WHOn qorichaafi meeshaalee wal'aansaa xiyyaaraan Tigraay geessuu eegale

Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO)n qorichootaa fi meeshaalee wal'aansaa barbaachisaadha jedhaman Guraandhala 11, 2022 irraa kaasee gara Tigraayitti xiyyaaraan geessuu eegaluu beeksise. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa waajjirrisaa Itoophiyaa ibsa Jimaata fuula midiyaa hawaasaa isaarratti baaseen, qorichaafi meeshaalee wallaansaa meetirik toonii 33.5 xiyyaaraan gara naannootti galchuudhaaf karoora qabaachuu barreesseera. Mootummoota Gamtoomaniitti tajaajilli qilleensaa namoomaa balaliinsa lamaan kan jalqabaa guyyaa guyyaan akka gahu kan yaadame meetiriik toonii 10 gahu biirichi ibseera. Balaliinsawwan walitti fufiinsaan taasifamaniin qorichootaafi meeshaaleen wallaansaa guyyoota ittaanan akka qaqqaban himeera. Koreen Fannoo Diimaa idil-addunyaas baatiiwwan shaniin booda yeroo jalqabaatiif meeshaalee wallaansaa lubbuu baraarsaaf oolan qaqqabsiisuu eegaluu torban lamaan dura ibsee ture. Dhaabbatichi meeshaalee kanneen gara naannichaa galchu kan danda'e qilleensarraan yoo ta'u balaliiwwan dabalaa akka jiraatan himee ture. Kana malees torban darbe keessa dhaabbata idil-addunyaa tokkoon qorichoonni meetirik toonii 14 ol karaa qilleensaaatiin naannicha seenuu biiroon qindeessaa dhimmoota namoomaa (UN OCHA) ibsa Jimaata  baaseen beeksiseera. Haata'u malee kan qaqqabaa jiru baayyee kan barbaadamuun gadi jedheera. Kanaan duras WHOn naannoo Tigraay waraanaan baayyee miidhamteetti walakkeessa Adooleessa bara darbee irraa kaasee meeshaalee wallaansaa galchuuf heeyyama dhabuu beeksisee ture. Daareektarri Olaanaan dhaabbatichaa Dr Teediroos Adihaanoom dhaabbannisaanii meeshaalee wallaansaa Tigraay galchuuf irra deddeebiin gaafatulleen heeyyama argachuu akka hin dandeenye ibsuunsaanii ni yaadatama. Ta'ulleen naannoo Amaaraa waraanaan miidhameef meeshaalee wallaansaa meetirik toonii 70 akkasumas Affaariif meetirik toonii 14 qaqqabsiisuu ibseera. Sochiilee dhaabbatasaanii biyyoota waraana hamaa keessa turan kan akka Yemaniifi Sooriyaattillee haala hin daangeeffamneen hojjataa turuu kaasuun, Itoophiyaatti garuu haala hanga ammaatti hin baramneen dhorkaan akka irra kaa'amu kaasanii turan. Naannoo Tigraayiitti daa'imman dabalatee dhukkubsattoonni hanqina qorichaa hamaa irraa kan ka'ee du'aa jiraachuu ogeeyyiin fayyaa ibsa baasaniifi akka BBCtti himaniin ibsuunsaanii ni yaadatama. Kanaaf ammoo sababii olaanaan dhorkaa kaa'amee waliin walqabatee qorichaafi meeshaalee lubbuu baraaruuf oolan kan biraa gara hospitaalootaa dhiyeessuun waan hindanda'amneef ta'uu himan. Dubbi Himaan Mootummaa Itoophiyaa Dr Laggasa Tulluu mootummaan dhorkaa kamuu akka hin keenyeefi rakkina yeroo sanatti umameef ittigaafatamaan TPLF jedhaniiru. Hakiimoonni hospitaaloota Magaalaa Maqaleetti argaman akka dubbataniitti, qorichoonni tibba wallaansa baqaqsanii wallaanuutti isaan barbaachisan dhabuurraa kan ka'e wallaansicha kennuu akka dadhaban himan. Hojjattoonni Hospitaala Riifaraalii Ayidar ibsa baasaniin ibsaan irra deddeebiin waan ciccituufi dhiyeessii oksijiinii dhabanuun dhukkubsataan du'aa jiraachuu dubbatan. Tigraayitti namoonni miiliyoona shanii ol deeggarsa nyaataafi meeshaalee bu'uuraa biraa kan barbaachisu ta'ulleen konkolaataan deggarsa gara naannichaa galchuun adda cituu OCHAN hime. Walumaagalatti naannichatti deeggarsi namoomaa adda cite ykn haala olaanaadhaan hir'ateera kan jedhe OCHAn kanaafis rakkoo boba'aa, maallaqaa fi deeggarsa akka sababaatti kaaseera. Waraanni naannoo Tigraay keessatti Sadaasa 2020 keessaa eegalee naannoo Amaaraa fi Affaar keessatti babal'achuun kumaatamni sababiisaatiin lubbuusaanii akka dhaban himama. Haaluma walfakkaatuunis Dhaabbanni Motummoota Gamtoomanii (UN) ibsa dhiyeenya kana baaseen, Tigraayitti namoonni harka 40 ta'an hir'ina nyaataa cimaaf saaxilamuun rakkataa jiraachuu ibsuun isaa ni yaadatama.


Mootummaa fi hoogganoota TPLF gidduu 'mariin itti fufee jira'- Hooggantuu UN

Mootummaa Itoophiyaafi hoogganoota TPLF gidduu ''mariin itti fufee jira'' jedhan barreessitu itti aantuun Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii Amiinaa Mohaammad. Yaa'ii Gamtaa Afrikaaf Finfinnee kan turan aadde Amiinaa Mohaammad, tibba kana naannolee waraana Kaaba Itoophiyaan miidhaman-naannoo Amaaraa, Affaariifi Tigraay daawwachaa turan. Turtii isaanii kanaanis hooggantoota TPLF waliin Tigraayitti, aanga'oota naannolee Affaariifi Amaaraa akkasumas mootummaa federaalaa waliin mariyataniiru. Xumura daawwannaa isaanii naannolee sadanii booda Finfinneetti miidiyaaleef ibsa kan kennan Amiinaan waraanni guutummaatti akka dhaabatu irra deebiin waamicha taasisaniiru. Gaanfa Afrikaatti ergamaa addaa Gamtaa Afrikaa kan ta'an Oliseegoon Obasaanjoo waliin naannolee kana kan daawwatan Amiinaan ''waraanni amma jiru kan ji'oota muraasa dura tureen gadiidha'' jechuun abdiin waraanicha xumuruu akka jiru dubbatan. Barreessaan Olaanaa Antooniyoo Gutaareez dhiyeenya ibsa kennaniin jaarsummaan abdii horaa jiraachuu himanii kan ture yeroo ta'u, Amiinanis dhuma daawwannaa isaanii kana irratti ''dhugumatti haala gaariirra jira, mariin baayyeetu jira'' jedhan. Waraana ji'oota 15 oliif biyya kutaalee Kaaba Itoophiyaa hedduu gaaga'eefi namoota miiliyoonaan lakkaawwaman rakkoo namoomaa jabaaf saaxile nagaan xumuruuf yaalii Obasaanjoon gochaa jiraniin cinaatti Keeniyaanis tattaaffii abdii qabu gochaa akka jirtu himama. Hoogganaan TPLF Dabratsiyoon Gabramikaa'eel(PhD) torbanoota lama dura BBC'tti yoo dubbatan, mootummaa federaalaa waliin ''mariin al-kallattii'' gaggeeffamaa akka jiru himanii ture. Battala sanitti Ministirri tajaajila Kominikeeshinii mootummaa Laggasaa Tulluu(PhD) Doche Weeleef yaada kennaniin ''ammatti mariin eegalem hin jiru'' jedhanii, mootummaan karaa nagaa waraana kana xumuruuf balaballi isaa banaadha jedhanii ture. Waraana kanaan walqabatee ammaan tana dubbiin araaraa fi jaarsummaa abdii horatee dubbatamaa jiraatus, naannoo Affaar keessatti humnoota TPLF fi humnoota addaa naannoo Affaar akkasumas kan mootummaa federaalaa gidduu ''waraanni jabaan'' adeemaa akka jiru fi aanaaleen shan naannoo Affaar keessa jiran harka hidhattoota TPLF galuu mootummaan naannoo Affaar ibsaa jira.


Dureewwan amantii Islaamaa Tigraay hariiroo Majlisa Itoophiyaa waliin qaban adda kutuu ibsan

Gumiin dhimmoota Islaamummaa naannoo Tigraay hariiroo Gumii Dhimmoota Islaamummaa Itoophiyaa waliin qabu adda kutuusaa ALI Guraandhala 05, 204 beeksise. Dureewwan amantii Islaamaa naannoo Tigraay maaliif akka tarkaanfii kana fudhatan wayita ibsan, Gumiin Dhimmoota Islaamummaa Itoophiyaa waraana Sadaasa darbe naannochatti eegale tumseera; akkasumas ammoo daba uummata Tigraay irratti raawwatame hin balaaleffanne jedhan. Miidiyaan naannoo Tigraay Dimtsii Wayyaanee jedhamu, Hoogganaa Gumii Dhimmoota Islaamummaa Naannoo Tigraay Haji Mahammad Kahsaay wabeeffachuun akka barreessetti, hordoftoonni amantii Islaamaa hedduun waraana kanaan ajjeefamaniiru. "Dabi kun hundi wayita uummata Tigraay irratti raawwatamu Gumiin Dhimmoota Islaamummaa Itoophiyaa yakka kana balaaleffachuurra waraanicha deeggaruun isaan gocha balaaleffatamuudha,'' jedhan Haji Mahammad. Dhaabilee fi dureewwan amantii Itoophiyaa keessa jiran ''yakka sanyii balleessuu'' uummata Tigraay irratti raawwatame balaaleffachuurra, waraanicha eebbisanii eegalsiisan, akkasumas kadhannaa fi maallaqaan deeggaran jedha ibsi kun. "Gochi akkasii duudhaa fi naamusa amantii Islaamaan ala ta'uusaatiin Gumii Dhimmoota Islaamummaa Itoophiyaa waliin hariiroo qabnu adda kutneera,'' jedha ibsi kun. Wayita waraanni gaggeeffamaa ture Masjiida seena qabeessa, umurii dheeraa qabu al-Najaashii irratti haleellaan raawwatamuus yaadachiise ibsi kun. Masjiidi kun waraanni eegalamee ji'oota arfan jalqabaa keessatti haleelamuutu himame, jiraattonni naannoo Tigraay masjiidichi loltoota mootummaa Itoophiyaa fi mootummaa Eertiraan haleelamuu himanii turan. Masjiidi kun bara Nabiyyuu Mohammad (SAW) muslimoota gara Itoophiyaatti imalaniin ijaaramuusaatiin seenaa qabeessadha. Dhiyooma kanas Manni Lubummaa Naannoo Tigraay Sinoodosii Itoophiyaarraa adda bahuun Sinoodosii mataasaanii hundeeffachuuf murteesuu abboontiin amantii Tigraay ibsaniiru. Dhimma tarkaanfii dureewwan amantii Islaamaa naannoo Tigraay irratti ibsa akka kennaniif BBCn Gumii Dhimmoota Islaamummaa argachuuf yaaliin taasise hin milkoofne. Gumicha keessaa namoota dhimmi kun isaan ilaallata jedhaman sadi dubbisnus, oducha kalee galgala akka dhagahanii fi dhimmicharratti erga mari'atanii booda deebii akka kennan dubbatan. Dhimma mana lubummaa naannoon Tigraay addatti hundeeffachuuf jedhurrattis Waldaan Ortodoksi Tawaahidoo Itoophiyaa hanga yoonaa homaa hin jenne. Manni amantii Ortodoksi Tawaahidoo Itoophiyaa seenaa yeroo dheeraa kan qabu, hordoftoota heduu kan horatee fi dhimmoota hawaasummaa fi siyaasaa biyyattii keessatti qooda olaanaa kan qabudha. Xiinxaltoonni akka jedhanitti uummata Itoophiyaa keessaa dhibbeentaa 40 kan ta'an amantii Ortodoksii, dhibbeentaa 34 ammoo amantii Islaamaa hordofu. Kanaafuu amantiiwwan kunneen lameen dhimma biyyattii keessatti ga'ee olaanaa qabu. Waraanni waliinii ji'oota 15 oliif biyyattii keessatti deemaa jiru ammoo qoodamiinsi akka uumamu taasiseera.


'Karoorii Mana Lubummaa Oromiyaa harkifatullee hin dhiifamne' - Luba Balaay

Hogganaa Ittaanaan Mana Lubummaa Bataskaana Ortodokosii Itoophiyaa Luba Balaay Mokoonnin, karoorri Mana Lubummaa Oromiyaa hundeessuu waraana Kaaba biyyattiitti mudateefi Oromiyaa keessattis yaaddoo nageenyaa mudataa jiruun duubatti harkifachuu himan. Lubni Balaay akka jedhanitti, karoorri Mana Lubummaa Oromiyaa yeroof harkifatullee hin dhiifamne. Mana Lubummaa hundeessuu ilaalchisee garuu Sinodoosii Bataskanaa Ortodoksii Itoophiyaa isaan hoggansarra jiran keessaallee otoo hin hafiin mormiin akka isaan mudate kaasaniiru. ''Sinodoosii keessaa Mana Lubummaa Oromiyaa hundeessuun 'ajandaa Qeesis Balaayi' jedhanii kan nu morman jiru,'' jedhan. Gama biraatiin akka hundeeffamu namoonni deeggaran jiraachuu dubbatu. Manni Lubummaa Ortodoksi Tawaahidoo Oromiyaa hundeeffamuun Oromoonni Mana Kiristaanaa Ortodoksi Tawaahidoo Itoophiyaa keessatti eenyummaan isaanii waan dhokateef isa ifa baasuuf jechuun turtii BBC waliin kanaan dura taasisaniin himanii turan. Lubni Balaay ammas taanaan Oromiyaa keessatti bataskaanni Ortodoksii Afaan Oromootiin iddoo hedduutti barsiisaa akka hin jirre amanu. ''Afaan Oromootiin yeroo lallabamu ykn faarfatamu namoonni rifatan jiru,'' jedhan. Dhimma kanarratti wal diddaa cimaan akka jiru kaasan. Dhimmichi adeemsa keessa fala argata jedhanii akka yaadan Lubni Balaay itti dabaluun kaasaniiru. Lubni Balaay Mana Lubummaa Ortodoksii Oromiyaa hundeessuuf barsiisota amantichaa biroo waliin hojjachuu isaanii hordofee, waggaa lama dura lubummaan mana amantii Kiristaanaa irraa isaaniif kenname akka qabamu Sinodoosiin ajajee ture. Murtoo sana garuu Lubni Balaayi fi barsiisaan amantaa Ortodokisii Haayilemikaa'el Taaddasaa loogii of keessaa qaba jedhuun fudhatama dhabsiisan. Sinodoosii waliin erga araaramanii booda immoo lubni Balaay Hogganaa Ittaanaa Mana Lubummaa Itoophiyaa ta'uun muudamanii hojjataa jiru. Lubni Balaay kanneen manni lubummaa Oromiyaa akka hundaa'u barbaaduutti cichan keessa jiraachuu dubbatu. ''Ana dabalatee gareen Afaan Oromiyaa dubbatu akka Manni Lubummaa Oromiyaa hundaa'u barbaadu, qaamni Sinodoosii keessaa nu mormus jiru,''' jedhu. Sinodoosii waliin araaramuu isaanii hordofee koree qorannoo dhimma kanarratti gaggeessu hundessuu dubbatu. Koreen Luba Balaayiin hogganamu fi miseensota 13 qabu Oromiyaa keessa imaluun qorannoo eegalee ture. Iddoo qorannoo itti gaggeeffamu Godinaalee Wallaggaa, Hararge, Iluu Abbaaboor, Shawaa, Arsii fi Baale jedhan. Sababii yaaddoon nageenyaatiin qorannoo gaggeessuurratti danqaan isaan mudachuu himan. Manni Lubummaa ajandaa seera qabeessafi jeequmsa gidduutti gaggeeffamuu hin dandeenye jedhu. Torban ittaanan keessatti sagantaa marii akka qopheessan kan himan Lubni Balaay, qorannoon mana lubummaa hundeessuu ilaalchisuun gaggeeffamu ammaatti akka hin xumuramne himaniiru. Ogeeyyiin qorannoo gaggeessan leenjifamuu fi sanadni kanaaf barbaachisaan qophaa'us itti dabalanii eeran. Waraana TPLF fi mootummaa federaalaa giddutti eegalame hordofee qorannoon gaggeeffamu eegale addaan cite jedhan. Waliigalattii bataskaanni Ortodoksii Itoophiyaa kan Itoophiyaa ta'uu hin dandeenye jedhanii turan Lubni Balaay. ''Itoophiyaa jechuun Oromiyaadha saboota biroo hundasi'' jedhan. Hundeeffamni Mana Lubummaa Ortodoksii Oromiyaa manneen amantaa muraasa keessatti Afaan Oromootiin barsiifatamuu eegalame kaayyoo bal'aa qaba jedhan. "Kaayyoon keenya Ooromoon mana amantaa kana keessatti of ilaaluu qabaadha. Aadaasaa, duudhaasaafi afaan isaa dabalatee'' jedhanii turan. Gartummaa sanyiirratti hundaa'e mana amantichaa keessa jira jedhan furuu akka dabalatu himaniiru. ''Oromummaafi Kiristaanummaan walsimee deemuu qaba'' jedhan. Mana Kiristaanaa Ortodoksi Tawaahidoo keessatti dhiibbaa aadaa, duudhaafi eenyummaa Oromoo irra gaheef Oromoonni dhiifama gaafatamuu qabu jedhanii turan Lubni Balaay.


