Qabeenyi dhoksaa maatii pirezidaantii Keeniyaa saaxilame

Maatiin Pirezedaantiin Keeniyaa, Uhuruu Keeniyaataa, erga biyyattiin sirna gita bittaa Ingiliiz jalaa walaba baatee kaasee siyaasa biyyattii ol-aantummaan  dhuunfataniiru. Sanadawwan qabeenya dhoksaafi waliigalteewwan icciitii gaggeessitoota, namoota siyaasaafi biliyeenaroota addunyaa miliqee bahe keessatti kampaaniiwwan  maatiin Pirezidant Uhuruu Keeniyaataa dhoksaan gaggeessan akka jiran saaxilameera. Sanada The Pandora Papers jedhamu miliqee bahe kun sanadoota miliyoona 12 kan qabu yoo ta'u, seenaa keessatti sanada guddaa miliqee bahe akka ta'e himameera. Akka sanada bahe kanaatti Mr Keeniyaataa fi miseensoonni maatii isaanii jaha kubaaniyoota biyya alaa 13 waliin hidhata qabu. Deebiin pirezidaantii Uhuruu Keeniyaataa maal jedha? Himata kana irratti deebii pirezidaantiin Keeniyaa Uhuruu Keeniyaataa karaa Dubbii Himaa Waajira mootummaa isaanitiin kenaniin, ''Pandora Papers qabeenyaa hin ibsamne irraa haguggii icciittii kan kaasuudha,'' jedhan. Pirezidaantichi erga dhimma kana irratti dawwaanna biyya biraatii erga deebii'aniin booda bal'inaan akka kennan himaniiru.  Haata'u malee, ''gabaasi kun iftoomina faayinaansii cimsuufi ifa gochuu nuti Keeniyaafi addunyaarratti eessattuu barbaadamuu waliin kan deemuudha,'' ''Sochiin maallaqaa karaa seeraan alaa, adeemsa yakka seeratti dhiyeessuufi malaammaltummaan kan naannoo dhokataafi dukkana ta'e keessatti babal'atuudha," jedhan."The Pandora Papers fi qorannoowwan dabalataa kan icciitiifi dhoksaa qabeenya namoonni hin ibsine irra kan haguuggii kaasuudha," jedhan. Qoranichi maal jedhe? Investimantoonni maatileen Keeniyaataa biyyoota alaatii qaban kunneenis, kampanii boondiifi gahee gabaa (stocks) gara doolara miilyoona 30 kan tilmaamamu qaban dabalee, waraqaan The Pandora papers jedhamu kun fuula hedduu baayyatu keessaa ragaan dhabbilee seeraa 14, tajaajiltoota Paanamaa fi Birtish Verjiin Ayilaand (BVI) fi dhaabbileen qaraxa kennan agarsiiseera. Qabeenyi dhooksaa kun kan ifa baafame qorannoo Dhaabbata Gaazexeessitoota Qorannoo Idil-ddunyaa (ICIJ), Finance Uncovered, Afica Uncensored fi dhabbilee oduu adda addaan maxxanfameedha. Ragaan kun akka mul’isutti dhaabbatni Varies jedhau Paanamaa keessatti bara 2003 hunda’ee, harmee Keeniyaattaa, Niginaa, ganna 88, akka haadha qabeenya jalqabaatti kaa’ee, pirezdaantii Keeniyaa ammoo akka abbaa qabeenyaa lammataa, kan du’a harmee isaa booda dhaabbaticha dhaalutti isa kaa’eera. Kaayyoon faawundashinii kanaafi hangi qabeenyaawwan isaa hin beekamu. Dhaabbileen Panamaa hedduu kan barbaadaman abbootiin qabeenyaa dhugaan eenyu akka ta’an kaan beeku abukaatota isaa qofa yoo ta’u, mootummaa Paanamaa birrattis maqaa isaanii galmeessuun akka irra hin jiraanne ICIJ gabaaseera. Qabeenyaan kunneenis gibira malee nama qabeenyicha dhaalutti dabarfamuu danda’a. Qabeenyi maatii Keeniyaataa hagam akka ta’e tilmaamni mirkanaa’aa hin jiru, ta’us garuu daldaloota akka geejjibaa, inshuraansii, hoteelota, qonnaa, lafa dhuunfatamuufi dhabbilee fayyaa Keeniyaa keessa qaban kan of keessatti qabatudha. Bara 2018tti Pirezidaant Keeniyaataan, qabeenyi maatii isaa uummata biratti kan beekamu akka ta’ee fi akka seeraatti qabeenya isaa galmeessisuu BBC Hardtlalk'tti himee ture. Gaaffiifi deebiidhuma walfakakatuun ture My Keeniyaataan malaamaltummaa irratti qabsaa'uu fi leegaasii iftominaa jajabeessuu akka barbaadan dubbatanii kan turan. Akkasumas paarilaamaa waliin ta'un seera qondaaltoonni motummaa akka qabeenyaasaanii beeksiisaniif diriqsiisuu baasuuf kan dubbatan. Garuu seerri kun gabaa hinbaane. The Pandora papers ifa taasifame keessatti hoggantoonni biyyoota biroo kan akka Mootii Joordaan Abdullaah II, Ministira Muummee duraanii UK Toonii Bileer, Pirezdantii Gaabon Alii Boongoo Ondimbaa fi Pirezidaantiin Koongoo-Biraazaviil Deeni Sassoo-Niguweessoo maqaa dhahamaniiru. Pirezdaanti Keeniyaataa, kan waggaa 10 booda bara dhufu aangoo gadhiisu, waa’ee dhaabbata jijjiruu kanaa quba qabu yoo ta’e hin beekamu, ta’us garuu yeroo itti dhaabbati kun baname shakkii ni uuma. Dhaabbatichi banamuu ji’oota toraba dura, filannoo pirezdaantummaa bara 2002 injifarame ture. Yeroo sanatti, maatiin Pirezidaantii yeroo sanaa Daani’eel arap Moi, hiriyaa Keeniyaataa kan ta’an, maallaqa qaban gara biyya biraatti sochoosanii ture, akka ragaa dhokataa bara 2014'tti ifa ta’e tokkootti. Maatiin Keeniyaataa fedhii aango siyaasaa fi daldala keessatti qaban kan guddifatan, wayita bulchiinsa pireezidaantii Keeniyaa jalqabaafi abbaan Uhuuruu kan ta'an Joomootti ture. Isaanis aangoo isaatti fayyadamuun qabeenya hedduu horachuun himatamu. Erga bara 1978'tti du'anii booda, haati warraa isaa arfaffaa Niginaa Keeniyaattaa, daldalaa fi qabeenya maatii isaani babal’iuu keesatti ga’ee guddaa bahan. Ragaa waraqaaleen the Pandora Papers kan BBC’n ilaale keessatti akka ifa baasetti, bara 1999tti, haatii warraa Joomoo fi ijoolleen ishee dubaraa lamaan, Kiristiinaa fi Aanaan, biyya alaatti dhaabbata Milruun International Limited jedhamu kan BVI waliin haariroo qabu hundeessani. Akka ICIJ gabaasetti, Aadde Niginaa fi ijjoolleen ishee lamaan gorsa kan argatan ogeessota qabeenyaa idil addunyaa Swiss bank Union Bancaire Privée (UBP) irraa akka ta’eefi isaanis, dhaabbata seeraa Paanamaa Alcogal jedhamu kan dhaabbilee biyya alaa hundeessuu fi hogganuun gargaaru qacaraniiru. Ragaaleen Alcogal irraa gara baankiitti ergaman akka agarsiisutti maqaan maatii Keeniyaattaa “maamila 13173” jedhamuun galmaa’ee jira. Kun kan godhameef dhaabbatichi maatii Keeniyaa waliin hidhata akka qabu akka hin mul’isneef ture. Dhaabbata kana fayyadamuun Aadde Niginaa fi ijoolleen ishee lamaan. mana jireenyaa Landan keessa jiru bituu isaanii ragaan Galmee Lafaa UK akka agarsiisy Finance Uncovered ilaaleera. Manni kun kan amma dhiyootti Miseensii paarlamaa Eemaa Aan Haardii kireeffattee turte, gara doolaara miiliyoona 1.3 baasa jedhame tilmaamama. Dubbii himaan Haardii, abbaan qabeenyummaa manicha eenyu akka ta’e  mieensii paarlaamaa kun “tasumaan akka quba hin qabne,” ibsaniiru. Akka gabaasa Finance Uncovered’tti, maatiin Keeniyattaa dhabbilee biyya alaa fayyadamuun UK keessatti maneen hedduu bitaniiru. Gorsitoonni qabeenyaa UBP dabalataanis obboleessi Keeniyaattaa, Muhohoo, bara 2003tti dhaabbata Criselle Foundation jedhamu Paanamaa keessatti akka hundeesuuf gargaaraniiru. Dhaabbati kun waajjira Alcogal Paanamaa Ciitiin kan galmaa’ee yoo ta’u, hogganamaa kan tures miiseensota boordii dhabbilee seeraa Paanamaatiin ture. Dhaabbatichi kan hundeeffame bu’aa Muhoho Keeniyaattaa fi ilma isaa Jomo Kamawuu Muhohoo akka nama dhaalutti goochuuni. Dhaabbati BVI biraa kan abbaan qabeenyummaa isaa Muhohoo ta’e, Sadaasa 2016 irraa eegalee istookii fi boondiitiin qabeenya miiliyoona 30tti tilmaamamu qaba. Dhaabbata dhorkaa hundeessuun seera kan cabse miti, ta’un garuu namootni tokko tokko gibira kaffaluu dhiisuuf, maallaqaa karaa seeraan alaa sochoosuu fi maallaqa miliqsuuf itti fayyadamu. Ta’us garuu Pandora Papers, maatiin Keeniyatta maallaqa biyyaa kamuu hatanii ykn dhoksanii dhabbilee biyya alaa keessa kaa’u isaani ragaa mul’isu homaa hin dhiyeessine Pandora Papers ragaalee miiliyoona 12 ta’an kan qabeenya dhorkaa fi waligalteewwan hoggantoota addunyaa, namoota siyaasaa fi dureessotaa kan saaxiledha. Qabeenya dhokataa namoota ciccimoo addunyaa kana biyyootii 117 irraa gaazexeessitoonni 600 ol ta’an arganiiru. BBC Panoraamaa fi The Guardian qorannoo UK keessatti gaggeeffamu hogganu.


Poolisiin Keeniyaa tokko haadha warraasaa dabalatee namoota jaha ajjeese

Keeniyaa magaalaa Naayiroobiitti poolisiin tokko namoota jaha dhukaasee erga ajjeese booda yerosuma ofis ajjeesuu poolisiin hime. Poolisiin ajjeechaa raawwate Beenson Imbasii tahuu kan hime poolisiin, jalqaba haadha manaa isaa suuqii cufii mana galla erga jedheenii booda manatti dhukaasuun ishee ajjeese. Sana booda qawwee AK-47 fudhatee bahuun namoota biroo shanitti dhukaasuun ajjeese jedhe poolisiin. Ajjeechaa kana akka raawwatuuf sababni maal akka tahe poolisiin hin himne. Poolisichi namoota shanan kan ajjeesee ofii lubbuu isaa baase magaalaa Naayiroobii ala naannoo Kabete jedhamutti akka tahe poolisiin himeera. Poolisin kun haadha warraa isaa kan ajjeese Kibxata ganama barii yoo tahu sana booda ammoo lubbuu isaa dabalatee kan namoota jahaa balleesse. Poolisiin sababa haleella kana dhaqqabsiiseef qorataa jira. ''Poolisichi ...bakka dhukaase sana gahuun namoota doqdoqqee oofan lama dabalatee namoota shan ajjeese. Namni doqdoqqee oofu tokko rukutamee mana yaalaa galuun achitti du'e,'' jedhe poolisiin gabaasa isaa keessatti. Firaansisi Wahoomee, hogganaan waajira poolisii kutaa bulchiinsa Dagoretii balaan kun raawwachuu mirkaneessuun garuu odeeffannoo bal'aa hin kennine. Namootni naannoo haleellaan kun raawate jiran aaruun gommaa konkolaataa daandiitti baasuun abiddatti qabsiisanii haleellicha balaaleffataa turan. Bara 2010 naannoo Si'akago jedhamu, Naayiroobii irraa Km 120 fagaattee argamtu keessatti poolisiin tokko akkasuma dhukaasuun namoota kudhan ajjeesee ture. Isaan keessaa namootni lama poolisoota isa waliin hojjetan turan. Yeroo balaan kun dhaqqabe poolisichi ofis ajjeesuuf jedhee rasaasni jalaa dhumnaan akka harkasaa poolisiitti kennate dubbii himaan poolisii yeroo sanaa ibsanii ture.


Hidhattootni Islamaa 'hamoodha' jedhaman mana hidhaa Keeniyaatii miliqan barbaadamaa jiru

Keeniyaatti hidhattootni finxaaleyyii Islaamaa sadii ''baay'ee hamoodha'' jedhaman mana hidhaa eegumsa cimaa qabu keessaa erga miliqanii namootni eegumsa irra turan torba to'annoo jala oolan. Namootni mana hidhaatii miliqan keessaa tokko Alii Abiikar, kan haleellaa yuunvarsiitii Gaarisaa irratti bara 2015 raawwatee lubbuu namoota 148 galaafate keessaa qooda qaba jechuun himatamuun yakkamaa jedhamedha. Qondaalonni to'ataman maal na dhibdeefi gahumsa dhabuu irraa kan ka'e akka miliqan tahan jechuun to'ataman. Guutummaa biyyattiitti dhaabbilee tikaa baay'ee dabalatee namoota kanneen barbaadaa jiru. Qondaalonni mootummaas nama odeeffannoo waa'ee namoota miliqan kanaa kenneef shilingii Keeniyaa miliyoona 20 yookaan doolaara 178,000 kennina jechaa jiru. Warra miliqan keessaa inni lammataa bara 2012 kan to'atame yoo tahu, paarlaamaa Keeniyaa irratti yaalii haleellaa fashalaa'e gaggeessuuf osoo jedhuu ture. Kan sadaffaan ammoo Somaaliyaatti hidhattoota al -Shabaabitti dabalamuuf osoo jedhuu kan to'annoo jala ooledha. Ministirri Dhimma Biyya Keessaa Fireed Matiyaangii ibsa kennaniin sababni namootni kunneen mana hidhaa Kamiti keessaa itti miliqan jedhamee qondaalotaan kenname homaa waan dabalu hin qabu jedhan. ''Namoota sadeen deebisnee to'achuuf barbaacha guddaa gochuuf jirra. Yakkamtoota hamoodha. Isaan argachuu qabna,'' jedhe. ''Gochaan maal na dhibdee akkasii akka irra deebi'ee hin uumamneef kutannoon hojjenna,'' jedhan. Itti dabaluun poolisiin hojii qorannoo isaa akka xumureen namoota dabalataa baay'ee adabuu fi to'annoo jala oolchuun itti mala jedhan. Alii Abikaar bara 2019 hidhaan waggaa 41 itti muramuun namoota biroo sadii haleellaa yuunvarsittii Gariisaa keessaa harka qabu jedhamn waliin mana hidhaa Kamitii keessa jira. Eebla 2, 2015,  namootni haleellaa raawwatan hidhannoo guutun yuunvarsiiticha weeraran. Barattoota qormaataaf qophaa'aa turan osoo hin ajjeesiin dura eegdota lama rukutuun ajjeesan. Namootni ijaan argan akka jedhanitti barattootni amantaa Kiristaanaa hordofan adda bahuun ajjeefaman. Hidhattootni afur achumatti rukutamuun ajjeefaman. Namni haleellaa kana qindeesse Mohaammad Kunoo ammoo sakattaa Somaaliyaa keessatti godhamaa tureen bara 2016 ajjeefame. Kun haleellaa hamaa Keeniyaatti raawwate isa lamaffaa ture. al-Qaayidaan bara 1998 Imbaasii Ameerikaa haleeluun namootni 200 ajjeefamaniiru.


Eenyu isaan?: Gameessi tokkummaa Keeniyaa keessatti maqaan ka'u Daawudi Dabbasoo Waaberaa eenyu?

