Poolisiin wallola kormaa hindaaqqoo gidduu seene ajjeefame

Filiippins keessatti bakka seeraan alaan hindaaqqoo wal lolsiisan dhaabuuf poolisoonni yeroo seenanitti, kormaan handaaqqoo tokko poolisii ajjeese. Lutenaant Kiristiine Bolok siibiila qaraa qeensa handaaqqoo kanatti lolichaaf jecha itti hidhamee tureen miidhame. Sibiilli kun sarbaa isaa irratti hidda isaa mure. Wal’aansa hatattamaaf gara hospitaalatti ergamuus akka achi ga’een lubbuun isaa darbeera. Yeroo weerara kanaatti handaaqqoo wal lolchiisuun dhorkameera. Weerara kana dura bakkoota eeyyama qabaniif Dilbataa fi guyyaa ayyaanaa irratti korma hanqaddoo wal lolchiisuun akka eeyyamamaa ta’e miidiyaan mootummaa PNA gabaaseera. Hoogganaan poolisii naannichaa Koloneel Arneel Apuud balaan kun ‘milkii hamaa ibsuu hin dandeenyedha,” jechuun AFPtti himaniiru. “Yemmuu natti himame amanuu hin dandeenye. Poolisii ta’ee waggaa 25 hojjedhe keessatti waayilaakoo yeroon sababa handaaqqoon dhabu kun isa jalqabaati.” Hogganaan poolisii kun maatii poolisii lubbuun isaa darbeefis gadda isaa ibsuu PNA gabaaseera. Namooti sadii to’annoo jala oolanii, hanqaddoon lolan torba, sibiilli qaraa lamaa fi maallaqni Filippinsii Peeso 550 poolisiin to’atamuu PNA himeera. Shakkamtoonni biroo sadii ammoo barbaadamaa jiru. Filippiinsi keessatti lukkuulee kormaa wal lolchiisuun haalaan beekamaadha. Namootni hedduu walitti qabamanii kan daawwatan dorgommii lola handaaqqoo kormaa, lamaan keessaa eenyutu mo’a kan jedhu irratti maallaqa qabsiisu.


Namichi adurree barbaacha meeshaa hidhatee gamoo seene hidhame

Meelboorn Awustiraaliyaatti namichi adurree isaa barbaachaa wiirtuu kunuunsa bineensotaa meeshaa hidhaatee seenuun himatame, mana murtiitti dhiyaate. Toonii Wiitmaan Wiixata wiirtuu sana meeshaa guutuu hidhatee seenuun hojjattuu gidduugalicha keessa turte meeshaa waranaan dorsiseera. Dubartii kanaa fi waayilootni ishee wanta uumame Kanaan hedduu rifachuu isaanii poolisiin ni hima. Wiitman, ganna 44, yakka uggurruu, sobaan hiidhuu, meeshaa waraanaan saamuu fi meeshaa waraanaa qabachuun himatameera. Poolisiin akka jedhutti Wiitman wiirtuu 'Lost Dogs Home' yeroo bilbileetti adurree isaa baddee turte fudhachuuf guyyaa biraa eeguu akka qabu itti himame. Boodarra wayyaa waraanaa uuffatee gara wiirtuu sana deemuun, duubartii hiidhee adurreenkoo eessa jirti jedhe gaafachuun himatame. Wiitman “waanan siin jedhe dhageesse yoo hojjate rasaasaan si hin rukutu,” jedhee dorsiiseera. Utuu poolisii hin waamiin akka ishee hanga 100tti akka lakkooftu dubartittitti himuu isaa poolisiin ni hima. Sana boodaa wiirticha irraa baqatee uffataa fi meeshaa isaa mana isaa biratti awwaale jedhameera. Yeroo gochi kun ta’etti beeyladoonni fudhataman ykn miidhaman akka hin jirre miidiyaan biyyatti gabaaseera. Guyyaa itti aanuu Wiitman wiirtichaatti deebi’ee addurree isaaf fudhachuu akka yaale mana murtiitti himameera. Boodarra Kibxata to’annoo jala oolee yakka isaa amanuu poolisiin himeera. Akka poolisiitti himeetti addurreen koo yeroo hedduu “wanta hamaa irraa na olcheera,” jedheera. Qorattuun poolisii Jo MakDoonald “ yeroo kanatti aduurree isaa fudhachuu barbaade kana yoo bayyeete sa’aatii 10 qofaaf  eegu qaba ture,” jechuun mana murtiitti himteetti. Wiitman looltuu akka tureefi “tajaajila sirri gaggeessuu dhabuu isaan” ari’aamu himteetti. Abukaatoon Wiitman akka jedhutti dhibee xiinsammuu post traumatic stress jedhamu akka qabu himeera. Mirga wabii gaaffiif dhiyeesse didamee Ebla keessa mana murtiitti dhiyaata.


Maatii Booranatti waggoota 18'f bofa Buutii jedhamu waliin jiraatan

Namoota hedduuf bofa waliin mooraa tokko keessa jiraachuu yaa turuu tasa yeroo arganiyyu baayyee nama rifaasisa. Bofti keessumaa naannoo gammoojjiitti summii hamaa qaban nama yoo hiddan wallaansa atattamaa argachuu baannaan carraan du'uu bal'aadha. Kanaaf, namoonni bofa ni sodaatu. Maatii Godina Booranaa Aanaa Dirree tokkoof garuu sodaan kun hin jiru. Waggoota 18 buutiin mooraa keenya keessaa dhabamee hin beeku jedhan jiraataan Godina Booranaa Aanaa Dirree. Buutiin gosa bofaa garmalee summaa'aafi hamaa ta'edha. Nama hiddinaan carraan lubbuun hafuu xiqqaadha. Hafuura namatti baafannaanuu miila nama dhidhiteessee dhukkuba hamaaf kan nama saaxiluudha. Godina Booranaa Aanaa Dirree Ganda Melbaanaa kan jiraatan Aab Duubaa Didaa garuu wagoota 18 ta'uuf Buutiin qe'ee keenya keessa nagaan jiraachaa jira jedhu. " Nuti lafa amma jirru kana eegii qubannee ganna 18 ni taha. Eegii as qubannee Buutii asuma keessa jiraatu. Dalluma keenya keessa gala. Asuma ooltee asuma bultee walumaan yaana," jedhan. Akka Aab Dubbaa Diidaa jedhanitti Buutiin qe'ee namaa yoo dhufte hin ajjeesan. Sababni ammoo Buutiin haaloo nama baati. "Hin ajjeefnu. Yoo ajjeefne nama gaafatti. Haaloo nama baati. Amma fakkeenyaaf yoo Buutii amma qe'ee keenya jirtu tana ajjeefne, Buutiin dhibii dhufee nama keenya ajjeesa. Waan kun Haaloo Qumbii Jedhamee beekama," jedhan. Buutii qe'ee isaanii kana ofiif ajjeesuun yaa hafuu namni biraatuu akka hin ajjeefne irraa tiksina jedhu Obbo Diida. Sababni ammoo yoo ajjeefne balaan nun hanqattu jedhanii waan amananiifi. "Aammaan dura ijoolleen keenya ilmoo Buutii tokko osoo nuti hin argin ajjeesan. Achumaan Buutiin jibicha keenya tokko hiddee ajjeese," jechuun waan isaan mudate beeku dubbatu. Waggoota 18 Buutiin qe'ee isaanii keessaa dhabamee hin beekne kanatti nagawumaan waliin jiraachuu malee sodaa akka hin qabnes dubbbatu. "Sodaa hin qabnu, waaqatu nurraa dhoowwa," jedhu. Buutiin amma qe'ee isaanii jiru kun furdina bofa caaluufi dheerina dhundhuma lama tahu kan qabu akka ta'es himu.


Baale Bahaatti bishaan summaa'e dhuguun re'oonni 100 caalan obba'an, namoonni saddeet ya dandamatan

Godina Baalee Bahaa Aanaa Raayituu Ganda horsiisee bulaa Hara Duubeetti re'oota 500 caalan bishaan eelaa summaa'e dhugan keessaa 102 yoo du'an 400 irraa hafaniiru. Jiraataa gandichaa kan tahan obbo Umar Abdullaahii BBC'tti akka himanitti, naannichi lafa gammoojjii ta'uu isaatiin, bishaan dhugaatii beelladootaas ta'ee namaa eela gadi fagoo keessaa baasuun dhugama. "Naannoo keenya kanatti eela baayyee qonnee bishaan keessaa baasna. Gadi fageenya waan qabuuf wadaroodhaan harkisnee baasna. Durumarraa kaasee haaluma kanaan fayyadamna. Miilana garuu waan arginee hin beekne re'ootni 97 battaluma bishaan sana dhuganitti du'an," jedhan. Re'oonni shan ammoo erga buufata yaala beelladootaa gahanii du'uus himan. Re'ootaan alattis namoonni bishaan eelaa sana dhugan saddeet dhukkubsatanii buufata fayyaatti erga yaala argatanii booda bayyanachuus dubbatan. Rakkoon akkanaa naannichatti gahee akka hin beekne kan himan obbo Umar, shakkiin keenya waan lamarra jira jedhu. "Tokkoffaan bineensonni summii qaban kan akka buutii boollicha keessa seenanii ta'uu mala. Kan biraan naannoo keenya daangaarra jira. Bishaan dhugaatii kanarratti yeroo baayyee waldhabdeen ni jira. Tari namootatu summii itti naqee taha shakkii jedhus qabna," jedhan. Buchaa itti aanaan Aanaa Raayituu Obbo Shibbiruu Adaree, ka'umsi summii kanaa maal akka ta'e qorachiisuuf saamudni Laaboraatoorii Beellada Asallaatti ergamuu eeran.


Awustiraaliyaatti gosti qurxummii 'whales' karaa dogoggoruun laga naachaa lixan

Awustiraaliyaatti gosti qurxummii garmalee guddaa tahe 'humpback whale' jedhamu, karaarraa maqee bishaan naachonni itti heddummaatan lixe jennaan, angawootni qarqaarsa goochaafii jiru. Qurxummiin kun laga kutaa biyyaa Northeen territory keessatti argamutti kiloomeetira 30 daandirraa gore jedhan. 'Whale' fi lubbu-qabeeyyiin bishaan keessaa kaan, godaansa waggaa waggaan taasisan kana irratti, muraasni isaanii ''karaarraa maqan,'' jedhu ogeeyyiin. 'Weelonni' lama laga keessaa daakuun kara galaanaatti kan bahan yoo tahu, gosti qurxummii kanaa tokko ammallee achi keessa hafeera. Taateen weelonni bishaan naachi akkaan itti baayyatutti argamuun isaanii inni kun Awustiraaliyaatti kan jalqabaati. Guddina weelichaarraa kan kahe (meetira 16 dheerata), naachonni qurxummii kana jeequ yookaan miidhaa irraan gahu jedhamee hin eegamu. Haatahu malee, tarii yoo qurxummiin kun bishaan gadifageenya hinqabne keessatti yoo rakkate, isa sodaachisuu mala. Namoonni naannichaa dhiyeenya laga kanaa jiraatanis, weelota kanneen bishaan keessatti arguun guddoo ajaa'ibsifataniiru. Saayintisiin sirnakkoo Carole Palmer jedhamtu akka jettutti, qurxummiiwwaan kunniin karaarraa maquun maaliif lagicha akka seenan ogeeyyiinillee bitaa itti galeera. Garuu akka tilmaamanitti qurxummiiwwan kunniin gara kibba Antaarkitikaatti godaanaa turan, garuu dogongoraan yaa'a lagaatti goruun otoo hin beekiin iddoo fagootti isaa geesse. Weelonni wagga waggaan ho'a barbaacha bishaan qarqara Awustiraaliyaa jirutti godaananii ilmoolee dhalu. Achis nyaata barbaacha ammoo gara Antaarkitikaatti deebi'anii godaanu. Daandii gara galaanaatti jiru qajeelchuuf yookaan banaa gochuuf, lagicharra bidiruun akka hin imalle dhorkameera. Abdiin jiru qurxummiin guddaan kun ofumaa daakuun akka achi keessaa bahudha. Haatahu malee qurxummichi galaanarraa kiloomeetira 20 fagaachuun, naannoo bishaan gadifageenya qabutti argama. Angawoonni qurxummii kana achi keessaa baasuuf, maloota garagaraa yaalaa jiru - kanneen akka sagalee guddaa dhageessisuun akkasumas sagalee gosota qurxummii kanaa amma dura waraabamee jiru taphachiisuun yaalii gochaa jiru. ''Hojii rakkisaa tahedha, haatahu malee namuu haala danda'uun kana milkeessuuf carraaqaa jira jette,'' Carole Palmer.


Suuraalee badhaasa bara 2020 xumuraaf gahan: 'Qurxummii kolfituufi bineensa nagaa gaafatu'

Dorgommiin suuraalee bineensotaa kolfisiisoo tahanii ittin dorgoman 'Comedy Wildlife Photography Awards' jedhamu, marsaa xumuraarra gaheera. Suuraaleen dhiyaatan hundi amaloota namaa bineensotni agarsiisan nutti muldhisu. Qurxummii suuraa kahuuf kolfitu, bineensa 'bear' fageenyarraa nagaa dhaamatuufi qocaa bishaan keessaa aaree mul'atu - suuraaleen dorgommiif baran dhiyaatan, koomeedii waan mul'isan fakkaatu. Dorgommiin Comedy Wildlife Photography Awards kan eegalame ogeeyyii suuraafi kunuunsa lubbu-qabeeyyiirratti hirmaatan Paul Joynson-Hicks fi Tom Sullam jedhamaniin. Dorgommiin haala hin eegamneen namoota bohaarsu caalatti, ergaa kunuunsa bineensotaa karaa adda taheen itti dabarsanidha. Dorgommii kanas kan deeggaru dhaabbata 'The Born Free Foundation' jedhamudha. Mo'attoonni dorgommii kanaa sagantaa badhaasaa gama intarneetaan godhamurratti - Onkololeessa 22 kan baraman taha. Hangasitti suuraalee marroo xumuraaf gahan kanneeniin itti koflaa, bohaaraa. .


Bofti gurguddaa lama baaxiin manaa ittiin jigee abbaa manaa rifachiisan

Awuustiraaliyaa Quwiinslaanditti namichi gaaf manatti ol galu bofa gurguddaa 'paayitan' jedhamu lama baaxii mana isaa cabsanii ol lixaniin wareere. Deevid Tatii bofa lamaan tokko kutaa ciisicha, tokko ammoo haga ykn kutaa taa'umsaa keessatti arge. Bofti gurguddoo lamaan kun walumatti kiiloogiraama 22 ulfaatu. Bofti tokko meetira 2.8 dheerata, inni hafe tokkommoo meetira 2.5m kan dheeratu wayita ta’u, bantii/baaxii mana cabsanii mana keessa bu'an. Bofti lamaan bofa dhaltuu bakki jirtu hin baramiin irratti osoo wal lolanii tasa baaxiin ittiin jiguu akka hin oolle yaadama. 'Duraan bofa aduu qaqqammatuun manarratti argee turee, wayitan deebi’u minjaala kushinaarratti bofa guddaan arge' jedhee dubbate abbaan manaa bofti akka malee naasise kun. Tatiin namoota bofa qabanii iddoo biraatti geessanitti battalumatti bilbilee waammatee manasaatii baasise. Ogeessii bofa qabee iddoo biratti  geessuun naannichatti  beekamu Istiiv Biraawoon jedhamu wayita waamamee dhaqetti akkas jedhe 'bofti kun lamaan isayyuu haala hin baratamneen dhedheeroodha' jedheera. Deevid Tatii bofa ofisaatiif manasaa keessaatti arge baasuuf hin yaalle. Biyyatti keessatti waqtiin gannaa yeroo bofti wal horuu ta’uusaa kaasuun, wayita haalli hoo’insa dabalu qofa bofti dammaqaa akka ta’ellee ogeessi bofa qabuun iddoo biraatti geessuun beekamu BBCtti himeera. Aab Birawoon akka gorsaatti waanti dubbates, namni tasa yoo bofa arge bakkuma jiru dhaabbatee dabarsuu qaba jedhe. Bofti hundi balaa isatti dhufu jalaa miliquu malee nama akka diinaatti hin ilaalus jedha.


Paarkiin Oromiyaafi Affaar keessatti argamu, Halaaydagee Asaboot, maaliif beekamtii maluuf dhabe?