Prof. Mararaa Guddinaa: 'Mariin Biyyaalessaa akka amma deemaa jirutti rakkoo biyya kanaa kan hiiku natti hin fakkaatu'

Lolli amma biyyattii raasaa jiru kun osoo hin jalqabamin dura falli marii biyyaalessaati yoo jennu mootummaan nun dhageenye jechuun BBC'tti kan dubbatan Dura Taa'aan KFO, Piroofesar Mararaa Guddinaa, mariin biyyoolessaa amma qophaa'aa jiru kunis fala waan fidu miti jedhan. Waraana Kaaba Itoophiyaatti waggaa tokkoo fi ji'a afuriif deemaa jiru akkasumas dhibdeewwan siyaasaa kutaalee biyyattii adda addaa keessatti lammiilee nagaa rakkoof saaxilaa jiru fura jechuun Mootummaan Itoophiyaa marii biyyoolessaa gaggeessuuf sochii erga jalqabee bubbuleera. Marii biyyaalessaa mootummaan rakkoolee biyyattii keessatti deemaa jiru aara galfachiisa jechuun sochii itti jalqabe kanaafis Koomishiinii hundeessee, komiishinaroota eeruu uummataatiin akka filatamu ta'uun yeroo ammaa kana namootni 42 kaadhimamanii yaadni uummataa itti kennamuurratti argama. "Wanta gurguddaa lamatu jira. Tokkoffaa marichi hunda hammachuutu irra jiraata. Amma garee tokko duwwaadha kan keessa jiru," jedhu pirofeesar Mararaa Guddinaa. "Inni lammaffaan komishiniin waan kana raaawwatu ammoo bilisa ta'ee hin ijaaramne. Kun silaa hojii mootummaati. Akka amma ilaallutti rakkoo biyya kanaa waan hiiku natti hin fakkaatu," jedhan. Dhaabni isaanii KFO'n adeemsa marichaa irratti qaaamni maricha gaaggeessu walaba miti jechuun marichatti hirmaachuuf waamicha taasifameef akka hin fudhatin hafanis himan. Kana malees adeemsi marii kanaa karaa fala fiduun deemaa hin jiru jechuun dhaabni isaanii xalayaa ergaawwan Ijoo afur qabu mana marii bakka bu'oota uummataa fi waajjira ministira muummeetti galchuus eeran. "Xalayaan nuti galchine ergaawwan ijoo afur kan qabudha. Isa keessattis mariin kun hunda hammachuu akka qabu, koreen waan kana gaggeessuus bilisa ta'uu qaba kan jedhudha. Rakkoon biyya kanaa bal'aadha. Qofaa hin deeminaa kan jedhu gaafanne. Deebii hin arganne," jedhan. Dhaabni isaanii KFO'n filannoo keessaa dhiibamee bahe kan jedhan Piroofeesar Mararaan akkaataa amma deemaa jiruun marii biyyoolessaa kana keessaayiis dhiibamnee bahuun keenya waan hafu miti jedhu. Miseensota 42 kanneen komishinii marii biyyoolessaatiif kaadhimamanii amma yaanni uummataa irratti kennamaa jiru kan ilaaleenis akkas jedhan: "Namoota kana keessa kanin bebbeeku jiru. Hiriyoonni kiyyayyuu keessa jiru. Rakkoon isaa namoonni kun eenyu kan jedhu osoo hin taane, namoonni kun akkamitti dhufan? Akkamitti deemu? Garee kamtu isaan fide? Maal gochuu danda'u? kan jedhudha gaaffiin jiru," jedhan. Ulaagaan namoota komishinii hojii akkanaa hojjetu ittiin filatamuun yoo madaalamu namoonni filataman kunniin madaala ulaagaa faranjootaas ta'e karaa aadaa jaarsummaa biyya keenyaas kan hin guunnes jechuun dubbatu. "Faranjoonni qaama sadaaffaa, qaama walabaa jedhu. Garee lachuurraa kan bilisa ta'e jechuudha. Akka aadaa biyya keenyaatti yoo ta'e illeen jaarsummaa garee lachuutu lakkaawwata. Inni ammaa kun lamaanuu hin taane. Gareedhuma tokkotu jaarsa lakkaawwatee koottaa qodda fudhadhaa jedhe. Rakkoon bakka kana jira," jedhan. KFO'n mariin amma taasifamuuf jiru kun qaama bilisa ta'een akka gaggeeffamuuf, hunda akka hirmaachisuuf waamichaa fi qabsoo karaa nagaa taasisuu akka itti fufus himan Piroofesar Mararaan. Addi Bilisummaa Oromoo (ABO) gamasaatiin marii biyyoolessaa biyyattiin taasisuuf deemtu kanarratti waamichi taasifameef akka hin jirre dubbi himaan dhaabichaa Lammii Gammachuu himeera. "Mariin amma jedhan kun ofumasaaniitii dhuunfaatti akka dhaabaatti kan taasifatan ta'uu mala. Kana keessa isaa waan beeknu hin qabnu. Mariin biyyoolessaa amma deemsifamuufi jedhan kana akka jaarmiyaatti waan beeknu hin qabnu. Waamichi dhaaba keenyaaf taasifames hin jiru," jedhan. ABO'n ammaan duralleen biyya kanaaf mariin biyyoolessaa qofatu furmaata jedhee gaafachaa ture kan jedhan Obbo Lammiin, yeroo miseensonni dhaabichaa hedduun mana hidhaa jiran kanatti waa'ee marii biyyoolessaa haasa'uun ulfaataadha jedhan. Haaluma walfakkaatunis miidiyaan Addis Standard, aanga'oonni paartiilee KFO fi ABOtti dabalataan Addi Bilisa Baasaa Ogaadeen (ONLF)kaadhimamtoota miseensoota komishiinii marii biyyaaleessaa irratti mari'achuuf waamicha af-yaa'iin mana maree bakka bu'ootaan dhiyaateefii ture diduu Guraandhala 4, 2022 gabaasee ture. Midiyaan kun paartilee sadan irraayyuu mirkaneeffadheera jechuun akka gabaaseetti, adeemisichi walabaa akka hin taane, dhimmicha akka hin beeknee fi hunda kan hammate miti jechuun akka hirmaachu didan kaaseera. Manni Maree Bakka Bu'oota Ummataas hundeeffama Komishiinii Marii Biyyaalessaa kan mirkaneesse Muddee 29, 2021 ture. Komii paartileen kunneen kaasan irratti gama mootummaan amma dura deebiin kenname jiraachuu baatus, milkaa'ina marii biyyaalessaa karoorfamee irratti yaaddoo uumeera.


Paarkii Gaarreen Baalee: Bonni bara kanaa Paarkichatti yaaddoo balaa abiddaa uumeera

Balaan abiddaa naannoo Paarkii Biyyaalessaa Gaarreen Baaleetti tibbana mudatee ture to'atamuu paarkichi beeksise. Hoji gaggeessaan Paarkii Biyyaalessaa Gaarren Baalee Obbo Shaamil Kadir BBC'tti akka himanitti, ollaa Paarkii kanaa daangaa aanaalee Barbaree fi Gobbaatti balaan abiddaa guyyoota lamaaf mudatee turuu himan. "Balaan abiddaa kuni ka'umsisaa qoratamaa jira. Akka shakkiitti kan jiru namootni sababa bonni gammoojjitti hammaateef gara lafa bosonaatti waan godaananiif ta'uu mala kan jedhudha. Namootni damma baasanis abidda waan fayyadamanaiif isarraas ta'uu mala," jedhan. Balaan abiddaa kuni tumsa caasaan mootummaa fi hawaasni naannoo guyyoota lamaaf walitti fufiinsaan taasisaniin yeroo ammaa guutummaatti to'atamee akka jirulleen himan. "Haawaasni naannoo balaa abidda bosonaa kana akka qabeenyasaatti itti birmate. Guyyaa aduu wajjin ho'i baayyee cimaa waan ta'eef hojiin abidda kana dhaamsuu gara caalu halkani kan raawwatame," jedhan. Guyyoota lamaan darbanittis miidhaan sababa abidda kanaatin gahe qulqullaa'aa jiraachuus eeran. Akka Hoji-gaggeessaan paarkichaa jedhanitti paarkiin Biyyaaalessaa Gaarren Baalee ammallee yaaddoo balaa abiddaa uumamuu mala jedhu akka qabu himu. "Sababa bona kanaatin horsiisee bulaan loon isaa qabatee gara bosonaatti godaana. Waan bilcheefatuufis abidda fayyadama. Kanaafuu bonni bara kana dheerachuun balaan abiddaa paarkii kanatti nisodaachisa. Yaaddoon akkasii ni jira," jedhan Obbo Shaamil. ALI bara 2007 balaan abiddaa Paarkii kana keessatti mudate balaa abiddaa isa hamaa seenaa paarkichaa keessatti mudate ta'uus yaadachiisan. "Bara 2007 balaa hamaatu paarkii keenyarra gahee ture. Qabeenya hedduutu manca'e. Ogeessi cimaan paarkii keenyaa kan ture Biiniyaam Admaasuu balaa sana too'achuutti lubbuunsaa bade. Suni balaa cimaa ture. Wanni bara kanaas sodaachisaadha," jedhan. Haala jijjiirama qilleensaa bara kana jiruun walqabatees paarkichi caasaa mootummaa fi hawaasa naannoo waliin ta'uun balaa abiddaa uumamuu malu too'achuuf qophii taasisaa jiraachuus himan. Paarkiin Biyyaalessaa gaarren Baalee kan hundaa'e bara 1962tti. Bal'inni lafaa paarkichi irratti argamu ammoo lafa hektaara kuma 200 fi kuma 15 dha. Paarkichi aanaalee jaha keessatti gandoota 29 kan wal daangessu yoo ta'u, akka lakkoofsa faranjootaa 2009 galmee yeroo UNESCO irratti galmaa'e. Akka hoji-gaggeessaan Paarkichaa Obbo Shaamil jedhanitti, hojiileen barbaachisoo tahan hojjetamaa waaan jiraniif bara 2022 kanatti ammoo galmee dhaabbii UNESCO irratti galmeessisuuf hojjetamaa jiraachuu eeran. Paarkii kana keessattis lafti olka'aan Itoophiyaa keessaa sadarkaa lammaffaa qabu (meetira 4377), bineensota akka Jeedala Diimtuu kan Itoophiyaa keessatti qofa argamtu, gosa biqiltootaa fi bineensotaa hedduu, Pilaatoo Saannatee kan bal'ina walakkaa Paarkichaa qabu ofkeessaa qaba. Laggeen 40 tahanis maddi isaanii Paarkii kana keessaayi. Paarkiin Biyyaalessa Gaarren Baalee kuni iddoo hawwata turizimii ijoo turistoota hedduudhaan daawwaatamu keessaayi.


'Qondaaltonni ABO mana hidhaa jiran guyyootaaf lagannaa nyaataarra jiru'- Obbo Tuulii Baayyiisaa

Hoggantoonni olaanoon Paartii Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) hidhaa jiran lagannaa nyaataa irra jiraachuu abukaatoonsaanii BBCtti himan. Abukaatoo qondaaltoota ABO mana hidhaatti argaman kanneen bakka bu'an keessaa tokko kan ta'an Obbo Tuulii Baayyisaa, qondaaltota ABO lagannaa nyaataa irratti argaman kunneen Obbo Miikaa'el Booran, Kennasaa Ayyaanaa, Daawiti Abdataa, Lammii Beenyaa, Gadaa Gabbisaa fi Battee Urgeessaa fa'i jechuun BBCtti himaniiru. Akka Obbo Tuliin jedhaniitti, haalli namoonni kunneen itti to'ataman seeraan ala, isaanis guyyoota shanan darbaniif nyaata lagataniiru jedhan. Jaarsoolii biyyaatiin akka lagannaa nayaataa kana dhaabaniif gaafatamanii akka dhaaban waliigalan illeen hospitaala geeffamuun meeshaan barbaachisu hin jiru jedhamuun gara mana hidhaatti erga deebi'anii booda lagannicha itti fufuu himaniiru. ''Lagannaa nyaataa kana akka dhaabaniif kadhannaa jaarsoliin dhiyaateef fudhatanii turan. Haata'u malee osoo nyaata fudhachuu hin eegaliin dura mana yaalaatti geeffamuu qabu ture. Garuu hospitaalli poolisii federaalaa meeshaa wallaansaa barbaachisaa ta'e hin qabu jechuusaatiin, gara buufata poolisii Buraayyuutti deebiifaman. Amma lagannaadhuma nyaataa sanarratti argamu,'' jedhan Obbo Tuuliin. Qondaaltoonni kunneenis haalli itti qabamaa jiran sirrii akka hin taane mormiin agarsiisuuf lagannaa nyaataa irratti akka argaman Addi Bilisummaa Oromoo ibsa Guraandhala 10, 2022 baaseen beeksiiseera. Hidhamtoonni haalli itti qabaman sirrii akka hintaaneefi ''dararamaafi seera haala cabseetu irratti raawwatama'' kan jedhe ibsichi fedhiiwwan bu'uuraa kan akka bishaan, nyaataafi kaan dhorkamusaanii himeera. Kanaanis walqabate qondaaltoonni olaanoon kunneen nyaataa lagachuun ''fayyaa fi qaamaan guyyaa guyyaatti miidhamaa jiru,'' jedhera ibsichi. Abbukaatonnis ta'e maatiin hidhamtoota kanneen argachuun baayyee rakkisaa akka isaaniitti ta'e kan dubbatan Obbo Tuuliin, waa'ee isaan irra jiran sirreeffamtoota irraa osoo hintaanee namoota mana hidhaatii gadhiifaman kaan irraa dhagahaa jiraachuu himan. ''Nuti abukaatoonni bara darbe baatii Waxxabajjii irraa kaasee hanga ammaatti isaan argannee hin beeknu'' jechuun maamiltoota isaanii waliin erga wal arganii baatiiwwan lakkoofsiisuu himu. ABOn gamasaatiin maatiiwwan sirreeffamtootaa akka isaan hingaafanneef akka dhorkamaniifi darbee darbees miidhaan akka isaan irra gahu ibsa isaatiin kaaseera. Abookaatoo Tuuliin akka jedhaniitti, abbaan alangaa miseensa koree hojii raawwachiiftuu ABO kan ta'an Obbo Miikaa'eel Booran fi Keennasaa Ayaanaa irratti himannaan dhieessuu hinqabu jechuun galmeesaanii erga cufee waggaan darbuulleen, garuu namoonni lamaanuu ammalleen hidhaarratti akka rgamna himu. Akkasumas qondaaltoonni Paartiichaa Lammii Beenyaafi Daawiiti Abdataa ammoo mana murtiin bilisaan gadhiifamanii ture. ''Jarren kuneen abbaan alangaa ol iyyannoo irratti dhiyeefatee hanga mana murtii waliigala Oromiyaatti falmuun kanneen bilisa bahan turan. Haata'u malee poolisiin karaa seeraan alaatiin qabatee jira,'' jechuun Obbo Tuuliin kan himan. Obboo Tuliin akka jedhaniitti dubbii himaa dhaabbatichaa Batte Urgaassaa fi hoggansa paartichaa kan ta'an Gadaa Gabbisaa irratti ammoo sirumaa himanni baname hin jiru, qorannoon yakkaa irratti gaggeeffamaa tures adda citeera. Kol. Gammachuu Ayaanaa fi miseensi koree hojii raawwachiiftuu ABO kan ta'an Obbo Abdii Raggaasaa dheengadda mana murtii Olaanaa Feedareealaatti wayita dhiyaataniitti manni murtichaa bilisaan isaa gaggeessuulleen abbaan alangaa mana murtii waliigalaatti ol iyyannoo dhiyyeessuun akka gadi hin dhiifamne taasiseera jedhu. ABOn ibsa isa kaleesaatiin ''motummaan qondaaltoota isaa karaas seeraan alaatiin hidhuu fi mana hidhaa keessa tursiisuun dararaa jira'' jechuun himatee ture. Himannaa kanaaf gama mootummaatiin deebiin kenname hin jiru. "Haalli  qabiinsa isaanii hamilee kan miidhu, seeraan ala'' Obbo Tuuliin namoota himannaan irratti hinbanamiin, kanneen mana murtiin bilisaan gaggeeffaman, fi kanneen seeraan mana hidhaa keessa turuun hin qabaannee hiiksiisuuf ''bakkii iyyata itti hin galfatiin hin jiru'' jedhu wayita haala jiru ibsan. ''Abbaa Alangaa Olaanaatti beeksiifneera. Galmee qaama bilisa baasuu saaqsiifneerra... Komishinii Mirga Namoomaa itoophiyaatti gabaasa taasifneera,'' jedhu. Komishiniin Mirga namoomaa Itoophiyaa dhimma kanarratti qaamni dubbise jiraachu adda baasuuf yaaliin BBC taasise hin milkoofne. Abookaatoon kunis haalli maamiltoonni isaanii kunneen itti ''qabaman haamleefi seeraan aladha... Yakka olaanaatu irratti raawwatamaa jira. Dhimmicha maatii hubachiisuun baayyee rakkisaa natti ta'a,'' jedhu. Hooggantoonni ABO baayyeen shoroorkaafi jeequmsa kaasuun himatamuun waggoota lamaan oliif mana hidhaatti argamu. Muraasni isaanii akka gadhiifaman mana murtiitiin ajajni darbuulleen ammas hidhaarratti akka argaman ibsameera. Motummaan marii biyyaaleessaa dhiheenya gaggeessuuf haala mijeessuuf jecha hoggantoota paartiilee siyaasaa hidhaarra turan muraasa hiikuunsaa ni yaadatama. ABO marii biyyaaleessaatiif akka hin waamamne kan ibse yoo ta'u, maricha irratti qooda fudhachuuf hoggantoonni isaa akka hiikamaniif gaafataa jira.


