Naayjeriyaa Keessatti Namoonni Butaman Baraarsamanii Jiru

Hojjatonni tikaa kan Naayjeriyaa namoota 6 kanneen torban kana hidhattonni Yunivarsitii Abuujaa keessa butanii turan baraarsanii jiran. Mooraa barnoota sadarkaa olaanaa Abujaa keessaatti butiinsii akkasii gaggeefamuun baratamaa miti jechuun polisiin Jimaata har’a dubbatee jira. Hojjattoota Yunivarsitii 4 fi ijoollee isaanii 2 Yunivarsitii Abujaa keessaa Kibxata darbee kan buutan yoo ta’u, kunis magaalatti keessatti ulaa sakata’an kan waraanaa lakkoobsaan akka dabaluu fi polisiin hojii dhaabee sakata’uu akka gaggeessu taasisee jira


Mareen Waa’ee Sudaan Foyya’insa Agarsisuun Ibsamee Jira

Mariin mummicha ministeeraa Sudaan Abdalla Haamdook fi hogganoota garee fonqoolcha mootummaa Onkolooleessa 25 gaggeessan giddutti gaggeefame foyya’iinsa agarsisuun isaa ibsamee jira. Kunis Yunaaytid Isteetsii fi Tokkummaan Mootummootaa furmaanni akka argamuuf dhiibbaa taasisaa jiraniin ta’u maddeen Haamdookitti dhiyeenya qaban Kamiisa kaleessaa beeksisanii jiru. Maddii lammataa akka jedhutti immo, Sudaan kaawunsilii biyya gaggeessuu kan miseensoota haaraa 14 qabu waraannii ijaaruu malaa.Kunis mootummaa ce’umsaa hundeessuuf akka ta’uutti tarkaanfii duraa ta’a jedhamee jira. Dhyeenya kana addunyaan dhiibbaan gochaa jiru dabaluu isaaf mallattoon, barreessaa dureen Tokkummaa Mootummootaa Antoniyoo Gutarrees hogganaa waraanaa Abdel Fattah Al-Burhan waliin kamiisa kaleessaa dubbachuu fi akka isaan ajaja heeraa fi deemsa ce’umsaa iddotti deebisaniif gaafatan. Burhan Kamiisa dabree bilbilaan ministeera haajaa alaa Yunaaytid Isteetes Antonii Bliilkan waliin ka dubbatan yoo ta’u,mootummaa hundeessuuf deemsii jiru akka arfachuu qabu Burhaan irratti galuu isaanii, waajirri isaanii ibsee jira. Ce’uumsii Dimookraatawaan akka barbaachiisu gam lameen kan irratti walii galan yoo ta’u, ijaarsa mootummaa ce’umsaa hundeessuu xumuruu fi, mootummaa ijaaaruuf deemsii jiru akka ariifatuufis walii galan jedha waajirri Burhan. Burhaan namoota siyaasaa eega fonqoolcha mootummaa as hidhanii jiran battalumatti akka gadhiisan, gara marii mummicha miniseeraa Haamdook waajiratti deebisuu fi bulchiinsa sivilootaa Sudaan keessatti deebisuu irratti marii akka gaggeessaniif Bliinkan bilbilaan Burhaanti himanii jiru.


Haasaan Prezidaantii Zembaabuwee qeeqame

Dhimma eegumsa naannoo irratti haasaan prezidaantiin Zimbaabuwee Imarsan Manangaaguwaa walgahii addunyaa irratti dhiheessan ordofuudhaan quuqamtooni eegumsa naannoo biyyatii haarii qaban ibsuun isaanii gabaasameera. Walgahii haala qileensa idilee adduunyaa issaa biyya Iskootlaand magaala Gilaaskoo keessatti taasifamaa ture irratti Prezidaantiin Zimbaabuwee haasaa taasisaniin, biyyoottan diinagdeedhaan guddatan, Gaazii gubataa facaasuudhaan faalaama qileensaatiif gahee taphachuu isaanii ibsani, biyyoottan guddachaa jiraa warren akka Zembaabuwee waan qileensa gubataa kanaan hubamaniif beenyaa argachuu akka qaban gaafatanii turan. Prezidaant Emersan Manangaaguwaa biyyii isaanii eegumsaa naannootiif akka dhaabbatan ibsanniyuu lammileen Zembaabuwee garuu mootummaan Manangaaguwaa lafa biyyatii albuudaa kasalaa akka omishanuuf kaampanota chaayinaatiif kennaa jiraachuu isaa kaasudhaa mormii dhiheesani jiru. Mootummaan Zimbaabuwee kaampanotaa chaayinaatif eeyyama kennun isaa mancaa’insaa bosonaa fi faalama qilleensaa waan uumuuf akka walii galteen kaampanota chaayinaa waliin taasifame haqamu gaafachaa jiru.


Filannoon miseensota mana maree biyya Somaaliyaa taasifame

Lamileen Somaaliyaa filannoo miseensota mana maree isaa gajjalla al kallatiidhaan taasisaniiru.  Filanichii walii galtee dhabiinsaa hoggantoota siyaasaa biyyattii gidduuttu dhalateen lafa irra harkifataa kan tureedha. Wixata dheengaddaa filannoo mana maree bakka bu’ootaa isaa gajjallaa/lower house taasisaniiru. Filanichii walii galtee dhabiinsaa hoggantoota siyaasaa biyyattii gidduutti dhalateen lafa irra harkifataa kan tureedha. Manni bakka bu’ootaa inni gajjallaa teessoo 275 qaba. Miseensonni mana maree kun kan filataman bakka bu’oota gosaawwanii 101 ta’anuun. Bakka bu’onni gosootaa mata mataadhaan sagalee isaanii icitiidhaan kennan. Gareen hidhatee lolaa jiru Al Shabaab filanchaa gufachiisuuf yaalii taasisee ture. Garuu ejensiin umna tika somaaliyaa fi naga eegdonni gamtaa Afrikaa eegumsa waan taasisaniif rakkoon muudate hin jiru.. Itti aanaan muummee ministeeraa Mahaddi Mohaamed Guleed kutaa Somalilaand irraa sagalee guddaadhaan moo’uudhaan meseensaa jalqabaa ta’an. Adeemsii demokiraasii tasgabii biyyaatiif furtuudha jedhan Mahadi Mohamed. Itti dabaluudhaanis,"Adeemsi flannoo jireenya fi nageenyaa lammiilee biyyatii gidduutti umuudhaaf, akkasumas bulchiinsa mootummaa fooyyesuudhaaf irra deebi’anii ilaaludhaaf gargaaraa," jedhan. Flannoo prezidaanti biyyatti isa ji’a Muddee dhufuu taasifamuuf karaa akka banus dubbatan . Ejensiin filannoo feederaalaa gama isaatiin akka jedhetti, gareen adda addaa dubartootas dabalatee teessoo bakka bu’ummaa hin argatu jedheera. "Yemuu kutaaleen biyyatii adeemsa filannoo harfachisaa jiran kanatti ,Komoshiinichii filannoo mana maree gajjalaatti dubartoonnii haraka 30 ykn isaa ol akka argatan mirkaneesinaa," jedhan Ahmed Safina. Miseensoni mana maree isa olii ykn isa gararraa kan filataman ji’a darbe. Bakka bu’oonnii uummata Somaaliyaa 329 xumuraa waggaa kanaatiin dura prezidaantii isaani itti aanuuf sagalee kennu. Yeroon prezidaantummaa Mohamed Abdulahii Mohaamed Ji’a Guraandhalaa darbe keessaa raawwate. Haa ta’u malee, akka fedhii heera biyyatiitin amma bakka bu’aan isaanii flatamutii akka aangoo irra turan akka taasfame ibsa gabaasin Mahaamad Kaatiyee.


Ba’ii Qorannoo fi Deebii Eertraan Kennite

Mootummaan Eertraa ba’ii qorannoo Tokkummaa mootummootaa fi komiishina mirga namaa Itiyoophiyaan geggeessameef deebii kennee jira. Gabaasi sun dhimmootii murteessaa ta’n kan seeraa, dhugaa jiruu akkasumas dhimmootii dursi kennamuu fi naamusaawwanii fi muuxannoowwan sadarkaa addunyaa of keessaa qaba. Gama kanaan to’annoon kan isaan baerbaachisu utubaalee bu’uuraa kan ta’an, qaamotii qorannaa sana geggeessan aangoo seeraa qabaachuu, kan walabaa ta’uu isaanii, amanamaa ta’uu fi ogummaa qabaachuu isaanii, raga baatonni amanamoo ta’uu fi dhugaa jalaa miliquu fi ragaa kijibaa jalaa miliquu malaawwan dandeessisan qabaachuu isaanii fi ba’ii sana irraa kanneen argaman tilmaamaa fi xumurri isaa sirrii ta’uu isaa ilaalamuu qaba jedha ibsi mootummaa Eetraa sun. Sadarkaa kanatti waa gad qonnee qorachuu bira hin geenyu, garuu hanqina ba’iii qorannoo sanaa fi qabiyyee gabaasichaa ibsuuf kanneen rakkisaa ta’an mul’isuu feena jedha ibsichi. Duraan dursee komiishinni mirga namaa Itiyoophiyaa fi daayirkterri isaa Daani’el Beqqelee Eertraa irratti tuffii fi seenaa diinummaa yeroo dheeraa qabu. Human rights Watch-tti ennaa hoogganaa dhimmootii mirga namaa kan kutaa Afriikaa turan, Daani’el baatii Amajjii bara 2013 damee albuudaa Eertraa fi warshaa albuuda Biishaa irratti kan dhiyeessan maqa balleessii fi gabaasi guutummaan fudhatama dhabe fakkeenya tokko. Xumura irrattis jedha ibsi ministrii dhimma alaa Eertraan ba’e kun, ba’iin qorannaa gamtaan dhiyaate sababaalee armaan olitti tuqamaniin kan ka’e fudhatama hin qabu. Gama biraan Eertraan qajeelfamootaa fi seerawwan mirga namaa addunyaa fi seerawwan gargaarsa namoomaa fi bqataa mallatteessitee mara ni kabajji. Mootummaan Eertraa miseensi raayyaa ittisa biyyaa isaa seerawwan kana kan cabse yoo jiraate qorannaa cimaa geggeessee itti gaafatamummaan akka jiraatu ni mirkaneessa jedha ibsi ministrii dhimma alaa Eertraan ba’e kun.


Sudaan Keessatti Mormiin Itti Fufee Jira

Tokkummaan Mootummootaa tarkaanfii gara fuula duraatti fuhatamuu maluu kan ilaaleen Dilbata kaleessaa mummicha ministeeraa aangoo irraa darbaman kan Sudaan Abdallaa Haamdook waliin dubbatee jira. Kunis uummanni kuma hedduun fonqoolcha mootummaa waraanni torban dabree gaggeessee mormuun eega hiriiree guyyaa tokko booda ta’u isaati. Sudaanti jillii addaa kan Tokkummaa Mootummootaa Volker Pertes akka jedhanti, Haamdook nagaa dha garu mana ofii keessaa akka hin baanee ugguramanii jiru. Dilbata kaleessaa horiirtoonni daandilee irra kan turan yoo ta’u hedduun isaanii daandilee cufan. kunis gaafa Sanbataa hiriira guddaan eega gaggeeffamee booda. Magaala Omdurmaan keessatti Sambata dabree humnootiin nageenyaa namoota 3 kan ajjeesan yoo ta’u, walii galaan lakkoobsii namoota erga fonqoolchi mootummaa ta’e as ajjeefamanii 14 ga’e jira. Hiriiruu fi daandilee cufuu jiraatu iyyu magaalaan Kaartuum hanga tokko tasgabii horatee jira.Iddoo biraatti garu Jeneraa lAbdel Fattah Burhaan aangoo qabatanii labsii yeroo hatattamaa labsuu isaaniin mormuun itti fufee jira. Erga waraannii aangoo qabatee as Tokkummaan Mootummootaa fi Amerikaan gargaarsa Sudaaniif kennan dhaabuun, rakkoo dinagdee biyyatti mudatee daran hammeessuuf jira.


Jeneraalli Waraana Sudaan Muummicha MInisteeraa Haaraa kan Muudan ta’uu Beeksisan

Torban kana mootummaa fonqolchuun kan aangoo dhuunfatan jeneraalli waraanaa Sudaan, waraanni isaan hoogganaan kan isa cina hojjetu muummicha ministeeraa muuxannoo qabu torban tokko keessatti ni muuda jedhan. Dhaabbata oduu mootummaa Raashiyaa Sputnik waliin gaaffii fi deebii geggeessanii jimaata har’aa maxxanfameen, Abdel Fattaah Burhaan akka jedhanitti, muummichi ministeeraa haaraan kaabinee hooggansa biyyattii humnootii waraanaa waliin qooddatu ni hundeessu. Wixata darbe ture Burhaan mootummaa ce’umsaa diiguu dhaanmuummicha ministeeraa Abdallaa Hamdook, angawoota mootummaa fi hoogganoota siyaasaa kanneen fonqolcha mootummaa Yunaayitid Isteetisii fi warreen gama dhiyaa biraa qeeqa dhaqqabsiise to’annaa jala oolchan. Waraanni biyyattii Hamdook, dhiibbaa sadarkaa addunyaan dhiibbaa guddaa jalatti manatti akka deebi’an eeyamee jira.


Ambaasaadder Linda Toomaas Griinnfiild Dhimmootii Afriikaa Irratti Tuuta Oduuf Ibsa Kennan

Tokkummaa mootummootaatti bakka buutuun Yunaayititd Isteetis Lindaa Toomaas Giriinfiild dhiyeenya gara Maalii Niijer fi Gaaboonitti imalanii jiran. Imala isaanii kana ilaalchisuun tuuta oduuf ibsa kennaniin haalawwan dinagdee, nageenyaa fi siyaasa Afriikaa keessaa ilaalchisee gaaffii dhiyaateef deebii kennanii jiran. Dhaabbata oduu CBS jedhu irraa Pamela Falk biraa gaaffiin dhiyaate, muummichi barreessaan tokkummaa mootummootaa akka jedhanitti ennaa fonqolchi mootummaa babal’ataa jiru kanatti, angawoonni Maalii fi Nijer kanneen Saahel keessaa rakkoo dinagdee fi siyaasa Afriikaa keessaa hubataa jiruu ka jedhu ture. Lindaa Toomaas Giriinfiild deebii kennniin, eeyyee fonqolcha mootummaa Sudaan keessaa arginee jirra. Nu yaaddessee jira. Kan ani dubbachuu danda’u akkaataa Yunaayitid Isteetis ittiilaaltuuni. Ardiin bulchiinsa gaarii qabduu fi nageenyi isaa eegame guddina dinagdeef dursa kenna jennee amanna jedhan. Haalli Giinii keessaa kan waraanni aangoo mootummaa dhuunfatee nu yaaddessa, waggaa tokko yeroo hin guunne keessatti yeroo lama gonqolchi mootummaa geggeessame jedhan. Biyya isa kamiifuu uummati walakkeessa waa maraa ta’uu qaba jennee amanna jedhaniiru. Keessumaa haala Sudaan keessaa ennaa ilaallu, uummati Sudaan nagaa dhaan mormii isaa akka dhageessisu eeyamamuufii qaba, mootummaan ce’umsaa siiviliin hoogganamu illee bakkatti deebi’uu qaba jedhan. Haala Itiyoophiyaas hin daganne kan jedhan Toomaas Giriinfiild, furmaati jiru waraana miti jedhan. Lammiiwwan Itiyoophiyaa ajjeefamaa jiru, mootmmaa fi qaamotiin walitti bu’iinsa sana keessatti hirmaatan gara mariitti dhufanii furmaata akka barbaadan, akkasumas uummanni Itiyoophiyaa fuula duratti tarkanfatee, badhaadhina nuti biyyattii keessatti arginetti akka milkaa’u akka taasisaniif carraa jiruun ni jajjabeessina jedhan.


Diplomaatonnii Sudaan 6 haryatamaniiru

Hogganaan mootummaa loltootaa Sudaan diplomatoota biyyatii warren fonqolchaa aangoo morman 6 hojii irraa haryateera. Akka oduun televijiinii mootummaa Sudaaniin himame jedhetti bakka buutonii mootummaa Sudaan Yunaayitid Isteets, Gamtaa Awuroopa, Chaayinaa, Kuwaatar fi Faransaay akkasumas, waajiraa mootumoota gamtoomani isaa Jeneevaatti bakka bu’aan Sudaan ojii irraa Uguramaniiru. Gareen diplomaatotaa Sudaan tarkaanfii fonqolchuu aangoo loltoonni fudhataman balaaleffachuudhaan ibsa baasaani akka turan gabaasameera.


