Itoophiyaa keessatti naannolee sadiin alatti HIV/AIDS'n sadarkaa weerararraa jira

Itoophiyaa keessatti naannoleen sadii facaatiin HIV/ADIS sadarkaa weeraraarra akka jiran waajjirri Ittisaafi To'annoo HIV/AIDS Federaalaa BBC'tti himeera. Finfinnee, Dirree Dawaa, Harar, Gambeellaa, Affaar, Tigiraayi, Amaaraafi naannoo Beeneeshangul Gumuz weerara keessa jiraachuu isaanii  daayiirketarri daayiiroktoreetii komiinikeeshinii waajirichaa Obbo Daani'eel Baatir BBC'tti himaniiru. Naannolee weerara kana keessa hin jirre ammoo: Somaalee, Oromiyaafi naannoo Sabaafi Sablammootaafi Ummattoota Kibbaa akka ta'an ibsu. Akka seera Dhaabbata Fayyaa Addunyaatti jedhu obbo Daani'eel; walumaa galatti hawaasni dhibbaa ol yoo dhibbichaan qabame weerara akka jedhamu ibsuun naannolee kunneenis weerara keessa jiraachuuf himu. Ta'us garuu jedhu obbo Daani'eel; haala biyya keessa jiru weerara jechuun akka hin danda'amne ibsu. Waajjiri Ittisaafi To'annoo HIV/AIDS Federaalaa dabalataanis dargaggoota biratti of dagachuun ol'aanaa akka jiru himu. Waggatti lammiileen 23,000 ol vaayirasichaan ni qabamu; lammiileen 11,000 ol ta'an immoo vaayirasichaafi dhukkuboota vaayirasichaan wal qabataniin akka du'an ibsaniiru. Lakkofsi kun waggoota darbe waliin  bira qabamee yoo ilaalamu hir'ataa dhufuusa himu obbo Daani'eel. Kunis immoo akka biyyaatti "of dagachuufi dhibaa'ummaa"akka jiraatu uumeera. Sababuma kanaan hawaasni  HIV/AIDS gonkumaa hin jiru jedhee akka yaadu jiraachuus himu. Kunis hedduminnaan dargaggootarratti akka mul'atu himu. Dhaabbilee barnoota ol'aanaatti, bakkeewwan piroojektoonni jiranitti, bakka oomishni abaaboo jiruufi namoota warshaa sukkaaraaf jecha shonkoora ciran biratti of dagachuun hedduminnaan bakkeewwan itti mul'atan ta'uus dubbataniiru. Mootummaanis haala kana hubachuun asiin dura namoota hawaasaa keessaa bahaniin, koree garagaraa qindeessun, miidiyaaleefi namoota beekkamoo waliin ta'uun hojii adda addaa hojjachuuf sochiirra jiraachuu himaniiru. Manni maree Eedsii Biyyaas waggoota shanan jahan darban xiyyeeffannaa osoo hin argatan turuu kaasun bara 2011 A.L.I irraa jalqabee irra deebiin hojii jalqabsiisuu himaniiru. Tatamsa'ina HIV/ADIS sadarkaa biyyaatti Tatamsa'inni HIV/ADIS sadarkaa biyyaatti yeroodhaa gara yerootti hir'ataa dhufuu obbo Daani'eel ni ibsu. Kanas lakkoofsaan yoo kaa'an 0.91 ta'a jechuun haalli amma biyya keessa jiru weerara jechuun akka hin danda'amne dubbatu. Tatamsa'inni HIV/ADIS sadarkaa naannootti yoo ilaalamu tatamsa'inna akka biyyaatti jirurra akka caaluu obbo Daani'eel ibsaniiru. Tatamsa'inni dhibbeentaadhaan yoo kaa'amu Gambeellaa %4.8, Finfinnee %3.4, naannoon Tigaraayifi Amaaraa immoo %1.2dha. Akkasumas Dirree Dawaa, Harar, Affaariifi Beeneeshangul Gumuz immoo naannolee sadarkaa weerararra jiran jechuun ibsu. Tatamsa'inna gad aanaa naannoleen qaban immoo; Somaalee (0.01) fi naannoo Sabaafi Sablammootaa fi Ummattoota Kibbaa (0.04) ta'uusanii himu. Akka biyyaatti kutaalee hawaasaa keessa tatamsa'inni baay'innaan dubartoota daladala sal-qunnamtiirratti hirmaatan lakkoofsa heddu ta'uusaanii BBC'tti himaniiru. Kunis %23 ta'uu ibsuun dubartoonni abbaa warraasanii du'aan dhaban gidduttis %19 ta'uu dubbatu. Konkolaachiftoota karaa dheeraa imalanfi hidhamtoota seera biratti giddu galeessan tatamsa'inni sadarkaa biyyatti ol jedhee akka mul'atu dabalataanis ni ibsu. Naannoo Amaaraattiin namoonni haaraa HIV/ADIS'n qabamanis ta'ee vaayirasichaan du'an xiqqaachaa dhufuu Biiroo Eeggumsa Fayyaa naannichaatti hogganaan dhimma HIV/ADIS irratti hojjattan   kan ta'an obbo Baqaaluu Daagnee BBC'tti himaniiru. Facaatiin HIV/ADIS naannicha keessa jiru akkas jedhanii ibsuun kan nama rakkisu ta'uu ibsuun, "tatamsa'inni hawaasa walii galaa bira jiru %1.2 yoo ta'u lakkofsaan immoo namoota kuma tokko keessaa namoonni 12 ta'an vaayirasichi dhiiga isaanii keessatti argama jedhamee eeggama", jedhu hogganaan kun. Magaalota naannichaa muraasa keessatti tatamsa'inni jiru ol'aanaa yoo ta'u namoota kua tokko keessa namoota 41 keessatti vaayirasichi ni argama jedhamee eeggama jechuun ibsu. "Tatamsa'innii HIV/ADIS naannoo Amaaraa isa sadarkaa biyyaatti jiru waliin wal bira qabamee yoo ilaallamu %30'n caalamaa qaba. Nmaoota akka haaraatti qabamaniin immoo %29 qooddata. Namoonni HIV/ADIS waliin wal qabatee du'an immoo %32 ta'u," jedhaniiru. Kana keessatti immoo dubartoonni lakkofsi isaanii ol'aanaa ta'uu himaniiru. Naannichatti magaalloonni 66 magaaloota tatamsa'inna ol'aanaa qabu jedhamanii adda kan bahan yoo ta'u; magaalloonni jaha immoo irra caalaan tatamsa'inni kan keessatti argamudha jedhaniiru obbo Baqaaluun. Hawaasa walii galaa keessaa %0.67 yoo ta'u lakkofsaan immoo 178,000 ol HIV/AIDS saaxilamaa yookiin vaayirasichi qaama isaa keessa jiraachuu danda'a jennee qorannoo geeggessineen beekuu dandeenyeerra jedhu Obbo Nagaash Simee Itti aanaan Biiroo Fayyaa Oromiyaa. Tatamsa'iinni HIV/AIDS baadiyyaa irraa magaalaa keessatti heddumaachuu kan dubbatan kunis dhibbentaadhaan %3 ta'a jedhu obbo Nagaash . Magaalaa keessatti  dubartoonni daldala saal-qunnamtii irratti hirmaatan, keessumeessitoonni mana nyaataa, dubartoota mana dhugaatiifi shiishaa keessa hojjatan, namoota hojii humnaa hojjataniifi konkolaachistoonni karaa dheeraa imalanis saaxilamummaan isaanii ol'aanaadha. Gama biraatiin immoo dargaggeeyyiin umuriin isaanii 15-24 jiran ittillee saaxilamummaan HIV/AIDS heddumimmaan mul'ata jechuun obbo Nagaash BBC'tti himaniiru. Qorannoo bara 2018'tti guutuu biyyaatti geeggeffameen magaalloonni Oromiyaa 92 ta'an qorannoo kana keessaa qooda fudhataniiru. Magaalloonni 76 ta'an magaalota facaatiin HIV/AIDS hedduminnaan keessatti mul'atuudha.Magaalota 76 keessaa immoo magaalloonni kudhan ta'an isaan kaan caalaa facaatiin HIV/AIDS kan keessatti  mul'atudha. Magaalloonni kunneenis: Adaamaa, Mojoo, Asallaa, Shaashamannee, Naqamtee,  Jimma, Goobba, Shaakkisoon fa'a kaasuun ni danda'ama jedhu obbo Nagaash. Tatamsa'inni HIV/ADIS magaalaa Finfinnee keessa jiru isa guutummaa biyyattii keessa jiruun waliin garaagarummaa guddaa hin qabu jedhu ogeessi waajjiraa Ittisaafi To'annoo HIV/ADIS magaalaa Finfinnee obbo Taarikuu Moollaa. Tatamsa'inni vaayirasichaa akka dabaluuf sababoota kan ta'an kaasuun saal-qunnamtii daangaa hin qabne yeroodha gara yerootti babalachaa dhufuu qorannoodhaan irra gahamuu him obbo Taarikuun. Kunis saal-qunnamtii fuudhaafi heerumaan alatti raawwatamuufi  dubartoota daldala saal-qunnamtiirratti hirmaatan waliin saal-qunnamtii raawwachuudhaan akka ta'e ibsu. Qorichoota sammuu namaa hadhoochan fayyadamuun magaalattii keessatti baay'innaan kan mul'atu ta'uu ibsuun magaalaa Finfinnee keessatti umuriin saal-qunnamtiin itti jalqabu yeroodha gara yerootti xiqqaataa dhufus himu obbo Taarikuun. Asiin dura umuriin saal-qunnamtiin itti jalqabu ganna 17-18 yoo ta'u amma garuu sanii gaditti ta'u eeru. Sochii saal-qunnamtii magaalattii keessa jiruun gaa'elaaf amanamoo ta'uu dhabuun heddumaataa dhufuu qorannoon waajjirri Ittisaafi To'annoo magaalattii geeggesse ibsa. Hogganaan qunnamtii ummataa Waajjira Ittisaafi To'annoo HIV/AIDS Federaalaa obbo Daani'eel akka jedhanitti sadarkaa biyyaatti tatamsa'inna to'achuuf xiyyeeffannaan gudda itti kennamee yoo hin hojjatamne tatansa'inni isa amma jirurraa guddachuu akka danda'u himu. "Dagatamuu isaa fudhachuun yoo hin danda'amne akka biyyaatti gatii nu kafalchiisa. Kunis dhiibbaa xiinsammuu, haawas-diinagdee qofa osoo hin taane dhiibbaa siyaasaas ni fida," jedhaniiru. Akka obbo Daani'eel jedhanitti kan waggaa darbee osoo ilaalleeyyuu hammeentaan tatamsa'innaa 1.18 akka ture ibsu. Guutuu biyyaatti dargaggootaaf hojiin barnoota kennuu bara waliin deemuun barbaachisaa waan ta'eef waajjirrisaaniis miidiyaa hawaasummaa fayyadamuuf akka karoorfatan dubbatu. Fedhiin raadiyoo, gaazexaafi teelevizhiinii fa'as fayyadamuu jiraachuu ibsuun dargaggoota hedduminnaan argachuuf immoo miidiyaalee isaan hedduminnaan fayyadaman fayyadamuun dursi akka kennamuuf ibsaniiru.


Ruwaandaan immoo Afirikaatti duula farra kaansarii gadameessaatiin dursaa jirti

Guutummaa addunyaarratti kaansariin fiixee gadameessaa gosawwan kaansarii warra kaan keessaa lubbuu dubartootaa galaafachuun afraffaarra jira. Dhibeen kun kan ittisuun danda'amu ta'ee osoo jiruu Afirkaatti garuu bakka biroo caalaa kan lubbuu hedduu galaafatudha. Sochiin si'ataa Ruwaandaan kaansarii fiixee gadameessaa ittisuuf taasisaa jirtu biyyoota Afrikaa birootiif fakkeenya gaarii kanneen biroo irraa baratanidha. Anjeliinee Usaanaasee jiraattuu Kigaalii magaalaa guddittii Ruwaandaadha. Dubartiin kun otuma fayyaakoon jira seetee yaadduu guyyaa tokko waan yaaddee hin beekne ishee mudate. Sadaasa bara 2017 keessa ture kan dhiiga paantii isheerratti argite. Umuriin Aadde Anjeliinee ganna 67 waan ta'eef daraaraan ji'aa natti dhufa jettees hin yaaddu ture. "Gara buufata fayyaa doktoroonni akkan deemee qorannoo kansarii fiixee gadameessaa taasisuuf na gorsanittan deeme. "Bu'aan qorannoos dhibeen sun akka na qabateeru agarsiisa ture. Akkan ta'un wallaale. Amanees fudhachuu hin dandeenye - ani waanuman du'u natti fakkaatee ture," jetti. Aadde Anjeliinee akka jettutti osoo hin turiin hospitaalatti wallaansa argachuun ishee lubbuu ishee bararaareera. Osoo ar'adha ta'eeti Ruwaandaa keessatti dhibeen kaansarii kun silumaayyu ishee hin qabatu ture. Sababiin isa duula talaalliifi qoratamuu dhibee kaansarii fiixaa gadamessaa biyyattii keessatti jalqabameen milkaa'inni argameeera. Kaansariin fiixee gadameessaa Afirkaa keessatti gosa kaansarii Afrikaa keessatti beekamu isa lamaffaa yoo ta'u, akka Dhaabbata Fayyaa Addunyaatti garuu dhibee hundaa ol ajjeesuudha. Vaayirasiin Huumaan Paappiloomaa (HPV), dhukkuba saalqunnamtiin daddarbu dhibee kaansarii fiixee gadameessaa hundumaaf jechuun ni danda'ama. Lakkoofsi namoota dhibee kanaan du'anii hedduu ta'us, akkasuma ammoo qorichi talaallii bu'a qabeessa ta'e jiraatullee, biyyoota Afirikaa 10 qofaatu talaallii HPV sagantaa sirna talaallii isaanii keessa galfataniiru. Biyyoota Afirkaa Lixaa keessaa Senegaal qofaatu talaalli kana fudhatee hojiirra oolchaa jira. Biyyoonni biroon akka Naajeeriyaa garuu bifa yaalii qofaan jalqaban malee akka sagantaa talaallii sadarkaa biyyaaleessaatti fudhatanii hojjechaa  hin jiran. Haalli kun gara biyyoota Afirkaa Bahaatti wayya sababiin isaas talaalliin HPV Keeniyaa, Yugaandaa, Tanzaaniyaa, Itoophiyaafi Ruwaandaa keessa waan jiruuf. Ruwaandaan HPV ittisuudhaaf akkasumas dubartoonni dursanii wallaansa dhibee kaansarii fiixee gadameessaa akka taasisaniif bara 2011 keessa duula cimaa jalqabde. Karoorri duulichaas ijoolleen durbaa dursanii akka talaallamaniifi dubartoonni ammoo qorannoo fiixee gadameessaa akka taasifatan gochuudha. Sagantaa duula talaalii waggaa duraa keessatti Ruwaandaan, ijoollee durbaa umuriin isaanii talaalliif gahe 10 keessaa sagale geessisuun dandeesseetti. Kun ammoo xiinxaltootaan akka fakkeenyaatti kan ka'aa jirudha. Garuu imalli Ruwaanda kunis waanuma danqaa malee hinturree. Ruwaandaan wayita karoora talaallii eegaluuf jetteetti, hawaasni fayyaa addunyaa maallaqa olaanaa kanarra oolchan osoo dhimma fayyaa daa'imaniitiif olchanii caalaa barbaachisa ture jechuun baayyee haamlee isaan laaffiisan. Motummaanis kubaaniyaa qorichaa idil addunyaa waliin walta'iinsa uumuun kanaaf fala dhawweera. Kubaaniyichi talaallii waggoota sadaniif kennamee bilisaan dhiyeessaa ture. Akkasumas danqaalee aadaa hedduutu ture. Ammalleen dubartoonni kaansariin gadaameessaa bu'aa tolchituuti jedhanii amanan waan jiraniif, hakiimaan wallaanamu hin fudhatan,'' jetti Ms Usaanaase. Dubartoonni gadaameessi keenya yoo baafame godaannisa akka waan qabataniitti yaaduun sodaatu jetti. Hgaruu wallansi baqaqasanii hodhu dubartoota kaansariin qabamaniif taasifama malee ittisuufi miti. ''Kaansariin gadameessaa biyya Ruwaanda akeessatti kan yeroo baayyee mudatuufi dubartoonni hedduunis wallaansa barbaacha kan dhufan erga sadarkaa cimaarra gahanii booda,'' jedha Jiddugala Biomedikaalii Ruwaandaatti Daarektara Kutaa To'annoo Kaansarii kan ta'an Dr Firaansois Uwinkwindi. Ilaalcha dogongoraa talaallii ilaalchisee jiru irratti hubannoo cimsuuf motummaanis duula karaa oggantoota hawaasaa, waldaalee, jaarsoolii mandaraa, hojjattoota fayyaa, manneen barnootaa fi midiyaatiin hubannoo cimsuuf yaaleera. Talaalliin manneen barnootaatti shamarraniif kennameera. Kanneen mana barnootaa hindeemneef ammo manatti kennameefiira. Aanga'oonni fayyaa dhiyeessitiin talaallii biyyattii guutuutti jiraachuu mirkanneessaniiru. Duulli jalqabaa hawaasa dakaa keessatti eegalee waggoota saddeetiin booda, amma sagantaa talaallii idilee Ruwaandaa humeera. Ragaan Ruwaandaa keessatti bu'aa agarsiisu jiraachu baatulleen, biyyoon gara biraa adeemsa walfakkaataa hordofan infekshinii HPV dargaggoota mudachu malu irratti jijjirama olaanaa galmessisaniiru. Awustiraaliyaan bara 2007'tti ture talaallii ummataa kan eegalte. Garuu dubartoota kaansarii gadameessaatiif qorachuu kan eegalte ammo bara 1991 irraa kaaseeti. Baayyinni kaansarii gadaameessaa waggaanii yeroo ammaa namoota kuma 100 keesaa mudannoo torba irratti akn argamu yoo ta'u, kunis wallakkaa jiddugala addunyaati. Bara 2020'tti ammo Awustiraaliyaatti mudannoon kaansarii gadaameessaa waggaatti namoota kuma 100 keessaa gara jahaan gadiitti akka bu'u tilamaamameera. Ruwaandaan booda, biyyoonni Afriikaa biraas kana hordofaa jiru. Onkololeessa keessa, motummaan Keeniyaa talaalli HPV daandii sagantaa talaallii biyyattii keessatti akka hammatamu taasisuun, dhaabbilee arjomtoota addunyaa waliin hojachuu eegale. Motummichi shamarran kuma 800 kan umuriin isaanii 10 ta'e talaaluuf barbaadee ture. "Keeniyaa keessatti guyyaatti dubartoota sagaliituu kaansariidhaan du'a. Dhukkubicha ittisuuf sochii taasifameen ammo shamarraniifi dubartoonni gurguddoonni akka qorataman taasifamaa jira,'' jetti Hospitaala Yunivarsitii Agaa Khaan Naairoobiitti profesara gadaameessaa kan taate Maarleen Temmeerman. Aangawoonni fayyaa addunyaa dhiibbaalee muraasaan alatti waa'ee amansiisummaa isaa labsan illeen namoonni muraasni tallaallii hin amana ''Mucaa kiyyaa kan waggaa 10 talalliif hingeessiine saabbiin waan jedhamu dhagahuufu. Oduu ijoolleen keenya yoo talaallii fudhatan ni laamsha'u ykn hitiituu dhiigaatu mudata jedhutu jira. Talaallii ilaachisee barnoonni argannee tokkoolleen hinjiru,'' jetti Mbonjee Atimaan haatii qarqara magaalaa Mombaasaa jiraattu tokko. Waldaan Hakiimoota Kaatolikii Keeniyaa (KCDA), garee amantaa yoo ta'u, shamarran daa'immaniif talaallii kennuun hinbarbaachisu jechuun akka dhaabbatuuf waamicha taasise. Talaallii irraa HPV ittisuuf gaa'iila dubartii lamaan oliifi quunnamtii saalaa irraa ofi ittisuu irratti akka hojjataniis gaafate. Riiwaandaatti yoo deebiinu ammo, karoorri kaansarii gadameessaa to'achuuf yaalii taasifamu cimsuudha. "Shamarran gurguddoo fi dubartoonni wayita nuti sochii eegaluutti carraa waan hinarganneef jecha, tarsimichi amma dubartoota umuriin waggaa 30 fi 49 years, jidduutti xiyyeeffachuun hojjanna,'' jetti Dr Umwindi. Durbee Usaanaase amma hubannoo cimsuudhaafi kanneen biro dhukkubicha ittisuuf wallansa akka argatan jajjabeessuuf jechu seenaa kaansarii ishee qoode. ''Ani waanan argeef, warri hafaniif akka duukaa kiyya hordofuun doktara bira dhaquun ilaalamaniif nan jajjabeessa,'' jetti. n.


