Muddama Raashiyaa-Yuukreen: Biyyoonni addunyaa hedduun lammiileensaanii Yuukreen keessaa akka ba'an akeekkachiisan

Biyyoonni lixaa Raashiyaan haleellaa raawwachuuf sodaa jedhu ibsuu erga eegalanii booda, biyyoonni hedduun lammiileensaanii Yuukreen gadi dhiisanii akka ba'an akeekkachiisan. Ameerikaa, UK fi Jarmaniin biyyoota lammiileensaanii Yuukreen gadi dhiisanii akka ba'an akeekkachiisan keessaati. Raashiyaan loltoota kuma 100 daangaarra qubsiiftus, darbitee Yuukreen seenuuf karoora akka hin qabne ibsiteetti. Pireezdantiin US Joo Baayidan gitasaanii kan Raashiyaa Vilaadmiir Putiin waliin bilbilaan wayita dubbatan, weerarri Raashiyaan itti jirtu balaa hamaa qaba jechuun akka biyyattiin irraa of qusattu akeekkachiisan. Pireezdantiin Yuukreen Voolodmiir Zelensikii oduun weeraraa heddummaachuun namoota keessatti naasuu fi rifaatuu uumeera jedhan, kunimmoo waan diinni barbaaduudha jechuun oduu akkanaarraa namoonni akka of qusatan yaadachiisan. Waayit Haawus weerarri yeroo kamuu mudachuu danda'a jechuun akeekkachiise, boombiin qilleensarraan darbamuu eegaluu akka danda'us eereera. Hojjettoonni Imbaasii Ameerikaa magaalaa Kiyeev jiruu hunduu dhiisanii ba'uu danda'u kan jedhu Waayit Haawus, qoonsilaan biyyattii ammoo har'arraa eegalee hojii dhaaba jedhe. Haata'u malee hojii yeroo balaa tasaa akka hojjetuuf jecha waajjira qoonsilaa magaalaa Liviiv keessatti argamu hojiisaa akka itti fufu himteetti Ameerikaan. Kanaadaanis akkasuma hojjettoota imbasii ishee magaalaa daangaa Poolaand irratti argamtu Liviiv keessatti geessite, UKn ammoo gareen murteessaa ta'e tokko qofti Yuukreen akka turu murteessite. Raashiyaanis gamasheen lammiileeshee Kiyeev keessa jiran irratti haleellaan raawwatamuu mala sodaa jedhuun lakkoofsa namoota ishee hir'isaa jiraachuu himte. Ameerikaan loltootashee kanneen loltoota Yuukreen leenjisaa turan 150 ta'an gara biyyaa deebisteetti. Daandiin qilleensaa Neezarlaandis KLM jedhamu ammoo balaliinsa gara Yuukreenitti taasifamu dhabeera jedhe. Biyyoonni akka Awustiraaliyaa, Italii, Israa'el, Neezarlaandis fi Jappaan biyyoota lammiileensaanii hatattamaan Yuukreen keessaa akka ba'an ajajanidha. Biyyoonni tokko tokko dippiloomaatotaa fi maatii baasuu eegalaniiru. Pireezdanti Baayidan wayita Pireezdanti Putiin waliin bilbilaan dubbatan, ''weerarri kun gatii hin taanee fi ulfaataa ta'e Raashiyaa kaffalchiisuuf jedha,'' jechuun akeekkachiisuusaanii Waayit Haawus ibseera. "US akkuma gama dippiloomaasiin tarkaanfii fudhachuuf qophii taate, tarkaanfii kaaniifis qophiidha,'' jechuusaaniis ibse Waayit Haawus.


Fayyadama doolaaraa dabalatee qoqqobbiiwwan Raashiiyaarra kaahamuu malan

Raashiyaan dachii Yukireen harka hidhattootaa jirutti loltoota bobbaasuu ibsuu hordofee US, UK fi biyyoonni kaan qoqqobbii kaahuu eegalan itti fufuuf qophiin jiraachuu dubbatu. Pireezidantiin Raashiyaa Vilaadmiir Puutiin Wiixata galagala naannoleen Baha Yuukireen lama Donetsk fi Luhansk biyya walaba ta'uu beekamtii erga kannaniin duuba, loltoonni isaanii garas akka seenan ajaja dabarsuu isaanii hordofee qoqqobbiiwwan warri lixaa irra kaahan wanna hanga ammaa itti qophaahaa turan mara miti. Suuta qoqqobbiiwwan biroon itti fufu jedhamaa jira. Qoqqobbiin adabbii biyyi tokko ykn qaamni tokko biyya biraa gocha sirrii miti ykn yakkadha jedhame gochuurraa akka dhaabatu dirqisiisuuf kaahamuudha. Gochi sun weerara raawwachuu ykn seera idila addunyaa mallatteeffame cabsuu ta'uu mala. Qoqqobbiin yeroo hedduu kan irratti xiyyeeffatu diinagdee biyya gocha hin malle raawwattee miidhuu, maallaqa lammiilee dhuunfaa akka namoota siyaasaa fi abbootii qabeenyaa ugguruu darbees dhorkaa imalaa fi gurgurtaa fi sochii meeshaa waraanaa dabalachuu danda'a. Waraanatti seenuun duratti tarkaanfiiwwan jajjaboo biyyootni walirratti fudhatan qoqqobbiiwwan kaunneeni. Guyyoota dura Raashiyaan beekamtii kennuufii hordofee bulchiinsota Yukireen harka hidhattotaa jiran Kuhaaniskiifi Doneesiki keessatti lammiileen Ameerikaa hojii daldalaa kamuu akka hin hojjennee US beeksifteetti. Kaampaniiwwan US bulchiinsota kanneen keessa socho'an muraasni jiru. Waayit Haawus gocha ishee Yukireeniin weeraruu yoo itti fufte qoqqobbiiwwan hedduu akka itti fufan akeekkachiiseera. Ministirri Muummee UK Booris Joonsan Raashiyaan nagaa eegsisuuf sababa jedhuun loltoota ishee lafa bulchiinsa Yukireen jala jiranitti bobbaasuun walqabatee baankiiwwan Raashiyaa shaniifi biiliyeenaroota biyyattii sadiirra qoqqobbii kaahuu beeksisan. Booris gochaan Raashiyaa kun ''weerara haaraan qixxeedha'' jedhan. Booris Joonsen Paarlaamaatti yoo dubbatan ''amma jeequmsa yeroo dheeraaf itti fufuuf qophaa'uu qabna'' jedhan. Muddamni kun akkuma kanatti hammaatee itti fufa yoo ta'e qoqqobbii dabalataa akka itti fufan dubbatan. Akka ibsa MM UK kanaatti qabeenyi abbootii qabeenyaa sadanii lammii Raashiyaa ta'an kan UK keessa jiru akka hin sochoone uggurama, jarreenis gara UK akka hin imalle dhorkamu. Miseensonni Paarlaamaa UK mootummaan qoqqobbii jabaa abbootii qabeenyaafi baankiiwwan Raashiyaa biroorra akka kaahamu gaafataniiru. Chaansilariin Jarman Olaaf Shoolz hayyama ujummoo gaazii uumamaa Raashiyaa ka'ee Jaramanitti dabarsu Nord Stream 2 jedhamuuf hayyamni akka hin kennamne yeroof dhorkaa kaahaniiru. Gamtaan Awurooppaans qoqqoobbii namoota siyaasaa biyyattii fi baankota irratti xiyyeefatu kaahuuf darbees Raashiyaan gabaa Faayinaansii akka hin arganneefi naannolee of danda'an waliin daldalli akka hin gaggeefamne dhorku kaahuuf qophaa'aa jiru. Raashiyaan waan amma warri Lixaa jedhan diddee Yukireeniin kan weerartu yoo ta'e qoqqobbiiwwan biroo akka irra kaahan dhaadachaa jiru. Raashiyaa Swift keessaa baasuu Tarkaanfiin inni tokko Raashiyaa sirna tajaajila daddabarsa maallaqaa idila addunyaa Swift kan addunyaarratti dhaabbilee faayinaansi kumootaan lakkaawwan itti fayyadaman keessaa baasuudha. Kun ammoo baankiiwwan Raashiyaa hojii daldalaa biyyoota alaa waliin hojjetan rakkisaa taasisa. Tarkaanfiin kun gama kaaniinis US fi Jarman kan baankiileen isaanii Raashiyaa waliin hidhata qaban akkaan miidha. Tarkaanfiin kun weerara kana dhaabsisuuf fudhatamuu akka malu Waayit Haawus akeekeera. Raashiyaan doolaara US akka hin fayyadamne dhorkuu US Raashiyaan doolaara Ameerikaa akka hin fayyadamne ugguruu dandeessi. Dhaabni biyyoota lixaa kamuu dhaabbileen Raashiyaa doolaaraan akka daldalan gargaaraniis akka gaafataman gochuu malti. Kun diingdee Raashiyaa kan daldala boba'aafi gaasii uumamaa doolaaraan socho'u akkaan miidha. Dameewwan kaaniinis daldala alaa Raashiyaa laamshessuu danda'a. Faallaa kanaan biyyoota Awurooppaa gurgurtaa gaasiifi boba'aa Raashiyaarratti hirkataniifis qoramaata guddaa ta'a. Baankilee ugguruu US baankileen raashiyaa daldala idila addunyaa raawwachuu akka hin dandeenye gochuuf ugguruu dandeessi. Kun ammoo baankileen Raashiyaa keessaa inveestaroota warraa lixaa maallaqa qaban huba. Kanarraan Raashiyaan kufaatii diinagdee ishee bayyanachiisuuf baankii giddugaleessaa keessaa eeggannoof doolaara biiliyoona 630 qabdi. Meeshaalee teeknolojii ammayyaa Raashiyaatti erguu dhorkuu Warri Lixaa meeshaalee teeknoolojii ammayyaa Raashiyaatti erguu dhorkuu danda'u. Fakkeenyaaf US kaampaniiwwan ishee teeknoolojii akka semiconductor microchips kan konkolaataa irraa qabee bilbiloota ammaayyaa keessatti barbaadaman akka garas akka hin ergamne dhorkuu dandeessi. Kun damee ittisaafi qilleensaa Raashiyaa qofa osoo hin taane diinagdee biyyattiis miidha. Garuu kunis kaampaniiwwan raashiyaatti daldaluun buufatan miidha. Uggura anniisaa Diinagdeen Raashiyaa gara caalu gaasii fi boba'aa gurguruu irratti hundaa'a. Biyyootni warra lixaa boba'aa irraa bituu diduun dhiibbaa irra kaahuu mala. Kunis Awurooppaan hanqina boba'aafi gaasiif akka saaxilamtu taasisa. Fakkeenyaaf Jarman gaasii ishee feesisu harka tokko sadaffaa Raashiyaarraa argatti. Dhaabbilee maallaqaa landan akka hin fayyadamne dhorkuu Maallaqni warra Raashiyaa hedduun baankiiwwan Landan keessa jiru. Qabeenyawwan biroonis akkasuma hedduudha. Amma mootummaan UK maddi maallaqa isaanii garam akka ta'e gaafachuutti jiraachuu hima. Adeemsi kun garuu waan hedduu milkaahe miti.


Keeniyaan Raashiyaan loltoota ishee Yuukireenitti erguu balaaleffatte

Mana Maree Nageenyaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii (UNSC)tti ambaasaaddarri Keeniyaa Maartiin Kimaanii murtee Raashiyaan loltoota ishee naannolee lamaan Yuukireen irraa adda of baasanitti erguu murteessuu ishee balaaleffatan. Ambaasaaddarichi Raashiyaan naannolee gama baha Yuukireenitti argaman Donteskii fi Luhaanskii jedhaman akka biyyaatti beekamtii kennuufiif ishees balaalefataniiru. "Daangaaniifi walabummaan Yuukireen cabeera. Chaarterri Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii haleellaa walitti fufinsaan warri humna qaban raawwatan jalatti kufuun ittuma fufeera," jedhan Maartiin Kimaanii. Ibsi UNSCtti ambaasaaddarri Keeniyaa baasan kun Tiiwiitara irrattillee akka gaariitti kan simatame yoo ta'u, rakkoo Raashiyaa-Yuukireen kana mooxannoo Afrikaan gita-bittaa jalatti dabarsite waliin wal bira qabee kan dorgomsiisedha. "Namoonni adda bahan daangaawwan irra jiran abdii deebinee walitti makamna jedhu akka qaban ni hubanna garuu Keeniyaan hawwii akkasii humnaan amansiifamu kana hin fudhattu," jedhan. Yaadni Mr. Kimaanii kun ejjennoo Keeniyaan Mana Maree Nageenyaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii keessatti sagalee kennuu irraa of qusaattee turte akka jijjiirameeru agarsiisa. Miseensota dhaabbatoo qama addunyaa hogganu kanaa kan hin taane Gaaboniifi Gaanaanillee tarkaanfiiwwan Raashiyaan Yuukireen irratti fudhattu mormaniiru. Sababa rakkoo kanarraa ka'een qaala'insi jireenyaa akka hin uumamneef yaaddoowwan jiru. Gaazexaan Keeniyaa Business Daily Newspaper jedhamu Kibxata fuula isaa duraa irratti mata-duree: "Atakaaroon Raashiyaa-Yuukireen akkamiin as Keeniyaa keessatti miidhaa qaqqabsiisa" jechuun baaseera. "Sababa tarkaanfii waraanaa fudhatamuun ykn qoqqobbiiwwan kaa'amaniin Keeniyaa keessatti gatiin daabboofi daakuu qabadii dabaluu mala. Sababiin isaa ammoo Keeniyaan qamadii Yuukireeniifi Raashiyaa irraa galchitu irratti hundoofti," jedha gabaasni gaazexichaa. Barreeffamni gaazexaa Afrikaa Kibbbaa Daily Maverick jedhu tokko irratti bahe ammoo waraanni baha Awurooppaatti dhalatu "osoo hin turiin tokkoo tokko gandoota Afrikaa Kibbaafi guutummaa addunyaa irratti dhiibbaa uuma," jedheera. Biyyoota Lixaa waliin wal dhabaa kan jiruufi Raashiyaa waliin ammoo dippilomaasii cimsachaa kan jirtu Maaliin walitti bu'insa Raashiyaa-Yuukireen kana ilaalchisuun ifatti hanga yoonaatti kan jette hin qabdu.


Goolama Yuukireen: Baayidan lammiileen Ameerikaa Yuukireen gadhiisanii bahuu qabu jedhan

Pirezidaantiin Ameerikaa Joo Baayiden sodaa Raashiyaan yuukireen weeraruu dandeessi jedhu waan dabalaa dhufeef, lammiileen US Yuukireenitti hafan hundi hatattamaan gadhiisanii bahuu qabu jedhan. Baayiden yoo Raashiyaan Yuukireen kan weerartu tahe lammiilee US baasuuf humna waraanaa akka hin ergine himan. ''Haalotni naannichaa ariitiin jijjiiramuu danda'u'' jechuunis akeekkachisan. Raashiyaan loltoota ishee gara 100,000 tahan daangaa Yuukireen irratti bobbaastus Yuukireeniin weeraruuf karoota hin qbau jette. Haa tahu malee biyyoota ollaa akka Beelaarus fa'aa waliin shaakala waraanaa jabaa gaggeessaa jirti. Yuukireen ammoo akkan hulaa galaanatti baasu hin arganneef Raashiyaan na danqite jechuun himatti. Kireemiliin ollaan duraanii miseensa Sooviyeet [Yuukireen] akka miseensa Nato hin taane ''sararri diimaa'' jiraachuu qaba jetti. Ministeerri Muummee UK Booris Joonsan Kamisa Awurooppaan bwaggoota kurnan keessatti rakkoo nageenyaa guddaaf saaxilamte iggest security crisis in decades jedhan. Isteet Dippaartimantiin US lammiileen US akka ariitiin Yuukireen gadhiisanii bahan dabalee akeekkachiisera. ''Humna waraanaa adunyaa irraa baay'ee guddaa tahe waliin wal morkataa jirra. Haala baay'ee adda tahee fi ariitiin jijjiiramuu maludha.'' Caraan lammiilee US achii baasuuf loltoota ergitan ni jiraataa jedhamuun Baayiden gaafatamanii, ''lakki hin jiraatu'' jedhan. Waraana adunyaa yeroo Ameerikaanotnii fi Raashiyaanotni wal haleeluu itti jalqabaniidha. Karaa mul'atee hin beekneen adunyaa adda taate keessa jirra. Gaggeesitootni adunyaa muddamni kun gara waraanaatti akka hin galleef karaa dippilomaasii hiikuuf hojjechaa jiru. Raashiyaa fi Yuukireen kamisa akka beeksisanitti marii qondaalotni Jarmanii fi Faransaay waliin walitti bu'insa Baha Yuukireen humna foxxoquu barbaadutti xumura gochuuf taa'an irratti akka wal hin taane beeksisan. Muddamni amma Raashiyaa fi Yuukireen gidduutti dhalate Raashiyaan Kireemiyaa erga ofitti dabaltee waggoota saddet booda dhagahame. Raashiyaan finciltoota Yuukireen, Baha Donbaas keessatti foxxoquuf lolan deeggarti. Waraana bara 2014 eegalee ture kana keessatti lammiilee nagaa dabalatee namootni 14,000 tahan ajjeefamaniiru. Waliigalteen Minisk jedhamu muddama amma jirutti xumura godha jedhamee amanamaa ture.  Waliigalteen kana bara 2014-2015 Yuukireen, Raashiyaa, Faransaayii fi Jarman deeggaraniiru.