UNHCR baqattoota Ripaablikii Afrikaa Walakeessaa deebisuu jalqabe

Dhaabata mootummoota gamtoomanitti ejensiin dhimma baqattootaa/UNHCR lammiilee biyyaa Ripablikii Afrikaa Walakkeessaa warren wal waraansa baqatani Koongoo Dimokiraatiik Republiik keessaa qubataan 5000 ta’an fedhii isaaniitiin gara biyyaa isaanitti deebisuu jalqabuu isaa ibseera. Akka Liisaa Sheelayen Jeenevaa irraa gabaasteetti, baqattootaa biyyaa isaanitti deebisuun kan jalqabame bara 2020 ture. Garuu yeroo tokko sababa Kooviid 19n biyyootan lamman waan daangaa isaanii cufaniif, ji’a Muddee darbee keessa immoo filannoo prezidaantumaatiin walqabatee hokkora ka’een danqamee ture. Dubbi himtuun UNHCR Shaabiyaa Maantoo akka jedhanitti mooraa baqattootaa Moolee jedhamu irraa baqattoonni 250n jemaataa darbe yemmuu bahan 250 immoo guyyaa qibxata gara biyya isaanitti imala jalqabaniiru. Akka dubbi himtuun UNHCR jedhanitti waligaltee dhaabanni isaanii Mootummoota Koongoo Demokiraatik Repablikii fi Repabliikii Afrikaa Walakkessa waliin baraa 2019 taasiseen baqattoonii 10,000 ta’an fedhidhaan biyya isaanitti deebi’uudhaaf galmawaniiru. Lammileen R. A. W / CAR 206, 346 ta’an K.D.R keesaa mooraa baqattootaa 3 fi hawaasaa biyyaatti keessaa jiraatu. Erga bara 2013 hookkorii hidhattootaa gidduutti jalqabamee as lammiileen R.W.A 680,000 ta’n biyyoottan Kaameeruun, K. D.R, fi Chaad keessaa baqattootaa fi koola galtootaa ta’anii yemmuu jiran namoonni 630,000 ta’an immoo biyyaa isaanii keessati qe’ee isaanii irraa buqqa’anii jiraatu.


Jeeneraall Abdul Fattah Buraanii sababa fonqolcha anngoo dubbatan

Ajajaan waraanaa sudaan Jeeneraal Abdel Fattah Burhaanii loltoonii mootummaa ce’uumsaa biyyatii fonqolchanii kan aangoo qabataniif biyyatiin akka wal waraansa keessa hin seennef jedhan. Burhaaniin ibsaa kaleessaa kennaaniin muuxannoon waggootttan lamman darban akka mirkaneessetti hirmaanaan umnoottan siyaasaa yeroo ce’umsaa keessatti taasisan waan jeequmsaa jajjabeesuudha. Akka burhaaniin jedhanitt,i namoonii haala waltti bu’insa uumee tokkummaa biyyaa diiguu waa’ee gosummaa dubbachaa turan. Sodaan kun fuula keenya dura jira. Yemuu innii nama hundaaf midiyaa irratii darbu argineera . namii hunduu dhoksaadhaaf ittigaafatamummaa malee dubbachaa ture. Dhimii kun immoo nageenyaa biyyaa fi waraanaa irratti dhiibaa qaba. Jechuudhaan maaliif akka waraanni isaanii aangoo qabatee ibsaniiru. Muumeen ministeeraa isaan aangoo irraa fonqolchama Abdallaa Hamdooki haadha warraa isaanii wajjin gara mana jireenyaa isaanitti deebi’ani too’annoo jala akka jiraatan taasifamuu isaa ibsi waajirra isaanii irraa bahe beeksiseera. Ministeerri dhimma alaa U.S Antoonii Bilinken gad lakisamuu Abdelaa Hamdook jajanii mootumaan loltootaa Sudaan, hoggantootaa siviilotaa wareen biroos akka gad lakkisu gaafataniiru. Jeneraal Burhaaniin hidhamuu ministeerotaaf namoottan siyaasaa amanani isaan keessaa ammi tokko waraana biyyyatti keessatii hokkora kakasuudhaan akka itti gaafataman himaniiru. Buhaariin itti dabaluudhaanis gareen loltootaa isaaniin hogganamu amma Adoolesa 2023 ti filannoon taasifamutti taayitaa irra akka turu himaniiru. Kun ittu kanaan jiruu amma mootummaan siviilotaa deebi’ee dhaabbatutti sochii miseensumaa kamiinuu irraa sudaaniin ugguruu isaa gamtaan Afrikaa kaleessaa beeksisuun isaa gabaasameera. Lammiileen biyyatii << mootummaa loltoota hin barbaannu>> jechuudhaan karaa irratii bahanii sagalee mormii dhageessisuu itti fufani jiru. Koreen Doktoorota Sudaan akka jedhetti, dhukaasaa loltoonii mormitoota irrati bananiin namoon 4 du’ani 80 ol madaa’aniiru.


Carraa Hojii Dhabuutu Dararaaf Nama Saaxiila Jedhu Dubartiin Keeniyaa

Keniyaa keessaa kanneen hojii humnaa hojjachuuf gara biyyootii giddu galeessa bahaatti imalan nomoota isaan hojjachiisaniin dararaan akka irra ga'u dubbatu.Kanaaf jecha dhiisanii biyya ofitti deebi'uu. Garuu jaarmayaan Naayroobii keessa jiru tokko akka isaan deebi'anii jireenya isaanii dhaaban gargaaraa jira. Gabaasa Ergame Caqasaa.


Dho’iinsi Boombii Ugaandaa Keessatti Raawwate Lubbuu Galaafate

Ugaandaa keessatti guyyoota sadii keessatti boombiin yeroo lama dho’ee jira. Poolisiin akka jedhetti namoonni lama dho’iinsi wixata kaleessaa atoobisii tokko kan konyaa walakkeessa biyyattii Mopigi keessaa irratti raawwate. Boombii ka biroon immoo sambata darbe dho’uu dhaan dubartii umuriin waggaa 20 yoo galaafatu kanneen biroo sadii Kampala keessatti madeesee jira. Haleellaalee sanaaf garii IS tu itti gaafatama fudhate. Gulaalaan gaazixaa PML DAILY jedhuu Alex Atuhaire odu gabaasaa VOA James Buttyf akka himetti, poolisiin qorattoota dhimma boomii naannoo balaan sun dhaqqabetti ergee jira. Prezidaanti Museveeniin guyyoota xiqqoo itti aanan keessa haasaa guutuu biyyaa dhageessisuuf jiru.


Ajajaan Waraanaa Gameessi Sudaan Abdel Fattaah al-Burhaan Labsii Yeroo Hatattamaa Labsan

Ajajaa waraanaa Sudaan gameesse Lt. Jeneraal Abdel Fattaah al-Burhaan gumii sivilii fi waraanni walitti dhufuun hundeessee fi kan waggoota lamaaf biyyattii hoogganaa ture diiguu dhaan labsii yeroo hatattamaa labsan. Al-Buraaniin erga humnoonni waraanaa, muummicha ministeeraa Abdallaa Hamdook fi angawoota mana maree waalabaa kanneen biroo to’annaa jala oolchanii booda tuuta oduuf ibsa kennan. Kan ibsa marsariitii irratti maxxansuu itti fufe ministriin odeeffannoo Sudaan, Hamdook fonqolcha mootummaa waan didaniif jecha to’annaa jala oolan jedhe. Erga Hamdook wixata to’annaa jala oolanii booda hiriirri mormii Kaartuum keessatti geeggeessamuu qabe. Televiziyoonni naannoo kan Sudaan akka gabaasanitti muummichi ministeeraa Abdallaa Hamdook fonqolcha mootummaa haala fakkaatuun manaa akka hin baane ugguramana. Maddeen maarii irraa hubachuun Rooyiters akka gabaasetti humnoonni waraanaa wixata har’aa ganama mana muummicha ministeerichaa weeraran. Ministeeronni kaabinee afurii fi miseensonni siivilii tokko kan gumii abbaa biyyummaa Sudaan illee to’annaa jala ooluu Televiiziyoonni Al-Hadath gabaasee jira. Hoogganoonni paartii fi angawoonni mootummaa itti dabalaa illee to’annaa jala oolanii jiran. Tajaajilli interneetii Kaartuum keessaa addaan cituu gaazixeessonnii fi qabsaa’onni mirga namaa kanneen gamasii gabaasanii jiran. Buufati xayyaaraa sadarkaa addunyaa kan Sudaan cufamee jira. Ministriin odeeffannoo illee fonqolcha mootummaa sana balaaleffachuu dhaan kanneen hidhaman martinuu akka hiikaman gaafachuu isaa Rooyiters gabaasee jira. Omdurmaan keessaa, humnoonni waraanaa waajjiraalee haadhoo Televiziyoona motummaa fi Raadhiyoo weeraruu dhaan hojjettoota illee to’annaa jala oolchuu gabaasi kun itti dabaluun hubachiiseera. Mormitoonnis waldaan ogeessota Sudaan kan waldaa daldaltootaa of keessaa qabu wixata har’aa daandilee Kaartuumitti gad ba’anii mootummaa ce’umsaaf eegumsa akka godhan waamicha godhaniifini, hiriira ba’anii jiran. Hayyuu dinagdee fi diplomaatii ta’uun tokkummaa mootummootaaf hojjetaa kan turan Hamdook Hagayya bara 2019 keessa muummicha ministeeraa mootummaa ce’umsaaf akeekkachiisa kennanii turan.


Filannotti akka hin hirmaanneef na hidhan: Angawaa Al-Shabaab duraani

Ajajaa Al-Shabaab duraanii Muktaar Robow Alii akka mana keessaa hin baanee dhorkamuun koo filannoo biyyatti kibba dhiyaa keessatti hirmaadhee akka an waajiira hin qabanneefi jedhee jira. Maqaa Abu Mansuur jedhamuun kan beekaman namnii kun, itti aanaa hogganaa Al- shabaab kan turan yoo ta’u bara 2017 garee al-shabaab keessaa ba’e.Mootummaan somaaliyaa ganee ba’u isaa kana jalqaba kan faarsee yoo ta’u, booda garu, filannoo prezidaantummaa bara 2018 gaggeeffameetti akka hin hirmaanneef hidhe. Magaala Moqadishoo keessatti manaa akka hin baaneef erga bara 2018 kaasee hidhamee kan jiru Abu Mansuur RSA akka ibseetti, mana keessatti hidhamuun koo siyaasa irraa madde jedhee jira. Farmaajoon marsaa lammataaf filamuu hin fedhu kan jedhu Abu Mansuur lmmiwwan somaaliyaa iddoo hunda jirtan Farmaajoof sagalee tokko illee hin kenninaa jedhee jira


Lammiiwwan Sudaan Mootummaan Siivilii Haa Hundaa’u Jechuun Hiriira Geggeessan

Mootummaa ce’umsaa Sudaan mormuuf jecha kamisa kaleessaa daandilee Kaartuum irratti hiriirri mormii geggeessamee jira. Deggertoonni wal ta’iinsa walabummaa fi humnootii jijjiiramaa Afriikaa kaaba gama bahaa, erga deggertoonni mootummaa waraanaan hoogganamu bulchiinsa sivilii mormuu dhaan sambata darbe hiriira geggeessanii booda mormiif daandiitti ba’an. Kanneen kumaan laka’aman hiriirtonni deggertoota dimokraasii mootummaan sivilii guutummaan akka jiraatu gaafataniiru. Hiriirri mormii isaanii kunis, bakka hiriirtonni bulchiinsa waraanaa deggeran guyyoota ja’aaf turan naannoo mana mootummaatti geggeessamuu isaa Rooyiters gabaasee jira. Gareeleen kun filannoon bara 2023 utuu hin dhaqqabin dura walii galtee aangoo qooddannaa muddamaan guute ka biyyattii diigu yaaddoo jedhu dhaqqabsiisee jira. Mootummaan prezidaant Alabashir bara 2019 erga aangoo gad dhiisee booda hoogganoonni siivilii angawoota waraanaa Sudaan waliin aangoo qooddatanii jiran. Haa ta’u malee mootummaan ce’umsaa dameen waraanaa kaabineen sivilii akka diigamu gaafachuu erga jalqabee as abdiin sirna dimokraasiif ture dukkanaa’ee jira. Mormitoonni, dura taa’aan mana maree ol aantummaa Sudaan Jeneraal Abdel Fattah al-Burhaan amanamummaa Bashiriif qaban itti fufaniiru jechuun qeequu isaanii Al Jazeera-n gabaasee jira. Burnahaan , kaabineen muummicha ministeeraa Abdallaa Hamdook akka diigamu gaafatan. Deggertoonni Burhaan akka jedhaitti mootummaan Hamdook dinagdee Sudaan dadhabsiise jechuu isaanii Associated press gabaaseera. Muddamsuun haa jiraatu iyyuu malee, Hamdook fi Burhaan, deggertoonni isaanii ennaa mormiin guutuu biyyattii itti fufee jiru kanatti nagaan akka bu’u gaafataniiru. Kan hiriira sana qindeesse waldaan ogeessota Sudaan ergaa Twitter irratti maxxanseen akka jedhetti, humnoonni naga eegumsaa hiriirtota mormii kanneen paarlaamaa fuullee hiriiran irratti haleellaa raawwate. Rooyiters akka gabaasetti hiriirtonni sun gommaa guban, alaabaa Sudaan mirmirsaa dhaadannoo deggersa dimokraasii dhageessisaa turan. Hiriirri kun erga mootummaan Bashir fonqolchamee qabee isa guddicha keessaa yoo ta’u, angawoonni mootummaa Sudaan hangi tokko illee hirrira mormii kaleessaa irratti hirmaataniiru.


Daldaloota Jeeqama Afrikaa Kibbaatti Ka’ee Tureen Samamaan Deebisanii Bayyanachiisuu Dhabuun Qormaata Ta’ee Jira

Erga mormii bara Appaartaayidii tii as jeeqamni inni guddichi Afriikaa Kibbaa eega geggeessamee guyyoota dhibba tokko booda, dhaabbatoonni daldalaa saamaman hojii isaanii bakkatti deebifachuuf hanga yoonaa mootumaa biraa akka deggersa hin argatiin dubbatu. Filannoon naannoolee dhiyaataa jirutti, hojiin hojjetamu boodatti harkifachuun paartii biyya bulchu kan Afikaa Kibbaa, “ANC” qormaata keessa galchee jira. Gabaasaa guutuu daawwadhaa.


Seerii Marsariitii biyyootan Afrikaa Kibbaa baasuuf deeman qeeqame

Gareen biyyoottan Afrikaa kibbaa 16 keessati argaman , inni Misoomaa Hawasa Afrikaa kibba YKN SADC jedhamee beekamuu, nageenyaa Marsaritii ykn Cybersecurity eegsisuudhaaf jechuun seerrii inii ragaasisuuf deemu mirga yaadaa ofii ibsachuu irratti akka dhiibbaa uumu ibsameera. Yuunivesitii sayiinsii Naamibiyaatti profeesera Sub-quunamtii, Gaazexessumaa fi tekinoolojii Midiyaa kan ta’an Admire Maree akka ibsanitti, seera tumtoonni biyyoottan Afrikaa kibbaa seericha raggaasisuudhaan duratti dhiibaa inni mirga namoomaa irrati qabu ilaaluu akka qaban hubachiisuun isaanii gabaasameera. Akka Profeeser Admire Maree jedhanitti, yemmuu seerii tokko qophaahu mirgii dhimma namoomaa wiirtuu emaammataa ta’uu qaba. Miseensa SADC kan taatee Zimbaabu’een seera interneetaa ykn cybersecurity itti too’achu danda’mu qopheesudhaan Mallattoo prezidaantii biyyati Emeersem Mnagagwaa eeggachaa akka jiru Kolombos Mavhung haraaree irraa gabaaseera.


Biyyii Misir warshaa bishaan calalu 17 ijaaruuf karoorfatte

Warshaaleen unma soolaaraa fayyadamanii bishaan qulqulluu omishan kun waggoottan shaman dufan keessaatti yemuu ijaarsii isaanii xumuramu guyyaatti bishaan meetir kuubii miliiyoonii 2 fi qaxii 8 akka calaluu danda’an ibsameeraa. Laga abbayyaa irratti Itiyoophiyaa wajjin dubbii keessa kan jirtu biyyii Misir, Baayi’inni lammiilee ishee hedduu waan dabalaa deemaa jiruuf , akka hirdhinii bishaanii fulduratii rakkina hin taaneef warshaalee bishaan qulquleessan dhaaba dhuunfaatiin ijaramna kan iraa mootummaan bishaan bitudhaan namoottan dhuunfaa fi warshaalee biroo gurgudoodhaaf gatii yaraadhaan akka gurguruu itti gaafatamaan ijaarsa warshaalee kana Ayman Soliman dubbataniiru. Biyyi Misir yeroo ammaa umnaa guyyaatti bishaan kuubiik meetirii 800,000 calalu kan qabdu yemmuu ta’u, bara 2050 guyyaatii kubiik meetrii Miiliyoona 6 fi qabxii 4 ti guddisuudhaaf akka karoorffate gabaasameera.


