Siyaasa jibbiinsaa fi karaa cabeen haa yaasuu irra, ilaa fi ilaameetu nubaasa.

Siyaasa ammayyaa keessatti ilaa fi ilaameen bakka guddaa qaba. ilaa fi ilaameen garaagarummaa siyaasaa jiru bifa bilchinaa fi beekumsa qabuun waliif keessummeessuuf daandii guddinaa ti. Siyaasa ammayyaa keessatti ilaachi amantaa siyaasaa tokko duwwaan jiraachuu hin danda’u. ilaalchi siyaasaa bifa gara garaan ibsamu jiraachuun isaa dirqama ta’a. haala mooraa siyaasa Oromoos yoo ilaalle kanaan ala miti. Ilaalchi siyaasaa yeroo tokko bakka guddaa qabaachaa ture haala naannoo fi guddina siyaasaa keessatti sarara biraa qabaachuu ni mala. Ykn ho’ina qabaachaa ture hirdhisuu ni mala. Kun sochii (dynamism) siyaasaa ti. Jecha karaa biraatiin siyaasi waltajii tokko irratti eddu beekamaa fi nama kakaasaa ture, waltajii biraa keessatti ho’inni (tempo) isaa ni qabana’a. kana jechuun ilaalchi siyaasaa sun dadhabe ykn bade jechuu miti. Waltajjiin qabsoo keessatti gaggeessan jijjiramaa waanta dhufeef hooggana adeemsa siyaasaa ture muuxeffachiisu ykn waltajjii yeroo wajjin wal simsiisu gaafachaa jira jechuu dha. hooggana roga hundaa gaafatu haalli siyaasaa gaafachaa jira jechuu dha. hoogganni bifa kanaan qabsoo sabaa dursu, yeroo hunda harka isaa injifannootu jira. hooggana kan kaleessaa irraa baratee, waltajii ardhaa hoogganu, kan boruuf ta’u bu’uura kaahu qabaachuun qabsoof murteessaa dha. Hoogganni kan kaleessaa irraa baratee, waltajjii hardhaa beekee, kan boruuf bu’uura tolchu ammoo, yoo hooggansa isaa keessatti ykn dhaaba siyaasaa isaa keessatti ilaalchi ilaa fi ilaameen bakka qabaatee dha. yoo hooggana garaa garummaa siyaasaa jiru, madda rakkoo otoo hin taane madda jabeenyaati jedhee amanu yoo ta’ee dha. kanaaf hoogganni garaa garummaa siyaasaatti amanu bilisaan yaada, bilisummaa qaba, bilisummaa sabaa fi biyyaa dhugoomsa. Hoogganni garaa garummaa siyaasaatti hin amanne ofiifis bilisummaa hin qabu, qabsoo sabaas galii bilisummaan gaha jedhamee hin yaadamu. Sababni isaa qabsoon siyaasaa yeroo hunda dirree garaagarummaan siyaasaa baldhaan keessa jiru keessatti deemama waan ta’eef. Hoogganni kana hubate yeroo hunda danboobaa fi yaadaa bilchaataa nama amansiisu of harkaa qaba. miiraa fi jibbiinsaan qabsoo gaggeessuu ykn hoogganuu irra bilchinaa fi beekumsaan qabsoo sabaa gara galma isaatti geessa. Kanaaf hoogganni keenya garaa garummaan siyaasaa yeroo kamuu kan baduu hin dandeenye ta’uu isaa beekee toftaa ilaa fi ilaameetti dhimma bahuun murteessaa dha. Haala kanaan yoo qabsoo Oromoo ilaalle waanta eddu irraa barachuu fi irraa hubachuu ni dandeenya. Garaa garummaan siyaasaa mooraa qabsoo Oromoo keessa jiraachuun isaa badii tokko illee hin qabu. badii ta’ee kan jiru ilaa fi ilaameen dhabamuu isaa ti. Ilaa fi ilaameen jiraannaan garaa garummaa jiru gara dhiphisuu fi walii kabajuutti deemama. Garaa garummaa siyaasaa qaban yeroo hunda babaldhisuu fi isa faarsuun yeroo fixuu irra, dhimmoota waloodhaan qaban walitti hirkisanii diina irratti fuulleffachuu fida. Mooraan qabsoo Oromoo ilaa fi ilaalee gabbifachuun galma ga’iinsa qabsoo sabaatiif murteessaa dha. Dhaabbilee siyaasa Oromoo yoo ilaalle, amma mataa walitti jabaatan diina waloo irratti mataa jabaachuu isaanii nan shakka. Akka hubannoo kiyyaatti diina irra wal irratti duuluutu yeroo qabsoo Oromoo fixee jira. hooggannis ta’ee deeggaraan qabsoo haala kana jijjiruu irra dhimmoota garaa garummaa dhaabbilee siyaasaa gidduu jiru hafarsuun yeroo keenya fixnee jirra. Kun ammoo eessaanuu akka nugahaa hin jirre akka gaariitti nama ija banatee ilaaleef ifa gala dha. wal kabajuu fi ulfina waliif kennuun Oromoon akka aadaatti qabu, hooggantoota siyaasa Oromoo biratti waanta haphachaa dhufe fakkaata. Ilaa fi ilaameen hookkara walirratti kaasuu irraa nama baraara. Dubbii bilchinaan ilaaluuf karaa bana. Daandii qajeeloo qabsoon Oromoo qabaachuu qabdu irratti mari’achuuf haala mijeessa. Kaayyoo dhaabbileen siyaasaa qaban akka gaariitti xiinxalanii akka ilaalaniif yeroo kenna. Ilaalcha tokkummaa fi oromummaa gabbisa. Hunda caala ammoo galii siyaasaa dhaabbilee Oromoo akka galma gahuuf haala mijuu uuma. Kanaaf ilaa fi ilaameen yeroo hunda meeshaa beekumsaa fi bilchinaa ti. As irratti ilaa fi ilaamee gabbifachuun kaayyoo dhaabbataniif nama jalaa haqanqaala jedhanii namooti yaadan jiraachuu malu. Kun ilaalcha kaayyoo isaaniif amanamoo ta’uu isaanii hin muldhisu. Faallaa kanaa kaayyoo isaaniif xichoomina dhabuu isaan muldhisa. Namni kaayyoo isaa irratti amantaa qabuu fi bilchinaa fi beekumsaan roga siyaasaa ilaalu, akkamitti kaayyoo isaa galma gahuu akka qabu, waltajjii ykn meesdhaa ilaa fi ilaameedhaan gingilchee sabni (Oromoon) akka hubatu taasisa. Anqinoota kaayyoo keessa jiran yoo jiraatan ifati yeroon sirreessuuf isa gargaara. Kanaaf waltajiin ilaa fi ilaalee kan sodaatamu ykn kan irraa qoollifatamu otoo hin taane, meeshaa jabinaa ti. Kana of amansiisuun beekumsa. Siyaasa jibbiinsaa fi karaa cabeen haayaasu jedhanii oofan tarii, garee xiqqoo ykn murna siyaasaa amma tokko yeroof waanta fayyadu itti fakkaachuu mala. Adeemsa keessa garuu murna ilaalcha kanaan masakamuu miidhaa deema. Bilisa ta’anii dhimma bilisummaa yaaduun murteessaa dha. namni bilisummaa ilaalchaa fi amilee hin qabne yeroo hunda jibbiinsa siyaasaa oofuutu dursa qabaaf. Kun ammoo siyaasa ilma namaa otoo hin taane, siyaasa bineensotaa ti. Kanaaf ilaa fi ilaamee mooraa qabsoo Oromoo keessatti gabbisuuf beektota Oromoo fi jaarsotii Oromoo bilisaan yaadan dhaggeeffachuu fi gorsa irraa fudhachuun murteessaa dha. hanqinoota fedhas qabaatu beektota keenyaa fi angafoota qabsoo kabajuu fi waanta keessa darbanii fi egeree sabaaf nama akeekan garaa qulqulluun dhaggeefachuu ykn irraa fudhachuun beekumsa. Qabsoo siyaasaa keessatti barumsi kan argamu moora leenjii dabballee siyaasaa keessatti duwwaa otoo hin taane, duree qabsoo warri turan jaarsoliin mana barumsaa guddaa dha. umurii isaanii irraa waantota amtuus gaariis irraa barachuun ni danda’ama. Waanta keessa darban waltajjii siyaasaa keessa jiran wajjin walqabsiisanii dhimma qabsoof oolchuun hooggana qabsoo amma jiruu gaafata. Kanaaf ilaa fi ilaalee gabbifachuun kabajaa fi ulfina hoogganoota siyaasaatti hora. Irra caala qabsoon akka finiintu haala mijeessa. Gufuu qabsoo keessaa kaasuuf malaa fi karaa salphaa dha. tokkummaa ilmaan Oromoo jabeessuuf meeshaa guddaa dha. Dhumma irratti kanan jechuu barbaadu, bishaan malkaa keessa yaa’u, gidduu isaa dhakaan gurguddaan jireetee, isati bu’ee walitti wacuu fi iyyus bifa kamiinuu bo’oo isaa gadi dhiisee wal irraa hin fagaatu. Bakka dhagaachi hin jirre yeroo gahu, dura waanta walitti iyyaa tureef bishaanummaa isaa dhiisee wal irraa hin dheensu. Sirumaa sagalee qabbaneeffatee wal utubuudhaan garba guddaa ta’ee dhakaacha guddicha sagalee fi waca tokko malee liqimsa. Dhaabbileen siyaasa Oromoos yoo diina hin taaneen ala garaagarummaa fedhe iyyuu yoo qabaatan oromummaa balleessuuf ni dhama’u jedhee hin yaadu. Oromummaan waanta hundaa oli. Gufuu garaagarummaa siyaasa keenyaa ilaa fi ilaameedhaan furachuun beekumsa. Dhaabbileen siyaasa Oromoo siyaasa jibbiinsaa fi karaa cabeen haa yaasu jedhu keessaa bahanii daandii ilaa fi ilaameetiin waliif tumsa ta’uu qabu. kana akka hin goone kan fedha qabu wayyaanee duwwaa dha. ilma Oromoo ta’ee, dhimma sabaaf kan hojatu kamuu adeemsa kana ni morma jedhee hin yaadu. Dhaabbilee fi jaarmoleen hawaasa Oromoo daandii walakkaa deemanii oromummaa jabeessuuf dhama’uu qabu. tokkummaan keenya jabaatu malee akka amma jirrutti dhaabbileen siyaasa kamuu kaayyoo dhaabbateef galmaan ni gaha jedhee hin yaadu. Gufuun guddaan tokkummaa keenya dhabuu dha. kun yeroo hunda irra deddebi’amee lalabameera. Garuu dhaga’uuf qophii ta’uu dhabuun keenya diina biratti nutuffachiisee jira. ilaa fi ilaamee gabbafachuu dadhabuun keenya lageen, bosona, galaana, gammoojjii fi biyyoota ambaa keessatti reenfii fi gidiraan dhala Oromoo akka jabaatu ta’ee jira. qaaniin kana caalu hin jiru. Amma haalli keessa jirru nama sammuu bilisa ta’ee yaaduuf qaanii dha. kanaaf dhimma dhuunfaa, garee fi murnaa boodatti dhiifnee dhimma oromummaa keenyaaf dursa kennuu qabna. Laga utaalanii irra ce’uuf tarkkaanfii lama sadii duubatti deebi’anii itti fiiganii utaalanii irra ce’u. rakkoo keenya irra aanuuf hooggana siyaasaa Oromoos ta’ee lammiin kamuu dhimma garee isaa boruuf bulfatee dhimma sabaa dursa kenuun murteessaa dha. kanaaf fuunduratti fiiguuf ilaalcha ilaa fi ilaameedhaan dhimma dhuunfaa boruuf bulfannee waantota walitti nufiduu danda’an irratti haa hojjannu. Cmadaa Hundee camadaa@gmail.com


Baqattota Oromoo biyya amba kessatti darama jiran bira dhaabbachuu dirqama Oromo maraati!

