Eenyummaa anga'oota TPLF tibbana to'annoo jala oolfamanii gabaabbinaan

Halellaan buufata waraana federaalaa kan Izzii kaabaa irratti humnootii TPLFn raawwate hordofuun, Sadaasa 4, 2020 irraa eegalee tarkaanfii motummaa federaalaatiin fudhatamuunsaa ni yaatama. Haleellaa buufata raayyaa ittisa biyyaa irratti raawwatamee kanaafis motummaan federaalaa  aanga'oota TPLF fi hooggantoota waraana naannichaa dhibbaan lakkaawaman himachaa ture. Kanaafu, qaamooleen kunneen to'annoo seeraa jala oolfamuun akka himatamaniif Komishinii poolisii federaalaafi abbaa alangaa federaalaa ajaja to'annoo irratti baasuun isaanii ni yaadatama. Haaluma kanaanis aanga'ootaa siyaasaafi qondaaltoota waraanaa naannichaa muraasni tibba kana to'annoo jala kan oolfaman yoo ta'u, isaan keessaa eenyummaa aanga'oota shanii akka asii gadiitti dhiyeessineera. Aaddee Qiddusaan Naggaa Obboleettii qixusuu Abbooyi Sibihaat Naggaa kan taatee, Aaddee Qiddusaan Naggaa dubartoota qabsaa'oota ALI dhuma bara 1970tti TPLFtti makaman keessaa addee Qiddusaan qabsaa'oota dubartoota ciccimoo keessaa tokko jedhamu. Addee Qiddusaan tibba qabsoo hidhannootti kutaa hawaasa dadammaqsu ogganaa turan. Kana malees dura teessuu waldaa dubartoota qabsaa'oota naannichaas ta'uun bara dheeraaf tajaajiluutu himama. Aaddee Qidduusaan bara 1987 erga Dargiin kufeen booda ture miseensa koree Hojii Raawwachiftuu fi koree jiddugaleessaa TPLF ta'un kan filataman. Hanga bara 1990mootaatti aaddee Qiddusaan dubartii qobsooftuu ejjannoo siyaasaa cimaa qabduufi cimtu akka turan qabsaa'onni waliin turan dhugaa bahuuf. Haata'u malee wal hiruu dhaabbaticha keessatti bara 1993tti uumamee tureen, abbaa warraa isaanii Obbo Tsagaay Bariha waliin ta'uun eejjannoo Obbo Mallas Zeenaawii kanneen deeggaran keessaa turan. Kana malees kantiibaa Magaalaa Maqalee ta'uun tajaajilanii kan turan aaddee Qiddusaan, itti aansuun ammoo af-yaa'ii mana maree naannoo Tigraayis ta'un tajaajilaniiru. Haata'u malee Onkololeessa bara 2011 keessaa aangoo isaanii irraa naannichaan soorama baafaman. Obbo Abbaay Walduu Obbo Abbaay Walduu kan qabsoo hidhannoo dhaabbata Bilisa Baasaa Ummata Tigraay (TPLF)tti makaman gara dhuma bara 1969 ture. Obboleessi isaanii Obbo Awu'aaloom Walduu namoota 11 kanneen TPLF hundeessan keessaa tokko yoo ta'an, hanga waraanni daangaa Itiyo-Eritraa eegalamuttis Eertiraatti Ambaasaaddara Itoophiyaa ta'un tajaajilaa turan. Bara 1993tti garaa garummaa ejjannoo dhaabbaticha keessatti umameen obboolaa lamaan kunneen ajandaa garaa garaa qabachuun adda bahanii turan. Haaluma kanaanis Obbo Awu'aalam aanga'oota TPLF tibba sana har'isaman keessa turan. Obbo Abbaay Waldu baroota dheeraaf itti aanaa pirezidaantii Naannoo Tigraay ta'uun kan tajaajilan yoo ta'u, booda ammoo aangoo pireezidaantummaa Obbo Tsagaayee Barhee irraa fudhachuun bara 2002 hanga 2011tti tajaajilaniiru. Obbo Abbaay osoo pireezidantii naannichaa ta'uun hinfilatamiin duras, bulchaa godina Jiddugalaafi isaan booda ammo Itti gaafatamaa Biiroo Qonnaa naannichaa ta'uun hojjataniiru. Kana malees dura taa'aan TPLF Obbo Mallas Zeenaawii bara 2004tti erga du'anii boodas, isaan bakka bu'uun hanga bara 2009tti dura taa'aa dhaabasaanii ta'un tajaajilaniiru. Obbo Abbaay Walduu miseensa koree hojii raawwachiiftuu ADWUI ta'unis tajaajilanii turan. Booda keessa ammo yaa'ii 13ffaa dhaabbatasaaniin erga gamaaggamamaniin booda aangoorraa kan kaafaman yoo ta'u, dargaggoonni naannichaa karaa midiyaalee hawaasumaatiin komii olaanaa irratti dhageessisaa akka turan himama. Erga isaan aangoo pireezidantummaa naannichaa fi dura taa'ummaa dhaabbatichaa irraa kaafamaniin booda, bakkasaanii Dr. Dabratsiyoon Gabramikaa'eltu bu'ee ture. Obbo Abbaay erga aangoofi miseensummaa koree jiddugalaa keessaa har'ataniin booda komii qabaachaa kan turan yoo ta'u, aanga'oota TPLF muraasa oggansa Dr Abiy Ahimad waliin makaman keessaa akka turan dubbatama. Haaluma kanaanis, De'eetaa Ministeera Nagaa biyyattii ta'uun mudamanii tajaajilaa turan. Gama barnootaatiin ammoo digrii lammaaffaa akka qaban kan himame Obbo Abbaay, afaanoota Tigriffa, Iroob, Affaar, Amaariffaafi Ingiliffa sirriin dubbatu jedhama. Maanguddoon hundeessitoota TPLF keessaa tokko turean kun tibbana to'annoo jala kan oolfaman yoo ta'u, maaliifi attamiin gara TPLFtti deebii'anii akka makaman hinbaramne. Dr. Injiinar Salamoon Kiidaanee MM Abiy Ahimad bara darbe Amajjii keessa ministiroota mudanii turan kaan kaasuun isaanii ni yaadatama. Tibba sanatti ture aanga'oonni olaanoon TPLF motummaa Federaalaa keessa turan kan aangoo irraa kaafaman. Dr Injinar Salamoon Kidaanee, Ittaan kantiibaa Magaalaa Finfinneefi ittigaafatamaa Biiroo Geejiba magalattii kan turan yoo ta'u, isaanis aanga'oota TPLF wayituma sana aangoorraa kaafaman keessaa tokko turan. Gaaffiifi deebii Dr Salamoon tibba sana BBC waliin taasisaniin, kan dorgomanii turan ADWUI bakka bu'uun ta'u himanii, hanga ADWUI mo'atetti teessoon 25% kan TPLF jechuun mormuunsaanii ni yaadatama. Erga Magaalaa Finfinneetii ari'atamanii boodas naannoo Tigraayiitti Ittigaafatamaa Misooma Magaalaafi Faayinaansii ta'uun tajaajilaa turan. Dr Salamoon aanga'oota TPLF ifatti bulchiinsa Abiy irratti qeeqa jabaa dhageessisan keessaa tokkodha. Injinar Salamoon aanga'oota TPLF dargaggooo keessaa tokko yoo ta'u, miseensa koree jidduugalaas turan. Dr Abrihaam Takastaa Dr Abrihaam Takasta dhaloota haaraa TPLF/ADWUItti makaman keessaa yoo ta'an, ministira Misooma Maallaqaafi Misooma Dinagdee biyyattii ta'uun tajaajilaniiru. Akkasumas waggoota lamaan darban keessa ammo erga jijjiramni dhaabbata ADWUI keessatti taasifameen booda, gara naannoo isaaniitti deebii'aniiru. Isaan boodas naannoo Tigraayitti Itti aanaa pirezidaantii naannichaafi Itti gaafatamaa Biiroo Maallaqaafi Misooma Dinagdee ta'un hojjataa turan. Dr Abrahaam miseensa koree jiddugalaafi hojii raawwachiftuu TPLF turan. Obbo Abbaadii Zammu Aanga'oota TPLF duraanii amma to'annoo jala olfaman keessaa tokko Obbo Abbaadii Zammu ni argamu. Obbo Abbaadiin naannoo Tigraayitti itti aanaa pireezidaantii ta'un kan tajaajilanii turan yoo ta'u, hanga MM Abiy aangootti dhufanittis Sudaanitti Ambaasaadara Itoophiyaa ta'un hojjatanii turan. Tibba dhaabni TPLF yaa'ii isaa 12ffaa taasisee turetti gamagamamuun miseensummaa koree jiddugalaafi koree hojii raawwachiftuu TPLF keessaa baafamaniii ture. Haata'u malee boodarra ammo Akkaadaamii Oggansa Mallas Zeenaawiitti dura taa'aa Boordii Dhaabbilee Maxxansaa ta'anii turan. Sibihaati Naggaa Namoota Motummaan federaalaa ajaja to'annoo irratti baasuun barbaadaa tureefi to'ataman keessaa tokko Abbooy Sibhaati Naggaadha. Abboy SIbhaat deeggaraa malee miseensa TPLF akka hintaanee wayita tajaajilli sagantaa Tigiriffaa BBC haasofsiisee turetti dubbachunsaanii ni yaadatama. Abbooy Sibhaat erga waggoota lamaan dura Jiddugala Qorannoo Tarsimoo Dhimmota Alaa irraa sooramaan gaggeefamanii booda, aangoos ta'e itti gaafatamummaa motummaa kamu keessa hinturre. Haata'u malee kanneen bulchiinsa MM Abiy irratti qeeqa dhiyeessan keessa turan. Maanguddoon waggaa 86 kan ta'an Abbooy Sibhaati barsiisaa, hojjataa motummaa, qabsaa'aa, akkasumas kanneen dhaaba Adda Bilisa Baataa Ummata Tigraay hundeessan keessaa tokkoofi kan dhaabichas waggoota 10'f dura taa'ummaan ogganaan turan. Abbooy Sibhaat ADWUI fi mootummaa naannichaa keessatti dhaggeettii olaanaa kan qaban akka turanillee himama. Ka'umsi maal ture? Lolli Tigraay Sadaasa 04 bara 2020 haleellaa humnoonni TPLF Raayaa Ittisa Biyyaa ajaja Kaabaa irratti raawwatan hordofuun ture kan eegale. MM Abiy Ahimad 'sararri diimaan darbameera' jechuun Raayyaan Ittisaa TPLF irratti tarkaanfii akka fudhatu ajaja kennan. Lola kanaan namoonni dhibba hedduun lakkaa'aman yoo ajjeefaman kumoota hedduun kan lakkaa'aman ammoo qe'ee fi qabeenyaa isaaniirraa buqqa'aniiru. Isaan boodas haleellaa buufata waraana federaalaa irratti raawwatame keessaa kanneen harka qabu jedhamuun shakkaman, aanga'oonnifi qondaaltoonni waraanaa akka to'annoo jala oolfamaniif ajajni itti bahee adamsamaa turan. Kana hordofees muraasni to'atamuun kaan irratti ammaoo tarkaanfiin fudhatamu motummaan biyyatti yeroo garaa garaatti beeksiseera. Kana malees erga lolli kun eegalee kaasees lammiileen Itoophiyaa 56,000 caalan daangaa qaxaamuruun gara Sudaan baqataniiru jedha odeeeffannoon UNHCR irraa bahe.


Kaataar: Biyyoonni ollaa Kaataar qoqqobbii biyyattiirra kaa'anii turan kaasuuf

Oggantoonni biyyoota Galoo Galaanaa har'a Saawud Arabiyaatti walgahuun qoqophaa biyyoonni ollaa  waggoota sadiif Kaataar irra kaa'anii turaniitti dhuma akka itti godhuu eeggamuu irratti hirmaataa jiru. Hoogganaan Kaataar Sheeikh Taamiim Al Thaanii wayita walgahichaaf Saawudii qaqabaniitti Mootii Sawudii Mohaammad bin Salmaan simannaan taasifameef. Wiixata alkan Saawudiin daalgaawwan ishee lafaa fi galaanaa Kaataar waliin qabdu deebiiftee kan bante yoo ta'u, waliigaltee akka mallaattaa'u qondaalli US himan. Kunis waldhabdee Kaataar olloota ishee galoo galaanaa waliin yeroo dheeraaf qabaataa turte kan dhaabudha jedhameera. Tarkaanfiin kunis gumii Kaawunsilii Walta'iinsa biyyoota Galoo-Galaanaa kan Kibxata har'aa Saawudi Arabiyaatti taa'amu dura kan fudhatameedha. Qondaalli Ameerikaa olaanoon tokkos waliigalteen waldhabdee tureetti dhuma taasisu ni mallataa'a jedhan. Olloonni Kaataar shororkeessummaa deeggarti jechuun waggoota sadiifi walakkaaf qoqqobbaa irra kaa'anii turan. Gamtaan Emireetota Arabaa, Baahireeniifi Masriinis qoqqobbaa  dippilomaasii, daldalaafi ilamaa Saawudiin Kaataar irra keessatti dabalamanii turan. Kaataari biyya xiqqoo garuu biyya Galoo Galaanaa sooreettii yeroo hundumaa milishoota jahaadistii ni deeggarti jedhamte fudhattee hinbeektu. Oduu gammachisaan kunis TV biyyattiin Ministira Haajaa Alaa Kuweet Ahimad Naasaar al-Saabaahiin himame. Yaaliiwwan jaarsummaan Kaaraariin ogganamaa turanis hanga dhiheenyaatti waan guddaa hinbuufne ture, haata'u malee baatiiwwan muraasa keessatti mallattoowwan waliigaltee wal dhabdee turan kanneen hirmaatan hunda waliin hirrisuu guddataa dhufuu Gulaalaan Dhimmoota Arabaa Sabaastiyaan Ushee gabaaseera. Bulchiinsi Ameerikaa gahee qabatamaa kan fudhate yoo ta'u, Qondaalli olaanaan Ameerikaas sirna mallattoo waliigalte Kibxata gaggeeffamu kana irrattis soddaa pirezidaanti Doonaald Tiraamp fi gorsaa olaanaan Jaareed Kushnan ni argamu jedhaniiru. Hoogganaan Kaataar Taamiim bin Haamaad Al Thaaniis gumicha irratti hirmaachuuf Mootii Saawudii Saalmaan irraa affeerraan qaqabeera. Maddii walgahicha qindeessuu keessatti hirmaate akka jedheetti Saawudii Arabiyaa daangaa lafaafi galaanaa akkasumas naannoo qilleensa ishee deebiiftee saaquuf taasifte tarkaanfii hoogganaan Kaataar hirmaachuuf amantaa umuuf taasifameedha jechuu, gabaafame. Bara 2017tti wayita qoqophaan kaa'ameetti hogganaan Kaataar biyyoota lammiileen Kaataar akka hingalleef uggura kaa'an kamittu hinimalu jedhanii turan. ''Kunis fiixaan bahiinsa olaanaa hanga har'aatti arganneedha'' jechuu qondaalli bulchiinsa TiraampBarruu 'Wall Street'n eeramaniiru. ''Kana jechuunis isaaniis wal jaalatanii hirriyaa gaarii walii ta'u jechu miti, garuu waliin hojjachu ni danda'u jechuudha,'' jedhan.


