'Ajjeechaan murtee seeraa malee Dambidollootti raawwatame yaadeessaadha' -Komishinii Mirga Namoomaa Itoophiyaa

Ajjeechaan kaleessa godina Qeelam Wallaggaa magaalaa Dambidollootti dargaggoo Amaanu'el Wandimmuu jedhamu irratti murtee seeraatiin ala raawwatame kan isa yaaddeessee ta'uu Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa beeksiise. Komishinichi kana kan beeksiisee ibsa taatee kana ilaalchisuun har'a Caamsaa 12, 2021 baaseen. Dargaggoon Amaanu'el Wandimuu jedhamu guyyaa Kibxataa hidhattoota motummaatiin magaalaa Dambidolloo Addabaabaayirratti ajjeefamuu isaa jiraattoonni BBCtti himaniiru. Qondaaltoonni mootummaa godinichaas ajjeefamu dargaggoo kanaa kan mirkanneessan yoo ta'u, "gurbichi ummataatti akka mul'atu taasifame malee adabaabaayiirratti hin ajjeefamne,'' jedhaniiru. Qondaaltoonni mootummaa kunneen dargaggoon ajjeefame kun miseensa garee ''Abbaa Torbee' waan ta'eef 'tarkaanfiin irratti fudhatameera jechuun ibsan. Ibsi komishinichaa maal jedhaa? Ajjeechaan Godina Qeellam Wallaaggaa magaalaa Dambidoollootti murtee seeraa malee (extrajudicial killing) bakka ummanni walitti qabameetti addabaabaayirratti dargaggoo Amaanu'el Wandimuu irratti raawwatame akka yaaddeessee Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa kan ibse. Komishinichi ajjeechaa seeraan ala raawwatamu kamu kan balaaleeffatu ta'u beeksiisuun, qaamoleen seera raawwachisan hundinuu karaa seeraa qofa akka hordofamaniif waamicha dabarseera. ''Ajjeechaawwan seeraan ala raawwataman ummanni olaantummaa seeraa irratti amantaa akka dhaban kan taasisuufi bu'aaleen gama kanaan argaman akka gatii dhaban taasisa,'' jedheera. Kana malees, aanga'oonni dhimmicha atattamaan qoratanii tarkaaniif barbaachisaa akka fudhataniif Komishinichi gaafateera. Akkasumas, Komishinichi dhimmicha itti dhiheenyaan hordofee bu'aasaa ifa kan taasisu ta'u beeksiiseera. Aangaa'oo mootummaa naanichaa dargaggoo Amaanu'e miseensa 'Abbaa Torbee' waan ta'eef tarkaanfiin irratti fudhatame jedhan. Waajirri Kominikeeshinii magaalaa Dambidoolloo gama isaatiin  nama namoota ajjeesaa tureefi miseensa garee 'Abbaa Torbee' ta'e irratti tarkaanfiin fudhatameera jechuun fuula Feesbuukii isaarratti barreesseera. Waajirri magaalichaas fuula Feesbuukii isaarratti viidiyoo osoo dargaggoon kun hin ajjeefamiin agarsiisu maxxanseera. Naannawaa sana keessa garee "Shane" manni maree bakka bu'oota ummataa shororkeessaadha jechuun farraje akka socho'u ni himama. Viidiyoo sana irratti maaltu mul'ata? Fuula Fesbuukii kana irratti dargaggoon kun osoo hin ajjeefamiiniin dura gaaffiiwwan isaaf dhiyaataniif osoo deebii kennaa jiruu mul'ata. Namni viidiyicha waraabaa tures maqaa isaatiifi bakka dhaloota isaa isa gaafata. Dargaggoon harki isaa duubatti hidhameeru kun morma isaarratti ammoo shugguxiin rarraafamee ni mul'ata. Miilla dargaggoo kanaafi naannawaa sanatti dhiigni kan mul'atu yoo ta'u, uffannaan isaa ammoo dhoqqeen dibameera. Dargaggeessi addabaabaayii fuuldura dhaabbate kun maqaan isaa Amaanu'eel Wandimuu Kabbadaa akka jedhamuufi dhaloonni isaa magaalaa Dambidoolloo ganda 07 akka ta'e dubbata. Viidiyoo sana irratti humnoota nageenyaa mootummaa uffata dambii uffataniin marfamee mul'ata. Akka waajirri Kominikeeshinii maagaalichaa jedhutti dargaggoon kun miseensa garee 'Abbaa Torbee' jedhamu aanga'oota mootummaa ajjeesuun beekamuu ture. Dargaggoon kun to'annoo jala ooluun dura ganama nama Gammachuu Mangashaa jedhaman rasaasaan dha'ee milquuf otoo yaaluu''qaamolee nageenyaatiin miillisaa rukutamee qabameera,''jedha. Kanatti dabaluun, guyyoota muraasan dura magaalaa Dambidoollootti gaazixeessaan OBN Sisaay Fidaa kan ajjeese 'Abbaa Torbeeeti' jedheera. Jiraataa magaalaa Dambidoolloo kan ta'aniifi nagenyasaaniif jecha maqaan isaanii akka hin heeramne kan gaafatan akka himanitti, dargaggoon kun wayita addabaabahiitti ajjeefamu arguu BBCtti himaniiru. ''Amaanu'eel nama hawaasni jaalatu ture," jechuun erga to'atamee booda ''rasaasaan rukutamee ajjeefamuu ijaan argineerra," jedhan. Jiraataan magaalichaa akka himanitti, qaamoleen nageenyaa mootummaa dargaggoo kana qabuuf wayita dhaqan  suuqiidhaa mi'a bitaataan ture jedhan. Dargaggoo addabaabahitti ajjeefameetti dabaluun namoonni lama biroon rasaasaan dha'amanii wal'aansaaf gara biraatti geeffamuu beeka jedhan. Itti-gaafatamaan Waajjira Bulchiinsaaf Nageeenyaa Godina Qeellam Wallaggaa Obboo Tasammaa Waariyoo gamasaaniitiin, dargaggoon kun rasaasaan madaa'ee erga qabamee booda hawaasatti mul'ifame malee, addabaabahiitti hin ajjeefamne jedhanii waakkatan. ''Yakkamaa ta'uun isaa mirkanaa'eera,'' kan jedhan Obbo Tasammaan,  namoota lama rasaasaan rukutee otoo miliquu qaamoleen nageenyaa rasaasaan dhahanii qabanii jedhan. Dargaggoon kun otoo dhaddacha mana murtiitti hin dhiyeeffamiin maaliif ajjeefame? gaaffii jedhuuf, ''dargaggoon kun yakkamaa ta'uun isaa mirkaneeffameera,''jechuurra kan darbe Obbo Tasammaan ibsa bal'aa hin kennine. Dhimma kanarratti qondaaltoonni naannoo Oromiyaarra deebii akka kennan gaafachuuf yaallee hin milkoofne. Obbo Tasammaan naannawaa magaalaa Dambidoollootti tibbana hidhattoonni ''Shanee'' jedhanii waamaniifi qaamolee nageenyaa mootummaa gidduutti dhukaasni akka ture mirkaneessaniiru. ''Shugguuxiin gmormaa dargaaggoo ajjeefamerratti rarraafame qaamolee nageenyaa mootummaafi namoota nagaa kan itttiin ajjeesaa ture,''jedhan. BBCn qondaalota poolisii Godina Qeellam Wallaggaarraa odeeffannoon argate kan Obbo Tasammaan himaniin walfakkaata. Kibxata darbe gartuu''Abbaa Torbee''jedhamuun jiraataan magaalichaafi abbaan qabeenyaa Obboo Gammachuu Mangashaa namni jedhaman rasaasaan dhahamuu qondaaltoonni magaalicha himaniiru. Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa adeemsa seera kabachiisuu naannoo Oromiyaa keessatti gaggeeffamaa jiruun walqabatee ibsa torbe darbe keessa baaseen ''sirni seera kabachiisuu haala seeraa hordofeen'' akka gaggeeffamu gaafatee ture. Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoopjiyaa gabaasa isaa kessatti mirgi namaa kanneen hidhamani jiranii sarbaamaa akka jiruu, maatiin wal arguu akka hin dandeenye, xalayaa mana murtii malee namootni qabamaa akka jiraniifi tarkaanfiin madaalawaa hin taane fudhatamaa jiraachuu ibseera. Kana malees, maatiin ijoollee isaanii miseensa 'ABO Shane' jedhaman akkasumas haati-warraa abbaan warraa ishee miseensa garee kanaati jedhamee shakkame fidaa jedhamuun akka hiraarfaman addeessee ture Komishinichi. Haata'u malee, Komishini Poolisii Oromiyaafi Abbaan Alangaa Waliigala Oromiyaa ibsa waloo Caamsaa 12, 2021 midiyaaleef kennaniin, gabasni Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa sarbama mirgoota Oromiyaa keessatti raawwatamaa jiru ilaalchisuun baase ragaa garee tokko irratti kan xiyyeeffateefi madaalawaa akka hin taanedha jechuun mormeera.


Ijaarsi siidaa Jeneraal Waaqoo Guutuu maalirra jira?

Ummanni Oromoo gootota isaa keessaa akka tokkootti kan ilaalu Jeneraal Waaqoo Guutuu bara 2006tti du’aan boqotan. Siidaan yaadannoo goota Oromoo kanaas ijaaramuuf hojii eegalamu BBCn Mana Qoppheessaa Magaalaa Roobee irraa odeeffateera. Hojii Gaggeessaan Mana Qopheessaa magaalaa Roobe Obbo Mohaammad Huseen Maddaa, Siidaan Jeneraal Waaqoo Guutuu bajata mootummaan ramade birrii miliyoona 21 hojjatamuuf karoorfamee kontiraaktara hojjatu wajjin waliigalteen mallatteeffamu himan. Ijoollee Jeneraal Waaqoo Guutuun horatan 49 keessaa shanaffaafi ijoollee isaanii 32 lubbuun jiran keessaa ilma angafa kan ta’an Obboo Hasan Waaqoo, siidaan maqaa abbaa isaaniit Roobetti ijaaramu eegalamuu odeeffannoo akka hinqabne BBCtti himan. Haata'u malee Hojii Gaggeessaan Mana Qopheessaa magaalaa Roobe Obbo Mahaammad, iddoo ijaarsi kun itti gaggeeffamutti waanta argamuu diiguun eegalameera jedha.  Kana malees, kontiraaktarri ijaarsa siidaa kana raawwachuuf jedhu meeshaa ittin hojjatamuufi sibiilota gurguddaa galfachuurratti argama jechuun haala ijaarsi siidaa kun itti jiru dubbatu Obbo Mahaammad. Pirojeektiin ijaasa siidaa Jeneraal Waaqoo Guutuu kunis ji'oota jahan dhufan keessatti hojjatame akka xumuramuu karoorfamuufi siidichis dheerina meetira 14 akka qabaatu himaniiru. Wayita ijaarsi siidaa kanaa xumuramettis moggaasa ''Addabaabaay Waaqoo Guutuu'' jedhamun kan moggaafamu ta'ulleen dabalanii himaniiru Obbo Mohaammad. Ilmi Jeneraal Waaqoo Guutuu Obbo Hasan Guutuu amma maanguddoo ganna 71 yoo ta’an, Godina Gujii Aanaa Gooroo Doolaa magaalaa Gannaalee keessa jiraatu. Aanaan kun iddoo Jeneraal Waaqoon itti dhalatan Godinaa Baalee Aanaa Madda Walaabuun wal daangeessaa. Maanguddoon kun ‘’waa’ee ijaarsa siidaa kanaa irratti odeeffannoo haaraa hinqabu’’ jedhu. Kanaan dur yeroo Abbaa Duulaa aangoorra turan siidaa ni ijaarraaf jedhamulleen hanga ammaatti qabatamaa waan hinagarreef abdii kutachu dubbatu. '‘Ijaaruuf karoorfamuusaa dhagahuun alatti qabatamaan eegalamee hinagarre. Waanti quba qabnu aanaa Madda Walaabuu Dhaddacha Gootaa bakka jedhamutti magaalaa haaraa ijaarra. Isas maqaa Jeneraal Waaqootiin moggasna jedhamee ture. Amma yoonaatti dhagaa bu’uuraa kaa’amu eegaa jirraa,’’ jechuun wanta amma ijaarsi siidaa kun irratti argamu akka quba hinqabne dubbatu Obbo Hasan . Ijoollee Jeneraal Waaqoo horatanii kan lubbuun jiran keessaa angafa akka ta’an kan dubbatan Obbo Hasan, waa'een abbaasaanii kan yaadatan akkasiin BBCtti himan. A.L.A bara 1973tti Somaalee jiraanna ture kan jedhan Obbo Hasan, ''mana barnootaa gallee baranna jennaan, isin hin barattan qawwee dhooftu nuun jedhe,'' jedhu. Isaan boodas bara buulchiinsa Hayila Sillaasee amma kutaa sadiitti erga barataniin booda qawwee dhahuutti deebine jedhan. Ammattis qonnaan bulaafi abbaa ijoollee 16 ta’uu dubbatu. ‘’Ijoollummaatti xiqqoo wayita turre qawwee dhukaasi jedhe nutti kenna. Wayita qawween dhukaate rifannaan nu tuma ture,’’ jedhan. Jeneraal Waaqoon ‘’Garbummaa iddaan buqqifna, dadhabnu ilmaan itti guddifna,’’ jedhee ture; kaayyoon isaa amma galma ga’eera jedheen yaada jedhan ilmiisaanii Obbo Hasan. Ilmaan sun guddatanii aangoo qabataniiru jedhan. ‘’Jeneraal Waaqoon jabana Haayila Sillaasee, Dargii Wayyaanee lolee amma galma geette. Kan amma jiru laafaas ta'ee jabaas Oromoodha, Ilmaan sanatu jira,’’ jedhan. Jeneraal Waaqoo Guutuu eenyu? Jeneraal Waaqoo qabsoo qonnaan bultoota Baalee nama jalqabasiisan akka turan barreessaan Kitaaba ‘Seenaa qabsoo qonnaan bultoota Baalee’’ fi ogeessi Waajjira Aadaafi Turizimii Godina Baalee Obbo Amaan Nashaa BBC'tti himeera. Jeneraal Waaqoon Godina Baalee aanaa Madda Walaabuutti bara 1916 dhalatan. Bara 1956 qabsoo sirna Haayilasillaasee irratti hirmaanaa olaaanaa qabaniin galateeffachuuf uummanni Jeneraal ummaan kenneefi muude. Seenaa boonsaa uummataaf hojjate jedhamee Baaleetti muudame. Jeneeraal Waaqoon nama xiiqii qabatu, jajjabaa jedhame uummata Baaleef muudaman ture. Qabsoon qonnaan bultoota Baalee hoggansa Jeneraal Waaqootiin bara 1956 eegale. Lolli sun maqaa ‘Lola Baalee ykn Lola Dhombirii’ jedhamuun beekama ture. Dhombir jechuun maqaa qawwee Somaaleerraa galfatanii ture. Bara lola Dhombiir sanatti magaalota gurguddoo malee baadiyyaa Baalee to’annoosaanii jala ture. Haayila Sillaaseen wayita sana duula cimaa ta’e Baaleerratti banee ture. Haayila Sillaaseen bara sanatti, ‘’lola Somaaleen lafa Itoophiyaa fudhachuuf bante malee, Oromoon sirna keenya balaaleffatee miti,’’ jechaa ture. Jeneraal Waaqoon Somaaleetti humna cimsachuun sirna Hayilaasillaaseen wal’aansoo qabaa turan. Mootiin Hayila Sillaase fincila uummata Baalee sana akka lola amantiifi  gandummaa fakkeessuun’’ Islaamni biyyaa bahee Somaaleetti galuufi’’ jechuun maqaa balleessaa ture. Jeneraal Waaqoon meeshaa waraanaa gahaa otoo hin qabatiin diiddaan eegalan sirna Hayila Sillaasee miidhee ture. Sirni Haayila Sillaasee erga kufe booda A.L.I bara 1968 yeroo lammaffaaf Somaaliyaatti deebi’uun waraana bifa haaraan ijaaruuf tattaafataa turan. Bara sanatti namoonni kumatamaan lakka’aman Somaaliyaatti ijaaramuun qawwee hidhatanii gara Itoophiyaa akka seenu taasisan. Jeneraal Waaqoon bara bulchiinsa TPLF keessattilleen diddaa itti fufuun booda A.L.I bara 1998 (2006) biyya oollaa Keeniyaatti du’aan boqotan. Jeneraal Waaqoon ganna 14tti qabsoo eegaluun, umuriisaanii qabsoo keessatti fixanii jechuun seenaa isaanii Amaan Nashaa gabaabse BBC'tti hime.