Magaalaa guddoo Keeniyaa kan taate Naayiroobii namni jiraatu yookaan dhimmaaf dhufee yeroo muraasa dabarsee beeku daandii gidduu magaalaa keessa jiru 'Wabera Street' hin wallaalu. Daawudii Dabbasoo Waaberaa bara qabsoo walabummaa Keeniyaa keessatti kanneen maqaan isaanii kahu keessaa wayita tahan, Bulchaa (DC) Isiyolloo gurraacha isa jalqabaa turan. Daandiin kun gamoowwan magaalattiitti haalaan beekamoo tahan lama gidduu ejja - gamoo Mana Murtii Olaanaa fi mana kitaabaa Maakmiilaan kan daandii Kaawundaa gubbaa argamu jidduu jira. Daandiiwwan ijoo fi keessa keessaa kanneen akka: Mama Ngina St, Kaunda St, Muindi Mbingu St, akkasumas daandiin guddichi isin hin wallaalle 'Kenyatta Avenue' naannoma sana jiru. Kumaatamni daandii sanaan deddeebi'aa oolu - garuu maqaan daandichi ittiin mogga'e Waaberaa nama hagamtu beeka? Dhalootni ammaa waa'ee nama kanaa hangam beeku? Gaaffilee kanneeniifi biroof deebii argachuuf, ogeessa seenaa isaanii qorataniifi ragaalee garagaraa irraa waan wabeeffanne, odeessa kana keessatti isinii dhiyeessina. Barsiisaafi qorataan seenaa Kaawuntii Marsabiit jiraatan Aabba Wochee Gachee gannisaanii 68. Namni kun seenaa jireenyaa Aabba Dabbasoo irratti qorannoo bal'aa kan taasisan oggaa tahu, ragaalee barreeffamaa fi suuraas hedduu qabu. Odeessa kana keessa maqaalee 'Daawudii' fi 'Dabbasoo' wal keessatti kan fayyadamnu oggaa tahu, lachanuu nama kana waamuuf kan ittin dhimma baanedha. Dabbasoo Waaberaa ALA 1926 kaaba Keeniyaa magaalaa Marsabit keessa dhalatan. Haati isaanii Gurraattii Waaberaa dhalootaan gosti isaanii Koonsoo-Burjii akka tahaniifi Gomaaydee, Itoophiyaarraa akka tahan qorataan seenaa Aabba Wochee Gachee ni himu. Gabaasaaleen waa'ee nama kanaa midhaaffaman gariin namni kun gosti isaanii Boorana kan jedhan jiraatanis, Aabba Wochee akka jedhan garuu abbaan isaanii gosa Gabraa irraa akka tahan ni dubbatu. Dabbasoon maqaa dhalootaa isaanii oggaa tahu Daawudiin ammoo maqaa 'misiyoonii' kan mana amantaa Kaatolikii keessatti moggaafameef tahuu ni dubbatu. Maqaan Daawudii jedhu isa Deevid, Daawit yookaan Daawud jedhamaniin kan walfakkaatuufi kaaba Keeniyaatti maqaa kanneen amantaa Kiristaanaa hordofaniin mogga'udha. Haa tahu malee Aabba Dabbasoo dargaggummaa keessa amantaa Islaamaa fudhachuun, maqaa isaanis gara Abdulfaraajitti jijjiirratanii akka turan Aabba Wochee ragaa argachuu isaanii ni himu. Abbaan isaanii daa'imummaatti kan jalaa du'e Dabbasoon, haati isaanii Aadde Gurraattii nama gosa Burjiirraa tahe Ayyubuu Hirboo Haturoo jedhamutti heeruman. Dabbasoon Afaan Ingiliizii, Kiswaahilii, Oromoo (Booranaa) fi Afaan Burjii akka haasawanis qorataan seenaa kun ni himu. Daawudii Dabbasoon achuma Marsabiititti barnoota sadarkaa jalqabaa hordofuun, barnoota sadarkaa lammeessoo ammoo Muraangaatti barate. ''Dabbasoon barataa hundagaleessaafi qaxalee ture,'' jedhu Aabba Wocheen. Barnoota isaa obbaasuun akkuma Marsabiititti deebi'een, 1941tti Bulchiinsa Naannoo (Provincial Administration) yeroo sanaa keessatti, qaraxa yookaan ashuraa walitti qabduu tahuun hojii jalqabe. Achiis itti gaafatamummaa akka akkaan kaawuntiiwwan garagaraa keessatti erga hojjeteen duuba, bara 1961tti isaafi namoonni kaan filamuun biyya Ingilaanditti barnoota olaanoof ergaman. Kaambriijitti barnoota bulchiinsa uummataa (public administration) baratee akkuma deebi'een, Fulbaana 1963 Komishinara Distiriktii (DC) Isiyooloo tahuun aangoon kennameef - kunis Bulchaa Isiyolloo gurraacha isa jalqabaa isa taasiseera. Kana hunda keessa biyyattiin kolonii Biriteen jala waan turteef, naannoo sana dabalatee biyyattiin bulchiinsa namoota adii jala turte. Kana malees kaaba Keeniyaatti siyaasni biyyattiirraa fottoquu fi walabummaa deemaa ture. Wayita sana Paartiin Ceehumsa Uummatoota Bulchiinsa Kaabaa (NPPP) jedhamuufi uummanni kutaa NFD jedhamu keessa jiraatan, Keeniyaarraa akka citan qabsoo gaggeessaa ture. Kaayyoon isaaniis Keeniyaa irraa fottoquun, Somaaliyaatti dabalamuu ture. Mootummaan giddugaleessaa Keeniyaa ammoo sochii warreen fottoqan kanaa cimsee morma ture. Daawudii Waabeeraa erga bulchaa Isiyoolloo tahuun muudame booda, Aanaaleen kanneen akka Waajjir, Gaarrisaa, Mandeeraa fi kaan fottoquun Somaaliyaatti akka hin makamneefi qaama Keeniyaa tahanii akka hafan, tattaaffii cimaa godhaa akka ture himama. Akka Aabba Wocheen jedhanitti, walabummaan dhufee Jomoo Keeniyaataa biyyattii bulchuu erga jalqabanii Dabbasoo Isiyoollootti kan muudaniif, sochiifi yaada paartii warra fottoqxootaa kana akka jijjiirsisuuf ture jedhu. Murteen Dabbasoo achitti erguu dogoggora ture kan jedhan Aabba Wocheen ''siyaasni yeroo sanaa ho'aafi kan miiraan guutame ture,'' jedhu. Riifarandamiin bara 1962 wayita biyyattiin kolonii jala turte gaggeeffame ''namoota hedduu dogoggorsite,'' jedhu qorataan seenaa kun. ''Akka yaada [paartii NPPPtti] hoggaa Keeniyaan 1963tti bilisummaa argattetti, [sababa bu'aa rifarandamiin] laf tana kutanii Somaaliyaa kennan se'e warri.'' Rifarandamii bara sana gaggeeffameen garri caalu jiraatottaa Bulchiinsa NFD keessa jiranii, Somaaliyaatti makamuu kan barbaadan tahus, Jomoo Keeniyaataan garuu, bu'aa kana tasumaa akka hin fudhanne himuun didan. Akka xiinxaltoonni jedhanitti, gita-bittoonni warri Biriteen aarii mootummaa haaraa hundeeffamuun harka lafa jalaan, kanneen biyyattiirraa fottooquun Somaaliyaatti makamuu fedhaniifi gara caalu Musliima tahan qarqaaran jedhu. Kana hunda keessa Dabbasoon gosoota Booranaa Isiyoolloo keessa jiraatan, paartii Keeniyaarraa adda cituu faarsu akka hin deeggarre amansiisuu hojiisaanii godhatan. Gaafa tokko dhimmuma kanaaf bakka Madoo Gaashii jedhamtu, kan daangaa Isiyooloo fi Gaarrisaa jidduutti argamtutti wayita imalaa jiran lubbuun akka darbe himama. ALA Waxabajjii 28, 1963 Aabba Daawudiin hojii kanaaf gara Madoo Gaashiitti bulchaa naannichaa biraa ka tahan Hajii Galma Diidaa wajjin otoo deemaa jiranuu, bakka Serichoo jedhanitti konkolaataa daandii cinaa dhaabbatetti dhufan. Akka Aabba Wocheen jedhanitti dhalataan gosa Booranaa Galma Diidaa (chief jedhamu) kanneen garee Somaaliyaa deeggaran keessaati. Haatahu malee Dabbasoon isa amansiisuun hojii kanaaf wajjin imalan. Hajii Galmaa lakkii konkolaataa keessaa hin bu'inaa jedhee Dabbasootti himuus, gaarii kan oofaa turan Dabbasoon ''lakkii jara kana nan beeka, dubbisuun qaba,'' jedhanii bu'an. Jennaan jarri lamaan inni ''fuula beeku kuni'' isa dabalatee Hajii Galmaallee, qawwee guddaa 'machine gun' qabatanii turaniin itti dhukaasanii ijjeesan. Akka miidiyaaleen wayita sanatti gabaasanitti kanneen Dabbasoo fi Hajii Galmaa ijjeessan, kanneen gosti Somaalii taheefi namoota maqaan isaanii Mohamed Mahmoud Farah fi Mohamed Gelle jedhamanidha. Kana malees Miseensi poolisii naannichaa tokkoofi namni biraa tokko ajjeechaa nama kanaan shakkamanii akka turanis ni himama. Kanaan walqabatee ministirri Odeeffannoofi Birodikaastingii wayita sanaa kan turan Achieng Oneko 1963tti haasawa miidiyaa gubbaa taasisaniin, kanneen bulchaa kana ajjeesan seeratti dhiyaatu jedhanii dubbachuun isaanis ni himama. Gaaffiin nuti Aabba Wocheef dhiyeessine tokko: ''Kanneen ajjeechaa nama kanaan shakkaman wayi qabamanii, seeratti dhiyaatanii?'' kan jedhu ture. Qorataan seenaa kunis akkas jedhu: ''Ijjeechaan isaa haalaan kan karoorfame ture. Waa hunda dursanii itti qophaa'anii turan waan taheef, biyyaa bahuun Somaaliyaatti baqataniiru,'' jedhan. ''Jarri isa ijjeese kun qarqaarsa poolisiillee waan qabaniif, gaafuma sana 'road block' kaa'ameen osoo hin danqamiin gara Somaaliyaatti cehaniiru.'' Ilmi Dabbasoo, Sa'id Waaberaa 2014 keessa ajjeechaa abbaasaa ilaalchisee miidiyaa The Standard'tti akka himetti: ''Abbaan koo Isiyolloo keessa nagaan akka bu'uuf jecha achitti ramadamus, ofisaroonni Biritish muraasni kanatti hin gammadne ture. 'Barumsa isaaf kennina' jechuun karoora baasuun, nannicha hokkoratti galchuufi bulchuuf akka dhibu gochuuf yaadan,'' jechuun hime. Ajjeechaa Daawudii hordofee kaaba Keeniyaatti hokkorrifi muddamni hamaan dhalate. Walitti bu'insi gaafas uumame babal'atee gara 'Waraana Shiftaa' jedhamutti ce'e. 'The Shifta War' jedhamuun seenaa Keeniyaa keessatti beekamu ALA 1963 haga 1967tti kan ture oggaa tahu, warraaqsa fottoquu kaaba Keeniyaatti gaggeeffamaa turedha. Jechi 'shiftaa' jedhu kunis Afaan Somaalee, Amaaraa dabalatee Afaanota Gaanfa Afrikaa jiran keessatti jecha beekamudha. Waraanni kun waggootaaf erga gaggeeffameen duuba, waliigaltee nagayaa Somaaliyaa fi Keeniyaa gidduu Arushaatti taasifameen xumura akka argate himama. Ijoollee Dabbasoo lamaan keessaa tokko ka tahe gaazexeessaan Keeniyaatti beekamaa tahe Sa'id Waaberaa ji'a Hagayyaa keessa addunyaa kanarraa du'aan boqoteera. Aabba Sa'id gaazexeessummaa malee kunuunsa qabeenya uumamaa fi bineensotaa, akkasumas saamicha lafaa kaaba Keeniyaatti taasifamurratti qabsaa'aa akka turan ni himama.


Poolisiin Keeniyaa ajjeechaa hojjattuu BBC Naayiroobiitti qaqqabe qorataa jira

Hojjattuun BBC magaalaa guddoo Keeniyaa Naayiroobiitti duutee argamuushee hordofee poolisiin Keeniyaa qorannoo eegale. Keet Micheel lammii Biritiish biyyoota Afrikaa hedduu keessatti BBC Media Action keessa hojjataa turte Jimaata darbe kana lubbuun ishee darbe. Daabni BBC Media Action jaarmiyaa gargaarsaa idil-addunyaa BBC yoo ta’u, sagantaalee miidiyaafi kominikeeshiniitti gargaaramuun wal caalmaa addunyaarra jiru irratti kan xiyyeeffatudha. Aadde Micheel hoteela magaalaa Naayiroobii keessatti du’uun dhaabbaticha keessa hojjachuu isheetiin walqabata jedhamee hin yaadamu. Dubartiin kun akkamiin akka lubbuu dhabde haga yoonaa kan ifa hin taane oggaa tahu, poolisiin biyyattii garuu dhimmicha akka ajjeechaatti akka ilaalaa jiruufi qorannoo aka gaggeessu miidiyaaf himeera. Hoggantuun Poolisii Komaandar Augustine Nthumbi: ‘’namni ajjeechaa isheetiin shakkame... shakkii waardiyyoonni hoteelichaa na hordofaa jiru jedhuun, kutaa hoteelichaa gamoo darbii saddeettaffaatti argamu keessaa karaa foddaatiin utaale,’’ jedhan. Aadde Micheel dhiyeenyatti waajjira BBC Media Action magaalaa Finifinneetti argamu keessa hojjataa turte. Hojii gaggeessituun BBC Media Action Kaarolaayin Narsii ''Oduu gaddaa kanaan hundii keenya rifanneerra,’’ jedhan. ‘’Keet hojjattuu baayyee jaalatamtu, akka hoggantuu sagantichaa gameettii tokkotti hojjatteefi ganna 14’f nu waliin turte. Dhaabbaticha keessatti akka waliigalaatti beekamtuudha, keessattuu gareewwan dhaabbatichaa Itoophiyaa, Sudaan Kibbaa, Zaambiyaa fi Landan keessa hojjatan biratti.’’ ‘’Maatiifi firoottan fi hiriyoota ishee addunyaa guutuurra jiraniif jajjabina hawwina’’ jedhan.


Manni murtii Idil-addunyaa (ICJ)n himata daangaa galaanaa Keeniyaan Somaaliyaarratti dhiyeessite kuffise

Manni Murtii Haqaa Idil-addunyaa (ICJ) kan qaama UN ta'e, dhibdee daangaa galaana Hindii yeroo dheeraaf Keeniyaa fi Somaaliyaa gidduu ture ilaalchisuun murtee kenneen, yaada gama Somaaliyaaf bakka guddaa kennuun murteesse. Keeniyaan kanaan dura dhimma kanarratti adeemsi mana murtichaa haqa hin qabu jechuun, murtee darbus akka hin fudhanne ibsitee turte. Haaluma kanaan murtee mana murtichaa kuffisteetti. Bakkki biyyoonni lameen irratti waldhaban kun galaana Hindii keessatti lafa bal'ina iskuweer kiilomeetirii 100,000 kan ta'uudha. Iddoon madda waldhibdee galaana keessatti argamu kunis boba'aa fi zayitaan kan badhaadhee ta'utu himama. Sababa wadhibdee kanaatiin biyyoota lameen gidduutti atakaaroon uumamee ture kanaatiin walqabatees, hariiroon dippiloomaasii isaanii akka laafu taasiseera. Waggoota kurnan afran darabniif Keeniyaan bakki biyyoonni lameen itti waldaangessan kun garba Hindii keessatti ta'uu himaa turte. Yeroo ammaa daangaa Keeniyaa karaa Bahaan dalga Garba Hindii keessa  baayyee dheeratee argama, biyyattiin kun akka kabajamuuf falmatti. Somaaliyaan gamasheetiin daangaan ishee garba Hindii keessa jiru akkaatuma kan dachee bishaan irra hin jirreetti kallattiidhaan gara Kibba Bahaatti sararamuu qaba jechuun mana murtiitti falmaa turte. Gareen abbootii seeraa 14 The Hague keessa jiran, Somaaliyaan daangaan waldhibdee kun kan Keeniyaa ta'uu waliigaltee turuusheef ragaa dhugoomsu Keeniyaan hin dhiyeessine jedhan. Bakkasaas daangaa iddoo waldhibdee sana kan bakka lamatti qoodu sararan haaraa sararan jedhan. Garuu Keeniyaan amma murtee darbe kana fudhachuu waan diddeef itti aanee waan dhufu beekuun rakkisaadha. Manni murtii kunis malli ittiin murteesaa kan hojiirra ittiin oolchu hin qabu.


