Koorona vaayirasii: Chaayinaan dhibee vaayirasii yaaddoo uume ittisuuf guyyoota 6'tti hospitaala ijaaraa jirti

Kutaan bulchiinsa Chaayinaa Wuhaan jedhamu tibba kana vaayirasiin nama ajjeesaa jiru Koorona vaayirasi jedhamu keessatti mul'ate guyyoota 6 keessatti hospitaala sadarkaa isaa eeggate ijaaruuf akka jirtu beeksisfte. Kutaan bulchiinsa Wuhaan kun hospitaala kana saffisaan ijaaruudhaaf kan murteessiteef koorona vaayirasii achitti mul'atee saffisaan gara biyyoota addunyaatti tatamsa'aa jiru wallaanuudhaaf. Erga vaayirasiin kun kutaa bulchiinsattii keessatti mul'atee booda namoonni 830 ta'an kan qabaman yoo ta'u 80 ammoo sababii vaayirasichaa lubbuun isaanii darbeera. Kutaan bulchiinsa Wuhaan namoonni miliyoona 11 keessa jiraatan kana keessatti namoota vaayirasii haaraa kanaan qabamanii wallaansa dhufaniin hospitaalonni biyyattii muddamtee hir'inni qorichaallee uumameera. Akka sabaa himaaleen biyyattii gabaasanitti hospitaalli haaraan guyyoota 6 keessatti ijaaramu kun akka siree 1000 qabaatu taasifameetu ijaarmaa jira. Akka viidiyoon waraabamee gadi dhiifame agarsiisutti maashinoonni qotan bakka hospitaalichi itti ijaaru gahanii hojiitti jiru. Hospitaalli amma hojjetamaa jiru kun kan kanaan dura bara 2003 dhukkuba 'Sars' jedhamu wallaanuuf jecha kan Beejiingitti ijaarame waliin walfakkaata jedhameera. Oduun kun erga dhaga'amee namoonni hedduun yaada isaanii kennaa jiru. "Chaayinaan rakkoon waqtaawaa ta'e yeroo ishee mudatutti saffisaan fala barbaachuutti kan hamatamtu miti," jechuun hogganaan dhaabbata fayyaa idil-addunyaa Yaanzuung Huwaang dhugaa baheeraaf. Akka isaan jedhanitti hospitaalli bara 2003 keessa Beejiingitti ijaarame guyyoota torba keessatti xumurame. Hospitaala kanas guyyoota jedhame kana keessatti xumuruudhaaf wanti rakkisu hin jiraatu. "Murteen kun aanga'oota gara olii jiran irraa waan darbeef rakkoo xaxaa biirookiraasiifi faayinaansii waan hin qabaanneef wantonni barbaachisanis gahumsaan waan dhiyaatuufiif hospitaala kana ijaaruun guyyaa jedhame keessatti ni xumurama," jechuun amanataa qaban ibsaniiru. Yeroo ammaa kana maandiisonni guutummaa Chaayinaa irraa walitti qabamaniiru- Chaayinaan maandiisummaan ammoo hedduu biyya milkaa'ina guddaa qabdudha. Tarii biyyoonni addunyaa gama Lixaa kana amanuu dhiisuu danda'u. Haa ta'u malee, kun akka dhugaatti milkaa'u mirkaneeffachuudhaaf guyyoota 6 qofa eegaa jechuudhaan saffisa maandiisota Chaayinaa dinqisiifataniiru. Kun erga ta'een booda ammoo kutaan bulchiinsa Wuhaan kun qoricha hospitaalota dhiyoo jiranirraa ykn ammoo kallattiidhaan warshaa irraa fichisiifti jechuudha. Bara 2003 keessa vaayirasiin Chaayinaatti mudatee ture wallaanuudhaaf  jecha Hospitaalli Zhiyaahotaangishaan Beejiing keessatti ijaaramee ture. Addunyaa kana irrattis ijaarsa saffisaan xumurame ta'uudhaan guyyoota 7 keessatti ijaaramee xumurame.


Koroonaavaayirasii: Hammeenya koronaavaayiras maatii dhukkubsattootaa irraa

Lammiileen Chaayinaa lama torbanoota duraa weerarri dhukkuba kanaa itti ka'ee keessa miseensoota maatii dhukkubsataniif qorichaafi siree argachuun attam cimaa akka ture akkasiin BBC'tti himan. Torbanootuma vaayirasii haaraan badiinsa lubbuu namoota hedduu jiddugala bulchiinsa Chaayinaa kan taatee Hubee mudachuun gabaafameen boodatti ture aanga'oonni haala itti namoota vaayirasichaan faalaman murteessan irratti  jijjirama taasisan. Lakkoofsi namoota vaayirasichaan faalamaniis guyyaa gara guyyaatti dabalaa dhufe. Jalqabarrattis keessattuu magaalaa Wuuhaaniitti namoota vaayirasichaan qabaman wallaanuuf hanqinni siree hospitaalaa mudatee ture. Jiraattoonni Magaalaa Wuhaan lama magaalaa dhukkubsattootaan guutamte keeaasstti maatii isaanii dhukkubsataniif siree argachuun hagam takka rakkisaa akka ture mudannoo saanii BBC'tti himaniiru. 'Akaakayyu nagaan boqadhaa' - Xi'aa Huwaang Hawaangi wayita inni daa'ima tureetti maatiinsaa waan irraa du'aniifu, kan isa guddise akaakayyuu isaa turan. Bara jireenyaa isaatti kan barbaadaa tures, akaakayyuuwwan isa guddisan kan umurii 80n keessatti argaman bara sooramaa isaaniitti boqochiisuu ture. Haa ta'u malee akaakayyuun isaa vaayirasichaan kan ajjeefaman yoo ta'u, akkoon isaas haala dhukkubbii cimaa keessa jiraachu hima. Huwaan akka jedhuutti maatiinsaa lamaanu guyyaa Amajjii 20 dure mallattoonni rakkina argansuu kan irratti mul'atee ture. Magaalatii keessatti tajaajilli geejiba ummataa waan dhaabateef hanga Amajjii 26 mana yaalaa dhaqu hindandeenye ture. Hospitaala gahan illeen sirree argatanii akka cisan kan taasifame guyyaa sadiin booda gaafa Amajjii 29 ta'u hima. Kunis hospitaalli dhukkubsattootaan guutame waan tureef sireen hinturre. Maatiin isaa garuu ho'iina qaamaa cimaafi rakkina afura baafachutiin rakkataa turan jedha. Akkas ta'ulleen bakka irra taa'aniitu kutaan alatti kennameef malee bakka sirri argachu hindandeenye. Booda keessa hojjattoota hospitaalaa kadhannaa guddina teessuma dheeraa fi siree dacha'u tokko argachuun irra cibsee. Haa ta'u malee ''doktarri ykn narsiin mul'atan kamii hinturree,'' jedha Huwaangi. ''Hospitaalli hakimii malee ammo lafa ekeeraati,'' jedha. Alkan kaakayyuunsaa boqatan sana koridarii irra cistee kan turte akkaayoon isaan, abbaan manaa ishee du'atti dhiyaachu hinbeektu turte jedha. Dhumarrattis akaakayyuun isaa lubbuun keessaa bahuuf sa'aatiin sadii yoo haafu siren kennameef. Huwaangis hanga dhumaatti isa bira akka ture hima. Akka midiyaa hawaasaa Chaayinaa Weyibo jedhamurratti barreesseetti, ''Akkaa nagaan boqadhaa maaloo. Ganatiitti dhukkuubbiin hinjiru,'' jedhe ture. ''Maatii hedduunis osoo wali hinargiin ykn miiltoo fira tokkoo osoo hinargatiin du'aa jirau,'' jechuun haalli biyyattii keessaa maal akka fakkaatu ibsa. Akaayoon isaa ammalleen hospitaala keessatti kan argamtu yoo ta'u, hanga danda'ameefiitti yeroo isaa ishee waliin dabarsaa jiraachu dubbata. ''Qorichi bu'aa gaarii argamsiisu hinjiru. Hakimoonnis qorichatti abdii godhachurra ofuma isheetiin tarii du'arraa hafu akka dandeessu natty himan,'' jedha. ''Kanaafu carraan qofti akka murteessuuf eegaa jirra.'' Erga Guraandhala 7 kaasee ammo Huwaangi mataansaatu waan dhukkubsateef, turban lamaan darbaniif hooteela keessatti akka hinsochoonee taasifameera. 'Dhiiga tufuu eegalte'- Daa Chuun Haatii Daa Chuun ho'iinsa qaamaan kan qabaman jalqaba baatii Amajjiitti ture. Maatiin waan hubannoo omaa hinqabneefu, qofaatu qabe se'an ture jedha. Waa'ee vaayirasichaa kan dhagahan booda keessa ture. Haatii kunis kilinikaa naannoo dhaquun talaallii fudhatan illeen gubaan qaamaa gadi bu'uu hindandeenye. Guyyaadhuma aanga'oonni Chaayinaa koronoovaayirasiin namootatti kan darbu ta'u mirkanneessan sanatti gara kilinika namoota mallattoo wal fakkaatu qabaniif qophaa'eetti geessuu dubbata Chuun. Qorannoo erga gaggeessaniin boodas hakimoonni haatiisaa vaayirasichaan qabamu itti himan. ''Hanga guyyaa sanatti hin amanneen ture,'' jedha Daa Chuun. Booda ammo haatiisaa kan umuriin waggaa 53 hospitaala sana cisuu akka hindandeenye itti himame. Wallaansi namoota akka siheef kennamu kan argamu hospitaala saddeetii kanaaf ramadaman qofatti ta'uun itti himame. ''Hopitaalichis namoota ciisuu qaban kan murteessu komishinii fayyaa naannichaa waan ta'eef, haadhasaa cibsuuf aangoo akka hinqabne natty himan,'' jedha dargaggoon waggaa 22 kun. Wayita sanattis taateen kun kan haadha isaa qofa osoo hintaane kan miseensoota maatii kanneen dhukkubbi walfakkaatu keessatti argamaniis ta'u, karaa appii WeChat jedhamuutiin waliin dubbachaa akka haalicha hubate hima. Hosipitaaloota keessa sireen jiraachu ilaaluuf obboleessi isaa deemuun hiriiraa oolaa ture jedha Chuun. Inni ammo haatiisaa akka gulukoosii argattuuf kilinikii dhiheenyatti argamuutti geessaa ture. Tibba kanattis namoonni osoo tajaajila wallaansaa hinargatiin buuftaalee wallaansaa keessatti du'aa akka turan argu dubbata. ''Reeffi namootaas hojjattoota hospitaalaan maramee kaafama,'' jedha. ''Isaanis akka waan sababii vaayirasichaatiin du'aniitti lakkaa'amiifi dhiisanii hinbeeku,'' jedha. Haalli haadha isaas waljalaan itti cimaa adeemu dubbata. Isheenis dhiiga tufuu eegalt. Akkasumas fiincaan ishees dhiiga makate, jedha. Amajjii 29'tti sireen argamee ciistuulleen, hospitaalichi meeshaa gahaa waan hinqabneefu guyyoota duraa siree qabatteetti tajaajila wallaansaa omaa hin argannee turte jedha. Haati isaa akka bayyanachu dandeessu ilaalchisees abdiin omtu akka hin kennamneef hima. Daa Chuun fi Huwaang lamaan wayita BBC'tti dubataniitti midiyaa hawaasaa isaanii fayyadamuun ture.


Ameerikaan sodaa Koroonaavaayiras babal'isaa jirti jechuun Chaayinaan komatte

Sodaa Koroonaavaayiras babal'isaa jirti jechuun Chaayinaan mootummaa Ameerikaa komatte. Himatni kun kan dhagaahame yaaddoo fayyaa hawaasaa biyyattiin jimaata darbe labsiteen lammiileen biyya ormaa torban lama keessatti Chaayinaa daawwatan biyya ishee akka hin galle dhorkuu hordofeeti. Dubbii himaan Ministeera Haajaa Alaa Chaayinaa Huwaa Chuunyiing gochi Ameerikaa bu'aan buusu ''sodaa uumuufi babali'suu qofaa'' jedhan. Ameerikaan duula vaayirasii kanarratti gaggeefamaa jiruun ''sodaa babal'isuun'' caalatti deeggarsa gochuutu irra tures jedhan. Ameerikaan imaltoota Chaayinaarratti biyya jalqaba dhorkaa keessedha, hojjettootni Embasii ishee gariin biyyaa akka bahaniis yaada kan dhiyeessite isheedha jedhan. Chaayinaa keessatti namootni 17,000 ta'an Vaayirasii kanaan faalamuun mirkanaan beekama. ''Biyyoota guddatan akka Ameerikaati kanneen dandeetti ittisa dhibeewwan saffisaan daddarbanii kan qaban, murteewwan of eegganoo cimaa dabarsuun dursa fudhachuun faallaa Dhaabbata Fayyaa Addunyaa deeman'' jedhan Huwaan. Dhorkaa Ameerikaan keesse hordofees biyyoonni akka Awustiraaliyaa tarkaanfii wal fakkaatu fudhataniiru. Namootni karaa seera qabeessa ta'een akka biyyatti ol hin seenne dhorkamuun namoonni kun dhoksaan galuun tamsa'ina vaayirasichaa itti hammeessuu waan maluuf tarkaanfiin akkasii sirrii miti jedha Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa. Hooggantootni fayyaa addunyaa dhorkaa kaahuun hin baasuu jedhu. Jimaata darbe miidiyaaleetti kan dubbatan Dayireektarrii Olaanaan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa Dr. Teewdiroos Adhaanoom, dhorkaa imalaa kaahuun faayidaa isaarra miidhaa qabaa, wal-jijjiirraa odeeffannoo, dhiyeessii meeshaalee fayyaa fi diinagdee miidhaa jedhan'' Dhorkaa imalaa kaahuu caala biyyootni to'annoo dhibee kanaarratti beekumsa qabaniifi meeshaalee barbaachisan guuttachuu, sakattaa daangaarratti gochuu fi kanneen kana fakkaatan raawwachuu gorsa. Odeesaalee Koroonavaayirasiin walqabatan dubbisuu yoo feetan:


Koroonaavaayiras: 'Aniifi inatalli kiyyaa bahuu dandeenya garuu haatii warraa kiyyaa hin baatu''

"Haatii warraa kiyyaa of cimsuuf yaalaa jirti garuu baayyee akka yaaddooftu beekamaadha." Yoo xiqqaate namoonni 213 Chaayinaatti kan du'an yoo ta'u, 10,000 kan ta'an ammoo vaayirasichaan qabamaniiru jedhamee shakkama. Kana malees balaan dhukkuba kanaa maatii addaa baasaa jiraachuun namoonni mudannoon kun irra gahe ni dubbatu. Oggeessii softiweer fi lammii Biriitish kan ta'e Jeef Sidilsi namoota maatii isaaniin adda bahuuf murtee baayyee cimaa ta'e taasisuuf dirqaman keessaa tokkoodha. Innis haatii warraa isaa lammii Chaayinaa taate biyyaa bahuuf seerri biyyaatti waan dhorkeef mucaa isaa kan waggaa 9 waliin haadha warraa isaa dhiisee biyyatti deebii'uuf dirqame. Sidilsii fi haati warraa isaa Siindiin, kan lammii Chaayinaa taatee, kabaja bara haaraa Chaayinaa maatii waliin dabarsuuf mucaasaanii qabatanii gara mandara Hubeey jedhamtu imalanii ture. Hubeey naannoo namoonni 3,500 ta'an mallattoon dhukkuba kanaa irratti argameedha; keessattuu magaalaa Wuhan  bakka dhukkubichi itti eegaleedha. Bulchiinsi kunis lafa jireenyaa namoota kuma 10 ta'aniif baayyeen isaanii ammoo lammiilee biyya alaafi barattoota. Biyyoonni hedduunis bakkichaa lammilee saanii baasuu karoorsuu ibsaaniiru. Haaluma kanaanis Ameerikaafi Jaappaan lammiilee isaanii dhibbaan lakkaa'aman xiyyaaraan baasaniiru. Sidilsi fa'iis gara biyyaatti deebii'uuf Guraandhaa 1 qaqabaa jira. Garuu ammoo sababii dhukkubichaatiin erga aanga'oonni tamsaasa vaayirasichaa ittisuuf buufata qilleensa waan cufaniif balaliinsii Wuhaan irraa ka'u haqameera. Kanaafuu Sindiin Uk keessa jiraachuuf hayyama bara 2018 keessa argattulleen, balaliinsa lammiilee Biritish naannichaa baasuuf taasifamuun bahuu akka hindandeenyee qondaaltoonni Qontsilaa Biritish itti himan. Balaliinsi kunis Kamiisa ganama kan taasifamu ta'a. "Waajjirri Dhimma Alaa xiyyaaraan kan baafaman lammiilee Biritish qofaa ta'u natti hime. Sababii aanga'oonni Chaayinaa lammilee isaanii biyyaa akka bahan hin eeyyamiiniif jecha,'' jechuun haalicha BBC'tti hime Sidil. "Kanaafuu aniifi intalli kiyyaa kan waggaa 9 fi paasportii Biritish qabdu haadha warraa kiyya dhiifnee bahuu, ykn sadan keenyayyuu waliin turuuf murteessuun qaba.'' Chaayinaan namoota lammummaa biyyoota lamaa qaban biyyoota hin fudhanne keessaa tokkodha. Maatiin Sidil fa'iis adda bahuu filatan, kunis murtee gadda olaanaa kan umuu ta'unsaa beekamaadha. "Kunis murtoo baayyee badaadha,'' jedha Jeef Sidil wayita attamiin akka vaavirasichi maatii isaa akka adda baasee yoo himu. "Mucaa keenya kan waggaa sagalii haadhaan akka adda baatu taatee jirti. Hangam akka turuu eenyutuu beeka?'' "Mucaa kiyyaa dhugaatti lolaa imiimaanii keessa turte. Isheenis baayyee miidhamte jirti.'' Haalicha ittuu kan hammeesse ammoo qonsilaan Biriitish mucaa kee waliin gara buufata xiyyaaraa Wuhaanitti deemii balaliif qophaa'i jechuu isaaniiti. ''Daandii fageenya sa'a sadii fi afurii konkolaataan deemamudha. Daandiin garuu cufameera. Gara sanatti imaluu hin dandeessu'' jedhe Sidil. Abbootii taayitaa Chaayinaa waamnee konkolaataadhaan akka darbinuuf ilaalchi dippilomaatii addaa nuuf haa taasifamu jenneerra. Garuu Biroon dhimma alaa waan kana raawwachuu akka hin dandeenye nutti hime jedha. Biiroon Dhimma alaa ammoo dhimmi Sidiliif maatii isaa qondaaltota Chaayinaaf ibsamuu himan. Ammaaf garuu Sidilsii fi maatiiwwan kaan lammummaa Chaayinaa qaban murtee onnee namaa cabsu fudhachuuf dirqamaniiru jedhe.