Godina Booranaatii namoonni 300 ol ajjeechaa sodaachuun baqatanii Keeniyaa galan

Jiraattonni Godina Booranaa aanaa Mi'oo 300 ol ta'an sodaa nageenyaatiif baqatanii biyya ollaa Keeniyaa galuu BBCtti himan. Haata'u malee Bulchaan Aanaa Mi'oo Obbo Jaarsoo Aannaa rakkoo nageenyaa aanaa isaanii keessa akka hin jirre BBCtti himan. Amma erga qe'ee isaanii dhiisanii baqatanii bahanii torban lama caaluu himan jirraattoon kunneen. Obbo Godaanaa Moluu jiraataa anaan Mi'oo ardaa Gootuuti. Amma humni nageenya mootummaa nu ajjeesa jennee gara Keeniyaatti baqanne jedhan. Dhiheenya kana qaamooleen motummaati kan jedhanii dargaggo tokko ummata fulduratti akka ajjeesaniifi haalli kunis yaaddoo nageenyaa itti umuun baqachu dubbatu. ''Dargaggoo ganna 25 uummata fuulduratti ajjeesan. Maaliif akka ajjeesan hin beeknu. Garuu ammallee namootni 17 miseensa shanee ajjeefamuu qabu jedhamee himame. Walii hin beeknu waan taheef sodaannee baqanne,'' jedha. Obbo Godaanaan jiraattotni aanaa isaanii gara 300 ol tahan baqatanii Keeniyaa kutaa Isi'ooloo galuu himan. ''Qorri nu miidhe, rakkannee jirra, qaamni nu gaafate tokkollee hin jiru,'' jedhan. Jiraattuun aanaa Mi'oo biraa nageenya isheef jecha maqaan akka dhahamu hin feene, ''biyya keenya irraa baqanne biyya biraan baane jette. Dhukkubsataa, dubartii ulfaa fi ijoolleetu nu waliin jira. Dubartiin ulfaa karaatti deesse jirti. Jaarsoliin karaa bulaa turan namni dhaqee fuudhe jiru. Bokkaa, aduu fi qorraan miidhamaa as geenye.'' Dubartii BBC dubbise kun bakka uummatni awwaalcha reeffa nama biraaf bahetti dargaggoo tokko seelii Shanee jedhanii ajjeesan jette. Ammas namni 17 hafu jira kan ajjeefamu waan jedhaniif baqatanii lafa jireenyaatii bahu kan himtu dubartii kun, namni  baqatanii bahuu 300 akka ta'an dubbatti. Namoonni qee'e isaanii irraa baqatan kunneenis waan nyaatan akka hin qabneefi hunduu rakkataa jiraachu himte. Namni biraa Waaqoo Roobaa jedhamu baqatee Kaaba Keeniyaa kutaa Isi'ooloo jiru qabeenya keenya dhiisnee, loon dhiisnee baqannee baane jedhe. Jiraataan kun sababii ''isin miseensa Shaneeti'' jedhuu namoota biraa 17 ajjeesuuf akka barbaadan hime. Namootni qaamooleen nageenyaa kunneen miseensa ''Shaneeti'' jedhaniin kunis kan doqdoqqeen tajaajila geejibaa hawaasaaf kennan malee yakka keessa kan jirre ta'u waakatu Obboo Waaqoon. Qaamni motummaa maal jedhan? Bulchaan Aanaa Mi'oo Obbo Jaarsoo Aannaa rakkoo nageenyaa aanaa keenya keessa hin jiru jedhan. ''Rakkoon siyaasaa hin jiru. Rakkoo godaanaa jira. Finna godaanan malee siyaasaaf kan godaanan hin jiran,'' jedhan. ''Namni Itoophiyaa keessa jiru dheebuu siyaasaa, dheebuu bishaaniis qabu hin jiru. Bishaan qaban, bilisummaa qabu malee rakkoon hin jirtu,'' jedhan Obbo Jaarsoon. Obbo Jaarsoon komii jiraattonni haala nageenyaa irratti kaasan kana guutummaan dhugaa miti jechuun haalan. ''Namni ajjeefame hin jiru. Sirraan dhagahe. Akka bulchaatti kan beeku namni du'eyyuu hin jiru kan jiraatu male,'' jechuun gaaffii dhiyaateef hundaa akkanan waakkatan Hidhattoonni kan motummaan shanee jechuun dhiyeenya shororkeessummaan farajjee Kibba Oromiyaa godina Booranaa fi Gujii Waraana Bilisummaa Oromoo keessa akka socho'an ni himama. Ji'uma kana keessa Godina Qeellam Wallaggaa magaala Dambi Doolloottis dargaggoo Amaanu'eel Wandimmuu jedhamu  miseensa abbaa torbeetii jedhamun adabaabaayitti osoo uummanni ilaaluu ajjeefamuu gabaasuun keenya ni yaadatama.


'Gareedhaan yaalii reebichaa narratti taasifame' - Lij Yaareed

Hojiiwwan aartii kanneen akka fakkii kaasuuu, koomeediifi kanneen birootiin kan beekamu Lij Yaareed, Roobii darbe Caamsaa 05, 2021 magaala Finfinnee naannoo Alam Baank jedhamutti gareedhaan yaaliin reebichaa akka irratti taasifame BBCtti himeera. "Dargaggoonni torba tahan jalqaba na waamanii maqaa arrabsoo sabummaa koo tuquun na arrabsan. Sana booda qofaatti si dubbisuu barbaanna jedhanii natti marsan. Achumaan lolaafi reebichatu jalqabe," jechuun waan isa mudate ibsa Artist Lij Yaared. Lolli kun gidduu galtummaa poolisiitiin adda bahuu kan dubbatu Lij Yaareed, miidhaan qaamaa cimaan irra gahe akka hin jirres himeera. "Gareen kun garee durriyootaati. Poolisiiyyu ni tuffatu akka namaatti hin ilaalan. Yeroo sana poolisiiyyuu ofirraa darbachaa turan. Sana booda achii deeman. Namni isaan to'ates hin jiru," jedha. Waggaa tokko keessatti aggaammiin haleellaa amma isarra gahe kun kan yeroo lammaffaa ta'uus hima Lij Yaared. "Ammaan duras gareen gurmaa'e bakka hojii kiyyaa dhufee mucaa ogeessa kaameeraa na waajjin hojjetu reebanii meeshaaleen ittiin hojjedhu kan akka kaameeraafi kanneen biroo na jalaa saamaniiru. Kan ammaa kun yeroo lammaffaaf," jedha. Sababni narratti xiyyeefatameera jedhuuf yoo ibsus, " gareen waan Oromoo kana jibbu ni jira. Ani ammoo duraan afaan Amaaraan hojjechaa waanin tureef sirritti nabeeku. Amma ammoo hojiin kiyya waanuma Oromoo qofa. Sodaa hin qabu waa'ee saba kiyya nan barreessa. Nan dubbadhas," jedha. Lij Yaareed hojiilee aartii Oromoo fakkiidhaan kaasuun galii argatuun of jiraachisaa akka jirus hima. Yaalii kaleessa irra gahe kana qaama poolisiitti beeksisus eenyummaan namoota kanaa waan hin beekamneef qaamni to'atame akka hin jirres himeera. Magaala Finfinnee keessatti Waxabajjii darbe kan ajjeefame Weellisaa Hacaaluu Hundeessaa dabalatee artistoota Oromoo biroo kanneen akka Caalaa Bultumee, Ittiiqaa Tafarii, Jaagamaa Taaddalaafi kanneen biroo irrattis reebichiifi haleellaan irra gahuunsaa ni yaadatama.


Siyaasa: Tibbana akka shororkeessaatti akka ramadamaniif kan jedhaman 'Shanee' fi TPLF eenyu?

Manni maree Ministeerotaa Sanbata darbe Adda Bilisa Baasaa Tigraay (TPLF) fi 'Shanee' shororkeessummaan akka ramadamaniif yaada murtoo kennunsaa ni yaadatama. Itti aansees manni maree ministeerotaa aangoo heera motummaa keeyyata 77 irratti kennameefiin, TPLF fi 'Shanee'n akka garee shororkeessitootaatti ramandamaniif yaada murtee dhiyeessee gara mana maree bakka bu'ootaatti erga. Paarlaamaan yaada murtoo kana fudhatee garee kan akka shoroorkeessaatti ramaduuf sagalee lama sadii kennu qabaata. Garee tokko shororkeessaa jechuun ramaduun maaliif barbaachisa? Gaaffii kanaaf deebii akka nuuf keennaniif BBCn, seera shororkeessummaa waggaan dura fooyya'ee dhiyaate keessatti kan hirmaataniifi waajjira gumii abbaa alangaa hoogganaa kan jiran Abaadir Ibraahim (Dr) dubbiseera. Abaadir motummaan gochaawwan yakka adda addaa ittisuuf hordoffii tarree taasisuu haalli itti hin dandeenyee yoo umamee garee tokko shororkeessaa jechuun ramadu akka danda'u himu. Kana malees gochi tokko 'shororkeessaadha' kan jedhamu yoo kan ''siyaasa, amantaa ykn ilaalcha gaggeessuuf yaaduun ummata ykn qaama hawaasaa murtaa'e shororkeessuuf yaadamee kan raawwatamu ta'e'' kan jedhan keewwanni labsichaa sadii wantota eeruudha jedha. Akkasumas dhorkaawwan shan kanneen ''motummaa, motummaa biyya alaa ykn dhaabbilee idil-addunyaa dirqisiisuun lubbuu balaaf saaxiluu, miidhaa qamaa qaqabsiisuu, danquu ykn butuu, qabeenyaa ykn tajaajilawwan hawaasummaa akka rakkoon mudatu taasisuu'' kan jedhan dabalatee yoo raawwataman yakka shororkessummaa ni jedhamu jechuun ibsa. Akka Abaadir jedhaniitti, dhaabni tokko gochaawwan kanneen kaayyoosaa yoo taasifate, aanga'oonni dhaabiichaa yakkicha adeemsaan ykn ifatti yoo fudhatan, yakkichi adeemsaan ykn raawwiidhaan kan dhaabicha ibsu yoo ta'e, qaamni tokko shororkeessaa jedhamuun akka ramadamu BBCtti himan. Jalqabas abbaan alangaa waliigalaa dhaabbanni tokko shororkeessumman ramadamu qabaata jechuun yoo amane murtoo yaadaatiif mana maree ministeerotaatiif dhiyeessa. Manni maree Ministeerotaa yaadicha fudhate ragaasifnaan ammoo manni maree bakka bu'oota ummataa sagalee lama sadiitiin akka ragaasiisuuf garasiitti erga. Yaanni murtii mana mareetiif wayita dhiyaatuutti gochaawwan dhaaba sana shororkeessaa jechiisaniifi hirmaannaan dhaabichi isa keessatti qabu ifatti mul'ifamu qabaata jedhu Abaadiir. Haata'u malees ragaa kana ifa taasisuun yaaddoo qabaata jedhamee yoo yaadamee dhimmoonni ifatti dhiyyeeffamu danda'an akka jiran seerichi ni labsa jedhu. Dhaabichi gochaawwan jedhaman keessaa yoo xinnaate sadi keessatti hirmaachu mirkanaa'u akka qabaaatu oggeessi kun ni dubbatu. Paarlaamaan dhaabichi ykn qaamni biraa yaada akka dhiyeessuuf yeroo gahaa kennuufi yeroo murtoo ibsuun karaa midiyaa seera qabeessaa ta'eetiin waamicha dabarsuu qabaata jechuun labsichi kaa'eera jedhu. Dhaabni akka shororkeessatti ramadamuuf yaadni murtoo irratti kennamees paarlaamaaf yaada kennuuf kan hin dandeessinee fi dhimmoota icciitiidha jedhamaniin alatti ragaawwan argachuufi beekuuf mirga qaba jedhu.# Akkasumas yaada murtoo mormuudhaan mana marichaatiif ragaa kamiyyuu dhiyeessuuf mirga akka qabu labsichaan kaa'ameera. Paarlaamanis waamicha jedhame kana Wiixata darbe karaa midiyaatiin taasiseera. Yaadni murtoo kun wayita ragaasifamutti haaluma labsichaatiin jalqaba dhaabichi yoo hin diigamne fi qaama seeraa yoo qabaate, abbaan alangaa mana murtoo aangoo qabuutti akka diigamuuf iyyata dhiyeessa. Akkasumas qabeenyaawwan dhaabbichaa motummaan akka dhaalu taasifama jechuun labseera seerichi. Motummaan dhaabilee lamaan kana akka shororkeessaatti akka ramadamaniif yaa yaadu malee bu'aa inni dhaabbilee kanneen irratti qabaatu adda baasuun beeku qaba jedhu oggeessoonni dhimmichatti dhiheenya qaban. Kanaan duras kanneen motummaa mormaniin hiikaa shororkeessaa jedhu jala akka galan taasifamanii turan kan jedhu, oggeessi kun motummaa mormuun shororkeessummaa taasifamee ilaalamu hin qabaatus jedha. ''Seerri farra -shororkeessaa kanaan dura fooyya'ee walitti dhufenya motummaan paartiilee siyaasaa waliin qabu kan gara walitti dhufeenya nageenyaatti fudhate ture. Kun amma irra deebii'amu hin qabaatu'' jedhu. ''Kanaan boodas dhaabbilee kanneen waliin marii, araarri ykn waliigalteen kamiyyuu kan hin yaadamne taasisa'' jedhu. Keessattuu rakkoo naannoo Tigraay jiruu bu'urarraan furuurra dhimma mana murtii tokkoo tokkoon ilaalamu taasisa. Kunis gocha yakkaa seeraafi adeemsa haleellaa irratti deebii kennuu ta'a. Kunis biyya keessatti qofaa osoo hin taane, yaaliin qaamni biyya alaa kamuu araarsuufi waliin marisiisuuf taasifamu yakkaa akka taasisu himu. Ameerikaa dabalatee motummoonni biyya alaa adda addaa waliitti bu'insii naannoo Tigraay waliigalteen akka xumuramuuf gaaffii dhiyeessaa turan cufuuf kan yaadamee fakkaatas jedhu. Kanaan dura motummaan qaama hidhatee bosonatti hafee kan Waraana Bilisummaa Oromootiin 'ABO-shanee' jechaa ture. Haa ta'u malee yaada murtoo tibbana mana maree ministirootaatiin akka shororkeessaatti akka ramadamuuf dhiyaateen 'Shanee' jechuun hima. Ofii 'Shanee' eenyuu? Maqaan ABO-Shanee jedhu motummaa Itoophiyaatiin yeroo baayyee Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) akka ta'eetti itti fayyadama. Haata'u malee garichi akka ABO-Shaneetti ofi hin ibsu. Waraanni Bilisummaa Oromoo (WBO) kan amma akka ABO-Shaneetti ibsamus wagggoota 30 oliif, akka damee waraana ABOtti beekamu. Kunis hanga ABO paartii siyaasaa karaa nagaatiin qabsaa'uuf boordii filanootiin galmaa'eetti. Gareen kunis erga marii hidhannoo hiikkachuu motummaa MM Abiy Ahimad waliin waliigalteerra gahamu dadhabeen booda ture bara 2018tti akka qabsoo hidhannoo itti fufu kan labsuun dhaabbichaan adda kan bahe. Dureen ABO Obbo Daawuud Ibsaa gama isaanitiin waraana bosonatti hafe akka hin ajajnee ibsaniiru. Waraanni Bilisummaa Oromoo kan Lixaafi Kibba Oromiyaa keessa socha'aa jiru kunis Kumsaa Diriba kan Jaal Marroo jedhamuun beekamuun durfama. Gareen kunis naannoo Oromiyaa naannoolee biyyatti keessaa isa guddaafi lafa jireenyaa ummata Oromoo kan baay'inaan biyyattii keessaa saba guddaa ta'ee, bilisoomsuuf akka lolu hima. Yeroo garaa garaati motummaan garee kanarratti yeroo torbanootaa keessatti tarkaanfii akka fudhatu himulleen, haleellaawwan miseensoota garee kanaatiin raawwataman jedhamaniin namoonni dhibbaan lakkaa'aman ajjeeffamanii, kanneen kumaatamaan hedaman ammoo buuqaafamaniiru. Motummaanis WBO ykn 'ABO-Shanee' saamicha baankiiwwanii, ajjeechaa qondaaltoota motummaafi namoota nagaatiif irra dedeebiin himata. Kana malees motummaan garee 'ABO-Shanee' biyyattii diiguuf TPLF'n akka deeggaramufi Tigraay keessatti loltoonni 'ABO-Shanee' lola TPLF maddii dhaabbachuun lolaa turan booji'amu himee ture. Jechi 'Shanee' eessaa dhufee?Jeechi 'Shanee jedhu Afaan Oromoo lakkoofsa 'Shan' jechuudha. Caasaa paartii ABO keessatti koreen hojii raawwachiftuu miseensoota shan qabdu 'Gumii shanee' jedhamuun waamama. Gumii kana keessattis miseensoota dhaabbataa shaniifi kan yeroo lama hammatama. Garuu kan mootummaan amma ''Shanee'' jechuun tarree hororkeessummaan galmeessu kun garuu qaama isa kam akka tahe ifatti waan lafa godhu hin jiru. TPLF eenyuu? Paartiin Adda Bilisa Baasaa Tigraay (TPLF) erga qabsoo hidhannootiin motummaa dargii kuffiisee aangoo biyyatti olaanaa qabateen booda gara waggoota 30f Itoophiyaa bulchaa ture. Haata'u malee lola Sadaasa bara 2020 naannoo Tigraayiitti eegaameen hordoofuun boordiin filannoo biyyaaleessaa biyyattii seera qabeessummaa dhaaba kana mulqe. Addi Bilisa Baasaa Uummata Tigiraay (ABUT/TPLF) bulchiisni mootii Hayilasillaasee kufee, sirni Dargii aangoo qabachuu hordofee A.L.I Caamsaa 11, bara 1967 qabsoo hidhannoo eegale. Qabsoo hidhannoof ka'umsa kan ta'e immoo gartuu barattoota yunvarsiitii Finfinnee dhalattoota Tigraay ta'aniin hundeeffamedha. Jalqaba miseensota saddeetiin kan hundaa'e yoo ta'u, sana booda hundeessitoonni kunneen sochii TPLF hundeessuu keessatti qooda jabaa gumaachaniiru. Namoonni saddeettan Barrihuu Barihee ykn Dr Aragaawwi Barihee, Faantahuun Zaratsiyoon ykn Geedi'oon Zaratsiyoon, Mulugeetaa Hagoos, Ambaayyee Masfin ykn Siyyum Masfiin, Ammahaa Tsahaayyee ykn Abbaay Tsahaayyee, Iqubaazigi Bayyanaa, Alamsaggad Mangashaa fi Zarihuu Gessesee turan. Waraanni Dargii waiin gaggeeffamuus bal'achuun, Tigraan alattis gara naannoo biyyatti biraatti ce'uun, dhaabni ummattoota kaanis bakka ni bu'a jedhame akka hundeeffamuuf TPLF gahee olaanaa baheera. Kana hordofuunis Paartii Sochii Dimokiraatawaa Saba Amaaraa, Dhaabbata Dimookiratawaa Uummata Oromoo (DHDUO) fi Adda Warraaqsa Uummattoota Kibba Itoophiyaa wajjiin walitti fiduun adda tokkicha ADWUI uuman.hundeeffame.ADWUI kan olaantummaa TPLFn hoogganamaa ture erga Dargii aangoorraa buuseen booda waggoota 27f biyya bulcheera.Erga Ministirrii Muummee Abiyi Ahimad aangoo qabatanii booda ammoo addicha keessatti dhibdeen waggootaaf ture daranuu hundee jabeeffataa adeeme. Dhumarrattis ADWUI'n baquun paartii Badhaadhinaatiin wayita bakka buufamu, TPLF Paartii Badhaadhinaatti dabalamuuf diduun alattis ''walitti baquun isaanii seera qabeessa hin turre'' jechuun mormii dhageessise ture. TPLF aanga'oota isaa olaanoo qabachuun gara Naannoo Tigraayiitti erga imaleen booda walitti dhufeenyi motummaa federaalaa waliin qaban baduun alattis gara walitti bu'iinsaatti galame.Lola baatii jahaan dura eegalameenis motummaan federaalaa 'TPLF barbadaa'eera' jechuun labsee ture. Aanga'oonni siyaasaafi loltummaa garee kanaas yakkawwan adda addaatiin shakkamuun ajajni hidhaa irratti baafamee ture.Aanga'oonni TPLF duraaniifi kan ammaa hedduunis to'annoo humnootii nageenyaa jala oolfamuufi kaan ammoo ajjeefamuu raayyaa ittisa biyyattiin ibsamunsaa ni yaadatama.