Gidaamiitti namoonni ajjeefamuu fi jumlaan awwaalamuun 'soba' - Aanga'aa Godinaa

Godina Qeellama Wallaggaa aanaa Gidaamiitti namootni ajjeefamanii Jumlaan bakka tokkotti awwaalaman oduun jedhu ''soba'' jedhan hogganaan Bulchiinsaa fi Nageenyaa Godina Qeellam Wallaggaa. Eejansiin Pireesii Itoophiyaa tibbana Aanaa Gidaamiitti namootni 168 ajjeefamuu fi reeffi namoota 87 bakka tokkotti awwaalamuu aanga'aa aanichaa tokko waabeffachuun gabaasee ture. Gabaasa kana hordofee marsaalee hawaasaa irratti namootni hedduun ajjeechaa kana balaaleffachaa turan. Eejansiin Pireesii Itoophiyaa bakka bu'aa bulchiinsaa fi itti gaafatamaa waajjira bulchiinsa godinichaa obbo Ibsaa Bashaa wabeeffachuun gabaase akka gabaasetti 'namootni nagaan 81 aanaa Gidaamii keessatti bakka adda addaatti ajjeefamaniiru'. Kan hafan namootni 87 ammoo bifa suukaneessaan bakka tokkotti ajjeefamuun reeffi isaanii jumlaan bakka tokkotti awwalamee argame jedhe. Akka gabaasa miidiyaaleen biyya keessaa kaanis wal harkaa fuudhanii gabaasan kanaatti namootni ajjeefaman walumaagalatti 167 tahu. Hogganaan Bulchiinsaa fi Nageenyaa Godina Qeellam Wallaggaa BBC'n dubbise Obbo Tasammaa Waariyoo ammoo, "miidiyaaleen gabaasa kana eessaa akka fidan hin beeknu, kan Obbo Ibsaan jechuu barbaadanis kana hin turre" jedhan. ''Namootni ukkaamfaman jiru du'uu isaanii garuu hin beeknu. Reeffi jumlaan awwaalamee argames hin jiru,'' jedhan. Haaluma wal-fakkaatuun Komiishinarri Komiishinii Poolisii Oromiyaa Araarsaa Mardaasaa oduun Gidaamiitti namoonnii ajjeefamanii jumlaan awwaalaman jedhu soba ta'uu af-gaaffii ESAT waliin godhan irratti dubbataniiru. Obbo Tasammaa Waariyoo BBCtti akka himanitti ji'a lamaan dura hoggantoonni siyaasaa fi nageenyaa aanaa Gidaamii lakkoofsaan 50tti siqan 'WBO' kan isaan ''ABO Shanee'' jedhaniin ukkaamfamanii fudhatamaniiru. ''Kaabinee fi hoggansi nageenyaa aanaa Gidaamii hidhattootaan ukkaamfamanii fudhatamaniiru. Jarri kun ni du'anii fi lubbuun jiraachuu isaanii hanga ammaatti hin beeknu,'' jedhan. Hoggansi siyaasaa fi nageenyaa mootummaa hidhattootaan ukkaamfamanii fudhataman aanaa Gidaamii, Begii fi Qondaalaa irraa tahuu kan himan aanga'aan kun lakkoofsi isaanii kanaa ol tahuu akka danda'us eeraniiru. Oduun awwaalchi jumlaa argame jedhu kun erga dhagahamee paartileen siyaasaa akka EZEMA fi ABIN ajjeechaa lammiilee nagaa irra gahu dhaabbachuu qaba jecuun balaaleffataniiru. ABIN ''ajjeechaan jumlaan Qeellam Wallagaa aanaa Gidaamii keessatti gaggeeffame saba Amaaraa irratti kan xiyyeeffatedha'' jechuun ibsa baase. Ajjeechaa kana keessatti hoggansi mootummaa gariin qooda qaba jechuun ABIN ibsa baaseen himateera. EZEMAn gama isaan mootummaan nageenya lammiilee isaa eegsisuuf itti gaafatamummaa isaa haalaan bahachuu dhabuu irraa kan ka'e ajjeechaan akkasii irra deddebiin raawwata jechuun ibsuu isaa DW gabaasera. Paartiileen kunneen kana haa jedhan malee Obbo Tasammaa Waariyoo ''oduun ajjeechaan raawwate saba Amaaraa irratti jedhu sobadha'' jedhan. Reeffi nama ajjeefamee argame hin jiru kan jedhan ObboTasammaan ''kan ukkaamfamee ji'a lama dura fudhatame hoggansa siyaasaa mootummaati'' jedhan. ''Gaggeessitoota ugguraman keessayyuu sabaan Amaara kan tahe hin jiru. Sabummaa isaaniin osoo hin taane hoggansaa fi hojjettoota mootummaa waan tahaniif ukkaamfaman.'' Namootni ukkaamfaman aanaa Begii, aanaa Gidaamii fi Qondaalaa irraa waan taheef adda bahuu baatus gara namoota 43 hanga 50 tahu jedhan Obbo Tasammaan. Ajjeechaa jumlaa kana raawwachuun kan himatame Waraanni Bilisummaa Oromoos gochicha waakkateera. Dubbi himaan idil addunyaa WBO Odaa Tarbii gochaa dhaabni isaanii raawwate jedhame kana ''oduu sobaa miidiyaaleen mootummaa tamsaasan" jechuun tiwiitarii irratti barreesse. Gidaamiin ji'oota lama tahuuf harka hidhattoota 'ABO-WBO' turuu kan himan Obbo Tasammaan amma to'annoo mootummaa jala jiraachuu himan. ''Amma hojiin misoomaa fi daldalaa karaa nagaa gaggeeffamaa jira. Aniyuu torban darbe deemeen deebi'e'' kan jedhan Obbo Tasammaan tibbana aanaa Gidaamiitti qofa barattootni 1,000 ol qormaata biyyaalessaa kutaa 12ffaa fudhachuu himan. Hoggansa siyaasaa fi hojjettoota mootummaa ugguraman jedhaman ilaalchisee, 'irratti hojjechaa jirra' kan jedhan Obbo Tasammaan aanaaleen Godina Qeellam Wallaggaa jala jiran 12'n to'annoo fi bulchiinsa mootummaa jala jiraachuu himan. Haatahu malee WBOn aanaaleen baadiyaa godinaalee Wallagga Lixaa fi Qeellam Wallaggaa hedduun to'annoo isaa jala jiraachuu hima.


'Galmeen cufamus, Gammachuun fa'aa amallee hidhaa jiru'-Abukaatoo

Koloneel Gammachuu Ayyaanaafi namootni biroon galmee isaanii jala jiran ''ammallee manuma hidhaa keessa jiruu'' jedhan abukaatoon isaanii obbo Tuulii Baayyisaa. Guyyaa har'a dhimmi isaanii mana murtiitti dhiyaatee kan ture hooggannoonni Adda Bilisummaa Oromoo Koloneel Gammachuu Ayyaanaa fa'aa hiikamaniiru oduun jedhu miidiyaa hawaasaarra naanna'aa ture. Abokaatoon isaanii obbo Tuulii Baayyisaa BBC'f bilbilaan yaada kennaniin, dhimma Koloneel Gammachuu fa'a irratti Manni Murtii Federaalaa har'a dhaddacha ooleen ''eenyu akka isaan hidhe hin beekamu jechuudhaan galmee isaanii cufeera'' jedhan. Hidhamtoonni kunneen hiikamaniiru jechuun oduun miidiyaa hawaasaarra naanna'aa jiru ''kijiba'' kan jedhan obbo Tuuliin, mana hidhaa dhaqanii Koloneel Gammachuu arguu dubbataniiru. Manni Murtii osoo maamiloonni isaanii hidhaa hin hiikamiin galmee cufuun sirrii mitis jedhan. ''Manni murtii galmee cufuun dogoggora. Nu akka keenyatti hin fudhannu. Nu hin gammachiifne. Silaa warra seeraan ala isaan hidherratti tarkaanfii fudhachuu qabu, beenyaan kaffalamuu qaba, gallakkifamuus qabu.'' Manni murtii dhaddacha har'aa kana irratti Abbaan Alangaa manni murtii erga akka gallakkifaman murteessee hidhaa turuu isaaniirratti qorannoo akka godhu murteessuu himanii, kunis adeemsa sirrii miti jedhan. Warri hidhaa jiran seeraa ala hidhamne nuuf haa qulqullaa'u osoo jedhanii Manni murtii dhimmicha qulqulleessuun osoo irra jiruu Abbaa Alangaa isaa ofii hidhee ani hin beeku jedhuun qoradhu jechuun nuuf hin galuu jedhan. Abokaatoon hidhamtoota kanaa guyyoota dhufan hidhamtoota hooggana ABO biroo koloneel Gammachuu waliin haala walfakkaataa keessa jiran waliin mariyachuun waan gochuu danda'an irratti akka mariyatanis dubbatan. Manni Murtii galmee kana yoggaa cufu ''qaamni hidhe hin beekamu'' jechuun isaa waan namaa hin liqimfamneedhaa jedhu obbo Tuuliin. ''Maamiltootni keenya eegdota jaarmiyaa qorannoo yakkaa federaalaan dhiyaachaa osoo jiranii mootummaatu hidhe jechuu hin dandeenyu kan jedhu namaa hin liqimfamu.'' ''Poolisiin Federaalaa Poolisii Oromiyaatu hadaraan nu bira kaahe jechaa quba walitti qabuutu jira. namni akka qodaatti adaraan kaahamuunis seera keessa hin jiru'' jedhan. Galmeen erga cufamee hireen hidhamtootaa maal ta'a jennaan ''nuti hin beeknu'' jedhanii jechuun haalichi rakkisaa ta'uus himan. Obbo Tuuliin oogummaa seeraa kana keessatti muuxannoo waggaa 20 qaban keessatti ''osoo himatamaan hidhaa hin bahiin galmeen yeroo cufamu takkaa argee hin beeku'' jedhan. Hoogganoonni ABO akka koloneel Gammachuu Ayyaanaa, Abdii Raggaasaa, fi kaanis erga Mana Murtiin bilisa jedhamanii ji'ootni lakkaawamus, hanga ammaa sababoota ifa hin taaneen osoo hin gadhiifamiin jiru.


Shawaa Lixaa Daannootti namoonni 13 ajjeefaman, manneen 97 gubatan

Godina Shawaa Lixaa Aanaa Daannoo ganda Adilaa Daallee jedhamtu keessatti haleellaa hidhattoonni Amaaraa jalqaba torban kanaa raawwataniin namoonni 13 yoo ajjeefaman, manneen 97 gubachuu bulchiinsi Aanaa Daannoo hime. Haleellaan kun A.L.I Wiixata, Amajjii 23 bara 2014 kan raawwate ta'uu bulchaa itti-aanaan aanichaa Obbo Samu'eel Tashoomaa BBC'tti himan. "Beekamtii bulchiinsa aanaa fi qaama nageenyaa aanichaa malee, maqaa opireeshinii Shanee/diina barbadeessina jedhuun dhukaasa banameen lubbuun namoota nagaa 13 darbeera" jedhan aanga'aan kun. Lubbuu namaa darbeen alatti manneen jireenyaa 97 gubachuu, midhaan dabalatee qabeenyi mana keessa ture barbadaa'uu himu. Haleellaa kana hidhattoota ykn milishoota sabaan Amaara ta'antu raawwate jedhu. Haleellaa lubbuu namoota galaafate kana hordofee koreen dhimmicha qoratuu fi itti-gaafatamummaan akka jiraatu taasisu, akkasumas kanneen buqqa'an deebisee ijaru hundaa'ee gara bakka taateen kun uumameetti bobba'uus himan. Uummata waliin mariin godhamaa jira jedhu. Aanaa Daannoo keessa erga waggaa tokkoo as ajjeechaa fi buqqaatiin bakka hedduutti raawwatamaa ture kan jedhan aanga'aan kun kanaaf hidhattoota Waraana Bilisummaa Oromoo komatu. "Maqaa ABO-Shaneetiin humnooti socho'aan uummataa fi caasaa mootummaa irraa meeshaa hiikuun, sabaan Amaara yoo ta'e ati Amaara ajjeesuun, qabeenyi irraa fuudhamuun, mana jalaa gubuun raawwatamaa ture" jedhu. Waraanni Bilisummaa Oromoo sabaan adda baasuun haleellaa raawwachuu akkasumas namoota nagaa ajjeesuu irra deddeebiin waakkata. Eenyummaan hidhattoota ykn milishoota Amaaraa 'maqaa Shanee barbadeessina' jedhuun beekamtii bulchiinsa aanaa malee namoota nagaa irratti haleellaa kana raawwatanii qixaan adda hin baane. Hidhattoonni kun "iddoo gara garaa irraa dhufan odeeffannoon jedhu jira. Deebi'eemmoo dhalootaan naannoo kana kan ta'anis jiru jedhama," kan jedhan aanga'aan kun kana qabatamaan mirkaneeffachuuf garuu qorannoon godhamaa jiraachuu himan. Qaamolee badii kana raawwachuun shakkaman keessaa kanneen to'annoo jala oolan jiraachuu gaafatamanii, odeeffannoo akka hin qabne dubbatan. Kutaalee Oromiyaa iddoowwan dhalattoonni saba Amaaraa qubatanii jiranitti irra deddeebiin ajjeechaa fi qe'eef qabeenyarraa buqqa'uun ni gabaafama. Maddi ijoo rakkinichaa hidhattoonni WBO dhalattoota Amaaraa naannolee kana jiraatan irratti haleellaa yoo raawwatan hidhattoonni Amaaraa ammoo hawaasa nagaa irratti haleellaa raawwatu jedhu aanga'oonni mootummaa. Walitti bu'iinsa akkaataa kanaan uumamuun Oromiyaa keessatti namoonni hedduun qe'eerraa buqqa'anii rakkoof saaxilamuu himatu. Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti waajjirri gargaarsa namoomaa qindeessu OCHA, Godinaalee Wallaggaa Bahaa fi Lixaatti buqqaatonni 250,000 caalan kanneen gargaarsa barbaadan ta'anis garuu gargaarsi ga'aan godhamaafii hin jiru jedhe. Abbootiin warraa qe'eesaaniirraa buqqa'an 37,000 caalan da'oo fi meeshaalee gargaarsaa barbaadu, garuu erga Amajjii bara darbeetii gargaaramaa hin jiran jedhe dhaabbati kun. Naannawa kanatti akka fedhan socho'anii gargaarsa kennuun rakkisaa waan ta'eef daa'imman, harmootiin hoosisan, akkasumas haadholiin ulfaa rakkoo hanqina nyaata madaalawaaf saaxilamanii jiraachuus ibseera. Meeshaalee wal'aansa fayyaa fi kaan garas geejjibsiisuun sochii hidhattootaan gufachuu fi lammiileen naannawa kanaa hanqina bishaan dhugaatiifis saaxilamuu ibseera OCHAn. Haala rakkisaa kana keessatti barattoonni kumaatamatti lakkaa'aman maneen barnootaa cufamuurraan kana ka'e miidhamuus ibseera.


