Daraaraa Keelloo fi Birraa: "Keelloon ifa Birraatti akka baane mallattoo nu agarsiisudha"

Gubaalessi margee lafti magariisa uffataa yeroo deemuu tibba Arfaasaa ta'uu agarsiisa.  Bishaan guutee yeroo dhikkifatu ammoo tibba Gannaa ta'uusaati. Tibba Birraa hoo? Lageen yeroo Gannaa guutan hir'achaa deemuun alatti wantoota Birraan akka bari'e agarsiisan keessaa tokko abaaboowwan halluu gara garaa gaaraa dacheerratti mul'achuudha. Akaakuu midhaan namni facaafatu dabalatee biqiltuun daggala keessa jiran hedduun birraa daraaru. Daraaraa hedduu keessaa ammoo kan hadaa/keelloo, siddisaa, cuqiifi nuugii addatti birraadhaaf miidhagina adda ta'e kennu. Abaaboon Keelloo bakka gara garaatti maqaa gara garaa qaba.  Isaan keessaa 'hadaa', 'ilillii' fi 'keelloon' warreen beekamoodha. Keelloon waggaatti al tokko waqti birraa qofa kan biqiltu waan taateef akka 'mallattoo birraatti' hanga fudhatamutti ga'eera. "Daraaraan keelloo yeroo argamu Ganna dukkanaa keessaa ifa Birraatti akka baane mallattoo nu agarsiisudha," jedhu jiraataan Godina Shawaa Kaabaa magaalaa Muka Xurrii Obbo Gizaa Taaddasaa. "Ganna keessa jiraachuun hanga dukkana keessa jiraachuu waan nutti dhaga'amuuf yeroo daraaraa ilillii arginu ifa birraatti akka baaneetti aadeffatama." Kanaaf wayita daraaraa keelloo kana arganitti miira gammachuufi abdiin akka guutaman dubbatu. Dararaan keelloo kun shamarran sirba Qaammee ykn Shinooyyee sirbaniif ammoo hiikaa addaati. Birraa jechuun yeroo miidhaginaati, kanaaf ammoo sababiin abaaboon gosa hedduun daraaruudha jetti shamarree Birqii Asaffaa. Birraa keessa shamarran, namoonni biroofi horiinillee gammachuun jiraatu jetti. "Yeroo qunnii buqqifachuu deemnu keelloos haammannee caffee waliin mana ittiin miidhagfanna. Maatii keenya waliin gammachuun dabarsuun akka addaatti yaadatama" jetti Birqiin. Waggaan deebi'ee dhufee hanga keelloon daraarutti shamarran hawwiin akka eeggatanis ni dubbatti. "Tibba keelloon daraaru yeroo dargaggummaa, sirba Birraa sirbamuu fi wadaajii keenya waliin kan dabarsaa turre na yaadachiisa" kan jedhan ammoo manguddoo Tasfaayee Asaffaadha. Sababii daraaraa kanaatiif baatii Fulbaanarraa jalqabee ji'oota birraa sadan 'dacheen uffata bifa keelloo waan daaraa baate fakkaatti. Sababa kanaaf namoonni birraa fi daraaraa keelloo walbira qabanii yaadatan hedduudha. Baatii Fulbaanaa keessa qophii ayyaanota birraaf taasifaman dararaa kelloo waliin walqabatu ykn itti fakkeeffamu. Miidiyaalee dabalatee dhaabbileen gara garaa ergawwan baga geessanii isaanii yeroo hordooftootaa fi maamiltoota isaaniif dabarsanillee dararaa keelloo kana fayyadamu. Kana qofaas miti, uffatawwan aadaa ayyaanota Fulbaanaa keessa kabajamanirratti uffatamanis daraaraa keelloon faayama. Namoonni baay'eenis bara haaraa, Masqalaafi Irreecha yeroo kabajatan caffee fi daraaraa keelloo kana haammachuun kaasuutti qabatu, manni isaaniillee waanuma kanaan faayama. Kun ammoo daraaraa keelloo caffee waliin gabaaf dhiyeessuun namoota baay'eef karaa ittiin galii argatanis ta'eera. Waggoota dhiyoo as ammoo  jaalala daraaraa keelloo kanarraan kan ka'e ta'uu mala, keelloon nam-tolcheen hojjetamee gabaaf dhiyaatee  jira. Faayaan daraaraa keelloo nam-tolchee kun akka lootii duratti, akka 'ambaarii' harkatti ykn ammoo rifeensa mataa ittiin qabsiifachuun ittiin miidhagfacuuf Fulbaana keessa filannoo ijoollee shamarranii hedduu ta'aa dhufeera. Daraaraan keelloo waggaadhaa gara waggaatti baay'ee xiqqaachaa dhufuun qabatamaan mul'achaa jira jedhu Obbo Gizaan. Kanaaf ammoo sababiin rooba xiqqaachaa dhufeefi qoricha farra aramaa fayyadamuu ta'uu hin oolu jedhu. Yeroo kaan Hagayya 26 irraa eegalanii dararaa keelloo wayita argan, farda isaanii gugsiidhaaf akka baasanii sooran kan himan Obbo Gizaan, yeroo kana daraaraan kun badaa deemuun isaan yaaddessuu dubbatu. Daraaraan keelloofi sanyiin biqiltuu gara garaa hedduun badaa deemuudhaaf sababa lamatu jira jedhu Direektarri Itti Aanaa Abbaa Taayitaa Eegumsa Nannoo, Bosonaafi Jijjiirama Qilleensaa Oromiyaa Obbo Boonaa Yaaddessaa. Isaanis, lafti dhiphachaa deemuun gara qonnaatti jijjiiramuufi keemikaalota akka farra harmaaafi ilbisootaa faayidaarra oolaa jirudha jedhu. Haala amma jiruun itti fufnaan abaaboo keelloo akkas mallattoo ifa birraa ta'eefi kan miidhagina ta'e kana barbaadanii dhabuun fagoo hin jiru jedhan Obbo Boonaan. Kanaaf ammoo furmaata ta'a kan jedhan wanta lama dhiyeessu Obbo Boonaan. Lafa  xiqqaarratti carraa ittiin omisha guddisanirratti hojjechuufi keemikaalota farreen haramaafi ilbisootaa fayyadamuu hir'isuun mala uumamaan to'achuurratti xiyyeeffachuudha.


Obbo Shimallis Abdiisaa: 'Tokkummaan Oromoo dubaatti deebi'uu hin danda'u'

Kaleessa Finfinnee galma barkumeettii sagantaa 'Yaa'ii Qeerroo' jedhuufi qophii Irreecha bara dhufuu Finfinneetti kabajuurratti xiyyeefatu bakka dargaaggoonni hedduun argamaniitti gaggeefameera. Sagantaa kanarratti qeerroo fi qarreen kumaatamaan lakkaawaman deeggarsa Kantiibaa itti aanaa magaala Finfinnee Injinar Taakkalaa Uumaatiif qabaniis agarisaniiru. Sagantaa kanarratti Injinar Taakkalaa Uumaa fi pireezidantii itti aanaan naannoo Oromiyaa obbo Shimallis Adiisaa argamaniiru. Injinar Taakkalaan magaalaan Finfinnee irrreecha dabalatee, ayyaanota sabaaf sablammootaa garaagaraa kabajuuf qophiirraa akka jirtu himanii, ayyaanota kana miidhasinee kabajna jedhan. ''Uummata magaala Finfinnee yoon tajaajilu isiniin booneen isiniin abdadheen jiraattoota magaala Finfinnee abdadheenii'' jedhan. Bulchiinsi Magaala Finfinnee fi mootummaan naannoo Oromiyaa ayyaana irreechaa magaala Finfineetti sirna guddaa fi miidhagaan kabajuuf hirmannaa gochaa akka jira  himaniiru. Miidhagina irreecha keenyaa hadhuura Oromiyaa fi Itoophiyaarraa addunyaaf agarsiisuf mootummaan qophiirra jiras jedhaniiru. Kabajamoo Kantibaa magaalaa keenyaa jechuun Injinar taakkalaa Uumaa ibsuun haasaa qola qabuun dubbii kan eegalan Pireezidant Shimallis Abdiisaa Qeerroo fi qarree galmichatti argamaniin aarsaa qaalii kaffaltaniin hawwiin uummata kanaa bara dheeraa mirkaneessitan baga wala agarree ittiin jedhan. ''Icciitiin injifatamuu keenya kaleessaa tokkummaa dhabuudha, iccitiin milkaa'ina keenya har'aas tokkummaa ijaaruu keenya'' jedhan. Tarsiimoon qamolee isaan diina ittiin jedhan qaban ''akkuma yeroo kaanii halkanii guyyaa dhama'anii tokkummaa keenya diiguudha'' jechuun dubbatan. Amma tokkummaan Oromoo dhaabaa ol, nama dhuunfaa ol, Amantaa fi gosaa ol ta'ee jiraa kan jedhan obbo shimallis eenyumtuu ammaan booda tokkumma keenya diiguu hin danda'u jedhan. ''Ergaan har'a diinota keenyaafis firoota keenyaafis galma kanaa, hadhuura Oromoorraa dabarsinu tokkummaan Oromoo dubaatti deebi'uu hin danda'u, diigamuu hin danda'u abadan jedhudha.'' Ammaan booda wanti hawwinu wanti gaafannu hin jiru wanta oromoodhaaf ta'u gochuu qofas jedhaniiru. Ammaan booda halkanii guyyaa hojjennee tokkumma keenya eegnee gaaffii bara dheera uummatni keenya qabu hojjeenna jedhan. Dhaloonni kun haala kamiinuu injifannoo argate of harkaa baasuu hin qabu jedhanii, of harkaa baasuun amaanaa ''warra kaleessa adda isaanii isnaaypariidhaaf kennanii'' balleesuu akka ta'u himan. Sun akka hin taanee Oromiyaa badhaate uumuuf jabaatanii hojjechuun akka barbaachisullee dhaaman. Irreecha bara kanaa haala adda ta'een bifa kabajaaf jaalala lammiilee cunqurfamoo biyyattii biroo kabajeen magaala Finfinnetti kabajuuf qophiin guddan godhamaa akka jiru dubbataniiru. Naamusa qabsoo keessatti agarsiisan ammallee kabaja ayyaana Irreechaa kanaratti akka dabalan gaafataniiru.


