Galmee seenaa: DANDEETTII IJOOLLEEN OROMIYAA WAA DUBBISUUF QABDU

Jawaar Siraaj Muhammad / Hagayya, 2011 Barnoonni, hawaasa kamiifuu bu’ura guddinaati. Hireen barnootaatis mirga namoomaa kan bu’uraa waan taateef namayyuu hiree tana argachuu qaba. Ija tanaan haala gara barnootaatiin kurneelee lameen dabran kana Oromiyaa keessatti mul’ate haa mil’annu. Baay’inni manbarnoottaniitiifi barattootaa dabalaati dhufe. Kanaafuu, haalli kun akkanaan yoo itti fufe dhaloonni ammaa hiree arkate tanatti fayyadamee ofiis biyya suniis hiyyummaa jalaa baasuun ni mala jedhameeti abdatama. Baay’inni manbarnoottaniitiifi barattootaa hammamii humna nama baratee biyyiti takka oomishattu waan mul’isuuf hawwii akkasii nama keessatti uumuun ni mala. Hawwiin gara abdiitti jijjiiramtee dhugoomuuf ammoo, lakkoofsi guddaan kuni dandeettii isaan maltu waliin walgituudha qaba. Yookaan waan abdatame sun argamsiisuu hin dandayu.Haala kana ilaalchisee hayyoonni dhimma barnootaa qoratan babal’inni kuni dandeettii waliin walgitee deemaa akka hin jirre ganamumaani akeekkachiisuu eegalan. Mootummaan biyyattii sun taligaa jirtu garuu, daballii lakkoofsaatiin waan mirqaanteef qoma dhawachaa dhiichisuu malee, yaadaafi qeeqmaya imaammataafi tarsiimoo barnootaatirratti dhihaataa turaniifi dhihaachaa jiraniif gurraas ijaas waan qabdu hin fakkaattu.kaluu tana Waldayni Gargaarsaa kan mootummaa Amerikaa (USAID), ministeera barnoootaa kan mootummaa Itoophiyaa waliin qorannoo takka geggeessee mudannoolee sirni barnootaa qabu keessaa, hanga tokko, saaxileeti jira. Qorannoon tuni dandeettii ijoolleen kutaa lamaatiifi sadihii waa dubbisuuf qabdu madaaaluuf geggeefamte. Tahuus, odeeffannoo gabaasa san keesssatti dhihaaterraa waan hedduudha hubachuu dandeenya. Barruu tiyya tana keessatti gabaasaa USAID kana keessaa waan Oromiyaafi Afaan Oromoo ilaalaa funaaneetin hubannoof akka mijaa’utti isiniif dhiheesse. Hubannoo Waliigalaa Qorannoon USAID tuni naannoowwan biyyattii saddeet keessatti, afaanota jahai fuulleffattee, manbarnoottan 338 fi barattoota 13,079 irratti godhamte. Kanneen keessaa manbarnoottan 63 fi barattoonni 2491 Oromiyaa keessaa filataman. Nannoo Tigrayirraa ammoo manneen barnootaa 39 fi barattoota 1551 tu filatame. Aanaalee Oromiyaa 198 keessaa 16 (%8.08) kan filaman yoo tahu, aanaalee Tigray 35 keessaa ammoo 11 (%31.4tu) filame. Haalli kun waan biraa dhiisii qorannoomaafillee golistummaan ykn loogiin akka godhamaa jirtu ragaa baya. Joollee Afaan Ababbiitiin (Afaan Dhalootaatiin) Barattu Injifannoolee gurguddoo qabsoon saboota cunqurfamoo argamsiifte keessaa, tokko, mirga afaan ofiitiin barachuuti. Qorannoon tuni akka ragaa baatutti, yeroo ammaa daa’imman biyyattii keessaa dhibbeentaa 85 kan ta’an afaan ababbiitiin barachaa jiran. Kan Oromiyaa hogguu laalle, %87.8 afaan ababbiitiin (Afaan Oromoo) baratan. Joolleen Tigraay % 96.7, tan Amaaraa % 93.7 afaan ofiitin baratti. Lakkofsi kun hammamii ykn baay’ina namoota alagaa naannolee tanneen keessa jiraatan waan mul’isu fakkaata.Wanni ajaa’iba natti ta’e naannoo Benishangul-Gumuz keessattii daa’immaan 71.5% taatuutu afaan warri isaanii manatti haasawuun mana barnootaatti akka baratan gabaasan. Kana jechuun joollee isaanii keessaa %28.5 afaan alagaatiin baratan; naannawa kanatti afaan barnootaa Afaan Amaaraati. Maarree ummata naannawa sanii keessaa kan % 71.5 ta’u afaan kamiin ababe? Afaan Amaaraatiin ababee laata? Moo tarii alagaan biraa hedduminaan achi qubatuun afaannan saboota haadhoo lafa sunii guututti akka liqimfamu godhe? Gaafa nannoleen hedduun afaan ofiitin barachuu filatan, naannoon Benishangul-Gumuz afaanuma Amaaraatin itti fuufuu filachuun haala amma mul’atu kanaaf sababa ta’innaa laata? Haala kana kan godinaa Sidaamaatin walbira qabnee yoo laalle, daa’immaan % 97.8 taatu afaan manatti ittiin haasawaniifi kan ittiin barataniis Afaanuma Sidaamaa ta’uu agarra. Ummata naanno Benishangul-Gumuz qubatu keeessa sabni alagaa %35 yoo ta’u, kan Sidamaa keessaa garuu % 11.4 qofa. Garaagarummaan baa’y’ina namoota alagaa naannolee lameen qubatanii haala afaanii kanaaaf hanga tokko sababa ta’uun ni mala. Haa ta’u ammoo murtiin sirna barnootaa afaan ofiitiin geggeessuuf murteeffame, afaan qe’etti warri hasawurrattillee dhiibbaa waan fidaa jiru fakkaata. Kunis, waggota digdamman dabran kana, ummanni Beenishaangul-Gumuuz hedduun Afaan Amaaraa madaqfachaa kan ofii ofirraa dhiisaa akka deeme, kan Sidaamaa garuu afaan ofii manaafi alattis jabeeffachaa deemuun isaa warri alagaa kanneen achi jiraatus afaan lafa sanii akka baratu taasisuu hin oolle. Dandeettii Daa’imman waa dubbisuuf qaban Qorannoon tuni saf godhanii waa dubbisuufi (Connected text oral reading fluency) dandeettii barruu takka dubbisanii hubachuu (Comprehension in connected text) madaale. Akka gulantaa addunyaatitti ijoolleen kutaa lamaa daqiiqaa takka keeessatti yoo xiqqaate jechoota 60 dubbisuu dandayuudha qaban. Daa’imman Itoophiyaa kanneen kutaa lamaa keessaa dhibbeentaan saddeetam (%80) gulantaa tana gayuu hin dhaqqabne. Inumaatuu daa’immaan biyyattii keessaa dhibbeentaan 33.9 jechuma tokkollee sirnaan dubbisuu hin dandeenye. Kan Oromiyaa yoo lallee Ijooollee idilee keessaa % 91.8 gulantaa addunyaa kan kutaa suniif lafa kaayame hin qabdu. Kana jechuun joollee Oromiyaa keessaa dhibbentaa 8.2 qofatu daqiiqaa tokko keessatti jechoota 60 dubbisuu dandaya jechuudha. Inumaatuu ijoollee hunda keessaa %41.2 daqiiqa takka keessatti jechuma tokkollee sirnaan dubbisuu hin dandeenye. Barnnoota waggaa tokkoo boodas dandeettiin joollee tanaa dilas akka hin wayyaawin agarra. Joollee Oromiyaa tan kutaa sadi barattu keessaa %20.7 jechuma tokko qofallee hin dubbistu. Wanni kanarrraa hubannu ijoollee waggoota sadihiif manbarnoota keessa turte keessaa, hedduun, wahuu akka hinbaratin akkuma gaafa dhalattee sun jiraachuu isiiti. Dandeettii Waa Dubbisanii Hubachuu Warri qorannoo tana geggeesse, dandeettii daa’imman waan tokko dubbisanii ergaa isaa hubachuuf qaban madaaluuf, barruu gabaabaa tokko erga dhiheesniifi booda, gaafilee 4 yookaan 5 dhiheessaniif. Akkaataa madaallii kanaatiin, daa’imman Itoophiyaa kutaa lama barattu keessaa, %47.7, kanneen kutaa sadi baratan keessaa % 30.2 gaafii takkalleehuu sirritti deebisuu hin dandeenye. Haaluma walfakkaatuun, joollee Oromiyaa tan kutaa lammaffaa keessaa %47, kan kutaa sadihii keessaa ammoo %24.7 waa dubbisanii wahuu hubachuu hin dandeenye. Wanni hedduu nama rifachiisu, naannolee magaalaa akka Haririifi Finfinnee waan hin tahin kanneen biraa maratti daa’imman %90 olitti shalagaman gulantaa waa dubbisanii hubachuu dhabuu isaaniiti. Kan biroo haa hafuu naannoo Tigraay, kan sirni biyyattii taligu leeccalloo garayyuu saamee itti fidu keessattuu daa’imman kutaa lamaa keessaa, dhibbeentaa 2.4 qofatu jechoota 60 daqiiqaa takka keessatti dubbisa. Mootummaan Itoophiyaa qeeqmaya garanaan itti dhiyaatuuf deebiin kennitu: “immammanni isaa huuba takkallee akka hin qabneefi rakkooleen mul’ataniis akkaataa imaammata san hojiirra itti oolchirraahi” kan jedhu taha. Naannolee biyyattiidhaa hundatti rakkoon akka walii (rakkoon gostokko) jiraachuun maddi rakkoo tanaa tokko tahuu, kuniis imaammata barnootaatiifi tarsiimoo mootummaan ittiin masakamtu tahuudha hubanna. Garaagarummaa Baadiyyaafi Magaalaa jiddutti Mul’attu Gabaasa qorannoo tanaatti warra afaan Amaaraatiin baratuuf, magaaalaatti yookiin baadiyyaatti barachuun garaagarummaa guddaadha qaba. Fakkeenyaaf, ijoollee magaalaalee Finfinneetiifi Harar kanneen naannawa Amaaraatifi Benushangul-Gumuz waliin walmaddii qabnee yoo laalle qubee adda baafatanii beekurratti warri magaalaa kan baadiyyaarra harka dachaa saffee tahuudha agarra. Gargaagarummaan baadiyyaafi magaalaa jiddutti mul’attu tun garuu, ijoollee Afaan Oromootin barattu jiddutti hangas bal’oo miti. Qorannoon tun daa’immaan Afaan Oromootiin naanolee Harariitifi Oromiyaa keessatti barattu walbira qabdeeti dhiheessite. Akka kanaan barruu takka dubbisanii hubachuurratti daa’immaan naannawa Hararititti barattu tan Oromiyaatti baratturra xiqqo wayyaa tahuu, ijoolleen Oromiyaatti barattu ammoo waa caqaftee hubachutti caalmaya qabaachuudha agarra. Sababni ijoolleen magaalaa tan baadiyyaatirra ittiin caaltees garaagarummaa haala jireenyaatin kan walqabate tahuun akka malu qorannoon tuni eerteeti jirti. Afaan Amaaratirratti ijoolleen magaalaa tan baadiyyaa caaluun, garaagarummaan akkasii ammoo Afaan Oromootirratti mul’achuu dhabuun sabani maali? gaafii jettuutu mataa keesa nu dhufa. Gaafii tanaaf deebii argachuun qorannoo biraa barbaadduus, sababni tokko, garaagarummaa gara baay’ina kitaabbaniifi barruuleetiin afaan lameen jidduu jirtu tahuun ni mala jedheen yaada. Kunis, Afaan Amaaraa barruulee hedduu qabaachuun, barruuleen kuniis bal’inaan baadiyyaarra magaalaatti argamuun warra magaalaatiif carraa gaarii waan uumuuf garee lameen jiddutti walcaalmayni akka uumamu taasisa. Gara birootiin, Afaan Oromoo barruulee muraasa qofa qabaachuun isaa joolleen magaalaa hamma fedhees maallaqa qabaattu, joollee baadiyyaa daran kitaaba Afaan Oromoo argachuu hin dandeessu jedhuudha. Garaagarummaa gara kornayaatiin mul’atu Dandeettiin waa dubbisuutiifi caqasanii waa hubachuu tuni gara kornayaatiin (dhiiraafi dubara jiddutti) garaagarummaan ni mul’attii? Qorannoon tuni waan garanaan irra geesse ni qabdi. Walumaagalatti ulaagaalee gara waa dubbisani qayyabachutiin joolleen dhiiraa dubararra akka wayyyaa taate yoo mul’isu, ulaagaa gara dhaggeeffatanii waa hubachuutiin ammoo garaagarummaa bal’oon hin argamne. Magaalaafi baadiyyaa yoo walbiraqabne ammoo, baadiyyaattii joolleen dhiiraa dubararra wayyaadha; magaalatti garuu dubaraatu dhiirarra jabaatee argame. Kana malees dubarri magaalaadhaa dubara baadiyyaatirra caalmaya qabaachuudha garra. Baay’inni hojii tan dubara baadiyyaatirratti fe’amte, yeroo silaa qu’annoodhaaf qaban waan jalaa saammattuuf obboleeyyan isaanii kan dhiraatiin boodatti akka harkifatan isaan godheeti jira. Waa Dubbisuurratti Gosti Qubee Garaagarummaa ni fiddii? Afaannan itoophiyaa keessatti ittin barataman qubeelee Saabaatiifi kan Laatinitin fayyadaman. Qorannoon tun garaagarummaan qubeedhaa dandeettii daa’imman waa dubbisuuf qabdurratti dhiibbaa qabaachuufi garaagarrummaas fiduu isaa adda baafachuuf yaalteeti jirti. Daa’immaan qubee Laatinitin baratan gosoota qubee addaan baasurratti warra qubee Sabaatin baratanirra wayyaa ta’uu agarra. Akkuma kanaan ijoollee Afaan Oromootiin barattu keessaa %82.6 gosoota qubee addaan baasanii yoo beekan, kan Afaan Tigreetiin barattu keessaa %73, kan Afaan Amaaraatiin barattu keessaa ammoo %61 qofa tahuudha argina. Garaagarummaan tuniis tan baay’ina qubee Saabaatirraa kan madde fakkaata. Haa ta’uu malee, joolleen Afaan Oromootin barattu, qubee akka gaaritti addaan baafattuus, jechoota qubeelee sun walitti diruudhaan uumaman dubbisuun kan dhibu fakkaata. Ijoolleen qubee Saabaatin barattu, hammam qubee adda baafatanii baratanuu haa rakkatan malee, takka adda baafannaan jechoota dubbisuufi ijaaruun isaan hin dhibu. Ijoollee qubee Laatinin barattu ammoo erga qubee addan baafatan booda jechoota dubbisuufi ijaaruuf rakkina qabu. Rakkinni kuni maalirraa madde? Hanqina qophiifi dandeettii barsiisaati moo darrina mala ykn tooftaa qubee ittiin barsiifamaa jirtu? Sababni kamuu tahu rakkoo tanaaf furmaata argachuun dirqama taha. Hanquu garayyuun jirtu duuchanii hubannoo ijoollee teenyaa gulantaa irraa eeggamurra gayuu qaba. GoolabbiiWanni guddaan qorannoo tanarraa hubannu baay’inni ijoollee hiree bornootaa argattee manbarnootaatti yaa’aa jirtu dabalaa jiraatuus, isaan keessaa, wayyabni ykn irra jireeyyiin homaa barachaa jiraachuu dhabuu isaaniiti. Qe’ee takkarraa joolleen 10 manbarnootaa seentee saglan isaanii gulantaa waa dubbisuutiifi waan dubbisan san hubachuu guuttatanii argamuu dadhabuun qe’een sun hoongooyte (kasaarte), hemelaalitti hafte jechuudha. Rakkooleen tuni ijoolleerraa haa mul’attu malee, rakkoo biyyattiiti. Rakkoo tana furuuf imaammataafi tarsiimoo barnootaa fooyyeessuu barbaachisaa. Waan silaa sadarkaa tarsiimotitti fooyya’uu qabu keessaa barnoota afaanii bakka sadihitti qoodanii (jechuuniis: dubbisuu, barreessuufi seerlugaa) kopha kophatti barsiisuu feesisa. Fooyya’ina akkasii fiduuf ammoo abbaa taligaa tahuu, aangoo siyaasaa dhuunfachuu gaafata. Oromoon aangoo tana ammatti harkaa hin qabdu. Kanaafuu jijjirama akkasii fiduu hin dandeessu. Haa ta’uu ammoo jijjiramaa imaammataatifi tarsiimoo fiduu hin dandeenyu jennee abdii kutannee, harka marannee tattaa’uu hin qabnu. Waan yeroo ammaattii godhuu dandeenyu godhuu qabnu keessaa, tokko, kitaabbaniifi barruulee afaan Oromootiin katabuu, maxxansiisuufi ijoollee teenyaan gayuudha. Qorannoon tun akka agarsiisutti, wanneen dandeettii waa dubbisuu jajjabeessan keessaa tokko, kitaaba barnootaa (textbook) biratti kitaabbaniifi barruulee biroo qabaachuudha. Akka qoronnaa tanaatti, joollee Oromiyaa 6 keessa tokko qofaatu kitaaba dabalataa argatee beeka. Barruuleen (gaazexaa, kitaaba…) afaan Oromoo hedduu akka hin jirre beekamaadha. Rakkoo tana furuuuf, akka matayyaatis akka murnaattis bifa gurmaaween tattaaffachuu feesisa; ni dandayamaas. Waa katabanii maxxansiisuun gatii guddaa gaafata. Gufuu tanarra aanuufis bahii qooddatuun gamtaan sossoohuu feesisa. Yeroon ammaa yeroo tajaajilli internet itti babal’achaa jiru waan taheef hiree tanatti fayyadamanii waan barreeffame bifa saffeefi gatii xiqqaadhaan ummataan gahuun ni danda’ama. Kitaabbaniifi barruulee baay’isuu hoggaa jennu kanneen seeraafi sirna eeggatanii gulantaa ogbarruurraa eeggamu qabaatanii umriifi hubannoo dubbistootaa fuulleeffatanii barreeffaman jechuudha. Kitaabbaniifi barruuleen garii, waan gararreetti ibsame kana mara waan hinqabneef faaydaa isaanirra badiitu irra guddata. Hanqina kitaabaati hir’ifna jennee, barruulee seerlugaa afaan Oromootifi heera ogbarruu diigan joolletti raabsuun, daa’imman san daran afaanfajjeessuun mala. Gumaanni keenya “cittoratti fanxoo” akka nujalaa hin taane, rakkoo gama kanaan jirtus qomatti fudhannee, fala itti barbaaduu qabna. Gama birootiin hayyoonni waan akka seerlugaa afaan Oromootiifi mala barsiisuu ( pedagogy) qoratan, tooftaalee Afaan Oromoo dubbisuu, barreessuufi hubachuu laaftutti ittiin barsiisuu nama dandeessisan qopheessanii suduudaan barsiiftotaaf dhiheessuuf bobbaa garanaan godhamtu jalqabuudha qaban. Kaayoon barnootaa beekkumsa horachuudha. Bu’aan beekkoomsaa maal akka tahe isiniifin dhiisa. Beekkumsi bifa lamaan argama: suduuddeefi faalsuduuddeedha (direct and indirect). Beekkoomsa heluuf waa dubbisuufi waan dubbisan suniis hubatanii qomatti galfachuu feesisa. Ijoolleen kutaalee lamaafi sadihitti dandeettii waa dubbisuu hin qajeelfatin kutaalee ol’aanootti akaakuu barnootaa kanneen garaagaraa dubbisanii hubachuudhaan ogummaa boru hoggaa hojiitti bobbahan isaan barbaachisu horachuu hin dandayan. Muka osoo qacalee jallatte tokko guyyaa keessa diriirsuun nama dhiba; daa’imman ganamaan barnoonni duraa jallatees booda keessa qajeelchuun nama dhiba. Kanaafuu, ammumaan waan dandeenye haa goonuun jedha. Qorannoon tuni Oromoon daa’imman ofii afaan ofiitiin barsiisuu erga eegalee as, Oromiyaa keessatti barnoonni maal akka fakkaatu, hamma taheefuu, nu hubachiifti. Hamman beekutti, qorannoon dhimma kanarratti godhamte hedduu miti. Haala barnoonni biyyaa teenyaa keessa jiru akka gaaritti hubachuuf, caalatti qorachuu nu barbaachisa. Dadhabnu ammoo qorannoolee garanaan godhaman yoo jiraatan ifitti fudhannee ittin hojjachu. Hundumaafuu waan dandeenyu hunda godhu qabna. Dhaamsi kiyyas kanuma. *Warri barruu tanaafi waan birootifis na dubbisuu feetan gara jawarm@gmail.com na qunnamaa.


