Tiraamp hogganaa Kooriyaa Kaabaa waliin quba wal qabaachuu hime - Kitaaba

Pirezidaantiin duraanii Ameerikaa Donaald Tiraamp hogganaa Kooriyaa Kaabaa Kim Jong-un waliin ammalleen quba walqabaachu dubbachuu barreessituun kitaaba haaraa tokko himte. Gaazexeessituun Maagii Haabermaan akka jettuutti Mr Tiraamp ammallee hoggantoota biyya alaa keessaa Kim Jon Un qofa akka quba wal qabu himeera jette. Haata'u malee wanti inni jedhu kun waan hin mirkanoofnee hi dhugaallee tahuu dhiisu mala jettes. Bara 2018 keessa Tiraamp erga xalayaa walii barreessaniin booda innii fi Mr Kiim ''jaalala wal qabsiisuu'' himee ture. Garuu ammoo dhimmoota gabbisa niwukileeraa dhaabisiisuu irratti osoo walii hin galiin hafan. Sababii sagantaalee niwukileeraafi miisaa'eelii Kooriyaa Kaabaatiin wal qabatee addunyaa balaaleeffataa jirtuuf, Donaald Tiraampiifi Mr Kiim jidduu ammaan tana haasaan jiraachunsaa baayyee waan ta'u hin fakkaatu. ''Akkuma beekamu Tiraamp walitti dhufeenya taasisee tureen gaarii hin turre,'' kan  jettu Haabeemaan, gaazexxessituun Niiw Yoork Taayimsi kan CCN'tti himte. Mul'anni kunis kitaaba waa'ee Tiraamp irratti barreessiteefi 'The Confidence Man' jedhu keessatti eerame. ''Yeroo hunda waan inni jedhuufi waanti dhugaatti ta'us wali hin simu, garuu ammoo ammalleen Kiim Jong-un waliin walitti dhufeenya qabaachu namootatti himaa jira,'' jetti. Tiraamp dhimma Kooriyaan Kaabaa sagantaa niwukileeraa ishee walqabatee jiru furuuf Kiim waliin yeroo lama marii taasisee ture. Garuu ammoo waliigalteerra osoo hin gahamiin hafe. Biyyattinis faallaa murtee UNtiin yaaliiwwan misaa'eelii baalaastikii gaggeessuu itti fuftee jirti. Dhimmi walitti dhufeenya Kiim waliin qabaachuu kunis sanadawwan sanduuqa waraqaa 15 Tiraamp baatii darbe keessa eejansii motummaa galmeewwan pirezidentootaa eeguu 'National Archives' argaman keessa jira. Sanadniwwan kunneenis wayita Tiraampi Waayiti Hawuus gadhiisee baheetti eejansiichatti deebiifamu kan qabaatan yoo ta'u, inni garuu gara manasaa Filooriidaatti fudhatee gale. Eejjansichi Tiraampi galmeewwan Waayit Hawuus attamiin eegaa akka jiruu akka xinxaluuf Qajeelcha Haqaa gaafateera, akka Waashingitan Poosti gabaaseetti. Garuu ammoo dubbi himaan Qajeelcha Haqaa yaada hin kennine. Addatti ammoo, koreen Mana maree bakka bu'ootaa qorannoo eegaluu himeera. Gaaffiifi deebii CNN waliin taasiifteen, Tiraamp wayita aangoorra turaniitti hojjattoonni Waayiti Hawauus yeroo tokko tokkoo sanadoota mana fincaanii Tiraampi keessaa argataa turan jetti Haabeermaan. Hojjattoonnis ''Yaadannoowwan ykn waraqaa mana fincaanii keessatti akka gatuu amanuu,'' jetti. Haata'u malee Tiraamp cimsee ''sobadaha'' jedha.


DR Koongoon kanneen oggeessoota UN ajjeesanirratti addabii du'aa murteessite

Dimookraatiik Rippaabliik Koongoon miseensoota milishaa ajjeechaa oggeessoota Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii (UN) lama keessaa harka qabu jetteen du'aan akka adabaman murteessite. Lammummaa Siwiidishii fi Chiilii kan qabdu Zaayidaa Kaataalaan fi lammiin Ameerikaa Miikaa'el Shaarp bara 2017tti ture bulchiinsa Kaasaayi keessaa butamuun fudhatamanii kan ajjeeffaman. Hojjattoonni UN kunneenis waraana humnootii mootummaa fi garee milishootaa jidduutti uumame hordofuun awwaala ajjeechaa jumlaa raawwatameera jedhame qorachuurra ture. Namni oggeessota kanneeniif turjumaanummaan hojjatu Beetuu Tishaantilaas ajjeefameera. Namoonni kunneenis ukkaamsamuun erga fudhatamanii guyyoota 16n booda ture reeffiisaanii kan argame. Zaayiidaa Kaatalaan mormishii muramuun ture kan ajjeesamte. Yeroo sanattis Motummaan Gamtoome ajjeechaa raawwatameen nahuu kan beeksiise yoo ta'u, Barreessaa Mummeen dhaabbatichaa Antooniiyoo Gutereez ammoo ''haqni akka argamuuf UN kan danda'amu hunda ni raawwata'' jedhanii ture. Waraanni Kaasaayi bara 2017tti dhaabbate du'aatii namoota dhibba hedduutiif sababa ta'e ture. Walitti bu'iinsa hogganaan naannichaa Kaampiiwunaa Saapuu bara 2016tti ajjeeffamusaanii hordoofee ka'een namoonni miiliyoonaa ol buqqaafamaniiru. Adeemsi haqaa waggaa afur kan fudhate yoo ta'u, murteen addabbii kunis kan darbe mana murtii waraana biyyattiini. Ajjeechaa ogeessota kanneeniin kan himataman 51, kanneen miseensa milishaa ta'an hunda isaaniitti murteen du'aa murtaa'eera. Haata'u malee DR Koongoon addabbii du'aa kaan haqxe yoo ta'u, addabbiin namoota kanneenii gara hidhaa umurii guutuutti geedaramu akka danda'u himamaa jira. Namoonni kunneenis shororkeessummaa, ajjeechaa fi itti yaaduun qaama hir'isuu, yakka waraanaa raawwachuu kaasee hanga himannaawwan adda addaa irratti dhiyaachu AFP gabaaseera. Kooloneel Shaan D Diiyuu Maambewenii gama saanitiin ajaja dabarsuun himatamanii hidhaan waggaa 10 itti murtaa'eera. Namoonni lama; gaazexessaa fi qondaalli poolisii ammoo bilisaan gadhiifamaniiru.


MM Abiy ergaa Fiigicha Guddicha ilaalchisuun dhaamaniin maal jedhan?

Ministirri Mummee Itoophiyaa Abiy Ahimad ergaa Qophii Fiigicha Guddicha Marsaa 21ffaa ilaalchisuun dabarsaniin Itoophiyaan nageenyaafi tokkummaa mirkaneessuun badhaadhinni akka dhufuuf fiigicha guddaarra jirti jedhan. MM ergaa fuula miidiyaa hawaasummaa isaaniirratti dabarse kanaan, “Guyyaa har’aa warreen Fiigicha Guddicha kanarratti hirmaattan hunduu boqonnaa jireenyaa hundaa wayita kaattan Itoophiyaa fiigaa jirtu akka yaadattan adaraa jechuun barbaada,” jedhan. Dorgommii Fiigicha Guddicha Marsaa 21ffaa kanaan dhiiraan Gammachuu Diidaa, dubartootaan ammoo Yaalam-zarf Yehuwaalaw injifachuu isaanii FBCn gabaaseera. Dorgommii ispoortii keessatti namni tokko injifachuu yoo barbaade wantoota shan isa barbaachisa kan jedhan MM Abiy, isaanis gahumsa qaamaa, qophii gahaa, hidhannoo, naamusaafi dogommicharratti yeroofi bakka barbaachisutti argamuudha jedhan. “Akkuma kana Itiyoophiyaanis daandii ida’amuu jedhamurra medaaliyaa badhaadhina jedhanu argachuuf fiigaa jirti,” jedhan. Itoophiyaan fiigicha kanaan akka injifattuuf damee hundaan gahumsa dorgommii akka qabaattuuf hojjechuu qabna kan jedhan MM Abiy, ummanni Itoophiyaa qophaa’ina qaamaafi yaadaa qabaachuu akka barbaachisu himan. “Kan dorgomnu addunyaa waliin waan ta’eef waltajjii sirrii irratti, osoo yeroon nu hin darbiin dargomaa taanee argamuu qabnas,” jedhan. Fiigichi Itiyoophiyaa Injifachuun qofa akka xumuramu hin barbaannu. Biyyi keenya rikaardii haara akka galmeessituu barbaanna. Wantonni waliin dorgoman hedduu akka ta’e yoo dubbatanittis MM Abiy: “Hiyyummaa waliin, gandummaa waliin, hojmaata badaa waliin, finxaaleyyummaa waliin, akkasumas  kanneen alaafi keessaa badiirratti bobba’an waliin ni dorgomna. ''Garuu shakkii tokko malee Itoophiyaan ni injifatti, Injifachuu qofa osoo hin taane rikaardii namnuu itti qixxaachuu hin dandeenye cabsuun injifatti,” jedhan. Fiigichi guddaan akka hundeeffamuu fi guddina isaa qabatee akka itti fufu warreen taasisan hunda kan galateeffata MM Abiy, biyya isaaf waan guddaa kan hojjetudha jechuun Atileet Hayilee G/Sillaaseetiin galateeffataniiru. Waggoottan 20n darbanitti Fiigichi Guddichi lammiilee Itoophiyaa kuma dhibbatti lakkaa’aman walitti qabuu akka danda’e kaasuun, waa’ee nageenyaa, jaalalaafi waloomuu irratti waan gumaache qabaachuu himan. ''Ayyaanota Amantaan namoonni wal wajjiin dabarsuu hin dandeenyee, Fiigicha Guddicha irratti wal haammatanii waliin fiigu; waltajjiiwwan hawaasummaa gara garaan wajjin dabarsuu kan hin dandeenye Fiigicha Guddicha eeguun wal argu,” jechuun faayidaa sagantaan kun qabu dubbatan. Fiigichi Guddichi kun Afriikaa Bahaatti, biyyoota Afriikaarra darbee addunyaa maratti maqaa Itooophiyaa kan waamsisu taatee guddaa ta’ee akka babal’atu abdii guddaan qaban himuun, mootummaan deeggarsa barbaachisu hunda akka taasisus waadaa galan. Fiigicha ka'umsa isaafi xumura isaa Addabaabaayii Masqalaa taasifate kunis haala milkaa'aan gaggeeffamuufi nagaan xumuramuu isaa poolisiin magaalaa Finfinnee beeksiseera.


Burkinaa Faasoo: Waraanni biyyattii fonqolcha gaggeessuun aangoo qabachuu hime

Burkinaa Faasootti humni waraanaa fonqolcha gaggeessuun aangoo qabachuu ibse. Humni waraanaa biyyattii aangoo qabachuu isaa televizhinii mootummaa irratti kan labse ammoo qondaala waraanaati. Qondaalli kun ibsa isaanii kana keessatti mootummaafi paarlaamaan biyyattii akka bittinnaa'es himaniiru. Pirezidant Rooch Kaaboreen eessa akka jiran hin beekamu. Qondaalli waraanaa kun garuu namoonni to'ataman martinuu bakka wabii nageenyaa qabu jiru jedhan. Fonqolchi kun kan gaggeeffame loltoonni buufata waraanaa erga qabatanii guyyaa tokkoon boodadha. Yeroo buufata waraanaa sana qabatanitti dhukaasni magaalaa guddoo biyyattii keessatti dhaga'amaa tureera. Ganama kana paartiin biyya bulchaa jiru Warraaqasa Ummataa Fuul-duratti Tarkaanfachuuf (PMP) jedhamu akka jedhetti, Mr. Kaaboree fi ministiroonni mootummaa yaalii ajjeechaa irraa oolaniiru. Dilbatarra ammoo, loltoonni diddaa agarsiisan hogganaan waraanaa akka hojiirraa kaafamu, akkasumas garee milishoota Islaamistootaa loluudhaaf qabeenyi dabalataa akka kennamuuf gaafatanii turan.


Yaaliiwwan misaa'eela Kooriyaa Kaabaa: Kiim Joong-un maal barbaada?

Kooriyaan Kaabaa irra deddebiidhaan yaaliiwwan misaa'elii bitaa namatti galan akka haaraatti raawwataa jirti. Kan ammaa kun kan Hagayya bara 2017 Jaapaanitti raawwate sanaan addadha - ganama tokko Jaappaan sagalee akeekkachiisaan guutamee lafaa kaate. Yoos Kooriyaan Kaabaa osoo akeekkachisa tokko hin kenniin Jaapaan irraan gara Galaana Paasifiikiitti Miisaa'eelii baalaastikii ardii qaxxaamuru (ICBM) dhukaafte. Kunis gochaa sodaa hinqabne ture. Ammaan tana ammoo miisaa'eloonni Koriyaa Kaabaa hundi kan fageenya gabaabaafi qarqara galaana Jaappaan irraa fagaachuun qubatu. Kim Joong-un ammaaf kan of qusate fakkaata. Garuu ammoo bu'aa barbaadaa jiru argachuu yoo baatee kun geeddaramuu danda'a. Kanaafu Kiim Jong- un maal barbaada? Osoo xinxaltoota waraanaatti dubbattanii, yaaliiwwan dhiheenya Kooriyaan Kaabaa taasiftu kunneen saffisaan gara daandii dhorkaa nikulaaraa guutuuttii adeemaa jiraachuu kan agarsiisuudha isiniin jedhu. ''Ilaalcha kiyyaan kun kanuma eegamuudha,'' jedhu ajajaa humna galaanaa Kooriyaa Kibbaa duraanii Pirofesar Kim Dong Yup. "Kan nu ajaa'ibeef waan tekinoolojii Kooriyaa Kaabaa gadi qabuun ilaalleefi ammatti rakkataa jirti jennee waan yaadneef. Dhugaan garuu Kooriyaan Kaabaa dandeettii waraana ishee kan nuti yaadnee caalaa cimsaa jirti.'' Kooriyaa Kaabaa erga Amajjii 5 fi 10 irratti dhukaafteen booda yaaliiwwan misaa'eeloota "hypersonic glide vehicle" (HGV) fi "manoeuvrable re-entry vehicle" (MARV) jedhaman raawwatteen milkaa'uu beeksifte. Sun maaliif yaaddessaa ta'e? Dhimmichi yaaddessaa kan ta'eef sababii Kooriyaan Kaabaa teknooloji sirnawwan ittisa misaa'eelii gatii jabaa fi walxaxaa Ameerikaafi Jaappaan rijinicha keessatti bobbaasan injifachuu dandeessi jechuudha. ''Sochiinsaan kan meeshaalee waraanaa ittisa miisaa'eelii baayyee dadacha'uu fi Ameerikaadhaan adda baasuuf rakkisaa ta'un daangaa qaxxaamuruu danda'u hojjachuudha,'' jedhu Duyoon Kim jidduugala 'New American Century' irraa. Pirofesar Kim Dong Yup yaada kanaan waliigaluun, ''Kaayyoon Kooriyaan Kaabaa galmaan gahuuf hojjataa jiru, sirna ittisa misaa'eelii diinaa dadhabsiisuudha. ''Sirna dhorkaa kan akka eegee torbaan qabaa (scorpion) fakkaatu qabaachuu barbaadu.'' Torbaan qabaan yookaan qaanjibbuun of ittisuuf jecha eegee isaatiin nama hin hiddu, garuu ammoo haleellaa raawwachuufi ajjeesuuf ni adamsa. Kanaafuu Kooriyaa Kaabaas akkasumaaree? "Kaayyoon Kooriyaa Kaabaa haleellaa raawwachuuf miti. Garuu of ittisuufidha,'' jedhu Pro. Kiim. Itti dabaluunis ''biyyi sun dandeettii ittisaa garaagaraa qabaachuuf yaalaa jirti. Kunis ilaalcha hawaasa Kooriyaa Kaabaa hordofaa jiru keessatti kan bal'inaan jirudha. Haata'u malee Ameerikaafi Kooriyaan Kibbaa bulchiinsa Kooriyaa Kaabaa barbadeessuuf fedhii akka hin qabne irra deddeebiin himanilleen, Piyoongiyaang haleellaa biyyoota kanneen irraa dhufu ittisuuf dandeettii guutuu itti uummachuu bira ganaa gahaa hin jirtu. Kanaafuu hogganaan biyya xiqqoofi iyyeettii tanaa maaliif bajata waliigalaa biyyattii harka walakkaafi nuusa waraanaaf kan oolchaa jiruuf? Ankit Paandaa Carnegie Endowment for International Peace irraa, sababiin tokko waan qaamooleen ala jedhaniin adda ta'u mala amantaa jedhu qabu. Kooriyaa Kaabaa qabeenyaa ishee ittifachuuf meeshaa waraanaa gahaa akka qabduutti hin amantu jedhu. ''Kanaafuu Kiim Joong-un baayyee nagummaan itti hindhagahamu. Akkan yaaduutti Chaayinaafi Raashiyaa dabalate eenyunuu hin amanu. Kanaafuu kan nuti yaadnuun ol dandeettii isaa cimfachuu barbaada ta'a.'' Priofesar Biriyaan R Myeers, Yunivarsitii Kooriyaa Kibbaa Dongeseo irraa, Piyoongyaang sagantaawwan Nikulaaraa fi miisaa'eelii isheetiif galma baayyee guddaa qabdi jedhu. Akka isaan jedhanitti Kooriyaan Kaabaa meeshaalee waraanaa kanaan Koriyaa Kibbaa waliin waliigaltee nagaatiif mari'achuuf dhiibbaa taasisuu barbaaddi. Akkasumas Ameerikaa akka Peeninsulaa Kooriyaa keessaa baatuuf dhiibbaa taasisu feeti. Isaan booda Kooriyaa Kibbaa weeraruuf bilisa akka taatu yaaddi jedhu. Yeroo gabaabaa keessatti Kooriyaan Kaabaa galma biraa qabdi. Qoqqobbiin nikulaaraa fi sagantaa misaa'eeliitiin wal qabatee UN irra kaa'ame akka ka'uuf barbaaddi. Kanaaf abdii qabaachuuf ammoo bulchiinsi Ameerikaan akka waliin mari'atu barbaaddi. Seenaadhaan, haalli itti Piyoongyaang xiyyeeffannaa Waashingitan itti hawwachuuf yaaltu rakkoo uumaa ture. Ammas eksipartoonni tokko tokko waanuma wal fakkaataan akka deebi'ee mudataa jiru himu. ''Anaaf kun mallattoo baayyee gaariidha,'' jedhu Pro. Kiim Yuunjin, Miseensi Boordii Gorsaa Tika Biyyaaleessa Kooriyaa Kibbaa. "Kiim Jong-un osoo marii nagaa hin eegaliin dura yaaliiwwan miisaa'eelii isaa cimsuu barbaada. Kanaaf, Joo Baayidan akka maappii qabatamaadhaan marii cimaa eegaluuf dhiibbaa irratti taasisuu barbaada.'' Dhimmisaa isa yoo ta'e ammoo, Kiim Jong-un ni gaabba. Jalqaba Joo Baayidan ammatti rakkoo biraa kan Yukureeniin baayyee ko'omataniiru. Lammaffaa Joo Baayidanis ta'e kan isaan dura turan Doonaald Tiraamp Kooriyaa Kaabaa waliin mari'achuuf hangas onnatoo miti. ''Kooriyaan Kaabaa ofiisaanii ajangaa gochuufi dursa of kaa'uun baayyee cimoodha'' jedha Mr Paandaan. Haata'u garuu ammoo ''Joo Baayidan Kiim Jong-uniin abbaa hirree jedhaan. Akkan yaaduutti Mr Kiim waiin wal arguun waan xiqqaa qofa buufata. Kanaaf, Joo Baayidan dhugaatti rakkoolee kana irratti yeroo kennu jedhee hin yaadu. Kanneen hundi kan baraman yoo fakkaatan, sababiin isaa kanadha. Bara 2010tti Kooriyaan Kaabaa bidiruu humna galaanaa Kooriyaa Kibbaa dhidhimsuun baatiiwwan muraasaan booda ammoo, qarqara odooloota Kooriyaa Kibbaa haleelluu eegalte. Irra deebiin ammoo bara 2017tti miisaa'eelii fageenya dheeraa adeemuu Jaappaan irraan dhukaasuun Gu'am haleelluuf doorsiifte. Baatiiwwan dhufan keessatti waan kana fakkataan biraa ni argina ta'a. ''Akkan yaaduutti gara rakkootti deebii'uuf haalawwan qabatamaatu jira,'' jedu Mr Paanaadan "Kooriyoonni Kaabaa Ameeriikaan akka dhimma guddaatti akka isaan ilaaltu cimsanii barbaadu. Biyya xiqqoo ta'u dandeessi. "Garuu ammoo meeshaa waraanaa niikulaaraa qabu. Pirezidaantiin Ameerikaa kanaaf beekkamtii akka kennu barbaadu. Akka carraa hamaa ta'ee garuu, lammileen Kooriyaa Kaabaa yeroo dhiihootti sana waan argatan natti hinfakkaatu.''


