‘Waraana miilanaarratti hirmaachuu dhabuukootti gaddeera’

Waraanni Kaaba Itoophiyaa Sadaasa bara 2020 yeroo eegalu hojii dhuunfaa isaaniirraa gara Raayyaa Ittisa Biyyaatti dabalamanii waraanicha kan hoogganaa turan Janaraal Baacaa Dabalee ''waraanaa miilanaarratti hirmaachuu dhabukootti gaddeera’ jechuun BBC'tti himan. Ji'oota dura waraanichi akka tasgabbaa'uu yeroo jedhe Ministirri Muummee Abiy Ahimad aangoo haaraa fi kabaja yeroo kennan Janaraal Baacaan Keeniyaatti Ambaasaaddara Itoophiyaa ta'uun ramadaman. Waraanni Kaaba Itoophiyaa deebi'ee eegaluun walqabatee BBC'n Ambaasaaddar Baacaa waajjira isaaniitti argatee dubbiseera. BBC: TPLF dhiheenya xalayaa qaamolee garaa garaatiin barreeffameen icciitiin bakka bu’oota mootummaa waliin mari’adheera jedhee ture. Kun dhugaadhaa? Yoo ta’e marichi eessa gahe? Eenyu fa’itu wal arge? Ambaasaaddar Baacaa: Jecha icciitiin wal arganiiru jedhu hin beeku. TPLF kan dubbatu hundi herregaan. Tokkoo fi tokkoo lama jedha. Yoo barbaade ammoo kuma tokko jechuu danda’a. Kanaafuu TPLF faayidaa siyaasaatiif jecha kan barbaade jedha. Haala icciitiin wal agarree hin beeku. Lammaffaa bakkas hin beeku. Kan icciitiin wal arganiifis hin jiraatu. Sababiinsaa ammoo mariin ifatti ni barbaachisa jedhame koreen ijaaramee osoo jiruu, kan dhoksaatti gaggeeffamuuf waan jiru natti hin fakkaatu. BBC: Waraanaa dhiheenyaa kana mootummaan Itoophiyaa TPLFtu eegale jedhee himata. Ragaa maal qaba? Ambaasaaddar Baacaa: TPLF Qobboo qabadheera jedhee yoo labsu, mootummaan Itoophiyaa waraanicha akka hin eegalle beekuun ni danda’ama. Humni waraanni narratti banameera jedhu attamiin battalumatti raayyaa Itoophiyaa, Waajjaa fuldurasaa godhatee ittisaa kan ture, kan garreen Zoobeel irratti bu’uurreeffachuun gara mirgaatiin Qobboo ittisaa ture, yeroo tokkotti jigsuun dandeettii ittiin Qobboo qabachuu danda’u kan qabaata? Mootummaan Itoophiyaa dursee haleellaa jalqabe osoo ta’ee TPLF Qobboo hin qabatu ture. Sababni isaa nama tokko, lama ykn sadi miti kan ergitu. Akka saayinsii waraanatti diina tokko gaafa haleeltu humna caalmaa qabaachuu qabda. Waraanuu barbaanne osoo ta’ee naannoo sanatti humna caalmaa qabannee galla ture. Naannoo sanatti TPLF aarmii saddeetidha. Aarmin tokko kutaa waraanaa sadi qaba. Kana jechuun kuta waraanaa 18 gara sana fide. Kanaaf nurratti humna caalmaa qaba jechuudha. BBC: Kuni adda waraanaa Qobboo qofatti jechuudhaa? Ambsaaddar Baacaa: Eeyyee, adda waraanaa Qobboo qofatti. Haleella tokko gaafa gaggeessitu humna caalmaa hin qabdu yoo ta’e, waan barbaaddu argachuu hin dandeessu. Osoo nuti haleellaa bana ta’ee akkaa TPLF deebi’ee haleeluu hin dandeenyetti tarkaanfii fudhanna turre. Qobboo qabachuuf waanti isa dandeessisu hin turre. Inumaayyuu magaalota akka Mahonii fa’aa to’achuu dandeenya turre. Jalqaba gaafa Dabrasiinadhaa haleellee isaan deebifnu humna caalmaa qabna waan tureef Maqalee galuu dandeenya ture. Haa ta’u garuu nagaa wayya jennee waraanichi Allamaaxaa irratti dhaabbatee mootummaan walii galtee waraana dhaabuu gam-tokkee godhe. Kanaaf nuti halellaa hin banne. Ofii keenyaa waraana banne osoo ta’ee akkuma gaafa Dabrasiinadhaa isaan deebifnee goona turre. Kanaaf TPLF tu waraana kana bane. BBC: Waraana ammaa kanaan mootummaan Itoophiyaa fulla’ee Tigraay galuuf karoora qabaa? Waraanni mootummaa Maqalee yoo to’ate dhumni isaa maal ta’a? Ambsaaddar Baacaa: Waraana ofirraa qolachuun amma jalqabe Maqalee to’achuu ykn bakka ta’e wayii to’achuu osoo hin taane TPLF balleessuu irratti. TPLF yoo jabaatee yoo dhufe Itoophiyaa balleesa, nuti yoo jabaanne ammoo nagaa finna. Ani kanan eega. Tokko inuma mo’ata. Sababni isaa nuti waraana hin eegalle, osoo karoora isaa qabaannee sirrii itti qophoofnee eessa gahuu fi maal gochuu akka qabnu ni murteessina ture. Mootummaan Itoophiyaa waraanicha jalabeera osoo ta’ee maalif karaa Qobboo jalqaba? Garreen Qobboo fi Giraa Kaasuu dhiibudhaafii? Haalli teessuma lafaa achiin lola jalqabuuf hin eeyyamu. Sababni isaa bakkeewwan olka’oon fuulduraan jiru. Kuni ammoo loltoota Itoophiyaa irratti dhiibbaa guddaa waan fiduuf karaa sanaan lola banuu hin filannu. Kallattiiwwan mijatoo ta’an biroo jiru waan ta’eef. Kanaaf, murtoon mootummaa Itoophiyaa hanga TPLF meeshaa lafa kaa’utti tarkaanfii hundumaa ni fudhata. BBC: Maqalee to’achuus jechuudhaa? Ambsaaddar Baacaa: Maqaleen homaayyuu miti. Maqaleen Tambeen, Shiree ykn Aksuum irraa adda miti. BBC: Maqalee to’achuu gaafan jedhu TPLF buusanii mootummaa haaraa hundeessuu jechuu kooti. Ambsaaddar Baacaa: Mootummaan karoora sana hin qabu. Naannichi naannoo waraana waan ta‘ef TPLF aangoo qabatee irraa bu‘u hin qabu. Inni guddaan waraanni mootummaa lola itti baname kana qolatee TPLF dirqisiisee mariif dhiyeessuudha, hin ta‘u taanan guutummaatti barbadeessudha. BBC: Torbee darbe ambasaaddara Ertiraa wajjin marii gochuu keessan miidiyaa hawaasaa irratti mul‘atee ture. Guyyoota darban ammoo humnoonni Tigraay waraanni Itoophiyaa fi Ertiraa waliin ta‘uun lola narratti banan jedhee himate. Mootummaan Itoophiyaa lola ammas Ertiraa hirmaachisaa jiraa? Ambsaaddar Baacaa: Ani waa’ee lola Ertiraa hirmaachisee waanan beeku hin qabu. Uummanni fi mootummaan Ertiraa mirga of-ittisuu qabu. Ani ambasaaddaricha waliin wal arguu waa’ee mootummaan Itoophiyaa fi Ertiraa wal ta’anii lola banan jedhuu miti. Ambasaaddarri Ertiraa biyya kana waggaa heddu turaniiru. Isaan diinii ambsaaddaroota Afrikaati. Kanaaf sagantaa wal baruu dursee gochuu kanan qabu isaan waliini. Ani isaan wajjin wal arguun koo lola TPLF baneef Ertiraan Itoophiyaa waliin akka hiriirtu kadhachuufii miti. Waamicha gochuuf itti dhiyeenyan hin jiru. Mootummoota lamaantu waliti dhiyoodha waan ta’eef isaantu waliin haasa’a. Kanaaf, kuni waan akka tasaa walirra bu’e waan ta’eef osoo garasitti hiikamuu baatee. BBC: Tattaaffin nagaa kan gufateef mootummaan tajaajilawwan bu’uuraa gadi lakkisuu diduu isaatini jechuun komatu humnoonni Tigraay. Mootummaan Itoophiyaa tajaajila bu’uuraa jalqabsiisuu akka ulaagaa mariitti itti fayyadameeraa? Ambsaaddar Baacaa: Tigraayif bishaan, ibsaa fi wantota hunda galchuun dirqama mootummaati. Waan isaan gaafataniif ta’uu kan qabuu fi gaafachuu dhiisaniif dhorkamuu waan qabu miti. Isaan Tigraay naannoo waraanaa gochuun naannicha meeshaa waraanan naannessanii eegun qaama mootummaa wajjin hidhata godhatu kamuu tarkaanfii irratti fudhanna jechuun labsaniiru. Bifa kanaan waraana bantee tajaajila baankii isa kam bantaaf? Hojjara telekoomii garasitti ergitaafii? Hojjataa ibsaa fi bishaanii erguufidhaafii? Yeroo bulchiinsi yeroo Tigraay hundaa’ee turetti hojjattoota tajaajila kana kennuu deeman ajjeesera bar. Bakka hunda warra deeman fixeera. Qoricha yeroo erginu ofii isaanii itti fayyadaman. Kanaaf, lafa waraanni deemaa jirutti bifa kamiin tajaajila isaan gaafatan kana guuttaf? BBC: Mariin akka gufatuu fi waraanni deebi’ee akka eegaluuf maaltu sababa ta’eree? Ambsaaddar Baacaa: TPLF waraana malee jiraachuu hin danda’u. TPLF waan lama ittii dhaadatu qaba: sobaa fi meeshadha. Kaardin isaan itiin taphatan kana lamaani. Kann biraa ammoo yeroo mariitti seenu haal-dureewwan danqaa ta’an kaa’a. Sababni isaa gara mariitti yoo seene meeshaa lafa kaa’a waan ta’eef. TPLF meeshaa lafa kaa’e taanan hirribni isa hin fudhatu. Kanaaf abbaan rakkoo kanaa TPLF. Rakkoo Itoophiyaa qofa osoo hin taane rakkoo gaanfa Afrikaati. BBC: Waraanni erga deebi’ee ka’ee booda qaamoleen mariisisan waraanni akka dhaabatuuf yaalii gochaa jiruu? Ambsaaddar Baacaa Dabalee: Ifatti kan beeknu biiron dhimma alaa Ameerikaa qaamoleen hunduu waraana dhaabanii mariitti galuu qabu kan jedhuudha. Haa ta’u garuu hanga barbaadamu balaaleffannaa of keessaa hin qabu. Haleellan narratti banameera jettee naannoo Amaaraa galuun helleellan sirratti banamuu osoo hin taane mallattoo haleellaa banuuti. Osoo midhaan deeggarsa namoomaf ergame fi boba’aa hatuu, kuni ammoo waraanaf qophaa’aa jiraachuu isaa osoo beekamuu hawaasa idil-addunyaa irra “gareen hundinuu” kan jedhuun alatti ani homaa hin argine. Hunduu callisuu filate. Hawaasni idil-addunyaa nagaa gaanfa Afrikaa ykn Baha Afrikaa barbaada yoo ta’e TPLF meeshaa akka hiikkatu gochuu qaba. Dhiibbaa kana gochuu qabu. Haa ta’u garuu ammatti ifatti waanan arge hin qabu. BBC: Waraanni Kaaba Itoophiyaa yeroo eegalu isin waraanicha irratti hirmaachun waraana gaggeessaa turtan. Amma immoo yeroo waraanni deebi’ee eegalutti isin ambasaaddara ta’uun Keeniyaa dhuftanii jirtu. Kuni miira maal isinitti uume? Ambsaaddar Baacaa Dabalee: Waraana ammaa kanaan achitti argamuu dhabuu kootin baay’ee gaddeera. Garuu ammoo kunis ergama guddaadha waan ta’eef kanuman itti fufa. Jalqaba waamichi godhameeti gara waraanatti hiriyaa koo wajjin kan deebine. Yeroon deebi’u akka waan Waaqayyo waan addaa tokko naa godheettan gammade. Sababni isaa jara kana wajjin waggaa dheeraa jiraadhera. Waan isaan hojjatan sirriittan beeka. Isaan biyya balleesuf yoo hojjatan ani ammoo kana ittisuuf hiriirun koo gammachuun guddaan akka natti dhagahamu godheera. Yeroo sana dirqama koo baheera jedheen yaada. BBC: Ambasaaddara taatanii muudamuun keessan yeroo dhagahamu kuni muudama osoo hin taane gadi xiqqeessudha kan jedhan turan. Miirri kun isinitti dhagahameeraa? Ambsaaddar Baacaa Dabalee: Itoophiyaa tajaajiluun gadi xiqqachuu miti. Mee duubatti si deebiseen waa tokko si yaadachiisa. Yeroo jijjiiramni dhufu sana, gaaffi fi deebii naaf godhame keessatti, “Deebi’ii biyya kee tajaajili yoo siin jedhan maal jetta?” kan jedhu gaafatameera. Deebin koos, “Sadarkaan irra jiruun osoo hin taane loltuu idilee ta’eetuu Itoophiyaa nan tajaajila” kan jedhu ture. Ammas taanan Itoophiyaan ciniinsuu keessa jirti. Asi, achin hojjadha jennee yeroo haala mijataa itti filannu keessa hin jirru. Ammas taanan, ambasaaddara dhiisii eegduu balbalaa ta’eetuu Itoophiyaa nan tajaajila. Osoon ani jiruu dargaggootatu dhumaa jira. Biyyi keenya haala kana keessa osoo jirtuu ani bakka kana hin hojjadhu nan madaalu yeroon itti jedhuu miti. Isa ijollee keenyaf dhiifna. Ijoollen keenya bakka filatanii kan isaanif hin taane akka dhiisan haala mijataa uumnaf. Kana gochuuf ammoo asis, achis deemnee bakka qawwaa cufuu dandeenyu hunda seennee haala mijataa yoo uumne qofaadha.