Aadaafi Seenaa: Oromoon Yayyaba Shananiin abuurratee, maaliif wantota shaniin qooda?

Oromoon wantoota hedduu shanitti qoodee ilaala, uumaa waliinis walqabsiisa. Fakkeenyaaf, Gadaan Oromoo shan, Odaa shan, jaarsoliin dhimma biyyaa ilaalan shanee jaarsaa jedhamu, shanan seera baastotaas jiru - walumaagalatti 'Yayyaba Shanan Waaqaa' jechuun falaasama wantoota shanitti hiruutiin beekama, Oromoon. Uummanni Oromoo maaliif wantoota shanitti qooduu filate? Falaasamni lakkoofsa shan duuba jiru maali? Wantoonni Oromoon shanitti qoodee ilaalu maalfaadha? Walumaagalatti duudhaan lakkoofsi shan jiruufi jireenya Oromoo keesatti qabu maali? kanneen jedhanirratti yaada hayyootaarraa iyyaafanneefi dubbisnerraa kana qindeessineerra. Hayyuun Seenaa Oromoo Obbo Dirribii Damissee Oromoon lakkoofsa shanirratti maaliif hundaa'e, maaliif iddoo guddaa kenneef kan jedhurratti wayita yaada kennan: ''Oromoon beekumsa uumaafi uumama irratti qabu wayita ibsu Waaqayyo dura bishaan walaabuu uume, bishaan kanas bakka lamatti addaan baase. Isaan lamaan oloofi jaloo godhe. Isaan kunneen ammoo bakka shanitti yayyabe jedha,'' jedhan. Obbo Dirribiin itti fufuun, ''Kun yayyaba shanan waaqaa jedhama. Oloo keessa saditu jira, jaloo keessa lamatu jira. Oloo keessa urjii, ji'aafi aduutu jiru. Jaloo keessa ammoo dacheefi bishaantu jira. Kanaaf, yayyabni Waaqaa shani jedhee amana Oromoon,'' jedhan. Oromoon mallattoowwan Yayyaba Waaqaa shanan wayita ibsu uumaafi uumamaan walqabsiisa kan jedhan Obbo Dirribiin, keessattuu akkaataan uumama dhala namaa ammoo iddoo guddaa qaba jedhan. ''Qubi harka namaa shan, qubi miillaas shan, Lubi yookiin gogeessi Gadaa Shan, Odaan seerri tumameefii beekames Shan.'' Kana malees, Oromoon haala waldhibdee kamiyyuu keessatti murtee dhugaa ni kenna jedhee kan itti amanu garee jaarsolii Shanacha jedhamu qaba jedhan Obbo Dirribiin. ''Jaarsoliin kunneen hawaasaafi caasaa Gadaa keessatti kanneen iddoo qabaniifi lakkoofsaan shan kan ta'an yoo ta'u, dubbiin yeroo baayyee isaan bira hin darbu.'' ''Yoo dubbiin cimee isaan bira darbe ammoo gara qaama Salgee jedhamuutti dabarsu, garuu yeroo baayyee Shanee jaarsaa bira hin darbu.'' Namoonni kunneen caasaama Gadaa keessa kan filaman yoo ta'u, garuu dirqama abbootii Gadaati jechuu miti jedhan Obbo Dirribiin. ''Sirna Gadaa Oromoo keessatti Jaarsoliin shanan kunneen akka mana murtii waliigalaatti ilaalamu. Namoota amantiirratti, aadaarratti, safuurratti adda duree ta'aniifi amanamoo ta'antu filatamu.'' Hayyuun Antirooppoolooji fi Qorataan Seenaa Oromoo Dr Gammachuu Magarsaa kitaaba isaanii, ''Sacred Knowledge Traditions of the Oromo of the Horn of Africa'' jedhu keessatti waa'ee duudhaa lakkoofsa shanii wayita ibsan, ''Oromoon seera uumaafi uumamaarratti hundaa'uun seera 'Yaayyaa Shanan' jedhu abuurrate,'' jedhan. Falaasama wantoota shanitti ramaduu (Pentadic Classification), Yaayyaa Shanan jedhamu kanaan Oromoon ijaarsa qe'ee, caasaa hawaasummaa, daangaa bulchiinsaa, Sirna Seeraafi Heeraa, Sirna Siyaasaa akkasumas duudhaa amantii isaa shanitti qoodee gaggeeffata jedhan, Dr Gammachuun kitaaba isaanii keessatti. Akkaataa falaasama Oromoo kanaan namni guutuun tokko uumama Waaqaa biyya lafaarra jiru bakka bu'a kan jedhan Dr Gammaachuun, namni wantoota bu'uuraa shan: gogaa, foon, dhiiga, lafeefi yaada isaarraa kan ijaarameedha jedhan. Caasaan bu'uura qaama dhala namaa akkuma uumama addunyaa bakka bu'u, Oromoon wayita mana ijaarratus kana ilaalcha keessa galcheeti jedhu Dr Gammachuun kitaaba isaanii keessatti. ''Uummati Oromoo dur dur wayita mana ijaarratu jalqaba bifa geengoo ta'een godha. Achii booda utubaa manaa gidduu dhaabee bakka shanitti kuta. Kunis qaama namaa dhalootarraa hanga du'aatti kan bakka bu'uudha. Gogaa, foon, dhiigaafi lafeen kutaalee shananiin bakka buufamu, utubaan ammoo yaada dhala namaa qajeelchudha.'' Dr Gammachuun seerota Yaayyaa shanan jalatti ibsan keessaa shanan seera-baastotaa Abuduroo (Five Ancestral legislators) isaan tokko. Akka isaan jedhanitti, namoonni seera ganamaa Oromoo baasan kunneen maqaa Yaayyaa jedhu akka maqaa aangootti kan itti maxxanfamu yoo ta'u, isaanis Yaayyaa Golloo Goboo, Yaayyaa Boruu Biloo, Yaayyaa Mannee Leeqaa Jaarsoo, Yaayyaa Gallee Annoofi Yaayyaa Baabboo Galleessa jedhamu. Maqaan namoota kunneenii bakkaa bakkatti garaagara ta'uu mala kan jedhan Dr Gammachuun, garuu seerota namoonni kunneen baasantu karaa hayyuutiin dhalootarraa dhalootatti darbaa yoona ga'e jedhan. Akka Oromoon dhugeeffatutti Yaayyaa Golloo Goboo Seera Golaafi Seera Gosaa (seera keessoo Oromoo fi Seera Ollaa waliin), Yaayyaa Boruu Biloo Seera Rakoo, Yaayyaa Mannee Leeqaa Jaarsoo Seeraa Duulaafi Seera Adamoo, Yaayyaa Gallee Annoo Seera Horaa, Seera Horii fi Seera Marraa Bisaanii, Yaayyaa Baabboo Galleessa Seera Dhawaa-Dhibaayyuu baasaniiru. Seerota kunneentu walitti qindaa'anii seera biyyaa ta'anii, heera Oromoon ittiin qajeelee jiruufi jireenyasaa gaggeeffatee akka sabaatti jiraatuuf bu'uura ta'e jedhan Dr Gammachuun kitaaba isaanii keessatti. Gama kaaniin, mootummaan Itoophiyaa maqaa 'Shanee' jedhu moggaasee ofumaasaa shororkeessaa jedhee farrajuun dhibdee siyaasaa mariin hiikuurra ittuu hammeessuu kan agarsiisu ta'uu kan ibse Addi Bilisummaa Oromoo (ABO), jechi 'Shanee' jedhu Gadaa Oromoo keessatti duudhaa kabajaa qabaachuu hime. ''Jechi 'Shanee' jedhu Sirna Gadaa keessatti kabaja guddaa kan qabuudha. Jiruufi jireenya Oromoo keessatti duudhaa kabaja qabuudha. Jecha kana fuudhanii shororkeessummaatti farrajuun aadaafi duudhaa sabichaa gadi buusuudha.'' Mootummaan garuu garee Shanee jedhee waamu shororkeessummaan farrajuusaa malee, 'Shanee' Sirna Gadaa keessatti duudhaa kabajaa qabu xiqqeessuusaa wanti akeeke hin jiru.


Pirofeesar Mararaa Guddinaa: 'Filannoo keessaa bahuu keenyatti hin gaabbinu'

"Abdiinis, hawwiinis, abjuunis laga gama jira" kan jedhan Piroofeesar Mararaa Guddinaa, ammatti siyaasa keessaa bahuuf yaada akka hin qabne dubbataniiru. Dura taa'aa Koongirasii Federaalawaa Oromoo (KFO) kan ta'an Piroofeesar Mararaa Guddinaa sosochii baratttoota Itoophiyaarraa kaasee naannoo walakkaa jaarraatif siyaasa biyyattii keessatti hirmaachaa jiru. Dhaabni isaanii Koongirasiin Federaalawaa Oromoo 'dhiibbaa mootummaatin' filannoo biyyaalessaa marsaa jahaffaan ala ta'uu kan himan Proofeesar Mararaan, adeemsa dhaabni isaanii filannoo keessaa itti bahefi imala siyaasaa isaanii irratti BBC walin turtii taasisaniiru. 'Mariiwwan waliigaltee fiduu hin dandeenye…' Dhaabni isaanii filannoo keessaa bahuuf murteessusaatin dura waggoota sadan darbaniif mariiwwan siyaasaa heddu dhaaba biyya bulchaa jiru dabalatee qaamolee garaagaraa walin taasifamaa turuu Piroofeesar Mararaan himu. Mariiwwan kunneen keessaammoo kan Ministirri Mummee Abiy Ahimad irratti argamanis akka jiran, haata'u malee mariiwwan taasifaman gama waliigaltee biyyaalessaa uumutiin bu'aa kan hin argamsiifne ta'uu dubbatu. "Mootummaan kan barbaadu 'humni ADWUI keessaa bahe jijjirama biyya kanaa olaantummaan gaggeessuu qaba, isa nujalaa hin tuqinaa' kan jedhudha. Abjuu biyya kana nutu itti fufee bulchuu qaba jedhuun ala deemuu didan. ''Nutimmoo kan hidhamaafi dararamaa turre akkasumas gatii guddaa itti kaffallefi dhiigni ijoollee Oromoo gadi nam'aa ture sirna kana jijjiiruufi" jedhan. Sababni milkaa'uu dhabuufi itti fufiinsa dhabuu gaaddisa dhaabbilee siyaasaa Oromoos kanuma ta'uu himu. Garaagarummaan dhaaba isaaniifi dhaaba biyyattii bulchaa jiru gidduutti uummame kunis hidhamuu miseensootasaaniifi cufamuu waajjiraalee isaaniitif sababa ta'uu dubbatan. "Wanti filannoof barbaachisu kan durirraa adda ta'efi fooyya'e hin jiru" kan jedhan Proofeesar Mararaa Guddinaa, filannoon nageenya fiduu akka qabu, sirni dimokiraasii akka dhalatu gochuu akka qabu akkasumas bulchiinsi gaarin diriiree qalbiin uummataa gara diinagdee biyyaa guddisuutti akka deemuu taasisuu akka qabu himu. Filannoon biyyaalessaa marsaa jahaffaa dhimmoota sadeen kunneen hanga hin fidnetti filannoowwan kanaan duraarraa garaagarummaa akka hin qabne himu. Kanaafis murtee dhaabni isaanii filannoo bara kanaan ala ta'uuf murteessetti akka hin gaabbine dubbatan. Gama biraatin dhaabni biyya bulchu sababni paartileen siyaasaa filannoo biyyaalessaa marsaa jahaffaa keessaa bahan dhiyeessan bu'uura kan hin qabne ta'uu himee ture. "Siyaasa keessaa bahuuf yaada hin qabu…" Waggoota sadi dura bara ADWUI mana hidhaatii yeroo bahan siyaasa keessaa bahuuf yaadanii akka turan kan himan Proofeesar Mararaan, ammatti garuu siyaasa keessaa bahuuf yaada akka hin qabne dubbataniiru. "Siyaasa keessaa bahuuf tokkoffaa akka hin taanetti abdii kutuun sirra jira. Lammaffaammoo 'nagahe, kana caalaa waan guddaa fiduu hin danda'u, warra kaanittan dabarsa' jettee karaa qaxxaamuraarra gahuu qabda. Amma yeroon ilaalu achi gahuun dadhabe" jedhu. Ammatti siyaasa keessaa bahuuf yaada akka hin qabne kan himan Proofeesar Mararaan, "qabsoon biyya kanaa karaa walakkaa jira. Laga hin ceene. Iddoo itti walirraa baanu miti" jedhan. Gama biraatin hirmaannaa siyaasa biyyattii keessatti qabaniin isaanifi dhaabni isaanii naannoo Oromiyaafis ta'e akka biyyaatti gumaacha gaarii taasisaa turuu kan himan Proofeesar Mararaan, "Akka qabsaa'aatti hoomaa hin jedhu. Maalifan bara hamma kana qabsoo keessa ture yennaan jedhus waan itti gaabbu hin qabu. Amma humnakoo gumaachaan dhufe" jedhan. Imalli qabsoo isaanii naannoo jaarraa walakkaa kan lakkoofsise Proofeesar Mararaan, qabsoon isaanii garuu laga osoo hin ce'in akka jiru dubbatu. "Qabsaa'aan qabsoo laga ceesisuu danda'uu qaba. Qabsichi laga hin ceene. Abdiinis, hawwiinis, abjuunis laga gama jira. Kanaaf qabsoo itti fufna" jedhan. Yeroo ammaattis dhaabni isaanii Koongirasiin Federaalawaa Oromoo sochii taasisaa jiraachuu himuun "hamma humna keenyaa rakkoo gadhee keessatti, siyaasa dhiphate kana keessatti hamma dandeenye yaalaa jirra. Hamma dandeenye qooda fudhachaa jirra" jedhan. Dhimma Ripablika Oromiyaa ijaaruufi Itoophiyaa dimokraatessuu… Yaadawwan faallaa lama ripabliika Oromiyaa ijaaruu yookin Itoophiyaa dimokraatessun sabaaf sablammoota biroo walin akka biyyaatti itti fufuu kunneen jedhan hayyuulee Oromoo gidduutti garaagarummaa uumaa turaniiru. Ammas yaadawwan lamaan kunneen kallattii garaagaraan ni dhagahamu. Garaagarummaan yaadaa hayyoota Oromoo gidduutti mul'atu kun  dantaa uummata Oromoo miidhaa turuufi ammas miidhaa jiraachuu kan himan Proofeesar Mararaan, garaagarummaan yaadaa kun amma dhiphachaa jiraachuu dubbatu. "Akka durii walirraa fagoo hin jiran. Amma sabni Oromoofi beekaan Oromoo karuma lachuu hamma kooraa gubbaa geenyetti, hamma sabni keenya bilisa bahetti karaa lachuu fudhachuuf waan qophaa'e natti fakkaata" jedhu. Akka fakkeenyaattis "ABOfaan yeroo Eertiraadhaa galan 'siran dimokiraasii biyya kana keessatti ijaaruuf yaalamaa jiru kana keessatti qooda ni fudhanna' jedhanii dhufan. Yaadni walitti dhiyaachuu jalqabee ture. Osoo mootummaan balbala cufuu baatee karaa baay'ee deemna ture" jedhan. Proofeesar Mararaa Guddinaa eenyu? ALI bara 1948 godina Shawaa Lixaa Tokke Kuttaayee bakka jedhamuutti kan dhalatan Proofeesar Mararaa Guddinaa, namoota siyaasaa buleeyyiifi gameeyyii biyyattii keessaa tokkodha. Qabsoo karaa nagaatiin maqaa gaarii kan horatan namni kun bara mootii Haayilasillaaseetti sosochii barattoota Itoophiyaarraa kaasee hanga ammaatti siyaasa biyyattii keessaa qooda fudhachaa jiru. Boodarras miseensa Sosochii Soshaalistii Guutuu Itoophiyaa /MEISON/ kan turan Proofeesar Mararaan, bara mootummaa dargii waggoota torbaaf hidhamaniiru. Digrii jalqabaa isaanii Yunivarsiitii Finfinneerraa mummee barnootaa Saayinsii Siyaasaafi Hariiroo Idil addunyaatin, digrii lammaffaa isaanii Saayinsii Siyaasaan Yunivarsiitii Ameerikaa biyya Ijipt argamurraa akkasumas digrii sadaffaa /PhD/ isaanii biyya Neezarlaanditti baratan. Yunivarsiitii Finfinneetti waggoota dheeraaf barsiisummaan kan tajaajilan namni kun barruuleefi kitaabilee siyaasa biyya Itoophiyaa irratti xiyyeeffatan maxxansiisaniiru. Kana malees dhaabbilee siyaasaa akka Koongirasii Biyyaalessaa Oromoofi Koongirasii Uummata Oromoo hundeessun hoogganaa kan turan yemmuu ta'u, amma immoo dura taa'aa Koongirasii Federaalawaa Oromooti. Filannoo biyyaalessaa bara 1997 adeemsifamerratti injifachuunis waggoota shanif miseensa Mana Maree Bakka Bu'oota Uummataa Itoophiyaa turaniiru. Filannoo bara 1997 irratti dhaaba isaanii Koongirasii Biyyaalessaa Oromoo dabalatee gurmuu paartilee siyaasaa Tokkummaa Humnootii Dimokraatawaa Itoophiyaa /Hibrat/ hogganaa turan. Yeroo ammas gamtaa dhaabbilee siyaasaa MADRAK jedhamuun beekkamu dura taa'aa ta'uun tajaajilaa jiru.


