Waraana Raashiyaa-Yukireen: Ameerikaan Raashiyaa dadhabduu taate arguu barbaaddi jedhan ministirra ittisaa US

Ministirri Ittisaa Ameerikaa Looyid Awusteen Raashiyaan Yukireen keessatti injifatamuun hoggansi biyyattii gocha walfakkaataatti akka hin deebine hamilee dhabsiisa jedhan. Awusteen itti dabaluun akka jedhanitti, Yukireen deeggarsa sirrii ta’ee yoo argatteefi tattaffii waraanni  ishee gochaa jiraniif yoo galateeffatte waraanicha ammas taanaan injifachuu dandeessi jedhanii ibsan. ’’Nuti Raashiyaa dadhabdeefi sadarkaa ammaa wayita Yukireen weerarte raawwatte kana raawwachuu akka hin dandeenye akka taatu arguu barbaanna,’’ jedhan Hogganaan Waraana Ameerikaa kun. Awusteen kana kan dubbatan Pirezedantii Yukireen Voloodimiir Zeleniskii waliin magaalaa Kiyeevitti wal arganii erga mariyatanii booda ture. Awusteen, Ministira Dhimma Alaa Ameerikaa Antoonii Bilinkeen waliin ta'uun kan biyyattii dawwatan yoo ta’u, daawwannaan isaanii kunis qondaaltonni olaanoo Ameerikaa erga biyyattiin ji’oota lamaan darbe kana weeraramtee asiitti kan jalqabaati. Garee qondaalota Ameerikaafi Yukireen sa’aatiiwwan sadiif kan walgahan yoo ta’u, wayita Raashiyaan Kibbaafi Baha Yukireenitti duula gaggeessitu yeroo hammeesitettidha. Dawwannaa kana booda Poolaanditti Awusteen gaazixessitootaan, "qondaaltonni Ameerikaa Yukireen waraana kana ammas injifachuu dandeessi jedhanii amanu, garuu kan injifachuu dandeessu meeshaalee waraanaa sirnaafi deeggarsa sirrii yoo argatte," jedhan. Namni ganna 68 Awusteen, Ameerikaa  deeggarsa meeshalee waraanaa $ miliyoona 700 fi miliyoona 13 mootummaa Yukireeniifi mootummoota biyyoota Awurooppaa Raashiyaan nu weeraruu malti jedhanii sodaatan gargaaruuf oolu ramaduu beeksisan. Deeggarsi Ameerikaa nageenyaaf jecha kennite kun kan biyyattii erga Yukireen weeraramtee asitti  kenniteef waliigalatti doolara Ameerikaa biliyoona 3.7’n gaha. Zeleniskiin biyyoonni hongantoonni biyyoota Lixaa meeshaalee waraanaa biyyattiif kennaan akka ol guddisaan gaafachuun, humnoonni waraanaa Yukireen jeettiwwaan waraanaafi meeshaalee waraanaa biroos yoo deeggarsaan argatan waraana Raashiyaa akka injifatan dubbatan. Torban darbe Ameerikaan waraana Yukireeniif madfiiwwaniifi raadariiwwaan farreen meeshaa waraanaa dhohanii dhiyeessuu yeroo jalqabaaf mirkaneessiteetti. Waashingiteenitti ambaasaddarri Raashiyaa akka jedhanitti, Mooskoon dhaamsa dippiloomasii barreeffamaan Ameerikaan meeshaalee waraanaa Yukireeniif akka hin dhiyeesine gaafatu Ameerikaaf ergiteetti jedhan. Kun haala kanaan otoo jiruu, Bilinkeen akka jedhanitti dippilomaatonni muraasni torban itti aanurraa kaasee gara Yukireenitti akka deebi’an ifoomsan. Hojjattoonni kunneen Dhiha Yukireen magaalaa Liviiv  keessa akka maadheeffatan kan ibsame yoo ta’u, karoora yeroo dheeraa keessatti ammoo imbaasiin Ameerikaa magaalaa guddooYukireen Kiyeevitti akka banamutu eegama. Kun kan dhagaame Waayit Haawus Pirezedantiin Ameerikaa Joo Baayideen, Birjet Biriink akka Yukireenitti ambaasaddara Ameerikaatti muuduuf jiran ifoomsetti. Bilinkeen tarkaanfiin dippiloomasii Ameerikaan fudhatte bulchiinsa Pirezedantii Raashiyaa Vilaadmiir Putin irratti dhiibbaa uumeera jedhanii gaazixeessitootatti himan. ‘’Tarsiimoon hojiirra oolchine deeggarsa guddaa Yukireeniif kan argamsiise, dhiibbaa guddaammoo Raashiyaarratti kan uume yoo ta’u, biyyoonni 30 ol tattaafffi kanatti dabalamuun  bu’aa qabatamaa ta’e argamsiise,"jedhan Bilinkeen. "Yoo kaayyoo Raashiyaan waraana banteef ilaallu Raashiyaan kufaa jirti, Yukireen ammoo milkaa’aa jirti," jedhan. Bilinkeen, walabummaafi bilisummaan Yukireen Putin waraana bananii olitti yeroo dheeraaf barbaachisaa akka ta’e kaasaniiru. Pirezedantiin Yukireen Zelenisiin, "bulchiinsikoo deeggarsa Ameerikaan nuuf goote ni dinqisiifata, deeggarsa kana ni arganna jennee hin eegne,"  jedhanii Pirezedantii Ameerikaa dhuunfattis ta’ee, uummata Yukireen bakka bu’uun galateeffatan.


Waraanni Yukireen 'raafama gabaa waggaa 50 keessatti guddaa ta'e' qaqqabsiisuuf - Baankii Addunyaa

Waraanni Yukreen keessatti deemaa jiru erga baroota 1970 asitti "raafama gabaa meeshaalee bu'uuraa akkaan guddaa ta'e" qaqqabsiisuu mala jechuun Baankiin Addunyaa akeekkachiise. Kan nyaataa, jirbiifi inarjii dabalatee Yukreen gatii meeshaa akka dabalu gochaa jirti, jedha Baankiin Addunyaa. Tilmaama haaraa baheen, dhiyeessiin sababa waraanaatiin addaan cite gatiin meeshaalee gaaza uumamaatii hanga qamadiifi jirbiitti garmalee akka dabaluuf gumaacheera jedhameera. Gatiin dabaluun isaa, "dhiibbaawwan dinagdeefi namoomaa baayyee guddaa qaqqabsiisuu jalqabeera," jechuun BBCtti hime gabaasicha kan qopheessan keessaa tokko kan ta'e Piiter Nagleen "Guutummaa addunyaa irratti rakkoon baasii jireenyaa mana hunda keessatti mul'achaa jira," jedhe. "Nuti addatti maatii hunda caalaa harka-qalleeyyii ta'aniif addatti yaaddofneerra, sababiin isaa ammoo galii argatan gara caalu nyaataafi inarjii irratti baasu waan ta'eef, isaan qaala'insa gatii kanaaf ni saaxilamu," jedha ogeessi dinagdee buleessi Baankii Addunyaaf hojjetu kun. Gatiin inarjii %50 ol dabaluutti jira; kun ammoo baasii tajaajila sadarkaa maatiifi dhaabbileen daldalaatti akka qaala'u taasisaa jira jedha Baankiin Addunyaa gabaasa isaa kanaan. Akka tilmaama Baankii Addunyaa kanaatti gatiin zayita boba'aa bara 2024 akkuma amma ol ka'etti itti fufee, ka'umsi isaa barmeela tokkotti $100 ta'a. Kun ammoo akka qaala'insi jireenyaa babal'atu taasisa. Raashiyaan zayita boba'aa Addunyaaf dhiyaatu keessaa %11 kan omishtu yoo taatu, biyyoota guddaa gumaachan addunyaa keessaa sadaffaa irratti argamti. Kana waan ta'eefis, "dhiyeessiin sababa waraana deemaa jiru kanaan uumame dhiibbaa hamaa bubbulu akka qaqqabsiisu eegama." Qoqqobbaan irra kaa'ames kampaaniiwwan biyya biroo gadhiisaanii akka bahan kan godhu yoo ta'u, carraan tekinooloojii argachuus akka hir'atu taasisa jechuudha. Raashiyaan yeroo ammaa gaazii Gamtaa Awurooppaaf barbaachisu keessaa %40, akkasumas zayita boba'aa %27 dhiyeessiti. Haata'u malee, mootummoonni Awurooppaa kan Raashiyan dhiyeessitu kana lagachuutti deemaa jiru. Kun ammoo kan biyyoota biraa irraa dhiyaatuuf fedhiin jiru dabalee akka addunyaatti gatiin akka dabalu taasiseera. Baankiin Addunyaa gatiin midhaan nyaataa hedduus akkan dabaluuf jira jechuun akkeekkachiisaa jira. Ka'umsi gatii nyaataa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniis (UN) akka mul'isettis, waggaa 60 asitti gatii baayyee guddaa ta'ee galmaa'eera. Gatiin qamadii %42.7n dabaluun isa baayyee olaanaa ta'ee galmaa'a jedhamee tilmaamameera.  Akkuma kana gatiin midhaan nyaataa biroos akka dabalan tilmaamamaa kan jiru yommuu ta'u, gatiin kun akkasitti dabaluun isaa kan Raashiyaafi Yukireen alatti ergan baayyee gadi bu'uu isaa agarsiisa jedhameera. Gatiin omishawwan dheedhii biroo kanneen akka xaaa'oo, sibiilaafi albuudawwaniis akka dabalan tilmaamamaa jira. Gatiin omisha mukaa (xaawulaa/saanqaa), sha'eefi ruuzii garuu warri gatiin isaanii gadi bu'uu mala jedhame keessaati. "Qamadiin omisha qonnaa alatti ergamu bakka busuudhaaf baayyee rakkisaa ta'edha," akka qorannoon Baankii Ameerikaa tokko mul'isutti. Haalli qilleensaa mijataa hin taane Ameerikaa Kaabaafi Chaayinaa keessatti mul'atu hanqina qamadii dhiyeessiin isaa Yukireen irraa hir'ate daran hammeessuu mala jedha qorannoon Baankii Ameerikaa kun. Waraanni kun qonni birraa akka addaan citu waan taasiseefis hanqinni kun itti fufuu mala jedhamaa jira. Mr Nagleen Baankii addunyaa irraa akka jedhutti biyyoonni biroon hanqina dhiyeessii sababa waraana Yukireen mudate yeroo giddu-galeessaa keessatti furuu gargaaruu danda'u. Haata'u malee, tilmaamni gatii xaa'oo %69n bara kana dabala jedhamee eegamu waan jiruuf "qonnaan bultoonni xaa'oo xiqqoo fayyadamuu waan jalqabaniif, omishni ni hir'ata." Akka gabaasni Baankii Addunyaa agarsiisutti, "Gatiin omishawwanii waliigalaa bara 2022 keessa akka akka caalaa ol ka'u eegamu, kan kanaan dura ni dabala jedhamee raagameeniyyu ni tara." "Gabaan meeshaalee garamitti akka bahu ilaaluun ammallee waraanni Yukreen kun hanga turu irratti hundaa'a. Akkasumas, dhiibbaa waraanichi toora dhiyeessii gubbaa hanga gadiitti jiru irratti uumu irrattis akkaan hundaa'a.


Waraana Yukireen: Gamtaan Awurooppaa boba'aa Raashiyaa irraa bitu adda kutuuf karoora dhiyeesse

Gamtaan Awurooppaa waraana Yukireeniin walqabatee Raashiyaarraa boba'aa bituu adda kutuu dabalatee yakka waraanaa kanneen qooda qabaachuun shakkaman irra qoqqobbii kaahuuf karoora dhiyeesse. Pireezidantiin Komishinii Gamtaa Awurooppaa Ursula Von der Leyen karoorri haaraan gamtichi qopheesse Raashiyaarraa dhiibbaa godhamu haala Awurooppaa hin miineen jabeessuu akka ta'e dubbatan. Boba'aa jikita Awurrooppaan Raashiyaarraa bittu ji'a jaha keessatti guutummaatti adda kutuuf karoorri bahuu pireezidantittiin himaniiru. Hoogganoonni waraanaa yakka waraanaa Buchaa fi Mariipooliin shakkaman irrattis qoqqobbii haaraan akka kaahamu ibsaniiru. ''Eenyu akka taatan ni beekna gaafatamtoota ni taatu'' jechuun paarlaamaa Awurooppaatti kan dubbatan Von der Leyen karoorri haaraan warra Kireemliin irraa waraana baneef ergaa cimaadha jedhaniiru. Madda boba'aa isheef Raashiyaa irratti akkaa ol kan hirkattu Awurooppaan, akkamiin hirkannaa gaazii Raashiyaa jalaa akka baatu yeroo dheeraaf itti yaadaa turte. Dhuma bara kanaatti boba'aa harka lama sadaffaan hir'isuuf murteessitee hojjechaa jirti. Ammammoo ji'oota jaha keessatti bittaa boba'aa jikitaa adda kutuuf karoorsite. Siloovaakiyaafi Haangariin kan hangaa ol boba'aa Raashiyaarra hirkatan filannoo hanga argatanitti yeroon waggaa tokkoo kennameeraaf. Dubbii himaan mootummaa Haangarii ammatti filannoo amansiisaa akka hin arganne dubbataniiru. Karoorri haaraan kun ambaasaaddaroota EU'n erga raggaasifamee duuba guyyoota dhufan muraasa keessatti xumurama. Karoorri haaraan kun baankiiwwan Raashiyaarrattis kan xxiyyeefate yoggaa ta'u, hanga ammaa sababa kaffaltii gatii boba'aaf jecha baankiin guddichi Raashiyaa Sberbank qoqqobbii jala hin galle. Amma garuu baankiin kuniif baankiiwwan Raashiyaa biroon lama sirna daddabarsa maallaqaa SWIFT keessaa akka bahan murtaaheera. Namoota dhuunfaa Awurrooppaan qoqqobbii irra kaahuuf karoorsite keessa Paatriyaarkiin Mana Amantaa Ortodoksii Raashiyaa, Paatriyaark Kiriil fi maatiin dubbii himaa mootummaa Raashiyaa Dimiitrii Peeskoov ni argamu. Yukireen akka injifattu barbaanna kan jedhan pireezidantiin Komishinii Awurooppaa, waraana duuba Yukireen haala bayyanattu irrattis akka hojjetan himaniiru.


Waraana Yuukireen: Indiyaan yeroo waraana Yuukireenitti addunyaa sooruu dandeessii?

