Ulfaa’u osoo hinbariin du’a mucaasheetiif dubartiin himatamte bilisa baate

Shamarreen waggaa 21, garaan dhukkubnaan mana fincaanii bakka dhaxeetti of walaaltee mana yaalaatti ofi barte tokko, mucaa deessee ajjeefte jedhamuun hidhaan waggaa 40 itti murtaa'uuf ture, amma bilisa baate. Shamarreen Lammii  El Saalvaador kun guyyaa to'annoo jala itti olfamtee kaaftee, du'a mucaashee keessa harka akka hinqabne himaa turte. Sababiin dhiyeessaa turtes, ulfa ta'ushee akka hinbeekneefi wayita ciniinsuun qabu of wallaalu himaa turte. Abbaan alangaa biyyattii garuu hidhaa waggaa 40 gaafate ture. Dhimmi ishee kuni xiyyeeffannoo rogeeyyii walqixxummaa koorniyaa argatee akka gadhiifamtuuf gaafataa turan. Biyya keessaa fi biyya alatiin itti dhiheenyaanis hordofamaa ture. Biyyi El Saavaador addunyaa kanarraa biyyoota seera farra ulfa baasuu cimaa qaban keessaa tokkoodha. Karaa kamiinu ulfa baasuun yakka yoo ta'u, kanneen yakka kana raawwatanis hidhaa waggaa afurii hanga 8 itti murtaa'a. Haa ta'u malee, yeroo baayyee kan dubartii kanaa dabalatee, himannaan ulfa baasuun walqabatu gara yakka ajjeechaa cimaatti geedaramuun yoo xinnaate hidhaa waggaa 30 itti murteessutti geedarama. Himannaan Hernández seenaa mana murtii biyyattii keessatti yoo himannaa gutummaatti geedaramu kan jalqabaati. Duraan, dubartoonni ulfa ofiirraa baasuun himataman waggaa 30 ol itti murtaa'aa ture. Takkaa murteensaanii geedaramees hinbeeku. "Gammachuun dhoohuufan jira," jettee jirti Abbokaatoon ishee Bertha Maria Deleon ergaa tiwitaraatiin.  "Guyyaan harraa guyyaa haqa olaanaati. "Dubartoonni atattamaan haqa barbaadan ammalleen waan jiraniif isaaniif qabsaa'uu ni dandeenya, itti fufuus ni dandeenya. Garuu harra gammadu dandeenya.'' Himannaan dubartii kanaa irra deebiin ilaalamunsaa, dubartoonni seera biyyatti ulfa baasuu akka yakka cimaatti ilaaluun hidhaman kan biraas murtee isaanii akka irra deebiin gaafataniif fakkeenya gaarii akka ta'u rogeeyyiin mirga dubartootaa ni abdatu. Gareen duula ''Haqa Evelyn El Saalvaador keessaaf'' deegarsa taasifamee hundaa galateeffachuun ergaa dabarsaniiru. Waajjira Motummoota Gamtoomaniitti Komishinnarri Olaanaa Mirgoota Namoomaa, El Saalvaador seera ulfa baasuu 'Cimaa' akka fooyyeessitu waamicha taasiseera. Evelyn Hernández akka jetteetti, Ebla 6, 2016 osoo mana shee baadiyaa El Saalvaador jirtuu dhukkubbin garaa cimaan itti dhagahamuun dhiigni dhangala'e. Achinis mana fincaanii manaan alatti argamu deemuun achitti of walaalte. Isaan booda haatishe gara mana yaalaa geessan. Hospitaala geenyaan akka deesse turte hakimoonni baran. Isaan boodas erga reeffii mucaashee mana fincaanii argame kaafte hidhamte. Hernández, wayita sanatti waggaa 18 turte. Namoota gareen nama gudeedaniin kan gudeedamte ture ta'ushee fi ulfaa'u konkumaa akka hinbeekne himte. Sababii dhiiga darbee darbee argaa turteefu, akka laguutti yaaduun ulfaafi ciniinnaa garaa ta'u adda baasuu akka hindandeenye dubbatti. "Akkan ulfa ta'e osoon beeke ture, dahumsa gammachuufi bonaan eegadha ture,'' jettee turte. Jalqaba ulfa ofiirraa baasuun kan himatamte turte yoo ta;u, booda abbaa alangaatiin ulfa dhokfachuun tajaajila wallaansa dahumsa duraa osoo hinargatiin haftee jirti jechuun gara himannaa ajjeechaa cimaatti akka geedaramu taasifame. Hagayya 2017 keessa ammo, abbaan alangaa Hernández ulfa ta'ushee ni beekti jechuun yakkamtuudha jechuun murteesse. Achinsi hidhaa waggaa 30 kan itti murtaa'e yoo ta'u kana keessaa baatiiwwan 33 hidhamte jirti. Dhimmishee maaliif irra deebiin ilaalame? Abukaatowwan Hernández murtee abbaa alangaa irratti iyyannoo dhiyeefatan. Qorannoo wallaansaan mucaan kan du'e garaa keessatti ukkaamamee waan bobbaasaa soorateef akka ta'e mirkaneesseera jedhan. Kun kan ta'u ammo mucaan osoo garaa keessa jiruu, wayita dahumsaa ykn battaluma dhalateetti. Abbokaatoowwan kunneenis dubartittiin mucaa ajjeessuuf yaalii homaa kan hingooneefi du'aatiinsaa karaadhuma umamaatiin jechuun morman. ''Yakki raawwatame homtu hinjiru'' jetti abukaatoon Hernández. Guraandhala 2019, Manni murtii Olaanaa biyyattii ragaa hinqabu jechuun abbaa alangaa haaraan irra deebiin akka ilaalamuuf murte bara 2019 darbe haqee. Hernández hanga dhimmishee irra deebiin Hagayya keessa ilalamuu eegalutti wabiin mana hidhaatii baate. Abbaan alangaa dhadacha irra deebii ammo siriiyyuu hidhaa cimaa kan duran itti murtaa'e caalu waggaa 40 gaafate. Dhaabbilee mirgoota namoomaa biyyattii keessatti hojjatan akka jedhanitti yoo xinnaate dubartoonni 17 sababiidhuma seera kanaatiin hidhaa irratti argamu. Waggaa 10 darban keessas qaamooleen duula gaggeessan dubartoota 30 ta'an ragaansaanii irra deebiin ilaalame akka bilisa bahan taasisaniiru. Irra deebiin himannaan yoo ilaalamu kan Hernández kun aangoo pirezidaantii biyyattii haaraa Nayib Bukele jalatti kan jalqabaati. Isaan baatii Waxabajii kan aangootti dhufan yoo ta'u, qaamoleen mirgoota dubartootaaf qabsaa'anis, dhimmicharratti dubartootaaf jijjirama akka fidan abdataniiru. Pirezidaant Bukele gama isaaniin ulfa baasuu nan morma garuu dubartoota ulfi irra bahuun yakka ulfa baasutiin shakkaman waliin nan gaddas jedhaniiru.


Dhugaatiin shukkaara hedduu qabu kaansariif nama saaxilaa?

Saayintistoonni Faransaay akka ibsanitti dhugaatiin ykn cuunfaan shukkaara hedduu of keessaa qabu carraa dhibee kaansariitiin qabamuu guddisaa jira. Hariiroon dhugaatii shukkaara hedduu qabuu fi dabaluu dhibee kaansarii gidduu jiraachuun kan barame erga waggoota shaniif namoota 100,000 irratti qorannoon qoratameeti jedhu qorattoonni. Bu'aan qorannoo kun gaazexaa biyya Biriitish kan waa'ee fayyaa gabaasuun beekamu 'British Medical Journal' irratti ba'eera. Qorannoon kun hin mirkanoofne waan ta'eef qorannoon dabalataa gaggeeffamuu qaba jedhu ogeeyyiin fayyaa. Akka qorattoonni adda baasanitti dhugaatiin rakkoo fayyaa uumuu danda'u yoo shukkaara harka 5 ol qabaatedha. Cuunfaan muduraa (yoo shukkaarri itti hin dabalaminillee), dhugaatiiwwan lallaafaa, dhugaatii 'milkshake' jedhamu kan mi'aawaa ta'e, akkasumas shaayee fi buna shukkaaraan dhuguun dhibee kaansarii nama qabsiisu. Namni tokko guyyaatti dhugaatii shukkaara qabu 100ml yoo fayyadama ta'e harka 18 carraa dhibe kaansariitiin qabamuu qaba jedha bu'aan qorannichaa. Namoota qorannoon irratti gaggeeffame 1,000 keessaa 22 dhibee kaansarii qabu. Yeroo qorannoon gaggeeffamaa turetti namoota kaansarii qaban 2193 adda baafaman keessaa 693 kaansarii harmaa, 291 kaansarii qaama hormaataa dhiiraa fi 166 ammoo kaansarii garaachaa ture. Waaldaan Dhugaatiiwwan lallaafaa Biriteen qorannoon kun ragaadhaan hin deeggaramne jechuun komata. daarektara waaldaa kanaa kan ta'an Gavin Partington inumaa dhugaatiin lallaafaa akka nyaata madaalawaatti fayyada jedhan. ''Warshaaleen dhugaatii lallaafaa oomishan rakkoon oomishni isaanii rakkoo furdina garmalee akka namatti hin fidneef of eeggannoodhaan oomishaa jira. Kanaafidha kan kaaloorii fi shukkaara hir'isnee dhugaatii oomishaa jirru''


Qorattoonni Ameerikaa abdachuun umrii akka namaa dheeressu himan

Qo'attoonni Ameerikaa namoonni egereesaanii ofitti amanamummaan abdatan(optimistic) akkaata adda ta'een umrii dheeraa waggaa 85 fi isaa ol jiraatu jedhan. Namoonni abdii qabeeyyiin kun miirasaanii salphaatti to'achuu danda'uun dhiibbaa dhiphinaan dhufurraa isaan bararaa jedhan. Qo'annoon kun namoota garee gargaraatti hirmaatan dubartoota 70,000 qo'annoo fayyaarratti jirani fi dhiirota gameeyyii 1,500 qo'annoo fayyaa irratti hirmaataa turani. Ammi abdannaa isaanii fi fayyummaan isaanii guutummaatti sakatta'ameera. Waa'een sochii qaamaa fi sooraatasaanii akkasumas, tamboo hangam akka aarsanii fi dhugaatii akka fayyadamanii fi dhiisan gaafatamaniiru. Giddugaleessaan dhiiraa fi dubartootni abdii hin kutannee  ganna 11-15 umrii dheeratu namoota abdii kutan caala jiraatan. Warrii waan gaggaarii yaadan ykn abdatan gannaa 85 fi isaa ol jiraatan. Pirof. Lewinaa Lii ogeettii wal'aansa sammuu Yunvarsiitii Boostaan qo'annicha hojjatani, ''argannoon keenyaa abdachuun umrii dheerachuuf akka fayyaduu fi dullumni yeroosaa eegee akka dhufuf fayyada''' jedhan. Haata'u malee, maaliif namoonni umrii dheeratu inni jedhu walfamisiisadha jedhan. ''Amala fayyaleessa qabachuun dhiphina gartokkeen xiqqeessaa'' jedhanii ibsan. ''Ragaan qo'annoo biraa irraa argame namooonni abdatan galmasaani kan beekanii fi ofitti amanamummaa achii qaqqabuus qabu, rakkoo furuurratis milka'oo ta'uu fi haalota nama dhiphisan keessatti miirasaani to'achuu danda'u'' jedhan. Dursaan developmental Saayikolojii Yunvarsiitii Biristol Pirof. Birus Huud sagantaa "the science of happiness" jedhamu eegalani turan. Qorannoon qo'atamu gaarii yaaduun bu'aa akka qabu ragaa duraan ture deeggaree jiraa jedhan. Tooftaan dhiphina irraa dandamachuu gaarii yaaduudha, kunis yaadota ta'ii jireenya keessatti nama gaddisisaan dhiisuun ta'aa'' jedhan. Dhiphinni sirna madinummaa qaamaa akka miidhuufi, abdachuun garuu namoonni dhibaman dafanii akka bayyanataniif akka fayyaduu danda'u himan. Qo'annoon hedduun akka mul'isutti, dhiphinni teelometirii (caasaa fiixee kiromoozomii)akka gabaabsuu himan. Teelometiriin seelotni akka dulloomanii fi dhibee onnee shukkaaraa fi Kaansarii wajjin qabiyyee caasaa seelii hidhata qabu ta'utu himama.


Dhibee Iboolaa: Itoophiyaan akka vaayirasiin kun biyya hin seenne maal gochaa jirti?

Ministeerri Eegumsa Fayyaa Itoophiyaa vaayirasiin Iboolaa Rippabilika Dimokiraatawa Koongoo keessatti mul'ate akka biyya hin seenne to'annoo cimaa gochaa jiraachuu beeksiseera. Ministirri Eegumsa Fayyaa Dr. Amiir Amaan ogeessota fayyaa 200 ta'an waggoota dura biyya Rippabilika Dimokiraatawa Koongoo  deemanii tajajilaa turan akka muuxannoo yeroo sana argatan warra kaaniif qoodan taasifamuu FBC'n gabaaseera. Iboolaan bara 2014 Rippabilika Dimokiraatawa Koongoo mul'atee kan ture bara kanas deebi'ee tatamsa'aa jiraachuu kaasanii, kanaan walqabatee Itoophiyaan ammoo qophii of eegannoo addaa ittiin to'atamu taasifteetti jedhan Dr. Amiir. Haaluma kanaan buufataaleen idil-addunyaa afuriifi ulaawwan 33 gara biyyattiitti seensuufi baasu hunda irratti to'achuuf qophii duraa xumuruu ibsuun, sakatta'insa gaggeessuun jalqabamuu isaallee dubbataniiru Ministirichi. Torban darbe keessa Dhaabbanni Fayyaa Idil-addunyaa vaayirasii Iboolaa Dimokiraatik Rippabilik Koongoo keessatti dhalateen walqabateen dhibeen kun yaaddoo fayyaa addunyaa akka ta'e ifa gochuun isaa ni yaadatama. Vaayirasiin Iboolaa Dimokiraatik Rippabilik Koongoo keessatti bara 2014 keessa biyyattii baka Gomaa jedhamtutti mul'ate hanga bara 2016tti namoonni 11,000 akka dua'aniif sababii ta'uu dubbatan. Haala kanaan walqabatee keessattuu Daandiin Xiyyaara Itoophiyaa torbaniitti guyyoota torba gara Gomaatti waan balalii taasisuuf of eeggannoon addaa akka taasifamuuf hojjetamaa jiras jedhaniiru. Ministirichi karrawwan gara Itoophiyaa seensaniifi baasan karaa Somaalii Laan, Sudaaniifi Sudaan Kibbaa of eeggannoo barbaachisu taasisuudhaafqophiin taasifamuu addeessan. Yeroo ammaa Vaayirasiin Iboolaa Koongoorra darbee Ameerikaafi Ispeenitti uumamuu isaa kan kaasan Dr. Amiir, gara Itoophiyaatti akka seenne hojiin hojjetamaa jiraachuu dubbatan. Kanarra dabeellee vaayirasiin kun yoo biyya keessatti argameef jecha of eeggannoo taasisuuf naannoo Gaambeellaafi Finfinneetti buufanni fayyaa tokko guutummaan guutuutti qaphaa'uu eeraniiru. Vaayirasii kana ittisuudhaaf mootummaan Birrii Miliyoona 250 ramadee hojiiwwan of eegannoo hojechaa jiras jedhaniiru Dr. Amiin. Hawwaasnis mallattoo qaamni akka malee gubuufi mallattoowwan biroo adda ta'e yeroo mul'atan atattamaan gara dhaabbileen fayyaa deemuudhaan ilaalamuu akka qabus akeekkachiisaniiru. 'Balaa fayyaa hawaasaa hatattamaa yaaddoo idil-addunyaa uumu' jedhanii labsuun akeekkachiisa isa dhuma WHO'n labsuu danda'u yoo ta'u ammaan dura yeroo afur qofa labsame. Tokko bara 2014 hanga 2016 wayita weerarri Iboolaa biyyoota Lixa Afriikaa keessatti namoota 11,000 ajjeese kan labsame. "Yeroo addunyaan hubachuu qabudha," jedhan hogganaan WHO Dr Tedroos Adihaanoom Roobii ibsa Jenevaatti kennaniin wayita labsii kana himan. Buufataalee xiyyaaraa fi galaanaa namoonni qaxxaamuran irratti qorannoo taasisuun hafee imallii fi daldalli akka adda citu yaadni furmaata akka dhiyaateefis himaniiru. Federeeshiniin Hawaasa Fannoo Diimaa fi Baatii Diimaa Idil-addunyaa murtee WHO kana deeggareera.