Waraana Itoophiyaa: 'WBO fi TPLF imala gara Finfinnee godhan akka dhaaban barbaanna'-Biliinken

Ministirri Dhimma Alaa US Antonii Bilinkeen kan daawwannaa hojiif Keeniyaa jiran WBO fi TPLF imala gara Finfinnee godhan dhaabuun mariin dhukaasa dhaabuu akka eegalu gaafatan. Keeniyaa daawwachaa kan jiran Ministirri Haaja-alaa Ameerikaa Antonii Biliinken marii Pireezidant Uhuuruu Keeniyaattaa waliin taasisaniin booda Naayiroobiitti miidiyaaleef ibsa kennaniin waraanni Itoophiyaa babal'achaa jiraachuu isaatiin daran yaadda'uu himanii, humnooti WBO fi TPLF imala gara Finfinnee godhan akka dhaaban gaafataniiru. Ameerikaan Lammileen ishee hatattamaan Itoophiyaa keessaa akka bahan irra deebiin waamicha kan dhiyeessite yoo ta'u, kunis sababa waraanni hammaachaa jiruufi jedhan Anthony Blinken. ''Akkuma torbaniif gochaa turre, lammileen Ameerikaa Itoophiyaa keessa jiran hundi carraa jiru maratti fayyadamuun biyyattii gadi dhiisanii akka bahan hubachiifna. Waraanni hammaachaa fi kutaalee biyyattii hedduutti babal'achaa jiraachuu isaatiin daran yaaddofneerra.'' Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad torbee darbe sagantaa Addisa Waga irratti yoo dubbatan dullii magaalan Finfinnee akka weeraramte fakkeessuu burjaajii uumuufu mootummaa bir'achiisuufi jedhaniiru. Bara Dargiin kufus tarsimoon akkasii waraanichi Finfinneerraa KM 300 fagaatee osoo jiruu gaggeefamee jedhanii biyya gadhiisanii akka bahan dhiibaa godhamuuf akka hin jilbeeffanne himan. Keeniyaan gama isheen Pireezidant Keeniyaattaa dabalatee yaalii aanga'oonni biyyoota alaa waraana kanaaf furmaatni mariin akka argamu godhamaa jiruun mootummaafi hidhattoota Tigraay gidduu waliigalteen dhukaasa dhaabuu ni raawwata abdii jedhu qabaachuu Ministirri Haajaa Alaa biyyattii Raasheel Omaamoo himaniiru. ''Dandeettii Itoophiyaan rakkoo kanaaf fala karaa nagaa soquuf qabdutti ni amanna. Waliigaltee dhukaasa dhaabuu gochuun waan danda'amuudha'' jechuun Raasheel AFP'tti himaniiru. Biliinken ibsa isaanii kanaan ''wanti argaa jirru balaan tokkummaa fi akka biyyaatti turuu Itoophiyaa danqu guddachaa jiraachuu isaati. Kanaaf hunda dura nageenya lammilee Ameerikaa fi hojjettoota imbasii keenyaa eeguun dirqama kooti, dirqama keenya'' jedhan. Daawwannaa hojiif yeroo duraaf gara Afrikaa kan dhufan Ministirri Dhimma Alaa US Antonii Bilinkeen Keeniyaatti Pireezidant Uhuuruu Keeniyaattaa waliin waayee nagaa fi tasgabbii naannoo fi kaanirratti haasa'an. Dubbii himaan waajira pireezidantii Keeniyaa ibsa baaseen Pirezidaant Keeniyaattaafi Antonii Bilinken dhimmoota akka weerara Koronaa, dhimma jijjiirama qilleensaa fi nagaafi tasgabbii naannoo Gaanfa Afrikaarratti mariyachuu ibseera. Biliinkeen marii kan booda ibsa kennaniin ''Abdii fi amantaan jabaan ani qabu, halli biyyattii gara duraan turetti deebi'ee, akka isaan nagaan deebi'uu danda'an akkasumas Itoophiyaan gara fuulduraa imaluu akka dandeessu ni tumsina kan jedhudha. '' Yaalii Gamtaan Afrikaa waraanichi karaa nagaa akka xumuramu gochaa jiru ni deeggarra kan jedhan Anthony Blinken,  qaamoleen hundi garaagarummaa jiru mariin furuu akka qaban hubachiisaniiru. Waraanni jalqaba naannoo Tigraay keessatti rakkoo namoomaa guddoo uume amma naannoolee Affaariifi Amaaraattis ce'ee inumaa gara gidduugala biyyatti dhiyaachaa akka jiru kan kaasan Biliinken waraanichi naannoo Gaanfa Afrikaaf balaadha jedhan. ''Lammileen kunneen deeggarsa barbaadan akka argatan mirkaneessuu akkasumas, waraanni dhaabbatee mariin akka eegalu gochuu qabna. Kanatti dabalatan waraanni Itoophiyaa nagaafi tasgabbii Gaanfa Afrikaaf balaadha. Kun nuuf yaaddoo guddaadha, akkasumas michoota keenya akka Keeniyaafis yaaddoodha.'' ''Kanaaf qaamoleen hundi of duuba akka deebi'an, WBO fi TPLF imala gara Finfinnee godhan akka dhaaban barbaanna. Qaamoleen hundi walitti dhufanii waraanaa dhabuuf mariin eegalamuu arguu feena'' jedhan Biliinken. Gargaarsi namoomaa danqaa malee dhaqqabuu akka danda'u, namoonni hidhaman akka gadi dhiifaman fi qaamni hunduu walitti dhufanii garaagarummaa jiru karaa nagaa fi bu'uuyraa heeraatiin akka furan barbaannas jedhaniiru. Bakka bu'aan Gamtaa Afrikaa pireezidantiin duraanii Naayijeeriyaa Oluseeguun Obsaanjoo rakkooo kana mariin furuuf yaalii godhan akka deeggaraniis himaniiru. ''Wanti baramuu qabu,wal-dhabdee kanaaf furmaatni karaa waraana argamu tokko hin jiru, qaamooleen hundi kana hubatanii akkatuma kanaan socho'uu qabu.'' Minsitira Haajaa Alaa Biliinken erga ta'anii yeroo duraaf gara Afrikaa kan imalan yeroo ta'u, Keeniyaatti dabalataan Senegaaliifi Naayijeeriyaa daawwatu. Mariin aanga'oota lamaanii har'aa itti fufinsa marii Keeniyaattaafi Baayidan ji'a darbe Waashingitan DC godhanii turee akka ta'e dubbii himaan waajira Pireezidantii(state house) Keeniyaa Kanze Dena Mararo ibsaniiru. Pireezidant Keeniyaattaa deeggarsa misoomaa Yunaayitiid Isteets keessumaa gama seektara Fayyaan Keeniyaaf gochaa jirtuuf galata dhiyeessaniiru. Keeniyaan fedha guddaa naannoo kanatti gidduugala omishaafi kuusaa talaallii ta'uuf qabdu hubachiisaniiru. Biliinken gama isaaniin Keeniyaan gama faalama qilleensaa xiqqeessuuf madda anniisaa magaariisaa jajjabeessuuf gootu dinqiifachuun gama kanaan carraan hariiroo jabaa uumuu akka jiru akeekaniiru. Biliinkeen erga tiwiitara isaanii gubbaatti maxxansaniin ''Covidd-19 hanga jijjiirama qilleensaatti, guddina diinagdee hunda galeessa  saffisiisuurraa, galmoota idila addunyaa milkeessuun michuu akka Keeniyaa yoo qabaatan malee hin danda'amuu'' jedhan. Mootummaan Ameerikaa waraana Itoophiyaa keessa adeemaa jiruu xiyyeeffannoo addaan hordofaa jirti. Waraana kanaaf falli siyaasaa akka argamu dabalatee kanneen waraana kana keessatti sarbama mirga namoomaa raawwataniiru jettuun kanneen akka humnoota Eertiraarra qoqqobbii keesseetti. Itoophiyaa carraa daldalaa qaraxarraa bilisaa AGOA keessaa baasuufis murteessiteetti. Mootummaan Itoophiyaa gama isaan Ameerikaa dabalatee biyyootni Lixaa tokko tokko dhimma keessoo keessa galaa jiru jechuun ejjennoo Ameerika ija shakkiin ilaala.


Joo Baayidan fi Uhuuruu Keeniyaataan wal argan, dhimma waraana Tigraay mari'atan

Pireezidantii Ameerikaa Joo Baayidaniif keessummaa angawa Afriikaa isa jalqabaa kan ta'an pireezidantiin Keeniyaa Uhuuruu Keniyaataa daawwii hojiif Ameerikaa jiru. Pirezidaantotni biyyoota lamaanii dhimmoota waloo fi haala naannoo gaanfa Afriikaa irratti kan mari'atan yemmuu ta'u waraanni Kaaba Itoophiyaa isa tokkodha. Ibsi masaraan mootummaa Ameerikaa /White House/ baase, "pireezidant Baayidan fi pireezidant Keniyaataan waldhabdeewwan Somaaliyaa fi Itoophiyaa keessaaf furmaatni karaa nagaa akka barbaachisu himaniiru" jedha. Lola Kaaba Itoophiyaan walqabatee "dhiittaan mirga namoomaa, haleellaan sabummaa irratti xiyyeefate akkasumas danqaan garagaarsa namoomaa raawwatameera" kan jedhu bulchiinsi pireezidant Joo Baayidan, Itoophiyaa irratti qoqqobbii kaa'uuf ajaja dabarsuun yaadatama. Torbee darbe biyyoota akka UK, Firaans, Jarmanii fi Gamtaa Awurooppaa waliin kan mari'atte Ameerikaan qoqqobbii diinagdee dabalatee maloota jiran hunda fayyadamuun waraanni Kaaba Itoophiyaa kun akka dhaabbatu gochuuf akka jirtu beeksiftee turte. Ji'a kanatti pireezidantii Mana Maree Nageenyaa UN kan taate Keeniyaan, amma dura waraanni Tigraay dhimma keessoo mootummaa Itoophiyaati jechuun Raashiyaa fi Chaayinaa waliin Itoophiyaaf deeggarsa agarsiisaa turte. Akkasumas pireezidant Uhuuruu Keniyaataa sirna hundeeffama mootummaa MM Abiy Ahimad haarawa irratti argamuun deeggarsa isaanii ibsaniiru. Akka ibsi Waayit Haawus jedhutti Joo Baayidan fi Uhuuruun waraanni Itoophiyaa waggaa tokko ta'uuf deemu kun, karaa nagaan akka furamu akeekuu isaanii hima.Gama biraatin Joo Baayidan fi Keeniyaataan eegumsa dimokiraasii fi mirgoota namoomaa akkasumas dhimma nagaa fi tasgabbii naannoo gaanfa Afriikaa irrattis mari'ataniiru. Talaallii Covid-19 waliin omishuufi weerara dhukkubichaa to'achuuf wal tumsuufis waliigalaniiru. Baayidan talaallii 'Jonsan and Jonson' doozii miliyoona 17 Afrikaaf arjoomuuf waliigalaniiru.


Keeniyaan ajjeechaa lammii Biritish ganna 10 booda poolisootarra hidhaa murte

Manni Murti Keeniyaa ajjeechaa lammii Biritish, Aleeksaandar Moonson kan waggaa 10 dura magaalaa qarqara galaanaa Diyaanii keessatti utuu to’annoo poolisii jala jiruu lubbuun isaa darbeef, poolisoota himataman irratti murtee hidhaa dabarse. Abbaan murtee Erik Ogoolaa jedhaman dargaggoo Monsan haalaan dararamuu himuun, qorichi kaanaabis erga du'ee booda akka inni baate fakkeessuuf bira kaa'ame jedhan. Dabaluunis poolisoonni waan nama kanatti raawwatan dhoksuuf yaalaniiru jedhan. Poolisoonni afran kun hidhaa waggaa sagalii hanga 15 kan adabaman oggaa tahu, adabbii tokko tokkoon isaanii irraa waggaan shaniifi jaha irraa hir'ifamuun, adabbii gosa biraan ni geeddaramaaf jedhameera. Qondaaltonni poolisii kunneen jalqaba waggaa kanaa ture kan mana murtiitti dhiyaatan. Kunis Moonsan kan du'e akka duraan jedhame qoricha sammuu nama adoochu humnaa ol ta'e fudhatee osoo hin taane, to'annoo jala oolfamee utuu jiruu reebamee akka ta'e erga barameedha. Moonsan yeroo sanatti umuriin ganna 28 kan ture yoo ta'u, harmee isaa waliin Diyaanii, Keeniyaa keessa jirachaa ture. Abbaan isaa Lord Nikoolaas Moonsan kan guyyoota muraasa dura Keeniyaa seene, dhaddacha mana murtii irratti irratti argameera. Moonsan tamboo kaanaabis xuuxuun himatamee to’annoo jala erga oolfamee booda, poolisiin qoricha sammuu hadoochu kana garmalee fayyadame jedhus, qorannoon taasifame garuu yeroo du’a isaatti qaama isaa keessa qorichi sammuu hadochu akka hin turre argameera. Bara 2018’tti Keeniyaan, Moonsan reebamee akka ajjeefame mirkaneeffachuun, yakka kana dhooksuufis yaaliin akka taasifameefi namoota wanta uumame ijaan argan irrattis dorsiisi akka gaggeefame bira gaheera. Keeniyaan seenaa dheeraa hammeenya poolisiifi qoondalooti nageenya humna barbaachisaa hin taane fayyadamuu qabdi. Dhaabbileen mirga namoomaa waggootii darban keessatti, harka poolisiifi qamoolee nageenyatti ajjeechaa dhibbaan lakka’aman kan galmeeessan yoo ta’u, hedduun isaanii ammoo hin qoratamiin hafaniiru.


Manni Murti Keeniyaa ajjeechaa lammii Biritish, Aleeksaandar Moonson kan waggaa 10 dura magaalaa qarqara galaanaa Diyaanii keessatti utuu to’annoo poolisii jala jiruu lubbuun isaa darbeef, poolisoota himataman irratti murtee hidhaa dabarse. Abbaan murtee Erik Ogoolaa miidhamaan Monsan haalaan dararamuu himuun, qorichi kaanaabis erga du'ee booda akka inni baate fakkeessuuf bira kaa'ame jedhan. Dabaluunis poolisoonni waan nama kanatti raawwatan dhoksuuf yaalaniiru jedhan. Poolisoonni afran kun hidhaa waggaa sagalii hanga 15 kan adabaman oggaa tahu, adabbii tokko tokkoon isaaniin waggaa shaniifi jahaan irraa hir'ifamuun, adabbii gosa biraan ni geeddaramaaf jedhameera. Qondaaltonni poolisii kunneen jalqaba waggaa kanaa ture kan mana murtiitti dhiyaatan. Kunis Moonsan kan du'e akka duraan jedhame qoricha sammuu nama adoochu humnaa ol ta'e fudhatee osoo hin taane, to'annoo jala oolfamee utuu jiruu reebamee akka ta'e erga barameedha. Moonsan yeroo sanatti umuriin ganna 28 kan ture yoo ta'u, harmee isaa waliin Diyaanii, Keeniyaa keessa jirachaa ture. Abbaan isaa Lord Nikoolaas Moonsan kan guyyoota muraasa dura Keeniyaa seene, dhaddacha mana murtii irratti irratti argameera. Moonsan tamboo kaanaabis xuuxuun himatamee to’annoo jala erga oolfamee booda, poolisiin qoricha sammuu hadoochu kana garmalee fayyadame jedhus, qorannoon taasifame garuu yeroo du’a isaatti qaama isaa keessa qorichi sammuu hadochu akka hin turre argameera. Bara 2018’tti Keeniyaan, Moonsan reebamee akka ajjeefame mirkaneeffachuun, yakka kana dhooksuufis yaaliin akka taasifameefi namoota wanta uumame ijaan argan irrattis dorsiisi akka gaggeefame bira gaheera. Keeniyaan seenaa dheeraa hammeenya poolisiifi qoondalooti nageenya humna barbaachisaa hin taane fayyadamuu qabdi. Dhaabbileen mirga namoomaa waggootii darban keessatti, harka poolisiifi qamoolee nageenyatti ajjeechaa dhibbaan lakka’aman kan galmeeessan yoo ta’u, hedduun isaanii ammoo hin qoratamiin hafaniiru.


