Nageenya Oromiyaa: Qondaaltota mootummaa Lixa Oromiyaatti eenyutu ajjeesaa jira?

Haleellaan addatti qaamoota nageenyaa fi aanga'oota mootummaa irratti Godinaalee garaa garaa Lixa Oromiyaa jiranirratti raawwachuu erga eegalee bubbuleera. Ajjeechaan akkanaa guyyaa saafaa, marfata magaalaa gubbaatti, ykn daandii guddaa namootni hedduun wal keessa yaa'an irrattillee ni raawwata. Torban darbe gaafa Jimaataa qondaaltonni mootummaa afur dhihoo magaalaa Najjootti yeroo ajjeefaman isa dura immoo torban Dilbata darbe poolisii hawaasaa tokko magaalaa Naqamteetti ajjeefameera. Poolisiin magaalichaa akka jedhetti osoo inni daandii cinaa taa'ee kophee qulqulleesifachaa jiruuti rukutamee kan ajjeefame. Waajjirri poolisii magaalichaa ajjeechaa kanaaf qaamni to'atame akka hin jirre BBC'tti himeera. Ajjechaan akkanaa garuu haaraa miti. Magaalaa Naqamtee keessatti ji'a Bitootessaa keessa hogganaan duraanii Dhimma Bulchiinsaa fi Nageenyaa magaalichaa Obbo Tashoomaa Gannatii mana isaanii fuulduratti daandii irra osoo dhaabatanii rasaasaan rukutamuun ajjeefamani ture. Ajjeechaa isaanii kanaan qaama to'atames tahe seeratti dhiyeesse poolisiin ifa hin taasisne. Dabalataan magaalichatti ji'a Sadaasaa darbe qorataa yakkaa magaalichaa kan tahan Komaandar Caalaa Dagaagaa ajjeefamaniiru. Yuunvarsiitii Wallaggaatti hoggansa ol aanaa irra kan turan Obbo Darajjee Olaanaas akkasuma rasaasaan daandii irratti rukutamuun ajjeefamaniiru. Dabalataan barnoota PhD isaa yuunvarsiitii Wallaggaatti xumuraa kan ture Hogganaan Itiyoo Telekoom Zoonii Lixaa Gammachiis Taaddasaas bifuma wal fakkaatuun mana isaa fuuladuratti rasaasaan ajjeefamuu maatii fi poolisiin magaaliitti BBC'tti himanii ture. Kanneen eeraman qondaalota mootummaa keessaa haa tahan malee magaalittiitti namootni hojii garaagaraa irratti bobba'an kaanis ajjeefamaniiru. Ajjeechaan wal fakkaataan akkasii magaalaa Dambi Doolloo, Gimbii, Shaambuufi magaalota aanaa kaan keessattis bifuma wal fakkaatuun raawwatamaa tureera. Haa tahu malee, battala ajjeechaan raawwatutti qaama akkasiitu raawwate ykn yakkamaan to'atamee seeratti dhiyaateera yeroo jedhamu hin dhagahamu. Ajjeechaan rasaasaan guyyaa bakka namootni hedduun jiranitti raawwatu akkamiin icciitii tahee hafuu danda'a? Gaaffii qondaalota mootummaaf dhiyeessinedha. Bakka ajjeechaan kun irra deddeebiin dhagahamu magaalaa Naqamtee yoo taatu Kantiibaan magaalittii Obbo Barisoo ajjeechaan akkasii safuu ummata keenyaallee kan cabsedha jedhan. Magaalittii keessatti ajjeechaan akkasii irra deddeebiin raawwachuun invastaroonni bakka sana akka hin dhufne akka godhu amanu. Bakkichis akka hin misoomne gufuu akka ta'u himu. Yeroo ammaa 'seer-maleessummaan ['anarchy]' akka malee dabaleera,' jechuun ibsu Obbo Barisoon. Haa tahu malee, ajjeechaan raawwatu sababa siyaasa tahuufi dhimma dhuunfaan tahuu adda baasanii himuuf nama rakkisa jechuun himu. Lixa Oromiyaa godinaalee Wallaggaa keessa loltootni duraanii ABO kanneen waamicha araaraa jaarsolii biyyaa fi abbootii Gadaa irraa hafan hidhatanii socho'u. Waraana mootummaa waliinis akka walitti bu'an himama. Haa tahu malee, humni magaala keessatti qondaaltota mootummaa irratti tarkaanfii ajjeechaa fudhatu kun eenyu? Qaamni gochaa kana raawwatu akkamiinis beekamuu fi to'atamuu dadhabe kan jedhu hubachuuf Itti Gaafatamaa Biiroo Dhimma Bulchiinsaa fi Nageenyaa Naannoo Oromiyaa Obbo Jibril Mahaammad gaafanneerra. Obbo Jibril humni riphee lolaa lixa Oromiyaa keessa socho'u ''damee hidhatee bosona socho'uu fi kan magaala keessaa shororkeessu qaba'' jedhan. Qaamni magaala keessa socho'u ajaja fudhachuun nama abalu jedhamu ajjeesneerra jechuun miidiyaalee hawwaasaa irratti maxxansaa oola waan taheef ofumaa ragaa of irratti bahu jedhan Obbo Jibril. Isaanis maqaa Abbaa Torbee, Sonsaa fi maqoota biroo walumatti gara shanii tahaniin beekamu jedhan. Isaan ajaja kan fudhatan ajajaa waraana hidhatee bosona jiru Marroo Dirribaa irraati jedhan. Ammaaf maqoota kaan ibsuun hin barbaachisu kan jedhan Obbo Jibriil, ''Abbaa Torbee jechuun damee shororkeessaa magaalaa waraana shanee bosona jiruuti'' jechuun himan. Kanaafis ajjeechaa qondaalota mootummaa Godinaalee Wallaggaa bakka garaagaraatti raawwataniif itti gaafatamummaa fudhatu jedhan. Qaamni haleellaa magaala keessatti raawwatu yeroo baay'ee hin mul'atu ykn salphaatti yeroo to'ataman hin dhagahamu. Rasaasa dhukaasanii erga ajjeesanii akkamiin to'atamuu dhaban kan jedhuuf Obbo Jibril yeroo hundumaa balleesanii deemu jechuu miti jedhan. Abbaa Torbee kanneen jedhaman badii geessisuuf osoo qophaa'aniis to'atamaa turan waan taheef meeshaa isaaniis argineerra jedhan. Kanaaf meeshaa addaa fayyadaman hin qaban jedhanii garuu tooftaan fayyadaman miliquuf haala mijeeffachuu isaaniiti jedhan. Namni qiyyeeffannaa keessa galu hojiif yeroo deemu ykn hojii irraa yeroo bahu waan taheef kana irraa of eeguuf qophaa'aa hin tahu jedhu. Qaamni haleellicha raawwatu ammoo bakka miliquuf mijatuufi salphaatti rukutuu danda'u waan qabataniif gochaa akkasii raawwataa turan jedhan. Haa tahu malee, ammaaf lakkoofsa isaa ibsuu hin barbaachisu malee namoota hedduu to'annee jirra, meeshaa isaanii waliin jedhan Obbo Jibril Mohaammad. Kanaanis leenjii addaas tahe meeshaa adda tahe fayyadaman irratti hin argine jedhan. Obbo Jibiril 'gochaan shororkeesitootaa' namoota aangeffamanii uummata tajaajilan irratti tarkaanfii fudhachuudha jedhan. Kun ammoo hawwaasa abdii kutachiisuufi mootummaan akka jilbeenfatu gochuuf kana raawwatu dha. Namoota caasaa nageenyaa keessa jiraniif ammoo haaraa miti jedhu. ''Namni caasaa nageenyaa keessa galu %50 murteessee gala. Kaayyoo isaa isa qofatu fiixaan baasa miti. Hamma danda'e irraa dalagee nama biraan ammoo kan fiixaan bahu tahuu danda'a.'' Yeroo ammaa kana haleellaan caasaa nageenyaa irratti gaggeefamu xiqqaatera kan jedhan Obbo Jibril caasaan mootummaas aanaalee Wallagga Lixaa naannoo qaamni hidhatee haalaan socho'aa turetti irra deebiin ijaarameera jedhan. Amma qaama shororkeessaa magaala keessa socho'u kana balleessuu kan dandeenyu madda isaa balleessudhani kan jedhan Obbo Jibril humna nageenyaan qofa osoo hin taane sammuu namaa irratti hojjechuuni jechuun ibsu. Kunis akka jalqabe himanii madda galii isaas balleessuudha jedhan. Sadarkaa Aanaatti qofa osoo hin taane sadarkaa gandaatti caasaan nageenyaa tajaajila kennaa jira kan jedhan Obbo Jibril sodaadhaanis baqatee hin bahu jedhan. Du'uus danda'a tajaajila kana keessatti jechuun himu. Namootni hoggansa irra hin jirre biroos tasa yeroo ajjeefaman ni dhagahama. Kun keesumattuu magaalaa Naqamtee keessatti bal'inaan dhagahamaa ture. Aanolee Wallagga Lixaa bakka garaagaraattis akkasuma namootni nagaan ni ajjeefamu. Jibba dhuunfaaf jecha namoota hoggansa keessa jiraatanis tahe namootni kaan maqaa kanaan wal irratti nama bitu oduu jedhu Obbo Jibril qaamni kun kallattiin ajajaja fudhachuun lubbuu namaa kan balleessan Marroo irraati jedhan. ''Daldaaltota tahanii namootni jara kana waliin hojjetan jiru. Caasaa mootummaa keessas namootni humnoota kanneen waliin hojjetan jiru. Isaan immoo odeeffannoo adda addaa kennu waan taheef kan manaa baheef yoo dhabu nama gara biraa balleessuu danda'a.'' Haa tahu malee, kun lakkoofsaan xiqqaadha jedhu Obbo Jibril. Qaamni qorannoo gaggeessuufi qaamni tarkaanfii fudhatu garaagara jedhan Obbo Jibril Mahaammad. Waggoota sadii darban keessa maqaa 'Abbaa Torbee' jedhuun maqaan namootaa tarree galuun maxxanfamee ajjeechaan raawwachuu kan jalqabe magaalaa Dambi Doolloo keessatti ture. Irra caalaan isaas bal'inaan achii dhagahamaa ture. Ajjeechaa raawwatamaniif mootummaan hidhattoota himatus dhaabni ABO's ta'e hidhattoonni dur dhaabciha jala turaniifi amma qofaa sosso'an garuu himannaa akkanaa ni balaaleeffatu. Tibbana mootummaan akka ibsetti bakkeewwan hidhattoonni sosso'an kanatti turtii waggaa tokko ol keessatti namoonni 770 du'anii yeroo argaman, kanneen 1,344 ammoo miidhamaniiru. Dabalataan, 72 kan ta'an hidhattootaan ukkaamfamaniiru jechuun ibsuun isaa ni yaadatama. Gareen mirga namoomaa Aminastii Intarnaashinaal badii hidhattootaan raawwatuuf mootummaan akka qoratu yaada dhiheessuun isaa ni yaadatama. Dhaabbati garee mirga namoomaa Humaan Raayitis Waach jedhamus kana dura himannaa hidhattoota irratti dhihaatu akka quba qabu BBC'f ibsuun isaa ni yaadatama.


Rakkoo nageenyaa Wallagga Lixaa: Dargaggoon fuudhaaf qophaa'aa ture waraana mootummaan ajjeefame jedhu maatiin

''Mucaakoof bakka hidhamee jirutti buddeena gaafan fuudhee deemu achiin dhabe... Ilma koo osoon barbaaduu ajjeefamee sharaan maramee bakkee keessattin arge,'' jechuun haati ilmisaanii jalaa ajjeefame BBCtti himaniiru. Dargaggoo Lalisaa Tafarii jiraataa Godina Wallagga Lixaa aanaa Ganjii ture. Torban lamaan darbe humna waraana mootummaa naannicha jiruun erga qabamee booda ajjeefamee akka argame maatiin BBCtti himan. Sanbata guddaa gaafa 02 bara 2012 A.L.Itti lafa gabaatti miseensota waraanaan qabame kan jedhan miseensotni maatii dubbisne, guyyaa lama booda gaafa Caamsaa 4 bara 2012 ajjeefamee bakkeerratti akka argame himu. Lalisaan gaa'ila dhaabbachuuf qophiirra akka tureefi kanumaaf kaadhimaa isaa argachuuf manaa akka bahe himu maatiin BBC'n dubbise. Harmeen Lalisaa Aadde Caaltuu Hundeessaa akka jedhanitti Lalisaan obboleettii isaa magaalaa Finfinnee jiraattu bira turee erga gara maatii isaatti deebi'ee ji'a lama hin caalu. Bara dhufu kana fuudhuuf jecha kaadhimaa isaa waliin mari'atanii guyyaa bultoo dhaabbatan beellamachuuf magaalaa Ganjii lafa gabaa deemee akka ture himu. ''Guyyaan isaa Sambata guddaadha. Otoo ishee fudhuuf jedhu waliin haasa'uu lafa gabaatti qabatan. Erga inni qabamee bakka inni itti hidhame jedhametti buddeena geesseefiin mucaa koo achii dhabe. Eenyuun barbaadda naan jedhan? Lalisaa Tafarii yoon jedhuun inni asii baheera naan jedhan. "Mucaan koo eessaan gale as jira, silaa osoo baheera tahee karaatti natti dhufa ture jennaan, maalittan siif beekaree jedhee.... jecha gadheen na ifate, miseensi waraanaa tokko,'' jedhu harmeen kun. Kana booda namootni barii harka walitti hidhanii gara Gudayaa [ganda naannichuma jiru] kanatti dabarsaniiru mee barbaadaa jedhaman. ''Kanumaan buddeenan isaaf jedhee fuudhee bahe ganda kaa'een osoon barbaaduu mucaan koo du'ee sharaadhaan kafanamee bakkee ciisa. Mucaakoo bakkeetti du'aasaattan bahe,'' jedhu harmeen Lalisaa Tafarii yaada BBC'f kennaniin. Dargaggoon maqaan isaa akka dhahamu hin feenee fi maatii keessaa tokko tahe Lalisaan sanbata guddaa qabamee guyyaa lama booda gaafa Caamsaa 4/2012 A.L.Itti ajjeefamuu BBCtti hime. Gaafa qabames gara kaampii waraanni keessa buufatee jiru kaampii Chaayinaa jedhamee beekamuutti akka geessan hime. Achitti bishaan guursisaa akka turanis himeera. Lalisaan fuudhaaf qophii akka jalqabeeruuf guyyaa qabames kaadhima isaa waliin akka tures hime namni BBC'n dubbise kun. Lalisaan hojii qonnaan akkoo isaa dabalatee harmee isaas hojjetee akka isaan deeggaraa ture himu harmeen isaa. Maatiin dubbisne ajjeefamuu isaa kana waajjira poolisiitti akka hin beeksifneefi qaama isaarra rasaasaan dhahamee ajjeefamuu himan. Kanaan dura takkaa hidhamees hin beeku kan jedhan harmeen isaa, yakkaanis barbaadamee hin beeku jedhu. Torbanoota muraasa dabraniif, keessattuu guyyoota dabran keessa haalli nageenyaa Wallagga Lixaa keessa jiru daran hammaachaa dhufuu, jiraattonii BBCf barreessan garagaraa ni dubbatu. Keessattuu jiraattonni BBC qunnaman Aanaalee Ganjiifi Laaloo Assaabiitti wanta tahaa jira jedhan, suuraa waliin nuuf erganii jiru. Suuraalee BBCf ergaman keessaa, manneen gubataniifi kaanis ni argamu - BBCn kana mirkaneessuu hin dandeenye. Bulchaan Godina Wallagga Lixaa dhimma kana irratti gaafataman Obbo Eeliyaas Ummataa ''dhimmi kun oolees bubuleera. Miidiyaaleefis ibsa kennaa turre. Amma gamaggama hojii misoomaa, qonnaa, carraa hojii uumuu ilaallatan irran jira, isa kana irratti osoo na gaafatte wayya,'' jechuun dhimma kanaaf deebii kennan akka hin qabnee fi waltajjiirra akka jiran himuun bilbila cufan. Haata'u malee, mootummaan naannicha keessatti hojii ol-aantummaa seeraa kabachiisuu hojjechaa jira jechuun Obbo Eliyaas Doyiche-Veeleetti himaniiru. Humnoonni nageenyaa mootummaa seera eegsisuurraan kan hafe rakkoon jiraatotarraan gahan hin jiru jedhan Obbo Eliyaas. Sababa walitti bu'insa humnoota mootummaatiifi hidhattoota gidduu tureen kanneen miidhaan irra gahe yoo jiraates qulqulleeffannoo ibsina jechuun Doyiche-Veeleetti himaniiru Obbo Eliyaas. Itti Aanaa Itti Gaafatamaa Biiroo Bulchiinsaaf Nageenyaa Naannoo Oromiyaa kan turan Koloneel Abbabaa Garasuu, amma dura ifatti aangoo kanarraa kahuun isaanii wanti ibsame hin turre. Akkuma yeroo kaan goonu deebii gamasaanii jiru barbaacha wayita bilbilleefitti, hoggansa nageenya Oromiyaa turan irraa ka'uu BBCtti himaniiru. Godinaalee Wallaggaa keessa rakkoo nageenyaa furuuf jecha oppireeshinii gaggeessaa akka ture mootummaan yeroo garaagaraatti himaa tureera. Qondaaltonni mootummaa naannoo Oromiyaa dhiyeenya kana hidhattoota naannicha keessa socho'an qulqulleessineerra jedhanii himanis, ammayyuu rakkoon nageenyaa akka jiru ammoo jiraattotni ni himu. Torban darbe kanas Obbo Mahaammad Amiin hojjetaa Waajjira Waldaa Hojii Gamtaa godina Harargee Bahaa kan tahan hojiif manaa bahanii ajjeefamanii akka argaman maatiin BBCtti himuun isaanii ni yaadatama. Gama biraan, Lixa Wallaggaa aanaa Laaloo Assaabiitti Kibxata darberraa kaasee tarkaanfii humnoonni nageenyaa mootummaa fudhataniin bakkawwan aanicha keessa jiran akka Waanjoo, Kelaayiifi Jaarsoo Daamotaatti lubbuun namoota shanii darbuu jiraattonni dubbachuu Doyiche-Veeleen gabaaseera. Dhaabbileen daldalaa dabalatee manneen jireenyaa afur gubachuu isaas namoonni qe'ee sana jiraatan ni dubbatu. Jiraataan maqaan isaa akka hin dha'amne barbaadu tokko Doyiche-Veeleetti akka himetti ummanni nagana bahee galuun isa haala baayyee yaaddessaa ta'e keessa jira jedha. Namoota manni jalaa gubate keessaa tokko kan ta'an Obbo Dassaaleny ogeessa fayyaa yoo ta'u, kilinika isaatu jalaa gubate. Obbo Kaffaaloofi Obbo Kidaanuu kanneen jedhaman ammoo hojii daldalaatti namoota bobba'an yoo ta'an, bunni isaanii osoo hin hafiin manneen isaanii jalaa gubataniiru. Namoota du'an keessaas Obbo Abbayaa Qalbeessa ogeessa fayyaa horii kan ta'an, Obbo Caalaa Gammachiis, barataa Margaa jiraataa magaalaa Waanjoo, Qannoo Efireem barataa Yunvarsiitii waggaa sadaffaa, akkasumas dubartiin Laaloo Assaabiitti ajjeefamte tokko keessatti argamu akka Doyiche-Veeleen gabaasetti.


