Waraana Tigiraay: Guyyaa haleellaan xiyyaaraa Tigraay raawwatamee maaltu mudate?

Haleellaa xiyyaaraan kaaba Itoophiyaa naannoo Tigiraayitti lafa gabaatti mudatee ture hordofee ragaalee wal faalleessoo ta'an hedduun bahaa jiru. Mootummaan Itoophiyaa haleellichi kan hidhattoota irratti xiyyeeffate ta'uu ibsulleen, maddeen hedduun garuu dubartootaafi daa'imman dabalatee lubbuu namootaarra miidhaa olaanaan qaqqabuu isbaniiru. Dhimma guyyicha mudate adda baafachuuf odeeffannoo ragaalee, suuraalee saatalaayitiifi ibsawwan aanga'ootaa fayyadamneerra. Haleellichi attamiin mudate? Guyyaa Kibxataa Wiixata 22, 2021 sa'aatii 7n booda mucaan suuqiiwwan mandarichaa keessaa tokkootti xabataa jiruu dhoohinsa olaanaa dhagahu hima. ''Atatamaan yoo bahuu namoonni baayyeen miidhamanii lafarrati kufanii arge. Osoon naannichaa baqachuuf fiigu miilli kiyyaa miidhame'' jechuun BBCtti hime. Dhohinsichi kan mudate magaalaa Togogaa naannawa lafa gabaatti yoo ta'u, eddoon kunis magaalaa guddoo naannichaa Maqalee irraa gara Kaaba Lixaattii fageenya km 25 irratti argama. Namoonni ijaan arganiifi midhamtoonni BBC Tigriffa waliin gaaffiifi deebii taasisan akka himaniitti, taatee haleellaan dura tureefi waan mudate ibsaniitu. Aanga'oota garee mormitoota keessaa tokko kan ta'e Haayilu Kabaddaa akka toora tiwitara isaarratti barreesseetti taateen haleellaa xiyyaaraa kun sa'aatii 7:37 irratti mudate. Lafti gabaa dirree qabu kunis suuqiiwwan shaqaxa garaa garaa, suuqiiwwan uffanni keessatti hodhamuufi manneen dhugaatti fa'i qaba. Wayita haleellaan misaa'elaa raawwatmeetti intalli tokko gabaa sana keessaa waa bitaa turte. wayita isheefi kaan naannawa ishe turan kufan argu dubbatti. Namoonni haleellaa sanarraa lubbuun hafan gara hospitaala Maqalee kanneen geeffaman keessaa muraasni waa'ee taatee kanaa ilaalchisuun dubbatu. Konkolaachisaan atobisii naannichaa tokko BBCtti akka himaniitti, ''taateen mudatee baayyee sukkaneessaadha'' jedhu. ''Manneen diigamaniiru. Namoonnis jijjigaa jalatti dhokataniiru. Namootaafi reeffa muraasa baasuun cimaa ture.'' Namoota lubbuun hafan keessaa namoota 15 atobisichaatti fe'uun gara Maqalee geessuuf daandii eegalan illeen qondaaltoota waraanaatiin akka deebii'u itti himamu dubbata. Wayita gara Togogaatti deebii'eettis namoota miidhaman keessaa shan lubbuunsaanii darbu ibseera. Itti gaaftamaan Waajjira Fayyaa Tigraay tokkoos ambulaanii gara bakkichaatti erguuf yaaluu BBCtti himuun, namoonni uffata waraana raayyaa Itoophiyaa uffatan akka daandii deebiisan ibsaniiru. Bulchiinsa yeroo naannichaa irraa xalayaa akka fidan ajajamanii turan. Wayita xalayicha qabatanii deebii'an ammoo xalayaa dabalataa akka waajjira pirezidaantii irraa fidaniif ajajaman. Kun gara kan hindanda'amne ture. Hojjattoonni yeroo balaa tasaa kaanis seenaa sochiisaanii danqee walfakkaataa gabaasa taasiasaniiru. "Dhohiinsichi hamaa ture" Obbo Kabadaan haleellaa mudate hordoofuun miidhaa naannichatti mudate kan agarsiisu suuraa saataalaatiidii ifa hintaane maxxansanii ture. Jiraattoonni naannichaa jalqaba sagalee jettii kan dhagahan yoo ta'u, sakandiiwwan muraasaan booda ammoo dhohiinsa dhagahu BBCtti himan. ''Naannichi dhagaan kan guutame waan ta'eef dhohiinsichi balaafamaa ture'' jedhan. "Gara Kibba gabaatiin manneen kan miidhaman yoo ta''u, gama kaabaatiiin gabaan baayyee miidahamera.'' "Ijoollee hiriyaa kiyyaa lama miidahamaniiru. Tokko yoo ajjeefamuu ishee tokko miilli irraa citeera'' jedhan.. Eddoonsaa gabaa Kobxataa ykn afaan naannichaatiin Togogaa Idaagaasaluus jedhamee beekama. Guyyaan haleellaan itti qaqabees Kibxatuma. Obbo Kabadaan guyyaa sana gabaan kan namoonni baayyeen itti hirmaatan ta'uu qaba jedhu. Sababiinsaas guyyaan gabaa sunis kan waqxii qonna naannichaa torban tokkoon dursee dhufe waan ta'eef jedha. ''Qonnaan bultoonni sanyii qonnaa bitachu dhufaniifi kaan kan shaqata daldalan akkasumas eeddoo warri kaanis waa itti bitataniidha. Kunis lafa gabaa naanawa Maqaleetti argama ho'aa keessa tokko.'' Motummaan Itoophiyaa maal jedhe? Galgala guyyaa Kibxataa haleellaan itti raawwatameetti BBCn dubbi himaa Raayyaa Ittisa Itoophiyaa kan ta'an Kolaneel Geetinatti Adaana  dubbisee ture. Tibba sanattis xiyyaarri lafa gabaatti haleellaa raawwachu waakkataniiru. ''Nuti gonkumaa lafa gabaatti haleellaa hinraawwanne. Kun attamiin ta'u danda'a? Raayyaan kan kiyyeeffate ilaamaasaa rukutuuf dandeettii qabuda'' jedhan. ''Haleellaa qilleensaa raawwanneera. Garuu ammoo kiyyeeffannoowwan muraasa qofarratti. Haleellaan lafa gabaarratti raawwatameera jedhu gonkumaa kan dogongoraati.'' Guyyaa Kamisaas Koloneel Geetinaatti miidiyaalee biyya keessaatti akka himaniitti, haleellaan kan raawwatame hidhattoota garee finciltoota Tigraay guyyaa wareegamtootaa kabajaa turan irratti jechuun beeksiiseera. Dabalataanis haleellaan qilleensaa kan raawwatame, ''wayita gabaan xumuramu danda'uutti sa'aatii 9n booda'' jedhan illeen namoota taatee ijaan argan kan BBCn dubbiseefi ragaalee miidiyaale hawaasaa garuu haleellichi kan raawwatame sa'aatii gabaan walgeessuu naannawa sa'aa 7 irratti ta'u mul'isu. Koloneel Geetinatti madda oduu Rooyitarsiitti akka himaniitti, waraanichi Togogaatti hidhattoota uffata siviilii uffatan haleeluu beeksisanii, haleellichi garuu lafa gabaatti hinraawatamne jedhaniiru. Humnootiin Tigraay naannicha turanii? Kanaaf deebiin beekamu hinjiru. Naannichi hojjattoota balaa tasaa fi gaazexessitootaaf kan daangeeffameedha. Motummaan naannicha keessa lolli jiraachu eeruun humnootii Tigraay naannicha keessa sochii taasisaa jiraachu himeera. Togogaan karaa gara Maqalee geessuufi bakka dhiheenya waraanni cimaan ittti gaaggeefamee ture jidduutti kan argamtuudha. Guyyaa Kibxataa sana hidhattoonni gabaa magaalatiitti ykn naannawichitti argamusaanii karaa itti baramu hinjiru. Ragaaleen naannichaa BBCn dubbisee loltoonni naannicha akka hinturre himanilleen, jiraattoonni naannichaa osuma loltoonni naannicha turan illeen ifa baasuun dhiisu danda'u. Haata'u malee, wantti ifa ta'ee tokko, haleellaa guyyicha lafa gabaatti raawwatameen siiviloota miidahaman keessaa hedduu dubartootaa fi ijoolleen ni argamu.


Waraana Tigraay: UNHCR Tigraayitti kaampiiwwan lama baqattoonni Ertiraa keessa dahatan bira gahuu hime

Ejensiin baqattootaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii - UNHCR, naannoo Tigrayitti kaampiiwwan lama baqattoonni Ertiraa keessatti dahatan irra deebiin qaqqabuu danda'uu hime. Qarqaarsi kaampiiwwan baqattootaa Maay Ayiniifi Addii Haruush qaqqabuu hime ejensichi. Garuu kaampiiwwan lammileen 23,000 itti dahatan kanatti, haalli jiru ammallee yaaddeessaadha jedheera. Kana malees dhaabni kun baqattoota kanniin nageenyi isaanii eegamee gara kaampii haaraa dhiyeenya magaalaa Daabaatitti argamu Alamwaacitti akka dabarfaman gaafateera. Waraanni naannoo Tigraay dhalachuu dura Itoophiyaan baqattoota Eertiraa 100,000 ol dahachiiftee kan turte ta'us, waraana humnoota mootummaafi hidhattoota TPLF gidduutti dhalateen baqattootni Ertiraa danuu miidhamuun gabasameera. Torban dabre keessa UN'tti qorataan Mirgoota namoomaa Eertiraa Dr. Mohamed Abdelsalam Babiker, baqattootni Eertiraa lola keessatti danqaman qaamolee waraanatti jiran lamaaniin miidhamaniiru jedhanii turan. Akka UNHCR jedhutti, ammllee taanaan kaampiiwwan baqattootaa lameen kana haala nageenyaa yeroo yeroon jijjiiramuun guutummaatti qaqqabuu hin dandeenye. Kaampiiwwan kanneenitti tajaajilli fayyaa kan hinjirre tahuufi bishaan dhugaatiinis obba'aa jiraachuu himeera. Ejensichi dabaluun waraana naannolee Amhaaraafi Affaaritti gaggeeffamaa jiruun buqqa'insi amma ta'aa jiru akka isa yaaddesse ibse. Naannolee kanneenitti tilmaamaan namoonni 170,000 qe'eerraa buqqa'aniiru jedhama. Kana malees waraanicha baqachuun biyya ollaa Sudaanitti kanneen cehanis lakkoofsi dabaluu hima dhaabni kun. Rakkoolee harkaa qabu furuuf ejensichi deeggarsa maallaqaa doolaara miiliyoona 164.5 gaafachaa jira. Kanaanis namoota naannoo Tigraay keessa jiran 750,000 fi baqattoota Itoophiyaa Sudaan keessa jiran 120,000 tahan ittin gargaaruuf oolcha jedheera. Waraanni naannoo Tigraay Sadaasa bara dabre keessa eegale namoota miiliyoona lamaa ol qe'eerraa kan buqqise oggaa tahu, kanneen kuma dhibbaan lakka'aman ammoo hanqina nyaataadaran hamaa tahe keessa jiru jedhameera.


Miseensonni Mana Maree Nageenyaa UN dhimmi hidha Abbayyaa Gamtaa Afrikaan akka furamu deeggaran

Miseensonni Mana Maree Nageenyaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii (UNSC) hidha laga Abbayyaa irratti wal dhabdeen Itoophiyaa, Sudaanii fi Masrii karaa Gamtaa Afrikaan akka furamu deeggaran. Manni marichaa kora Kamisa taa'een, biyyootni sadeen marii waggoota kurnan dura jalqabanii bu'aa xiqqaa argamsiise ammas akka itti fufan gaafate. UNtti ambaasaaddarri Ameerikaa Liindaa Toomaas Giriinfiildi, marichi hoggansa Gamtaa Afrikaa jalati ariitiin akka itti fufee gaggeeffamu himan. ''Wal dhabdicha furuuf Gamtaan Afrikaa bakka gaariidha jennee amanna. Ameerikaan deeggarsa siyaasaa fi teeknikaa gochuu itti fufti,'' jechuun walgahii UN irratti dubbatan Liindaa Toomaas Giriinfiildi. ''Hidhicha bishaaniin guutuu fi oppireeshinii isaa irratti qaamoleen hundi furmaata madalawaa fi wal qixa tahe irra gahuun ni danda'ama,'' jette. Gamtaan Awurooppaa mariin Gamtaa Afrikaan durfamu ''ariifachuu'' qaba jedhe. Itti dabaluun maricha deeggaruuf qophii tahuu himuun taajjabdoonnisaa UN fi US waliin akka irratti hojjetaa jiran ibse. Itoophiyaan hidhicha marroo lammaffaaf bishaaniin guutuu erga beeksiftee Sudaanii fi Masiriin Manni Maree Nageenyaa UN akka gidduu seenuun wal dhabdee isaanii furu gaafatan. Hidhicha bishaaniin guutuu fi oppireeshinii isaa irratti Itoophiyaan sanada waliigaltee akka mallatteesituuf dhiibbaa akka godhaniif ture kan isaan gaafatan. UNtti bakka bu'aan Raashiyaa Vaasilii Nebenzaa, qaamoleen sadan yeroo Niw Yorki jiranitti wal arguun dhimmicha furuuf yaaluu qabu jedhan. Raashiyaan wal dhabdicha furuu kan danda'u dippilomaasii fi marii qofa jette. Dhimmichi waliigaltee kana dura 2015 mallattaa'e 'Principles of Declaration' keessa akka jiru ibsuushee miidiyaan biyya Masirii ahram online gabaaseera. Itti dabaluun Raashiyaan dubbii humna fayyadamuu biyyoonni sadeen walitti darbatan ilaalchisees yaaddoo akka qabdu himte. ''Suuta suuta mariidhaan waliigaltee irra gahuun haalicha biyyoota sadeen gidduutti tasgabbeessaa adeema jennee amanna,'' kan jedhe Nebenzaan, biyyootni yaa'a Abbayyaa irra jiran hundi jaarsummaa Gamtaa Afrikaa jalatti irratti hirmaachuu qabus jedhe. Lakkoofsa qaamolee jaarsummaaf gidduu galanii dabaluun bu'aa qaba jennee hin amannu kan jette Raashiyaan, yoo biyyoonni sadeen iratti waliigalan saatalaayitii haala guutinsa hidhichaa hordoftu nan gumaacha jette. Ministirri Bishaanii fi Jallisii Itoophiyaa Injiner Silashii Baqqalaa kan jala muramee beekamuu qabuufi garaagarummaa biyyoota sadeenii tahe, ol aantummaa bara kolonii gamtokkeen ture sana tursiisuuf yaaduudha jedhan. Dr Injiner Silashii Baqqalaa Itoophiyaan biyyoota ollaa waliin wal tumsuun akka hojjechuu barbaaddu himuun dhiibbaa siyaasaa kamiyyuu akka hin simanne ibsan. Biyyi bishaan kuubik meetirii biliyoona 77 maddisiiftu waan xiqqoo yaa'a waggaa irraa humna elektirikiif itti fayyadamuun waanuma sirriidha. Sudaanii fi Masiriin xumura hidhichaa irraa faayidaa barbaadan irratti nu amansiisuuf hin barbaachisu,'' jedhan. Itti dabaluun Dr Injiner Silashii Baqqalaa wal dhabdee bishaanii kana irratti mari'achuuf Manni Maree Nageenyaa kun bakka sirrii miti jedhan. Yeroo hidhichi guutamuttis biyyoota ollaa irra miidhaan gahu hin jiru jedhan. Indiyaa fi Chaayinaanis waliigaltee Itoophiyaan ittiin gaggeeffamuu qabna jettee amantu bara 2015 'Principles of Declaration' bu'uura godhachuun marichi karaa Gamtaa Afrikaa akka itti fufuu qabu himan. Ministirri Dhimma Alaa Masirii Saamii Shukirii hidhi Abbayyaa uummata Masirii miliyoona 100 ol irratti yaaddoo jiraachuuf jiraachuu dhabuu buusera jedhan. Waliigaltee dhaabbataa irra osoo hin gahiin Itoophiyaan marroo lammaffaaf hidhicha bishaaniin guutuu eegaluu ibsuun Manni Maree Nageenyaa miseensota 15 of keessaa qabu nageenyaa fi tasgabbii fiduuf itti gaafatamummaa isaa bahu qaba jedhan. Masiriin waliigaltee seeraa dhaabbataan mallattaa'uu qaba ejjennoo jedhu qabaattus Itoophiyaan akkaataa qajeelfama bara 2015 walii mallatteesineen deemuu qabna jetti. Ministirri Dhimma Alaa Sudaan Maariyaam al-Saadiq al-Mahdii manni marichaa rakkoo biyyoota sadeenii furuuf shoora olaanaa bahuuu akka qabu gaafachuun, yaada dhimmichi Gamtaa Afrikaa jalatti haa furamu jedhu biyyi isaanii Sudaan akka deeggartu himan. Sudaan mirga misoomaa Itoophiyaan qabdu akka kabajju himuun, karaa biyyoota yaa'a gara gadii hin miineen tahuu qaba jedhan. Masriifi Sudaan hidhicha bishaaniin guutuu fi oppireeshinii isaa irratti Itoophiyaan sanada waliigaltee akka mallatteesituuf dhiibbaa akka godhaniif ture, UNSCn akka gidduu seenu kan gaafatan.