Safaricom hojjeettoota isaa, Zaambiyaan lammiilee ishee Itoophiyaa keessaa baasan

Dhaabbati telekomii guddichi Keeniyaa Safaricom haalli nageenyaa fi siyaasaa Itoophiyaa invastimantii biyyattii keessaa qabuurratti yaaddoo uumuu hime. Itoophiyaa keessa baatii muraasa booda tajaajila telekomii eegaluuf yaada kan qabu dhaabbatichi hojjettootaa fi kontiraaktaroota isaa Itoophiyaa keessaa baasuu himeera. Haata'u malee Hojii gaggeessaan Olaanaa dhaabbtichaa Piitar Nidigiwaa gidduu bara 2022 keessa Safaricom tajaajila telekomii Itophiyaa keessa akka eegalu abdii qabu. Lolli Kaaba Itoophiyaatti hammaatee fi Labsii Yeroo Muddamaa torban darbe labsame hordofee dhaabbileefi biyyoonni hojjettootaafi lammiilee isaanii baasaa jiru. Guyyaa kaleessaa biyyi Afrikaa Zaambiyaan lammiilee ishee Itoophiyaa keessaa baasuu ishee Pirezidantiin biyyattii Hakayindee Hichileemaa himaniiru. Dhaabbati Bahaafi Giddugala Afrikaatti guddichaafi bu'aa guddaa buufatu kuni haalli Itoophiyaa keessaa egeree murtii bizinasii isaarratti dhiibbaa akka qabu ibseera. Gaazexeessaan BBC gaafa Roobii ganama waajjira isaanii Finfinnee jiru dhaqee hubate haala mirkana hin taane keessa akka jiran akeeka. Gurmuun 'Global Partnership for Ethiopia' jedhamuufi kampaanota ja'a of keessaa qabu kampaanii biyya Keeniyaa Safaricomiin durfamaa ture dolaara biiliyoona 2 Itoophiyaa keessa invastii gochuuf yaada qaba. Dabalataan, waggoota shanan jalqabaatti namoota 1,000 qacaruuf yaada qaba. Dhaabbatichi invastimantii isaa Itoophiyaa keessa akka babal'ifatu liqaa dolaara miiliyoona 500 Ameerikaarra fudhatuuf ture. Ta'us, haala liqaan suni itti jiru ifatti dubbatuu hin feene. Ta'us, US kana dura deeggarsa diinagdeefi nageenyaa Itoophiyaaf kennitu haquun alatti carraa daldalaa qaraxa malee - AGOA - dhorkuuf akka hedduu beeksisteetti. Sababiin eertees sarbama mirga namoomaa Itoophiyaa keessa raawwatedha. Dhimma kanaan qondaaltonni Itoophiyaa wal hin galani. Waraanni naannoo Tigraayiitti eegalamuun boodarra naannoolee ollaa Affaariifi Amaaraatti babal'ate amma waggaa tokko lakkoofsiseera. Waraanichi dhaabbatee furmaanni mariin akka barbaadamuuf biyyoonni adda addaa, dhaabbilee ardii fi idil-addunyaa irra dedeebbiin waamicha taasisan illeen hanga ammaatti bu'aa qabatamaan osoo hin mul'atiin waraanichi akkuma itti fufeetti jira.


Haroo Vikitoriyaa: Kiyyeessitoonni qurxummii barbaadaa kiyyoonsaanii darbatan boombii mortaariin jahaan as bahe

Keeniyaatti gareewwan kiyyeessitoota akkuma hojiisaanii idilee hunda Haroo Viikitooriyaa guddicha keessaa qurxummii qabachuuf kiyyoosaanii darbatan qurxummii osoo hintaanee saanduuqa boombii mortaarii qabate kiyyeessuun dhagahame. Qajeelchi Qorannoowwan Yakkaa Keeniyaa (DCI) toora tiwitara isaarratti akka barreessetti, taateen kunis waan gareen kiyyeessitootaa kun bara  jireenyaasaanii keessatti hin eegne ture.. Kana malees saanduqni jarreen kunneen kiyyeessan kunis boombiiwwan mortaarii jaha kan qabatee akka ture ibse waajjirichi. Gareen kiyyeessitoota qurxummii kunneenis lixa magaalaa Mbitaatti, Roobii ganama ture wayita kiyyoonsaanii itti ulfaatu qurxummii hedduu argannee jedhanii gammadaa turan illeen booda saanduuqa ta'uu kan baran. Akka waajirri Poolisii Keeniyaa kun akka jedheetti saanduqichi yoo saaqamu ammoo boombii dandaa'aa ta'uu hubatan. Erga saanduqicha saaqanii kan keessa jiru boombii ta'uu hubataniin booda lamaan isaanii nutti dhuka'a sodaa jedhuun gara harootti kan utaalan yoo ta'u, sadan isaanii garuu ciminumaan bidirusaanii gara qarqaratti baduu akka danda'an himame. Bodarras mudannicha aanga'oota naanichaatti himuun booda dhimmichi poolisii akka qaqqabu taasifame. Qajeelchi Qorannoowwan Yakkaa Keeniyaa akka jedhetti, ogeessonni to'annoo boombii battalumatti hubachiifamuun, ''gara sanatti fiiganii waan kiyyeeffame fuudhaniiru.'' Boombiiwwan kunneenis booda haala of eeggannoo qabuun ogeessotaan dhoofamu jedhame. Boombiiwwan kan bara jaarraa koloneeffannaa keessa ta'u hinoollee jedhamuun amanaman fi bara 2019 keessa argamanii turanis, kan amma saanduqa mukaatiin haroo keessaa argameen walfakkaatu jedhame.


Keeniyaatti daandii maqaa qondaala mootummaan moggaasuun maaliif mormii kaase?

Keeniyaa magaalaa Naayiroobii keessatti sababii daandiin maqaa hoogganaa jaarmiyaa hojjettootaan moggaafameef hawaasi mufate. Aanga'aan mootummaa Firaansis Atwoli jedhaman kun bara 2001 irraa eegalanii Yuuniyenii Hojjettootaa hoogganaa jiru. Daandiin duraan maqaa gosa warabboo xixiqqoo Keeniyaa keessatti beekamtuun moggaafame gara maqaa qondaala kanaatti geeddaramuu namoonni mufatan, barjaa maqaa haaraa qabu burkuteessuun isa durii bakkatti deebisan. Keeniyaa keessatti maqaan daandiiwwan moggaafaman haga kana xiyyeeffannaa argatanii hin beekan. Firaansis Atwoli nama waggaa dheeraaf damee dhimma hojjettootaa hoogganaa turan ta'anis garuu fooyya'iinsa waan hin fidneef kabaji hin maluuf jechuun qeequ namoonni. Rogeeyyiin akka jedhanitti maqaa kana jijjiiruuf hawaasi akka yaada irratti kennu carraan hin kennamneef waan ta'eef jijjiirraan maqaa kun seeraan ala. Akka seera biyyattiitti wayita daandiin moggaafamu hawaasi yaada irratti kennuuf mirga qaba, jijjiiruufis hawaasa waliin mari'atama. Sababni isaa maqaan daandii waan seena qabeessa ta'een moggaafama waan ta'eef. Bu'uura seeraa kanaan namoonni Naayiroobii keessa jiraatan tokko tokko himachuuf akka jiran ibsaniiru. Firaansis Atwoli mataansaanii barjaan maqaasaaniin dhaabbate diigamuutti akka mufatan ibsaniiru. "Maqaa kiyya addunyaatu beeka. Namni akka na baruuf maqaa kiyya barjaadhaan dhaabuun hin barbaachisu,'' jechuun tiwiitara isaaniirratti barreessan. "Jireenya kiyya gara caalaa dhimma hojjettootaa irrattin dabarse, ofii kiyyaa dhiiseen hojjettoota Keeniyaa fi addunyaarra jiraniif hojjechaa ture. Kanaafuu maqaan kiyya yoomuu badhaadhinaan yaadatama,'' jedhan. Dhimma daandiin kun maqaasaaniin moggaafamuu keessaa akka ga'ee hin qabne kan dubbatan Francis Atwoli, osoon keessatti hirmaadheera ta'ee kan maqaa kiyyaan walsimun filadha jedhan. "Daandiin akka maqaa kiyyaan moggaafamu kan eere ana miti waan ta'eef kun anaan na hin miidhu. Osoon keessaa qabaadhee daandii Naayiroobii keessa jiru keessaa kan sadarkaasaa eeggatee fi beekamaa ta'en filadhan ture-Kan amma jedhame kana kan caalu,'' jechuun miidiyaa biyyattii NTV jedhamutti himan. Bulchaan yeroofii Naayiroobii Ann Kanunu daandiin''kutannoo fi jaalala'' Aab Atwoli ibsuuf moggaafame maaliif akka hawaasa mufachiise hubachuun rakkoo ta'eera jedhan. Maanguddoon waggaa 72 Francis Atwoliy, karoora pirezidaantiin biyyattii Uhuruu Keeniyaataan heera biyyattii jijjiiruurratti qaban, BBI, akka deggeran ibsaa turan. Lammiileen biyyattii hedduun kanneen magaalaa guddoo biyyattii Naayiroobii keessa jiraatan, maqaa daandiitiin mootummaan ergaa siyaasaa isaa dabarfataa jira jechuun, tiwiitara irratti mormiisaanii cimsaniiru. Kanneen dhimma siyaasaatti fudhatanii ilaalan akkuma jiran, kanneen irratti qoosanis jiru. Barjaan maqaa qondaala mootummaa ofirraa qabu kun ji'a tokko dura kan moggaafame yoo ta'u, erga gareen qindaa'an isa jalqabaa abiddaan gubanii daaraa godhanii booda haaraan ijaarameera. Kan haaraa ijaarame kunis akkaataa salphaatti diigamuu hin dandeenyeen akka dhaabametu himama. Gareen kaan ammoo Baha Afriikaa keessa daandii fi bakkeewwan seena qabeessa ta'an hedduun kan maqaa namoota gocha badaa raawwatanii darbaniin mogga'an hedduun akka jiraniifi kanaan yoo walbira qabamu kabaji kun Francis Atwolif ni ta'a jedhu. Dhaabbata Amnasatii Internaashinalitti keewwati keeniyaa keessatti hojjetu tokko akka jedhutti, mormiin moggaasa daandiirratti ka'e kun uummatii fi mootummaan biyyatti hagam takka akka gargar jiran mul'isa. Mootummaan barjaa diigame booda kan jabaa ta'e deebisee dhaabus mormitoonni garuu ammallee dubbii kanarraa hin deebine. Gonkumaa maqaa Francis Atwoli jedhu daandii keenyarratti arguu hin feenu jechuun mormii marsaa biraa qindeessaa jiru.


Baqattoonni Ertiraaa Keeniyaatti achi buuteen isaanii dhabamuun maatii yaaddesse

Baqattoonni Ertiraa lama baatii jahaan dura harka warreen namoota seeraan ala daddabarsaniin erga fudhatamaniin booda achi buuteen isaanii dhabamuun maatii yaaddessee jira. Dubartoota lamaan badan keessaa abbaan Raaheel Maraawwii sagalee intala isaanii kan dhagahan, Bitootessa darbe akka tahe BBCtti himaniiru. Yeroo hiriyyaashee Salaamaawiit Ambaasar jedhamtu waliin Itoophiyaadhaa bahanii Mooyyalee galuufi Naayiroobiitti wal-arguufis beellama qabatanii turan. ‘’Bilbilaan Moyyalee akka jirtu natti himtee turte,’’ jechuun abbaanshee boo’aa BBCtti himaniiru. ‘’Naayiroobii geessi jedhee otoon eeguu achumaan badde,’’ jedhan. Abbaanshee intallisaanii erga baddee harka maratanii hin teenye. Barbaachashee Mooyyalee deemanii ishee iyyaafatanis argachuu hin dandeenye. Obboleessi Salaamaawiitis akkasuma yaaddooma wal-fakkaataa keessa akka jiru dubbata. ‘’Obboleettii koo bilbilaan argachuu dadhabnaan nama gara Naayiroobii ishee fiddi jedhamteef bilbile. Isheenis ni deebiti naan jettus garuu homaa ishee argachuu hin dandeenye,’’ jedheera. Obboleettiinsaa Naayiroobii dhufuu didnaan barbaachashee Mooyyalee deemus hin arganneen. Godaantonni lameen Naannoo Tigraay godaantummaan jiraachaa turanii baatii Sadaasaa keessa yeroo waraanni ka’u baqatan. Gareen godaantota Ertiraa tokko dhiyoo kana baduu dubartoota kanaa ilaalchiseefi gidraa godaantotaa biyyattii fuula Tiwiitarii isaarra gabaasa kaa’eera. Cunqursaa siyaasaafi dirqama loltummaa biyyasaanii baqatanii, godaantonni Ertiraa 100,000 tahan Naannoo Tigraay jiraatu ture. Akka Raaheliifi Salaamaawiiti lubbuu isaanii oolfachuuf jecha godaantonni baayyee baqannaa lammataaf saaxilamaniiru.


Keeniyaa, Marsabeetiifi Taanaa Riivaritti horsiise-bultoonni ongee dheerateen hedduu miidhamaa jirra jedhan