'Abdiinkoo waggaa haaraatti ‘nu gaha’ jennee gara boqonnaa haaraa kan itti ceenu akka tahudha'

Ministirri Mummee duraanii Itoophiyaa Obbo Haayilemaariyaam Dassaalany bara 2005 ALI turee du’aan boqochuu Obbo Mallas Zeenaawwiin booda biyyattii akka hogganan kan muudaman. Ministira Mummee ta'uun muudamuun dura Ittaanaa Ministira Mummee fi Ministira Dhimma Alaa ta'uun tajaajilaniiru. Pirezidantii Naannoo Ummattoota Kibbaa ta'uu dabalatee, itti gaafatamummaa naannoofi federaalaarratti hojjetaniiru. Yeroo ammaa dhaabbilee addunyaa garagaraa keessatti hoggansa boordii keessatti tajaajilaa jiru. Akkasumas Faawundeshinii haadha warraasaanii, Roomaan Tasfaayee waliin hundeessaniin sochii hawaasaa garagaraa hojjataa jiru. Obbo Haayilamaariyaam Afrikaa keessatti taajjabaa adeemsa filannoowwanii taajjabuu hoggananiiru. BBC’nis bara haaraa Itoophiyaa 2015 ilaalchisuun turtii gabaabaa wajjin taasiseera. BBC: Yeroo ammaa sooruma baatanii jirtu ammoo hojiiwwan idilee qabdu? Jireenyi hoo? Obbo Haayilemaariyaam: Itoophiyaa keessan jiraadha. Ta'us sababii hojiitiin gara biyyoota garaa garaatti nan imala. Damee hojii ijoo lamarratti baay’inaan na hirmaadha. Hojiinkoo inni jalqabaa Faawundeeshinii maqaakoo fi haadha warraakootiin dhimmoota Itoophiyaafi Gaanfa Afrikaa irratti hojjenna. Dhimmi dursa kenninuuf jijjiirama haala qilleensaa akkasumas leecelloo uumamaa fi eegumsa sirnakkoo irratti hojjenna. Kanaanis eegumsa bosonaa, biyyoo, bishaan akkasumas bineensota bosonaa irratti xiyyeeffanna. Biyyi keenyi gama kanaan baayyee miidhamteetti. Rakkoon jijjiirama haala qilleensaa baayyeee qabdi. Lolaaa fi hongeen irra deddeebiin ni mudatu. Hojii keenya sulula qiinxamaa Omoo irratti jalqabnee jirra. Jiraataan naannichaa baay’inaan horsiisee bulaadha. Haala kanaan dhimmi ijoollee fi dubartootaa baayyee dhimma yaaddeessaadha. Kanaaf haalli fayyaa, barnootaafi sirni nyaataa akka fooyya’u sulula qiinxamaa Omoo keessatti hojii hojjenna. Inni kaan garuu dhimmuma jijjiijrama haala qilleensaa ilaalchisee hirmaannaa ani taasisudha. Kun dhimma ijoollummaa koorraaa qabee na yaaddeessu gatii ta'eef barnootas waanuma kana ilaallatun baradhe. Furmaata uumama wiirtuu taasifate irrattis hojii duula garaa garaarratti nan hirmaadha. Akkasumas ajandaa nagaa fi tasgabbii irratti mariiwwan Afrikaatti taasifaman irratti qorannoo na dhiyeessaa, nan hirmaadhas. Yeroo tokko garee idila addunyaa ‘Crisis Group’ keessa miseensa boordii taheen tajaajilaan ture. Akkasumas jijjiirama diinagdee Afrikaa irratti, dhimma mirga namoomaa, demookiraasiifi bulchiinsa irratti hojii haala mijeessuu irratti nan hirmaadha. BBC: Ayyaana waggaa akkamiin dabarsitu? Obbo Haayilemaariyaam: Yeroo baayyee ayyaanaan dura soomni bataskaanaa garagaraa jira. Waggaan haaraa galuun duras guyyaa 15 soomaafi sagada ni taasifna. Waggaan haaraa kan nagaa, misoomaa, badhaadhinaa akkasumas tasgabbii tahee akka darbu ni kadhanna. Garuu ayyaana kamirrattiyyuu yeroo namni baay’inaan walitti qabamu badaa natti hin tolu. Kanarra gara bosonaa, laga ykn paarkii deemuu fa’itu natti tola. Manatti yoon dabarsa ta'e garuu maatii wajjin haasofna. Maatiin hunduu walitti qabama. Keesumaa gara galgalaa hunduu waldaadhaa deebi’ee walitti qabamna. Ni haasofna. BBC: Kana dura gaaffiifi deebii tokko irratti foon dheedhii akka jaalattan dubbattaniittu. Waggaa haaraatti foon dheedhii irratti akkami? Obbo Haayilemaariyaam: Eeyyee foon dheedhii yeroo argamu nan nyaadha. Furdina hir’isuufis ta'e sirna nyaataa fayyaalessa ta'e qabaachuuf foon pirootinii waan qabuuf ni gorfama. Hamma madaalawaan ol yoo ta'e garuu gara Yuuriik asiidiitti akka hin geeddaramne yoo of eeggannoon taasifame jechuudha. Ijoollee koo keessaas tokko baayyee jaalatti. BBC: Kanaaf ayyaanatti foon dheedhii hin dhibu jechuudha. Obbo Haayilemaariyaam: Hin dhibu. BBC: Yeroo ayyaanaa maatiif kennaa kennuratti akkam? Obbo Haayilemaariyaam: Yeroo ayyaanaa biyya keenyatti kennaa walii kennuun badaa baramaa miti, post kaardii yoo tahe malee. Garuu yeroo garagaraatti kennaa walii kennina. Nuufis kennaan nuuf dhufa. Abaaboo, hoolaa fi dhugaatiin akka kennaatti nuu dhufa. Garuu nuti dhugaatii gatii hin dhugneef wallitti qabnee gurgurreetu kaayyoo biraaf oolchina. BBC:  Bara dhufutti abdii fi karoorri keessa maali? Obbo Haayilemaariyaam: Ani yeroo hunda abdiin koo Waaqadha. Abdiin koo isarra. Yoomiyyuu abdii hin kutadhu. Waan gaarii nuu godha jedheen amana. Abdii fi yaaddoon garuu hajaa dhala namaa yeroo yerootti geggeedaramani dha. Dhugaa kanaan ala jiraachuu waan dandeenyu natti hin fakkaatu. Takka takka abdiin irra aana, yeroo kaana immoo yaaddoon hammaata. Biyyattis ta'e akka dhuunfaatti waan abdii namatti horan akkuma jiran, waan yaaddoo keessa nama galchuufi rakkoo yerootti hin hiikmne qabna. Kanneen haala miira irraa bilisa taheen, tasgabbiin, fageessanii yaaduufi jaalala, nagaafi walii yaaduu haala bu’uura godhateen jibbaafi wal-hadheessuu hiikuu qabna. Biyyootni Awurooppaa yeroo hundeeffaman rakkoo baayyee keessa darbaniiti, nu gahe jechuuni rakkoo sana keessa kan darban. Nutis haala amma keessa jirruun nu gahe dadhabne kana booda uummanni yerootti rakkoo kana didee irratti waliigalu gaheeraa laataa? Hoggantoonni gama hundaan jiran yeroon waliigalan gahaa jira laataa jedheen gaafadha. Akkas taanaan isa darbe  seenaaf kaa’anii  gara boqonnaa haaraa ce’uuf carraan jira. Suni tahuu baannaan garuu gara badiinsaatti nu geessa. Anaaf garuu abdiinkoo ‘kun nu gahe’ jennee gara boqonnaa haaraa kan itti ceenudha. BBC: Itoophiyaafi uummanni haalli rakkisaa keessa jiran beekamaa dha. Kana jijjiiruuf gahee akkamii bahattu? Obbo Haayilemaariyaam: Gaheen koo guddaa dha jedhee amanuu baadhus, seenaa keessatti biyya hamma Itoophiyaa geessu yeroon hooganetti tattaaffi gochaan ture. Nagaa, wal-tumsaafi jaalala malee jibbaafi wal-morkiin akka hin geggeeffamneef hojii gorsuufi yaadachiisuu nan dalaga. Kana hojiitti jijjiiruuf yeroo yaaltu ulfaataa dha. Namoota akka addunyaatti Itoophiyaa irratti dhiibbaa gochuu danda’an nan argadha. Keesumaa hogganoota biyyoota lixaa fi Afrikaa argachuun haala sirrii Itoophiyaan keessa jirtu  hubachiisuu nan yaala. Rakkoo jirtu keessaa akka baatuufis deeggarsa akka godhan tattaaffii nan godha. Keesumaa xiyyeeffannoon isaanii qaamota wal-falman irratti otoo hin taane, uummata Itoophiyaa irratti akka tahun yaala. Xiyyeeffannoo isaanii uummata irratti yoo hin taasifne, rakkoo wal-morkattoonni fidaniin uummanni ni adabama. Tarkaanfii uummata Itoophiyaa kan gadadoo keessaa baasu malee gidiraa isaanii kan baay’isu akka hin fudhanne nan isaan yaadachiisa. Keesumaa Itoophiyaan biyya guddaa gatii taateef bu’uurrishee kan raafamu yoo taheef miidhaansaa Afrikaa Bahaa dabalatee, Baha Gidduugalaafi Awurooppaa irrattillee dhiibbaa wwan uumuuf imaammata tasgabbaa’aa akka qabatan nan yaala. BBC: Namoonni baayyee yeroo ayyaanaa ijoollummaa isaanii yaadatu. Isini waggaan haaraa yeroo dhufu maal yaadattu? Obbo Haayilemaariyaam: Waggaan haaraa yeroo dhufu yaadannoo gaarii hin taane tokkon qaba.Yeroon kutaa 12ffaa xumure dhuma Hagayyaa irratti ture abbaan koo kan du’e. Taaziyaa irraa ka’een ture galmeef gara yunivarsiitii kanin dhaqe. Waggaan sun anaaf gaarii hin turre. Isa yeroo hundan yaadadha. Abbaan keenya waan hunda keenya ture. Gama biraan cidhi gaa’ela koo baatii Hagayyaa keessa ture. Yeroo dargagummaa waggaa haaraa dabarsine yeroo hundan yaadadha. Kanaaf waggaan haaraa waan lama na yaadachiis jechuudha. Kanaan ala garuu naannoo keenyatti ayyaanni Masqalaa ni kabajama. Saba naannichaa biratti Gifaataa jedhama garuu Masqala wajjin walirra oola. Barri haaraas yeroos jalqaba. Fulbaana 17 irraa qabee ji’ootaaf kabajama. Yeroos hamma waggaa 15tti baayyee kabajeera isa booda garuu ayyaanichis qabbaanaa’aa dhufe. BBC: Haasaan keenya ayyaana kan ilaallatu tahus, gaaffii tokkon dabaluu barbaada. Ministira mummee Itoophiyaa tahuurraa eeyyama keessa erga gadhiistaniin booda jijjiiramni dhufa jettanii yaaddan dhufeera jettanii yaadduu? Obbo Haayilemaariyaam: Ani aangoorra eeyyama koon gadhiisuun muddamaa fi yaaddoon yeroos uumamee akka tasgabbaa’uufi uummannis akka abdii horatu shoora olaanaa qaba tureen jedha. Aangoorraa bu’ee namni nagaan jiraate biyya keenya yeroo hin jiretti suni akka danda’amu fakkeenya tahuunsaa waan tokko ture. Anis nama carra-qabeessa dha jedheen amana. Kun gama hundaan ergaa dabarsu qaba. Warra amma aangoorra jiraniifis kun akka danda’amu agarsiiseera. Ministirri mummee Dr Abiy Ahimad illee, ‘akka kee osoon carraa argadhee yeroo kootti aangoo nagaan dabarsee uummata wajjin haalli nagaan jiraadhu otoo naa tahe,' yeroo jedhan dhageessaniittu ta'a. Aangoon dhuma jireenyaa akka hin taaneefi aangoorraa bu’anii jiraachuun akka danda’amu kan agarsiise dha. Inumaayyuu gumaacha gochuun akka danda’amu agarsiisa. Garuu haalli waa itti gumaachinu adda adda tahu danda'a. Haata'u malee, rakkoon biyya keenyaa guddaadha. Aangoorraa bu’uu nama tokkoon kan hiikamu miti. Itoophiyaan isa ibsuun danda’amuun ol rakkoo wal-xaxaa, kan durirraa achii as dhufeefi rakkoo amma uumame keessa biyya jirtu dha. Kun furmaatisaa maali jedhanii yaaduun barbaachisaadha. Isa kaan dhiisiitii hoggansi amma jiru hundi otoo aangoorraa bu’ellee dubbii takkaatti furamu miti. Rakkoonsaa hoggansa geddaruu irra kan caalu dha. Inumaayyuu jijjiirama sirnaa guddaa gaafata. Hawaasa muffiiifi komii qabudha qabna. Dargaggeeessi ilaalcha mataasaa qaba, namni duriis akkasuma. Labatni garaagaraa Itoophiyaa keessatti mallattoo garagaraa kaa’etu darbe. Akka nuti jennutti dhalootni baroota 1960mootaa ammallee paartilee garagaraa keessa jira, kanneen aangoof morkatan dabalatee jechuudha. Ejennoon dhaloonni sun qabatee Itoophiyaa irra kara gaariifi gaarii hin taaneen dhiibbaa taasiseera. Isaan keessaa tokko haala gaaffiin sabummaa itti deebi’eedha. Amma akka naa gale yoo taheef  akka yaadne mirgaa fi wal-qixxummaa sabootaa fiduurra faara sababa badii keenyaa tahuutu mul’achaa jira. Kanarraan kan ka’e gadadoo keessa jirra. Kana ifatti marii’annee karaa gidduugalaa barbaaduu qabna. Karaa mankaraaressuu irraa fagaate, kan mirga amantii fi sabaa akkasumas mirgoota lammummaafi garee haala wal-hin caalleen teenyee furmaata barbaaduu qabna. Yeroo Sooviyeet sabni tokko sanyii gosa tokko dha yaada jedhu leellisaa turteetti nutis fudhannee amma akkatti sochoonu dhabneerra. Kanaafi gaaffiiwwan hin hiikamne birootu jiru. Hiika waloo kennuuf hogganoonni amantiifi sabaa akkasumas kanneen isaan ilaallatu hundi hirmaachuun marii  taasisanii furmaata fiduu qabu. Fakkeenyaaf saba ani irraa dhufe Walaayittaa yoo ilaalte yeroo Miniiliika biyya ijaaruuf yaalaa turanitti cunqurfamneerra, namni kuma dhibbaan lakkaa’amu dhumeera jechuun hamma har’aalle dubbatu. Kun hin raawwatamne hin jedhu. Mootii Fiwudaalaa yeroosii irraa waan kanarraan adda hin eegnu, yeroos mootii Xoonaallee carraa kana osoo argatanii waan Miniiliik raawwatan raawwatu jedheen amana. Xoonaanis naannoosaatti sirna fiwudaalaan dhiibbaa uumeera. Garuu sirrii turee jechuu miti. Muffii sana qabatanii saba isaan irraa uumaman saba Amaaraa rakkoo kana akka uumeetti maqaa kennuun haalli itti hiikamu jiraachuu qaba. Kuni haala amma jirru keessattilllee muffii hin hiikamne dhiisee darbuun namni nagaa akka miidhamuufi akka du’u gochaa jira. Seenaa biyya keenyaa isa gaarii qabannee isa kaan immoo lammata akka irra hin deebine akkamiin hojjenna waan jedhurratti hojjechuu qabna. Namni hundi madaasaa hin qorre himateefi waan sirrii fi sirrii miti jedhurratti waliigalee darbuun gaafata. Marii hawaasaa jabaafi hunda hirmachisaa ta'e gochuun waliigalteen uumamu qaba. Kun yoo tahuu baate yaaddoon dabalaa deemuunsaa hin oolu. Kanaaf ani aangoo dhiisuun waan hunda kan hiiku miti. Yeroos abdii wayii uumee ture. Booda garuu qabbanaa’aa dhufuusaa argaa jirra. Gara karaa sirrii galuuf garuu ammallee yeroo qabna.


Ispoortessaan tekwaandoo miila tokkoo Galmee Dinqisiisoo Afriikaarratti galmaa’e Saabom Kamaal Qaasim eenyu?