Indiyaatti haati warraa paartii siyaasaa jijjiirte jennaan, abbaan warraa hiikuuf sodaachise

Gaa'illi bar-kurnee namoota siyaasaa Indiyaa keessaa waan diigamuuf fiixeerra gahe fakkaata. Sababnisaa ammoo haati warraa paartii siyaasaa morkataa tahetti makamte jennaan, abbaan warraa ifatti ishee hiikuuf sodaachiseen. Guyyaa Kibxataa miseensi mana maree Saumitra Khan jedhamaniifi miseensa Paartii BJP Ministira Muummee Nareandraa Modii tahan, haadha warraa isaaniif akeekkachiisa gaa'ela diiguu ergan. Kunis kan tahe haati warraa isaanii Sujata Mondal Khan jedhaman, paartii naannoo bulchu Trinamool Congress Party (TMC) jedhamutti erga makaman guyyaa tokkoon booda. Kutaan biyyaa Bengaal Dhihaa, filannoof qophaa'utti jirti. Morkattoonni ijoon kutaa biyyaa kanaa ammoo paartilee BJP fi TMC dha. Ibsa miidiyaaf guyyaa Wiixataa magaalaa Kolkaataatti kennaniin, Aadde Mondal, paartii BJP keessaa gadhiisanii bahuuf murteessuu isaanii ifa godhan. Sababoota paarticha gadhiisuuf dhiyeessan keessaas, paartichi kabajaa naaf malu naaf hin kennine kan jedhu tokko ture. Kana malees paartichi ''hooggantota malaammaltummaan [maqaa gaarii hinqabne]'', paartilee siyaasaa morkattootaarraa ofitti dabala jedhan. Kun tahee sa'aatii muraasa booda ibsa miidiyaa aariitiin qophaa'e irratti, nama siyaasaa ganna 40 kan tahan Obbo Khan aarii guddaan ibsa kennan. Ibsa kanarrattis ''gaa'ela ganna 10 haadha warraa isaanii waliin qaban adda kutuuf'' murteessuu isaanii ifa godhan. Haati warraa isaas maqaashee isa dhumaa (kan isaa tahe) akka fayyadamuu dhaabdu gaafatan. ''Maaloo amma booda maqaa maatiikoo 'Khan' jedhamu fayyadamuu dhaabi. Ofiikees haadha warraa Saumitra Khan jettee hin fudhatin,'' jechuusaanii miidiyaan biyyattii Press Trust of India jedhamu gabaaseera. Achi boodas paartii Trinamool, kan isheen itti makamte ''bultii diiguun'' himatan. ''TMCn haadha warraa koo hate, jaalallee koo na jalaa fudhate,'' jedhan. Erga Wiixata ibsa miidiyaaleef kennanii qabee, lameen kun miidiyaalee wajjin gaaffiifi deebii akka taasisan gaafatamanii, af-gaaffii hedduus kennaniiru.  Jireenyi siyaasaa fi dhuunfaa waan walitti bu'e fakkaata. ''Jaalallee koo turte. Haadha warraa gaarii turte. Dadhabbii koo isa duwwaa turte. Eeyyeen, natti dhagahameera. Ganna 10f wajjin turre,'' jechuun gaazexeessaa tokkotti hime Aabba Khan. Gaazexeessaa biraatti ammoo, himannaa haati warraasaa, kanisheen BJP keessa kabajaa dhabe isa jetteef: ''Aabba Moodiin inumaawuu obboleettii koo jedhee waama. Kanarra maal barbaaddi?'' jechuun gaafatan. Aadde Mondaalis gamasheetiin af-gaaffii miidiyaalee waliin taasiste irratti, miira bo'ichaan, abbaan warraashee ji'oota 10 dabranitti ishee akka dagate dubbatte. ''Yeroosaa siyaasaan qabamee dabarsa. Anaaf yeroo hinqabu. Ji'ootaaf maal nyaatte yookis naguma bultee jedhee na gaafachuufillee hin dhimmamne,'' jette. Qondaaltoni paartii BJPs abbaa warraashee ''irratti kakaasuun'' himachuun, gaa'ela koo diiguuf yaalan jette. Siyaasa Indiyaa keessatti paartii tokko ganuun, isa kaanitti makamuun waan hin baratamne miti. Dhimmi kun nama siyaasaa kanaaf waan haarayaa miti. Wayita siyaasa keessa galetti, paartii Kongirasiin eegale, achiis paartii TMCtti 2013tti makame. Boodarras 2019tti paartii biyya bulchu BJPtti dabalame.


Israa'eel waggaa lama keessatti filannoo 4ffaa gaggeessuuf

Israa'eel waggaa lama keessatti yeroo arfaffaaf filannoo gaggeessuuf jirti. Israa'eel filannoo gaggeessuuf kan dirqamteef walta'iinsi mootummaa amma aangoorra jiru dhimma bajata biyyaaleessaa irratti waliigalteerra gahuu waan dadhabeefi jedhame. Biyyattiin filannoowwan kanaan dura gaggeeffamaniin paartii mo'atee haala ifa ta'een adda baasuun kan mul'ise hinturre. Ministirri Mummee himannaan malaamaltummaa irra jiru Beeniyaamiin Netaanyaahuun yeroo jahaffaadhaa ammalleen aangoosaanii itti fufuu barbaadu. Neetaanyaahuun himannaan narratti baname sobaafi kaayyoo siyaasaa kan qabuudha jechuun kuffiisan. Israa'eeliin ministira mummee ta'uun akka isaaniitti kan waggoota dheeraaf aangoorra ture hinjiru. Kibxata kaleessaas paarlaamaan Israa'eel haaluma yeroo kaa'ameetiin bajata bara 2021 raggaasisuu yeroo darbeef battalumatti akka bittinaa'u taasifameera. Paarlaamaan akka hin bittinoofnee oolchuuf jecha mariiwwan sa'aatii dhumaarratti gaggeeffaman illeen fiixa osoo hinbahiin hafeera. Isaan boodas sa'aatiin alkan walakkaa waan darbeef paartii ogganaa Beenyaamiin Neetaanyaahuufi kan mormataa isaa Beenii Gaanzii wal himachuu eegalan. ''Ani filannoon akka gaggeeffamu hinbarbaadu. Paartiin kiyyas filannoo hinbarbaadu. Irra deddebiin filannoo keessa akka hingalleef baayyee yaalii taasifneera. Haata'u malee Been Gaanziin waliin dhaabbachu hindandeenye,'' jechuun himata Netaanyaahuun. Akkasumas dabaluun, ''paartiin Liikuud Bitooteessa 23 dhufuutti filannoo taasifamuun garaa garummaa olaanaan akka mo'atu hinshakku,'' jedhan. Been Gaanziin gama isaanitiin haasaan MM Neetaanayaahu taasisan sobaan kan guutameedha jedhan. ''Neetaanyaahuun filannoon akka gaggeeffamu barbaada. Sababiinsaas himannaan malaamaltummaa isaa akka dhokatuuf barbaada,'' jedhan. Neetaanyaahuu fi Beenii Gaanziin baatii Ebla darbee irraa kaasee mootummaa gamtaa hundeessuun waliin hojjataa turan. Waliigalteen isaaniis dabareedhaan MM ta'un biyyattii bulchuu ture. Haaluma kanaanis Neetaanyaahuu hanga Sadaasatti erga ministira muummee ta'uun itti fufaniin booda Beenii Gaanziin itti fufuu ture. Haa ta'u malee amma gamtaan kun waan kufeef irra deebiin waggaa lama keessatti yeroo arfaffaaf filannoo gaggeessuuf kan jiran. Qorannoo yaada ummataa walitti qabuun taasifameen paartiin Beenii Gaanzii yeroo dhihootiin as deeggarsa dhabaa akka ta'e mullisa. Kunis paartiin Liikuud filannoo itti aanuun teessuuma caalmaa argachuun akka mo'atuuf taasisuu danda'a jedhamee yaadama. Gama biraatiin ammoo himannaan malaamaltummaa kan irratti ka'ee Neetinyaahuun, ogganaan torban torbaniin mormiin irratti bahamu ta'aniiru. Sababiin mormichaa inni olaanaan koronaavaayirasii to'achuuf haalaan hin hojjannee kan jedhudha. Kana malees himannaan malaamaltummaa irratti dhiyaate baatii Gurraandhalaa keessa eegala jedhamee eegama.


Lola Tigraay Itoophiyaa: Halkan buufatni waraanaa ajaja Kaabaa 'haleelame' loltoonni to'atamanii turan maal himu?

Loltoonni Raayyaa Ittisa Biyyaa Itoophiyaa ajaja Kaabaa keessaa lama, haleellaa ji'a tokkoon dura raawwateefi taateewwan achi booda turan turtii BBC waliin godhaniin himu. Mootummaan federaalaa Itoophiyaa TPLF waliin gara torbee sadii wal waaraanuun, amma magaalaa Maqalee dabalatee irra jireessa naannichaa to'annoo isaa jala oolchuu himeera. Kan magaalaa Maqaleetti gaggeeffames oppireeshinii seera kabachiisuu isa dhumaati jedhame. Sadaasa 3 bara 2020 halkan humni poolisii addaa naannoo Tigiraay buufata waraanaa Kaabaa jiru haleele jedhame. Kanumaan MM Abiy Ahimad humni waraanaa biyyatti humnoota TPLF kanneen irratti tarkaanfii fudhachuu akka jalqaban ajaja kennan. Qunnamtiin naannicha keessaa adda citee ture. Waraanni qilleensarraa fi lafa irras gaggeeffamaa ture. Lubbuun namoota baay'ee erga waraanichi eegalee darbuun, kumaatamnis qe'ee irraa buqqa'aniiru. Guyyaa humni TPLFf amanamu buufata waraanaa ajaja Kaabaa rukute jedhame maaltu uumamee ture? Loltoota buufata ajaja Kaabaa keessa turaniifi amma lubbuun oolanii achii bahan keessaa BBC'n namoota lama dubbiseera. Ibiraahim Hasan jedhama. Dhalatee kan guddate Oromiyaa godina Harargee Lixaa tahuu BBCtti himeera. Erga waraana kanatti makamee waggaa saddet gahuu kan himu Ibiraahim, guyyaa haleellichi jalqabee waan keessa dabran akkasiin BBCtti hime. ''Homaa quba hin qabnu ture. Ittis hin qophoofne. Ani halkan sa'a 4:00 - 6:00 gidduu eegumsa irra tureen deebi'e. Kana gidduutti halkan keessaa sa'a 5:30 yeroo tahu nurratti dhukaasuu jalqaban. Kana gidduutti qabsaa'onni durii uummata Tigiraay mooraa keenya galuun harka kennadhaa, meeshaa hin dhukaasiinaa nu jedhan. Kana booda booji'amtaniittu nu jedhan.'' Ibiraahim humna waraanichaa keessatti tajaajila qunnamtii irra akka hojjetu himee, isaafi hiriyoonni isaa meeshaa of harkaa qabanis osoo hin dhukaasiin akka turan hime. Gaafa Onkoloolessa 27 akkuma to'atamanii jiraniitti gara loltoota 5,000 kan taanu bakka Idagaa Hamus jedhamutti nu geessan jedhe Ibiraahim. Erga achi tursiisanii torban booda ammoo gammoojjii bakka leenjiin itti kennamu Abii Addii jedhamutti nu geessuun bakka sadiitti nu qoodan jedhe. Hoggantoota olaanoo fi gidduugaleessaa, dubartootaa fi loltoota kaan adda baasan jedhe. Haala kanaan A.L.I Sadaasa 7-16tti achuma keessa akka turan hima. Loltuun biraa BBC'n dubbise ajajaa kudhanii Bulchaa jedhamu kutaa waraanaa 11ffaa irra kan ture hima. Bulchaan waggoota kudhaniif naannoo Tigraay bakka adda addaatti tajaajila loltummaan akka hojjechaa ture hima. Guyyaa haleellichi raawwate hiriyoonni isaanii ''nuyi qabamnee jirra. Yoo dandeessan nuuf qaqqabaa ykn ammoo lubbuu keessan baafadhaa,'' jedhanii ergaa gabaabaan akka barreessaniif hima. Kun halkan keessaa sa'a jaha irratti tahuu kan himu Bulchaan, meeshaa keenya fudhachuuf gara kuusaa gaafa deemnu namni achi keessa hojjetu hin fudhattan jedhee nu dide jedhe. Kana gidduutti humni addaa naannoo Tigiraay gara samiitti qabanii dhukaasuu jalqabani jedhe. Haa tahu malee falmiin booda meeshaa isaanii fudhatanii hanga gaafa 25 bara 2013 guyyaatti waraana irra akka turan hima. ''Booda hoggantoonni keenya dhukaasa dhaabaa gara mana keessaniitti galaa jennaan, dhaabnee gara buufata keenyaatti galle. Guyyuma sana gara sa'aa 8:00 hoggantoonni keenya waraana dhiisaa meeshaa gara kuusaa isaatti deebisaa nu jennaan deebisne. Kana gidduutti luboota fakkaatanii fannoo qabatanii dhufuun dhiifama nu gaafatan. Nuyi qaama nu waraanes maaliif akka tahes waan hin beekneef dhiifama goonu hin qabnu jennee gaafa didnu deebi'anii sokkan.'' Bulchaan ajajoonni isaanii guyyuma sana ammas furtuu of harkaa qabnu nu deebisiisanii meeshaa waraanaan ala kan dhuunfaa keessanii walitti qabadhaa bakka deemtan qabdu nu jedhan jedhe. Erga sakatta'insa gaggeessanii booda konkolaataan dhufee gara Idagaa Hamusitti akka isaan geessan hima. Ibiraahim Tambeen erga deemanii booda guyyaatti daabboof bishaan dhiyaachaafi akka ture dubbata. ''Booda filannoo sadii nuuf kennan. Tokko namoonni fedha qaban gara humna addaa naannoo Tigiraayitti makamuun waraanicha irratti hirmaachuu, kan lammaffaa namootni naannoo Tigraay keessa jiraachuu barbaadan achumatti hafanii jiraachuu akka danda'anii fi kan sadaffaa ammoo gara bakka dhaloota keenyaatti deemuu warri barbaannu akka deemnu ture. ''Kana irratti humni keenya guutuun isaa gara bakka dhaloota keenyaatti deemuu barbaanna jechuun waliigalle. ''Kanaaf gaafa Sadasaa 19 erga gara torban sadii nu tursiisanii booda konkolaataa fe'umsaan dhalattoota Amaaraa fi Oromoo gara naannoo Amaaraatti nu galchan. Amma Saqoxaa keessa jirra,'' jedheera. Ibiraahim namoonni to'annoo humnoota TPLF jalaa bahuun fe'aman gara 9,000 akka tahan himee, ammayyuu achitti kan hafan odeeffannoon qabuun gara 4,000 tahuu jedhe. Lakkoofsa kana gama mootummaanis tahe BBCn hin mirkaneessine. Qondaaltonni siyaasaa Adda Bilisa Baasaa Ummata Tigraay (ABBUT) gama isaatiin miseensota waraanaa Raayyaa Ittisa Biyyaa 4,000 ol ta'an kan tibba Izzii Kaabaa haleelaniitti to'ataman gadhiisu beeksisuun isaa ni yaadatama. Ibiraahim humnoonni TPLF loltoota qabatan keessaa kanneen meeshaa gurguddaa dhukaasuu danda'aniifi ogummaa adda addaa qaban adda baafachuun isaan irratti xiyyeeffatu jedhe. Dabalataan Bulchaan yeroo filannoon dhiyaatuuf uffata loltummaa akka ofirraa baasuu qaban itti himamuu dubbata. Ta'ulleen garuu inni waan itti adda baanee beekamnu waan taheef baasuu hin qabnu jedhanii akka didan hime. Yoo kan baasnu tahe ammoo achumatti hundi isaa gubachuu akka qabu gaafachuu hima. Kanaaf kaameeraan waraabaa dhufanii uffata irraa baasanii achumatti guban jedhe. Haala kanaanis namoota gara bakka dhaloota keenyaatti deemuu filanna jedhan konkolaataa 28 ta'uun fe'anii akka gara naannoo Amaaraatti ergan hima. Guyyaa afur boodas naannoo Amaaraa Saqoxaa galle jedhe. Achitti uummanni tajaajila akka kennaafii jiru BBCtti himeera. Ibiraahim gochaan akkanaa naannicha keessatti isaan irra ni gaha jedhee yaadee akka hin beekne hime. Uummata waliin turre. Hiyyeessota gargaaraa turre. Mana ijaaraafi qamadii haamaafi turre. Garuu haala amma isaan naannichatti mudateen baayyee gadduu isaa BBCtti himeera Ibiraahim. Akkasumas Bulchaan, mindaa isaanii irraa kutuun uummata Tigiraayiif mana barumsaa ijaarsisaa, awwaannisa ari'aafi hojii kaaniin gargaaraa akka turan yaadata. Waan akkanaa nurratti raawwata jedhee yaadees hin beeku jedhe. Waraanni mootummaa federaalaa fi TPLF gidduutti eegale amma ji'a tokko guutuuf jedha. Magaalaa Maqalee dabalatee naannoon Tigiraay irra caalaan to'annoo mootummaa federaalaa jala galuu MM Abiy Ahimad himaniiru. Waraana kana hordofee namoonni 40,000 ol tahan qe'ee isaanii irraa baqatanii biyya ollaa Sudaan galaniiru. Isaaniin deebisanii galchuufi deeggarsi namoomaa bakkeewwan barbaadamanitti akka dhiyaatan gochuuf mootummaan akka hojjetus ibsameera. Hogganaan TPLF Dabratsiyoon Gabra Mikaa'el garuu ittuma fufanii akka lolan himanii ture.


