'Walagga Bahaa, Giddaa Ayyaanaatti hidhattoonni sabaan Amaaraa namoota ajjeesan, manneen guban'- aanga'oota

Godina Walagga Bahaa aanaa Giddaa Ayyaanaa gandoota Nageessoo fi Haroo Ayyaanaa jedhaman keessatti haleellaa hidhattoonni raawwataniin namoonni ajjeefamuu fi manneen hedduunis gubbachuu aanga'oonni mootummaa BBCtti himan. Bulchaan aanaa Giddaa Ayyaanaa Obbo Adaanee Alaamirroo gandoota aanichaa - Nageessoo fi Haroo Ayyaanaatti miidhaan qaqqabe jiraachuu himanii, ''garuu sababa rakkoo nageenyaa ammallee qaamaan bakka rakkoon itti mudate kana qaqqabanii miidhaan hangam akka ta'e adda baafachuu hin dandeenye,'' jedhan. Jiraattonni BBCn dubbise namoonni saddeet ajjeefamuu ammatti akka mirkaneeffatanii fi sodaaf jecha bakka rakkoo kanaa deemanii adda baafachuutu rakkisaa ta'e malee lakkoofsi namoota ajjeefamanii kana caaluu dand'a jedhan. Haleellaa hidhattoonni sabaan Amaara ta'an kan mootummaan 'finxaaleyyii Amaaraa' jechuun ibsu Guraandhala 16, 2022 gaggeessan kana ilaalchisuun Waajirri Komunikeeshinii aanaa Giddaa Ayyaanaa ibsa fuula Facebook isaarratti baaseen, halleellaa uummata nagaa irratti taasifameen badiin lubbuu namaa fi qabeenya uummata Oromoo bakka sana jiran irratti qaqqabeera jedhe. Akka ibsa Waajira Komunikeeshinii aanichaatti, badiin kun ganda Ejeree gooxii Nageessoo fi ganda Guutee Guddinaa gooxii Haroo Ayyaanaa jedhaman keessattidha. Manneen hedduu gubuu kan himan jiraattonni, ammatti manneen gubatan lakkoofsaan adda baafachuun rakkisaadha jedhan. Bulchaan Aanaa Giddaa Ayyaanaa Obbo Adaaneen, ''duraanuu naannoo sana galuun hin danda'amu waan ta'eef finxaaleyyii kanaan namoonni meeqa akka miidhamanii fi manneen ummataa meeqa akka gubatan qulqulleeffachuu rakkisaa ta'eera,'' jedhan. Itti-gaafatamaan Waajjira Bulchiinsaa fi Nageenyaa Aanaa Giddaa Ayyaanaa Obbo Misgaanaa Morkaa, bakki rakkoon kun itti dhalate duraan ''qaxanaa diinaati'' kan jedhan, ''bakka sana ABO-Shanee fi finxaaleyyiin Amaaraas jiru,'' jedhan. "Bakka sana deemnee qulqulleeffachuu hin dandeenye, odeeffannoo dhageenyuun ammoo finxaaleyyii Amaaraatu dhukaasee ummata Oromoo buqqise kan jedhamutu jira," jedhan Obbo Misgaanaan. Aanaalee Godina Wallagga Bahaa, keessattuu Aanaa Giddaa Ayyaanaa keessatti rakkoo nageenyaa irra deddeebiin mudatuun lammiilee nagaan miidhamaa jiraachuu himatu. Maddi rakkoo maal akka ta'ee fi furmaati waaraa maaliif dhibe kan jedhurratti Obbo Adaaneen akkas jedhan. "Rakkoon bu'uuraa karaa gadiin [gamoojjiirraa] kan ol itti dhufe humna finxaaleyyiiti jedhamee kan yaadamudha. Asii gadis yeroo nuti itti deemuudhaaf jennu ammoo humna 'Shanetu' ballinaan karaa cufee jira." Akka Obbo Adaaneen jedhanitti, aanicha keessatti humnoonni ABO-Shanee, humna finxaaleyyii [Amaaraa], akkasumas karaa 'Mandara 10' ammoo humna BEN [kan naannoo Beneshaangulirra dhufu] rakkoo uumaa jira. ''Humni nageenyaa nu bira jiru bakkeewwan gara garaa kanatti waan hiramuuf  lakkoofsi isaanii ni xiqqaata,'' jedhan bulchaan aanaa kun Gandoota finxaaleyyiin kun keessatti haleellaa raawwatan keessa caasaan mootummaa akka hin jirre kan dubbatan Obbo Adaaneen, ''ABO-Shaneetu qabatee jira,'' jedhu. Kanaan dura rakkoo ummanni aanaalee godinoota Wallagga Bahaa fi Horroo Guduruu Wallaggaa keessatti hidhattoonni Amaaraa nurraan gahaa jiru jedhan ilaalchisuun kan gaafataman hogganaa Bulchiinsaafi Nageenyaa mootummaa Naannoo Ormiyaa Obbo Shaafii Huseen, "rakkoo kana kan uumaa jiru finxaaleyyii Amaarati, shiftaa Amaaraati," jedhan. Obbo Shaafiin akka jedhanitti, ''shiftaa Amaaraafi' hidhattoota ABO-Shaneetu walitti dhufanii Oromoos, saba Amaaraas, akka waliigalaatti sabaafi sablammootaafi hojjetoota mootummaas miidhaa jiru.'' "Kanaaf, abbaan ajandaa kanaa ABO-Shaneefi Amaara keessaa ammoo warra finxaaleyyiifi shiftoota ta'aniiti jiru," jedhan. Komii uummanni mootummaan nuuf birmachaa hin jiru jedhuuf Obbo Shaafiin komichi dogoggora jechuun, "humni nuti qabnuyyu achi jira. Raayyaan Ittisa Biyyaa jira, Poolisiin Federaalaa jira, Poolisiin humna addaa naannoo keenyaa jira, poolisiin idilee jira, milishaan jira" jedhanii ture. Maqaa ABO-Shaneetti da'achuun warri finxaaleyyiidha jedhanis uummata nagaarraan rakkoo gessisaa jiru kan jedhan aanga'aan kun, "humni lamaanuu nuuf diinadha. Ummata keenyaaf diinadha, mootummaafillee diinadha," jedhu bulchaan aanaa Giddaa Ayyaanaa. Ummanni Amaaraafi Oromoo aanaa sana keessa waggoota dheeraaf nagaan waliin jiraataa akka turellee kaasuun, ABO-Shaneefi finxaaleyyii karaa adda addaa lo'anii galanitu hawaasa nagaa walitti buusu jedhan. Uummanni aanichaa rakkoo deddeebi'ee mudatuuf qaamoleen mootummaa furmaata maaliif hin kennenine jechuun gaafataa turan, ammas gaafataa jiru. Kanarratti yaada kan kennan Itti Gaafatamaan Waajjira Bulchiinsaa fi Nageenyaa Aanaa Giddaa Ayyaanaa Obbo Misgaanaa Morkaa "namni beekaa namatti ilaalu hin jiru. Erga dhageenyee booda humni bobba'ee dhaqeera, erga humni dhaqee ammoo tasgabbaa'eera. Akkam namni biyya bulchu keessatti beekaa namatti ilala?'' Jedhan. Hanqinni humna waraanaa jira kan jedhan itti-gaafatamaan Nageenyaa kun, humni qabnu bakkawwan rakkoon uumamanitti tasgabbeessuudhaaf ni bobba'a jedhu. Finxaaleyyiin kun gara gammoojjii bakka Alii jedhamu maandheffatanii achirraa ka'uun uumatarraan rakkoo geesisu kan jedhan Obbo Misgaanaan, humni diinaa ABO-Shanee ittiin jedhan ammoo naannoo sana keessa maandheffatee jira jedhu. ''Humni mootummaa yooo dhaqe humna ABO-Shanees, humna jara sanas ni rukkuta waan ta'eef diina lama gidduu dhaabatee akka uummanni barbaadanitti isaaniif qaqqabuu dhiisuu mala,'' jedhan. ''Dhawaata dhawaataan bosona sakatta'aa deemaa jira waan ta'eef malee uummata irratti ilaaluu miti, akkuma beekamu ammoo humni waraanaa asirra jiru ammaaf gahaa miti. Akka aanaa Giddaatti raayyaa ittisa biyyaa Guttin kan buufate malee magaalaa Ayyaanaarraa hin qabnu,'' jedhan Obbo Misgaanuun. Ummanni miidhaa irra gahe irraa kan ka'e mufatee mootummaan nurratti ilaale jechuu danda'a jedhan. Aanaaleen shan godina Wallagga Bahaa keessa jiran rakkoo keessa akka jiran kaasuun, humni nageenyaa aanaalee kanneen keessatti rakkoon yeroo uumamu dhaamsuudhaafis ni deema, dursee bakka argamuu qabuttis argamuudhaaf ni yaala jedhu. Torban darbe gaafa Kamisaa rakkoo Aliitti uumamee tureef araarrri gaggeeffamaa akka ture kan dubbatan Obbo Misgaanaan, ''warri araaraaf deeme yeroo isaan deebiyan finxaaleyyiin kun odeeffannoo waan qabaniif, Sambataa kaleessaa bahanii, ummanni bakka odeeffannoo hin qabnetti nagaadha jedhee osoo taa'aa jiruu, dhufanii haleellaa raawwatan,'' jedhan. Kanaan dura ABO-Shaneetu uummata rakkisaa ture kan jedhan Obbo Misgaanaan, amma ammoo finxaaleyyiin Amaaraas itti dabalamanii rakkoon ummataa dachaa ta'uu ibsan. Ji'a lamaan duras qaamolee mootummaan finxaaleyyii Amaaraati jedhu kun Aanaa Giddaa Ayyaanaa ganda Alii jedhamutti haleellaa walfakkaatu uummata nagaarraan akka gahan gabaafameera. Kanaan dura baatii Sadaasaa keessa godinuma Wallaga Bahaa, aanaa Kiiramuutti haleellaa finxaaleyyii Amaaraa jedhaman raawwataniin namoonni 29 ajjeefamuufi kanneen kuma 40 tahan qe’eerraa buqqa’uu Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa beeksisee ture. Haleellaan akka raawwatame kan amanan bulchaan godina Walagga Bahaa yeroo sanaa Obbo Alamaayyoo Tasfaa, haleellichi garee finxaaleyyii Amaaraafi Oromoo; keessaamoo hidhattoota WBO isaan ''ABO Shanee'' jedhaniin raawwachuu himanii ture.


Haleellaan Wallagga Bahaatti lubbuu namoota hedduu galaafate akkamiin dhaqqabe?

Tibbana Wallagga Bahaa aanaa Kiiramuutti haleellaa dhaqqabeen lubbuun namoota hedduu darbuun namootni baay'een ammoo qe'ee isaanii irraa buqqa'uu qondaalonni mootummaa fi namootni BBC'n dubbise himan. Haleellaan kun guyyoota shan dura dhaqqabuu kan himan Bulchaan Godina Wallagga Bahaa Obbo Alamaayyoo Tasfaa, haleellichi garee finxaaleyyii Amaaraa fi Oromoo; keessaamoo hidhattoota WBO isaan ''ABO Shanee'' jedhaniin raawwachuu himan. Dhaabni mootummaan muude Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaas finciltoonni WBO namoota namoota 150 ajjeesuu dubbata. Komishinichi haleellaan kun sabummaarratti kan hundaa'edha jechuun rakkoo dhalate kanaaf caalaa WBO itti-gaafatamaa godheera. Akka Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa kun jedhutti gareewwan Amaraas haaloo bahuudhaan namoota 60 ajjeesaniiru. Waraanni Bilisummaa Oromoo (WBO)n ammoo himannaa kana haaluun, "ummata nagaan ajjeesa osoo hin taane, milishoota hidhatanii ummata nagaatti dhufanan irraa ittisa," jedheera. Taatee kanaan lakkoofsi namoota lubbuu dhabaniifi miidhamanii ifatti taa'uu baatus, namoonni ijaan argineerra jedhan BBCtti akka himanitti, yoo xiqqaate lubbuun namoota 150 darbeera. Kaayyoon garee lameenii saboota lamaan waggoota dheeraaf nagaan waliin jiraataa turan walitti buusuudha kan jedhan Obbo Alamaayyoon, lubbuun namootaa darbuu himuun hedduunis gara aanolee ollaatti baqataniiru jedhan. Jiraataan BBC'n dubbise tokko bakka Hagamsaa fi Haroo jedhamu gidduutti Kiiramuu dabalatee rakkoon nageenyaa jiraachuu hima. Amaaraa fi Oromoo gidduu wal dhabdeen ture jira ture. Saba Amaaraa irraas achumatti dhalatanii waggaa dheeraa kan jiraatan jiru. ''Sababa wal dhabdee tureen ijoollee fi dubartoota naannoo Amaaraatti galchanii booda hidhatanii dhufanii jiraattota naannichaa Oromoo tahan irratti dhukaasa banan,'' jedhe. Maatiin isaas naannichaa baqatanii jiru kan jedhu dhalataan naannichaa, ofiis naannicha akka hin jirre himee maatii achitti hafan irraa dhukaasni dhagahamaa akka ture hime. Jiraataan biraa saba Amaaraa irraa tahe BBC'n dubbise Wallagga bahaa aanaa Kiiramuutti dhalatee guddachuu hima. ''Obboleessi abbaa koofi obboleettiin haadha koo maatii isaanii guutuu waliin du'aniiru. Maatiin koo garuu hafaniiru. Naannoo sana humni shororkeessaa ABO Shanee jira, akkasumas humnooti addaas jiru ture, isaaniis aarsaa kaffalaa turan garuu meeshaa fi humnaan ijaa wal-hin gitneef shira garaagaraan akka bahan godhame,'' jedhe. Jiraataan kun itti dabaluun humni addaa akka har'aa bahee borumtaasaa warri hidhattootaa ''finxaaleyyii'' gaafa Hagayya 12, 2013 dhufan jedhe. ''Namooti nagaa gajaraadhaan du'an jiru, qabeenyis barbadaa'eera, hanga yoonaa reeffi 150 tahu awwaalameera.'' Jiraataan BBCn dubbise akka jedhanitti, namni hedduu bakkuma jirutti meeshaa hidhatee socho'aa ture jedha. ''Dhalataan Amaaraa naannoo hidhatee jirutti namni baayyee lubbuu olfachuu danda'eera, iddoo hidhannoon muraasa turetti garuu warri Shanee itti marsan, nuti immoo akka carraa lafa hawaasni hidhatee jiru otoo waraanaa jiruu gatii turreef baqannee baane.'' Bulchaan Godina Wallagga bahaa Obbo Alamaayyoo Tasfaa haleellaa kanaaf sababa kan tahe garee finxaaleyyii gama Oromoonis gama Amaaraanis jiran jedhan. Gama Oromoon WBO kan mootummaan ''ABO Shanee'' jedhuu fi dhiyeenya shororkeessummaan farrajan himatu. Gama saba Amaaraanis finxaaleyyiin hidhatanii socho'an saboota lamaan walitti buusuuf hojjechaa ture jira jedhan. ''Uummata Amaaraa fi Oromoo waggaa dheeraaf nagaan wal faana jiraachaa turan akka walitti bu'an godhan. Abbummaan ABO Shanee fi hidhattoota gama Amaaraan jirantu dhukaasa bane. Oromoo irraas Amaara irraas namni du'e jira. Namootni baay'eenis buqqa'aniiru, qabeenyi saamameera'' jedhan. Waliigalaan lubbuu nama darbee fi qabeenya manca'e adda baasaa jiraachuu himan. Lakkoofsi namoota du'anii hanga ammaatti hin baramne jedhan. Obbo Alamaayyoon hidhattootni haleellaa dhaqqabsiisuu himanii, wal dhabdeen uummata lamaan gidduutti uumamuus akeekaniiru. Uummata qe'ee isaa irraa buqqa'e gara qe'ee isaatti deebisuuf caasaaleen mootummaa godinichaa hojjechaa akka jiranii fi uummata waliinis marii irra akka jiran himan. Haalichi amma tasgabbaa'uus himaniiru. Dubbii himaan WBO Odaa Tarbii ibsa karaa fuula Tiwiiterii isaa maxxanseen, godina Wallagga Bahaa aanaa Kiiramuu fi godina Horroo Guduruu Wallaggaa keessatti kan argamu aanaa Amuruu keessatti WBO humna waraanaa federaalaa fi milishaa naanoo Amaaraa irraa bobbafame waliin lola gaggeessaa turuu hime. Odaa Tarbii ''humni waraanaa mootummaa dirree lolaa irratti mo'ame manneen jireenyaa namoota nagaa 100 olii gubuun namoota nagaa bakka Ukkee Qarsaatti ajjeesaniiru,'' jedhe. Kaabni Wallagga Bahaa to'annoo WBO jala jiraachuus hime. Bulchaan godina Wallagga Bahaa Obbo Alamaayyoo Tasfaa hidhattoota kanneen uummata waliin tahuun balleessuuf hojjetamaa jira jedhan. Godina isaanii jala bakki humnoota WBO to'annoo jala oole akka hin jirre himanii, gammoojjii Kiiramuu fi Bureetti ceesisu gidduu akka socho'an himan. Daandii guddaan Wallagga Bahaa irraan naannoo Amaaraa Buree wal qunnamsiisu eegumsi godhamee uummatni socho'aa jira jedhan. Miidiyaa hawaasaa irratti humni addaa naannoo Amaaraa daangaa ce'uun jiraattota naannoo Oromiyaa irra miidhaa gahu oduun jedhus dhagahamaa ture. Obbo Alamaayyoon kun sadarkaa oduutti miidiyaa hawaasaa irra kan jiru malee qabatamaatti humni naannoo biraa dhufee argame hin jiru jedhan. Qoratanii yoo jiraates kan adda baasan tahuu himan. Godinaalee Wallaggaa keessatti haleellaan saba irratti xiyyeeffatee lubbuu namootaa galaafate irra deddebiin dhaqqabeera. Godinaalee Wallaggaa arfan keessa humni WBO kan mootummaan ''ABO Shanee''  jedhuun bal'inaan akka socho'u himama. Tibbanas godinaalee kanneen irraa bakka baay'eetti tajaajilli interneetii adda citee jira.