Galmee Seenaarraa; Shoorri Jaal_Mullis_Gadaa qabsoo Bilisummaa Oromoo Keessatti qabu

Adam Tukkaale Alii Kan dhalate godina Hararghee bahaa aanaa Cinaaqsan, ganda Mullisaa Igguutti yoo tahu, warra gootota dhalchuun beekamuu, goota ilma Jaarsoo Dagaa Qallooti. Mullis Gadaa nama Afaan Oromoo fi Afaan Arabaa malee afaanoota biraa hin dubbanne ture. Garuu Abshaalaa fi gamna gameessootaati. Qabsoo Oromootiif biyya Arabaa, biyya Somaalee, biyya Tigree, biyya Amhaara fi bakka adda addaa iddoon inni hin joorin hin turre. Dhugumatti FALMAA MIRGA DHALA ILMAAN OROMOO GUDDAA fi HANGAFA ture. Shoorri Jaal_Mullis_Gadaa qabsoo Bilisummaa Oromoo Keessatti qabu kan hammana hin ja’amne yoo tahu, garuu hanga gumaacha isaa takka hin seeneefamneefi. Qeerroo ganamaa marsaa duraa keessaa osoo mana hidhaa Somaaliyaa hin seenin kan hafe Mullis Abbaa Gadaa ti ture. Mullis Gadaa miseensa qeerroo ganamaa tahu qofa osoo hin tahin qabsa’oota Oromoo akka lakkoofsa faranjii bara 1969 dhaaba ABO unkuran muraasa keessa nama tokkoo fi hangafa ture. Gumaachaa Jaal Mullis qabsoo bilisummaa Oromoo keessatti gumaache himnee fixuu hin dandeenyu waan tahef, ammaaf qabsoo inni taasise keessaa akka qajjiisatti tokko qofa keessaa harkisnee ilaaluun, goota maqaan isaa dagatamuu hin qabne kana haa yaadannu!!. Barri isaa 1973 G.C ti Hoggansi ABO kan jalqabaa fi miseensoonni Qeerroo ganamaa 36 osoo hidhatanii soomaaliyarraa gara biyyaa seenuuf yaalan mootummaa Somaaliyaatiin qabamanii mana hidhaa mandheeritti hidhaa jiru. Yeroo kanattis Qeerroon gamamaa marsaan tokkooffaa waggaa 3 ol mana hidhaa keessatti lakkoofsisanii jiru. Duuba Qeerroon ganamaa marsaan lammaffaa Hooggansa gootoowwan ELEMOO QILXUU fi HINDEE DHAABAAtiin durfamaa biyya Yaman Edanirraa ka’aanii, Soomaaliyaa keessa darbuun Carcar koonyaa Habroo, XIRROOti lola mootummaa Haayileesilaaseerratti jalqaban. Lola Guyyaa jalqabaatiin waraana mootummaa irraa nama 125 galaafatan. Yeroo kana Mullis A Gadaa Soomaaliyaa keessa jira ture. Haala Sochii biyya keessatti deemuu jalqabamte tana gabaasni ishii Hayyuu Duree gaafasii kan tahe fi mana hidhaa Mandheritti kan argaman Jaarraa Abbaa Gadaa faa dhaqqabuu qabdi. Kanaaf Mullis Abbaa Gadaa ergama haala sochii biyya keessatti Elemoo Qilxuu faan itt jiran hordoofuu, Deeggarsa Qabsoo kanaatiif Loltoota Ertriyaa wajjiin walitti hidhata uumuu fi raawwii sochii kanaatis biyya Soomaalitti hidhaa kan jiran qeerroo ganamaatiin gahu dirqamni itti kenname. Dirqama kanas fudhatee Soomaaliyaarraa gara Oromiyaa miilaan imaluu jalqabe. Yoo kana Elemoo faanis amma reefuu Hararghee seenan. Mullis Isaan akkumma jirutti itti dhiisee, yoo Oromoon bahaan sochii kana jalqabu warri Eertriyaatis kaabaan qabsoo finiinsanii akka yeroo gabaabduti Mootummaa Haayilee kuffisan mari’ate. Osoodhuma Ertriyaa naannoo Karan jiru elemoo faan Xirrootti qabsoo finiinsaa jiraachuu fi waraana Mootummaa 125 ajjeessuu Raadiyoon dhagaye. Yoo kana dhagayu dafee gad deebi’uu waan qabuuf gara finfinee dhufe. Haala sana deeggaruuf Carcar Habroo dhaqe. Guyyaa inni Carcar Galamso gahu Elemoo fi Hundeen wareegamanii jiru. Haa tahu malee sochii kanaan Oromoonni carcar daranuu dammaqanii , kaka’uumsi qabsoo mana mana oromoota Carcar hunda seene jira. Raawwii qabsoo Xirroo kanaa, daddamaqiinsaa fi sosoochii dargaggoonni Carcar sana booda itti jiran gabaasa qabate. Gabaasa Haala sochii kanaa Hoggoonsi Mana hidhaa mandherr jiru argachuu waan qabuuf, ammas miilaan ofbooda gara Soomaaliyaa imaluun mana hidhaa mandheeritti Jaarraa abbaa gadaa faan oduu saniin dhaqabe. Qeerroon ganamaa tan mana hidhaa mandheer keessa jiraniif haala kana dhageeysisee, Hamilee isaanii tan hidhamuu isaaniitiin miidhamte, Oduu kanaan dhaqabee daran Onnee isaanii abdii fi kutannoon guute. Gammoojiiif Baddaa, Gaaraa fi Tulluu, Biyya keessaa fi Ala, lafti inni bilisummaa Oromoo mirkaneessuuf hindhaabbatiin waan jiru hin fakkaatu. Mullis Abbaa Gadaa qabsoo Oromoo keessatti nama qalama hin haqamneen ofgalmeessuu dandayye. Goota Shoora culluluuqaa kaayyee addunyarra darbee dha. Seenaan isaa tulluu guddoo akka gaaraatti, barruu gabaabduu tanaan kan dhumtuu miti. Yoo rabbi ja’e Fuuldura itti dachaana . Jaal Mullis Abbaa Gadaa Rabbi Jannataan haa qannaniissu!!


Sochii Oromoota Afran Qalloo (1567 – 1856)

Gostti afran Qalloo takka takka warra 12 kan qabdu yommuu tahu sadarkaa warra irra Waan ol guddachaa dhufaniif ona mataa isaanii hundeessuuf rakkoon hin turre.haa tahu malee Bara 1570-1586ti akkuma walii galaatti oromoonni afran Qalloo gamtaa Afran Qalloo ( afran Qalloo confederacy) uumachuudhaan man- bultii bululoo gad dhaabatan. Bara 1586-1594 keessa, sirni Gadaa ona Afran Qalloo keessatti hedduu daraaree ture. Baroota kana keessa, Oromoonni Afran Qalloo Gamtaadhaan sirna jila odaa, odaa Watar jalatti kan gaggeessan hoggaa tahu, yeruma kana keessa bululootti heera tumatan. Haa tahu malee jaarraa 18ffaan Oromoota afran Qallootiif “Distributive Era “ture. Bara Hawaasni Oromoo irra caalaan sadarkaa horsiisee bulaarraa gara qonnaan bulaatti ca’haa tureedha. Kana qofaa mitti, akkuma beekamu onni Afran Qalloo irraa hedduun isaa kan hundeeffame sarara daldalaa guddicha irratti waan tureef hawaasni yeroo gabaabaa keessatti daldalaan wal fudhachaa dhufe. Gostti Noolee sarara jabuutii toohachuu qofaa mitti jiddu gala daldalaa tan mataa isaanii uumachuun magaalaa jaldeessaa hundeeffatan. Gostti Baabbilee gosoota Hawwiyyaa fii Garrii wajjiin gamtaa uumuudhaan sarara daldalaa kan Zeeylaa guutuu guutuutti toohachuu eegalan. Gosti Alaa fi Oborraan magaalaa Harar wajjiin hariiroo daldalaa cimsachuu bira kutanii bittaa gurgurtaa maallaqa Harariin godhuudhaaf bara 1734 -1783 keessa Amiir Abdushakuur Yusuf wajjiin walii galan. Bara 1856 – 1875ti Amiir Mahmmad Ali mayyuu maallayni guutuu guutuutti ona Afran Qalloo keessatti akka hojjatu godhe. Haalli kun safisaan (Geopolitical ) siyaasaa naannoo sanii jijjiiraa dhufe. Qaamni sochii maallaqa toohatu naannoo sanitti humna tahuun as bahe. Bulchinsi sirna gadaa suuta suuta bulchinsa garaadaatiin bakka bu’aa dhufe.


QAROO QAXARA QOORE

Abuubakar Muussaa Wadaay Jaarraa, Yaadannaan waan hedduu irraa barra, Gameeysa, gamna hayyuu ilma Sabaa, Daawitii hawaasaa gaafa guyyaa jabaa, Biiftuu aartiitiin ibse Oromiyaa balloo, Bu’ursee talige hawwisoo 4’n Qalloo, Walaloo mi’ooytuu suga addaa qabdu, Baay’ee burqisiise ta ergaansii jabduu, Keessaa hin dhumu jechi qabu dhama Kumaafi kitila sa yoom takkaafi lama, Danuu qore qaroon sammuun duroome, Walliftoota Oromoo baay’eef arjoome, Dr. Alii Mohammed sirba itti weellise, Maqaa Birraa ja’u kan isa gonfachiise, “Biirraadhaatu barihee ilillin urgoytee, Dilii maaliin qaba rabbii kiyya gooytee” Tan jattu san barreessee gaafa itti laatu, Aliitu dhugoomse seenaan du’uun taatu, Qubee Afaan Oromoo walaloon barreessu, Akka namaa galutti yoo sirnaan tarreessu, Akka armaan gadiitti tolchee faayee, A, B, C.., je’ee walaloon nuuf kaaye, “A… Ammayya ammuma ajjeesa, Abbaan aduudha addeessaa , Addooyyeetu oduu odeessa, B…. Bakkaaf boraatii mukaa barbaadu bareeda, Birraa baranaa badduus badeen si barbaada, C… Mucaa caama otuun mucucaanne cehee.. Cuuncuuna coree micciiree cufti callisaa….” Jechuun walaloo qubeen nuuf tarreessa, Akkuman beekkamnetti waa barreessa Waa’ee isaa himeen fixuu cal’isu malee, Isa qofaa miti kitilaan gate diinni kalee, Garii ibidda rasaasaatiin nurraa laboobe, Ilmaan Sabaa akka dhoqqeet dhodhoobe, Meeqaatam ibidda boombiin gogombise, Akka bobba’aniin manatti galuu hanqise, Garii macarii korrantiin qaama gubee, Xiin-sammuu isaanii gar-malee hubee, Jiruu itti hadheeysee qilee qabrii buusa, San keessaa tokko Abuubakar Muussaa, Maal waa jannaa silaas kan du’en deebi’uu, Eega biyyee uffatee firraa haxaaween ka’u, Warra dhiigaan qabsoo Sabaa xurree taraare, Warra nu jiraachisuuf lubbuun saanii dabare, Gumaa saanii baasuun hin oolu turee dafuu, Seenaan haa yaadattu namuu du’arraan hafu, Abuubakar Muussaa yoon Siidaa siif jaare, Galata kee niin galchaa qaroo qaxara qoore? Saphaloo Kadiir Fuulbana, 2015 | Nairobi. Walaloo tana Naayroobii, Keeniyaattiin barreesse, Gulaaleetiin irra deebiidhaan arra isiniif maxxanse. Yaadachiisa: Maddi walaloo tanaa Kitaaba kiyya kuusa walaloo hin maxxanfamin ‘CIMIMMUU’ ja’u keessaa muramee gabaabinaan isiniif dhiyaate.” YAADANNOO ABUUBAKAR MUUSAA tiif Adooleysa 16, 2022