Sudaan Kibbaa lolaadhaan hubamaa jirtti

Sudaa Kibbaa keessaatti bokkaa walti ansuudhaan roobeen kan ka’e namoottaniif beelladootaa kuman lakkawaman irratti midhaan qaqabuu isaa, dhaabata mootummoota gamtoomaniti jaarmiyaa dhimmaa baqattootaa UNHCR beekisiseeraa. Bakka bu’aa UNHCR waabeffachuudhaa Gabaasin Liisaa Shilaayin Jenevaa irraa VOA dhaaf qopheesitee akka ibsetti, lolaa muudate kanaan namoonni 700,000 midhaan irra gaheera. Bakka bu’aan dhaabichaa Arafat Jamaal akka jedhanitti jiraattonni bara dheeraadhaaf roobaa fi lolaa wajjin jiraataniiru. Kanaan duraa yemmuu robin ammaatu namootni bakka ol ka’oo ta’an tulluu fi tabbatti baqatanii yemuu lolaan hiratu qe’ee isaaniitii deebiu. garuu bara dhiheenyaa kana lolaan hedduummaatee omishaa fi lafa omishaa waan mancaasaa jiruuf jiraattonni dandamachuu hin dandeenye. Roobni fi lolaan, yeroo ammaa dhibee Koroonaa, Hookkoraa fi beelaa wajjin wal qabatee muudate kun , kutaa biyyaatti Joonglee, Yuunitii, Baaher el gahaazal kaabaa fi apper naayil keessaatti midhaa hedduu uumuu isaa bakka bu’an UNHCR himuun isaanii gabasameera.


Lammiin Ertraa Himata Seeraan Ala Nama Deddebisuun Barbaadamaa Jira

Abbotiin seeraa kan biyya Niizer Laand lammii Ertraa Kidaanee Zakaariyaas Habtamaariyaam jedhamu himata namoota seeraan ala deddebisuu jedhuun tarree maqaa namoota akkaan barbaadaman keessa galchee jira. Kidaanee namoota seeraan ala nama deddebisuu keessaa harka qaba jechuun yakka ilaalcha irratti gaggeessuu barbaadu. Manni murtii Itiyoophiyaa keessaa baatii Waxabajjii darbee Kidanen lafa hin jirreetti himatee hidhaa umrii guutuu irratti muree ture. Kunis baqattootaa fi godaantoota Afrikaa kannen gara Awuroopaatti imaluuf yaalanii Libiyaa keessatti hidhaman darararuu fi beeleessuun himate. Waajirri abbaa alangaa Niizeer Laand akka jedhutti, jaarmayaan Kidaaneen hundeesse, lammiwwan Ertraa kanneen Niizer Laand dhaqqabuu fedhan irratti, dararaa geesisaa, humna irratti gargaaramaa, butee fudhataa fi humnaan akka gudeeduu qorannaan gaggeeffame, agarsisee jira. Baqattootaa fi godaantoonni kun Libiyaa keessatti kan dararaman yoo ta’u maatiin isaanii Niizer land keessaa qabanis gowwomfamaa turan jedhu aangawoonni ibsa baasaniin.


Mormiin Sudaan Keessaa Guyyaa Sdaffaaf Itti Fufee Jira

Hiriirtoonni kuma hedduu fi waraannii Sudaan Wiixata kaleessaa dabalatee guyyoota walitti aanan sadiif, masaraa prezidaantii biyyatti biratti hiriiranii jiran. Xiinxaltonni akka akeekkachiisanti, mootummaan ce’umsaa sivilootaan hogganamuu kun, rakkoo jabaataa dhufee kan isa mudataa jiru waan ta’eef aangoo irraa isa buusuu mala. Guutummaa biyyatti keessatti hokkarrii hammaataa kan jiru yoo ta’u, hogganoonni mootummaa muddamsa kana qabaneessanii walii galtee irra ga’uuf mala barbaachuu qabu jedhan xiinxalaa siyaasaa kan ta’an Hassan Haj Alii. Mummichi ministeeraa Sudaan Abdallaa Haamdok kaabinee isaa hanaga tokko keessa deebi’anii ilaaluun ministeeroota haaraa muuduu ykn, mootummaa ce’umsaa kana keessatti lakkoobsa ministeerootaa dabaluu qabun jedhan Aliin. Sudaan bara 2019 Al-Bashiir aangoo irraa eega darbamanii booda, mormiitoota waliin wal ta’uun mootummaa ce’uumsaa hundeessitee as, rakkoo siyaasaa jabaa keessa seentee jirti. Baatii Fuulbaana dabree warra Al-Bashiriif amanamoo taa’aniin yaaliin fonqoolcha mootummaa gaggeeffamee eega fashalee as, kaabinee sivilootaa keessatti jijjiramnii akka ta’u, gaafatamaa jira. Kanneen waraaqasa gaggeessanii fi humnootii jijjiramaa giddutti proojeektii guutuuu biyyaa dhiyaatee irratti walii galuu dadhabamuutu rakkoo kana fidee jechuun Haamdook, torban dabree Televiziyoona irratti haasawaa dhageesiisan. Kanneen masaraa prezidaantii magaala Kaartuum keessa jiru bira taa’aanii mormii dhageesisan kun immo, mootummaan amma jiru diigamee kan biraa kan ogeeyyii teeknikaa ta’aniin bakka haa buufamuu jechaa jiru.


Baqattummaa, Weerara Vaayrasii Koronaa Fi Dhibee Sammuu

Weerarrii Vaayrasii Koroonaa namoota hedduu irratti dhukkuuba sammuu kan itti uumee yoo ta'u keessumaa kanneen baqattoota ta'uun biyya ofii keessaa bahan biratti haala hamaa uumee jira. Mooraa baqattootaa baadiyyaa Keniyaa jiru keessatti namoonni sodaa fi miidhama sammuu vaayrasiin Koroonaa itti fideen rakkataa jiran gargaaruuf dhaabbattonni gargaarsaa hojjataa jiru. Onkolooleessa 10 waggaa waggaan guyyaa itti dhibeen dhukuubonnii sammuu itti yaadatamee ooluu yoo ta'u kanuuma waliin wal qabatee gabaasa Breendaa Muliinyaa Naayrobii irraa ergite caqasaa.


Walgahiin ministeerota dhimmi alaa biyyoottan Afrikaa raawate

Walgahiin ministeerota dhimmaa alaa biyyoottan Afrikaa marsaa 39faan dhimmoottan marii irratti taasise keessaa, dhimmi baajata gamtaa Afrikaa, Kooviid 19 fi fooyya’insii caasaa gamtaa Afrikaa ijoo akka ture gabaasameera. Karaa biraatiins dhimmi wabii midhaan nyaataa Afrikaa akka ijoo biraa ture kan ibsee gabbaasinii Kenedii Abaatee, dhimmi kaaba Itiyoophiyaa cufaadhaa irratti maryatamuu isaa dubbi himaa ministeera dhimma alaa Itiyiiphiyaa Itiyoophiyaa Diinaa Muftii waabeffachuudhaan ibseera. Gamtaan Afrikaa bajata isaa gargaarsa biyyoottan braa irraa eeguun waan birmadummaa dhaan walqabatuu ta’eef Afrikaan of baajata mataa isheetiin danda’uu akka qabdu hubachiiseera. Walgaahiin Gamtaa Afrikaa inii baraa 2022ti taasifamu qajeelfama Nyaataa madaalawaa fi Wabii Midhaan nyaataa Mirkaneessuu kan jedhu akka ta’u walgahiin kun murteessuudhaa xumuramuun isaa gabaasameera.


Walgahii Baaydiin fi Keenyaattaa

Prezidaantiin Yunaaytid Isteetes Joo Baaydin hogganoota biyyoota Afrikaa keessaa yeroo jalqabaaf prezidaantii Keniyaa Uhuuruu keenyaattaa Waayit Haawuus keessatti har’a simachuuf jiru. Waayiit Haawuus akka jedhutti, mariin gaggeessan dhimmootii Dimookraasii fi mirga dhala namaa, akkasumas nageenya, guddiina dinagdee jajjabeessuu fi jijjiirama qilleensaa irratti fulleeffata. Kana malees caasaa maallaqaa kan biyya keessaa fi addunyaa kan ilaaleen hunduu ifa ta’u akka qabuu fi itti gaafatamummaan akka jiraachuu qabu Baaydinii fi Keenyaattaan dubbachuuf jiru jedha Waayit Hawuus. Kunis qabeenyaa keenyaattaan baa gamaa qabu jechuun gurmuun Gaazexxesootaan qorannaa ifa ta’e mariin kun dabalata jedhamee eegama. Walgahiin prezidaantoota lameenii kun ennaa walitti bu’iinsaa fi rakkoon gargaarsa dhala namaa Itiyoophiyaa keessatti itti fufee jiruutti gaggeeffamuuf deema.


Walgahiin Gamtaa Afrikaa Finfinnee Keessatti Gaggeeffamaa Jira

Walgahiin ministeeroota haajaa alaa kan agamtaa Afrikaa inni 39ffaan, har’a Finfinnee keessatti banamee jira.Weerarrii dhukkuuba KOOVIID-19 eega dhufee kaasee walgahii sadarkaa olaanaa qaamaan argamuun gaggeffamu ta’e jira. Ministeeroonni haajaa alaa fi ministeeronni kanneen biroon guyyaa lamaaf dhimmoota adda addaa ajandaa irra qaban irratti dubbatu.Kunis, waaltaa to’annaa dhukkubootaa kan Gamtaa Afrikaa akka hojii akka jalqabuu gochuu kan jedhu kan of- keessa qabu ta’u, komishinni gamtaa Afrikaa agarsisee jira.


Prezidaant Baaydiin Gita Isaanii Kan Keniyaa Simachuuf Jiru

Prezidaantiin Yunaaytis Isteetes Joo Baaydiin Kamiisa borii gita isaanii kan keniyaa Uhuuruu Keenyaattaa Waayit Haawuus keessatti simatanii dubbisuuf jiran. Kunis Yunaaytiid Isteetes biyya ollaa Keniyaa taatee Itiyoophiyaa gama kaabaa keessatti walitti bu’iinsa uumamee keessaa kanneen harka qaban mara irra uggura ka’auuf ilaalaa yeroo jirtuutti. Baaydiin aangoo prezidaantummaa eega qabatanii as hogganoota biyyoota Afrikaa Waayit Haawuus keessatti simatanii ennaa dubbisan kun kan jalqabaa ti. Dubbii himtuun Waayit Haawuus Jeen Saakii ibsa baasan irratti, Deemookraasii fi mirga dhala namaa kabajsisuu, nagaa fi nageenya tarkaanfachisuu, dinagdee guddisuu fi jijjiirama qilleensaa ittisuu irratti yaalii gaggeeffaman kan ilaaleen aangawoonni lameen dubbatu. kan yeroo yerootti jijjiiramuu prezidaantummaa gola naga eegumsaa kan Tokkummaa Mootummootaaf Keniyaan baatii keessa jirru Fulbaanaaf dabaree argattee gaggeessaa jirti.Yunaaytid Isteetes fi Keniyaan dhimmootii dinagdee fi nageenyaa akkasumas shoroorkeessummaa dura dhaabachuun walta’iinsa yeroo dheeraa qabaataa turan. Rakkoon Itiyoophiyaa gama kaabaa keessaa hammaachaa dhufuu isaa irraa kan ka’e namoonni kuma hedduun ajjeefamanii, kanneen miliyoona hedduu ta’an gargaarsa dhala namaa eeggataa waan jiraniif jecha, bulchiinsii prezidaant Baaydiin tarkaanfii dhiibbaa geesisuu fudhachuuf ilaalaa jira. Waraannii Itiyoopiyaa gaafa Wiixataa qabee kanneen humnootii Tigraay ofiin jedhan irratti haleellaa lafoo gaggeessuu jalqabuu isaa Addi Bilisummaa Uummata Tigraay (TPLF) beeksisee jira. Baatii Sadaasa bara 2020 humnootii Fedeeraalaa Kan Itiyoophiyaa fi looltoota TPLF fiif amanamoo ta’an giddutti wal waraansii jalqabamuun ni yaadatama.


Keniyaa fi Somaaliyaa Gidduu Falmii Tureef Murtiin Kennamee Jira

Manni murtii haqaa kan sadarkaa addunyaa Keniyaa fi Somaaliyaa giddutti daangaa bishaanii jiru iratti murtii kennee jira.Kunis biyyonni lameen waggoota dheeraaf dhimmi kana irratti walii galuu eega dadhabanii booda Mutiin Kibxata kaleessaa kenname kun, bishaan lafa squuweerii kilo meetra kuma dhibba tokko kan galaana Hindii irraa handaara galaana Keniyaa fi Somaaliyaa dhaqqabu irratti ture. Iddoon kun kuufama Zayiita boba’aa fi Gaaza uumamaa qaba jedhamee waan amanamuuf jecha biyyoota lameen giddutti falmii kaasisee. Murtiin kenname Somaaliyaaf gaarii waan ta’eef jecha, Keniyaan fudhatama akka dhabsisuuf jirtu beekamaa dha jedhameera.


Gamtaan Afrikaa dhimma nageenya Somaaliyaa ilaachisee yaadaa haaraa dhiheessaa jira

Somaaliyaa keessatti bobba’ee kan jiru umna naga eegdotaa Afrikaa isa AMISOM jedhamee beekamu, Umna mootummoota gamtoomanii waliin qindeessuu akka murteesse Gamtaan Afrikaa beeksiseera. Manii maree nageenyaaf tika gamtaa Afrikaa yaadaa dhiheesse irratti hundaa’uudhaan Amajii dhufuu jalqabee umnii gamtaa Afrikaa fi kan mootummoota gamtoomanii wal makee akka Somaliyaatti keessatti hojjatugaafateeraa. Karoorii gamtaa Afrikaa kun Manamaree nageenyaa Mooyumootaa gamtoomaniitiin fudhatama argachuu qaba. Mootummaan Somaliyaa karoora kana akka hin fudhanee duresee ibsuudhaan, gareen naga eegdota gamataa Afrikaa biyyatii keessaa turee adeemsaa keessa dhimma nageenyaa akka umnoota somaaliyaatti dabarsu yaada dhiheessee ture. Haa ta’u malee gamtaan Afrikaa dhimma kana irratii dhaabata mootumoota gamtoomanii, mootummaa Somaliyaa fi gareewwan qooda qabeessa ta’anii wajjin akka marii taasisuu qabu ibseera. Yeroo amma biyyoottan Afrikaa 5, Itiyoophiyaa, Ugaandaa, Burundii, keeniyaa fi Jibutii irraa kan hirmaataan naga ee gdonnii 19,000 Somaliyaa keessatti argamu. Gamtaan Afrikaa lakoofsii biyyoottan Afrikaa qooda fudhachaa jiran akka dabaluu qabus fedhii qabu ibsaa jira. Akka yaadaa haaraa dhihaatee kanaan umnii naga eegdotaa Gamtaa Afrikaa fi dhaabata mootummoota gamtoomanii dhibeentaa 50 poolisoota, dhibeentaa 35 loltootaa, dhibeentaa 15 immoo siviilota kan of keessaa qabu akka ta’u karoorfame. Yaadichaa ojii irra oolchudhaaf gamtaan Afirkaa, dhaabanii mootummootaa gamtoomanii fi Mootummaan Somaaliyaa walii galanii murteessuu akka qaban ibsameera.


Abulraazaak Durnaah Badhaasa Noobeel Kan Hog-barruu Injifate

Badhaasa Nobeel kan Hog- barruu bara 2021 barreessaa kan ta’e Abdulrazaak Durnaah injifatee jira. Dhiibbaa Kolooneeffannaan geesisee fi waa’ee baqattoota galoo galaanaa keessaatti aadaa fi ardiwwanii addunyaa adda addaa walitti dhufan giddu kan ilaaleen ejjennaa hin daddaaqamnee fi hamilee cimaan waan barreessef badhaafame. Gurnaah kan dhalate bara 1948tti yoo ta’u Tujii Hindii kan taate odoola Zaabzibaar \nkeessatti eega guddatee booda, dhuma bara 1960 taa, akka baqataatti Biyya Ingaalnd seene. Kitaaboota 10 kan maxxansisee yoo ta’u, seenaa gaggabaaboo hedduu barreesse.