Masrii fi Sudaan hidhi haaromsaa anniisaa maddisiisuu eegaluun 'waliigaltee faallessa' jedhan

Ministeerri Dhimma Alaa Masrii hidha haaromsaarraa anniisaa elektirikii maddisiisuu eegaluun qajeeltoowwan waliigaltee biyyootaa kan cabsuudha jechuun Masriin akka tarkaanfii Itoophiyaa mormitu ibse. Ministeerichi ibsa kaleessa baaseen Itoophiyaan hidha kanarraa annisiisaa maddisiisuu eegaluun, qajeeltoowwan waliigaltee Sudaan fi Masrii waliin irra ga'amee ture kan faallessuudha jedheera. Mootummaan Sudaanis gamasaan tarkaanfii Itoophiyaan fudhatte kana mormeera. Sudaan hidhi haaromsaa hammeentaa bishaanii na jalaa hir'isa jechuun sodaa qabdu ibsaa turte. Barruun al-Sahya jedhamu qondaala Ministeera Dhimma Alaa Sudaan Omar al-Farouq wabeeffachuun akka gabaasetti, Sudaan hidha haaromsaarraa anniisaan elektirikii maddisiifamuu eegaluurraa mormii cimaa qabdi. ''Tarkaanfiin Itoophiyaa miira waliin hojjechuuf uumamee tureen faallaadha'' jechuun qondaalli kun miidiyaatti himan."Akkaataa guutiinsa bishaanii fi oppireeshinii hidha kanaarratti ejjennoon Sudaan yoomuu hin jijjiiramu. Waliigalteen seera qabeessi jiraachuu qaba,'' jedhan. Waggaa 11 dura kan eegalame pirojektiin humna ibsaa Hidha Haaromsaa Guddicha Itoophiyaa, biyyoota laga Abbayyaa waliin qooddatan Itoophiyaa, Masrii fi Sudaan gidduutti madda waldhibdee ture Dilbata kaleessaa, Guraandhala 20, 2022 anniisaa maddisiisuu eegale. Hidhi kun tarbaayinoota anniisaa maddisiisan 13 kan qabu yoo ta'u, kanneen tokko kan hojii eegale anniisaa meegaa waatii 375 maddisiisa. Tarbaayinoonni 13n wayita hojii eegalan walumaagalatti anniisaa meegaa waatii 5, 150 maddisiisu. Itoophiyaan hidha kanarraa anniisaa maddisiisuu eegaluun murteen kophaashee murteessite waliigaltee kan cabseedha kan jette Masriin, kanaan duras wayita Itoophiyaan bishaan guuttu komii walfakkaataa dhiyeessitee turte. "Murteen kun qajeeltoowwan waliigaltee Itoophiyaan karaa MM biyyattii bara 2015 mallatteessite kan sarbe ta'uu Masriin mirkaneessiteetti,'' jedha ibsi Ministeera Dhimma Alaa Masrii kun. Hidha haaromsaarraa anniisaa maddisiisuu eegalsiisuuf sirna qophaa'erratti Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahmad faayidaan pirojektichi Sudaan fi Masriif qabu guddaadha jedhan. ''Pirojektiin har'a anniisaa elektirikii kennuu eegale biyyoota yaa'a gadii- Sudaan fi Masriifis bu'aa guddaa waan ta'eef baga gammaddan,'' jedhan MM Abiy. ''Dhiibbaa fi qormaata nurratti uumtaniifis baayiseen isin galateeffadha,'' jechuun biyyoota yaa'a gadiif dhaaman. ''Bishaan kuufame kun akkuma argitan anniisaa erga maddisiisee booda, darbee gara Sudaan fi Masrii deema malee akka odeeffamu mootummaan Itoophiyaa biyyoota yaa'a gadiirraa bishaan kutuun dheebossuu fi beelessuuf akka hin taane kan dubbachaa turre kunoo gochaan mul'isne,'' jedhan. Hojii hidha haaromsaa gufachisuuf jecha humna, maallaqaa fi yeroo hanga ammaatti qisaasame irraa barachuun, kanaan booda qindoominaan waliin hojjennee misoomuurratti yaa xiyyeeffannu jechuun dhaaman. Ministirri Muummee Abiy eebbi guddaan har'a ta'uu fi Kanaan booda itti dabalaa deemuurratti cichuudha malee wanti yeroo yeroon eebbisaa deemnu hin jiraatu jedhan. ''Kanaafuu haala biyyoota yaa'a gadii- Masrii fi Sudaan hin miidheen[fayyaduun], nuufis karaa faayidaa kennuun waliin tumsuu akka qabnun dhaama,'' jedhan.


Siyaasa Itoophiyaa: 'Mariin TPLF waliin jalqabne hin jiru, hin mari'annu jechuu miti' - MM Abiy Ahimad

Hanga Ammaatti TPLF waliin mariin jalqabame akka hin jirre, haata'u malee kana jechuun mootummaan hanga dhumaatti TPLF waliin hin mari'atu jechuu akka hin taane MM Abiy Ahimad dubbatan. Aanga'ootni TPLF akkasumas qondaalonni UN amma dura mootummaa Itoophiyaa fi TPLF jidduutti mariin eegaluu himanii turan. Aanga'oonni mootummaa Itoophiyaa dhaabbilee shororkeessitoota waliin mariin godhamu hin jiraatu jechuun irra deddeebiin dubbataa turanillee, MM Abiy Ahimad haala kana faallessuun 'TPLF nagaaf kan dursa kennu yoo ta'e mari'achuuf qophii ta'uu' dubbatan. Kana kan jedhan yaa'ii ariifaachiisaa 3ffaa manni marii bakka bu'oota Uummataa Itoophiyaa Kibxata taa'e irratti gaaffiilee miseensotni mana marichaa kaasaniif deebii yoo kennanidha.Gaaffileen Qaala'iinsa jireenyaa, rakkoo nageenyaa biyyattii keessatti mul'atu, dhimma himatamtoota himanni adda citee, marii Moootummaa fi TPLF gidduu jiruu fi Gurmaa'insa Humnoota addaa naannoleetiin walqabatan gaafatamaniiru. Kanaan alattis Ramaddiin Ambaasaaddarootaa akkamitti akka raawwatame, hariiroo dippilomaasii biyyoota alaa, dhimma hidhamtoota biyya Saa'udii Arabiyaa, miidhaa hidhattoonni 'ABO Shanee' naannolee Oromiyaa fi Beenishaangul keessatti geessisan kan ilaalu gaafataniiru. Hanga ammaatti Mariin TPLF waliin taasifame homtuu hin jiru kan jedhan MM Abiy Ahimad, kana jechuun hamma dhumaatti marii hin goonu jechuu miti jedhan. "Nuti yeroo waraanaa ejjennoon nuti qabnu kan beekamu. Ammas kan goonu waanuma walfakkaataadha. Ammas mariidhaaf, naageenyaaf filannoon jiraatee TPLF nageenyaf dursa yoo kenne nuti mari'achuuf rakkoo hin qabnu" jedhan. Mariin biyyaalessaa hunda hirmaachise amma adeemsarra jiru kuni carraa guddaa waan ta'eef paartileen siyaasaa carraa kana osoo hin qisaasessiin akka itti fayyadamaniifis waamicha taasisan. "Komishineroonni 11 filataman haala mijeessuu, mariidhaan carraa uumuudhaan alatti aangoon addaa qaban hin jiru. "Marii kana keessatti garuu kan adda bahu qabu kan mari'annu aangoo qooddachuuf akka hin taane beekamuu qaba. Waggoota afran dhufan kan biyya bulchu Biltsiginnaadha" jedhan. Mariin biyyaalessaa kun ifa, hunda kan hammatuu fi uummanni bal'aan beekee kan keessatti hirmaatu ta'uu qaba jedhan. Marii Kanaan booda garuu uummanni biyyattii hundi guutumatti kan itti waliigalu bu'aa mariitu dhufa jedhanii yaaduun waan ulfaataa ta'uu eeran. Komishiniin Mariin biyyaalessaa kuni amma sadaarkaa qophiirra akka jirulleen dubbatan. Waraana Bilisummaa Oromoo mootummaan ABO Shanee jedhee waamuun kan wal qabateen "gareen kuni galma qabsaa'uf kan hin beekne, namoota ugguree kan maallaqa saamu, dhala namaaf kabaja kan hin qabne" jedhan. "Akkamitti namoota akkamiirraa uumame jedhamee beekuuf garee bitaa nama galudha. Uummata Oromootif kan qabsaaa'u yoo ta'e maaf qabeenya Oromoo balleessa," jedhan. Gareen kuni galma hin qabu, waan barreeffame hin qabu, hogganaa hin qabu garee baay'ee rakkisaa ta'edha jedhan. Waraanni Bilisummaa Oromoo hoggansa qabaachuu akkasumas galma qabsaa'aniif ifa ta'e akka qaban irra deddeebiin ibsu. Mootummaan hidhattoota kana wajjin waraana keessa tureen wareegama guddaa kanfaleeras jedhan. "Gareen kuni dhokatee kan haleellaa raawwatu malee kan kallattiidhaan lolati seenu miti. Kana balleessuun akkuma jedhamu salphaa miti. Amma ammoo gargaarsa, leenjisaa, fi meeshaa kan dhiheessuf qaba. Garuu gareen kunis kaanis Itoophiyaa diiguun hin danda'amu" jedhan. Humnoota addaa naannolee kan ilaaleenis Humnoonni addaa naannolee yeroo waraana Kaabaa keessatti wareegama qaalii kan kanfalanii fi Itoophiyaaf aarsaa kanfalan ta'ullee kallattii keessaa bahee miidhaa akka hin geessisne qoratamuu qaba jedhan. Hongee biyyattii keessatti mudate kan ilaaleenis hanga ammaatti gama Beelladaatiin miidhaan cimaan gahulleen lubbuu namaarratti hanga ammaatti miidhaan gahe hin jiru jedhan. Dinagdee biyyaa kan ilaaleen yeroo waraanni biyya keessa jiru dinagdee biyyaa fuulduratti tarkaanfachiisuun guddoo rakkisaa taha jedhan. "Yeroo waraanaatti deeggarsa kanneen kennan deeggarsa isaanii nidhaabu, hoggansi mootummaas xiyyeeffannaan isaa rakkoolee waraanan walqabaatn irra taha. Yeroo kanatti humni omishaas qaamaanais ta'e yaadaan gara waraanaa kana deema. Kanaaaf yeroo waraanaa dhimmi dinagdee qorumsa cimaa taha" jedhan. Itoophiyaan ammoo waraanaan dabalatatti hongee hamaadhaaf waan saaxilamtee jirtuuf rakkoon dabalataa keessa turre jedhan. Dinagdeen biyyattii ji'oota jahan darban kana keessatti dinagdeen biyyattii rakkoolee walxaxoo hedduudhaan xaxamee waan tureef haala salphaa keessa hin dabaarre jechuun ibsan. Ji'oota jahan darban qofatti  birriin biiliyoona 297 baasii akka ta'eefi galii fi baasiiin biyyaa walmadaaluu dhabuun akka rakkoo ture eeran. Biyyattiin ji'oota jahan darban keessa qorumsa hedduu keessa turtulleen haalli ture garuu abdii kan nama kutachiisu osoo hin taane yoo cimnee hojjenne jijjiirama qabatamaa fiduun akka dandahamu kan itti barame jedhan. Qaalayiinsi jireenyaa gara caalu  galteewwan nyaataatiin walqabatu rakkoo jabaa akka turee fi ka'umsi isaas fedhiin dabaluu irraa akka maddee fi baayyina uummataa too'achaa deemuun murteessaadha jedhan. Boba'a kan ilaaleen mootummaan dhiheessii boba'aa deeggaree biyya keessa galchulleen daldaltoonni garuu gara biyyoota ollaatti dabarsaa jiru jedhan. Kanaafis humnoonni nageenyaa naannolee, milishoonni bootee boba'a fe'ee gara biyya ollaatti baasu yoo argan boba'a qofa osoo hin taane konkolaatichalleen itti dabaltanii dhaaluudhaan nugargaaraa jechuun waamicha dhiheessan. Imala irraan gadee biyya Itoophiyaa ijoo lamaan haaloo fi malaammaltummaadha jedhan Ministirri Muummee. "Itoophiyaan maal qabdiif hatu. GDP gadi aanaa kanarraa akkamitti hatama. Itoophiyaa keessa kanneen hanna jibban muraasni jiru. Kana gara biyyaatti bal'isuu qabna. Saniin ala guddannus guddachuu baannus hiika hin qabu. Uraa yaasu qabna waan ta'eef" jedhan. Biyya malaammaltummaa fi Hanni jiru keessatti waliin guddachuun hafee waliin jiraachuufuu rakkoo taha jedhan. Miidiyaaaleen hojii gaazexeesummaa qorannootiin waajjiroota mootummaa hunda keessatti sakkattaa hojjechuu akka jalqabaniif adeemsarra jiraachuus eeran. "Kana dura miseensonni mana marii kanaa maaliif namoonni hidhaman hin hiikaman jedhamee gaafaatamaa ture. "Amma maaliif hiiktan jedhamuurra geenye kuni jijjiirama gudaadha. Labsii yeroo muddama labsuutu rakkoo ture. amma ammoo kaasuutu rakkoo ta'e. kuni jijjiirama ajaa'ibaati" jedhan. Himata adda kutuun hidhaarraa gadhiifamuu namoota siyaasaa kan ilaaleen nuti namoota sin ajjeesna, sin balleesina jedhaniif dhiifama gochuun cimina hamilee nuti qabnu ibsa jedhan. "Nuti hidhamtoota kan hiikne waan sadiif. Tokko nagaa fulla'aa uumuu. Lammaffaan haala hidhamtootaa hubannoo keessa galchuuf. Sadaffaan injifannoo keenya itichuufi" jedhan. Namoonni siyaasaa sababa hiriyaa taaneef, yookan faayidaa irraa argannee akka hiikaman hin goone, Hidhamtoonni kan hiikaman faayidaa Itoophiyaatiif jecha jedhan. Mootummaan saawudii Biyya isaa keessatti rifoormii gaggeessaa waan jiruuf hojiilee biyyattii keessa jiran lammiilee isaa hirmaachisuu waan barbaaduf too'annoo kan cimse jedhan. "Lammiilee kana kan ilaaleen hundi passport hin qaban, hundi biyya kanaa deeme jechuun rakkisaadha. Kaan namoota nama ajjeesuudhaan leenji'an fa'atu keessa jira jedhama. Kana adda baasuun rakkoodha. Amma gareen waan kanarratti hojjetu hundaa'ee jira. Kana qulqulleessinee adeemsaan kan sirreessinu taha" jedhan


Siyaasa Itoophiyaa: Qondaalonni ABO lagannaa nyaataa irra turan nyaata nyaachuu erga eegalanii 'fooyyee qabu' jedhan maatiin