'Irreechi Hora Finfinnee Wabii Waliin Jireenyaati'

"Hora Finfinneerraa kaasee hanga Aqaaqi gahutti lafa horaati. Lafa horaa waan ta'ef ni ulfeessu. Oromoon irratti irreeffata" jedhu qorataan seenaa fi aadaa Obbo Alamaayyoo Haayilee. Hora jahaan Oromoo Tuulamaa keessaa Horri Finfinnee hora isa hangafaati. Abbaan malkaa hora kanaa gosa Gullallee akka ta'e kan himan Obbo Alamaayyoon iddoon horaa kun gosoota Tuulamaa adda addaan kan marfame ta'uu himu. "Abbaan malkaa yookin kan daggala lafa kanaa saaqee aara kan aarse Gullallee dha. Naannoonsaa immoo Galaan, Gumbichu fi Eekkaadhaan marfame" jedhan. Kan iddoo hora kanatti irreeffachaa turanis gosoota Oromoo kunneen ta'uu nutti himan. Yeroo keessa Oromoon iddichaa buqqa'uu erga eegalee fi qe'ee isaatii erga fagaatee booda aadaasaas gatee diinagdeensaas irraa fudhatame jedhan. "Hanguma magaalummaan Finfinnee dabalaa dhufe Afaan Oromoo baadiyyaatti dhiibame, aadaansaas baadiyyaatti dhiibame" jechuun himu qorataan aadaaf seenaa Obbo Alamaayyoo Haayilee. Hora Hangafaa… "Horri hangaftittiin Horri Finfinnee ardaa warri qaalluu irratti irreeffatu ture" jedhu Obbo Alamaayyoon. Itti aansunis horawwan akka Harsadii, Kiloolee, Baabboggaayyaa fi Warxoo akkasumas tulluuwwan irratti irreeffatamaa turuu nutti himan. Lafti hora Finfinnee inni qara itti irreeffatamu yeroo ammaa hoomtuu irratti osoo hin ijaaramin jira. Iddoon kun lafa bishaan hoo'aa lafa keessaa itti burqu yemmuu ta'u lafa caffaa dha. Teessumni lafichaa gama bahaatin hoteela Finfinnee fi masara preezidaantii biyyattiin gama Lixaatin immoo waajjira mana amantaa adveentistin akkasumas gama kibbaatin hoteela Giyoonin daangeffamee akka jiru Obbo Alamaayyoon himu. Horri Finfinnee iddoowwan Daalattii, Dabbasoo, Hulluuqqoo Kormaa fi kunneen birootin marfamti. Daalattiin iddoo mootin Minilik masara isaanii itti ijaarratan yemmuu ta'u araddaa warra Duulaa Ara'eeti. Maatin kun asii buqqa'ee kun gara Saaris kuun immoo gara Ejeree fi Hoolataatti akka qubatan taasifamu qorataan seenaa fi aadaa Obbo Alamaayyoo himu. Dabbasoon iddoo giddugalli aadaa Oromoo irratti ijaarrame yemmuu ta'u araddaa warra Masqaloo Guyyaateti. Hulluuqqoon Kormaa immoo iddoo yeroo ammaa addabaabayii Masqalaa jedhamuun beekkamu dha. Oromoo aadaasaatu sarbame…Lafasaarraa buqqaa'uun uummata Oromoo uummaticha kallattii garaagaraan akka miidhe kan dubbatan Obbo Alamaayyoon dhiibbaan xiinsammuu addaan cituun Irreecha Hora Finfinnee fides olaanaa ta'u himu. "Uummatichi gama diinagdeen lafa isaarraa buqa'ee loon horsiifachuu dadhabe. Lafa isaa qotee omishatee jiraachuu dadhabe. Ummanni heddus ni dhume" jedhu. "Kana malees uummatni Oromoo afaansaa akka hin dubbanne taasifame. Mirgis aadaan isaas ni sarbame" jechuun dubbatan. "Afaan dhabuun, diinagdee dhabuun waa hunda dhabuu jechuu dha. Akka namaatti jiraachuu hin dandeenye namaa gadi jiraatte" jechuun seenaa hadhaawaa yaadatu Obbo Alamaayyoon. Wabii walin jireenyaa… Aadaa Oromoo keessatti Irreechi walin jireenya, jaalala fi galateeffachuu ta'uu himu Obbo Alamaayyoon. Haaluma kanaan "kabajamuun Irreecha Hora Finfinnee waliin jireenya uummata magaala Finfinneef wabii guddaadha" jedhan. Kana malees hawwataalee tuurizimii magaalattii keessaa tokko ta'uunis faayidaa argamsiisuu akka danda'u himu. Irreechi kun uummatni Oromoo aadaasaa miidhamee ture waltajjii addunyaatti baasuf carraa isa tokko ta'uu isaas himan.


Aadaa Oromoo Salaalee: Wadaajii - dhungoo, karameellaa, shaashiii...

