Hawaasni Booranaafi Gabraa amma nagaa buufate haala hamtuu keessa darban akkasiin himu

Waraana hawaasni Booranaa fi Gabra jidduutti waggoota dheeraaf lubbuu namoota hedduu galaafate, saamicha horii hammessuun saba hiyyumaaf saaxile dhaabuuf waliigaltee nagaa buusuu irra gahame. Asiin dura nagaan akka uumamu gochudhaaf hogganoonni siyaasaa, mootummaa fi dhaabbileen mit-mootummaa hawaasa mariisisaa turan. Ta’us rakkoon furamuurra ittuu hammachaa dhufte. Amma garuu horsiisee bultoonni Gabra fi Boorana nagaa buusuuf naannoo garagaraa irra walitti dhufuun korachaa jiran. Torbe kana Kawuntii Marsabeetii iddoo gosti tun lamaan qubattu hundaatti korri nagaa taasifamaa jira. Korri akkasii kunis kana dura taa’amee hin beekamu. Rakkoo nageeyaafi hongee cimeen uumanni kun haalaa hamaa keessa jiraachuu mootummaa fi dhaabbilee hedduun himanii turan. Daarektaraa Dhaabbata Hawaasa Horsiisee Bulaa deeggaru (PACIDA) kan ta’efi kora nagaa kana keessatti kan hirmaate, Kateeloo Isaaqoo waligalteen nagaa kun kaka’umsa uumataan ta’uu ibsa. “Durii rakkoo teenna abbootii qabeennaa fi mootummaatti hoteelatti walitti nu yaamee furuu yaala ture. Amma ammoo uumati keenya fuula cufaa waliti dhufee, nagaa feena jechuun gaaddisa keenna kan baala hin qabne kana jalaatti walitti boo’an. Kan nu gargaare jijjirama fidu danda’u gaaddisa kana malee hoteela miti,’’ jedhan. Itti dabaluunis, “Asiin dura Gabra Boorana wal hadhuun waan hin beekamne. Isaan jibba fi wal-hadhiisa jalqabnaan Waaqayyoolleen adaaba isaanitti buusee, bona bara dheeraa, beelaa, waan duraan hin dhaga’in dhukkuba koroona jedhan isaanitti buusee. Titiisotaafi haawwannisiis lafa duraanu hin jirre balleesse.” Yeroo baay’ee uumata horsiisee bulaa walitti buusuun kan himatamu namoota siyaasa. Dhiidhaan wal dhabdee kan irra qaqqabu garuu namoota siyaasaa utuu hin ta’in hawaasa horsiisee bulaati. “Rakkoo tana cufa wanti fide siyaasa mootummaa bara 2013ti. Namam Garbaatu aangoo bulchaa ta’e ture. Yoos Gabratti waan Booranni badee isaan Jannata argatan se’n. Bara 2017tti ammoo aangoo bulchaan Abshiro Booran irraa waan tureef Booranni Jannata argatan se’an. Ammoo hundisaanii iyyuu rakkoon itti buute, ciisee boo’a,” jedha Kateeloon. Kana hubachuudhaan uumanni amma aadaa durii waliin qabu kan akka buusaa gonofaa eegaluu himan. “Bakka duri sodaaf wal keessa bahuu hin dandeenye, gaala, loonii fi re’en waliin oolti. Loon huqqatte waliin kaafna, waan bade waliin barbaaddan, margaa fi bishaan waliin sooranna,” jetti Jilloo Godaana jaartiin Booranaa kan bakka Waldaa jedhamtu jiraattu. Gabraa fi Booranni nama tokkoo; haadha ilme, abbaa obboleessa, jaala soddaa, fira fiixa. Garuu waraanni kun walitti hammeessuu ibsiti. Sababa waldhabiinsa gosa tana lamaaniitiin, maatii hedduun gargar cituu dubbatti. Isheenis akkuma maatii hedduu firashee Gabra tahan waggoota hedduuf dubbiste hin beektu. “Adaadaa kiyya kan Kateelo Umuroo jedhamuu bulchaa Burgaaboti. Takka gana hagam nagaa gaafadhe hin beekuu. Borana oduu kennita jedhanii rakkoo si mudata. Tanaafan lagadhe. Innis akkasumas takka bilbile nagaa na hin gaafanne. Rakkoo akkanaa qabna,”jetti. Waraanan dura ammoo gosti tun lamaan dheedaa fi jireenyisaanii tokko ta’u kan yaadattu Jilloon akkuma durii walitti makamanii akka jiraatan abdii guddaa qabdi. “Eela waldaa Gabraan waliin dhugaa baane, takka Booranni qofa hin dhugne, amma sodaa jabeena miilana wal keessa hin baanuu turre. Ammoo baga Waaqii rakkoo tana nu bira fuudhee nagaa akka argamu taasise.” Haawoo Turaa, ajjeechaa Adoolessa 12 bara 2005 Torbiitti raawwateen ilmashee dabalate miseensota maatishee biroo dhabuu himti. Ta’us nagaan gosa tana lamaan giddutti akka argamu nama waggaa dheeraa hordofaa ture. “Eegii mucaa kiyya waraanan dhabe, dhiheenna kana akkasumas mucaa obboleetti tiyyaa dhabe. Ammoo eegiisiillee nagaa barbaada irra jira, akka malee nagaa jiraatu fedha. “Waan hamtuu taane akka gosaatti. Ani akka nama tokkooti haatii tiyya Boorana, dubra digaluu, abbaan kiyya Boorana nootitu ammoyyee. Dhiirsi kiyya ammoo Gabra ta’un maatii tiyya dhabe. Hameenya tokkollee garaa hin qabu, nagaa fedha,” jetti. Waraana Gabra Boorana kanaan namoonni baay’ee miidhaman, horsiisee bultoota Saakuu jiraatan. Ollaan Jaldeessa jedhamu bara hedduu waldhabiinsa kanaan namoota hedduu dhabe. Jaarsi Gabra kan nagaa barbaaduuf ollaa kana deeme Aab Guyyoo lafa tana duraan dhufe nagaan galuu yaadata. “Lafti jaldeessaa tun duri lafa akka malee dansaa, amma akkuma argitan kan ommaa hin qabdu. Wanti akka tolche nagaa dhabiinsa. Ani gabra, duraan guyyaan asi dhufne, asi bullee, re’e nuu qallanii, nyaanne miilaan hanga Marsabeeti deeme hedduu, akkasumas warra jaldeessa asi fuune, shuuran dhufne nama rakkoo qabu buusa gonofa goonuuf hedduu. “Lolli kun waan hedduu nu jala balleesse. Namni wal haadhu kun duubaa, gama lamaanu deebi’e boo’a. Wal ajjeefne deebine Waaqa jenna. Waaqii akkamin nu araarama? Waan dura, waaqii nu araaramin… amma ammoo namni keenya ya kadhatee, nagaa feena,” jedha. Dabalataan lafa waggaa dheeraa waliin jiraacha turanif wal-waraanun gowwummaa jedha jaarsii kun. “Lafti tiyya jedhani, saamicha ani deemee Shuura qubadha, kaan Horondheera qubata, lafti tun ya walitti isan fuudhuu hin danda’u jette?kun rakkoo namni ala dhufe nu keessa ka’e. Kana ofira ilaala, nagaa jiradha.” Jaarsii bira Galma Dabbasoo waraanii faayida akka hin qabne uumanni hubachuu dubbata. Sababa waraana kanaan abaarsii lafatti bu’e uumataafi beeyladi beelaa dheebun miidhamaa jira jedha. “Wanti waraani nu gargaaru hin jiru. Kawunti marsabetii ajjefneera. Numatti ajjeese, waraani yoo jiraate misoomii hin jiru, wanti nyaatani dhuganillen hin jirtu. Dhiiga lafatti jigsan Rabbin hin fedhu,  cubbuu nu hojjaneef rabbiin nu adaabutti jira. “Boorani Gabra balleesina jedha, Gabrati Boorana balleesina jetti, kuni cufa kijiba, waan waaqi dhale nami balleessu hin danda’u  wanti dansaa naguma,” jedha. Nagaan har’a labsame kun bonaaf jechaa utuu hin ta’in ykn karaan gosa tana lamaan walitti baasisuu akka banamu taasisuu qofa akka hin ta’in ibsan. “Roobii dhabame jedhan kulleen roobuu danda’a yoo waldhageetin teenna ta dhugaa taate, kanaaf bona qofa miti yoo bor bokkaan roobe ganna taatee gammachuu fi quufa qabanes nagaa kana jabeessuu qabna,” jetti jaartiin bakka Funaan Qumbii jedhamtu jiraatu. Kulee Halakee adeemsa nagaa kana guddoo irra gammade. Gandoota waraanan miidhaman keessa Funaan Qumbii tokkodha. Gandi kun kan Gabartii jiraatu Torbiin ollaadha. “Nu kan har’a warra Torbitin waliin teenuu, waan mamaa, ammo wanti Waaqa mam hin qabdu,” jetti “Boorani waan jedhu namni bona beeku mucaa maqaa Bonaya baaffachu hin malee jedha. Nu warri Funaan Qumbii,Rawanaa fi Torbii  waan waraani nu godhe beena. Sodaaf jenne kan ijjoolle tika geete qabdu, nu jaarollen loon tikfan,  nagaa fagoo fudhane... .warri keenna ka torbi bor yo margi jiraate dhufe nu walin tikachuu danda’a. Nulllen gara torbi dhufne tikachuu dandeenna.” Bulchaa ganda sagantee - Jaldeessa kan ture Aadan chuquliisa adeemsi nagaa kun uumataa kana kan fayyaduu jedha. Namoonni nagaa dhabiinsa kana harka keessa qaban abbootii qabeenya kan yoo rakkoon uumamtu maatiisaani xiyaaran fuudhan ta’u hima. Uumanni hiyyeesa ammoo bakka baqatu dhabuun beela fi waraanan dhumuu dubbata. “Jaaroleen beela fi dheebuu qaban dhiisani nagaa buusuuf walitti dhufani jiran, kun waan akka malee dansaa jedha.” Haata’u malee namoonni hamaan uumataa walitti buusuu yaaluun horii nama hatuu ammallee jiraachu ibsa. Namoota kana uumanni akka of keessa baasee nagaa fi tasgabbiin jiraatu kadhateera. “Namni hamaan nu keessa jira, ammoo yoo dhugaan jiraate, jarsii dhugaa ilaalu jiraate wanti badaa hin jirtu. Namni tokko lama kan hatuu nu dabsachuu hin danda’u. Hatuun gosa hin qabdu.” Hogganaan PACIDA Kateeloo Umuroo horsiisee bultoonni Booranaa fi Gabraa bakka heddutti amma daldalaa fi dheeda waliin jiraachu ibsan. Garuu namoonni haaloo baasuu fedhan akka jiranii kaasan. Kun jiraachu akka hin qabaanne gaafatan. “Har’a guyyaa Gabraa fi Booranni Waaqatti dheetan. Guyyaa Gabra Booranni wanti kun abjuu, abjuu Waaqi ya bira nu dabarse, araarama waaqa kadhannu. Wanti haaloo jedhan gidduu teenna jiraachu hin malle. Yoo haaloo qabaate amoo, har’a obaafadhi, anu guddaa gabbaa ejja kana kootii na ajjeese aboorana. Gabra yoo Boorana ajjeesuu feete Aadan chuquliisa kana koota haaloo ba’i,” jechuun araara gidduu isaani buusan. “Wanni ani Waaqa galata galchu Gabra Boorana walitti dhale, lafaa fi haroo gama hin qabu waan cufa walitti qabna, adoo wal dhabde gara gargar godaanu hin dandeennu kanaaf rakkoon tun nutti deebi’u hin qabdu,” jedhan


Afaan Oromoo Google irratti hiikuun sadarkaa maalirra jira?