Waldaan abukaatotaa haaraa hundaa'e lammiileef maal fayyada?

Kanaan dura Itoophiyaa keessa waldaan abbootoo seeraa jedhamu jira ture. Waldaan siivilii kun mirga miseensaota isaa kabachiisuuf gahee guddaa bahachaa turus torban darbe kana Waldaan Abukattotaa Federaalaa hundaa'e garuu isa irraa addadha. Adunyaa guutuutti keessumaa Bar Asoseeshin jedhamuun kan beekaman ogeessotni seeraa kunneen dhaabbata ofumaan of bulchu yoo tahu, mootummoota, dhaabbilee gurguddaafi ogeessota seeraa ogummicha hojiirra oolchan irratti dhiibbaafi to'annoo guddaa geesisuu danda'u. Seenaa kenninsa tajaajila haqaa Itoophiyaa keessatti yeroo dheeraaf kan hawwamaa ture dhaabbbanni kun, A L I Adoolessa 29/2013 Labsii Bulchiinsaa fii Eeyyama Kenninsa Tajaajila Haqaa baheen dhugoomuu dandaheera. ''Adunyaa guutuu kana irratti abukaattotni hawwaasa hedduu bakka bu'uun tajaajila abukaatoofi gorsa seeraa kan kennan yoo tahu, hanga gadiitti bu'uun hawwaasa waliin wal qunnamuu danda'u. Gaafatamummaan isaanii abbaa alangaafis tahe gaafatamummaa abbootii seeraaf qoodni inni sirna haqaa keessatti qabu ol aanaadha,'' jedhan Ministeera Haqaatti, Minister Deetaa kan tahan Alamaantee Aggidoo. '' Ministerri Haqaa waggoota sadii dura kan jalqabe lafarra harkifataa turuun labsii hundeeffama isaa amma dhuguumseera,'' jedhan. Erga barbaachisummaan isaa itti amanamee hanga ammaa labsiin hundeeffama isaa osoo hin bahiin maaliif ture gaaffii jedhuuf, "yeroo garaagaraatti wixineen seeraa adda addaa qophaahee ture. Garuu kutannoon mootummaa hin mul'anne ture,'' jedhan. Hanga Adoolessa darbeetti Itoophiyaa keessatti abukaatoon tokko beekamtii seeraa kan qabu dhaabbata seeraa tokko banee hojjechuu hin dandahu. Garuu waajjira banatee hojjechuu dandaha malee namoota kaan waliin walitti dhufee dhaabbata sirna haqaa irratti hojjetu banuu hin dandahu. Dhaabbileen abukaattotaa damee seeraa adda addaan muuxannoo kan qaban kan hammatu yoo tahu hojii abukaattummaa idileen ala hojii bal'aa adda addaa hojjetu. Kanaafuu waldaan abukaatotaa haaraan kun abukaattota dhuunfaan ala dhaabbilee abukaattotaa beekamtii seeraa qaban hammachuun isaa irra caalaa akka guddaa tahu isa godha. Waldichi dirqama tahuu labsichi ni ibsa.Kana jechuun namni tokko ykn dhaabbanni tokko eeyyama abukaattummaa gaafa argatu haal-duree tokko malee miseensa waldichaa taha jechuudha. Hanga waldichi humna maallaqaan of cimsutti mootummaan akka deeggarsa gochuu qabu labsichi ni hima. Qaama waldichaa keessaa aangoo ol aanaa kan qabu miseensota torba kan of keessaa qabu koree hojii raawwachiiftuu yoo tahu isaanis kora waliigalaan kan filaman taha. A L I Amajji 15, 2014  kora waliigalaa gaggeeffameen Hiiruut Mallasaa, Filiiphoos Ayinalem , Liquu warquu, Yooseef Ayimiroo, Hosaa'inaa nagaash, Tiddeneqaalesh Tasfaa fi  Salamoon Immiruu duraa duubaan sagaalee caalmaa argachuun akka waldicha gaggeessaniif filamaniiru. Akkasumas Siniduu Alamuu pirezidaantii waldichaa, Teediroos Geetaachoo, itti aanaa pirezidaantii gochuun muudeera. Boordiin waldaa abukaattotaa hordofu labsii kanaan kan hundaa'e yoo tahu, miseensota boordichaa Abbaan Alangaa Waliigalaa dhiyeessuun ministirri muummee ammoo kan muudan taha. Miseensota kanneen keessaa sadan isaanii Waldaa abukaatotaa irraa, tokko barsiisaa seeraa, mana murtii waliigalaa irraa tokko akkasuma lama ammoo Abbaa Alangaa Waliigalaa irraa muudamu. Amajji 15 Kora Waliigalaa Waldaa Ogeesota Seeraa Itoophiyaa gaggeefame irratti ogeesotni seeraa 1,600 yoo hirmaatan miseensotni abukaattota federaalaa hirmaatan ammoo gara 5,000 ol tahu. Itti aanaan pirezidaantii waldichaa Obbo Teediroos waldichi mootummaa to'achuu, ogummaa isaa guddifachuu fi adeemsa isaas uummataaaf beeksisuuf yaadamee kan hundaa'edha jedhan. Hanga ammaatti waldaaleen seeraa turan akkuma waldaalee siivilii kaanii aangoo galmee irraa madde malee aangoo seera irraa madde waan hin qabaanneef, seerotni haaraan yeroo bahan dhiibbaan geesisuu danda'an daanga'aa ture jedhan. ''Seerotni haaraa bahan mirga lammiilee kan eeganii fi qulqullina kan qaban tahuu akka qaban dhiibbaa taasisa. Seerotni gaggaariin erga bahaniis qaama aangoo siyaasaa qabuun akka hin sharafamneef shoora isaa ni bahata. Akkasumas manneetiin murtii hiikkaa seeraa yeroo hojjetan dhiibbaan isaan irra akka hin geenye hordofee saaxiluuf carraa gaarii uuma,'' jedhan Obbo Teediroos. Waldaalee adunyaarra jiran hunda wal fakkaatan keessaa tokko kan tahe Ameerikaatti Waldaan Abukaattotaa Baar bara 1878 erga hundeeffamee jalqabee qulqullina barnoota seeraa irratti hojjechaa ture. 1921 madaallii qulqullina barnootaa seeraa kaa'uun manneetii barnootaa madaallicha guutanis adda baasuun hojjechaa ture. Bara 1952 ammoo mootummaan Ameerikaa Waldaaleen Abukaattotaa qulqullin abarnoota seeraa akka hordofuun ragaa gahumsa isaanii mirkaneessu akka kennan eeyyame. Ammayyuu dhaabbilee muraasaan ala manneetiin barnootaa seeraa gahumsa isaanii kan argatan waldaalee kanneeniin madaalamuuni. Labsii hundeessama waldaa abukaatotaa Itoophiyaa irrattis waldichi aangoo qulqullina barnoota seeraa biyyattii keessaa hordofuu kennameeraaf. Hojii isaa dhiibbaa siyaasaa irraa walba godha jedhamee abdiin kan irratti gatame waldaan kun keessumaa dhiibbaa abukaatota irra gahu dhaabsisuuf shoora guddaa qabaata jedhame. Naamusa abukaatotaa hordofuun hanga eeyyama isaanii irraa mulquutti koreen naamusaa akka hojjetu Obbo Teediroos himaniiru. Kana dura murteen koree naamusaa ministeera haqaan jijjiiramuu fi haqamuu dandahu ture,'' kan jedhan Obbo Teediroos ''amma garuu murtee koree naamusaa beeksisuu malee jijjiiruu ministera haqaaf aangoo hin kennu,'' jedhan. Obbo Teediroos akka jedhanitti waldaan kun ogeesotni sereraa ofii isaanii akka of bulchan kan eeyyamuu tahuu himuun yeroo muraasaaf garuu mootummaan kutaa to'atu akka qabu ibsan. Garuu kora gaggeefatu irratti sagalee caalmaan murteessee kan deemu waldichuma tahuu himan. Labsicha keessatti keewaatni 98 boordii fi waldichi uitti gaafatamummaa fi hojii isaanitti kenname waggoota lama keessatti fudhatu jedha. Kana jechuun waldichi bara 2016 keessa hojii isaa eegaleera jechuudha. ''Dhaabbatichi humna namaa gahaa, meeshaalee hojii caasessuu hojjetaa kan turu yoo tahu, dursee garuu gara hojiitti galuu danda'a'' jedhan itti aanaan pirezidaantichaa. Obbo Teediroos karaa waldaa abukaattotaa haaraa kana mootummaan karaa seera qabeessaan hojii isaa akka hojjettuuf dhiibbaa gochuun akka hojjetan BBCtti himaniiru. Ol aanyummaa seeraa fi biyyattiitti tajaajilli haqaa kennamu akka fooyya'u, keessumaa qulqullinni tajaajilli abukaattotni kennan akka eegamuu fi naamusaan akka hojjetamuuf waldichi gahee isaa bahata jedhan. Itti dabaluun milkii waldaa kanaaf kutannoon qaama aangoo siyaasaa qabuu fi ciminni miseensota isaa murteessaa akka tahe Obbo Teediroos himaniiru.


Ajjeechaa barattuu Yunivarsitii Arbaaminci Tsiggeredaafi dhimmoota walqabatan

Barattuu Yunivarsitii Arbaamiinci kan taatee Tsigeeradaa Girmaay ajjesuun barataan shakkame mana murtiitti dhiyaate. Yunivarsitii Arbaamincitti barattuu Maanegimantii Hoteelaafi Tiruuzimii wagga 2ffaa kan turte Tsigeeradaa Girmaayiin albeen waraanuun namni ajjeese mana murtiitti dhiyaachuu isaa BBCn odeeffannoo poolisiifi Yunivarsiitichaarraa argateen hubachuu danda’eera. Barataa Yunivarsitichaa kan ta’e shakkamaan kuniifi bartoonni biroo lama ajjeechaa Tsigeeredaan wal qabatee Kibxata, mana murtii Arbaaminciitti dhiyaatanii, beellamni guyyaa 15 kennameefii mana hidhaa akka turan taasifamuu isaa Hoogganaan Dhimmaa Kominikeeshinii Yunivarsitii Arbaaminci Obbo Badiruu Irrigoo, BBC’tti himaniiru. Tsigeeradaan waraanamtee kan ajjeeffamte Wiixata ( A L I Amajjii 23, 2014) galgala gara sa’aatii 5 irratti naannawaa mana kitaabaatti ta’uu isaa, godina Gaamoo, magaalaa Arbaaminciitti Hoogganaa Poolisii kan ta’an Komaandar Adanee Okee BBC’tti himaniiru. Barattuun kun harmasheefi naannawaa cinaachaa irra daddeebiin erga waraanamtee lubbuu ishee oolchuuf gara hospitaalaatti geeffamtus ooluu akka hin dandeenye himaniiru. Wa’ee ajjeechaa kanaa irratti odeeffannoo Yunivarsitiifi poolisii irraa argame Ajjeechaa kana raawwachuun kan shakkame Yunivarsitichatti barataa Saaykoolojii yoo ta’u, wa’ee hariiroo inni Tsigeeredaa waliin qabu irratti odeeffannoon adda addaa dhaga’amaa akka jiran Obbo Badiruu himaniiru. Tsigeeredaan kana dura shakkamaa kana waliin hariroo akka qabdu tureefi hariiroo isaanii kana waan dhaabdeef ajjeeseen kan jedhaniifi shakkamaan kun jaalallee isaa akka taatuuf gaaffii dhiyeesseef waan diddeef aariin akka ishee waraane odeeffannoon dhaga’amuu himaniiru. Hiriyyaan ishee kan waliin doormii tokko keessa jiraattu eeruun Obbo Badiruu akka BBC’tti himanitti, shakkamaan kun gaffii jalaalaa dhiyeesseef akka isheen diddee himuun, kanarra kan darbe garuu deebii biraa kennuuf hin eyyamne jedhaniiru. Gama biraan ammoo, odeeffannoon poolisii irraa argame, barattuun kuniifi shakkamaan hariroo jaalalaa akka hin qabne agarsiisa. Shakkamaan kun yommuu Tsigeeradaaf bilbilu akka isheen hin kaasneefi deebii hin kennineef Obbo Badiruu odeeffannoo argachuu isaanii ibsaniiru. Galgala ajjeechaan kun raawwatametti, shakkamaan kun bilbilasaa waan isheen hin kaafneef, bilbila barattoota dhiiraa lama isheen beektu fayyadamuun, galgala sa’aatii afur hanga shan gidduutti Tsigeeredaa waamsisa. Tsigeeradaanis gara naannawaa mana kitaabaa akka deemtu ishee taasise. Erga achi geessees, barattoonni sun lamaan akka fagaataniifi ,”waldhabdee qabnu qofaatti hiikkanna,” sababa jedhu waan kenneefiif isaanis irraa fagaachuu isaanii Obbo Badiruun himaniiru. Utuu badaa hin fagaatiin iyya Tsigeeradaa akka dhaga’aniifi albee qabateenis akka ishee waraane ibsaniiru. Barattoonni kunneen figaanii akka dhufaniifi iyyashees dhaga’anii poolisiin mooraafi miseensotni Raayyaa Ittisaa naannicha ga’an. Kana boodas shakkamaan kuniifi bilbila bilbilaniiru kan jedhaman barattoonni lamaan to’annoo jala olfamuu Obbo Badiruu BBCtti himaniiru. Yeroosuma Tsigeeradaan gara Hospitaala Arbaamincitti hatattaaan akka geeffamtu taasifamtus wal’aansi utuu taasifamuuf lubbuun ishee darbeera. Guyyaa itti aanu (A L I Amajjii 24, 2014) reeffi ishee gara bakka dhaloota ishee Walqaayiit Addii Ramatsiitti gaggeefame. Odeeffannoo nama shakkamee muraasa Dabra Birhaan irraa kan dhufe barataan ajjeechaa kanaan shakkame kana dura rakkoo naamusaa akka qabu ture, odeeffannoon BBCn Yunivarsiticha irraa argate ni mul'isa. Kana dura barattoota dubaraa dorsisa nurra geessisa jechuun Yunivarsitichatti himachuu isaaniifi amala “rakkisaa” jedhamu akka qabus Obbo Badiruun odeeffannoo Yunivarsitichaa eeruun himaniiru. Kanaan dura barattuun jaalallee isaa turte waan isaan wal-qabateen Yunivarsiticha akka gadhiistee baateefi barattoonni dubaraa lama kan biraan Yunivarsitichatti iyyatanii dhimmicha namusaan akka ilaalamee, akeekkachiisi kennameefiif ture. Irra daddeebiin rakkoo naamusaa mul'atu qaba yoo ta’e Yunivarsitichi maaliif tarkaanfii hin fudhannee gaafii jedhuuf, “irra daddeebiin miti, Yunivarsitichatti komiin irratti kan dhiyaate al tokkodha. Tsigeeredaanis na dorsiisa ykn eegumsi na barbaachisa himata jedhu hin dhiyeessine,” deebii jedhu kennaniiru. “Utuu lubbuu isheef sodaa qabdi tureeti Yunivarsitichaaf ni beeksisti ture,” jedhu. Ajjeechaan kun sabummaa waliin kan walqabatudha? Ajjeechaan Tsigeeradaa sabummaa (eenyummaa) ishee waliin kan wal-qabate ta’uu isaa miidiyaa hawaasummaa irratti kaafamuu isaa ibsuun BBCn Obbo Badiruuf gaaffii dhiyeesseera. “Dhimichi kan siyaasaa ta’uu baatus hiikaa siyaasaa akka kennamuuf kanneen yaalan ni jiraatu,” kan jedhan Obbo Badiruu himati kun bu’uura hin qabu jedhu. Shakkamaan kun kana dura dhalattoota Tigraay irratti haleellaa ykn jibba xiyyeeffate geessisee kan beeku utuu ta’ee kun bu’uura ta’uu danda’a ture kan jedhan Obbo Badiruun, ta’us garuu amallii shakkamaa kanaa kanarraa kan fagaatedha jedhaniiru. “Wanta sabummaa waliin wal qabatedha jechisiisuuf sababni cimaan hin jiru. Haala siyaasaa amma jiru utuu hubanneefi dhimma kana waan siyaasaa gachuuf yaaliin taasisamu sirri miti,” jedhu. “Miseensonni hawaasa Tigraay Yunivarsitichaafi magaalattii keessa ni jiraatu. Waldhabdeen siyaasaa jiraatus hawaasicha walitti buusuuf namoonni hojjatan gocha isaanirraa of qusachuu qabu,” jechuun gorsa isaani kennaniiru. Dabaluunis Obbo Badiruun, “barattuun kun kan keenya. Hunda isaanii ija tokkoon ilaalla. Du’a isheen Yunivarsitichi guddaa gaddeera,” jechuun ajjeechaan akkanaa Yunivarsitichatti uumamee hin beeku jedhaniiru. Barattuun Tsigeeradaa abbaa ishee Obbo Girmaay Gabramadiniifi harmeeshee Aaddee Yabeshaa Yazezewu irraa A L I bara 1993tti Godina Wolqaayit magaalaa Addii Ramatsiitti dhalatte.