Mudoo fedhii saalquunnamtii : 'Fedhiin saalquunnamtii maal akka ta'e hin beeku'

"Akkuma nama biraatti jiraachuu nan danda'a, akkuma nama miiraa saalquunnamtii qabuu." Shamarreen lammii Chaayinaa Diane Xie jedhamtu fedhii saalquunnamtii dhabuusheetti homaa hin dhiphattu. Nama biraa waliin fedhii saalquunnamtii raawwachuus hin yaaddu. "Fedhiin saalquunnamtii maal akka ta'e waanan hin beekneef homaa na hin dhiphisu''jette. "Akkan yaadutti walquunnamtii saalaa irraa bilisa ta'uun waan dansaadha, quunnamtii saalaa raawwachuun anaaf homaa hiikas bu'aas hin qabu." Chaayinaa keessatti namoonni fedhii saalquunnamtii qaban lakkoosaan meeqa akka ta'an beekamuu baatullee ,Pirofeesarri Xiinsammuu lammii Kanaadaa Anthony Bogaert uummata UK keessaa dhibbeentaan 1 miira saalquunnamtii hin qaban jedha. Chaayinaa keessatti tilmaamaan namoonni miiliyoona 10.8 ta'an fedhiii quunnamtii saalaa hin qaban, isaan keessaa miiliyoona 1.08 kan ta'an umurii 20 gadi warra jiraniidha. Chaayinaa keessatti namoonni miira saalquunnamtii hin qabnu yeroo baay'ee interneetii fayyadamuudhaan beekamu, mariiwwan ineterneetiidhaan geggeeffaman 'online forum' irratti adda durummaan hiirmaatu. Hedduun isaanii muuxannoo waliif qoodu, inumaa jechoota mataasaanii uummatanii ittiin fayyadamu. Magaalaa Shanghai kan jiraattu Diane fi dubartoota Chaayinaa biroo kanneen fedhii saalquunnamtii malee jiraataniif kun filannoo miira saalquunnamtiiti. Kun kan amantiidhaan abboomamuudhaan fuudha ykn heeruma dhiisaniin tokko miti. Umuriin ishee waggaa digdama gara jalqabaa kan ta'e Dianen Hong Kong, UK fi Nezerlaandis keessatti baratteetti. Yuuniversitii yeroo turtetti lammii Dutch tokko waliin hariiroo jaalalaa eegalanii turan, isheen garuu fedhii saalquunnamtii gonkumaa akka hin qabne yerosuma adda baaste. Battala sanarraa eegaltee fedhii saalquunnamtii dhabuusheetti baay'ee dhiphatti, jaalala mi'eeffattee utuu jirtuu saalquunnamtii raawwachuuf waanti ishee daangesse maal akka ta'e interneetii ykn online irra barbaaduu eegalte. Wayita kana garee namoota fedhii saalquunnamtii hin qabnee kan intarneetiidhaan waliin mari'atan, garee AVEN, jedhamutti baate. Erga hiikaa jecha 'namoota fedhii saalquunnamtii hin qabnee' ykn 'asexual' dubbistee booda, akkas ta'uushee barte. "Shamarreen naannawa kiyya jiran hundi waa'ee jaalalaa, hiriyaa dhiiraa ykn dhirsaa dubbatu, ani sana keessa hin jiru'' jette. Fedhii saalquunnamtii dhabuun ishee maatii isheetti yaaddoo guddaa akka uume dubbatti Dianen. Akka aadaa Chaayinaatti maatiin ulfina guddaadha. Maatiin ishee intallisaanii dhala malee hafti jechuun akka yaadda'an dubbatteetti. Imaammata walhormaataa 'maatiin tokko daa'ima tokko ' jedhuun kan beekamtu Chaayinaan erga hanqinni baay'ina uummataa ishee quunnamee as namni hunduu yeroodhaan gaa'ila godhatee akka ijoollee horu ajajjeettii. Bara 1970oota keessa Chaayinaa keessatti daa'imni yoo dubara taate ulfa baasaa turan, wayita sanarraa ka'ee baay'inni dhiirotaa dbaaleera. kanaafuu biyyattii keessatti dhiirri shamarree fuuchuuf akka fedhetti hin argatu jechuudha. ''Maatii kiyyatti himuuf yeroo baay'ee yaaleera. Dhumarratti harmeen koo na hubatteetti. Gaa'ila na hin gammachiisnetti na oofuu hin barbaaddu. Abbaan kiyya garuu rincicaadha. Ejjennoosaa jijjiiruu hin barbaadu. Yoo dargaggeessatti siqxee hariiroo uummatte fedhii saalquunnamtii ni godhatta naan jedha'' jetti Dianen.


'Wal'aansaan du'uu': Dubartii Awustiraaliyaa seera 'Wal'aansaan du'uu' yeroo jalqabaaf fayyadamte

Dubartiin Awustiraaliyaa seera haaraa 'wal'aansaan du'uu' fayyadamuun nama jalqabaa taatetti jechuun, dhaabbati tola oolaa Go Gentle Australia jedhamu ibse. Keerii Roobart-san nama ganna 61 yoo taatu manatti otuma wal-aanamtuu dha baatii Adoolessaa keessa Viiktooriyaatti luubbuunshee kan darbe. Seerri 'wal'aansaan du'uu,' (assisted dying) wal-falmisiisaa tahe kuni naannoo Viktooriyaatti kan hayyamame yoo tahu naannoleen kaanittis hojiirra ooluuf yaadamaa jira, Keeriif adeemsa guyyaa 26 booda hayyamameef. Maatiinshee ''du'a ulfinaa barbaadaa turte argatte,'' jedhan. Aadde Keeriin bara 2010tti kaansarii harmaa akka qabdu  barame. Dhukkubichi boodarra gara lafee, sombaafi sammuusheetti tamsa'eera. Wal'aansa kiimooteeraappiifi raadeshinii jedhaman dandamachuu dadhabnaan baatii Bitotessaa keessa dhaabde. Seerri Adooolessa darbe Viktooriyaatti hojii irra oole dhukkubsattoota fayyuu hin dandeenyeefi ulaagaawwan muraasa guutan qorichi lubbuu isaanii dabarsuu danda'u akka kennamuuf hayyama. ''Ishee biratti naannofnee turre, Deevidis duubaa haasa'aa ture, jaalalaan marafamtee, jecha ishee dhumaas ulfinaan dubbatteetti'' jechuun intalli Keerii ibsa dhaabbata tola oolaa Go Gentle Australia irratti dubbatteetti. ''Anaaf waanti guddaan, kana gochuun keenyi jireenyatti gaammadduufi duuti immoo mijuu akka isheef tahu,'' dhas jette. Seerichi mirgoota kabaju 68 kan qabu yoo tahu namoota dhukkubbii jabaa keessa jiraniif bahe. Dhukkubsataan tokko hayyama 'wal'aansa du'uu' kana argachuuf hakiimota leenjii qabaniif al-sadii gaaffii dhiyeessuu qaba. Umuriin 18 tahuufi jireenyaaf yeroo baatii jahaa qabaachuun dirqama. Seerri kuni bara 2017tti falmii sa'atii 100f paarlaamaa keessatti taasifameen booda ragga'e. Maatiin Keerii, ''gaafuma seerri kuni hojii irra oole akka isheef raawwatamuuf gaafatte,'' jedhan. Naannoleen dhiha Awustraaliyaafi Kuwiinslaand illee seera wal-fakkaataa qabaachuuf haala ilaallachaa jiru.


'Finnisa hin buruqsiinaa, hakiima bira deemaa'

Namoota addunyaa keessaa harki 80 umuriin isaanii 11-30 tahan jireenya isaanii keessatti al tokko finnisa baasu. Umrii dargaggummaatti bal'inaan kan mul'atu yoo tahu, ga'eessota irrattille bahuun miidhagina fuulaa irratti dhiibbaa akka uumuufi ofitti amanamummaa akka hir'isu warri dhimmicha qoratan ni himu. Finnisni dhibee sanyiidhaan daddarbuu danda'u yoo tahu. Sababiin ijoo finnisni yeroo baayyee fuula namaarratti akka bahu taasisu garuu xannacha waan akka dibataa maddisiisuufi baakteeriyaa gogaa  nama hundarra jiraatudha jedhu, Yunivarsiitii Finfinneetti Kutaa barnootaa dhukkuba Gogaafi Wal-quunnamtii Saalaatti Piroofeesara gargaaraa kan tahan Dr. Daanyaachaw Shibashii. Dhangala'aan ykn dibatni kunimmoo gogaa irratti qaawwi akka banamu taasisuun baakteriyaan durumaan gogaa keenyarra jiru keessa seenee finnisni akka uumamu taasisa. Akaakuun nyaataa finnisa fiduufi baay'isuu danda'u waan mala saayinsaawaan mirkanaa'e hin qabu jedhu. Ragaan BBC Earth Lab irraa arganne immoo nyaata zayita baayyee qaburra kan sukkaara qabutu finnisni gogaa keenyarra akka baay'atu taasisa jedha. Haa tahu malee ''namoota sadarkaa jireenyaa gad-aanaa qabanirra warra jireenya foyya'aa qabanirratti irra jireessaan mul'ata'' jedhu Dr. Daanyaachaw. Dubartoonni yeroo laguun isaanii dhufuuf jedhu finnisni akka bahuuf sababa tahuu ni danda'as jedhu. Yeroo dhihoo asitti dargaggoonni lakkofsi isaanii xiqqoo hin jedhamne finnisa fuula isaaniirratti bahu yaalamuuf gara dhaabbata fayyaa akka dhufan Doktariin kuni ni dubbatu. Yaaliinsaa garuu baatii sadii hanga jahaa fudhachuu ni danda'a. Kuni yoo tahuu baate garuu waan finnisni fuula namaa irratti dhiisee darbu deebisuun rakkisaa taha jedhu Dr. Daanyaachaw. Finnisni gogaa namaa irratti akka hin baaneef malli itti ittisan hin jiru. Erga bahee booda garuu adeemsa finnsa baasu hambisuufi fuulli fayyaalessa tahee akka turuuf gochuu ni danda'ama. Dhukkubichi sadarkaa garaagaraa qaba, hanga firii missiraa kan gahu, gidduusaatti tuqaa gurraacha kan qabuufi kan malaafi bishaan qabachuunfaa fuula namaarra baha. ''Kanaaf warri fuularra finnisa qabdan, Gama biraan odeeffannoon BBC Earth Lab immoo nyaati sukkaara qaban kanneen akka keekiifi biskuutii hir'isuu, ziinkii mg30 baatii sadii keessatti fudhachuun harka 15 xiqqeessuu danda'a jedha. Akkasumallee, kuula fuulaa(makeup) yeroo hunda fayyadamuu dhiisuu, rifeensa ofii yeroo yerootti dhiqachuu, kutaa qaamaa dhiqachuurra, dhaqna guutumaa dhiqachuufaa gorsa. Finnisni sadarkaa malaa qabachuu irra yoo gahe fuula namaa akka malee gochuun miidhagina namaa irratti dhiibbaa uumuu waan danda'uuf yaalamuu akka qabu kan himan Dr Daanyaachaw, haatahu malee dhukkuba miidhaa fidu kan biraatti carraan itti geeddaramu hin jirus jedhaniiru. ''Haatahu malee fuulli yeroo akka malee tahu keesumaa dubartoota irratti dhiibbaa xiin-sammuu ni qabaatas'' jedhaniiru. Yeroo ammaa kanatti yaaliin gogaaf taasifamaa jiru fooyya'aa waan dhufeef dargaggoonni naannoo magaala jiraatan otoo irratti hin baay'atiin yaalamuuf ni dhufu jedhaniiru.


Dhiibbaan dhiigaa fayyaa sammuu miidha

Namoonni umrii walakkeessa 30 keessaa jiran dhibbaa dhiigaasaanii ilaaluun fayyummaa sammuu isaanii gara fuulduraaf murteessaa akka ta'e qo'annoon mul'ise. Amma jalqaba umrii gannaa 50tti fayyuummaa sammuu eeguuf  agarsiiftu fayyada qabdu ta'u muli'se. Namoonni 500 bara 1946 dhalatan irratti hordoffiin taasifame dhiibbaan dhiigaa umrii ga'eessummaa isaaniirratti ujummoo dhiigaa balleessuu fi dandeetti sammuusaani hir'isutti hidhata qabaachutu himame. Ogeeyyiin akka jedhanitti, dhiibbaan dhiigaa'' yeroo murteessaa'' ganna 30 fi 40 keessaa mudatu miidhama sammuu saffisiisaa. Dhiibbaan dhiigaa umrii giddugaleessaatti dabaluun hariiroo dhibee waa nama dagachiisuu dimeenishiyaa waliin hariiroo qabachuun himamuun kan jalqabaa miti. Haata'u malee, saayintistoonni akkaata itti uumamuu fi yoom akka jalqabu hubachuu barbaadu. Qo'annoo 'Lancet Neurology' irratti maxxanfame akka agarsiisutti, namoonni qo'annoo kanarratti hirmaatan dhiibbaan dhiigasaanii safaramuu akka qabu fi fayyummaan sammuu isaanisni sakatta'ama. Dhiibbaan dhiigaa umrii ganna 36-43 gidduutti dabaluun dandeettiin sammuu hir'achuu wajjin hidhata qaba. Dandeetti sammuu namoota hundumaa ammuma dulloomaa adeeman hir'ata adeema. Garuu, dhibeewwan niwuroonota sammuu miidhaan akka rakkoo waa dagachuu, karoorsuu dadhabuu Vaaskular dimeenishiyaa jedhamuu namatti hammeessa. Qo'annoowwan turan mallattoolee dammaqinsi sammuu hir'achuu dursanii hin mul'isanii jedhu qo'attonni.  Kanaafuu, mallattolee kanneen waggoota dhufanitti hubachuuf namoota qorannoorratti hirmaatan to'achaa jiru. Dhiibbaan dhiigaa umrii ganna 43  fi 53 gidduutti dabaluun ujummoowwan dhiigaa manca'uu ykn 'istirokii salphaaf' wayita ganna 70 guutan nama saaxila. Dursaan qo'aannichaa Piroofeesar Joonatan Iskoot ogeessi Kilinikaal Niwuroolojii jaarmiyaa fayyaa 'UCL Queen' jedhamuu akka himanitti ,dhiibbaan dhiigaa ganna 30 keessatti namni tokkoo qabu al-kallattiidhaan fayyaa sammuu keenyaarratti waggoota 40 booda dhiibbaa uumuu danda'a. To'annoo fi tarkaanfiin fayyummaa sammuu cimsuuf fudhatamu jalqaba umrii giddugaleesssaarratti xiyyeeffannoo argachuu akka qabu himan. Pirof. Iskoot BBC tti akka himanitti, sakatta'insi tajaajila fayyaa biyyaaleessaan kennamu ganna 40 irraa amma ganna 50 tti kennama. Ragaan nuti qabnu garuu, dhiibbaan dhiigaa dursa safaramuu qabaa'' jedhan. Pirofesarri Kaardoo Vaaskularii Yuunversiitii Oxfoord Pool Leesan ''Darbe darbee namoonni dhiibbaa dhiigaa cimaa qaban caasaa sammuu adda ta'e jireenyasaanii gara boodatti qabachuu danda'uu jedhan. ''Doktoroonni kan irratti wal falmanis, tarii umrii dargaggummaatti dhiibbaa dhiigaa yaaluun jijjirama sammuu kana dhaabu danda'aa isa jedhu'' '' Argannoon kun jireenya keessatti yeroon murteessoon jiraachuu keesssattu ganni 30 fi 40 keessi wayita dhiibbaan dhiigaa dabaluun sammuu miidhu'' jechuun dubbatan.