Qondaalonni ABO mana hidhaatti lagannaa nyaataa irra turan jaarsummaa manguddoota biyyaa booda nyaata fudhachuu eegalanii amma fayyaan isaanii fooyya'uu isaanii maatiin himan. Yeroo lagannaa sana keessa qaama Battee Urgeessaa keessaa albuudni elektiroolaayit jedhamu waan xiqqaateef osooma taa'uu tasa qaamni isaa laamsha'uu akka danda'u hakiimni nutti himeera jedhan abukaatoon isaanii. Guyyoota 15 oliif lagannaa nyaataa irra turuun jaarsummaa manguddoonni biyyaa bahaniin nyaata nyaachuu kan eegalan qondaalonni ABO mana hidhaa jiran nyaata idilee Kamisa darbe irraa eegaluun nyaachuu akka eegalan maatii keessaa namootni BBC'n dubbise himaniiru. Obboleessa Daawwit Abdataa kan tahe Biraanuu Abdataa BBCtti akka himetti erga guyyaa jaarsoliin akka nyaata nyaatan gaafatanii hanga Kamisa darbeetti akkaataa ajaja hakiimaan nyaata dhangala'aa akka shoorbaa fudhachaa turan jedhe. Ergasii fayyaan isaanii fooyyee qabaachuu kan himu Biraanuun, Battee Urgeesaa sababa lagannaa nyaataa kanaan tiruun isaa miidhamee dhukkuba Hipatitis B qabamuun itti himamuu akka dhagahe dubbata. Namootni lagannaa nyaataa irra jiran mana tokko keessatti hidhamanii akka jiran quba qabna kan jedhu Biraanuu Abdataa dhukkubni kun waan daddarbuuf isaan kaanis qoratamuu barbaadanii carraa kana karaa poolisii osoo hin argatiin akka jiran hime. Dubbii himaan ABO Battee Urgeessaa mana yaalaa galee erga bahee booda mana hidhaatti deebifamuu abukaattonni isaanii himaniiru. Batteen tiruun isaa baay'ee waan miidhameef akka mana yaalaa ciisee yaalamu jedhamus akka hin eeyyamamneef abukaattoo qondaalota kanneenii keessaa tokko kan tahan Dr Tokkummaa Dhaabaa BBCtti himaniiru. Dr Tokkummaan qondaalonni kunneen mana yaalaa galanii bahanis yaala gahaa hin argatiin jiru. Tiruu Battee Urgeessaa irratti dhibee Hepatitis B argamuun haalichi itti cimuu hakiimni himus mana yaalaa ciisee akka yaalamu jedhamee akka hin eeyyamamneef himan. Yeroo lagannaa sana keessa qaama Battee Urgeessaa keessaa albuudni elektiroolaayit jedhamu waan xiqqaateef osooma taa'uu tasa qaamni isaa laamsha'uu akka danda'u hakiimni nutti himaniiru jedhan. Kennasaa Ayyaanaa ammoo hanga ammaayyuu qabaa malee of danda'ee hin ka'us hin deemus. Namni nyaata akka gorsa ogeessattis kennisiisuufis hin jiru jedhu. Qondaalonni kunneen qaamni isaanii akka malee huqqateera jedhan Dr Tokkummaan. Pirezidaantiin waldaa Maccaa fi Tuulamaa Obbo Dirribii Damusee namoota sagal akka qondaalonni kunneen nyaata nyaataniif deemanii kadhatan keessaa tokko. Obbo Dirribiin ''an yeroo kan Jawaarii fi Baqqalaa fa'i sanas yeroo afur deddeebi'ee kadhachaan ture. Isaan ... fooyyee qabu ture. Isaan kun akka malee huqqataniiru. Gogaafi lafeetti galanii jiru,'' jedhan. ''Mana hidhaa bakka kudhanii olitti jijjiiranii nu hidhan. Mana murtiidhaan bilisa jedhamnus nu hin gadhiisan. Kanaaf aarsaa kaffalla jennee lagannaa jalqabne,'' jechuun nutti himan jedhan. Pirofeser Asafaa Dibaabaa fi namoota kaan waliin dhimma isaanii gara mootummaatti geessuuf waadaa gallee erga tole jedhanii gulukoosii fudhachuuf mana yaalaa galanii nuyi ammoo waajjira pirezidaantii Oromiyaa deemuun dhimma isaanii dhiyeessine. Garuu akka carraa tahee Obbo Shimallis Abdiisaa waajjiraa waan dhabneef Itti Gaafatamaa wajjira Pirezidaantii Obbo Mogos Ida'ee waliin dubbanneerra jedhan. Isaanis dhimmi isaanii akka ilaalamu goona jedhee gaafa Obbo Shimallis galan akka deebinuuf beellama nuuf kennan jedhan. Hanga sanatti akka nyaata nyaataniif nuu kadhadhaa jedhanii nu gaggeessan jedhan. Qondaalotni kunneen guyyoota 11 tahaniif bishaaniif midhaan malee lagannaa irra akka turan himu Dr Tokkummaan. Itti dabaluun Daawwit Abdataa fi Lammii Beenyaa mana murtii federaalaan bilisa erga jedhamanii waggaan tokko darbus ammayyuu hin gadhiifamiin jiru jedhan. Battee Urgeessaa fi Dr Gadaa Gabbisaa irratti inumaayyuu himanni osoo irratti hin banamiin akka jiru himan. Akkasumas Mikaa'el Booranii fi Kennasaa Ayyaanaa waggaa lamaa ol mana hidhaa turanis himanni irratti baname hin jiru jedhan. Galmeen isaanis cufamee mana murtiitti dhiyaatanii hin beekan kan jedhan Dr Tokkummaan erga mana murtiitti dhiyaatanii kan waggaa tokkoo ol, kaan ammoo yoo xiqqaate ji'a jahaa ol taha jedhan. Ajjeechaa Haacaaluu Hundeessaan booda qondaalonni ABO hedduu hidhamuun waajjiraalenis jalaa cufamuu paartichi himaa ture.


Daawwaa Hoxxeessaa: 'Kubbaa miilaan sadarkaa guddaa gahuu nan barbaada' - Taphataa garee Itoophiyaa

Ijoollummaatti tikee ture. Horii warrasaa tiksaa, barumsas barata. Ta'us, garaan isaa kubbaa jaalate. Dirree mana isaanii fuuldura jiru yookiin dallaa mana isaanii bal'aa ta'e keessa kubbaa ari'a ture. Warri isaa kubbaa taphatuu isaa hin feene. Inni garuu itti ciche. Sababa kanaan dikama [adabbii] baay'ees dikame [adabame]. Ejjennoon isaa abbaa isaa bulchaa aanaa turanillee rakkise. Xumurarratti filannoon lama dhihaatef; 'barumsaafi kubbaa miilaa keessaa tokko filadhu?' kan jedhau. Filachuuf hin rakkanne, kubbaa filate. Ilmi Gujii biyya bunaatti dhalate buna caalaa kubbaa miilaa caalsifate. Osoo kubbaa taphatuu jaalallees argate. Kubbaanis tura keessa jireenya gaariitti isa baase. Biyyaafis gumaate. Miidhama booda yeroo jalqabaaf Waancaa Afrikaa irratti hirmaatee ofiifis biyyaafis waan haaraa dalage. Waancaa Afrikaa Kaameroon qopheessite irratti gareen Itoophiyaa walumaa gala tapha sadiirratti galchii lama galche. Lamaan keessaa tokko kan dargaggoo abbaa ijoollee lamaa kanaati. Galchiin kuni galchii jalqabaa walmorkii kanarratti galcheefi keessumaa boqonnaa dura gareen Itoophiyaa qopheessituu walmorkichaa haalaan itti morkate turedha. Maqaan isaa Daawwaadha, Daawwaa Hoxxeessaa. Ijoollummaa, kaayyoo, guddinaafi imala isaa kubbaa miilaa irratti BBC waliin turtiin taasise kunooti. Ani Godina Gujii Lixa, Magaalaa Qarcaa keessatti dhaladhee guddadhe. Mucaa magaalaati, Ganda 01. Yoggaa sana Aanaa Qarcaadha, amma magaalaa Qarcaa jedhamti. Bakkan dhaladhee guddadhetti taphataan as bahe anuma, namni biraa hin jiru [hin beeku]. Qarcaan oomisha bunaan baay'ee beekamti. Warqeedhaanis. Kuduraafi muduraa, miidhaan gosa garagaraas ni omishama. Ani buna nan dhuga. Garuu guyyaatti siinii tokko ala hin dhugu. Horiis, aannan horiillee baay'ee jaaladha. Aannan ijoollummaakootti dhuge na cimseera jedhee yaada. Yeroo ijoollummaa kaasee kubbaa miilaa taphachuuf fedha qaba ture. Mana keenya fuuldura dirreen waan jiruuf achittis, qe'ee keenya keessattis lafni bal'aa waan tureef kubbaa taphadhan ture. DSTV [Televijinii saatalaayitii] ]biraas hin fagaadhu. Televijinii ilaaluuf qarshii nama kanfalchiisu. Daa'ima waan tureef qarshii argachuun rakkoo ture. Maatiin keenya horii baay'ee qabu. Nuti tiksituu turre. Horii qofa tiksina, achiin immoo gara mana barumsaa deemna. Ani kubbaa jaaladhus maatiin koo kubbaa miilaa akkan taphadhu hin barbaadan ture, nan deeggaranu. Sababa kubbaatiin dikama [adabbii] baay'ee dikameera [adabameera]. Horii bakka biraatti dhiisee gara dirree deemee taphadhee horii gara manaa galcha ture. Yooggas bakka an ciisetti dhufanii na tumu, keessumaa abbaakoo. Animmoo kubbaa miilaa kanarraa akka na dhorganu hin barbaadu ture. Yeroo kubbaa miilaa irraa na dhorgan sagalee [nyaata] illee mana keessaa hin nyaadhu. Hanga kutaa sagal baradhu kana keessa darbe. Kutaa sagalitti abbaan koo maali fedhiinkee jedhee na gaafate. Anis kubbaa dhiisuu dide. Ani kubbaa itti fufuu barbaada jedhee itti hime. Achumaan barumsa dhiise. Barumsaanis sadarkaa guddaa gaha jedhee nama yaadu ture hoggaa sana. Abbaankoo kana dura bulchaa Aanaa Bulee Horaa ture. Eega hojii dhiisemmoo qonnaan bulaadha. Suutuma suuta mana barumsaaf, akkasumas muuxannoo haa fudhatu jedhanii aanaa bakka bu'ee Nageellee Booranaatti na fuudhaa deemaa turani. Nageelleen yeroo sana Liigii Oromiyaa keessa taphata ture. Nageelleef yeroo taphadhu kaffaltiin kiyya yeroo jalqabaatif qarshii 300'n ture. Yeroos pirojektii jedhamti. Jaalalleen kiyya atileetiksii akkasumas kubbaa miilaa jaalatti. Ta'us, ishiin ispoortii dhiiftee barumsa qofa itti fufte. Jaalallee kiyya ijoollummaan fuudhe. Jaalallee waggaa dheeraati. Waggaa 6 dura maatii waliin godhanne. Amma daa'ima lama qaba. Jireenyi kiyya magaalaa Adaamaadha. Mana bitadhee waan qabuuf kiraa manaa hin kanfalu. Daawwaa jechuun bosona guddaa namni ka tuquu hin dandeenye jechuudha. Hoxxeessa jechuun nama halkan gidduu keessa dhalate jechuudha. Lafa dhalootakoo yeroo boqonnaaf deemu pirojektii garagaraa gidduu dorgommii taasisaa ijoolleen akka cimtu sochii godha. Dhihoo garuu sababa nageenyaan gara bakka dhalootaa hin deemne. Eegan kilaba Pirimiyeer Liigii taphatutti makame waggaa torbaffaakooti. Kilaboonni ani taphadheef: Waancaa Afrikaa jechuun sadarkaa guddaadha. Sadarkaa guddaarra taphadhee galchuu kiyyaan gammachuu guddaatu natti dhagahame. Osoo ramaddiirra dabarre caalaatti baay'ee nu gammachiisa ture. Tapha sadii Itoophiyaan taphatte keessaa lamarratti [Kaamerooniifi Burkinafaasoo] hirmaadhe. Waancaa Afrikaa irratti taphattoota beekamoo keessaa lammii Senegaal Saadiyoo Maanee [Liivarpuulif taphata], akkasumas lammii Gaanaa Toomaas Paartey [Arsenaalif taphata] argeera. Garee Itoophiyaa wanti hanqatu hin jiru. Garuu, akka taphataatti wanti nuti hojjechuu qabnu baay'eetu jira. Fakkeenyaaf teknikaan malee ga'umsa qaaamaan [physical] isaaniin wal hin arginu. Waancaa Afrikaan booda kilabiin alaa qaamaan dhufee na dubbise hin jiru. Garuu eejantoonni [bakka buutonni] garagaraa karaa inistaagiraamii na dubbisan jiru. ALI 2007 jalqabee garee biyyaaleessaa irratti hirmaachaa jira. CECAFA [walmorkii taphattoonni liigii biyya keessaa qofti irrati taphatan] irrattis hirmaadheera. Ta'us, akka atileetotaatti Itoophiyaa sadarkaa guddaa dhaqqabsiisuu dhabuu keenyaan baay'een aara. Akka nama tokkootti ani nan aara. Ani waan baay'ee tolchuu barbaada biyya kanaaf.


Safaricom: Mpesa’n bittaa fi gurgurtaa salphise Itoophiyaadhaaf maal fidee dhufa?