Ajjeechaa Najjoo: 'Abbaa malee dhagaa baadhee guddiseen deebisee awwaalladhe'

Godina Wallagga Lixaa Aanaa Najjootti ajjeechaa raawwateen lubbuun namoota 4 yoo darbu sadii immoo madaa'anii tajaajila fayyaa argachaa akka jiran ibsame. Imaltoonni 10 konkolaataa tokkoon ganda baadiyyaa Aanaa Najjoo argamurraa gara magaalaa Najjoo osoo imalanii km 10 yeroo hafu ajjeechaan raawwatuu isaa qondaalli mootummaa BBC'tti himaniiru. ''Waliigala kan turan namoota 10. Kanneen keessaa kan du'an afuri, kan madaa'an 3 kan nagaan achi keessaa bahan namoota 3,'' jechuun bulchaan aanichaa Obbo Taliilaa Tarrafaa dubbataniiru. Namoonni du'anis ta'e madaa'an hojjettoota mootummaa waajjira gara garaa keessa hojjetaniifi qonnaan bultootaaf 'xaa'oo raabsuu' kan deemaniidha jedhan. Ajjeechaa raawwate kanaaf Obbo Taliilaan hidhattoota kana dura ABO jala turaniifi yeroo ammaa aanichatti sosso'an himataniiru. Ajjeechaan gaafa Jimaataa darbe Caamsaa 21, 2012 raawwate. Akka qondaaltonni himanitti qondaaltonni aanichatti ganda Amumaa Deeggarootti qonnaan bultoota rakkoo nageenyaa Naannoo Benishaangulitti dhaqqabeen buqqa'anif deeggarsa ergame kennuu dhaqan. Deeggarsi kuni dhaabbata miiti mootummaa kanneen rakkoo nageenyaan qe'ee irraa buqqa'anii turaniifi yeroo ammaa qe'eetti deebi'an gargaaruuf kan taasifamedha. Deebi'aa osoo jiranii garuu naannoo sa'aatii 9:35 irratti ganda Waaqgaarii bunaa iddoo addaa mana barumsaa Dongoroo Bunaa biratti, dhukaasni akka itti baname himu qondaaltonni. Namoonni du'an achumatti lubbuun isaanii darbuu himan Obbo Taliilaan. BBC'n qondaaltota irraa akka odeeffateetti kanneen du'an afur keessaa tokko, ogeessa yaala horii yoo ta'u, tokko immoo konkolaachisaadha. Kanneen lama hafan immoo waajjira Bulchinsaafi Nageenyaa keessa hojjetu. Kanneen madaa'an keessaa lamas waajjira bulchinsaafi nageenyaa keessa kan hojjetan yoo ta'an, kan biraa immoo ogeessa hooggansa waajjira sodaa balaa Aanaa Najjooti. Osoo deemaa jiranii ''jalqaba gommaa konkolaataa rukutani,'' kan jedhan Obbo Taliilaan, yeroo konkolaataan dhaabbatu hidhattoonni itti dhukaasuu himu. ''Jiraattota naannoo sanarraa akka adda baafannetti humni yeroo sana bakka sana socho'aa ture, gara nama saddeeti akka dhihaatudha. [Humnoota nageenyaa irraa meeshaa waraanaa afuris fudhatanii deemaniiru.'' ''Warreen kaan konkolaataan akka dhaabateen baqatanii harkaa bahani. Warra harkaa bahuu hin dandeenye garuu ajjeesaniiru. Kan rukutamanii lafatti hafan immoo du'aniiru jedhanii dhiisanii deeman,'' jechuun himan. Erga ajjeechaan raawwatee booda Raayyaan Ittisa Biyyaafi Humni Addaa [Oromiyaa] sakatta'insa gaggeessaa jiraachuu himaniiru. Ta'us, kan to'atame jiraachuu hin ibsamne. Ajjeechaan akkanaa Aanaa Najjoo keessa yeroo raawwatu kuni kan duraa miti. Bara darbe namoota shan, lammiilee biyya alaa dabalatee, ajjeechaa raawwateef mootummaan hidhattoota himateera. Hidhattoonni garuu himannaa kana ni balaaleeffatu. Ajjeechaa bara darbe as aanichatti qondaaltota biroo irratti ajjeechaan raawwateera kan jedhan bulchaan aanichaa, yeroo dhihoo asitti sababa haleellaan raawwateef akkanaan ibsu. Duula mootummaan ji'oota muraasa darbanif gaggeesseen nagaan bu'uu kan himan qondaalli kuni booda kana rakkoon akkamiin akka mudate himu. ''Amma dhiheenya kana garuu humni kuni [hidhattoota] karaa Lixa Oromiyaa keessaa Dambi Dolloo gara Najjootti galaa akka jiru odeeffannoo dhageenye,'' jechuun himu. ''Yeroo ammaa kanaa xiqqoo sochiin isaanii waan jiruf ummanni sodaa nageenyaa keessa jira,'' jechuun kan ibsan bulchaan aanaa, ajjeechaa raawwateen hojjetoonni mootummaas yaadda'uu ibsu. ''Sodaan uumameeti jira. Namni gara baadiyyaatti paatiroliidhaan [eegumsa nageenyaa] alatti socho'uu hin danda'u,'' jechuun himaniiru. Namoota afur ajjeefaman keessaa tokko Abdii Abarraati. Abdiin akka maatiin jedhanitti reefu umriin isaa 21 dha. Erga hojii konkolaachisummaa argates reefu torban sadiidha. Isa dura magaalaa Najjootti bajaajii namaa oofuun jiraata ture. Hojii amma argateen mindaallee hin nyaanne jedhu maatiin. Obboleessa isaa hangafaa akka ta'e kan himu Teedii Abarraan waa'ee Abdii yoo himu hirqinfachaati. ''Innis abbaa malee guddate dhalli isaa kunoo abbaa malee… wayyoo haadhookoo abdiikoo,'' jechuun boo'ichaan ibsa. Abdiin ilma waggaafi ji'a lamaa akka qabu BBC'tti kan himan maatiin, duuni isaa itti himamuu guyyaa tokko dura isaan dubbisee ture. ''Roobii dhufee bule Kamisa asii deeme. Jimaatadha duuti isaa. Sambata duraa ganama reeffa isaa fidani,'' jechuun hojii ijaarsaan akka of jiraachisu kan himu Obboleessi isaa Teediin dubbata. Ta'us, sababa ajjeechaa akka hin beekne hima. ''Tokkitti haadhookoo dhagaa baadhee dhagaa cabsee guddifadhe dhabe.'' ''Abbaa malee dhagaa baadhee haadhookoo guddiseen haadhookoo abdadhuun deebisee awwaalladhe. Carraan nu qaqqabe mana diinaayyuu hin gahin,'' jechuun hima. Waggoota muraasa darbaniif Lixaafi Kibbi Oromiyaa rakkoo nageenyaa uumameen namoonni lammiilee nagaa hedduufi qondaaltota dabalatee lubbuu dhabaniiru. Ajjeechaawwan raawwataniif mootummaan hidhattoota yeroo himatu, hidhattoonnis waraana mootummaa himatu. Ajjeechaa lammiilee nagaa irratti raawwatuuf jiraattonni humnoota nageenyaa mootummaafi hidhattoota dur ABO jala sosso'aa turan himatu. Biiroon Bulchinsaafi nageenyaa Oromiyaa tibbana waggaa tokko olif bakkeewwan hidhattoonni sosso'anitti namoonni 770 du'anii yeroo argaman, kanneen 1,344 ammoo miidhamuu ibseera. Dabalataan, 72 kan ta'an hidhattootaan ukkaamfamaniiru jechuunis himaniiru.


Fayyaa Beeyladaa: Booranatti sa'a baqaqsani wal'aanutti milkoofne jedhu ogeeyyiin

Godina Booranaa Aanaa Dhaasitti wal'aansa baqaqsanii yaaluu sa'aatii lama fudhate sa'a tokkoof taasifameen milkaa'uu ogeyyiin fayyaa beeyladaa anichaa himan. Wal'aansi baqaqsanii yaaluu kanaan sa'a kana keessaa qarxaasiin (pilaastikiin) kiloogiraama 20 ulfaatu baheera jedhu. Waajjira eegumsa fayyaa beeyladaa aanaa Dhaas irraa yaala kana kan dursaa turan Dr Firaa'ol Waaqoo hojiin kuni sa'aatii dheeraa akka itti fudhate himan. Tajaajila baqaqsanii yaaluu kana irratti ogeessonni fayyaa beeyladaa torba kan hirmaatan yoo ta'u sababa qarxaasiin kuni guddaa ta'eef garaa sa'a tanaa keessaa baasuun qofti sa'aatii lama itti fudhateera. Meeshaa tajaajila baqaqsanii yaaluu kuni ittiin raawwatan deeggarsaan argachuu kan himan Dr Firaa'ol yaaliin akkanaa kuni kan jalqabaa ta'uus dubbatu. Abbaan qabeenyaa sa'a baqaqsanii yaaluun qarxaasiin keessaa bahe tanaa Aab Areeroo Carii jedhamu. "Sa'a kanarratti garaanshii yeroo yeroodhaan waan bokokuuf pilaastika nyaachuu hin haftu jedheen ogeessota kana bira geesse," jedhan. "Sa'a tanarratti baqaqsanii yaaluun yoo duutes yoo fayyites jedheetuman itti kenne" jedhu. Pilaastikiin beeyladoota keenya baay'ee miidhaa jira jedhu Aab Areeroon. "Horsiisee bultoonni kaan horiin isaan haala wal fakkaataan dhibaman kanarraa ilaalanii akka beeylada isaanii ilaalchifataniifan akkas godhe" jedhan. Sa'attiin kuni amma fayyummaa gaariirra jiraachuu kan himan Aab Areeroon, qarxaasiin hamma kana baay'atu garaashee keessaa bahee lubbuun hafuutti gammadeeras jedhan.


Hayimaanot Badhaadhaa: Shamarree hospitaala Xiqur Ambassaatti ajjeefamteef maatiin haqa gaafatan