Mootummaan Somaaliyaa ONLF'n tarree shorokeessitootaa keessaa baase

Kaabineen mootummaa Somaaliyaa kan aangoorra jiru paartii siyaasaa Itoophiyaa keessa socho'u Adda Bilisa Baasaa Biyyaalessaa Ogaaden (ONLF) tarree shororkeessitootaa keessaa baasuu beeksise. Kaabineen Ministira Muummee duraanii Somaaliyaa Hasan Alii Fayyiree bara 2017 keessa ONLFn tarree gareewwan shororokeessitoota jedhee farraje keessa galchuu murteessee ture. Kaabineen ammaa kun ammoo erga waggoota afur tureen booda murtee mootummaa Somaaliyaa shaaree ONLF tarree shororokeessitootaa keessaa baasuu isaa Dilbata ifa godheera. Itoophiyaa naannoo Somaalee keessa qabsoo hidhannoo gaggeessaa kan ture ONLF, gareewwan sadii mootummaa duraanii Itoophiyaatiin shorororkeessummaan farrajame keessaa tokko ture. Haata'u malee, Itoophiyaa keessatti jijjiiramni siyaasaa gaggeeffamee waggaa sadii dura ministirri muummee Abiy Ahimad yeroo gara aangootti dhufanitti ONLF, ABO fi Ginbot Sabaat tarree shororkeessitootaa keessaa haqamuun isaanii ni yaadatama. Murtee kana hordofee paartiin kun sochii hidhannootiin taasisu dhaabee gara siyaasa karaa nagaan qabsaa'uutti akka deebiye beeksisuun, miseensonni isaa gara Itoophiyaatti deebi'aniiru. Somaaliyaan ONLFn maaliif  ture 'shororkeessaa' jechuun kan farrajje? Bara 2017 keessa kaabineen duraanii Somaaliyaa ONLFn shororkeessaa jedhee yeroo farrajetti yaadawwan murtee sadii raggaasisee ture. Kan jalqabaa, 'ONLF garee shororokeessaadha' kan jedhudha. Kan lameessoo ammoo, Somaaliyaan ONLFn meeshaanis ta'e karaa biraatiin akka hin deeggare ibsamuu isaati. Sadarkaa sadaffaa irratti ammoo, ONLF Somaaliyaa keessatti bakka shaakala loltummaa itti gaggeeffatu, meeshaa waraanaa itti kuufatu, loltoota itti calalatuufi hojii birootiif itti gargaaramu kaampii akka hin qabaanne murteessee ture. ONLF kaabinee duraanii Somaaliyaatiin 'Shororkeessaa' osoo hin jedhamiin dura Moqaadishoo dabalatee magaalota Somaaliyaa gurguddoo biroo keessa bilisaan socho'aa akka ture himama. Yeroo sanatti hariiroo Itoophiyaafi Somaaliyaa gidduutti uumamerratti hundaa'uun Somaaliyaan ONLFn 'shororokeessaa' jechuun akka farrajjuuf mootummaa Itoophiyaatu dhiibbaa taasisaa akka ture himama. Dhiibbaa kana horofees Somaaliyaan ONLFn shororkeessaa keessatti ramaddee turte. Dhimma Abdulkariim Sheek-musee Miseensota koree hoji-raawwachiiftuufi hundeessitoota ONLF keessaa tokko kan ta'e Abdulkarim Sheek-musee bara 2017 ji'a Hagayyaa keessa Somaaliyaa Bosaasoo keessatti mootummaa Somaaliyaatiin qabamee to'annoo jala erga oolfameen booda mootummaa Itoophiyaatti dabarfamee kennamee ture. Yeroo waggoota lamatti dhiyaatuuf mana hidhaa Maa'ikalaawwii erga tureen booda MM Abiy gara aangootti dhufuu hordofee gadhiifameera. Kaabineen Somaaliyaa aangoorra jiru Abdulkariim dabarfamee kennamuun isaa "murtee sirrii hin turre" jechuu isaanii gabaafameera. Mootummaan Itoophiyaa ONLF, ABO fi Ginbota Sabaat yeroo tarree shororkeessitootaa keessatti ramadee turetti namoota inni cimseee barbaadaa ture kessaa Abdulariim tokko ture. Abdulkariim kanaan dura turtii BBC waliin taasiseen, "umurii kiyya guutuu qabsoo keessatti kanan dabarsu ta'ullee umuriin kiyya deemaa dhufuu isaatiin gaheen ONLF keessatti qabaadhu hir'iseera. ''Amma meeshaa lafa keenyee karaa nagaa qabsaa'aa jirra," jedheera. Abdulkariim yeroo ammaa kana gaggeessummaa ONLF keessatti argamuu baatus, namoota paarticha keessatti fudhatama qaban keessaa tokko akka ta'e himama. Dhimmichi atakaaroo aanga'oota Somaaliyaa waliin walqabataa? Bara darbe manni maree pirezidant Mohaammad Abdullaahii Farmaajoo, ONLF bara 2017 keessa tarree shororkeessitootaa keessatti ramadamuu isaatiifi aanga'aan olaanaa paartichaa Abdulkariim Sheek-museen Itoophiyaatti dabarfamee kennamuun sirrii hin turre jechuun sagalee caalmaan murteessee ture. Murteen mana maree kun garuu hojiirra hin oolfamiin ture. Akka xiinxaltoonni siyaasa Somaaliyaa itti dhiyeenyaan horofan jedhanitti, wal gaareffannaan Pirezidant Mohaammad Abdullaahii Farmaajoofi MM Mohaammad Rooblee gidduutti uumame tokko murtee inni kaan murteesse irratti qaawwa barbaaduun gara wal saaxiluu geessiseera. Murteen ONLF tarree shororokeessitootaa keessaa baasuu ifatti kan raggaasifame kaabinee MM Mohaammad Roobleetiinidha. Kanaaf, ONLF tarree shororkeessitootaa keessaa akka bahu murteessuun siyaasa yeroo ammaa kana Somaaliyaa keessatti deemaa jiru waliin kan walqabatu ta'uu danda'a jechuun tilmaamu. ONLF waa'ee murtee kanaa maal jedhe? Mootummaan Itoophiyaa ONLF erga shororkeessummaa keessaa baasee waggoonni lakkaa'amaniyyu, Somaaliyaa keessatti garuu maqaan ONLF tarree garee shororkeessitootaa keessa tureera. Dubbi himaan ONLF Abdulqaadir Hasan Hirmoonii (ykn Adaanii) paartiin isaanii murtee kaabinee Somaaliyaa kanaan akka gammadeeru BBC Somalitti himaniiru. "Murteen sun [shororkeessummaatti ramaduu] sirrii hin turre. MM Roobleen seenaafi maqaa gaarii Somaaliyaa xuraa'e deebiseera," jechuun yaada isaanii kennan. ONLF irra deddeebiin mootummaan Somaaliyaa tarree shororkeessummaa keessaa akka isa baasuuf gaafatulleen, deebii gaarii akka hin argatiin eeran. ''Yeroo sanatti deebii nuuf hin kennine ture. Amma garuu erga saatiin turee ta'ullee dogogora hojjechuu isaanii fudhachuun isaanii akka gaariitti ilaalla," jedhan. Bara 2017 shororokeessaa jedhamuun farrajamuun isaaanii, "qabsoo keenya irratti dhiibbaa oomaa nurraan hin geenye," jechuun ibsan dubbi himaan kun. ONLF qabsoo hidhannoo dhaabanii miseensota isaa gara Itoophiyaatti deebisuun dura Ameerikaa, Yunaayitid Kingidom, Awustiraaliyaa, Keenyaa fi Ertiraa dabalatee addunyaarratti biyyoota 60 siqan keessatti waajjira banatee socho'aa akka ture dubbatama. Kaabineen duraanii Somaaliyaa paartii kana shororokeessaa jechuun isaa murtee, "Naannoon Somaaleefi hariiroo sabaa Somaaliyaa kan miidhe" ture jedhu dubbi himaa Abdulqaadir. "Nutis mootummaa Itoophiyaa TPLFn durfamu shororkeessaa jennee waan turreef mootummaan Itoophiyaa yeroo sanaa nuun shororokeessaa jechuun isaa nu hin ajaa'ibne," jedhan. ONLF gara qabsoo karaa nagaatti deebiyuu isaa booda filannoo biyyaalessaa keessatti hirmaachuuf galmaa'ee kan ture ta'us, mootummaan dhiibbaa narra geessise sababa jedhu dhiyeessuun filannicha keessaa of baaseera. Dubbi himaan kun turtii BBC waliin taasisaniin, "biyya gara garaa keessa taanullee, Somaaliilaand, Moqaadishoo, Keenyaa keessa jiraannus ummanni Somaalee sanyiin, afaaniin, amantiin, aadaatiin walitti hidhatee itti fufa. ''Murteen namoota siyaasaa muraasni garaa garaa nu hin qoodu," jechuun ejjennoo isaanii ibsan. Pirezidantiin naannoo Somaalee Musxafee Mohaammad Umar fuula miidiyaa hawaasummaa isaaniirratti, "Murtee ministira muummichaa ni dinqisiifanna. Ni fudhanna," jedhan. Itti-dabaluunis, "ONLF mootummaa TPLFn durfamu hidhannoon waraaneera. Nuuf qabsaa'ota bilisummaati isaan. Murteen isaan shororkeessaa ittin jedhaman hariiroo naannoo Somaaleefi Somaaliyaa miidhee ture," jechuun barreessan.


Hogganaan fonqolcha Burkinaa Faasoo Leetanaa Konoleel Daamibaa eenyuu?