Paarkiin Halaaydagee Asaboot naannolee Oromiyaafi Affaar keessatti argama.  "Paarkii Biyyaaleessa ta’uuf kan kadhimame"  Halaaydagee Asaboot, Itoophiyaattis ta’e sadarkaa Afrikaatti bineeldota marartoo qabantu keessatti argama. Bara 1960 moota keessaa eegalee eegumsi taasifamaaf kan ture paarkiin kun, sadarkaa paarkii biyyalessaatti kan hin guddatiin tureef ammoo sababa rakkoo bajaatafi bulchiinsatiin. Kanarraa kan ka'een Paarkiin kun gochawwan seeraan alaatiif saaxilameera. Halaaydagee Asaboot bal’ina  lafa  1,900 km2 kan qabuufi sanyiin bineeldotaafi biqilootaa hedduun kan keessatti argaman ta’uu Itti-gaafatamaan Paarkichaa Obbo Maaqoyyaa Maammoo BBCtti himaniiru. Akka ibsa Obbo Maaqoyyaatti,  Paarkicha keessatti bineeldoonni hoosiftota ta'an  gosa 42, simbirroota  gosa 240 oliifi biqiloota gosa 260 olitu argama. Tursitoonni dawwaachuu kan barbaadan akka Afrikaattu  bineensonni baay’inaan paarkicha keessatti argamu jedha Obbo Maaqoyyaan. Bineeldonni daawwattoonni ilaaluu barbaadan, tarii sadarkaa Afrikaatti baayyinaan paarkii kana keessatti kan argaman ta'uu Itti-gaafatamaan Paarkichaa ni ibsa. Halaaydagee Asaboot daandii Finifnneeraa Harar geessurratti km280 fagaatee kan argamu yoo ta'u, bakkawwan daawwachuuf mijatoota ta'an Paarkii Awwaashirraallee fagoo hin taane qaba jedha Obbo Maaqoyyaan. Paarkichi sadarkaa biyyaalessaatti galmaa’ee bulchiinsiifi eegumsi barbaachisu akka guutamuuf gaaffii dhiyeessuunn kan jalqabe A L I bara 2006 dura ture. Haata'u malee, gaaffichi hanga ammaa deebii hin arganne. Yeroo sanatti ulaagaa hunda  guutee, hawaasa naannoo paarkichaa jiraatanirraa fudhatama argatee beekamtii akka argatuuf adeemsi eegalame akka ture yaadata. Halaaydagee Asaboot waliin paarkoonni tora biroo gara paarkii biyaalessaatti guddachuuf gaaffii gaafatanillee hanga ammaa deebii hin arganne. "Gama sanada qopheessuutiin wanta nurraa eegamu mara xumurreerraqopheessineerra. Sanadichis abbaa alangaa waliigalaatiin qoratamee, foyyeeffamee yaada akka irratti kenninuuf nuuf deebifameera,’’ jedha Obbo Maaqoyyaan. Paarkiin Biyyaalessaa Yaangudiraaasaa Halaaydagee Asabootitti dhiyoo waan jiruuf  Halaaydagee Asabootiin akka [guddifannaatti] of jalatti bulchaa ture. Paarkiin Biyyaalessaa Yaangudiraasaa mootummaa Federaalaa jalatti bulaa kan ture yoo t'au, naannoon Affaar ofiin bulchuuf adeemsi barbaachisan xumuramaa jira. Kun taanaan Paarkiin Halaaydagee Asaboot ammoo eegumsa dhabee qophaatti hafa yaaddoo jedhu uumeera. Eegumsa cimaa dhabuusaatiin bineensonni  paarkicha keessa jiraatan seeran ala adamfamu, gochoonni seeran alaa biroos  keessatti  babal’achuu mala sodaa jedhus uumeera. Bineeldonni lakkoofsaan muraasa ta’aniifi baduutti dhiyaatane guutummaatti akka hin badne yaaddoo biraa uumeera. Naannoo Affarirraan bineeldota eeguurratti muuxannoon gaarii jiraachuun paarkichi akka hin badne abdii uume. Garuu adamoo seeraan alaatiin  bineensonni ni baduu jedhamanii sodataman akka jiran dubbateera Obbo Maaqoyyaan. Paarkicharra balaan akka hin geenyeef deebii ariifachaatu barbaachisa jedhe Daarktarri Abbaa Taayitaa Eegumsaafi Misooma Bineeldota Bosonaa Itoophiyaa Obbo Kumarraa Waaqjiraa. Paarkicha  gara sadarkaa paarkii biyyalessaatti adeemsi guddisuu sababoota garaa garaatiin harkifachuu amanuun, amma garuu sadarkaa abdii qaburra jira jedhe. Paarkichi naannolee lama keessa jiraachuu isaatiin caasaa  mootummaa sadarkaan jiru  hirmaachisuu gaafata jedhe. Hana barbaadamusaffisaan deemuu baatus Mana Maree Ministeerotaatiin akka mirkanaa'uuf ragaleen barbaachisan walitti qabamanii qophaa'uu isaa ibseera Obbo Kumarraan. Paarkichi  yeroo dheeraaf "bakka eegumsa qabu' ‘jedhamuun beekama. Sababa kanaaf eegumsaafi bulchiinsa otoo hin qabaatiin tureera. A.L.I  bara 2002  eegalee garuu fayidaasaa hubachuun Yaandiraasaa jalatti akka bulu taasifame. Paarkichi  turizimii kan oolun qabeenya guddaa qabaachuu himuun, bineeldi [Saalaa] jedhamu akka Afrikaatti heddumminaan kan keessatti argamudha. Bineensi kun hedduumminaan Keeniyaa, Yugaandaafi Itoophiyaatti argama. Itoophiyaa keessaa paarkii Halaadagee Asaboot keessatti argama jedha Obbo Kumarraan. Bineeldi biraan carraan sanyiin isaa baduutti dhiyaate gosti harree-diidaa paarkicha keessatti argama. Bineensonni kun paarkicha keessaa akka hin banne itti fufinsaan eeguufi fayidaa dinagdee parkicharraa argamu guddisuuf tattaffiin eegalamee ture jedhe. Paarkichi  gadaamii  Asaboot  of keessatti hammachuusaatiin maqaa Halaadagee Asaboot  jedhamuun isaa komii  uume ture. Hogggantoonnis  dafanii waan jijjiramaniif dhimmi paarkichaa  gara sadarkaa biyyaleessaatti guddisuu harkifachuu isaa kaase Obbo Kumarraan. Manni Mare Ministeerota ammoo qooda fudhattoonni hundi irratti waliigaluu erga mirkaneessee booda beekamtii kenna. Naannolee lamaan keessatti komii ka’an ilaaluuf  hawaasa naannoo mariisisuun akka barbaachise hime. Ji’oota ja'a keessatti  adeemsi barbaachisaan  xumuramee gaaffii beekamtiin akka kennamu  gaafachuuf  adeemsarra jira jedhe Obbo Kumarraa.


Qamaleen mobaayila barataa jalaa hattee suura of kaastee deebisteef

Lammiin Maalezhiyaa mobaayilii isaa bade tureerratti suuraa qamalee of kaasteefi viidiyoo argachuu isaa hime. Mobaayiliin isaa jalaa bade guyyaa tokko booda bosona mana isaa duuba jiru keessaa argate. Viidiyoon qamaleen mobaayilicha nyaachuuf yeroo jettu agarsiisu erga tiwiitara gubbaa gadhiifamee booda baay'ee qoodame. Kan viidiyoo kana gadhiise barataa Zackrydz Rodzi jedhamudha. Akka inni jedhutti yeroo ciisutti mobaayiliin duraa bade. Ta'us, akkitti jalaa bade ammallee ifa miti. Dabalataan, akkamiin suuraafi viidiyoon qamalee mobaayilisaarra akka argame mirkaneessuun hin danda'amne. Zackrydz, ganna 20, BBC'f akka himetti gaafa Sambata darbe ganama sa'aatii shanitti hirribaa yoo ka'u mobaayiliin isaa badee bare. ''Hanna ta'u isaaf mallattoon homtuu hin jiru. Wanti kuni toshaayi,'' jedhee of gaafatuu isaa barataan waggaa xumuraa kompitar Saayinsii Baatu Pahaat BBC'tti hime. Sa'aatii muraasa booda viidiyoon BBC'f qoodameen qamalee mobaayilii isaa nyaachuuf yoo yaaltu mul'isa. Akka barataan kuni jedhutti hanga Dilbata waaree boodaatti bilbila isaa argachuu hin dandeenye. Boodarra abbaan isaa mana isaanii duraa qamalee argani. Bilbila isaarratti yeroo bilbiluu mana isaanii duuba baala meexxii jala argachuu isaa dubbata. Bilbilli isaa xuraa'ee ture. Eessumni isaa tarii suuraan mobaayilicha hatee mobaayiliirraa argamuu mala jedhee itti qoose. Erga mobaayilii isaa qulqulleessee booda yoo argu ''suuraan qamalee keessa guuteera.'' Akka barataan kuni jedhutti tarii qamaleen kuni karaa foddaa seenu hin dhabu jedhee shakka. Suuraan qamalee of kaaste kana durallee ijoo dubbii miidiyaalee ta'ee ture.


Makoodiin dorgommii Beeljiyem dolaara miiliyoona lamatti siquun gurguramte

Makoodii yookaan gugeen wal dorgommi Beljiyeem, gatii rikoordii haaraa tahe - doolaara miliyoona 1.9n gurguramte. Gugeen dhalaa ganna lamaa Niiw Kiim jedhamtu jalqaba yuuroo 200n gurguramuuf kan caalbaasiif dhiyaatte ta’us, Dilbata nama Chaayinaa jiruun rikoordii haaraan gatii guddaan gurguramte. Kurt Van de Wower, kan maatiin isaa gugee kana horsiisan, yeroo oduu kana dhaga’an ''na’uu'' isaanii dubbachuu Reuters gabaaseera. Kana dura rikordii kan qabate ture gugee kormaa ganna afurii yuuroo miiliyoona 1.25n gurguramee ture. Gugeen beekamaa Armandoo jedhamu kun erga bara 2019tti gurguramee booda dorgommii irratti hirmaachuu kan dhaabe yoo ta’u, cuucii hedduu horateera. Niiw Kiim bara 2018 keessatti dorgommii biyyaleessaa fageenya giddugaleessaa dabalatee, waldorgommii hedduu kan mo’atte ta’us, ergasii garuu sooroma baatetti. Niiw Kiim kan bitamte erga morkii caalbaasii namoota Chayinaa lama boodadha. Chaayinaatti waggooti dhiyoo keessatti wal dorgommiin makoodii haalaan dabalaa dhufeera. Gugeewwan dorgommii hanga ganna 10tti cuucii horsiisuu ni danda’u, namni Niiw Kiim bitates horsiisaaf fayyadama jedhamee eegama. Qopheessitoonni caalbaasichaa gatii hanga kanaan gurguramuun ishee kan addaati jedhu. ''Gugee dhalaa waan taateef gatiin isheen itti gurguramte waan amanamu miti. Yeroo hedduu gugeen kormaa cuucii hedduu horuu waan danda’uuf, gatiin irra qaaliidha,” jechuun hundeessaa fi hogganaan mana calbaasii Pipa, Nikolaas Geyselberch Reuters’tti himeera. Akka Nikolaas jedhutti Beeljiyeem keessatti bekkamtiin gugee yeroo dheeraaf kan ture yoo ta’u, namootni gugee horsiisan 20,000 ol biyyattii keessa jiru.


Qabeenya Umamaa: Israa’el rifeensa bineeldotaa bituufi gurguruu dhorkuuf

Israa’el bittaafi gurgurtaa rifeensa bineeldotaa hayyama addaan yoo tahe malee dhorkuuf jette. Kana gochuunis biyya jalqabaa taateetti. Seera haaraa kana hojiirra oolchuuf karoora bahe yoo beeksisan ministirri kunuunsa naannoo Gilaa Gaamli’eel gogaafi rifeensa bineeldotaa indaastirii faashiniif fayyadamuun ‘haraamuu dha’ jedhan. Eeyyamni kana booda kennamullee ulaagaawwan murtaa’oo irratti hundaa’a jedhan. Gareen falmitoota mirga bineeldotaa Peetaa jedhamu tarkaanfiin Isaraa’el fudhatte ‘waan jajjabeeffamudha,’ jedhan. Hanga yoonaa magaalota US muraasaafi magaalaa Biraaziil Saa’oo Poolootu gurgurtaa rifeensa bineeldotaa dhorke. Yeroo ammaa namni rifeensa bineensotaa bituu barbaade eeyyama gaafachuu qaba. Seerri kun hojiirra gaafa oolu garuu qorannoo saayinsii, barnoota yookiin dhimma amantiif qofadha kan bitamuu yookiin gurguramuu danda’u. Seerri kun hawaasa Israa’el yeroo baayyee uffata rifeensa bineeldotaarraa hojjetame uffatan irrattillee ni hojjeta. ‘’Gabaan rifeensaa kun bineensota miiliyoonaan lakkaa’aman ajjeechaaf saaxileera, dararaafi gadadoonillee bineesota kanarratti raawwatama,’’ jedhan ministirittiin Gaamlii’eel. ‘’Gogaafi rifeensa bineensotaa faashiniif fayyadamuun haraamuudha.’’ Elsaa Aleen daariktara Peetaa yoo tahan Israael murtoo kanarraa gahuu isheef leellisaniiru. Rifeensa bineensotaa huccuuf fayyadamuun sona lammiilee keenyaa ni cabsa jedhan. Namni seera kana cabsee argame adaba doolaara 22,000 yookiin hidhaa waggaa tokkoon adabama.


Sirii Laankaatti arba balfarraa dhorkuuf boolla qotan

Biyya Sirii Laankaatti arba iddoo balfa pilaastikaa keessa seenuun nyaata barbaadan dhorkuuf jecha boolla yookaan booyii qotaa jiru. Arba hedduu tahan, iddoo balfaa dhiyeenya raasaa bineensotaa magaalaa Ampaaraatti argamu keessa oolu. Hambaa nyaataa gatame alatti, hoomaan arbaa kunneen pilaastika nyaachuun, du'a isaaniif sababa ta'aa akka jiru anga'oonni dubbatu. Suuraalee arbi hedduu koosii keessaa nyaata barbaachaaf hiriiran arguun, kanneen kununsitoota naannoo guddoo dallanse. Sirii Laankaatti pilaastikni iddoo koosii keessaa sababoota arba ajjeesan keessaa isa guddaadha jedhama. Biyyattiitti arbi 7,500 tahan jiru jedhamee tilmaamama. Bakki kuusaa balfaa Ampaaraa kun barkurnee tokko dura, dhiyeenya raasaa bineensotaatti tolchan. Zoonii bineensotaa kanatti arbi 300 tahan jiraatu. Mootummaan Sirii Laankaa arbaafi bineensota kaan balaarraa eeguuf jecha, oomishaalee pilaastikaa biyya alaarraa galan dhorkuuf jira. Ampaaraatti, dallaa elektrikaa ijaaruun arboota kanniin iddoo balfaarraa dhorkuuf yaalamee ture. Tahus malli kun hin hojjenne. Kanaafis mootummaan naannoo balfi itti gatamu kanatti booyii qotuu eegale. Haatahu malee, jiraattonni naannichaa akkatti mootummaan garee arbaa kana ittisuuf jedhurratti waan gammadan hin fakkaatan. ''Karoorrifi sirni haalaan qixaa'e hinjiru,'' jechuun jiraataan naannichaa P H Kumara, Rooyitarsitti hime. Akka gareeleen naannoof dhimmamanitti, bara 2019 keessa Siri Laankaatti arbi 361 du'aniiru - kunis lakkoofsa isa guddaadha. Lakkoofsi kunis erga biyyattiin bara 1948tti walabummaashee argatteen booda, lakkoofsa olaanaa tahuun galmaa'e. Irra hedduun harka namaatiin obba'an. Sirii Laankaatti arba ajjeesuun seeraan nama gaafachiisa. Bineensoti kun daran kabajamu, tahus qonnaan bultoonni midhaan waan jalaa mancaasaniif, hedduu itti aaru. Nyaata barbaachaaf jecha, hawaasa baadiyyaa kanneen akka Ampaaraatti jiraatanii waliin walitti bu'u. ''Arbi daggalaa iddoo koosiitti dhufan kunniin, guyyaafi halkan asuma turu,'' jedhu Aabba Kumaaraan. ''Achiis gara mandara dhiyeenya jirutti deemuun, qabeenyaafi oomisha jiraattotarra miidhaa geessisu. ''Bu'aan dhumaa rakkoo kanaas, walitti bu'insi namaafi arba gidduu jiru hamaachaa deemuun, mallattoo biyyaaleessaa kan tahe arba dhabuuf adeemna.''