Mootummaan ajjeechaa hospitaala Xiqur Ambassaa keessatti shamarree Hayimaanot Badhaadhaa irratti raawwate hatattamaan qoratee akka adda baasu maatiin gaafatan. Shamarreen kun Kibxataa Caamsaa 26, 2020 sa'aatii 11 irratti reeffi ishee kutaa laaboraatoorii hospitaalichaa keessatti argamuu Komiishiniin Poolisii magaalaa Finfinnee beeksiseera. Guyyaa tokko dura Wiixata mooraa hospitaalichaa keessatti laaboraatorii gamoo bulchiinsaarratti argamu keessatti qorannoo gaggeessaa bakka turtetti, haala suukanneessaa ta'een, meeshaa qara qabuun waraanamtee ajjeefamuushee hime poolisiin. Namoota ajjeechaa kanaan shakkaman afur to'annoo jala oolchuus himee jira. Maatiin shamarree Haayimaanot Badhaadhaa Magaalaa Adaamaa ganda Gooroo jiraatu. Waggaa torba dura kan iddoo duraan jiraachaa turaniifi bakka dhaloota Hayimaanoot magaalaa Matahaaraa irraa gara Adaamaa galan. Abbaan Hayimaanoot Obbo Badhaadhaa Fayyisaa, intalli isaanii Yunivarsiitii Miizaan Teeppii irraa A.L.I bara 2009 muummee barnoota Kilinikaal Faarmasitiin qabxii olaanaan eebbifamtee barsiisummaan achumattii qaxaramtee akka turte himu. Boodas digirii lammaaffaa ishee hojjechuuf gara Xiqur Ambassaa seenuu BBC’tti himan. ‘’Barnoota ishee digirii lammaffaa bara 2010 irraa eegaltee bara kana ji’a Waxabajjii keessa eebbifamuuf 'research' ishee deddeebi’aa hojjechaa turtee,’’ jedhu Obboo Badhaadhaan. Kutaa tokkoo kaastee hanga yuunivarsitii galtuutti tokkoffaa bahaa turte jedhu cimina intala isaanii yoo ibsan. Haayimaanoot guyyaa gaafa Wiixataa Laaptooppii fi moobayila ishee qabattee hojii qo’annoo ishee hojjechuuf gara Laaboraatoorii muummee Faarmasii mooraa Xiqur Ambassaa jiruutti imaluu ishee obbo Badhaadhaan gaddaan guutamanii dubbatu. ‘’Naannoo sa’aa shaniitti bantuu laaboraatoorii faarmaasii advaayizara (gorsaa) ishee maqaa isaa amma hin beeknerraa fudhattee seente, namootni hin beekamne itti seenanii mucayyoo kiyya na jalaa ajjeesanii, qalanii. Morma na jalaa gorra’ani akka horiititti,’’ jedhu. Mucaan isaanii ‘’hospitaala beekamaa akka biyyaatti hin jira jedhamu’’ keessatti haala sukkaneessaa ta’een akkanaan ajjeefamuun ishee hedduu akka isaan gaddisiise himan. Laaptooppiin, bilbilli moobaayilaafii cheekiin qarshii 5,000 ji’a lama dura kennaniifi ture fudhatamuu Obbo Badhaadhaan BBC'tti himaniiru. Cheekii saniin baankii irraa maqaa nama biraatiin maallaqni sun baasii godhamuus himu. Haayimaanoot Wiixata erga manaa baatee manatti osoo hin deebi’iin buluu ishee obboleettiin Haayimaanoot bilbilaan obbo Badhaadhaatti himti. Obbo Badhaadhaan tarii hirriyoota ishee bira deemtee bulte jennaanis lakki achi hin deemne jedhaman. Osoo kanaan jiranii damee baankii maallaqichi irraa baafame irraa bilbilli bilbilamee Haayimaanotiif cheekii birrii 5,000 kennitaniittuu jedhamanii gaafatamuu yaadatu. Isaaniis eeyyen jedhani mucaan isaanii nagaan lubbuun jirtii jedhanii abdii horatan. Booda obboleettiin Haayimaanoot lakki waan kana sirriitti hordofaa jennaan gara baankichaa deemanii yeroo gaafatan namni biraan maallaqa cheekiirratti barraa’e gara maqaa ofiitti naanneffatee maallaqichi baasii godhamuun beekame. Rakkoo kana Poolisittii gabaasuuf isaan imallarra jiranii, obboleettii Haayimaanotitti gorsaan Haayimaanoot bilbila bilbiluu dhagahan. Gorsaan Haayimaanoot, balballi laaboraatoorii cufaa ta’uu fi ifaan banaa akka jiruufi Hayimaanot furtuu akka hin deebisneef obboleettitti himan. Obbooleetiin ishees gara jirtu akka hin beekne itti himti jedhu obbo Badhaadhaan. Intala isaanii kan biroo kana waliin gara Xiqur Ambassa deemanii hanga poolisiin qaqqabu erga eeganii booda balballi bantuu biraan yoo saaqamu reeffa intala isaanii argu himu. ''Yoo bananii laalan mucayyoo kiyya mormi qalamee, dhiigni lafarratti gadi jigee, isheenis duute ture.’’ ‘’Hospitaala guddaa kana keessatti intalli koo akkamitti akka qalamte, eenyu fi maaliif akka qalamtellee hin beeku,'' jedhu. ‘’Mucaan koo nama siyaasaa miti. Anis nama siyaasaa miti. Hojjetaa mootumaan ture,'' jedhanii, hojii mootummaa dhiisanii amma mana kuusaa qorichaa qabaniin maatii isaanii akka bulchaniis dubbatu. ''Intalli koo qabxii guddaadhaan eebbifamtee Yunivarsiitii Miizaan Teeppiitti qacaramtee, yeroon na xoorti jedhee abdadhetti na jalaa qalamte,’’ jedhu. ‘’Biyya nagaa keessatti nama dhiiga mucaa koo dhangalaasee ajjeese kana mootummaan akka adda naa baasuun gaafadhaas,’’ jedhu. Obbo Badhaadhaan maqaa nama 'endorsement' ykn maqaa naanneffachuun maallaqa intala isaaniif kennanii turan baafatee fi ragaalee kaaniis poolisiif dabarsanii kennuu himanii, nama ishee ajjeesa jedhanii shakkanillee akka hin qabne ibsan. Namni intala isaanii ganna 28 ajjeese rakkoon isheen uumtellee osoo jiraatee, poolisiitti himachuufi isaan qunnamuu osoo danda’uu maaliif akka ajjeefamte hiibboo itti ta’uullee himan. ‘’Erga hojii qabattees mindaa isheerraa abbaa kiyya na jalaa miidhamte jetteet qarshii naa ergiti,’’ jedhu. Amala gaarii qabduun hawaasa naannoo biratti akka beekamtuu fi ‘’nama hin loltu, namatti hin dubbattu, ol jetteellee nama hin ilaaltu’’ jedhu. Obboleessi ishii injinar Taaddasaa Badhaadhaa ajjeechaan obboleettii isaarra gahe kun akkamiin akka raawwate wanti beeknu hin jiru jedha. "Hospitaalli Xiqur Ambassaa hospitaala mootummaati, hospitaala kana keessatti wanti akkanaa raawwatamuun baay'ee nu gaddisiisee jira." Mootummaan waan hospitaala kana keessatti raawwate kana karaa jiru hunda akka qoratu gaafanna jedhe. Hayimaanot mana isaaniif mucaa lammataa akka taate kan himu injinar Taaddasaan, waliin akka guddataniifi isaafi maatii kaanis akka gargaaraa turte hima. "Kana booda abbaan koos waan nama ta'u natti hin fakkaatu, haatis akkasuma. Ishee dhabuu keenyaan rakkoo guddaa keessa seennee jirra." "Gadda guddaatu nutti dhagaahame, nama biraarra wanti akkanaa akka gahu hin barbaannu," jedha. Haayimanoot nama gaarii fi barattuu cimtuu akka turtellee dubbata obboleessi.


Eegduun Paarkii Gaarreen Baalee badhaafaman eenyuu miidhaa irraangahee?

Reenjariin waggoota dheeraaf Paarkii Biyyaalessaa Gaarreen Baalee eegaa turan dhihoo hojiirratti miidhamuu isaanii BBC'tti himaniiru. Obbo Hajjii Eebu eenyuniifi maalif miidhaman? "Mataa na buruqsaniiru. Harka bitaa fi luka bitaas na dhahaniiru. Luka takkittii yeroo sadi natti deebisanii na jigsan. Qawwees na harkaa fudhatan" jedhu Obbo Hajji Eebu Namni kun waggoota 41 darbaniif Paarkii Biyyaaleessaa Gaarreewwan Baalee keessatti hojii eegdoo fi to'anna hojjechaa turaniiru. Obbo Hajji Eebu ciminaaf kutannoo hojii isaanii irratti agarsiisaa turanif bara 2019 badhaasa 'African Ranger Award' fudhataniiru. Haa ta'u male Wiixata Caamsaa 24 bara 2012 halkan hojiif bahanii wanti isaan mudate miidhaa qaamaa cimaa irraan gaheera. "Mataan koo hodhamera. Lukni koos lafee qofa rabbi na baraare malee foonsaa bilchaatee waan ibiddaan danfisan fakkaata" jedhu Obbo Hajji Eebu. "Dugdarras na dhayanii lafeen dugdaakoo gadi taa'uu fi ol ka'uu na rakkisa" jechuunis himu. "Wiixata halkan keessaa sa'aa shan irrattii hojii eegdoo fi to'annoo paarkichaaf baane. Sana boodas namoota paarkicha barbadeessuuf halkan horii itti oofanii tikfatan agarre qabne" jedhu Obbo Hajjii Eebu jalqabbii taatee Wiixataa yeroo ibsan. Obbo Hajjii waahillan isaanii walin ta'uun horii tilmaamaan 300 ta'an fi seeraan ala gara paarichaa seensifamanii dheedan qabuu isaanii himu. Namootni bifa kanaan paarkichatti loon gadhiisun dheechisan qonnaan bulaa naannoo paarichaa jiraatan osoo hin taanee namoota hojii horii bitanii gabbisanii gurguruu irratti bobba'an ta'uu bakka bu'aan hogganaa Paarkii Biyyaaleessaa Gaarreewwan Baalee Obbo Shaamil Kadir BBCti himaniiru. "Sana booda namootni kun lola nurratti kaasan. Iyyanii namoota isaan gargaaran waamanii horii humnaan nu harkaa fudhatan. Sana boodas akkamitti nagahaan galan jedhanii ulee fi dhagaadhaan nu reeban. Rasaasa gara samiitti ol qabnee dhukaasnus nurraa deebi'uu didan" jedhu Obbo Hajji Eebu. Hojjetootni eegdoo fi to'annoo paarkichaa balaa walitti bu'iinsa garee lamaanin uummamuu danda'u hambisuuf baqachuuf jedhanis Obbo Hajjii fi eegdootni  muraasni biroon haleellaa jalaa miliquu hin dandeenye. Obbo Hajjin wanta uummame yeroo ibsan "balaa biraa keessa seenuf waan hin barbaadnef jalaa yeroo dachaanu nu biraa hafuu didan. ''Anas konkolaataa seenuu na hanqisanii addatti na qabanii na reeban. Namni 40 yookin 50 ta'u triikaa narratti ibsaa na marsanii ulee fi dhagaa narratti darbatan. ''Mataa na buruqsaniiru. Harka bitaa fi luka bitaas na dhahaniiru. Luka takkittii yeroo sadi natti deebisanii na jigsan. Qawwees na harkaa fudhatan" jedhu. Bifa kanaan erga reebamanii booda namootni isaan beekan lafaa isaan kaasanii mana yaalaa akka isaan geessan Obbo Hajjii Eebu BBCti himan. Namoota Obbo Hajjii miidhan keessaa namni tokko to'annaa seeraa jala ooluu fi namootni saddet immoo barbaaddamaa akka jiran bakka bu'aan hogganaa Paarkii Biyyaalessaa Gaarreewwan Baalee Obbo Shaamil Kadir BBCti himaniiru. "Qawween Obbo Hajjii jala fudhatamees deebi'eera" jedhan. Obbo Hajjii Eebu hojii eegdoo fi to'annoo Paarkii Biyyaalessaa Gaarreewwan Baalee hojjechuu erga eegalanii as yeroo garaagaraatti reebichi fi miidhaan irratti raawwatamaa akka ture himu. "Waggaa 30 dura paarkii keessatti dhahameen ture. Lafa kiloomeetira 10 gahu osoo dhiigni kiyya jiguu mana yaalaa na geessan" kan jedhan Obbo Hajjii dhiigni baay'ee dhangala'uu isaarraa kan ka'e of wallaalanii akka turanis dubbatu. Isa boodas bifuma wal fakkaatun reebichi irratti raawwatamuusaa himu. Yeroo sanatti namoota miidhaa irraan gahan gama seeratti dhiyeessuurattillee hanqinni akka jiru kan himan Obbo Hajjii "amma garuu qaamni seeraa yakkamtoota kallattiidhaan hordofee seeratti dhiyeessaa jira" jedhu. Reebichi namootaan eegdota paarkicha irratti irra deddeebin raawwatamus kan isaan gaddisiisu ta'uu dubbatan. Paarkii Biyyaalessaa Gaarreewwan Baalee keessatti loowwan gadhiisuun marga dheechisuun rakkoo yeroo dheeraa ammallee hin dhaabbanne ta'uu Obbo Hajjii Eebu dubbatu. Rakkoon kun beelladoota bosonaa fi qabeenya uummamaa paarkicha keessatti argamanif yaaddoo ta'uu isaas himu. Bakka bu'aan hogganaa paarkichaa Obbo Shaamil Kadir qonni fi ijaarsi seeraan alaa rakkoolee ijoo ta'uu fi bara 2012 keessas manneen karaa seeraan alaatin paarkicha keessatti ijaarraman 400 ol akka diigaman taasisuu isaanii BBCti himan. "Loowwan 700,000 ol paarkicha keessa akka dheedan ragaa qabna" kan jedhan Obbo Shaamil dallaa fi lafa qonnaa hektaara 450 ol ta'u irratti adeemsifamaa ture dhaabsisuu fi diigun tarkaanfiin fudhatamuusaa himan. Miidhaa egdoota fi to'attoota paarkichaa irra gahu ilaalchisees "hojiin namootni kun hojjetan hojii eegumsaa fi olaantummaa seeraa mirkaneessuu ta'us eegdotni paarkichaa meeshaa waraanaa gahaa fi ammayyaa'aa hojii isaanii ittin hojjetan hin qaban" jedhan. Obbo Hajji Eebu yeroo ammaatti umriinsaanii waggaa 59 ta'ee sooramatti dhiyaachaa jiranis fedhii fi jaalalli hojii isaaniitif qaban ammallee akkuma durii ta'uu BBC'tti himaniiru.


Itoophiyaan dhugummaa gabaasa Aminastii Intarnaashinaal qorachaa akka jirtu beeksiste

Mootummaan Itoophiyaa gabaasa tibbana gareen mirga namoomaa Aminastii Intarnaashinaal baase irratti qorannoo taasisaa akka jirtu beeksise. Abbaan Alangee Federaalaa Adaanach Abeebe ''Mirga namoomaa kan kabajnuufi kabachiifnu haqaafi ummata keenyaaf jenneeti,'' jechuun gabaasicha qorachuun maaliif akka barbaachisu fuula fesbuukii isaanii irratti barreessaniiru. Gabaasicha booda qaamni mootummaa federaalaa yaada yeroo kennu kuni kan duraati. Kana dura Naannoon Oromiyaafi Naannoo Amaaraa ''gabaasa guutuu miti. Loogii qaba,'' jechuun gabaasicha akka hin fudhanne ibsaniiru. Dhaabbatichi qorannoo taasise irratti mootummaan qorannoo taasisee deebii kennuuf osoo juruu gidduutti ibsichi bahe jechuun Aadde Adaanach himaniiru. Dhaabbatichi gama kaaniin deebii mootummaa eegaa erga tureen booda gabaasicha gadhiisuu isaa ibseera. ''Hojiin dhugummaafi walabummaa gabaasa Aminastii Intarnaashinaal erga qoratamee booda akka mootummaan fudhatu,'' ibsaniiru. Bakka soba ta'e yookiin arbeefamuu kan gabaafamee yoo ta'e immoo dhaabbaticha waliin mari'achun sirreeffamuf akka yaalamu ibsaniiru. Yoo ta'u baate ummanni Itoophiyaafi addunyaan akka baru ni taasifna jedhaniiru. Erga MM Abiy Ahimad aangootti dhufani as gabaasa duraa baaseen Aminastiin hidhattoota mootummaa lammiilee nagaa 39 seera dura osoo hin dhiheessuun ajjeese jechuun himateera. Kanneen Godina Gujiitti haala kanaan ajjeefaman keessaa tokko bilbilli isaa walgahii irratti waan iyyeef qofa kan ajeefame akka ture eera. Gama kaaniin, ajjeechaa saba Qimaant irratti raawwaten hidhattootta kan himate yoo ta'u qaamoleen mootummaas osoo dhaabsisuu danda'ani itti dhiisani jechuun himateera. Haa ta'u malee, ajjeechaawwan hedduu biroo Muddee 2011 - Muddee 2012 raawwatan gabaasa keessa hin jirani. Dabalataan badii hidhattootaan qaamolee nagaafi qaamolee mootummaa irratti gahu hin gabaasne jechuun mootummaan Naannoo Oromiyaa walabummaa gabaasa kanaa gaafateera. Hogganaan Biiroo Bulchinsaafi Nageenya Oromiyaa tibbana akka ibsetti bakkeewwan hidhattoonni sosso'an kanatti turtii waggaa tokko ol keessatti namoonni 770 du'anii yeroo argaman, kanneen 1,344 ammoo miidhamaniiru jedheera Dabalataan, 72 kan ta'an hidhattootaan ukkaamfamaniiru jechuun ibsuun isaanii ni yaadatama.