Maqaan isaa Kamaal Qaasim jedhama. Bara 1980 naannoo Amaaraa magaalaa Gondaritti dhalate. Daa'imummaa irraa ka'ee haatiisaa qofti akka isa gargaaraa turtee fi hiriyoonni isaa itti kolfaa fi qoosaa akka turan himuun haala rakkisaa keessa darbe yaadata. ''Miila tokko osoo qabanuu digirii afraffaarra gahuun isaanii adda isaan taasisa,'' jechuun hoji gaggeessaan Galmee Dinqisiisoo Afriikaa Obbo Ashannaafii Alam BBCti himaniiru. Kamaal yeroo daa’imummaa isaatti maatiisaa walin gara magaalaa Warotaa jedhamtu deemuun jiraachuu eegale. Miila isaa tokkos magaalaa kana keessatti dhabe. “Bara 1985 yeroo ce’umsaa sana ani daa’ima waggaa shanii ture. Yeroo sana taankii kufe irratti yemmuun taphadhu miilakoo isa mirgaa jilbaa olitti miidhaan narratti qaqqabee kan murame,” jedha. Ergasii kiraanchiitti fayyadamuun iddoodhaa iddootti socho’a. Saabom Kamaal Qaasim miilasaa tokko irratti miidhaan erga qaqqabee booda Magaalaa Gondaritti deebi'ee achi jiraachuu eegale. Achittis dhuma bara 1995 irratti ispoortii Tekwaandoo leenji’uu akka eegale hima. ''Wantoota ijoolleen hojjetan hojjechuuf fedhii waanin qabuuf tasan gara wanta kanaatti seene. Fedhii wantoota yaaluuf qabutu gara wanta kanaa akkan seenu na taasise,'' jedha. Ispoortii Tekwaandoo keessatti hojiin inni guddaan miilaan kan hojjetamu ta’uu kan himu Saabom Kamaal, ispoorticha miila lamaan hojjechuunuu ulfaataa ta’uu dubbata. “Ilaalchi leenjisaankoo qaama miidhamtootaaf qabu baay’ee gaarii ture. Fedhiidhuma isaatin kaffaltii tokko malee akkan leenji’u carraa naaf mijeesse,” jedha. “Haa ta’u malee dhiibbaan hawaasaa fi maatii bira ture olaanaa fi baay’ee ulfaataa ture. Ijoolleen na waliin leenji’an hanga na baranittis rakkisaa ture. Isa boodadha wantootni hundi sirrataa kan dhufan,” jechuunis Kamaal Qaasim hima. Sadarkaa amma irra gaheef barsiisaa isaa kan ture Saabom Tewodroos gumaacha olaanaa akka qabu kan himu Saabom Kamaal Qaasim, “hangan of wallaalutti ispoortii na hojjechiisaa ture. ‘Ati eenyuu gadi’ jechaa na jajjabeessa ture” jedha. Bifa kanaan waggoota jahaaf erga baratee boodas bara 2001 mana leenjii ispoortii Tekwaandoo mataasaa banachuun namoota leenjisuu akka eegale hima. “Deeggartootnikoo yemmuu baay’atan fi fakkeenya jedhamee miidiyaaleerratti yemmuun dhiyaadhu ispoorticha caalmaatti jaalachaa dhufe. Leenjiis ittin fufe. Sana booda digirii tokkoffaa, lammaffaa jechaa digirii afraffaarra gaheera,” jedha Saabom Kamaal. Ispoortii ‘Intarnaashinaal Tewkwaandoo’ jedhamu keessatti nami tokko leenjiiwwan fudhachaa sadarkaa sadarkaan saqqiiwwan haluuwwan garagaraa qaban (keeelloodhaa hanga gurraachatti) fudhata. Saqqii gurraacha erga fudhatee booda immoo qormaata qoramuun digirii tokkoffaa ykn ‘first Dan’ kan jedhamu argata. Digiriin kun immoo sadarkaalee sagal qaba. Digirii tokkoffaa hanga saglaffaatti jechuudha. Saabom Kamaal Qaasim sadarkaan amma irratti argamu digirii afraffaa (fourth Dan) kan jedhamu akka ta’e hima. “Digirii sadaffaa biyya Jarmaniitti qorameen fidee dhufe. Digirii afraffaas qabadheera. Digirii shanaffaa qoramuuf kana booda waggaa shan eeguun qaba,” jedha. Miidhamni qaamaa qabu osoo hin daangessin ispoortii Tekwaandoon Digirii afraffaa kan qabu Saabom Kamaal, ALI Hagayya 22,2014 dhaabbata Galmee Dinqisiisoo Afriikaa irraa waraqaa ragaa argateera. “Miila tokko qofa qabaatanii Daanii afraffaarra gahuunsaanii odeeffannoon nu qaqqabe. Sadarkaa biyyaatti ilaallee namni biraan hinjiru. Sadarkaa Afriikaattis hinjiru,” jechuun hoji gaggeessaan Galmee Dinqisiisoo Afriikaa Obbo Ashannaafii Alam BBCti himan. Saabom Kamaal Qaasim gama isaaniitin “Waanin eegaa turedha. Waan abjootaafi hawwaa turedha. Gammachuukoo to’achuu dadhabeera. Anaaf waan guddaadha” jechuun gammachuu Galmee Dinqisiisoo Afriikaa irratti galmaa’uu isaatin itti dhagahame hima. “Namoota biroof fakkeenya ta’uun barbaada” kan jedhu Saabom Kamaal, kana boodas of cimsuun sadarkaa ‘Master’ jedhamurra gahuuf akka hojjetu hima. Sadarkaa Maastar jedhamurra gahuufis kana booda waggoota 14 itti fudhachuu akka danda’u dubbata. Haa ta’u malee yeroo ammaatti galii ispoortii ‘Intarnaashinaal Tekwaandoo’ leenjisuun argatuun jireenyasaa akka gaggeessu kan himu Saabom Kamaal hojiinsaa qormaataan kan guutame ta’uu hima. Hanqinni iddoo leenjiifii meeshaalee leenjiis rakkooleesaa isaan ijoo ta’uu dubbata. “Hojii biraa hinqabu. Galii ijoolleerraa argadhuun galma ispoortiif kaffalee, kiraa manaaf kaffalee jireenyakoo gaggeessa,” jechuun himeera. Gama biraatin erga eegalee ji’oota afur kan lakkoofsise Galmeen Dinqisiisoo Afriikaa (African Book of Records) hanga ammaatti dameelee garagaraan namoota 25f waraqaa ragaa kennuusaa, hundeessitoota keessaa tokko kan ta’an fi hoji gaggeessaan dhaabbatichaa Obbo Ashannaafii Alam himaniiru.


Bara haaraa Itoophiyaa 2015 suuraaleedha

Barri 2014 darbee bara haaraan wayita seenu, abaaboon daraaree siddis yoo biqiluu, ganni bacaqii darbee birraan yoo eegalu, namaa loontu gammada. Kana qabuus kan hin qabnees guyyaa ALI Fulbaana tokko kabajee ooluuf asiifi achi jedha. Mee isin attamiin kabajattanii dabarsitan? Suuraalee jala bultii Fulbaana tokkoo lafa gabaatii walitti qindeessine kunooti.


'Hojii hojjechuu hin barbaaadu, garuu rakkoo hedduu qabna'

Itoophiyaan biyyoota addunyaa saamichi humna daa'immanii itti hammaatu keessaa tarree jalqabaa keessa argamti. Daa'imman gannisaanii 15 gadi tahe hojii akka hin hojjenne seerri ni dhorka - haa tahu malee kanneen keessaa harka 60 kan tahan umriisaanii 11tti hojii eegalu tilmaamni jedhu jira. 'Filiphoos' daa'imman Itoophiyaa hedduu barnoota addaan kutuun hojiitti bobba'uuf dirqaman keessaati. Kun seenaa isaati - dhiyaadhaa.


Finfinneetti hojjattuun manaa daa’ima obboolaa lama haala sukkanneessaan ajjeefte poolisiitti harka kennatte

Magaalaa Finfinneetti hojjattuun manaa daa’imma obboolaa lama haala sukkanneessaa ta’een erga ajjeeffteen booda to’annoo jala oolchuu poolisiin beeksiise. Finfinneetti kutaa magaalaa Lammii Kurraa, Kondominiyeemii Arraabsaa jedhamee beekamu keessatti ta’uu poolisiin BBCtti himeera. Ajjeechaan jiraattoonni naannichaa sukkaneessaadha jedhaniin kun kan raawwatame, daa’imman lamaan umuriinsaanii kan wagga lamaafi sadii ta’an irratti. Daareektara Sabaa Hiimaa Poolisii Uummata Magaalaa Finfinnee Ittaanaan Komaandar Maarqoos Taadasaa BBCtti akka himaniitti, hojjattuun manaa yakka baayyee ‘‘gadisiisaafi sukkaneessaadha,’’ jedhame kanaan shakkamte shamarree wagga 19 ta’uu ibsan. Ajjeechaan erga daa’imman lamaan irratti raawwatameen booda, shakkamtuun to’annoo jala oolfamte yakkicha raawwachuu amanuu Ittaanaan Komaandar Maarqoos BBCtti himan. Yakki ajjeechaa daa’iman kanneenis Kamisa Fulbaana 1, 2022 naannoo sa’aatii 3:30- 4 ta’uu ibsuun, shakkamtuun daa’imman hudhuufi meeshaa qara qabuun waraanuun haala sukkaneessaa ta’en ajjeessuu wantonni ibsan jiraachuu himan. Shakkamtuun tunis maaltu yakka kana akka raawwattuuf ishee akka kakkaaseefi rakkoo sammuu akka qabdu baruuf qorannoon gaggeeffamaa jiras jedhan. Itti dabalunis, ragaan poolisiin walitti qabe akka mul’isuutti shakkamtuun maatii ishee mindeessan waliin wal dhabdee waan turteef yakkicha raawwachuuf sababii ta’uu akka hin oollee kaasaniiru. Shakamtuun tun yeroo maatiin mana hin jirreetti eeggattee ajjeechaa kana raawwachuu qondaalli poolisii kun himaniiru. ‘‘Yakki sukkanneessaan daa’imman omaa hin beekne irratti raawwatame kunis kan hundaa baayyyee gaddisiisedha’’ kan jedhan Komaandar Maarqoos, maatiin eenyummaa hojjattuuwwan manaa mindeessan sirriin beekuu qabu jechuun gorsaniiru. “Hojjattuuwwan manaa akkuma maatiitti jiraatan jiraachuu kaasuun, kanneen haala akka ammaa kanatti yakka sukkaneessaa raawwatanis waan jiraniif hawaasni of eeggannoo taasisuu qaba,’’ jechuun ergaa dabarsaniiru. Maatiin guyyaa tokkotti daa’imman dhalattuu lama dhaban gadda guddaa keessatti kan argaman yoo ta’u, jiraattoonni naannoo yakkichi itti raawwatameetti argamanis baayyee jeeqamuu BBC’tti himaniiru.


Mootummaan Itoophiyaa gabaasni EBCn mootummaa Somaaliyaarratti hojjate 'dogoggora' jedhe

Ministeerri Dhimma Alaa Itoophiyaa gabaasa miidiyaan biyyattii EBCn waa'ee mootummaa Somaaliyaa irratti hojjete 'dogoggora' jedhe. Miniseerichi fuula feesbuukii isaarratti akka barreessetti saganataan 'Etv World' Kibxata (Fulbaana 6, 2022) dabarse, imaammata mootummaa Itoophiyaa bakka kan hin buuneefi faallaa hariiroo biyyoota lameenii ta'uu eere. Gabaasi miidiyaa Itoophiyaa afaan Ingiliziin tamsa'e kun ''miseensota bulchiinsa Pireezidantii Somaaliyaa Hasan Sheek Mahmuud keessaa hariiroo Itoophiyaa fi Somaaliyaa fooyyessuu kan hin feene jiraachuu dhibuuf wabiin hin jiru,'' jedha. Hariiroon Pireezidanti Hasan Sheek Mahmuud wayita TPLF aangoorra ture waliin qabaachaa turan yaadi michummaan Itoophiyaa fi Somaaliyaa yaaddoo keessa gala jedhu dhaleera jedha gabaasi kun. TPLF aangoo mootummaa Pireezidanti Hasan Sheek Mahmuud harkaa butuun karaa sanaan dantaa biyyaalessaa Itoophiyaa keessa seenuuf hojjechaa akka jiru agarsiiftuuwwan jiru jechuun gabaasa shakkii qabu dabarseera miidiyaan Itoophiyaa kun. Pireezidant Hasan Sheek Mahmuud bara 2012 hanga 2017tti aangoorra kan turan yoo ta'u, bara 2022 wayita deebi'anii pireezidantii biyyattii ta'an hariiroon Somaaliyaa fi Itoophiyaa akkaan dadhabuu mala yaadi jedhu bal'inaan ka'aa ture. Pireezidanti Hasan Sheek Mahmuud dura aangoorra kan turan Mohammad Abdullaahii Farmaajoo Ministira Muummee Itoophiyaa waliin hariiroo cimaa qabu turan. Ministirri Muummee Abiy Ahmad wayita bara 2018 aangoo qabatan dirree siyaasaa bal'isuun Itoophiyaa tasgabbooftuu fi dimokiraasiin keessatti dagaage ijaaruun tasgabbii Gaanfa Afrikaaf akka hojjetan waadaa seenanii turan. Ertiraa waliin erga michummaa uumanii booda Somaaliyaa fi Jibuu waliinis hariiroo jabeessuurratti hojjetaa turan. Keessattuu qondaaltonni biyyoota kunneenii danqaawwan naannawa kana mudataa turan waliin ta'anii furuuf walfaana deemaa turan. Yeroo dhiyoo as, keessattuu erga bara 2020 kaaba Itoophiyaatti waraanni eegalee garuu hariiroon kun akka wayita jalqabaa miti. Erga Somaaliyaan filannoo falmisiisaa fi yeroo dheeraaf harkifataa ture gaggeessuun hoogganaa jijjiirrattee ammoo hariiroon Itoophiyaa fi Somaaliyaa hagas mara miti. Akka gabaasa EBCtti mootummaan Somaaliyaa lootee seentummaa TPLF kana dura dhababachuu qabdi kan jedhu ejjennoo Itoophiyaati. Mootummaan Somaaliyaa shira TPLF simachuu hin dhaabu taanaan, biyyattiifis diigumsa biraadha, shororkeessaa al-Shabaab irratti garee shororkeessaa biraa dabaluu ta'a jedha gabaasi kun. Pireezidantiin Somaaliyaa haarofti erga aangoo qabatanii booda biyyoota heduu irra deemanii daawwataniiru, biyya irree waliif ta'uun waliin al-Shabaab irratti duulaa turan-Itoophiyaa garuu daawwatanii hin beekan, kun mataansaa gaaffii guddaa kaasise. Akka gabaasa miidiyaa Itoophiyaatti TPLF Somaaliyaatti kan maxxanu yoo ta'u, Somaaliyaan michuu waliin al-Shabaab irratti duulaa baate- Itoophiyaa dhabuuf deemti. Gareen al-Shabaab Somaaliyaa keessatti haleellaa wayita qaqqabsiisu guyyuu dhagahama, Pireezidanti hasan Sheek Mahmuud caasaa bulchiinsa mootummaa isaanii keessatti qondaala gameessa garee kanaa muudanis yaaddoo garechaa hin hambisne. Ammallee gareen al-Shabaab Somaaliyaa keessaa bu'uura cimuu qabu mootummaa haaraa filameef yaaddoo ta'uurra darbee hanga daangaa Itoophiyaatti imalee haleellaa geessisaa jira. Haleellaa al-Shabaab bakkeewwan Itoophiyaa daangessanitti raawwate hordofee mootummaan Itoophiyaa Hagayya darbe keessa miseensota garee kanaa 800 caalan ajjeesuu ibsee ture.


Waraanni kaaba Itoophiyaa callisa ji'ootaan booda maaliif eegale?