Torban darbe MM Indiyaa Naarendiraa Moodiin Yoo Baayiden waliin dubbatan hanqina dhiyeessii fi qaala'insa midhaan nyaataa irratti mudate tasgabbeessuun biyyi isaanii midhaan addunyaaf akka dhiyeesitu himan. Moodiin, Indiyaan uummata ishee biliyoona 1.4 kan sooru ''nyaata gahaa qabdi,'' kanaaf yoo Dhaabbanni Daldala Adunyaa [WTO] nuuf eyyama tahe, ''boru irraa eegaluun nyaataaf kan oolan gabaa addunyaaf dhiyeessuu jalqabna'' jedhan. Waraana Yuukireen dursee iyyuu gatiin meeshaalee nyaataa bifa waggaa kudhan keessatti mul'atee hin beekneen dabalee ture. Kunis rakkoo sassaabbii oomisha irratti mudateeni. Akka ragaan Dhaabbata Nyaataa fi Qonnaa UN agarsiisutti gatiin amma oomishaalee nyaataaf oolan irratti mul'ate erga bara 1990 as isa ol aanaadha. Raashiyaa fi Yuukireen qamadii gabaa adunyaaf dhiyeessuun biyyoota jalqaba irra jiran yoo tahu, harka sadii keessaa harka lama kan tahu isaantu gabaaf dhiyeessuun gurgurataa ture. Akkasumas zayita suufii %55 tahu gabaa adunyaaf kan dhiyeessan Yuukireenii fi Raashiyaadha. Akkasumas boqolloo fi garbuu %17 tahu biyyootuma lamaan kanatu adunuyaaf dhiyeessaa ture. Silaa bara kana qamadii toonii miliyoona 14 fi boqolloo toonii miliyoona 16 gabaa adunyaaf dhiyeessu jedhamuun eegamanii ture, akka ragaan UNFAO himutti. Rakkoo dhiyeessii irratti mudatee fi qoqqobbii Raashiyaa irratti darbe irraa ka'uun 7oomishaaleen gabaa adunyaaf dhiyaatu jedhamuun eegaman guutuu hin dandeenye. Yeroo kana Indiyaan kuusaa qamadii gahaa qabdu dhiyeessuu qabdi'' jedhe hayyuun dinagdee Upalii Galkeetii Aratchilage, kan Roomitti argamu. Indiyaan adunyaa irratti ruuzii fi qamadii oomishuun biyya sadarkaa lammaffaa irra jirtudha. Jalqaba ji'a Eblaa kanatti oomishaalee lameen kana kuusaa keessaa toonii miliyoona 74 tahu qabdi. Kana keessaa toonii miliyoona 21 kan tahu of karoora of eeggannoof kuusaa isaanii keessa taa'uun uummanni rakkoo dhiyeessi isa mudate miliyoona 700 tahu gatii rakasaan akka argatu godhama. Akkasumas Indiyaan biyyoota gatii gadi bu'aan qamadii fi ruuzii gurguran keessaa tokko. Ruuzii biyyoota 150tti qamadii ammoo biyyoota 68tti erguun urgurachaa jiru. Bara 2020-2021tti qofa qamadii toonii miliyoona torba alatti erganiiru. Daldaltootni fedhiin akka malee waan ol ka'eef  ji'a Eeblaa hanga Waxabajjiitti qamadii toonii miliyoona sadii tahu gabaa adunyaaf dhiyeessuuf jecha waliigaltee irra gahaniiru. Bu'aan qonnaa Indiyaan gara alaatti ergutu bara 2020-2021tti isa yeroo kamiyyuu caaluun doolaara biliyoona 50 gaheera. Akka Ashook Gelatii, hayyuun dingagdee Indiyaa jedhanitti ammayyuu Indiyaan bara baajataa kanatti qamadii toonii miliyoona 16 fi ruuzii toonii miliyoona 22 gara gabaa alaatti erguu dandeessi. Kun ammoo gatii gabaa tasgabbeessuun ba'aa biyyoota fudhatan irra jiru salphisa jedhe hayyuun kun. Indiyaan bara kana qamadii toonii miliyoona 111 galfachuun rikardii haaraa galmeesiti jedhamee eegama. Haa tahu malee ogeessonni akka Obbo Damodaran fa'a ammoo kana hin amanan. Sababni isaa ammoo hanqina xaa'oo mudatee fi rooba humnaa olii irraa kan ka'e hanga kana oomishuun hin danda'amu jedhee amana. Bara oomishaa itti aanutti hanqinni xaa'oo hamma oomishaa irratti dhiibbaa ni uuma. Indiyaan kana keessaa karaan itti baaatu qamadii fi xaa'oon wal jijjiiruuni, kunis biyyoota akka Masirii fi Afrikaa keessatti jedhan Obbo Damodraan. Yoo waraanni kun kan dheeratu tahe garuu Indiyaan alatti erguuf kan gargaaru hanqinni loojistikii ishee mudachuu danda'a. ''Oomisha guddaa gara alaatti erguuf geejiba guddaa, kuusaa fi doonii hedduu barbaada. Hedduminaan fe'uuf gatiin geejibaas dabaluu danda'a,'' jedhan Obbo Aratchilaagee. Waraanni Raashiyaan Yuukireen irratti bante kana caalaa kan dheeratu yoo tahe, wabii nyaata adunyaa irratti '' dhiibbaa guddaa'' qabaata jedhe IFPRI. UNtti Dhaabbanni Wabii Nyaata Adunyaa ammoo dhiyeessiin qamadii, xaa'oo fi meeshaalee soorataaf oolan kaanii Raashiyaa fi Yuukireen irraa rakkoo keessa gallaan lakkoofsi namoota mdaalamaa hin argannee miliyoona saddet irraa gara miliyoona 13tti guddata jedhe.


'Waraanni Yukireen keessa adeemaa jiru Afrikaan nyaataan akka of dandessu carraa uuma' - Obbo H/Maariyaam Dassaalany

Ministirri Muummee duraanii Haayilamaariyaam Dassaalany waraanni Yukireen keessa adeemaa jiru Afrikaan dhiheessii soorataan of akka dandeessu ''carraa guddaa'' akka uumu himan. Dura taa'aa dhaabbata miti - mootummaa Alliance for a Green Revolution in Africa (AGRA) kan ta'an Obbo H/Maariyaam waraanni Yukireen keessa adeemaa jiru gama gatii midhaanii, boba'aafi xaa'oo irratti Afrikaa keessaa dhiibbaa uumuu dubbataniiru. Turtii BBC waliin taasisaniin waraanicha dura tatamsa'ina koronaavaayirasiin akkasumas waldhibdee bakkeewwan Afrikaa adda addaa tureen dhiheessiin midhaaniifi kuufamni yaaddessaa ta'e ture jedhan. ''Biyyoota 36 tahan keessatti ummanni miiliyoona 90 ta'u beelli qunnameera,'' jedhaniiru. Durumaa biyyoota wabii nyaataa hin mirkaneessine keessatti waraanni Yukireen keessaa dhiibbaa dabalataa waan fideef rakkinichi hammaatuu himan. ''Keesumaa qamadii dabalatee biyyoonni Afrikaa gosa miidhaanii biroo alaa galchuuf eeggatan baay'eedha,'' jechuun himan. Obbo Haayilamaariyaam turtii BBC walin taasisaniin yeroo keessa Afrikaan nyaataan of danda'u akka qabdu himaniiru. ''Lafa addunyaa qotamu keessaa 60% kan ta'u Afrikaa keessa argama. Haa ta'u malee, hojiirra hin oolle. Ammatti bulchitoonni Afrikaa kutatanii ka'aniiru. Daldaltoonni Afrikaas dhimmicha hubataniiru.'' Hoggantoonni Afrikaa qonna biyya keessa ammayeessuuf yeroo xiyyeeffannoo kennan hammana hin hin mul'atu jechuun dubbatan. Imaammati gaarii jiraatus hojiirra ooluurratti rakkoo ta'u himan. Afrikaan lammiilee ishee biiliyoona 1.2 sooruu dandeessii? Jechuun BBC'n gaaffii dhihesseeraaf. ''Deebiin ifadha. Eeyyee, sooruu dandeessi,'' jechuun dandeessan. Bulchaan duraanii Itoophiyaa qonna dargagootaaf hawwataa godhanii dhiheessuun barbaachisa jedhan. ''Afrikaa keessa diinagdeen dijitaalaa lafa babal'ataa jira. Dargaggoonni dinagdee dijitaalaaf dhihoodha. Asirraa guddachuu dandeenya,'' jechuun ibsan. Odeeffannoo haala qilleensaa fi kaan xiinxaluun murtee bilchaataa murteessuun oomishtummaa guddisuuf adeemsa qonnaa hordofamu Obbo Haayilamaariyaam eeraniiru. ''Daandii dijitaalaa fayyadamuun baay'inaafi qulqullinaan oomishuuf adeemsa gargaarudha. Haala salphaan jijjiiramni akka galmaa'u ni gargaara jedheen yaada.'' Adeemsa kana keessa garuu qonnaan bultoota sadarkaa gadiirra jiraniifi qonna Afrikaaf bu'uura ta'an dagachuu hin qabnu jechuun dhaamu.


Waraana Yuukireen: Raashiyaan Kibba Yuukireen fudhachuuf karoorsiteetti-Jeneraala Raashiyaa

Raashiyaan guutummaa Kibba Yuukireenii fi Baha Doonbaas fudhachuuf akka jettu ajajaa ol aanaan waraanaa Raashiyaa tokko dubbatan. Mej Jeneraal Rustaam Minekaayev miidyaa mootummaa irratti galmi keenya Moskoon lafa Kireemiyaa waliin wal qabsiisu qabachuudha jedhan. Kireemiyaan lafa Yuukireen bara 2014 gara Raashiyaatti cittedha. Akkasumas lafti kun qabamuun garee finciltootaa Tiraansitiriyaa jedhaman kan Raashiyaan deeggartu Moldoovaa keessa jiraan waliin wal qunnamuuf garaara jedhan. Tiraansitiriyaa naannoo xiqqoo karaa Lixaa Yuukireen daangessitudha. Dubbiin ajajaa waraanaa kanaa ifatti Kiremliin balaaleffachuu ishee waan beekamu hin jiru. Garuu miidiyaalee Raashiyee hedduudhaan wabeeffatamee gabaafameera. Qondaalonni humna ittisaa Raashiyaa gaazexessaa BBC Istiiv Roozenbergitti akka himanitti ''dubbii ajajichaa ni ilaalla'' jedhan, yoo dubbiin kun dhugaa tahe karoora Raashiyaan torbanoota dhufan keessa qabatte kan akeeku taha. Qondaalli Gamtaa Awurooppaa tokko Rooyitarsitti akka himetti Raashiyaan torbanota dhufu keessa haleellaa Kibba Yuukireenii fi bahaan gaggeesitu cimsitee itti fufti. Moldovaan dubbii kana irratti ambaasadara ishee Mooskoo jiran biyyatti waamte. Ministeerri Dhimma Alaa isaanii dubbii kanaan ''hedduu yaadda'uus'' ibsaniiru. Naannoon Tiraansitiriyaa kan Yuukireeniin lixaan daangesitu uummata afaan Raashiyaa dubbatan qabdi. Kufaatii Sooviyeet Raashiyaan booda waraana hamaa gaggeessuun walabummaa siaanii labsatanis akka idil adunyaatti beekamtiin hin kennamneef. Kanaaf qaamuma Moldovaa tahuun itti fufanii jiru. Akkaataa waliigaltee dhukaasa dhaabuu bara 1995 tahetti loltootni Raashiyaa gara 1,500 tahan naannicha keessa buufataniiru. Jeneral Minekayev, itti aanaa ajajaa waraana gidduugaleessaa Raashiyaa yoo tahan Jimaata darbe ture sagantaa humna waraanaaf qophaa'e irratti kan dubbatan. ''Kibba Yuukireen qabachuun hulaa gara Tiraansitiriyaatti baanu biraa tolchuudha, naannoo uummatni afaan Raashiyaa itti dubbatu biraan keessatti cunqurfamaa jirudha,'' jedhan. Puutin akkasuma himata wal fakkaataa dhiyeessaniiru garuu ragaa kennan hin qaban.Putin uummatni afaan Raashiyaa dubbatu Yukireen keessaa cunqurfamaa jira jedhee ture osoo weeraricha hin eegaliin. Dubbii ajajaa waraana raashiyaa kanas humni ittisaa Yuukireen balaaleffateera.


Waraana Yukireen: Maanguddota Baha Yukireen qe’eesaanii gatanii baqachuu didan

Mandarri Serhiivkaa Baha Yuukireenitti kan argamtu yoo taatu, Dilbata darbe kana callisaan liqinfamtee turte. Namoonni darbanii darbanii qofa karaa walakkeessa mandara kanaarratti mul'atu, yeroo lafaatti garuu akkas hin turre. Otoo loltoonni Raashiyaa humna guutuun Guraandhala darbe Yuukireen hin weerariin dura mandara kana keessa namoota 1,500 ta’anitu jiraata ture. Lolli gidduusaanitti deebi’ee erga jabaate asitti bakki itti lolli gaggeeffamu mandara kanarraa baayyee hiixuu ykn fagoo miti. Amma yoonaatti jiraattoota mandara kanaa 300 qofaatu mandarattii keessatti hafe, Raashiyaan duula Bahaa fi Kibba biyyattiitti gaggeessaa jirtu hordofee garuu ammas namoonni hedduun baqataa jiru. Hawaasa mandara kanaa harki caalaan maanguddoota, garuu dargaggoonni muraasnis mandara kanatti hafaniiru. Mandara kana keessatti akaakayyoonni isaanii wayita qe’eetti hafanitti dhaloonni haaraa dargaggootni iddoo nageenya fooyyee qabutti jalaa baqachuun ta’ii gaaffii uume ta'ee argameera. "Umrii koo guutuu asin jiraadhe, ammas ani eessayyuu hin dhaqu" jedhan maanguddoon ganna 59 qawwee hidhatan Miyikolaa Luhinetis. Aab Luhinetis, ji’a Guraandhalaa darbe galma’aanii qawwee fudhatan. "Ani Serhiivkaa keessa tureen, yoo barbaachise lolaaf" jedhan. Yeroo nagaatti Serhiivkaan mandara indastiriifii qonnaa turte. Dargaggoonni qonna ykn hojii waajjiraa keessatti yookin warshaa cilee baasuu keessa hojjatu turan. Humnoonni Raashiyaa Dooneskiirra darbanii gara magaalaa Dinipirootti yoo adeeman mandarri kun kallattii haleellaan itti raawwatamu jala jirti. "Dawoo dhokannaa salphaa ta’e qofa qabna, isa qopheeffannerra" jedhan maanguddoon ganna 59 Valeriyi Duheliniyi. Duheliniyi bulchaa mandara sanaafi miseensa gartuu daangaa biyyatti eeguuf mandara sanatti gurmaa’niiti. Duheliniyi aangoon isaan bara 2020tti asitti qaban kan kantiibaa magaalaa tokkoon wal gita. "Maanguddoonni karaatti bahuun itti cima. Muraasni isaanii mufii qabu, iddoo jiraatan jaalatu, essattuu du’uu hin barbaadan mana isaaniitti yoo ta’e qofa malee." Baha Yuukireenitti maanguddoonni miliyoona lamaa ol ta’an sababii haleellaa Raashiyaatiin balaaf saaxilamoo ta’uusaanii dhaabbanni gargaarsaa ‘HelpAge International’ jedhamuu beeksiseera. Dhaabbileen gargaarsaa manguddoota gargaaran yaddoon qaban maanguddoonni iddoo balaaf isaan saaxilu keessaa bahuu dadhabuu isaaniiti. Maanguddoonni kaan isaanii maallaqa ittiin bakka sana gadhiisanii deeman hin qaban ykn immoo iddoo dhaqan hin qaban. "Ani soorama baheera, maallaqa baay'ee hin qabu, sooramakoo maallaqa xiqqoo qofan qaba" jedhan maanguddoon ganna 66 Rayisaa Horiislaavet. Horiislaavet intala isaanii waliin mana xiqqoo Serhiivkaatti argamtu keessa jiraatu. "Appaartaamaa iddoo kanarra wayyaa qabu kireeffadhee jiraachuuf maallaqa hin qabu, waantii hamaanis yoo dhufe ani filannoo biraa hin qabu" jedhan. "Eessayyuu yoon dhaqe namni na barbaadu hin jiru, kanaaf waanti barbaade yoo dhufe ani asuman tura" jedhan. Horiislaavet kanaan dura intalaa isaanii bakka waldhabbiin itti jabaatee fi iddoo finciltoonni keessa socho’an Dooneski keessa jirtu kan biroo waliin yeroo yeroodhaan haasa’aa turan. Bilbilli intala isaanii ittiin dubbisaa turan garuu erga torban lamaa asii addaan citeera. Horiislaavets akka jedhan; "intalli koo waanta miidiyaarratti argite hin amaniin, lammilee Yuukireenitu badii amma sanaa qaqqabsiisaa jira naan jette" "Ani garuu waan Karkivittiifi iddowwaan biroottis ta’aa jiru namoonni argan jiru jedheen itti hime, isheen garuu nan amanne" jedhan Horiislaavets. Baha Yuukireen iddoo maatiin sababa lolaan addaan qoodamanitti, Raashiyaa olola gabaasni miidiyaaleen addunyaa dhiyeessan dhara jechuun namoota gama Raashiyaan jiran heddu amansiisera - Isaan Yuukireen akka weerartuutti amansiifaman. Amma yoonaatti mandarri Serhiivkaa nagaa qabdi. Jiraattoonni mandara kana keessatti hafan nageenyi kun itti fufa jedhanii abdatu, taatullee yeroo hamtuufis qophii danda’an gochaa jiru. Namoonni kunneen Karkiiv irraa garaa Kaaba biyyattiifi Mariyupooli irraa kaasee hanga Kibba biyyattiitti badii dhaqqabee akkasumas waraana balbala isaanii dura kan taate Dooneski keessatti gaggeeffame ijasaaniitiin arganiiru.