Dargaggeessa dhimma waaraanaa irratti Ameerikaa fi Faransaayitti leenji'e, Leetanaan Konaleen Pool-Henarii Saanda'ogoo Daamibaan Burkinaa Faasoo keessatti fonqolcha motummaa gaggeessuun aangoo siyaasaa dhunfate. Innis boromtuudhuma waggaa dhalootasaa 41ffaa kabajateetti pirezidaantii ofii jechuun of muude. Taateewwan fonqolcha motummaa haalaan dabalaa jiru kanas bara darbe keessa Hogganaa Olaanaan Dhaabbata Gamtoomanii Antonii Gutareez ''weerara fonqolchaa'' jechuun sodaa qaban ibsanii turan. Kan kanaan dura Sudaaniitti eegalamee daangaa qaxxamuree Maayimar gahuun ammas bara haaraa kanas itti fufee jira. Maddi oduu Rooyitarsi akka gabaaseetti, Let. Konooleel Daamibaan Wiixata Amajjii 24, 2022  istuudiyoo ifa -xinnoo qabu keessa taa'uun, pirezidaantii biyyattii duraanii kan amma hidhaarratti argaman Rook Kaabore aangorraa buusuu karaa kaapiteenii isaanitiin beeksiisan. Let. Koloneel Daamibaan aangoo ''Pirezidaantii Gootoota Sochii Nageenyaafi Deebiisanii Ijaaruu'' jedhu qabachuun, hoggantoota waraanaa hoggansa qindoomiinaa sadii Afriikaa Lixaa hundeesse. Tokkooffaan Kolooneela surra qabeessa Giinii, Maanaadii Duumbooyaa kan bara 1981tti dhalate yoo ta'u, inni lammaffaan ammoo Kolooneela Maalii Asimii Gootaa kan bara 1983tti dhalateedha. Qondaaltoonni waraaanaa kunneenis biyyoota Afriikaa heddu biratti loogiifamanii fi  biyyoota Liixaa biraatti ammoo qawween waan aangoo dhunfataniif qeeqaman illeen, sadanu ammoo biyyasaanii kan Faransaayiin kolooneefataamaa turte keessatti deeggarsa guddaa qabu. ''Hanga beeknuutti kun fonqolcha miti,'' jedha barsiisaa Juulinee Traa'ore wayita taatee umameef gammachusaa ibsachuuf magaalaa guddoo Burkinaa Faassoo Ogaaduguu keessaatti AFPtti dubbateetti. "Kun gochaa biyya namoota dandeettiin hinqabneen bulfamaa turte bilisa baasuuti'' jedhan barsiisaan kun. Ilaalchi kunis osoo Let' Konkoleen Daamibaan erga aangoo qabateen booda ummataaf haasaa kan taasisan kaleessa ture. Kunis qondaalli kun ija ummataa kan soodatu ykn pirezidaantii ta'u kan shakkisiisuudha jedhu kaan. Maddi tika Afriikaa Lixaa hidhata gaarii qabu tokko BBCtti akka himeetti: ''Nama baayyee dubbatu miti, garuu yoo dubbatuutti qaliidhaan fudhachu qabda.'' ''Nama dandeettii hoggansaa dhalootaan keennameefi nama kanneen ajaju waliin walitti dhiheenya gaarii qabuudha. Isaaf bu'aawwan lafarra jiranitu isaaf caalaa barbaachisaadha.'' Akkasumas Let. Kolooneel Daamibaan ogeessaa akaadaamiis ni fakkaata. Kitaaba Waraanaa fi Shororkeessaa Afriikaa Lixaa - Deebiiwwan Sirrii hintaane? jechuun barreesseera. Kitaabichis dhimma rakkoo cimaa Burkinaa Faasoo mudate, haleellaa rephee loltoota Islaamaa kan erga 2015 kaasee du'a namoota 2,000 fi barattoonni 300,000 barnoota malee hafuun manneen barnootaa akka cufan taasisee qeeqa. Ibsa bakka isaa kaapteenaan fonqolcha motummaa beeksiiseen dubbifame irratti, Let. Koloneel Daamibaan sababii guddaan akka Mr Kaaboreen aangorraa kaafaman taaseesee haala nageenyaa badaa adeemeedha. Let Koloneel Daamibaan torbanoota torbaan dura duula farra shororkessummaa kaaba biyyattii keessatti gaggeeffame hogganusaatiin pireezidaantichaan guddinni kennamuf illeen hogganaasaa aangoorraa kaase. Tarkaanfiin ajjeechaa miseensoota humna nageenyaa 50 Muddee keessa Mr Kaabooreen raawwatame waraanni akka itti aaruuf caalaa kakaasee. Maddeen tikaa akka jedhaniitti Let. Kolooneenis murtee hoganaasaa duraa aangoorraa kaasuu fudhachu baayyee waan nama dinqsiisiu hin ta'e, sababii ''walakkaa tarkaanfiiwwan hogganaansaa duraanii fudhate nama raawwachu hin dandeenye ta'eef,'' jedhu. ''Innis dhimma riphee loltoota jahaadistootaa akka rakkoo walxaxaa, karaa waraanaa qofaan furamu hin dandeenyeetti ilaala. "Loltuudhaaf kaan jechuun waan salphaa miti, garuu ammoo inni nama waan yaadu dubbatuudha,'' jedha maddichi. Seenaan dugduubee Let. Koloneel Daamibaa qondaaltoota waraanaa Burkinaa Faassoo kaaniin walfakkaataadha. Innis akkaadaamii waraanaa Faransaa keessatti barachuun saayinsiiwwan qorannoo yakkaatiin diigrii lammaaffa dhaabbata beekamaa irraa argateera. Ittaansees eegdoota pirezidaantii keessa hojjateera. Dhiheenya kana keessa ammoo Daamibaan haala waraanaa milishoota Islaamaa Afriikaa Lixaa keessatti babalifataa jiran walqabatee Ameerikaatti leenjii loltummaa argateera. Ajajaan US Afriikaa New York Times'f akka mirkaneesseetti,  Let Koloneel Daamibaa koorsiiwwan waraanaa Ameerikaatti fudhachuun bara 2010 hanga 2020tti leenjii'uun seera waarana hidhannoo fi eegumsa mirgawwan namoomaa irratti qajeelfamoota fudhachu mirkaneesseera. Garuu ammoo maddi tikaa BBC'n dubbise, Let. Koloneel Daamibaan humnootii alaa kamiifu galata galchuuf akka hin eegne dubbata. ''Afriikaan rakkoolee isheetiif warra liixaa ykn qaama kamu irratti hirkachuurra, ofiin furuu akka qabdu amana.'' Deeggartoonni Let. Kooleneel Daamibaa wayita fonqolcha raawwatameef gammachusaanii Ogaadhuuguu keessatti ibsaniitti, alaabaa Raashiyaa qabatachuun milishoota Islaamaa waraanuurratti deeggarsa akka taasiftuuf gaafataniiru. Gaaffii kanas maalii irraa fudhatan. Juntaa Maalii garee waraanaa Raashiyaa galchuun riphee looltoota injifachuuf akka lolu hime ture.


Dursaan fonqolcha mootummaa Burkinaa Faasoo haasawa jalqabaa taasise

Dursaan waraanaa Burkinaa Faasoo kan dhiheenya fonqolca motummaa gaggeessuun aangoo qabate, ''wayita haalli mijataa uumamutti'' gara tasgabbii idileetti deebina jechuun waadaa seene. Letanaal Koloneel Paul-Henri Damiba fonqolcha motummaa pireezidantii biyyattii Roch Kaaboree gaafa Wiixataa raawwateen kan dursedha. Namni waraanaa kun pireezidantichi hokkora hidhattoota Islaamummaa leellisanii to'achuu dadhaban jechuun himate. Koofiyyaa loltuu diimaa fi uffata danbii waraanaa uffachuun TV biyyaalessaa gubbaatti kan dhiyaate Koloneelichi, erga fonqolchi taasifameen booda yeroo jalqabaaf uummata biyyattiif haasawa taasise. ''Wayita yeroon isaa sirrii tahu, akkasumas wayita uummanni keenya birmadummaa itti ilaalu gahutti, gara tasgabbii idileetti deebi'uuf waadaan seena,'' jedhe. Koloneliin ganna 41 Daamibaan, bakka bu'oota qaamolee hawaasaa garagaraa wajjiin walarguun daandii rifoormitti geessurratti mari'annas jedheera. Fonqolchaan booda balaaleeffannaa isaaniirra gahe hordofees, Burkinaa Faasoon ''yeroo kamuu caalaa'' michoota idil-addunyaa barbaaddi jedhe. ''Hawaasni idil-addunyaa biyya keenya qarqaaruun, hokkora kana keessaa dafnee akka baanu akka godhu waamicha koon dhiyeessa.'' Guyyaa Wiixataa waraanni aangoo qabchuusaa televizhinii biyyoolessaa irratti hime. Sababa waraanni aangoo qabateef wayita ibsanittis, haala nageenyaa hammaachaa deeme kaasan. Aabba Kaaboreen hidhattoota Islaamummaa leellisanii to'achuu dadhaban jedhamuun dhiibbaan itti cimaa ture. Lt-Col Damibaan lola hidhattoota kannneen wajjiin taasifamu adda durummaan kan dursaa ture oggaa tahu, waa'ee kanarrattis bara dabre keessa kitaaba barreesseera. Biyyattii ollaa Maalii keessatti dhimmuma kanatu fonqolcha mootummaa bara 2021tti geessise. Fonqolchi kunis uummata biyyattii gara caaluun simatameera. Burkinaa Faasoon biyyoota Lixa Afrikaa keessaa dhiyeenyatti fonqolchi mootummaa itti raawwate isee sadeessoo taatee jirti. Biyyoonni Giinii fi Maalii, gara mootummaa idileetti akka deebi'an qaama naannichaa Ekowaasiin qoqqobbiin irra kaa'ameera. Qaamni naannichaa Ecowas dhimma fonqolchaa kanarratti mari'achuuf gaafa Jimaataa walgaha jedhamee eegama.


Hariiroo Itoophiyaafi Sudaan: Hoogganaan Itti aanaa Sudaan Hemetiin Itoophiyaa seenan

Dura Taa'aan Itti aanaa Mana Maree Ce'umsaa Sudaan Mohaammad Hamdaan Degoloo Ministira Raayyaa Ittisa Biyyaa Itoophiyaa waliin Finfinneetti wal argan. Erga waggaa darbe gama Kaaba Lixaa daangaarratti biyyoonni lamaan muddama seenanii as qondaalli olaanaa Sudaan yeroo Itoophiyaa daawwatu kuni yeroo duraatiifi. Daawwannaan kuni osoo biyyoonni ollaa walii ta'an garuu rakkoo garaagaraa keessa jiran kunneen, dhimma daangaa akkasumas Hidha Abbayyaa Itoophiyaan ijaaraa jirtuurratti waldhibdee qabaniiti. Miidiyaan biyyaalessaa Itoophiyaa ETV'n akka gabaasetti Dagoloon yeroo Finfinnee seenan qondaaltota Itoophiyaan simatamaniiru. Kunneenis, Ministira Raayyaa Ittisaa Itoophiyaa Dr Abrahaam Balaayiifi Daarektara Tajaajila Tikaafi Odeeffannoo Biyyaalessaa Obbo Tamasgan Xurunaadha. Qondaalli waraanaa olaanaa Sudaan maqaa masoo Hemetii jedhamuunis kan waamaman yoo ta'u hogganaa cimaa lammataa Sudaanidha. Dagoloon ajajaa humna waraanaa sodaatamuufi cimaa ta'e Raappid Sapport Forsiis (RSF, Humna Tumsaa Saffisaa) jedhamuun beekamuuti. Qondaalli Sudaan kuni guyyoota lamaaf kan turan yoo ta'u ''qondaaltota Itoophiyaa garagaraa waliin walargu'' jechuun miidiyaan mootummaa Sudaan SUNA gabaasera jechuun kan hime AFP'dha. Itoophiyaa fi Sudaan bara bulchiinsa Omaar al-Bashir hariiroo cimaa horataniis, erga bulchiinsi haaraa dhufe booda qondaaltonni Itoophiyaa warri Sudaan Masrii caalsifatanii jechuun komatu. Waraana Tigraayitti eegale hordofee Sudaan waraana ishii bakkeewwan Itoophiyaan lafa koo jettutti erga bobbaaste booda, biyyoonni lamaan muddama seenaniiru. Hidhi Haaromsa Abbayyaa Itoophiyaan waggaa lamaaf walitti aansitee guutteefi yeroo muraasa booda elektirikii maddisiisuufi jedhames madda waldhabdee biyyoota kanaati. Booda kanammoo fonqolcha mootummaa raawwachuun aangoo ofii isaa kan to'atee waraanni Sudaan, finciltoota Tigraay kan waraana Itoophiyaa waliin wallolaniif dahoo kenneera jechuun Itoophiyaan himatti. Himannaa kana mootummaan Sudaan hin fudhatu. Inumaa booda kana Hoogganaan Sudaan finciltoota TPLF hin deeggarru jechuun ibsani. Rakkoo daangaa Itoophiyaa waliin qabaniis karaa nagaan akka furan himaniiru. Haa ta'u malee, Sudaan mataan ishii erga fonqolchi raawwatee nagaa dhabuu ishii biyyoota Lixaas yaaddesseera. Ministirri Muummee Sudaan Abdallaa Hamdookis erga hidhaa bahanii, waraana biyyattii waliin araara buusanii aangootti debi'aniis waliigalteen siyaasaa dhufuu hin dandeenye. Eegasii dhihoo kana hogganaan Sudaan Janaraal Abdal Fettaa al-Burhaan kaabinee ministeerota 15 qabu hundeessaniiru. Biyyoonni ollaa walii ta'an lamaanuu haala rakkisaa keessa jiru. Lamaanuu Labsii Yeroo Muddamaa jala jiru. Itoophiyaan waraana Kaaba biyyattii Tigraayitti eegaleefi badii guddaa geessise mariin akka xumurtuuf biyyoonni garagaraa sochii taasisaa jiru. Hanga yoonaa garuu dhukaasi dhaabatee mariin eegalame hin jiru. Sudaan kan waggaa lama dura Pireezidantii waggaa 30'f aangorra ture mormii ummataan buqqaasuun mootummaa ce'umsaan bulaa turtemmoo mormiitti deebiteetti. Onkololeessa keessa waraanni biyyattii silaa baatii tokko booda aangoo isaa bulchinsoota siviliif dabarsa osoo jedhamuu, fonqolcha raawwachuun bulchiinsa sivilii hunda hidhaa buuse ture. Eegasii MM Abdallaa Hamdook hidhaarraa gadhiisuun aangootti deebise. Ta'us, Hamdook dhihoo aangoorraa ka'an. Ta'us, ammallee mormiin hin dhaabbanne. Waraanni biyyattii kanneen mormiif hiriira bahan ajjeesuun himatama.


Jeneraalli waraanaa Sudaan Hamdaan Dagaaloo Itoophiyaa daawwachuun maal akeeka?

Pireezidantii Itti aanaa mana maree ce'umsaa Sudaan kan ta'an Leeftanaant Jeneraal Mohaammad Hamdaan Dagaaloo Sambataa fi Dilbata darbe gara Finfinnee imaluun MM Itoophiyaa Abiy Ahimad dabalate qondaaltoota olaanoo biyyattii waliin mari'ataniiru. Jeneraal Dagaaloon waggoottan sadan darbaniif biyyasaanii rakkoo siyaasaa keessatti argamtu keessatti, Jeneraal Abdul Fattaah al-Burhaanitti aanuun nama murteessaa yoo ta'an, humnootii waraanaa isaan duuba hiriiraniin siyaasa biyyattii keessatti gahee murteessaa kan qabaniidha. Daawwannaan Jeneraal Mohaammad Hamdaan Dagaaloo (Hemetii) Finfinnee kunis walitti dhufeenya biyyoota lamaan jidduutti waggaa tokkoo oliif gaarii hin turreen wali biratti yoo ilaalamu kan hin eegamne ture. Waldhabdeen daangaa waggootaaf biyyoota lamaan jiddu jiru kan bubbule ta'ullee, waraana Tigraay hordofuun erga waraanni Sudaan lafa qonnaan bultoota Itoophiyaa harka ture to'ataniin booda, walitti dhufeenya biyyoota lamaanii boora'e. Itoophiyaan erga Al Baashir aangoorraa buufameen booda wal dhabdee waraanaa fi qaamoolee siyaasa biyyatti jidduutti umamee ture karaa nagaatiin furuuf gahee olaanaa bahaa turte. MM Abiy Ahimad gamasaanitiin adeemsa hundeeffama motummaa ce'umsaa keessatti gahee olaanaa bahunsaanii ni yaadatama. Haata'u malee erga waldhabdeen daangaa biyyoota lamaan jidduutti umameen booda walitti dhufeenyi ture qabbanaa'usaatiin alattis darbee darbee gama lamaaniinu wal himachuun ture. Kanaafu daawwannaan amma Jeneraal Haamdaan Daagaalootiin guyyoota lamaaf Finfinneetti ta'e kunis daawwannaa qondaala Sudaan olaanaan waggaa tokko keessatti taasifame kan jalqabaati. Simannaa qondaaltoota Itoophiyaa olaanootiin Daagaaloo wayita Finfinnee galaniitti taasifameen yoo ilaalame mataansaa dawwannaan qondaala kanaa kan akka salphaatti ilaalame akka hin turre hubachuun ni danda'ama. Ministirra Raayyaa Ittisa Itoophiyaa Dr Abrihaam Balaayii fi Daarektara Olaanaa Tajaajila Nageenyaa fi Odeeffannoo Biyyaaleessaa Obbo Tamasgan Xurunaa fa'itu simannaa taasiseef. Ittaansees MM Abiy Ahimadii fi Itaamaazhuur Shumii Raayyaa Itoophiyaa Fiild Maarshaal Birhaanu Julaa waliin mari'achuu miidiyaaleen biyya keessaa gabaasan. Kunis aanga'oonni biyyoota lamaanii dhimmoota waraanaa fi nageenyaa irratti xiyyeeffannaa kennuun mari'achu kan agrsiisu yoo ta'u, maddi oduu Sudaan gamasaatiin Jeneraalichiifi MM Abiy dhimmoota walitti dhufeenyaa caalaa cimsaniifi haala ummata biyyoota lamaanii caalaa fayyadu irratti mari'achu gabaaseera. Ministirri Ministeera Ittisaa Itoophiyaa Dr Abrihaam Balaay madda Oduu Itoophiyaatiif akka ibsaniitti, marii guyyoota lamaa Jeneraal Mahaammad Hamdaan waliin taasisaniin biyyooti lamaan ''walitti dhiheenyaan hojjachu akka qabnu waliigalleera'' jedhan. Itoophiyaa fi Sudaan jidduutti madda waldhabdee ta'ee kan ture kan biraa dhimma Hidha Haaromsaa Guddicha dhiheenya daangaa Sudaaniitti ijaaramaa jiruun walqabatee haala nageenyaa karaa daangaa naannoo Beenshaanguliin jirudha. Gama daangaa sanaaatiin hidhattoonni Sudaan irraa dhufu jedhamaniin haleellaawwan raawwatamuun, du'aatiif buqqaatii namoota hedduutiif sababa ta'uun alatti iddoowwan naannichaa irra caalli komaandi poostii jala akka oolfamu taasiseera. Haala nageenya naannichaa ilaalchisuunis dhiheenya kana buchiinsi Biluu Naayil Sudaaniifi qandaaltoonni olaanoon naannoo Beenishaangul Gumuuz waliin mari'achuun waliin hojjachuuf waliigalte taasisuun isaanii dhagahameera. Kana malees walitti dhufeenyi Sudaaniifi Itoophiyaa qabbannaa'u hordofuun baatiiwwan jahaaf cufamee kan ture daandii guddaan Gaalaabaat-Matammaa kan biyyoota lamaan walitti fidu saaqamuunsaa ni yaadatama. Dhimma lafaa madda waldhabee ta'e ilaalchisee jijjiramni jiraachuun gabaafamu baatulleen, baatii Muddee irraa kaasee haalli waliitti dhiyaachu biyyoota lamaan jidduutti mul'ataa jira. Itoophiyaa tibba waraanni Tigraayiitti eergale loltoota ishee daangaa Sudaan irraa kaasuu hordofuun ture Sudaan loltootashee kan daangaa wal falmisiisaa ture irratti bobbaafte. Kunis gama Itoophiyaatiin komii olaanaa kaasaa tureera. Qondaaltoota olaanoo Sudaan dabalatee humni waraana biyyatti qabiyyee seeraa isaanii deebiifachu ibsuun waanti jijjiramu akka hinjiraane himaa akka turan gabaafame ture. Haata'u malee biyyoonni lamaanu gara wal waraanaatti seenuuf fedhii akka hin qabnee kan ibsan yoo ta'u, Itoophiyaa gamasheetiin yeroo biyyattiin waraana biraa keessa galteetti eeguun Sudaan eddoowwan qabattee keessaa akka baatuufi dhimmichi bakka duraan irratti ilaalamaa ture karaa Komishinii Daaangaatiin akka furamuuf watwaataa turte. Gama biraatiin ammoo Sudaan yeroo garaa garaatti milishoonni gama Itoophiyaatiin jiran loltoota kiyyarratti haleellaa raawwataniin loltoonni jalaa miidhamu himattee turte. Gama Itoophiyaatiin ammoo karaa daangaalee biyyoota lamaanitiin hidhattoonni loo'anii galuun haleellaa akka raawwatan ibsuun, humnootiin nageenyaa biyyattii tarkaanfii akka fudhatan aanga'oonni Itoophiyaa deebii kennanii ture. Janaraal Mohaammad Hamdaan Daagaaloo tibba Itoophiyaa doowwataniitti MM Abiy Ahimad, Fiild Maarshaal Biraanuu Juulaa, Ministira Raayyaa Ittisaa itoophiyaa Dr Abirihaam Balaay, fi ittigaafatamaa nageenya biyyattii waliin marii taasisaniiru. Dhimmi ijoon mariisaanii ifatti ibfamu baatulleen, rakkoo siyaasaa Sudaan amma keessatti argamtuun alatti dhimmoota wal dhabdee biyyoota lamaanii irratti akka dubbatan qaamooleen waliin mari'atan ni mul'isu. Waraana kaaba Itoophiyaatti waggaa tokkoo oliif gaggeeffameetti aansee, dhimmoota raayyaan ittisaafi dhaabban tikaa biyyattii xiyyeeffannaa olaanaa kennuuf keessaa tokko walidhabdeen daangaa Sudaan waliin jiru akka ta'u amanama. Humnootiin Itoophiyaa eddoowwan finciltoota TPLFn baatiiwwaniif qabatamanii turan deebiisee erga to'ateen booda waraanichi karaa nagaatiin dhuma akka argatuuf qaamooleen adda addaa yaalii taasisuurratti argamu. Waraanni biyya Sudaan kan  ammaan tana rakkoo siyaasaa waggoota sadii keessatti argamtu hogganaa jiru yoo ta'u, wayita mormii ummataatiin dhiphataa jiru kanatti waldhabdee daangaa itoophiyaa waliin qabaniif furmaata marii barbaacha yaalii taasisaa kan jiru fakkaata.