Burkinaa Faasoo Keessaa Shororkeessummaan Kanneen Himataman Yeroo Dheeraaf Yakka Ilaalchatti Hin Dhiyaatin Jiru

Burkinaa Faasoo keessaa ijoollee ol adeemtota dabalatee yoo xiqqaate namoonni 400 himannaan shororkeessummaa irratti dhiyaatee murtii eeggataa jiran. Henry Wilkins Owagaa-duuguu keessaa miseensota maatii kanneen danqaan seeraa isaan mudate haasofsiisee jira. Houretou Sidibé akka jedhanitti ilma isaanii dabalatee firoonni isaanii sadii mana hidhaa nageenyi isaa akkaan eegamu kan Burkinaa Faasoo keessatti erga hidhamanii qabee waggaa sadiif hidhamaniiru. Maaliif akka qabaman hin beeku jedhan. Burkinaa Faasoon waggoota torba dura garee hidhatan kanneen IS fi al-Qaidattii hidhata qabanii fi kashlabboota naannoo irratti waraansa bantee as lammiiwwan ishee 400 ta’an shororkeessummaatti shakkamuun to’annaa jala jiru. Kanneen keessaa ijoollee umuriin isaanii waggaa 16 gadiitu keessatti argama. Biyyattiin Afriikaa dhiyaa yakka shororkeessummaa, seera adaba yakkaa bara 2019 keessa baste. Hanga ammaatti garuu namoota lama qofaatu himannaan shororkeessummaa irratti dhiyaachuun mana murtiitti dhiyaatan. Garee mirga namaaf falmu kan Burkinaa Faasoo kan hoogganan Daouda Dialo akka jedhanitti hidhamtoonni hangi tokko hanga waggaa shaniitti kan yakka ilaalchatti hin dhiyaatin eega jirantu jiru. Haqi mirkanaa’uu dhabuun hookkara itti dabalaaf akkasumas seeraan ala humnoonni seera eegsisan tarkaanfiin fudhatan hammaataa adeema jedhan.


Qondaallii Mootummaa Sudaan Kibbaa miidiyaa irratii dhaadatan

Yaadin haanga’aan mana maree mootummaa Sudaan Kibba tibbana kennan Mirga gaazexxeesota biyyatii kan ukaamsuudhaa jechuudhaan gareen mirga midiyaa Sudaan Kibbaa balaaleffateera. Mana maree mootummaa sudaan kibbaati koree dhimma odeeffannoo nammi hoggananu, kan Paul Youane Boonjuu jedhaman, hojjattoonnii midiyaa biyyatti mindaa miseensota caffee biyyattii dabalatee baasii mana maree irratti, ittu mootummaan tole hin jedhin Yoo gabaasan eeyyamin hojii isaanii harkaa fudhatamuu qaba jedhaniiru. Miseensonni garee miidiyaa biyyatti jechaa kan balaalffatan akka jedhaniitii yaadin Paul Youane Boonjuu, uummanii  waa’ee mootumma odeeffanno akka hin arganne waan taasisuudha jechuudhaan qeeqaniiru. Maayikil Duukuu daarekteerrii waldaa guddina midiyaa Sudaan Kibbaa dhimma kana irratti yaadaa kennaniin, miseensonnii mana maree, dhimma isaanii irratti gabaasa dhihaatu dhaabsisuu hin danda’anu jedhaniiru. Sudaan kibbaa keessatii yeroo ammaa gaazexessoonni 3 hidhamanii buufannii raadiyoo tokko haanga’ota mootummaatiin cufameera. Akka madaallii walabummaan preesii adduunyaa bara 2021 tti karaa walabummaa preesiitin biyyi Sudaan kibbaa biyyiittan 180 keessaa 139ffaa irratti argamti.


Kanneen Maallaqa Biyyaa Dhoksaan Baasan Saaxilaman

Gabaasnii Dilbata dabree ifa ta’e kun Gaazexxeesoota 600 caalaa kanneen Midiyaalee 150 biyyoota 117 keessaa jiraniin qorannaan gaggeeffame irraa argame. Ragaaleen dhimmoota iccitiin qabaman irraa argaman kun walii galtee ammaan dura gareelee giddutti akkasumas maalaamatummaan argaman irratti kan fulleeffatan akkasumas attamittiin biyya biraa keessatti herreega baankii banuun qabeenya doolaara Triliyoona hedduu walii galaan akka ka’atan agarsiisa. Namoota siyaasaa kan duraanii fi ammaa kanneen 330 caalantu herrega Baankii iccitiin banamee kana keessaa qooddachuun ibsamee jira. Mootiin Joordaan Abdallaa lammaffaa, mummicha ministeera Briteen duraanii Tonii Bleeyeer, Mummicha ministeera Ripaabliika Cheek duraanii Andreej Baabis, Prezidaantii Keniyaa Uhuuruu Keenyaattaa, Prezidaantii Ekuwaadoor Guillermo Laasso fi mummichi ministeera paakistaan Imraan Khaan fi prezidaantii Raashiyaa Vlaadmiir Putiniif waliin kanneen duraan hidhata qaban warra maqaan isaanii tarreefamee keessa jiran. Prezidaantiin Keeniyaa Uhuuruu Keenyaattan fi maatiin isaanii, doolaara Biliyoona hedduu biyya isaanii keniiyaan ala dhoksaan ka’achuun isaanii kan ibsamee yoo ta’u, maatiin keenyaattaa Doolaara Biliyoona walakkaa biyya paanaamaa fi odoola Briitisha Varjiin Aylaand jedhamu akkasumas Landan dabalatee biyyoota hedduu akkasumas dhaabbattoota yoo xiqqaate 7 ta’an keessa ka’atanii jiru. Gabaasa Guutuu Caqasaa


Bookoo Haaraam Irra JIreessa Giddu Gala Kaaba Naayijieeriyaatti Babal’achuun Gabaasame

Lootee seentonni Bokoo Haraam jiraattota gandeen Naayijeeriyaa giddu kaleessa kaabaaf maallqa kennaniin mootummatti akka duulan dadammaqsuu dhaan hawaasaalee hedduu naannoo sanaa qabachuu isaanii mootummaan naannoo fi komiishinni odeeffannoo mootummaa Rooyitersitti himanii jiran. Gareen Islaamummaa kun duraan kaaba gama bahaa biyyattii keessatti kan heddummaatan yoo ta’u, kutaa Nijeer naannoo magaalaa guddoo federaalaan wal daangessutti siquun, sochiin waraanaa kan farra shororkeessummaa hojii irra jiraachuu isaa beeksisaa ennaa jirutti, babal’achuun garee kanaa yaaddessaa ta’ee jira. Kan Abujaa daangessu mootumaa naannoo Shiroroo kan naannoo kutaa Nijeriif dura taa’aa kan ta’an Suleiman Chukuba, akka jedhanitti loltoonni Bokoo Haraam yeroo ammaa yoo xiqqaate naannolee 25 keessa jiru. Waraanni biyyattii baatii darbe akka jedhetti, loltoonni Bokoo Haraam 6,000 dhiyeenya harka kennan jechuu dhaan kunis tattaaffii farra lootee seentummaa waraanni geggeesse jedhee jira. Chukuban, mootummaan federaalaa lootee seentummaa kanatti duuluuf loltoota itti dabalaa gamasitti akka ergu gaafataniiru.


Seera Tumaan Duraanii Kan Maalaawwii Kaleessa Of-ajjeesan

Maalaawwii keessatti seera tumaa sadarkaa olaanaa namnii turan, gamoo paarlaamaa biyyatti keessatti of-ajjeesan. Duraan itti aanaa af-yaa’ii paarlaamaa kan turan Kleement Chiwaayaa umriin isaanii 50 yoo ta’u Kamiisa kaleesaa waaree booda, gumii waliigalaa keessatti rasaasaan of-dhahanii of galaafatan. Kun ta’uun immo haala nageenya paarlaamaa sana keessaa kan ilaaleen yaaddoo kaasisee jira. Chiwaayaan maaliif rasaasaan mataa isaanii rukutuun akka of-ajjeesan kan beekamee hin jiru.Paarlaamaan ibsa baaaseen polisiin biyyatti haala jiru qorataa waan jiruuf jecha, odeeffannoo argame uummanni yeroo sirrii ta’eetti argata jedhan. Chiwaayaan paartii mormituu bakka bu’uun seera tumtoota keessaa tokko ta’uun hojjataa kan turan yoo ta’u yeroo of-ajjeesan kanatti garu hojii irra hin jiran jedha ibsii paarlaamaan baase.


Ministeerri Haajaa Alaa Ertaa Kora Waggaa Tokkummaa Mootummootaa Irratti Kaleessa Haasawaa Dhageesisan

Sagalee dursee waraabamuun kaleessa koran waggaa kan Tokkummaa Mootummootaa irratti dhiyaate kanaan addunyaan yeroo ammaa rakoo gurguddaan qabamtee akka jiru kan ibsan ministriin dantaa alaa Ertraa Osmaan Saalee. Isaanii weerara dhukkuba KOOVIID-19 , jijjirama qillensaa fi addunyaa irratti gama Humna qabaachuun jijjirama jiru maqaa dhahaan. Waa'ee hidha laga Abbayyaa kan ilaaleen Itiyoophiyaa Masrii fi Sudaan gidduu fedhii fi amantii gaarii jiruutu fura malee gidduu seensa addunyaa miti jedhan. Amerikaa fi Awuroopaan wal taatoota isaanii waliin akka jecha isaanii gocha balaa'amaa ABUT rawwtuuf deebiin kennan Ertraan hin fudhattu jedhan. Gabaasa Guutuu Caqasaa No media source currently available


Koloneelli Fixiinsa Ruwaandaa Qindeessan Jedhaman Ni Du’an

Fixiinsa bara 1994 keessa gosoonni Tutsii fi kanneen eegumsa gochuufii yaalan gosoonni Hutuu 800,000 olii itti dhuman qindeessan kan jedhaman Koloneela waraana Ruwaandaa duraanii kan turan Tiyoo-nest Bagoo-soraa sambata darbe hospitaala Maalii keessatti du’an. Maanguddoon umurii waggaa 80 Bago-Sooraa yeroo sana Rwandaaf kan hundaa’e mana murtii yakka qoratu ka sadarkaa addunyaan yakka farra namoomaan balleessaan itti muramee hidhaan waggoota 35 itti muramee ture. Bara 1993 paartii prezidaantii Rwaandaa ka Juvenal Habiyari-mana keessatti Bagosooraan ministrii ittisaa keessatti daayiriktera Kaabinee ta’uun muudamanii dhimmootii waraanaa fi siyaasa biyyattii to’achuu qaban. Erga Habiyaa-rimanaan bara 1994 keessa xayyaarri isaanii itti dhukaafamuun kuftee caccabuun aajjeefamanii booda Bagosooraan dhimma biyyattii to’annaa isaanii jala galchuu dhaan fixiinsa warreen Tutsii irratti raawwate ajajan jedhamuun qeeqaman. Fixiinsa sanyii sana booda, Bagosooraan biyyaa baqachuun Kameeruun keessa maadheffatan. Bara 1996 keessa to’annaa jala oolfamuu dhaan bara 1997 keessa yakka ilaalchaaf gara Taanzaaniyaatti ergaman. Yakka ilaalchi isaanii bara 2002 jalqabuun hanga bara 2007tti ture. Bara 2008 keessa Bagosooraan hidhaa umurii guutuun adabamanis, ol iyyachuu dhaan yeroon hidhaa gad xiqqaateefii jira.


Tuniziyaa Keessatti Uummanni Mormii Dhagesisee Jira

Lammiwwan Tuniziyaa kuma hedduun Dilbata kaleessaa hiriiruun prezidaant Kaaiis Saiid aangoo qabachuu isaanii morman.Mufannaa jabaan kan irratti mullate hiriira kana irratti prezidaantichii aangoo akka gadhiisaniif gaafatan. Saiid torban kana heera bara 2014 ba’e irra hedduu foyyeesuun erga mummicha ministeeraa aangoo irraa ari’anii baatii lama booda, akkasumas paarlaamaa hojii dhaabsisuun of aangoo walii galaa dhunfatan. Hiriirtoonni gama isaanii kun yaaliin fonqoolchaa waan ta’eef akka kufuu barbaanna jechuun sagalee dhageesiisan. Hiriira wal fakkaatuu bara 2011gaggeeffame bulchiinsa prezidaantiicha duraanii barri aangoo isaanii akka xumuuramu taasisuun ni yaadatama. Sa’iid akka jedhanti, tarkaanfiin fudhadhee akka mormiitonni koo jedhan sana fonqoolcha mootummaa miti. Laamsha’uu gama siyaasaa fi dinagdee jabeessee akkasumas deebii dadhabaa kan weerara vaayrasii Koronaaf kennamaa jiru, foyyeessuuf malee jedhan. Mirga nama maraa nan eegsiisa malee abbaa irraa hin ta’u jechuun waadaa seenan.


Xiinxala Waa'ee Gaanfa Afrikaa

Gaanfi Afriikaa naannoo abdachiisaa ta’e irraa gara naannoo akkaan laaffataa, walitti bu’iinsa keessaa fi alaan raafamuutti jijjiiramaa jira. waahilli keenya kutaa Tigirinyaa Abraaham Zeree, Boostan Yuniversitiitti gargaaraa profeesera barnoota hariiroo alaa fi daayiriktera waaltaa Qorannaa Afriikaa kan ta’an Maaykil Weldemaariyaam dubbisee jira. Gabaasa Guutuu Caqasaa No media source currently available


Sudaan Kibbaa keessatti sarbiinsii mirga namoomaa akka raawwatamaa jiru ibsame

Komishiiniin mirga namoomaa Mootumoota gamtoomanii Sudaan kibbaa, biyyatti keessa kutaalee jiran 10 keessaa 9 keessatii hookkorri mirga namoomaa sadarkaa yaaddesaa ta’een akka raawwatamaa jiru, akeekkachiisuu isaa gabaasin guyyaa kaleessaa mana maree mirga namoomaa mootumoota gamtomanitti dhihaate ibseera. Gabaasin kun umnaan nama dhabamsiisuun , reebichii, umnaan gudeeduun, hokkora saalaa waltti bu’iiinsaa irratti hundaa’e fi ijoolewwan loltumaadhaaf dirqisisuun akka baldhinaan raawwatamu agarsiiseera. Seer-dhabiisumaadhaa fi hookkoraa irra kan ka’ee namoonii miliyoonnatii lakkawaman umnaan akka isaan buqqa’n taasifamuu isaaniitiif namoonii hedduun du’uu isaanii kan ibsee gabaasin komishiinii mirga namoomaa kun, haanga’oonii Mootummaa Sudhaan kibbaa maallaqa mootummaa Doolaara Miliyoonaa hedduutti lakkawamuu gara heerragaa dhuunfaa isaanitti naannefachuu isaanii beeksiseera. Rakkoowwan kana irraa kan ka’e lammilee biyya erga bilisoomtee reefuu wagga 10 taate kanaa, harkii 80 ammayuu iyyumaa cimaa keessa akka jiran hoggantuu komishiinii mirga namoomaa Sudaan kibba kan ta’an Yasmiin Sookaa wabefachuudhaan gabasini Lisaa Shilaayin Jenevaa irraa qindeesite ibsera.


Manni Murtii Waraanaa murtoo hidhaa dabarse

Mannii murtii waraanaa Somaaliyaa lammiileen biyyaa alaa lama hidhaa wagga 15n akka adabaman murteesse. Manni murti Moqaadishootti Argamu kun Dhalataa Biyyaa Biriteen kan ta’ee Darreen Antoonii Byreens fi lammii Maalejiyaa kan ta’e Ahmad Mustakim bin Abdula Hamiid irrattii kan murtoo kana dabarsee miseensotaa garee hidhattootaa Al shabaab ta’uudhaan waraansa irrati himaachuu isaanitif. Abukaatoon himamtootaa Mohamed Warsame Mohamed namoonii sun firaa fi hiryootan isaanii daawwachuu dhufan malee miseensa al shabaab t’uuf mitti jedhanii yoo fedhii himatamtootaa ta’e ol iyyannoo akka gaafatan gabasameera.


AMISOM Waraana Mootummaa Somaliyaa waliin wiirtuu ummate

Gareen naga eegidotaa gamtaa Afrikaa inni Somaliyaatii argamu kan AMISOM jedhamee beekamu waraanaa biyyaalesaa Somaliyaa wajjin qindoominaa Umuudhaan garee hidhattootaa Al shabaa jedahmuu irratti duulaa banuuf qophaa’uu isaa beekisiseera. Wiirtuun waloo kun kan uumame filannoo biiyyatti keessatti geggeefamu gufachiisuudhaaf Al shabaab qophii gochaa yemmuu jiru ti ta’u isaa gabaasaan VOA Mohamed Kahiye Moqaadishoo irraa gabaaseera. Sirna wiirtuu waloo hundeessuu kana irrattii karaa waraana mootummaa Somaliyaatiin Jeeneraal Odowaa Yusuf Rageh , karaa AMISOMn immoo Meejer Jeneraal Wiliyaam Kitsao Shume argamaniiru. Yeroo ammaa naga eegdonii gamtaa Afrikaa 20,000 ol akka somaaliyaa keessa jiran ni beekama.