MM Abiy hooggantoota biyyoota Afrikaaf affeerraa hirbaataa taasisan

Ministirri Muummee Abiy Ahimad hooggantoota biyyoota Afrikaa yaa'ii idilee 35'ffaa Gamtaa Afrikaaf Finfinneetti argamaniif affeerraa hirbaata taasisan. Galgala guyyaa jalqabaa yaa'ii hooggantoota kanaarratti MM Abiy Ahimad hoogganootaa biyyoota Afrikaaf paarkii obbolummaatti affeerraa hirbaataa taasisaniiru. Sagantaa kana irratti kan dubbatan MM Abiy keessummoota isaaniin baga nagaan dhuftan jedhanii, '' maaddii kana kan waliin qooddannu Afrikaa barbaannu arguuf tarkaanfii eegallee jajjabeessuufi'' jedhan. Waayee bakka affeerraa hirbaataa kana itti gaggeessaa jiranii kan dubattan Ministirri Muummee, jannata lafarraa jechuun ibsanii sagantaa Shaggar miidhagsuu jalatti turtii waggaa tokkoo keessatti xumuramuu ibsan. ''Teessoon Gamtaa Afrikaa fi magaalaan guddoon keessan Finfinneen waggoota lamaan darban jijjiirama guddoo keessa darbitee'' jedhan. Yaa'iin Gamtaa Afrikaa waggaa lama booda yeroo jalqabaaf hooggantootni qaamaan wal-arganii mariyachuuf yoo murteessan bakki yaa'ii kanaa sodaa nageenyaaf jijjiiramuuf ture. Waraana ji'oota 15 dura Kaaba Itoophiyaatti hidhattoota TPLF fi mootummaa Itoophiyaa gidduutti dhalateen walqabatee yaa'iin kun biyya biraatti akka gaggeefamu yaadni dhiyaatee booda mariiwwan hedduu booda Finfinneetti akka itti fufu godhame. Waraana kanaan walqabatee biyyoota fi dhaabbilee addunyaa hedduurraa dhiibbaa jala kan ture mootummaan Itoophiyaa qophiiwwan addunyaaf biyyittiin rakkoo ishee to'achaa jiraachuu calaqqisu danda'an taasisaa turte. Simannaan ho'aan Finfinneen keessummootaaf gooteefi affeerran hirbaataa kunis qaamuma kanaati. Waraana kanaan walqabatee lubbuun lammiilee kumoota hedduu dhume fi miiliyoonota hedduu qe'eerraa buqqa'anii akka jirutti ta'ee biyya diinagdeen ishee akkaan laafe keessatti affeerraan hirbaataa qaaliin qophaaye haala qabatamaa biyyattii hin agarsiisuu jechuun namootni miidiyaa hawaasummaarratti qeeqa barreessaa jiru. Waraana miiliyoonota deeggarsa namoomaaf saaxileen cinaatti, kutaan biyyattii nagaa qabu gariin ammoo hongee hamaan miidhamee harka deeggartootaa eeguutti jira. Yaa'iin dureewwan biyyaa Gamtaa Afrikaa kun guyyaa lammataaf har'a dilbatas itti fufee Finfinneetti adeemsifamaa kan jiru yeroo ta'u, weerara Koovidiin rakkoolee mudatan cinaatti fonqolchi mootummaafii waraanni waliinii teessoo gamtichaa kan taate Itoophiyaattis adeemsifamaa wayita jirutti gaggeefamaa jira. Israa'eeliin taajjabduu gamtichaa gochuurratti bara darbe waldhibdee miseensota gidduutti mudatee ture irratti yaa'iin kun sagaleen ni kennama jedhamee eegama. Pireezidantiin Afrikaa Kibbaa Siriil Ramafoosaa kan yaa'ii kanaaf qaamaan Finfinneetti hin argamne bakka jiranii ittisa Kooviid irratti gabaasa ni dhiyeessu jedhameera. Nageenyiifi tasgabbiin biyyoota Afrikaa ajandaawwan marii aanga'oota Afrikaa ta'us, rakkoolee nageenyaa Itoophiyaa dabalatee biyyoota miseensa ta'an keessatti dhalate irratti hojii gahaa hin hojjenne jedhameetus gamtichi komatama.


Qorataan seenaa Oromoo obbo Alamaayyoo Hayilee maalirra jiru?

Biiroo Aadaa fi Turizimii Oromiyaa keessatti waggoota hedduuf seenaa, aadaa fi dhimmoota eenyummaa Oromootin walqabatan barreessuun kan beekaman Obbo Alamaayyoo Hayilee erga akka jabaa dhukkubsatanii hospitaala seenanii torbee tokko guuteera. Haati warraa isaanii Aadde Taaxxaqachi Taaddasaa BBC'tti akka himanitti Obbo Alamaayyoon akkaan dhukkubsatanii hospitaala kan seenan torbee tokko ta'ulleen erga dhukkubni isaan jalqabee garuu bubbuleera jedhu. "Duraan dhibee sukkaaraa fi dhiibbaa dhiigaa qaba. Sababa dhibee sukkaaraa Kanaan amma dura hamma baqaqsanii yaaluutti wal'aanamee ture. ergasii gaafa ilaalamu ammoo Dhibeen Narviis qabee miilasaa kana nikotteessa. Qoricha narviis ajajaniifii fudhachaa ture." jedhan. "erga ji'a tokkoo asitti dhibeen kuni itti hammaate. Dhaabachuu dadhabe. Ni kufa. Hojiillee hamma dhaquu dadhabutti gahe. Wixata darbe nu harkatti laafe. Achumaanin hospitaala Phaawuloos geesse. Isaan qoratanii kaleen isaanii lamaanuu waan hojii dhaabaniif kaleen isaanii dhiqamuu qaba" jechuuniis himu. Hospitaala Phaawuloositti dabareen Kalee dhiquu (Dialysis) humnaa ol waan ta'eef jecha boodarra gara Hospitaala dhuunfaa Girum jedhamutti dabarsanii yaala kana argachaa jiraachuu himan. Mootummaan Naannoo Oromiyaa hayyuun seenaa kuni yaala gahaa argatanii akka fayyaniif biyya keessas ta'ee hanga biyya alaatti baasii isaa hunda kanfaluuf murteessuu Daayireektarri inistituutii qorannoo fi qo'annoo Oromoo obbo Dirribaa Tarrafaa himaniiru. "Battala dhukkubsachuu isaanii dhageenyeen Mootummaa naannoo Oromiyaatti beeksisne. Pirezedaantiin naannoo Oromiyaa Obbo Shimaallis Abdiisaa yaada kana garaa guutuudhaan nurraa fuudhan. Waan barbaachisu hunda yaaliin biyya keessaa hanga biyya alaatti akka kanfalamuufis murteessani" jedhan. Obbo Dirribaan Hiriyaa Obbo Alamaayyoo waggaa dheeraaa fi hojiilee qorannoo fi qo'annoo Oromoos isaan jalatti baran. amma ammoo waajjira Obbo Alamaayyoon Hojjetanitti Hogganaadha. Akka isaan jedhanitti Obbo Alamaayyoon seenaa, duudhaa fi eenyummaan Oromoo akka beekamuuf, seenaan jal'ate akka sirratuuf nama jireenya isaanii guutuu dhama'anidha jedhu. "Kitaabni 'seenaa Oromoo hanga jaarraa 20ffaa' jedhu kitaaba isaanii keessaa tokko. Kitaaba Kanaan biyya kana keessatti Oromoon eenyu akka ta'e, eessaa dhufe, ijaarsa biyya kanaa keessattihoo gahee akkamii qaba ture kan jedhu sirritti barreessan" jedhan. Seenessa Magaalaa Finfinnee irrattis qorannoo gadi fageenya qabu gaggeessuudhaan bifa kitaabaatiin maxxansiisaniiru. "Hundeeffama magaalaa Finfinneetin walqabatee dhiibbaan Oromoota Tuulamaa irra ture irratti kitaaba 'Seenaa Oromoo fi hundeeffama magaala Finfinnee' jedhu barreessaniiru. Kitaaba Kanaan ona Finfinnee kana eenyutu bulchaa ture? abbaan lafa kanaa eenyu? kanneen jedhan Qorannoodhaan deeggaranii deebii qubsaa kan itti kennani" jedhu Obbo Dirribaan. Kitaabni seenaa Finfinnee irratti barreessan kuni seenaa hundeeffama Magaalattii sirritti kan ibse, Finfinneen kaleessas, har'as fuula durattis dachii Oromootaa akka taate ragaa quubsaadhaan deeggaranii dhalootaaf seenaa lafa kaa'uu isaaniis dubbatan. Kitaabota hedduu barreessaniin alatti Gadaan Tuulamaa akka bakkatti deebi'u, Irreechi Hora Finfinnee akka deebi'ee kabajamu qorannoodhaan deeggaruu akkasumas sirni Gadaa Oromoo UNESCO'tti akka galmaa'uuf nama adda durummaan hojjetanidhasi Obbo Alamaayyoon. Bara jireenya isaanii hedduu seenaa fi eenyummaa Oromoo dhaloota itti aanutti dabarsuuf dhama'aa akka turanii fi baddaa fi gammoojjii Oromiyaa keessa imaluunis duudhaa sabichaa qorachaa akka turanis himu Hiriyaan isaanii Obbo Dirribaan. "Obbo Alamaayyoon ofiif osoo hin taane Oromoodhaaf jiraate. Humnasaa guutuu cuunfee kan inni hojjete waa'uma saba kanaati. Baddaa fi gammoojiii keessa miilan deemee, akaaawwii nyaatee seenaa saba kanaa qorachaa ture. Isaan Gumbii seenaa fi aadaa Oromooti" jechuun


Feesbuukii 'Waaltaa' butameef INSAn namoota TPLFn hidhata qaban komate

Fuulli Feesbuukii Miidiyaa Waaltaa kan mootummaa Itoophiyaan hidhata qabu butamee, haakaroonni maallaqa doolaara 5000 akka kafalamuuf gaafatan. Fuulli Feesbuukii kun Wiixata waaree booda erga butameen booda haakaroonni maxxansawwan gara garaa irratti baasaa turan. Eejansiin Nageenya Netwoorkii Odeeffannoo Itoophiyaa (INSA)n fuula feesbuukii butame kana deebisiisuuf dhaabbata feesbuukii waliin hojjetaa akka jiru hime. Hogganaa itti aanaan INSA Obbo Kafyaaloo Tafarraa BBC'tti akka himanitti, haakaroonni tooftaa 'ransomware' jedhamuun fuula feesbuukii Waaltaa butanii doolaarri 5000 akka kafalamuuf gaafataniiru. Eenyummaan haakaroota fuula feesbuukii miidiyaa kanaa butanii adda hin baane, qoratamaa jira kan jedhan Obbo Kafyaaloon, namoota TPLFn hidhata qabanitti quba qabaniiru. "Rakkinichi kan uumame, duruma akkawontiin akkasii yoo banamu, namoota amanamoo jedhamanii ergamni akkawontii Waaltaa banuu itti kenname rakkina kana kan uuman fakkaata, bal'inaan dhimmicha qorachaa jirra," jedhu. "Kanaan dura TPLF, isaantu amanamoota waan ta'eef, akkaawontii akkasii akka banan carraa argataa ture. Carraa yeroo san argatanii akkaawontii san bananitti fayyadamuun, dhokatanii achi keessa turanii, bifa adda addaatiin dhiibbaa akkanaa qaqqabsiisuuf yaalii gochaa jiru," jedhan aanga'aan kun. Miidiyaan Waaltaa duraan ADWUI jalatti bulaa kan ture yoo ta'u, yeroo ammaas qabeenyummaan isaa kan dhaaba biyya bulchaa jiruu akka ta'e himama. Fuulli Feesbuukii miidiyaa kanaa yeroo butamu kun kan jalqabaa miti. Amma durallee rakkoon wal fakkaataan isaan mudatee akka turee fi akkamiin rakkinicha ittisuu akka danda'an leenjiin kennameefi akka ture Obbo Kafyaaloo BBC'tti himaniiru. "Amma dafneetoo hatattamaan akkawontiin isaanii jalaa fudhatame akka deebi'uuf warra Feesbuukii waliin hojjechaa jirra, milkaa'aas jirra," jedhan. Namoota fuula kana butanii maallaqa doolaara 5000 gaafatan waliin qunnamtii gochaa akka hin jirree fi eenyummaan isaaniis akka hin beekamne kan himan Obbo Kafyaaloon, qorannoo godhamaa jiruun eenyummaan isaanii wayita adda bahu hojiin seeratti dhiyeessuu akka hojjetamus dubbatan. Kanneen butuu (hack) kana duuba jiran fuula Waaltaa erga toa'tanii booda ergaa maxxansanirraa hubachuun akka danda'mutti, gosti haleellichaa ransomware akka tahe beekuu dandeenya. Gosti haleellaa saayibarii 'ransomware' jedhamu sirna kompiyutaraa yookaan fuula tokko hanga maallaqni gaafatame kanfalamutti to'achuun kan tursudha. Tarii maallaqni wayita kanfalamuuf teessoo ittiin baasaniin faana dhawuun baruun hin danda'amuu? jechuun gaafachuu maltu. Jarri kana raawwatan haalaan abshaalummaa qabu. Keessattuu yeroo ammaa kanatti malli waljijjiirraa maallaqaa kiriptoo karansii jedhamutti dhimma bahu waan taheef, eenyummaa jaraa baruun daran ulfaataadha. Gara fuula Waaltaatti wayita dhufnu ergaa jarri butan achirratti barreessaniin gosa kiriptoo karansii 'Ethereum' yookaan gabaabumatti ETH jedhamee beekamuun akka maallaqni kafalamuuf gaafachaa turan. Gatiin 'Ethereum' tokkoo yeroo ammaa kanatti dolaara Ameerikaa 3,161 wayita tahu, jarris yeroo duraa sa'aatii lama gidduutti ETH 2 akka ergan gaafachaa turan. Kunis doolaara 6322 yookaan Birrii Itoophiyaa 300,000 ol kan tahudha. Booda kanarras maxxansaaleen bahaa turan kan haqamaniiru. Waaltaan ganna lama dura pireezidantiin naannoo Tigiraay Dr Dabratsiyoon Gabramikaa'el sababa hin beekamneen lubbuun isaanii darbe jechuun Oduun fuula 'Facebook' isaa kanarratti gadi dhiise mootummaa naannoo Tigiraay dheekkamsisee ture. Waaltaan Oduu kana rippoortara isaa yeroos Maqalee ture waabeffachuun  erga gabaase booda daqiiqa muraasa keessatti balleessee, dhiifamas gaafatee ture. Yeroos qabxii filannoo riifarandamii Sidaamaa waliin wal qabatee gabaasa hojjeteeniis Boordii Filannoo Itoophiyaatiin komiin irratti dhiyaatee ture.