Itoophiyaatti waraanni mootummaa Federaalaa fi TPLF gidduutti akka haaraatti eegaleera. Mariin nagaas waan gufate fakkaata jechuun Alex de Waal odeessa kana barreesse. Qaamni lachanuu rasaasni isheen duraa gama kibba Tigraayin, dhiyeenya magaalaa Qobbootti kan dhagahamte ganama barii Hagayya 24 ta'uurratti waliigalu. Haatahu malee lammanuu waraanicha jalqabsiisuun walhimatu. Ragaan dippilomaatota biyyoota Lixaarraa argame waan himu - Raayyaan Ittisa Biyyaa Itoophiyaafi milishoonni Amaaraa isatti hidhata qaban Faannoon, torbanootaan dura humna guddaa gara kanaatti gurmeessaa turan. TPLF gamasaan humnaan waraanatti namoota makuun humnasaa kan cimsate ennaa tahu, leecalloo qabu gara caalu leenjii fi meeshaa waraanaa guuttachuun fixe. Waraana bara dabreen waraana mootummaarraa meeshaa waraanaa hedduu kan guurrate oggaa tahu, biyya alaatiis meeshaa galfateera oduun jedhus ni dhagahama. Muddamni guddachaa dhufuun mul'achaa ture. Tahus garuu dhiyeenyuma kana mariin nagaa taasifama jedhamee abdatamaa ture. MM Abiy Ahimad ittaanaa isaanii Dammaqaa Makonnin, koree nageenyaa akka dura bu'an itti gaafatamummaa itti kennan - koreen kunis Adoolessa keessa hojii eegalee ture. Isa kana durallee MM Abiy qondaalota olaanoo tahan TPLF wajjiin dhoksaan akka walargan erganii turan. Marii Seychelles fi Jabuutiitti taa'ameen, humnoonni Itoophiyaa uggura Tigraayirra kaa'an kaasuuf waliigaluun isaanii himame. Kana malees humnoonni Ertiraa biyyattii keessaa akka bahaniifi qaamoleen lamaan Naayiroobii, Keeniyaatti marii Pireezidant Uhuruu Keeniyaataa qopheessan irratti akka hirmaatan waliigalan. Silaa ajandaan marichaa inni jalqabaa waraana dhaabuu waarawaa taha ture. Dugda duubaan US mariiwwan kana haalaan deeggaruun, Keeniyaa wajjinis dhiyeenyaan hojjetaa turte. Ergamaan Addaa US Maayik Hamar, ergamtoonni Gamtaa Awurooppaafi Biyyoota Gamtoomanii Hagayya 2 Maqalee daawwachuun, tajaajiloonni bu'uuraa saffisaan akka deebiyaniifi ulaan qarqaarsa namoomaa danqaa malee akka banamu gaafatan. MM Abiy kanneen gochuuf waliigaluu isaanis waan akeeku dubbatan. Haatahu malee ergamaan addaa Gamtaa Afrikaa-AU Oluseegun Obaasaanjoo dhimma ugguraa kanarratti callisa filatan. Marii ergamtoota kana wajjiin taasisan irrattis, namni jaarsummaa kana hoogganu isaa qofa akka tahan cimsanii himan. Kana malees marii kanarratti michuun Itoophiyaa Ertiraas marii kanatti haa dabalamtu jechuunis waan hin eegamne dubbatan. TPLF mootummaan Itoophiyaa waadaa gale cabse jechuun himata. Mootummaan Itoophiyaa gamasaan mariin kamuu TPLF wajjiin gaggeeffamuu hin amanne. Qondaalonni hawaasa idiladdunyaas dhimma kanarratti waa jechurraa of qusataniiru. Ji'oota Adoolessaa fi Hagayya keessa mootummaan Itoophiyaa uggura tajaajiloota bu'uuraarra kaa'e akkuma turetti itti fufuun, qarqaarsi nyaataa, qorichaafi xaa'oo muraasni akka galu heeyyame. TPLF hawaasni idiladdunyaa ''dhukaasa dhaabuu namoomaa'' ji'oota shaniif ture leellisuu isaaniin hin gammanne. Ugguri mootummaan kaa'ame beela akka meeshaa waraanaatti fayyadamuutiin qixxaata jedha. Sagantaan Nyaataa Addunyaa-WFP namoota kuma dhibbaan lakka'amaniif qarqaarsa dhaqqabsiisaan jira jedha. Garuu uummata miilliyoona 4.8 tahutu nyaanni isaan barbaachisa - akkaan xiqqaadha. Waraanni kun irra deebiin jalqabuun dura hoogganaan TPLF Dabratsiyoon GabraMikaa'el xalayaa dureewwan biyyootaaf barreessaniin: ''Bakkuma deemnu hundatti du'a arguufi dhagahuuf saffisaan dhiyaachaa jirra. Filannoon keenya yookaa beelofnee dhumna, yookaan ammoo mirgaafi kabaja keenyaaf falmachaa duuna kan jedhu callaadha,'' jedhan. Tigraayitti beelli akkaan hammaateera. Beelaan namni meeqa du'eera kan jedhu qaamni mirkanaan dubbatu jiraachuu baatuus, qorannoon gareen Yunivarsiitii Beeljiyem gaggeesse, erga waraanni Sadaasa 2020 eegale dhalattoonni Tigraay 500,000 tahan beelaafi rakkoolee walqabataniin lubbuu dhabaniiru jedha. Miidiyaa biyya Firaans ARTE jedhamuun alatti, erga Waxabajjii 2021 TPLF naannicha gara caalu to'ateen booda gaazexeessaan biyya alaa Tigraay seene hin jiru. Hojjettoonni namoomaa muraasni akka galan heeyyamameefis du'a daa'imman irratti ragaa walitti qabuu hin dandeenye. Dubbi-himtuun WFP, haalicha beela jedhanii labsuufi dhiisuuf ''wanti beeknu hin jiru'' jedhan. Torban dabre Humni Qilleensaa Itoophiyaa Maqaleetti haleellaa qilleensarraa raawwachuun, oolmaa daa'immanii rukutee daa'imman sadii dabalatee namoota torba ajjeesuun himame. Mootummaan Itoophiyaa garuu kana haaluun, iddoowwan waraanaa qofa irratti qiyyaafachuu hime. Haleellaan qilleensarraa marroon biroo Kibxata galgala Maqaleetti raawwachuun gabaafameera. TPLF boba'aa taankara 12 man-kuusaa UN keessaa humnaan fudhachuu hordofee, balaaleeffataman. Isaan garuu boba'aa ji'ootaan dura liqeessine deebisnee fudhanne malee hin saamne jechuun dubbatan. Gama kaaniin Humni Qilleensaa Itoophiyaa karaa daangaa qilleensaa Sudaaniin xiyyaara meeshaa waraanaa fe'ee gara Tigraay galaa ture rukutuu hime. TPLF kana waakkateera. Waraanni Itoophiyaa fi Ertiraa lachanuu Ertiraa keessatti lakkoofsa guddaa walitti qabamuun, gara daangaa Tigraayitti siqaa jiru jedhu gabaasaaleen. Akkuma yeroo kaanii mootummaan Ertiraa callisa filateera. Guyyaa Roobii ammoo lixa Tigraayitti lolli akka ture gabaafameera. Lolli guyyootaaf Qobboo qabachuuf taasifame akkaan cimaa tahuutu himama. Maddeen Tigraay mo'achuu himan, TPLF humnoota federaalaa fi milishaa 100,000 tahan barbadeessan jechuun, meeshaalee waraanaa hedduus booji'uu himu. Taatee kana qaamni walabaa mirkaneesse hinjiru. Dhimma kanarratti mootummaan Itoophiyaa wanti jedhe jiraachuu baatus, miidiyaaleen dhimma kanarratti gabaasa wayita hojjetan ofeeggannoo cimaa akka taasisan akeekkachiiseera. Kana malees magaalaa Qobboo gadhiisee bahuu kan hime ennaa tahu, gabaasaaleen magaalaa Woldiyaa irraa dhufan akka agarsiisanitti, waraanni mootummaa dhiyeenya magaalattii akka hinjirredha. TPLF humnoota isaa gara kibbaatti akka hin bobbaasne himuun, bara dabre keessa magaalaa guddoo biyyattiitti isa dhiyaate sana irra deebiyuu akka hin barbaanne beeksiseera. Inumaawuu dubbi-himaan TPLF isa gabaasaaleen Woldiyaa qabataniiru jedhu waakkateera. TPLF marii nageenyaa atattamaa akka fedhu dubbata. Garee mootummaa wajjiin kibbaafi lixa Oromiyaatti walwaraanaa jiru Waraana Bilisummaa Oromoo wajjiin michummaa qabaatus, biyyattii bulchuuf garuu qindoomina paartilee ofbiraa hinqabu. Dhalattoonni Tigraay hedduunis yaada naannoo keenyaaf qofa falmachuu qabna jedhu qabu. Haga ammaatti adeemsi marii qabbana buusuu lafa qabate hinjiru. Obaasaanjoon erga muudamanii waggaan tokko darbus, hagas mara tarkaanfii mul'atu hin dhufne. Dippilomaatonni Afrikaafi biyyoota Lixaa muraasni, haalli Obaasaanjoon irra jiran deeggarsa hin qabu jedhanis, isaan garuu deeggarsa mootummaa Itoophiyaa qabu. Gama kaaniin mariin US-Keeniyaa eegalamee ture, biyyattiin filmaata gaggeessitee Wiiliyaam Ruutoo mo'achuun isaanii erga ifa taasifamee danqameera. Ruutoon kaadhimamaa pireezidantiin biyyattii deeggaran Raayilaa Odiingaa irra aanuun bulchaa jedhaman. Mariin nageenyaa yaadame Aabba Keeniyaataan dhuunfaan akka gaggeessan kan karoorfame turus, Aabba Ruutoon pireezidaantiin bara aangoo isaanii obbaasan kun, maricha akka hoogganan muuduu malu. Haatahu malee filannoon biyyattii ammallee xumura hin arganne - dhimmichi mana murtii jira. Erga kun raawwatee booda, Ameerikaanonni filannoo biraa waan kaa'anii turan hin fakkaatu. Ministeerri Dhimma Alaa biyyattii Antonii Bilinkan, qaamoleen lamaanuu haalduree tokko malee mariitti akka deebi'an dhaamsa dabarsan. Haatahu malee qaamoleen walwaraanan kunniin waan jechasaanii kana dhagahan hin fakkaatan. MM Abiy dirree lolaarratti wayita mo'amaa jiran kanatti mariitti debi'uun, dadhabaa jedhamuu hin fedhan. Mootummaan Finfinnee jiru garee TPLF ''shororkeessaa'' jechuun waamutti deebiyeera. TPLF gamasaan mariin kamuu raawwachuu dura uggurri kaa'ame akka kahu fedha - TPLF uggura kanaan yakka waraanaati jedhee ibsa. Mootummaan federaalaa akka fedheetti waadaa amma dura seenee ture keessaa akka bahu mirgi kennamuufii hinqabu jedha. Dararaafi dhiigni lola'uun torban dabre keessatti raawwate qofti lammiilee Itoophiyaafi hawaasa idil-addunyaaf waan amma dura beekuu qaban mirkaneesseeraaf - lola Tigraay keessaaf qawween furmaata hin tahu. _____________________________ Alex de Waal daarektara olaanaa Faawundeeshinii Nagaa Addunyaa, kan Yunivarsiitii Tufts Ameerikaa keessatti argamuuti.


'Amuruutti haleellaa hidhattootaan yoo xiqqaate namoonni 60 ajjeefamaniiru'- KMNI

Godiina Horroo Guduruu Aanaa Amuruutti haleellaa hidhattoonni namoota nagaa irratti gaggeessaniin namoonni 60 yoo du'an 70 madaa'uu isaanii Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa ibse. Haleellaa kun kan gaggeeffame Hagayya 23 hanga 25, 2014 ALI tti walitti fufiinsan kan gaggeeffame yoo ta'u namoonni nagaan kuma 20 ol qe'ee isaanii irraa buqqa'aniiri jedha komishinichi. KMNI jiraattota aanichaa dubbiseera jedhee ibsa har'a baasen, ''humnoonni mootummaa naannicha gadhi dhiisanii bahuu hordofee namoonni nagaan haleellaa kanaaf saaxilamaniiru'' jedhe. Torbee darbe gaafa Fulbaana 1, 2022 jiraattonni aanicha irraa buqqa'an ajjeechaa kana kan raawwate hidhattoota "Faannoo" jedhaman akka ta'e BBCtti himanii turan. Jiraatan BBCn torbee darbe tokko akka jedhanitti hidhattoonni kunneen haleellaa raawwataniin kan isaan irratti xiyyeeffatanii kan ajjeesan dhiirota akka ta’eefi daa’imman xixiqqaallee kan dhiira ta’an haadharraa butanii ajjeesaa akka turan ijaan arguus himan. Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa ibsa har'a baase keessati ajjeechaa kana kan raawwate ''hodhattoota naannoo Amaaraa fi aanalee naannawa haleellan itti gaggeeffamee irraa dhufaniin'' jedheera. Akka ibsa kanaatti Hagayya 23 hidhattoonni Waraana Bilisummaa Oromoo-kan mootummaan Shanee ittiin jedhu magaala guddoo aanichaa kan taate magaala Oborraa to'achuuf yeroo jedhanitti saba Amaaraa keessaa nama sadi ajjeessan. Kana hordofee qaamoleen hidhatan gandoota aanaa Amuruu dabalatee aanalee naannoo Amaaraa irraa cehanii dhufuun gaafa Hagayya 24 fi 25 ALI tti dhalattoota Oromoo irratti haleeellaa akka raawwatan ibse komishinichi. Gandoonni aanichaa ajjeechan itti raawwate kun ammayyuu taanan sodaa nageenyaa jala akka jiruu fi ''lammillen kuma 20 ol ta'an buqqa'anii magaala Oborraatti haala rakkisaa keessa jiru'' jedhe KMNI. Dabalataanis aanalee biroo kanneen akka Jaardagaa Jaartee, Abee Dongoroo fi Kiiramuus rakkoo wal fakkaatan mudachuu akka danda'u ragaa jiraattota irraa akka argate ibseera. Komishinarri KMNI Dr. Daani'eel Baqqalaa haleellan namoota nagaa irratti gaggeeffamu akka isaan yaaddesse ibsuun mootummaan bakkeewwan yaaddoo nageenyaa qaban keessa humnoota nagaa gara bakka biraatti yeroo geessu lubbuu, qaamni fi qabeenyi lammiilee nagaa balaarra akka hin buune of-eegganno gochuu akka qabu akeekkachiisan. Haleellaa Godiina Horroo Guduruutti lammiilee nagaa irratti gaggeeffame kana ilaalchisee Mootummaan Naannoo Oromiyaas ta'ee kan federaalaa ifatti waan jedhan hin qaban.


Godina Jimmaatti qeerransi lubbuu haadha warraafi abbaa warraa galaafatee, milishoota lama miidhe

Godina Jimmaa Aanaa Shabee Sombootti miidhaa qeerransi Kibxata ALI’tti gaafa Qaam’ee 1, 2014 geessiseen lubbuun haadha warraa fi abbaa warraa darbee, milishoota lama irraaan ammoo miidhaan qaamaa qaqqabuu aanichatti, qindeessaan qorataa balaa, Gargaaraan Inispektaraa Tarrafaa Hundeessaa BBC’tti himan. Qondaalli kun akka jedhanitti, guyyicha naannoo sa'aatii 6:30 irratti abbaa warraa fi haati warraa, Aanaa Shabee Somboo, Magaalaa Shabee, Ganda Dirree Guddinaa bakka addaa Sabbaaqaa jedhamutti, hojii qonnaatii osoo galaa jiranii ture, qeerransi mooraa namaa keessa seenee ture itti bahuun miidhaa irraan geessiseen lubbuun isaanii kan darbe. “Mucaan Fu’aad jedhamu sagalee saree duttuu dhaga’ee gadi yoo ba’u, qeerransi mooraa isaanii keessaa mukarra ququphanaa jira. Kanumaan mucaan na’ee gara manatti deebi’uun balbala cufate. Sana booda bineensichi abbaa manaafi haadha manaa mooraa sana jala darbanii gara mana isaanii deemaa turan irraan miidhaa qaqqabsiiseen, achumatti ajjeeseera,” jechuun taatee balaa kanaa himan qorataan kun. Namni lubbuun isaanii balaa bineensa kanaatiin darbe Obbo Macheelloo Maammoo, nama ganna 65 yoo ta’an, haati warraasaanii Aaddee Abbabech Walda-Mikaa'el ammoo dubartii gannaa 50 tu’utu himame. Abbaan manaa fi haati manaa kunneenis waliin ilmaan qabaachu baatan illeen, kanaan dura lamaan isaaniiyyuu nama biraa waliin ijoollee horatanii kan qaban ta’uu dubbatu Inspeektar Tarrafaan. Taatee kana hordofee caasaan nageenyaa hawaasa waliin ta’uun bineensicharratti hordoffii taasisaa tureen, bineensichi milishoota gandichaa lama irraan miidhaa qaamaa akka geessise dubbatu Inspeektari kun. Miidhaan kunis erga milishaan tokko itti dhukaaseen booda ta’uu fi milishoonni miidhaan qaamaa irra gahes Hospitaala Saqqaatti yaalamaa jiraachuu dabaluun himaniiru. Qeerransi uumama isaatiin qoccollaa ykn tuttuqqii namaa irraa ka’ee malee callisee hubaatii hin geessisu kan jedhan Inspeektar Tarrafaan, amma yoonaatti sababni ittiin bineensichi miidhaa kana geessise akka hin baramne himan. Taateen raawwate kunis kan kana dura naannichatti hin baratamnee ta’uu kaasuun, bineensichi miidhaa dabalataa akka hin geessisneef caasaan nageenyaa aanichaa hordoffii taasisaa jiraachuu dabaluun himaniiru. Aanaan Shabee Somboo magaalaa Jimmaa irraa kallattii Kibbaatti naannoo fageenya kiloometira 50 irratti kan argamu yoo ta'u, aanaalee Jimmaa bosona Ballaxaa Geeraa daangessan keessaa ishee tokkodha. Qubusumni seeraan alaa bosonicha keessatti kallattii gara garaan taasifamu yaaddessaa dhufuufi kanaan dura qeerransi bosonicha keessaa bahuun darbee darbee loon irratti miidhaa geessisaa turuus BBC’n odeeffateera. Gargaaraan Inspeektaraa Tarrafaan akka jedhaniitti, bosonichi bakka argama biqilootaa fi bineensota adda addaatti. Kanaafu, “Osoo mooraa qabaatee, eegumsi addaa bineensota kanneeniif taasifamee gaariidha,” jedhu. Baatiidhuma tokkoon dura ji’a Hagayyaa keessaa naannoo Magaala Buraayyuutti waraabeessi miila dargaggeessaa tokko lama yoo irraa nyaatu, Magaala Finfinneetti ammoo daa’ima tokko irraan miidhaa qaqabsiisuu isaa BBC’n gabaasuun ni yaadatama.