Aannaan hin danfiin fayyinaaf miidhaamoo bu’aa qabaataa?

Aannaan hin danfiin ykn 'pasturalized'  kan hin taanee dhuguun, dandeettii qaamni keenya dhukkuba ofirraa ittisuu qabu dabaluun alatti, alarjikiiwwan garaa garaa ittisuufi sirni nyaataa qaama keessaa akka socho'uuf dabaluuf akka fayyadu himama. Haata'u malee, sababii aannaan danfisanii fayyadamuun barbaachisaa itti ta'u mataasaas qaba. Kunis baakteriyaawwan aannan hin danfiin keessatti argaman ajjeessuufi aannanichis osoo hin badiin yeroo dheeraaf akka turu taasisuuf ni fayyada. Biyyoota akka Ingliiz, Iskotlaand, Weelsiifi Kaaba Ayirlaandiitti gurgurtaan aannaan hin danfiini suuqiiwwan xixxiiqqoo kaasee supparmarketoota gurguddaa keessatti seeraan dhorkamaadha. Baayyeen keenya aannan kan dhugnuuf waan dhimmoota qaama keenyaaf fayyadan hedduu of keessatti waan hammateefiidha. Haata'u malee vaayitaminoonni aannan keessatti argaman tokko tokko ho'a dandamachu hindanda'an. Kana jecuunis wayita danfiisnutti bu'aan isaan qaama keenyaaf qabaataan hamma ta'een ykn gutummaan baduu danda'u jedhuudha. Qorannoo biyya Kaanadaatti gaggeefamee tokkoonis carraan bu'aasaa dhabuu gadaanaadha jedheera. Haata'u malee, qabiyyeen vitaaminii B2 jedhamuu sababii ho'aatiin baduu danda'a jedha. Namoonni tokko tokkoo ammo aannan hindanfiin soorachu kan filatan, baakiteriyaawwan qaama isaaniif barbaachisan ni qabata jedhanii waan amananiifiidha. Danfiisuun baakiteeriyaawwan bu'aa qabeessaafi kanneen miidhaa qaqqabsiisan lamaanu ni ajjeesa.Haa ta'u malee, aannan ho'aa sawwa keessaa elmamu keessaa baayyinni baakiteeriyaa argamu hedduu miti. Sirriiyyu aannan osoo hindanfiin yoo guyyootaaf turee itiitee ykn hojjatamun gara gosa nyaata adda addaatti geeddarame bu'aanni  qaamaaf qabaatu niidabala jedha qoranichi. Gama alarjiikiifi dhukkuboota ittisuuf dandeettii dabalutiinis, aannan hindanfiin bu'aa baayyee qabaachuun isaa himamullee, hanga ammaatti bu'aa quubsaan hinargamne. Qorannoon maatii hojii qonnaatiin bulan tokko irratti gaggeefame, miseensoonni maatii sanaa dandeettiin dhukkuba ofirraa ittiisu olaanaafi haalli alarjii isaanii gadaanaa ta'u mul'iseera. Garuu ammo kun kan ta'uu danda'e waan isaan aannan hindanfiin dhugaaniif haa ta'u ykn haa dhiisuu ragaa qabatamaa argachu hindandeenye. Dhaabbanni Sadarkaawwan Nyaataa Inglizii ammo baakteriyaawwan aannan hindanfiin of keessaa qabu, summaa'u nyaataatiif nama saaxilu danda'a jedha. Itti-dabaluunis, namoota dandeettiin dhukkuba ofiirraa ittisu isaanii gadaanaa ta'e, kan akka dubartoota ulfaa, daa'immaniifi maanguddootni aannaan hindanfiin dhandhamachuullee yaadu irra hin jiru jedheera. Aannaan hindanfine baakteriyaawwan miidhaa qabaniifi Saalmolenaa, Ikolaayiifi Kaampiilobaaktar jedhaman ofi keessaa qaba. Yunivarsitii Inglizii Sareey jedhamu keessatti barsiisaa 'Microbiology' nyaataa kan ta'an, Dr Yorig Guterezaan akka jedhaniitti, aannan hindanfiin soorachuun miidhaa fayyaa qaba. Baakteriyaawwan aannan hindanfiin keessatti argaman dhukkuba marriimaaniif madda ta'uun alatti du'aaf nama saaxilu kan danda'an ta'u himu.


'Prime editing': Mudoon qaccee sanyii harki 89 sirrachuu danda'u

Saayinitistootni Ameerikaa mudoon qaccee sanyii dhibeewwan garaagaraaf sababa ta'u harki 89 teeknoolojii haaraa 'prime editing' jedhamuun sirrachuu danda'aa jedhan. Teeknoolojii haaraan kun koodiiwwan qaccee sanyii irra deebi'ee tooraan naquu waan danda'uuf ''genetic word processor'' jedhamuunillee beekameera. Teeknoolojiin kun caaseffama qaccee sanyii kanneen dhibeewwan akka aniimiyaa fidan dabalatee laaboraatorii keessatti sirreessuu danda'a. Gareen Inistitiiyuutii Brood, teeknoolojiin kun ''hojiirra oolchuuf mijataa fi ifa dha, haata'u malee qorannoon kun reefu jalqabbiirra jira'' jedha. 'Prime editing' damee qaccee sanyii gulaaluun teeknoolojii haaraa saffisaa ajaa'ibaan dhalateedha. Qacceen sanyii keenya qajeeltoo (instructional manual) guddinaafi hojmaata qaama keenyaati. Salphaatti seeliiwwan keenya hunda jechuudha. Qaccee sanyii gulaaluun, qo'annooowwan saayinsaawaa hammayyeessuutti jira. Teeknoolojiin qaccee sanyii gulaalu kun dawaa dhukkubootaaf argachuu gara sadarkaa olaanaa tokkootti ol guddisa jedhameeetis abdatama. Haata'u malee daa'imman qaacceen sanyii isaanii gulaalameef erga dhalatanii booda ittisa HIV waliin walqabatee gaaffiiwwan safuufi naamusaa(moral and ethical) gurguddoo kaasisa jedhameera. Teeknolojii qaccee sanyii gulaalu kana keesatti wantoota ajaa'ibsiisoo jiran keessa tokko teeknoolojii 'Crispr-Cas9' yoo ta'u, qaccee sanyii namaa sirriitti ilaalee bakka sirrii ta'e adda baasuun akka maqasiitti iddoo lamatti mura. Dandeettiin teeknoolojii waggaa sagala dura kalaqame kanaa, qaccee sanyii gulaalaaluuf bu'uura gaarii ta'eera. Bu'uurrii cimaan kun kaahamus, adeemsi gulaallii yeroo mara milkaahaa ta'uu dhaba, bakki itti kutames dogoggoramuu mala. Sababoonni lmaan kun ammoo teeknolojii kana waldhaansa fayyaaf itti fayyadamuuf rakkisaa taasisaniiru. Teeknoolojiin 'prime editing' garuu hanqinoota kana furee hojicha ni milkeessa abdii jedhu horeera. Qorannoon 'the journal Nature' tokko 'prime editing' fayyadamuun kutaalee qaccee sanyii keessaa baasuufi itti galchuun milkaaheera. Qo'attoota keessaa tokko kan ta'an Dr. Daaviid Liyuu '' warreen qaccee sanyii gulaalan kana akka word processors'tti ilaaluu dandeessa, taartiiba qaccee sanyii isa sirrii argachuun bakka buusuu danda'uu'' jedhan. 'Prime editing' akka Ctrl-F tuquun kutaa jijjiiruun barbaadame barbaaduu, achiis Ctrl-C fi  Ctrl-V cuqaasuun ammoo qaccee sanyii barbaadamu fudhatanii bakka jijjiiramuu qaburra kaahuu akka jechuuti. Teeknoolojiin kun tartiiba koodii qaccee sanyii laaboraatooriitti hojjetame kan qabu yoo ta'u, gaheewwan gurguddoo lama, bakka gulaalamuu feesisu adda baasuun jijjiirama gochuuf barbaadame raawwachuuf gargaara. Hojiin kun Inzaayimii kutaa qaccee sanyii qophaayee jiru gara isa jijjiiramuu maluutti geessuun hojjetama. Teeknolojiin 'prime editing' qo'attoota MIT Inistitiyuutii Broodii fi Harvaardiin kalaqame. Koodiin qaccee sanyii dhala namaa bu'uuraalee afur adenine, cytosine, guanine and thymine kan jedhaman kan qabu yoo ta'u isaan kun qubee jalqabaa isaaniin (ACGT)adda bahanii beekamu.  Koodii qaccee sanyii dahla namaa bu'uralee qaccee sanyii kanaa walumatti biiliyoona sadii ta'an irraa ijaarama. Adeemsa gulaallii kan keessatti dogoggoorri jijjiirraa bu'uuralee afran kanaa dhibee seeliif sababa ta'a. Prime editing dogoggoroota laaboraatorii keessattii uumamaniin dhibeewwan mudatan kan sirreessu yoo ta'u. Qacccee sanyii namaa gulaaluun dhukkuboota daddaddarbuu qaccee sanyiin dhufanis ittisuu danda'a. Caaseffamni qaccee sanyii 75,000 ta'an kan dhala namaa dhibeef saaxilan jiraachuu kan dubbatan Dr. Liyuu, 'prime editing' dandeettii harka 89 caaseeffamoota kana yaaluu qabaa jedhan. Harki 11 kan hafe caaseffama qaccee sanyii koppii goodhaman yookan ammoo cirumaa kan badan yoo ta'e kan dhalatuu dha. 'Prime editing' saayinsii 'molecular life-sciences' jedhamu keessatti qaccee sanyii gara fedhanitti jiijjiiruuf fedha jiru keessatti jalqabbii gaariidha jedhan Dr. Liyuun.


Umurii 45'tti suuta deemuun 'mallattoo dullumaati' jedhame

Namoonni umurii jiddu galaa isaaniitti suuta jedhanii adeeman mallattoo  sammuu fi qaamnisaanii dafee dulloomaa jiraachuu kan argasiisuudha jedha qorannoon tokko. Qorannichi saamuda saffisa olaanaati fayyadamuun adeemsa dulummaarrati qorannoo gaggeesaniiru. Kanaafuu umurii 40n keessatti daftanii kan hintarkaanfannee yoo ta'e, sammuufi qaamni keessan attamiin dulloomaa jiraachu agarsiisa jedhu qorattoonni. Kana malees namoota akkasii fulli isaaniis dulloomusaanii ifatti kan himu yoo ta'u, dandeettiin sammuun isaaniis ni xiqqata. Gareen idil addunyaa kunis 'argannoon qoranichaa' baayyee dinqisiisadha jedheera. Hakiimoonni kunneenis saffiisa imalaa kan safaran fayyaa walii galaa namootaa baruufiidha. Keessattuu namoonni umuriinsaanii waggaa 65 olii wayita taa'aniitti haalli cimina riiphusaanii, fayyina soombaa, madaalli saanii eeggachuufi dhiisuusaa, cimina lafee duggugguruu akkasumas nageenya agartuu ijaa ni sakkatta'ama. Suutaan demuun kan umurii waliin walqabatee dhufu yoo ta'u, dhukkuboota umuriin walqabatanii dhufan kan akka dhukkuba irraanfachuutiin walitti hidhama qaba. Qorannoo kana keessatti, lammiileen Niiwu Zilaand kuma tokko keessatti hirmaataniiru. Umuriin namoota qorannichaan hammatamanii 45 yoo ta'u, isaan irratti safarriin tarkaanfii imalasaanii kan jalqabaa, fi kan jiddugala gaheessummaa hordofameera. Hirmaattoonni qorannoo kanaas qorannoo ciminaa fi nageenya qaamaa, akkasumas wayita ijollee turanitti ammoo waggaa lama lamaan qormaata maddaallii guddinaa cimina sammuu  fudhataniiru. "Qorannoo kanaan akka bira geenyeettis, namoonni suuta adeeman kanneen umurii isaanii dura dulloomaniidha,'' jedha pirofessarri Teerii Mofat kan qorannicha adda durummaan gaggeessan. Namoota umurinsaanii waggaa 45 ta'e jidduutti mataasaa garaa garummaan tarkaanfii jiraachusaa kan dubbatan oggeessi kun namni saffiisaan garuu sakandii tokko keessatti meetira afuri deemu danda'a jechuun kunis figiicha akka hintaane hima. Walumaa galattis, namni suuta adeemu 'atattamaan kan dulloomaa jiru' ta'usaatiif mallatoodha kan jechuun, namoonni akkasiis sombiisaanii, ilkaan, fi sirna dandeetii dhukkuba ofirrraa ittisu isaani kan kanneen ariitiin deeman gadii qabu jedhera qorannichi. Qorattoonni kunneenis nama waggaa 45 maaliif suuta akka adeemu ijoollummaa isaanii waggaa sadii irraa kaasuun hordoffii taasisuun dandeettii sammuu sakkata'uun,  qormaata afaanii kannuun dursanii dulloomuu eegalusaanii adda baasuun ni danda'ama jedhaniiru. Namoonni dafanii dullooman kunneenis ijoollummaa isaanii kaasanii mallattoo dullummaa ni agarsiisu jechuun haala jireenyaa ofii sirreessuun ammoo kanaaf fala ta'u gorsu.