'Haatikoo HIV akkan qabu osoo natti hin himin duute'

Maatiin tokko tokko Keenyaa keessatti iccitii isaanii osoo hin dubbatin du'u. Kunimmoo, waan ijoolleen isaanii dhagahuu qaban fa'i. Biriyaan Omondiin HIV waliin kan dhalate yoo ta'u waggaa 10 irraa eegale qoricha hamma guddina vaayirasichaa dhorku  'anti-retroviral (ARV)' jedhamu liqimsaa jira. Haa ta'u malee, yeroo umuriin isaa 14 taheefi harmeen isaa du'ani ture qoricha maalii akka liqimsaa ture kan bare. Yeroo ammaa umuriin isaa 22 dha. Garee mana amantaa tokko waliin rogeessa HIV ta'un hojjetaa jiras. Yeroo ijoollee ture baay'ee akka dhukkubsataa ture yaadata. ''Yeroosi mana yaalaatti qoratame HIV akkan qabu baree qoricha fudhachuu eegale. Haa ta'u malee, harmeen kiyya maaliif qoricha akkan liqimsu natti himtee hin beektu.'' Harmeen isaa erga du'ani booda adaadoo isaanii waliin osoo jiraatuuti ollaafi hiryyoonni isaa quba itti qabu kan eegalan. Maatiin yeroo hundaa ijoolleen isaanii daa'imman HIV qaban waliin akka hin taphanne dhorku. Dargaggoofi ga'eessonni biyyoota Sahaaraa gadi keessa HIV'dhaan qabaman of beeksisani jireenya itti fufanis, kanneen dhukkuba kana waliin dhalatan garuu of dhoksu. Dhukkubsattoonni muraasni qoricha isaanii dhoksaan liqimsu. Omondiinis qorichoota isaa galgala galgala liqimsa. Winii Orendee, 27, yeroo umuriin ishee 12 ta'e ture HIV qabaachuu ishee kan barte. Yeroos guddaa rifatttee turte. Doktorichi harmeen ishee HIV'dhaan akka duute beeka. Kanaaf, qorannoo HIV isheef taasisu barbaada. Qorannoo booda garuu akka HIV qabdu barte. ''Umuriikoo sanatti, baay'ee yaadda'een ture. Saal qunnamtii raawwadhee hin beeku. Akkamitti HIV qabaadhe?'' jechuun of gaafatti. Kan rakkoo itti hammeesse immoo ijoollee warra isaanii keessaa quxisuunis ta'e kan vaayirasiin qabe isheedha. Kunis baay'ee akka ishee hube dubbatti. Hanga mana yaalaatti deddeebite yaalamtutti bu'aa qorannoo sana fudhachuun ishee dhibee ture. Gaafa tokko tokko barumsa irraa haftee yaalii akka taasistu Doktorri ishee daarektara mana barumsichaaf himee ture. Haa ta'u malee, barsiisonni barani boodarra manni barumsaa guutuu akka isheen vaayirasii HIV waliin jiraattu dhagahani. Sababa kanaanis, of ajjeesuuf yaaddees turte. Kanneen duula kana gaggeessan daa'imman waa'ee fayyaa isaani ijoollummaatti keessumaa umuriin isaanii 9 -11 gidduutti dhagahu akka qaban himu. Kanaan achi jireenya fuulduraa isaanii irratti rakkoo fida jedhu. Omondiin garuu harmeen isaa itti himu baattus itti hin gaddine. Sababni isaas anaaf jetteeti jedhee yaada. Hanga ilaalchi hawaasaa jijjiiramutti kanneen HIV waliin dhalatan sodaa keessa jiraatu jedha.


Lakkoofsi dubartoota ulfa baasanii dabaluun mul'se qorannoon

Bara darbe qofa biyya Ingilaandiifi Walsi keessatti ulfi 200,000 ol akka baafamee gabaafameera. Kun ammoo lakkoofsa yeroo kamiyyu caalaa baayyee ta'ee galmaa'edha jedhameera. Waggoota 10 darban keessa lakkoofsi ulfa baasuu dubartoota umuriin isaanii 35 ol ta'e biratti dabalaa kan dhufe yoo ta'u, warra umuriin isaanii 18 ol ta'an biratti xiqqachaa akka deeme gabaasni Damee Kunuunsa Fayyaafi Hawwaasaa ni agarsiisa. Doktoroonni akka jedhanitti lakkoofsi ulfa baasuu dabalaa dhufuun kun carraa ittiin malawwan ulfa ittisuu argatamu atattamaan akka barbaachisu agarsiisa. Baajata fayyaa hawwaasaa naannolee hir'isuunis tajaajila kana irraan dhiibbaa geessisaa jira jedhan. Walumaa galatti, ulfa baasuu lakkoofsi isaa 200,608 ta'e dubartoota Ingilaandiifi Walsi keessa jiraataniin bara 2018 keessa qofa gaggeeffameera. Kana jechuun ammoo dubartoota umuriin isaanii 15-44 keessa ta'an 1,000 17.4 kan ta'an akka jechuudha. Lakkoofsi kun kan bara darbe 1,000 keessaa 17.9 ta;e bara 2007'tti galmaa'e bira qabamee yeroo ilaalamu gadi aanaadha. Lakkoofsi kan dubartoota umuriin isaanii deemeeru ulfa baasan dabalaa dhufus kan dubartoonni umuriin isaanii dargaggeeyyii ta'an ulfa baasan garuu xiqqateera. Lakkoofsi dubartoota umuriin isaanii waggaa 16-17 gidduu ta'an ulfa baasan waggaa kudhan dura kan turarraa walakkaadhaan hir'ateera. Kana jechuun dubaroota umurii kana keessa jiran 1,000 ta'an keessaa 10 kan ta'an bara darbe ulfa baasaniiru. Haata'u malee, lakkoofsi dubartoota ulfa baasanii kan umuriin isaanii 30 ol ta'anii dabalaa dhufeera. Pirezedaantiin Kollejjii  Wallaansa Da'umsaafi Gadameessaa Rooyaal kan ta'an Pirof. Lesleey Reegaan: "Ulfa hin barbaachifneefi dhukkuboota saalqunnamtiidhaan daddarban ofirraa ittisuudhaan fayyaafi da'umsaaf dubartoonni tajaajilawwan mala ulfa ittisuufi fayyaa walhormaataa argachuu qabu. "Nutis kanaafidha kan deggersa maallaqaa addaan ciccitu akka dhaabbatuufi itti-gaafatamummaan gaariin uumamee tajaajila ga'aa dhabuun dhiibbaan dubartoota irra ga'u akka dhaabbatuuf kan gaafannu." Dabalataan, dubartoonni biyya biroo lama Ayerlaandiifi Ayerlaandii Kaabaa irraa dhufan 4,600 ol ta'an bara 2018 keessa ulfa baasaniiru. Akka Pirf. Reegaan jedhanitti, dhimmi kun seera ulfa baasuu naga qabeessa ta'e "akkaan akka barbaachisu' Ayerlaandii Kaabaatti agarsiisa. Kanaaf jetti qorattuun kun: "Akka mootummaan dhaabbileen biroo waliin ta'uudhaan hojjechuun dubartootaafi ijoolleen shamarranii eessayyu jiraatan tajaajila kunuunsa ulfa baasuu seera qabeessaafi isaaniif malu akka argatan kan gaafachaa jirruuf."


Biyyoonni hiyyeeyyii Afrikaa qorichaaf dachaa 30 kaffalu

Biyyoonni Afrikaa diinagdeen isaanii gadi aanaa fi jidduugaleessa ta'e dawaa hedduu bu'a qabeessa hin taaneef gatii guddaa baasaa jiru jedhan ogeeyyiin. Biyyoota akka Zaambiyaa, Senegaaliifi Tuniiziyaatti qorichi akka Parasitamoolii gatii US fi UK'tti ittiin gurguramurra dachaa 30 caalee gurgurama. Biyyoota hiyyeeyyii keessatti gabaan qorichaa hedduu gaarii mitii jedhu Gidduugala Misooma Addunyaa keessatti Daayireektara Imaammata Fayyaa kan ta'an Kalipsoo Chaalkidoo. Dhiyeessitootni muraasa ta'uu isaanii irraa kan ka'e dorgommiin jiraachuu dhabuu isaatiin kun akka ta'e dubbatu. Biyyoonni galii gadaanaa qaban qoricha xixiqqoo bitaniin dorgommii gabaa laaffisuun to'annoo fi gahumsa qorichoota kanaas hordofuun rakkisaa ta'eera jedhan. Biyyoota guddatan keessatti galatni maallaqa uummataaf (public money) fi adeemsa bittaa qorichaaf haata'uti gatiin qorichaa rakasadhas jedhu. Biyyoonni hiyyeeyyiin garuu qoricha gatii salphaa gabaa US fi UK  harka 85% to'atan bituu caala kanneen gatii mi'aa bitus jedhan. Biyyoonni diinagdee gad-aanaafi didduugaleessa qaban dandeettiin qorichoota qulqullina guddaa qaban bituuf gatiirratti waliigaluuf ni rakkatu jedhu Ogeettiin kun. To'annoo bittaarra jiru hir'isuu jechuun ammoo sadarkaa qulqullinaa qorichoota kanaa gadi qabuu jechuudha. Yoo to'atannoo cimuu baate, namoonni qorichi kun hin hojjetu jedhanii yaadu. Qarshii dabalataa itti baasuun qoricha ni hojjeta jedhanii yaadan bitu sunis garuu hojjechuu dhabaa jedhu aadde Chaalkidoon. Gabaasni kun akka jedhutti falli jiru sadarkaa addunyatti walta'iinsi jiru cimsuu fi Dhaabbatni Fayyaa Addunyaas imaammata isaa keessa deebi'ee ilaaluudha. Imaammatni bittaa biyyoota rakkoo kanaan saaxilamaniis fooyya'uu qaba jedhameera.


Addunyaa guutuutti namoota meeqatu talaallii amana?

Uummanni talaallii irratti amantaa hinqabu jechuun, tarkaanfiin addunyaan dhukkuba to'atamu danda'u kana to'achuuf fudhataa jiru boodatti deebii'eera, jechuudha jechuun ogeeyyiin akeekachiisan. Qorannoo sadarkaa addunyaatti ilaalcha namoonni talaalliif qaban irratti gaggeefame kun bakkeewwan tokko tokkotti amantaan namni talaalliirraa qabu gadi bu'aa ta'uu mul'isee. Itoophiyaatti daa'imman hedduun talaallii gifiraa hin argatan DRC tti weerara dhibee Gifiraan namoonnii kuma lamatti siiqan du'an Xiinxalli 'Wellcom Trust' yaada namoota 140,000 olii kanneen biyyoota 140 keessa jiraatan kennanirraa qophaa'e. Dhaabbata Fayyaa Addunyaa keessatti talaalliirraa amantaa dhabuun rakkoolee fayyaa addunyaa olaanoo kudhan keessaa tokkoo ta'uun galmaa'eera. Qorannoon kun akka mul'iseetti,namoonni baayyeen talaalli irratti amantaa hin qaban. Yaada talaalliin rakkoo hin qabuu jedhuuf: Talaalliin ni hojjata jedhanii akka amanan gaafatamanii: Ragaaleen saayinsaawaan akka mul'isanitti,dhukkuba nama ajjeessan kan akka gifiraarraa of ittisuuf talaalliin tooftaa gaariidha. Talaalliin addunyaa guutuutti namoota miliyoonaan lakka'aman dhibeerraa ittiseera. Fakkeenyaaf dhukkuba Maaree(smallpox) guutummaatti balleessuuf kan dandeessise yoo ta'u, pooliyoo (dhukkuba laamsheessaa) ammoo gara to'achuutti  jira. Garuu dhukkuboonni akka gifiraa irra deebiin mul'ataa waan jiraniif uummannii talaallii dhiisuu isaaniituu kanaaf madda ta'e jedhu ogeeyyiin . Kanaafis sodaa fi odeeffannoo dogongoraa diddaa namootaatiif sababa ta'u ni dubbatu. Dr Aan Liindastraand Dhaabbata Fayyaa Addunyaatti Ogeettii talaalliiti, haalli amma mul'atu baay'ee cimaadha jetti. ''Talaalliif kaka'umsa dhabuun keessattuu, bakkeewwan muraasaatti yaalii dhugaatti addunyaan dhukkuboota to'achuuf taasisaa jiruuf gufuu guddaadha.'' Gifirrii deebi'ee dhufaa jira Biyyoonni sadarkaa tamsa'ina gifiraa to'achuurra qaqabanii turan amma weerara olaanaatu mudataa jira. Ragaaleen akka mul'isanitti addunyaa guutuutti bara 2016 irraa bara 2017tti %30 mudannoon dhukkuba kanaa dabaleera. Sababii kamiinu talaalamuu dhiisuu jechuun nama talaalamuu dide dabalatee namoota biraarrattillee dhiibbaa qabaata. Osoo namoonni baayyeen talaalamanii,dhukkubichi akka namoota hafan itti hindarbine to'achuun ni danda'ama jedhu ogeeyyiin damee kanaa. Namoonni biyyoota galii gidduugaleessaa qaban keessa jiraatan kanneen biroo caala amantaan talaalliirraa qaban gadi bu'adha. Firaans biyyoota Awurooppaa keessaa biyya yeroo hedduu weerara Gifiraan miidhamtudha. Firaans keessattii nama sadii keessaa namni tokko talaalliiin amanamaa miti jedhee amana. Kunis biyyoota addunyaa kamiyyu caalaa lakkoofsa olaanaadha. Biyyoota kaaniin caalatattis bu'aa qabeessummaa talaalliirrattis walii hingalan. Bu'uura kanaan amma motummaan Firaans talaalliiwwan dirqamaan daa'immaniif kennamuu qaban sadiitti dabalataan talaallii saddeet itti dabalee kennuuf jedha. Akkasumas biyya ollaa kan taate Xaaliyaaniittis namoonni %75 ta'an talaalliin kun daa'imaaf akka barbaachisu amanu. Haaluma kanaanis,manneen barnootaa daa'ima hin talaalamiin akka dhorku, ykn maatiin hintalaalichisiin akka adabamaniif seerri baheera. US's weerara gifiraan miidhamteetti. Kunis jaarraa keessatti dhukkubni akkas yoo mudatu isa olaanaadha jedhameera. Bara 2016 kaasee hanga har'atti naannoolee bulchiinsaa 26 keessatti mallattoo dhukkibichaa kan adda baafame lakkoofsaan 980 ol galmaa'eera. Ameeriikaa Kaabaa, Kibbaa fi Kaaba Awurooppaatti, namoota %70 ol talaalliin nagaa qabeessa ta'utti waliigala. Lakkoofsi kunis biyyoota Awuroppaa Lixaatti harka 59 fi Awuroppaa Bahaattimmoo harka 50. Biyyoota guddinarratti argaman keessatti namoonni baay'een nageenyummaa talaalliitti ni amanu. Eeshiyaa Kibbaatti immoon lakkoofsi olaanaan %95 talaalamuutti walii gala.  Afriikaa bahaatti %92 talaalliirraa amantaa qaba. Biyyoonni akka Baangilaadeesh fi Ruwaandaas akkasuma waa'ee nageenya fi bu'aa qabeessummaa talaallii irratti waliigaltee idil-addunyaa  irra gahaniiru. Isaaniis qaamaan manootaaf talaallicha qaqqabsiisuun rakkoolee jiran baay'ina lakkoofsaa talaalamtootaatiin sadarkaa olaanaarratti argamu. Ruwaandaan biyyoota guddinarratti argaman keessaa dubartoota shamarraniif talaallii HPV jedhamu kan dhukkuba kaansarii gadameessaa ittisu bal'inaan dhiyeessuun biyya tokkooffaa taa'ee jirti. Mr. Kahaan akka jedhaniitti: ''Kunis cimee yoo hojjatamee haala fudhatama talaallii irratti maaltu galmaa'u akka danda'amu kan mul'isuudha.'' Qo'annichaan namoonni baayyeen nagummaa talaalliitti amanuuf caalaa saayintostoota, hakoomoota fi narsoota tti amanu. Haaluma walfakkaatuunis, kanneen waa'ee saaayinisii, wal'aansa fayyaa irratti odeeffannoo barbaadan walii galuurratti xiqqaadha. Akka gabaasa Wellcome kaa'eetti, sababiiwwan duuba amantaa dhabiinsaa jiru gadii fageenyaan hin qorannee. Haata'u malee, qorattoonni sababiiwwan gumaatan hedduun jiraachu himu.