Muddama Yuukireen: Raashiyaan loltoonni ishee Baha Yuukireen akka seenan ajajje

Pireezidantiin Raashiyaa Vilaadimiir Puutiin naannoleen Baha Yuukireen lama Donetsk fi Luhansk biyya walaba ta'uu beekamtii erga kannaniin duuba, loltoonni isaanii garas akka seenan ajaja dabarsan. Loltoonni ishee biyyummaa ofii kan labsatan riippabliikota uummataa Donetsk fi Luhansk keessatti 'nagaa kabachiisuu' irratti hirmaatu jette Raashiyaan. Ameerikaan garuu loltoonni kun 'nagaa kabachiisu' jedhamuun 'yaada fudhatama hin qabne', Raashiyaan waraanaaf sababa uummachaa jirti jette. Naannoleen lamaan Raashiyaan amma beekamtii biyyummaa kenniteef finciltoota Raashiyaan deeggaramanii erga bara 2014 as mootummaa Yuukireeniin lolaa jiran harka jirti. Pireezidantiin Yuukireen Raashiyaan ta'e jettee birmadummaa ishee sarbaa jirti jechuun yakkan. Pireezidant Volodimiir Zeleniiskii nuti nagaa feena jedhan. Haata'u malee "Homaa hin sodaannu, Waan tokkos dabarsinee eenyuufuu hin kenninu" jedhan. Yuukireen michoota ishee idil-addunyaarraa deeggarsa ifa fi bu'a qabeessa ta'e barbaaddi jedhan. "Amma eenyu michuu fi hiriyaa keenya dhugaa akka ta'ee fi eenyu jechootuma qofaan Raashyaa akka doorsisu adda baasnee baruu feesisa," jedhan. Kora hatattamaa mana maree nageenyaa UN irratti ambaasaaddarri Ameerikaa Liindaa Toomaas Giriinfiild Raashiyan loltoonni ishee 'nagaa kabachiisu' jechuu kufa gochuun, loltoonni kun "maal akka ta'an dhugaatti ni beekna" jedhan. Luhansk fi Donetsk akka biyya walabaatti beekamtii kennuufiin tooftaa Raashiyaan Yuukireen weeraruuf tolfattedha jedhan. UNtti ambaasaaddarri Raashiyaa Vaasiilii Nebenziyaa gama kaaniin naannoo Baaha Yukireen Donbaas jedhamu weerara Yuukireen irraa ittisuun barbaachisaadha jedhan. "Donbaas keessatti dhiigni akka dhangala'u hin feenu" jedhan. Waggoota darban paaspoortiin Raashiyaa Donetsk fi Luhansk keessatti namoota hedduuf qoodamaa ture. Biyyootni Lixaa sababa nageenyaa lammilee ishee eeguu jedhuun Raashiyaan tarkaanfii waraanaa fudhachuun kana goote jechuun qeequ. Pireezidantiin Raashiyaa Yuukireen dur lafa Raashiyaa turte jechuun dubbatan. Ameerikaan adeemsa Puutiin kana battalatti balaaleffatte. Pireezidant Joo Baayidan naannolee lamaan Raashiyaan beekamtii biyyummaa kenniteef keessatti inveestimantii, daldalli fi deeggarsi maallaqaa Ameerikaa akka hin godhamne ajaja olaanaa dabarsaniiru. Tarkaanfiin kun qoqqobbii bal'aa yoo Raashiyaan weerara kan itti fuftu ta'e biyyootni Lixaa labsuuf jedhaniin addatti ta'uu Waayit Haawus ibseera. Ministirri Muummee UK Booriis Joonsan tarkaanfiin kun birmadummaa Yuukireen ifatti kan sarbuudha, akkasumas seera idil-addunyaa kan cabsuudha jedhan. Gamtaan Awurooppaa Yuukireen deeggaruun tarkaanfii tokkummaa, cichoominaa fi kutannoo qabu akka fudhatu ibseera.


Goolama Yuukireen: US Raashiyaa tuttuqxee waraanatti seensisuuf yaalaa jirti jedhan Putiin

Wayita waa'ee Yuukireen ilaalchisuun addunyaan dhiphachaa jirtutti haasaa kan taasisan Pireezidantiin Raashiyaa Vilaadmiir Putiin, US fi Nato'n hookkara kakaasuun gara waraanaatti nu oofaa jiru jechuun qeeqan. Putiin torbanoota dheeraa booda ture dhimma kanarratti yaada kan kennan, ''kaayyoon Ameerikaa hookkara uumtee carraa sanatti fayyadamuun Raashiyaa qoqqobuudha,'' jedhan. Humna Nato Awurooppaa keessa jiru ilaalchisuun gaaffii Raashiyaan dhiyeessaa turte US dagachiistee bira kutuuf ifaajaa jirti jedhan Putiin. Dhimma Raashiyaa fi Yuukireen irratti dhiphinni addunyaa guyyuu dabalaa jira, Raashiyaan daangaarratti humna waraanaa jabaa ijaaraa jiraachuun addunyaa boqonnaa dhorke. Raashiyaan loltoota (lafoo fi qilleeensaa) meeshaalee waraanaa gurguddaa hidhatan 100,000 daangaa Yuukireen qubachiisuutu atakaaroo kana fide. Raashiyaan biyya ollaashee taate-Yuukireen weeraruuf akka yaada hin qabne himuun, himata warri lixaa kaasan fashaleessiti. Inumaa mootummaan Yuukireen waliigaltee nageenya buusuu hojiirra oolchuu dide jechuun Moskoon komatti. Waraana karaa bahaa daangaa Yuukireen fi Raashiyaarratti raawwateen yoo xiqqaate namoonni 14,000 du'aniiru. Pireezidantiin Yuukireen Volodymyr Zelensky ''waraanichi kan Raashiyaa fi Yuukireen qofa osoo hin taane waraana Awurooppaa guutuuti,'' jedhan. Vilaadmiir Putiin erga Ministira Muummee Hangarii  Viktor Orban waliin Moskootti mari'atanii booda yaada kennaniin, ''US waa'ee nageenya Yuukireeniif hagas mara waan dhiphattu natti hin fakkaatu. Kan isheen feetu misooma Raashiyaatti gufuu ta'uudha. Kana galmaan ga'achuuf ammoo Yuukireeniin akka meeshaatti fayyadamaa jirti,'' jedhan. Qoccolloon US fi Raashiyaa bara waraana hololaa Cold War (1947-89) jalqabe, ammallee ittuma fufee jira. Dhimmi guddaan isaan irratti waldhaban ammoo dhimma Nato dha. Raashiyaan Naton koochoosaa gara bahaa(Raashiyaatti) akka hin babal'ifanne seeratti> US yaada kanaaf bakka kennitee hin beektu jechuun komatu Putiin. Yuukireen miseensa Nato taati yaaddoo jedhus qabu Putiin, yoo isheen miseensa taate ammoo miseensonni Nato hundi Raashiyaadhaan loluuf jiru jechuun rakkoo as adeemuuf yaaddoo qaban ibsan. Bara waraana Yuukireen fi Raashiyaa kutaan Raashiyaadhaan qabamte Kiriimiyaan akka Yuukireeniif deebitu ifaaju warri lixaa.


Muddama Yukireen: Raashiyaan Beelaaruus waliin shaakala waraanaa guyyoota 10 gochuufi

Humnoonni Raashiyaa daangaa Yuukireen irratti walitti qabamuun wal qabatee yaaddoon guddaan osoo jiruu, Raashiyaa fi Beelaaruus shaakala waraanaa guyyoota 10f turu eegaluuf jedhu. 'Kooldi Waar' booda bobbii guddaa Raashiyaan gara Beelaaruus - biyya miseensa duraanii Sooveetitti gootudha jedha NATOn. Ameerikaan shaakalli waraanaa kun muddama dhimma Yukireen irratti jiru "kan hammeessu" ittiin jette. Raashiyaan loltoota 100,000 ol daangaa Yuukireen irratti walitti haa qabduyyuu malee, irra deddeebiin Yuukireen weeraruuf yaada akka hin qabne himteetti. Ameerikaa dabalatee biyyoonni Lixaa tokko tokko garuu Raashiyaan tasa haleellaa eegaluu malti jechuun akeekkachiisaniiru. Bara 2014 Raashiyaan odola Kibba Yuukireenitti argamtu Kireemiyaa qabatte. Ergasii Baha Yukireen keessatti finciltoota foxxoquu fedhan kan Raashiyaan deeggartuu fi mootummaa Yukireen jidduutti lola adeemaa jiruun namoonni 14,000 ol ajjeefamaniiru. Shaakala waraanaa Beelaaruus waliin godhamu kanarratti loltoonni Raashiyaa 30,000 ta'an ni hirmaatu jedhamee eegama. Hogganaan Beelaruus Aleeksaandar Lukaashenkoo michuu cimaa pireezidantii Raashiyaa Vilaadmiir Puutiinidha. Bara 2020 filannoo booda mormii Beelaaruus keessatti ka'een wal qabatee, biyyoonni hedduun bu'aan filannoo hatameera jechuun wayita biyyattiira qoqqobbi kaa'anii fi bu'aa filannichaaf beekamtii kennuu didan, Raashiyaan Lukaasheenkoo deeggartee turte. Dubbi himaan mootummaa Raashiyaa waa'ee shaakallii waraanaa waloo kana yoo dubbatan, Beelaaruus fi Raashiyaan "aggaammii hin eegamnetu itti dhufe" jedhan. EUtti ambaasaaddarri Raashiyaa Vilaadimiir Chizhoov garuu biyyi isaanii ammallee muddama Yukireeniin wal qabatee uumame karaa dippiloomasii furuun ni danda'ama jettee akka amantu BBCtti himan. Loltoonni Raashiyaa amma Beelaaruus keessa jiran shaakala akkuma fixaniin gara buufata isaaniitti deebi'us jedhan. Dubbi himtuun Waayit Haawus Jeen Saakii, "Shaakala waraanaa kana akka muddama hammeessutti malee akka laaffisuutti hin ilaallu" jedhan. Pireezidantiin Firaans Imaanu'eel Maakiroon mariin rakkoo jiru furuu irratti xiyyeeffate Kamisa irra akka eegaluufi Raashiyaa fi Yukireen dabalatee Firaans fi Jarman akka irratti hirmaatan himan. Dhimmicha jaarsummaan furuuf qabatanii kan Jiran pireezidant Maakiroon, Puutiin loltoonni Raashiyaa muddama jiru akka hin hammeessine naaf mirkaneessaniiru jedhanis, Raashiyaan nuti waadaa akkasii hin seenne jette. Jaarsummaan Maakiroon mudda Yukireen hammaataa jirutti furmaata ni fida jedhamee eegama.


Muddama Yuukireen: Baayidan 'weerara eegaluu' sababeeffachuun Raashiyaa qoqqoban

Joo Baayidan ''Raashiyaan Yuukireeniin weeraruu eegalte'' jechuun qoqqobbii karaa hedduu Raashiyaa irra kaa'an. ''Mootummaa Raashiyaa tajaajila faayinaansii biyyoota Lixaa irraa kutneerra,'' jedhan Baayidan. Tarkaanfiin kun erga pireezidanti Putiin loltoota isaanii bakkeewwan lama Baha Yuukireen keessaa finciltootaan qabamanitti erguuf raggaasisanii dhagahame. Raashiyaan naannicha akka Walaba taheetti ilaalti. Yuukireen ammoo haleellaa birmadummaa biyya koo irratti raawwate jechuun himatti. Biyyootni Lixaa tarkaanfii kana haal-duree guutummaatti Raashiyaan, Yuukireen weeraruuf uumte jechuun himan. Wiixata darbe Puutiin loltootni isaanii ''nagaa haa kabachiisan'' jechuun gara naannolee foxxoquuf waraanan Doneskii fi Luhaansiki haa galaniif ajajan. Ameerikaan tarkaanfii Raashiyaa kana ''waan hiika hin qabne,'' jette. Suuraan satalaayitii sa'a 24 keessatti loltoota haaraa hedduu fi meeshaalee waraanaa Lixa Raashiyaan bobbaafamanii akka jiraniifi Beelaarus naannoo daangaa Yuukireen ammoo konkolaatotni 100 jiraachuu agarsiisa jedhe Dhaabbanni Teeknolojii Hawaa US Maxar. Humni waraanaa raashiyaa homaa yaada hin kennine. Loltootni Raashiyaa Baha yuukiren galuuf dhiisuu irrattis ammayyuu ifa miti. Baayiden tarkaanfiin isaa jalqabaa kun mootummaa Raashiyaa irratti kan xiyyeeffate tahuu himan. ''Salphumatti ibsuuf Raashiyaan kutaa bal'aa Yuukireen kutaa jirti.'' Tarkaanfiin amma fudhatame liqaa maallaqaa argachuu dabalata, kana jechuun ,Raashiyaan dhaabbilee faayinaansii Lixaa irraa deeggarsa maallaqaa mootummaaf ishee barbaachisu hin argattu jechuudha. Ameerikaan dabalataan ''hoggantoota ol aanoo'' Raashiyaa akka adabtu himte. Imaammata jal'aa Kireemiliin akkuma qoodan, akkasuma dhukkubbii isaa waliin qooddatu'' jedhe Baayiden. Ameerikaan kaampanotni ishee garee finciltootaan kan qabaman Dooneskii fi Luhaaniski waliin waliigaltee akka hin raawwanne dhorkite. Garuu kaampaanotni muraasa hojjetaa jiru. UK fi Gamtaan Awurooppaa qoqqobbii jabaa Baankota Raashiyaa fi namoota dhuunfaa irratti Kibxata kaleessaa dabarsaniiru. Tarkaanfiiwwan fudhataman: Ameerikaan loltoota ishee gara biyyoota miseensa Nato tahan akka Istooniyaa, Laatviyaa fi Lituniyaa geessaa jirti. Isaan ammoo naannoo daangaa raashiyaa kanatti argamu jedhe qondaalli tokko. Xaaliyaaniinis loltoota lafoo 800 tahan xiyyaarota waraanaa F-35 jedhamanii fi helikopteroota waraanaa 20 tahan bobbaasuu himtee gariin isaanii gara Poolaandi adeemu. Mariin dippilomaasii mudama Yuukireen kana akka furuuf taa'amaa tures hin milkoofne.


Muddama Yuukreen: Raashiyaan erga waraana addunyaa lammaffaatii as waraana guddaa eegaluuf jirti-Booriis Joonsan

Ministirri Muummee UK Booriis Joonsan, Raashiyaan ''Awurooppaa keessatti erga bara 1945 as waraana hamaafi guddicha'' eegaluuf akka jirtu ragaaleen tikaa fi odeeffannoo ni agarsiisu jedhan. Karoorri Raashiyaan qabdu kun hagi tokko irraa eegaluusaa mallattooleen agarsiisan mul'achaa jiru jedhan. Akkaataa ragaalee odeeffannoo tikaa fi nageenyaatti Raashiyaan magaalaa Yuukreen kan taate Kiyeevitti marsuun weeraruu hedaa jirti jedhan Booriis Joonsa. "Balaan sababa kanaan dhala namaarra ga'uu danda'u akkaan hammaataa ta'uu namuu hubachuu qaba,'' jedhan. Ministirri Muummee Booriis Joonsan yaada kana kan kennan magaalaa Muunik bakka dureewwan biyyoota addunyaa marii nageenyaa waggaaf itti walga'an irraati. Loltoonni Raashiyaa 169,000 hanga 190,000 ta'an daangaa Yuukreen qubsiifamuu himti Ameerikaan. Aab Booriis Joonsan qoqqobbii kanaan dura kaa'amuuf hedame caalaa hamaa kan ta'e Raashiyaarra akka kaa'an himan. UK fi US walta'uun kubbaaniyyaawwan Raashiyaa ''Paawundii fi doolaaraan akka hin daldalle'' dhorkuu danda'u jedhan. Adeemsi kun ammoo miidhaa hammaataa qabaata jedhamee sodaatama. Biyyoonni lixaa dhiyeenya kana akka waan Raashiyaan Yuukreen weeraraa jirtuutti fudhachuun sodaa qaban ibsaa jiru. Raashiyaan garuu kana ni haalti, loltoonni ishee shaakallii waraanaaf malee biyya weeraruuf akka hin qubsiifamnes irra deddeebiin ibsaa jirti. Waa'ee weerara Raashiyaan Yuukreen irratti gaggeessaa jirtuu kan gaafataman Aab Booriis Joonsan, ''ragaaleen jiran kanuma mul'isu. Irra dibuun hin barbaachisu. Karoorichi hojiitti seenuu mallattooleen mul'isan hedduutu jiru,'' jedhan. Ministirri muummee Booriis Joonsan akka jedhanitti, Pireezidantiin US Joo Baayidan, Raashiyaan kan Yuukreen weeraruuf jirtu kallattii bahaan, karaa Donbas  jedhamuun osoo hin taane, karaa Beelaaruus seentee magaalaa Kiyeev marsuuf ta'uushee ragaaleen tikaa fi odeeffannoo akka agarsiisan qondaaltota addunyaatti himaniiru jedhan. "Karoorri Raashiyaan hojiitti hiikuu eegalaa jirtu kun waraana erga bara 1945 as dachee Awurooppaa keessatti mudate isa hammaataa fi guddaa akka ta'u nan sodaadha,'' jedhan ministirri muummee kun.