Poorchugaal: Daa'imni fuula malee erga dhalatee dooktarri hojiirraa dhorkame

Poorchugaal, daa'imni funyaan, ijaa fi gartokkee buqqee mataa malee erga dhalatee booda dooktarri daa'uumsa hojii irraa dhorkameera. Maatiin daa'ima Rodrigoo rakkoo fayyaa ilmi isaani qabu hanga inni dhalatutti quba hin qaban ture. Aanga'oonni koree fayyaa himannaa itti gaafatamummaa ba'uu dhiisuun Dr Artur Kaarvaalhoo hojiirra dhorkuuf filataniiru. Dhimma da'imman biroon wal qabatee himannaan biroo waggoota kudhanii ol dura akka turan barameera. Gabaasi himannaa kunneen irratti midiyaalee Poorchugaalin taasifame, hawaasaa biyyittii dheekkamsiiseera. Dr Kaarvaalhoo himannaa irratti dhiyaaterratti haga ammatti deebii hin kennine. Rodrigoon Onkoloolessa 7 Hospitaala Saawo Bernardoo magaalaa Setubaal keessatti dhalate. Harmeen isaa yeroo ulfa turteetti mana yaalaa dhunfaa keessatti Dr Kaarvaalhoo birratti hordoffii yaalii gaggeessa kan turte yoo ta'u, maatiin rakkoo fayyaa da'imni kun yeroo garaa keessa ture qabu irratti dooktarri kun akka homaa hin dubbanne himu. Yeroo hordoffi ulfaa afraffaa altiraa saawundii kan fakkii daa'ima garaa keessa jiru agarsiisu irratti yaaddoon fayyaa da'ima kanaa yeroo kaafameetti Dr Kaarvaalhoon rakkoon akka hin jireetti deebiseefi. "Yeroo tokko tokko fakkii altiraa saawundirratti fuuli daa'ima yeroo garaa haadhaatti siqu gartokkeen isaa hin mul'atu nuun jedhe," jechuun adaadaan Rodrigoo miidiyaaletti himuushee AFP'n gabaaseera. Erga Rodrigoon dhalatee booda rakkoo fayyaa inni qabu yeroo argamu da'imni kun saatii xiqqoof qofa akka lubbuun turu itti himame. Haa ta'u malee, kunuunsa hospiitaala jalatti daa'imni kun torban lamaaf ammayyuu lubbuun jira. Maatiin sana booda Waajjira Abbaa alangee Poorchugaalitti Dr Kaarvaalhoo irratti himannaa dhiyeessani. Himannaa dhimma daa'ima Rodrigoo irratti dhiyaateen hawaasi dheekkamuun booda himannaan biroo dhagahamuu eegalan. Aanga'oonni fayyaa akka jedhanitti bara 2013 irraa eegalee himannaan irratti dhiyaatan yoo xiqqaate ja'a ta'an ni jiru. Himannaa bara 2011 irratti daa'imni tokko rakkoo fayyaa kan dhibee sammuu, miila laamsha'eefi fuula boca bade waliin dhalate. Harmeen daa'ima kanaa Laawuraa Afoonsoo, himannaa dooktara kannaratti abbaa alangeef dhiyeessituus deebii dhabuu ishee gaazexaa Pablikoo jedhamutti himteetti. Amma ganna 8 kan ta'e daa'imni ishee yaalii baqaqsanii hodhuu hedduu argatus ammayyuu dubbachuus ta'e deemuu akka hin dandeenye dubbatti. Himannaa biraan bara 2007'tti maatii daa'imni dhalatee ji'a xiqqoo booda jalaa du'e utuu mana murtiitti hin dhiyaatin darbuu isaa gaazexaan kuni gabaaseera. Dhimmii kun Poorchugaal keessatti namoota hedduu dheekkamsiiseera. Sirna hojii fayyaa biyyattii fi akkaataa yaddoon namootaaf deebii laachuu irratti gaaffiii kaasiseera. Pirezidantiin waldaa medikaalaa Migu'el Guyimaares torban darbe ibsa midiyaaleef kennaniin, 'yaaddoo ummataan' ka'e kanaratti Dr Kaarvaalhoo kallattiin haasofsiisu isaa himeera. Yeroo qorannoon gaggeefamuutti dooktarri kun hojii dhabuuf walii galuu isaas dubbateera. Walii galtee qaama kana hordofaa jiruun tasifameen hanga qorannoon tasifamutti Dr Kaarvaalhoo baatii ja'aaf hojii irraa akka dhorkamuu murtaa'era. Itti gafatamummaa ba'uu dhisuu doktarichaa irratti "ragaan cimaa jira" kun immoo "tarkaanfii cimaatti ni geessa" jechuun hogganaan koree meedikaala kibbaa biyyitti Aleeksaandar Vaalentim Laawurenkoo dubbataniiru. Murteen hojiirraa dhorkuu kun hanga tokko dubartoota ulfaa dhimma kana xiyyeefannoon hordofaa akka jiru 'rageessuu' danda'a jedhee akka abdatu Obbo Laawurenkoon dubbateera.


Itoophiyaa: Guyyaa daandiiwwan konkolaataarraa bilisa itti tahanitti maaltu ta'a?

Itoophiyaatti ji'atti guyyaa dhuma-torbee tokkotti daandiiwwan konkolaataarraa bilisa gochuun, faalama qilleensaa xiqqeessuufi lammiileenis qaamaafi sammuun fayyaalessa akka tahan karoorfameeti.


Namoonni qilleensa ho'aa keessatti caalaa dhukkubsatu

Namoonni dhukkuba yeroo dheeraa kan akka nyaataa lafee (arthritis) qaban irra caalaa guyyaa duummeessaatti dhukkubbiin akka itti dhagahamu qorannoon tokko mullise. Akkuma aadttattis kan qorrii dhukkubbi cimsa jedhu jiraatulleen, garuu qorannoo dhiibbaa haala qilleensaa irratti hojjataman muraasatu taasifame. Yunivarsitiin Maanchastar namoota 2,500 irraa odeeffannoo karaa bilbilaatiin irraa walitti qabamuun qorannoo taasiseen, akka guyyaa ho'aa fi dummeessaatti dhukkubbiin caalaa akka cimu hubateera. Qorannichis kun maaliif ta'u danda'e kan jedhuu caalaa qorachaa jira. Namoonni tokko tokkoos haala dhukkubbii jilba isaaniirratti itti dhagahamurraa ka'uun qofaa haalli qilleensaa guyyaa maala akka fakkaatu raagu danda'u. Fakeenyaaf, sababii qorraatiin muraasni miira buusaarratti itti dhagahamuun raagu. Haa ta'u malees ammoo, garaa garummaa dhukkuubbii haala qilleensaa adda addaa keessa jiru maal akka fakkaaturratti qorannoo saansaawaan hingaggeeffamne. Qorannoowwan kana duraas baayyee muraasaa ykn kan yeroo gabaabaa turan. Qorannoo amma 'Cloudy' jedhamu kana keessatti ammoo, qorattoonni namoota dhukkuboota artraayits (nyaataa lafee), fibromyalgia, boowwoo mataa cimaa fi dhukkuba neuropathic qaba 2,500 UK keessa jiraatan irratti hordoffii walitti fufa taasisaniiru. Guyyaa guyyaanis miira dhukkubbi isaanitti dhagahamu kan galmeessan yoo ta'u, kunis gaggeefamaa kan ture baatiiwwan tokko hanga baatii 15 jidduutti bilbillisaanii haala qilleensaa isaan keessa jiran akka waraabu taasisuun hordofamaa kan tureedha. Guyyoonni dummeessaayaa fi bubbee qabuus kan yeroo idileetiirra carraa jarreen kunneen akka dhukkubbiin itti dhagahamu taasisuu %20 ta'u qaba. Kanaafuu, carraan guyyaa dhukkubbiin nama tokkootti dhagamu danda'u 100 keessaa harka shanii yoo ta'u, haalli qilleensaa dummeessaa fi bubbee qabuu ammoo carraa kana gara jahaatti ol guddisa jedhame. Guyyaa dilallaa'aan ammoo dhukkuubbii ittii ni cimsa. Ta'us ammoo dhukkuubbii hundi haala qilleensaa ykn rooba qofaan kan walqabatanii miti. Pirofessar Wiil Diksan, Yunivarsitii Maanchistariitti Jiddugala qorannoo 'Epidemiology Versus Arthritis' irraa qorannoo kana ogganaa jiru. Akka jedhanittis: "Bara durii irraa qabee haalli qilleensaa dhukkubsattoota irratti miira dhukkubbii umuun dhiibbaa taasisa. "Namoonni tokko sadii ta'anii fi dhukkuba nyaataa lafee waliin jiraatanis dhukkubbiinsaanii haala qilleensaatiin akka itti cimu dubbattu.'' Pirofesar Doksan akka jedhaniitti, qorattoonni osoo haalli qilleensa dummeessa'aan attamiin dhukkubbiin akka walitti hidhata qabaatu qoratame karra kan banu ta'a. Akkasumas haala raaguu dhukkubbi' taasisuuf dandeessisu irratti namoonni hubannoo akka uummatan taasisuun, haala dhukkubbii yeroo dheeraa irratti karoora akka baafatan ni dandeessisa. UK keessatti namoonni gara miliyoon 1o ta'an dhukkuubba lafee kan qaban yoo ta'u, baayyeen isaanis guyyaan dhukkuba umamuu isaan jibbisiisuu akka isaan mudatu amanama. Dr Isitefan Simpson, gama isaanitiin, walitti hidhama dhukubni nyaataa jilbaafi haalli qilleensaa qaban haala aadaa qofaan himama ture. Kunis hubannoo namootaa malee kan qorannoon adda baafame hinturre'' jedhu. Qorannoon akkanaa kunis kan daandii haaraa saaquufi waan qabatamaa dhugaarra gahuuf murteessaadha jedhaniiru.


'Kaansariin akka itti dhalatu' baruun maaliif barbaachisa?

Saayintistoonni Biriteeniifi Ameerikaa waliin ta'uun mallattoo duraa kaansariin dursee agarsiisu qorataa jiru. Kunis, dhukkubichi osoo hin dagaagin dafanii yaaluuf yaadameeti. Qorattoonni kunneen laaboraatorii keessa kaansarii ''uumuun, ''guyyaa jalqabaa'' maal akka fakkaatu karoorfatan. Kanaafis, qorannoon kaansarii UK, Yunivarsiitii Kaambiriij, Maanchistar, Yunivarsiitii Kollejjii Landan akkasumas Yunivarsiitii Oregoniifi Istaanford jiran walitti dhufuun yaada, tekinolojii akkasumas beekumsa damee kana irratti qaban walitti fiduun qorachuu yaadan. Saayintistoonni qorannoo adda addaa taasisuun yeroo kaansariin dhalatu qorannoon irra gahuf yaadanis kuni ''akka cidii keessa lilmoo barbaaduuti'' jedhameera. Qorannoon isaan amma eegalan waggoota 30's fudhachuu danda'a. ''Rakkoon guddaa yeroo kaansariin qaama namaa keessa dhalatu arguu hin dandeenyu,'' jedhu qorannoo kaansarii UK irraa Dr Deevid Kiroosbii. ''Yeroo dhukkubichi argamu, inni qaata hundee godhate,'' jedhu. Kanaafuu, qorattoonni kaansarii qoratan akka jedhanitti qaccee sanyii namoonni qabaatani dhalatan akkasumas naannoo isaan keessatti guddatan irratti xiyyeeffachuun carraa namni tokko dhukkuba kanaaf saaxilamu qorachuu hedan. Hanga yoonaa, saayintistoonni akka jedhanitti qorannoon dursanii irra gahuf taasifamu xiqqaafi kan tumsa gareewwan garaa garaa waliin taasisan miti. Kunimmoo, ummata baay'ee keessa waan jiru baruu dhorkeera. Kanaafuu, qorattoonni walta'un isaanii kuni faayidaa guddaa akka qabu amanu. Ragaaleen akka agarsiisanitti yoo dhukkubni kaansarii harmaa sadarkaa tokkoffaa irratti wal'aansa argate dhukkubsattoonni kaansarii harmaa 98% ta'an waggoota shaniifi isaa ol jiraachuu danda'u. Yoo sadarkaa 4ffaa irratti wal'aansa argatan garuu 26% qofa lubbuun jiraachuu danda'u. Yeroo ammaa garuu dhukkubsattoota kaansarii harmaa 44% qofatu sadarkaa duraa irratti wal'aansa kan argataa jiran. Gama kaaniin dhukkuboota kaansarii hundaaf meeshaaleen itti dursanii qoratanii hubachuun danda'amu hin jiru. Qorannoon Kaansarii UK qorannoo wal ta'umsaan taasifamu kanaaf waggoota dhufan shan keessatti dolaara miiliyoona 50 baasuuf kaayyeffate. Giddugalli Kaanaarii Yunivarsiitii Istaanford jiruufi Inistitiyuutin kaansarii Oregoon, Ameerikaa jiru immoo dolaara miiliyoona 20 ramadan.


Qorannoon cidhaan irratti taasifame badhaasa argate

Badhaasa Noobeli Ispuuf baranaa kanneen injifatan keessaa qorannoon ho'i sanyii dhiiraa yookin cidhaan mirgaafi bitaa jiru garaagarummaa qabaachuufi dhabuu isaa irratti kan hojjetame tokko. Qorattoonni qorannoo taasisaniin garaagarummaan akka jiru hubachuuf yaalaniiru. Walumaa gala qorattoonni dhiirota 22 qorannoo kanaaf fayyadaman. Kunneenis, hojjettoota mana poostaafi kanneen otobisii konkolaachisanidha. Qorannoon kuni hojjeettoota mana poostaa Faransaay qullaa isaanii akkasumas uffata uffatanii dhaabatan irratti. Badhaasni kuni sagantaa yunivarsiitii Harvaard taasifametti ifa ta'e. Qorattoonni akka jedhanitti bu'aan qorannoo kanaa sanyiin dhiiraa yookiin cidhaan gama bitaa jiru isa mirgarra jiru caalaa akka ho'u mirkaneessineerra jedhaniiru. Kunis, gaafa uffata uffatan qofa akka ta'e himan. Qoraannoon hojjeettoota mana poostaa 11 irratti taasifame daqiiqaa 90'f dhaabatani cidhaan isaanii safarameera. Akkaatuma daqiiqaa lama lamaan safarameen ho'i sanyii dhiiraa yookiin cidhaan inni bitaa isa mirgarraa caalee mul'ateera. Gama kaaniin, konkolaachistoota otobisii 11 taa'anis ho'I sanyii dhiiraa yookiin cidhaan isaanii safaramaaera. Kunis, barruu qorannoo fayyaa irratti maxxanfamuutu ibsame. Qorannoon kuni ho'I cidhaanii dhala gochachuu jarreen dhiiraa irratti dhiibbaa akka qabu mirkanesseera. Biyyoota Lixaatti qulqullinni sanyii dhiiraa xiqqaataa dhufeera. Akkatti fooyyessuun danda'amu irratti wanti beekamu xiqqaasha.


Tafiidaa Raqiib: Hiree daa'ima dhibamtee kan murteessu maatii moo doktoraa?