Barattoota Itoophiyaa Chaayinaatti argaman maal keessa jiru?

Koroonoovaayirasiin Chaayinaa keessatti babal'ate lubbuu namoota hedduu galaafachuufi namootni 7,000 ol tahan ammoo vaayirasichaan qabamuun guutummaa biyyattiitti yaaddoo guddaa uumeera. Vaayirasichi kutaa bulchiinsa Chaayinaa tokkoo ka'ee gara guutummaa biyyattiitti babbal'achuun isaa ammoo namoonni naannicha jiraachaa turan akka bakkka bakkatti hin sochooneef hordoffii guddaan taasifamaa jira. Waggoota darban keessa ammoo Chaayinaa waliin hariiroo guddaa kan uumate Itoophiyaan lammiileen ishee sababa hojii, daldalaa fi barnootaan gara kutaalee Chaayinaa garaagaraa deemaniiru. Keessumaa Chaayinaatti carraa barnootaa guddaa biyyoota argatan keessaa tokko kan taate Chaayinaa waan taateef barattootni baay'een yuunvarsiitilee Chaayinaa garagaaragaa keessatti barachaa jiru. Bara baajataa faranjootaa xumurametti mootummaan Chaayinaa barattoota Itoophiyaa 800 ol tahaniif carraa barnootaa kennuun  achitti barachaa jiru. Ministeerri Daldalaa Chaayinaa akka agarsiisutti ammoo bara 2018 keessa qofa lammiileen Itoophiyaa 766 tahan Chaayinaatti leenjii yeroo gabaabaa fudhataniiru. Amma yeroo koroonaavaayirasiin adunyaaf yaaddoo tahetti haalli lammiileen Itoophiyaa Chaayinaa jiran irra jiran maal fakkaata? jennee barattoota yuunvarsiitii Chaayinaa garaagaraa keessa baratan lama gaafanneerra. Baayyuu Abbuhaay Yunvarsiitii Toonjii jedhamutti barnoota Mahaandisiidhaan M.A isaa  barachaa jira. Koroonaavaayirasiin amma uumame jedhamu kun sochii isaa guyyaa guyyaa akka jalaa daangesse ibsa. Waktiin kun yeroo waggaa haaraan Chaayinaa kabajamu waan taheef barattootni baay'een gara dhufanitti deebi'anii galaniiru. Amma mooraa keessatti kan hafee jiru barattoota biyyoota biroo irraa dhufan qofaadha jedhe. Hoggantootni yuunvasriitichaa yeroodhaa gara yerootti waa'ee vaayirasichaa argachuun eeggannoo gochuu qabnu waan nutti himaniif yaaddoo hin qabnu jedhan. Gorsa kennuun cinatti hordoffii cimaas akka taasisaniif dubbatee nyaataaf gara mana nyaataa mooraa keessaa qofa akka deeman himan. Amma garuu akka itti himameetti dhukkubichi haalaan babalachuun wal qabatee bulchiinsoota Chaayinaa adda addaa keessatti sochiilee geejibaarratti to'annoon waan taasifamuuf, yeroon barnoonni itti aanuu itti eegalu akka turu taasifamuunsaa hanga tokko yaaddoo jiru hirisuu isaa himu. Itti gaafatamtoonni yunivarsitichaas of eeggannoo barattoota jiraniif taasifamu qabaatu hordofuun gorsa kennuun alatti, dallicha keessaa akka hinbaaneef dhorkaa cimaan taasifamunsaa; nyaata soorachuuf gara kaaffee deemuun alatti yeroo isaanii irra caalaa kan dabarsan kutaa cisichaa isaanii keessatti ta'u himu. Mangist Minaala Yunivarsitii Shonjiitti Saayinsii Naannootiin doktarummaa barataa jira. Magaalattii keessatti dhaabbileen daldalaa hundi cufamnii sochiinis haala cimaa ta'een qabannaa'eera. Sababii kanaan ''haalli jiru baayyee sodaachisaadha'' jechuun dubbata. Yunivarsiticha keessa garuu barattoonni lammii biyya biraa muraansi jiraachusaanii kan himu Mangisti, wayita bahanii galan hundatti akka galmaa'an fi to'annoo cimaan akka irratti taasifamaa jiru hima. Dallaa keessaa bahuun dhorkamunsaa caalaa haalicha itti cimsu dubbata. Mangisti akka jedhuutti barattoonni Chaayinaa baayyeen dallicha keessatti waan hin argamneefi kaaffeewwan nyaataa jiraniitti nyaata muraasa qofti waan dhiyaatuuf kanaanis rakkachaa jirachusaani hima. Dallicha keessaa bahuu dadhabu isaaniitti, ''keessattuu nyaata argachuurratti rakkoon nu mudataa jira'' jechuun gara fuula duraattis tajaajilli caalaa rakkisaa ta'u akka danda'u yaaddoo qabu himeera. Sababii dhukkubichaatiin wal qabatee suuqiiwwanifi dhaabbileen tajaajilaa dallaa yunivarsitichaa keessatti argaman cufamu isaanitiin, akkasumas sochiin ala jiran hanga gutummaatti jedhamuun dhaabbachu isaatti barattoonni bakuma jiran qofaatti dandamaniiru jedha. Akka barataa kanaattis to'annoon taasifamaa jiru baayyee cimaadha. ''Wayita kutaa cisichaatii baanee gara kaaffee deemunuttillee guca gutamu qabaatutu jira'' jedha. Kana maleess haala fayya saniifi haala keessatti argaman karaa intaneetiin guyyaatti ala sadii gabaasa akka  taasisan, barattootuma dallicha keessa gamoo biraa irra jiraatan waliin wal arguufilleen rakkisaa ta'uu BBC'tti himeera. Biyya Chaayinaatti jidduugala vayirasii kanaa akka taateetti kan himamtuu magaalaan guddoo bulchiinsi Hubei kan taatee, Wuhaan keessatti kan argaman lammiilee Itoophiyaa ykn Imbaasii itoophiyaa kan Chaayinaatti argamu dubbisuun dhimmacharratti odeeffanno argachuuf yaaliin taasifne nuuf hin milkoofne. Biyyoonni tokko tokkos lammiilee saanii magaalaattii dhukkubni keessatti mul'ate kanaa baasuuf sochii eegalunsaanii dhagahameera. Vaayirasiin kun Chaayinaan alattis biyyoota garaagaraatti tatamsa'aa jira.


Koroonaavaayiras: Chaayinaan hospitaala hatattamaan ijaarte hojii eegalsiisuuf

Chaayinaan hospitaala hatattamaan ijaartee xumurte eebbisiisuuf jetti. Hospitaalli kun kan ijaarame magaalaa jalqaba koroonaavaayirasiin keessatti mul'ate Wuhaan keessatti. Chaayinaan sardamtee murtoo kana kan fudhatteef lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamanii fi du'anii dabalaa waan jiruuf. Hospitaalli guyyoota saddeet keessatti ijaaramee xumurame kun siree namoonni irra ciisanii wal'aanaman 1,000 qaba, maqaan isaas 'Huoshenshan' jedhama. Yeroo ammaa namoonni 17,000 Chaayinaa keessatti koroonaavaayirasiidhaan qabamaniiru, namoonni 361 ammoo du'aniiru. Erga koroonaavaayirasiin Chaayinaa keesatti tatamsa'ee biyyoonni lammiileen isaanii Chaayinaa jiran achumatti ittisuu eegalaniiru, kaan ammoo sakatta'iinsa cimaa gaggeessaa jiru. Ragaa wayitaawaa dhimma qorannaa koroonaavaayirasii irratti jiruun Chaayinaa keessatti namoonni 21,558 vaayirasichaan shakkamanii adda baafamaniiru, namoonni 152,700 to'annaa yaalii fayyaa jala jiru, kanneen 475 ta'an ammoo bilisa ta'anii hospitaalaa ba'aniiru. Chaayinaadhaan alatti lammiileen biyyoota adda addaa 150 ta'an vaayirasichaan qabamuun mirkanaa'eera. Chaayinaa keessatti hospitaalli wal'aansa dhibee kanaaf ijaarame yeroo ammaa lakkoofsa dhibamtootaan dhiphateera. Koroonaavaayirasiin erga akkaan tatamsa'uu eegalee biyyoonni ollaa Chaayinaa daangaan akka cufamu gaafachuu eegalan. Dhaabbati Fayyaa Addunyaa garuu daangaa cufuurra sakatta'iinsa cimaa gaggeessuutu fala ta'a jedheera. Koroonaavaayirasiin vaayirasii isaan walfakkaatu kan kanaan dura lubbuu namoota hedduu galaafate 'Sars' jedhamu caalaa tatamsa'uu eegaleera. Lubbuu namaa galaafachuudhaan garuu haga isa duraa hin ga'u.


Seenaa kosii: Kuusaan balfaa guddichi Chaayinaa yeroo ni guuta jedhame waggaa 25 dursee guute

Kuusaan balfaa guddichi Chaayinaa yeroo ni guuta jedhamee eeggamuun waggoota 25 dursee guute. Kuusaan balfaa 'Jiangcungou' kan naannoo 'Shaanxi'tti argamu kun dirree kubbaa miilaa harka 100 kan ta'u yoo ta'u guyyatti balfa toonii 2,500 ta'u ni qabata jedhamee ture. Ta'us garuu guyyatti toonii 10,000 ta'u kan qabatu. Kunis iddoo kuusaa balfa Chaayinaa keessaa isa guddaadha. Chaayinaa biyyoota addunyaa keessa ishee naannoo faaltudha, akkasumas kosii lammiileen biiliyoona 1.4 ta'an gataniin waggootaaf rakkachaa jirti. Balfi 'Jiangcungou' jedhamu kun magaalaa 'Xi'an'tti bara 1994 kan ijaarame yoo ta'u hanga bara 2044tti ni tura jedhameeti kan ijaarame. Balfi kun lammiilee miiliyoona 8 tajaajila. Lafa meetiri iskiweerii 700,000 ta'u kan qubate yoo ta'u gad-fageenyaa meetira 150 fi dandeettii balfa kuusuu meetiri kiiwubii miiliyoonaa 34 qaba. Yeroo dhihoo asitti sababa sodaa balfi osoo yeroo ni guuta jedhameen eeggamuun dura dafee guuteef Xi'an magaalota Chaayinaa namoonni balfa mana keessaa gatuuf itti abdatan keessa ishee tokko. Jalqaba ji'a kanaarratti iddoon kuusaa balfaa haaraa yoo banamu bara 2020tti immoo yoo xiqqaate afur ni banamu jedhamee eeggama. Ijaarsa kana booda guyyatti balfa toonii 12,750 ni kuusu jedhamee eeggama. Kunis karoora biyyattiin baay'inna kuusaa balfaa hir'istee maloota biraa akka gubanii gara daaraa, gaazii fi hoo'atti jijjiiran fayyadamuuf karoorfatteedha. Balfi Xi'an'tti argamu yeroon booda "ecological park' ta'a jedhamee eeggama. Bara 2017 Chaayinaan manneen magaalaa keessa toonii miiliyoona 215 ta'u walitti qabdeetti. Kunis toonii miiliyoona 152'n waggootaa kudhan durseera. Biyyattii iddoowwan kuusaa balfaa 654 fi iddoowwan balfa karaa ammayyaan gubanii gara daaraa, gaazii fi hoo'atti jijjiiran 286 qabdi. Chaayinaa keessatti balfa irra deebi'anii waan birootiif fayyadamuun hammeentaan isaa hin beekamu. Biyyatti magaalota guguddoo keessatti bara 2020tti balfa %35 ta'u irra deebitee fayyadamuuf karoora qabdi. Bara 2015 kibba magaalaa Shenzhen'tti sigigaachuu balfaan namoonni 73 du'aniiru. Balfichi dheerinna meetira 95 kan qabuu fi balfa kiiwubiik meetirii miiliyoona afur ni qabata jedhameeti kan ijaarame. Yeroo sigigaatu balfa kiiwubiik meetirii miiliyoona 5.8 fi dheerinna meetira 160 qaba ture. Kana booda miti. Ni jira ture hamma dhuma bara 2017 yeroo gosoota balfaa garagaraa 24 akka biyyoota biroorra hin seenne murteessite booda. Bara 2017 qofatti Chaayinaan balfa pilaastikii toonii miiliyoona torbaa fi waraaqaa gatame toonii miiliyoona 27 Awurrooppaa, Jaappan fi Ameerikaarraa fudhattee ture. Biyyoonni biroo akkka Maaleezhiyaa, Tarkii, Philiippiinsii fi Indooneezhiyaa gama isaaniitiin hamma ta'e ofitti fudhataniiru. Ta;us garuu biyyoonni kunneen balfa garasaaniitti fudhatan waliin rakkachaa jiru. Biyyoonni muraasni kunneen gosoota balfaa ofitti hin fudhannu jechaa jiru. Muraasni isaanis deebisaa jiru.


Chaayinaan qorataa qaccee sanyii 'gulaaluun' daa'imni akka uumau taasise adabde

Saayintistiin lammii Chaayinaa qacceen sanyii sirreessuun yeroo jalqabaatiif daa'ima  uume, hidhaa waggaa sadiin adabame. Saayintistiin He Jiankui dhorkaa mootummaan kaa'e cabsuun miciree ilma namaarratti sirreeffama taasisuun akka dhukkuba HIV dandamatan godheera himannaa jedhuun itti murtaa'e. Keessattuu tibba bu'aa qorannoo isaa daa'imman lakkuu irratti taasisee Sadaasa darbee ibseetti qeequmsa cimaatu isa mudatee ture. Maddi Oduu Chaayinaa shinuwaan akka jedheetti, daa'imtii dura osoo hinmirkanaa'iin kan saddaffaan haaluma walfakkatuun dhalateera. Biyya Chaayinaatti bulchaan mandara Guwaangidoongi jedhamtuu daa'imman hordoffii wallaansaa jala akka turan taasisuu isaa himaniiru. Saayintistiin yakka dhala namaarratti raawwachuun isaatiif hidhaan waggaa sadii itti murtaa'ee kunis dabalataan Dolaara 430,000 akka kaffaluuf adabameera. Haaluma walfakaatuunis manni murtichaa namoota wayita saayintisittin kun qorannoo kana gaggeesseetti isa waliin ta'aniiru  jedhaman lamarrattis adabbii gadaanaa murteessera. Manni murtii bakka Shaanshii jedhamutti dhaddachaasaa gaggeesse kunis, tibba murtee dabarseetti akka jedheetti, ''namoonni kunneen maqaafi kabaja dhuunfaa isaanitiif jecha naamusa wallaansaa cabsaniiru.'' ''Isaanis naamusa qorannoo saaynsiifi walaansaa keessatti sarara dhumaa darbaniiru,'' jeedhaniiru. Qorataan kun waggaa darbe daa'imman lama maqaan isaanii Luulaafi Naanaa jedhaman qacceen sanyii isaanii sirreeffamerraa uumaman dhalachuu viidiyoodhaan gadhiisee ture. Qoratichis waa'ee qo'annoo isaa yoo dubbatu, ''Hojiin koo kan wal nama gaafachiisu ta'uun nan hubadha. Garuu maatiin tekinoolojii kana akka jaallatan nan amana. Isaan irraa qeequmsa fudhachuufis qophaa'oodha,'' jedhee ture. Erga viidiiyoon sun ifa bahee boodas hawaasa saayintistootaafi hawaasa Chaayinaa biyya keessaafi addunyaa guutuu irraa qeeqeemsii hamaan irratti dhiyaachaa tureera. Isaan boodas motummaan Chaayinaa qorataa kana poolisiin akka qoratamuufi hojii qorannoo isaa akka dhaabu taasiseera. Akkasumas Yunivasitii Saayinsiifi tekinooloojii Kibbaa Sheenziin jedhamu duraan keessatti barsiisaa turaa irraas ni harii'atame. Saayinsiin Akaadaamii Chaayinaas gocha nama kanaa "cimseen morma" jechuun gocha qaccee sanyii ilma namaa balaaleeffatee ture.


