedha. Keeniyaa keessa namoonni dhagahuu hin dadneenye 600,000 ol ta'an akka jiran yaadama. Heera biyyattii irratti sababa qaama-miidhamummaa loogii gochuun dhorkaa ta'ullee namoonni kunneen tajaajila fayyaa, barnootaa fi carraa hojii argachuu irratti hedduu rakkatu. Afaan mallattoo Keeniyaa namoota hedduu biratti hin hubatamu, aanga'ooti mootummaa ammoo waa'ee isaa beekumsi isaan qaban xiqqaadha. Namoonni afaan mallattoo hiikan Keeniyaa keessa jiranis muraasa. Sanuu sirni ittiin nama gahuumsa qabu mirkaneessan ykn galmeessan sadarkaa biyyaatti beekamtii qabu hin jiru. Sagantaaleen TV afaan mallattoo qaama sagantaa isaanii akka godhatan kan irraa eegamu ta'ullee, kana kan godhan muraasa. Kimaandeen akka namoonni isa hubatan gochuuf sagalee baasee dubbachuu ni danda'a garuu hojjettoonni isaa hundi akka isaa miti. "Waa;ee dhagahuu dhabuu biyya keenya keessatti barnoota barbaanna" jedha. Taatee hiriyaa isaa mudate tokko yoo himu, karaa irratti poolisootaan dhaabsifamee waraqaa eenyummaa akka agarsiisu gaafatame, dhagahuu waan hin dandeenyeef deebii kennuu dhabuu hima. "Gara mana hidhaa akka geessan doorsisan. Inni garuu waan hin dhageenyeef ture kan deebisuu dadhabe" jedha. Taateen akka kanaa warreen dhagahuu hin dandeenyee wal-gargaaruufi waliin dhaabbachuu akka qaban akka isa barsiise hima. Kaaffeen Paaleet bakka Kamaandeen keessummeessaa irraa gara hogganaatti guddate qofa osoo hin taane, bakka itti jaalalaan booji'amedhas. Haadha warraa isaa Jaakuliin, kan dhagahuu hin dandeenye, osoo keessummeessituu taatee hojjettuu achumatti wal baran. Amma mucaa dhiiraa baatii 11 Gadwiin jedhamu qabu. Kamaandeen mucaa isaa ittiin boona, suuraa isaa qoma dhiibee bilbila isaarraa namatti agarsiifata. "Sababa kaaffee kanaatiini gulaantaa jireenyaa isa aanutti kanan cehe," jedha.


Lammii Keeniyaa gurraachota kaan waliin Evarast koruun seenaa dalaguuf yaalaa jiru

Lammiin Keeniyaa Jeems Kagaambii garee namoota gurraachaa 10 of keessaa qabu tulluu Evarast koruun seenaa dalaguuf yaaliitti jiran keessa umuriin isa angafaati. Miseensonni garichaa hafan saglan gurraachota lammiilee Ameerikaati. Gareen kun garee gurraachotaa seenaa keessatti yeroo jalqabaaf tulluu Evarast koran ta'uuf hawwii qabu. Hanga ammaatti namootni 6000 ta'an fiixee tulluu Evarast gahuun kan galmaa'an yoo ta'u, kana keessa namootni hidda Afrikaa qaban 10 gadi. Gareen namoota 10 gurraachota qofaa 'Full Circle Everest team' ofiin jedhan kun seenaa kana jijjiiruu barbaadu. Kaampii tulluu Evarast jala jiru irraa imala kan eegalan yoo ta'u, ji'oota lama jidduutti fiixee gubbaa akka gahan abdatu. Namni ganna 62, lammiin Keeniyaa Kagaambiin garee namoota tulluu koruun muuxannoo qaban of keessaa qabu kana keessaa umuriin kan angafaati. Tulluuwwan dhedheeroo Afrikaa keessaa mara fiixeerra bahuun kan milkaa'e namni kun, tulluuwwan dhedheeroo aardilee biroo afur keessa jiraniis koree jira. Lafa olka'aa aardilee torbanuu keessa jiru koruun nama Afrikaa jalqabaa ta'uuf abdii qaba. Ameerikaa Kaabatti tulluu dheericha kan ta'e Denaalii koruun nama gurraacha Afrikaa kan jalqabaati. "Kaayyoon keenya ijoon namootni adii hin ta'iin kaanis akka bahanii tulluu koran jajjabeessuudha, warra adii qofa akka hin taaneefi. Namootni akka danda'anis itti agarsiisuuf jenneeti. Sababni isaa kun nun ilaallatu [warra gurraacha] kan warra adii qofa jedhanii namoonni yaadan jiru," jechuun Neeppaal keessaa osoo hin bahiin BBCtti dubbate. Lammileen Neeppaali fi Indiyaa hedduun daawwachiiftota ta'uun tulluu Evarast koranillee, tulluu koruun akka ispoortii warra adii qofaa ta'etti ilaalama, keessumaa biyyoota Lixaa keessatti. Aab Kagaambiinis wayita US keessatti leenjisaa fi qajeelchaa tulluu koruu (mountaineering) ta'ee hojjetu kanumatu isa mudate. Maamiloonni isaa tokko tokko sababa gurraacha ta'eef dandeettii isaatti amantaa hin horatan ture. "Namoonni maal akkan hojjedhe osoo hin beekiin yoo maman nan arga, keessumaa US keessatti. Hanga waan hojjettu akka sirnaan beektu mirkaneessituufitti namoonni si shakku. Ergasii booda kan si amanan," jedha. Barsiisaa mana baruumsaa sadarkaa tokkoffaa kan ture Aab Kagaambiin, bara 1973 biyyi isaa Keeniyaan walabummaa kolonii jalaa itti waggaa 10ffaa yoo kabajattu, agarsiisa richiitii tulluu Keeniyaa gubbaatti godhame ganda dhaloota isaa keessa taa'ee wayita daawwatu ture, jaalala tulluun kan qabame. "Yeroos anis osoon akkas gochuu danda'ee jedheen hawwe. Akkan gochuu danda'u garuu tasa yaadee hin beeku," jedha. Waggoota booda tulluu Keniyaa koruu yaalee itti milkaa'e. "Jalqaba wayitan cabbiirra ejjedhu, wantan itti gammaduu fi gochuu jaaladhu akka ta'en hubadhe. Yeroon itti deddeebi'u baay'een jaaladhe," jedha. Tulluu Evarast koruuf irra deddeebiin yaalii godhee carraa isaa akka hin arganne hima. Namni hireen kennamuuf lammii Ameerikaa ta'uu qaba jechuun qaamoleen namoota tulluu koran maallaqaan deeggaran yeroo lama isa diduu dubbata. Tulluu Evarast koruun salphaa miti - maallaqa hanga doolaara 85,000 gaafata. Boodarra sababa umuriin isaa sokkeef yaaluu itti dhiisee akka ture hima. Amajjii bara 2021 waahila isaa lammii Ameerikaa ta'e Filiip Hendersan irraa ergaan iimeelii isa dhaqqabe garuu waan hunda jijjiire. "Deebiin koo battalaa ani hin danda'u kan jedhu ture. Dulloomeera, jilbikoo tulluu koruu hin danda'u jedheen itti hime," jedha. Hendersan garuu ni ciche, deemuu akka qabu itti hime. Ta'us garuu akkuma baratame leenjiifi meeshaalee barbaachisan biroof nama maallaqaan isa deeggaru argachuun dirqama ture. Hiriyoonni isaa garee Whatsapp bananii achirratti maallaqa walitti qabuufii eegalan, kun abdii kan namatti horu ta'ullee maallaqa gahaa hin arganne ture. Booda dhaabbanni Beetiingii Keeniyaa tokko dhimmicha dhagahee guutummaatti ispoonsara gochuuf waliigale. Ergasii baatilee afran darban keessa yeroo jaha tulluu Keeniyaa koruun leenjii gochaa jira. Biyya ollaa Yugaandaatti gaarren Ruweenzorii koruunis shaakala godheera. Miseensonni garee 'Full Circle Everest team' Amajjii darbe Neeppaalitti wal arguun sagantaa wal-barachuu fi garee isaanii cimsachuu godhataniiru. Adoolessa bara 2021 hanga Muddee US kan ture Aab Kagaambiin boorsaa kiiloo 50 ulfaatu baachuun ji'ootaaf barattoota tulluu koruu leenjisaa ture. Tulluu Evarast koruun wanta balaa hamaa qabu waan ta'eef maatiin isaa nageenya isaaf yaadda'aniiru. "Akka gaariitti akka xumuramu abdiin qaba. Filannoon lama qofti akka jiru nan hubadha, deemee ykn ni deebi'a ykn ammoo achumaan hafa. Sodaa qabna garuu san itti mul'isuu hin feenu," jetti intalli isaa Siintiyaan. Muuxannoo waggoota dheeraa kan qabu Aab Kagaambiin garuu ofitti amanamummaa guutuu qaba. "Tulluu Evarast akkan koru ofitti nan amana, garuu wanti biraa ani jedhu - kanaaf jedhee lubbuukoo balaaf hin saaxilu. Tulluu hedduu waanan koreef qaamakoo sirriittin beeka. Haala ilaalee, of duuba deebi'un qaba jedhee murteessuu nan danda'a," jedha.