Namtichi booyyee meeshaa jalaa hatterraa buufachuuf qullaa akka dhalatetti ummata dura fiige

Barliinitti maanguddoon tokko osoo uffata baafatee caama qanqaammataa jiruu booyyeen daggalaa baatee borsaa isaa laaptooppiin kessa jiru jalaa fudhachuun fiiguu eegalte. 'Akkuma uumama ganamaa' sana qaaniifi saalfii tokko malee bineensi daggalaafi namni akkuma isaan uumetti waliin osoo fiiganii argaman. Maanguddoon kunis qaanii tokko malee qullaa akkuma dhalatanitti booyyee ilmooleeshe lama waliin meeshaa jalaa hattee miliquuf turte hari'uu eegalan. Kunis namoota akkuma isaa bakka sana aduutti bahanii caama qanqaammachaa turan hedduu ajaa'ibe. Taatoo fiilmiifi barsiiftuu mala jireenyaa kan taate Adeele Laandaawur, yeroo namichi qullaa isaa booyyee hari'aa jiru kaastee fuula isheerratti maxxansite. Bakki itti maanguddoon kuniifi booyyeen kun wal hari'an magaalaa Barliin keessatti iddoo namoonni qullaa isaanii qaama dhiqachuun aduutti bahanii caama qanqaammachuun hayyamamudha. Toohufilsii jedhamti. Haroo bosonaan marfamte namoonni itti dacha'anii qaama dhiqatanii booda aduu qanqaammachuun itti dabarsan. ''Umamni kan ganamaatti deebite!'' jechuun bareessite. Itti dabaluunis, namtichi mataan isaallee kolfaa ture jette. ''Osuma waa irra hin buusiin akkuma jiruutti ifa taasisee,'' jette. ''Isaan boodas suuraalee namichattin agarsiise, innis baayyee dinqisiifannaan kolfee akkan maxxansuuf naaf hayyame,'' jechuun isbite. Ms Laandaawur fuula Instagram isheerratti yaada kenneen akkas jechuun ibse: ''Taateen kun nama kaayyoosaa galmaan gahuuf hojjatuuf fakkeenya gaariidha.'' Wayita booyyeen daggalaa bakkicha dhuftetti namoonni qullaasaanii taa'uun aduu qanqaammataa turan hedduudha. Osuma namtichi ciisee aduu qanaammataa jiruu booyyeen ijoollee ishee lama waliin suuta dhaquun nyaata pizaa borsaa dugdatti baatan keessaa jalaa nyaatan. Achiin booda, ''nyaata sifeessituu (dessert) sanatti dabalatan barbaaduutti kaate.'' Osoma barbaadanii borsaa bifa kelloo laaptooppiin namihaa keessa jirutti bahan. Yeroo borsaa sana argattus booyyeen kun fudhattee gugachuutti kaate. Garuu abbaa qabeenyichaas laaptooppiin keessa jiraachu hubate. "Kanaafuu, harkaa buufachuuf xiyyeeffannaa isaa booyyee irra taasisuun duukaa fiiguu eegale.'' Namoonni ilaalaa turan hundi, ''attamiin akka inni xiyyeeffannaan duukaa bu'aa tureef dinqiisiifatan.  Wayita inni harkaa buufatee borsaasaa kelloo sana qabatee deebi'u injifannoo isaatiif hundi keenya harka walitti rukkunneef, baga gammaddee jechuun.'' Biyya Jarman keessatti aadaan tibba kana keessa namoonni paarkiiwwan keessatti uffannaa baafachuun qullaa taa'anii aduu qanqaammachuun baratamaadha. Sochiin gara umamaatti deebi'uu 'Freikörperkultur' (aadaa qaama bilisoomsuu) ykn FKK for short jedhamuun beekamuu jira. Taateen guyyaa Roobii darbee kun tibba gocha ajaa'ibaa sardiidoon daggalaa achuma Barliin keessatti raawwate turtee kan umameedha. Sardiidoon magaalattii ija jaboon tokkoos mana namoota hedduu irra deemuun kophee isaan karra irratti baafatanii ol seenan hedduu funaantee kuuste waliin argamteetti. Keessattuu tibba sababii koronaavaayirasitiif sochiin namootaa daangeeffamuun namoonni manatti galan kanatti bineensoonni carraa sochiin namootaa hirrachuu kanatti fayyadamuun waan dinqii hedduu akka raawwataan gabaafamaa jira. Barliin naannoolee jireenyaa magaalaan ala ta'an tokko tokkootti booyyeen daggalaa qaata namootaan walitti of makan.


Hibboo Arboota dhibbaan lakkaa’aman du’anii argamanii

Ji’oota lama darbanitti Bootsiwaanaa keessatti duuti arboota dhibbaan lakka’amanii ‘gaaffii uumeera’. Dr Hiyek Makaan akka jedhanitti ji’a Caamsaa irraa eegalee nannoo Okavago Deeltatti wayilooti isaanii reeffa arba 350 olii argachuu isaani himu. Dhukkubni arboota kana ajjeese kan dhala namaatti kan darbuu danda'u ta'uu mala yaaddoon jedhus jira. Bu’aan qorannoo saamuudaa ifa ta’uuf torban waan fudhatuuf hanga ammatti maaliif bineensoti kun du’aa akka jiran hin beekamu jedha mootummaan. Dhaabbata tola olaa ‘National Park Rescue’ UK irraa kan ta’an DR Makaan BBC'tti akka himanitti kunuunsitoonni dhimma kana jalqaba mootummaaf kan gaabaasan, Caamsaa keessa balalii taasiisaniin booda. “Balalii sa'aatii sadii keessatti reeffa arba 169 argani,” jedha. “ Balalii sa'aatii sadii keessatti reeffa amma kana arganii lakkaa’uun nama ajaa’ibsiisa.” “Ji’a tokko booda, qorannoo dabalataa gaggeefameen reeffii biroo argamanii walumaa galatti 350 darbeera.” “Arbi lakkoofsa akkanaan osoo gogiinsi hin jiraatiin yeroo takkatti du’anii argamuun wanta barame miti.” Caamsaa keessa mootummaan Bootswaana sababa du’a arba kunneeni adamoo akka hin taane ibseera –sababnisa ilkaan isaa hin fudhatamnee, jedha. Dr Makaan sababni du’a arba kunneeni summii uumamaan akka hin taanes himu. Waggaa darbe summii uumamaan Bootsiwaanaatti arbi 100 ta’an du’aniiru. Ta’us garuu kan ammaa kun summiimoo dhukkuba biraati kan jedhu irratti guutummaatti adda baasuu hin dandeenye. Akkaataa arbi kunneen itti du’an –hedduu isaani fuula isaaniin kufaani- fi kaan ammo du’uun dura geengoon adeema turuun isaani rakkoo sammuu keessaa ta’uu danda’a jedhu Dr Makaan. Kanaaf, madda isaa baruun dura, dhibee namatti darbuu danda’udha shakkii jedhu haquun hin danda’amu. Dr Makaan dhibee bineensota irraa ka’e jedhamu Covid-19tti quba qabu. Ta’us, hanga ammaatti maddi du’a bineensota kanaa hin baramne.


Bineensota bosonaa Itoophiyaa: Itoophiyaa keessa arbi hedduun hidhattootaan ajjeefaman

Torbee darbe paarkii biyyaalessaa naannoo ummattoota Kibbaatti argamu Maagoo keessatti haala asiin dura hin baramneen arbi saddeet ajjeefamuusaanii, angawoonni mirkaneessan. Taateen kun kan mudate Paarkii Biyyaaleessaa Maagoo keessatti yogguu tahu, guyyaa tokkotti arbi saddeet ajjeeffamuusaanii aangawoonni naannichaa BBCf mirkaneessaniiru. Hogganaan paarkichaa Obbo Ganaabuul Bulmii haala gaddisiisaa mudate kana yogguu ibsan, ''duguggaa sanyiitu raawwatame,'' jedhan. Gaazexeessaa turiizimii kan ta'ee fi paarkii Maagoo haalaan ka beekuu Heenook Siyyuum akka jedhutti, ajjeechaan kun hamaa fi asiin dura waan mudatee hin beekne yakka addunyaa bineensotaarratti raawwatameedha jedha. Ajjeechaan ALI Caamsaa 12 bara 2012 kan raawwatame kan himame oggaa tahu, laga Oomoo irratti bishaan dhugaa wayita turan rasaasni itti dhukaafamee ajjeefamuusaanii fi ilkaansaanii fudhatamuusaa hogganaan paarkichaa ibsaniiru. Namoota arbarratti miidhaa geessisan keessaa lamaansaanii arbaan miidhaa irra gaheen yaaliirra kan jiran ta'uu kan nutti himan ammoo hoggantuun itti aantuu biiroo aadaa, turiizimii fi ispoortii kan ta'an Aadde Fireehiwoot Dubbaalaati. Isaan keessa inni tokko hoggansa aanaarra kan ture akka ta'ee fi namoota ajjeechaa raawwatan irratti mootummaan tarkaanfii akka fudhatu ibsaniiru. Lakkaawwii waggoota shan dura paarkii Maagootti irratti taasifameen arboonni 175 jiraachuunsaanii kan mirkaneessan Obbo Ganaabuul, ajjeechaan arba saddeet irratti raawwatame "duguuggaa" asiin dura mul'atee hin beekne jechuudhaan miira dallansuutiin ibsaniiru. Namoonni ajjeechaa kana raawwatan itti yaadanii fi qophaa'anii akka raawwatan kan ibsan Obbo Ganaabuul, arba tokkorratti rasaasni 30 ol dhukaafamuu mirkaneessuusaanii himaniiru. Taatee kanas duguuggaa sanyiiti jechuun ibsu. Jiraattoonni naannichaa horsiisee bultootaa fi hidhattoota ta'uunsaaniirraa kan ka'e haala paarkicha keessa jiru to'achuuf rakkisaa taasiseera jedhu hogganaan paarkichaa. Heenook Siyyuum akka jedhutti, paarkii walii ollaa ta'an paarkii Oomoo fi Maagootti arbi 600 kan jiran yoo ta'u, ajjeechaa yeroo adda addaatti raawwatuun lakkoofsisaanii hir'atuu hin oolu jedha. Heenook akka jedhutti haleellaan sun arba qofarratti osoo hin taanee eegdota paarkichaarrattis kan xiyyeeffateedha jedha. "Namoonni arbarratti miidhaa geessisuuf dhufa eeegdotarrattis miidhaa geessisaniiru." Hogganaan paarkichaa yaaddoon kun dhugaa ta'uu ibsanii eegdonni halellaa arbarratti raawwatu hambisuuf tarkaanfii yeroo fudhatanitti isaanis miidhaadhaaf akka saaxilaman ibsaniiru. "Bara darbe waahilli tokko yoo nu jalaa du'u hamma ammaatti waahillan keenya 10 namoota miidhaa geessisaniin ajjeefamaniiru." Eegdota paarkichaatiif eegumsa gaarii fi meeshaan of eeggannoo hin kennamu taanaan haalli wal fakkaataan isaan mudatuu danda'a jedha Heenook. Yeroo ammaa kanatti xiyyeeffannaan mootummaa weerara koronaavaayiras irra waan jiruuf halalleen kunneen paarkorratti raawwatamaa jiraachuu ibsuun, xiyyeeffannaan paarkotaafis akka kennamuu qabu akeekkachiiseera. Aadde Fireehiwot bulchiinsi naannoo fi godinaa namoota miidhaa geessisan seeratti dhiheessuuf hojjataa akka jiran ibsu. "Namoota yakka raawwatan adda baasuun tarkaanfii fudhatuuf hojjataa jirra," jedhaniiru. Ajjeechaa raawwateen haalaan kan gadde Heenook, "Itoophiyaan eegumsa arbaaf waliigaltee mallatteessitee deeggarsa guddaa argataa jirti. Ta'us garuu Maagoo fi Baabbileetti miidhaan kana hin jedhamne irra gahaa jira," jechuun haala jiru ibsa. Miidhaan arbarratti raawwatu kana caaluu akka danda'u sodaa kan qabu Heenook, Itoophiyaan eegumsa bineensotaa fi galii daawwattootaarra argattu dhabuurraa kan hafe, qabeenya dhalootaaf dabarsitu dhabdi jedha. Hunda caala wanni isa gaddisiisuu arbi saddeet du'anii "qaamoleen federaalaa fi naannoo dhimmi isaan ilaallatu saffisaan tarkaanfii fudhatuu dhabuusaaniiti."


Ibiddi saafaa Awustiraaliyaa bineensota ‘biiliyoona sadii galaafate yookiin miidhe’

Waggaa darbeetti ibidda Awustiraaliyaa raaseen bineensonni biiliyoona sadii ta’an du’aniiru yookiin qe’eerra buqqa’aniiru jedhan saayintistoonni. Argannoon kun kan ibsu “seenaa ammayyaa keessatti kun balaa bineensota daggalarra ga’e isa hamaa ta’uu isaati” jedha Fandiin Uumamaa Addunyaa (WWF). Bara darbeetti ibiddii saafaa Awustiraaliyaa maratti tatamsa’e, daggalaa gubuun, yoo xiqqaate lubbuu namoota 33 galaafateera. Bineensonni hoosisan, simbirrooti, bineensota lafarra muunyuuqaniifi raachooti ibidda kanaan yookiin ammoo dahoo isaanii dhabuun du’aniiru. Yeroo ibiddi kun Amajjii keessa hammaatetti, saayintistoonni magalaa Niw Sawuuz Weelsi fi Viktooriyaa keessatti qofa bineensonni biiliyoona 1.25 ta’an du’aniiru jechuun tilmaaman. Tilmaamni haaraan garuu bakka guddaa dhuunfata. Lafti gara heekta miiliyoona 11.46 ta’u – kan biyya Inglaandiin gitu- Fulbaanaa hanga Guraandhalaa gidduutti gubateera. “Yeroo waa’ee bineensonni biiliyoona sadii ta’an ibidda kanaan miidhamuu yaadu, baay'ee guddaadha – lakkoofsa amanuuf cimudha,” jedhu qaroannoo saayintiistoota yuunivarsiitiiwwan Awustiraaliyaa 10’n gaggeeffame kan dursan Piroof Kriis Diikmaan. Ammatti lakkoofsa bineensota du’anii sirritti adda hin baane, garuu carraa bineensonni kun ibidda kana jalaa miliquu itti danda’an “guddaa waan ta’u miti, sababni isaas hanqinni nyaataafi bakka jireenya waan isaani qunnamnuufi'' jedhan. Lakkoofsi kun kan tilmaamame lakkoofsa fi heddumina bineensota balaa kana dura ture irratti hundaa’uuni. Kana jechuun gabaasa kanarratti gosti bineensota- kan akka qurxummii, qocaa fi bineensota lafee hin qabne hin dabalamne jechuudha. Guraandhala keessa balaa ibiddaa saafaa kanaan booda mootummaan Awustiraaliyaa gosa bineensota 113 ‘gargaarsa hatattamaa’ barbaadan adda baasee ture. Bineensota adda baafaman keessaa harki caalu bakka jireenya isaanii daggalaa fi margeen Kibbaa fi Baha Awustiraaliyaa keessa jiran yoo xiqqaate %30 ol dhabaniiru. Mootummaan bineensota fi bosona deebisee haaromsuuf doolaara miiliyoona 35 waada kan gale ta’us , namootni kunuunsa uumamaaf falman Awustiraliyaan seera kunuunsa uumamaa irratti qabdu jabeessuu qabdi jedhu. Mootummaan Awustiraaliyaan balaa ibiddii kun geessisee irratti qorachaa kan jiru yoo ta’u, Onkololeessa keessa gabaasni ni dhiyaata jedhamee eegama. Saayintistoonni irra deddeebiin uumamuu ibidda kanaafi jabinni isaa jijjirama qilleensaa irratti dhiibbaa uumuu danda’a jechuun ragaa dhiyeessanis qoratamutti jira. Ogeessoti akka jedhanitti aarri ibiddaa kanas du’a 445 waliin hidhata qaba.