Chaayinaan korojoowwaniifi meeshaalee biroo pilaastika ta'an dhorkuuf

Chaayinaan pilaastikii fayyadamuudhaan addunyaarraa qooda isa guddicha kan qabdu yoo tahu, pilaastikii fayyadamtu kana hir'isuuf karoora guddaa akka baaste beeeksifteetti. Korojoowwan pilaastikii dhuma bara 2020 irratti magaalota gurguddoo hundarraa kan dhorkaman yoo tahu, bara 2022tti immoo magaalota hundumaarraa faayidaarra akka hin oolle ni taasifamu. Chaayinaan balfa pilaastikii uummati biiliyoonnii 1.4 gatuun waggootaaf rakkachaa turte. Iddoon guddichi  balfa itti gatan-kan hamma dirreewwan kubbaa miilaa 100 gahu- yeroo karoorfameefin waggaa 25 dursuun guutee jira. Bara 2107tti qofa Chaayinaan balfa toonii miiliyoona 215 tahu walitti qabdee jirti- kana deebisanii fayyadamuuf garuu karoorri biyyaalessaa hin jiru. Bara 2010tti biyyattiin balfa pilaastikii miiliyoona 60 qabaachuun, Ameerikaa bara walfakkaataatti toonii miiliyoona 38 oomishte dursiti. Koomishiniin Guddinnaafi Haaromsaa Biyyaalessaa biyyattii, imaaammata waggooti shanan dhufan keessatti hojiirra oolan ifa godheera. Oomishni yookiin gurgurtaan korojoo pilaastikii mm0.025tti haphatu akka dhorkamu ni taha. Gama kanaan, hoteelonni fayyadama pilaastikii isaanii harka 30 hir'isuu qabu. Duulli fayyadama pilaastikii dhaabuu kun Chaayinaaf kan jalqabaa miti. Bara 2008tti rabsitoonni korojoo pilaastikii tolaan akka hin kennineef pilaastikii akka malee haphii tahan akka hin oomishne dhorkamaniitu turan. Bara 2017tti immoo oomishaalee pilaastikii gara biyya alaatti erguu nan dhaaba jetteetu turte. Taayilaandis akkuma Chaayinaa jalqaba waggaa kanaatti pilaastikoonni takkaa fayyadanii gataman kuusaawwan gurguddootti akka hin oomishamne ni dhorkamu, bara 2021tti immoo  guutummaa biyyattiirraa ni dhorkamu jetteetti. Indooneezyiyaanis korojoowwan pilaastikii takkaa qofa fayyadan kuusaaa meeshaalee gurguddoo, gabaawwan ammayyaafi aadaa irraa barav 2020 tti ni dhorkamu jetteetti. Odolli Indooneezhiyaa Baalii jedhamtullee akkasuma korojoowwan pilaastikii takka fayyadanii gataman dhorkitee jirti.


‘Ummata miliyoona 80 keessaa namoota 17 qofatu hiyyeeyyiidha,’ Kutaa biyya Chaayinaa

Kutaan biyya CHaayinaa Jihaangisuu jedhamtu ummata miliyoona 80 ta'an qabdi. Kutaan biyyattii kun ummata hanga kana keessaa hiyyummaa keessa kan jiraatan namoota 17 qofaadha jetti. Bulchitoonni kutaa biyyattii  akka jedhanitti lakkoofsi namoota waggaa keessatti Dolaara 863 (tilmaamaan qarshii 26,000) gadi argatan 17 qofaadha. Kan milkeessuun kan danda'ameef hojiiwwan hunda bita ga'aniifi hundumaaf ta'aniifi bu'a qabeessa ta'an hojjechuu danda'uudhaan jedhameera. Akka lakkoofsi dhuma bara 2019 bahe agarsiisanitti, waggoota afran darban keessa lammileen kutaa biyya Chaayinaa Jihaangisuu jedhamtu keessa jiraatan miliyoona 2.54 ta'an hiyyummaa hamaa keessaa akka bahan gochuun danda'ameera. Kutaan biyyattii kun bara 2020 keessa ammoo hiyyummaa guutummaan guutuutti dahabsiisuudhaaf karoora tolfattee socho'aa jirti. Namoonni 17 hanga ammaa hiyyummaa keessa jiru jedhaman haala qacaramanii hojjechuu danda'an keessa jiru jedhu aanga'oonni Jihaangisuu. Dinagdeen Chaayinaa waggoota kurnan muraasa darbanii asitti akka addunyaatti saffisaan guddatulleen guutummaa biyyattii keessaa garuu hanga barbaadame hiyyummaa dhabamsiisuun hin danda'amneef. Hiyyummaa dhabamsiisuu dadhabuun alattis garaa garummaan hiyyeessotaafi dureessota gidduu jiru akka malee baayyee bal'ataa dhufeera jedhama. Kanarra kan ka'eenis hiyyummaa Chaayinaa keessaa dhaamsiisuu kan jedhu kaayyoo mootumman Chaayinadua sar kennituuf ta'eera. Chaayinaa keessatti jecha 'hiyyummaa' jedhu kan sirriitti waliif nama galchu argachuun rakkisaadha.  Kutaawwan Chaayinaa hiikkaan isaan hiyyumaaf kennan akka sadarkaa isaaniitti garaa garadha. Akka sadarkaa idil-addunyaatti namni waggaatti dolaara 331 gadi argatu hiyyeessa jedhamee ramadama. Warri akka  kutaa bulchiinsa Jihaangisuu ammoo namoota hiyyeeyyiidha jedhanii ramdan waggaatti dolara 863 kan argatan yoo ta'edha.


Vaayirasii Chaayinaa haaraa: Vaayirasichi namatti daddarbuunsaa erga mirkanaa'ee booda namoonni afur du'an

Vaayirasii haaraa Chaaniyaatti mul'atee saffisaan tatamsa'aa jiruun namni afraffaan kan du'e vaayirasichi namarraa namatti daddarbuusaatiin akka ta'e aanga'oonni biyyattii himaniiru. Jaarsi ganna 89 vaayirasii koronaatiin du'e kun nama afraffaadha. Vaayirasiin kunis daranyoo sombaatiif nama saaxila. Hamma ammaatti magaalota Beijingiifi Shangahi keessatti namoonni 200 vaayirasichaan saaxilamaniiru. Komishiiniin Fayyaa Biyyaalessaa Chaayinaa namoonni lama vaayirasichaan qabaman sababa vaayirasichi namarraa namatti daddarbuuf jedheera. Ibsi Komishiiniin Fayyaa Wuhaan akka jedhetti hojjattoonni 15 vaayirasichaan qabamuusaanii ibsuun namni tokko ammoo haala hamaa keessa jiraachuusaa ibseera. Hundisaaniiyyu iddoo addaatti yaalamaa jiru. Dhukkubbichi jalqabarratti magaalaa Wuhaan kan namoonni miiliyoona 11 keessa jiraataniitti mul'ate. Torbee dhufu keessa kabaja ayyaana bara haaraa Chaayinaatiif namoonni hedduu garas waan imalaniif yaaddoon namoonni vaayirasichaaf ni saaxilamu jedhu ni jira. Biyyoota birootillee namoonni vaayirasichaan qabaman ni jiru: Taayilaand nama 2, Jaappan nama 1fi Kooriyaa Kibbaatti nama 1. Namoonni kunneenis namoota Wuhaan irraa garas imalaniidha. Daandiileen xiyyaaraa Siingaapoor, Hoong Koong fi Tookiyoo namoota Wuhaan irraa imalan qorachaa jiru. Haaluma kanaan aanga'oonni Ameerikaas daandii xiyyaaraa magaalota Saan Firaansikoo, Loos Angeelesfi Niiw Yoork keessatti tarkaanfiin wal fakkaataan akka fudhatamu jedhaniiru. Aanga'oonni Awustiraaliyaas imaltoota Wuhaan irraa dhufaniif qorannoo geggeessuu karoora akka qaban ibsaniiru. Chaayinaan daawwatoota Awustiraaliyaadhaaf buufata daawwiiti. Bara darbe keessa namoonni miiliyoona 1ta'an daawwataniiru. Madda: Dhaabbata Fayyaa Addunyaa Qorattoonni UK akka BBC'tti himanitti lakkofsi namootaa isa aanga'oonni jedhanii ol ta'uu akka danda'u himaniiru. Kunis tilmaamaan 1,700.


Vaayirasiin hin beekamne Chaayinaatti argame namoota hedduutti daddarbaa jira

Vaayirasiin Chiiyinaa keessatti argame jedhamaa jiru kun hanga aanga'oonni biyyattii himaniin olitti namoota baayyee faaluun akka hin hafne ogeessonni fayyaa BBC'tti himaniiru. Mootummaan Chaayinaa lakkoofsi namoota vaayirasii kanaan qabamanii 60 jedhulleen ogeessonni fayyaa Ingiliiz ammoo namoonni 1,700 vaayiresichaan qabamaniiru jedhan. Vaayirasiin sirna argansuu namaarraan miidhaa geessisu kun jalqaba kan mul'ate kutaa bulchiinsa Wuhaan jedhamtu keessatti yommuu ta'u, hanga ammaatti namoonni lama akka du'an barameera. Ogeessota fayyaa keessaa tokko kan ta'an Niil Fargusan haalli vaayirasichaa baayyee akka isaan yaaddessaa hufe dubbatu. Ogeessonni fayyaa Ingliiz qorannicha kan gaggeessan dhaabbileen biroofi Dhaabbata Fayyaa Addunyaa waliin ta'uudhaan. Singaappooriifi Hong Koong namoota kutaa biyya Chaayinaa Wuhaan jedhamtu kana irraa dhufan qoratanii gara biyya isaaniitti galchuu jalqabaniiru. Ameerikaanis imaltoota karaa buufataawwan xiyyaaraa karaa Saanfiraansiiskoo, Loosaan Anjalasiifi Niiwuu Yoorkirraan darban akka qoratamaniif ajaja dabarsisteetti. Vaayirasiin kun jalqaba kutaa bulchinsa Chaayinaa Wuhaan jedhamtu keessatti argame jedhamullee, Taahilaan keessatti namoota lama irratti, Jaappaan keessatti ammoo nama tokko irratti akka argame dhaga'ameera. Yeroo ammaa kana namoonni vaayirasii kanaan miidhaman hanga kanaati jechuun nama rakkisa, haata'u malee, qaamoleen akka dhukkubicha to'ataniif itti gaaftamummaan itti kenname odeeffannoo lakkoofsa buufataalee xiyaaraa irraa argame eeruu ni danda'u jedhaniiru. Buufanni Xiyyaaraa Wuhaan imaltoota miliyoona 19 akka keessumsiisuu danda'uti kan ijaarame yoo ta'u, imaltoonni idil-addunyaa buufata xiyyaaraa sana fayyadamanii garuu namoota 3,400 qofaadha. Mootummaan Chaayinaa vaayirasiin kun nama tokkorraa gara nama biraatti akka darbuu danda'u mallattoon agarsiisu hin jiru jedheera. Dhukkubni kun kan dhufe lubbu-qabeessa faalame galaana keessa jiraaturraa akka dhufuu hin oolle tilmaamamaa jira. Vaayirasiin kun qaama argansuu kan miidha yoo ta'u, bara 2002 keessa Chaayinaa keessatti vaayrasii Saarsi jedhamu mul'atee ture waliin walfakkaatas jedhameera.


Dubartiin Chaayinaa hospitaala hanqaaquu hormaataa ol kaa’uuf dide himatte

Dubartiin lammii Chaayinaa waan hin heerumneef hanqaaquu hormaataa ishee (miciraan dhala) hospitaala keessa akka ol kaa'uuf yaaddus hospitaalli ishee didnaan himachaa jirti. Hospitaalli garuu seera biyyattii bu'uura godhachuun akka ishee dhorkate ibseera. Terezaa Shuu yeroo ammaa dahuurra hojiirratti xiyyeeffachuu barbaadde. Booda yeroo hojii isheerraa gara daa'ima godhachuutti yeroo deebitu ammoo umuriin dhala argachuu ishee jalaa dhumaa deema. Kanaaf jecha, gara hospitaala Beejing deemuun hanqaaquu hormaataa ishee akka kaa'uuf gaafatte. Umriin Terezaa 31 yoo ta'u ediitara hojii miidiyaa ta'un dalagdi. Hospitaalli garuu hanqaaquu ishee tursuurra ammumaan mucaa akka godhattu itti hime. Boodarras tajaajila isheen feete akka argachuu hin dandeenye itti himame. Dubbii Himaan hospitaalichaa Chaawo Weeyi hospitaalichi seera mootummaan Chaayinaa baaserraa ala hojjechuu hin dandeenyu jechuun gaazexaa Niw Yoork Taayimsiif himan. Gaafa Wiixataa, manni murtii Beejing himannaa Aadde Shuun hospitaala irratti bante ilaaleera. Himannaan kuni dafee kan murtii argatu ta'u baatus miidiyaa hawaasummaa Chaayinaa irratti ijoo dubbii ta'eera. Kanneen yaada isaanii miidiyaa hawaasummaa irratti barreessanis deeggarsa isheef qaban agarsiisaniiru. Erga dhimmi ishee mana murtiitti ilaalamuu eegale as Aadde Shuun ''Yaada dubartoota hedduu bakka bu'eeni malee akka nama tokkotti kanin mana murtiitti dhaabbadhe falmaa jiru natti hin fakkaatu,'' jetteetti. Hanqaaquun hormaataa dubartii tokko hanguma umriin ishee dabalu humni dhala godhachuuf dandeessisu ni dadhaba. Kana jechuun umriin dubartii gaafa dabalu dhala gochuu ishee rakkisa jechaadha. Biyya Chaayinaatti fedhiin guddaa hanqaaquu ol kaa'uf taasifamu ni jira. Dubartoonni rakkoo maallaqaa hin qabne garuu biyya biraatti imaluun tajaajila kana argatu. Bara 2013, taatoon beekamtuu Chaayinaa Shuu Jingileyii hanqaaquu ishee 9 ol kaawwachuu ishee ibsiteetti. Umrii ishee 39'ttis wal'aansaaf gara Ameerikaa imalte. Aadde Shuun akkuma taatoo beekamtuu kanaa biyya alaa deemtee yaalamu yaaddeetti garuu itti mi'aaye. Akka isheen jettutti, wal'aansa kanaaf biyya Taayilaanditti qarshii Chaayinaa Yuwaanii 100,000 (birrii Itoophiyaa kuma 450 ol) gaafatamuu ishee himti. Ameerikaa dhaqxee wal'aanamufis yaaddee turte. Garuu, gatiin dachaa jarri Taayilaand gaafatan akka itti ta'e dubbatti. Miidiyaa hawaasummaa Chaayinaa Weeyiboo irratti namni tokko ''yoo seerri Chaayinaa jijjiirama ta'e baankii ispeermii hundumaaf banaa godhaa. Namoonni bultii godhachuus ta'e ijoollee godhachuu hin feenes baay'etu jiru'' jedhe. Erga bara 1970 keessa Chaayinaan dhala to'achuuf imaammata baaste as to'annoo guddaatu dubartootaa irratti taasifama. Chaayinaan imaammata mucaa tokko namoonni bultii ijaarratan akka godhan eeyyamte turte bara 2015 irrattimmoo mucaa lama godhachuu ni danda'u jechuun jijjiirte. Haa ta'u malee, ammallee dubartoonni bultii hin ijaarranne hanqaaquu isaanii ol kaa'uf hin eeyyamamuf. Namni biraa yaada isaa kenne immoo dubartiin kuni hospitaala osoo hin taane kan himachuu qabdu Waldaa Karoora Maatii mootummaati jechuun barresseera. .


Waldhabdeen Ameerikaafi Chaayinaa addunyaa intarneetii bakka lamatti qoodaa laata?