Itoophiyaan 'Kaaba biyyattiitti xiyyaara meeshaa waraanaa baate' rukuttee kuffisuu himte

Mootummaan Itoophiyaa xiyyaara meeshaa waraanaa kaaba Itoophiyaa bakka qaamoleen walwaraanan lamaan jiranitti osoo balali'uu rukutee kuffisuu hime. Haa ta’u malee, abbaa xiyyaara kanaa maqaan hin dhoofne. Qaami walabaa dhimma kanarratti waan jedhe hin qabu. Bakka xiyyaarri dhahamee buufame irratti gabaasota wal dhiibanitu dhagahame. Gorsaan nageenya biyyaalessaa MM Abiy Ahimad Obbo Reduwaan Huseen xiyyaarri kuni kan 'diinota Itoophiyaadha' jechuun Tiwitara gubbaa barreessan. Obbo Reedwaan xiyyaarri meeshaa fe'ee dhufe Maqaleetti osoo buusaa jiruu rukutamuu barreessan. Miidiyaan biyyaalessaa Itoophiyaa janaraala waraana Itoophiyaa waabeffate garuu daangaa qilleensaa Sudaanii gara daangaa qilleensaa Itoophiyaa yeroo seenu rukutamuu ibsan. Dubbii himaan TPLF Getaachew Raddaa ''dubbiin xiyyaara meeshaa waraanaa fe'e rukutanii kuffisuu kijiba'' jechuun twiitara gubbaatti barreessan. Akka gabaafametti xiyyaara kana kan rukute humna qilleensaa Itoophiyaadha. Tajaajilli oduu Itoophiyaa Meejar Janaraal Tasfaayee Ayyaaleew waabeffachuun akka gabaasetti xiyyaarichi naannoo Humaraatti Kibxata galgala sa'aa afurtti rukutamee kufe Dubbiin kuni gama bakkeewwan kibba Tigraayiifi Kaaba Naannoo Amaaraa daangeessanitti lolli haaraa eegaluun isaa erga himamee booda dhagahame. Barreessa Olaanaan Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii (UN) Antooniwoo Gutareez lolli akka haaraatti eegaluu isaan ‘’guddaa yaadda’uu’’ ibsaniiru. ''Atattamaan walitti dhukaasuun dhaabachuu qaba'' jechuunis gaafatan. ''Itoophiyaatti waraanni itti fufuu isaatti akkaan naheera, gaddeeras,'' jedhan. ''... waamichi koo inni guddaan mariin nagaa buusuu Mootummaa fi  TPLF akka itti fufu, .... deeggarsi namoomaa kanneen isaan barbaachisu bira akka gahuufi tajaajilli uummataa deebi'ee akka eegaluudha'' jedhan. Roobii barii keessa lola eegaleef mootummaan federaalaafi TPLF wal himataniiru. Lolli kuni dhukaasa deeggarsa namoomaaf Bitootessa darbe qaamoleen waraana keessa jiran lamaan irra gahan kan cabsedha. Akkasumas sochii nagaa buusuu eegalametti akka danqaatti ilaalame. Waliigalteen dhukaasa dhaabuu taasifamee ture deeggarsi nyaataa naannicha seenu dabaleera – garuu gahaa miti. Tajaajilli Kominikeeshinii Mootummaa Federaalaa ibsa baaseen, har’a barii sa’a 11:00 irratti humnootni TPLF adda waraanaa Bahaan: Bisoobar, Zoobilii fi karaa Tekulash haleellaa bananiiru jedhe. Himannaan mootummaa kun kan dhagahame, har'a ganama TPLF "humnoonni mootummaa waraanaa bal'aa nurratti eegalan" jechuun erga himatee boodadha. Humnooni Tigraay walii galtee dhukaasa dhaabuu deeggarsa namoomaa ji'a Bitootessaa keessa labsamee ture cabsuu ibsi mootummaa ni agarsiisa. Jiraataan Qobboo, bakka lolli eegaleerraa 25km fagaatu BBC’tti akka himetti, dhukaasa jalqabaa Kibxata galgala dhagahe. ‘’Barii sa’aatii 11, gama lamaaniinuu dhukaasi dhagahame. Dhukaasi jabaan yeroo dhukaafamu dhagahaa turre,’’ jedhe. Waggaa darbe waraanni federaalaa bahuu hordofee addunyaarraa kan cite Tigraayitti, ummanni walakkaa deeggarsa nyaataa barbaada jedheera UN. Waraana Tigraayitti baatiiwwan 20 ol dura eegaleefi boodarra Amaaraafi Affaaritti ce’een namoonni kumaan lakkaa’aman akka du’an amanama. Lammiileen miiliyoonaan lakkaa’aman immoo qe'eerraa buqqa’aniiru.


Gargaarsa namoomaa Tigraay qaqqabsiisuun addaan cite -UN

Gargaarsa namoomaa Tigraay qaqqabsiisuuf taasifamaa ture waraanni Kaaba Itoophiyaa akka haaraatti torban darbe jalqabuu hordofee addaan cituu isaa Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii (UN) beeksise. Waraanni Hagayya 25, 2022 akka haaraatti jalqabee naannoo Amaaraa bakka Tigraay waliin wal daangessutti babal’ate kun rakkoo namoomaa jiru hammeessa jedhamee sodaatama kan jedhe UN, muddama amma dhalate kana qaamoleen wal lolaa jiran akka qabbaneessaniifis waamicha taasisuu itti fufeera. Dhaabbatichi gargarsa namoomaa Tigraay keessatti akka malee barbaachisaa jiru geejjiba daandiin qaqqabsiisuun walakkaa torban darbee irraa kaasee addaan cituu ibsuun, hojjetoonni gargaarsaa xiyyaaraan deddeebisuunis dhaabbachuu isaa himeera. Kana malees, maallaqni callaa ittiin hojii hojjetanis gadhiifamaa akka hin jirre eereera UN. Dubbi himaan UN dhimma kana irratti ibsa kenneen, “Mootummoota Gamtoomaniifi dhaabbileen miti-mootummaa michuu keenya ta’an yeroo haalli mijataan jiraatutti gargaarsa namoota miidhamaniif dhiyeessuu itti fufna,” jedhe. UN fi dhaabbileen gargarsaa biroon naannoo Tigraayitti gargaarsa dhiyeessaa turuu himuun, qaamoleen walitti bu’insa keessa jiran ammas karaa gargaarsa namoomaa ittii dhiyaatu akka mijeessaniif waamicha taasiseera dubbi-himaan UN kun. “Qaamoleen walitti bu’insa kana keessa jiran atattamaan gargarsi namoomaafi hojjetoonni gargaarsaa dhorkaa tokko malee guutummaa Kaaba Itoophiyaa akka qaqqabuuf akkaataa seera namoomaa idil-addunyaatiin haala akka mijeessaniif irra deebiin waamicha dhiyeessina.” Dhaabbatichi ibsa Hagayya 30, 2022 baaseen, namoonni daangaa naannolee Amaaraa fi Affaar bakka waraanni itti gaggeeffamaa jirurraa buqqa’uu akka hin oolle eeruun, Kaaba Itoophiyaatti gargaarsi namoomaa ammallee akkaan yaaddessaadha jedheera. Naannoo Amaaraatti saatiin ittiin socho’uun danda’amu daangeffamuun godinaalee Gondar Kaabaa Dabaarkitti; Walloo Kibbaa Daseetti; Walloo Kaabaa Waldiyaatti galgala  saatii 1:00 hanga barii saatii 12:00tti sochii kamiyyu akka hin jiraanne labsameera. Kun ammo sochii namoota naagaa, tajaajilawwan fayyaa yeroo barbaachisutti argachuufi hojii daldalaa irrattis dhiibbaa uumuu isaa UN ibsa isaa kanaan eereera. Waraanni Kaaba Itoophiyaa, walitti bu'insawwan kutaawwan biyyattii gara garaa keessatti mul'atanii fi buqqaatii hongeen dheerate qaqqabsiise, lakkoofsi uummata gargaarsa hatattamaa  barbaadanii akka dabalu taasiseera. Bara kana keessa qofa uummanni miliyoona 20 ta'an gargaarsi namoomaa akka isaan barbaachisu Ddhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii ifa godheera. Waraanni amma akka haaraatti jalqabe kun rakkoowwan kanneen daran hammeessuu akka danda’uufi mancaatii guddaallee qaqqabsiisuu akka danda’u xiinxaltoonni ni ibsu.


Koomishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa lolli hammaachuun akkaan na yaaddessa jedhe

Koomishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa waraannii humnoota TPLF fi Raayyaa Ittisaa Mootummaa gidduu jalqabe akkaan isa yaaddessuu hime. Koomishinichi lolli kuni hammaachuu ilaalchisee ibsa baaseen qaamoti hundi lola dhaabanii furmaati nagaa qabeessa akka dhufuuf marii akka jalqaban waamicha dhiyeesseera. Waraana kana dura tureen  Naannoo Affaar, Amaaraa fi Tigraay keessatti namoota nagaa irratti sarbamni mirgaa fi seeraa raawwachuu yaadachiiseera. Kanaafis qaamoti lola kana irratti hirmaatan, lubbuu namoota nagaa akkasumas  nageenya xiinsammuufi qaama isaanii dirqama eeguu qabu jedheera. Koomishinichi akka jedhetti namoonni naannoo waraana kanaa jiran gadda maatii isaanii du'aniifi miidhaa qabeenyi isaanii barbadaa'uu keessaa otoo hin bahiin, dabalataan tajaajiloota bu'uuraa otoo hin argatiin, yeroo haqaa fi jajjabaachuu eegaa jiranitti, dhukaasa dhaabuu ji'ootaan booda lolli kuni jalqabuun na yaaddesseera jedheera. Koomishinichi waraana kana ilaalchisee Naannoo Amaaraafi Affaar akkasumas Tigraay keesatti namoota sarbamni mirga namoomaa  irra gahe waliin marii bal'aa taasiseen  uummanni sodaa lolaa addaan hin citne keessa akka jiraachaa jiru hubachuusaa himeera. Jiraattota dabalatee kaanis adda durummaan kan barbaadan nagaa fi tasgabbii ta'uu akka adda baasanis ibseera. ''Lammiileen walitti bu'iinsa gidduu jiraatan akkasumas dureewwan hawaasaa fi dubartoonni haqaan gara mariitti akka seenan osoo godhamee,'' nagaa fi araarri ni bu'a jedhanii akka amananis Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa ibseera. Komnishinichi dabaluun jaarmiyaaleen siivilii, dhaabbileen miidiyaa, dureewwan hawaasaa fi amantii, hawaasi idil-addunyaa, Dhaabbati Biyyoota Gamtoomanii, Gamtaan Afrikaa fi jaarmiyaaleen naannawa Gaanfa Afrikaa walitti bu'iinsi akka dhaabbatuuf yaalii taasisaa turan akka cimsan gaafateera. Waraanni kaaba Itoophiyaatti waggoota lamaaf ture gidduutti erga tasgabbaa'een booda torban darbe keessa akka haaraatti deebiyee ka'eera. Kunis erga humnoonni Tigraay waraanni federaalaa humnoota naannolee waliin ta'uun dhukaasa narratti banee jedhee himateeti. Mootummaan Federaalaa ammoo TPLF waamicha nagaa diduun waraana eegaleera jechuun humnoota TPLF gaafatamaa godheera. Humnoonni lameenuu erga gara waraanaatti deebi'anii seenanii booda nagaan akka bu'uuf Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii, gamtaa Afrikaa, Gamtaa Awurooppaa, Ameerikaa fi Uk akkasumas kaan irraa dhaamsi dhiyaateera. Mootummaan Federaalaa fi humnoonni tigraay waraana erga eegalee waggoota lamatti dhiyaate kana deeggarsa namoomaaf haala mijeessuuf jecha dhaabuuf waliigalanii turan. Sababa kanaan waraanni Kaaba Itoophiyaa ji'oota shaniif hanga tokko tasgabbaa'ee ture. Yeroo kana keessatti Gamtaan Afrikaa fi biyyoonni garaagaraa humnoonni wal waraanan lameenuu waraana kana marii nagaan akka goolaban tattaafataa turan, garuu bu'aa tokkollee osoo hin buusin ammas waraanni bifa haaraan eegale.


Waraanni Kaaba Itoophiyaa akka haaraatti jalqabe kun dhumni isaa maal ta’a?