Waraana Yukireen: Loltoonni Raashiyaa Chernoobil 'gadhiisanii bahan' jette Yukireen

Loltoonni Raashiyaa bakka annisaa nikuleeraa duraanii kan tahe Chernobyl qabatanii turan gadhiisanii sokkuu hojjettoonni achi keessa jiran himan. Dhaabbanni nikuleeraa Yukireen Energoatom akka himetti, hojjettoonnisaa achi jiran, wayita ammaatti ''alagaan'' tokkollee bakka sana akka hin jirre mirkaneessan jedhe. Isaan dura garuu, humnoonni Raashiyaa muraasni achitti yoo hafan, kaan garuu gara daangaa Belaarus imaluusaanii himee ture. Oduun kunis gabaasa aanga'oota waraanaa US gaafa Roobii jedhaniin kan mirkaneessedha. Humnoonni Raashiyaa Charnoobil kan qabatan Guraandhala keessa wayita weerara biyyattii irratti eegalanitti ture. ''Ganama kana weerartoonni madda annisaa nukuleeeraa Charnoobil dhiisanii akka deeman fedhii qabaachuu himan,'' jedhe Energoatom ibsa gaafa Kamisaan. Boodarras kaampaanichi waraanni Raashiyaa erga waraanni jalqabee kaasee, miseensota waraanaa Yukireen ugguruu himate. Energoatom odeeffannoo kana kan wabeeffate hojjettootasaa achi jiranirraa yoo tahu, meeqatu qabame kan jedhu garuu hin himne. Dabaluunis loltoonni Raashiyaa wayita achitti buufatanii turanitti bakka haalaan faalameefi Chernobyl exclusion zone jedhamutti daannoo qotuu isaanii mirkaneesse. Kanaanis carallaa 'raadiyeeshinii' hangisaa guddaa taheen hubaman jedhe. Hubaatii raadiyeeshinii isaanirraan gaheenis, muraasni Belaarusitti yaalamaa jiru jechuun gabaafamaa jira - kana garuun mirkaneessuun ulfaataadha. Rooyitars hojjettoota achi jiran dubbisuun gabaasa midhaasseen, loltoonni gariin zoonii raadiyeeshinii keessa akka turanillee quba hinqaban ture. Waraanni Raashiyaa garuu erga bakka qabatee kaasee, hangi carallaa raadiyeeshinii achii bahu hanguma duraan tureen itti fufe jedhe. Ejensiin Annisaa Atomikii Idil-addunyaa (IAEA) ibsa baaseen, gabaasaalee kanneen mirkaneessuu akka hin dandeenye hime. Hoogganaan IAEA aanga'oota Yukireen wajjin tahuun, guyyoota dhufan keessatti garee Chernoobilitti erguuf mar'achaa jiraachuu himan. Chernoobil erga annisaa maddisisuu dhaabee waggooti hedduun lakka'amaniiru, tahus garuu dhaabeera jedhamee gatamee hin hafne. Ammallee to'annoon walirraa hin cinnetu barbaachisa. Bakki kun addunyaarratti balaa hamaa nikuleeraa isa hamaadha jedhameefi bara bulchiinsa Gamtaa Soviyeet keessa ALA 1986tti bakka itti qaqqabedha. Jiraattonni dhiyeenya magaalaa Pripyat wayita jiraatan marti achii buqqa'uun iddoo biraatti kan qubsiifaman oggaa tahu, erga sanaatii namuu garasitti hin deebine.


Yakki waraanaa maali? Eenyutu qaama balleesse himata?

Wayita Hogganaan waraana Boosiniyaa Raatikoo Maaldiich yakka waraanaatiin shakkamuun to'atamee mana murtii yakkaa idil-addunyaa (ICC) kan Neezarlaandi Ze Heegiitti argamuutti geeffametti baay'ee gaaffii kaasanii ture. Gaaffichis yakka waraanaa jechuun maal jechuudhaa? kan jedhu ture. Ofii yakki waraanaa yakkawwan kaan irraa maaliin adda ta'aa? Eenyuutuu himannaa bana? Waldaan fannoo Diinaa Adduunyaa ammoo ''Waraannis seera qaba'' jedha. Namoota nagaa saaxilamtoota waraanaa taasisuun haalawwan yakki waraanaa ittiin ibsamu keessaa tokko. Yakki waraanaa yaad-rimee yeroo dhihooti. Waraana Addunyaa lammaaffaan dura yakkoonni tibba waraanaatti namoota nagaa irratti raawwataman qaama waraanichaati jedhamuun yaadamu ture. Haata'u malee, Waraana Addunyaa lammaaffaa booda haalonni geedaraman. Waraana kanaan namoonni nagaa hedduun, keessattuu Ayihudoonni Naazii Jarmaniin yoo ajjeefaman, Jaapaanoonni ammoo osoo nama nagaa adda hin baafne yoo namoota ajjeesan, yakka walfakkaataa kan raawwate ni adabama jechuun warri lixaa murtee dabarsan. Bara 1945tti hoggantoonni Naazii 12 seera kana cabsan jedhaman du'aan adabamaniiru. Tookiyoonis bara 1948 irraa kaasuun seera kana hojiirra oolchite. Hoggantoonni waraanaa Jaappaan torba yakka waraanaa raawwataniiru jedhamuun du'aan adabamaniiru. Yeroo ammaa kanattis dhimmoota kanneen kan ilaalu Mana murtii Neezarlaandi - Ze Heegiitti argamuudha. Haata'u malee motummoonni namoonni yakka waraanaa raawwatan hin adabamnee jedhanis yoo tarkaanfii mataasaanii fudhatan mul'atu. Fakkeenyaa beekamaa tokkoo kaasuu dandeenya. Bara 1960 keessaa miseensi Naazii Adoolf Ikimaan jedhamu tokkoo bara Holokostiitti yakka raawwateera jedhamuun motummaa Israa'eeliin himatamee ture. Haata'u malee namtichi maatii isaa waliin Arjantiinaa keessa jiraataa ture. Kanaafu basaastoonni Israa'eel namtichi yakka jedhame raawwachuun nagaan jiraachunsaa hin fudhatamneefis, ergama addaa qabachuun gara Boonas Ayiras imalan. Booda namticha butuun fuulasaa huccuun erga haguuganiin booda fudhatanii miliqan. Ikimaan erga gara Israa'eeliitti geeffameen booda yakka waraanaa raawwattee jirta jedhamuun erga balleessaan irratti argameen booda fanniifamee akka ajjeefamuuf ta'eera. Jidduugalli yaada yakka waraanaa kanaatis, biyyi tokkoo ykn waraanni isaa yakka raawwateef namni tokko ittigaafatamaa ta'u danda'a kan jedhudha. Yakkawwan akka duguuggaa sanyii, yakka namoomaa irratti raawwatamu, yakka tibba waraanaatti namoota nagaa ykn loltoota irratti raawwatamu hundi yakka waraanaa keessatti hammatamu. Duguggaan sanyii ammoo yakka waraanaa isa olaanaa jedhamee fudhatama. Ajjeechaa seeraan-alaa Seerri kunis ajjeechaan seera qabeessaa jiraa kan jedhu kaasuu danda'a. Ajjeechaan seeraan alaa ykn ajjeechaan itti yaadamee raawwatamu (Wilful Killing) jedhu kunis, waliigaltee Jeenvi waliin hidhata kan qabuudha. Waliigalteen Jeeneev arfaffaa boqonnaa 147 yakka waraanaa akkasiin hiika: ''Ajjeechaa seeraan-alaa, dararuu ykn qabiinsa namoomaa hin taane jechuunis qaama ykn fayyaa irratti miidhaa qaqabsiisuu, namoota eegumsa qaban fedhiisaaniin ala qabanii daangaadhaa gara daangaatti ceesisuu, booji'amtoonni akka waraanan taasisuu, mirgasaanii sarbuu ykn haqa-dhorkuu, namoota danquu, qabeenyaa barbadeessuufi fudhachuu...'' Abookaatoowwan idil-addunyaa akka jedhaniitti kun ibsa yakka waraanaati. Manni Murtii Yakkaa Idil-Addunyaa (ICC)n duguggaa sanyii ''Yakka itti yaadamuun waliigala ykn qaama biyyaa, sabaa, sanyii ykn amantaa balleessuuf raawwatamudha,'' jedha. Seerri duguggaa sanyii ilaallatuus yeroodhaa gara yerootti jijjiramaafi fooyya'aa dhufeera. Bara 2001 keessa manni muritii Heegiitti argamu, dirqiin gudeeduu qindaa'aa fi garbooffannaan saalquunnamtii yeroo waraanaa raawwatamu yakkawwan namoomaa irratti raawwatamaniidha jechuun murtesseera. Yaada murtoo kanaan booda, jumlaan gudeeduun ykn akka meeshaa waraanaatti itti fayyadamuun, yakka waraanaa olaanaa duguggaa sanyiitti aanee jiru jedhameera. Adeemsi yakka waraanaa adda baasuu waan salphaa miti. Namoonni nagaa waraana dinaatiin yoo bakka jiraatan irraa buqqaafaman yakki waraanaa raawwatameera jechuun baay'ee ulfaataadha. Gochaan kun yakka waraanaa kan ta'u yoo namoonni nagaan itti yaadamuun akka duula sanyii dhabamsiisuutti akka buqqa'an yoo taasifamedha. Fakkeenyaaf, humni qilleensaa tokko qaama biraa hololaaf itti fayyadama jedhamee yaaduun buufata TV tokko osoo haleele akka yakka waraanaatti hin lakkaa'amu. Daandii barbadeessuu, riqicha diiguu, dhiyeessii annisaa, warshaalee fi bu'uuraaleen misoomaa biraa yoo barbadaa'an akka yakka waraanaatti lakkaa'amu dhiisuu danda'a. Haata'u malee badiin kun bu'aa tarsiimoo waraanaa ta'usaatiin oliitti namoota nagaa irraan balaa kan qaqqabsiisu yoo ta'e akka yakka waraanaatti lakkaa'amu danda'a. Dhaabbileen mirga namoomaa idil-addunyaa, yakki waraanaafi yakki namoomaa irratti raawwataman adeemsa walfakkaataa akka qabaatuuf gaafachuu erga eegalanii bubbulaniiru. Bara 1993tti dhimmoota Gamtaa Sooviyeet ilaallachisuun dhufan akka ilaaluuf dhaddachi idil-addunyaa hundeeffameera. Itti dabaluunis bara 1994tti badiiwwan Ruwaandaatti raawwataman ilaaluuf dhaddachi hundeeffamee jira. Dhaddachi yakka ilaalchisuun hundeeffame kan biraa ammoo himannaa pirezidaantii Laayibeeriyaa duraanii Chaarlis Teeyilar ilaaluuf ture. Adooleessa 2008 keessa Suriinaam biyya 107ffaa mana murtii yakkamtootaa waraana idil-addunyaa (ICC)tti makamte taate jirti. Ameerikaan garuu waliigaltee idil-addunyaa kana hin mallatteessine. Sababiin dhiyeessitees manni murtichaa meeshaa siyaasaa ta'u danda'a kan jedhu ture. Akkasumas Raashiyaafi Chaayinaanis itti makamu didaniiru. Hedduunis manni murtii kun siyaasa irraa bilisaa laata? gaaffii jedhu kaasu. Manni murtichaa walaba kan ta'u yoo biyyoonni hundi balleessaa raawwataniif haala wal qixa ta'een kan itti gaafataman ta'e qofaadha jedhu.


Waraana Yuukireen: Barattonni Itoophiyaa Yuukireen keessatti hidhamanii turan baafaman

Barattoonni Itoophiyaa Yuukireen keessatti hidhamanii turan jaha torban darbe gadhiifamanii Yuukireen keessaa akka bahan godhamuu imbaasiin Itoophiyaa Jarman jiru beeksise. Jarmanitti hogganaa itti aanaan ergama Itoophiyaa ambaasaaddar Tafarii Taaddasaa akka jedhanitti barattoonni jahaan "sababa garagaraan hidhaa keessaa bahuu kan hin dandeenye" ture. Gareen dippiloomaatota Itoophiyaa Kamisa Bitootessa 17 gama daangaa Polaandiin kiiloomeetira 160 Yuukireen keessa seenuun, barattoota kana waliin Sambata darabe gara Polaandiitii deebi'aniiru jedhan. "Asii konkolaataa erginee dippiloomaatonni keenya isaan qabatanii deebi'an. Hawaasni Itoophiyaafi dhalattoota Itoophiyaa Polaand jiraatan lammiilee kanneen simatanii deeggarsa taasisaafi jiru" jedhan ambaasaaddar Tafariin. Lammiilee Itoophiyaa hiikaman keessaa gar tokko Polaand akka jiran, kaan immoo Jarman akka seenan odeeffannoo qabaachuus himu. Kana dura Imbaasiin Polaand Itoophiyaa jiru lammiileen Itoophiyaa 70 ol ta'an Yuukireen keessaa gara Polaand baqatan jiraachuu himee ture. Barattoota dhihoo hiikaman alatti lammiileen Itoophiyaa Yuukireenitti hafan akka hin jirre dubbatu dippiloomaatiin kun. "Kana dura akka barataattis, akka jiraataattis Yuukireenirraa lammiin Itoophiyaa nu biratti galmaa'e hin turre. Gaafa rakkoon kuni dhufudha kan nu qunnaman". "Barattoota achi jiraataa turanitu odeeffannoodhaan nu gargaara. Odeeffannoo barattoonni kun nu kennaniin yeroo ammaa lammiin Itoophiyaa kamuu Yukireen keessatti hin hafne," jedhan. Haata'u malee dhalattoonni Itoophiyaa yeroo ammaa lammummaa Yuukireen fudhatan garuu akka hafan dubbatu. Akka seera biyyattiitti waraana amma ka'een walqabatee namoonni lammummaa Yuukireen kan qabaniifi dhiira ta'anii umriin isaanii 18 - 60 ta'e lolaaf waan barbaadamaniif Yuukireen keessaa bahu hin danda'an jedhu. Haata'u malee, kanneen Yuukireenii bahanii deeggarsa barbaadan yoo jiraatan yoo nu qunnaman ni gargaarra jedhu. Deeggarsi kuni kan odeeffannoo, bakka itti qubatan, akkasumas namoonni isaan akka gargaraniif qindeessuus dabalata jedhan. Lammilee Itoophiyaa Yuukireen keessaa baqatanii deeggarsa nu gaafatan gargaaraa jirra kan jedhan ambaasaaddar Tafariin, namootni gariin odeeffannoo dogoggoraa dhagahanii kan imbaasicha osoo hin qunnamiin hafan jiraachuu himu. "Yoo imbaasii dhaqxan biyyatti isin deebisu odeeffannoo jedhu namoota dogongoraa irraa waan argataniif, lakkoofsaan baay'ee warri ta'an nu qunnamuuyyuu fedhii hin qabani. Warra nu bira dhufaniif garuu deeggarsa taasisaa jirra."


