Filannoo waliin dhahuun himatame Pirezidantiin Tanzaaniyaa Maagufulii irra - aanan

Pirezidantiin Taanzaaniyaa Joon Maagufuli yeroo lammataaf filannoo waliigalaa biyya isaanitti taasifame irra – aanan. Filannoo kana paartiin mormituu waliin dhahameera jechuun himateera. Morkataan ijoo Maagufulii, Tunduu Lissu, gaafa Roobii filannoon taasifame bakka buutonni paartii isaanii buufata filannoo seenuu dhorkamuu himan. Komishiniin filannoo biyyaalessaa biyyattii garuu himannaa kana balaaleeffateera. Bu’aa filannoo waligalaa ibsameen Maagufuliin sagalee 84% yoo argatan, Obbo Lissuun immoo 13% argatan jedhe komishinichi. Jilli filannoo kana taajjabuuf Hawaasa Bahaa Afrikaarraa qooda fudhate gaafa Jimaataa akka ibsetti filannoon ‘sirrummaan taasifame’. Gaafa Kamisaa, bakka bu’aan paartii Chadema Obbo Lissuun sagalee filannoo kana hin fudhu jedhaniiru. ‘Sagaleen kenname seera Taanzaaniyaanis ta’e seera idil –addunyaan filannoo miti. Namoota muraasatu aangoo mootummaatti fayyadamee aangoorra turuuf murteesse,’ jechuun hime. Bakka buutonni paartii isaa bakka hin jirretti sagaleen waliin dhahame jechuun himan. Imbaasiin Taanzaaniyaa Daar es Salaam jiru ’rakkoowwan tokko tokko mudataniifi olaantummaan qaamni tokko irra aanuun bu’aa filannoo irratti shakkii uuma,’ jedhe. Komishinii Filannoo Biyyaalessaa kan hogganan Semistolees Kaayijage waraqaan sobaa sagaleen itti kennamu raabsameera himannaa jedhu soba jechuun balaaleeffataniiru. Taanzaaniyaan ala kanneen odoloota Zaanzibaar irratti jiraatanis filannoo gaggeessaniiru. Paartileen Chadema fi ACT-Wazalendo jedhaman ibsa waloon kennaniin Wiixataa jalqabee ummanni akka mormuuf waamicha taasisaniiru. Filannoo gaafa Roobii taasifameen Pirezidantiin biyyattii Joon Maagufuli irra - deebiin akka injifatan komishiniin filannoo biyyattii ibsee ture. Haa ta'u malee, paartileen mormituu filannoon waliin dhahameera jechuun himatu. Paartin Chaademaa bakka buutonni paartii isaanii buufatawwan filannoo akka hin seenne dhorkamaniiru jedha. Dura taa'aan paartichaa Firiman Mibowee ''atattamaan filannoon kan biraa akka taasifamu gaafanna'' jechuun dubbatan. ''Hanga gaaffiin keenya guutamutti hiriira nagaa biyyattii guututti akka taasifamu waamicha taasifna,'' jedhan.


MM Abiy Ahmad: 'Raayyaan ittisa biyyaa ergama biyyasaa baraaruu ni ba'a'

Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahmad Raayyaan Ittisa Biyyaa kaaba biyyattiitti ergama biyya baraaruu isaa akka bahuuf ajaja kennuufii ibsan. Ministirri Muummee ibsa TV biyyattii irratti dhiyaachuun kennaniin ''humna kana barbadeessuuf kan nuuf danda'ame hunda ni raawwanna" jechuun ifatti waraanni TPLF irratti labsamuu himaniiru. Tarkaanfii fudhatamaa jiru kanaafis MM, Adda Bilisa Baasaa Ummata Tigraayi (TPLF) kan bara 1990 kaasee aangoorra ture himataniiru. Ministirri Muummee Abiy barreeffama halkan keessa fuula feesbuukii isaaniirratti maxxansaniin, ''TPLF kaampii raayyaa ittisa biyyaa kan Tigraayiitti argamu irratti haleellaa raawwateera. Saamichas raawwachuuf yaalii taasiseera,'' jedhaniiru. ''Haata'u malee, waraanni kun kan waggoota digdamaa oliif uummata Tigraay tiksaa tureedha'' jedhan. Itti dabaluunis, TPLF raayyaa ittisaa haleeluufi saamuuf ka'eera. Gama Daalshaahiitinis waraanni banameera jechuun lolli ifatti eegalamuu mirkanneessan. Taateen kunis erga muddamni mootummaa fadaraalaa fi aanga'oota naannoo Tigraay jidduu ture baatiiwwan muraasaa asi dabalaa dhuufuun wal qabatee kan mudateedha. TPLF buulchiinsi Abiy 'Fulbaana darbee kaasee weerara COVID-19 akka sababaatti fudhachuun aangoorra turuuf yaalii gochaa jira' jechuun balaaleffata. Gama biraatiin ammoo aanga'oonni mootummaa federaalaa yeroo baay'ee hokkora biyyatiitti bakkeewwan adda addaatti umaman duuba jira jechuun TPLF himatu. Akka dhaabbata 'Netblocks' kan walabummaa intarneetii to'atu jedhutti, naannoo Tigraayiitti tajaajilli daataa intarneetii fi bilbilaa wallakkeessaa halkanii irraa kaasee cufamuu mul'iseera. Akka ibsa Ministira Mummeetti ''sararri diimaan darbameera. Kanaafuu ummataa fi biyya baraaruuf jecha TPLF irratti tarkaanfii humnaa fudhachuun dirqama ta'eera.'' Itti dabaluunis motummaan ummanni Tigraay akka hin miidhamneef yaaduun waraanni akka hin banamneef obsa dhumaa obseera kan jedhan MM, waraanni kan hafu ammoo fedhii qaama tokkoo qofaan miti jedhan. Kanaafuu, raayyaan ittisa biyyaa komaandi poostiin hogganamaa ergama biyyasaa baraaruu akka bahuuf ajajni dabarfamee jira jedhan. ''Uummannis dhimmoota miira tasgabaa'een akka hordofuu, tutuqaawwan naannooleetti uumaman of eeggannoon akka eeguufi maddii raayyaa ittisa biyyaa akka hiriiruu'' jechuun waamicha dabarsaniiru.


Obbo Leencoo Lataa: 'Itoophiyaa keessa aadaan siyaasaa jijjiiramu malee sirna dimookiraasii ijaaruun ni rakkisa'

Paartileen siyaasaa Naannolee Itoophiyaa adda addaa irraa walitit babbahaan dhimma ijaarsa sirna dimokiraasii fi aadaa walmarii irratti guyyaa kaleessaa Adaamaatti mari'ataniiru. Mariin kuni duraan paartilee Naannoo Oromiyaa fi Amaaraa gidduutti adeemsifama kan ture yoo ta'u kan miilanaa kuni garuu paartilee naannolee Itoophiyaa biroos hirmaachiseera. Marii kanarratti kan waraqaa qorannoo dhiheessan gameessi namni siyaasaa Oromoo Obbo Leencoo Lataa 'rakkoon ijoo aadaan siyaasaa Itoophiyaa keessa hin jiru. Inni horatamuu qaba,' jedhaniiru. Kanaan achi, Itoophiyaa keessatti carraa 'si'a afraffaaf'sirna dimookiraasii ijaaruuf yaadame milkaa'u dhabuu mala jechuun ibsaniiru. Marii paartileefi ogeeyyii garaa garaa hirmaachise kanarratti paartileen affeerraan taasifameefi dhimoota garaa garaa ibsuun akka hin hirmaanne kan ibsanis jiru. Paartiin Gamtaa Dimookiraatawaa Oromoo (ODA) fuula fesbuukii isaarratti baaseen mariin kana duraa bu'aa hin argamsiisne akkasumas haala qabatamaa biyyi itti jirtus 'hin agarsiisu' jechuun ibseera. Kanneen marii kana qindeessan keessaa tokko kan tahan Dr. Diimaa Noggoo, mariin kuni sirna dimokiraasii biyyattii keessatti ijaaruuf galtee kan tahudha jedhan. "Kanaan dura ummanni Itoophiyaa kuni bara dheeraa qabsoo godhe. Warraaqsa ummattootaa 1974 irraa eegalee jechuudha. ''Qabsoon kuni sirni dimokiraasii, walqixxummaan ummattootaa akka jiraatuufi ture. Qabsoon kuni maaliif galma hanqate kan jedhu marichi" jedhan. Waggoota 50 darban mootummoonni jijjiiramanis sirni ummattootni biyyattii fedhan ijaaramuun maaliif dadhabame kan jedhu ijoo marii kanaa ta'uus eeran. Itoophiyaatti ''filmaannis ta'eera garuu sirna dimokiraasii utubuu hin dandeenye'' jechun rakkoo hawaasa, mootummaafi gama kaaniin jiru akka xiinxalame ibsan. Mariin paartilee naannoo lamaatiin jalqabame kuni gara paartilee naannolee biraa hammachuutti akka cehu sababa ta'eef yoo himanis: "Rakkoolee naannolee lamaan gidduu ture keessumaa yunvarsiitota keessatti mudaterraanii mariin kuni kan jalqabe. ''Amma haa bal'atu jedhamee walgahii kanarra kan jiran paartilee fi uummata naannoo lamaani qofa miti. Namni Itoophiyaa  hunduu hirmaachaa jiru" jedhan. Miseensota paartii fi namoota dhuunfaa 150 tahan maricharratti hirmaachaa jiran keessaas 100 kan tahan naannolee Oromiyaa fi Amaaran ala jiranirraa hirmaachuus himan. Koree qindeesituu walgahii kana keessaa tokko kan tahanii fi maricha irratti barreeffama kan dhiheessan Obbo Leencoo Lataa gama isaaniin mariin dhibdee Amaaraa Fi Oromiyaa furuuf jalqabe gara biyyaatti ceheera jedhan. "Oromoo fi Amaarri waltaanaan biyya kana nitasgabbeessa. Isaan lamaan waldhabnaan dhibdee guddaa taha. ''Kanaaf dhimma kanaaf xiyyeefannaa kennuun dhibdee hin qabu. Dhibdee kan qabaatu yoo naannooma lamaan kana gidduutti hafedha. Kanaaf bal'isuutti jirra," jedhan. Obbo Leencoon barreeffama 'Itoophiyaatti si'a sadii carraan argamee maaliif gara dimokiraasiitti cehuun dadhabame? ' kan jedhurratti waraqaa qorannoo dhiheessaniiru. Qorannoon kuni madda rakkoo fi furmaata akkasumas carraan amma jiru kuni akka hin dogogorre akeeka jedhan. Kana dura, mootummaa gonfoo irraa mootummaa dargiitti, dargiirraa ADWUI'tti akkasumas boodarra filannoo bara 1997 carraan dimookiraasiitti ce'amuf ture milkaa'uu dhabu himu Obbo Leencoon. ''Kuni maaliif ta'e? Of duuba deebinee yoo sana ilaalle badii gaafa sana goone qajeelfanne malee si'a afraffaa amma nu dhufe kanas dogongoru keenyatu mala,'' jedhan. Nami gameessi siyaasaa Obbo Leencoon akka furmaataatti wanta kaa'an dubbatu. ''Furmaanni isaa aadaan jijjiiramuu qaba. Aadaa polotikaa hin qabnu. Aadaa polotikaa horachuu qabna. Caasaa polotikaa hin qabnu. Dimookiraasii hin qabnu. Suni, ijaaramuu qaba. Kunimmoo yeroo fixa.'' Paartii Adda Bilisummaa biyyaalessa Ogaadeen irraa maricharratti kan hirmaatan qondaali Olaanaa dhaabichaa ta'u kan himan Obbo Hasan Mu'aarii barbaachisummaa marii kanaa dubbatu. Obbo Hasan mariin paartilee siyaasaa biyyattii akkasumas aadaa siyaasa biyyattii fooyyessuuf taasifamu kuni filannoodhaan duratti cimee itti fufuu qaba jedhan. "Itoophiyaa yeroo tokkoon dimokiraasitti hin ceetu. Rakkoo hedduutu jira. Fakkeenyaaf seenaa irratti waliingallu, heera mootummaa irrattis, dhimma Finfinnee irrattis sababoota hedduu irratti waliingallu. ''Rakkoolee akkanaa marii akkanaa kanaan furuun kan dandahamu," jedhan. Dhimmoota hedduu irratti walii hin galle kunneen mariidhaan osoo hin furin jarjarsuudhaan filannootti seennaan rakkoo hamaa keessa biyya galchuu malas jedhan Obbo Hasan.


Hogganaan paartii mormituu Taanzaaniyaa to’atame

Poolisiin Taanzaaniyaa filannoo biyyattii walfalmisiisaa ta’ee hordofee hogganaa paartii mormituu  cimaa to’ate. Akka poolisiin jedhutti, Mr Firiimaan Mibowii  hoggaantoota paartii Chadimaa biroo lama waliin hiriirawwan mormii hokkara kaasan karoorsaa jiru jedhamuun hidhaman. Pirezedant Joon Magufuulii sagalee %84 argachuun irra deebiin filatamuu bu’aan filannoo Jimataa ibsame  ni agarsiisa. Paartiin mormituu garuu sagaleen filannoo Roobii darbe kenname burjaaja’aa akka ta’e ibsuun, hiriirri nagaa qabeessi biyyattii keessatti akka bahamu gaafate. Kaadhimamaan pirezedantii paartii mormituu Chademaa Tunduu Liisuu BBCtti akka himetti, kutaalee biyyattii kanneen biroo keessattis hoggantoonni paartii mormituu hidhamaniiru. Mr Liisuun filannoorratti sagalee deeggarsaa %13 argachuu Komishiiniin Filannoo biyyattii ibseera. Torban darbe keessa bakka buutonni paartisaanii buufatalee filannoo muraasa akka hin seenne dhorkamuu himachaas turan. Sambattaan darbe kanammoo Mr Mibowii dabalatee, hoggantoonni paartii Chademaa biroofi paartileen mormituu kaanis deeggartoonni isaanii hiriira mormii karaa nagaatti akka hirmaataniifi filannoon haaraan akka gaggeeffamu gaafataa turan. Haata’u malee, poolisiin biyyattii garuu mormitoonni bakka gabaafi buufaalee  boba’aa akka gubuuf karoorfatan ragaa basaasaa argannneerra jedhe himate. Hogganaan ACT-Wazalendoo Zittoo Kabiwii, Sambata “hiriira bahuun egeree biyya keenyaafidha,” jedhee ture. Itti dabaluun,  “Sirna paartii tokkicha qofaan buluutti deebi’uu hin fudhannu,” jedhe. Wixata hiriirri mormii Taanzaaniyaatti ta’e odola of bulchaan kanneen akka Zaanzibaarittis hin bahamne. Poolisiin biyyattii nama hiriira irratti hirmaatu kamiyyuu qabee akka hidhu doorsiseera. Kun otoo kanaan jiruu, Komishiniin Filannoo biyyattii(NEC), filannoon burjaaja’uu kan mormitoonni kaasan fudhatama dhabsiiseera. Taajjabdoonni Hawaasa Baha Afrikaa filannicha ilaalchisuun wayita yaada  kennan garuu,  “filannichi akkaataa idileetiin raawwatame,” jechuun ibse. Imbasiin Ameerikaa Dar es Salaamitti argamu amanamummaa bu’aa filannoorratti shakkiin akka jiru ibsee ture. Keessattu kutannoo mootummaan Taanzaaniyaa dimokiraasiif qaburratti yaaddoo akka qabu ibsee ture. Paartiin biyya bulchaa jiru, CCM, bara 1977- 1992tti  paartii seeraan beekamtii/eeyyama argate ta’ee qofaa bulchaa ture. Paartichi bara sanaarra kaasee  filannoo paartileen hedduu hirmaachise hunduma injifataa ture. Paartichi bara  biyyattiin birmadumaa gonfattu kan bulchaa ture paartii  ‘Tanganyika African National Union’ wajjiin walitti dabalamuun hundeeffame. Paarticha bakka bu’uun pirezedant Magufuuliin bara 2015 filannoo injifatanii aangoo  qabatan.