Xaaliyaanitti bineensi abbaafi ilmarra miidhaa geessise duuti itti murtaa'e

Qondaalli naannoo kaaba Xaaliyaanitti argamu tokko bineensi 'bear' jedhamu erga abbaa fi ilma miidhee booda akka ajjeefamu murtee dabarse. Dargaggeessi ganna 28 Tulluu Peller gubbaa abbaasaa waliin adeemaa wayita turanitti, bineensi 'bear' jedhamu kun karaatti itti dhufnaan naasuun kufe. Abbaanis ilmi koo nyaatamuurra jedhee bineensichaafi ilma gidduu seenuun miillisaa cabe. Taateen kunis lakkoofsi gosoota bineensota kanaa naannichatti hedduummaachuu agarsiisa. Gareeleen bineensotaaf quuqaman, bineensa kana akka hin ajjeefne jechuun angawoota gaafatan. Ajjeesuurra, hawaasa naannichaa barsiisuutu wayya jedhu gareeleen kun. Kutaa biyyaa Tireentiinoo jedhamutti gosti bineensaa kanaa 82 haga 93 tahantu jira jedhama - kunis sagantaa warreen baduuf qophaa'an jalatti akka galmeeffaman godheera. Ji'a dabre, viidiyoon wayita gurbaan ganna 12 Aleessaandiroo jedhan, bineensi kun oggaa duubaan hordofu agarsiisu haalaan ho'ee ture. Taatee ammaa kanaan 'bear' kun kormaa haa tahuu yookaan dhaltuu daa'imman ishee ittisuuf jecha kana goote tahuunsaa haga yoonaa adda hinbaane. Abbaaniifi ilmi miidhaan irra gahe kun gara hospitaalaatti geeffamaniiru. Dursaan kutaa biyyaa ofiin of bulchitu Tireentinoo ka tahan Maawuriiziyoo Fugaatii ''tarkaanfii atattamaa'' jarri lameen kun fudhatan dinqisiifataniiru. Abbaan Faabiyoo Miseeroonii jedhaman kun akka gaazexaa L'Adige jedhamutti himanitti, bineensi kun daggala keechaa ''akkuma bakakkaatti'' nutti ol bahe jedhan. ''Ilma kootti utaale... yeroo sanatti ilama koo Kiristiyaan irraa loluuttin kahe. Luka koo ciniine, achiis harka koo lamaan na ciniine. Ajaa'iba taheetoo ni sokke malee, silaa lamaan keenyayyuu ajjeesuu danda'a ture.'' Bulchaan kutaa biyayttii Aabba Fugaatiin, lakkoofsi bineensota kanaa haalaa dabalaa waan dhufeef jecha, bineensi miidhaa geessise kun adda bahuun akka ajjeefamu ajaja mallatteesaniiru. 'Bear' kana mala qaccee sanyiin (DNA) adda baasuufis, huccuun jara lameenii qoratamaa jira. Gareen mirga bineensotaa Animalisti Italiani jedhaman, ajaja kana hambisuuf akka carraaqan dubbataniiru. Ji'a Eblaa keessa gosti bineensa kanaa maqaan M49 jedhamu mogga'eef, Xaaliyaan keessa 'bear' barbaadamu isa olaanaa ture. Waggaa tokko guutuuf ega barbaadaa turanii booda deebisanii qaban. Sababa amala hamaa qaba jedhamuf, M49 ajajni yoo argan dhukaasanii ajjeesuu itti bahee ture. Rogeeyyiinis kunoo ammallee seenaan sun irra deebiin dhufaa jira jedhu. Dhaabni addunyaarra beekamu 'World Wide Fund for Nature' jedhamus, haalli miidhaa jara kanaa ifatti wanti beekame waan hin jirreef, angawoonni ajjeechaa bineensa kanaa akka dhaaban gaafateera. Ejensiin kunuunsa bineensotaa ENPA's ajaja Aabba Fugaatii kana ''waan dabaa fi haqa qabeessa kan hintaanedha. Kana malees, haaloof waamicha akka dhiyesuuti,'' jedheeraan.


Botiswaanaan sababa arbi hedduu erga takkaa du’ef qorachu eegalte

Botiswaanaan baatii Caamsaa eegalee waan arba hedduu galaafate qorachuu eegalte. Akka mootummaan biyyattii jedhetti laaboraatoriiwwan sadii Kaanaadaa, Afrikaa Kibbaafi Zimbaabuwee jiran ''arba du'erraa saamuda akka fudhatan gaafatamu.'' Ji'oota lamaan darban arbi 350 ol du'e deeltaa Okavaangootti Botiswaanaatti du'anii argamaniiru. Maaliif du'aa akka jiran namni tokkoyyuu hin beeku. Biyyi Botiswaanaa lakkoofsa arba Afrikaa keessa jiru keessaa baay'inaan sadaffaa ta'e biyya keessatti argamudha. Osoo goginsi hin jirre arbi hammanaa du'e argamuun yaaddoo uumeera. Dr Hiyek Makaan akka jedhanitti ji’a Caamsaa irraa eegalee nannoo Okavago Deeltatti wayilooti isaanii reeffa arba 350 olii argachuu isaani himu. Dhukkubni arba hammanaa kana ajjeese kan dhala namaatti kan darbuu danda'u ta'uu mala yaaddoon jedhus jira. Bu’aan qorannoo saamuudaa ifa ta’uuf torban waan fudhatuuf hanga ammatti maaliif bineensoti kun du’aa akka jiran hin beekamu jedha mootummaan. Dhaabbata tola olaa ‘National Park Rescue’ UK irraa kan ta’an DR Makaan BBC'tti akka himanitti kunuunsitoonni dhimma kana jalqaba mootummaaf kan gaabaasan, Caamsaa keessa balalii taasiisaniin booda. “Balalii sa'aatii sadii keessatti reeffa arba 169 argani,” jedha. “ Balalii sa'aatii sadii keessatti reeffa amma kana arganii lakkaa’uun nama ajaa’ibsiisa.” “Ji’a tokko booda, qorannoo dabalataa gaggeefameen reeffii biroo argamanii walumaa galatti 350 darbeera.” “Arbi lakkoofsa akkanaan osoo gogiinsi hin jiraatiin yeroo takkatti du’anii argamuun wanta barame miti.” Caamsaa keessa mootummaan Bootswaana sababa du’a arba kunneeni adamoo akka hin taane ibseera –sababnisa ilkaan isaa hin fudhatamnee, jedha. Dr Makaan sababni du’a arba kunneeni summii uumamaan akka hin taanes himu. Waggaa darbe summii uumamaan Bootsiwaanaatti arbi 100 ta’an du’aniiru. Ta’us garuu kan ammaa kun summiimoo dhukkuba biraati kan jedhu irratti guutummaatti adda baasuu hin dandeenye. Akkaataa arbi kunneen itti du’an –hedduu isaani fuula isaaniin kufaani- fi kaan ammo du’uun dura geengoon adeema turuun isaani rakkoo sammuu keessaa ta’uu danda’a jedhu Dr Makaan. Kanaaf, madda isaa baruun dura, dhibee namatti darbuu danda’udha shakkii jedhu haquun hin danda’amu. Dr Makaan dhibee bineensota irraa ka’e jedhamu Covid-19tti quba qabu. Ta’us, hanga ammaatti maddi du’a bineensota kanaa hin baramne.


Fardeen diidaa Gaara Qundhudhoo attamiin daggalatti hafan? Amma maalirra jiru?

Fardeen bosonaa Gaara Qundhudhoo kan Godina Harargee Bahaatti Aanaa Gursumitti argamaniifi waggoota muraasaan dura baduutti dhiyaatanii turan amma lakkoofsi isaanii dabalaa jira jedhameera. Afrikaa keessa yeroo dheeraaf fardeen diidaa/daggalaa biyya kibba ardichaatti argamtu gammoojjii Naamibiyaa keessa qofa akka jiraatan tilmaamama ture. Waggoota dhiyoon asitti garuu hayyuleen Itoophiyaa Kafanaa Ifaan (PHD) durfaman, jiraachuu fardeen gaaraa erga qorannoon deeggaramuun mirkaneessanii booda, dhimmichi gurra horate. Akka gareen qorattootaa ALA bara 2013tti Gaara Qundhudhoo gubbaa fardeen 11 duwwaatu ture. Bara 2010tti garuu 18 akka turan gareen qorattootaa kun ibseera. Qondaalli naannichaa BBCn dubbise ammoo, yeroo ammaatti lakkoofsi isaanii gara 29tti ol guddachuu dubbatu. Akka baayyinnisaanii dabalu maaltu gargaare? Fardeen kunneen attamiin bosonatti akka galan seenaan beekamu jiraa? Gaaffiilee kanneen ilaalchiisuun BBC Itti gaafatamtuu Abbaa Taayitaa Kunuunsa Naannoofi Jijjirama Qilleensaa Godina Harargee Bahaa Aaddee Miskii Mohaammed dubbiseera. Seenaa achi dhuftee fardeen kanneeniirratti ragaan barreeffamaa taa'e jiraachuu baatus, argaan dhageettii jiraattotta naannichaa seenaa fardeen kanaa ni hima. Aaddee Miskii waa'een faradoo kanneenii seenaa ummata naannichaa waliin hidhata akka qabu dubbatu. Yeroosaas yeroo lola Calanqootti tahe jedhu. ''Akka manguddoo irraa dhageenyetti fardeen Gaara Qundhudhoo seenaa guddoo qabu. Abbootiin keenya yeroo lola Calanqoo fardeen kanatti fayyadaman,'' jedhaniiru. Seenaan maanguddoonni dubbatan biraa ammoo: ''Bara 1876 keessa lola Oromoota Afran Qalloofi waraana warra Masrii kan Raawuf Paashaa jidduutti yeroo lolli gaggeeffamu, loltoonii Raabaa Doorii hedduun ni wareegaman. Faradoon lolarraa hafan, kan abbaan irraa dhume gaara Qundhudhoo gubbaatti dheessan,'' kan jedhudha. Ammallee seenaan argaa dhageettii biraa waan jedhu lakkii kun waggoota dheeraan dura, yeroo waraana Libina Dingiliifi Ahimad Giraanyi jidduutti taasifamerratti mudate jedhu. ''Bara 1528- 1560tti Mootii Libina Dingiliifi Ahimad ibin Ibraahim al-Gaazi (Ahimad Giraanyi) gidduutti lola gaggeeffame irratti, Libina Dingil waraana kana olaantummaan xumure. Loltoonnii Ahimad Giraanyis hedduun isaanii dhumnaan, fardeen jaraa dheessanii Gaara Qundhudhooti ol bahan.'' Aadde Maskiin, yeroos lakkoofsi fardeen kanaa baayyee akka tureefi booda keessa ammoo waljalaan haphachaa dhufuusaanii himu. ''Fardeen kun Godina keenyaaf qabeenya guddaadha,'' jedhu. Bifa faradoo kanneen wayita himanis, akkuma fardeen kaanii bifa bareedaa qabu, halluun isaanii adii fi diimaa dha. Kotteen isaaniis duudaadha jedhu. Fardeen kunneenis barbaacha baayyeen booda gara Gaara Qundhudhootti ol deebiifna kan jedhan Itti gaafatamtuun tun, wayita sanattis lakkoofsa saanii fardeen sagal qofa akka turan himu. Haa ta'u malee, amma wal horuun gara 29 ol guddataniiru. Faradoonni kunneen deebi'anii akka wal horaniif sababiin gumaata taasisan hedduutu jira jedhu Addee Maskiin. Fakkeenyaaf wayita himanis, kunuunsi eegdoota paarkiitiin taasifamuuf dhimma dursaan eeramu jedhu. Kana malees ''hawaasni naannoo fardeen kanatti argamu ni kunuunsa, Mootummaan Naannoo Oromiyaa illee eegduu ramadeefi bosonni isaan keessa jiranillee daangeffameetu nyaataa fi dhugaatiin achumatti dhiyaataaf,'' jedhaniiru. Haa ta'u malee, kunuunsi amma taasifamaaf jiru gahaa tahuu baatus jalqabbiinsaa gaariidha jedhu. ''Kana dura bakka daangeffame hin qabu ture. Daangeeffamuun kan eegalame waggaa lama dura. Akkasumas, dallaanis ergasii ijaaramef. Eddoon daangeeffameefi eegduun ramadamee mataansaa qabeenya kanaaf gahaa miti.'' Kanaafuu, ammallee Mootummaan Naannoo Oromiyaa, kan Federaalaa, akkasumas dhaabbileen dhimma kunuunsa naannoorratti hojjetan kan biroolleen kunuunsa fardeen lakkoofsi isaanii dabalaa jiruuf deeggarsa akka taasisaniif waamicha dabarsaniiru. Aaddee Maskiin akka jedhaniitti, fardeen kun faradoo warra kaan irraa garaagarummaa guddaa hin qaban. Hawaasa naannoo isaaniitti argamuufi kan isaan kunuunsa waliin walii galanii jiraachuu ni danda'u. Haa tahu malee, namoota halaalaa yeroo dheeraa booda itti deeman ykn fuula haaraa ni dheessu, irraas ni fagaatu. Warra itti siquufi isaanin tajaajilu immoo itti dhiyaatu jedhu. Gaarri Qundhudhoo fardoonni bosonaa kunneen keessa jiraatanis, godina Harargee Bahaa keessaatti argama. Bal'inni lafa fardeen kun amma irratti argamaniif ammatti daangeeffamee jirus heektaara 1,000 ta'uu kan himan Itti-gaafatamtuun tun, dabalataan daangeessuuf itti adeemaati jirra jedhan. Fardeenni kunneenis yeroo waan nyaatan bosona keessaa dhabaniitti gara lafa jireenyaa namootaatti gadi bahuuf dirqamu. Wayita sanattis hawaasni akka qabeenya isaatiitti tiksuun gara bosona isaanitti deebisa malee miidhaan irratti dhaqqabsiifamu akka hin jirre dubbatu. Dokumentariin waggoota sadiin dura OBN'n hojjetame akka jedhutti, fardeen Gaara Qundhudhoo ''kaanirraa adda kan godhu, Afaan Oromoon wayita yaaman, kan owwaataniifi kan namatti dhufan tahuusaaniiti,'' jedha gaazexeessaan. Akka ragaan marsariitii dhaabbata miti-mootummaa bineensota baduuf qophaa'anirratti hojjetu (IBREAM) jedhamurraa arganne akka mul'isutti, sababoota fardeen kun lakkoofsi isaanii amma dura daran hir'ataa dhufeef keessaa tokko jiraattonni naannichaa fardeen kana adamsanii qabuun madaqsu isaaniiti. Gosa fardeenii kanneenirraa dhalatanis gabaarratti haalaan barbaadamu waan taheef, kuni jiraachuu gosoota fardeenii kanaaf haalaan yaaddeessaadha jedha. Gaara Qundhudhoo gubbaa fardeen kana malees, naannoo bosona sana keessa waraabessaafi leenca dabalatee, bineeensi bosonaa gosa adda addaa bosonicha keessa jiraatulleen, hanga ammaatti miidhaan bineensoota kanneeniin fardeen kana irra gahe homtuu hin jiru jedhan.


Gambeellaa Aanaa Aboobootti 'gurmuun leencaa lubbuu namootaa galaafataa jira'

Naannoo Gambeellaa Aanaa Aboobootti gurumuun leencaa irra-deddeebbiin namootarra miidhaa geessisaa jiraachuu qondaaltonni BBC'tti himan. Sambatuma darbe Hagayya 23,2012 dargaggoo ganna 30 qonna saliixii keessa qacaramee hojjeturraa bahee osoo daandiirra deemuu nyaatamu bulchaan aanichaa Obbo Umoo Tuuto BBC'tti himaniiru. Ji'oota 12'n darban keessa qofa oomaan leencaa amala bade jedhamu namoota shan yoo galaafatu nama tokkorrammoo miidhaa jabaa geessisu Obbo Umoo dubbataniiru. Rakkoo kana hambisuufi Abbaa Taayitaa Misoomaafi eegumsa bineensa bosonaa federaalaatti beeksisaniis ammallee rakkoon akka hin furamiin jiru himu. ''Akka naannootti leenca ajjeesuu hin dandeenyu. Gabaasa gochuu qofa dandeenya'' jedhan. Abbaa taayitaa eegumsaafi kunuunsa bineensotaatti daarektara kan ta'an Obbo Kaahisaay G/Tinsaa'e gama isaaniin garee 'leenca amala bade tarkaanfii fudhatu erginee tokko qofa keessaa ajjeesani' jedhan. Obbo Kaahisaay kanneen badii geessisan 'garee leencaa amala bade malee hoomaa miti' jedhu. Aanaa Abooboo Obbo Umoon bulchan keessatti waggaa darbe amma dhumaa jiru keessa gareen leencaa amala bade jedhamu yeroon itti miidhaa namarra geessise baatii Adoolessaafi Hagayya ta'u himu. Sababa kuni ta'u garuu ammallee baruu hin dandeenye. Dhihoo leencaan kan nyaatame dargaggoo ganna 30'ti. Sambata darbe Hagayya bultii 23, 2012 qonna saliixii keessa qacaramee kan hojjetu dargaggoon kuni qonna keessaa bahee daandiirra osoo deemuu nyaatamuu qondaaltonni BBC'tti himaniiru. Baatii Adoolessa keessa namni leencaan nyaatamemmoo miisoma qonnaarratti hojjetaa guyyaan hojjetee kanfalamuuf akka ta'e bulchaan Aanaa Abooboo himaniiru. Dubartiin biroo immoo daandiirra osoo adeemaa jiranii leencaan nyaatamuutu himame. ''Dubartiin leencaan nyaatamte ganda biraatti namoota waliin adeemaa turte. Qofaa duubatti yeroo hafteetti nyaatamte'' jedhan Obbo Umoon. Namni biraa leencaan udduurra ciniinamee tokkommoo yeroo ammaa wal'aanamaa akka jiru himaniiru. Akka qondaala kanaatti kanneen hanga yoonaa leencaan miidhaan irra gahe bosona keessa osoo hin taane daandiirra adeemaa osoo jiraniiti. Naannoon dhimma leencaa federaalatti gabaasuu malee ajjeesuu akka hin dandeenye kan himan Bulchaan Aanaa Abooboo, jiraattonni erga dukkanaa'e daandiirra akka hin deemne akkasumas manaa akka hin baane ergaa dabarsu himu. ''Erga dukkanaa'e namoonni socho'u akka hin qabne hubachiisaa jirra. Wanti gochaa jirru kanuma qofaadha,'' jedhan. Abbaa taayitaa eegumsaafi kunuunsa bineensa bosonaatti daarektara kan ta'an Obbo Kaahisay G/Tinsaa'e dhimma leenconni Gambeellatti namarratti miidhaa geessisaa jiraachuu quba qabu. ''Gara paarkii Biyyaalessaa Gambeellatti garee erginee turre. Gareen kuni qorannoo taasisee leenconni rakkoo uumaniifi keessaa hanqisamuu qaban akka jiran yaadni dhihaate,'' jedhan. Obbo Kaahisaay leencota ''rakkoo uuman'' jedhaman gareen ajjeesu bakkichatti ergamee torban sadiif adamoo gaggeessuus leenci ajjeefame tokko qofaa ta'u himan. Kanneen gara Gambeellaa deeman keessaa lammiin biyya Afrikaa Kibbaa meeshaa gaariifi muuxannoo wayyoo qabu ergamuu himan. Fuuladurattis, tarkaanfiin qorannoorra bu'uura godhate akka fudhatamu himu qondaalli kuni. Tarkaanfiin akkanaa garuu tarkaanfii dhumaa rakkoon gaafa cime fudhatamu akka ta'e himan. Obbo Kaahisaay leenci amalli isaa jijjiirame jedhamu gaafa amalli isaanii jijjiiramu akka ta'e himu. ''Bineensonni bosonaa osoo jiranii amala isaa jijjiiruun irra-deddeebiin beeylada kan nyaatuufi namarrattis miidhaa kan geessisu yoo ta'e'' kanneen badii geessisanitti maqaan isaa akka moogga'u himan. Kanneen amalli leencaa akka jijjiiramu taasisan keessaa miidhaa hawaasni bineensotarra gahu akka ta'e himu Obbo Kaahisaay. Akka fakkenyaattis, bakka leenci jiraatu qubachuufi kaan amala badaa akka horatu taasisa jechuun BBC'tti himaniiru.