Seenaa yaadannoo Abuubakar Muussaa

ABUUBAKAR MUUSSAA WADAAY ROOBAA Abuubakar Muussaa Wadaay Harargee Bahaa, Aanaa Dadar, Leelee Gabaa bakka ja’amtutti Abbaasaa Obbo Muusaa Wadaay fi haadha isaa Aadde Faaxumaa Haaji Alii irraa naannawa bara 1942tti dhalate. Artistoota gameeyyii artii Oromootiif ka’umsa tahan kanneen fuuttuqiin biiftuu Oromiyaa Fugug Oromoof gumaachite keeysaa gaazixeeysaa fii barreeysaa Abuubakar Muusaa Wadaay tarree warreen hangafaa keeysatti lakkaawama. Abuubakar Muusaa joollummaa isaattuu nama sabboonummaa Oromummaatiin dheengiyame ture. Akkuma if bareeniis dagaagina aadaa, seenaa, afaan, duudhaa, aartii fii eenyummaa Oromoo keeysatti hirmaachuu eegalee ture. Hangafa artii kan taate Hawwisoo Afran Qalloo bu’ureeysuun fuulduratti tarkaanfachiisuu keeysattiis qooda leencaa qabaachuu ragaa seenaatu lafa kaaye. Tattaaffii fii murannoo isaa akkasumas kan sabboontota Oromoo waan beekaniif mootummaan irratti cufe. Joollummaarraa magaalaa gadaameysa sabboonummaa fii qabsoo Oromoo taate Dirree Dhawaatti barumsa isaa waan barateef, sabboonummaa Oromummaatiin dheengiyamuu qofa osoo hin taane afaanota adda addaatiis akka baruuf carraa baneefii ture. Afaan Orommootti dabalataan Afaan Somaalee, Afaan Arabaa, Afaan Hararii, Afaan Amaaraa…afaanota naannawa sanitti dubbataman hundumaahuu sirritti baratee dubbachuu isaatu himama. Kuniis barruu afaanota hedduun barraawan waan dubbisuuf dandeeytii inni qabu saffisaan daran dabaluutu himama. Gaazixeeysummaa qofa osoo hin taane Abuubakar goofataa fii walaloo alalaasuu keeysatti nama kennaa addaa qabu akka tahe warri isa beeku kan akka Muhammad Qophee faan ragaa bahanii jiran. Bara1959 Dirree Dhawaa seenee, bara 1962 ALii Shabboo, Usmaa’il Muummad fi gameeyyii aartii Oromoo kaan waliin tahuun Hawwisoo Urjii Bakkalchaa magaalaa Dirree Dhawaa keessatti hundeessan yoo tahu Baandii Urjii Bakkalchaa hundeessuuf yaada burqisiisuudhaan nama hangafaati Sirni gaafas ture Oromoo barumsarraa kan daangeysu tahuu waliin huluqee seeneetuma hanga kutaa 8ffaa qofa kan barate yoo tahu uumamumaanuu nama dandeeytii addaa qabuu isaatiif ragaan hojiinsaa kan warra doktorummaa fii pirofeesarummaa lakkaawwatanii baratan ja’aman hunda caalee arkamuu isaati. Abuubakar nama hawwii guddaa qabuu fii hawwii san fiinxa baasuuf dadhabe hifadhe ooso hin jenne halkaniif guyyaa warraaqu ture. Sammuunsaa baayyee faxina waan taheef barreeyfamoota, qoosaa, fiilmii fi walleewwan biyyoota alaa akkaan hordofuu ture. Waa dubbisuun hangam akka nama qaru seenaa isaarraa baranna.. Walaloowwan sirba Abuubakar Muussaa kan wallistoonni hedduun sirbaniinii turan. Isaan keeysaa muraasni Doktara kabajaa Artist Alii Birraa, Ali Shabboo, Usmaa’il Mahammad, Yoonis Abdullaahii fii Abdii Buuh maqaa dhawuun ni dandayama. Walaloowwan Alii sirbee fi ummatta biratti baayyee jaalatamanii addatti beekkamtii guddaa arkatan keeysaa kan yaadannoo Hundeetiif(Ahimad Taqii) barreeyfamee ture kan Alii Birraa sirbe isa tokko. Yaa Hundee bareedaa Yaa fiinxee miidhagaa Azaala jannataa Mayra bishaan lagaa… Ammallee:- Kophaa koo na dhiiftee ati deemuuf kaanaan Dubbachuun dadhabee ati naan dubbannaan Sin barbaada hogguu gadi hinteenye takkaa Baallama naaf qabi eeysattiin si arkaa…. Hinyaadinii hinyaadinii yaanni namaan badaa Maal akkana yaaddaa silaa siiniin badaa…. Abuubakar mootummaan gaafasii baandii Afran Qalloo fii Urjii Bakkalchaatiis eega jalaa cufaniis abdii kutatee harka maratee hin teenye. Adoolessa 23, bara 1973 Raadiyoo Harar seenee saganfaa Afaan Oromoorra hojjachuu eegale. Achittiis hojiisaa ittuma fufee raadiyoon kun hawaasa biratti hedduu akka jaalatamu namoota godhan keeysaa hangafa tahe. Kurfaawa torbaanii tan ”Takka waliin haa kofallu” jettu jalatti oduu durii, hibboo, makmaaksaa fi goofata miidhaysee dhiheeysuun caqaftoota boojiyuu dandayee ture. Sagantaan isaa tun Oromoo biratti jaalatamtee namni hundi warra raadiyoona qabu dhaqanii caqasuu turan ja’an. Dubbiin tun garu warra Oromoof ciisa dhabe hirriiba dhoorkite. Adooleysa 12, 1969 (ALH), Abuubakar Muussaa, gaazixeeysaan jaalatamaan, hayyuun qaroon onnee saba isaa mangallaa godhatee gurri isa dhagayuuf nyanyaatu sun galaafatame. Nagayumaan isaa istuudiyoodhaa oduu dubbisee buufata raadiyootii bahee gala deemu hidhattoonni Dargii karaarratti eeganii rasaasaan ajjeesan. Seenaan Abuubakar Muusaa Wadaay galaana. Galaana kana bal’inaan itti deebina. Isa Rabbiin Jannataan haa qananiisu. Jajjabaa akka isaa akka cirrachaatti heddummeeysee bakka nuuf haa buusu. Via Barento Mohammed


Bu’aa baala muka ceekhaa qabu kana beeytuu laataa

1. Infeekshinii ujummoo fincaanii ittisuu ni danda’a. 2. Dhiitoo fi bishaan qabachuu qaamaa hin barbaachifne ni ittisa(Anti inflammatory) 3. Carraa dafanii dulloomuu keenya ni hir’isa. (Anti oxidants) 4. Qaamni keenya dandeettii ittiin dhibee ofirraa qolachuu danda’u ni dabala. 5. Qaamni keenya yoo madaa’e dafee akka fayyuuf ni gargaara. 6. Baakteeriyaa fi fangasiin/foorfoor akka qaama keenya hin hubne ni taasisa. 7. Guddina rifeensa keenyaa ni dabala. Fayya qabeessummaa rifeensa keenyaafiis ni tola. 8. Fayyummaa gogaa keenyaaf 9. Farra kolestroolii ti. 10. Annisa ykn humna ykn jabina qaama keenyaaf ni kenna. 11. Fayyummaa ija keenyaa eeguun argaa keenya dabala. 12. Dhiibbaa dhiigaa keenyaa ni sirreessa. 13. Ulfaatina qaama keenyaa ni sirreessa. 14. Dhibee onneef akka hin saaxilamne gargaara. 15. Iitawiina/dhiitoo xannachoota dhibeef nu saaxilan malaan nurraa ittisa. 16. Bullaa’insa nyaataaf ni gargaara 17. Mukaa’uu ittisee si’oomina uuma. 18. Qoncooruu fi dulloomuu yeroo malee gogaa keenyarraa ittisa. 19. Dhibbee gaastirik (Gastric,) ittisuuf fi fooyyessuuf gargaara Itti fayadama isaa Akkuma shaayitti guyyatti burcuqqoo 2. oll hin dhuginaa Faayidaan Mooringaa(Shifarraa) danuu ta’uu hubannee fayyadamuun abshaalummaa dha! Dr. Jirenyaa. S Maddi: WHO healthiest food guidlines and summary researches


Dubbitu dubbii kaasa – Erga kaatee garuu haa dubbatamtu!

Summii Tibbanaa…! Dubbiin ijoon tibbana ilaalaa arku tan Gandummaati. Dubbiin tun duruu turte, bara hundaa daarama keessa gangalatteet marguudhaaf dhidhiitatti. Ajandaan tun qaama sadih irraa dhufti – Warra Ajandaan Siyaasaa koo Oromoo gandaan qoqoodu malee galma gahuu hin dandahu jedhee yaadu irraa; – Warra Qabsoo Oromoo keessatti nu malee inni kan biroo homaa hin beeku jedhurraa; – Warra Oromoo hunda wal dandeessisee, walitti dhiheessee yaada madaalawaadhaan Ummata gaggeessuu dadhabe irraa; ……. Eegaa Namuu dalga goree wal akaayuu, yookin immoo walirraa qolachuuf wal eeggata. Keessattuu erga warri KFO hidhaadhaa bahee, gariin hidhaatti hafanii as, sanirraa dabree hoggansi KFO miidiyaarratti gadi bahanii waan tokko tokko dubbachuu erga eegalanii as, inumaa san bira dabree erga Biyyoota alaa kanatti sagantaawwan garagaraa gaggeeffamuu eegalanii as rakkoo guddaatu mul’ataa jira. Bu’uurri rakkoo kanaa hedduudha. Ijoon bu’uuraa garuu Ilaalcha Siyaasaa mooraa Oromoo keessa jiruudha. Ummanni Oromoo mootummaa biyya bulchaa jirurraa yeroo abdii kutatetti, yeroo kallattiin Oromoo kamuu mootummaa kana qolachuudhaaf humna malee falli biraa hin jiru jedhutti mooraan qabsoo karaa nagahaatti amanna jedhu ifaan ifatti nagaha labsuun miira garagaraa uume. Rogeeyyota Oromoo irraa eegalee hanga hoggantoota siyaasaatti miirri walitti mufannaa dagaage. Dubbiin Alaabaa koo hin tuqinaas maddi isii waan kana. Ummanni Oromoo waggoottan lameen dabran kana keessa miira hedduu garaa nama nyaatu keessa ture. Ummanni hoggansa malee akka hafu godhamuun, qabsaa’onni jajjaboon hundi kuun ajjeefamuun, kuun hidhamuun, kuun abdii kutatee bosona seenuun dhugaa qabatamaa lafarra jirtuudha. Wantin an jala sararee eenyuma durattuu dubbadhu, Ummanni keenyas tahee Qeerroof Qarreen Oromoo sirna kana cabsuudhaaf falli humnaan ofirraa qolachuudha yoo jedhe waan nama ajaa’ibuu miti. Hoggansi KFO dhugaa qabatamaan lafarra jirtu eenyuyyuu ol arguu akka dandahu amantaa guutuun qaba. Qaamaanis argee, hamma dandeen waliinis haasahee dhugaa hedduu hubachuudhaaf dandaheera. Haasaa isaan qaamota garagaraa waliin godhanis dhageeffadheera. Namoonni ani qaamaan beekus, kanin qabsoo keessatti hedduu amanus, ifattis tahee dhoksaan yeroo ejjannoo KFO morman dhagaheera. Komiin kaatu bu’uura dhugaa waan qabduuf warra kanarra ilaaluun hin dandahamu. Siyaasni Itiyoophiyaa akka biyyaatti sadarkaa hammaataa keessa jira. Siyaasa kana tasgabbeessuudhaan of dura tarkaanfachiisuuf waamichi kallattii garagaraatii godhamu yeroodhaa gara yerootti dabalaa adeemaa jira. Waraanni Wayyaanee waliin godhamu akka dhaabbatuuf, rakkoon biyyattii guutuu keessatti mul’atu karaa nagahaatiin akka furmaata argatu, Wayyaanee malees qaamonni hidhatanii falmataa jiran kanneen akka Waraana keenyaatis akka qaama kanaa tahan waywaata guddaatu jira. Jaal Marroon yeroo hedduu irra deddeebi’ee akka dubbatetti qawwee kan baadhataniif dirqamanii malee jaalatanii miti. Yoomiyyuu taanaan mariin amansiisaafii qaamni walabaa eddoo jirutti nagahaan mari’annee siyaasa nagahaatti deebi’uuf qophiidha jedhe. Wanti Jawaarifii Baqqalaan faantis jedhan qaamni hunduu gara nagahaatti haa deebi’aniidha. Tokko tokko Jaal Marroo malee kan biraa dhagahuu hin fedhu, tokko tokkommoo Jawaar faa malee kan biraa dhagahuu hin fedhu. Warri miira kana keessa jiran immoo warra qoqqoodinsa babal’isaniifii karaan keenya malee hin adeemisu jedhaniidha. Kun balaa hamaadha! Odeeffannoo qabatamaa ani qabuun hoggansi waraana biyyattii Wayyaanee waliin waraana marsaa biraa hin barbaadu. Lolli kallattii kamiinuu jiru nagahaan akka furamu barbaadu. Gama biraatiin Isaayyasifii Amaarri lolli akka dhaabatu tasuma hin barbaadan. Sababa kanaan wal dhibdeen Abiy, Isaayyaasiifii Amaara jidduu jiru hammaatee jira. Abiy mataan isaas rakkoon WaraanaB Orom. waliin jirus karaa nagahaatiin akka furamu akka barbaadu himama. Gareen Shimallis faa haala nama ajaa’ibsiisuun sirriitti wal ijaree hamma Abiy Ahmad mataa isaa sodaachisu akka gahe himama. WaraanniBOro. akka maqaan isaa shororkeessummaarraa ka’ee qaama marii araara biyyoolessaa hin taaneef Shimallis faanti garee Amaaraa waliin wal tahuudhaan Ummata Walloo kan Wallaggaa jiraatu akka fixan himama. San godhuudhaan duula jibbiinsaa humna Jaal Marroo fa’aa irratti gaggeessuu barbaadu. Ittis jiru. Abiy dubbii tana quba akka qabus ni himama. Tarkaanfii maalii fudhatuuf jira kan jedhu waanuma waliin arguuf jirru taha. Gareen Oromiyaarratti wal ijaarte tun waan hedduun laaqamtee jirti. Gandummaadhaan wal ijaaruu, qabeenya Wayyaaneen dur toohataa turte irraa bitanii dhuunfachuufii daldala hamaa keessa galuun isaanii iccitii aduun dhooyte. Cancalli hamaan isaan ijaaratan sadarkaa hamaa irra gahee jira. Isaan garuu miira laftis qabeenyis keenyaa [ kan gandaa] keessa jiru. Duulli Hangaasaan faan gaggeessan cancala hannaafii ajjeechaa Oromiyaa irratti ijaarame kana diiguuf duula gaggeeffamaa jiru akka tahettin hubadha. Duulli kunis humnaaf hidhata kan qabuudha. Hangaasaan faan qulqulluudha jechuu kiyyaa miti. Ammaaf wanti hundi haala wal xaxaa keessa jira. Kanaaf yeroof ajandaan jajjabni waan Uumamuu hin dandahiniif, wanti guddaan dhoohuuf jiru yeroon isaa waan hin beekkamneef namni keenya, keessattıu kan marsaa hawaasaa kanarra jiru sadarkaa nama gaddisiisuun gadi bu’ee waa’ee gandaaf gosaa haasa’aa jira. Namni Qabsoo Oromoodhaa hubatu, ajandaan akkanaa tuni maalifii eessaa akka kaatu hubatuu dandahuutu irra jiraata. Akka Oromootti kan qabsoofnuf akka Oromootti wan cunqurfamneefi. Akka Oromootti yoo qabsoofne firii buusuu waan dandeenyufi. Namni Gandaaf gosa keessaa dhalate hin qabneefii hin jaalanne hin jiru. Gandaaf gosti qabsaa’aaf qabsooftuu dhugaa hin qabne hin jiru. Gandi gantuufii hattuu hin qabnes hin jirtu. Sadarkaa isaatitu garagara taha malee hunduu waan hunda keessaa gahee qaba. Tana jala sararanii beekuunis, qabatamaan keessa ofiitti himuunis dirqama. Kana hogguu jennu carraa waanuma argate qofaaf kan ganamaaf galgala waa’ema gootummaa ganda tokkoo leellisuu barbaadu hin jiru jechuu miti. Kan ilaalcha ofii qofa dhaadhessaa ooluu barbaadu hin jiru jechuu miti. Haala gargaraatiin anatu siyaasa kaan caala hubata, yookin anatu isa kaanirra qaroomaadha jedhee kan yaadufii yaada sanas haala garagaraatiin kan faacaasu hin jiru jechuu mtii. Kuni guuteera! Kan akkasii gammachiisuun ajandaa isaa jalaa fuudhanii facaasuudha. Keessattuı dhaloonnii koo kana tarkaanfachuun dirqama! Oromummaatu tokko nu godha! Oromummaa keenyaan qabsaa’aa as geenye. Ganda keessaa dhalanne jaalachuun, yaaddawuufin, waan humnaa godhuufiin dirqama bu’uuraati. Badii kan tahu gaafa qabeenyi biyyattis, aangoon biyyaatis anaaf qofa jechuun eegalamteedha. Qabsoo keessattis anatu caala, anatu Oromoo fakkaata, anatu siyaasa beeka, anatu si dura ifa arge, anatu baraarsadha gaafa jechuun eegalamte qofa dubbiin dhalata. Eegaa karoora koo malee hedduu dubbadhe, isinis dadhabsiisuun kiyya hin oolu. Dubbachuun dirqama waan taheef dubbadhe. Osoo beeknuu warri duduba kana keessatti kufnu, eddoo itti kufnee haa kaanuun dhaamsa kiyya. Warri cichinee adeemsa akkanaa kana dura dhaabbataa jirtanis galatoomaa, jabaadhaa! Daandiin dhugaa daandii jaalalaa, tan wal qixxummaafii tan kabajaadhaati! Galatoomaa Kanuma Keenyas Oluma #HawiAnole


FIILMII AFAAN OROMOO HAARAA “QURXAMA”

04.11.2014 20:50 WASHINGTON DC— Fiilmiin afaan Oromoo haaraan kan mata dureen isaa Qurxama jedhu dhiyeenya kana eebbisamee jira. Fiilmiin kun seenaa jaalalaa irratti kan hundaa’e si’a ta’u ergaan isaa garuu jaalalli walii yaaduu wal tumsuu fi wal gargaaruu akka ta’e ibsaa jedha directorri fiilmichaa fi fiilmii kana keessattis taatoo ta’uun kan hirmaate dargaggoo Getachew Niguse Gobbuu.Dargaggoo Geetaachewn fiilmiin afaan Oromoo yeroo yerootti ba’uu isaanii qofa utuu hin taane uummataaf ennaa dhiyaatan danqaa isaan mudatu illee ibsee jira. Kanneen fiilmii barreessan hedduun hanqina maallaqaa fi sponora dhabuun fiilmiiwwan Afaan uummataaf utuu hin mul’atin hafu ykn immoo bakka akeekameef utuu hin ga’in hafu jedha Getachewn.