Lola Tigiraay: UN haala baqattoonni Ertiraa Tigraay keessaa itti qabamaniin yaadda'u hime

Hogganaan Eejjansii baqattoota UN, gabaasawwan baqattoota Ertiraa kan Tigraay keessaa irratti ajjeefamuu, butamuufi humnaan dirqisiifamuun gara Ertiraatti deebiifamu dhagahaniin ''baayyee yaaddoofneera'' jechuun himan. Hogganichi Filiippoo Giraandii akka jedhaniitti, gochiwwan akkasii kun raawwatamuun yoo mirkanaa'e, seera idil-addunyaa guddaa cabsuu ta'a. Mr Giraandiin UN buufatawwan baqattootaa Tigraay keessaa afur qaqabuuf akka hin dhorkamne barbaada jedhan. Akkasumas baqattoota buufataalee sanaa humnaan akka biyyatti deebi'an taasifamuun guutummaatti fudhatama hin qabu jedha dhaabbatichi. Erga Sadaasa 4, 2020 kaasee waraanni Itoophiyaa naannicha keessatti humnootii Adda Bilisa Baasaa Tigraay (TPLF) waliin lolaa jira. Motummaan Itoophiyaa ammoo Tigraay to'achuufi lolli dhaabachusaa beeksiisuun isaa ni yaadatama. Haata'u malee aanga'oonni TPLF amma illeen adddawwan baayyeedhaan lolaa jiraachu himan. Jimaata kaleessaas, motummaan Itoophiyaa baqattoota lammii Ertiraa kanneen buufataalee Tigraay keessaatii gara magaalaa biyyatti guddoo-Finfinneetti baqatan deebiisaa jiraachu himeera. Bufataalee baqattootaa naannoo Tigraay keessa baqattoota Ertiraa gara kuma 100 ta'aniitu argama. Isaanis kanneen darara siyaasaa fi tajaajila loltummaa dirqamaa baqachuun osoo lolli naannichatti hin eegaliin dura gara sana baqataniidha. "Baqattoota odeeffannoo sirrii hin qabne hedduutuu haala garaa garaatiin bahaa jira,'' jedha ibsi motummaan baaseen. ''Motummaanis baqattoota kanneen haala nagaa ta'e buufataalee irraa bahaniitti deebiisaa jira.'' Nyaanni illeen gara buufataalee kanneenitti fe'amaa jiraachuu ibsi kun dabaluun eeree jira. Maddi Oduu Rooyitarsi akka jedheetti baqattoota Finfinneetti argama irraa ''bilbila miira dhiphiinaan guutame'' bilbilameefiira. Atobisiin gara Tigraayiitti deebiisanii akka fe'aman itti himamuufi garuu gara Ertiraatti akka hind eebiifamneef yaadda'u dubbachu gabaaseera. Dubartiin tokkos Tigiroonni hedduunis sababii loltoonni Ertiraa lola TPLF irratti gaggeeffamuun akka gargaaraniif Itoophiyaatti ergamaniif baayyee aaraniiru jette jirti. Ameerikaanis umnootiin Ertiraa Tigraay galusaanitiin himmattulleen, Itoophiyaafi Ertiraan kana hinfudhatan. ''Jarri Tigree muraasni abbaa manaa kiyya reeban'' jechuu dubartiin kun kan Rooyitarsiitti himte. ''Biyyi keessan nu haleeluuf dhufaa jiruu. Kanaafu isin ajjeefna nuun jedhan. Baayyee sodaannee turre.'' Mr Giraandiin UNHCR fi waltaatoota isaatti akka himaniitti baatii tokkoo oliif buufataalee arfan baqattoonni Ertiraa keessatti argaman qaqabu hindandeenye jedhan. Kunis ''Nageenyaafi jireenya baqattootaa balaa olaanaarra buusa'' jedhan. ''Ji'a tokkoof waa'ee baqattoonni Ertiraa kan Tigraay keessatti argamanii ajjeefamu, butamuufi humnaan biyyaatti deebiifamu ilaalchisee gabaasawwan hedduutu nu qaqabaa jira.  Kunis yoo mirkanaa'e seera idi-addunyaa sarbuu cimaa ta'u danda'a,'' jedhan. Mr Giraandiin motummaan Itoophiyaa baqattoota kanneen haaluma seera idi-addhunaatiin itti gaafatamummaa isaa akka bahuuf cimsnee gaafannas jedhan. Lolli Naannoo Tigraay Sadaasa 4, 2020 wayita Ministirri Mummee Abiy Ahimad tarkaanfiin waraanaa humnootii TPLF irratti akka fudhatamu ajajan kan eegaleedha. Innis tarkaanficha kan fudhatu haleellaa buufata waraana motummaa federaalaa Tigraay keessaa irratti humnootii TPLFn raawwatameef deebii kennuuf jedhan. Lolli kunis erga waldhabdeenmotummaa federaalaafi paartii naannoo Tigraay bulchu TPLF jidduutti baatiiwwan hedduuf cimaa adeemeen booda ture. Paartii TPLF hanga MM Abiy bara 2018tti gara aangootti dhufaniitti, gara waggoota 30tiif jidduugala aangoo biyyatti ture.


Boordii filannoo: 'Dhimmi TPLF tibba galmee paartileetti ilaalama'

Tarkaanfii waraanaa naannoo Tigraayiitti gaggeeffame hordofuun aanga'oonni isaa seeraan barbaadamaa kan jiru dhimmi TPLF, galmee paartilee siyaasaa dhiheenya gaggeeffamuun kan ilaalamu ta'uu Boordiin Filannoo Biyyaalessaa beeksise. Erga haleellaan humnoota TPLFn waraana biyyattii Ajaja Kaabaa kan Naannoo Tigraay buufatee ture irratti raawwatameen booda, duula motummaan federaalaa ''seera kabachiisuudha'' jechuun fudhateen, garee aanga'oota bulchiinsa naannichaa irraa buusee to'achuuf ajaja baasuun barbaachaa jiraachuun ni beekama. Daarektarri Komunikeshinii Boordii Filannoo Biyyaalessaa, Soliyaanaa Shimallis BBCtti akka himaniitti, filannoo bara kanatti gaggeeffamuuf karoorfameen dura galmeen paartilee akka haaraatti kan ilaalamu waan ta'eef dhimmi TPLF kana waliin ilaalama jedhan. Yeroo sanatti ''adeemsi raggaasisuu galmee tokko tokkoo paartilees ni raawwata,'' jedhan. Haata'u malee boordichi hanga ammaatti TPLF ilaalchisee murtee irra akka hingeenye kan himte Soliyaanaan, ''Sadarkaa addabaabaayitti TPLF gocha fincilaa keessatti hirmaateera yoo jedhamu dhageenya. Labsii paartilee siyaasaatiin ammoo paartiin karaa nagaatiin galmaa'e tokko fincila akkasii irratti hirmaachuu hinqabaatu kan jedhu jiraachuu ni beekna. Kanaafuu galmeen paartilee siyaasaa akka haaraatti gaggeeffamaa waan jiruuf dhimmi TPLFs ni ilaalama,'' jedhan. Boordiin Filannoo Biyyaalessaa Itoophiyaa filannoon biyyaalessaa 6ffaa dhuma ji'a Caamsaa ykn jalqaba ji'a Waxabajjii adeemsisuuf karoorfachuusaa beeksise. Filannicha irrattis namoonni miiliyoona 50 ta'an sagalee ni kennu jedhamee kan eegamu yoo ta'u, buufataaleen filannoo 50,900 akka jiraatanis himte. Filannoon biyyaalessaa sababii Covid-19n bara darbeerraa gara bara kanaatti dabarfamee barana of eeggannoo barbaachisu taasisuun akka raawwatamu himame. Kanaan dura baatii Caamsaa keessa paartileen siyaasaa waraqaa barbaachisu hingalchiin hafa 27 haqamuunsaani ni yaadatama. Sooliyaanaan akka jettutti, paartileen kaan galmeesaanii galfachuun sirrii ta'uufi dhiisuun isaanii ilaalamaa kan jiru, walumaa galatti paartilee 78 argama. ''Paartilee kamitu ulaagaa barbaachisu guuteera kan jedhu hanga ragga'uutti eegamaa jiras,'' jeete. ''Paartileen hundi filannoon haa gaggeeffamu jedhu'' kan jedhan Soliyaanaan, ta'us ammoo osoo filannichi hin gaggeeffamneen dura haala nageenyaafi waajirrisaanii cufamuufi miseensoonni hidhamuun rakkoon irra gahaa jiraachuu akka ibsan himu. Paartileen akka ABO fi KFO dhimma kana boordii filannootti iyyatanis deebii akka hin arganne himu. Haata'u malee, "boordin filannoo deebii nuf hin laanne kan jedhu sobadha" kan jedhan Soliyaanaa Shimallis, boordichi iyyatawwan paartilee siyaasaa kunneen biraa ka'an akka furamaniif qaamolee dhimmisaa ilaallatutti beeksisuufi kanaan alatti gahee akka hin qabne himan. "Boordin filannoo seera hin raawwachiisu, boordin filannoo mana murtiis miti, boordin filannoo hin ajaju, boordin filannoo poolisiis hin qabu. Kanaaf aangoo boordichaa hubachuu dhabuu natti fakkaata,'' jedhan. Boordiin filannoo ittigaafatama lama qaba; tokkoffaa filannoo raawwachiisuu fi inni lammataa paartilee siyaasaa galmeessuudha kan jettu Soliyaanaan, ''paartiileen seera kabajuu isaanii ni hordofa. Kanaan ala kunneen jiran qaamolee biroo ilaallata," jetti. "Fakkeenyaaf yoo manneen murtii dhimma miseensota paartilee siyaasaa hidhamanii hordofaa hin jiran ta'e, mana murtiitu gaafatamuu qaba. Yoo poolisiin hidheera ta'e boordicha osoo hin taane poolisiitu deebii kennuu qaba," jechuun ibsaniiru. Kana malees "rakkoo siyaasaa Itoophiyaa hunda boordii filannoo walin walqabsiisuun sirrii miti" kan jedhan Soliyaanaa Shimallis, "rakkoolee siyaasaa Itoophiyaa keessa jiran kan akka waliigaltee biyyaalessaa, walin jiraachuu, marii gochuu fi kunneen kana fakkaatan hojiilee boordichaa miti,'' jedhuun himan. Haa ta'u malee paartileen siyaasaa haala fooyyee keessatti akka socho'aniifi rakkoolee mudatan furuuf mariin gar-sadee paartilee siyaasaa morkattoota, boordii filannoo, paartii biyya bulchaa jiruf mootummaa hirmaachise akka taasifamuf mootummaa walin waliigaluu isaanii dubbatu. Kana malees paartileen siyaasaa adeemsa filannichaa keessatti rakkoolee isaan mudachuu danda'aniifi furamuu qaban akka dhiyeessan waamicha gochuu isaaniifi paartileen siyaasaa 11 yaaddoofi iyyata qaban galfachuu isaanii himaniiru. "Iyyata kana qixeessinee mootummaaf galchineerra" jechuunis gorsituun komunikeeshinii Boordii Filannoo Biyyaalessaa Itoophiyaa Soliyaanaa Shimallis himu. Rakkooleen nageenyaa kutaalee biyyattii garaagaraatti mul'atan filannoo biyyattiin ji'oota muraasa booda adeemsisuuf jirtuf qormaata ta'uu akka malu paartilee siyaasaa fi namootni ni kaasu. Naannoo Oromiyaa godinaalee Gujii lamaan fi Qeellam Wallagga akkasumas Wallagga Lixaa, naannoo Kibbaa Koonsoo, naannoo Benishaangul Gumuz godina Matakkal akkasumas naannoon Tigraay iddoowwan rakkoolen nageenyaa jiraachuu dhagahamudha. Marii boordichi paartilee siyaasaa waliin taasisaa turen rakkoon nageenyaa biyyattii keessa jiru sochii paartilee siyaasaafis ta'e boordichaaf rakkisaa ta'uu akka danda'u paartileen kaasuu isaanii Soliyaanaa Shimallis BBCtti himaniiru. Haa ta'u malee dhimmi nageenyaa adda durummaan dhimma mootummaa kan ilaallatu akka ta'e himuun "nageenya filannoo akkamiin eegsisuun danda'ama kan jedhu fi iddoo rakkoon itti uummametti immoo adeemsa itti gabaafamu, akkasumas akeekkachiisni dursaa akka jiraatuf mala odeeffannoon caasaalee bulchiinsaa gadii hanga oliitti itti daddarbu qorannee jirra," jedhan. Kana malees mootummaan karoora nageenya filannoo akka qopheessu gaafachuu isaaniis himaniiru. Boordichi iddoowwan rakkoon nageenyaa itti jiru fi filannoo adeemsisuuf isa rakkisan adda baafachuusaa kan gaafanne gorsituun komunikeeshinii Boordii Filannoo Biyyaalessaa Itoophiyaa Soliyaanaa Shimallis, "iddoowwan adda baafanne hin qabnu. Inni gahee keenya miti. Mootummaan 'iddoowwan akkanaatti rakkoon nageenyaa waan jiruf fi to'annoo kootin ala waan ta'anif filannoo adeemsisuun rakkisaadha' kan jedhu yoo jiraate mootummaan kan nu beeksisu ta'a,'' jedhan. Soliyaanaan akka jettetti, boordichi bittaa meeshaaleen galmee filattootaafi guyyaa filannoof barbaachisan harka caalmaan xumureera. "Kan nu hafan wantoota lamadha. Tokko weerara Covid-19n walqabatee raawwachiistota fi qaamolee filannoorratti hirmaatanif meeshaalee ofeeggannoo (personal protection equipment) fi lammaffaan immoo lakkoofsa filattootaa akkasumas lakkoofsa fi gosa kaadhimamtootaa erga barree booda waraqaa sagaleen itti kennamu qopheessuudha," jedhan. Gama biraatiin raawwachiistota filannoo calalanii leenjisuuf dhaabbilee mootummaafi miti-mootummaa irraa ragaalee namootaa walitti qabaa akka jiranis himaniiru. Raawwachiistotni filannoo calalamanii gara leenjitti osoo hin seenin dura, paartiilee siyaasaan akka gamagamaman akka taasifamus dubbataniiru. Filannoon biyyaalessaa Itoophiyaa 6ffaa bara 2012 adeemsifamuuf ture, sababa weerara Covid-19n osoo hin adeemsifamin bara kanatti ce'uunsaa ni yaadatama. Itoophiyaatti filannoo biyyaalessaa waggaa shaniin gaggeeffamuun kaadhimamtoonni paartileefi dhuunfaa miseensummaa mana maree federaalaafi naannooleetiif ni dorgomu.