Mootummaa Naannoo Oromiyaa: 'Miseensonni 'Abbaa Torbee' ragaa waliin to'ataman'

Komishiniin Poolisii Oromiyaa Lixa Oromiyaafi iddoowwan garaa garaatti namoota ajjeechaa, akkasumas saamicharratti bobba'un shakke 48 to'achuu beeksise. Kunneen maqaa 'Abbaa Torbeetin' socho'aa turani jechuun Komishinarri Itti - aanaa akkasumas Hogganaa damee qorannoo yakkaa Girmaa Galaan miidiyaaleef himaniiru. Bakkeewwan shakkamtoonni badii raawwatan jedhamee himamees Godina Qeellam Wallaggaa, Magaalaa Naqamteefi magaalaa Buraayyuudha. Akka poolisiin jedhetti namoonni kuni badii raawwatan 'amananiiru'. Hogganaan Biiroo Kominikeeshinii Oromiyaa Obbo Geetaachoo Baalchaa ''namni ragaan irratti hin jirre to'atame hin jiru,'' jedhan. ''Sagalee isaaniin gocha sana raawwachuu isaanii kan dhugoomsanidha.'' Kunneenis ''humnoonni maqaa abbaa torbeetin of moggaasanii gochaa shororokeessummaa magaalaa keessa raawwataniifi ajjeechaa,'' raawwatanidha jechuun ibsaniiru. Kanneen to'atamanis 'kan raawwatan, kan qindeessaniifi qooda keessatti kan fudhatanidha.' Wanti raawwataa jiru 'gocha diinummaati' kan jedhan Obbo Getaachoon badii ''dhaloonni dhalootarratti walii waliisaarratti raawwatamaa jirudha,'' jechuun seeraan akka gaafataman ibsaniiru. ''Namni lafumaa ka'e ajjeechaafi qaama hir'isuu raawwatu kun balaaleffatamuu qaba.'' Poolisiin akka ibsetti kanneen badii ajjeechaan shakkaman kunneen tooftaalee afuritti fayyadamu. 'Tooftaa hidhannoo bosona keessaa, maqaa Abbaa Torbeen abbootii qabeenyaafi aanga'oota mootummaa ajjeesuu, aktivistii ta'un miidiyaa hawaasummaa gubbaa barreessuu, akkasumas filannoorratti hidhannoo fayyadamuuf kan qophaa'aa turanidha,' jedhameera. Komishinar Itti - aanaa Girmaa Galaan, hanga ammaatti Godina Qeellam qofatti namoonni 212 garee hidhatee socho'uun miidhamuu ibsaniiru. Magaalaa Sayyoo keessattis namoonni 114 humna hidhatee socho'uun ajjeefamuu himan. Turtii waggaa tokko caalu keessatti bakkeewwan hidhattoonni kana dura ABO jala turaniifi amma akka qofaa bahan himan socho'anitti namoonni 770 yeroo ajjeefaman 1, 344 miidhamaniiru. Dabalataan, 72 kan ta'an hidhattootaan ukkaamfamaniiru jechuun ibsuun isaa ni yaadatama. Ajjeechaa yeroo garaa garaatti qondaaltota mootummaa akkasumas namoota nagaafi invastaroota irratti raawwatuuf mootummaan garee 'Abbaa Torbee' himata. Miseensonni garee kanaa hidhamuun isaanii yeroo himamuus kan duraa miti. Garuu eenyudha? Hogganaan Biiroo Bulchinsaafi Nageenya Oromiyaa Obbo Jibriil Mohaammad gareen kuni 'damee waraana hidhatee bosona jiruufi magaalaa keessa socho'udha' jechuun ibsaniiru. Gareen kunis hidhattoota gama Lixa Oromiyaa socho'an ajaja jedhamee kan amanamuufi maqaa Marroon kan beekamun kan ajajamudha jedhaniiru. Gareen kuni garuu yeroo gara garaatti himannaa akkanaa ni balaaleeffata. Ta'us, gareen Abbaa torbeefi garee sonsaa jechuun of waamu ergaan fuula Fesbuukii irratti barreessuun hidhattoota waliin akka quba qaban agarsiisa. Mootummaan yeroo garaa garaatti miseensota garee kanaa akka hidhe himus ajjeechaan garuu hin dhaabbanne. Torban darbe magaalaa Najjootti qondaaltonni mootummaa afur yoo ajjeefaman 3 madaa'aniiru. Sadiimmoo miliqani jalaa bahuu qondaaltonni kan himan. Torban kanammoo magaalaa Naqamteetti poolisoonni lama garee kanaan haleellaan irratti raawwate kan jedhame yoo ta'u tokko lubbuun darbuun isaa ni yaadatama. Oduulee walitti dhihaatan:


Koronaavaayiras: Dhimma barnootaafi qormaata bara kanaa maaltu yaadamaa jira?

Sababa Covid-19n Itoophiyaa keessatti barnootni idilee dareetti kennamu sadarkaa hundatti erga adda citee ji'a sadii ta'eera. Hogganaa Itti-aanaan Biiroo Barnoota Oromiyaa Obbo Efreem Tasammaa BBC'tti akka himanitti, dhimmi qormaata kutaa saddeettaffaa silaa tibba kana kennama ture garuus ammatti wanti yaadame hin jiru jedhan. "Qormaatnis ta'e barnootni bara kanaa sababa koronaavaayirasiitiif adda waan citeef ammatti kana jedhanii dubbachuufuu nama rakkisa. Barnootnuu yoom banama kan jedhu guyyaansaa gaafa dhibeen kun too'atamerratti hundaaha," jedhan. Sadarkaa naannootti kan kennamu qormaanni kutaa 8ffaa bara kanaa sadarkaa kennuuf nama dandeesisurra waan hin jirreef qophiin taasifame tokkoyyuu akka hin jirres himan. "Biyya kanatti koronaavaayirasiin too'atameera yeroo jedhamee labsamedha barnootni kan jalqabamu. Dhimmi qormaataas erga barnootni sirnaan kennameen booda kan hojiirra oolu taha," jedhan. Yeroo ammaa kanattis barattootni sababa dhibee kanaatiin barumsa adda kutan barnootarraa akka hin fagaanneef teeknolojiidhaan dhiheessuun jalqabamuu himu. "Amma kan itti jirru miidiyaaleedhaan, telegramiifi website dhaan dokumentoota barnootaa qopheesinee dhiheessaa jirra. Fakkeenyaaf, Telegramiirratti qormaata shaakallii gadhiisaa jirra. Kun akka barattoonni barnootarraa hin fagaanneef," jedhan. Barnootni amma teeknolojiidhaan deeggaramee kennamu kun barattoota naannoo magaalaa jiran dhaqabuu kan dandeesisu ta'us, kanneen carraa kana hin qabne akkamiin fayyadamu jennee gaafannee turre.Isaaniis yoo deebii kenna: "TV fi Telegram yaa hafuutii uummanni raadiyoo hin qabneyyuu akka jiru ni beekna. Ta'us ammatti carraa qabnu kanaan hammuma gahuu dandeenyuuf qaqabuuf yaalii gochaa jirra," jedhan. Iddoowwan taajajiloonni kunneen hunduu qaqqabuu hin dandeenyetti ammoo kitaabotni barnootaa barattootaaf akka hiramu ta'aa jiraachuus eeran. Barnootni amma malawwan adda addaatiin kennamaa jiru kun garuu akkuma barataan yeroosaa lafatti hin balleesineef malee akka barnoota idileen baratameetti kan lakkaahamu akka hin taanes himan. "Barnootni amma teeknolojiin kennamu kun barataan barumsa baratee kutaadhaa kutaatti ittiin darba jechuu miti. Seerri biyya kanaa barataan walqixa daree keessa seenee barachuu akka qabu hima. Barnootni idileen barsiisaafi barataan gaafa walitti dhufan jalqabama. Dareedhaa dareetti darbuunis gaafasi," jedhan Obbo Efreem.


Addisuu Araggaa: ''ABO'n waraana bifa haaraan leenjisaa jira''

ABO'n karaa nagaa qabsaa'uuf erga biyya galees godinaalee garagaraa keessatti ammoo bifa haaraan loltoota leenjisaa jira jedhan waajjira giddu galeessaa ODPtti hogganaan ijaarsa fi siyaasa baadiyyaa Obbo Addisuu Araggaa. Mootummaa fi ABO'n Asmaraatti karaa nagaa qabsaa'uuf waliigalanis uummanni dhimmi waliigaltee isaanii ifatti beekamuu qaba jechuun gaafataa tureera. Kana ilaalchisees Obbo Addisuu Araggaa har'a ibsa kennaniin dhimmi waliigaltee mootummaan ABO waliin taasise dhokfameera kan jedhu odeeffannoo sirrii miti jedhanii akkataa walii galleen ariitiidhaan nuuf deemaa hin jiru jedhan. Mootummaa fi ABO'n waraana ilaachisee; Mootummaan Waraana ABO biyya keessa jiruu fi Eertiraadhaa galu leenjisuun kaan gara humna nageenyaatti makuu kaan ammoo erga leenjii fudhatanii akkaataa fedhii isaaniitti hojiiwwan birootti bobbaasuuf deeggarsa gochuuf waliigalleera jedhan. Waraanni Eertiraa ture erga biyya galee warri biyya keessa socho'aa turan guyyota 15 keessatti itti makamanii waliin leenjii eegalu kan jedhu waliigalle jedhu Obbo Addisuun Ta'us guyyoota 15 eegnee waan dhufuu hin dandeenyeef warra Eertiraadhaa galan leenjii galchine jedhan. ''Waraanni kun nuufis humna gaachana'' jedhan. Waraana biyya kessa jiru ilaalchisee koreen hundaa'ee kan hojjechaa ture yoo tahu gama mootummaan kutannoodhaan qophiin barbaachisu hundi xumurameera jedhan Obbo Addisuun. Gama ABOdhaan garuu waraana isaanii leenjii galchuu ilaalchisee yeroo waliin mari'annu karuma nagaa walii gallus qabatamaan lafarratti garuu xumuruu hin dandeenye jedhan. Akka jaarmiyaa siyaasichaatti hoggansi hundi waliin mari'atee karaa nagaa qabsaa'uuf waligaluun isaanii nu shakkisiisa kan jedhan Obbo Addisuun ibsi hoogansa siyaasaa ABO fi ajajaa waraana Lixaan kennamu garagara jedhan. ''Godinoota akka Gujii, Qeellam, Wallagga Lixaa, Wallagga Bahaa fi Iluu Abbaa Booraa keessatti waraana haaraa filachuun leenjisaa jiru, kun ammoo nu yaaddessa,'' jedhan Obbo Addisuu Araggaa. Dabalataan seer-maleessumaan babal'ataa akka jiru himanii hoggantootni keenyallee ajjefamaa jiru jedhe. Kaleessa magaala Naqamtee keessatti itti aanaa bulchaan aanaa Guuto Giddaa akka ajjeefaman himaniiru. Ajjeechaan hooggantoota mootummaa, caasaa mootummaa diiguu, saamicha, milishaa meeshaa waraanaa hikkachiisuu fi kunneen kana fakkaatan loltoota ABOtin raawwatamaa akka jiranis dubbatan. Gama biraatin dubbii dhaabbilee lamaan gidduu jiru furuuf koreen waloo dhaabbate karoora waliiniitin akka hojjetuf tattaaffiin godhamaa turus hanga ammaatti wanti milkaa'e akka hin jirre Obbo Addisuu Araggaa himan. Jaarsoliin biyyaa dhimmicha akka furaniif gama ODPtin tattaaffiin godhamaa akka tures dubbatan.Dhaabbileen qabsoo hidhannoorra turan seera fi heera biyyattii kabajanii akka socho'an kan jedhu dhimma dhaabbilee siyaasaa qabsoo hidhannoora turan walin irratti waliigalame dha jedhu. Morkii caalaa wal tumsuu fi wal deeggaruun yaa hojjennu kan jedhus qaama marii dhaabbilee siyaasaa walin taasifamee ta'uusaa dubbatan. ABO'n ammoo waliigalticha raawwachuuf mootummaatu harkifataa jira jechuun komataa tureera.


Aministii Intarnaashinaal: 'Humnoonni mootummaa lammilee nagaa ajjeesuufi mirgoota namoomaa sarbuu ragaa qabatamaan qaba'