Waldhibdee Yuukireen: Puutin Yuukireen weeraruuf murteessuu isaanii 'amaneera' jedhan Baayidan

Pirezidantiin Ameerikaa Joo Baayidan gitni isaanii kan Raashiyaa Vilaadimiir Puutin weerara Yuukireen irratti banuuf murteessuu isaanii amaneera, haleellaan sun ''guyyoota muraasa keessatti eegala’’ jedhan. Aab Baayideen kun odeeffannoo basaasaa Ameerikaarratti kan hundaa’e yoo ta’u, magaalaa guddoo Yuukireen Kiiv irratti qiyyaafachuu akeeka jedhan. Raashiyaan garuu gama isheetiin weerara banuuf karoorsuu haalte. Biyyoonni Lixaa garuu Raashiyaan muddama dharaa Baha Yuukireenitti uumuun, muddama sana akka sababaatti lakkaa’uun haleellaa jaqabuufi jedhu. Raashiyaan loltoota 169,000-190,000tti tilmaaman daangaa Yuukireenirrattiifi iddoo daangaatti dhiyaatu qubsiisuu Ameerikaan beeksifteetti. Lakkoofsi loltoota kun loltoota Raashiyaan deeggaraman, kanneen Reppabilika Dontetski fi Luhaansak jedhanii Bahaa Yuukireen keessatti of waamann ni dabalata. Pirezidantiin Ameerikaa Joo Baayidan tamsaasa karaa foddaa TV tiin darbe irratti masaraa Waayit Haawus irraa; ’’Humnoonni Raashiyaa torban dhuftu, guyyoota as aanan keessa Yuukireen haleeluuf karoorsu Ameerikaan sababa hin amanneef homaa hin qabdu,’’ jedhan. ‘’Ammatti Puutin murteesseera jedheen amana,’’ jedhan itti dabaluudhaan Aab Baayidan. Kanaan dura Pirezedantii fi qondaaltoonni isaanii olaanoon dhimma kana adda hin baafanne jechaa turan. Baayidan, Raashiyaan ammas taanaan ‘’dippiloomasiin furuu filachuu dandeessi,'' jechuun himu. Jimaata dabre kana hoggantoonni warreen Yuukireen irraa foxxoquu barbaadanii jiraattoonni naannicha gadhiisanii akka  baqatan kan akeekkachiisan yoo ta’u, Yuukireen haleellaa banuuf karoorsaa jirti, boombiin nu haleeluu hammeessiteetti jechuun muddama hammeessan. Yuukireen gama isheetiin irra deddeebiin haleellaa kamiyyuu banuuf karoorsaa hin jiru jette. Ministirri Dhimma Alaa biyyattii Dimeetirii Kulebaa kuni ‘’Gabaasa burjaajessaa Raashiyaan uumte’’ jedhaniitu dubbicha fudhatama dhabsiisan. Hoogganaan Rippaabilika Ummataa Donetik Deenis Puushlin, viidiyoo Jimaata waraabame jedhurratti namoonni naannichaa bahuu beeksise. Haata’u malee, xiinxalli BBC’n daataawaan agarsiifamaniirratti gaggeesse akka agarsiisuutti viidiyoon sun diinummaan osoo hin hammaatiin, guyyaa waraabame jedhame guyyoota lama durse waraabame. Kireemliin akka ibsetti, Pirezedant Puutiin dawoon qubannaa daangaarratti akka dhaabamuufi ‘’’gargaarsi atattamaa namoota iddoowwan Yuukireen irrraa foxxoquu barbaadaniirra nannnichatti baqatan akka gargaaruun danda’amu ajajaniiru.'' Miidiyaan Raashiyaa akka gabaasetti, jiraattoonni naannichaa konkolaataa baasii gurguddaa hedduun gara Raashiyaatti baqatan. Ministeerri Dhimma Alaa US garuu Mooskoon isa haleellaa banuuf humna gurmeeessaa jirtu addunyaan quba akka hin qabaanne gochuufi kana dalagdi jedhe. Waayit Haawus akka jedhutti, namoonni naannichaa baafamuun Mooskoon burjaajii uumtee waraana banuu ka’uumsa godhachuufi jedhe.


US muddama Raashiyaaf Yuukireen hordoftee loltoota 3,000 gara Awurooppaatti erguuf

Pirezidaantiin US Joo Baayiden torban kana keessa loltoota dabalataa gara baha Awurooppaatti erguuf murteessuu qondaalonni Waatiy Haawus himan. Kunis sodaa Raashiyaan Yuukireeniin weeraruuf jedhu dabalaa dhufnaanidha. Loltootni gara 2,000 tahan Firoot Biraag, Kaaroliinaa Kaabaa irraa gara Poolaandiifi Jarmanitti ergamu. Loltootni 1,000 durumaan Jarman jiran ammoo gara Roomaaniyaatti geeffamu. Mooskoon ammoo himata Yuukireenin weeraruuf jedhu soba jette. Garuu Yuukireen akka humna Tokkummaa Waadaa Waraana Kaaba Atilaantik [NATO] kan Ameerikaatiin durfamu akka hin makamne cimsitee mormiti. Muddamni kun waggaa saddeet erga Raashiyaan Kibba Yuukireen Kiriimiyaa jedhamu ofitti dabalteen booda dhalate. Kutaan kun bakka finciltootni Raashiyaadhaan deeggaramuun mootummaa Yuukireen waraananiin to'atameera. Erga bara 2014 as namootni 14,000 ol tahan waraanicha gidduutti ajjeefamaniiru. Loltoota buufata Foort Biraagii dhufan keessaa 1,700 kan tahan gara Poolaand kan deeman taha. Kan 300 ta'an ammoo gara Jarman deemu jedhan maddeen Peentaagoon Rooyitarsitti akka himanitti. Yuukireen keessatti waraanatti hin hirmaatan garuu michoota US eeguuf bobbafaman jedhan maddeen kunneen. Bobbiin humna waraanaa kun isa Peentaagon ji'a darbe gara loltoota 8,000 yeroo barbaadamanitti gara Awurooppaatti bobbaasuuf qopheessuu himteen dabalatadha. Muddamni Raashiyaa fi Yuukireen gidduu erga yeroo dhiyoon as haalaan dabalaa kan dhufe yoo tahu, biyyootni Awurooppaa hedduun miseensa Nato tahan Yuukireen cina akka dhaabbatan himaa jiru. Ameerikaan wal gahii Mana Maree Nageenyaa UN dhimma Yuukireeniif Raashiyaa irratti Wiixata darbe taa'ame irratti Raashiyaan Yuukireen kan weerartu yoo tahe deebiin isaa ''hamaa'' akka tahu himte. Raashiyaan Yuukireen weeraruuf hin karoorsine haa jettu malee loltoota gara 100,000 tahan daangaa Yuukireenitti bobbaasteetti. Meeshaaleen waraanaa gurguddaanis fe'amanii qophiirra akka jirtu Ameerikaan himteetti.


Muddama Yukireen: Dirooniiwwan Tarkii attamiin walitti bu'iinsa Yukireeniifi kaan geeddaru danda'u?

Waraanni diroonii lolawwan addunyaa gaggeeffaman keessatti barbaachisuumaan isaanii dabalaa dhufe ammas muddama Raashiyaafi Yukireen jidduutti umame keessatti illeen gahee olaanaa qabaachuu akka danda'u eeguun waan addaa hin ta'u. Kanaanis biyyi kaaba biyyoota lamaanitiin Galaana Gurraacha birratti argamtus booda keessa xiyyeeffannaa olaanaa argataa jirti. Humnootii Yukireen Raashiyaa qolachuuf bobbaaftu keessatti dironiiwwan Tarkiin oomishte qooda ol aanaa qabu. Yuukireen qofatti osoo hin taanees biyyoota addunyaa waraanni keessatti gaggeeffamutti keessatti gahee olaanaa qabaatu. Waa'ee humna diroonii Tarkii guddataa jiruurratti wantoonni beekuun qabdan kunooti: Tarkiin biyyoota amantaa Islaamaa baay'inaan hordofan keessaa biyya tokkittii miseensa tokkommaa humna waraanaa Lixaa, Nato taateedha. Gamticha keessas US'tti aanuun waraana dhaabbataa hedduu kan qabdu yoo ta'u, teeknolojii loltummaas michoota ishee waliin qooddatti. ''Motummaan Ankaaraa waggoota 20n darbaniif humna diroonii olaanaa ijaarrateera,'' xinxalaan waraanaa walabaa Tarkii keessatti bu'uurreeffate, Ardaa Mevlutoglu. "Tarkiin biyya keessaa fi naannoo daangaa irratti oppireeshinii nageenyaa taasiftu (milishoota Kurdish, kan PKK jedhaman irratti wallakkaa 1990taa kaasee) haalaan dirooniitti fayyadamaa jirti. "Indaastirii humna ittisaa biyyattii guddisuu keessatti indaastiriin teeknolojiin dirooniis dursa olaanaatu kennameef. Gama dandeettiiwwan opireeshiniifi oomishaatinis, Tarkiin Israa'eeliin alatti, riijinicha keessatti sadarkaa olaanaa irratti argamti.'' Tarkii keessa warshaaleen oomisha konkolaatawwan qilleensaa nama-maleeyyii (UAVs) gurguddaa lamatu jira. Dhaabbannii Baykar Defence jedhamuus dirooniiwwan Bayraktar TB2 fi Bayraktar Akinci jedhaman oomisha. Qondaalli Teeknikaa Olaanaan dhaabbatichaa, Selcuk Bayraktar maatii pirezidaantii Tarkii Reesiip Taayiip Erdoogaan waliin walitti dhufeenya firoomaa qaba. Akka ilma abbaa buddeenaa ta'aaf. Dhaabbannii gara biraa ammoo Indastiriiwwan Xiyyaarawwan Tarkish Turkish Aerospace Industries jedhamu dirooniiwwan TAI Anka fi TAI Aksungur jedhaman oomishuudha. Ardaa Mevlutoglu akka jedhaniitti, humnootiin waranaafi eejansiiwwan tikaa tarkii dirooniiwwan 150tti fayyadamaa jiru, ''kunis dirooniiwwan basaasaa ykn kamikaze xixiqqoo hedduun alatti.'' Tarkiin erga bara 2019 kaaftee dirooniiwwan waraanaa Bayratar TB2 hedduu Yukireeniitti gurgurte jirti. Yukireen guyyaa tokko tarkii waliin walta'iinsa Natotti makamuu kan barbaaddu yoo ta'u, kunis riphee loltoota Raashiyaan deegaramu baha biyyattiitti socha'an irratti tarkaanfii fudhachuuf. Magaalaan guddoo Yukireen Kiyeevis weerara lafoo humnootii Raashiyaan daangaa isheerra keesseen umamuu maluuf qophaa'aa jirti. Guraandhala 3, 2022tti Pirezidaantiin tarkii Erdoogaan daldala diroonii dabalataa biyyoota lamaan jidduutiif waliigalte mallatteessuuf Yukireen daawwatanii ture. Ministirri Raayyaa Ittisa Yukireen Rooyitarsiitti akka himaniitti, waliigaltichi, 'Omishtoota Tarkiitiif warshaa diroonii Yukireen keessatti dhaabuuf haalawwan mijataa uumeera,'' kanaafuu warshaaleen ofiisaanitii dirooniiwwan hunda ofuma isaanii oomishu jedhan. Raashiiyaan haala kana attamiin ilaaltii? Onkoololeessa darbe, waraanni Yukireen viidiyoo dirooniin Tarkiin hojjatame yoo meeshaa waraanaa guddaa, D-30 howziter, kan foxxoqsitoota Raashiyaan deeggaramanii ta'e barbadeessu qoodee ture. Ibsi Yukireen kunis gama raashiyaatiin kan qeeqame yoo ta'u, dirooniiwwan kee ''naannicha diiguuf'' balaarra buusaa jira jechuun Tarkiis akeekkachiifte turte. Akkasumas Ankaaraan Raashiyaafi Yukireen jidduutti araara buusuuf jaarsummaan hojjachuuf yaada kan dhiyeessite yoo ta'u, garuu yaadni kunis daldala diroonitiin wal xaxaa ta'e. Walitti dhufenyi Tarkiin Taashiyaa waliin qabdu erga waraanni Siriyaa umamee kaasee wal xaxaa ta'eera. Tarkiifi Raashiyaan Siriiyaalaatti fedhii faallaa qabu, garuu ammoo qaamooleen lamaanu wal ta'insa saanii fooyyeessuuf sochii yoo taasisan mul'atan. Nato fi Ameerikaa irraa qeequumsi cimaan irratti ka'ulleen, Tarkiin Raashiyaa irraa sirna ittisa qilleensa S-400 bitte. Kunis akka fakkenya Erdoogaan Raashiyaa waliin deebii'ee walitti dhufenya ummachuutti ilaalame. Ammatti dirooniiwwan Bayraktar TB2 meeqa Yukireen keessa akka jiran ifa miti. Garuu ammoo Ardaa Mevlutoglu aka jedheetti, ''Yukireeniif Bayraktar TB2n milishoota foxoqsitootaa bulchiinsa Donbaas keessa socha'an irratti milkaa'ina olaanaa qaba.'' Diroonichis kameeraa hammayyaa electro-optical jedhamu, sirna hidhata-daataa fi dhidhannoo sirriin qajeelfame lamaa hanga afur kan qabudha. Haalliiwwan kunneenis akka ''lafa kiiyyeeffannaa isaanii keessatti qajeelfama mataa isaaniitiin akka haleellan dandeessisa.'' Mevlutoglu akka jedhaniitti, dandeettiin kunis yoo xiyyeefannaawwan soch'an kan akka milishoota Donbaas keessaa irratti bobbaafame murteessaadha. Haata'u malee, waraana guutuu Raashiyaa waliin taasifamu irratti diroonii fayyadamuun hangam milkaa'ina akka qabaaturratti mamii qabaachu hima. ''Humnootiin waraana Raashiyaa kan Yukireen caalaa gama baay'inaa fi teknoloojiittin, olaantumaa guddaa qabu. Maamiltoonni daldala diroonii tarkii haalaan baayyachaa jiru. Odeeffannoon al-ergii biyyattii addatti lakkoofsa dirooniiwwan gurguramanii gadi fageenyaa kan hammate miti. Garuu ammoo biyyoonni 15 ol ta'an dirooniiwwan Tarkiin oomishu Bayraktar fi TAI akka ajajatan amanama. Keessattuu dirooniiwwan Bayraktar TB2 erga waraana Siriyaa, Liibiyaa fi kan dhiheenya Nagorono-Kaaraabaagn keessatti milkaa'ina argamsiisanii booda barbaadamummaan isaanii dabaleera. Boodanas waraana Armeeniyaa fi Azaarbaajaanoota jidduutti guyyoota 44f gaggeeffameen, haleellaan qilleensaa dirooniiwwan Tarkiitiin loltoota Armeeniyaa, konkolaataawwan waraanaa, fi sirnawwan ittisa qilleensaa irratti taasifameen naannoo wal dhabdeen daangaa keessa ture deebiisanii akka to'ataniif isaan gargaareera. Caamsaa darbee keessa ammoo Ministirri Raayaa Poolaand, Tarkii irraa dirooniiwwan waraanaa 24 akka bitan dubbachuun miseensa Nato kan jalqabaa ta'aniiru. Akkasumas Afriikaan gabaa guddicha ta'aa jirti. ''Tarkiin gabaa Afriikaa keessatti dorgomtu cimtuu omishtoota Chaayinaa tahaa jirti,'' Jedhu xinxalaa Ardaa Mevlutoglu . "Dirooniiwwan Tarkii gatiin gadi aanaan garuu ammoo sadarkaa hojii Nato madaaluu fi qulqullina dirooniiwwan waraanaa isaatiin dhiyaatan.'' Morookkoo, Aljeeriyaa, Ruwaandaa, Naayijeeriyaa fi Itoophiyaanis dirooniiwwan Tarkii kanaaf fedha agarsiisuun isaanii barameera. Waliigalteen waraanaa maxxanfamuu baatulleen Tarkiin bara darbe Itoophiyaa waliin wal ta'iinsa waraanaa mallatteessite jirti. Ergasis odeeffannoowwan baay'iinni aviyeeshiin haalaan dabaluu agariisa. Mudde darbe aanga'oonni US gurgurtaa diroonii tarkiin Itoophiyaa waliin taasiftu irratti yaaddoo qabaachuu ibsanii turan. Ta'us ammoo Tarkiin meeshaalee waraanaa isheetii gabaawwan haaraa barbaaddu filatti ta'a. ''Gurgurtaan dirooniiwwan kunis Tarkiin walitti dhufeenya industirii waraanaa walitti fufiinsa qabuu akka uummattu kan dandeessisu yoo tahu, biyyoota diroonii irraa fudhatan waliin hariiroo fi dhiibbaan gama waraanaa, dinagdee fi dippilomaasii qabdu akka dabalu taasisa,'' jedhu xinxalaan kun. Kanaafu Tarkiin akka gabaatti ijashee Afrikaa irra kaawwachuu, Pirezidaanti Erdogaan dhugaa bahanii ture. ''Afrikaa keessa bakkan deemee hundatti, hundumtu waa'ee UAVs gaafata,'' jedhanii turan Onkolooleessa darbe wayita Angoolaa, Naayijeeriaafi Toogoo daawwatanii turaniitti.