Mooraa mana jireenyaa Hayyuu Duree ABO Obbo Daawud Ibsaatti maaltu ta'e?

Manni jireenyaa Hayyuu Duree Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) Obbo Daawud Ibsaa alkan darbe humnoota nageenyaa kan mootummaati jedhamaniin sakkatta'amu namoonni ijaan agarree jedhaniifi aanga'aan dhaabbichaa BBCtti himan. Akka namni BBC irraa odeeffate kun jedhaniitti, Wiixata 3, 2021 halkan keessaa sa'aa sadii itrratti humnootiin nageenyaa motummaa gara mana jireenyaa Obbo Daawud deemuun balabala reebaa turan. Akka namni haalicha itti dhiheenyaan hordofaa turuu himuun nageenyaaf jecha maqaansaanii akka hineeramne gaafatan kanaatti, ''Hulaan mana isaanii konkolaataan cufameera, namootni Obbo Daawud waliin jiraatan hidhamaniiru. Obbo Daawudii fi hojjettuu nyaata bilcheesituuf qofatu manatti hafeera.'' Manni Obbo Daawud humna nageenyaan marfamuu miidiyaa hawwaasaa irratti dubbii ijoo tahee bule. Qondaalli ABO, Waaqoo Noolee haalaa naannawa mana jireenyaa Obbo Daawuud ture qaamooleen nageenyaa wayita mooraa reebaa turanii fi cabsanii seenaa viidiyoo waraabuun karaa Feesbuukii isaa maxxanseera. Dubbii himaan ABO Lammii Gammachuu jalqaba dhimmicha kan dhageenye fuula feesbuukii qondaala ABO Waaqoo Noolee irraati jedhe. ''Sa'aatii sirrii waan hin taaneef hordofuufillee rakkisaa ture. Odeeffannoo qabnuun erga seenanii sakatta'anii booda meeshaa baay'ee fudhatanii deeman. Kompiitera, dookimantiiwwanii fi moobaayila Hayyuu Duree fi eegdota dhuunfaa isaanii hunda fudhachuun deeman. Uffata dabalatee meeshaa garaagaraa fuudhanii deeman,'' jechuun BBCtti himan. Obbo Lammiin odeeffannoo guutuu argachuuf akka isaan rakkise him hanga ammaatti waan nuyi beeknu odeeffannoo namoota achirra darbuun ilaaluuf yaalan irraa qofadha jedhe. ''Nageenya Hayyuu Dureef yaaddoo qabna, haala akkamii keessa jiran hin beeknus,'' jedhe. Eegdota Obbo Daawud keessaa nama tokkoo fi dargaggoo Qeerroo jedhamu konkolaachisaa fi Obbo Daawud waliin jiraachaa ture akkasumas qondaala dhaabichaa Waaqoo Noolee fuudhanii deeman jedhe. Eegdota Obbo Daawud duraan turan kaasuun eegdonni biraa ramadamuu, namni BBC'n irraa odeeffateefi nageenya isaaf jecha akka maqaan isaa dhahamu hin feene ni dubbata. Akkasumas maddi kun daandii gara mana jireenyaa Obo Daawuud geessu irra namoonni darban akka sakatta'amanii fi achiin darbuuniyuu akka hin eeyyamamne hime. Odeeffannoo miidiyaa hawaasaarra dhukaasni ture jedhuuf namni dubbisne kun soba ta'u BBC'f mirkanneessaniiru. Hanga ganama har'aattis humni waraanaa naannicha akka jiru namoonni BBC'n dubbise himaniiru. Itoophiyaatti halkan mana namoota siyaasaa deemuun sakkatta'uun haaraa tahu baatus, kana dura eegdota Jawaar Mahaammad halkaniin kaasuuf jedhamees rakkoon nageenyaa mudachuun ni yaadatama. Dabalataan ibsa Dameen Dantaa Alaa ABO baaseen, ajaja mana murtii malee manni Hayyuu Duree dhaabichaa halkan sakkatta'amuu ibse. Sakkatta'insa kana gaggeesuuf balbala mooraa mana jireenyaa cabsanii akka seenanii fi yeroo sana ibsaan naannichaa akka balleeffame ibsicha irratti eeraniiru. Waan mudate kana maaliif akka tahee fi shakkiin akkamii akka jiru hubachuuf komishinii poolisii federaalaaf irra deddeebiin bilbillus milkaa'uu hin dandeenye. Qondaalli paartii Badhaadhinaa Obbo Taayyee Danda'aa halkanuma edaa ''Gurmuun Shanee "Daawud Ibsaa waan marfameef Oromoon birmadhaafii" jedha. Ajaa'iba! Oromoon erga "Daawud Ibsaa nurraa hidhaa" jedhee ganna lama taruu hin dhageenye fakkaata!,'' jedhanii fuula Feesbuukii isaanii irratti barreessan. Dubbii himaan komishinii poolisii federaalaa Jeeyilaan Abdii dura wal gahii irra akka jiran himanii booda ammoo itti deebinee bilbillaan bilbila hin kaasne. Qondaalonni ABO miseensota koree hojii raawwachiistuu dabalatee hedduun isaani mana hidhaa jiru. Haaluma walfakkaatuun ABO filannoo biyyaaleessaa torbanoota muraasaan booda gaggeeffammuuf jiru 'motummaatu na na dhiibe' jedhuun keessaa bahuunsaa ni yaadatama.


'Ani mucaakoo akkasitti hinbeeku, takkaas sababa kanaan maqaansaa dha'amees hinbeeku' -Abbaa dargaggoo Amaanu'eel

Abbaan dargaggoo Amaanu'eel kan Kibxata darbe Dambi Doollootti qaamolee nageenyaan ajjeefamee, Obbo Wandimmuu Kabbadaa ilmisaanii miseensummaa 'Abbaa Torbeetiin' takkaa maqaan isaa dha'amee akka hin beekne himan. "Ani mucaakoo akka kanatti hinbeeku. Takkaas mucaan koo sababa kanaan maqaansaa dha'amees hinbeeku. Takkaa hin beeku… takkaa….," jechuun sababa mucaasaanii ittiin ajjeefame ilaalchisee yaada isaanii BBC'tti himaniiru. Itti-gaafatamaan nageenyaa godina Qeellam Wallaggaa Obbo Tasammaa Waariyoo ammoo dargaggoon kun miseensa 'Abbaa Torbee', garee irra deddeebiin namoota ajjeesuu, akka ta'eefi Kibxata darbe namoota lama rukute osoo baqachaa jiruu qaama nageenyaan rukutamuu himunsaanii ni yaadatama. Obbo Wandimmuun garuu kan poolisiin namoota lama rukkutee osoo miliquuf jedhuu qabame jechuun ibseefi miseensa 'Abbaa Torbeeti' jedhu guyyuma sana yeroo gara addabaabaayii ilmisaanii itti ajjeefametti waamamanitti kan dhaga'an ta'uu dubbatu. Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaafi namni BBC'n dubbise poolisiin addabaabaayii irratti dargaggoo kana akka ajjeese himanis, mootummaan naannoo Oromiyaa garuu haalli ajjeechaa kun dura qoratamuu qaba jechuun morma. Suuraaleen miidiyaa hawaasaarratti qoodaman dargaggoon kun addabaabayii magaalichaarratti, bakka namoonni hedduun argamanitti shugguxiin uffata isaatti rarraafamee, harki isaa ammoo duubatti hidhamee mul'ata. Guyyaa Ilmi isaanii Amaanu'eel ajjeefame ganama manaa bahuu kan himan Obbo Wandimmuun, du'uu isaa poolisiin mana dhaquun waamee akka itti hime BBC'f ibsan. "Waraanumatu dhufee manaa na qabe. Dhufaniidhuma na [fattashanii] yeroo isaan jedhan, 'maaltu ta'e' jedhee yeroon gaafadhu 'waan ta'e hinbeektuu?' naan jennaan, lakkii hin beekun jedheen. Hin bartaa kottu jechuun anaafi haadha warraa koo nu fuudhanii deeman," jedhu. Yeroo isa konkolataarra baasanii waajira poolisii deemaa jiranii haati warraa isaan biraa gortee reeffa addabaabaayirratti argitee ''kun micaakootii?'' jechuun wayita iyyitu, eeyyeen mucaakeeti' ittiin jedhan'' jechuun ibsi Obbo Wandimmuun. Gaaffii akkamiin ajjeefame jedhanii isinitti himan jechuun gaafatamaniif, "Uummata Dambi Doolloo biratti waan du'eef uummata Dambi Doollootu beeka. Kanaaf, isinis osoo gaafattanii," jechuun deebisan abbaan dargaggoo Amaanu'eel. "Poolisiin nu fuudhee deeme mucaa kee awwaallattaa naan jennaan, ''eyyeen gooftaa koon'' jedheen. Yeroo ani fudhadhee ka'u isheen ammoo of to'achuu dadhabdee addabaabaayii naannoftee iyyite," jechuun waan isaafi hadha warraa isaa addabaabaayii reeffi ilmisaaanii harka duubatti hidhamee argan sanaatti isaan mudate  ibsu. Sababii isheen iyyiteef akka isaan reeban kan himan abbaan Amaanu'eel, poolisiin manaa isaan waame warra isaan reeban kaan irraa dhorku dubbatu. "Mucaa fudhannee galuun nu rakkisee jennaan itti dhiifnee gallee mana keenyatti boonye. Booda garuu jaarsoliin biyyaa dhaqanii reeffa nuuf fidanii jennaan awwaallanne," jedhu Obbo Wandimmuun. Obbo Wandimmuun yeroo addabaabaayii gahan ilmisaanii harkisaa hidhamee akkuma jilbeeffatee jirutti kufee jira jedhan. Ilmisaanii Amaanu'eel ijoollee mana sagadaatti guddateefi ijoollummaa isaarraa kaasee daaqonii akka ture kan dubbatan Obbo Wandimmuun, Sanbata mana sagadaa, guyyaa kaan ammoo mana barumsaasaa deema jedhu. Amaanu'eel dargaggoo umuriin isaa waggaa 17 yoo ta'u, kutaa 10ffaa barataa ture. Gaafa ajjeefame sana ganamuma akka manaa bahe kan himan abbaan Amaanu'eel, manaa wamamanii addabaabaayiidhumatti reeffa mucaasaanii arguu qofa dubbatu. Obbo Wandimmuun ijoollee biroo angafaafi quxisuu Amaanu'eel qabaachuu himanii, ilmasaanii ajjeefamee Bataskaan Sillaaseetti awwaallachuu BBCtti himaniiru. Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa ajjeechaa magaala Dambi Doollootti raawwatame kana ajjeechaa murtee seeraa malee (extrajudicial) jechuun balaaleffateera. Komishinichi ''ajjeechaan shakkamaa Amaanu'eel Wandimmuu irratti qaamolee nageenyaatiin'' Wiixata darbe raawwatame kanas ''yaadessaadha'' jedhe. Kana malees tarkaanfiin ajjeechaa akka kanaa (extrajudicial killing) kunis amantaa namoonni olaantummaa seeraa irraa qaban laaffisee, bu'aa gama kanaan argames boodatti deebisaa jechuun miidhaa inni qabaatu malu ibse Komishinichi. Qaamoleen nageenyaa gocha kana atattamaan qoratanii tarkaanfii barbaachisu akka fudhatan gaafateera. Waa'ee ajjeechaa magaalaa Dambi Doollootti dargaggoo Amaanu'eel irratti raawwatee hagas mara quba akka hinqabne kan ibsan hoogganaan biiroo Kominikeeshinii mootummaa Naannoo Oromiyaa Obbo Geetaachoo Baalchaa, ''Garuu tarkaanfiin akkanaa fudhatamuun akka irra jiraatu nan amanaa'' jedhan. ''Humnoonni kunneenis kaayyoonsaanii ajjeesuu waan ta'eef humni nageenyaas qaamolee kunneen saaxilee tarkaanfii fudhachuutu irra jira jedheen amana,'' jedhan. ''Humni nama ajjeesee nama jiilchuuf deemu irratti tarkaanfiin gosa kamiiyyuu, bakka kamittuu fudhatamuu qaba. Mootummaan Naannoo Oromiyaas kanaaf kallattii kaa'ee hojjetaa jira.'' ''Qaamolee nama sababa ilaalcha siyaasaa isaaf manatti ajjeesaa jiranirratti addabaabaayii mitii eessattuu tarkaanfiin fudhatamuu qaba. Tarkaanfiin gocha isaaniin walsimu fudhatamuu qaba ejjennoo jedhu qabna'' jedhan qondaalli mootummaa kun. Abbaan Torbee eenyuu? "Abbaa Torbee'' jechuun abbaa dabaree torban dhufuu jechuu yoo ta'u, gareen maqaa kanaan waamamu ammoo Oromiyaa keessa bakkeewwan garaa garaatti hidhachuun soco'aa kan jiruufi qaama dhiyeenya kana mootummaadhaan shororkeessaa jedhamuun farajame waliin hidhata akka qabu dubbatu aanga'oonni naannichaa. Kanaan duras Naannoo Oromiyaatti Itti-gaafatamaan Bulchiinsaafi Nageenyaa Obbo Jibriil Mahaammada, ''Abbaan Torbee damee magaalaa shororkeessaa Shaneeti'' jechuun BBCtti himanii ture. Magaaloota keessa garee 'Abbaa Torbeefi Soonsaa jedhamaniitu' jiru. Gareen kunneenis ajjeechaa raawwachuun hookkora kaasuuf kan yaalan jechuun dubbatanii turan. Obbo jibriil Mohaammad akka jedhaniitti, miseensoonni garee kanaa leenjii addaas ta'e meeshaa hin qaban. Hawaasicha fakkaachuun bakka mijatuufiitti balaa qaqabsiisuun dhokatu,'' jedhan.