Sirna awwaalcha Kibaakii bakka dureewwan Afrikaa argamanitti gaggeeffamaa jira

Sirni awwaalcha pirezidaantii duraanii Keeniyaa Miwaay Kibaakii bakka gaggeessitoonni Afrikaa argamanitti magaalaa guddoo biyyattii Naayiroobii keessatti gaggeeffamaa jira. Sirna awwaalcha kanaarratti pirezidantii Federaalawa Rippabilika Itoophiyaa Saahila-warq Zawudee, pirezidantii Afrikaa Kibbaa Siriil Raamaafoosaafi pirezidantii Sudaan Kibbaa Salvaa Kiir dabalatee keessummoonni fagoofi dhiyoorraa argamaniiru. Kibaakiin Ebla 21, 2022 ture wagga 90 isaaniitti addunyaa kanarraa du'aan kan boqotan. Gaggeessitoota Afrikaafi namoota bebbeekamoo ta'an akkasumas lammileen Keeniyaa ta'an sirna awwaalcha kana irratti argamuudhaaf Istaadiyeemii Biyyaalessaa Niyaayoo magaalattii keessatti argamutti walitti qabamaniiru. Reeffi pirezidaantii duraanii kunis konkolaataa waraanaan dabaalamee mana jireenyaa isaatii gara Masaraa Mootummaa geeffameera. Miwaay Kibaakii pirezidaantii Keeniyaa sadeessoodha. Lammiileen Keeniyaa miidiyaa hawwaasaa irratti boqachuu pirezidaantii duraanii Keeniyaa Kibaakii irratti barreessan gariin pirezidaantii gaarii Keeniyaan bulche isa addaati jedhan. Kaan ammoo jeequmsa marsaa lammaffaaf bara 2007 yeroo inni filatame mudatee lubbuu namaa badeen isa komatan. Keeniyaan erga kolonii Biriiten jalaa walabummaa ishee ergatte bara 1963 as pirezidaantii afur qofatu gaggeesse. Lammiileen biyyattii Kiibaakiin gaggeessaa tokkummaa biyyaalessaa dhugoomsee fi guddina dinagdee Keeniyaa ariifachiise jechuun galateeffataniiru. Paartiin mormituu ODM Tiwiitera irratti Kiibaakiin ''haaromsa dinagdee fi bu'uuraalee misoomaa biyyattiitti fide, akkasumas adeemsa haaromsa heera biyyattii fiixaan baasuun yaadatama'' jedhe. Keeniyaan pirezidaantii jabaa akka Kiibaakii hin arganne jedhan kaan ammoo. Nama tapha fi hojii jaalatu jechuun isa jajaniiru. Innis akka nama kaanii hanqina mataa isaa ni qabaata garuu gaggeessaa Keeniyaaf waan gaarii kenne jedhan. ''Hayyuu dinagdee maaltu akka Keeniyaaf gaarii tahe beekun dhabe. Gabatee beeksisaa, marsariitii ykn miidiyaa hawwaasaa fayyadamuun waan hojjete hin ibsanne. Garuu hojiin isaa dhalootaa gara dhalotaatti ofuma isaan mul'ataa jiraata,'' jedhe fayyadamaan miidiyaa hawwaasaa tokko. Edwiin Omarii ammoo yeroo hamaan bara bulchiinsa Kiibaakii jeequmsa marroo lammaffaaf filatamu isaa hordofee ka'edha jedhe. ''Yeroo sana Keeniyaan akka biyyaatti kuftee ture.'' Sadiiquu Shaabaan namni jedhamu ammoo pirezidaantiin duraanii icciitii filannoo bara 2007 boodaa waliin boqate jedhe. Jeequmsa sana hordofee namootni 1,000 ol ajjeefamuun hedduun ammoo qe'ee isaanii irraa buqqa'aniiru.