Ajjeechaa humni nageenyaa Itoophiyaa Oromiyaa keessatti bara 2019 keessa raawwataa ture keessaa 'nama sababa bilbilli isaa iyyeef qofa itti dhukaafamee ajjeefamuun' taatee tokkodha jedha Aministii Intarnaashinaal. Humnoonni nageenyaa mootummaa Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) dhabamsiisuuf jecha ajjeechaa, hidhaa jumlaafi hiraarsa ummatarraan geesiseera jedha gabaasni Aministii bara 2019 kun. Ajjeechaafi sarbamni mirgoota namoomaa kun kan gaggeeffaman baruma Ministirri Muummee Abiy Ahimad Badhaasa Noobeelii Nagaa argatanittidha. Namoota ijaan arganirraa iyyaafachuun gabaasni kun akka qixeessetti, yeroo namoonni sadii mana hidhaa keessaa baafamanii ajjeefamanillee tureera jedha. Aministii Intarnaashinaal bara 2019 keessatti humnoonni mootummaafi qaamolee al-idilee isaan waliin hojjatan naannoolee Oromiyaafi Amaaraa keessatti mirgoota namummaarratti miidhaa geessisaniiru jechuun yakkamoo taasisa. Aministii Intarnaashinaal gabaasa haaraa baaseen qorannoo waggaa tokko Oromiyaa Lixaafi Gujii Lixaatti, akkasumas godinaalee Bahaafi Jiddu-galeessa Gondar raayyaan ittisa biyyaatiin, poolisii addaatiin, qondaltota naannichaafi garee dargaggootaa isaan waliin hidhata qabaniin miidhaan raawwatameera jedha. Mata-dureen gabaasichaa "Mirga kabachiisuu dhabuun miidhaa mirgoota namummaa naannolee Oromiyaafi Amaaraa keessatti raawwataman" jedha. Akka gabaasni kun jedhutti MM Abiy Ahmad ajjeechaa seeraan alaa, hidhaa jumlaa, seeran ala namoonni akka buqqa'an taasisuufi qabeenyaarratti miidhaan dhaqabaa jiru yeroodhaan akka dhaabbataniif ifatti ajaja akka kennan gaafateera. Erga MM Abiy Ahmad gara aangotti dhufanii booda mirgoota namummaa kabachiisuun tarkaanfiiwwan gaariin fudhatamaniin cinatti, sodaan siyaasaafi sabummaarrati xiyyeeffate wal faana mul'ataniiru. Sodaan kunneenis Naannoo Oromiyaatti, Amaaraatti, Ummattoota Kibbaa, Harariifi Dirree Dhawaa wal dhabdeen akka uumamuuniif sababa ta'aniiru. Gabaasni Aministii Intarnaashinaal mirgoota namummaarratti miidhaa qaqqabaa turan kan naannolee lamaanii akka itti aanutti kaa'eera. Jalqaba bara 2019 mootummaan Itoophiyaa garee nageenyaa Lixaafi Baha Gujiirratti hojjatu hundeesseera. Gareen kunis kaayyoo sochii milishaa gandaa, poolisii addaa Oromiyaafi poolisii idilee, akkasumas raayyaa ittisa biyyaa deeggaruun Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) bosona jiru godinaalee lamaanitti argamu hordofuu akka qabu ibsa. Bara 2019'tti godina Gujii Bahaatti aanaa Gooroo Doolaafi godina Gujii Lixaatti aanaan Dugda Dawaatti namoonni 39 ajjeefamuusaanii bira gaheera jedha Aministiiniiin gabaasa isaa kanaan. Isaan keessas 23 kan ta'an aanaa Gooroo Doolaatti raayyaa ittisa biyyaafi poolisii Oromiyaatiin yoo ajjeefaman, 16 kan ta'an immoo Dugda Dawaatti himannaa maleefi jumlaadhaan ajjeefamanuusaaniif raga qabatamaa qaba jedha. Ji'a Onkololeessa keessa Gooroo Doolaa ganda Raarootti Caddachaa Mi'eessaa, Abdulaahii Guluu Halaakeefi Qaanqee Utaaraa Shuree firoottansaanii wabiidhaan isaan baasan irratti dhukaasni banamee ajjeefamaniiru jedha. Firoottansaanii WBO deeggartu jechuudhaan kan shakkamani. Ji'a Hagayyaa keessas firri dhihoo Abdulaahii Bodiishaa Culuqaa jedhamu erga raayyaa ittisa biyyaatiin hidhame booda ajjeefameera jedha gabaasni kun. Hidhamee guyyaa itti aanutti maatiinsaa reeffa rasaasaan dhahamuu mul'isu bakkeerratti arganiiru. "Loltoonni sangaa qallee gara bakka awwalchaa geessuusi nu dhoorkaniiru.  Bakki itti awwaalame magaalaa ta'us shaneedhaaf nyaata geessitu nuun jedha," jetti fira Bodiishaa kan taatee Bonaanii Jaallataa. Ajjeechaan wal fakkaatu Muddee 4, 2019 humna addaa poolisii Oromiyaatiin, Guraandhala 3 raayyaa itti biyyaatiin, Hagayya 2019 raayyaa ittisa biyyaatiin, Amajjiifi Caamsaa 2019, Muddee 2018 (raayyaa ittisa biyyaatiin raawwatameera jedha Aministii Intarnaashinaal. Ajjeechaan alattis hidhaan seeraan alaa, yeroo hidhaarra jiran gidiraa, sadarkaa qorannoorra kan jiru ta'us himannaan gudeeddiinis na dhaqabeera jedha. Namoonni qe'eesaaniirraa buqqa'aniifi qabeenyisaanii barbadaa'es ni jiru jedha dhaabbanni kun. Fulbaanaa hanga Onkololeessa bara 2018 hanga Onkololeessa 2019'tti hawaasa Qimaantiifi miseensota saba Amaaraa godinaalee Lixaafi Juddu galeessa Gondaritti argaman jiddutti wal dhabdeen dabalee jiraachuusaa ibsa. Aanaalee Quwaaraa, Mattammaafi Cilgaatti miseensonni poolisiifi milishoonni naannichaa hawaasa Qimaantirratti miidhaa geessisaniiru kan jedhu Aministiiniin, miseensonni raayyaa ittisa biyyaa yeroos achi turan wal dhabdee uumame dhaabsisuuf tarkaanfiin isaan fudhatan hin jiru jedha. Amajjii 10 fi 11, akkasumas Fulbaana 2019 gaaffii jaarsummaa keenya keessa seenaa jedhee hawaasni gaafatus miseensonni raayyaa ittisa biyyaa deebii homaa hin kennineef jedha gabaasni kun. Akka gabaasa kanatti Amajjii 2019 sa'aatii 24 osoo hin guutne namoonni 58 ajjeefamanii jumlaadhaan awwaalamuusaanii ibsa. Akka ragaa biiroo nageenyaa magaalaa Gondar airraa rgadhe jedhutti wal dhabdee Fulbaanaafi Onkololeessa 2019 uuammee tureen namoonni 43 du'anii 12 immoo madaa'aniiru. Hogganaan itti-aanaa Nageenyaafi Bulchiinsaa naannichaa akka jedhanitti, humnoonni nageenyaa, keessumaayyuu poolisiin federaalaafi raayyaan ittisa biyyaa naannichatti argamuunsaanii rakkoo kana caalaa mudatuu danda'u ture akka hir'atu taasiseera jechuun himaniiru. Amajjii 10 bara 2019'tti magaalaa Mattammaa Yohaannis keessatti dargaggoonni miseensota Yegobaz Alaqaafi Faannoo jedhaman dhiibbaatamatti laakkaa'aman ganda sadii naanneessuudhaan hawaasa rasaasaan, dhagaadhaan akkasumas lammiilee biyyaarratti miidhaa geessisaniiru jedha dhaabbanni kun. Gandi kunis bakka miseensonni hawaasa Qimaant hedduminnaan jiraataniidha. Yeroo raayyaan ittisa biyyaa bakkichatti argamee hawaasa baraaruuf achi gahu haleellaan sa'aatii 24'f raawwatamee ture. Namoonni yeroos bakkichatti argaman haleellaa kana raawwatuuf guyyootaaf qophii taasifamaa ture, haleellaan dargaggootaa poolisii humna addaatiifi milishoota gandaatiin kan deeggarame ture, raayyaan ittisa biyyaa naannicha ture sa'aatii 24 darbaniif homaa hin goone ture jedha. Namni yeroos achi ture Ballaxaa Mangistuu jedhamu, "raayyaan ittisa biyyaa kan dhufe erga haleellaan raawwate boodadha. Miseensonni Qimaant 1,600 ta'an gara kaampii loltoonni qubatan geeffamaniiru," jechuun himeera jedha Aministiiniin. Amajjii 12 bara 2019 "namoota 53 du'an Bataskaanaa Mattammaa Takilaahaayimaanotitti awwaalleerra," jedha namni yerooas achi ture kun. Aministiiniin suuraa saatalaayitii fayyadamuudhaan Amajjii 11 ganda hawaasni Qimaant jiraatu ibiddiifi aarri akka tureefi bakkeewwan Kaaba Lixatti argaman lamaanii waan gubatan akka fakkaatan bira gaheera jedheera. Magaalaa Gondaritti gama Kaabaafi bakka hawaasni Qimaant jiraatan miidhaan gandoota akka Arbaabaa, Walqaafi Sayinaa raawwatan kan fakkaatu miseensota hawaasaa Amaaraarra gahee akka ture namootarraa odeeffadheera jedha dhaabbatichi. Haleellaan deebii kunis Onkololeessa 14-16 itti fiufeera. Haleellaa hawaasaa kanaanis walumaagalatti yoo xiqqaate namoonni 130 ajjeefamaniiru. Kana keessas maal na dhibdeen humnoota nageenyaa akka ture ibseera. Aministiin qaamolee mootummaa adda addaa akka gaheesaanitti yaada kan dhiheesseef ta'uu ibsa. Warra dhiyeesseef keessaa MM'f, Minsitira Raayyaa Ittisa Biyyaaf, Minisitiraa Nagaaf, Komishiinii Poolisiif, akkasumas Abbaa Alangaa Waliigalaaf tarkaanfiwwan humnoota nageenyaa to'atu amanamaa, loogiirraa bilisa kan ta'eefi dhaabbilee siivilii hundeessuu, namoota miidhaa geessisan adda baasuufi seeratti dhiheessuu, loltoota haleellaarratti hirmaatan diiguu, yeroo yeroodhaan ajjeechaa seeran alaa mootummaa qorachuufi seeratti dhiheessuu ifatti baasuuf murteessuusaa kanneen keessatti ni argamu. Yeroo gabaasa itti dhiheesse kanatti namoota dhuunfaa 80 ol ta'an Finfinneetti, Gondaritti, Ayimbaatti, Waalqayitittiifi Hawaasatti waliin wal arguusaa kan ibsu Aminiistiinii bu'aa qorannoorratti yaada akka kennaniif Ministira Nagaa, Ministira Rayyaa Ittisa Biyyaa, Komishiinii Poolisii Fedeeraalaa, Biiroo Bulchiinsaafi Nageenyaa Oromiyaa, Komishiinii Poolisii Oromiyaafi Biiroo Bulchiinsaafi Nageenyaa Amaaraa, akkasumas Komishiinii Poolisii Naannoo Amaaraa gaafachuusaa ibseera. Ta'us garuu gaafiisaatiif deebii kan argate Biiroo Bulchiinsaa fi Nageenyaa Amaaraa qofarraa akka ta'e ibsuun galateeffateera.


Haleellaa ‘abbaan torbee' poolisoota magaalaa Naqamtee irratti raawwateen lubbuun darbe

Guyyaa har'aa magaalaa Naqamtee keessa haleellaa poolisoota magaalatti irratti raawwateen lubbuun poolisii tokko yoo darbu kan lammataa miidhamee hospitaala seene. Haleellaa akkasumas ajjeechaa kanaaf qaamni hidhattoota waliin hidhata qaba jedhamu akka shakkamu qondaalli magaalicharraa dubbisne himaniiru. ''Qaamni yeroo hundaa miidiyaa hawaasummaan nama doorsisaniifi tarkaanfii namarratti dhoksaan fudhatanitu jiru. Qaama kanaatin poolisoota rukutaniiru. ''Tokko hospitaala galeera. Tokko immoo boqoteera,'' jechuun Itti-gaafatamaan Waajjira Bulchinsaafi Nageenyaa magaalatti Obbo Misgaanuu Waggaarii BBC'tti himaniiru . Ajjeechaan kuni ganama naannoo sa'aatii 5:20 - 5:30 gidduu 'rasaasa shugguxiidhaan' magaalaa Naqamtee ganda 05 jedhamutti raawwate jedhan. Haleellaa raawwatee booda qaamni badii kanaan shakkame to'atamuu kan gaafanne qondaalli kuni ''qaamni poolisii barbaadaa jira. Qaamni to'atame hin jiru,'' jedhaniiru. Ajjeechaan walfakkaataa guyyaa kudhan dura, torban Dilbata darbe, poolisii hawaasaa magaalaa Naqamtee tokko osoo kophee qulqulleessu raawwachuun isaa ni yaadatama. Poolisoonni lamaan guyyaa har'aa haleellaan irratti raawwate Saajin Dabalaafi Saajiin Addunyaa akka jedhamaniifi bultii kan ijaarratan ta'u BBC'n odeeffateera. ''Saajin Dabalaa yaalamaa jira [Hospitaala Naqamtee]. Saajin Addunyaa boqoteera,'' jedhan Obbo Misgaanuun. Ajjechaan akkanaa poolisoota kaan keessa miira akkamii uuma kan jenneen qondaalli kuni ''Akka qaama nageenyaatti, akka poolisiitti gaddi guddaa nutti dhagahama, '' jedhu. Ta'us, ''Qaamni poolisiis hundumtuu miira xiiqiidhaan hojii keessa kan jiru,'' jechuun himu. Gaheen poolisootaa Nageenya mirkaneessuufi yakka raawwatu to'atu ta'us isaan mataan isaanii irratti yakki raawwataa jira. Waggoota muraasa darban godinoota Oromiyaa garaa garaa keessatti ajajoota dabalatee poolisoonni ajjeefamaniiru. ''Nama gajjallaa kanarra jiru gaadanii ajjeesuurra bu'aan argama jennee hin amannu, '' jechuun kan himan Obbo Misgaanuun qaamni kana raawwatu mootummaa waliin araara akka buusu dhaamu. Ajjeechaa 'qaama ummata keessa dhokate raawwatu' jedhani kanaaf qondaalli kuni garee ajjeechaa raawwachuun yeroo hedduu himatamuufi 'Abbaa Torbee'' jedhamu himataniiru. Gareen kuni ajjeechaa qondaaltota garaa garaa irratti raawwatuun qondaaltota nageenya mootummaa akkasumas ummataan himatama. Gareen kuni maal akka ta'e tibbana kan gaafataman qondaalli nageenyaa Oromiyaa 'damee waraana hidhatee bosona jiruufi magaalaa keessa socho'udha' jechuun ibsaniiru. Gareen kunis hidhattoota gama Lixa Oromiyaa socho'an ajaja jedhamee kan amanamuufi maqaa Marroo jedhamee beekamuun kan ajajamu ta'u Hogganaan Bulchinsaafi Nageenya Oromiyaa Obbo Jibriil Mohaammad BBC'tti himaniiru. Hidhattoonni, Kumsaa Dirribaa [Marroo] dabalatee, yeroo garaa garaatti wanta kana keessaa akka harka hin qabne garuu himu. Ta'us, gareen Abbaa torbeefi garee sonsaa jechuun of waamu ergaan fuula Fesbuukii irratti barreessuun hidhattoota waliin akka quba qaban agarsiisa. Torbanuma darbe gaafa Jimaataa hojjettoonni mootummaa 4 Aanaa Najjoo keessa yeroo ajjeefaman 3 immoo madaa'uun isaanii ni yaadatama. Ajjeechaa kanaaf mootummaan hidhattoota duratti ABO jalatti sosso'an himateera. Ji'oota jahan darbe, magaalaa Naqamtee keessatti, qondaaltota nageenyaa, poolisii, kan Yunivarsiitii Wallaggaa keessa dalaganiifi hogganaan Itiyoo Telekoom haala walfakkaatuun ajjeefamaniiru. Haa ta'u malee, ajjeechaa raawwate kanaaf qaamni seeratti dhihaatee ifatti hin beekamu. Godinoota Lixa Oromiyaa akkasumas Shawaa Lixaafi Kaabaattis ajjeechaan qondaaltota mootummaa irratti raawwachuun ni beekama. Oduulee walitti dhihaatan:


Finfinneefi qonnaan bultoota: Atakaaroo lafa qonnaan bultoota Finfinneerraa 'saamame' jedhamee

Lafti heektaara 46 magaalaa Finfinnee naannoo Jamootti Waldaa Aksiyoona Daldala Qindaawaa Finfinnee/FIT/ fi bulchiinsa magaalattii jidduutti falmii kaasee ture qonnaan bultootaaf deebi'uu bulchiinsi magaalattii himeera. Lafichi qonnaan bultoonni gowoomfamanii kan saamaman ta'uu fi hordoffii tajaajilli odeeffannoo fi tikaa biyyaalessaa poolisii magaalaa Finfinnee waliin ta'uun taasiseen irra gahamuu eeree jira. Bulchiinsi magaalaa Finfinnee bakka kantiibaan magaalattii injinar Takkalaa Uumaa jiranitti Wiixata lafa heektaraa 46 kana qonnaan bultootaaf deebisuu hime. Qonnaan bultoonni lafa kana qonna magaalaatiin akka misoomsan bulchiinsi magaalattii deeggarsa barbaachisu akka taasisus injinar Taakkalaan dubbachuu bulchiinsi magaalattii beeksiseera. Saamicha lafa kanaan himatamanii booda 'wanti na himachiisu waan hin turreefan gadi dhiifame' kan jedhan walitti qabaan boordii Waldaa Aksiyoona Daldala Qindaawaa Finfinnee/FIT/ fi ogeessi seeraa Obboo Lammii Taayyee garuu wanti "injinar Taakkalaan godhe diraamaadha" jedhan. "Laftichi durumaanuu kan qonnaan bultootaa ture, maqaa 'Finfinnee Integrated Trade' jedhuun harkuma qonnaan bultootaa ture" jedhu Obbo Lammiin. "Lafti nama biraa harka jiraatee, isaan qonnaan bulaaf deebisan hin jiru, oduun darbe sun kijiba," jedhu. "Hanga manni murtii lafti kan keessan miti jedhee murtii duraan kenne jijjiirutti lafti kanuma keenya ta'ee jira" jechuun ammallee lafichi Waldaa Aksiyoona Daldala Qindaawaa Finfinnee/FIT/ harka jiraachuu himu. Obboo Tsaggaayee Diroo idoo jedhame kanaa lafa kaaree kuma 9 ta'u qabu. Waldaan duraan dhorka mana murtii itti baasee waan tureef lafa isaanii akka fedhanitti itti fayyadamaa akka hin turre dubbatu. Guyyaa kaleessaa bulchiinsi magaalatti laficha waan deebiseefi jiruuf amma booda lafa isaanii itti dhimma bahuu eegaluu dubbatu. "Kaleessarraa eeggallee kunoo qotachuu jalqabneerra" jedhan. Lafti isaanii deebi'uufi kan nutti himan qonnaan bulaan biroo Obboo Gullilaat Tashoomaa 'waldaan lafa keenyarraa homaa hin qabu' jedhan. "Duraan yoo qotte hin hidhamta turte, amma garuu qonnatti galleerra" kan jedhan Obboo Gullilaat "namni kiyya jedhu yoo jiraate haa dhufu" jedhan. Qonnaan bultoonni lafti deebi'eef walumaagalatti lakkoofsaan 150 akka ta'an hoji gaggeessaan olaanaa kutaa bulchiinsa NIfaas Silk Laaftoo Obboo Fiqaaduu Kaasaahun BBC'tti himaniiru. Qonnaan bultoonni bara 2009 irraa eegalee lafa isaanii akka itti hin fayyadamne dhorkamanii kan turan ta'uus dubbatu. Lafichi ammayyuu Waldaa Aksiyoona Daldala Qindaawaa Finfinnee/FIT/ harka jira jedhan kan falman walitti qabaan boordii waldichaa Obboo Lammiin, bulchiinsi magaalatti ajaja mana murtii diiguu akka hin dandeenye himu. Bulchiinsi magaalattii garuu jalqabumaa akki waldaan kun itti ijaarame seeran ala akka ta'ee hima. Lafichi qabiyyee waldaa sanaa ta'uu kan agarsiisu ragaan seera qabeessa ta'e tokkollee akka hin jirre dubbatu Obbo Fiqaaduun. "Lafti kun kan waldaa kanaati kan jechisiisu xalayaan tokkitiin hin jirtu" jedhu. Silaa Waldichi kara seera qabeessa akka aksiyoonaatti ijaaramee beekamtii qabaate, kartaan qabiyyeen sun kan isaa ta'uu agarsiisu jiraachuu mala jedhu. Waldichi heeyyama daldalaa baafatee kan socho'aa ture lafa kanaan osoo hin ta'iin mana iddoo biraa jiruun akka ta'e himu Obboo Fiqaaduun. "Lafa kanaan hayyamni kenname tokkollee hin jiru" jedhu. Ajajni manni murtii amma dura dabarse dallaa waldichi lafa sanirratti ijaarsisee tureen kan wal qabatu kan jedhan Obboo Fiqaaduun manni murtii lafa duwwaa irratti dhorka baasuu hin danda'u jedhan. Murteen darbe sun dogoggora ta'uu mana murtii waliin dubbannee wal hubachiisneerras jedhu. Bulchiinsi magaalattii tiraaktara 5 fi paampii bishaanii 20 qonnaan bultootaaf dhiyeessee jiraachuu kan himan Obbo Fiqaaduun, qonnaan bultoonni kuduraa fi muduraalee gara garaa qonna magaalaa ammayyaan oomishanii ofiif maatii isaaniirra darbanii magaalattiif akka dhiyeessan hojii eegaluu BBC'tti himaniiru.