Baatii lama booda Itoophiyaatti hojii akka jalqabu kan hime Safaariikoom sirna bittaafi gurgurtaa akkasumas qarshii  moobaayiliidhaan dabarsuu ‘Mpesa’ jedhamu biyyattii keessatti akka diriirsuuf mootummaan fedhii akka qabu ibseera. Ministir deetaa Ministeera Maallaqaa, Iyyoob Takkaalinyi eeruun miidiyaaleen biyya keessaa fi Keeniyaa akka gabaasanitti, mootummaan Itoophiyaa Safaariikoom mala qarshii walii dabarsuu ‘Mpesa’ kana biyya keessatti akka jalqabu barbaada. Kana dura mootummaan sirna geeddaraa qarshiifi bittaa fi gurgurtaa mobaayiliin taasifamu dhaabota biyya alaaf banaa akka hin goone ibsee ture. Amma garuu Baankiin Biyyaalessaa Itoophiyaa sochii maallaqaa mobaayiliin taasifamu kana Safaariikoomif banaa gochuuf hojimaata seera-qabeessa tahe wixinaa akka jiru ibseera. Gabaasoti ministira deetaa kana eeran akka jedhanitti Safaariikoom ‘Mpesa’ hojiirra oolchuuf Caamsaa dhufu eeyyama argata. Mootummaan caal-baasii telekoomiidhaaf baaseen sirni bittaafi gurgurtaa akkasumas qarshii erguu keessa hin jiru ture. Yeroo Safaariikoom caal-baasii kana mo’ate Itoophiyaatti kan argaman Pireezidantiin Keeniyaa, Uhuruu Keeniyaattaan Itoophiyaa gabaashee ‘Mpesa’ dhaaf banaa gochuu qabdi jechuun al-kallattiin dubbatanii turan. Mootummaan Itoophiyaa caal-baasii telekoomii marsaa lammataa yeroo hin murtoofneef dheeressus, sirna bittaafi gurgurtaa mobaayiliin adeemsifamu kana eeyyamuutu ibsame. Safaariikoom tajaajila kana kennuuf eeyyama isa barbaachisu akka kennamuufis himameera. ‘Mpesa’n sirna bittaa fi gurgurtaa akkasuma qarshii mobaayilaan walitti erguu dandeessisudha. Hundeessaan hojimaata kanaa dhaabbata telekoomii Keeniyaa Safaariikoom yoo tahu, yeroo ammaa biyyoota Afrikaa gargaraa keessatti hojiirra oolaa jira. ‘Mpesa’ mobaayilii irra erga buufatani booda, qarshii keewwachuu, kaanirraa fudhachuu, kaffaltii raawwachuu, maallaqa herrega keessanirraa gara bilbila keessanitti dabarsuu, qarshii fayyadamaa ‘Mpesa’ biraatti erguu akkasumas maallaqa dhimma biraaf waliitti erguu fa’i dandeessisa. Bara 2007 Safaariikoomiifi Vodaafooniidhaan kan jalqabe ‘Mpesa’n baankii biyyaalessaa Keeniyaatu tiksa. Maqaan ‘Mpesa’ jedhu ‘M’ mobaayilii kan bakka bu’uu yoo ‘pesa’n immoo afaan Kiswaahiliidhaan beessee yookaan qarshii jechuudha. Bakka buutonni Safaariikoom daddabarsa qarshii salphisan ganda gandatti argamu. Bakka buutota kanatti qarshii nootii kennuun ‘Mpesa’tti dabarfachuun ni danda’ama. Qarshii mobaayilii keessan keessa jirus bakka buutota Safaariikoom bira dhaquun gara qarshii nootiitti geeddarachuu dandeessu. Keessumaa Keeniyaa keessatti daldaltoota gabaa keessatti qinxaaboo gurguranirraa hanga hoteelota qananii jedhamanitti kaffaltii isaanii mala ‘Mpesa’ jedhamu kanaan raawwatu. Biyyoota tajaajilli kuni argamutti kaffaltii bishaaniifi ibsaa otoo hin hafiin kaffaltii tajaajilaa fi oomishaa raawwachuuf kun filannoo mishaa tahe dha. ‘Mpesa’ dhaan qarshii wal-geeddaraan gaafa taasifamu ykn bakka butoota Safaariikoom irraa yeroo maallaqani yoo fudhatamu hamma qarshichaan kaffaltiin tajaajilaa ni kutama. Addunyaa sochii maallaqaa dijitaalaatti geeddaramaa jirutti hojimaata beekamtii argatan keessaa tokko ‘Mpesa’dha. Bara 2010tti biyyoota guddataa jiran keessatti sirna qarshii walii dabarsuu milkaa’aa tahe jedhamuun leelliffameera. Keeniyaarra darbee Taanzaaniyaa, Demookiraatik Rippaabliika Kongoo, Masrii, Gaanaa, Leseetoofi Mozaambiik keessatti tajaajila kennaa akka jiru marsariitiin Safaariikoom agarsiisa. Baankota Jarman, UAE fi Chaayinaa jiranittis qarshii dabarsuun ni danda’ama. Marsariitiin Vodaafoon akka jedhutti ‘Mpesa’n fayyadamtoota miiliyoona 50 caalan qaba. Afrikaattis sirna daddabarsa maallaqaa isa guddaa tahuun kan himamu ‘Mpesa’n namoota herrega baankii qaban qofa osoo hin taane kanneen hin qabneefis tajaajila ni kenna. Keessumaa iddoowwan baadiyyaa tajaajilli baankii hin qaqqabnetti, ‘Mpesa’n hojiirra ooluu danda’uun daldalaaf qofa osoo hin taane, qusannoofis karaa baneera. Safaariikoom ‘Mpesa’n daldaltoota sadarkaa xiqqoorra jiran akka jajjabeessu ni hima. Bilbila keessanitti qarshii guuttachuu irraa qabee tajaajiloota biroof maallaqa miiliyoonaan lakkaa’amu daddabarsa. Qarshii qusachuufi liqeeffachuu sirna dandeessisu hoji-maata ‘M-shawaarii’ jedhamus fayyadamtootaaf diriirsee jira. Marsariitiin Voodaafoon akka agarsiisutti ‘Mpesa’n sirnoota daddabarsa maallaqaa akka ‘Western Union’, ‘Moneygram’ WorldRemit fi kaan wajjin qindoomina uumeera. Wagga waggaan qarshii biiliyoona 1.5 biyyoota alaarraa ka’uun ergamu ni argamsiisa. Akka Mootummooti Gamtoomanii jedhutti wal-jijjiirraan qarshii bifa dijitaalaa yeroo qabatu namoota baayyee qaqqaba, namoota galii gadi-aanaa qabanis ni fayyada. ‘M-birr’ wal-jijjiirraa qarshii mobaayilii fayyadamuudhaan raawwatudha. ‘M-birr’ fayyadamtoota gidduutti qarshii walii dabarsuu, bakka bu’oota ‘Mbirr’ irraa qarshii nootiidhaan jiru gara bibilaatti fudhachuu ykn bilbilaan qarshii baasuudhaaf fayyada. Maallaqa bilbila fayyadamuuf oolu, kaffaltii bishaaniifi ibsaa akkasumas tajaajiloota kaan bituuf ‘M-birr’ fayyadamuun ni danda’ama. ‘Mpesa’n, M-birr fi kaan hojimaatnisaanii wal fakkaataa tahus gosa tajaajilaa fi si’aayinaan adda addadha. Mootummaan Itoophiyaa qooda Itiyoo-telekoom dhaabota telekoomii biroof banaa yeroo godhu qabxiiwwan ka’an keessaa tokko gama kanaan dorgommiin waan jiraatuuf qulqullina tajaajilaa ni eegsisa kan jedhudha. Tajaajila faayinaansii dijitaalatti geeddaramaa jiru saffisiisuuf dhaabota biyyoota garagaraatti muuxannoo gahaa qaban gara Itoophiyaa galchuu akka gaariitti ogeessotni qor-diinagdee ilaalan jiru. Gamtaan dhaabota telekoomii kanneen akka Voodaakoom Giruup, Voodaafoon Giruup, Sumiitoom Korpooreeshinii fi Siidiisii Giruup, Safaariikoomiin hogganamuun qarhsii miiliyoona 850 dhiyeesseeti caal-baasii mo’ate. Dhaabota mootummaadhaan hogganaman kanneen akka Itiyoo-telekoom dhaabota alaaf banaa gochuu  kanneen deeggaran akkuma jiran kan mormanis hin dhiban. Dhaabota mootummaaf qarshii guddaa argamsiisan gurgurataaf dhiyeessuun mootummaa galii dhabsiisuurra darbee dorgomtoota biyya keessaa irratti dhiibbaa fida jechuun kan morman jiru. Dhaabota biyya alaaf seekatara hunda banaa taasisuu mannaa kanneen akka  faayinaansii mootummaa jalatti tahuun akka turan gochuun foyya’aa dha jechuun ogeessonni falmanis jiru. Dhaabonni kanneen akka Safaariikoom qarshii madaalawaa taheen  miiliyoonotaaf tajaajila intarneetii kennan illee, tajaajila faayinaansii kan akka ‘Mpesa’ jalqabsiisuun garuu shakkiin akka ilaalan himu. Itoophiyaan biyyoota telekoomii dhaabota dhuunfaaf banaa godhan keessaa warra dhumaa keessatti argamti jedhama. Gamtaan Safaariikoomiin hogganamu, ce’umsa dijitaalaa Itoophiyaaf deeggarsa akka godhu, namoota baayyeef carraa hojii akka uumu, jireenya lammiilee haala gaarii taheen akka geeddaru yeroo hundeeffama isaa ibsee ture. Itoophiyaan gama isheetiin dhaabota maallaqqa idila-addunyaa deeggaramuun  diinagdee ishee foyyeessuuf gahee telekoom gurguruun akka keessa jiru ibsiteetti.


Godina Booranaatti suuraan daa'imaa akkamiin hawaasa naannoof gargaarsa argamsiise?

Godina Booranaa Aanaa Miyootti suuraan daa'ima diqqaa osoo kophaasaa taa'ee nyaata bilcheessuu agarsiisu, erga miidiyaa hawaasummaa irratti gadhiifamee booda hawaasa naannoof gargaarsa argamsiise. Boruu Koonsoo ogummaan isaa gaazexeessaadha. Hojii idileesaatiin miidhaa bonni araddaalee Booranaa keessaatti geessisaa jiru gabaasuuf ture dhuma ji'a Muddee keessa gara ganda baadiyyaa Aanaa Miyoo kan bobba'e. Guyyaa tokko galgala yeroo hojiirraa deebi'u doqdoqqee yaabbatee jiru irraa mucaa xiqqaa lafa fooraa (bakka itti godaanan) keessatti kophaasaa nyaata bilcheessaa jiru kan arge. "Gaafa sana ani hojiirraan deebi'aa ture. Mootora irra taa'een arge. Lafti galgala naannoo 12:30 ta'eera. Gara dukkanaatti deemaa jira. Bilbilli kiyyas chaarjii fixee cufamuuf ture. Obsee bira darbuu hin dandeenye. Dhaabannee, dubbiseen suura isa kaase," jedha Boruun. Mucaan xiqqaan umriinsaa ganna 10 hin caalle kuni lafa onaa homtuu keessa hin jirre kana keessatti abidda qabsiisee nyaata bilcheessuuf dhama'aa yoo jiru suura kanarratti mul'ata. "Naannoo suni namnilleen kan keessa jiraatu miti. Lafa godaansaaf itti deemani. Mannis homtuu hin jiru. Mucaan kuni qofaasaa lafa onaa kana keessatti nyaata yoo bilcheessu miira nama tuqaa ture," jechuun dubbata. Boruun erga gara magaala Yaabellootti deebi'ee suura mucaa xiqqaa kanaa miidiyaa hawaasummaa irratti gadhiise. Suuraan mucaa xiqqaa, kan lafa onaa keessatti nyaata bilcheessuuf dhama'aa jiru kanaa hedduu qoodame. Yaadota adda addaatu irratti kennamaa ture. Namni hedduun ammoo mucaa kana gargaaruuf gaafachuu eegalani jedha Boruun. Namoota suuraa kana miidiyaa hawaasummaa irratti arganii barbaacha mucaa xiqqaa kanaa jalqaban keessaa tokko, jiraattuu magaala Yaaballoo kan tahan Aadde Munaa Bakureeti. Battala suura kana miidiyaa hawaasummaa irratti argan miira isaanitti dhagahame yoo ibsani: "Suura sana argee akka malee miira keessa nagalche,'' jedhu. ''Anilleen daa'ima qaba. Osoo daa'ima kiyya ta'eehoo jedheen yaade. Mucaan kuni daa'ima ganna 10'ti. Guddoon gadde garaa kiyya keessatti. Mucaa kana argachuun qaba jedheen hirriiba nadhowwe.'' Torbeewwan lamaan darban akkaataa mucaa kana ittiin qunnamuu dandahan barbaadaa akka turanii fi dhumarratti mucaa suura kana kaase argatanii Sanbata darbe kana bakka mucaan kuni jiru deemanii argachuu himan. "Nyaata qopheesseen ganda mucaan kuni jiru deemee warra ollaa saniilleen cufa laaqana affeere. Abbootii warraa 20 tahaniifis nyaataa fi sukkaara geesseen qoodeef. Mucaa xiqqaa kanalleen argadheen gargaarsa godheefi," jedhan. Mucaa xiqqaa suura isaa arganii hirriiba isaan dhorke kanas akka mucaa isaaniitti hanga barumsa isaa bakkaan gahutti itti fufiinsaan waan isaaf barbaachisu, ji'a ji'aan guutuuf waadaa akka seenaniifis himan. "Ijoolleen horsiisee bulaa godaansa waan deemtuuf barumsaaf ni rakkatti. Ammoo gaafan ganda sana deeme ijoollee qaama miidhamtoota gargaarsa hin qabnelleen arge. Amma ijoollee qaama miidhamtoota kanas akkamittin itti fufiinsaan gargaaree akka baratan gochuu dandaha kan jedhun yaadaa jira," jedhan. Boruun, gaazexeessaan suura kana kaases sababaa suura kana kaaseen mucaan xiqqaan kunis ta'e warri ollaalleen gargaarsa argachuun hedduu akka isa gammachiise BBC'tti himeera. "Guyyaa sana silaa galgala ta'e jedhee callisee dhiisee darbee warri kuni gargaarsaa hin argatani ture. Haala rakkoo keessatti waan ati gooteen namni biraa yoo gargaarsa argatu, yoo rakkoo keessaa bahu arguu caalaatti wanti nama gammachiisaa hin jiru," jedha Boruun. Suuraalee miidiyaa hawaasummaa irratti gadhiifamaniin namootni gargaarsa argachuun amma amma Itoophiyaa keessatti baratamaa dhufeera. Ammaan dura Godinuma Booranaatti manni barumsaa jijjige suuraan isaa erga miidiyaa hawaasummaa irratti gadhiifameen booda  gargaarsi walitti qabamuun haaraan ijaaramee ture.


Itoophiyaatti namoonni labsii yeroo muddamaan hidhaman hatattamaan akka hiikaman US gaafatte

Mootummaan Itoophiyaa labsii yeroo muddamaa kaasuun isaa hojii sirrii fi qaama furmaata goolama siyaasaa biyyattii ta'uu kan ibse mootummaan US, garuu tarkaanfii kanatti aansuun namoonni wayita labsichi ture hidhaman hatattamaan hiikamuu qabu jedhe. Waraana biyyattii keessatti gaggeeffamaa jiruu fi goolama siyaasaa uumamee jiru karaa nagaan furmaata kaa'uuf tarkaanfiin mootummaan fudhate xurree kan saaquudha jechuun, tarkaanfii mootummaa kanatti gammaduu ibseera Ministeerri Dhimma Alaa US. ''Labsii yeroo muddamaa kana keessa hidhamanii kanneen osoo himannaan irratti hin banamin mana hidhaa jiran hatattamaan hiikuun tarkaanfii itti aanu ta'uu qaba,'' jedha ibsi kun. Hidhaan akkanaa yoo dhaabbate, mariin biyyaalessaa hunda hirmaachisaa fi bu'a-qabeessa ta'e dhugaatti jiraachuu danda'a jedha ibsichi. Mootummaan US Itoophiyaa keessatti waraanni hatattamaan akka dhaabbatu, gargaarsi namoomaa danqaa malee akka qaqqabu, akkasumas dhiittaan mirga namoomaa akka qoratamu gochuuf qaamolee dhimmi ilaalu hunda waliin dubbachuu itti fufti jedha ibsi kun. Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaas Paarlaamaan Itoophiyaa labsii yeroo muddamaa kana osoo yeroonsaa hin xumuramin kaasuun sirrii ta'uu ibse. Mootummaan Itoophiyaa labsii yeroo muddamaa ALI Onkoloolessa 2014 irraa kaasee ji'oota ja'aaf labsee ture guyyaa Kibxataa, Guraandhala 8, 2014 kaaseera. Mootummaan labsiin kun mirga namoomaarratti miidhaa guddaa qabaachuu hubatee kaasuunsaa waan jajjabeeffamuudha jedha ibsi Komishinii Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa. Komishinichi namoonni yeroo labsiin kun ture hidhamanii hanga yoonaa manneen hidhaa biyyattii garaagaraa keessa jiran hatattamaan akka gadhiifaman gaafateera. Dabalataan namoonni labsii yeroo muddamaan hidhamanii gadhiifaman, waraqaa kana mirkaneessu dhabuusaaniitiin gara hojiisaaniitti deebi'uu waan hin dandeenyeef, rakkoolee hawaas-diinagdee hamaaf saaxilamaa jiraachuu akka adda baases ibseera komishinichi. Kanaafuu namoota mana hidhaa turaniif ragaan mirkaneessu akkasumas ragaalee barbaachisoo biroon hatattamaan akka kennamuuf, namoonni hidhaatii gadhiifaman gara jiruusaanii idileetti akka deebi'aniif haalli mijachuu akka qabu komishiniin kun gaafateera. Labsiin yeroo muddamaa mootummaan Itoophiyaa ''biyya balaarraa baraaruuf'' jedhee Onkoloolessa darberraa eegalee ji'oota ja'aaf akka turuuf labse kun, osoo yeroonsaa hin xumuramin akka ka'uuf erga ji'a darbe manni maree ministeerotaa murteessee booda, Kibxata kaleessaa paarlaamaa biyyattiin akka kaafamu mirkanaa'e. Labsichi sagalee mormii 63 fi callisa 21n sagalee caalmaan raggaasifameera. Labsiin kun tibba Addi Bilisa Baasaa Uummata Tigraay (TPLF) fi Waraanni Bilisummaa Oromoo (WBO) walta'iinsa uumuun gara magaalaa Finfinneetti dhiyaachuun dhagahametti labsame. Mootummaan labsii kana kan kaaseef haalli nageenyaa fooyya'uu fi dhiibbaan inni diinagdee biyyaarratti fide hamaa waan ta'eef ta'uu eere. Rakkoolee yeroo ammaa biyyattii keessa jiran adeemsa nageenya eegsisuu fi seera kabachiisuu idileen sirreessuun ni danda'ama amantii jedhuun labsii kana akka kaase hime mootummaan. Waraanni mootummaa federaalaa fi TPLF gidduutti gaggeeffamaa ture haga tokko tasgabbaa'ullee, daangaa naannolee Affaar fi Tigraayitti lolli adeemaa jiru ammallee adda hin citne.