Horsiise-bultoonni Kaaba Keeniyaa, bulchiinsa Marsabeet, akkasumas Taanaa Riivar jiraatan ongee cimaa ji'ootaaf turerraan kan ka'e haala sodaachisaa keessa jiraachuu BBCtti himan. Naannolleen kunneen bokkaa ji’a jahaa hanga kudhanii osoo hin argatiin waan turaniif namoonni horiisaanii hunda dhabuun harka qullaa hafuu dubbachaa jiru. Kun ammoo daa’imman nyaata madaalawaa dhabuun dhukkubaaf akka saaxilaman gochuurra darbee amma namoonni beelaafi dheebuun du’aa jiraachuu dubbatan. Akkasumas, dhukkuba horiirraa namaatti daddarbuun horsiise-bultoonni hedduun miidhamaa jiraachuus ni himu. Lammiileen Keeniyaa miiliyoona 2.1 tahan sababa hongee kanaan hanqinni nyaataa akka isaan mudate kan gabaafame oggaa tahu, Pireezidantiin biyyattii Uhuruu Keeniyaataa goginsa mudate kanaan ''balaa biyyoolessaati'' jechuun labsaniiru. Mootummoota Gamtoomaniitti dhaabbati deeggarsa namoomaa kennu OCHAn Ebla 2021 keessa haalli Taanaa Riivaariifi Marsabeet keessa jiru hamaa ta’uu ibsee ture. Haalli amma jiru itti fufnaan sadarkaan itti aanu kan balaawwan gurguddaa geessisu ta’uu dhaabbati dhimma ongee biyyattii to’achuurratti hojjetus BBCtti hime. Jijjiramni qilleensaa hanqina roobaa qaqqabsiisuun Keeniyaa keessatti hawaasni horsiise-bulaa beelaan hubameera. "Asiin dura yeroon kun waqtii bokkaa ture; amma ammoo bakka roobaa ongeen cimuun isaa waan haaraa ta’e nutti dhufe," jedha  jiraataan Marsabeet kan barbaacha marraa bishaaniif kiiloomeetira 70 ol qe'eerraa fagaatee jiru Garbuu Dambalaa. Yeroo dhumaaf bokkaa kan argatan Ebla darbe  ta'uu himuun, “Eegii ji’a afurii takkaa bokkaa hin arganne; sulleen waan guyyaa tokkoo lama roobe. Roobni tures bakka cufatti osoo hin taane iddoo muraasa qofa. Yoo Waaqni nuu hin roobiin du’a malee wanti hafe hin jiru,” jedha Jiraattonni Xaanaa Riivaar akkasuma ji'oota kudhaniif bokkaa dhabanii horsiise-bultonni lubbuu horiifi kan namaaf sodaachutti jirra jedhan. Ganda Wayyuu Boroo naannawaa Taanaa Riivaa kan jiraatu Obbo Ismaaʼel Kushushaa ongee akkana cimaa duraan argee hin beeku jedha. “Ongee waggaa cufa argaa turre, ammoo kan bara kanaa akka-malee hamtuu, qilleensi hamaa, horii guddaa dhabne, bishaan namaafi horilleen hin jiru, margi hin jiru, nyaata hin argannu, rakkoo jabduu keessa jira,” jedha. Jiraataan kun loon xiqqoo hafeef nyaata ofii nyaataniin kunuunsuu hima. "Maal ta’uu qabna ... qabeenni keenna horii kana; fooqii ykn daldala hin qabnu, yoo horiin kun hundi dhabame jireenni qabnu kami?”  jechuun gaaffiin jireenya hamtuu keessa jiran kaasa. Ongee kanaan loonsaanii dhabuun namoonni baay’een dhiibbaa dhiigaa isan mudatuuf yaalamaa jirachuu Obbo Ismaa’el ni dubbata. Naannollee horsiise-bulaa hedduu keessatti bishaan salphaatti kan hin argamne, waqtii gogiinsaa kana bishaan dhugan argachuuf jiraatonni kiilomeetira hanga 70 miilaan deemuun beekamadha. Ganda kana keessa eelli jiru tokko qofa kulleen bishaan hadhaa’oo madduuf namoonni dhukkubsachuuf horiin dhuguu diduu hima. Haata'u malee, wanti biroo jiraachuu dhabuu isaatiin namoonni kanumatti fayyadaman. Bishan dhabuurraa kan ka'een manneen barnoota baadiyyaa keessa jiran cufamuus ni dubbatu hawaas ongeen miidhaman kunneen. Dinagdee biyyoota hedduu kan kuffiise weerarri koronavaayirasii, jireenna horsiise-bultootaa ammoo daran miidhuu dubbatu. “Asi wanti nyaatan hin jirtu; ijjoolleen nu jalaatti miidhamtee jirti; maallaqni hin argamu. Torbe keessatti namni shilingii 100 argate akka warqee argateetti ilaalama.” Ganda Waayyuu borootti jaarsa kan ta’an Obbo Abdii Barrisaa gandasaanii keessatti horiin 1,000 ol namarraa du’uufi ammallee guyyaa guyyaan dhabamuu himu. “Nama loon karra sadii qabuti har’a sababa ongee cimaa kanaaf karri tokko qofti itti hafe, kulleen haala hamaa keessa jiran. Maatiin tiyya qofti loon dhibba afurii ol dhaban, waan baay’ee garaa nama nyaatu,” jechuun ibsan. Gana sana keessaas bishaan dhugaatii qulqulluu dhabuun ammoo namooni hedduun dhukkuba garaa kaasaan qabamuu dubbatu. Taanaa Riivaar keessa namoonni beelaaf gargaarsi attatamaa barbaaachisu 70,000 ol ta’u Dhaabbati Fannoo Diimaa ibseera. Ganda kana keessatti ammoo namoonni  gargaarsa atattamaa barbaadan 6,000 hanga 7,000 ta’uu ibse. “Waan nyaatan dhabnee tibbana Dhaabbati Fannoo Diimaa mishingaa nuuf qoode, kanuma walirra fudhachuun maatiifi horiis kennina,” jedha Obbo Abdiin. Abbaa ijoollee torbaa kan ta'e Garbuu Dambalaa, horiisaa bona/ongee kana dandamachiisuuf kiilomeetira 70 ol miillaan deemuu hima. Kun ammoo fageenna guyyaa sadiif halkan sadii deemuu gaafata. Garbuun inniifi ijjooleensaa horii gargar qooduun iddoowwan garagaraatti dheeda barbaadaa jiran. Bakka amma jiran ammoo horiin itti guddachuun margi xiqqaachuu hima. “Daldaltoonni bishaan gurguran namoota bitachuu danda’aniif liitira 20 Shilingii 100tti gurguran kan jedhu Garbuun, kun ammoo humna keennaan ol waan ta‵eef bishaanuma hadhaa'aa kana dhugna jechuun ibsa. Bara durii horsiise-bultoonni haala qilleensaa raajuu danda’u ture amma ammoo jijjirama qilleensaaf bokkaan yoom rooba kan jedhu sirriitti hin beeku kan jedhu horsiise-bulaan kun, kun ammoo yaaddoo guddoo uumeera jedha. Marsabeetiifi Xaanaa Riivar dabalatee bulchiinsota Keeniyaa 47 keessaa 13 haala sodaachisaa keessa jiraachuu Dhaabati dhimma ongee biyyattii too’atu NDMA jedhamu BBCtti himeera. Naannoo Marsabeetitti dura ta'aa dhaabbaticha kan ta’e Henarii Parkuloo roobni ji’a kana hafnaan sadarkaan itti aanuu kan balaawwan gurguddaa geessisu ta’uu hima. Dhumiinsa horii malee naannicha keessatti namoonni beelaan du’uu himanii, haata'u malee dhukkubni koronavairasii naannicha keessatti ol ka’ee waan jiruuf namoonni beelaa ykn dhukkubaan du'uu addaan baafachuun hin dandeenne jedha Henariin. Henariin dhaabbanni NDMA jedhamu uummata ongeen miidhaman kana dandamachiisuuf waan hedduu hojjachuu ibsuun, “gogiinsi kun hamaa akka ta’e akka dhaabbatatti ji'oota hedduun dura akeekkachiisa jalqabaa mootummaa naannoofi kan biyyaleessaf qoodnee ture,” jeha. Oddeeffannoo kennuun alaattis gargaarsa maallaqaafi dandeettii tajaajila qaban gumaachuus hima. Dabalataan bakkewwan gariitti manneen barumsa barnoota akka addaan hin kunneef, buufataleen fayyaa rakkoo malee akka hojjataniif warra bakka bishaan itti kuufatan qabaniif bishaan dhiyeessuu dubbata. Erga pirezidaantiin Keeniyaa Uhuruu Keeniyaatan ongee akka balaa biyyaaleesssatti labsanii booda dhaabbilleen hedduun gargaarsa kennuutti akka jiran hima Henariin. Asiin dura naannolleen horsiise-bulaa hedduun nyaata gargaarsaa mootumma irra argatu, amma kun dhaabbatee namoota gariif maallaqni ji’atti kennamaa jira. “Abbaa warraa 20,000 oliif maallaqa kennaa jirra, ji’a kana keessa qofa Shillingo miliyoona 110 kennineeera. Abbaan warraa tokko 5,400 argata,” jedha Henriin. Haata'u malee, gargaarsi akkanaa rakkoo gogiinsi bara hunda fiduuf furmaata ta’uu hin danda’u. Ongee dhorkuun dandeettii uummatatiin ol, taatullee dursanii karoora baafachuun jijjiirama uumamu amananii fudhachuun akka salphatu godha jedha. Jijjiramni qilleensaa kun ni dhaabbata jehamees hin eegamu  waan ta'eef mootummaan horsiise-bultoonni kunneen yeroo goginsas keessa anamachuu akka danda'aniif gargaarsa fufinsa qabu akka argatan sagantaa hedduu hojiirra oolchuuf karoorfachuu hima. “Mootummaan bakka Foroole jedhamtuutti hidhaa bishaanii litira 100,000,000 qabatu ijaaruuf karoorfateera. Kanaaf ammoo paarlaamaan biyyaalessa seera faandii yeroo goginsa fayyadaman kuusuuf murtee dabarseera. “Faandiin hundeessan kun biliyoona lama qabdi; maallaqni amma gargaarsaaf fayyadamaa jirrus kana keessaa dhufa.” Naannoo kana keessatti horsiise-bultoonni horiii isanii akka hin dhabneef dhaabata wa’ee horii qoratu walliin qoranno geeggessuun nyaata horii fayyadu omishaa jirra,"  jedha Henariin. Haalli qilleensaa jijjiramaa deemuun, jireenya lafarra jirurratti kasaaraa guddaa geessiseera. Akka Sayintistoonni himanitti, miidhaan jijjiramni qilleensaa kun geessisu gaalaanni garmalee guutuu, ongee babal'achuu, lolaan hamaan uumamuu, dhukkuboonni daddarban baayyachuu, obomboleettiifi waraana sababa hanqina qabeenyaatiin uumamuuf sababa ijoo ta'aa jira. Sababa kanaaf horsiise-bultoonni addatti kallattiin qaan miidhamaniif jireennasaanii jijjiruu akka qaban garsu. Jireenya horsiisanii buluu qofaarratti hunaa'uurra hojii daldalaatti, qonnaatti ykn waan dhibiitti bobba’u feesisa.


Keeniyaafi UKn al-Shabaab waliin loluuf waliigalteerra gahan

Keeniyaafi Yunaayitid Kingidam (UK) yaaddoo gareen al-Shaabaab Somaaliyaa irraan gahaa jiru hir'isuuf kan dandeessisu waliin ta'anii ittisuuf waliigaltee mallaatteessan. Walgahii ministiroota ittisaa biyyoota kanneenii  gidduutti Landaniitti gaggeeffameen booda, UKn farra-shororkeessummaafi deeggarsa loltummaa cimsuu akka barbaaddu beeksiftee jirti. Kunis qarqarawwan galaanaa kanneen indastirii hawwata turizimii Keeniyaatiif murteessoo ta'an keessatti yaaliiwwan mankaraaressummaa  ittisuu kan dabalatudha jedhameera. Keeniyaan erga Onkolooleessa bara 2011 yeroo itti garee jahaadistii al- Shabaabiin waraanuuf biyya ollaa kan taate Somaaliyaatti loltootashee bobbaaftee kaasee xiyyeeffannaa al-Shabaab taatee jirti. Waggaa wagaanis loltoonni Ingiliiz kanneen kumaatamaan lakkaa'aman Keeniyaa keessatti leenjii ni fudhatu. Looltoonni UK kunneenis Keeniyaa keessatti leenjii kan taasisan naannoowwan gammoojjii walitti bu'insi jiraniitti bobba'uuf qophii taasisuuf jecha akka ta'e barameera. Haaluma walfakkaatuun, raayyaan Ingiliizi kanneen jalqaba bara kanaarratti Keeniyaa keessatti bakka leenji'aa turan eegumsi taasifamuuf keessatti ibidda olaanaa mudate hordofuun dhimmichi mana murtiitiin ilaalamuuf ergameera. Manni Murtii Keeniyaas dhimma badiinsa ibidda yeroo sana loltoota Ingiliiz leenjiirra turaniin eeddoo eegumsi taasifamuufitti ka'e irratti murtee akka kennu eegama.


Gara jabinni mala liiqaa kennitoota Keniyaa dheekkamsa kaase

Xalayaawwan gazexeessitoota afriikaatiin BBC'f barreeffaman keessaa kan har'aa, gaazexessaa Keeniyaa Waahigaa Mwaawuraa, namoonni maallaqa liqeessan mala attamiitiin liqaassanii deebisanii akka funaanan ilaalchisuun akkasiin barreesseera. Namni maallaqa liqeeffate yoo osoo deebisee hinkanfalin tursiise mala attamiin akka sodaachisan kaasa. Paastariin tokko waajira keenya magaalaa guddoo Keeniyaa, Naayiroobiitti argamutti iyyata adda ta'e tokko qabatee dhufe. Gara torban tokkootiif bilbilli paastarii kanaa nama liqaa kennu tokkoon irra deddeebiin bilbilamaafii ture. Innis kan bilbilamuuf dubartii waldaa isaaniitti waaqeffattuufi kan paastariin wabii ta'aniif tokko liqaa fudhattee hinkanfallee kan jedhu ture. Jalqaba irratti dhimma qoosaa itti fakkaatee turulleen booda irra garuu irra deddeebbiin bilbilli itti bilbilamnaan shakkuu fi aaruu eegale. Haalli haasaa bilbilaas guyyaadhaa gara guyyaatti dabalaa adeeme. Jalqabarratti namtichi bilbilaafii ture kun tasgabbiidhumaan miseensi waldaa isaa maallaqa baatiin dura irraa liqeeffatte akka deebiftee kanfaltuuf akka gaafatuuf itti himaa ture. Booda garuu namtichi bilbilaafii ture kunis paastarii sobaa hirmaattuu waldaa isaatti dhugaa dubbachuu dide jechuun arrabsuu eegala. Kana malees irra deddeebiin sittti bilbiluun si dhiphisa jechuun dhaadachuu eegale. Haatii warraa paastarii kanaa jidduugaluun itti dubbachuuf wayita yaaltettis ishees arrabsan. Guyyoota heddufis paastarichi sababiidhuma kanaatiin bilbila harkaa isaanitti fayyadamu dhaaban. Dhimmi kunis miidiyaalee hawaasaa irratti #Debtofshame hashtag  jedhuun bal'inaan qodamuu eegale, lammiilee Keeniyaa kaanis mudannoo kennitoota liqaatiin isaan mudate qooduu eegalan. Fayyadamaan toora tiwitaraa tokko, yoo liqaa fudhate kanfaluu didee ''kaleesaa fudhachuuf akka dhaqan'' akkeekkachiisuu hime. Dubartiin tokko ammoo yeroo tokko Shilingii Keeniyaa kuma liqeeffattee guyyoota 10 booda ''Morma kiyyarra na dhaabbatan. Akkan itti rafu hafee akkan itti yaaduun dhabee ture. Arrabsoo yaadamu hundas argadhee,'' jechuun waan ishee mudate qoodde. Namni sadaffaan akka bakka bu'aa liqaa deebisiisuuf mindeeffamee hojjataa ture kan hime ammoo, guyyaatti karoora kaa'ameef fiixaan baasutu irraa eegama. ''Abbaan qabeenyaa ati attamiin akka kanfaleef dhimma hinqaban. Kan isaan cinqamaniif hamma maallaqa ati deebiisiifteef qofaadha,'' jedhe. Lammiilee Keeniyaa hedduun liiqaa karaa appii dijitaalaatiin kennamu fudhataa jiru. Malli kunis baayyee salphaa fi waa qabsisuu kan hinbarbaadneedha. Malli kun wayita hojiirra oolfamus, amala fayyadamtoota isaanii irraa eenyuutuu dhugaa deebiise kafala jechuun ilaaluun malee gareen lamaanu qaamaan wal arganii hinbeekan. Haata'u malee lammiileen Keeniyaa mala liiqaa karaa onlaayiniitiin kennamu kana dafanii simachusaanii, muraasni dhalli isaanii seeraan ala akka taasise himu. Baankiiwwan jidduugalaatti dhalli liqaa waggaan %12 fi %14 yoo ta'u, liiqaa karaa appii bilbila harkaatiin garuu waggaatti %75 fi %395 jidduu akka ta'e himama. Dura taa'aan Waldaa Liqeessitoota Dijitaalii Keeniyaa, Keevin Mutisoo, dhimma kanarratti atattamaan yaada kennuun miseensota isaaniif waakkata. Liiqaa akka dhimma qaaniitti ibsuun yaada daldaltoonni sadarkaa gadaanaarratti argaman akka ariitiin maallaqa argachuun hojjataniif carraa banaaf jiru kana maqaa xureessuudha jedhu. Itti dabaluunis osoo liiqaan karaa dijitaalii kun hinjiraanne ta'ee lammiilee biyyatti hedduun tibba weerara Covid-19 kan waggaan ol ta'e kanatti waan ittiin jiraatan hinargatan ture jedhu. Namoonni karaa liiqaa appii bilbila harkaa kanaatiin nyaata bitachuu, kiraa manaa kanfalu, geejibaa fi tajaajilawwan mana keessaa akkasumas mana barnootaaf kanfaluu danda'an jedhu. Kanaafuu namoonni muraasni damee kana to'achuuf seerri to'atu jiraachuu qaba yoo jedhan, kaan ammoo seerri yoo bahe dinagdee sababii koronaatiin miidhame keessatti haala cimsuu danda'a jechuun yaaddoosaanii ibsu. Akka xiinxaltoonni gabaa muraasni jedhaniitti, dameen kun dhihootti madda faayinaansii dhaloota itti aanu kan qabeenyaa karaa bilbilaatiin itti qabsiifamee liiqaan argamu ta'uu danda'a.


Yaaliin Keeniyaan Heera motummaa jijjiruuf taasifte dhorkame

Iyyata pirezidaanitiin Keeniyaa Uhuruu Keeniyaataan Heera Motummaa biyyattii jijjiruuf galfatanii turan abbootiin seeraa biyyattii dhorke. Abbootiin seeraa Mana Murtee Ijjibaataa Keeniyaa, murtee kanan dura mana murtii gadaanaatiin akka motummaan heera biyyattii irratti jijjiraama guddaa taasisuuf karoorfate dhorkuun pirojaktichaan ''heeraa fi seeraa maleessaa'' ittiin jedhe amma innis murteedhuma walfakaatu deeggare. Pirojaktiin maqaa Kaka'umsa Ijaarsa Riqichawwanii (BBI) jedhamu kennuun kan pirezidaantii biyyattii Uhuruu Keeniyaataa fi michuu siyaasaa isaa Raayilaa Odingaan durfame kunis, jijjirama kanaafi kan biraalleen taasisuuf kan karoorfate ture. Jijijramoota pirojaktiin kanaan yaadaman keessaa tokko aangoo ministira mummee biyyattii keessatti eegalu ni hammata. Kaawuntiiwwan Keeniyaa 47f bajata olaanaa ramaduun akka sagantaalee misoomaa gaggeessan gochu, miseensoonni kaabinee akka caalaa bakka bu'oota biyyaa ta'an gochuu fi namoota malaammaltummaa saaxilaniif qabeenyaa deebiifame kamu keessaa %5 akka argatan gochuu fa'i of keessatti kan ahammate ture. Haata'u malee murteen Jimaata kaleessaa Mana Murtee Ijjibaata biyyattiin dabarfame kunis Ittaanaa pirezidaantii Wiiliyaam Ruutoon kan pirojaktiicha cimsee mormaa turees akka injifannootti ilaalameera. Murteen kunis filannoon pirezidaantii ittaanuu gaggeeffamuuf waggaan tokko wayita hafuutti kan dabarbeedha. Filannoo pirezidaantummaa biyyattii badha dhufu gaggeeffamu keessattis Mr Odiingaa fi Ruutoon dorgomtoota cimoo ta'u jedhamee eegamaa jira. Ibsa osoo abbootiin seeraa murteesaanii dubbisanii hin xumuriin duran Mr Odingaan erganiin turaniin, ''yeroo gara fuula duraatti itti adeemamu amma'' jedhanii ture. Itti dabaluunis ''Murteen har'aa kun kan dhumaa marii gaggeeffamu miti. Kanafuu tokkoon tokkoo qaamoolee keessatti hirmaatanis murtee har'a kennamu irratti attamiin akka itti fufan irratti murtee mataasaanii gochuu qabaatu'' jedhanii ture Mr Odiingaan.