Hidha Haaromsaa: Lammiileen Itoophiyaa dubbii Tiraamp mormuun Landanitti hiriira bahan

Lammiileen Itoophiyaa dubbii dhiheenya pireezidantiin Ameerikaa waa'ee Hidha Haaromsaa ilaalchisuun dubbataniin aaran Kamisa kaleessaa biyya Ingiliizi, magaalaa Landanitti daanditti bahuun mormii isaanii dhageessisan. Pireezidant Tiraamp torban darbe yeroo haariroo tolfachuu Israa'elii fi Sudaan ifoomsan ture ''Masriin hidha Abbayyaa ni rukutti,'' jechuun kan dubbatan. Dubbiin isaanii kuni Itoophiyaa mufachiiseera. 'Dorsiifni dhimma Hidha Abbayyaarratti taasifaman seera idil-addunyaa kan cabsaniidha' jechuun Itoophiyaan Tiraampiif deebiste. Kanneen Landanitti gaafa Kamisaa hiriira bahan Tiraamp dubbii ''maal na dhibde'' dubbataniif ''dhiifama'' gaafachuu qabu jedhan. ''Dubbii dhihoo waa'ee hidha Abbayyaa dubbatanif dhiifama jechuun deeggarsa Itoophiyaaf kennamuuf ture qaban akka itti yaadan gaafanna,'' jedha ibsi waldaan lammiilee Itoophiyaa UK jiraatanii baase. Hidhi Itoophiyaan ijaaraa jirtu biyyoota yaa'a laga Abbayyaa kan ta'an Masrii fi Sudaan waliin muddama keessa ishee galcheera. Birrii biiliyoona 100 oliin hidhi ijaaramu kuni hidha bishaanii elektirikii maddisiisuu fi Afrikaa keessaa guddicha ta'a jedhamee eegama. Tiraamp dubbii dubbataniin Itoophiyaan waliigalteetti isaan akka jaarsummaatti hirmaatan irratti Itoophiyaan waliigaluun akka mallatteessitu barbaadu. Itoophiyaan garuu fedhii biyyaalessaa dhiiba jechuun itti dhiisuu ishii ibsuun ni yaadatama. Guraandhala darbe Itoophiyaan marii Waashingitan biraa erga haftee booda yeroo ammaa Gamtaan Afrikaa (AU) marii biyyoota sadanii harkaa qaba.


Filannoo US 2020: Tiraamp sobaan sagaleen hatamee jedhuulleen bu'aan filannoo kallattiin darbaa jira

Bu'aan filannoo pirezidaantii Ameerikaa ifa ta'uuf qarqara irra kan gahee yoo ta'u, Tiraampi fi dorgomaansaa Baayidan kokkee wal qabataniiru. Tiraamp Riippablikaanootni mo'achu akka qaban himuun ta'u baannaan dhimmicha Mana Murtii Olaanaatti akka geessan akeekkachiisan. Isaan dura ammoo Mr Baayidan kan garee warra Dimokraatotaa irraa ta'an, sarara injifannoorratti akka argaman himaniiru. Haa ta'u malee sagaleen miliyoonotaan lakkaa'amu sichi waan lakkaa'amee hin xumuramneefu sadarkaa kanatti eenyumtuu injifadheera jechuu hin danda'u. Kana malees waliin dhahamusaatiif ragaan homtu hin jiru. Namoonni miliyoona 100 ol ta'an guyyaa filannoo Kibxata darbeetiin dura sagaleesaanii kan kennan yoo ta'u, kunis seenaa filannoo US keessatti sagalee isa olaanaadha jedhameera. Haa ta'u malee bu'aan filannichaa tarii guyyoota muraasaaf osoo hin baramiin turuu danda'a. Bu'aawwan filannoo pirezidaantummaa hanga aammaa maal fakkaataa? Pirezidaantichi isteetii filooridaatti kan injifatan yoo ta'u kunis deebii'anii filatamuuf carraasaanii akka ol kaasu himama. Garuu ammoo Mr Baayidan Arizonaa isteetii wal falmisiisaa kan biraa ta'ee harka Tiraampii baasuu danda'u. Maddiwwan oduu 'Fox News' fi APn Baayidan isteetii kana keessatti akka mo'atan tilmaamaniiru. Dhugaatti Mr Tiraampi isteetii sana keessatti mo'atamnaan ammoo Rippablikaanoonni balaarra akka jiran mul'isa. Iseetiiwwan murteessoo kan akka JoorWaa'ee filannoo Ameerikaa ganama maal dhageenyaa laata? jiyaa, Pensiilivaaniyaa, Wiskonsiyaa, Michigaan, fi Norzi Kaarolinaa jara lamaaniifu eddoowwan furtuudha. Haa ta'u malee Mr Tiraampi isteetii gara biraa kan akka Teksaas keessatti akka mo'achu danda'u BBCn tilamaameera.


Naannoo Somaalee: 'Guyyoota sadan darban namoonni 27 ajjeefamaniiru'

Torban kana guyyoota sadan darban qofa namoonni 27 Naannoo Somaaletti ajjeefamaniiru jechuun naannichi beeksise. Itti - aantuun Biiroo Kominikeeshinii naannichaa Aadde Hibaa Ahimad BBC'tti akka himanitti kanneen du'an namoota nagaati. Gama kaaniin, Naannoo Somaalee waliin kan wal daangessu Naannoon Affaar guyyaa kaleessa akka ibsetti hojjettoota Ministeera Barnoota lama dabalatee namoonni 10 ajjeefamaniiru. Ajjeechaa kanaafis qaamota gosa Somaalee Isaa jala dhokataniifi 'shororkessaa' jedhaniin yakkeera. Naannoon Somaalee namoota 27 keessa 10 haala 'adda' ta'en ajjeefaman jechuun guyyaa kaleessa ibsa gaddaa baaseera. ''Magaala keessa bakka ummanni jiru namoonni 10 ajjeefaman''  jedhan Aadde Hibaan.  Bakki namoonni 10 gaafa Kibxataa itti ajjeefaman Aanaa Gabra Iseen ta'u qondaalli kuni himaniiru. Gama daangaa Affaariifi Somaalee ajjeechaan yoo dhagahamu kuni yeroo jalqabaa miti. Qondaalli Naannoo Somaalee rakkoon ijoo 'waldhiibdee daangaati' jedhu. Rakkoon kunis erga eegale waggaa lama darbeera jechuun kanneen du'anillee 'hedduu' ta'u ibsu. 'Waggoota lamaan darbe namoota 400 caalanitu du'e. Qabeenyi hedduus manca'e,' jedhan. Akka qondaala kanaatti 'qaami sadaffaa nagaa ummataa hin barbaanne' rakkoo kana keessa harkaa qaba. Ajjeechaa tibbana raawwatef naannoon Somaalee qaama himate hin qabu. Garuu, 'shororkessaa' jechuun himannaa Naannoon Affaar baase qeeqeera. Akka Aadde Hibaatti kanneen rakkoo kana duuba kan jiran kanneen 'galma siyaasaaf jedhanii' socho'anidha. Naannoon Affaar qaamni rakkoo uumu gareen duraan daldala kontiroobaandii gaggeessaa ture amma 'fayidaan isaanii waan tuqameef jijjiirama kana gufachiisuuf hojjetudha' jedhee ture. Torban kana keessa gaafa Kibxataa qondaaltota Ministeera Barnootaa lama dabalatee namoonni 10 ajjeefamaniiru. Akka naannichi ibsetti kanneen ajjeefaman Naannoo Affaar ganda Gadaamaayituu mana barnootaa tokko keessatti hordoffii deeggarsa barnootaa osoo taasisaniiti. Hojjettoonni kunneen weerara Covid-19 sababa gochuun manneen barnootaa cufaa turan amma barnoota eegaluu isaanii hordofeetii gara Affaar kan imalan. Hoogganaan Biiroo Kominikeeshinii Naannoo Affaar Obbo Ahimad Kaalaayitii haleellaa qaamolee hidhataniifi 'haleellaa shororkessitootaati' jechuun himatani kanaan daa'immaniifi haadholiin lubbuu dhabaniiru. Haleellaan kun daandii guddaa Itoophiyaa fi Jibuutii wal qunnamsiisurratti kan raawwatamaa jiru ta'uufi gochi akkanaa kun gosa Somaalee Isaa jedhamu dahachuun kan gaggeefamudha jechuun himatu. Rakkoon daangaa ummata 'obbolaa lamaan' gidduu dhalataa ture kan jedha Aadde Hibaan, yeroo ammaa haalli bakki rakkoo dhalatee 'nagaadha' jechuun ibsan. Taateen dheengaddaa qondaaltonni mootummaa federaalaa lama lubbuu itti dhaban qoratamaas jira jechuun dubbatan. Erga ajjeechaan raawwate as qaamni badii kanaan shakkame to'atame jiraachuu isaa qondaaltonni hin mirkaneessine. Naannolee lamaan gidduutti akkasumas mootummaa federaalaa waliin ta'uudhaan waliin dubbatamaa jira jechuun BBC'tti himaniiru. Mootummaan Itoophiyaa kallattii bara 2013 yeroo ifoomsetti qaamolee mootummaan ala hidhatanii sicho'an irratti tarkaanfii akka fudhatu ibseera. Haata'u malee, ammallee naannolee garaa garaatti lammiileen nagaa haleellaa irratti banamuun ajjeefamaa jiru.


Waa'ee lola mootummaa federaalaa fi Tigraay amma yoonaa maal beekna?

Mootummoota Federaalaa fi kan naannoo Tigraayi gidduu wal-dhabdeen ture halkan kaleessaa [Kibxata] gara waraanaatti geeddarameera. Halkan kaleessaa gara naannoo sa’aatii shanii irraa kaasee Maqalee fi magaalaa km11 fagaattee argamtu Kuwwihaatti sagaleen dhukaasaa cimaan dhaga’amaa akka ture riipportarri BBC achi jiru gabaaseera. Dhimmoonni ijoo haga yoonaatti beeknu isaan kanadha. Roobii guyyaa keessa Ministirri Muummee I/Aanaa Dammaqaa Mokonniniifi Sekrateriyaatii keenninsa Odeeffannoo Labsii Yeroo Muddamaa Obbo Reediwaan Huseen haala adeemaa jirurratti ibsa kennaniiru. Mallattoo kabajaa fi birmadummaa keenyaa kan ta'e raayyaan ittisaa biyyaa ergamarra otoo jiruu lammiidhuma isaan haleellaan irratti raawwatame jedhan Obbo Dammaqaa Mokonnon. Kuni ''dhimma gaaffii hedduu kaasuudha," jedhan. "Kun weerara alagaa caalaa kan hammaatu gantummaadha," jechuunis ibsan. Obbo Dammaqaan dhaaba naannoo Tigraay bulchu ''Itoophiyaa addaan qooduu waan barbaaduf'' kana raawwate jechuun himataniiru. Ministir Di'eetaan Ministira Dhimma Alaafi Labsii Yeroo Muddamaa Naannoo Tigraayitti labsame hordofuuf hundaa'e keessaa qooda kan qaban Obbo Reeduwaanis TPLF qeeqaniiru. "Mootummaan Federaalaa itti-gaafatamummaan dachaa akka irra jiru ifa godheera: Inni tokko Heeraafi seera biyyattii kabachiisuudha. Inni kaan ammoo lubbuun badu gadi aanaa akka ta'u mirkaneeffachuudha. ''Ummanni Tigiraay yeroo bilisa of baasuuf [yaalu] akka hin midhamneefi murna shiraa kanaaf ammoo dahoo akka hin taane of eegannoon addaa ni tasifama,"  jedhan Ibsa Koreen yeroo muddamaa hundeeffamuun irratti beeksifame kanarratti, "Umamni walitti bu'insa kanaa Tigiraay fi Itoophiyaanota kaan ykn naannoo Tigiraay fi mootummaa Federaalaa miti. ''Walitti bu'insi kun murna baayyee xiqqoo biyya tasgabbii dhokuuf fedhii qabaniifi kana gochuuf ammoo kan isaan hin goone hin jiraanne waliin," jedhan Ambaassaadar Rediwaan Huseen. Kana malees, poolisoonni humna addaa naannoo Tigiraay, naannoleetti ykn humna ittisaa dhiyoo isaanii jiranitti akka baqataniif mootummaan Federaalaa waamicha dhiyeesseeraaf. "Warra kana godhaniif ammoo wabiin ni kennamaaf," jedha ibsichi. "TPLF kaampii raayyaa ittisa biyyaa ajaja Kaabaa irratti haleellaa banuun saamuuf yaaleera" jedhan. "Raayyaa ittisa biyyaa keenya akka weerartuu biyya hambaarraa dhufeetti lakkaa’uun haleeluuf yaaleera’’ jechuun TV biyyaalessaarratti ibsa kennan. Itti dabaluunis, ‘‘Raayyaan ittisaa keenya komaandipoostiin dursamaa biyyasaa oolchuuf ergamasaa akka ba’atuuf ajajni kennameera" jedhan. "Sararri diimaan irra darbameera, biyyaa fi ummata oolchuuf jecha humni filannoo dhumaa ta’eera,’’ jedhaniiru. Kibxata halkan walakkaa irraa eegalee Tigraayitti bilbilli fi intarneetiin adda cituu rippoortarri BBC maqalee jiru gabaaseera. Bilisummaa intarneetii irratti kan hojjatu dhaabbanni Neet Bilooksi jedhamus intarneetiin adda cituu ibseera. Dabalataan Roobii ganamarraa eegalee ibsaan guutummaatti naannicha keessaa baduunis himameera. Waajjiraaleen akka baankii fi Itiyoo-telekoom kan magaalaa maqalee keessa jiran cufamanii jiru. Geejjibni gosa kamiis naannicha keessa akka hin jiraanne mootummaan naannoo Tigraay labseera. Qabatamaatti maaltu lafarratti ta'aa akka jiru baruun hin danda'amne. Kaleessa akka Itoophiyaatti halkan sa’aatii 4:30 irraa kaasee humni addaa fi milishaan Naannoo Tigraay kaampiiwwan raayyaa ittisa biyyaa ajaja Kaabaa fi misooma bu’uuraa irratti haleellaa qindaa’e banuu pireezidantiin Naannoo Amaaraa Obbo Tamasgeen Xurune himani. Humni addaa Tigraay ajajdoonni humna ittisaa naannichatti argaman akka hin sochoone dhorkuun haleellaa raawwachuu eegalaniiru jedhan. Hidhanoo raayyaan qabatee ture saamuuttis ce’amee ture jedhani Obbo Tamasgan. Itti dabaluunis, gandoota Naannoo Amaaraa Sorooqaa fi Qiraaqir jedhamanitti haleellaa raawwachuuf yaalanii humna addaa naannichaatiin qolamuu himan. Akka ibsa Obbo Tamasgeenitti, naannichatti haleellaan kan biroo taasifamuu akka malan tilmaammiin jira, gama biraatiin milishaa Tigraayiin loltoonni marfamanii turan humna addaa Amaaraatiin baraarmeera jedhu. Pireezidantichi miseensonni humna addaa fi milishoonni naannoo Tigraay yoo baqatanii gara naannoo isaanii dhufan akka simatan himaniiru. Mootummaan naannoo Tigraayi atakaaroo waraanaa mootummaa federaalaa waliin keessa seene ilaalchisuun ibsa kenneera. Mootummaan federaalaa qaama alaa waliin ta'uun dantaa fi birmadummaa biyyaa dabarsee kennaa jiraachuu fi uummata Tigraay jilbeenfachiisuuf akka hojjetaa jiru hime. Keessattuu dhiyeenya kana naannicha humnaan waraanaan jilbeenfachiisuuf raayyaa ittisa biyyaa kutaalee Itoophiyaa hunda keessa jiran of-eeggannoon akka qophaa'anii fi akka socho'an gochuun Tigraay weeraruuf bobba'aniiru jedha ibsi kun. Har'arraa eegalee wantoonni armaan gadii hojiirra oolus jedheera: ·       Sochiin Raayyaa Ittisa Biyyaa Tigraay keessaa fi gara Tigraayitti taasifamu kamiyyuu kan dhorkameedha. ·       Balaliinsi xiyyaaraa gara Tigaayitti hin jiraatu. Kanarra darbuun rakkoon uummataa fi qabeenyasaarra yoo ga'e tarkaanfiitu fudhatama. ·       Miseensonni Raayyaa Ittisa Biyyaa iddoo biroos akkuma isaan Izii Kaabaa keessa jiranii mootummaa abbaa irree nama tokkoon hoogganamu dhiisanii uummata cinaa akka dhaabbatan fi birmadummaa biyya keessanii eeguun dirqama seenaan isinitti kenne akka baatan ni hubachiifna. ·       Miseensonni Raayyaa Ittisa Biyyaa, eessarraayuu yaa dhufanii, ilmaan Tigraay waan ta'aniif, hanga murteen siyaasaa kennamutti kunuunsi barbaachisaan ni godhamaaf. ·       Tigraay keessatti geejjibi gosa kamiiyyuu hin jiraatu. Kanaan alattis, Mootummaan Naannoo Tigraay hanga waan fedhu argatutti qabsoosaa cimsee kan itti fufu ta'uus ibseera. Kutaalee bulchiinsaa Finfinnee 10 keessatti sochii addaa kamiyyuu ilaalchisee eeruu kennuu namoota barbaadaniif poolisiin federaalaa lakkoofsota bilbilaa gargaaruu danda’an beeksisee jira. Wal-dhabdeen mootummoota lameenii daran kan hammaate, naannoon Tigraay ibsa manni maree federeeshinii baase bu'uura seeraa hin qabu jechuun filannoo erga geggeesseen booda yoo ta’u, mootummooni lameenuu seer-maleessa jechuun wal-himataa turani. Mootummaan federaalaa mootummaan naanichaa ajjeechaawwan fi rakkoolee nageenyaa biyyattii kutaalee adda addaa keessatti uumamu TPLF harka keessaa qaba jechaa ture. Kana mootummaan naannoo Tigraay ni balaaleffata. Torbanoota darban Raayyaan Ittisa Biyyaa akka haaraatti caaseffamuu hordofee hoggansi ajaja Kaabaa kan jijjiirame yoo ta'u mootummaan Tigraay caaseffama haaraa kana hin fudhadhu jechuun ajajaa waraanaa garasitti ramadaman of duuba deebisuu himee ture. Sana hordofee Ministeerri Ittisa Biyyaa ibsa baaseen mootummaa naannoo Tigraay akeekkachiisee ture.