Dargaggoo Somaaliyaa: Haleellaa balleessanii baduu shan jalaa akka itti lubbuun hafe

Haleellaan balleessanii baduu Dilabata darbe magaalaa guddoo Somaaliyaa, Moqaadishoo keessatti raawwatame nama kana dura marsaa afur jalaa miliqeerratti kan xiyyeeffate ture. Innis Mohaammad Mo'aalimuu kan kanaan dura gabaasaa BBC Somaaliyaa keessa tureefi ammaan tana ammoo dubbii himaa mootummaa ta'uun tajaajilaa jirudha. Mohaammad haleellaa Dilabataa irraa reefuu bayyanataa kan jiru yoo ta'u, gulaaltuun BBC World Service Africa Meerii Haarpar Mohaammad maaliif akka xiyyeeffannaan haleellaa irratti ta'e ilaalchisuun waliin turti taasifte jirti. Odeeffannoo murteessoo hedduun bilbila kiyya irratti fe'ameen qaba. Gubbaa lakkoofsa paaspoortii kiyyaafi odeeffannoo akkaawuntii baankii kiyyaa gara jalqabaa irratti, maqaan Mo'aalimuu kan jedhu yoo ta'u, lakkoofsi 16.5 fi jechawwan ''kan tarree [halluu]cuquliisaa fi adii kan jaalatu'' jedhutu jira. Akkasumas, bal'inni, bifti, shamiizii hirriyaan koo Mohaammad Ibraahim Mo'aalimuu kan BBC'f hojjataa ture jaalatu qaba. Yeroon Moqaadishoo dhaquu hunda Mo'aalmuuf tishartiin bitaaf. Landan keessa daandii Jarmiin, lafa uffanni dhiiraa itti gurguramu deemuun jaaladha. Asiifi achi qabees haalluufi gosa hedduu gagaragalchuunan waan gaarii barbaada. Dhugaattis yeroo ittanu yoon Somaaliyaa deemeef tishartiiwwan lama boorsaa kiyya keessaa qaba. Rakkoonsaa Mo'aalimuun achi hinjiraatu ta'a. Wallaansaaf Tarkii jira. Innis erga miidhaan irra qaqabee xiyyaara xiqqoon wallaansaaf gara Tarkii geeffame. Dilbata darbe ture kan haleellaan yeroo shanaffaa kan irra qaqabe. Haleellaa ammaa kanaatiin kallatummaan isarratti xiyyeeffatamee ture. Namtichi haleellaa badanii balleessuu raawwate osoo gara konkolaataa Mo'aalimu keessa turee biratti osoo boombii ofiitti hindhoosiin dura itti fiigaa ture. Qaamni namticha haleellicha raawwatee kan hafe muraasuma qofa. Konkolaatittiin Mo'aalimu keessa ture ni barbadoofte. Mo'aalimu attamiin akka lubbuun hafe garuu hinbeeku. miillisaa cabeera, lapheerra madaa'eera, miidhaan biraas irra gaheera. Garuu ofi beeka. Gadhiisuuf ni didee Osoo Mo'aamadi fuuldura agartanii jalqaba goddaannisa fuulasaa irraa agartu ta'a. Goddaanisa sunis haleellaa yeroo lammataatiif bara 2016tti irra gaheen kan madaa'eedha. Yeroo sana Mo'aalimuun mana nyaataa galaana biraa tokko ture. Loltoonni garee milishoota IS dhaquun bakka bashannannaa qarqara galaanaa haleelluun sa'aatii muraasaaf to'atanii ture. Mo'aalimun yeroo sana kan du'e du'ee fakkaachuun dhiigasaa keessa ciisee lubbuun bahe. Milishoonni attamiin namoonni du'usaanii mirkaneeffachuuf reeffa dhiitaa akka turaniifi nama lubbuun keessa jiraachu shakkaniitti akka dhokaasan natti hime. Innis fayyuuf baatiiwwaniif SOmaaliyaa, Keeniyaafi UK keessatti wallaaname ture. Yaaddoo guddaan ijasaatiif ture. Amala Mo'aalimuufi biyya balaafama inni keessa jiraatuufi dhiisee bahuuf didee walitti fiduun nama rakkisa. Innis nama tasgabbaa'aa, qalbi qabeessaafi danboobaadha. Moqaadishoofi namoonni keessa jiraatan hedduun baayyee dadamaqoo, fi kan ifatti dubbataniidha. Magaalattiin waggoota soddomman darbaniif waraana jala waan turteef taateen kunis haaraa miti. Mo'alimuun akkuma haleellaan jalqabaa isa mudateen guyyoota muraasaan booda Moqaadishoo deemeen ture. Innis Waxabajjii bara 2013 keessaa ture wayita al-Shaabaab osoo isaan gaara dallaa UN'tti imalaa jiranu gara sa'aatii tokkoof haleellaa raawwachuun namoota hedduu hanga danda'an kan ajjeessan. Mo'alimuun wayituma milishoota qaqabaniin konkolaataan bira qaxxaamuree darbuuf ture. Garuu namnni haleellaa boombii ajjeessee du'uu raawwates konkolaataa saanii bira qaqabuun dhoose. Akka carraa ta'ee foddaawwan konkolaataasaa malee miidhaa jalaa bahe. Mo'alimu akkuma barame haala tasgabbii isaatiin haleellaa cimaa konkolaataa isaarra qaqabee suuraa natti agarsiisee ture. Tarii BBCn akka foddaawwan konkolaataasaa hojjachiifachuuf isa gargaaru na gaafate. Yeroo sana hojjataa ture. Akkuam yeroo biraa waa'ee jeequmsa magaalaa biyyasaa gabaasaa ture. Osoo namoonni akka isaa hinjiraannee ta'e BBC haala hojjataa turen haalli itti Somaaliyaa irratti gabaasu omti hinjiraatu ture. Amma akka dubii himaa motummaatti hojjataa jira. Garuu yeroo BBC'f hojjataa ture fi yeroo gabaasa mataasaa hojjataa tureetti, Mo'alimuun waan ta'aa jiru dhugaasaa himaa ture. Hanga guyyaa kanaatti, yeroon bilbiluuf, wanta guyyoota sana mudatan hunda, fakkeenyaaf waa'ee ajjeechaa, dhohinsawwan, waldhabdee siyaasa keessoo fa'i, tarreessee natti hima. Kaayyoon bilbiluuf kiyyaa gosa tishartii attamii akkan geessuuf gaafachuuf yoo ta'elleen natti hima ture. Wayita Mo'alimuun hojjataa BBC turetti, gara Somaaliyaa wayita imalu hunda isaafi nama biraa tokko qofaafiin bilbilaa ture. Yoo Mo'alimuun, ''Hindhufiin'' jedhe, amma fe'ee tasgabbaa'aa fakkaatulleen hin deemu ture. Yoo Mo'alimuun ''koottu'' jedhe ammoo nageennyi gaarii fakkaachu baatulleen nan deema ture. Baayyeen jireenya koo keessatti isa amana ture. Innis oggeeyyii gootoota kabajni isaaniif ta'u hin kennamneef keessaa tokko. Gaazexeessitoonni biraa baayyeen, ciccimoon keessatti hirmaatan illeen maaliif akka hojiiwwan gaazexessitummaa akka hedduun maqaan nama kabajamaa tokkootiin akka wal qabatu hundachuun na rakkisa. Qopheessaa, oggeessa kaameeraa, oggeessa sagalee fi tarii hunda caalaa gaazexessaa 'naannoo' kan yeroo tokkoo tokkoos 'haala mijeessaa' (fixer) jennuun kan warra kaan caalaa waan hunda beekuufi gareen hundi irratti hirkatu jira. Mo'alimuun egaa, namoota akkasii kanneen gaazexesitoota Somaalii biroo ani waliin hojjadhuufi guyyaa hunda lubbuusaaniitti kutachuun hajjataa jiran keessaa tokko. Mo'alimuun erga oggumaa gaazexessummaa dhiiseen booda, dubbi himaa motummaa ta'usaatti hangam akkan itti aaree itti himeen ture. Gaazexessaan akkasii loogii tokko malee hojjataa ture attamiin ''kallattii biraa waliin hojjata''? Deebiinsaa akkuma durii madaalliin ture. ''Jijjirama umuun barbaada. Gaazexessaa ta'ee kana gochu hin dandeenye. Sirnicha keessa galuun hojjachuun barbaada. Miseensa mana maree ta'un barbaada, sanaaf ammoo kun tarkaanfii jalqabaati.'' Erga inni hojiisaa haaraa eegaleen boodas walitti dhufeenya kiyya idilee kabajarratti hundaa'e isa waliin qaban ture. Tishariinsaas caalaa idilee ta'an. Amma caalaa sadarkaasaatti suufii waliin uffachu waan barbaaduuf caalaa adiifi qulqullu ta'u qabaatu. Yeroon Landan daandii Jeermii irra gadii imalu hunda isaaf tishartii filadhuufi kanan haalluusaafi hakkina amalaasaatiin wal simsiisuuf yaaluun gammmachuun argadhuun sanan yaadadha.


Waraana Itoophiyaa keessaa maaltu adda godha, akkamiin ammoo falli argamaaf?