Dubartii ulfaatina qaamaa hir’isuuf garaa baqaqfamutti gaabbitu- Emaa

Emaan UK ,Weelisirraa gara Tarkii wal’aansa baqaqsanii yaalutiin ulfaatina qaama ishee hir’su erga taasifte booda  ji’oota shanan darban hospitaalaa hin baane. Gatii rakasaan ulfaatina qaama ishee hir’isuuf ''biyyaa bahuuf murteessu kootti guyyaa hundan gaabbaa jira'' jette Emaan. ''Kuni muuxannoon jireenya kootti arge keessa isa hunda caala hamaadha,'' jette ibsite. Emaan dubartii ganna 34 yoo taatu, Weelsi Poortkaawil, keessa jiraatti. Wayita Emaan wal’aansa baqaqsanii yaaluu gatii rakasaan argachuu UK keessaa gara Tarkii deemuuf kaatu hakiimonni akkas jechuun akeekkachiisanii turan;''namoota hedduu rakkoo fayyaa walxaxaa lubbuu isaaniif yaaddessuun qabamee gara biyyaatti deebi’a keessaa tokko taata,''  jedhanii akka dhiiftu akeekkachiisanii turan. Bulchinsi mootummaan Weelsi namoota ulfaatina qaama isaanii hir’isuu barbaadan hundaaf Tajaajilli Wal’aansa Fayyaa Biyyolessaa (NSH) akka kennamu eere. Amma Emaan wal’aansa baqaqsanii yaalu Tarkii, Istaanbulitti taasifteef gaabbaa jirti. Haadha ijoollee sadii kan taatee Emaan, erga wal’aansi baqaqsanii yaaluu taasifameefi booda halkan tokko ''miira natti hin tolletu natti dhagame, harganuuf nan rakkadhe,'' jette. Garaacha ishee uraatee  dhukkubsatte. ''Nimooniyaanillee na qabee ture.  Sana booda naannoo diyaafiramii koo jalaan dhangala’aan argame,  uraa naannoo garaacha kootti mudateen walqabatee dhiitoon kulkule naannoo sombakoo jalatti mul’ate ,’’ jette. Emaan torbanoota 15  hospitaala turte. Ebla darbe erga wal’aansi baqaqsanii wal’aanu jalqabaa taasifameefi asitti marroo lamaaf wal’aansa baqaqsanii yaaluu gochuuf dirqamte. ''Hospitaala Tarkiitti argamu sana waliin idileen dubbachaan jira, garuu lammaffaa achi hin deebi’u, deebi’uun waan suukanneessadha,'' jette. ''Wal’aansa baqaqsanii yaaluu raawwachuu kootti baayyeen gaabba- nan du’aa laata, ijoolleen koo akkuma salphaatti haadha malee hafu jedheen yaadda’aa,’’ Ogeessi baqaqsanii yaaluu Adiriiw Biimish, dhukkubsattoonni hedduun biyya  hambaatti yaalamanii gara UKtti wayita deebi’an rakkoo fayyaa walxaxaa fi lubbuu isaanii gaaga’u malu fudhatanii deebi’u jedhan. Biimish, Weelsiitti kan argamu hospitaalaa Morristoonitti jaarmiyaa wal’aansa baqaqsanii yaaluu ulfaatina qaamaa hir’isuurratti hojjatu keessa dalagu. Wal’aansichi bu’aa yeroo dheeraaf turus hin qabu jedhan. Jaarmiyaan wal’aansaa Weelsitti argamu tokkichi kun wal’aansa ulfaatina qaamaa hir’isu dhuunfaan yaalamuuf yoo ta’e Paawundii 12,000 ol gaafata, biyyoota birootti Paaawundii 3,000 ta’uun hojjatama. Wal’aansi baqaqsanii yaaluu kun ‘bariatric or metabolic surgery’ kan jedhamu yoo ta’u namoota  ulfaatinni qaama isaanii garmalee olaanaa ta’eef yeroo tokko tokko  taasifama. Wal’aansi kun ulfaaatina qaamaa sirritti hir’isuun dhibeewwan akka sukkaaraa gosa lammaffaa ykn dhiibbaa dhiigaa olaanaa wayyeessuuf ni oola jedha Tajaajilli Fayyaa BiyaaleessaUK -NSH. Wal’aansa kana argachuuf namoonni yeroo dheeraaf dabaree eeggatu. Biimish akka jedhanitti, wal’aansi kun mala ulfaatina qaamaa akka waligalaatti to’achuu kan kennamu ta’uu eeran. Wal’aansa baqaqsanii yaalu furdina garmalee hir’isurratti gorsaa kan ta’an Biimish,  namoonni galii xiqqaa argatan wal’aansa  kana argachuuf UK keessaa bahanii gara biyya biraa akka deeman eeran. Dhukkubsattoonnii boodarra baqaqsanii yaaluu UK keessatti kennamu wajjin wal’aansichi akka walfakkaatu ni hubatu jedhan. Namni biraa Hannaa jedhamtu haaluma walfakkaatuun Sadaasa darbe erga deesse ulfaatinni qaamaa ishee waan dabaleef, Tarkii Istaanbulitti erga wal’aanamtee booda urachuu garaachaa wajjin rakkoo walqabatuuf deebitee hospitaala seene. Dubartiin ganna 24 maqaan ishee inni sirriin akka dhahamu hin barbaanne kun hiriyaan haadha kootii Tarkiitti erga wal’aanamtee booda ‘’bu’aa ajaabisiisaa argatte, sana booda anis namoota wal’aansa sana argata biroo karaa toora intarneetiin qunname, itti aansee anis nan galmaa’e’’jette. Wal’aasi baqaqsanii yaaluu erga godhameefi guyyoota jaha booda gara Weelisitti erga deebtee booda gateetti fi dugda ishee irra dhukkubbiin itti dhaga’ame. Sababa kanaaf daa’ima ishee olfuudhu dadhabde. Hannaan erga Caamsaa 2022 as hospitaalatti yaalamaa jirti. ‘Wal’aansa baqaqsaanii yaaluu taasisu kootti nan gaabba, jiruu daa’ima kootiirratti akka waanin qoosetti natti dhaga’ame, nan gaabbe,’’ jette.


‘Kan sijaaraa xuuxu abbaa warraakooti, kaansariin garuu ana qabe'

"Karaa funyaankootiin afuura baafachuu hin danda'u. Karaa qaawwa morma koo irra jiruunan afura baafadha,'' jedhu maanguddoon waggaa 75 Naaliinii Saatyaanaaraayaan.Naaliinii gonkumaa sijaaraa xuxxee hinbeekne, garuu wagoota 33 gaa'elaan dabarsaniitti abbaa warraa isaanitu sijaara xuuxa ture. Garuu kaansariin qabamuu bara 2010 erga abbaan warraashe du'anii waggaa shaniin booda barte. ''Abbaan warraakoo osoo walirraa hinkunnee xuuxa ture. Sun akka narratti dhiibbaa qabu hin beekun ture. Waa'ee fayyaasaa waanan yaadda'eef akka dhaabu gaafadheen ture,'' jedhan maanguddoo Naaliinii kan Kibba Indiyaa magaalaa Haydaraabaaditti BBCtti akka himaniitti. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO) waggaan sijaaraan namoota miliyoona saddeeti akka ajjeesse hima. Isaan keessaa kan miliyoona 1.2 ta'an kan nama sijaaraa xuxuu waliin jiraataniidha. Baayyeen ammoo dhukkuboota jireenya gabaabsaniin dhukkubsatu. Naaliinii osoo intala akkaayyoo isheetti seenaa himaa jirtuu ture sagaleen ishee akka geedaramaa jiru kan hubatte. Yeroodhuma gabaabaa keessattis, sagalee qulqulluun haasa'uufi afuura baafachuu dadhabde. Dhukkubbiin ishee kunis kaansarii qoonqoo ta'uun itti himame. Hakimiinis wallaansa baqaqsanii yaaluu qoonqoo irratti raawwatan. ''Dubbachuun dadhabe. Baayyee nama gaddisiisa. Akkasumas kana duraan booda sagalee koo kana duraa hin argattuu naan jedhan dooktaroonni.'' Jaanaan - kan waggaa 15- akkooshee baayyee xaba jaalataniitti waan akka tasaa mudate ni yaadatatti. \n''Wayita wallaanamteetti yeroo dheeraaf mana hin turre.'' "Yeroo gara manaa deebiituutti kan waggaa afurtiin ture. Garaashee irra ujummootu ture... bakka hundaa ujummootu ture. Nama keenya yeroo hunda qulleessuu qabna. Narsiin ishee waliin turte. Cimina haalichaa kanan hubadhee hin se'u.''   Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa waggaa waggaatti daa'imman 65,000 sababii warri kaani sijaaraa xuxuutiin ni du'u jedha. Kanaan alatti daa'imman aara sijaaraatiif saaxilaman infekshinii gurraatiin qabamuuf carraansaanii olaanaadha. Yeroo tokko tokko ammoo yoo cimee ammoo dandeettii dhageettii saanii dhabu.\n''Daa'imman aara sijaaraaf saaxilaman rakkoo afura baafachuutiif saaxilamu parsantaa 50-100 olaanaadha. Akkasumas asimii fi carraan du'a tasaatiif saaxilamu olaanaadha,'' jette Anjeelaa Chiibaanuu. Namoonni sijaaraa xuuxan ta'ee kanneen hin xuxnee baayyee sijaaraa xuuxuun dhorkamu qabaata jedhanii akka morman dhaabbanni Fayyaa Addunyaa ibseera. ''Naannawa gutummaatti sijaaraa irraa bilisa ta'e jiraachuun jijjirama bu'a qabeessa fiduun ni danda'ama. Namoonni bakka isin jiraattaniitti ta'e ijoollee keessan biratti akka hin xuuxne taasisaa. Qilleensa qulqulluu afura baafachuun mirga namoomaati,'' jetti Anjeelaan. Haata'u malee gutuummaatti sijaaraa xuuxuu dhorkuun cimu dandanda. Haala qorannoo damee kanaratti hojjatame tokkootti Aworppaatti indastiriin sijaaraa bara 2021tti qofa dolaara biiliyoona 850 sochoose. Akka qorannichi mul'isuutti, dhaabbilee gurguddoonni bu'aa olaanaa argatan akka sijaaraan hin dhormaneef dhiibbaa olaanaa taasisu. Ayinuuruu Altiibeevaa miseensa mana maree Indiyaatti seerriiwwan akkasii akka hojiirra oolaniif hojjatan keessaayi. Bara 2018tti bakka namoonni walitti qabamaniitti sijaaraa xuuxuun akka dhorkamuuf sochiin jalqabamee ture. Indiyaa keessatti waggaa waggaan sijaawaan wal qabatee namoonni kuma jahaa olii lubbusaanii akka dhaban himuun, bakkeewwan akkasii irratti akka hin xuxamneef dhorkuun ammoo miidhaa qaqabu %10 ni hir'isa jedhu. Miseesni mana maree tun ammoo mormii olaanaatu mudate ture.\n''Miseensonni mana maree mataansaanii karaa garaa garaatiin indastirii tamboo waliin hidhata qabu. Seerri bakka namoonni walitti qabamaniitti sijaaraa xuxuu dhorkus gara koree filatameetti ture kan ergame. Garuu, koreewwan ta'e jedhanii akka tursiisan taasifame.Ministeerri dhimma diinagdeetiis yoo ta'e galii gibira irraa argamu irratti hir'isni akka jiraatu ibsuun yaadicha deeggaranii ture,'' jedhu. "Namoonni tokko tokkoos sirummaa karaa miidiyaa hawaasaa isaanitiin anaafi maatii koo xuquu eegalan.''\nAyinuuruun waggoota darbaniif erga qabsoo cimaa taasisaniin booda, bara 2021 irratti Indiyaa keessatti lafa namoonni walitti qabaman irratti sijaaraa xuxuun dhorkameera. Haata'u malee achirratti hin dhaabanne. Ayiinuuruun miidhaa sijaaraa xuuxuun qayyaa irratti qabaatu akkasumas balaa daa'imman irratti qabaatu ilaalchisuun qophiilee hubannoo cimsuus ni qindeessa.\nSadarkaa idil-addunyaattis lakkoofsa namoota sababii tambootiin du'anii hir'isuuf yaaliiwwan taasifaman keessaa, bara 2005tti ifa kan taasifame waliigalteen to'annoo Tamboo ni eerama. Ahanga ammaattis biyyoonni 182 waliigalte kana mallatteessuun miseensa ta'aniiru. ''Yaaliin tarkaanfiiwwan du'aatii tamboon wal qabatee umamuu hir'isuuf taasifaman gargaaruu kan danda'an hedduun jiru. Adda durummaanis oomisha tamboo irra gibira olaanaa kaa'u, beeksiisawwan irratti to'annoo taasisuu akkasumas dhimmicharratti barnoota olaanaa kennuun ni eergama.'' Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa lakkoofsi namoota sijaaraa xuxanii waggaa waggaan hir'ataa jiraachu himulleen, ammaan tanas lakkoofsi namoota sijaaraa xuxanii biiliyoona 1.3 jedhama. Akka dhaabbatichaatti, namoota kudhan keessa tokko kan xuxuu yoo ta'u, baayyeen isaani ammoo kan hin to'atamneefi kan karaa seeraan alaatiin dadabarfamu fayyadamu. Indiyaa Haayidiraabaad keessa jiraataa kan ta'an Naaliinii Ammaan tana dhimmicha seeratti dhiyeessuu barbaadu. Hanga ammaatti qaawwa morma ishee irra jiruun qofa afuura baafataa kan jiraan Naaliiniin, sababii sijaaraatiin lubbuun nama kamiitu akkasiin baduu hin qabu jedhu. Naaliiniin gara manneen barbootaa akkasumas bakka ummanni itti walitti qabamuutti imaluun waa'ee miidhaa sijaaraa irratti qophiilee hubannoo cimsuu kan taasisan yoo ta'u, yeroo qabaniitti ammoo ijoollee ijjoollee isaanii waliin xabachu jaalatu. Sababii abbaan warraa saanii sijaaraa xuuxaa turaniif kaansariif saaxilamun rakkoo fayyaa cimaaf saaxilaman illeen abbaa warraasaanii kanaaf komachu akka hin barbaadne himu. ''Gonkumaa abbaa warraakoo itti gaddee hin beeku. Rakkoo na mudateen gadduun jijjirama omaatu hin jiru. Amma dhugaasaa fudhadhee waa'ee rakkoo na mudatee dubbachu hin sodaadhua,'' jedhu.


Daafii godaansaa: 'Ilmi isaanii na gudeedee ulfa ji’a jahaa waliin gara biyya kiyyaatti na ari’an'