Akkuma beekamu yeroo ammaa gochaan sukkannessaa motummaan saudi baqatotaa biyyaa itopiyaa irrattii gaggessa jiru waan addunyaa hunda gaddisisaa jiruu ta’uun ni bekama.baqattotaa kana kessaa bay’een isaani ilmaan oromo ta’us qubaa ni qabnaa.sabaabni hedduun oromoon itti biyyaa baqatee biyya Saudi Arabiyatii gidiraa argaa jiruus akkaa yeeroo ammaa median wayyanee fi ilmaan habashotaa sabaaba jirenya foyaa’aa barbaachuu jedhani hololaa jiran osoo hin tanee,akkuma oromoota lakkofsaan hedduu ta’anii biyyota olla fi biyyota biroo kessatti saba ilalcha siyasa isani irran kan ka’ee wayyaneen jirenya dhowwite gidiraan heddun itti hammaannaan sodaa lubbu isaaniif biyya irra gara biyyota Olla akka Jibuutii,somaalee fi sudaanitti baqatanii isaan boda kara adda addaatin biyya Saudi seenuun jireenyaa sukkanessa fi jirenya sodaan gutamen biyya ambaa Saudi kessa kan jirachaa jiran dha. Ilmaan oromoo biyya isaanii kessattii sababa rakkoo ilaalcha siyaasaa qaban irran kan ka’e ogummaa qabaniin hojiitti bobba’anii of gargaaruuf maatii isaanii gargaaranii akkuma ilmoon namaa tookko jirattutti jirenyaa gaariif nagaa qabuu akka hin jiraannef asinis achinis motummaan wayyaanee gufuu itti ta’ee jirachuun bekkama dha. Oromoon harka dhibba kessa 95 ol sababni guddaan ittin biyya jallatan irra ba’ani gidiraa heddu biyyota ambaa kessatti argaa jiraanif jireenyaa adda ta’ee jirachuuf filatanii osoo hin taanee sababa sodaa lubbuu isaaniif sirna ajjesaa wayyaanee jala jiraachuu hin dandenyeef qofa kan baqatani ba’ani dha. Torban darbaan kessaas warren reebichaafi samicha ummata biyya arabaatiin irraa ga’ee irraan kan ka’ee osoo hin jaallatin dirqamaan gara biyyaatti kan deebi’aan kessaa ilmaan oromoo warren ta’an wayyaneen calalamani deggertota ABO dha jechuun akkaa ija adda ta’een ilalamu qabanfi namota kana duka bu’uu akka qaban kadirota wayyaneef dirqamni itti kennamu isaa misensotni wayyanee ifa baasani jiru. Ilmaan oromoo ogummaaa qabaniin hojittii bobba’anii nagaan hojjetanii jiraachuuf yoo hin dandenyee,saba ilalcha siyaasa qaban irran kan ka’e carraa hojii argachuus yoo hin qabaanne ,hojii mataa isaanii umanii hojjechufis yoo hin dandenyee,lafti isaan qaban irra buqqisuun wayyaneen gaaffi tokko malee irra fudhamee abba qabenyaa habashotaaf kan biyya alaatti yoo hiramu ,gaffii kaasaniif debiin isanii mana hidhaafi ajjechaa yoo ta’uu,ilaalcha siyaasa itti amanan qabaatani jirachuus yoo hin dandenyee,biyya dhalatani guddatan kessa akka hin jiraanne akkuma bineensaatti qawween yeroo adamsamani,biyyaarra baqataniis biyyaa amabaa kessatti nagaan jirachuu yoo hin dandenye,addunyaa kana irraa essa dhaqanii ha jiraataniree? waan nama ajaa’ibu kessaa yeroo amma finfinnee dabalatee magalota gurguddoo oromiya kessa ummatnii habashafi tigrotaa heddumminaan qubacha fi qabenyaa hedduu horachaa bakka jiranitti Ilmaan oromoo magalota oromiya irra sababota adda addaan dirqamaan akka godananfi biyya gadhisanii akka biyya ambaa kessatti dararaman tasisaama jiraachuun hojii wayyaneen biyya oromoo gutumma gututti dhunfachuuf gochaa jirtuu ta’un waan hubatamu qabu dha . yeroo amma magaalota oromiya kessatti ijaarsaa manafii fooqii adda addaa kan ijaaraa jiruu hedduminaan ummata habasha fi tigrota dha,afaan hedduminaan dubbatama jiruus afaan oromoo osoo hin taane afaan habashotaa akka ta’ee heddun kenyaa waan ifatti argaa jirru dha,lafa oromoo kessaattii maannen barumsaa afaan amharaan banamee jiru lakkosaan heddu ta’ee jira. akka wali galaattii wayyaaneen ilmaan oromoo dirqamaan akka biyya isaanii gadi lakkisanii baqatan sababa adda addaa itti funaanaa biyya oromoo ammoo ummata habashaaf tigree itti naquun hojii wayyaaneen fulduratti oromoo biyya dhabsisuu dhaf irraatti hejjechaa jirtu ta’uun waan dagatamuu hin qabne dha . Motummaan wayyanee har’as ummata oromoo godaa hangaa gubbaattii siyaasa isaa akka deggeran YKN miseensaa akka ta’uu qaban dirqisisaa jira .warren didan garuu jireenya akka hin jiraanne ifatti rakko irraan ga’aa jira.Dirqisisuu irra darbee warreen miseensa ta’uu didaniif warren ilalacha siyaasa wayyanee mormaan sababa adda addaa itti barbaaduun ABO dha jedhee mana hidhatti tortorsaa jira.warreen kaan ammoo sababa adda adda itti barbaaduun gufuu itti ta’uun hojii isanii irraa akkaa dhaabbatan fi carraa hojii biyyitti kessattii akka hin arganne taasisuun abdii murannaadhaan biyyaa isanii irraa gadhisanii godaansaa akka filataan dirqamsisa jira.Warreen dirqamaan godansa filataan kun egaa bakka godaansaattii kessattu biyyota Olla fi biyya akka Saudi Arabiyatti dararamni hedduun akka irra ga’uu danda’uu utuu hubatanii maaliif godanuu jenne gaffii waan kasnu miti.Sababni isaas harkaa motumma wayyaneen du’uu irra jedhanii carraa biroo waan dhabaniifi yoon du’es yoon jiradhess carraa kiyya yaluun qabaa jechuun murtee ofirratti murtessuun godaansaa filatanii waan demaniif. Hala kanaan lammiwwan Oromoo hedduun yeroo dhihoo kessaa biyya isaniin gadhisanii bakkaa godaananitti rakkoon sukkannessa kana hin jedhamnee irraa ga’aa yeroo jirutti,ajjefamaa,rebamaa,mana hidhaatti ugguramaa yeroo jiran kanatti qaamni bira dhabbate falmuuf tasa dhabamun isaa waan bayyeee nama gaddisuufi haamilee ilmaan oromoota hedduu kan tuqu ta’ee jira.Akkuuma yeroo ammaa kana argaa jirruttis Motummaan wayyanee sababa siyaasa mata isaaf jecha godantota kana akka lammitti ilaalee qaama rakkoo sukkanessa kana hin jedhamne irraan gessisaa jiruu balaleffachuu dhisuu irra darbee bakka godananii jiraan kanattii qaamaa rakkoo irran ga’aa jiruu waliin tahee isan deggeruun daranuu lammiwwan kenyaa rakko sukkannessa adda addaaf akka saxilaman tasisuun isaa dinumma hangaam akka nuuf qaban nutti agarsisaa .Haa ta’u malee garuu gochaan wayyanee kun waan nama dinqisisuus miti sababin isaas gochaa sukkanessa hedduu waggota 21 darbaan kessattii ilaam oromoorrattis ta’ee sabota cunqurfamo biraaratti gaggessa turaan waan argaa turre dha .kanaaf Motummaan ajjesaa wayyanee dhimma siyasa isaa irra darbee lubbuu ilmoo namaaf lubbu lammiwan isaaf ni yada jedhanii yaaduun gowwumma dha. Dabalataan ammoo wayyannetti dabalamee Oromoon dina malee fira tokkolle akka hin qabnee media habshotaa irras hubachaa jirra.maqaan oromoo gafaa ka’u kan mataa isaan dhukkubufi kan iji dhiga uffatu heddu ta’ee jira. oromoon qofatti ba’ee sagalee isaa addunyatti maalif dhagessisaa jedhanii dhugaa jiru dhoksuun akkuma abbotii isaanii afaan ilmaan oromoo ukkamsuuf hamilee kenya cabsuuf dulli karaa ilmaan Nafxanyotaa kessattu (ESAT fi saroota G7) tiin nurratti banamee jiru cimaa demee jira .Ha ta’uu malee garuu kunille daranuu waan haamilee fi tokkumma oromoo jabessu malee kan laaffisuu waan hin taaneef duddubattii otoo hin jedhiin oromoon tokkummaan dhaabbachuun dinotatti karaa cufuun barbaachisaa dha. Ilmaan Oromoo bakka godaansaatti rakko heddu jala jiran kanaaf kan addunyaatti iyyee sagalee isaanii dhagessisufi qabuu ilmaan oromoo qofa malee qaama kan bira abdannu hin jiru.Furmaatni fuldurattis ilmaan oromoo gabrummafi dararama kana jalaa basuu danda’u motummaa ajjesaa kana irraa callisanii taa’ani waan biraa foyya’aa eguu osoo hin taanee yeroo kamiyyuu caalaa sagalee tokkumma fi qabsoo cimaa barbaachisa. Biyyii Akka Saudi Arabiya seraa Addunyatiin bula jettuu oromoos dabalatee lammiwwan kamirrattiyyu yoo ta’ee gochaaa rawaatamuu hin qabnee raawwachuun ishee dhugumattuu biyya mirgii ilmoo nama kessatti kabajamuu hin dandenyee ta’u addunyaatti agarsisee jira .Namni kamiyyuu seraan alaa ille yoo ta’ee sababa mataa isaa kan ittiin dirqamee biyya isaa gadhisee ba’eefi ni qaba,sababa dinagdee fi jirenya foyya’aa ta’uu danda’aa kallattidhanis ta’ee al-kallattidhaan sababa siyasaa ta’uu ni mala. Kanaaf biyyi kamiiyyuu kan seera addunyatiin bulaa jettee mallatteessite tokko godantota kanaa sababa isaan itti biyya isaanii gadi lakkisanii godanuuf dirqaman addaa baafachuun rakko isanii hubachuun dirqama isanii ture.Godantotni kun seraan ala waan ta’niif biyya kenyaa ba’uu qabu jedhanii yoo murtessanille halaa ilmoo namaa tokkoof maluun biyya isanii akka gad lakkisee ba’uu gochuun fi warreen rakko siyaasaa qabaan ammoo hala itti gaffi hirkattuummaa argatan mijjessufiin dirqama biyya seraa Adunyatinin bula jettu tokko ta’uu qaba ture. Gidduu darbe hiriyotakoo warren Oromoo ta’ani biyya saud arabiyaa kessa jiraachaa jiraan kara emailtin qunnamee akkan hubadhettii heddumminni oromoota biyya Saudi kessa jiraan rakkoo siyaasaa fi hiraramaa motummaan wayyanee irraa gessiserraan kan ka’ee baqatanii karaa adda aadaatiin galanaa fi gammojji kessa lubbuu isaanii wareganii beelaaf dheebuu kanaa hin jedhamnen jala darbuun hanga fincaan isaanii dhuguttille ga’ani hiriyota isaani heddu ammo du’aan of biraa dhabuun kan achi ga’an ta’uu fi achittis rakkoo sukkanessaa kana hin jedhamee hin tilmaamamnef saxilamaa kan jiran ta’u na hubachisaniruu.Haaluma kanan yeroo ammaas sodaa kanarraan kan ka’ee ilmaan oromoo heddun of dhoksanii rakkoo heddu jalaa akka jiraan ibsaaniru.akka odeffannon jiruttis oromotni torban darbe biyyatti humnaan galan kessas tokko tokko wayyaanotan kessa kessaa filatamani fudhamani gara hin beekamne akka gessama jirani dha.dabalataan odeffannoon hiriyotakoo kana irraa akkan argadhettiis ilmaan Oromoo heddun motummaa ajjessa Saudi Arabiya fi ummataa ajjestuu saudi Arabiyaatiin kan ajjefaaman,kan abdii kutanna fi aridhaan of fannisani lubbu isaani dhaban,kan mana hidhaa kessattii rebamaa jiraan ,dhiraafi dubartiin Oromoo kan mana hidhaa kessatti gudedamaa jiranille heddu akkaa ta’ani fi kan midiatti gadi hin banee ba’yeen akka jiruu haala sammu nama tuquun naaf ibsaniru.Egaa kana nutii ilmaan oromoo kan biyya kessafi biyyaa alaa jirru maal jennaa? Maalii mallisaa akkamiin obbolota kenya bira dhaabbannaa lubbu isaani baraaruu dandenyaa? Ummatni oromoo ummata nagaafi bilisummaan jirachuu qofa fedhuufi ummata lafaa ka’ee nama hin tuqnee fi ummata hojii qofa jaallatuu ta’ee otoo jiruu garuu rakkoo wayyaneefi motummota biyya ambatiin nurra ga’aa jiruu irran kan ka’e Ilmaan oromoo yeeroo kamiyyuu caalaa ummata biyya isaa kessattis ta’ee biyya ambaa kessattille nagaan jiraachuu kan hin dandenyeefi ummataa dararamni kallatti hundaan irratti dagaagaa jiruu ta’un isaa waan nama gaddisisufi abdi nama murachisu ta’aa jira. Motummaan wayyanee dula biyyaa kessatti ilmaan oromoo irratti banee jirutti dabalalee bakka baqaattille wajjin ce’uun basaastota itti ergee hiraarsaa heddu nurratti gaggessun isaa hangaam garaa jabumma oromorratti akka qabuu nutti ibsa.ilmaan oromoo maatii fi ijollee isanii dirree irrattii gatanii osoo baqatanillee heddun isaanii galaanaa fi warabessaan nyatamani jiruu,shamarraan oromoo heddun jirenya sukkannessaa biyyaa Olla fi biyyoota Araba dura dhaabbachuu(resist gochuu) dadhabudhaan sammu isaani dhabuun huccuu isaanii gatanii maraachuun qullaa isaanii biyya araba kessa yero figaan media irrattii kan argee bay’ee kenya.yeroo dhihotti Lebanon kessatti obolettii kenyaa Alam Dachaasaa irraatti gochaa sukkanessa ga’efii lubbu ishee haala sukkanessan akka darbu kan taasisee ille seenaa sammuu ilmaan oromoo kessa yomiyyu hin baane dha kan dhohoo kana argine dha .Ilmaan oromoo heduun yeroo amma biyyaa Saudi dabalatee biyyota Olla Keniya,somalee,Jibuti fi biyyota biroo kessaa jiraan irratti gochaan badaa ilmoo namaaf hin mallee iratti raawwatamaa jiru kana kan jedhane hin tilmamamne ta’uu irra darbee rakkoo kana jalaa kan isaan baraaruu danda’uu qaamaa itti iyyannoo isaanii dhiheffattanii dhageetti irraa argatan kan hin qabaane ta’uun daranuu waan abdi nama murachisuu ta’aa jira. Dabalatan Ergamtotni wayyanee biyya Saudi kessa jiran Bondi wayyaneen maqaa abbayin gurguraa turtee fi Misoomaa biyyaaf qarshii fidaa jette yeroo gaafattu kan harkaa hin fudhanne waan ta’aniif dorsisni adda adda basaastotaa wayyaaneen irra ga’aa kan tureefi akka dinaatti waan ilaalamaniif rakkoo dabalataa guddaa jala jiru.akkuma bakka hundatti bekamus Ergaamtotni fi basastotnii wayyanee bay’inaan Tigrota ta’aan Visa wayyaneen keennisisteen biyyota Arabaa ,biyyota olla,Awuropa fi America kessa kan jiraatanifi kan hojii basasummaa wayyanee hojjetaan waan jiraniif sochiifi enyummaa baqattota oromoo yeroo yeroon hordofuun Embasi wayyaaneef gabaasaa dhihessaa akka turanif ammas akkaa irra jiraan bekkama dha.akka namota oromoo tokko tokkorra dhagahamettis biyyota akka saudifi biyyota ollaa kessattis ergamtootni wayyanee kun hojiin isaani basasuu qofalle osoo hin tanee garee umudhaan meshaa addaa addaa kan akka Cubee fi gajaraa fayyadamuun haala irratti hin beekamneen ilmaan oromoo bakkaa adda addatti akka ajjeesaa turani dha.Kanaaf Biyyaa Saud Arabiya kessattii karaa motummaa biyyota kanaafi ummattota isaanitiin ilmaan Oromoo kessattuu rakko siyaasaa qabaan irra gochii sukkanessaa Rebicha, Hidhaa fi ajjeechaa irra ga’aa turee fi ammas irra ga’aa jiru akka daranuu caalatti cima demuu akkasumas dhagettii akka hin aganne fi qamnii rakko irran ga’aa jiruu akka itti hin gaafatamne dawoo kan tasisaa jiru motummaa wayyane dha. Kanaaf biyya amba kana kessatti rakkoon heddun utuu irra ga’aa jiru garuu qaamaa bira demmani dhibee isaanii himatan waan hin qabaanneef yeroo amma mirgaa tokkolle dhabanii gidiraan jiraachaa jiru Sababni wayyaneen biyya amba kessatti motummota biyyota kanaa waliin ta’ee basaastota isaas duka busee ilman oromoo irratti rakko adda adda gessisaa jirus bekama dha. Ajjefamuu,hidhamuu,qaama hira’chuu,abdii jirenyaa murachuun ilmaan oromootaa siyasa gabroomfataa kan wayyaneen biyya kessatti gaggessaa jiruu waan jabessaa demu ta’uu fi akkasumas qabsoo Oromoo karaa adda addan fininaa jiruu dadhabsisuf hala mija’aa wayyaneef kan umuu akka ta’ee hundi kenya waan hubachuu dandenyu dha.Dhugaan lafa jiruu kana osoo ta’ee jiruu garuu yeroo amma motummaan wayyanee carraa amma banamee kana fayyadamuun bu’uu siyasa ishee dabalachuuf akka waan Baqattota hundaa gargaraa jirtuu fakkessun holola sobaa Kara ETVtiin ofaa jirachuun waanuma guyya guyyan dhagaha jirru dha .Yeroo amma Oromotni hedduun biyya saudi kessa jiraan rakkoo siyaasaa akka qabaan bakka ibsaa jiranitti hololli amma motummaa wayyaneen gaggefama jiruu fi karaa Motumma Sauditiin ammoo namoota rakkoo siyasaa qabaan adda basuu dhisuun walummatti qabanii diinota isaanitti dabarsanii kennun kuni waan callisamee akkanumatti ilaalamuu ta’uu hin qabuu.Dhimmi kun yoo callisamee ilalamee fuldurattii qabsoo oromoo irrattis ta’ee hamilee qabsaa’ota oromoo hunda irrattii rakkoo cimaa fiduun isaa waan nama shakkisisu hin ta’u.warreen amma biyyatti galani wayyaneen biyya kessattii ABO dha jettee rakkoo irraan ga’uu dema jirtuus duka bunee hordofuun saaxiluun hunda Kenya irraa waan egamu qabu dha. Kanaaf egaa Qabsa’otni fi hawasni oromoo biyyota ambaa addaa addaa kessa jirachaa jirruu fi dhabotni oromoo hundi wamichaa waliif dabarsuun bakka jirru hundattii hiriraa nagaa taasisuun Gochaa sukkanessan baqattota oromoo irra ga’aa jiruu akka dhaabbatu cimsinee balaleffachufi ilmaan oromoo rakkoo siyasaa qabaanif addunyaan gurra akka laatu dhagessisuufi haala kara UNHCRtin galmaa’ani biyya sadaffatti qubataniif iyyanno dhagessisuun waan hatattamaan nurraa egamu dha. Dhumarratti ummatni oromoo martii mirgaa isaa gongachuf bakka jiruu hundattii xiyyeffannoo kennee akka socho’ufii qabsoo irra egamu hunda tasisuun sirna wayyanee kana ofirra Garagalchuuf akka waliin dhabbatu dhamsakoon dabarsa. VICTORY FOR OROMO PEOPLE! getinetdinkayehu@gmail.com