Muddama Yukireen: Nato'n dhimma Yukireen irratti rakkoo hammaataa dhalachuu maluuf qophiidha jedhe

Hoogganaan Nato Janaraal Jeens Istooltenbeerg marii Beeljiiyeem Biraaselsitti guyyoota lamaaf gaggeeffamuu eegale irratti muddamni jiru gama dippiloomasiin hin furamu yoo ta'e wanna hammaatee dhufuuf qophiidha jedhan. Ibsa miidiyaaleef kennan irratti Raashiyaan dippiloomaasiidhaaf carraa ni kenniti yoo ta'e dubbachuuf qophiidha jedhan. ''Wanni gaariin akka ta'u cimnee hojjenna, mariin furmaata siyaasaa argamu irratti, haata'u malee wanna hammaataa Raashiyaan Yukireeniin weeraruun dhufuufis qophoofneerra.'' Itti dabaluun lakkoofsi loltoota Raashiyaa daangaa Yukireenitti imalanii dabalaa jiraa jedhan. Janaraalli kun kana kan dubbatn Raashiyaan muddama jiru laaffisuuf loltoota ishee baasaa jiraachuu ibsuu ishee booda dha. Hoogganaan Nato kun Raashiyaan waadaa galte kana raawwachuu isheef ragaan akka hin jirreefi loltoota malee meeshaalee waraanaa guguddaa baasaa hin jirtu, loltootammoo salphumatti deddeebisuu dandeessii jechuun shakkii qaban ibsan. Pireezidantiin Yukireen Vooldimiir Zeleniskiin bakka shaakallii waraanaa Lixa Yukiireenitti argamurraa BBC'f ibsa kennaniin'' Dhugaa dubbachuuf qabatamaa lafa jiruuf deebii kennina. ammatti loltuuwwan bahan hin agarre. Ni dhageenye male wanti mul'ate hin jiru'' jedhan. Itti dabaluunis, ''namni nagaan hunduu muddamni kun akka tasgabba'u fedhaa'' jedhan. Muddama kana tasgabbaa'anii ilaalaa akka jiraniifi ta'iin kun kan kaleessa dhalate osoo hin taane waggoota hedduuf kan ture ta'uu dubbatan. Yukireen guyyaa har'aa guyyaa tokkummaa kabajaa kan jirtu yeroo ta'u, lammiileen hundi alaabaa biyyattii akka mirmirsaniifi riibaanii halluu cuquliisa fi keelloo akka uffatan gaafataniiru. Kun kanaan osoo jiru Raashiyaan dhaadannoo UK' qoqqobbii irra kaahuuf gooteef deebii kenniteetti. Ministirri dhimma alaa Raashiyaa Sarjee Laavroov UK'n qoqqobbii haaraa Raashiyaarra ni keessi yoo ta'e isaanis haaloo akka bahan dubbatan. Muddama Yukireeniin walqabatee biyyootni Lixaa biroon faana UK kan hordofan yoo ta'e Raashiyaan kana calliftee hin laaltu jedhan. Mootummaan UK Raashiyaan Yukireeniin ni weerarti yoo ta'e namoota dhuunfaa fi dhaabbilee daldalaa Raashiyaarraa qoqqoobbii kaahuuf akka ta'e ibsite. Raashiyaan gama isheen pireezidant Vilaadmiir Puutiin ammallee mariifi dippiloomasii irra filatuu jetti. Pireezidantiin US Joo Baayidan mariif fedha qabaachuu isaanii akka faara gaariitti ilaalti jedha gabaasni Rooyitarsi.


Muddama Yuukreen: Baayidan Puutiin waliin mari'achuuf qajeeltoo bu'uuraa irratti waliigalan

Pirezidaantiin Ameerikaa Joo Baayidan dhimma muddama Yukireen irratti pirezidaantii  Raashiyaa Viilaadmiir Puutiin waliin marii taasisuuf sadarkaa qajeelfama bu'uuraatti waliigaluu beeksisan. Waayiti Hawuus akka jedhetti, yaadni marii Faransaay dhiyeessite kun kan milkaa'u yoo Raashiyaan biyya ollaashee Yuukreeniin hin weerarre ta'e qofaadha. Mariin kun kan milkaa'u yoo ta'e ammoo rakkoo nageenyaa waggoota hedduun booda Awuurooppaa mudate tasgabbeessuuf bu'aa dippilomaasii olaanaa akka qabaatu tilmaamama. Aanga'oonni Ameerikaa loltoonni Raashiyaa oppareeshinii waraanaa guutuu gaggeessuuf qophii ta'uusaanii odeeffannoo saataalaayitii dabalatee ragaa qabna jedhan illee, Mooskoon garuu dhimmichi soba jetti. Yaada marii kan dhiyeessan pirezidaantiin Faransaay Emaanu'el Maakroon dureewwan biyyoota lamaanii waliin haasaa sa'aatii sadii karaa bilbilaatiin taasisuu ibsaniiru. Akka odeeffannoo waajjirri pirezidaantii Faransay baasetti, mariin kunis tarii kan marii Kamisa dhufaa Ministira Dhimma Alaa Ameerikaa Antoonii Bilkeen fi ministirri Dhimma Alaa Raashiyaa Sargee Laavaaroov wayita mari'ataniitti gaggeeffamu ta'uu akka danda'u ibseera. Waayit Haawus gamasaatiin yaadi dhiyaatee jiraachuu kan mirkanneesse yoo ta'u, Raashiyaan ammas taanaan Yukireen irratti weerara waraanaa guutuu fudhachuuf qophii irra jiraachuu himeera. Kun yoo ta'e ammoo Ameerikaan tarkaanfiiwwan saffiisaafi olaanaa akka fudhattu akeekkachiise. Bulchiinsi Baayidan akka jedhuutti Raashiyaan daangaalee Yukireeniin qooddattuu qofaarratti loltoota haalaan hidhatan kuma 190 kan bobbaafte yoo ta'u, kun ammoo riphee loltoota Raashiyaan deeggaramaniifi kan motummaa Yukireen waliin karaa bahaatii wal waraanu kan dabalateedha jedha. Raashiyaan Yukireen weeraruuf karoora akka hin qabne irra deddebiin ibsitulleen, loltoota kuma 100 caalan daangaa irra qubachiisuun ishee akka tasaa weerara raawwachuuf jechuun biyyoonni lixaa yaadda'aa jiru. Ministeerri Raayyaa Ittisaa Raashiyaa guyyaa Roobii darbe taankiiwwan Kireemiiyaa gadhiisanii yoo bahan agarsiisuuf viidiyoo baasee ture. Haata'u malee akka qondaaltoota olaanoo Waayiiti Hawuusiitti, kanneen guyyaa Roobii qaqaban dabalatee guyyoota dhihoo keessatti loltoonni Raashiyaa kumaatamaan lakkaa'aman dabalataan daangaa irra gahaniiru. Akkasamumas Barreessaa Olaanaan Naton, Jeensi Istoolnibargi mudama waraana Raashiyaa tasgabeessuuf mallattooleen agarsiisasn akka hinjirree ibsuun, doorsiisoon Raashiyaarraa darbatamu ''akkuma barame dhufeera'' jedhanii ture. Walgahii Ministiroota Nato magaalaa guddoo Beeljiyeem- Biraasalsi keessatti taa'ameerratti haasaa kan taasisan ministiirri Istoltanbargi akka jedhaniitti, dhaabbatichi gareewwan waraanaa haaraa jechuunis kanneen gahumsa qabaniifi gareewwan loltootaa xixiqqaa of danda'an jidduu galaa fi kibba baha Awurooppaatti hundeessuuf yaadaa jira. Naton Raashiyaadhaaf yaaddoo akka hintaanee mirkanneessuuf yaaliin kan taasisan Ministirichi, yaada kanas bara 2014 irraa kaasee waraana Awurooppaa kan baasiin doolaara biiliyoona 270 irratti bahee cimsuuf tarkaanfiiwwan fudhatamaa jiran qaamuma kanaa ta'u kaasaniiru. Biyyoon lixaa hedduun Raashiyaan haleellaa raawwachuuf jechuu hordofee biyyoonbaayyeen lammiileesaanii Yukireen keessaa akka bahaniif hakeekkachiisa kan kennan yoo ta'u, Ameerikaa, UK fi Jarman ammoo lammiileensaanii Kiiyuviin gadhiisanii akka bahaniif biyyoota akeekkachisan keessaayi. Kaanaadaafi hojjattoonni Imbaasii gara magaalaa qarqara galaamaatti geessituu Liiviivitti  kan geessan yoo ta'u, Ambaasaadarri UK Yukireen keessaa ammoo garee murteessaan akka Kiiyev keessa turan ibsaniiru. Raashiyaan gamasheetiin Kiiyeev ykn biyya sadaffaa biraa irraa dubbii barbaachi jiraachu waan danda'uuf dippilomaatoota Yukireeniitti argaman hir'isu akka dandeessu eerte jirti.


Muddama Raashiyaa fi Yukireen: Yukireen sa'aatii 48 gidduutti Raashiyaa waliin mari'achuuf gaafatte

Yukireen muddama waraanaa naannichatti umamaa jiru qabbaneessuuf Raashiyaafi biyyoota Gamtaa Awurooppaa ta'an waliin marii taa'uuf waamicha dhiyeessite. Minisitirri Dhimma Alaa Yukireen Diimitiroo Kuleebaa akka jedhaniitti Raashiyaan waa'ee loltoota daangaarratti walitti qabaa jirtu irratti ifatti akka ibsituuf gaafatamtulleen deebii hin kennine. Tarkaanfiin itti aanu sa'aatii 48 keessatti walgahii waamuudhaan Raashiyaan karoora ishee ''iftatti'' akka ibsitu gochuudha jedhan ministirichi. Raashiyaan loltoota kuma 100 ol ta'an dhiheenya daangaa Yukireen yoo hiriirsitu, himannaa Yukireen weeraruuf jechuun irratti ka'u sobadha jechaa jirti. Haata'u malee biyyoonni lixaa tokko tokko Raashiyaan Yukireen irratti haleellaa waraanaa raawwachuu dandeessi yoo jedhan, Ameerikaan gamasheetiin Mooskoon yeroo kamittuu haleellaa qilleensaa raawwachuu dandeessi jechuun akeekkachiifte. Biyyoonni hedduunis lammiileensaanii Yukireen keessaa akka bahaniif waamicha taasisan. Kaan ammoo hojjattoota Imbaasii isaanii magaalaa guddittii Kiiyeev keessaa baasaa jiru. Buufanni TV CBS jedhamu maddeen kiyya irraan hubadhe jechuun akka gabaaseetti, Ameerikaan hojjattoota Imbaasii ishee sa'aatii 48 itti aanan keessatti baasuuf qophii irratti argamti. Ministirri Dhimma Alaa Kuleebaan akka jedhaniitti, Yukireen Raashiyaan haaluma seera Viyeenaatti ibsa akka kennituuf Jimaata gaafattee jirti. Seerri Viyeenaa Raashiyaa dabalatee sanada waa'ee nageenya biyyoonni Awuurooppaa ibsuudha. Haata'u malee pirezidaantiin Yukireen Volodymyr Zelensky, tasgabbii dhabiinsa jiru komachuun, oduun Raashiyaan guyyoota ittaananitti Yukireen weeraruuf jedhu kan ragaa hinqabnedha jedhan. Zelenskiin guyyaa Dilbataa yoo xinnaate marii sa'aatii tokkoo bilbilaan pirezidaantii Ameerikaa Joo Baayidan waliin taasisan yoo ta'u, Baayidan biyyisaanii deeggarsa Yukireeniif taasiiftu cimsitee akka itti fuftu dubbataniiru jechuun kan beeksisan ammoo qondaaltoota Waayiti Hawuusitti. Akkasumas guyyaa Sambataa marii bilbilaan kan taasisan Baayidaniifi hogganaan Raashiyaa Vilaadmiir Puutiin osoo waliigaltee irra hin gahiin hafaniiru. Warri lixaa ejjannoo Raashiyaan Yukireen miseensa Nato ta'u hin qabdu jette kuffisuun, miseensoonni haaraan seenuu qabu jedhu. Landaniitti Ambaasaaddarri Yukireen Vaadiim Piriistaayikoon karoora Nato'tti makamuuf biyyisaanii qabdu dhiisuu akka dandeessu BBCtti himaniiru. Furmaata nagaa fiduuf yaalaa jirra kan jedhan biyyoonni lixaa, hogganaa Raashiyaa waliin mari'achuuf yaalaa jiru. Yaalii furmaata dippilomaasitiif ammoo Chaansilariin Jarmaan Olaaf Shoolzi Wiixata har'aa gara Kiiyeeviitti imaluun, Pirezidaanti Zeeleensikii waliin, Kibxata ammoo gara Mooskootti imaluun Puutiin waliin mari'achuuf karoora qabaachuu beeksisan. Chaansilariin Jarman kunis Raashiyaan tarkaanfii waraanaa yoo Yukireen irratti fudhatte, qoqqobbii diinagdee olaanaan akka ishee eeggatu akeekkachisa kennanii turan. Haata'u malee aanga'oonni Barliin tarii imalichi jijjiirama fiduu dhiisuu danda'a yaaddoo jedhu qabu. Gama biraatiin MM UK Booriis Joonsan biyyoota Awurooppaa waliin marii taasisuudhaan Raashiyaa ''qarqara waraanaatii deebiisuuf'' qophaa'uun dhagahameera. Gorsaan Nageenya Biyyaaleessaa Baayidan Jeek Suliivaan ''weerarichi guyyaa kamittuu eegaluu danda'a'' jechuun dhagahameera. Raashiyaan loltoota daangaa koo keessa kanan walitti qabe, nageenya kiyyaaf yaadda'een jetti.


Muddama Yukireen: Raashiyaan looltoonni US Awuuroppaa keessatti baayyachu balaaleefatte

Raashiyaa murtee US sodaa Yukireen ni weeraramti jedhuun loltootashee dabalataa biyyoota Awurooppaatti akka Nato deeggaraniif erguuf jirtu balaaleefatte. Raashiyaan tarkaanfiichaan ''badii'' muddama cimsuufi akka furmaanni siyaasaa hin jiraanneef abdii xiqqeessu jetti jirti. Peentaagan akka himeetti loltoonni Ameerikaa 2,000 ta'an Kaaba Kaarolinaatii gara Poolaand fi Jarmanii kan ergaman yoo ta'u, kanneen duraan Jarmanii keessa turan 1,00 gara Romaaniyaatti imalu. Raashiyaan ammoo loltoota 100,000 ta'an daangaa Yukireeni irraa qabdi. Weerara raawwachuuf jiraachuu garuu ni waakkatti. Muddamni tibbanaa kunis erga Raashiyaan Kibba Yukireen lafa bishaaniin marfamte Kiriimiyaa of jala oolchiteefi baha bulchiinsa Donbaas keessatti haleellaa hamaa raawwatteen waggaa saddeetiin booda kan deebi'eedha. Raashiyaan mootummaan Yukireen waliigaltee idil-addunyaa Minskii hojiirra oolchu dide jechuun himatti. Waliigaltichis baha bakka riphee loltoonni Raashiyaan deeggaraman to'ataniifi erga 2014 as kan namoonni 14,000 itti ajeefamaniitti nagaa deebiisurratti kan xiyyeeffatedha. Murtee pireezidantii Ameerikaa Joo Baayidan looltoota dabalataa torban kana keessaa gara Awuurooppaatti bobbaasuuf taasiseef deebii kennaniin, Ministirri Itaanaa Dhima Alaa Raashiyaan, Aleeksaandar Grushkoon kun tarkaanfii ''badii fi sirrii kan hintaanedha'' jedhan. Mr Grudhkoon haasaa Roobii taasisaniin, kunis aanga'oota Yukireen  kanneen waliigaltee Minsk dabaan diiguu itti fufan ''osoo hin adbamiin hafan'' kan ''gammachisuudhas'' jedhan. Ibsa Peentaagon dura baaseen ammoo looltoonni Ameerikaa bobbaafamaa jira Yukireen keessatti akka hin lolleefi garuu ammoo ittisa mishuuwwan Waashingitan mirkanneessu jedhee ture. Kan amma bobbaafaman kunneenis kan kanaan dura Peentaagon loltoota 8,500 baatii darbe keessaa gara Awurooppaatti bobbaasuun yoo barbaachiseef qopheesse irratti dabalata. ''Kunis ergaa cimaa Mr Puutiniif dabarsuufi addunyaaf Nato'n US fi michootawwan keenyaafis akka barbaachisu himuuf baayyee barbaachisaadha,'' Dubbii Himaan Peentaagon Joon Kirby gaazexeessitootaatti akka himaniitti. Haata'u malee gaaffiin himannaa Puutiin Yukireen weeraruuf jedhuu, ''Ammalleen nuti Putiin Yukireeni weeraruuf murteesseerra jennee hin amannu,'' jedhan. Akkasumas  US   haala meeshaa waraanaa nikulaaraa hirftu fi muddamawwan dhimma Yukireen irratti umamaa jiruuf tarkaanfiiwan amanta cimsan irratti mari'achuuf Raashiyaa waliin mari'achuuf gaaffii dhiyeessuu ishee dhugaadha jedhan. Haaluma walfakkaatuun, yaaliiwwan dippilomaasii cimaan rakinichaaf furmaata siyaasaa barbaachuuf itti fufeera. Yoo ta'u baate ammoo gara waraana guddaa Awuroppaa keessatti guddachu danda'a jedhamuun sodaatamaa jira. Pirezidaantiin Raashiyaa Vlaadimiir Puutiin guyyaa Roobii MM UK Booris Joonsan waliin karaa bilbilaatii dhimma Yukireen irratti marii taasisanii jiru. MR Joonsan Aab Puutiinin, ''dimookraasiiwwan Awurooppaa hundi miseensa Nato ta'uf fedhii agariisuuf mirga qabu,'' jechuusaanii himameera. Raashiyaan garuu Yukireen garee Natotti makamushee cinsite mormiti. Ibsa Raashiyaan baafte tokkoon, yaaddoo Raashiyaan ragaan deeggaruun dhiyeessiteef deebii sirrii kennuuf harkifannaan Nato xiyyeeffannaa Puutiin hawwate jedhee ture. Kana malees Pirezidaantiin Raashiyaa dursa US biyya saa gara waraana Yukireeniitti dhiibaa jirti jechuun balaaleeffate ture. Akka inni jedhuutti kaayyoon Ameerikaa wal dhabdicha akka ragaatti fayyadamuun Raashiyaa irra qoqophaawwan biraa kaa'uuf. Gama biraatiin ammoo Pirezidaanti Baayidaniifi Pirezidaantiin Faransaay Emaanu'el Maakroon ''birmadummaa fi tokkummaa daangaa Yukireeniif deeggarsa isaanii irra deebiin mirkanneesaniiru'' jedhe ture ibsi Waayiti Hawuusbaase.