UK keessatti maatiin daa'ima ganna 5 Tafiidaa Raqiib, hospitaala daa'ima isaanii biyya alaa geessanii akka hin yaalchifanne isaan dhorkee mana murtiitti himatan. Ofii daa'ima dhibamte ilaalchisee murtee dhumaa kennuu kan danda'u hospitaala moo maatiidha? Tafiidaa Raqiib wal'aansi sammuu baqaqsanii yaaluu Guraandhala darbe taasifameefi hospitaala keessatti meeshaalee lubbuu tursiisaniin deeggaramtee jiraachaa jirti. Haati ishee Sheliinaa Beegam fi abbaan ishee Mohaammad Raqiib intala isaanii yaala dabalataaf gara Italii geessuu barbaadanii hospitaalli isaan dhorke. Hospitaalli 'Royal London Hospital' jedhamu mucattiin keessatti yaalamaa turte, "yaala dabalataa argattus fayyaa ishee fooyya'uu hin danda'u" jechuun dhorke. Ingilaand keessatti dhimma daa'ima ofiirratti murteessuu kan danda'u maatii akka ta'e seeraan tumameera. Haa ta'u malee qaamni mootummaa tokko murteen maatii daa'ima sana kan hin fayyadne ykn kan miidhu yoo ta'e mana murtii akka falmatan jedha. Abbaa murtiitu murtee dhumaa murteessa. Armaan duras wanni akkasii mudatee manni murtee gaaf kaan maatii deeggaree gaaf kaan ammoo hospitaala deeggaree murteessee beeka. Murteen kun daa'ima sanaaf maaltu gaarii ta'a kan jedhu qofa ilaalcha keessa galchuun murtaa'a. Maatiin daa'immanii yeroo adda addaa seerri kun akka haqamu duula taasisaa turani. Manni murtii UK Fulbaana 09 dhimma daa'ima Tafiidaa Raqiib ilaalee murtee kennuf beellama qabateera.


Fayyaa: Cuunfaan timaatimaa attamiin dandeettii dhalchuu dhiiraa foyyeessa?

Qabiyyeen 'Lycopene' jedhamuufi cuunfaa timaatimii keessatti argamu qulqullina isparmii dhiiraa akka dabalu qorannoon tokko ifa taasise. Dhiirri fayya qabeessi guyyaatti dhangala'aa ykn juusii timaatimii fal'aana lama ta'u akka dabalataatti fudhatu tokko qulqullina isparmii fooyya'ee akka qabaatu ibsa qorannichi. Dhalchuu dadhabuun dhiirootaa maatii ijoollee godhachuu hindandeenye walakkaa kan ta'an akka miidhu hima qorannoon kun. Qorattoonni dhala godhachuu akka jedhaniitti, qorannoon dhiirota dhalchuuf rakkina qaban hirmaachisu baayyee taasifamu qabaata jedhu. Gorsaan NHS namoota rakkina dhalchu qabanii akka jedheetti, haala jireenyaa fayya qabeessaa fi uffannaa jalaa ballaa akka uffatamu yaada kennaniiru. Kana malees hanga danda'ameetti dhiphina hirrisuu fi wayita haati warraa saanii tibba itti ulfaa'u dandeessutti akka quunnamtii saalaa taasisan  yaada kenneniiru. Kunis carraa ulfeessisuu ni dabala jedhu. Yaadni sooranniifi qabiyyeen nyaataa dandeettii dhalchuu dhiiraatiif akka gumaatu amma bu'uura argataa jira. Dandeettiin dhalchuu dhiirootaas nyaataan alatti haalawwan fayyaa kan biraa, kan akka dhukkuba onnee hirissuu fi kaansara muraasa wajjiinis walitti hidhama. Gareen qorattotaas deegarsa dabalataa kenna jedhu. Kunis sababii lycopene nyaata keessa jiru gara qaamaatti fudhatamuuf cimaa ta'uuf dhiiroonni hundi hanga barbaachisuu guyyaatti fudhachu qabu jedha. Namni hammantaa lycopene' barbaachisu argachu barbaaduu tokkos guyyaatti timaatimii kiloo lamaa sorachu qabaata. T Yaalii torban 12'f taasifameen, dhiroonni 60 akka tasaa filataman akka lycopene microgaram 14 guyyaan fudhatan taasifaman. Wayita wallaansicha eegalanittis hammantaan isiparmii isaanii kan qoratame yoo ta'u, dhumarrattis ilaalameera. Dhumarrattis namoota wallaansicha keessatti hammataman haalli isiparmiin isaanii itti socho'u fi fayyummaan isaa baayyee geedarumsa gaarii agarsiise. Dr Liz Wiliyaams, Yunivarsitii Sheefildiitti speshaalisitiin soorata namootaa fi qorannicha kan ogganee akka jedheetti, ''Wayita ammaatti gorsi kennuufi dandeenyu baayyee muraasa.'' ''Akka dhugaatii alkoolii fudhatan xiqqeessaniifi nyaata fayya qabeessa ta'e soorataniif ni gorsina.   garuu kun ergaa baayyee waliigalaa ta'eedha. Akkasumas "qorannoon kun baayyee xiqqaa ta'ulleen ammas isa irra deebii'u hinbarbaadnu. ta'us bu'aan argame baayyee kan nama jajabeessuudha,'' jettee jirti. Andrew Diraakeley  Hospitaala Dubartootaa' Jiddu gala 'Fertility Hewitt' Daarektar wallaansaa  akka jedhaniitti, ''haala fayyina abbaa warraafi haadha warraa fooyyeessaa jiru. Kanaafu wallaansa baayyee baasii gaafatu irraa akka ofi eegan gaafanna.'' Gwendaa Burns dhaabbata tola oolaa 'Fertility Network, jedhamurraa ''Qorannoon kunis sadarkaa jalqabaa isaarratti qulqullina isparmii dabaluuf abdii kan kenne ta'us, haala dandeettii dhalchuu dhiiraa irratti hubannoo olaanaan gara fuula duraatti kan bira gahamu ta'a''.


Dahuumsi oopireeshinii irra deddeebii isa ciniinsuurraa 'foyyee qaba'

Qorannoonni akka jedhutti dubartoonni oopireeshiniin dura dahan irra deebi'aanii yaala baqaqsanii yaalu yoo dahuuf karoorfatan carraa isaan nagaan dahuu isaanii bal'aadha. Dahuumsi ciniinsuun dahamu ammoo carraan rakkinnaaf saaxilamuun haadhaafi daa'ima dhalaturratti qabu xiqqaa ta'uus isa oopireesgiiniidhaan godhamurra garuu carraa haatiifi daa'imni rakkoo sababa dahuumsaatiin dhufuuf saaxilaman irra guddaadha. Bu'aan qorannoo kunis haadhota Iskootilaand keessatti argaman 74,000 irraa kan argameedha. Ogeeyyiin fayyaa akka jedhaniti dubartiin haadha ta'uu barbaadu haala kamiin akka dahuu barbaadan dursa gaafatamuu qabu jedhu. Kunis karaa ciniinsuu yookiin oopireeshiinii dahuu barbaadan ofii isaaniitii murteessuu qabu jedhu. Qorannoonni gaazeexeesituu BBC Viiktooriyaa Darbiishiireen godhame akka ibsutti dubartoonni hedduun carraa oopireeshiiniin dahuu akka dhorkaman ibsa. Dahuumsi karaa oopireeshiinii maal? Karaa oopireeshiiniin dahuu yeroo garaa fi gadmeessi yaala baqaqsanii hodhuun daa'imni dhalatuudha. Kunis: UK keessatti dahuumsa godhamu afur keessa tokko oopireeshiiniidhan kan godhamuudha. Walakkaan isaanii immoo karooraan yookiin tasa kan godhamaniidha. Isa kamtu irra fooyyee  qaba- ciniinsuu moo oopireeshinii? Dahuumsi karaa kamiyyuu taanan balaa fida. Qorannoo Iskootilaand keessatti carraa dahuumsi oopireeshinii inni karooraa yookiin fedhiin kan ciniinsuu wal bira qabamee ilaalamu (dubartoota asiin dura oopireeshiniidhaan dahan) irratti bu'aan argame: Walumaa galatti, dubartoota afur keessaa sadii al tokko oopireeshiniidhaa dahan boodarratti ciniinsuun dahu ta'uus garuu dubartoota afur keessa tokko oopireeshinii tasaa ishee barbaachisa. Oopireeshiniin tasaa isa karooraan godhurraa carraan inni balaaf dubartoota saaxilu bal'aadha. Kanaafuu dubartoonni dursanii beekuu qabu. Gaarummaafi yaaddoosa Dahuumsa oopireeshiniirra dandamachuun yeroo fudhata. Akkasumas oopireeshinii booda carraa dhiiguu fi infeekshiniif saaxilamutu jira. Ammas tanaan daa'imman  oopireeshiniidhaan dhalatan rakkinna haalan harganuu fi tasuma hargansuun dhaabbachuun fa'a isaan mudachuu danda'a. Kunis daa'imman 100 keessa daa'imman lama mudata. Ta'uus garuu osoo rakkinna guddaadhaaf hin saaxilamni fayyuu. Dahuumsi ciniinsuu turtii hospitaalaa gabaabaa, yeroo gabaabaa keessatti dandamachuu fi saffisaan gara jireenya guyyuu isheeti deebiti. Dabalataan, dubartoonni oopireeshiniidhaan asiin dura dahan: Dahuumsi ciniinsuu yoo haati asiin duraa oopireeshinii sadii fi achii oliin deettee yoo jiraate jedha qajeelchi kuni.


Taanzaaniyaan kondomii miliyoona 30 alaa galchite

Abbaan Taayitaa Fayyaa Taanzaaniyaa hir'ina kondomii jalqaba bara kanaarratti mudatee ture furuuf kondomii miliyoona 30 alaa galche. Haa ta'u malee lammileen biyyattii hedduun gatiin kondomii ol ka'u danda'a soodaa jedhu yaada'aa jiru. Sababiin yaaddoo kanaas raabsa kondomii raabsitoota motummaan hir'ataa dhufe irraa ka'uuni. Hanqina Kondomii mudate kanarraa kan ka'e magaala guddittii Daar ees Salaam dabalatee magaalota biro keessatti raabsi bilisaa adda cite ture. ''Suqiiwwan muraasnis gosoota kondomii jiran irratti hundaa'uun kondomii tokko shilingii Taanzaaniyaa 3,000 ykn doolaara tokko, kuma shan ykn kuma 10'tti  gurguraa jiru. ''Nuti bilisaan kennuu waan hindandeenyeef amma ofiisaaniin bitachu qabaatu,'' jechuun BBC'tti hime hojjataan hoteelaa tokko. Gargaaraan Ministira Fayyaa Dr Faawustine Ndugulile ammoo amma kondomiin ni argama jedhaniiru. ''Kondomii miliyoona 30 ol galchuuf hajjanneerra.  Wanti geedarame yoo jiraate haala raabsa isaa qofaadha. Duraan ejjansiiwwan muraasaatu komdomiiwwan raabsa ture. Amma garuu haalli geedarameera.  Amma ejjansiiwwan haaraa raabsuuf itti gaafatamummaan keennameef jiru.'' ''Wanti nuti gochu qabnus moodelii haaraan kun sirriitti akka hojjatu mirkanneessuudha.  Dulli hubannoo cimsuu galma saagahuufi kondomiiniis dhiyaachusaa mirkanneeffachu qabna,'' jedheera. Kondomii bilisaan raabsuun qaama taarsimoo ittisa tamsa'ina HIV/AIDS ti.


Iboolaa: Gaazexessaa DR Kongoo manasaatti ajjeefame

Gaazexessaan lammii DR Koongoo waa'ee vaayirasii Iboolaa irratti hubannoo hawaasaa cimsuun hojjataa ture manuma isaatti ajjeefamee argame. Raayyaan biyyatti akka himeetti, gaazexessaan Papy Mumbara Maahaambaan manauma jireenyaa isaa kan Lwebmaa, Kaaba Baha ganda Ituriitti argamu keessatti namoota eenyummaan isaanii hinbeekamneen ajjeefame jedhe. Haadha warraa isaarraan ammoo miidhaa qaqqabsiisuu akkasumas mana jireenyaasaanii gubus himeera. Biyyi DR Kongoo balaa Iboolaa addunyaarratti isa hamaa jedhame lammaffaa mudateera. Yeroo baayyees namoonni ittisa tatamsa'ina dhukkuba kanaarratti hojjatanis xiyyeffannaa halleellaa keessa galu. Gabaasaan 'BBC World Service' Wiil Ross akka jedheetti, waggaa darbe keessa qofa dhaabbilee fayyaafi namoota tatamsa'ina Iboolaa irratti hojjatan irratti halleelaa hedduutu raawwate. Halleellaan kunis namoota vaayirasiin Iboolaa jiraachuun isaa soba jechuun amananii namoota damee kanarra hojjatan irratti kan raawwatamuudha. Fakkeenyaa wayita dhaabbanni fayyaa qophii addaa raawwachuu dhiisanii sirna awwaalchaa of eeggannoo qabu akka raawwataniif waamicha taasisuu, hawaasni baayyee mufata. Sirriiyyu namoonni tokko tokko Iboolaan taatee namoonni wallaansaa akka kanfaltii olaanaa argataniif uumaniidha jechuun hanga amanuurra gahaniiru. Guyyaa halleellaan Mr Maahaambaa  irratti raawwatameetti  sagantaa  hubannoo Iboolaa cimsu tokko raadiyoo irratti hojjate ture. Duula Ittisa Iboolaa irratti qindeessaa biyyaaleesaa kan ta'e Prof. Steve Ahuka, ''hojjattoonni hawaasaa'' duula ittisa Iboolaa keessatti hirmaataa ture ajjeefamuu ilaalchisee kan Raayyaan ittisa biyyatti himee mirkenneesseera. Dhaabbata Raadiyoo Lwembaa jedhamu kunis, kan gaazexessaan kun hojjataaf tures haala kan mirkanneesseera. Jaakoos Kaamwinaa eejjansii oduu AFP'tti akka himeetti Maahaambaan reebamee ajjeefameera jedhe. DRC Hagaya bara 2018 keessa ture tatamsa'ina Iboolaa kan labsite. Ergasii asiis namoonni kuma lamaa olii lubbusaanii kan dhaban yoo ta'u kanneen kuma sadii ta'an ammoo vaayirasichaan faalamuunsaanii mirkannaa'eera, akka dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO)tti. Tatamsa'inni dhukkuba kanaas biyyatti keessattu bulchiinsoota Kaaba bulchiinsa Kivu, Kibba Kivuu fi Iturii miidhaa jira. Ibsa dhaabbanni fayyaa Addunyaa baatii Adoolessaa keessa baaseen, haalli bakkeewwan kanneen keessa jiru ''dhimma fayyaa hawaasaaa arriifachiisaa addunyaa yaaddeessuudha'' jedheera. Yaaliiwwan tatamsa'ina dhukkubicha ittisuuf taasifamuus halleellaa hojjattoota fayyaa fi dhaabbilee wallaansa Iboolaa irratti raawwatamuun danqamaa jira.


Abjuu hamaan dubartii Kaaliforniyaa tokko qubeellaa gaa'ilaashee liqmsiise

Dubartiin Ameerikaa abjuudhaan qubeelaa gaa'ilaa ishee baasuun liqimsite wallansa baqaqsanii yaaluu taasifameefi. Jeenaa Ivaansi, durbartiin ganna 29 akka jetteetti, kaadhiimaa ishee Boobii waliin ta'uun baabura saffisaa guddaan deemaa jirtu, 'namoota hamoota miidhaa geessisan' irraa oolchuuf jechan qubeellaa liqimsuuf dirqamte. Kun hunduu abjuun akka tahe kan barte garuu ganama erga manasheetii hirribarraa kaateen booda. Ganama yeroo kaatus diraamaan keessa bulte hunduu abjuu tahuu isaafi qubeellaa gaa'iilaa kan daayimandiis qubarraa dhabde. Waan ishee mudate hunda erga kaadhimaashee Boobiitti himteen booda gara hospitaalaa deeman. Sana booda garuu waan jettee hakiimotatti himtu dhabdee rakkataa akka turte himte. Al takka takka boo'aa akkasumas kolfaan ture jette. Qorannoon carallaa [X-ray]  qubeellaa kaaraatii 2.4 tahu garaa ishee keessatti agarsiise. Kanaaf, hakiimoonni akkasumatti dhiisuun rakkoo qabaachuu danda'a jechuun waliigalan. Haa tahu malee adeemsa hunda keessa darbitee yoo tasa lubbuun ishee darbe fedha isheen tajaajilicha argachuu ishee kan agarsiisu waliigaltee foormii dhiyaateef mallatteessuun hedduu itti ulfaatee ture. ''Yoon kan du'u ta'ee jechuun baay'een boo'e ture,'' jette. ''Qubbeellaa gaa'ilaa kana godhachuun, Boobii Howelitti heeruma jedhee yeroo dheeraa eegaan ture'' jette. Adeemsichi milkaa'ee Ivaansi yeroo wallansa baqaqsnii yaluu ykn oppireeshinii booda dammaqxu boo'aa turte. Baa'y'een gammade, sabani isaas waan tahe yommuun ilaalu na raajeffachiisa' jette jirti.