Wadaajiin Qaammee keessa wayita abaaboon daraarte jalqabama. Dargaggoofi shamarreen akeekkataniidhuma wadaajiidhaaf ashuffeetti ba'u. Jala bultii Fulbaana tokkoo shamarran Qunni buqqifatu. Guyyaan kun Buqqisaa jedhamee waamama. Wayita shamarran Qunni buqqifatan dargaggeessi ammoo shimala isaa qabatee shamarree ilaallata ykn haala mijeeffata. Bariitu isaa ''qunnii baatanii mana maatii irra deemanii erga sirbanii, eebbifataniin booda warri shamarranii wadaaja isaaniif karameellaa geessuuf'' nuun jedhan Godina Shawaa Kaabaatti jiraattuu ganda Bosoqqee Jaatee kan ta'an Aadde Gannat Lammaa. Godina Shawaa Kaabaa ykn Salaaletti kan beekamu aadaan Wadaajii kun aadaa jaalala ittiin agarsiifataniifi fuudhaafi heerumaafillee ittiin wal-kaadhimmatanidha jedhu jiraataa magaalaa Gabra Gurraachaa kan tahan Obbo Hamdee Abarraa. ''Qaammee irratti karameellaa siif binna jennee qaxaroo qabnaaf, gaafas egaa ijoollee hurraa (xixiqqoo) karameellaa baachiifne deemnee, mucichii yoo na bira gahe kiisii isaa keessa nan naqaafi inni immoo shaashii naa hidha'' jedhu Aadde Gannat. Ashuffeedhumatti (dirree marga dhedheeraa qabu) naxalaa walitti uffisnee wal dhungannee gargar gallaa jechuun kokkolfaa yaadannoo isaanii durii nutti himan. ''Karameellaa karameellaa Gabaa naggaadee Jarii Koottu karaa mana keenyaa Karaa wallaale jedhiii'' ''Aduu Inquxaaxashiif shamarreen kafana haaraa, shaashii haaraa ni bitattii, nuti warri dhiiraas kafana haaraa, caammaa haaraa ni bitannaa, gaafas 'foollee' jechaa shamarree waliin yaana'' jedhu jiraataa ganda Bosoqqee Jaatee kan tahan Obbo Tasfaayee Asaffaa. Shaashii jaalallee isaaniif bitan kiisii keessa keewwatanii ''gandaa gandatti sirbaa gaafa yaatu itti girriifnee ishee qabnaa, isheen karameellaa uka keessa gudunfattee dhufte nuu kennitii nuti immoo shaashii itti hiina" jedhu. Sana booda, ''dargaggeessi wayyaa itti uwwisee hidhii keessa dhungataa isheenis hin dhungattii'' akkasitti addaan deemu'' jedhan Obbo Tasfaayeen. "Shamarree tokko qe'ee tokkoo qe'ee biraa gaafa deemtu qabna malee qe'ee isheetti hin qabnu qaanii guddaa dha warris nu loluu," jedhu. Shamarreen tokko nama wadaajii ishee turetti heerumuu dhiisuu ni dandeessii, inumaayyuu dhorkaadha jedhan Obbo Tasfaayeen. "Egaa gaafa isheen heerumtu dargaggeessi wadaajii ishii ture shurraabii ni bitaaf, saamunaa ni bitaaf, karameellaas guduunfateeti dhaqaafi," jedhu. ''Silaa shaashiin siif bitaa Maalan shaashii siif bitaa Maal atoo hin shurrubannee Silaa gudiin sitti himaa Maalan raajii sitti himaa Maal atoo na hin dhungannee'' ''Yeroon mana warra koo ture hiriyoota koo waliin qamisiifi shaashii gosa tokko bitanna, kalameellaas haadha keenya kadhannee bitanna,'' jedhu Aadde Gannat. Dargaggeessa ganda biraa keessa jiru argachuu deemna isaan immoo ari'anii nu qabu, ergasii ''isan barbaaden dhungadha, isa hin barbaanne immoo hiriyoonni koo narraa dhorku'' jedhu. Yeroos sana, ''hiriyaa koo tokko na biraa butanii deeman, otoodhuma ani bo'uu, ergasii ani barumsa kootti xiqqoo itti fufee isheen heerumtee haftee'' jedhu. Karaa biraa immoo, nama wadaajaa keenya ture ''hanga har'aattii wadaajii keenya jennee waliin guddanne akka firaatti wal ilaalla'' jedhu. Obbo Hamdeen immo miidhaginnillee Qaammee kana jalqabaa, ''shurrubbaa dhahachuun , dargaggeessi goofaree filachuun, shimala ofii walawaluun yerootti sirbaafillee qophaa'ani dha'' jedhu. ''Abbaa Fiixumaa ya roorroo Dhiqatee hin nyaatu jaldeessi Shaggee shurrubbaa jorooroo Ijakee hin baatu dabeessi'' Kana malees Obbo Tasfaayeen aadaan dhungoo kuni yeroo dubartoonni migira buqqisuu deeman, yeroo Ximqataafaallee (ayyaana cuuphaa) ni adeemsifma jedhan. Bara baraan Qaammeen yoo dhufu ''shamarree ishee bara darbees nan dhungadhaa dhoksadhaan immoo hanga lamaa sadiittuu nan dhungadha'' jedhu Obbo Tasfaayeen. Nama wadaajii koo yeroo sana narratti dhungate immoo ''uleedhaan hin maaru nan rukutaa, nan madeessas''  jedhan. Amma nama yeroos rukutan waliin  ''namana ayii wanta hin taane irratti wallolle jennet wal-mararra'' nuun jedhan. Wayita amma bultii ijaarratanii kan jiran Obbo Tasfaayeen shamarree dhungatan keessaa akka hin fuune nutti himan, ''nama biraan fuudhe warra jaalalleewwan koo keessa hin fuune'' jedhan. Waa'ee wadaajii abbootii irraan dhagahe kan jedhu dargaggoon dubbifne tokko aadaan Wadaajii amma akka hin jirreefi ''otoo jiraatee anaafiyyuu shaggaa ture'' jedhe. Obbo Tasfaayeenis ''amma gizee kana keessa dhibeen adda addaa waan dhufeef mootummaanis dhowweera'' wal sodaachuunis waan jiruuf amma dhorkaa tahee jira jedhan. ''Tokkottuu na dhungadhuu Lammata na xuuxxadhu Biyyi kun teessoo beeka Jamaan kun nu goomata Ka'i yaa duusaraa Qalbiikootu na jarjaraa'' Horaa Bulaa!


Ayyaana ijoollee Irreecha dura kabajaman: Ukee, Taaboree

Sirna Gadaa keessatti hunduu gahee fi itti gaafatamummaa ofii akkuma qabu, ijoolleenis sadarkaa Sirna Gadaa keessatti dirqama qaban alatti ayyaanas qofaatti kabajatan qabu. Waqtii gannaa kessaahuu baatii Hagayya keessa bakka hundatti tokko ta'us baatu ijoolleen horii tiksuu, warraaf ergamuufi kaaniin ganna dabarsu. Sirna Gadaa keessatti hunduu gahee fi dirqama ofii akkuma qabu, ijoolleenis sadarkaa Sirna Gadaa keessatti dirqama qaban alatti ayyaanas qofaatti kabajatan qabu. Ayyaanota Irreecha dura kabajaman keessaa tokko immoo ayyaana ijoollee dha. Kunis, 'guyyaa bilisummaa' isaaniif eeyyamamedha jedhu hayyoonni. Aadaa Oromoo keessatti ayyaanota ijoolleen qaban keessaa Ukee, Taaboree, akkasumas Buhee jedhamee kan waamamuus ni jira. Maqaa biraatin kan waamaman jiraachuu malu jedhu hayyoonni. Ayyaanni ijoollee kuni wagga waggaan A.L.I Hagayya bultii 13 kabajama. Ayyaanni kuni gara caalu Oromoo Tuulamaa biratti Ukee jedhamuun waamama. Galgala kan kabajamu yoo ta'u ijoolleen loon ni faarsu. Akkasumas ulee qabatanii gandarra deemaa warra qe'ee maqaa gaariin waamaa, walaloon bareechaa galateeffatu. Ayyaanni kunis ijoolleen hiriyyummaa akka cimsatan, qe'eefi naannoo isaanii akka baran, dandeetii walaloo walitti fiduufi weellisuullee akka cimsatan gargaara. Naannodhuma Finfinnee Aanaa Walmaraa ganda barfataa kan jiraatan maanguddoon umrii 60 Obbo Caalaa Fayyisaan yeroo ayyaana kanaa waan qixaa'u akkanaan dubbatu. ''Yeroo ayyaana Ukee daabboo bixxilleetu godhama. Maatiinis isa nyaatu. Ijolleen xixiqqoos waggaadhuma waggaadhaan siribiti. Yoggaa isaan dhufan daabboo mulmulee bixxillee sana kennuf,'' jedhan. Sirba sirbanif ijoolleen daabboo qofa fudhatanii hin deebi'an. ''Ijoolleenis warra isa kenneef eebbisanii deemu,'' jechuun himu Obbo Caalaan. Gaafa ayyaana kanaa mana keessatti nyaanniifi dhugaatiin kaanillee qophaa'ee maatiin akkasumas firri ni sooratu. Ijoolleen sirba qofa miti qacceellee foo'ani qopheessanii gaafa walitti dhufan dhukaasu. ''Qawwee caalaa sagaleen isaa dhagahama,'' kan jedhu Obbo Caalaan. Qeeroon Sinboonaa Didaa immoo Godina Lixa Shawaa magaalaa Mogor jiraata. Akkuma dargaggoo kaanii ijoollummaatti ayyaana ijoollee kabajeera. Yaa dureessakoo doottinaa (2) Boolloo xaddee doottinaa Yaa dureessakoo doottinaa Ati maal dhabdee doottinaa … Akkasumas, ''Ofee dhufe yaa dureechakoo loonan tiksa karra naa bani,'' jedhanii ijoolleen sirbu kan jedhu dargaggoon kuni amma garuu daabboo osoo hintaane gatii ijoolleen sirbanif waan biraa argatu. ''Amma garuu erga barri jijijjiirame amma maallaqa kennufi. '' Yunivarsiitii Bulee Horaa irraa qorannoo waa'ee Ukee barruu 'Jornaal of Inoveeshin ende Saayintifik Riisarch' jedhamu irratti addatti maxxanasaniin waan ijoolleen sirban akkanaan kaa'u. "Ukee yaa ukee Ukee bara kaanii Kan miilli dagaanii Ukee bara quufaa Hindaaqqoo dhudhuufaa..." Ayyaanni ijoollee kuni gara caalu Oromoo Maccaa biratti Taaboree jedhamee waamama. A.L.I waggaa waggaatti Hagayya bultii 13 kan kabajamu yoo ta'u gara Godina Horro Guduruu Wallaggaa keessa Hagayya bultii 12 kabajama. 'Kuni dhaha waliin walqabata,' jechuun himu barreessa kan ta'an Obbo Charinnat Waaqoyyaa. Ayyaanni kunis akkuma Ukee ijoolleetu kabaja. Haa ta'u malee, Ukee waliin xiqqoo garaagarummaa qaba. Taaboree kabajuuf godoo ijaaruun barbaachisa. Ijoolleen qe'ee tokko jiran ofuma isaanii muka qe'eetti dhihoo jiru kanneen akka reejjii, anfaarree, abbayyii, ceekaafi kaan muranii godoo ijaaru. Ayyanni kuni akkuma Ukee gara galgalaa kan kabajamu yoo ta'u godoo sana keessatti nyaanni akka cumboo, cororsaa marqaa, qorii fi kaan ijoolleen nyaachuu danda'an dhihaatee ijoolleen akka sooratan ta'a. Ayyaana kana irratti ijolleen umriin isaanii 9 - 16 ta'an irratti ni hirmaatu kan jedhan barreessaa kitaabaa kan ta'an Obbo Charinnati Waaqoyyaati. Qorannoo kaan irratti immoo ayyaanni Taaboree da'immanin akka kabajamu kan eeran jiru. Ayyaana kana irratti iIjoolleen erga sooratani booda horii sirbaan galateeffatu. Taaboree taaboree sa'aa Taaboree taaboree re'ee Taaboree taaboree hoolaa … jechuun horii hunda waliin gahu jedhu Baay'isaa Tolasaan qorannoo digirii lammaffaaf hojjetaniin. Mijuu maatiin dhiheessannis maatiin ni sooratu. Ijoolleefillee kennamuu baatu akkuma Ukee dhugaatiin akka farsoo, daadhii fa'illee ni qophaa'a. Kanaan alatti garuu ayyaanni kuni ayyaana ijoolleen sadarkaa isaanii adda baasuuf itti fayyadamanidha jedhu barreessaa Charinnat Waaqoyyaan. ''Taaboreen ayyaana ce'umsaati. Fakkeenyaaf inni dhiiraa godoo sana cabsee fiigee osoo hin qabamin yoo gindii abbaa isaa qabate, durbis akkasuma qodaa bukoo yoo qabatte bara dhufu ayyaanicha hin kabajani jechuudha,'' jedhan. ''Reettii, hoolaa ykn jibichi ni qalama. Namoonni gurguddaas irratti hirmaatu ijoollee qofa miti,'' jechuun qofaatti maatiin ayyaanicha irratti hirmaatu jedhu barreessaa Charinnat. Ayyaanni Taaboreefi Ukee waan isaan wal fakkeessu baay'ee qabaatanis waan itti adda ba'anis qabu. Isaan keessaa tokko, ''Ayyaanni Taaboree godoo barbaada,'' jedhu Dr Darajjeen. ''Ayyaanni Taaboree walabummaas agarsiisa. Seera ittin bulmaataa akkaataa ittiin raawwatan Ukee caalaa qaba natti fakkaata.'' Baay'isaa Tolaasaa immoo qorannoo isaanii keessatti Ukeenillee godoo akka qabu eeruun sagantaan haati ijoollee itti eebbistu akka jiru barreessaniiru. Gama kaaniin, ayyaanni Ukee bakkeewwan tokko tokkotti Buhee jedhamuun waamama. Ayyaana Taaboree ykn Ukee bifa amantii qabuun Manni Amantaa Ortodoksii Tawaahidoo Itoophiyaas ni kabajji. Ayyaanniifi aadaan wal keessa akka jiru Yunivarsiitii Jimmaatti muummee Fookiloorii kan hundeessan Dr Darajjee Fufaan dubbatu. ''Aadaa, amantii, ammayyummaan walkeessa jira. Tokko kan biraarraa fudhachuu danda'a. Aadaan Oromoo amantiis, aadaas, sirna gadaa wajjiin walqaqqabateedhuma jira.'' Sababoota kanaaf, ayyaanonni hunduu bakka durii hin jirani. Ammayyummaa, amantii, guddina magaalotaafi kaan waliin waan makatees qaba. Akka fakkeenyaatti Obbo Caalaan bakka isaan jitraatanitti gaafa ayyaana Ukee ijooleen ''ammallee Afaanuma Amaaraatiin sirbu,'' jechuun BBC'tti kan himan.