Chaansilarri Jarmanii Angeelaa Meerkel yeroo lammataaf osoo hoollatanii mul'atan

Chaansilarri Jarmanii Angeelaa Meerkel sirna magaalaa Barlin keessatti raawwaa ture irratti - akkuma guyyoota saddeet duraa ammas irra deebiin akka malee yoo hoollatan mul'ataniiru. Namni ganna 64, Meerkel Kamisa qaamni ishee yoo hurgufamu viidiyoon mul'ateera. Kanaan duras guyyoota saddeet dura sirna biraa irratti wanti wal fakkaataan ishee mudatee ture. Kan gaaf jalqabaa dhangala'aan qaama keessaa dhumuu ykn 'dehydration' jedhamee ture. Kamisa wayita qaamni ishee hurgufamu bishaan dhiyaatuufis hin dhugiin hafte. Turtii muraasa booda akkuma sagantaa ishee gara Jappaan imalti, nageenyi ishees gaariidha jechuun dubbi himaan ishee dubbateera. Guyyoota saddeet duras pireezidantii Yuukireen Voloodmiir Zeleniiskii bira dhaabatanii qaamni isaanii akka malee hurgufamuu eegale. Boodarra bishaan dhuganii akka bayyanatan himan. Guyyaa lamaanuu haalli qilleensaa ture ho'adha. Bara 2017 daawwannaaf gara Meeksikoo imalanii wayita turan wanti wal fakkaataanisaan mudatee akka ture chaanaliin Oduu NTV kan biyya Jarmanii gabaaseera. Bara 2005 aangootti kan dhufte Angeelaa Meerkel marroo afraffaaf aangoorra jirti. Bara 2021'tti siyaasa keessaa akka baatu beeksifteetti. Biyyattii keessatti nama sadaffaa yeroo dheeraaf aangoorra turtedha. Sababa fayyaa isheen hojii ishee itti fufuu yoo hin dandeenye, chaansilarri itti aanaa wayita ammaa Ministira Maallaqaa ta'ee dalagaa jiru bakka bu'ee itti fufa.


'Ilmoo godhachuun yaaddoo nutti ta'ee jira'

Qaama miidhamummaan daa'immanii ganda Dhibbaa Battee saffisaan dabalaa waan jiruuf dhala godhachuuf siqiqiitti akka jiran dubbatu jiraattonni.


Ofii koleeraan maali, attamiin namarraa namatti darba?

Dhibeen koleeraa tibbana Itoophiyaa bakkeewwan garaa garaatti mul'achuusaatiin wal qabatee jiraattoonni yaaddoo keessa galaa jiru. Naannoolee biyyattii kan akka Oromiyaa, Amhaaraa, Tigraayiifi Somaalee akkasumas magaalota Finfinnee fi Dirre Dhawaa dabalaee namoonni 614 ta'an koleeraan qabamusaanii Inistitiyuutiin Fayyaa Uummata Itoophiyaa tibbana ibseera. Hanga ammaattis namoonni lama dhukkubichaan lubbuu dhabunsaanii himameera. Rakkinu yaachisaa ta'aa dhufe kana maqsuuf jecha, biyyattii nannoolee koleeraaf irra caalaa saaxilamoodha jedhamaniitti talaallii koleeraa kan afaanii kennamu kennuu eegalusaa Ministirri Fayyaa Dr Amiir Amaan karaa ergaa tiwitaraatiin ibsaniiru. Itoophiyaan ammaan dura dhukkuba maqaan hin waamtu ture. Gabaasa fayyaa dhiyaatu keessatti haqqee fi garaa kaasaa jedhamee gabaafamaa ture. Dhiyeenya kana dhukkubicha maqaadhuma isaatiin gabaasuuf kan aanga'oonni Itoophiyaa waliigalan. Koleeraan baakteeriyaa vibiroo koleeraa jedhamuun dhufu yoo ta'u, yeroo baay'ee nyaata yookiin bishaan faalameen akka darbu himama. Kana malees hanqina qulqullina dhunfaa fi naannoo, mana fincaanitiin alatti qulqullaa'uu, akkasumas mana fincaaniitti haalaan fayyadamu dhabuu akka ta'e, ragaan Inistitiyutii Fayyaa Ummata Itoophiyaa ni mul'isa. Koleraan namaa dhukkubsataarra gara nama fayyaa qabutti haalawwan garaa garaatiin darba. Karaawwan ittiin namarraa gara namaatti darbuun keessaa tokkoo karaa bishaan lagaa, burqiituu, kan ujjummoo ykn bishaan roobaa vaayirasii dhukkubichaatiin faalameen darbu danda'a. Sababoota dhukkuba kanaa gurguddaan: • Nyaata fi bishaan faalame • Harka sirriitti osoo hin dhiiqatiin soorachuu ykn nyaata bircheessu • Soorata vaayirasii dhukkubichaan faalame soorachuu, • Hirrina yookiin dhabamuu asiidii 'hypochlorhydria yookiin achlorhydria' kan garaa keenyaa keessatti argamu. • Nama kooleeraan qabame waliin of eegannoo malee quunnamtii taasisuu, • Foon dheedhii nyaachu, • Fuduraa fi kuduraa dhedhii nyaachuu (kan dheedhiin nyaataman hin dabaltu) Maloota ittisaa: • Qulqullinna ofii fi naannoo eeggachuu • Bishaan qulqullu dhuguu • Nyaata haalan bilchaate nyaachu • Fuduraalee quunchiisuun nyaachuu danda'amu qofa nyaachu. Mallattoowwan dhukkubbicha: • Baasiisuufi haqqisuu • Gogiinsa garaa • Of wallaaluu Walumaagalattis, wayiita mallattoonni dhukkubichaa isinitti dhagahame atattamaan gara mana yaalaa dhaquun ammo yeroon wallansa akka argattaniif isiin gargaara.


Dhukkuba Albiinoo: "Faranjiitu asitti dhalchee gatee deeme naan jedhu"

Dhukkubni bifa gogaa namaa guutummaatti jijjiiru kun qaama keessatti seelonni 'Melanin' jedhaman omishamuu dhabuun uumama.


"Dhiigni yuunitii tokkoo hanga qarshii kuma shaniitti yeroon itti gurturame ture"

Dur namni dhukkubsatee dhiigni akka barbaachisu yoo itti himamu, namoonni dhukkubsachiisan baayyee rakkatu ture. Dhukkubsatoonnis dhiiga barbaacha asiifi achi yoo fiigan arguun kan barame ture. Kan kutatee gara baankii dhiigaa deemee ammoo namoota dhiiga kennuun lubbuu baraaruuf hiriisan ykn kanneen dhiiga keenannii maallaqa argachuun ittiin jiraatan (daldaltoota dhiigaa) akkasumas kanneen dhiiga warra barbaadaniifi kanneen kennan walitti fiduun keessaa  waa buufan hiriiranii araguu ta'a. Yeroon sunis lubbuu hambiisuuf dhiiga argachuun yeroo baayyee cimaa itti tureedha. Bara 1981 irraa kaasee yeroo 79'f dhiiga arjoomeera. Salamoon Bayana nama umuriin waggaa 54 yoo ta'u, gaa'ila dhaabbachuun ijoollee lamas godhataniiru. Tibba naannoo baankii dhiigaa Itoophiyaa Fannoo Diimaa Itoophiyaa jalatti buluutti daldalli dhiigaa garmalee  cimee tureetti, warra dhiiga gurgurachuuf hiriiran bira taruun bilisaan dhiiga arjoomaa turu dubbata. Dhimmoota akka dhiika arjoomu taasisanis akka ittaanu kanaan BBC'tti himeera. Mudannoo hamaa garuu barnoota gaarii Mudannoon inni jalqabaa tibba tola olaa ta'un  Fannoo Diimaa wayita ambulaansiirra hojjataa tureettidubartiin ulfi irraa bahe tokko hanqiina dhiigaatiin miidhamte tokko argeeti ture. Kan biraa ammoo, dubartiin biraa hospitaala keessatti sababiidhuma walfakkaataan dhiignishee hedduu dhagala'ee tokko dhiigni kennameefi lubbuunshee yoo baraaramu hubate. Mudannoowwan lamaan kunneen waggoota dheeraaf dhiiga akka arjoomuuf akka isa kakaasan dubbata. Hojjattoot baankkii dhiigaa akkuma Salamoon kana bara dheeraaf dhiiga arjoman dubbifne akka hubanneetti, dhiigni hanga kuma shaniitti gurguramaa ture. Wallaansaan dhiiga baatii sadii keessatti al tokkicha qofa kennamuun akka danda'aamu gorfamulleen, namoonni torbaniitti al sadii dhiigasaanii gurguratan jiraachu Obbo Salamoon ni dubbatu. Tibba naanawa Istaadiyoomiitti dhiigni gurguramaa tureetti kanneen dhiiga bitaniifi gurguran qofa osoo hintaane faddaaloonnis daldalicha keessa gahee qabu turan. "Daldala qotiyyoo fakkaata ture'' jechuun yaadata. Kunis egaa kan ta'aa ture tibba baankiin dhiigaa adeemsa bakka bu'iinsa dhiigaa hordofaa tureettidha jedhu. Dhukkubsataa tokkoof dhiiga hangasiitu barbaachisa yoo jedhamu, maatiin dhukkubsataa hanga jedhame sana kennu danda'an gara baankii dhiigaa deemuun dhiiga kennu. Bakka isaa ammoo baankichii gosa dhiigaa dhukkubsataaf barbaachisu hosipitaala dhukkubsataan ciiseetti ergaaf. Daldalli dhiigaa attamiin dhaabbatee? Bara ALI 2003 fi 2004tti alli baankii dhiigaa bitatootaa fi gurguurtoota akkasumas fadaaloota dhiigaatiin dhiphataa ture. Bara sana keessa ammoo hospitaaloonn babalataa turan. Fedhiin hospitaalotaa dabalaa dhufusaatiin gabaan dhiigaa attamiin akka baayyataa jiru kan hubate Ministirri fayyaa, baankii dhiigaa Fannoo Diimaa jala ture itti waamama isaa kallattiin waajjira miniteerichaa jala galachuun adeemsi jijjiraa dhiigaa akka hafu taasisee. Walii galattis wayita ammaa kanatti baankiiwwan dhiigaa 42 biyyattiitti argama. Isaan keessayis baankii dhiigaa damee Harariifi Jijigaa hanga harraatu adeemsa jijjiraa dhigaa akka hordofan aanga'oonni ni dubbatu. Dhiiga walitti qabamu keessaa harki lama sadaffaan Finfineedhaa yoo ta'u harki hafe tokko sadaffaan garuu kutaalee biyyaatti kan waliitti qabamudha. Namoota akka Obbo Salamoon dhiiga arjoomaniif galanni yaa gahuutii baankiin dhiigaa jijjirraa malee namoota dhiiga barbaadaniif bilisaan dhiiga kennaa jira. Obbo Yaaragaal Baankii Dhiigaa Biyyaaleessaatti Ittaanaa Daarektaraati. Haala arjomaa dhiigaa irratti fooyya'insii jiraatulleen ganaa baayyee akka hafu himu. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa lakkoofsa ummata biyya tokkoo dhiibba keessaa parsantaan tokkoo fedhiin dhiiga kan arjomu ta'u qabaata jedhulleen, haalli qabatamaan Itoophiyaa kanarraa kan fagaate ta'u himu. Haala kanaanis ummati Itoophiyaa miliyoona tokko fedhiin waggaatti ala sadii dhiiga yoo arjoome, dhiigni miliyoon sadii ni argama jechuudha. Haa ta'u malee wayita ammaatti baankiin dhiigaa waggaatti dhiiga kuma 100 qofaa walitti qabaa jira jedhu ittigaafatamtichi. ''Baayyee gadaanaarra jirra. Kun baayyee omaa miti,'' jechuun ibsa. Haa ta'u malee bara ALI 2010 akka fakkeenyaatti kaasuunnhirriinni dhiigaa mudate akka hinturree dubbatu. Hirrinni kan hinmudatiin waan hospitaalonni dandeetii isaanii gutuun hojjataa hinturreef jedhu. Gama biraatiin ammoo, hirriinni hinjiru jechuun, fedhiin dhiigaa hospitaalotaa gosa dhiigaafi baayyina barbaachisu hunda baankiin dhiigaa guuteera jechu akka hintaane  himuun, keessattuu gosti dhiigaa nagaativii (-) fi hirrinni pilaatineetii jiraachu ibsu. Dhiigoota (-) qabaniif yoo sababii adda addaatiin hirriinni mudatuutti gosti dhiigaa kennamuuf gosa dhiigaa 'O' dha. Hirrinni dhiiga akkasii kunis kan umamuu, lakkoofsi namoota dhiiga gosa akkasii qaban gadaanaa ta'usaatiin ta'usaatiifi dhiiga nama kamiifu kennamu waan ta'eefiidha. kana malees,  hospitaaloonni haala dirqamsiisaa qofa osoo hintaane dursanii gosa dhiiga dhukkubsattootaa qoruu dhabuun akkasumas 'O-' kennunsaanii hirriinni dhiigaa akka umamuuf gumaata taasisuu isaa dubbatu Obbo Yaaragaal. Hirriina dhiiga gosa O hiikuuf yaaduunis baankiin dhiigaa biyyaaleessaa ALI'tti Waxabajjii 2 bara 2011tti gareen arjoomtoonni dhiiga kanaa akka hundeeffamu kan taasifame yoo ta'u, namoonni dhiiginsaanii nagaativii (-) ta'ee fi 800 ol ta'an hubannoo cimsuuf guyyicha sana imala miilaa taasisaniiru. Dargaggeessi Xibabuu akkasuma waggoota 17n dura yeroo namoonni dhiiga arjooman waliin adeemuun ture akka diqqaatti ofiisaan dhiiga kennuu kan eergale. hanga ammaattis yeroo 38 kenneera. Gosti dhiiga isaa O- dha. Erga dhiigni isaa eenyumaafi akka ta'u hubateen booda takkaa arjoomuuf duubatti jedhee hinbeeku. Baankiin dhiigaas yoo hirriinni dhiiga gosa O- mudatu namoota bilbiluuf keessa tokko isadha. Inniifi hirriyoonni isaa gareen ta'uun wayita dhiiga arjoomuuf gara baankii dhiigaatti imalan faddaloonni karraarra dhaabachuun, maallaqa itti argachu ''osoo dandeessanu maaliif bilisaan kennitu'' jechuun akka isaan burjaajjeessan dubbata Xibabuun. Haa ta'u malees inniifi hiriyyaansaa maallaqa caalaa Tishartii Baankii Dhiigaatiin isaaniif kenname kan 'Ani arjoomaa dhiigaati. Arjomaan dhiigaa goota' jedhu uffachuun adabaabayiitti bahuun isaaniif ulfna caaluu akka ta'e hima. Haala kanaanis namoonni akka isaanii arjoomtoota dhiigaa ta'usaanii hubatan, akka maatii ykn firoota isaanii dhukkubsataniif kennaan gaafachaa turan. Haala kanaanis mudannoo hindagatamne akka qabu hima. Dubartiin ollaa tokko wallansi baqaqsanii yaaluu taasifamuuf hospitaala Minilik galanii, akka dhiigni barbaachisu itti himama. Haa ta'u malees ijoolleenis, obboloonnis dhiiga kennu sodaatu. Isaan booda Xibabuudhaan akka kennuuf maaloo jedhanii gaafatu. Dhiiga kennuun rakkina akka hinqabaannee fi isaani kennuu akka danda'an itti himamuus keennuuf waan sodaataniif, haadha isaaniif dhiiga kennuu hindandeenye. Dhumarrattis haadha isaaniif inni dhiiga akka kennu garuu itti aansee isaan arjoomtoota akka ta'aniif waadaa isaan galcheen. Innis haadha dhukkubsataniif dhiiga barbaachisu kenne. Haatiis ni  hafan. Xibabuunis maatii kana waliin firoome. Ijoolleen haadha kanaas hanga dhumaatti Xibabu waliin dhaquun dhiiga arjoomu akka barbaadan itti himan illeen dhummarratti dhiiga kennuu akka hindandeenye itti himan. ''Na dinqeen calise'' jedha Xibabuun haalicha yaadachuun. ''Namni tokko tokkoos yoo arjoome kan dhiigni isaa dhumu ykn kan dhukkubsatu itti fakkaata. Kaan ammoo hirriina dhiigaan qaba ykn gosa dhiiga kiyyaa hinbeeku jedha.'' Oggeessi laaboraatorii teknishiyaanii Fiqiruun dargaggeessa umurii 37tti. Bara 1995 irraa kaasees arjomaa ta'u dubbata. Gosti dhiigaa isaas O-dha. Gosa dhiiga isaa kanas kan hubata wayita warri Fannoo Diimaa dhiiga walitti qabuuf mana barnoota inni itti baratuutti argaman ture. waa'ee dhiiga rajoomu beekulleen garuu isa dura waa'ee gosa dhiigaa O- hin beeku ture. Daawiiti erga waa'ee gosa dhiiga isaa bare booda warri baandkii dhiigaa bilbilaniifis dhiisanis hanga ammaatti yero 38 dhiiga arjoomeera. Innis dhiigni arjoomu namoota biraa gargaaru danda'usaatti baayyee gammadaadha. Innis dhiiga arjomu danda'usaatti baayyee gammadoodha. ''dhiigni kiyyaa eenyufu ta'u akk danda'u nan beeka. Kanaafuu eenyumtuu yoo ittiin fayyee gammadoodha.'' Wayita dhiigni bakka bu'iinsaaf gaafatamaa tureettis namoota beekuufi hinbeekne hedduuf kenneera. Haala kanaanis mudannoowwan heeddu yaadata. Innis dhiiga barbaadamaa isaa bilisaan arjomuuf irra dedebiin yoo dhaqu, dhiigni garuu naannoo Isaatiyeemiitti hanga birrii kuma shaniitti gurguramaa turu yaadata. Maallaqichi kan nama hawwisiis iulleen  fayyaa ta'anii hojjatanii argachuu osoo danda'amu warra hojjachu hindandeenye lubbu baraaruun bu'aa hunda caalu akka ta'e dubbata. ''Namni dhiiga dhabuun du'u suun osoo obbolleessa, haadha ykn abbaa kiyya ta'ee jedhee yaada ta'ee namni dhiiga gurguruufis ta'e dalaluuf hinyaadu ture,'' jedheera.