ABUUBAKAR MUUSSAA WADAAY ROOBAA JAARRAA Sagantaa yaadannoo waggaa 45ffaa wareegama Abuubakar Muussaa Wadaay kan magaalaa Harar, Galma Caffee Naannoo Harariitti guyyaa kaleeysaa Adooleysa 20, 2022 godhame hedduu bareedaa ture. Kaleeysa sagantaa ajaa’ibaa ture. Goota xurree nuuf tattaraare yaadachuun fakkaataa isaa kan azalaa heddummeeyfate horachuu taati. Xurree isaa san faana dhawuu fii akeeka isaa kan karatti hafe fiinxa baasuu taati. Barbaachisummaan sagantaa tanaa kana qofa osoo hin taane hayyuu qaroo qareeyyii ture seenaa isaa barsiisuun dhalootatti abdii horuu fii dhaloonni qoma dhawatee isa if duratti laalaa murannoo fii kutannoon cichanii waan hin dandayamu namatti fakkaatu hunda tattaafachuun fiinxa baasuun akka dandayamu dhaloota barsiisuu taati. Hirmaattonni sagantaa tanaa, caasaa mootummaa qooda fudhatanii fii hayyaman, addatti qindeeysitoonni Waldaya Artistotta Oromoo, gaazixeeysitoota, miidiyaalee fii namoota gumaata qaban hunda galatoomfachuun fedha. Bara hegeree maqaa isaatiin waa hedduu as baafnee milkaayinaan walitti deebi’uu qabnaan dhaamsa kiyya. SABNI JABAA ISAA JABEEYFATEE AKEEKA ISAA FAANA DHAWEE GALMAAN GAYE FIINXA NI BAHA !!!! BarentoMohammed Harar, FUGUG Adooleysa 21, 2022


Maqaa amantiitiin lafti Oromoo saamamaa jiti

Magaalichatti weerarri lafaa maqaa mana Amantaa Ortodoksiitiin raawwatamu itti fufee jiraachuu kan ibse bulchiinsi magaalichaa gocha kana hatattamaan dhaabsisuuf tarkaanfii malu ni fudhanna, guyyoota muraasa keessatti manneen bifa kanaan ijaaraman kaasuufis koree hundeessinee hojiitti seenneerra jedhe. Weerara lafaa maqaa mana amantaatiin magaalichatti raawwatamaa jiru ilaalchisuun OMN’f bilbilaan deebii kan kennan Itti Gaafatamaan Waajjira Lafaa Bulchiinsa Magaalaa Sulultaa Obbo Xilaahun Guutaa, Ijaarsaa fi Qubannaa Seeraan alaatu maqaa mana amantaatiin raawwatamaa jira jedhan. Gocha amantaa dawoo godhatee raawwatamu kana dhaabsisuun waan yeroon itti kennamu akka hin taane ibsaniiru. Bulchiinsi Magaalaa Sulultaa bara kana Amantaa Waaqeffannaa dabalatee Dhaabbilee Amantaa karaa seeraatiin gaaffii lafaa dhiheeffataniif deebii malu kennaa bakka jirutti, Gareen Amantaa Ortodoksii akka golgaatti fayyadamuun socho’u seeraan ala lafa mootummaa fi ummataa weeraruu itti fufeera jedhan. Gochichi ijaarsa seeraan alaa qofa miti, Bataskaana bifa kanaan ijaaran sababa godhachuun qubiinsa seeraan alaa lafa mootummaa fi ummataa irratti bifa qindaa’een raawwatamudha jedhu Obbo Xilaahun. Gareen kun magaalaa Sulultaa keessa qofaa bakka sadiitti lafa bal’aa hanga Hektaara 3 ta’u seeraan ala weeraree jiraachuu ibsuun, ijaarsi kun halkaniin kan raawwatamu ta’uun dursinee to’achuu nu danqeera jedhu. Ijaarsota seeraan alaa bifa weerara lafaatiin raawwatamaa jiran kana irratti guyyoota muraasa keessatti guutuutti tarkaanfii fudhanna; gochicha guutuutti dhaabsisuun garuu tumsa hawaasaa gaafata jedhu. Ummanni eeruu kennuu fi deeggarsa barbaachisu gochuun tarkaanfii fudhatamu akka tumsuuf waamicha dhiyeessaniiru. Gareen Finxaaleyyii Amaaraa bifa qindaa’een socho’an kanaan duras mana amantaa Ortodoksii akka golgaatti fayyadamuun “Taabotatu bu’e, Taabotatu lafa keessaa argame, Xabalatu bahe” jechuun magaalota Galaan, Koyyee Faccee fi bakkoota garaagaraatti weerara lafaa raawwataa turuun ni yaadatama. Gochichi adeemsa qaanfachiisaa kabaja mana amantichaa hir’isu ta’uu Manni Lubummaa Oromiyaa kanaan dura ibsuun waan yaadatamudha.


Tayyee Dendea Areedo; Yaa’ii caffee Oromiyaarratti akkaan hin dubbanne afaan na qaban

Oolmaa Caffee Irratti Yaada Koo Ashaaraa Dhugaa! Seensa Filannoo marsaa 6ffaanin miseensa Caffee Oromiyaa ta’e! Shawaa Kaabaa Naannoo filannoo Kuyyuu irraayi. Miseensa paartii Badhaadhinaa fi bakka bu’aa ummata 100,000 tokkooti. Akka heera Oromiyaa keewwata 48(3) jalatti tumametti ammoo bakka bu’iinsi koo ummata Oromiyaa maraafi! Lukoo ummata kanaa ta’een Caffee jira. Ummata na ergate, heera fi sammuu koo qofaafin gaafatama! Wanti gatii guddaa kanfallee qabsoofneef bilisummaa dha. Bilisummaan bu’uuraa ammoo mirga dubbiiti. Mirgi dubbii dhabamnaan mirgi biraa hin jiraatu. Mirga dubbiitii alatti namoomni guutuu hin ta’u! Mirga yaada bilisaan ibsatuu gatii qaaliin arganne kana namiifuu hin dhiifnu! Tikseen mirgichaa seera fi heera ta’uu yaa hubannu! Heera Itoophiyaa fi Heera Oromiyaatu wabii mirga kanaati! Dhugaan qallattus booda hunda mooti! Marii Caffee Duraa Irratti Hojimaata Caffee keessa mariin Caffee duraa hin jiru. Korri caffee galma caffee qofatti gegeeffama. Garuu miseensoti caffee tuuta 6tti qoodamuun gabaasa dheengadda dhiyaate irratti guyyaa lamaaf raawwachiiftota olaanoon mariisifamuun kallattii fudhatan. Sodaachisoonis keessa jira. Kun ta’uu hin malle jedheen amana. Sababoota sadiif. Tokko hojimaata caffee keessa hin jiru. Waan hojimaata keessa hin jirre dalaguun amanamummaa fi cimina jaarmaa huba. Lama makamuu qaamolee mootummaa ittisuu dha. Qaamolee mootummaa adda addaan gurmeessuun too’annoo fi madaala eeganii badii irraa akka wal-tiksaniifi. Sana dhugoomsuuf jara jidduu fageenyi jiraatuu qaba. Fageenyi sun eegamuu dhabee raawwachiisaan caffeef kallattii keenyaan makamuutu dhufa. Makamuun ammoo madaala diige rakkoo dhala. Silaa Caffeetu raawwachiiftuuf kallattii kaayuu male. Sadi tokkummaa fi hubannaa cimsuu dha. Miseensoti Caffee gaaddisa tokkotti mari’atuun wal-barnoota uuma. Haala qabatamaa godinaalee fi aanaalee hundaa miseensi ni barata. Sun wal amantaa fi wal-hubannaa guddisa. Tokkummaan sabaa fi biyyaa akkasiin ijaarama. Ajandaa Dhiyaatan Irratti Kabajamoo af-yaa’iin ajandaalee sagal diriirsuun yaada gaafatan. An san hordofeen harka baase. Kabajamoon waan harka koo argan natti hin fakkaanne. Saniifin yaada qabaatuu koo dubbadhe. Hayyama malee dubbatuun dhorkaa ta’uu himuun carraa naaf kennan. Garuu maayikii waan cufaniif dubbiin koo dhagayamuu dide. Kabajamoon “Carraa kenname fayyadamuu hin dandeenye” jechuun gara ajandaa mirkaneessuu cehan. An ajandaa mormee harka baasus harki koo waan hin muldhanneef “Sagalee Guutuu raggaafame” jedhan. Harki gariin ammoo otoo hin bahin muldhataa oole! Silaa Oromummaan dhuudhaadha. Duudhaan sun ammoo dubbii hin dhoowwu. Kanaaf “Dubbii gala malee baha hin dhoowwan” jedhama. Afaan nama qabaa “Oromummaatti deebina” jechuun waan hin taane. Ammas jarri sagalee too ukkaamsuu qofa galma godhate. Akka amalli jalaa saaxilamu hin beekne. Mee ammaan duuba akkamiin maqaa dimokiraasii kaasu? Namni hooggansa badhaadhinaa fi miseensa Caffee kabajamaa ukkaamse eenyuuf mirga dubbii hayyama? Yoo mirgi dubbii hin jirre ammoo akkamiin dimokiraasiin ijaarama? Tana diduun haqa teenya! Gabaasaa Irratti Mormii koo… Akka kiyyatti ajandaa fardiin nageenya fi itti gaafatamummaa dha. Ajandaan kamuu sana dursuu hin qabu. Haala qabatamaa waggaa guutuu keessa turree fi ammas keessa jirru waliin Dhimma nageenyaa kophaatti laaluun dirqama jedheen amana. Dubbicha sirriitti ilaaluun Miidhaa fi kisaaraa dhaqqabeef ammoo itti gaafatamummaa mirkaneessuu barbaachisa. Otoo kana hin godhin karoora bara dhufuu ilaaluun sirrii miti. Ajandaa nageenyaa ajandaa midhaani fi bishaanii keessa makuun qoosaa malee waan biraa hin ta’u! Mariin dheengaddaa ajandaalee sadi bakka tokkotti hammate. Isaanis gabaasa bara darbee, karoora bara dhufuu fi baajata dabalataa bara darbeeti. Dhimmooti sadanuu of-danda’anii ilaalamuu qabu jedheen amana. Ajandaa sadi wal-keessa makanii mirkaneessuun iftoominaa fi qulqullina haguuga. Namni baajata dabalataa mormee karoora bara dhufuu deeggaru jiraatuu mala. Gabaasa deeggaruu fi karoora mormuunis ni danda’ama. Ulaagaa kamiinuu ajandaalee sadi wal-keessa naqanii bakka tokkotti sagalee kennisiisuun sirrii natti hin fakkaanne! Akka kootti gabaasaan nageenya irratti dhiyaate Caffee kabajamaa waan madaalu hin seene. Bara tare yeroo akkanaa “baatii muraasa keessatti nagaya buufna” jedhamee ture. Gabaasi ammoo Namooti lakkoofsan xiqqaa hin taane harka kennatuu, meeshaaleen garagaraa qabamuu, daandiiwwan cufaman banamuu fi gandooleen muraasni diinan qabaman gadilakkifamuu hima. Kun maal jechuu dha? Lakkoofsan kaayuun maaf dadhabame? Gabaasi kun karoora bara darbe qabame biratti akkamiin ilaalame? Maaltu karoorfame? Sana keessaa hagamtu raawwatame? Maaliif nagaya baatii muraasatti fiduuf waadaa galle waggaattuu dhugoomsuu hanqanne? Eenyutu maal hanqise? Namni gaafatama seeraan fudhate guutuu hanqate hoo maaliif hin gaafatamu? Maaltu rakkoo kana keessaa bahuu nu dhorge? Amma maaltu nu baasa? Ija kanaan yoo ilaallu gabaasichi guutuu miti! Caffeef hin madaalu! Bar-dheengaddaa aanaalee muraasa gama dhihaa irraa kan hafan bakka hundatti filannoo gegeessine. Barana garuu godinoota saddeetitu rakkoo fi yaaddoo nageenyaa qaba. Ummati amanee nu filate qubaa cituu fi salphatuu kabajamoo pirezedantiin kaasaniiru. Waan seenaa keessatti qaanessaa “Dhiiratu gudeedame” jedhan. Kun hunduu bulchiinsa isaanii jalatti ta’e. Miidhamaa fi salphina sana oolchuun gahee mootummaati. Diina keessa fi alaa komatuun waan tokko. Dubbii ofitti qabuun itti gaafatamummaa mirkaneessuun ammoo waan biraati. Rakkoo keenyaaf orma abaaruun furmaata hin ta’u! Gama kaanin miidhaan ummata keenya irra dhaqqabe gabaasicha keessatti hin muldhanne. Fulbaana haga hardhaa Oromiyaa keessatti namoota nagayaa meeqatu ajjeefame? Nama meeqatu qaamaa hirdhate? Meeqatu qe’ee fi qabeenya irraa buqqaafamee dararamaa jira? Mana hiyyeessaa meeqatu gubate? Sangaa hiyyeessaa meeqatu qalame? Dhiiraa-dubartii meeqatu gudeedame? Qabeenya mootummaa fi dhuunfaa hagamtu mancaafame? Nagaya tiksuun yoo dhibellee miidhama kana qindeessanii gabaasun maaf dadhabame? Ragaan marii keessatti dhiyaate nama surura. Bulchaan Wallagga Lixaa kabajamoo obbo Gammachiis Dabalaa, godinichatti Oromoon nagayaa 1105 ajjeefamuu, guyyaa tokkotti hooggansi 28 wareegamuu fi qabeenyi biliyoona 3 caalu mancaafamuu kabajamaa Caffeef kallattiin himan. Amaara qofa otoo hin taane Oromoonis ajjeefame jechuufi. Garuu dhumaatiin Oromoo ajjeechaa Amaaraa sirrii hin taasisu. Gaafatamni mootummaa nageenya ummata lachiituu tiksuu dha. Akka Shawaa Kaabaatti ammoo ragaan qabnu Fulbaanaa gamanatti namooti nagayaa 210 ajjeefamuu, namooti 109 qaamaa hirdhatuu, manni 526 gubatuu, sangaan hiyyeessaa 410 qalamuu, maallaqi callaan biliyoonni 1.5 saamamuu, manneen barnootaa 195 cufamuu fi barattooti 75,000 barumsa dhabuu agarsiisa. Gaafa itti dhiyeenyaan qoratamu sanaa oliyyuu ta’uu mala. Garuu yoo shawaa kaabaatti hagana ta’e, Gujii fi Wallaggatti hagam ta’inna? Shawaa Lixaa fi Shawaa Bahaatti hoo miidhaan gahe hagami? Rabbitu beeka! Ammoo Gargaarsallee itti gaafatuu silaa kun qindaayee dhiyaatuu male. Maaliif sirnaan kurfaayee dhiyaatuu dhabe? Sababooti danuun jiraatuu mala. Anaaf garuu quuqamaa fi marartee dhabuu natti fakkaata. Namni saba kana irraa dhalate xiqqaatu akkamiin gabaasa miidhaa sabichaa harkaa dhaba? Quuqami akka hin jirre kakadheen hima. Nama guddaatu “Maaliif waan ummataa dhiphatta?” naan jedhe. Dhiisii sirbi jechuu dha! An waan hojjatame hin haalu. Keessattuu hojii mootummaan federaalaa fi Finfinnee abidda keessatti hojjatan rt dinqisiifatuun sirrii dha. Waan dhalootaaf cehutu raawwatame! Ammoo Xiqqaatus guddatus qamadiin bona qotameera. Qonna ammayyeessunis yaalameera. Manni barnootaas ijaaramuun eebbifameera. Kunnii martuu dansaa dha. Garuu ummatin an bakka bu’e waggaa lamaan gamanatti waan dhabe malee waan argate hin qabu. Qonni ammayyaa hafee sangaanuu harkaa qalamee dhumeera. Mana barnootaa duraan qabuttuu ilmaan barsiifatuu hin dandeenye. Nagaya fi kabaja kaleessa qabu dhabeera. Manni irraa gubatee akka bineensaa ala gala. Barana beela keessa jira. Waan hin qotatiniif bara dhufu haalli kana caalaa hammaatuu mala. Gujiitti ammoo jiruun ummata keenyaa dachaa kanaa hadhaya. Haalli Wallagga afranii fi Shawaa Lixaas akkanuma. Warra foon dheedhii cuffatee wuskii habbuuqaa buluuf kun “Milkaa’ina hunda-galeessa” keessatti ilaalama. An garuu ergarama ummata kiyyaatti qoosuu hin danda’u! Akka malee na dhukkuba! Kanaafin Gabaasa morme. Namiifuu ifa yaa ta’u! Kaayyoo biraa hin qabu. Dhugaa qofaafin dubbadha. Waanuma gaafa Moyaalee santu hardhas na dubbisa. Nework jedhame dhugaa dha. Ijaaramni gandummaa fi hanna bu’uureffate jira. Sun garuu anaa fi quuqamtoota sabaa hin ilaallatu. Warra siyaasaan qumaara jedhee amanutu diriirfatee ittiin hooggansa gameeyyii dhiibee dhugaa ummataa nyaata. An Network hin barbaadu. Qabsoon dhugaa malee daboo hin barbaaddu jedheen amana! Abbaa dhugaa faana hundatu dhaabata! Fakkeessaaf otoo hin taane dhuguman biyyaa fi ummataaf qabsaaya! Gorsaan qabsootti hin seenne! Itti gaafatamni koo heera, ummataa fi qalbii kootiif qofa ta’uu Heera Oromiyaatu keewwata 48(3) jalatti naaf kenne! Labsii Baajata Dabalataa Irratti Labsii baajata dabalataa sagaleen dhoowwadhe. Sababi dhimmichi gaarii fi yaraa hammatuu dha. Aanaalee danuun rakkoo guguddaa keessa turan. Kanaafuu baajanni dabalataa isaaniif mala. Garuu bakka ummati keenya rakkoo hamaa keessa jiruu fi bajanni duraa hanqatetti ollaa deggaruuf chaarteriin lafa maruun sirrii hin turre. Baajati gara kanaan qoodame sirrii miti. Kana deggaruun naaf hin taane. Kanaafin sagalee too takkittii dhoowwadhe. Akka waa hin geeddarre beeka. Garuu seenaaf galmaayuu qaba. Dhaloonni irraa barata! Labsii Baajata 2015 Irratti As irrattis sagaleen dhorgadhe. Sirrii fi dogongoratu wal-make. Akka waliigalaa baajatichi Oromiyaaf yoo xinnaate malee hin guddatu. Baajata dabaluun waan dansaa dha. Akkaataan itti qoodames haga tokko mishuma. Keessattuu Poolisii Oromiyaaf qarshii biliyoona 9.5 ramaduun haqa-qabeessa. Ijoolleen nagaya ummataatiif dhiiga fi lafee kanfalan bajata sana madaalu argatuu qabu. Mindaa nyaata qofaafuu isaan hin geenyetu kanfalamaafii jira. Kun jijjiiramuu qaba. Bajata qonnaa guddisuunis sirruma. Garuu biliyoona 28 caaluu hin malle. Buqqaatii jiru waliin Biiroo Hawaasummaaf biliyoona 12 ramaduun yaraa miti. Dogongorri bakka sadi jira. Tokko baajata barnootati. Hojjataa Oromiyaa keessaa harki walakkaan barsiisaa ta’uu kabajamoo pirezedantiin himaniiru. Barnoonni ajandaa Oromiyaa ijoo ta’uus guyyuu dubbatu. Waan dansaa dha. Sun garuu barsiisaa galateeffatuu qofaan hin dhugoomu. Galanni mishaa ta’us jiruu barsiisaa hin geeddaru. Dhugaatti barsiisota galateeffatuun Baajata seekterichaa wayyeessuu ifa! Jiruu fi hamilee barsiisaa fooyyessuu gaafata! Qarshii biliyoonni sadi ammoo sana hin gootu. Yoo xinnaate biliyoona afur dabaluu barbaachisa. Lama ammoo baajata caffeeti. Caffee kabajamaa Oromiyaatiif qarshii miliyoona 133 qofatu ramadame. Kun waan itti yaadamee caffee laaffisuuf godhame fakkaata. Waajjira pirezedantiif qarshii biliyoona 1.6 tu ramadame. Kun dansaa dha. Garuu baajati Caffee akkamiin kanaa gadi ta’a? Akka heeraa Oromiyaatti aangoo olaanaan kan caffeeti (keewwata 49(2). Caffeen raawwachiiftuu hunda qoratee sirreessuuf aangoo qaba. Garuu baajata hin qabu. Miliyoonni 133 maal hojjatti? Aangoon baajataan hin deeggaramin ammoo gatii hin baasu. Caffee hirkataa gochuuf akkas ta’e. Kanaafuu baajanni caffee xiqqaatu baajata waajjira pirezedantii caaluun fardii dha. Yoo san too’annoo fi madaalliin qaamolee mootummaa jidduutti dhufa. Sadi baajata biiroo Bulchiinsaf Nageenyaati. Rakkoon nageenyaa Oromiyaa keessa jiru ni beekama. San sirreessuuf odeeffannoo sirrii fi si’ataa feesisa. Baajati ramadame garuu qarshii miliyoona 399 qofaa dha. Tun eessatti maal hojjatti? Yoo xinnaate biliyoona tokko dabaluu barbaachisa jedheen amana. Kanaafin sagalee dhorgadhe. Muuxannoo Shiraa Irratti Anaaf Ida’amuun sirrii dha. Qajeeltoon Ida’amuu ammoo obbolummaa, sab-daneessummaa fi bilisummaa dha. Miseensa badhaadhinaa hundaafuu siyaasaa jechuun qajeeltoo kanaan biyya ijaaruu fi ummata tajaajiluudha jedheen amana. Shirrii dhibeewwan jajjaboo siyaasaa Itoophiyaa keessaa angafa. Kanaaf hannaa fi finxaalessummaa waliin gufuu Ida’amuu jedhame. Gariin garuu shiraa fi gidiraa wayyaanee irraa dhaaleen dhaadata! “Siyaasaan qumaara ittiin ummata burjaajessani” jechaa boona! Beekumsa jechuun fafakkeessuu fi burjaajessuu itti fakkaata. Ajaa’ibuma! Waan silaa ittiin saalfatamuun dhaadatama! Mee namni akkamitti “badhaadhina” ofiin jechaa baattoo amala wayyaanee ta’uun boona? Kan tokkummaa fi nagaya keenya jeeqe namooti jaarii wayyaanee baatan aangoo mootummaa dhuunfatuu dha! Shirri wayyaanenuu ittiin kufe hoo eessa nama geessa? Xannacha Badhaadhina irraa cituu maletu badhaadhina irraa nu kutuu heda! Maraafuu nuti ilmaan Badhaadhinaati! Qajeeltoon keenya kabaja lammiilee, bilisummaa, sab-daneessummaa fi obbolummaa dha! Gootummaa, fayyaalummaa fi jaalala biyyaa malee shiraa fi gidiraa hin qabnu! Ilaalcha wayyaanee yoomillee hin hawwinu! Silaa san taatee duraanuu sirna wayyaanee hin dinnu. Ammas baattoo amala wayyaanee hin fudhannu! Wayyaaneen shiraan ganna hidhee nu darare. Barataan ammoo barsiisaa caaluu waan maluuf warri wayyaanee jalaa shira barate nu ajjeesuyyuu danda’u. Ilma namaaf duuti waan hin hafneef dhugaa ummataa dubbatuu hin sodaannu! Warri koomishinar Salamoon Taaddasaa ajjeesee fi Komaandar Tasfaayee Dinquu madeessuun yaala dhoowwate nuufis hin nahu. Ammoo hin gaabbinu! Yoo duune ilmaan teenna sabi akka guddisu hin shakkinu! Barana hiikoon gamnummaa yaa jijjiirame. Shiruu fi hatuutu qaroomina jedhama. Ulaagaa kanaan safaranii “Gowwaa” nuun jedhu! Ammatti Gowwaa ta’uun yakka natti hin fakkaatu. Garuu gaaf tokko akkuma “hiyyeessi fi wallaalaan Oromoo miti” jedhame san “Gowwummaan yakka” jedhamuu mala. Guyyuu raajiin waan dubbatamuuf shakkuun hin badu! Wanti guddaan dhiigi fi haqi namaa harka keenya irra jiraatuu dhabuu dha. Takkaa hin hanne; hin sobne! Otoo beeknuu Dharaa fi cubbuu waliin hin dhaabanne. Dhugaa tanaaf jecha yoo “Gowwaa” taane nulleen Gowwummaa tana yaa jaalanne! Sirnaaf Quuqamuu Irratti! Sirni kun taphaan hin dhufne! Gatii guddaatu itti bahe. Lubbuu fi jiruu gootota danuutu wareegame. Dhiiraa-dhalaa keenyatu saniif jecha dararame! Qeerroo fi qarree kumaatamatu diina didee kichuu cite! An sana keessaa gaheen qaba. Umrii koo irraa ganna kudhan saniifin wareege! Kanaafuu sirnichi na marara. Kufaatii biyyaa fi miidhama ummataa hin hayyamu! Kanaafin ofirraa bahee dhugaa dubbadha! Akka warra teessoo irraa teessotti, hanna irraa hannatti cehee, injifannoo ummataatti qoosuun naaf hin ta’u! Gariin gatii injifannoo ummataa hin beeku. Dhugaa qabatamaa irra xarmusii wiskiitu itti muldhata! Gaafa cinqii Machaayee rakkoo fi gadadoo ummataa dagata. Achii nagayaa fi misooma gabaafata! Gaafan kana arguu fi dhagayu onneetu na-dhukkubsata! Deemsi eegalle kufaan waan biyyi hafu hin sehu! Gaafa biyyi koo kufu ammoo ana qofa otoo hin taane firaa-fiixaan kiyyatu kufa! An Dubaay ykn Atilaantaa irraa mana hin qabu! Baqatuus hin fedhu! Mataa jiru irratti qarree qoru. Aangoos biyya jiru irratti koru. Kanaafuu an biyyaa fi ummata afaan bineessaa keessaa baasuu malee fedhii biraa hin qabu. Kanin dubbadhuuf biyyaa fi ummata baraarudha. Rakkoo jabaatu nutti jira. Kan rakkanne ammoo keessa! Xannacha hamaa biyyaa fi ummata badiitti hoofutu nu keessa jira. Dubbannee fayyisuu barbaachisa! Mana ofirratti diiguun gowwummaa hamaa dha. Gorsi “Mana keessan ofirratti hin diiginaa” jedhu sirruma! Mana qaban irratti dabalatuutu qaroomina. Ida’amuunis tanuma hima. Garuu maaltu mana diiga? Tanaaf fagoo deemuun hin feesisu! Duudhaa warra keenyaa hubatuun gahaa dha. Kan mana diigu shiraa fi gidiraa dha. Tokkummaa keessoo keenyaa shiratu laaffise! Obbolummaa fi sab-daneessummaas shiraa fi kijibatu burjaajesse! Ammoo aanan jige haguma hafe ol qabu. Amma mana diigame suphuun dirqama. Sun garuu dhugaa fi fayyaalummaa gaafata. Haga fedhe guddatus muuxannoon shiraa diiggaaf malee ijaarsaaf hin gargaaru! Sirna cimsanii ijaaruun biyyaaf utubaa dha. Garuu sirni qoosaan hin ijaaramu. Qajeeltoo fi hojimaata hordofuu gaafata. Qajeeltoo Badhaadhinaa faallessaa fi hojimaata Caffee cabsaa ijaarsa sirnaa hawwuun abjuu guyyaati! Dubbiin olaantummaa seeraas sirriidha. Mirgi daangaa qabaatuu qaba. Nama daangaa darbee mirga namaa tuqe seeraan gaafatuu feesisa. Garuu yakki marti qixa miti. Haala fi ulfinaan wal caala! Warri gaafa ajjeechaa abbootii Gadaa kolfe hardha jechaan dallanuu hin danda’u! Madaala gaafata! Tarii lammii fayyaalessi “Maaliif keessootti hin dubbanne?” jechuu mala. Gaafii sirrii dha. Silaa cufannee mari’annee yoona as hin jirru. Qaata jabaannee biyya jabeessina. Akka malaa mariin jiraatuuf ammoo guddoo kadhanne! Namoota guguddoonis danuu gorfamne. Garuu hin milkoofne. Marii keessoof karri cufaa dha! Nageenyi Badhaadha. Oromiyaan nagaya! Itoophiyaan nagaya! Afrikaan nagaya! Addunyaan nagaya! Horaa Bulaa! Galagalcha # Waajjira Caffee Oromiyaatiif # Miidiyaaleef