Artiist Hawwii Tazarraa: "Ani Qaammeen kan Oromoo akka ta'ettin beeka"

Godina Shawaa Lixaa aanaa Ada'aa Bargaa naannoo warshaa Simintoo Mugaritti dhalattee guddatte. Barumsa kutaa tokkoffaa hanga shanaffaa mana barumsaa sadarkaa tokkoffaa Mugaritti, kutaa shanaffaa hanga saddeettaffaa immoo magaala Amboo mana barumsaa Addis Katamaatti baratte. Hojii muuziqaa bara 1997 baandii Hora Ambootti makamuun eegalte. Fedhiin muuziqaaf qabdu gara hojichaatti akka seentu sababa ta'uu himti. Baandii dubartoota qofaa qabu, badhaasa Siinqee, ayyaana Qaammee fi dhimmoota biroo irratti turtii Artiist Hawwii Tazarraa fi BBC Afaan Oromoo kunooti. "Yeroon baandii Hora Amboo keessa ture magaala Finfinneetti sagantaaleen garaagaraa yoo jiraatan gara Finfinneetti dhufee artist Sayyoo Dandanaa walin weellisaan ture" kan jettu artiist Hawwi Tazarraa bu'aa bahiin keessa baate heddu ta'uusaa nutti himte. Gumaachi artiist Sayyoo Dandanaa hojii aartiishee keessatti qabu olaanaa ta'uusaas dubbatti. Sirboota artiistoota akka Sittiinnaa, Abbabach Daraaraa fi Aster Waldagabreel waltajjiilee irratti sirbuun hojii muuziqaatti kan madaqte Hawwiin sirboota godinaalee Oromiyaa garaagaraa sirbuun dhaggeeffattootashee biraan geesseerti. Yeroo ammaas albamii haaraa hojjechaa akka jirtu nutti himte. Qincee yaa bittinooftuu Qincee yaa bittinooftuu Waggaa malee hin deebitu Qaammee yaa sissinooftu.. jetti artiist Hawwi Tazarraa "Qaammee fi Gubaan ayyaanawwan baay'ee hawwatoo Oromoon kabaju dha. Ayyaanni Gubaa ayyaana dhiiraati. Qaammeen immoo ateetetu itti facaafatama, ayyaana dubartiiti" jetti. Ayyaana Qaammee si'aayinaan kabajaa turuushees himti. "Maatin koo haala hoo'aa fi bareedaadhaan ayyaana Qaammee kabaju. Qunnii buqqisee sirbee beeka." "Ani baay'ee xiqqoo ta'een sirbe. Gaafan yeroo jalqabaaf sirbuu deeme sana sareen miila na ciniinte. Sana booda deebi'ee hin sirbine" jetti Hawwiin. Hawiin sirba Qaammee sirbuunis beekkamti. "Wantuman argaa fi sirbaa gudhadhen sirbe" jechuun nutti himte. Iyyoo yaa abaabo birraa yaa daanguulewoo Kashii yaa kashii… kashii yaa kashii kashii yaa kashii… Kashii goommanaa Durba maa jibbu… Durba maa jibbu Gatii loon lamaa… qarshii soddomaa Iyyoo yaa abaaboo birraa yaa daanguulewoo...jechuun sirbaa akka turte nutti himte. Sirbii yeroo Qammeetti dubartootaan sirbamu yeroo ammaatti akka yeroo duriitti baay'inaan akka hin sirbamne Hawwiin gaabbidhaan dubbatti. "Aadaa amantaa fi maallaqa wajjin walqabsiisuutu jira. Shammarranis mataa dhahatanii magaala keessa deemaa sirbuuf itti qaanfatu" jetti. Kanaafis aadaa kana baraaruu fi badiirraa hambisuuf hundi irratti hojjechuu akka qabu Hawwiin dubbatti. Artiist Hawwii Tazarraa artiistota fi ogeeyyii digdama ta'an walitti fiduun ji'oota muraasa dura baandii Hawwii Tazarraa jedhamu hundeesiteetti. Miseensootni baandichaa, taphattootni meeshaalee muuziqaa, shubbistootni akkasumas weellistootni hundi dubartootadha. Sababa baandii dubartoota qofa of keessatti qabate itti hundeessite yeroo gaafannettis "dubartootni aarsaa hunda kaffalaa turanillee iddoon hin kennamuf. Waltajjiilee irrattis yeroo faarfaman hin mul'atu," jechuun deebiste. "Kanaafis nutis qixxee dhiirolii aadaa kana guddisuu akka dandeenyu agarsiisuuf baandii kana dhaabne" jetti. Hawwiin maqaa 'Badhaasa Siinqee' (Sinqe Award) jedhuun dubartoota ciminaa fi kutannoo isaanitiin milkaa'an, dhiibbaa kan uuman fi kanneen biroof fakkeenya ta'an badhaasus eegaltee jirti. Badhaasa Siinqee ji'a Mudde bara 2011 qophaa'enis artiistotni dubartoota akka Ilfinash Qannoo, Haallo Daawwee fi Hangaatu Baalchaa badhaafamanii turan. Badhaasni Siinqee bara 2012 Mudde bara 2012 kan kennamu yemmuu ta'u artiistotaan cinatti atileetotni dubartootaas sirna badhaasichaa keessatti ni hirmaatu.