Meeksiikootti qeerransi namni funyoon hudhuuf magaalaa keessa arii'aa ture baraarame

Waajirri Eegumsa Naannoo Meksiikoo kutaa Jalsiikoo mana tokko keessatti qeeransawwan lama baraaruu isaa beeksise. Dura viidiyoo qeerransa namoonni funyoo mormatti kaa'uudhaaf daandii magaalaarra ari'aa osoo jiranii agarsiisu tokkoti miidiyaa hawaasummaarratti gadhiifame. Isaan booda ture aanga'oonni eegumsa naannoo gidduu seenuun kan baraaruu danda'an. Akka viidiyoo sanarratti mul'atetti qeerransi tokko magaalaa Tilquweepaakuwee keessa daandiirra yeroo baqatutti namni tokko ammoo funyoo(wadaroo) qabatee mormatti kaa'ee qabuuf duukaa fiigaa ture. Abbaan qabeenyaa qeeransota kanneenii aanga'ootaan gaafatamee, bineensonni kunneen karaa seera qabeessa ta'een akka Meksiikoo seenan ragaa dhiyeessuu danda'eera. Haata'u malee, danbii nageenya mirkaneessuu hojiirra oolchaa jiraachuu isaa agarsiisuu hin dandeenye. Jiraattonni yeroo namoonni qeeransa daandii magaalaa keessa ari'uun funyoo mormatti kaa'uudhaaf carraaqan arganii baayyee ajaabsiifataa turan akka viidiyoo miidiyaa hawaasumaa irratti gadhiifameetti. Qeeransota lamaan keessaa tokko kormaa, kaan ammoo dhalaadha. Umuriin isa kormaa ji'a 10 yoo ta'u, isheen dhaltuun ammoo waggaa 2 fi ji'a 9. Qeeransoonni lamaanuu ammoo nagaan isaanii haala gaariirra kan jiran yoo ta'u, mallattoowwan akka hin malletti qabamuu isaanii agarsiisan hin jiru. Abbaan qabeenyaa kun tarkaanfii ofeegannoo gahaa fudhachuudhaan nageenya hawaasaa eeguu akka danda'u agarsiisnaan qeeransoota isaa ni deebisnaaf jedhan aanga'oonni. Qeerransota daandiiwwan Meksiikoo keessatti bahanii mul'achuun gabaafamuun isaa kun kan jalqabaa miti. Bara 2017, namichi siriin isaa Kaalifoorniyaarraa ta'e kun akka jedhutti qeerransa kana mucaashee $300 (£235) nama qeerransa kana qabatee Tijuwaanaa keessa deemaa ture tokkorraan bitadhe jedha. Namichi osoo daangaa US irraan seeraan ala dabarsuuf yaalaa jiruu ture kan to'atame.


Saawwan jaarsa waggaa 82 haadha warraa biraa jiinfachuun galaafatan

Jaarsi waggaa 82 osoo haadha warraa isaanii waliin karaarra deemanii saawwan jinfachuun du'aaf saaxiluu poolisiin hime. Kuni kan ta'e biyya UK'tti gaafa Sambata darbedha. Bakki taateen kun itti mudatees Yorkishaayer Deels jedhama. Maanguddoonni abbaa warraafi haati warraa suuta daandiirra deemaa turanis haalli akkasii uni nu mudata jedhanii hin eegne ture. Poolisiin Noorz Yoorkishaayer akka jedhetti akkuma balaan maanguddoo kanarra waaree booda 9:45 irratti mudate lubbuu baraartoota gara sanatti ergee ture. Ta'us garuu jaarsi horiidhaan miidhaman yeroosuma lubbuun isaanii dabarte jedhameera. Haati warraa isaanii kan umuriin 78 garuu miidhama xiqqoo malee lubbuun isaanii hin dabarre. Tajaajila fayyaa dabalataa akka argataniif ambulaansiidhaan gara hospitaalaa geeffamaniiru jedhameera.


Bineensota: Booyyeen addunyaarra 'fokkisoodha' jedhaman Landan Zoo galan

Booyyeen gosa baabiruusaa keessaa tahan lama ''booyyee addunyaarraa fokkisoodha,'' jedhaman, bakka turtii bineensotaa London Zoo galan. Baabiruusota rifeensa ofirraa hinqabne kanniin kaan ''demon pigs'' yookaan ''booyyee seexanaa'' jechuunis waamu. Booyyeen maqaa Buudii fi Beet jedhamu argatan kunniin, daawwattootaaf mul'achuu isaaniin dura, raasaa keessa qubatan kana dura baru jedhameera. Bineensota bifaan haalaan adda tahan kanniin, bineensota kitaaba JK Rowling - Harry Potter keessa jiraniin fakkeessaniiru. Hojjettuun Zoo keessaa Hannah Joy waan jettu: ''Namni tokkoyyuu bineensonni kun ni bareedu kan jedhu hinjiru.'' Booyyeen kunniin gogaa bifa daalachaa shushunturee fi uuruu dheeraa jiidhaa tahe qabu. Bineensonni kunis fulaan jireenyaa isaanii jalaa manca'uun akkasumas daldala foonsaaniif jecha waan adamsamaniif, sadarkaa saaxilamoodha jedhamurra jiru - kanumaafis jecha gara Zoo kanaatti dhufan. Akka Joy jettutti hawaasni Indooneezhiyaa keessaa, bineensota kanatti dhiyeenyatti jiraatan, sababa ilkaansaanii adda taheef ''booyyee hantuutaa ykn booyyee seexanaa'' jedhuun. ''Akkuma taatoowwan kitaaba sana keessaa, bineensonni kun haalaan nu hawwataniiru. Bineensota addunyaarraa fokkisoodha jedhaman kana uummatatti as baasnee, walbarsiisuuf kutannee kaaneerra,'' jetti Jooy. Beet ganna lama kan guutte yoo tahu, Budiin ammoo ganna tokko qofa yogguu tahu, amma booda yoo guddatu ilkaan isaa mimmiccarramoon daran si'achi guddatu. ''Indooneezhiyaa keessaa bareedinaan maqaan isaanii ka'uu dhabuu danda'a. Haatahu malee baabirusonni sirnakkoo bosonaa keessatti gahee olaanaa qabu - yogguu soratan biyyoo qotanii baasuun sanyii facaasu.'' ''Bineensota ajaa'ibaati - qarqaarsa keenya barbaadu,'' jette Jooy.


Meeksiikootti bineensi dubartii fuunfate kolaafamuun dheekamsa kaase

Biyya Meeksiikootti bineensi afaan Ingiliffaan bear jedhamu dubartiin daawwannaaf gara paarkii deemte tokko rifeenshashee fuunfateen booda qabamee kolaafamuun dheekkamsa kaaseera. Bineensi biftii gurraachaa paarkii keessatti wayita rifeensa dubartii fuunfatu viidiyoo mobaayiliin waraabameen argamee booda ture namoonni paarkichaa akka kolaafamu kan taasisan. Turistoonni daawwannaaf deeman garuu bineesna kana kolaasuurra gara bakka turtii bineensootaa gara biraatti geessuu wayya jechuun kolaafamuu isaa mormaniiru. Garuu ammoo oggeessoonni bineensichi namoota daawwannaaf gara paarkichaa dhufan irraa nyaata waan bareef gara biraa yoo geeffame jiraachuuf ni rakkata jechuun mormu. Binneensi ulfaatina kiilogiraama 96 qabu kunis tarii daawwattoota balaa irraan gahu danda'a yaaddoo jedhuun tarkaanfiin kun fudhatamuu himu. Dubartiiin fuunfatamtes bineensa kana waliin suuraa ka'uuf wayita jettuutti rifeensa ishee harkisuun akka ishee fuunfatedha kan himame. Bineensi kun daawwattuu kanarraan miidhaa omaa gessisuu baatulleen gara fuula duraatti waan ta'uu malu sodaachuun murtee kolaasuu kanarra gahusaanii himu. Kana duras namoonni paarikicha keessa hojjetan bineensi kun namoota waliin walitti dhiyaachuun mullateera, namoota harkaas nyaata fudhachuu bareera jedhu. Bineensa daawwattoonni 'Chiippii' moggaasa jedhuun waaman kunis namoota naannoo paarikichaa jiraataniinis ni jaallatama. Jalqabas gara paarkichaa kan fidamee jiraattoonni osoo inni mana jireenyaa tokko duuba rafaa jiruu arguun ergaa abbaa taayitaatti himanii booda ta'uun barameera. Erga bineensi kun kolaafameen booda qaamooleen mirgoota bineensootaatiif morman qorannoon nuuf haa gaggeefamu jechaa jiru. Daawwattoonis ta'e jiraattoonni naannichaa erga 'Chiippiin' kolaafameen booda dheekkamsa dhageessisaa kan jiran yoo ta'u, kanneen gara paarkii biraatti dabarfamuu qabaata jedhanilleen ni jiru. Oggeessoon gama isaanitiin daawwattoonni bineensa kana nyaata barsiisuu isaanitu kanaaf isa saaxile jechaa jiru. Biyya Meeksikootti bulchiinsa Chiwaawaa keessatti gaarrii Siiyeraa De Niidoo lafa argama amaaketa gurraachaa ta'uutu himama.


Mucaa dubaraa hiriyyaashee mangaagaa naachaa keessaa baafatte

Mucaan durbaa umuriin ishee waggaa 11 hiriyyaa ishee kan umuriin waggaa sagal taate mangaagaa naachaa keessaa baasuun oolchite. Gochi gootummaan durbeen Rebekaa Munkombuwee jedhamtu kun taasifte namoota hedduudhaaf oduu tibbanaa ta'eera. Kun kan ta'e biyya Zimbaabuwee ganda Sinderellaa keessatti yoo ta'u, intalli waggaa sagalii kun xiqqoo madaa'uurraan kan hafe miidhaa guddaan osoo irra hin ga'iin baraaramteetti. FBC'n madda oduu Ediit Sentiraal jedhamu waabeffatee akka gabaasetti naacha amuummatee bishaan keessatti intala waggaa sagalii kana liqimse waliin kokkee walqabuun harkaa baasuu dandeesseetti. Taateen kun kan uumame, ijoolleen durbaa kun lameen hiriiyyoota ganda isaanii biroo waliin ta'uudhaan laga bishaanii isaanitti dhiyoo jiru deemanii daakaa oolanii yeroo deebiyaa turanitti ture. Yeroo daakaa turanii bishaan keessaa bahaa turanitti bishaanicha keessaa bakka tokkoo iyyatuu dhaga'ama ture. Rebekaan gara iyyi jiru sanatti yeroo gortutti, hiriyyaan ishee umuriin waggaa sagalii Laatoyaa Muwaanii naachi gototaa wayita jiru argite. Wanta ta'aa jiru sana yeroo argitutti Rebekaan hiriyyaashee kana oolchuudhaaf rifannaa guddaadhaan utaaltee bishaan seente. Hiriyoonni Rebekaa biroon ishee waliin turan yeroo naachi Muwaanii harkifachaa jiru arganiiru. Garuu tarkaanfii Rebekaan fudhatte hin fudhanne ture. Walakkaan isaanii yeroo naasuun bakkuma jiranitti dhaabatanii hafan, kanneen kaan ammoo kotte nabaasii jechuudhaan baqatan. Rebekaan garuu kan dhufe yaa dhufu jechuun bishaanitti seenuun naacha hiriyyaashe harkifachaa jiru waliin wallaansoo qabuutti kaate. Rebekaan akkuma bishaan utaaltee seenteen harka qullaa mataa naacha sanaarra baatee rukkutaa akka turte dubbatti. Wayituma rukkutaa jirtutti ammoo tooftaan injifannoo tokko isheef dhufe. Yeroo ija naacha sanaarraan miidhaa geessiftu naachichi hiriyyaashee Muwaaniitiin gadi dhiisuuf akka dirqame dubbatti Rebekaan. Naachi sun erga miidhaan ija isaarraan ga'ee hiriyyaashee gadi dhiiseen booda deebiyee qabachuufillee hin yaalle. Isaan booda Rebekaan hiriyyaashee Muwaaniitiin fudhattee gara hiriyoota isaanii birootti nagaan qajeelan. Abbaan Muwaanii Obbo Foorchuun waan ta'e kana miira rifannaa keessa ta'uudhaan gaazexaa Saandey Niiwusiitti akka himanitti, intalli isaanii bishaan daakaa wayita jirtutti naachi ishee qabachuu bakka hojiitti dhaga'an. Gocha gootummaa Rebekaa kana galateeffatanii, "Kun raajii guddaadha. Waan hin fakkaannerraa oolte," jedhan.


Uumama: Lafeen qocaa hamma konkolaataa gahu argame

Hambaan lafee qocaa hamma konkolaataa geessi jedhame Kaaba Ameerikaa Kibbaatti argame. Qocaan maqaa saayinsawaa 'Stupendemys geographicus' jedhamuun beekamtu kun waggoota miliyoona 13 hanga miliyoona 7'n dura akka jiraatte amanama. Lafeen kun gammoojjii Kolombiyaa 'Tatacoa' fi Veenzuweelaa naannoo 'Urumaco' jidduutti argame. Lafeen qocaa gosa akkamaa jalqaba kan argame bara 1970'moota keessa yoo ta'u bineensi meetira 4 dheeratu kun kan akkamiiti kan jedhu namoota hedduutti gaaffii ta'ee ture. Qocaan kun dhiirri isaa gaanfa gara fuulduraatti akeeku karaa lamaanuu qaba. Godaannisi gaanfa isaarratti argame, gaanfa isaa ittiin loluuf fayyadamaa akka ture mul'isa. Ilkaan isaa kan gajjallaa jiru dhedheeraa ta'uun maal soorataa akka ture saayintiistotaaf eeruu kenneera. Galaana jala akka jiraatu kan tilmaamame qocaan kun bineensota xixiqqoo akkasumas biqiltuuwwan nyaata ture. Lafeen isaa tokko ilkaan naachaa keessatti cabee kan argame yoo ta'u guddinni isaa bineensota isa adamsan irraa of baraaruuf isa gargaareera jedhame.