Maatiin Sablee kan jalallee isheetiin gubamuun ajjeefamtee maal jedhu?

Sablee Nugusee maatii isheetiif dhala afraffaa akka taate obboleessi ishee angafaa Yaa'iqoob Nugusee BBCtti himeera. A L I Fulbaana 1976 kan dhalatte Sableen, Yunivarsiitii Dabuub duraaniirraa Biizinas Adiministireesiniitiin eebbifamtee dhaabbilee gara garaa keessa hojjechaa turteetti. Hanga gaafa lubbuun ishee darbuutti Waajira Muummee Hibirat Baank keessatti kutaa bulchiinsa qabeenya humna namaatti itti gaafatamtuu taatee hojjechaa akka turte obboleessi ishee kun ni dubbata. Sablee Nugusee A L I  Mudde 30, 2014 Sambata halkan keessaa sa'aatii 9 hanga 10 ta'u gidduutti haleellan akka irratti raawwate yaadate obboleessi ishee Yaa'iqoob. Hiriyyaa ishee dhiiraa waliin ka'umsi waldhabdee isaanii aduu dhiisisee dhufee balbala naaf banuu didde kan jedhu akka ture kan dubbatu Yaa'iqoob, jalqaba fuula ishee keessa furtuudhaan erga dhahee booda ammoo billaadhaan waraane jedha. Akka obboleessi ishee kun jedhutti, hiriyyaan ishee kun erga billaadhaan waraanee boodas qaama isheerratti saanitaayizarii firfirsuun ibidda itti qabsiisee ishee gube. Sableen yeroo hospitaala turtetti jecha ishee kana miseensota maatii ishee sadiitti, akkasumas poolisiitti himuu ishee ibsa Yaa'iqoob. Ekispertii sab-qunnamtii Waldaa Ogeessota Seeraa Dubartoota Itoophiyaa kan taate Tinsaa'ee Taaddele BBCf akka ibsitetti, miidhaan Sablee irratti raawwatame akka ragaa hospitaalaafi maatii isheerraa hubatanitti qaamni ishee dhibba keessaa harka 40 kan ta'u gubateera. Miidhaan Sablee irratti raawwatame ibidaan gubuu qofa osoo hin taane reebichii akka irratti raawwatameefi billaatiin akka waraanamte maatii isheerraa akka hubatte ibsiteetti Tinsaa'een. Sableen guyyaa hospitaala galtee kaastee guyyoota sadiif akka of beektu kan dubbatu Yaa'iqoob, isaan booda garuu dhukkubbiin itti hammaachaa dhufnaan dubbachuu akka dadhabde hima. Sableefi hiriyaan ishee dhiiraa mana amma yakki keessatti raawwatame kana keessa ji'a lamaafi guyyaa kudha shan qofa akka jiraatan kan yaadatu Yaa'iqoob, Sableen qofaa isheetti kireeffattee akka jiraattu malee hiriyyaa ishee dhiiraa waliin akka jiraachaa jirtu maatii isheetti himtee hin beektu jedha. Kun ammoo erga wantonni hundumtuu toora qabatanii booda beeksisuu amala kanaan dura ittiin beekamtu akka ta'e ibsa. Sableefi hiriyyaan ishee kun yeroo hangamiif akka waliin jiraatan akka hin beekne kan dubbatu Yaa'iqoob, erga lubbuun ishee darbee guyyoota kudhaniin booda hiriyyaan ishee tokko kanaan durallee jaalalleen ishee kun akka ishee reebee turee isatti himuu dhaga'eera jedha. Yaa'iqoob Nugusee haleellaan dubartoota irratti raawwatamu umurii, dinadgee, sadarkaan barumsaa kan hin daagessineefi dubartii kam irrattiyyu akka raawwatamu beekamuu akka qabu dubbata. Haleelaan dubartoota irratti raawwatamu suutaan hammaachaa akka dhufu kaasuun, al-takkaadhaan gara ajjeechaarra gaha jehee hin amanu jedha Yaa'iqoob. Kanaaf, dubartoonni biroo michuu/jaalallee isaanii waliin haleellaa jalqabaa yoo hubatan maatii abalatee qaama dhimmi ilaallatutti beksisuun barbaachisaa akka ta'e eera. Sableen haadhaafi abbaa ishee jiraachisaa kan jirtuufi obbolaawwan ishee quxisu ta'aniif fakkaanya turte kan jedhu Yaa'iqoob, fakkii milkaa'inaa isaanii akka taatellee ni dubbata. Ekispertiin sab-qunnamtii Waldaa Ogeessota Seeraa Dubartoota Itoophiyaa Tinsaa'een namni haleellaa raawwate kun to'annoo poolisii jala oolee dhimmichi mana murtiin ilaalamaa akka jiru ibsiteetti. Tinsaa'een Waldaa Ogeessota Seeraa Dubartoota Itoophiyaa keessatti ogeettii miidiyaafi sab-qunnamtiidha. Waldaan Ogeessota Seeraa Dubartoota Itoophiyaa kaleessa dubartii ibiddaan gubattee lubbuun ishee darbe Sablee Nugusee yaadachuudhaaf saganataa qopheessee ture. Sirna dungoo ibsuu qophaa'e kana irratti maatiin ishee, namoonni ishee waliin hojjetaniifi gaggeessitoonni waldaalee sivilii, akkasumas aanga'oonni ol-aanoo argamuu isaanii Tinsaa'een ibsiteetti. Sirna shaamaa ibsuu kana qopheessuun kan barbaachiseef dhimmichi xiyyeeffannaa akka argatu taaisuuf, namoonni haqaaf iyyuun kan isaanirra jiru taanaan sagantaawwan akkasii kana qopheessuun barbaachisaa waan ta'eef, akkasumas maatii ishee hiriyyoota ishee akka taanellee agarsiisuuf akka ta'e ibsiti Tinsaa'een. Dubartootarra haleellaan gosa gara garaa irratti yeroo raawwatamu saba himaaleetiin akka dhaga'aman, akkasumas gara Waldaa Ogeessota Seeraa Dubartootaa akka qaqqaban yaadachuun, yeroo ammaa kana naannoo Tigraayiin alatti naannolee biyyattii hunda keessatti waajira banatee akka socho'aaa jiru dubbatti. Walumaagala waajiraaleen tajaajilli seeraa bilisaa keessatti kennaman keessatti haleellawwan hedduu dubaroota irra gahan akka dhufan yaadachuun, miidhaan mana keessaa isaanirra gahee dubartoonni dhufan lakkoofsi isaanii dabalaa jiraachuu dubbatti. Miidhaa mana keessaa kun haleellaa qaama irratti raawwatamu qofa osoo hin taane bifa baayyee akka qabu kan ibsitu Tinsaa'een, haleellaawwan kunneen ammoo namoota dhiyootiiin kan raawwataman ta'uu dubbatti. Haleellaan sukkaneessoo akkasii akka hin raawwatamne gochuudhaaf hubannoo hawaasaa cimsuufi jijjiiruudhaaf waldaan kun hojiiwwan gara garaa akka hojjetu kaasuun, waldaaleen biroon dhimmi kun isaan ilaallatus hirmaachuu akka qaban ibsiti Tinsaa'en. Hawwaasnis qoor-qalbii ijoollee ittiin guddisu, akkasumallee dhaabbileefi qaamoleen seeraa adduma adda isaaniitiin hojiin isaanirraa eegamu jiraachuu dubbatti. Namoonni haleellaa raawwatan to'annoo jala erga oolfamanii booda adabbiin barsiisaa ta'e akka kennamu gochuun dhimma biroo xiyyeeffannaa barbaadudha jetti Tinsaa'een.


Ajjeechaa Jila Abbaa Gadaa Karrayyuurratti raawwateen namoonni lama to'ataman-Poolisii

Abbaa Gadaa Karrayyuu dabalatee ajjeechaa namoota 14 aanaa Bosatitti raawwateen walqabatee namoonni lama to'annoo seeraa jala oolfamuu Biiroon Komunikeeshinii Oromiyaaa Komishiniin Poolisii Oromiyaa eeruun beeksise. Komishiinii Poolisii Oromiyaatti Itti-aanaan Komishinaraa Girmaa Galaan ajjeechaan namoota 14 irratti  A L I Sadaasa 22 bara 2014 raawwatame waliin walqabsiisee hanga ammaatti gadi fageenyaan kan qoratamaa jiru ta'uu ibsuun, qaama kamuu yoo ta'e namoonni ajjeechaa sana keessaaa harka qaban seeratti dhiyaachuun gaafatamuu akka qabu dubbatan. Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa qorannoosaa jalqabaa dhimma ajjeechaa Jila Abbaa Gadaa Karrayyuurratti Kamisa baaseen, Abbaa Gadaa Karrayyuu dabalatee namoonni 14 humnoota mootummaan ajjeefaman jedhe. Qaamoleen bulchiinsaafi nageenyaa yaa'a Gadaa Karrayyuurratti ajjeechaa raawwatan yakkisaanii qixa sirrii ta'een qoratamee seeraan gaafatamuu qabus jedhe Komishinichi. Mootummaan Naannoo Oromiyaa amma dura ajjeechaa kana kan raawwate hidhattoota 'ABO-Shanee' ta'uu himee ture. Haata'u malee, qondaalli olaanaafi miseensi paarlaamaa ajjeechaan kun qaamolee mootummaan raawwatuu saaxilanii ture. Ajjeechaan kun kan raawwate naannoo uummanni Karrayyuu Sirna Gadaa itti gaggeeffatu bakka warri aangoo Gadaa harkaa qabu qubatanii jiranitti ta'uu jiraataan aanaa Fantaallee obboleessi isaa namoota ajjeefaman keessaa tokko ta'u dubbate BBC'tti himee ture. Poolisiin ibsa Jimaata kenne kanaan, A L I Sadaasa 21/2014 naannichatti sochii 'ABO Shanee' jiru irratti oppireeshinii fudhatamaa ture keessatti miseensonni poolisii 11 ajjeeffamanii akka turan eeruun, ajjeechaan kun miseensota birratti miira kan uume ta'us tarkaanfiin fudhatamuu qabu kamuu seera kan eege ta'uu akka qabu ibsaniiru. Addi Bilisummaa Oromoo (ABO)n gamasaatiin ibsa Muddee 3, 2021 baaseen, ajjeechaa namoota nagaa Shawaa Bahaa Aanaa Fantaalee keessatti Oromoo Karrayyuu irratti raamwwatameen baay'ee rifachuu himeera. ''Ajjeechaan kun ta'e jedhamee itti qophaa'amee humnootii nagenyaafi hidhattoota mootummaa Paartii Badhaadhiinaatiin namoota nagaa callisiisuuf gara jabinaan kan raawwatamedha,'' jedhe ABOn ibsa isaa kanaan. Akkaataa ajjeechaan kun itti raawwateera jedhe bal'inaan kan ibse ABOn, gochi kunis qaama walabaatiin qoratamee kanneen ajjeechaa kana raawwatan seeratti akka dhiyyeeffamaniif waamicha dhiyeessee ture. Dhimma kanaa wajjiin walqabatee qorannoon gaggeefamaa kan jiru waan ta'eef hanga dhumaatti kan itti deemamu ta'us ibsaniiru Itti-aanaan Komishanara Poolisii Oromiyaa. Qaamni yakkicha raawwate maaliif akka raawwateefi qaamoleen ajjeefaman ifatti eenyuun akka raawwatame adda baasuuf qorrannoon gadi fageenya qabu itti fufeera jedhan. Ajjeechaa kanaan wal qabatee bu'aan qorannoo argame yaroo dhiyootti ibsuun yakkamtootni seeratti akka dhiyaatan kan hojjatamaa jiru ta'uun hubatamuu qaba jechuun Komishinarri itti-aanaa Girmaa himaniiru.


Daa’imman Hirnaatti walitti maxxananii dhalatan wal’aansaaf gara Finfinnee ergaman

Daa’imman lamaan laphee isaaniitii gadi walitti maxxanan kaleessa waaree booda ture Hospitaala Hirnaatti kan dhalatan. Medikaal Daayrektarri Hospitaala Hirnaa Dr. Faamii Mahaammad, daa’imman kun “mudhiidhaa ol nama lama, mudhiidhaa gadimmoo nama tokko. Haala saniini kan dhalate,” jedhan. Daa’imman lamaan walitti maxxananii dhalachuu isaaniin dabalataan hulaa bobbaa hinqaban. “Sanaaf gara yaala olaanaatti akka darbu murteessinee riifariin gara Hospitaala Cirootti deemeera” jedhan Dr. Faamiin. Abbaa daa’imman kunneenii kan ta’an Obbo Batra Luulluu Hospitaall Ciroos riifarii gara Hospitaala Xiqur Anbassaatti akka barreesseef fi gara achii imaluuf akka ta’e BBCti himaniiru. Dahumsa dura… Maatiin daa’imman walitti maxxananii Hospitaala Hirnaatti dhalatan kunneenii godina Harargee Lixaatti jiraattota aanaa Xuulloo araddaa Ifabaasi. Harmeen daa’imman kanaas ji’a lama dura gara hospitaala Hirnaa deemuun hordoffii dahumsa duraa taasisuu isaanii Medikaal Daayrektarri Hospitaala Hirnaa Dr. Faamii Mahaammad himan. “Hordoffiin haadholiin ulfaa ji’a sadi sadiin gara hospitaalaa dhufuun laalamuu qabantu jira. Haa ta’u malee isheen kana hinqabdu turte. Ji’a lama dura kan asitti dhuftee ilaalamte” jedhan. “Wayita /hospitaaatti/ ilaalamtetti daa’ima lakkuu akka /garaadhaa/ qabdu shakkamee ture. Haa ta’u malee wayita ciniinsuun qabee dhuftetti daa’imni jalqabaa yemmuu bahu daa’ima isa lammaffaa waliin walqabateeti kan dhufe” jechuunis himan. Adeemsa deesisuu… Harmeen daa’imman walitti maxxananii dhalatanii wayita ciniinsuun qabu gara Hospitaala Hirnaa deeman. “Yeroo deessutti daa’imni kun mataansaa lama, mudhiidhaa ol nama lama, mudhiidhaa gadimmoo nama tokko. Haala saniini kan dhalate,” jedhan Dr.Faamiin. “Saalli isaanii dhiira. Qaamni saalaas tokkuma. Miila nama tokkoo qabu. Garaadhaa ol immoo nama lama,” jechuunis himan. Hanga daa’immaan kunneen yaala fooyyeef gara Hospitaala Cirootti ergamanitti haalli fayyaa isaanii gaarii akka ture Medikaal Daayrektarri Hospitaala Hirnaa Dr. Faamii Mahaammad daa’imman lachuu harma hodhaa akka turanis himaniiru. Waa’ee lakkuulee maxxananii dhalatan… Inni tokko fartilaayizeshiniin /adeemsa wayita sanyiin dhiiraafii hanqaaquun dhalaa gadaamessa keessatti walitti dhufan umamu/ erga umamee booda hanqaaquun dhalaa iddoo lamatti qoodamuuf yeroo barameen alatti turee qoodamuu yoo eegalefi lakkuuleen haalaan osoo gargar hinbahin yemmuu hafan uumama kan jedhudha. Yaadni inni lammaffaan immoo imbiriyoon lamaan waltuquun adeemsa keessa tokko ta’uun yemmuu guddatan umama kan jedhudha.