'Masqalli bulee sariitiin galaanarraa cinnaan namnis wal arga'

Ayyaanni Masqalaa Oromiyaattis bakka gara garaaatti ni kabajama. Akkaataan ittiin kabajan naannoorraa gara naannootti garaa garummaa qabaatuchu mala. garuu hunduu galgala kana xomboroo bobeessu. Masqalli tibba naannoon magaariisummaan miidhagee, ililliin dararee, boruun Gannaa calalee, aduun birraa ba'utti kabajamudha. Bariin Birraafi Ayyaanni Masqalaa wal faana deemu waan ta'eef abdii guddaan kan eegamuudha. Hordoftoota amantaa Kiristaanaa biratti ammoo seenaa addaatiin kan beekamuufi sirna guddaan kan kabajamudha. Godina Wallagga Bahaa Aanaa Giddaa Ayyaanaarraa Luba Kabbadaa Goobanaa Ayyaana Masqalaa achii-dhuftee isaarraa ka'uun akkamiifi maaliif akka kabajamamu BBC'tti himaniiru. Masqalli amantaa keessatti maaliinni? Ayyaanni Masqalaa ayyaanota Manni Amantaa Ortodoksii Tewaahidoo kabajattu gurguddoo ta'an keessaa isa tokkodha jedhan. Ayyaanni Masqalaa seenaa hedduu waliin walqabata kan jedhu Luba Kabbadaan, A L I Fuulbaana 16 irratti sirna gubbaatu gaggeeffama jedhan. Akka Luba Kabbadaan jedhanitti, gubaan damaraa kaayyoo mataa isaa qaba. "Giiftii Illeenii kan jedhamtu fannoo Kiristoos gaara Golgootaarratti warra Yihudootaatiin awwaalamee bade barbaaduudhaaf seenaa isheen hojjette waliin walqabata.'' Manni amantaas waggaa waggaadhaan seenaa isheen hojjatterra dhaabbannee daamaraa dhaabdee muka jiidhaa walitti qabdee ibiddi itti qabsiiftee gaaratti akka inni ifu taasifti." Fannoo sana barbaaduun baayyee rakkisaa kan tureefi fannoowwan sadii warra bitaafi mirgaarraanis turan waliinis awwaalamee waan tureef, isayyu adda baasuudhaaf mootiin sin haarsaa guddaa kaffalte jedhan Lubni kun. "Qofforuun barbaacha fannoo Fulbaan 10 irraa jalqabee Bitootessa 16 bahe jedhamee amanama," jedhu. Daamaraarratti gammachuu fannoo addunyaatti mul'isuuf gaararratti ifa qabsiisuun raawwatamaa akkuma ture, har'as seenaa sana waliin walqabsiisuun waggaa waggaan bataskaanaafi gaaratti bahanii muka jiidhaa dhaabanii, qoraan itti guuranii, luboonni ibidda itti qabsiisanii eebbisuun sirnna kadhannaatiin gaggeeffama. Daamaraan ifti addunyaarratti ifeera, fannoon Kiristoos boolla keessaa diiggatee ni ba'ee kan jedhu barsiisuudhaaf raawwatama jedhu. Haala amntaa isaatiin alattis ayyaanni Masqalaa akka aadaatti ummata Oromoo birattis ni kabajama. Naannoo Oromiyaa keessa aadaa bal'aafi babbareedoo hedduutu jira kan jedhan Luba Kabbadaan, ayyaana Masqalaa kana akka aadaatti ummanni Oromoo waaqayyo qulqulluu itti roobsee dhangalee bilchaatan, namni umurii dheeratee kan lafaa ga'e itti nyaatudha jechuun ibsu. Akaakuu dhangaa lafaa margan keessaa kan akka ancootee, raafuu, buqqee/dabaaqula guyyaa har'aa isaan walitti qabamuunDaamaraa irratti maatiin, ollaafi firoonni walwaamanii nyaatama keessayi. "Guyyaa Daamaraa kana namni mana mana isaatti muka xombora ibsuun gammachuun dabarsa. Bakka tokko tokkoo ammoo asheeta ga'ellee waaddatee nyaachaa, farsoo  naqatee, bookas yoo qabaate dhugaa ayyaana kana dabarsa." Guyyaa Daamaraa bulees dhangaan biroon akka aadaatti qophaa'ee firri dhiyoofi fagoo wal waamee waliin dabarsa. Nyaata beekamaaa guyyaa Masqalaa nyaataman keessaa kan aadaa Godina Walagga Bahaa ta'e tokko Giixxoo jedhama jedhu Luba Kabbadaa. "Giixxoon kun nyaata eelee sadiin qophaa'u ta'ee, cumboo waliin qophaa'a. Nyaataafis yeroo dhiyaatu firri hundumtuu maaddii sanarratti al takkaa argamuufi dhiyaachuu qabu. Maatiifi firoonni maaddii irratti walga'aniidha kan sooratan." Luba Kabbadaan ergaa Daamaraan qabu yoo ibsan, aadaa Oromoo waliin walqabsiisu. "Ergaa inni qabu tokko Waaqayyoof galata galchuudha. Aadaan Oromoo baayyeen isaa Kitaaba Qulqulluu waliin wal hin dhiitu. Waaqayyo Ganna keessa nu dabarsitee ifa kanaan nu geesse, booqaa biirraa nu geessee, midhaan nuuf magarsiteetta, midhaan haaraa lafaa ga'e akka tuttufannu nu taasifteetta jedhanii galateeffatu. Ergaan lamaffaa ammoo akka ifti bahe kan agarsiisudha. "Ifti yeroo bahe ammoo gamaafi gamanatu walitti ce'a, wal argas. Masqala bulee namni hundumtuu wal arga, saraatiin galaanarra jiru ni cita." Kun ammoo ummata Oromoo birattii bakka guddaa qaba jedhan. Akaakuun mukaa Daamaraarratti fayyadamanillee ergaa qaba. Mukoonni kunneen akka bakkaanisaa, laaftoofi ejersi keessatti argamu jechuun ibsu. Waan hundaafu baga baccaqii gannaa keessaa baanee waliin booqa birraa agarree jedhaniirus.


Kabaja masqalaa Bishooftuun walqabate maaltu umame?