Lammiin Keeniyaa Sheek Guyyoo Gorsaa hidhaa akka bahan murtaa'us mana sirreessaa turuuf gaafatan

Sheekiin lammii Keeniyaa shororkeessitoota waliin hariiroo qabaachuun shakkamanii dhimma isaanii mana hidhaatii hordofaa turan bilisaan akka gadhiifaman murtaa'us manuma hidhaa keessa akka turaniif akka hayyamamuuf gaafatan. Sheeki Guyyoo Gorsaa Buruu waggoota afuriin dura ture, garee hidhattoota Islaamaa al-shabaab waliin wal ta'uun meeshaalee hojii shororkeessuummaa garichaa beeksisan qabatanii argamuun himannaan kan irratti baname. Manni murtii Keeniyaa dhimma isaanii ilaalaa tures, abbaan alangaa himannaa nama kanarratti dhiyeesse mirkanneessuu waan hin dandeenyeefu torban kana keessa akka gadhiifaman murteesse. Haata'u malee, Sheeki Guyyoon mana sirreessaatiin ala nageenya isaaniif waan sodaataniifu mana hidhaa Kaamiitii baayyee rakkiisaafi eegumsi olaanaan akka taasifamuuf himame keessaa hin bahu jedhan. Namni kuni erga mana sirreessaatii bahaniin booda mootummaan ukkaamfamuun ajjeefamuu akka danda'an yaaddoo qaban mana murtiitti himan. Abbaan seeraa iyyata isaanii dhaggeeffatees Sheeki Guyyoon guyyoota 30 hin caalleef mana hidhaa keessa akka turaniifi yeroo mana hidhaa keessa turaniitti ammoo kanfaltii barbaachisuu mootummaaf akka kanfalan ajajaniiru. Kana hordofees Sheeki Guyyoon yoo mana hidhaatii bahaniitti motummaan nageenyaa isaanitiif eegumsa akka taasisu Mana Murtii Olaanaatti Keniyaatti galmee biraa bansiisaniiru. Yaaddoon Sheeki Guyyoo dhiyeessanis, taatee dhimma namoota ukkaamsanii fudhachuu mudataa jiruun akka haaraatti ijoo dubbii taasiseera. Gabaasni Aminastii Intarnaashinaal dhiheenya kana baase akkasumas gareewwan mirgaaf falman kaanis, gochaa gara jabinaa, ajjeechaa seeraan alaafi ukkaamfamuu namootaa Keeniyaa keessatti dabalaa jiruuf poolisii itti gaafatamaa taasisan. Tajaajilli Poolisii Biyyaaleessaa Keeniyaa garuu himannaa qaamolee mirgaaf falamaniin dhiyaatu kana hin fudhatu. Sheeki Guyyoon humnootii nageenyaa Keeniyaatiin to'annoo jala kan oolfaman waggaa afur dura yoo ta'u, Kaaba Keeniyaa Marsabiit keessatti ture. Sheek Guyyoo garee hidhattoota Islaamaa Somaaliyaa waliin hidhata qabu jedhamuun kan to'ataman yoo ta'u, miseensa gariichaati kan jedhaman dabalatee himannaawwan 11 irratti dhiyaatee ture. Dhimmi nama kanaas waggoota afuriif mana murtiitti ilaalamaa kan ture yoo ta'u, abbaan alangaa ragaa gahaa himannaa kana mirkanneessu hin dhiyeessine jechuun ture mana hidhaatii akka bilisaan bahan kan murtaa'ef.


Dhalataan Eertiraa namoota daddabarsuun barbaadamaa ture Keeniyaatti to'atame

Namoota seeraan ala daddabarsuun himatamee waggoota hedduuf barbaadamaa kan ture dhalataan Eertiraa lammii Neezalaandis ta'e Keeniyaa magaalaa Naayiroobii keessatti to'atamee Neezalaandis'f dabarfamee kennamuu Poolisiin Keeniyaa ibse. Garee seeraan ala namoota daddabarsan sochoosaa ture jedhamuun waggootaaf barbaadamaa kan ture namni umrii waggaa 53 Joon Habtee, torbee lama dura ture poolisiidhaan to'atamee kan hanga yoonaa hidhaa ture. Nama kana qabuuf Jaarmiyaan Poolisii Idil-addunyaa-Interpol-hatattamaan akka hidhamuuf ajajuusaa hordofeeti gareen qorannoo yakkaa Poolisii Keeniyaa qorannoo walirraa hin cinne gaggeessuun handaara magaalaa Naayiroobiitti kan to'atan. Shakkamaan kun Naayiroobii keessa riphee yeroo hagamiif akka ture beekamuu baatus, kan to'atame garuu torban lama dura. Namni kun battaluma sana dabarfamee mootummaa Neezarlaandis'f kan kenname yoo ta'u yeroo ammaas achumatti mana hidhaa jiraachuun ibsameera. Joon Habtee garee namoota seeraan ala daddabarsu kan dursu ta'uusaa kan ibsu Interpol, namoota hedduu seeraan ala Afrikaarraa gara biyyoota Awurooppaatti daddabarsuudhaan himatamuu akka danda'u akeekeera. Namni kun keessattuu lammiilee Eertiraa gara Awurooppaatti daddabarsuun kan beekamu yoo ta'u, yoo xiqqaate yakkoota daddabarsa seeraan alaan walqabatan afur waliin maqaansaa ka'a. Akka poolisiin Keeniyaa jedhutti Joon Habtee erga qabamee booda of harka tursuun danntaa biyyaa waliin kan walitti bu'u waan ta'eef ajaja Ministeera Dhimma Biyya keessaatiin battaluma sana dabarfamee Mootummaa Neezarlaandis'tti kenname. Joon Habtee adeemsa murtii isaa mana hidhaa Neezarlaandis turee kan hordofu yoo ta'u, yakkamaa ta'ee yoo argame hanga hidhaa waggaa saddeetiin adabamuu akka danda'u Interpol ibseera. Dhalataan Eertiraa Joon Habtee namoota isa beekan biratti maqaa ''Obaamaa'' jedhuun kan beekamu yoo ta'u, godaantota Afrikaa karaa Singaappoor fi Filippiinsi gara biyyoota Awurooppaa seensisaa turuutu himama. Namoonni hedduun doolaara kumaatamaan kaffaluun erga gara biyyoota kunneenii seenanii booda, maallaqasaanii fixanii gara deeman wallaalanii imala seeraan alaan qabamanii kan hidhaa jiran hedduudha.