Gifirri qaama namaa dhibee ofirraa loluu 'dagachiisa'

Gifirri ykn Shiftoon sirna ittisa dhukkubaa qaama namaa daran akka miidhuu fi qaamni namaa waggootaaf dhukkuba ofirraa faccisuu dadhaba jedhu qorannoowwan dhiyeenya bahan. Vaayirasiin kun "immune amnesia" namatti uumee qaamni namaa tooftaa ittiin dhukkuba ofirraa ittisu duraan beeku akka dagatu taasisa. Dandeettii dhibee ofirraa ittisuu qaama nama akka gaaf daa'imummaa turetti deebisa. Argannoon kun barbaachisummaan talaalli farra Gifiraa akka dabalu taasisa jedhu ogeeyyiin. Gifirri ykn Shiftoon vaayirasii nama furreessu, nama axxiffachiisuu fi ho'aa qaamaa dabalee nama dhaamochiisudha. Guyyoota muraasa booda shiftoo fuula irratti bahee gara qaama kaanitti babal'atu namatti fida. Namoonni hedduun Gifira irraa kan fayyan yoo ta'u kanneen miidhama qaamaa umurii guutuuf saaxilamanis jiru. Yoo sombaa fi sammuu nama tuqe ammoo du'aafis nama saaxiluu danda'a. Sadarkaa addunyaatti waggaa waggaan namootni 110,000 vaayirasii kanaan akka lubbuu dhaban himama. Gareen qorattootaa Ameerikaa, UK fi Neezarlaandis, saamuda dhiiga daa'immanii kan bara 2013 weerara Gifiraa Neezarlaandis keessatti mudateen qabamanii turan irraa fudhatame qorataa turani. Sirni qaama namaa dhibee ofirraa ittisu, dhibee tokko erga ofirraa faccisee booda akka itti faccise yaadannoo ol kuufata. Dhukkubni sun yeroo lammataa gaaf dhufu yaadannoo sanaan waan dhukkuba sanan ofirraa loluuf ta'u ariitiin maddisiisa. Gifirri seelota yaadannoo sana baatan haleeluun yaadannoo sana balleessa akka qorattoonni irra gahanitti. Qorattoonni Nama barnootaa Meedikaalii Harvaard saamuda dhiiga ijoollee 77 irratti qorannoo taasisaniin seelii yaadannoo kana baatan gifiraan qabamuu duraa fi booda xiinxalanii jiru. Bu'aan qorannichaa joornaalii saayinsii irratti maxxanfame akka himutti daa'imman kunneen yaadannoon dhibee ofirraa ittisuu qaama isaanii dhibbeentaa 20'n gadi bu'e. Kanneen akka malee Gifiraan dhibaman ammoo hammi wanta dhibee faccisu qaamni isaanii omishu dhibbeentaa 73'n xiqqaate. Rakkoon battalatti kan nama miidhu ta'uu baatus jala jalaan miidhaa guddaa fida jedhu ogeeyyiin. Rakkinichi kan nama mudatu yeroo gabaabaa namni tokko dhibee Gifiraa irraa erga dandamatee booda jiran keessatti. Falli jiru Gifiraan akka hin qabamne talaallii fudhachuu akka ta'e himu ogeeyyiin. Warri Gifiraan qabamanis yoo ta'an talaallii yeroo daa'imummaa irra deebiin fudhachuu akka qaban gorsu.


Yoogaa Hindii: Barsiiftuu dinqisiifamtuun V Nanammal umurii 99'tti du'aan boqatan

Maanguddoo Hindii Yoogaa barsiisuun beekamtuu ta'an, V Nanammal, mana jireenyaa saanii bulchiinsa kaaba Taamil Naaduu kan Kombaatoraatti dhiheenyaan argamuutti du'aan addunyaa kanarraa boqataniiru. Wayita kanattis umuriinsaanii waggaa 99 yoo ta'u, hanga baatii muraasaa darbaniitti barattoota dhibbaan lakkaa'aman barsiisaa turaniiru. Maanguddoon maatii qonnaan bultoota irraa dhalatan kunis, abbaa isaaniirraa yoogaa akka baratan seenaan isaanii ni hima. Isaan booda namoota miliyoonaan lakkaa'aman kan yoogaa barsiisanii turan yoo ta'u, isaan keessaayis dhiibbaan kan lakkaa'aman amma addunyaarratti bakkeewwan garaa garaatti yoogaa barsiisaa jiru. Maqaa masoo ''Akkayyoo Yoogaa'' jedhuun kan beekamaa turan hayyoo Nanammal, kabaja siviloota Hindii isa olaanaa kan ta'e badhaasa ''Padma Shri'' badhaafamaniiru. Waggoota dhihoo keessas Youtube irratti baayyee beekkamtii argataa kan dhufan yoo ta'u, hanga yeroo dhiyoottu sochiilee qaamaa Yoogaa baayyee cimaa ta'an mallattoo daldalasaanii kan ta'e 'uffata sari haalluu diimadii'n hojjataa turaniiru. Torban tokko dura garuu sirreerraa waan kufaniif ergasii kaasee nagaa akka hinture, maddeen maatii eeruun dhaabbanni oduu PTI jedhamu tokko gabaaseera. Bara 2017'tti wayita BBC News dubbiseeniitti, Nanammal fayyina isaanii shaakkallii yoogaa guyyaa guyyaan raawwatan akka gumaacheef himanii ture. "Fayyaan dhimma dursa kennituufiidha, waanti biraa hundi ni qaqqabama,'' jedhanii ture.


Saaraa Toomaas: Dhukkubsattuun kaansarii harmaa osoo addaan hinkutiin km 200 daakte

Wal'aasanshee kaansarii harmaa waggaa darbe kan xumurte Saaraa Tomaas, boqonnaa malee laga biyya Biriiteen (English Channel) yeroo afuriif qaxxaamuruun dubartii  jalqabaa taatetti. Lagni isheen qaxxaamurte kuni qaama galaana Atlaantikii isa xinnaa yoo ta'u, qaama bishaan Kibba Ingliiziifi Kaaba Faransaayiin adda baasuudha. Saaraan dubartii umuriin waggaa 37 yoo taatu, dorgommii cimaa kana kan taasiftee Dilbata darbe yoo ta'u dorgommichas erga sa'atii 54'f daakteen booda xumurtee jirti. Saaraan wal'aansa kaansarii harmaa taasisaa turte bara darbe kan xumurte yoo ta'u, fiixaan bahiinsa ishee kanas ''kanneen akka kiyya du'a irraa hafaniif yaadannoo haa ta'u'' jette jirti. Daakaan kunis km 128.2 kan fudhatu yoo ta'u, Saaraan garuu sababii bubbeen cimaa ishee mudateef, fageenya km209.2 daakuuf dirqamtee jirti. Saaraan jiraattuu biyya Ameerikaa naannoo Koloraado yoo taatu, daakaa ishee kan xumurte Kibxata taredha. Isheenis ''dorgommii daakaa kana injifannoon xumuru kiyyatTi amanu dadhabeera, baayyees gammadeera,'' jechuun akkuma dorgommiiishee xumurteen qarqara galaana Dovaaraa boqattee BBC'tti himtee jirti. ''Namoonni baayyeenis ana arguufi hawwii gaarii naaf ibsuuf qarqara galaanaatti argamanii turan. Isaanis baayyee gammadaniiru. Anis amanu dadhabuun naheen ture,'' jette turte. Qaamni ishee dadhabbiin butuutuu kan himte Saaraan, guyyoota muraasaaf boqachuun barbaadas jette turte. Inijifannoo ishee kana ilaalchisuun dorgommii bishaan daakuun kan beekame Lawiis Pagiihi fuula tiwiitari isaarratti akka ibsiteetti ''hanga dandeettii ilmaan namaa agarsiifneerra yoo jennuu, tokko tokkoos rikardii sana ni caccabsuu'' jechuun leelliseera. Baga gammaddes jechuun gammachuusaa ibseefiira. Haatii Saaraa Beekii Baakistar gama isaaniitiin, ''daandii jireenyaashee hundatti waliinan jira. Kan ammaa kun garuu baayyee sodaachisaa ture,'' jechuun dorgommii intallisaanii taasifte hangam cimaa akka ture BBC'tti himaniiru. Intalli isaanii dinqisiifattuu umamaa yoo taatu, imala ishee kanaanis rakkoolee hedduufi ciniinnaa garaa cimaan mudate akka ture hindhoksine. Wal'aansa ishee kaansarii harmaa bara darbe kan xumurte Saaraan, bishaan daakuu akka wal'aansa tokkootti itti fayyadamaa turte. Miseensa garee deeggartoota Saaraa kan taate Elleenii Howuleeyiim gama isheetiin, ''Injifannoon hiriyyaa tiyyaa baayyee gammachiisaadha. Kan hinyaadamneefi addadha'' jechuun dinqisiifattee jirti. Akkasumas dubartii daangaa daakuu bishaan maaraatoonii dabarteedha jetteenii jirti. Muuxannoo bishaan daakuu kan qabdu Saaraan, qophii taasiftu kan xumurte bara 2007tti ture. Garuu yeroo jalqabaatiif galaana daakuun kan xumurte bara 2012tti yoo ta'u, irra deebiin kan qaxxaamurte bara2016tti. Oggeessi fiilmii Joon Waashariin ''dheerina km32 yoon daakuu, kanaan ol daaku akkan danda'u natti dhagahama ture. Kanaafuu hangam deemu akkan danda'u ilaaluun barbaada,'' jechuun sababii ittiin kakaatee himti. Isaan boodas bara 2017 baatii Adoolessaa keessa haroo Chaampiileen kan daangaa Ameerikaafi Kaandaatti argamu irratti km 168.3 daakte jirti. Isaan booda ture dhukkuubbiin kaansarii harmaa ishee mudatee kan wallaansaa eegalte turte. Saaraan wallansa ishee kanas kan xumurte bara darbe ture. Ammas rikardiin ishee Chaanaalii Inglizii daakuun cabsite kun dhukkubsattoota kanneen akka ishee  du'arraa hafaniif yaadannoo naaf haa ta'u jettee jirti.


Jarrid Wilson: Paastariin waldaa guddicha Kaalifoorniyaa of ajjeese

Kaalifoorniyaatti paastariin waldaa namoota 15,000 qabdu tajaajiluufi dhaabbata tola ooltummaa fayyaa sammuu irratti hojjetu hundeesse Jaariid Wiilsan of ajjeese jedhan warri waldaa sanaa. Namni ganna 30 Jaariid Wiilsan, baatilee 18'f waldaa 'Harvest Christian Fellowship Church' jedhamtu keessa miseensummaan tureera. Haadha warraa isaa waliin dhaabbata tola ooltummaa fayyaa sammuu irratti hojjetu "Anthem of Hope" hundeessee, namoota rakkoo fayyaa sammuu qabaniif falmaas ture. Ijoollee dhiiraa lama kan qabu namni kun "duuti isaa gadda cimaa keessa nu buuse" jette haati warraa isaa. Du'a isaa kan mirkaneesse paastarii biraa walda Kibba Kaalifoorniyaa jirtu kanaati. Namtichi namoota hedduu gargaaraa kan ture ta'ullee ofii isaa mukaa'uun rakkataa ture, kanas ifatti namatti haasa'aa ture jedha. Namoota yaada of ajjeesuu qaban gorsuu fi gargaaruuf hawwii guddaa qaba tures jedha namni sirriitti isa beeku kun. Biyyoota baha Afrikaa keessatti namoota 100,000 keessaa nama meeqatu of ajjeessa? Chaartii armaan gadii irraa argattu.


Dhibee Busaa: 'Bara 2050'tti addunyaan busaa irraa bilisa taaati' akkamiin?

A.L.A bara 2050'tti addunyaan busaa - dhibee ganna hedduuf dhala namaa dararaa ture - irraa walaba taati jedha gabaasni akka itti wanni kun milkaa'uu danda'u himu reefu bahe. Waggaa waggaan namoota miliyoona 200 ta'antu dhibee kanaan qabama, namootni 435,000 irra caalaanisaanii daa'imman ta'an ammoo ni du'u. Gabaasni kun busaa dhabamsiisuun amma booda abjuu bara dheeraa hin ta'u jedha. Haa ta'u malee bajata dabalataa waggaatti hanga doolaara biliyoona 2 barbaaduu mala jedha. Dhibeen busaa paaraasaayitii 'Plasmodium' jedhamuun kan uumamu yoo ta'u namarraa namatti kan darbu bookee busaa dhaltuu dhiiga namaa xuuxxuuni. Dhibee kana ittisuuf amma dura tarkaanfii fudhatamaa tureen bu'aangaariin argameera. Erga bara 2000: Bu'aan kun kan argame malli ittiin akka bookeen nama hin ciniinne dhorkan akka saaphana siree, keemikaalota biifamaniifi namoota bookeen hidditeef qorichi yaalaa fooyyee qaban waan argamaniifi. Bu'aan gaarii argamullee garuu ammas rakkoo guddaatu jira, keessaahu Afrikaa keessa. Busaa guutummaatti dachee lafaa irraa dhabamsiisuun milkaa'ina guddaa ta'a. Gabaasni Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa hojjisiise kun attamiin balleessuun akka danda'amuufi maallaqa hagam akka barbaadu qorateera. Qorattoonni busaa gameeyyii 41 - saayintiistotaa hanga ogeeyyii diinagdee - akka qoratanitti bara 2050'tti busaa lafarraa dhabamsiisuun ni danda'ama. Gabaasni barruu qorannoo 'the Lancet' jedhamu irratti maxxanfame kun haala kanaan kan qophaa'e isa jalqabaati jedhameera. "Baroota dheeraaf busaa dhabamsiisuun abjuu fagoo ture, amma garuu bara 2050'tti dhabamsiisuu akka dandeenyu ragaa qabna," jedhan gabaasicha warra barreessan keessaa tokko Sar Riichaard Fiichman. Haa ta'u malee "tarkaanfii jajjabaa" fi kutannoo barbaachisa jedhan. Bara 2050'tti busaa dhabamsiisuuf teeknooloojiiwwan amma jiran sirriitti fayyadamuu, mala haaraa ittiin dhibee kana ittisan tolchu gaafata jedha gabaasichi. Kunis teeknoolojiwwan qaccee sanyii bookee busaa irratti hojjetaman dabalata. Qaccee sanyii bookee busaa gulaaluun akka isaan wal-horuu hin dandeenye akkasumas paraasaayitii busaa namatti fidu akka baachuu hin dandeenye gochuun mala tokko. Akka gabaasichi jedhutti wayita ammaa waggaatti maallaqa doolaara biliyoona 4.3'tu busaa irratti baha. Haa ta'u malee bara 2050'tti dhabamsiisuun mallaqa dabalataa waggaatti doolaara biliyoona 2 barbaada jedha gabaasichi. Waggaatti maallaqa dabalataa doolaara biliyoona 2 argachuun ulfaataa ta'uu mala kan jedhan barreessitoonni gabaasichaa, badiinhawaas-diinagdee busaan dhaqqabsiiftu garuu sanaa ooli jedhu. "Busaa lafarraa dhabamsiisuun galma guddaa fayyaa hawaasaa jaarraa kanaati" kan jedhan direektarri olaanaa Dhaabbata Fayyaa Addunyaa Dr Teedroos Adihaanoom, kana milkeessuun salphaa akka hin taane dubbatan. Haala amma itti adeemamaa jiruu fi meeshaalee jaarraa darbe keessa kalaqamaniin osoo hin taane bifa haaraan yaaduu akka barbaadus himaniiru.