Waraana Tigraay: WFPn Tigraay keessatti nyaatni of harkaa qabu Jimaata na jalaa dhuma jedhe

Daarektarri Sagantaa Nyaata Addunyaa (WFP) Deeviid Biziliiy kuusaan nyaataa Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii Tigiraay keessaa qabu Jimaata dhuftu ni obba'a jedhe. Deeviid Biziliiy WFPn Tigraay keessatti namoota gargaarsi nyaataa barbaachisuuf dhiyeessuuf, guyyaatti konkolaataan nyaata fe'an 100 gara naannichaatti seenuu akka qaban ibseera. Aanga'aan jaarmayaa addunyaa kun akka jedhetti, yeroo ammaa kana konkolaataawwan 170 nyaataafi meeshaalee barbaachisoo fe'atan Affaar akka dhaabbataniifi socho'uullee akka hin dandeenyedha. Deeviid Biziliiy fuula tiwiitara isaarratti namoonni beela'aa jiru jechuun erga barreessee booda, konkolaataawwan kunneen akka socho'aniif ammuma hayyamamuufii qaba jedheera. Mootummaan Federaalaa finciltoonni TPLF Tigiraay fi daangaawwan Affaar irratti haleellaa qaqqabsiisuu hordofee, konkolaataawwan nyaataafi meeshaalee barbaachisoo fe'atanii gara Tigiraay imalaa turan akka dhaabbatan taasifamuu ibsuun isaa ni yaadatama. Qaamni Odeeffannoo Haala Yeroo Qulqulleessuuf hundeeffame fuula tiwitara isaarratti akka ibsetti, sababiiwwan mootummaan dhukaasa dhaabuu gam-tokkee murteesse keessaa tokkoo akka gargaarsi namoomaa uummata qaqqabuuf jedhe. Haata'u malee, sochiin gargaarsa namoomaa dhiyeessuu kun sababa TPLFn gufataa jira jedheera. Hawaasni addunyaa, keessattuu dhaabbileen Tigraay keessa socha'an TPLF tuttuqqaa Naannoo Affaar keessatti taasisaa jiru akka dhaabu, akkasumas konkolaattonni meeshaalee deeggarsa namoomaa qabatan gara naannichaa akka seenaniif dhiibbaa taasisuu qabaatu jedhan. Tigraay gara caalu to'atee kan jiru TPLF gama isaatiin haala baqattoota Ertiraanootaa naannichatti argamanii ilaalchisuun ibsa guyyoota muraasaan dura baaseen, baqattoonni Ertiraa naannichatti argaman irratti buqqa'insiifi haleellaan irratti raawwatame jedhame baayyee na yaachiseera jedheera. Kun osoo kanaan jiruu, UN buufataaleen baqattootaa Tigraayiitti argaman keessatti bishaaniifi nyaanni dhumuu danda'a jedheera. Komishiniin Olaanaan Baqattootaa Mootummoota Gamtoomanii -UNHCR, buufataaleen godaantoonni Ertiraa 24,000 keessatti dahatan qaqqabuu akka hin dandeenyeefi buufataalee kanneen keessatti dhiyeessi bishaaniifi nyaataa dhumee ta'a jedheera. Komishiniin Olaanaa Baqattootaa bufataalee kaampii Maay Ayinii fi Addii Haaruush, akkasumas dhiheenya isaaniitti walitti bu'insi jiraachuu ibsee, baqattoonni lama ajjeefamaniiru jedhe. Itoophiyaatti Ejansiin Dhimmoota Baqattootaa fi Baqannaarraa Deebi'anii, finciltoonni TPLF bu'uuraalee misoomaa tajaajilawwan loltummaaf oolchaa waan jiruuf, dhimmi baqattoota Ertiraa naannoo Tigraayiitti argamanii baayyee yaaddeessaadha jechuun isaa ni yaadatama. Kaampiiwwan Maay Ayiniifi Addii Haaruushiitti raabsaan nyaata baatii tokkoof gahu erga taasifameen torbanoonni darbusaa dubbi himaanaa Komishinii Olaanaa Baqattootaa UN Baabaar Baaloch dubbataniiru. Dubbii Himaan kun, ''nyaanni baqattootaaf kenname dhumee jira waan ta'eef balaan umamuu danda'a,'' kan jedhan yoo ta'u, dhiyeessi bishaan qulqulluus hir'ataa jira jedhan. Dhiyeessi tajaajila fayyaa Tigraay baayyeen kan murtaa'edha kan jedhan ammoo bakka bu'aan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa Fudaalu Chaa'ib turan. "Dhiyeessi tajaajila fayyaa naannoo Tigraay haala baayyee yaaddessaa ta'een kan daangeeffameedha,'' erga jedhaniin booda, kanneen kumaatamaan lakkaa'aman tajaajila fayyaa bu'uuraa argataa hin jiran jedhaniiru. Ogeessi Dhaabbata Fayyaa Addunyaa kun, lakkoofsi daa'immannii hir'ina nyaataa madaalawaa olaanaan balaa du'aatiif isaan saaxiluu danda'u dabalaa jiraachuu ibsaniiru.


Waraana Tigraay: Itoophiyaan murtee Mana Maree Mirga Namoomaa UN 'yeroo isaa kan hin eegne' jette

Manni Maree Mirga Namoomaa Dhaabbataa Biyyoota Gamtoomanii yaa'iiisaa idilee 47'ffa gaggeesse irratti qabiinsa mirga namoomaa biyyoota addunyaarratti wixinee yaada murtee (draft resolution) fi ragaalee dhiyaatan dhagahee murtee kan dabarse yoota'u, kana keessaa tokko dhimma sarbama mirga namoomaa naannoo Tigraayitti qaqqabeedha. Wixinee Gamtaan Awurooppaa qopheessee mana maree kanaaf dhiyeesse, loltoonni Eertiraa karaa ifa ta'ee hatattamaan Tigraay keessaa akka bahan, sarbamni mirgoota namoomaa naannicha hammaachuu isaatiin daran yaadda'uu isaa tarreessa. Dhaabbilee fayyaa irratti haleellaan raawwatamuu idaa fi seeronni deeggarsa namoomaa idil-addunyaa cabuus hima. Wixineen dhiyaate kun yaada murtii ta'ee sagalee caalmaan raggaasifameera. Mootummaan Itoophiyaa gama isaan karaa Ministeera Haajaa Alaa ibsa baaseen yaadi murtii Itoophiyaa irratti tarkaanfiin akka fudhatamu gaafatuu fi Gamtaa Awurooppaan qophaa'e kun ''yeroo isaa kan hin eegnee fi dantaa siyaasaa of duubaa kan qabu' jechuun balaaleffateera. Mootummaan ibsa isaa keessatti yakka naannoo Tigraayitti raawwatameera jedhamu walta'iinsa Komishinii Mirga Namoomaa Itoophiyaa fi waajjira olaanaa Komishinii Mirga Namoomaa UN'n akka qoratamu waliigalamee bu'aan isaa ji'a dhuftu eegamaa wayita jirutti yaadi murtii darbe yeroo isaa kan hin eegne jedhe. Itti dabaluunis qorannichi tumsa sirna haqaa waraanaa, qaamolee nageenya mirkaneessuu naannolee fi kan federaalan bal'ataa jiraa jedha. Yaadi murtii biyyoota miseensota Mana Maree Mirga Namoomaa UN 47 keesssa 20ni deeggaruun, 14 mormuun, 13 ammoo sagalee callisaan darbe kun kufaa godhamuu akka qabu mootummaan Itoophiyaa gaafateera. ''Jalqaba irratti wixinee hin bilchaannedha, lammaffaa ammoo qorannoo walta'iinsaan gaggeefamaa jiru gidduu seenuu ta'a, fudhatamummaa isaas ni miidha'' sababa jedhu dhiyeesse mootummaan. Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii waajjira Jeneevaatti itti aantuu bakka buutuun ergama Itoophiyaa Ambaasaaddar Mahileet Haayiluu yaadi murtii darbe kun qorannoo adeemsifamaa jiru kan miidhu ta'uu ibsuu isaanii Rooyitarsi gabaaseera. Mana Marichaatti kan dhiyaatan Amb. Maahileet, qorannoon eegalame hanga xumuramutti yeroon gahaan akka kennamu gaafataniiru. Yaadi murtii mana maree kanaan raggaasifame bu'uura gahaa hin qabuu jechuun mootummaan Itoophiiyaa ibsa baaseen balaaleffateera. Itti dabaluunis mootummaan Itoophiyaa waraana Tigraayitti gaggeesameen qaamolee yakka raawatan kamuu seera duratti akka dhiyaatanii fi adabbiin seeraa hundi akka irratti darbu akka taasifamuu beekamuu qaba jedha. Manni Maree kun ''sarbama mirga namoomaa hammaataa, sarbama seera namoomaa idil-addunyaa fi seera baqattootaa erga lolli Tigraay eegalee qaamolee lola keessatti hirmaatan kamiinuu raawwatameen hedduu yaadda'uu'' ibseera. Loltootni Eertiraas atattamaafi haala mirkaneeffamuu danda'uun naannoo Tigraay keessaa akka bahan gaafata. Wixinee mootummaan Itoophiyaa balaaleffate kana biyyoota 20 deeggaran keessaa Jarman, Firaansi, UK, Jappaan, Biraaziil, Deenmaark, Neezerlaands fa'a ni argamu. Eertiraa, Somaaliyaa, Indiyaa, Chaayinaa, Raashiyaa, Kaameruun ammoo warra morman 14 keessaati. Gaggeessaan Imaammata Alaa Gamtaa Awurooppaa Hoseph Boreel rakkoo Naannoo Tigraay jirun walqabatee miseensonni gamtichaa Itoophiyaa qoqqobuu akka qaban yaada dhiheessaniiru. ''Haalli Itoophiyaa keessa jiru wanta harka keenyarra jiru hunda akka itti dhimma baanu nu gaafata. Tarkaanfiin dhorkaa akka hubannoo kootti teessumarra jiraachuu qaba,'' jechuun Boorel walgahii ministeerota dhimma alaa Gamtaa Awurooppaa booda dubbatan.


TPLF dhukaasa akka dhaabu dhiibbaan akka godhamu gaafatame

TPLF dhukaasa akka dhaabu haawwaasni addunyaa dhiibbaa akka irratti uumu mootummaan Itoophiyaa gaafate Mootummaan Federaalaa dhukaasa dhaabuu addatti labse TPLF akka simatee waliigalticha kabajuuf hawaasni addunyaa dhiibbaa akka irratti uumaniif Ministeerri Dhimma Alaa Itoophiyaa gaafate. Ibsa torbaniin kennamurratti Dubbii himaan Ministeera Dhimma Alaa Ambaasaaddar Diinaa Muftii kana dubbataniiru. ''Hawaasni addunyaa deeggarsa namoomaaf jecha dhukaasa dhaabuun gareen kaanis akka fudhatu dhiibbaa irratti uumuu qaba''jedhan. Qaamni naannicha keessa jiru waliigaltee dhukaasa dhaabuu akka simatu yoo hin taasifamne, nageenya dhaabbilee eeguun yoo hin danda'amne, baankonni, telekominikeeshiniifi tajaajilli balaliin akka itti fufuuf dirqisiisuu hin dandeenyu jedhan Ambaasaddar Diinaan. TPLF waliigatee dhukaasa dhaabuu akka fudhatu ibsuun, haalduree dhukaasa dhaabuuf qabxilee torba tarreesse keessatti hidhattootni naannoo Amaaraafi loltoonni Eertiraa naannicha keessaa bahanii iddoo waraanicha dura turetti deebi'uu akka qaban haalduree baafatan keessatti tarreeffameera. Kana malees, lola ji'oota torban darban naannicha keessatti turen sarbamiinsi mirgaa qaqqabe qaama walabaan akka qoratamuu fi tajaajilli ibsaa, telekoomiifi balalii xiyyaaraa dabalatee bu'uuraleen misoomaa kaan tajaajila kennuutti akka deebi'an gaafateera. Mootummaan Federaalaa gamasaatiin tajaajilli kunneen akka itti fufaniif''gartuun biraas dubbii barbaacharraa of qusachuu qaba''j edhan Ambaasaddar Diinaan. Itti dabaluun, deeggarsa namoomaa kennamu hundi nageenyi eegamee, daangaa naannichaa qaqqabuun yeroo sana mirkanaa'uu qaba jedhan. Addatti dhukaasa dhaabuu labsuu namoota baayyee ajaa'ibus, murtoon sun ''tasa kan murtaa'e miti'' jedhan Dubbii himaan Ministeerichaa. Mootummaan Itoophiyaa yoo filatame, filannoon booda qaamolee dhimmichi ilaallatu wajjin mari'achuun barbaachisadha jedhee yaada jedhan. Mariin kun qondaaltoota sadarkaa gadii fi miseensota TPLF akka hirmaachisuuf yaadame kaasan. Sarbamiinsi mirgaa naannicha qaqqabeera jedhame Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomaniifi Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa qorannoo walta'iinsaan gaggeessan mootummaan ni deeggara jedhan. Deetaan Ministeera Dhimma Alaa Ambaasaddar Reedwaan Huseen, Itoophiyaan haala itti dhukaasa kana dhaaban yoo ibsan, hoggantoonni siyaasaafi waraanaa TPLF ajjeefamuufi hidhamuu, akkasumas hoggantoota TPLF hafan muraasa qabuuf jecha waraaana itti fufuun waan hin barbaadamnefi jedhan. Yeroon qonnaa jiraattoota naannichaa akka hin gufanneefi dhaabbileen gargaarsaa lubbuu namoota hedduu akka baraaranii fi rakkoo uumameef karaa nagaatiin falaa barbaaduuf akka ta'e eeran. Naannoo Tigiraay deebisee kan to'ate TPLF hidhattoonni naannoo Amaaraa Tigiraay keessaa akka bahan ibsa keessatti waamicha dhiyeesse. Ibsa kana keessatti hidhattoonni humna addaa naannoo Amaaraa fi hidhattoonni biroos 'haalduree tokko malee saffisaan naannicha gadhiisanii bahuu akka qaban akeekkachiisa. Hidhattoonni naannicha keessa otoo hin baane yoo hafan garuu tarkaanfii barbaachisu mootummaan naannoo Tigiraay ni fudhata jedhe ibse kun. Miidhaa lola uumamuu maluuf itti gaafatamummaa akka hin fudhanne  akeekkaciseera.