Biyyoonni addunyaa hedduun yeroo gara garaatti keessoo isaaniitti seenaa wal-waraansaa keessa darban ni qabu. Akka itti waraanni jalqabameefi sababiin ittiin jalqabamu, akkasumas sadarkaa miidhaa qaqqabsiisuufi toorri ittiin furmaata argatan addaa adda ta'uu malus amalli wal-waraansa wal-fakkeessu jiraachuu beektonni dhimma kanarratti qoratan ni himu. Walitti bu'insii yeroo ammaa Itoophiyaa keessatti dhalateefi miidhaa inni qaqqabsiise kan Itoophiyaa qofatti raawwate osoo hin taane addunyaarratti biyyoota gara garaa keessattis  mudachuu himu Hayyuun Seera Idil-Adunyaa Obbo Baayisaa Waaq-wayyaa. Kan Itoophiyaan keessa jirtu kana caalu hedduun biyyoota addunyaa gara garaa keessatti mudachuu isaa waggaa 30 oliif UN keessa yeroo dhimmoota nagaa irratti hojjetan taajjaban muuxannoo isaaniirraa himu. Akka Yunivarsiitiin Noorwiichitti Sagantaan Seenaa Waraanaa qorateetti, Afrikaa keessatti jaarraa 20ffa keessa qofa wal-waraansi gurguddoo dhumaatii lubbuu namaa hedduu qaqqabsiisan, kufaatii dinagdee guddaafi mancaatii sirna fayyaafi barnootaa geessisan akka fakkeenyaatti ka'an baayyeedha. Afrikaa Lixaa Wal-waraansa Naayjeeriyaa bara 1967tti hanga wal-waraansa Afrikaa Bahaa kan Somaaliyaa bara 1991'tti gaggeeffameen walitti bu'insawwan shan jaarraa 20ffaa keessa turan seenaa keessatti miidhaa hamaa geessisaniin akka yaadataman qorannoon Yunivarsiitiin Noorwiichitti gaggeeffamee kun ni mul'isa. Wal-waraansawwan kamiyyu ka'umsi isaanii sababa garaa garaa ta'anis miidhaa hamaa lammilee nagaafi biyyarra geessisaniin wal fakkaatu jedhu Obbo Baayisaan. "Tarii kan Itoophiyaatti yeroo ammaa kana mudate wanti adda godhu kan kanaan dura turerra, kan ummata hirmaachise (Izbaawwii) ta'uu isaati," jedhu hayyuun kun. Bara Dargii keessa fakkeenyaaf lola Shaabiyaafi qaamoleen hidhatan biroo wal waraanaa turan malee sadarkaa ummataatti wal ajjeessuun hin turre kan jedhan Obbo Baayisaan, kan ammaa kun garuu ummata hirmaachisuu isaatiin addadha jedhu. "Kan ammaa kan adda godhu qaamoleen hidhatanii wal lolan gidduutti kan taasifamu [qofa] osoo hin taane uummaticha hirmaachise. Ummatichi kallattiin waraanicha keessattis hirmaachuufi miidhamaa waraanichaa ta'uutiinis hirmateera." Qamni hidhateefi leenji'ee waraanaaf bobba'e wal ajjeesuun kan eegamudha garuu, "kan amma kaaba Itoophiyaatti gaggeeffamaa jiru kana yaaddessaa kan taasise ammoo ummata hirmaachisu isaati," jedhu Obbo Baayisaan. Mootummaan federaalaa yeroo ammaa kana TPLFn alattis Waraanni Bilisummaa Oromoo (WBO) waliinis lolatti akka jiru kaasuun, lolli kun garuu ummata kan hirmaachisu miti; sababiin isaa garee hidhate lamaantu walolaa jira waan ta'eef jedhu. Ameerikaa dabalatee biyyoonni lixaa akkasumas jaarmiyaaleen idil-addunyaa gara garaas jechoota aanga'oonni mootummaa fayyadamaniifi tarkaanfiiwwan fudhataman eeruun waraanni Itoophiyaa kun ummata hirmaachisuu mala jechuun yaaddoo qaban ibsachaa turaniiru. Ta'us garuu waraana Itoophiyaatti deemaa jiru kana akka wal dhabdee adda ta'etti fudhatanii dhiyeessuunis sirrii miti jedhu Obbo Baayisaan. Sababiin isaa ammoo ka'umsiifi hangi miidhaa isaanii addaa adda haa ta'uyyuu malee kutaalee addunyaa gara garaatti walitti bu'insawwan wal fakkaatan ni gaggeeffamu jedhan. Waraanni gama kaaba Itoophiyaan jiru garuu ummata kan hirmaachise, sababiinsaa meeshaa ammayyaa ta'e ykn kan qabu qabate uummatatu kan keessatti hirmaate. Lola Kaaba Itoophiyaa kana humnoota gahumsaan leenji'aniifi hidhatanirra darbee  uummata bal'aa akka hirmaachisu gochuuf mootummoonni naannolee Amaaraafi Tigraay yeroo gara garaatti waamicha taasisaa turaniiru. Sadarkaa mootummaa federaalaattis Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad (PhD) humnoonni finciltootaa naannoo Amaaraa seenanii magaalota Daseefi Kombolchaa qabachuu isaanii hordofee akka duulaniif ummataaf waamicha dhiyeessuun isaanii ni yaadatama. Waamicha saanii kanaanis MM Abiy lammileen Itoophiyaa hundi dhimma idilee isaanii yeroof tursiisanii, humnaafi meeshaa qabaniin gara adda waraanaa akka duulan gaafatan. Kana malees Ministirrri Mummee Abiy adda waraanaatti bobba'uun, qaamaan Raayyaa Ittisa Biyyaa akka hogganan beeksisuun isaanii akka waraanichi caalaa uummata hirmaachisu taasiseera jedhama. Murtee MM Abiy kan hordofee namoota bebbeekamoo kan akka artistootaa, atileetotaafi kanneen biroo balatee gara adda waraanaatti duulla jechuun uummata kakaasaa turaniiru. Walitti bu'insa biyyoota gara garaa fakkeenyaa Afgaanistaan, Yugoozilaaziyaai, Miyaanmaar  akkasumas biyyoota Afrikaa keessaa ammoo Koongoofi Buruundii keessatti kan ta'e arguu kan himan hayyuun seeraa kun, isaan kanneen kan amma Itoophiyaa keessatti ta'aa jiruu wal-tarree kaa'uun rakkisa ta'us, wantonno wal-fakkeessan garuu jiru jedhu. "Walitti bu'insa walii waliinii wanti walfakkeessu bu'uura isaati. Ka'umsiifi furmaanni isaa addaa adda ta'uu danda'a. Garuu walitti bu'iinsi walii waliin siriidhumti isaa baayyee hamaadha." Akka Obbo Baaysaan jedhanitti, osoo qaamaa alaa dhufeen kan wal waraanaan ta'ee, waraanichi yeroo dhaabbatuu haaloodhuma dureewwan biyyaa qofa ta'u danda'a. "Walitti bu'insa walii waliinii keessatti garuu osoo har'a waliin taa'anii mari'atanii nagaan bu'eellee, gama lamaaniinu obbolaa gidduutti madaan uumamee, miidhaan lubbuufi qaabeenya qaqabee kanuma biyya tokkootti. Kan badu kan biyya diina ta'ee miti." Muuxannoo biyyoota addunyaa wal-waraansa keessa darban ofiin beekan kaasuun, walitti bu'insa walii waliinii keessatti kan mo'atuufi kan mo'amu hin jiru jedhu. "Hundumtuu tokkuma. Miidhaan isaa baayyisee guddaadha. Qabeenyaafi lubbuu namaa caalaa madaa inni dhaloota ittaanuutti dabarsu baayyisee hamaadha. Salphaatti kan fayyu miti. Bor waan waliin jiraannuuf, waliin jiraachuuf ammoo madaan kun hanga dhinutti yeroo fudhachuu danda'a." Walitti bu'insa walii waliinii kana akkamiin dhaabsisuun danda'ama? Walitti bu'insi walii waliinii takkaa jalqabee wal ajjeesuun dhalannaan dhaabuun isaa rakkisaa akka ta'e kan himan Obbo Baayinsaan, keessumaa ammoo aadaafi seenaan dhufaa darbaa Itoophiyaa kan 'inni tokko isa kaan balleessu malee' duuba hindeebine keessatti daran hamaadha jedhu. Kanaafis fakkeenyaaf, Obbo Baayisaan seenaa Itoophiyaa keessaa wantoota bara moototaa (Zamana Masaaffinti), bara Fiwudaalaa mootiiwwan Atse Yohaannis, AtseTeworoos fi Ats Minlik II keessa turre ture yaadachuun ibsu. ''Kanaaf seenaadhaan nuti Itoophiyanoonni jilbiiffachiisuu qofa barbaadna. Kun ammoo mala jireenyaa ammayyaa waliin waan deemu natti hin fakkaatu akka dhuunfaa kiyyatti," jedhan. Aadaadhuumaafi seenaa biyyattii kana irraa kan ka'ee, 'ani nan mari'adha' jechuun akka mo'amuutti kan lakkaa'amu ta'u ibsu. Haata'u malee, "jaarraa kana keessa walin taa'anii mari'achuun mallattoo qaroominaati. Sababiin isaa ammoo warri kaan akka jiraataniif beekamtii waan ta'eef. "…osoo tokko ka'ee TPLF waliin mariif yaa teenyu jedhee Itoophiyaanonni garri tokko kan jaallatan natti hin fakkaatu. Kun sirriidha jechuu kiyya miti. Balleessaan gaaffii birooti. Waliin taa'anii dubbachuun garuu mallattoo qaroomnaati." Namoonni balleesan fi Heera mootummaa cabsan yoo jiraatan akka seeraatti adabuun qaama furmaataa ta'u kaasu Obbo Baayisaan. Akkasumas gama lamaaniinuu seera namoomaa idil-addunyaa kan cabsan yoo jiraate  seeraan gaafatamu qabu jedhan. "Qaamni har'a balleessaa raawwatu seerratti yoo hin dhiyyeeffamne, dhaloonni ittaanu kanarraa hin baratu. Mootummaan tarkaanfii cimaa fudhatee warra balleessaa qaban ifatti adabuu baannaan, balleessichi ittuma fufa. Kan balleesse haalduree tokko malee adabamuu qaba," jechuun barbaachisummaa qaamni balleessaa raawwate tokkoo seeratti dhiyyeessun qabaatu cimsanii dubbatan Obbo Baayisaan. Hayyuun seeraa Obbo Baayisaan dhimmi biraa isaan akka falaatti eeran, 'ilaalaalcha tokko kaan caalaa akka lammii Itoophiyaa ta'etti fudhachuu' sirreeffamu qabaata jedhu. Itoophiyaa keessatti eenyuyyu eenyuun ol lammii Itoophiyaa ta'uu hin danda'u jedhu Obbo Baayisaan. "Inni yakkamaanis, qulqulluunis, hamaanis, kan balleessaa qabus, lammii Itoophiyaa ta'uu isaatiin tokkuma, mirga walqixa ta'es qaba." ''Isa yakka hojjeteefi yakka hin hojjatiin jedhamee adda baafama malee, sadarkaa lammii Itoophiyaa ta'uutiin eenyumtuu eenyuun ol kan lammii Itoophiyaa ta'e hin jiru, hin jiraatus jechuun'' ilaalchi akkasii kun bu'uura irraa sirreeffamuu akka qabu dhaaman hayyuun seeraa kun.


Maartin Luuter Kiing eenyu, ammoo maaliif hanga ammaa maqaan isaa ka'a?

Dhaadannoon Maartiin Luutar Kiing, haasaan inni ''abjuun qaba'' jechuun Ameerikaa keessatti namni sanyii kamiituu haala wal qixa ta'een akka ilaalamuuf waamichi inni taasisee, dubbii jabduu hanga ammaatti nama jajjabeessu, dhiibbaa uumeefi kan jaarraa kana keessatti illeen onnechiisu tahee itti fufeera. Yaadniwwan inni kaasee kunneen garuu har'allee kan adeemsa hojiirrarra jiraniidha. Dhorkaawwan filannoo haaraa, gurraachotaa fi harka qalleeyyii addatti miidhuun, mallattoowwan ammalleen dubbiin Maartiin Luutar akka guutummaatti hojiirra hin oolle agarsiisaniidha jechuun gabaasaan BBC World Service Paabloo Uchoo hime. Hagayya 28 bara 1963, namoonni 250,000 tahan dubbii nama tokkoo dhagahuuf jecha bakka yaadannoo Abirahaam Liinkan [Lincoln Memorial] jedhamu Waashingitan DC'tti walitti qabaman. Maqaan isaa Dr Maartiin Luutar Kiing Jr jedhama. eDubbiin inni dubbate har'allee adunyaa guutuu irratti fudhatama qaba. Dr Kiingi ilma luba Kibba US, kutaa Joorjiyaa keessatti dhalate abjuu jireenya ijoollee isaa isa kan inni jiraate irraa adda gochuu danda'u qabu turan. Qoollifannaan sanyummaa ykn qoqqooddaan uummata gurraachaa fi uummata adii gidduu ture ammayyuu Kibba Ameerikaa keessatti hojiirra oolaa jira. Uummata Gurraachaafi ummanni adiin adda bahuun bakka adda addaa keessa jiraatu. Mana nyaataa adda addaa fayyadamu. Konkolaataa uummataa adda addaa fayyadamu, akkasuma madda bishaanii tokko irraa hin dhugan ture. Yeroo kana keessa seerri ture jireenya uummata gurraacha kallaattii hedduudhaan miidheera. Hojii hojjataniif kaffaltii xiqqaatu kaffalamaaf ture. Jireenya gadi bu'aa jiraataa turan. Akkasumas barnoota qulqullina hin qabne argatu ture. Addumatti seerri cunqursaa ture akka uummanni gurraachi bakka buutota isaanii filatanii seericha hin jijjiirree gochaa ture. Garuu abjuu Dr Martiin Kiingi durii sana yoo yaadattu si'a lama yaaduu dandeessa. Akkaataa maatii isaatti, ji'oota darban muraasa gaafa ilaaltu ammayyuu abjuun Dr Kiingi akka galma hin geenye yaaddatta. Kutaalee hundaa qoqqooddaan sanyummaa keessatti mul'ata hunda keessatti bakka buutonni mana maree Rippaabilikaanotaa seera warreen lakkoofsaan xiqqaa miidhu, addatti uummata gurraacha filannoo irratti hirmaachuu danda'u addatti miidhu hojiirra oolchan jedhan aktivistootni. Kun seera waraqaa eenyummaa kennuu akkaan daangeffamee hojjiirra oolchuu fi gaafa filannoo ammoo uummata sagalee isaa kennuuf hiriira irra oolu nyaataa fi bishaan dhowachuufaa qaba. Joo Baayiden fi Doonaald Tiraamp Erga Joo Baayiden aangoo qabatanii as seeronni akkasii kunneen isteetota Ameerikaa 19 keessatti ragga'aniiru. Kunis Teksaas, Filooriidaa fi Arizoonaa dabalateeti. Isa dura kan ture Doonaald Tiraamp, Baayidan sagalee hatuun filannicha mo'ate jedhe. Haa tahu malee ragaa kan tahu homaa hin dhiyeesine ture. Amajji 17 bara 2022 yeroo Ameerikaan Guyyaa Maartiin Luutar Kiingi yaadachuun ooltu ilmi fi intalli isaa akkasumaan guyyicha yaadachuun dabarsuu osoo hin taane, faana isaa hordofuun mirgi gurraachotaa akka eegamuuf tarkaanfiin fudhatamu qabaata jedhan. "Guyyaa Kiingi yaadannee dabarsina, hundi keessanuu akka guyyicha yaadachuun ayyaneffatan isin jajjabeesina,'' jette Berniis Kiingi, amma hojii gaggeesituu ol aantuu Gidduu Gala Jijjiirama Hawwaasaa jeequmsaan bilisaa Maartin Luuter Kiingi kan taate. ''Haa tahu malee yoo mirgi filachuu keenyaa ammas rarra'ee kan hafu tahe, ....hundi keenyayyuu, yaadannoo garaagaraa qabnuu fi miidiyaalee fayyadamuun guyyicha waan Kiingi gochuu jaalatuun ayyaaneffachuun dabarsina,'' jette. ''Abbaankoo biyyi kun akka waadaa dimokiraasii ishee galmaan geessuuf dubbachuun ni hojjeta ture. Guyyaa Kiingi itti yaadatamu sana hojiirra hafuun qofa oso hin taane seera mirga filachuu dabarsuun ayyaaneffachuu qabu,'' jette. Wal dhabdichi ''yeroo murteessaa'' dimoraasii Ameerikaa ture jedhan hogganaan falmaa mirga siivili beekamaan Reverendi Al Shaarpitan. Kibxata [Amajji 11] mana jireenyaa duraanii Maartiin Luutar Atilaantaa jiruu kan dubbatan Baayidan mirgi filachuu ''waraana lubbuu Ameerikaaf tahu'' jedhan. ''Maartiin Luutar Kiing cinamoo, ykn Joorji Waalash cinaa dhaabbacuu barbaaddu?'' jechuun Baayidan gaafatan nama gurraachaa duraan Alabamaa bulchaa ture kaasuudhaan. Qabsoon qoolliffannaa sanyii xumura itti gochuuf gaggeeffame murteessaan bara 1955, yeroo Roozaa paarki Alaabaamaa keessatti taa'umsa konkolaataa uummataa irra irraa ka'uun nama adiif akka kennitu gaafatamtee diduun adabamte gaggeeffame. Katucha Beentoo, Yuunvarsiitii Edinburgh keessatti barsiistuu Santummaa fi Farra Koloneeffannaa kan taate: ''Ummanni gurraachi garbummaa, ajjeechaa seeraan alaa fannifamuun raawwatuu fi jeequmsa hundaa mormii malee tole jedhanii yeroon itti fudhatan hin jiru,'' jette. Kanaafuu ''barri qoollifannaa sun adda hin turre,'' jechuun BBCtti himte. Uggura Konkolaataa uummataa Montgomery Roozaa Paarki erga hidhamtee uummatni gurraachi naannichaa tajaajila konkolaataa uummataa waggaa sana guutuuf fayyadamuu dhaaban. Dr Kiingi uummata gurraacha sanatti makamuun dhorka tajaajila konkolaataa uummataa sana yoo deeggaru, isatti fayyadamuun duula qoolliffannaa sanyii akka dhaabbatu gaggeessaa ture. ''Sosochiin mirga siivilii bara 1950 fi 1960 keessaa duula wal qixxummaan haqaa akka dhufu godhamaa turedha,'' jedhan Pirofeser Beentoon. Duulli gaggeeffamaa ture ajandaa hedduu kan qabu yoo tahu, barnoota babal'isuu, dhiyeessii nyaataa akka argatan gochuu, pirojektii adda addaa ijaaruu fi hawwasichi akka bilisoomuuf fi walaba tahee jiraatuuf ijaaruu ture. Dubbiin Dr King uummanni akka qoollifannaa sanyii kana irratti qabsaa'u godhus deebiin uummata adii garuu sanuma ture. Maatii isaa ni ajjeefamtu jedhamuun doorsifamaa turan. Manni isaaniis boombidhaan haleelameera. Inni garuu humna dubbii isaa itti amanuu fi hawwaasa kakaasuu sanaan qabsoo isaa itti fufe. Luutar qabsoo karaa nagaa gaggeefamutti nama amanu yoo tahu deebii jibbinsaa kennuu hin jaalatu ture. Pirofesar Beentoon tooftaan qabsoo Kiingi karaa nagaa gaggeffamu sun ''akka hin taanetti hubatamuun callisanii fudhachuutti fakkeefameera,'' jette. Garuu sana irraa fagoo tahuu himuun Kiingi ''hubannaa qabsoo karaa nagaa uummata Ameerikaaf hawwu tahuu himte. Farra sanyummaa, wal qixxummaa fi hawwaasa walaba tahe ijaaruu barbaada,'' jette. Hiriirri Carraa Hojii fi Bilisummaaf jedhamuun bara 1963 Waashingitanitti bahame yeroo murteessaa qabsoo mirga siiviliif gaggeeffame ture. Haala qilleensaa ho'aa Waashingitan keessatti uummatni walitti qabame sun dubbi qabsoo karaa nagaa Dr Luutar sana hordofaa turan. Siidaan pirezidaantii Ameerikaa Abirahaam Liinkan garbootni US hundi bilisa jechuun bara 1963 fi 1964 labse duubaan dubbataa turuun sosochiin siivilii farra qoollifnnaa sanyummaa fi Dr King injifannoo argatan. CLabsiin Mirga Siivilii  ifatti qoolliffannaa uummata keessaa fi qacarrii hojii irratti mul'atu akka dhaabbatu ajaje. Haa tahu malee qabsichi sana garas ture. Warri farra wal qixxummaa tahan tooftaa biraa ittiin imaammata sanyummaa lellisu baasan hordofaa turan. Seerri gara Kibba biyyattii ture uummatni gurraachi galmaa'uun akka filannoo irratti hin hirmaanneef rakkoo guddaa itti tahee ture. Bara 1965, Dr Kiingi magaalaa Seelmaa, Alabamaa hanga magaalaa guddattii naannichaa Montgomeriitti hiriira guddaa gaggeessuun seericha mormaa ture. Hiriirtonni daandii kiilo meetira 87 dheeratu yoo jalqaban qondaalota naannoo irraas mormii cimaan isaan mudateera. Garuu Kiingi mormii karaa nagaa gaggeesumatti cichee itti fufe. Kiingi qabamuun yeroo 29 oliif hidhameera. Ebla 4,19\68 balbala hoteela isaa Arizoonaa jiruu irra osoo dhaabatuu nama adii tokkoon rasaasaan haleelamee du'e. Seenaa Ameerikaa keessatti ajjeefamuun isaa homaa hojii isaa gadi hin qabne. Qabsoo inni wal qixxummaaf gaggeesse hanga har'aatti itti fufee jira. Sosochiileen mirga siiviliif falman hedduun faana qabsoo Kiingi duukaa bu'aniiru. ''Hojiin isaa hin duune farra sanyummaa irratti gaggeesse qabsoo har'a haqa hawwaasaaf tasifamu keessatti hidda gadi fageeffateera,'' jette pirofeser Beentoo. Kaffaltii jireenyaa madaalawaa, Mana jireenyaa, eegumsa fayyaa fi barnootni qabxiilee ijoo akka uummatni gurraacha argatuuf qabsaa'aa turedha. Dubbiin Maartin Luuter taassaa ture bara kanas dubbii nama jajjabeessu tahuun beekamu. Kutannoo inni ofii isaa balaarra of buusee wal qixxummaaf dubbaachaa turuun isaa bu'uura dimokiraasii Ameerikaa fi mirga yaada ofii bilisaan ibsachuuti jedhu hayyootni seenaa. Sochiin Lubuun Gurraachotaa Gatii Qaba 'Black Lives Matter' jedhu dhiyeenya gaggeeffamaa ture sanyummaa naannoo dhaabbilee fi miidhaa poolisiin dhaqqabu qajeelchuuf ooleera. Wagga waggaan dandeettiin dubbii Maartiin Luutar Kiingii fi aboo ''abjuun'' isaa qabu yaadatamuun guutummaa US keessatti gaafa Wiixataa guyyaa dhalootaa isaa Amajji 15,1929tti kan dhiyaatu irra kabajamee oola. Guyyumti kabajaa isaa kunillee dubbichi hamma kan wal falmisiisaa akka turee fi jiru tahuu hima. Guyyichi erga Kiingi du'ee kan gaafatame tahus, Kongirensii Ameerikaaf hojiirra oolchuuf waggoota itti fudhateera. Guyyaan Maartiin Luuter Kiingi jalqaba kan kabajame bara 1986 yoo tahu, garuu hanga Kibba Ameerikaattis fudhatamuun hojiirra ooluuf waggoota baay'ee fudhateera.