Ijoollee too yaa tiruu

Taammanaa Bitimaa Irraa Ijoollee too yaa tiruuMagaallan koo yaa tiruuKan akka keessanii addunyaarra hin jiruuKan roorroo qabee sonaan ciruGabrummaa abootteen inni diru!Qarreewwan too yaa tiruuQeerroowwan koo yaa tiruuKan akka keessanii meeDachee tanarra hin jiruu!Waggaalee afur cufaaQabsicha itrtum fufaaHarka qaxxaamurfachaaAsxaa isa akka faachaaOROMIYAA sochooftaniiWayyaanee-woo dhooftanii!“Down, down Wayyaanee down” jechaaUummata keessa abdachaaOROMIYAA-dhaan dhaadachaaWayyaanee injifattaniiRooroo-saanii dhidhimsitanii!Yaa joollee Abbaa GadaaYaa joollee Haadha SIIQQEENafxanyaan yoo olmiixxeeGalma Gadaattoo hiiqxeeSintoo qabee cagadaa!Hayyee qeerransoota tiyyaHayyee gichillooota biyyaaHarr’as uummanni keessanAmmas biyyi teessanKunoo miidhameeKuunnoo hidhameeIsinittoo iyyaaIsiniifoo iyyaaMee walta’aa-kaaMee oljedhaa-kaaYaa dhalawwan biyyaa!Firiin qabsoo keessaniiBu’aan madaa keessaniiBasaastu-dhaan saamameeNafxanyaa-dhaan hatameeManneen hidhaa jigsitanDeebiyee ijaarameeGabrummaan dhiiga keessaniin finqilchitan“Dammiroon”* jifaarame!Nafxanyaan + (“plus”) ta’eeIsinimmoo – (“minus”) taataniiShaabiyaan gooftaa ta’eeIsinoo ashkara taatani!Raajii RabbiiSafuu WaaqaaKunoo ijuma teenya durattiFunyaanum keenya fuuldurattiMiilli garagaleetoo mataa hooqa!Hayyee, hayyee yaa ijoollee kooIlaa, ilaa yaa lubbuu tooAmmas akkum kaleessaa oljedhaatii dhaabaddhaaOROMIYAA guutuu-rraa walitti iyyaddhaaWaboo wabii keessanii cimsaddhaaMarroo marii sabaa gargaaraaGabrummaa akka gaangeetti miila afranuu takaalaa!Alaabaa bilisummaaFaajjii namummaaODAA abbaa biyyummaaGaaraa-dakaa dhaabbaddhaaDhalawwaan Kuush KuusaasAfrikaa guuturraa waammaddhaaKan qotattanii facaafattanTan gixaantanii haramattanNaafxoof mitii ofii keessaniif haammaddhaa!Ani jecha “dammiroo” jedhamu kana sirba obboo Rooberaa Amanuu isa :“Dammiroo – New Oromo Music 2021”, baafame irraan yeroo duraa dhagaye.Mee “youtube” banaddhaatii, sirba shaggaa kana dhamdhamaddhaa!Erga sirboota qabsoo Oromoo dhaggeeffachuu jalqabdanii, mee geerrarsa hedduu bareedaa, isa dachee sochoosu:“wbo New Oromo music (23 December 2021)”, kan jedhamus itti-dabaladdhaa!Mee walaloon kun yaadannoo Abbaa Gadaa Oromoota Karrayyuu, obboo KadirHawaas Boruu fi miseensota Gadaa Michillee isaan jalqaba ji’a kanaa irratti mootummaa KoloneelAbiyyi isa nafxanyootaan durfamuun galaafatamaniif yaadannoo haa-tahu!