Lammiileen Chaayinaa akka namoota biyyoota garaa garaa intarneeta gubbaa waan fedhan soqanii hin argatan. Fakkeenyaaf, osoo lammiin Chaayinaa tokko Guugilii irratti Chaayinaa jedhee barreesse deebin argatu kan namoonni biyyoota biraa argatanirraa adda. Biyyi addunyaa keessaa lakkoofsi namoota hedduu keessa jiraatu Chaayinaan biyyoota intarneeta to'atan keessaa sadarkaa jalqabaarra jirti. Ogeessonni akka jedhanitti immoo si achi intarneetin lamatti hirama: kan Ameerikaan hogganamuufi kan Chaayinaan hogganamu. Yaada kana kan kaasan Hogganaa Olaanaa Guugil Eriik Shimiitidha. Fayyadamtoonni intarneeta Chaayinaa kan mootummaan akka ilaalan isaanif eeyyame qofa ilaalu. Fakkeenyaaf: akka Fesbuuki, Tiwiitara, Dirooppiboksi ykn Pintarast kanneen jedhaman fayyadamuu hin danda'an. Addabaabayi Taayimen irratti ajjeechaa raawwates ta'e dhimma Pirezidant Shi Jin Piing qeeqa barreeffame intarneeta gubbaa barbaadani ilaaluu hin danda'ani. Biyya Chaayinaa keessatti namni hedduun jiraatus dhaabbileen Tekinolojii addunyaa gurguddoon hojjechuu waan hin dandeenyef dhiisanii deemaa jiru. Bara 2017 dhaabbanni Appil bilbila gabaa Chaayinaatif dhiheessurraa appilikeeshiniin 'Niw York Taayims' akkasumas 'Iskaayipii' akka balleessu itti himameera. Dhaabbanni Ameerikaa bilbila oomishu ajaja kana fudhateera. Miidiyaan hawaasummaa Linkedin namoota addunyaa guutuu hojii barbaadaniifi hojii qaxaran walitti fiduf hojjetamus lammileen Chaayinaa garuu namoota Chaayinaa ala jiran waliin wal arguu hin danda'ani. Dabalataanis, marsariitiin ergaa siyaasaa qabu hundu lammiileen Chaayinaa akka hin arganne ni ta'a. Yunivarsiitii of Biritiish Kolombiyaatti dhimma aadaa Chaayinaa kan qoratan Gargaaraa Pirofeessara kan ta'an Renren Yaang akka jedhanitti mootummana Chaayinaa to'annoo kana hunda kan taasisu ilaalcha lammiileen biyyattii dhimma paarti Koministiifi waa'ee biyya isaanii to'achuufi jedhan. Chaayinaa keessatti Guugiliifi Waatisaappin dhorkamanis kanneen Baayiduufi Wiichaat jedhaman ni fayyadamu.


Awustiraaliyaan, Chaayinaan paarlaamaa koo basaaste jechuun komatte

Ministirri Muummee Awustiraaliyaa Scott Morrison paarlaamaan isaanii lootee seentota Chaayinaatiin basaasamaa jira oduun jedhu ''baay'ee kan nama jeequudha'' jedhan. Jette jetteen waa'ee basaasa Chaayinaa jalqaba miidiyaa naannoo 'local network Nine' jedhamuun gabaafame. Akka gabaasa kanaatti qaamni basaasaa Chaayinaa tokko nama lammummaa Chaayinaa fi Awustiraaliyaa qabu kan miseensa paarlaamaa biyyattiif dorgomaa ture jala bu'uun basaasaa ture. Ejensiin Tika Biyyaalessaa Awustiraaliyaa dhimmicha gadi fageenyaan qorachaa jiraachuu yoo ibsu mootummaan Chaayinaa garuu callisuu filateera. Gabaasa argataniin hedduu kan rifatan Aab Morrison garuu ''dafnee murteessuu hin qabnu'' jedhan. Qaamni paarlaamaa Awustiraaliyaa basaasu, kan qaamoleen tikaa Awustiraaliyaa lammii Chaayinaati ittiin jedhan, kun maallaqa ittiin argachaa jiraachuun beekameera. Filannoo waliigalaa Awustiraaliyaa keessatti Caamsaa darbe filatame dursuun ergamtoonni Chaayinaa nama konkolaattota hedduu qabu Nick Zhaotti siqaa turan. Nick Zhao miseensa paartii biyya bulchuu yoo ta'u paarlaamaaf dorgomee magaalaa Mebourne bakka bu'uun teessoo argachuuf hojjechaa ture. Akka qaamoleen tika mootummaa Awustiraaliyaa jedhaitti basaastonniChaayinaa kunneen dorgommii miseensummaa paarlaamaaf deggersa maallaqaa hanga doolaara Awustiraaliyaa miiliyoona 1 Nick Zaof kaffalaniiru. Nick Zhao gamasaatiin odeeffannoo waa'ee damee tikaa fi paarlaamaa Awustiraaliyaa basaastota Chaayinaaf kennaa ture jedhama. Namni kun hoteela magaalaa Melbourne keessatti Bitootessa darbe lubbuunsaa kan darbe yoo ta'u, du'i isaa mootummaan Awustiraaliyaa qorannoo akka eegalu taasiseera. Akka gabaasa miidiyaa naannoo 'Nine' jedhamuutti garuu namni basaasaadha jedhamee shakkame kun dhimma biraadhaan koolugaltummaa Awustiraaliyaa keessatti nama gaafatee jiruudha. Namni kun Wang Williams Liqiang jedhama. Namni kun ergama basaasaa biyyoota akka Hong Kong ,Taayiwaan fi Awustiraaliyaa keessatti raawwatu ilaalchisuun qondaaltotaaf odeeffannoo kennaa ture. Waangi akka miidiyaa Awustiraaliyaa '60 Minutes' jedhamutti himetti waa'ee ergama basaasaa Chaayinaan Awustiraaliyaa keessatti raawwacha ajirtuu fi dhiibaa siyaasa Awustiraaliyaa irraan ga'amaa jiruu sirriiitti akka beeku dubbate. Imbaasiin Chaayinaa garuu namni kun of bakka bu'ee akka dhuunfaatti dubbataa jira malee Chaayinaa bakka hin bu'u jechuun ibsa kenneera. Akka imbasiin kun jedhutti namni basaasaa ofiin jedhu kun baqataa fi nama yakkaan biyyaa ba'eedha, akkasumas nama passport sobaatiin himatamee biyyaa baqateedha. Jettee jetteedhaan ariifannee murteessuu hin qabnu kan jedhan Ministirri Muummee Morrison Chaayinaan michuu diinagdee biyyasaanii akka taate dubbatan.


Aanga'oonni siyaasaa Awustiraaliyaa Chaayinaarraa ittifaman

Aanga'oonni siyaasaa Awustiraaliyaa lama kanneen Chaayinaa seenuu dhorkaman biyyattii qeequurraa duubatti akka hin jenne dubbatan. Qondaaltonni kunneen 'Andrew Hastie fi James Paterson' jedhamu, lamaan isaaniiyyuu aanga'oota mootummaa Awustiraaliyaati. Qondaaltonni mootummaa lameen kunneen ji'a dhufurraa eegalanii daawwannaa hojiif gara Chaayinaa imaluuf turan. Garuu Chaayinaan viizaa dhowwatteen. Imaabsiin Chaayinaa akka jedhutti qondaaltonni kunneen Chaayinaa daawwachuu kan danda'an biyyattii qeequu dhiisanii fi yaada qeequmsaa kanaan duraatti yoo gaabban qofaadha. Aanga'oonni mootummaa lameen Kaanbeeraa keessatti yaada kennaniin yaada Imbaasiin Chaayinaa qabu kuffisaniiru. Ministirri Muummee Awustiraaliyaa Scott Morrison ''qondaaltonni lameen yaada cimaa fi madaalawaa ta'e kennan. Chaayinaan viizaa dhowwachuunshee baay'ee nama aarsa'' jedhan. Aanga'oonni siyaasaa Chaayinaa seenuu dhorkamana kunneen yeroo dheeraaf siyaasaa Chaayinaa qeeqaa, dhiittaa mirga namoomaa Chaayinaa keessa jiru saaxilaa fi Chaayinaan siyaasa Awustiraaliyaa keessa seenuushee mormaa yoona ga'an. Dubbi himaan Imbasii Chaayinaa erga qondaaltonni siyaasaa Awustiraaliyaa lameen visa dhorkamanii yaada kennaniin '' Biyyi keenya namoota ragaa malee nu qeeqan, kanneen haleellaa jechaa nurratti banan hin simattu'' jedhan. ''Aanga'oonni kunneen yaada qeequmsaa kennanitti gaabbanii hin sirreessan taanaan karaan cufaadha. Yoo dogoggorasaanii amananii sirreesan garuu balballi keenya banaadha''


Dureeyyonni teknooloojii maaliif Itoophiyaa filatu?

Yeroo tokkotti dureeyyonni teknooloojii addunyaa kanaa Itoophiyaa keessatti argamaniiru. Isaanis abbaa qabeenyaa Alibaabaa Jaak Maa fi abbaa qabeenyaa Tiwiiteraa Jaak Dorsiidha. Abbaan qabeenyaa Aliibaabaa lammii Chaayinaa yoo ta'u ardii Eezhiyaa keessatti gabaa Elektirooniksii keessatti ga'ee guddaa ta'e qabudha. Tiwiiterri ammoo dhaabbata guddaa dargaggoota Ameerikaa afuriin hundeeffame waltajjii miidiyaa hawaasummaa baayyee guddaadha. Jaak Maa fi Jaak Dorsiin akka nama wal beellamanii walakkeessa baatii Sadaasa keessa Finfinneetti argamuudhaan qalbii miidiyaalee harkisaniiru. Abbaan qabeenyaa Aliibaabaabaa erga Finfinnee galanii booda ministira muummee Itoophiyaa Dr Abiy waliin walarganii mari'ataniiru. Jaak Maa kana malees Mandaraa ICT keessattillee argamuun kan daawwatan yoo ta'u MM Abiy waliinis Fooramii Daldala Addunyaa Elektirooniksii (Electronics World Trading Forum [EWTP) piroojektii jedhu eebbisaniiru. Piroojektiin eebbifame kunis dhaabbileen daldalaa xixiqqoo oomisha isaanii guutummaa addunyaa irratti beeksifachuu barbaadaniif carraa gaarii uumeera jedhameera. Gama biraatiin dargaggoota Tiwiitera hundeessan afur keessaa tokko kan ta'e Jaak Dorsiin biyya Naayijeeriyaa ykn Itoophiyaa keessaa tokko filachuudhaan baatiiwwan sadiitii hanga ja'aa turuudhaan filannoowwan gabaa jiruu ilaaluudhaaf jedhameera. Dura Ta'aa Feerfaaksi Afiirkaa kan ta'an Obbo Zemedneh Nigaatuu akka jedhanitti abbootiin qabeenyaa addunyaa gurguddoo kun kan Itoophiyaa filataniif baay'inna ummataan yommuu ta'u, sababiin lammaaffaa ammoo diinagdeen biyyoota kana lamaanii yeroodhaa gara yerootti guddataa waan dhufeef. Biyyoota Sahaaraa gadii jiran keessaa Itoophiyaan GDP'n (galii waliigalaa biyya keessatti omishamu)n sadaffaarra jirti. Kampaaniiwwan tekinooloojii qofaa osoo hin taane invastimantiiwwan damee birootiinis Itoophiyaan qalbii hawwachaa jirti. Itti dabaluunis," Abbootiin qabeenyaa lamaan kun kana ilaalanii dhufan. Keessumaa abbaan qabeenyaa Aliibaabaa afeerraa ministira muummeetiin dhufan. Aliibaabaan sadarkaa idil-addunyaatti maamiltoota miliyoona 800 ol ta'an dandeettii keessumsiisuu ni qaba. "Oomishaaleen Itoophiyaa keessatti oomishaman gabaa addunyaatiif dhiyeessuudhaaf waltajjii dandeessisudha," jedhan. Kampaaniin Aliibaabaa jedhamu kun karaa bittaafi gurgurtaa 'ALIPEEY' jedhamu qaba. Obbo Zemedneh carraa ittiin wal irraa bitanii walitti gurguranii kanaa akka carraa guddaatti ilaalu. Qondaalli Siitempaawer kan jedhamuufi Saayinsiifi Tekinooloojiifi Injiinariing irratti kan hojjetu Obbo Iyyu'eel Hayilees 'ALIIPEEY' gara gabaa Itoophiyaa dhufuun isaa waan guddaadha jedhu. "Dhaabbileen kunneen kara Itoophiyaa dhufuun isaanii faayidaa guddaa inni qabu ce'umsa teknooloojii keessatti gumaachaa ni qabaata. Biyya keenyatti fakkeenyaaf e-commerce (gabaan karaa elektirooniksii) baayyee gadi aanaadha. Kun humna namaa hedduus kan qabachuu danda'udha. Fakkeenyaaf dhaabbileen warra akka keenyaa kun kampaanota kanarraa muuxannoo guddaa fudhachuu dandeenya. Aadaan tekinooloojii gara biyya keenyaatti dhufuun isaa faayidaa guddaa qaba." Abbaan qabeenyaa Aliibaabaa, Jaak Maa fi mootummaan Itoophiyaa wiirtuu gabaa addunyaa gabaa elektirooniksiitiin deggerame ijaaruudhaaf waliigaltee mallatteessaniiru. Obbo Zemedneheen akka jedhanitti kanaan dura kampaanonni teknooloojii sadarkaa addunyaatti gurguddo ta'an akkasii gara Itoophiyaatti yeroo dhufan argamee hin beeku. "Yeroo baayyee gara biyya Ruwaandaa deemu. Ruwaandaan garuu biyya xiqqoodha. Itoophiyaan garuu guddoodha. Kun filannoo guddaadha. Fakkeenyaaf, Tiwiiteriin waltajjii miidiyaa hawaasaa baayyee guddaadha," jechuudhaan barbaachisummaa Itoophiyaa ibsan. "Akka dhageenyutti Jaak Dorsiin akka dhuunfaattis ta'e akka kampanii isaaniitti Itoophiyaa keessatti invars gochuuf fedhii agarsiisaa akka jiru dhageenya. Kanaan dura fedhii agarsiisaa kan turan addunyaa gama Bahaarraa warra dhufanidha. Waggaa tokkoofi walakkaa darbe kana keessa garuu gama biyyoota Lixaarraas fedhiin guddaan dhufaa jira," jechuudhaan dhufaatii Tiwiiteraa kaasuun ibsu. Akka xiinxala Obbo Zemedneeheetti dhaabbileen gurguddoo gara Itoophiyaa kan dhufan tekinooloojiirratti qofaa miti. Filannoo invastimantii biraatiinis hojjechuuf fedhi ni qabu. "Dhugaa dubbachuudhaaf wanti biraan qalbii hawwatu ministirri muummee Noobeelii Nagaa Addunyaa badhaafamuu isaaniiti. Fakkeenyaaf, hawaasa invastimantii ani keessatti bobba'ee jiru keessatti xiyyeeffannoo ol'aanaa kenneeraaf. Itoophiyaadhaan 'Biraandii' gochuudhaaf [durra akka horattu] badhaasichi hiika ol-aanaa qaba," jechuun dubbatu. Hundeessaa Afro FM kan ta'an Addis Alamaayehu gama isaaniitiin "Biliyeeneroonni lama dhufan jechuun kanaa booda Itoophiyaan kaartaa isaanii keessaa hin baddu jechuudha," jechuun daawwannaan dureeyyii kanaa faayidaa akka qabu ibsu. "Abbootiin qabeenyaa kun yeroo jalqabaatiif natti fakkaata biyyattii ilaalla jedhanii kan dhufan. Kana jechuun ammoo biyyattiin kanaa booda tekinooloojiirraa fagaattee hin turtu jechuudha. Gama kanaan Itoophiyaa qofaaf osoo hin taane dargaggoota dandeettii qaban addunyaaf ta'an hedduu qabna. Isaan kun lamaan dhufan jechuun warri kaanis dhufuun isaanii kan hafu miti." Kanaaf ammoo jijjiiramni ministira muummee Dr. Abiy ulaa baneera jedha Obbo Addis. "Dingadeen banamaa jira. Dhaabbileen tajaajila telekoomii dhiyeessan haaraan biyya galuuf jedhaa jiru.  Rakkoon interneetiirra jiru ji'oota ja'a ykn waggaa tokkoon booda ni furama jedheen amana." Sababiin biraan akka biyyi kun invastimantii hawwattu godhe tokko biyyattiin ummata miliyoona 110 ta'u qabaachuudha jedha Obbo Addisiis. Umuriin giddu-galeessaa waggaa 18 ta'a. Guddinni dinagdees baayyee saffisaadha." "Kaampaaniin Alibaabaa Itoophiyaa keessatti akka milkaa'uuf an akka nama oomisha gurguruu yookiin akka hoogganaatti nan gargaara'' jedhan MM ABiy wayita Jaak Maa waliin mari'atan. Obbo Zamadnah yaada kana ni qooddatu. ''Mootummaan iyyama kennuu qofa osoo hin taane deggeruus qaba. Kanaafuu dubbiin ministira mumee sirriidha. Dhaabbileen akka Alibaabaa fi tuwiitariin Itoophiyaa keessatti hojjetanii yoo bu'a qabeessa ta'an faayidaansaa biyya keenyaaf. Biyyi keenya oomisha ittiin beekamtu qabaattee maqaanshees akka toluuf ga'ee guddaa qaba.'' Haata'u malee gama kanaan hojii eegalame galmaan ga'uuf imaammata fooyyessuun akka barbaachisu eeran Obbo Zamadneen. «Mootummaan ajandaa jijjiiramaa eegale xumuruu qaba. Dargaggootaaf, keessattuu investeroota reef hojii jalqaban deggeruu irratti imaammata fooyyessee baasuu qaba. Dargaggeessi tokko hojii argachuuf hudhaan isa mudatu kaampaanichaafis dhiibbaa qaba'' «Dhugaatti waan biyyaaf fayyadu ta'uu qaba. Kaapmaaniiwwan akkanaa akka biyya baqatanii hin deemneef imaammati haala mijeessu ba'uu qaba.'' Akka yaada Obbo Iyyoo'eelitti garuu ilaalcha teekinooloojii irratti jiru jijjiiruu fi kuufamni sharafa alaa isaan ijoodha. ''Gabaan ammallee itti hin bu'amne jira. Garuu gabaan dijiitaalaa maali? Yookiin ammo 'e-marketing' maali? Mana kee teessee akkamiin gurguruu fi bituu dandeessa? Yaadonni kunneen baay'ee hin beekaman'' Itoophiyaa keessatti karaa mobaayilaa bituu fi gurguruun rakkisaa ta'uu kan dubbatan Obbo Iyyoo'eel kanaaf ammoo teekinooloojii babal'isuu barbaachisa jedhan. Gama Kanaan waan hedduutu hafa kan jedhan Obbo Iyyoo'eel ''Itoophiyaa keessatti namoonni hedduun maallaqa harkatti baachuun fayyadamu. Tajaajila ATM illee seeraan dhimmi itti ba'aa hin jirru. Hojii guddaatu nu barbaachisu kan jennuuf kanaaf'' Kan biraan hudhaa guddaan dhimma hanqina doolaaraa ta'uu eeran Obbo Iyyoo'eel. ''An Itoophiyaa taa'ee Ingiliiz ykn Ameerikaadhaa meeshaa bituuf doolaarri ga'aan hin jiru. Sababni isaa an asii maallaqi an mootummaa Itoophiyaaf kaffalu birriidhaan. Mootummaan Itoophiyaa ammoo doolaara naaf kaffaluu qaba. Doolaara ga'aa hin qabu taanaan maal naaf kaffala? Kan jedhan gaaffilee ka'uu qabaniidha. Gaaffileen kunneen haa ka'aniyyuu malee Alibaabaan daandii ittiin rakkoo kana irra aanan qabaachuu danda'a'' Interneetiin addaan ciccituu ilaalchisuun Obbo Iyyo'eel akkas jedhan: "Biyyoota Afirikaa faayiberiin guddaan keessa diriirfame keessaa Itoophiyaan tokkodha. Dhuguma ciccituun interneetiin ni jira. Haata'u malee, kampaanonno telekoomii lama dhufaa jiru," kan jedhamu ni furu jedhanii amanu. ampaanonni kun seenuun isaanii kampaanota gurguddoo akka Alibaabaatiif filannoo dabalataa akka ta'an himuun: "Rakkoon interneetiin addaan ciccituu telekoomiin dhaaba tokkoon dhuunfatamee waan qabameef dorgommiin waan hin jirreef kan uumamedha. Dhaabbileen kunneen gurguddoodha. 'Viisaat' ofii isaanii dhaabbatanii osoo ta'ee fayyadamuu ni danda'u; inteneetiin addaan ciccituunis qormaata itti ta'a jedhee hin yaadu," jedhu. Obbo Addisis ta'e Obbo Zemedneheen akkasumas ogeessi tekinooloojii Obbo Daani'ell biliyeeneroonni dhufan kun dandeettii guddaa isaan qaban baayyee guddaa akka ta'e waliif galu. Gaaffiin amma jiru Itoophiyaan abbootii qabeenyaa kanarraa fayyadamuudhaaf hangam qophooftuudhaa? kan jedhudha.