Nageellee Arsiitti adurreen yaala baqaqsanii wal'aanuun dhalte

"Adurittin dhaluu dadhabdee guyyaa lamaaf cinqamaa turte. Sana booda mucayyoon takka gara ogeeyyii fiddee dhufte" jedhan hogganaan waajjira misooma qabeenya beelladaa fi qurxummii aanaa Nageellee Arsii Dr Huseen Baalchaa. Taateen kun godina Arsii Lixaa aanaa Nageellee Arsiitti Kibxata dheengaddaa raawwatame. Adurree ciniinsun rakkataa turteef ogeeyyin fayyaa beeyladaa sadii yaalii baqaqsanii wal'aanuu akka hojjetan kan himan dooktar Huseen adurittiin yeroon itti dhaluu qabdu osoo hin gahin ciniinsun qabamuushee himan. Yaalii taasifameen ilmooleen/bashoo sadi kan dhalatan yemmuu ta'u isaan keessaa tokko battalumatti duute. Ilmoolen lama immoo haala fayyaa gaarirra akka jiran himameera. Dhimmi adurree tanaa guyyaa tokkotti hin dhumne. "Ilmoon afraffaa garaa haadhaa keessatti dhokatee ture" kan jedhan Dooktar Huseen adurittin yaali lammataaf kaleessa gara buufata fayyaa beeyladootaatti geeffamuushee BBC'tti himan. Wal'aansa kaleessa taasifameenis bashoon tokko dhalachuufi lubbuun garuu akka hin hafne dubbatan. Haala adurrittin fi ilmooleenshee itti jiran yeroo himan "Adurrittiin nagaa dha. Qaamni ishees nagaadha. Kaleessas ilaalaa turre. Baay'ee fooyyofteerti. Ilmoolen lamaan hafanis harma ni hodhu" jedhan Dr Huseen. Wal'aansi kun isaaniif kan jalqabaa ta'uusaa BBCti kan himan hogganaan waajjira misooma qabeenya beelladaa fi qurxummii aanaa Nageellee Arsii Dr Huseen Baalchaa "waan kanarraa namni waan lama barata" jedhan. "Tokkoffaa beelladootni kun cubbuu hin qaban. Namas ni tajaajilu. Adurreen immoo faayidaa heddu qabdi. Bineensota jaalala namaa barbaadaniidha" jechuun bineeldota kunneen kunuunsun akka barbaachisu dubbatan. Inni kan biraan bineeldotaaf yaaduu fi dhukkuba isaanii irraa bayyanachiisun akka barbaachisu fi akka hin duune gochuun gochaa dhala namaa irraa eeggamu ta'uu himan.


Ameerikaan saroota waan dhuka'u foolii fuudhan Jordaaniifi Masriitti erguu dhaabde

Ameerikaan saroota wantoota dhukaa'aniifi lafa jala owwaalaman foolii fuudhuu danda'an gara Jordaan [Yordaanoos] fi Masriitti erguu dhaabde. Ameerikaan sababa kana murteessitef yoo ibsitu maal dhibdeedhaan balaaf saaxilamuu isaanii eerte. Dubbii Himaan Ministira Dhimma Alaa Yunaayitid Isteet ''duuni saree kamiyyuu bakka hojiitti mudatu baay'ee nama gaddisiisa,'' jedhaniiru. Fulbaana keessatti gabaasa Yunaayitid Isteet baasten saroota 100 ol gara Jordaan, Masriifi biyyoota saddeet birootti ergaman sirriin kunuunfamuu dhabuu isaanitti rakkoof saaxilamu ibsite. Deeggarsi sarootaa kuni qaama sagantaa farra shororkeessummaa biyyoonni kuni taasisan deeggaruf kan ooludha. Hanga yoonaa biyyoonni akka Jordaan fi Masrii garuu dubbii Ameerikaaf deebii deebisan hin qabani. Yunaayitid Isteet gaafa Wiixataa ture gara biyyoota kanaa saroota ergu dhaabuu ishee kan ibsite. Qondaaltonni Minsiteera Dhimma Alaa Ameerikaa tarkanfiin tibbanaa du'a sarootaa hambisuuf kan fudhatame ta'u ibsan. Saroonni kunneen ''hojii farra shororkeessummaa biyyoota alaatti taasifamuufi lubbuu lammiilee Ameerikaa hambisu keessatti qoodni isaanii olaanaadha,'' jedhaniiru qondaaltichi. Qondaaltichi itti dabaluun saroonni Jordaaniifi Masriitti ergamanii jiran yeroo muraasaaf achuma turu. Gabaasni Ministeera Dhimma Alaa Ameerikaa tokko akka agarsiisutti kana dura bara 2017 sareen tokko ho'arraa kan ka'e du'eera. Saroonni biroo lama immoo 'akka malee dhukkubsatani jennaan Ameerikaatti deebifaman' jedheera gabaasichi. Ergasiis Ameerikaatti qaamni isaainni hir'ate akka wal'aanamu ta'eera. Saroonni sadan kunneen sanyii saree Beeljiyeem Maalinooyis ['Malinois'] jedhamanidha. Gabaasni biroo ji'uma kana keessa bahemmoo saroonni lama Jordaanitti ergaman akka du'an ibsa. Tokko ho'a aduun kaan immoo qoricha farra ilbisoota poolisiin biifametu galaafate jedheera gabaasni AFP. Biyyi Jordaan biyya saroota Ameerikaa leenji'an deeggarsan argatan keessaa tokkoffaadha. Hanga yoonaa saroonni 100 ta'an biyyattii kanatti ergamaniiru. Gabaasni mootummaan Yunaayitid Isteet baase akka agarsiisutti saroota 100 gara Masriitti ergaman keessaa tokko kaansarii sombaa, dhukkuba afuuffee fincaaniifi ho'a aduu cimaaf saaxilamuun dhukkubsataniiru.


Lil Bub: Adurreen intarneeta gubbaarratti hordoftoota hedduu horatte duute

Lil Bub, adurreen intarneeta gubbaa baay'ee beekamte umrii 8'tti duute. Abbaan Adurree kanaa, Maayik Biridaaviskii, du'a ishee hordoftoota isheef miidiyaa hawaasummaa Inistaagiraama irratti ibseera. Lil Bub walumaa gala Fesbuukiifi Inistaagiraama irratti hordoftoota miiliyoona 5.5 qabdi. Adurreen kuni adurree kaanirraa ija isheenis ta'e arraba isheetin adda dha. Gatamtee kan argamte yoo ta'u dinkii taate dhalatte. Kanaafuu, akka adurree kaani osoo hin guddatin adurreedhuma xinnannuu taate hafte. Obbo Biridaaviskii akka jedhanitti adurreen kuni bineeldota gargaarsa fedhanif hanga yoonaa dolaara 700,000 ol walitti qabde. Rakkoo fayyaa biraallee qabdi. Obbo Biridaaviskiin Lil Bub lafaa ergamte booda kan guddifate yoo ta'u rakkoon fayyaa ishee dhaqqabus jireenya gammachuu jiraatte jechuun ibsa. Boodarra beekkamtii horattee saganta televijinii Ameerikaa irratti dhihaachu eegalte. Gargaarsa gara agaraa kan argatte yoo ta'u shoowi Yuutubirraa qabdi, dokimanrariin kutaa hedduu qabus Maqaa hiratte jennana abbaan adurree kanaa maqaa isheetin gargaarsa walitti qabun adurree kaan gargaarsa fedhan akka argatan taasise. Du'u ishee dura dhukkuba kafeen dhukkubsachaa kan turte yoo ta'u waan itti jirtu hordoftoota ishee miiliyona 2.4'f barressa ture. Biridaaviskiin gaafa Wiixataatti akka beeksisetti taanaan adurreen kuni akkuma rafteen Dilbata ganama duute argamte. Du'uu ishee inistaagiraama irratti erga ibsee booda namni kuma 58 ol yaada jalatti kenneera, hedduunis qoodaniiru. Fesbuukii gubbaa hordoftoota miiliyoona 3 ol kan qabdu yoo ta'u kanneen gadda isaanii ibsatan kjeessaa kanneen gargaarsa bineldotaa keessa hojjetaniifi gargaarsa ishee biraa argatan keess ajiru.


Lafeen dargaggoo dawoo leencaa Paakistaan keessatti argame

Dargaggoon Paakistaan tokko erga achi buuteen isaa dhabamee guyyaa tokko booda lafeen isaa dawoo leencaa 'Lahore' jedhamu keessatti argame. Muhaammad Bilaal, umuriin isaa ganna 17 kan ta'e akkamiin dallaa dawoo leencaa kana akka seenee fi sababa du'a isaa qorachaa jirra jedhu aanga'oonni biyyattii. Jiraattonni garuu du'a dargaggoo kanaaf gahuumsa dhabuu eegdota dawoo leencaa kana sababa godhaniiru. Waajjirri dawoo leencaa kanaa torbeedhuma kana saamamee ture. Paarkiin mootummaan bulu bara 1982 kan hundaa'e yoo ta'u, dawoo bineensotaa Paakistaan qabdu isaa guddaa fi umuriinis kan jalqabaati. Direektarri dawoo bineensotaa kanaa Chawudirii Shafqaat BBC'tti akka himetti Kibxata halkan jiraattonni naannichaa dargaggoo bade barbaacha garas dhufanii turan. "Akka baay'ee dhihee fi halkan sanaan barbaaduun balaa qabaachuu akka dnada'u itti himne," jedha. Roobii ganama wayita barbaachatti ka'an, hojjettoonni dawoo bineensotaa kanaa, buqqee sammuu dhiigaan cuubame, lafeewwanifi uffata ciccitaa kan firoonni Muhaammad isa ta'uu ittiin adda baafatan argan. Firoonni isaa akka jedhanitti dargaggoon kun Kibxata waaree marga horiif haamuuf jedhee manaa bahe jedhu aanga'oonni. Lafeen dargagoo kanaa argame, sababa du'a isaa mirkaneessuuf jecha qorannoo ergameera.


Keeniyaatti leenca nama nyaatee miliqe faana dha'aa jiru

Tajaajilli Bineensa Bosonaa Keeniyaa (KWS) leenca nama nyaatee ajjeessuun miliqe faana dhawaa jiru. Kunis kan tahe naannawa jireenyaa qarqara magaalattiitti yogguu tahu, jiraattoonni mana keessa akka turan ergaan dabreera. Araddaa namni kun leencaan nyaatamee reeffi Wiixata ganama argame, Rongaayi jedhamutti, sodaa guddaatu jira. Namni kun gariin qaamasaa kan nyaatame yogguu tahu, leenci kunis Paarkii Biyyaalessaa Naayiroobii dhiyeenyatti argamu keessaa miliquu hin oolle jedhameera. Odeessaalee kanaan kan walitti dhiyaatan: Tajaajilli Bineensa Bosonaa Keeniyaa (KWS) ibsa baaseen, du'a nama kanaan gadda itti dhagahame ibsuun, bineensa kana to'annoo jala oolchuuf garee ogeeyyii erguusaa beeksiseera. Hawaasnis hanga leenci kun qabamutti halkan manuma keessa akka turan ergaan dabreera. Paarkii Biyyaalessaa Naayiroobii keessaas tahe, raasaa bineensotaa biyyattii keessaa leenci ba'ee baduun waanuma amma dura baramedha. Paarkiin kun garuu dhiyeenya magaalaa guddoof qaburraa kan ka'e balaan irra deddeebiin ni mudata. Gaaf tokko tokko, bineensonni kun daandii gubbaa taa'uun karaa cufu - imaltoonnis suuraa kaasan miidiyaa hawaasaa gubbaarra qoodu. Iddoowwan kaanitti ammoo, wayita namoonni bineensotaan ajjeefaman yookaan miidhaman, jiraattonni aariin haaloo bahu. Walitti bu'insi namaa fi bineensotaa ammallee fala hin arganne.


Bineensota bosonaa Itoophiyaa: Seenaa bineensota to'annaa namootaa jala turanii

Bineensoota daggalaa fi simbirroota bakka uumamaan keessa jiraachu qaban irraa adda baasuun haala balaaf isaan saaxiluun akka jiraatan taasisuun yakka dha. Kana malees seeraan ala biyyaa akka bahanis ni taasifamu. Haaluma seeraan ala biyyaa baasuuf taasifamu kanaan walqabatees, bineensoonni hedduun du'aaf ni saaxilamu. Haa ta'u malee, haala seera Itoophiyaatiin faallaa ta'een, bineensoonniifi simbirroonni hedduun harka namootaatti rakkinaaf akka saaxilaman taasifamanii jiru. Bineensoota daggalaa balaa akkanaatiif saaxilaman keessaa tokko leenca. Barakat Girmaa hojii gaggeessaa buufata 'Insisaat Kottee' jedhamee moggaafameefi naannoo magaalaa Holootaatti dhaabbata tola ooltummaa 'Born Free' jedhamuun to'atamuuti. Buufanni kun bineensota sababbii to'annaa namootaatiin miidhamaniif kunuunsa taasisaa. Tibba riiportarri BBC buufaticha keessa dowwannaa taasiseettis, bineensootaa fi simbirroota  seeraan ala harka namootaa turan daawwachuu danda'eera. Bineensonni buufaticha keessa jiran hundinu seenaa dinqisiisaa ta'e kan mataasaanii qabu. Dolloo Dolloon yemmuudhuma gara wiirtichaa adeemamu bineensa jalqaba argamu keessaa tokko. Dolloon naannoo Somaalee bakka Dolloo Oddoo jedhamutti funcaa (sansalata) meetira tokkootiin dukkana keessatti hidhamuun waggoota afuriif dabarsee jira. Yeroo dheeraaf dukkana keessa turuunisaas, Dolloon akka agartuu isaa dhabu taasiseera. Obbo Barakat akka jedhanitti, jarreen Dolloo kan argatan wayita inni kublee (ilmoo leencaa) turee dha. Yeroo sanaa kaasee guddachaa deemuus, funcaan morma isaa irraa waan hin geeddaramneefuu foon isaa riguun balaa olaanaaf isa saaxileera. Kana malees warreen isa to'atan nyaata haftee mana hoteelaa qofa dhiyeessuuf ture. Kunis qaamni isaa akka hir'atuu fi akkasumas refeensi morma isaa irraa akka harca'u taasiseera. Amma garuu erga gara wiirtichaatti fudhatamee, kunuunsa olaanaa taasifameeniif jijjirama olaanaa agarsiiseera. Saafiiyaa Waggoota muraasaan dura, Naannoo ummattoota Kibbaa bakka Hudataa jedhamutti kubleen (ilmoon leencaa) funcaan hidhamtee harka namootaatti akka argamtu odeeffannoon Boorn Firii bira gahe. Bakka jedhame sana yoo gahamus, Saafiyaan godoo xiqqoo tokko keessatti hidhamtee argan. Dhakaa ijoolleen darbatameenis miilli ishee kan fuulduraa cabeera. Wayita sanattis Saafiyaan kilo garaama 27 qofa ulfaatti turte. Amma garuu Saafiiyaanis Dolloo waliin wiirtuu kunuunsaa sana keessa bilisaan jiraachaa jirti. Indiriiyaa fi Jaanoo Indiriiyaa fi Jaanoon leencoota obbooleeyyan heeyyama pireezidaantii biyyattii duraanii Obbo Girmaa W/giiyorgisiin masaraa biyyaalessaatii gara buufatichaa geeffamanii dha. Akka hojii gaggeessaan wiirtichaa jedhuttis, bineensoonni gara sanatti geeffaman hedduun isaanii waggoota dheeraaf to'annoo namootaa jala oolu isaanitiin kan ka'e gara daggalaatti deebii'anii jiraachuuf itti ulfaata. Kanaafuu, haala kallattiin namoota waliin quunnamtii hin qabaanneen garuu bakka uumama fakkaatuufi naannawa dalleefame keessa akka jiraatan taasifamu jedhees jira. Hamaaqexawwan Bineensoonnii fi simbirroonni mirga bakka jireenyaa uumaan keenneef keessa jiraachuu sarbamu hin qaban kan jedhu Obbo Barakat, bineensoota mirgi isaanii kun sarbame keessaa hamaaqexni akka argamu na agarsiisee jira. Hamaaqexni haala bineensota daggalaa kan biraatiin adda ta'een akka beeladotaatti amaleeffamuun mana keessa akka jiraatan taasifamu akka danda'aman Barakat ni dubbata. Amalli isaanii kunis akka abbootii qabeenyaa biyyoota arabaa biratti baayyee barbaadaman taasiseera. Kanaafuu, bineensooti kunneen akka xiyyeefannaa daddabarsaa seeraan alaa ta'an isaan saaxileera. Wayita ammaa kanattis hamaaqexawwan 11 wiirtuu 'Insisaat Kottee' keessatti argama. Kanneen keessaayis, kan wayita karaa seeraan alaatiin gara biyyoota giddu gala bahaatti dabarfamuuf jedhan daangaa irraatti qabaman keessatti argamu. Akkasumas,  sakatta'iinsa abbaa taayitaa galiiwwan itoophiyaatiin konkolaatawwan gara Somaaliilaand deemaa jiran irratti taasifameen hamaaqexawwan argamanis wiirtu kana keessatti argamu. Lakkoofsi bineensootaa fi simbirroowwan sababii adamoo seeraa fi seeraan alaatiin ajjeefamaniis hedduu ta'u kan dubbatu Barakat, bineensoota kunuunsuu fi eeguun garuu dirqama hundaatii jedha. Wiirtuun Boorn Firii kunis bineensootaa fi simbirroota balaaf saaxilamuun garas geeffamaniif kunuunsa taasisuun bayyanachiisaa fi dahoo kennaafii jira.