Raashiyaan dubartii abbaan warraashee harka irraa kuteef beenyaa kanfaluuf

Raashiyaan dubartii abbaa warraasheetiin harki irraa kutameen beenyaan yuuroo 370,000 olii akka kanfalamuuf ajajje. Manni Murtii Mirgoota Namoomaa Awurooppaa garuu Raashiyaan miidhaa mana keessaa dhaabuu dadhabuun dubartoota garmalee mana keessatti miidhaman afuriif beenyaa ajjeejje jechuun qeeqe. Murtichis Maargaaritaa Graachevaa kan bara 2017 keessa abbaa warraa isheetiin ukaamfamuun qottoon miidhaan irra gahe fa'i itti dabaleera. Manni murtichaa Rashiyaan gara fuuladuraatti miidhaa walfakkaatu dhaabuuf tarkaanfii atattamaa fudhachuu akka barbaachisu hime. Miidhaan mana keessaa dubartoota irra gahuu ''haala yaaddeessaan'' raawwatamaa kan jiruu yoo ta'u, Raashiyaan keewwatawwan Waliigaltee Mirgoota Namoomaa Awurooppaa lama cabsitee jirtis jedheera. Muddee 2017 keessa, abbaan warraa Ms Grachevaa erga gara bosonaatti ishee geesseen booda harkashee qottoon irraa mure. Waa'ee miidhaa kanaa poolisiitti himtulleen, garuu qondaaltoonni himannaa isheef xiyyeeffannaa hin kennine. Harkishee bitaa kutames bosona keessaa argamuun booda itti hodhame. harkishee mirgaa miidhamee tures duula maallaqa walitti qabuu guddaan booda wallaansaan tolfameef. Abbaan warraashee duraanii Obbo Dimitirii Grachev amma himatamuun hidhaa waggaa 14 itti murtaa'eera. Manni murtichaa garuu dhimmi aaddee Graachevaa kunis  miidhaan mana keessaa hangaa miidhaa qaamaa qaqaabsiisuu gahuutti aanga'oonni Raashiyaan akka hinhubannee agarsiisa jedhe. Akkasumas hiikaan seeraa miidhaawwan mana keessaa hundi taasifamuun akka yekkaatti akka fudhatamu gaafateeras. Bara 2017 keessaa pirezidaantiin Raashiyaa Vlaadimiir Putiin seera adabbii miidhaa mana keessaa hir'isuu mallatteessaniiru. Miidhaan mana keessaa qaqabulleen hanga mana yaalaatti hin yaalamneetti akka gochaa yakkaatti waan hin fudhatamneefu addabbiinsaa gadaanaadha. Dubartoonni biraa sadi, Naataalyaa Tunikovaa, Yelenaa Gershmaan fi Irinaa Petraakovaas akkasumas beenyaan kenfalamuuf. ''Mo'anneera! jette Maarii Davtyaan abbookaatoo dubartoota kanneen bakka bu'an keessaa tokko kan taate kataa Facebook isheetii. "Sababii motummaan miidhaa mana keessaatiif xiyyeeffannaa hin kenniineefu dubartoon kunneen hundi miidhaa olaanaaf saaxilaman,'' jette. Raashiyaan jalqaba gaaffii beenyaa dubartoonni kunneen gaafatan kufsitee turte. Ministtiirri Ittaanaan Haqaa Mikhaail Galperiin, miidhaa mana keessaa namoota dhuunfaan qaqabuuf motummaan Raashiyaa itti gaafatamaa hin ta'u jedhanii ture.


US maatiin hojjettoota embasii ishee Yukireen jiran akka achii bahan ajajje

Waajirri Haajaa Alaa US maatii hojjettoota eembasii dabalatee lammiileen Yukireen jiran akka achii bahuuf of qopheessan dhaame. Yaaddoo lolli dhalachuu mala jedhuun embasii US Yukireen jiru keessan kanneen hojii akkaan barbaachisaarratti hin bobbaane biyyaatti akka bahan hayyama kenneera. Waajirichi ibsa baaseen ajaja kunneen dabarsuun kan barbaachiseef Raashiyaan Yukireen irratti tarkaanfii waraanaa guddaa fudhachuuf karoorsiteetti yaada jedhuun ta'uu ibseera. Himannaan US fi michoota ishee kun dhagaahamuu erga eegalee torbanoota kan lakkoofsise yeroo ta'u, Raashiyaan gama isheen weerara raawwachuuf yaada akka hin qabne ibsiti. Isteet Dippaartimeentiin US muddamni waan jiruuf ''qoccollaan lammiilee US irra gahuu waan maluuf'' sababa jedhuun lammiileen ishee gara Yukireeniifi Raashiyaa akka hin imalles gorseera. Qondaalli waajirichaa tokko AFP'tti yoo himu eembasiin isaanii banaa ta'ee kan tutu ta'us ''yeroo kamittuu'' weerarri mudachuu danda'a akeekkachiisa jedhu dhaamaniiru. Weerarri sodaatamu jalqabee jennaan lammiilee US muddamaan achii baasuuf akka rakkatanis ibsaniiru. Sa'aatiiwwan 24 darban ta'iin addaa mootummaan US iba kana akka baasu dirqisiisu dhalachuu baatus Ameerikaan bakka muddamni jirutti eeggannoowwan dursitee gootu keessaa akka tokkootti ilaalama jedhameera. Dubbiin Raashiyaan Yukireeniin weeeraruuf qophaa'aa jirti jedhu gama warra Lixaarraa dhagaahamuu kan eegale Raashiyaan loltoota ishee 100,000 ta'an gara daangaa Yukireen waliin qabduutti bobbaasuu hordofeeti. Nato'n sochii waraanaa kanaaf akeekkachiisa Awurooppaa keessatti waraanni haaraan dhalachuu mala jedhu akka kennu dirqisiiseera. Sanbata xiqqaa darbe US loltoota michuu ishee Yukireeni daangaarra jiraniif meeshaa waraanaa toonii 90 arjoomteetti. Ministirri Haajaa Alaa US Antonii Biliinken wanna pireezidantiin Raashiyaa Vilaadmiir Puutiin wixineeffatan hubachuu baatanis daangaa Yukireen irratti humna ittisaa jiru jabeessuuf gargaarsa akka godhan himaniiru. Yukireeniifi Raashiyaan naannoo Donbas jedhamu irratti dhimma lafaan walqabatee wal-eeggachaa jiru.


Sodaa weerara Yukireen irratti Baayidan Putiin akeekkachiisan

Sodaa Yukireen Raashiyaan weeraramuu malti jedhu irratti pireezidantiin US Joo Baayidanii fi gitni isaanii kan Raashiyaa Vilaadmiir Puutiin bilbila viidiyoo amma dura gidduu isaaniitti hin baratamaneen walarganii mariyataniiru. Marii kana irratti pireezidant Baayidan Raashiyaan Yukireeniin yoo weerarte Ameerikaa fi michootni ishee tarkaanfii akka fudhatan ibsaniiru. Raashiyaan Yukireen haleeluuf hin jiru haa jettuyyuu malee sochiin waraanaa jabaan jiraachuu isaa hordofee Waashingitan michoota ishee waliin ta'uun tarkaanfiiwwan diinagdee fi kaanis fudhachuuf qophoofte akka jirtu ibsiteetti. Putiin Kiyeev dubbii barbaadaa jirtii jechuun Nato'n gama Bahaan daangaa Raashiyaatti siiqee sochii waraanaa fi babal'ifannaa gochaa jiru ilaalchisee wabii akka barbaadan dubbatan. Aanga'ootni biyyoota gurguddoo lamaanii kun sarara viidiyoo bulchiinsa duraanii US'n nageenyummaan isaa cimee ijaaramee garuu hanga ammaa hojiirra oolee hin turreen akka gaggeefame maddii oduu Raashiyaa Tass gabaaseera. Viidiyoon jalqaba marii isaaniirratti waraabame pireezidantootni lameen yeroo harka walfuudhan kan agarsiisu ta'us marichi garuu cufaatti gaggeefame. Sa'aatii lamaafis ture. Akka Tass gabaasetti Putiin marii kana bakka jireenyaa isaanii risoortii Kibba Soociitti argamurraa gaggeessan. Marii viidiyoo kanaan booda gorsaan dhimma nageenya biyyaalessaa US Jaak Suulvan gaazessitootaaf ibsa kennaniin yaaddoo weeraraa Yukireen ilaalchisee torbanoota dhufan keessatti tarkaanfii fudhatamuu malu ilaalchisee qophiiin godhamuu himaniiru. ''Wantoota bara 2014 hin goone amma gochuuf qophoofneerra'' jechuun bara Kreemiyaan Raashiyaan fudhatamte callisa warra Lixaa ibsaniiru. ''Pireezidantichi dhimmoota kana ilaalchisee ejjennoon Yunaayitid Isteets maal akka ta'e ifa godhniiru'' jedhan Suulivan. Tarkaanfiiwwan US fudhachuuf karoorfatte keessa qoqqobbiin diinagdeefi loltoota dabalataa ishee Nato'tti makuun Yukireen deeggaruun dhaabachuu akka ta'es ibsameera. Taknaafiiwwan diinagdee fudhatamuu malan ibsuurraa of qusatanis bo'oo boba'aa gara Awurooppaa keessumaa gara Jarman galchuuf diriire Nord Stream 2, kan ammatti hojii hin eegalle tursisuun mala tokko akka ta'e akeekaniiru. ''Puutiin gaasiin bo'oo sana keessa akka yaa'u arguu barbaada yoo ta'e, balaa Yukireeniin weeraruun qabu fudhachuu hin fedhu ta'a'' jedhan Suulivan. Weerarri kun ni raawwata yoo ta'e US fi Jarmaniin bo'oo gaasii kana cufuuf waliigaluun isaanii beekameera. Tarkaanfiiwwan biroo yaadaman keessaa dhaabbilee faayinaansii Raashiyaa sirna kaffaltii idila addunyaa swift gargar kutuu fa'a ni argama. Ammaan tana loltootni Raashyaa 90,000 ta'an daangaa Yukireenitti qubatanii argamu. Humni waraanaa Raashiyaa inni guddaan ammoo lafa Yukireenirraa bara 2014 fudhatte Kiriimiyaa buufatee jira. Gama Yukireeniinis lafa hidhattootni Raashyaan deeggartu fi bulchiinsa of danda'e ijaaruuf socho'an kan Doneeskiifi Luhaanesk jedhamanitti waraanni Yukireen guddaan bobba'eera. Bara 2014 irraa eegalee walitti bu'iinsa Ukireeniifi Raashiyaa giddutti dhalateen namootni 14,000 ta'an lubbuu isaanii dhabaniiru.


Vilaadmiir Putiin yeroo Sooviyeet Yuuniyen diigamte konkolaachisaa taaksii ta'ee hojjedheera jedhan

Diigamuun Sooviyeet Yuuniyen akka isaan gaddisiisu kan himan Pirezidantiin Raashiyaa Vilaadmiir Putiin, yeroo sanatti jiruu isaaniif galii argachuuf konkolaachisaa taaksii ta'anii hojjechuun dirqama itti ta'uu dubbatu. Bara sana keessa Yuuniyeniin sun diigamuun burkutaa'uu dinagdee qaqqabsiise lammileen Raashiyaa maallaqa argachuudhaaf maddawwan galii haaraa ta'an akka barbaaddatan isaan dirqisiiseera. Bara 1991 konkolaachisaa taaksii ta'uun kan hojjetan Putiin, diigamuuniifi addaa adda bahuun Sooviyeet Yuuniyen, "kufaatii biyya seena-qabeetti Raashiyaati" jechuun ibsan. Yaadni pirezidaant Putiin kun miseensa Sooviyet Yuuniyen duraanii kan turte Yukireen ilaalchisuun ejjennoofi fedhii qaban waan akeeku ta'uu mala jedhamaa jira. Naannoo daangaa Yukireen loltoota kuma 90 ol kan qubsiiste Raashiyaan, Yuukireeniin weeraruuf jirti yaaddoon jedhu jira. Raashiyaan himannaa kana kan waakkatte yoo ta'u, Yuukireeniin ammoo gama isheen dubbii na barbaadaa jirti jechuun himatti. Putiin diigamuu Sooviyeet Yuuniyen akka wanta gadisiisaa ta'etti ilaaluun isaanii haqa ta'us, waa'ee dhimma dhuunfaa isaanii yaadni kennan ammoo waan haaraadha. Yeroo tokko tokko maallaqa dabalataa argachuun dirqama ture kan jedhan Putiin, "dhugaa dubbachuudhaaf konkolaachisaa dhuunfaa ta'anii maallaqa dabalataa argachuun wanta namatti hin tolledha. Haata'u malee, haala nama gadisiisuun akkasuma ammoo ta'ee ture," jechuun ibsan. Bara sana keessa taaksiin Raashiyaa keessa baay'ee hin argamu ture.  Namoonni konkolaataa qaban namoota biroo gargaaruudhaaf namoota hin beeknellee fe'achaa turan. Tokko tokko ammoo konkolaataawwan hojii kan akka ambulaansiiyyu akka taaksiitti itti fayyadamaayyu turan. Pirezidantii Raashiyaa yeroo ammaa kan ta'an Putiin, hojjetaa dhimma tikaafi nageenyaa Sooviyet Yuuniyen duraanii kan KGB jedhamuu turan. Baroota 1990 gara jalqabaa keessa ammoo waajira Kantiibaa Sent Piitersiberg, Anaatolii Soobichaak keessas hojjetaniiru ture. Hagayya 1991 erga fonqolchi mootummaa USSRf ykn Soovyet Yuuniyeniif sababa ta'e pirezidantii Sooviyeet Yuuniyeen Mikaa'el Gorbaachoov irratti gaggeeffameen booda miseensummaa KGB akka  gadhiisan dubbatu.