Dhiiroonni qoricha dhala dhorku fudhachuuf qophaa'oodhaa?

Saayintistoonni pilsii ykn qoricha dhala dhorku kan dhiiraan fudhatamu omishuuf gara waggoota 50 ta'uuf hojjataa turaniiru. Bajatni xiqqaachuufi jarreen dhiiraa fedhii dhabani jechuun baay'inaan akka hin oomishamne taasisa. Kunimmoo, ammallee dubartoonni ulfaa'uu dhabuf itti-gaafatamummaa fudhatu jechuudha. Haa ta'u malee, qorannoon akka mul'isutti qorichi dhala dhowwu yoo ofudhatan fedhii kan qaban baay'eedha. Qorannoo Biriteen keessatti taasifamen dhiirota 10 keessaa 8 qorichoonni dhala dhowwuuf liqimfaman korniyaa lamaaniin fudhatamuu akka qaban himaniiru. Ameerikaatti qorannoo taasifameen immoo ''hamma tokko'' kondomiin ala qoricha dhala to'achuuf jarri dhiiraa liqimsan fudhachuuf akka fedha qaban ibsaniiru. Qoricha dhala dhorku kamitu akka addunyaatti beekamaadha? Akka qorannoon Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii (UN) bara 2015 taasifame jedhutti abbaa warraa fi haadha warraa addunyaa irra jiran keessaa 64% kan ta'an qoricha dhala to'atu fayyadamu. Haa ta'u malee, itti fayyadama irratti gara caalu kan dubartootaatu baay'eedha.  Jarreen dhiiraa keessaa 8% qofni kondomii yeroo fayyadaman 2% immoo qoricha wal'aansa baqaqsanii yaaluu xiqqootin taasifamu fayyadamu. Yeroo ammaa dubartoonni miiliyoona 100 ol Awurooppaa, Awustiraaliyaa akkasumas Niw Ziilaand keessatti Piilii fayyadamu. Afrikaa, Laatin Ameerikaa akkasumas Ameerikaa Kaabaatti filannoo lammataa yeroo ta'u Eeshiyaattimmoo filannoo sadaffaadha. Waggoota dheeraaf piiliin dubartoota barnootaaf yookiin hojiif jedhani dhala godhachuu hin feene gargaareera. Sababa kanaafi mirga dubartootaa kabachiisuu keessatti waan olaanaa akka ta'eefi kalaqa jaarraa 20ffaa keessaa kanneen gurguddoo keessatti maqaan kan dhahamu. Yeroo hawaasni walqixxummaaf dursa kennaa dhufetti garuu rakkoo qoricha dhala dhowwu liqimsun fidun alatti dhimmoota kaan dabalatee duabrtoonni qofti qoricha kana akka fudhatan ta'un gaaffii ta'aa dhufe. Maaliif hanga yoonaa piiliin dhiiraa dhibe? Erga qorichi dhala dhowwuufi dubartoonni liqimsan kalaqame ummata bira gahuuf waggoota kudhan qofa fudhate. Qorichi dhiiraa bara 1970 keessa ifa ta'e gabaarra ooluuf hanga yoonaa maaliif ture? Saayintistoonni tokko tokko qoricha oomishuuf dhiiraa kan dubartii caalaa ni cima jedhu. Qorichi dhiiraa oomisha ispeermii dhorkuun kan oolu yoo ta'u, rakkoo biraas qabaatuu mala. Dhimmoonnii hawaasummaafi diinagdee waliin ka'anis jiru. Inni biraan immoo qorannoon saayinsii walhormaataa fi medisinii yeroo dheeraaf dhiiraa caalaa qaama dubartootaa qorachuurratti xiyyeeffate. Rakko deeggarsa yookiin fandii dhabuunillee qorannoon piiliin dhiiraa irratti taasifamu dafee hin eegale. Dubartoonni qoricha dhala dhorku fudhachuu irratti dhiira abdatu kan jedhullee gaaffii biraati. ''Hojii dubartootaa?'' Qoricha dhala dhorku liqimsuun ''hojii dubartootaati'' jedhamu waan yaadamuf jarri dhiiraa liqimsaa hin turre. Haa ta'u malee, yeroo ammaa dubartoonni fi dhiironni yeroo kaan caalaa hojii manaas ta'e dhala guddisuu keessatti qooda walii hiruun guddateera. Rakkinoota hawaasummaafi diinagdee piilii dhiiraa guddina dhorkan keessa falli inni guddaa Walqixxummaan saalaa mirkaneessuudha. Piilii dhiiraa arguuf waggaa shantamaaf eegaa turre, si achii waggaa 50'f garuu eeguu hin qabnu.


Qabxiilee 13 waa'ee siree keessanii baruu qabdan

Biyya keenyatti haaluma jireenya maatiitiin gostii fi sadarkaan siree irra bullu adda adda ta'u mala. Kunis siree mukarraa, xeebarraa, shiboorraa akkasumas kan wadaroorraa hojjatame ta'u danda'a. Guyyaa eessa naannawaa oolamee galgala galmii hedduu keenyaa siree keessa. Sireenis baayyee keenyaaf lafa boqannaa, irriibaa, lafa gammachuun itti argamuu, kitaabni illeen itti dubbifamu, yeroo tokko tokkos ciifamee itti nyaatamuudha. Ofii isin siree maaliif itti fayyadamtu? Sireen meeshaa manaa namni tokko akkuma mana baheen bitatu keessaa tokko. Ofii waa'ee dhufaatii siree ilaalchise maal beektu? 1. Firaashiin waggaa kuma 77 tureera Bara duriitti ilamaan namaa firaashitti fayyadamaa akka turan hayyuun seenaa Gireeg Jeenar ni dubbatu. Afriikaa kibbaatti namoonni firaashii harkaan hojjatanii irra rafaa turan. ''Holqi duri mijataa hinturree. Namoonni ilbiisoota irraa ofi ittisuuf jecha firaashii hojjatachuu barbaadan'' jedhu hayyuun seenaa kun. Bakkeen bulaniifi itti sooratan wal fakkaachuunisaa firaashiinsaanii nyaataan badaa ture. Firaashonni nyaataan badaniis abiddaan gubataa turan. Qo'attoonnis daaraa firaashota gubatanii argataniiru. 2. Sireen jalqabaa tuullaa dhagaa irraa hojjatame? Gireegi akka jedhaniitti, biyya Giriikiitti siree lafarraa ol ka'eerra buluun waggoota kuma 10 dura akka eegalame dubbatama. Biyya Iskootilaandi ammoo waggoota kuma jahaan dura siree lafarraa ol fagaaturra rafuun eegalame. Sireenis tolfamaa kan turee dhagaa waliirra tuluun ture. Isaan boodas firaashi xiqqoon irra buufama jechuudha. 3. Warri Masrii sireesaaniif miila tolchuuf turan Abbootiin qabeenyaa Masrii duraanii sireesaaniitiif miila tolchu turan. Miilli siree kunis mukarraa kan hojjatamu yoo ta'u danaa ykn bifa beeladoota adda addaa qaba ture. Hayyoonni seenaa kunneen akka jedhaniitti, akka sireewwan hammaayyaa kanatti  diriiraa hinturree. Jidduu keessi dhooqaa ta'uun tolfama ture. "Kunis namni siricharra rafu akka sololaatee hin kufneef yaadame kan hojjatamu ture." 4. Biyyoota Bahaatti, Siree olkaasuu jechuun aangoo barbaacha miti Biyyoota lixaa fi keessattuu abbootii qabeenyaa Chaayinaa biratti sireen lafaa ol kaafamee yoo tolfame abbaan sirichaa hawaasicha keessatti  aangoo akka barbaadutti fudhatama ture. Ilaalchi warra Jaappaanotaa garuu kanaan adda. Afaa 'Taamaatii' jedhamu lafa buusuun isarra taa'uun baramaadha. Bakkeewwan Kaasaakistaan tokko tokootti ammoo afaa lafa buufatanii rafuun kan barame ta'u himu hayyuun kun. Barmaatileen kunis namoota eddoodhaa gara eddootti socha'an irraa kan fudhatameedha. Isaan wayita imalan akka ba'aasaatiif hin rakkanneef jecha afaa qabatu. 5. Warri Romaanii fi Giriikii kan nyaatan sireerra ta'uun ture Warra Roomaa  fi Giriikii duriitiif sireen lafa hirribaa qofa osoo hintaane bakka nyaanni itti nyaatamus ture. Osuma sireerra jiraannuu nyaata barbaadan minjaalarraa kaasuun sooratu ture. 6. Sireen durii maatii fi keessummaaf ni gaha ture Bara jiddu galaatti warri Awurooppaa qabeenya qaban 'Siree olaanaa' (great bed) jedhu hojjatu turan. ''Sireen kunis guddaa ta'usaan kan ka'e, miseensoota garee kubbaa miilaa tokko ni qabata ture,'' jedhu Gireegi. Sireen kunis wayita barbaadamutti  hiikamu waan danda'uuf abbootiin qabeenyaa bakka teessoo isaanii yoo geedaran sireessaanii qabachuun deemu turan. 7. Siree wadaroo irraa tolfamu Milli siree kanaas mukarraa kan hojjatamu yoo ta'u, jidduunsaa wadaroorraa hojjatama. Hayyoonni seenaa akka jedhaniitti, yeroo hojjatamu wadaroon haalaan yoo jabaate sireen caalaa mijataa ta'a. 8. Dhaabbiin siree arfanis mallattoo qabeenyi ittiin mul'ifamu ture. Akka lakkoosfa Awurooppaatti bara 1400 hanga 1500tti ture siree gama afuriin dhaabbi qabu irra buluun kan eegalame. Dhaabbiwwan marsaa sireetti tolfaman kunnneenis sirichaaf bareedina dabalu. "Dhaabbiin kunneenis qabeenya namni tokko qabu kan ittiin agarsiifamudha,'' jechuun dubbatu hayyuun qorannoo gaggeessan Gireegi. Dhaabbii kanneen naannoo sireetti ijaarsisuuf hojjattoota barbaachisa. Kana kafaluu kan danda'u ammoo nama qabeenyaa qabu qofaadha. 9. Sireefii Siyaasa Akka Profeessar Saashaa Haandiliin dubbataniitti, gara seenaa ammayyaatti yoo dhufnu sireefi siyaasni walitti kan hidhamaniidha. Duri mootii fi giiftiin 'ilaalcha waaqaan' filatamanii mudamu ture. Kanaafuu mootonni sireesaanii jiddugala siyaasa isaanii taasisuun yaadu turan. Sirnootiin adda addaas kan raawwataman naannoo siree motootaatti ture. Motonni waa'ee sirna jaalatanii yoo dubbatan, siree akka waltajjiitti itti fayyadamu turan. 10. Afuura hamaa ittisuuf albee mataa duratti fannifuu Namoonni osoo rafan akka hafuurri hamaan isaan hinrakkifneef, kadhannaa taasisuun alattis, meeshaalee afuricha ittisuuf nitajaajilu jedhanii amanan sireesaanii olitti fannisu ture. Namoonni hafuura hamaa irraa of eeguuf jecha ilkaan biineensoota daggalaa kan adda sardiidaa marmaatti hidhatanis jiru ture. Akkasumas sibiilli afuura hamaa fageessa jedhame waan yaadamuuf, siree daa'imaatiin olitti haaduun/albeewwan sibiilaa ni fannifamu ture. 11. Hanga firaashii jahaatti. . . Gara jaarraa ammayyaatti yoo dhufnu, namoonni sireesaaniif maallaqa baayyee baasuu. Jaarraan sireen qabeenya dhalootarraa kan gara dhalootaatti darbu taasifamee fudhatamus tureera. Akkasumas firaashiin hanga jaha ta'u walirra naqamuun sireerra kaa'ama ture. Qabeenyaa nama tokkoo keessaa harki tokko jahas siree sana ta'u danda'a ta'a. kanaafu sireen safartuu sadarkaa jireenyaa taasifamee ilaalama ture. 12. Ce'umsa gara siree sibiilaatti Hanga jaarraa 19ffaatti Awuuroopaatti  keessatti sireen kan hojjatamu mukarraa ture. Bara 1860 keessa mukni injiraanii fi tafkiidhaa lafa wal hormaataa ta'unnsaa waan barameef, siree sibiilaan hojjachuun eegalame. Sireen sibiilaas kan fooyya'e ta'e argamusaatiin alattis, firaashiin socha'u (coiled spring mattress sprung) kan hojjataman baruma sana keessa ture. Sireewwan kunneenis qulqulleessuufis baayyee salphaadha. 13. Mana cisiichaa ijoollee Seenaan akka mul'sutti, maatiin hundi aadaa siree tokkicha irra rafuu qaba ture. Ingilizii keessatti warri Vikitoriyaanotaatu manni ciisaa ijoolleef ni barbaachisa jechuun yaadicha beeksiise. Erga oggeessoonni wallansaa daa'imman maatiisaanii irraa adda bahuun rafuun barbaachisaa ta'u mirkanneessanii booda manni cisiichaa ijoollee qofaatti barame.


Sodaa Eboolaaf daangaan DR Kongoofi Riwaandaa wal qunnamsiisu cufame

Dhibeen Iboolaa Dimookraatiik Ripaabliik Koongoo keessatti erga mul'ate har'a wagga tokkoffaa isaa yoo ta'u hanga ammaatti namoonni 1,800 ol du'aniiru. Jiraattotni naannichaa BBC'tti akka himanitti magaalaalee daangaa biyyoota lamaanii kana ta'an Goma(gama DRC) fi Giseenyi(gama Rwaandaan) daandiin wal qunnamsiisu cufameera. Sodaa dhibeen kun gara Rwaandaatti ce'uu danda'a jedhuun aangawootni Rwaandaa sochiin daangaa qaxxaamuruu akka dhaabatu ajajan. Magaala lammiileen miiliyoona lama ta'an keessatti argaman, Goomatti kaleessa dhukkubsataan dhibee Iboolaan qabamuun mirkanaa'ee ture inni lammataa lubbuun darbeera. Mucaan dubaraa nama Kanaas qorannoo gaggeefameen dhibee Kanaan qabamuun mirkanaa'eera. Daldaltootni Rwaandaa gara magaalaa DRK dhibeen kun keessatti mula'tetti ganama har'aa eegalee akka hin galle dhorkamaniiru. Goomaan magaala sochii daldalaa guddaa qabdu ta'uu isheerraa kan ka'e, cufamuun daangaa kun jireenya isaanii guyyuurratti dhiibbaa uumuu dalatootni Rwaanda ni himu. ''Iboolaa caala beelan sodaadha, daangaan kun cufamuu hin qabu,'' jedha hojjetaan ijaarsaa lammii Rwaanda kan ganama guyyaa hundumaa Rwaandaatii ka'ee gara Goomaa imalu. Dhibeen Iboolaan Dimookraatiik Ripaabliik Koongoo keessa jiraachuun erga mirkanaa'ee har'a waggaa tokko guuteera. Namoota dhibee Kanaan qabaman 2,500 keessaas 1,800 ol kan ta'an du'aniiru. Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa rakkoo Koongoo kanaan balaa Fayyaa Idila addunyaati jechuun labseera.


RD Koongoo: Iboolaan balaa fayyaa addunyaa furmaata hatattamaa barbaadu jedhamee labsame

Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa (WHO) dhibee Iboolaa wayita ammaa RD Koongoo keessatti rakkoo guddaa uumaa jiru sadarkaa addunyaatti 'balaa fayyaa hawaasaa hatattamaan furamu qabu' jechuun labse. Murteen kun dhaabbilee fi biyyoonni arjooman qarshii guddaa dhibee kana ittisuuf akka gumaatan jajjabeessa. Haa ta'u malee WHO daangaan cufamee namoonni asii achi akka hin sochoone hin ittisne. Kunis balaan Iboolaan biyya irraa biyyatti tamsa'uu guddaa miti jedheeti. Iboolaan RD Koongoo keessatti namoota 1600 ol ajjeeseera. Torbee kana namni dhibee Iboolaan qabamae tokkoo magaalaa namoonni miliyoona tokkoo ol keessa jiraatan Gomaa jedhamtu keessatti argame. 'Balaa fayyaa hawaasaa hatattamaa yaaddoo idil-addunyaa uumu' jedhanii labsuun akeekkachiisa isa dhuma WHO'n labsuu danda'u yoo ta'u ammaan dura yeroo afur qofa labsame. Tokko bara 2014 hanga 2016 wayita weerarri Iboolaa biyyoota Lixa Afriikaa keessatti namoota 11,000 ajjeese kan labsame. "Yeroo addunyaan hubachuu qabudha," jedhan hogganaan WHO Dr Tedroos Adihaanoom Roobii ibsa Jenevaatti kennaniin wayita labsii kana himan. Buufataalee xiyyaaraa fi galaanaa namoonni qaxxaamuran irratti qorannoo taasisuun hafee imallii fi daldalli akka adda citu yaadni furmaata akka dhiyaateefis himaniiru. Federeeshiniin Hawaasa Fannoo Diimaa fi Baatii Diimaa Idil-addunyaa murtee WHO kana deeggareera. "Namoota dhibee kanaan rakkatanii fi warra deggarsa kennaa jiraniif lafarratti waan jijjiiru qabaachuu baatus, hawaasni idil-addunyaa xiyyeeffannaa maluuf akka kennu taasisa" jedhe ibsa baaseen.