Haga Ammaatti Lammiileen Keeniyaa 5,000 ol Dhukkuba Vaayrasii Koronaatiin Du'uun Ibsame

Dhibeen Kooviid 19 amma ammaatti adduunyaa irra lubbuu namoottan Miiliyoonaa 4 fi qabxii 7 dabarse, lubbuu lamiilee keeniyaa 5000 galafachuu isaa prezidaantiin keeniyaa Uhuruu Keeniyaataa himaniiruu. Walgahiii dhaabbata mootummoota gamtoomanii 76ffaa irrattii hasaa karaa masaaritiin kan godhanii keeniyaataan akka jedhanitti, tajaajillii talaallii dhibee koroonaa akka walqixaa nama hundaaf mijachuu qabu hubachisaniiru. Kooviid 19 sadarkaa idilee aduunyaatti Imala , Turizimii , raabsamaa mi’aa fi inveestimeentii hubuudhaan dinagdee adduunyaa irratti midhaa guddaa geesisaa jira kan jedhan keeniyaataan, sirinii adduunyaa namoottan hundaaf , kutaalee hunda keessattii karaa daldalaatif sammuu omishaatiin walqixa ojjachaa hin jiru jedhaniiru. Dimmaa babala’iinsaa fayinaanisii seeraan alaa fi meeshaalee waraanaa seeraan alaa kan kaasaan keniyaataan, bara kana ji’a onkololesaa keessa biyyi isaanii prezidaantumma mana maree nageenyaa mootumootaa gamtoomanii akka fudhatu ibsaniiru. Yemuu biyyi isaanii prezidaantumaa mana maree nageenyaa fudhattu keessumaa wa’ee nageenyaa adduunyaatiin walqabatee waan dursamuu qaban irratii biyyii isaanii akka itti yaadaa jirtu dubbataniiru.


Prezidaantiin Gaanaa waa’ee demokiraasii Lixa Afrikaa dubbatan

Walgahii Mootumootaa gamtoomanii irratii qaamaan argamuudhaan haasaa kan taasisan Perezidaantin Gaanaa Naana Addo Dankwa Akufo- Adoo waggoottan lamman darban keessattii Diimokiraasii irratti hookkorii raawwatamuu isaa Adduunyaa akka ragaa bahaa jiru dubbataniiru. Akka Akufo- Adoo jedhanitti fonqolchii aangoo loltootaan Giini fi Maalii keessatti taasifame tuffii bulichiinsaa dimokiraasii irra kan ka’eedhaa. Dura taa’aa garee biyyoottan Afrikaa lixaa/ ECOWAS kan ta’an Prezidaantiin Gaanaa, karaa ECOWASn warren Giinii keessatii Fonqolchii raawwatan irratti miseensummaa biyyatii Uguruu iraa kaasee tarkaanfiin adda addaa fudhatamuu isaa ibsanii ECOWAS mootummaa Demokiraatawaa ta’e dhaabuu irratti fedhii inni qabus dubbataniiru. Maalii keessatis kana dhaabatee jiru mootummaan yeroo akka yeeroo dabalataa dheeferatu ECOWAS akka wal galteedhaaf qophaawaa hin taane kan ibsan Maalii gara demokiraasiitti deebisuudhaaf Guyyaan kenname Onkoloessa 29 /2021 darbuu akka hin qabnee kan ibsan Akufo- Addo Afrikaan Akka miseensaa biyyoottan Dureeyii 20n/G 20 taatee galmooftu gaafataniru.


Busaan qorcha dandamatu Afrikaa keessatti argamuun yaadoo uume

Qorannoon sayintistootaa biyyaa Ingalaandiin taasifamee Roobii kaleessaa Baruulee ze Niwu Ingilaand Jornaal oof Mediisin jedhamu irratti maxxansame bahee akka jedhetti dhukubnii busaa qorchaa dandamachuu danda’u Afrikaa keessatti aragamaa jira. Qorannoo barra 2019 jalqabee Yugaandaa keessatii taasifameen dhukubnii busaa dhibeentaa 20 halla isaa duraanii geeddaarateera. Kun immoo qorichii Kanaan dura dhukubichaaf kennamaa turee dandeetiin fayyisummaa isaa akka xinnaatu taasisa jedhameera. Busaan qorchaa dandamatu duraan ardii Eshiyaa keessatti kan argamee yemmuu ta’u yeroo ammaa Afrikaa keessatti biyya yugaandaatii alattis baballchuun isaa akka hin oolle beektonii himaniiru. Dhukubnii busaa bookeedhaan daddarbu kun waggaatti lubbuu namootta 400,000 kan galaafatu yemmuu ta’u , caalaan isaanii daa’iman wagga shanii gadii fidubartoota ulfaa akka ta’ee qorannoon hin ibsa.


Seera Tumtoonni Liibiyaa Seera Jijjiran

Seera tumtoonni Libyaa mootummaa ce’umsaa biyyatti keessatti sirnii caalmaa sagalee akka hojii irra hin oolleef raggaasiisan. Tarkaanfiin kun immo filannoo waggaa kana dhumatti gaggeeffamuuf karoorfame ture irratti caalaatti shakkii uume., Mummichi ministeera Libiyaa Abdul Hamid Dbeibah akka jedhanti,baatii Muddee dhufu filannoo gaggeessuuf karoora ba’e akka hojii irra ooluuf, mootummaan isaanii dhiibbaa godha.


Prezidaantiin Masrii Furmaanni Akka Aramuuf Gaafatan

Hidha laga Abbayyaa kan Itiyoophiyaa keessaa akkaataa itti hojii irra ooluu danda’uu ilaalchisee, walii galteen kan walii galaa madaalawaa fi seera-qabeessa ta’e akka argamuuf prezidaantiin Masrii Abdel Fattah Al sisi gaafatanii jiru. Ibsa dursee waraabamee Kan Al Si Sii Kaayroo irraa Kibxata kaleessaa kora gola naga eegumsaa irratti kan dhiyatee Kanaan, Masriif akkaan barbaachisaa kan ta’e laga Abbayyaa irratti hidha ijaaramee kan ilaaleen biyyi isaanii gadda kan qabdu ta’u ibsan. Masrii fi Sudaan golli naga eegumsaa marii hoggantummaa gamtaa Afrikaan gaggeeffamuu akka itti fufuu akka taasisuu, kunis falmii Itiyoophiyaa waliin jiru kan furu ta’u dubbatu. Itiyoophiyaan immo golli naga eegumsaa keessa seenuu mormaa jirti.


Yaaliin Fonqolcha Mootummaa Sudaan Fashaluu Waraanni Biyyattii Beeksise

Angawoonni Sudaan bara 2019 Omar al-Bashir aangoo irraa kaafamanii qabee kan biyyattii bulchaa jiru gumii siviliif waraanaaf rakkisaa kan ture yaalii fonqolcha mootummaa fashalsiisuu isaanii angawoonni Sudaan beeksisanii jiru. Miseensa sivilii kan gumii sanaa kan ta’an tokko Rooyitersiif akka himanitti, yaaliin fonqolcha mootummaa halkan edaa erga taasisamee booda to’annaa jala ooleera jedhan. Dubbi himaa gumichaa kan ta’an Mohamed Al Faki Suleemaan akka jedhanitti qorannaan shakkamaa sana irratti geggeessamu eegaluuf jedha. Qaamni biyya bulchu kun erga al Bashir aangoo fonqolchamanii qabee walii galtee aangoo qooddannaa laaffataa ta’een Sudaaniin hoogganaa jira. Bara 2014tti filannoo geggeessuuf illee karoorsee jira. Waraanni biyyattii yaalii fonqolcha mootummaa sana guutummaan to’achuu isaa hoogganaan gumii waraana biyyoolessaa, Jeneraal Abdelfattaa Burhaan dhaabbata oduu mootummaa SUNAf ibsaniiru. Maddeen mootummaa of utuu hin beeksisin ibsa kennan akka jedhanitti yalaiin fonqolchaa sun tattaaffii radio mootummaa kan laga Nile gama fuullee Kaartuum jiru Omdurman keessaa to’achuu illee of keessaa qaba ture. Kanneen ijaan argan akka jedhanitti murna waraanaa kanneen gumichaaf amanamoo ta’an riqicha Kartuumii fi Omdurmaniin wal agarsiisu taankiitti gargaaramuu dhaan har’a ganama cufanii jiran. Yaaliin fonqolcha mootummaa garee al-Bashiriif amanamoo ta’aniin geggeessamee angawoota yeroo ce’umsaaf qormaata ta’e isa jalqabaa akka hin ta’iniif kana duras yaalii wal fakkaatu fashalsiisuu isaanii angawoonni dubbatanii jiran.


Lammiin Rwaandaa Kan Shororkeessummaan Himataaman Hidhaan Waggaa 25 Itti Murtaahe

Manni murtii ol aanaan Ruwaandaa, kan mootummaa Ruwaandaa shororkeessummaan himate Pawul Risasa-bagiinaa fi kanneen biroo 20 irratti adeemsa seeraa jalqabee jira. Rusesabaginaa, kan fiilmii Hotel Rwanda jedhu keessatti mul’ifamee fi sababaa hojii namoomaa ennaa fixiinsa Ruwaandaa bara 1994 hojjeteef jecha Hagaya bara 2020 utuu biyyattii dhaa baqataa jiranii Rwaandaatti deebisaman. Isaanii fi kanneen biroon 20 ta’an kan mootummaan shororkeessummaan himatu garee FLN jedhamu garee milishaa waliin hariiroo qabu jedhamuu dhaan himannaalee yakkaa 13n himataman. Rusesabaginaa himannaa dhiyaate halee jira. Gabaasaaleen New Times akka tuqanitti, abbootiin alangaa Rusesabaginaa hidhaa umurii guutuun akka adabaman kan gaafatan yoo ta’u himatamtoota kanneen borii irrattis adabi adda addaa akka darbu gaafatanii jiran. Adeemsi murtii har’aa kan dhaga’ame, ennaa abbootiin alangaa ergaa WhatsApp, kan kan bilbila Rusesbaginaa irraa argame ifa taasisanitti. Ergaa sana keessaa tokko waa’ee dhukaatotaa, misaayilotaa fi boombii harkaa dabalaee meeshaa waraanaa ka biroo bituu dabalata. Rausesa-bagiinaan hidhaa waggoota 25n adabamanii jiran. Kate Gibson abukaalee Rusesa-bagiinaais keessaa tokko yoo ta’an Jeneva irraa VOAf akka ibsanitti adeemsi seeraa har’aa isa kamiinuu haa ta’u maatiin Rusesa-baginaa fi maatiin isaanii yakka ilaalchi har’aa ulaataa murtii haqaa sadarkaa hin guunne jechuun xumura itti godhaniiru jedhan.


Mootummaan Eertraa Uggura Prezidaant Joo Baayiden Kaa’an Cimsee Morme

Prezidaantiin Yunaayitid Isteetis Joo Bayaiden mootummaa Eertraa fi Itiyoopiyaa irra uggura kaa’uuf murtii isaan murteessan mootummaan Eertraa Sambata darbe Fulbaana 18 bara 2021 ibsa baaseen cimsee mormee jira. Mootummaan Yunaayitid Isteetis, mu’inatti weerara kan geggeessee fi daa’immanii fi dubartoota Tigraay akka qabsiisaatti fudhatee gaa dukkanaatti oofaa kan jiru TPLF qeequu manna, TPLFn oolchuuf jecha adeemsa inni hordofee jiru seenaan dhiifama gochuufii kan hin dandeenye gocha haqaan alaa ti jechuu dhaan mootummaan Eertraa balaaleffateera. Murtiiwwan Yunaayitid Isteetisii fi gamtaa Awrooppaan darbanii fi tarkaanfiiwwan fudhataman walabummaa maqaa biyyootaa fi uummataa akkasumas ol aantummaa biyyaa hadheessuu dhaan sodaachisanii amansiisuuf kan dirqisiisan waan ta’ee fi seeraan fudhatama hin qabu jechuu dhaan mootummaan Eertraa ibsa baaseen murtii Joo Baayiden


Prezidaantiin Somaaliyaa Muummicha Ministeeraa Biyyattii Yeroof Hojii Akka Dhaaban Ajajan

Prezidaantiin Somaaliyaa Abdullaahii Faarmaajoo, muummicha ministeeraa Huseen Rooblee yeroof hojii akka dhaaban ajajuun ibsamee jira. Prezidaantichi, muummichi ministeerichaa hariiroo hojii prezidaantii waliin hin qaban jechuun qeeqanii murtii hatattamaa fudhachuutti jarjaru jedhan. Waajjirri muummicha ministeeraa hanga yoonaa deebii hin kenning jira. Namoonni lamaan erga dhiyeenyaa as hojjettuun dhaaba tika nagaa biyyattii Ikraan Tahiliil Faaraah achi buuteen dhabamuu irratti wal falmaa jiran. Dhaabi tika nagaa biyyoolessaa kan Faarahaan hojjettuuf akka jedhetti, harka Al-Shabaabitti kufuu isheef garee finxaaleyyii kanaan ajjeefamte. Al-Shabaab himannaa sana haalee jira. Farhaan erga Waxabajjii 26 qabee as buuteen ishee hin beekamin jira. Roobleen manni murtii waraanaa dhimma kana akka qoratu ajajuu dhaan dhaaba tika nagaaf daayirikteera haaraa muudan. Prezidaantichi immoo tarkaanfii muummichi ministeeraa fudhatan fudhatama dhabsiisanii jiran. Muummichi ministeerichaa komiishina qorannaa kan prezidaantiin dhimma kana akka qoratuuf hundeessan fudhatama dhabsiisuu dhaan, qaamni murtii haqaa mootummaa damee mootummaa sadarkaa ol aanaa irraa walaba ta’uu akka qabu heerri Somaaliyaa kan ajaju ta’uu beeksisan. Farmaajoon ibsa kamisa har’aa kennaniin akka jedhanitti murtiin dhiyeenya muummicha ministeeraan fudhatame biyyattii rakkoo siyaasaa keessa buusa. Roobleen itti gaafatamaa isaanii kan filannoo fi nageenya ennaa filannoof qaban gara boodaatti dhiisan jechuun Farmaajoon itti dabaluun qeeqanii jiran. Muummichi ministeerichaa murtii prezidaantichaan irra ga’ameef battala deebii hin kennine. Maddeen muummicha ministeerichaatti dhiyoo ta’an VOA sagantaa Afaan Somaaleef akka ibsanitti, Roobleen yaada isaanii yeroo dhiyootti uummata Somaaleef qooduuf jiru.


Giinii Keessatti Mootummaa Ce’umsaa Ijaaruuf Dubbataa Jiran

Waraanni, mootummaa Ginii torban tokko dura aangoo irraa darbee Kibxata kaleessaa qabee walgahii guyyaa furii kan jalqabee yoo ta’u, kunis mootummaa ce’umsaa ijaaruuf akka ta’e ibse. Kanneen prezidaant Alfaa Konee aangoo irraa buusan kun akka jedhanti, magaala galma mootummaa biyyatti Konaakrii keessatti hogganoota siyaasaa, daldalaa fi amantii waliin boqonnaa haaraa biyyatti irratti dubbachuuf deeman. Hawaasa dinagdee biyyoota Afrikaa Dhiyaa (ECOWAS) aangoo Giniin murtii kennuuf qabdu irraa dhaabee ce’uumsii sivilootaan hogganamuu yeroo gabaabaa keessatti akka dhaabatu iyyate.


Moqaadishoo Keessatti Balaan Dhaqqabe Lubbuu Namootaa Galaafate

Magaalaa Moqdishoo keessatti dhohiinsii bombii of-wareegdootaan dhaqqabee yoo xiqqaatee namoota 11 ajjeesuu isaa kanneen ijaan arganii fi aangawonni dubbatanii jiran. Namoonni argan akka jedhanti, of-wareegaan kun mana shayee seenuun dhohiinsa kana dhaqqabsisee.Haleellaan kun ulaa sakata’aa mootummaa Somaaliyaa isa konyaa Waajiir cina jiruutti dhaqqabee. Iddoon kun durree xayyaaraa Moqaadishoo fi waajiira haadhoo kan humnootii gamtaa Afrikaa (AMISOM) cinatti argama.Kanneen ajjeefaman kana keessa looltootaa fi siviilonni kan jiran ta’u, aangawaan mootummaa dubbatanii jiru. Gareen hidhattoota Al-Shabaab haleellaa kanaaf ittigaafatama kan fudhate yoo ta’u, mummichi ministeera Somaaliyaa Mohammad Roobalee gocha gocha garjabinaa ittiin jedhan kanaaf Al-Shabaabiin balaaleeffatan.