Ameerikaafi Itoophiyaa: MM Abiy Ahimadiifi Pirezidant Joo Baayidan hariiroo cimsachuuf waliigaluu himan

Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad Pirezidantii Ameerikaa Joo Baayidan waliin mari'achuun biyyoonni lamaan hariiroo isaanii cimsachuuf waliigaluu himan. ''Pirezidant Baayidan waliin haala waqtawaa Itoophiyaa keessa jiru, hariiroo biyyoota lamaaniifi naannawichaa irratti marii bu'aa qabeessa taasisneerra,'' jechuun MM Abiy Tiwiitara gubbaa ibsaniiru. Masaraan Mootummaa Ameerikaa Waayit Haawus gama isaatiin ibsa baasen Pirezidant Baayidan MM Abiy waliin lola Itophiyaa keessa adeemaa jiruufi carraawwan nagaafi araara buusuuf jiranirratti mari'atuu hime. ''Pirezidant Baayidan hidhamtoonni siyaasaa hedduu dhihoo hiikamuu isaaniin  MM Abiy Ahimadiin jajaniiru,'' jedheera ibsi bahe. Waajjirri Ministira Muummee Itoophiyaa gama isaatiin ibsa baasen hoggantoonni lamaan dhimma waloo irratti waliin akka hojjetan waliigaluu isaanii ibse. Ameerikaan ala Barreessaa Olaanaan UN, Gamtaan Awurooppaafi Gamtaan Afrikaas isa namoonni siyaasaa dhihoo hiikaman jajjabeessaadha jedhaniiru. Bulchitoonni lamaan kuni mari'achuun isaanii kan dhagahame MM Abiy hoggantoota siyaasaa mormituu hiikaniifi araarri akkasumas mariin biyyaaleessaa biyyattiif akka barbaachisu yeroo ibsanittidha. Torban darbe gaafa Jimaataa Guyyaa Ayyaana Qillee mootummaan Itoophiyaa himannaa hoggantoota siyaasaa KFO, Baaldaraas akkasumas qondaaltota TPLF adda kutuun gadi lakkiseera. Haala walfakkaatuun Kamisa darbe Gaanfa Afrikaatti Ergamaan Addaa US Jeefrii Feltimaan imala isaanii xumuraan Finfinneetti imaluun qondaaltota Itoophiyaa waliin marii ''jajjabeessaa'' gochuun isaanii gabaafameera. Murtee namoonni hiikamuu keessumaa qondaaltonni TPLF hiikamuu isaaniin qaamoleen mufii qaban ibsaniiru. MM Abiyyiis egeree biyyattii jedhamee murtii kanara akka gahame ibsan. Itoophiyaan dhimma isheerratti hogganoonni US irra deddebbiin bulchitoota biyya kaan waliin mari'achuu isaaniin dhihoo komatteetti. Waraana Kaaba Itoophiyaatti dhalateen hariiroon Ameerikaafi Itoophiyaa muddama seeneera. Qondaaltonni Itoophiyaa Ameerikaan TPLF loogaa jirti jechuun irra deddeebbiin himatti. Waraanni Kaaba Itoophiyaatti eegale deeggarsa namoomaa hammeessaafi naannawa Gaanfa Afrikaaf yaaddoo akka uume ibsuun Ameerikaan Itoophiyaa akeekkachiisaa turte. Yeroo jalqabaafis Gaanfa Afrikaatti Ergamaa Addaa akka muuddu kan taasise keessaa tokko haala Itoophiyaa keessa turedha. ''Lamaan keenyayyuu kabaja waloorratti hundaa'en hariiroo walii keenya cimsuun barbaachisaa akka ta'ee waliigalleerra,'' jedhan MM Abiy Ahimad. Bulchitoonni lamaan dhukaasa dhaabuu waliigalteerratti hundaa'etti geessuuf akkasumas haala deeggarsa namoomaa fooyyessuuf mari'achuu isaanii Ibsi mootummaa Ameerikaa agarsiisa. Akkasumas haala mirga namoomaa lammiilee Itophiyaa biroo kanneen Labsii Yeroo Muddamaa jalatti hidhamanii jiranirratti mari'atuu isaanii ibsan. MM Abiy dhihoo caasaa haqaafi nageenyaa Itoophiyaa yeroo cimsanii qeeqan dhagahamaniiru. Kanneen isaan eeran keessaa tokko Labsii Yeroo Muddamaan namoota qabamanidha. Pirezidant Baayidan haleellaan xiyyaaraa dhihoo lammiilee nagaa miidheen yaaddoo qaban ibsuun isaaniis ibsa bahe keessa ibsameera. Torbee darbe keessa haleellaa qilleensarraa kaampii baqattootaa naannoo Tigraay keessa jiru Maay Ayinii jedhamurratti raawwatameen baqattoonni Eertiraa sadi ajjeefamuu UN himee ture. Eegasii haleellaa qilleensarraa biraan kaampii baqattootaa Dadabiit irratti raawwateen namoonni nagaa 56 ajjeefamuu fi namoonni 100 ol madaa'uu maddeen deeggarsa namoomaa keessa dalagan himanii turan. Sababa haleellaa qilleensarraa kanaan dhaabbileen gargaarsa namoomaa godina Kaaba-Lixa Tigraay keessatti sochii adda kutuu isaanii UN beeksisuun ni yaadatama. Dhaabbanni UN dhimma daa'immanii irratti hojjetu UNICEF ibsa Dilbata baaseen, haleellaa qilleensarraa kaampii buqqaatotaa irratti tibbana raawwatamaa jiruun dheekkamuu beeksiseera. Pirezidant Baayidan Gamtaa Afrikaafi qaamolee naannichaa kaan waliin ta'un lammiileen Itoophiyaa rakkoo isaanii karaa nagaan akka furan US akka tumsuu akka itti fuftu ibsi US kuni eereera. Akkasumas biyyoonni lamaan hariiroo isaanii lamaanii cimsuuf akkasumas lolichaaf furmaata barbaaduuf akka waliin dalagan hubannaarra gahuu isaanii ibsi Waayit Haawus ni ibsa. Itoophiyaa fi US hariiroo waggaa 100 caaluufi murteessaadha jedhame qabu. Hariiroon kuni bara Dargiin alan cimee kan itit fufedha. Keessumaa bara ADWUI Itoophiyaan sochii shororkeessitoota Somaaliyaa keessaa adamsuun Ameerikaa waliin michummaa ishee cimsatteetti. Ta'us, waraanni Tigraayitti baatii 14 dura eegale hariiroo cimaa biyyoota lamaanii qoreera. Ameerikaan waraanni dhaabatee mariin akka xumuramu ibsiti. Itoophiyaan waraanatti dirqamtee akka seenteefi TPLF kan paarlaamaan biyyattii shororkeessummaan labse waliin marii akka hin teenye ibsiti. Tura keessa waraana kanaan walqabatee Ameerikaan michuu ishee yeroo dheeraa Itoophiyaa irratti tarkaanfii fudhachuuf ajaja dabarsiteetti. US hoggantoonni Itoophiyaa Ameerikaa akka hin seenne dhorkuun alatti deeggarsa diinagdeefi nageenyaa Itoophiyaaf taasistu dhaabdeetti. Booda kanammoo sirna gabaarraa bilisaa AGOA irraa akka haqamtu Joo Baayidan mallatteessaniiru. Bilbilaan mari'atuun hogganoota lamaanii murteen kuni hojiirra erga ooluu eegalee guyyoota kudhan boodadha. Waraanni Kaaba Itoophiyaatti dhalate lammiilee hedduu galaafatee miliyoonaan kan lakkaa'aman immoo qe'eerraa buqqisuun isaa ni beekama.


Sudaan: Hogganaan waraanaa kaabinee ministeroota 15 qabu hundeessan

Hogganaan bulchiinsa waraanaa Sudaan Janaraal Abdal Fettaa Al-Burhaan kaabinee ministeerota 15 qabu hundeessan. Kun Janaraalichi fonqolcha mootummaatiin erga aangoo qabatanii, kaabinee mootummaa duraa diiguun yeroo jalqabaaf kaabinee biraa hundeessaniidha. Pirezidaantiin duraanii Sudan Omaar al-Bashiir aangorraa erga kaafamanii booda, biyyattiin bulchiinsa ce’uumsaa siiviliifi waraanaa hammatuun osoo hogganamaa jirtuuti Janaraalli kun fonqolcha mootummaa kan gaggeessan. Humni waraanaa mootummaa sivilii Ministira Muummee Abdallaa Hamdookiin hogganamaa ture erga kaaseen booda, Sudaan keessatti dheekkamsi guddaan ka’eera. Fonqolcha kana booda, hiriira mormii gaggeeffamaa turan irratti, yoo xiqqaate namoonni 70 humnoota nageenyaatiin ajjeefamuun isaanii gabaafameera. Ta’us garuu, kaabineen haaraa kun hundeeffamuun isaa, gaaffii lammileen Sudaan bulchiinsi waraanaa aangoo akka gadhiisuuf gaafataniif deebii kan ta’u hin fakkaatu. Abbootiin seeraa Sudaan hedduun, haleellaa namoota hiriira mormiif bahan irratti taasifamu akka qoratamu gaafachaa turaniiru. Abbootiin seeraa kunneen, bulchiinsi waraanaa kun namoota nagaa hiriira irra turan irratti miidhaa fi sarbama mirga namoomaa geessisaniiru jechuun himatu. Ameerikaan hanga mootummaan sivilii hundeeffamutti akkasumas hokkorri jiru hanga dhaabbatutti gargaarsa biyyattiif gootu akka dhaabdu himteetti. Onkololeessa darbe fonqolcha mootummaan aangoorraa kaafamanii kan turan MM Abdallaa Hamdook gara aangoo isaanitti erga deebifamanii boodas, fedhii isaaniin aangoo gadhiisuun isaanii ni yaadatama. Murteen isaanii kunis mootummaan Sudaan guutummaa guututti to’annoo humna waraanaa jala akka galu taasiseera. Ji’a Onkololeessa keessa fonqolcha mootummaan booda humni waraanaa hoggantoota bulchiinsichaa diiguun, labsii yeroo muddamaa labsuus, hiriira mormii gaggeeffamu to’achuu hin dandeenye. Qindeessitoonni hiriira mormii ji’ootaaf itti fufee akka jedhanitti, gaaffiin inni ijoo humni waraanaa aangoo dabarsee mootummaa siviliif kennuun bulchiinsa irraa akka bu’udha. Odeessaalee walfakkaatan:


Obbo Dajanee Xaafaa: Qondaalli KFO waa'ee turtii mana hidhaa ji'oota 18 maal dubbatu?