Yeroo garaa garaatti lammiileen Itoophiyaafi kaan hojiif gara biyyoota Arabaa imalan rakkoo fayyaa, hawaasummaafi diinagdeef ni saaxilamu. Kan dhaqanii lubbuu dhabaniis jiru. Odeessi kun seenaa Shammarree Oromoo tokko kan sababa godaansaatiin kallattiin jireenya ishee jijjirameefi bu’aa bahii hedduu keessa darbitedha. Seenaa ishee akka itti aanutti nutti himte. Maqaan kiyya Alam Kumaati. Kanin dhaladhee guddadhe Shawaa Lixaa naannawa magaalaa Ambootti. Yeroo ani ijoollee turedha abbaankoofi haatikoo wallolanii kan wal hiikan. Sana booda obboleessi kiyya hangafaa nabiratti baratta, natu siguddisa jedhee Finfinneetti nafudhate. Gaafan gara Finfinnee dhufu umriin kiyyaa waggaa saddeet ture. Obboleessi kiyya kun haadha manaa qaba. Isaan bira waggaa lama akkuman taa’een haadha manaasaa tanaan waliigaluu dadhabne. Isaan bira taa’ee barumsa jalqabee turus haalli manichaa natti ulfaachaa waan deemeef mana obboleessa kiyyaa kanaa bahee deemuufin murteesse. Yeroo kana Finfinnee keessa mana obboleessa kiyyaa kanaan ala eessayyu, nama kamuu hin beekun ture.  Wantin murteessee bahe garuu manichumaa deemuun qaba kan jedhu qofaadha. Yeroo sana reefuun umrii waggaa kudhanii keessa seene. Uffata kiyya qabadhee calliseetuman boohaa aspaaltiirra deemaa ture malee garan deemus hin beekun ture. Yeroo kana dubartiin tokko isan boo’aa deemu na argitee nadhaabdee nagaafatte. Ani garuu ishee amanuu hin dandeenye tarii waa nagochuufii laata jedhee sodaadheen dhiisee deeme. Isheen garuu nabiraa hin hafne. Maal taate jettee nagaafatte. Ittan hime. San booda ‘Hin boo’in ani mana keenyattin sifudhadhee gala. Yoo barbaadde abbaafi haadhakoo bira teessee baratta. Yookan ammoo firakee siibarbaaadeen sigeessa’ naan jette. Saan booda gara mana maatiisheetti nafudhattee galte. Finfinnee naannoo Shiromeedaa jedhamuun beekamudha manni maatiishee. Yeroon mana isaanii gahu aabbaafi haadhasheetu jira ture. Isheen waan hunda isaanitti himtee maatiidhaan wal nabarsiifte. Abbaafi haatishees baayyee gammadanii fuula ifaadhaan ture kan nasimatan. Lamaan isaaniituu namoota gurguddoofi nama isaan gargaarus waan hin qabneef hedduu gammadani. Akka intala isaaniitti akka naguddisan, barumsaa kiyyas akka nabaarsiisan waadaa naaf galanii jireenya haaraa isaan biratti jalqabe. Barumsa kiyya barachuun jalqabe. Yeroon barumsaa deebi’u ammoo abbaabbaafi immaammaan gargaara. Isaan akkuma abbaa kiyyaafi haadha kiyyaattin ilaala. Isaanis akkuma intala isaaniitti najaalatu turan. Kutaa lamaa hanga saddeetii isaanuma bira taa’een baradhe. Booda mana barumsaatti dorgommii fiigichaatu ture. Isarratti dorgomeen mo’aadhe. Fedhiin fiigichaa kun nakeessatti dabalaa waan deemeef shaakala jalqabeen booda mana barumsaarra daarbee kutaa maaagaala Gullallee bakka bu’een dorgomaa ture. Osuman kanaan jiruu guyyaa tokko magaalaa Adaamaatti dorgommiin waan tureef isarratti hiirmaachuu deemeen gufadheen kufe. Lafee miila kiyyaarra miidhaan gahee baqaqsanii yaaludhaanin faayye. Ergasii leenjisaan kiyya kana booda fiiguu akkan hin dandeenye waan natti himeef hawwiin karaa ispoortii fiigichaatiin qabaadhe karaatti hafe. Abdii kanan irratti godhadhee ture fiigicharraa adda bahuun baayyee na aarsee ture. Saniin alatti ammoo namootni naguddisan kunneen maanguddoota soorama bahan waan ta’aniif waanuma mana kireessan irraa argataniin nujiraachisu. Kanaaf jecha maalifan isaanirrattis ba’aa taha? Biyya Arabaa deemee isaanis nan gargaara Ergasii as deebi’een barumsa kiyya ammoo bakkan dhaaberraa itti fufa jedheen murteesse. Abbaabbaakoo mariisisee jennaan akkan barumsa baradhu fedhii qaba ture garuummoo erga deemu malee jettee deemi jedhee naaf heyyame. Kanin deeme Beeruut ture. Beerut ergan gahee mana namaa hojjechuun jalqabe. Wagga saadiif haaluma gaariidhaan nagaanin hojjechaa ture. Maatiin bira taa’u sun homaan jedhan namuma gaarii turan. Warri ani bira taa’u sun mucaa dargaggeessa qabu ture. Guyyaa tokko maatiin manaa deemnaan humnaan qabee nagudeede. Waanti ta’e kana haadhaasaatti himachuufis nan sodaadhe. Yeroo isa wajjin waldhaansoorra ture kan namammadaa’e fuulakoorratti argitee nagaafattee ture isheen. Ani garuu nan dhokse. Mucaan isaaanii kun ergasii manaa bahee badee gara biraa jiraachaa ture. Achumaan guyyaa tokko baayyee nadhukkube. Nahooqqisiisas ture. Hojjachiistuun kiyya mana yaalaan sigeessa naan jettee nafuutee deemte. Bu’aan qorannoo mana yaalaa akkan ulfa ta’e ibsa ture. Hojjachiistuun kiyya tun hedduu rifaaaatte. Eenyurraa ulfoofte waardiyyaa karra eegurraayii naan jette? Itti himuma dideen callisee ture. Boodarra isheen mudditee naqabnaan dhugaa jiru ittan hime. ‘Mucaa keetirraayin ulfaa’en’ jedheen. Isheen kana hin amanu jette. Mucaan ishee kun manaa bahee gara biraa jiraachaa waan tureef bilbiltee waamtee gaafatte. Innis eeyyeen dhuguma jedhee amane. Hojjachiistuun kiyya kun amma waan tokko gochuu qabda naan jette. ‘Gochi kun waan maqaa kiyyas kan ilma kiyyaas balleessu waan ta’eef mana yaalaa deemtee baasuu qabda’ naan jette. Ani ammoo yoo barbaadde wajjumaan na ajjeesi yookan gara biyya kiyyaatti na ergi malee akkana hin godhu jedheetan dide. Mucaan ishiitis daa’imni kun haa dhalaatu nan guddisa jedheen. Ergaasii yeroo firoonnishee dhufan akkan gadi hin baaane natti himtee ji’a ja’an guute. Gaafa ji’a ja’a ta’uufi ulfikoos baayyee guddachaa deemu asitti dahuu hin qabdu kana booda gara biyya keetittan si erga naan jette. Boruma ganaman tikkeetii kuteen si erga jettee namuddite. Erga akkas ta’ee si’a tokko bilbila nabilbilchiisi jedheeniin warra naaguddisan Abbaabbaa birattin bilbile. Rakkoon waan namuudateef boru gara biyyaa dhufuufin jedhan jedheen. Abbabbaan baayyee rifate. Fayyuma ta’ii naaf koottu intalakoo buufata xiyyaaraatti si’eegeen sifudhadha naan jedhe. Galgala yeroon Buufata Xiyyaara Boolee gahu Abbabbaan konkolaataa kireeffaatee na fudhachuuf dhufeera. Buufata xiyyaaraa keessaa yeroon gadi bahu ogguma na argu ni rifate. Kan dur na dhungatu nadubbisuuyyuu didee lafa laale. Osuma nan dubbisin konkolaaataa kireeffatee dhufe keessa seennee Shiromeedaa mana isaanii geenye. Guyyaa sana Abbabbaan hedduu akka natti gaddetu natti dhagahame. Gaafa sana waan inni naan jedhe yoomiyyu hin dagadhu. ‘Ani kana miti kanan sirraa eegu. Ani kanan sirraa eegu akka ati guddattu, akka mana bitattu, akka konkolaataa bitattu. Ani akka ilmoo kiyyaatti siguddisee ati ilmoo baattee natti dhuftee na salphiste’ naan jedhe. Manas geenyaan dallaneetuma na jibbe. Kanan booda mana kiyya dhiistee bahu nidandeessa naan jedhe. Hamma kana obboleessi kiyyas maatiin kiyyas jiraachuma kiyyayyuu namni beeku hin jiru. Abbaan na guddise kun borumtumasaa manaa na ari’uu barbaadee ture, garuu Immaammaan, haati na guddiste ‘Haa teessu yoo xiqqaate hamma daa’ima kana deessutti nubira turtee sana booda baatee mana haa barbaaaddattu’ jettee naa falmite. Booda warri ollaa keenyaafaan dhufanii biyya Araba yeroo deeman wanni akkanaa ni mudata, intala keessani sintu guddise eessatti ariitu jedhaniinii jennaan hangan dahutti akkan isaanuma bira turu naaf heeyyamani. Abbaafi haati kiyya isaanuma waan ta’eef ani yeroo mindaan kiyya bahu jaluma jalaanin isaanumatti ergaa ture. Abbabbaa akkuma abbaa kiyyaatti waanin ilaaluuf birrin ergu keessaa hamma ta’e itti fayyadamanii hamma ta’emmoo akka naaf olkaa’anin itti himaa ture. Waanin qabu isaanumatti ergaa waanin tureef gaafan dhufu ani maallaqa homaa hin qabun ture. Isaan maallaqan waggaa sadiif walakkaa isaaniif ergaa ture mana isaaniifaa ittiin haaroftan. Akkan ani yaade maallaqan ergerraa naaf ol hin keenye. Hundumasaa ofumasaaniitiif itti fayyadamaniiru. Mooraa isaanii keessa kutaa tokko naaf kennanii hangan dahutti achi ture. Akka tasaa mooraa sana keessa kireeffatee kan galu hakiimni tokko nijira achuma mana keessatti yeroon dahu akka tasaa isatu nagargaare. Ijoollee dhiiraa lakkuun dahe. Ergasii ji’a tokkoofi torbee lama yeroon guutu amma deesseertaa bakka barbaadde deemuu dandeessaa jedhanii mana isaaniitii nabaasan. ‘Kana booda ijakee arguu hin barbaadu bakka barbaadde deemuu nidandeessa’ naan jedhe namni ani akka abbaatti ilaaluufi maallaqa kiyya kan waggaa sadiif walakkaaa isaa ergaa ture. Daa’imman lakkuu lama kan ji’a lamallee hin guutne qabadhee bakkan deemun wallaale. Lafatu naan mare guyyaasana. Namni olla keenya jiraatuufi Kotobee hojjetu tokko waan jiruuf maqaa eessuma kiyyaa itti himeen naannoo sanaa akka naaf barbachisu godhe. Booda karaa nama namaatiin eessuma kiyya kana bilbilaan argadheen waanin keessa darbeefi keessa jiru hundumaa ittan hime. ‘Alagaan yoo sigate ani dhiiga tiyya singatu daa’immankee qabadhuutii koottu yoo rakkannes wajjumaan raakkanna’ naan jedhe. Sammuunkoos boqonnaa argate. Ijoolleekoo lakkuu qabadheen isa birattin gale. Sana booda isaan daa’ima kiyya naaf qabu animmoo guyyaa guyyaa mana naamaa deemeen uffata miicee daa’imman kiyyaaf daabboo bita. Eessumni kiyya kun anaafi daa’imman kiyyaa kana baayyee gargaare. Yoon rakkadhe nawajjin rakkatu. Gaafa isaan hin jirre ijoolleekoo lakkuu kana tokko fuulduratti tokkommoo duubatti baadheen lafa hojiifaa deema. Namoonni yeroo na argan ‘hojjettuu Faranjii wayiiti’ naan jedhu. Kaan ammoo ‘osoo akkas taatuu biyya Arabaa kanatti xalaata keenya Gibtsirraa diqaalaa deesse, diina nutti guddisti’ naan jedhu. Hundumaa dhagaheetuman bira darba ani. Ijoolleenkoo abbaa isaaniitti waan bahaniif lamaan isaaniituu bifan adiidha. Namootni tokko tokko ana qofa osoo hin taane daa’imman kiyyalleen waan hamilee tuqu natti dubbatu. Waggoota ja’aaf gidiraa hamaa keessa darbeen ijoolleekoo ammaan gahe. Jireenyikoo hedduu gaddisiisaadha. Yeroon humna dhabee hamileenkoo nabu’u ijoolleekoo dhokadheen mana cufadheen boo’a. Waaqni maalif qorumsa kaana hunda keessa na oofe jedheen gadda. Abbaan ijoollee kiyyaa wajjin qunnamtii hin qabnu. Ijoollee kootiif haatis abbaanis anuma. Amma garuu ijoolleenkoo guddachaa hammuma dhufan waa’ee abbaasaanii na gaafatu. Eessumakoo kan amma isa bira dahannee jirru kanadha abbaan keessanin jedhaan. ‘Nuti adiidha abbaan keenya maalif gurraacha’e’ jedhaniimmoo na gaafatu. Kunis rakkoo biraa natti ta’eera. Namootni karaatti yeroo nu argan ijoollee Faranjii, warra Gibtsii faa nuun jedhu, nuti Itoophiyaanota mitii? jedhaniifaa kan na gaafatan; kun kun natti ulfaata. Amma ijooleenkoo barumsa jaalqabaniiru. Namootni nagargaaran tokko tokko yeroo argaman uffatan bitaaf. Anis mana namaa hojjedhee waan humnikoo danda’e guutaaafiin jira. Ijoolleekoo waaqaatu naaf kenne. Dararaa hamaa keessa darbus ijooleekoo yeroon ilaalummoo waan hundumaa nan dagadha. Baayyeen gammada. Jireenya ani keessa darberraa ijoolleen biyya kootii yoo dandeessan biyya namaa hin deeminaa. Biyya ofiitirratti rakkaatanii jiraaachuu wayya. Waan maatiin isin gorsu dhagahaa. Itoophiyaarratti hojjetanii buddeena nyaachuu kan gahu hin jiru. Wanti biyya ofii gahu hin jiru. Ani osoon biyyakoo jiraadhee waan kun hundi narra hin gahu ture. Yoon iyyelleen asitti ollaatu na dhaqqabaaayyu. Yoo dirqama biyya Araba kana deemuun qaba jettanimmoo of eegannoo godhaa. Qoricha ulfa ittisu fayyadamaa ofeeggannoodhaaf. Namni nun tuqu jettanii of hin dagatinaa. Biyya namaatitti yoo miidhamtes homaa wanti gootu waan hin jirreef. Biyyaa gaafa bahamu yookan nuuf darba yookan nutti darba jenneeti murteessinee kan deemnu. Of eeggannoo godhaa. Yoo rakkoon sinirra gahe dafa gara biyya keessaniitti deebi’aa malee murtee hin taane hin murteesinaa.


Daa'imman haadholii doktarri fedhiisaanii malee ulfeesseef beenyaan dolaarri mil. 13 dhiyaate

Dubartoonni dahuu hin dandeenye hayyama isaanii malee doktara isaaniitiin ulfeeffamanii, daa'imman dhalataniif beenyaan dolaara miliyoona 13 dhiyaateef. Dhimmi kun mana murtii fala barbaachuu Kanaadaa keessatti galmee jalqabaati jedhameera. Namoonni miidhaan nurra gaheera jedhan manni murtii miidhaa isaaniirra gahe ilaalee beenyaa isaaniif murteessuun kennamaaf jedhameera. Kanarra darbees, daa'imman sanyii dhiiraa (ispermii) doktora kanaa ykn ispermii dhiira hin beekamneen dhalatan abbaa isaanii sirrii akka adda baafataniif qorannoon qaccee sanyii (DNA) kan ittiin gaggeeffatan maallaqni ni ramadamaaf jedhameera. Galmee kana jalatti namoonni 226  akka jiranis barameera. Doktar Baarwiin kilinikoota Otaawaa fi Ontaariyoo keessatti argaman keessa dubartoota uumamaan dahuu hin dandeenye wal'aanu. Dubartoonni tokko tokko ispeermiin jaalallee/michuu isaanii akka isaaniif kennamu itti himamullee ispeermii dhiira hin beeknee ykn kan doktorichaa ture kan kennameef. Himannaawwan tokko tokko hanga bara 1970mootaatti kan gara duubaatti deebi'aniha. Dr. Baarwiin yeroo ammaa kana umuriin isaanii waggaa 80 yoo ta'u, bara 2014 irraa kaasee ogummaa isaatiin hojjetee hin beeku. Waliigalteen kun garuu otoo maallaqni hin kennamiin abbaa seeraatiin mirkanaa’u qaba. Rebekaa Diksan shamarreen ganna 31, abbaan ishee dhalche Dr Barwiin ta’uu mirkaneeffatteetti. Warri ishee kilinika Dr Barwiinitti wal’aanamanii turan. Kunis kan barame dhibee maatiin ishee hin qabne horachuu hordofeeti. Kanarraa ka’uun Rebekaa fi maatiin ishee bara 2016 himannaa seeraa bananii turan. ‘’Xumuratti ni dhiyaanna jenne hin amanu,’’ jechuun gaazexaa biyyattii Ottawa-Citizen jedhamutti himteetti. ‘’Waan umrii keenya guutuu nu waliin turudha. Haata’u malee, waliigaltee gama seeratiin dhimmicha goolabuu namoonni hanga tokko akka tasgabba’an taasisa.’’ Wixineen waliigaltee kanarratti akka eerametti, doolarri Kanaadaa 75,000 daa’imman micireen isaanii kilinika Dr Barwiinitti uumame kaanis abbaan isaanii eenyu akka ta’e akka hubaniif kuusaan daataa hundeessuuf akka oolu gaafatameera. Kaayyoon kuusaa daataa kanaas ijoolleen abbaa isaan dhalche akka adda baafatan, odeeffannoo fayyaa galmaa’e akka arganiifi obbolaa isaanii akka baraniif oola. Dr Barwiin fi abuukaatoon isaa dhimmicharratti yaada hin kennine, taatullee waliigaltichi ogeessi fayyaa walhormaataa duraanii kun dogoggora hojjatame akka amanaan hin ajaju. "Himannaa irratti dhiyaate haaleera, himannaa irratti dhiyaate hundumaa haaluu ittuma fufan’’ jedhan ogeeyiin seeraa ragaa mana murtii Roobii darbe galmaa’eerratti. Dr Barwiin hayyama hojii wal’aansa fayyaa  kennameef kolleejji hakiimotaa fi sarjiinootaa Ontariyootiin bara 2019 irraa mulqameera. Kolleejjichi gochi hakiima kanaa ’’balaleeffatamuurra kan darbe’’ ta'uu qaba jechuun qeeqeeras.


Wantoonni faayaafi bareedinaaf oolan 'laggeen miidhuu malu' jedhe qorannoon

Saayintistoonni bilillicii kosmotiksiifi qaamarra bareedinaaf tolchan laggeeniifi haroo miidhuu akka danda'u ragaa argachuu isaanii ibsan. Bililliciin dafee baakteeriyaan nyaatamee biyyootti geeddaramullee isa hin nyaatamnerraa wanti adda isa taasisu hin jiru jechuun ibsaniiru. Bililliciin yookiin Afaan Ingiliziin 'glitter' jedhamu of keessatti maayikiroopilaastikii qaba. Kunneenis, laggeeniifi harootti yaa'un osoo biyyeetti hin jijjiiramin waggaa dheeraa turu jedhan. Sababuma kanaan waggaa darbe saayintistoonni itti fayyadamni bilillicii akka hafu waamicha taasisanii turan. Kanneen qorannoo kana gaggeessan akka jedhanitti balaa bililliciin dhiibbaa lubbuu qabeeyyii laggeeniifi haroorra gahe qoratanii bira gahu ibsaniiru. Qorannoo laaboraatorii keessa gaggeeffameen biliilliciin biqiltoota xixiqqoo bishaan keessa biqilan akkasumas algee miidhuu isaa hubachuu isaanii qorattoonni ibsaniiru. Yunivarsiitii Angiliyaa Raskinitti barsiisaan Baayolojii Dr Daaniyellee Giriin BBC 'tti akka himanitti wanti bareedinaaf namoonni fayyadaman miidhaas qaba. ''Bililliciin gosa maayikiropilaastikiiti. Akkuma gosa maayikiroopilaastikii biroo rakkoo qaba. Baay'inaan gadhiifamuu hin qabu,'' jechuun himan. ''Yoo namoonni bareedinaaf godhatan dhiqachuurra ofirraa haqanii kosii keessa gatuu wayya,'' jechuun bishaan keessa gadhiifamuu akka hin qabne dhaaman. Kana dura oomisha bilillicii akka dafee biyyoon nyaatamuufi qilleensa hin faalle yaaliin taasifameera. Inni tokko akka balaqqisuuf aluminiyeemii fayyadamuun irra keessa pilaastikiin itti dabalama. Inni kaan immoo gara caalu kosmotiksii yookiin bareedinaaf kan ooludha. Dhiibbaa bilillicii qorachuuf qorattoonni bishaan, cirracha akkasumas biqiltoota laga Gilaaven bakka Noorfolk biyya Ingilizii argamu keessaa walitti qabani. Achiis bishaan keessas bilillicii gosa jaha itti naqani. Wanti kunis baay'ina algee dabalatee xiqqeesse. Qorannoon kuni gara caalu baay'inni bilillicii konsartii muuziqaa yookiin hiriira mormiirratti ooluurratti xiyyeeffate. Dhiibbaan bililliciin biqiltootaafi ciilalluurratti qabu guyyoota 36 booda mul'ate jedhan. Gaafa yeroon kanarra dheerate wanti ta'uu danda'u garuu hin beekamne. Qorannoon kuni barruu Hazardous Materials jedhamuurratti bahe.