Sababoota shan Sooviyeet Yuuniyeen akka diigamu taasisan

Miikaa'eel Gorbaachoov aangoo pirezidaantummaa Sooviyeet Yuuniiyeen kan gadhiisan waggaa 30 dura Muddee 25 bara 1991tti ture. Boromtaa isaa Muddee 26tti ammoo paarlaamaan biyyattii (Supreme Soviet) biyyoonni 15 Sooviyeeti Yuniyeenii guddiittii irraa adda bahuun akka of danda'aniif ifatti beekamtii kennuun Sooviyeeti Yuniiyeenii ifatti diigame. Tibba tokkootti mallattoo biyyoota addunyaa keessaa tokkoo kan ture haamtuufi burruusni kan irra jiru alaabaan diimaan Sooviyeet Yuuniiyeen akka bu'u taasiifame. Goorbaachov gara aangoo kan dhufan bara 1985tti yoo ta'u yeroo sanattis umuriinsaanii waggaa 54. Biyyi waggootaaf sirna walfakkaatu keessa turte jireenya haaraa akka argattuuf jijjiirama walitti fufiinsa qabu taasisan. Jijjiiramawwan deebiisanii ijaaruu fi deebiisanii dhaabuu akkasumas iftoomiinaa fi bilisummaan dubbachuu jedhaman kufaatii biyyattii fidaniru jechuun baayyeen kan falman. Kaan ammoo Sooviyeeti Yuuniiyeen jijjiiramaaf qophaa'aa ta'uu dhabuun biyyattii oolchuuf yaalii taasifame cimseera jedhu. Mee sababiiwwan gurguddaa waliitti dhufeenya Sooviyeet Yuuniiyeen biyyoota biraa waliin qabduufi haalaa itti of ilaaltu irratti dhiibbaa olaanaa taasisan haa ilaallu. 1. Diinagdee Rakkoolee Sooviyeeti Yuuniiyeen keessaa inni guudaan kufaatii diinagdeeti. Faallaa diinagdee gabaan hoogganame kan biyyoonni biraa hordoofaniitti, diinagdee jidduugalarraa hogganamu qabdi turte. Bulchiinsa riipablika Soshaalistii Sooviyeet Yuuniiyeen keessatti wanti hundinuu hangam oomishamu akka qabaatu motummaan murtaa'a. Kanaanis baay'inni konkoolaataa oomishaman hanga kophee fi baay'ina daabbootti murteensaa jiddugalaa dhufa. Kana malees, lammiileen wantoota oomishaman keessaa hangam akka isaan barbaachisuu, baasiin hangamii akka barbaachisuufi namoonni hangam kanfaluu akka qaban ni murteeffama. Sirni hojiimaataa kun ammoo haqa qabeessaa fi saffiisaa ta'a yaada jedhuu irratti kan buu'ureffame yoo ta'u, hojiirra oolmaasaatiin ammoo faallaa kanaa ta'ee gufatera. Sababii sanaatiin dhiyeessitii biyya keessaa guutuu dadhabuusaatiin oliitti maallaqni yeroo gatii dhabee ture. Namoonni Sooviyeeti Yuuniyeenii keessa baayyeen iyyeessa hin turre, Garuu mi'a gahaa waan hin arganneefu kan barbaadana bitachu hin danda'an ture. Fakeenyaaf konkolaataa bitachuuf waggootaaf tarree eeggattootaa keessa turu. Kootii ykn kphee gannaa bitachuuf sa'aatiiwwaniif dabaree eegachu qabu. Erga dabareen isaan gaheen boodas kan isaaniif ta'u argachuuf ni rakkatu turan. Haala biyyattii caalaa kan hammeessee ammoo dorgommii Sooviyeeti Yuuniiyeeniif Ameerikaa gara hawaatti imaluu fi dorgommii ijaarsa meeshaalee waraanaa dhuma 1950motaatti eegalameefi baasii olaanaa gaafateedha. Kanaanis Sooviyeeti biyya addunyaa yeroo jalqabaatiif nama gara Hawaatti ergite yoo taatuu, abbaa qabeenyaa meeshaalee waraanaa nikulaaraafi misaa'eeloota baalastiikii fageenyatti furgugfamanis qabdi turte. Sun hundi milkaa'ina baasii olaanaan argame ture. Biyyattiin dorgommii kanaaf qabeenyaawwan umamaa kan akka bob'aafi gaazii irratti kan hirkattu yoo ta'u, jalqaba bara1980tti gatii boba'aa garmalee kufe. Kunis diinagdee duraanuu dadhabaa ture caalaa kufise. Imaammanni Goorbaachoov malawwan gabaa tokko tokkoo beeksiise. Haata'u malee diinagdeen Sooviyeeti Yuuniyeen kan saffiisaan fooyyeeffamu hin turre. Hanqinni dhiyeessitii mi'aa haaluma jiruu itti fufuus qaala'iinsi gatii dabalaa adeeme. Aanga'oonniinis bara 1990tti maallaqa biyyattii irratti jijjirama imaammataa taasisan. Kunis lammiileen biyyattii miiliyoonaan lakkaa'aman qusannaa muraasaa qaban akka dhabantaasise. Jibbiifii balaaleeffannaan motummaarratti ka'u cimaa dhufe. Kun har'a dhiibbaa attamii qabaa? Hir'inni dhiyeessitii mi'oota buu'uuraa ilaalcha ummata Sooviyeetiin booda irrattilleen dhiibaa waliitti fufaa taasise. Dhaloota tokkoon booda illeen sodaan fedhiin bu'uuraa hin jiraatu jedhu ammalleen ummata keessa jira. Tibba duula filannoottis kun dhimma haala salphaatti miira namootaa hawwatu ta'eera. 2. Ilaalcha siyaasaa Sirna abbaa hir'ee kan namoonni waan yaadan dubbachuuf, gaafachuuf ykn gumgumuuf illeen itti sodaatan keessatti imaammanni Gilaasnosti Gorbaachoov bilisummaa dubbachu hayyamuuf kan kaayyeeffate ture. Seenaawwan cunqursaa bara bulchiinsa Jooseef Istaaliin kan 1924- 1953 Sooviyeetii hogganaa turanii keessaa turan maala akka fakkaatan saaqamu eeggalan. Mariiwwaniifi mormiiwwan carraa gara fulduraa Sooviyeeti Yuuniyeenii, caasaa aangoo, attamiin fooyya'insi taasifamu akka qabaatuu mari'atan jajjabeessan. Olaantummaa paartii Koministii mormuun hanga yaada rimee sirna paartii sab-daneessaa irratti mari'achu irra gahamee ture. Kunis aanga'oonni paartii Kooministii biyyattii keessa turan baayyeen yaada Sooviyeetii sirreessuu irra, sirnichi bu'a qabeessaa akka hintaane, ukkaamsaa fi malaamaltummaaf banaadha jechuun akka amanan taasiseera. Motummaan Gorbaachoov bilisummaa fi haqa qabeessummaa tokko tokkoo adeemsa filannoo keessatti beeksiisuuf yaalii taasisuulleen yeroonsaa baayyee itti darbe ture. Kun har'a dhiibbaa attamii qabaa? Pirezidaantiin Ruusiyaa Vilaadimiir Puutiin barbaachisummaan yaadni biyyaaleessaa cimaan keessattuu motummaa guutummaatti iftoomaa fi dimokraatawaa hin taaneef qabaatu hubataniiru. Pirezidaantichi yaada biyyaaleessaa kabajamaa uumuuf yaadawwan bara Ruusiyaafi Sooviyeetii adda addaatti turaniitti fayyadamaniiru. Qabeenyaafi maqaa gaariin Impaayeera Ruusiyaa, gotummaan haarsaan injifannoo waraana addunyaa lammaffaa Istaaliin jalatti ture akkasumas tasgabbii 1970 keessa ture, ofiitti boonuufi jaalala biyyaa bara Sooviyeetii kakaasuun Ruusiyaa ammaatiif hojiirra oolcheera. 3. Sabummaa (eenyummaa) Sooviyeeti Yuuniyeeniin biyya sab-danooftuu impaayarii Ruusiiyaa kan dhaalte turte. Sooviyeeti Yuuniyeen kan riipablikoota 15 hammatte yoo taatu, sadarkaa yaadaatti tokkoon tokkoosaanii akka bulchiinsoota obboolaati kan mirga walqixa ta'e qaban turan. Dhugaansaa garuu Ruusiyaan baayyee guddoofi cimtuu turte. Afaaniifi aadaan Ruusiyaas naannoolee baayyee irratti dhiibbaa taasisee ture. Beelli Yuukireen bara 1930 keessaa, bulchiinsoonni Baaltiikaa fi Lixni Yuukireen waliigaltee michummaa Naazii Sooviyeetiin qabamunsaanii, tibba waraanaa Addunyaa lammaffaatti goosaawwan hedduun dirqamaan buqaafamuufi walitti bu'iinsi goosaa namoonni riipablikaanoota kaan keessa jiraatan dabarsan miidhaa ture akka hubatan isaan taasiseera. Dhimmoonni kunneeniifi sababiiwwan biraas miira sabummaa fi gaaffii ofiin eegeeree ofii murteeffachuu kakaasan. Kun har'a dhiibbaa attamii qabaa? Ruusiyaa kan amma maddallii fi olaantummaa ishee eeggachuuf yaalaa jirtuufi biyyoota Sooviyeetiin booda umaman jidduutti ammaleen muddamatu jira. Bulchiinsoota Mooskoo fi Baaltiik jidduu, dhiheenya kana ammoo waliitti dhufeenyi Joorjiiyaa fi Yukireen jidduu jiruun, haala siyaasa Awurooppaa fi naannoolee kaan irratti dhiibbaa taasisuu itti fufeera. 4. Fedhiifi abdii kutachuu Ummnni Sooviyeeti sirna warra liixaa jalatti 'tortoraa' jiraachaa akka jiraniifi ummanni motummaa kaappitaalistii jalatti hiyyummaafi salphinaan akka dararamu itti himameera. Wallakkeessaa 1980taa keessa imalli namoota dhuunfaafi walitti dhufeenyi kallatti guddachaa deemnaan yaadni kun caalaa gaaffii keessa galuu eegale. Lammiileen Sooviiyeet haala jireenyaa, bilisummaa fi nageenyi biyya keessa jiru kan biyyoota gara biraa hedduu keessatti argamuun adda ta'u hubachu eegalan. Aaanga'ootas imalawwan idil-addunyaa dhorkuudhaan, miidiyaalee addunyaa kanneen akka BBC jiran fa'i ukkaamsuun, barreeffamootaafii filmiiwwan gara Sooviyeet Yuuniyeen akka seenan hayyamameef ammoo gulaaluudhaan waggootaaf kan danda'ameef hunda yaalanii ture. Goorbaachoov waraana qabbanaa'aa dhaabuufi walitti dhufeenya warra liixaa waliin qabu fooyyeessuun yaaddoo walitti bu'iinsa niikulaaraa dhaabuun waan gaarii akka raawwatan himamaaf. Walitti dheenyiiwwan fooyya'en sunis bu'aa hin eegamiin waan fidaniif ummanni Sooviyeeti Yuuniiyeen jireenyisaa kan biyyoota gara biraa waliin wal yoo madaalsiisan hangam dadhabaa akka ta'e akka hubatan taasiseen. Goorbaachoov biyya keessaa qeequumsi baayyeen irratti ka'ulleen, biyya alaatti garuu baayyee jaalatamu danda'anii ture. Kun har'a dhiibbaa attamii qabaa? Motummaan Ruusiyaa ergaawwan miidiyaalee bu'aasaatiif fayyadamuun itti beeka. Wal dorgommii biyyoota addunyaa waliinii hambisuufis, yeroo baayyee Ruusiyaan aadaafi seenaadhaan adda akka taatee taasifamuun dhiyaatti. Dabalataanis biyya diinaan marfamte garuu ciminaan dhaabbatte taasifamuun ibsamti. Argannoowwan saayinsii akka jedhaniitti, injifannoon waraanaa addunyaa lammaaffan galmaa'eefi hambaaleen aadaaa miidiyaaleen osoo addaan hin cinnee dhiyaachuun, ergaa adda ta'u lammiileef dabarsuun isaanii xiyyeeffannoo lammiilee rakkoolee guyyaa guyyaarraa akka hin taane taasiseera jedhu. 5. Hoggansa Goorbaachoov kufaatii diinagdeefi haamlee ummataa haala fooyya'insa guddaa qabaatuun raawwachuun akka barbaachisu hubatanii ture. Kana fiixaan baasuurratti mul'anni qaban tarii kan hir'ina iftoominaa qabuu ture. Waraana qabannaa'aa dhaabsiisuuf addunyaa alaa biratti goota ta'aniiru. Biyya keessatti ammoo gaggeessitoonni jijjiramaa kaka'umsa hin uumne yoo jedhaniin, harbeessitoonni gama saanitiin daangaa malee imalan jechuun qeequun turan. Sababii kanaanitinis gareewwan lamaaniinuu qoolleeffaman. Harbeessitoonnis Goorbaachoov aangoorraa buusuuf bara 1991tti yaalii fonqolcha motummaa taasisanii ture. Yaaliin fonqolcha motummaa hin milkaa'iin sunis Sooviyeetiin baraaruurra basiinsa ishee sarde. Guyyaa sadii osoo hin guutiin namoonni fonqolchicha yaalaanii turan biyyaa baqachuuf yaalan. Kana hordofees Goorbaachoov gara aangootti deebii'an illeen kan turan yeroo muraasaaf qofaa turan. Ruusiyaa keessatti Booriis Yalsiin, Sooviyeetii kaan keessatti ammoo haanga'oonni naannoolee gara fuulduraatti dhufan. Baatiiwwan itti aanan keessattis riipablikoonni Sooviyeeti riifarandamii gaggeessuun baatii Muddee keessa carraa dhumaa biyya sooshaalistii guddoo murteessan. Kun har'a dhiibbaa attamii qabaa? Viilaadmiir Puutiin hogganaa biyya baroota dheeraaf bulchan keessaa tokko. Icciitiiwwan baroota dheeraa akka aangoorra turan gargaare keessaa tokko, Ruusiyaa dursa taasisuu ykn yoo xinnaate akkas akka fakakatu gochusaati. Miikaa'eel Goorbaachoov bara Sooviyeetii Yuuniyeeniitti dhimmoota dadhabbii hedduun argaman gadi dhiisuun saanii (fakkeenyaaf, waraanaa Sooviyeeti hariitiin Lixa Jarmanii keessaa baasuun isaanii) yoo isaan qeeqsiisuu, Viilaadmiir Puutiin ammoo waan bu'aa Ruusiyaati jedhanii amananiitti ammoo kan humniisaanii danda'u raawwatu. Puutiin wayita gamoon Barliin diigamuu baka Jarmaniitti qoondaalaa KJB (Tajaajila Nageenya Sooviyeet) turan. Kanaanis jeequumsa Gamtaa Sooviyeetii bahuun hordofsiisee qaamaan taajjabaniiru. Waggoota sodoomaan booda NETOn gara daangaa Ruusiyaatti maxxanuu cimsanii mormu. Kana humnaan ittisuuf qophaa'uufis dhiheenya kana baayyina waraanaa Ruusiyaa kan dhiheenya daangaa Yuukireeniitti argamu dabaluunshee hubatameera. Odeessaalee walfakkaatan:


Raashiyaan dhuguma Yukireen weeraruuf qophaa'aa jirtii?

Raashiyaan daangaa biyya ollaashee Yukireenitti loltoota 100,000 tahan walitti kan qabde yoo tahu, biyyattii weeraruuf garuu karoora akka hin qabne himti. Muddama kana duuba maaltu jira? Odeessi viidiyoo kun akkasiin dhiyaateera.


Gamtaan Awurooppaa Raashiyaan Yuukreen akka hin weerarre akeekkachiisa dhumaa kenne

Biyyoonni miseensota Gamtaa Awurooppaa ta'an Raashiyaan gonkumaa akka Yuukreeniin hin weerarre yeroo dumaaf akeekkachiisuuf walga'aa jiru. Gamtaan Awurooppaa Putiin akkuma jedhame Yuukreeniin kan weeraran yoo ta'e biyyisaanii gatiishee ni argatte jechuun itti dhaadataa jira. Miseensonni gamtichaa walga'ii kaawunsilii isaa Biraaselsitti taa'aa jiranirratti murtee kanaa fi murtoo jajjaboo biroo ni dabarsu jedhamaa jira. Bulchiinsi Kireemlin garuu yaada weerara jedhu gonkumaa hin jiru jechuun haale. Qaamoleen tikaa biyyoota lixaa Raashiyaan yoo xiqqaate loltoota kuma 100 daangaa Yuukreen irra qubsiisuu odeeffannoo akka qaban ibsaa jiru. Aanga'oonni Yuukreen ammoo Mooskoon bara faranjootaa haaraa kanatti haleellaa raawwachuuf qophiittijirti jechuun yaaddoo qaban ibsaa jiru. Hooggantuun Komishinii Gamtaa Awurooppaa Ursulaa Voon Der Leeyan Raashiyaan dhiphina naannoo daangaa jiru akka tasgabbeessitu gaafataa turan. Raashiyaan weerara jalqabnaan qoqqobbiin dabalataa biyyattiirra akka kaa'amu ibsan qondaalli kun. Raashiyaan akeekkachiisa itti kennamaa jiru kana fudhattee of hin soroorsitu taanaan qoqqoobbiin kaa'amuuf jiru akkaan cimaadha jedhan. Namoonni hedduun akka tilmaamanitti qoqqoobbiin hamaadha jedhamu kun ujummoo boba'aa Raashiyaan gara Jarmanii diriirsaa jirtu-Nord Stream 2 jedhamu addaan kutuudha. Ujummoon boba'aa guddichi kun ammallee xumuramee hojii hin eegalle. Akeekkachiisi kun erga Pireezdantiin Firaans Imaanu'eel Maakroon fi Chaansilarri Jarman Oolaaf Shoolzi gitasaanii kan Yuukreen Volaadmiir Zalansikii waliin Biraaselsitti walarguun mari'atanii dhagahame. Dureen Yuukreen Zalansikii qoqqobbiin Raashiyaarra kan kaa'amuu qabu ergasheen Yuukreen weerartee booda osoo hin taane yeroonsaa amma ta'uu qaba jedhan. Raashiyaan waliigalteen daangaa seeraa biyyoota lixaa waliin akka jiraatu feeti. Kunimmoo Nato'n gara daangaasheetti akka hin kaloofne akeekkachiisuu of keessaa qaba. Naton ammoo sochiinkoo mala ofirraa ittisuu irratti kan qiyyaafateedha jedha. Yuukreen daangaa Raashiyaa fi Awurooppaa kan qooddatu yoo ta'u, jiruu fi jireenyi uummataa gara caalu kan Raashiyaa fakkaata.