Waraana Tigraay: Loltoonni Eertiraa 'dhiyootti' Tigraay keessaa bahu - UNtti ergamaa Itoophiyaa

Loltoonni Eertiraa Kaaba Itoophiyaa Tigraay keessatti lolaa jiran "dhiyootti" Tigraay gadi dhiisanii bahu jedhan UNtti ergamaan Itoophiyaa. Ambaasaaddar Taayyee Atsqasillaaseen akka jedhanitti "dhimmoota teeknikaa fi adeemsaa tokko tokko toora qabsiisuu" qofa kan hafe, "dhiyootti ni bahu jennee eegna" jechuu isaanii Rooyitars gabaaseera. Gama mootummaa Itoophiyaan kutannoon jira, "warri Eertiraas ejjennoo ifa ta'e qabu" jedhan ambaasaaddarichi. Kana kan jedhan walgahii al-idilee manni maree nageenyaa UN karra cufatee Kibxata taa'e irrattidha. Walgahii kanarratti hogganaan deeggarsa namoomaa UN Maark Loowkook haasawa godhaniin, beelli bara 1984 Itoophiyaattii lubbuu nama hedduu galaafate irra deebi'ee uumamuu akka malu akeekkachiisan. Lolli dhaabbachuu baannaan akkasumas loltoonni Eertiraa Tigraay keessaa bahuu baannaan "beelli [sun] irra deebi'ee uumamuun isaa nama tokko waan raaju ta'uu hin qabu" jedhan. "Ammaan kanayyuu Tigraay keessa beelli jira" jechuun Aab Maark Loowkook mana marichaaf himan. UNtti ambaasaaddarri Itoophiyaa Taayyee Atsqasillaaseen garuu Tigraay keessa beelli jiraachuu haalaniiru. Rakkoolee gama deeggarsa namoomaan naannicha keessa jiru furuuf mootummaan Itoophiyaa kutannoo qabu irra deebiin mana marichaaf ibsaniiru jedha ergaan UNtti ergamni Itoophiyaa fuula twitter isaarratti baase. Walgahiin al-idilee mana maree nageenyaa UN kun kora biyyoota jajjaboo torba (G7) tibbana UK'tti taa'ame booda gaggeefame. Hogganoonni biyyoota G7 manni maree nageenyaa kun dhimma waraana Kaaba Itoophiyaa irratti tarkaanfii akka fudhatu waamicha dhiyeessanii turan. Walgahiin mana maree nageenyaa UN Kibxata gaggeefame kun miidiyaaf cufaa turullee barreeffamni haasaa hogganaa deeggarsa namoomaa UN Maark Loowkook walgahicharratti taasisan kan dhoksaan BBCn argate akka mul'isutti, Tigraay keessatti sarbamni mirgoota namoomaa hamaan raawwatamaa jira. "Dirqiin gudeeduun akka tooftaa dubartootaa fi shamarran ittiin shororkeessanii fi dararaniitti itti dhimma baahamaa jira. Loltoonni Eertiraa beela akka meeshaa waraanaatti itti fayyadamaa jiru. "Namoonni qe'eerraa buqqa'an jumlaan hidhamanii reebamaa fi sodaachifamaa jiru. Hojjettoonni deeggarsaa ajjeefamuun, reebamuunifi qoratamuun akkasumas akka deeggarsa hin goone dhorkamuu fi lammata akka as hin deebine jedhamanii ari'atamuun jira," jedhu aanga'aan kun. "Dargaggootni fi kanneen umuriin isaanii mana kudhanii keessa jiru halkan manaa baafamanii yeroon itti ajjeefaman jira... amma loltoonni Eertiraa seera deeggarsa namoomaa idil-addunyaa sirrumatti cabsaa jiraachuu isaanii ifadha," jedhan. Deeggarsi namoomaa namoota rakkoo keessa jiran bira gahaa akka hin jirre kan himan aanga'aan kun namoonni beela'aa jiraachuu himu. Sababa nyaata dhabuutiin namoonni du'an jiraachuu bulchiinsi yeroo Tigraay himuu isaas mana marichaaf himaniiru. Aanga'oonni mootummaa Itoophiyaa gabaasa Tigraay keessa beelli jira jedhu ibsa yeroo gara garaa kennaa turaniin kufaa godhaniiru. UNtti ergamni Itoophiyaa sarbamni mirgoota namoomaa naannicha keessatti raawwataman jedhaman qoratamaa jiraachuu ibseera. Dubbi himtuun Waajjira Ministira Muummee Billanee Siyyum ibsa Kibxata gaazexeessitootaaf kennaniin, dhaabbilee fi hojjettoota deeggarsa namoomaa naannoo Tigraay keessatti hojiitti jiraniif viizaa fi meeshaalee qunnamtii dhiyeessuu dabalatee deeggarsi barbaachisaan gama mootummaan godhamaafi akka jiru dubbatan. Lola naannoo Tigraay keessatti baatilee torbaaf adeemaa jiruun lammileen miliyoona 1.7 ol ta'an qe'eerraa buqqa'aniiru.


Waraana Tigraay: Baqattoonni Eertiraa Tigraay jiran 'haleellaa haaloo bahumsaaf saaxilaman' jedhe UN

Baqattoonni Eertiraa Tigraay jiran wayita waraanaa qaama tokko ykn kaaniif loogdaniittu jedhamuun haleellaa, ukkaamfamuu fi hidhaaf saaxilamuu isaanii gabaasaaleen amanamoo fi dhugaa tahuun mirkanaa'e na gahaniiru jedhe UN. Komiishinarri Komiishinii Baqattootaa UN Filiippoo Giraandii kaampiiwwan baqattootaa Maay Aayinii fi Addii Haruush jedhaman keessatti qaamoleen hidhatan baqattoota irratti yakka jajjabaa raawwataniiru jedhan. Haleellaan halkan halkan hidhattootaan baqattoota irratti raawwatamu hammaataa ture jedhan. Torbanoota muraasa darban magaalaa Shiree keessatti baqattoonni hedduun to'annoo jala oolfamuu ibsuun, aanga'oonni Maqalee jiran dhimma kanarratti ibsa gahaa akka kennan gaafataniiru. Baqattoonni hidhaaf saaxilamanii jiran akka gadi dhiifamanis ibsa Kibxata baasaniin gaafataniiru. Komiishinarichi haleellaan haaloo bahumsaa baqattoota Eertiraa irratti raawwatuu fi baqattoota bu'aa siyaasaaf jecha gidirsuun akka dhaabbatu gaafatan. Itti dabaluunis buqqaatota Tigraay jiraniifi baqattoota Eertiraaf deeggarsa dhaqqabsiisuun akka danda'amu buufataaleen xiyyaaraa Shiree fi Maqalee dabalatee daandiiwwan banaa akka ta'an gaafataniiru. Tigraay keessa baqattoonni Eertiraa kuma 100 ta'an kaampiiwwan gara garaa keessa akka jiran tilmaamama. Lammileen Eertiraa kunneen bobbii loltummaa dirqamaa fi cunqursaa mootummaan isaanii irraan gahu baqachuun garas kan qaxxaamuranidha. Sadaasa darbe lola mootummaa federaalaa fi humnoota Tigraay jidduutti dhalate hordofee baqattoonni kumaatamaan lakkaa'aman Finfinnee dabalatee kutaalee biyyattii kaanitti kan baqatan yoo ta'u, ammallee baqattoonni hedduun eessa akka jiran hin beekamu. Komiishinar Filiippoo Giraandii mootummaan federaalaa fi bulchitooti naannoo Tigraay haleellaa baqattoota irratti raawwatameera jedhame akka qoratan gaafataniiru. Mootummaan federaalaa lola baatilee saddeetii booda dhukaasa gam-tokkee labsuun loltoota isaa naannicha keessaa baaseera. TPLF labsii dhukaasa dhaabuu kana 'qoosaadha' jechuun kufaa godhe. Haleellaa gama Kibbaa fi Lixa Tigraayiin itti fufee gaggeessaa jiruunis magaalota lolli eegaluu dura bulchiinsa Tigraay jala turan to'annoo isaa jalatti deebifataa jira.


Waraana Tigraay: Manni maree nageenyaa har'a dhimma Tigraay irratti ni mari'ata

Dhaabbata Motummoota Gamtoomaniitti Manni Maree Nageenyaa har'a dhimma naannoo Tigraay irratti mari'achuuf walgahii waameera. Walgahiin kunis baatiiwwan saddeettan darban keessatti gumii dhimma Itoophiyaarratti ifatti mari'atamu ta'a. Sagantaan BBC News Day dhimmicha irratti Motummoota Gamtoomaniitti Ambaasaadara Ameerikaa kan ta'an Liindaa Tomaas Giriinfiild waliin gaaffiifi deebii taasiseera. Ambaasaadar Liindaan, dhimma Itoophiyaarratti mari'achuun isaanii dhimma murteessaadha jedhu. Dabalataan, MM Itoophiyaarratti dhiibba uumuu itti fufu qabna jechuun ibsan. ''Dhiibbaa irratti uumuu itti fufuu qabna. Yeroo tokko tokko dhagahaniiru, yeroo kaan gurra nu hin kennine. Sababa kanaaf itti fufna,'' jechuun dubbatan. Walgahii har'aa irratti qaamoleen lola keessa jiran hunduu lola akka dhaaban, deeggarsi namoomaa danqaa malee akka jiraatu, loltoonni Ertiraa akka bahan, akkasumas qorannoon sarbama mirga namoomaa akka eegalu waliigalla jechuun abdataniiru. Naannoo Tigraayii namoonni kumaatamaan lakkaa'aman fiixee beelaa irratti argamu kan jedhan Ambaasaadarri kun, kun ammoo beela akka meeshaa waraanaatti fayyadamuudha jechuun himatan. ''Miseensoonni mana maree nagaa, 15n keenyaa jechuu kiyya, dhimmi kun ariifachiisaa ta'u cimsine amanna. Garaagarummaan qabnu adeemsa attamiin hiikama jedhurratti,'' jechuun himan. ''Manni marichaa dhimmicharratti murtee tokko irraa gahu akka qabaatu kan hunda keenyaan amanamudha, hinshakkamu'' jedhaniiru. Itoophiyaan himannaa beela akka meeshaa waraanaatti fayyadamti jedhuun irratti ka'u guyyaa har'aa Ministeerri Dhimma Alaa balaaleeffateera. Yaa'iiwwan kana dura turaniirratti maaltu murtaa'e? Manni Maree Nageenyaa UN ibsa yeroo jalqabaa baasee tureen naannoo Tigraayiitti deeggarsii namoomaa gahaan dhiyaachu baatulleen, yaaliin motummaa Itoophiyaa kan jajjabeeffamu akka ta'e ibsee ture. Miseensoonni mana marichaa walabummaa fi bilisummaa siyaasaa Itoophiyaas ni kabajas jedhee ture. Ibsicha hordofees Itoophiyaatti bakka bu'aan UN, dinqisiifannaa hubannoo 'ijaaraa fi deeggarsaa' miseensoonni mana marichaa kennaniif qaban ibsanii ture. Gama biraatiin ammoo miidhaan saala bu'ureeffatan dabalatee sarbamni mirga namoomaa na yaachiseera kan jedhe manni marichaa, sarbamoonni kunneenis qaama walabaatiin akka qorataman fi itti - gaafatamtoonni seeratti akka dhiyaataniif gaafaatee ture. Haaluma kanaanis Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa fi Kimishiniin Olaanaan Mirga Namoomaa UN qorannaa waloon gaggeessan haala gaarii fudhatee ture. Manni marichaa Itoophiyaa ilaalchisee ibsa baasuuf yeroo garaa garaatti walgahii gaggeessulleen osoo waliigaltee irra hingahiin hafunsaa ni yaadatama. Manni marichaa Bitooteessa 4, 2021 Itoophiyaa ilaalchisee marii taasiseen osoo waliin hingaliin hafuu isaa AFPn maddeen dippilomaatii waabeefachuun gabaasee ture. Manni marichaas haala walabummaa Itoophiyaa jidduugaleessa taasiseen deeggarsi namoomaa atattamaa akka taasifamuufi walitti bu'iinsi akka dhaabbatuuf gaafachuuf ibsa waloo baasuuf walgahiin taasifame Ruusiyaafi Chaayinaan waan mormaniif hafuu maddi oduu kun gabaaseera. Raashiyaa fi Chaayinaan ibsichaan ''dhimma keessoo Itoophiyaa keessa seenuudha'' jechuun ture mormiisaanii kan dhageessisan. Haaluma walfakkaatuunis Itoophiyaatti Imbaasiin Ruusiyaa, Ameerikaan gidduugaluu dhimma keessoo biyya walabaa irraa akka of qusattuuf gaafateera. Walgahii sanarratti miseensoonni kaan maal jedhan? Waajjirri qindeessaa deeggarsa namoomaa UN ajjeechaawwan raawwataman ilaalchisee gabaasawwan bahan yaaddessoo akka ta'an ibsuun, haala namoomaa ilaalchisee odeeffannoowwan bahan kan haala qabatamaa lafa jiruu mul'isu akka ta'e ibseera. Kana malees deeggarsa barbaachisu akka dabalamuuf maallaqaa fi meeshaalee akka dabalamuuf qabeenyaa biraa akka barbaachisuu himeera. Biyyoota kam fa'itu miseensa mana marichaatii? Manni Maree Nageenyaa UN biyyoota miseensaa 15 qaba. Miseensoota 15 kanneen keessaa biyyoonni shan miseensoota dhaabbataa mirga sagalee sagaleen haqu qabaniidha. Kudhan hafan ammoo waggaa waggaan kan geeddaramaniifi miseensota sagalee sagaleen haquu hindandeenyeedha. Biyyoonni mirga sagalee sagaleen haqu qaban shananis Ameerikaa, Ruusiyaa, UK, Faransaay fi Chaayinaadha. Biyyoonni akka Isitoniyaa, Hindii, Ayirlaand, Keeniyaa, Niijar, Noorweey, Seent Viinsant fi Za Gireenaadiinsi, Tuniiziiyaa fi Veetinaam ammoo miseensoota mana marichaa jijjiramaniidha.


Waraana Tigraay: 'Fandii dabalataa dhibnaan deeggarsa namoota miliyoona afuriif Kaaba Itoophiyaatti goonu adda kutna' - WFP

Fandii dabalataa hin argannu taanaan deeggarsa midhaan nyaataa Kaaba Itoophiyaatti namoota miliyoona afuriif goonu adda kutuuf dirqamna jedhe Sagantaan Nyaata Adunyaa. Dhaabbatichi fuula Tiwiiterii isaa irratti akka beeksisetti namoota miliyoonaan lakkaa'amaniif ji'a dhufu deeggarsa nyaataa dhiyeessuuf fandii dabalataa barbaada. ''Yeroon uummata miliyoonotaan lakkaa'aman Kaaba Itoophiyaa deeggaruuf jiru dhumaa jira. Yoo fandii dabalataa hin argannu tahe dhiyeessii nyaataa hir'isuuf yookaan ammoo rabsa nyaataa naannoo Affaar, Amaaraa fi Tigiraayitti uummata miliyoona afuriif taasifnu adda kutuuf dirqamna,'' jedhe WFP. Naannoo Tigiraay kan bulchaa jiruu fi mootummaa federaalaan shororkeessaa jedhamee kan labsame TPLF, ibsa baaseen baatii Hagayyaa keessa qofa namoonni 150 ta'an beelaan du'aniiru jedhe. Duuti kun jiddugaleessa Tigraay Maayi Qinetaal, Qollaa Tambeen fi Taanquwaa Millaash, Baha Tigraay Hawuzeen akkasumas Kibba Tigraay Silaawaa fi Inda Makoni bakkoota jedhamanitti kan mudatedha jedha ibsi kun. Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii UN akka jedhutti naannicha keessatti namoonni 400,000 beelaaf saaxilamaniiru. Namoonni miliyoona 5.2 ta'an ammoo deeggarsa barbaadu. Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniitti Sagantaan Nyaata Adunyaa WFP'n, deeggarsa ariifachiisaa Kaaba Itoophiyaa naannoo waraanni itti gaggeeffamaa jiru taasisaa jiru bal'isuus himeera. Naannoo Affaar, Amaaraa fi Tigiraay keessaatti walumaagalaan namootni miliyoona torba tahan beelaaf saaxilamaniiru jedhe. WFP akka jedhetti mankusaan isaa naannoo Tigiraay keessa jiru qullaa taheera. Guyyaatti deeggarsa lammiilee barbaadaniif dhiyeessuuf konkolaattotni 100 tahan guyya guyyaan deeggarsa fe'anii galuu akka qaban hime. Haa tahu malee daandii irratti danqamanii turuu irraa kan ka'e deeggarsa barbaachisu dhiyeessuuf rakkachuu hime. Konkolaattotni deeggarsa nyaataaf kaan qabachuun daandii irratti danqamanii turan 100 kaleessa Maqalee galaniiru. Waraanni naannoo Tigiraay keessatti humnoota TPLF fi humna waraanaa mootummaa Itoophiyaa waliin godhamaa ture gara naannoo Affaarii fi Amaaraatti ce'uun namoota 300,000 tahan qe'ee irraa buqqisee, namoota miliyoona 1.7 tahan dabalataan beelaaf saaxilera jedhe WFP. Dabalataan WFP Itoophiyaa bakkeewwan socho'u keessatti deeggarsa dhiyeessuuf doolaara miliyoona 426 tahu akka isa hanqatu himeera. Kanaaf fandiin dabalataa hin argamu taanaan deeggarsa nyaataa dhiyeessaa jiru adda kutuuf yookaan ammoo xiqqeesuuf akka dirqamudha kan beeksise. Naannoo Tigraay baatilee sagalii oliif waraanaan goolamaa turte keessatti namoonni fi bineeldonni beelaa fi yaala fayyaa dhabuun du'aa akka jiran biiroon qonnaa naannichaa beeksiseera. "Gandootaa fi magaalota keessa hanqina nyaataa fi qorichaa hamaatu jira. Rakkoon jiru kan nuti beeknu caalaa hammaataa ta'uu danda'a," jechuun ABUT/TPLF jalatti hogganaa biiroo qonnaa Tigraay kan ta'an Dr Atinkuut Mazgaboo BBC'tti himaniiru.