KORBOO SHEEKKOTAA

Taammanaa Bitimaa irraa DURADUBBII Dubbiftoota barreeffata kanaa jaalatamoo fi kabajamoo, kanaan dura dhaamsa kanatti aanee jiru isiniif dabarseen ture: “kunoo harra irraa jalqabeen mataduree “KORBOO SHEEKKOTAA”, jedhamu kana jalatti sheekkota gaggabaaboo (“short stories”) tan addaddaa isinii dhiyeessuuf yaala. Egaa kunis akkuma yeroon naaf hayyametti. Isin warri kana duukaa-buutanii dubbiftan akka itti gammaddan abdiin qaba.”Dabaleesoo, yeroo dabre sheekkoon: “1) HARKA TOLAA BALLEESSUU DIDE“, jedhamu akka mandheedhuma tana irratti baye kabajaanan isin yaadachiisa. Amma qilleensi Shaggar gammachiisaa miti. Kunoo, gara iyya-indaanqoo irraa kaasee hamma ammaattuu roobaa jira. Roobni kun kan harfixoon walsimate waan tayeef, oggaa keessa deeman nama waxala. Dabalee Uumaa waan beellama qabuuf, otuma bokkaan gadi-galaanuu manaa baye. Daatuun harkatti qabatee baye sunillee bokkeenya sirriitti irraa dhoowwuu hin dandeenyee, uffanni isaa xoolayee jira. Inni naannoo Birbirsaatti (Piyaassaatti) beellama namoota lama wajjin qaba. Tokko ilma eessuma-saatii wajjin yoo tahu, kaan immoo hiriyaa isaa takka tan: durayyaa, jidduyyaa fi oliyyaa-tti waliin baratan wajjini. Inni jara lachanuu bakka tokkoo fi yeroo tokkotti beellame. Egaa, akkuma uummata Oromootti yeroo beellamaa sirriitti eeguun, akka yeroo Oromootti saafaa-dura sa’aa kudhanitti, mana-keekii isa mana manarraa, kan fuullee mana muuziqaa Abbaa-Doorii Abbaa-Diggaa jiruu sana dhaqqabe. Dabaleen fooqii fokkisaa, fokkisee Shaggar shaggaa biyyaa fokkisiise sana yoo hin jaalanneyyuu, waan jiddugaleessa tayeef, achitti isaan beellamuu dandaye. Dubriin Dabalee Uumaa, Keelloo Magarsaa, namicha tokko kan hiriyaa-hojii waliif tahan fideetoo dhufe. Jarri lachuu mabba (unbarsitii) Finfinneetti wajjin xinjiree baratanii xumuruun, amma waajjira dhuunfaa tokko keessa wajjin hojjachaa jiru. Dabalee Uumaa waan jara sadan dursee bakka beellamaa gayeeef, shaayii ajajatee dhugaa jira. Inni erga Paaris, Biyya Faransaa irraa Shaggar dhufee kunoo bultiin afur guutera. Silaa nama biyya alagaa jiraate fi deebiyee galetti, waan biyyaa hundatuu itti-mi’aawaa inni ammallee shaayii Shaggar dhugee hin quufne. Dur, waggaa saddeet dura otoo Biyya Faranjii, Oroppaa hin ceyin, wanni Shaggar kan inni jaalatu yookaan otoo hin arrabsin dhuguu fi nyaatu, akaayyii fi bishaan Shaggar isa damma san qofa. “Biddeenni harka-harka jedha, itti-nyaanni barbareen weerarame, farshoon bishaan lagaa taye, bunni manneen bunaa dhamdhama buna biyya keenyaa hin qabu, — ” jedheetoo wanni inni hin komannee fi hin shokanne hedduu miti. Kunoo, biyya ambaatu biyya ofii kan dur caala nama jaalachiisaa, hardha waan Shaggar waan hedduu jaja, waan hedduu saada, waan hedduus faarsa. Keelloo Magarsaa hiriyaa isaa, kan Aassaggid Geetaahuun jedhamu Dabalee wajjin walbarsiise. Amma kaan buna-aannanii, kaan immoo buna duwwaa, kaanis shaayii xoosanyii ajajatanii keekiis irratti dabalchaa jiru. Keelloo Magarsaas akkuma dubrii isaa, akka Dabalee Uumaa nama tapha jaalatu waan taheef, tapha hoo’aa irratti argamu. Dabaleen nama dira Shaggar, golobee Eekkaa keessatti dhalatee guddate. Ammoo, dubriin isaa dhalootaan nama Hara Maayaa ti. Hiriyaan Dabalees, Kumanii Gonfaa lammii Oromoo waan taateef, namoota amma wajjin haasawaa jiran keessaa kan Afaan Oromoo hin beekne, Aassaggid Geetaahuun qofa. Innis akkuma Dabalee Uumaa nama Shaggar keessatti dhalatee guddate. Amma jarri sadanuu Aassaggid-iif jedhanii Afaan Amaaratiin haasawaa jiru. Booda haalli kun waan Dabaleetti hin tolleef, akka inni Afaan Oromoo beeku gaafate. Yoona Aassaggid Geetaahuun akka boonuu fi akka dallanuu taye. Eenyumtuu fuula isaa irraa kana beekuu waan dandawuuf, Dabaleen: “Afaan Oromoo beektaan siin jedhe mee, beekta moo hin beektu?” jedheeni. Akka abbaa lafaa, keessummaa nafxanyaa baacaa, isa ciisii ofiitti dubbatuu of-gochaa “maal afaan kana hin dandawuu, kuni gaafii maaliitti-mmoo? “, jedheen of-tuulaa, of-guuraa, fuula of-cilaattessee, adda isaa qoncoorsuun hoddhaa gundoo fakkeessee! Ennasuma Dabalee Uumatiif dubbiin galte. Jennaan Dabaleen naamusaan of-qabee: “asuma Shaggaritti dhalattee mitii?” “Ee, ani namuma Shaggarikaa“, jedheen akka boonuus, akka caaquus tayeetoo! “Warri kees asumatti dhalatani moo gara biraatii dhufani?” “Abbilee kiyyaa fi aayyoo tiyyatu dursee Gondor irraa as dhufe. Isaan Gondoroota boontota hiriyaa hin qabne.” Namticha kanaaf nama keessaa Amaara, Amaara keessaa immoo Gondoreetu caala. Sammuu isaa keessa walqixxummaan ilmoo namaa maxxaana wayiittillee dhokatee, waan jiru hin fakkaatu. Booda Dabalee Uumaa: “erga asitti dhalattee Afaan Oromoo keessaa sagaleewwan tokko tokkollee hin wallaaltukaa”, isaan jedhe. “Lakki, ani waan tokkoyyuu hin beeku.” “Waawuu, dubbii hoo’ifte malee, jechoota lamaa-sadii beekuu hin ooltu! Namni Shaggaritti dhalate, keessumaa yeroo ammaa kana, yommuu guyyum guyyaan telebiishinni Afaan Oromootiin dabarfamu, waa dhagawuun isaa hin hafu.” “Abboo, ani homaayyuu hin beeku. Kunimmoomaal naaf godha jetteeti?” Himtii namticha kana keessa of-tuulummaa sonaan guddaatu asiinis, achiinis jamamamee ciisa. Keelloo Magarsaa fi hiriyaan Dabalee Uumaa, Kumanii Gonfaa, hamma yoonaatti haasawa kana keessa hin seennee, callisanii jara lamaan dhaggeeffachaa jiru. Amma Kumanii Gonfaa: “Akkam afaan kun maal naaf godha jetta? Afaan Oromoo isa guddicha dhiisitii afaan xinnaan, namni 70 000-ni dubbatuyyuu beeknaan gaarii dha. Keessumaa as Toopphiyaa, impaayera afaanonni 77 dubbatamanitti, akka eegee re’ee afaanuma tokkicha duwwaa rarraafatanii deemuun nama hin baasu. Afaanota lamaa-sadii, dandeenyaan immoo sanaa ol beekuun faatii dha; badhaadhina!“, jetteen buna-aannanii kubbaayyaa keessaa habbuuqqachaa, ija ishii isa akka baatirii dhagaan isaa reefu bitameetti ifu sanaan hunda isaanii mimildhachaa. Yoona Aassaggid Geetaahuun akka dheekkamuus, akka mufachuus taye. Silaa dhipphinnii fi duubatti-hafiinsi golum golaan jiruu, Afaan Oromoo dubbachuun waan isa qaanessu;afaan namoota kitila 55-iin dubbatamuu kana beekuun waan afaan Amaaraa isa jalaa tuqu wayii itti-fakkaate. Dabalee Uumaa isa Kumanii Gonfaa jettetti daran gammade. Fuulli isaa gurraachi bareedaan, inni akka nuugii mooyyeetti tumamee bayyeetti cululuqee miidhaguu sun, gammachuu isatti dhagayame sirriitti muldhiisa. Akka waan ibsaan gaafa gubaa fuula isaatti qabamee ifuutti bakkalchoomee muldhata. Gammachuu isaa kanas dhoksuu waan hin barbaanneef: “dubbiin obboleettiin too Kumaniin jette kun, dubbii sonaan cimaa taye. Dubbichi beekumsa guddaa fi kan tujuba-qabeessa taye of-keessatti hammatee jira. Afaan Oromoo afaan ganda wayii, afaan gosa xiqqaa wayii, afaan saba bicuu wayii fi afaan biyya maddee wayii sitti hin fakkaatin. Yoo feete bakka amma jirtu kana, Birbirsa wiirtuu Shaggarii fi wiirtuu Oromiyaa irraa kaatee hamma Maanya Hindiitti dubbachuu dandeessa. Oromiyaa baldhoo keessatti qofa otoo hin taane, Keeniyaa fi Somaaliyaa Kibbaa keessattis ittiin-dhimma bawuu dandeessa. Akkuma Kumaniin jette, afaan xiqqaa tokkoyyuu beekuun kennaa dha; badhaadhina. Nuti dukkana wallaalummaa isa ginni-bittee Habashaa nutti fe’e keessa teenyeti malee, harra biyyoota qaroomina ammayyaatiin sokkan, isaan saayinsii fi teeknolojiin ruuda qaxxaamuran keessatti, ijoolleen jidduyyaa fi oliyyaa irraa kaaftee afaanota alagaa lama yookaan sadii barachuu dha qabdi. Dabaleesoo, nama tokko afaan naannoo isaa beekuutu isa boonsisa malee, wallaaluun waan isa boonsisu tahuu hin qabu. Namni tokko Maqaleetti dhalatee guddatee, Afaan Tigree wallaaluun waan isa boonsisuu miti. Akkanuma ani Gondoritti guddaddhee, yoon Afaan Amaaraa hin dubbaddhu tahe, waanan itti leeyyawu malee, waanan itti boonuu miti. Ati yaa obboleessa koo, hiriyoota kee isaan Afaan Oromoo dubbatan jidduu, as Oromoota walakkaa, Oromoota wajjin uumurii kee guutuu jiraattee sagalee tokkollee hin beeku jechuun kee raajii dha. Ilaakaa, kanatti boontee of-tuuluun kee wallaalummaa dha malee, beekumsa miti. Kan jaanjoffee (“faaraa”) nama jechisiisu malee, kan araadoyyee nama jechisiisuu miti. Haatahu malee, ani nama maaf ati afaan kiyya hin dubbanne jedheetoo sitti dhaadatu hin sehini. “Qurciidhaan yoo qurcii jedhan malee, maaddiitti seenee borca. Booda keessa kuteeyyuu afaanan si kaaya namaan jedha“, kan jedhamu mammaaksa uummata keessanii, kan Amaaraan si yaadachiisuu fedha. Hundumtuu geeddaramaa deema. Dhagaanillee: rooba, lolaa, galaana, dambalii, cabbii, shuula, bubbee fi obomboleettii fayiin jijjiiramuun isaa waan beekamu. Geeddaramni lubbuu jireenyaa fi jiruu ti.“ Hamma yoonaatti dubriin Dabalee, Keelloo Magarsaa, riphee dhaggeeffachuu malee, kana irratti yaada ofii hin kennineeyyu. Dubbiin deemaa jiru kun, waan isa hin gammachiifne fakkaataa, jara gara yaada biraatti ceesisuuf jedhee: “maal kun mee kan nama tokko jaanjoffee jechisiisuu mitii!” Dabalee Uumaa akka abbaa alangeetti qubbeen isaa qaqallayyoo sana asii fi achi daddaaqsaa: “kan wanni akkanaa jaanjoffee hin jedhamne maaltu jedhamaree? Shaggar mee magaalaa guddicha dirbantii (“metropolis”) tayee! Dirbantii kana keessa kan jiraatu Amaara qofaa miti. Uummatoota baay’ee kan garagaraatu keessa jiraata. Afaanota hedduu kan addaddaatu keessatti dubbatama. Magaalaawwan guguddoon Dirbantii tahan karaa aadaas buburree dha. Aadaawwan danuutu isaan keessatti walsimata. Cuukkoo, caccabsaa, qincee, qorii, dhoddhoobboo, jikita, hollataa, qummushii, laaffisoo, qimxoo, dinnicha Oromoo, hancootee, qoqqocaa, jimaa — Oromoo nyaachaa; buna, itittuu, kantaraa, shaameta, bushbushii, bordee, daadhii — Oromoo dhugaa, handhuura Oromiyaa irra Oromootaan marfamii jiraachaa, otoo hireen jirtuu Afaan Oromoo lagachuun, dabraniituu gadi-xixiqqeessuun waan nama hin baafne. Dhugaa dha; qotee-bulaan Mooxaa faa yookiis kan Sulultaa faa maaf afaan ormaa hin dubbanne hin jedhamu. Inni afaan biraa barachuu fi dubbachuuf carraa tokkollee, haala mijaawaa tokkollee hin qabu. Eessattuu qotee-bulaan afaanuma abbaa isaa qofa dubbata. Garuu, namni magaalaawwan guguddoo akka Shaggar keenyaa keessa jiraatu adda. Haala addaatu nama addaa isa taasisa. Ammaan tana: Londonitti Afaan Ingilizii qofa, Paarisitti Afaan Faransaa qofa, Barliinitti Afaan Jarmanii qofa, Roomaatti Afaan Xaaliyaanii qofa miti, kan dubbatamu. Kanaafan sagalee jaanjoffee jedhamtutti dhimma baye.“ Sana booda Dabalee Uumaa: “Ilaa kuunnoo argitaa!” jedhe, gara qarmammeettii manduree (barandaa) fooqii amma irra taa’anii haasawaa jiraniitti, quba-elemaa qabaa! “Ee, kuunnoo nan arga!“. “Mee maaltu achitti barreeffamee sitti muldhachaa jira?” “Afaan Arabaa, Afaan Faransaa, Afaan Xaaliyaanii fi Afaan Ingilizii gatii salphaan barsiifnaa, mee as koottaa jedha!” “Argitee gaaf tokko, gaafa biiftuun ganamaan baatee sirriitti nuuf iftu, dursanii otoo baargama hin ceene, isuma funyaan keenya jala jiru, as goraatii baraddhaa kan nuun jedhutu argama. Maal jette naan jedhi, otoo lubbuun tee jirtuu iddoodhuma sanatti: “Afaan Oromoo, Afaan Somaalee, Afaan Afaar, Afaan Sidaamoo, Afaan Hadiyyaa, Afaan Walaayitaa faa isin barsiifnaa koottaa itti-gammadaa kan jedhu agarta!” “Mee Waaqni kanuma nu haa dhaqqabsiisu!”, jedhe Keelloon, ammas dubbii qabbaneessuuf. Kanaa achi Dabalee Uumaa dubbii biraa itti hin fufne. Waan Qaallittii-tti beellama sa’aa kudhashanitti qabuuf, sa’aatii harkaa ilaallachaa herrega baasuuf, faadduu (keessummeessituu) waame. Waan faadduun sun uffata-hojii isa baqqala-faajjitiin jifaaramee alaabaa Oromiyaa agarsiisu: koofiyyaagurraacha, qomee diimaa fi dalgee adii uffatteef, Dabalee Uumaa ishii fi abbaa mana-keekii sanaa danuu malaalfate. Onneen isaa dhadhaa gammachuu dhuguun qabbanoofte. Qalbiin isaa sorsa gammachuu ulachuun urgoofte. Akkanuma garaan isaas daadhii isa booka dhuguun mirqaane. Dabalee Uumaa herrega baasee, hojjattuu sanaaf shurgee (“tip“) qunnaan hammaaree kenneefii olka’e. Jara maraan “nagaan oolaa!” jedhee, Keelloo Magarsaa wajjin gara dhaabbii taaksiitti qajeele. Amma samiin Shaggar bishaan gadi-dhangalaasuu dhiisee jira. Kanaaf, Dabaleen aduu saafaa qaqqaammachaa taaksii wayyaalaan akkuma amala isaa: “guute, guute, guutekaa ka’uufii nama tokko duwwaatu hanqate“, jedhee wawwaatuuf sana yaabbatee, Keelloo wajjin gara Qaallittii-tti finxiriire. Bishooftuu, Waxabajjii 2000 ************** // **************