Qondaalli tikaa duraanii Ruwaandaa 'mobaayila hatuun' waggaa sadi adabame

Hoogganaa garee tikaa fi nageenyaa duraanii Pirezidaantii Ruwaandaa Pool Kaagaamee kan ta'e Tom Byabagamba ''mobaayila hatuudhaan'' himatamee hidhaan waggaa sadii itti murtaa'e. Qondaala nageenyaa olaanaa duraanii kanarratti murtee kan dabarse mana murtii magaalaa guddoo Ruwaandaa, Kigaalii dha. Aangoon sadarkaa koloneelummaa dursee kan irraa fudhatame Tom Byabagamba, durumaanuu yakka kabaja alaabaa dhowwachuu, qondaaltota mootummaarratti hookkara kaasuuu fi nageenya biyyaa balaarra buusuu jedhuun himatamee hidhaan wagga 15 itti murtaa'ee jira. Manni murtii waraanaa bara 2016 nama kanatti hidhaa wagga 21 murteessee turus, boodarra garuu oliyyannoo inni gaafatee irratti hundaa'uun wagga gara wagga 15'tti xiqqaateef. Mannim murtii dhimmasaarratti dhaddacha kaleessa, Kibxata 24,11,2020 taa'een namni kun mobaayila harkaa kana fayyadamee mana hidhaatii miliquuf akka ture ibseera. Qondaalli nageenyaa duraanii kun waggaa 15 duraan itti murtaa'ee ture irratti hidhaan wagga sadii wayita itti dabalamu, yeroo ammaa adabbii hidhaa wagga 18 fudhatee jira. Himati isarratti qindaa'e daran kan dhaadheffamee fi hammaan ol ta'uu kan hime Tom Byabagamba, an nama mobaayila hatuu miti, meeshaa bu'aa hin qabneef maqaa na baasan jechuun dhaddacharratti dubbate. Bilbila qabatanii mana hidhaa keessatti argamuun qajeeltoo ittiin bulmaata mana hidhaichaa cabsuu ta'uu danda'a, garuu waan hidhaa namatti murteessisu miti jedhe. Tom Byagamba mana murtiitti akka dubbatetti, rakkoon kun isarrtti uumamuu kan eegale erga obboleessi isaa hangafaa gorsaa duraanii pirezidaantii biyyattii ture gara biyya alaatti baqachuun Pool Kaagaamee qeequu jalqabeeti. Dhaabbileen mirga namoomaa hedduun Ruwaandaan yaada mormitootaa fi qeeqa ka'u keessummeessuu dhabuusheetiin himatu.Kanammoo mootummaan biyyattii irra deddeebiin waakkata


Lola Tigraay Itoophiyaa: Mootummaan hojii dhiyeessii deeggarsaa guutummaan akka hogganu beeksise

Hojiiwwan dhiyeessii deeggarsa namoomaa Motummoota Gamtooman waliin irratti waliigalame gutummaatti motummaan kan ogganamu ta'u xiyyeeffannaa keessa kan galfame ta'un ibsame. Ambaasaadar Reediwaan Huseen Dubbii Himaa Labsii Yeroo Muddamaa Naannoo Tigiraay fi Obbo Mitikkuu Kaasaa, Hogganaan Komishinii To'annoo Balaa Tasaa Biyyaaleessaa Itoophiyaa waliin ta'un ibsa Kibxata kaleessaa haala Naannoo Tigraayi ilaalchisuun kennaniin ture kana kan himan. Haala ammatti naannicha keessa jiruun ilaalchisuunis midiyaaleen gaaffiin kan dhiyaateef yoo ta'u, qondaaltoonni kunneenis akka asiin gaddiitti deebii kennaniiru. Sababa lola kanaan lammiilee deeggarsa barbaadaniif deeggarsi ga'aa jiraa? Dhaabbileen UN deeggarsa kennuurratti gufuun isaan mudachuu himu, kanarratti mootummaan akkamiin tumsa? Gargaarsa namoomaan walqabatee, gargaarsi nyaataa fi meeshaalee wal'aansa fayyaa ergamuu eegaleera. Torbee darbe magaalota xixiqqoo keessatti gargaarsi jalqabamee ture. Torbee kanammoo magaalota gurguddoo keessatti eegalleerra. Asirratti akka ifa ta'u kan barbaannu, wayita sochii kana eegallu oppireeshinicha guutummaatti mootummaa Itoophiyaan akka to'atamuudha. Itoophiyaan mootummaa mataashee qabdi, mootummaan ammoo nageenya lammiisaa mirkaneesuuf dirqama qaba. Deeggarsi yoo humna mootummaa ol ta'e qofa barbaadama. Mootummaan qaama kamirraayyuu deeggarsa hin fedhu. Wayita mootummaan deeggarsa namoomaaf haala mijeessuu eegalu dhaabbileen idila addunyaa kanneen akka UN seenanii deeggaruu danda'u. Kunis qindeessummaa mootummaatiin ta'a. Naannoo deggersi barbaachisutti rakkoon nageenyaa jiraachuu wayita adda baasnus, dhaabbileen kunneenis kana hubachuu qabu. Hojjettoonni UN kanneen ukkaamfamanii fudhataman akkasumas kanneen rasaasi itti dhukaafamee qabamani jiru. Bakka deemuun irra hin jirre waan deemaniif kun isaan mudate. Qaamni deggersan kenna jedhu kamiyyuu qajeeltoo mootummaan baasuun deemuu qaba.  Qaamoleen raayyaa ittisa biyyaan lolaa turan ammallee harca'anii riphanii lolaa jiru. Hooggansa qindaa'aa dhabanis, Bosonaa fi hawaasa keessa bakka dhokatanii dhukaasa banaa jiru, kanaafuu miidhaa geessisuu malu. Waan kana ta'eef qaamni idila addunyaa gargaarsa namoomaa kennu kamiyyuu raayyaa ittisa biyyaan dabaalamee socho'uutu irra jiraata. Walumaagalattis, yeroo ammaa kana deeggarsa nyaataan alaa namoota 250,000 qaqqabu naannichatti ergineerra. Deeggarsi kun buufataale ijoo gahanii jiru. Deeggarsa kan raabsuufi qindeessuuf garee saddeet ta'u naannichatti ergineerra. Naannicha keessatti lola dhalate sababeeffachuun yeroo ammaa namootni deeggarssa namoomaa barbaadan miiliyoona 1.8 ta'uullee jiru. Kanneen 110,000 kan ta'an kan biyyuma keessatti buqqa'an (internally displaced), 600,000 ammoo deeggarsa bayyanachisaa kan fedhaniifi miiliyoona 1.1 kan ta'an kan deeggarsa seftineetii kan fudhataniidha. Dabalataanis, kanneen deeggarsa yeroo balaa barbaadan dhufuu malu. Kana adda baasuufis sakkatta'iinsa atattamaa gochuuf jirra. Akkasumas harka qalleeyyiin magaalota keessa jiran kanneen %20-30 ta'an hanga gabaan magaalotaa tasgabbaa'uutti deeggarsa namoomaa fedhuu malu. Rakkoon amma naannicha keessa jiru guyyoota 15 dhufan keessatti ni furama jedhanii, akka amananiifi dhiyeessi deeggarsa namoomaa amma eegalame kun bara 2021 keessas kan itti fufu ta'ullee ibsan. Qorattoonni walaba ta'an akkasumas miidiyaaleen seenanii waan qabatamaa jiru akka gabaasan yoom hayyamtu? Qorattoota walabaaf kan eeyyamnu yoo ofii keenyaa qorachuu dadhabne qofadha. Mootummaan Itoophiyaa sakatta'iinsa gaggeessuu yoo dadhabe, gaafa sana warri kaan akka nu tumsan affeerra. Itoophiyaan mootummaa hojiirra jiru hin qabdu jedhanii yaaduudhaan, waan mootummaan kana gochuu hin dandeenyeef deemne raawwanna jedhanii yaaduun ammoo mootummaa kana xiqqeessuudha. Itoophiyaan mootummaa jabaa, biyya bulchuuf ga'umsa qabuun bulaa jirti. Gama kanaan deggersa qaama kamiiyyuu hin feetu. Kanaafuu, qaami kamiyyuu hanga nuti affeerrutti eeguu qaba. Waa'ee keenyarratti qaamni nurra nuuf dhimmamu hin jiru. Miidiyaaleen akka seenanii gabaasan iyyamuudhaan walqabatee, kan hanga ammaa dhowwineef nageenyi amanisiisaan waan hinjirreefi. Ammaaf gaazexeessitoonni magaalota akka Qobboo fi Gondar akkasumas naannolee magaalota kunneenii deemanii akka hojjetan haala mijeessaa jirra. Itti aansuun ammoo wayita mootummaan yeroofii bakka qabatu haala mijeessaa deemna. Kanarraa kan hafe iddoo nageenyi amansiisaan hin jirretti yoo gaazexeessitoonni akka seenanii hojjetan iyyamane rakkoo biraadha. Namni sirriin irraa odeeffannoo argatanis hin jiru. Ajajoota waraanaa qofa kan jiran, isaanirraa odeeffannoo argamurrammoo qaama bulchiinsaa sirrii eeganii irraa odeeffachuu wayya. Kanumaaf miidiyaa dhowwine malee sababi biraan hin jiru. Oppireeshiniin mootummaan gaggeessaa turuu himu amma xumurameera moo maalirra jira? Ammaan tana oppireeshinii isa xumuraa irra jirra. Amma xiyyeeffannaan shakkamtoota seeratti dhiyeessuu, mootummaa yeroo dhaabuu, sochiileen diinagdee fi hawwasummaa itti fufuu mirkaneessuu, tajaajila hawaasummaa kanneen akka manneen barnootaa, fayyaa itti fufsiisuudha. Magaalotaa fi aanaalee naannichaa hedduu keessatti bulchiinsi yeroo hundaa'eera. Magaalota gurguddoo akka Maqalee, Aksuum fi Adigiraat qofatu nu hafu. Isaan keessattis yeroo gabaabaa keessatti mootummaan yeroofii lafa qabata. Isaan booda mariin gadi bu'ee hawaasa waliin ni eegalama. Dhimmi ijoon biraan misoomawwan manca'an deebisanii ijaaruudha. Misoomawwan bu'uuraa kanneen akka telekoomii fi ibsaa addaan cituu qofa osoo hin taane bakka hedduutti waan barbadaa'aniif isaan deebisnee hojjechuun hojii ijoodha. Kana sirreessuuf gareen addaa gara Maqalee, Aksuum fi Addigiraat ergameera. Daandiiwwanii fi riqichoonni barbadaa'an yeroo itti aanan keessatti ni ijaaramu, hojiin kun ammoo ji'ootallee fudhachuu mala. Mootummaan aanga'oonnii fi miseensonni TPLF harka kennachuu irra deddeebiin hima, garuu hanga ammaatti eenyufaadha kan harka kennatan? Kaanoo akkamiin to'atamu? Waa'ee harka kennannaa namoota adamsamaa jiraniin walqabatee baayyeensaanii harka kennataa jiru. Afa-yaa'ii duraanii mana maree federeeshinii Aadde Keeriyaa Ibraahim fi Bulchaa Ittaanaa duraanii naannoo Tigraay Ambaasaaddar Addisaalam Baaleemaa akka fakkeenyaatti kaasuun ni danda'ama. Isaan kunneen poolisiidhaan to'atamanii yaadasaanii kennaa jiru. Yeroo muraasaan booda yaada isaanii hawaasi bal'aan ni dhagaha. Barbaachisa warra kaaniis itti fufeera. Loltoonni keenya eessa akkasaan jiran adda baasaniiru. Kanaafuu yeroo gabaabaa keessatti harka kennachuu danda'u jennee amanna.


Haleellaa Godina Matakkal furmaata dhabee fi yaaddoo jiraattotaa

Naannoo Beenishaangul Gumuz, godina Matakkal haleellaa waggaa tokkoof walitti fufinsaan taasifameen lubbuun namoota baay'ee yoo darbu kaan immoo miidhamaaf saaxilamuu yeroo garaagaraatti gabaafamaa ture. Sababa kanaan rakkoo nageenyaa uumamu dhaabsisuuf komaand poostiin miseensota poolisii federaalaa fi Raayyaa Ittisa Biyyaa qabu naannichatti hundaa’era. Baatii tokko dura aanaa Bulan irraa gara Chaagniitti geejiba uummataa imalaa ture irratti haleellaa raawwatameen namooti 50 ol ajjeefamuun ni yaadatama. Yeroos ajjeechaarraa namoota miliqan keessaa dargaggoon jiraataa aanaa Bulan tokko haleellaa sanaan madaa’ee lubbuun hafuusaa BBCtti himeera. Dargaggoon kun dhukaasni yeroo baname dhahamee kufeetu namoonni kaan irratti waan kukkufaniif namooti ajjeechaa raawwatan waan du’e se’anii deemnaan namoota lubbuun hafan biroo waliin bosona galee akka miliqe dubbata. Dargaggoon kun konkolaataan ittiin imalaa turan guyyaa gabaa gatii taheef namoota fe’ee ture jedha. Naannoo Qiddoo jedhamtu yeroo gahan hidhattoota bosona keessa dhokatanii turaniin haleellaan raawwatamuu himu. ‘’Dhukaasa nutti banan. Achiin shufeeriin konkolaataa dhaabe. Achii hunduu dhufanii imaltoota baay'ee ajjeesan. Anarra reeffatu narra jijjigaa ture gatii taheef madaa’een hafuu danda’e,’’ jechuun haala ture yaadata. "Isaan cuubee, kilaashinkoovii fi xiyya qabatanii turan, 20 hanga 30 tahu, naannoo sana gadhiisanii deemnaan, warreen miidhaan nurra hin geenye akkuma tahe taanee naannoo sanaa miliqne,’’ jedheera. Qondaaloti naannichaa warreen haleellaa irra deddeebiin dhaqqabsiisan,’’finciltoota, ergamtoota TPLF fi ABO-shanee waliin hojjetu,’’ maqaa jedhu kennuuf. Haatahu malee haleellaa kanaaf qaamni achii as bahee ifatti itti gaafatamummaa fudhate hin jiru. Jiraataa magaalaa Bulan kan tahe Obbo Abbabaan(nageenyasaaf jecha maqaan kan geeddarame) naannoo kanatti ‘gareen fincilaa’ iddoo biraa irraa dhufee haleellaa  raawwatu hin jiru jedha. Akkasumas ‘’poolisoota nu waliin jiraatan, hidhattootaa fi hojjettoota eegumsaati kana kan raawwatu,’’ jedha. Kanaaf immoo haleellaa dhihoo kana ganda Anzabaa jedhamu keessatti raawwate akka fakkeenyaatti kaasa. ‘’Yeroos haleellaa kana raawwachuun warreen qabaman keessaa tokko bulchaa itti aanaa ganda sanaa taheetu argame. Ofiisaayyuu namoota shan ajjeesuu amaneera,’’ jechuun hoggantoonni naannichaa wal-dhibdee irratti hirmaachuu hima. Torbee darbe, komaand poostiin nageenya naannichaa eeguuf hundaa’e raawwii hojii ji’a afurii yeroo gamaagametti godina Matakkalitti du’aa fi buqqaatii uumameef sababa kan tahan hidhattoonni 284  haxaa’amuun ibsameera. Dabalataan haleellaa walitti fufinsaan naannichatti raawwatamu keessatti hirmaannaa qabu kan jedhaman hoggantoonni mootummaa 66 irratti tarkaanfiin siyaasaa fudhatamuun ibsameera. Garee fincilaa waan jedhamu hin jiru kan jedhu Obbo Abbabaan, ’’komaand poostiin ofiisaayyuu qaama rakkinichaati,’’ jedha. Kanaafimmoo haleellaa naannoo Gublaak jedhamutti raawwate ragaa dabalataati jedha. Daandii sanarra shiftoonni akka jiranii fi amansiisaa ijaa hin taaneef konkolaachisaan deemuuf eeyyamamaa akka hin turree himee, gareen komaand poostii akka isaan gaggeessan murtaa’ee imaluu isaanii dubbata. ‘’Haa tahu malee hamma iddoo tahe tokkootti isaan gaggeessanii deebi’an, iddoo isaan deebi’anii meetira 300 fagaateetu konkolaataan shiftootaan dhaabsifamee imaltoota irratti tarkaanfiin fudhatame,’’ jedha. Yeroo darbes konkolaataan gara Chaagnii imalaa ture kan haleellaan irra gahe otoo shufeeriin hin deemu jedhuuti, ’’ati ofii keeyyuu rakkoo warra uuman keessaati jedhameetu dirqisiifamee deeme,’’ jechuun hima. Hoggansa naannoo keessa kan jiranii fi namoota gidduutti shakkiifi yaaddoon akka uumamu oduu kan hafarsan haleellaan akka uumamuu fi babal’atu taasisuu jedha Obbo Abbaban mudannoo kana duraa yaadachuun. Naannoo Beenshaangul Gumuzitti keesumaa godina Matakkalitti haleellaa raawwatamaa jirurratti himannaa hoggansa irratti dhiyaatuuf deebii itti gaafatamaa kominikeeshinii mootummaa naannichaa Obbo Mallasa Bayyana BBCn gaafatee ture. Itti gaafatamaan kun, ’’hoggansi kamiyyuu rakkoo kana keessatti harka yoo qabaate jiraattonni gaaffii dhiyeessan ragaa nuu kenninaan tarkaanfii fudhanna,’’ jedhan. "Hanga har’aattis tarkaanfii fudhachaa jirra" kan jedhan aanga'aan kun, haaluma kanaan hoggansaa fi qaamoti nageenyaa itti gaafatamummaa isaanii sirnaan hin bahanne seeraan akka gaafataman taasifamuu ibsaniiru. Komaand poostiin yeroo rakkoon uumame itti gaafatamummaa isaanii sirnaan hin raawwanne jedhee miseensota poolisii Beenishaangul Gumuz 67 to’achuu himeera. Haleellaa naannichatti raawwatuun du’aa fi miidhama qaamaan dabalataan namootni kumaatamaan lakkaa’aman qe’eerraa buqqa’aniiru. Kanaanis godina Mattakkal keessa yoo xiqqaate namoonni kuma 22 tahan qe'ee isaaniirraa buqqa’aniiru jechuun gamaaggama torbee darbe taa’een koomaand poostiin ibseera. Itti gaafatamaan koominikeeshinii naannichaa Oboo Mallasa Bayyana akka mirkneessanitti, namoonni baay'ee qe’eerraa buqqa’aniiru. ‘’Buqqaatota kana ittisa balaa naannichaa fi ministara nagaa waliin tahuun gargaarsa akka argatan taasifamaa jira,’’ jechuun fuuldurattis gara qe’ee isaanitti akka deebi’an gochuuf tattaaffiirra jiraachuu himan. Rakkoon kun kan yaaddesse Naannoo Beenishaangul qofa osoo hin taane haleellaan naannichatti raawwatamu dhalattoota Amaaraa irratti xiyyeeffata kan jedhe Naannoon Amaaraa, mootummaan Federaalaas tahe Naannoon Beenishaanguul Gumuz haleellaa akka dhaabsisuuf gaafachaa tureera. Haleellaa dhihoo kana raawwateen Mootummaan Naannoo Beenishaangul Gumuzii fi Amaaraa ibsa baasaniin atakaaroo keessa galuun isaanii ni yaadatama. Pireezidantii itti aanaa naannichaa Abdiisaa Getaahuun eeruun godinni Matakkal Feesbuukii irratti akka ibseen, ’’humna badii waliin kallattiinis tahe al-kallattiin qaamoti hirmaannaa qaban irratti tarkaanfiin fudhatamu cimee itti fufa,’’ jedhamuun gabaafameera. Obbo Geetaahuun dabaluunis haleellaa godinicha keessatti dhalatuuf hoggantoonni, qaamoti nageenyaa fi namooti dhuunfaa irratti tarkaanfiin seeraa fudhatamaa akka jiru himuu isaanii ibseera. Godinni Matakkal aanaa torbaan kan caasefame yoo tahu Naannoo Amaaraa waliin daangaa qooddata. Godinicha keessatti sabootni garaagaraa jiraatu. Gumuuz, Shinaashaa, Amaaraa, Agaw, Oromoo fi Bartaan warreen ijoodha. Haleellaan yeroo garaagaraatti raawwatu eenyummaa irratti kan xiyyeefatan tahuu jiraattonni mirkaneessu, gabaasoti kana dura bahanis akkasuma.