Guddina, itti fayyadama Anisteezhiyaa Itoophiyaatti

Miira dhukkubbii malee wala'aansa baqaqsanii yaaluu argachuun mirga akkamiiti? miira dhukkubbi yaadachuun ni danda'amaa? jennee Yuunversiitii Arsiitti barsiisaa fi ogeessa Anisteezhiyaa Ayyalaa Baqqalaa gaafannee. Anisteezhiyaa jechi jedhu Afaan Giriik irra dhufe hiiknisaas 'miirri akka itti hin dhagamne gochuu jechuu dha. Qorichi Anisteezhiyaa lilmoon kennamu kun Giddu galeessa baqaqsanii yaaluu keessatti dhukkubsataan akka hin warraaqne, dhukkubbiin akka itti hin dhaga'amnee fi waan ta'aa ture akka hin yaadanne gochuuf kan fayyadu ta'u ibsu. "Mucaankoo amma dammaqa jedhee osoon eeguu kunoo waggoota 12 guute'' Daa'ima ilkaan waliin dhalatte Anisteezhiyaan otoo hin jiraannee yaaliin kennamus hin milka'uu, ogummaan baqaqsanii yaalus rakkisaa ta'a ture jedhan. Namni dhibame dhukkubbii sodaate du'a filata ture jedhani akka yaadan dubbatan. Amma qorichoonni kun jiraachuun wala'aansa barbaacha biyya alaatti imaluus hir'isuu kaasuudhaani. Otoo qorichi Anisteezhiyaa hin argamiin dura dhugaatii alkooliin macheessuu, cabbiidhaan kottolleessuu fi uleedhaan rukutanii gaaf dhukkubsatan of wallaalu  baqaqsanii yaaluun amma bara 1846 tti ture jedhu. Bara 1846 qorichi Itar jedhamu doktora Mortor ogeessa jedhamuun Iglanditti eegalamee booda suuta suuta bifa ammaatti akka guddachaa dhufe kaasu. Itoophiyaatti akkamitti eegalame? Itoophiyaatti yaaliin baqaqsanii wala'aanu qorichi Anisteezhiyaa erga argamee booda waan eegaleef uleen rukutanii garaa baqaqsuunis ta'e, dhugaatii alkooliin macheessuun hin beekamu jedhan. Jalqaba faranjoota biyya keenya dhufaaniin qorichi  kun kennamuun eegalame . Xaaliyaanonni wala'ansa baqaqsanii yaaluu Anisteezhiyaan kennaa turani. Hospitaalaa Zawudituu Finfinneetti argamu keessatti ogeeyyiin lammiilee Itoophiyaa Anistezhiyaa fayyadamuun A.L.I bara 1974 eegalamee jedha. Sana dura lammilee biyyoota alaatiin yoom qoricha kanatti fayyadamuun akka eegalame ragaa quubsaa akka hin qabne himan. Otoo wal'aansi kun akka duritti seenaa keessatti beekamutti macheessuun ykn mataa keessa rukatanii gaggabsuun kennama ta'e namni du'u baay'ee ta'u danda'a jedhe. Qorichoonni dogoggoraa rakkoo yaaddessaa fidaa jiru Jimaa qama'uun fayyaa sammuu ni miidhaa? Yeroo wala'aansi kun kennamu dhukkubbii dhaga'uun mirga namooma cabsuudhaan walqabataa jedha ogeessii kun. Sababii Anisteezhiyaatiin qaamaa guutuutti kennamuun otoo hin dammaqiin namoonni achiin hafan hagam ta'u jechuun kan gaafanneef, Otoo wal'aaansi kennamuufi namni dammaqe isaan mudatee akka hin beekne dubbatan. Hospitaalota biyyatti 5'n irratti qo'annoo taasifame namoota 100 keessaa tokkoo waan raawwatamaa ture yaadata turee jedha. ''Biyya keenyatti sababii Anisteezhiyaan qofa namni du'u xiqqaadha'' jedhu. Qorichoota kennuun dura tamboo aarsuu dhiisuu, soorata nyaachuufi dhiisuu isaanii fa'aa ragaa sirrii kennuun qoricha kanarraa dammaqanii fayyaasaaanitti akka deebi'anii fayyada jedhan. Anisteezhiyaaan kennamu iddoo 3tti qoodani. Kan qaama guutuu, naannoo murta'e(regional) fi local jedhame hadoochuuf kennamu. Harka caalu garuu gosti wal'aansa baqaqsanii yaaluu biyyoota birootti kennamu biyya keessatti kennamaa jiraatus, qorichoonni dhiyeenya bahan gatii qaalii waan qabaniif mootummaan biyya keessa hin galchuu. qorichoota biraan bakka buusanii akka tajaajila kennan dubbatu ogeessi kun. ''Hanqina qorichoota  qabna.  Kana malees maashinoonni '' Nerve stimulator' jedhaman fi Altiraasawundiin hospitaalota muraasa keessa qofa jiraachuun yaalli kennamu akka hin guddanne dhiibbaa uumera'' jedhan. Ministeerri Eegumsa Fayyaa Itoophiyaa keessatti dameen kun damee baay'ee hin guddannee keessatti ramadama . Barnoonni fi leenjiin kennamu bara 1974 irraa walta'iinsa Dhaabbata Fayyaa addunyaatiin jalqabamuu Hospitaala Xiqur Ambassatti eegalame.


Tamboo xuuxuun 'somba qofa miti ijas miidha'

Lammiileen Yunaayitid Kingidam miiliyoonaan lakkaa'aman tamboo waan xuuxaniif qaroo ija isaanii balaaf saaxilaa jiru jechuun ispeeshaalistoonni akeekkachiisan. Qorannoo waldaan 'Association for Optometrists (AOP)' jedhamu taasiseen namoota shan keessaa tokko qofatu tamboo xuuxuun qaroo dhabuuf akka saaxilu kan hubate/tte. Namoonni tamboo xuuxan kanneen hin xuuxinirraa dachaa lamaan rakkoo ijaaf saxilamu jedha dhaabbati dhimma ijaa irratti gorsa kennu 'Royal National Institute of Blind People' jedhamu. Tamboon kemikaalota summii qabaniifi ija hubuu danda'an qaba. Fakkeenyaaf, sibiilonni liidii fi kooppari jedhaman leensii ijaa keessatti walitti qabamu danda'u. Kanaanis leensiin akka sirriitti hin hubanne taasisa. Tamboo xuuxuun rakkoo ijaa dhukkuba sukkaaraan wal qabate dhufan hammessuun hidda dhiigaa duuba ijaa jiran ykn ratiinaa ni huba. Namoonni xuuxan kan hin xuuxne caalaa dachaa sadiin waan xixiqqoo ija isaaniin hubachuu dadhabu. Dabalataanis, sababa dhiigni ijatti ergamu rakkoo isa mudatun rakkoo tasaa arguu dhabu ni mudata. Kanaanis, kanneen xuuxan kaan caalaa dachaa 16 balaa kanaaf saaxilamu. Qorannoo namoota 2,006 irratti taasifameen %18 kan ta'an xuuxuun rakkoo ijaa ni fida jedhaniiru, %76 kan ta'an immoo xuuxuun akka kaansarif saaxilu adda baasaniiru. Waldaan qorannoo kana taasise akka jedhetti rakkoo ijaa keessaa bahuf yeroo yerootti qorannoo ijaa taasisuun alatti xuuxuu dhaabuun qaroo ijaa keessan eeggadhaa jedhu. Yunaayitid Kingidam keessatti lakkoofsi namoota tamboo xuuxanii hir'isaa jiraatus ammallee ummanni miiliyoona 7.4 ta'u tamboo xuuxa. Walakkaa ol kan ta'an - %61 - immoo tamboo xuuxuu dhiisuu barbaadu.


Ekisteenshinii fayyaa: Du'a haadholii fi daa'immanii hir'isuun kan leellifamu laafaa jiraa?

Imaammatawwan fayyaa mootummaan Itoophiyaa hojiirra oolcheefi maqaa gaarii ittiin horate keessaa ekisteenshiniin fayyaa tokkodha. Haa ta'u malee, komiin biraa dhibee miti. Kolleejjii Fayyaa Hospitaala Adaamaa kan barsiisan Dr Silashii Gaaromaa, waggoota kudhanii oliif sagantaan hojiirra oole kun dhibee dursanii ittisuurratti hubannoo hawaasa foyyeesse, keessaattu du'aatii haadholii xiqqeesseera jedhu. ''Haadholii 100,000 keessaa 1,200 da'umsarrattii lubbuu dhaban gara 350'tti gadi hir'ateera,  tumsa sagantaa kanaatin hir'ate.'' Ministeera eegumsa fayyaatti gorsaa sagantaa tajaajila fayyaa ta'uunis kan hojjetan ogeessi kuni gara caalu bu'aa buuse dubbatu. ''Waggaa 10 dura akka biyyatti daa'imman 1,000 lubbuun dhalatan keessaa 100  waggaa tokko otoo hin guutiin lubbuu dhabaa turani, amma harka walakkaan hirateera,'' jedhu. Talaallii ganda gandatti kennamuun sirna nyaataa fi qulqullina naannoorratti akkasumas tatamsa'ina dhibeewwan daddarboo hir'isuuf fayyaduu isaa dubbatu. Sababa kanaan, mootummaan Itoophiyaa deeggarsaafi badhaasa adda addaa ittin argataa ture. Haa ta'u malee, hojjettoonni ekisteenshinii fayyaa gandaa gandatti, baadiyyaa keessa deemaa ummata waliin wal argan komii kaasu. Aadde Tsahaay, Godina Shawaa lixaatti ogummaa ekisteenshinii fayyaatiin amma dhiyeenyaatti tajaajilaa urte. Yeroo hojjetaa turtes manaa manatti deemanii saganticha barsiisuun hawaasarra fudhatama argachuu himti. Sagantichi wayita eegalamu minda ji'aa qarshii 500 kaffalamafi turu kan himtu Aadde Tsahaay, miindaa caalaa hawaasarraa fudhatama argachuutti gammaddi. Amma mindaanillee fooyya'u, ilaalchis ta'e yaadni hojichaaf kennamu laafeera jechuun dubbatti. Komii hojjeettonni kuni kaasan keessaa tokko osoo hin jijjiiramin bakka tokko akka turan taasifamuun isaaniiti. Kunis, akka nuffan isaan taasisu qondaalli kuni ni himu. Keessumaa ganda tokko keessa akka turaniifi jijjiirraa akka hin gaafanne gochuun 'sirrii hin turre' jedhuogeessi Ministeera Fayyaatti hojjetan, Dr Silashii Gaaromaan. Sagantaan kun akka biyyaatti jijjiirama fide akka qabu kan dubbatan ogeessi kuni, hanqina imaammatichi qabu qo'annoon fooyya'u akka qabu yaada kennu. Ministeera Eegumsa fayyaatti daarektarrii ekisteenshinii fayyaafi kunuunsa fayyaa sadarkaa jalqabaa obbo Tamasgeen Aayyaw akka jedhanitti xiyyeeffannoon sagantaa kanaaf kenname hin jijjiramne. Sababii isaa sagantichi hawaasa giddu galeessa godhate 'du'a haadholii fi daa'immanii hir'isuu, dhibee sombaa, HIV AIDS fi busaa hir'isuuf hubannoo hawaasa guddiseera' jedhan. ''Itoophiyaan du'a daa'immanii bara 1990 keessa ture harka lamaan hir'istee galma bara 2015'f qabame milkeessiteetti,'' jedhan. Dhibeewwan daa'imman miidhaan kanneen akka garaa kaasaa, nimooniyaa fi soorataan wal qabatan sagantaa kanaan to'achuun danda'amu dubbatu. Ogeeyyiin ekisteenshinii fayyaa hojii leenji'anirratti xiyyeeffatanii akka hojjatan ni sirreessina jedhu. Hojjettuu ekisteenshinii fayyaa kan turte Aadde Tsahaay, ''Hordoffiin hojii sagantichaarratti jiru laafuufi namoonni hojicha tuffataniillee jiru'' jetti. Ogeeyyiin hojiicha gadhiisan bakka hin buufaman kan jedhamu hangam dhugaadha jechuun kan gaafanne Obbo Tamasgeen, sagantaan A.L.I bara 1997 eegale yeroo ammaa hojjettoota 38,000 qaqqabu himu. Lakkoofsi ogeeyyii dabalaa jira, ogeeyyii hojii gadhiisaan bakka buusna, hojiirrattis kaka'umsan akka hojjatanii fi beekkamtii kennaa jirra jedhu. Dabalataanis, foyya'iinsa saganticharratti barbaachisuuf qo'ata jiraachuufi ji'a lama booda akka xumuramu BBC'tti himaniiru. Fuulduratti sadarkaa dippilomaarraa gara digiriitti guddisuuf foyyeessuuf jiraachuullee dubbataniiru. Ogeeyyiin hojiicha gadhiisan heddummachuutti jiraachuu kan gaafanne qondaalli kuni yeroo dheeraa tajaajiluu fi sababa gargaraatiin hojiicha kan gadhiisan harka 10 gadi ta'u himu. Aadde Tsahaay garuu hojjeetonni ekisteenshinii fayyaa sagantaa irratti leenji'an dubatti hambisanii hojii siyaasaarratti fulleeffachuu fi kanneen nuffanii hojiicha jijjiranis jiraachuu himte.


Lammiileen Somaalee irraa buqqa'anii Baaleetti qubatan 'beelaaf saaxilamanii'?