Jaarmiyaan teeknolojii guddichi 'Google' afaanota Afrikaa kudhan tajaajila afaan tokkorraa afaan biraatti hiikuu 'Google Translate' jedhamutti akka dabale Caamsaa 11, 2022 beeksisee ture. Afaanoti Afrikaa tajaajila kana akka fayyadaman dabalamanis Afaan Oromoo, Afaan Tigree, Tiwii, Baambaaraa, Ewee, Kiriyoo, Lingaalaa, Lugaandaa, Sepedii fi Tsoongaa jedhamanii dha. 'Google Translate' tajaajila af-danuu 'Google' dhaan kalqame yoo tahu barreeffama, sanadoota fi marsariitiiwwan afaan tokkorraa gara kaanitti hiika. Tajaajilichi marsariitii fi appii mobaayilii irratti argama. Hojiiwwan teknooloojiin walqabatan hojjechuun kan beekamu ogeessi ICT Abdiisaa Bancaa, 'Google Translation' irratti Afaan Oromootiin tajaajilli akka jalqabuuf hiikaa jechootaa irratti namoota afaanicha hiikan qindeessa. Erga tajaajilli kun eegalee ji'oota afur caale kana keessatti adeemsi jiru abdachiisaa ta'us garuu quubsaa miti jedha Abdiisaan. Hojii hanga ammaa jiru gulaaluuf beektota dhimmi kun ilaallatu dhaabbilee barnootaa olaanoo keessaa gaafataa jiraachuus hima. ''Nutis jaarmiyaa qindaa'aa ta'e kan eeyyama hojii qabu tokko waan of harkaa hin qabneef akkasumas rakkoon baajataas waan jiruuf akka feenetti adeemuu hin dandeenye'' jedha. ''Hiikni jalqabaa gulaalamuu qabaata. Gulaallii kana booda ammoo hiika sagalee isiniif eeyyamna nuun jedhaniiru.'' Ragaa dhimma Afaanii fi saba abbaa afaanichaan walqabatu qindeessanii interneeta irratti fe'uun dhaabbata Google'f gumaachuu- Crowd sourcing jedhamu kan Afaanota Itoophiyaa hundaa irratti gareen Afaan Oromoorra hojjetutu harkaa qabaachuu hima Abdiisaan. ''An waan Afaan Oromoo kana waggaa ja'aa oliif hojjechaa ture. Garuu haga kana faayidaa qaba jedhee hin eegne. Miirri hawaasaas hagana ta'a jedhee hin eegne.'' Wayita hojii kana hojjennu wanti qindaa'aan hin turre kan jedhu ogeessi kun ''kan waliin dorgomnu ammoo Afaan Ingilizii dabalatee afaanota gurguddoo addunyaarra jiran waliini. Afaanota akkaadaamii jaarmiyaa gurguddaan hoogganamu waliin dorgomaa jirra,'' jechuun kun mataansaa qormaata ta'uu eera. Baajata guddaa, ogeeyyii teeknooloojii fi afaanii, dabalataan ammoo qo'annoo fi qorannoo bal'aa kan barbaadu ture. ''Nuti garuu kun hunduu osoo lafa hin jiraatin namoota quuqama qaban waliin hojjennee afaanota kana  hunda qaban cinaa Afaan Oromoo hiriirsineerra.'' ''Kanatti gammachuu guddoo qabna, garuu waa hedduu fooyyessuu fi dabaluu qabna,'' jedha Abdiisaan. Afaanota guddatan hedduu biraan geenya jechaa jirra waan ta'eef, karoora kanaan yoo madaalamu hanga ammaa hojiin hojjetame kan nama quubsu miti jedhe Abdiisaan. ''Sana bira darbee Afaan Oromoo hawaasa bal'aa qabaachuun waan hubatameef sadarkaa hiikaa sagalee (Audio translation)'tti filatameera. Kunis ganaa nu hafa.'' ''Jaarmiyaan dhimma kana qindeessu dhibuunis qormaata kan biraadha. Haga yoonaa namoonni kaka'umsuma mataasaaniin hojjechaa turan,'' jedhe. Namoonni hojjetaa turan kunneen ogummaa garaagaraa kanneen qabaniidha, garuu ogeessota afaanii miti. Kun seer-luga (Caas-luga) afaanichaa qixa sirriidhaan kaa'uurratti rakkoo uume jechuun rakkoo hanga ammaa ture ibse. ''Dhimmi ijoon biraan ammoo, Afaanumti keenya kunuu beektotaan qorannoo fi qo'annoon irratti gaggeeffamee hin waaltofne, kun rakkoo jabaadha,'' jechuun afaanichi waaltina dhabuun qormata guddaa ta'uu eere. ''Hanga ammaatti namootuma fedhii qabantu hirmaataa turan, fuulduratti garuu namoonni ogummaa Afaanii fi teeknooloojii qaban kaffalameefii akka hojjetan yoo goone (hirmaachifne) ni fooyya'a jennee yaadna.'' ''Hanga yoonaa gaaleewwanii fi jechoota hiikaman keessatti rakkoon qubeessuu, jechoota akkaataa galumsaan osoo hin taane kallattiin hiikuu, maqaan ji'ootaa fi bakkeewwan garaagaraa Oromiyaa keessa jiranii, maqaan magaalotaa hanqinoota mudataniidha,'' jedha Abdiisaan. Kana malees namoonni hiika kana hojjetan Oromiyaa bahaa-dhihaa, kaabaa-kibbaa waan ta'aniif akkaataan jechoota itti hiikan kan hundaaf waalta'e ta'uu dhabuun rakkoo guddaa mudateedha. ''Afaanni hiikamu kan hunduu hubatu ta'uu qaba waan ta'eef isa kana gulaaluuf keessa deebi'anii sakatta'uun barbaachise.'' Afaan Oromoo gara hiikaa google osoo hin ga'iniyyuu akkaataa sabi kun hundi walhubatuun waalta'ee sadarkaa sanatti hin guddanne. Tarree afaanota addunyaa guddatanii dhaabuuf ammoo kun hudhaa guddaadha. Yoo afaan hin waaltofne walhubachuus ta'e waliif mirkaneessuun rakkisaa ta'a. ''Afaan kamuu loqoda tokko (uniform accent) osoo hin taane loqoda garaagaraa qabaachuu danda'a, garuu yeroo barreeffamu afaan hunduu hubatuun ta'uu qaba,'' jedha Abdiisaan. Crowdsourcing jechuun ragaa bilisaa waan sabni tokko qabu kan ibsuudha, google ammoo karaa hubannoo nam-tolchee (AI) isaa itti fayyadama. ''Nuti Garee Crowdsource Itoophiyaa jedhamu jalatti walqindeessinee dhimma hiikaa afaaniin walqabatu hojjenna,'' jedhe ogeessi ICT Abdiisaa Bancaa. Haala kanaan saba abbaa afaan kanaa ta'e tarree saboota biroo afaansaanii google irra jiruu cinaa hiriirsuuf hojjechaa jiraachuus hime. Afaan tokko wayita sadarkaa google irra galuutti guddatu afaanicha qofa osoo hin taane sabichatu guddate jechuudha. Afaan tokko yoggayyuu jiraachuuf waa'een sabichaa, eenyummaansaa, wanti inni qabu, kan ittiin beekamu hunduu walfaana beeksifamuu qaba. Kana hunda kan hubannoo nam-tolcheen qabatu Crowdsourching jedhama. Afaan tokko bade yeroo jedhamu sabni baduu isaa miti, sabni gara afaan isa guddateetti wayita ce'u Afaan saba sanaa dagatamee hafa. Fakkeenyaaf akkuma saboonni hedduun afaansaanii dhiisanii afaan Ingilizii fayyadaman jechuudha. Kanaafuu Afaan Kun akka hin badneef eenyummaa fi qabiyyee sabichi uumamaan qabu waliin guddisuun dirqama. ''Gareen Crowdsource Itoophiyaas kanumarratti hojjeta. Gaafa sarvarii google irratti afaan keenya dabalamerraa eegallee waa'ee aadaa keenyaa, waa'ee Oromiyaa fi waan ishee keessa jiruu, iddoowwan argama tuurizimii, bakkeewwan bashannanaa, fi waliigalatti waan sabi kun qabu ol fe'aa jirra.'' Gareen Crowdsourcing Itoophiyaa' kun duraan Feesbuukii irratti kan ijaarame yoo ta'u namoota dhimma Afaan Oromoorratti hojjetaniin kan dhuunfatameedha, garuu kanneen Afaan Amaaraa, Afaan Affaar fi kaan irra hojjetanis keessa jiru. Gareen miseensa haga nama 180 of keessa qabu kun erga afaan Oromoo google irra galee hojii eegalee booda google Crowdsourcing Itoophiyaa keessattis kan qooda fudhatan jiru. ''Google dhimma afaaniin walqabatee waajjirasaa Muummee dhimmoota Afrikaarratti hojjetu kan Indiyaa jiruun alatti dameesaa banachuuf wayita murteessu, kan Itoophiyaas qindeessuu eegalle,'' jedha Abdiisaan. Google dhimma hiika afaanota Afrikaa irratti hojjetu Keeniyaa, Afrikaa Kibbaa, Naayijeeriyaa fi kaan keessaa damee qaba. ''Biyyoota afaansaanii hiikaa google irra jiran keessaa Itoophiyaanis amma tokko taateetti waan ta'eef waajjira banuuf hawaasa qindeessuun dirqama ta'ee argame, kanaafuu amma isa kanas hojjetaa jirra.'' Pirojektiin 'Google Crowdsourcing Itoophiyaa' kun Afaan Oromoo irratti qofa miti kan inni hojjetu, afaanota Itoophiyaa hunda irratti hojjeta. ''Fakkeenyaaf torban lamaan dura hiikaa afaan Amaaraaf suuraawwan galchaa turre, suuraawwan jechaan walsimuu mirkaneessaa turre.'' Naannoo Oromiyaa keessaa jaarmiyaaleen dhimma guddina Afaan Oromoorratti adda durummaan dhimmi ilaallatu Biiroo Barnootaa fi Institiyuutii Qorannoo fi Qo'annoo Oromoo akkasumas ammoo Biiroo Aadaa fi Tuurizimiiti. Obbo Abdiisaan gama qaama mootummaatiin nama dhuunfaarraa gargaarsa argachaa turuurraan kan hafe akka jaarmiyaatti gargaarsa akka hin arganne ibse. ''Ammoo nutillee deeggarsa gaafachuuf jaarmiyaa seera qabeessa (eeyyama seera qabeessa qabu) qabaachuu malle,'' jedhe Abdiisaan. ''Amma sana oggaa argannu qaamolee mootummaa deeggarsa gaafachuuf ija jabaanna, isaanillee nu deeggaru abdii jedhu qabna. Sababni isaa Afaan kun hiika google irra galuusaatti guddoo gammachuu qabu.'' Yeroo ammaa hayyoota yuuniversitii, ogeeyyii teeknooloojii fi hayyoota garaagaraa garee of keessaa qaburraa jaarmiyaa sirnaan caaseffame ijaaraa jiraachuus eere. ''Gama hirmaannaatiin tumsi ogeeyyii Afaanii yuuniversitiiwwan biyyattii keessa jiranii akkaan jajjabeessaa ture. Inumaa erga hojiin eegalamee yuuniversitii Adaamaa, Yuuniversitii Finfinnee, Yuuniversitii Mattuu, Yuuniversitii Arsii irraa garee telegram uumuun walkakaasanii hedduu hirmaachaa jiru.'' ''Ammas taanaan garee hayyoota yuuniversitii kunneen cimsuun hojii hanga ammaa hojjetame akka gulaalan, madaalan akkasumas waan hafurrattis akka tumsan gochuuf waltajjii qopheessuutti jirra,'' jedha Abdiisaa Bancaa.


Hongeen Kaaba Keeniyaa lubbuufuu nu yaaddesse jedhan jiraattonni

Kaaba Keeniyaa bulchiinsa Marsabeetitti haallii hongee hammachuun namoonni beelaʼanii deeggarsa barbaadan dabaluu mootummaan ibse. Dhaabbatii hongee  biyyaleessa  to’atu (NDMA) haalii hongee sadarkaa sodaachisaarra gahuun namoonni 229, 893 deeggarsa akka barbaadan hime. Namoonni 68, 983 ammoo deeggarsa namoomaa ariifachiisaa barbaadu jedheera. Mootummaan lubbuu namoota baraaruuf yaalii taasisaa jiraachuu ibseera. Barana waggoota 40 keessatti hongeen hamaadha jedhame biyyoota Gaanfa Afrikaa hubeera. Somaaliyaa keessa baatii Mudde keessa beelli akka mudatu UN akeekkachiseera. Kawuntii Marsabeetitti daarektara dhaabbata hongee to'atu kan ta’an Parkooloo Musxaafaa maatiin nyaata madaalamaa dhabuun dhukkubaaf saaxilamaa jiran jedha. “Warri ammatti haala sodaachisaa keessa jiran, daa'imman umurii waggaa 5 gadii fi dubartoota ulfa yookaan hoosisan.” Eegii bara 2020 waqtii roobaa afur walitti aansuudhaan dhabamuu hordofee naannoleen horsiisee bulaa baay’ee miidhamaniiru. “Jireenyii isaani beeylada kana, amma aannanii fi foon argachuu hin danda’an, sababa qaala'iinsi jireenya akkasumas nyaata bitachuun humna isaaniin ol waan ta’eef namni beelaan miidhamaa jira.” jedha Parkoolon. Naannooleen afran Marsabeetii keessaa namoonni hanqinni nyaata cimaan irratti argame hedduu jedhan. “Naannoo Layisamiis namoonni dhibbeentaa 30 hanqinna nyaataa cimaa qabachuun dhukkubaaf saaxilamaniiru, NorthHorr 29.3%, Saakuu 10%, Mooyyalee 9.8%.” Jiraattonni hedduun hongee kanaan horii isaani dhabuun harka qullaa hafaniiru, amma garuu lubbuu namaaf iyyaa jiran. “Horii bira darbine, namaaf sodaacha jira, nama  ijjoolleensaani yoo mana barumsa deeman beelaaf gaggabanitti jira. Beeltii akka malee jirti lafa tana,” jedhan jiraataan Dhengee Jabaa jedhaman. Namoonni baadiyyaa keessa jiraatan ammoo haalliisaanii baay’ee sodaachisaa jedhan. Kiyyaa Areeroo gandasaani keessatti namoonni abdii kutachuu ibsan. “Akka ollaa keennatti torban kana nama beelaan du’u hin dhaban, amma yoo dhufte ilaaltu nama beeltii fuula yakkite huqqate akka loonii bakka tokkoo ka’u hin dandeenne argita. “Namni hedduun ammoo nama har’a yoo waan nyaatu argate bor hin qabne, namni of ijibbaateera, ijjoolle teenna waan tolchinu hin qabnu.” Hanqina nyaataa tana ammoo wanti gar-malee hammeesse qaala'iinsa jireenyaati. Keeniyaa dabalatee biyyoota hedduu keessatti qaala’iinsi jireenya furmaata dhabuun ummanni baay’ee rakkachaa jira. Keessattuu naannolee horsiisee bulaa kan namoonni galii biraa hin qabnetti, namoonni baay’ee muddamaniiru. “Ana abbaa warraa, maatii tiyyaa nyaata fi waan biroos bituun na ilaalLata, ammoo wanti tokkoo hin bitamtu,  sukkaaraan kiiloo tokkoo shilingii 200 , daakuun qamadii kiiloon tokko 150. Kana eessa fuudha?’’ Jechuun yaada rakkisaa isaan mudate ibsa Soommoo Waariyoo. “Beeltii akka malee jirti, manneen barumsa nyaata hin qaban. Asin dura ijoolleen manneen barumsaatii nyaata argatti, yoo ollaatti galtuu akka dansaa rafti. Amma sulleen hin jirtu, ijjoolleen halkaniin kaate beelaa fi dheebuuf boossi rakkoo akanatti harka nu qaba,” jedhan. Akka raaga dhaabbata qorannoo haala qilleensaa Keeniyaatti, bokkaan Onkoloolessa, Sadaasa fi Mudde roobuuf eegamuu akka malee xiqqaadha. “Roobni Onkoloolessa yeroo eegamutti hin roobuu kan turuudha, yoo dhufes xinnoo waan ta’eef margaa fi bishaan horii gahu hin baasuu,“ jedhan daarektarri dhaabbata hongee biyyaaleessa  to’atuu Parkooloo Musxaafaa. Kanaaf hongeen kun ammallee kan itti fufuu ta’u himan. “Hongee cimaan akkanaa bara 40 keessatti argamte hin beektuu naannoo kana keessatti, amma waqtii roobaa shan dhabuun deemna.” Akkuma hongeen itti fufuun lakoofsi namoota deeggarsa barbaadanii itti fufa jedhan hogganaan kun. Ji’a sadii keessatti lakkoofsi namoota deeggarsa nyaata barbaaduu hanga 270,000 ol ka’uu danda’a jedhan. Keeniyaan alatti Kibbaafi Baha Itoophiyaa akkasumas Somaaliyaa keessatti hongeen yaaddoo uumeera.


Bulchiinsi haaraa Keeniyaa rakkoo gosaa kaaba biyyattii ni dhaabaa?

Keeniyaan filannoo gaggeessiteen pirezidantii haaraa Wiiliyaam Ruutoo filatteetti. Filannoon kuni keessumaa Kaabi Keeniyaa walitti bu’iinsa gosa Booranaafi Gabraa yeroo hammaatetti taasifame. Yeroo duula filannoos dhimmoota ajandaa guddaa ta’an keessaa inni ijoo nagaa fiduudha. Walitti bu’iinsi Booranaafi Gabraa bulchiinsa Kaaba Keeniyaa, Kaawuntii Marsabiit, yeroo jalqabaaf labsii yeroo muddamaa akka labsamu dirqisiiseera. Gosoonni Marsabit keessaa dabree dabree wal dhabanis, kan Booranaa fi Gabraa garuu adda. Ajjeechaa waggoota digdamaa ol dura eegaleen dhibbaan kan lakkaa’aman ajjeefamaniiru. Lammiileen nagaan gosoota lamaan wal ajjeesuu, horii walii saamuu akkasumas humnoonni nageenyaa ajjeefamuu dhimmoota mootummaa biyyattii yaaddessedha. Hawaasni Booranaa gama Itoophiyaa fi Keenyaa keessa qubatee argama. Gabris akkuma Booranaa, Itoophiyaa fi Keenyaa keessa jira. Hawaasi Booranaafi Gabraa gosoota ummata Oromoo keessaa tokkodha. Haa ta’u malee, sababa namoota siyaasaan wal-dhibdeen hammaachuu himu. ‘‘Dhibi guddaan Marsabitii siyaasaa. Siyaasaan kuni guddoo nama walitti naqxi,’’ jechuun hima Halkanoo Boruun. Halkanoon nama dhimma nageenya Kaaba Keeniyaa itti dhiheenyaan hordofuufi qorataa walitti bu’insaati. ‘‘Dubbii warra siyaasaa dubbii nama walitti naqxu. Nu Marsabiit duraa dhufe, warra kanaatu eegitiin dhufe, warra kanaatu fulaa keenyattu qubachuufaa .. waan kan jettee biyya walitti naqxi,’’ jechuun hima. Namoonni siyaasaa qaamolee walitti bu’iinsa keessa jiran maallaqaan, meeshaa waraanaafi kaaniin tumsuun himatamu. Yeroo duula filannoollee namoonni siyaasaa dubbiiwwan gosa kaan xiqqeessaniifi sagalee argachuuf taasisaa turan. Filannoo durayyuu namoonni siyaasaa rakkoo kana keessa gahee guddoo qabaachuu hoogganoonni siyaasaas ragaa bahu. Magaalaa Marsabiit buufatee dhimma nageenyaa bakkichaa kan hordofuufi barreessu Dallee Abirahaam gama isaan murannoo mootummaan rakkoo kana furuuf taasisurratti gaaffii qaba. Akka isaatti mootummaan murannoo kana agarsiisuuf namoota siyaasa badiifi waldhibdee kana duuba jiran seeratti dhiheessuu qaba. Sochiin hidhannoo Kibba Itoophiyaatti taasifamus meeshaan waraanaa akka gara Kaaba Keeniyaatti seenu gochuun rakkoo jiru hammeessuu aangawoonni Keeniyaa himu. Filannoon Keeniyaatti adeemsifameen bulchaan Marsabiit Mohaammud Ali irra deebiin injifataniiru. Abba Mohaammud kana dura aangawoota mootummaa biyyaalessaa Keeniyaa keessa dhibdee waan qabaniif rakkoo kana furuu dhaban kan jedhan jiru. ‘‘Duraanuu governor Mohamud sirkaalaan xiqqoo wal hin dhagahani. … Mahaammud xiqqoo dhiba argatee waan kana himatullee lafaa hin fuudhaniif,’’ jechuun hima Halkanoon. Sababi inni dhiheessu humnoonni siyaasaa Marsabiit paartii Keeniyaa Kuwaanza jalatti dacha’u isaanii eera. Yeroo duula filannoo bulchaan Marsabiit dorgomaa pirezidantii Wiiliyaam Ruutoo kan ta’an Raayilaa Odingaa deeggaraa turan. Odingaan immoo yeroo ammaa filannoon mo’amanii qabxii filannoo ibsame mormuun dhimma isaanii mana murtiitti geessaniiru. Eega Ruutoon filatamuu isaanii ibsamee booda dhaabni Obbo Mohaammud keessa jiran paartii Wiiliyaam Ruutootti waliin hojjetuuf waliigaleera. Sababa kanaaf ‘‘akkan argutti nagaan dhufa,’’ jechuun hima Halkanoon. ‘‘Mootummaan Wiiliyaam Ruutoo nagaan hin dhufa. Sababni viyongoziin Marsabiit cufti gara sirkaala [mootummaa] Wiiliyaam Ruutoo dacha’uutti jirti. Suniifuu nagaan gul gad-dhufa.’’ Garuu wanti haaraa maali? Ruutoon aangootti bahu qofti akkamiin dhibii [rakkoo] fura? ‘’Ruutoon duraanuu walitti waamee wal-dhagahaa jedha,’’ jechuun ibsa Halkanoon. Buufata isaa magaalaa Marsabiit kan taasifateefi dhimma nageenyaa bulchinsichaa irratti kan barreessu Dallee Abirahaam garuu kanaan wal hin galu. ‘‘Kana dura filannoon yookiin jijiiramni mootummaa walitti bu’iinsa furuu keessatti gumaacha guddaa hin taasisne,’’ jechuun ibsa. ‘‘Sadarkaa biyyaalessaatti, qooda fudhattoonni gara caalu tokkumadha. Ilaalchi walfakkaataa itti fufa.’’ Yeroo tokko qabbanaa’aa yeroo kaan hammaataa turuus ajjeechaan gosoota lamaa waggoota dheeraa tureera. Akka inni jedhutti, namoonni siyaasaa ammallee aangoo qabaniifi hawaasa keessa jiran akka waan gosa isaaniif ‘‘dhaabatanitti’’ ilaalu. ‘‘Kuni rakkoo jabaadha,’’ jechuun ibsa. Akka yaada isaatti, xiyyeeffannoon ijoo mootummaa rakkoo dinagdee ijoo furuurrattidha. Asitti, qormaatawwan ijoo Wiiliyaam Ruutoo eeggatan keessa kanneen ijoo rakkoo dinagdee, hojii dhabdummaafi malaammaltummaadha. Mootummaan Keeniyaa Caamsaa darbe ajjeechaan hammaannaan uggura labseera. Waraanni biyyattis bobba’e, meeshaan waraanaas funaanamaa ture. Kanneen miseensota Waraana Bilisummaa Oromoon shakkamaniis qabamuun mana murti dhihaataniiru. Uggurri kuni erga labsame as nagaa arganne jedhu jiraattonni BBC’n dubbise. ‘‘Akka malee dansa, akka malee biddiliqqoo [jijjiirama] nuu dhufte. Gaafa qaraa namni guli hin bahu. Amma naminu guli yaa’a. Yoo nageenyi akkana nuu ejjete, akka malee dansa,’’ jedhu haati ijoollee 11 Aadde Naawwo Isaaqoo Gurraachaa. Haa ta’u malee, kanneen daldala hojjetan nagaan dhufuus sochiin galgala sa’aatii 12 booda hanga ganama sa’aatii 12’tti waan daangeffameef dinagdeen isaanii miidhamuu himu. Uggurri bulchiinsa Marsabiitifi hamma tokko bulchiinsa Isiwoloo irratti ka’ame filannoo biyyaalessaa Keeniyaa booda ka’eera. ‘‘Ajjeechaa hiika hin qabne’’jechuun ministeerri nageenyaa Keeniyaa ibsan uggurri erga ka’e booda dhaabachuu isaaf ragaan hin jiru. Abirahaam garuu shakkii qaba. ‘‘Uggurri kuni marii yookiin araaraa buusuun hin dabaalamne. Carraan ummatni lolatti deebi’uu bal’aadha,’’ jechuun ibsa.