MM Abiy Ahimad: Mootummaan daangaa Itiyoo – Sudaanitti waan mudate itti dhiheenyaan hordofaa jira

Ministirri Muummee Itoophiyaa gama daangaa Itoophiyaafi Sudaan walitti bu'iinsa milishaa waliin dhaqqabe itti dhiheenyaan akka hordofaa jiran ibsan. MM Abiy fuula tiwiitara isaanii gubbaatti ''rakkina furuuf yeroo hundaa mariidhaan waan dhimma baanuuf mudannoon akkanaa walitti dhufeenya biyyoota lamaa addaan hin kutani,'' jechuun Kamisa galgala barreessan. Akkasumas walitti bu'iinsa kaaba Lixa Itoophiyaa naannawa gama daangaa Sudaaniin daangeessuutti umameef sababiin rakkinaa caasaa motummaa Sudaan gadii aanuti jedheera mootummaan Itoophiyaa. Dubbii Himaan Ministeera Dhimma Alaa Itoophiyaa Ambaasaaddar Diinaa Muuftii wanti mudate fedhii mootummaa Sudaanis ta'e Itophiyaa miti jedhaniiru. Gaafa Roobii Sudaan qondaalonni ishee 'osoo eegumsa irra jiran humnoota milishaafi waraanaa Itoophiyaan tarkaanfiin tasaa irratti baname' jechuun beeksistee turte. Miidiyaan mootummaa Sudaan Suna jedhamu hidhattoonni gama Itoophiyaa haleellaa raawwataniin qondaala gameessa dabalatee, loltoonni afur ajjeefamuu gabaaseera. Dabalataan, waraanni Sudaan haleellaan erga raawwate booda hidhattoota Itoophiyaarratti tarkaanfii fudhachuuf ta'u ibseera. Guyyaa kaleessaa Sudaan Tiribiyuun akka gabaasettimmoo, waraana Sudaaniifi hidhattoota Itoophiyaa gidduu bulchiinsa Al- Qadariifitti walitti bu'iinsi uumameera. Bulchitoonni biyyoota lamaanii xumura torban darbe wal arganii dhimmoota mari'atan keessaa tokko rakkoo gama daangaa dhalatu hiikuu ta'u qondaalli Itoophiyaa BBC'tti himaniiru. Itoophiyaan gama Kaaba Lixaatin Sudaan kan daangessitu yoo ta'u, bakkeewwan kanatti waldhibdeen yoo dhalatu kuni kan duraa miti. Rakkoon gaafa Kibxataa mudachuun gabaafame kuni yeroo Itoophiyaan hidhattoota TPLF irratti oppireeshinii waraanaa gaggeessiteefi lammiileen 50,000 caalan Sudaanitti baqatanitti mudate. Ambaasaaddar Diinaan yeroo xiyyeeffannoon waraanaafi milishaa akkasumas bulchitoota Itoophiyaa gara Naannoo Tigraayitti 'olaantummaa seeraa' kabachiisuu irra ta'etti gama daangaa Sudaaniin rakkoon uumamuu himan. ''... as gara Itoophiyaa kanatti jeequmsa uumuu, as butachuu, as dhiibachuudhaaf biyya seenanii hanga maasaa qotee bulaa seenanii achirraa waa fuffudhachuu hunda bira gahaamee ture,'' jedhan. Adeemsa kanaafis, mootummaan Itoophiyaa caasaa gadii mootummaa Sudaan himate. ''Kunimmoo fedhii mootummaa Sudaan jennee hin amannu. Caasaa gadi jirutu kana hojjete waan jedhutu jira,'' jechuun ''isarratti tarkaanfiin fudhatamee ture'' ibsan. ''Maasaa qonnaan bulaa keessa seenanii waan tokko tokko fuffudhachuu, as babal'ifachuudhaaf wanta hin taane seeraan ala deddeemuun mul'atee waan tureef kana deebisuun waan barbaachisuuf kanatu rukutame,'' jedhan. Gama Sudaaniin waraanni biyyattii akka beeksistetti loltoonni biyyattii gaafa Kibxataa osoo hin eegamin akka haleellaan itti baname ibse. ''Humnoonni keenya daangaa keenya keessa bakka Jabal Abutiour irraa to'annoo gaggeessani osoo deebi'anii milishaafi loltuu Itoophiyaan lolli itti baname. Kanaanis, lubbuunis ta'e qabeenyi badeera,'' jechuun rakkoon gaafa Kibxataa uumamuu Rooyitars gabaaseera. Ambaasaaddar Diinaan ''isaan kan jedhan baqataan dhufaa jiran isaan eeguudhaaf achi dhufne jedhu garuu afoo [bakka] san baqataniis hin jiru,'' jechuun himan. ''Wanti daangaarratti ta'u yerooma hundaa wal harkisuun waanuma jiru,'' jedhan Ambaasaaddar Diinaan. Waggaa darbe baatii Caamsaa keessatti Sudaan haleellaa Itoophiyaan daangaa cehuun narratti taasifte jetteef mootummaa Itoophiyaa gaafattee turte. Haleellaa yeroosin kutaa biyyaa al-Qadarif jedhutti uumamen, loltoonni Sudaan torbaafi namoonni nagaa sadiis miidhamaniiru jedheera ministeerri dhimma alaa biyyattii. Ministeerri dhimma alaa Itoophiyaa yeroos ibsa baasen maatii miidhamtootaa gama biyyoota lamaaniin jiraniif gadda itti dhagahame ibsuun rakkinicha furuuf walitti dhufanii dalagun akka barbaachisu hime. Mudannoo kana hordofees bulchiitoonni biyyoota lamaanii rakkoo daangaa lamaan isaanii gidduu jiru furuuf qaama ilaalee sararu hundeeffachuuf waliigaluu ibsaniiru. Qonnaan bultoonni Sudaan waggoota hedduuf, qonnaan bultoonni Itoophiyaa lafa naannoo daangaa jiru seeraan alaan misoomsaa jiru jechuun komatu. Kanaanis, waldhibdeen darbee darbe mudata. Ministirri Muummee Sudaan Abdallaa Hamdook gaafa Dilbata darbe gara Finfinnee dhufuun Ministira Muummee Itoophiyaa waliin marii gaggeessaniiru. Dhimmoota mari'ataman keessaa tokko lola Naannoo Tigraay keessa jiru, akkasumas deeggarsa namoomaafi siyaasaa akka ta'an ibsameera. Biyyoonni lamaan ibsa baasaniin mariin haala gaariin raawwatuu himan. Dhimma alaa irratti Dubbii Himaa mootummaa Itoophiyaa kan ta'an Ambaasaaddar Diinaan, waan dhalate irratti mootummaa Sudaan waliin haasa'ameera jedhaniiru. ''Wanta kana yeroo gabaabaa keessatti hogganoonni biyyoota lamaanii sirreessuudhaaf wal ta'ani jiru ammaan kana,'' jedhanii 'yeroo gabaabaatti sirraata' jechuun BBC'tti himan.


Filannoo Kuweet: Dubartiin tokkittiin miseensa paarlaamaa Kuweet teessoo ishee dhabde

Dubartii miseensa mana maree Kuweeti, Saafaa al- Haasham teessuma ishee bara 2012 irraa kaaftee tajaajilaanii turte paartiilee siyaasaa mormituutiin dhabde. Filannichaan kaadhimamtooti dubartootaa 29 kan dorgoman yoo ta'u, tokkoon isaaniyyuu teessuma hin arganne. Kunis erga dubartoonni mirga filachuu argatanii waggaa 15 booda dubartoota hedduutu hirmaate jedhameera. Dubartiin miseensa mana maree yeroo jalqabaaf kan filatamte bara 2009'tti ture. Saafa al-Haasham miseensummaa paarlaamaatiif walitti aansuun yeroo lama; bara 2012 fi 2016'tti filataman. Isheenis himannaa mana murtiin erga injifatteen kan filannoo Gumii Biyyaaleessaa Guraandhala 2012'tti gaggeefamee ture haquun paarlaamaan bara 2009tti filatame akka deebii'u kan taasifte dubartii takkittiifi kan jalqabaati. Osoo gara siyaasaatti hindhufiin duras, dubartii daldalaan beekamtuufi kan kubbaaniyaa tajaajila gorsaa kennu hundeessiteedha. Teessuma Gumii Biyyaaleessaa 50 keessaa 24 kaadhimamtoota mormiitootaa ykn kanneen mormitoota deeggaraniin kan injifatameedha. Akka qabxii Dilbata darbe ibsameetti,  paarlaamaa kana duraa keessatti mormitoonni teessuma 16 qofa qabatanii turan. Kuweet biyya ummata miliyoona 4.8 kan qabdu yoo ta'u, kanneen miliyoona 3.4 ta'an hojjattoota lammii biyya biraati. Isheenis addunyaarratti biyya qabeenyaa kuusaa boba'aa qaban keessaa jahaffaa fi michuu US ta'un beekamti. Paarlaamaan Emiretis qarqara galoo galaanaa keessaa kan aangoo olaanaa qaama filatamaa kamu caalu qabuufi kan miseensoonni mana maree mormitootaa maatii ogganaa, Saabaahs ifatti kan keessatti qeeqaniidha. Haata'u malee, hogganaa biyyatti, emireetitu dhimmoota siyaasaa irratti murte dhumaa dabarsa. Akkasumas aangoo murtee paarlaamaa geeddaruu ykn bittinsuun filannoon akka gaggeefamu taasisuus ni qaba. Filannoon ammaa kunis erga hogganaan haaraan Sheek Naawaaf al-Ahmad al-saabaah erga obboleessi isaanii gar tokko Sheek al-Ahimad al-Sabaahiin umurii 91'tti dua'aniin booda Fulbaana keessa aangootti dhufan.


Obbo Lidatuu Ayyaaleewu hidhaa baatiiwwanii booda wabii qarshii 30,000n gadhiifaman

Obbo Lidatu Ayyaaleewu hidhaa baatiiwwaniin booda wabii maallaqaatiin mana hidhaatii bahusaanii Dura taa'aan Paartii Dimokiraasummaa Itoophiyaanootaa Obbo Adaanaa Taaddasaa BBCtti himan. Manni murtii Waliigalaa Oromiyaa dhaddacha bahaa kan magaalaa Adaamaatti argamu namni siyaasaa Obbo Lidatuu Ayyaalewu wabii qarshii 30,000n gadi dhiifamanii dhimma isaanii alaa akka hordofan murteessu abbookaatoon isaanii BBCtti himan. Dhimmi isaani har'atti beellamamee kan ture himannaan heeraa fi sirna heeraa mootummaa diiguu jedhu amma dura irratti banamee ture fooyya'ee akka dhiyaatuuf ajaja kenne ilaaluuf ture jedhu abukaatoo Obbo Lidatuu keessaa tokko Obbo Abduljabbaar Huseen. Abbootiin alangaa himannoo fooyya'e mana murtiif erga dhiyeessanii booda, abukaatonni falmii himannicharratti qaban dhageesisanii dabalataan Obbo Lidatuuf mirgi wabii akka eegamu gaafachuu himu Obbo Abduljabbaar. Bu'uuruma kanaan manni murtii wabii qarshii 30,000 qabsiisanii dhimma isaanii alaa hordofuu akka danda'an murteessuu himu. Abbootiin Alangaa akka kanaan duraa mirga wabii gaafatame hin mormine jedhan. Ammatti maallaqa gaafatame kafalaa akka jiraniifi waaree booda naannoo sa'aa saddeetii gadi dhiifamu jedhanii akka eegan pireezidantiin Paartii Dimokiraatawaa Itoophiyaa Obbo Adaane Taaddese BBC'tti himaniiru. Obbo Lidatuu Ayyaaleewu amma dura irra deddeebiin mirgi wabii eegamuufillee poolisiin gadi dhiisuu didaa ture. Obbo Lidatuun Adoolessa darbe hokkora ajjeechaa artiist Haacaaluu Hundeessaa hordofee uumameen wal qabatee rakkoo magaalaa Bishooftuu keessatti uumameen shakkamuun ture to'annoo jala kan oolan. Jalqaba hokkora magaalaa Bishooftuu keessa ture qindeessuu fi maallaqaan deeggaruun shakkamanii kan to'ataman yoo ta'u booda himati meeshaa seeraan alaa qabachuu jedhu irratti dhiyaateera. Himata kanaan manni murtii mirga wabiin akka bahan erga murteesseen booda Onkoloolessa darbe poolisiin himannaa sanaan gadi dhiifamuu fi himannaa biraa heeraa fi sirna heeraa diiguu jedhuun to'annoo jala ooluu Obbo Lidatuu beeksisee ture.