Ajjeechaa loltoota Keeniyaa Somaaliyaa keessatti: Iccitii dhokataa

Joonsan oolee Kiyaappii kabaja waraanaa guutuun Keeniyaa keessa bakka dhaloota isaatti awwaalame. Inni loltoota Keeniyaa boombii daandiirratti dhoheen Somaaliyaa keessatti ajjeefaman keessaa tokko. Haata'u malee waraannis ta'ee ykn motummaan biyyatti waa'ee du'a isaa ilaalchisuun ifatti beekamtiin/galatni kennaniif hin jiru. Duuti Joonsan kan waggaa 35 fi waahillan isaa sagal kan biraa torban darbe garee al-Shabaabiin raawwatamee kun, waamicha mootummaan loltoota isaa erga 2011 kaasee Somaaliyaa keessatti milishoota al shabaab waraanaa jiran akka baasuuf godhamu cimse. Callisuun qondaaltotaa ammoo maatii Kiyaappii kan Kibba-lixa Keeniyaa, Kilgoris keessa jiraataniif abdii kutachise. ''Ijoollen keenya osoo gara biyyaatti hin deebiifamiin dura dargaggoota meeqa dhabuuf jirra? Maatiiwwan meeqatu gadda waraana biyya biraa baachu qabaata?'' jechuun ture obbooleessi angafaa Joonsan Dr Jool oolee Kiyaappii kan gaafatan. "Ijoolleen keenya du'uu yoo qabaatan, daangaa keenya keessatti osoo biyya keenya ittisanu du'u qabaatu.'' Sirna awwaalchaarratti, saanduqii reeffaa Joonsan alaabaa Keeniyaa itti uwwiifamuun koofiyyaa, saqqiifi kobeen loltummaa isaa bira kaa'amee mul'ata ture. Haatii warraa Joonson wayita sirnicha irratti yaadannoon isheen barreessitee hiriyaadhaan dubbifamutti imimaan ofirra lolaasaa turte: ''Aniifi ijoolleen kee si dhabne, seeqa kee jaalalaan guutame sana dhabne. Nagaan boqadhu jaalallee kiyya,'' jechuun dubbifame. ''Ati jaalallee dhugaa kiyyaafi qaama koo turte. Guyyaa itti waliitti dhufnee kaasee takkaa na dagattee hin beektu turte,'' jechuun itti fufa.. Wayita awwaalchi gaggeeffamuttis, waahillan waraanaa isaa yeroo 21 dhukaasuun kabaja qaban mul'isaniif. Dubbataan tokkos erga waggoota 11 kaasee mootummaan 'oppireshiinii biyyicha ittisuu' jedhu eegalee maatiiwwan heddun namoota jaalatan dhabaniiru jedhan. Keessattuu jidduugalumaan waraanaa kan dabale erga gareen milishootaa turistoota lama Kaawuntii Laamu kan daangaa Keeniyaafi Somaaliyaatti argamtutti ukkamsanii booda. Waggaa lamaan boodas, loltoonni Ergama Gamtaa Afrikaa Somaaliyaa keessaa (Amisom), humna waraanaa Somaaliyaan akka al-Shabaab mo'attu garagaarutti makaman. "Ameerikaan yoo Somaaliyaa keessaa baate, Keeniyaanoonni turuuf itti fufuuf nuti eenyu? jedhan jaarsi naannichaa tokkos. ''Dargaggoota osoo Somaaliyaa keessa jiranuu du'an huundaafu ni gaddina. Gara biyyaatti deebi'uun daangaa biyyasaanii eeguun yeroonsaa amma,'' jedhan Jooseef Taasuur. Yeroo loltoonni osoo waraanarra jiranii du'aniitti callisuun mootummaa maatii baay'ee aarseera. Callisuufi kabaja ummataa dhorkuun tuffiidha jedhus. Aanga'oonni waa'ee du'a loltootaa maaliif akka callisan ilaalchisuun ibsa kennu qabus jedhu. Loltoota 200 haleellaa milishootaatiin El Addeetti Somaaliyaatti ajjeefaman dabalatee loltoonni Keeniyaa dhibbi hedduun ajjeefamu tilmaamama. Waraannis qorannoo gaggeessuun odeeffannoo loltoota waggaa jahaan keessatti ajeefamanii akka ifa taasisu himee ture, garuu hanga ammaatti kan dhagahame hin jiru. ''Ni beekna biyya keenyaafi nu eegaa jirtu. Yoo loltoonni keenya waraanarratti ajjeefaman maaliif dhoksitu?'' jedhan pirofeesar Jaamsi ole Kiyaappii, obbooleessi Joonsan kan biraafi namni siyaasaa duraanii kan ta'an. Pirofeesar Jeemsi dhimma kaayyoo loltoota Keeniyaa kan Somaaliyaa keessaa ilaalchisuun mariin qaamoolee seera tumaniifi hawaasa keenya keessaa dhabamuun na dinqa jedhan. ''Tarisiimoo keenya irra deebiin yaaduufi guyyaa dhumaa ifaa ta'e loltoota keenyaaf kaa'u nu barbaachisa. Ergama dhuma hin qabne ta'u hin danda'u. Waraana kanaan dargaggoota keenya dhabuu itti fufuun nurra hin jiraatu,'' jechuun BBCtti himan. "Loltoonni du'an hundi abbaa, mucaa, intal keenya. Pirezidaantichi gootoote keenya ifatti beekamtii kennuuf qaba,'' jedhan itti dabaluun. "Nuti warra gibra kanfallu, motummaanis ifa ta'uuf dirqamatu irra jira,'' jedhan. Dhiheenyas wayita waraanni Ameerikaa loltoota Keeniyaa haleellaa buufata Maandaa Amajjii 2020 keessa  raawwatameerra gootummaa agarsiisaniif beekkamtii kenneettis karaa intarneetii komiin ka'ee ture. Motumaafi humni waraanaa biyyattii garuu yaada omaatu hin kennine ture. Yeroo jalqabaatiif qondaaltootaan beekamtiin kan kenneme sirna eebba siidaa loltoota du'anii pirezidaantiin Keeniyaa Uhuruu Keeniyaataa guyyaa kabaja Loltoota Keenyaa waggaa irratti yaadannoo taasifameedha. Kunis erga loltoonni gara Somaaliyaa seenanii booda kan eegalameedha. Siidaan ollaa waraana keessatti argamu kunis qawwee, kobee lamaa fi koobii sibiilaa gubbaan qawwee qabudha. Akkasumas maqaa loltoota osoo al-shabaabiin waraananu du'anii kan qabu yoo ta'u, ammas maqaan Joonsan Kiyaappiis ni dabalama jedhamee egama. Haata'u malee, siidaan kunis ummataaf saaqaa miti.


Kaaba-baha Keenyaatti haleellaa boombii konkolaataa ummataaarratti qaqabeen namoonni baayyeen du'an

Magaalaa Maandeeraa Kaaba-baha Keenyaa gama Somaaliyaan waliin wal daangessitutti argamtutti haleellaa boombii konkolaataa ummataa irratti raawwatameen namoonni baayyeen du'an. Gaazexxeessitoonni naanicha jiran akka jedhanitti, boombii dhohe kanaan yoo xiqqaate namoonni sagala du'anii, hedduun ammoo madaa'aniiru. Konkolaataan ummata deddeebisu kun gara magaalaa Maanderaa kan daangaa irratti argamtuufi irra deddeebiin haleellaan hidhattootaa ishee mudatutti  imlaa jiraa ture. Suuraawwan gaazexeessitoota naannawaa sanatti argamaniin bahan akka agarsiisanitti, qaamni konkolaataa ummataa haleellaan boombichaa irratti raawwatame akka malee miidhameera. Keenyaa keessatti 'Maataatu' jedhamuun kan beekamu konkolaataan uummata deddeebisu keessaa tokko kan ta'e konkolaataan kun boombii karaa irratti kiyyeeffameen miidhaan akka irra gahe himameera. Haleellaa raawwatame kanaaf hanga ammaatti qaamni itti-gaafatamummaa fuhate kan hin jirre yoo ta'u, gareen hihataa Somaliyaa Al-Shabaab garuu haleellaawwan poolisootaafi namoota nagaa irratti xiyyeeffatan irra deddeebiin naannawaa sanatti raawwachaa tureera. Kanarraa kan ka'een magaaalaan Maandeeraa Keenyaa keessatti bakka jireenyaaf baayyee hamaa ta'e taasiseera. Haleellaan boombii konkolaataa ummataa irratti raawwatame kun kan muate kan Ameerikaa fi Firaans dabalatee imbaasiiwwan biyya alaa Keenyaa keessatti argaman baayyeen biyyattii keessatti haleellaan shororkeessummaa raawwatamuu akka malu erga akeekkachiisanii guyyoota muraasaan boodadha. Akeekkachiisa kana hordofees poolisiin Keenyaa eegumsa nageenyaa barbaachisaa taasisaa akka jiru ibsuun, naagenyi ummatichaa eegamaa akka ta'e eeree jira. Gareen Somaaliyaa keessa socho'uufi Al-Qaa'edaa waliin hariiroo akka qabu kan himamu Al-Shabaab, kanaan dura magaalaa guddoo Keenyaa, Naayiroobii dabalatee kutaawwan biyyattii gara garaa keessatti irra deddeebiin haleellaa shorrokeessummaa raawwachuun isaa ni yaadatama.