Kilinikoota UK ‘durbummaa qorannaafi bakkatti deebisna' jedhan

Kiliinikoota fayyaa UK  keessatti ‘qorannoon dubrummaa’ akka kennamu gabaasni qorannoo BBC newsbeat fi BBC 1OO Women'n taasifame saaxileera. Qorannoon miira jeequ kun Dhaabbati Fayyaa Addunyaa fi Mootummota Gamtoomanii sarbama mirga namoomaati jedhan, akka dhorkamus barbaadanidha. Qeeqxonni immoo qorannoon akkasii saayinsawaa kan hin taane dha jedhu. Dubartiin tokko dubrummaa haa qabaattuu haa dhiistuu mirkaneessuun hin danda’amu. Haleellaa saalaati jedhan. Qorannoon kun qaama saalaa dubartii keessaan dubrummaa akka jiru mirkaneessuu dabalata. Gabaasa qorannoo BBC kanaan kiliinikooti hedduu beeksisa ‘dubarummaa deebisna yookiin tolchina’ jedhu baasuun namoota dhaqaniif Paawundii 150-300 (birrii 7,500 - hanga birrii 15,000 ol ) kaffalchiisuun qorannoo taasisu. Qorannoo kanaan BBC’n kiliinikoota 21 adda baasuun 16’f bilbiluun beellama ‘qorannoo dubrummaa’ qabachuu danda’eera. Kaan immoo haala irra jiran beeksisuu hin dandeenye. Warri BBC’n haasofsiise marti wal’aansa baqaqsanii hodhuu dubrummaa akka kennaniifi ‘dubrummaa iddootti akka deebisan' himan. Kanaaf ammoo paawundii 1,500-3,000 kaffalchiisu. Odeeffannoon Tajaajila Fayyaa Biyyaalessaa UK wal’aansi akkanaa 69 akka adeemsifame agarsiisa. BBC’n dhaabbata tola oolaa Kaarmaa Nirvaanaa jedhamu kan dubartoota gaa’ela dirqii irraa hafan gargaarurraa seenaa dubartii tokkoo dhagaheera. ‘’Maatii koo waliin hariiroo gaarii hin qabu ture, gaa’ela isaan naa filatan akkan fudhadhu barbaadu, baqachuu qofatu filannoo koo ture,’’ jette. ‘’Gaaf tokko otoon taphadhuu maanguddoon tokko na arganii, hiriyyoota koo keessaa inni tokko jaalallee koo akka tahe haadha kootti himan. Ganda keessa hamii baayyeetu adeemaa ture.’’ Achii ‘dubrummaa’ ishee akka qorachiistuuf maatiinshee ishee doorsisan. ‘’Maatii koofi maatiin namichaa isatti akkan heerumu ijaa barbaadaniif, gaa’ela raawwachuuf dubara tahuu koo mirkaneessuu barbaadan.’’ ‘’Baayyeen sodaadhe, maal jechuu akka tahe naan galle ture. Baqachuu qofa dha filannoon koo. Achii nan baqadhe.'' Priyaa Maanootaan sarara bilbila bilisaa Kaarmaa Nirvaanaa argatte. Dubartoota dhimma kanarratti yaadda’an irraa bilbilli ni dhufa. Maatiin isaanii akka hin barreef waan sodaatan fa'i fakkaatu ykn jaalallee qabatanii ‘dubrummaa hin qaban taha.’ Yoo maatiin akka qorataman gaafate immoo bu’aan qorannoo isaanii maal taha jedhanii sodaatu ‘’As dhaabbata kana warreen dhufan keessaa kaan akka ajjeefaman fa'i quba qabna, kaan immoo maatiin isaanii isin hin beeknu jedhaniin turan.’’ Qorannoon dubrummaa yoo xiqqaate biyyoota 20 tahan keessatti akka taasifamu ragaan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa ni agarsiisa. Dubartiin tokko dubrummaa qabaachuu fi dhiisuu karaan itti mirkaneeffamu hin jiru jedha dhaabbatichi. Sababiin immoo dubrummaan haala garaagaraan baduu danda’a. Yeroo laguu qulqullina eeggachuu waan qaama saalaa keessa galu (tampon), ispoortiifi kaanillee ni jiru. Kana dura Raappariin beekamaa Ameerikaa T.I  intalasaa waggaa waggaan ‘dubrummaa qorachiisuuf’ akkanni kiliinika geessu dubbachuun dheekkamsa uummata kaasee ture. BBC’n illee gabaasa qorannoo kanaan meeshaaleen ‘dubrummaa deebisuuf’ fayyadan onlaayina paawundii 50’n akka gurguraman adda baaseera. Meeshaan saamsamaan tokko immoo kan Jarman irra Paawundii 104 galu, dhangala’aa qaama saalaa dubartii dhiphisu, pilaastikii harkistuu, qabduu dhiigaa xiqqoo, kaan immoo dhiiga sobaa qabataniiru. Akkamiin akka fayyadaman waan ibsu hin barreefamne. Dr Ashfaaq Kahaan hakiima gadameessaa yoo tahan maamilota irraa ‘durbummaa deebisachuufi qorannoof,’’ yeroo baayyee gaaffiin dhiyaata jedha ‘’Maaliif UK keessatti  seeraan ala akka hin taane hin beeku, seeraan ala tahuu qaba,’’ jedha. ‘’Yaadumti isaayyuu qaama ‘dubrummaa ‘hymen’ jedhamu hin jiru jechuun ‘dubrummaa’ hin qabdu ykn saal-quunnamtii raawwatteetti jechuun dogoggora dha. Qaamni sun sababa garaagaraan baduu ni danda’a.'' Gochaa kanarratti tarkaanfiin cimaa akka fudhatamu barbaada. ‘’Akkuma kittaana dubartootaa irratti hojjetamu sana jechuu dha. Hoggantoonni addunyaa irratti hojjechuu qabu,’’ jedha. ’’Anaaf kuni yakka garabiraa dha. Kuni namuusaafi safuu dhaan waan fudhatama hin qabnedhas,’’ jedha. Jalqaba bara kanaarratti dubartoonni Baha Gidduugalaa fi dhaabbanni  ‘qorannoon dubrummaa’ akka dhorkamu duula hojjetu, barumsi dabalataa akka kennamu gaafachaa jiru. Hundeessaan dhaabbatichaa, Haalaaleh Taaheeriin, ‘’dhumarratti wal’aansa ‘dubrummaa deebisuu ’ dhaabsisuuf jirra. Haa tahu malee, barumsa gahaa otoo hin kenniin miidhaa kana caalaa fiduu mala. Dhimma kanaan kan daldalamuuf yaada boodattti hafaa irraan kan ka’e dha. ‘’Hawaasa keenya yoo barsiisneefi amantaa deebisanne wal’aansi ‘dubrummaa deebisuu’ jedhamu hin jiraatu, gabaanis achumaan bada,’’ jedhe.


Shamarree mataasheefi ijoollee dubaraa naannooshee kittaana irraa miliqsaa jirtu

‘’Barattuu kutaa shanii taheen poolisoonni hiriira irratti dhufaniitu kittaanni dubartootaa barsiifata miidhaa qabu akka tahe beektuu jedhanii nu gaafannaan, lakki jenne…’’ Maskaram Mul’ataa jedhamti barattuu kutaa shanii taateeti kittaanni ijoollee dubaraa miidhaa akka qabu kan dhageesse. ‘’Dubartii kittaanuun harka ofii kutanii hamma gatuuti,’’ nuun jedhan jetti. Dhalootaafi guddinnishee Naannoo Uummattoota Kibbaa, aanaa Maaraqoo ganda Haamus Gabiyaa jedhamutti dha. Amma mana barumsaa sadarkaa tokkoffaa Maaraqoo jedhamutti barachaa jirti. Barnoota poolisootarraa argatte guyyaan hojiirra oolchitu dhufuunsaa hin oolle. Haatishee ijoollee koo otoon hin kittaanamiin na jalaa hafan jechuun kittaansisuuuf akka qophaa’aa jiran dhageessi. ‘’Shamarran naannoo kittaanamanii kan koo hin hafan qodaa cabsu, qerqeree tahuu,’’ jetteeti haatishee, ‘’namticha kittaanu dhoksaadhaan fidna,’’ akka poolisonnii fi hogganooti hawaasaa hin dhageenyetti jechuu isaanii, dubbatti Maskaram. Yeroo sana Maskaram ‘’anaafi obboleettiin koo hin kittaanamnu, mana barumsaatti yoo kittaanamtan booda yeroo da’umsaa dhiigni isin dhangala’aa ….waan qara qabuun yoo isin muran dhiigdanii du’uu dandeessu jedhamneerra, kittaanni barsiifata boodatti hafaa dha nuun jedhaniiru,’’ jechuun haadhatti himti. Haati garuu hin tahu jedhanii yaadasheetti cichiti, Maskaramis diddeema jabaachuun yoo anaafi obboleettii koo kittaansifte ‘’mana murtiittan si himadha,’’ jechuun haadhashee akka doorsiste dubbatti. Garuu waan sodaatame hin hafne namichi kittaanu ‘bilaancii’ isaa qopheeffatee, koofiyyaa godhatee, kazaraa isaa of bira keewwatee mana barumsaa irraa yoo deebinu mana keenya taa’ee nu eegaa ture jette. ‘’Ani garuu gaafas obboleettii koo quxisuu natti aantee jirtu fudhadhee jalaa badeen, galgala erganni deemee booda deebi’een gale,’’ jette. Haadha koo ijaan ishee mormeef anatti jabaachuu hin dandeenye jetti, Maskaram. Haatahu malee obboloota koo xixiqqoo waggaa saddeetiifi isaa gad jiran ‘’akka kee osoo hin guddatiin dafanii kittaanamuu qabu, madaan isaanis dafee fayyaa naan jette,’’ jechuun dubbatti. Gaafa masqalaarra jilli qophaa’ee, nyaatni hojjetamee, ijoolleefis kennaan adda addaa dhufaafi ture, achumaan namichi inni kittaanu waamamee dhufee mana ture jetti Maskaram. ‘’Sana booda garuu obbolaa koo waggaa ja’aa fi saddeetii mormuufillee daa’imummaa qaban fudheen naannoo sanaa badeen mana nama biraan isaan kaa’e,’’ jetti. Manatti deebitee namichaan kittaanuu akka hin qabne yeroo itti himtu ‘’ijoolleen bara kana namaaf kabaja hin qabdan,’’ jechuu isaanii dubbatti. Haa tahu malee, jaarsoliifi hogganoota hawaasaa bira dhaqxee barsiifatni boodatti hafaa kuni dhaabbachuu akka qabu amansiisuun yaale jetti. Hogganootni hawaasaa dubbisheee dhagahanii namicha amansiisuu yaallaan waan dideef qabeenyisaa akka jalaa ugguramu ni goona jennaan mana isaaniittii akka hin deebine himti. Ergasii kutaa 7ffaa erga galteen booda naannoo jirturraa naannoo biraa barnootaaf yeroo deemtu ijoollee naannoo ishee gara baadiyyaa fagootti fuudhanii dhaquun kittaansisuu jalqaban jetti. ‘’Ammas akka ijoolleen kittaanamuu hin deemneef qofaatti gorseen iddoo kittaanaaf deemanirraa hambisnaan ayyoo ijoollee keessaa isheen tokko barsiisaatti akkan balleessaa hojjedhe godhuun himtee na reebsiste,’’ boodarra garuu barsiisonnis dhiifama na gaafatan jetti. Hiriyyaashees kittaanamuuf turtes mana isaaniitti dhoksitee maatiin ‘’si kittaansisna malee’’ jedhanii yoo didan akka mana murtiitti himattu gorsuushee yaadatti. ’Ani hin kittaanamne jechaan ummata barsiisa’` Erga kanaa mana barumsaa Qoshee jedhamutti dubartoota biroo akka ishee ‘hin kittaanamnu’ jechuun didan waliin tahuun guyyaa 15tti ala tokko manneetii barnootaa sadarkaa tokkoofi lammaffaa irratti barnoota kennina jetti. Gama kanaan biiroon dhimma dubartootaa akka isaan gargaaranis dubbatti. Shamarreen kuni hawaasa barsiisuun maatii ofiirraa jalqaba kan jettu yoo tahu, ‘ani hin kittaanamne,’ jedhee uummatatti dubbachuun hamma mana barumsaa baadiyyaatti barsiisaan jira jetti. Dubartoonni kittaanamanis akka hin qaanofneefi ‘’kan isaanii takkaa ijaa taheef warri kaan immoo akka isaanii miidhaan akka irra hin geenye,’’ walumaan taane barsiisna jechuun himti. Shamarreen kuni naannoo fi mana barumsaashee keessatti barnoota kennaa jirtu namoonni fudhataa fi dhaabonni tola olaan ishee jajjabeessuuf dhufanii gaaf ishee dubbisan akka itti boonan dubbatti. Fuuldurattis mirga dubartootaaf falmachuu akka itti fuftuufi jijjiirama arguu akka feetu dubbatti. ‘’Eessumni koo suuraa isa waa’ee koo barreeffame miidiyaa hawaasummaa irratti arge jabaadhu takka danqaa si dura jiru dabartteetta naan jedhe,’’ jetti. Akka qorannoo dhimma fayyaa biyyaalessaa Itoophiyaatti kittaanni dubartoota waggaa 15-49 jiranii harka 62 Naannoo Saboota Sablammootaaf Uummattoota Kibbaatti babal'ate argama.


Maayaa Muur Jonaataan Ayiransiin qabsooftee mana hidhaatii baastee itti heerumte

Kubbaa kachoon addunyaarratti beekamtuu kan taateefi garee WNBA keessa taphachaa kan turte Maayaa Muur nama akka mana hidhaatii ba'uuf qabsaa'aaf turte Jonaataan Ayiransitti heerumte. Jonaataan Ayiransi himannaa sobaa mana cabsee seenuun yakka raawwachu jedhuun dogogoraan mana hidhaa ture. Ayirasni erga dogoggoraan waggaa 23 hidhamee booda Bitootessa keessa bilisa jedhamee gadhiifameera. Muur nama kana hidhaatii baasuuf qalbii guutuudhaan carraaquuf jecha bara 2019 keessa tapha ittiin gurra horatte dhiistee garee ishee WNBA keessaa baate. Dhamaatiin isheen hojii ishee itti aarsaa gootes lafatti hin hafne;  Jonaataan Ayiransitti mana hidhaatii gadhiifame. "Ji'oota lama dura walfuune, nuti amma jireenya boqonnaa haaraa kana waliin gammachuudhaan itti fufaa jirra," jechuun dubartii ganna 31 Muur Gud Moorniing Ameerikaatti dubbatteetti. Muur bara 2011 keessa garee Minesootaa Lynx  irraa erga filamtee booda, akka isaan marsaa afuriif shaampiyoonaa ta'an gargaaruun bara 2014 keessa taphattuu hedduu jaallatamtuu (Most Valuable Player (MVP) jedhamteetti. Muur seenaa WNBA keessatti taphatoota maqaa gaarii hortan keessaa ishee ol-aantuudha. Muur tapha Olompikii lamaafi tapha Shaampiyoonaa Addunyaa lamaan medaaliyaa warqee argatteettis. Haata'u malee, dirree ispoortii akkasi itti milkoofteefi maqaa gaarii horatte keessaa bara 2019 gara jalqabaa keessaa baateetti. Kan kana gochuuf murteessites Jonaataan Ayiransi kan waggoota 12 durarraa kaastee beektu mana hidhaatii baasuuf qabsaa'uudhaaf. Jonaataan Ayiransi hidhaa waggaa 50n adabamee ture. Himannaa sobaa ittiin yakkamaa ta'ee waggoota 23f mana hidhaa ture kuffisuun mana hidhaatii akka bahu ta'eera. Dhimma Jonaataan Ayiransi ittiin yakkamaa ta'e irratti yaada yeroo kennu abbaan murtii Daani'eel Giriin, "Dhimma baay'ee dadhabaa seera hin guutneefi miiraan ta'edha," jedheera. Muur yeroo Jonaataan mana hidhaa Magaalaa Jafarsan keessaa bilisa jedhamee ba'utti jilbaan jalatti kuftee nagaa gaafatte. Jonaataan Ayirans amma umuriin isaa ganna 40 guuteera. Hojiisheetti tarii ni deebitii gaaffii jedhu gaafatamtee Muur akkas jette: "Birraa dhufu kana wanta itti aanee ta'uu malu ni ilaalla jedheen abdii qaba. "Yeroo ammaa kanatti ani wallaansoo yeroo dheeraa kana booda afuura baafachuu, gammaduufi boqochuun barbaada. "Yeroo ammaa kana nu hunda keenyaaf wantonni hin beekamiin hedduun jiru, kanaaf ani ammallee kaampiidhuma keessan jira."