Aanaa Amuruutti namoonni  ajjeefamaa fi buqqa'a jiran birmannaa dhabuu himatu

Godina Horroo Guduruu Wallaggaa Aanaa Amuruu keessatti kan argamtu Magaalaa Agamsaatti  haleellaa ''hidhattoonni 'Faannoo' ofiin jedhan raawwatan'' jedhameen lammiileen nagaa hedduun ajjeefamuu isaanii jiraattonni BBC’n dubbise himan. Ajjeechaa namoota nagaa kana irratti raawwatame jedhame kana ilaalchisuun qaamolee mootummaa sadarkaa gara gararaarra jiran-naannootii hanga aanaatti gaafachuuf irra deddeebiin bilbillus deebii hin arganne. Aanga'aan mootummaa Federaalaa BBCn itti bilile tokkos dhimma ajjeechaa lammilee nagaa irratti  raawwatame jedhame ammatti akka quba hin qabne dubbatan. Jiraataan abbaa maatii 10 ta’aniifi yeroo ammaa baqatanii magaaala Aanaa Amuruu jiran akka jedhanitti, haleellaan kun Kibxata darbe barii naannoo sa’aatii 12tti eegale. “Akkuma hirriibaa kaaneen magaala Agamsaa keessatti kanuma dhukaasni jalqabe argine. Qarqara magaalattii karaa lamaanirraa warri dhukaasu kuni nama kukuffisaama gara gidduu magaalaa dhufan. Jarri kun ‘Faannoo’ finxaaleyyii Amaaraati,” jedhan. Kanaan dura haleellaawwan walfakkaataa raawwatamaa turaniif mootummaan hidhattoota 'Faannoo' jedhamanii fi 'Shanee' jedhaniin raawwatamuu himataa ture. Jiraattota aannichaa dubbisuun DW Amharic akka gabaasetti, hidhattoonni 'Faannoo' ofiin jedhan magaalaa Agamsaa seenanii namoota 55 ol ajjeesuun kuma 15 kan ta'an ammoo akka buqqa'an taasisaniiru. Akka gabaasa DW Amharic kanaatti, osoo qamni 'Faannoo' ofiin jedhu kun hin raawwatiin guyyaa tokko dursee hidhattoonni mootummaan 'ABO Shanee' jedhu magaalaa sana galanii bahaniiru. Erga 'ABO Shane' qaamni jedhe sun bakkicha keessaa baheen booda warri 'Faannoo' ofiin jedhan kun ammoo seenanii 'isin ABO Shane' waliin hidhata qabdu jechuun haleellaa raawwatan jedha gabaasni miidiyaan kun jiraattota dubbisee gabaase. Rakkoon nageenyaa godinaalee Wallaggaa dabalatee Oromiyaa lixaatti uummatarra bubbule kun ammalee furmaata waaraa dhabuu jiraattonni ni himatu. Maddi rakkoo kanaas qaamolee hidhatan kanneen fedhii gara garaa qaban kan ABO-Shanee fi finxaaleeyyii Amaaraati ta'u hima mootummaan. Jiraattoonni godinaalee kanneennii ammoo mootummaan nageenya lammilee eegisisuu gaheesaa ba'achuu dhabuu akka komatan BBC'n yeroo gara garaatti gabaasuun isaa ni yaadatama. Nageenya Oromiyaa, Itoophiyaa: Sababoota ijoo shan rakkoo nageenyaa Wallaggaa hammeessan Maanguddoon Aanaa Amuruu irraa dubbisne kun, ''hidhattoonni kunneen magaala walakkaa seenanii ajjeechaan yeroo itti fufu maatii isaanii waliin gara bosonaatti akka baqatanis,'' himu. “Utuu boqoolloo keessa baqachaa jirruu waaqumatu nahambisee jennaan hamma xiqqootti utuu nan argin nabira darban malee aniyyuu du’een oole. Waaqumatu ija naaf qabee jennaan nabira darban. Ganama saatii 12 hanga sa’aatii 7’tti Agamsa keessatti haleellaan lafumatu garagale,” jedhan. Hidhattoonni kunneen haleellaa raawwatan kanaan irratti xiyyeeffatanii kan ajjeesan dhiirota akka ta’eefi daa’imman xixiqqaallee kan dhiira ta’an haadharraa butanii ajjeesaa akka turan ijaan arguus himu. Maanguddoon kun waan Kibxaa darbe Agamsatti isaanirra gahe wayita dubbatan imimmaan hudhaa boo’aa dubbatu. “Ani maatii 10 qabadheen baqadhe. Haatikoo nama guddoo deemuu hin dandeenyedhaa. Ishee qabnee baqachuu hin dandeenye. Achuma mana keessatti dhiisnee deemne. Amma maal keessa akka jirtu hin beeku. Amma waan nyaannu hin qabnu. Abbaa dhabne. Akka taanus dhabne…” boo’ichaan yaada isaanii addaan kutan. Haleellaa hidhattoonni Naannoo Amaaraa Kibxaata darbe magaala Agamsaattii raawwatan kanaan lakkoofsaan namootni 100 caalan du’uu isaanii argeera jedhu isaan. Dargaggeessi barataa kutaa 12 akka ta’e himuufi maqaansaa akka ibsamu hin barbaanne tokkos yeroo haleellan kun raawwatus ta’e amma magaala Agamsaa keessa akka jiruufi reeffi namaa ammayyuu barbaadamee walitti qabamaaa jiraachuu hima. “Hanga ammaattuu reeffi kan hin awwaalamne bakkee jira. Uummanni utuma kaan hirriibaayyuu hin kaane dhukaasni itti baname. Amma namni iyyaafatamaa jira malee hammi du’eefi hammi hafelleen hin beekamu. Uummanni kaan Agamsa irraa Amuruutti kiiloomeetira 24 miilan deemee baqate” jedha.\n\nDargaggeessi haleellaa raawwatame kana ijaan argeefi ofii isaafis ‘akka carraan lubbuun oole’ jedhu kun ija isaatiin reeffa nama 30 caalu karaa irratti akka argeefi kanneen ammayyuu achi buuteen isaanii dhabame akka jiranis hima. Hanga ammaatti namoonni kuma shan caalan Magaalaa Agamsaa irraa gara Amuruutti baqatanii akka jiranis himu jiraattonni. Lakkoofsa namoota haleellaa kanaan lubbuun isaanii darbee kana jiraattonni kan himaniin alatti qaama mootummaa irraa mirkaneeffachuu hin dandeenye. Ajjeechaa lammiilee nagaa kanaan alattis magaala Agamsaa keessatti saamichi cimaan akka raawwatameefi baankonniifi dhaabbileen daldalaa hedduunis abiddaan barbadaa’uu himan jiraattonni. “Qabeenya uummataa kaan makiinaadhaan kaan motoraan fe’atanii deeman. Kan fe’achuu dadhaban ammoo abiddaan barbadeessaniiru. Magaalattiin amma qullaatti hafteerti,” jedhan jiraatan dubbisne. Haleellaan kun kan raawwatame humni addaa naannoo Oromiyaa ammaan dura magaalattii buufatee ture Dilbata darbe erga magaalattii gadhiisanii bahanii guyyaa lammaffaa isaatti akka ta’es himan jraattonni. Aanaa Amuruu Jalatti kan argamtu magaala Haroottis ammaan dura haleellan walfakkaataan jiraattota irratti raawwatamee turuun isaa niyaadatama. Ergasiis magaalli Haaroo jedhamtu kuni too’annoo hidhattoota Finxaaleyyii Amaaraa jala akka jirtu himu jiraattonni. Haleellaa kibxaata darbe Magaalaa Agamsaatti raawwataame kanarratti odeeffannoo gaafachuuf bulchiinsa aanaa Amuruu, Bulchiinsaafi Nageenya Aanichaa, akkasumas biiroo dhimmoota Kominikeeshinii Oromiyaatti bilbillulleen sababa bilbila hin kaasneef deebii argachuu hin dandeenye. Hawaasni haleellaaa kana jalaa baqachuun lubbuu oolfateefi baqatee Amuruu jiru garuu amma gargaarsa dhabuun rakkoo hammaataa keessatti kufuu himachaa jiru. Dirqamni ijoo mootummaa nageenya lammiilee tiksuu taa'ullee, dhalattoonni Oromoos ta'e Amaaraa bakkeewwan Lixa Oromiyaa jiraatan mootummaan dirqama kanarraa hanqachuu yeroo gara garaatti BBCtti himu.


'Ilma Oromoo buunyaadhaan shaampiyoonaa Awurooppaa tahe jedhamuun hedduu na boonsa'-Gabri'eel

''Gurraacha Afrikaa, ilma Oromoo tahee dorgommii buunyaadhaan[boxing] Shaampiyoonaa Awurooppaa tahuunkoo hedduu na boonse,'' Gabri'eel Doosen.\nGabri'eel doosen jedhama. Hiddi dhalootaa isaa Itoophiyaa uummata Oromoo irraa yoo tahu, lammii Ayerlaandidha. Tibbana dorgommii buunyaa [boxing] akka Awurooppaatti Armeeniyaatti qophaa'e irratti gahumsa ajaa'ibsiisaa agarsiisuun xumuraaf dhaqqabee lammii Ingiliz mo'achuun medaaliyaa warqee argate. ''Ilmi koo anaaf maatiikoo qofa osoo hin taane uummata Oromoo hundaafi gurrachota Afrikaa hundaa boonse. Shaampiyoona Awurooppaa tahuun isaa miira addaa qaba,'' harmee dargaggoo Gabri'eel Aadde Misiraaq Tasfaayee. Obboleettiin risaa Iiv Doosen ammoo ganna 17 tahuun garee kubba miilaa biyyaalessaa Ayerlaandi umurii 19 gadiif filamteetti. Gabri'eel dorgommii buunyaa Armeeniyaatti qophaa'e irratti Ayerlaandi kan bakka bu'e yoo tahu, jalqaba morkataa isaa lammii Ispeen mo'ate, itti aansee lammii Bulgaariyaa, xumuraaf darbuuf ammoo lammii Noorwey injifate. Xumura irratti kan wal argan lammii Ingiliz Luwis Riichardisan waliin yoo tahu, Gaabiin gahumsa ol aanaan injifatee shaampiyoonaa tahe.  Gabri'eel dargaggoo ganna 22ti. Garee biyyaalessaa Ayerlaandi bakka bu'uun dorgomee shaampiyoonaa Awurooppaa tahuu isaan ija miidiyaalee ardii Awurooppaa hedduu harkiseera. ''Amma ani dorgommii buunyaadhaan shaampiyoonaa Awurooppaati. Garuu gaafan mo'adhu amanuudhaaf yeroo xiqqoo natti fudhateera, Gurraacha lammii Ayerlaandi tahee dorgommii kana gaafan mo'adhu hedduun boone, miira isaa ibsuun baay'ee ulfaata'' jedhe. Aadde Misiraaq Tasfaayee gaafa dorgommichi banamu taphichi kan eegale Gabri'eeliin waan taheef lammiin Ayerlaandi hunduu eegaa turan. Yeroo inni mo'atu akka guutuu biyyaatti gammachuu guddaa ture jedhan. Gabri'eel abbaa isaa lammii Laayibeeriyaa tahee fi harmee isaa dhalattuu Itoophiyaa taate Misiraaq Tasfaayee irraa Ayivoorikostitti dhalate. Harmeen isaa baqattummaan biyyicha keessa waan turteef yeroo umuriin isaa waggaa lama guutu ammoo gara Ayerlaandi deeman. Yeroo umuriin isaa waggaa sagal guutu ispoortii buunyaa shaakaluu kan jalqabe Gabri'eel ganna 16tti dorgommii guddattootaaf Ayerlaandiif filatamee Landan irratti dorgomeera. Bara 2019 dorgommii buunyaa biyyaalessaa Ayerlaandi irratti dorgomuun injifatee shaampiyoonaa biyyichaa tahe. Gabri'eel buunyaa dhiitichoo [Kick Boxing] jalqabe. Kubba miilaas taphataa ture. Garuu yeroo ganna 16 tahe buunyaadhaan garee biyyaalessaa Ayerlaandiiif filame. Bara 2019 dorgommii buunyaa akka biyyaalessatti Ayerlaandi irratti gaggeeffame mo'achuun biyya isaa bakka bu'e. Gabri'eel kilaba buunyaa keessatti qabamuun akka shaakalu hima. Leenjisass qaba. Garee biyyaalessaa Ayerlaandi waliin ammoo Facaasaatii hanga Jimaataa shaakala hojjeta. Aadde Misiraaq Tasfaayee ijoollee shan qabu. Gabiri'eel mucaa jalqabaa isaaniiti. Aren Doosen ammoo Goolwaw magaalaa jedhamuuf kubba taphata. Kilabni biyya Ingilizii Chelsiin taphattoota guddattootaaf mallatesisuuf waamee ture.''Anis waliin deemuu waan qabuuf ijoollee kaan dhisee deemuu hin dandeenye. Ijoollee kaaniif jedheen hafe. kanaaf asitti hafe. garuu magaalaa asiif waan taphatuuf carraa ni qabaata jedheen yaada,'' jedhan Aadde Misiraaq. Maatii isaanii keessaa mucaa isaanii dubaraa Iiv jedhamtus amma ganna 17 yoo taatu kubba miilaan milkaa'aa jirti. Iiv garee biyyaalessaa Ayerlaandi umurii 19 gadiif filatamtee jirti. kilabni biyya Iskootilaandi fudhachuuf gaafatee akka ture himan Aadde misiraaq. Garuu barnoota akka xumurtuuf jedheen ammaaf dide jedhan. Dandeettiin gabri'eel qabu ammoo buunyaa qofa osoo hin taane  bishaan daakaatiinis dorgomaa ture. Kubba miilaa irrattis dandeettii guddaa akka qabu kan himamu Gabri'eel tewkaandoodhaanis hanga qabattoo gurracha argatutti gaheera. Harmeen isaanii Aadde Misiraaq ''guyyaa torba guutuu makina keessa oollee bulla. Makiinaan koo akkuma manaati jechuun ni danda'ama. Guyyaa barumsa oolu. Achi geessee deebisee nan fida. Sana booda ammoo gara shaakala geessa. \nTorban lamaan ammoo dorgommiif gara naannolee biraan geessa. Anis isaan guddisuuf hojiin deema. Jireenyi keenya haala akkanaan deema.'' Gabari'eel injifannoo kana irra gahuuf shaakalaaf dorgommii waggoota kudhanii olii gaggeesseera. Bu'aa dadhabbii isaanii arguuttis maatiin hedduu gammadaniiru. \n''Baay'een gammade, gatii guddaa irratti baasnee ture. Miira yeroo sanaa ibsuun natti ulfaata. Bo'ichi gammachuus ture. Uummatni Oromoo miliyoona 60 osoo jiruu qofaakoo yeroon simadhu natti dhagahameera. Osoo biyyakoo keessatti tahe jedheen yaade,'' Aadde Misiraaq. Harmeen ijoollee kanneenii Aadde Misiraaq Tasfaayee ijoollee isaanii hundaa qofaa guddisuu erga jalqabanii waggaa 11 tahuu himan. ''Abjuu ijoolleekoo milkeessuuf halkaniif guyyaan hojjedha. Takka takka maashini tahuuf nama tahuukoon yaada. Ofii laafte ijoollee jabaadhaa jechuu hin dandeessu. Hojjettee ijoolleekeetti agarsiisuu qabda. Akkuma namni araada dhugaatiif nyaataa qabaatu araada hojiis qabaachuu qabda,'' jedhan. Deeggarsa mootummaa biyyichaa akka hin qabne kan himan Aadde Misiraaq biyyicha carraa gaariin waan jiruuf hojjettee bakka yaadde gahuu dandeessa jedhu. Gabri'eel bakka biraa taa'ee waan baratuuf mana kirayi dabalatee baasii isaa hundaa hojjedhen gargaara jedhan. Aadde Misiraaq biyya Ayerlaandi keessa uummatni Oromoo hedduun akka hin jirre dubbatu. Ijoolleen isaanii erga dhalatanii of baranii mana barumsaa fi shaakala irratti akka dabarsan himu. Uummata Oromoo argatanii waliin dubbatan hin arganne. Isaan miti aniyyuu waggaa 20 as turee Afaan Oromoo na harkaa baduu gahee ture. Yerooma waliin teenyee dabarsinu illee hin arganne. Kanaaf afaan Oromoo dubbachuu hin danda'an. Garuu Oromummaa isaanii sirriitti beeku jedhan.\n''Konkolaataa keessa osoo rafaniiti kan shaakala tokko kan biraatti deemaniyyuu. Ijoolleen koo ijoollee Oromoo hundaati.'' Gabri'eel hiddi koo Oromoo irraa waan taheef yeroo tokko deeme daawwachuu barbaada jedha. Gabri'eel Olompikii Tookiyoo dursee miidhamuun akka irraa hafe dubbatee Olompikii dhufu irratti hirmaachuuf ammoo gamanumaan akka of qopheessaa jiru hime.