Dhukaasa dhaabuun addatti mootummaan Federaalaa Itoophiyaa labsee ture ji'oota shanii booda kan dhumateef fakkaata. Ji'oota darbaniif sagaleen dhukaasaa osoo hin dhaga'amiin kan ture waraanni Kaaba Itoophiyaa amma guutummaatti gara walitti bu'insa hamaa ta'etti geessuu akka danda'u wantonni akeekan jiru. Sababa ijoo mootummaan dhukaasa dhaabuu sana labseef inni guddaan gargaarsi namoomaa gara naannoo Tigraay akka galuuf ta'uu beeksisee ture. Ji'ooa shanan darban kana keessa mootummaan giddu-galeessaa TPLFn gara mariitti fiduudhaaf waadaa seenee wayita yeroofi bakki marii labsamuun eegamaa jirutti ture walitti bu'insi kun deebiyee kan jalqabe. Qaamoleen lamaan ji'oota darban keessa marii nagaa gaggeessuuf yeroo carraaqan mul'atanillee gara walitti bu'insa hamaa ta'etti seenuu akka danda'an wantonni akeekan jiru jedhu xiinxaltoonni siyaasaa BBCn dubbise. Siyaasa Afrikaa Bahaa fi Baha Giddu-galeessaa xiinxaluun kan beekamu Abdurahimaan Sa'id torbanoota muraasaan dura, "humnoonni lamaanuu waraana waggoota lamaan booda ni boqotan malee qophii marii hin taasifne," jedhee ture. Yunivarsiitii Kuwiinsitti barsiisaa Seenaa kan ta’e piroofeesar Hawot Tawaldemikaa’el akkuma kana mootummaafi TPLF maricha irratti waliigalteerra gahuu dhabuun isaanii kan nama yaaddessudha jedha. Itti-gaafatamaa Waldaa Falmitootaa Mirga Namoomaa Obbo Yaared Hayilemaariyaam waraanni kun osoo deebiyee hin hammaatiin guyyoota muraasa dura jechoota walitti deddeebisuun aanga’oota olaanoo gidduu ture yaaddessaa akka ta’e yaada isaa kennee ture. “Qaamoleen lamaan qophiin nagaatiif qaban gaaffii guddaa keessa kan galudha,” kan jedhan Abdurahimaan dabalatee xiinxaltoonni biroon waraanni marsaa lamaffaa isa duraan ture caalaa hamaa akka ta’u tilmaamaniiru. Waraanni akka haaraatti jalqabame kun badiinsa guddaa qaqqabsiisa yaadoon jedhu eessaa maddee? Dhumni waraana kanaa ammoo maal ta’uu danda’aa? Qaamni tokko mo’achuu danda’aamoo deebiyanii gara marii nagaatti dhufuu danda’u? Waraanni Kaaba Itoophiyaa, walitti bu'insawwan kutaawwan biyyattii gara garaa keessatti mul'atanii fi buqqaatii hongeen dheerate qaqqabsiise, lakkoofsi uummata gargaarsa hatattamaa  barbaadu akka dabalu taasiseera. Bara kana keessa qofa uummanni miliyoona 20 ta'an gargaarsi namoomaa akka Isaan barbaachisu dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii ifa godheera. Kaaba Itoophiyaatti namoonni kuma 700tti siqan balaa beela guddaaf saaxilamuuf akka jiran ragaawwan ni mul'isu. Namoonni kuma 60 ta’an ammoo gara Sudaanitti baqataniiru; kanneen miliyoona lama ta’an ammoo naannoo Tigraay keessatti buqqaatota ta’aniiru. Naannoo Tigraay kessatti qofa namoonni miliyoona 5.5 ta’an kanneen keessaa walakkaan isaanii hanqina nyaataa “hamaa” keessatti argamu.  Hanqinni qorichaafi maallaqaa, mancaatii buufataaleen fayyaafi hospitaalotaa rakkoo namoomaa daran walxaxaa taasiseera. Naannolee ollaa Amaaraafi Affaar keessattis akkasuma dhukaasa dhaabuu duraafi booda namoonni kuma hedduutti lakkaa’aman waraana baqachuudhaan qe’eefi qabeenya isaanii dhiisanii godaananiiru. Dhiyeenyuma kana baqachaa kan jiran akka jiranis odeeffannoon bahan ni mul'isu. Yeroo waraanichi jalqabe irraa kaasee humnoonni hidhatanii qama waraanichaa ta’an ajjeechaawwan murtee seeraan alaa, namoota hiraarsuufi miidhaawwan saal-qunnamtii waliin walqabatan raawwachuu isaanii gabasaaleen mul’isan jiru. Waraanni amma akka haaraatti jalqabe kun rakkoowwan kanneen daran hammeessuu akka danda’uufi mancaatii guddaallee qaqqabsiisuu akka danda’u xiinxaltoonni ni ibsu. Barreessituun olaantuu Mana-maree Paartilee Siyaasaa Raahel Baaffee (PhD) irra deebiin gara waraanaatti seenuun keenya “akka biyyaatti kufaatiidha,” jette. “Inni kaan gara marii biyyaalessaatti deemaa wayita jirutti gara waraanaatti seenuun isaanii ergama akkamii nama jechisiisa.” Ogeessi tikaa maqaan Isaa akka hin eeramne tokko gama Isaatiin, "waraanichi, dinagdee biyyattii rakkoo keessa jirurratti dhiibbaa biroo uumuun lakkoofsi namoota buqqa'anii akka dabalu taaisa," jette Dr. Raahel. Xiinxalaan siyaasa Afrikaa Bahaa fi Baha Giddu-galeessaa Obbo Abdurahimaan Sa'id, akkuma kana yeroodhuma kamiyyu waraanni namoota nagaa akka miidhu yaadachuun waraanni akka haaraatti jalqabe kun rakkoo Tigray keessa jiru hammeessuu danda'a yaaddoo jedhu qaba. "Mancaatii bu'uuraaleen misoomaa qofa osoo hin taane dargaggeessa lubbuun isaa baduufi qaamnisaa hir'atu akkuma jirutti ta'ee, uummanni barnootaafi jireenya idilee Isaarraa gufachaa jirurratti madaa guddaa kan dhiisudha. Namoonni hedduunis baqattummaaf saaxilamuun Isaanii hin oolu." Baajanni barnootaafi fayyaaf ooluun Isarra ture meeshaa waraanaa, nyaataa fi fayyaa raayyaa dhiyeessuuf ooluun Isaa miidhaa fida jedha xiinxalaan kun. Dr. Rahel ammoo, "miidhaa waraanni kun fidu lamaaniifu ifa waan ta'eef waraannichaan ni mo'anna jedhanii amananii waan jalqaban natti hin fakkaatu," tilmaama jedhu qabdi. Waraana kana ifatti kan mormitu Dr. Raahel, "waraana walii walii keessatti wal mo'achuun hin jiru," jette. Abdurahimaan, akkuma kanaan dura ta'e TPLF humna lolaatiin mo'amuu danda'a, ta'us garuu mootummaan Federalaa yaada hawaasicha keessa jiru salphaatti mo'achuun itti ulfaachuu waan danda'uuf maraammartoon walitti bu'insaa itti fufuu danda'a jechuun tilmaama. "TPLF injifachuun milkaa'uu hin danda'uu? jedhanii gaafachuun sirriidha. Haata'u malee, kun Itoophiyaa rakkoo guddaarra buusuu waan danda'uuf biyyoonni qaxanaa sanaas ta'e mootonni gurguddoo addunyaa kana waan hayyaman natti hin fakkaatu." Xiinxalaan kun itti dabaluun, adda adduma walitti bu'insi kun dheerataa deemeen uummattoota gidduutti wal gaarerfachuun dhalachuu danda'a yaaddoo jedhu qaba. "Marsaa kanaan [waraanicha] maaltu akka uumamuu danda'u wantota lama gidduutti wanti ifa ta'e waan hin jirreef maalti uumamuu akka danda'u beekuun rakkisaadha," kan jettu Raahel sabaa himaaleen waraana kanas sirriitti waan hin gabaasneef ifa akka hin taane dubbatti. "Biyya keenya irratti rakkoo dinagdeefi hawaasummaa qaqqabsiisuurra, haalduree tokko malee wanaana kana dhaabanii murtee isaa uummataaf osoo dhiisanii wayya." Gama biraatiin ogeessi basaasaa ammoo waraanichi torbanootaaf osoo itti fufeellee Itoophiyaarra darbee qaxanixha kan jeequ ta'a jechuun dubbata. "Waraanni kun Itoophiyaa diiga ykn walitti ishee qaba kan jedhu kan itti hin baramne waltajjii dukkanaa ta'uu danda'a. Haala biyyattiin keessa jirtu waliin ammoo humnoota falman biroos uumuu danda'a." Ulaa galaanaa kan hin qabne Itoophiyaan biyyoota ja'a waliin kan wal daangessitu yoo taatu, isaan kana keessaa sadii isaanis Sudaan, Sudan Kibbaa, Somaaliyaa walitti bu'insaafi raafama keessa jiru. Loltoonni Eertiraa mootummaa Itoophiyaa waliin hiriiruun waraana Tigraay keessatti hirmaataniiru. Ta'us ammoo hariiroon biyyoota lamaanii amma sadarkaa maaliirra akka jiru sirriitti hin beekamu. Baay'ina ummataa miliyoona 120 ol kan qabdu Itoophiyaan, nageenya qaxanaa Gaanfa Afrikaa amansiisaa gochuudhaan michuu biyyoota warra lixaa taatee turteetti. Yeroo waraanni kun deebiyee ka'ee jirutti Itoophiyaatti nagaafi tasgabbiin akka jiraatuuf gargaarsa kamiyyu taasisuuf qophii ta'uu Turk ibsiteetti. Dinagdeefi siyaasaan addunyaa irratti humni qabdu cimaa kan dhufe Turkiin waraana Kaaba Itoophiyaa kanaan dura tureenis gargaarsa kamiyyu Itoophiyaaf nan taasisa jechaa turteetti. Turk dirooniiwwan ammayyaa 'Baaraaktar TB-2' jedhaman waraana kaaba Itoophiyaatti hojiirra oolan Itoophiyaatti akka gurgurteettu himamullee mootonni biyyoota lamaanii garuu ifatti wanti jedhan hin jiru. Ameerikaanis hariiroon Itoophiyaa waliin qabdu sababa waraana kanaatiin gufatus ammallee deegarsa maallaqaa taasisuu hin dhaabne. Al-Shabaab bifa haaraatiin Somaaliyaafi biyyoota hollaa irratti haleellaa gaggeessuuf yaaluu isaa hordofe Ameerikaan Gaanfa Afrikaatti michummaa akka barbaaddu xiinxaltoonni ni ibsu. Waraanni kaaba Itoophiyaa akka haaraatti hammaachuu isaa hordofee ministirri dhimma alaa Ameerikaa Antoonii Bilinkan qaamoleen lamaanuu walitti bu'insa kanarraa akka of qusataniif gaafateera. Siyaasa Gaanfa Afrikaafi Baha Giddu-galeessaa Abdurahimaan, "Ameerikaas ta'e Awurooppaa tasgabbaa'uu qaxanaa sanarraadha kan fayyadaman; keessattu biyyoota gurguddoo akka Itoophiyaa balaarra bu'uun akka Jibutiifi Somaaliyaan balaarra bu'uu miti; isaan olidha," jedha. "Chaayinaas taanaan Itoophiyaatti invastimantii hedduu waan qabduuf tasgabbiin jiraachuu barbaaddi. Turkillee akkuma kanadha. Kanaaf, jeequmsa kana kan deeggaran natti hin fakkaatu."  "'Hiriyyaan wal hin amanne muka waliin hin koran' akkuma jedhamu sana ta'e. Lamaan isaaniiyyu yaadni isaanii gosa tokkodha," jetti barreessituun olaantuu mana-maree paartilee siyaasaa Raahel Baaffee. "Nagaa akka barbaadan, marii akka barbaadan yoo xiqqaate sadarkaa dubbiittis ta'u dhaga'amaa tureera. Haata'u malee, onnee irraa akka hin taane argine. Nuti ammoo kun dhugaa irratti kan hin hundoofne waan ta'eef sodaa qabna ture. Ta'us garuu abdiis qabna ture. Biyya tokkittiidha kan qabnu yaada jedhuun mariin biyyaalessaa akka gaggeeffamu barbaadna ture. Haata'u malee, lamaanuu kana gochuu hin dandeenye." Waraanni Kaaba Itoophiyaa ji'oota shaniif dhaabbatee ture deebiyee hammaachuu isaa kan isaan yaaddesse Gamtaan Afrikaa, Mootummoonni Gamtoomanii, Gamtaan Awurooppaa fi Ameerikaan qaamoleen wal lolaa jiran walitti bu'insa irraa akka of qusataniif waamicha dhiyeessaa jiru. Barreessaa Olaanaan Mootummoota Gamtoomanii Antooniyoo Guteereez, mariin nagaa mootummaafi TPLF gidduutti jalqabame akka itti fufuuf gaafateera. Ogeessi tikaa yaada isaa BBCtti hime TPLF fi mootummaan Federaalaa gara mariitti dhufu yaada jedhu hin qabu. Dr. Raahel ammoo "gara mariitti deebiyuudhaaf fedhii onnee irraa ta'e qabu jedhee hin yaadu," jetti. "Maricha osoo irra deebiyanii jalqabaniillee rakkoo keenya hin furan. Isaan mariin isaanii dhimma biyyaa osoo hin taane, akkamitti achiinis, asiinis jechuun aangoo keenya dheereffanna kan jedhudha. Murtee isaa uummataaf dhiisuun isaanirra jira," jechuun yaada ishee kenniteetti. "Uummatichi daangaa dhimma ilaallatuun ykn heera mootummaa akkasumas waliin jiraachuus taanaan murtee mataa isaa haa dabarsu. Walitti bu'insaafi wal amantaa dhabuu namni tolcherraa dhufe ammoo mariin biyyaalessaa haa taasifamuu." Obbo Abdurahimaan gama isaatiin jalqabuma yeroo gara mariitti galaniyyu wantonni jiran ifa hin turre. "Rakkoon guddaan TPLF qabsoo hidhannootiin waan dhufeef haala karaa nagaatiin furan irratti ni qorama. Sababiin isaas waraanaan mo'uu ykn mo'amuu waan qabuuf. Biltsiginnaan ammoo paartii dadhabii keessoo qabudha." Barreessituun olaantuu mana-maree paartilee siyaasaa Dr. Raahel marii nageenyaa irratti abdii waan kutatan fakkaatanis miidhaa waraanichi qaqqabsiisaa jiru hordofanii walitti bu'insichi dhaabbachuu qaba jettee amanti. "Baasiin waraanaa waan kamiiniyyu olidha. Hawaasummaa, dinagdee, siyaasa jechuun dubbanna malee isaan olidha. Qabeenya qabnu waraana irratti mancaasaa kadhannaaf bahuun akka biyyaatti wanta nama qaanessudha."


Waraanni Kaaba Itoophiyaa deebiyee hammaateefi yaaddoo jiraattota naannawaa waraanichaa

Ji'oota muraasaaf tasgabbaa'ee kan ture waraanni kaaba Itoophiyaatti gaggeeffama ture  A L I Hagayya 18, 2014 deebiyee hammaachuun gara dhiiga wal dhangalaasuu hamaa ta'etti deema jechuun yaaddoo uumeera. Walitti bu'insa kana abbaan dura jalqabe inni tokko isa kaan himachaa kan jiru yoo ta'u, dhaabbileen idil-addunyaafi mootummoonni humnoonni TPLF fi mootummaan Federaalaa walitti bu'insa kana dhaabanii mariif akka taa'aniif waamicha dhiyeessaa jiru. Kaaba Itoophiyaa bakkeewwan naannolee Tigraay, Aamaaraafi Affaar waliin waldaangessan irratti walitti bu'insi jalqabame kun guyyaa afraffaa isaa keessa jira. Hanga ammaatti garuu waa'ee waraana bakkawwan sana jiruu odeeffannoon qaamolee lamaan irraa bahu hin jiru. BBCn walitti bu'insa gaggeeffamaa jira jedhame kana ilaalchisuun qaamoleen lachanuu irraa odeeffannoo argachuudhaaf carraaqqiin taasise deebii argachuu hin dandeenye. Jimaata har'aa ganama bilbilli kan addaan cite ta'us, namoonni gara ganamaa maatii isaaniitti bilbilanii argachuu danda'an BBCf akka ibsanitti, bakkawwan Qobboo irraa fagaatanii jiranitti halkan dhukaasni meeshaa gurguddaa dhaga'amaa tureera jedhan. Warri bakkawwan dhukaasni meeshaaleen gurguddaa itti dhaga'amu jiraatan, gadhiisanii ba'uudhaaf kan yaalan ta'us bulchiisni bakka snaa hojii tasgabbeessuu hojjecha jiraachuu dabalanii ibsaniiru. Akkuma kana aanaa Raayyaa Qobbootti uummanni naannawaa isaa dammaqee akka eggatuuf itti himama jiraachuu ibsaniiru. Haata'u malee, jiraattonni bakkawwan waraanni deebiyee itti jalqabametti dhiyoo jiran hanga Kamisa Hagayya 25, 2022 galgalaatti waan jiru ilaalchisuun dubbiseera. Bakkawwan naannoleen Tigraay fi Amaaraa waldaangessaniifi humnoota Federaalaafi Tigraay gidduutti walitti bu'insi deemaa jira jedhamerraa kiiloomeetira 20 fagaattee kan argamtu magaalaa Qobboo irraa jiraattonni Roobii irraa kaasanii dhukaasa meeshaa waraanaa gurguddaa akka dhagahan Kamisa galgala BBCtti himaniiru. Jiraattonni kunneen maqaan isaanii akka hin dha'amne hayyamamoo kan hin taane yoo ta'u, erga waraanichi jalqabeen booda sagaleen dhukaasaa dhaga'amu yaaddoo akka itti uume himaniiru.  "Dhukaasa meeshaa gurguddaa dhagahaa jirra. Hanga ammaa dhukaasni addaan hin cinne. Waraanichi cimeera. Humni dabalataas gara bakka sanaa galaa jira" jechuun jiraattuun tokko haala jiru BBCf ibsiteetti. Jiraataan biraa sagaleen dhukaasa meeshaa gurguddaa dhaga'amuun itti fufeera, kun ammoo jiraattota naannawaa sana jiran yaaddoo itti uumeera jechuun ibsa. Namoonni tokko okko ammoo "gara magaalaa dhiyoo jiruu" deemuu isaanii BBCtti himaniiru. Qote-bulaan Qobboo jiraatu Rooyitarsi dubbise tokko ammoo, "kan gaafa Roobii caalaa Kamisa dhukaasni meeshaa gurguddaa irra deddeebiin dhaga'aama jira," jechuun humni ittisaafi humni addaa naannoo Amaaraa gara bakka waraana sanaatti galaa akka jiran ibseera. Waraanni kun kaaba naannoo Amaaraatti aanaa Qobboo keessatti gaggeeffamaa kan jiru yoo ta'u, akkuma kana ammoo aanaalee naannoo Affaar keessatti sagaleen dhukaasa meeshaa gurguddaa akka dhaga'mu jiraattonni ibsaniiru. Waraanni kun debiyee kan hammaachuu jalqabe ji'oota ja'an darban keessa humnoonni Tigraay fi mootummaan marii taasisuudhaaf hayyamamoo ta'anii qophiirra osoo jiraniiti. Gaafa Roobii haleellaan narratti raawwatameera jechuun TV Tigraay irratti kan beeksisan humnoonni Tigraay, humnoonni milishaa Amaaraa, Faannoo fi raayyaan ittisa biyyaa waliin qindaa'uudhaan kallattii kibbaan haleellaa bal'aa gaggeessuu jalqabaniiru. TPLF waraanaaf qophaa'aa akka tureefi marii irraa fagaachuuf sababa barbaadaa ture kan jedhe mootummaan ammoo, Roobii ganama haleellaa baneera jechuun himateera. Karaa daangaa naannoo Amaaraafi Affaar waraanni jalqabamuu hordofee jiraattonni daangaarra jiran waraanni kanaan dura dhalatee ture dabalamuu danda'a sodaa jedhu isaanitti uumuu dubbatu. sababa waraana ji'oota baayyeef gaggeeffameen Kaaba Itoophiyaatti, keessattuu Tigraay keessatti rakkoo namoomaa hamaan uumamuun isaa ni beekama. Waraanni kun gargaarsa namooma gufachiisuu isaatiin namoonni kuma dhibba hedduutti lakkaa'aman beelaaf saaxilamuun isaanii himamaa kan ture yoo ta'u, erga dhukaasa dhaabuun namoomaaf taasifameen booda gargaarsi dhiyaachuu jalqabee ture. Haa ta'u malee, waraanni deebiyee jalqabame kun gargaarsa dhiyeessuu gufachiisuun namoonni miliyoonaan lakkaa'aman gargaarsa eeggatan balaaf saaxiluu akka danda'u sodaa uumeera. Karaa warra araarsaniitiin mariin nagaa yeroo dhiyootti jalqabama jedhamee eegamullee, osoo mariin kun dhugaatti hin jalqabamiin waraanichi jalqabameera. Ta'us garuu, ammayyu qaamoleen lamaan gara mariitti deebiyuudhaaf fedhii akka qaban ibsaa jiru.