Lammileen Keeniyaa barattoota US fi Awurooppaa hanna qormaataafi qorannoo barsiisaa jiran

Yoo baraataan Landan yookaan Niw Yookrki tokko nama waraqaa qorannoo yookaan barreeffama gabaabaa barreesseef onlaayinii osoo kaffaluu argite gaaffii hin qabu kan hojicha hojjeteef nama Keeniyaa tokko taha. BBC Trending akka agabaasetti barreesitoonni Keeniyaa hin beekamne barattootni biyyoota alaa akka hataniif gargaaraa jiru. Keneediin barsiisaa ture. Waggoota shanan darbaniif garuu jireenya isaa karaa adda taheen gaggeessa. ''Barreefamoota qorannoo barnootaaf hojjedha,'' jedhe. Inni indaastirii onlaayinii adunyaa Keeniyaa keessatti haalaan guddataa jiru keessa galee jira. Garuu waan Keneediifi lammiileen Keeniyaa hedduun biroo ''academic writing'' [waraqaa qorannoo] jedhan kana adunyaan kaan ammoo hanna jechuun waamu. Barataa taatee hojmaneefi abbaltii garaagaraa hojjechuu yoo dadhabde yaadda'uu hin qabdu. Keneediifi gareen isaa kaan gatii madaalawaan siif hojjetu waan taheef. Sana booda akka hin qabamne yaaduun nama ofii hojjetee fakkeesitee itti kennita. Namni gidduu deemee barataafi isa hojjetuuf walitti fidu ammoo marsariitii ''Essay Mill'' jedhamu yoo tahu achirratti barattootni hojjechiifachuu barbaadan hojicha maxxansu. Marsariitiiwwan kunneen irra caalaan isaanii US fi Baha Awurooppaa keessatti argamu. Waan isaan argatan ammoo walakkaa gatii kaffalamu sanaati. Hammi kaffaltii ammoo hojicha irratti kan hundaa'u yoo tahu, barreeffama salphaatii hanga waraqaa qorannoo barnoota PhDtti adeema. Keneediifi barreesitootni inni qacaree hojjechiisu ji'atti bareeffamoota qorannoo 200 ol yookaan qormaata onlaayinii hedduu xumuru. '' Maqaa isaaniiifi icciitii isaaniin onlaayinii seenteefi qormaata baratichaa hojjettaaf,'' jedhe. Qorattootni hojii biizinesii ''waliigaltee hannaa'' jedhan Keeniyaa gidduugaleessa hojichaa tahuu himu. Sababni isaa salphaadha. Keeniyaan biyya afaan Ingiliffaa dubbattuufi sirna barnootaa gaarii tahe qabdudha. Garuu faayidaa dingadee xiqqaatu biyyicha keessa jira. Keessumaa dargaggootni hojii argachuu irratti. Warri akkas rakkatan lammiilee alaa beekumsa sana hin qabneef hojjechuun maallaqa ittiin bulan argatu. Suuraan pirofaayilii namoota marsariitii Essay Miils irratti hojicha hojjetanii baay'een kan namoota adiiti. Garuu suuraaleen kunneen kan sobaati. Dhugumaan barreefma qorannookee onlaayinii hojjechiiste taanaan lammiilee Keeniyaan akka hojjetamu shakkii hin qabu. Keneediif hojii kanatti galuun ulfaataa hin turre. Ji'atti hanga shilingii Keeniyaa 150,000 yookaan yoo xiqqaate doolaara 1000 argata. Kun ammoo dachaa afur miindaa isa yeroo barsiisaa tahee argataa tureeti. Garuu qulqullina barnoota adunyaa balleessuun yeroo namoota kanneen gargaaru maaltu isatti dhagahama? Akka barsiisaa duraanii tokkootti ''waan jajjabeeffamu miti,'' ani garuu maallaqaaf jedheen hojjedha jedhe. ''Eggannoo nan godha garuu jireenya mataakoo caalaa waa'ee maaliin eeggannoo godha- waa'ee haamilee kaanii yaaduuf jalqaba ofii kee jiraachuu qabada,'' jedhe. Keneediin hojii isaa kanaan namootni digirii argatanii hojii isa caalaa dachaa baay'ee miindaa gaarii itti argatan hojjechuu akka danda'an beeka. ''Egaa kun isaan waliin dorgomuu akka hin taane beekta. Yeroo tokko tokko kun dorgommii hiyyummaa waliin gootudha.'' Namootni waraqaa qorannoo barattootaaf barreessan biyya biraas jiraatanis warri Keeniyaa kun garuu maqaa isaanii ijaarrataniiru. Feesbuukii fi Telegiraamii irra ''academic writings'' kan jedhu gareen ni jira. s keessatti hojiin barreeffamaafi gurgurtaan sooftweerii gaggeeffama. Gariin miseensota kumaatamaan qabu. Kaan ammoo ogeesotuma gidduugalaleessaa galii dabalataa argachuuf hojjetanidha. Deevid barataa yuunvarsiitii eebbaaf waggaa xumuraa irra jiruu fi namoota 10 haala kanaan baasii barnoota isaaniif baraachisu cufatanidha. Maatiin koo baasii ittiin mana barumsaa turu kaffaluu hin dandeenye,'' jedhe. ''Kanaafuu karaan itti fufee of gargaaru tarii yoon maatii koo gargaaruu danda'es jedheen jalqabe.'' Waggoota lamaan darban Deevid maamiloota isaa Ameerikaa fi Biriiten jiraniif barreefama gabaabaa [essay] 36 barreesseera. Fuula tokkotti Shilingii 250 [£1.65) kaffalameefii guyyaatti hanga fuula 15 barreessee oola. ''Wiixataa hanga Jimaataa halkanis guyyaas nan hojjedha. Torban irra ammoo isa achi kaa'een kan mataakoo hojjedha.'' [Guyyaatti fuula 15 Bakka dhaloota isaatii lafa qonnaa kireeffachuuf mallaqa gahaa ni argata. Hojjettoota guyyaa itti qacaruun hojjechiisa- Kana investimentii fuulduraa jechuun ibse. Deevid nama muuxannoo qabuu fi marsariitii guddaa beekamu irraa akkawontii qabu indaastiricha keessa jiruun qacaramee hojjetaaf. Akkaawontii namaa argachuun waan salphaa miti. Akkaawontiin namaa madaalamee urjii shan argate gatii guddaa qaba. Kun bitamuun garee barreeffama qorannoo hojjetu keessatti gurgurama. Haala kanaan barattootni hatan kunneen of gowwoomsu. Qorannon isaanii nama beekumsaa fi ogummaa jabaa qabuun kan hojjetameef isaanitti fakkaata. Dhumarratti garuu kan hojjete namuma tokko kan maallaqa baasee maqaa namichaa bitate sana tahuu mala. ''Akkaawontii namoota 10 biteera,'' jedhe Keneediin. Kaan hanga Shilingii 500,000 tahuun bite. Karaatti maamila argattu gara biraan hin jiru.'' Erga eebbifamees akkaawontii dhuunfaa isaa qabaachuu barbaada Deevid. Umurii isaa ganna 23'n dhaloota itti aanu gara kanatti fidaa jira. Namoota barreeffama gabaabaa barreessan leenjisee akka isaan hojicha argatan gochaa jira. ''Kana keessatti hiriyummaa cimsachuun wal gargaaraa jirra. Kanaafuu indaastirii guddataa jirudha.'' ''Namootni hojmanee barattoota narsiiyookaan barnooya fayyaa baratanii hojjetan jiru. Dhugumaan hospitaala deema nama qormaata isaaf kaffalee namni biraa qorameefiin yaalamuu hin barbaadu. Kun waan hamaadha. Dhibaa'aa si taasisa. Dhabamsiifamuu qaba,'' jedhe. Dr Gilaadii Nyachiyoo Yuunvarsiitii Maltiimiidiyaa Naayiroobitti barsiiftuu Soosholoojiiti. Hanna qormaataa wliigalteen tahu kana dhabamsiisuun hojii biyyoota guddataniiti. Sababni isaas barattoota isaaniitu maamila tahee hojjechiifata jette. Fedhiin akkasii osoo hin jiraatiin dhiyeessiin hin jiraatu waan taheef. "Yoo isaan seeraan ala akka tahuuf waa godhan karaa biraa xiqqaachuu danda'a,'' jette. Biyyootni gariin tarkaanfii fudhataa jiru. Bara darbe Awustiraaliyaan gurgurtaa waraqaa eebbaa dhaabde. Ingilaandi keessattis tarkaanfii wal fakkaataan yaadameera. Garuu daldala daangaa darbe kana akkamiin dhaabsisuun akka danda'amu irratti hammam bu'aa qabeessa taha kan jedhu hin beekamu. ''Ani barattoota koo kun naamusa gaarii miti. Hojii gaarii miti,'' jedheen itti hima. Garuu kun waan an hojjechuu danda'udha. Namoota kaaniif dhimma jiraachuuf jiraachuu dhabuuti. Kanaaf waan walii wallalchisaa tahe.''


Haleellaa Marsabiitiif mootummaan xiyyeeffannoo akka kennu gaafatame

Jiraattotni, aanga'oonnii naannoofi Miseensonni paarlaamaa Keeniyaa haleellaa Marsabiitiifi Isiyooloo keessa horsiisee bultoota nagaarratti raawwataa jiruuf mootummaan  fala akka kennu gaafatan. Bulchiinsota Keeniyaa keessaa tokko kan taate Kaawuntii Marsabiit keessatti walitti bu'iinsa deddeebii'ee ka'aa jiru tibba kanas irra deebiin dhalatee qabeenyi manca'uufi lubbuun namootaa darbuu Jiraattotni BBC'n dubbise himan. Kaawuntii Marsabiit keessa gosa Booranaafi Gabraa kan lafa margaa fi bishaan irratti darbee darbee waldhabuu jiraatus erga yeroo dhiyoo as milishoota hidhannoo guutuu qaban hirmaachisuun haleellaan ammaan dura argamee hin beekne raawwatamaa jira jedhu jiraattotnii fi bakka buutotni uummataa naannichaa. Haleellaa magaala Saakuu keessatti guyyoota sadii dura dhalateen manneen hedduu gubachuu, horiin saamamuufi lubbuun namaa darbuu jiraattatni BBC'n dubbise himaniiru. Aanga'aa ardaa Mata Arbaa kan ta'an aab Adan Waaqoo gosti Gabraafi Booranaa barootaaf olloomee walirraa horee jiraatus guyyoota dura haleellaa raawawachuu eegalameen manneen gosa Booranaa hedduu fi kan Gabraallee gubachuu himan. Haleellaa warri Gabraa dura eegalan jedhan kanaan namni tokko du'uufi manneen 14 ta'an gubachuu himan. Aanga'aan ardaa biroo lolli keessatti ka'ee jirmee jedhaniin kan ta'an Heenook Kaloo gama isaaniin uummatni barootaaf firoomee afaan tokko dubbachaa jiraachaa ture maaliif walirratti ka'e kan jedhu deebiisuun ni dhibaa jedhan. Namni hedduun garuu sababuma siyaasaaf gosti lameen walhaadhaa jira jedhee amanaa jedhan. Sababa lola Marsabiit keessatti hammaate kanaan manneen barnootaa afur cufamuu fi haalicha tasgabbeessuuf qaamoliin nageenyaa bobbaafamuu aab Heenook dubbataniiru. Namoota manneen jalaa gubatan keessaa tokko kan ta'e aab Guyyoo Sooraa, ollaan isaa gosa biraa ta'e dursee odeeffannoo kenneefiin maatii isaa waliin baqatus,  manniifi qabeenyi isaa jalaa mancaafamuu BBC'tti hime. ''Akkuma namni hamaan jiru namni dansaas jira. namni tokko dursee nu himee halanuma baqannee, maatii baafanne. Guyyaa tokko nu hadhee. Nama tokko nurraa ajjeesee, qabeenya keenya cufa saamee, kan hafu gubee. amma nu lubbuu keenya malee homaa hin qabnu'' jedha. Uffata uffatanii turaniiin baqachuu kan himu namni kun, horiin isaa 13 saamamuu dubbata. Namni biraan manni jalaa gubate aab Roobaa Elemaa manni isaanii gubachuu osoo Naayiroobii jiranii bilbilaan itti himamuu dubbatu. Manni qabeenya guddoo waliin jalaa gubachuufi lukkuufi re'oonni saamamuu himan. Bulchaan ardaa saakuu Abdii Darasoo rakkoo nageenyaa kana  Paarlaamaa dabalatee aanga'oota olaanoo mootummaaf iyyataniis deebii gahaan akka hin kennamne BBC'tti himan. Dhiyeenya amma walhaadhinsi jirutti qaamoleen nageenyaa mootummaa jiruu kan jedhan aab Abdiin, ''fulaan kuun yoo nagaa hin qabaatiin fulaa kamitu nagaa qabaata?'' jedhanii gaafatu. Lubbuun namaa darbaa jira jedhanii qaama nageenyaatti yoo iyyatan ''warrumaatu walhaadha'' jedhanii dhiisuu jedhan. Waajirri qorannoo Tajaajila Poolisii Biyyaalessaa ibsa Jimaata baaseen Kaawuntii Marsabiit keessatti walitti bu'iinsa dhalateen lubbuu namaa darbuu, qabeenyi manca'uu, horiin saamamuufi nageenyi boora'uutti gadduu ibseera. Rakkoo kana tasgabbeessuufi nageenya bakkatti deebisuuf humni nageenyaa jabaan qaamolee garaagaraa irraa babahe ajaja keessa deebii hin qabne fudhatee bobbaafameera jedha. Qaamoleen uummata walitti buusan kun poolisii dhiyeenya isaanii jiranitti harka akka kennatan ta'uu baannaan garuu tarkaanfiin seeraa irratti akka fudhatamu akeekkachiise. Miseensonni Paarlaamaa Kaawuntii Marsabiitiifi Isiyooloo bakka bu'ani yaa'ii paarlaamaa Kamisa gaggeefamee ture irratti aanga'ootni olaanoon mootummaa Keeniyaa keessa jiran rakkoo nageenyaa kana keessaa harka qabu jechuun himatan. Kaawuntii Isiyooloorraa teessoo paarlaamaa kan qaban aadde Raahimaa Jaldeessa Diidaa Marsabiitii fi Isiyooloo keessatti haleellaan irra deddeebiin dhalatu kaayyoon isaa ''Boorana lafa sana kaasuuf'' jedhan. Aanga'ootni mootummaa olaanoon kana keessaa harka qabu jedhanii amanuuf ragaaleen gahaan jiraachuus dubbatan. ''Nuti Lammiilee Keeniyaati bakka biraa deemnu hin qabnuu'' kan jedhan aadde Raahimaan, mootummaan rakkoo ''shira siyaasaati'' jedhaniin kanaaf furmaata akka godhu gaafatan. Miseensonni Paarlaamaa Marsabiit,  bakka amma rakkoon nageenyaa keessatti dhalatees milishoonni haleellaa kana raawwatan meeshaalee waraanaa gaarii, konkolaataa fi wantoota biroo qabaachuun deeggarsa loojistiksii qaama mootummaarraa qabaachuu agarsiisaa jedhan. Mootummaan atattamaan furmaata akka itti godhus gaafatan.


Keeniyaan filmiin dokumantarii waa’ee jaalala saala walfakkaataa akka hin gadhiifamneef dhorkite

Fiilmiin dokumantarii jireenya lammii Keeniyaa geeyi (nama saala wal fakkaataa jaallatu) ta'e himuu fi akka maatii fi biyya isaa eenyummaa isaa fudhattuuf waan keessa darbe himu akka hin dabarreef Keeniyaan dhorkite. Fiilmiin dokimentarii qabiyyee akkanaa qabu kun cubbuu fi heera biyyattii kan falleessudha jechuun Keeniyaan dhorkite. Boordiin Gulaala Fiilmii Keeniyaa (KFCB) dookumenteriin ‘I am Samu’eel’ jedhamu akka hin raabsamne, hin agarsiifamneefi hin dhuunfatamneef dhorkuu isaa Kamisa beeksise. “Akka hin danda’amne beekna ture…garuu waan gaarii abdatta. Yeroon filmii kana hojjedhe, maamiltoota lammii Afrikaa yaadaadha,” jechuun daariketeerri fiilmiicha Piitar Muriimii Reutersitti himeera. “Iyyata galfachuuf ni yaalla garuu bayyeen gaddee sababiin isaa dhimma LGBTQ irratti lammilee Keeniyaa biroo waliin haasa’uu bayyee abdachaan ture,” jedha. Gartuun Murimii, namni amantaa fi geeyii ta’e Samu’eel hordofuun,  biyyaa jalalli saala wal fakkaata yakka ta’e keessatti hariiro fi eenyummaan isaa kun maal akka fakkaatu waraabaniiru. “Abbaankoo akka na hubatun barbaada, eenyummaa fi jireenyakoo akka baruun barbaada,” jedha Saamu’eel. Abbaan isaa akka inni geeyii ta’e yeroo bare, ilmakoo miti jedhe ganeeni, maatiin isaa ‘isa sirreessuuf ‘ jechuun namoota natti qacaraniiru jechuun  akka yaadoo qabus ibsa. Dhuma fiilmii kanaa irratti, Samuu’eel jaalallee isaa Aleeksi waliin sagantaa wal kaadhimmachuu yeroo gaggeeffatan agarsiisa. “Boordiin kun fiilmiin kun cubbuu qofa osoo hin taane amantaa fayyadamuun jaalala saala wal fakkaataa beeksisuuf yaaluu isaani arganneerra,” jechuun KFCB ibsa baasee irratti ibseera. Dabalataanis heera mootummaa gaa’eela saala wal fakkaataa dhorku kan faallessudha jedha. Akka seera yeroo kolonii ba’eetti, Keeniyaa keessatti hariiroon jaalaa saala wal fakkaataa gidduutti gaggeefamuu addabbii hidhaa wagga 14 qaba.