BARRUULEE AFAAN OROMOO BEEKANIIN BARREEFFAMANIIFI GULAALAMAN TOKKO TOKKO

Kitaabonni kanaan dura Beekan Gulummaa Irranaa-tiin hanga ammaatti maxxanfamanii hawaasa Oromoo bira ga’an lakkoofsaan 19 dha. Kan barreeffamanii maxxanfamuuf qophaa’anii jiran 9 dha. Warreen hawaasa qaqqabanii jiranis kanneen armaan gadiiti. 1. KOOTICHA KOTA’AME. Seenaa Asoosamaan Qindaa’e. 2. LOOKOO JAALALAA. Asoosama Dheeraa 3. GAACHANA DHOMMOQE. Asoosama Eenyummaa Gonfachiisu. 2013. 4. BU’UURA BARUMSA AFAAN OROMOOfi AFOOLAa 2013. (Nama Faana). 5. IMAANAA JIREENYAA. 2013. (Nama Faana) 6. HAMUUMMANNAA: Kuusaa Weedduu Oromoo. 2013. 7. BAKKALCHA: Oduuu Durii Oromoofi kan biroo: .2013. 8. MUDATA: Baacoowwan Gaggabaaboofi kan biroo. 2013. 9. OONNATA: Geerarsa Oromoofi kan biroo. 2013. 10. DHIKKIFANNAA: Kuusaa Walaloofi Saayinsiisaa. 2012. 11. GUUBOO SEENAA:Maxxansa 1ffaa. 2012. 12. GUUBOO SEENAA:Maxxansa 2ffaa. 2013. 13. BIIFTUU: Guddina Afaanii. 2012. 14. WAL’AANSOO: Gorsa Dhalootaa. 2012. 15. YANDOO: Ogumaafi Ogwalaloo Oromoo. 2012. 16. NAATOO: Duudhaa Gaa’eela Oromoo. 2011. 17. KATTAA: Ogummaa Barreessuu. 2011. 18. SANYII: Ogummaa Dubbisuu. 2011. 19. DILBII: Bu’uuraalee Afoola Oromoo. 2011. II. Kitaabota xumuramaa Jiran. 1. FAAJJII SAMII KEESSAA: Asoosama 2. WALDIIGESSA BARII: Asoosama 3. WARQEE QABSOON BOODAA: Asoosama 4. GALAANA RAAFAME: Asoosama 5. JOOBIRA: Mala Barreessuu Ogumaa 6. DHIIGA DHIIGA XUUXE: Walaloo 7. OGUMA AFAANII: Kitaaba Barnootaa 8. NADHII: Afoola Oromoo 9. GIIMII UKKAAMAME: Asoosama III. Kitaabota Ani Gulaale keessaa Muraasa: 1.GUMAA GALAATE: Asoosama Dheeraa. 2. ILKEE ARRABAA: Asoosama Dheeraa, Maxxansa 2ffaa 3. CANCALA: Asoosama Dheeraa. 4.IRREECHA; HORA ARSADII-Kitaaba Duudhaa Oromoo. 5.MIL’UU MILIQUU-Asoosama Dheeraa 6. CARRAA ILMAAN WARAABUU- Asoosama Dheeraa. 7. BISHAANTU DHEEBOTE -Kitaaba Walaloo. 8. AMARTII IMAANAA: Asoosamaafi Walaloo. 9. KUDHAAMA SEENAA: Kitaaba Seenaafi Duudhaa |Oromoo. 10. WARAANSA LAFEE: Kuusaa Asoosama Gaggabaaboo. 11. JI’A DUKKANAA: Asoosama Dheeraa. 12. GOLA ICCITII: Walaloo. 13. WAL’AANSOO JIREENYAA: Asoosamaafi Afoola. 14. HUURUU HARREE: Asoosama Dheeraa. 15. KAAYYOO: Kitaaba Walaloo. 16. WAL’AANSOO JIREENYAA: Asoosama Dheeraa. 17. SUBII: Kitaaba Barnootaa 18. DUKKANA BARII JALAA: Asoosama Dheeraa. 19. SOOKOO JAALALAA: Asoosama 20. DHUNDHUMA HINDHUMANNE: Asoosama Dheeraa. 21. EELAA JIREENYAA: Asoosama Dheeraa. 22. BURQAA: Kitaaba Walaloo. 23. GALAA EGEREE: Asoosama Dheeraa. 24. HIMALA JIREENYAA: Asoosama Dheeraa. 25. MADAA CIQILEE: Asoosama Dheeraa 26. ABBAA HINQABU: Asoosama Dheeraa. 27. SAFUU: Asoosama Dheeraa. 28. QAROO DHIIGA BOOSSE: Asoosama Dheeraa. 29. ILKEE ARRABAA: Asoosama Dheeraa: Maxxansa 1ffaa 30. MAAL KOLFA DHALOONNI: Kitaaba Walaloo. 31. DUUB DEEBII SEENAA: Kitaaba Seenaa. 32. KARRAMOO KARAADHA: Kitaaba Walaloo. 33. JINNII NYAARAA: Asoosama Dheeraa 34. ABDII HAADHAA: Asoosama Dheeraa. 35. DHAMAATEE HARMEE: Asoosama Dheeraa. 36. CINIINSUU: Asoosama Dheeraa. 37. ONNEE RIPHE: Kitaaba Walaloo. 38. SEEXAA: Kitaaba Xiinsammuu. 39. SAFUU OROMOO: Kitaaba Duudhaa Oromoo. 40. YABOO YEELLOFTE: Asoosama Dheeraa. 41. QABSOON OROMOO: Eessaa Karam-Kitaaba Seenaa. 42. ILMAAN BOOREE: Kitaama Asoosamaafi Walaloo 43. MIILTOO: Kitaaba Saayikooloojii 44. HIREE DUKKANOOFTE: Asoosama Dheeraa 45. SUSSUKA ADOOLESSAA: Asoosama Dheeraa. 46. DHAAMSA DHUMAA: Asoosama Dheeraa IV . Galmee Jechootaa ani gulaale. 1.Borana -Barentu: Special Oromo-English-Amharic Dictionary V. Barruulee Oromoo (Oromo Magazine) ani Gulaale. 1. SIIFSIIN JILDII 1ffaa 2. SIIFSIIN JILDII 2ffaa 3. SIIFSIIN JILDII 3ffaa VI. Moojuloota Barnoota Ani barreesse. 1. Seensa Afoola Oromoo (introduction to Oromo Folklore) 2. Malleen Qorannoo (Research Method) 3.Xiinloogaafi Waaltina Afaanii (Dialectology and Language Standardization). VII. Moojuloota Barnoota Ani barreesse. 1.Ogbarruufi dhimma uummataa (Liteartaure and Human Concern). 2. Bu’uuraalee Og-barruu (Fundamentals of Literature). 3. Ogbarruufi dhimma uummataa (Literature and Human concern). 4. Quunnamtii Sabaa (Public Relations). VIII. Kitaabota Amantiilee ani gulaale. 1. Bu’uura Leenjii Wangeelaa (Basic Evangelism Training). 2. Leenjii Wangeelaa Giddu galeessaa (Intermediate Evangelism). 3. Leenjii geggeessummaa (Leadership). 4. Ulfa Baasuu (Abortion). 5. Naamusaa Kiristaanummaa (Christian Ethics). 6. Lallaba Kiristoosiin gidduu galeeffate (Christ centred preaching. 7. Ogeessa ogeessaan olii (More than the carpenter). 8. Jireenyaa Kiristaanota Shamarranii 9. Geggeessummaa Afuuraa (Spiritual Leadership) 10. Tajaajila Soortummaa (Pastoral Ministry). 11. Wantoota Rakkoolee Naamusaa Fidan 12. Jireenya Kiristaanummaafi Dargaggummaa. 13. Gurraa Godhadhu. ********* ”Tuullaa beekumsaa kan sammuu keenya keessa taa’ee jiru mannaa, beekumsa fal’aana tokkittii kan waraqaarra taa’ee lammii keenya bira nuuga’e irra wayya” Lammiinkoo Jabaadhaa Barreessaa!!


HUMNA BARREESSUU KEESSA JIRUUN GALAANA GUDDAA SOCHOOSUU DANDEENYA!!