Dhukkubii Koleeraa Naayjeriyaa Keessatti Hammaataa Jira

Naayjeriyaan waggootii hedduu keessatti yeroo duraaf weerara dhukkuba Koleeraan rakkataa jirti.Haga ammaatti namnii 2300 caalaan Koleeraan kan du’uun gabaafamee jira. Gama kaaniin biyyattiin weerara vaayrasii Koroonaan rakkataa kan jirtu yoo ta’u uummata Naayjeriyaa 100 keessaa hark tokkoo gadiitu talaalii tokko qofa argate. Gabaasa Guutuu Caqasaa No media source currently available


Wal-dhibdee Pirezdaantii fi Muummee Ministiraa Somaaliyaa, Ija Xiinxoltaatin

Prezidaantiin Somaaliyaa fi mummichi ministeera biyyatti dhimma aangawaa waa’ee nageenyaa fi miseensii tikaa kan biyyatti du’u kan ilaaleen qabsoo aangoo gaggeessaa jiran. Mohammed Robalee torban kana hogganaa tika biyyatti fi nageenyaa kan ta’an Fahaad Yaasiin hojii akka dhaaban taasiisan.\n\nGaru prezidaantiin biyyatti tarkaanfii kana duubatti deebisuun Robii dabree Yaasiiniin gorsaa waa’ee nageenyaa ka biyyatti gochuun muudan. Gabaasa Mohammad Jaahiyee ergee caqasaa. No media source currently available


Humnootii Sudaan Kibbaa Gidduutti Walitti Bu'iinsi Ka'e Jira

Ajajoonni waraanaa fi siyaasaa kanneen kutaa Iquatoriyaa gama Lixaa kan sudaan kibbaa keessaa walitti bu’iinsa uumamee akka dhaabsiisaniif qaamnii Tokkummaa Mootummootaa gamas jiru Kibxata kaleessaa gaafatee jira. No media source currently available Kunis yoo xiqqaate namoonni shan gaafa Wiixataa eega ajjeefamanii booda. Humnootii ittisaa kan sudaan Kibbaa fi humnootii waltaatoota mormiitootaa irraa kan walitti dhufee gareen tokko walitti bu’iinsa kana furuuf Taamburaa keessatti bobba’uu, humnootii ittisaa kan uummata sudaaniif dubbii himaa kan ta’an Meejer Jeneraal Lul Ko'aang ibsanii jiru. Gabaasaalee ba’an akka jedhanti, waraana sochii bilisummaa uummata Sudaan fi humnootii Jeneraal Jeems Naandoof amanamoo ta’an giddutti wal waraansii kun jalqabamee. Wal waraansa magaala Taamburaa jeeqee jiraattonni akka dheessan godhe kana keessaa eenyuutu harka qaba isa jedhu irratti, himata adda addaatu jira. Hojjattonni gargaarsaa hojii akkaan barbaachisaa gaggeessaa jiran, wal waraansa Kanaan danqamanii jiru.Akkaisaan uummata gargaarsa eeggatu bira dhaqqabaniif mootummaan hojjachuun irraa eegama jedhamee jira. Bordiin wal taatoota ittisaa kan sudaan kibbaa humnootii naannoo sana jiran gargar fudhuun muddamsa jiru kan dhaabu ta’u dhaadatee jira.


Hoogganaan Garee Mormituu Zaambiyaa Filannoo Prezidaantummaa Injifachuun Labsame

Hoogganaan garee mormituu ijoo kan Zaambiyaa Hakayindee Hichileemaa sagalee dhibba irraa harka 50% ol argachuu dhaan filannoo prezidaantummaa injifachuun labsame. Komiishinni filannoo Zaambiyaa Wixata har’aa magaalaa galma mootummaa, Lusaakaa keessaa akka beeksisetti Hichileemaan sagalee miliyoona 2.8 yoo argatan prezidaant Edgaar Lunguu immoo sagalee miliyoona 1.8 argataniiru. Kan umuriin waggaa 59 Hichileemaan nama daldalaa dureessaa fi hoogganaa paartii tokkummaa misoomoa biyyoolessaa dorgommii prezidaantummaa injifatan. Injifannoon isaanii dinagdee Zaambiyaa kufaa adeeme kan galii alaa biyyattii ijoo ta’e gatiin sibiila diimaa gad cabuu, sharafi biyyattii gad kufuu fi hoji dhabiinsi hammaachuu irraan kan ka’e ture. Linduguun filannoon sun walabaa fi haqa hin turre jechuun sambata erga sagaleen marsaa duraa lakaa’ame ifa taasisamee booda fudhatama dhabsiisan. Deggertootaa fi miseensota paartii biyya bulchu irrattis hokkarri oofamaa ture jedhan. Haa ta’u malee humnoonni mootummaa Hichileemaan naannolee hedduu keessatti duula filannoo akka hin geggeessine ugguraa kan turan yoo ta’u, leellistoonni mirga namaa mootummaan hiriirri uummataa akka hin geggeessamne akkaan dhorkaa ture jechuun qeeqan. Linuuguun filannoo bara 2016tiin Hichileemaa injifachuu dhaan marsaa lammataaf aangoo qabatan. Projektiiwwan caasaalee mootummaa isaanii Bara bulchiinsa isaanii mootummaan hojii bu’uura misoomaa hedduu hojjete jechuun illee boonuun dubbatan.


Gurmuun Naga Eegumsa Gamtaa Afriikaa Somaaliyaatti Ajjeefamuu Siivilootaa Qorataan Jira Jedhe

Gurmuun gamtaa naga eegumsa gamtaa Afriikaa kan Somaaliyaa keessaa ennaa loltoota mootummaa fi loltoota garee al-Shabab gidduutti dhukaasi banametti siivilonni ajjeefaman jiru qorachuu jalqabuu beeksisee jira. AMISOM akka jedhetti balaan kun kan dhaqqabe ennaa loltoonni isaa naannoo Beldamin-Golweyn maadhee waraanaa naannoo Shabellee gara gadii jiru to’ataa jiranitti duula kibxata darbe geggeessameen ture. Meeshaan waraanaa gurguddaa fi mobaayiloonni harkaa to’annaa jala utuu hin oolen dura humnoota AMISOM fi leellistoota al Shabaab gidduutti dhukaasi hamaan kan ture ta’uu ibsi roobii kaleessaa ba’e beeksisee jira. "AMISOM erga sanaa as siivilonni du’uu kan dhaga’ae. Kanaafis qorannaa gad fagoon ni geggeessama jedha ibsichi. Ennaa balaan kun dhaqqabetti siivilonni torba ajjeefamuu qonnaan bulaa ganda Golweyn Rooyitersiif kamisa har’aa kan ibsan yoo ta’u, obboleessi isaanii kan naannoo sanaa lafa qonnaa qaban Omar Hassan, shofeera isaa fi qonnaan bultoonni kanneen biroon shan du’aniiru jedhan. AMISOMtu beekaa lafa qonnaa sanaa deemuun namoota kana ajjeese jedhan. Kan mootummaa deggeeruun al Shabab irratti duulu gurumuun naga eegumsa gamtaa Afriikaa jalqba gamasitti kan bobba’e bara 2007 keessa ture.


Prezidaantiin Sudaan Duraanii ICCtti Akka Dabarfaman Kaabineen Sivilii Kan Biyyattii Murteesse

Kabineen Sivilii Sudaan prezidaantii biyyattii duraanii Omar al-Bashir fi angawoota mootummaa duraanii himannaa fixiinsa sanyii, yakka waraanaa fi yakka farra namoomaa irratti dhiyaateen mana murtii yakka qoratu kan addunyaatti dabarsuuf qophee ta’uu dhaabbati oduu Sudaan VOAf ibsee jira. Ministrittiin dhimma alaa Sudaan Mariam Sadiq al-Mahaadii kana kan labsan abbaa alangaa muummicha ICC Karim Khaanf waliin Kaaruum keessatti kibxata kaleessaa wal arganitti ture. Kaabineen sun angawoota barbaadaman ICCtti dabarsee kennuuf murteessuu Mahaadii maqaa dha’uu dhaan sabaa himaan mootummaa beeksisee jira. AFP fi CNN dabalatee dhaaboliin oduu hedduun namoonni kun mana murtichaatti akka dabarfaman gabaasaniiru, garuu yeroon murtaa’e hin gabaafamne. Rooyiters akka gabaasetti abbaan alangaa muummichi kan ICC tarkaanfiin namoota kana mana murtiichaatti dabarsanii kennuu akka saffisu angawoota Sudaan waliin mari’atanii jiru. Namoonni kun jalqaba bara 2000 keessa Darfur keessatti fixiinsa sanyii raawwatan jedhamuun himataman. Prezidaantiin duraanii Bashir, waggoota 30f Sudaaniin erga bulchanii booda bara 2019 aangoo irraa fonqolchaman.


Lammiiwwan Zaambiyaa Prezidaantii Filachuuf Sagalee Kennaa Jiran

Lammiiwwan Zaambiyaa kamisa har’aa prezidaantii haaraa, miseensota paarlaamaa fi bakka bu’oota naannoo filachuuf jecha har’a gara wiirtuulee filannoo deemaa kan jiran yoo ta’u, xiinxaltoonni akka jedhanitti dimokraasii Afriikaa keessaaf biyya utubaa jedhamtuuf qormaata ta’uuf jira. Kan umuriin waggaa 64 prezidaant Edgaar Luunguu, hoogganoota garee mormituu keessaa kan ta’an kan umuriin wggaa 59 Hakaniidee HIcheleemaa biraa dorgommiin cimaan isaan mudachuuf jira. Dorgommiin cimaan kan geggeessamu ta’uu isaaf kunis hegeree siyaasa biyyattii kan murteessu ta’uu xiinxaltoonni tilmaamaniiru. Dhiyeenya walitti bu’iinsa deggertoota paartilee ijoo lamaan gidduu, paartii biyya bulchuu fi paatii mormituu paartii tokkummaa misooma biyyoolessaa gidduutti ta’een yaaddoon nageenyaa hammaataa adeeme. Walitti bu’iinsa sana keessatti namoonni lama du’anii jiran. Seera eegsisuuf akkasumas ennaa filannoon geggeessamu hookkarri akka hin kaane ittisuuf poolisiin bobbaafamee jira. Gareeleen mormitootaa garuu, waraanni bobbaafamuun deggertoota keenya sodaachisuu fi doorsisuuf yoo jedhan dubbi himtuun poolisii Esther Katoongoo garuu himannaa sana ni haalan. Gumiin waldoota Kirstaanaa Zaambiyaa filannoon sun utuu hin jalqabin dura hookkarri akka hin kaane waamicha dabarsee jira.


Zaambiyaan Filannoo taasisuuf deemtti

Biyyi Afrikaa sirna dimikiraasi dabbataa ta’e qabdii jedhamtu Zambiyaan torbana kana keessaa filannoo taasisuuf deemt. Filannoo Prezidaantiin biyyatti Edigaar Luunga yeroo lammaffaadhaaf filamuudhaaf dorgommii taasisan kanatii, dorgomiin jabaan waan jiraachuu maluuf biyyatii hookkora keessa galchuu danda’a jechuudhaan xiinxaltoonii himaniiruu. Mormitoonni Prezidaant Lunga , jalrmiyaaleen midiyaa tokko tokko cufamuu isaanii, miseensonii paartii mormitootaa hidhamuu isaanii waan ibsaa jiraniif biyyatii gara sarbiinsaa mirga namoomattii geessuu akka danda’u dhaabanii mirgaa namoomaaf falmu Human Rights Watch ji’a waxabajii keessaa ibsa baasee keesatii himee ture.. Hookkorii torban darbee deggertootaa paartilee gurguddaa waliin falman gidduutti ka’e Prezidaant Edigaar Luungaa akka waraanaa biiyatti bobbasaan taasiseera. Akka prezidaantichii jedhanitii loltoonii kan ajajaman seeraa kabachisudhaaf . Mormitoon imoo namoottaan sagalee keena irratii dhiibaa umuudhaaf jedhanii himatu. Edgaar luungaa bara 2015 iituu tayitaa irra jiranuu kandu’an prezidaantii biyyatii duraanii Mayiikil Saataa bakka bu’anii biyyaa bulchaa erga turanii boodaa, bara 2016 ti filannoo taasifameen Prezidaantii Zaambiyaa ta’anii wagga 5f filataman.


Manni Murtii Sudaan Kibbaa roogessa  Midiyaa hawaasaa adabeeraa

Mannii murti Olaanaan Biyya Sudaan kibbaa lammii biyyatii kan mediyaa hawaasummaa irrati haanga’ootaa biyyatii qeeqxuu hidhaa ji’a 6 itti murteeseeraa. Manii murtichaa Amiraa Alii Thoomas irratii kan murtoo dabarse ministeeraa odeeffanoo kutaa biyyatii Warrap Nyanagweek Kuol jrdhaman viidiyoo midiyaa hawaasaa irrati maxansiteen maqaa balleesiteetti jedheeti. Kana malees nammii maqaa Mamaa Amiraa alii jedhamuun beekamtu kun nama maqaan isaanii badeeraa jedhame kanaaf qrshii pawondii Sudaan kibbaa miiliyoonaa 35 ykn Doolaaraa 87,000 ykn gara birrii miiliyoonaa 3 fi walakkaa akka kaffaltuu itti murtaa’eera. Amiiraa Alii viidiyoo haanga’ootaa mootummaa fi namoottan bebeekamoo qeequ jechoota arrabsoo fayyadamuudhaan fuulaa Fees Buukii irratti maxansuudhaan kan beekamtu akka ta’e ibsameeraa.


UNHCR Baqattootaa Eertiraa wajjin wal arguu isaa ibsame

Dhaabannii Mootummoota gamtoomanii dhimmaa baqattootaa irratiti hojjatu UNHCR baqattootaa Eertiraa mooraa Maay Ayinii fi Addi Haruush keessaa jiran argachuu isaa dubbi himtuun dhaabichaa kan naannoo gaanfa Afrikaa Faathii Kasiinaa himaniiru. Duubii himtuttin akka dabalanii jedhaniti, Tigraay keessaa ammayyuu balaawal waraansaa waan jiraniif baqattootaa Tigraay keessaa baasanii naannoo Amaaraa keessaa qubachiisuudhaaf mootummaa gafatanii bakka Daabat Jedhamutii laftii keennameeraaf. Akka gabaasiini duraanii muldhisutti moorawwan baqattootaa 4 keessa baqattoonii turan 96,000 keessaa Shimalbaa fi Hitsaat kan jedhaman sababa wal waraansaatiin erga dabamanii boodaa mooralee Maay Ayiinii fi Adii Harush keessatii baqattoonii hafan 23,000 akka ta’e gabasameera. Magaalaa Finffinnee keessa yeroo amma baqattoonii 831 galmaahuu isaanii kan ibsani Faatii Kasinaa yeroo ammaa naannowan Affarii fi amaaraa keessatii nageenya baqattootaaf UNHCR mootummaa irratii akka abdii kaa’ee himaniiru.


Somaaliyaa fi Keeniyaan Hariiroo Isaanii Laaffatee Ture Cimsachuuf Walii Galan

Mootummaan Keeniyaa fi kan Somaaliyaa dilbata darbe hariiroo dipilomaasummaa gidduu isaanii hammaatee ture fooyyessuuf walii galan. Mohammed Kaahiyyee bakka mariin sun itti geggeessame Moqadishoo irraa gabaaseera. No media source currently available Jilli Keeniyaa ministeera dhimmootii alaa Raychelle Omaamoon hoogganame, muummicha ministeeraa Somaaliyaa Mohamed Husen Roblee waliin mari’atee jira. Akka weajajira muummicha ministeeraa bira ibsa kennameetti, biyyoonni hollaa kanneen hariiroon isaanii baatilee hedduuf hagas cimaa hin ta’in hariiroo isaanii keessumaa dipilomaasummaa, daldalaa fi nageenya ilalachisee jabeessuu irratti walii galaniiru. Ibsi sun itti dabaluu dhaan prezidaantiin Keeniyaa Uhuuruu Keeniyaattaa muummichi ministeerichaa Naayiroobii akka daawwatan affeeraniiru. Keeniyaan mana murtiin ala dhimmi isaa furmaata akka argatu gaaffii hedduu kan dhiyeessite ta’us, Somaaliyaan falmiin galaanaa biyyoota lamaan gidduu jiru mana murtii yakka qoratu kan The Hague jiruun akka murtaa’u cimsitee dubbatte. Moqaaadishoon Muddee wagaa darbee hariiroo diplomaasummaa Keeniyaa waliin jirtu addaan kutuu dhaan Keeniyaan dhimma siyaasaa Somaaliyaa keessa jidduu seente jechuun yoo qeequ Naairoobiin himannicha isaa haalee jira. Xiinxalaa kan ta’an Alii Abdulkaadir akka jedhanitti,warreen Keeniyaa daawwannaa kana geggeessuun, gama lamaaniituu dhimmootii cimaan jiraatan iyyuu, hariiroon isaanii fooyya’uuf mallattoo dha.


Kutaan Sudaan Kibbaa balaa roobaatiin rukutame

Balaa lola’aa sudaan kibbaa keessatii umameen lubuub namootaa 7 darbee, namoonii 400 ol qe’ee irraa buqa’uu isaanii haangawoonii kutaa biyyatii himaaniiru. Ktaa biyyaa Yuunitii aanaa Mayendit ti komshineeraa kan ta’an Gatluak Nyang akka VOA ti himaniti roobaa torban darban keessaa waltii aansee roobeen kan ka’e balaa qaqqabee Kanaan namoonii 7 lola’adhaan fudhatamanii yemuu du’an , nomooni 17 immoo bofaan hiddaamaniiru. Laftii qotiinsaa harkii 90n bishaainiin huwisamuu isaa looniwan ykn sa’onii 500 fi re’eewan 300 sababa lola’aa kanaatiin du’uu isaanii komishiner nyagn VOAt himaniiru. Natoottan balaa Kanaan midhamaniifis bakkii jireenyaa fi qorchaa dhukubaa irraa nama baraaru dabalatee gargaarsii atattamaa akka barbaachisu gaafataniiru.