Waraana Tigraay: Tigraayitti beelli namoota 400,000 miidhaa jira jechuun UN akeekkachiise

Akka anga’oonni UN jedhanitti, waraana baatilee saddeet darbaniif Tigraayi keessatti adeemaa ture lammiilee kuma 400 ta’an beelaaf akka saaxilaman taasiseera. Rakkoo naannichatti mudate irratti yeroo jalqabaaf ifatti kan yaa’ii taa’e manni maree nageenyaa UN, daa’imman kuma 33 ta’anis dhibee hanqina nyaataa hamaaf saaxilamaniiru jedhe. Waraana baatii saddeetiif taasifamaa tureen namoonni miiliyoona 1.8 ta’anis fiixee beelaarra jiraachuus akeekeera. Waliigalteen dhukaasa dhaabuu osoo jiruu walitti bu’iinsi ammas jiraachuu mala sodaan jedhu jiraachuus akeekkachiisaniiru. Humnoota TPLF lolaa kan ture mootummaan Itoophiyaa Wiixata darbe dhukaasa dhaabeera jedhee labsee ture. Haata’u malee, osuma dhiibbaan idil-addunyaa qaamoleen lamaanuu lola akka dhaabaniif itti fufee jiruu, humnoonni TPLF naannoo isaanii keessaa ‘‘diina isaanii’’ akka ari’an dhaadachuun wal-qabatee lolli bakka muraasatti geggeeffamaa akka jiru himama. Lolli TPLF fi mootummaa federaalaa gidduu baatii saddeetiif taasifamaa ture, kumaatama ajjeesee miiliyoona lamaa ol ammo qe’eerraa buqqiseera. Qaamoleen lamaanuu ajjeechaa jumlaafi dhiittaa mirga namoomaa hamaa raawwachuun himatamaa turani. Jimaata kaleessaa loltoonni federaalaa kumaatamni TPLF’n booji’aman daandiiwwan Maqaleerra oofamaa turani jedha, gabaasni Niiw Yoorki Taayimsi. Bakka bu'aan hogganaa gargaarsaa namoomaa UN miseensota mana maree nageenyaaf Niiw Yoorki keessatti gabaasa dhiyeessaniin, haalli Tigraayi keessa jiru torbanoota muraasaa asitti akka malee hammaateera jedhan. Naannichi ‘‘beela isa hamaa waggoota kurnan muraasaa darban hin mul'anne keessummeessaa jira’’, akka Raameesh Raajaasiingihaam jedhan. "Lammiileen miiliyoona 5.2 ta’an gargaarsi kan barbaachisuun yoo ta’u, hedduun isaaniis dubartootaa fi daa’immani," jechuun dabaluun himaniiru. Mootummaan Itoophiyaa erga humnoonni TPLF naannicha harka caalu torbee darbe keessa to’achuu eegalanii asitti, mootummaan gargaarsa danqaa jira himannaa jedhu hin fudhu jedheera. Akka hogganaan dhimma siyaasaa UN, Roosmarii DiKaarloo yaa’ii kanarratti jedhanitti, lolli humnoota Tigraay, Humna Ittisaa Tigraay (TDF) fi loltoota Itoophiyaa, Eertiraa fi humnoota Amaaraatiin deeggaramu gidduu lolli itti fufuun geggeeffamuu akka malu himaniiru. "Haala nageenyaa badaa amma jiru irratti dabalataan lolli dabalataa taasifamuu mala, TDF waliigaltee dhukaasa dhaabuu hatattamaan akka taasisu cimsinee gaafanna," jettee jirti. Biyyoonni miseensa mana marechaa irra hedduun waraana dhaabuun qabatamaan lafarratti akka raawwatuu fi deeggarsi namoomaa danqaa tokko malee namoota rakkoo keessa gahan akka dhaqqabu gaafatan. UN'tti bakka buutuun Ameerikaa ambaasaaddar Liindaa Toomaas Giriinfiild, mootummaan riqicha dabalatee tooftaalee qunnamtii fi ibsaa adda kutuun isaa mallattoo waraana dhaabuu osoo hin taane, tooftaa waraanaa diina itti marsanii dhiyeessii bu'uuraa irraa kutuudha jechuun dubbatan. Biyyoonni akka Raashiyaa, Chaayinaa, Indiyaa fi Keeniyaa akkuma amma duraa walgahicharratti mootummaa Itoophiyaa deeggaruun, tarkaanfiin mana marichaa fudhatu kan birmadummaa Itoophiyaa kabaju akka ta'u gaafatan. UN'tti ambaasaaddarri Itoophiyaa Taayyee Atsqasillaaseen dhiibbaan siyaasaa Itoophiyaarratti godhamaa jiru fudhatama kan hin qabnee fi bu'uura seera idil-addunyaas hin qabu jedhan. Wayita mootummaan dhukaasa dhaabuu labsetti silaa hawaasni idil-addunyaa mootummaa bira dhaabbachuu malee dhiibbaa hin malle irratti uumuu hin qabu ture jedhan. Walgahichi waamamuu kan hin qabne ta'uus dubbatan. Lolli baatii saddeet dura TPLF buufata loltoota Itoophiyaa erga to’atee booda eegalame itti fufee turuun, haleellaa ariifataa humnoonni Tigraayi fudhataniin magaalota Maqalee, akkasumas Shiree deebisanii fudhatanii jiru, akka UN’tti.


Nagaa Egsistoota Itoophiyaa: Sudaan akka loltoonni Abiyeeti bahan UN gaafatte

Sudaan nagaa eegsistoonni Itoophiyaa bakka waldhibdeen daangaa jiru Abiyeeti bahanii nagaa eegsistoota biyyoota biroo irraa dhufaniin akka bakka buufaman Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii (UN) gaafachuu beeksiste. Ministirri Dhimma Alaa Sudaan Maariyaam al-Mahdii kana kan dubbatan televijinii Alhadath'tti ta'uu miidiyaaleen biyya keessaa Sudaan gabaasaniiru. Gaaffiin Sudaan kuni erga biyyoonni sadan dhimma hidha Abbayyaa Itoophiyaan ijaaraa jirtu irratti jaarsummaa Dura Taa'aa Gamtaa Afrikaa haaraan eegalanii waliigaltee malee xumuranii booda dhagahame. Waraanni Itoophiyaa ergama UN jala bakka rakkoon nageenyaafi waldhibdeen daangaa Sudaaniifi Sudaan Kibbaa gidduu jiru Abiyeetti kan ergame bara 2011 dha. Itoophiyaan yaalii nagaa eegisisuu UN keessatti taasistuun loltoota 8,000 gumaachuun biyyoota dursaa jiran keessaa ishee tokkodha. Dhimma gaaffii Sudaan kanaarratti gama Itoophiyaas ta'e Sudaan Kibbaa akkasumas gama UN ammatti wanti jedhame hin jiru. ''Sudaan nagaa eegsistoota Itoophiyaa Humna Nageenyaa Yeroo UN Abiyee jala jiru (UNIFSA) nagaa eegsisoota biyyoota biraan akka bakka buusu Sudaan UN gaafatteetti,'' jechuun Ministirri Dhimma Alaa Sudaan dubbachuu Sudaan Tiribiyuun gabaaseera. ''Osoo humnoonni Itoophiyaa gama daangaa Sudaan bahaatiin socho'aa jiranii waraanni Itoophiyaa keessoo Sudaan istiraatejikii taate keessa arguun ni rakkisa,'' jedhan qondaalli kuni. Lola Tigraay keessa eegale guyyoota muraasa booda Sudaan loltoota ishee gama Kaaba Bahaa Itoophiyaa waliin daangessuufi biyyoonni lamaan kiyya jedhanitti erga bobbaastee biyyoota lamaan gidduu muddamni dhalateera. Itoophiyaan kana dura dhimmicha karaa nagaan furuu akka barbaadduufi kan dubbii hammeessaa jiru waraana Sudaani jechuun himatteetti. Sudaan gama isheetin Itoophiyaa waliin waraana seenuu akka hin feene dubbatte. Manni Maree Nageenyaa UN bara 2011 waraanni Itoophiyaa akka nagaa kabachiisaatti gara Abiyee akka seenu kan murteesse erga Sudaaniifi Sudaan Kibbaa Finfinnee keessatti bakka waldhibdeen jiru waraana isaanii kaasuuf erga waliigalan boodadha. Akka gabaasaaleen UN agarsiisanitti lakkoofsi waraana Itoophiyaa bakkeewwan kana nageenya kabachiisuuf qubate 3,000 oli. Itoophiyaan marii Rippablika Dimookiraatawaa Koongoo (DRC)'tti gidduu kana taasifame irratti Masriifi Sudaan biyyoonni kanneen akka Ameerikaa, Gamtaa Awurooppaafi UN gahee jaarsummaa akka qabaatan gaafataniiru. Lammata, waliigaltee malee hidhi Abbayyaa marsaa lammataaf akka hin guutamne gaafatan. Itoophiyaan adeemsa biyyoota lamaan hin fudhanne. Jaarsummaa Gantaa Afrikaa jala akka socho'uu qabaniifi bishaan guutuun mirga uumamaa ishee waan sarbuuf hin fudhadhu jetteetti Itoophiyaan. Sudaan adeemsa Itoophiyaa seera idil-addunyaa cabsa jechuun ejjennoo biyya ollaa ishee qeqxeetti. Akka ministirittiin jedhanitti Sudaan yeroo ammaa hariiroofi waliigaltee Itoophiyaa waliin qabdu keessa deebitee ilaalaa jirti. Ta'us, dhimmichi lammiilee Itoophiyaa Sudaan keessa jiran baqattootarratti dabalatee dhiibbaa hin qabaatu jechuu isaanii miidiyaaleen Sudaan gabaasaniiru. Kana dura, Manni Maree Nageenyaa UN ergamni Humna Nageenyaa Yeroo UN Abiyee jala jiru (UNIFSA) yeroo dabalataa ji'a jahaaf akka turu Sadaasa 12, 2020 murteessee ture. Kunis, Caamsaa 15, 2021 raawwata. Akka gabaasa Sudaan Tiribiyuunitti, Manni Maree Nageenyaa UN gaaffii Sudaan dhiheessite walgahii Ebla 26 taa'u irratti mari'atuuf jedha. Abiyeen bakka biyyoonni lamaan, Sudaaniifi Sudaan Kibbaa, kiyya jedhanii irratti wal falmanidha. Hanga ammaa rifarandamiin taasifamee furmaata hin argamne. Itoophiyaan yaalii nagaa eegisisuu UN keessatti taasistuun loltoota 8,000 gumaachuun biyyoota dursaa jiran keessaa ishee tokkodha. Kun ammoo miseensota guutummaa addunyaarratti nagaa eegsisuuf bobba'an UN qabu keessaa harka dhibba keessaa saddeetidha.


'Loltoonni Eertiraa waraana Itoophiyaan walmakanii Tigraay turuuf ta'uu ragaa qabna'- Ameerikaa

Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniitti Amaasaaddarri Ameerikaa 'Loltoonni Eertiraa waraana Itoophiyaan walmakanii Tigraay turuuf ta'uu ragaa amanamaa qabna' jedhan. Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniitti ergamni Ameerikaa ibsa guyyaa kaleessaa baaseen Manni Maree nageenyaa rakkoo naannoo Tigraaay irratti sagalee tokkoon dubbachuu qaba jedheera. Manni Maree Nageenyaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii rakkoo namoomaa fi lola naanno Tigraay keessatti ademaa jiru ilaalchisee Kamisa jechuunis Ebla 15, 2021 marii ta'anii turan. Gara caalu rakkoo namoomaa hammaataa sababa lola naannicha keessatti gaggeefameen qaqqabe irratti kan xiyyeefatu ta'uu malee itti baha marii kanaa ilaalchisee wanti hedduun ifa hin godhamne. Dhabbatni Gamtoomanii waajira Jeneevaa marii mana marii nageenyaa Kamisa kaleessaarratti hooggansi isaa dhimma namoomaa fi qindeessaa deeggarsa atattamaa Maark Lookook ''lolli naannichaa hin xumuramne, haallis wayyaa'aa hin jiru'' jechuun dubbachuu ibseera. Lowkook '' If gochuudhaafi lolli hin dhaabanne, haalis wayyaa'aa hin jiru. kun hunda keenya yaachisuu qaba'' jedhan. Tarkaanfiin dabalataa hin fudhatamu taanaan yaachisaadha beelli akka meeshaa waranaatti hojiirra ooluun sarbamadha jedhan. Ijoolleen dubaraa ganna saddeetii osoo hin hafiin haleella saalaaf saaxilamaniirus jedhan. Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniiti Amaasaaddarri Ameerikaa Lindaa Toomaas Giriin Fiild marii saniin booda erga tiwiitara gubbaatti maxxansaniin marii kanarratti ''lolli akka dhaabatu, loltootni Eertiraa akka bahaniifi saabama mirga namoomaaf mootummaan Itoophiyaa kanneen gaafatamuu qban akka seeratti dhiyeessu waamicha goonerra'' jedhan. Ibsa UN'tti ergamni Ameerikaa baaseen ammoo 'Loltootni Eertiraa waraana Itoophiyaan walmakanii Tigraay turuuf ta'uu ragaa qabatamaa qabna' jedheera. Mootummaan  Eertiraa humnoota isaa Itoophiyaa keessa atattamaan baasuu qabas jedheera. Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad torbanoota dura ibsa baasaniin loltootni Eertiraa yeroo dheeraaf Tigaay keessa hin jiran jechaa turan naannichaa bahuu akka eegalan ibsanii turan. Loltootni Eertiraa karaa naannoo daangaa Tigraay kan galan yaaddoo nageenya biyyaalessaa qaban irraa kan ka'e akka ta'ellee ibsan. Ibsi mootummaa Itoophiyaa kun bahuu dura Ministirri Muummee Abiy erga lolli naannoo Tigraay eegalee yeroo duraaf Asmaraa dhaqanii turan. Mootummaan Ameerikaa ibsa karaa ergama isaa UN baasee kanaan dirqiin gudeeduu fi haleellaan saalaa naannicha keessa jiru hammaataa ta'uun akkaan isa yaachisuu ibseera. Haleellaawwan kana balaaleffatee kanneen yakka kana keessatti qooda qaban seeraan akka gaafataman waamicha dhiyeesseera. ''Murannoo MM Abiy kanneen yakka sarbamamirga namoomaa, haleellaa saalaafi ajjeechaa raawatan seeratti dhiyeessuuf qabaniif beekamtii kenninas'' jedheera. Mootummaan Eertiraas murannoo walfakkau qabaachuu qaba jedheera. Mootummaan Ameerikaa ibsa karaa ergama isaa UN baasee kanaan qorannoon walta'iinsa Komishinii olaanaa Mirga Namoomaa UN fi Komishinii Mirga Namoomaa Itoophiyaa ''yakka'' Tigraayitti raawwatame ilaalchisee gochaa jiran gadifageenya kan qabu ta'ee saffiisaam akka xumuramu gaafateera. Yeroo dheeraaf komii dhaabbilee fi biyyootni idila addunyaa lola naannoo Tigraay keessatti mootummaa olaantummaa seeraa kabachiisuufi jedhee humnoota TPLF waliin gaggeessaa jiru gidutti mirgi namoomaa sarbame yakki waraanaas raawwatameera jedhamaa ture. Mootummaan Itoophiyaas gaaffii haallii naannoo Tigraay keessa jiru qaama walabaan haa qoratamu jedhuuf hayyamee Komishiniin Mirga Namoomaa UN, Komishinii Mirga Namoomaa Itoophiyaa waliin ta'uun qorachuu eegalaniiru. Komishinii Mirga Namoomaa Itoophiyaa qorannoo waloo gaggeefamaa jiru kanaaf tumsa mootummaan Ameerikaa godhu akka simatullee ibseera. Namoota miiliyoona 5.2 ta'an kan naannoo Tigraay keessatti deeggarsi namoomaa isaan feesisuuf Ameerikaan dhieenyas deeggarsa doolaara miiliyoona 152 gummaachiteetti.