Raashiyaan Google irratti adabbii doolara miiliyoona 98 murteessite

Raashiyaan dhaabbati Google qabiyyeewwan qajeeltoo seeraa biyyattii sarban jedhaman hedduu haquu dide jechuun adabbii doolaara Ameerikaa miiliyoona 98 irratti murteessite. Ibsi adabbii mana murtiin kenname kun qabiyeewwan seeraan ala jedhaman kunneen maalfaa akka ta'an hin ibsine. Raashiyaan teeknooloojii guddicha akkanaarratti adabbii wayita dabarsitu kun isa jalqabaati. Google gamasaan AFP'tti akka himetti tarkaanfii fudhachuun dura murtee manni murtii dabarse keessa deebi'ee qorachuu akka qabu eere. Qondaaltonni Raashiyaa bara kana jaarmiyaalee teeknooloojiirratti dhiibbaa uumuu guddisaniiru. Dhaabbileen tooeknoojjii qabiyyeewwan sirriitti hordofaa akka hin jirree fi dhimma biyyaa keessa galaa jiraachuu eeruun himatti Raashiyaan. Raashiyaan dabalataan dhaabbata miidiyaa hawaasummaa guddicha Meetaa(Feesbuukii) qabiyyee seeraan alaa dabarse jechuun doolaara Ameerikaa miiliyoona 25 adabdeetti. Tiwiitarii ammoo doolaara Ameerikaa miiliyoona 38.6'n adabde. Kanaan duras Raashiyaan Google akka qabiyyeewwan 26,000 ta'an haqu ajajjee turte, yoo hin haqu ta'e saffisa isaa gadi buusuu akka danda'us ibsitee turte. Pireezdantiin biyyattii Vilaadmiir Putiin, interneetii lammiilee biyya keessaa qofaaf oolu kan waan lammiileen jedhan to'achuuf gargaaru hundeessuuf akka jiran ibsaniiru. Kunimmoo mirga walubummaan yaada ofii ibsachuu lammiilee kan sarbuudha jechuun qeeqamaniiru. Jaarmiyaan miidiyaa biyyattii to'atu marsariitiiwwan mormituu beekamaa Raashiyaa Aleksii Navaalniin hidhata qaban hedduu uggureera.


Raashiyaan Yuukireen irratti ' haleellaa bal'aa gaggeessuu' akka dandeessu US akeekkachiifte

Pirezidantiin Ameerikaa Joo Baayidan fi Pirezidantiin Raashiyaa Vilaadmiir Putiin muddama cimaa dhimma Yukireen ilaalchisuun Kibxata viidiyoodhaan akka waliin dubbatan Waayit Haawus beeksiseera. Tibba kana Ministirri Dhimma Alaa US Antoonii Bilinkan Raashiyaan Yukireen irratti "haleellaa bal'aa raawwachuuf" karoora baafachuushee ragaa agarsiisu Ameerikaan akka argatte ibsaniiru. Haata'u malee, Pirezidant Putiin Yukireeniin weeraruudhaaf murtee isa dhumaarra gahuun isaa ifa miti jechuun itti dabaluun ibsaniiru. Raashiyaan gamasheetiin yaada haleeluufi weeraruu jedhu fudhatama dhabsiisuun Yukireen raayyaashee baayyistee jabeeffachaa jirti jechuun himatteetti. Pirees Sekreetaariin Waayit Haawus ibsa Sambata galgala kenniteen pirezidant Joo Baayidan "Bakka Raashiyaafi Yukireen wal daangessan irratti sochii loltummaa Raashiyaan taasisaa jirtuun yaaddoo Ameerikaan qabdu, akkasumas deeggarsa Ameerikaan birmadummaafi tokkummaa daangaa Yukireeniif qabdu" ilaalchisuun pirezidantii Raashiyaa waliin marii karaa bilbilaatiin taasisan irratti ni kaasu jedhameera. Yukireen gamasheetiin Raashiyaan bakka biyyoonni lamaan wal daangessan irratti kokolaatonni meeshaa hidhatan, meeshaalee waraanaa elektirooniksiifi loltoota kuma 94 ta'an bobbaasuushee ibsiteetti. Erga kutaa bulchiinsa Yukireen kan taate Kireemiyaa bara 2014 fudhatteen booda daangaa waloo kanarratti meeshaa waraanaa gurguddaafi loltoota bobbaasuun Raashiyaa kun kan jalqabaati. Ministirri Ittisaa Yukireen Oleksiyiis Reevinikov gabaasaaleen dhimmoota nageenyaa eeruun akka himanitti, Raashiyaan dhuma ji'a Amajjiitti haleellaa loltummaa raawwachuu dandeessi. Sochiin waraanaa Raashiyaa yeroo ammaa kana taasisaa jirtu ammoo hariiroo Ameerikaafi Raashiyaa duraanuu gaarii hin turre daran akka hammaatu taasiseera. Gaafa Mudde 03, 2021 Pirezidantiin Ameerikaa Joo Baayidan, "wanta namoota hedduu yaddesseefi raawwatamuu danda'a jedhamee eegamaa jiruu," kanaan "rakkisaa, baayyee qormaata kan qabu akka ta'u," jechuun Putiiniin akeekkachiiseera. Raashiyaan tarkaanfii jabaataa yoo fudhatte Ameerikaafi michiinnishee Awurooppaa qoqqobbii kaa'uudhaaf mariyataniiru. Yukireen miseensa miseensa Waliigaltee Humna Waraanaa Kaaba Atilantikii (NATO) ta'uu baattus, dhaabbaticha waliin hariiraa cimaa kan qabduufi  misaa'eloota farra taankii Javiliin Ameerikaa dabalatee biyyoota gama Lixaa irraa meeshaaleen waraanaa deeggarsaan ni argatti.


Baayidan fi Putiin dhimma Yuukireen irratti bilbilaan walitti dhaadatan

Pireezidantonni US fi Raashiyaa sa'atii tokko guutuu wayita bilbilaan dhimma dhiphina Yuukireeniin walqabatee jirurratti mari'atanitti akkaan walitti dhaadataniiru. Pireezidantiin Raashiyaa Vilaadmiir Putiin rakkoo Yuukireeniin walqabatee jiru ilaalchisuun US qoqqobbii haaraa kan keessu yoo ta'e hariiroon US fi Raashiyaa guutummaatti adda cita jechuun Pireezidanti Baayidanitti himan. Wayita Kamisa kaleessaa bilbilaan mari'atan Pireezidantiin Raashiyaa, ''qoqqobbiin sababii kanaan kaa'amuuf jedhu dogoggora hamaa keessa nu galcha,'' jedhan. Pireezidanti Baayidan gamasaaniin wayita gitasaanii kan Raashiyaa Putiiniif deebii kennan, US fi michoonni ishee dhimma weeraramuu Yuukireen irratti deebii quubsaa kennuuf qophii ta'uu itti himuun, itti dhaadatan. Mariin karaa bilbilaa kun gaaffii Raashiyaan dhiyeessiteen kan gaggeeffame yoo ta'u, ji'a kana keessa mariin akkasii wayita geeffamu kun kan lammataati. Mareen kun yaaddoo weeraraa fi dhiphina goolama siyaasaa Raashiyaa fi Yuukireen gidduutti dhiyeenya hammaateef furmaata fiduuf tattaaffii biyyoonni lixaa taasisan keessaa isa tokkodha. Qondaaltonni Yuukireen ammatti Raashiyaan loltootashee 100,000 caalan qubsiisuu himatu. Haalli kun biyyoota lixaa akkaan yaaddesseera. Pireezidanti Baayidan yoo Raashiyaan Yuukireen kan haleeltu ta'e, ''qoqqobbiin isheen umriishee keessatti argitee hin beekne irra keenya,'' jechuun Pireezidaant Putiiniin akeekkachiisan. Raashiyaan gamasheen Yuukireen weeraruuf himata jedhu guutummaatti haalteetti. Loltoonni leenjiidhaaf socho'aa jiru kan jettu Raashiyaan, lotoota kiyya dachee koorra sochoosuuf mirga guutuun qaba jechuun deebii laatti. Pireezidantonni lameen walitti haa dhaadataniyyuu malee, gorsaan Imaammata Dhimma Alaa Raashiyaa Putiin haasaa Baayidan waliin godhaniin ''gammadoo'' ta'uu ibsan. Inumaa haasaan isaanii kun marii gara fuulduraaf bu'uura cimaa kan kaa'edha jedhan. Qondaalli olaanaan US kan marii pireezidantota lameenii gurraa qabu kan maqaasaa eeruu hin feenu tokkommoo ''haalli marii qondaaltota lameenii jajjabaa fi kan wal himannaan itti heddummaate ture,'' jedhe. Dureewwan Raashiyaa fi US kunneen ji'a dhufu Jeniivaatti qaamaan walarguun mari'achuuf jiru.


Muddama Yukireen: Putiin 'waraana guutuu banuu baatus dhiibbaa ni taasisa' jedhan Baayidan

Pireziaantiin US Joo Baayidan gitasaanii pirezidaantiin Raashiyaa Vilaadmiir Putiin Yukireen irratti "waraana guutuu hin barbaadu" garuu "dhiibaa taasisuu danda'a" jedhan. Pirezidaantichi ibsa gaazexaaf kennan irratti yaaddoo Raashiyaan Yukireeniin weeraruu maltii jedhu gaafatamanii akkas jedhan: "Akka tilmaama kiyyatti dhiibbaa gochuu mala." Haata'u malee, gaggeessaan Raashiyaa kun "biyyoota Lixaa qoruu isaatiif gatii guddaa ta'e baasa" jechuun akeekkachiisan Baayian. Raashiyaan Yukireen irratti waraana banuuf karoora hin qabu jechuun waakkataa jirtullee garuu humnoota ishee daangaa irratti cimsiteetti. Raashiyaan daangaa Yukireen irraa loltoota 100,000 ta'u akka qabdus tilmaamaa jira. Yaada Pirezidant Joo Baayidan ibsa gaazexaaf kennan hordofee gaaffii 'US hanga tokko daangaa Yukireen keessa akka seenamu ni hayyamtii' jedhu irratti Waayit Hawus boodarra ejjennoon US maal akka ta'e ifa godheera. Ibsa Roobii galgala bahe keessatti Pirees Sekireetaariin Waayit Hawus Jeen Saakii akkas jette: "Humni waraanaa Raashiyaa kamiyyu daangaa Yukireen ce'ee argamnaan, akka weerara akka haaraatti banameetti ilaalama. Waan ta'eefis, Yunaayitid Isteetiifi michoota keenyarraa deebii atattamaafi hamaa waloon kennemuufitu isaan eeggata." Raashiyaan tasuma Yukireen NATOtti akka hin makamneefi humni waraanaa waloo kun sochii waraanaa inni taasisu biyyoota miseensa ta'an qofa keessatti akka aangeffamu gochuu  dabalatee mootummoonni biyyoota Lixaa irraa waliigaltee qabatamaa ta'e tokkorra gahuu barbaaddi. Gaaffiin Raashiyaan dhiyeessite kun fudhatama dhabuu isaarraa kan ka'een mariin warra Lixaafi Raashiyaa gidduutti torban darbe jalqabames bu'aa qabatamaa tokko malee hafeera. Bara 2014 keessa mootummaan Yukireen michuu Raashiyaa ta'e aangoorraa kaafamuu hordofee kutaa bulchiinsa Yukireen kan turteefi galaanaan marfamte Kireemiyaan Raashiyaatiin fudhatamteetti. Raashiyaan finciltoota gama baha Yukireen to'atan deeggaruun humnoota mootummaa waliin waraanni dhiiga dhangalaase gaggeeffameera. Waraanni yeroo sana  yoo xiqqaate lubbuu namoota 13,000 galafachuun namoota miliyoona lama akka qe'ee isaaniitti baqatan taasisee ture amma waraanni Raashiyaa ifatti gidduu-seenuu isaatiin deebiyee hammaachuu mala sodaa jedhu uumeera. Joo Baayidan kaayyoo Putiin qabu ilaalchisuun yaada qaban gaafatamanii akkas jedhan: "Warra Lixaa qoruu malaa? Qormaata salphaa hin taane Yunaayitd Isteetiifi NATO irraan geessisuu danda'aa? Eyyeen, ni geessisa jedheen yaada garuu gocha isaa kanaatiif gatii guddaa baasa jedheen yaada." "Tarkaanfii yoo kan fudhatu ta'e qoqqobbii ani irra kaa'uudhaaf jiru kan kanaan dura argee hin beekne ta'a," kan jedhan Baayidan, sadrakaan sirriin tarkaanfii fuhatamuuf jiruus sochii Raashiyaan taasifterratti akka hundaa'u himan. "Vilaadmiir Putiin waraana nukilaraa guutuu gaggeessuurratti akka hin qaqqabne ni hubata jedheen abdadha; adunyaa irratti olaantummaa qabaachuu (dhuunfachuuf) sadarkaa gaarii ta'erras hin jiru. Kanaaf, sana yaada jedhee ani hin yaadu, garuu ammoo yaddoodha." Baayidan akka jedhanitti, US yoomiyyu Raashiyaa waliin mariyachuudhaaf karri ishee banaadha; Mr Putiin waliin mariyachuunis ammallee "waan anda'amudha".


Suuraan: Hordoftonni amantaa Ortodoksii addunyaa Ayyaana Qillee haalatti kabajaa oolan

Hordoftoonni Kiristaanaa Ortodoksii Amajjii 07, 2021 (A.L.I Mudde 29, 2014) Guyyaa Dhaloota Gooftaa Iyyasuus Kiristoos yookiin Gannaa/Gannoo addunyaa guutuutti kabajaa jiru. Itoophiyaan alatti biyyoota addunyaa birootti kabajaman suuraan qixeessineerra. Baga geessan.


Muddama Raashiiyaa-Yukireen: Raayyaan ittisa UK Yukireen ittisuuf waraanan erga jedhe

Biriteen erga Raashiyaan loltoota ishee gara kuma 100 ta'an daangaa Yukireen irra qubachiifteen booda Yukireen akka ittiin of ittistuuf jecha miisaa'eloota farra taankii fageenya gabaabaa dhiyeessaafi jiraachuu, Ministirri Raayyaa Ittisaa biyyattii beeksise. Been Waalas miseensota mana mareetti akka himaniitti loltoonni Biriteen muraasnis Yukireeniif leenjii kennuuf gara sanatti ni ergamu. Itti dabaluunis loltoonni Raashiyaa akka weeraruu danda'an ''sababii seera qabeessaafi yaaddoo dhugaatu'' jira jedhan. Haata'u malee, Raashiyaan karoora weerara homaa akka hinqabne himuun biyyoota Lixaa himataa jirti. Loltoonni Biritiish bara 2015 irraa kaasee humnoota waraanaa Yukireen leenjisuuf biyyattiitti argamu. UK'n weerara Raashiyaa bara 2014 hordofuun humna galaanaa Yukireen deebistee ijaaruun gargaaruuf waadaa galtee jirti. Haata'u malee, Waalaas ''gama amala doorsiisoo Raashiyaa dabalaa dhufeetiin'' wal qabatee UK nageenyaan gargaaruuf deeggarsa addaa akka kennituuf himan. Haaluma kanaanis marsaan jalqabaa meeshaalee waraanaa salphaan guyyaa Wiixataa kan ergame yoo ta'u, addatti waa'ee gosa meeshaalee kanneenii gadii fageenyaan waan himame hin jiru. ''Yukireen daangaa ishee ittifachuun baayyee sirriidha. Deeggarsi haaraan kunis dandeettii ishee ni cimsa'' jedhan wayita mana mareetti himaniitti. "Mee ifan taasisa: Deeggarsi kun kan fageenya gabaabaati. Innis meeshaa waraanaa ittisuuf dandeettii qabudha. Dhiibbaan inni Raashiyaa irraan gahu homtuu hin jiru, kan hojiirra ooluus ittiin of ittisuuf qofaaf,'' jedhan. Akkasumas Raashiyaan yoo tarkaanfii ''diigumsaa kamuu'' Yukireen keessatti raawwatte ''qoqqobbiin idil-addunyaa irra kaa'amuuf'' jira jedhan. Weerarri kamuu akka ''garboomsuu'' kan gara ''gama maraanuu badiinsa lubbuu hedduutti geessuutti'' kan ilaalamu ta'a, Ministirri Raayyaa Ittisaa UK. ''Nuti akkuma waggoota dhibbaaf waliin ture ummata Raashiyaa waliin michuu ta'u barbaadna. Addunyaa nuti itti Raashiyaa waliin walitti dhufeenya bu'aa qabeessaa itti ijaarachu dandeenyus jira'' jedhan. ''Ani ammalleen dippilomaasiin olaantummaa akka qabaatuun abdadha. Garuu filannoo dippilomaasii fi marii filachuu ykn waraanaafi bu'aasaa filachuu kan pirezidaantii Puutiini.'' Ambaasaadarri Yukireen kan UK murtee Biritish meeshaa waraanaa fi waraana dabalataa erguuf taasifteetti gammaduun, rakkoo guddaan miseensa Nato ta'u dhabu akka ta'ee BBC'tti himan. ''Miseensa Nato ta'u barbaadna... Awurooppaa keessatti waraana isa cimaa qofaa keenya loluuf jirra,'' jedhan Vadym Prystaiko.