Nageenya Oromiyaa: "Nama du'aa jiru kanaaf ka'umsis xumurris Shaneedha' jedhan anga'aan naannoo Oromiyaa

Lixa Oromiyaa keessumaayyuu Godinaalee Wallagga Lixaa fi Qeellam Wallaggaatti tibbana ajjeechaa humnoota mootummaan raawwatamu hammaachuu jiraattonni BBC'tti himan. Godina Wallagga Lixaa aanaa Laaloo Assaabii ganda Keeleyi Birbiritti Kamisa Caamsaa 21, 2020 haati ijoollee afur irraa ajjeefamte Amsaaluu Guddataa kanneen keessaa tokko. Daa'imni ''haati keenya yoom galti'' jechuun na dhiphistii jedhan abbaan ijoollee kanaa Obbo Miratee Immaanaa Rundaasaa. Ajjeechaa kana loltoota raayyaa ittisa biyyaatu raawwate jedhu Obbo Mirateen. Haaluma wal fakkaatuun achuma godina Wallagga Lixaa aanaa Ganjiitti dargaggoon fuudhaaf qophaa'aa ture torbee lama dura humnoota mootummaan ajjeefamuu gabaasnee ture. Dargaggoo Lalisaa Tafarii Caamsaa 02 bara 2012 A.L.Itti lafa gabaatti miseensota waraanaan qabamee guyyaa lama booda ajjeefamee bakkeetti argamuu maatiin BBC'tti kan himan. Ajjeechaan raawwatamuun alatti hidhaa, reebichaa fi dararaan gara garaa maqaa 'Shanee' jedhuun jiraattotarratti raawwatamaa akka jiru komatu jiraattonni. Rakkoo nageenyaa Lixaa fi Kibba Oromiyaatti jiraattota hiraarsaa jiru kanaaf mootummaan Waraana Bilisummaa Oromoo bosonatti kan 'Shanee' ittiin jedhu himata. Hoogganaan Biiroo Bulchiinsaa fi Nageenya Oromiyaa Obbo Jibriil Mohaammmad himannaan qaamolee nageenyaa mootummaarratti dhiyaataa jiru dhara, bu'uura hin qabu jedhu. "Humnooti farra-nageenyaa ofumaa ajjeesanii mootummaa himachuun kan baratameedha,'' jedhu. ''Nuti nama nagaa ajjeesne hin qabnu, caasaan nageenyaas nama nagaa ajjeese hin qabu, nama du'aa jiru kanaaf ka'umsis xumurris Shaneedha,'' jedhanii deebisan. Akka sadiin 'shaneen' ajjeechaa kanaaf ka'umsa ta'e jedhu aanga'aan kun. Jalqaba filannoo nagaa isaaniif dhiyaate didanii rakkoo nageenyaa uumani jedhan. Lammata ammoo iddoo uummanni jiraatu, uummata keessa taa'anii, mana namaa seenanii humna nageenyaatti dhukaasu jedhu. Yeroos walitti dhukaasa uumamu keessatti hawaasni miidhama jedhu. Sadaffaan ammoo mana keessaa humna nageenyaatti dhukaasanii, gaafa humni nageenyaa deebisee dhukaasu namni du'a, gaafa namni du'e ammoo akka namni nagaa du'eetti maxxansu, miseensotni isaanii gaafa du'anis nama nagaa fakkeessanii dhiyeessu jedhan. "Isinis kan isaan maxxansan fuutanii gabaastu," jechuun BBC's komataniiru. Haa ta'u malee walitti dhukaasa jidduutti namni hin du'u jechuun hin danda'amu jedhu. "Ani mataan koo bakka jirutti walitti dhukaafamee, humna shanee deemuu osoo arginuu, sababa daa'immanii dubartootni fi manguddoonni rifatanii jidduu seenaniif, humna san osoo rukutuu dandeenyuu namoota kana baraaruu qabna jedhee dhukaasa dhaabee beeka," jedhan. Obbo Mirateen haati warraan isaanii otoo boqqolloo buusaa jirtuu rasaasa tokkicha itti dhukaasani ajjeesani bira darbanii jedhu. "Daa'imni waggaa tokkoo reeffa haadhashi bira teessee otoo qaqqabattuun itti bahee reeffaa haadha warraa koo kaafadhe" jechuun miira gaddaan liqimfamanii dubbatan. Wayita dhukaasni kun baname namoonni naannoo sana turan arganiirus jedhu. "Torban dura ammoo anaan 'iddoon Shaneen jiru' beekta jedhanii, harkakoo duubatti hidhanii reebanii na caccabsanii manatti na hambisani" jedhu Obbo Mirateen. Ofii manaa bahuu akka hin dandeenyeefi isaanis ta'e ijoollee isaanii afur kan jiraachisaa ture haadha warraa isaanii kana ta'uu himu. ''Kaleessa yeroon fayyaa qabu humna kootiin hojjadheen maatii koo bulchan ture, amma cabeen manatti hafe, ishee na gargartuus itti dabalanii galaafatan'' jedhani. Duraan naannichatti hidhattootaa fi qaamolee nageenyaa jidduu walitti bu'insi akkaa ture kan himan Obbo Mirateen wayita haati warraa isaanii ajjeefamte garuu nannoo sana walitti bu'iinsi homtuu hin turre jedhu. "Ishumatti akeekanii itti dhukaasani" jedhu. Ergasii namni ajjeechaa sanaan shakkamee to'atames ta'e seeratti dhiyaate akka hin jirreefi qaama mootummaarraas namni waa'ee ajjeefamuu haadha warraasaanii isaan gaafate akka hin jirre BBC'tti himaniiru.


Malkaa Bal'ootti bokkaa cimaa roobeen maatii lama irraa namni torba du'e

Godina Harargee Bahaa aanaa Malkaa Bal'oo,  ganda Kabiiraa jedhamuutti bokkaa cimaa sa'aatii torbaaf roobe hordofee lolaa uumameen maatii lama keessa lubbuun namoota 7 darbe. Bulchaan aanichaa  obbo Ahimaddin Ismaa'eel balaan kun halkan Kamisa kaleessaa halkan naannoo sa'aa saddeetii kan qaqqabe ta'uu BBC Afaan Oromootti himaniiru. Maanneen abbaa warraa lamaa kun lafa tabbaa jalatti kan ijaaraman ta'uun balaa kanaaf sababa akka ta'e dubbatan obbo Ahimaddiin. ''Manneen abbaa warraa lameen kanaa lafa olka'oo jalatti ijaaramee jira. manneen kana duuba dhakaafi biyyoo ol ka'ee jirutu lolaan dhiibamee mana irratti jiguudhaan namni tokko mataa keessa dhakaan dhawamee du'e.'' Kanneen lubbuu dhaban jahan hafan biyyoon irratti jige sababa isaan ukkaamsef lubbuun dabartee jedhan. Obbo Ahimaddiin akka jeddhanitti namootni du'an jaha maatii tokkorraa namni inni kan biraan tokko ammoo ollaa irraayi. Miseensota maatii tokkoo keessaa haadha fi ijoolleen shan ni argamu. Kanaan dura balaan walfakkaataniis haata'u sodaan balaa kanaa akka hin jirres Bulchaan aanichaa himaniiru. Manneen lamaan kanaan alatti manneen miidhaman akka hin jirres dubbataniiru. Reeffi namoota balaa kanaan du'aniis awwaalamuun ibsameera.


Koroonaavaayiras: Kalaqa mana rifeensaatti tamsa'ina Covid-19 hir'isuuf kaayyeffate

''Mana rifeensaatti namni tokko Covid-19n qabamnaan, salphumatti iddoo raabsaa Koroonaavaayiras tahuu danda'a,'' jedha dargaggoo Mohaammad-Juhaar. Kana hir'isuuf waanin danda'uun kalaqa kanaan gumaacheera jedha.


Dr. Kaanaan Ambaalam: 'Namni kun faranjii miti, namuma keenya naan jedhu'

'Namni kun faranjii miti, namuma keenya' naan jedhu, jedhan barsiisaan Yunvarsiitii Wallaggaa xiyyeeffannaa isaa jireenya ummata baadiyaa naannichaa gargaaruu irra taasifate tokko. Dr. Kaanaan Ambaalam lammii Indiyaa yoo ta'u, waggoota 12 darbaniif Yunvarsiitii  Wallaggaatti barsiisummaadhaan Tajaajilaa jirani. Waggoota shanan darban hojii barsiisummaa idileen hojjetan maddiitti hojii tola ooltummaa hawaasa baadiyyaa naannichatti argamanii rakkoo irraa furu hojjechuunis hawaasa yunvarsiitichaatiin hedduu beekamu. Laggeen ganna guutanii uummata baadiyyaa rakkisan irratti riqicha ijaaruu fi burqaawwan xixiqqaa akka gabbatan gochuun ammoo xiyyeeffannaa isaaniiti. Hojii kana kan eegalanis yeroo qorannoodhaaf gara baadiyyaa bahanitti rakkoo dubartii tokkoo arguudhaan akka ta'e himu. "Ganda Shabaqaa bakka jedhamu tokkotti nuti hojii qorannootiif ragaa funaanuuf baane ture. Dubartiin tokko laga xiqqoo tokko cehuu dadhabdee daqiiqawwan 15 oliif yoo rakkattu argine. Barattoota kiyyaan 'mee dubartii kana ilaalaan' jedheen rakkoo ishii kana furuu akka qabnus itti hime" jedhu. Yeroo sanatti hojii ragaa qorannoo funaanuuf bahan kana dhiisuun mismaaraa fi waan barbaachisu magaalaa bituun muka hawaasuma naannoo irraa walitti qabnee laga xiqqoo sanarratti riqicha ijaarre jedhu. Riqichi baasii xiqqoodhaan ijaaran kuni rakkoo hammanaa erga furee maalif hojii kana itti fufee uummata rakkoo salphaa kanarraa hin furu jedheen hojii kana eegales jedhu Dr. Kanan. Yeroo ammaa kana pirojektoota riqicha ijaaruu kana godinaalee Wallaggaa afran irraa akka qabanis himu. Barumsi yunvarsiitiitti kennamu hojii qabatamaa rakkoo hawaasaa furuun mul'achuu qaba kan jedhan Dr. Kanan, barattoota isaaniis Abbaltii kan kennan rakkoo furuudhaan ta'uu himu "Barattoonni kiyya ummata keessa rakkoo kanatu sanatu jira jedhanii akka himan qofa hin jajjabeessu. Waan jechaan baratan dandeettii qabaniin dabaalanii rakkoo uummataa xiqqas ta'u guddaa akka furanii agarsiisanin godha" jedhan. Ijaarsa Riqichootaa kanaaf meeshaalee akka Simintoo, mismaara, feerroo fi kanneen biraa baasii isaanii fi namoota deeggarsa gaafachuudhaan bitanii ijaaru. Wantoota akka mukaa fi dhakaa ammo hawaaasuma naannoo akka gumaachanis himu. Waggoota lamaan darban kanatti qofa gandoota baadiyyaa adda addaa keessatti Riqichoota 40 fi burqaawwan 20  akka hawaasaaf tolutti gabbisuus BBC'tti himan. Hojii tola ooltummaa kana godinoota rakkoon nageenyaa jiru kan akka Qeellem Wallaggaa keessattillee akka hojjetaniifi hanga ammaattis rakkoon tokkollee akka isaan hin muudanne dubbatu. Hojiin baasii xiqqaadhaan hojjetamu rakkoo uummataa yoo furu arguun hedduu akka isaan gammachiisuu fi dinqisiifannaa guddaa akka itti argatanis himu. "Hawaasni baadiyyaa jiru hojii kiyya kana dhagahanii bakka rakkoo qabanitti riqicha akka hojjedhuufiif baayinaan nagaafatu. Anis waan uummannii itti najaalate kana tokko tokkoon nan furaaf jedheen hojjechaa jira " jedhu. Hojii tola ooltummaa amma hojjechaa jiran kanaafis rakkoon dhiheessi akka hin jirre himu. "Riqichoota kanin hojjedhu qabeenyuma uummata bira jiruuni. Kan namarraa eegamu kaka'umsa qabaachuu qofa. Hanga ammaattis pirojektiin hanqina birriitin hafe hin jiru. Riqichi hanqina qulqullinaatiin jiges hin jiru" jedhan. Gandoota baadiyyaa keessa yeroo deemee hojii kana hojetus hawaasa biraa jaalala guddaa akka horates hima. "Yeroon uummata bira deemee isaan wajjin bulee hojii kana hojjedhuuf rakkoon isaanii sirritti naaf gala. Namoonni baayyee najaalatu.akkuma miseensa hawaasaa, akkuma miseensa maatii isaaniitti nasimatu" jedhu. "Yeroon isaan bira jiraadhu akka lammii alaatti nan ilaalan, anis akka nama biyya biraatti isaan biratti natti dhagahamee hin beekus. Namni baayyeen 'namni kuni Faranjii miti namuma keenya' naan jedhu" jedhan. Riqichoota 40 kana yeroo hojjetan hundas kophee isaanii baafatanii miila duwwaa hojjechuu fi kunis sababa qaba jedhu. "Namni baayyeen maaf kophee baafattee hojjetta naan jedhu. Gaafan hojii kana hojjedhu akka nama isaanii olii akka piroofeesaraatti itti hin dhiyaadhu. Yeros isaanis ilaalcha gaarii naaf qabaatu. Miila duwwaa hojjedheefis rakkoon naqunnamee hin beeku" jedhan Yeroo ammaa kanas hojii riqichootaa kanaan alatti hojiiwwan akka daree barnootaa biyyoo tahan gara simintootti guddisuu, oobdii qonnaan bultootni midhaan irratti dhahan simintoodhaan hojjechuu akka jalqabuuf jiranis himan Dr. Kannan.