Walitti bu'iinsa Koonsootiin namoonni kuma 70 caalan qe'eerraa buqqa'an

Godina Koonsoo iddoowwan garaagaraatti walitti bu'iinsa mudachaa jiruun lammiileen kuma 70 caalan qe'eesaaniirraa buqqa'anii akka jiran Hoogganaan Waajjira Bulchiinsaa fi Nageenyaa godinichaa Obbo Hasan Walaaloo himan. Walitti bu'iinsa Godina Koonsoo Aanaa Sagan keessatti torbee darberraa eegalee mudachaa jiruun namoonni ajjeefamuu, madaa'uu fi buqqa'uu akkasumas manneen hedduun gubachuu ammoo Bulchaan aanichaa Obbo Katamaa Galaboo BBC'tti himaniiru. Godinichatti torbee darberraa eegalee walitti bu'iinsa uumamuu eegaleen namoonni hedduun miidhamuu jiraattonni BBC'n haasofsiise ni dubbatu. Kanaan dura rakkoo mudateen manneen 290 ta'an guutummaatti barbadaa'uu hooggansi balaa sodaa adda baaseera kan jedhan bulchaan aanaa Sagan Obbo Katamaan, rakkoo alanaa kanaan garuu manneen meeqa akka gubatan baruun rakkisaa ta'eera jedhan. Yeroo ammaa magaalaa Sagan keessaa ala iddoowwan garaagaraatti haleellaan raawwatamaa akka jiruu fi yaaddoo akka qabanillee dubbatu Obbo Katamaan. Godina Koonsoo uummata naannoo Sagan keessaa of-qindeessanii erga ba'anii booda gaaffii caasaa fi bulchiinsaa qabna jechuun kanneen hookkara kaasaa turantu haleellaa raawwataa jiru jechuun shakku bulchaan kun. Obbo Dirshaa Oolataa hoogganaa Itti Aanaa Intarpiraayizii misooma  Indastirii Godina Koonsoo yoo ta'an hojiif gara Sagan kan imalan torbee darbe keessa ta'uu BBC'tti himan. Yeroo ammaa waajjira bulchiinsa magaalaa Sagan keessatti namoonni 400 ta'an daandiin itti cufamee ugguramanii jiraachuu ibsan. Roobii darbe magaalaa Sagan keessaa socho'uuf yaalii taasisanis garuu konkolaataan humnootii nageenyaa haleelamuun miseensi poolisii tokko ajjeefamuun erga dhagahamee booda socho'uuf akka hin dandeenye dubbatan. Namoonni 400 ta'an kanneen waajjira bulchiinsa magaalaa Sagan keessa buufatanii jiran kunneen hojjettoota mootummaa magaalaa Sagan yoo ta'an isaan keessaa afur ammoo hojjettoota bulchiinsa Godinichaati jedhan hoogganaan kun. Yeroo ammaas humna addaatiin eegumsi godhamaafii jira jedhan. Bulchaa Aanaa Sagan kan ta'an Obbo Katamaa Galaboo isaaniis ta'e hojjettoonni aanichaa kaan sodaa nageenyaarraan kan ka'e biiroo irraa fagaatanii deemuu hin dandeenye jedhan. "Biiroo irraa meetira 50 fagaatanii deemuun hin danda'amu. Haalli jiru waan daandii gadi dhiise fakkaata,'' jechuun haala hammaataa keessa jiraachuu ibsan. Isaanis oolanii kan bulan biiroosaanii keessa ta'uu kan ibsan Obbo Katamaan firaashiin galagala irra rafee bule guyyaa guyyaa duuba kiyyatti hirkiseen maamila tajaajila jedhan. Kamisa darbe walitti bu'iinsi hammaatee jaarrolee naannoorra haleellaa qaqqabeen namoonni ajjeefamuus ibsan hoogganaan kun. Naannichatti humni addaa naannoofi poolisiin federaalaa jiraatanis haleellaan kun inumaa kallattiin isaanirratti kan qiyyaafate waan ta'eef to'annoodhaan ala ta'eera jedhan. Jiraattonni maal jedhu? Sababa wal dhabdee kanaan abbaa isaanii kan dhaban Obbo Urmaallee Ugaandee, ‘’abbaa kootti biyyoo uffisuu hin dandeenye,’’ jechuun BBCtti himaniiru. Abbaan isaanii, Obbo Ugaandee Angaaree nama ganna 58 yoo tahan abbaa ijoollee 11'ti. Gaafa Sanbataa ture sa’aatii sagalitti magaalaa Saganitti rasaasaan dhahamanii lubbuun kan darbe. Obbo Urmaalleen akka jedhanitti yoo taheef, abbaan isaanii tajaajilaa Waldaa Kiristiyaanaafi jaarsa biyyaa turan. ’’Humnoota nagaa hin barbaanneefi aanaa addaa Gumaaydee deebisuu warreen barbaadantu,’’ abbaa isaaniirratti haleellaa akka raawwatan himu. Hidhattoonni kunneen abbaa isaaniirratti kan xiyyeeffatan erga mootummaadhaan jaarsa araaraa jedhamuun filatamaniin boodadha jedhu. Obbo Ugaandee Angaareen yeroo ajjeefaman manuma isaanii akka turan kan himan Obbo Urmaaleen, manni isaanii rasaasni irratti roobee, intalli isaanii tokkko miilarra qawween dhahamtee magaalaa Saganitti yaalamaa jiraachuushee dubbataniiru. Haadha isaaniifi dubartoonni mana keessa turan hidhattootaan fudhatamuufi ammallee achi buuteen isaanii akka hin beekamne himu. ‘’Kana dura hidhattoonni kunneen halkan halkan dhokatanii haleellaa raawwatu ture, amma garuu kallattiidhumaan haleeluu jaqabaniiru,’’ jedhan. Abbaan isaanii silaa kan awwaalamuu qaban Waldaa Makaanayasuus dhiyeenya isaanitti tahu malus nagaan dhabamuurraan kan ka’e, du’anii guyyaa sadii booda mooraa bulchiinsa naannichaa keessatti awwaalamuu himu. Karaan cufaa waan tureef  abbaa isaanii awwaallachuu akka hin dandeenye dubbatu. Jiraataa ganda Magarsaa kan tahaniifi maqaan isaanii nageenya isaaniif akka hin dhahamne gaafatan, naannoo sanarraa dubartoonnii fi ijoolleen baqachuu isaanii dubbatu. Xaafiin maasaa isaaniirra tureefi manni isaanii gubatee dhiirota naannoo isaanii waliin ganda isaaniitti haleellaan dabalataa akka hin dhalanneef eeguuf achitti hafuu isaanii dubbatu Warri danda’an gara ganda Kaaraat jedhamutti, kaan immoo gara gandoota nagaa tahanitti akka baqatan dubbatu. Haleellaan akkasii godinni Koonsoo erga hundaa’ee yeroo sadaffaaf mudachuus himu. ‘’Kana dura 2011 fi 2012 A.L.H haleellaan wal fakkaataa qaqqabeera,’’ jechuun dura taa’aa ganda isaanii dabalatee namoonni baayyeen hidhattootaan ajjeefamuu dubbatu Bulchitoonni Godina Koonsoo maal jedhu? Godina Koonsootti itti gaaftamaa qajeelcha nageenyaa kan tahan, haleellaan hidhattoonni gandaa hanga godinaatti taasisan ‘’weerara fakkaata,’’ jedhu. Gandooti baayyee ibiddaan barbadaa’uu, haleellaan meeshaa waraanaan deeggarame, humnoota nageenyaa marsuun akka raawwatamu dubbatan. Haala kanaan lakkoofsi namoota lubbuun darbe, miidhaan qaqqabeefi qabeenya barbadaa’e akka hin beekamne dubbatu. Godinichatti iddoon rakkoon jiru humni federaalaa fi naannoo jiraatus hidhattoonni humnoota nageenyaa kunneen irratti fuulleffachuun akka haleelan dubbatan. Haleellaa hanga yoonaa raawwateenis namoonni kuma 70 tahan qe’ee isaaniirraa buqqa’aniiru. Yeroo ammaa magaalaa guddoo Koonsoo kan taate Kaaraat keessa jiraatan yaaddoorra jiraachuu bulchiinsa naannichaaf beeksisuu dubbataniiru, Naannoo Bulchiinsa Uummattoota Sagan jedhamuun beekamu kanatti gaaffiin daangaa fi caasaa bulchiinsaa yeroo dheeraaf ka’aa kan ture yoo tahu sababa kanaan hawaasa naannichaa biratti walitti bu’insa uumamaa tureera. Wal dhabdee kanneen keessatti haleellaa hidhattoonni qaqqabsiisaniin lubbuu fi qabeenya jiraattotaa irratti miidhaan olaanaa qaqqabaa tureera. Haleellaan tibbana qaqqabes waanuma kana ilaallatu akka tahe bulchitoonniifi jiraattonni naannichaa ni dubbatu.


Sudaanii fi Masrii shaakala xiyyaara waaraanaa waliini Sudaanitti eegalan

Sudaaniifi Masriin Kaaba Sudaan buufata waraanaa Meeroweetti shaakkala xiyyaara waraanaa eegalani. Yaalii shaakala xiyyaaraa kana 'Nile Eagles 1' jechuun moggaasaniiru. Shaakalli waliinii xumura torban darbe eegale kun hanga Sadaasa 26tti kan fufudha. Erga bulchiinsa pirezdaantii duraanii Sudaan Jaafar al-Nimerii bara 1970’n as shaakkalli waraanaa akkanaa qindoomina biyyoota Kaaba Afrikaa lamaan yoo taasifamu kan duraati. “Shaakaalli waliini kun, waraana qilleensarra karoorsuufi to'achuu, xiyyaarota biyyoota lamaaniin haleellaa fi ittisaa qilleensarra gaggeessu dabalatee wantoota heddu irratti ni xiyyeeffata. ''Dabalataanis humnooti qilleensa kun shaakala baraaruu irrattis ni hojjata,” jechuun dubbi himaan waraana Masrii ibsaniiru. Hoggantoonni waraanaa Sudaanii fi Masrii Onkololeessa 31 magaalaa gudditti Sudaan Kaartuumitti wal arguun qindoomina waraana waliini isaanii cimsuuf walii galaniiru. Shaakalli kun kan eegale mariin Hidha Abbayyaa Sudaan, Masirii fi Itoophiyaa gidduutti gaggeeffame milkaa’iina malee erga xumuramee guyyaa muraasa boodadha. Akkasumas yeroo Itoophiyaan bulchitoota naannoo Tigraay waliin waldhibdee waraanaa gidduu seente dhagahame. Jalqaba Onkololeessaatti Itoophiyaan sababa nageenyaan xiyyaarri kamuu Hidhaa Abbaayyaa gubbaa akka hin balaliineef dhorkiteetti. Hidhaan Afrikaa keessatti isa guddicha ta’a jedhamee eegamu kun, haariiroo Itoophiyaa fi Masirii gidduu jiru gariin ammoo kan Sudaan waliin jirus booresseeera.


Manni Maree Federeeshinii naannoo Tigiraayitti bulchiinsi yeroo akka hundaa'u murteesse

Manni Maree Federeeshinii wal gahii ariifachiisaa har'a taa'een naannoo Tigiraayitti bulchiinsi yeroofi akka hundaa'u murteesse. Manni Maree Federeeshinii akkaataa aangoo bu'uura heera fi labsii mootummaa labsii 359/1995 irra taa'ee jiruun naannoo Tigiraayitti bulchiinsi yeroofii akka hunda'u murteesse. Naannon Tigiraay gara sirna heera mootummaatti akka deebi'uuf carraa gahaan kennamuufis waan itti fayyadamuu dideef akkaataa bu'uura heera mootummaa fi labsii 358/1995 baheen naannichatti bulchiinsi yeroo akka hundaa'uufi kannen biroo irratti manni marichaa murtoo dabarseera. Mootummaan Naannoo Tigiraay Onkoloolessa 24 bara 2013 halkan raayyaa ittisa biyyaa irratti haleellaa nama qanfachiisu raawwatera jedhe odeeffannoon fuula feesbuukii mana marichaa irratti bahe. Dabalataan naannoo daangaa Mootummaa Nannoo Amaaraatti haleellaa raawwachuun lammilee nagaa fi qabeenya irra miidhaa geessisuun ibsameera. Akkaataa labsii dhimma bulchiinsa naannoo keessa galuun eeyyamu keewwata 12'n heera mootummaa kabajuu dhiisuun sochii godhamu dhaabsisuuf aangoo akka qabu ibsa. Akkaataa Kanaan: • Naannicha keessatti sochii hidhannoon jeequmsa kaasuuf taasifamu • Naannoo biraa ykn saba fi sab-lammoota naannoo biraa waliin walitti bu'insa uumame karaa nagaa hin taaneen furuuf yoo yaalamu fi • Sirna tasgabbii fi nagaa mootummaa federaalaa rakkoo irra buusuuf sochiin yoo taasifame Akkaataa labsii Kanaan haleellaa fi sochii mootummaan naannoo Tigiraay taasise heera mootummaa rakkoo keessa kan galchuufi seeran aladha jedhame. Manni marichaa wal gahii ariifachiisaa har'a taa'een akkaataa bu'uura heeraa fi labsii mootummaa aangoo isaaf kennu baheen naannoo Tigiraay ilaalchisee furmaata heeraa kennuuf murtowan kanneen dabarse. Heera mootummaa balaa irra gochaa buuse dhaabsisuuf mootummaan federaalaa akka gidduu seenu ajaja kenneera. Dabalataan akkaataa labsii 359/95 keewwata 12[2] baheen fi labsii yeroo muddamaa labsameen tarkaanfii barbaachisu fudhachuuf poolisii federaalaa ykn raayyaa ittisa biyyaa ykn ammoo lamaan isaanii naannicha keessa akka bobbaasaniif ministira muummeef ajajaj kennera. Mootummaan seeraan ala jedhan kan naannoo Tigiraay fi koreen hojii raawwachiistu ol-aanoon naannichaa hojiirraa dhorkamuun akkaataa bu'uura labsii 359/95 baheen bulchiinsi yeroofii itti waamamni isaa mootummaa federaalaaf tahe akka hundaa'u murteessera. Bulchiinsi yeroofii hundaa'u : • Qaama naannichatti hojii raawwachiisu gaggeessa. • Hoggantoota bulchiinsa yeroofii naannichatti hundaa'u ramadu • Karaa seera qabeessa taheen haala filannoon itti gaggeeffamu mijeessa • Baajataa fi karoora naannichaa raggaasisa • Mootummaa federaalaan hojiilee kennaman kaan raawwachiisaMurteewwan manni marichaa dabarse akkaataa barbaachisummaa isaatti ministerii muummee raawwiin isaa maal akka fakkaatu ji'a sadiin gabaasa akka dhiyeessaniif murteessera. Mootummaan federaalaa mootummaan naannoo Tigiraay TPLF gaggeeffamu buufata waraanaa ajaja Kaabaa Maqalee jiru irratti haleella raawwate jechuun tarkaanfii fudhataa jiraachuu beeksise. MM Abiy haleellaan qilleensarraa bakkeewwan adda bahanii humna naannichaa dhukaasa baneen qabaman irratti jiraachuu akka danda'us himaniiru.