Qondaala godinaa dabalatee namoonni shan Wallagga Lixaatti ajjeefamuu mootummaan hime

Qondaalli nageenyaa duraanii Godina Wallagga Lixaa Obbo Waaqgaarii Qajeelaa dabalatee namoonni shan hidhattootaan ajjeefamuu mootummaan hime. Ajjeechaan kunis kan raawwate gaafa Sambata xiqqaa qondaalli godinaa kun namoota waliin ajjeefaman faana Aanaa Qondaalarraa gara Mandii adeemaa osoo jiranii ta'u Bulchaan Godina Wallagga Lixaa Obbo Eliyaas Ummataa BBC'tti himaniiru. Yeroon ajjeechaan kun itti raawwatames gaama keessa wayita hojiif sosso'aa turaniitti jedhaniiru. Ajjeechaa kanas hidhattoota Waraana Bilisummaa Oromoo kan of jedhanii waamaniifi qaama mootummaan 'Shanee' jechuun kan dhiheenya kana galmee shororkeessitootaa keessa galcheen raawwachuu BBC'tti himan. ''Konkolaachisaa isaanii wajjiin turan. Aanaa lamarraa waliin dhufaa turan. Dhukaasni kan baname konkolaataa isaaniifi kan biraa irratti,'' jechuun himan. Isaan waliin milishaan lamaafi miseensi humna addaa poolisii Oromiyaa tokko eegumsa gochaaf tures ajjeefamuullee BBC'tti himan. Awwaalchi Obbo Waaqgaarii guyyaa kaleessaa bakka Maatii fi firoonni isaanii argamanitti Waldaa Qulqulleettii Maariyaamii Qilxuu Kaarraatti raawwachuu bulchiinsi magaalichaa himeera. Ajjeechaa kanaan booda namni to'atame akka hinjirreefi ergasii tarkaanfiin fudhatamaa jiraachuu himan. Bakki ajjeechaan raawwate Naannoo Benishaangulitti daangessa kan jedhan qondaalli kun, ''humni naannoo sana sakattaa'aa jiras'' jedhan. Obbo Waaqgaariin kana dura Itti gaafatamaa itti aanaa nageenyaa Godina Wallagga Lixaa ta'un hojjetaaa turan. Isa dura ammoo bulchaa aanaafi kantiibaa magaalaarree ta'un hojjetaniiru. Waggaa tokko dura eegalee immoo Hoogganaa abbaa taayitaa daandii godinaa ta'un hojjechaa akka turan Obbo Eliyaas BBC'tti himaniiru. ''Obbo Waaqgaariin gaggeessaa cimaa amalaan, tattaaffi hojiin taanaan, nama kabajamaa, ummata biratti fudhatama guddaa qabu,'' jechuun isaan ibsu bulchaan godinaa. Obbo Waaqgaariin abbaa ijoollee afur yo ta'an yunivarsiitii Wallaggaatti digirii lammaffaa isaanii baratanii eebbaaf gahuullee himan. Kana dura irra deddeebiin qondaaltonni mootummaa gama Lixa Oromiyaa ajjeefamaa turaniiru. Waggaa baranaa keessa qofa baatiiwwan saddeet darbanitti qondaaltonni mootummaa 18, poolisoonni 112 fi milishoonni 57 ajjeefamuu Abbaan Alangee federaalaa torban darbe ibseera.


Mootummaa Oromiyaa: 'Loltuun Eertiraa Oromiyaa keessatti nageenya kabachiisuuf bobba'e tokko hin jiru'

Jiraataan Godina Horroo Guduruu Wallaggaa Aanaa Abbayyi Coomman maqaan isaa akka eeramu hin barbaanne, aanaa isaanii keessatti loltoonni Ertiraa buufatanii hawaasa dararaa jiru jechuun BBCtti hime. Namni BBCn dubbise kun loltoonni kunneen afaan isaan dubbatan (Afaan Tigree), amala loltoonni Itoophiyaa qaban irraa haala adda ta'een hawaasa kan dararaniifi gara naannichaa haaraa kan dhufan waan ta'aniif loltoota Ertiraa ta'uu hin hafan jechuun bifa shakkiitiin dubbata. Loltoonni kunneen uffannaa Raayyaa Ittisa Biyyaa Itoophiyaa akka uffataniifi namoota sababa barbaaduun reebuu, hidhuu, qabeenya namoota dhuunfaa saamuu raawwachaa jiru jechuunis himata. Paartiin Adda Bilisummaa Oromoo - ABO ibsa tibbana baaseen loltoonni Ertiraa naannoo Oromiyaa, keessumaa Aanaa Abbayyi Coomman keessatti 'dararaa hin malle uummatarraan gahaa jiru' jechuun ibseera. Loltoonni kunneen naannoo Oromiyaa godinoota adda addaafi naannolee akka Beenishaangul Gumuuz keessattis bobba'anii hawaasa 'dararaa' akka jiran ragaan qabas jedhee ture dhaabichi. Haala walfakkaatuun kana duras Dubbi-himaan 'Waraana Bilisummaa Oromoo' waraanni Ertiraa Oromiyaa keessatti bobbaafamuu 'ragaa qabatamaan qaba' jechuun himatee ture. Ta'us, ifatti ragaa dhiheesse hin qabu. Waraana Tigraay keessa eegaleen walqabatee loltoonni Ertiraa daangaa ce'uun Itoophiyaa seenaniiru. Yeroo dheeraaf mootummaan kana haaluus dhihoo ifatti amanuun akka bahan waliigalteerra gahuu himeera. Ta'us, ammallee hin baane jechuun Ameerikaa dabalatee biyyoonni Lixaa ibsu. Waraanni Ertiraa daangaa ce'uun ala sarbama mirga namoomaa 'hamaa' jedhamu raawwateera jedhamuun qaamolee mirga namoomaan himatama. Mootummaan Ertiraa garuu himannaa kana ni balaaleeffata. Mootummaan naannoo Oromiyaa gama isaatiin loltuun Ertiraa tokkoyyuu naannicha keessatti nageenya kabachiisuuf bobbaafamee hin jiru jedheera. Dubbi-himaan Mootummaa Naannoo Oromiyaa Getaachoo Baalchaa BBCtti akka himanitti, dhimmi loltoota Ertiraa kun ajandaa hafarfamaa jiru malee waan qabatamaadhaan lafarra hin jirreedha jedhan. "Amma akka biyyaatti osoo hin taane akka naannoo keenyaatti loltuun Ertiraa nageenya naannoo keenyaa eeguuf bobbaafame hin jiru. Kallattiin kun itti ta'us hin jiru. ''Raayyaa ittisa biyyaa, humna addaa Oromiyaa, poolisii Oromiyaafi Federaalaa, akkasumas milishaa Oromiyaa qofa kan bobbafamee jiru," jedhan. Loltoonni Ertiraa Oromiyaa keessa seenaniiru jedhanii kan odeessan humnoota hariiroo mootummaa Itoophiyaafi Oromiyaatti hin gammadnedhas jedhan Obbo Getaachoon. Loltoota Ertiraa fakkeessuudhaan kanneen uffannaa loltoota Ertiraa uffachiisanii hawaasa miidhaa jiran humnoota Shanee kan mootummaan shororkeessummaan farrajedhas jedhu. "Humnoonni Shanee yoo barbaadan uffata Raayyaa Ittisa Biyyaa uffatu, yoo barbaadan uffata humna addaa, yoo barbaadan uffata loltuu Ertiraa uffatu. ''Humnoonni TPLF bobbaase kunneen uffannaa garaagaraa uffatanii socho'u. Afaan Tigriffaafi afaan saba adda addaas dubbatu," jedhan. "Humnoonni akkanaa yeroo too'atamanitti qabatamaadhaan Afaan Oromoos kan hin beekne, Oromoos kan hin taane garuu akka waan Oromoof qabsaa'uu fakkaatee kan uummata dararu humna juuntaadhaan bobba'etu jira. ''Kun loltoota Getaachoo Asaffaatiin ijaaramanidha," jedhan Obbo Getaachoon. Loltoonni Ertiraa Wallaggaafi Gujii keessatti bobbaafamanii ummata dararaa jiru jedhamee kan odeeffamu olola maqa-balleessii mootummaa irratti adeemsifamu ta'uu irraa kan hafe waan dhugaarraa fagaate jedhan anga'aan kun. Kanaan dura himannaan walfakkaataa humni Addaa Amaaraa Oromiyaa keessa bobbaafameera jedhu dhihaatee ture. Yeroos mootummaan deebii kenneen sobadha jedheera. Gama Lixaafi Kibba Oromiyaa bakkeewwan hidhattoonni kana dura ABO jala turaniifi WBO jedhanii of waaman kan mootummaan Shanee jechuun galmee shororkeessummaa keessatti kaa'e ni sosso'u. Gareen kuni ajjeechaafi badii garaa garaan himatama. Yeroo dheeraaf garuu himannaa mootummaafi jiraattotaan irratti ka'u hin fudhatu. Dhihoo garuu yeroo jalqabaaf lammiilee Chaayinaa sadii ugguree gadhiisuu ifatti amaneera. Mootummaan sochii hidhattootaa kana to'achuuf humnoota nageenyaa naannoofi federaalaa bakkichatti kan bobbaase waggaa lama duradha.


'Haqni intala kiyyaa osoo hin argamin waggaa tokko guute' - Abbaa Haymaanot, Obbo Badhaadhaa

Yunvarsiitii Finfinnee Xuqur Ambassaatti barattuu digrii lammaffaa kan turte Hayimaanot Badhaadhaa, Caamsaa 17, A L I bara 2012 erga mooraa Yunvarsiitichaa keessatti ajjeefamtee waggaa tokko guuteera. Abbaan ishee Obbo Badhaadhaa Fayyisaa, rakkoo waggaa tokko kana keessa darban irratti BBC’tti dubbataniiru. Jalqabumarraa akkaataan ajjeechaa Hayimaanot ajjeechaa sukaneessaa ta’uunsaa, jireenya maatii isaanii akka jeeqeefi waggaa darbe kana jireenyi maatii isaanii rakkoo guddaarra akka bu’e himan. “Guyyaa ajjeefamuu isheerraa hanga har’aatti kunoo waggaa tokko. Waggaa tokko kana keessa guyyaama tokkoofuu boqonnaa hin arganne." "Halkanii guyyaa teenyee boonya. Maatiin kiyya niboo’a. Ani nan boo’a. Homaa hirriiba hin qabnu,” jedhan. Waggaa tokko guutuus dhimma kana hordofuuf Adaamaa irraa Finfinneetti deddeebi’aa akka jiranis himu. Adeemsa seeraa hanga ammaa jiru kan ilaalanis, namoota ajjeechaa isheetiin shakkamanii qabaman lama keessaa inni tokko ragaan qindaa’e waan irratti hin dhihaanneef Bitootessa 22, bara 2013 bilisaan gadhiifamuu himan. Ajjeechaa isheetiin shakkamee kan jiru himatamaan tokkoffaan ammoo ragaa ittisaa dhiyeeffachuun, dhimmichi ammas mana murtiitti ilaalamaa jiraachuu Obbo Badhaadhaan dubbataniiru. Sababa ajjeechaa intala isaaniin walqabateen rakkoo fayyaa ofii isaaniifi maatii isaaniirra gahe yoo himanis, “ani dura dhiibbaan dhiigaa kiyya xiqqaa ture amma sababa yeroo hunda aaruufi gadduuf narakkisaa jira. Dhibeen sukkaaraas kanumaan walqabatee naqabee jira. Hojiin duraan hojjedhee maatii kiyya ittiin bulchus dhaabbateera,” jedhan. Haqni Haayimaanot ji’oota keessatti murtii argata jennee yaadnus haala qabatamaa biyyattiinis keessa jirtuun obsumaan waggaa tokko eegneerra jedhu. “Dhimmi micayyoo kiyyaa saffisaan akka murtii nuuf argatu barbaanna. Adeemsa seeraammoo hin beeknu. Waan rakkatanii waggaa tokko tursiisan isaantu beeka. Har’a kunoo wagga tokkoffaa ishee yaadachaa jirra,” jedhan. Adeemsi seeraa saffisni dabalee murtoon barsiisaa ta’e irratti nuuf kennamee akka boqonnaa nuuf kennu barbaadna jechuunis gaafatu Obbo Badhaadhaan. “Ani silaa micayyoo kiyya deebi’ee hin argadhu. Dhugaan ishii yoo ba'emmoo boqonnaan argadha. Maatiin kiyyas sammuun ni boqota. " "Dhimmi micayyoo tanaa seenaa nama hunda boochisedha. Uummata Itoophiyaa hundatu boo’e. Kanaaf mootummaan dhugaa keenya akka nuuf argu ammas maqaa Waaqaatinan kadhadha,” jedhan. Maatiin shamarree Haayimaanot Badhaadhaa magaalaa Adaamaa ganda Gooroo jiraatu. Waggaa torba dura kan iddoo duraan jiraachaa turaniifi bakka dhaloota Hayimaanot magaalaa Matahaaraa irraa gara Adaamaa galan. Abbaan Hayimaanoot Obbo Badhaadhaa Fayyisaa, intalli isaanii Yunivarsiitii Miizaan Teeppii irraa A.L.I bara 2009 muummee barnoota Kilinikaal Faarmasitiin qabxii olaanaan eebbifamtee barsiisummaan achumattii qacaramtee akka turte himu. Boodas digirii lammaaffaa ishee hojjechuuf gara Xiqur Ambassaa seente. ‘’Barnoota ishee digirii lammaffaa bara 2010 eegalte bara darbe Waxabajjii  keessa eebbifamuuf 'research' ishee deddeebi’aa hojjechaa turte,’’ jedhu Obboo Badhaadhaan. Kutaa tokkoo kaastee hanga yunvarsitii galtuutti tokkoffaa bahaa turte jedhu cimina intala isaanii yoo ibsan. Mucaan isaanii ‘’hospitaala beekamaa akka biyyaatti hin jira jedhamu’’ keessatti haala sukkaneessaa ta’een akkanaan ajjeefamuun ishee hedduu akka isaan gaddisiise himan.