Lola Tigiraay: Buufatni kenna deeggarsa namoomaa dhaabbata NRC naannoo Tigiraay 'barbadaa'eera'

Itoophiyaa Naannoo Tigraayitti lola waraanaa adeemaa jiruun manneen kaampii baqattootaa keessa jiran manca'uu akka balaaleeffatu dhaabbanni qarqaarsaa idil-addunyaa beeksise. Manneen baqattoota tajaajiluuf naannoo Tigiraay keessatti ijaarre suuraa satalaayitiin akka ilaalletti kanneen mancaafaman keessatti argamu jedhe dhaabbanni gargaarsa namoomaa warra Noorway - NRC. Buufataalee dhaabbata NRC dabalataan manneen barnootaafi kilinikoonni yaalaa kaampii Hitsaats fi Shimelbaa keessaa kanneen gubatan keessatti argamu jedhe. Yakka buufataaleefi manneen baqattoota deeggarsa barbaadan ittiin tajaajiluuf hojjennu barbadeessuu ni balaaleffanna,'' jedhe hojii gaggeessaa ol-aanaan NRC, Jaan Egilaangi. Haatahu malee, dhaabbati qarqaarsaa kun manneen kun eenyuun akka mancaafaman wanti jedhe hinjiru. Mootummaan Itoophiyaafi kaan dhimmicha akka qoratan NRCn kan dhaame wayita tahu, mootummaan Itoophiyaa garuu dhimma kan ilaalchisee haga ammaatti wanti jedhe hinjiru. Kaawunsiliin Baqattootaa Tigraay - NRC ibsa guyyaa Wiixataa baaseen, suraalee saatalaayitarraa argamaniin adda baase jechuun, ijaarsi garagaraa kaampii baqattootaa keessa jiran barbadaa'an jedha. ''Yakki manneen gubuufi saamuu qaama hidhateen gaggeeffamu rakkoo deeggarsa namoomaa duraanuu miliyoonota mudatee ture ittuu kan hammeessudha.'' Gareen xiinxalaa UK maandheffate Dx Open Network jedhamu buufataaleen deeggarsaa NRC barbadaa'uu suuraa satalayaitii haaraa baaseen agarsiise. Xiinxalli isaa kan gabaasota kaampii biroo waliin kan fakkaatu yoo tahu, Amajjii 5 hanga 8 2021, mooraan NRC kaampii Hitsaats keessa jiru gubachuun baaxiin isaa miidhamee mul'ate. NRC'n mootummaa Itoophiyaafi biyyootni deeggarsa kennan bu'uuraalee misoomaafi dhiyeessii deeggarsa namoomaaf oolan kanneen barbadeessan qorachuun seeratti dhiyeessuun buufataaleen deeggarsa namoomaa eegamuu isaanii akka mirkaneessu waamicha godha. ''Qaamoleen wal lolanis deeggarsa namoomaaf kan oolaniifi qabeenya keenya akka seera idil adunyaatti akka kabajan jenna,'' jedhe Egilaandi. ''Dubbiin hin eegamneefi fudhatama hin qabne kun biyya kanaan dura deeggarsaaf haala mijeessuun beekamtuufi fakkeenya taatu keessatti dhagahamaa jira.'' Kaampii Hitsaats fi Shimelbaa keessa baqattoota Eertiraa 25,000 tahantu jira. Miidhaan sababa manca'uu bu'uuraalee misoomaa kanaan baqattoota irra gahe guutummaan isaa hin beekamu. UN ammoo baqattootni 3,000 tahan bakka biraa qubsiifamaniiru, gara 20,000 kan tahan ammoo eessa akka jiran hin beekamu jedheera. Carraan baqattotaa maal taha kan jedhuufi miidhaa buufataalee deeggarsaa irra gahe karaa walaba taheen adda baasuuf dhaabbileen deeggarsaa bakkicha gahuu hin dandeenye. Lolli itti fufinsaan jiraachuufi adeemsa cimaan jiraachuun erga waraanni jalqabee ji'a sadii kanatti, gufuuwwan deeggarsi akka naannoo Tigiraayitti hin dhiyaanne gochaa turanidha. Irra caalaan naannoo baadiyyaa fi kaampiiwwan kanneen lameenii fi naannooleen isaanii bakkeewwan akka hojjettootni kenna deeggarsaa akka hin galle tahanidha. ''Torban dheeraa 13 guutuu osoo achi hin galiin, haala deeggarsi namoomaa irra jiru hin bariin turuun keenya waan fudhatama hin qabnedha.'' Egilaandi dabaluun ''gahaadha jechuu hin dandeenyu. Hawaasni deeggarsa namoomaa naannoowan hundumaa Tigiraay seenuun fedhii, miidhaa dhaqqabe qorachuun dhiyeessii lubbuu oolchuu ariifachiisaa gochuu qaba.'' Mootummaan Itoophiyaa namoota deeggarsa barbaadaniif dhaabbilee deeggarsa kennan waliin tahee dhiyeessaan jira jedha. Dhaabbileen kenna deeggarsa idil adunyaa ammoo deeggarsi dhiyaachaa jiru gahaa akka hin taanee fi gara kaampii baqattotaatti deemuus akka dhorkaman himu. Erga lolli mootummaa federaalaa fi humnoota TPLF waliin naannichatti jalqaba ji'a Sadaasaa eegaleen as miiliyonotaan uumatni naannichaa qe'ee isaa irraa buqqa'eera. 66,000 ol kan tahan ammoo gara Sudaanitti baqataniiru. Lakkoofsi namoota lolichaan du'anii ammoo hanga ammaatti waanti barame hin jiru.


Lola Tigiraay: Manni Maree UN dhimma Tigiraayirratti tarkaanfii qabatamaa fudhachuu qaba-HRW

Jaarmiyaan idil-addunyaa mirgoota namoomaaf falmu Humaan Raayits Waach (HRW) Manni Maree Nageenyaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii (UNSC) rakkoo hamaa gargaarsaafi mirgoota namoomaa naannoo Tigiraay jirurratti tarkaanfii atattamaa akka fudhatuuf gaafate. UNSC mana cufatee waa'ee rakkoo Kaaba Itoophiya, naannoo Tigiraay jiru yeroo shanaffaatiif mariyachaa jira kan jedhe jaarmiyaan kun, rakkoo gargaarsaafi mirgoota namoomaa addunyaarratti hamaadha jedhame amma ji'a shan guute kana dhaabsisuudhaaf tarkaanfii qabatamaa fudhachuu qaba jedheera. Miseensa dhaabbatoo Mana Maree Nageenyaa kan ta'an Chaayinaafi Raashiyaan carraaqqii xiqqaa miseensonni biroon taasisanillee salphisee ilaaluun akka marii dhimma gargaarsaarra darbee miidhaawwan Tigiraay keessatti gahaa jiran hin abaarre taasiseera jedha HRW. UNSC marii dhimma naannoo Tigiraay keessatti deemaa jirurratti Bitootessa keessa taasisee tureen waliigalteerra waan hin ga'amiin hafeef ibsa osoo hin baasiin hafeera. Kun osoo kanaan jiruu, ragaan yakkawwan waraanaafi gochawwan hammeenyaa biroon Tigiraay keessatti dabalaa waan jiruuf, dhiibbaan inni Itoophiyaafi guutummaa naannichaarratti qaqqabsiisu daran hamaa akka ta'u shakkiin hin jiraatu jedha ibsi HRW baase. Torbanuma kana keessa erga mootummaan Itoophiyaa loltoonni Ertiraa akka daangaa Itoophiyaa keessaa bahan beeksiseellee loltoonni Ertiraa magaalaa  Aduwaatti namoota nagaatti  dhukaasuun yoo xiqqaate sagala ajjeessanii baayyee madeessaniiru jedheera HRW. Jaarmiyaan kun dhuma Bitootessaa keessa loltoonni Itoophiyaa  ijo hojjetoota dhaabbata Médecins sans Frontières (Doctors without Borders) duratti dhiirota afura ajjeesaniiru jechuun ibsa. Odeessaalee lola Tigraay biroo: Akka HRW jedhutti, oeessonni fayyaafi UN miidhaa saal-qunnamtii waliin walqabatan suukaneessoo ta'an humnoota Itoophiyaafi Ertiraatiin raawwatamaa jiru gabaasuu itti fufanii kan jran yommuu ta'u, miliyoonaan kan lakkaa'aman ammoo gargaarsa nyaataa barbaadu. Dhiibbaa hiika qabuuf, qorannoon cimaafi tarkaanfiin qindaa'aa ta'e Mana Maree Nageenyaa kanaa ni barbaachisas jedheera HRW. "Manni marichaa marii ummataa gaggeessuun sarbama mirgoota namoomaafi rakkoo gargaarsa namoomaa osoo iji isaanii ilaaluu raawwatamaa jiru kana abaaruu qaba," jechuun itti gaafatamummaan ifa ta'e akka jiraatuuf yakkawwan qaama hundaan raawwataman jedhaman hundaaf qorannoon idil-addunyaa walaba ta'e akka gaggeeffamuuf ifatti deeggarsa akka taasisuuf gaafateera HRW. Carraaqqii akkasii kana irratti waltumsuu dhabuun qoqqobbiiwwaniin walirratti xiyyeeffannaa akka qaqqabsiisuu malu Manni Marichaa ifa gochuu qaba jechuun hubachiiseera Jaarmiyaan kun. "Dhalattoonni Tigiraay bakka hundarra mootummaa isaaniitiin qofa osoo hin taane addunyaadhaanillee akka dagatamanitti irra deddeebiin ibsaniiru. UNSC gocha gidiraa namaafi safuu addunyaa osoo beekanii tuffatanii bira darbuu kana irratti har'uma tarkaanfii fudhachuu qaba," jechuun hubachiiseera HRW. Manni Maree Nageenyaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii (UNSC) Bitootessa 04 taa'een waa'ee Itoophiyaa mari'atee waliigalteerra osoo hin gahiin xumuruun ni yaadatama. UNSC miseensa mana marichaa ta'an biyyoota 15 kan of keessaa qabu yoo ta'u, biyyoonni shan: Chaayinaa, Ameerikaa, Raashiyaa, UK fi Firaans miseensota dhaabbii mana marichaa yoo ta'an aangoo dhimma tokko ofii isaaniin kuffisuu (veto power) qabu. Biyyootni kudhan hafan Istooniyaa, Indiyaa, Aayarlaandi, Keeniyaa, Meeksikoo, Nijeer, Noorweey, Seent Viinsent, Tuniiziyaa fi Veetnaam ammoo miseensota dhaabbii hin ta'iin waggoota lamaaf miseensummaa mana marichaa harkaa qabanidha. Naannoo Tigraay keessatti uummanni miliyoona 4.5 ta'u deeggarsa namoomaa akka barbaadu, ammallee uummanni baadiyyaa keessa jiraatu deeggarsa akka hin arganneefi hanqinni nyaataa yaaddessaan akka jiru UN  himeera. HRW dabalatee dhaabbileen mirga namoomaa idil-addunyaa biroon waraanni Ertiraa naannoo Tigraayitti sarbama mirgaa cimaa raawwataniiru jechuun himatu. Mootummoonni Itoophiyaafi Ertiraa yeroo dheeraaf erga waraana Tigraay keessatti hirmaannaa loltoota Ertiraa erga haalaa turanii booda, MM Abiy Ahimad paarlaamaatti dhiyaachuun Ertiraan sodaa nageenyaa waan qabduuf waraanashee daangaa cehuun galte jedhan. Lotoonni Ertiraa akka daangaa Itoophiyaa keessaa bahan  kan himan MM Abiy, yakka namoomaa qaama kamiiniyyu raawwatame jedhames qorannee itti-gaafatamummaan akka jiraatu ni taasifna jedhanii turan. Ertiraan gamasheen hanga ammaa loltoonni ishee Itoophiyaa galuu ifatti kan hin amanne oggaa tahu, himannaalee dhiyaatanis waakkachaa turteetti. Lola naannoo Tigiraayitti uumame booda namoonni 70,000 ol gara Sudaanitti baqachuu isaanii dhaabbileen gargaarsaa ni himu. Bulchiinsi yeroo Tigraay akka jedhutti, hanga ammaatti naannicha keessatti namoonni miiliyoona lamaa ol buqqa'anii kan jiran yoo ta'u, namoonni miiliyoona afurii ol ta'an ammoo gargaarsi namoomaa isaan barbaachisa.


Lola waraanaa Tigraay: UN qondaalli Itoophiyaan komii irratti dhiyeessite biyyaa akka bahu murteesse