Raashiyaan Yukureen weeraruuf yaada akka hinqabne UStti himte

Qondaaltoonni Ameerikaafii Raashiyaa marii sadarkaa olaanaa gaggeessuuf erga Jeeneeviitti walgahiin booda Raashiyaan Yukureeniin weeraruuf yaada akka hinqabne Ameerikaatti himun dhagahame. Walgahii sa'aatii torbaaf qondaaltoota biyyoota lamaanii jidduutti Wiixata kaleessaa gaggeeffameen booda, biyyoonni lamaanuu muddama naannichatti mul'atu xiqqeessuuf yaalii taasiisan akka itti fufuan waliigalan. Haata'u malee mariichaan booda jijjiramni qabatamaan jiraachusaatiif mallattoon mul'ate omtu hin jiru. Loltoonni Raashiyaa gara kuma 100tti siqan dhiheenya daangaa Yukureenitti akka argaman amanama. Kunis Raashiyaan Yukureen weeraruu dandeessi jechuun biyyoonni lixaa akeekkachisa akka kennan taasise. Ameerikaan Raashiyaan Yukureeniin kan weerartu yoo ta'e qoqqobbaan jiraachu akka malu ibsaa turte. Raashiyaan gamasheetiin walitti bu'iinsa biyyattiin biyyoota lixaa waliin taasiftu keessa Ameerikaan kan seentu yoo ta'e ''balaasaa salphisuun kan hin ilaallee'' ta'u akeekkachiifte turte. Ministirri Haajaa Alaa Raashiyaa Sargeey Riiyaabikoov walgahichaan booda ibsa gaazexessitootaaf kennaniin, ''Yukureeniin haleeluuf karooraafi kaayyoo omaatu akka hin qabne waahillan keenyatti himeera'' jedhan. Qondaaltonni Raashiiyaa gitawwan isaanii Ameerikaatiin ''biyyisaanii leenjii loltummaa kan taasiftu daangaa ishee keessatti'' kan jedhan yoo ta'u, ''kanaafuu yaaddoon haala atattamaa ni uuma jedhamu akka hin jirre'' dubbatan. Ittaantuun Ministira Haajaa Alaa Ameerikaa Weendii Shirmaan marichi yaaddoo nageenyaa gama lamaanii irratti hubannoon fooyya'e akka jiraatuuf jajjabeessuuf kan gaggeeffamee fi marii ''ifaafi kallattii'' ture jette jirti. Dippilomaatonni Ameerikaafi Raashiyaa dhimma Yukureen irratti fuldura mari'achuuf yoo waliin taa'an kun kan jalqabaa yoo ta'u, Raashiyaanis Naton baha Awurooppaa keessaa akka bahuuf gaaffattee jirti. Mariin kun jajjabeessaadha jedhamus, garaa garummaan biyyoota lamaan jidduu jiru garuu olaanaadha. Ameerikaan Raashiyaan loltoota ishee daangaa Yukureen irraa kaasuun muddamicha akka hir'iftuuf gaafattee jirti, garuu sun ta'usaatti waadaan galame omtu hin turre. Dhimmoota muraasa irratti waliigalteerra kan gahame yoo ta'u, gareen lamaanu yaaddoosaanii kaasuun yoo xinnaate gara fuula duraatti mariin akka itti fufuuf fedhiin jiraachu himaniiru. Raashiyaan Nato'n Yukureeniif miseensummaa akka hinkenninee wabii amnsiisaa akka kennuuf gaaffate. US garuu battalumatti fudhachu didde. US biyyoonni lamaanuu leenjii loltummaa fi bobbaa miisaa'eelaa akka murteessaniif yaada kan kennite yoo ta'u garuu kun Raashiyaaf gahaa akka ta'ee wanti barame hin jiru.


NATO'n maali, Raashiyaan hoo maaliif hin amantu?

Miseensonni NATO Raashiyaan Yuukireeniin kan weerartu yoo tahe hammamiyyuu ta'u deemuun akka Yuukireen gargaaran himaa jiru. Tokkummaan humna waraanaa kun Ameerikaa, UK, Faransaayiifi Jarmanii of keessaa kan qabu yoo ta'u, Yuukireen deeggaruuf qophii ta'uu himeera. NATO - Dhaabbata Waadaa Waraanaa Kaaba Atilaantik - Tokkummaa waraanaa bara 1949 biyyoota 12 hammachuun hundaa'edha. Miseensonni NATO biyyi tokko isaan keessaa biyya biraan weeraramnaan walii birmachuuf waliigaltee qabu. Kaayyoon hundeeffama isaa jalqabaa waraanaan booda babal'ifannaa lafaafi bulchiinsaa Raashiyaan Awuroopppa keessatti gochaa turte dura dhaabbachuuf ture. Bara 1955 ammoo Sooviyeet Raashiyaan humna NATO kana qolachuu kan danda'u tokkummaa biyyoota Baha Awurooppaa Komunistii hordofanii ''Warsaw Paakt'' [Warsaw Pact] jedhamu hundeessite. Bara 1991 kufaatii Sooviyeet Raashiyaa hordofee biyyoonni duraan miseensa 'Warsaw Pact' turan miseensota NATOtti makaman. Amma tokkummaan waraanaa NATO jedhamu kun biyyoota miseensa ta'an 30 of keessaa qaba. Yuukireen duraan biyyoota Sooviyeet Raashiyaafi biyyoota Gamtaa Awurooppaa daangessitu turte. Garuu miseensa NATO hin turre, ''michuu isaanii'' turte malee. Kana jechuun ammoo fuulduratti yeroo barbaaddetti tokkummaa waraanaa NATO jedhamu kanatti makamuu akka dandeessu agarsiisa. Raashiyaan ammoo akka kun hin taane biyyoonni Lixaa akka waadaa galaniif barbaaddi. Yaada Raashiyaa kana ammoo isaan hin barbaadan. Yuukireen uummata sanyiin isaanii Raashiyaa irraa ta'an hedduu qabdi. Aadaafi hawwaasummaan uummata Raashiyaa waliin hariiroo guddaa qabu. Akka tarsiimoo isheetti Kireemiliin Yuukireeniin akka boroo qe'ee isheetti ilaalti. Amma waan rakkoo tahe Pirezidaant Vilaadmiir Puutiin humnoonni Lixaa tokkummaa kana fayyadamuun Raashiyaa marsuu barbaadu yaaddoo jedhudha. Ameerikaan bara 1990 NATOn kana caalaa gara Baha Awuroopppatti hin babbal'atu jechuun waadaa Raashiyaaf galte cabsiteetti jechuun mormu. NATO ammoo himata kana haaluun miseensota isaa xiqqootu Raashiyaa waliin daangaa qooddata, kunis tokkummaa ittisaaf oolu jedhe. Sochii amma Raashiyaan humna waraanaa ishee daangaa Yuukireen irratti bobbaaste, biyyoonni Lixaa dirqamuun fedha nageenyaa Raashiyaan barbaaddu sana akka fudhatan gochuuf jedhu namoonni baay'een. Bara 2014 yeroo lammiileen Yuukireen pirezidaantii isaanii Raashiyaa deeggaru aangoo irraa kaasan, Raashiyaan lafa Yuukireen gara Kibbaa jiru Kirimiyaa ofitti dabalatte. Akkasumas, humnoota foxxoquu barbaadaniifi Raashiyaa deeggaran kanneen lafa bal'aa Baha Yuukireen to'atan gargaaraa turte. Yeroo sana NATOn gidduu hin seenne. Garuu yeroo jalqabaaf biyyoota Baha Awurooppaa hedduu keessa loltuu isaa bobbaasuun ejjennoo isaa ifatti mul'ise. Kutaa waraanaa afur biyyoota adda addaarraa walitti bahan Istooniyaa, Laativiyaa, Lutaaniyaafi Poolaand keessaa qaba. Birgeedii gurguddaa ammoo Romaaniyaa keessaa qaba. Akkasumas, eegumsa qilleensa irraa biyyoota Baaltikiifi Baha Awurooppaa keessatti babal'iseera. Kun ammoo xiyyaara waraanaa Raashiyaa daangaa qilleensaa irraa cabsanii seenan qolachuun miseensota isaa eeguuf. Raashiyaan ammoo humnoonni kunneen naannichaa akka bahan barbaaddi. Pirezidaant Joo Baayiden Raashiyaan Yuukireen kan weerartu yoo tahe, ''gatii hamaa tahe'' kaffalti jedhe. Ameerikaan humna waraanaa 8,500 ta'u ajaja qofa eeggatu qopheessuu ishee himteetti. Peentaagon humni waraanaa kunneen yoo NATOn humna ariifataa deebii kennu barbaaduu isaa murteesse bobbaafamu jette. Garuu ofii isheen gaaffii NATO malee Yuukireenitti waraana bobbaasuuf akka hin karoorsine himte. Ministirri Dhimma Alaa Jarman Analenaa Baarbook muddamni waraanaa kana caalaa deemnaan ''mootummaa Raashiyaa gatii guddaa baasisa- dinagdee, siyaasaafi tarsiimoon,'' jedhan. Downing Street akka jedhetti [Afaan Ingiliizii] UK'n ''tokkummaan kun tarkaanfii ariifachiisaa qoqqobbii dabalatee fudhachuu qaba,'' jettee amanti. Pirezidaantiin US, Joo Baayiden dhimma Yuukireen irratti hoggantoota Awurooppaa waliin ''waliigaltee guutuurra'' jira jedhan. Garuu gargaarsa biyyootni adda addaa godhan irratti garaagarummaan jira. Ameerikaan ''gargaaarsa waraanaa'' toonii 90 ta'u ''adda durummaan warra ittisa irra jiraniif'' gara Yuukireenitti erguu himte. UK akkasuma farra taankii misaa'elaa fageenya gabaabaa Yuukireeniif gumaachiteetti. Miseensotni NATO biroo akka Denmaarki, Ispeen, Faransaay fi Nezerlaandis doonii waraanaafi xiyyaarota waraanaa gara Baha Awurooppaatti erguun ittisa naannichaa cimsaa jiraachuu himaniiru. Jarman ammoo gaaffii UK dhiyeessiteef hin fudhanne. Meeshaalee waraanaa naannoo waraanni jirutti hin ergu garuu gargaarsa fayyaaf kan oolan nan erga jetteetti. Pirezidaantiin Faransaay Imaanu'eel Maakiroon ammoo dubbicha qabbaneessuuf Raashiyaa waliin mari'achuuf waamicha godhaniiru.


Waldhabdee Yuukireen: Karoorri Puutiin waa'ee Yuukireen irratti qabu maal?

Dhimma waa'een isaa walakkaa ta'ulleen hin beekamne baruuf yaaltanii beektuu? Baay'ee dadhabsiisaa fi kan bitaa namatti galuudha. Sababiin isaas gonkumaa dhugaasaa guutuu argachuun waan rakkisaa ta'eef. Haaluma walfakkaatuun waan Vilaadmiir Puutiin yaadu dursanii baruun rakkisaadha. Raashiyaan haala akkasii keessatti akka biyyoonni kaan waan Puutiin yaadu tilmaamuu rakkatan feeti. Karoorri Puutiin waa'ee Yuukireen qabu maali? Dhugaa Mooskoon weerara guutuuf qophaa'aa jirti? Opireshinii murtaa'aa caalaa gaggeessuu, ykn  dippilomaasiidhaaf dhiibbaa taasisuudhaaf ta'aa? Hubannoo fi tilmaamni dhimmicharratti qaban biyyoota Lixaa yaaddoo itti uumaa jira. Waashingitan amma gaafiilee nageenya Mooskootiif barreeffamaan deebii kennite. Mooskoon ammoo deebii Ameerikaa kana nan xinxala jetteeti. Haaluma walfakkaatuun, marii cimaan itti fufeera. ''Caasaalee NATO daangaa Yuukireen irra hin kaa'iin. Biyyoota 'michota' keenyaa NATO keessaa akka bahaniif gaafanna. Daangaalee keenya keessaa bahaa. Sababii ummata Raashiyaa dorsiisaa jiruuf, biyyoota Soviyeetii duraanii keessaa bahaa,'' jedha Yevgeny Popov. Mr Popov kan TV mootummaa irratti haasaa taasisan, miseensa Mana Maree Paartii Gamtaa Raashiyaati. ''Yeroon deebaa jira. Saffisaan murtee gochuu qabdu,'' jedha Mr Popov. "Yoo ta'u baate hoo maaltu ta'a?'' jedheen gaafadhe. ''Ta'u baannaan addunyaa guutuuf balaa olaanaa ta'a. Qondaaltoonni Lixaa muraasni Raashiyaan dhiirummaa hin qabdu jedhu. Jarana dhugaatti arguu barbaadduu? Qondaaltoonni Raashiyaa ifatti NATOn nageenya biyyaaleessa Raashiyaatiif balaadha jedhu. Ani shakkaan jira. Mooskoon michootashee akka balaatti ilaaluushee amanuuf natti ulfaata. Daangaa Raashiyaa keessa %6 qofaatu biyyoota NATO waliin waltuqa. Biyyattiin ammoo miseensoota NATO kan akka Xaaliyaanii fi Haangaarii waliin walitti dhufeenya gaarii qabdi. Kana malees, miseensa NATO kan taate Tarkiitti ammoo meeshaa waraanaa gurgurti. Akkasumas, NATOn (akka danaa Noorwayiin) waggoota 70f daangaa Raashiyaa irra jira. Kana malees, biyyoonni Soviyeet Yuuniyeen kan akka Yuukireen, Joorjiyaa ykn kaan kan yeroo dhihoo keessatti miseensa NATO ta'an hin fakkaatan. Kanaaf, Raashiyaan maaliif miseensoota NATO irratti xiyyeeffannaa taasiftee? Gama biraatiin sababiiwwan biyya keessaatiin: Ummanni Raashiyaa akka diina alaa irratti jedhaman irratti tokko ta'an kan jedhu. Yookaan ammoo, tarii dantaa isheetiif jecha sadarkaa nageenya Awuroppaa  haala kanatti fayyadamuun olaantummaa Raashiyaa deebiistee ijaaruufi bu'aa Waraana Ololaa deebiistee barreessuuf barbaaddii laata? "Puutiin warri Liixaa bara 1990mota keessa dadhabiin Raashiyaatti fayyadaman jedhee amana. Kanaaf, Raashiyaan haala haqa qabeessaa ta'een hin keessuumeefamne, akkasumas waan isheef ta'u hin arganne. Innis sana geeddaruu barbaada,'' jedhee aman Daarektarri waliigalaa Kaawunsilii Dhimmoota Idil-Addunyaa Raashiyaa mootummaa waliin hidhata qabu, Andrei Kortunov. "Mormiin isaa bayyee salphaadha. Amma haalli madaallii aangoo geedarameera. Kana booda addunyaan warra Lixaa-giddu-gala taasifattee hin jiraattu. Nu dhageeffachuun yaaddoowwan keenya akka dhimma guddaatti fudhachuu qabdu.'' Kanaaf, tarkaanfiin Mooskoo itti aanu maal ta'a? Waan ta'uu malu tilmaamuu qofa dandeenya. Innis fedhii marii Ameerikaan Raashiyaa waliin dhimmoota nageenya Awuroppaa muraasa irratti taasiftu Vilaadmiir Puutiin kan gammachisuuf gahaa ta'u irratti kan hundaa'uu ta'a. Yoo ta'uu baate, Raashiyaan haala caasaa nageenya Awurooppaa ammaa diiguuf kutattee kan kaate ta'ee, walitti bu'iinsi waraanaa jiraachuu danda'a. Kunis adda qoodiinsa Bahaafi Lixa jiduu bara dheeraa ta'a. ''Puutiin kan hanga ammaa argateen akka gammaduun abdadha,'' jedhan Mr Kortunov. ''Akkan yaaduutti hanga tokko milkaa'eera. Marii warra Lixaa irratti hojiirra oolcheera. Kanaaf, kaayyoonsaa milkaa'uu dubbachuu danda'a. Muddama daangaa Yuukireen irratti uumuun isaa akka biyyoonni Lixaa yaadawwan Raashiyaaf xiyyeeffannaa kennaniif gargaareera.'' "Garuu ammoo inni ilaalcha addaa qabaachuu danda'a. Tarii warri Lixaa akkanumaan Raashiyaa mariidhuma bu'aa hin qabbne keessa galchuuf yaalu. Kana malees, biyyoonni Lixaaa humnaan gara Yuukireen seenuuf yaaluu itti fufaniiru jechuu danda'a ta'a. "Kan nama dhibu hawaasni Raashiyaa karra isaa irratti waraanni guddaan akka gaggeefamuuf hin feedhan. Lammiileen Raashiyaa opareeshinii waraanaa guddaan Yuukireen keessatti hirmaachuuf hin fedhan,'' jedhu Mr Kovtunov.