Balaa Lolaa: 'Oromiyaatti namootni miiliyoona tokkoo ol balaa lolaaf saaxilamoodha'

Balaa lolaa tibbana godina Gujii Lixaa aanaa Galaanaatti qaqqabeen daa'imman sadi kan umriin isaanii waggaa 10, 8 fi 5 ta'antu lubbuun dabarte Torbee lamaan darbe keessatti godinaalee akka Baale, Arsii, Harargee bahaa, Harargee Lixaa, Gujii fi Gujii Lixaatti roobni bubbee makate roobun lolaan namoota irratti miidhaa geessisuu isaa Komishinarri itti aanaa Komishinii Hooggansa Sodaa Balaa Oromiyaa Obbo Garramoo Oliiqaa BBCti himaniiru. Roobni cimaan godina Gujii LIxaa aanaa Galaanaatti namoota sadi ajjeessee namoota 63,000 ol qe'ee isaaniitii buqqise Ebla 28 eegaluusaa jiraattootni aanichaa himu. Sana booda roobni kun cimuun nama, beellada fi qabeenya irratti miidhaa geessisuu isaa jiraataan aanichaa Obbo Alamaayyoo Curdee dubbatu. "Loon, re'een, lukkuun, qabeenyi meeshaalen mana keessaa waanti bahe tokkoyyu hin jiru" jedhan. Haadha warraa fi ijoollee isaanii torba wajin gara tabbaatti kan baqatan Obbo Alamaayyoo "wanni nyaataa hin jiru. Namni waan uffatu hin qabu. Waan ittin nyaatu hin qabu. Waaroo xarafee jala bulus hin qabu" jechuun rakkoo harkaa qaban himu. Deeggarsi gama mootummaas ta'e qaama biraatin taasifamef akka hin jirre BBC ti kan himan jiraataan aanaa Galaanaa inni biraan Obbo Zannaba Aqaamoo "gara mootummaa iyyinee wanti nuf kenname hin jiru. Teenyeetuma waaqa fi harka mootummaa eeggataa jirra" jechuun BBCti himan. Aanaa Galaanaatti uummata waliigalaa keessaa walakkaadhaa oltu yeroo ammaatti qe'ee isaatii buqqa'ee jira. Namoota balaa lolaa gandoota aanichaa 17 mudateen miidhaman deeggarsa aanaalee ollaa, godina fi qaamolee miti mootummaa irraa argame gargaaraa akka jiran BBCti kan himan itti gaafatamaan Waajjira Hooggansa Sodaa Balaa aanaa Galaanaa Obbo Asmaamaaw Waaqoo gandootni gargaarsa hin arganne akka jiranis BBCti himan. "Ganda hundayyuu wal hin dhaqabsiisne. Galaanni guutee haalli gandoota tokko tokko akka hin seenne nu taasise jira" kan jedhan Obbo Asmaamaaw boru irraa eegalee garagaarsa raabsuf qophii ta'uu isaanii himaniiru. Balaan lolaa aanaa Galaanaatti mudate buufata fayyaa ganda Mexxaarrii jedhamu keessatti argamu miidhuu isaatin yaaddoo fayyaa biraa uumera. Hogganaan buufatichaa Obbo Daawit Girmaa "lolaan buufaticha seene meeshaalee ittin yaallu fi qorichoota garaagaraa fudhateera. Meeshaalee kaan immoo dhoqqee irra buusee tajaajilaaf akka hin oolle taasiseera" jedhan. Yeroo ammaattis buufatichi tajaajila kennaa kan hin jirre yemmuu ta'u ogeeyyin fayyaa buufatichaa iddoo namootni itti buqqa'anitti dukkaana dhaabun tajaajila fayyaa bu'uraa qofa kennaa akka jiran Obbo Daawit himan. "Namni iddoo tokkotti tuuta'ee waan jiruf dhibee koronaan walqabatee yaaddoo nutti ta'eera" jedhan. Dabalataan dhibeewwan akka garaa kaasaa fi busaas yaaddoo cimaa itti uumuu isaa fi ittisa dhibeewwan kunneenii irratti hojjechaa akka jiran Obbo Daawit Girmaa BBCti himaniiru. Naannoo Oromiyaatti hanga ammaatti namootni kuma dhibba tokko fi kuma afurtamaa ol ta'an sababa lolaa tibbanaan miidhamaniiru. Godinaalen Shawaa Kibba Lixaa, Shawaa Bahaa, Shawaa Lixaa, Arsii, Arsii Lixaa, Baale, Gujii, Gujii Lixaa, Boorana fi Hararge lamaan godinaalee yeroo hunda sodaan balaa lolaa itti jiru akka ta'e Komishinarri itti aanaa Komishinii Hooggansa Sodaa Balaa Oromiyaa Obbo Garramoo Oliiqaa BBCti himaniiru. Akka naannootis namootni miiliyoona tokkoo ol balaa lolaaf saaxilamoo ta'uu isaanii dubbatan. Gargaarsa namoota miidhamanif taasifamu ilaalchisee deeggarsi mootummaa federaalaa irraa hanga hawaasa miidhame bira gahutti namootni rakkachuu danda'u yaada jedhun fandii of eeggannoo aanaalee fi godinaaleen qabatan irraa deeggarsi taasifamaa akka jiru BBCti himaniiru.


Wallagga Lixaa aanaa Najjootti ijoolleen shan osoo warqee baasanii biyyoon irratti jiguun bakka tokkotti du'an

Tibbana Wallagga Lixaa aanaa Najjootti ijoolleen umuriin isaanii waggaa 12 hanga 18 gidduu tahan shan osoo warqee baasanii biyyoon irratti jiguun achumatti lubbuun isaanii darbuu waajjirri komunikeeshinii aanichaa hime. Balaan kun kan mudate Wallagga Lixaa aanaa Najjoo ganda Leemmuu Nasii jedhamutti tahuu waajjirichi BBCtti himeera. Taateen kun torban lamaan dura kan raawwate yoo tahu ijoolleen lubbuu dhaban kunneen karaa aaadaa warqee baasuu deemaniiti achumatti kan du'an. Ogeessi kominikeeshinii aanichaa Obbo Toleeraa Suukii ijoollee biyyeen irratti jigee du'an shan keessaa sadii dubartoota tahuu dubbatu. Isaan keessaas kan waggaa 12 ,13 fi 14 akka jiran himuun, hundi isaaniiyyuu bifuma duraan barameen warqee shooxuu ykn baasuu deeman malee beekamtii mootummaan eeyyama itti baasnaii miti jedhe. Battala balaan kun dhaqabutti namootni naannicha turan birmatanis lubbuun oolchuu akka hin dandeenyeefi biyyoo irratti jige jalaa qotanii baasuun hospitaala akka galchan hima Toleeraan. Haatahu malee, hundi isaanii boolluma tokko keessatti yerosuma waan du'aniif gargaraasi godhameef hin jiru jedhe. Maatiin ijoollee du'anii gadda guddaa keessa jiru kan jedhu Toleeraan maatiif ijoolleen du'an hayyama malee warqee baasaa waan turaniif inshuraansiin maatiif kaffalamullee akka hin jirre hime. Namootni karaa seeraan hayyama fudhatanii warqee baasan yoo tasa balaan isaan mudate inshuraansii qabu. Aanichatti waldaaleen torba tahan gurmaa'uun mootummaa irraa hayyama fudhatanii warqee baasaa jiru kan jedhu Toleeraan, irra caalaan namootaa akkaataadhuma dur barameen ofumaan deemanii akka qotanii barbaadan hima. Kun ammoo dhiibbaa guddaa lubbuu namootaa irra geesisaa jira jedha Toleeraan. Balaa wal fakkaataan akkasii aanichatti irra dedeebiin mudachaa turuus ibseera. Lafti warqee barbaachaa bakka hedduutti qotamus, kunuunsa isaa irrattis rakkoo fideera jedha. Kanaaf mootummaan namni hundinuu karaa seera qabeessaan gurmaa'ee hayyama itti fudhachuun akka warqee baasaniif sochii gochaa turuu hima. Lixa Oromiyaa keessaa aanaan Najjoo albuuda warqeen kan beekamtu yoo tahu, namoota baay'eefis madda galiiti jedhama. Irra caalaan uummata aanichaa mala aadaan warqee baasuun gurguranii akka madda galiitti itti fayyadamu. Bara darbe ji'a Bitootessaa keessa lammiilee biyya alaa lamaafi lammiileen Itoophiyaa sadii hayyama albuuda baasuu qaban hojiif osoo imalanii aanaa Najjootti ajjeefamuun isaanii ni yaadatama.


'Komiin sagaleen Obbo Lammaa OBN irraa uggurameera jedhu qulqulleessuu dandeenya'

Miseensi Boordii fi Hoogganaan Biiroo Dhimmoota Kominikeeshinii Mootummaa Naannoo Oromiyaa obbo Geetaachoo Baalchaa haasaan Ministira Raayyaa Ittisa Biyyaa Itoophiyaa obbo Lammaa Magarsaa OBN irratti akka hin dabarre dhorkamuu ilaalchisee yaada kennaniin ''kun ta’uu isaa quba hin qabu'' jedhan. Gaazexessitootni OBN, BBC’n  dubbise Kamisa darbe sirni awwalchaa isaanii kan raawwate dureessa Oromoo Obbo Kabiir Huseen irratti haasaan Ministirri Ittisaa obbo LammaaMagarsaa haasa’an ‘’ajaja olii dhufe jedhameen’’ akka hin dabarre dhorkmuu himanii turan. ‘’Sababiin kun ta’uuf madaallii kamiinuu hin jiruu’’ kan jedhan Obbo Getaachoon, ajaja olii dhufe jedhanii fakkeessanii bira darbuun fudhatama hin qabu, qaamni sagaleen koo dhorkameera jedhu murtee enyuu akka ta’e ifa gachuutu irra jira'' jedhan. Komii ka’erratti deebii akka nuu kennan Hooggantoota OBN’tti irra deddeebiin bilbillee nuu kaaasuu hin dandeenye. Walitti qabaa boordii OBN kan ta’an obbo Addisuu Araggaas argachuuf yaaliin irra deddeebiin goone hin milkoofne. Obbo Geetaachoon miidiyaa fi kanneen boordii keessa jiran waliin hojii waliin hojjechaa akka jiran nutti himanii, rakkoon kun qunnameera jedhamee mariidhaafis hin kaanee jedhan. ‘’Dhimmi kun qulqullaa’uutu irra jiraatas'' jedhan. Kana duras yeroo garaagaraatti sagalee namootaa siyaasaafi hojiileen aartii kanneen akka sirboota Oromoo sababa garaagaraan gama OBN’n akka hin tamsaane dhorkamaa ture. Jijjiirama waggoota lamaan darban dhufan keessaa tokko miidiyaaleen bilisummaa akka qabatan gochuu akka ta’e dubbatan obbo Getaachoon. ''Ogeessa ogummaatiin gulaalu malee namni kun haa darbu kun hin darbiin jedhee 'saansuur' gohdhu hin jirus'' jedhan. ‘’Wanna akka biyyaatti uummatarratti miidhaa hin geessifne, waan safuu uummataa, siyaasa, dinagdee fi hawaasummaa uummata kanaarratti dhiibbaa hin geessifne dhagahuufi dhaggeffachiisuuf miidiyaa bilisa ta’eedha’’ jedhan obbo Getaachoon. Rakkoon akkasii mudachuun isarra hin jiraatuu kan jedhan aanga’aan kun, ‘’yoo mudateera ta’e ammoo hoogganaa boordiitti odeeffannoo kana dhiyeessinee dhimmicha qulqulleessuu dandeenya’’jedhan. Obbo Lammaa Magarsaa yaada ida’amuufi paartii badhadhinaa hundeessuuf adeemsa deemamaa tureen waliigaluu dhabuu isaanii VOA’tti erga himanii booda siyaasa Itoophiyaa keessatti gaheen qaban akka durii akka hin taane himama. Miidiyaaleerrattis badaa bahanii hin beekan. Kanaan duras Jaarsummaa fi maariiwwan garaagaraa taasifamanii, OBN’irratti odeeffannoo darbeen, obbo Lammaan dhaaba isaanii waliin hojjechuu itti fufuu waliigaluun ibsamee ture. Namni baayyeen tarii obbo Lammaan ammas ilaalcha ida’amuufi paartii badhaahinaatti waan amananii hin jirreef sagaleen isaanii ugguuramee yaada jedhu qabu. BBC’n gaaffii kana obbo Getaachoof dhiyeesseera. ‘’Garaagartummaa siyaasaa isaan qaban maalinni? Paartii tokko keessa jiru. Akka koree hojii raawwachiiftuu  paartii badhaadhinaattin beeka obbo Lammaa.’’  Jedhu obbo Getaachoon. ‘’Osoo waliin gaggeessaa jiranii garaagartummaan yaadaa uumamee, waan garaagartummaan uumameef miidiyaan kan dabarsuu dhabe kan jedhu gama siyaasaatiinis akka dhuunfaattis bu’uura hin qabu.’’ Sagalee isaanii mitii kan nama kaaniiyyuu dabarsuuf dirqama qaba miidiyaan waan ta’eef wanni ta’e jedhamu kun bu’uura hin qabu jedhan. ‘’Paartii tokko keessa taa’ee namni tokko ilaalcha siyaasaa lama qabaachuu hin danda’u, yaada garaagartummaa qabaachuu danda’a’’ jechuun obbo Lammaan miseensa paartii Badhaadhinaa akka ta’anitti kan beekan ta’u ibsan.


Obbo Kabiir Huseen eenyu turan, sirna Awwaalchaa irratti maaltu jedhame?

Hundeessaa fi abbaan qabeenyaa Hospitaala Jeneraalaa fi Kolleejjii Meedikaalaa Adaamaa Obbo Kabiir Huseen Waaqoo sirni awwaalcha isaanii Caamsaa 06 bara 2020 magaalaa Adaamaatti raawwate. Sirna awwaalcha abbaa qabeenyaa kanarratti Obbo Lammaa Magarsaa dabalatee aanga'oonni mootummaa fi namoonni bebbeekamoon biroo argamaniiru. Obbo Kabiir Huseen Godina Arsii aanaa Heexosaatti dhalatanii akka guddatan seenaan jireenyaa isaanii ni hima. Hojii daldalaa har'a ittiin beekamtii guddaa horatan kanas tokko jedhanii kan jalqaban Hurutaatti koofiyyaa Musliimaa harkaan hojjetanii gurguruudhaan ture. Hojii isaanii kanas dhawaataan guddisaa gara warshaa zayitaa, loon gabbisuu, Qonna babal'aa fi boodarras Hospitaala Jeneraalaa Adaamaa ijaaruudhaan indastirii fayyaa keessattis gurra guddaa nama horatani. Kanaan alattis indastiriin qonna ammayyaa'aa irratti Godinoota Arsii fi Baalee keessatti lafa babal'aa tiraaktaraan qotuun omisha qonnaa gara biyya alaatti erguu irrattis daran beekamu. Dhaabbilee gargaarsaa idil addunyaa gurguddoo kanneen akka World Food Program, Save the Children fi CRS fa'a ammoo warra Obbo Kabiir omisha qonnaa dhiheessafii turan akka ta'e galmeen seenaa isaanii ni mul'isa. Hospitaalli guddaan isaan Magaala Adaamaa kutaa magaala Boolee keessatti ijaarsisanis daran ammayyaa'aa fi yaala biyya alaatti ergamaa turan tokko tokko asumatti yaalaa akka argatan gochuunis hawaasa tajaajilaa jira. Obbo Kabiir qabsoo Oromoon bara jahatamoota keessa taasisaa ture keessatti gahee isaanii akka bahaa turan seenaan isaanii irratti ibsameera. Keessumaa waldaa walgargaarsa Maccaa fi Tuulamaa keessatti hirmaannaa guddaa taasisaa turuutu himama. Hojiilee daldalaa irratti muuxannoo guddaa qaban kanaanis dhaabbilee fi baankonni Oromoo yeroo hundeeffaman keessatti nama adda durummaan tumsaa turanidha. Keessumaa hundeeffama baankilee akka baankii Hojii Gamtaa Oromiyaa, Baankii Intarnaashinaalii Oromiyaa fi baankii Awaash keessatti shoorri isaanii guddaa ta'uutu himame. Kanaan alatti qabeenya isaaniin namoota rakkatan gargaaruu fi qabsaa'otaa fi kanneen qabsoo keessatti miidhaman tumsaa akka turaniis sirna awwaalcha isaanii irratti himameera. Obbo Kabiir Huseen amma duras yeroo adda addaatti dhukkubsatanii biyya keessaa fi alatti yaala argachaa turan. Tibba darbe kanas torbeewwan muraasaaf Hospitaala isaaniitti ciisanii osoo yaalamaa jiranii Caamsaa 5, 2020 lubbuun isaani kan darbe. Obbo Kabir Huseen sirni Awwaalcha isaanii magaala Adaamaatti raawwatame. Sirna kana irrattis namootni beekamoo fi aanga'ootni mootummaa akka Obbo Lammaa Magarsaa, Obbo Shimallis Abdiisaa, Obbo Abbaaduulaa Gammadaa, Obbo Jawaar Mohaammed, Obbo Juneddii Saaddoo fi namoonni bebbeekamoo hedduun argamaniiru. Sirna gageessaa isaanii istaadiyoomii Magaala Adaamaatti taasifame kanarratti namoonni haasaa taasisanis Obbo Kabiir qabsoo diinagdee taasifamuu qabu keessatti nama fakkeenyummaa guddaa qabanidha jedhan. Sagantaa sirna awwaalchaa kanarratti namoota haasaa taasisan keessaa ministirri ittisaa Obbo Lammaa Magarsaa, Obbo Kabir itti dhiheenyaan akka beekaniifi quuqamni isaan saba isaaniif qaban, kutannoon dinagdee guddisuuf isaan qaban daran cimaadha jedhan. "Nama sabaaf quuqamu, nama gootummaa qabu, Oromoof jedhee qabeenya isaa dhabeera ani ragaadha nan beeka" jedhan Obbo Lammaan. Keessumaa addunyaa daldalaatiin alattis aantummaan sabaaf qabanii fi hariiroon isaan xiqqaa fi guddaa waliin obbolummaan jiraachuurratti qaban akka jajan himan. "Warra mootummaati jedhee nu sodaatee hin beeku kana hin godhinaa, kana hojedhaa jedhee nama ija jabinaan namatti dubbatu" jedhan Obbo Lammaan.Dhaloonnis fakkeenyummaa isaanii faana dhahuudhaan imala isaanii kana itti fufsiisuu akka qabu dhaaman. Pireezidantiin Mootummaa Naannoo Oromiyaa Obbo Shimallis Abdiisaas Obbo Kabiir nama kana maaf hin hojjettan jedhe namatti dheekkamu ture jedhan. "Nama Oromummaa gochaan jiraate, hojjetanii ofis sabas jijjiiruun akka danda'amu gochaan kan agarsiise" jedhan. Obbo Jawaar Mohaammed ammoo tumsa isaan keessumaa yeroo qabsoon Oromiyaa keessatti finiinaa ture sana namoota miidhaan irra gahe gargaaruu irratti taasisan fakkeenyaan kaasanii leellisan. Obbo Kabiir Huseen abbaa ijoollee dhiira 7 fi dubartoota 8 yoo ta'an umrii isaanii ganna 72'tti Addunyaa tanarraa du'aan boqotan.