Naannoo Tigraayitti tajaajilli bilbilaa fi interneetii adda cite

Naannoo Tigraayitti tajaajilli bilbilaafi interneetii halakan edaa irraa eegale adda citeera. Dhaabbati miti-mootummaa dhimma nageenyaa fi bulchiinsa interneetii irratti hojjetu 'NetBlocks' har'a obboroo irraa eegalee tajaajilli bilbilaa fi interneetii naannocharraa cituu ibseera. Gama miidiyaatiin garuu yeroo ammaa TV'n naannoo Tigraay fi raadiyoon 'Dimtsi wayyaanee' jedhamu sagantaasaanii akkuma duraatti dabarsaa jiru. Kaleessa irraa eegalee humnootiin nageenyaa heddumminaan naannoo Tigraay iddoowwan garaagaraa keessa haala duraan hin baratamneen socho'aa turan. Har'a ganama ammoo Ministirri Muummee Abiy Ahmad dhaaba naannocha bulchu, TPLF, irratti tarkaanfiin akka fudhatamu labsaniiru. Ministirri Muummee Abiy Karaa TV biyyattii wayita dhimma kanarratti ibsa kennan Raayyaan Ittisa Biyyaa bulchiinsa komaandi postiin hoogganamaa biyyasaa baraaruuf akka bobba'u ajaja dabarsaniiru. Kaleessa galgala magaalaa Maqalee fi magaalattiirraa fageenya kiilomeetira 11 irratti kan argamtu Kuwiihaa keessatti sagaleen dhukaasaa heddumminaan dhagahamaa akka ture gabaasaan BBC Afaan Tigree nuun gaheera. Hanga ammaatti gama mootummaa naannoo Tigraay irraa wanti jedhame hin jiru.


Manni Maree Ministeerotaa Naannoo Tigiraayi irratti labsii yeroo muddamaa ji'a jahaaf turu labse

Manni Maree Ministeerotaa naannoo Tigiraay irratti labsii yeroo muddamaa ji'a jahaaf turu labse. Manni Maree Ministeerotaa har'a wal gahii ariifachiisaa 21ffaa taasiseen nageenya biyyaa tiksuuf labsii yeroo muddamaa kana labsuu ibse. Labsiin yeroo muddamaa kun ji'oota jahaaf kan turudha. Labsii kana kan raawwachiisu qaamolee garaagaraa isaan ilaallatu irraa gareen tokko hundaa'uun Ajajaa waliigalaa humna waraanaa biyyattiin gaggeeffama. ''Garee labsii yeroo muddamaa'' jedhamee waamama. Labsiin yeroo muddamaa kun naannooTigiray hundatti hojiirra kan oolu taha. Manni Marichaa mootummaan bu'uura heeraan nageenya biyyaa fi uummataa tiksuuf dirqama waan qabuuf humna jeequmsa kaasu kamiyyuu ittisuuf itti gaafatamummaa akka qabu ibseera. Labsii kana baasuuf yeroo ammmaa naannooTigiraayitti sochiiwwan heera mootummaa fi nageenya uummataa balaa irra buusan jiraachuu eera. Akkasumas walabummaa biyyaaf qormaata kan tahuu fi mootummaan federaalaa aangoo heera mootummaan kennameef naannichatti akka hojiirra hin oolchine taasifaamaa turuu ibsa. Dabalataan murteewwan mana maree federeeshinii cabsuun hojiin seeraan alaa hojjetamaa turuu ibsa. Kanaaf karaa idileen seera kabachiisuu fi naannicha to'achuun waan hin danda'amneef bu'uura heeraan labsiin yeroo muddamaa kun labsamuu ibse. Labsichis akkaataa heera mootummaa keewwata 93/1 A'n kan murtaa'e tahuu himuun mootummaan tarkaanfii barbaachisaa tahe naannicha keessatti  udhachuuf gargaara jedhan. Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahmad Raayyaan Ittisa Biyyaa kaaba biyyattiitti ergama biyya baraaruu isaa akka bahuuf ajaja kennuufii ibsan. Ministirri Muummee ibsa TV biyyattii irratti dhiyaachuun kennaniin ''humna kana barbadeessuuf kan nuuf danda'ame hunda ni raawwanna" jechuun ifatti waraanni TPLF irratti labsamuu himaniiru. Tarkaanfii fudhatamaa jiru kanaafis MM, Adda Bilisa Baasaa Ummata Tigraayi (TPLF) kan bara 1990 kaasee aangoorra ture himataniiru. Ministirri Muummee Abiy barreeffama halkan keessa fuula feesbuukii isaaniirratti maxxansaniin, ''TPLF kaampii raayyaa ittisa biyyaa kan Tigraayiitti argamu irratti haleellaa raawwateera. Saamichas raawwachuuf yaalii taasiseera,'' jedhaniiru. ''Haata'u malee, waraanni kun kan waggoota digdamaa oliif uummata Tigraay tiksaa tureedha'' jedhan. Itti dabaluunis, TPLF raayyaa ittisaa haleeluufi saamuuf ka'eera. Gama Daalshaahiitinis waraanni banameera jechuun lolli ifatti eegalamuu mirkanneessan. Taateen kunis erga muddamni mootummaa fadaraalaa fi aanga'oota naannoo Tigraay jidduu ture baatiiwwan muraasaa asi dabalaa dhuufuun wal qabatee kan mudateedha. TPLF buulchiinsi Abiy 'Fulbaana darbee kaasee weerara COVID-19 akka sababaatti fudhachuun aangoorra turuuf yaalii gochaa jira' jechuun balaaleffata. Gama biraatiin ammoo aanga'oonni mootummaa federaalaa yeroo baay'ee hokkora biyyatiitti bakkeewwan adda addaatti umaman duuba jira jechuun TPLF himatu.


Gullisootti namoonni nagaa ajjeefaman ''wal gahii jedhamanii waamamuuni'' MNO

Godina Wallagga Lixaa Aanaa Gullisootti namoonni nagaa lakkoofsi isaanii hin ibsamne haala suukkanneessaan hidhattootaan ajjeefamuu Mootummaan Naannoo Oromiyaa hime. Ajjeechaan kun loltoota 'ABO Shaneetiin' Dilbata Sadaasa 01 bara 2020 Aanaa Gullisoo ganda Gaawwaa Qaanqaatti raawwate jedhan Itti Gaafatamaan Biiroon Dhimmoota Komunikeeshinii Oromiyaa. Ajjeechaan kun gocha shororkeessummaa ta'uu fi dukkana daheeffatamee kan raawwatame ta'uus himeera. ''ABO Shanee namoota nagaa wal gahii waamuun bakka tokkotti walitti qabuun gidduutti meeshaa dhoosan. Lakkoofsi namoota du'anii baay'ee akka tahe ni ka'a. Amma lakkoofsa namoota du'anii adda baafachaa jirra'' jedhan Obbo Geetaachoon. Obbo Geetaachoon gochaan kun kan raawwate jiraattota irrattidha malee hojjettoota mootummaa ykn qaama hidhate irratti miti. Namoota walitti qabanii boombiidhaan gubuun maaliif akka barbaachise nuuf hin galle jedhan. Itti dabaluun qaamuma hidhate wal gahicha waametu gidduutti ''boombii darbate jechuu dhageenye'' jedhan. Obbo Geetaachoon gochaa kana kan raawwate qaama hidhatee naannicha keessa socho'aa ture ABO Shaneedha'' jedhan. Sa'aatiin walitti qabamanis gara galgalaa gara sa'a 11:00  hanga 12:00 gidduu eegalee akka tahe dhageenye jedhan. Bakki isaa aanaa Gullisoo keessaa naannoo baadiyaattidha jedhan. Wal gahicha deemuunis yeroon isaas sirrii hin turre jedhanii Obbo Geetaachoon. Namoonni meeqa akka ajjeefaman, haala kamiin akka ajjeefamanii fi eenyummaa namoota ajjeefamanii ibsi kun waan jedhe hin qabu. Haa ta'u malee "lammiilee nagaan haala suukanneessaadhaan bakka tokkotti wareegamaniiru" jedha. Mootummaan tarkaanfii humnoota gocha kana raawwatan irratti fudhachaa jiru cimsee kan itti fufu ta'uus ibsi kun akeekeera. Ministirri Muummee Itoophiyaa Dr Abiy Ahimad ajjeechaa Wallagga Lixaatti raawwate kana ilaalchisuun Feesbuukii isaanii irratti ''haleellaa eenyummaa irratti xiyyeeffachuun lammiilee Itoophiyaa irratti fudhatamaa jiru na gaddisiiseera'' jechuun barreessan. ''Diinonni Itoophiyaa yookiin nuti bulchuu qabna ykn biyyi hin jiraattu'' jechuun ka'aniiru jechuun barreessan. Dr Abiy bakka haleellaan kun itti raawwatetti qaamonni nageenyaa bobba'uun tarkaanfii fudhacha akka jiranis himaniiru. Pireezidantiin MNO Obbo Shimallis Abdiisaa ajjeechaa raawwatame kana balaaleffatanii "namoota lubbuu isaanii qaalii dhabaniif gadda natti dhagaa'ame ibsuun barbaada" jedhan. Pireezidantichi ibsa isaaniin gochi kun 'shira uummata biyyattii wal nyaachisuuf, ABO Shanee fi Wayyaaneen' raawwatamaa jiru ta'uu eeruun, shira kanaan Itoophiyaan hin diigamtu jedhaniiru. Wallagga Lixaa keessatti yeroo garaagaraatti ajjeechaan namoota nagaa irratti akka raawwataa ture himamaa ture. Godinaalee Lixaa fi Kibba Oromiyaa Waraanni Bilisummaa Oromoo bosonatti hafe kan mootummaan 'Shanee jedhee waamu socho'an keessatti ajjeechaa yeroodhaa gara yerootti raawwatuuf mootummaan qaama kana himataa ture. Dhaabbileen mirga namoomaa ammoo gabaasaalee yeroo gara garaa baasaa turaniin ajjeechaa namoota nagaa irratti godinaalee kanneen keessatti raawwataa tureef humni waraanaa mootummaas harka keessaa qaba jechuun qeequ. Godinaalee kanneen keessa humni waraanaa mootummaa oppireeshinii gaggeessaa akka jiruufi qaama hidhatee socho'u kana dhabamsiisaa akka jiru mootummaan himaa ture. Waggoota lamaan darbaniif garuu rakkoon nageenyaa Wallagga Lixaa keessaa furmaata waaraa hin arganne.


Lammiileen Taanzaaniyaa filannoo waliigalaaf sagalee kennan

Gabaasaalee uggura intarneetii biyyaalessaafi to'annoo jala ooluu qondaala paartii mormituun booda, filmaata waliigalaa Taanzaaniyaaf sagalee kennuun xumuran. Filattoonni sagalee kennuu kan danda'an haga sa'aatii biyyattii 10:00tti yookaan (13:00 GMT)tti. Bu'aan filannichaas torbee tokko keessatti akka baramu eegama. Pireezidantiin amma aangoorra jiran Joon Maagufuulii, paartiin isaanii Chama Cha Mapenduzi (CCM), eegii Taanzaaniyaan bilisummaa argattee bara 1961rraa eegalee biyya bulchaa jira. Pireezidantichi marroo lammaffaaf filannoo irra aanuu kan fedhan wayita tahu, morkataan isaanii inni cimaan, paartii Chadema irraa kan tahan, Tunduu Lissuudha. Aabba Tunduu ganna sadiin dura ajjeechaa jala nama lubbuun hafanidha. Beeljiyeemitti madaa rasaasni irraan gahe wal'aanamaa turuun Waxabajjii keessa gara biyyaa deebiyan. Waliigalatti kaadhimamtoonni 15 pireezidaantummaaf dorgommaa jiru. Kanneen keessaas ministeera dhimmaa alaafi waahila Aabba Maagufulii kan turan Bernard Membee isaan tokkodha. Namni kun paartii biyya bulchu keessaa bahuun, paartii ACT Wazalendo jedhamu hoogganu. Gaazexeessaan BBC Dar es Salaamb argamu Athuman Mtulya waan jedhe, Maagufulii fi Lisuun lachan isaanuu wayita na filadhaaf duulan, nama baayyeetu bahaa ture. Duulli Tunduu Lissuu garuu gidduutti guyyoota torbaaf addaan citee ture. Sababni isaas komishiniin filannoo biyyaattii fincila kakaaste jechuun himatan. Duulicharratti Maagufuuliin filannicha burjaajeessuuf deema jechuusaanitu dubbii kana fide. Komishinichi garuu wanti akkasii tasumaa hinjiru jedhe. Akka seera filmaataa Taanzaaniyaatti, kaadhimamaan tokko injifachuuf lakkoofsa irra caalu argachuu qaba. Namoonni miiliyoona 29.1 tahan filannoo guyyaa Roobiif kan galmaayan yoo tahu, kunis lakkoofsa filannoo 2015 irraa miiliyoona jahaan caala. Lakkoofsi kunis kanneen odola Zaanzibaaritti kanneen filatan dabalata. Filattoonni odolichaa filannoo biyyaaleessaaf kan sagalee kennan yoo tahu, dabalataan garuu Pireezidantii Zaanzibaaris ni filatu. Haala Taanzaaniyaa irraa adda ta'een, Odola Zaanzibaaritti paartiin mormituu gurra guddaa qabu ACT Wazalendo jedhamudha. Akka gabasaaleen eeranitti, gaggeessaan paartichaa guyyaa Kibxataa qabamuun, boodarra gadhiifameera. Poolisiin garuu to'annoo jala ooluu Maalim Seif Sharif irratti wanti jedhe hinjiru. Kana malees gabaasaalee poolisoonni namoota sadii dhukaasanii ajjeesaniiru jedhanis haalaniiru. Zaanzibaaritti bu'aa filannoorratti yeroo hedduu waldhabu. Bara 2015tti bu'aan filannoo, haqa-qabeessafi bilisa miti jedhamuun haqameera. Paartiin mormituus murtee kana mormuun irra deebiin filannoo hin hirmaadhu jechuun hafan. Kanaanis kaadhimamaan paartii biyya bulchu CCM, injifatan.