Seerlugaa Afaan Oromoo

Hima jechuun maali?Gurmmuun jechootaa sirnaan walfaana hiriiranirraa uumamu hiikkaa yoo qabaate, hima jedhama. Fak. Caaltuun bofa ajjeefte.Magarsaan dhufe.Intalti diimtuun reefu galte.Kofoon isaa dhodhoote.Kanniisni gaagura seene.Kottu!Okkoteen suupheerraa tolfamati.Rafan .Yoo rabbi sodaattte na dhiisi!Maal feeta? Naan jedhe. Himni kamuu qabxiilee afran kanaa gaditti tarrifaman guututti qabaachuu qaba. a) Tartiibni jechoonni ittiin walfaana bu’an, sirrii tahuu qaba.b) Dhaamsa hiikkaa qabu tahuu qaba.c) Hawaasa afaan saniin dubbatu keessatti fudhatama argachu qaba. d) Yaanni hima saniin himamau dhugooma qabaachu qaba. Hiriira jechootaa Fak. “Gabaabduun intalti dhfte reefu” Hiriirri jechoonni afran fakeenya gararree keessatti mul’ifamanii ittiin walfaana bu’an, sirriimiti. Maalummaan yaada isaa hin hubatamu; hawaasni tartiiba akkkanaatiin afaan Oromoo dubbatu hin jiru. Sababa kanaafiis hima hin jedhamu. Tartiibni sirriin jeconni afran ittiin walfaana bu’u qabu, akkam tahuu qaba? Filmaata afran kanaa gaditti dhihaate keessa, isa sirrii tahe fili. 2. Dufte reefu intalti gabaabduun. 3. Reefu dhufte intalti gababduun. 4. Reefu dhufte gabaabduun intalti. 5. Intalti gabaabduun reefu dhufte. Deebisaa sirriin lakkooysa 5 qofa Fakeenya biroo haa laalluu. 6. Dhale eda keenya sangaan. 7. Biiftuun gara dhihaatiin baati. 8. Allaattiin duumeessarra galti. Akkuma gartu, sadeen keessa tokko dogongora qaba. Lameen kaan ammoo tartiibni itti kaayame sirriidha. Tokkicha dogongora qabu sun sirreessinee lameen kaaniis haa xinxallu. Tartiibni sirriiniis: Dhale keenya eda sangaan. (dogongora) Dibichi keenya eda dhale. (sirriidha) Amma isaan martinuu tartiiba sirrii taheefii, hiikkaa ifatti beekkamu qaban. Dhaamsi isaanii ammoo dhugooma hin qabu. Sangaan hin dhalu; biiftuun gara lixaatiin hin baatu; allaatttiiniis duumeessa gubbaa hin galtu. Hirirri jechoota hamma fedhe sirrii tahuus, yoo dhaamsa dhugaa qabu dabarsuu baannaan, gurmuu hima jedhamu tahuu hin dandayu. Kutaalee himmenii Kutaalee himmeeniiHimni kamuu kutaale lama qaba. Kutaaleen lameeniis matimaafii waahima jedheman. Matimni, kutaa waa’een isaa hima keessatti dubbatamu hoggaa tahu, kutaan waa’ee matima dubbatu ammoo waahima jedhama. Fak Ijoolleen dhufte. Ijoolleen kudhan walfaana dhufte. Ijoolleen kurnan torbaan tokko dura dhufte sun, reefu galte. Matimoota himmeen sadeen keessa jiran beekuun nama hin dhibu, gochi raaw’atame maal akka taheefii eenyuun akka raaw’atame hubachuudha, gaafilee kanatti aanaan gaafachuudhaan. Matimoota himmeen sadeenii beekuun ni dandayama. Gaaffii Eenyuutu dhufe? Eenyuutu walfaana dhufe? Eenyuutu reefu gale? Deebiin Ijoolleen Ijoolleen kudhan Ijoolleen kurnan torbaan tokko dura dhfte sun, Himmeen sadeenu matiomoota ifatti mul’atan if keassa qaban. Matimoonni bifa kanaan hima keessatti mul’atan, matimoota ifa jireenyyi jedhaman. Himmeen matimoota ifa jireenyyii if keessa hin qabnees ni jiran. Matima ifa jireessa if keessa dhabuu jechuun ammoo, matimni hin mul’atu jechuudha malee, himni matima hin qabu jechuumiti. Himni matima hin qabne waan hin jirreef matima ni qabaata. Matimni saa ammoo, kan ifatti hin mul’anne tahuun ni mala. Matimoonni hima keessatti ifatti hin mul’annees, matimoota dhokotoo jedhaman. Himmeen matimoota dhokotoo if keessaa qaban bifa kanatti aanuun qindaawan. Fak Deeme. Kuftee gangalatte. Gali! Fidaa! Fudhatan. Gaafadhe. Rifannaan rafne. Ni beekan. Dirree keessatti kubbaa taphachaa jirti. Deema dhuftee mana geenyaan jiyde. Matimoota himmeen kanneenii beekuudhaaf, “eenyu” jennee gaafachuudhaan arkanna. Deebiin gaaffii tanaaf arkannu, matiama hima suniiti taha. Matimoonni himmeen kurnaniitiis kanneen asii gaditti tarrifaman tahan.


Abbaa faaruu Oromiyaa fi hojiiwwan hedduu hojjate kana beeytuu laataa

Namni suuraa irratti argaa jirtan kun, dhaltee kan guddate Oromiyaa, Kutaa Harargee ,Koonyaa Obrarraa ,Aanaa Meettaa , Iddoo Seena qabeetti Dirree Murti Guutoo naannnoo Calanqoo Caliitti dhalate guddate. Hojii isaa hundi keenya sammuu keessaa qabna. Garuu namoonni baay’een isa hin beekan. Maqaan isaa Mohammad Qophee jedhama. Mahammad Qopheen joollummaa isaatiin nama qaruxee dafee waa hubatuu fi namaan waliigaluu ture. Ilma Qotee bulaa cimaafi qabataa waan tureef carraa iddoo barbaadeetti namoota jajjaboo waliin barachuufi waliin hojjachuutis hiree argatee qananiin guddate. Hayyoota Guddinaa fi Dagaagina Afaan Oromoof shoora olaanaa gumaachan keeysa tarree duraarratti argama Mahammad Ahmad Qophee Hayyuu Seenaa ,Afaan fi Aadaa Oromoo guddaa, Qabsaawaa mirga Oromoo, Falmaa mirga namoonaa ,Qorataa , Abukaatoo Jaalalaafi Obolummaa ,Gaazaxeeysaa ,Wallisaa ,Bareeysaa, Walaleeysaa guddaadha. Raadiyoo Itoophiyaa damee Hararitti qophii Afaan Oromooti warra akka Miliyoon Lammaa ,Abubakar Muussaa, Abdi Qophee fi Shawaaluul Mangistuufaatti dabalamuun bilisaan mindeeyfamee hojii Gaazaxeeysumma tokko ja’ee eegale. Ittuma fufuun dhabbiin , qopheeysaa sangataa , hogganaa kutaa qophii sagantaa , hogganaa damee Raadiiyoo Harar , Kutaa Harargeetti itti waamamaa Ministeeraa Beeysisaa gara jiddu galeeysa biyyattiis jijjiramuun Dhaabbata Preesii Itoophiyaa taajijiluu dandayee jira. Namni oguummaa walaloo fi Yadaloon fakkeenya isaaf tahe gama walalootiin Hundeeysaa baandii Afran Qalloo, Barreessaa, Gaazeexeessaa fi Walaleeysaa Qabsawaa Oromoo guddaa Abubakar Muussaa Wadaayi . Yadaloon ammo Tasfayee Lammeysaati. Qophii tamsaasa kallattii (Live) Afaan Oromoon dabarsuun nama jalqabaati. Baandiin guddichi Oromoo Baandiin Afran Qalloo akka faca’een miseensota akka Ali Shaboo, Halloofi Almaaz Tafarraa walitti qabee ” Baandii Biiftuu Biyya Teenyaa ” hundeeysuun walaloo achi keessatti walaloo sirbaa namni beereysee utubaa ture Mahammad Qopheedha. Dookumantii mootummaan naannoo Oromiyaa itti hundeeyfame hunda ,Qaama mootummaa sadeenifuu (Judiciary, Legislative and Excutive ) dookumantiilee mootummaa Naannoo itti fayyadamaa jiru hunda Kan Mana Mutii ,Kan Abbaa murtii , Kan bulchinsaa , Kan Caffee ,kan koree hoji rawwachiftuu dookumantii hunda Afaan Oromootiin nama qopheeyse . “Speech writer ” Pireesdantiilee Mootummaa Naannoo Oromiyaa jaha dubbi isaan waltajjiirratti , miidiyaa fi hoggantootaa fi miseensota duratti bahii dubbatan hundaa isaatuu barreeysaa ture. Heera mootummaa (Constitution) Afaan Oromooti namni hiike Mohammad Qopheeti. Ayyaanni Sabaafi Sablamootaa 2ffaadha hanga jahaffaatti Sandaa qopheeysee Muummicha Ministeeraaf ,Mana marii Feedereeshinii fi Pireesdantiilee Naannoo hundaaf barreeysuun jiddu gala tokkorraa akka darbuu namni godhees isa. Afaan Oromoo Koolleejjii fi Yuuniveersitiilee keessatti gaafa baratamuu jalqabuu Kallattii baruu fi barsiisuu warra qooheeysan keeysa tokko. Faruulee Mootummaa , Feedeeralaa , Kan Naannoolee ,kan guyyaaa Ayyaanaa , kan Barnootaa kan miidiyaalee ETV ,Oromiyaa fi fana OBNf guutumaan guututti namni barreeysaa turees isa. Mahammad Qopheen Faan Afaan Oromootiin akka hundeeyfamu warra godhan keeysaa tokko qofa osoo hin taane warra tajaajiluun lafa qabaachisaniidha. Faaruu Oromiyaa tan akkaan jaalannu kan hundi keenya mana barumsaatti ganamuu Oromiyaa guutuudha yeroo wal fakkaataa faarsaa barannee namni barreeyse isa. Faaruu Oromiyaa ” Oromiyaa Oromiyaa Haadha seenaa guddaa Handhuura Oromoota Galma sirna Gadaa Dachee heeraafi seeraa Haadha caffee Odaa Badhaatuus gabbattuus Magarsituu hundaa Xurii bara dhibbaa Dhiigaan sirraa dhiqnee Wareegama qaaliin Alaabaa kee ol qabnee Gammannee gammadii Bokkuu deebifannee Nagaafi dimokraasii Tabaroo namummaa Misooma amansiisaa Guddina hatattamaa Uummatoota wajjiniis Jaalalaa fi tokkummaa Wabii jireenyaatiif Goone kaayyoo cimaa Irree gamteeffannee Kaannee nu abdadhu Oromiyaa laliisii Dagaagii jiraadhu! “ Sirboota walaloo maxxanfanii beekaman 200 ol barreeysuun gummachee jira walaloon sirba isaa ajaa’ibaa akka fkn. ” Yaanni koo gama keetii ,yaanni koo sirbaa Gama koon deebinee ,yaa jaalallee firaa Koo garaan obsa dhabee duuba maaliin taraa “ Sirba kana Wallistoota shanituu walduraa duubaan sirbe , • Abdi Buun Habiib • Ali Shaboo • Abdi Qophee • Abitaaw Kabaddaa • Nugusuu Taamiraat Wallistoota Mahammad Qophee Sirboota kenneef keessaa muraasa. ▪ Dr. Alii Birraa ▪ Dr. Alii Shabboo ▪ Artiist Shantam Shubisaa ▪ Artiist Abitaaw Kabaddaa ▪ Halloo Dawwee ▪ Almaaz Tafarraa ▪ Amalmaal Abatee ▪ Taadalaa Gamachuu ▪Geetachoo Haayilamariyaam ▪ Abdii Buuh ▪ Qamaar Yuusuf ▪ Muussaa Turkii ▪ Yuusuf Haarun ▪ Kaamil Husseen ▪ Nuuriyaa Yuusuuf ▪ Mahammad Qophee nama Qotee bultoota Oromoo warra barnoota hin qabne kan sagalee qaban kan akka Yuusuf Haarunfi Kaamiil Husseen nama sirbisise. Mohammad Qoohee walaloon sirba isaa ajaa’ibaa jalatamoo fi ergaa dabarsuu ol ammaas umrii dheeraa qabachuun bilchinaa cimnina guddaa isaa mullifti fkn. ” Ibsituu hangaatuu yaa urjii filfilee Bareedduu akka teetii hinagarree takallee Leonardo DaVinci suuraa harkaan kaasee Moonaalizaa je’ee maqaa moggasee Osoo rabbiin godhee sitana garsiisee Silaa Moonaalizaa bar ciree facaasee “ Dr. Alii Birraa ” Yaanni koo gama keetii ,yaanni koo sirbaa Gama koon deebinee ,yaa jaalallee firaa Koo garaan obsa dhabee duuba maaliin taraa “ Sirba kana Wallistoota shanituu walduraa duubaan sirbe , • Abdi Buun Habiib • Ali Shaboo • Abdi Qophee • Abitaaw Kabaddaa • Nugusuu Taamiraat sirba kana akka guutuu biyyaatti hanga ammatti namni hin dinqisifanneefi hin jaalannee hin jiru. ” Halkan Dukkana keeysatti Kophaa Imimmaan jaalalaa wal rarraphaa Yeroon dabarsinee tan gammachuu Garaan koo dadhabee irraanfachuu “ Dr. Ali Shabboo ” Dubra Oromoo looshaa Shaggariin bahii ” Shantam Shubbisaa ” Jaalala biyya ifii fageenyi hin dahuu Miila tahaa malee garaan biyyaan bahuu Magaallee biyya too ayyoo yaa gudee Yaanni kee akka malee na waadee ” Dr. Ali Birraa ” Barbaannee walbarraa, Walirraa barraa Wajji tarkaaffannaa Yaroo keenyatu har’aa Ka dhihaa ka bahaa Ka dhidhinaa ka booroo Irree tokkoon kaanee Haa walbarruu dhiiroo Nutu walwallaallee Mee maaluma tarraa Xiqqaa guddaan keenyaan Ilmaan biyyaa maraa Oromoottan martuu Ilmaan haadha takkaa, Hireen isaani takkaa , Gara gara duuluun Laalaa mee wahii akkaa ?” Halloo Daawwee ” Yaa Rabbii yaa jabaa hirkoof sumaan qabaa “ Dr .Ali Birraa Beekaa ofii osoo lubbuun jiru faarsuun dirqama keeysafuu nama akka hayyuu beekaa olmaa gaarii sabaaf oolee Mohammed Qophee kabajuun ,jaalachuun , faarsuun dirqama Ummata inni taligaa tureeti. !! ° Tofik Yousuf ° Finfinnee ,Oromiyaa


Seenaa gooticha Elemoo Qilxuu (1936-1974)

Maqaan dhalootaa Hasan Ibraahim jedhama. Akka ragaan tokko tokko ibsanitti, kan dhalate bara 1936, Oromiyaa bahaa keessatti ture. Maqaa qabsoo Elemoo Qilxuu jedhamuun uummata biratti beekkama, hirmaataa warraaqsa sabboonummaa Oromoo fi hoogganaa Waraana Bilisummaa Oromoo(Oromo Liberation Army) ti.Seenaan ijoollummaa Elemoo Qilxuu baayyee hin beekaamu. Garuu, bara 1956 Elemoon barnoota Islaamaa baratee magaalaa Dirre Dawaa keessatti daldalaa Arabaa sooressa tokkoof hojjachaa ture. Daldalaan kunis Elemoo fudhatee gara Eden, Yaman bara 1956tti deeme. Eden akkuma ga’een maqaa isaa gara Elemoo Qilxuutti jijjiirrate. Boodarraa dubartii Oromoo achi jiraattu tokkos fuudhe, daldala jalqabe. Daldala achitti jalqabe kunis baayyee milkaa’eef..Elemoon waa’ee siyaasa nama dhimma qabu hin turre; garuu bara 1966tti manni isaa bakka itti sabboontonni Oromoo wal gahan ta’e. Kunimmoo qoonsilaa mootummaa Itoophiyaa yaaddessaa deeme. Elemoonis diinota mootummaa Itoophiyaa qarshiin gargaara jedhamee shakkame. Bara 1967, namni Hararii (Harari businessman) mootummaa Itophiyaatif hojjatu tokko, Eden dhaqee Elemoorraa mi’a liqeeffate. Elemoodhanis yeroo Finfinnee dhufteen sii deebisa jedheen. Akkuma Finfinnee ga’een, Elemoon qabamee gocha shororkeessummaa mootummaa Itoophiyaarratti geggeessun himatame. Mana hidhaa kessattis qorannoo hamaa, reebicha fi miidhaa sammuu (psychological torture) guddaatu isarra ga’e. Kunimmoo Elemoon irra caala akka inni siyaasa keessa seenu godhe. Hiriyoonni Elemoo qarshii walitti qabanii erga malaamaltummaan dura ta’aa nageenyaa (security chief) namicha tureef qarshii kennanii booda gadi lakkifame.Yeroon Elemoon mana hidhaa keessatti dabarse akka inni sabboonaa kutataa ta’u isa godhe. Erga mana hidhaatii baayee booda sochii sabboonumma Oromoo kan akka Waldaa Maccaa fi Tuulamaa keessatti hirmaachu jalqabe. Bara 1968, Elemoon dhoksaadhan gara Moqaadishoo deemee walga’ii sabboonummaa Oromoo irratti hirmaate. Achittis hojiin sabboonummaa Oromoo uummata biyya Arabaatti baballisun isatti kenname. Gara Edenittis deebi’ee dhaabbata hawaasa Oromoo hundeesse. Bulchiinsa magaalaa Edenis amansiisee akka isaan biiroo siyaasaa banuuf isaa eeyyaman godhe. Gargaarsa mootummoota Arabaa fi akkasumaas Dhaabbata Bilisummaa Paalestiin (Palestinian Liberation Organization) fi Adda Bilisummaa Eertiraa (Eritrean Liberation Front) irraa gaafate. Gargaarsa mootummaa Iraaqitiin, leenjii waraanaa ji’a torbaa erga kennee booda addaa riphee lolaa (guerilla force) hundeessee. Adda kanas hooggansa hiriyaa isaa Abdulkarim Hajii Ibraahim, irra caala maqaa Jarraa Abbaagaddaa jedhamuun beekkama, bobbaase. Addi kun odoo gara Itoophiyaa seenuf yaaluu mootummaa Somaaliyaatin rukutamee, booji’amee gara mana hidhaa galfame. Kunis ta’u, Elemoon odoo abdii hin kutatin meeshaa waraanaa, gargaarsa Adda Bilisummaa Eertiraatin, dhoksaadhaan karaa gammoojjii Affaar keessan gara Itoophiyaatti glachuu fi kuusuu jalqabe. Bara 1973tti, Elemoon walga’ii sochii qabsoo Oromoo Finfinneetti akka hirmaatu waammame. Walga’iin kunis ummamuu Adda Bilisummaa Oromoo (Oromo Liberation Front) kan xumurame yoo ta’u Elemoonis qabsoo waraana akka jalqabuuf dirqamni itti kenname.Walga’ii kana booda, hiriyaa isaa Hundee Taqii wajjin, qabsoo waraanaa jalqabuuf gara Galamsoo deeman. Achittis jeneraal Taaddasaa Birruu, kan hidhaa manaa kessa ture, waajin wal argan. Elemoon dhoksaadhan humna waraana ijaaruu jalqabe. Abaan Hundee humna waraanaa riphee lolaa kana bakka iddoo Gubbaa Qorichaa jedhama Tulluu Carcar irratti akka buufatu gorsan. Caamsaa 1974, Elemoon nama digdama fudhatee Gubbaa Qorichaa irratti kaampii dhaabe. Achiihis eegdota namicha Mulaatuu Tagany jedhamuu, abbaa lafaa ummata naannoo sanaa baayyee hacuucaa ture, ajjeesuu jalqaban. Boodarras erga Mulaatun barsiisaan amantii Islaamaa Galamsoo kessatti akka ajjeeffamu ajajee booda Mulaatuu ajjeesan.Ajjeechaan Mulaatu nannoo sana naasise. Bulchaan naannoo sanaas loltuu isaa ergee akka balleessan ajajus garuu loltuun isaa milkaa’uu hin dandeenye. Hidhattoonni naannoo (local militia) riphxe loltoota Elemoo Qilxuu dhaabu waan dadhabaniif mootummaan Itoophiyaa jeneraal Geetaachoo Shibashii humna waraanaa guddaa wajjin gara Galamsootti erge. Humni waraanaa Elemoo waraanaa dheera waan hin geggeessineef, humni Geetaachoo hedduu rakkate.Dhumarratti humni Geetaachoo naannoo Xirrootti humna Waraana Bilisummaa Oromoo itti marsanii waraana geggeeffameen nama baayyee keessaa ajjeesan. Elemoonis erga harka kennatee booda gaafa loltuun isa qabuuf dhufan dhuka’aa dhoose of ajjeesee, gootummaan seenaa galmeessee darbe. Dubbistoota keenya dogoongorri seenaa tasa yoo jiraate na ofkalcha