Barattoonni Keeniyaa 'nam-fakkii oyiruu keessa dhaaban' tolchaa jedhamuu maatiin komatan

Kaarikulamiin haaraa barattoonni wantoota ulfaatoo tolchuu akka shaakalan taasisu, maatii barattoota Keeniyaa biratti komii kaase. Maatiin barattootaa mufatan marsaalee hawaasaa irratti ijoollee isaanii hoji-manee irratti gargaaruuf rakkataa akka jiran barreessaniiru. Kaarikulamii barnootaa haaraa 'Competency Based Curriculum' (CBC) jedhamuun ijoolleen umuriin isaanii 10 fi 11 wantoota ulfaatoo akka tolchan shaakalu. Ijoolleen tokko tokko nam-fakkii qonnaan bultoonni oyiruu keessa dhaaban (scarecrow) akka tolchan, gariin ammoo sa'aatii keenyan irratti fannifamu, kaan ammoo gaarii gommaa tokkoo harkaan dhiibamtufaa akka tolchan gaafatamaniiru. Maatiin wanta kana komatan hashtag #CBCMustFall, (CBC kufuu qaba) jedhu fayyadamuun suuraa ijoolleen isaanii akka tolchan gaafataman waliin marsaalee hawaasaa irratti maxxansaa jiru. "Kaarikulamii ittiin bariisonni barattootaaf osoo hin taane maatii isaaniif hoji-manee kennanidha, ijoolleen qindeessitoota. Nuti rakkanne" jedhe maatiin tokko tiwiitarii irratti. Maatiin kaan komii kanarra jabaa ta'e kaasu. Hojiirra oolanii dadhabii erga galaniin booda yeroo itti wantoota kana ijoollee isaaniif itti tolchan hin qabnu jedhu. Gariin ammoo yeroo gatiin qaala'aa jiru kanatti maallaqa meeshaalee wantoota kana tolchuuf barbaachisan ittiin binnus hin qabnu kan jedhan jiru. Hoji-maneen ijoollee kanaaf kennamu wayita ijoolleen shubbisan viidiyoo waraabanii erguu dabalata, gariin ammoo piriintara qabaachuu feesisa. Kaarikulamiin kun barattoota baadiyyaa manneen barnootaa isaanii meeshaalee bu'uuraa baruu fi barsiisuuf barbaachisu hin guuttanne kan dagatedha kan jedhanis jiru. Ijoolleen kun mana baruumsaa dhaquu fi deebi'anii galuuf sa'aatii dheeraa miilaan deemu, maatiin isaaniis intarneetii hin qaban, kafalanii erguus hin danda'an. Namni Mombaasaa jiraatu kan ijoollen isaa dinnicha irratti barreeffama bocanii akka fidan gaafataman tokko, "biyya sababa hongeen namni beela'aa jiru keessatti, dinnicha irratti boca kaasaa jirra" jechuun barreesse. Sirni barnootaa kun ijoollee sooreyyii fi hiyyeeyyii jidduutti garaagarummaa bal'isa sodaa jedhu uumeera. Muffiin biraa ammoo ministiroota kariikulamii kana bocan kan ijoollee isaanii mana barnootaa dhunfaatti barsiifatan hin ilaallatu. Isaan hagam ulfaataa akka ta'e hin hubatan jedhu maatiin. Kaarikulamiin barnootaa Keeniyaa duraanii qormaata irratti kan xiyyeeffatedha, baratoonni ogummaa jireenya keessatti isaan barbaachisu horachuu caalaa qormaata darbuu qofaaf akka baratan godha jedhamee qeeqameera. Rakkoo kana furuuf ture kaarikulamiin haaraan CBCn bara 2017 kan hojiirra oolfame. Ijoollee umurii gadii irratti dandeettii waa tolchuu akka horatan gochuuf. Sirni barnootaa kun biyyoota akka Awustiraaliyaa fi Finlaandi keessatti milkaa'eera jedhu warri deeggaran. Dabalataan hanna qormaataa mootummaan keeniyaaf mataa dhukkubbii ta'e hambisuufis ni gargaara jedhu. Maatiin barnoota ijoollee isaanii keessatti qooda fudhachuun milkaa'ina barnootaa barattootaaf gumaacha olaanaa qaba jechuunis falmu. Kaarikulamii barnootaa kana kan komatu garuu maatii hunda miti. Ijoolleen amma caalaatti waan baratan maatiif qooduutti cimaniiru kan jedhan jiru. Abbaan tokko amma caalaatti jabinaa fi dadhabbina ijoollee baruuf carraa argachuu himeera. Duraan hoji-manee isaanii hojjechuu mirkaneessuu fi barrulee isaaniirratti mallatteessuu qofa ture jedha. Abbaan seeraa tokko dhimma kaarikulamii haaraa kana gara mana murtii geessuuf mallattoo walitti qabaa jira. Ministeerri barnootaa Keeniyaa garuu kaarikulamii haaraa kana dhaabsisuun guyyaan akka abjoochuuti jedhe.


Pirezidentiin Itti-aanaa Keenyaa 'saba karaa kamiinuu qabeenyi harka isaanii galuu qaba' jedhuuf duulaa jira

Gaazexeessaan BBC Immaanu'eel Oniyaangoo siyaasni Keeniyaa dorgommii garee lamaa Hustlers v dynasties jedhaman gidduutti akka ta'e kaa'a. Hustlers jechuun namoota bifa kamiiniyyuu—karaa sirriinis ta'e sirrii hin taaneen qabeenyi akka harka isaanii galu dhama'an jechuudha. Keeniyaa keessatti, Hustlers kan ilaallatu - namoota dargaggeeyyii ta'an - sababa gara garaatiin dinagdee keessaa qooda dhaabanii turan garuu karaa kamiiniyyu qabeenya horachuu ifaajanidha. Dynasties jechuun ammoo mootummaa hidda sanyiidhaan darbu ykn angoofi qabeenya aangootiin dhufe dhaalaa deemuu jechuudha. Keeniyaa keessatti ramaddiin Dynasties ammoo maatii dureeyyii Keeniyaa bara 1960n keessaa erga biyyattiin gita bittaa UK jalaa baatee  siyaasaafi dinagdee biyyattii ol-aantummaan to'atanii jiranidha. Yeroo ijoolummaa isaa lukkuu daldaluurraa hanga har'a gadi of qabuun gaarii namaaf dhiibuutti, Pirezedantiin Itti-aanaa Keeniyaa Wiiliyaam Ruuttoo, filannoo waliigalaa bara dhufu gaggeeffamuuf dorgommiin isaa akka garee  "hustlers" fi "dynasties" jedhaman kana lamaanitti ta'u qaaccessaa jira. Itti-aanaa Keeniyaa Wiiliyaam Ruuttoo Hustlers warra ta'an bakka bu'uun Pirezident Uhuruu Keeniyaataa fi namni siyaasaa beekamaa biyyatti Raahilaa Odingaa ammoo ramaddii Dynasties  bakka bu'uun waliif ba'uuf jiru. Warri garee Dynasties  bakka bu'an ilmaan bulchitoota Keeniyaa duraaniidha. Uhuruu Keeniyaataa ilma pirezidantii jalqabaa Keeniyaa yoo ta'u, Raahilaa Odingaa ammoo ilma pireziantii Itti-aanaa jalqabaa biyyattiidha. Odingaan siyaasaa biyyattii keessatti eenyuuniyyu ol hidhaa tureefi haaromsa siyaasaa biyyattii keessatti nama gahee adda duree qabudha jedhama. Itti-aanaan Pirezidantii Keeniyaa yeroo ammoo Wiliyaam Ruuttoon ammoo garee Hustlers  jehame bakka bu'uun qabsaa'aa jira.  Namni siyaasaa umuriin isaa waggaa 54 ta'e kun jechama "Hustlers Nation" jedhullee uumuun warra carraa dingadee biyyattii keessatti dhiibamaniiru jedhuuf falmaa jira. Ruutoon akkamitti akka miilla qullaa barachaa turee yeroo umuriin isaa waggaa 15 akka kophee miillaa kaawwate dubbata. Ruutoon jiraachuuf jecha maallaqa argachuuf jedhee daandiirratti lukkuu gurguraa tures ni yaadata. Bara kana Ruutoo gaarii warri dafqaan bulaa dhiibuutii hanga garaweenaa bishaanii namoonni hojii hin qabne gangalchan waliin dhiibuun, qalbii dargaggoota baayyee keessaa seenaa jira. Ruutoon bara 2013 fi 2017 keessa Mr. Keniyaataa waliin hariiroo tolfachuun carraa gara aangootti ilmaan isaanii fide uummatanii ture. Hariiroo jara lamaan gidduutti uumame kun yeroo sanatti waan ta'u akka ta'etti fudhatamaa ture. Booda garuu lamaan isaan gidduutti waldhabdeen uumamus Ruutoon aangoo isaa akkuma qabateen itti fufeera. Akka heera mootummaa biyyattiitti pirezidentiin itti-aanaa tokko hanga barri aangoo isaa dhumutti aangoo irraa kaasuun hin danda'amu. Kanaaf, Pirezident Uhuruu Keeniyaataa waliin waldhabanis aangoo isaa itti aanaa pireziantii biyyattii ta'uun itti fufeera Ruuttoon. Filannoo bara dhufuun ammoo Ruutoon gara pirezidantummaatti ol guddachuuf hawwaa jira. Hawwiin isaa kun garuu maanguddoo umuriin isaa waggaa 76 ta'e Odingaa waliin wal gaarreffachuu keessa isa galchee jira. Odingaan ejjennoo siyaasaa duraan faallaa Pirezidant Uhuruu Keeniyaataa ture dhiisee amma michoota ta'aniiru. Pirezidant Uhuruu Keeniyaataafi Odingaan waliin ta'uudhaan duula  Building Bridges Initiative (BBI) jedhu uumanii Ruuttoo dura dhaabbachaa jiru. Sochiin BBI isaan hundeessan kunis sirna bulchiinsaa foyyeessuuf jijjiirraa heera mootummaa dhimmoota jedhu of keessaa qaba. Sochiin BBI kun kan biraan kan amma hin jirre gitni ministira muummee akka jiraatu gochuudha. Kanarraa ka'uunis, mootummaa Odigaan gaggeessu keessatti Keeniyaataan ministira muummee ta'ee deebiyuu danda'a kan jedhu shakkii guddaa uumaa jiras. Haata'u malee, sochiin jarri kun lamaan jalqaban kun jalaa kufeera. Torban darbe Manni Murtii Ol-iyyannoo murtee Manni Murtii Ol-aanaa murtee BBIn seeraan ala jedhe cimsuun kuffiseera.  Kan BBI seeraan ala jedhameefis adeemsa heera foyyeessuu kan jalqabsiisu paarlaamaa malee pirezidantii miti jedhe Manni Murtichaa. Mootummaan garuu ammallee Mana Murtii Waliigalaattan iyyadha jedheera. Filannoo darbe irratti dhaadannoo warra iyyeessaaf dhaabachuuf uume "Hustler Nation"  jalatti hiriirsisaa ture Ruuttoon. Filannoo itti aanu kanaafis dhaadannoodhuma kana fayyadamuun adeemsa dinagdee dakaa-gara oliitti jedhu fayyadama. Adeemsa kanaan warra iyyeeyyii ta'an keessattuu dargaggoota sababa weerara koronaavaayiratiin baayyee miidhaman fayyadamtoota taasisuun barbaada jechaa jira. Biyyattii keessatti namoota umuriin isaanii waggaa 18 fi 34 gidduu ta'an hoji-dhabdummaan  %40  yommuu ta'u, dinagdeen ammoo dargaggoota 800,000 waggaa waggaatiin humna hojiitti makaman simachuu danda'aa hin jiru. Qeeqxonni garuu adeemsa dinagdee dakaa-gara oliitti Ruuttoon haasa'an kun waanuma hojiitti hin hiikamne dubbiif jecha irra deeddeebiin dubbatamu qofa jechuun qeequ. "Waanuma maallaqa namoota qarmatiif raabsuuf karoorfame fakkaata. Yaada ykn karoora dinagdee dhugaan hojiirra oolu hin fakkaatu," jedha hayyuun seenaa  Ngala Chome. Yeroo darbe marsaa afuriifi pirezidaantummaa dorgomee kan hin milkaa'iin hafe Odingaan, karoora Ruuttoo kana guddinni dinagdee dura osoo tasgabbii siyaasaafi bulchiinsa gaarii hin uumiin hin milkaa'u jechuun 'kosiidha' jedheera. Qaama mootummaa tokkummaa biyyaalesaa cimsuudhaaf hundeeffame  'National Cohesion and Integration Commission' jedhamu ammoo, siyaasni Keeniyaa akka haaratti "hustlers v dynasties" lamatti bahuun isaa biyyattii rakkoo hamaa keessa galchuu mala jechuun akeekkachiisee ture. Xiyyeeffannoon Ruuttoo duula isaa "Hustler Nation"  dhaadannoo jedhuun itti jiru kun siyaasa hamaa Keeniyaa erga biyyattiin walaboomtee kaasee jiru keessatti falmii kaasuun isaa waan hin oolle jedhamaa jira. Duula inni taasisaa jiru kun dhimmoota saba waliin walqabatan kan dhiisedha.  Duulli dhimmoota sabaa kanaan dura faayidaarra oolaa turan filannoowwan darban keessatti nagaan akka boora'u taasiseera. "Siyaasa Keeniyaa keessatti jijjiiramni dhufeera. Namoonni yeroo ammaa kana duula filannoo yeroo kaasan waa'ee dinagdee odeessaa jiru. Kun ammoo kan kanaan dura tureen addadha," jedha Chome.


Shilingiin Keeniyaa akkamiin jiruu jiraattoota Mooyyalee ulfaataa taasise?