Beekan Gulummaa Irranaa jedhama. Lixa Oromiyaatti dhalate. Barnoota digirii jalqabaa Yunivarsiitii Jimmaatti xumuree isumaan barsiisummaaf Yunivarsiitii Amboo seenee barsiisaa turuun barnoota digirii lammataatiif Yunivarsiitii Finfinnee seene. Digiriisaa lammataa xumuree Yunivarsiitii Ambootti deebi’ee ammas takka barsisee digirii sadaffaa (dooktorummaasaaf) Yunivarsiitii Finfinneetti deebi’ee waggaa lammaffaa barataa jira. Nama umuriin 29 yoo ta’u, yeroo ammaa kana kitaabota Afaan Oromoo 19 kan barreesseefi kitaabota 50 oliif gulaalaa kan ta’ee jiruuf dhaloota qubee keessaa barreessitoota hedduu of duukaa hiriirsee hojjechiisaa kan jiru Beekaniif SAFUUn akka armaan gadiitti gaaffiif deebii godheefi jira. SAFUU: Maqaakeefi bakka dhalootakee yoo nutti himtewoo? BEEKAN: Beekan Gulummaa Irranaan jedhama lixa Oromiyaa, godina wallagga bahaa aanaa Nuunnuu Qumbaa jedhamuttan dhaladhe. SAFUU: Mee haala guddinakee nuuf himi. BEEKAN: Ani ilma qotee bulaati. Rakkoo guddaa keessattan guddadhe. Abbaankoo dubartoota sadii qaba ture. Isaan keessaa haatikoo ishee sadaffaa yoo taatu, abbaakoof nama lama (dhiira tokkoof shamarraa tokko qofa) deessee boqotte. Ani ammayyuu haadha hinqabu. Abbaankoo garuu jira. Innis ijoollee 17 waan horeef carraa barnootaa nama muraasatu arganne. Kaan qonnaarra jiru; Sababa baay’ina keenyaa haata’u hinbeeku, waliigalteen nugidduu hagas mara hinjiru. Sababiinsaa lafarratti waan yeroo mara loltaan jiruuf. Kanaafuu ani hamman Yunivarsiitii galetti gidiraa gurguddaa dabarseera. Mana barnootaas karaatti kuteen ture. Sababa waliigalteen maatii keessa hinjirreef gargaarsa maatii maleen baradhe. Gabaa keessa foqoquun kan akka ashaboo, buna, loomiifi kan biroollee bitee gurguruun akkasumas midhaan garaagaraa kan akka KM 20 ol mataatti baadhee fiduun bu’aa isarraa argamuunan sadarkaa tokkoffaafi lammaffaa baradhe. Ergan Yunivarsiitii galees Kaameeraa ‘YAASHIKAA’ jedhamu namni naabiteetu, yeroo boqonnaakoo Yunivarsiitii Jimmaa keessa suuraa kaasee dhiqsiisee gurguruunan baradhe. Kaamerattiin ammayyuu jirti. SAFUU: Barnootakeetti nama akkamii turte? Barnoonni siif maali? Mee gumaacha gama kanaan goote mudannoo qabdu faana nutti himi. BEEKAN: Giddu galeessan ture. Sammuu (potential) qaba; garuu sababan rakkinaarraa kan ka’e ijoollummaatii ka’ee yaadniif yaaddoon naxuuxaa tureef, dandeettiin yaaduukoo yeroo yerootti gadi bu’aa deema ture. Ta’us qabsoo barnootaatiin kellaan hiyyummaa akka diigamu jala mureen beeka ture. Barnoonni humna dhokataa keessoo keenyaa karaa itti ifa goonudha. Barnoonni bifa lama qaba. Idilaawaafi miti idilaawaa. Barnootni miti idilaawaan maatiirraaf naannoorraa yeroo argamu, idilaawaan ammoo mana barnootaatii argama. Ilmi namaa kallattii hedduun barnoota gonfata. Maatiirraa, naannoorraa, mana barnootaafi muuxannoo/mudannoo jiruufi jireenyaa keessaa isa walitti qabame ta’uu danda’a. Uummanni Oromoo bara dheeraaf barumsa karaa miti idilaawaa ta’e waan dubbatamaa/oral ta’een muuxannoo bara dheeraa walitti dabarsaa tureera. Har’a garuu maddi beekumsa/barumsa irraa argatan baay’ataa jira. Isuma dur afaaniin darbaa ture sanatu gara barruutti dhufuu danda’e/a. Saayinsaawaa ta’eetu falaasamni keessaa waraabama. Qabeenyumti uummatichaayyuu falaasama! Kanaan duras warri qoqqoodaniii bulchuun jiruu isaanii taate sun akka Oromoon baratee, dubbisee seenaa qoratee as hinbaafne ukkaamsaa turan. Oromoon barachuun dhukkuba sammuu isaanii ture. Bara Hayile Sillaaseen Oromoo cabsaa ture sanatti Habashichi ‘Akiliiluu Habte Woldi’ muummeen ministeericha yerosii Taaddasaa Birruutiin akkana jedha ture; “Taaddasa! Eega duula kana oogganuu jalqabdee asitti waa’een kee waanuma barnootaati. Barsiisuun gaarii. Garuu eenyuun akka barsiisuu qabnu siif gale hinfakkaatu. Fakkeenyaaf, Yoo [Oromoon] barate, qaroome galaanam bari; nuliqmsam! Nuti, beektaa jaarraa tokkoon saba kana boodatti hambifneeti kan bitaa jirru” jedha ture. Akiliiluun Taaddasaa Amaara se’e iccitii qabu sodaasaa isa isaaf hin oolle faana gadi jijjigse. Akka yoo Oromoon kun barate galaanummaasaa kanaan lafa kana dhuunfatu diinni Oromoo har’as taanaan beeka. Meeshaan guddaan barnoota jedhamu kun kan ittiin jireenyi dhuunfaa guddatu, intalli/gurbaan maatii hiyyeessaa ittiin hayyuu beekamaa; ilmi qotee bulaa bulchaa biyya guddaa ta’udha. Yaada kana kan jabeessu hooggantichi Afrikaa Kibbaa, Nelson Mandela, “Education is the great engine of personal development. It is through education that the daughter of peasant can become a doctor, that a son of mine worker can become the head of the mine; that a child of farm workers can become the president of a nation” jedha. Namni barate oguma gadi fageenyaan yaaduu, jijjiirama amalaa, ofirra darbanii dhalootaaf yaaduu gonfachuu danda’a. Barumsaa keessatti obsa, naamusa, kabaja, cimanii hojjechuu, waliif yaaduufi waldanda’uutu horatama. Barnoonni jireenya dhuunfaarraa ka’ee, maatiis darbee hanga biyyaatti faayidaa hedduu qaba. Jireenyi dhuunfaa nama tokkoo gaafa guddataa deemu, hawwiin namni tokko biyya guddisuuf qabu keessasaatti guddataa deema. Kanaafuu barnoonni qaama dhuunfaa tokko dandeettii uumamaan namni qabu namaa qaruuf, amala qajeelaa ta’e horachuuf, mul’ata guddinaa akka argatuuf, jiruufi jireenya fuulduraaf qophaa’uuf, beekamtummaa argachuufi haala itti naannootti of madaqsanii waliin jiraataniif nama dhuunfaas ta’e guutuu biyyaa tokko gargaaruu danda’a. Barnoonni hawaasa tokko akka inni of kabachiisee jiraatuuf, muuxannoo hawaasa biroo qooddachuuf, jireenya waliinii guddifachuuf, mirga ofiif falmachuuf, haqa jal’ate deeffachuuf, sodaa keessaa gara gootummaatti akka ce’anuuf daran gargaara. Barnoonni akka biyyaatti dirqama itti gaafatamummaa, hooggansaafi bulchiinsa gaarii horachuu, sabaafi sablammii garagaraa faana waldanda’anii jiraachuu, guddina kallattii hedduu gonfachiisuufi walirraa barachuuf balbala dorgommee hinqabnedha. Hawaasni barate mirga hiree ofiisaa ofiin murteeffachuu, of beekuu, waan naannoosaatti dalagamu beekee qooddataa ta’uu, namni ofiisaatti araaramee mul’ata qabu soroorfachuufi itti gaafatamaafi adaraa akka maatiif biyyaatti namarra jiru fiixaan baasuuf nama dandeessisa. Karaa barnootaatiin odeeffannoon, ogumni, muuxannoon, walii galli jiruufi jireenya aadaa keessa jiruuf kan biroo addunyaarra jiran saffisaan addunyaarra tamsa’uu danda’a. Namni hinbaranne; dubbisuus barreessuus hindadeenye tokko gowwummaa hundumaaf saaxilamaadha! Namni barate mana foddaansaa addunyaa maratti qaa’u keessa jiraata jechuun nidanda’ama. Karaa foddaa sanaa guutuu addunyaa kanaa daawwachuu waan danda’auufi. Kanaafuu anaaf barnoonni meeshaa ammayyaa guddicha ittiin hiyyma cabsan, doofummaa awwaalan, garbummaa hunkuteessan, bilisummaa finiinsaniifi walqixxummaa dagaasanidha. Egaa gumaachaafi mudannoo isa jette ilaalchisee ammoo gumaachan taasise qaba; mudannoos qaba. Gumaacharra yoon ka’e, yeroon kutaa 9fi 10 baradhu naannaa dhalootakoo lixa Oromiyaa keessaa Kattaa iddoo jedhamtutti, mana citaa dhundhuma afur taatu tokko ijaareen dallaa mana jireenyaa keessa jirru keessatti barnoota barsiisuu jalqabe. Kanan barsiisus humni ibsaa lafa sana waan hinqaqqabneef faanosii tokko bitadheen isumatti gaazii naqadheen ganama abbooroo sa’a 11-12:30 suubiidhaan barsiiseen, isaan booda gara aramaafi hoiiwwan garaagaraatti bobbaana ture. Yeroo jalqabaaf nama 78 kan carraa barnootaa tasumayyuu hinarganne walitti qabee barsiisuun gara nama 40 ol ta’an gara daree kutaa lamaatti dabarsiiseera. Kanas waajjirri barnootaa aanichaa dhaga’eetu kitaabotaafi boronqii nagargaaraa ture. Waraqaan raagaa yeroo sana al lama naaf kennamellee amma naharka jira. Suuraa baratoota sanaas muraasa isaanii qabadheen jira. Yaadnikoo sunis gaafan mana barnootaa sadarkaa lammaffaaf gara Arjoo jedhamutti ani ol darbu ni dhaabate. Mudannoonkoos gaafa waajjira barnootaarraa namoonni deddeebi’anii na ilaalanii hojiikoo ajaa’ibsiifachuu jalqaban abbaankoo lafakoo mootummaa najalaa fudhachiisuufi jedhee anas barattoota sanas iddoo sanaa nu ari’ee akka nuti lammata deebinee wal hinbarsiifne nugodhe. Ijoollonni ani barsiisaa ture sunis namoota umuriin isaanii mana barnootaarra darbeefi jajjabo waan ta’aniif gurbaan kun ijoollee keenya hojiirraa fuudhee mana barnootaatti naquuf jedha jedhanii natti guguungumuu jalqaban. Ammallee humna dhabaaf malee mana barnootaa daa’immanii adda ta’e tokko utuun hundeessee baay’een dheebodha. Namni barate nama kamiifuu garba hinta’u! SAFUU: Egaa akkuma amma namni baay’een beekutti, ati barataa, barsiisaafi barreessaadha. Mee kun akkamiin ta’e. BEEKAN: Mul’anni dhalootumaan uumaa biraa siif kennamu jira. Ani kutaa 7 ka’een akkan barsiisaa ta’u beekan ture. Yoo namni hawwakoo fuula duraa nagaafate, barsiisaa sadarkaa olaanaan ta’a jedha ture. Kunoo isas milkaa’eera. Sadarkaa olaanaarraa barsiiseera. Ammas kan kanarra caaluttan deemaa jira. Barreessuunis mul’atakoo ture. Mana barnootaa sadarkaa gadi aanaatti yeroon gaddutti walaloowwan garaagaraafi waanuma gara sammuukoo dhufe mara waraqaarratti barreesseen olkaa’aa ture. Waanan barreessaa ture sana baay’eesaa itti deebi’ee argachuu hindandeenye. Waan barreessan gara kitaabaatti dhufuu akka danda’u reefan dhiyoo kana hubadhe waan ta’eef. Amma garuu bokokni keessakootii futtaafachuu jalqabeera. SAFUU: Hanga ammaatti kitaabota meeqa barressite yookaan gulaalte? Qabiyyeen isaaniiwoo? BEEKAN: Kitaabota 19 barreesseen jira. Kitaaba 9 kan ta’u ammoo xumuramee guaalliisaa qofatu nahafee jira. Kitaaba Afaan Oromoo shantamaa ol gulaaleen jira. Kitaabota barnootaa biroos qopheesseen jira. Baay’een kitaabota kanaa kan dhaloota qubee ammaatiin barreeffamanidha. Qabiyyeen kitaabotakoofi ani gulaalee akka waliigalaatti asoosamoota, kitaabota walaloo, kitaaba seenaafi kan barnootaadha. Keessumattuu kitaabotakoo harka caalaas sababa dhabinsa maallaqaatiin tola nama maxxanfatuufan kennaa ture. Kaayyoonkoo guddaanis maallaqarra utuu hintaane, qaawwaa ogbarruu Oromoo namudataa ture duuchuuf ture. Kanas kankoofi kan hayyoota gulaaleefi faana karumakoo qofaa kitaabonni gara kooppii 130,000 ol ta’an Oromoo biyya keessaaf alaa qaqqabanii jiru. SAFUU: Dargaggoota hedduu of duukaa hiriirsitee jirta. Keessumattuu namni sifaana gaaf tokko gadi taa’ee haasa’ellee barreessaa ta’a jedhama; kun dhugaadhaa? Dargaggoonni kun eessa eessarraayii? BEEKAN: Barreessitoonni kun guutummaa Oromoiyaafi kanneen laga gamaallee jiru. Dhugumaaf taanaan namni ana waliin hiriyaa ta’u baay’eensa wa barreessa. Kanammoo ergan nama sana faana takka haasa’een booda yoo nama yaadaan bilchaataa ta’uusaa argadhe akka inni barreessuufan jajjabeessa. Beekumsi hammi qabnu akka ukkaafamee nu keessa taa’u ani hinbarbaadu. Hamma dandeenyu dhalootaaf qooduun bu’aa malee dhiibbaa hinqabu. Keessumattuu dhaloonni amma ka’aa jiran kun hedduu nama boonsu. Oromiyaan hayyoota amma ka’aa jiran kanaan boonuu qabdi. Ijoollee kanaaf ogummaa tolaafi gargaarsa hayyuummaakootii yeroon qooduuf gammachuunkoo daangaa hinqabu. Qabeenyikoos isaanumadha. SAFUU: Mudannoo yookaan gufuuwwan gama barruulee kana maxxansuutiin siquunnaman dubbistootaa keenyaaf qooduu dandeessaa? BEEKAN: Gufuun yookaan mudannoowwan hedduutu jiru. Muraasa isaanii yoon maqaa dha’e, kanneen akka rakkoo ilaalchaa tokko tokko (namni kitaaba afaan Oromoo bitus ta’e gurguru doorsifamuufi reebamuu), rakkoo mana maxxansaa Oromoo bal’inaan dhabuufi qaala’uu gatii maxxansaa, rakkoo raabsaan walqabate, rakkoo qeeqxota barruuwwan kanaa dhabuu, rakkoo imaammata afaaniifi sirna barnootaa faana walqabate, rakkoo deggarsaa dhabuu, dhaabbata giddu gala waa’ee afaan, seenaafi aadaa Oromoo qoratu tokko dhabuu, rakkoo waan hojjetamaa jiru kana miidiyaan fuudhee sabaan ga’uu