Waldaan warra wangeelaa waraana Itoophiyaa keessatti 'qooda irraa eegamu hin baane' - Ogeeyyii

Waraana waliinii Itoophiyaa ji'oota 15 ol lakkoofsise keessatti Waldaan Warra Wangeelaa dirqama irraa eegamu hin baahanne jedhan ogeeyyiin barnoota sirna amantaa (theology). Barsiistonni amantaa fi faarfattoonni tokko tokko qaama tokkorra goruun isa kaan yoo balaaleffatan, walii isaaniis yoo arrabsan marsaalee hawaasaa irratti ijoo dubbii ta'ee ture. Waraana gochoonni gara jabinaa hedduun irratti raawwataman akkanaa keessatti qoodni mana amantaa maal ta'uu qaba ture? Wanti ji'oota 15 darban mul'achaa turewoo maal fakkaata? jennee ogeeyyii sirna amantaa dubbifneerra. Dr Andiriiw De Koort barsiisaa sirna amantiiti. Itoophiyaa keessatti sirna amantaa barsiisuun cinaatti dhaabbata obbolummaafi waliif jiraachuu jabeessu ''Baalenjeraayee'' jedhu hundeessanii socho'u. Wayita waraanaa fi jeequmsaa Kiristaanonni duudhaalee Yesuus Kiristoos hawaasa keessatti agarsiise calaqqisiisuu qabuu jedhu Dr Adriiw. Duudhaalee kana keessaa ''inni tokko warra miidhame, warra saaxilamoo kan akka daa'immanii, warra fayyaa sammuu hin qabnee fi kaaniif dursa kennuudha. "Kan lammataa nagaa fi araaraaf dhaabbachuudha, kan sadaffaa wal-jaalachuu fi nama isa biraa diinomfachuu dhiisuudha,'' jedhan. Duudhaalee bu'uuraa tarreessan kana fakkeenya macaafa qulquulluu keessa jiruun kan ibsan ogeessi kun, bu'uura kanaan gochoota manneen amantaa fi namoota amantaa warra wangeelaa keessa jiran yoo laallu dubbichi ''baay'ee walxaxaa turee'' jedhu. Ogeessi fayyaa fi barsiisaan qorannoo amantaa (theology) Dr Naa'ool Bafiqaaduu kan dhimma amantaa fi siyaasaa irratti miidiyaalee adda addaarratti barreessuun beekamus akkuma Dr Adiriiw, ergamni dhaabilee amantaa Waaqa ofii jaalachuu fi isaaf sagaduu akkasumas nama isa kan biraa akka ofiitti jaalachuudha jedha. Hariiroo namaa fi Waaqa gidduu jiru jabeessuurratti wanti jiru gaarii ta'us namni walii isaa gidduu jaalallii fi walii yaaduu akka jiraatu wanti Kitaabni Qulqulluu gorsu seenaa mana amantaa kanaa keessatti gaarii akka hin turree fi inumaayyuu amma ammoo akka malee dadhabuu hima Dr Naa'ool. Qormaatni guddaan manneen amantaa fi miseensota bira jiru ''ilaalcha Waaqni gama keenyaan jira, Waaqni aanga'oota keenya waliin jira, Waaqni ilaalcha siyaasaa fi eenyummaa keenya waliin jira, wanti goonu martuu Waaqaan kan eebbifameedha kan jedhudhaa'' jedhu Dr Adiriiw. Haata'u malee fedhi Waaqaa kan gareen kun jedhuun faallaa warra jiranitti siiquu, waliin nyaachuu, obboloota godhachuu ta'uu malaa jedhu. Luba Guddinaa Tumsaa ergama Waaqayyoo keessaa isa wangeela handaara lafaa maraan gahuu jedhuun cinaatti warra miidhaman, warra dagatamanii fi warra cunqurfamaniif dhaabachuun duudhaa barsiisa amantaa kanaa guutuun aarsaa lubbuu kaffaluu Dr Adriiwi fi Dr Naa'ool akka fakkeenyaatti kaasaniiru. ''Haata'u malee ejjennoo fi gochi tokkummaa waldaalee warra wangeelaa kan aniis miseensa itti ta'ee, waraana kanaan walqabatee agarsiisaa jiran jireenya koo keessatti yeroo jilba koo buusedha'' jedha Dr. Naa'ool. MM Abiy Ahimad gara aangootti erga dhufanii Manni Maree Amantoota warra Wangeelaa Itoophiyaa paarlaamaan raggaasifamee hundaa'uu kan himu Dr Naa'ool bilisummaa guddaa goonfachiisus kufaatii Waldaalee Kirsataanaa ta'eera jedhee akka amanu dubbata. ''Bara kufaatii mana amantaa Kirsitaanaa keessa jirra jedheen amana'' kan jedhu ogeessi kun hooggansi mana maree kana ilaalcha siyaasaa dhaaba biyya bulchuun qabamuun sababa isa tokkoo jedha. ''Gochi kun ergaa kitaaba qulqulluun faallaadha. Waldaa bara Guddinaa Tumsaa kan warra miidhamaniif, hiyyeeyyiif dhaabachaa turte bakka isheetii akka gadi buutu, ergama ishee dhiiftee isa qaama waldaas warra kaanis callisiisuuf aboo qabu wajjin akka michoomtu, warra miidhameefis sagalee akka hin taane godheera'' jedha. Qaamni Waldaa warra wangeelaa kamuu wagga tokkofi ji'oota shanan darban waa'ee waraana kanaa ilaalchisee ibsa baase hin qabu kan jedhu Dr. Naa'ool, kun akkaan nama gaddisiisaa jedha. Dr. Naa'ooliifi Dr Adiriiw barsiifni Prosperity Gospel (wangeela Badhaadhinaa) rakkoo amma manneen amantaa warra wangeelaa keessa jiraniif gahee mataa isaa qabaa jedhu. Barsiifni haaraan amantii piroteestaantii keessatti keessumaa Afrikaa keessatti babal'achaa jiru kun yaada ''yoo Waaqatti amante fayyaa argatta, ni sooromta, injifannoos qabaatta jedhu' dhaa jedhu Dr. Adriiw. Kun ammoo nama Waaqa walin hariiroo jabaa qabu kanneen akka lubaa fi raajii waliin hariiroo cimsachuu, maallaqaa fi amantaa guutuun itti dhiyaachuu gaafata jedhu. Barsiifni kun maqaa Waqaatiin wanta gaarii barbaadde mara maqaa yoo dhoofte ni argatta kan jedhu ta'uufi ilaalcha mo'achuu fi sooromuu kan yaada dhaabni MM Abiy Ahimad, Badhaadhinni, leellisuun kan walfakkaatu ta'uu Dr Naa'ool ni dubbata. Barsiifni kun amantootatti abdii kan horu ta'us, amantootni dandeettii waa xiinxalanii hubachuu, gaaffii sirrii ta'e kaasuu fi rakkooleef filannoowwan biroo dhiyeessuu quucarsaa jedhu. Ilaalcha akkaan dabalaa dhufe kana keessatti ''namni yaada furmaataa haaraa fi gaaffii kaasu akka gantuufi nama eergama addaa qabuutti ilaalama'' jedhu Dr Adiriiw. Dr. Naa'ool ''sababni waraana kana ilaalchisee mana amantaa warra wangeelaa keessatti sagaleen nagaa fi araaraa dhagaahamuu kan dhabeef ilaalchi wangeela badhaadhinaa warra hubatoo ta'aniifi gaffii barbaachisoo gaafatan waan callisiiseefi'' jedha. Wangeelli Badhaadhinaa(Prosperity Gospel) ''ilaalcha waloo tokko kan tole jechuufi yaada mormuu dhiisuurratti hundaa'e'' waan ijaaruuf hawaasa isa rakkate,  isa cunqurfameefi isa miidhame ilaaluun qaqqabuufi sagalee ta'uufiin safuu ta'aa jedhu Dr Adiriiw. Yaadni kun Itoophiyaa keessatti gama amantaan qofa osoo hin taane jiruufi jireenya uummataa gama hedduun qabachaa waan jiruuf tarkaanfii fi ejjannoo hawaasa kiristaanaarratti dhiibbaa gochuun isaa waraana kana keessatti hawaasni amantaa kanaa waan irraa eegamu akka hin baane gochuu keessatti qooda qabaachuus kaasu. Lallabni dhaaba biyya bulchuu dhugaa lafarra jiruun cinaatti dubbiiwwan nama hamilchiisan, kan gariin qabatamaan hin jirre ta'uun lallaba wangeela badhaadhinaan walfakkaata kan jedhu Dr Naa'ol, barsiisonni wangeela badhaadhinaa beekamoon ''bulchiinsa MM Abiy qeequun amantii kana mataa isaa akka qeequuti'' jedhanii sadarkaa dubbachuurra gahuu isaanii ragaan deeggaree ibsa Dr Naa'ol. Barsiisonni amantaa yaada amma aadeffamaa jiru kana dura dhaabbatan akka callisan godhamee raajonniifi lubootni wangeela Badhaadhinaa leellisan dhiibbaafi olaantummaa argachaa jirus jedha. Macaafa qulqulluu keessatti sabni mootummaa isaaf akka ajajamuufi akka bitamu barreeffamee jiraachuun ammoo akka hin taanetti hubatamee ykn hiikameera jedhaniis amanu barsiisonni sirna amantaa kun lameen. Macaafa qulqulluu keessatti bakka biroo hedduutti isa miidhame, isa rakkattee fi cunqurfameef dhaabachuufi dubbachuunis barreefameeraa jedhuun luqqisiiwwan kitaaba qulqulluu keessa jiran akka fakkeenyaatti kaasu. Dr Adiriiw waggaa lama dura barnoota (public lecture) Finfinneetti kennanii turaniin bu'uurawwan barsiisa amantaa sadii(state theology) kan aanga'oota siyaasaatti maxxanuu leellisu, barsiisa waldaalee(church theology) kan dhuunfaan soomuu fi kadhachuu akkasumas abdii Waaqayyo gidduu ni gala jedhurratti xiyyeefatuu fi kan sadaffaa barsiisa akka fedha Waaqayyootti namaaf tola gochuu irratti xiyyeefatuudha. Qorannoo gaggeessaniin barsiisonni ''state theology fi Church theology'' Itoophiyaa keessatti akkaan guddachaa jiraachuu hubachuu himan. Barsiisa akka fedha Waaqayyootti namaaf tolaa gochuu, cunqursaa fi haqa maleessummaa dura dhaabachuun ammoo gama waldaalee kiristaanaa pirootestaantiin laafaa ta'uu dubbatan. Walitti qabaa Tokkummaa waldaa Amantoota warra Wangeelaa Itoophiyaa kan ta'an paastar Tsaadiquu Abdoo gahee dhaabni amantaa kun yeroo waraana qabu irratti yaadoliin haaraan Macaafa qulqulluu bu'uureffatan jiraatanis inni ijoon "shoora gidduu galuun araara buusuuf qabudha" jedhu. "Kakuu moofaa keessatti qulqulloonni yeroo dheekkamsi jiru, waraanni ala jiru dhumaatiin akka hin mudanne gidduugaluun shoora jaarsumma taphatu" jedhan. Garuummoo jalqabumayyuu waraanni akka hin jiraanne barsiisuun ni barbaachisa jedhu paastar Tsaadiquun. Hirmaannaan amantoota warra wangeelaa waraana keessatti jiraatu akkuma gosa waraanichaa gargar ta'uu kan ibsan namni amantii kun, wayita weeraraa fi haqaaf falmachuu gaheen isaanii fuula duratti bahanii hanga loluu akka ture fakkeenya kaasuun dubbatu. Haata'u malee waraana waliini amma Itoophiyaa keessatti mudate ilaalchisee yoo dubbatan, dhangala'uun dhiigaa akka hin mudanne barsiisuu fi dhiibbaa gochuutu eegamaa jedhan. Macaafa qulqulluu keessatti bakki maddi lolaa/waraanaa maali? jedhamee gaafatame jiraachuu himanii cunqursuu, gama adda addaan irra aanuuf waraanni godhamu haqa waan hin taaneef mormuu fi waraanicha hambisuuf, darbees dhugaadhaaf dhaabachuutu barsiifama jedhan. Komiiwwan waldaaleen warra wangeela Itoophiyaa keessa jiran waraana waliinii Itoophiyaa kana dhaabsisuuf gahee irraa eegame hin baane jedhan irratti deebii yoo kennan, akka dhuunfaattis ta'u akka dura taa'aa amantoota warra wangeelaatti waraanichi eegaluu duraa qabee mariin rakkoon akka furamu gaafachaa turuu paastar Tsaadiquun himaniiru. "Waggaa afur shan dura waa'ee kanaa dubbachaa, barsiisaan ture. Dhiigni dhiiga waama, haaloon haaloo biraa fidaa dhaabachuu qaba jedhee yeroo lolli kun eegalus dubbadheera" jedhan. "Tattaaffiin hin godhamne kan jedhu sirrii miti. Ibsayyuu baafneerra. Haata'u malee baay'yina keenyaa fi guddina rakkoo saniin yoo laalamu gahaa hin turre kan jedhu fudhatama qabaa" jedhan. Waldaaleen amantoota wangeelaa hedduu ta'uu isaaniirraa kan ka'e akkasumas muuxannoo dhiibbaa mootummootni darban amanticharraan gahan irraa kana ka'ee fi sababoota biroon "sagaleen keenya jabaatee hin dhagaahamne" jedhan. Gara jalqabaa yaada araara kaasuufi dubbachuun gartuu waraana keessa jiran keessaa isa tokkoof akka looguutti ilaalamaa turuun isaas haala rakkisaa uumuu ibsaniiru. Garaagartummaan ilaalchaa fi deeggarsi amantoota warra wangeelaa gidduu gama hundaan mul'atu jiraachuus himaniiru. Haala amma jiruun Marii biyyaalessaa amma gaggeeffamuuf jiru milkeessuu keessatti gaheen isaanii guddaa ta'uu fi mariin kun hunda hammatee akka milkaahu gahee isaanii taphachuun akka irra jiru himaniiru. "Kana akka barnootaatti fudhannee wanni akkanaa lammata biyya kanatti akka hin uumamne uummata barsiisuu qabna. Mariin kunis siyaasaaf qofa ta'uu hin qabu. Paarlaamaarrattis dubbadheera. Onneerraa ta'uu qaba. "Kaayyoon isaas ifa ta'uu qaba. Adda addummaa keenya kabajnee haala waliin jiraanurratti hojjechuu qabna" jedhu paastar Tsaadiquun. Ogeeyyiin lameen waldaaleen warra wangeela Itoophiyaa dhimma afuuraa kadhachuu, namoota wangeela barsiisuufi hordoftoota wangeela Waaqayyoo gochuurratti akkuma jabaatan, hanqina gama jaalala obbolummaa, miidhamaa fi rakkataa, cunqurfamaafi isa sagalee hin qabneef dubbachuurratti gochaan agarsiisuutti jabaachuu qabuu jedhu. ''Dhugaa macaafa qulqulluu keessatti barreeffame irra deebinee argachuutu nurra jira'' jedhu Dr Adiriiw. Gaaffii siyaasni keessa jirru miidhaa geessisaa jiraa, nama shorokeessaa jiraa, hammeenyaa fi badii jajjabeessaa?'' jedhu gaafachuunis ni barbaachisa jedhu. Dr Naa'ool gama isaan namootni amantii siyaasa keesatti gahee qabaachuun isaanii rakkoo hin qabuu jechuun, wanti xiyyeeffannoon itti kennamuu qabu garuu duudhaaleen barsiisawwan amantaa irratti bu'uureffaman nama isa kan biroo akka ofiitti jaalachuu, badaa sirra akka gahu hin feene nama biraarraan gahuurraa of eeguu fi isa cunqurfamaaf dhaabachuurraa gadi bu'uun irra hin jiraatuu jedha. Itti dabaluunis ''Manni Maree Amantoota Wangeelaa Itoophiyaa keessoo isaa gama siyaaasaa, gama afuuraa fi sirna amantaan ilaaluun of sirreessuun irra jiraataa'' jedha. Itti dabaluunis dhaabbileen amantaa wayita jeequmsaafi rakkoo nageenyaa akkamiin tajaajiluutu irra jira maaltu irraa eegama kan jedhu bu'uura kitaaba qulqulluurratti hundaa'uun barnootnii fi leenjiiwwan qophaa'uu qabuu jedha. ''Sagalee araaraa fi nagaa hooggantoota fi waldaalee kiristaanaa keessaa dhagahuu dhabne, sadarkaa ciminaa lubni Guddinaa Tumsaa bara rakkisaa keessatti agarsiisan arguu dhabuun kun yaadan amma dura eereen sirrachuu danda'a'' jedha Dr Naa'ol.