Mootummaan Itoophiyaa guyyaa Ayyaana Qillee qondaaltota siyaasaa KFO, Baaldaraasiifi TPLF himanni irra banamee ture adda kutuun mana hidhaatii hiikeera. Qondaaltota TPLF waraana Kaaba biyyattiitti ka'en walqabatee hidhaman alatti Jawaar Mohaammadiifi Iskindir Naggaa akkasumas namoonni galmee isaanii jala turan ajjeechaa Hacaaluu Hundeessaa booda to'atamani. Mootummaan Itoophiyaa "dirree siyaasaa bal'isuu fi marii biyyaalessaa hirmaachisaa ta'eef jecha" akka hiike ibse. Hogganoota siyaasaa KFO hiikaman keessaa tokko immoo Miseensa Hojii Raawwachiiftuu dhaabichaa keessaa tokko kan ta'an Obbo Dajanee Xaafaadha. Erga hidhaati hiikaman booda Obbo Dajaneen turtii BBC waliin taasisaniin "Qaamni na mariisise hinjiru. Ani gaafa 30/10/2012 qabamee gaafa 29/04/2014 mana kootti deebi'uukoo qofan beeka" jedhan. Obbo Dajaneen akka ibsanitti hidhaa waggaa tokkofi ji'oota jaha booda ALI Jimaata Mudde 29, 2014 hidhaarraa hiikaman. Akkaataa hidhaarraa itti hiikaman kan gaafanne Obbo Dajaneen, maaliif fi akkamiin akka gadhiifaman akka hinbeekne himu. Qaamni mootummaa waa'ee gadhiifamuu isaanii dursee itti hime akka hinjirres dubbatan. Akka muuxannoo mana sirreessaa Qaallittiitti hidhamtootni waaree booda sa'aa 11:30 irratti gara manaa galanii balballi erga cufamee booda guyyaa itti aanu ganama sa'aa 12 irratti balballi akka saaqamu himu. Jimaata Mudde 29, 2014 garuu "sa'aa 11:30 irratti manatti gallee halkan sa'aa 1:30 irratti mana bananii 'Dajanee Xaafaafi Sibihaat Naggaa qodaa keessan fudhaa bahaa' jedhanii nutti himan" jedhan. "Yeroo sanatti maaliif akkan waamame hinbeeku" kan jedhan qondaalli KFO kun, gara alaatti erga bahanii booda namoota isaan walin himataman kunneen biroo arguu isaanii dubbatu. Yeroo sanittis shakkii "iddoo biraatti nugeessufi" jedhu keessa akka turan himan. Obbo Dajaneen, "ani bahuunkoo gaariidha garuu ani bahuunkoo rakkoo biyya kanaa hiikaayii kan jedhu yaaddoon qaba" jedhan. Waggoota 27 keessatti yeroo 14'f hidhamuu kan himan Obbo Dajanee Xaafaa, "yeroo kudha afranuu bar tokko adabamee hinbeeku, naamusaanis adabamee hinbeeku. ''Garuu ennaa siyaasni biyya kanaa gara hintaanetti deemu anuma fiiganii qabuudha kan barame" jedhan. Himannaan irratti banamee ture himata 'sobaa' ta'uu kan dubbatan qondaalli kun, "ani himannaa sobaa addaan kutan jedheen amana'' jedhan. Obbo Dajanee Xaafaafi qondaalotni kaan ajjeechaa weellisaa Hacaaluu Hundeessaa booda hookkara uumuufi badiiwwan kaaniin shakkee poolisiin akka to'ate yeroos ibseera. Hidhamuu isaaniitin dura rakkoo biyya Itoophiyaa furuuf mariifi waliigalteen akka barbaachisu mootummaafi qaamolee birootti himaa turuu dubbatu Obbo Dajaneen. Mariin 'hunda hirmaachiseefi dhugaa qabeessa' ta'e ni adeemsifama taanaan waan gaarii ta'uu himan. Haa ta'u malee, mariin biyyaalessaa 'ni barbaachisa ykn hin barbaachisu' jechuun dura bu'uuraafi qabiyyee isaa ilaaluun akka barbaachisu himu. Qaamni mootummaa waa'ee marii biyyaalessaa itti dubbate akka hinjirre kan himan Obbo Dajaneen, "tarii garee keenya biraa gaafachuu danda'u. Ani garuu wa'ee marii wanti gadi taa'ee haasa'e hinjiru" jedhan. Kana malees dhimmi marii biyyaalessaarratti hirmaachuufi hirmaachuu dhabuu kan dhuunfaan murteessan osoo hintaanee dhimma dhaabni isaanii Koongirasiin Federaalawaa Oromoo (KFO) murteesssu ta'uu himan. Obbo Dajaneen wayita bara 2012 to'annoo jala oolanitti poolisiin seera yakkaa ALI bara 1996 bahe keewwata 238/2 darbuun yakka heera mootummaafi mootummaa irratti raawwatamuun wal qabatuun shakkee akka to'ate himee ture. Boodarras dhimmoota ummata hookkaraaf kakaasuu, dargaggootni qindaa'anii caasaa mootummaa naannoo isaanii jiru akka to'atan ajaja kennuun shakkuu ibse. Dabalataan, wayita reeffi Artiist Haacaaluu gara magaala Ambootti geeffamu dargaggoota qindeessuun karaa cufuufi eeyyama maatiin ala reeffi humnaan gara magaalaa Finfinneetti akka deebi'u taasisaniiru jedhamuun himataman. Obbo Dajanee Xaafaa jecha amantaafi waakkii dhaddacharratti kennaniin yakka ittiin himataman akka hin raawwanne dubbachuun isaanii ni yaadatama. Gama biraatiin namootni galmee Obbo Jawaar jalatti himatamanii turan iddoo saditti qoodamuun hidhaarra akka turan kan himan Obbo Dajaneen, yeroo waggaa tokko oliif namoota galmee isaan keessa jiran alatti kaan waliin hidhamanii turuu himu. "Iddoon ani itti hidhamaa ture warra tokkoo (naannoo Tigraay) fi warra damee basaasa biyya kanaa keessa turaniifi warra Naannoo Somaalee irraa hidhaman- pirezidantii naannoo Somaalee duraaniifaa waliinin ture" jedhan. "Booda garee keenya keessaa mucaa wayii natti fidan" jechuunis himan. Yoo waliigalteen biyyaalessaa haalaan uumamuu baate ammallee biyyattiif yaaddoo akka ta'u kan himan Obbo Dajanee, gara fulduraatti wanta guddina biyyattiif ta'u gumaachuuf yaada akka qaban himu. "Walitti bu'iinsi akka ammaa kanaa bu'aan inni agarsiisu hunda keenyaaf barnoota guddaa ta'ee otoo gara nagaatti deebinee gaariidha" jedhan. Nageenya biyyattiifis hirmaannaa irraa eegamu gochuuf qophii ta'uu himaniiru. Ajjeechaa weellisaa Haacaaluu Hundeessaa booda mormiifi hookkara Finfinneefi Naannoo Oromiyaa keessatti dhalateen lammiileen 180'tti siqan lubbu dhabaniiru. Qabeenyi guddaas barbadaa'uu mootummaafi poolisiin yeroos beeksisuun isaa ni yaadatama.


Ayyaana Cuuphaa: Walitti bu’iinsa qarqara Finfinnee hordoftootaafi humnoota nageenyaa gidduu uumameen lubbuun darbe

Walitti bu'iinsa Kabaja Ayyaana Cuuphaa irratti qarqara Bulchiinsa Magaalaa Finfinnee  Bulchiinsa Magaalaa Buraayyu daangessutti mudateen lubbuun namootaa darbuu kanneen ijaan argan BBC'tti himan. Taateen kunis walitti bu'iinsa Guyyaa Kamisaa ALI Amajjii 12, 2014 hordoftoota Mana Kiristaanaa Ortodoksii Tawaahidoo Taabota Maaramii Waybalaa gaggeessuuf bahaniifi humnoota nageenyaa gidduutti dhalateen mudate. Sagantaa kana irratti hordoftonni amantichaa BBC'n dubbiseefi ijaan argan waldhibdeen kun itti fayyadama alaabaa walqabateen mudate jedhan. Viidiyoon taate kana mul'isaniifi miidiyaa hawaasummaa gubbaa qoodaman irratti konkolaataan poolisii sibiila uffate akkasumas namoonni dhukaasa dhagahanii yoo fiigan mul'ata. Akka hordoftoonni jedhanitti humnoonni nageenyaa dhukaasaafi gaazii imimmaanessuu dhukaasuu isaanii hordofee yoo xiqqaate lubbuun namoota lamaa darbuu akka hin oolle BBC'tti himaniiru. Tajaajilli Kominikeeshinii Mootummaa Federaalaa ibsa gaafa Jimaataa baaseen Itoophiyaa guutuutti ayyaanichi haala nagaan kabajamuus dhihoo magaalaa Finfinneetti garuu rakkoon uumamuu mirkaneesseera. ''Kutaa magaalaa Kolfee Qaraaniyoofi Buraayyuu walitti fiduurratti naannoo Bataskaana Waybalaatti rakkoo uumameen kabajii ayyaanaa jeeqamuufi lubbuu namaarratti duuniifi miidhaan cimaa gahuu beekameera,'' jedheera. Mootummaan Federaalaa taatee kanaan ''guddaa gadduu'' ibsuun waan raawwate qoratee qaamoleen badii raawwateef gaafatamoo ta'an seeraaf dhiheessa jedheera. Ibsi mootummaa lakkoofsa namoota du'aniifi sababa walitti bu'iinsaaf ka'umsa ta'eerratti waan dubbate hin qabu. Ayyaanni Cuuphaa cuuphamuu Gooftaa Iyyasus Kiristoos yaadachuuf hordoftoota Mana Kiristaanaa Ortodoksii Tawaahidoo Itoophiyaa akkasumas biyyoota addunyaa birootti kabajama. Miidhaa qaqqabeerratti odeeffannoo dabalataa argachuuf yaalii BBC'n poolisiifi hospitaala irraa odeeffachuuf taasise hin milkoofne. Poolisin Magaalaa Buraayyuu dhimma raawwate BBC'tti dubbatuuf erga beellama qabatanii booda bilbila kaasuu didan. Hambaalee Itoophiyaan UNESCO'tti galmeessifte keessaa tokko Ayyaan Cuuphaadha. Itoophiyaa keessatti dhimmoota waldhabsiisaa ta'aniifi madda walitti bu'iinsaa ta'an keessaa tokko itti fayyadama alaabaati. Mana Kiristaanaa Ortodoksii Tawaahidoo Itoophiyaatti Lallabaan Bataskaana Gadaama Iyyasuus Barsiisaa Issubaalaw Taabota Maaramii Waybalaa gara bataskaanatti yoo deebisuuf jedhan dargaggootaafi humnoota nageenyaan hin dabartan jedhamanii dhorkamuu isaanii BBC'tti himan. ''Guyyaa kaleessaa Taabotonni bakka bulaniiti gara bataskaanatti yeroo deebi'an bakkee Bul/Mag Finfinneefi Oromiyaa biratti humnoonni nageenyaa mootummaafi dargaggoon ulee qabatan waliin ta'un hindabartan jedhanii muddamni dhalate.'' ''Maali jennee yoo gaafannu alaabaa uffatanii darbuu hin dandeessani jedhamne,'' jedhan. Barsiisaa Issubaalaw humnoonni nageenyaa qawweefi imimmaanessituu waan dhukaasaniif lubbuun namaa darbuurra kan darbe hedduun miidhaa salphaafi cimaaf saaxilamu dubbatu. Tajaajiltuun Mana Barnootaa Sambataa Gadaama Iyyasuus kan taateefi bakka rakkoon dhalate kan turte Shamarree Nigist Getaachaw walitti bu'iinsa booda kanneen rasaasaan miidhaman hordoftoota amantichaa fuuldurarra turan ta'u himte. Haala guyyaa Kamisa ALI Amajjii bultii 12, 2014 ture wayita ibsitu waaree booda gara sa'aatii 11 Taabota gara bataskaanatti osoo deebisaa jiranii bakkee Yashii Dabalee jedhamee beekamutti 'hin dabartan' jedhamuu dubbatti. ''Bar-dheengaddaas darbuu hin dandeessan jedhamnee turre. Maaltu akka uumame akka qulqulleessan qindeessitoonni ergaman,'' jechuun BBC'tti himte. Eegasii qaamoleen hin dabartan jechuun himataman kanneen Taabota gaggeessaa jiran akka darban kanneen uffata magariisa, keelloofi diimaa qabu uffatan garuu akka hin dabarre dubbatan jechuun himti. ''Namoonni hedduu uffata magariisa, keelloofi diimaa ofirraa qabu, qoloo, tishartii uffataniiru. Isaan immoo filannee galchina jedhan. ''Qindeessitoonni kanatti wal hin galle. Dubbii kana booda imimmaaneessituun dhukaasamuu eegale. Kanneen kufaniifi irra eejjetame jiru,'' jechuun haala ture dubbatti. Hanga yoonaa namni meeqa akka miidhame baruu hin dandeenye kan jettu Tigist, ''Tajaajiltonni bilbilli isaanii hin hojjenne, eessa akka jiran hin beekne jiru,'' jetti. Barsiisaa Issubaalaw gama isaaniin itti fayyadama alaabaa waliin walqabatee waggoota sadan darban wantoonni walfakkaataa mudataa akka turan himu. ''Kan anillee beeku kuni yeroo sadaffaafi. Dhimmicharratti qondaaltota naannawichaa waliin mari'achuuf yeroo yaalamu 'gubbaati ajajamne' deebii jedhu kennu,'' jechuun himu. ''Biyya keenyatti akka lammii lammaffaa lakkaa'amne 'asiin hin dabartu, asiin hin galtu' jedhamuun baay'ee nama gaddisiisa'' jechuun gadduu isaanii ibsu. Qaami mootummaa dhimmichi isa ilaallatu waan raawwate qoratee akka ummataaf beeksisu gaafataniiru. Hookkara guyyaa Kamisaa mudateen Taabotni Maaramii Waybilaa Bataskaanatti deebisuun waan dadhabameef Bataskaana Madaalaanamii Qaraaniyoo akka turu taasifamuun ibsameera. Guyyaa har'aa garuu hordoftoonni mana amantichaa bakka argamanitti sagantaan sirnaan raawwachuu BBC'n odeeffateera. ''Guyyaa kaleessaa hin dabartan bakka jedhamne Yashii Dabalee dabarreerra. Hunduu nagaadha,'' jechuun Nigist guyyaa keessa BBC'tti himte. Barsiisaa Issubaalewis yaada walfakkaataa kennan.


Paartiin Badhaadhina hoggantoonni naannoo daldala simintoofi jimaa keessa hin seenne jedhe

Paartiin Naannoo Oromiyaa bulchu qorannoo taasise jedheen hoggantoonni paartichaa daldala jimaafi simintoo keessa akka hin seenne mirkaneesse jedhe. Ibsa Paartiin Badhaadhinaa Oromiyaa gaafa Roobii baasen waa'ee ajjeechaa Abbaa Gadaa Karrayyuufi kaan qoratamaa jiraachuufi fuulduratti akka ibsamu hime. Eega dhaabichi ibsa baase booda qondaalonni olaanoo dhaabichaa kana dura himannaa kana dhiheessan homaa hin dubbanne. BBC'n yaada isaanii argachuuf yaaliin taasise hin milkoofne. Taaten kuni Komishiniin Farra Malaammaltummaa Oromiyaa kan yeroo ammaa qoratee himachuuf aangoo hin qabne haala malaammaltummaa Oromiyaa keessa qorachuuf yaada akka qabu yeroo ibsetti dhagahame. Torban muraasa dura qondaaltonni olaanoo dhaabichaa hooggansi keessumaa kan naannoo Oromiyaa ummata tajaajiluu dhiisee daldala keessa seene jechuun himatanii turan. Kunis, ijoo dubbii ta'ee ture. Dhimma kana irratti hooggansi olaanaa dhaabichaa baatii Mudde keessa walgahee mari'atuu ibseera. Dhaabichi sababa waraana biyyattii keessa tureeniifi kaaniin dhimoota ijoo naannicha ilaallatan marii tolchee taa'e furuurratti akka hanqina itti uume ibseera. Dabalataan, sochii qondaaltonni dhaabichaa miidiyaa hawaasummaa gubbaa taasisan qeeqee ture. Walgahii sana irratti hoggansi olaanaa naannichaa marii taa'un himannaa qondaaltonni isaa dhiheessan akka qoratamu koree hundeessee ture. Koreen kuni qorannoo gaggeesse jedheen waan irra gahe dhihoo 'hooggansa olaanaaf' dhiheessuu dhaabichi ibsa baasen beeksiseera. Ibsa isaa keessatti himannaa qondaaltonni dhaabichaa muraasni miidiyaa hawaasummaa gubbaa dhiheessan ''shakkiifi hamii'' bu'uureffate jechuun ibse. Himannaan dhihaate ''daldala Simintoo hoggansi ol'aanaan naannoo monoppooliidhaan qabateera jedhu'' ta'u kan ibse dhaabichi kanas qorachuu isaa ibse. Qorannoo adeemsise jedheenis kanneen himannaa dhiheessan, maddeen qondaaltonni odeeffannoo irraa arganne jedhan akkasumas warshaalee simintoo eeraman dhaquu hime. ''Hoggansi ol'aanaan ofiifis ta'e maatii isaatiin daldalaafi raabsaa simintoo keessatti hirmaannaa akka hin qabne qorannoofi xiinxala ragaa guutuu taasifameen mirkanaa'eera,'' jechuun ibse. Gama kaaniin daldala Jimaa keessas hooggansi naannoo jiraachu isaa qorachu kan hime dhaabichi waan argadhe jedhe hooggansa naannoof dhiheessuusaa hime. ''Hamiifi shakkiin dhiyaate hunduu dhara ta'uufi hirmaannaan hoggansa ol'aanaa naannoo daldala Jimaa keessa kan hin jirre ta'uu,'' jechuun ibsa baase keessa eere. Dhimmoota qondaaltonni dhaabichaa kana dura kaasan keessaa tokko ajjeechaa Karrayyuutti raawwatedha. Ajjeechaan baatii tokko dura raawwateen Aabbaa Gadaa Karrayyuu dabalatee miseensota Gadaa 14 galaafateera. Qondaaltonni dhaabichaa hooggansa mootummaa naannootti quba qabanii turan. Ta'us, naannichi kana dura hidhattoota mootummaan ABO - Shanee jedhee waamu himate. Jiraattonni BBC'n kana dura dubbise mootummaa himatani. Malaammaltummaan Oromiyaatti ''sadarkaa hammaataarra jira'' jechuun kana dura Komishinarri Farra Malaammaltummaa Oromiyaa Obbo Huseen Usmaan miidiyaa biyya keessaaf himanii turan. Dhimma kana ilaalchisuun baatii darbe kan dubbisne Komishinarri I/Aantuu komishichaa Aadde Abbaayinash Tafarraa ''Keenninsi tajaajilaa kennamaa jiru rakkoo keessa jiraachuu'' irra gahamu himan. Sadarkaa federaalaatti qorannoo malaammaltummaa taasifameen qaala'iinsa jireenyaafi hojii dhabdummaatti aansuun malaammaltummaan yaaddoo ta'u ibsan. Haa ta'u malee, komishinichi akka haaraatti erga hundaa'e booda aangoo duraan qabu dhabeera. ''Ittisa yakka malaammaltummaa qofa hojjechaa jirra. Hin himannu, hin qorannu, adabsiisaa hin jirru,'' jedhan Aadde Abbaayinash. Himachuun gara Waajjira Abbaa Alangaa, qorachuun waajjira poolisii dhaquu himan. Dameewwan lamaan dhaabi biyya bulchu qoradhe jedhe kan namoota hedduu hirmaachisuufi qarshiin hedduu kan keessatti socho'udha. Jimaan fakkeenyaaf gama Baha Itoophiyaatti lammiileen miiliyoonaan lakkaa'aman galii guyyuu irraa argataniin kan itti jiraataniifi byyoota ollaattillee ergamuun galii guddaa biyyaaf argamsiisudha. Haa ta'u malee, qorannoo dhaabichi taasise jedheen alatti ragaan qabatamaa jiraachuufi qondaaltonni himata kana jalqaba dhiheessan ragaa qabatamaa qabaachuun isaanii hin beekamu. Naannolee Itoophiyaa keessaa guddicha kan ta'e Oromiyaa kan bulchaa jiru Paartiin Badhaadhinaa filannoo biyyaalessaa jahaffaa olaantummaan irra aaneera. Filannoo kana irratti paartileen mormituu dhaabicha morkachuu malan filannoo hirmaachuurraa of qusachuun isaanii ni yaadatama.