dhabuu, rakkoo Oromoofi Oromoodhumti walhubachuu dhabuufi aadaan dubbisuu saba keenya gidduutti akka mucaa reefuu daa’imtuu ta’uuti. SAFUU: Gufuuwwan kanaaf falli maali jettaree? mee kan irratti sirnoota mootummaa darbanii kan Tafarii (Obbo Hayile Sillaasee) hanga ammaatti kan jiruun nuuf dhugoomsi. BEEKAN: Egaa kana kanaf fala kan barbaaduu qabu uummata Oromoo mara. Afaan tokko duubaan kan dhaabatu hawaasa afaan sana dubbatudha. Har’a afaan Oromoo sadarkaa 1ffaa tii hanga dhaabbilee barnoota olaanaa biyyaalessaa keessatti barsiifamaa fi qoratamaa jira. Haa ta’u malee, afaan Oromoo sadarkaa abdi qabeessa irra yeroo ga’etti og-barruun isaa Ongee hamaatiin rakkachuun isaa nama rifachiisa. Kanarraa wanti hubatamu, afaan Oromoo yeroo ammaa kanas hamma ta’e guddatee haa jiraatuyyu malee gama guddina og-barruu afaanichaan yoo ilaalame ammas rakkooleen hedduu akka jiran nu hubachiisa. Hayyoonni ammas itti fufuun barreessuudha qabu; abbaan qabeenyaafi mootummaan ammoo cina isaanii dhaabatee haamileefi maallaqaan tumsuun barbaachisaadha. Warreen doorsisaafi sodaachisa garaagaraa namarratti dhiyyeessan ammoo danda’amnaan seeratti dhiyeessuudha. Seerriifi heerri biyya kanaa afaan saba kamiifuu mirga walqixxee laateera. Kana ilaalchisee heerri mootummaa biyya Itoophiyaa keewwaata 5 lakk 1 qooqni Itoophiyaa kamiyyuu mootummaa biratti beekamtii walqixxee qabaatu “All Ethiopian Languages shall enjoy Equal state recoginition” jedha. Dabalataanis Heerri Mootummaa Riippaabliika Dimookiraatawaa Itoophiyaa keewwata 39 lakkoofsa 2 irratti akka ibsametti, Sabni, Sablammiin, uummanni Itoophiyaa kamiyyuu mirga qooqa isaatiin dubbachuu, barreessuu, qooqa isaa guddisuufi aadaa isaa ibsuu, babal’isuu akkasumas seenaasaa kunuunsuu qaba jedha waan ta’eef mirga heerri kun nuuf laateen diina afaan keenyaafi seenaa keenya akk hinkunuunfanne taasisu dura ciminaan dhaabbachuuti qabna. Dhimma rakkoo gama wiirtuu qorannoofi qo’annoo afaanii ilaalchisee ammoo humnasaa kan qabu mootummaadha. Kanarratti mootummaa naannoo Oromiyaa ijaarsa amma jalqabeefi waajjiroolee dhimma afaaniif seenaa Oromoo ilaallaturratti ogeeyyii hojicha gitan ramaduufi xiyyeeffannoo guddaa kennee hojjechuuti qaba. Barreessitoota ka’aa jiran kanallee sadarkaa biyyoolessaatti ijaaree jajjabeessuufi waajjiraalee meeshaalee barreessuuf gargaaraniin cinaa dhaabbachuu qaban jedha ani. Kanarraa kan hafe ammoo Oromoon abbaan afaaniifi seenaa falmachuudha qaba. Seenaafi waan galmaa’ee jiru akka nutti himutti, sirnoota darban keessa, keessumattuu Labsii bara 1944 hojiirra oole yoo fudhannee ilaalle, afaan Amaaraatiin ala afaan biroo akka ittiin hin baranne, ittiin hin hojjatamne, akkasumas akka ittiin hin dubbatamne dhorkamaa ture. Akkasumas afaan barnootaa, hojii mootummaafi og-barruu hundi afaan Amaaraa qofa akka ta’uuf kan murtaa’e ture. Bara eerame kanatti Afaan Oromoo qofa osoo hintaane Afaan sabaaf sab lammoota hundaa bara itti hacuucamaa turedha. Labsiin bara 1944tti ba’e kun afaan Oromoo afaan barnootaa, afaan hojiifi miidiyaa akka hin taane kan dhiibbaa irraan ga’aa ture ta’uu ibsa. Egaa seenaan hiyyeesa hinqabuuti, yoo kan bara Tafarii dugduuba deebi’ee kaasuun barbaachises; Obbo Hayile Sillaaseen mooticha impaayera Itoophiyaa bara 1930-1974’biyya kana bulchaa turedha. Mootichi kun akkuma mootota impaayera biyyattii kanneen biroo aangoon waaqa biraa samii gadiitti daangaa malee akka isaaf kennametti kan amanu ture. Ilaalchi isaa kun immoo uummattota impaayeratti jalatti bulaniif quufa mormaa tahee ture. Keessattuu caasaan bulchiinsa isaa kan uummata Oromoo isa walakkaa impaayerattii tahuuf qabu itti fufiinsa aangoo isaaf gufuu itti tahee, dhumti isaa akka itti gabbaabbatu taatee sanuu kursii (teessoo) isa baataa turte waliin dabaree akka wal baataa hafan isa taasifte. Keessumattuu mootin kun uummata Oromoo kana akkuma uummata impaayerattii keessa jiraatan kanneen biroo salphaatti garboomsuun waan hin dandaa’mne ta’usaa erga hubatee booda tooftaalee ittiin uummaticha gita bittaasaa har’aafi garbummaa hidda isaatii jalatti barabaraan hambisu dursee baafatee ture. Kaayyoo isaa kana galmaan ga’achuudhaaf xiyyeeffannoon isaa inni duraa ogbaruu sabichaa balleessuufi ukkaamsuun saba hambaafi duudhaa, seenaa mataasaa hin qabne taasisuu ture. Ogbarruu Oromoo kana hundeen akka barbadooftu gochuufis mala gurguddaa sadii ol gargaarameera. Inni jalqabaa yeroo wareerraa Xaaliyaanii keessatti gaafa sabni Oromoo afaansaan dalagaalee hunda gargaaramuutti ka’u, labsii Afaan Oromoo eessattu akka hin dubbatamneefi afaanicha dubbachuun immoo seera mootichaa duratti yakkamaa kan nama taasisu dambii tumsiise. Kun immoo manneen amantaa kam keessattiyuu afaanichi akka hin dubbatmneefi ambaan afoola sabichaa olkaa’amee akka dhaloota itti aanuuf hindarbine taasise. Qabxiin inni lammataa, mo’atamuu warra adii (1941)’n booda Sirni daldala garbaa impaayerattii keesaa dhaabatus, mootichi garuu bifaafi haalaa adeemsa gochichaa jijjiiruun uummata impaayeratti keessa jiru keessaa addaan qoodee gara uummata Oromoo irratti sirna gabrummaa haaraa diriirsuun Oromoofi Oromoo walnyaachise. Inni sadaffaan ammoo caasaa siyaasaa isaa kan Kiristaanummaa, Amaarummaaniifi Oromummaa doomsuu giddugaleessa godhate irratti hundaa’uun mootummaa giddugaleessa tokko hundeesse. Kunis duudhaa, safuu, aadaafi amantaa uummata Oromoo hudhuufi daran balleessuuf shira xaxamaa turedha. Dhimmi guddaa nama gaddisiisu ammoo uummatni Oromoo sirna bittaa kana jalatti kan mulqame mirga Afaan isaan barachuu qofa osoo hin taane, mirga Afaanuma kamiiniyyuu barachuu dhabuu isaati. Kunis uummaticha doofummaa keessatti hambisuun qabeenya namaafi uumamaa isaa bifa salphaan saamuufi garboomsuuf immoo haal duree tahuu danda’a jedhamee kan raawwatamedha. Dhukkubi sammuusaa inni guddaanis baay’ina uumma guddaa kanaati. Sirna nama nyaataafi garboomfataa abbaa irree Habashaa kana jalatti uummanni Oromoo akka galaa, lammii lammaffatti yoo ilaalamu uummanni Amaaraafi Tigiree garuu akka abbaa biyyaafi lammii biyyichaarratti murteesso ta’eetuu yaadama. Aadaa, duudhaafi Afaan Oromoon immoo akka mallattoo doofummaa, boodatti hafummaa, kan hin baranne, kan hin qaroomne, kana qofas osoo hin taane, qaroomuullee kan hin dandeenyeetti waan lakkaa’amuuf daa’imman Afaan Amaaraa barachuuuf dirqamaa turan . Har’as harcaatuu sum’ii kanaa keessatti kan argaman hindhabamne. Ittifufees sirni bulchiinsa HayileSillaasee aangoo gadhiisuus barsiifata badaafi hammaataa kana lafa qabsiisee ilaalcha hawaasa impaayeratti keessa jiraatu immoo daba seenaan bokoksee Hantuuta Jawwee liqimsitee eegee baasuuf wixifattu godhee waan darbeef Oromummaa laaffisuu qofa utuu hin taane, lammiin Oromoo hedduun eenyummaa isaa akka wallaaluufi ogbarruufi duudhalee isaallee akka dagatuuf gumaacha hammeenyaa kana gumaacheera. Kun immoo lakkoofsi ogbarruu Oromoo maaliif baay’ina dhabee? dhalootni Oromoo hammana baay’atan maaliif fedhii og barruu Oromoo dubbisuu dhabaniifi afoolonni Oromoo yeroo ammaa maaliif akkuma afoola sabaafi sablammilee biroo haalaan baay’atanii maxxanuufi raabsamuu dadhaban kan jedhuu waan baay’ee nama yaachisudha. Keessumattuu dhaloota Qubee amma ka’aa jiranillee wayya malee Oromoon sum’ii jaraatiin laaqame hedduunsaa kitaaba Oromoofi aartii Oromoo baay’ee hin leellisan. Egaa dubbiin akkanaa Oromoorratti fe’amaa turte. Bara mootummaa Dargiis yoo ta’e afaan ofii barachuufii afaan ofiin barachun carraansaa hinturre. Mootummaa dargiis yoo ta’e, qaroowwan Oromoo hedduu dararsuufi dhabamasiisuu malee homaa hu hintolle. Gootota akka addunyaatti beekaman bara sana keessa dhabneerra. Kanarraa kan ka’e Afaan saba guddaa kun bara dheeraaf hacuucamaa tureera. Kessumattuu labsiin bara Tafarii ture kun labsii Afaan tokko, biyya tokko, amantii tokko jedhu waan tureef ukkaamsaa guddaatu ture. Amma garuu kun waan xiqqoo furame fakkaata. Haata’u malee hayyoonni Oromoon sodaa bara duraa sanaan waan hidhamani jiran fakkaatu. Ammaan kana harcaatuun dhiibbaa tokko tokko jiraattus injifachuun waanuma danda’amudha. Hayyoota baay’eetu waa barreessee ammayyuu maxxansuu sodaatee jira. Warra akkasii kana seenaan isaan gaafata. Dhaloonni qubee amma ka’aa jiran garuu yoo sirriitti qabamaniif jijjiirama amansiisaa argamsiisaati jiru. Galaanni sodaachisaan kun olaantummaasaa mirkaneeffachuun mirkana. SAFUU: Siyaasarratti ilaalcha akkamii qabda? gareenkees kami? Oromummaa yookaan sabboonummaa haala kamiin ibsita? BEEKAN: Barreessaan gartuu siyaasa kamiiyyuu miti. Giddu gala taa’ee waan haqaafi dhugaa ta’e loogii tokko malee barreessuutu irraa eegama. Egaa sadarkaa yaadaan ammoo gama haqaaf hojjetu cina hiriiruun dirqama sammuu taati. Haalli qabsoo guyyuu namni guyyaa guyyaatti keessa jiraatuyyuu siyaasadha. Namni siyaasarra bilisa ta’ee kan hinjiraanne yoo ta’es, siyaasa walqixxummaafi haqaa akkasumas jijjiiramaaf hojjetu nan ajaa’ibsiifadha. Gama Oromummaatti yoo deebine ammoo eenyummaan Oromoo Oromummaa isaati. Oromummaatu saba keenya saba biraa irraa adda godhee, Oromoo akka jedhamnu nu taasise. “Nuti Oromoodha.” kan ofiin jennu, yookaan Ormi “Isaan Oromoodha.” kan nuun jedhuuf Oromummaan keenya ibsituu eenyummaa keenyaa waan ta’eefidha. Kun ammoo kan itti dhalannedha. Kan Oromummaa isaatiin hinboonne garbicha, bitamaafi isa wallaalchifamedha. Amantii, kutaafi gosaan, gargar ba’uu malla. Oromummaan maqaafi qabeenyaa Oromoon marti waliin qabdudha. Namoonni tokko tokko humnumaan abashoomuuf yaalu. Isaan akkasii kun jiraatti warra raata’anii jiranidha. Afaaniifi aadaa ofii duubatti gatanii kan Ormaa leellisuu caalaa garbummaan hinjiru. Kanaafuu Oromummaan Afaan, aadaafi seenaa ofii jaallachuufii kunuunsuurratti kan ijaaramudha. Oromummaafi sabboonummaan dhuunfaarraa jalqaba. Yaada kana Baxter, (1996:101) “The Oromo will never become good Ethiopians before they become good Oromo” jechuun Oromoon dursee of akka beekuu qabu ibsa. Sabboonummaa kan jedhus yoo ta’e, Sabaan-boonuu kan jedhurraa dhufa. Saba ofiin boonuu jechuun saba biraa hacuucuu jechuu miti. Of ta’anii kan biraafis kabaja kennuudha malee. Oromummaafi sabboonummaa dagaagsuudhaaf ammoo dhiigni Oromummaa inni hidhaa jaalalaan walitti nama qabu xiyyeeffatamuu qaba. Sabni tokko tokkummaa qabaachuuf yookaan eenyummaa isaa waliin dagaagsee guddisuuf, dirqama kutaa tokko keessa jiraachuu hin qabu. Dirqamaan amantii tokko hordofuunis isa hin barbaachisu. Akkasumas dirqama ilaalcha siyaasaa tokko qabaachuun irra hin jiraatu. Amantii, kutaaniifi ilaalchi siyaasaa garaagarummaa bu’uuraa osoo hin taane, ilaalchaafi jireenya dhuunfaati. Sababa adda addaanis jijjiiramuu ni danda’u. Kanaafuu Oromoon dhugaatti Oromoorraa dhalate Oromummaasaa jabeessee qabateetu sabboonummaa ijaara! SAFUU: Waa’ee barruuif galaalchaa Oromoorratti waan jettu qabdaa? Mee Afaan Oromoo isa ittiin barattee as geesserraa nuuf ka’i. Afaan Oromoo afaan uummata miliyoonota hedduun dubbatamu ta’ee osoo jiruu hacuuccaa fi cunqursaa waggoota danuu oliif humna koloneeffattootaan irra gaheen, akka ittiin hin baratamneefi hin hojjetamne godhamee akka baduufi afaan amaaraan akka liqimfamu gochuuf warra yaalamaa ture keessaa isa tokkodha. Haata’u malee qabsoo uummati Oromoofi ilmaan cunqurfamoo kan biroo waliin godhaniifi injifannoo bara 1991 argameen afaan Oromoo, Oromiyaa keessatti afaan barumsaafi hojii akka ta’uuf carraa yookaan hiree argate. Haala kanaan bara 1991 yeroo ABOn handhuura Oromiyaa Finfinnee seene irraa kaasee Qubee Afaan Oromoo barachuufi barsiisuun duula guddaatu godhame. Kitaabonni barumsaa kumaafi kitilaan maxxanfamee manneetii barumsaaf raabsaman. Barruuleefi galaalchonni hedduun bahuu jalqaban. Barruulee yeroo sana dhalataniifi maxxanfamuun uummata bira gahaa