Aanaa Burjiitti walitti bu’iinsa lafa gabaatti mudateen namoonni nagaa ajjeefaman

Sanbata darbe walitti bu’insa Naannoo Saboota, Sablammootaafi Ummattoota Kibbaatti aanaa Addaa Burjii keessatti mudateen lubbuun namoota sagalii darbee, namootni baay’eenis madaa’uu bulchaan aanichaa Obbo Mahaarii Alamaayyoo BBCtti himan. Akka aanga'aan kun jedhanitti, daangaa Gujii lixaa irratti kan argamtu aanaa Addaa Burjii kanatti guyyaan Sanbataa gabaan Sooyyoma jedhamu kan jiru yoo ta'u, haleellaan sabarratti xiyyeefate kun namoota nagaa Gujii lixaa irraa gabaaf deemanirratti ture kan raawwatame. Walitti bu’insi kun namoota gabaa bahan gidduutti akka tahe himameera. Sababa walitti bu’insichaa kan gaafataman bulchaan aanichaa warreen nagaa hawaasa Gujii fi Burjii hin babaanneen lolli ka'uu himu. ‘’Rakkoon kan saboota lamaanii hin turre, hojii walitti bu’insa sabaa fakkeessuuf hojjetame dha. Humnoota nageenya Oromoos, Burjiis hin barbaannetu irra deddeebiin saboota lameen walitti buusuuf yaalaa ture. Qaaamoti kunneen yeroo warri Gujii gara gabaa yeroo dhufan qonnaan bultoota Burjii irratti haleellaa raawwataa ture,’’ jedhan. Qaamoti isaan ‘’farreen nageenyaati’’ jechuun eeran kunneen magaalaa galuun qonnaa bulaa ajjeesuus himu. ’’Sa’atii jahatti qonnaan bulaa tokkorratti haleellaa raawwatan, sa’atii sanarratti immoo Gujiirraa namoonni baayyeen gabaa dhufaniiru. Warri Gujii, Burjii ajjeesan, kanaaf warri Burjii immoo warra Gujii haleelaa jechuun haleellaan namoota nagaarra gahe,’’ jechuun ibsu. Namoonni miidhaman wal'aansa fayyaaf gara Hospitaala Fayyaa Yuuniversitii Bulee Horaatti geeffaman.  Obbo Taakkalaa Uturaa Kerroo Diinii Keejjii Fayyaa yunvarsiitii Bulee Horaati. Isaan ammoo namootni walitti bu’insichaan miidhaman 15 tahan hospitaala isaaniitti yaalamuu BBCtti himaniiru. Namoota sanbata duraa hospitaalichatti yaalamuuf dhufan keessaaa, ‘’kan miidhaa ciccimaan irra ga'e shan adda baasne, kaan immoo miidhaa salphaatu irra ga'e, kan yaala argatanii kan mana isaaniitti deebia’an jiru.’’ ‘’Namoonni lama miidhaa cimaa waan qabaniif riifariin isaaniif barreefameera. Wal’aansa dabalataa akka argatan erguuf jirra,’’ jedhan. Hakiimichi miidhaan namootarra gahe waan rasaasaa raawwatame hin fakkaatu jedhan. ’’Madaaan isaanii baayyee mataa, fuula, gurra, funyaan fa’irra dha. Mataan isaanii bubburuqee waan tureef hodhineerra, ‘’ jedhan. Namoonni miidhamanii dhufanis, ‘’gabaadhuma keessatti walitti bu’insi ka’uu malee sababa maaliin akka ka’e hin beekan, lafti nagaa jedhanii gabaa isaanii deemaniiti kuni irra gahe,’’ jedhan. Bulchaan Aanaa Addaa Burjii Obbo Mahaarii Alamaayyoo rakkoo kanaan walqabatee hanga ammaa namoonni 10 to'annoo jala oolfamuu Raadiyoo Sagalee Ameerikaatti himan.


Qonnaan bulaan Harargee Lixaa sangoota lama birrii kuma 350tti gurguran maal himu?

Obbo Usmaan Huseen kan sangaa tokko birrii kuma 200n gurguran, sangaa kan biraa ammoo kuma 150n, walumaagalatti sangoota lama birrii kuma 350tti gurguran. Obbo Usmaan Godina Harargee Lixaa Aanaa Shanan Dhuuggoo Ganda Raayyaa keessatti hojii horii furdisuu hojjatu. Kanaan dura gatii haganaan horii gurguranii akka hin beekne kan himan qonnaan bulaan kun, namni irraa bitellee hojii isaanii ilaaluun isaan jajjabeessuu himan. ‘’Kan narraa bitellee daldalaadha. Daldalaan kun hojii kiyya akka dinqisiifatellee natti hime. Badhaasatu siif mala naan jedhe,’’ jechuun namni irraa bitellee akka isaan jajjabeessaa ture himan. Obbo Usmaan sangoota lamaanuu namni tokko akka irraa bite himanii, namni irraa bitellee irraa buufatee gatii gaariitti akka gurgurate itti himuu dubbatan. ‘’Inni gammadee fudhatee gale. Finfinneetti geessee gatii mishaatti akka gurgurate bilbilee natti himeera.’’ Gatii ittiin gurgure garuu natti himne jedhan qonnaan bulaan kun. Obbo Usmaan horii ni horsiisu, bitaniis furdisanii ni gurguru. Sangaa amma gurguran lameen Fulbaana darbe birrii kuma 40 fi kuma 50n bituu kan himan Obbo Usmaan, Fulbaana darbe bitanii wagga osoo hin guutin bu’aa guddaa buufatan. ‘’Kan amma kuma 200n gurgure birrii kuma 50n, kan kuma 150n gurgure ammoo birrii kuma 40nin bite. Qotiyyoo haga kanaan gurguree hin beeku,’’ jedhan. Bara darbe gatii olaanaa birri kuma 80n gurguruu kan himan Obbo Usmaan qaala’iinsi jireenyaa hammaachuurraa gatiin qotiyyoos dabaluu himan. Gorsaa fi deeggarsa ogeeyyii qonnaas of biraa qabaachuu kan himan qonnaan bulaan kun, ‘’kan silaa akkuma kanaan duraa birrii kuma 60, kuma 80n gurguruuf ture sababa gorsa isaanii eegee yoonaan ga’een maallaqa guddaatti gurgure,’’ jedhan. ‘’Nyaata jijjiiraa kenninaaf, kan har’a kennineef bor hin kenninuuf. Boqqolloo baaburaan ergan daaksisee booda laaffiseen akka marqaatti kennaaf. Marfees bulti 15n kennaaf. Ogeessi beelladaas hordofaa ture." Obbo Usmaan sangaa wayita gurguranii deebisanii kan biraa ittiin bituun furdisanii gurguru. Ammas maallaqa argataniin hojii kana bal’isanii akka hojjechuuf karoorfatan himan. Sababa qaala’iinsi jireenyaa hammaateef gatiin horii dabalus, kan isaanii garuu bu’aa ifaajee isaaniin kan walsimu ta’uu dubbatan. ‘’Gatiin horii dabaleera. Kiyya garuu gatii ifaajee kiyyatu kana baasise. Horiin hedduutu jira as. Garuu gatiin isaanii kan kuma 100 baasuyyuu hin jiru. Kan kiyya isaan keessaa adda.’’ Bulchiinsi godinaa fi aanaa isaaniis akka isaan jajjabeessanii fi hojii isaanii kanaaf badhaasuuf akka jiran dubbatan qonnaan bulaan kun. Kanaan durii sangaan gatii hanganaan gurgurame jiraachuu baatus, tibba ayyaanaa garuu birria kuma 100 olitti gurguruun waan haaraa miti. Kan Obbo Usmaan garuu taatee ayyaanaan walqabatu miti. Bara 2021 Ayyaana du’aa ka’uu Yesuus Kiristoota irratti Godina Kibba Lixa Shawaa Aanaa Iluu Galaan magaalaa Tajiitti sangaan tokko birrii kuma 115n gurgurameera. Namni yeroo sana sangaa sana bitan Obbo Ashabbir Gosaa qalmaaf kan bitan yoo ta’u, qaala’iinsa jireenyaarraa gatiin hagana dabaluu himanii turan. Egasiis qaala’iinsi dabaluu kan itti fufe yoo ta’u, sangaan tokko birrii kuma 200n wayita gurguramu gatii isa olaanaadha.


Nureddiin Ibraahim: Barsiisaa si'a tokkoon kitaabota wabii ja'a barreessuun gabaaf dhiheesse

Dargaggoo Nureddiin Ibraahim jedhama. Godina Arsii Lixaa aanaa Gadab Asaasaatti hojii barsiisummaa irratti bobba'ee kan jiraatuudha. Barsiisaan kuni tibbana kitaabota ja'a barreessuun bakka tokkotti eebbisiisee gabaaf dhiheessee jira. Mata duree 'Qubee Harmee' jedhuun kitaabotni barreesse kuni ammoo kitaabota barnootaaf oolan yoo ta'an, Afaan Oromoo irratti kan xiyyeeffatani jechuun BBC'tti hime. "Kitaabotni sadii gulantaa oolmaa ijoolleetiif kan tajaajilanidha. Kitaabni hafan sadii ammoo barattoota sadarkaa tokkoffaatii hanga koolleejjotaatti ni tajaajilu," jedha Nureddiin. Qabiyyeen kitaabolee kanneeniis seerluga, caaseffama, qubeessaa, afoolaa fi qabiyyeewwan guddina Afaan Oromootiif gumaachan biroo kan of keessatti qabatedha jedha. "Amma yoo ilaalte barjaaleen magaalaa keessaa qubeessi isaanii rakkoo qaba, xalayaawwan waajjiraaleen barreessan yoo ilaaltes akkasuma. Kuni maddi isaa ijoolleen seerluga Afaan Oromoo kana akka gaariitti barachaa dhufuurraa hanqinni waan jiruufi. Anas kanumatu akkan kitaabolee kana qopheessuuf nakakaase," jedha. Qabiyyee kitaabolee kanneenii yeroo barataa turerraa walitti qabachaa akka turee fi erga barsiisaa Afaan Oromoo ta'ee hojjechuu jalqabee ammoo hojii kanarratti caalmaatti xiyyeeffatee hojjechaa akka ture hima. Kitaaba 'Qubee Harmee' jedhu kan gulantaalee adda addaatiin qopheesse kanas Biiroon Barnoota Oromiyaa ogeessota isaatiin erga qorateen booda, sirreeffama taasifamuu qabu eeruudhaan kitaabichi akka wabii barnootaatti sirna barnootaa keessatti akka fayyadamamuuf mirkaneessuufiis dubbata. Kitaabota gulantaa jalqabaatii hanga sadarkaa tokkoffaa jiran ammoo Biiroon Barnootaa Magaalaa Finfinnee sirna barnootaa keessatti akka wabiitti itti fayyadamuuf yeroo ammaa hayyoota qorachiisaa jiraachuus hime Nureddiin. Nureddiin kitaabota ja'a barreesse kanaaf sagantaa eebbaa Finfinnee Giddugala Aadaa Oromootti akka qopheesses dubbata. Kitaabilee deeggarsa barnootaaf oolan kunneeniin alatti kitaabota asoosamaa fi xiinsammuu barreessee qabaatus ''sababa humna dhabuutiin osoo hin maxxansiisnen jira'' jedha Nureddiin. Kitaabota barattootaa fi barnoota deeggaran barreessuu irratti fedhii guddaa akka qabuu fi fuula duratti kitaabota deeggarsa barnootaa gosa barnootaa Afaan Oromootiin ala jiran irratti barreessuuf karoora qabaachuus turtii BBC waliin taasise irratti dubbaateera.