'Itoophiyaa dimookiraatessuuf gaaffiin fottoquu seera ala godhamuu qaba'-Obbo Iskindir Naggaa

Itoophiyaa dimokiraatofte gochuun yoo barbaachise gaaffii hiree ofii ofiin murteeffachuu hanga fottoquutti jedhu seeraan ala gochuu qabna jedhan pireezidantiin dhaaba Baaldiraas Dimookrasii Dhugaaf obbo Iskindir Naggaa. Biyyootni akka Itaalii yaada fottuquu seeraan ala gochuu akka fakkeenyaatti kaasuun Itoophiyaanis tokkummaa ishee eeguuf yaada fottuquu seeraan ala gochuu akka ulaagaatti kaahuu qabdii jedhan obbo Iskindir. Hoogganaan dhaaba Baaldiraas Dimookrasii dhugaaf obbo Iskindir Naggaa hidhaa waggaa tokkoofi walakkaatti siiqurraa Jimaata darbe erga hiikamanii har'a miidiyaaleef ibsa kennaniiru. Ibsi isaanii turtii hidhaa isaaniifi akkaataa itti hiikaman irratti kan xiyyeefatu yeroo ta'u haala qabatamaa biyyaa irrattis yaada isaanii kennaniiru. Mootummaan gidduugaleessaa TPLF irratti tarkaanfiin fudhate seera qabeessaafi kan maluudha jedhee kan amanu ta'uu kaan dubbatan obbo Iskindir, ammas ''TPLF isa Itoophiyaa nan diiga jedhu bakka inni jiru gahuun olaantummaan seeraa irratti kabajamuu qabaa'' jedhan. Hooggantootni Baaldiraashidhaarraa hiikaman naannoo Amaaraafi Affaaritti imaluun waraan Kaaba Itoophiyaatti godhamaa tureen miidhaa qaqqabee fi aarsaa kaffalame daawwachuun galateeffachuuf karoorfachuu dhaabichi ibsa isaa har'aan beekiseera. ''Waraanni Kaaba Itoophiyaa kan eegale TPLF'n ta'uu dhaabni keenya ni amana. Mootummaan giduugaleessaa hanqina raawwii qabaatus waraanni ofirraa ittisuuf godhe haqa qabeessa akka ta'e ni amanna. Haata'u malee mootummaan duula marsaa duraa xumuruu ibsuun isaa balaa guddaa kan baatu ta'u gamaaggamneerra.'' ''Mootummaan yaada lammiilee Itoophiyaa ganamneerra jedhuuf tuffiin agarsiisaa jiru sirreessuu qaba'' jechuun hidhaa gadhiifamuu hoogganoota TPLF balaaleffateera. TPLF qormaata tokkummaa Itoophiyaa ta'uu humna waraanaa isa dandeesisurra waan jiruuf humni isaa kun akka laafu godhamuu qaba kan jedhu ibsi dhaabichaa, hooggantootni dhaabichaa to'annoo seeraa jala taa'anii dhimma isaanii hordofaa turan hiikamuun ''murtee olaantummaa seeraa sarbudhaa'' jedheera. ''Murteen kun fudhatama hamilees ta'e siyaasaa hin qabu'' jechuun balaaleffateera. Pireezidantii dhaabichaa obbo Iskindir dabalatee hooggantootni afur wagga tokkof walakkaaf waraana waliinii kaasuuf yaalaniiru, shorkeessummaaf socho'aa jiru jechuun himata dhugaa hin taaneen hidhamanii turuu yaadateera. Miseensonni paartichaa biroon shan labsii yeroo muddamaa sarbuun hidhaamanii jiraachuus seeraan ala jechuun komateera. Obbo Iskindir fa'aa hidhaa hiikamuun isaanii tasaa fi kan hin eegamne ta'uun ibsameera. ''Hoogganoonni paartichaa hidhaati gadhiifaman himata irratti dhiyaatee tureen walqabatee osoodhuma hidhaan umrii guutuu itti muramee dhiifama akka hin gaafanneefi bilisaan gadhiifamuu akka qaban kalattiinis kallattiin alas mootummaa beeksisaniiru.'' Ji'oota afarn darbaniifis mootummaa waliin dubbiin godhamee akka hin beekne ibseera. Kanaafis ''mootummaan hooggantoota keenya himata sobaan hidhee ture dhiifama gaafatee beenyaa kaffaluu qaba.'' Marii biyyaalessaa gaggeefamuuf yaadame ilaalchisee yaada kenneen dhaabichi rakkoo Itoophiyaa keessa jiruuf furmaatni mariin akka dhufu akka amanu ibsee, ''Mariin kun qumaara siyaasaarr bilisa ta'ee galma akka gahu nan qabsaa'a'' jedheera. Mariin godhamu tokkummaa Itoophiyaaf eeggannoo barbaachisu kan taasisu, sochii siyaasaa karaa nagaa kan jajjeebeessu akka ta'u darbees dhiibbaa mootummaarraa bilisa ta'ee adeemsicchi hunda hirmaachisaa fi amanamaa ta'uu isaaf hawaasni idila addunyaa akka taajjabu ta'uu qabaa jedheera.


Sirna haqaa: Adeemsa himata Obbo Jawaar Mohaammadiifi kanneen biroo

Guyyaa Jimaata kaleessaa Ayyaanni Qillee Itoophiyaatti kabajamaa jiruu mootummaan Itoophiyaa hogganoota siyaasaa KFO, Baaldaraasiifi hoggantoota TPLF dhiifamaan hiikuu beeksiseera. Hiikamuu isaanii dura waggaa tokko oliif finciltoota Tigraay waliin Kaaba biyyattiitti lolarra kan turan MM Abiy Ahimad dhimma araaraafi dhiifamaa ibsa baasaniin akeekaniiru. Adeemsi seeraa Obbo Jawaar Mohaammadiifi kaan garuu maal keessa darbe? Ajjeechaa Artiist Haacaaluu Hundeessaa hordofee Adoolessa 1, 2020 to'annoo jala kan oolan Obbo Jawaar Mohaammad, hidhaa guyyoota 530 ol booda gadhiifamaniiru. Adeemsi himataa isaanii waggaa tokkoo ol lakkoofsisees dhimmoota hedduun kan dabaalame ture. Jawaar Mahaammad fi eegdota isaanii dabalatee namootni 35 sirna gaggeessaa reeffa Artiist Haacaaluu Hundeessaa irratti reeffa humnaan gara magaalaa Finfinneetti fedha maatii malee deebisan jedhamuun ture to'annoo jala kan oolan. Yeroo sanatti Komishinarri Poolisii Oromiyaa Araarsaa Mardaasaa ''Reeffi haaluma gaaffii maatiitiin hospitaala Phaawuloosii baafamuun gara Ambootti osoo gaggeeffamaa jiruu fedhii maatiin ala erga Buraayyuu gaheen booda gara Finfinneetti akka deebii'u taasisan" jechuun miidiyaaleef ibsa laatan. ''Kana Jawaarfaatu raawwate. Kanaan shakkamani to'ataman... namni kamuu seeraa ol miti'' jechuunis himan. Obbo Jawaar Mahaammadfi Obbo Baqqalaa Garbaa dabalatee namootni isaan walin qabaman kunneen biroon jalqaba dhimmi isaanii Mana Murtii Federaalaa Sadarkaa Jalqabaa dhaddacha ramaddii Araadaatti (argamaan garuu Lidataatti) ilaalamaa ture. Wayita mana murtiitti dhiyaatanittis qorataan Poolisii Federaalaa Obbo Jawaarfaa yakkoota afuriin shakkamanii to'annoo jala ooluu hime. Isaanis ajjeechaa poolisii humna addaa Oromiyaa tokkoo, sabaa fi sab-lammii walitti buusuuf yaaluu, aanga'oota mootummaa ajjeesuuf yaaluu fi reeffi Haacaaluu Hundeessaa gara Amboo akka hin deemne ugguruu kan jedhan ture. Gama biraatiin Obbo Jawaar Mahaammad sababni isaan ittin hidhaman dhimma mana murtiin ilaalamuu qabu osoo hin taane, sababa siyaasaa waltajjii siyaasaan furamu ta'uu irra deddeebiin dhaddacharratti himaa turan. Kana malees hidhaan isaanii ta'e jedhamee filannoo keessaa isaan hambisuuf raawwatamaa kan jiru akka ta'es dubbataa turaniiru. Obbo Jawaar Mahaammad fi Obbo Baqqalaa Garbaan to'annoo jala erga oolanii booda ji'oota lamaa olif kopha kophaatti hidhamanii turan. Mana Murtii Federaalaa Sadarkaa Jalqabaa ramaddii Araadaatti dhaddacha Fulbaana 2, 2020 oolen Obbo Baqqalaa Garbaa "Kophaa keenya hidhamnee jirra. Guyyaas galgalas nutti cufamee turra. Namoota walin akka wal hin agarree taasifamaa jira. Mana fincaanii yeroo deemnulle iddoon itti turru ni cufama" jechuun manni murti furmaata akka laatuf gaafatan. Abbaan alangaa immoo qabiinsi isaanii fooyyee akka ta'e fi kophaatti hidhamuun waan seerota idil-addunyaarra kaayame ta'uu himuun mormee ture. Haa ta'u malee manni murtichaa namoota balleessaan isaanii hin mirkanoofne kophaatti adda fooyanii hidhuun mirga bilisa ta'anii ilaallamuu isaanii kan sarbu, akkasumas rakkoo qaamaa fi xinsammuu kan fidu akka ta'e himuun "shakkamtootni akka wal argan yaa taasifamu, ifa aduu fi qilleensa akka argatanis yaa taasifamu" jechuun ajaja kennuunsaa ni yaadatama. Galmeen qorannoo duraa erga xumuramee booda Abbaan Alangaa Waliigalaa (kan amma Ministeera Haqaa ta'e) Obbo Jawaar Mahaammad dabalatee namoota 23fi miidiyaa OMN irratti Mana Murtii Olaanaa Federaalaa ramaddii Lidataatti himata bane. Namootni galmee Obbo Jawaar Mahaammadin waamamu jalatti himataman kunneenis, Jawaar Siraaj Mahaammad, Baqqala Garbaa, Hamzaa Adaana, Guutuu Mul'isaa, Dajanee Xaafa, Mastawaard, Arafaat Abubakar Kadir, Amaan Qaalluu Baatii, Alamaayyoo Galataa, fi miidiyaa OMN. Akkasumas Dajanee Guutamaa, Mallasa Dirribsaa, Shamsaddin Xahaa, Boonaa Tibilee, Birhaana masqal Abbaba, Tsaggaaye Raggaasaa, Ajajaa 50 Yaalamwarq Asaffaa, fi Saajin Olaanaa Geetuu Tarrafa. Dabalataan, Ajajaa 10 Taamiraat Huseen, Saajin Olaanaa Bashir Huseen, Ajajaa 50 Sabbooqaa Qaaqoo, Ajajaa 50 Kennee Duumechaa, Ajajaa 50 Daawit Abdataa fi Boggaala Dirribsaa dha. Seerotni ittiin himatamanis: Mana Murtii Olaanaa Federaalaa Damee Lidataatti dhaddachi Farra Shororkaa fi yakkoota dhimma heeraa tokkoffaa Amajjii 2021 himatawwan namoota galmee Obbo Jawaar Mahaammad keessatti argaman irratti banaman kudhan keessaa jaha kan labsii bulchiinsa fi to'annoo meeshaa waraanaa 1177/2012 bu'uura godhachuun dhiyaatan hundi akka addaan citan murteessuunsaa ni yaadatama. Namootni hidhamuu Obbo Jawaar Mahaammadfi namoota isaan waliin himataman biroo morman uffata halluu keelloo qabu (halluu uffata hidhamtootni mana sirreessaa beellama mana murti qaban uffatan) uffachuun Mana Murtii Olaanaa Federaalaa ramaddii Lidataatti dhaddacha hordofaa turan. Sosochiin uffata halluu keelloo qabu uffachuu (Yellow movement challenge) marsaalee hawaasaa irrattis qoodamaa ture. Haa ta'u malee dhaddacha Amajjii 27, 2021 tureen poolisiin namootni uffata halluu keelloo qabu uffachuun dhaddacha hordofuuf gara mana murtichaa deeman gara qe'ee mana murtii akka hin seenne dhorke. Dabalataan gaazexeessituu Masarat Dhaabaa dabalatee namootni biroon uffata halluu keelloo uffachuun gara mana murtii imalan guyyoota afuriif erga hidhamanii booda wabii birria 700 hanga 1000tin gadhiifamaniiru. Dhaddacha Waxabajjii 28, 2021 oolen dhaddacharratti kan hin argamne Obbo Jawaar Mahaammad, Obbo Baqqalaa Garbaa, Obbo Hamzaa Adaanafi Obbo Dajanee Xaafaa mana murtiitti dhiyaachuuf fedhii akka hinqabne iyyata mana sirreessaatiif erganiin himanii ture. Iyyatni isaaniis "murteen Manneen Murtii qaama seera raawwachiisuun kabajamaa hin jiru. Namootni mana murtiitiitin bilisa jedhaman deebi'anii hidhamaa jiru. Qaamni raawwachiistuu hanga seera hin kabajnetti mana murtiitti hin dhiyaannu," kan jedhu ture. Manni Sirreessaa Qaallittiis himatamtootni afran "fedhii isaaniitin hin dhiyaannu waan jedhaniif isaan dhiyeessuu hin dandeenye" jechuun barreeffamaan mana murtiitti himeera. Manni murtichaas dhaddacha Adoolessa 28, 2021 oolen himatamtootni afran "fedhiisaaniitin mirga heeraan kennameef fayyadamuu waan hin barbaadneef dhimmisaanii iddoo isaan hin jirretti yaa ilaallamu" jechuun jalamurtii kennee ture. Abukaatootni himatamtootaas jalamurtii kana mormuun Mana Murtii Waliigalaa Federaalaatti oliyyachuunsaanii ni yaadatama. Jaawaar Mohaammad abbaa Musliimafi haadha Kiristaana irraa bara 1986tti magaalaa xiqqoo Dhummuugaa jedhamtu keessatti dhalate. Bara 2003ttis carraa barnoota biyya alaa argateen gara Singaapooritti imale. Waggoota lamaan booda ammoo gara UStti darbuun Yunivarsitii Standford irraa saayinsii siyaasaatiin digrii isaa jalqabaa argate. Itti aansee ammoo Yunivarsitii Kolombiyaa irraa bara 2013'tti digrii lammaffaa isaa gosa barnootaa 'Human Rights' ykn mirga namoomaan argate. Jireenyi isaa biyya Ameerikaa kan ture gameessi siyaasaa kun, gaaffiifi deebii bara 2013'tti Dhaabbata TV Al-Jaazeeraa waliin taasiseen akka sabboonaa Oromootti gurra horate. Yaadnisaa "'I am an Oromo first' yookaan 'Ani dursa Oromoodha' - Itoophiyaan humnaan natti fe'amte" jedhus deeggarsafi qeeqa hedduu keessummeesse. Jawaar rogeeyyii kaan waliin ta'uun kutaalee Ameerikaa gara garaa keessa naanna'uun diyaaspoora dammaqsuufi galii walitti qabuun bara 2013tti Miidiyaan OMN akka hundeeffamu taasise. Mormii uummataa bara 2015 keessa dhohee waggaa sadiif itti fufefi Ministirri Muummee Hayilamaariyaan Dassaaleny akka aangoo gadi dhiisuuf dirqisiisee keessattis shoora olaanaa qaba ture. Jijjirama bara 2018 hordofees gara biyyaatti deebi'uun waajjira muummee OMN magaalaa Finfinneetti gadi dhaabe. Boodarras gahee Daayrektara Olaanaa OMN gadi dhiisuun paartii Koongirasii Federaalawaa Oromootti /KFO/ miseensummaan makame.