Dhaabbata Motummoota Gamtoomaniitti bakka bu'aa ittaanaa dhaabbata baqattootaa (UNHCR) kan ta'an Mathijs le Rutte, Itoophiyaan erga komii irratti dhiyeessite booda, biyyaa akka bahan dhaabbatichi murteessuun barame. Qondaalli kun waggaa tokkoofi baatii lamaaf Itoophiyaatti ittigaafatamaa ittaanaa ta'uun dhaabbaticha gaggeessaa kan jiran yoo ta'u, komii motummaan Itoophiyaa irratti dhiyeesseen wal qabatee gara biyya biraatti jijiramuusaanii BBCn hojjattoota dhaabbatichaafi maddeen mootummaa irraa odeeffateera. BBCn maddeen dippilomaatotaa dhimmichatti dhiheenya qaban irraa akka hubateetti, mootummaan Itoophiyaa hogganaa kana dabalatee hojjattoota dhaabbatichaa kan biroo irratti lola naannoo Tigraayiin walqabatee komii dhiyeeffachuusaa ibsaniiru. Hogganaa olaanaa kanaan alattis hojjattuu dhaabbatichaa tokko irrattis komiin dhiyaatee kan ture yoo ta'u, dubartiin kunis Motummoota Gamtoomaniitti kan Dhaabbata Baqattootaa keessaatti ittigaafamummaa olaanaarra kan jiran ta'uun barameera. BBCn hojjattoota dhaabbatichaafi maddeen biraa irraa akka hubateetti, dubartiin jedhaman kun hojiiwwan ejensiin kun buqqaatoota irratti biyya keessatti hojjataa jiru irratti qindeessituu olaantuudha. Sadarkaa ittigaafatamummaa qabaniinis dhaabbaticha keessatti nama hooggansa sadarkaa shanaffaa irratti argaman ta'uu hubachuun danda'ameera. Gama biraatiin ammoo ittaanaa ittigaafatamaan mootummaan Itoophiyaa komii irratti dhiyeeffate, kan waggoota 25 oliif Motummoota Gamtoomaniitti dhaabbata baqattootaa keessa tajaajilan ta'uu ragaan argame ni mul'isa. Kanaan duras Bulgaariyaatti Hogganaa Olaanaa Dhaabbata Baqattootaa ta'uun tajaajilaniiru. ''Hojjattoota UNtti Dhaabbata Baqattootaa keessa hojjatan hedduu irratti komii keenya erga galfannee bubbulleera. Kanaanis hojjattoonni walabummaa siyaasaa irraa eegamu hinguunne yaada jedhu qabna,'' jechuun qondaalli motummaa Itoophiyaa maqaansaanii akka hineeramne gaafatan BBC'tti himan. Itti dabaluunis qondaalli mootummaa kun, gaaffiin walabummaa hojjattoota kanneen irratti ka'ees lola naannoo Tigraay keessatti gaggeeffameen kan wal qabatedha jedhan.  Dhimma kanarratti ibsa dabalataa barbaacha BBCn dubbi himaa Ministeera Haajaa Alaa Itoophiyaa kan ta'an Ambaasaaddar Diinaa Muuftii kan gaafate yoo ta'u, waa'ee dhimma kanaarratti ragaa akka hinqabne ibsaniiru. Motummoota Gamtoomaniitti Dubbii Himaa Dhaabbata Baqattoota Afriikaa kan ta'an Dana Hughes dhimmicharratti ibsa akka kennaniif BBCn kan gaafate oggaa tahu, hojjattoota dhaabbatichaa irratti komiin dhiyaachuu mirkaneessaniiru. ''Aanga'oonni mootummaa Itoophiyaa hojjataa keenya tokko irratti iyyata dhiyeessaniiru'' jechuun deebii dhaabbatichi karaa imeelitiin BBC'f kenneen ibsan. Itti dabalunis, ''Dhaabbatichi nama jedhame kana hojii gara biraatti geeddaruu raawwateera. Kun garuu hojii fooyya'insa caasaa durumaanuu irratti hojjataa turreen kan walqabatuudha'' jechuun dhaabbatichi waa'ee tarkaanfichaa ibseera. Dhaabbatichi erga rakkoon tasaa naannoo Tigraayitti mudateen booda, hojiiwwan naannichatti argaman cimsuuf mariiwwan keessoo gaggeessaa turuufi caasaa humna namaa dhaabbatichaa deebisee ijaaruuf hojjataa akka ture dubbi himtuun kun dubbataniiru. Haaluma walfakkaatuun dhimma qindeessaa pirojaktii dhaabbatichaa haaluma komii motummaan Itoophiyaa dhiyeeffateen biyyaa akka bahan murtaa'e jechuun maddeen himan ilaalchisee, dhaabbatichi yaada kennuurraa of qusateera. Lola Naannoo Tigraayiitti gaggeeffame hordofuun lammiileen 70,000 caalan daangaa qaxxaamuruun Sudaan galuu dhaabbileen gargaarsaa kan ibsan yoo ta'u, kanneen kumoota dhibbaan lakkaa'aman ammoo naannichuma keessatti bakka jireenyaasaanii buqqa'uun ibsameera. Raayyaan ittisa biyyaa Itoophiyaa magaalaa guddoo naannichaa to'achuun erga lolli xumuramuu beeksiise booda, dhaabbileen motummoota gamtoomaniifi dhaabbileen gargaarsaa kan biraas naannicha keessatti ulaan dhiyeessii deeggarsa namoomaa akka saaqamuuf gaafataa turan. Motummaanis haaluma gaaffii dhiyaateefiin dhaabbileen gargaarsaa naannicha seenuun jiraattotaaf deeggarsa akka dhiyeessaniif kan hayyyame ta'ulleen, hanga ammaatti irra caalaa deeggarsaa ofumaan dhiyeessaa jiraachuufi gaheen dhaabbilee deeggarsa namoomaa gadaanaa ta'uu qondaaltoonni mootummaa olaanoon ni ibsu. Jiraattoota naannoo Tigraay sababii lolaatiin rakkinaaf saaxilamaniin alatti, buufataaleen baqattoonni Ertiraa itti dahataniifi dhaabbanni baqattootaa Mootummoota Gamtoomanii deeggarsa taasisuuf naannoo Tigraay keessatti argamu.


Lola waraanaa Tigraay: UN baqattoota Eertiraaf Naannoo Amaaraa Dabaarqitti kaampii ijaaruuf

Ji'a jaha dura lolli Naannoo Tigraay keessatti dhalachuun walqabatee naannicha keessa kan turan kaampiiwwan baqattootaa gurguddoon lama hojiin ala waan ta'aniif Naannoo Amaaraa Dabaarqitti buufanni baqattootaa ijaaramuuf ta'uu Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii beeksise. Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii fi Ejensiin baqattootaa fi kanneen baqaa deebi'anii waliin ta'uun bakka kaampiiwwan baqattootaa lama Tigraay keessaa akka cufaman ta'ee, magaala Dabaarqitti ijaaruuf bakki adda baafamera. Dhaabbatni Mootummoota Gamtoomanii bakka ijaarsaaf filatametti kaampii ijaaruuf ragaalee seraa feesisan hanga guutamanitti eegaa akka jiru yaada BBC'f kenneen mirkaneesseera. Akka ragaa dhaabbaticharraa argametti ganni osoo hin galiin ijaarsi isaa raawwachuun baqattoota qubachiisuuf karoorfameera. Sadaasa 23 lola naannoo Tigraayitti eegalame hordofee kaampiiwwan baqattoota Eertiraa daheessanii turan Hitsaatsiifi Shimalbaa jedhaman hojiin ala ta'uu isaaniin baqattootni Eertiraa hedduun gara kutaalee Itoophiyaa garaagaraatti faffaca'an. Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa yeroo sanitti baqattootni 21,000 ol kaampiwwan kana keessa turan iddoo biraatti baqachuu ibseera. Komishinichi gariin baqattoota kanaa kaampiiwwan biroo Addii Haruushifi Maay Ayinii galaniirus jedhee ture. Kanneen keessaammoo hanga ammaatti baqattootni 2,500 ta'an Finfinnee akka jiran jaarmiyaan baqattootaa Mootummoota Gamtoomanii galmee gaggeessaa jirurraa hubachuu, hoogganaa olaanaan Ejensii baqattootaa fi warra baqaa deebi'anii kan ta'an obbo Tasfaahuun Gobezaay BBC'tti himaniiru. Kaampiiwwan lamaan tajaajila kennaa jiranitti kanneen galaniin ala warra jiran barbaadanii galmeessuuf hojjetamaa jira jedhan. Kaampiiwwan baqattootaa kan bulchu Jaarmiyaan Baqattootaa Mootummoota Gamtoomanii hanga ammaatti magaalaa Finfinnee keessatti baqattootaa fi kooluugaltoota 45,000 galmeessuu isaa dubbii himtuun dhaabbatichaa damee Itoophiyaa Elsaabeex Arseendoorf BBC'f himteetti. Deebii gama imeeliin erganiin kanneen galmaahan keessaa 25,255 dubartoota jedhan. Baqattootni Eertiraa sadii BBC'n magaala Finfinneerraa dubbiseen ofii isaanii dabalatee hedduun isaanii galmaahuu himaniiru. Haata'u malee gara kaampiiwwan ammallee hojiirra jiraniitti deebi'uu hin feedhan. Maqaa isaa nageenyaaf jecha jijjiiree kan himatu dargaggoon tokko magaalaa Finfinnee keessatti kondominiyeemii keessa hiriyoota isaa hedduu waliin akka jiraachaa jiru hima. Deeggarsa xiqqaa firoota isaa biyya alaa jiran irraa argatuun akka jiraatuufi hedduun isaanii jireenya walfakkaataa akka gaggeessan dubbateera. Sababni kaampiiwwan Tigraay keessa jiranitti deebi'uu hin feeneef haleellaan nurra gahuu mala kan jedhu akka ta'ellee dubbateera. ''Loltoota Eertiraatu nu ajjeesaa xiiqii jedhuun nuun akka hin miine jennee sodaanna.'' Hoogganaan Ejeensii baqatattootaafi warra baqaa deebi'anii obbo Tesfaahuun, yaaddoo dargaggoo kanaa qooddachuun ''dogoggorri kana dura hojjetame irra deebi'amuu hin qabu'' jedhan. Kanarraa kan ka'ees kaampiin baqattootaa kun bakka baqattootni irraa baqatanii dhufan irraa fagaatee ijaaramuun hojii dursi kennamuuf ta'eera jedhan. Mootummoonni Gamtoomaniis yaaddoo nageenyaa baqattootni kaampiiwwan irraa dhufaniitti deebi'uurratti qaban ni hubataa jedhaniiru Elsaabeex. Baqattootni kun wayita kaampiiwwan Tigraay turan kaampiiwwan keessatti osoo hin hafiin waraanni yeroo gaggeeffamu argineerra jedhu. Kaampiiwwan kana keessaa baqatanii hanga Finfinnee galanittis miidhaawwan sukanneessaan akka isaan mudate himaniiru. Erga Finfinnee dhufaniillee tajaajila fayyaa dhabuu komataniis, hoogganaan Ejensii baqattootaa fi warra baqaa deebi'anii garuu Eertiraatti deebifamna sodaa jedhuun dhokatanii waan tureef tajaajilicha argachuu dhaban jedhaniiru. Baqattoota kanneen keessaa ammoo kaampii kamuu galuu kan hin feene jiru. Baqataan maqaan isaa akka hin dhahamne gaafate tokko biyya biraatti ce'uuf adeemsarra jiraachuu, mana kireeffatee akka galuufi hojiis akka qabu himee, adeemsi isaa kun akka hin gufanne yaaddoo qabaachuu ibseera. Obbo Tasfaahuun baqattoota akka kanaaf Itoophiyaan hayyama ni kenniti jedhanii, dhaabbileen deeggartootaas baqattoota kana ijaaruurratti waadaa galan kabajaa hin jiran, sana akka kabajan waamicha goona jedhan. Lola naannoo Tigraayiin walqabatee ji'oota sadii keessatti qofa baqattootni Eertiraa 156 ta'an sababoota garaagaraan to'annoo jala oolanii akka turan Komishiniin Poolisiin Finfinnee ibsee ture. Jaarmiyaan baqattootaa mootummoota Gamtoomanii magaalaa Finfinnee keessatti baqattoota galmaahaniifi kooluugaltummaa gaafatan gargaartota isaa waliin ta'uun nageenya isaanii mirkaneessuuf akka hojjetu ibseera. Hayyama baqattootni kaampiin ala magaalaalee keessa jiraatan qaban keessaa tajaajiloota fayyaa murtaahan, barnootaafi tajaajiloota bu'uraa mootummaan uummataaf kennu argachuu akka ta'an aadde Elsaabeex himaniiru. Baqattoota Eertiraa Tigraay jiran kan ilaallatuun dhaabbatichi baqattootni kun ragaa barbaachisu akka qabaataniifi tajaajila feesisu akka argatan gochuuf hojii adda baasuu hojjechaa jirras jedhaniiru dubbii himtuun dhaabbatichaa damee Itoophiyaa aadde Elsaabeex.


Loltoota Itoophiyaa nagaa eegsisuuf Sudaan Kibbaa jiran keessaa 15 biyyatti hin deebinu jedhan

Miseensonni loltoota Itoophiyaa nagaa eegsisuuf UN jalatti Sudaan Kibbaatti bobba'an 15 ta'an gara Itoophiyaatti deebiyuu hin barbaadnu jechuu isaanii AFPn gabaaseera. Akka gabaasa kanaatti loltoota nagaa ergama nagaa eegsisuutiif Sudaan Kibbaatti bobba'an 169 ta'an kanneen biroon bakka buusuuf guyyaa kaleessaa akka gara biyyaatti deebiyaniif ture. Miseensota nagaa eegsisuuf Sudaan Kibbaa keessaa turan keessaa 15 gara biyyaatti hin deebinu jedhan dhalattoota Tigiraay ta'uunsaanii ibsameera. Raayyaan Ittisaa Itoophiyaa dhimmicharratti ibsa fuula Facebook isaa gubbaatti baaseen, taatee kana mirkaneessuun, kanneen kana raawwatan ergamtoota 'TPLF' jechuun himateera. ''Miseensonni waraanaa afaan Tigree dubbatanii fi ergamtoonni juuntaa 15 gara biyyaa hin gallu jechuun, buufata xiyyaaraa Juubaatti lafatti gangalachuuniifi iyyuun hokkara uumuuf yaalaniiru,'' jedhaniiru daarektarri olaanaa Indoktirineeshinii Raayyaa Ittisa biyyaa M/J Mohaammad Tasammaa. Miseensonni kunniniis garee nagaa eegsistootaa Motaraayizdii 15ffaa yoo tahan, kanneen miseensota haarayaan bakka bu'uuf deemaa turanidha jechuun ibsaniiru Mejar Jeneraal Mohaammad. Gaazexaan Sudaan Post gama isaatiin loltoonni kunneen gara Itoophiyaatti deebiyuu kan hin barbaanneef tarkaanfii mootummaan naannoo Tigiraayitti "seera kabachiisuu" jechuun fudhachaa jiruun walqabatee waan isaanirra gahuu malu sodaachuun yaaddoo qabaachuu ibsuun ta'uu gabaaseera. Dubbi himaan Mootummoota Gamtoomanii (UN) Isteefanee Duzyaakin kan eere AFPn, "Odeeffannoo guutuu argachuudhaaf yaalaa jirra. Haata'u malee, miseensonni 15 gara Itoophiyaatti deebiyuu akka hin barbaadne buufata xiyyaaraa Juubaa osoo jiranii beeksisaniiru," jechuun isaanii gabaafameera. Kanarraa ka'uudhaan, miseensonni raayyaa 15 kunneen akka Sudaan Kibbaa turaniif UN hayyameeraaf. Gaazexaa Sudaan Post dabalatee sabaa himaaleen gara garaa guyyaa kaleessaa miseensonni 15 garee buufata xiyyaaraa Juubaarraa gara Itoophiyaa imalan waliin deemuu hin barbaadne walitti bu'insa keessa galanii turuu gabaasaniiru. Loltoonni kunneen dirqamaan akka xiyyaara seenan taasifamuuf kan ture yoo ta'u, Itoophiyaa erga gahanii booda maaltu akka isaaniirra gahu yaadda'uusaanii dubbataniiru jedhameera. Loltonni kunneen yeroo ammaa eegumsa  Tajaajila Nageenyaa Biyyaalessaa Sudaan Kibbaa jala ta'uun isaanii ibsameera. Itoophiyaan yaalii nagaa eegisisuu UN keessatti taasistuun loltoota kuma saddet gumaachuun biyyoota dursaa jiran keessaa ishee tokkodha. Kun ammoo miseensota guutummaa addunyaarratti nagaa eegsisuuf bobba'an UN qabu keessaa harka dhibba keessaa saddetidha. Haleellaan humna Ittisaa Itoophiyaa Iizii kaabaarra gahuu hordofee, walitti bu'insa A L I Onkoloolessa 24, 2013 mootummaa Federaalaafi humnoota TPLF gidduutti dhalateen  raayyaan biyyattii aanga'oota aannoo Tigiraay bulchaa jiru aangoorraa maqsuun isaa ni yaadatama. Kana waliin walqabatee miseensonni raayyaa miseensota TPLF jedhamaniifi yakkaan shakkaman hedduun to'annoo jala kan oolfaman yoo ta'u, akka qabamaniif kan ajajni irratti ba'ee barbaadamaa jiranis jiraachuun beekamaadha. Lola dhalateen walqabatee namoonni lubbuusaanii dhaban lakkoofsi sirriin meeqa akka ta'e beekamuu baatus, kumootaan kan lakkaa'aman du'uu akka hin oolle ni tilmaamama. Lola dhalate kanaan ammoo namoonni kuma 60 ol ta'an waraana baqatanii gara Sudaanitti yoo baqatan, kanneen miliyoonaan lakkaa'aman ammoo gargaarsa guyyaa guyyaan kan eeggatan ta'uu dhaabbileen gargaarsa namoomaa ni dubbatu. Duulli waraanaa naannoo Tigiraayitti taasifame xumuramuu isaa erga mootummaatiin ibsamee booda qaamonni gargaarsa namoomaadha dhiyeessan naannichatti bakka gara garaatti socho'anii gargaarsa akka dhiyeessaniif UN mootummaa waliin waliigalteerra gahuun isaa ni yadtama. Haata'u malee, lakkoofsi namoota gargaarsa barbaadanii "baayyee guddaa" ta'uu isaa Waldaan Fannoo Diimaa akeekkachiiseera.


Manni Maree Nageenyaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii (UN) maali? Aangoo akkamii qaba?

Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii (UN) xumuramuu Waraana Addunyaa 2ffaa booda, gurmuu biyyoota ''nagaa jaalataniin'' hundaa'e Kaayyoonsaas dhaloota ittaanee dhufu hammeenya waraanarraa baraaruuf ture. Dhaabbatichatti Manni Maree Nageenyaa (Security Council)yeroo jalqabaaf bara 1946tti kora taa'e ammoo, addunyaarra nagaafi tasgabbiin akka bu'u mirkaneessuuf hojiin itti kenname. Wayita tokkotti hojiirra haasawa heddummeessa jedhamuun qeeqamaa kan ture kaawunsiliin kun, baroota dhiyoo as waltajjii addunyaarra si'oominaan mul'achaa jira - mootummoota qoqqobuu haga waraana keessatti hirmaachuu. Dhiyeenya kanas lola Tigraay hordofee, akkasumas dhimma Hidhaa Itoophiyaan Laga Abbayyaarratti ijaartu ilaalchisuun Manni Maree kun yeroo garagaraatti walitti qabamuun mari'ateera. Namoonni gariin gaheen Kaawunsilii kanaa maali? Aangoo akkamiifaa qaba? Moo akkanumaan walitti qabamee gargar bahuudha? jedhanii wayita gaggaafatan mul'ateera. Odeessa kana keessatti dhimoota kanaafi gaaffilee biroof waantota beekuu qabdu jennu akkanaan qixeessine. Biyyooti shan, jechuunis: Chaayinaa, Firaans, Raashiyaa, Yunaayitid Kingidam (UK) fi US miseensota dhaabbii mana marichaati. Biyyoonni kunniin wayita kaawunsilichi waraanaan booda hundeeffamutti, biyyoota addunyaarra dhiibbaa gurguddaa qaban turan. Biyyoota carra-qabeeyyii tahan shanan alatti, kaawunsilii kana keessa biyyoonni 10 miseensota dhaabbii hin ta'iin ni argamu. Miseensonni dhaabbii tahanis kan yeroo, pireezidaantummaa mana marichaa ji'a tokkoof qabatanii turu - akkasiin marroon isaan gaha. Miseensonni dhaabbii hin tahin waggaa lamaaf miseensummaan kan turan yoo tahu, Yaa'ii Waliigalaa UN'n (General Assembly) filatamu. Yaa'iin Waliigalaa qaama miseensota biyyoota hundaa qabudha. Kaayyoon isaas ardiiwwan hundaaf carraa walqixaa kennuufi - shan biyyoota Eeshiyaafi Afrikaa irraa, lama ammoo Laatin Ameerikaarraa, tokko biyyoota Awurooppaa bahaa jedhaman keessaa akkasumas lama ammoo biyyoota Awurooppaa lixaafi kaanirraa. Biyyooti miseensa mana marichaaf haalaan dorgomu. Sababa kabajaa miseensummaa wajjin walqabatuuf, akkasumas dhimma biyyasaanii ilaallatu kaasuuf carraa argachuuf jecha biyyoonni miseensa tahuu haalaan barbaadu. Wayita ammaatti (2021tti) miseensonni dhaabbii hin taane:  Istooniyaa, Indiyaa, Aayarlaandi, Keeniyaa, Meeksikoo, Nijeer, Noorweey, Seent Viinsent & Giraaniidins, Tuniiziyaa fi Veetnaam. Itoophiyaan seenaashee keessatti yeroo sadiif miseensa mana marichaa taatee turte: kan jalqabaa 1967 haga 1968, 1989 hanga 1990 akkasumas kan dhiyeenyaa 2017 hanga 2018 miseensa turte. Wixineen seeraa (qajeelfamaa) tokko biyya tokkoon yookaan biyyootaan wixineeffamuun, miseensota kaawunisilichaa biroof dhuunfaan qoodama. Wixinee kana irratti mari'atanii walfalmu, yeroo kaaniis geeddarsiisuu danda'u - adeemsi kunis gorsa (consultations) jedhama. Erga miseensonni hunduu irratti waliigalanii booda, seerri kun ifatti mana marichaatti geeffama jechuudha. Miseensi hunduu sagalee tokko qofa qabu. Murteewwan mana marichaan ''murteessoodha'' jedhaman, sagalee caalmaa sagaliin darbuu qabu. Haatahu malee, dhimmi tokko ''murteessaadha'' yookaan ''substantive'' jedhamee murteeffamuun dura, falmii ho'aatu irratti gaggeeffama. Miseensonni dhaabbii shanan aangoo dhimma tokko sagalee isaaniin kuffisuu qabu; isaan keessaa tokko faallaa seera tokkoo yoo sagalee kennan, seerichi hin dabru - ni kufa. Haa tahu malee, miseensonni kunniin yoo sagalee kennuurraa of qusatan, seerri tokko dabruu danda'a. Erga Waraanni Qorraa jedhamu (Cold War) obba'e as mirga veetoo fayyadamuun hir'achaa dhufeera. Kunis manni marichaa murtoo dabrsu irratti bu'a-qabeessa akka tahu isa taasiseera. Manni Maree Nageenyaa gara caalu lolli waraanaa mudachuusaan dura hambisuurratti xiyyeeffatee hojjeta. Haatahu malee lolli takka dhalannaan, gama dippilomaasiin furmaatni akka dhufu carraaqa. Yoo kun dhibee lolli baname, Manni Marichaa dhukaasni akka dhaabbatuufi nagaa eegsistoota bobbaasuun hojjechuu danda'a. Kana malees, miseensonni UN akka qoqqobii kaa'an ajajuu danda'a. Akka filannoo xumuraatti ammoo, kan humnaan rakkise irratti tarkaanfii waraanaa ajajuu danda'a. Bara 2003 hoogganummaa Ameerikaan duulli waraanaa Iraaqitti jalqabuun dura, Pireezidantin Ameerikaa Joorji W Buush, Mana Maree Nageenyaa kanarratti dhiibaa uuman. Baagidaad seeroota Manni Marichaa dabarse fudhachaa hinjirtu jechuun Aabba Buush fakkeenyaan morman. ''UN kaayyoo itti hundaa'ef galmaan gaha moo?... waanuma faayidaa hin buusne taha?'' jechuun 2002tti dubbii taasisan. Lolli Iraaq amanamummaafi aangoo Mana Maree Nageenyaa daran qore. Seerri (resolution) 1441 jedhamuufi kawunsilichaan raggaafame - Iraaq meeshaa akka hiikkattuufi qorattoonni akka galan kan jedhu ture. Miseensonni dhaabbiin Firaans fi Raashiyaan, seerri kun waraana erguu hinajaju jechuun, yaada US fi UK morman. Firaans aangoo qabdu fayyadamuun seerri biraa haa bahu wayita jechaa jirtutti, Manni Maree otoo hin beekin waraanni Iraaq eegale. Kunis egeree gama dippiloomaasiin kufuu Mana Maree Nageenyaa kan mul'ise ture. Akka waliigalaatti ammoo, Kaawunsiliin kun balaa mudachuu malu hambisuuf maaliif tarkaanfii humnaa hin fudhanne jedhamuun guddoo qeeqama. Kanaafis fakkeenyi guddaan yakka duguggaa sanyii Ruwaandaatti 1994tti raawwatedha. Baroota dhiyootti ammoo, Kaawunisiliin Nageenyaa murtoowwan jajjaboo dabarsuun beekama. Waa'ee sagantaa nukileeraa isaaniin walqabatee Kooriyaa Kaabaafi Iraan qoqqobeera. Dhorkaa zoonii balallii Liibiyaa labsuun, al-kallattiin mootummaan Gaadaafii akka kufu shoora olaanaa taphateera. Haatahu malee ammallee sararoonni wayita Waraana Qorraatti sararaman darbee darbee waan hojiirra oolan fakkaatu. Bara 2012tti Raashiyaafi Chaayinaan seerota Manni Marichaa Pireezidantii Siiriyaa Bashaar al-Asaad irratti dhiibbaa uumuuf baasan, mirga veetoosaanii fayyadamuun kuffisaniiru.


Lola Tigiraay: UN 'yakka' Tigraayitti raawwate Komishinii Mirga Namoomaa Itoophiyaa waliin qorachuuf

Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniitti hooggantuun Komishinii Mirga Namoomaa Misheel Bachaleet gaaffii Itoophiyaan dhiyeessite fudhachuun Komishinii Mirga Namoomaa Itoophiyaa waliin ta'uun ''yakka'' naannoo Tigraay keessatti raawwatame qorachuuf waliigalan. Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniitti Komishiniin Olaanaa Mirgoota Namoomaa (OHCHR) ibsa jalqbaa ji'a Bitootessaatti baaseen Qaamoleen naannoo Tigraayitti wal waraanan sarbama mirgoota namoomaa gurguddoo akka ''yakka waraanaafi yakka dhala namaarratti raawwatamanitti'' lakkaa'amuu malan raawwataniiru jedhee ture. Waajira Komishinii Olaanaa Mirga Namoomaatti dubbii himaa kan  ta'e Jonaataan Foowileer, ''Komishinii Mirga Namoomaa Itoophiyaa kan mootummaan hoogganamurraa dhimma naannoo Tigraay qorachuuf gaaffii dhiyaateef Baachaleet deebii gaarii deebisan ( responded Positively) jechuun dubbachuu Rooyitarsi gabaaseera. Itti dabalauunis yeroo ammaatti Waajirri Mirga Namoomaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii, Kamishinii Mirga Namoomaa Itoophiyaa waliin ta'uun wixinee qorannoo, akkasumas wantoota barbaachisa biroo qopheessuun atattamaan ergama kana eegaluuf jedhuu jedheera. Misheel Baachelet ibsa jalqaba ji'a Bitootessaatti baasaniin waan jedhan, gabaasaaleen ciccimoofi amanamoo tahan kan sarbama mirgoota namoomaa Itoophiyaa, Tigraayitti raawwatamuu agarsiisan naannicha keessaa bahaa jiru jedhan. Kanaafis qorannoo mirgoota namoomaaf atattamaan ulaan banamuu qaba jedhan qondaalli kun. Baachilet ibsa baheratti, mootummaan Itoophiyaa ittigaafatamummaa fudhachuurratti ibsa baase kan simatan wayita tahu, kanneen qarqaarsa godhaniif ulaa banamuuf tarkaanfilee fudhatamanis akka waan gaaritti ilaalan. Mootummaan Itoophiyaa, kan lolli naannoo Tigraayitti gaggeefame duula olaantummaa seeraa kabajchiisuuti jedhe, gara jalqabaa lola kanaan lubbuun namoota nagaa balaarraa hin buune jechaa ture. Boodarra garuu dhaabbileen mirgoota namoomaa qorannoo gaggeessaniin lubbuun namoota nagaa sababa lola kanaa darbuu gabaasa dhiyeessaniiru. Keessumaa dhaabbileen mirgoota namoomaa idil-addunyaa akka Aministii Internaashinaaliifi Humaan Raayits Waach loltoonni Ertiraa lammileen nagaa ajjeesuu, dararuufi saamicha gaggeessuu himuun UN qorannoo walabaa akka gaggeessuuf waamicha dhiyeessaniiru. Booda keessa waraannii Eertiraa lola kana keessatti hirmaachu isaaniif ragaa akka qaban mootumaan Ameerikaa achiis UN ibsuun, loltootni kun akka bahan erga gaafachuu eegalanii,gabasaaleen biroon sarbamni mirga namoomaa raawwatamuu akeekan bahaniiru. Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniitti Manni Maree nageenyaas Bitootessa afur dhimma naannoo Tigraay ilaalchisee yaa'ii gaaggeessee ture. Korri kun waamicha Aayarlaandi ka'umsa kan godhate yoo ta'u, ibsa waloo manni marichaa baasuuf ture irratti waliigalteerra hin gahamne. Mootummaan Itoophiyaa sarbama mirgaa raawwatameera jedhamu ilaalchisee Komishiniin Mirga namoomaa ofiin qorannoo amanamaa gaaggeessuu danda'aa jechuun ibsaa ture. MM Abiy Ahimad Ibsa Bitootessa 9 baasaniin ammoo Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa waliin ta'uun Gamtaa Afrikaa jalatti qaamni 'African Commision on Human and Peoples Right' jedhamu qorannoo kana akka gaggeessan waamicha godhanii turan. Torbee darbe BBC waliin gaaffiifi deebii kan taasisan dubbii himaan ministeera dhimma alaa Itoophiyaa Ambaasaaddar Diinaa Muftiin mootummaan qaamolee idila-addunyaa mirga namoomaarratti hojjetan waliinis ta'ee kanneen mirga namoomaa sarban seeratti dhiyeessuuf kutannoo qaba jedhaniiru. Lolli naannoo Tigraayiitti kun guyyaa Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad humnoonni TPLF Humna Ittisaa Fedeeraalaa Izzii kaabaa irratti halleellaa raawwataniiru jechuun tarkaanfiin akka fudhatamuuf itti ajaje Sadaasa 04, 2020 eegale. Lola kanaan wal qabatees namoonni dhibbootaan lakkaa'aman lubbusaanii yoo dhaban, kanneen gara 60,000 tahan ammoo qeee'aasaaniirraa buqqa'uun gara Sudaanitti baqataniiru.


Lola Tigiraay: Qaamoleen Tigraayitti wal waraanan 'yakkoota waraanaa fi dhala namaarratti' lakkaa'amu raawwatan

Qaamoleen naannoo Tigraayitti wal waraanan sarbama mirgoota namoomaa gurguddoo akka ''yakka waraanaafi yakka dhala namaarratti raawwatamanitti'' lakkaa'amuu malan raawwataniiru jedhe komishiniin mirgoota namoomaa UN. UNtti Komishinarri Olaanaa Mirgoota Namoomaa (OHCHR) Misheel Baachelet waan jedhan, gabaasaaleen ciccimoofi amanamoo tahan sarbama mirgoota namoomaa Itoophiyaa, Tigraayitti raawwatamuu naannicha keessaa bahaa jiru jedhan. Kanaafis qorannoo mirgoota namoomaaf atattamaan ulaan banamuu qaba jedhan qondaalli kun. Gabaasni guyyaa Kamisaa bahe kun, Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanitti Manni Maree Nageenyaa rakkoo nageenyaa Tigraay irratti mari'achuuf wayita eegamaa jirutti. Baachilet ibsa baheratti, mootummaan Itoophiyaa ittigaafatamummaa fudhachuurratti ibsa baase kan simatan wayita tahu, kanneen qarqaarsa godhaniif ulaa banamuuf tarkaanfilee fudhatamanis akka waan gaaritti ilaalan. ''Gabaasaaleen guddoo nama jeeqan, kan haaleellaa saalaa, ajjeechaa hin malle, badii hamaa fi saamichi qabeenya uummataafi dhuunfaa; qaamolee wal waraanan hundaan raawwataman nu qaqqabaa jiru,'' jedhan komishinarri olaanaa kun. Ammallee waraanni giddugala Tigraayitti adeemaa akka jirus gabaasaaleen ni mul'isu jedhan Aadde Misheel Baachileet. Kana malees ''ragaaleen amanamaaa sarbama seera mirgoota namoomaa idil-addunyaa qaamolee hundaan raawwatame agarsiisu bahaa jirus,'' jedhan. Ibsi Kamisa har'aa Jenevaarraa bahe kun fakkeenyota sarbama mirgoota namoomaa na qaqqabe jedhes ni eera. Isaan keessaas maddeen amanamoo irraa odeeffannoo argachuu ibsuun, Addigraat, Maqalee, SHiree fi Wuqirootti - Guraandhala 9 fi 10 gidduutti mormitoonni saddeet humnoota nageenyaan ajjeefamuu hima. Muddee fi Amajjii dabre keessa dirqiin gudeeduu 136 hospitaalota Maqalee, Ayidar, Addigraat fi Wuqroo gabaafamuus ibsichi ni hima. Waajirri isaanii odeeffannoo haleellaa meeshaa waraanaa gurguddaan magaalota Maqalee, Humaraafi Addigraatitti raawwatame mirkaneesseera jedha. Kana malees gabaasni ajjeechaa jumlaafi sarbama mirgaa magaalota Aksum fi Dangalaat keessatti loltoota Ertiraan raawwate isaan bira gahus hima ibsi guyyaa Kamisaa bahe kun. Torban dabre keessas gabaasa Aminastii Intarnaashinaal baaseen, ajjeechaan jumlaa magaalaa Aksumitti loltoota Ertiraatiin raawwateera jedhera. Xiinxalli odeeffannoowwan waajiricha gahan kan marroo duraa akka agarsiisanitti, waantonni raawwataman jedhaman ''sarbama hamaa seera idiladdunyaa: kan yakka waraanaafi yakka dhala namaarratti raawwatameen'' qixxaachuu danda'a jedha. Akka ibsichaatti yakki raawwatame jedhame kun kan raawwatame qaamolee: Raayyaa Ittisa Biyyaa Itoophiyaa, TPLF, waraana Ertiraafi Humnootaafi milishoota naannoo Amhaaraan tahuu ibsi komishinichaa ni hima. Kana malees Aadde Misheel Baachileet, gaazexeessitootaafi afaan hiiktota naannichatti hidhaman ilaalchisee yaaddoo qabanis ibsaniiru. Isaan keessaa gaazexeessaan BBC naannoo Tigraay keessaa gabaasu Girmaay Gabruu hidhaa guyyoota lamaa booda himata malee gadhiifameera. Dhumarrattis komishinarri olaanaan kun gama mootummaatin waadaan galame hojiitti akka hiikamu gaafataniiru. ''Qorannoo atattamaa, walabaafi bilisa tahe taasifamuun, kanneen kana raawwatan seeratti hin dhiyaatan taanaan: sarbamni ittuma fufuun... haalichi tasgabbii malee yeroo dheeraaf tura,'' jedhan.