Kuma tokkoo fi halkan tokko

Barreessaan: Afendiu Muttaqii. Heerri guddaan addunyaa arabaa keessatti argamu “Alf Leyla Welayla” jedhamuun beekama. Kallattiidhaan hiikni isaa “And Shi and Lelit” (halkan 1001) jechuudha. Kitaabni kun seenaawwan namoonni hedduun osoo hin nuffin irra deddeebi’anii dubbisan keessaa isa tokko jedhamee yaadama. Kitaabota afaanota hedduutti hiikaman keessaa isa tokko. Seenaawwan adventure fi aadaa kitaabicha keessa jiran hedduu isaanii. Chu barreefama namoota biroo. Ta’uu bira gahaniiru. Biyya keenya keessatti barreessitoonni lama kitaabicha afaan Amaariffaatti hiikaniiru. Hiikni jalqabaa suuraa irratti argamu kun bara 1955tti nama Itoophiyaa Lammaa Balaayneh jedhamutu maxxanfame. Hojiin hiikkaa lammaffaan bara 1979 Feri Monastery dhaan maxxanfame. Seenaawwan “Alf Leyla Welayla” bara durii afaaniin himaman. Garuu xiqqoo turanii araboonni seenaa kitaabaan walitti qabatan. Kanaaf, addunyaan dhihaa kitaaba “Arabian Nights” jedhu waamti. Kana jechuun garuu seenaan hundi kan arabaati jechuu miti. Alf Leyla Walayla seenawwan namoota China hanga Egypt jiran irraa argame jedhan hayyoonni kitaabicha irra deebi’anii ilaalan. Qabxii isaanii mirkaneessaniiru. Seenaawwan dandeettii Giriikii durii wajjin wal fakkaatanis qaba. Jalqaba kitaabichaa Namni jalqaba “Alf Leyla Welayla” kitaabaan fixe hin beekamu. Hayyoonni garaagarummaa barreeffama seenichaa qoratan kitaabichi barreessaa tokkoon hin barreeffamu jedhu. Irra caalaatti kitaabichi biyya tokko keessatti kan hin xumuramne sababa seenaawwan istaayilii Afaan Arabiffaa garaagaraatiin barreeffamanii turaniif ta’uun isaa ni yaadatama. Akka tilmaama hedduutti, kitaabichi baayoogiraafii Iraaq keessatti kan dhaabbatedha. Tema baghdad keessa jira. Dhumarrattis Gibxii keessatti bocame. Namni jalqaba seenaa isaa dubbate hayyuu seenaa arabaa beekamaa Al-Mashaadii ture. Insaayikilooppidiyaan Meshaadiin bara 947 xumure akka ibsetti, Araaniyaanonni aadaa seenaa taphaa “Hazar Afsaana” jedhamu akka qaban ibse. Kuni amala seenaa kuma tokko galgalaan yeroo hunda taphachuuti. (“Hazar Afsa” Afaan Faarsiitiin” Thouth tales” jechuun isa). Akka gabaasa Meshaadiitti seenaawwan Iraanonni taphatan Iraan, Arabiyaa, Hindii fi Giriik irraa dhufan. Araboonni “Alf Leyla Welayla” biyya Iraanota “Hazar Afsana” fakkeenyummaa fudhachuun uumaman jedhamee amanama. Shahrezad” fi “Shahriyaar” Seenaan “Alf Leyla Welayla” akka kitaabota kennaa haqaa biroo hin qindaa’u. Kitaabichi seenaa amaloota lamaati. Amaloota kanneen keessaa tokko Shahriyaar jedhama. Shahriyaar sulxaana (mootii) biyya tokkoo ture. Namichi kun haadha manaa isaa jalqabaa waliin yeroo jiraatu, ishee aanga’aa isaa tokko waliin haasa’aa ture. Sababa kanaan onneen isaa gaddaan cabde. Haadha manaa isaaf miira tokko malee. Ishee ajjeesuuf deema. Shahriyaar haadha manaa isaa ajjeesee malee hin aarre. “dubartoonni uumama amanamoo miti, lafarraa baduu qabu” jedhee laphee isaatti amane. Kanaaf, halkan ishee waliin erga bulee booda, guyyaa itti aanu haadha manaa haaraa ajjeesuu eegale. Haala suukanneessaa kanaan tulluun hedduun dhumaniiru. Maarree silaa guyyaa tokko ministeera haadha manaa haaraa isaaf kennu dhabee mana taa’ee gadduu eegale. Intalli “Shahrezad” jedhamtu sun maaliif akka gadde itti himi jennaan, gocha suukanneessaa mootichaa tokko tokkoon taphate. Shahrezad kan seenichi tuqame, lubbuu dubartoota biroo baraaruuf of murteessite. Kanaaf abbaan ishee akka ishee wajjin turuuf isa gaafate. Abbaan ishee yaada ishee jijjiiruuf yaale, isheen garuu murtoo isaa akka hin jijjiirre itti himte. “Mooticha fi adventure fuudhi. Hojii na argita jettee itti heerumte. Abbaan ishee onnee ishee hunda keessa jiru ni ajaa’ibsiifata akkasumas mootichaaf ni ta’a. Mootiin Shahriyaar haadha manaa isaa haaraa fuudhe (Shahrezad). Guyyaa jalqabaa isaa ishee waliin erga dabarse booda, jaalalleewwan lamaan gara ciisichaa deeman. Shahriyaar “osoo hin bari’in dura isii ajjeesa” jedhee yaade. Shahriyaar taliila bareedaa itti himuu eegale. Osoo seenicha hin xumurin “seenaa isa hafe si waliinan taphadha, amma haa rafnu” naan jette. Shahriyaar dhuma seenaa beekuuf jette. Nama ishee ajjeesuu barbaadeef. Halkan itti aanuuf akka darbuuf yaada. Halkan itti aanu Shahrezad seenaa isheen eegalte xumuree seenaa dheeraa biraa isaaf eegale. Haa ta’u malee, isheen seenicha xumurte bakka onneen isaa itti raafamaa turetti. Shahriyaaritti himte, “amma dadhabeera, kan hafe galgala itti aanu siifin xumura. ” Shahriyaar waan barbaade dubbatee yaada isii fudhate. “Bor erga isheen naaf fixxee booda, nan ajjeesa”. Halkan itti aanu Shahriyaaris seenaa isaa erga xumurtee booda seenaa haarawa itti himti jedheen. Eegaleera. Haa ta’u malee seenaa sana osoo hin xumurin “boru siifan xumura” ittiin jette. Shehriyaar bakka ajjeechaa halkan itti aanutti dabarse. Shahriyaar “Isa itti aanu boru siifin xumura” jennaan Shahriyaaris “tole” jedhee halkan kumaafi tokko darbe. Shahriyaar seenaa kuma tokkoo fi tokko erga itti himee booda “akka inni na ajjeesun ilaala” jettee dhuma guyyaa boruu itti himte. Haa ta’u, Shahriyaar akka yeroo darbe gochaa turetti Shahriyaar hin ajjeefne. Sababni isaas isheen seenaa isaa guyyaa guyyaan itti himte. Onneen koo guyyaa guyyaan jijjiiramaa deema. Sababa isheen achi turteefidha. Afuurri jibbaa fi gumgummii kan onnee isaa guute sun suutuma suutaan haqamee jaalalaa fi dhiifamaan bakka buufame. Kanaaf, gara jabeenya Shehrezad irratti raawwatame erga agarsiisee booda, ishee waliin jaalalaan jiraachuuf murteesse. Seenaan armaan olii kun seenaa fireemii kitaabichaati. Seenaa kana irratti hundaa’uun seenaa 1001 kitaabicha keessatti dhiyaate kan taphate Shahrzaad dha. Kanaafu, nuti dubbistoonni seenaawwan akka Shahriyaar ta’uun dubbifna. Kanaaf, Shahriyaar fi Shahrezad dhugumatti namoota addunyaa kana irra jiran ta’uu isaanii ragaan hin jiru. Haa ta’u malee, namoonni addunyaa kanaa “Shahrzad” dha. Giiftii Flaw hin qabne kan jedhamu. Seenaa isheen himte hunda ni beeka. Afendii Mutteqii Adoolessa 20/2014 ©Afendii Muttaqii, Adoolessa 2022


Toopbiyaa Dimokraatessuu fii Oromoo Bilisoomsuu.

Ummanni Oromoo baruma Minilikiin gabrummaa jalatti kufe guunguma diddaa gabrummaa eegale. Bara Hayila-Sillaasee ifatti qabsoo hidhannoo eegale. Dura Jeneraal Waaqoo guutuu Haaji Husseen Bunee faa qabsoo hidhannoo Naannoo Baaleetti eegale. Jaarraa Abbaa Gadaa faan Qabsoo Baaletti eegalamterraa qooda fudhataniiti, Qabsoo Baaletti eegalamte Mootummaan Habashaa dadhabsiifnaan gara Somaaliyaa deemanii achitti ABO hundeessan. Daadarkaa Imala Ardii Eshiyaatii fi hidhaan Somaaliyaa osoo Abdii hin kutachiisin, gara Biyyaa deebi’anii Qabsoo hidhannoo eegalan.Bara Jeneraal Waaqoo Guutuu faan Qabsoo hidhannoo gaggeesaa turaniis, Oromoo hedduutu Sirna gabroomfattoota Habashaa Tajaajilaa ture. Bara Jaarraa Abbaa Gadaa faan ABO hundeesanii as bahan kan dur daran waan hedduutu ture. Oromoon gama tokkoon Sirna Habashaa Dargii tajaajila.gama birootiin Dhaabilee Siyaasaa kan akka MEISON, ICHAT fi kkf hundeefataniiti maqaa Mormitootaatiin barcuma barbaadaa turan. Sabaaf humaa hin goone. boodarra cinaan ajjeefameeti, ofiifuu Bosanatti baqatee ABO’tti dabalame. Siyaasaan karaa nagayaa Sabaamitii abbaafuu akka humaa hin goone asirara hubachuun ni dandayama.Gama tokkoon ammoo Mormitoota jachuun ifiifuu gama naannawaatiin gorsituu Mootummaa jachuudha. Namoonni kun nama barate. Oromoon barate Barcumaaf Caayaa Mootummoota habashaa Naannawa. gama birootiin Jeneraalonni Oromoo keessaa dhalate Waardiyaa Mootummaa Dargiiti.Bara Hayila-Sillaaseetiis sanuma ture. Bara Dargiitii fi Bara Hayila-Sillaaseetiis Gootota Sabaaf jacha jireenya ofii gane malee, Oromoo baratee fi Oromoon hidhate Waardiyaa Mootummoota habashaa turan. Kan Bara Wayyaanee irra wayyaadha. Wayyaaneen Oromoo baratte ofirraa fageesiteeti namoota hin baratin leenjifatte. Humni isiin leenjifatte Sochii humna baratee ifirraa ittisuu dadhabnaan kufte.haalli amma keessa jirru ammoo xiqqo haalota dabre sanirraa adda. waan heddu nama dubbisaas, garuu xiqqumaan irraa dubbadha.Namoonni Siyaasaa Oromoo keessatti hirmmaachaa jiran yeroo takka Qabsaahota fakkaatan.yeroo taan mormitoota fakkaatan. yeroo biraa deeggartoota fakkaatan. eega gara nagayaa deebi’uun hin hafne maaliif Wareegama Qeeyroo barbaachisa ree ? Mootummaa deeggaruufiis mirga qaban. garuu wiliq-wiliqii sirreefatanii gara tokkotti cituu qaban.Sababni isaatiis Lubbuun Oromoo tan yeroo isaan qabsaahota fakkaatan dabartu sun hin deebitu. gama biraatiin Qeeyroo teenya Mootummaa wajjiin Diina godhanii achi deebi’anii Mootummaa wanjiin fira tahuun, Ummataa fi Qeeyroo miidhuudha. erga Mootummaa wajjiin nagaya taatan warra isin hordofuufiis dhaamsa nagayaa dabarsaa. Qeeyroo Battala keessatti dhiiftanii biraa hin galinaa jachuu fedheeti.


https://www.youtube.com/watch?v=OCD4rf_Fyxs Jemaal Ahmadiin Gaafii fi deebiin Artist Muktaar Usmaan Miidiyaa Keelloorratti taasise ajandaa dubbii tahee jira. Sababni dubbiin ajandaa taateef, Gaazixeesaan Keelloo Jawar WBO hiikkachisuu dubbate gaafii jattu waan dhiheeseefi. Jawar dubbii akkasii dubbate moo hin dubbannee an waaniin keessa beeku hin qabu. garuu Artist Muktaar Usmaan deebisee jira. Dubbii tanarratti Seenaa Adda Bilisummaa Oromoo tan Waggaa 40 yaadachuu barbaachisa. Adda Bilisummaa Oromoo Jaarraa Abbaa Gadaa faan hundeesanii Waggaa tokko ykn lama qofa hogganan. Eegas Warra Biyya keessaa Dargiin baqachiifte Leencoo Lataa faa ABO dhaale. akkamitti dhaalaniin seenaa dheertuudha. amma Seenaa san dubbachuufiimiti. Eega Namoonni Dargii baqate ABO’tti dabalamee Dhaaba dhunfte maaltu deemaa ture ? ABO akka bakka heddutti caccphxu maaltu godhe ? Gaafii jattu. Dubbiin akkana. yeroo Warri Biyya keessaa Dargii baqatee dhufe ABO diigee Jaarraa Abbaa Gadaa keesaa bahu, Magarsaa Bariitu Hayyu-Duree ABO tahee filame. inni osoo waggaa tokko Dhaaba hin hogganin Wareegame. Wareegama Magarsaa Barii booda Galaasaa Dilboo bakka bu’ee filame. yeroo saniis Maqaaf Gaasaan Hayyu-Dureedha malee kan Dhaaba oliifi gad-butaa ture Leencoo Lataati. Leencoon yeroo fedhe Wayyaaneen walitti firoomaa, yeroo taan Hayyu-Duree ABO fakkaachaa Dhaaba gara barbaade Oofaa ture. Eegas booda Daawud Ibsaa Hayyu-Duree tahee filame. isaas akka itti filame namni beeku hin jiru. Dhugaan dhugaadha. Bara hoggansa Daawud ABO’n ifatti hoggansa Dhaloota Kutaa tokkoo qofaan guutamte. Namni wal-jaareti Nama adeemsa doongoraa qeequ Diina jachuun farrajan. Maqaa kaasuun barbaachisaa tahuu baattulee, Hoggantoonni Sadarkaa Shanan Gumii keessaa baasanilleen hedduudha. Ijoollee haarayatti dirree Qabsoo Ertiraa deemtu bifa adda addaatiin simachuu fi ija adda addaatiin ramaddii kannuufii hiriyoota keenya kan Dirree tureetu nuuf hime. Sadarkaa deeggarsaattilee Namoonni muraasni Abbootii ABO, namoonni muraasni ammoo deeggartoota ABO taheeti hanga Dhaaba Biyya galutti Dhaabni tirachaa ture. Eega biyyatti gale addaan bittinaahuun bu’aa walqoodinsa Erititaa akka tahe nama hedduu hima. Haalli amma jiruus Namoonni Mutaasni Abbootii ABO tahuu barbaada. Abbootii ABO tahuun waan gaariidha. garuu nu malees Oromoon hundi Abbootii ABO’ti jedhanii yaaduun dansaadha. an Jawar Mohammed ilaalcha Siyaasaa isaa kan ammaa hin deeggaru. ammoo olola sobaa kan isarratti banan niin morma. Sababniin olola isarratti banamu murmuuf, osoo Jawar ABO-WBO hiikkachiisuu hin dubbatin, Jawar ABO hiikkachiifna jedhee jachuu isaaniiti. Kaayoon ijoon as duuba jirtu Qabsoo Bilisummaa Oromoo numalee namni biraa keessa seenuu hin qabu jachuudha agarsiisa. Kana mormina. Abbaan qabsoo Oromoo nu qofa jachuun, Itoopbiyaan qulqqulluun nu qofa jachuu warra Amaaraa saniin addaamiti. Oromoon kamuu Oromoo fi Oromiyaaf Qabsaahuu barbaannaan nama tokkolee hayyama hin gaafatu. Waan isatti fakkaateen saba isaatiif qabsaahuuf namuu mirga qaba. Tasggabaawaa.