Rakkoo hojjettoota biiroolee Oromiyaa fi kondominiyeemii erga carraa kaasanii achi buuteensaa dhabame

Naannoon Oromiyaa waajjira pirezidaantii naannichaa dabalatee seektaroota naannichaa hundi waajjira isaanii buufatanii kan jiran Magaalaa Finfinnee keessa. Waajjiraalee 30 caalanii fi dhaabbilee adda addaa naannichaa keessaa ammoo hojjettoota kumaan lakka'aman kan ofkeessaa qabudha. Naannichi biiroolee seektara isaa Magaalaa Finfinnee keessaa qabaatulleen hojjettoonni seektaraalee kanneenii garri caalaan garuu magaalota godina addaa naannawa Finfinnee jiran keessa jiraatu. Kanaafis tajaajila geejjibaa naannichi dhiheessuun ganamaa fi galgala magaalota akka Sulultaa, Buraayyuu, Sabbataa, Alamganaa, Caancoo, Galaan, Bishooftuu, Adaamaa, Lagaxaafoo fi kanneen biroo hedduurraa ganama karaa dheeraa imalanii waajjira gahu, galgalas akkasuma. Biiroolee Oromiyaa Finfinnee naannoo Saarbeet jedhamuun beekamu keessa jiran keessaa tokko keessa akka hojjetu kan himu Tolasaa Ittaanaa (maqaan jijjiirameera), rakkoo hojjettoonni kunneen keessa jiran yoo ibsu akkas jedha. "Ana dabalatee hojjettoonni muraasni dura Magaalaa kana keessa jiraachaa turre. Amma qaala'iinsa jireenyaa kanaaf jecha gara godina addaa galleerra. Naannawa Finfinnee kanaayyuu magaalota dhihoo keessaa bahaa hamma Tajii, Holataa fi Caancootti galaa jiru," jedha. Hojjettoonni kunneen ganama bariidhaan hirriibaa ka'anii karaa dheeraa deemaanii waajjira waan gahaniif miira dadhabbiitiin tajaajila kennamurrattilleen dhiibbaa fidaa jira jedha Tolasaan. "Hojjettoonni kuni halkan bahanii halkan galu. Fakkeenyaaf nama barii sa'aatii 10:30tti  ka'utu jira. Gaalgala ammoo hanga sa'aatii sadii fa'atti kan mana gahutu jira. Namni akkannatti guyyaarraa rakkatu kuni haala kamiin keessummaa isaa sirnaan tajaajiluu dandaha? jechuun gaafata. "Hojjetaan kuni ganama dadhabee waajjira gaha. Gaafa waaree booda gahu ammoo waa'ee karaa deemuu yaada. Sa'aatii meeqattin gaha laata jedha. Guyyaatti namni sa'aatii afurii hanga shanii karaarratti dabarsu sanuu torbee guutuu jireenyisaa maal akka fakkaatu tilmaamuun hin ulfaatu," jedha. Sababa hojjettoonni seektaraalee Mootummaa naannichaa jireenya dadhabsiisaa akkasii keessa jiraniif tajajilli maamiltootaaf kennamus qixuma sanaan gadi bu'ee akka jirus hima hojjetaan kun. Obbo Jiksaanis hojjettootuma seektaraalee Mootummaa naannoo Oromiyaa Saarbeet jiru keessa hojjetan keessaa isaan tokko. Isaanis tajaajilli sarvisii naannichi hojjettootasaa gara magaalota Godina Addaa Oromiyaatti ganamaa fi galgala deddeebisan ramadulleen sarvisiin si'a tokko yoo darbe, kan biraa waan hin argamneef hojjetaan yeroo hedduu barfatee dhufuu fi hojiirraa hafuun waan baratamaadha jedhu. "Finfinneen magaalaa guddoo Oromiyaati osoo jedhamuu hojjetaan seektara naannichaa ammoo godina addaatii deddeebi'ee hojjeta. Hojjetaan wal'aansoodhaan halkan bahee halkan gala. Rakkoo jabaa keessa jirra," jedhu. Bara 2012 Mootummaan naannoo Oromiyaa rakkoo mana jireenyaa fi deddeebii hojjettootasaa kana furuuf hojjettoota seektara naannichaa tahan 14,000f manneen waliin jireenyaa kondominiyeemii kennuun furuuf akka jiru yaa'ii Caffee irratti ibsamee turuu himu hojjettoonni kun. Hojjettoota seektaraalee Mootummaa Naannoo Oromiyaa magaalaa Finfinnee jiran kanaan alattis seektaroota Magaalaa Adaamaa kanneen akka OBN, Giddugala Abbaa Gadaa, waajjira Caffee kan Adaamaa jiru fi kanneen biroos hammatamanii ture. Gaazexeessaan OBN eenyummaan isaa akka ibsamu hin barbaanne tokko kondominiyeemiin isinii kennamuufi jedhamuun bara 2012 irraa eegaluun ulaagaalee barbaachisaa guutaa akka turanii fi bara darbe ammoo carraa erga kaasanii achi buuteen isaa dhabame jedha. "Jalqaba carraan suni hojjettoota Biiroolee Oromiyaatif dhufe jedhame. OBN ammoo yeroodhaan booda gara Finfinnee waan galuuf nus keessatti dabalani. Calalliinis taasifame. Baatii muraasa booda carraa Kondominiyeemii abbaa ciisicha meeqaa akka nugahe hojjetaan hundi kaase," jedha. Carraan Kondominiyeemii kennamuuf jiru kuni hojjettootaa 14,000 kan qabu ta'ulleen namni hundi iccitiidhaan akka qabu 'Ofii keessanittuu deebistanii hin himinaa' jedhamne jedha gaazexeessaan kun. Hojjetaan seektara Naannoo Oromiyaa Saarbeet jiruu obbo Tolasaanis yaada walafaakkaatu hima. "Dhuma bara bajataa 2012 Caffee irratti erga ibsameen booda hojjettoota Biiroolee Oromiyaa kuma 14'f carraan akka kenname, garuu iccitiidhaan akka qabnu nutti himame. Nutis carraa kaasne. Boolee Bulbulaa, Abbaadhoo akkas akkas jedhanii bilookii kam lakkoofsa gamoo kam, abbaa ciisicha meeqaa kan jedhu hunda carraa kaasneerra," jedha. Nama hamma kana hunda carraa kaasisanii iccitiidhaan qabaa jechuun maalif barbaachise kan jedhu durumayyuu shakkii nutti uumee ture jedha Tolasaan. Erga carraa kondominiyeemii kana kaasanii waggaa tokko akka caalee fi dhimmi isaa achumaan kafe kan jedhan hojjettoonni Biiroolee oromiyaa kondominiyeemiin kuni kennamuuf yeroo jedhutti miidiyaaleedhaan duulli waan itti banameef achumatti akka dhaabbatu ta'e yaada jedhu qabu. "Oromoon Kondominiyeemii fudhachuufi kan jedhuun miidiyaaleedhaan olola cimaatu banamee ture. Gaafa ololli suni banamu warri gaafa duraa akka biiftuu nutti ifanii, carraa nukaasisanii, maallaqa nu qopheeffachiisanii jedhan eessa akka isaan bu'an dhabne," jedha Jiksaan. Gaazexeessaan OBN dubbisne kunis achi buutee dhabamuu kondominiyeemii carraa kaasan kanaa irratti yaada hojjettoota Saarbeet kanaan walfakkaatu qaba. "Saayitii kam akka ta'e beekneerra. Maallaqa kanfaltii duraa qopheeffadhaa nuun jedhan. Ani amma abbaa ciisicha tokkotu nagahee ture. Birri kuma 100'tti siqun liqeeffadhe. Osuma isa eeguu, eeguu amma waggaa darbeera. Maallaqa liqeeffadhe sanas osuman haajarra hin oolchinan fixe," jedha. "Hanga Guyyaa har'aa inuma eegna, inuma eegna. Namni waan sana deebi'ee kaasu hin jiru. Duula miidiyaa sodaatu. Amma inumaa abdii kutachaa jirra," jedhan hojjettoonni kunneen. Rakkoo hojjettoonni mootummaa seektaroota Naanoo Oromiyaa keessaa jiranii fi dhimma carraa kondominiyeemii hojjettoota Naannoo Oromiyaa kuma 14 carraa erga kaasanii achi buuteen isaa dhabamee kanarratti dubbachuuf Hogganaa Biiroo Pablik Sarvisii Oromiyaa Obbo Huseen Fayyisoo waaliin beellama qabannee turre. Haa ta'uutii Obbo Huseen beellama qabanne kabajanii komii hojjettootaa kanarratti deebii kennuuf heeyyamamoo hin taane. Guyyootaaf irra deddeebiin bilbillee yaallus nujalaa hin kaasne. Gama biraatiin kondominiyeemii hojjettoonni mootummaa carraa itti kaasne jedhan kana qulqulleeffachuuf ejensii daddabarsa manneenii Magaalaa Finfinnee irra deebii argachuuf yaaliin goones ammaaf hin milkoofne. Yeroo deebii kennuuf argamanii fi heeyyamamoo ta'anitti yaada isaanii kan dhiheessinu taha.


'A Doctor without a country': Dr. Tomaas Laambee Itoophiyaatti tajaajila fayyaafi barnoota ammayyaa baballisuu keessatti akkamiin yaadatama?

Dr. Tomaas Laambee 'The American United Presbyterian Mission' irraa ergama fudhatee Qeellam Wallaggaa, Sayyoo, kan qaqqabe bara 1919 ture. Akka kitaabni waa'ee seenaa isaarratti barraa'e Thomas A. Lambie: Missionary Doctor and Entrepreneur jedhu kaa'utti, dhufaatiin isaa kallattiin hin turre. Bu'aa ba'ii hedduu baddaafi gammoojjii keessa qaxxaamuree ture Masirii irraa gara Sudaan, Sudaan irraa ammoo Wallagga kan seene. Dr. Laambeen Masiriifi Sudaan keessatti hojii ergama wangeelaa cinaatti ogummaa fayyaa barateen taajajila fayyaafi barnoota baballisaa ture. Itoophiyaa erga dhufee kaasees, hojii wangeelaan alatti tajaajila fayyaafi barnoota ammayyaa babal'isaa tureera. Fakkeenyaaf, gama fayyaatiin Itoophiyaa keessatti hospitaalota sadii (lama Finfinnee keessatti, tokko ammoo Dambi-Doollootti) hundeesseera. Gara biyyoota Baha Giddu-galeessaa Jordaaniifi Filisxeemittis darbee ittisa dhibee sombaarratti waan danuu akka hojjete seenaan isaa ni mul'isa. Hojii isaa kanaan walqabatee, Dr. Tomaas Laambee, 'A Doctor without a Country' jedhama. Doktora biyya hin qabne akka jechuuti. Ergama wangeela geessisuun olitti Dr. Tomaas Laambeen tajaajila fayyaafi barnoota ammayyaa baballisuu keessatti hojii bu'uura ta'aniifi bal'aa hojjeteera. Waajira Qindeessaa Sinoodosoota Beeteel kan ta'an Luba Tafarii Barkeessaa, Dr. Tomaas Laambee akka hundeessaa waldaa isaanii Beeteel Makaane Yesuus ta'etti fudhatu. Mishinariin kun hojii wangeelaa cinaatti waggoota 100 dura tajaajila fayyaafi barnoota ammayyaa akkaan barbaachisaa ta'e babal'isuu isaatiin seenaan addatti isa yaadata jedhu. Qeellam Wallaggaa Sayyoo keessatti yeroo tajaajila isaa jalqabetti Dr. Tomaas Laambeen, mana yaalaas achumatti jalqabanii guddataa deemee Hospitaalli Dambi-Doolloo kan amma harka mootummaa jiru kun yeroo sana akka hundeeffame kaasu Luba Tafariin. Hospitaalli kun ammoo baayyee bal'atee ummata hedduuf tajaajila kennaa tureera. Isaan booda gara giddu-galeessa biyyaatti yeroo waamametti Dr. Laambeen, Inistitiyuutii Qorannoo Fayyaafi Sirna Nyaataa Itoophiyaa (EPHI) kan maqaa Paastar Inistitiyuut jedhamuun beekamu hundeesse jedhu. Hospitaalli Phaawuloos (St Paul Hospitaal) Finfinnee jiru kunis Dr. Tomaas Laambeetiin akka hundeeffame kitaabni waa'ee seenaa isaa irratti barreeffame ni mul'isa. Qabatni guddaan ittiin Dr. Tomaas Laambeen ittiin gara Itoophiyaa dhufee jiraatuufi hojii isaa hojjetuuf karaa baneefiyyu ogummaa fayyaa isaatiif barbaadamuu isaatii akka ta'e kaasu Lubi Tafarii. Yeroo sanatti biyya gaggeessaa kan ture Dajaazmaach Birruu nama jedhamutu waamicha godhaniif kan jedhan Lubi Tafarii, waamicha akka taasisaniif sababii kan ta'e ammoo akkuma amma Koronaan addunyaa kana raasetti bara sana ammoo dhibee 'Spanish Flu' ykn 'Hidaar Bashitaa' jedhamu tokkotu ture jechuun ibsu. "Yeroo sana dhibeen kun loltoota Dajjaazmaach Birruu jalaa fixee jennaan akka inni dhufee yaaluuf waamichi godhameef. Waamicha kana ammoo fudhatee gaafa dhufu inni wallaansa fayyaa kennuu qofa osoo hin taane, hojii barnootaas, hojii wangeela babal'isuu yoo naaf hayyamama ta'e nan dhufe jedhe. Kana ammoo hayyamaniif jennaan dhufe," jedhu. Dhukkubni 'Spanish Flu' kun addunyaarra bara 1918-1919tti kan ture yoo ta'u, ummata Itoophiyaa hedduu akka fixe seenaan ni mul'isa. Ogummaa fayyaa isaatiif barbaadamee Sudaan irraa akkuma gara Wallaggaatti waamicha argate, ogummaamti fayyaa isaa kun suuta suutaan akka gara giddu-galeessa biyyaatti akka dhufuuf karaa isaa ta'e Dr. Laambeetiif. Akka odeeffannoo fuula marsariitii Gospel Fellowship Association (GFA) irraa argame jedhutti, bara 1920moota keessa Dr. Laambeen haadha warraa isaafi garee isaa waliin gaangeedhaan karaa Goree gara giddu-galeessa biyyaatti dhufuuf yaalaanii garuu bulchitoota naannawaa sanaa yeroo sanaatiin dhorkamanii of duuba deebiyan. Haata'u malee, guyyaa tokko gaggeessaan akka hin dabarre dhorke goondaan yookaan mixiin gurra seente. Bulchaan kun wallaansa jira jedhameen fala waan dhabeef du'uu qofaan akka isa hafe yaadaa ture jedha. Boodarra Dr. Laambeen ogeessa fayyaa ta'uun isaa iyyaafannaa keessa waan barameef waamamee ilbisa kana keessaa baasee lubbuu akka oolche himama. Qabata kanaan bulchaan kun Dr. Laambee Finfinnee geessuun Raas Tafarii (boodarra kan Hayilasillaasee jedhame) waliin akka wal barsiise ibsa fuulli marsariitti GFA kun. Mana barumsaa Sadarkaa Tokkoffaa Birhaan Yesuus Dambi-Doollootti waldaa keessatti bane booda mana barumsaa of danda'e ta'ee bahe jedhu Lubni Tafarii Barkeessaa. Bu'uuruma Dr. Tomaas Laambeen Sayyoo keessatti kaa'een manneen barnootaa 100 ol ta'an biroon waldoota Kiristaanaa jalatti banamanii carraa barnootaa Qeellam keessatti akka baballisan ibsu. Hojiin barnoota baballisuu Dr. Laambee Qeellam Wallaggaa keessatti hin daangeffamne. Gara giddu-galeessa biyyaattillee baballisuun mana barnootaa ijoollee durbaa 'Bethel Mekane Yesus Girls' School' kan jedhamu Finfinnee, Gulalleetti hundeesse jedhu. Manni barnootaa ijoollee durbaa Beeteel Makane Yesuus Finfinneetti Dr. Laambeen hundeesse kun amma waggaa 98 akka ta'es dubbatu. Manni barumsaa Sadarkaa Tokkoffaa Birhane-Yesuus jalqaba waldaa keessatti hundaa'e booda gara mana barumsaa sadarkaa lammaffaatti guddachuun 'Bethel Evangelical Secondary School (BESS)' ta'e. Boodarra mishinaroonni baayyeen isa waliin dhufanii manneen barnootaa kan hundeessaniifi barsiisaa turan hedduu akka turan kaasuun, manni barumsaa 'BESS' kun addatti milkaa'ina isaatiin bakka guddaa qaba ture jedhu. Ofii isaaniillee achitti akka baratan kan himan Lubi Tafarii, manni barumsaa BESS namoota gurguddoo barsiisee kan baasedha jedhu. Mana barumsaa kun jedhu, barnoota ogummaa akka qonnaafi teekinikaa dabalatee akaakuu sirna barnootaa addatti dhaloota qaru akka qabu ture yaadatu. Manni barumsaa BESS bu'uura guddaa kan kaa'edha kan jedhan Lubi Tafarii Barkeessaa, dhalattoota naannoo sanaaf qofa osoo hin taane manni barnootaa gaariin yeroo sanatti jiru isa waan tureef bakkeewwan fagoo akka Finfinnee, Gaambeellaafi kutaawwan biyyattii gara garaa keessaa simatee barsiisaa ture jedhan. Kitaabni waa'ee biyyoota akka Angiloo-Ejipt, Sudaan, Itoophiyaafi Filisxeem keessatti dabarse, bakka inni nannaanna'e, hojii inni hojjete, xalayaawwaniifi gabaasa hojii isaarraa walitti qabamuun qophaa'e, Dr. Laambeen nama addaa akka ture kaa'a. Medikaal Doktoriidha, nama hojii jaallatuufi yeroo hundaa dirree itti bobba'etti injifatu ture. Nama guutummaan guutuutti of kennee namootaaf jiraatedha; biyyoota kanneen keessa bosanaa, baddaafi gammoojjii, lagaafi gaarreen inni keessa hin deemne hin jiru jedha. Dandeettii waa uumuus qaba ture jedha kitaabni waa'ee hojii mishinarii isaa ballinaan dhiyeesse kun. Ogummaa fayyaafi hawaasummaan alattis dippilomaatii beekamaa akka ture warri isa beekan dhugaa ba'uuf. Afaanota Sudaan hedduu, Amaariffaafi Arabiffa barateera. Tomaas A Laambeen umuriin isaa waggaa 22 wayita jiru bara 1907 karaa Ijiptiifi Sudaan hojii mishinariif qormaata barbaachisu darbee bobba'a. Amerikaa irraa ture kan gara Ijjipt-Sudaanitti qajeele. Hojii mishinii cinaatti, tajaajila ogummaa fayyaatiin akka biyyoota kanatti imaluu fedhes dubbateera. Akka kitaabni seenaa Dr. Laambee jedhutti, Yunaayitid Pirisbitaariyaan Miishin bara 1893 hojii mishinii Itoophiyaa keessatti hojjechuuf akka hayyamamuuf Minilik II gaafatanii turan. Haata'u malee, gaggeessitoonni Abisiiniyaan Ortodoksiin dhiibbaan Kiristaanummaa biyya alaa isaan waan yaaddesseef hin hayyamamiiniif hafeera. Bara 1918 keessa garuu Dr. Laambeefi maatiin isaa Sudaan Naasir irraa Itoophiyaa Gambeellaa seenuu danda'aniiru. Hawwii isaa bara dheeraa Itoophiyaa keessatti tajaajila dhiyeessuu hawwaa tureen Sudaan irraa gara Wallaggaatti seenuun hojii wangeela baballisuun cinaatti tajaajila fayyaafi barnoota ammayaa baballisaa tureera. Itti-gaafatamummaa isaa Itoophiyaa keessatti sirriitti akka bahatuuf, akkasumas hogganaa Fannoo Diimaa Itoophiyaa akka ta'uuf Dr. Tomaas Laambee bara 1934 lammummaa US dhiisuun kan Itoophiyaa kennameefiif ture. Haata'u malee, bara 1937 yeroo Xaaliyaan Itoophiyaa qabattee turtetti mishinaroonni hundumtuu akka biyyaa bahan waan gooteef innis yeroo sana Itoophiyaatii akka bahe seenaan isaa ni mul'isa.