Dambidoolloo: Ajjeechaan dargaggoo Amaanu'eel Wandimmuu miidiyaa hawaasaa gubbaatti dheekkamsa kaase

Guyyaa Kibxataa Godina Qeellam Wallaggaa magaalaa Dambidoolloo keessatti dargaggoon maqaan isaa Amaanu'eel Wandimmuu jedhamu humna nageenyaa mootummaatiin ajjeefamuu jiraataan BBCn dubbise ibseera. Aanga'oonni godinichaa dargaggoon kun humnoota mootummaan ajjeefamuu isaa mirkaneessanii, miseensa garee  'Abbaa Torbee' jedhamu waan ta'eef tarkaanfiin irratti fudhatame jedhan. Kominikeeshiniin Bulchiinsa Magaalaa Dambidoolloo ammoo maqaa 'Abbaa Torbee' jedhamuun lubbuu namaa kan baasaa ture irratti tarkaanfiin fudhatameera jechuun, fuula Feesbuukii isaarratti suura dargaggoo kanaa kan morma irratti shugguxiin rarraafame maxxanseera. Akka Kominikeeshinii Bulchiinsa Magaalichaatti gareen 'Abbaa Torbee' ofiin jechuun lubbuu namoota nagaa baasaa turan guyyaa kaleessaa ganama nama Obbo Gammachuu Mangashaa jedhamu rukutee osoo miliqaa jiruu qindoomina humna nageenyaa magaalattiitiin miilla rukutamee qabame. Suuraaleen miidiyaa hawaasaarratti qoodaman ammoo dargaggoon kun addabaabayii magaalichaarratti, bakka namoonni hedduun arganitti shugguxiin uffata isaatti maxxanee, harki isaa ammoo duubatti hidhamee mul'ata. Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa ajjeechaa magaala Dambidoollootti raawwatamee ajjeechaa manni murtii hin ajajiin( extrajudicial) jechuun balaaleffate. Komishiniin Mirga Namoomaa ibsa marsaalee hawaasaa isaa gubbaatti maxxanseen ''ajjeechaan shakkamaa yakkaa Amaanu'eel Wandimmuu irratti qaamolee nageenyaan'' Wiixata kaleessaa raawwatame ''yaadessaadha'' jedhe. ''Komishinichi ajjeechaa manni murtii hin ajajiin kamuu jabeessee balaaleffata, duula seera kabachiisuuf godhamu keessatti maloota seeraan alaa fayyadamuun akka hafu irra deebiin dhaama'' jedheera. Ajjeechaa manni murtii hin ajajiin(extrajudicial killing) amantaa namni olaantummaa seeraa irraa qabu laaffisee, bu'aa gama kanaan argames boodatti deebisaa jedha ibsi Komishinichaa. Aanga'oonni dhimma ajjeechaa kanaa atattamaan qoratanii tarkaanfii barbaachisu akka fudhataniis dhaameera. Komishiniin Mirga Namoomaa dhimma kana itti dhiyeenyaan hordofaan jiras jedheera. Jiraataa magaalaa Dambidoolloo ganda 05 akka ta'e kan himeefi sodaa nageenyaaf maqaan isaa ammatti kan hin eeramne, dargaggoo Amanu'eel yeroo humna mootummaatiin ajjeefamu akka arge hima. "Nama Amaanu'eel jedhamu uummanni baayyee jaallatu, osoo... ummata faana deemaa jiruu waraanni mootummaa ari'ee itti dhukaasee yeroo ajjeesuu argine," jechuun ibsa jiraataan kun. Yeroo isaan ummata keessaa ari'anii ajjeesan suuqiitii waa bitachaa akka ture kan dubbatu jiraataan ganda 05 kun, kan qondaaltonni mootummaa nama rukutee osoo fiiguu rukutamee qabame jedhu akka hin argine hima. Haata'u malee, dargaggoon ajjeefame hiriyyaa isaa akka ta'eefi nama nagaa akka ta'e ibsa. Guyyaama kaleessaa namni biraan maqaan isaa Balaay jedhamu rasaasa lamaan rukutamee wallaansaaf rifeerii ergamee jiraachuus quba qabaachuu dubbata jiraataan kun. Namni biroon Gammachuu jedhamus rukutamuu akka dhaga'e kan dubbatu jiraataan magaalaa Dambidoolloo kun, boodarra dhukaasni yeroo baayyatu baqatanii akka mana namaa dhokatan hima. Akka jiraataa BBCn dubbise kun jedhutti, dargaggoo ajjeefame kanaan alatti kanneen madaa'an lamaanuu humnuma mootummaatu rukute. Itti-gaafatamaan nageenyaa godina Qeellam Wallaggaa Obbo Tasammaa Waariyoo BBCtti akka himanitti, gareen 'Abbaa Torbee' jedhamu irra deddeebiin namoota ajjeesuun maqaan isaa ka'u kun, namoota lama rukutee osoo baqachaa jiruu qaama nageenyaan rukutamuu dubbatu. Qajeelcha poolisii godinichaarraa namni BBCn dubbises waanuma walfakkaataa himu. Akka qondaaltonni mootummaa kunniin jedhanitti namoota guyyaa kaleessaa miseensa garee 'Abbaa Torbee' jedhameen namoota rukutaman keessaa tokko abbaa qabeenyaa kan ta'an Obbo Gammachuu Mangashaati. Bakki haleellaan itti raawwatames mana barumsaa Qeellam sadarkaa lamaffaatti jedhameera. Obbo Tasammaa Waariyoo BBCtti akka himanitti namni addabaabaayiitti baafamee ajjeefame hin jiru. Guyyaa kaleessaa magaalaa Dambidoolloo keessatti 'ABO Shanee' fi qaama mootummaa gidduu lolli akka ture ibsuun, namni rukutamee du'e kun shugguxii ittiin nama nagaafi qaama nageenyaatti ittin dhukaaseefi dheengaddas nama ittiin ajjeese harkatti qabameera jedhu Obbo Tasammaan. Akka qondaalli mootummaa kun jedhanitti dargaggoon ajjeefjlame kun bosona kan tureefi loltuu 'ABO Shaneeti. ''Shugguxii tokko qabatee dhufee magaalaa keessatti nama nagaa irratti dhukaasa yeroo banutti qaamni keenya to'achuuf yaalus isaanittis dhukaasa yeroo inni banu tarkaanfii irratti fudhatanii shugguxicha harkaa fuudhan,'' jechuun, dargaggoon kun shakkamaa miti jechuun dubbatu Obbo Tasammaan. Obbo Tasammaan dargaggoon kun fayyaadhuma qabamee booda gara addabaabaayii geeffamuun ajjeefame kan jedhu soba ta'uu himuun, erga rukutamee madaa'ee booda addabaabaayiirratti mul'atee lubbuun darbuu ibsan. Haata'u malee, ibsi gabaabaan fuula feesbuukii Kominikeeshinii Bulchiinsa Magaalaa Dambii Doolloorratti guyyaa kaleessaa bahe, ''guyyaa har'aa ganama nama Obbo Gammachuu Mangashaa jedhamu rukutee osoo miliqaa jiruu ciminaafi qindoomina caasaa nageenyaa magaalattiin milishaa magaalaa keenyaan miilla rukutamee qabamee jira'' jedha. Akka Kominikeeshiniin Bulchiinsa Magaalaa Dambidoolloo jedhutti Dilbata darbe gaazexeessaa OBN Obbo Sisaay Fidaa kan ajjeese garee 'Abbaa Torbee' jedhamu kanadha. Miidiyaa hawaasummaa gubbaatti shakkamaan to'annoo qaama nageenyaa jala oole murtee seeraa mana murtiin alatti haala akkasiin ajjeefamuun isaa barbaachisummaa manneen murtii gaaffii keessa galcha jechuun ajjeechaa kana balaaleeffataniiru. Komishiniin Mirgoota namoomaa Itoophiyaa adeemsa seera kabachiisuu naannoo Oromiyaa keessatti gaggeeffamaa jiruun walqabatee ibsa torbe darbe keessa baaseen ''sirni seera kabachiisuu haala seeraa hordofeen'' akka gaggeeffamu gaafatee ture.


Sisaay Fidaa: Gaazexeessaan OBN magaalaa Dambidoollootti ajjeefame

Gazexeessaafi qindeessaa Oromiyaa Biroodkasting Neetwoork (OBN) damee Godina Qeellam Wallaggaa, Sisaay Fidaa Dilbata galgala balbala mana jireenyaa isaa irratti rasaasaan ajjeefamuun himame. Kantiibaan magaala Dambidoolloo Obbo Tolasaa Kumsaa BBC'tti akka himanitti, ajjeechaan kun qaamolee hidhataniifi Abbaa Torbee jedhamaniin raawwatame jedhan. Haaluma walfakkaatunis dhaabbanni OBN qajeelcha poolisii godina Qeellam Wallaggaatti itti anaa daarekteera nageenya naannoo mirkanneessa Inispekteer Ahmad Yasiin waabefachuun ajjeechaa gaazexeessaa kanaa mirkaneesseera. Obbo Tolasaan, ajjeechaaa isaan walqabatee hanga ammaa namni to'atame jiraachuu baatus hordoffiin taasifamaa jiraachuu eeran. Magaalaa Dambidoollootti haleellaan namoota dhuunfaa irratti qiyyaafate qaama Abbaa Torbee jedhamuun karaa dhokataa ta'een lubbuu namootaa galaafachaa akka jirus himan. Gaazexeessaa Sisaay Fidaa haleellaan kun irratti raawwatamuun dura dhimma hawaasummaa irraa hirmaatee gara mana isaatti galaa akka tures himan. Miiltoo hojii gaazexeessaa Sisaayiifi maqaansaa akka hineeramne kan gaafate, godinichatti hojii miidiyaa hojjechuuf yaaddoon nageenyaa cimaan namoota miidiyaa irra akka jiru BBC'tti himeera. "Nuti hojiidhuma keenya hojjechuu malee quba hin qabnu ture. Garuu doorsisniifi akeekkachiisni yeroo adda addaatti namoota miidiyaatti kennama. Qaama hin beekamneen karaa bilbilaafi miidiyaa hawaasummaa akeekkachisni namatti kennama," jedha waahilli hojiisaa kun. Akeekkachisnii fi haleellaan namootarra gahu eenyuun akka ta'e waan hin beekamneef jecha isa dabalatee ammayyuu yaaddoon nageenyaa akka qabans himeera. Gaazexeessaa Sisaay Fidaa ogummaa gaazexeessummaatiin waggoota dheeraaf OBN keessa hojjechaa kan ture yoo ta'u, abbaa ijoollee afuriitis. Magaalaa Dambidoollootti ajjeechaan namoota dhuunfaa irratti xiyyeeffate yeroo yeroodhaan kan raawwatamu yoo ta'u, yeroo hedduu ajjeechaa kanneeniif qaamolee nageenya mootummaa fi qaamolee hidhatan gidduutti itti gaafatamummaa kan fudhatu hin mul'atu.


Haqa: Obbo Jawaarfaa kanaan booda mana murtiitti dhiyaachuu akka hin barbaadne beeksiisan

Aanga'oonni paartii Kongrasii Federaalawaa Oromoo (KFO) Obbo Jawaar Mohaammadiifi Obbo Baqqalaa Garbaa dabalatee himatamtoonni 20 ta'an kana booda mana murtiitti dhiyaachuun dhimma isaanii hordofuu akka hin barbaadne beeksiisan. Himatamtoonni xalayaa iyyannoo fuula shanii Mana Murtii Olaanaa Federaalaa ramaddii Lidataa dhimmoota farra-shororkeessummaafi heera mootummaa tokkoofaaf dhiyeeffachusaanii BBCn abookaatowwan isaanii keessaa tokko kan ta'an Obbo Kadiir Bulloo irraa mirkaneeffateera. Dhaddacha kaleessa ooleerrattis bakka murteen mana murtii hin kabajamneefi irra deddebbiin qaamoolee seera kabachiftootaatiin cabuutti mana murtiitti dhiyaachuun hiikaa akka hin qabne kaasusaanii Obbo Kadiir dubbataniiru. Manni murtii osoo bilisaan nu gadhiisees bakka qaamni seera raawwachisuu, ''seeraan ol ta'un gadi nu hin dhiifneefi haalaa murteen mana murtii hin kabajamneetti, dhaddachi kabaja mlaee qoosaa ta'uu hin qabaatu,'' jedhan jedhu Obbo Kadiir. Kanaafis ragaalee hedduu kaasuusaanii kan himan Obbo Kadiir, isaan keessaayis Koloneel Gammachuu Ayaanaafi kanneen biroo manni murtii bilisaan gadhiisee poolisiin gadhiisuuf hayyamamaa miti. Bakki isaan jiranuu hin beekamu jechuun himu. Kana malees, barsiiftoonni Jimmaa Yunivarsitii, akkasuma manni murtii bilisaan gadhiisulleen maatiifi abookaatoo waliin wal arguu hin danda'an. Hanga har'aattiis eessa akka jiran hin baramne jechuu himu Obbo Kadiir. Akkasumas, aanga'oonni hojii raawwachiftuu ABO turanis manni murtii bilisaan gadi dhiisulleen beekkamtii mana murtii malee hidhamuun eessatti akka hidhamaniifi eessa akka jiran ifa akka hin taane mana murtiitti himuu dubbatan Obbo Kadiir. Kana malees, baatiiwwan sadan darba keessaa namoonni gara kudhanii ta'an ajaja mana murtii malee ABOn wal qabatee poolisii Oromiyaatti hidhamanii akka jiran kaasuus himan. "Kun kan agarsiisu jaalalli dhibuu isaati. Qaamni seera  raawwachiisu seera kabajuu dhiisuu isaa agarsiisa," jechuu isaanii Obbo Kadiir ni ibsu. Akka Obbo Kadiir jedhanitti, ajajni mana murtii kabajamuu dhabuun alattis namoonni murtii malee "haala ittiin ajjefaman" akka sababaatti kaasuun dubbataniiru. Oolmaan dhaddacha kaleessaa kan jalqabame yaadannoofi kadhannaa sammuutiin yommuu ta'u, Obbo Jawaar Mohaammad fi himatamtoonni kaan  magaalaa Dambi Doollootti "Addabaabaayiitti maatii isaa fuulduratti" kan ajjeefame jedhan Amaanu'eel Wandimmuu, akkasumas lola Tigiraay keessa jiruun ajjeechaa qaqqabaa jiruufi sarbama mirgoota namoomaa ilaalchisuun kadhannaan sammuu daqiiqaa tokkoo taasisuun isaan yaadachuu raawwataniiru Obbo Jawaarfaa. Maatiin Amaanu'el Wandimmuu ilmi isaanii yeroo ajjeefamu achi akka hin turre BBC'f himanii turan. Rakkoo Tigiraay keessa jiru ilaalchisee ummanni Tigiraay soma (beelaan diddaa agarsiisuu) gaggeessaa akka jiran eeruun, isaanis qaama hawaasaa waan ta'aniifi isaan ilaallatuuf guyyoota sadiif ummata Tigiraay waliin beelaan mormii akka gaggeessan himaniiru. Labsii farra-shororokeessummaan kan himataman gaggeessitoonni paartii mormituu kunneen Obbo Jawaarfaatti dabalatee abokaatoowwan isaaniillee dhiibaan irra gahaa akka jiru mana murtiif ibsaniiru. Konkolaataawwan abokaatoowwan isaanii akka caccabaniifi reebichillee akka isaanirratti raawwatame himuun, "haala seerri kabajamaa hin jirre kana keessatti dhaddacharratti dhiyaachuun nurrra hin jiru," jechuu isaanii Obbo Kadiir ibsaniiru. Kanaan dura A L I Caamsaa 12, 2013 dhaddacha gaggeeffameen beellamni mana murtii isaanii waggaa lamaan booda akka taasifamuuf gaaffii dhiyeessanii, Manni Murtii Ol-aanaa Federaalaa Dameen Lidataa kanaaf dhimmoota biroof beellama qabatee ture. Dhaddacha kanaan dura tureenis ta'e xalayaa ittiin iyyata galfatan ammaa kanaan filannoo boodaafi biyyi erga tasgabbaa'ee booda gara mana murtii akka dhufan dhaddachaaf ibsaniiru.


Maxxansa Meelbaa: Pirojektii harkifannaa waggoota saddeetiin booda dhugoome

Waldaan Aksiyoona Piriintingii, Pablishingiifi Paakeejingii Meelbaa birrii biiliyoona 1.4n ijaarame magaalaa Galaanitti tibbana eebbifameera. Hoji-gaggeessaan waldichaa Obbo Mohaammad Qaasiim bu'aa bahii waldichi keessa dhufeefi hojiilee gara fuulduraa waldichi hojjetu irratti BBC waliin turtii taasisaniiru. Waldaan kun hojiin isaa kan jalqabe Adoolessa bara 2005, waggoota saddeetiin duradha. Pirojektichi waggoota saddeetiif akka harkifatu wantoota godhan yoo ibsanis, "Jalqaba bu'uura seeraa argachuuf yeroo fudhate,'' jedhan. ''Lafa warshaan irratti aijaaramu argachuun, birrii walitti qabuun yeroo dheeraa fudhate. Caalbaasiin biyya alaa yeroo afur bahe. Maashinootni kunneen hamma omishamanii, geejjibsiifamanii dhaabamnitti waggoota fudhate," jedhan. Waldaan Aaksiyoona Meelbaa kun hirmaannaan abbootii qabeenyaa keessa jiraatuus sheeriin dhibbeentaa 95 caalu kan mootummaa naannoo Oromiyaati. "Yaadichi kan mootummaati ture. Yeroo sanatti mootummaan kallattiidhaan waldaa aksiyoonaa dhaabuu waan hin dandeenyeef abbootii qabeenyaa dabalatee akka hundaa'u ta'e. Amma aksiyoonichi kan dhuunfaafi uummataa dabalateera. Harki 95 garuu kan mootummaati," jedhan. Pirojektiin waldaa aksiyoona piriintingii, pablishingiifi Paakeejingii Meelbaa kun pirojektiiwwan warraaqsa dinadgee Oromiyaa jedhamaniin dura kan jalqabameedha. Waldichi maashinoota gurguddoo sadii kan ammaan dura biyya keessa hin seenne akka galcheefi hojii maxxansaa biyyattii keessattis kan jalqabaati jedhan Obbo Mohaammad. Waldichi sa'aatii tokko keessatti maxxansa waraqaa fuula kuma 65 humna maxxansuu akka qabus himan. Waldaan aksiyoonaa kuni barreessitootaa fi hojiilee maxxansa Ogbarruu Oromootiifis missiraachoo guddaa ta'uu akka danda'us dubbatan. "Barreessitoonni hedduun burqaa jiru. Hedduutu barreessaa jira. Hedduun ammoo waan barreessan kana maxxansanii gabaatti bahuuf rakkatu. Kanaaf, waldaan kun ogbarruu Oromoo dagaagsuu keessatti gahee guddaa tapahata. Akkuma rakkoo kitaaba barnootaa furuuf hojjennu, rakkoo maxxansa ogbarruu Oromoo furuufis hojjenna" jedhan. Waldaan Aksiyoona Piriintingii, Pablishingiifi Paakeejingii Meelbaa kun reefuu hojii jalqabaa waa jiruuf ammatti wanti adda ba'ee ilaalame jiraachuu baatus, akkaataa barreessitoota Oromoo ittiin gargaaru irratti fuuladuratti addatti wanti ilaalu jiraachuu malas jedhan.