Kaleessa bataskaanni Kidaana mihirat osoo gara lafa damaraatti immalaa jirruu alaabaa hin heyyamamiin qabattanii jirtu jedhamnee akka hin dabarree dhorkame jechuun tajaajiltoonni waldichaa BBC'tti himaniiru. Barreessaan betakinatii Aaanaa Ada'aa Magaabii Xibab Iwunatu Xilaahun gamsaanitiin, guyyaa damaraatiin dura bulchiinsa magaalattii waliin haala kabaja ayyaanichaarratti mari'achusaanii himu osoo walii hingaliin adda baane jedhaniiru. Marii bulchiinsa magaalattii waliin taasifameen, kabajni Irreechaafi Masqalaa nagaan akka kabajamuuf itti gaafatamtoota bataskaanaa, waldaale hafaa buusan, dargaggoota mana barnootaa Sambataa waliin ta'u dubbatu barreessaan kun. Haa ta'u malee alaabaa asixxaa hinqabnee qabachuufi dhiisuu ilaalchisuun mariin taasifame hirmaattoota amantaa gara biraa hirmaachisunsaa nutti hintollee jedhu. Isaan boodas Kantiibaan magaalattii wamuun erga waliin mari'ataniin booda alaabaa asixxaa hinqabne waan dhorkameef qabattanii bahu akka hindandeenye, garuu ayyaanicha miidhagiisuuf riivaanoota adabaabayoota irratti hidhu kabajachu akka dandeenyu waliigalleera jedhu. Malaaka Salaam Abbaa Rufaa'el Bataskaana Qiduus Gorgisii Bushooftuutti bulchaa yoo ta'an, ayyaana masqalaa kabajuuf bataskaanoonni magaalatiitti argamanu hundi haaluma karoora qabameefiin gara adabaabaayi masqalaatti kan bahan ta'u dubbatu. Haa ta'u malee uffannaani tajaajiltoonni bataskaana Kidaana Mihirati uffatan alaabaa asixxaa hinqabne qabanne jechuun faarfattoonni akka hidabarree dhorkaman jedhu. Miseensa mana barumsaa Sambataa kan ta'e tokko BBC'tti akka himeetti, akkuma bataskaanaa ka'uun hanga meetira 500 deemanii booda uffannichaaf jecha dargaggootaan dhaabamu hima. ''Jalqaba faarfachaa dargaggoota kannee dabarre turre'' kan jedhu tajaajilaan kun, booda bulchaan ganda shanii poolisii qabatanii dhufuun daandii itti cufuu hima. ''Uffannaanni itti fayyadamnu kanuma duraan ittiin dhima bahaa turreedha. Koopiifi uffannichis haallu diimaa, magariisaafi kelloo qaba. Kana osoo hinbaafannee hindabartan nuun jedhan'' jechuun himu. Batasikaanitiin haallu kana bara dheeraaf itti fayydamaa kan turte ta'u ibsuun ''kunis mallattoo masqalichaan dura tureedha. Mallattoo lammaffaa akka hinbadneef Nohiif kennameedha'' jedhu barreessaan kun. Qaamooleen nageenyaa hindabartan jedhanii dhorkanis alaabichi kan paartilee siyaasaa waliin walitti dhufuudha jedhamusaanii kan dubbatu tajaajilaan mana barnootaa Sambataa kunis, waan dhorkamaniif gara batasikaanaatti deebii'usaanii hima. ''Waggoota 27 darbaniif wayitan batasikaanitti tajaajileetti dhorkamne hinbeeknu turre, baran garuu ni dhorkamne'' jedhan. Erga tajaajiltoonniifi miseensoonni batasikaanni Kidaana Mihratii hindhune hubataniin booda, namoonni gara adabaabaayi masqalaa deemee ture deebii''usaa Malaaka Salaam Abbaa Rufaa'eel ni dubbatu.  haaluma kanna walqabatees, osoo damaraa hinbobbeessiin deebii'u dubbatu. Bulchiinsoonni  bataskaanootaa amantoonni akka xombora qabsiisaniif amansiisuuf yaalan illeen diduun kadhannaafi heebbi erga taasifmeen booda osoo xombora hinbobbeessiin dhiisanii deemaniiru bulchaan bataskaana Gorgiisii BBC'tti himaniiru. ''Harra ganama akka agarreeti ammoo damaraan gubateera, garuu eenyu akka gube hinbeeknu'' jedhaniiru. Bulchaan kun itti dabaluunis rakkinni akkasii bataskaana Kidaana Mirat qofatti osoo hintaane achuma Bataskaana gubbaa Bishooftuu Dabra Sibihaat Qidus Silaale ttis ta'u himu. Akkasumas waldaan hafaa naannichaa tiishartii fakkiiwwan haalluun diimaa, magariisaafi keelloo qabu akka baafatan taasifamu dubattaniiru. haa ta'u malee tiisharii kana bara darbees ayyaana cuuphaaf itti fayyadamnii kan turan ta'us baran waan dhorkamaniif naxalaan uffachuun adabaabaayi dhufaniiru jedhu. Poolisiin magaalaa Bishooftuu ammoo damaraan jedhame kaleessaa qabsiifamuu mirkanneessanii ragaa dabalataa kennuuf ammoo odeeffanno dabalaa walitti qabaachu akka qaban ibsaniiru. Akkasumas bilbilli kantiibaa magalattii waan hinhojjanneef dhimmicharratti yaadasaanii ibsuu hindandeenye.


Dhaha Oromoo: Harawaatoo hanga Tokkee, lakkoofsa baraa Oromoo Horroo

Harawaatoo hanga Tokkee dhaha yookan akkaata Oromoon barri jijjiiramuu ittiin beeku yoo ta'u Oromoota wayita ammaa Godinaa Horro Guduruu Wallaggaa, naannoo laga Abbayyaa jiraatan biratti beekama. Oromoon golgaa laga Mormor [Abayyaa] keessa jiraataa ture durii eegalee dhahaa fi lakkoofsa dhuunfaa isaan jiraachaa ture jedhu qorataan seenaa Obbo Charinnat Waaqwoyyaa. Akka dhaha kanaatti ji'a keessa guyyooti 27 kan jiran yoo ta'u hundi isaanii maqaa ittiin beekaman qabu. Guyyoota kanneen ilaaluun namni gaafa dhalatu nama amala akkamii qabaatu akka tahe ayyaantuun Oromoo ni beeka jedhu Obbo Charinnat. Uummanni Oromoo naannoo kana jiraatan biratti waggaa haaraan eegalame kan jedhamu Adoolessa 13 akka ta'e dubbatu Obbo Charinnat. Torbeen Adoolessa 13 dura jiru, Harawaatoo jedhamee beekama. Kana jechuun Adoolessa 5 hanga 13 jechuudha. Adoolessa 5 kan lagni Mormor ykn Abayyaa akka malee guutuun gamaagamatti cehuu dhorkudha jedhama. Harawaatoon torban tokkoof kan turu yoo tahu yeroon kun yeroo dukkanaa akka ta'etti ilaalama. Akka riqicha bara xumuramaa jiruu fi bara haaraati jedhamee beekama jedhu Obbo Charinnat. Dabalataan yeroo sana keessa hojiin akka hin hojjetamneefi yeroo cagginoo jedhamee akka beekamu dubbatu. Cagginoon turtii aduu torban tokkoo Adoolessa 5-13 jiru yoo tahu yeroo dukkana hamaati jedhu Obbo Cheerinnat. Dhukkubbiin garaagaraa illee qaama namaa keessaa yerootti dammaqudha jedhanii kun sirna hawaa waliin hidhata qabachuu himu. Yeroo kana keessa sanyiin hin faca'u. Yoo facaa'es biqilee hin guddatu ykn ija gaarii hin godhatu, kan faca'ee biqile jalaa illee aramaan hin aramamu jedhu. Muka hin muran, hin dhaabanis ni goga waan taheef jedhan. Dhiirri dubartii isaa waliin siree irra hin rafu sababni isaa ammoo dhalli yeroo kana keessa godhatan gaarii miti jedhamee yaadama. Adoolessa 13 irraa eegalee hanga 20'tti torbeen jiru ammoo Kurnan jedhamee beekama. Kun yeroo roobni guddaan jiraatu ta'us yeroo ganni saaqamu jedhama. Akka aadaa Oromoo Maccaatti Adoolessi 13 guyyaa ifaa jedhamee kan waamamu yoo tahu guyyaa sanyiin midhanii faca'udhas jedhu. Yeroo kana keessa sanyii waan facaafataniif Birraa gaariin naaf dhufa jedhanii abdii fi gammachuun eeggatu jedhan. Barichi bara akkamii akka tahus ayyaantuun ni hima jedhan. Ayyaantuun ykn abbaan muudaa barichi kan quufaa tahuufi dhiisuus dursanii beeku jedhan. Busundii adii [xaafii] jalqabaa yeroo kana keessa kan faca'u yoo tahu Gindaa Dirrisaa jedhamee beekama. Gindaa Dirrisaan gaafa Adoolessa 13 hanga Adoolessa 20tti torban tokkoof tura jechuudha. Ayyaana Taaboree jedhamee kan beekamus guyyaa kana irra yoo tahu bakkee kaanitti ammoo Ingiccaa jedhamees akka waamamu himu namni seenaa kun. Cehumsa bara ifaatti tahe jedhamee waan beekamuuf ijoollee fi dubartootni illee sirbuun ayyaaneffatu. Lakkoofsi kun sanyii isa kamtu yoom akka faca'u haala gaarii taheen kan ittiin beekanidha jedhu. Torbee Adoolessa 13 hanga 20 jiru Kurnan jedhamee beekamu kanatti aane torbeen dhufu Saglan jedhamee beekama. Torbeen itti aanu Saddeettan, kan itti aanu Torban, Jahan, Shanan, Afran jedhamee hanga Tokkeetti itti fufee lakkaa'ama. Torbee tokko irraa isa kaanitti yoo cehamu bahe, seene jedhamee himama. Fakkeenyaaf Saglan bahee Saddeettan seene jedhama. Tokkeen gaafa mootii ayyaanaa jedhamuun kan beekamu ayyaana Ibsaa ykn Gubaati. Ayyanotni Oromoo kannen akka Irreechaas asii eegaluun birraa keessa kabajamuu akka jalqaban dubbatu.