Google Afaan Oromoo dabalatee afaanota Afrikaa kudhaniin tajaajila kennuu eegale

Jaarmiyaan teeknolojii 'Google' afaanota Afrikaa kudhan  tajaajila afaan tokkorraa biraatti hiikuu 'Google Translate' jedhamutti akka dabale Roobii kaleessaa beeksise. Afaanoti Afrikaa tajaajila kana akka fayyadaman dabalamanis Afaan Oromoo, Afaan Tigree, Tiwii, Baambaaraa, Ewee, Kiriyoo, Lingaalaa, Lugaandaa, Sepedii fi Tsoongaa jedhamanii dha. Bambaaraan, Maalii keessatti namoota afaanicha dubbatan miiliyoona 14 kan qabu yoo tahu, Eween Gaanaa keessatti namoota miiliyoona torba tahaniin dubbatama. Afaan Oromoo Itoophiyaaa fi Kaaba Keeniyaatti namoota afaanicha dubbatan miiliyoona 37 qaba. Afaan Tigree immoo Ertiraafi Naannoo Tigraayitti namoota miiliyoona saddeetiin dubbatama. Afaan Lingaalaa Giddugaleessa Afrikaa- Ripaabilika Dimokiraatawaa Koongoo, Angoolaa, fi Sudaan keessatti namoota miiliyoona 47n dubbatama, Afaan Tiwii ammoo Gaanaa keessatti namoota miiliyoona 11n dubbatama. 'Google Translate' tajaajila af-danuu 'Google' dhaan kalqame yoo tahu barreeffama, sanadoota fi marsariitiiwwan afaan tokkorraa gara kaanitti hiika. Tajaajilichi marsariitii fi appii mobaayilii irratti argama. Abdiisaa Bancaan  ogeessa ICT yooo tahu, bara 2006 dhaabbata 'oroict.com'  jedhamu hundeessee hojiiwwan teeknolojiidhaan walqabatan hedduu hojjechaa ture. 'Google Translation' irratti Afaan Oromootiin tajaajilli akka jalqabuuf hiikaa jechootaa irratti namoota afaanicha hiikan qindeessaa jira. Gareen Abdiisaan qindeessu, 'adeemsa hiikkaa jechaa kanarratti, keewwataafi gaaleewwan gara kuma 280 irra geenyeerra,'' jedha. Yeroo hojiin hiikuun kuni jalqabe hayyoota seer-luga afaanii beekan hirmaachisuuf karoorsanillee  qaamota hojii kanaaf deeggarsa gaafatanirraa ijaa hin arganneef namoota intarneetii fayyadamaniifi fedhii qaban qofa akka hirmaachisan hima. Kanaanis,''hiikkaa hojjetame baayyeensaa namoota fedhii qabaniin malee hayyoota seer-luga afaanichaa beekaniin gatii hin hojjetamneef, hiikkaan kenname sirrii tahuu mirkaneessuutu hojii guddaa fudhate,'' jedha. Hojii hiikkaa kuma 280 tahu hojjetame keessa gara kuma 220 kan tahu 'validate' ykn sirrii tahuu mirkaneessuu irratti kan xiyyeefate tahuu ibsa. Hiikkaa jechootaa, gaaleewwanii, fi keewwataan hojjetame gara kuma 60 ammallee sadarkaa hiikkaa namoonni hirmaatan kennan irra akka jiru Abdiisaan nu dubbata. ''Google waggoota shanan darban keessatti afaanota shan qofa afaan hojii isaatti dabale, ji'oota muraasaan dura afaanota gurguddoo 25 akka dabalu yeroo himu, Afaan Oromoos carraa kana argachuu isaan hawaasa keenya bira gammachuu guddaaatu ture,'' jedha. Dogoggora hiikkaa irratti mul'atu Abdiisaan hiikkaa kanarratti namoota seer-luga afaanii beekan osoo hin taane, kanneen fedhii qabaniifi afaanichi Google'n tajaajila jalqabuuf jechuun gammadanii warreen hirmaataa turaniin waan dalagamaa tureef dogoggora godhatee jedha. ''Furmaata kennuufis garee uumnee wal-dubbisaa hojjechuuf yaallee turre,'' kan jedhu Abdiisaan, ''hayyoonni yunivarsiitiifi kaan illee hojii hiikkaa kanarratti akka hirmaataniif mootummaa dabalatee qamolee gargaraa gaafannullee hamma yoonaa qabatamaan kan nu gargaare hin jiru,'' jedha. Google Afaan Oromoon tajaajila jalqabuun maal buusa jechuun kan gaafanne Abdiisaan,''addunyaa teeknolojiidhaan ganda tokko taha, haala jireenya wal-fakkaataa geggeessa jirtu kana keessatti abbaa jabaatetu dabalama,'' jedha Guddina teeknolojii kanatti dabalamuufis, afaan keenya qabannee deemuu qabna kan jedhu Abdiisaan, ''sababiinsaas afaan keenya qabannee yoo deemne safuu, aadaafi eenyummaa keenya waliin dabalamna, kanaachi garuu Afaan Ingiliizii ykn kaaniin tajaajila kana yoo fayyadamne achumaan eenyummaa keenya dhabuu malla,'' jedha. Google hanga ammaatti afaanota hiiku 133 kan qabu yoo ta'u, barana ammoo afaanota 24 dabalaa jiraachuu ibseera.


Albama Hiriyyoolee-Sirba cidhaa cimdiiwwan 12 wal fuusise eenyu weellise?

Albamni sirboota cidhaa of keessatti qabate Hiriyyoolee jedhu tibbana dhaabbata pirodaakshinii Bashaatuu Maltii Miidiyaan qophaa'uun eebbifame cimdiiwwan 12 baasii isaanii danda'uun wal fuusiseera. Albamni kun yeroo hojjetamu misirroonni cimdii 12 tahan baasiin isaanii kaffalameefii irratti wal fuudhaniiru, kaanis sirna isaanii irratti miidhaksataniiru. Albamni sirba cidhaa qabate kun sirboota aadaa yeroo cidhaa sirbaman godinaalee Oromiyaa garaagaraa irraa walitti qabuun hojjetame. Albamni sirboota cidhaa kun kan jalqabaati kan jedhuu fi kaan ammoo kan jalqabaa miti jedhu miidiyaa hawwaasaa irratti wal falmii kaaseera. Hojii gaazexeessummaan kan beekamtu Bashaatuu Tolamaariyaam karaa dhaabbata ishee BMT sirba kana qopheessuu himti. Albamni kun Hiriyooleen maqaa jedhamuun waamama. ''Hiriiyoleen sirba naannoo Gujiitti beekamudha. Yeroo shammarreen tokko heerumtu walitti dhufuun sirba sirbanidha. Albama keenya keessas sirbi hiriyoolii tokko jira. Albamichis walitti dhufeenya hiriiyootaan waan hojjetameef maqichuma kennineef.'' Albamni Hiriyoolii sirboota 11 kan of keessaa qabu yoo tahu, sirba cidhaa godinaalee Oromiyaa babbareedoon waan hunda hammachuu dadhabnus hanga dandeenyefi arganneerra miidhaksinee hojjenneerra jette. Bashaatuun dura gaazexeesummaan beekamtu amma alabama kana keessatti sirba sirbite qabdii? Gaaffii BBC'n gaafate ture. Bashaatuun kolfaan qasa'uun ''lakki, lakki, ani waan sirba jedhamu kana homaa hin danda'u. Osoo an sirbee silaa dhaggeeffattootni albamichayyu hin dhaggeffatan,'' jechuun qoosaan deebiste. Sirbootni kunneen kan uummataa yoo tahan namoota adda addaatu walaloo isaa barreessee yeedaloo isaafis gumaache jette Bashaatuun. Qabiyyee isaa duraanii [original] kan tahe osoo hin gadhiisin waraabbii istuudiyoo bareedaadhaan hojjenne. Waraabbii isaa irratti misirrootni wal fuudhan cimdii 12 argamuun wal fuudhaniiru. ''Saganticha irra nyaanni, dhugaatiin jira. Sirbi ammoo kan cidhaatu sirbama. Waan hunduu qophaa'ee kan hafe misirroota qofa malee sagantichi qophiin isaa cidhumadha. ''Erga akkas tahee maaliif namootni as irratti wal hin fuudhan jennee yaaduun karaa miidiyaa waamicha dhiyeessuun akka wal fuudhan goone.'' Itoophiyaa keessatti qaala'insi jireenyaa haalaan hammaateera. Cidhaaf baasiin barbaachisu guddaa waan taheef namootni galii gidduugaleessaa fi gadi aanaa qaban sagantaa cidhaa bareedaa qopheessuun wal fuudhuuf itti ulfaachuu danda'a. Bashaatuun namoota galmaa'an akka uffata isaanii qofa fidanii dhufan goone. Firoota isaaniis saganticha irratti afeerreerra. Namootni akkasumatti wal fuudhuun mana tokko jiraachuu jalqaban jiru. Kan guyyuma sana saganticha irratti wal fuudhanis jiru jetet. Saganataa waraabbii albama cidhaa kana irratti cimdiwwan 12 jechuun misirroonni 24 wal fuudhaniiru. Bashaatuun gammachuun isaanii ''baay'ee adda ture'' jette. Sirbootni kunneen godinaalee Oromiyaa hundaa irraa tahuu baatus Wallagga, Shawaa, Gujii, Harargee fi kaan irraa hammateera jette Bashaatuun. Sirbootni cidhaa adda addaa Afaan Oromoodhaan waggoota dheeraa duraa jalqabuun hojjetamaa turan. Gama dhiiraa fi dhalaan jechuudha. Haa tahu malee weellistootni sirba cidhaa hojjetan albama isaanii keessaa sirba tokko fa'aati galchaa turan. Bashaatuun kan jalqabaati jedhamuun isaa sirrii tahuu himuun biyya keenya keessa ragaan qindaa'ee waan ol hin kaa'amneef mirkaneessuun rakkisaadha jetti. ''Kan jalqabaatis mitis jechuun ni rakkisa,'' kan jettu Bashaatuun garuu ''albama guutuudhaan sirba cidhaa hojjetamee Afaan Oromoon bahe hanga ammaatti hin dhageenye hin argines'' jette. Albama kana keessa sirbi yeroo guyyaa dhaloota ijoollee kabajanii fi yeroo eebba barattootaa fayyadaman jira. Jalqabuma yaada kana kan fidan injiner Alamuu nama jedhamanidha kan jettu Bashaatuun yeroo ayyaanota akkasi hanqinni sirbaa jiraachuu hubachuun maaliif hin hojjetan nu jedhan. Isaan baasii isaa irratti nu deeggaran jennan hiriyootni walitti dhufnee istuudiyoo bareedaatti hojjetamee dhaggeeffattoota Afaan Oromoo qofa osoo hin taane dhaggeeffattoota afaan kaanii birattis qulqullinaan akka dhaggeeffatamuu danda'u goone jette. Bashaatuun dhiyeenya aartii Oromoo guddisuu keessatt qooda guddaa qaba kan jedhame 'Oda Award' qopheessuunis beekamti.


Waa'ee seenaa Raadiyoo Harar kan dhiheenya deebi'ee baname duubaa hangam beekna?

Raadiyoon Harar kan bulchiinsa mootii Haayilasillaasee jalatti bara 1973 keessa baname, cufamee erga turee booda tibbana deebi'ee banameera. Raadiyoo Harar keessatti qophiilee bashannansiisoo hojjechuun kan beekamuu fi amma OBN keessa kan hojjatu Jaafar Alii, raadiyoon kun Itoophiyaa keessatti raadiyoo seena qabeessa Afaan Oromoon tamsaasuun isa duraa ta'eedha jedha. Dagaagina Afaan Oromoo fi hawaasi odeeffannoon akka gabbatu gochuu keessatti qooda guddaa gumaache kan jedhe Jaafar keessattuu wayita ''Afaan Oromoo raadiyoo cabsa'' jedhametti, Afaan Oromoo afaan odeeffannoo, afaan beekumsaa, afaan hojii bal'aa ta'uu akka danda'u kan mirkaneessedha jechuun ga'ee Raadiyoo Harar ibse. Raadiyoon Harar qormaata isa mudatu jalatti karaa dheeraa kan deemaa ture ta'us waggaa kudhan dura garuu guutummaatti cufame. ''Raadiyoon kun seenaa hojjechaa amna dheeraa deeme, guyyuma Ministira Muummee duraanii Mallas Zeenaawii du'u ajajaan cufame. Wayita sana akka nama achi keessa hojjechaa tureetti qofa osoo hin taane akka nama itti dhimmamuu fi dhimmichi isa galchuu tokkootti ibsa kenneen ture. Ergan biyyatti deebi'eef Raadiyoon kun akka jiraachuu qabuuf tattaafataan ture,'' jedha Jaafar. Raadiyoon kun jalqaba kan baname Raadiyoo Itoophiyaa jalatti waan ta'eef deebisanii haaressuufis dhimmichi Dhaabbata Birodkaastii Korporeshinii Itoophiyaa ilaallata ture jedhu. Jaafar Alii akka jedhutti raadiyoon kun deebi'ee of danda'ee akka banamuuf bulchiisaa fi boordii dhaabbatichaa (EBC) irratti dhiibbaa guddaan uumameera. ''Miidiyaan dorgommii keessa galuu fi afaan saboota hedduun tamsaasuun heddummaachaa dhufuun EBC'n gaaffii kana fudhatee akka Raadiyoo Harar deebisee haaressee hojiitti galchu kakaaseera. ''Amma raadiyoo qofa osoo hin taane TV'nis dabalamee haaromfamee hojii eegalee jira,'' jedhe Jaafar. Bara 1965 sagantaan raadiyoo Afaan Oromoo Moqadishootti baname gama tokkoon yookiin gama kaaniin banamuu Raadiyoo Harariif sababa ta'eera. Banamuu sagantaa raadiyoo Moqadishoo keessatti gameessi aartii Oromoo Shek Mohammad Rashaad Abdullee ga'ee olaanaa gumaachaniiru. Bara sana namni utubaa Afaan Oromooti jedhamuun seenaansaa ka'u Ayyuub Abuubakar yeroo qilleensaa daqiiqaa 15 argatee Afaan Oromoon sagantaa dabarsaa turuu namni aartii gameessi Oromoo Yonis Abdullaahii BBCtti himaniiru. Sheek Mohaammad Rashaad Abdullees wayita waajjira mootummaa Somaaliyaa keessa hojjechuuf carraa argatanitti dhimma Afaan Oromoo fi qubee irratti qiyyaafatan. Sagantaa Ayyuub Abuubakarfaa Afaan Oromoon Moqadishooraa dabarsaa turan uummanni Oromoo akka mirgasaaf falmatu, akka of baru akkasumas bulchiinsa Haayilasillaasee qeequun beekama. Raadiyoon Moqadishoo bara artist Yonis Abdullaahiifaa seenuun sirba dhiyeessaa turan daqiiqaa 15 irraa gara 30tti guddate, yeroo kana afaan Oromoos akka tuffatame ta'uun hafee daranuu jaallatamummaa argate. Haalli kun daranuu kan isa mufachiise mootummaan Haayilasillaasee mala ittiin raadiyoo kana dhabamsiisu dhawuu eegale. Boodarra mootummaan Hayilasillaasee ALA 1968 qondaaltota nageenyaa gara Somaaliyaatti erguun Ayyub ajjeesan jedhu artist Yonis. Erga Ayyuub du'e booda, Abubakar Muusaatu iddoosaa bakka bu'e jedhu. Mootummaan Haayilasillaasee raadiyoo Moqadishoo cufsiisuuf malli fayyadame, hojjettoota achi turan hiraarsuu qofa miti, sagantaa raadiyoo gabaabduu Hararitti banuun mala malatee tokko ture. ''Raadiyoon Harar jalqaba bara 1973 wayita banamu dhugaatti Oromoof yaadamee miti. Isa dura Moqadishoorratti raadiyoon dhimma Oromoo dubbatu banamee ture. Garuu maqaan isaan yeroo sana ittiin Oromoo waaman kan biraa ture,'' jedha Jaafar. Yeroo sana yaadaa-qalbiin uummataa guutummaatti Moqadishoo ture kan jedhu Jaafar, kun moootummaa Hayilasillaaseef sodaa guddaa ture jedha. ''Kana cabsuu ni barbaadu, ammoo Finfinneerratti bannaan uummanni Oromoo achirratti tokkooma jedhanii sodaatu. Yoo itti dhiisan ammoo uumanni gara bahaa (Harargee) kan Moqadishoo waliin walta'a. Kanaaf 'Qophii Afaan Oromoo' sagantaa jedhu banan.'' Garuu haa banamuyyuu malee dhiibbaa guddaa jala ture. Hanga dhufee mootummaa TPLF ga'utti qormaata guddaatu isa mudataa ture. ''Raadiyoon kun maqaa Oromoo jedhu qabatee lafaa ka'ee waan gabbiseef kun akka itti fufu hin jaal'atan turan,'' jedha Jaafar. Gaazexeessitoonni gameeyiinillee sababa dhiibbaa garaagaraan kan lubbuunsaanii aarsaa ta'e akkasumas kanneen hidhaman turan. Kanneen keessaa gameessi baandii Afran Qalloo bu'uuressee, booda Raadiyoo Hararitti lubbuu hore Abuubakar Muusaa nama adda durummaan eeramuudha. Dararaan bara bulchiinsa Haayilasillaasee Afran Qalloo keessatti isa mudachuu eegale, bara bulchiinsa Dargii ammoo fuuldura istuudiyoo Raadiyoo Hararitti lubbuusaa gaaga'e. Namni raadiyoo kana bu'uuresse kan qophii raadiyoorratti dhiyeessuun maqaa masoo argate Abdii Qophee (Mohaammad), gootaraan aartii Oromoo ga'ee bakka bu'aa hin qabne gumaacheera. Ijoollummaarraa raadiyoo Harar caqasaa guddachuu kan himu Jaafar Alii, ''warra akka Abdii Mohammad - Qopheefaa dhagahaan guddadhe, kunimmoo gara kanatti akkan xiyyeeffadhu na kakaase,'' jedhe. ''An kanumarraa ka'uun barnoota Educational Mass media baradheen gara Raadiyoo kanaa seene.'' Aab Jaafar Raadiyoo Harar keessatti diraamaa, asoosama, sheekkoo fi qoosaawwan nama bashannansiisan fi barsiisan, walumaagalatti sagantaa bohaartii qopheessaan ture. ''Bashannansiisuu qofa osoo hin taane qaawwa arganne hundaan uummata qabsoofillee qopheessaa turre. Saamicha, hidhaa fi dararaa Oromoorratti raawwaturratti xiyyeeffata qabiyyeen keenya.'' Raadiyoon kun yeroo dhiyoo as akka qaama Raadiyoo OBN ta'eetti akka sagantaa tokkootti Adaamaarraa darbaa ture. Kun kan sobaati yookiin fakkeessaaf godhame malee isa dhugaa miti kan jedhu Aab Jaafar Alii ''Amma Raadiyochi of danda'ee istudiyoo mataasaa qabaatee waan deebi'ee hundaa'eef inni kun ni hafa,'' jedhe. ''Fudhatama raadiyoon kun qabutti fayyadamuun qalbii uummataa hatuuf yookaan ammoo gaaffii uummataa ittiin gadi qabanii bira darbuuf waan ta'edha.''