Komishiniin Araaraafi Nagaa maal hojjataa jiraa?

Komishiniin Araaraafi Nagaa Itoophiyaa walitti bu'liinsawwan kutaalee biyyattii garaagaraatti mudatan 21 qorachaa akka jiru ibsa miidiyaaleef kenneen beeksise. Haata'u malee, rakkoon mootummaa Federaalaafi mootummaa naannoo Tigraay gidduutti uumame furuu akka isa hin ilaallanneefi gahee isaa akk hin taane himeera Komishinichi. Dura teessuu itti-aantuun komishinichaa Aadde Yatnabbarsh Nugusee, "hojii walitti bu'iinsawwan waqtii ammaa kunneen adda baasuu hojjenneera. ''Kunneen keessaayis bifa saamuudaan filachuun akkamiin hiikuu dandeenya kan jedhuf xiinxala walitti bu'iinsaa hojjechaa jirra" jechuun dubbatan. Walitti bu'iinsawwan araarafi nagaaf gufuu ta'u jedhaman 21 kun naannolee biyyattii gaaraagaraa keessatti kan mudatan ta'uunis himameera. Waldhabdeewwan kunneen keessaa tokko tokko ammallee deebi'anii mudachaa badiinsa lubbuun namaaf sababa ta'aa akka jiran kan himan Aadde Yatnabbarsh, yeroo ji'a tokko keessatti jaarsolii biyyaa kutaalee biyyattii garaagaraa irraa dhufan walin akka irratti mari'atamu himan. Hojiin araaraaf nagaa hojii ummattoota gidduuttii hojjetamu akka ta'e kan himan dura taa'aan Komishinii Araaraa fi Nagaa Itoophiyaa Kaardinaal Birhaanayasuus Suraafel, gaaffii waldhabdee mootummaa federaalaa fi Naannoo Tigraay gidduu jiru ilaalchisee gaafatamaniiru. "Gara naannolee deemnee [akka jaarsa biyyaatti komishinicha osoo bakka hin bu'in] wayita haasofsiisnetti hooggansi naannichaa 'nuyi mariidhaaf qophiidha' nun jedhu. Waltajjii qopheesinee mari'adhaa yeroo jennu immoo haldureewwan tokko tokko kaa'uutu jira" jechuun deebisan. Kunis tumsa komishinichi araaraaf nagaa buusuuf taasisuuf gufuu ta'uu isaa himan. Gama biraatin, "itti-gaafatamni keenya inni ijoon waldhabdeefi miidhaawwan darban irratti xiyyeeffachuun, miirawwan waldhabdee kunneenin miidhaman yaalun waa'ee boruu yaada akka maddisiisuudha. Waldhabdee mootummaa Federaalaafi naannoo Tigraay gidduu jiru ilaalchisee nuyif mootummootni lachuu mootummoota fudhatama qabanidha," jedhan Aadde Yatnabarsh,. "Rakkoon mootummaa federaalaa fi naannoo gidduutti yeroo uumamu furuun gahee Komishinii Araaraaf Nagaa miti" jechuunis waldhabdee mootummaa federaalaa fi Naannoo Tigraay gidduu jiru furuun gahee komishinichaa akka hin taane himan. "Akka komishinii bilisaatti kan gochuu dandeenyu tasgabbaa'anii akka walin dubbatan gaafachuufi isaan mariisisuuf qaamni bilisaa yoo barbaachise isaan qophii ta'uu keenya qaama ilaallatuf beeksisneerra" jechuunis Aadde Yatnabarsh Nugusee himaniiru. Qaamolen lamaan mari'achuuf fedhii yoo qabaatan garuu araarsuuf qophii ta'uu isaanis dubbataniiru. Biyyattii keessatti haalawwan barbaachisummaa araaraaf nagaa agarsiisan jiraatanis  dhabamuun nageenyaa hojii isaaniif rakkoo ta'uu kan himan dura teessuu itti aantuun Komishinii Araaraaf Nagaa Itoophiyaa Yatnabbarsh, mootummaan nageenya guyya guyyaa lammiilee eegsisuu akka qabu himan. Bara kana paartii aangoorra jiru dabalatee paartilee siyaasaa garaagaraa walin mari'achuu isaanii himan Aadde Yatnabbarsh. Dargaggoota waliinis hojjechaa turuu isaaniifi ji'oota itti aananittis fooramii dargaggoota araarsitoota Itoophiyaa (tola ooltota) hundessuuf qophii xumuruu isaanis dubbatan. Gahee dubartootni araara keessatti qaban guddisuufis waltajjii haawwan tola ooltoota araaraa Itoophiyaa hundeessuf qophaa'uu isaaniis himan. Gama biraatin komishinichaaf yeroon qophii ifatti kennameef jiraachuu dhabuufi karoorri kallattii hojii komishinichaa mootummaas ta'e qaama biraatin qophaa'e jiraachuu dhabuun hojii komishinichaa harkifataa taasisuunsaa himameera. Komishiniin Araaraaf Nagaa Itoophiyaa 'uumattoota Itoophiyaa gidduutti nagaa, haqni, tokkummaa fi waliigalteen biyyaalessaa akkasumas araarri akka bu'u' hojjechuu kaayyeeffatee bara 2011 ture kan hundeeffame.


"Siyaasa kunuunsuudhaaf jecha seera kabachiisuun dhaabbachuu hin qabu" - Dr Biqilaa Hurrisaa

Mariin paartilee siyaasaa rakkoo siyaasaa biyyattii furuun dhimmoota gurguddaa biyyaalessaa irratti waliigaltee uumuuf gumaachaa jira jedhe paartin biyya bulchu. Kamisa Onkoloolessa 15 2020 paartileen siyaasaa marroo sadaffaaf wal gahanii mari'ataniiru. Heera mootummaa fi sirna heerawaa, ijaarsa paartilee siyaasaa, sababawwan walitti bu'iinsa biyyattii keessa jiranii fi filannoon dhimmoota paartileen irratti mari'atamanidha. Paartileen siyaasaa akkaataa biyyattii fi uummataaf malutti ijaarama isaanii irra deebi'anii ilaaluu akka qaban mari'atame jedhan hogganaan qunnamtii uummataa fi idil-addunyaa Paartii Badhaadhinaa Dr Biqilaa Hurrisaa. "Paartilee ciccimoo yaada gurguddaa qaban, maallaqaanis, humnaanis, miseensaanis ciccimaa ta'an qabaachuun akka murteessaa ta'e marii kanarratti ka'ee jira" jedhan. Filannoon dhufu dimokiraatawaa ta'ee paartileenis sagalee argatanii paarlamaa akka seenanii fi bu'a-qabeessa akka ta'an gurmaa'insa isaanii sirreessuu akka qaban irratti waliigalame jedhan. Sabaa fi sab-lammoonni hedduun siyaasa biyyaa keessaa moggaatti dhiibamanii waan turaniif paartileen hedduun maqaa sabaatiin ijaaramani kan jedhan Dr Biqilaan, rakkoon paartilee kana garasitti dhiibe jala jalaa furamaa adeemee paartileen yaada biyyaalessaa fi qajeeltoowwan idil-addunyaa bu'uura godhanii ijaaramuutti dhufuu qabu jedhan. Paartileen ofuma isaanii gara yaada biyyaalessaa fi idil-addunyaatti akka dhufan malee "halkan tokkotti kan sabaan gurmooftan diigaa yaada jedhu hin qabnu" jedhan. Paartiin Badhaadhinaa mirga ofiin of bulchuu, afaan ofiitti fayyadamuu fi aadaa fi eenyummaa ofii dagaagfachuu irratti ejjennoo jabaa qaba kan jedhan qondaalli kun, wantoota lama madaala eegsisanii deemuun barbaachisaadha jedhu. "Sabni kamiyyuu of bulchuu, mataa ol qabatee deemuu fi sabboonuun murteessaadha. Kuni akkuma jirutti ta'ee sabaa fi sab-lammoonni biyya kana keessa jiran biyya waliinii Itoophiyaa jedhamtu ijaaruuf hojjenna." Fooyya'iinsa heera mootummaa ilaalchisee paartileen irratti haa mari'atan malee dhimmichi kan ummata ilaallatudha jedhan. Akkaataa heera mootummaa keessa taa'een ummanni irratti mari'atee murteesseeti heerri kan fooyya'u jedhan Dr Biqilaan. Kunis filannoo bara 2013 dura waan ta'u hin fakkaatu jedhan. Fooyya'iinsa heera mootummaa keessatti qabxiin ijoon paartileen siyaasaa kaasan, akkaataa sirni federaalizimii biyyattii itti ijaaramudha. Sirni federaalizimii saba irratti kan bu'ureeffate moo haala teessuma lafaa irratti kan bu'ureeffate haa ta'u kan jedhu murtee ummataati jedhu Dr Biqilaan. "Sirna federaalizimii sab-daneessaa amma jiru diiganii federaalizimii haala teessuma lafaa bu'uura godhate ijaaruuf yaaluun biyyattii diiguudha jedheen amana" jedhan. Filannoo ilaalchisee paartiin Badhaadhinaa akkuma waadaa ummataaf seene filannoo diimokiraatawaa kan bu'aan isaa paarlaamaa yaadni adda addaa keessatti dhagaa'amu uumuu ta'e gaggeessuudha jedhan. Qeeqa mootummaan ykn paartiin biyya bulchaa jiru mormitoota filannoo keessaa baasee ofii injifachuuf socho'aa jira jedhu ilaalchisee, "filannoon kun paartii Badhaadhinaaf mo'atanii mootummaa hundeessuun olidha" jedhu. Biyyattii keessatti olaantummaa seeraa kabachiisuu fi siyaasni wal makee rakkoo uumaa jira jedhan. "Namoonni hidhaman hundi miseensa paartii siyaasaa waanan ta'eefan hidhamaa jira yoo jedhan, siyaasa kunuunsuuf jecha seera kabachiisuun hafaa deema jechaadha" jedhu. Siyaasa kunuunsuudhaaf jecha seera kabachiisuun dhaabbachuu hin qabu jedheen amana jedhan. Dhimmi seera kabachiisuu qaamolee seeraaf dhiifamuu qaba kan jedhan qondaalli kun, siyaasni fi olaantummaa seeraa kabachiisuun madaala isaa eeggatee deemuu qaba jedhan. Qaamoleen seeraa kunneen walaba ta'anii akka hojjetan riifoormii waggoota lamaan darbaniin irratti hojjetamaa turuu eeranii, hanqinni jiraatus mootummaan kutannoo jabaa qabaachuu himan.


Addi Bilisa Baasaa Ogaadeen hoggansi jalaa hidhamanii rakkoo uumame furuuf mootummaa waliin mariitti jirra jedhe

Onkoloolessi 21 bara 2020 waggaa lammaffaa Addi Bilisa Baasaa Ogaaden waliigaltee nageenyaa mootummaa Itoophiyaa waliin Ertiraa magaalaa Asmaraatti mallatteessuun gara biyyaatti deebi'uuf murteessedha. Addi Bilisa Baasaa Ogaadeen (ONLF) Bara 2019 keessa waamicha Ministirri Muummee Itoophiyaa Dr Abiy Ahmad warra hidhannoon qabsoo gaggeessaa turan dabaatee dhaabbilee siyaasaa biyyoota alaa turaniif taasisaniin biyyatti gale. Waliigaltee dhaabichi mootummaa naannoo Somaalees tahe Federaalaa waliin qabu karaa nagaa deemaa akka ture Dubbii Himaan dhaabichaa Obbo Abdulqaadir Hasan BBCtti himaniiru. Haatahu malee, ji'oota sadan darban kana keessa qaamoleen mootummaa naannichaa waliin walitti nu buusuuf yaalan jiru jedhan. Kanaanis qaama nageenyaa naannichaa komatu. Tibbana ammoo wal gahii Qabirdaaritti gaggeessaniin walqabatee miseensotni hoggansa isaanii ol-aanoon sadii jalaa hidhamuu dubbatan. Dubii himaan kun karaa nagaa walgahii gaggeessuf jecha bulchiinsa magaalaa Qabirdaar irraa eeyyama fudhanne jedhan. ''Walgahichis karaa nagaan gaggeeffamaa ture. Qabeenyi manca'es tahe jeequmsi gaggeeffameeru hin jiru.'' Garuu hoggansa nama sadii achitti nu jalaa qabanii deeman jedhan Obbo Abdulqaadir. Akka isaan jedhanitti hoggantootni hidhaman sadan hogganaa waajjira dhaabichaa kan Qabiridaar, Mohammad Tigireefi itti-aanaa isaanii. Kan sadaffaan miseensa hojii raawwachiistuu gameessa Mohaammad Ibraahim Morsalidha. Isaan walgahiin gaggeeffame seera qabeessaafi eeyyama mootummaanidha haa jedhan malee mootummaan naannichaa garuu 'seeraan ala' jedhe. Obbo Umar Faaruk Itti-gaafatamaan Itti-Aanaa Waajjira pirezidaantii naannichaa namootni hidhaman seera cabsanii waan argamaniif jedhan. Magaalaa Qabiridaaritti mootummaa irraa eeyyama osoo hin fudhatiin walgahii waaman. Mootummaa irraa eeyyama hin arganne waan taheef poolisiin akka gara galmaatti hin galle dhorkus 'cabsanii seenan' jedhan. Dabalataan yeroo weerarri koroonaavaayirasii jiru kanatti namoota baa'yee waan walitti qabaniif poolisiin tarkaanfii seera kabachiisuuti kan fudhate jechuun sagantaa BBC Afaan Somaaletti himan. Dubbii himaan ONLF Obbo Abdulqaadir mootummaa naannoo Somaaleefi mootummaa Federaalaa waliin akka rakkoon jiru furamuufi namootni qabaman gadhiifamaniif waliin dubbachaa jirras jedhan. ONLF bara 1984 hundaa'uun qabsoo hidhannoo gaggeessaa akka ture odeeffannoowwan ni mul'isu. Kunis Ogaadeen keessatti ol aantummaa qabachuufi biyya of dandeesse hundeessuuf waraanaa akka turan agarsiisa. Dhaabichi hanga waliigalee nageenyaa mallatteessee biyyatti deebi'utti waggoota 40 oliif akkuma dhaabbilee siyaasaa kan akka Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) hidhannoon qabsoo gaggeessaa tureera. Hanga waggaa lama dura MM Abiy Ahmad aangootti dhufanii waamicha taasisuun gara qabsoo nagaatti deebiyuttis hidhannoon mootummaa Itoophiyaa waliin wal lolaa tureera ONLF. MM Abiy erga aangootti dhufanii paartileen akka ABO, Ginbot 7 fi ONLF hidhannoon qabsaa'aa turan hiikkachuun karaa nagaa gara biyyaatti seenuun akka qabsaa'uu danda'an waamichi taasifameefii ture. Kanumaan ONLF waliigaltee nageenyaafi waraana dhaabuu Asmaraatti Onkoloolessa 21 bara 2019 walii mallatteessanii gara biyyatti galan. Kana hordofee dhaabnisaanii loltoota isaa duraanii  4,000 hanga 5,000 tahan hiikkachiisee akka jiru Dubbii himaan ONLF Obbo Abdulqaadir BBCtti himaniiru. Loltootni kunneen gara qabsoo nagaatti akka deebi'aniif hidhannoo hiikkachiisee deeggarsa mootummaan leenjii haaromsaa fudhachaa turuu isaanii himaan. Adeemsi loltoota kanneen gara hawwaasatti makuu garuu ammayyuu kan xumurame miti jedhu. Sababni guddaan ammoo loltootni waggoota dheeraaf hidhannoon turan yeroo gara hawwaasaatti makaman madda galii ittiin jiraatan eessaa fiduu kan jedhudha. Loltootni leenjii haaromsaa fudhatan gariin ammoo fedha isaaniin poolisii addaa naannoo Somaaleetti makamaniiru jedhan. Kanaaf jedhan Obbo Abdulqaadir, pirojektota qopheessuun mootummaa waliinis waliigaltee waan qabnuuf rakkoo kanaaf furmaata kennuuf hojjechaa jirra garuu ariifachiisuu barbaachisa jedhan. Loltootni leenjii haaromsaa fudhatan garuu fedha isaaniin gara hawwaasaatti makamuu danda'u jedhan. ''Waan ittiin jiraatan argachuu qabu. Pirojektiin yaadameeru jira. Mootummaan Federaalaa haaromsa isaaniif bajata ramadanii ture. Naannoon Somaalees pirojektii isaaniif karoorsan qabu. Garuu hanga ammaatti hin jalqabne,'' jedhan Obbo Abdulqaadir. Kana malees naannoo Ogaadeenii namootni baqatanii biyyoota ollaa kan akka Keeniyaa, Jibuutii, Yamaniifi Sudaan jiran akka deebi'aniif mootummaa naannoo Somaalee waliin mari'achaa jirra jedhan. ONLF erga 1994 irraa eegalee waraanatti cicheen as yeroo jalqabaaf filannoo biyyaalessaa Itoophiyaa irratti hirmaachuuf qophii tahuu isaa beeksiseera. Paartichi akkuma ABO fi Ginbot 7 bara 2011 keessa mootummaa Itoophiyaan shororkeessummaan galmeessee ture. Paarlaamaan Itoophiyaa erga MM Abiy aangoo qabatanii paartilee kaneen galmee shororkeesitootaa keessaa baasuuf murteesse. Waggoota 25 boodas waajjira isaa jalaa cufamee ture magaalaa Finfinnee keessatti bara darbe banachuun hojii eegalsiiseera. Paartichi amma heeraa mootummaa kabajuun karaa seera qabeessa taheen filannoo dhufu kana irratti hirmaachuun akkaataa sirna federaalizimii biyyattiin hordoftuun naannoo Somaalee cimtuu taatee ijaaruu barbaanna jedhan Obbo Abdulqaadir. Boordii Filannoo Biyaalessaa irraas beekamtii fudhannee sadarkaa naannoofi biyaalessaatti sochii taasisuuf qophiidha jedhan. Mirga ofiin of bulchuu uummata keeyaa akkaataa heera mootummaa irra taa'een mirkaneessuufi filannoo irrattis karaa kanaa hirmaachuu barbaanna jedhan Obbo Abdulqaadir. Dubbii himaan kun akka jedhanitti haaromsi MM Abiy Ahmad jalatti dhufe ''gara jalqabaa gaarii ture. Garuu rakkoowwan jiran hunda furuuf mariin biyyaaleessaafi naannootti gaggeeffamuun barbaachisa.'' Itoophiyaan filannoo bara 2020 keessa gaggeessuuf turte sababa weerara koroonaavaayirasiin osoo hin gaggeessin fuulduratti dabarsiteetti. Amma ministerri Fayyaa biyyatti of eeggannoodhaan filannoon gaggeessun danda'ama jedheera.