Keeniyaatti barattuun doormii barattootaatti ibidda qabsiisuun akka lubbuun barattootaa darbuuf sababa taate adabamte

Barattuun lammii Keeniyaa magaalaa guddoo biyyattii Naayiroobitti balaa ibiddaa doormii barattootaatti lubbuu barattoota 10 dabarse qaqqabsiite hidhaa waggaa shaniin adabamte. Shamarreen ganna 18 mana barnootaa beekamaa Moyii jedhamutti wayita umriin ishee ganna 14 ture bara 2017 keessa balaa ibiddaa kana qaqqabsiifte. Maatiin barattoota balaa ibiddaa sanaan du’anii adabbiin kun itti xiqqaate jedhanillee, murtoo haqaa argachuutti gammadaniiru. Balaan ibiddaa yeroo sanatti mudate lammilee biyyattii naasisuun alatti nageenya barattoota doormii tursiifamuun baratanii irratti yaaddoo uumeera. Balaan ibiddaa kun barattoonni rakkoo nyaataa mormuuf ykn ammoo haala barsiisaan isaan itti keessummeessu mormuuf manneen barnootaa Keeniyaa keessatti dhiyoo qaqqabsiisan keessaa isa hunda caalaa hamaadha. Barattuun kun Muddee bara 2021 lubbuu namaa dabarsisteetti jedhamtee  baleessaan otoo itti hin muramiin dura mannii murtii bilisaan gaggeessee ture. Abbaan murtii barattuun kun barattoota waliin mana barnootaa tokkotti barattu ajjeesuuf  yaaddee ibidda hin qabsiifne, mana barnoota biraatti jijjirraa argachuu waan barbaadduuf ture jedhee falme. Shamarreen kun hiriyoota ishee muraasa balaa ibiddaa sanarraa baraaruuf yaaluun ishee tarkaanfii adabbii salphisuufitti lakkaa’ameef. Mucaa durbaa isaanii tokkoo balaa ibiddaa sanaan kan dhaban keessaa Aadde Mariyanne Miwangii, ‘duuti intala kootii jireenya koo geeddare’ jechuun BBC tti himan. ‘’Italli koo wayita lubbuun ishee darbu umuriin ishee ganna 14 ture. Obbolaafi maatii keenya maratu ishee dhabe,’’ jedhan. Yeroo hedduu barattoota mana barnootaa isaaniitti ibidda qabsiisan ni himatamu, garuu barattuun kun kanneen adabaman muraasa keessaa tokkodha. Balaan ibiddaa akkasitti mudatu manneen barnoota akka cufamaniif ka’uumsa ta’a.