Dhuguma Yunvarsiitiin Finfinnee Afaan Oromoo barsiisuu dhaabuufii?

Yunvarsiitiin Finfinnee beeksisa guyyoota muraasa dura baase irratti gosa barnootaaa fi afaanii adda addaatiin barattoota idileedhaan simachuudhaaf beeksisa baasee ture. Gosoota barnootaaf beeksisni irratti bahe saddeet keessaa Afaan Oromoo waan hin eeramneef namoonni karaa miidiyaa hawaasummaatin ijoo marii taasisuun irratti dudubbataa turan. Yunvarsiitichi Afaan Oromoo maaliif beeksisa kana irraa hambise? Afaan Oromoo barsiisuu dhaabuufii? Obbo Lataa Fayyisaa Yunvarsiitii Finfinneetti dursaa muummee barnoota Afaan Oromooti. Akka isaan jedhanitti xalayaan Yunvarsiitichi tibbana baase irratti akkaataa itti hubatamedha malee barnoonni Afaan Oromoo hin dhaabbannes, dhaabbachuufis hin jiru jedhan. "Yunvarsiitiin beeksisa kana kan baase afaanotaa fi gosa barnootaa waggaa tokkoo fi lama barattoota dhabanii turaniif. Afaan Oromoo ammoo barattoota hin dhabne. Kanaaf, beeksisni kun gosoota barnootaa barattoota dhabanii cufamuurra gahan baraaruuf kan bahedha," jedhan. Beeksisni kunis barattoota idileedhaan Yunvarsiitichatti ramadamaniin alatti baarattoonni yunvarsiitiiwwn birootti ramadaman gosoota barnootaa eeraman kana qofarratti ramadamanii akka baratanii fi yoo barattoonni idileedhaan yunvarsiitichatti ramadaman gosoota barnootaa kana hin filanne kara kanaan muummeewwan kana baraaruf ta'uus himan. Yunvarsiitiin Finfinnee bara 1999 irraa eegaluudhaan gosa branootaa Afaan Oromoo digirii jalqabaatiin barsiisuu kan jalqabe. Yeroo ammaaa ammoo digirii lammataa fi sadarkaa PhD'tiinis barsiisurratti argama. Akka Obbo Lataan jedhanitti, Muummeen Afaan Oromoo akka gosa barnootaa amma beeksisin itti bahee kanatti guututti barattoota sadarkaa dhabuurra gahuu baatus lakkoofsi barattootaa garuu haalan xiqqaataa dhufuu himan. "Barattoota Waggaa 3ffaa baratan 11 qabna. Waggaa 2ffaa kan baratan ammoo barattoota 17 qabna. Fedhiin keenya barataa 50 hanga 100 isaa oliyyuu barsiisuu humna qabna. Lakkoofsi barattoota Afaan Oromoo baratanii ammatti gahaa miti" jedhan. Muummeen isaanii beeksisa amma yunvarsiitichi baase kana keessatti Afaan Oromoos dabalamee karaa addaatiin barattoota akka waammmatu gaafannee turre kan jedhan Obbo Lataan, beeksisichi gosoota barnootaa guutuutti barattoota dhaban qofa ilaallata waan jedhameef beeksisicha irratti hin dabalamin hafes jedhan. Yunvarsiitii Finfinnee muummee Afaan Oromootti barsiisaa kan tahan Dr. Xilahun Taliilaa gama isaanitiin, yaanni Yunvarsiitichi Afaan Oromoo barsiisuu dhaabuufi jedhu dogogoraan kan hubatame ta'ulleen, uummanni waa'ee afaan isaa dammaqinaan hordofee akkasiin faana bu'uun isaa garuu waan dinqisiifatamudha jedhan. Yunvarsiitichi bara 2011 A.L.I tti Afaan Oromotiin sadarkaa PhD'tti yeroo jalqabaatiif simatee barsiisaa kan jiru yoo ta'u barattoonni jalqabaa kunis bara itti aanu qorannoo isaanii xumuruudhaan ni eebbifamu jedhameetu eegama.


Ayyaana Faasikaa: Adamoo fi ayyaana Faasikaa maaltu walitti fida?

Ayyaanni Faasikaa hordoftoota amantaa Kiristaanaa biratti bakka guddaa qaba. Isaan dura yeroo hunda gaafa Jimaataa ammoo ''Jimaata Fannoo,'' guyyaa Iyyesuus Kiristoos itti fannifame jedhamee beekama. Faasikaan ammoo Iyyesuus Kiristoos fannifamee erga awwaalamee gaafa guyyaa sadaffaa ''du'aa ka'e'' jedhamuun kabajama. Iyyesuus du'aa ka'uun jireenyi bara baraa warra isatti amananiif kenname jedha Macaafni Qulqulluun. Akkasumas torbeen xumuramaa jiru kunillee turban Qulqullaa'aa jedhamee waamama. Torban kana keessa adamoon uummata Oromoo (keessattuu Lixa Oromiyaatti) biratti haalaan beekama. Uummata Oromoo amantaa Kiristaanaa hordofan biratti yeroo hojiin humnaa bal'inaan hojjetamu osoo hin taane yeroo ayyaanichaaf itti qophaa'anidha. Haa tahu malee adamsuu fi maaltu Faasikaa waliin walitti fide? Obbo Tasammaa Hundee jiraataa magaalaa Buraayyuu kan tahan dubbisneerra. Adamoon aadaa Oromoo keessatti bakka guddaa qaba jedhanii, ''yeroo fakkaranillee leenca abaluu, qeerransa abaluu'' jechuun fakkaru jedhan. Gootummaaf jecha adamoon yeroon itti kennamee gaggeeffamaa ture jedhu. Haa tahu malee yeroo Faasikaa waa lamaaf adamoon baay'inaan gaggeeffamuu danda'a jedhan. Inni jalqabaa ayyaana jala namootni boqonnaa waan qabaniif kanatti fayyadamuun bakka garaagaraa irraa walitti dhufuun waliin adamsu jedhan Obbo Tasammaan. Hawaasummaan uummatichaas cimaa kan deemu yoo tahu namootni gootummaa walii isaaniis bakka adamoottis wal baru. ''Inni darbatee hunda dhabu jedhama.'' Inni lammaffaan ammoo akka yeroo ammaa namni hundinuu bitatee waan hin qalleef waliin adamsanii bineensota akka bosonuu, borofa, kuruphee fi kaan adamsuun qalatanii ayyaana fa'a ittiin dabarsu jedhan. Namootni kaan ammoo ayyaanni kun du'aa ka'uu Iyyesuus Kiristoos waliin wal qabata jedhu. Gama biraan ammoo ayaanni faasikaa du'aa ka'uu duras tureera jedhama akka Macaafa Qulqulluutti. Ayyaana Maxinoo jedhamee beekama. Ayyaanni kun Seera Musee keessatti hordoftoota amantaa Kiristaanaaf kan kennamedha. Haa tahu malee adamoo fi ayyaanni Faasikaa akkamiin walitti dhufu kan jedhu ifatti qoratamee wanti barraa'ee taa'e hin jiru. Haa tahu malee fakkeenyaaf adamoon naannoo Wallaggaatti Balo Buunaa jedhama. Balo keessa leenca, gafarsaa fi bineensota gurguddoo biraatu jiraata. Namni Balo bu'es galaa naqatee waan deemuuf yeroo dheeraa taa'ee leencas tahe gafarsa ajjeesuun gala. Ajjeesaan ni dibata, ni faarfama. Faacha fudhatee gala. Ajjeessaan gosa bineensa ajjeeseen geerara. Fakkeenyaaf namni leenca ajjeese: Boorri koo boora caala Yoo ciisu gophoo caala Boorii koo boora caalu Dhaabatu moggoo caala jechuun geerara. Namni leenca ajjeese nama yeeyyii ajjeese irraa kan hafe hundumaan ol goota akka tahetti ilaalama. Geerarsa keessatti illee bakka ajjeesaan leencaa jirutti kan gafarsaas tahe kaan gootummaa cimaadhaan hin geeraran. Ajjeesaan Yeeyyii ammoo hundumaa caalaa gootummaa qaba jedhama. Wal kabajuufi beekkamtii walii kennuun beekamu. Yeroo ayyaanaa kana jala adamoon namoota baay'een gaggeffama. As gidduutti eeboon bineensaaf darbatame nama waraanuu, miidhuus tahe ajjeesuu danda'a. Kun akka seera Gadaatti addatti hiikama jedhan Obbo Tasammaan. Akka ajjeechaa kaaniitti ilaalamee haloo wal qabachuun hin jiru jedhanii Gumaan addatti ilaalamee araarri akka bu'u taha jedhan. Obbo Tasammaan dur bosonnis tahe bineensi baay'inaan waan jiruuf waanti nama yaadessu hin jiru jedhan. Akka seera adamooti namni bineensa kaachise harka bitaa fudhata. Namni jalqaba waraane ammo miila mirgaa fudhata. Kaan ammoo qabiyye jedhamuun namni jalqaba achi gahe harkaan waan qabate fudhata. Garuu bakkaa bakkatti adda adddummaa qabaachuu danda'a jedhan. Amma immoo bosonnis haphatee bineensis badaa dhufeera jedhan. Kanaaf Oromoonis akkuma amma dhiisaa dhufe kanatti bineensota ajjeesuu osoo hin taane kunuunsuudha kan qabu jedhan. Bineensotni dur midhaan irraa illee eegamaa turan amma daawwannaa fi ijaan argaaf iyyuu dhabamaa jiru jedhan.


Eebla 15: Guyyaa Yaadannoo Gootota Oromootti eenyufaatu yaadatama?

Guyyaan Gootota Wareegamtoota Oromoo waggaa waggaan Eebla 15 bakka garagaraatti sirnoota garagaraan yaadatamee oola. Guyyaan yaadannoo gootota Oromoo biyya keessatti ifatti kan kabajame bara 2019 waltajjii istaadiyeemii Ambootti qophaa'erratti ture. 'Gootota fi Wareegamtoota' Oromoo Eebla 15 yaadachuuf sababa kan ta'e ammoo hooggantootni olaanoon ABO 10 ta'an, hayyuu duree fi itti aanaan isaanii bara 1980tti gara Somaaliyaa osoo deemanii bakka Shiniggaa jedhamutti haala sukkanneessaan ajjeefamuudha. ''Eebla 15 Guyyaa Gootota Oromoo jedhamee kan moggaaffame bara 1984 koreen giddu-galeessaa ABO Dirree Bahaa ture walgahii godherratti murtii dabarseeni,'' jechuun hayyuu-dureen duraanii Adda Bilisummaa Oromoo dhiyeenya du'aan boqotan Obbo Galaasaa Dilboo BBCtti himanii turan. Akeekni murtee kanaas, ''gootota keenya yeroo adda addaatti qabsoo keessatti wareegaman qofa qofaan yaadachuun gahaa waan hin turreef, hunda isaanii bakka tokkotti yaadachuufi" jechuun Obbo Galaasaan bara 2019 BBC'tti himan. ''Jalqaba diddaa gabrummaa sabni Oromoo baadiyaatti godhe, achirraas olguddatee jaarmiyaan gurmaayee, booda kanammoo jabaachaa dhufee sadarkaa qeerroon Oromoo falmaatii asiin gahe - kanneen bakka tokkotti yaadachuu kan jedhutu akeekamee murtiin sun darbe,'' jedhan Obbo Galaasaan. Waa'ee taatee ka'umsa kabaja guyyaa kanaa ennaa dubbatan ''hoogganoonni dhaabichaa gariin biyya alaa waan jiraniif, walqunnamtiiniis ulfaataa waan tureef, isaan sana qunnamanii, egeree dhaabichaarratti waliin mari'atanii nutti deebi'uuf bobba'aniitu wareegaman,'' jedhu. Wareegamuun hoogganoota kanneenii dhiibbaan dhaabicharratti uume guddaa tahuu dubbatu Obbo Galaasaan. ''Dhaabicha jireenyaafi dhabamuu jidduu seensise,'' jedhu. "Warra gaafas Dirree sana turre, filannoo lama qabna turre. Qabsicha dhiisanii wareega isaaniis gatii dhorkanii biraa deemuu ykn ammoo itti cichanii hanga hireen isaan qunname nuunis qunnamutti, qabsicha itti fufuu ture," jedhu. "Akkasiin murteeffannee qabsoonis, dhaabnis jiraachuu danda'e," jechuun yaadatu. Hooggantoota ABO olaanoon yeroo sanii kanneen akka Magarsaa Barii, Gadaa Gammadaa, Abboomaa Mittikkuu, Yiggazuu Bantii, Muhee Abdoo fi Faafam Dooyyoo kanneen ajjeefaman keessaati. Bara 2019 wayita guyyaan yaadannoo kun biyya keessatti ifatti kabajame qindeessaan koree ayyaanichaa kan ture qondaalli ABO wayita ammaa mana hidhaa jiru Lammii Beenyaa, guyyaan kun waggoota dheeraaf ABO fi namoota dhaabichaattii dhiyeenya qabaniin hogganoota dhaabichaa Shiniggaatti wareegaman yaadachuuf haa kabajamuyyuu malee, namootni yaadataman hoogganoota kana qofa miti jechuun BBCtti dubbatee ture. Jalqabbii kabaja guyyaa kanaa yoo ibsu ''humni hidhattoota Somaalee yeroo sana ture warri Musliima ta'an gara tokkotti warrimmoo Kiriistaana ta'an gara tokkotti akka goran ajajanii, warra Kiristaana ta'an irratti tarkaanfii fudhachuuf yeroo jedhan, hoogganoonni ABO yeroo sanii, amantaan adda hin baanu jedhanii waan mormanif, bakka tokkotti wareegaman,'' jedha. ''Guyyaan kun baroota Oromoon bilisummaa isaatiif, mirga isaatiif, haqa isaatiif falmachaa ture keessatti, kanneen mana hidhaa keessatti qaamni isaanii hir'ate fi kanneen akkaataa garaagaraan aarsaa kaffalan kan itti yaadannuudha'' jedhe Lammiin. Ayyaanni kun ayyaana Oromoon hundi seenaa isaa fi qabsoo isaa keessatti gootota darban itti yaadatu ta'ee Oromoo maraan yaadatamuu qaba jedhe. Haalli ajjeechaa qondaalota olaanoo ABO kan bu'uura guyyaa yaadannoo kanaa ta'ee bifa gahaa ta'een qoratamee beekamuu qaba kan jedhu Lammmiin, reeffi isaanii gammoojjii itti ajjeefaman irraa ka'ee kabajaan Oromiyaa keessatti awwaalamuu qabaa jechuun dubbatee ture. Gootota Oromoo hunda maqaan isaanii qoratamee siidaan yadannoo dhaabachuufi qaba yaada jedhus hirmaattootni guyyaa yaadannoo kanaa BBC'tti himaniiru. Akka naannoo Oromiyaatti guyyaan yaadannoo gootota Oromoo manneen hojii mootummaa cufaa godhamee ayyaana Oromoo ta'ee osoo kabajamee yaada jedhus kaasee ture. Mootummaan Naannoo Oromiyaas ta'e kan federaalaa kabaja Guyyaa Gootota Oromoo kanaaf beekamtii hin kennine. ''Mormii dheeraa sirna cunqursaa kuffisuuf taasifamaa ture keessatti wareegama Obbo Daraaraa Kafanii kaffalan irraa qabee hanga Jaagamaa Badhaanetti magaalaa wareegama guddaa kaffalteefi seenaa qabeettii waan taateef Amboon filatamte,'' jedha yeroos walitti qabaa koree saganticha qopheessuu kan ture Lammiin. ''Bara 2014 fincila xumura gabrummaa magaalaa kana keessatti gaggeeffameen qeerroon 78 guyyaa tokkotti magaalaa itti wareegamaniidha.'' Mormii guddaa sirna ADWUI irratti magaalaa Ambootti dhoowee, naannolee Oromiyaa kaan dhuunfateen aarsaan guddaan magaalaa kanatti kaffalamuu isaas yaadachuufi maatiin waareegamtootaas sirna kanarratti akka qooda fudhatan barbaadameeti jedhameera. Guyyaan yaadannoo Gootota Oromoo Eebla 15 biyya keessatti yeroo jalqabaaf bara 2019 Istaadiyoomii Magaala Ambootti wayita kabajamee ture, uummatni hedduun aanaalee ollaa fi naannolee biraarraa dhufan kumaatamni irratti hirmaatanii turan. Hayyuu duree ABO Obbo Daawud Ibsaa, Itti aanaa dura taa'aan KFO Obbo Baqqalaa Garbaa fi keessummoonni hedduunis argamanii turan. Jala bultiin ayyaanichaa waajjira olaanaa ABO Magaalaa Finfinnee Gullalleetti argamutti dabalatee Amboo fi magaalaalee kaanittis dungoo ibsuun gootota Oromoo qabsoo uummatichaa keessatti aarsaa kaffalan yaadachuun kabajamee ture. Bara sana barataa mana barnootaa qophaa'inaa Amboo kan ture Yeroos Yeeyyii ''Oromoon akkuma gaafa gootasaa yaadatu korma qalee korma koo jedhee yaadatu, bakka barataa Jaagamaa Badhaanee itti ajjeefametti, korma qaluun gootota keenya yaadanne,'' jechuun BBCtti himee ture. Kanaan dura dhoksaatti gootota wareegaman yaadachaa turuu kan hime barataan kun, ifatti walitti qabamuun yaadachuu isaaniitiin, miirri hirmaattota ayyaanichaa fi akka dhuunfaatti isa bira ture miira gammachuu akka ta'ees tures dubbata. Guyyaan Gootota Oromoo yeroo jalqabaaf ifatti bara 2019 biyya keessatti erga kabajameen booda baroota itti aanan itti hin deebi'amne. Haata'u malee biddoowwan gara garaatti namoonni dhunfaan ykn gareen ta'uun duungoo ibsuufi sirnoota birootiin guyyaa kana yaadachuu itti fufaniiru.