Alaabaafi Irreecha: 'Alaabaan paartii siyaasaa kamuu Irreecha akka seenu hin barbaannu'

Ayyaanota Irreecha Hora Finfinnees ta'ee, kan Bishooftuu irratti alaabaa abbaa Gadaatiin alatti alaabaan partii siyaasaa kamuu akka qabatamee dhufamu hin barbaannu, jedhan abbaan Gadaa Tuulamaa. Irreechi uumaa waaqaatiin kan walqbatu waan ta'eef, alaabaan paaartii siyaasaa kamuu Irreecha akka seenu hin barbaannu, jedhu abbaan Gadaa kun. Waa'ee alaabaa paartii siyaasaa qabatanii Irreecha irratti argamuu ilaalchise BBC Afaan Orommo kan dubbise Abbaan Gadaa Tuulamaa Goobana Hoolaa, Irreechi siyaasa osoo hintaane uumaa waaqayyootiin walqabata jedhaniiru. "Irressi galata, birraan yeroo bari'uttii ifatti bahuudhaaf, kan facaafannee nuuf daraaree rakkoo gannaa keessaa waan baaneef galata waaqaa galchuu deemna. Hiikaan Irreessaas kanuma" jedhan. Durii kaasee yeroo Irreechaaf bahamuttis margaa fi abaabootu qabatamee deemama. Kana birattimmoo alaabaa abbaa Gadaa qabanna jedhaniiru. "Alaabaa Abbaa Gadaa kan qabannus jalqaba hiika halluuwwan isaa beekuu qabna. Alaabaa kana kan qabannuufis Oromoonni hedduun osoo alaabaa kanaafi sirna Gadaa kana yaadu lubbuun darbeera. Har'ammoo carraa arganne kanaan alaabaa keenya mirmirsinee mul'ifana." Kanaafuun sirna kabaja Irreechaa kan Hora Finfinneefi, kan Bishooftuu irratti alaabaa abbaa Gadaatiin alatti alaabaan partii siyaasaa kamuu akka qabatamee dhufamu hin barbaannus, jedhan abbaan Gadaa Tuulamaa. "Alaabaa ODP ta'e kan ABO, kan federaalaas haa ta'u, alaabaa abbaa Gadaatiin ala kan paartii kamiituu akka seenu hin barbaannu" jedhan. Sababni alaabaan paartilee siyaasaa akka hin qabatamne itti dhorkamees, maqaa Gaarii sirna Gadaa UNESCO'tti galmaa'ee nu jalaa waan gadi buusufiidha jedhu. "Gaafa Sirni Gadaa UNESCO'tti galmaa'e Irreechis sirnoota xixiqqaa ta'ee jalatti galmaa'ee jira. Har'a yoo nu'i alaabaa paartilee siyaasaatiin  masakne, hambaa addunyaa ta'ee kan galmaa'e kana gadi nujalaa buusa. Ittis gaafatamna. Sadarkaa haqamuuttiyyuu geessisuu danda'a"jedhan. Aadaan hambaa addunyaa ta'ee galmaa'e kun har'a keenya qofa miti kan addunyaa guutuu ta'ee jira, kanaafuu siyaasni itti makuu akka hin qabne dhaamaniiru. Oromoonni guyyaa Irreechaa kana alaabaa Abbaa Gadaa qofa qabachuun guyyaa biraa garuu 'alaabaa paartii tumsuu barbaadnuuf yoo barbaadne uffannees, ykns qabannees deemuun mirga keenya' jedhan. Irreecha Hora Finfinnees ta'ee kan Bishooftuu irratti Oromoonni hundinuu, ormas ilaallee irraa barannee waan keenya bareechinee qabachuu qabna jedhu Abbaa Gadaa Goobana Hoolaa. "Masqala irratti alaabaan akkamii akka ture argineerra. Dhihoo kana ayyaana warra walaayittaa irrattis argameen ture. Jarri waan bara jijjiirraa isaanii ibsuun alatti alaabaa biraa sagantaa sanarratti hin mul'isne. Kanaafuu qeerroofi qarreenis waan kana qalbiin ilaaluu haaluma kaayyoo ayyaana Irreechaa waliin adeemuun kabajachu qabna" jechuun dhaamaniiru. Irreechi bakka Oromummaan itti calaqqisu malee kan paartiin siyaasaa deeggarru itti mul'isnu waan hin taaneef, irreecha wagga 150 booda arganne kana alaabaa Abbaa Gadaa qofaan bereechinee haa kabajannu jechuun Oromootaaf dhaamaniiru, abbaan Gadaa Tuulamaa Goobana Hoolaa.


Guyyaa Irreechaaf hafe 10: Irreechi Hora Finfinnee fedhii uffata aadaa Oromoo akka dabalu gochaa jira

Ayyaana Irreechaatiif uffata aadaa bitachuuf Fiicheerraa dhufuu kan himu dargaggoo Geetaahun Damissee, Oromoon gaafa ayyaanasaa kabaju uffata aadaa saatiin ta'uu qaba jedha. "Oromoon wayita aadaasaa kabajatu ibsituu mataasaa qaba. Isa keessaa tokko uffannaa aadaati. Anis gaafan Irreecha kabajuuf dhufu uffannaa aadaa saba kiyya amul'isu uffachuun qaba. Kanaafin bitachuuf dhufe" jedha. Irreechi hora Finfinnee barana kabajamuuf jiru kuni nama heedduutu itti hirmaata waan ta'eef fedhiin uffata aadaa haalaan waan dabaluuf dursee argamuufin  dursee bitachuuf dhufe jedha. Obbo Daani'eel Goobanaas  Finfinnee mujjaatti( shiro meedaa) namoota uffannaa aadaa Oromoo qopheessaa jiran keessaayi. Ayyaana Ireechaa kanaaf fedhiin namootaa diizaayiniiwwan haaraa waan barbaadaniif nutis akkaatuma fedhii isaaniitiin uffannaa aadaa kana omisha ajirra jedha. "Namoonni Omishas nugaafatu, diizaayinii adda addaas nu ajaju.warrauffannaa kana bifuma aadaatiin barbaadanis, warra ammayyeessanii uffachuu barbaadaniifis akkaatuma fedhii namaatin qopheessaafii jirra." Jedha. Irreechii fi uffannaan aadaa waan walirraa adda bahu  mitis  jedhu obbo Daani'eel. Irreechi malkaa Finfinnee waggaa dheeraan booda barana kabajamuuf jiru fedhii uffannaa aadaa Oromoo daran dabaleera jedha dargaggoon Finfinneetti uuffannaa aadaa qopheessu biroo Dabalaa Garbii. "Irreecha Finfinee kanaaf daldaltoonni bakka garagaraatii baayyinaan dhufanii nubiraa fuudhu. Saniin alattis uummanni keenya gareedhaan dhufanii uffannaa walfakkaatu baayyinaan hodhisiifachaa jiru" jedha Dabalaan. Fedhii dabale kana guutuuf hanga halkan walakkaatti hojjechaa jirras jedha. "Uummanni keenya ofbaree aadaa ofii baree eenyummaasaatiin akka boonuuf nutimmoo gama uffannaa aadaa kana dhiheessuutiin fedhii uummata keenyaa kana guutuuf dirqama qabna" jedha dabalaan. Waggoota dheeraaf Finfinnee Mujjaatti uffata aadaa gurguruun kan beekamtu Boontuu Aadaas, Qophiin Irreecha baranaa kan baroota Kanaan duraarraa jijjirama qabaachuu himte. "Irreecha baroota darbanii irratti hamma kana namoonni keenya dafanii hin dhufan ture.  Amma garuu namoonni gareedhaa, godinaan , mana hojiitiin fi akkaataa adda addaatiin gurmaa'anii dursanii nu ajejaa jiru.kaka'umsa guddaatu dhufe" jetti. Qopheesitoonni Uffata aadaa kunneen Irreechi baranaa uffata aadaa qofa osoo hin taane oromummaayyuu beeksisa jira jedhanii amanu.