Magaalaa nama caalaa adurreen itti baayyattu

Magaalaan Soriyaa Kaafiir Naabii kan humnoota motummaa Soriyaafi Raashiyaatiin halleellaan boombii itti dhangala'aa ture namoota caalaa lakkoosfi adurrootaa akka caalu himame. Magaalaa Kaafar Naabii kan finciltoota Sooriyaatiif lafa dahannoo turte irrattis wayita haleellaan cimaan qilleensaan taasifameetti namoonni hedduun magaalattii gadhiisuun yoo bahan muraasni achumatti hafan. Duraan magaalattiin jiraattoota gara 40,000 ta'an kan keessa jiraataa turan taatulleen amma kan hafan namoota 100 hin guutan. Haata'u malee, waliigalatti lakkoofsa adurroota magaalattii keessa jiran dubbachuuf rakkisaa ta'ullee dhiibba hedduun ykn kumaatamaan kan lakkaa'aman ta'uutu  dubbatama. Aduroonni 20 ykn 30 ta'an jiraataa magalattii Saalaah Jaar waliin ta'uun daandiirra asiifi achi deemu. Dargaggeessii umurii 32 kan ta'ee Saalaah Jaar aduroota hedduu waliin sodaadhaan firaasha tokkorra bula. Ta'us ammoo haala sukkanneessaa kana keessatti aduronni isa waliin ta'usaanii muddama isaa akka hirrisaniif dubbata. "Ashaakiltiis ta'ee daabboo gogaa waanuma ani sooradhu na waliin nyaatu. Haala kana keessatti hundi keenya uumaa waan taaneef wal gargaaruu qbna," jedha Saalaah. Saalaah raadiyoo 'Fresh FM' jedhamuuf gabaasaa ta'uudhaaf kan hojjatu yoo ta'u, bufanni raadiyoo sunis haleellaan barbadaa'eera. Halleellaa boombii wal irraa hincinneen aduroonnis akkuma namaa miidhamtoota yoo ta'an, haaluma humni hayyameen isaanis gargaaruuf yaaliin ni taasifama jedha Saalaah. ''Adureen hiriyaa kiyyaa tokko milasaa fulduraa rokkeettiin rukutamee baayyee waan miidhamee tureef wallaansaaf gara Idiiliib geeffameera. Saalaah adurroota waliin yeroo gaariifi yeroo badaa akkasumas yeroo gammachuufi dhukkubbii akka qoodatte hima. Walumaagalattis michuu jireenyaa taaneera jedha. Innis ta'ee namoonni hafan kan biraa magaalattii bahuun dirqama yoo itti ta'ee hanga danda'ameen aduroota qabatanii bahuu malee dhiisanii akka hingodaannee dubbatu. Akkasumas saroonni magaalatti keessatti alkan dutaa waan nyaatamu barbaacha jijjigaa gamoo keessa asiifi achi deedeebii'an hedduutu jiru. Saroonni akka adurootaa kan isaan ofitti siqsu dhabanilleen akkuma adurootaa kan mana hin qabneefi heddu ta'usaanii himama.


Ameerikaan bineeldota imala xiyyaaraa irratti nama gargaaran hir'isuufi

Ameerikaan bineeldoti xiyyaaratti tolaan namoota gargaaruuf fe'aman hir'ifamuu qabu jette. Waajirri Geejibaa mirgi saroota leenji'anii qaama miidhamtoota gargaaran akka daangeffamu yaada dhiyeesse. Waajirichi yaada kana kan dhiyeesse imaltoonni bineeldota manaa, 'akka nu gargaaran' fidne jechuu gatii baay'isaniifi jedhe. Yaadi dhiyaate garuu hawaasni erga irratti marii'ateen booda hojiirra oola. Dhimmoota geeddaraman keessaa warreen deeggarsa miiraa taasisaniifi bineeldoti tajaajila kennan qixxee mirga hin qabaatan jedhameera. Imaltoonni kana booda bineeldota namoota dhukkuba sammuu qabaniif leenji'anii tajaajila kennan qofa akka fidan hayyamamuufi qaba jedha waajirichi. Daandiin Xiyyaaraa Ameerikaa karooricha fudhateera. Yeroo baayyee bineeldootni xiyyaaraan imalan baay'achuurraan kan ka'e komiin imaltootarraa dhiyaachaa jira. ''Daandiin xiyyaaraa imaltoonniifi hojjettoonni nagaa fi mijuu dhaan akka imalan fedha. Karoorri dhiyaate kunis kana nuuf mirkaneessa jennee yaanna jedhu pireezidaantiin indaastirii Daandiiwwan Xiyyaara Nikoolaas Kaayiloo. Ameerikaa keessatti imaltoonni simbirroowwan gurguddoo xiyyaara irraa fidanii dhufuun dhimmichi xiyyeeffannoo akka argatuufi daandiiwwaan xiyyaaraa muraasni immoo akka daangessan taasiseera. Daandiin Xiyyaaraa Ameerikaa fakkeenyaaf bineesonni kanneen akka raachaa, dhaddee fi re'ee dhorkeera. Dhaabbatni balalii Deeltaa jedhamu immoo bara 2018 keessa imaltooti bofaa fi sariitiillee otoo hin hafiin  fuudhanii imaluu yaalanii turan jedha. Waajirri Geejibaa imaltoonni bineeldota meeqa akka fidan, hanga isaanii fi unka guutuu qaban qopheessuun qaama karoorichaati jedheera. Haa tahu malee daandiiwwan xiyyaaraa bineeldota tajaajila kennan dhorkuu hin danda'an.


Hoteela Sirii Lankaa arbi keessummaa itti ta'e

Namoonni heddu Sirii Laankaa daawwachuuf yoo yaadan daawwannaa isaanii keessatti arba arguu fedhu. Wanni namoonni muraasa hawwan garuu yeroo arbi balbala kutaa hooteela isaanii bira dhaabbatu arguudha. Haata'uu malee, hoteela Jeetwiing Yaalaa kan kibba-baha biyyattitti argamutti wanti kun baratamaadha. Maqaan arba kanaa Naattaa Koota jedhama - yookiin eegee gabaabaa-  akka jechuuti. Viidiyoon Naattaa Koota torbee darbe yeroo inni kumbiisaatiin meeshaa tutuqu agarsiisu namoonni hedduminnaan waliif qoodaa turan. Namnoonni hedduu viidiyicha dinqisiifannaan erga daawwatanii booda waliif qoodaniiru. Hojjetaan hoteelaa naannoo Paarkii Biyyaalessaatti argamu tokko erga bara 2013 as arbi kun "gargaaraa amanamaa" ta'eera jedha. "Waggoota jalqabaarratti arbi kun yeroo tokko tokko qofa ture kan dhufu. Amma garuu yeroo hedduu riizoortoota qarqara galaanaatti argaman bira yeroo baayyee deddeema," jechuun dubbi himaan hoteelichaa BBC'tti himaniiru. "Waggoota muraasa dura iddoo jireenyasaa Jeetwiing godhachuun nagaan jiraachaa ture. Naattaa Kootan amma amma gaaddisa mukkeen jala ciisuufi moora hoteelichaa keessa miilaan imaluun guyyaasaa dabarsa." Naattaan yeroo hunda amala isaa gaarii qofa hin agarsiisu. Kutaa nyaanni qophaa'uufi konkolaataa keessaa muduraa hatuun beekkama ture. Ta'us garuu hojjattoonni hoteelichaa dandeettii arbi kun hatuufi haxxummaa inni qabu dinqisiifatu male badii inni raawwateen hin adaban. Daawwatoonni garuu kuduraaf muduraasaanii akka haalan eeggatan ni akeekkachiisu. Dallaan elektiriikii amma balbala kutaa nyaanni qophaa'urratti hojjatame garuu akka inni nyaata hin hanne isa dhorkeera. "Amalli tasgabbaa'aan Naattaa daawwattoota dhufanii daawwataniif waan hawwisiisaa ta'eera," jedhu warri hoteelichaa.


Biyyi gogiinsi hube Zimbaabuween 'arba 30 gurgurte'

Zimbaabuween arba hanga 30 gahu jedhaman biyya biraatti gurgurte. Biyyi itti gurguramanis Chaayinaa akka ta'e amanama. Kanneen mirga bineeldotaaf falman garuu bineensonni kunneen ni hubamu jechuun qeequ. Paarkiin Biyyaalessaa Zimbaabuwee yoo qarshii dabalataa argate malee goginsa biyyattiitti hammaateefi hanga ammaayyuu arba 55 galaafate dandamachuu akka hin dandeenye ibsa. Qarshii argamun bineeldota hafan gargaaruuf yaada paarkichi. Arbi reefu guddataa jiraniifi amma gurguraman jedhaman kunneen erga maatii isaanii irraa adda bahanii waggaa ta'eera. Dubbii Himaan Paarkii Biyyaalessaa Zimbaabuwee Tenaashi Farawoo akka jedhanitti qarshii gurgurtaa arba kanneen irraa argamuun bineedlota Paarkii Biyyaalessaa Hiwaangi jiranif lafa keessaa bishaan baasuun lubbuu oolchuuf yaadan. Qondaalli kuni kanneen duula farra adeemsa kanaa leellisan qeeqaniiru. Daarektarri  'Advocates4Earth' fi garee eegumsa bineeldotaaf falmu kan ta'an Obbo Leenin Chisaayiraan murtee kana ni qeequ. ''Bineensonni akkitti qabamaniifi gurguraman akkasumas lafa biraatti isa geeffaman waggoota dheeraaf balaaleffachaa turre. Achitti dahoo keessa kaawwamun hubamu,'' jechuun BBC'tti dubbatan. Inni bakkeewwan paarkii biyyaalessaatti albuuda baasan bineeldonni lafa dheedinsaafi bishaanii akka rakkatan gochuun akka baqatan yookiin immoo bishaan barbaacha bineeldota kaan akka dorgoman isaan dirqe jedhu Obbo Chisaayiraan.


'Gafarsa namni dur ajjeesee beekkamtii itti argatuun, animmoo madqseen guddise'

Qonnaan bulaa Gaashaawu Dammalaash Godina Illu Abbaa Booraa, Aanaa Daariimuu Ganda Abunaa Galii jiraataa. Dargaggeessa umuriin isaa waggaa 27 ta'e yoo ta'u abbaa maatiidha.  ALI bara 2008 baatii Muddee keessa manaa bahee akkuma yeroo biraa daandii imalaa osoo jiruu jabbii lagatti raaree keessatti kuftee tokko arga. Wayita itti siqee ilaaluuttis, jabbiin sun kan loonii osoo hin taane ilmoo gafarsaa ta'u hubachuu yaadata Gaashaawu. Garaa jabaatee bira darbuu kan dadhabe dargaggeessi kun jabbittii dhoqqee irraa dhiquun baatee gara manasaatti geessuuun kunuunsa taasisuuf eegala. Aannan saawwaa hosiisuurra jalqabee hanga buddeen laachuufiin erga kunuunseen booda du'arraa akka hafus taasisee. Kanaan boodas madaqsuun waanuma ofiisaatiin nyaatu hunda sooruun loon isaa walii guddisuu isaa dubbata. "Buddeena, soogiddaafi siicoo (atalaa) kenneefiin guddise. Dammalleen nyaachisee beeka," jedha Gaashaawu yoo attamiin akka gafarsa kana kunuunse BBC'tti himeetti. Gafarsi kunis loon ormaa malee kan qe'ee hin jiffatu kan jedhu Gaashaawu, hanga guddatee goobuutti walumaan bobba'ee oolee galaa turuu hima. Qaamaan loon kaan irra guddaa ta'u kan himu Obbo Gaashaawu, ''yoo itti ka'u malee amalaanis akkuma saawwaniitti," jedha. Haata'u malee, "akkuma guddina qaamaasaa bishaan baayyee dhuga. Waan mimmi'ooftu akka siicoo araqee, soogidda, budeena jaalata." Akkasiin waggoota afuriif madaquun nagaan jiraataa turulleen 'keessoon aduree qeerransaa akkuma jedhamu sana', dhiheenya kana keessa amala geeddarachuunsaa akka isa yaaddeesse hima Obbo Gaashaawu. "Dhiheenya kana osuman harkisee deemaa jiruu boodaan itti utaalee ollaa kiyya na jalaa miidheera. Kanaafuu, amma mana keessatti hidheen siicoofi soogdaan qallabaa jira," jedha Gaashaawu. Ergan du'a jalaa oolcheen booda maaliif madaqsee akka of bira tursiise yoo himus, "Silaa paarkii galuun maqaan biyyaa ittiin beekame akka doowwatamu jedheen guddise. Kana malees, namni gafarsa ajjeesse seenaa qaba kan jedhu sanan mormuuf madaqsee guddise," jedha. Haata'u malee, amma rakkoo keessa akka isa galchee hima. Hanga har'aatti akkuma loon kaaniitti dheedaa oolee galgala gara manaatti gala turuu isaa kan himu Obbo Gaashaawu, guddatee humna godhacuun booda amala isaa geedarachuu hima. Namootarraan miidhaa qaqabsiisuu mala jechuun yaaddoo keessa akka galees ni dubbata. Waan baayyee guddateef namoota biraa hafee isummayyuu nyaatee akka ture yaadata. Kanarraan ka'uun geessee lagatti gadhiisee galuulleen duukaa deebii'uun manatti galuusaa dubbata. Kanumarraa ka'unis garaa qaamoolee dhimmisaa ni ilaalatta jedhe yaaduutti gara godinaatti iyyata galfadhulleen hanga ammaatti deebii osoo hin argatiin jiraachu dubbata. Osoo akka ammaa kanatti amala hin baasiin camadee ittiin qotee akka turen kan dubbatu Gaashaawu, humnaan sanagaa akka caalu ragaa baha. Garuu maal godharee ollaan bineensa daggalaatiin qotatee ittiin jennaan ittiin qotachuu dhiisuu hima. Isaan boodas qaamni dhimmisaa ilaalattu akka irraa fudhatuuf gaafataa jira. Dhaabbata Bosoonaafi Bineensa Bosoonaa Oromoyaatti Itti-gaaftamaa Damee Ilubaabooraa Distiriktii Yaayyoo kan ta'an Obbo Girmaa Baqqalaan, gafarsi kun wayita jabbii xiqqaa ture dhoqqee keessatti kufee argamuusaa nan beeka jedhu. Wayita sanatti dhoqqee keessatti kufee buluun baayyee kan miidhameefi xiqqaas waan tureef yoo gadhiifame akka hin duune sodaatamuun mana qonnaan bulaa Gaashaawutti kunuunsi akka taasifamuuf taasisamu himu. Achinis annaan sa'aafi kunuunsaan guddifame jedhu. Isaan booda garuu erga jabaateen booda akka lagatti gadhiifamuuf yaadamulleen, gafarsichi garuu bosoona didee garuma manaatti deebii'aa akka ture himu. Gafarsi kunis ofiin bosonarraa mana mi'eeffachusaatiin diidee gara manaatti deebii'ee galuusaatiin alattis, gafarsoonni bosoonaatti argaman kaanis ofiirraa qoollifachuun akka harii'atan himu. Amma ammoo humna waan baaseef, namni ittisu waan hin jirreef midhaan namaa dheedaa oolee akka galu dubbatu. Dhimma kana erga hubataniin boodas deeggarsi akka taasisfamuuf gaafachuuf sadarkaa naannoo Oromiyaatti xalayaa waggaa lamaan dura barreessuu yaadatu Obbo Girmaan. Kanaan alatti deegarsi nama kanaaf taasifame omtu akka hin jirre himu. Qajeelchi eeggumsa bineensa bosonaa namni kamuu bineensa daggalaa manasaatti qabee guddisu akka hin dandenye dhorkulleen, gochi maatii kanaa miidhaaf osoo hin taanee lubbuu isaa baraaruuf waan ta'eef akka rakkootti hin ilaalamu jedhu. Siriyyuu nama kunuunsee guddisaa jiru kanatu balaa isaatiin rakkoof saaxilamaa jiraachu himu. Fakkeenyaaf, namtichi jalaa miidhaan dheedaa ture, akkasumas ulfinni isaa guddaa waan ta'eef saawwan namaa yaabbatee cabsuu isaa ni yaadatu qote bulaan madaqsan kun. Obbo Iwunatu Godina Illu Baabortiitti Oggeessa Eegumsa Qabeenya Uumamaa Bosonaa gama isaanitiin, gafarsi kun guddatee nama miidhaa jiraachu himu. Yeroo adda addaatti gara Dhaabbata Eegumasa Bineensaafi Bosoonaatti xalayyaafi bilbilaan beeksiisu ni yaadatu. Akkasumas waajira eegumsa binesnsoota Bosonaa Itoophyaattis beeksisanilleen nama guddise kana biraa qaamni itti siqee fudhachuuf dhiyaatee akka hin jirree dubbatu. Haalli akkasiI kun akkuma biyyaattuU waan haaraadha kan jedhAN Obbo Iwunatuun, gafarsi manatti guddachunsaa waan haaraa ta'u hima. Baasii nyaata gafarsa kanaatiin wal qabatee kisaaraa qonnaan bulaa kanarra gahuun alatti, namootuma guddisan kanneen irraaniyyuu miidhaa qaqabsiisuu danda'a jechuun soodaa akka qaban himu. Deeggarsa taasisuuf mariin gaggeeffamaa jiraachuus himaniiru. Daareektarri Misoomaafi Itt-fayyadama Bineensa Bosonaa Obbo Cammara Zawudee gama isaanitiin waa'ee gafarsa kanaa akka beekan himanii garuu dhimmisaa kan ilaallattuu Abbaa Taayitaa Eegumsa Naannoo Bosoonaafi Jijjirama Qilleensaa kan dhiheenya hundeeffame ta'u dubbatu. Bineensi kun bosonaatti deebiisuuf bineensoota kaan waliin wal hin baru ta'a kan jedhan Obbo Cammaran, yoo mana keessa turees miidhaansaa guddaa waan ta'uuf dhimmichi yaachisaadha jedhu. Kanaafuu, "haaluma seerri hayyamuun qoratamee tarkaanffiin fudhatamuudha falli isaa," kan jedhan Obbo Cammaraan, kun ammoo murtee akka barbaachisu himu. Akka waliigalaatti ammoo namni kamiyyuu bineensa bosoonaa qabee madaqsuuf hayyama argachuu qaba jedhu. Hayyamni kunis waan hedduu ilaalamee kan keenamu ta'uu himu. Biyya biraatti bakki namoonni bineensoota bosoonaa itti madaqsuun horsiisan jiraachuu himuun, biyya keenyatti garuu waan baramee miti jedhu Obbo Cammaraan.