Waajjira MM Abiy Ahimad: 'Sagaleen 'dhoksaan waraabame' jedhamee gadhiifame 'sobaan kan qindaa'edha'

Sagaleen Ministira Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimadidha jedhamee gadhiifame kan ''sobaan qindaa'eedha,'' jechuun Waajjirri Ministira Muummee ibse. Sagaleen Ministirri Muummee Abiy ''miliqee bahedha'' jedhamee miidiyaa onlaayinii Keelloo jedhamuun Wiixata galgala gadhiifame daqiiqaa lama kan dheeratu yoo ta'u, MM Abiy waggoota itti aananiif aangoorra akka turuu hedan akeeka. Sagaleen kuni dhagahamee yeroo gabaabaatti ibsa kan baase waajjirri Ministira Muummee Abiy wanti ta'e kuni filannoo jala yeroo gahametti ''waldhibdee uumuuf kan kaayyeffatedha,'' jechuun himateera. Wantoonni sagalee isaaniiti jedhame keessa MM Abiy wanti dubbatan jedhame kan kana dura ifatti waa'ee filannoo Itoophiyaa dubbataa turaniin faallaadha. Sagaleen jedhame kuni yeroo Koreen Hojii raawwachiiftuu dhaabni biyya bulchu, Paartii Badhaadhinaa, torban darbe marii gaggeessetti kan waraabamedha jechuun hima miidiyaan gadhiise. Ta'us, BBC'n deeggarsa teknolojiin sagaleen dhugaa ta'uu adda hin baasne. Dabalataan, kanneen walgahii sanarraa qooda fudhatan dubbisuun sagaleen jedhame dhugaa ta'u hin mirkaneessine. Dhaabni biyya bulchus sagaleen gadhiifame ''kan walgahirraa fudhatame jecha tokkollee hin qabu'' jechuun balaaleeffate. Miidiyaan gara caalu sagalee qeeqxotaafi mormitoota MM Abiy Ahimad bal'inaan dhiheessuun beekamu Keelloo Miidiyaan sagaleen kuni ''dhoksaan waraabame'' jechuun ibse. Miidiyaan kun ''karaa odeeffannoo miliqsaniin'' akka sagaleen kuni bira gahe himeera. Ta'us, wantoonni ifa hin taane jiru. Walgahicharraa yoo waraabamee jiraate kanneen irratti hirmaatuu malan miseensota koree hojii raawwachiiftuu dhaabichaa itti gaafatama mootummaa olaanaa qabanidha. Sagaleen jedhame kuni qondaaltota kanaan haa ta'u qaama biraan akka jedhame akka bahu godhamuu ifatti hin ibsamne. Dabalataan, walgahii akkanaa irratti bilbila fudhatanii galuun eeyyamamuun isaallee hin beekamu. Miidiyichi sagalee kana gadhiisuu dura ''mootummaa waliin marii gaggeessuu'' hima. Qaamni mootummaa jedhame kuni kam akka ta'eefi dhimmi marii hin beekamne. Gama kaaniin, Waajjirri Ministira Muummee sagaleen kan MM Abiy ta'uu himuus yoomiifi eessatti akka waraabameefi kam waliin akka walitti qindaa'e ammatti gadi fageenyaan hin ibsine. ''Akkuma beektan sababoota hedduun filannoon akka dheeratuf badhaadhinni fedhii qaba ture,'' jechuun sagalee gadhiifame keessa MM Abiy waggaa dura waan ture dubbataa akka jiran akeeka. ''Osoo koronaan hin dhufne ta'eefi filannoon adeemsifameera ta'ee maal akka uumamuu danda'u tilmaamuun nama dhiba. ''Ammammoo filannoo taasifamuu dhabuun deebisee haala turerraa waan hammaatu akka hin uumamne filannoo akka filmaata tokkotti fudhanna,'' jechuun inni dubbatan wanta dhihoo dubbatame ta'uu akka malu akeeka. Waggaa darbe filannoon biyyaalessaa sababa weerara koronaavaayirasiin akka achi darbu murteen mootummaan murteesse kan deeggaran akkuma turan paartileen mormituu mormanis turuu ni yaadatama. Sagalee gadhiifame keessa humni polotikaa garaa garaa kan socho'u aangoo qabatuuf akka ta'e ibsuun, kaadiroonni dhaabichaa akka of eeggannoo taasisan yeroo MM Abiy dubbatan dhagahama. Dogongora raawwatan guyyuu gamaaggamuun akka sirreessan yeroo gorsan dhagahama. ''Faawuliin (dogongorri xiqqoo) illee balaadha,'' jechuun dubbatan. Dogongorri kuni garuu dhimma maaliin akka walqabatu baruun nama dhiba. ''Wanti na sodaachisu filannoo kanaan aangoo qabachuuf namoonni siyaasaa, paartileefi miidiyaaleen morkatan kan tilmaamtan ol humnoonni hedduu dhihootis fagootis jiru. ''Hanga waggoota 10 dhufanitti eenyuyyuu mootummaa ta'uu hin danda'u. Nan du'a malee aangoo hin kennu. Tarkaanfiiwwan hedduu ni fudhatamu,'' jedha. Mormii ummataan waggaa sadii dura aangootti kan dhufan Ministirri Muummee Abiy, filannoo dimookiraatawaa gaggeessuufi yoo mo'aman karaa nagaan akka aangoo kennan kana dura irra-deddeebiin dubbataa turan. ''Humni kanaaf qophaa'e hojii isaa eegaleera. Sababa kanaaf, walitti bu'iinsi, dhiiga lolaasuun olaanaa ta'e ni uumama. ''Haa ta'u malee, gamanumaa mirkana ta'ee kan isinitti himu shakkiis dhoksaas hin qabu filannicha mooneerra. Haala salphaan mo'anne. ''Hamma danda'ameen filannicha danqinee kanneen morkatan akka abdii kutatan gochuuf itti gaafatama olaanaa qabna. ''Qormaatawwan dabarsine waliin yoo ilaalamu kana galmaan gahuun baay'ee ulfaataa miti. Daandiin qofaa kuni akka rakkoo hin godhanneef itti gaafatama dachaa fudhannee osoo milkeessinee gaariidha jedheen yaada,'' jedha. Dubbii MM Abiy yeroo taasisan kanneen harka rukutan akka jiran sagaleen ni dhagahama. Dabalataan, sagaleen waraqaa fakkaatuufi jalaa shokoksuus akkasuma. Ta'us, deeggarsa teknolojiin sagaleen dhugaa ta'uu adda baasuun alatti BBC'n kanneen walgahii sanarraa qooda fudhatan dubbisuun sagaleen jedhame dhugaa ta'u hin mirkaneessine. Waajjrri Ministira Muummee Abiy Ahimad haala kana dura baratamee hin beekneen sagaleen jedhame kuni gadhiifamee sa'aatii tokko osoo hin guutiin ibsa kan baase. Ibsa fuula tiwiitaraa isaarratti baasen wanti walgahii Paartii Badhaadhinaarratti MM Abiy dubbatan jedhame ''sobadha'' jedheera. ''Waajjirri MM torban darbe walgahii Badhaadhinaa irratti MM'n jedhamee fakkeeffamee faayiliin sagalee gadhiifame sobaan kan qindaa'eefi MM yeroo garaa garaatti kan dubbatan kutuniifi walitti fiduun [kan hojjetame] ta'u, odeeffannoo sobaa ta'u ni mirkaneessa.'' Dabalataan, ''Bara odeeffannoo sobaa kanaaniifi filannoon dhihaachaa jirutti, lammiileen odeeffannoowwan walitti bu'iinsa uumuuf kaayyeffatan duulawwan dogongorsaa akkanaan akka hin gowwomne ni akeekkachiifna,'' jedheera. Gama kaaniin, dhaabni biyya bulchu gamasaatiin deebii kenneen ''Kijiba kan ta'e, jecha walgahiirraa fudhatame tokkollee kan hin qabne,'' jechuun dubbii MM Abiy yeroo garaa garaatti kennan walitti fiduun qindaa'uu hime. Itoophiyaan torban sadii booda filannoo biyyaalessaa jahaffaa sababa koronaavaayirasiin waggaa darberraa as darbe ni gaggeessiti. Miidiyaan yeroo gabaabaa dura hundaa'e kuni buufanni isaa biyya Ameerikaa Magaalaa Waashingitan ta'uu fuula Fesbuukii isaarratti ibseera. Miidiyaan kuni ''walaba'' jechuun of ibsa. Haa ta'u malee, deeggartoonni MM Abiy ''sagalee mormituuti'' jechuun ibsu. Kana dura, viidiyoon nama ajjeechaa Hacaaluu Hundeessaan shakkamee dhimma isaa manni murtii hordofaa jiru mana hidhaati dubbisuu isaa ibsuun dhiheessee ture. Gaaffiifi deebicharra himatamaan jalqaba badii amanuu isaa jalqaba himameefi booda gaafa himannaan eegale 'hin ajjeefne' jedhe viidiyicha keessa ajjeechaa Hacaaluu keessa akka qooda hin qabne yoo dubbatu dhagahama. Gama kaaniin immoo baatii Guraandhalaa keessa Abbaa Gadaa Gujii Jiloo Maandhoo dubbise jechuun gaaffiifi deebiin miidiyichi gadhiise boodarra soba ta'eera. Abbaa Gadaa Jiloon sagalee koo miti jechuun yeroos miidiyaatti bahanii dubbachuun isaanii ni yaadatama. Kaayyoo sagaleen gadhiifame kanaa yoo ibsan kanneen sagalee walitti fidan jedhan humnoota keessaafi alaan mootummaafi ummanni ija shakkiin akka wal ilaalu barbaadanidha jechuun Dubbii Himaan Paartii Badhaadhinaa himataniiru. Akka Dr Biqilaa Hurrisaa BBC'tti himanitti sagaleen kuni eessaa ciccitee akka walitti ida'ame ragaan agarsiisu ummataaf dhihaata. Miidiyaa sagaleetu na bira gahe jedheen faallaatti sagaleen kuni bakka tokko waraabame miti jechuun ibsaniiru. Gama kaaniin, hoogganaan Keelloo Miidiyaa Kiyyaa sanyii sagalicha ''qaama mootummaa keessaa arganne,'' jedha. Sagaleen kuni 'dhugaa' ta'u isaa qulqulleeffachuuf yaaluu isaanii hima. ''Nuti gama keenyaan hanga danda'ametti odeeffannoon kuni qulqulluu ta'u isaafi sirrii ta'u isaa itti amannee baasne,'' jechuun BBC'tti hime. Sagalee nutti ergame jedhan kana gama tekinolojiin qaamni qulqulleessuu barbaaduuf ''fuudhee qorachuu danda'a,'' jechuunis himu. Yoo dogongora ta'u isaa bira gahame garuu dhiifama gaafachuf qophiidha jechuun BBC'tti hime. Dr Biqilaan gama isaaniin kan sagalee kana walitti fide jedhan nama hojii isaa sirriitti hin beekne waan ta'ef ''hunduu sagalicha akkuma dhagahe hubachuu danda'a,'' jedhan. Sagalee yeroo garaagaraatti MM Abiy dubbatan walitti fiduun hima fakkeessuuf yaalan kan jedhan Dr Biqilaan, sagalee kamirraa citee fuudhame isa jedhu adda baasuuf hojjetamaa jiraachuu himan.


Hidhattoonni Waraana Bilisummaa Oromoo lammiilee Chaayinaa sadii 'to'annoo jala oolchan'

Waraanni Bilisummaa Oromoo -WBOn lammiilee Chaayinaa sadii lixa Oromiyaa naannoo Mandiitti hojii albuuda baasuu hojjatan butuun to'annoo jala oolchuu ibsa baaseen hime. Waraanni Bilisummaa Oromoo - WBOn namoota kana kan bute naannoo magaalaa Mandiitti ta’uufi sababiin isaa tokkos waliigaltee albuuda baasuu mootummaan jara kanaaf kenne waan hin simanneef akka ta’e himeera. Ibsa dhaabni kun baaseen namoonni to'annoo jala jiran kunniin, ''harka naga-qabeessaafi fayyaa gaariirratti argamu,'' jedheera. Paartii Adda Bilisummaa Oromoo irraa adda cituun bosonatti kan hafe WBO’n, lixaa fi kibba Itoophiyaatti haleellaawwan garagaraa raawwachuufi namoota butuun himatamaa tureera. Mootummaan biyyattiis ajjeechaa namoota nagaafi hokkorra bakkeewwan adda addaatiif 'Waraana Bilisummaa Oromoo' kan 'ABO-Shanee' ykn 'Shanee' jedhee waamu gaafatama taasisa. Paarlaamaan Itoophiyaas walgahii dhiyeenya kana taa'een, dhaabbilee TPLF fi 'Shanee' shororkeessitoota jechuun labseera. Waraanni Bilisummaa Oromoo akka jedhutti hojiin albuuda baasuu kun hawaasi naannichaa qe’eerraa akka buqqa’an kan godheefi fi qabeenya uumaamaa irratti miidhaa geessiseera. Namoota kana butee fudhachuu isaaf sababni biraan Fulbaana waggaa darbee yeroo filannoon itti gaggeeffamuuf ture irraa eegalee WBO’n kontiraata albuuda baasuu mootummaan kennuu waan hin simanneefi jedha. BBCn dhugummaa gabaasa kanaa kan hin mirkaneeffanne wayita tahu, qaamni mootummaas haga ammaa dhimma lammiileen kun butaman jedhamerratti wanti jedhan hinjiru. Naannoo jedhamettis lammileen Chaayinaa eessa buuteen dhabame jedhamees kan hin gabaafamne oggaa tahu, ibsi WBOn baase kunis bakka jarri kun itti to'atamanii jiranis hin ibsu. Miidiyaan Addis Standard Waraana Bilsummaa Oromoo wabeeffatee waan jedheen, maqaan lammiilee Chaayinaa to'atamanii kunneenii: Huang, He fi Wang namoota jedhamanidha. Suuraaleen namoota butamanidha jedhamanis miidiyaalee hawaasaa gubbaa qoodamaa jiru. BBCtti gulaalaan dhimmoota Afrikaa Wiil Ros akka jedhutti, nageenya biyyattii wantoota gaaffii keessa galchan keessaa tokko gocha butanii fudhachuudha. Filannoon guyyaan achi siqsamee torban sadii booda gaggeefamuuf ture ammas irra deebiin sababa lojistikiin achi butamuun isaa himameera. Kun ammoo deeggartoota hedduu dhabaa kan dhufeeru Ministirri Muummee Abiy Ahimad, aangoo irra turuuf cichaa jira himannaa jedhu ittuu kan guddisuudha. Naannoo Oromiyaa Godinaalee garagaraa keessatti sochiin qaama hidhate kan ABO irraa cabuun bosonatti hafe 'WBO' waggoota darban lamaan kanatti dabaluun kan himamu yoo tahu, mootummaan tarkaanfii fudhachaa jiruun hedduu isaanii 'barbadeesseera' jedha. Keessattuu godinaalee Lixaa fi Kibba Oromiyaa keessatti oduun ajjeechaa namoota nagaa irratti rawwatamu irra deddeebiin dhagahama. Mootummaan ajjeechaalee kanneeniif 'Waraana Bilisummaa Oromoo' kan 'ABO-Shanee' jedhee waamu gaafatama taasisa. Ajajoonni waraanaa 'Waraana Bilisummaa Oromoo' ibsa yeroo gara garaa miidiyaaleef kennaniin ajjeechaa namoota nagaa keessaa harka qabaachuu ni waakkatu.