Dhiiga Arjoomuu: Ilaalchoonni dhiiga arjoomuurratti jiran maal fa'aadha?

Namoonni fayyaa yoo qabaatan dhiiga arjoomuu ni danda'u jedha Dhabbanni Fayyaa Addunyaa. Akkeekachiisoonni muraasni kan namoonni dhimma kanarratti akka ilaalchaa garagaraa akka qabaatan kan godhu ni jiru. Kunneen muraasa isaaniiti. Namoonni foonii hin sooranne dhiiga hin arjooman Ilaalachi kun waa'ee albuuda Ayiraniirratti kan xiyyeeffatu- kunis immoo qabiiyyee dhiigaa keessaa isa murteessadha. Yaaddoon namootaa immoo gosoonni nyaata kuduraafi muduraa hammi qabiyyee Ayiranii isaanii xiqqaadha kan jedhudha. Ta'us garuu nyaata madalawaa gahaa yoo nyaatan hamma aayiranii gahaan qaama keessaan keessa ni jiraata. Dhiigni keessan hanqinna Ayiranii qaba taanan nageenyummaa keessaniif dhiiga arjoomuu hin dandeettan. Biyyoonni hedduun qorannoo heemoogiloobiinii erga gaggeessanii booda namoonni hanqinna dhiigaa qaban dhiiga arjoomuu hin danda'an. Tumaan qaamaa akka hin arjoomne dhorka Dhorkamiinsi tokkoolle hin jiru, ta'us garuu turtiin tuumaa hojjachiifachuu yookiin doktaar ilkaanii bira deemanii ilaallamuuniifi dhiiga arjoomu giddutti. Dhabbanni Fayyaa Addunyaa namni tumaa erga hojjichiifatee ji'a jahaa, kutaa qaama erga waraannatee sa'aatii 12fi yaala ilkaanii erga godhatee sa'aatii 24 booda kan dhiiga arjoomuu danda'u jedha. Yoo si dhukkubbe, ulfa, daa'ima ykn maanguddoo taatee arjoomuu hin dandeettu Inni kun dhugaadha. Namoonni vaayirasiin HIV/AIDS qaama isaanii keessatti argamu, dhukkubsataan dhibee tiruu, fanxoo, daranyoo sombaafi dhukkusatoonni dhibee daddarboo qaban arjoomuu hin danda'an. Dhiiga arjoomuuf dhibee kamurraa erga fayyitanii yoo xiqqaate torbee lama turuu qabdu. Qoricha farra baakteeriyaa fudhachaa turtan yoo ta'e immoo qoricha fudhatanii xumurtanii torbee tokko guutuu qabdu. Akkaataan qoricha booda dhiiga arjoomaan biyyaa biyyatti garaagarummaa qaba. Haati ulfa taate, kan hoosiistu yookiin yeroo dhihoo deette yookiin ulfa baasitte hamma hammi aayiranii qaamaa ishee sirratutti yeroo muraasa eeguu qabdi. Laguun garuu dhiiga arjoomuu nama hin dhorku. Dhiiga arjoomuuf umuriin gad aanaan wagga 16. Kunis immoo hayyamummaa daa'ima dhiiga arjoomuu seera biyyootarratti hundaa'a. Ga'eessotaaf fiixeen umurii jirachuu baatus biyyoonni hedduun garuu umurii 60-70 keessa ta'uu qaba jechuun seera qabu. Namoota yeroo jalqabaaf arjoomuuf garuu haal dureewwan heddu jiru keessatiyyuu biyyoota haalli jireenya isaanii gad aanaa ta'e. Barmaatilee "rakkoo fidan" Jireenyi mataasaan rakkoodhaan kan guutamedha. Rakkooleen kunneen dhiiga arjoomurraa isiin dhorkuu danda'u. Akka Dhabbanni Fayyaa Addunyaa jedhutti, amaloonni akka waahila saal-qunnamatii heddu qabachuun wal qunnamtiidhaaf qarshii kaffalluun yookiin fudhachuun yookiin dhirroonni dhiira waliin wal qunnamtii saalaa gochuun dhiigaa arjoomuurraa nama dhoorkuu danda'u jedha. Biyyoonni hedduun namoota haalota kanneen keessatti hirmaatan arjoomuurraa ni dhorku. Ta'us garuu mirga isaanii sarbuudha jedhamee waan ilaallamuuf arjoomuu ni danda'u ta'a. Dhiigni keessan hin dhumatu Namoota umurii giddu galeessa keessatti dhiiga liitira 5'ttu qaama isaanii keessatti argama. Kunis ulfaatinna qaama isaaniirratti hundaa'a. Dhiigni arjoomamuu giddu galeessan ml 500n. Namoonni umurii giddu galeessa fayyaa qaban eega dhiiga arjoomanii booda sa'aatii 24-48 keessatti dhangala'aa dhaban san deebi'anii ni argattu. Walumaa galatti, yoo... ...dhiiga arjoomuu ni dandeettu.


Abbaan qabeenyaa Awustiraaliiyaa Yukireen deebisanii ijaaruuf dolaara biliyeena 26 'nan sassaaba' jedhe

Abbaan qabeenyaa Awustiraaliyaa, Andiriiwu Foorast jedhaman, Yukireen deebisanii ijaaruf kan oolu dolaara biiliyeena 25 akka kennu beeksise. Abbaan qabeenyaa kun biliyenaara kan ta'e oomisha albuudaa irratti hirmaachudhaan. Innii fi haatii manaa isaa dolaara miliyeena 500 yoo gumaachan, qindeessitoonni sagantaa kanaa dolaara biliyeena 100 walitti qabuu danda'u jedhame. Dhaabbanni Ukraine Green Growth Initiative jedhamu Andiriiwu bu'uuraalee misoomaa ijoo ta'an kanneen akka anniisaa fi neetwoorkii telekoomii irratti dursee akka xiyyeeffatu beeksise. Pirezidaantin Yukireen Voloodmir Zeleniskiin yaadicha fudhataniiru. "Carraa kanatti fayyadamnee waan Raashiyaan barbadeessite bu'uuraalee misoomaa ammayyaa, magariisa fi dijitaala ta'een bakka buusna," jedhan Zeleniskiin.  Fandii kana sassaabuu irratti abbaan qabeenyaa beekamaan Andiriiwu Foorast ji'a Bitootessaa irraa eegalee Joo Baayidan, MM UK duraanii Booris Joonsan pirezidaantii Gamtaa Awurooppaa waliin mariyachuu beeksise. "Madda anniisaa nikularii kan cileedhan hojjatu kan ammayyaa fi anniisaa magariisan bakka buusuf Pirezidaant Zeleniskiin carraa kanatti fayyadamuu barbaada," jedhuun BBC'tti hime Andiriwu. Itti dabaluunis, "Loltoonni Raashiyaa lafa Yukireen gadi dhiisanii akkuma bahaniin maallaqni kun gadi ni lakkifama" jedhe. Andiriiwu Foorast qabeenya guddaa kan horate albuuda baasuu irraa yoo ta'u yeroo dhiyoo as garuu hojii omisha isaa teknolojii kaarbonii hir'isuu fi anniisaa magariisa irratti fuulleffateera. Raashiyaan Yukireen weeraruu irraa kan ka'e bu'uuralen misoomaa Yukireen hedduun manca'aniiru. Yeroo dhiyoo as ammoo Raashiyaan buufata humna ibsaa dabalatee bu'uuraalee anniisaa irratti  xiyyeeffachuun haleellaa gaggeessun ishee biyyaattii heddu kasaarsera. Ministeerri Muummee Yukireen Denys Shmyhal ji'a Adoolessaa keessaa biyyattiin waraana irraa bayyanachiisuf dolaara biliyeena 750 barbaachisuu mala jedhan. Kana keessaa ammoo dolaara biliyeena 100 kan ta'u kallattiidhan miidhaa bu'uraalee misoomaa irra gaheedha jedhan. Raashiyaan miidhaa waraanaa Yukireen irraan geessef beenyaa akka kaffaltuuf torban kana keessa hawaasni addunyaa gaafataa turan. Kuni garuu Raashiyaa baay'ee aarse. Korri Walii Galaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii (UN) Raashiyaan Yukireen irratti badii raawwatteef beenyaa akka kaffaltu sagalee caalman murteessee ture. Murteen UN kuni mallattoodhumaafi malee dhaabbatichi humna ittiin hojiirra oolchu hin qabu kan jedhanis jiru.


Daa’imni biliyoona 8ffaa dhalateera, kan 5ffaa, 6ffa fi 7ffaa eenyu turan?

Baayyinni ummata addunyaa kanaa biliyoona saddetii guutuu isaa Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii (UN) beeksiseera. Waggaa 11 dura ture baayyinni ummata addunyaa biliyoona torba kan guute. Baayyinni ummata addunyaa jaarraa 20ffaa walakkaa lamaffaa baayyee saffisaan guddacha tureen booda, amma garuu suuta guddachuu eegaleera. Baayyinni uummata addunyaa biliyoona sagal guutuudhaaf amma waggoota 15 itti fudhata. UN baayyinni uummata addunyaa hanga bara 2080tti biliyoona 10 guuta jedhee hin eegu. Addunyaa irratti uummata sirriitti lakkaa’uun rakkisaadha waan ta’eef kan UN baasu waggaatti ykn wagga lamatti malee bahuu hin danda'u. Haata'u malee, Sadaasa 15  kan baayyinni ummata addunyaa biliyoona saddet itti darbe kana sirriitti kan tilmaamedha. Waggoota darban keessa, UN daa'imman lakkoofsi ummata addunyaa biliyoona shan, ja'aafi torba guutuu agarsiisan filateera. UN daa'imman kunneen yeroo dhalatan baayyinni ummataa shan, ja'afi torba guutuu isaa ittiin agarsiiseera. Kanaaf, seenaan daa'imman kanaa waa'ee lakkoofsi ummataa guddachuu maal nutti himuu danda'aa? Maateej Gaaspar bara 1987 keessa dhalatee daqiiqaawwan muraasaan booda ifti kaameraa suura isa kaasu fuula isaarratti 'balac... balac' jedhaa gurmuun namoota siyaasaa ammoo haadha isaa ciniinsuun dadhabdeetti marsaniiru. Aanga'oota deessuufi daa'imashee marsanii turan keessaa qondaalli UN Biriitish Aleks Maarshaal garee kutaa wallaansa haadhotii qarqara magaalaa Zaagreb keessa jirtu  kana akka waa yaadatan ija dura buuse. "Amma lakkoofsi uummata addunyaa bara 1987 keessa biliyoona shan darba jennee kaawwanneerra.  Guyyaan kun ammoo Adoolessa 11 irra ture. Guyyattii kana addatti uummata addunyaa biliyoona shan guute kana moggaasuun ittiin yaadachuuf murteessan," jedha qondaalli UN Biritish irraa ta'e kun. Yaada kana qabatee yeroo ogeessota dhimma uummataa UN irratti hojjetan bira deemetti isaan yaada kana ilaalchisuun guddoo dheekaman. Namoonni hin baratiin maal akka hojjechaa jirru hin beekan jechuun nuuf ibsan. Daa'imman baayyee keessaa tokko qofa filachuun nurra hin jiru." Waan fedhe ta'us garuu raawwataniiru. "Dhimmichi lakkoofsichaaf [lakkoofsa baayyina ummataaf] nama bakka bu'u filachuudhumadha," jedhe. "Achumaan Barreessaan Olaanaa UN guyyaa sana akka ta'u gochuun achumarraa kaasee itti9 fufe." Waggaa 35 booda daa'imni dhalachuun isaa baayyinni uummata addunyaa akka biliyoona shan guutu taasise kabaja guyyaa sana taasifame dagachaa dhufeera. Akka fuulli Facebook isaa agarsiisutti namni kun Zaagreb keessa jiraata. Gaa'ela ijaarratee ogummaa Keemikaal Injiiinaringiitiin hojjechaa gammachuun jiraachaa jira. Haata'u malee, seenaa isaa kana ilaalchisuun gaaffiifi deebii BBCn gaafate hin fudhanne. "Dhugaadha, ani isa hin komadhu. Cidha miidiyaa guyyaa dhaloota Metaaj  jalqabaa sana nan yaadadha Erga fuyyaa sanaatii, uummata addunyaa kanaarraatti namoonni biliyoona sadii dabalamaniiru. Haata'u malee, waggootan 35 itti aanan garuu biliyoona lama qofa dabala.  Kana jechuun baayyinni uummataa akka kanaan duraa dabaluun xiyya dagalee ol dabalaa deemu osoo hin taane dagalee ciisaa ta'e agarsiisa. Magaalaa Dhaakaa, Baangilaadish keessatti Saadiyaa Sultaanaa Oyishee irbaataaf ddinicha qoncisuun gargaaraa yoo jirtu mullatti. Mucaan kun amma umuriin ishee waggaa 11 guuteera. Umurii ishee kanaan alai ijoollee waliin burraaqxee yeroo itti taphattu ture garuu haati ishee ko'eeyyii waan ta'aniif isaan gargaaruun dirqama itti ta'eera. Maatii mucayyoo kanaa weerara koronaavaayirasii hordofee hojiin daldalaa isaanii qaaccaa gurguruu waan jalaa qabbanaa'eef gara amma jiran kanatti godaanuuf dirqamaniiru. Bakka amma jiran kanatti jireenyi foyyee waan qabuuf maatiin ijoollee durbaa isaanii sadan barsiifachuu ni danda'u. Oyisheen ijoollee maatii kanaatiif ishee quxisuudha. Bara 2011 keessa dhalachuun daa'imman addunyaa biliyoona torbaffaa keessaa tokko jedhateetti. Haati Oyishee maaltu ta'uuf akka ture waan beektu hin qabdu ture. Guyyaa sana akka da'uuf jirtullee quba hin qabdu ture. Oyisheen halkan waariitti daqiiqaa tokko yeroo darbu dhalatte. Yeroo dhalatte sana garee hojjetoota TV fi aanga'oota naannichaan marfamtee gara addunyaa kanaa dhufte. Maatiin waan ta'e kanan waan dubbatanitu jalaa bade garuu hedduu gammadaniiru. Abbaan Oyishee dhiira argachuuf hawwaa ture amma garuu intala qaruufi cimtuu sadaffaa argate kanatti guddaa gammada. Intalli isaa angafti amma barattuu yunivarsiitii. Oyisheen ammoo doktora ta'uudhaaf hawwii qabdi. "Amma xiqqoo miilli keenya wal hin qixxaanne. Weerarri koronaavaayirasii jiruu xiqqoo rakkisaa taasiseera. Haata'u malee, hawwiin ishee akka dhugoomuuf waanan danda'u hunda nan godha." Erga Oyisheen dhalattee as qofa uummata Baangilaadish qofatti miliyoona 17 kan ta'utu dabalame. Kun uummanni addunyaa kanaa garamitti akka deemaa jiru hubachuudhaaf murteessaadha. Baangilaadish biyya lakkoofsi ummataa saffisaan dabalu keessaa turte. Yeroo dhiyoo as garuu Baangilaadish dabalatee biyyoonni lakkoofsi ummataa baayyinaan keessatti dabalan hanga tokko hir'ataa dhufeera. Erga Oyisheen bara 2011 dhalatteen as addunyaa irratti wantonni hedduun jijjiiramaniiru.  Jijjiiramni kun ammoo ogeessota dhimma ummataa irratti hojjetan ajaa'ibsisuu itti fufeera. Amma da'umsi gadi bu'aa jira. Daa'imni biliyoona 6ffaa ta'uun dhalate Adnaan Melviich biyya waggaa 50 keessatti walakkaan hir'atu keessa jiraata. Ogeeyyonni dhimma ummataa lakkoofsi daa'imman dubartiin Kooriyaa Kibbaa argattu tokko giddu-galeessaan 0.81tti gadi bu'uun guddoo isaan rifachiiseera. "Hanga kamitti gadi bu'uuf deemaa? Kun nuuf gaaffii guddaadha." Kun gaaffii biyyoonni caalaa itti rakkachaa jiran ta'aa jira. Namoota biliyoona tokko dhalatan walakkaa ta'an biyyoota addunyaa saddet keessaa kan dhufan yoo ta'u, hedduun isaanii Afrikaarraati. Biyyoota hedduu keessatti lakkoofsi daa'ima argachuu dubartii tokkotti giddu-galeessaan daa'ima 2.1tti gadi bu'a. Lakkoofsi kun kan akka baayyinni ummataa itti fufu kan taasisudha. Biyya Bosiiiniyaa kan baayyinni ummataa akka malee gadi bu'aa jiru keessaa namni umuriin isaa wggaa 23 ta'e Adnaan Meviich waa'ee kanaa hedduu yaada. "Namni qe'eetti hafii warra soorama bahan gargaaru dhibuuf deema. Dargaggeessi biyya gadhiisaa jira." Ikonoomiksiin Maastersii kan qabu Adnaan, yeroo ammaa hojii barbaadaa jira. Hojii hin argatu taanaan garuu gara biyyoota Gamtaa Awurooppaa (EU)tti deemuun isaa hin oolu. Akkuma biyyoota Awurooppaa bahaa kaan biyyi isaa hanqina daa'ima dahuufi godaansaan miidhamteetti. Adnaan haadha isaa Faaxumaa waliin Saarjevoo keessa jiraata. Haati isaa kun yeroo inni dhalatu yaadannoo adda ta'e qabdi. "Yeroo sanatti wanti hin baramne tokko ta'uuf akka jiru hubadheen ture. Doktoroonniifi narsoonni na marsan, maalti ta'uuf akka ture garuu kanan himu hin qabu," jetti Faaxumaan. Yeroo Adnaan dhalatetti Barreessaan Olaanaa UN Kofii Aanaan  daa'ima kana biliyoona sa'affaa godhee cuubuuf (moggaasuuf) achitti argameera. "Ani baayyee dadhabeen ture. Maaltu akka natti dhaga'ame hin beeku," jechuun kokkolfaa waan yaadattu dubbattu. Adnaan daa'ima biliyoona ja'affaa ta'ee dhalachuun isaa guyyaa dhaloota isaa akka hiriyyoota isaa keekii qopheeffatee hiriyyootaan marfamee osoo hin taane aanga'oota UN suufii uffataniin marfamee akka ta'u isa godheera. Kana malees, yeroo umuriin isaa waggaa 11 carraan kun taphataa kubbaa miilaa jaallatu Kiristaanoo Ronaaldoo Riyaal Maadiriid deemee arguu danda'eera. Waggaa 23 keessatti uummanni biliyoona lamaan guddachuun isa ajaa'ibeera. "Kana jechuun salphaa miti. Dacheen keenya miidhaduun kun garamitti akka deemtu hin beeku," jedha.