Keeniyaan namoota 1600 lammummaa kenite

Mootummaan keeniyaa namoottaan biyyaa hin qabnee 1600f lammummaa kenneera. Namoonii lammuummaa biyyaa keeniyaa argatan lamiiwan hawaasaa Shoonaa, ergaa abbootiin isaanii keeniyaatii godaananii wagga 50n darbeef akka lammummaan kennamuuf kan gaafachaa turaniidhaa. Gosin Shaanoo wagga 50 duraa affeeraa prezidaantii keeniyaa jalqabaan godhameef akka mishineeriitti Zimbaabuweedhaaf Zaambiyaa irraa akka godaanaan gabasameera. Lamiwaan gosa Shoonaa warri amma lammummaa keeniyaa Argatan biyya keeniyaa keessatii hawaasaa 45ffaa ta’nii eenyumaa beekamaa ta’e argachuu isaanitti akka gammadan Gabaasin Lenny Ruvanga Naayiroobii irraa VOA dhaaf ergame ibseera. Akka gabaasin mootummoota gamtoomanii jedhutii yeroo ammaa ardii Afrikaa keessaa lakkoofsii namoottan biyya hin qabnee 715,000 ta’a.


Gamtaan Afriikaa Gabaasa AMISOM Ilaalchisee Baase Hin Fudhadhu Jetti Somaaliyaan

Mootummaan Somaaliyaa Muddee bara 2021 gabaasa gamtaa Afriikaa kan hojii egeree gurmuu naga eegumsa gamtaa Afriikaa AMISOM jedhamuun beekamu ilaalchisee filmaata afur inni dhiyeesse fudhatama dhabsiise. Filmaati garee qorannaa gamtaa Afriikaan dhiyaate sun, ergama gurmuu AMISOM irra deebi’uun ijaaramee fi humnootii eeggataa Afriikaa bobbaauu ykn AMISOMn Somaaliyaa keessaa baasuu kan jedhu. Gabaasi gamtaa Afriikaa sun mootummaa Somaaliyaa fi kutaalee miseensa ta’an akkaan kan qeequ yoo ta’u, rakkoo sabatiinsaaf bu’uurri mootummaa federaalaaf mootummoonni miseensa ta’an heera gamaaggamuu, aangoo fi rakkoo aangoo qooddannaa ti jedhee jira. Kanneen siyaasa Somaaliyaa keessatti hirmaatan walii galteelee hin kabajani, sirna heera federaalaa caalaa kabajaa gosaa caalchisu jedha gabaasi sun.


Somaaliyaan Filannoo Gaggeesssuf Carraaqaa Jirti

Somaaliyaan prezidaantii fi miseensoot paarlaamaa haaraa filuuf tarkaanfii ishee dandeesisuu fudhattee jirti.Kunis miseensoota mana maree isa ol aanuu magaala gama kibbaa fi buufata donii kan taatee Kismaayyoo keessatti filachiiftee jirti. Miseensoota 72 kan qabu gumiin kutaa Jubaalaand, barcuuma isaan jalqabaa arfanii miseensoota 54 kan qabu mana maree isa ol aanuuf kismaayoo bakka yeroo tokko maadhee jabaa Al-Shabaab ture keessatti eegumsa jabaa jalatti gaggeessan. Barcuuma mana maree isa olaanuu keessaa qabnuu 8 keessaa 4f namoota fillee jirra .Kunis fuula duratti deemuuf tarkaanfii milkaa’iina guddaa qabuu dha jechuun dura ta’an komiishiina filannoo kan kutaa Juubaalaand Siyaad Mursal dubbatanii jiru.


Gareen Al Shabaab Keeniyaa Keessaa Dargaggoota Fo'achuuf Carraaqaa Jira, Jedhame

Gurmuuleen gargaarsaa Keeniyaa fi xiinxaltoonni, gurmuun Al Shabaab, dargaggoota yeroo Kovid 19 kana jiraachuuf rakkataa jiran faana-dhahee fo’achuuf carraaqaa jira, jedhu. Gurmuuleen Keeniyaa, carraaqqii Al-shabaab kana dura dhaabbachuuf, gandeen galii gad-aanaan jiraatan keessatti sagantaa barsiisa uummataa geggeessaa jiru. No media source currently available


Hogganaan Milishaa Libiyaa Keessatti Ajjeefame

Hogganaa Milishaa kan Yunaaytid Isteets siviiloota ajjeesee jechuun uggura irra keesse humnootii isa qabuuf yaalii godhan waliin dhukaasa banameen ajjeefamuu aangawoonni Libiyaa beeksisanii jiru. Angawoonni kun Kibxata kaleessaa akka jedhanti, Waraannii mana jireenyaa Mohammad Al-Kaanii kan magaala Beengaazii keessaa seenuun siviiloota ajjeesuu yakka irratti dhiyaate sanaaaf ajaja akka hidhamuuf ba’e itti kennuuf turan. Angawoonni Libiyaa fi Yunaaytiid Isteetes akka jedhanti, waggaa dabree namoota magaala gama dhiyaa taatee Tarhunaa kan Tripoolii irraa gama kibba dhiyaatti fageenya kilo meetra 65 irra jirtu keessatti ajjeefamanii hedduun isaanii bolla guddaatti awwalaman sanaaf Al-Kaaniin itti gaafatamaa dha jedhu.


Filannoo fi Siyaasa Somaaliyaa

Filannoon seera tumtoota Somaaliyaa Dilbata dhufu gaggeeffama jedhamee eegama.Garu ammas miseensoonni paarlaamaa kan kutaa waan hin qophoofneef jecha duubatti harkiifataa jira. Angawoonni sirna sagalee kennuu akka turuu eega taasisanii booda, filannoo mana mana maree isa ol aanuu gaggeessuuf guyyaan bellamamee hin jiru.Angawoonni akka jedhanti sirnii sagalee kennuu kan hin gaggeeffamiin hafeef hogganoonni kutaalee shanii namoota kaadhiimamtoota ta’uun dhiyaatan isaan dhumaa hin dhiyeessiin waan hafaniif ture. Filannoon kun ammas boodatti harkiifachuu jechuun tasgabii siyaasa Somaaliyaa keessatti maal fida? Gabaasa guutuu caqasaa. No media source currently available


Prezidaantiin Tunisiyaa Mootummaa Diigan

Prezidaantii Tuniisiyaa Dilbata kaleessaa mootummaa biyyatti diiguun paarlaamaas hojii irraa dhaabanii jiran.Kunis magaalaalee biyyatti gurguddoo ta’an keessatti uummanni ba’e deggersa isaa akka ibsuu kan taasisee yoo ta’u, battalumatti rakkoo siyaasaa hammeessuun mormiitonnis fonqoolcha mootummaati jedhanii jiran. Prezidaantiin Tunisiyaa Kaais Saied akka jedhanti,mummicha ministeeraa haaraa waliin angawoota hojii rawwachiiftu ta’an hundeessuuf yaadaa jiran.Kunis caasaa Demookraatawaa Tunisiiyaa han waraaqsa bara 2011 baastee hojii irra oolchuuf rakkoo guddaa ta’e jira. Ta’uus garu prezidaantichii mootummaa raafamaa kan Tunisiyaa irratti tarkaanfiin kana fudhachuu fi paarlaamaan addaan akka qoodamuun kun hagam deggersa akka argamsisuuf hin beekamiin jira.Garu deebii hokkaraan kennamuu kamiif iyyu prezidaantichii akeekkachiisa kennanii jiru.


Al shabaab Hirmaatota Filannoo Mootummaa Somaliyaa Sodaachsaa Jira

Yemmuu biyyi somaliyaa filannoodhaaf qophaawaa jirtuu kanati gareen shororkeesaa Al shabaabi jedhamu warren filatamuudhaaf deeman jiran sodaachisaa jira. Hogganaan garae Al shabaab Ahmed Abu Ubaidah warren filatamuudhaaf of qopheessaa jiraan bu’aa maallaqaa fi sagalee iccitiin kennama jidhameef akka hingowoomne ibsee, warreen filannicha irrati hirmaachuuf deeman carraa warren filannoo bara 2017 irrati hirmaatanii yaadachuu qabu jechuudhaan doorsiseera. Filannoo bara 2017 tasifamee tti kaadhimamtoota hirmaatan hedduu irrati ajjeechaa rawwatameef gareen Al Shabaabi itti gaafatamummaa fudhatee akkka ture hin yaadatama. Daarikteeraa itti aanaa jarmiyaa tikaa somaliyaa duraanii kan turan Abdisalam Gulaaid, wantii Al Shabaa jechaa jiruu haala filannichaa irratii sodaa umudhaaf akka ta’e himaniiruu. Humnii nageenyaa mootummaa Somaliyaa, garee naga-eegidotaa gamtaa Afrikaa isa AMISON jedhamee beekamuu wajjin ta’uudhaan nageenyaa filanichaa mirkaneesudhaaf akka ojjachaa jiran gabasameera. Filannoon Somaliyaa dilbataa dhufu kan jalqabamu yemuu ta’u gosaaleen bakka bu’oonta 54 warreen miseensotaa caffee ol aanaa ta’an filachuuf deemu.


Amerikaan Yeroo Dheeraa Booda Al-Shabaaiin Haleelte

Jajjabeen Somaaliyaa haleellaa garee shoroorkeessoota Al-Shabaab jala eega seenanii booda, baatilee hedduu keessatti yeroo duraaf gargaarsa waraanaa hanga tokko samii irraa gaggeeffamee argatanii jiru. Ministriin ittisaa kan Yunaaytid Istees (peentaagoon) Kibxata kaleessaa galgala akka mirkaneesseetti humnootii Amerikaatu haleellaa samii irraa al tokko Gaalkaayoo cina magaala moqaadishoo kaabaa irraa fageenya kiloo meetra 580 ta’’u irratti haleelee jedhe. Kanas aangawoonni Somaaliyaa kaleessa labsanii jiru jedha. Angawaan ministrii ittisaa kan Yunaaytid Isteetes RSA akka ibsanti, haleellaan kun aangawoota Amerikaa amma jiran biraa ehama kan argate yoo ta’u kunis humnootii michoota Amerikaa ta’an cina dhaabachuuf yoo ta’u, waraanni Amerikaa tokko iyyu lafa sana irra akka hin jirree ituu beekamuuti jedhan. Humnootiin Amerikaa humnoota somaaliyaa kanneen michoomaan waliin hojjataniif fageenya irraa gorsaa fi gargaarsa kan kennan ta’uu ministeera ittisaa Yunaaytid Isteetsiif dubbii himtuu kan ta’an Sindii Kiing ibsanii yeroo tarkaanfiin kun fudhatameettis waraanni Amerikaa gargaaree hin turre jedhan. Haleellaan samii irraa Kibxata kaleessaa Al Shabaab irratti qiyyaafachuun gaggeeffamee kun baatilee darban 6 keessatti akkasumas prezidaant Baaydiin aangoo eega qabatanii as kan duraati.


Kaampaaniin Afrikaa Kibbaa Talaalii KOOVIID-19 Ittisu Omishuu Akka Jalqabuuf Walii Galamee Jira

Kaampaaniin talaalii farra KOOVIID-19 oomishan kan Amerikaa FaaZar fi Bayoteek kaampaanii Afrikaa kibbaa tokko waliin tallaalicha omishuun Afrikaa keessatti akka raabasuuf walii galanii jiru. Kanas kaampaanileen Amerikaa kun Robii har’a kan beeksiisan yoo ta’u dhaabbatii Baayoovaak jedhamu kan Afrikaa Kibbaa Keep Taawoon keessatti argamu bara egeer jechuun 2022 jalqabee waggaa waggaan talaalii nama tokkoof al tokko kennamuu ykn Dozii miliyoona 200 waggaa waggaan oomiisha. Kaampaaniin Afriikaa Kibbaa kun waan tallaalii hojjachuuf barbaachisan mara biyyoota Awuroopaa erga ergameefii booda,walitti makee akka namaaf kennuuf toluutti bilqaaxxii xixxiqqatti naquun qopheessee eega saamsee booda biyyoota Afrikaa 54 raabsa. Walii galteen kun hanqiina talaalii Afrikaa mudatee furuuf kan jiru yoo ta’u waaltaan ittisaa fi to’annaa dhullubootaa kan Afrikaa akka jedhutti, hanga ammaatti uummata ardii Afrikaa Biliyoona 1.3 keessaa harka 2 qofaatu yoo xiqqaatee talaalii tokko qofa talaalalmee jira.


Prezidaantii Yeroo Biyya Maaliitti Ajjeechaan Aggamame

Presidaantii yeroo biyya Maalii Assimii Go’itaa irrati maskiidaa gudichaa magaala Bamakuu jiru keesatii qibxata har’aa aggaamini ajjeechaa tasifamuu isaa Ajaans Fraans Prees AFPn gabaseera. Aggamichii kan godhame kadhannaa ayyaana ID Aldahan booda yemuu ta’u tarkanifichaa irratii kan qooda fudhatan namoota lama akka ta’an beekameera. Ministerii dhimaa Amantaa Maalii Mamaduu Kone akka Gaazexeessaa AFPti himanitii warren agaamii ajjeechaa prezidantichaa irrtii yaalan qabamaniiru. Daarekterii maskiida gudichaa biyyatii Laatus To’uree warrii tarkaanifichaa fudhatan prezidaant Assimii Go’itaa aalbeedhaa waranuuf yaalamus namaa biraa akka waraananii madeessan himuu isaanii gazexeesaan AFP ibseera. Koloneel Assimii Go’itaa bara 2020 prezidaantii maalii duraanii Ibrahiim Ba’ubakar kee’itaa irgaa anngoo irraa fonqolchanii boodaa prezidaantii yeroo ta’nii turan. Ergaa aangoon gara mootummaa sivilotaatii deebi’ee boodaa ammas bbara kana ji’a caamsaa keesaa prezidaant Bah Ndaw irraa aangoo umnaan fudhatanii prezidaantii yeroo ta’anii biyatii bulchaa jiru. Filannoon Guraandhala 2022 tasifamudhaaf karoorfameera. Bara 2012 kaasee ergaa loltoonii jihaadistootaa Kaaba biyyatii keessa ka’nii gara biyya Burkii Nafaasoo fi Biya Nijeritii baballatanii tarkaanfii fudhachuu jalaqabanii as biyyii Maalii lola keessa jiraachuun ishee ni beekama.


Beellamnii Jaaqob Zuumaa Jii’a Dhufutti Darbe

Mannii murti dhimmaa prezidaantii Afrikaa kibbaa duraanii Jaqob Zuumaa irratti himata malaan maltumaa dhihaate ilaalu beellama hagayya 10ti dheereseeraa. Manii murti olaanaan kutaa biyyati Kuwazulu Naatal jiru kana beellamma jaaqob Zuumaa achi bute abukaatonnii isaanii Zumaaan qaamaan waaan mana murtiitti dhihaachuu qabaniif dhimaa isaanii irrati qophaa’uudhaaf yeroo gahaa nu barbaachisa jedhanii waan gafataniif jedhameera. Jaaqob Zuumaa yeroo amma nama wagga 79 yemuu ta’an, himannaa malanmaltumaa, keesumaa bara 1999 yemuu itti aanaa prezidaantii Afrikaa kibbaa turan jaarmiyaa meeshaa waraana omishu kan biyya faransaayi wajjiin waligaltee tasifame irratii yakki raawwatameeraa jedhame keessaa harak qabu jechuudhaan himataman. Himannaa Kanaan walqabatee qaama qorannoo taasisu fuulatti dhihaatanii akka ibsa kenna ajajamanii waan ajaja fudhachuu didaniif mani muritii heera biyyatii hidhaa ji’a 15 itti murteessee mana hidhaa seenanii jiru. Sabab hidhamuu Jaaqob Zuumaa tiin walqabatee hokkoraa umameen samichaa fi ajeechaa tasifameen lubbuun nama 200 darbeeraa. Umna waraanaa dabalatee Umnii nageenyaa biyyatii tarkanifii fudhateen namootan 1000 ol erga hidhamanii booda haalii hokkoraa akka tasgabaa’u ta’eera. Jaaqob Zuumaa waggoottan 9f Afrikaa kibbaa prezidantumaadhaan hogganuun isaanii hin beekama.


Jaakoob Zumaa Har’a Yakka Ilaalchaaf Dhiyaatan

Prezidaantii Afrikaa Kibbaa duraanii Jaakoob Zumaa irratti malaamaltummaa ilaalchisee yakka ilaalchii gaggeeffamuu har’a itti fufee jira.Zumaan gara jalqaba baatii kanaattti mana murtii kabajaa dhorkan jedhamuun eega hidhamanii booda hokkara lubbuu galaafatee fi saamiinsii hordofee jira. Kaampaanii raayyaa ittisaa kan Faransaayii waliin walii galtee meeshaalee waraanaa hedduu tolfatan himannaan jedhuus Zumaa irratti dhiyaatee jira. Prezidaantiin Afrikaa Kibbaa kan ammaa Raamaafosaan Dilbata kaleessaa Soweettoo keessatti hokkara dhaqqabee sana booda hojii qulqulleessuu gaggeeffame irratti argamuun, hokkaraa fi saamiinsii lubbuu namoota 200 galaafatee kun biyyatti keessatti tokkummaa fiida jedhan.