Waggaa lama dura waldhabdee gama daangaa Oromiyaafi Somaalee dhaqqabeen lammiileen miiliyoonatti siqan lubbuu ofiif jecha qe'eefi qabeenya isaanii irraa buqqa'anii Naannoo Oromiyaa bakkeewwan adda addaatti qubataniiru. Tibbana garuu kanneen buqqa'aanii Godina Baaleetti qubatan beelaaf akka saaxilaman rogeeyyiifi namoonni hedduu miidiyaa hawaasummaa irratti ijoo dubbii godhaniiru. Itti Gaafatamaa Komishinii Ittisa Balaa Godina Baalee kan ta'an Obbo Abrahaam Hayilee garuu rakkinni jira hanga  himamaa jiru miti jedhu. ''Baaleetti buqqa'aan beela'e jira kan jedhu nutuu ni dhageenya malee Aanaan rakkoo cimaa keessa seenee sadarkaa waan nyaatu dhabe hin jiru,'' jedhan. Achuma Godinuma Baalee irraa akka buqqa'eefi yeroo ammaa Aanaa Sawweenaa Ganda Axaawwii bakka Basaqa Jaarrabba akka jiru kan nutti hime dargaggoo Ibraahim Amaan namoonni buqqa'aan rakkina keessa akka jiran dubbata. ''Bishaan guyyaa hunda dhufa jedhaniiti bootte tokko qofatu guyyaa tokko oolee dhufa. Waan nyaatanille waan dhuganillee hin qabani,'' jechuun miidhamni akka jiru dubbata. Akka Obbo Ibraahimitti rakkoon amma jedhan kan dhaqqabe horsiisee bultoota Godinuma Baalee keessa buqqa'aan bakka dhufanitti deebisuuf yaaliin taasifamuu erga eegaleen booda. Qondaalli Godina Baalee Obbo Abrahaamillee hanqinni akka jiru dubbatu. ''Dhugaan jiru bishaaniin walqabatee, dafee midhaan dhufuu dhabuu malee guutummaan guututti gargaarsi kan irraa dhaabbate miti,'' jedhan. Itti Aanaa Komishinara Komishinii Hoggansa Sodaa balaa Oromiyaa Obbo Garramuu Oliiqaa ibsa miidiyaaleef har'a kennaniin inni 'Godina Baalee keessatti ummanni beelaaf saaxilaman jechuun hafarfamaa jiru soba,' jedhaniiru. Waajjirri Kominikeeshinii Naannoo Oromiyaa akka fuula Fesbuukii irratti ibsetti lammiilee buqqa'aniif deeggarsi gahaa taasifamaa jira. Akka Obbo Abrahaamitti lammiileen buqqa'aan Aanaalee Godina Baalee hunda keessa jiru. Kanneen magaalota keessaa buqqa'aniif manneen akka ijaaramaniifi baay'een isaanii akka itti galan garuu mana kan hin arganne jiru jedhan. Namoota buqqa'aan keessaa hedduun horsiisee bultootadha. Yeroo rakkoon dhalate kan Godinuma Baalee keessatti buqqa'aan gara caalu qe'eetti deebi'u himu qondaalli kuni. Garuu, hunduu qe'eetti hin deebine. Akka fakkenyaatti kan Naannoo Somaalee irraa buqqa'anii deebi'uu hin feene jiru. Dhimma kana irratti kan gaafanne Walitti Qabaan Koree buqqaatota deeggaruuf hundaa'e kan ta'an Dr Abarraa Dheeressaa, dhimmicha kan quba qabu mootummaadha jedhan. Komishiniin Ittisa Balaa dhimmicha akka of harkaa qabuufi wanti takka koree yeroos hundaa'e harkatti hafe lootarii baasuu qofa ta'u himan. ''Ummanni kaashiin kan walitti buuse walumaagala miiliyoona 800 hin caalu,'' jedhu Dr Abarraan. Qarshiin koree kanaan walitti qabamee miiliyoona 800 akka ta'eefi qarshiin kuni osoo namoota buqqa'aniif hirame ''birrii 1,500 gadi gaha. Isammoo kan waggaa lama dhiisi ji'a tokko ittin jiraachu hin danda'an,'' jedhan. Lammiileen erga rakkoon dhalate qe'ee irraa buqqa'aan waggaa lamaaf deemu. Maaliif hanga ammaa jireenya idileetti deebi'u dhaban kan jenne Obbo Abrahaam hanqinni akka jiru eeru. ''Hojiitti seenuu qabu kan jedhu mootummaaf dhiheessinee jirra. Garuu, maallaqni hojiidhaan akka ijaaraman ykn daldala keessa akka seenan wanti gadi dhiifame garuu hin jiru,'' jedhan. Raashinii ykn nyaata qooduun namni akka taa'ee deeggarsa eegu gochuu isaa himu. Kanneen horsiisee bulaa ta'aniifi Godinuma Baalee keessaa buqqa'an dhibbantaa 80 gara qe'ee isaanitti deebi'u kan himan Obb Abrahaam, magaalaatti garuu rakkootu jira jedhan.


Daa'ima feestaalaan gatamtee argamte guddifachuuf namoonni hedduun gaafatan

'Mucaa  dubaraa raajiidha' jedhamtee fi US keessatti akkuma dhalatteen feestaalaan maramtee gatamuun argamte guddifachuuf maatiin addunyaa guutuudhaa 'hiriiraa' jiraachuu, qondaaltoonni himan. Daa'imtii maqaa masoo 'Indiyaa' jedhamte kunis Waxabajjii 6 erga jiraattoonni naannichaa sagalee boo'ichaa daa'imattii dhagahuun poolisii waamanii argamte. Poolisiinis viidiyoo yoo qondaalli poolisii feestaala baqaqsuun mucattii keessaa baasuufi baayyee nama naasisuu gadhiisanii turan. Daa'imattiinis battalumatti gara hospitaalaatti kan geeffamte yoo ta'u, doktarroonni miidhaa omaa akka hinqabneefi amma ulfaatiinaanis dabalaa akka jiru himaniiru. Erga torban saditiin as dhalattuu Indiyaan amma ''seequu'' agarsiisaa kan jirtuu yoo ta'u, bakka tajaajila daa'imaa keessatti argamte. Isheenis hanga mana dhaabbattaa argamuufiitti achuma akka turtu barameera. Qondaalli Kaawuntii Forsyth tokko garuu ganaa haadhaa fi firoota dhalattuu adda baasuuf hojjataa jiru. Maxxansa feesbuukitiin akka jedhaniitti, '' waa'ee dhalattuu Indiyaa ilaalchisee waanti haaraan qoodamu hinjiru.'' Garuu akka Tom Rawlings, Daarektara Kutaa tajaajilawwan Maatii fi Daa'imman Joorjiyaatti, rakkinni maatii ishee guddifatu hinjiru. ''Maatiiwwan mana jireenyaa hanga dhumaa kennuuf hiriiraa jiran hedduudha,'' jechuun ture Mr Rawlings ABC'tti kan himan. Haalli baraarama ishee addunyaa gutuutti mata duree oduu ta'ee umamee boodas, maatiiwwan dhiibaan lakkaa'aman guddifachuuf gaafataa jiruu, jedha Mr Rawlings. Haala itti dhalattuuni tun baraaramtees, 'raajii jireenya kiyya keessatti arge keessa isa tokkodha'' jechuun ibsa. Dhalattuun sunis wayita argamtutti osoo andhurri irraa hinkutaniin tarii dhalattee sa'aa tokko keessaatti jiraattoota naanichaatiin argamtee jechuun ibsaniiru. Qondaalli Kaawuntii Forsyth Rom Friidam gama isaatiin ''kun jidduu galumsa waaqaatii'' akka Indiyaan fayyaan argamtu kan taasise jedheera.


Ulfaafi dhiphina sammuu: 'Waan natti dhaga'amu himnaan mucaakoo na jalaa fudhatu'

Yeroo mucaashee kan lamaffaa garaatti baattu gaazexeessituu Annaa Ceesay gara malee of jibbitee dhiphina sammuu hamaa keessa galtee turte. Haata'u malee, rakkoo ishee kana abbaa warraashee Babou Ceesay dabalatee nama tokkottuu hin himne ture. Amma garuu maatiin biroo akka fayyaa sammuu miiseensa maatii isaanii eeganiif gargaarsa gochuuf murteeffachuu dubbatti. Akkuma maatii ijoollee reefuu manaa qabanii tokkotti, guyyaa keessaa saatiin ofii ofiinn itti yaadatan muraasadha. Garuu yeroo tokko tokko qalbiin ofii waan tokko itti mullattee waan keessa jiran akka birrachuuttillee of arguun ni jiraata/ "Guyyaa tokko yeroon hirribaa ka'e baayyee tokko natti dhaga'ame," jettu dubartii umuriin ishee ganna 33 ta'e Anna Ceesay.  Annan yeroo ammaa mucaashee lamaffaa ulfa ji'a ja'aadha. Ulfa lamaffaa kanaan osoo jirtuudha rakkoon of jibbii (depression)fi dhiphachuun hamaa kun kan ishee mudate. "Yeroo sanatti ture, ganama barii, akkan dhibame qaamumakoottillee kan natti dhaga'ame. "Yeroo tokko tokko ni bada, yeroo biraa ammoo deebiyee dhufa. Kanaaf, guyyoonni tokko tokko guyyoota kaanirra ni caalu," jetti. Waan garaacha koo gadi liqumfamuu natti dhaga'amu sana waliin walqabatee dhiphuun isheetti name. Wantota duraan ishee yaaddessee hin beekneefillee gara malee yaadda'uutti kaate.  Walumaa galatti garuu wanti baayyeen sirrii hin taane akka ta'aa jiruutti yaaduu eegalte. Kana biratti ammoo qophaa ishee maatii qabattee jirti sababiin abbaan warraa ishee hojiif bakka biraa deemeef. "Nyaata bilcheessuullee dabalatee waan hundaa akka maleen dhiphachuu jalqabe," jetti Annan. "Torban torbaniin foon lukkuu hojjedhee dhiyeessaa turullee gara boodaa guyyaa tokkon summii waliin makeen nama nyaachisa jedheen sodaadha ture.  Hojii foon lukkuu qopheessuu yeroo kaan hojjedhu akka haaratti akkamiin hojjetama jedheen ;Google' irra barbaachuun jalqabe; waliin hojjedhu badaa hin beeku." "Namootaaf nyaata summaa'e  kenneefii namni tokko du'uu danda'a jedheen yaadan ture." Annan rakkoo dhukkuma samuushee  nama isheetti dhiyoo jiru mara ni dhoksite-abbaa warraashee, maatiifi firootashee dabalatee tokkottuu hin himanne. Isheen ofumasheellee akka rakko kana qabdu !sirriitti hin amanneyyu," jetti. "Ani qophaakoon turellee jedhee hin yaadu garuu wanta sirrii hin taane tokko yeroo yaaddutti gara sammuukee duubaa kaawwachuun qofaa itti rakkachaa jireenya guyyaa guyyaakee itti fufuu filatta. Ani kanan godhe kana ture." "Yoo ijoollee xixiqqoo kan qabdu ta'e jireenya ofii baayyee yaadachuun rakkisaadha.  Of dagatanii isaanumaaf dursa kennanii jireenya akkuma barameen itti fufuudha.  Waan kana yaaduudhaaf ji'a lama natti fudhate. Mliif akka ta'e beektuu? Kana qofaakootti hojjechuu hin danda'u waan ta'eef gargaarsa na barbaachisa ture. Yeroon gargaarsa argachuuf fedhus baayyee akka malee sodaachisaa ture." Guyyaa tokko mucaa intalaashee mana barumsaa geessitee yeroo deebitu, Annan  akkuma konkolaataashee keessa teessee jirtuttu gara dhaabbata rakkoo kana irratti gargaarsa kennan toora gargaarsa Pandas jedhamuutti bilbiluu eegalte. Dhaabbanni Pandas jedhamu kun dubartotoa rakkaa dhukkuba sammuudhiphinaafi of jibbuu da'umsa duraafi booda mudaturratti deggersa ogummaa taasisu. Gara dhaabbatichaatti bilbiluu yaaluun "akka nama hallayyaa ce'uutti nama sodaachisa," jetti. Yeroo ammaa ulfa ji'a saddetii kan taate, Annan lakkoofsa bilbilaa sana torban guutuu barbaadaa turte. Guyyaa sana bilbiluudhaaf yaalii taasisuun ishee ammoo jabina wa'ii tokko gara ishee fide. "Umuriikootti kanan waan tokko sagalee ol fuudhee dubbadhe yeroon gara toora gargaarsaa Pandas jedhamu sanatti bilbile ture. Bilbila osoo bilbilaa jiruu baayyee akkan boo'e nan yaadadha," jette. "Kanan boo'eefis anaaf gargaarsa barbaaduun cimaahda sababiin isaas ani akka nama of danda'uuf namatti hirkadhee hin beekne tokkoottidhaadahdan ture.  Anaaf gargaarsa barbaachuu jechuun wanta yaadamee hin beekne ture." Dubartiin toora bilbilaarra jirtu hedduu na jajjabeessite. Dubartiin bilbilarraa jajjbeessaa jirtu kun ofiifillee da'umsaan booda rakkoo dhiphuufi of jibbuu akka qabdi ture Annatti himte.  Kana yeroo itti himtus fayyuudhaaf abdiin akka jiru mirkaneessiteef.  Kanumaan akka isheen doktora ishee bira deemtuuf jajjabeessite. "Akkuman bilbila cufeen, gara abbaa manaakoottan bilbile. Kun yeroo jalqabaa ani isatti himedha. Yeroo sanattis inni Ameerikaa jira ture," jetti Annan. "Innis waan fagoorra jiruuf hedduu tookko dhiphatee waan godhus wallaale.  Wanti tokko narratti akka ta'aa jirutti garuu ana biraa dhibuutti jeeqame." Babou akka jedhetti ko'umni jireenyaa yerokkoon akkasii kun akka isaanirratti qancare taasiseera jedha. "Hundumaa caalaa isheen nama jabduu rakkoof hin mo'amneef gargaarsa barbaaddee hin beeknedha. Anis kanaan ishee beeka , ishees dinqisifadha. Ar'a garuu ishee natti ta'uu didde. 'Ati waan hamaa si mudate tokko jala jirta' jedheen gaddi guddaan tokko natti dhaga'ame. Achumaan osoon hin turiin hanga danda'ametti  karaan ittiin gara manaa deemuu danda'un yaaduu jalqabe," jedha. Jireenya isaa keessatti wanta Annan jette callisee dhaggeefachuudhaaf isa jalqabaa akka ta'e ibsa. "Ani mana keessan jira guyyaa hunda ishee waliin jiraachaa," jedhe. "Kanaaf, waan nama rifachiisu ture. Akkamiin hanga kana ga'e? Anilleen eenyummaakooyyuu dagadheera." Osoo waan hunda hakiima isheetti hin himiin dura,  guyyaa jalqabaa wanti tokko garaacha ishee keessaa kan luqimfamaa jiru akka itti dhaga'ameefi akka dhiphisuu jalqabe itti dubbatte.  Gargaarsaaf namoota gaafachuunis miidhaa biraa qaba jettee akka yaadoftes itti himte. "Yoon wanta natti dhaga'amu sitti hime mucaa inatalaakoo na jalaa fudhatta jedheen yaadan jedhe'" jetti Annan. "Yeroo haati mucaa dhala qabdu tokko gara hakiimaa dhaqxee 'ani samuun koo fayyaa natti hin fakkaatu' jettu  baayyee sodaachisaadha.  Ani dubartoota hedduutti dubbadheera, isaanis akka natti himanitti hakiima bira deemuu hin barbaadan sababiin isaas dhiibbaa inni maatiifi ijoollee isaaniirratti qabaachuu malu yaadda'u." Hakiimichi Annaa fuuflaa fula ilaaluun akka jedheen. Waan gaarii hojjette, namni mucaa intalaakee fudhatus hin jiru ittiin jehde. Annan gara garee wallaansa gorsaafi jajjabeessuu NHS naannootti argamuutti ergamteen.  Hanga beellama hakiimaa ishee jalqabaa deebitee deemtutti wallaansa gorsaafi jajjabeessuu jalqabaa argatteetti. Ogeessi fayyaa sammuu Prof Lorraine Sherr akka jetutti ulfi rakkoowwan dhukkubbii samuu akka uumamu ni taasisa, kan duraan jiru yoo ta'es hedduu ni hammeessa. "Mallattoowwan rakkoo kanaa akka imimmaan namati baayyisuu, dadhabbii, hirribni jeeqamuufi yeroo tokko tokko garuu dhibee fayyaa mallattooni isaa qaama irrattis mullatu dabalachuu danda'a. Furmaanni isaa inni jalqabaan jetti ogeettiin kun yeroo dhimmi fayyaa sammuu si mudatetti qofaa itti rakkachuun hin barbaachisu. Namoota naannoo keessan jiran akka ogeettii deesiftuu, ogeessota kunuunsa fayyaafi hakiimaakeetti himi. Yoo dhukkubbii qama mullatuurratti argites gargaarsa argachuuf gaafachuu sodaattee duuba hin deebiyiin jetti. Kun dhukkubbii sammuufis ni hojjeta. Annanis yeroo beellama hakiimashee marsaa lamaffaa deemtu ulfi ishee ji'a sagal guute. Amma Annaan qophaashee miti. Dhibee sammuu ishee mudatettikan ishee gargaaran ogeessota fayyaa, abbaa warraa, maatii, firootaafi hiriyyoota argtteetti. Kun ammoo dhiphina xiqqaayeroo ulfaafi ulfa boodaa mudatu salphaatti wallaansaan fayyaa danda'u hammatee gara maraatummaatti geessuu malurraa akka fayyitu gargaareera. Kanaaf jetti Annan, ilaalchi qoollifannaan nama rakkoo sammuu qabuf taasifamuu sirrii miti jetti. Kun akka namni dhibee ofiillee dhokfatu taasisa jetti. Akkuma isheen rakkoo sammuun qaba jettee yeroo haakiimatti himattu mucaan ishee kan jalaa fudhatamu itti fakkaate, of beeksisuun dhiibbaa addaa qabaachuu mala jedhanii kan dhokfatan ni jiraatu. Abbaan warraa ishee Babou ammoo waa'ee dhibee fayyaa ofii kana walitti himchuufi waliif beekuu caalaa wallaansi guddaan hin jiru. Inni isa bu'uuraafi barbaachisaadha jedha. "Sirriittis wal baruufi walhubachuus kan caalu hin jiru."