Yukireen midhaan alatti akka eergituuf Raashiyaan waliigalte - Tarkiiye

Yukireen Galaana Guraacha (Black Sea)tti fayyadamuun midhaan biyya alatti akka eergituuf Raashiyaa waliin waliigaluu Tarkiiyen ibsite. Waliigalteen kun Jimaata Yukireen, Raashiyaa, Tarkeey fi Hogganaa UN Antoniyoo Guteeraas gidduutti Istaanbul keessatti taasifame. Erga Raashiyaan Guraandhala 24 irratti Yukireen weerartee booda, sababa hanqina midhaan Yukireeniin addunyaa irratti namoonni miiliyoonaan lakka’aman beelaaf saaxilamaniiru. Weerarri kun gatiin nyaata akka haalaa dabalu taasiseera, kanaaf waligalteen buufataalee doonii Yukireen dhorkamanii turan banuuf taasisame bayyee barbaachisaadha. Midhaan toonii miiliyoona 20 (kg biiliyoona 18) ta’u man-kuusaalee magaala Odesaa kessatti danqamee jira. Ministeerri haajaa alaa Yukireen mariin marsaa biraa midhaan dhorkame gadhiisuu irratti UN’niin hogganamuu Jimaata Tarkeey keessatti akka gaggeefamuu fi waligalteenis ‘mallatteefamuu akka danda’u’ mirkaneessaniiru. Ta’us garuu Miseensi Paarlaamaa Odeessaa Odesa Oleksiy Honcharenko waa'ee waligaltichaa irratti of eggannoon jiraachu akka qabu BBC Radio 4'tti himan. “Hanga ammaatti waligaltee hin qabnu,“ jedhan Oleksii Honcharenkoo BBC’tti yoo himaniitti. “Nuti tasumaan Raashiyaa hin amannu. Kanaaf hanga bor murtee dhumaarra ga’amuttii fi Raashiyaa irraa mormiin wayii fi jijjiramni dhumarratti taasifamu akka hin jiraannee hanga baruutti mee haa turru.” “Boru waliigaltee ni qabaanna, Raashiyaanis sana ni kabajdi abdii jedhuun nan tura.” Wajjirri mootummaan US waligaltee UN’n durfame kan simateera, ta’us garuu xiyyeeffannoon isaa Raashiyaan waliigalticha hojiirra akka oolchistu taasisu irratti ta’an jedheera. “Jalqabumayyu haala akkanaa keessa seenuu hin qabnu ture. Kun murtee beekaa Federeeshiniin Raashiyaa nyaata akka meeshaa waraanaatti fayyadamuuf taasisedha,” jechuun dubbii himaan waajjirichaa Need Piraayis. Dippiloomatooti akka jedhanitti karoorri kun kan armaan gadi of keessatti qabata: Waligalteen kun dabalataanis, Raashiyaan akka midhaanii fi xa’oo karaa Galaana Gurraachaan sochooftuuf kan gargaarudha. Waliigaltee midhaani kan dhugoomsuuf UN fi Tarkiin ji’oota lamaaf hojjechaa turaniiru. Raashiyaan buufataalee doonii Yukireen dhorkuu ni haalti- Yuukireen galaana keessa boombii keessi jechuun himachuun, qoqqobiin biyyootii lixaa ammo gabaa alaa ishee akka harkifachiise himatti. Yuukireen garuu humna waraana galanarraa RAashiyaa akka midhaanii fi waan biro gara alaatti hin deemneef dhorkaniiru jechuun, humnootiin Raashiyaa qonnaan bultoota Yuukireen irraa midhaan hataniiru jechuun himateetti. Yoo waliigalteen kun akka karoorfametti adeeme, kun erga weerarri eegalee as walii galtee Raashiyaa fi Yuukireen giddutti taasifamu isa jalqabaa ta’a. Kan dura hidhamtoota wal geeddaruun yoo jiraatus, waligaltee dhuukasa dhabuu irra ga’uun fagoo fakkaata. “Walidhaliin gurgurtaa midhaani, kan nageenya nyaataa addunyaaf baayyee barbaachisaa ta’e, Istaanbul keessatti  bakka Pirezdaantiin TArkii Riseep Tayiip Erdogaan fi hoogganan UN Guteeras bakka jilli Yukireen fi Raahsiyaa jiranitti gaggeefama,” jechuun dubbii himaan Erdogaan, Ibraahim Kaliin ibsaniiru.


Yukireen midhaan hangamii gabaa addunyaaf dhiyeessiti?

Raashiyaan waliigaltee Yukireen buufataalee ishee Galaana Gurraacha irraa midhaan biyyoota biraatti akka ergituuf waliigalamee diiguu beeksifteetti. Waliigaltichis Adoolessa darbe keessa ture akka dooniiwwan Yukireen miidhaaniifi nyaatawwan gara biraa buufataalee Yukireen irraa karaa sararawwan nagaatiin Galaana Gurraacha keessaan addunyaa kaanitti akka geessaniif kan waliigalamee ture. Dooniiwwan sararichatti fayyadamu kan itti fufan yoo ta'u, garuu ammoo labsiin Raashiyaa gatiin nyaataa addunyaa akka dabalu taasise. Erga Raashiyaan Yukireeniin weerarteen booda, humni galaanaa ishee buufataalee Galaana Gurraachaa Yukireen irra dhorkaa kaa'an. Kanaanis midhaan toonii miiliyoona 20 nyaataaf wantoota oolan kan biraa kan akka boqqolloo fi zayita suufii alatti ergamuuf ture akka danqamu taasise. Sababii Yukireen biyya addunyaa kanaa midhaan ergan keessaa tokko taateefu, kunis addunyaarratti gatiin nyaataa akka garmalee dabalu taasise. Haata'u malee, qaamoleen lamaan waliigaltee Galaana Guraachaa Adoolessa 22 mallatteessuun, sarara doonii nagaatiin akka imalamuuf hayyama kennee ture. Dooniin jalqabaa Yukireen irraa Hagayya 1, 2022 ka'uun, hanga Onkololeessa 28'tti nyaanni toonii miliyoona 9.3 ol karaa Galaana Gurraachaatiin biyyoota biraatti ergamuu Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii beeksiseera. Fulbaana keessa, Yukireen karaa Galaana Gurraachaatiin miidhaan toonii miiliyoona afuri ergitee jirti. Weerara Raashiyaatiin dura, ji'atti toonii miiliyoona shanii fe'aa turte. Sababiiwwan al ergiin rakkisaa akka ta'u gumaachan keessaa tokko kaampaaniiwwan hedduun doonii fe'umsaa isaanii gara Galaana Gurraachaatti erguuf diduu isaaniiti. ''Ammalleen dooniin isaanii akka fanjiin hin dhahamne ykn Raashiyaan akka hin haleellee soodaataa jiru,'' jedhu Deeviid Ostilar. Raashiyaan Sambata darbe waliigalticha diiguufi dooniiwwan Yukireen buufataalee irraa akka dhorkaman beeksifte. Haata'u malee, dooniiwwan miidhaan nyaataa fe'atanii turan Wiixata irraa kaasee imala isaanii eegalan.  Midhaan muraasni kallattiidhaan biyyoota hiyeeyyii addunyaatti kan ergaman yoo ta'u, kaan ammoo UN'tti sagantaalee deeggarsa namoomaa jalatti gara biyyoota ummanni balaa beelaa irratti argamuutti ergama. Nyaanni muraasni kallattiidhaan biyyoota hiyyeeyyii addunyaatti kan ergaman yoo ta'u, kaan ammoo UN'tti sagantaalee deeggarsa namoomaa jalatti gara biyyoota ummanni balaa beelaa irratti argamuutti ergama. Haata'u malee irra caalli ala ergii midhaan Yukireen baatiiwwan sadan darban keessaa Ispeen, Chaayinaa, Tarkii, Xaaliyaaniifi Neezarlaandiitti akka ergamu odeeffannoon UN ni mul'isa. Waraanichaan dura irra caalaa qamadii Yukireen kan galchaa turte Masirii, Indoneeshiyaa fi Baangalaadishi turan. UN akka Fulbaana keessa jedheetti miidhaan %30 gadii ta'u biyyoota galii gadaanaatti yoo ergamu, %44 ammoo gara biyyoota guddataniitti ergame. Haata'u malee, al ergiin nyaataa Yukireen deebii'uunsaa ammoo gatii nyaataa idil-addunyaa akka gadi bu'uuf akka gargaaree dhaabbannii Nyaata addunyaa (FAO) ragaa isaa Adooleessaa -Onkololeessa jidduutti mul'iseera.  Raashiyaa fi Yukireen karaa Odeessaa fi buufataalee ollaa lamaatiin gara Istaambuliitti akka geessaniif Turkiye waliin waliigaltee mallatteessan. Dooniiwwan Yukireen miidhaan fe'aniis sararawwan humnoota Yukireeniin fanjiidhaan marfaman keessa bahaa galaa jiru. Tarkiin ammoo haaluma waliigaltee Raashiyaa waliin galteetti dooniiwwan meeshaa waraanaa akka hinfeenee hojii sakkatta'insaa raawwatti. Waliigaltichi guyyoota 120 booda walakkeessaa Sadaasa keessaa ni dheereffama jedhamee abdatamaa ture. Raashiyaan sababii 'nageenyummaaa sarara Galaana Gurraachaaf wabii hin qabu' jedhu kaasuun, daandii Galaana Gurraachaa dhorkitee jirti. Haata'u malee, dooniiwwan erga Yukireen, Tarkii fi UN dhaabbiilee dooniif wabii kennaniin booda sararichatti fayyadamuu itti fufaniiru. Haata'u malee, guyyaa jalqabaa Raashiyaan itti ibsa baafteetti, gatiin qamadii addunyaa battalumaan dhibbantaa shaniin yoo dabalu, kan boqqolloo ammoo dhibbantaa lamaan dabale. Daldaltoonni hedduunis Raashiyaan Galaana Guraacha cufuudhaaf tarkaanfii dabalataa fudhachuu dandeessi jechuun miidhaan bitanii kaa'aa akka jiran amanama.


Sudaan Kibbaatti qarqaarsi UN dhaabbachuu hordofee beelaan lubbuun namaa darbe

Sudaan Kibbaatti guyyoota lamaan darbanitti daa'imman lama dabalatee lubbuun namoota sadii hanqina nyaataan darbe. Kunis kan tahe kutaa biyyaa kaaba biyyattiitti argamtu Warrap jedhamtutti ennaa tahu, oduun kan dhagahame gargaarsi nyaataa UN irraa dhaabbachuu isaa hordofeeti. Anga'aan Sagantaa Nyaata Addunyaa (WFP) tokko BBCf akka mirkaneessanitti, dhaabbanni isaanii guutuu biyyattiitti nyaata raabsuu dhaabeera. Qarqaarsa isa dhumaas torban tokkoon dura raabsuu himan. Kunis uummata biyyattii %60 ol tahu beelaaf akka saaxilamu taasiseera. Kanaanis gariin biqiltoota bishaan keessa margan (water lillies) fi biqiltuuwwan kaan akka sooratan taasisaa jira. WFPn jalqaba ji'a dabre keessa hanqina bajataa cimaarraa kan ka'e, kanneen deeggarsi isaan barbaachisuuf raabsaa nyaataa taasisu akka dhaabu himee ture. Ibsa Waxabajjii 14 gubbaa baaseen ''qarqaarsa nyaataa dhaabuun dura filannoowwan jiran hunda ilaalleera,'' jechuun, 2021 keessa qarqaarsa taasisu walakkaan hir'isuusaa hime. Kanaanis maatiin nyaanni dhiyaachaa tureef akka xiqqeessu taasisuusaa ibse. Dhaabbanni UN kun ''2022 keessa namoota hanqina nyaataaf saaxilaman miiliyoona jaha qarqaaruuf,'' dollaarri Amerikaa miiliyoona 426 na barbaachisa jedheera. Haa tahu malee sababa arjoomtonni xiyyeeffannoo isaanii gara waraana Raashiyaafi Yukireenitti deebisaniif, maallaqni barbachisu kun argamuu hin dandeenye. Waldhibdee kanaan gatiin nyaataafi boba'aa akkaan kan olka'e oggaa tahu, dhaabni UN kun nyaata barbaachisu bituuf guddoo rakkate. Gatiin meeshaalees %100 siqutti kan dabalan ennaa tahu, kunis cancalli dhiyeessii addunyaa waraana kanaan danqamuu isaatiin jedhameera. Kanarra darbees Sudaan Kibbaatti haalicha kan hammeesse, waqtii afur walitti aansuun rooba cimaa mudateen, manneenii fi oyiruun lolaan manca'an - kuma kudhaniin kan lakka'manis qe'eerraa buqqise. Biyyattii addunyaarra umurii xiqqaa qabdu kana keessatti, kutaaleen biyyaa hedduun biroo hongee fi walitti bu'insi hawaasa gidduu uumamu isaan yaaddeseera.