Dorgomtuu Prezidaantummaa Somaaliyaa: Biyyattiin Hooggansa Dubartiin Rakkoo Ishee Furchuun Yeroon Isaa Amma

Hundi isaanii dhiirota ka tahan, hoogganoonni ol’aanoon Somaaliyaa, malaammaltummaa fi nageenya-dhabuu biyyattiitti furmaata fiduuf waggoota hedduudhaaf qabsaawaa turan. Miseensi mana-maree Somaaliyaa, Faayizaa Hajii Adam, prezidaantummaa biyyattiif dorgomuuf kaleessa ennaa beeksisanitti, “yeroon itti harka dubartiin ilaalaan, yeroon isaa amma,” jedhan. Tahus garuu, Mohammed Kaaliyyee Moqdishoo irraa akka gabaasetti, mana-maree Somaaliyaa dhiirotaan guute keessatti dorgomtuun kun deggersa ga’aa argachuun ulfaataa dha. Guutummaa gabaasaa kanaa caqasaa. No media source currently available


COVID-19 Afriikaa Keessaa Akkaan Hammaataa Deeme

Afriikaa keessaa lakkoobsi namoota dhukkubsatanii hospitaala seenanii akkaan heddummaataa ennaa adeemee fi ardittiin hanqina oxygen fi siree ishee mudatee jiru kanatti torbanitti kanneen vaayiresii koronaan du’an dhibba irraa harka 43 ga’uun galmeessamee jira. Adoolessa 11 lakkoobsi namoota du’anii kan torban darbee 4384 irraa, gara 6273tti ol guddate. Torbanneen darban keessa lakkoobsi namoota du’anii dhibba irraa harki 83 Namiibiyaa, Afriikaa kibbaa, Tuniisiyaa, Ugaandaa fi Zimbaabween keessaa ti. Vaayiresiin koronaa torbanneen walitti aanan saddeetiif kan ol ka’e yoo ta’u, Adoolessa 13 bara 2021 namoonni miliyoonni 6 qabamaniiru. Afriikaan baatilee darban keessa namoonni itti dabalaa miliyoonni tokko vaayiresii kanaan qabamuu galmeessitee jirti. Kunis lakkoobsi hagasii yeroo gabaabaa keessatti galmeessame. COVID-19 ardittiin akka kana dura argitee hin beeknetti heddummaataa adeemuu jarmayaan fayyaa addunyaa gabaaseera.


Mormii Afrikaa Kibaa Keessaati Umameen Namoonii Hedduun Du’an

Afrikaa kibbaa keessatii hidhamuu prezidaantii biyyatii duraanii mormuudhaan walqabatee hookora umameenn namooni 72 du’uu isaanii poolosiin biyyatii beekisiseera. Prezidaantiin biyyatii duraanii Jaaqob zuumaa dhimma malaanmaltummaadhaan walqabateen himannaa irratii dhihaateef qaama qorannoo gochaa jiru biratti dhihaatanii akka yaadaa isaanii kennan ajjajamanii erga ajaja fudhachuu didanii boodaa manii murti olaanaan biyyatii adabbii hidhaa ji’a 15ni itti murteesse. Erga Torban darbe zuumaan haanga’ootati harkaa kennanii boodaa degertoonii isaanii mormii kaasaniin hokkarii samichaa fi badiinsa irratii hunda’ee kutaa biyatii lama keessatti jalqabame. Poolisiin amma ammatii namootan kumaan lakkawamani hidhuu isaa beekisiseera. Prezidaantiin biyyatii Cyril Raamaphosaa hokoraa fi saamichaa balaalefatanii namii akka tasgabaa’u gaafataniiru. Badiinsaa fi hookorrii ammaa kutaa KwaZulu Natal fi Gauteng keessatii argaa jirru Komiinii fi dhimma siyaasaa kamiin iyyuu haqa qabeesaa hin godhu. Heerrii keenyaa namii kamuu mormiidhaaf, walgahidhaaf, yaadaa ofii bilisaan ibsachudhaa fi jarmiyaa bilisaa ta’e qabaachudhaaf wabiidhaa' jedhaniiru prezidaant Raamaphozaan. Mormiitoonii hikaamuu prezidaantii duraanii Jaaqob Zuumaa gaafachudhaan allatis erga dhibeen Koovid 19 umamee as rakinaa diinagdee biyyaa isaanii keessatti dhalates balaaleffataniiru. Jarmiyaan maqaa prezidaantii duraanii Jaqob Zuumaatiin dhaabate kan 'Zuma Foundation' jedhamu kaleesaa ibsa baaseen amma qabsaawaan farra sirna appaartayid, Jaaqob zuumaan mana hidhaatii bahanitii nageenyii jiraachuu hindanda’u jedheeraa.


Afriikaa Kibbaa Keessatti Haleellaan Lubbuu Galaafate Itti Fufe

Afriikaa kibbaa keessatti jeequmsii fi saamichi har’as kan itti fufe yoo ta’u, hiriirtonni mormii poolisoota waliin walitti bu’uu isaaniin lakkoobsi namoota du’anii yoo xiqqate 30 ga’ee jira. Hookkarri kun torban darbe kan ka’e, prezidaantiin duraanii Jaakoob Zuumaa mana murtii tuffattan jedhamuu dhaan hidhaan baatilee 15 erga itti muramee booda. Waggoota dheeraa as biyyattii keessatti jeeqama ka’een, kanneen saamicha raawwatan, magaalaa guddittii Joohaansbergiin dabalate konyaa Gauteeng keessa kan jiru galma gabaa, suuqilee fi waaltaalee daldalaa mancaasan. Humnoonni nagaa eegsisan saamichaa fi halleellaa kana ittisuu an hin dandeenye fakkaatu. Itti dabalees bakka dhaloota Zuumaa, konyaa KuwaaZuuluu-Natal fi Sowetoo keessattis haalli wal fakkaatu uumamee jira. Suumaan mana murtii Zuumaan bara 2018 kan xumurame ennaa prezidaantummaa isaanii yakka malaamaltummaa irratti dhiyaateef qorannaa mootummaan deggerame akka geggeessamu ajaja mana murtii darbe didan jedhamuun himataman. Ministeerri Poolisii Beekii Cele tuuta oduuf akka ibsanitti namoonni 757 to’annaa jala ooluu isaanii fi mootummaa keenya dimokraatawaa irratti qoosuun kan hin eeyamamne ta’uu akeekkachiisna jedhan. Abukaatoleen Zuumaa mana murtii heeraa Afriikaa kibbaa duratti dhiyaachuun kaleessa akka falmanitti, Zuumaan murtiin adabaa irraa ka’uu qaba jedhan. Aboonni murtiis falmiin jiru akka qoratamu ibsuu dhaan murtii isaanii yeroo itti aanu an beeksisan ta’uu ibsaniiru.


Sudaan Kibbaa Erga Walabummaa Ishee Gonfattee As Biyyattiin Dararaa Hamaa Keessa Dabarte

Sudaan kibbaa guyyaa walabummaa ishee kan kurna tokkoo har’a ennaa kabajju biyyattiin wal waraansa keessatti waan danqamteef jecha hagas hin kabjamne. Adoolessa 9 bara 2011 biyyattii haaraan addunyaa kun ennaa dhalattu, uummati Sudaan kibbaa Sudaan irraa adda ba’ee biyya ta’uuf qabsoo geggeessaa ture ija godhachuu isaatti gammadee ture. Garuu gammachuun sun yeroo gabaabaaf ture. Waggaa lama booda Sudaan kibbaa lolatti seenet. Hojiin biyya ijaaruu kanneen ishee bilisoomsan biyyatti addaan qoodanitt nagaa fi badhaadhinaaf abdii guddaan ture ni irraanfatame, Uummanni 400,000tti hedamu bara 2018 keessa walii galteen dhukaasa dhaabinsaa utuu hin tolfamin dhume. Biyyattiin fayyuuf hedduu rakkatte, isa kana duraa beela, sabatiinsi siyaasaa dhabamuu, rakkoon dinagdee akkasumas balaa uumamaan caalaa laaffataa taate. Briteen, Noorweey fi Yunaayitid Isteetis waliin ta’uun ibsa baasaniin seenaa biyyattii reef hundoofte kanaa kan waggaa 10 keessatti dararaa hedduutu mul’ate. Kanaaf abdii ifaa ta’e ijaaruuf hedduun gamtaan hojjechuuf murannoo isaan agarsiisan ni dinqisiifanna. Waadaan nagaa fi badhaadina walabummaan sun bakka bu’u guutuu dhabuu isaatti garuu ni gaddina jedhan. Prezidaant Saalvaa Kir haasaa guutuu biyyaa dhageessisu jedhamee eegama, garuu sirni ayyaaneffannaa dararaa waggoota 10 yaadachuuf geggeessamu garuu hin jiraatu.


Prezidaantiin Afrikaa Kibbaa Duraanii Jaaqob Zuumaa Harka Kennan

Prezidaantiin Afrikaa kibbaa duraanii Jaaqob Zuumaa adabii hidhaa ji’a 15nii jalkabuudhaaf haangahotaati harka kennaniiru. Jaakob Zuumaa bara 2009 hanga 2018 waggaa sagaliif yemmuu Afrikaa kibbaa hogganaa turan, qaamoolee mootumaa keesatii malaan- maltumaadhaa fi saamicha godhamaa tureef himatamanii akka qoranootii dhihaataan gaafatamaa turan. Himanna isaanii irraatii dhihaatee mormuudhaan qorannootti dhihaachuu kan didaa turaan Jaaqobi Zuumaa irrati manii murti heeraa Afrikaa kibbaa torban darbee akka adabaman murti dabarse. Nama wagga 79 kan ta’an Jaaqob Zuumaa bittaa xiyyaara waraanaa, bidiruwwan umna galaanaa biyyati fi meeshaalee waraanaa jarmiyaalee awuroopaa warraa meeshaa waraan omishuu wajjin walqabaatee malafi maltummaa umaamee fi akkasumas qarshii sobaa maxxansuudhaan himana hedduutuu isaan eegataa jira.


Weerara Vaayrasii Koronaa Afrikaa Keessaa

Guutuummaa Afrikaa keessatti ariitiin babalaa kan jiru faca’iina vaayrasii KOOVIID-19 ittisuuf tarkaanfiin hatattamaa fudhatamuu akka qabu jaarmayaan fayyaa addunyaa (WHO)n gaafatee jira. Sababaa vaayrasii koronaa isa bifa jijjirrateen kan ka’e faca’inni isaa hammaachuun ibsamee jira. Gabaasaaleen dhiyeenya ba’an akka jedhanti weereerri vaayrasii Koroonaa Afrikaa keessaa torbanneen darban 6f keessatti torban torbaniin harka 25 dabalaa kan jiru yoo ta’u kunis lakkoobsa namoota Afrikaa keessatti KOOVIID -19n qabamanii Miliyoona 5.4 kan geesisee yoo ta’u kanneen lubbuu ofii dhaban immo Miliyoona 100 fi Miliyoona 41n ga’ee jira. Jaarmyaa Fayyaa Addunyaa keessatti Afriikaaf Daayreekteera kan ta’an Matshidiso Moeti, vaayrasiin bifa jijjiratan gostii sadeen faca’iina vaayrasichaa kan Afrikaa keessaa sadarkaa haaraatti ol butan jechuun akeekkachiisan. Gabaasa Guutuu Caqasaa. No media source currently available


Naayjeeriyaa Keessaa Namoonni Butamuun Ibsame

Naayjeeriyaa Kaaba dhiyaa bakka hojjattonni hospitaalaa jiraatan keessaa hidhattonni mucaa umriin waggaa tokko kan Narsii dbalatee namoota hanga saddeetii ga’an butanii jiru.Kana malees hidhattonni kun buufata polisii naannoo sana jiru haleeluu isaanii polisootaa fi aangawoonni hospitaalaa ibsanii jiru. Kutaa Kaaduunaa keessatti hidhattonni namoota butanii fudhachuun gadhiisuuf immoo gumaa gaafachuun irra deddebi’ee gaggefefamaa jira.Bakka Zariyaa jedhamu kanatti hospitaala sadarkaa guutuu biyyaa kan dhukkuba sombaa fi qurcummaa wal’anuutu argama. Hospiitaala kana irratti haleellaan ennaa gaggeeffamuu kun yeroo sadaffaa ta’u isaati. Haleellaan kun Dilbata kaleessa ganamaan kan gaggeeffamee ta’u dubbii himtuun hosptaalichaa Rooytarsiif ibsanii jiru.


Koongoon Magaala Beenii Keessatti Dhoohinsi Boombii Dhaqabe

Ergaa boombiin lamaa magaala Koongoo Beenii keesatii bakka adda addaatii dhoohee boodaa mootummaan koongoo walgahii namootaa qibxata ha’aa kaasee dhorkeera. Akka haanga’onii biyyaii jedhanitti dilbata dheengaddaa namii baleessee baduuf of qophesse tokko bakka nammii itti heddumaatut doosudhaaf qophawaa ture. Guuyaadhuma sana boonbiin biraa dhoohee waldaa amantaa kaatolikii roqomsiise. Balaa boombii Kanaan namii du’ee yoo hin jiraannes mootumaan garuu walgahiin dhokamaa akka ta’e labseera. Dubii himaann waraana Koongoo akka jedhanitii namichii boobbii sana of irratii dhoosee lamii Ugaandaa fi miseensaa garee mormitootaa Alaayid Demokiraatiik Foors jedhamuuti. Kaayoon namichaa maal akka ta’e haanga’onii koongoo wantii jedhan hin jiru.


Somaliiyaan Garee Finxaaleyyii Ajjeechaa Raawwatan Jette Du’aan Adabde

Magaalaa Somaaliyaa waaltaa Galmudug keessatti kaleessa ganama haleellaa finxaaleyyiin raawwataniin namoonni 12 du’uu angawoonni naga eegumsaa Somaalyaa ibsanii jiran. Dhukaasa humnootii nagaa eegisisanii fi finxaaleyyii gidduutti ta’een immoo magaalaa Wisil keessatti yoo xiqqaate namoonni 30 ajjeefamuu isaanii fi kanneen keessaa sivilootaa fi jiraattonni kan keessatti argaman ta’uu angawoonni naannoo VOA sagantaa Afraan Somaaleef ibsaniiru. Haleellaan sun kan jalqabame gareen finxaaleyyii sun boombii konkolaataa irratti kiyyeeffame naannoo mooraa humnootii naga eegumsaatti ta’uu angawaan maqaan isaanii akka hin tuqamne gaafatan ibsaniiru. Wisil Galkaayoo irraa kibba gama bahaatti fageenya km 200 irratti kan argamtu yoo ta’u, bakka erga dhiyeenyaatii Al-Shabaab human keessatti jabeeffachaa jiru. \nHaleellaan sun raawwatamee sa’aatilee lama booda angawoonni naannoo Puntland namoota miseensota al-Shabaabii fi shorokeessummaa keessaa harka qabu jedhaman namoota 21 du’aan adababamuu isaanii ajajaan poolisii naannoo sanaa colonel Mumin Abdi Shire sabaa himaaf ibsaniiru.


Baankiin Adduunyaa Afrikaaf Qarqaarsa Ramade

Dhaabanii gamtaa afrikaa fi Baankiin adduunyaa talalii dhibee Covid 19 lamilee Afrikaa miiliyoonii 400 fayyadu bituudhaa fi rabsuu irratii wali galtee walin hojannaa umuu isaanii ibsaniiru. Akka hogantoota baankii adduunyaa keesaa tokko kan ta’an Axel van Trotsenburg jedhaniti, baankiin adduunyaa gargaarsaa doolara biiliyoonii 2 fi talaalii joonsen end joonsen isa al tokko qofa fudhatamu doozii miiliyoonii 400 Afrikaa dhaaf kennama. Gargaarsii kun tatamsa’iina covid 19 isaa dambalii sadaffaa ittisuudhaaf kan ooludhaa. Yeroo amma lamileen Afrikaa harka dhibba keessa harkii tokkooo gadi qoftii akka talalii argatan kan ibsan haangawaan baankii adduunyaa Trotsenburg axel Van, Afrikaan gara moggaatii dhiibamuu ishee dubatanii waan sirii hintaane kun sirra’uu akka qabu himaniiru. "Kun dhibee aduunyaa hundaati. Falaa fi frumaata adduuyaa hundaatu barbaachisa," jedhan. Gargaarsichi karoora Afrikaan qabdu isaa 2022 ti lammiilee Afrikaa harka dhibba keessaa haraka 60 talaaludhaa fi qophaa’ee hojii iraa oolchuudhaaf gargaara. Baankin adduunyaa amma dhuma ji’a waxabajii kanaatii biyyootan 50 keesatii sochii talaalii farra Covid 19 bituu fi raabsuu gargaaraa. Kana keessaa harka sadii irraa harki lama kan Afrikaati.