Mootummaan Keeniyaa rakkoo nageenyaa Bulchiinsa Marsabiit furuuf humna addaa bobbaase

Mootummaan Keeniyaa rakkoo nageenyaa Bulchiinsa Marsabiit furuuf poolisii dabalatee, humnoota addaa kumaatamatti lakka'aman bobbaase. Mootummaan biyyattii hongee, siyaasa hammeessuu fi meeshaan waraanaa Itoophiyaarraa daangaa ce'ee as galu, naannoo daangaa kanatti rakkoo nageenyaa hammeesseera jedha. Kaawuntii kaaba biyyattiitti argamtu Marsabiit keessatti galgala sa'aa 12 hanga ganama sa'aa 12 sochii hawaasaarra uggurri kaahamuu Ministeerri dhimma biyya keessaa Keeniyaa Fireed Maatiyaangii guyyaa Wiixataa beeksisanii turan. Maatiyaangii ibsa kennaniin uggurri sochii kun Wiixata galgala irraa eegalee ji'a tokkoof kan turu akka ta'e beeksisan. Kaayyoon isaa ammoo boora'uu nageenyaa yaaddoo biyyaalessaa ta'edha jedhaniiru. ''Caamsaa 2 galgala sa'aa 12 irraa eegalee guutummaan kaawuntii Marsabiit uggura sochii jala galti, duulli hidhannoo waraanaa seeraan alaa naanncha jeeqaa jiru qulqulleessuu itti fufa. Hoogganoonni naannichaa akka tumsan barbaadama. '' jedhan qondaalli kun. Bakka gosti Oromoo Kaaba Keeniyaa lafa daangaa Itoophiyaa waliin daangessu keessa qubatan Marsabiitiifi Isiyoolootti, ji'oota darban walitti bu'iinsi sababoota adda addaan hawaasa naannichaa jiraatu gidduuttii dhalatu lubbuufi qabeenya hedduu balleesseera. Maatiyaangii ''Isiyooloon addatti lafa jeequmsaati'' jedhan. Bakki addaa Kom jedhamu albuuda baastoota seeraan alaa wajjin walqabatee walitti bu'iinsoota naannichaa gama adda addaan deeggaruun jiraa jedhan. ''Qabeenya albuuda seeraa ala baasuurraa argamu kunis sochii shororkeessitootaa deeggaraa waan jiruuf tarkaanfii amma dura fudhannee hin beekne akka fudhannu sababa ta'eera'' jedhan. Haala nageenyaa naannichatti rakkoo keessa galaa dhufe sirreessuuf amma dura qaamoleen nageenyaa gahaan ergamuufi sochiin meeshaa waraanaa seeraan alaa hanga dhaabatutti oppireeshinichi akka itti fufu qondaalli kun himaniiru. Hooggantootni naannichaa gosti isaanii seeraan ala meeshaa akka hidhatu gochuu isaniitiin haalli nageenyaa naannichaa rakkoo keessa galeeraa jechuun caasaa mootummaa naannoo sanii komataniiru. Opiireeshiniin mootummaan Keeniyaa Kaaba biyyattii irra jireessaan Marsabiit keessatti raawwatuun cinaatti bulchiinsa Koomuu, Kaawuntii Meertii, Isiyooloofi naannoo Solooloo keessattis akka gaggeefamu gabaasameera. Haalli nageenyaa naannichaa yaaddoo biyyaalessaa keeniyaati sababni jedhameef ammoo shororkeessitootni ulaa san fayyadamuun meeshaalee waraanaa gara kutaalee Keeniyaa kaanitti dabarsuuf itti gargaaramaa jiru yaada jedhudha. Mootummaan amma uggura sochii fi duula waraanaa labsuu isaatiin dura aanga'ootni naannichaa rakkoo kanaaf fala akka dhiyeessan yeroo ji'a sadii kennee akka ture miidiyaan Keeniyaa 'The Star' gabaaseera. Kimisa darbellee bulchiinsa Marsabiit keessatti hidhattootni namoota ja'a rasaasaan ajjeesanii kanneen balaa kana dheensuuf baqatanii badan namootni 17 ta'an sa'aa 24 boda Poolisiin baraaramuu barruun Keeniyaa kun gabaaseera. Hoogganni dhimma biyya keessaa Keeniyaa Maatiyaang, qabeenyi mootummaa Keeniyaa dhibeentaan 25% naannicha tasgabeessuuf akka oolu dubbataniiru. ''Rakkon naannichaa siyaasaa lafa babal'ifannaa, hongee, teessuma lafaa rakkisaa fi daddabarsa meeshaa waraanaa seeraan alaan'' hammaateera jedhan. Dabalataan tasgabii dhabuun siyaasaa fi rakkoon biyyoota ollaa rakkoo naannoo sanii hammeessuu fi meeshaan waraanaa salphaatti namoota harka akka galu gahee bahuu dubbatan. Filannoo pireezidantummaa ji'oota booda Keeniyaan keessummeessituun walqabatee Marsabiit Kaawuntiiwwan rakkoo nageenyaa hamaan mudachuu mala jedhaman keessaati. Sababni ammoo gosoota naannicha qubatanii jiran gidduu walitti bu'iinsa irra deddeebiin dhalachaa jiruudha. Kutaa bulchiinsaa kana keessaa gosa Booranaa dabalatee gosoonni 14 ol kanneen akka Gabraa, Burjii, Reendilee, Turkaanaa, Saamburuu fi kanneen biroos keessa qubatu. Yeroo hedduuf gosa Booranaafi Gabraa gidduu walitti bu'iinsa irra deddeebiin uumamu lubbuufi qabeenyarra miidhaa qaqqabsiisaa jira. Mootummaan Keeniyaa ibsa kana wajjiin walqabatee baaseen dhibdeen Booranaafi Gabraa akkaan hammachuufi aanga'oonni naanniichaa hidhannoon waldura dhaabachuuf haala itti adeeman deeggaruu komateera. Waggaa lama dura walitti bu'iinsa naannicha ture ilaalchisee kan dubbifne Bulchaa Ittaanaa Marsabit Abba Solomoon Guboo, ''Wanni guddoon dhib (rakkoo) kanaan deemuutti jiru, siyaasadha,'' jedhanii namni siyaasaa gama Gabraa fi Booranaan jiru cufti wal qabatee, akkanaan nagaa kana jaaran malee, nagaan hin dhuftu,'' jedhanii ture.


Artist Alii Birraa 'toowbate', muuziqaa akkam godhe?

"Aliidhaaf muuziqaan jireenyasaati. Aliin akkamitti muuziqaa dhiisee jiraachuu danda'a?'' jechuun haati warraa artistichaa Aaddee Liillee Maarkos Birraa BBCtti himan. Oduun gameessi aartii Oromoo doktarri kabajaa artist Alii Birraa muuziqaa guutummaatti dhaabee amantii qofatti fuulleeffateera jedhu erga dhagahamee boodadha haati warraa isaa kana kan dubbatan. Artist Alii Birraa toowbateera (gara amantii qofatti fuulleffate) kan jedhu erga televizhiniin 'TV Islaamaa' jedhamu gabaasee booda dhimmichi ijoo dubbii ta'eera. Mootiin muuziqaa kuni ammaan booda sirba umriisaa guutuu keessa jiraate dhiisee keessaa baheera kan jedhus namootatti raajii ta'ee ture. Viidiyoo miidiyaalee hawaasummaa irraa naanna'aa ture kanarrattis Aliin sagaleen isaa jijjiiramee miira dadhabbiitiin yoo dubbatu kan mul'isu ture. Artist Alii Birraa durumaanuu amantii Islaamaa kan hordofuu fi masjiidota ijaarsisuu fi hojiiwwan tola ooltummaa keessatti akka hirmaatu kan dubbate yoo ta'u, eebba masjiida ijaarsisee irratti argamuun garuu waan hundarraa toowbachuun karaa Rabbiin barbaadu isa sirriirra bu'uusaa ibseera. Alii Birraa sagalee kiilolee gurra namaaf soora qalbii ta'uun beekamu wayita toowbachuusaa ilaalchisuun dubbatu sagaleensaa achi hin jiru. ''Maqaa Rabbiitiinan haasaa koo eegala,'' jechuun wayita dubbii eegalu sagaleensaa erga dhukkubsatee akka jijjiirame ibse. Alii Birraa boqonnaa jalqabaa Qur'aana qulqulluu qara'uun haasaa isaa eegale, Rabbiin waan hunda caalaa guddaadha jechuun itti fufe. Alii Birraa umriisaa hafte keessatti masjiidota ijaaruun bakki kadhannaan Rabbii itti gaggeeffamu mijeessuuf akka hojjetu hime, hojii tola ooltummaa isaa kana keessatti namoota isa tumsa keessaa haadha warraasaa Aadde Liillii Maarkas Birraa galateeffateera. Alii Birraa waa'ee muuziqaa akkam godha kan jedhurrattii kallattiin dubbachuu baatus, garuu jiruu fi jireenyasaa keessatti waan itti gaabbee dhiifama gaafate akka qabu akkanaan hime. ''Jireenya keenya keessatti waa hedduu lallaaqqannee jirra. Olii fi gadi fiiguu keessa waan balleessine qabna. Ani masjiida kana ijaarsisuuf wayita yaadni naaf dhufe nan toowbadha jedhee hin yaadnen ture. Calliseeman waan gaarii hojjechuuf karoorfadhe. Anaa toowbatee gara Rabbii garagalu dhukkubni natti dhufe. Amma karaa Rabbii qajeelaarra bu'eera,'' jechuun waan murteesse hime Artist Alii Biraa. Akka masjiida ijaarsisuuf kan hamilee fi tumsa ta'eef aayyoo isaa fi haadha warraasaa ta'uu kan hime Artist Alii Birraa, ''Haati warraa kiyya Liillii Birraa amantiin isii Islaama miti, garuu hojii kana keessatti ana caalaa isiitu hirmaata,'' jedhe. Dhimma kanarratti bilbilaan BBC'tti kan dubbatte haati warraa Alii Birraa, Liillii Markas, waan miidiyaa hawaasummaa irratti odeeffame kana quba hin qabnu jette. Alii Birraa Masjiida Aanaa Gursumitti ijaarsise tibbana akka eebbisiisee fi saganticha irratti waan dubbate ta'uu akka hin oolles himte. Odeeffannoon Aliin ammaan booda muuziqaa guutummaatti dhiisee gara amantii qofatti fuullefateera jedhu eessaa akka dhufe quba hin qabus jette. "Aliidhaaf muuziqaan jireenyasaati. Aliin akkamitti muuziqaa dhiisee jiraachuu danda'a? Oduun kuni eessaa akka dhufe ani hin beeku" jette Haati warraa Alii Birraa. Wellisaa Alii Birraa yeroo dhihoo asitti dhibee fayyaa isa mudateen hospitaalota biyya keessaa fi alaatti yaalii argachaa jira.