Lakkoofsi uummata Indiyaa kan Chaayinaa caalufi, kan addunyaa bil.8 seenufi

Indiyaan bara dhufu biyya addunyaa lakkoofsa uummataa hedduu qabaachuun tokkoffaa taati, uummata biiliyoona 1.4 qabaachuun kan Chaayinaa caaltuuf jirti. Akka ragaa UNtti lakkoofsi uummataa Sadaasa dhufu kana biiliyoona 8 ga'a. Garuu akkaataan guddina lakkoofsa uummataa akka kanaan duraa saffisaa miti. Lakkoofsi uummataa akkaataa bara 1950oota keessa tureen dabalaa hin jiru kan jedhu UN, haala sanatti kan deebi'u naannoo bara 2080oota keessa ta'uu ibse. Bara sanatti lakkoofsi uummata addunaa biiliyoona 10.4 ga'a jedha UN, ogeeyyiin lakkoofsa uummataa qo'atan ammoo addunyaan bara 2080 durayyuu uummata biiliyoona 10.4 qabaachuu dandeessi jedhu. Waggoota 30 dhufan keessatti daballiin lakkoofsa uummata addunyaa mul'atu garri caalu biyyoota saddeet keessatti mul'ata. Isaanis Rippaablika Dimokiraatawaa Koongoo, Masrii, Itoophiyaa, Indiyaa, Naayijeeriyaa, Paakistaan, Filippiinsi fi Taanzaaniyaadha. Akkaataan lakkoofsi uummataa itti deemu kun  biyyoota guddatan keessatti ammoo hir'ataa jiraachuun mul'ateera. Giddugaleessaan haati tokko daa'imman 2.1 qabdi jechuudha. Biyyoota hedduu keessatti hanga bara 2050tti lakkoofsi uummataa dhibbeentaa tokkoon gadi bu'a. Baay'ina daa'imman dhalataniin addunyaarraa dhumarra kan jirtu Chaayinaan bara dhufurraa eegalee lakkoofsi uummatashee akkaan akka gadi bu'uu danda'u ibsitetti. Yeroo ammaa Chaayinaa keessatti dubartiin tokko giddugaleessaan daa'imman 1.15 qabdi. Biyyattii keessatti erga seerri maatii tokkoof daa'ima tokko qofa jedhu bara 2016 ka'uun daa'imni lamaa fi isaa ol eeyyamamee lakkooofsi uummataa hir'isuu hin dhiisne.


Waraanni deebii’e ka’e naannicha akka hin jeeqine dhaabachuu qaba jedhe Komishiniin Mirga Namoomaa UN

Komishiniin Mirga Namoomaa idil-addunyaa kan sarbamoota mirga namoomaa waraana Itoophiyaa keessa adeemuu qoratuufi Mana Maree Nageenyaa Mootummoota Gamtomaniin hundeeffame, waraanni Kaaba Itoophiyaa deebii’ee eegale biyyoota naannoo akka hin jeeqneef tarkaanfiin fudhatamu qaba jechuun akeekkachiise. Komishinichi nageenya lammiilee mirkanneessuu fi waraanichi caalaa babalachuun naannicha akka hin jeeqneef manni maree nageenyaa UN tarkaanfii akka fudhatuuf gaafate. Komishinichi ibsa kaleessa Fulbaana 7, 2022 baaseen, manni marichaa haaluma chaartarii nageenya lammiilee mirkanneessuufi walitti bu’iinsa naannicha keessa babalachuun caalaa jeequu danda’u to’achuuf baaseetiin tarkaanfii akka fudhatu gaafate. Kana malees waraanichi yaaddoo gara biyyoota biraatti babalchuu akka itti uumees ibseera. Haaluma yaaddoo waraanichi nageenyaa fi tasgabbii naannicha irratti qabaatuun, Manni Maree Nageenyaa UN atattamaan dhimma Itoophiyaarratti mari’achuun murteessuu haala gaariin akka ilaalu ibseera. Yaaddessaa tahuu dhimma kanaa tilmaama keessa galchuun manni marichaa haalota Itoophiyaa fi Afrikaa ajandaa ijoo gochuun akka itti fufsiisu koomishinichi yaadachiiseera. Lolli mootummaa Itoophiyaa fi TPLF gidduu akka haaraatti jalqabuun akka isa yaaddesse kan hime ibsi koomishinichaa loltoonni Ertiraas waraana kana irratti hirmaataniiru jedheera. Koomishinichi qaamoti wal-waraanan lola akka dhaaban, dirqama namoomaa seerri addunyaa ajaju akka kabajaniifi waraana kana nagaan goolabuuf mariitti akka dacha’an irra deddeebiin waamicha dhiyeesseera. Labsii dhukaasa dhaabuu booda baatii shaniif waraanni gabii argatee ture, Hagayya 18/2022 A.L.I deebi’ee jalqabe, adda garagaraa irratti waraanni jiraachuu gabaafamaa jira. Guyyaa kaleessa waraanni Ertiraa adda waraanaa Raamaa, Tsoranaa, Zaalambassaa fi Daalolitti haleellaa raawwachaa jira jechuun dubbii himaan TPLF Obbo Geetaachaw Raddaa dubbataniiru. Dabaluunsi naannoo Addigiraatillee waraanni meeshaa gurguddaadhaan guyyaa guutuu haleellaa oole jedhan. Torbee tokko dura waraana Itoophiyaa fi Ertiraa dhaan lixa Tigraayiin kallatti afuriin haleellaan nurratti banameera kan jedhan Obbo Geetaachaw torbee lamaaf adda kanarratti waraannni akka itti fufe guyyaa kaleessaa fuula Tiwiitarii isaanii irratti barreessaniiru. Kana ilaalchisee gama Ertiraan waan jedhame jiraachuu baatus kara mootummaan Itoophiyaan garuu kara Sudaan kallattii lixaa biyyattii daangessituun TPLF kallattii adda addaan waraana babal’isaa jira jechuun himatee ture. Koominikeshiniin mootummaa ibsa torbee dura baaseen humnoonni TPLF kara lixaan waraana kan banan, bahaan kara Qobbooo haleellaan banan akka fedhan gatii hin milkoofneefi jedheera. Lola kana akka haaraatti jalqabuun qaamoti wal-lolan kan quba walitti qaban yoo tahu, dhaaboti idil-addunyaafi mootummoonni lola dhaabanii  mariif akka taa’an waamicha dhiyeessaa jiru. Waraana torbee lamaa ol lakkoofsiseen magaalli guddoo Kaaba Walloo Qoobboo to’annoo warra TPLF jala kan kufte yoo tahu, adda waraanaa biroo irrattis waraanni taasifamaa akka jiru ni himama. Waraanni Onkololeessa, 2020  Naannoo Tigraayitti jalqabee gara Amaaraafi Affaarritti babal’ate lubbuu namoota kuma kudhaniin lakkaa’aman kan dabarse yoo tahu, lammiileen miiliyoonaan lakkaa’aman qe’ee isaaniirra buqqa’uu dabalatee rakkoo namoomaa wal-xaxaa qaqqabsiiseera. Gama qaamota lamaaniin labsiin dhukaasa dhaabuu erga waliigalteerra gahameen booda waraanicharraa gabiin argamus hanqinni boba’aa akkasumas bilbila, bishaan, ibsaafi baankii addaan citanii otoo hin deebi’iin hafuun jiraattota qormaataaf saaxilamuu isaanii dhaaboti tola-ooltummaa ni himu. Waraanni waliinii waggaa lama guutuuf baatiin muraasni hafu kana mariidhaan goolabuuf  Gamtaa Afrikaa dabalatee, Gamtaa Awurooppaa fi biyyooti garagaraa tattaafachaa turan. Qaamoti lamaan mariif qophii tahuusaanii fi koree isaaniin bakka bu’ee marii’atu hundeessuu isaanii ibsanillee waraanni akka haaraatti jalqabe garuu adeemsa nagaa kana balaaf saaxileera.


Unesco'n shoorbaa Yukireen Borsch tarree hambaa baduuf dhiyaatanitti dabale

Dhaabbanni aadaa UN mala shoorbaa qopheessuu Yukireen keessaa borsch jedhamu, hambaa kiliyyaa balaaf saaxilaman keessa tarreesse. Borsch gara caalu shoorbaa hundee diimaa fi dinnicharraa hojjetamu ennaa tahu, Unesco'n waan jedhu, sababa waraana biyyattiitti adeemaa jiruun nyaanni kun ''balaa jala galeera,'' jedha. ''Mo'ichi waraana borsch'f godhamu kan keenya!'' jedhan Ministirri Aadaa Yukireen Oleeksaandar Tkacheenkoo. Ministeerri dhimma alaa Raashiyaa oduun kun erga dhagahamee booda dhimmicha akkaan qeequun, gosti nyaataa Raashiyaa keessatti argamu kun eegumsa tokkollee hin barbaadu jedheera. Borsch gosa shoorbaa akkaan nama quubsudha kan jedhamu ennaa tahu, gara caalu hundee diimaarraa kan kahe haalluu diimaa tahe qaba. Gosa magariisa yookaan adiinillee argachuu dandeessu. Yukireen 'boorsh' nyaatakoo biyyaalessaati jettus, shoorbaan kun Raashiyaatti bal'inaan sooratama. Akkasumas biyyoota Soviyet jala turaniifi Polaandittis beekamaadha. Kanaafis maddi nyaata kanaa eessa tahuu falmisiisaadha. Seenaan sooranni kun eessaa dhufe jedhuufi maqaan shorbaa kanaa akkamiuin haa yaamamu jedhus yaada garagaraatu jira. Akkasumallee akkatti qophaa'urrattis falmiin hin dhabamne - kaan foon itti naqaa jedhu, gariin ammoo lakkii foon itti hingalu jedhu. Waggoota dhiyoon asittis marsaalee hawaasaa gubbaatti, nyaata Yukireen moo kan Raashiyaati kan jedhurratti falmii cimaatu deemaa ture. Kanumarraa kahuun falmiin cimaa kun ''waraana boorsh'' (borsch wars) hanga jedhamee yaamamutti gahee ture. 2020 keessa Yukireen aadaan qophii nyaata kanaa tarree hambaa UNESCO balaaf saaxilamanitti akka dabalamu kan iyyattee turte ennaa tahu, murteen kunis 2023tti irra gahama jedhamee eegamaa ture. Haatahu malee adeemsi murtee kennuun sababa weerara Raashiyaan ariifachuusaa dhaabni kun ibsa baaseen hime. ''Waraanni kun jiraachuu nyaata kanaa irratti balaa uumeera... Sababni isaas namoonni akka hin bilcheessinee fi kuduraalee naannoo isaanitti oomishuu waan hin dandeenyeef. ''Waraana boorsh fi waraana isa kana lamaanuuu ni mo'anna,'' jedhan Aabba Tikaachenkoo. ''Borsch fi galteewwan nyaata kanaaf oolan biyyoota ammayyaawan hundaaf gammachuun qoodna. Kanneen jabanaawoo hin taanefis ni qoodna, yoo xiqqaate waan dhamdhama gaarii qabu, mi'aawaa fi waan Yukireen tahe argatu,'' jechuun dabalan. Dubbi-himtuun ministira dhimma alaa Raashiyaa Maariyaa Zaakharoovaa dhimmicha haalaan qeequun itti qoosaniiru. ''Boorshiin keenya eegumsa addaa kamuu hin barbaadu. Inumaa battaluma saahinaarra buute barbadaa'uu qabdi,'' jechuun Telegram gubbaa barreessite. ''Humus fi pilaawuun nyaata biyyaalessaa biyyoota hedduudha. Garuu akkan hubadhetti waanti hunduu kan Yukireen tahuu qaba. Waanti ittaanu maali? Foon booyyee nyaata biyyoolessaa Yukireen tahaa?''


Sudaan Abiyyeetti ajajaan humna nagaa UN M/J Kaffaaloon lammii Naajeeriyaan bakka buufame

Bulchiinsa Abbiyyee kan Sudaan fi Sudaan Kibbaa irratti waldhabanitti Mootummoota Gamtoomaniitti (UN)ajajaan humna nagaa kabachisuu kan turan Meejar Janaraal Kafiyaalawu Amdee Tasemmaa kaafamuun Jeeneraalli lammii Naajeeriyaa bakka buufamuu Dhaabbatichi beeksiisera. Barreessaa Olaanaan UN Antooniiyoo Gutereez lammiin Naajeeriyaa Meejar Janaraala Beenjaamiin Olufemii Saawuuyar ajajaa waraana nagaa kabachiisuu UN Abiyyee taasisuun muuduu ibsa Kamisa baasaniin beeksiisan. Bulchiinsa Sudaaniifi Sudaan Kibbaa irratti waldhaban Abiyyeetti ergama nagaa kabachiisuu UNf bobba'ee kan ture waraanni Itoophiyaa bulchiinsicha keessaa akka bahuuf Sudaan gaaffachuu ishee hordofee UN waliigalu isaa bara darbe beeksiisuun ni yaadatama. Yeroo sanattis ibsa Sudaan baafteen, waraanni Itoophiyaa humna nagaa kabachiisaa UN kan biraatiin bakka akka buufamu waliigalusaanii ibsitulleen biyya kam akka ta'e hin himamne ture. Looltoonni Itoophiyaa kumaatamaan lakkaa'aman bulchiinsicha keessaa akka bahaniifi waraana biyya biraatiin bakka akka buufaman Sudaan irra deddebiin UN gaafataa akka turte ni yaadatama. Yeroo sanattis ibsa waajjirri dhimma alaa Sudaan baaseen, ''Yeroo waraanni Itoophiyaa gama baha Sudaaniin karaa daangaa irratti jajjabaataa jiru kanatti eddoo tarsimowaa ta'e jidduugala Sudaan keessa humnooti Itoophiyaa akka jiraatan eyyeemuun sababa kan qabu hin ta'u,'' jedhee ture. Humnoota nagaa kabachiiftootaa UN bulchiinsa Abiyyee kan qabeenyaa umamaatiin badhaate keessa bobbaase keessaa irra caalaan waraana Itoophiyaati. Humna kana keessaattis waliigalatti 4,190 kan ta'an kanneen biyyoota garaa garaa irraa babahan yoo ta'an, loltoonni 3,158 fi qondaaltoonni poolisii 7 Itoophiyaa irraa ta'u ragaan dhaabbata UN irraa argame ni mul'isa. Antooniyoo Gutereez, Meejar Janaraal Kafiyaalawu Amdee Tasamaa tibba ergama dhaabbatichaa keessa turaniitti kutannoofi tajaajila olaanaa, akkasumas hoggansa bu'aa qabeessa argamsiisaniif galata galchaniiru. Meejar Janaraal Mahaarii Gabramaariyaam bakka bu'uun bara 2012tti ajajummaan kan mudamanii turan Mejar Janaraa Kafiyaalawu, waraanaa Itoophiyaa keessatti waggoota 30 oliif hojii loltummaa akka hojjatanis odeeffannoon marsariitii UN irraa argame ni mul'isa. Bara 2017 irraa kaasee ammoo Mana Maree Ministeera Raayaa Ittisa biyyaaleessa Itoophiyaa keessatti miseensa ta'uun tajaajilaniiru. Akkasumas, osoo ajajaa humna nagaa kabachiftoota UN ta'uun hin mudamiin dura, Raayyaa Ittisa Itoophiyaatti kutaa Injinariingii hogganuun, akkasumas ajajaa Izii Lixaa, ajajjaa ittaanaa komaandara jidduugalaa ta'un ittigaafatamummaa adda addaarra tajaajilunsaanii ibsameera. Bara 2015tti Gamataa Afriikaa jalatti humna nagaa kabachiiftoota Somaaliyaa (AMISON) hogganuunis tajaajilaniiru. Meejara Janaraal Kafiyaalawu Amdee Tasamaa digriisaanii jalqabaa Akaadaamii Raashiyaa 'Command and Control of Military Unit and Formation'  irraa kan argatan yoo ta'u, diigriisaanii lammaaffaa ammoo Yunivarsitii UStti argamu Ashilaand Yunivarsitii jedhamurraa Bulchiinsa Bizinasitiin argataniiru. Meejar Jeenaraal Beenjaamiin Oliifemii Saawuyer gamsanitiin kanaan dura mana barnootaa hidhannoo waraanaa Naajeeriyaa kan kaaba baha biyyatiitti argamuutti ajajjaa ta'uun tajaajilaniiru. Kaaba baha Naajeeriyaatti yeroo lama ajajaa birgaadar ta'uun, akkasumas Mootummaa Gamtoomaniitti ergama waraana Laayibeeriyaa irratti waraana Naajeeriyaa hogganuun hojjachuunsaanii ibsameera. Waraana Naajeeriyaa keessa itti gaafatamummaa adda addatiin kan hojjatan Janaraal Saawuyer Saayinsii Siyaasaatiin digriisaan jalqabaa fi qorannoo Ittisaafi Tarsiimootiin digrii lammatasaanii argataniiru.