'Namoota bakka tokkotti qubatan malee kanneen bakka bakkatti faffaca'an hin gargaarru'- Komishinara Sodaa Balaa

Godina Wallaggaa Bahaa gandoota baadiyyaa Aanaalee Giddaa Ayyaanaa fi Galiilaa Limmuu akkasumas Sibuu Siree keessa jiran keessaa hidhattootaan qe'eesaaniirraa buqqaafamuu jiraattonni BBCtti himan. Jiraattonni bara 1995 wayita hongeen Harargee mudate Aanaa Sibuu Siree Araddaa Baqqoo Jimaa jedhamu qubsiifamanii hanga yoonaa achi jiraachaa turan, yeroo ammaa haleellaa hidhattootaa dheessanii qe'eesaaniirraa akka buqqa'an himu. Maatiisanii waliin baqatanii magaalaa Adaamaa jiraachuu kan himan Obbo Abdallaa Yuuyyaa, rakkoon kun erga eegalee waggaa caaleera jedhan. ''Oomisha qonne hin gashanne. Boqqolloo, mishingaa, Lawuzii, Jimaa nurraa guban. Erga baqannee kaan gaaratti, kan humna qabu ammoo gara magaalaatti galee turreerra. "Bakka keenyatti ni deebina jennee abdiin eegaa turre. Garuu haalli waan hammaateef dhiisnee achii baane,'' jechuun akkaataa itti baqatan ibsan. Bara 1995 sababa hongeen Harargee mudateen Aanaa Sibuu Siree Araddaa Baqqoo Jimaa qubsiifamuu kan himan Obbo Abdallaan, ''qabeenyaa fi qe'ee akkasumas maatiin waggoota 27 oliif horatan nu jalaa diigamee bakka bakkatti facaanee jirra,'' jedhan. Obbo Abdallaan abbootiin warraa kuma 14 caalan sababa rakkoo kanaan buqqa'uu quba qabaachuu himu. Namni isaan waliin buqqa'anii amma magaalaa Hadaree jiraachuu himan Obbo Ibraahim Abdullaahii ammoo lakkoofsi namoota buqqa'anii kanaa ol ta'a jedhan. ''Araddaa Baqqoo Jimaa jedhamtutti namni hafe hin jiru. Qabeenyis qe'eenis hin jiru. Uummanni Harar achi qubatee tures, dhalattoonni achiis qe'ee gadhiisanii baqataniiru. Namuu gargar faffaca'e,'' jedhan Obbo Ibraahim. Namoonni kunneen aanaasaanii qofa osoo hin taane, aanaa Gudayyaa Biilaa irraas namni baay'een qe'ee gadhiisee baqachuu akka quba qaban himan. Buqqaatonni kunneen kaan gara Machaaraa, kaan gara Wallagga Lixaa fi kaan ammoo gara magaalota Adaamaa fi Finfinnee darbees gara Harar imalanii jiraachuu himan namoonni kunneen. Qaamni walitti qabee isaan qubsiise akka hin jirree fi qe'eema namoota dhuunfaatti da'atanii jiraachuu kan  himan buqqaatonni kunneen, ''mootummaan nuuf birmachuu qaba,'' jedhan. Jiraataa Aanaa Giddaa Ayyaanaa magaalaa Hangar Guutee kan ta'an, namni sodaa nageenyaaf maqaan isaanii akka ibsamu hin barbaanne, gandoota aanaasaanii jala jiran kanneen akka Fixi Baqqoo, Mandar siddistii, mandar ammistii, Bareedduu, Waajjaa fi Alii keessaa namoonni baqatanii dhumaniiru jedhan. ''Maatiin keenya buqqa'anii na bira jiran kan obboleessi koo irraa du'e, kan obboleettiin koo irraa duute, kan soddaan koo irraa du'e-hundayyuu walitti qabee naannoo namoota soddomaa oliin jiraachisaa jira. Maatiin hunduu faffaca'ee jira,'' jedhan. ''Aanaa Galiilaa Limmuu, Giddaa Ayyaanaa, Abee Dongoroo fi kanneen waldaangessan keessatti mannii fi midhaan gubatee dhumeera. Namni hedduun buqqa'eera,'' jedhan. Jiraataan kun oomisha barana qotatan tokkollee akka hin galfatin jiran himan. ''Midhaan an qotadhe achumatti gubate. Isa hafe ammoo hidhattoonni ofumaa fe'atu. Humni nageenyaa isan dhaabus hin jiru.'' Aanaa Giddaa Ayyaanaa, ganda Fixi Baqqoo irraa hidhattootaan buqqaafamuu kan himan, jiraataan kan biraan qaama mootummaatti iyyatanis akka hin birmanneef himan. ''Rakkoon kun mudatuu wayita jalqaburraa mootummaatti iyyataa jirra. Bulchaa aanaa fi godinaatti irra deddeebiin iyyanneerra. Yeroof nuti hin dandeenyu nuun jedhan. Qabeenyi keenya hundi gubateera. Namnis nurraa dhumeera. Reenfa namaallee kaafachuu hin dandeenye.'' Erga ALI Sadaasa 19, bara 2014 qe'eesaaniirraa baqatanii amma yoonaa ala jiraachuu kan himan jiraataan kun, gargaarsa homaatuu akka argataa hin jirree fi qe'eesaaniitti deebi'uuf akka hawwii qaban himan. ''Erga qe'ee keenyarraa baqannee qaamni mootummaa nu gargaare hin jiru. Yeroo tokko Yuuniversitii Wallaggaarraa dhufe jedhanii waan akka Zayitaa fi uffata qorraa wayii nuuf kennanii turan. Nuti gargaarsa namaa hin feenu. Qe'ee keenyatti deebi'uu barbaanna,'' jedhan. ''Mootummaan nageenya keenya nuuf eegee akka qe'ee keenya jiraannu feena. Yoo raayyaan ittisa biyyaa argamuu dadhabe humni addaa naannoo Oromiyaa nageenya keenya nuuf eeguu qaba. "Nuti namoota gargaarsa kenninu malee warra gargaarsa eeggatu hin turre. Qondaaltonni nuti gaafanne humna dabalataa nu barbaachisa deebii jedhu qofa nuuf kennanii callisan.'' Jiraataan ganda Fixi Baqqoo kan biraan abbeerri/obboleessi abbaa hidhattootaan jalaa ajjeefamuu himu, qe'eensaanii waan barbadaa'eef baqatanii magaalaa Hangar Guutee mana namaa dhokatanii jiraachuu dubbate. Komishinarri Komishinii Hooggansa Sodaa Balaa Oromiyaa Obbo Musxafaa Kadir mootummaan kanneen dawoo buqqaatotaa jiran malee kanneen bakkaa bakkatti faca'anii mana namootaatti gugatanii jiraniif gargaarsa hin godhu jedhan. Naannoo Oromiyaa godinaalee sagal keessatti namoonni kuma 591 fi 590 ta'an sababa rakkoo nageenyaan buqqa'uu himan. Kanneen keessaa, namoota bakka rakkoon nageenyaa jiru keessa jiranirraa kan hafe, namoota kuma 468 fi 141 ta'aniif deeggarsi godhamaa jira jedhan Obbo Musxafaan. Kunneen godinaalee Wallaggaa arfan fi Gujii lamaan ilaallatas jedhan. ''Warra sababa rakkoo nageenyaa buqqa'an kunneeniif midhaan kuntaala kuma 148 fi 258 hanga torbee darbeetti kennameefii jira. Kanneen mana nama dhuunfaa jiran gargaaruun hin danda'amu. Kan gargaarru warra dunkaana godhatanii keessa qubatanii fi manneen barnootaa keessa qubatanii jirani. Namoota sababa rakkoo nageenyaa qe'eerraa buqqa'an kanneen hongeedhaan miidhamanirraa gargar baasnee hin ilaallu,'' jedhan. Hararoota Aanaa Sibuu Siree irraa buqqa'anii magaalota akka Adaamaa, Ciroo, Harar fi gara Wallaggaa Lixaatti baqatan jiraachuu quba akka hin qabnee fi kanneen haala kanaan buqqa'an gargaaruuf qophii akka hin taanes himan Obbo Musxafaan. Guutuu Oromiyaatti namoonni miiliyoona 4 fi kuma 163 fi 809 gargaarsa midhaan nyaataa fi kaan barbaadu jedhan qondaalli kun. Bulchaa Bulchiinsa Godina Wallaggaa Bahaa  kan turan Obbo Alamaayyoo Tasfaayee haleellaa uummatarratti raawwatuuf humnoota finxaaleyyii Amaaraa, ABO-Shanee fi hidhattoota Beenishaangul Gumuz-Beenin jedhaman himatan. Haleellaa ifatti kan raawwate 'Finciltoota Amaaraati'' jechuunis balaaleffataniiru hoogganaan kun. Humnoota kunneenirratti haleellaa gaggeessaa jiraachuusaas hima bulchiinsi godinichaa. Jiraattonnis haleellaa hamaa kan raawwachaa jiran hidhattoota Amaaraa ta'uu fi hedduunsaanii kan dhiyeenya bakka biraarraa dhufan ta'uu himatu. Godina Wallaggaa Bahaa aanaalee uummanni irraa buqqa'ee fi ajjeechaan raawwataa jiru keessa hidhattoonni Waraana Bilisummaa Oromoo ofiin jedhan-kan mootummaan 'Shanee' jedhuun baay'inaan akka socho'an garuu himaniiru jiraattonni. Mootummaan shanee waliin jirtu jedhee akka isaan qoollifatee fi hidhattoonni-mootummaan finxaaleyyii Amaaraa ittiin jedhus maqaama kanaan haleellaa irratti gaggeessaa jiraachuus himan. Hoogganaan Biiroo Bulchiinsaa fi Nageenyaa Oromiyaa Obbo Shaafii Huseen hidhattoonni Amaaraa haleellaa tibbanaa keessa qooda qaban warra achuma jiraatan ta'uu himu. Ta'us, ''yeroo humni mootummaa socho'u bakkaa bakkatti socho'u,'' jechuun qaamoleen kuni bakkaa bakkatti akka soso'an akeekan. Qaamoleen hidhataniifi maqaa sabaa dhahan haleellaa gamaafi gamanaan raawwataniin ummanni waggootaaf waliin jiraatu akka wal shakku, akka walirratti garagalu taasiseera. Obbo Shaafi Huseen wanti mudataa jiru fedhii siyaasaarraa kan maddedha jechuun ibsan. Hidhattoonni lamaan rakkoo godinoota Wallaggaaf himataman ergamni isaanii gargar ta'us galmarratti walgahaan qabu jedhu qondaalli olaanaa nageenyaa kuni. Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti waajjirri gargaarsa namoomaa qindeessu OCHA, Godinaalee Wallaggaa Bahaa fi Lixaatti buqqaatonni 250,000 caalan kanneen gargaarsa barbaadan ta'anis garuu gargaarsi ga'aan godhamaafii hin jiru jedhe. Abbootiin warraa qe'eesaaniirraa buqqa'an 37,000 caalan da'oo fi meeshaalee gargaarsaa barbaadu, garuu erga Amajjii bara darbeetii gargaaramaa hin jiran jedhe dhaabbati kun. Naannawa kanatti akka fedhan socho'anii gargaarsa kennuun rakkisaa waan ta'eef daa'imman, harmootiin hoosisan, akkasumas haadholiin ulfaa rakkoo hanqina nyaata madaalawaaf saaxilamanii jiraachuus ibseera. Meeshaalee wal'aansa fayyaa fi kaan garas geejjibsiisuun sochii hidhattootaan gufachuu fi lammiileen naannawa kanaa hanqina bishaan dhugaatiifis saaxilamuu ibseera OCHAn. Haala rakkisaa kana keessatti barattoonni kumaatamatti lakkaa'aman maneen barnootaa cufamuurraan kana ka'e miidhamuus ibseera.


Shamarreen Ingilaand turte akkamiin Naqamteetti kilaba saayikilii shamarranii hundeessite?

Shamarree Murtii Dhugaa Sanyii Magaala Naqamteetti dhalattee kan guddatte yoo ta'u, biyya Inglaand keessatti kilaba saayikilii hawaasummaa 'Pelsall Social Cycling Club' jedhamu keessatti hirmaachaa turte. Amma gara biyyaatti deebii'uun manneen barnootaa lama keessaa shamarran 13 calaluun kilaba saayikilii shamarranii hundeessite. Yeroo ammaatti gara biyyaa deebi'uun kilaba saayikilii hundeessuun cinatti hojiilee tola ooltummaa hojjechaa akka jirtus BBCti himteerti. Gaafiifi deebiin BBCn shamarree Murtii Dhugaa Sanyii waliin taasise kunooti. BBC: Gara biyya Ingilaand maaliif deemte ati? Murtii Dhugaa: Gara biyya alaa kanin deemef maatiinkoo achi jiraachaa waan turaniifi. Haaluma jireenyaatiif gara biyya Ingiliz deeme. Akka lakkoofsa warra Awurooppaa naannoo bara 2005 deeme. BBC: Saayikilii oofuu akkamiin akka jalqabde nutti himi? Murtii Dhugaa: Maatikoo keessaa obboleettiinkoo fi abbaan warraashee saayikilii baay'ee jaalatu. Guyyaa tokko isaanuman ilaala jedhee waliin deeme. Guyyaa lammaffaa saayikilii qabadheen bahe. Isa boodammoo isaan kilabiidhaan hammatamanii waan turaniif "maalif kilabiidhaan hinyaaltu? Shaakalliifii muuxannoof gaariidha" naan jedhan. Kanaaf gara kilabii seene. BBC: Haalli wayita kilabii seentu ture maal fakkaata? Murtii Dhugaa: Wayitan jalqaba kilabicha seenu sodaan qaba ture. Dandeetiin saayikilii ofuukoo badaa hinturre. Kanaaf akkamittin kilabiitti hammatama jedhee sodaadheen ture. Garuu gaafan ilaalu baay'eensaanii kan reefu jalqaban turan. BBC: Haalli leenjiifii shaakallii kilabicha keessaa maal fakkaata ture? Murtii Dhugaa: Shaakallii guyyaa Facaasaa, Kamisa, Sanbata duraafii Dilbata hojjenna. Sadarkaa dandeettii adda addaatiin filanii guyyoota sana keessatti akka shaakalan taasisu. Dilbata immoo namni hundi shaakallii fageenya qabu taasisu. BBC: Kilabicha keessa erga seentee booda dorgommiileerratti hirmaachaa turte? Murtii Dhugaa: Walii keenya gidduutti waldorgommii ni taasisna. Akkasumas namni sadarkaa tokkoo isa gara isa biraatti fooyyee akka qabaatuuf dorgommiin ni taasifama. BBC: Yoom gara biyyaa deebite? Murtii Dhugaa: Waggaa tokkoo asittin gara biyyaa deebi'e. Sababuma hojiin walqabatuunin dhufe. BBC: Kilabii saayikilii shammaranii Naqamtee hundeessuuf maaltu si kakkaase? Murtii Dhugaa: Ispoortii saayikilii ofuu irratti hirmaannaan dubartootaa achitti /biyya Ingilaanditti/ gahaa miti. Dabalataan immoo warri Afriikaa badaa gara saayikilii kanarra hinjiran. Baay'een namaa kan jiru fiigicharrattidha. Kanaaf gaafan gara biyyaa dhufus 'gama kanaan biyya kootti maal gochuun danda'a?' kan jedhun qabadhee dhufe. BBC: Ogummaan kee bifa idileen hojjettu maali? Murtii Dhugaa: Kanin baradhe Baayo-Keemistiriidha. Haaluma kanaan Laaboraatoorii keessatti saayintistii qorattuu /research scientist/ ta'ee gara waggaa saddeetii hojjadheera. Kemikaala omisha qorichaafii talaalliif gargaaru omishna. BBC: Gara biyyaa erga deebitee boodahoo maal hojjechaa jirta? Murtii Dhugaa: Gara biyyaa ergan deebi'ee booda hojii tola ooltummaan hojjechaa jira. Fiildii ani ittiin baradheen osoo hintaanee barnootarrattin hojjechaa jira. Hojiinkoo tola ooltummaa inni jalqabaas pirojektii 'qulqullina barnootaafii barnoota hunda hammatoo' jedhurrattin hojjechaa ture. BBC: Sochii saayikilii oofuu keessattuu gama dubartootaan akka naannoo Oromiyaattis ta'e magaala Naqamteetti maal taajjabde? Murtii Dhugaa: Naqamteen iddoo dhalootaa koo waan taateef nan beeka. Dhugaa dubbachuuf sochii saaykilii shamarranii badaa hin argine. Ammas jijjiirama hin argine. Haalli karaa keenyaas bajaajii, konkolaataafii gaariin kan itti baay'atu waan ta'ef nama saayikilii oofuf ni sodaachisa. Lammaffaammoo kiraadhaan yoo ta'e malee namni dhuunfaadhaan bitatee oofuudhaaf ni rakkisa. Saayikiliin tokko gara birrii kuma 10 galeera. Baahirdaar, Hawaasaa akkasumas gara Kaabaa deemee ilaalera. Hirmaannaan dubartootaa baay'ee bareedaadha. Gama kanaan akka magaala Naqamteetti qofa osoo hintaane akka Oromiyaattis hirmaannaan hinjiru. BBC: Adeemsi hundeeffama kilabii saayikilii shamarranii Naqamtee maal fakkaata ture? Murtii Dhugaa: Kilabicha bara 2021 manneen barnootaa lama keessatti hundeessine. Mana barnootaa qophaa'inaa Leeqaa fi Mana barnootaa sadarkaa Lammaffaa Daargeetii shamarran 13 fillee kilabicha hundeessine. BBC: Waa'ee bittaa saayikiliifii bajata kilabichaa gara fulduraa natti himi? Murtii Dhugaa: Bittaa saayikiliifii uffata shaakalliif deeggarsa maallaqaa kan naaf taasisan dhaabbata 'Exeter Ethiopia Link' jedhamufii kilabii saayikilii ani keessatti hirmaachaa turedha. Kanaaf carraa kanatti fayyadamee galatoomaan jedha. Gara fulduraaf Waajjirri Ispoortii magaala Naqamtee akka gama tekniikaas ta'e ijoollee shaakalchiisuun na gargaaran deeggarsa gaafadhee isaan waliin hojjechuudha kan barbaadnu. BBC:Mul'annikee kilabni kun sadarkaa maalirra akka gahuufi? Murtii Dhugaa: Yaadnikoo inni jalqabaa shamarran kilabicha keessa jiran dandeettii saayikiliin qofa osoo hintaane haala barumsaafii naamusaan ijoollee biroof fakkeenya akka ta'anin barbaada. Inni lammaffaammoo biyyattis ta'e Oromiyaa bakka bu'anii akka maqaa nu dhoofsisanin yaada.