Kitaaboota dubbifamuu qaban

Gumaata Abbaan Urjii seenaa ogbarruu Afaan Oromootiif gummaachan laayyoomiti Kitaabni seenaa dhugaan lafarra ture karaa bareedaan barraawee dhaloota barsiisuu dandayu kitaaba Abbaa Urjii kana. Kitaaba akkaataa nuuf galuun, akka beeynutti nuuf barraawe. Jiruu fii jireenya hawaasaa bifa asoosamaatiin seeneysaa seenaa fii qabsoo Oromoon kheeysa as dabarte nu bashannansiisaa nu barsiisa. Kitaabonni isaa seenaa, eenyummaa, duudhaa, qabsoo, Afaan Oromoo fii waa hunda nama barsiisan waan taheef bitadhaa dubbisaa. Warri biyya alaa jirtan hiree laaftumatti arkachuu qabdan waan taheef Abbaa Urjii iyyaafadhaa dubbisaatii kitaaba harka kheeysanitti galfadhaa beekumsa horadhaa. Seenaa kheenya barannee, sirritti akheekkannee hegeree teenyaas haa tilmaamnuu, dhaloota dhufuus seenaa haa dhaalchifnuu. Nuti warri biyya kheeysaa ammoo RAAMMISOO fii HUURSO malee kan biraa hin arkanne. Dharraa kitaabota khanaatiin khaf taanee jirra. Kabajamaa fii jaalatamaa abbaa keenya hayyuu gameeysa seenaa hedduu nu barsiise Abbaan Urjii kitaabota kanneen gama biyyaatti akka nuuf ergu isatti waywaanna.


Seenaa OSFNA fii hundeeysitota isaa

OSFNA OSFNA (Oromo Soccer Federation of North America) ja’amee bara 1996 ardii Ameerikaa Kaabaa, biyya Kanaadaa magaalaa Toroontootti hundeeyfame. Jaarmayaalee hawaasummaa Oromoota diyaaspooraatiin hundeeyfamanii milkaawan hangafoota keeysaa tokko. Tapha kubbaa miilaatiin eegalee tokkummaa Oromoo cimsuu keeysatti gayee guddoo bahatee jira. Eenyummaa Oromoo fii Oromummaa hawaasa Oromoo gadi jabeeysee habaqaaluun gumaata hangana hin ja’amne gumaatee ture. Hundeeysitoonni OSFNA Oromoo sabboonummaa Oromummaatiin biyya isaaniirraa dhiibamanii bahanii biyya Ollaa keeysattiis abdii osoo hin muratin labooba sabboonummaa isaan keeysaa belbelu saniin eenyummaa isaanii dagaagsuuf onnatan turan. Namoota akka Hamzaa Baashaa, Artist Salaah Galmoo, Iliyaas Ibsaa, Abdii Ahmad‐shariif, Ahmad Muudee, Fu’aad Ibraahim fii kanneen biroo yoo tahan OSFNA hundeeysuu keeysatti qabeenya, beekumsa, dandeeytii fii muuxannoo isaanii hunda gumaachuun qooda guddaa bahanii dhalootaaf unkura arra biqilee as gaye kana lafa kaayan. Gareewwan shaniin bara 1996 kheeysa hundaawe. Isaaniis:- 1. Oromiyaa, Toronto 2. Risaa, Minnesota 3. Madda Walaabuu, Seattle 4. Bakkalcha, Ottowa 5. Gadaa, Toronto Boodarra bara 1997 OSFNA qabiyyee isaa bal’isee maqaa isaa fooyyeysuun Oromo Sport Federation of North America je’ee moggaafate. Jechuma “Soccer” je’uutu “Sport” kan je’uun bakka buufame malee gabaajeen isaa tokkuma ture. Amma kubbaa miilaatiin gama dhiiraa qofa osoo hin taane dubartootaatiiniis kilabiin lama jiraachuus pirezedantiin OSFNA Aadde Makfiraa H/Ahmad Nuuree himanii jiran. OSFNA’n amma umrii waggaa 25 kan qabu yoo tahu eenyummaa Oromummaa habaqaaluun dhaloota if tahee jiraatu, kan eenyummaa ifiitiin boonu, kan wal jabeeysuufii tokkummaa bu’urri isaa jaalalaan unkurame qabu biqilchuun hawaasa Oromoo biyya ormaa jiraatan biratti bakka guddaa horatee jira. Aadaa fii seenaa Oromoo dhaloota qubee diyaaspooraa jiran barsiisuu fii Oromoo Oromiyaa fii diyaaspooraa jiranillee walitti hidhuu keeysatti qooda leencaa qaba. Gama biraatiin hawaasa siyaasaan addaan qoqqooddame kana hawaasummaan deebisaanii walitti hidhuu fii tokkummaa Oromummaa jabeeysuuf gayee guddaa qaba. Namni keenya waan hawaasummaa kan waloo walumaan qabaachuu akka baratu OSFNA’n shoora olaanaa taphate. Akkuma beekkamu ispoortiin fayyaaleysummaa qaamaatiifiis faayidaa guddaa waan qabuuf qoodni isaa waan laafee miti. Dabalataaniis kilabii hundeeysuu, gahoomsuu, tumsuu fii dorgommiif dhiheeysuu keeysatti hawaasni gurmaayinaan waan hojjatuuf shaakhala hoggansa oomishuu kheeysattiia gayeen OSFNA hangana ja’amee hin tilmaamamu. Pirezidaantiin jalqabaa OSFNA, Obbo Abdii Ahmad-shariif turan. Itti aansuuniis hanga ammaatti pirezedantiin 12 tu baallii wal harkaa fuudhee OSFNA hogganee asiin gaye. Isaaniis:- 1. Abdii Ahmad-shariif(Ashuqoo) ~ 1996 2. Jamaal Bakar ~ 1997 & 2003 3. Art. Salaah Galmoo ~ 2000 4. Dr. Nagaashee Umar ~ 2001 5. Bariisaa Argoo ~ 2005 6. Jaarraa Aadam ~ 2007 7. Muktaar Fatoo ~ 2009 8. Tuulee Sa’id ~ 2011 9. Duulaa Hassan ~ 2013 & 2017 10. Ejeroo Hasaan ~ 2015 11. Makfiraa H/Ahmad Nuuree ~ 2019 & 2022 Walumaagalatti OSFNA’n qabeenya Oromoon waloon qabdu kan tokkummaa Oromoo fii Oromummaa hidda gad jabeeysu, jaalala unkuruu fii obbolummaa habaqaalu tahuun waan Oromoon dhaadatuun tahee jira waan taheef jabaatee itti fufuu qaba. Barento Mohammed Dirree Dhawaa, Oromiyaa Adooleysa 31, 2022


Tamaam Mohammed: dargaggeeysa dandeeytii waa kalaquutiin eeybifame

Akka Afaan isaa irraa odeeffannetti, kaka’umsa mataa isaatiin osoo waan irraa fakkeenya waa uumuu laallatu hin qabnetti biyya ifaan elektirikaa hin jirre, biyya daandiin Asfaaltii guddaan keessa hin dabarre, Araddaa bulchinsa Aanaa irraa fagoo taate keessatti hojii kalaqaaa waa uumuu kana nama hojjateedha. Dargaggoon kun barnoota idilee sababa rakkoo maatiin kutaa 5ffaatti adda kutuun, mootoraan galii argateen akka of jiraachisaa jiru dubbate. Osoo hojiis hojjatee of jiraachisaa jiruu, hojii kalaqaa kan daa’imummaa isaa irraa fedha guddaa qabaachaa tureen meeshaalee elektirooniksii badan suphuudhaan deebisee faayidarra oolchaa ture. Yeroo ammaa dargaggoon kun Xiyyaa xiqqoo isii kan bitaa mirgaan mootora dinaamoo qabdu, hojjachuudhaan balaliisuuf yaalii taasisaa jira. Meeshaalee ittiin waan kana hojjachaa jiru eessa akka argachaa jiru yeroo gaafannu, inniis meeshaalee naannootti gataman kanneen akka laastika bishaan irraa dhuganii fi dinaamoo fi baatirii mobaayilaa fayyadamuun waan kana hojjatee jira. Uumamaan namni dandeettii akka kanaa qabu, osoo deeggarsa qaamolee addaa addaa irraa argatee waan guddaa hojjatee as baasuu akka danda’u shaakkiin hin jiru. Aanaan Gola odaa gama isaatiin dargaggoo kanaaf deeggarsa barbaachisu akka isaaf hin godhin dargaggoon kun dubbatee jira. Bulchinsi Aanaa Gola Odaa dargaggoota akkasii funaanuun ykn iyyaafachuun akka dhalootaaf fakkeenya ta’anitti ol baasee haala mijjeessuuf qabaan dhaamsa. Isaan qofaa miti, namoonni dargaggoo kanaa fi dhaloota isa fakkaatan maraa as baafnee biyyaaf akka isaan tahanitti gargaarra jettaniis qunnamuu dandeessu. Biyya teenya Oromiyaa iddoo garagaraa keessatti ijoolleen dandeettii addaa qaban kanneen dhokatanii hafaa jiran kumaatama waan tahaniif ol baasaa miidiyaa hawaasaatiin ummata Oromootti mullisaa. Maddi OPM


OSAn Jawaar ni afeerraa fii hin afeerruurratti  garee lammatti cabe

Dubbii OSA! OSAn dhaabbata akkaadamii Oromo kabajamaa dha. Sabboonummaa Oromoo as gahe kana qaruu keessatti qooda guddaa qaba. Dhaabbatni kabajamaan kun waltajjii akkaademii Oromootaa qofa osoo hin taane halagootas afeeree qorannoo isaanii keessumsiisuun beekama. Namoota gonkumaa kaayyoo qabsoo Oromoo dhagahuu hin feene kan akka Dr. Biraanuu Naggaa faayyuu yeroo carraan kennameefii irratti hirmaatan ni yaadanna. Har’a wanni dhagahaa jirru garuu gaarii miti. Jawar Mohammed‘iif OSAn mana isaa ti. Bar tokko pirezdaantii waldaa kanaa tahee hojjechuunis tajaajilee jira. Jawar jaala isaa Obbo Baqqalaa Garbaa waliin eega hidhaarraa bahee ala kana dhufee booda yaadotni inni kaasu bakka isaaf malu OSA irratti dhihaatee hayyonni falammii akkaadaamawaa (academic debate) irratti geggeessu jedheen eegaa ture. Kun tahuu hafuu isaatti gaddeera. Vidiyoo Jawar kaleessaa irraa akkuma hubatamu ”afeeramuu qabaa fi hin qabuu irratti Boordiin OSA walii galuu dadhabuu fi sababa kanaanis adda baqaquuf” waan jedhameef ‘lakkii sababa koon kun tahuu hin qabu’ jechuun irraa hafuu akka filate nutti hime. Ofii koo guyyaa lama dura Jawar gaafadhees kanuman irraa dhagahe. Gama biraan ammoo dura taa’aan boordii OSA Dr. Geetaahun Bantii Keelloo Mediyaa irratti yoo dubbatan ”lakkii nuti Jawar akka dhihaatu hin dhorkine, panelist haa tahu jenne malee” jedhan. Gaaffii deebii daqiiqaa 5 kana keessatti odeessi ummanni OSA irraa qulqulleeffachuu barbaadu ifa hin godhamne. Fakkeenyaaf 1. Jalqabuma maaliif keynote speaker jedhamee ka’ee booda gara panlelist jijjiiruu barbaachise kan jedhu gaaffii jabaa tokko tahuu danda’a ture. Garuu hin gaafatamne. 2. Boordii OSA keessatti dhimma hirmaannaa Jawar irratti wal mormiin akka jiru eega dhagahamee bubbuleera. Wal mormiin kun hundeen isaa maal akka tahee gaafatamuutu irra ture hin gaafatamne. 3. OSAn dhaabbata akkaadamii kan hayyota ilaalcha Oromoorraa ala tahe qaban hunda hirmaachisu Jawar hirmaachuu qabaa fi hin qabuurratti wal falmuu maaltu fide kan jedhu mataan isaa gaaffii guddaa taha ture. Hin gaafatamne. OSAn kaleessa sabboonummaa Oromoof bu’ura kaa’e har’a ammoo wantoota laalcha naannummaa babal’isaniif sababa tahuun irraa hin eegamu. Rakkoon siyaasaa Oromoo goolaa jiru OSA keessatti obsaa fi beekkomsaan yoo falammiif hin dhihaanne eessatti fala akka argatu na yaaddessa. OSAn garaagarummaa yaadaa bifa Oromoo fi Oromiyaa fakkaatuun yoo keessumsiisuu hin dandeenye ”dhaabbata akkaademii Oromoo” jedhamuun maqaa durii qofa tahee hafa jedheen sodaadha. Ammas buleeyyiin miseensota waldaa kanaa taatan rakkoo kana furuuf tattaafadhaa jenna. OSAn kaleessa gaafa ABO keessatti rakkoon fakkaataan dhalatuyyuu waldaya cimaa Oromoo tokkummaan hammatee balaa sana cehee as gahe tahuu isaa yaadanna. Har’a wayta silaa daranuu baranoomuu fi Oromoo fakkaachuu qabutti tokko hammatee kaan dhiiba jedhamuuf of saaxiluun irraa hin eegamu. Yaya Beshir Hagayya 1, 2022


Umanni Oromoo garee waanyoo fii of tuultootaa jiddutti rakkachaa jira

Rakkoon amma mooraa Siyaasaa Oromoo jeeqaa jirtu waa lamarraa kaate. Karaa kiyyaan malee karaa keetiin tahuu hin qabdu jachuu, Kaayoo ofii bira dabranii kan garee birootti harkaa laachuudha. akkaan an arkaa jiruu fi hubadhutti ABO fi KFO dha. KFO keessaahiis maaliif akka tahe beekuu baadhuus kan irratti xiyyerfatamu Jawar qofa. Dubbiin tun ammoo waan murni Siyaasaa godhaa jiru malee dhimma Hawaasa bal’aatiimiti. amma deeggartoota keessa seentee jirti. dubbiin akkanaa gaafa deeggartoota murna Siyaasaa bira dabartee Hawaasa seente ni hammaattii beekhaa. Falli gabaabaadha. tokkoffaa ABO’n ana malees Dhaabni Siyaasaa Oromoo kan biroo ni jiraa beekuu. beekuu qofa osoo hin tahin akkuma ABO’n deeggarsa guddaa Ummata Oromoo biraa qabutti, KFO’niis deeggarsa guddaa Oromoo biraa qabaachuu amanuudha. mirga akka tahees beekuun barbaachisaadha. Lammaffaa KFO’n Dhaaba Kaayoo Siyaasaa mataa ofii qabu. Dhaaba Siyaasaa Oromoo kan biroorratti yaada kannuurraa of-qusachuu qaban. fakkeenyaaf Ummanni keenya kan Diyaasporaa waa’ee WBO irratti waa hedduu Jawar fi Obbo Baqqalaa gaafachaa turan. hubannoo dhabuurraa tahuu mala. garuu kun dogongora. Waraanni Bilsummaa Oromootiis akkuma KFO’tti Dhaaba Kaayoo mataa ofii qabu. Jawar fi obbo Baqqalaan waan WBO deebisuu hin dandayan. Kan waa’ee WBO deebisuu dandayu hoggansa Dhaaba sanii qofa. Ummanni dogongora ykn hubannoo dhabuun gaafatullee yaada irratti kannuu osoo baatanii gaarii natti fakkaata. Sababni isaatiis namni keenya akka arkaa jirtan kanatti Diina caalaa ofiif wal-balaalefachaa jira. Qabsoon teenya hanga diinni nu miidhe daran madaa keessaa qabdi. Sadarkaa yoo walfaarsanillee wal-shakkanirra gayaa jirra. Kanaaf dhimma isa biraa achumatti yoo ja’an furmaata jedheetiin yaada. Jamaal Ahmed