Bilbilootni harkaa Afrikaatti caccaban maaliif gara Awurooppaatti fe'amu

Erik Artur bashannanaaf yeroo hin qabu. Torban isaa Gaanaa keessa konkolaachisuun bilbiloota harkaa caccaban walitti qabaa oola. Qe'ee jireenyaa isaa Keep Kosti irraa torban tokkotti Km 160 marmaaruun suuqii suphaa moobaayiloota caccabanii deemee walitti qabata. Yeroo milkaa'u torban tokko keessatti moobaayiloota caccaban 400 tahan walitti qaba. Dabalataan ammoo bakka buutota [agents] jaha kutaa biyyattii adda addaa irraa isaaf hojjetan hooggana. Isaan walumatti waggaa kana keessa moobaayiloota 30,000 tahan walitti qabaniiru. Erik Arturii fi waayillan isaa bilbila tokko bituuf gatii salphaa tahe kaffalu. Tokkoo isheetti giddu galeessaan maallaqa Gaanaa Cedis 2.5-2.7 [saantima Ameerikaa 44 [0.4 dolar] kaffalu. Yeroo bilbilootni tokko tokko ammoo suphaan ol tahan namoota amansiisuun akka obbafataniif harkaa fudhatu. ''Bilbilii Andirooyidii haaraan tokko gara dolaara 15 baasa. Animmoo doolara tokko [$1] isaaniif kenna. Yooma faayidaa hin qabuufille tahe akkasumatti jaalatu. Garuu maallaqa hamma kanaan bite. Maalifan gatii rakasaa hamma kanaan sitti gurguraree? na jedhu'' jedhe. Hojii inni dhuma torbaniirra hojjetu kanaaf kaampaanii biyya Daach [Nezerlaandis] Kiloosing Luup [Closing Loop] jedhamutu kaffalaaf. Kaampaanichi moobaayiloota Erikii fi waayillan isaa wlaitti qaban gara Awurooppaatti fe'a. Achitti ammoo caccabsamuun irra deebiin hojjetamu. Dhaabbatni walitti baqsu qaama moobaayilichaa keessaa sibiila $90 tahu baafata. Garuu maaliif moobaayiloota fageenya hamma kanaa Lixa Afrikaa irraa fe'uun barbaachise? Joost de Kluijver, namni Reinhardit Smit waliin dhaabbata 'Closing the Loop' hundeesse deebiin isaa salphaadha jedhe. Afrikaan giddugala mobaayiloota kannneen baqsuun sibiilota xixiqqoo gatii guddaa qabanii fi mobaayiloota hojjechuuf oolan ittiin keessaa baastu hin qabdu. ''Waanti giddugalichaa qabaachuu barbaadduu fi maallaqaan humna qabu hin jiru,'' jedhe. ''Seerri, bu'uuraaleen misoomaa fi hubannaan fayyadamtootaa hin jiru. Kana irraa kan ka'e maallaqa ittiin walitti qabduu fi deebisitee hojiirra oolchitu [recycle] hin argattu.'' Wagga waggaatti Afrikaa keessatti moobaayilootni miliyoona 230 tahan gurguramu. Yeroo tajaajilaan ala tahan dhaabbilee deebisanii hojiirra oolchan [recycle] godhaniin waliitti qabamu. Irra caalaan isaanii garuu ni gatamu. Akkaataa Global E-waste Monitor jedhutti, bara 2019 keessa Afrikaan balfa elektirooniksii toonii miliyoona 2.9 gad lakkisti. Kana keessaa 51% qofatu sirriitti walitti qabamuun deebi'ee haaromsame hojiirra oola. ''Biyyootni Afrikaa umurii dheeraa haaressanii fayyadamuu fi suphuun ni beekamu. Kanaafuu yaadichi ni jira. Garuu meeshaaleen barbaachisan hin jiran. Keessumaa balfa akka kanaaf,'' jedhe Obbo de Kilujver. Afrikaa keessatti akka isaan walitti qabamaniif kampaaniin 'Closing the Loop' dhaabbilee biroo isaaf kaffalan waliin waliigaltee qaba. Isaan 'Closing the Loop'f moobayila haaraa tokkotti Yuuroo shan kaffalaaf. Afrikaa keessatti Yuuroon shan kun irra deemanii walitti qabuuf, fe'uu fi haaromsuu [recycle] gochuuf kan oola. Akkasumas 'Closing the Loops' kana irraa bu'aas argata. Maamilootni amma guddataa jiran keessaa mootummaa Daach fi dhaabbata Faayinaansii KPMG jedhamu jiru. Maamilaaf investimantii xiqqaa tahus garuu naannoodhaaf bu'aa guddaa qaba. Obbo De Kluijver dhiyeenya yaada gidduugala haaromsaa [recycleing[ Lixa Afrikaatti akka banamuuf yaadame ni qeeqa. Sababni isaa ammoo bakka humni maallaqaa gahaa tahee fi seerri kana ilaallatu hin jirreetti dhugoomsuun ulfaata jedhee waan yaaduuf. Siimon Andersan waa'ee bu'aa bahii kanaa ni hubattti. Isheenis hoggantuu dhaabbata deebisee haaromsuu  Waste Electrical and Electronic Equipment Centre (WEEE) jedhamu Keeniyaa keessatti argamuuti. Keeniyaan giddugala balfa deebisee haaromsu mootummaan bulchu hin qabdu. Garuu bakka bakkatti bakkeewwan balfi walitti qabaman jiru. Yaadni dhaabbata WEEE kan balfa deebisee haromsuu jalqaba Computers For Schools Kenya jedhamu irraa madde- Kompiyuteroota haaromsaman manneen barnootaaf dhiyeessa. Manneen barnootaa waliin hojjechuun isaa meeshaalee elektirooniksii hin barbaachisne ammoo akka furmaata argatan waan yaadameef dhaabbatni WEEE bara 2012 hundaa'e. WEEE bara kana balfa elektirooniksii toonii 250 walitti qabuuf karoorseera. Kunis dhaabbilee gurguddoo akka Total Energies fi Absa jedhaman waliin hojjeta. Haa tahu male,e kun balfa Keeniyaan waggaatti gad lakkistu toonii 50,000 biratti yoo ilaalamu baay'ee xiqqaadha. Aadde Andersan guutummaa biyyattiitti gidduugala namootni balfa elektirooniksii isaanii itti gatan hundeessuuf hawwii qabdi. Akka jettutti lammiileen Keeniyaa rakkoo balfi elektirooniksii fidaa jiru waan hubataniif kana ni dhugoomsu. Mootummaan Keeniyaas akka dhugoomuuf gargaaraa jira. Karoorichi akka hojiirra ooluuf seera 'Extended Producer Responsibility legislation (EPRL)' itti gaafatamummaa qaama oomishu ilaallatu baasaa jira. Kun ammoo maallaqa deebisanii haaromsuuf oolu qaama oomishe yookaan alaa galche irratti kan murteessu taha. ''Akka hojiira ooluuf dhiibbaa gochaa jirra. Sababni isaa ammoo amma biyyattiin waan barbaadaa jirtuuf,'' jette Andersan. Akkasumas Keeniyaan biyyoota Afrikaa kaaniif fakkeenyaa gaarii akka taatu barbaanna jette. Giddugala WEEE keessatti ogeessotni teeknikaa 10 tahan meeshaalee elektirooniksii of eeggannoon hiiku. Kaan sibiilota akka Ayiranii, Koopperii asuma biyya keessatti irraa babbahu. Kanneen gatii jabeeyyii tahan akka Warqee, pilaatiniyeemii, Paalaadiyeemii ammoo gidduugala baqaqsaa sibiilaa adda tahe kan Awurooppaa ykn Eeshiyaa jiru keessatti qofa irraa bahu. Andersan guyyaa tokko gidduugaleessa meeshaalee elektirooniksii baqsu kana Keeniyaa keessatti banuu yaaddi. ''Akkuma guddataa deemneen teeknoloojii kana gara Afrikaa fiduu barbaanna. Baha Afrikaatti maaliif hin taane? Keeniyaa, Naayiroobii keessa maaliif hin taane? Kun mul'ata keenyadha.'' Obbo de Klujver Closing the Loops gidduugala baqsa meeshaalee elektirooniksii Afrikaa keessaa maallaqaan akka deeggaru barbaadu hime. Hanga kun tahutti garuu tooftaa gaariin gara Awurooppatti fe'uudha jedhe. Qe'ee jireenya isaa Keep Kosti keessatti kan ta'e Artur haalli itti meeshaalee elektirooniksi qabatu fooyya'aa dhufeera. Garuu kanarra fooyyeessuun akka barbaachisu hima. ''Barnoota dabalataan, ummatni waa'ee balfa elektirooniksii kana kuusuu hubataa deema jedheen abdadha,'' jedhe.


Keeniyaatti namni reeffa namootaa laga keessaa baase sodaatee dhokate

Namni bishaan daakuun reeffa namootaa laga Yaalaa jedhamu Lixa Keeniyaa jiru keessaa baase lubbuu isaaf sodaachuun dhokatee jira jedhan gareen mirga namoomaaf falman. Waggaa darbe yoo xiqqaate reeffa namoota 25 bidhaan keessaa baasuu keessatti hirmaatera jedhe. Ji'a darbe yeroo BBC'n kaawontii Siyaayaa daawwate yeroo reeffa namootaa kanneenii baase akkamiin akka afaan isaanii walitti cuafameeruu fi kaan ammoo keeshaa ykn jooniyaa keessa kaa'amanii akka turan hime. Yeroo waan kana miidiyaatti dubbatu poolisoonni gariin miidiyaa fi namoota mirga namootaaf falmanitti dubbachuu isaa hin jaalanne jedhe. Miidiyaatti akka hin dubbanne gaafatamee ture. Poolisiinis reeffi namootaa kunneenii waggoota lama keessattidha kan argaman jechuun yeroo inni jedhu waliin akka wal hin simnes dubbatan. Dhaabbanni Mirga Namoomaaf falmu Haki Afrikaa namni reeffa baasaa ture kun amma sodaatee dhokatee jira. Namni kun waamamee sa'a saddetiif hidhamuun moobaayilli harkaa isaas jalaa saamame jedhe Haki Afrikaa. Daarikterri dhaabbatichaa Huseen Kaalid BBCtti akka himanitti nageenya isaaf sodaachuun bakka yeroof dhokachuu qabutti akka isa geessan himan. Garuu ajajaan poolisii Kaawontii Siyaa waan isa sodaachisu homtuu hin jiru jedhe. Namni bishaan daakuun reeffa baasaa ture kun poolisoota isaanii waliin tahuun hojjechaa turuu himuun ''nama baay'ee nu gargaaru waanti sodaachisu hin jiru,'' jedhan. Reeffa namootaa inni baase keessaa lama gabaasa miidiyaalee hordofuun adda bahaniiru. Namootni lameen ji'oota sadii darban keessa cahi buuteen isaanii dhabamanii ture. Laga Yaalaa irraa km200 ol fagaachuun lubbuun yeroo jiran argamanii akka turan himamee haala akkamiin gara kana geeffamuu akka danda'an ifa miti. Dhaabbanni mirga namoomaaf falmu kun ajjeechaa isaanii keessaa poolisiin harka yoo qabaate jechuun gaafata. Yeroo baay'ee ajjeechaa shakkamuu yeroo raawwatuu fi achi buuteen namootaa dhabamu jalqaba irrati kan shakkaman qaamota nageenyaati. Ragaa guutuun qindaa'es poolisootatti kennameera. garuu hanga yakkichi qoratamee xumuramutti uummatni dubbii qaamolee nageenyaa jedhu facaasuu akka dhaaban poolisiiin gaafate. Torban darbe namni reeffa qoratu reeffa namoota 17 irratti qorannoo gaggeessee xumureera. Garuu ammayyuu bu'aan isaa uummataaf hin ibsamne.