Lola Tigraay: Manni maree nageenyaa UN waa'ee Itoophiyaa maal mari'ate?

Manni Maree Nageenyaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii kora guyyaa kaleessaa [Kamisa Bitootessa 04] taa'een waa'ee Itoophiyaa mari'atee waliigalteerra osoo hin gahiin xumuruu AFP'n dippiloomaatota waabeffachuun gabaase. Manni maree kun (UNSC) miseensa mana marichaa ta'an biyyoota 15 kan of keessaa qabu yoo ta'u, biyyoonni shan: Chaayinaa, Ameerikaa, Raashiyaa, UK fi Firaans miseensota dhaabbii mana marichaa yoo ta'an aangoo dhimma tokko ofii isaaniin kuffisuu (veto power) qabu. Biyyootni kudhan hafan Istooniyaa, Indiyaa, Aayarlaandi, Keeniyaa, Meeksikoo, Nijeer, Noorweey, Seent Viinsent, Tuniiziyaa fi Veetnaam ammoo miseensota dhaabbii hin ta'iin waggoota lamaaf miseensummaa mana marichaa harkaa qabanidha. Korri adda durummaan waa'ee Itoophiyaa mari'achuuf Kamisa taa'ame waamicha Aayarlaandi ka'umsa kan godhate yoo ta'u, ibsa waloo manni marichaa baasuuf ture irratti waliigalteerra hin gahamne akka gabaasni AFP mul'isutti. Ibsi silaa manni marichaa baasuuf qopheesse birmadummaa Itoophiyaa haala hin dhiibneen, deeggarsi namoomaa hatattamaan akka godhamuu fi lolli naannoo Tigraay akka dhaabbatu kan gaafatu ture. Haata'u malee, miseensota dhaabbii mana marichaa kan ta'an Raashiyaa fi Chaayinaan ibsichi 'dhimma keessoo biyya tokkoo jidduu seenuudha' jechuun mormuu isaanii AFP gabaaseera. Miseensa dhaabbii kan hin taane Indiyaanis ibsa manni marichaa baasuuf ture mormiteetti. AFP'n dippiloomaatota waabeffachuun akka gabaasetti biyyoonni Afrikaa sadan miseensa mana marichaa ta'an Keeniyaa, Nijeer fi Tuniiziyaan ibsa manni marichaa baasuuf ture deeggaranii jiru. UN'tti qindeessaa deeggarsaa hatattamaa kan ta'an Maark Lowkook haala naannoo Tigraay keessa jiru ilaalchisee miseensota mana marichaaf ibsa kennaniiru. Dubbi himaan UN Isteefan Dujaarik akka jedhanitti, ibsi Maark Lowkook kennan deeggarsa namoomaa amma godhamaa jiruu fi sarbama mirgoota namoomaa naannicha keessatti raawwatamaa jira jedhamerratti kan fuulleffate ture. Naannoo Tigraay keessatti uummanni miliyoona 4.5 ta'u deeggarsa namoomaa akka barbaadu, ammallee uummanni baadiyyaa keessa jiraatu deeggarsa akka hin argannee fi hanqinni nyaataa yaaddessaan akka jiru Maark Lowkook miseensota mana marichaaf himan. Tigraay keessa rakkoon dhiyeessii bishaan dhugaatii fi eegumsa fayyaan wal qabatan waan jiraniif, yeroo kamuu weerarri dhukkubaa mudachuu akka malu dubbachuu isaaniis Isteefan Dujaarik maricha booda ibsa gaazexeessitootaaf kennaniin beeksisaniiru. Dhaabbilee fayyaa 205 naannicha keessa jiran keessaa tajaajila kennaa kan jiran dhibbeentaa 22 qofa ta'uu eeruun weerarri dhukkuboota bishaanirraa dhalatanii, gifiraa fi Covid-19 yaaddoo uumaa jiraachuus dubbataniiru jedhan. Dabalataanis dhaabbileen deeggarsa namoomaa hojjettoota dabalataa erguun, tajaajilli telekoomii fi baankii akka deebi'u gochuuni fi deeggarsa namoomaa taasifamu haalaan ol guddisuun akka barbaachisu Maark Loowkok dubbataniiru jedhan. Sarbama mirgaa naannicha keessatti raawwatamaa jiru ilaalchisee, ibsa hoggantuun komiishinii mirgoota namoomaa UN Misheel Bachelet kennan eeruun, qaamoleen lola naannichaa keessaa qooda qaban yakka waraanaa fi yakka namooma irratti raawwatamu raawwachuu akka hin oolle Maark Loowkook miseensota mana marichaaf ibsa kennan. Keessaahuu loltoonni Eertiraa Tigraay keessa socho'aa jiraachuun isaanii ragaalee qabatamaan mirkanaa'eera kan jedhan Maark Lookwok, loltoonni kunneen yakkoota raawwataman waliin kan maqaan dhahamu ta'uus himaniiru. "Loltoonni Eertiraa Itoophiyaa keessaa bahuu qabu. Badii raawwataa jiran akka itti fufan hayyamamuufi hin qabu," jedhan jechuun AFP gabaaseera. Ibsa qondaala UN kanaa hordofuunis manni marichaa deeggarsa namoomaa hatattamaa taasifamu fi lolli akka dhaabbatu ibsa baasuuf kan ture yoo ta'u osoo irratti walii hin galamiin xumurameera. Maricha booda miidiyaaleef ibsa kan kennan dura teessuun mana marichaa kan baatii Bitooteessaa kan taate Ameerikaan addatti ibsa kenniteetti. UN'tti ambaasaaddara Ameerikaa kan ta'an Lindaa Toomaas Giriin-fiildi ibsa kennaniin, haala deeggarsa namoomaa fi sarbama mirgaa Tigraay keessa jiruun Ameerikaan daran yaadda'uu himan. Garee deeggarsi namoomaa Ameerikaan naannicha keessatti godhaa jirtu akka ol guddatu taasisu garas erguus himan. Manni marichaa kora kana kan taa'e komiishiniin mirgoota namoomaa UN, Tigraay keessatti yakki waraanaa raawwatamu hin oolle jedhan akka qoratamu gaafachuun booda. Ibsa hoggantuun komiishinichaa Misheel Bachelet baasan hordofuun barreessaa Olaanaan UN Antooniyoo Gutereez ibsicha akka deeggaran himanii, loltoonni Eertiraa Tigraay keessaa hatattamaan akka bahan waamicha dhiyeessaniiru. Miseensonni Mana Marichaa 15 hunduu  kan dubbatan yommuu ta'u, hunduma isaanii haala jechuun danda'amuun yaaddoo gargaarsa namoomaa jirurratti qabaachuun yaada walfakkaataa akka qaban maddeen BBCf mirkaneessaniiru. Dhimmi Itoophiyaa kun UNSC irratti  akka ajandaa dhimmoota dhibii kamiiyyu  (AoB) jedhu jalatti kan gaggeeffame yommuu ta'u,  Ameerikaan garuu dhimmicha akka dhimmoota  dhibiitti ilaalamuu jalaa bahee akka ajandaa idilee UNSCtti ilaalamuu qaba jechuushee maddeen BBCf mirkaneessaniiru. Biyyoonni Afrikaarraa miseensa Mana Marichaa ta'an: Keeniyaa, Tuniiziyaafi Niijer, akkasumas Viinsentiifi Gireenaadiins carraaqqii mootummaa Itoophiyaa gargaarsa dhiyeessuuf taasisaa jiruufi adeemsa yakka raawwataman ittiin qoratamuun danda'amu mijeessuuf taasisaa jiru gaariidha jedhaniiru. Firaans ammoo haalli Tigiraay keessa jiru yaaddoo qaxanaa sana qofa osoo hin taane dhimma nagaafi tasgabbii addunyaa waan ta'eef , UNSC furmaata ta'uu barbaaduurratti gahee isaa bahachuu qaba jechuushee Maddeen kun addeessaniiru. Yunaayitid Kindom (UK) gamasheetiin furmaanni siyaasaa  dhibuun akka muddamni kun dabalu taasiseera jechuun, Manni Marichaa rakkoo kana dhaabsisuudhaaf gahee isaa  bahachuu qaba jette.


Addunyaarratti gatiin nyaataa saffisaan qaala’aa jira-FAO

Haala waggoota kurnan darban keessatti argamee hin beekneen gatiin nyaataa saffisaan qaala’aa dhufuu Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii beeksise. Dhaabbatichi haala gabaan nyaata idil-aadunyaairra jiru qoratee ilaaluun akka jedhetti, gatiin nyaataa ji’oota 12f walitti aansee dabaleera. Rakkoo sababa weerara koronaavaayirasiirraa kan ka’een omishini gufachuu, rakkoo hojjetootaafi geejjibni gufachuun omishootarraan dhiibbaa geessiseera jedhe UN qorannoo isaa kanaan. Gatiin nyaataa amallee kana caalaa qaala’uu akka anda’u yaaddoo qabu ibseera Dhaabbatichi. Baasiin sababa qaala’insa nyaataatiin ba’us carraaqqii dinagdeen addunyaa akka dandamatu taasisuu gufachuu mala jechuun soda qabus dabalee addeesseera. Mootummoota Gamtoomaniitti Dhaabbanni Nyaataafi Qonnaa (FAO)n gatii foonii, sukkaaraa, bu’aawwan aannanii, midhaan dibataafi dheedhotaa addunyaa irratti maal akka fakkaatu sakatta’eera. Qorannoo gaggeesse kana irratti hundaa’uudhaanis, gatiin nyaataa sadarkaa addunyaatti kan bara 2011 galmaa’e amma caaleera. Gatiin nyaataa maaliif dabale? Gatiin midhaan nyaataa ji’a Caamsaa keessa %39.7n dabaleera. Kun ammoo Onkoloolessa bara 2010 booda gatii qaala’aadha jedhameera. Akaakuu midhaan nyaataa Dhaabbatichi qorate shan walumaagalatti gatiin isaanii dabaleera.  Haaluma kanaan gatiin midhaan nyaataa erga Fulbaaana 2011 as bifa kanaan dura argamee hin beekneen qaala’eera. Akka gatiin midhaan nyaataa qaala’uun sababiin biroon fedhiin biyyootaa dabaluudha jedhameeras. Fedhiin dabaluu waliin faallaan ammoo omshni xiqqaateera akka FAOn jedhetti. Sababa weerara Koronaavaayirasitiin sochiin dhorkamuu isaarraan kan ka’e omishini xiqqaachuun akka gatiin midhaan nyaataa qaala’u taasiseera. Akka xiinxaltoonni jedhanitti, fedhiin dabalee yeroo hiyeessiin hir’atutti qaala’insi gatii ni uumama. Biyyoonni weerara Koronaavaayirasii ittisuudhaaf sochii dhorkanii turan yoo kaasanillee inagdeen isaanii raafamuun isaa waan hin oolle. Gama biraan ammoo dameen dinagdee dafanii dandamatan ni jiru. Akka raaga FAOtti, omishni mihaan nyaataa bara kana itti jiramu dabalee hanga tokko qaala’insa gatii ammaa kana tasgabbeessuu mala. Qaala’insi jireenyaa maali, akkamiin uumama? Qaala’insa jireenyaa kan jedhamu gatiin omishaafi tajaajilaaf kaffalamu dabaluu jechuudha. Kiraa manaafi baasii geejjibaa dabalatee dhiibbaan qaala’insa gatii waan hedduu irratti ni mul’ata. Namni tokko sochii dinagdee fayyaalessa ta’e akka hin qabaanne qaala’insi jireenyaa isa ni dhorka. Omishaafi tajaajila bitachuuf fedhellee gosa isaatiifi hanga isaa yeroo jijjiiru ykn daangessu ni jiraata jechuudha. Yeroo qaala’ini gatii hin jiraanne ykn baayyee kan ol ba’e hin taanetti namni jireenya isaaf kan barbaachisu hangaafi gosa filate bitachuu andeessisa. Miindaan dhaabbileen gara garaa hojjetoota isaaniitiif kafalanillee gabboo kan qabu ta’a. Kun ammoo waliigala tasgabbiin dinagdee biyyaa akka jiraatu gochuu keessatti gahee ol-aanaa qaba. Qaala’insi gatii osoo hin eegamiin mudateefi kan akka malee ol bahe yeroo jiraatutti ammoo faallaa kanaaatiin jireenya dhuunfaa miidhuurra darbee dinagdee biyyaas ni huba. Baankiiwwan biyyoota hedduu qaala’insi jireenyaa %2 hanga %2.5 uumamuu akka danda’u tilmaama isaanii ni kaa’u.


Itoophiyaatti beelli akka bara 1984 mudachuu akka malu UN akeekkachiise

Dhaabbatni Mootummoota Gamtoomanii Itoophiyaa keessatti beelli hamaan akka bara 1984 ''beela 77'' jedhamun beekamu dhalachuu akka malu akeekkachiise. `Dhaabbatichi naannoo Tigraay keessatti waraanni ji'oota torbaa oliif gaggeefamaa jiru atattamaan hin dhaabatu yoo ta'e beela hamaatu mudachuutti jiraa jedha. Hoogganaan deeggarsa namoomaa Dhaabba Mootummoota Gamtoomanii Maark Lowkook gaaffiifi deebii BBC waliin taasisaniin naannoo Tigraay keessatti namootni kumoota dhibbaan lakkaawaman ammallee beelli isaan mudateeraa jedhan. Lowkook qaamoleen waraana baataniifi hooggantootni siyaasaa isaanii deeggarsi namoomaa namoota miidhamaa jiran bira akka gahu ulaa garagaarsaa banaa gochuu qabu jechuunis gaafataniiru. Itti dabaluunis deeggarsa namoomaa naannichatti dhiyeessuuf barbaachisuuf maallqani guddoon atattamaan ni feesisaa jedhaniiru. UN dabalatee dhaabbileen idila addunyaa hedduun irra deddeebiin waraanni akka dhaabatuufi mariin akka gaggeefamu gaafatus mootummaan Itoophiyaa qaama paarlaamaan biyyattii shorokeessaa jedhee farrajje waliin mariif gonkumaa akka hin teenye ibseera. Tibba kana ammoo miidiyaaleen biyya keessaa humnoonni mootummaa federaalaa humnoota TPLF tibba kana haleellaa jabaa akka gaggeessuu gabaasaniiru. Namootni deeggarsa atattamaa barbaadan waraana kana gidduutti danqamaniiru jedha UN. Lammiileen nagaan manni jireenyaa, midhaaniifi kilinikoonni isaanii jalaa manca'anii waan jiraniif abdii kutannaa keessa jirus jedha. Waajira Ministira Muummeetti ibsa Kamisa darbe kennameen deeggarsa namoomaa dhiyeessuun walqabatee marsaa jalqabaatiin namoota miiliyoona 4.5 ta'aniif, marroo lammataatti namoota miiliyoona 4.3 ta'aniif gargaarsi taasifamu ibsameera. Deeggarsi nyaataa meetiriik toonii 166,000 ta'u birrii biiliyoona 5.2'n bitamee akka raabsamera jechuunis Pirees Sekireetariin Waajira MM Billenee Siyyuum himaniiru.