MM Abiy fi Jaak Maan daldala elektroniksii addunyaa 'eWTP' Finfinneetti egalsiisan

Ministirri Mummee Abiy Ahimad, abbaa qabeenyaa lammii Chaayinaa Jaak Maa waliin ta'uun projektii mala daldalaa elektroniksii addunyaa (Electronic World trade platform eWTP) damee Itoophiyaa eegalsiisan. Tekinooloojin kun dhaabbileen daldala xixiqqaa, dubartootni harka qalleeyyii fi dargaggootni omishaalee isaani haala salphaa ta'een gabaa addunyaarratti akka gurguratan kan dandeessisuudha jedhameera. Jaak Maa affeerraa Ministira Mummee Abiy Ahimadin taasifameefin daawwii guyyoota lamaaf kaleessa galgala magaala Finfinnee seenan. Giddugalli eWTP intarpiraayizoonni xixiqqaa fi giddugaleessaa Itoophiyaa keesaatti argaman omishaalee isaanii gara Chaayinaa akka ergan dabalataan bittaafi gurgurtaa tekinooloojin deeggarame akka adeemsisan isaan gargaara jedhameera. Dabalataan tajaajila loojistikii fi humna nama leenji'ee akka argatan ni taasisas jedhameera. "Yeroo lammaffaaf asitti argamuu kootti baay'ee gammadeera" kan jedhan Jaak Maa "Ministira Mummee Abiy walin waa'ee gabaa dijitaalaa, waa'ee dubartootaa fi dargaggootaa mari'anneea" jedhan. "Nuti humna namaas ta'e carraa hin dhabne. Haala carraa hojii Itoophiyaa keessatti guddisuu dandeenyu irrattis mari'anneera" jechuun himan Jaak Maan. Tekinoloojii kanaaf maalif Itoophiyaa akka filatan namootaan yeroo gaafataman "maalifan filachuu dhiisa jedheen deebiseef" jedhan abbaan qabeenyaa kun. Tekinoloojin kun Afriikaan Awuroopaa fi Chaayinaa walin morkachuu akka dandessisu fi mala daldalaa irratti Itoophiyaa kessatti jijjiirama kan fidu ta'us himan. "Afriikaan akka madda meeshaalee dheedhitti ilaalamaa turte amma garuu walitti hidhamiinsa idil addunyaa (globalisation) keessatti gaheeshee ni bahatti" jedhan. Waliigalteen kun guddina diinagdee damee tekinoloojii dijitaalaa Itoophiyaaf tarkaanfi ijoo akka ta'e kan dubbatan immoo Ministira Mummee Abiy Ahimadi. Ministirri mummee Abiy tekinoloojin kun dhaabbilen daldalaa xixiqqaa fi giddugaleessaa odeeffannoo akka argatan akkasumas bittoota idil addunyaa walin kallattin akka qunnaman kan dandeesisu ta'u dubbatan. Dabalataan sochii omishaalee fi odeeffannoo si'ataa ta'e uumas jedhan. Bara darbe MM Abiy biyya Chaayinaatti magaala Hangzhou keessatti kan argamu waajjira mummee dhaabbata Alibaabaa daawwatani turan. Tajaajilli har'aa eebbiifamuun ifatti hojii eegale kunis tarsiimoo tiraansformeeshinii dijilaalii biyyattii kan deegaru ta'usaa fuula feesbuukii waajira MM irratti barreeffameera. Dowwaannaan hojii fi walii galteen amma motummaa Itoophiyaa waliin kubaaniyichi raawwate kunis qaama affeerraa MM Abiy wayita Chaayinaa deemanii turaniitti Jaak Maadhaaf dhiyeessanii turanii akka ta'e baruun danda'ameera. Alibaabaan dhaabbata guddaa gurgurtaa omishaalee gama toora intarneetii fi kalaqa tekinooloojii irratti hojjetudha.


Chaayinaa 'Koronaavaayiras': Chaayinaan namoonni 139 vaayirasii haaraadhaan qabamuu mirkaneessite

Vaayirasiin sirna hargansuu namaa hubu kan maqaa 'koronaavaayiras' jedhamuun beekamu Chaayinaa keessatti yeroo jalqabaaf mul'atee guyyaa lammaffaasaatti namoota 139 qabuu aanga'oonni biyyattii beeksisan. Magaalota gurguddoo biyyattii Wuhaan, Beejiingi fi Sheenzen magaalota vaayirasiin kun akkaan keessatti tatamsa'aa jiruudha. Yeroo ammaa lakkoofsi namoota vaayirasii kanaan qabamanii 200 caaleera, namoonni sadi ammoo dhibee kanaan du'aniiru. Akka Dhaabbati Fayyaa Addunyaa jedhutti akkuma sakatta'iinsii fi qorannoon yaalii fayyaa gaggeeffamaa deemuun lakkoofsi namoota qabamanii dabalaa deemaa jira. Vaayirasiin kun jalqaba ji'a Muddee keessa magaalaa Wuhaan keessatti mul'ate. Ergasii Taayilandi keessatti namoonni lama, Jappaan keessatti ammoo namni tokko qabaman. Ogeessi fayyaa UK tokko BBCtti akka himetti lakkoofsi namoota vaayirasii kanaan qabamanii kan Chaayinaan ibsiteen ol ta'a. Dhibeen kun bineensota irraa kan namatti daddarbu ta'uu kan ibse Dhaabbati Fayyaa Addunyaa darbee darbees namarraa namatti ni daddarba jedheera. Hariiroo cimaa bineensota waliin uumuu dhiisuu, soorata akka foon fi killee qopheessuu irraa of qusachuu fi nama qufaan qabamerraa fagaachuudhaan balaa dhibee kanaa salphisuun ni dand'ama jedha dhaabbati kun. Komishiniin Fayyaa Biyyaalessaa Chaayinaa dhibeen kun kan yaalamuu fi ittifamu ta'uu mallattoon agarsiisu jiraachuu fi garuummoo madda vaayiresichaa, tatamsa'inaa fi akkaataa to'annoo isaa irratti beekumsa ga'aa dhabuun rakkoo akka uume ibseera. Akkaataa qorannoo samudaa namoota dhibee kanaan qabaman irraa hubachuun danda'ametti maqaan vaayirasii kanaa 'Koronavaayiras' jedhamee akka waamamu Dhaabbati Fayyaa Addunyaa ibseera. Vaayirasiin sirna hargansuu namaa hubu kun gosa hedduu kan qabu yoo ta'u ja'an isaanii(kan haaraa mul'ate kana waliin torba) daran nama hubuudhaan kan beekamaaniidha. Gosa vaayirasii isa haaraa argame kana malee kan durumaan Chaayinaa keessa ture bara 2002 irraa eegalee namoota 774 ajjeeseera, namoonni qabaman 8,098 turan.


Huawei qoqqobbiin Ameerikaan walqabatee himannaa haaraa irratti bane

Dhaabbanni teeleekoom guddaan Chaayinaa murtee to'attoonni Ameerikaa akka balaa nageenya biyyaaleessaatti isa ramanuun walqabatee himannaa seeraa eegaleera. Himannaan Huawei'n Ameerikaarratti bane kunis erga Komishinarri Komunikeshinii Federaala Ameerikaa dhaabbata teeleekoom Chaayinaa kan mobaayilii baadiyaaf dhiyeessuu irratti qoqoobbaa kaa'een booda. Dhabbatichis raabsaa bilbilaa deegarsa mootummaa doolaara biiliyoona 8.5 meeshaalee Huawei bitan irratti qorannoo akka geeggeffamu godheera. Ragaan jabaa sodaa nageenyaa uumu "hin jiru" jedhameera. Kunis adeemsa seera Huawei fi mootummaa Ameerikaa jiddutti deemaa jiru isa yeroo dhihooti. Dhaabbatichi mana murtii Ol-Iyyannaa murtee kana akka jijjiiru gaafateera. Murtichis akka dhaabbatoota baadiyyaa Ameerikaa keessatti meeshaalee tajaajiloota hawaasummaaf oolan maallaqa mootummaa akka hin binne kan jedhudha. Galma koonfiransii Huawei kan Shenzhen'tti argamutti dubbii kan taasisan ogeessi seeraa Song Liuping akka jedhanitti, "Mootummaan Ameerikaa dhaabbanni Huawei yaaddoo nageenyaa biyyatti akka ta'e ragaa gahaa hin dhiheessine. Kunis waan ragaa qabatamaan hin jirreef." Adeemsi seera kun isa lammaffa waggaa kanaa yoo ta'u; inni wixinee bulchinsa Tiraamp irratti. Huawei Caamsa keessa murtee dhaabbatoonni mootummaa Ameerikaa meeshaalee dhaabbaticha akka hin binne murteessee ture. Ameerikaan biyyoonni biroo akka Huawei'n tajaajila teleekoom 5G isaanii akk hin dhaabne biyyootarratti dhiibbaa geessisaa jirti. Walgahii Nato gaafa Roobii Waatfoord keessatti geeggeeffamaa jiruun MM UK Booriis Joonsan akka jedhanitti murteen Huawei Biriitan keessatti  teleekoom 5G dhaabu walii galtee Ameerikaa waliin qaban 'Five Eyes' jedhamu Ameerikaadhaan durfamurratti hundaa'a jedhaniiru. Obbo Joonsan kana kan jedhan ega Doonald Tiraamp dhimmicha walgahii gaafa Kibxata irratti kaasaniin boodadha. Dhaabbatichi waldhabdee biyyoota addunyaarratti diinagdee guddaa qaban laman jiddutti rakkachaa jira. Huawei'n teeknooloojii 5G kan dhaloota dhufuu oomshuufi gurguruun dhaabbata dursaa jirudha.


Intalli maarshaal artistii Biruus Lii beenyaa birrii miiliyoona 950 ol gaafatte

Dhaabbanni intala Biruus Liin hoogganamu dhaabbata Chaayinaa nyaata dafee qaqqabu qopheessuuufi suuraa abbaashee maarshaal artiisti beekamaa ta'e fayyadamuu isaatin himachaa jira. Dhaabbanni nyaata dhiheessuufi Riil Kungufuu jedhamu suuraa abbaa koo eeyyama malee fayyadamee jetteetti Shaanoon Liin. Kanaafis, dhaabbatichi suuraa abbaa ishee  fayyadamaa jiru akka dhaabu gaafatteetti. Waan hanga yoonaa itti fayyadameefis dolaara miiliyoona 30 [birrii Itoophiyaa miliyoona 950 ol] gaafachuun ishee gabaafameera. ''Mallattoo daldalaa kana qorannoo booda eejansiin biyyaalessaa dhimma kana eeyyamu irraa arganne. Waggoota 15 darbanif fayyadamaa turre,'' jechuun kaampaanichi ibsa baasen himeera. Waggaa hammana booda gaafatamuun keenya nu ajaa'ibeera jedheera. Manni nyaataa yookiin restoraantiin bu'uurri isaa Guwaanzhuu ta'e kuni Afaan Mandariinin Zheen Gonfu jedhama. Bara 1990 kan hundaa'e yoo ta'u Chaayinaa keessaa manneen nyaataa 600 qaba. Intarpiraayiziin Biruus Lii kan intala isaatiin hoogganamu yoo ta'u itti fayyadamaafi gurgurtaa suuraa maarshaal artistii Biruus Lii irratti abbummaa qaba. Dhiheenyatti mootummaan Chaayinaa mirga abbeentaaf xiyyeeffannoo akka kennu waan ibseef waan amma ta'aa jiru itti dhiheneyaan hordofa jedhame eegama.


Barri 2020 yaaddoo bilbila dacha'u irra jiru furuu danda'aa?

Mootorollaan karoora bilbila moodeelii haaraa 'Razr' jedhamu gabaarra oolchuuf qabatee ture dabarsuusaa ibse. Kunis bilbila dacha'u kan bara 2015'tti gabaarra oolee ture bifa haaraan hojjachuun gabaatti dhiyeessuuf ture. Bilbilli jedhame kun gatiinsaa  birrii 45,000 yoo ta'u, Muddee 26 gara Ameerikaa ergamuuf ture. Dhaabbanni Lenoovoo beekkamtii 'Razr' argate kana dhiheessii keenyaa nu jalaa xiqqeesseera jechuun qeeqeera. Kunis fakkeenya rakkina bilbilli dacha'u qabu kan agarsiisuudha. Motoroollaan garuu bilbilicha gabaarra oolchuuf turtiin  taasifame "dheeraadha" jedhe hinyaadau. Ta'us garuu hamma ammaatti bilbilli haarofti kun gabaarra yoom akka oolu ifa hin goone. Gaazexeessaan BBC Kiriis Fooks, yeroon bilbila 'Razr' kana qabachuuf yaaluun qaama qaamasaa irratti rakkoolee tokko tokko argeera - yeroo iskiriiniin qaama bilbilaa kan biraarraa adda bahu haala mijataa ta'een miti jechuun hma. Yeroo gatiin bilbilichaa birrii 45,000 jedhamee bahu qaaliidha jedhamee ture. Achi boodas garuu gatiin isaa dhaabbata morkattootaa bilbila dacha'u oomishan lamaan - 'Samsung' birrii 59,400 fi 'Huawei Mate X' immoo birrii 78,000 dha. Kanaafu, gatiin 'Razr' bilbiloota kan biroo waliin wal bira qabamee yoo ilaallamu gatii xiqqaadha. Dhaabbanni 'Samsung' bilbila dacha'u isaa kan jalqabaa ji'a Ebla keessa gabaarra oolchuuf ture eega maamiltoota irraa komii bilbilichiifi iskiriinichi cabe jedhu isa gahe booda yeroo gabaarra oolchu tursiiseera. 'Huawei' gama isaatiin rakkinni bilbila 'Samsung' mudate akka dhaabbatichi bilbila dacha'u 'Mate X' irra deebiin ilaaluuf na taasiseera jedheera. Dhaabbileen bilbilaa lameen bilbilootasaanii wal duraa duubaan gabaarra akka oolchan- bilbilli Samsung 'Fold' ji'a Fulbaana keessa yoo ta'an, 'Mate X' immoo ji'a Sadaasa keessa gabaarra oole.