Ministirri Muummee Adunyaa kanarratti waggoota dheeraaf bulchuun beekaman du'an

Adunyaa irratti ministirri muummee Bahaareen waggaa dheeraa bulchuun beekamu Kalifaa bin Salmaan Al Kalifaa umurii ganna 84'n boqatan. Ilmi mootii Kalifaan erga Bahaareen walabummaa ishee bara 1971 argattee aangoo qabachuun hanga guyyaa boqataniitti bulchaa turan. Dhukkubsatanii Ameerikaatti yaalamaa turuu miidiyaan mootummaa biyyattii himeera. Kalifaan eessuma mooticha Hamad yoo tahu maatii moototaa keessatti qooda ol aanaa nama qabu ture. Ilmi mootichaa kun namoota gariin nama waan siyaasaa biyyattii murteessaa jedhamuun beekamu.  Bara 2011 warraaqsa Arabaa hin milkaa'iin hafe keessa deeggartootni dimokiraasii namni kun aangoo irraa akka ka'aniif barbaadu ture. Warraaqsi Araabaa ''du'a, jeequmsaa fi badinsa'' qofa fide jechuun dubbatanii ture. Haaromsa siyaasaa Bahaareen keessatti akka hin dhufneef danqaa tahanii ture yaada jedhu garuu haalaniiru. Xiinxaltootni namni ilma mootii kana bakka bu'uun tajaajilu isa Bahaareen dhiyeenya kana Israa'eel waliin nagaa buusuuf waliigalte daandii haraan kan itti fufsiisu taha jedhu. Biyyi Musiliimota Suuniin bultu Baahaareen waggaa salgan kana warraaqsa jalqabe humnootni nageenyaa erga fashaleessanii haaluma tureen itti fufte. Fincilli ka'e ammoo uummata bal'aa kan tahan musiliimota Shiyaa biyyichaa qoodamneerra jedhaniin ture. Mootummaan miidiyaaleen dhuunfaa tokkollee biyyicha keessatti akka hin hojjenne dhorkeera. Paartilee mormituu hundaa diiguun qeeqni karaa interneetaa irratti barraa'us aka dhaabbatu taasiseera. Namoota mirga namoomaaf falmuun beekaman, gaazexessitoota fi miseensotni paartilee mormituu hedduun namoota fincila keessatti hirmaatan hedduu waliin hidhamaniiru. Namootni dhibbaan lakkaa'aman lammuummaan Baahaaren qaban irraa mulqameera. Namootni shan ammoo yakka shororkeessummaan himatamanii ajjeefamaniiru akkaataa ibsa gareen mirga namoomaaf falmu jedhutti.


Lola Tigraay: 'Obboleessi koo quxisuun qorichi guddoo isa barbaachisa'

Lola Naannoo Tigraayitti hammaachaa dhufeen, obbolessi koo ganna 11 dhukkuba dugugguruufi eppilipsii jedhamu qaba, qoricha isaa argateera laataa waan jedhu baayyee na yaaddessa. Maatii koo waliin magaalaa guddoo naannichaa Maqalee jiraatu. Lolli kun otoo hin jalqabamiin guyyaa tokko dura viidiyoodhaan waa’ee wal’aansa isaa haasofnee turre. Maqaleetti gatiin qorichasaa mi’aawaa waan taheef, qarshii ergeefi Fifinneerraa akka bitaniif waliigallee turre. Asuma baankii Keeniyaa iddoon jiraadhuutii gara baankii biyya jirutti qarshii ergus, erga waraanni jalqabee baankiiwwan 600 Naannoo Tigraay keessatti argaman waan cufamaniif maatiin qarshicha baafachuu hin dandeenye. Otuma qarshicha argatanillee qoricha argachuu hin danda’an, sababiinsaammoo geejbni gara Tigraay deemu hundi dhaabbateera. Daangaan qilleensarraa amma xiyyaara waraanaa qofatu irratti balali'a. Badhaasa Noobeelii bara darbe kan mo’atan Ministirri Muummee Itoophiyaa, haleellaan qilleensarraa ijaa jiruuf uummatni Tigraay alatti akka walitti hin qabamne akeekkachiisanii turan. Mootummaan naannichaa seeraan ala aangoorra jira jechuun, akkasumas waraana mootummaa federaalaa Maqaleetti qubatee jiru humnaan to’achuu yaaleera jechuun aangoorraa buusuu fedha. Mootummaan Naannoo Tigraay garuu kana ni haala. Mootummaan Naannoo Tigraayis geejiba magaalawwan naannichaa keessatti taasifamu dhorkee jira. Akka Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomaniitti jedhutti naannoo saliixa oomishu Humaraa dabalatee, qonnaan bultoonni naannichaa naannoo ollaa Amaaraa waliin wal gargaaraa jiraatu. Kunimmoo sabooti Itoophiyaa wal-keessa jiraachuu isaanii agarsiistuu dha. Yeroo ammaa, dhalatoonni Tigraay muraasni poolisii federaalaa fi waraana keessa tajaajilan, meeshaa isaanii akka deebisaniifi hojii akka hin dhufnee itti himamuun isaan yaadessaa jiraachuu natti himaa jiru. Oduun lola kanaa gaafa Sadaasa 4 yeroo iji addunyaa filannoo Ameerikaarra turetti dhagahame. Waayila koo tokkotu, ''waan tahaa jiru dhageessettaa? Maatiikeef bilbilteettaa?'' naan jedha. Yeroosuma sana maatii fi obboloota kootti billbilus argachuu hin dandeenye. Ana dabalatee dhalattoonni Tigraay kumaafi dhibbaan lakkaa’aman maatii keenyarraa akkuma adda baanetti jirra. Obboleessa koo eegoo (quxisuu) baayyeen yaade. Haasa’uu hin danda’u waan taheef, yeroon maatii koo viidiyoon dubbisun isa argadha ture. Amma suuraasaa ilaalaa lolli kuni dhaabbatee qoricha isaa argataa laata jedheen abdii horachuu yaala. Miilasaan deemuun waan isa rakkisuuf, Naayroobii fideen isa yaalsisuufi wiilcheerii bituufiif yaada qaba tureeyyu. Kuni hunduu hanga lolli kun goolabamutti turuu qaba. Yoo itti fufe hoo? Yaada marii mootummaan Naannoo Tigraay dhiyeesse MM Abiy Ahimad waan dideef, carraan lolichi itti fufu guddaa dha. Mootummaan Naannoo Tigraay Adda Bilisa Baasaa Tigraayiin (TPLF) hogganamu, lolli kun xumura argatu malee aangoo waan salphaatti kennu miti. Kana booda maatii koofi kaan irrattillee maaltu uumama? Hanqinni nyaataa ni mudataa laata? Gatiin miyaa ni dabalaa? Hanqina qarshii mudatu maatiin akkamiin dandamatu laata? Keessumaa qarshii deeggarsaa ijoolleerraa ergamuun jiraatu taanaan? Ammumallee hanqinni daakuu fi boba’aa akka jiru gabaasni achii bahu agarsiisa. Hunda kan caalummoo bishaani! Maqalee, magaalaan abbaa warraa 400,000-500,000 qabdu bishaan boombaa torbeetti al tokko qofa argatti. Amma inniyyuu dhaabbateera. Maatii duraan warreen bishaan qaruuraadhaan rabsanirraa bitu ture, amma garuu bilbilli ijaa hin hojjenneef bishaan ajajanii bituunis hin danda’amu. Gaafa Kibxataa hidhi naannichaa aannisaa maddisiisu haleellaa qilleensaan barbadaa’uu fi tajaajilli elektiriikii addaan cituu gabaafamaa jira. Mootummaan federaalaa garuu dhimma kanarratti haga ammaa hin dubbanne. Sodaan koo inni guddaan garuu magaalaa dhaloota taankii ykn haleellaa qilleensaan yoo barbadeessan hoo kan jedhu dha. Yeroo lola Eritiraa Itoophiyaa bara 1998-2000 sirriitti nan yaadadha, yeroo xiyyaarri waraanaa waaqarraa huursitu haadha koo jala dhokadha ture. Akka adda hin baafamneef wayyaa adii hin uffatiinaa jedhamna ture. Hanga umrii dargaggummaa kootti adii uffachuu nan jibba ture. Boodarra adiin homaa rakkoo hin qabu jedheen of amansiise. Hiriyyoonni koo yaadni isaanii yeroo ammaafi duraa keessa asii fi achi adeemaa jira. Yaadannoo hamaa qabna yeroo Eritiraan mana barnootaa gubde, nutimmoo ijoollee waggaa afurii taanee iddootti qawwee jalaa dahannu ijaaraa turre. Yaadannoon keenyi kana qofaa miti, seenaan hiriyaan keenya nutti himes nu keessaa hin bahu. Haatisaa tokkoo bara 1989 haleellaa boombii ajajaa Dargii Mangistuu Haayilamaaramiin ajajame jalaa baqachuun, magaalaa Maqalee keessaa baqattee baate. Akaakayyuun gurbaadhuma kanaa ammoo bara 1943tti ajaja mootii Haayilesillaaseen, Humni Qilleensaa Biriteen magaalattiirra haleellaa boombii taasisaniin lubbuun isaanii dabre. Akkuma naannoolee Tigraay biroo Maqaleenis waraanuma keessa dabarsite. Yeroo waqtiin ayyaanaa gahaa jiru kanattillee haleellaan boombii akka hin taasifamne sodaachaa jiru. Silaa baatii dhufu ayyaana Qillee achitti kabajeen achumaan jaalallee koo yeroo ani hojii BBCf Naayiroobii dhufe, Maqaleetti hafetti heerumuufan ture. Karoora koo hunda bishaantu nyaate. Amma isas maatii koos argachaa hin jiru. Abbaan koo hojii mukaa hojjetuufi an mararsiifadhus, akkasuma sababa lola biyyoota lamaanii obboleettiisaa Ertiraa jirtu baroota dheeraaf qunnamuu hin dandeenye ture. Waggaa 20f akkatti ishee yaade dubbata ture. Yeroof haa tahuyyuu bara 2018tti yeroo daangaan baname, ishee barbaadus du’uu ishee qofa dhagahe. MM Abiy Ahimed bara 2019tti yeroo badhaasa Nobeelii nagaa badhaafame haasaa Oslootti taasiseen: ''Waraana jalqabuuf namoota muraasatu barbaachisa. Nagaa buusuuf garuu gandi tokko guutuun waliin tahuu gaafata. Anaaf nagaa kunuunsuun akkuma mukkeen dhaabuufi guddisuuti. Akkuman mukkeen guddachuuf bishaaniifi biyyoo barbaadan, nagaanis of kennuu, obsaafi fedhii kunuunsuu fi firii isaa nyaachuu barbaada.'' Akkuma hooggantoota kaanitti, MM Abiy fi hoogganaan Naannoo Tigraay Debiratsiyoon Gabiramikaa’el (PhD) nagaa buusu jedheen amana. Kun tahuu baannaan, sanyiin jibbaa biqiluu mala - biyyattiin silumayyuu walitti bu'insa saboota gidduun, erga 2018 dhalattoota Tigree 100,000 dabalatee, namootni miiliyoona lama tahan qe'eerraa itti buqqa'anidha.


Paarlaamaan Itoophiyaa Labsii yeroo Muddamaa Naannoo Tigiraayitti darbe raggaasise

Labsii yeroo muddamaa manni maree ministeerotaa kaleessa baase paarlaamaan qoratee raggasisuu hordofee abbaan alangaa waliigalaa labsicha irratti ibsa kenne. Labsiin yeroo mmuddamaa bahe himata mootummaan federaalaa humni poolisii addaa naannoo Tigiraay buufata waraanaa raayyaa ittisa biyyaa ajaja kaabaa maqalee jiru rukute jechuun haleellaan deebii akka kennu ajajeen boodadha. Nannoo Tigiraayitti heerri mootummaa balaaf saaxilamaa jira waan taheef heericha ittisuufi labsiin yeroo muddamaa labsamuu mootummaan federaalaa ibseera. Labsiin kun ji'oota ja'aaf kan turu yoo tahu gareen kana raawwachiisu addatti hundaa'eera. Kunis Itamazhorii waliigalaa raayyaa ittisa biyyaan kan gaggeeffamu tahee itti waamamni isaa ammoo Ministira Muummee Abiy Ahmadiifidha. Gareen labsicha raawwachiisu labsii yeroo muddamaa darbe kana bal'isuus tahe dhiphisee ajaja ykn Izzii tokko jalatti akka waamamu gochuu danda'a jedhan Abbaan Alangaa Waliigalaa Dr Geediyoon Ximotiyoos. -Yeroo labsii kana raawwachiisu ni barbaachisa jedhee yoo itti amane labsiiwwan adda addaa baasuu danda'a. -Mirga idilee lammiilee osoo hin sarbiin bakkeewwan labsichi darbe keessatti ergama isaa raawwachuuf tarkaanfii barbaachisoo tahan fudhachuu danda'a. -Poolisii dabalatee qaama kamiyyuu taanaan hidhannoo hiikkachiisuu danda'a. -Geejiba dabalatee sochiiwwan barbaachisoodha jedhee itti amane kaan irratti dhorkaa kaa'uu danda'a. -Daangaa yeroo sochii kaa'uu, sochii meeshaalee waraanaa dhaabuu, tooftaaleen wal qunnamtii akka addaan citan gochuu, ergama garee kanaaf gufuudha ibsa jedhaman dhaabsisuu danda'u. -Namoota dhuunfaa fi garee gocha seeraan alaa irratti hirmaataniiru jedhee shakke to'achuun tursiisuu danda'a. Bakkeewwan labsichi darbetti ergama koof na gargaara jedhee yoo itti amane namoota mana tokko keessa, bakka ykn naannoo tokko keessa akka turan gochuuf aangoo akka qabu ifatti labsicha irra taa'uu Dr Geediyoon himaniiru. Manaa fi fe'umsa garaagaraa dhaabsisuun sakatta'uu danda'a. Dhaabbilee tajaajila kennan fi bu'uuraalee misoomaa ergma koof na gargaara yoo jedhe dhaabsisuu danda'a. Gareen labsii muddamaa kana raawwachiisu ergama isaa milkeessuuf barbaachisaadha kan jedhe raawwachuuf aangoo akka qabu Dr Geediyoon himaniiru. Adeemsa kana keessattis tarkaanfiiwwan fudhachuu akka danda'u himaniiru. Muddamni naannoo Tigiraayii fi mootummaa federaalaa gidduu jiru erga naannichi murtee mootummaa federaalaa diduun filannoo naannoo gaggeesseen as haalaan hammaachaa dhufe. Kunis gara tarkaanfii waraanaatti ce'uun haleellaa humni addaa naannoo Tigiraay buufata waraanaa raayyaa ittisa biyyaa Kaabaa kan Maqalee jiru irratti fudhateen lubbuun dabuun qabeenyi guddaan miidhamuu himaniiru. Gaggeesitootni adunyaa bebbeekamoon gareen lamaan waraana dhaabuun gara mariitti akka deebi'aniif waamicha taasisaa jiru. Dhaabbileen mirga namoomaaf falman kan akka Aminestii Internaashinaal fi komishiniin irga namoomaa ammoo haalli kabaja mirga namoomaa lammiilee nagaa naannicha keessa jiranii akka isaan yaaddesse ibsaa jiru. Tajaajilli qunnamtii fi interneetii uummata naannoo Tigiraayiif akka deebi'uufis gaafataniiru.


Lola Tigraay: Lolli erga eegalee torbee guute jiraattota Maqalee akkamiin miidhe?