Afgaanistaanitti haleellaa xiyyaaraatiin namoonni nagaa 12 ol ajjeeffaman

Haleellaa xiyyaaraa kaaba Afgaanistaan mana barnootaa amantii bulchiinsa Takahara jedhamutti argamurra qaqqabe namoonni 12 ol ajjeefamuu qondaaltonni naannichaa himan. Haleellaa xiyyaaraa madarasaa mandara Hazara Qurluq jedhamutti qaqqabeen ijoolleen 11 fi namni isaan wajjiin sirna kadhannaarra ture tokko ajjeefameera jedhan qondaaltonni kun. Humnoonni nageenyaa 30 guutan haleellaa hidhattootni Taaliban kutaa bulchinsaa kanatti qaqqabsiisaniin ajjeefamuu hordofee haleellichi gaheera. Jiraattoonni naannichaa akka himaniitti namoonni 14 biroonis mada’aaniiru- imaaamni tokko namoota mada’aanii hospitaala geeffaman keessa ture. Namoota madaa’an keessaa tokko kan ture Abdul Awwal, battala haleellaan xiyyaaraa qaqqabetti ijoolleen wajjiin masjiida keessa akka turan hime. Torban muraasaan asitti lolli Taalibanii fi mootummaa giddutti hammaachuun marii nageenya gidduutti qabametti yaaddoo ta’eera. Hakiimoonni iddoo haleellaan kun qaqqabetti dhiyoo turan harkii caalaan namoota miidhamanii ijoollee ta’u himan. Qondaalli mootummaan Afgaanistaan gabaasichi dhara, garuu dhimma namoota nagaa madaa’uu gartuu qoratu hundeessineerra jedhe. Torban kana keessa qofa namoonni 40,000'tti tilmaamaman Kibba bulchiinsa Heelmaanditti walwaraansa sodaatanii qe’eesaaniirraa baqataniiru. Kana malees, barana qofa namoonni 220,000 qe’eesaaaniirra sababii walwaraansaatiin yoo buqqa’an, lakkoofsi namoota  bara 2012 asitti buqqanii miliyoona 4.1 qaqqabeera.


Mormii tibbanaan Naayijeeriyaatti namoonni 69 ajjeefamu Pirezidant Buhaarii himan

Mormii 'gara jabeenyaa' poolisiirratti lammiileen Naayijeeriyaa gidduu kana bahaniin walqabatee hanga yoonaa namoonnii 69 ajjeefamuu Pirezidantiin biyyattii Muhaammadu Buhaari himan. Kanneen lubbuu dhaban lammiilee nagaa, poolisoota, akkasumas miseensota waraanaa ta'u ibsan. Gareen mirga namoomaa Aminastii Intarnaashinaal jalqaba torban kanaa yoo xiqqaate namoonni 56 ajjeefamuu akka hin oolle ibsee ture. Gareen dura aantummaan ummata daandiitti baasuuf waamicha taasisaa ture ammatti ummanni mana akka turu ergaa dabarseera. Daandileen magaalaa guddoo Naayijeeriyaa, Leegos, yeroo ammaa namni irrati hin mul'atu. Ta'us, namoonni yaaddoo qabu. Mormiin kuni torban lama dura kan eegale yoo ta'u garee poolisii 'gara jabummaan' himatamuufi Special Anti-Robbery Squad (Sars) jedhamu akka diigamu gaafachuun eegale. Gareen poolisii kuni diigamuus garuu mormiin itti fufe. Artistoonni bebbeekamoon addunyaa Rihaanaa, Kanye West, Nikii Minaaj fi Biyoonseen mormii lammiileen Naayijeeriyaaa gocha gara-jabinaa poolisii biyyattiirratti gaggeessaa jiran deggaran. Lammiileen biyyattii hiriira mormii gaggeessaa jiran garuu yaada deggarsa Biyoonseen agarsiiftetti hin gammanne, sababni isaas ifaa miti. Komediyaaniin lammii Afriikaa Kibbaa ta'e Tirevor Noohi ammoo akkuma US keessatti argaa jirru, Naayijeeriyaa keessattis wayita poolisiin hiriira mormii uummataa humnaan cabsu argineerra jechuun tiwiitarii isaarratti barreesse. Waltajjii idila-addunyaarratti beekamtii kan qabanii fi jaalalaa fi kabaja uummata addunyaa biraa kan qaban namoonni kunneen karaa miidiyaa hawaasummaa deggarsa hiriirtota Naayijeeriyaaf agarsiisuuf duula eegalanii jiru. Weellistuu Rihaanaan suuraa alaabaa Naayijeeriyaa dhiigaan faalame tiwiitarii irratti maxxansite. Dhalli namaa akka hin taanetti wayita dararamu teenyee ilaaluu caalaa wanti nama gubu hin jiru jechuunis barreessite. Weellistuu Nikii Minaaj ammoo ''Sagaleen keessa dhagahamaa jira'' jechuun kallattummaan hiriirtotatti dubbatte. Lammiilee Naayijeeriyaa falmataa jiran bira nan dhaabbadha, nan kadhaaf jette. Weellistuu Biyoonseen ammoo karaa dhaabbata tola ooltummaa ishee, waan dabarsite qabdi. Dhimmishee garuu gaaffii guddoo kaase. ''Gocha gara jabinaa Naayijeeriyaa keessatti raawwatamaa jiruun onneen kiyya daran gadditeetti. Qaamolee biroo waliin ta'uun deggersa fayyaa, midhaan nyaataa fi iddoo da'annoo ni deggerra'' jette. Yaadishee kun garuu hawaasa biratti fudhatama guddaa hin arganne. ''Eenyutu Biyoonseedhaan beelofneerra jedheen?'' namni meeshaalee dijiitaalaatiin hojii hojjetu  Papi Jay. Namni kan biraan Mersii Ehimare jedhamtu ammoo ,''Nuti akka beela hin qabne namni dubartii kanatti nuuf himu hin jiruu? Qabsoo lubbuun jiraachuuf taasifnu nama nu bira dhaabbatee nu deggeru barbaanna nuti'' jechuun deebisteef. Namoonni tiwiitara irratti yaada kennan kunneen akka waan Biyoonseen akka hiyyeeyyiitti isaan ilaaluun isaan tuffatteetti yaadanii mufatan. Kanarraa kan hubatamu hiriirtonni kan barbaadan nama isaan bira dhaabbatee sagaleessaanii waltajjii addunyaatti baasu malee nama midhan nyaataa isaaniif dhiyeessu miti. Hordoftoota miiliyoona 15 tiwiitarii irraa kan qabdu Biyoonseen ergaan isheen maxxansitu nama hedduu bira hatattamaan ga'a.


Waggaa 43 booda paartiin mormituu filannoo pireezidantummaa Sisheelsi injifate

Siisheelsi keessatti erga 1977 yeroo jalqabaaf paartiin mormituu filannoo pirezdaantummaa injifachuun aangoo fudhateera. Luba Angelikaan kan ta’an Wavel Rankalawab sagalee %54.9 argachuun pireezidaantii biyyatti sagalee %43.5 argatan injifatachuu bu’aan filannoo ba’e agarsiiseera. Deeggartoonni Ramkalawan injifannoo kana magaalaa gudditti Viiktooriyaa keessatti kabajaa turani. Ramkalawan kana dura si’a ja’a filannoo pireezdaantummaaf dorgomee hin milkaa’iin hafee ture. Oddolii Garba Indiyaan irra jiruu fi kolonii Biritish jala ture kun bara 1976 ture kan walabummaa isaa argate. Paartiin Fawuree Yunited Paartii jedhamu wagga booda fonqolchaan kan qabate yoo ta’u filannoo dimokraatwaa paartilee heddu bara 1993tti eegale booda ammo pireezdaantummaa qabateera. Injifannoo isaa booda haasaa taasiseen Ramkalawan “anaa fi Fawuree hiriyyoota gaariidha. Filannoon ammoo bu’aa biyyaa ofiif buusnu ni dhaabbata jechuu miti,” jedheera. “Filannoo kana keessatti injifataa fi injifatamaan hin jiru – biyyi keenya injifattuu ishee dursituudha.” Yeroo haasaa kanaatti Fawuriinis isa bira waan tureef yaadichaan akka walii galu ibseera jechuun Reuters gabaaseera. Pireezdaantiin haaraa kun har’a Wiixata aangoo isaatti ni muudama. Xiinxala gaazexeessaa Patrick Muirhead, Siishels irraa Bu'aan filannoo kanaa, odola tasgabbooftuu kanatti akka kirkira lafaa siyaasaatti uumamedha. Deeggartoonni Ramkalawan haalaan gammadan, daandiiwwan magaalaa guddoo biyyattii Viktooriyaatti bahuun, gammachuu isaanii ibsachaa turan. Deeggartoonni nama kanaa 'Abbaa' ykn 'Father' jedhanii yaamuun. Namni kun filmaataan pireezidantii tahuuf oggaa yaalan kun marroo torbaffaadha. Waggaa afur dura aangoo kan fudhatan Faure'n, paartiin isaanii duraan biyyaa bulchaa ture kan ajjeechaa, dararaa fi malaammaltummaan komatamaa tureera. Yogguus Siishels biyya paartii tokkoo jalatti bultu turte. Aangoon paartichi ganna 43n dura fonqolcha mootummaan qabate, uummata jijjiirama barbaaduun sagalee dhorkameera. Pireezidantiin haaraas guyyaa Wiixataa waadaa seenuun aangoo fudhata.


Paartiin ABIN hiriira nagaa Naannoo Amaaraafi Finfinneetti waame haquu ibse

Paartiin Sosochii Biyyaalessaa Amaaraa (ABIN) hiriira nagaa magaalota adda addaa Naannoo Amaaraafi magaalaa Finfinneetti dhimmi ''ajjeechaa sabarratti xiyyeeffate raawwate'' jedhe balaaleeffachuun waamee ture haquu ibse. Dhaabichi Itoophiyaa bakkeewwan adda addaatti ‘’saba Amaaraarratti duguuggaa sanyiitu’’ raawwataa jira jechuun ture Onkololeessa 18 Naannoo Amaaraatti, Onkololeessa 22 immoo Finfinneetti hiriira gaggeessuuf waamicha kan taasise. Dubbii Himaan dhaabichaa Obbo Xaahir Mohaammad ‘’hiriira waamne hoogganuu waan hin dandeenyeef hiriirichi haqameera’’ jechuun BBC’tti himan. Ganama har’aa dhimma hiriira kanaa koreen hojii raawwachiiftuu paartichaa osoo mari’ataa jiru poolisin isaan marsuufi miseensonni dhaabichaa biiroodhaa bahus ta’u seenuu dhabuu himu Obbo Xaahir. ‘’Balballi keenya poolisiin marfameera. Bahuus ta’e seenuun hin danda’amu. Gaazexeessitoonnis gara biiroo keenyaa seenuu hin dandeenye,’’ jechuun waaree booda ibsa kennuuf yaaduu isaanii ibsan. Waajjirri isaanii magaalaa Finfinnee jiru poolisiin Finfinneen marfamuu ibsu Obbo Xaahir. ‘’5:30 (ganama) eegalee marfameera (waajjira). Poolisoota haalaan hidhataniin marfame. Wanti hammana nama geessisu hin jiru jennee itti himneerra. Isaan garuu ‘ajajamneeti’ waan jedhaniif homaa gochuu hin dandeenye,’’ jedhaniiru jechuun BBC’tti himan. Guyyaa kaleessaa Mootummaan Naannoo Amaaraa hiriirri naannichatti waamame beekkamtii hin qabu jechuun ibseera. Hogganaan Kominikeeshinii naannichaa Obbo Gizaachaw Muluunah hiriirri miidiyaa hawaasummaan waamame naannichi akka tasgabbaa’u kan hin feeneen hokkara uumuuf kan mijatudha jedhanii turan. Obbo Gizaachaw ‘’rakkinichi hiriira bahuun qofaan hin hiikamu. Osoo hiriirri furmaata ta’e paartiin naannicha bulchullee hiriira waama ture,’’ jechuun dubbatan. Dhimma kanarratti yaada isaanii akka nuuf kennan kan gaafanne Hogganaan Sab- qunnamtii Komishinii Poolisii Finfinnee Komaandar Faasikaaw dhimmichi poolisii federaalaa ilaallata jedhan. Dubbii Himaan Poolisii Federaalaa Obbo Jeeyilaan Abdiimmoo ‘’bilbilaan odeeffannoo hin kennu’’ waan jedhaniif odeeffannoo dabalataa argachuu hin dandeenye. Ajjeechaa Naannoo Benishaangul Gumuuz akkasumas Naannoo Kibbaatti dhihoo raawwate namoonni siyaasaa saba Amaaraaf falman ajjeechaa saba tokkorratti xiyyeeffatedha jechuun himatu.