Dirooniiwwan haala waraana addunyaa jaarraa kanaa geeddaran

Xiyyaaroonni waraanaa nama-malee (dirooniiwwan) tibba tokkoo harka biyyoota guddatan qofaa turan, ammaan tana sadarkaa harka biyyoota hundaa galan jechisiisu irra gahameera. Diroonniiwwan meeshaalee waraanaa ammayyaa kunneenis motummoota xixiqoorraa kaasee riphee loltoonni illeen itti fayyadaman waan ta'eef haala waraanaa geeddaraniiru. Bara waraanni addunyaa lammaffaan gaggeeffameetti taankiiwwan sibila cimaa uffatan waraana lafoo keessatti gahee olaanaa kan bahanii turan yoo ta'u, bara ammaa keessatti argamnuutti ammoo diroonniiwwan dirree waraanaa irratti meeshaa waraanaa murteessoo dursaan eeraman ta'aniiru. Waggootaan dura Ameerikaan riphee loltoota ittiin adamsuuf jecha yeroo jalqabaatiif Afiigaanistaan, Iraaqiifi eddoowwan biraatti faayyidaarra kan oolchite xiyyaarri nama-maleessaa AQ-1 Reaper jedhamu yeroo sanatti meeshaa ammayyaa jedhamee ture. Xiyyaarriiwwan nama-maleeyyiin jalqabarratti riphee looltoota adamsuuf qilleensa irraa basaasuu hojjataman kunneenis, sadarkaafi barbaadamummaansaanii kan dabale ammoo erga miisaa'eliin 'Hellfire' jedhamu itti hidhamuun haleellaa raawwachuuf bobbaafameen booda. Itti aansee ammoo dirooniin Reaper jedhamu haala haleellaa raawwachuu danda'uun hojjatamuun dirree waraanaatti bobaafame. Dirooniin kunis kan duraa irraa addaa kan ittiin ta'e, dandeettii meeshaa lee waraanaa ulfaataa baachuu fi miidhaa olaanaa qaqabsiisuu danda'usaatiin. Kanaanis Ameerikaan diinoota ishee barbaadduu bakka kamiifi yeroo kamiittu haala hin eegamneen xiyyeeffannoo keessa akka galchisuuf dandeessiseera. Waggoota lamaan dura Baagdaadi keessatti kan ajjeeffaman Jeneraalli Iraaqi Jeneraal Qaasiim Suleemaan irratti haleellaan kan raawwatame dirooniidhuma Reaper jedhame kanaan akka ta'e amanama. Tibba tokkoo diroonootatti fayyadamuun haala kanaan adamsanii haleellaa raawwataa kan turan irra caalaa Ameerikaafi Israa'el kan turan yoo ta'u, yeroo sanattis bara diroonniiwwan waraanaa itti fayyidaarra oolfaman bara jalqabaa jedhamu danda'ama. Haata'u malee haalliiwwan saffiisaan geedaramuun qaamoonni baayyeen diroonniwwan waraanaaf fayyadamuun meeshaan waraanaa ammayyaa haaraan jalqabame. Kanaanis xiyyaaroonni nama maleeyyii (dirooniiwwan) farra shororkeessummaa fi riphee loltoota adamsuuf itti fayyadamamaa turan, amma tajaajjilliisaanii bal'achuun waraana idilee irratti hirmaachu eegalan. Jaarraa teeknolojiin itti fooyya'aa adeemaa jiru kanattis dirooniiwwan haala kana waliin adeemuun ammayyoomfamaa faayidaarra oolfamaa jiraachusaanitiin alatti, meeshaalee waraanaa kaan waliin ta'unis bu'aa qabeessummaansaanii guddachaa jira. Gara fuula duraattis kana caalaa hammayyeeffamuun isaanii kan hin hafneedha. Diroonii AQ- 9 Reaper Waraanawwan bu'aa qabeessuummaan haleellaa diroon ittiin dhiheenya kana mul'ate keessaa tokko waraanaa motummaa itoophiyaafi finciltoota TPLF jidduutti gaggeeffamee tureen yoo ta'u, waraana kanarrattis gama motummaa Itoophiyaatii diroonii gahee olaanaa baheera. Motummaan Itoophiyaa dirooniiwwan waraanaa Turkiifi Iraanii irra bituun kan himame yoo ta'u, karaa UAEn ammoo xiyyaaroota nama-maleeyyii Wing Long-2 jedhaman Chaayinaa irraa argachuunisa gabaafameera. Haaluma walfakkaatunis UAEn wal waraansa Liibiyaa lubbuu namoota hedduu galaafate keessatti michuu ishee kan ta'e Jeneraal Khaalifaa Haaftaarifis akkasumas dironiiwwan Chaayinaan oomishaman hidhachiifte jirti. Waraanawwan bara kana keessaa raawwataman keessatti diroonniiwwan waraanaa gahee olaanaa akka bahan Liibiyaafi Azaarbaajaan kanneen dursaan eeraman keessayi. Motummaa Liibiyaa kan Tiriipooliitti argamuufi deeggarsa hawaasa addunyaa qabu kufaatii irraa oolchuu keesatti dirooniiwwan gahee bahan qabu ture. Kana malees bara darbe Ameerniyaafi Azaarbaajaan jidduutti sababii kutaan bulchiinsa Naagorinokaaraanaah naaf ta'a jedhuun wal waraansa gaggeefameen, Azaarbaajaan sababii dirooniiwwan Tarkiin  hidhachiifteen olaantummaa argattee jirti. Haleellaawwan dirooniiwwaniin gaggeeffaman kan gaaffii seeraafi hamlee wal xaxaa irratti ka'uudha. Bu'aa qabeessummaansaa haleellaan dirooniiwwaniin raawwatamu kan madaalamu odeeffannoon dhiyaatuuf sirrii ta'usaarratti hundaa'a. Haala fayyadama diroonii irratti waliigalteen yeroo dhihootti kan raawwatamu ta'u baatuulleen, Ameerikaan garuu dirooniiwwan waraanaa hammayyaa harkaa qabdu michoota ishee itti dhiyaatan yoo ta'e malee warra biraatti dabarsite kennuuf heyyamamtu miti. Biyyoon diroonnii oomishaan kaan garuu oomisha saanii warra kaaniif dhiyeessuuf gargaagarummaa akkasii hin kaa'an. Yeroo ammaa dirooniiwwan 100 caalan harka  biyyootaa fi gareewwan addunyaarra jiranii kan jiran yoo ta'u, kaan ammoo dirooniiwwan meeshaa waraanaan dabaalaman argachuuf carraa argachaa jiru. Giddugala 'New American Security' jedhamutti daarektara qorannoowwanii kan ta'an  Pool Shaaree dirooniiwwan harka fayyadamtoota hedduu seenuun isaanii akkaan babal'ataa kan jiruudha jedhan. "Chaayinaan diroonii gurguruun addunyaarratti dursaa jirti. Yeroo ammaa diroonii kan oomishaa jiran kanneen humna waraanaa jaboo ta'an qofa miti. Biyyoonni akka Iraan fi Tarkii akkasumas biyyoonni baha giddugaleessaa hedduun diroonii oomishuun biyyoota kaanitti gurguraa jiru,''jedhan. ''Dirooniiwwan tajaajila daldalaaf oolan salphaatti kan argaman yoo ta'an, namni kamuu maallaqa qabaannaan dirooniiwwan kunneen bitee meeshaa waraanaan dabaaluun haleellaaf itti fayyadamuu danda'a. Gareen shororkeessummaa raawwatan dirooniiwwan kunneen fayyadamu.'' Xiyyaaronni osoo namni balaliisin ofiin balali'an, biyyoonni hedduun humna qilleensaa akka qabaatan gochuun haala waggoota muraasa dura ture geeddaraniiru. Haala Kanaan mootummaa fi gareewwan hedduun haleellaa qilleensaa raawwachuuf karaa salphaa argataniiru. "Teeknooloojii dijiitaalaan deeggaramuun sakatta'iinsaa fi hordoffii gaggeessuu akkasumas qaama isaan hordofaa jiru dafanii baruun haleeluu danda'u. Dirooniiwwan kunneen loltoota lafoof yaaddoo hamaa ta'aniiru,'' jedhan Pool Shaaree. "Siiriyaa keessatti dirooniiwwan Raashiyaa argaman haala jiru hordofuu fi to'achuun, meeshaaleen gurguddoon Raashiyaa iddoo qiyyaafatan akka rukutan gargaaraniiru,'' jechuun xiinxalaan dhimma Raashiyaa Saamu'el Beendeet ni himu. Yeroo ammaa dirree waraanaa hedduutti dirooniitti wayita fayyadaman ni argama, maaliif dirooniiwwan dura dhaabbachuun dadhabame? "Dirooniiwwan hedduun xiyyaarota waraanaa Kanaan duraan yoo walbira qabaman qaamni isaanii akkaan xiqqoodha. Kanaafuu sochiisaanii to'achuuf meeshaa addaa barbaachisa,'' jedhan Pool Shaaree. Dabaluun,''dirooniiwwan kunneen lafatti gadi dhiyaachuun waan balali'aniif, sirna to'annoo balaliinsa qilleensaan qolachuun rakkisaadha,'' jedhan. Yeroo ammaa biyyoonni hedduun sirna ittiin diroonii qolatan diriirsaa, meeshaa ittiin to'atanis oomishaa waan jiraniif Kanaan booda teeknooloojiin diroonii to'atu as ba'uu mala. Dirooniiwwan haleellaa geessisan gatiinsaanii rakasa waan ta'eef, heddumminaan bitamanii qilleensatti bobbaafamuun kallattii hedduurraa haleellaa raawwatu, wayita kana haleellaa kana fashalsuun ni ulfaata. Kanaafuu meeshaa farra-diroonii waraanaa oomishanii baasuun addunyaaf hoji-manee guddaadha.


Qondaaltonni UN bakka awwaalcha jumlaa Kaaba Itoophiyaa daawwatan

Itti aantuun barreessituu-olaantu UN Amiinaa Mohaammad, waraana waliinii mootummaa fedeeraalaa, fi finciltoota Tigraay jidduuttii gaggeefameen naannoo Amharaa keessatti miidhaa qaqqaban daawwatan. Adde Aminaan Dilbata bakka awwalcha jumlaa daawwachuu isaanii miidiyaan biyya keessaa Fanaa Biroodkaastiing Koorporeet gabaaseera. Dabalataanis Adde Amiinaan dhimma miidhaa waraana waliinii irratti angaa’ota naannichaa waliin mari’ataniiru. Jilli UN kun dabalataanis magaalaa guddittii naannoo Tigraay Maqalee daawwataniiru. Fincooltonni Tigraay naannolee Amaaraa fi Tigraay to’atan keessatti ajjeechaa fi qabeenya barbadeessuu guddaa akka gaggeessan mootummaan isaan himata. Fincooltonni kun ammo mootumman gocha hamaa hedduu akka raawwate himatu. Haaluma walfakkaatuun Gaanfa Afrikaatti ergamaan addaa Gamtaa Afrikaa kan pireezidantii duraanii Naayijeeriyaa turan Oliseegoon Obasaanjoos torbanootaaf harka humnoota TPLF kan turteefi ajjeechaa jumlaa dabalatee miidhaan hedduun irra gaheera jedhamtu magaala Kombolchaa daawwataniiru. Obasaanjoon waraana gaaga'aa Itoophiyaa keessatti adeemaa jiru karaa nagaan furmaata siyaasaa akka argatu ji'ootaaf yaaliiwwan jaarsummaa adda addaa gocha kan jiran yeroo ta'u ammaan tana naannoo Amaaraan dabalataan Affaarittis miidhaa humnoota TPLF qaqqabe akka daawwatan miidiyaaleen biyya keessaa qabaasaniiru. Lolli Kaaba Itoophiyaa waggaa tokko dura Naannoo Tigraayitti erga eegale as lubbuun namoota hedduu darbee, hedduun qe’ee isaanirraa buqqa’anii, namootni miiliyoonaan lakka’aman ammoo gargaarsa namooma isaan barbaachisa. Yaa'ii hooggantoota biyyoota Afrikaa 35ffaa Gamtaa Afrikaa haala milkaaheen kan raawwatte Itoophiyaan, waayee waraanaa kanaafii miidhaawwan qaqqaban irratti keessummoota sagantichaaf dhufaniif ibsa adda addaa kennaa baate. Waraana gaaga'aa ji'oota 15'f humnoota mootummaa federaalaafi hidhattoota TPLF gidduutti adeemsifamu karaa nagaa xumuruuf Gamtaan Afrikaa, Dhabbaata mootummoota gamtoomanii fi qaamoleen biroo yeroo dheeraaf yaalii taasisaa turaniiru. Naannoo Tigraay keessatti narsoonnii fi doktaroonni ofiisaaniitiif waan nyaatan argachuuf nyaata kadhachaa jiraachullee BBC‘n hubateera. Yaa'iin Gamtaa Afrikaa kun Finfinneetti kan gaggeeffame waraana Itoophiyaa keessa jiru mariin furuuf abdiin mul'achaa akka jiru wayita gabaafamaa jirutti. Dhiyeenya hogganaan Adda Bilisa Baasaa Tigraay (TPLF) Dabratsiyoon Gabramikaa'eel (Dr) gareesaaniifi mootummaa Itoophiyaa jidduutti haasaan al-kallattii taasifamaa jiraachuu BBCtti himaniiru, ta'uus mootummaan ammatti marii kamuu hin eegallee jechuun marichuuf garuu fedhiin jiraachuu ibseera. Kun kanaan osoo jiruu garuu gabaasa har’a dhaga’ameen humnootiin TPLF haleellaa gama iddoowwan Tigraayi fi naannoo Affaar daangeessaniin banan torban darbe keessa itti cimu naannoon Affaar ibse. Akka ibsa naannichaatti haleellaan TPLF gaggeessaa jiru kun Sardoo qabachuun darbanii daandii guddicha gara Jabuutii geessuu to'achuuf kan kaayyeeffateedha. Ibsi waajjirri Kumunikeeshinii Affaar Dilbata baase akka jedhutti aaanaa shan kanneen godina Kiilbatii keessaatti argamanii fi magaalaan Abaalaa humnootii TPLFn to'atamaniiru. Akka ibsa kanaatti aanaaleen Abaalaa, Magalee, Erabitii, Konabaa fi Baraahile to'annoo humnootii TPLF jala galaniiru.