Dubartiin ganna 68 Naayijeeriyaatti lakkuu deesse

Dubartiin ganna 68 biya Naayijeeriyaatti yeroo jalqabaaf lakkuu ulfooftee haadha ijoollee lamaa taate. Hospitaalli Yuunivarsiitii Leegoos jiru dubartiin ganna 68 lakkuu dahuushee Dilbata kaleessaa beeksise. Dubartiin kuni wal'aansa baqaqsanii hodhuu yookiin oppireeshiniidhaan torbee 37 irratti deesse. Yeroo ammaatti haatii fi ijoolleenis nagaa isaaniiti jedhameera. Ijooleen dhalataniis dhiiraafi dubartiidha. Hospitaalichi suuraa haadhaa fi ijoollee fuula Tiwiitaraarratti maxxanseera: Dubartiin umrii hammanaa sanuu lakkuu yoo deessu akka hispitaalichaati kan jalqabaati jedheera hospitaalichi. Dahumsa irratti wantootni ajaa’iboo biroo kana dura mudatanii beeku. Kana dura dubartin umrii 73 takkaa mucaa godhatanii hin beekne biyya Hindiitti lakkuu da’aaniiru. Gama kaaniin, dubartiin lammii Bangilaadesh ega ilma tokko deessee ji'a tokko booda daa'imman lakkuu dahu ishee kana dura doktoorri ishee BBC'tti himaniiru. Doktoroonni gadameessa ishee lammaffaa keessatti daa'imman lakkuu biroo jiraachuu baranii yaala baqaqsanii wal'aanuu tasaa godhaniifiti kan ilmoon dhalatan.


Wal'aansi umrii da'umsaa dubartootaa dheeressa jedhame gaaffii kaase

Ogeessootni wal'aansa umrii da'umsaa dubartootaa waggaa kudhaniin dheeressa jedhame nu yaaddesseera jedhan. Wal'aansichi kan yeroo dheeraa fi milkaa'uunsaa immoo kan hin mirkanoofnedha. Haa tahu malee ammayyuu dubartoonni wal'aansa kanaaf yuroo 6,000 ol baasaa jiru. Piroofesara Saayiman Fiisheel Barmingihaamitti hogganaa dhaabbata wal'aansa kana kalaqani yoo tahu, wal'aansichi carraa umrii dubartooti itti dahan kan dabaluufi dhibee tibba laguu arguu dhaabuu waliin dhufan-kanneen akka dhukkuba onnee fi laafina lafee hir'isa jedhameera. Wal'aanisichi qaama ovaarii xiqqoo baasuun gara waan akka geengoo xixiqqootti akka geeddaramu gochuun cabbeessuu dha. Kana booda akka baqu erga taasifameen booda deebisamee yeroo barbaadametti gara qaama dubartiitti galfama. Akka hakiimonni dhuunfaa jedhanitti yoo taheef dubartiin  da'uu barbaaddee tokko kutaa ovaarii cabbaa'ee taa'e kana qaama isheetti fudhachuuf yoo heyyemte naannoo ujummoo gadameessa isheetti galchuun ni danda'ama. Umrii itti da'uu dandeessuufi laguu ishee itti argitu, dheeressuu barbaaddi taanaan iddoowwan qaama keenyaa dhiigni akka gaariitti deddeebi'u keessa galchuun ni danda'ama-bobaa jala faa galchuun ni danda'ama. Wal'aansichi umriin dubartii dargaggummaa keessa otoo jiruu ovaariisheerraa fudhatamnaan bu'aansaa  guddaa dha, sababiinsaa immoo hanqaaquu fi ovaariin hormoonii guutuu gatii qabuufi. Hanga yoonaatti wal'aansa kana dubartoota sagaltu fudhate. Wal'aansi akkasii dubartoota ovaarii isaanii sababii kaansariidhaan dhabuuf saaxilaman irrattillee ni hojjetama jedhan piroofeesar Fiisheel. Kanaaf wal'aansichi sirrii dha jechuuf odeeffannon gahaan jira jechuu dha. Doktor Meelaaniin eegumsa  sirna wal hormaataa irratti UK'tti kan hojjetu yoo tahu, dubartootni fayyaalessi yaalii baqaqsanii hodhuu karaa tokkos tahe kara biraa  daa'ima argachuuf jecha fudhachuun hin hafu jetti. Dubartiin dhukkuba kaansarii hin qabne wal'aansa kana fudhattee hin beektu, dabalataan ovaariin xixiqqoo deebi'ee qaama dubartii keessa seensifamu immoo waggaa 10 turuusaaf ragaan hin jiru. Wal'aansi hormoonii bakka buusuu inni jedhamu, '' kan sirriitti qoratame dha yoo tahu dabalataan dubartoota barbaadaniif ni kennama'' kan jedhan immoo Dr, Deevis Biriitishitti Koree Dubartoota Laguu arguu dhaabanitti argamuun kana dubbatan. Kanaaf wal'aansi kuni isa kana bakka hin bu'u jedhu. Kana malees dubartoota carraa da'uu isaanii dabaluu barbaadaniif hanqaaquu ofii cabbeessuun,''filannoo qabatamaa tahe,'' dha wal'aansi hin mirkanoofne kanarra jedhu Pirof, Dhukkuba erga laguun dhaabbatee booda dhufuuf dubartoonni hundi hin fayyadamiin iyyuu malee ni jira. Wal'aansi hormoonii bakka buusuu dhibee kanneen akka ol guuruufi halkan halkan dafqisiisuu hiri'isuu ni danda'a jedhameera. Gorsi inni bira Hakiimoonni kunneen akkas haa jedhaniyyuu malee shamarreen ganna 22 wal'aansicha fudhachuuf qophiitti jirti. Ammaaf waan ani hin barbaanne tokko ijoolee godhachuu dha. ''Hojii koo nan jaaldha, mucaa gohdachuun dura waanin hojjechuu barbaadu baayyeetu jira.'' ''Booda yoon mucaa godhachuu baadhe hoo jedheen dhiphachuu hin fedhu.'' jetti.


Fayyaa dubartootaa: Ujummoo dubartoonni dhaabatanii akka fincaa'an gargaaru

Dubartiin lammii Keeniyaa mana fincaanii uummataa fayyadamuun dubartoota infeekshinii saaxilamaniif fala falte. Injiirii Mutaakaan jedhamti meeshaa ujummoo fakkaatu kan dubartoonni dhaabatanii akka fincaa'an isaan gargaarudhan kan isheen gabaaf dhiyeessite. Ujummoon kun dubartoonni mana fincaanii uummataa fayyadamanii dhukkubni akka isaan hin qabne gargaara. Injiiriin dhukkuba infeekshinii ujummoo fincaaniin irra deddeebiin erga rakkattee boodadha meeshalee kana biyya alaatii fichisiisuu kan jalqabde. Meeshaa kana erga fayyadamuu jalqabdeen booda dhibeen infeekshinii ishee qabataa ture akka ishee dhiise dubbatti. Kanaanis mala ishee gargaaare dubartoota kaanitti gurguruu akka feete dubbatti. Ogeessoti fayyaa illee malli kun infeekshiniif saaxilamuu akka hir'isu waliigalu. Dr Kiriis Obwaak ''Dubartoonni fincaan fincaa'uuf gadi hin teenye jechuun, teessoowwan mana fincaaniitti hin bu'anii jechuu dha. Kunimmoo carraa infeekshiniif isaan saaxilu ni hir'isa. Haa tahu malee ujummoo kana fayyadamuun gocha aadaa waliin walitti bu'uu dha jechuun dhiiroti Keeniyaa mormaa jiru. Namni Saayiman Baaraaz, ''Kuni aadaa keenya waliin hin deemu sababiinsaa nuti dubartoonni dhaabbatanii akka hin fincoofne beekna,'' jedheera. Meeshichi birrii 60'n akan gurguramu yoo tahu hanga yoonaa Injiriin 400 gurgurteetti.


Isheen Eenyu? : Dubartii Balasii (shookaarraa) akakuu nyaata gara garaa hojjetti

Tsaggaa Gabiramasqal firii balasii(shookaa) irraa maarmaalaatii qopheessitee gosa nyaataa haaraa barsiste.


Beeksisi kitaaba qaama saala dubartootaa miidiyaa hawaasummaarraa haqame

Miidiyaan hawaasummaa kanneen akka tiwitarii, Inistaagiraamiifi Fesbuukii kitaaba waa'ee qaama hormaata dubartootaa (buqushaa) mata duree 'The Vigina Bible' jedhuun barreeffame diduusaa dhaabbati kitaaba maxxansu Kensingitan jedhamu ibse. Qabiyyeen kitaaba kanaa wayita miidiyaalee hawaasummaa kanneenirratti beeksifamutti jechi 'vaginal ykn vagina' jedhu hundi fudhatama dhabeera. Beeksisi jecha kana of keessaa hin qabne garuu hunduu darbeera. Kitaaba kana kan barreessan Dr Jenifar Guntar jechi 'vagina' jedhu safuu osoo hin taane qaama namaati, jecha qaaniis miti jedhan. Beeksisi waa'ee kitaaba kanaa jalqaba wayita maxxansuuf dhiyaate ''waa'ee fayyaa buqushaa wantoota baruu qabdan' jedha ture. Inni kun haqameera. Booda jecha 'vagina' jedhu keessaa baasuun beeksisichi darbeera. Barnoota waa'ee walquunnamtii saalaa fi fayyummaa qaama walhormaataa dubartootaa kan barsiisan Dr. Jenifar inumaa maqaa kana waamuu dhiisuutu qaaniidha malee, maqaa uumamaa isaatiin waamuun waan tuffatamuu qabu miti jedhan.


Warshaan moobaayila iPhone sobaa Mozaambikitti poolisiin to'atame

Qondaalonni Moozaambik moobaayiloota iPhone sobaa kan fakkeeffamanii hojjetaman1,165 to’achuu himan. Magaalaa guddoo biyyattii Maputoo keessatti poolisiin biyyattii sakatta’insa appaartaamaa tokko irratti gaggeessaniin lammiilee Chaayinaa lama to’annoo jala kan oolchan. Kunis bakka isaan moobaayiloota iPhone fakkeessuun hojjetanitidha. Poolisiin akka jedhutti namoonni moobaayiloota kanneen fakkeesanii hojjetan tooftaa addaa lakkoofsa [serial number] itti kennan qabu. Shakkamtootni gochaa kana haalaniiru. Qondaalonni gumurukaa biyyattii eeruu uummata irraa argataniin jara kana to’achuu himaniiru. “Komii akka shakkinu nu godhetu dhiyaate. Sana booda sarara oppireeshinii keenyaa diriirsinee torban sadiif erga qorataa turree booda waan kana arganne,’’ jedhan daarikterri gumurukaa naannichaa Ginoo Joon. Bilbilli qabame gariin isaa gara biyyichaatti seeraan ala galfame, kaan ammoo hatamee argame jedhan. ''Appaartamaadha garuu akkuma warshaatti itti hojjetu. Bilbiloonni asumatti hojjetamu. Koodii isaa [serial number] itti godhamee mana kuusaa moobaaylootaa naannoo Alto Mae jedhamu jirutti gurgurama jedhan. Fulbaana 9 bara 2007tti, hojii uumaan beekamaa dachee kanaa oomisha seenaa keessatti baayyee bu'a qabeessa iPhone kalaquu ibse. Amma diizaayinaa fi qulqullina addaa ittiin beekamu irraa kan ka'e gatii qaaliinis tahu namoonni Iphone qabachuu filatu. IPhone'niin bifa hedduun diinagdee addunyaaf gumaate. Addunyaa kanarratti Apple - kaampaanii (Iphone) oomishu, bu'aa 'iphone' irraa qofa buusu kan argatan dhaabbilee lama yookaan sadi qofatu jira. Kunis oomisha haaraa kan tahe bilbila ismaart (smart phone) kalaquu isaatiini. Ayifooniifi warreen biroon oomisha waggoota kudhaniin dura homaa hin beekamne, yeroo ammaa garuu akka meeshaa namni baay'een argachuuf barbaadu omishan. Kana qofaa miti, Ayifooniin gabaa akka softiweer, muuziqaa fi beeksisaa jijjiireera. Gadi fageenyaan waa'ee Ayifoonii yoo ilaallu, namoota kanneen akka Istiiv Joobsii fi shariika isaa Istiiv Wozniyaak, akkasumas itti aanee kan dhufe Tim Kuuk fi dizaayinara Ayifoon kan tahe Sir Joonii Ayiv maqaa dhahuun keenya waan oolu miti.


Daa'imni waggaa 4 maatiin osoo hin argin taphaaf konkolaataa haadha isaa konkolaachise

Nezerlaandis keessatti daa'imni waggaa afurii konkolaataa harmee isaa konkolaachise, tarii fuulduratti dorgommii Formula One keessatti abdii qabaa laata? Poolisiin magaalaa Utrecht daa'imni kun konkolaataa harmee isaa konkolaachisuun konkolaattota biroo dhaabbatan lamatti buuse jedhe. Taateen kun Sanbata darbe kan raawwate yoo tahu manaatii uffata isaa pijaamaa fi miilla qullaa bahuun konkolaaticha seenee konkolaachise. Namootni dhaabatanii argan qorra keessa qofaa deemuu isaa hubatan yaaddahuun poolisii waaman. Yeroo konkolaachises namni miidhame hin jiru. Poolisiin Inistaagiraamii irratti ''Max Verstappen'' haaraa arganne jechuun barreesse. Max Verstappen lammii Nezerlaandis dorgommii konkolaachisummaa Formula One jedhamu keessatti shaampiyoonaa tahuun beekamudha. Poolisiin akka barreessetti daa'imni kun gaafa Sanbataa yeroo abbaan isaa hojii deemu hirribaa ka'uun, furtuu konkolaataa haadha isaa fudhachuun ''konkolaachisuu deeme.'' Erga poolisoonni dhufanii isa fuudhanii, gabaasni konkolaataan alatti gatame tokko konkolaattota biroo lama waliin walitti bu'eera jedhu bahe. Konkolaatichi maqaa haadha daa'ima konkolaachisaa tureen galmaa'eera, jedhe humni poolisii. Osoo gara maatiitti hin deebisiin dura buufata poolisiitti daa'ima waggaa afurii kanaaf dhugaatii chokoleetii fi akka ittiin taphatuuf 'teddy bear' kennameefi. Haatis waamamtee dhuftee walumaan gara konkolaataa walitti bu'e sanaa deeman. Achitti konkolaatichi akkamiin akka hojjetu gaafatan. Daa'imni kunis furtuudhaan konkolaataa haadha isaa bane. Konkolaaticha kaasuun miilla isaa ammoo gara peedaalii firisiyooniifi gaaziitti bute jedhe poolisiin. Poolisiin fuuldurumaafuu maatiin isaa furtuu konkolaataa akka dhoksan gorsan. ''Max Verstappen haaraan argameera,'' jechuun poolisiin Utreech kan barreesse. Kunis yeroo ammaa kana shaampiyoonaa Formula One Nezerlaandis kan tahe ibsuun.