Dilbii Jornaaliin Yunvarsiitii Wallaggaa qorattootaaf abdii uumee

Jornaaliin maxxansa qorannoowwan saayinsawaa hayyootni dhaabbilee barnootaa fi kanneen biroo irratti maxxansiifatanii fi namoota kaaniif ammoo madda ragaalee fi odeeffannoo ta'ee kan tajaajiludha. Dhaabbilee barnoota olaanoo keessatti qorannoo qoratan Jornaalii irratti maxxansiiifachuun ammoo waan murteessaa fi guddina gulantaafillee ulaagaa ijoo ta'edha. Dhiheenya ammoo barattoonni barumsa isaanii xumuranii eebbifamuuf qorannoo isaanii Jornaalii beekamaa irratti maxxansiifachuun akka ulaagaa tokkootti kaa'amaa jira. Jornaalonni heddumminaan kan maxxansiifaman afaaan Ingliziitiin ta'ulleen yeroo dhihoo asitti garuu afaanota Biyya keessaatiinis maxxansiisuun jalqabameera. Yunvarsiitiin Wallaggaa  Jornaalii Dilbii Qorannoo gosa Saayinsii, Beekumsa fi Teeknolojii Kanneen Afaan Oromootin Barreeffaman SImatee maxxansuu akka eegalu himeera. Jornaalii Afaan Oromootiin Maxxansuun Faayidaa maalii qaba? Yunvarsiitii Wallaggaatti Pirezedaantii itti aanaa Qorannoo Damee Tajaaajila Hawaasaa  Dr. Dirribaa Dhibbaa Afaan Oromootiin Jornaaalii maxxansuun guddina afaanichaatif waan murteessaa ta'edha jedhu. "Jornaaliin maxxansa beekumsi, kalaqni fi argannoowwan adda addaa kan ittiin bahudha. Addunyaan maxxansa jornaaliitiif afaan Ingilizii baayinaan fayyadamu.  Akka baha afrikaatti ammoo afaan Oromoos afaanota Gurguddoo keessaa tokko." "Uummanni bal'aan afaan Oromoo Dubbatu kuni ammoo karaa afaan kanaatiin beekumsa barbaadan akka argataniif yaadameeti .Afaan duudhaa fi aadaan Uummatichaas karaa saayinsawaa ta'een akka qoratamuuf nigargaara" jedhan Dr. Dirribaan. Jornaalii dilbii Qorannoo Yunvarsiitiin wallaggaa eegalsiise kuni Qorannoowwan aadaa, seenaa fi Eenyummaa Oromoo irratti hojjetamanii fi Afaan Oromootiin barreeffaman kan irratti maxxanfaman ta'ulleen dhimma Oromoo irratti kanneen baarreeffamanii fi afaan Biraatin yoo barraa'es ammaaf daangaan hin kaa'amne jedhan. Yunvarsiitiin Wallaggaa Jornaalii Qorannoo Kanaan Qorannoowwan saayinsawaaa tahan karaa namni hundi argachuu danda'uun online irratti maxxansa. "Jornaaalii kanarratti waraqaawwan Qorannoo barattootaa ni maxxanu, qorannoowwan idilee yunvaarsiitichi gaaggeesus nimaxxanfaamu. Yaadonni kalaqaa, beekumsi hawaaasaa fi wanti karaa saayinsawaa ta'een qoratamee fi barraa'e kamuu kan aadaa fi eenyummaa uummatichaa beeksisu maxxansa kana keessatti hammatamu," jedhan Dr. Dirribaan. Adeemsa maxxansa Jalqabsiisuu kanaafis weebsaayitiin banamee, ogeessonni irratti hojjetan ramadamanii Qorattoonni qorannoowwan isaanii gara Dilbii kanaatti fidanii akka maxxansiifataniif hojjetamaa jiraachuus eeran. Maxxansi Jornaalii Afaan Oromootiin maxxanfamu kuni hamma nuti beeknutti biyya keessatti jaalqabaatis jedhu Dr. Dirribaan. "Oromoon saba Guddaa seenaa eenyummaa duudhaa guddaa qabudha. Inni kuni saba addunyaatti karaa saayinsaawaan qoratamee hin baane. Ukaamamee taa'ee jiraa. Jornaaliin kuni maxxansa jalqabuun waan dhokate kana gadibaasa" jedhu. Yunvaarsiitii Finfinneetti Barsiisaa Afaanii fi Hogbarruu kan tahan Qulqulluu Ijoo, Jornaalonni Afaan Oromootiin maxxanfamuun waan Oromoo gabaa addunyaatti beeksifachuu jechuudha jedhu. "Jalqabarratti Baarattootaaf eebbifamuuf Qorannoo isaanii jornaalii irratti akka maxxanfataniif carraa guddaaa uuma. Lammaffaa waa'ee oromoo fi Oromummaa addunyaatti beeksisuuf gargaara." Jedhan. Jornaalii Afaan Oromootiin Maxxansiisuu kana Yunvarsiitiin Jimmaa Ammaan dura jalqabee akka turee fi Yunvarsiitiin Finfinnees Jalqabuuf adeemsarra jira jedhan Brasiisaaa Qulqulluun. Hojiin qorannoo saayinsawaa Afaan Oromootii fi dhimma Oromoo irratti hojjetaman Jornaalii irratti maaxxansuu kuni waa'ee haawaasichaa beeksisuu caalatti qorattoonni biyya alaas dhimma kana akka qorataniif hawwachuuf nigaargaaras jedhan. "Ammaan dura namni afaan Oromootin qorannoo isaa Jornaalii irratti maxxansiifachuuf carraan jiru dhiphaadha. Kanaaf amma afaan Oromootiin jalqabuun isaa barattootaaf, kanneen Afaan Oromootiin qorannoo isaanii barreessaniif  balbala carraa guddaa bana," jedhan Barsiisaa Qulqulluu Ijoo. Yunvaarsiitiin Wallaggaa ammaan duras akkaadaamii Afaan Oromoo hundeessuu fi mana Barumsaa muuziqaa Afaan Oromootin banuunis aadaa fi afaan Oromoo guddisuuf hojjechaa ture.


'Waan nyaannuu fi dhugnu dhabuurraa sooma ramadaanaaf yaaddofneerra' - namoota hongeen miidhaman

Jiraattonni Godina Baalee Bahaa rakkoo hongee keessa jiran, ''waan dhugnuu fi nyaannu harkaa waan hin qabneef sooma ramadaanaa baranaaf yaaddofneerra,'' jedhan. Namoonni hongeen miidhaman kunneen hanga yoonaa gargaarsaan kan jiraataa jiran ta'us, uummanni hamilee kanaan soomuun waan itti ulfaatuuf deeggarsi dabalataan akka taasifamuufis gaafataniiru. Baatiin ramadaanaa kan bara 1443 (2022) Sambata Ebla 02, 2022 kan eegale yoo ta'u, guyyoota soddomaaf kan soomamuudha. Ji'a kana keessa hawaasni muslimaa kan waa harkaa qabu isa hin qabneef qooduun ajirii (gatii soomaa) dabalata. Maanguddoon Aanaa Raayituu Ganda Raayituu Galbii Haji Aliyyii Turkuu, rakkoon keessa jiran sooma ramadaanaa isaan dhorkuuf akka deemu himan. ''Taatee akkasii arginee hin beeknu. Baaleen biyya quufaa, ormayyuu soortu turte. Amma waan nyaannuu fi dhugnu hin qabnu. Gargaarsa hin argannu taanaan namuu waan soomu natti hin fakkaatu.'' Ji'a ramadaanaa keessa rakkoon akkanaa mudatee hin beeku kan jedhan abbaan ijoollee 15 Haji Aliyyiin, ''uummanni keenya kan ji'a ramaadaanaa gammachuun simachuuf eegaa ture, amma yaaddoon guutamee jira,'' jedhan. Jiraataan aanaa kanaa kan biraan Abdurrahmaan Haji Aliyyii jedhaman‚ 'Yoo rabbumti raajiisaatiin furmaata nuuf godhe malee, dhiphina kana keessa teenyee ni soomna jedhaa hin jirru nuti akka Aanaa Raayituutti,'' jedhan. Jiraataan Aanaa Harannaa Bulluq Ganda Malkaa Arbaa, sooma ramadaanaa baranaa yoo innumti danda'e soome malee uummanni guutuun ni sooma jechuun ni ulfaata jedhan. ''Uummanni duraanuu hongeedhaan laaffate soomatti ce'uun itti ulfaata. Sanarratti dabalataan waan dhugee fi nyaatee soomu hin qabu. Gargaarsuma rabbii eegganna,'' jedhan. Haji Aliyyiin akka jedhanitti Aanaalee ollaasaanii kan ta'an Gindhiir fi Sawweenaarraa namni hedduun buqqa'ee gara aanaasaaniitti baqachuun, ''Kan humna qabu hojii humnaa hojjetee warra magaalaa waa harkaa qabanirraa waa muraasa fayyadama. Inni kana hin dandeenye balbala cufatee mana keessatti dhumaara.'' Baalee keessatti iddoowwan hongeen daran miidhaman aanaalee horsiisee bulaati. Horiin utubaa jireenyaa ta'uun tajaajilan hedduun dhumaniiru, kaan ammoo laaffatanii du'aa fi jireenya gidduu jiru. Aanaalee gammoojii Baalee hongeen miidhaman keessaa tokko kan taate Aanaa Raayituu keessa, qabeenya beelladootaa kuma 60tti tilmaamamu keessa walakkaa ol dhumuu fi kaan godaanuu bulchaan aanichaa himaniiru. Hongeen seenaa keessatti hamaadha jedhame kun Oromiyaa guutuu [bakka itti mudatetti] horii kuma 800 ajjeesuu fi kanneen kuma 300 ta'an akkaan hubamanii jiraachuu Hoogganaan Buusaa Gonofaa Oromiyaa Obbo Musxafaa Kadir BBCtti himaniiru. Horiin hunduu dhumee darbeera kan jedhan maanguddoon aanaa Raayituu Haji Aliyyii Turkuu, takkuma hongee akkanaan gaala fixu arginee hin beeknu jedhan. ''Aanaan kun horsiisa horiin beekama. Uummanni horsiisee bula. Amma homtuu harka hin jiru. Gaalli, harreen, loon, re'een amma hin jiran.'' Hongee kanaan horiin hedduun dhumuu malee lubbuun namaa darbuu qondaalli mootummaa hin dubbanne. Haji Aliyyiin garuu guyyuu ijoolleen horii jala deemtu duutee bakkeetti argamaa jirti jedhan. Wayita yaada kana nuuf kennanitti, ''amma kunoo ijoollee lama, akka horii bobbaafteen alatti duutee arganii awwaalan. Guyyuu wanni akkasii inuma mudata,'' jedhan. ''Nuti nama waan nyaatuu fi dhugu hin qabnetti dheengadda roobni wayii roobee ture. Amma yoo roobni ka sirriitti roobu ta'ellee sanyii facaafannu harkaa hin qabnu, xaa'oo waan ittiin bitannu hin qabnu, waan qonnuun hin qabnu, humna hin qabnu,'' jechuun qaamni dhimmi ilaallatu akka birmatuuf iyyatan. Obbo Abdurrahmaan Haji Aliyyii dur uummanni keenya bu'aa horii irraa argamuun jiraata, amma horiinuu dhumte abdii kutateera jedhan. ''Dur wayita roobni roobu horiin aannan waan mirgisuuf uummanni aannan dhugee bayyanata. Amma horiinuu bonaan laaftee wayita xiqqoo roobu dandamachuu dadhabdee dhumaa jirti. Biyya keenya rabbumti yaadatee yoo raamata godheef malee akkasiin hin baanu.'' Akkasaan jedhanitti nama qofa osoo hin taane beelladoonni fi bineensonni bosonaa hedduun beelaa fi dheebuun dararamaa jiru. ''Takkaa nama horii tika dhaqee, horiin galee booda reenfa alaa argan an argee hin beeku. Gaala ba'ee bakkeetti hafu argee hin beeku, abbootiin gaalaa rifaatuudhaan danqaraatti of darban. Harreen akkasi. Bineensi alaallee maraatee jira. Karkarroo, booyyee, jaldeessi, kuruphee fi kaan nyaata barbaacha mana barumsaa fi manneen namaatti duudaa jiru. Bishaan dhabuurraa dhumaa jiru.'' Gargaarsi qaama mootummaa fi dhuunfaarraa ergamu furmaata waaraa ta'ee rakkoo kana hin furu kan jedhan namoonni kunneen, innumtuu hawaasa rakkoo keessa jiru qaqqabaa hin jiru jedhan. Erga rakkoon hongeen Baalee dabalatee kutaalee Oromiyaa garaagaraatti mudatee namoonni dhuunfaa, kaan gareen gurmaa'uun akkas mootummaan gargaarsa gochaa jiraachuu karaa miidiyaalee baayyee dubbatama. Jiraattonni akka jedhanitti garuu gargaarsi jedhamu hamma miidiyaarraa dubbatamu miti. Haji Aliyyii Turkuu, ''gargaarsi inuma fe'amee dhufa, garuu daldaltootuma harkatti kufa. Caasaaleen mootummaas dhoksanii kuufatu,'' jedhan. Obbo Musxafaanis Godinaalee akka Booranaa fi Baale Bahaa keessatti midhaan gargaarsaaf ergamu caasaan gara gadii jiru saamichaa fi hanna irratti raawwateera jedhan.


Obbo Galaasaa Dilboo jaallan qabsoo isaaniin akkamiin ibsamu?

Hayyu dureen Adda Bilisummaa Oromoo duraanii Obbo Galaasaa Dilboo kan duuti isaanii Bitootessa 31, 2022 dhagaahame ''qabsaa'aa jabaa, obsa guddoo qabu ture'' jedhan jaallan qabsoo isaanii. Obbo Leencoo Lataafi Obbo Araarsoo Biqilaa du'aan boqochuu Obbo Galaasaa Dilboo ilaalchisee yaada BBC'f kennaniin, Obbo Galaasaan qabsaa'aa gameessa obsaafi hubannoon beeekamaniidha jedhan. ''Galaasaa ABO waliin bu'uuressine. Inni dirree bahaatti gaafatamaa ture, animmoo dirree dhiyaattin gaafatamaa ture. akkanitti quba walqabna'' jechuun akkamiin akka wal baran Obbo Leencoon himan. Sana booda yeroo mootumaa ce'umsaa ijaaruuf gara Finfinnee dhufan Obbo Galaasaan ''alaqaa koo ture. Dhiyeenyatti walbeekna'' jedhan. ''Waayee qabsoo baay'ee dhiphata ture, waa'ee uummataa yeroo hundumaa kaasa ture. Ammas hanga lubbuun isaa dabartutti waanuma uummataa hojjechaa ture'' jedhu obbo Leencoon waayee amala addaa obbo Galaasaa yoo dubbatan. Harargeetti dorgomanii mana maree bakka bu'oota Uummataa keessatti dhuunfaan teessoo kan qaban Obbo Galaasaan, uummata isaan filate waliin wal-arguuf Harargee turanii deebi'anii guyyaa lama gidduutti lubbuun isaanii darbuu obbo Leencoon himaniiru. ''Rakkina onnee kana durumayyuu qaba'' qaba kan jedhan obbo Leencoon, sababni du'a isaaniis rakkoo fayyaa onnee kana akka ta'uu malu himaniiru. ''Baadiyyaa bu'ee rakkoo uummataa dhagahuu, cinqaa dhagahuutu itti jarjarse natti fakkaata'' jedhu. Qondaalli ABO kan biroon Obbo Araarsoo Biqilaa ALA bara 1978 dirree qabsootti walbaruu himanii, Harargee, Arsiifi Baalee keessa qabsoof socho'aa akka turaniifi murannoofi obsi isaanii adda ta'uu BBC'tti himan. ''Uummatni Oromoo jabaatee of beekee, mirga isaatiif falmatu murannoo fi abdii guddaan nama hojjechaa ture.'' ''Uummata Oromoof gaafa tokko ifti ni baati'' jechuun bara dukkanaa sana keessa nama abdii horu turees jedhu. ''Oliinis gadiinis biyyi ollaas diina yeroo ture qabsoon Oromoo danqamtee rakkina hamaa keessa yeroo galtetti, takkaa abdii hin kutanne guyyaa tokko wayitti ni baana, haa hojjennu ofii dabarree dhaloonni dhufu ifa xiqqoollee taatu arguu qaba jedhee murannoo akkasiin beekama.'' Bara 1981 wayita hoogganni olaanaa ABO qabsoof osoo socho'anii ajjeefamanii booda hanga bara 1989 korri sabaa ABO lammaffaa gaggeeffamu miidhama xiinsamuu dhaabicha mudateefi qaawwa hooggansaa ture duuchuun gaheen taphatan olaanaa ta'uu obbo Leencoofi Araarsoon ragaa bahu. ''Jaallan Shinniigaatti wareegaman namni bakka bu'ee akka dura taa'aa dhaabaatti dhihaafi bahatti gaggeessaa ture isa,'' jedhu obbo Araarsoon. ''Seenaa qabsoo ABO keessatti kora sabaa dirree bahaatti gaggeeffamee namni jalqabaa hayyu duree jedhame Galaasaadha'' jedhu obbo Leencoon. Obbo Galaasaan bara 1955 Naqamteetti dhalachuufi maqaan dhalootaan maatiin baasaniif Yohaannis Bantii akka ta'e obbo Leencoon ni yaadatu. Obbo Galaasaan bakka itti dhalatan irra baha Oromiyaatti baddaafi gammoojjii keessa uummata qabsaa'aniif waliin hariiroo gaarii waan qabaniif irra caala beekamuu jedhu obbo Araarsoonis. Qabsoon isaanii irra hedduun gara Baha Oromiyaa naannoo Harargee waan ta'eef, irra caalaatti kan beekaman gara Harargeettidha. Qabsoofi jiruu baqaa biyya ormaa waggoota hedduun booda waggoota sadii dura erga biyyatti deebi'anii filannoo waliigalaa bara darbe gaggeeffameen Harargeetti teessoo paarlaamaaf dorgomanii injifatan. ''Gaaffiin qabsoo Obbo Galaasaas kan hunda keenyaas hin deebine garuu itti dhiyaachaa jirra'' jedhu obbo Leencoon. Jaallan qabsoo, maatiifi uummata Oromoof jajjabina kan hawwan jaallan qabsoo obbo Galaasaa, qabsoon Oromoo bakka amma gahe kanaan gahuuf aarsaa guddoo kaffalaniin yaadatamu jedhu obbo Araarsaan. Obbo Leencoonis gama isaaniin Oromoon addatti erga lubbuun darbee walfaarsa jedhanii qoodni obbo Galaasaan qabsoo Oromoo keessatti bahan akkaan guddaa ta'uus dubbataniiru. Gaggeessaa gameessa qabsoo Oromoo obbo Galaasaa Dilboof koreen hundaaye ibsa kenneen awwaalchi obbo Galaasaa Bataksaana Kaatediraali Qulqulluu Sillaaseetti Sanbata xiqqaa dhufu Ebla 2, 2022 akka raawwatu ibseera.