Gartuuleen Liibiyaatti wal waraanaa turan Jenevaatti waliigaltee waraana dhaabu mallatteessan

Libiyaatti gartuulee mootummaa fi mormitootaa walwaraansarra turan marii guyyoota shaniif Jenevaatti taa’amerratti hirmaachuun waligaltee dhukaasa dhaabuu mallattessaan. Waliigatee kanarratti hogganaa waraanaa biyyattii mootummaa Liibiyaa bakka bu’uun, jeneeraal Kaliifaa Hafxaar immoo mormitoota bakka bu’aniiru. Waliigatee kanas Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitu qindeesse ture. Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanitti ergamaan addaa Liibiyaa Istiifanii Wiiliyaams, waligaltichi ‘’lammilee Libiyaatti abdii kan horu’’ jedhan. Liibiyaan erga koloneel Mu'aammar Gaadaafiin deegarsa NATO’n  bara 2011 aangoorra buufamanii biyyattiin tasgabbii hin qabdu. Biyyi qabeenya boba’aan badhaate kun karaa godaantonni biyyoota Afrikaarraa gara Awurooppaatti ce’an yoo taatu, lammiileen biyyaattiimmoo qe’eesaaniirraa baqachuuf dirqaman. AFP’n akka gabaasetti, waliigalteen mallatteeffame kun namoonni biyyattii keessatti qe’eesaaniirraa buqqa’an fi godaantonni gara manasaaniitti akka deebi’aniif gargaara jedhan ergamaan addaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii. Aadde Istiifanii Wiiliyaams itti dabaluun akka ibsitetti, waligalticha hojiirra oolchurratti hojiin guddaan gartuu waliigaltee mallatteessan eeggata. Mootummaan Liibiyaa beekamti idil-addunyaa qabu magaalaa guddoo Tirippoolii fi naannoo magaalicha marsee jiru yoo to’atu, humnootni jeneraal Kaliifaa Hafxaariin hogganaman Beengaaziirra kutaa baha biyyatti bulchu.


Waldhibdee Mootummaa Federaalaa fi Naannoo Tigraay furuurratti qoodni paartilee siyaasaa maali?

Walitti dhufeenyi naannoo Tigraayii fi mootummaa federaalaa Itoophiyaa jidduu jiru, yeroodhaa gara yerootti hir'achaa fi rakkoo keessa seenaa dhufeera. Waliigaltee dhabuun kunis inni tokko kaaniin "seeraan ala" jechuu gaheera, akkasumas hariiroosaanii adda kutuus ifaan hamma himanitti isaan geesseera. Filannoon biyyalessaa ALI bara 2012 ji'a Hagayyaa taasifamuuf karoorfamee ture sababa koronaavaayirasiin yeroo dheereffametti, naannoon Tigraay filannoo geggessuuf gaafatus boordii filannoorraa hayyama hin arganne. Boodarratti naannichi komishiinii filannoo mataasaa hundeessuun Qaammee 4 filannoo geeggesse. Manni Maree Federeshinii filannoon taasifamuusaa dura seeraan ala jedhus; erga filannoo taasifame bu'aan filannoo ifoome booda, filannoon akka hin raawwatamne kan laakka'amuu fi fudhatama akka hin qabaanne beeksiseera. Kanaanis osoo hin dhaabbatiin mootummaan federaalaa fedhii misoomaa fi tajaajila barbaachisoorratti xiyyeeffachuun, bulchiinsa magaalaa fi gandaa dabalatee dhaabbilee seera qabeessa ta'an qofa waliin hariiroo akka qabaatu ibseera. Bulchiinsi naannoo Tigraay garuu murteen kun fudhatama akka hin qabnee fi manni marichaa aangoo heera mootummaatiin ala; hiikkaa heeraa kennuun kan dheerate waan ta'eef; heera mootummaatiin ala jedheera. Waldhibdeen qaamota lamaan kanneeniin akkamitti hiikamuu danda'a? qoodni paartilee siyaasaas maal ta'uu qaba kan jedhurratti hoggantoota paartilee adda addaa dubbisneerra. Waldhibdee mootummaa federaalaa fi naannoo Tigraay irratti dura taa'aan paartii KFO Piroofeesar Mararaa Guddinaa "waldhibdee hamaa keessa galaniiru" jechuun qaamoleen lamaan kunneen irra deebiin gara marii akka deebi'an kan eegamanii fi barbaadan ta'uu BBC'tti himaniiru. Garaagarummaan siyaasaa mariidhaan hiikamuu qaba kan jedhan Piroofeesar Mararaan, mootummaan federaalaa fi naannoo Tigraay waldhibdeesaanii hiikuuf "filannoon jiru marii qofadha" jedhu. Hogganaan sab-qunnamtii paartii EZEMA Obbo Naatinaa'el Fallaqqe, waldhibdeen mootummaan federaalaa fi naannoo Tigraay keessa seenan "balaaf saaxila" jedhu. Dabalataanis adeemsi jijjiiramaa eegalamee kaasee mootummaan federaalaa TPLF bulchaa turerraa adda bahuun;  boodarras Badhaadhinni yeroo hundaa'eetti qooda mootummaa federaalaa keessaa bahee naannicha bulchuutti jijjiiramuusaa kaasu. Akka Obbo Naatinaa'eel jedhanitti murteen TPLF murteessaa dhufe akka adda of baasuu fi adeemsa jijjiiramaa biyyattii keessaa kan of baasu hordofaa jiraachuusaa himu. Waldhibdeen qaamolee lamaan kanneen jidduu jiru ummata Tigraay balaaf saaxiluu danda'a kan jedhan Obbo Naatinaa'eel "karri mariidhaan hiikuun ittiin danda'amu cufamaa, filannoowwan kanaan ala ta'an ilaaluuf kan dirqisiisan fakkaatu," jechuun dubbatu. Mootummaa federaalaa hundaa ol wanti isaa yaachisu, heerri mootummaa kabajamuu, nageenya lammiileesaa kabajachiisuudha jechuun dhimmichi kana caalaa osoo hin hammaanne, qaamoleen lamaanuu mala gara marii ittiin dhufan mijeessuun itti gaafatamummaa qabaachuusaa himu. EZMA'nis mootummaan federaalaa akkana godhuu qaba jedhee kan amanu ta'uusaa himuun, tarkaanfiwwan fudhataman hundi TPLF gara mariitti kan isa fidu yookiin kan dirqamsiisu ta'uu qaba jedhu. Tarkaanfiiwwan mootummaan federaalaa fudhatu kan ummata Tigraay balaarra buusu ta'uu hin qabu jedhu Obbo Naatinaa'eel. Filannoon biyyaalessaa dabruun isaa sirrii akka hin taaneefi naannoon Tigiraay ammo filannoo gaggeessuun isaa seera-qabeessa tahuu kan dubbatu ammoo, dura taa'aa ittaanaan Saalsaay Wayyaane Tigraay (Saawat) Alulaa Hayiluuti. 'Waldhibdeen hamaa' paartilee Badhaadhinaafi TPLF jidduu jiru hatattamaan hiikamuu qaba jedha. ''Garaagarummaa paartilee lamaan jidduu jiru, waldhibdee mootummoota federaalaa fi naannoo gochuun, hokkarri akka uumamu gochuun rakkoo cimaadha. Sadarkaa federaalaafi naannootti, mootummaafi paartiin gargar bahuu qaba,'' jechuun muddamni ka jiru paartilee gidduuttidha jedha. Paartileen lamman kunniin, rakkoo kana ofumaan hiikachuu qabu kan jedhu Alulaan, kana gochuu dhaddabnaa garuu, karaa seeraan hiikamuu akka qabu ejjennoo paartiisaanii akka tahe dubbata. Pireezidaantiin Paartii Dimookiraatawaa Itoophiyaa (EDP) Obbo Adaanee Taaddasee paartiilee siyaasaa biyyattii keessa jiran bira rakkoon jiraatus, biyyattiirratti rakkoo guddaa fiduu kan danda'u waldhibdee TPLF fi Badhaadhinna, mootummaa federaalaa fi naannoo Tigraay jidduu jirudha jedhanii amanu. Paartiinsaanii kana hubachuudhaan Amajjii waggaa darberraa jalqabee ejjannoo ibsaa turuusaanii yaadachiisuun, hirmaannaa kamuu qaamolee lamaan kanneen walitti fidurratti hirmaannaan paartilee barbaachisaa yoo ta'e irratti hirmaachuuf qophii ta'uusaa ibsu. Gama mootummaa federaalaatiin qaamni naannicha "dhiibu" gama naannoo Tigraayiin ammoo "osoo beekan rakkooleen akka babal'ataniifii dhiibuun" kan mul'atu ta'uu ibsuun, sodaa wantoonni kunneen biyya jigsuu danda'u jedhu qabaachuusaanii dubbatu. Abbootiin amantii, jaarsoliin biyyaas balaa rakkoon kun fiduu danda'u hubachuun, furmaata fiduuf yaalii taasisuu akka qaban himu. Manni maree federeshiinii murtee koree heera mootummaa qulqulleessurraa isa gahe fudhatee filannoo biyyaalessaa fi aangoo mootummaa dheeressuunsaa ni yaadatama. Kanarraa ka'uun naannoon Tigraay filannoo geggessuu fi bakka bu'oota mana marichaa filateera. Manni maree federeshinii filannoon naannoo Tigraay taasise akka hin raawwatamnetti laakka'ama jechuun; mootummaa naannichaa waliin hariiroo kallattii akka hin taasifamne beeksisuun; ijaarsa gadi jiru waliin wal-qunnamtiin akka taasifamu murteesseera. Piroofeesar Mararaan mootummoonni lamaan isaan kaaniin "seeraan ala" jechuun qunnamtii qaban adda kutuun sirrii miti jedhu. Mootummaan federaalaa bulchiinsota aanaa fi gandaa waliin hariiroo qabaadha jechuunsaa haala kamiin hojiirra oolfama kan jedhu gaaffii natti taheera jedhu piroofeesarichi. Akka yaadasaaniitti qaamni naannicha bulchu, ijaarsa gad aanaa jiru ijaaruuf itti gaafatamummaa qaba jedhu; mootummaan federaalaa TPLF'n darbee ijaarsa gad aanaa waliin maal akka hojjatu beekamuu qaba jedhu. Qaamni ummata bulchuu fi dhimmoota biraa guutuu adda adda ta'uunsaanii raawwiidhaafis rakkisaa akka ta'u kaasu. Dabalataanis qaamoleen lamaan kunneen rakkoo siyaasaasaanii hamma hin hiiknetti haala kanaan waliin fufuun itti ulfaachuu akka danda'u tilmaamasaanii kaa'u Piroofeesar Maraaran. Obbo Naatinaa'eel gamasaaniitii TPLF asiin dura Fulbaana 30 booda mootummaan hin jiru jechuun irra deddeebiin duulaa fi dubbii taasisaa turuusaa yaadachiisuun sochiinis ta'ee murteen "haala rakkisaa keesssa kan nu galchudha" jedhaniiru. "Duulli hamaa kun akka biyyatti rakkoo hamaa keessa nu galcha jenneetu ilaalla" jedhan Obbo Naatinaa'eel. Murteen manni maree federeshiinii ijaarsa naannichaa gad aanaa waliin qunnamtii goona jedhee murteesse sirriidha jennee fudhanna jedhaniiru. Murteen kun garuu akkamitti qaamolee lamaan walitti fidee gara marii isaan geessa kan jedhurratti ammallee sodaa akka qaban ibsu. Kanaaf TPLF'n akkamitti gara marii fiduuf maaltu taasifamuu qaba kan jedhu haalan itti yaadamuu qaba jedhu. Obbo Adaaneen gamasaaniitiin adeemsi TPLF filannoo taasisee aangoosaa dheereffate kan fudhatama hin qabnedha jedhanii akka amanan ibsaniiru. Gama kaaniis adeemsi mootummaan federaalaa aangoosaa dheereffate seeraan alaa fi heera kan faallessudha jechuun himu. Kanaanis walitti deebiin mana maree federeshiinii fi naannoo Tigraay jiddutti seera qabeessa fakkaatanii taasifaman barbaachisaa akka hin taane dubbaataniiru. Kanarra "seera achi qabanii; sababasaa ummanni miidhamuurraa hafee; furmaata siyaasaa" kennuun akka irra jiraatu kaasu. Piroofeesar Mararaan araarri fi waliigaltee biyyaalessaa akka barbaachisu waggoota lamaaf dubbataa turuusaanii yaadachiisu. Araarrii fi waliigaltee biyyaalessaa gama hawaasaatiin, paartilee siyaasaatiin, mootummaa fi mormitoota jiddutti hamma hin jiraannetti carraan Itoophiyaa rakkisaa akka ta'u paartiinsaanii akka amanu dubbatu Piroofeesar Maraaraan. Dabalataanis Tigraayiifis ta'ee Itoophiyaa hafteef filannoon waliigaltee biyyaalessaarratti hundaa'e geeggessuun barbaachisaa ta'uusaa himu. Obbo Naatinaa'eel gamasaaniitii sanda waadaa mallattaa'ee yaadachuun paartiin Badhaadhinnaa fi TPLF waliigaltee mallatteessan san akka kabajaniif paartiinsaanii dhiibbaa taasisuun paartiisaaniirraa akka eegamu dubbatu. Durataa'aa ittaanaan 'Saawat' Obbo Alulaan garuu paartileen moormituu, Badhaadhinaafi TPLF gidduutti jaarsummaa taa'uuf carraa hin argatan jedha. ''ADWUI'n wayita turetti, paartilee mormituu uumaman dadhabsiisaa tureera. Kanneen cimanii bahan jiraannaanis, adda kanaan ukkaamsamaa turan. Kanaaf har'allee carraa dhageettii argachuu qabu jedhee hin yaadu,'' jedha. Kana malees, Badhaadhinaafi TPLF jidduu 'morkiin aangoo' waan jiruuf, paartileen biro jidduu seenanii furmaata fiduu hin danda'an jedha. EZMA gamasaatiin waliigalteen kun akka kabajamuuf mana marichaatti dhiibbaa akka taasisu ibsuun, paartiinsaanii waliinis ta'ee dhuunfaan waldhibdee qaamolee lamaan kanaa akka hiikamuuf dhiibbaa taasisuun akka barbaachisu eeru. Obbo Adaaneen waldhibdeen kun rakkoo TPLF fi Badhaadhinnaa qofa ta'ee akka hin hafne ibsuun; paartileen mormituu mootummaan tarkaanfii akka fudhatuuf dhiibuurra gara marii akka dhufu yaalii taasisuu akka qaban gorsu. Mana maree paartiileen lamaan kana keessatti hirmaatan paartileen 100 ol akka jiran kan himan Obbo Adaaneen, paartileen kunneen garee tokko hundeessanii rakkoon paartileen lamaa akka hiikamuuf sochii qabatamaa taasisuuf jalqabuun isaaniirra akka jiraatu himu.