Fayyaa Sammuu: Daabboo hospitaala dhibamtoonni sammuu yaalamanitti tolchamu

Manni daabboon itti tolchamu kun 'The Crazy Bakery' [jechuunis mana daabboo maraatu hiika jedhu qaba] jedhama. Kan inni itti argamus biyya Chaayinaa hospitaala warri dhibee sammuu qaban itti wal'aanamaniifi magaalaa Beejing irraa fagaate argamu tokkottidha. Kun manneen daabboo tolchaa baramanirraa addadha. Kanneen as keessatti daabboo tolchan namoota saddeeti. Saddeetanu garaa garaas ta'u rakkoo fayyaa sammuu ni qabu. Gaafa Kibxataa, Roobiifi Jimaataa yero hunda daabboo tolchanii gurguru. Kanneen daabboo tolchan keessaa tokko kan taate Siyaawo Wuun akka dubbattutti waggaa kudhan dura gara hospitaala kana kan dhufte. Gara hospitaala osoo hin dhufiin na dhukkuba ture kan jettu Siyaawon, asitti akka itti wayyaa'e himti. Garuu waan hunduu salphaa hin turre kan jettu wallaanamtuun kun ilaalchi namoonni dhukkubsattoota akkanaaf qabu qormaata ture. ''Jalqabarratti namni daabboo nurraa bituuf fedhii hin qaban turan. Namni tokko erga nurraa bitee booda nutti deebise. Kun baay'ee na gaddisiise,'' jechuun himti. Gaafa kaan ammoo ''namni biyya alaa tokko daabboo keenya bitee namoota waliin hojjetutti kennee ture. Namoonni kunneen garuu hanga inni biraa deemutti eeganii daabboo inni biteef deebisan. ''Dabboon kun qulqullinaan waan tolchame itti hin fakkaanne,'' jetti Siyaawo Wuun. Daabboon isaan tolchan manneen barnootaa idil -addunyaafi hawaasa Chaayinaan ala dhufeef gurgurama. "Asitti daabboo gurguruun baay'ee nama gammachiisa. Keessumaa yeroo maammiltoonni gammachuun daabboo keenya bitan,'' jechuun kan dubbatu immoo Gin Geenidha. Manni daabboo kuni waggoota 15 dura lammiilee Awurooppaa lamaan hundaa'e. Kanneen dhukkubsatanii hospitaala seenan gaafa itti wayyaa'e mana daabboo kana seenuun hojjechaa of jiraachisu. Hospitaalli kuni dhukkubsattoota 100 ol qaba. Baay'een isaaniis rakkoo maallaqaa qabu. ''Takka takka nama dhukkubsa. Keessumaa yero namoonni si hubachuu dhaban. … Akka waan nama biraatti nu ilaalu. Akka nama sammuun dhukkubsateefi qoricha fudhachuu qabuutti nu ilaalu, '' jetti Siyaawon. Wanti akkanaa hawaasarraa akka qollifatan isaan akka taasisullee himte. Daabboo isaanii hawaasa hospitaalan ala jirutti gurguruun isaanii garuu namoota kaanittillee akka dhihaatan isaan taasiseera. Rakkoo maallaqaa qaban immoo hojii daabboo kanaan akka of cimsan isaan gargaareera.


Chaayinaa: Balaa warshaa albuudaan yoo xiqqaate namoonni 14 du'aniiru

Dhoohinsa kibba-lixa Chaayinaa iddoo albuudni cilee baafamutti uumameen yoo xiqqaate namoonni 14 du'an. Aanga'oonni naannichaa akka jedhanitti naannoo 'Guizhou'tti , ammatti namoonni lama lafa jalatti danqamanii jiru. Ji'a Onkololeessaarra jalqabee Chaayinaa keessatti iddoo albuuda baasan shan garagaraatti balaa dhaqabeen yoo xiqqaate namoonni 37 du'aniiru. Sababni balaa kanaas yeroo hedduu seerri of eeggannoo lafa hojii haalaan hojiirraa hin ooliin hafuudha. Dhohinsi naannoo 'Guizhou' albuuda baasanitti mudate gaafa Kibxataa ganama dhaqabe. Hojjattoonni torba nagaan baraaramaniiru. Gaafa Sanbataa lolaa kibba-lixa Chaayinaa bakka albuudni cilee bahutti mudateen namoonni shan yoo du'an namoonni 13 hanga ammatti danqamanii jiru.. Yeroo lolaan kun mudatutti hojjattoonni albudaa 'Shanmushu' 347 ta'an hojiirra turan. Sadaasa 25 naannoo 'Guizhou' iddoo albudni bahutti balaa biraan namni tokko du'eera. Achi dura Chaayinaatti naannoo 'Shanxi'tti dhoohinsa Sadaasa 18 mudateen hojjattoonni 15 du'aniiru. Yeroo sanitti aanga'oonni akka jedhanitti balichi "dambiifi seerotaa cabaniin" mudate. Ji'a Onkololeessa keessa immoo baha Chaayinaatti balaa dhoohinsaa dhaqabeen namoonni lama du'aaniiru. Hanqinna of eeggannoo iddoo hojiittiifi lakkofsa balaa dabalunsaa seektarri albuudaa Chaayinaa akka ji'a Onkololeessa keessa mootummaan of eeggannoo iddoo hojiitti "tarkaanfiin" akka fudhatamuuf ajajuusaa AFP'n gabaaseera. Du'a dhaqabaa jiru cinaatti of eeggannoon iddoo hojii fooyya'aa jira. Bara darbe balaa albuudaa dhaqabeen Chaayinaatti namoonni 333 du'aniiru- kunis kan bara san duraarra %13'n gad bu'aadha. Akka gabaaasa 'Reuters'tti Chaayinaan ji'oota kudhan duraa bara kanatti, albuuda cilee toonii biiyiloona sadi baaftee jirti- kunis immoo yeroo walfakkaata bara 2018 waliin wal bira qabamee yoo ilaalamu %4.5 ni caala.


'Aanga'oota Chaayinaa gara naannoo Tigiraay deemuuf turan mootummaa Federaalaan dhorkaman'

Mootummaan Naannoo Tigiraay aanga'oota mootummaa Chaayinaa gara Tigiraay imaluuf turan mootummaan Federaalaa buufata xiyyaaraa idil-addunyaa Boleetti ittisee jechuun himateera. Pireezidantiin Itti-Aanaa Naannoo Tigiraay Dr Abrahaam Takastee aanga'oonni kunneen daawwannaa hojiif gara Tigiraay imaluuf akka turan BBC'tti himaniiru. "Dhugaadha. Kun kan ta'e kaleessa galgala naannoo sa'atii tokkootti ture," jedhu Dr Abrahaam. Karoorri ture daawwannaa hojii Maqaleetti taasisanii deebi'uu akka tureefi dawwaannaa kanas ministirri muummees akka beekan Dr Abrahaam ni himu. Namootni daldalaafi hojiif deeman kunnneen biyya Chaayinaa kutaa biyyaa Shaanshii jedhamturraa akka dhufan himu. "Daawwannaansaanii misoomaafi ijaarsa dandeettii naannoo Tigiraay tumsuu kan kaayyeffate ture," jedhu. Oduu biroo kana kanatti dhiyaataniif: "Buufata xiyyaaraa ga'anii erga waan hunda xumuranii booda dhorkaman. Xiyyaara keessa seenanii turan." Yeroo kun ta'utti Maqalee taa'anii lammileee Chayiinaa kana eegaa erga turaniifi  xiyyaarri isaan ittiin imaluuf turan wayita Maqalee ga'u isaan keessa akka hin jirre himu. "Maal jennee yoo gaafannu dhowwamaniiti deebii jedhu arganne," aanga'aan kun. Jilli biyyoota alaarraa dhufan akkuma naannolee biroo daawwatan Maqalees daawwachuu danda'u; wanti isaan dhorku homtuu hin jiru kan jedhan Dr Abrahaam, haalli uumame kun nu biratti fudhatama hin qabu jedhu.Aanga'ootni kunneen maaliifi eenyuun akka ittifaman gaafachuuf Ministira Haajaa Alaatti bilbillee deebii hin arganne. Tarkaanfiin fudhatame ummata Tigiraay hacuucuuf ta'e jedhamee waan raawwatameedha kan jedhan Dr Abrahaam, qaamni gocha kana raawwate itti gaafatamuu qaba jedhan. "Murtee akkasii fudhachuuf aangoo kan qabu ni beekama. Qaama mootummaa Federaalaati." "Osoo qaamni kun jiru eenyuyyuu murtee akkanaa fudhachuu hin danda'u. Kanaafuu eenyutu aangoosaa seeraan ala fayyadamee tarkaanfii kana fudhate kan jedhu adda ba'ee murtee argachuu qaba," jedhu Dr Abrahaam. Wanti akkanaa yeroo mudatu kun kan jalqabaa akka hin taaneefi irra deddebiin wayiita wayita mudatu argaa akka jiran dubbatu. "Maaliif Maqalee deemtan jedhanii nama qorachuun jira. Dhiibbaan gama hundaan ummata Tigiraay irra ga'aa jira." Tarkaanfiin ammaa kunis qaamuma dhiibbaa kanaati ta'uu kan amanan Pireezidantiin Itti-Aanaa Naannoo Tigiraay, miti yoo jedhemmoo qaamni kana godhe as ba'ee ibsa haa kennu jechuun BBCtti himaniiru.


Raashiyaa: Dubartiin warqee kophee keessa dhoksite daangaarratti qabamte

Dubartiin kopheshee keessa warqee dhoksite daangaa Rashiyaa gara Chaayinaaa darbuuf yaalte qabamte Meeshaa sibilaa argatun yemmuu hojjattoonni gumrukii Raashiyaa ishee sakkata'an warqeen geengoon kutame saddeet faana kopheesetti qabsiistee akka turte argataniiru. Walumaagalatti warqeen isheen qabatte kun kg1.9 yoo ta'u, gatii doolaara 78,650 ykn gara birrii  miiliyoona 2.3 kan ta'udha. Dubbii himtuun gumrukii lixa Saayberiyaa keellaa Chitatti argamu Maina Boyko, dubartiin lammii Raashiyaa kun "kan sosodaatteefi kan nama shakkisiistu" turte jetti. "Ejjennaan miilla ishee kan beekamerra adda waan tureef" hojjattoota keessatti shakkii uumte. Dubartiin kun warqee kana lammii Chaayinaaf dhoksitee geessa akka turte ibsi kun ni hima. Qondaaltonni qorannoo yakkaa eegalaniiru. Aanga'oonni Raashiyaa bulchiinsa Zabaykalsky-Krai waggaa kana keessaatti namoota warqee dhoksanii gara Chaayinaatti dabarsuuf yaalan to'annoo jala olchuu ishaani dubbatu. Warqee baasuun Siybeeriyaa keessatti daldala guddaadha.


Lammii Chaayinaa araqeefi hanqaaquu walitti makee dhuguun beekame

Biiraa, peepsii akkasumas ispiraayitii ibiddi irraa laboobu akkasumas hanqaaquu cabsuun bishaan isaa itti makuun yoo dhugdan maal taatu? Liyuu Shichaawo osoo kanneen walitti makee dhugu viidiyoodhaan waraabe miidiyaa hawaasummaa irratti gadhiisa. Viidiyoo kana tiwiitara irratti qofa namoonni miiliyoona 12 ilaalaniiru. Garuu inni yeroo akkana godhu yeroo duraatif miti. Kana durallee afaaniin osoo tamboo qabatee araqee malakkee jaha dhuguu viidiyoon inni gad-lakkise si'a 800,000 ilaalameera. Viidiyoo biraa irrattimmoo Voodkaa, Wiskii, wayinii diimaa akkasumas biiraa hanqaaquu cabsee bishaan isaa itti naquun osoo dhugu mul'ateera. Akkamin eegale? Gaafa dura jalqabe Liyuun biiraa qaruuraa torba sakandii 50 keessatti calaasuu yaade. Hin godhes. Kuni egaa waggaa sadii dura. ''Gaafa tokko namoonni yeroo biiraa dhugan argeen anis eegale,'' jechuun BBC Afaan Chaayinaatti dubbateera. Miidiyaa hawaasummaa Kuwaayishu jedhamurratti viidiyoo daqiiqaa tokko ol gadhiisuun hin danda'amu. Kanaafisi waan dhugu daqiiqaa 1 gadiitti dhugee xumuruu qaba. Liyuun Kuwaayishuu irratti hordoftoota 470,000 qaba ture. Ji'attis yuwaanii 10,000 (dolaara 1,400) argata ture. Boodarra garuu wanti gadhiisu fayyaa miidha jedhame jalaa cufame. Haa ta'u malee, viidiyoon isaa achitti hin hafne. Viidiyoon isaa miliqee tiwitara gubbaa bahe. Achiis biyya Chaayinaan alatti beekkamtii argate. ''Namoonni tiwitara irratti beekamteetta jedhanii natti himu. Animmoo tiwitariin maali jedheen gaafadha,'' jechuun akka wallaale ture dubbata. Qe'ee magaalaa Beejingi dhihoo jirtutti kan jiraatu umrii 33 kan ta'e Liyuun waa'ee miidiyaa hawaasummaa tiwiitaraa wanti beeku hin turre. ''Ani baadiyyaan jiraadha. Attamin beekuun danda'a,'' jedha. Tiwitariifi kaan Chaayinaa keessa ni dhorkamu. Viidiyoowwan kuni kan gadhiifaman namoota biyya alaa jiraniini. Ji'oota jaha keessatti qofa hordoftoota 60,000 horachuu danda'eera. ''Hordoftoonnikoo ala jiran baay'ee na gargaaru. Yero darbellee lammiin Turkii tokko teessoo koo barbaade biiraa Turk naaf erge,'' jedha. Ammallee dargaggoon kuni sababa isaaniin qarshii argata. Fuulli tiwiitara isaa dhaabbata onlaayinii tajaajila kaffaltii qarshii hojjetu 'Peey Paal' waliin hidhata kan qabudha. Garuu, kana qofaan hin jiraatu. ''Kanneen na dinqisiifatan baay'ee dhiiradha. Tarii isaaniis dhugaatii jaallatu ta'a. Natti goomatus ta'a. Haati warraakoo garuu fayyaa si miidha jettee waan yaadduuf natti aarti,'' jedha. Liyuun ani araada dhugaatii hin qabu jedha. Fayyaa isaa akka hin miines hima. Yeroo of waraabe gadhiisu garuu akkanumaan miti. Namoonni waan inni godhe akka hin yaalle hubachiisa waliin gadhiisa. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa lammiileen Chaayinaa kanneen dhiiraa dhugaatii baay'ee jaallatu jechuun yaaddessaa akka ta'e ibsa.