Dooniin fe'umsaa hoolota 14,000 baattee garagalte

Dooniin fe'umsaa hoolota 14,000 baattee naannoo qarqara galaanaa Romaaniyaatti garagalteetti, lubbuu baraartonnis beeyladoota kana oolchuuf yaalaa jiru. Dooniin Queen Hind jedhamtu Dilbata ganama ture buufata galaanaa Midiyaa jedhamu, magaalaa Konstaantaa galaanaa Black Sea jedhamu irraa kan kaate Hojjettoonni doonittii 22 kan lammii Siiriyaa tahan baraaramaniiru. Hojii lubbuu baraaruu kanarratti poolisii, ogeessota ibidda dhaamsan fi eegdotni naannoo galaanichi irratti hirmaataniiru. Hooloti 32 kan qarqara odolawwaniitti otoo daakanii argaman lubbuun kan oolfaman yoo tahu  baayyeen isaanii garuu hin dhidhimiin hin oolle. ''Lakkoofsa xiqqoo dha kan oolchine, galaanicha otoo daakanii isaan arganne.'' jechuun dubbi himtuun tajaajila yeroo balaa magaalaa Konstaantaa Ana-Maria Stoica BBCtti himteetti Hojiin lubbuu baraaruu guyyaa har'aa kanas akka itti fufeera. Hojjetaan doonittii tokko garuu sababii ho'ina qaamaa gadi bu'aa taheen gara hospitaalaa geeffameera. Angawooti naannichaa sababiin doonittii garagalche  hanga yoonaa yoo beekamuu baateyyuu  qorannoon taasifamaa jira jedhaniiru. Dooniin buufata galaanaa Miidiyaa irraa kaate gara magaalaa Saawudii Arabiyaa Jiddaa deemaa turte. Gaafa sadaasa 23 ture Liibiyaa, Tiripoolii irraa gara buufata galaanaa Miidiyaa kan dhaqxe. Doonittiin bara 1980tti kan hojjetamte yoo tahu toonii 3,785 baachuu dandeessi. Romaaniya Gamtaa Awurooppaa bineeldota dhaabbii gurguruun beekaman keessaa ishee guddoo dha. Balaan wal fakkaataa qarqaruma galaanaa Black Sea naannoo Tarkiitti bara 2017tti mudatee ture.


Kantakii: Poolisiin nama fardeen 20 ajjeesse adamsaa jira

Poolisiin bulchiinsa Kantakii Ameerikaa nama fardeen 20 "karaa dhala namaarra hin eegamneefi sukkaneessaa" ta'een ajjeesse adamsuutti jiru. Fardeen ajjeefaman keessaa gariin fardeen rimaa ta'anii fi ilmoolee fardaa kan hanga gannaa tokko qofaa ta'an keessaa jiru jedha Gartuun lubbu baraartoota 'The Dumas' jedhamu. Nama yakka kana raawwate nama saaxileef badhaasa maallaqaa doolara 20,000 akka kennan beeksiseera. Fardeen kun meeshaa waranaa xiqqaan ajjeefamanii jedha poolisiin. Reeffi isaanii lafa bal'aa naannoo hojiin albuuda baasuu itti raawwatamutti kan argame yoo ta'u gartuun Dumas jedhamu kun guyyaatti lafa hektaara 1620 ta'urraa barbaaduun hojjachaa jiru. Ajjeechaan kun kan jalqaba kan gabaafame Mudde 16 yoo ta'u Dilbata kanammoo reeffi beeyiladoota kanaa jaha argameera. Namni yakka kana rawwaate yoo xiqqaate himmanaan bineensota irratti hameenya raawwachuun himatamuu danda'a jedha poolisiin bulchiinsa Filooyid Joon Haant. "Kun wanta dhala namaarra hin eegamneefi kan bayyee sukkaneesa ta'ee nama waan hojjetu dhabeen dalagamedha" jechuun WYMT'tti himaniiru. Akka poolisiin kun jedhutti fardi tokko yeroo ajjeefame marga dheedaa ture ammallee afaan isatti qabatee jira ture. Yakkaa sukkaneessaa bineensota irratti rawwatamuu argee keessa kun isa hamaa ta'uu isaa Obbo Haant dubbateera. Fardeen kun kan abbootii qabeenyaa isaaniin gatamaniidha kan jedhu gartuun Dumas, fardeen kun kan hedduu nama simatanii fi yeroo bayyee miseensota hawaasa naannichaan kan sooramanidha. Fardeeb kun yerooma tokkotti ajjeefaman jedhamee yaadama. Akka gartuun kun jedhutti fardeen kun kan adamsaman fakkaata. Yeroo ammaatti gartuun Dumas, fardeen hafan akkaataa naannichaati baasuu barbaadutti jira. Hata'uu malee beeyladooti kun ajjeecha kana booda waan birratanif adeemsikun cimaa ta'a.


Harreen diidoo mooraa keessaa miliqee balaa gesisee ajjeeffame

Jarman keessatti harreen diidoo mooraa eeggumsaa keessaa miliqee bade booda balaa tiraafikii geesisuusaatiin rasaasan rukutame ajjeefameera jedhe poolisiin. Poolisiin kaabaa magaalaa Rostook akka jedhetti harreen diidoo sochii tiraafikii sakaalee, konkolaataa balleessee akkasumas daandii doqdoqqee A20 irra gaafa Roobii balaa gesiseera. Harreen diidoo miliqee inni lammaffaan immoo qabameera. Odeeffannoo guutuun ajjeechaa hawaasaaf ifa hin taane. Akkaata harreen diidoo lamaan kunneen gaafa Kibxata galagala kaabaa Jarmaniitii miliqaniis ifa miti. Gaafa Roobii poolisiin fuula Tiwiitariirratti harreen diidoon miliqe tokko sochii tiraafikii sakaaluu akka danda'uu fi daandii saffisaarratti balaa akka gesisuu danda'u ibsee ture. "Harreen diidoo kallattii dogoggoraarra deemaa ture," jedhan dubbi himaan poolisiin. Ibsa biraatiin, walitti bu'iinsa uumameen akka hin madoofne ibsaniiru ta'us garuu konkolaataan harree diidoo irraa qabu konkolaataan biroo immoo balaa geesise. Harreen diidoonis konkolaataarratti balaa geesisuun yeroo murtaa'eef sochii tiraafikii sakaaleera jedhaniiru. Booda irra garuu rasaasan rukutamee du'uu himan. Harreen diidoo inni lammaffaa garuu qabamee gara mooraa geeffamuu dubbatu.


Lammileen Xaaliyaan abbaafi ilmaan booyyee adamsaa wayita jiranitti ilmichi abbaatti dhukaasuun ajjeese

Lammileen Xaaliyaan abbaafi ilma ta'an wayita booyyee adamsaa jiranitti ilmichi abbaa isaatti dhukaasuun ajjeese. Poolisiin biyyattiis ilma namicha umuriin isaa ganna 34 ta'e  abbaa isaa kan umuriin isaa ganna 55 ta'e  ajjeese himannaa irratti baneera. Gabaasaaleen miidiyaa akka jedhanitti abbaafi ilmi kun bosona guddaa magaalaa posigliyoonee jedhamtu kan kutaa Kibba Salernoo keessatti argamtutti dhiyoo turan yeroo dhukaasni dhaga'ametti. Ilmichis gaaddiduu argu kallattumaan gara wanta dagala raasaa jiru tokkootti dhukaasa bane. Erga akka abbaa isaatti dhukaasuu baree birmannaaf iyyatee ture. Doktoroonni garuu ga'eessa rasaasa ilma isaatiin dha'ame, Maartiinoo Ga'udiyosaa jedhamu kana oolchuudhaaf waan tokkollee gochuu hin dandeenye. Abbaafi ilmi kun naannoo paarkii biyyaalessaa bakka adamoon itti dhorkame turan akka gaabsaaleen himanitti. Poolisiinis qawwee jaraa irraa fudhachuun dhaga'ameera. Dilbata Pirezedaantiin Liigii Eegumsa Bineensotaafi Naannoo akka jedhanitti, Xaaliyaan " bosona biyoota gama Lixaa" taateetti. "Dhimmi adamoo rakkoo biyyalessaa fala atattama barbadu ta'era," jechuun Micheela Vittooriyaa rippoorterootatti himeera. Onkoloolessa darbe, Ministeerri Naannoo Xaaliyaan Serjiyoo Kostaa adamoo Dilbatarra gaggeeffamu kana akka dhorkamuuf gaafatanii ture. Kunis kan ta'e erga namni umuriin isaa ganna 18 ta'e qarqara daangaa Firenchitti rasaasaa itti dhuka'een ajjeeffameedha. Dhuma ji'a sanaarratti, namoonni lama biroon umuriin isaanii ganna 56fi 20 ta'an haaluma walfakkaatuun ajjeefamanii turan.


Filannoon Botiswaanaa maaliif arbaa fi daayimandii irratti hundaa'e?

Botiswaanaan Onkoloolessa 23 filannoo walii galaa gaggeessuuf jirti. Filannoo kana ilaalchisuun BBCn sagantaa falmii magaalaa guddoo biyyattii Gaborone keessatti qopheessee ture. Marii gaggeeffamerraa hubachuun akka danda'amutti filannoo baranaaf qabeenyi arbaa fi diyaamandii iddoo guddaa argataniiru. Erga Botiswanan bara 1966 walabummaashee gonfattee as paartiin BDP filannoo hunda mo'achaa yoona ga'eera, kan ammaa garuu wantoonni jijjiiran jiraachuu malu. Paartileen morkattootaa sadi paartii 'Umbrella for Democratic Change (UDC)' jalatti tokkoomuun morkii isaanii eegalaniiru. Paartileen kunneen carraa hojii namoota 100,000f uumuuf waadaa seenaniiru. Biyya uummanni ishee harki 20 hoji dhabdoota ta'an keessatti yaada akkanaa qabatanii dhiyaachuun isaaniif fudhatamummaa dabaleera. Hoogganaa Itti Aanaan Paartii UDC Dumelang Saleshando sagantaa falmii BBCn qopheesse irratti wayita yaada kennan, ''dhimmi irratti xiyyeeffannu diinagdee lammiilee Botswaanaa of keessaa baasuun, kaan misoomsuu osoo hin taane, kan lammiilee biyya keenyaa hunda hammatuudha,'' jedhan. ''Damee ijaarsaa Chaayinaatu dhuunfate, damee daldalaa Eeshiyaatu qabate, dameen indastirii lammii Botiswaanaan qabame tokkollee hin jiru.'' Bara walabummaashee argatterraa eegaltee nageenyaan seenaa milkaa'aa kan qabdu Botiswanan qabeenyi diyaamandii isheerra abdii guddaa kaawwattee jirti. Albuudota gati jabeeyyii oomishuudhaan addunyaarratti sadarkaa kan qabdu Botswanan qabeenya albuudaa ishee akka lafee dugdaa diinagdee isheetti ilaalti. Botswanan qabeenya diyaamandiitiin Raashiyaatti aantee addunyaarraa sadarkaa lammaffaarratti argamti. Kanaadaa fi DR Koongoon itti aanu. Bara darbe damee kanarraa galii doolaara Ameerikaa biiliyoona 3.5tu argame, diinagdee biyyattii dhibbeentaa 40 qabata jechuudha. Qabeenyi kun misoomaawwan bu'uuraa kanneen akka daandii, manneen barnootaa fi hospitaala ijaaruuf ooleera, uummanni garuu faayidaa kanaan olii irraa barbaaduu eegaleera. Bara kana damee kana keessatti malaammaltummaan raawwatamuusaa hawaasi erga dhagahee shakkii fi qeeqi heddummaateera. Mootummaan Botswana Kaampaanii biyya Raashiyaa De Beers jedhamu waliin hariiroo uumee hojjechaa ture. Akka karoora jiruutti walii galteen jiru kan haareffamuu qabu bara 2020 keessa waan ta'eef dhimma ijoo filannoo bara kanaa ta'eera. Hariiroo kana fooyyessuuf maaltu hojjetamaa jira kan jedhu falmii BBCn qopheesse irratti gaaffii jalqaba gaafatame ture. Ministirri Geejjibaa fi Quunnamtii  Dorcas Makgato mootummaan hariiroo gaarii uumee xiyyeeffannaan ni hojjeta jedhan. "Diyaamandiin keenya egeree keenya murteessa. Addunyaarratti diyaamandii oomishuun ni beekamna. Kanaafuu kunuunsaa fi jaalala barbaachisu hin goonuuf taanaan balaan nurratti uumameera jechuudha.'' Obbo Saleshandon garuu yaada kana mormaniiru. "Uummanni dhibbeentaa 95 diyaamandiin maal akka ta'e argee hin beeku.  Dhugaan jiru garuu albuuda diyaamandii keenya fayyadamuun lammiileen biyya alaa carraa hoji argatanii ittiin badhaadhaniiru. Nuti boolla qotuu qofa hojiin keenya. Boolla qottuu taanee hafne." Botswanan dhimma arbaa filannoo ishee keessatti ajandaa guddaa gochuudhaan adunyaarratti biyya jalqabaa taateetti. LAkkoofsa uummataa muraasaa fi arba hedduu qabaachuudhaan Afriikaa keessatti kan beekamtu Botswanan waldhibdee arbaa fi dhala namaa gidduutti uumamuun yeroo hedduu jeeqamti. Bara bulchiinsa Pirezidaantii duraanii Ian Khama keessa Botswanan kunuunsa arbaatiin baay'ee beekamti turte. Mootummaansaanii tarkaanfii farra adamoo fudhachuudhaan addunyaarratti beekamtii argatee ture. Haala mijataa arbaaf uumamerraa kan ka'e arbi hedduun biyyoota Afriikaa irraa gara Botswaanaan godaanu. Baayi'ina Arbaa hanga 140,000 kan qabdu Botswanan dhiibbaan arbaatiin eegumsi naannooshee yaaddoo keessa galeera. Lammiileen biyyattii arbi nama ajjeesaa, oomisha balleessa jechuun komii guddaa kaasaniiru. Yeroo ammaa aangoorra kan jiran Pirezidaantiin Botswana Mokgweetsi Masisi akka aanga'oota isaan dura turanii xiyyeeffannaa itti hin kennine jedhamuun komiin irratti ka'a. Inumaa lammiileen Biriiteen yoo barbaadan arba waliin akka jiraatan eeyyamaniiru. Adamoo arbaa dhorkamee tures kaasaniiru. Murteen Pirezidaantichaa hawaasarraa komii kaaseera, obboleessi isaanii Tshekedi Khama sababa kanaan aangoo gadi dhiisanii paartii morkattoo UDC deggeruutti deebi'an. Paartileen morkattootaa UDC jalatti tokkooman dhimma eegumsa arbaa irratti hojjechuuf akka jiran dubbataniiru. Kunimmoo aangoon yeroo dheeraaf paartii tokko harka ture gara biraatti akka jijjiiramu akeekee jira. Walumaa galatti dhimmi diyaamandii fi arbaa filannoo Botswaanaa keessatti ajandaa guddaa ta'ee itti fufeera.