UN, AU, EU fi US mootummaa fi TPLF waraana akka dhaaban waamicha dhiyeessan

Waraanni ji'oota shaniif Kaaba Itoophiyaatti qabbanaa'ee ture deebi'ee eegaluu isaatti yaada'uu fi gareewwan wal lolan hatattamaan lola akka dhaaban Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii, Gamtaan Afrikaa, Gamtaan Awurooppa fi Ameerikaan waamicha dhiyeessanii jiru. Barreessaa Olaanan Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii Antooniyoo Gutareez, waraanni deebi'ee eegaluun baay'ee akka isaan naasise dubbatan. Waraanni kun hatattamaan akka dhaabatus gaafatanii jiru. "Waraanni Itoophiyaatti irra deebiin eegaluu isaatti baay'een gadde; inumaayyuu baay'een gadde," jedhan. Lolli irra deebiin eegale kunis karaa nagaan akka xumuramuuf waamicha isaanii dhiyeessan. "Mariin nagaa mootummaa fi TPLF gidduutti eegale akka itti fufu waamicha koon dhiyeessa. Dabalataanis, deeggarsi namoomaa warra rakkatan bira akka gahuuf haalli akka mijatu, bu'uuraalen misoomaa addaan citanii turan akka itti fufan," Antooniyoo Gutaarez gaafatan. Mootummaa Itoophiyaa fi TPLF walitti araarsuf jaarsummaa gidduu deemaa kan ture Gamtaan Afrikaas waraanni bifa haaraan eegale kun dafee akka dhaabatu waamicha godheera. Gaggeessaa Komishinii Gamtaa Afrikaa kan ta'an Musaa Faaqii Mahaamat ibsa Hagayya 24, 2022 baasaniin, waraana bifa haaraan eegale itti dhiyeenyaan hordofaa akka jiraanii fi qaamoleen wal lolaa jiran waraana dhaabun kara nagaa furmaata akka barbaadan gaafatan. Mootummaan Itoophiyaa fi TPLF Baha Afrikaatti bakka bu'aa Gamtaa Afrikaa kan ta'an Oliseeguu Obaasaanjoo wajjin akka wal argan Musaa Faaqii waamicha dhiyeessan. Gamtaa Awurooppatti bakka bu'aa olaanan poolisii dhimma alaa fi nageenya akkasumas itti aanaa pirezidaantii kan ta'an Joosef Boorel, waraanni kaaba Itoophiyaatti eegale marii nagaa eegalametti dukkana kan uwwisuudha jedha. Joosef Boorel kana kan jedhan fuula Tiwiitara isaanii irratti ergaa bareessaniini. Gaggeessitoonni mootummaa fi TPLF waraanni kun kana caala osoo hin hammaatin akka dhaabaniif gaafatan. "Yeroon isaa mariin kan itti taasifamuudha," jedhan Joosef Boorel. Ameerikaan karaa ministira dhimma alaa Antoonii Bilinkaniin walitti bu’insi deebiyee ka’e yaaddoo akka itti uumee jiru ibsite. Mootummaan Itoophiyaafi TPLF haalduree tokko malee waliigaltee dhukaasa dhaabuu irra gahuufi dhuma irratti ammoo walitti bu’insa guutummaatti dhaabuudhaaf carraaqqii taasisan cimsanii akka itti fufan waamicha dhiyeesiteetti. Ji’oota shanana darban keessa gargaarsa namoomaaf dhukaasa dhaabuu mootummaan Itoophiyaa labsee TPLF ammoo simate walitti bu’insi ture hir’atee naannolee Tigraay, Affaar, fi Amhaaraa keessatti gargaarsa namoomaa qaqqabsiisuun akka danda’amuuf karaa akka bane ibsa kaleessaa keessatti eerameera. Dhukaasa dhaabuun ji’oota shananiif hojiirra oole lubbuu hedduu akka baraareefi gargaarsi jiraattota kumaatamaan lakkaa’amaniif akka qaqqabu taasisuu Antoonii Bilinkan eeraniiru. Waraanni, qoccolloofi gamaafi gamanaa dubbii hammeessuun foyya’insa ture deebisee yaaddoo keessa galchuus himaniiru. Dabalataanis nageenya waloofi bvadhaadhina lammilee Itoophiyaa hundaaf akka dhufu adeemsi siyaasaa hunda hirmaachise akka uumamuuf carraaqqii taasifamu tursiisuu malaa yaaddoo jedhus ibsiteetti Ameerikaan. Waraanni deebiye jalqabuun warra nagaafi tasgabbii Itoophiyaa booressuuf fedhaniif gahee akka qabaatu kan himan Antoonii Bilinkan, gidiraa namootarra gahu bal’isuuf, sarabamuu mirgoota namoomaafi rakkoo dinagdee dabalataa qaqqabsiisa jedhan. Antoonii Bilinkan ibsa isanaii kanaan mootummaan Itoophiyaa garee mariyatu hundeessuu isaafi fedhii marii nagaatiif qabu ibsuu isaa hubataniiru. Qaamoleen hundi deegarsi namoomaa, nyaatifi dhiyeessin nyaataa akka itti fufu, sochii waraanaa irraa akka of qusatanii fi bu’uuraleen misoomaa iddootti akka deebi’aniif gaafatanii jiru. “Tokkummaan daandaa Itoophiyaa akka eegamu, nagaa fi tasgabbiin akka jiraatuf Ameerikaan kutannoo gaarii qabdi. Rakkoolee garaa garaa biyyattii mudatan, gogiinsa mo’achuu dabalatee nageenya naannoo mirkaneessuf lammiilee Itoophiyaa hunda waliin hojjachuuf nuti qophiidha,” jecdha ibsi kun. Mootummaan federaala fi humnoonni Tigraay deeggarsa namoomaf waraana dhaabuu irratti erga walii galanii ji’oota muraasaf lolli erga dhaabbatee booda Hagayya 24, 2022 lolli irra deebin eegalee jira. Qaamoleen lachuu lola kana “situ eegale” jechuun quba walitti qabaa jiru. Lolli kun kaleessa bifa haaran osoo hin eegalin torbee tokko dura humnoonni Tigraay, waraanni mootummaa lixa Tigraay meeshaa waraanaa gurguddaadhan haleele jechuun himatanii turan. Mootummaan gama isaatin haleellaa kana kufaa gochuun ibsa baasee ture. Bara dabre Sadaasa keessa waraanni Tigraay keessatti jalqabe gara naannolee Amaaraafi Affaaritti babbal’atee lubbuun kumaatamaan lakkaa’amu akka darbu taasisee, lammileen miliyoonaan lakkaa’aman ammo akka buqqa’an gochuun rakkoo namoomaa gudduu qaqqabsiiseera. Gama lamaaniiniin waliigalteen dhukaasa dhaabuu erga hojiirra oolee booda waraanni kun tasgabba’aullee, hanqinni nyaataafi boba’aa, akkasumas tajaajilawwan akka bilbilaa, bishaanii, ibsaa, baankiifi kaan Tigraay keessatti akkuma addaan citetti itti fufuun isaa uummata naannichaa hedduu rakkisuu dhaabbileen gargaarsaa ibsaa jiru. Wal waraansa wagga lama guutuuf deemu kana mariidhaan furuudhaaf Gamtaan Afrikaa, Ameerikaan, Gamtaan Awurooppaafi biyyoonni gara garaa, akkasumas dhaabbileen idil-addunyyaa carraaqaa jiraachuun isaanii ni beekama.


Haala uummanni Tigraay keessa jiru ija hojjetaa tola ooltummaa Barakatiin

Maqaan isaa Barakat Mokonniin jedhama. Sagantaa televijinii ‘’Qazaahitaa’’ jedhamu qopheessa. Namoota tola ooltummaan rakkoo namoomaa Tigraay keessa jiru furuuf gargaarsa qaamolee garagaraarraa dhihaatu ummata biraan gahuuf kanneen dalagan keessaati. Naannoo Tigraay waraanaan hubamtetti gaafa tokko mana yaalaa dhaqee namoota miidhaman erga argee booda miirri isaa hubamuu hima. Rakkoo kanaaf fala barbaachuf A.L.I Guraandhala bara 2013 eegalee viidiyoo waraabee gadhiisuu eegale. Viidiyoowwan kunneenis dhalattoota Tigraay ala jiraataniifi kaan kan gargaarsa kennuu fedhan waliin isa barsiise. Kanneen gargaarsa taasisan keessaa 95% dhalattoota Tigraay ta’uu hima. Gargaarsi galam ergame bira gahuu isaa deebisee viidiyoo waraaba. Akka inni jedhutti kanneen isaan gargaarsa dhiheessaniif keessaa hojjettoonni mootummaa, qaama miidhamtoonni, barsiisonni, akkasumas gaazexeessitoonnis jiru. Gargaarsi isaanii baay’inaan sooratadha. Garuu, namoota muraasaaf gargaarsa qarshiillee ni kennu. ‘’Kana dura Ruuzii, makaronii, paastaa, daakuu qamadii, fi qamadii binnee dhiheessina turre. Amma garuu gatiin isaanii waan dabaleef nyaata qaama ijaaru irratti xiyyeeffanne,’’ jedha. Uffata qorraa, meeshaa nyaata itti bilcheessan, kophee akkasumas kaanis ni dhiheessu. Ummati Tigraay ‘’haala baay’ee hamaa’’ keessa jira jechuun ibsa. Waraana Kaaba Itoophiyaatti dhalateen lammiileen miiliyoonaan lakkaa’aman qe’eerraa buqqa’aniiru. Ummata Tigraay keessaa walakkaan deeggarsi nyaataa akka isa barbaachisu dhihoo Sagantaan Nyaataa Addunyaa (WFP) ibseera. Dhihoo BBC’n jiraattotarraa akka odeeffatetti xaafiin kuntaala tokko hanga birrii 17,000 gurgurama. Akka Barakat jedhutti, zayitiin litirii shan dur birrii 400’n bitaa turan amma birria 2500 galeera jedha. Haalli Tigraay keessa jiru kan miidiyaaleen gabaasanirra ‘hamaa’ ta’uu isaa ibsa. Eega gargaarsa namoomaaf jecha waliigalteen dhukaasa dhaabuu mallattaa’e as deeggarsi nyaataa konkolaataafi xiyyaaraan gara Tigraay seenaa jira. Bakkeewwan Tigraay garagaraa adeemuun gargaasa dhiheessaa jiraniis hanqinni boba’aa akka isaan rakkise dubbata. ‘’Takka takka deeggarsa isinii fidna jennee beellama qabsiisnee hanqina boba’aan hanga hafuu geenya. Kuni qalbii nama cabsa,’’ jechuun hima. Rakkoo boba’aa furuufis dhaabbati gargaarsaa Ameerikaa [USAID] boba’aa alaa akka galchu mootummaa waliin waliigaleera. Barakat deeggarsa namoomaa jiraattotaaf yeroo kennuu socho’anitti waan hedduu taajjabuu hima. Yeroo tokko gargaara gessuuf bakka Hagara Salaam jedhamu deemanii sagalee dubartii alaa ililchitu dhagahu. Kanneen ala bahan dubartin kuni mucaa dugdatti baatteen ala mucaa biraa harkatti baatti.   Haati mucaa harkatti qabatte haleellaa meeshaa waraanaa jabaan kan ajjeefamtedha. Dubartiin boodarra gargaarsa namootaan karaarra kadhattee buluu ishee baran sababa gammachuu ishee gaafatuu hima. Isheen warra gargaarsi akka kennamuf tarree maqaa eerame keessa maqaan ishee hin jiru. ‘’Hawaasi naannichaa gargaarsa argachuu isaatiin gammachuu ibsite. Jiraattonni waan nyaatan yoo dhaban isheeniis waan nyaattu hin argattu,’’ jechuun ibsa. Yeroo kaan immoo Aanaa Cilaa Abargallee bakka Simrat jedhamutti waan argedha. Aangawoota bakkichaaf ‘’namoota 440 ta’aniif gargaarsa kennuuf waan ta’ef haadholii daa’imman umriin isaanii ganna lamaa gadi ta’an qaban adda baasaa nu eegaa,’’ jechuun dursanii dhaamuu dubbata. Yeroo achi gahan garuu namootni kumaa ol ta’an walitti qabamanii argu. ‘’Nuyi namoota baay’ee gargaaruuf humna hin qabnu maaliif namoota baay’ee walitti qabdan?’’ jechuun aangawoota bakkichaa gaafatan. Deebiin isaaniis ‘’waanuma jettan walitti qabne. Ummatni hafe gargaarsa fiddaniif isin galateeffachuuf walitti qabame,’’ jechuun himuu isaanii ammallee yaadata. Kanneen deeggarsi barbaachisuuf hedduu ta’anis, ‘’muraasni gaafa deeggarsa argatan kanneen galateeffatan baay’ee baay’eedha,’’ jechuun ibsa. Waraanni Kaaba Itophiyaa baatiiwwan 20 dura eegale ammallee waliigaltee nagaan xumura hin arganne. Mootummaan federaalaa Itoophiyaafi TPLF araara tolchuuf sochii eegalanis tibbana himannaan bitaa mirga dhagahamu kanneen waraanaan miidhaman yaaddesseera. Qaamoleen waraana keessa jiran abbaa jaarsummaa taa’uu qabuufi haaldureewwan irratti waliigaltee hin qaban. Waraana humnoota TPLF fi mootummaa waliin gaggeeffame kanaan  kumaatamni akka ajjeefaman amanama. Miiliyoonaan kan lakkaa’aman ammoo qe’eerraa buqqa’aniiru.