turan keessaa, kanneen akka Qabee, Madda Walaabuu, Gadaa, Ichimaafi Biiftuun kan yaadataman yoo ta’an, galaalchota yeroo sana turan keessaa ammoo kan akka Bakkalcha Oromiyaa, Madda Walaabuu, Urjii, Coqorsa, Seyfe nebelbaal, Risaafi Irreecha kan jedhaman ni yaadatamu. Haa ta’u malee barruuleen kunneen akka jalqabanitti itti fufanii guddachuufi babl’achuu hin dandeenye. Hidhaafi dararama namoota waan kana hojjetan irraan gaheen qopheessitoonni galaalchotaafi barruulee kanaa hojii isaanii itti fufuu hindandeenye. Artistoonni yeroo sana kessa mul’atanillee gariin ni ajjeefamani kaan ammoo biyyaa baafaman. Naasisuufi sodaachisuu akkasiirraan kan ka’e gidduutti waa’ee barruu Oromoo kan iddoodhaa kaasu dhibee barruu Oromoof bara dukkanaatu ture. Yeroo ammaa kanammoo keessumattuu waggaa lamaa aaitti waan abdii namatti horu hedduun mul’achuu eegalaniiru. Kitaabonni dhibbaan lakaa’amanis amma gabaarra jiru. Barruuleen kanneen akka SAUU, SIIFSIIN, GADAA, ARSADIIFI kan biroonillee yeroo ammaa kana hawaasa keessa jiru. Dhiibbaan amma jiru akka yeroo darbee sana ta’uu baatus, ammas waan kan Oromoo ta’e kanarratti dhiibbaan taasifamaati jira. Kunoo ijoolleen barruu Oromoo gurguraa jiran reebamanii kaan hidhaa kaan ammoo doorsifamaati jiru. Haata’u malee kana booda waa’ee dhimma afaan Oromoo ukkaamsuurratti qaamni hojjetu Oromoo milyoonota 50 olitti tilmaamamu kana tuffachuu waan ta’uuf irraa of qusachuu qaba. Kana booda galaana guddaa kana dura goruun ittiin dhidhima buufamuuf yoo ta’e malee, haala kamiinuu luugama garbummaa jalatti deebisuun akka hinyaadamne diinni Afaan kanaa beekuutu irra jiraata. SAFUU: Waa’ee barnoota dooktorummaa amma itti jirtuufi bu’aasaa nuuf himi. BEEKAN: Ani amma barataa waggaa lammaffaati. Carraa barnootaa argadhetti gammadeera. Afaan Oromoo sadarkaa dooktorummaatti banamuu dhabuusaaf gadda guddaa qabaadhus, Afaanuma Ingiliziitiin dhimma Afaaniif aadaa Oromooratti qorachuu eegaleera. Mata dureen qorannookootiis ‘DOCUMENTATION AND SEMANTIC ANALYSIS OF OROMO ORAL POETRY’ kan jedhudha. Mata duree kanaan waa’ee sabakootii argannoo guddaa tokko bira akkan ga’u nanbeeka. Waan Oromoon dubbatama afaaniin keessasaa ibsachaa tureefi jiru keessaan hiika dhokatoo barbaaduudha xiyyeeffannaankoo. Kanaafuu waggaa dheeraa nafudhatus gargaarsa Waaqayyoon galma nan gaha. Waa’ee maqaa dooktorummaa argachuuf utuu hintaane, waan dhokatee jiru ifa gochuu danda’uutu nama boonsa. Baay’een namaa waraqaa dooktorummaa harkaa qabaatus mataasaaf malee, sabasaaf utuu hinjiraatiin du’eera; kan jirusillee jira. SAFUU: Oromoof dhaamsa akkamii qabda? Abjuukee fuula duraas tarii yoo nutti himtes gaaiidha. Mee kaayyoo barreessuuf ati ammas fuuladuraaf qabdu maal akka ta’e ifa nuuf godhimee. BEEKAN: Oromoon tokkummaan ijaaramuu qaba. Kutannoo, murannoofi obsi ammoo akka callee aadaatti morma nama keenyaatti rarra’uuti qaba. Keessumaa dhaloonni amma ka’aa jiru kun jijjiiramaaf banbanaadha. Kanaafuu hubannaan oogganamuu qaba. Abjuunkoo Oromiyaa dagaagdee ilmaanshee jalaa faffaacaate dachaafattee nagaafi tasgabbii guddaadhaan ijaaramte arguudha. Kaayyoo barreessuun walqabate ilaalchisee ammoo barreessitoota Oromoo dhokatanii jiran ifatti baasuu, jajjabeessuufi karaa agarsiisuu akkasumas ‘waldaa barreessitoota Oromoo addunyaa-International Oromo writers association’ hundeessuudha. Waldaan hundaa’u kun ammoo Afaanota addunyaa hedduu baratee ilaalcha, falaasamaafi duudhaa Oromoo addunyaatti akka agarsiisuu danda’uuf qabsaa’uudha. Dabalataanis Afaan Oromoo afaan mana barnootaa sadarkaa olaanootti gosa barnootaa kamiyyuu ittiin baratan ta’uu mirkaneessuufi biyya kana keessatti afaan hangafummaasaa mirkaneeffatu ta’uusaaf tumsaafi wareegama narraa eegamu mara taasisuudha. SAFUU: Hayyoonni baay’een gaafa baratan jennu gara biyya ambaatti godaanu. Kanarratti yaada akkamii qabda? Kankeewoo kaayyoon gama kanaan maal fakkaata? BEEKAN: Namni kamuu biyyasaa nijaallata. Akki inni itti biyyasaa gadi lakkisee adeemus garaagara. Kaan garaafi kaan ammoo dararfameeti. Hata’u malee isa hayyoonni Oromoo baay’ee nuu baratan jennu kun biyya faranjiitti godaanan kana ani nan morma. Biyya ormaa taa’anii jireenya dhuunfaa qofa fooyyeeffachuurra saba ofii faana gidiraa arguutu filatamaadha. Waan mormamuu qabullee keessuma taa’anii mormuutu gaariidha. Hayyoota qaroo ta’an ofirraa dhabuun hiyyuma hiyyuma caaludha. Akkakootti ammayyuu mootummaan naannoo Oromiyaa hayyoota Oromoo Yunivarsiitii addunyaa kamirrayyuu barsiisaa jiraniif haala hunda mijeessee Yunivarsiitii Oromiyaa keessa jiru kanatti yoo dachaase, yeroo dhiyoo keessatti argannoowwan dhokatoo ta’aniifii guddina sadarkaa addunyaatti dhaga’amuu danda’u ijaan arguu dandeenya. Ani gamakootiin biyya Ambaa keessa barakoo guutuu jiraachuu hinfedhu. Barnoota dabalataa baradhee yoon deebi’e garuu nanjaalladha. Oromiyaarraa fagaadhee jiraachuu garuu hindanda’u. Gaman danda’en ammoo hayyoota ala jiranuu gara biyyaatti dachaasuuf carraaqqii dhuunfaakoo nantaasisa. ‘Waanuma abbaa dhibetu abbaaf dhibeedha’ jedhu mitiiree? SAFUU: Lammiilee biroon afaan keenya barachuu qabu jettaa? yoon dogoggoruu baadhe yaalii akkasii Yunivarsiitii Amboo keessatti jalqabdee turte jedhama. Mee yaada kana gadi fageenyaan naaf ibsi. Mudannoon gama kanaan ati qabdu jiraa? BEEKAN: Dhugaadha yaaleera. Ijasaas arguu jalqabeen ture. Kun akka L. A. tti bara 2011 ture. Jaarmiyaa lama jalattan dhimma kana qindeessee ture. Innis barsiisotaafi barattoodha. Innis ‘Afaan Oromoo for communication-afaan Oromoo waliigalteef kan jedhuufi Afaan Oromoo for health students-Afaan Oromoo barattoota waa’ee fayyaa barataniif’ kan jedhuun ture. Egaa kaayyoonsaa barsiisonni akka afaan keenya baranii ijoollee keenya gargaaraniif yoo ta’u, warreen fayyaa ammoo yeroo shaakalaaf hoospitaalota naannoo Ambootti ba’an afaan Oromoon saba Oromoo waan gargaaruu dadhabaniif ture. Barsiisota yunivarsiitii Amboo keessaa nama 48 galmeeffadheen yeroo hojii isaanii idilee alaa barsiisuu jalqabee akka baatii sadii barsiiseen jijjiirama gaarii irratti arguu jalqabeen ture. Barattoonni ammoo hamma iddoon nuhanqatutti galmaa’anii turan. Kana kanan jalqabee tureef waa gurguddaa sadiifi. Inni jalqabaa barattoonni Oromiyaa bal’oorraa gara Yunivarsiitootaa galaa jiran baay’ee heddumatoodha. Haata’u malee sabab ibsi daree keessaa sababa Afaan Ingilizii gahaa ta’e dubbachuu dadhabuu barsiisota yunivarsiitii tokko tokkoorraan kan ka’e ibsi kennamu marti Afaan warra Amaaraatti caalaa ture. Kana keessatti ammoo ijoolleen keenyaa keessumattuu dhaloonni qubee afaan Oromoon barannee as geenye kun miidhamoodha. Kanaafuu barsiisota lammii biraa ta’an kana yoon afaan kana sadarkaa waliigalteetiinillee isaan geessise ijoolleen keenya fayyadamoo ta’uu laata jedheeni. Inni lammataa ammoo mul’atikoo sun Yunivarsiitii biyya keenya keessa jiru marattillee akkasiin yoo barsiifame, waajjiraaleefiii dhaabbilee mara keessatti Afaan Oromoo haala ga’umsa qabuun yoo ciminaan barsiifame, tariiti Afaan keenya kun afaan biyya kanaa isa tokkoffaa ta’uurrayy darbee kan ardii Afriikaa guddichallee ta’a laata jedheeni. Inni sadaffaan ogeeyyiin fayyaa leenji’anii bahan kun haala salphaa ta’een hawasa keenya akka gargaaraniif ture. Haata’u malee mudannoo ta’en itti qaba ture. Ini jalqabaa sabumakootu afaan kenya halagaa maaf barsiifta jedhanii akka ani lammata hinbarsiifne kan na akeekkaschiisan turan. Inni lammataa ammoo gaafan barnootaaf Yunivarsiitii Finfinnee galu namni waa’eesa lafaa kaasu nidhibe. Ammas taanaan utuu haalli naamijaa’uu jiraate uummata Finfinnee keessa jiraatan kana Afaan Oromoo barsiisuuf fedhii guddaan qaba. Kana ilaalchisees kitaaba sadarkaasaa eeggate tokkon qopheessaa jira. SAFUU: Dhaamsa akkam akkamii dhaloota kanaaf qabda? Mee kana booda Oromoon sirraa maal haa eeggatu? BEEKAN: Dhaloota amma ka’aa jiru kanaaf hagas mara dhaamsa dhaamuufiinuu waan barbaachisu miti. Humni amma ka’aa jiru kun waa’ee ofiisatii jala muree beeka. Halgaafi fira, diinaaf lammii gargar kan baafatedha. Dhaloota amma kana keessa lbooba mul’ataa kan akka abidda saafaa keessa isaaniitti guuranii kan yaa’aa jiran lakkoofsaan xiqqoo miti. Kanaaf ammoo iji amma bubu’uu eegale kun ragaadha. Akka saba cunqurfamaa tokkootti ammoo Oromoon hoj-mannee isaa waan xumurate hinfakkaatu. Aggaammii fuulduraaf tarkaanfiin jalqabaa kun bu’uura ta’us, waan ifa ta’erra waan dhokatee jirutu madaala caala… Oromoon Oromummaan isaaf gale tokko ciisee hinboqotu; nyaatee hingabbatu; biftis hinfurdatu… Dhaloonni haarawaan Oromticha borii, Oromummaatiif wabii ta’u kan danda’u seenaa Oromoo, nagaa Oromoo, hawaasa Oromoo, jireenyaafi jiruu Oromoo akka gaariitti qoratee, xiinxalee yoo galmeeffatee dhalootaa gara dhalootaatti dabarfatedha. Gama kanaan barreesitoonni qodni qaban guddaadha. Qodni isaanii kun wanti guddaa ta’uuf ammoo, rakkoo jiruufi jireenyi uumuuf osoo hinjilbeenffanne, yoo dhugaafi nagaa Oromoo, akkasumas dhugaa dhala namaatiif dalagu ta’e bu’aan isaan galmeessan hunde guddina hawwinuu ta’a. Namni waa barreessu akka aduufi ji’aa dukkana fageessee ifa tamsaasa. Guutummaatti uumaafi dhala namaaf waan tolu leellisee, wan badaa qeeqa; tulluu wallaalummaa diiga. Kana gochuun ammoo itti gaafatama guddaadha. Siidaa seenaa har’a dhaabaterra taa’ee dhaloonni borii gaara birmadummaa ijaara. Yoo seenaa hin hojjenne, seenaatu nurratti hojjeta. Kan afaaniin dubbannu caalaa kan barreessinutu sammuu qara; du’as dandamata. Oromoon tokkummaafi jaalalasaa cimsachuuti qaba. ‘Warra wal jallaatu dhiyaanni hin hanqatu’ jedha mammaaksasaatiinis. Tariiti sum’ii kaleessa halagaan sammuu dhalootaa keessa tamsaase sun numiidheera ta’a; har’a garuu haaromsa haaraa labsuu qabna. ‘utuma gubannuu kolfina jette akaayiin’ jedhu mitiiree…? gubannaan daangaarra darbe garuu…Waliin taanee utuu qabsoofne gaara hiyyumaafi garbummaa mara hundeedhaan garagalchuu dandeenya. ‘Moluu cabbii dandeesse bakakkaaf abdatu’ jedhan. Yoo bilchaataafi hangafarraa gorsa fudhanne, wallaalaan keenyas xiyya bilisummaa finiinsa. Beekumsiifi qilleensi galgala dhufa’ jedhu mitiiree? Beekumsi ammoo bishaanis miti lagaa hinwaraabamu; garuu muuxannoofi mudannootu walitti dhufee galaana beekumsaa hundeessee doofummaa dhidhima buusa… Aartiin saba Oromoo barreeffama qofaan guddata miti. Inni weellisus, inni geerarus ta’e yeelalus, inni doyii barreessus ta’e inni oogganus, inni baratus ta’e barsiisu, kan qotus ta’e daldalaan gama gamasaatiin waan gumaachu qaba. Oromummaan kan waliiniiti ! Biyya tokkicha walitti qabna; innis Oromiyaa; maqaa tokkicha waliin qabna; innis Oromoo-dha. Waaqa tokkicha waliin qabna; innis gurraacha garaa garbaa leemmoo garaa taliilaati! Sirna ittiin bulmaataa guddicha qabna; innis sirna Gadaa-ti! Mee maali inni Oromoo gargar qoodu kun? yoo baay’ina keenya goomatame ta’e ammoo ammayyuu ganaa Afriikaarra dabarree addunyaa dhuunfanna! Kanaafuu ammallee kan Oromoon hirribaa hindammaqne yoo jiraate salphina guddaa keessa jira. Egaa akka nama dhuunfaa tokkootti anarraa Oromoon kan eegu ittuman jira. Barruulee sabakoo bakka bu’anii dubbatan hedduu isaanii gadhiiseen jira. Kitaaba kooppii kuma 40 oltu Oromookoof tamsa’ee jira. Dabalataanis Dargaggoota akkakooti ani gara barressuu kanatti fideen ammoo kitaabonni gara kooppii kuma 100 ol ta’an hawaasa Oromoo qaqqabanii jiru. Ammas qabsoon gama ogbarruun finiinaa jiru kun akka qaanqeensaa guutuu addunyaarratti xaxxaaxa’uutti qabsoon gama kanaan eegale kana ittuman fufa. Dargaggoota Oromoo murannoo, kutannoofi obsa qaban faana ammoo hanga dhumaatti waliin hojjechuukoo ittuman fufa. SAFUU: Odeeffannoo gadifagenya qabu kana nuuf laachuukeef galatoomi. BEEKAN: Gumaacha uummata bal’aa kanaaf gochaa jirtaniif galata argadha!