'Qaama nama ajjeesurratti tarkaanfii walgitu fudhachuuf kallatiin kaa'ameera'- Geetaachoo Baalchaa

Ajjeechaa Godina Qellam Wallaggaa magaalaa Dambi Doollootti dargaggoo Amaanu'eel Wandimmuu jedhamurratti raawwatame ilaalchisuun qondaalli motummaa Naannoo Oromiyaa yaada kenneen, qaama nama ajjeesurratti tarkaanfiin walgitu akka fudhatamuuf kallattiin kaa'ameera, ta'us garuu ajjeechichi akka jedhamu ummata fulduratti raawwatamusaa qabu hinqabu jedhe. Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa ajjeechaan murtee seeraa malee dargaggoo Amaanu'eel irratti raawwatame akkaan isa yaaddessuu ibseera. Hoogganaan Biiroo Kominikeeshinii Mootummaa Naannoo Oromiyaa Obbo Geetaachoo Baalchaa gabaasi komishinichaa loogii qaba jechuun komataniiru. Waa'ee ajjeechaa magaalaa Dambi Doollootti dargaggoo Amaanu'eel irratti raawwatee hagas mara quba akka hinqabne kan ibsan Obbo Geetaachoon, garuu tarkaanfiin fudhatamuu hin mormine. ''Tumsa uummataan tarkaanfiin fudhatamuun quba qaba malee tarkaanfiin sun akkamiin akka fudhatame, eenyuu akka fudhate hinbeeku. Addabaabaayiitti ajjeefamuu fi bakka biraatti ajjeefamuu wantan quba qabu hinjiru. Uummanni garuu mufannaa guddaa qabaachuu quban qaba.'' Garuu tarkaanfiin akkanaa fudhatamuun akka irra jiraatu nan amana kan jedhan qondaalli kun, ''Humnoonni kunneenis kaayyoonsaanii ajjeesuu waan ta'eef humni nageenyaas qaamolee kunneen saaxilee tarkaanfii fudhachuutu irra jira jedheen amana,'' jedhan. ''Humni nama ajjeesee nama jiilchuuf deemu irratti tarkaanfiin gosa kamiiyyuu, bakka kamittuu fudhatamuu qaba. Mootummaan Naannoo Oromiyaas kanaaf kallattii kaa'ee hojjetaa jira.'' ''Qaamolee nama sababa ilaalcha siyaasaa isaaf manatti ajjeesaa jiranirratti addababaayii mitii eessattuu tarkaanfiin fudhatamuu qaba. Tarkaanfiin gocha isaaniin walsimu fudhatamuu qaba ejjennoo jedhu qabna.'' Obbo Geetaachuun waa'ee ajjeechaa addabaabaayiirratti raawwatee quba hinqabu jedhanis, Komishiniin mirga namoomaa Itoophiyaa garuu dargaggoon Amaanu'eel Wandimmuu jedhamu erga shakkamee to'atamee booda poolisiin addabaabaayiitti baasee ajjeese jechuun yaaddoo qabu ibsee ture. Ofii kan jaarmiyaan mirga namoomaaf falmu quba qabu, mootummaan naannocha bulchu akkamiin hin beeku? gaaffii jedhuuf akkasiin deebii kennan. Obbo Geetaachoon akkas jedhan: ''Komishiniin mirga Namoomaa Itoophiyaa yeroo hundumaa naannicha maqaa balleessuudhaaf hojjeta waan ta'eef an odeeffannoo akkasii hinqabu. ''Komishinichi dhaqee argemoo oduuma miidiyaa hawaasummaa gabaase? Gabaasi kun gabaasa gurra namaa bu'u waan ta'eef ragaadhaan waan qulqullaa'e ta'uu qaba. Qaama hundarraa osoo hinta'in qaama gartokkee qofa dubbisanii gabaasi qopheessan fudhatama hinqbau.'' Qondaalli bulchiinsaa fi Nageenyaa Godina Qellem Wallaggaa akka jedhutti dargaggoon ajjeefame kun nama rukutee osoo baqatuu qabamee, isa booda akka ajjeefameedha. Odeeffannoon miidiyaa hawaasummaa, namoota ijaan arganii fi Komishinii Mirga Namoomaa ammoo daragaggoo Amaanu'eel erga qabamee booda humnoota nageenyaa mootummaan addabaabaayiitti ajjeefame kan jedhuudha. Mootummaan nama yakkaan shakkee to'aterratti tarkaanfii ajjeechaa kan fudhatu yoo ta'e, kanneen hidhatanii rakkoo uumu jedhamaniin adda addummaansaa maaliree? Obbo Geetaachoon deebii kennaniiru: ''Wanti kun akka jedhamu ta'uu dhiisuu danda'a. Humni nageenyaa akkamiin  tarkaanfii sana fudhate? Utuu inni baqatuu rukutemoo, addabaabaayiitti baasee rukutemoo? Hunduu qulqullaa'uu qaba. Namni kun akkamitti rukutamee qofa osoo hin taane akkamitti nama rukute kan jedhus qulqullaa'uu qaba.'' ''Garuu wanti jala muramuun irra jiraatu, humni nama ajjeeseen, mata agadi qabachiiseen biyya kana keessatti shororkaa uumee jiraadha jedhu yoo jiraate, abadan jiraachuu hin danda'u. Tokko du'aa, kaan ammoo taa'ee ajjeesuun gonkumaa fudhatama hin qabu.'' Nama nama rukutee baqaterratti tarkaanfiin fudhatamuu qabu tarkaanfii akkamiiti jennee dursinee yaaduu hin dandeenyu kan jedhan Obbo Geetaachoon, ''Tarkaanfiin sun erga fudhatamee booda kallattii ittiin deemamerratti wanti qulqullaa'u yoo jiraate qulqulleessuudha,'' jedhan. ''Wanti dogoggorames yoo jiraate sana booddee dubbachuutu danda'ama malee battaluma kun ta'etti gartuu kanatu kana raawwate jettee gabaasuuf ragaan guutuun hin jiru. Komishiniin mirga namoomaas ragaa guutuu waan of harkaa qabu natti hin fakkaatu, sirrachuu qaba borumaafuu.'' Komishinichi torbee darbe waan Oromiyaa keessa jiru qoradheera jedhee akka ibsetti, poolisiin waraqaa mana murtii malee nama qabaa, erguma manni murti mirga wabii eegeefii yookiin bilisaan gadi dhiiseellee hin gadhiisu, akkitti qabamanii jiranis gaarii miti jedhee ibsee ture. Kanarratti akka Bulchiinsa Mootummaa Naannoo Oromiyaatti yaadi keessan maali jennee Obbo Geetaachoo gaafanneerra. ''Guutummaatti gabaasichi kan yeroosaa eeggate miti. Gabaasa waan Oromiyaan keessa jirtu agarsiisu miti. Komishinichi akka waan ofiisaatii gadi bu'ee qoratee adda baaseetti gabaasa dhiyeesse, sun dogoggora. Kanammoo Poolisiin Oromiyaas, Abbaan Alangaa Waliigalaa Oromiyaas ibsa irratti kennaniiru,'' jedhan. Obbo Geetaachuun itti dabaluun, ''Gabaasichi ta'e jedhamee mootummaa naannichaa maqaa balleessuuf kan dhiyaateedha ejjennoo jedhu qaba mootummaan,'' jedhan. Qabiyyee gabaasa Komishinii Mirga Namoomaa Itoophiyaa keessa tokko, namoonni waraqaa mana murti malee poolisiidhaan hidhamu kan jedhuu fi manni murti akka ba'an wayita murteessullee mana hidhaa tursiifamaa jiru kan jedhuudha. Obbo Geetaachoon gabaasi komishinichaa guutummaatti soba jedhanis, garuu namoonni hedduun osoo manni murti mirga wabii eegeefii jiruu akkasumas bilisaan gadi dhiisee jiruu mana hidhaatti ugguramnii jiraachuu BBC illeen yeroo garaa garaatti gabaasaa turun ni yaadatama. Dhimma kana qondaala Mootummaa Naannoo Oromiyaa bakka bu'uun dubbatu kanaaf wayita dhiyeessinu, ''kun dhimma mootummaa naannoo keenyaa miti, dhimma seeraati. Dhimma seerri qabatee jiru irratti yaada kennuu hin danda'u,'' jedhanii turan.


Bulchaa Godina Wallagga Lixaa: 'Lammiileen Chaayinaa sadii hidhattootaan butaman kan jedhu soba'

Hidhattoonni ABO irraa adda bahuun sosso'an lammiilee Chaayinaa sadii dhihoo magaalaa Mandiitti inni uggurreera jechuun ibsan 'sobadha' jedhan bulchaan Godina Wallagga Lixaa Obbo Eliyaas Ummataa. Anga'aan kun godinicha keessatti lammiileen Chaayinaa butaman akka hin jirre mirkaneeffachuusaanii BBCtti himaniiru. Hidhattoonni Waraana Bilisummaa Oromoo jedhanii of waamaniifi kan mootummaan 'Shanee' jechuun waamuun dhiyeenya shororkeessummaan farajjeen guyyaa Sanbata Xiqqaa ture godina Wallagga Lixaa naannoo Mandiitti lammiilee Chaayinaa sadi to'achuusaa kan hime. Gareen ajjeechaaafi yakkoota garaa garaan himatamu kun, nama uggureera yoo jedhu kun kan jalqabaati. Sababa lammiilee Chaayinaa uggureefis, qabeenya hawaasaa saamaa jiru akkasumas waliigalteen isaan mootummaa waliin qaban seera qabeessa miti yaada jedhuun akka ta'e ibse. Haata'u malee, dhaabbatichi maal akka ta'e, maal akka baasu, akkasumas gaheen namoota ugguraman jedhaman ifatti hin beekamu. Waa'ee lammiilee Chaayinaa kan gaafanne bulchaan godina Wallagga Lixaa Obbo Eliyaas Uummataa, "Kuni soba. Qulqulleeffanneerras. Akkuma namaa miidiyaa hawaasaarraa dubbisneerra.'' ''Iddoo itti butamaniiru jedhame kan daangeessu Aanaa Mana Sibuuti. Aanaa keenya keessas, ganda keenya keessas wanti akkasii akka hinraawwatin mirkaneeffanneerra," jedhan. "Chaayinoonni daangaa keenya keessatti investimantii fudhatanii hojjetaa jiran naannoo sana akka hin jirre mirkaneeffadheera." Magaalaa Mandii keessa lammiileen biyya Turkii fi Hindii hojii albuuda baasuu hojjetaa turuu kan himan bulchaan godina Wallagga Lixaa kun, isaanis sababa nageenyaatin al tokko tokko qofa akka hojjetan himan. Gama biraatin Hogganaan Biiroo Dhimmoota Komunikeeshinii Mootummaa Naannoo Oromiyaa Obbo Getaachoo Baalchaas dhimmicha quba akka hinqabne BBCtti himan. "Daangaa naannoo Oromiyaa keessatti lammiin biyya alaa butaman kan jedhu odeeffannoo akkasii hinqabu. Oromiyaa keessa osoo ta'ee odeeffannoon nu qaqqaba ture," jedhan. Gama biraatin bulchaan aanaa Mana Sibuu Obbo Maatewos Taammana, taaten kun aanaa isaanii keessatti akka hin raawwatamnefi odeeffannoo ''naannoo Benishaangul Gumuz aanaa Odaa Bildigiluu keessatti raawwate'' jedhu akka qaban himaniiru. Dhimma kana irratti gama mootummaa Naannoo Benishaangulin wanti dhagahame hin jiru. Waggaa lama dura haleellaa mootummaan hidhattootatu raawwate jedhen naannoo magaalaa Mandiitti namoonni albuuda baasurratti hojjetan shan lammiilee biyya alaa lama dabalatee ajjeefamuun ni yaadatama. Naannoo Oromiyaa Godinaalee garagaraa keessatti sochiin qaama hidhate kan ABO irraa cabuun bosonatti hafe 'WBO' waggoota darban lamaan kanatti dabaluun kan himamu yoo tahu, mootummaan tarkaanfii fudhachaa jiruun hedduu isaanii 'barbadeesseera' jedha. Keessattuu godinaalee Lixaa fi Kibba Oromiyaa keessatti oduun ajjeechaa namoota nagaa irratti rawwatamu irra deddeebiin dhagahama. Mootummaan ajjeechaalee kanneeniif 'Waraana Bilisummaa Oromoo' kan 'ABO-Shanee' jedhee waamu gaafatama taasisa. Ajajoonni waraanaa 'Waraana Bilisummaa Oromoo' ibsa yeroo gara garaa miidiyaaleef kennaniin ajjeechaa namoota nagaa keessaa harka qabaachuu ni waakkatu.


Qeellam Wallaggaatti tajaajilli ibsaa fi bishaanii ji'a tokkoof adda cituun jiraattota rakkoof saaxile

Godina Qeellam Wallagaatti magaalaan Dambi Doolloo fi magaalonni aanolee godinichaa sagal tajaajila ibsaa malee ji'a tokko turuu bulchiinsi godinichaa beeksiseera. Tajaajilli ibsaa godinichaa kan bade sararri ibsaa Dambi Doolloo fi Gambeellaa gidduu aanaa Anfillootti cituu fi pooliin isaa jijjiguuni jedhan itti gaafatamaan komunikeeshinii godinichaa Obbo Hambaa Raggaa. Magaalaa Dambi Doolloo dabalatee aanaan Sayyoo, Jimma Horroo, Gaawoo Qebbee fi Yamaalogii Walal aanaalee ibsaa malee jiran keessaati. Kana malees tajaajilli dhiyeessii bishaanii humna ibsaa waliin walitti hidhatee waan jiruuf jiraattotni magaalaa Dambi Doollos tahe aanolee sagalii tajaajila bishaan dhugaatii argataa hin jiran jedhan. Jiraattotni magaalaa Dambi Doolloo fi aanolee kanneenii BBCn dubbise fageenya dheeraa deemanii bishaan lagaa waraabbataa jiraachuu himu. Kaan ammoo bishaan bokkaa kuufachuun jiraachaa jirra jedhan. Midhaan daaksifachuuf uummatni godinichaa gara baadiyaa lafa baaburri gaaziin midhaan daaku jiru dhaquun akka daaksifataa jiran himu. 'Rakkoo hamaa keessa jirra, waan nyaannu dhabaa jirra' jedhu jiraattonni. ''Kan tajaajila ibsaa balleesse waraana ABO-Shaneeti" jedhu Obbo Hambaa Raggaa. "Mootummaan tajaajilicha deebisuuf ogeessota waajjira ibsaa torba konkolaataa lamaan ergee ture. Namoota torban kana irraa konkolaataa lamaan fuudhanii gubaniiru. Ogeessota ammoo of bira tursiisanii reebanii gadhiisan,'' jedhan obbo Hambaan. Ogeessotni torba qaama hidhate ABO-Shanee jedhan kanaan qabaman guyyaa sadii tursiifamanii gaafa arfaffaa gadhiifaman jedhu Obbo Hambaan. Humni nageenyaa mootummaa erga ogeessotni kunneen butamanii booda hordofaa ture, tahus gaafa guyyaa arfaffaa ofumaan gadhiisani jedhu. "Ogeessotni humna ibsaa erga gadhiifamanii booda mufachuun dhokatanii jiru jedhan. Hojicha itti fufnee hojjechiisuuf argachuu hin dandeenye," jedhan. Taateen kun torban darbe keessa kan raawwate yoo tahu konkolaataan humna ibsaa damee godinichaa kan gubate aanaa Anfilloo ganda Daawoo Tooppii fi Yaared jedhaman gidduutti tahuu himan Obbo Hambaan. Konkolaataan dhaabbata ibsaa gubate piikkaappii tokkoo fi konkolaataa fe'umsaa Ayisuzuu [Isuzu] akka tahe himan. Tajaajilicha deebisanii hojiitti galchuuf amma qophiin jiraachuu kan himan Obbo Hambaan, haa ta'u malee ammatti ogeessota waan hin arganneef suphaan isaa hin eegalle jedhan. Aanolee akka Gidaamii fi Anfilloo keessatti ammayyuu rakkoon nageenyaa jiraachuu Obbo Hambaan. Qeellam Wallaggaa dabalatee godinaalee Lixaa fi Kibba Oromiyaatti Waraanni Bilisummaa Oromoo kan mootummaan 'ABO-Shanee' jedhee waamu erga bara 2018 mootummaa waliin lolatti jira. Godinaalee kanneen hidhattoonni fi humnoonni mootummaa wal lolaa jiran keessatti yeroo gara garaa lammiilee nagaa irratti ajjeechaan raawwataa ture. Ajjeechaawwan kunneeniif mootummaan qaamolee hidhatan yoo himatu, hidhattoonni ammoo harka keessaa hin qabnu jedhu.