Lammii Chaayinaa obboleessa ishee wallaansiisuuf birrii 8'n waggoota shaniif jiraatte

Shamarreen Chaayinaa Wu Huyaan obboleessa ishee dhukkubsatee hospitaala ciisu wal'aansisuuf maallaqa walitti qabachuuf jecha guyyaan nyaata Yuwaanuu 2 (birrii 8) qofaan waggoota shaniif jiraatte. Nyaanni shammarreen tun waggoota kanneeniif soorataa turte gahaa waan hin turreef dhukkubsachuun mana yaalaa galte. Isaan booda dhimmi shamarree tanaa mata dureewwan gaazeexaa biyyattii ta'ee namoota hedduu naasiseera. Wu obboleessashe dhukkubsatu gargaaruufi ofiisheefis barnoota yunivarsiitii itti fufuuf baay'ee carraaqaa turte. Seenaan shamarree kanaatiis aanga'oonni biyyattii rakkina ishee dursanii hubachuun deeggarsa barbaachisu taasisuu dhabuutiin hawaasa biratti aarii olaanaa umeera. Erga oduun ishee maxxanfameen booda deeggarsi maallaqaa taasisamu eegalameen doolaarri miliyoona 114,000 walitti qabameera. Jalqaba baatii kanaa hargansuurratti rakkinni waan mudateef gara mana yaalaa deemte, akka miidiyaan Chaayinaa gabaasetti. Isheenis seentii meetira 135 qofaa dheeratti. Ulfinni qaamashees kilogiraama 20 qofa ulfaatti turte. Hakimoonnis sababii hir'ina nyaataa waggoota shaniif keessa dabarteen wal qabatee rakinni kaleefi onnee mudachu itti himan. Isheenis obboleessa ishee oolchuuf maallaqa walitti qabu akka barbaaddu itti himte. Wu Huyaan wayita umurii waggaa afurii jirtu haatishee kan jalaa duute yoo ta'u, abbaanshees osoo mana barnoota jirtu du'an. Isaan boodas isheefi obbooleessi ishee akkawoodhaan deeggaramaa guddatani. Booda keessas eessuma yuwaanii 300 ykn doolaara 42 qofaa kennuu danda'uun deegaramu turan. Mallaaqni isheen argattu kunis irra caalaan kanfaltii wal'aansa obboolleessa quxisuu ishee kan rakkina sammuu qabuuf olchiti. Kana jechuunis Wu guyyaati yuwaanii 2 (birrii 8) qofaa ofiisheetiif fayyadamuun yeroo baay'ee ruuziifi qaaraa qofaan jiraataa turte. Obboolaan kunneen mandara Chaayinaa keessatti hiyyummaan beekamtu Guzhoo kan jiraataniidha. Shamarreen tun haala kanaan hospitaala wayita galuunshee dhagahameen booda mootummaan gargaarsa taasisuufi qaba ture jechuun aariin guddaan hawaasa keessatti umameera. Motummaan kabaja waggaa 70ffaa Chaayinaaf baasii hin barbaachifne baasu lammii rakkatuuf deeggarsa hin godhu jechuun qeeqan. Fayyadamtoonni midiyaalee hawaasaas koolleejiin shamarreen tun itti barattuu maaliif deeggarsa hin taasisiniif hafe jechuunis gaafataniiru. Kuun ammoo gocha ishee osoo barnoota koleejjii barataa obbolleessa ishee baraaruuf taasifte baay'ee dinqisiifatan. Isan boodas hiriiyyoni waliin barataa jirtu deeggarsa doolaara 5,700 ta'u kan taasisaniif yoo ta'u, naannoo itti dhallateeyis Yuuwaanii 30,000 deeggarsa argattee jirti. Motummaan biyyattis ji'aan yuwaanii 300-700 akka deeggaru ibsa baaseen beeksiiseera. Ammas haala balaa hatattamaatiin deeggarsa yuwaanii 20,000 akka kennamuuf ibsameera. Dinagdeen biyyattii garmalee guddataa jiraatulleen, haalli jireenyaa lammilee biyyattii hiyyummaa keessa jiraatanii gutummaan hin fooyyofne. Chaayinaan biyya lammiilee hundi haala wal qixa ta'een fayyadamtoota guddina dinagdee ta'an miti. Ragaan Biiroo Istaatistiksii Biyyaaleessaatiin bara 2017'tti bahe tokko akka mul'isutti, ummanni Chaayinaa miliyoona 30.46 ta'ufi baadiyyaa jiraatu ammalleen hiyyummaa cimaa keessa jiraata. Galiin guyyaa namoota kanneenis jiddugalaan doolaara 1.90 jedhameera. Haa ta'u malee Chaayinaan bara 2020'tti hiyyummaa nan hirrisa jettee jirti.


Waldhibdee diinagdee: Ameerkaan oomishaalee Chaayinaarra taarifa haaraa keesse

Kooriyaa Kaabaa fi Iraan dhimma oomisha niwukilariitiin, Chaayinaammoo daldala irratti taarifa dabaluudhaan Ameerikaan bara bulchiinsa Pirezidaanti Tiraamp kana keessa hariiroon dippiloomasii ishee rakkoo keessa galaa jira. Keessaahuu biyya diinagdeen addunyaarratti beekamaa jirtu Chaayinaa waliin qoccolloo diinagdee hamaa keessa galaniiru. Ammas  meeshaalee daldalaa Chaayinaan gara Ameerkaa galchitu kan doolaara Ameerkaa biiliyoona 112tti tilmaamamu yoo ta'e taarifa akka dabaltu beeksisteetti. Kanaan dura Pirezidaanti Tiraampi Chaayinaan meeshaalee daldalaa doolaara biiliyoona 300tti tilmaamamu yoo gara Ameerkaa galchite taaksii dhibbeentaa 15 akka kaffaltu kan murteessanii turan yoo ta'u taarifni haaraan kunis jalqabbii karoora kanaati. Chaayinaan ammoo gamasheetiin boba'aa Jikitaa Ameerkaan gara isheetti ergitu irratti taarifa dabalteetti, boba'aarratti xiyyeeffachuun kunimmoo isa jalqabaati. Karoorri Pirezidaanti Tiraampi hanga xumura bara kanaatti meeshaalee Chaayinaan gara biyyasaanii galchiturratti taarifa dabaluuf qabatan qabatan yoo kan milkaa'u ta'e biyyattii akka diinagdeen adabuutti ilaalama jedhu xiinxaltoonni diinagdee. Dhibdeen imaammata diinagdee dadhabaa fi loogii qabu irraa madde amma gara aangoo siyaasaatiin walriguutti ce'aa jira. Ameerkaa keessatti imaammati diinagdee kaampaaniiwwan  Chaayinaa hordofan yoo gammachiisuudhaa baate Ameerkaan gara taarifa dabaluutti fiigdi. Chaayinaanimmoo gama isheetiin imaammata diinagdee sirreessuu dhiistee isheenis diinagdee Ameerkaa miidhuurratti xiyyeeffatte. Tibba darbe Waashigton meeshaalee daldalaan Chaayinaan gara Ameerkaa galchitu kan doolaara biiliyoona 250tti tilmaamurratti taarifa wayita dabaltu Beejiingi ammoo meeshaalee daldalaa Ameerkaa  doolaara 110nitti tilmaamu irratti dabalte. Dhibdee daldalaa biyyoota diinagdeen badhaadhoo ta'an gidduutti hundee jabeeffate furuun addunyaaf qormaata akka ta'u ogeeyyiin diinagdee ni dubbatu. ''Yeroo ammaa dhibdee biyyoota lameeniirratti dubbachuunuu waan yaadamu miti. Dubbiidhuma qajeelaa dubbachuufiyyuu daandiinsaa hin jiru'' jedha ogeessi diinagdee Chaayinaa dhaabbata Kaappitaalaa Ikkonoomiks, Juliyaan Ivaans Pirichaardi. ''Erga Caamsaa darbe mariin biyyoota lameenii addaan citee ejjennoon biyyoota lameenii daranuu walmufachiisuurratti kan xiyyeeffate ta'eera. Waldhibdeen daddabalaa deeme. Gidduudhaan Huawei irratti dhiibbaa Ameerkaan uumte immoo daranuu hookkara diinagdee kaaseera. Qaawwaan gidudusaanii babal'achaa dhufeera'' Pirezidaant Tiraampi akka jedhanitti gareen daldalaa biyyoota Ameerkaa fi Chaayinaa Fulbaana dhufu kana keessa ni mari'atu, garuu karoorri jiru ifatti lafa hin kaa'amne. Muddee 15 irraa eegalee taarifni dhibbeentaa 15 kan marsaa lammaffaa meeshaalee Chaayinaarra ni kaa'ama. Kunimmoo meeshaalee teeknooloojii kanneen akka  bilbilaa fi kompiyuutaraa dabalata. Guyyaa Ameerkaan kana gootu Chaayinaan ammoo meeshaalee Ameerkaa 3,000 taariffa irratti dabaluuf adda baastee jiraachuu beeksisteetti Bulchiinsi Pirezidaanti taarifa kanaan meeshaalee daldalaa Chaayinaa irratti dhibbeentaa 25 kaffalchiisaa turan Onkoloolessa 1 irraa eegalee gara dhibbeentaa 30tti akka guddatus beeksiseera Dhimma taarifaan walqabatee haaloon walba'uun Ameerkaa fi Chaayinaa dhiibbaansaa wayita ilaalamu GDP Ameerkaa dhibbeentaa 1n wayita gadi buusu kan Chaayinaa dhibbeentaa 5n hir'isuu danda'a jedhu xiinxaltoonni diinagdee.


Taanzaaniyaa: Hojjetoota Chaayinaa 'suuta hojjettu' jechuun to'annoo jala oolchite

Aanga'oonni Taanzaaniyaa magaalaa Dar es Salaamitti hojjeettoota lammiilee Chaayinaa afur hojii mootummaan qacaraman yeroon xumuruu waan hafaniif to'anno jala olchan. Dhirooti lamaafi dubartiin tokko kunneen dhaabota lamaan daandii fi jallisii roobaan badee ture akka hojjetaniif ture kan qacaramani. Haalli kun hojiin naannichaa akka dhaabatuu fi magaalaa irraa sa'aatii hedduuf akka addaan citu taasiseera. Jarreen kana to'annoo jala olchuun ajaja bulchaa Dar es Salaam Powuul Makondaa ta'uufi "warra kaaniifis fakkeenya akka ta'uuf" akka godhame barreessaan olaanaa naannichaa Abuubakar Kuneenge dubbachuu AFP'tu gabaase. Namootni afran "galgala yeroo hunda wajjira poolisii buluun ganama ganama ammoo lafa hojii dhaquun to'achuu kan itti fufan hanga Obbo Makondaan hojiin kun saffisa sirriin deemaa jiraachuu isaa murteessanitti," jechuun Abuubakar Kunengee dubbataniiru. Dabalataanis, hojiin kun kan hawaasicha gargaaru waan ta'eefi "namoota waliigaltee hojii kabajuu hin dandeenye Dar es Salaam keessatti iddoo hin qaban," jedhaniiru. Bulchiinsi Pirezdaant Joon Magufulii waligaltee hojii biyyoota biraa wajjiin godhan sirrii ykn kan nama hin quubsine yoo ta'e murtee deebisanii sirreessu ykn ammoo waligaltiicha diiguun beekama.


Keeniyaa: Daandii baaburaa biiliyoona tokkoon hojjachiifte banuuf

Keeniyaan daandii baabuuraa marsaa lammaffaa xumuruun tajaajila geejjiba ummataatiif qofa saaqaa gochuuf qophaa'u beeksiifte. Sararri baaburaa Keeniyaa kunis magaalaa guddittii Naayiroobii irraa ka'uun gara Naayivaashaa kan imalu yoo ta'u, guyyaa harraa tajaajila eegala. Sararichi yeroof tajaajila geejiba namootaa qofaan kan eegalu yoo ta'u, fe'umsa meeshaaleetiif ammo hanga buufanni mii'aa ijaaramuutti ni tura jedhameera. Ijaarsi kunis yeroo dheeraa akak fudhatu tilmaamameera. Kanaafis akka sababaatti kan eerame ammoo hawaasni Masaayi naannichatti argaman ijaarsicha mormuun dhimmicha mana murtiitti waan geessaniif jedhameera. Daandiin baabuuraa kubaaniyaa ijaarsaafi Komunikeeshinii Chaayinaatiin ijaarame kunis, dheerina km 120 kan qabu yoo ta'u baasiin doolaara biiliyoona 1.4 akka itti bahe barameera. Tajaajila geejiba namoota kanas bufataalee 12 keessaa afuriin hojii kennuu kan eegalu ta'usaa gaazexaan 'The Business Daily' jedhamu ittigaafatamaa tajaajila baaburaa biyyattii Filiippi Maayingaa eeruun gabaasera. Daaandiin baaburaa kan jalqabaa Naayiroobii irraa gara Mombaasaatti geessuu waggoota lamaan dura 2017tti wayita heebbifameetti, gammachuu olaanaan kan ture yoo ta'u, sarariichi akka jalqabiisaa hintaane jedhameera. Daandiin baaburaa sunis baasii doolaara biliyoona sadiitiin kan ijaarame yoo ta'u, wayita biyyattiin filannoof qophooftu hojiif banaa taasifame ture. Baasiin daandiin baaburaa haaraan kunis kan sadarkaa addunyaatiin wal birra yoo qabamu dachaa sadiin, kan dura karoorfameen ammoo dachaa afuriin caala jedhameera. Motummaanis sababii baasiin ol ka'eef haalli taa'umsa lafaa rakkisaa ta'usaa fi riqichiifi yaa'aan bishaanii itti baayyachuun baasii hinyaadamneef isaan saaxilu himaniiru. Kana malees lafaa beenyaan kanfalameera jedhaniiru. Baasii ijaarisichaaf olee keessa %80 kan ta'u deegarsa liqaa Chaayinaarraa argameen. Karoorri daandii baabura kanaa jalqabaas Mombaasaa ka'ee karaa Kisumuun kutee Yugaandaa ni gaha jedhamee ture. Biyyattinis gutummaatti ijaara sarara baaburaa kana xumuruuf baasii doolaara biliyoon 3.3 tu barbaachisa jedhameera.


Dargaggoo 'Youtube' qofaan afaan Chaayinaa barate

Afaan kana dura tasuma hin barre tokko YouTube qofaan yeroo gabaabaatti baranii Turjumaana tahuun ni dandahama jettanii yaadduu? Dargaggoo Yaareed Ammahaa karaa YouTube qofaan Afaan Chaayinaa ykn Mandariin barachuu isaatiin kampaanonni hojiif isa barbaadan dabalaniiru. Dargaggoo Yaareed Ammahaa Digirii jalqabaatin yunivarsiitii Haramayaa irraa eebbifamullee waan barate kanaan waggoota lamaaf carraa hojii argachuu hin dandeenye. Kanaafis naannoo Alamganaatti hoteela tokko keessatti keessumeessaa ta'ee hojjechuu hima. Hoteelichatti kutaa simannaatti akka ramadame kan himu dargaggoon kun chaayinoota waliin carraan walarguu bal'aa qaba ture. "Isaan afaan Ingiliffaa sirritti hin danda'an, animmoo afaan Chaayinaa hin danda'u ture. Hojii sanammoo dhabuu waan hin barbaannef dirqama afaanicha dhuunfaadhaan baruutu narra ture" jedha. Jalqabarratti jechoota guyyaa guyyaadhaan itti dhimma bahu kan akka Siree, nyaata, dhugaatii, na gahee fi kanneen biroo barachuu hima. Jechootni muraasa barate kunis hariiroo chaayinoota waliin qabu waan isaaf cimsee fi hamilee isatti uumee barachuu isaa daran cimsee akka itti fufe dubbata. "Barnoota afaanichaa Youtube irraa buufadheen gara manaatti gala. Isa nan dhaggeefadha, barreefamattin jijjiirachaa baradha. Isan barreesses irra deddeebi'een dubbisaa dhuunfaa kiyyaan afaanicha baradhe." "Amma Afaanicha guutumaatti nan dhagahas nan dubbadhas. Kanin baradhes guutumatti Youtube fi intarneetii qofa irraayi." Afaanichi akkaataa itti sagaleeffamuu afur qabaachuu fi kan sagaleen bu'aa dubbifamu, kan olba'u, kan olba'ee gadi bu'uu fi kan sagalee qixa ta'een dubbifamudha jedha. Qixa itti sagaleeffamu kana dogoggoruun dogoggora hiikaa waan qabuuf of-eegannoo fi sirritti baruu nama barbaachisa jedha. Yaareed yeroo amma kaampaanii Chaayinaa 'Xinmaotai' jedhamu keessatti turjumaana ta'ee hojjechaa jira. Hojii isaa guyyuu keessattis marii chaayinootni hojjettoota waliin taasisan gara lamaanitti hiikuu, mana murtiitti, gumuruukii fi seektarota mootummaattis afaan kana hiikee gartuu lamaan wal-hubachiisa. Sababa Afaan kana barateef dargaggoon kuni amma hojii keessumeesummaa hoteelaa sana dhiisee turjumaana kaampaaniwwan barbaadanii fi hojii filatee hojjeta. "Afaan Chaayinootaa kana baruu kiyyaan tokkoffaa afaan kana gaafan dubbadhu bakka ka'e sana waanin yaadadhuuf na gammachiisa. Lammatammoo hojjedhee mindaa gaarii ittiin argachaatiin jira. Ofii kiyyaaf carraa hojii ofii uumuun kiyya na gammachiisa."jedha. Barbaadamummaa amma qabu wayita ibsus, "yeroon digiriidhaan eebbifame hagam hojii argachuuf akkan dhama'e nan beeka" jedha. "Afaan kana ergan baree asitti hojii filadheetin kan caalaa siifan kaffala jedhu bira hojjedha. Haguma Chaayinoota waliin wal-argu carraa hojii nan argadha. Kaampaanonni na barbaadanis dabalaniiru.'' Fuula duraafis hojii Youtube dhaan afaan biyya alaa barachuu kana akka itti fufu himeera. "Amma Afaanota addunyaarratti bal'inaan dubbataman sagal ragaalee walitti qabadhee qophaa'atiin jira. Isaan keessaa Afaanotni Shan karoora yeroo dhihooti " jedha. Afaanota akka Fireench, Ispaanish, Afaan Arabaa, Kiswaahili ammoo warra karoora yeroo gabaabaa keessatti karaa Youtube baruuf qabate ta'uu hime. "Waggaa shanan har'aa afaanota biyya alaa Afan Inigilizii fi Afaan Chaayinaatin alatti Afaanota shan nan baradha jedhee Abdiin qaba. Akkan gochuu danda'us ofittan amana, hamilee cimaadhaanis hojiitti seenera" jedhe Yaareed. Afaan tokko Barachuufis ji'a jahaa hanga wagga tokkoo akka itti fudhatus himeera.