Waraana Yuukireen: Antooniyoo Guterees aanga'aa Raashiyaa waliin 'iftoominaan mari'achuu' himan

Barreessaa Olaanaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii (UN) Antooniyoo Guterees Kibxata gara Raashiyaa imaluun Moskootti ministira haajaa alaa Raashiyaa Sergee Laavroov waliin mari'ataniiru. "Ergamaa nagaa" ta'een, "lubbuu baraaruufi dararaa xiqqeessuuf" gara Mooskoo dhufe jechuun dubbatan Antooniyoo Guterees, marii Sargee Laavroov waliin godhan booda ibsa waloo kennaniin. Aanga'aan olaanaa UN kun waraanaa Raashiyaa fi Yuukireen jidduutti adeemaa jiruuf furmaata dippiloomaasii soquuf gara Mooskoo imale. Ministira haajaa alaa Raashiyaa waliin marii iftoomina qabu gochuu kan himan Aab Guterees, wanta Yuukireen keessatti adeemaa jiru irratti ejjennoo adda addaa qabaachuu himan. Raashiyaan tarkaanfii waraanaa adda ta'e lammiilee Baha Yuukireen baraaruuf fudhatamaa jiru yoo jettu, UN garuu weerara biyya birmaduu qabdu tokkoo akka ta'etti hubata jedhan. Garaagarummaan jiru akkuma jirutti ta'ee, waraanicha xumuramee nagaan bu'uun uummata Yuukireenis ta'e kan Raashiyaa akkasumas guutuu addunyaa akka fayyadu dubbatan. Mariin hogganoota lamaanii gargaarsa namoomaa fi akkaataa namoonni magaalota waraanaan barbadaa'an keessaa baafaman irrattis kan xiyyeeffate ture. Raashiyaan akkaataa dhiyeessii gargaarsa namoomaa ilaalchisee UN fi Fannoo Diimaa waliin hojjechuuf fedhii akka qabdu Aab Sargee Laavroov dubbataniiru. Waliigalatti egeree UN fi dhimmoota irratti waliin hojjechuu danda'anirratti Guterees waliin dubbachuu himu. Ulaan lammileen nagaa waraana dheessan ittiin baafamani fi gargaarsi namoomaa ittiin dhiyaatu akka banamu yaada dhiyeessuu Antooniyoo Guterees himaniiru. Kanaafis gareen aanga'oota UN, Raashiyaa fi Yuukireen of keessaa qabu akka ijaaramu wixinee dhiyeessuu himan. Magaalaa Maariyuupool keessa rakkoon hamaan akka jiru kan dubbatan aanga'aan kun, UN leeccalloo magaalicha keessaa qabutti fayyadamuun namoonni kallattii fedhaniin achii akka bahan, akkasumas gargaarsi namoomaa akka dhaqqabu gochuuf akka hojjetan himan. Sargee Laavroov walgahiin Raashiyaa osoo hin hirmaachisiin biyyoonni miseensota Gamtaa Awurooppaa fi NATO Jarmanii keessatti taa'uu eegalan ilaalchisee yaddoo Raashiyaan qabdu UNf ibsaniiru. Marii Raashiyaa fi Yuukireen jidduutti adeemaa jiru, yaada irratti kennuuf yeroon isaa hin geenye jedhan Aab Laavroov. Haata'u malee Raashiyaan marii mootummaa Yuukireen waliin godhamuun waraanichaa furmaata dippiloomasii soquuf kutannoo qabdi jedhan.


'Eertiraatti qabiinsi mirgoota namoomaa hin wayyoofne' jechuun UN qeeqe

Manni Maree Mirga Namoomaa UN kaleessa haala qabiinsa miriga namooma Eertiraa fi Sirilaankaa keessa jirurratti mariyatee, ''haalli Eertiraa fooyyee hin qabuu'' jedhe. Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanitti haala qabiinsa mirga namooma Eertiraa kan qoratan Mohaammad Abdisalaam Babiker gabaasa Eertiraarratti xiyyeefate dhiyeessaniiru. Aab Mohaammad Eertiraatti haala qabiinsa mirga namoomaarratti kan duraniirraa fooyya’iinsi akka hin qabne dubbatan. Biyyattiin sagaleen mormii akka hin dhaga’ame tooftaan ukkaamsuuf jecha tarkaanfii fudhachuu ittifufteetti jedhan. Mootummaan bilisummaa yaada, walgahuu, mirga amantaa fedhan hordofuu fi gurmaa’uu ukkaamsuu ittifufe jedhan Aab Mohaammad. Dirree dimokiraasii Eertiraatti cufamu kaasan. Bara 1998 irraa kaase sagantaa tajaajila biyyaalessaa maqaa jedhuun dafqa lammilee biyyattii saamuun akka madda sarbamiinsa mirga namoomaa ijootti eerameera. Eertiraan gabaasichi yaada sirrii hin taanefi qabatamaa lafarra jiru hin agarsiifne of keessa qaba jette, kanaafuu waanta himame kanaaf deebii hin kennuu jette. Gabaasicha Ertiraan yeroo qeeqxu, yaaliin alaarra Eertiraa jeequ otoo jiruu, hojii biyyattiin naannoo tasgabbooftu taate ittifufuuf hojjatte gabaasicha keessatti  hin eeramne jette. Itti dabaluun, Eertiraan maqaa balleessiin itti gaafatamummaa hin qabne akkasii tattaaffii biyyattiin rakkoolee mirgoota namoomaa biyyattii furuurratti mudachaa jiran faallessufi jetti. Gama biraatiin, mootummaan Eertiraa akkataa waliigatee idil-addunyaatiin qaamolee mirga namoomaa waliin akka hojjatu fi biyyatti dhorka malee seenuun eeyyamuufi akka qabu gaafatamte. Kun otoo kana jiruu, Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanitti Komishiinarri Olaantuun Mirga Namoomaa Mesheel Baachaleet dhimmaa Sirilaankaarratti mootummaan rakkoolee mirgaan walqabatu biyyatti keessa mul’atan furuuf fooyya’iinsa seeraa, jarmiyaalee fi qaamolee nageeenyaarratti akka hojjatu kaasaniiru. Sirilaankaatti namoonni miidhaan irraa qaqqabe fi maatiin isaanii haqa argaa akka jirre Mesheel Baachaleet kaasaniiru.


Gaanfa Afrikaatti namootni miiiyoona 10 ol beelaaf saaxilaman - UN

Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti, Sagantaan Nyaata Addunyaa (WFP) akka jedhutti Gaanfa Afrikaa keessatti gogiinsa walitti fufiinsaan uumameen namootni miliyoona 13 ta’an beela hamaaf saaxilamaniiru. Qonnaan milkaa’uu dhabuu fi hanqinni nyaataa uumame, maatileen qe’ee isaanirra akka buqqa’an dirqisiisuu isaa kan ibse WFP, rakkoon namoomaa guddaa akka hin uumamneef gargaarsi hatattamaa akka barbaachisu ibseera. Waggootii sadiif waqtiin roobaa walitti aansuun waan hin roobneef, gogiinsi itti fufeera jedhe WFP gabaasa baaseen. Biqiltoonni badaniiru, beeyladootni du’aaniru, akkasumas Itoophiyaa, Somaaliyaa fi Keenyaa keessatti namootni miiiyoona 13 ta’an beela’aa jiru jedhe. Gaatiin nyaataa garmalee dabalaa jira, wanti qotamu waan hin jirreef ammoo hojiin qonnaa hir’isaa jira, kun ammoo maatilee nyaata ofii dhiyeessuuf hojjetan irratti dhiibbaa uumeera jedhe. Gargaarsi hatattamaa yoo hin jiraanne, rakkoo namoomaa uumamu hambisuun hin danda’amu jedha WFP. WFP’n beela kana furuuf gargarsa doolara miliyoona 327 gaafateera. Maallaqa kanaan yeroof nyaataa fi mallaqa gargaarsaa kennuuf, karoora yeroo dheeraan ammoo hawaasa qonnaan bultoota bakka roobni hin jirree fi gogiinsi jiru deebisaanii ijaaruuf akka jedhus hime. Biyyoota Afrikaa Bahaa Keeniyaa fi Somaaliyaa dabalatee Itoophiyaa keessatti gogiinsa uumameen bineeldotni hedduun dhumaniiru. Itoophiyaa keessatti naannoleen Somaalii fi Oromiyaa kanneen gogiinsa kanaan miidhaman keessaati. Amma dura lubbuu namaarra miidhaan gahe dhagaahamuu baatus, benooldoti kuma dhibbaan lakkaa'aman dhumuu aanga'ootni naannolee lamaanii ni himu. Naannoo Oromiyaa godinaalee Booranaa fi Baalee Bahaa keessatti qofa loon 300,000 ol sababa hongee kanaan du'aniiru. Mootummaan lubbuu namaarra miidhaan akka hin geenye xiyyeeffannoo kennee deeggarsa dhiyeessaa akka jiru himullee, Godina Booranaa Hospitaala Meeggaatti daa'imman hanqina nyaataan miidhamanii yaala argachaa jiraachuufi lubbuun daa'ima tokkoo dabruu BBCn odeeffateera.


Antooniyoo Gutareez: 'Afrikaan Mana Maree Nageenyaa UN keessatti teessoo dhaabbii qabaachuu qabdi'

Barreessaa Olaanaan Dhabbata Biyyoota Gamtoomanii -UN Antooniyoo Gutareez Afrikaan Mana Maree Nageenyaa keessatti teessoo dhaabbii qabaachuu qabdii jedhan. Biyyoota Lixa Afrikaa keessatti daawwannaa gaggeessaa jiran Naayijeeriyaa daawwachuun xumuraa osoo jiraniiti yaada aang'oonni Afrikaa cimsanii gaafachaa jiran kana akka deeggaran kan beeksisan. ''Biyyoota Afrikaa keessaa biyyi Mana Maree Nageenyaa keessatti teessuma dhaabbii qabdu jirachuu isheef beekamtii kennuun haqa qabeessa'' jedhan magaalaa guddoo Naayijeeriyaa Abujaatti yoo dubbatan. Mana Maree Nageenyaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii (UNSC) dabalatee dhaabbilee idil-addunyaa hedduu keessatti bakka bu'ummaan Afrikaa gadaanaa ta'uu kan himan Gutareez, ardittiin ''sirna koloniin si'a lama miidhamte'' jedhan. MM Itoophiyaa Abiy Ahimad waraana Kaabaa Itoophiyaatti gaggeeffamaa tureen walqabatee, dhiibbaawwan idila addunyaa hedduun irra gahaa erga turee booda yaa'ii Gamtaa Afrikaa Finfinneetti gaggeeffame irratti sagaleen Afrikaa dhaabbilee idila addunyaa keessa jiru dabaluu akka qabu dubbatanii turan. Hoogganoonniifi rogeeyyiin kaanis hirmaannaa biyyootni Afrikaa Mana Maree Nageenyaa dabalatee dhaabbilee kaan keessatti qaban akka fooyya'uu qabu dubbachuu erga eegalanii bubbuleera. Hoogganaan UN Gutareez haasaa isaanii keessatti Mana Maree Nageenyaa keessatti haaromsa gochuun UN guutuu isaa haaromsuuf barbaachisaa ta'uu dubbataniiru. Hoogganaan kun dhimma kana irratti murteessuuf aangoo akka hin qabne ibsuun, miseensotni Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii dhimmichaaf fala gochuu akka qaban akeekaniiru. Manni Maree Nageenyaa UN ammaan tana miseensota dhaabbii aangoo olaanaa qaban shan qofa kan qabu yoggaa ta'u, 15 ammoo teessoo dhaabbii hin taane turtii waggaa tokkoof aangoo sagalee sagaleen kuffisuu osoo hin qabaatiin taa'u. Miseensotni dhaabbiin aangoo sagalee sagaleen kuffisuu (Veto Power) qaban US, UK, Raashiyaa, Faransaay fi Chaayinaadha. Qaamni kun addunyaa irratti qaama isa olaanaa nagaafi tasgabbii buusuu irratti gaafatamaafi aangoo qabudha. Dabalataan Chaartara Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii jijjiiruufi miseensota haaraa galmeessuurrattis qaama murtee dhumaa dabarsu. Ammaan tana Gaaboon, Gaanaa fi Keeniyaan miseensota mana marichaa teessoo dhaabbii hin taane waggaa waggaan jijjiiramu qabatanii jiraniidha.


Waraana Yuukireen: Gutereez osoo Yuukireen daawwachaa jiranii magaalaan Kiyeev rookkeettiin haleelamte

Wayita barreessaan olaanaa dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii (UN) Antooniyoo Guteerz magaalaa guddoo Yukireen Kiyeev daawwachaa jiranitti rookkeettiin dhukaafame. Osoo Gutereez daawwannaarra jiranii naannawaa Cheevicheenkoo jedhamu magaalaa Kiyeev walakkaatti argamutti rookkeettiin si'a lama dhukaafameera. Dhukaasa kanaanis nammoonni sadii miidhamanii hospitaala akka geeffaman kantiibaan magaalaa Kiyeev dubbateera. Gutereez yeroo daawwannaa isaanii kanatti mana-maree nageenyaa dhaabbata ofiisaanii qeeqaniiru. Manni-maricha waraanicha dhaabsisuu dadhabeera kan jedhan Gutereez, "Kun wanta baayyee nama gaddisiisuufi nama dheekkamsiisullleedha," jechuun UNn abaaraniiru. "Ifattin isinitti hima, UN waraana kana dhaabsisuudhaaf carraaqqii humna isaa gitu hin taasifne." Manni-maree nageenyaa miseensota 15 qabu hojiin isaa inni guddaan nageenyaafi tasgabbii addunyaa eegsisuudha. Haata'u malee, dhaabbatichi waraanicha dhaabsisuu dadhabuu isaatiin mootummaa Yukireeniifi qaamoleen birootiin qeeqamaa jira. Raashiyaan biyyoota miseensa dhaabbataa mana-maree nageenyaa shan keessaa tokkodha. Gutereez Kamisa pirezidaantii Yukireen Voloodmiir Zeleniskii waliin ibsa waloo kennaniiru. Zeleniskiin kanaan dura UN qeeqaa tureera. "Kabajamoo pirezedaantii siifi ummata Yukireeniif UN abdii akka hin kutiin beeksisuun barbaada," jedhan Gutereez. Manni-maree nageenyaa UN "laamsha'eera" jechuun Gutereez qeeqanillee, dhaabbanni isaanii karaa gara garaa deeggarsa kennaa jiraachuu eeraniiru. UN hojjetoota 1,400 Yukireenitti bobbaasee nyaataafi maallaqa dabalatee deeggarsa biroos taasisaa jiraachuu Gutereez BBCtti himaniiru. Gutereez yeroo Yukireen daawwachaa jiranitti "yakka waraanaa" Raashiyaan raawwatame arguu akka danda'an dubbatee ture Zeleniskiin. Raashiyaan gocha "sanyii mancaasuu" raawwachaa jirti jechuun itti dabaluun dubbate Zeleniskiin. Raashiyaan garuu himannaa kana hin fudhattu. Magaalaa Borodiyaankaa jedhamu Kaaba-lixa Kiyeevittti argamtutti kan argaman Gutereez, gamoowwan barbadaa'an arganiiru,. Waraana "jaarraa 21ffaa keessa hin yaadamnedha," jechuun Gutereez gadda isaanii ibsataniiru. Magaalaa Raashiyaan torbanoota muraasa keessatti barbadeessite Maaripooliin erga daawwatanii booda namoota kumaatamaan lakkaa'aman baraaruun akka barbaachisu waamicha dhiyeessan. "Namoonni garri caalan maanguddootadha. Kanneen socho'uu hin dandeenyellee keessatti argamu. Lammileen kumaatamaan lakkaa'aman baraaruu qabna," jedhan. Raashiyaan lammileen nagaa ganda industirii Azoovistaal jedhamu jiraatan, akkasumas loltoonni Yukireen naannawaa sana gadi dhiisanii akka bahaniif karaan akka banamu Yukireeniin gaafatamtullee ittuma fuftee diddeetti. Gutereez agama isaaniitiin pirezidaantiin Raashiyaa Vilaadmiir Putiin "akka waliigalaatti" lammileen nagaa magaalattiidhaa akka ba'aniif hayyamuu isaanii BBCtti himaniiru.