Pireezidantiin Senegaal Maakii Saal mootummaa diigan

Pireezidantiin Seenegaal Maakii Saal mootummaasaanii diiguusaanii, ibsi waajira pireezidantichaarraa bahe ni agarsiisa. Pireezidant Saal kan hojiirra oolchuufis, labsiiwwan afur mallatteessuun raggaasaniiru. Pireezidantichi maaliif kana akka godhan sababni dhiyaate kan hinjirre oggaa tahu, kaabineen haarayaas yoom hundaa'a kan jedhus hin baramne. Mootummaan isaanii diigame kun ministeerota 32 fi barreessitoota olaanoo (state secretaries) sadi of keessaa qaba ture. ''Haga mootummaan haaraa bakka bu'utti, ministeeroonni fi barreessitoonni hojii gadhiisuuf jiran kunniin hojii of harkaa qaban hojjechuu itti fufu,'' jedha ibsi bahe kun. Pireezidant Maakii Saal filannoo Bitootessa 2019 godhameen marroo lammeessoof, waggaa shan bulchuuf injifatan. Haatahu malee, mormitoonni isaanii pireezidantichi morkattoota isaanii ciccimoo akka hin dorgomne dhorkan jechuun qeeqa irratti dhiyeessu. Amma duras pireezidant Saal, filannoo injifatanii torbee muraasaan booda, tasumaa osoo hin eegamin waajira ministeera muummee biyyattii diigan. Qeeqxoonni isaanis aangoosaanii daranuu cimsachuuf kana godhan jedhu. Guyyaa Roobiis labsii kan biraatiin, aabba Saal iddoo barreessaa olaanaa waajira pireezidaantichaas diiguusaanii AFPn gabaaseera. Teessoon isaanii kan diigame barreessaan Mahammed Boun Abdallah Diyoon jedhaman kun, waahila isaanii yeroo dheeraafi ministira muummees nama turanidha. Kana malees Maakii Saal, ministira muummee duraanii kan biraa ka turan Aminata Turee jedhamanis aangoorraa kaasaniiru. Aadde Aminaataa dura teessuu mana maree diinagdee, hawaasummaafi naannoo (CESE) jedhamu turan. Namni siyaasaa kun ministeera haqaalee tahuun tajaajilaa kan turan wayita tahu, mirga dubartootaa fi farra-malaammaltummaaf qabsaa'u. Akka taajjabadoonni muraasni jedhanitti Aadde Aminaataa pireezidaantii biyyattii tahuuf namoota fedhii qaban keessaati.


Marii Paartilee siyaasaa: "Boordii filannoorraa shakkii qabna" - Pirofeesar Mararaa Guddinaa

Paartileen siyaasaa Itoophiyaa keessa socho'an Roobii yeroo sadaffaaf Finfinnee galma Komiishinii Diinagdee Afrikaatti wal arganii mari'ataniiru. Marii marroo sadaffaa, MM Abiy Ahmad irratti hirmaatan kanarratti qabxiilee gurguddoo afur irratti barreefamoota dhiyaatan ka'uumsa godhachuun irratti mari'atameera jedhu namni siyaasaa gameessi pirofeesar Bayyanaa Pheexiroos. Seenaan heera mootummaa fi sirna heera mootummaa Itoophiyaa dhimmoota irratti mari'ataman keessaa tokko yoo ta'u, heera mootummaa amma hojiirra jiru keessaa wantoonni fooyya'uu qabu jedhaman ka'anii mariin irratti godhameera jedhan pirofeesar Bayyanaan. Qabxiileen jijjiiramuu qaban kan irratti mari'atamu ta'ee heerri mootummaa kun fooyya'iinsa akka barbaadu harki caalmaan irratti waliigalameera jedhan. Yoom fooyya'a kan jedhu ilaalchisees, harki caalmaan filannoon bilisaa fi haqa qabeessa ta'e erga taasifameen booda akkaatuma heerichi hayyamuun haa raawwatu kan jedhu irratti waliigalle jedhu. Heerri mootummaa fooyya'uu akka hin dandeenye keewwatawwan hudhaa ta'an kan salphaatti manni maree bakka bu'ootaa fi manni maree federeeshinii fooyyessuu danda'an yoo jiraate haa ilaalamu kan jedhus mari'atamuu himan. Qabxiin biraa irratti mari'atame ijaarsi paartilee siyaasaa Itoophiyaa maal fakkaata?, fuulduraaf hoo maal fakkaachuu qaba? kan jedhu ta'uu dubbatu. Paartileen naannoo tokko keessaa socho'an kaayyoon isaanii tokko yoo tahe bakka tokkotti osoo walitti dhufanii ijaaramanii kan jedhu ka'uu himu. Paartileen cunqursaa saba bakka bu'anirra gahaa turee ykn ammoo eenyummaan saba sanaa hin baramneef ka'umsa jedhuun kan hundaa'an malee yaadama siyaasaa bu'uura kan godhatan ta'uu dhabuun irratti mari'atameera jedhan pirofeesar Bayyanaan. Sana keessaa bahuun yaadama siyaasaa bu'uura godhatanii ijaaramuu akka qaban irratti mari'atamuu himu. Qabxii biraan ammoo Itoophiyaa keessatti sababawwan walitti bu'insaa maali kan jedhu ka'eera jedhan. Irra caalmaan sababni walitti bu'iinsaa rakkoo bulchiinsa gaarii fi olaantummaan seeraa kabajamuu dhabuu irraa kan ka'e akka tahe ka'eera jedhu namni siyaasaa kun. Dabalataan paartiin biyyattii bulchu fedhii isaa eegsifachuuf jecha dhiibbaan qaamolee adda addaa irraan gahus ka'uumsa walitti bu'iinsaa ta'uun mari'atameera jedhan. Sadarkaa biyyaatti wal-diddaawwan jiran maali?, kanneen furamuu danda'anii fi hin dandeenye isaan kami? jedhamee osoo adda baafamee yaadni jedhu ka'uus himu. Xumura irratti seenaa filannoo Itoophiyaa irratti mari'atamuu kan himan pirofeesar Bayyanaan, filannoowwan sirna mootii Hayilasillaasee irraa eegalee taasifamaa turan dimokiraatawaa akka hin turre ka'eera jedhu. Filannoon as deemu yoom haa gaggeeffamu?, akkamiin haa gaggeeffamu? kan jedhu mari'atamuus dubbatu. Biyyattii keessatti nageenyi osoo hin jiraatiin, walii galteen biyyaalessaa osoo hin uumamiin filannoo gaggeessuun ulfaatadha jechuun gareen kaase jira jedhu. Qaamoleen adda addaa mootummaan amma jiru beekamtii seeraa hin qabu jechaa waan jiraniif, kun ammoo biyyattii keessatti rakkoo uumuu waan maluuf, koroonaas yaada keessa galchuun filannoo gaggeessuu dirqama jechuun kanneen kaasanis jiru jedhan. Irra caalaan paartilees filannoon gaggeeffamu qaba yaada jedhu kaasan jedhan. Marii kanarratti kan hirmaatan pirofeesar Mararaa Guddinaa, marichi yaadoliin gara garaa kan irratti mari'atamu malee guduunfaa kan qabu miti jedhu. "Mootummaan kana godhaa, warri mormituun kana godhu waan jedhu hin qabu. Yaaduma dhiyeessuudha, yaada ta'us, yaada hin taanes dhiyeessuu dandeessa," jedhan. Marroo sadaffaaf yaadoliin bal'aan ka'anii mari'tamuu kan himan pirofeesar Mararaan, wanti guduunfamee irratti walii galame akka hin jirre dubbatu. Bu'a-qabeessummaa marichaa kan gaafataman pirofeesar Mararaan, "mootummaan wanti dubbatamu galeefii, biyyaafis bu'aa qaba jedhee kutannoon yoo itti deeme dhumni isaa bayeessa ta'uu danda'a" jedhan. Mootummaan kutannoo qabaachuu baannan garuu yeroo balleessuu malee bu'aa hin qabu jedhan. Kutannoo mootummaan rakkoo biyya kanaa furuu fi marii kanas hojiitti hiikuun wal qabatee qaburraa shakkii akka qaban pirofeesar Mararaan BBC'tti himaniiru. Filannoon waan sadiif barbaachisa kan jedhan pirofeesar Mararaan isaanis nagaa, bulchiinsa gaarii fi guddina biyyaati jedhu. Filannoo dhugaa bu'aalee kana argamsiisu gochuuf ammoo waliigalteen biyyaalessaa ni barbaachisa, haala amma biyyi keessa jirtuun filannoo bu'aa akkasii fidu taasisuun hin danda'amu ejjennoo jedhu akka qaban dubbatu. Mootummaa fi paartilee jidduu filannoo dhugaa gochuu irratti wal amantaan jiraa?, boordiin filannicha raawwachiisu qaama bilisa ta'edhaa? kan jedhuu fi gaaffileen biroo deebii barbaadan hedduun jiraachuus himu. "Nuti boordii filannoorraa shakkii qabna jenna, mootummaan ammoo isaan bilisadha jedha, irratti walii hin galle" jedhan. Dhimma heera mootummaa fooyyessuu ilaalchisees maaltu fooyya'uu qaba kan jedhu irratti waliigalteen ni barbaachisa jedhu pirofeesar Maraaraan. Suni filannoo dura waan ta'u hin fakkaatu jedhan. Ammatti biyyattiif kan barbaachisu akkamiin filannoo dhugaa fedhii saba biyya kanaa guutuu danda'u gochuun danda'ama, akkamitti boordii filannoo bilisa ta'e ijaaruun danda'ama kan jedhu irratti walii galuun ni barbaachisa jedhan. Marii har'aa irratti dhimmi kun ka'ullee, mootummaan "filannoo kana asumaa fi achi qabeen bira darba" ejjennoo jedhu waan qabu fakkaata jedhu. "Mootummaan 'filannaa dhugaa' gochuuf kakachaa jira, garuu kakataniituma nama ganu," jedhan. Mariin paartilee siyaasaa kun yeroo hogganoonni siyaasaa bebbeekamoon hidhaa jiranitti kan taasifamaa jiru ta'uun isaa, namoota garii biratti fudhatama akka hin arganne taasiseera. Kanneen marsaalee hawaasaa gubbaa babarreessanis shakkii marii kanarraa qaban ibsachaa jiru.


Jawaar Mahaammadii fi Obbo Baqqalaa Garbaa dhimma qabeenya jalaa ugguramee mana murtiitti dubbatan

"Namootni guyyaa tokkoofillee na waliin shaayii dhugan laakkoofsi baankii isaanii uggurameera, anga'onni wajjin waan meeqa hojjenne garuu jalaa hin ugguramne," jechuun namni siyaasaa Jawaar Mohaammad mana murtiitti dubbate. Manni murtii olaanaa Federaalaa dhadhachi Araadaa, ajjeechaa artist Haacaaluu Hundeessaa hordofee namoota to'annoo jala oolan, kanneen galmee obbo Jawaar Mohaammad fa'a jalatti himataman dhimma qabeenya isaanii uggurame ilaalee ooleera. Abukaatota isaanii keessaa tokko kan tahan Dr. Tokkummaa Dhaabaa BBC'tti akka himanitti, ajaja manni murtii dabarseen: abukaatonni baasii tokkoon tokkoon qabeenyi isaanii jalaa ugguramee jireenyaaf isaan barbaachisu barreeffamaan mana murtiif dhiheessuu himan. Shakkamtoonni qabeenyi isaanii kan akka herreega baankii, konkolaattonnii fi qabeenyi OMN uggurri irra kaahame dabalatee baasii isaan barbaachsiu kan akka nyaataf, mana kiraatiif, liqii baankii fi kanneen biroo dabalatee akka gadhiifamuufif gaafachuu himan. Abbaan Alangaa gama isaatiin baasiin abukaatonni dhiheessan ragaadhaan kan hin deeggaramnee fi qabeenyi OMN deebi'uu hin qabu jechuun falmuu himan. Dhadhacha har'aa irratti kan dubbatan Obbo Baqqalaa Garbaa qabeenyi isaanii konkolaataa dabalatee kan jalaa ugguramee jiru seeran ala waan ta'eef gadhiifamuufii akka qabu dubbatan. "Ani waggoota 37'F hojii mootummaa nama hojjetedha. Namni wagga kana hunda hojjete akkamitti konkolaataa dulloomtuu kana qabaata jechuun sirrii miti. Uummanni kiyya gaafan gara Naqamtee fi Adaamaa deeme konkolaataa meeqan akka nasimatan argitanii jirtu. Biyya alaattis konkolaataa badhaafameen jira. Kanaaf konkolaataa dulloomtuu kana horatte jedhanii ugguruun sirrii miti," jedhan. Kanaan alattis konkolaataan kiyya kuni yakka ittiin himatame keessatti kan hin hammatamnee fi herreegni baankii keenyas kan uggurame maatii kiyya rakkisuu fi ana dadhabsiisuuf itti yaadameeti jechuun dubbatan. Dhadhacha har'aa irratti obbo Jawaaris carraa dubbachuu argataniin qabeenyi isaanii mana isaanitii fudhatame karaa seera qabeessan kan galmaa'e osoo hin taane bifa saamichaatu narratti raawwatame jedhan. "Mana kiyya keessaa qabeenyi kiiyya kan akka birrii 100,000 ol warqii, sa'aatii fi badhaasni meedaaliyaa adda addaa ani argadhe poolisiin fudhatee kan ofii godhate. Qabeenyi kuni ragaa ta'ee narratti hin dhihaanne, naafis hin deebine maalifan saamama," jechuun gaafataniiru. Kanaan alattis namootni isaan wajjin guyyaa tokkoofilee shayii dhugan herreegni baankii isaanii ugguramee angaa'onni waliin waan hedduu gochaa turre garuu nagaan jiraatus jedhan. "Namoota amma aangoo irra jiranii biyya bulchan shaayii dhuguu miti waan baayyee wajjin gochaa ture yoo dhuguma ugguruun sirrii ta'e kansaanii maaf hin ugguramne? Isaan har'a nu moo'anii nubitaa jiru, nutimmmoo boru filannoodhaan moonee isin warra haqaa kana waliin hojjenna. Akkasitti hubadhaatii seera qofaa hojjedhaa," jechuu isaaniis Dr. Tokkummaan himaniiru. Manni murtiis falmii uggura qabeeya himatamtootaa irratti dhihaate kanarratti deebii abukaatotaa dhagahuuf gaafa onkololeessa 24tti beellama qabateera. Herregni baankii Obbo Baqqalaa Garbaa, gaazexessaa Mallasaa Dirroibsaa fi kan obbo laa Jawaar mahaammad nama torbaa jalaa ugguramuun rakkachaa akka turan abukaatoon isaanii kana dura BBCtti himanii ture. Poolisiin Jawaar Mohaammad, Obbo Baqqala garbaa dabalatee namoota 12 biroo ajjeechaa Hacaaluu booda hookkara uumuun, reeffa Hacaaluu Finfinneetti deebisuun, ajjeechaa poolisiifi yaalii ajjeechaa qondaaltota mootummaan shakkuun to'atu ibseera. Dhaddacha dhiyaataa turan irratti Obbo Baqqalaa Garbaa fi Obbo Jawaar Mahaammad yakka hojjennee osoo hin taane dhimma siyaasaaf waan hidhamne jechuun himaa turan.


Mormii Naayijeeriyaa: Mormii Naayijeeriyaa ilaalchisee odeeffannoowwan sobaa jiran maalfaadha?