Tesla: Manni murtii Jarman ijaarsa warshaa konkolaataa sababa bofaafi lootuun adda akka citu ajaje

Warshaan konkolaataa Jarman, Tesla, sababa bofaafi lootuun oomisha akka dhaabu manni murtii ajaje. Kunis kan ta'e quuqamtoonni naannoo dhimmicha mana murtii erga geessanii boodadha. Warshaan oomisha konkolaataa elektirikaa oomishu kuni dhihoo magaalaa guddoo biyyattii Berliinitti warshaa elektirikaa Awuroppaati isa jalqabaa ta'eefi kan baatirii konkolaataa ijaaruuf bosona ciraa ture. Haa ta'u malee, quuqamtoonni naannoo bofaafi lootuuwwan bosona keessa jiranif gaarii miti jechuun mormuu eegalan. Sababa kanaaf manni murtii Fraankifart bosona ciruun akka dhaabatu ajajeera. Ajajni mana murtii kuni kaampaanii Teslaa irratti waggaa darbes achuma biyya Jarman bulchinsa Biraandenbargitti itti bahee ture. Ajajni duraan itti bahe yaaddoo bineensota bosonaafi dhiheessii bishaaniin walqabateeti. Ajaja booda kana itti bahe irratti Teslaan waan dubbate hin qabu. Murtiin dhumaas hin murtoofne. Kanneen himata kana dhiheessan Waldaa naannoof quuqamu Nature and Biodiversity Conservation Union (NABU) fi Green League jedhamanidha. Akka kanneen naannoof quuqaman jedhanitti bosonni Teslaan ciru bakka jireenyaa bofaafi lootuu cirracha gubbaa jiraatanii ni dhabamsiisa. Lamaanuummoo sanyii eegumsi taasifamufidha. Dabalataan, ijaarsi warshaa kanaa mataan isaa reppitaayiloota yeroo ammaa ganna keessa riphanii jiran ni jeeqa jedhu. Hogganaan Tesla Elon Mask Sadaasa waggaa dabre ture ijaarsa warshaa kanaa kan ifa godhan. Adoolessa 1 2021'ttii hojii akka eegalu abdatanii ture. Waggaattis konkolaataa 500,000 oomishuuf karoorfame. Quuqamtoota naannoon ala paartileen Jarman lama biroollee ijaarsa warshaa kanaa mormaniiru Kana dura ministeerri naannoo Jarman 'itti gaafatama ofiin' Teslaan ijaarsa warshaa akka eegalu eeyyameefi ture. Kanaafis, bosona hektaara 91 ciruun irraa eegama. Ijaarsa eegaluun garuu murtee qondaaltota irratti hundaa'a.


Teekinoolojii: Waa'ee konkolaataa elektiriikii gaaffilee gurguddoo shan ka'aniif deebii

Waggootii saddeet dhufan keessatti, mootummaan UK gurgurtaa konkolaatota boba’aa hunda dhaabuun, wiirtuuwwan chaarjii ummataa 300,000’tti babal’isuu barbaada. Kana jechuun, UK’n bara 2050’tti karoora 'net-zero' dhugoomsuuf, konkolaatonni elektirikii (EV) nama konkolaataa haaraa qabaachuu barbaadu kamiifuu filannoo isa jalqabaa ta’a jechuudha. Konkolaatota miiliyoona 35 daandilee UK irra jiran keessaa bara 2020 %1.3 qofaatu EV ture, ta’us lakkoofsi kun dabalaa jira. Fayyadamtoonni konkolaataa garuu ammayyuu konkolaataa elektiriikii (EV) irraa shakkii qabu. Gaffilee gurguddoo gaafataman shaniif deebiin kunooti. Gatiin konkolaatota elektirikii yeroo hedduu konkolaatoota boba’aa paawondii kumaatamaan ni caalaa. Sababni isaas baatirii EV oomishuun mi’aa ykn qaalii waan ta’eefi warshaaa konkolaataa jiru gara warshaa teekinoolojii haaraatti geeddaruun invastimantii guddaa waan gaafatufi. Ta’us dhiyeenyatti gatiin isaani ni hir’isa jedhamee yaadama. Ogeessonni baasiin konkolaaataa kana dhuunfachuun booda dhufus yaadamu qaba jedhu. Baasiin konkolaataa elektirikii (EV) chaarjii gochuuf ba’u dhiyeenya keessaa dabalaa dhufeera ta’us garuu ammayyuu baasii boba’aa gadidha. Malli ittiin maallaqa oolchan biroonis jiru. Ashuraan [qaraxi] konkolaataa hangam akka gaazii qilleensa faalu baasu irratti hunda’a, kanaaf konkolaatonni gaazii hin baafne kan akka EV qaraxa irraa bilisadha. Akkasumas konkolaataan boba’aan socho’u kutaalee baduu fi sirreeffamu qaban hedduu qaba, EV’n garuu hin qabu kanaaf baasiin haaromsuuf ba’un ni xiqqaata. Yeroo ammaatti, UK keessa wiirtuulee chaarjii 30,000 ta’an jiru, isaan keessaa walakkaa ol chaarjii ‘arifataa’ ykn ‘hatattamaa’ jedhamanidha akka Zap Map jedhutti. Mootummaan Jimaata darbe akka beeksisetti bara 2030’tti wiirtuulee chaarjii 300,000’tti babal’isuuf karoora qaba. Hogganaan Vauxhall, Pool Wilkooksi akka jedhutti, lakkoofsi wiirtuulee amma UK keessa jiru ‘guutummaati ga’aadha kan jedhurraa kan fagaatedha.'' Garuu bara 2030’tti  yeroo EV caalatti baramaa deemu, fedhiin waan dabaluuf, lakkoofsi wiirtuulee chaarjiis dabalaa akka deeman nan amana jedhaniiru. Konkolaataan guutummaatti chaarjii ta’e hagam imaluu danda’a? Faageenyi EV’n tokko chaarjii guutuun imalu danda’u, gosa konkolaaticha irratti hundaa’a. Hogganaan dhabbata baatirii EV oomishuu, Biritishvoolti jedhamu, Piitar Rooltan, teeknolojii fageenyaa EV dabaluuf hojjatamaa jiru foyya’aa deemaa jira jedha. “Ammatti konkolaataan tokko fageenya km 320 hanga km 400 ga’u imaluu danda’a.” Dhuma waggootii kurnan dhufanitti, baatiriiwwan foyya’uuu fageenya kana km hedduun dabalu malu. Konkolaatonni elektirikii baatirii liitiyam-aayon ta’e fayyadamu, dandeetti isaanii foyyeessuuf ammo qorannoowwan gaggeeffama jiru. Jijjiirama guddaa fiduu kan danda’u, yeroo oomishtoonni -teeknoolojii ammayyaa’aa- baatirii solid-state jedhamu yoo gabaaf dhiyeessuu danda’anidha. Baatiriiwwan kunneen kan liitiyum-aayon ta’an caalaa saffisaan chaarjii kan ta’u danda’anidha. Kanaaf EV’n gara fulduraatti chaarjii guutuu tokkoon fageenya dheeraa deemuu danda’u jedhamee eegama. Manneen jireenyaa harki caalaan UK keessa jiran, miiliyoona 18 (%65) kan ta’an, paarkiingii mataa isaanii ykn daandii itti konkolaataa dhaabuu danda’an qabu, akka gabaasa RAC’tti. Ta’us garuu akka Abbaan taayitaa Gabaa fi Dorgommii jedhutti, kana jechuun manneen miiliyoona saddeet ta’an bakka chaarjii itti taasisan hin qaban jechuudha, kun kanneen appaartimantiii keessa jiraatan dabalateeti. Akka dhaabbata Zap Map irrraa Melenii Shaffilbootam jettuutti, filannoowwan biroo jiru. “Aanga’ooti nannolee chaarjaroota daandirra dhaabbatan ijaaraa jiru. ''Kanarra darbee ammoo gabaalee naannoo ofii jiranitti charjii barbaaduudha, akkuma boba’aaf wiirtuulee adda addatti imallu.” Kun ta’uu dhiisuu danda’a. Akka Pool Wilkooksi jedhantti, “jijjiiramni suuta dhufaa jira.” Lakkoofsi fayyadamtootaa dabalaa akka deemuu malu tilmaama. Wanti biraan gara fulduraatti dabalaa deema jedhamee eegamu, “abba qabeenyummaa waliinii” ykn gaartuulee waliin konkolaataa fayyadamaniidha. Meleniin akka jettutti konkolaataan ofiin of oodu hanga guutummaatti baramutti, konkolaataa waliin fayyadamuun beekkamtii argachaa deemuu malu. “Mee yaadi, akka amma Uber waammattu, konkolaataa ofiin bakka barbaadde akka si geessuuf yoo waamu dandeesse. Dhiyeenyatti konkolaataa waliin fayyadamuun furmaata barbaachisaadha jedheen amana.”


MM Abiy Ahimadif konkolaataan elektirikii jalqabaa Itoophiyaa keessa walitti suphamte kennameef

Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad konkolaataa elektirikii jalqabaa Itoophiyaa keessa oomishamte isaaniif kennamuu ibsan. Ganama kana MM Abiy atileet Haayilee G/Sillaase harkaa fudhachuu isaanii fuula Tiwiitaraa isaanii irratti ibsaniiru. MM Abiyyiif konkolaataa kana kan kenne dhaabbata kaampaanii Haayundaay Mootar waliin ta'uun, biyya keessa kan konkolaatittii walitti suphe (assembled) Maaraatoon Mootarsidha. Konkolaattota Haayundaayi alaa galchuun Itoophiyaa keessa kan hojjetummoo atileetii beekamaa Haayilee G/Sillaasedha. Hayileen abbaa qabeenyaafi dura taa'aa dhaabbata Marathon Motor Engineering jedhamuu kanaati. Konkolaataa elektirikii Itoophiyaa keessa suphuun gaaffii MM Abiy Ahimad pirezidantii Haayundaayif dhiheessaniin kan raawwate ta'u Waajjirri Ministeera Muummee ibseera. Ministirri Muummee Abiy invastimantiin akkanaa diinagdee magariisaa biyyattiin kaayyeffate galmaan ni gaha jechuun ibsaniiru. Waajjirri Ministira Muummee konkolaataan kuni Itoophiyaaf haaraa ta'u ibsuun bakka fedhetti chaarjii ta'u akka dandeessu ibseera. Biyyoota faalamni qilleensaa rakkisu keessaa tokko magaalaa Finfinnee akka taate ni beekama. Wantoota MM Abiy hoggantoonni Itoophiyaa kana dura hin agarsiifne barsiisan keessaa tokko keessummoota simatan ofii konkolaachisun bakka fedhan geessuu isaaniiti. Akka fakkeenyaatti, viidiyoon wayita MM Abiy pireezidant Isaayyaas Afawarqii of bira kaa'atanii magaalaa Asmaraa keessa konkolaataa oofan marsaalee hawaasaa irratti ijoo dubbii ta'e ture. Yeroo kaan hoggantoota kaan bulchaa UAE dabalatee konkolaataa isaaniin paarkii indastirii daawwachiisanii turani. Biqiltuu magaalaa Finfinnee keessa dhaaban konkolaataa bishaan obaasuun fayyadamaa ofii yeroo obaasanif mul'ataniiru. Waajjirri MM Abiy, Itoophiyaa keessa konkolaataan elektirikiin dalagu akka hojjetamu yaada dhiheessuu isaanii ibseera. Konkolaataan elektirikii faala qilleensa naannoo to'achuuf akka dandeessisu konkolaataa oomishamu eegaltedha. Konkolaataan kuni akka konkolaataa kaani injinii boba'aa fudhate sosso'u osoo hin taane akka mobaayilaa chaarjii ta'ee haa sosso'uf motora elektirikii of keessaa qaba. Elektirikiin baatiriirraa sosso'u motora elektirikii sochoosuun goommaan konkolaataa akka naanna'u taasisa. Baatiriin isaa yeroo chaarjii taasifamu humna ni kuufata. Kana jechuun boba'aa bakka kuufatus ta'e aara boba'aa of keessaa hin baasu jechaadha. Yoo baatirii of harkaa fixe socho'u waan dhabuf bakki itti chaarjii ta'u qophaa'aaf. Biyyoota garaa garaatti invastimantiin akkanaa babal'ataa waan dhufef bakkeen itti chaarjii ta'anis dhaabbileen oomishanis baay'ataa jiru. Kaampaaniin konkolaataa oomishu Niisaan yeroo ammaa UK keessa buufata boba'a caalaa bakka elektirikaan chaarjii itti godhanitu baay'eedha jedha. Yeroo ammaa mootummaaleen namoota kanneen konkolaataa elektirikii oofan jajjabeessuutti jiru. Gatiin paarkii gadi-aanaa argachuu, barjaa magariisa akka argatan akkasumas gaafa daandiin tirkaafikaan guutame karaa baasiin akka sosso'anillee eeyyamamaaf. Sababoota muraasa namoonni konkolaataa elektirikii baay'inaan akka hin fayyadamneef taasisan keessaa muraasni kunooti. Chaarjiin konkolaataa elektirikii takkaa taasisan maayilii 100 (160km) deemsisa. Kuni, kan boba'aan socho'anirraa xiqqaata. Konkolaataan elektirikii mataan isaa gosa garaa garaati. Kan chaarjillee fudhataa, kan boba'aa fudhatullee jira. Ta'us, chaarjii gochuuf kan boba'a fudhatan caalaa yeroo fudhata. Bakka hunda bakki itti chaarjii godhan waan hin argamneefis namoonni baay'ee itti fayyadamaa hin jiran. Sababni biraa, giddugaleessaan konkolaataa elektirikii tokko chaarjii gochuuf hanga daqiiqaa 30 fudhata. Kan boba'aan sosso'anirraa yeroo fudhata jechaadha. Kan biraan, konkolaattota biraarraa gatiin isaanii ni dabala. Taa'us, fuula duratti xiqqaachuu mala jedhu kanneen biiznasii sana keessa hojjetan.


Balaa konkolaataa Finfinneetti miseensa maatii tokkoo torba galaafate, daa'imman lubbuun hafan

Balaa konkoolaataa miseensi maatii tokko dubartii biyya alaa deemtu turte gaggeessuuf konkolaataa tokkoon imalaa turanirratti dhaqqabeen kan karaa deemtuuf turte dabalatee lubbuun namoota torbaa darbe. Akka Komishinii Hooggansa Balaafi Ibiddaa Finfinnee ibsetti, kanneen du'an hunduu dubartoota yoo ta'an lammiilee Ertiraati. Balaan kuni Sambata darbe ALI Bitootessa 03, 2014 galgala mudate. Akka Komishinichaatti konkolaaticha keessa namoonni 11 turani. Maatiin kun magaalaa Finfinnee kondominiyeemii Galaan jedhamuutii ka'uun ture dubartiifi ijoollee ishee gaggeessuuf gara buufata xiyyaaraa Booleetti deemaa kan turan. Kanneen du'an keessaa harmeen dubartii gaggeeffamtu Ertiraarraa dhufan dabalatee firoonni ishee Finfinnee jiraatan keessa jiru jedhameera. Harmee isaanii waliin kanneen ala bahuuf turan daa'imman ganna afuriifi jahaa garuu lubbuun hafuu ibsameera. Ta'us, miidhaan waan isaanirratti qaqqabeef wal'aansa argataa jiru. Namoonni kuni konkolaataan Galaanii ka'e karaa Hannaa Maariyaam jedhamu daandii haaraa ijaaramerra gara buufata xiyyaaraa Boolee deemaa turan. Konkolaataan isaan keessa turan Dolfiin jedhamu Boolee gahuuf erga karaa walakkaa deeme booda sababa rakkoo godhateen sinotiraakii daandii qarqara dhaabbatetti bu'e lubbuu torba galaafachuu poolisiin himeera. Kanneen lubbuun hafan keessaa tokko konkolaachisicha yoo ta'u, miidhaan jabaa irra gahee wal'aansa argataa akka jiru ibsameera. Hojjettoonni yeroo balaa bakka balaan gahe yeroo dhaqqabanitti lubbuun namoota torbaa darbee ture. Daa'imman lamaan miidhamanii lubbuun hafaniifi kaan gara buufata fayyaatti geeffamuu Dubbii Himaan Komishinii Hooggansa Balaafi Ibiddaa Obbo Nigaatuu Maammoo BBC'tti himaniiru. Sababa balaatiin konkolaatichi haalaan waan miidhameef reeffa namootaa konkolaataa keessaa baasuuf hojjettoonni yeroo balaa maashinii deeggarsaa fayyadamuuf dirqamaniiru. Kunis sa'aatii 1:20 ol fudhachuu Obbo Nigaatuun himan. Akka qondaala kanaatti bakki balaan dhaqqabe irra deddeebbiin balaan ni dhaqqaba. Kana duras bakkuma kana lubbuun poolisii tokkoo darbuu himan. Bakkichi irraan gadee waan qabuufi dhorkaan saffisa xiqqeessuuf gargaaruu waan hin tolfamneef balaan akka uumamu sababa ta'u eeran. BBC'n poolisiirraa akka odeeffateetti poolisiin sababa balaa dhaqqabeefi kan kanaan walqabatan qorataa jira.