Manni Maree Paartilee siyaasaa adeemsi Komishinii marii biyyaalessaa hundeessuu akka dhaabbatuuf gaafate

Manni Maree paartilee siyaasaa Itoophiyaa iftoominaa fi walabummaa adeemsa Komishinii marii biyyaaleessaa hundeessuu irratti komii dhiyeessuun, adeemsichi yeroof akka dhaabbatuuf gaaffii dhiyeesse. Walitti qabduun mana marichaa Dr Raaheel Baafee, adeemsi komishinicha hundeessuuf taasifame kan iftoominni hanqatu, walabaa fi hunda hammataa waan hin taaneef manni marichaa komiisaa qaamoolee dhimmisaa ilaallatuutti dhiyeeffachuu BBCtti himan. Manni marichaa komiisaa Mana Maree Bakka Bu'oota Ummataa fi Waajjira Af-yaa'ii mana marichaatti kan galfate Guraandhala 10, 2022 erga korri waliigalaa irratti mari'ateen booda jedhan. ''Adeemsichi amansiisaa ta'uu baannaan bu'aa eegamu hin argamsiisu'' kan jedhan walitti qabduun tun, mariin waloo kunis bu'aa inni biyyaaf qabaatu hubachuun adeemsi komishinaroota adda baasuufi muuduu yeroodhaaf dhaabbatee irra deebiin haala hunda hammataa fi amanamaa ta'een akka eegalamuuf gaafachuu himan. Paarlaamaan Itoophiyaa torban lamaan dura namoota dhibbaan lakkaa'amaniifi komishinarummaa komishinii marii biyyaaleessaatiiif eegaman keessaa kaadhimamtoota 42 adda baasuun beeksiisuunsaa ni yaadatama. Adeemsa ittaanuunis 42 keessaa kanneen komishinarummaa Komishinii marii biyyaaleessaatiif muudaman adda baasuuf kaadhimamtoota irratti yaanni akka kennamuuf ummataaf waamichi taasisfamuun ni yaadatama. Komishinichis dhimmoota biyyaaleessaa bu'uraa irratti marii taasisuun qaama adeemsa waliigaltee biyyaaleessaa uumuudhaaf dandeessisu kan hogganuufi kan qindeessuudha. Kanaan dura labsii komishinii marichaa irratti yaada kennuuf Ministirri Haqaa Dr Geediyoon Ximootiyoos wixinee labsichaa dhiyeessuun, bakka paartileen siyaasaa 53 argamaniitti mariin taasifamuu kan yaadatan Dr Raaheel, yeroo sanatti qabxilee fooyyeeffamuu qaban adda baasuu fi yaada dabalataa kennuu ibsaniiru. Haata'u malee qabxiileen ka'an kanneen osoo hammatamuun hin sirreeffamiin, gara kaadhimamtoota adda baasuufi muuduutti galame jedhan. Kanneen komishinichaaf kaadhimummaan dhiyaatanis kan danbii labsii komishinichaa boqonnaa 13 irra kaa'amee kan guutan miti jedhu. Isaan keessaayis kanneen lammummaa biyya lamaa qaban, kanneen loogii siyaasaa qaban, kanneen yakkaan himatamaniifi kan itti murtaa'uun hidhamanii turan kaadhimummaa keessatti hammatamuu akka fakkeenyaatti kaasaniiru. Kana malees kaadhimamtoota 42 keessaa dubartoota 4 qofa ta'uu, hirmaannaan dargaggootaa kan hin jirreefi manni marii waloo paartiilee siyaasaas hubannoo keessa akka hingalfamne ibsaniiru. Komii kana galfachuuf hin turree? jechuun gaaffii dhiyaateef, Dr Raaheel, ''erga wixinee labsii irratti mariin taasifameen booda sirreeffamuun yeroo lammataatiif xiinxalaaf akka dhiyaatu waliigalamulleen osoo lammaffaa irratti hin mari'atamiin ragaasifame,'' jedhan. Kana malees manni marii Ministirootaa gara mana maree bakka bu'oota ummataatti akka hin qajeelfamne gaafatanii akka turan walitti qabduun tun yaadataniiru. Akkasumas Waajjira Af-yaa'ii, Waajira Ministira Mummee, Waajjira Pireezidaantii, Ministeera Haqaa fi paartii biyya bulchuuf xalayaa galfachuu kaasaniiru. ''Kan nu dhagahu hin arganne, kan deeman aangoo motummaatiin. Ammas komii keenya dhiyeessineerra. Yoo fudhachuu baatan kan gara ummataa adeemu ta'a,'' jedhan. Dhimmoota Itoophiyaa keessatti baroota dheeraaf turaniifi mariifi irratti waliigalamuun qabamu jedhaman irratti mariin biyyaalessaa akka taasifamuuf irra deebiin gaaffiin dhiyaachaa kan ture yoo ta'u, bara kanatti komishinii kan hogganuufi miseensa 11 hundeessuuf yaaliin taasifamaa jira. Haata'u malee adeemsi hundeessuu komishinichaa ilaalchisee mana maree waloo paartilee siyaasaa Itoophiyaatiin alatti paartileen siyaasaa kan akka KFO, ABO fi Adda Bilisa Baasaa Ogaadan mormiisaanii dhaggeessisaa turan.


Guyyaa Raadiyoo Addunyaa: 'Raadiyoon anaaf akka haadhaa fi abbaa kiyyaati'-Alii Baay Yaaqoob Calanqoorraa

Har'a Guyyaa Raadiyoo Addunyaati. Ga'ee Raadiyoon jiruu fi jireenya dhala namaa keessatti gumaache lammiilee addunyaa biratti kan itti yaadatamuu fi kabajamee ooludha. Interneetii fi TV akkasumas meeshaalee ektirooniksii oduu dabarsan gara addunyaa kanaa dhufuudhaan dura kan ture ta'uusaatiin dhala namaa waliin michummaa cimaa qaba Raadiyoon. Guyyaan Raadiyoo Addunyaa kan bara 2022 mata duree: Raadiyoo fi Amanamummaa jedhuun akka kabajamu jaarmiyaan guyyaan kun akka kabajamuu eegalu murteesse-UNESCOn ibseera. UNESCOn yaa'ii waliigalaa 36ffaa isaarratti Guraandhala 13 Guyyaa Raadiyoo Addunyaa ta'ee akka yaadatamu kan murteesse Sadaasa 3, 2011 ture. Guyyaan kun jalqaba kan kabajame Guraandhala 2012 yoo ta'u barana yeroo 11ffaaf kabajama. Raadiyoon namoota hedduu biratti jaallatamus, namoonni jaalalaa fi hirmaannaa addaa raadiyoorratti qaban muraasni wayita maqaansaanii ka'u dhageenya. Fakkeenyaaf Itoophiyaa keessatti Abdiisaa Nagaroo Amboorraa, Abbee-Kabbee Asallaarraa, Alii Baay Yaaqoob Calanqoorraa namoota kaanirra raadiyoorratti hirmaachuun maqaansaanii ka'a. Yeroo waggaa 30tti siquuf raadiyoorratti hirmaachaa, badhaasa hedduus kan qooddatan manguddoon magaalaa Calanqoo Alii Baay Yaaqoob, seenaasaanii akkanaan nuuf qoodaniiru. Ijoollummaasaaniirraa jaalala raadiyoo akka qaban kan himan Aab Alibaay Yaaqoob(Haji Mohammad Yaa'iqoob), mana barumsaa sadarkaa tokkoffaa wayita turanitti odeeffannoo raadiyoorraa dhagahan dareetti barattootaaf dhiyeessaa turuu himan. ''Wayitan ijoollee ture colleen ture, odeeffannoo kennuu fi fudhachuurratti nan saffisa. Kutaa 5 fi 6 wayitan baradhu gaazexeessaan Shaambal Afaworqi Yohaannis jedhamutu waa'ee saayinsii irratti hojjeta ture. Anis baayyeen isa jaal'adha, nan hordofa. Waan inni dabarsu barreeffadheen Wiixata daree seenee barattootaaf dhiyeessa,'' jechuun eessaa akka hirmaannaa eegalan himan. Haala kanaan osoo jiranii taateen magaalaa Cirootti isaan mudate ammoo daranuu hojiisaanii har'aaf bu'uura akka kaa'e himu. ''Wayitan kutaa sagal magaalaa Cirootti baradhu baalabbaati lafa sanaa Dajjaazmaach Ahmad Alii Xasee namni jedhaman abbaa kiyya waliin michuu turan. Afaan Oromoo malee afaan Amaaraa hin beekan. Waan biyyi itti oolte baruu fedhu, garuu raadiyoon afaan Amaaraan dabarsa,'' jedhan. Yeroo sana raadiyoorratti hirmaannaa waan qabaniif akka oduu hiikanii itti himaniif filatamuu kan himan Haji Mohaammd Yaa'iquub (Alii Baay Yaaqoob), kana gochuusaanin akka badhaafamanis himan. Kunimmoo raadiyoo duukaa akka bu'aniif bu'uura cimaa ta'uufii himan. Akkasiin jaalalli raadiyoof qaban daran cimee, wayita bilbilli automaatikii eegalu ammoo bilbilanii hirmaachuu eegalan. ''Gaaffilee gaafataman irrattin hirmaachuu eegale. Raadiyoo biyyattii keessa jiran hundarratti nan hirmaadha. Raadiyoo Itoophiyaa, Faanaa, kanneen kaaba biyyattii jiran hundarratti hirmaachaan ture,'' jedhan. Afaan Oromoo, Afaan Amaaraa, Hararii fi Afaan Tigireen hirmaachaa turuu fi yeroo jalqabaaf bara 1994 Faanaarraa badhaasa argachuu himan. ''Bara 1994 Faanaan teeppii gurguddaa sadi na badhaase. Ergasiis Raadiyoo, teeppii, sa'atii, TV, mobaayila, maallaqa yeroo hedduu badhaafameera. Haji Mohammad Yaa'iquub (Alii Baay Yaaqoob) raadiyoon bakka deeman hundatti michuu ta'uufii himan. ''Bakka kamittuu, haalaa fi yeroo kamittuu raadiyoon narraa adda ba'ee hin beeku. Raadiyoon anaaf fira kooti, haadha abbaa fi obbolaa kooti. Isarraan waa bare, isaanin barames,'' jechuun faayidaa raadiyoo ibsan. Sababaan raadiyoorratti beekameefin karaa Televizhiiniillee beekame jedhan. Haji Mohammad Yaa'iquub akkaataa itti odeeffannoo argatanii fi qindeeffatan wayita ibsan, ''Waraqaa kamuu dubbiseen, yoo na fayyade odeeffannoo irraa katabadha. Waanin dhagahe hunda gurra qofatti osoo hin taane waraqaarran kaa'a,'' jedhan. Bara 1994 irraa eegalanii hanga ammaatti ragaalee walitti qabanii barreeffamaan olkaa'atanii qabu, odeeffannoon isaan harkaa qaban raadiyoorratti gaaffilee deebisanii badhaafamuun alatti namootaaf madda odeeffannoo ta'eera. Kanarraa ka'uun namoonni Google Itoophiyaa jechaanii akka turan himu maanguddoon kun. ''Waanan katabu yeroo fi tartiibasaa eegeen kataba. Fakkeenyaaf kan bara kanaa Ji'a Fulbaanaarraa eegalee waan jirun ji'aan qoodee kaa'a. Waanin katabe sanaaf ibsa ga'aa kenneen olkaa'a, yoom, eessatti, maal akka ta'en ibsa. Waanni kun maal akka ta'e barreesseen itti maxxansa.'' Afaan Amaaraa, Ingilizii fi qubeedhaan barreessuu kan himan Haji Mohaammad Yaa'iquub, ragaaleen kuusan kunneen akka kompiyuutaraan barreeffamanii taa'aniif ijoollee isaaniitti dhaamuu himan. Maqaa masoo-Alii Baay Yaaqoob jedhamuun kan beekaman Haji Mohaammad Yaa'iquub, wayita maqaa masoo kana ibsan, ''Aliin maqaadha, Baay jechuun obboleessa jechuudha, Alii Baay jechuun Alii obboleessakoo jechuudha,'' jedhan. Yeroo jalqabaaf maatii isaaanii keessaa kan Itoophiyaa dhufe akaakoo isaanii ta'uu kan himan Haji Mohaammad Yaa'iquub, ALI bara 1945 magaalaa Dirree Dhawaatti dhalatanii Calanqootti akka guddatan himan. Haji Mohaammad Yaa'iquub lammii Paakistaan turan, maatiin isaanii duraan turan Itoophiyaa jiraatanis lammummaa Itoophiyaa hin arganne. Isaan garuu sababa dubartii Itoophiyaa fuudhaniif lammummaa Itoophiyaa argachuu himan. Mana barumsaa kutaa 1-6 magaalaa Calanqootti, 8 fi 7 Dadar, isa booda 9-12 ammoo magaalaa Cirootti baratan. Wayita barnoota xumuran qabxii yuuniversitii isaan seensisu argatanis garuu sababa lammii Itoophiyaa hin turreef carraa yuuniversitii seenuu hin arganne. Kanaafuu dorgomanii Kolleejjii Qonnaa Jimmaa seenuun waggaa lama baratanii ba'an. Haadha manaas achuma Jimmaadhaa fuuchuu kan himan maanguddoon ganna 69 kun, waggaa 46 fi walakkaa haadha warraasaanii waliin turan keessatti ijoollee sagal waliin horuu himan. ''Kan jaartiin kiyya naaf deesse sagal, tokko kan obboleessa kiyyaa, tokko ammoo kan ilma kiyyaa, walumaagalatti ijoollee 11 guddiseera. Ijoollee abbaa kiyyaa keessaa ana qofatu Itoophiyaatti hafe, kaan Paakistaan jiru. Ilmaan kiyyammoo faffaca'anii biyyoota akka Paakistaan, Sa'uudii, Firaansi, Siwizarlaand, Yaman jiran,'' jedhan. Ijoolleensaanii hunduu Itoophiyaatti barnootasaanii hordofan, kan yuuniversitiirraa eebbifamanis jiru akka Haji Mohaammad jedhanitti. Haji Mohaammad barnoota qonnaa baratanis, erga eebbifamanii ba'anii hojii mootummaa hin hojjenne. ''Ergan ba'ee dukkaana/suuqii abbaa kiyyaa dhaaleen hojjechuu eegale. Suuqii nan babal'ise. Horsiisa lukkuu, loon, akkasumas mana suuraa fi farmaasiiwwan banadheen hojjechuu eegale,'' jedhan. Yeroo ammaa ijoolleensaanii warri Itoophiyaa jiran Dukkaana qorichaa/faarmaasii fi suuqii akkasumas hojiiwwan horsiisa beelladaa isaan eegalan keessa seenuun hojjechaa jiraachuu himan. Haji Mohaammad Yaa'iquub afaan torba bareechanii dubbatu, ''Calanqootti guddachuun akkan Afaan Oromoo akka afaan dhalootaa kootti baradhu na godhe'' jedhan. Afaan Oromoorratti dabalataan Afaan Amaaraa, Afaan Arabaa, Afaan Ingilizii, Afaan Hararii, Afaan Tigiree fi Afaan Hindii ni dubbatu. Haji Mohaammad itoophiyaa keessatti akka lammii Itoophiyaatti beekamanis, biyyoota alaatti garuu qormaati isaan mudachuu himan. ''Fakkeenyaaf wayitan hajjiif Sa'uudii Arabiyaa deemee ture garee Itoophiyaatti akkan hin makamne eegdonni na ittisan. Isa booda paaspoortii kiyyan itti agarsiise. Ergasii alaabaa Itoophiyaa qabadheen imala,'' jedhan. Haji Mohaammad dhibee onneen qabamanii erga Hospitaala Onnee Addis jedhamu kan magaalaa Finfinneetti argamutti yaalamuu eegalanii waggaa 12 caaleera. Paakistaan yeroo tokko dhaquu kan himan Haji Mohaammad, ergasii ammoo maatiisaanii bilbilaan quunnamaa jiraachuu himan.