Jalqaba ji'a kanaatti, garee poolisii yakka saamichaa to'achuuf gurmaa'e, Sars jedhamuun waamamu irratti mormuufi hiriira kan eegalan lammiileen Naayijeeriyaa ammallee torban lammaffaaf mormiisaanii itti fufaniiru. Hiriirtonni kunneen mootummaan biyyattii poolisii kana akka diguuf gaafatu. Hiriirri Naayijeeriyaa mata duree oduu addunyaa ta'uun, miidiyaa hawaasummaarratti kumaatamaan maxxanfamaa oola, garuu waanti maxxanfamu hunduu qabatamaa hinturre. Odeeffannoon dogoggorsiisoo ta'an kanneen karaa interneetii tatamsa'aa turan muraasa akkanaan qindeessineerra. Hiriirtota keessaa tokko kan taate dubartiin Ugwu Blessing Ugochukwu jedhamtu obboloota kiyya sadi guyyaa tokkotti poolisii Sars ajjeeseera jechuun alaabaa biyyattii qabattee teessee boossi. Wantoota hookkara Naayijeeriyaa hammeessan keessaa kun tokko. Suuraanshee baay'inaan tiwiitarii irratti qoodamaa ture, garuu boodarra soba ta'uutu adda ba'e. Dubartiin kun osoo hiriira mormiirra jirtuuti kan suuraa sana kaate, kun sirriidha. Garuu namoonni suuraa isheen miira aarii fi gaddaan guutamtee kaate sana fudhachuun dubartiin kun obbolaa sadi sababa murna poolisii Sars jedhamuun dhabde jechuun miidiyaa hawaasummaarra facaasan. BBC'n dubbii himaa dubartii kanaa kan ta'an Gideon Obianime wayita gaafateettis, waanti kun dhara ta'uu himan. ''Ms Ugochukwu bara 2018 keessa yeroo gabaabaaf murna poolisii Sars kanaan hidhamanii turan. Obbolaa qabaachuunis sirriidha garuu tokkollee harka poolisoota kunneeniitti hin duune'' jedhan. Alaabaa biyyaa qabannaan waraanni si hintuqu, kunis soba Oduun biraan miidiyaa hawaasummaarraa naanna'aa ture ammoo, alaabaa biyyaalessaa Naayijeeriyaa harkatti qabannaan humni waraanaa biyyattii si hin tuqu kan jedhuudha. Kunis tiwiitarii, feesbuukii fi inistaagiraamii irratti bal'inaan qoodamaa ture. Ka'umsi oduu kanaa, dubbii namoonni miidiyaa hawaasummaarratti karaa keessaa waliin dubbataniidha. Namoonni abbaansaanii humna waraanaa keessa turan, waraanni Naayijeeriyaa amala akkasii qaba kan jedhu abbaarraa dhagahuun wayita waliif barreessan,  waan barreessan ammoo suuraa kaasuun miidiyaa hawaasummaarratti qooduu eegalan. Oduun kunis suuraa barreeffamaa yookiin 'Screen shot' kanarraa ka'uun miidiyaa hawaasummaarra faca'e. Kun naamusaafi seera ittiin bulmaata humna waraanaa biyyattii kan cabsuudha jechuun kaan wayita komatan, kaan ammoo lakkii kun waan sobaati jechuun yaada kennu. Namni seeraa Naayijeeriyaa Onyekachi Umah BBC'tti akka himanitti seerri akka alaabaa kabajan ajaju jira. Kana jechuun garuu yoo alaabaa qabattee waan feete goote qaamni nageenyaa tarkaanfii hin fudhatu jechuu miti'' jedhan. Hiriirri mormii Naayijeeriyaa eegalamee guyyaa muraasa booda viidiyoon gorsaa olaanaa Pirezidaanti Muhaammaduu Buhaarii, Femi Adesinaan waan hojjetame fakkaatu maxxanfame. Viidyoo sana keessatti akka waan qondaalli kun hiriira kanaan kun 'tapha ijoolleeti' jedhanii waamaniitti mul'ate. Namoonni hedduunis dhaamsa viidiyoo kanaan mufachuun, qondaalli kun hiriira mormii kana gatii dhowwateera yaada jedhurra ga'aniiru. Viidiyoon sun garuu kan turee fi haala qabatamaa hiriira ammaa keessatti osoo hin taane haala biraa keessatti kan waraabame ture. Hiriira ji'a lama dura gaggeeffame wayiirratti kan dubbatameedha malee kan murna poolisii Sars mormuuf amma ba'ame kan ilaallatu miti. Qondaalli kun haasaa kana TV biyyattiirratti taasisanii turan, garuu namoonni ji'a lama booda viidiyoo sana gulaaluun seensaa fi qabiyyee viidiyochaa balleessuun haala ammaa waliin walitti hidhanii baasan. Boodarra garuu miidiyaan biyyattii dhugaa jiru ifa godheera, qondaalli kunis dubbiin ifa ta'uusaaf miidiyaa kana galateeffataniiru. Akkuma wantoonni hin raawwatamanin akka waan raawwatamaniitti sobaan maxxanfaman, kan dhugaan raawwatamanii maxxanfaman haaluun soba fakkeessanii mul'isuunis jira. Kutaa biyyaa Kibba Dhiha Naayijeeriyaatti argamtu, Osun jedhamtu keessatti giduu galli gabaa tokko namoota Sars mormaniin saamamuu viidiyoo agarsiisu dhaabbati 'All Progressives Congress UK' jedhamu tiwiitara isaarratti maxxansee ture. Gareen Sars morman garuu viidiyoon kun soba, hiriirtonni yakka kana hin raawwanne jechuun soba fakkeessanii mul'isan. BBC'n garuu dhimmi kun dhugaa ta'uu nama suuqii qaban, kan wayita saamichi raawwatu ijaan argeera jedhanirraa qulqulleeffateera. Phaaphaasiiwwan mana amantaa kaatoolikii Naayijeeriyaa hiriira mormii murna poolisii Sars irratti hirmaataniiru jechuun namoonni hedduun irra deddeebi'anii tiwiitarii irratti maxxansaa turan. Suuraan kun phaaphaasiiwwan sirna wayiirratti hordoftoota amantichaa hedduu wajjin wayita hiriiraan daandiirra deeman mul'isa. Suuraan maxxanfamee ture kun garuu kan tureedha. Akkaataa mala teeknooloojii ittiin waa'ee suuraa tokko adda baasaniin (reverse image) wayita ilaalamu, suuraan kun ji'a Bitootessaa darbe wayita phaaphaasiiwwan kunneen ajjeechaa fi ukkaamsaa shamarran Naayijeeriyaa irra ga'u balaaleffachuuf Magaalaa Abujaa keessatti bahuun wayita hiriira taasisanii turan kan agarsiisudha.


Filannoon US 2020: Filannoon Ameerikaa waa'ee siyaasa Itoophiyaa fi hidha haaromsaa maal jijjiira?

Filannoo pireezidantummaa Ameerikaa Sadaasa 3 gaggeeffamu irratti pireezidant Tiraampii moo kaadhimamaan Dimokiraatotaa Joo Baayiden irra aanu laata? Guyyoota shan fuuldura keenyaa adunyaan haalaan eegdi. Duulli filannoo gara xumuraatti dhiyaachuun filannichaaf guyyootni muraasa hafaniiru. Lammiileen Ameerikaa miliyoona 70 ol hanga ammaatti bahuun sagalee isaanii kennaaniiru. Hanga ammaatti Joy Baayiden deeggarsa irra caalaa argataa akka jiran miidiyaalen biyyattii gabaasaa jiru. Filannoo Ameerikaa kana lammiilee biyyattii qofa osoo hin taane hawaasa addunyaa guutuutu eega. Addatti lammiilee Itoophiyaa fi dhalattoota Itoophiyaa US jiraatan biratti haalaan akka eegamu wantoota taasisan keessa tokko dubbii Doonaaldi Tiraampi waa'ee hidha laga Abbayyaa irratti dubbatanidha. Hariiroon Itoophiyaa fi US bara bulchiinsa Minilik II bara 1903 keessa kan eegale yoo tahu ergasii biyyootni lameen osoo addaan hin citiin michummaa guddaa uummataniiru. Waraana Ameerikaan addunyaa irratti shororkeesitoota irratti gaggeesitu keessattis Itoophiyaan michuu Ameerikaati. Kanuma kan dhugomsu biyyattiin ji'a Fulbaanaa keessa deeggarsa dolaara miliyoona 2.9 humna ittisaa Itoophiyaaf taasifteetti. Haa tahu malee, deeggarsa haaromsa dinagdee Itoophiyaaf kan oolu doolara miliyoona 130 tahu waadaa galamee ture ammoo akka hin kaffalamneef dhaabuu mootummaan biyyattii ibseera. Kun Itoophiyaan Masirii fi Sudaan waliin waliigaltee irra osoo hin gahiin hidha guddicha doolaara biliyoona afurii oliin ijaarsisaa jirtu bishaaniin guutuu jalqabnaan tahuu ibsame. Itti fufuun Doonaaldi Tiraampi Masiriin hidha guddicha Itoophiyaa kana ''ni rukutti'' jechuun isaanii dhalattoota Itoophiyaa biyya alaa jiraanii fi lammiilee biyyattii biratti dheekkamsa kaaseera. Ergasii lammileen Itoophiyaa hedduun pireezidantichi filannoon akka mo'amu yaada isaanii marsaalee hawaasaa irratti barreessaa jiru, kanneen duula gochaa jiranis jiru. Ofii bu'aan filannoo kanaa siyaasaa Itoophiyaa fi dubbii hidha haaromsaa irratti jijjiiramni fidu maali? Yuunivarsitii Keel biyya Ingilaanditti barsiisaa seeraa kan tahan Awwal Aloo [PhD] filannoo Ameerikaa kana paartiin Dimokiraatotaas tahe paartiin Rippaablikaanotaa yoo mo'atan lamaan isaanii iyyuu imaammata dhimma alaa biyyattiin durumaan ture hojiirra oolchu jedhan. Kan adda isaan taasisu Tiraamp seeraa fi heera idil-addunyaaf nama hagas mara dantaa qabu waan hin taaneef yaada uummataa ofitti deebisuuf waan isa irraa hin eegamne dubbatu jedhan. Tiraamp akka pireezidantii biyya tokkootti osoo hin taane al takka takka ''akka daa'ima waggaa torbaatti dubbatu'' jedhan. Waan isaan hidha Abbayyaa ilaalchisee dubbatanis kanumaan wal fakkaata jedhan. Kanaaf filannoon kun hariiroo US fi Itoophiyaa waggootaaf ture jijjiiruu danda'aa isa jedhuuf Dr Awwal imaammatni alaa Ameerikaa hunduu faayidaa biyyittii irratti qofa kan xiyyeefatedha jedhan. Itoophiyaa ilaalchisee dhimma hidha laga Abbayyaa irratti durumayyuu Ameerikaan Masirii dhiistee gara Itoophiyaa gorti jedhanii yaaduun dogogora ture jedhan. Ameerikaan biyyoota Baha Gidduugaleessaa irraa fedha addaa qabdi kan jedhan Dr Awwal addatti Israa'eelin tiksuun isa ijoodha jedhan. Kanaaf ammoo michuunshee yeroo dheeraafi deeggarsa guddaa gochaafii turte Masirii tahuu himu. Kanaaf Tiraampis filannoo kana irratti mo'atee kan itti fufu yoo tahe kanuma dhugoomsa amantaa jedhu akka qaban himu. Paartiin Dimokiraatotaa filannicha yoo mo'atanis kun dubbii ijoo imaammata alaa biyattii waan taheef Itoophiyaaf jijjirama fidu hin qabu jedhan Dr Awwal. Garuu Joy Baayiden yoo mo'atan adeemsa Tiraamp kanaan osoo hin taane wal dhabdeen biyyoota kanneenii karaa seera idila adunyaa eeggateen akka furamuuf dhiibbaa gochuu danda'u jedhan. Deeggarsa Itoophiyaaf gochaa turanis itti fufu amantaa jedhu akka qaban himu. Haa tahu malee isas tahu Masirii dhiisee gara Itoophiya gora jedhanii eeguun sirrii miti jedhan. Bu'aan filannichi biyyoota tokko tokko irratti dhiibbaa guddaa tokko tokko irratti ammoo dhiibbaa salphaa fida malee adunyaa irrattiyuu dhiibbaa mataa isaa fidu qaba jedhan. Dhalattuu Itoophiyaa fi lammii Ameerikaa kan taate Aadde Biraanee Beekaa Galatoo jiraattuu Waashingitan DC kutaa bulchiinsa Meerilaandi yoo taatu, paartii Dimokiraatotaa keessaa gahee hojii akka qabdu himuun 'aangoo deebisnee qabachuuf duula gochaa jirra' jette. Dhalattootni Itoophiyaa hedduunis sagalee isaanii akka paartichaaf kennan duula gaggeessina kan jettu aadde Biraaneen baqattootni hedduun gara paartichaati jetti. Maaliif akka paartichatti makamte yoo himtu imaammatni paartichi baqattoota ilaalchisee qabu akka ishee hawwate himti. Gama biraan paartiin Dimokiraatotaa yeroo aangoo irra turan hariiroo isaan mootummaa Itoophiyaa waliin qaban gaarii tahuu himti. Pireezidantiin amma aangoo irra jiran Doonaald Tiraamp dhimma hidha guddicha Itoophiyaa irratti gama Masrii goruun Itoophiyaa irratti dhiibbaa taasisaa turan kan jettu aadde Biraaneen deeggarsi Doolaara miliyoona 130 isaan 'addaan kuta' jedhanillee akka hin dhaabbanneef duula gochaa turre jetti. Dabalataan daawwannaa pireezidantiin duraanii Baaraak Obaamaan gara Itoophiyaatti taasisan akka fakkeenyaatti eeruun paartichi yeroo aangoo pirezidaantummaa argataa turetti biyyattii waliin hariiroo gaariin aka jiraatu gargaareera jetti. Aadde Biraaneen yoo Joo Baayiden filataman hariiroo biyyootni lamaan kanaan dura qabaachaa turan irra deebiin haaromsuun Ameerikaan deeggarsa gama hundaan Itoophiyaaf gochaa turte itti fufti ilaalcha  jedhu akka qaban himan. Dhalattuun Itoophiyaa fi lammiin Ameerikaa biraa dubbisne Seenaa Jimjimoo filannoon pireezidantummaa kun akka biyyichaattis tahe siyaasa adunyaatti waan murteessaadha jetti. Paartiin Dimokiraatotaa yeroo aangoo irra turan Afrikaafis tahe Itoophiyaa waliin hariiroo gaarii qabu turan jetti. Rippaablikaanota irraa aangoo qabachuun amma biyyattii kan bulchan Doonaaldi Tiraampi ammoo dhimma alaa kanaaf dantaa guddaa hin qaban jetti. Bara 1990 keessa yeroo Dimokiraatotni aangoo irra turan Itoophiyaa waliin michummaa qabu ture. Siyaasa biyyichaa irrattis dhiibbaa fidaniiru. Garuu hariiroon isaanii fedhii siyaasaan qofa waan hundaa'eef al-kallattinis tahe kallattiin siyaasa Itoophiyaa irratti paartiin kamiyyuu yoo filatame dhiibbaa qabaata jette. Namni biraa BBC'n dubbise  Obbo Eda'oo Baqqalaa Daawannoo Minisootaa keessa jiraata. Naannoo jiraatutti baqattootni baay'een warra Dimokiratotaaf sagalee kennuu malu jedha. Sababni isaa ammoo imaammata paartichi baqattootaaf qabu irraa kan ka'e tahuu mala jedhan. Minesotaa keessatti dhiibbaa dhallattuun Somaliyaa Ilhaan Omar Alii fiddes salphaa miti jedhe Obbo Baqqalaan. Itoophiyaan Hidha Haaromsaa Guddicha Doolaara biliyoona afurii oliin ijaaraa jirtu ganna darbe kana keessa ture bishaaniin guutuu kan jalqabde. Kun biyyootni sadeen Itoophiyaa, Masirii fi Sudaan waliigaltee irra osoo hin gahiin raawwate. Kun michuu Ameerikaa kan taate Masiriinis mufachiisera. Hidhi kun waggaa meeqa keessatti guutuu qabaan madda wal dhabdee isaanii tokkodha. Ameerikaan jaarsummaan gidduugaltus Masiriif loogdetti komiin jedhu gara Itoophiyaarraa dhagaahamaa ture. Doonaaldi Tiraampi waliigalteerra akka gahaniif yaalanis loogii Masiriif qabaniin mootummaa Itoophiyaan qeeqamaniiru. Tibbana ammoo 'Masirin hidha guddicha Itoophiyaa ni rukutti' jechuun isaanii dubbii ijoo biraa ture. Kana ilaalchisee Aadde Biraanee Beekaa, Tiraamp akka irra deebiin hin filatamneef duula gochaa turuu himte. Seenaa Jimjimoo ammoo dhimmi laga Abbayyaa dhimma biyya keessaa fi lammiilee biyyatti qofa ilaallatudha jetti. Lamaan isaanii iyyuu Tiraamp filatamuun dhiibbaa qabaachuu akka danda'u eeran. Filannoon pireezidantummaa Ameerikaa Sadaasa sadii bara 2020 weerara koroonaavaayirasii kana gidduun gaggeeffama.