Siyaasa Itoophiyaa: Namoonni siyaasaa, ogeeyyiin seeraa murteen Paarlaamaa 'sirrii miti' jedhan

Manni Maree Bakka Bu’oota Uummataa filannoo biyyaalessaa dheeressuun haala danda’amurratti murtoon Kibaxta dabarse sirrii mitii jedhan namootni siyaasaafi ogeeyyiin seeraa. Miseensi KFO Obbo Jawaar Mohaammad rakkoo ammaa filannoo dheeressuu wajjiin walqabatee dhalate furuuf filannoowwan afur dhiyaatan hunduu furmaata ta’uu hin danda’an, Murteen Paarlaamaan Itoophiya Kibxata dabarsees sirrii mitii jedhe. Dhimmi filannoo dheeressuu heera biyyaa keessa waan hin jirreef humnoonni siyaasaafi hayyoonni amma jiran dhimma kanarratti mariyatanii walii galuu qabu jedha. Heerri biyyaa wayita tolfamu dhimmi kun irratti waliigalamee waan hin hammatamneef amma warri jiran mariyatanii erga waliigalanii seera akka guutu gochuutu fala ta’a jedhee dhaabni isaa akka amanu Obbo Jawaara BBC’tti himeera. Adeemsi amma mootummaan itti deemaa jiru garuu Fulbaana 30 booda aangoorra turuuf mirga seeraa hin kennuuf jedha. ‘’Heera mootummaa Itoophiya keessatti filannoon haa dheeratu kan  jedhu gonkumaa hin jiru. Kanaaf, wanta heera mootummaa keessatti hin barraa’iin irratti heera hiikuun hin danda’amu.’’ Manni Maree Federeeshinii heera mootummaa barraa’ee jiru hiika malee heera barreessuu hin danda’u. Amma kan godhamaa jiru heera barreessii akka jechuuti jedha Obbo Jawaar. Adeemsa turtii aangoo ofii dheereffachuu malee waan seera eegee mitis jechuun qeeqera. Barsiisaa seeraa Yunivarsiiti Finfinnee kan ta’an Dr. Taaddaasaa Leenco gama isaaniin heera hiikuu keessa paartileen seenuu hin qaban, adeemsi mootummaas sirrii hin turree jedhan. Akka isaan jedhanitti mootummaan hiika heeraa gaafachuurraa murteessee mana mareetti erguutu irra ture. ‘’Gadaa miseensota mana marees haata’u kan aangoo biyya bulchuu hanga Fulbaana 30 waan ta’eef mootumman sababa weerara kanaan filannoon achi darbuu waan danda’uuf jedhee gorsa gaafachaa waan jiru natti fakkaata kunimmoo seera miti,’’ jedhu Dr. Taaddasaan. ‘’Mootummaan sirriitti irratti hin qoophoofne, warri gorsaniis sirriitti hin gorsine.’’ ‘’Mootummaan kan gochuu qabu, murteessee sababa vaayirasii kanaan muddama keessa waan jirruuf filannoon darbuu danda’a, sababab kanaattis aangoon mootummaas wagga shanirra darbuu hin danda’a jedhee osoo mootummaan murteessee gaarii ture. ‘’ Balaan sababa weerara kanaan dhalate darbee hanga filannoo gochuuf qophaa’anitti yeroo filannoo dheeressuuf murteessuu qabu ture. Mootummaan kun yeroo dabalataa waggaa tokkoofi ji’a jahaaf mootummaa yeroo balaa jedhee turtii aangoo isaa dheeressee osoo gaafatee Manni Maree Federeeshinii hiika heeraa irratti kennuu danda’aa jedhu Dr. Taaddasaan. Mootummaan ofii isaa kana murteessee osoo Federeeshiniitti ergee heera mootummaarratti hundaa’ee murtee heeraa kennuun ni salphata falmisiisaas hin ta’uu jedhan. Murteen Manni Maree Bakka Bu’oota Uummataa guyya kaleessaaa dabarse garuu rakkoo qaba. Haala amma qajeelfameen rakkoo heeraa (constitutional crisis) uumuu danda’a jedhan. Hiika heeraa gaafachuun ykn wanti tokko akka heera biyyaatti fudhatama qabamoo hin qabu jechuuf murteen tokko jiraachuutu irra ture. Adeemsi amma deemame sirrii mitiis jedhan Dr Taaddasaan. ‘’Dhimma kanarratti mootummaan ija laafeeraa,’’ jedhan.


Seenaa dargaggoo imala konteenara lubbuu namoota 64 galaafate irraa hafee

Dargaggoo Dajanee Dagafaa jedhama. Umurii waggaa 18 wayita ta’u karaa Mooyyaaleetiin Keenyaa keessa qaxxaamuruun Afriikaa Kibbaa galuuf maatiisaan adda bahe. Yeroo manaa ka’uuf qarshi kuma sadii keessiitti qabachu hima. Haa ta’u malee daandii erga eegaleen booda imalli akka inni eegee ture hintaaneef. Biyyoota afriikaa afur qaxxaamuruun bakka yaade Afriikaa Kibbaa osoo hingaliin baatiiwwan torban darban keessatti imalarra osuma jiruu hiriyyoota isaa 64 du’aan of biraa dhabe. Abbaa carraa ta’uunis deeggarsa dhaabbata idil-addunyaa dhimmoota baqattootaa irratti hojjatuutiin lubbusaatiin gara biyyaatti deebii’uu danda’e. Eddoon dhalootasaa Naannoo Ummattoota Kibbaa dhiheenya Magaalaa Hosaa’inaa ganda baadiyaa Aanaa Shashaggoo keessa ta’u dubbata. Erga haatiisaa du’aniin booda abbaan isaa qonnaan bulaa ta’an ijoolleessaanii shaniif waan gahaa dhiyeessuuf rakkachu hima. Sababii kanaan ture Dajaneen barnoota isaa kutaa shaniitti adda kutuun hojii barbaacha qe’ee maatii irraa akka fagaatu kan taasise. Jalqabas Oromiyaa magaalaa Bishooftuu dhaquun hojii humnaa osuma hajjataa jiruu jidduun waa’ee gara Afriikaa Kibbaa imalu dhagaha. Waamicha Johaansbargi Yaanni gara Johaansibari imalu kunis erga Dajanee kan hawwate fira isaa kan duraan Afriikaa Kibbaa jiraatuu tokko dhagaheen booda ta’u dubbata. ‘‘Firoonniiifi hiriiyyoon kiyya Afriikaa Kibbaa jiran hojjatanii akka ofi geedaran waanan beekuuf anis deemuun qaba jedhe murteessuun Fuulbaana guyyaa 2 iimala eegale,’’ jedha Dajaneen. Dajaneen BBC waliin gaaffiifi deebii kana kan taasise erga Finfinneetti deebii’uun guyyaa 14’f addatti bahee turuun dirqama xumureen booda ture. Firrii isaas waamicha qofaa osoo hintaane, imala illeen akka mijeesseef hima. Kunis nama dadabarsu mijjeessuufi maallaqa barbaachisu hunda kanfaleefiira. Imalli kallattii kibbaa gara Afriikaa KIbbaatti Imalli Bishooftuurraa karaa Hawaasaatiin qaxxaamuranii Moyyaalee galuun Itoophiyaarraa eegalamees Keniyaa keessa qaxxaamuruun Mombaasaa keessa darbuun gara Taamzaaniyaatti qajeelu hima. Imala isaanii wanti adda taasisuu ammoo akka humnoota nageenyaan hin qabamneef jecha halkana imalusaaniiti. Malli geejibbaas bakka gara bakkaatti adda addaa ture jedha. Yeroo tokko tokkoo miilaan, yeroo biraa ammo motaraan, yoo jedhan ammo konkolaataa fe’umsaa, inni yoo dhibee ammo konteenara keessaatti naqamuun imalaa turu hima. Guyyaa guyyaa gammoojjiifi bosona keessa rafuun dabaraa kan imalan yoo ta’u, namoonni dadabarsanis markaa boqoolloo akka kennaniif dubbata. Haala sanaan imalaa turanis innifi hiriyyoonisaa 20 Taanzaaniyaa keessatti eegdootaan qabamusaanii ni yaadata. Haa ta’u malee namoonni isaan dadabarsan maallaqa eegdootaaf kennannii ta’u mala, garuu guyyaa lama keessatti gadhiifamusaanii dubbata Dajaneen. Baayyinni namoota waliin yeroo gara yeroo garaa gara akka ture dubbata. Namoonni isaan dadabarsanis akkasuma ni gegeedaramu ture jedha. ‘‘Wal harkaa nu fuudhu turan,’’ jedha. Namoota waliin imalaa turan keessa kan Afaan Ingliizii yaalan waan turaniif namoota isaan dadabarsan waliin hanga tokko waliigaluuf carraa akka umeef dubbata. Haa ta’u malee Maalaawiii keessa darbuun Mozaambiik erga gahaniin booda dararamatu isaan eeggate. Darara konteenara keessaa Guyyaa mudannoon sukkaneessaan isa mudate sanaa yoo yaadatus, ‘‘sa’aatii meeqa akka ta’ee waan hinbeekneef, tilmaamaan alkan keessaa sa’aatii sadii ykn afur ni ta’a’’ jedha Dajaneen. ‘‘Baayinni keenya 57 ni taana. Jarri nu dadabarsaniif geessanii daandii cirrachaa tokkorra nu teesisan. Tokko turanii ammo namoota 21 nutti dabalan,’’ jedha attamiin 78 akka ta’an yoo himu. Itti aansees konkolaataa konteenara tokko fiduun akka seenaniif dirqisiisu hima. ‘‘Hinseennu jechuun kan baqachuu eegalan jiraatulleen reebichaafi dorsiisaan dirqisiisanii akka galchaniifi kana keessa ijoolleen miidhaman akka turan yaadata. Balaa konteenara sana keessatti namoota hanga sanaa fee’u qabaatu yaaduun kadhatanis kan dhagu hinargannee. Imalli isaaniis iyyaafi boo’ichaan eegale. ‘‘Keessattuu dubartii takkittiin nu waliin turte maaliif hincabsinee? Jechuun nu jajabeessaa turte. Isheenis hunda dura akka duute nan yaadadha. Osuuma kadhattuu booda boqatte. Anis dadhabaan demee,’’ jechuun haala ture hima. Haa ta’u malee konteenarichi imala isaa hindhaabne ture. Boodas ‘’ganama keessaa sa’aatii 11 natti fakkaata karri yoo banamuun dhagahe. Yoo ofi baruus miila kirratti ijoolleen kufaniiru.’’ Humnootiin nageenyaa achi turanis ‘lammiilee Itoophiyaatii? Yoo jedhan dhagahusaa dubbata. Deebii gara biyyaatti Dajaneen namoota konteenara keessa galfamee keessaa lubbuun namoota 64 alkan sana darbuu hima. Innifi kanneen 10 lubbuun hafan waliin deeggarsa dhaabbata IOM jedhamuun gara biyyaa deebiifamaniiru. Balaa sanaan booda haasaa bilbilaa maatii waliin ture yoo yaadatuus, ‘’eenyu naan jedhan. Anis Dajaneedha jennaa, akka du’ee waan yaadaa turaniif na amanu dadhan,’’ jedha. Du’aatiin imaltoota kanneenis baatii Bitooteessaa keessa mata duree midiyaalee ta’e ture. Maatiinis kan hafe eenyuu akka ture waan hinbeeknee ilmisaanii lubbuun hafa jedhanii yaaduu aka itti ulfaate hima. Obbolleettiinsaa angafti bilbila kaafte turte naasuun itti cufuun booda ammo erga naasuu irraa bayyannatteen booda deebiiste akka bilbilteef BBC’tti hime. ‘‘Kanaan booda yoo dhabee kadhadheen nyaadha malee lammaffaa imala Afriikaa Kibbaa hinyaalu’’ jedheera. Namoota Dajanee waliin imalaa turan keessaa kan yeroo lammaffaaf yaalii imalaa irra turan jiraachu hima. Dajaneefi hiriyyoonni isaan du’arraa hafanis gara biyyaatti wayita deebiifamaniitti akkuma biyya galaniin maatiitti makamu hin dandeenye. Akkuma imaltoota biyya alaatii deebii’an kamiitti guyyoota 14’f addatti baafamuun turuun boodas qoratamanii koronaavaayirasii irraa bilisa ta’usaanii mirkanaa’u qaba ture. Duree dhaabbata isaan gara biyyaatti deebiise IOM kan ta’an Maawuriin Achiingi, tibba koronaavaayirasiin kanatti imaltoota seeraan alaa kan akka Dajanee fa’iif deeggarsa taasisuun baayyee akka isaan rakkise dubbatu. Baqattoonni kunneen gara biyyasaanii deebii’an wayita taasifamuttis adeemsichi haala fayyaa baqattootaa eeguun raawwatamu qabaata. Akkasumas baqattoonni mataansaanii osoo hinbariin dhukkubicha akka hindabarsiineef of eeggannoo cimaan taasifamu qabaata jedhu. ‘‘Kanaafu tarkaanfiiwwan dura hintaasifne hunda amma raawwataa jirra,’’ jedhu. ‘‘Ejjannoon keenya ifaadha. Bakka weerarri addunyaa hunda jeeqaa jiru kanatti sochiin baqattoota hedduu taasisuun hingorfamu.’’ Kanaafu biyyoonni baqattoota sababii adda addaatiin daangaasaanii qaxxaamuruun seenan gara biyya irraa dhufaniitti deebiisuuf sardamuurra kunuunsa akka taasisaniif gorsu Achiingi.