Laga Keeniyaa tokko keessatti reeffi namoota 20 jooniyyaan gatamee argame

Torbanoota dhiyaa keessatti Lixa Keeniyaa laga jiru keessatti yoo xiqqaate reeffi namoota 20 jooniyyaa keessatti argamuu, gartuuleen mirga namoomaaf falman himan. Gartuun HAKI Africa akka BBC’tti himeetti, reeffi Laga Yaalaa keesatti argaman hedduun isaanii jooniyyaa keessa kan turan yoo ta’u, gariin isaanii hidhamanii kaan ammoo qaamni isaanii ciccitee ture. Hogganaan olaanaa HAKI Africa, Huseen Kaalid, akka jedhanitti, manni awaalchaa naannicha reeffa eenyummaan isaanii hin beekamne kunneen simachaa ture ammattii, reeffa kaaniif bakka uumuuf jecha, Onkololeessa keessa reeffa sagal jumlaan awwaaleera. Jiraattonni naannicha akka jedhanitti reeffi kunneen galgalaan namoota hin beekamneen lagichatti gatamani. Gazeexessaa fi nama siyaasaa Bonifees Muwaangii waliin ta’uun gara naannicha kan imalan Obbo Kaalid, ofii isaanii ijaan reeffi lama yeroo lagarra bololi’u arguu isaanii himu. HAKI Africa akka himanitti, yemmuu mana awwaalchaa naannichaa ga’innitti, reeffi namoota hin beekamne 21 argamee ture. Sana booda gara Laga Yaalaatti yemmuu imalan, namni reeffa laga keessaa baasuu, erga Adoleessa 2021 as reeffa 31 lagicha keessaa baasuu isaa fi isaan keessa 10 jooniyyaa keessa akka turan akka itti hime ibsaniiru. Jiraattonni lagichaa gadditti jiraatan bishaan laga kanaa dhugaatiif akka fayyadaman baruu isaaniis ibsaniiru. Galgala galagala konkolaan pikaappii fi probox jedhaman reeficha yeruu hedduu lagatti akka gatan jiraattotta naannicha eeruun HAKI Africa ibseera. Akka dhaabbataatti taatee kanaan hedduu rifachuu kan ibsan HAKI Africa, eenyummaan namoota kanaa adda baasuuf tarkaanfiin hatattamaa akka fudhatamuu gaafachuus ibsaniiru. Dabalataanis mootummaan ajjeechaa kana eenyu raawwatee, reeficha akka gataa jiru adda baasuun, tarkaanfiin to’annoo jala oolchuu akka fudhatamu gaaffachuu himaniiru. Odeessa kanatti dhiyaatan biroof:


Eluud Kipchoogee: Seenaa haaraa mootichi maraatoonii galmeessuu fedhu isa hafe maal?