Lolli humnooti mootummaa federaalaa kan naannoo Amaaraa waliin ta'uun humnoota Tigraay waliin taasisan erga eegalee torban guuteera. Lixa Tigraay iddoo lolli jabaan adeemsifamaa turetti loltoonni hedduun ajjeefamuu akka hin oolle gabaasaaleen jiru. Gama daangaa naannoo Afaar, Raayyaa akkasumas gama Eertiraan sochiin waraanaa akka jirullee aanga'oonni naannoo Tigraay himaa turan. Kanatti dabalataan haleellaa qilleensaan kuusaawwan meeshaa waraanaa fi boba'aa adda addaa barbadeessuu isaa mootummaan federaalaa himeera. Amma dura sochii waraanaa homaa arguudhaa baattus magaalaan guddoo naannichaa Maqaleen labooba abidda lola adeemaa jiruun gubachuu hin baraaramne. Maqaleen magaalaa guddoo naannoo Tigraay yoo taatu Finfinnee irraa km780 fagaattee argamti. Mootii Yohaannis 4ffaatu jaarraa 19ffaa keessa hundeesse jedhama. Sadaasa 03 bara 2020 MM Abiy raayyaan ittisaa Tigraay irratti tarkaanfii akka fudhatu ajajan. Kana kan jedhaniif humni addaa naannoo Tigraay kaampii raayyaa ittisaa achi jiru haleelee miidhaas waan qaqqabsiiseefi jedhan. Guyyaa itti aanutti magaalaa Maqalee keessaa tajaajilli ibsaa addaan cite. Tajaajilli intarneetii fi bilbilaas walumatti aansee dhaabbate. Bariitu baankonni mootummaa fi dhuunfaa cufaman. Sababii baankoti kun cufamaniif qabatamaan waanti beekamu hin turre. Mootummaan naannichaa tajaajila geejjibaa magaalota naannichaa wal qunnamsiisu uggure. Guyyaa sadaffaa, gaafa Sadaasa 5 guutummaan guutuutti tahuu baatus tajaajilli ibsaa deebi’e. Tajaajilli geejjibaas Jimaata gaafa Sadaasa 6, deebi’e eegale. Namoonni lolli kun otoo hin jalqabiin manaa bahan eeyyama poolisii Tigraayiin gara naannoo isaaniitti deebi’uu jalqaban. Akka rippoortarri BBC Maqalee jiru hubatetti yeroo ammaatti rakkoo guddaa kan tahe tajaajilli geejjiba qilleensaas tahe lafoo naannichaa fi kutaalee biyyattii kaan wal qunnamsiisu ugguramuu isaati. Daangaa fi daandiin waraanaan waan eegamaa jiruuf gara Finfinnee deemuu fi achiis deebi’uun dhorkamee jira. Kanaaf namoonni maatii isaaniirraa adda bahanii Tigraayiin ala jiran deebi’uuf rakkachaa jiru. Warreen Tigraay keessatti danqamanii jiranis intarneetiinis tahe bilbilaan maatii isaanii bakka biraa jiran argachuu akka hin dandeenye BBCtti himaniru. Gaafa Kamisaa Sadaasa 05 xiyyaarri waraanaa qilleensa Maqaleerra hurrisaa turte jiraattota magaalattii naasisteetti. Xiyyaarri kun naannawaa Maqaleetti haleellaa raawwattus miidhaan namaa fi qabeenyarra gahe hin jiru jedhe mootummaan naannichaa. Guyyuma sana MM Abiy meeshaalee waraanaa gurguddaa humni mootummaa naannoo Tigraay hidhatee jiru haleellaa qilleensaan barbadeessuu TV'tti bahanii dubbatan. Haleellaan dabalataa raawwatamuu waan maluuf uummatni Tigraay gareedhaan akka hin sochoone, iddoowwan namni walitti qabamurraa akka of qusatan gorsan. Kun jiraattota magaalattiitti yaaddoo guddaa uumee ture. Dilbataa Sadaasa 08 galgala Maqaleerraa fageenya km28 irratti haleellaa misaa’eliin xiyyaara waraanaa rukutee kuffisuu mootummaan naannichaa hime. Mootummaan federaalaa garuu kuni soba jechuun haaleera. Rakkoo baankiin cufamuu waliin dhufe keessaa tokko hojjettoonni mootummaa mindaa fudhachuu dadhabuu isaaniiti. Aadde Nigistii Mallas mindaashee fudhachuu waan hin dandeenyeef rakkoo keessa jiraachuu himti. Otoo baankiin hin cufamiin durayyuu gabaa Maqalee keessa hanqinni maallaqaa akka jiru himu jiraattonni. Rakkoon kun gaafa dhalatummoo qarshii dhabuun namoonni cirumasaa waa bitachuuf akka rakkatan isaan gochaa jira. Qullubbii fi timaatimii gurguruun kan jiraattu Aadde Alemmaash Gabirasillaasee, "namoonni waa bitachuu ijaa hin dhufneef, galii jireenya koof tahu argachaa hin jiru,’’ jetti. Hanqinni birrii gabaa keessa jiraatus gatiin meeshaalee garuu amma dura akka hin daballe himu jiraattonni. Rakkoon bishaan dhugaatii durumaa magaalaattii keessa jira. Bishaan botteewwan ykn dhaabbilee daldalaa mana manatti bishaan dhiyeessaniin ture jiraattonni magaalattii hedduun kan fayyadaman. Namoonni bishaan dhugaatii bitanii fayyadaman amma bilbilli waan hin jirreef warra bishaan raabsu qunnamuu hin dandeenye. Bishaan bombaa duraan torbeetti al tokko raabsamu amma waan dhaabbateef rakkoo jiru hammeesseera. Kanaaf ammoo sababni elektirikiin baduu ta'uu himu. Kuufamni bishaanii gahaan jiraatullee paampiin bishaan karaa ujummoo raabsu humna ibsaa malee waan hin hojjenneef rakkachuu hojjettoonni bishaanii ni himu. Mootumman federaalaa TPLFn akka lolaa jiru himus jiraattonni magaalattii baay'een uummata Tigraay irratti lolatu baname jedhanii amanu. Haa ta'u malee hammeenya waraana waan beekaniif nagaan akka bu'u fedhii qabu jedha rippoortarri BBC magaalattii keessa socho'ee namoota dubbise. Dilbata darbe namooti baayy'een bataskaanatti argamanii turan, haa ta'u malee akkuma sagaleen xiyyaara waraanaa dhagahameen namuu gara mana isaatti baqatee bittinnaa’e. Haati ijoollee afurii Tigist Abarraa ijoolleenshee Finfinnee jiraatu, isheen Maqalee jirra. ‘’Ijoollee koof baay'ee yaadda’era, nyaachuu fi rafuullee hin dandeenye. Ergan itti haasa’ee guyyaa sadii taheera,’’ jetti. Walitti bu'iinsawwan gara garaa waggootan lamaan darban keessatti uumameen, dhalattoonni naannoo Tigraay naannoo isaaniin ala jiraatan mijuun itti hin dhagahmu. Baayyeen isaanii gara naannoo isaaniitti deebi’aanii jiraachuu eegalanii turan. Sababa kanaanis sochii geejjibaa fi daldalaa magaalaa Maqalee kan duraanii caalaa dabalee ture, konkolaattonni heddummatanii turan. Erga lolli kun dhalatee garuu magaala keessa sochiin geejjibaa hir’ataa dhufeera. Kanaaf sababni tokko hanqina boba'aati. Haalfoom Taklaay hanqinni boba’aa waan jiruuf konkolaataa fayyadamuu guutummaatti dhaabeera jechuun BBC'tti hime. Lolli naannichatti dhalate gama diinagdee fi hawaasummaan uummata hiraarsaa jiraatus mootummaan federaalaas tahe kan naannoo dhimma kanarratti homaa hin jenne. Yaaddoo uummataaf mootummoonni lameenuu deebii gahaa fi kana booda maaltu akka tahu waan dubbatan hin qaban. Mootummaan federaalaa tarkaanfii waraanaa fudhachaa jiru yeroo gabaabaa keessatti xumuree naannicha keessatti nagaa buusuuf hojjetaan jira jedha. UN dabalatee dhaabbileen deeggarsa namoomaa fi xiinxaltoonni garuu rakkinichi kan yeroo gabaabaa keessatti xumura godhatu miti jechuun gaaga'amni lammilee nagaarra gahuu hammaachuu akka danda'u akeeku. Lolli kun ammallee itti fufee jira, garam deemaa akka jiruu fi yoom dhaabbata kan jedhu namni beeku hin jiru. Qaamoti lamaan mootummaan naannoo Tigraay fi federaalaa sababii garaagarummaa ilaalcha siyaasaan walitti bu’uun duruma jira ture. Wayita Paartiin Badhaadhinaa uumamu TPLF itti makamuu diduun hariiroo qaamota lamaanii hammeessuu eegale. Kana booda weerarri Covid19 dhalate. Mootummaan federaalaa filannoon akka dheeratu murteesse. TPLF immoo naannoo Tigraayitti filannoo nan adeemsisa jechuun ciche. Motummaan federaalaa filannoo akka hin gaggeessineef akeekkachiisullee TPLF filannicha akkuma karoorseen raawwate. Kana booda mootummoonni naannoo fi federaalaa kunneen beekamtii walii kennuu dhaaban. Agarsiisawwan waraanaa gama lamaaniin mul'ataa turanirraa ka'uun gara lolaatti akka hin sodaa namoota hedduu ture. Sadaasa 03 haleellaa mootummaan raayyaa ittisa biyyaa izii Kaabaa irratti raawwatame jedheen duuba lolli kallattii qaamolee lamaan jidduutti dhalate. Mootummaa federaalaa labsii yeroo muddamaa ji’a jahaaf turu naannicharratti labseera. TPLF hanga seeratti dhiyeessutti of duuba hin deebi'u jechas jira. Mootummaan naannoo Tigraay TPLFn durfamu gama isaan Gamtaan Afrikaa jidduu seenee rakkoon mariin akka furamu gaafateera. Hawaasni idil-addunyaa namoota nagaaf jecha lolli dhaabbatee wal dhabdeen mariin akka furamu dhiibbaa gochaa jiru.


Lola Tigiraay: Waldaan Fannoo Diimaa Humaraa-Daanshaa irratti anbulaansotni koo haleelaman jedhe

Waldaan Qaxxaamura Diimaa Itoophiyaa karaa Humaraa-Daanshaarratti ambulaansota isaa sadiirratti hidhattoonni naannichatti socho'an A.L.I Onkoloolessa 30, bara 2013 dhukaasa banuun miidhaa irra qaqqabsiisu ibse. Waldaa Qaxxaamura/Fannoo Diimaa Itoophiyaatti dubbi himaa fi itti gaafamaan dhimmoota dippiloomasii namoomaa Dr Salamoon Alii BBCtti akka himanitti,  ambulaansiin rasaasan haleelamurra kan darbe, tola ooltotaa fi hojjattoota hojicha irratti hirmaatanirra miidhaan hin qaqqabne. Karaa kaaba Gondaritti waldichi ambulaansotaa fi namoota wal'aansa lubbuu baraarsa kennan Onkoloolessa 24 irraa jalqabee, ambulaansota 10 wajjin naannichatti erguu Dr Salamoon himaniiru. Sababii walitti bu'insaan namoota miiidhaman gargaaruuf, tola ooltotni 20 ol ta'aan miidhamtoota gara hosptiaalaatti geessuu fi wal'aansa lubbuu baraarsa kennuuf bobbaafamuu dubbatan. Ambulaansonni miidhaan irra qaqqabe sadanuu karaa Humaraarraa gara Daanshaatti namoota mada'aan deddeebisaa turan. Naannichatti lolli Onkoloolessa 24 erga jalqabamee, ambulaansota shan ramaduun, lammilee miidhamaniif deeggarsa lubbuu baraarsaa kennaa, hospitaalota dhiyeenya jiran afuritti akka deddeebisaa turan himaniiru. Ambulaansonni kun namoota miidhaa cimaan irra qaqqabe gara hospitaaala Gondarittis akka deddeebisanis itti dabalanii dubbataniiru. Waldaan Qaxxaamura Diimaa akka biyyatti ambulaansota 550 ol akka qaba. Waldichi Wallo Kaabaa, naannoo Qobbootti dunkaana gurguddaa lama qopheessuun, tola oltoonni ambulaansota shanitti deeggarsa gochaa akka turan himaniiru. Waldaa qaxxaamura diimaa biiroo eegumsa fayyaa naannoo Tigraayi dabalatee, ambulaansota 100 akka naannicha akka qabu itti dabaluun ibsaniru. Waajjira Waldichaa naannichiatti argamu wajjin sababa bilbilli addaan citeef walqunnamtii akka hin qabnes ibsaniiru. Hariiroon mootummaa Federaalaafi Mootummaa Naannoo Tigraay hammaachaa dhufee torbee tokko dura ''humnootni nageenyaa naannichaa buufata raayyaa ittisa biyyaarratti haleellaa banan,'' jedhee erga himatee booda sadarkaa waraanaatti ce'eera. Mootummaan Federaala oppireeshinii naannicha keessatti gaggeessaa jiruun, olaantummaa seeraa kabachiisuuf akka hojjetu, aanga'oota TPLF badii isaaniif seera dura isaan dhaabuufis kan kaayyeffate ta'uu ibseera. Mootummaan naannichaa ''mirga ofiin of bulchuu keenya sarbuun humnaan nu jilbeeffachiisuufi'' jedhee himata.


Peeruun yeroo torban tokko gadiitti pirezidantii sadii jijjiirte

Kongirasiin Peeruu pirezidantii yeroo filate. Pirezidantiin kuni yeroo torban gadii keessatti sadaffaadha. Miseensi kongirasii Firaansiskoo Sagasti, injinara ganna 76 fi barsiisaa, hanga waggaa dhufu filannoon biyyattiitti taasifamutti biyyattii hoogganu. Torban darbe, Pirezidantiin biyyattii Maartin Vizkaaraa himannaa malaammaltummaan walqabatee aangoorraa kaafaman. Maartin Vizkaaraan garuu himannaa irratti ka'u ni balaaleeffatu. Ta'us, aangoorraa ka'uun isaanii mormii hedduu biyyattii keessa kaase. Mormii kana keessatti yoo xiqqaate namoonni lama yoo ajjeefaman hedduummoo madaa'an. Sagalee 60 argachuun kan filaman Sagastiin, miseensa paartii aangoorraa ka'u Vizkaaraa mormeeti. Paartiin tokkichi aangooraa ka'u Vizkaaraa mormes kan isaaniiti. ''Wanti ijoo Peeruun nagaatti deebi'udha,'' jedhan miseensi paarlaamaa Alberto de Belaawunde yeroo Rooyitarsitti dubbatan. Obbo Sagastiin Maanu'el Merinoo harkaa aangoo fudhatan. Af - yaa'ii duraanii Kongirasii kan turan Maanu'el Merinoon, yeroo torban tokko gadi ta'uf pirezidantii biyyattii turan. Kunis erga Vizkaaraan aangoorraa kaafamaniiti. Ta'us, kanneen mootummaa isaaniirratti mormiif bahan irratti tarkaanfii fudhachuun walqabatee namoonni siyaasaa akka aangoorraa ka'an gaafatan. Mormitoonni kuma hedduu, gara caalu dargaggoota ta'an, aangoorraa ka'uu Vizkaaraa mormuun daandiitti bahaniiru. Kanneen hiriira bahan kongirasiin fonqolcha raawwate jedhanii himatu. Vizkaaraan, ganna 57, riiformii gaggeessaniin deeggarsa guddaa argataniiru. Mormiin gaafa Dilbataa Limaatti taasifame naga qabeessa ture. Ta'us galgala keessa kanneen mormiif bahan poolisii waliin walitti bu'ani. Tarkaanfii poolisiin kanneen hiriira bahan irratti raawwate mormuun ministeeronni 12 erga Obbo Merinoon aangotti dhufanii muudaman fedhii ofiin aangoo gadhiisaniiru. Rakkoon siyaasaa amma biyyattii keessa jiru gara caalutti akka hin ceene sodaatameera. Kunis, diinagdeen biyyattii weerara koronaavaayirasiin waan miidhameefi. Biyyattiitti namoonni 935,000 vaayirasichaan yoo qabaman, 35,000 kan caalan immoo du'uu ragaan Yunivarsiitii Joons Hopkiins agarsiisa. Kunis, akka ragaa Yunivarsiitii Joons Hopkinsitti namoota 100,000 biyyoota namoonni hedduu dhukkubichaan du'an keessaa sadaffaa akka taatu taasiseera.