Nageenya Oromiyaa: Warshaan sukkaara Finca'aa akkamiin oomisha dhaabe?

Gama Lixa Itoophiyaa Godina Horro Guduruu Wallaggaatti kan argamu Warshaan Sukkaara Finca'aa oomisha dhaabuu Korporeeshinii Sukkaara Itoophiyaa BBC'tti hime. Oduun kuni kan dhagahame yeroo rakkoon nageenyaa gama Lixa Oromiyaa furmaata dhabuun lammiileen dararaafi buqqaatiif saaxilamuu himaa jiranittidha. Dubbii Himaan dhaabbatichaa Obbo Rattaa Dammaqaa sababa boba'aan dhibuutiin warshichi torban darbe oomisha dhaabuu ibsan. ''Rakkoo nageenyaa naannicha jiruun boba'aa dhiheessuun waan hin danda'amneef guyyoota muraasa dura Guraandhala 09, 2022 eegalee hanga kaleessaatti akkuma dhaabatetti jira,'' jechuun himan. Maddi oduu biraa haleellaa hidhattoonni raawwataniin warshaan kuni hojii dhaabuu gabaase ture. Dhimma kana garuu qondaalli kuni BBC'f hin mirkaneessine. ''Naannicha rakkoon nageenyaa waan jiruf malee haleellaan warshicha irratti raawwate hin jiru,'' jechuun himan. Boodarra qondaalli kuni boba'aan ''guyyaa kaleessaa warshicha bira gahuufi oomisha yeroo dhihootti eegala jennee eegna,'' jechuun himan. Hojjetaan warshichaa BBC'n dubbiseefi rakkoo nageenyaaf maqaa isaanii hambisne, rakkoon boba'aa turuufi gidduu kana garuu konkolaattonni boba'aa qabatan warshicha dhaqqabuu himan. ''Boba'aa dhabee [warshichi] dhaabbatee ture, har'ammoo ka'eera. Har'a kaafnee ganama hojjedheen bahe. Daakaa ture. Hojiitti deebi'eera,'' jechuun dubbatan. Haata'u malee, humna guutuun eegaluun isaa hin beekamu. Bulchaan Godina Horro Guduruu Wallaggaa Obbo Baqqala Dachaasaa immoo rakkoon nageenyaa warshichi oomisha akka dhaabu dirqu hin jiru jechuun miidiyaaf himaniiru. Daandiin boba'aa geessuuf rakkisaadha jedhame daandii kam akka ta'e ifatti hin ibsamne. Warshichi guyyootaaf dhaabachuun isaa dhiibbaa inni qabaatu kan gaafanne qondaalli kuni ''indastiriin sukkaaraa guyyootaaf hojii dhaabuu hin qabu. ''Warshaan sa'aatii 24 dalagu, guyyoota 4 hanga 5 hojii dhaabuun isaa rakkoo qaba. Garuu, hammana kan jedhamu miti,'' jechuun ibsan. Warshaan Sukkaaraa Finca'aa warshaa sukkaaraa Itoophiyaa keessa jiraniifi waggoota lama dura mootummaan gurguruuf ibse keessaa tokkodha. Akka Korporeeshiniin Sukkaaraa Itoophiyaa ibsetti warshichi waggaatti sukkaara toonii 270,000 humna oomishu qaba. Haata'u malee, dhihoo rakkoon nageenyaa warshaa Itoophiyaa keessa sukkaara oomishuun guddicha jedhamu keessatti mudatee turuu Obbo Rattaan BBC'tti himaniiru. ''Tiraaktara muraasa gubuun ture. Eenyutu gube kan jedhu qaamota nageenyaatu deebii itti kennuu danda'a. Rakkoon akkanaa mudatee ture. ''Warshichi tiraaktara hedduu qaba. Tiraaktarri gubate tiraaktara gara afur ta'udha. Tiraaktarri gubachuu isaatiin hojii hin dhaabne ture. Amma dhaabuu isaaf sababni boba'aadha,'' jedhan. Itti dabaluun, ''Boba'aan yoo dhihaatef oomisha itti fufa,'' jechuun himan. Hamma lafa hektaara shankoorri ibiddaan gubate isa gaafatamaniif ''muraasa'' jechuun ibsan. Abbaa kana raawwate garuu qaamolee nageenyaa mootummaa gaaffaa jechuun alatti Obbo Rattaan hin dubbanne. Bulchaan godinaa Obbo Baqqalaan garuu haleellaa tiraaktaraafi shankoora irratti gaheef hidhattoota Waraana Bilisummaa Oromoo jedhanii of waamaniifi mootummaan ABO-Shanee jedhee waamu himatan. Hidhattoonni dhimma kana irratti waan dubbatan hin qabani. Akka ragaaleen agarsiisanitti warshichi ALI bara 1969 kan hundaa'e yoo ta'u sukkaaraan ala itaanoliis ni oomisha. Bakkeen warshaan kuni jiru bakkeewwan hidhattoonni Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) kan mootummaan ABO-Shanee jedhee waamu ni socho'u. Korporeeshiniin Sukkaaraa Itoophiyaas kana quba qaba. Keessumaa waggaa darbe eegalee irra deddebbiin naannawa warshichaa hidhattoonni haleellaa raawwataa turuun isaanii ibsamaa ture. Waggaa darbe hidhattoonni baankii lama kan ganda Hagamsaa jedhamtu dhiyeenya warshaa shukkaaraa Fincaa'aatti argamtu keessa jiran saamuu jiraattonni fi hojjetaan baankii tokko BBC'tti himani turan. Himannaa akkanaa hidhattoonni ifatti raawwanne jedhanii hin beekan. Hagayya waggaa darbemmoo hidhattoonni warshicha ''to'anne'' jechuun ibsanii turan. Waggoota muraasa darban rakkoon nageenyaa gama Lixa Oromiyaa keessa mudate ammallee hin furamiin jira.


Hambaaleen durii Itoophiyaa hedduun gatii rakasaan karaa interneetii gurgurtaaf dhiyaatan

Meeshaaleen hambaa durii qabeenya Itoophiyaa ta'an hedduun gabaa karaa Interneetiin raawwatamurratti gatiin rakasaan gurgurtaaf dhiyaatan. Hambaaleen Itoophiyaa keessaa hatamuun isaanii himamu kunneen yeroo dhiyoo as dhaabbilee karaa interneetii gurgurtaa fi bittaa gaggeessan irratti gatii rakasaan dhiyaachuu miidiyaaleen gabaasaa jiru. Hambaalee kunneen keessaa hedduunsaanii dhaabbata gama interneetiin gurgurtaa raawwatu 'eBay' irratti dhiyaataniiru. Hambaaleen kunneen tasuma ka'anii haala hin eegamneen gabaatti dhiyaachuun isaanii, tarii yeroo waraana Tigraay kanneen naannocha keessaa saamaman ta'uu akka hin hafne shakkii uumeera. Waraana Kaaba Itoophiyaa hordofee manneen amantii Kiristaanaa fi Islaamaa haleelamuu kanaan dura gabaasamaa ture. Manneen amantii haleelamuu qofa osoo hin taane hambaaleen durii akka saamamanis gabaasi ba'aa ture. Abbaan Taayitaa Eegumsaa fi Qorannoo Hambaalee Federaalaa Itoophiyaa dhimma kanarratti akka ibsa kennaniif BBCn deddeebi'ee gaafatus hin milkoofne. Dhimmicharratti sagantaa BBC News day jedhamuuf yaada kan kennan Qorataan Seenaa Afaanii fi Yuuniversitii Hamburg keessatti digirii sadaffaa(PhD) barataa kan jiran Hagos Abrahaa, yeroo waraanaa sanatti, ''hambaaleen gadaamii fi manneen amantaa naannoo Tigraay keessaa saamamuu mirkaneeffadheera,'' jedhan. Hagos(PhD) akka jedhanitti yeroo sana hambaaleen durdurii fi akkaan gati qabeeyyii ta'an, eessattuu kan hin argamne hedduun saamamaniiru. Hambaaleen kunneen gatii gadi bu'aa ta'een gurguramaa jiraachuu BBCtti himan qorataan kun. Yeroo kanatti hambaaleen kunneen akkamiin saamamaniii alatti ba'uu danda'an kan jedhu adda baasuun rakkisaa ta'us, karaa Sudaan fi Keeniyaa ba'uu akka danda'an tilmaaman. Kanneen hambaalee amantaa durii kaasanii Itoophiyaa keessa turan gabaa eBay irratti gurguran keessaa tokko 'Worley Enterprises International LLC' kan jedhamuudha. Hambaalee daldaltuun kun gurgurtaaf dhiyeesse keessaa tokko barreeffamoota dhimma amantiirratti jaarraa 15ffaa fi 17ffaa keessa Itoophiyaa keessatti barreeffamaniidha. Barreeffamni amantii, afaan Gi'iziin gogaarratti barreeffame kun ALI Amajjii 12, 2014 doolaara Ameerikaa 240n gurguramuuf gabaarratti dhiyaate. Kitaabni kan biraan jaarraa 15ffaa fi 16ffaa keessa afaan Gi'iziin barreeffamuunsaa himamu, ammoo fuuluma kanarratti doolaara Ameerikaa 1250n gurgurtaaf dhiyaate. Jaarmiyaalee karaa interneetii daldala gaggeessan akka eBay irratti namoonni galmaa'anii, suuraa meeshaa gurguranii ibsa ga'aa waliin maxxansuun gabaaf dhiyeessu. Dhaabbati 'Worley Enterprises International LL' jedhamu kunis meeshaalee ka'umsi isaanii Itoophiyaa ta'e kunneen wayita beeksisu '' dhibbarraa dhibba meeshaa isa sirrii ta'uu,'' ibsuun, ''namoonni bituu barbaaddan carraan kun akka isin hin dbarre,'' jechuun namoonni akka dafanii bitan kakaasaa ture. Qaamni hambaalee Itoophiyaa gabaaf dhiyeessu kun, waa'ee meeshaalee gurguruu wayita ibsu, meeshaalee walfakkaatan gurgurtaaf kan dhiyeessu erga namoonni akkanni meeshaalee kunneen gurguruuf itti kennanii booda eere. Dabalataan ofiis yeroo garagaraatti kan walitti qabe, akkasumas bakkeewwan garaagaraatti bitee eBay irratti deebisee akka gurgurus ibsa.


Namtichi Aggituu Eda'oo Guddataa ajjeese hidhaan adabame, maatiin maal jedhu?

Namticha baqattuu Itoophiyaa biyya Xaaliyaanitti re'oota horsiisuun maqaa gaarii horatte - Aggituu Guddataa ajjeese, manni murtii biyyattii hidhaa ganna 20'n adabe. Namni lammii Gaanaa maqaansaa miidiyaalee Xaaliyaan irratti Suleeyimaan Adaams jedhamuun dhahame kun, yakka kana raawwachuu erga amanee boodadha murteen kun kan irratti dabre. Maatiin Aggituu murteen kun dhagahamuu hordofee yaada kennaniin ''murteen kun gahaa miti,'' jechuun akka itti hin gammadne BBCtti himan. Namni ganna 33 Suleeyimaan Adaams, ajjeechaa dubartii kanaaf hidhaa ganna 15fi ji'a saddeet, akkasumas yakka gudeeddii irratti raawwateef ammoo hidhaa ganna afuriifi ji'a ja'aan adabameera. Dubartiin milkaa'ina isheen hedduu jajamtuufi dhaabbata horsiisa re'ootaa La Capra Felice yookaan 'Re'ee Gammachuu' hundeessuun beekamte Aggituu Guddataa, Muddee 29, 2020 haala suukanneessaa taheen hojjetaa isheen qaxartee hojjechiistuun ajjeefamte. Obboleettiin Aggituu Aaddee Hawwanii Eda'oo Guddataa adabbii hidhaa Wiixataa dhiyeenyaan maatii isaanii wajjiin hordofaa akka turan eeruun, ''Anaaf gahaa miti,'' jedhan. ''Adeemsi seeraa biyya keenyaafi kan isaanii adda adda. An ofiikootiin itti hin gammadne. Isheen waan debitu miti, waanti ishee deebisu tokkollee hinjiru. Garuu sammuu keetiif nama ajjeeseef waggaa 20 jechuun, [gahaa] miti. An akkuma biyya keenyaa umrii guutuu adabama jedhee yaadeyyu.'' Isheen ni deebiti otoo hin ta'in nama biraatiif, lammii biraa achi jiraatuuf [barnoota akka tahuuf].'' Aggituu Guddataan dhalattee kan guddatte magaalaa Finfinnee keessattidha. Akka gabaasa Rooyitarsitti, Aggituun bara 2010 magaalaa Finfinneetti 'saamicha lafaa' dhaabbilee idil - addunyaan taasifamu erga mormitee booda mootummaa baqachuun Itoophiyaati gara Xaaliyaanii baqatte. Barnoota Sooshiyolojiin digirii kan qabdu Aggituun jireenya ishii Kaaba Xaaliyaani naannoo Tireentinoo garreen Valle dei Mocheni gochuun jiraataa turte. Bakki kuni Xaaliyaanii Jarmaniitti daangessa. Lafi ummataa daggalatti akka hin jijjiiramne seera eeyyamu fayyadamuun gaara namni itti hin jiraannetti re'oota horsiisuu eegalte. 'Re'oota 15 horsiisuun eegale. Amma re'oota 180 qaba,' jechuun waggaa lama dura Rooyitarsiif dubbatte. Hojii akka ishee gargaarus baqataa akka ishee mindeessite. Halkan sa'aatii 5:00'tti ka'un re'oota elmuun ala hanga galgalaatti tiksuufi waan isaan barbaachisu guutuun hojii cimaadha. Kanuma keessa garuu milkaa'un ishee hawaasa keessa jiraattu biraa kabajaa horatte. Aggituun annan re'eerraa areera tolchaa gurgurti. Dabalataan, areerarraa daabboollee tolchaa turte. Daldalli ishee maamiltoota horatee ture. Re'een isheen horsiistus gosa re'ee baduuf gahaniifi Pezzata Mochena jedhamanidha. Hojiin ishee kunis baqattoota hawaasa waliin makuun jireenya fooyya'aa akka jiraachuu danda'an agarsiisee ture. Seenaa Aggituu Afaan Ingiliiziin BBC Travel gubbaatti hojjetame hidhaa kana hordofuun dubbisuu dandeettu.