Atileet Eluud Kipchoogeen atileetii cimaa riikardii maaraatoonii addunyaa harkaa qabuufi nama yeroo jalqabaatiif sa'atii lamaan gadiin fageenyicha xumuredha. Atileetiin umuriin isaa waggaa 37 ta'e kun ispoortessitoota kaan irra sadarkaa baayyee olaanaa qabaachuu ifatti agariiseera. Kanaaf, baayyeen lammiileen Keeniyaa seenaa keessatti maaraatonii dhiiraatiin akka caalaan kan amanan. Tarree miilkaa'inasaa fiigiicha dheeraatiin alattis, Singaapoor, Jaappaan keessattis mo'achuun, nama injifannoo isaa Maaraatoonii Oloompikii eegsiifate sadaffaa ta'eera. Atileetiin Itoophiyaa beekamaa Ababbaa Biqilaa bara 1960 keessaafi atileetiin Jarman Bahaa Waaldemaar Cierpinski bara 1976 fi 1980tti, mo'icha Kipchogeen wal fakkaatu galmeessanii ture. Kipchoogeen atiileetii cimaa Afriikaa bara kanaa BBC keessaa tokkodha. ''Olompiikii irratti walitti aansuun warqee mo'achuun baayyee yeroon itti gammadeedha,'' jedhe Kipchoogeen. ''Waan baayyee hojjadheera, garuu Tookoyoo 2020 waan hunda bu'uura qabsiise. Waanaan hojachaa ture lafa naaf qabsiise.'' Injifannoon isaa kunis waggoota shantama keessatti maaraatoonii Olompikii dhiiraatiif sadarkaa injifannoo olaanaa qaqabedha jedhameera. Kanaanis Koree Olompikii Idil-addunyaa akka Kipchogee morkiiwwan atileetiksii dhiiraatiin filataniif amnsiisuu danda'eera. Amaloonni Kipchoogeen ittiin beekamu kan 'waan hundu ni danda'ama jedhu' dirree Olompikii hundatti dhaadannoo barame ta'uurra gaheera. "AKka ilma nanaatti abdii qabaachuufi hundatti himuun dhuggaatti baayyee murteessaa ture, akka carraa ta'ees beekumsaafi dandeettii ittiin rakkoolee injifannu qabna,'' jedha Kipchoogee yeroo ubbatu. Kipchogeen warqeen inni Olompiikii Jaappaan irratti argate walumaagalatti meedalaa arfaffaaadha. Kanaan duras fiigiicha meetira 5000n bara 2004 fi 2008tti naasaa fi meetii argateera. Medaaliyaawwan kunneen milkaa'ina inni rikkoordii addunyaa maraatoonii bara 2018 Barliinitti saatii lamaafi daqiiqaa tokkoofi sekondii 39n galuun kanaan dura qabamee kan ture sekondii 80n foyyeesse irratti dabalataadha. Waggaa tokkoo booda, akka qaama morkii  satii INEOS 1:59 ta'een galuu Veenaa keessatti gaggeeffameen, haalota gahumsa isaa cimsuu danda'aniin gargaaramuun yeroo jalqabaatiif maraatoonii sa'aatii lamaan gadiin xumurureera. ''Dorgommiin kiyya inni olaanaan daangaa sa'aatii lamaa sana cabsuudha,'' jedhe. ''Sababiin isaas, tokkoffaa seenaan hojjadhe akkasumas waan ati jettuufi irratti hojjattee tokkoo milkaa'uu akka danda'uun ummatatti ittiin hime,'' jedhe. Umurii fi milkaa'inawwan isaatiin malee, Kipchoogeen gonkumaa mallattoo hiriisuu agariisee hinbeeku. "Karoora kiyya keessatti waan baayyeen tarreeffadheen qaba garuu wanti guddaan maraatooniiwwan gurguddoo ja'an hunda  dorgomee hunda isaanii mo'achuudha - kun morkii yeroo itti aanutti na eeggatanidha." Kipchoogeen dogommiiwwan maraatoonii magaalota Landan, Barliin fi Chikaagoo keessatti mo'ateen rokkoorddiiwwan qabateera, kan jechuun ammoo Bostan, Niiwu Yoorkiifi Yookiyoottis ni mo'ata jechuudha. Leenjisaan Kipchoogee waggaa digdamaaf waliin hojjechaa ture Paatriik Saang shaampiyoona addunyaa fiigicha fageenya 5000m irraa haala ajaa'iba ta'een gara rekkoordiiwwan maraatonnii caccabsuutti ce'e kana ni milkeessa jedhe. "Yeroo inni itti soorama bahu ni jira, garuu yeroo ammaa gahumsa olaanaa ta'een ni dorgoma," jechuun cimina Kipchoogee kana hima Saang. "Waggoota dhufan keessa milkaa'ina caalu inni galmeessisuuf jiru arguuf jirra." Seenaa dhalootaaf darbe Kipchoogeen dirree ispoortii irratti hojjete amansiisaa akkuma ta'e, gara fuula duraattis wanta yeroo mara yaadatamu uumee hojjetee darbuu barbaada. "Seenaa namoonni yeroo fuula kiyya argan ittiin na yaadatan tokko hojjechuun barbaada," jedhe. "Maqaan kiyya maqaa gama ispoortiin gahumsa qaamaakunuunsa qabeenya uumamaafi barnootati" Fulbaana keessa, Faawondeeshinii Eliyuu Kipchoogee dhimmoota kanneen sadan irratti xiyyeeffachuun hojjetu hundeesseera. "Bakka qilleensi faalamaa ykn xuraa'aa ta'e keessatti osoo hin taane qilleensa qulqullaa'aa ta'e keessatti leenji'uu qabda jedha qorannoon," jechuun ibsa. "Namoonni mana isaaniitii jabina qaamaatiifi fayyaa isaaniitiif fiiguu qabu. Faawondeeshiniin kiyya manneen kitaabaa ijaaraa jira; oolmaa daa'immanii, manneen barumsaa sadarkaa tokkoffaafi sadarkaa lamaffaa keessatti manneen kitaabaa qabaachuun akka nurra jiraatu yaaduu qabna." "Anaaf fiigicha jechuun jireenya kiyyadha - fiigicha malee jireenyi hin jiru," jedha. "Fiigichatu jireenya naaf ta'e; fiigichatu ijoollee kiyyaafi obbolaan kiyyaaf biddeena ta'e." "Fiigichi akkan namoota hedduu hamilee keessatti horee kakaasuufi namni kamiyyu eessallee gahuu akka danda'u itti himu na dandeessisedha" Kipchoogeen kan dhimmamu jaalala ispoortiif qabu qofaaf miti 'hawwii guddaa 'guutummaatti namoota, daa'immaniifi dargaggoonni guyyaa guyyaan akka hamilee hortan gochuufidha. Namni fiigichaan beekamu dhumarratti yeroo kophee isaa fannisu, callisee galee taa'ee soorama miti- maraatoonii haaraa kan biraa jalqabuun pilaaneta haaraa uumuurratti ergaa lallabuu qaba malee. "Hojii baay'ee yoo kan hin qabaanne ta'ellee, addunyaarra naanna'een akka daa'imman fiigichaaf jaalala horatan kakaasa," jedha. "Kunuunsa uumamaa ilaalchisee, akkasumas waa'ee ispoortiifi barnootaa ilaalchisuun bakka gara garaatti imalee barsiisuus nan fedha." Kipchoogeen maraatoonii kiiloomeetira 42.195 ykn maayila 26.2 akkaumas, hojii Faawondeeshinii isaatiin karoorfate akkuma karoorfatetti yoo hojiin agarsiisaa dhalootas qaraa deeme, addunyaan caalaa bakka jiraachuuf mijoofta ta'aa deemte.


Poolisiin Keeniyaa lammiilee Itoophiyaa 91 mana tokko keessatti to'achuu hime

Poolisiin Keeniyaa lammiilee Itoophiyaa seeraan ala biyyattii keessa socho'aa turan jedhe 91 ta'an mana tokko keessatti arguun to'achuu ibse. Poolisiin lammiilee biyyoota ollaa seeraan ala gara Keeniyaa seenan sakatta'uuf duula Dilbata galgala gaggeesseen, mana handaara magaalaa Naayiroobiitti argamu keessatti lammiilee Itoophiyaa kunneen to'achuu hime. Dameen Qorannoo Yakkaa poolisii biyyattii, baqattoonni kunneen hunduu dhiirota umriinsaanii waggaa 25 gadi ta'edha. Namoonni kunneen mana keessa qubatanii turan keessaa cabsanii miliquuf yaalaniiru jedhe poolisiin. Baqattoonni kunneen karaa namoota seeraan ala nama deddeebisanii konkolaataa fe'umsaan fe'amanii Keeniyaa seenuu kan ibse poolisiin, mana keessatti qabaman yeroof tursiifamanii gara biyyoota birootti dabarfamuuf akka turan adda baafachuu hime. Faddaalonni namoota seeraan ala geejjibsiisan kunneen baqattoota Itoophoophiyaa haga kana kutaa tokkotti walitti qabanii bakka biraatti dabarsuuf osoo isaan haala mijeessaa jiranii to'annoo jala oolchuusaa hime poolisiin. Baqattoonni seeraan alaa wayita qabaman kun lakkoofsa isa olaanaa ta'uu kan ibse poolisiin, qaamolee baqattoota kunneen as fidan seeraan to'achuuf hordofaa jiraachuu hime. Onkoloolessa darbes lammiileen Itoophiyaa seeraan ala Keeniyaa seenan 14 to'atamuu poolisiin biyyattii ibsee ture. Namoonni kunneen qabamuu kan da'an, rakkoo giddugala Keeniyaatti mudate booda sakatta'iinsa poolisiin taaiseeni. Poolisiin wayita sakattaa'iinsa gaggeessu namoota waraqaa jireenyaa seera qabeessa ta'e hin qabne qabaa ture, lammiileen Itoophiyaa kunneen seeraan ala ta'uunis akkasitti barame. Lammiileen Keeniyaa namoota kunneen deddeebisaniiru jedhamuun shakkaman lama to'atamuus ibseera poolisiin.