"Namni Shilingii Keeniyaa malee Birrii Itoophiyaa akka horiitti hin ilaalu" jedhu jiraattuun magaala Mooyyalee BBCn haasofsiise. Yeroo dhiyootii as qaala'uun maallaqa biyya Keeniyaa Shilingii jiruu uummata Mooyyalee irratti rakkoo fiduu jiraattootnifi angawootni mootummaa himu. Ijoollee kudhan akka qabanfi jireenyi itti ulaafaatuu kan himan godina Booranaatti jiraattuun magaala Mooyyalee aadde Kushaa Guyyoo, "diinagdeen nurraa fagateera. Akka itti jiraannufi daa'ima itti guddisnu wallaallee jirra" jedhu. Kanaaf sababni immoo qaala'uu Shilingii Keeniyaan walqabatee daballiin gatii omishaalee irratti taasifamu hammaachaa deemuu isaa akka ta'e aadde Kushaan himu. "Shilingii Keeniyaa sababa  godhatanii uummata saamaa jiru," kan jedhan jiraattuun magaala Mooyyalee kun qaala'uu Shilingii Keeniyaatti qabsiisuun omishaalee biyyuma keessatti omishaman irratti daballiin gatii hin malle taasifamuu himu. Akka fakkeenyaattis gatii bishaan saamsamaa kaasu. "Bishaan abbaa liitira tokkoo birrii 13, abbaan liitira lamaa immoo birri 17 jedhu. Bishaan kun Keeniyaarraa osoo hin taanee Itoophiyaarraa dhufa," jedhu aadde Kushaan. Bulchaan aanaa Mooyyalee Obbo Turaa Mallicha gama isaaniitin qaala'iinsi Shilingii kun qaama qaala'iinsa gatii akka biyyaatti mudate akka hin taane himu. Qaala'uun maallaqa biyya Keeniyaa gatiin waa bituu maallaqa Itoophiyaa gadi akka bu'u taasisuu kan himan Obbo Turaan, "kuni waan ta'e jedhamee birriin keenya akka du'u hojjetamaa jiru malee waan biraa miti" jedhan. "Dhimmi kun uummata keenya irratti rakkoo hammaataa fide. Tokkoffaa birrii keenya gadi ajjeessan. Lammaffaammoo shilingii isaanii olkaasan. Kanaaf omishni keenya asii deemu gatii salphaan gurgurama. Omishni isaaniimmoo gatiinsaa nurratti ol ka'a" jedhan Obbo Turaan. Ka'umsa rakkoo… Fiixee daangaa Itoophiyaafi Keeniyaatti kan argaman bulchiinsa magaala Mooyyaleefi aanaa Mooyyalee keessa sochii diinagdee lammiilee Keeniyaafi lammiilee Itoophiyaa hirmaachisetu adeemsifama. Maallaqni biyyaalee lamaanii Birriifi Shilingiinis bittaaf gurgurtaa omishaalee garaagaraaf faayidaarra oolu. Horii dabalatee omishaaleen midhaanii Itoophiyaadhaa gara Keeniyaatti yemmuu gurguraman elektrooniksii dabalatee meeshaleen dhumaataafi sooratni hanga tokko immoo Keeniyaadhaa gara Itoophiyaa seena. Haa ta'u malee yeroo muraasaa as madaalliin sharafa birrii Itoophiyaafi shilingii Keeniyaa jijjiiramaa dhufe. Birriin Itoophiyaa bushaa'aa Shilingiin Keeniyaammoo mi'aawaa dhufe. Rakooon kun erga waggaa lamaa as daran hammaachuu kan himan jiraattuun magaala Mooyyalee aadde Kushaa Guyyoo "kanaan dura Shilingiin Keeniyaa 100 birrii Itoophiyaa 20n sharafama ture. Amma garuu shilingiin 100 birrii 50n sharafama" jedhu. "Namni shilingii Keeniyaa qabu akka nama doolaara Ameerikaa qabutti ilaallama. Namni birrii Itoophiyaa harkaa qabu akka nama maallaqa harkaa qabutti hin yaadamu" jechuunis dandeettiin waa bituu maallaqa Itoophiyaa daran gadi bu'uu himu. Kunis gatiin omishaalee itti fufiinsaan akka dabalu taasisuun jireenya uummataa ulfaataa taasisuu aadde Kushaan dubbatu. Jiraataan aanaa Mooyyalee BBCn haasofsiise Obbo Godaanaa Diidaa "daldaltootni birrii yoo argan akka waan jiibbameetti ilaalu" jechuun gatii maallaqni Itoophiyaa gabaarratti dhabe ibsu. Bulchaan aanaa Mooyyalee Obbo Turaa Mallicha gama isaaniitin sharafni maallaqaa shilingii Keeniyaafi birrii Itoophiyaa baankiidhaan osoo hintaanee namoota dhuunfaa muraasaan kan murtaa'u ta'uu himu. Eenyuun raawwatama? Mi'aawuun gatii sharafa maallaqa Keeniyaa Shilingii kun waliigaltee daldaltoota Itoophiyaafi Keeniyaan kan raawwatamu ta'uu jiraattootni magaala Mooyyalee fi aanaa Mooyyalee BBCn haasofsiise himu. Bulchaan aanaa Mooyyalee Obbo Turaa Mallicha gama isaaniitin abbootiin qabeenyaa naannoo Somaaleefi Keeniyaa keessa jiran wal gurmeessuun raawwatamaa jiraachuu BBCti himan. "Abbaan qabeenyaa lama yookin sadi keessattuu naannoo Somaalee keessaa 'sharafni maallaqaa har'a haganaan ooluu qaba, haganatti gadi bu'uu qaba' jedhanii murteessu" jedhan Obbo Turaan. "Mootummaa osoo hintaanee qaamni siyaasaa 'har'a birrii Itoophiyaa ajjeesaa. Birriin Itoophiyaa akkanatti yaa kuftu' jedhee taa'ee hojjetu jira" jechuunis himan. "To'annoon laafaadha…" Bulchiinsi magaala Mooyyalee fi bulchiinsi aanaa Mooyyalee walin ta'uun sharafa maallaqaa seeraan alaa /balck market/ irratti tarkaanfii fudhachuu eegaluu isaanii himanii jiru. Kanaafis gareen hundaa'ee hojii eegaluu dhageenyeerra. Walitti qabaan garichaafi bulchaan aanaa Mooyyalee Obbo Turaa Mallicha, tarkaanfii sharafa maallaqaa seeraan alaa /black market/ hojjetan irratti fudhatameen namootni 14 to'annoo jala oolusaanii BBCti himaniiru. Haa ta'u malee to'annoon gama qaamolee mootummaan taasifamu quubsaa akka hintaane jiraattootni himu. "Rakkoon nuti ilaallee mootummaan to'annoo gochuu dhabuusaati. Torban darbe keessa namoota shilingii dhoksaan sharafan to'achuuf waajjirarraa namoota bobbaasanii turan. Erga guyyaa saniitii wanti hordoffiin taasifame hin jiru" jedhu jiraattun magaala Mooyyalee BBCf yaadasaanii kennan. Furmaatni maali? Qaala'iinsa jireenyaas ta'ee shilingii Keeniyaa jiruu uummata Mooyyalee qoraa jiruuf furmaatni mootummaa harka jiraachuu jiraattuun magaala Mooyyalee adde Kushaa Guyyoo dubbatu. Mootummaan gabaa tasgabbeessuuf osoo hojjetee dansa akka ta'es himu. Qaamolee hawaasaa garaagara, baankiiwwan akkasumas waajjiraalee mootummaa dhimma daldalaa irratti hojjetan walin marii taasisuu kan himan bulchaan aanaa Mooyyalee Obbo Turaa Mallicha, sharafni maallaqaa seeraan alaa /black market/ akka hin adeemsifamne dhorkuu isaanii himan. Qaamoleen seeraas tarkaanfii kana raawwachiisaa jiraachusaanii dubbatan. Haa ta'u malee namoota Keeniyaa Gaamboon ta'anii sharafa maallaqaa seeraan alaa kana hogganan to'achuun rakkisaa ta'uu bulchaan aanichaa himu. Gama biraatin loon akka re'eefi gaalaa bifa kontirobaandiin Keeniyaatti ce'anii gurguramuurra Itoophiyaa keessatti birrii Itoophiyaatin akka gurguraman taasisuun gatii maallaqa Itoophiyaa guddisuuf akka hojjetamuus bulchaan aanaa Mooyyalee Obbo Turaa Mallicha himaniiru. Dabalataan omishaaleen soorataa jiraattotaan barbaadaman harka caalmaan Itoophiyaa keessatti kan omishaman ta'uu isaatin uummatni meeshaalee dhumataa Keeniyaadhaa dhufan bituu hir'isuun qaala'iinsa shilingii Keeniyaa to'achuuf gumaachuu akka qabu himaniiru. "Horii, boqqoolloofi boloqqee keenya kan nyaatamu. Shilingii salbaajiidhaan olkaasuun uummata keenyaaf bu'aa hin qabu. Kanaaf waan harkaa qabnurratti waan keenya jabeeffachuu qabna" jechuun uummataaf dhaamaniiru.


Dinagdee Itoophiyaa: Dhaabbileen idil-addunyaa Itoophiyaa seenuun Itiyoo-Telekomiif qormaatamoo carraadha?

Itoophiyaan waggoota lama dura sektara telekoomii abbootii qabeenyaa biyya alaatiif banaa taasisuushee erga beeksisteen booda hayyama lamarratti warra hirmaataniif caal-baasii dhiyeessitee turte. ALI Sadaasa 18, 2013 Abbaan Taayitaa Telekoomunikeeshinii Itoophiyaa kampaanota sektara telekoomii biyyattii keessatti hirmaachuudhaaf fedhii qaban waamichaa taasisee Ebla 16, 2013 dhaabbileen lama caal-baasicharratti hirmaachuusaanii beeksisuun isaa ni yaadatama. Isaan booda gamtaa kaampaaniiwwan gara garaa kan ta'e Giloobaal Paartinarshiip foor Itoophiyaa gatii ol-aanaa ta'e, dolaara miliyoona 850 dhiyeessuun caal-baasicha mo'achuun filatamaa ta'eera. Haata'u malee, hayyamni lameessoo ammoo osoo hin kennamiin hafeera. Safaricom warra Keeniyaa, Vodafone fi CDC Giruup warra UK, Vodacome warra Afrikaa Kibbaa, Sumitomo warra Jaappaan, akkasumas DFC kanneen jedhamanidha sektara kana seenuuf hayyama kan argatan. Yeroo hayyamni kun kennametti Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahmad, "murtee seena qabeessa" jechuun dinqisiifatanii turan. Biyyoota Afrikaa baayyina ummataa guddaa qaban keessaa warra jalqabaa keessaa kan taate Itoophiyaan, telekoomiin dorgommii tokko malee dhaabbata tajaajila kennu tokkicha qofaan qabamee turuunsaa tajaajiltoonni gatiinis ta'e qulqullina tajaajilaan filannoo osoo hin argatiin turaniiru. Gamtaa kampaaniiwwan telekoomii muuxannoo yeroo dheeraa qabanii kan ta'e Giloobaal Paartinarshiip foor Itoophiyaa, kutaa addunyaa gara garaa keessatti maamiltoota miliyoona 750 ol ta'an akka qabu himama. Gamtaan kun biyya baay'ina ummataa miiliyoona 110 ol qabdu Itoophiyaa keessattis carraa gabaa bal'aa kan qabaatu yoo ta'u, tekinooloojii telekoomii bara ammaa jiru jedhaman fayyadamuun tajaajilawwan gara garaa akka dhiyeessu ni eegama. Hata'u malee, muuxannoofi maallaqa guddaa akkasii qabatee tajaajilli telekomii gara Itoophiyaa Gamtaan galuuf jiru kun, hanga ammaatti sektara kana dhuunfaan guutummaatti qabatee kan ture Itiyoo-Telekoomiif yaaddoo uumuu mala gaaffii jedhu ni kaasisa. Hoji-gaggeessituun Itiyoo-Telekoom Firehiwoot Taammiruu garuu turtii BBC waliin taasisaniin, baay'ina maamiltootaafi bu'uura misoomaa qabuurraa kan ka'een dhaabbileen kunneen gara sektara kanaatti galuun isaanii akka isaan hin yaaddessine ibsite. "Gabaa dorgommii qabu kamiifiyyuu tarsiimoon dorgomaa ta'e ni tolfama; nutis tarsiimoo kan mataa keenyaa tolfanneerra. ''Dhaabbanni tajaajila kennuuf akka haaraatti seenu gara sektarichaatti haaraa kan seenu waan ta'eef tarsiimoo bartuu akka qabaatu ifadha. Nuti ammoo maamiltoota amma qabnu tarsiimoo ittiin tursiifannu tolfanneerra," jedhan. Dhaabbatichi tarsiimoo waggoota sadiif qixeeffateefi adeemsa hanga ammaattis hojiirra oolchaa dhufeen lakkoofsa maamiltootaa, galiifi haguuggii neetiwoorkii bal'isuutiin hojii guddaa hojjeteera jedhaniiru. Dabalataan, dorgommicha keessatti mo'ataa ta'uuf kan sektarichi gaafatu hunda akka taasisan ibsan. "Akka karoora keenyaatti sektara kana keessatti dhaabbata filatamaafi tajaajila kennuun tokkoffaa ta'uuf hojjenna. ''Dhaabbileen dhufan muuxannoo ol-aanaa kan qaban ta'ullee, tajaajila telekoomii addunyaarratti hojjetamaa jiru odeeffannoofi beekumsa gahaa qabna. Tarsiimoon keenyas kana sirriitti qorachuun xiinxaleera." "Gabaa Itoophiyaatiif ni ta'a jennee kan yaannuufi fedhii maamiltoota keenyaa akka gaariitti ni guutu jennee hojiiwwan yaannu hojjechaa jirra," jechuun himan. Itiyoo-Telekoom amma %97 kan ummata qaqqabu yoo ta'u maamiltoota miliyoona 56 qaba. "Kun lakkoofsa salphaa miti. Dhaabbileen sektara kanatti bobba'anii jiran lakkoofsa hanga kanaa kan argatan tajaajila biyyoota gara garaatti kennaniidha. ''Kanaaf, lakkoofsi maamila Itiyoo-Telekoom ol-aanaa waan ta'eefi guutummaa biyyattii keessatti ijaarsa bu'uura misoomaa waan gaggesseef sektarichatti dorgomaafi filatamaa isa taasisa." Giloobaal Paartinarshiip yeroo caal-baasii mo'achuun isaa ifoometti, ministirri maallaqaa Itoophiyaa Obbo Ahimad Shidee murteen kun adeemsa jijjiirama sirna dinagdee biyyattiin taasisaa jirtu keessatti tarkaanfii murteessaa ta'uu himaniiru. Dabalanis, "kun ammoo lammileen Itoophiyaa hundi tajaajila qulqulluu gatiin isaa madaalawaa ta'een akka argatan taasisa," jedhan. Yeroos BBC waliin turtii kan taasisan ogeessi dinagdeefi dura taa'aan Feerfaaks Afrikaa Giloobaal Obbo Zamadeenah Nigaatuu, sektarri telekoomii dorgommiitiif banaa ta'uun isaa tajaajila qulqullina qabu gatii rakasaan akka argatan dandeessisuun alatti "hojii uumuufi dorgommiitiif karra bana," jedhaniiru. Qaama gamtaa Giloobaal Paartinarshiip foor Itoophiyaa kan ta'e, keessumaa Keeniyaafi Yugaandaatti fayyadamtoota miliyoona baay'ee kan qabu Safaricom, Keeniyaa keessatti sisteema maallaqaa Mpesa jedhamu waggoota 14 dura jalqabe, yeroo ammoo jiraattonni Keeniyaa dhibba keessaa 72 fayyadamaa jiru. Biyyoota torba keessatti hojjechaa kan jiru Mpesa maamiltoota miliyoona 42 fi ejentoota kuma 400 kan qabu yoo ta'u, oomisha waliigalaa waggaa (GDP) Keeniyaa keessaa %50 kan tahu sirna kana keessaan socho'a. Yugaandaattis taanaan uumata biyyattii waliigalaa keessaa herrega baankii kan qaban dhibba keessaa 11 yoo ta'an, Mpesa kan fayyadamu garuu dhibba keessaa 42 caaleera. Gamtaan Giloobaal Paartinarshiip foor Itoophiyaa kun yeroo gara gabaa Itoophiyaa dhufu ammoo tajaajilawwan maallaqa karaa bilbila mobaayilaatiin sochoosuu qabatee akka dhufu ni eegama. Itiyoo-Telekoom kana ilaalcha keessa galchuudhaaan ta'uu hin oolle ji'oota dura Tele Birri kan jedhamu tajaajila maallaqa mobaayilaan sochoosu beeksiseera. "Gara fuula duraatti GDPn biyya keenyaa dhibba keessaa 40 hanga 50 kan ta'u karaa Teelee Birri akka socho'u kaayyeffannee hojjechaa jirra. Waggoota shan itti aananittis kana ni milkeessina jennee yaadna," jedhan Aadde Firehiwoot. "Erga sagantaa kana jalqabsiifneen asitti guyyoota 100 keessatti qofa lakkoofsi maamiltoota tajaajilicha fayyadamanii miliyoona 8.5 qaqqabeera. Lakkoofsi ejentoota keenyaa ammoo 18,000 ol ta'eera. Kun nuuf milkaa'ina guddaadha." Hoji-gaggeessituun kun akka jedhanitti, biyyoota biroo keessatti dhaabbileen tajaajila maallaqa mobaayilaa kennan keessaa kamiyyuu guyyoota 100 keessatti lakkoofsa maamilaa hanga kana gahu argachuu hin dandeenye. "Tarii lakkoofsa akkas guddaturra gahuudhaaf waggoota isaan fudhateera." Kana malees, Itiyoo-Telekoom humna maamiltoota bira gahu dabaluudhaaf baankota ja'a waliin hojjechaa jiraachuu himu hoji-gaggeessituun kun. "Guyyoota 100 kana keessatti waliigaltee baankiiwwan ja'an kanneen waliin taasifneen maamiltoonni keenya salphaatti maallaqa baankiirraa gara mobaayilaatti, mobaayilarraa ammoo gara baankiitti akka dabarsuu danda'an taasisneerra." Gama biraan ammoo dhaabbileen daldalaa 3,643 ta'an ammoo maamiltoonni isaanii kaffaltii kamiyyuu karaa Teelee Birri akka taasifatan waliigalanii hojjechaa jiru. Akka fakkeenyaatti, namoonni adabbii tiraafikaa qaamaan hanga waajjiraatti deemanii kaffaluurra karaa Teelee Birri akka kaffalan taasisuuf hojiiwwan tokko tokko hojjetamaa jiru, Finfinneettis leenjiin kennamaa jiraachuu dubbatan. Dhaabbileen idil-addunyaa gara gabaa Itoophiyaa seenuusaanii akka carraa gaariitti kan ilaalan ta'uu kan ibsan hoji-gaggeessituun kun, dorgommiin fayyaalessa ta'e tajaajila sektara kanaa ammayyeessuun maamiltoota caalaa tajaajiluudhaaf carraa akka uumullee eeran. Itti dabaluun sektaricha keessatti wanta uumamuu danda'an hunda ilaalcha keessa galchuudhaan, Itiyoo-Telekoom tarsiimoo tolfachuun rakkoowwan hin eegamnellee yoo mudatan adeemsa keessa furaa deemuuf qophii ta'uu isaa himaniiru.