'Huawei'n bilbila 'smartphone' dacha'u gabaatti baasuuf ture tursiise

'Huawei'n omisha bilbila harkaa dacha'u, 'Mate X' jedhamuufi dhiheenyatti gabaaf dhiyeessuuf karoorsee ture hanga Fulbaana dhufuutti tursiisu himeera. Dhaabbatichi rakkina iskiriinii fayyadamtoota Samsung Galaxy Dadacha'u dura bahan irraa argate irratti hundaa'uun yaalii dabalataa gaggeessuuf jedheera. Dhaabbileen lamaanuu baatii Guraandhala keessa ifa taasisanii kan ture yoo ta'u,  Huawei garuu amma 'of eeggannoo' taasisuun barbaada jedheera. Samsung gama isaatiin guyyaa bilbila dacha'u isaa itti gadhiisu hin ibsine. Huawei BBC'tti akka himeetti, Mate X Fuulbaana bara 2019 keessa gadhiifama. " Mate X yeroo mara erga Samsung gabaatti bahee dhufa' jechuun CNBC'tti himaniiru. "Yeroo hundaa Mate X bilbila Samsung's Galaxy dacha'u booda dhufa. Garuu rakkoolee omishitoota bilbila Kooriyaa dhugumatti Huawei afuura akka baafan taasiseera,'' jedha Been Wuud CCS Insight irraa. ''Huawei rakkinoota Samsung irraa waa barachu isaa jiraachu shakkiin jira.'' Huawei sababii uggura Ameerikaa tibbanaatiin walqabatee laptop haaraa torbee kana keessa gabaaf dhiyeessuuf tures haqee jira. Uggura Iraan irra kaa'ame cabsuun hanna baankii raawwateera, akkasumas haqa balleessuun himannaawwan US Hauwei irratti dhiyaassitu keessaa muraasa. Dhaabbatichi garuu yakka homaa hin hojjannee jechuun himannicha haaleera.


Konkolaattonni moofa'oo Chaayina Keeniyaa yaaddessan

Konkolaattonni waggootaaf Chaayinaa keessatti tajaajilanii erga mofa'anii gara Keeniyaatti ergaman biyyattiif yaaddoodha jedhu ogeessi. Keeniyaatti ogeessa misooma magaalaa kan ta'an Konistaant Kaap, Chaayinaan konkolaattota ishee moofa'an gara Keeniyaatti baayyinaan erguuf karoorsuun ishee ''akkaan yaaddessaadha'' jedhu. ''Aardii kana akka bakka balfa itti gatanitti ilaaluun waantoota deebi'anii itti hin fayyadamne itti ergu,'' jedhan Keeniyaan konkolaattoota moofaa biyya Jaappaniif gabaa guddaa erga taatee bubbulteettis jedhu ogeessi kun. Chaayinaan konkolaattota maqaa namoota dhuunfaan galmaahan miiliyoona 300 qabaachuun addunyaa irraa tokkoffaadha. Gabaan guddaan konkolaattota moofaa kun ammoo Afrikaa kan ta'eef gatiin isaanii rakasa ta'uu irraa kan ka'ee lammiilee biyyoota Afrikaan barbaadamuu isaaniiti. Faalama qilleensaa magaalota akka Naayiroobii keessatti konkolaattootni moofaan geessisuu danda'an irraa ka'uun dhibbaan isaanii guddaa dha jedhu Kaap. Wanti  adeemaa jiru garuu biyyoota kaan keessatti konkolaattota akka balfa waayee hin baafneetti ilaalaman Afrikaatti fee'uudhas jechuun bu'aa isaarra miidhaan isaa akka caalu himu.


Muslimoota Chaayinaa: Manneen barnootaa Sinchiyaang daa'imman maatii irraa adda baasuf hojjetaa jiru

Chaayinaan bakkeewwan Lixa biyyattii argamanitti daa'imman Musliimaa beekaa maatii irraa adda baasaa akka jiran qarannoon dhihoo taasifame ifoomse. Qorannoon kuni maatii qofa osoo hin taane daa'imman kuni amantii akkasumas afaan maatii isaanii irraa akka hin dagaagfanne taasifamaa jiru. Haaluma wal fakkaatun, ga'eessonni dhibba hedduu ta'an kaampiiwwan gurguddaa mana barumsaa bultiiti jedhaman keessatti hidhamaniiru. Dokumantii akkasumas miseensota maatii ala jiran waliin gaaffiifi deebii taasifameen, BBC'n hanga ammaa bakka sanatti daa'imman irratti wanta raawwate gadi fageenyaan walitti qabeera. Galmeeleen akka agarsiisanitti magaaluma tokko keessatti daa'imman 400 tahan haadhaafi abbaa isaanii dhabaniiru. Daa'imman kuni bakka tokkotti kunuunsi taasifamaafi yoo jiraate ta'e baruf qorannoon taasifamaa jira. Eenyummaa ga'eessota Sinshiyaang jijjiiruun alatti wanti ta'aa jiru ragaaleen akka agarsiisanitti duula eenyummaa maatii  isaanii balleessuudha. To'annoo olaanaa Chaayinaan Sinshiyaangitti taasisteen gaazexeessitoonni ragaa gahaa argachuu rakkatu. Haa ta'u malee, Turk irraa argachuun danda'ama. Galma guddaa Istaanbul jiru keessatti namoonni waa'ee daa'imman isaanii Sinshiyaangitti badan dubbachuuf suuraa isaanii qabatani dhaabatu. ''Abbaa isaan kununsaa jiru hin beeku. Wal argaa hin jirru,'' jechuun haadha ijoollee sadii akka taate kan dubbattu tokko ni himti. Haati biraa, suuraa ijoollee dubaraa sadiifi dhiira tokko qabatte immoo boo'aa akkana dubbatti. ''Bakka guddisa daa'immani kennamu isaanii dhagaheera.'' Gaaffii fi deebii 60 garaa garaa maatiifi fira dhihoo waliin taasifameen, daa'imman 100 ta'an Sinshiyaang keessatti achi buuteen isaanii dhabamu himu. Kanneen amma rakkoon irra gahe hundii isaanii 'Uighurs' jedhamu. Kunneenis hawaasa Turk keessa jiraatu waliin afaaniifi amantiin tokko. Kuma hedduu kan ta'an biznasii hojjechuuf akkasumas maatii dubbisuuf gara Turk dhufanis waggoota sadan darbe garuu namoota 'Uighurs' hedduu kaampiitti hiite jennaan wal arguun rakkoo ta'e. Qondaaltonni Chaayinaa jarri 'Uighurs' jedhaman finxaalessummaa amantii irra aanuuf ''giddugaloota leenjiitti'' leenji'aa akka jiran himu. Haa ta'u malee, ragaaleen akka agarsiisanitti hedduun isaanii waan amantii isaanii hordofanif ykn namoota Turk jiran waliin walitti dhufanif hidhamani. Jara 'Uighurs'f gara Chaayinaatti deebina jedhani yaaduun kallattiimaan hidhaa akka seenuuti. Bilbilaanuu dubbisuun rakkoo ta'eera. Qorannoon haaraa BBC'n hojjeechiise daa'imman kana irratti maaltu akka gaha jiru ifa godheera. Dr Adiriyaan Zeenz qorataa Jarman yeroo ta'an isa Chaayinaan ga'eessota musliima kuma hedduu manneen hidhaa keessatti walitti qabde saaxiluun beekamu. Sinshiyaangitti kaampaasiiwwan akka ijaaraman, dormiiwwan haaraa akka ijaaramaa jiran adda baasaniiru. Akkaatuma kaampiiwwan hidhaa ijaaruun, mootummaan biyyattii daa'imman hammanaaf guyyaa guutuu kununsa kennaafi jira. Wanti kunis saba tokko irratti akka xiyyeeffate waan agarsiisuu jira. Waggaa tokko keessatti, bara 2017, lakkoofsi daa'imman oolmaa daa'immanii Sinshiyaang keessatti galmaa'an walakkaa miiliyoona caalaan dabale. Sababa sanaan, bakka sanatti hirmaannaan barattootaa sadarkaa tokkoffaa takkumatti ol guddate. Kibba Sinshiyaang qofaatti, qondaaltonni biyyattii oolmaa daa'immanii ijaaruufi haaromsuuf dolaara biiliyoona 1.2 baasaniiru.


Appilikeeshiniin 'Great Nation' dhoksaatti basaasuu dandeessisa' jedhame

Dhaabbanni Nageenyaa tokko appilikeeshiniin Chaayinaa 'Great Nation'  jedhamu fayyadamtoota bilbilaafi hojii isaanii dhoksaatti hordofuu akka danda'u akeekkachiiseera. Gabaasni qorannoo gaggeeffame tokko akka agarsiisetti, Paartiin Komunistii Chaayinaa appilikeeshinii hojii waajiraaf jedhamee beeksifamaa jiruun lammillee miliyoona 100 ol ta'an basaasuu dandeessiseera. Akka xiinxala qorannoo gaggeeffame kanaatti, appilikeeshiniin 'Great Nation app' jedhame kun wantota namni tokko fayyadameefi daataa namni koppii godhate hordofee basaasa. Qorannoo kana kan gaggeesse ogeessota nageenya bilbila mobaayilaa Cure 53 jedhamuuti. Appilikeeshiniin kun mootummaan "fayyadamaa hunda caalu' akka ta'u godheera jedha dhaabbanni qorannoo kun. Mootummaan Chaayinaa garuu appilikeeshinichi akka qorattoonni kun jedhan wantoota ittiin basaasan hin qabu jechuudhaan waakkateera. Bu'aan qorannoo Guraandhala keessa gaggeeffame kun appilikeeshiniin 'Study the Great Nation' Chaayinaa keessatti sagantaa kompiitaraa bilisaan hunda caalaa namoonni buufatan ta'ee galmaa'eera. Akka namoonni baayyinaan buufatanii itti fayyadaman kan taasises, aanga'oonni Chaayinaa lammileen biyyattii akka buufatanii itti gargaaramaniif dholodholuun fedhii keessatti uumuu isaati. Appilikeeshiniin kun oduuwwan biyyaafi suuraawwan daddabarsuun akkasumas namoonni barreeffama dubbisuun qabxii akka argatan jajjabeessuun, yaada irratti kennuuf, taphawwan waa'ee Chaayinaafi Pirezedaant Shii Jiinping namootaaf dhiyeessa. Aanga'oota paartii biratti appilikeeshinii kana fayyadamuun dirqamadha. Hojjetoonni mootummaas fayyadamuun dirqama yoo ta'u bakkeewwan hojii tokko tokkotti ammoo miindaa waliinillee walqabsiisu. Maqaa 'Open Technology Fund' tiin dhimmoota mirgoota namoomaarratti kan hojjetu dhaabbanni nageenya Saayibarii Jarmanii Cure 53 gara galcha 'Android' appilikeeshinii kanaa irraa adda baasuun wantota hin galmoofneefi dhokatanii jiran adda baasuu danda'eera. Gabaasa dheeraa qopheesseen Cure 53 appilikeeshiniin  'Study the Great Nation' kun dandeettii "ballinaan seenuun" appilikeeshinoota bebbeekamoo namoonni bilbila isaaniirratti tolfatanii fayyadaman faana bu'uu danda'a. "Appilikeeshiniin kun daataawwan hedduu tokko tokkoon sassaabuun akka hordofuu danda'u kan mirkanaa'eefi waan hin haalamnedha," jedha gabaasichi. Appilikeeshiiniin kun mala faayila mobaayilaa ittiin nageenya isaa eegsisan dadhabsiisuudhaan, daataafi ergaawwan butuudhaan salphaatti cabsuun seenuu dandeesisa. "Appilikeeeshiniin kun koodiiwwan walfakkaatoo dhoksaan kaawaman waan qabuuf, ajaja tasaa darbarsuudhaan mirga hunda caalaa fayyadamuu kenna," jedha gabaasni kun. Mootummaan Chaayinaa garuu appilikeeshiniin kun akka Cure 53 jedhutti kan hojjetu miti jechuun waakkateera.


Lammileen Chaayinaa dhoksaan dhugaatii alkoolii aadaa omishan to'ataman

Lammiileen Chaayinaa lama Keeniyaatti dhoksaadhaan osoo dhugaatii aadaa alkooliin isaa guddaa ta'e baayyinaan omishaa jiranii bira ga'amee to'ataman. Polosiin Keeniyaa dhugaatii alkoolii aadaa biyyattii Chaangi jedhamu dhoksaatti baayinaan omishaa osoo jiranu qabeera jechuun beeksise. Lammiileen Chaayinaa dhugaatii alakoolii kana gurguraa kan jiran bakka Maachaakoos jedhamutti ta'u polisiin erga ummatarraa eeruu argateen booda sakkatta'iinsa taasiseen dhugaatii kana baayyina qabuufi meshaalee dhugaaticha tolachuuf gargaaran to'achuusaa beeksiseera. Jiddugalli qorannoo Keeniyaa akka beeksiiseetti, shakkamtoonni lammiilee Chaayinaa Waangi Yaalaan fi Waangi Haayijiiyaan kanneen jedhaman ta'u beeksiseera. Sakkatta'iinsa poolisiin mana lammiilee Chaayinaa kanneen keessatti taasiseen meetanolii liitira 800, dhugaatii alkoolii liitira kuma sadiifi jikita alkoolii barmeela hedduu, qulqulleessituu bishaanii gurguddaafi gosawwan miidhaanii alkoolii hojjachuuf barbaachisan argameera jedhame. Kana malees, poolisiin akka jedheetti meeshaaleen dhugaatii aadaa kana sadarkaa warshaatti omishuuf dandeessisan mana shakkamtootaatti argamuus himameera. Dhimmoota mana shakkamtoota kanneen lamaaniitti argaman keessaa, kemikaalli Etaanool jedhamuufi dhugaaticha omishuuf oolan balaafamaa yoo ta'u, namoonni haala salphaan akka machaa'an taasisa jedhaneera. Kana duras sababii dhugaatii aadaa mana keessatti omishamutiin namoonni lubbusaanii darbeefi kanneen ijaa jaamaniif sababiinsaa Etaanolii dhugaatii qopheessuuf itti gargaaramuu ta'uu amanama. Lammiileen Chaayinaa kunneen kana dura taasifamee kan hin beekamne dhugaatii aadaa Keeniyaa sadarkaa warshaatti omishuun saamsanii dhiyeessaa akka turan shakkama. Kanaafis torbaan darbe irraa kaasee dhugaatiin Chaangaa saamsameefi maddisaa eessa akka ta'e kan hin beekamne baliinaan midiyaa hawaasaarratti  adeemaa ture. Haala seeraan alaatiin dhugaaticha mana keessatti omishuufi kuusuun shakkamanii kan to'ataman lammiileen Chaayinaa kunnen lamaan, haala seera qabeessa ta'een gara Keeniyaa galunsaanii waan hin beekamneef qorannoon irratti gaggeeffamaa kan jiruufi Wiixata man murteetti kan dhiyaatan ta'un ibsameera.


Li Yaansiyaa: Dubartiin Chaayinaa daa'imman 118 kunuunsitu hidhamte

Dubartiin Chaayinaa umurii waggaa 54 Li Yaansiyaa jedhamtuufi daa'imman 118 kunuunsuudhaan goota jedhamtee faarfamaa turte hidhaa waggaa 20n adabamte. Li Yaansiyaa mana murtii Wu'an kan kutaa biyyaa Hebeeyi keessatti argamutti dhiyaachuun yakka maallaqa waliin dhahuun fayyadamuu, maqaa ofii tolfachuurratti xiyyeeffachuu fi maqaa daa'immaniitiin maallaqa guurrachuutin walqabatee himati irratti dhiyaateera. Haati daa'imman hedduu kunuunsuudhaan maqaan masoo 'Haadha jaalalaa' jedhu kennameefii ture kun maallaqaanis doolaara Ameerikaa 388,000 adabamteetti. Namoonni yakka raawwatame keessatti ishee waliin hirmaataniiru jedhaman, jaalallee ishee dabalatee, waliin himatamaniiru. Jaalalleen ishee Suu Kii yakkoota akka safuu hawaasaa balleessuu, hannaa fi daa'imman itti yaadee miidhuudhan himatamee waggaan 12fi jiini 5 itti murtaa'eera. Hiriyoonni biroon ammoo hidhaa hanga waggaa afuriitu itti murtaa'e.