'Maatii koo beela'aniif maallaqa erguu hin dandeenye'-Dr Teediroos

Daayireektarri Dhaabbata Fayyaa Addunyaa Dr Teediroos Adihaanoom firoota isaanii naannoo Tigraay jiran ''jiraachuufi du'uu isaaniillee beekuu hin dandeenye'' jedhan. Teediroos ibsa waajira isaanii Jenevaarraa kennan keessatti ''maatiin koo Tigraay jiru, maallaqa erguufii nan barbaada. Garuu ammoo erguufi hin dandeenye'' jedhaniiru. Haalli qabatamaa naannoo Tigraay dhuunfaanis isaan miidhaa jiraachuu kan dubbatan, waraanni mootummaa federaalafi humnoota Tigraay gidduutti gaggeefamu deebi'ee hammaachuun gabaafamuu hordofeeti. Naanoon Tigraay tajaajiloota akka baankii, teelekoomiifi ibsaa malee yeroo waggaa lamatti siiquuf addunyaarraa adda baatee jirtii jedhan bulchaan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa kun. Ministeerri Fayyaa duraanii Itoophiyaa Dr Teediroos dhimma Tigraay irratti yeroo dubbatan kun kan jalqabaa miti. Erga waranni Kaaba Itoophiyaa eegalee ejjennoo Dr. Teediroos qabataniifi haasaan isaanii mootummaa Itoophiyaa mufachiisee ture. Kana dura aangawoonni Itoophiyaa qondaalli kuni humnoota TPLF'f meeshaa waraanaa bituun deeggaraa jiru jechuun himatani. Isaan garuu haalan. Torbee darbes haalli Tigraay ''kan Yukireen irraahuu hammaataadha. Addunyaan Yukireeniifi Tigraayiin qixatti kan hin ilaalle, gargaarsa gahaa kan hin laanne sanyummaan waan  jiruufi'' jedhanii turan. ''Gurra guddisuu malee gaaga'amni namoomaa Tigraay kan Yukireeniin ol ta'uu isinii mirkaneessuun barbaada. Ji'oota duras kana dubbadheen ture. Tigraayiif xiyyeeffannoon kan hin laatamne sababa bifa gogaa isaaniin'' jedhaniiru. Himannaa irra-deddeebiin loogii akka qabaniifi siyaasa TPLF deeggaru jedhamuu ilaalchisee deebii kennaniin ''gabaasni akka ani loogutti dhiyaatan dhugaa miti'' jedhan. Haala Siiriyaa, Yamaniifi Yukireen irratti cimsanii dubbachaa fi hojjechaa turuu kan himan Dr Teediroos uummata Tigraay miiliyoona 6 ol ta'u uggura jala jira, deeggarsi danqaa hin qabne dhiyaachuufi qaba jedhaniiru. ''Rakkoo Tigraay hammaataa kan godhu humnoota mootummaa Itoophiyaa fi Eertiraatiin ugguramuu isaaniiti.'' ''Ergan maatii kootti dubbadhee yeroo dheeraadha. Bilbilaan dubbisuu hin danda'u. Eenyu akka jiruufi eenyu akka du'e hin beeku. Addunyaarra bakki haala akkanaa keessa jiru jiraa?'' jechuunis komatan. Addunyaan uummata miiliyoona jahaa ol ''walitti qabaan adabamaa jiru kanaaf fala kennuu danda'aa'' jechuunis dubbatan. ''Uummatni miiliyoona jaha nyaata sooratu akka qabatu, qoricha ittiin waldhaanamu akka argatu, telekoomii ittiin maatii isaa dubbisu akka argatu, baankii maallaqa isaa ittiin fayyadamuu, miindaa akka argatu gochuu danda'a.'' Waraanni ji'oota shanii oliif humnoota TPLF fi mootummaa federaala gidduutti qabbanaa'ee gara marii araaraatti qajeelaa ture guyyoota sadii dura deebi'ee karaa Kibba Tigraay hammaateera. Humnoonni TPLF boba'aa Litira kuma 500 ol Sagantaa Nyaataa Addunyaa Maqaleetti argamu jalaa fudhachuunis gabaafameera. Isaan garuu waakkatan. Kana hordofees mootummaan deeggarsa namoomaa dhaabbilen idila addunyaa dhiyyeessan dhimma barbaadameef oolaa jiraachuuf wabii akka barbaadu ibseera. Waggaa darbe waraanni federaalaa bahuu hordofee addunyaarraa kan cite Tigraayitti, ummanni walakkaa deeggarsa nyaataa barbaada jedheera UN. Waraana Tigraayitti baatiiwwan 20 ol dura eegaleefi boodarra Amaaraafi Affaaritti ce’een namoonni kumaan lakkaa’aman akka du’an amanama. Lammiileen miiliyoonaan lakkaa’aman immoo qe'eerraa buqqa’aniiru.


Mootummaafi TPLF waraana jalqaban: Mariin nagaa abdatame hoo maal ta'a?

Mootummaa Itoophiyaafi humnoota Tigraay gidduutti mariin nagaa eegamaa jiru ni jalqabama jedhamee yeroo eegamaa jirutti Hagayya 24, 2022 waraanni deebiyee jalqabuun gufuu uumeera. Tibba kana TPLF mootumman Federaalaa haleellaa akka irratti bane yeroo ibsu, mootummaan ammoo himannaa kana dhara jechuun carraaqqii marii nagaa irraa baqachuuf taasisudha jedheera. Qaamoleen lamaan ibsa Hagayya 24 kennaniin kallattii Kaaba Tigraayiin haleellaa banuurratti tokko isa kaan himataniiru. Dhuguma finciltoonni Tigraay, akkasumallee mootummaan Federaalaa marii nagaa ni barbaaduu? Marii irratti bakka bu'oonni mootummaa MM Abiy Ahmad filatan torban darbe dhimma marichaa ifa godhanii ture. Wixineen haaraa kun wantoota sadii of keessaa qaba. Tokkoffaan, mariin kun haal-duree tokko malee torbanoota muraasa keessatti yaa jalqabu kan jedhudha. Lamaffaan ammoo, marichi yeroo jalqabutti dhukaasa dhaabuu irratti akka xiyyeeffatuufi adeemsa keessa ammoo mariin nageenya waaraa fidu akka gaggeeffamudha. Sadaffaan ammoo yaadni furmaataa dhiyeessan dhimmicha marii biyyaalessaatiin hiikuudha. Koreen mootummaa Federaalaa kun gara dhuma torban darbee yaada furmaataa isaa ergamaa addaa Gamtaa Afrikaa Oliseegun Obsaanjootiif dhiyeessuun isaanirra ture. Haata'u malee, yaadni koreen marii kun dhiyeesse TPLF biratti fudhatama waan argate hin fakkaatu. Aanga'aa olaanaa TPLF kan ta'e Obbo Getaachoo Raddaa ibsa koreen kun baase hordofee mormii isaa fuula tiwiitara isaarratti barreesseera. "Koreen nagaa jedhame kan bulchiinsa Abiy waan jiru wal keessa xaxuutiin hawaasa addunyaa goyyoomsuudhaaf carraaqaa karaa biraa ammoo humnoonni mootummaa haleellaa nurraatti raawwataa jiru," jechuun Ibseera. Daarektarri Wiirtuu Quuqama Mirga Namoomaa Itoophiyaa Yaared Hayile-maariyaam qaamoleen wal waraanan yeroo gara mariitti galan rakkoon kana fakkaatu ni mudata jedha. Xiinxalaan kun akka jedhutti, gaaffileen qaamoleen lamaan kaasan walitti bu'insa biroo keessattis kan baramanidha. “Kan mariisisu eenyu haa ta’u? Dhimmoota akkamii irratti mariyanna? Gaaffileen jedhan ka’uun isaanii waan hafu miti. Yeroo tokko tokko sababiiyyu ni ta’u. Yeroo biroo ammo sababoonni kunneen sirriillee ta’uus ni danda’u.” Tigraay keessatti tajaajilawwan bilbilaa, telekoomii, geejjibaafi bu’uraaleen misoomaa biroo erga addaan citanii bubbuleera. TPLF tajaajilawwan kunneen akka deebiyanan barbaada jedha; mootummaan Federalaa ammoo gufuun guddaan hojjettoota hojii suphuu irratti bobba'anirratti haleellaa raawwatamudha jedha. Kanaaf ammoo pirezidantiin naannoo Tigraay Dabretsihon Gabremikaa'el nageenyi namoota hojii suphaaf deemanii nii egama jechuun isaa ni yaadatama. Dubbi-himtuun MM Biillanee Siyyum ammoo hawaasni addunyaa TPLF mariidhaaf akka taa'uuf dhiibbaa taasisuu qaba jetti. Obbo Yaared akka jedhanitti garuu qaamoleen lameen nagaafi araara kan barbaadan yoo ta'e dhimmoota kanneen irratti mariyachuunuu mataa isaan akka mariin jalqabameetti lakkaa'ama. “Gaaffilwwn kunneen gaaffii adeemsaati. Yaadawwan maricha irratti ka’an bira qabamanii yeroo ilaalamanitti salphaa kan jedhamanidha. Ta’us qaamni tokko kana keessaa bahee jennaan jalqabuma irraayyu fedhii nagaa hin qabu jechuudha waan jedhu agarsiisa.” “Yeroo baayyee araarri kan jiraatu warri naamuusa qaban lamaan yeroo wal lolanidha jedhama,” jedha Obbo Yaared. “Warra wal mariyatan keessaa tokko laphee qajeelaan ala taanaan, gaaffileen kunneen deebiyanis sababa biraan rakkoon uumamuun isaa hin oolu.” Torbanoota muraasa dura yaada isaa BBCf kan kenne xiinxalaan siyaasaa Afrikaa Bahaafi Baha Giddu-galeessaa Abdurahimaan Sa'id qaamoleen lamaanuu waraana waggaa lama tureen booda haara galfatan malee qophii mariitiif ta'u hin taasifne jechuun dubbatee ture. “Waraanichi mo’icha qama tokkootiin waan hin xumuramneef dhiibaa hawaasa addunyaa irraa cimaa dhufe hordofeeti gara mariitti seenuuf murteessan malee jaallatanii kan itti seenan natti hin fakkaatu.” "Qaamoleen lamaanuu qopjiin nagaatiif qaban gaaffii guddaa keessa jira," jechuun yaaddoo isaa hima xiinxalaan kun. Falmaan mirga namaa Obbo Yaared akkuma Abdurahimaan "yaaddoon qaba" jedha. Yaaddoon xiinxaltoonni kunneen qabanis waan oole hin fakkaatu. Guyyoota muraasa darban keessa jechoota daddarbaafi himannaa, akkasumas dibbee waraanaa dhageessisaa turuun haleellaan banamuun dhagahameera. Hayyuu Yunivarsiitii Naayiroonii kan ta'e Piroofeesar Piitar Kaagiwaanjaa rakkoon mootummaa Itoophiyaafi humnoota Tigraay gidduu jiru wal amanuu dhabuudha jedha. Pirof. Piitar waraanni Tigraay kun amala isaatiin addadha sababiin isaa ammoo qaamoleen wal waraanaa jiran yeroo ta'e michuu warra turanidha jechuun dubbata. “Abiy Ahmad aanga’oota waggoota 30f aangoorra turaniin gaggeessaa leenji’edha. Qaamoleen lamaanuu wal amantaa gara waliigalteerra gahuutti isaan fidu uummachuudhaaf yeroo isaan barbaachisa.” TPLF mootummaan Federaalaa tuttuqqa loltummaa anarraan geessisaa jira jechuun komii yeroo dhageessisaa jirutti, mootummaan Federaalaa ammoo Gamtaan Afrikaa maricha akka jalqabsiisuuf gaafateera. Mootumman Itoophiyaa koreen nagaa mariin atattamaan akka jalqabamuuf Gamtaa Aafrikaa waliin hojjechaan jira jedheera. TPLF ammoo ergamaa addaa Gamtaa Afrikaa Oliseeguun Obasaanjoo irratti amantaa hin qabnu jedha; bakka Isaa mootummaan Keeniyaa akka araarsu barbaada. Dubbi-himaan TPLF Obbo Getaachoo Raddaa ibsa dhiyeenya kana kennaniin, “Akka namaatti Obasaanjoo irraa rakkoo hin qabnu; gahee gaarii osoo bahatanii ni gammadna. Garuu rood-maappii hin qabu,” jechuun dubbatee ture. Keeniyaan miseensa Mana-maree Nageenyaa Mootummoota Gamtoomanii ta'uun ishee walitti bu'Insicha furuudhaaf gahee akka qabaattu Ishee taasiseera jedha Pirof. Piitar Kaagiwaanjaa. "Waraanichi akkuma jalqabamen MM Abiy yeroo jalqabaatiif gara Keeniyaa ture kan deeman. Isaan boodas jilawwan Irra deddeebiin dhufanii haala jiru Ibsaa turaniiru. Keeniyaan waraanichaaf haaraa miti." Pirof Piitar akka jedhanitti, mootummaan Uhuruu Keeniyaattaa biyyoota Afrikaafi warraa lixaa waliin humna dippilomaasii guddaa uummateera. "Keeniyaattaan marii nagaa Buruundii ture gaggeessuun, adeemsa nagaa Koongoo keessa ture keessattis hirmaachuudhaan biyyattiin filannoo akka gaggeessituuf gahee taphateera," jedha. Qaamoleen lamaanuu Keeniyaa Irraa amantaa waan qabaniif Keeniyaattaas ta'e Pirezidantii haaraa filatame Wiiliyaam Ruutoo hariiroo Isaan Itoophiyaa waliin qaban gaarii waan ta'eef Naayiroobiin maricha qopheessuuf gahumsa akka qabdu BBCtti dubbata Pirof. Piitar. Obbo Yaared gamaa isaatiin filannoon Keeniyaa osoo hin gaggeeffamiin dura gaheen isheen waraana kana keessatti qabaataa turte akka biyyaattidhamoo carraaqqii dhuunfaa Uhuruu Keeniyaattaadha gaafiin jedhu murteessaa natti fakkaata jedha. “Warri lixaa sababa walitti bu’insa kanaatiif yeroo gara Finfinnee dhufan osoo gara Naayiroobiitti hin goriin hin darban. Keessumaa ammo Ameerikaan Keeniyaan qaxanaa kana keessatti hanga tokko nageenya waan qabduuf gara marii kanatti harkistee galchiteetti natti fakkaata. Keeniyaan gahee kana akka biyyaatti bahataa turte taanaan, carraaqqiin kun pirezidantii Isa haaraatiinis Itti fufuu danda'a tilmaama jedhu qaba. Pirof. Piitar ammoo Keeniyaan pirezidantii haaraa filachuun ishee, “ akka amantaa kootti wanta jijjiiru hin qabu” jedha. Obbo Yaared ammoo TPLF nama haaraa dhufan kana akkamitti ilaala kan jedhu murteessaadha jedha. “TPLF qofa osoo hin taane hariiroo MM Abiy pirezidantii haaraa waliin qabanis murteessaadha. Pirof. Piitar, waggoota 10 darbe Itti-aanaa Uhuruu Keeniyaattaa ta'uun kan tajaajile pirezidantiin haaraa hariiraa alaa irratti jijjiirama taasisa tilmaama jedhu hin qabu. Haata’u malee, Wiiliyaam Ruutoo MM Abiyitti dhiyeenya qabaachuu eeruun Keeniyaan araarsituu ta’uu akka dandeessu tilmaama. Piroofeesarichi filannoon Keeniyaa gara mana-murtii geeffamee filannoon irra deebiin kan gaggeeffamu yoo ta'e mariin nagaa kun harkifachuu danda'a jechuun shakkii qabus Ibsa.