Gatiin Dhiiga Goototaa Bilisummaa Biyyaati! – KUTAA 1ffaa

“….Nuti duunus du’uu baannus akeekni keenya ilmaan ilmaan keenyaatiin galma gaha…!” H/Maariyam Gammadaa 1968 Aadaa Oromoo keessatti sanyiin ooda. Sanyiin akkatti faca’u qaba. Yeroo faca’u qaba. Lafa isaaf ta’utu jira. Akeeka faca’uuf qaba. Margee akka calla gaarii kennu kunuunsa gaafata. Qonnaan bulaa gaariin kana hunnda beeka. Lafa sanyichi jaalatu filatee qotee – bulleessee, dikee ittigatee -xaa’omsee facaasa. Simbirri hamtuun akka hinfunaanne, bineensi balaafamaan akka hinballeesine halkanii guyyaa eega. Biqilaan gosa biraa keessa makamee itticobee akka hinquucarsine irraa cira. Keessaa bubuqqisa. Yeroo gahu eegee walitti qaba. Calleessee galfata. Antuunniif daanawoon akka hinyaanne kuusaa keessattis eegumsa tolcha. Hagamuu rakkatullee sanyiirraa hinyaatu. Qooqa bulee bara dhufuuf facaasa. Dhalootaaf sanyii dabarsa. Warri sanyii nyaate warra oodaati. Oyiruutu lafa baha. Maatiitu beela’a. Maatiin beela’e gaadidduudhaba. Ormaaf ergama. Qe’ee isaanii ormatu dhaala. Ijoolleen warra sanyii nyaatee gurmuu hinqaban. Abbaa argetu waldhaansoof kajeela – humna ittilaallata. Ulfina hinqaban. Fokkuun warra sanyii nyaatee himamee hindhumu. Firoottan koo, maniin dubbii kiyyaa waa’ee sanyii midhaanii miti. Sanyii sanyii caalu kan hundi keenya ittirakkachaa jirrutu dubbii kanaan wal fakkeenya qabaayyan akka kanaan dubbachuu barbaade malee. Saba mirga abbaa biyyummaa gonfachiisuuf; akkasumas biyyi biyya ta’ee birmadummaan akka jiraatu sammuu dhalootaa keessa sanyii sirrii facaasuu gaafata. Warri akkaataa kanaan jabaatee dhaloota ijaarrate har’a saba bilisa, biyya birmaduu qaba. Nuun kanatu nu hanqate. Kanaaf biyya dhabnee gaaga’amne. Dhaloota sanyii sirrii harkaa hinqabne beela qoonqoo otoo hintaane beela namoomaatu ajjeesa. Namummaa beela’nii du’uu caala wanti qaanii ta’u hinjiru. Akka kanaan dhaloota maalummaa saba isaafi egeree biyyaa isaa hubatee horachuu baannaan gaaga’ama sabaatu umrii dheerata. Kanaaf sanyii kana akkuma akka isaatti facaafnee dhalootaaf guduunfuu qabna. Kana gochuuf ammoo ofuma keenyaafuu sanyii dhugaa harkaa qabaachuu keenya mirkaneeffachuutu dursa. Kana gochuu hanqannee sanyiin kun harka dhalootaatti waakkii taanaan nutu warra sanyii nyaate ta’e. Salphinichis kanuma keenya. Dhugaa dubbachuuf har’a hundi keenya sanyii kana wal qixa harkaa hinqabnu. Gariin keenya sanyii kana nyaannee salphinatti hafnee namaaf ergamaa jirra ta’a. Gariin keenya ammoo sanyii kana ol-kaayaa balleessinee nu harkaa badeera ta’a. Yookanimmoo hantuunniif daanawoon nu harkatti fixeera ta’a. Gariin kenyaammoo lafa hintaanerra facaafnee, ykn. kunuunsa dhoowwannee sanyiin gosa biraa nu harkaa dhaale ta’a. tariimmoo sibmirroon diinaa funaantee, bineensi hamaan balleessee sanyii malee hafneerra ta’a. Kun hunduu badiidha. Bu’aan isaa dhalootatti waan hiixatan dhabanii, lafti ofii sanyii ormaa magarsee ilmaan ofii yoo ormi ittiroorrisu arguu ta’e. Karaa biraatiin, Warri sanyii dhufaa darbaan diroo lakkaayee isaan qaqqaberratti cichanii bineensa hamaafi shimbirroo diinaa irraa faccisanii, gatii jabaan, waldhaansoo guddaan dhaloottatti diroo dabarsaa jiran yaadachuu qabna. Hunda caalammoo sanyii kana wal harkaa fuunee dhalootatti dabarsuun sabatti- abdii, biyyatti- ulfina horuuf sammuu dhalootaa keessa sanyii kana facaasuu, isa faca’e kunuunfachuun hojii keenya ta’uu qaba. Kanaaf, faana warri sanyii kana nuun gahe keessa darbe akeekkachuufi dhaamsa sagalee isaanii kuusaa seenaa keessaa barbaadanii qalbeeffachuun hojii kanatti human hora. Kanaaf jecha akkaataatti dhaloonni baroota keessatti walfuree, seena wal harkaa fuudhee sanyii kan nuuf dabarse hubachuuf taateewaan tokko tokko gumbii seenaa keessaa fuunee akka waliin yaadannun hawwee – turtii gaarii. 1966, Arsii –Dheeraa. Barri kun bara Waldaan Walgargaarsa Maccaafi Tuulamaa golee Oromiyaa hunda keessatti karra diinni cufe saaquun Oromoo wal agarsiisuuf sochii jabaa ittijalqabe ture. Guyyaaan armaan olii kunimmoo guyyaa saba wal yaadachiisee miirri tokkummaafi abbaa biyyummaa ittihaarome, Oromoof guyyaa addaa ture. Oromoon, guyyicha haala kanaan dura argameefi dhagahamee hinbeekamneen uggura diinaa cabsee kumaatamaan gaaddisa tokko jalatti bakka kanatti wal gahe. “….burqituun walitti yaatee galaana taati. Akkuma kana dhalli namaas [Oromoonis] wal gahee biyyaafi saba guddaa ta’a!” jedhan namguddoo beekamoon tokko haala uumamaa jiru qalbiin erga xiinxalanii booda saba kana gargar ittisuun diinatti qormaata jabaa akka ta’uu danda’u tilmaamaa. Tilmaamni isaanii otoo xinnoo hinturree human nafxannyootaa akkuma dur ittifakkaatee saba guddaa kana walirraa ittisuuf ergametti baallee kolfaa kaayee har’uun dhugoomuu jalqabe. Sanyichi yeroo isaaf malutti bakka isaaf ta’utti faca’era. Amma wanti ittaanu sanyii kana simbirroon diinaa akka hinfunaanne jabaatanii eeggachuu ture. Kanaaf ammo warri sanyicha facaasan hanga mil’uu ijaallee otoo hindagatanii “…ani kan garaa koo garaatti deeffadheera! Kana booda waan fiddan fidaa…!” jechuun Sanyii dabarsanii bineensatti kennuurra lubbuu ofii kennuu akka filatan dhugoomsan. Sana booda sagaleefi raawwiin lammii garaa ciibsu qe’ee Oromoo keessaa burquu eegale. “ …hojiin nuti jalqabne hanga bofa garaa seeneeti. Gadis harkifamu, keessattis dhiifamu summii isaa facaaseera waan ta’eef bu’an isaa tokkuma. Nuti duunus du’uu baannus akeekni keenya ilmaan ilmaan keenyaatiin galma gaha…” jechuun sanyiin facaasan dhaloota keessatti biqilee Oromoof furmaata, diinaafimmoo summii bara baraa akka ta’u raagan. Gama biraatiin diinni bardheeraaf akka waan aangoon Waaqirraa isaan qofaaf kennametti himachaa ture dacheen ittiin sochootee abidda kana ofirraa dhaamsuuf wixxisuu jalqabe. /Ittifufa/ Kutaa ittaanu keessatti lamaanuu wal bira qabnee ilaalla. Horaa Bulaa!


Wal ga’iin Waldaa Qorannoo Afriikaa Baranaa keessatti hirmaannaan OSA guddaa ture

17.12.2013 WASHINGTON, DC — Waldaan qorannoo Afriikaa wal ga’ii isaa kan baranaa booltimoor Yunaaytid Staates keessatti baatii Sadaasa darbe geggeesse. Waraqaan qorannoo Oromoo ilaallatan hedduun hayyoota Oromoo akkasumas lammiiwwan ameerikaa fi Afriikaa kibbaan dhiyaatanii jiran. Waldaan Qorannoo Oromoo wal ga’ii kana irratti carraa guddaa argachuun isaa waraqaa qorannoo Ormoo ilaalu heddumminaan dhiyeessuuf dandeessisuu isaa ibsameera. Afriikaa kibbaa Yunivarsitii Keep Taawoon irraa kan dhufan Saandraa Sheel qorannaa ijoollee Oromoo baroota kuma kudha saddeettaffaa keessa biyya irraa garbummaan gurguramanii kan ilaaleen wal ga’ii waldaa qorannaa Afriikaa qofa irratti otoo hin taane Yuniversitii Joorj Taawon fi hawaasa Oromoo Waashington DC fi naannoo ishee jiraniif ibsanii jiru.


Walitti Bu’insii Godina Harargee Bahaa Lubbuu Galaafate

19.12.2013 WASHINGTON, DC — Godiina Harargee Bahaa aanaa midhagaa tolaa keessa kan jiran gandeen 6 keessaa hidhattonni bulchiinsa naannoo Somaalee kanneen Liyyuu Poliis jedhaman nama afuur ajjesanii kanneen biroo lama madeessuu isaanii jiraatonni naannoo ibsanii jiru. Uummanni bulchiinsa naannoo somaalee oromiyaa keessaa kilo meetra 30 seenuun qubachuu isaa fi qonnaa fi qabeenya Oromootaatti ibidda qabsisuun akka baqatan godhu jedhu jiraatonni aanaa midhagaa tolaa. Sababaa tarkaanfii kanaan kan ka’e uummanni Oromoo abba warraa dhibba shan ta’an manaa fi qe’ee ofii gadhisanii godaanuu isaanii kan ibsan jiraatonni manneenii fi oomishatti ibidda qabsiisan jedhu. Waajiira bulchiinsaa fi nageenyaa aanaa midhagaa tolaa keessatti abbaan deemsa hojii walitti dhufeenya uummataa jajjabeessu kan ta’an Obbo Abduul Jabbaar Hamiid waa’ee rakkoo kanaa gaafatamanii namoota lamatu wal dhabe malee waan gara bulchiinsa naannoo ga’e miti jedhan. Jarreeen wal dhaban lameen garuu gandeen bulchiinsa naannoo lameen irraa ta’uu hubachisanii Liyyuu poliis harka keessaa hin qabu jechuun falman.Sababaa rakkoo kanaaf namni mada’an lama wal’ansa argataniiru garuu kanneen du’an ilaalchisee gara fuula duraatti qorannee ibsina jedhan. Rakkoon nama lama giddutti uumame battaluuma waan tasgabii horateef uummanni qe’ee ofii irraa godaanan kan jedhu soba jedhu Obbo Abdul jabbaar Haamid.


Kan darbe dagadhaa

Ahmad Abbaa bulgu Kan darbe dagadhaa maliif dhiphattanii, Har’a qofa ilaalaa seenaa maal qabdani. Kan darbe dagadhaa hunda irraanfadhaa, Nutu isinii beekaa gorsa keeyna fudhaa. Kan darbe dagadhaa oduu jara kibbaa, Nutu qaroomaadha worreen gara kabaa. Jiruu jaarraa tokkoo duubatti yaaddanii, Qaromina keeynan qixaahuu dhabdanii, Maalumaaf of taatan nu ta’uu dhiiftanii? Nutu bulchuu beeka kan irree jajjabaa, Kan garaa hammaataa nama gadi qabaa. Borus akka kalee nu jala bultanii, Waadaa goota keeynaa maliif dagatani ? Goonni keeyna du’ee har’a jaarraa guutee, Isa of biraa dhabnaan guyyaan nutti dhiite. Goota hunda caalaa kan biyya qaroomse, Kan hunda jaallatu nama wol qixxeesse. Bosonaa isin baasee dirree irraa sassaabee, Nama isin taasisee nu cinaa isin dhaabe. Duubatti hin yaadinaa waan durii keessanii, Gadaafi dimokraasii waa beekna jettanii, Ifa akka keeynaa eessaa argattani? Kan darbe dagadhaa kan worra du’anii, Hiyyeessiifi wollaalaan baayyachuun isaanii, Dhiphuu lafaa male maal bu’aa qabani? Goota keeyna faarsaa nu cinaa dhaabbadhaa, Boqonnaa lubbu isaaf mee waaq kadhadhaa, Kan finciltan hunduu dhiifoma gaafadhaa. Hojii isaa kabajaa goota keeyna faarsaa, Siidaa isaaf sagadaa abaaboon miidhagsaa. Kan dogoggortanii kara irraa baatani, Siidaa isaa diiguudhaaf itti bobbaatani, Woyyaaneen diina isaa waan ta’e seetanii? Bar nuti tokkumaa maaliif gowwoomtani? Bar tokko kan keeyna bar tokko kan jaraa, Dabaree isin binna dhugaan kanaa baraa. Gidduu keessan seennee adda isin qoqqoona, Nageeynaafi hariiroo hunda isin sarbina, Humna isin dhabsiifnee dabaree isin binna. ——————//—————- Lakki Seenaa koo aadaa koo lakkii hin dagadhuu, Biyya koo lammii koo an hin irraanfadhuu. Diina koo fira koo wolitti hin makadhuu, Fira koo ormoomsee diina koo hin filadhu. Lammii koo saba koo kan woreeramanii, Badii tokko male du’aan yakkamani. Lammii koo saba koo kaneen madaahani, Kaneen dhiigni jige harma muramanii. Lakkii hin dagadhuu har’as nan yaadadhaa, Gumaa bahuu jibbus seenaan barreeffadha. Goonni kee siif goota atumti faarfadhu, Sidaa isaaf sagadi suuraa isaa dhungadhu. Inni nama hamaa kan lafa baleesse, Haadha harma muree daa’ima ajjeese, Tokkoo ifa laatee kan kaanii balleesse. Galata goototaa galata hayyootaa, Galata qabsaahotaa kan woreegamtootaa. Har’a dammaqeera mirga koo bareera, Kan hafe guuttachuuf karaa jalqabeera. Waan feete lalabdus an gorsa kee hin fedhu, Fuul duratti male duubatti hin deebi’u. ——————–///——————–


“Habashaan mixi arba godhuu barbaada”  Obboo Leencoo Baatii ..Kutaa duraa

Ibsa, Gaafiif deebisaa haala yeroo amma habashoonni waayee minilik laachisee oofaa jiru laalchisee sarara Paltalk ” Geneocide against Oromoo and other Ehtios by Minelik ” jedhu obboo leencoo Baatii waliin taasise kutaa duraa…


TOOPHIYAA TOKKOOMSINAAN OSOO DHUGAA TAHEE,…!!

Itoophiyaa tokkoomsinaan, hogguu nutti fayyadamuun Aadaaf Afaan keessan malee, kan keenya dhabamsiisuun Gabra nu godhattanii, ormatti nu gurgurachuun Kan san dide ajjeechaan, haala mijeeffachuun Mi’aa gabroonfachuu, hedduu dhandhamtanii Jaarraa 21ffaa keessas, obsuu dadhabdanii Abjuu akkanaatiin, ammas deddeemtanii? Akka Itoophiyummaan, isiniif bu’aa buuftetti Ummata keenya immoo, lafarraa haaxooftee jirti Akkuma seenaan keessan, garummaa Itoophiyaa himutti Kan keenya immoo, miidhaa nurraan gahe hima nutti Osoo dhugaa tahee Itoophiyaa tokkoomsuuni Harma dubartii murtuu, garaa jabaattanii? Harka dhiiraa kuttuu, dura dhaabbattanii? Nama kuma 70 yeroo takkatti ajjeeftanii? Dhiiga Oromoo akka lolaatti yaaftanii? Milyoona 10′rraa 5′tti nu deebiftanii? lafa teenya qabachuuf turee, nu fixxanii maaliif sobdu ree “Le Andinet” jettanii? Takkaa hin argamne diinni akka keessanii kan rifaatuu hin qabne, bineensa caaltanii Waan isin nu gootan, kunoo addunyaa ragaa ‘New York Times’ gaabaase, waggaa 139 duraa waa hedduu maxxansee, xiqqon sii tuqa irraa “Dubri Abisiiniyaa akka malee babbareedanii hedduu nama hawwatan, ijaa fi dhaabbiin isaanii Biyya Gaallaa irraa fidaman saamamanii Biyya qabeenyaan badhaatuu, biyya babbareedoowwanii Diinni isaan moo’atee, harka diinaatti kufanii Dubra isaanii gabaa “Gallabaat” geessanii Daldaltoota garbaa,kan Arabaatti gurguranii Dubra amala gaarii, waliin jireenya beeytu Tan amanamoo taate, Afrikoota biroo caaltu Namoonni baayyeen isaan bitachuu barbaadu Sababa kanaaf gatiin isaanii olkaatuu Yeroo dubri biroo ‘Pound’ kudhan baaftu Dubri tunniin ‘Pound’ kudha shanitti kan gurguramtu Abisiiniyaarraa dhufti haa jedhamu malee Hanga ammaatti tan biraa hin garre Gaallaa malee Osoo Abisiiniyaa tahanii Kiristaana tahuu malee Garuu cufti Kiristaanaa miti tan nuti agarre” August 2, bara 1874′tti New York Times gaabaase Hin sehinaa waan ani lafaa kaasee walaleesse Gaafa calii Calanqoo, harma muraa Aanolee Harka muraa aabbolee, yaadadhu gullallee Lagadhu ‘Teddy Afro’, hin dhugin baddallee!!! Ferhan Abdulselam London, UK irraa