Abbaa Gadaa Tuulamaa Goobanaa Hoolaa: 'Walgahii Bayyanaa Sanbatuu nutu hambise'

Abbaan Gadaa Tuulamaa Goobanaa Hoolaa, walgahii Hayyuu Bayyanaa Sanbatuu, Sanbata dabre waamanii turan akka hin gaggeeffamne kan dhorke Gamtaa Abbootii Gadaa Oromiyaati jechuun BBCtti himan. Sanbata darbe Abbaan Gadaa duraanii Tuulamaa Bayyanaa Sanbatuu, qophii Irreechaarratti mariyachuuf walgahiin magaalaa Bishooftuutti yaamanii turan akka hin gaggeeffamne dhorkamuu komatanii turan. Walitti qabaa koree ayyaana Irreechaa hora harsadiifi hora Finfinnee kan ta'an abbaa Gadaa Goobanaa Hoolaa, walgahii Sanbata darbe Abbaan Gadaa duraanii Bayyanaa Sanbatuu waamanirratti ''nuti hin waamamne, quba hin qabnus ture,'' jedhan. Ganama walgahichi gaggeefamuuf jedhu, nama walgahichaaf yaa'urraa odeeffannoo kana argachuu kan dubbatan Abbaan Gaadaa Goobana, Abbaan Gadaa duraanii Bayyanaan ''aangoo walgahii kan yaamuu hin qabanii'' jedhan. Akkaataa seera Gadaa Oromootiin aangoon abbaa Gadaa (Baalliin ykn halangeen) waggaa saddeet saddeetiin abbaa gadaa haarayaa dhufutti dabarfama. ''Halangee kana Bayyanaan jala bultii ayyaana Irrechaa bara darbeetti Birmajjiirraa Meelbaatti dabarsee jira,'' jechuun yaadatu Abbaa Gadaa Goobana. Halangeen Abbaa Gadaa haaratti erga dabarfamee kennamee, Abbaa Gadaa haarayaatu aangoo qaba malee Abbaan Gadaa duraanii gahee yeroo Abbaa Gadaa ture qabu taphachuu hin danda'u jedhu ogeeyyiin. ''Walgahii kana waamuus waamsisuufis aangoo waan hin qabneef, walgahicha kan dhaabsises nuyi, aangoo keenyaan dhaabsifne, qaama biraa miti,'' jedhan Abbaa Gadaa Goobana Hoolaa. Biiroon Aadaa fi Turizimii Oromiyaas walgahii Abbaan Gadaa duraanii Bayyanaan waamanii osoo hin milkaahiin hafee miidiyaa irraa akka dhagaahaniifi Biiroon isaanii akka hin affeeramne hoogganaa itti aanaan Biiroo kanaa obbo Admaasuu Waaqgaarii BBC'tti himaniiru. Abbaan Gadaa Tuulamaa duraanii Bayyanaa Sanbatuu bara halangee harkaa qaban kabaja ayyaana Irreeecha Hora Harsadii fi walumaagalatti ammoo beekamtii sirna Gadaa irratti gahee guddaa bahaniiru. Bara Gadaa isaanittis sirni Gadaa hambaa Killiyaa Addunyaa - UNESCO ta'ee galmaahe. A.L.I bara 2006'tti Gumii Tokkummaa Abbootii Gadaa Oromoo ijaaruun hoogganaa turan. Ji'a afur dura Gumiin Tokkummaa Abbootii Gadaa kan Abbaan Gadaa duraanii Bayyanaa Sanbatuun hoogganamu bakka isaan hin jirretti walgahii magaalaa Asallaatti gaggeeffameen maqaan isaa jijjiiramera. Abbaan Gadaa Gujii Jiloo Maandhoo dura taa'aa, Abbaan Gadaa Booranaa Kura Jaarsoo dura taa'aa itti aanaa fi Abbaan Gadaa Tuulamaa Goobanaa Hoolaa barreessaa gamtichaa ta'uun filatamaniiru. Ergasii Abbaan Gadaa duraanii Bayyanaan Mootummaan seeraan ala Gumii Tokkummaa Abbootii Gadaa diige jechuun komachuun qaawwi uumameera. Dhimma kanarratti kan dubbatan Abbaan Gadaa Goobana Hoolaa ''Bayyanaan gaafa halangee natti kenne sana tokkummaa abbootii Gadaa kan jedhu saniis dabarsee kannuutu isarra jira akkuma sirni Gadaa Dimookraasii ta'ee'' jedhan. ''Obaamaan gaaf Tiraampiif aangoo dabarsu. Aangoo hedduu osoo qabu hunda dabarsee kennee'' jechuun fakkeenyanis ibsaniiru. Abbaan Gadaa duraanii Baayyanaan ''dur hin jirree'' nutti fides jedhan Abbaan Gadaa Tuulamaa kun. ''Ani abbaa Abbootii Gadaa Oromiyaati kan jedhu, dur hin jirree nutti fidee, gara deemnu waan hojjennu nu dhabsiisee.'' Kanarraa kan ka'e Ardaalee Jilaa hundarratti hayyummaanuu ''irraa mulqameera'' nuun jedhan. Biyyoota addunyaa amma Dimookrasiidha ofiin jedhan keessatti Dimookrasiin osoo hin jalqabiin dura sirni Gadaan sirna duudhaa ganama bu'uura kanarratti ijaarame waan ta'eef hambaa killiya addunyaa ta'e kan jedhan Hoogganaa Itti aanaan BATO obbo Admaasuun, Hayyuu Bayyanaan ''duudha ganamaa kan cabsanii'' jedhan. Abbaan Gadaa gaafa alangee kennan(mallattoo aangoo Oromoo Tuulamaa) irraa qabee hayyuudha, bakka Abbaan gadaa baallii fudhate jiruttis ta'e hin jirretti gorsuun alatti eebbisuullee hin danda'uu jedhan. ''Abbaa Gadaa Oromoo jechuun chaappaatu tolfatamee, Abbaan Gadaa Oromoo hin jiru. Nama caffeen bakka buufate hanga ari'uu gahameera,'' jechuun obbo Admaasuun himaniiru. Gumiin kun jalqabummarraa bu'uura Gadaa kamiin ijaarame gaaffii jedhu kaasisee waan tureef, kan hoogganuu qabu eenyu nama baallii qabumoo hin qabne yaadni jedhus falmisiisaa akka ture aanga'aan kun himaniiru. ''Abbaa Gadaa Tuulamaa ta'uu koo fixeera, amma Abbaa Gadaa Oromoon ta'ee gaggeessa kan jedhutu dhufe. Kun ammoo seenaa Oromoo keessa kan hin jirre.'' Bara Tokkummaan Gumii Abbootii Gadaa hundaa'uu halangee isaanii waliin ganna afur kan turan Abbaan Gadaa yeroo sanii Bayyanaan, dhimma kanarratti ji'oota muraasa dura turtiin aangoo isaanii kanaa hangam akka ta'u gaafatanii akka turan nutti himaniiru. "Kuni kan Tuulamaan adda, wagguma saddeetiif nu bulchita jedhee gumiin seera tumee, qumbii nu nyaachisee, damma nuu laatee aangoo nutti kenne," jechuun waan Gamtaa haarayaa kana qeeqaniif ibsan. "Akkuma seera keenyattuu namni dura bu'aa ta'ee hojjetu nama baallii qabu ta'uu qaba malee, nama baallii kenne muti. Anallee te'ee jennaan, hangan gadooma keessa jiruttin hooggana'' jechuun Abbaan Gadaa Gujii Jiloo Maandhoo dubbii kanarratti yaada qaban BBC'tti himanii turan. Dhimmi kun addatti dhimma Gadaa Tuulamaa fi namoota lamaa ta'ee kan furamu malee akka waan guddaa Oromoo hunda bakka bu'u godhamee ilaalamuun ''Irreecha hindeemnu'' jechuun sirrii mitis jedhan obbo Admaasuun. Gamtaa Abbootii Gadaa kana kan hundeesse Biiroo Aadaa fi Turizimii Oromiyaati jedhu obbo Admaasuun. ''Gumiin kun bu'aa buusus, duudhaa Gadaa keessa hin jirre waan ta'eef dogoggora yoo ta'ellee hundeeffamni isaa dogoggora jedhamuu danda'a.'' Abbootii Gadaa ardaalee jilaa hundaa baallii of harkaa qabaniin of keessatti hammatee, bilisummaan qaama hojii isaa hojjetu ta'uu dubbatan. Kaayyoon isaa sababoota garaa garaan sirna Gadaa laafe Jabeessuun tokkummaa isaas cimsuudha jedhan. ''Irreecha bara kanaa Finfinnee fi Bishooftutti kabajamuuf haala Abbaan Malkaa barbaaduun malkaan haxaaramee qophii bal'aan taasifamaa jira'' jedhu Walitti qabaan koree ayyaana Irreechaa Hora Harsadiifi Hora Finfinnee Abbaa Gadaa Goobana. ''Irreeffannaan Hora Finfinneetti raawwatamu boroo Hoteela Giyoonii fi 'Filwuhaa' gidduu naannoo 'Finfinnee Addaraash' jedhamutti irreeffanna,'' jedhu anga'aan Biiroo Aadaa fi Turizimii Oromiyaa. Naannoon kun bakka banaa osoo hin qabamiin turedhas jedhanii, ''adeemsa keessa bakka kana iddoo hambaa keenyaa dhalootni itti irreeffatu akka ta'u irratti hojjechaa jirra,'' jedhan. Abbaan Gadaa Tuulamaa Goobanaa Hoolaa, gama isaaniin Irreecha Hora Finfinneetti waggoota dhibbaaf shantamaa booda kabajamu kanarratti Oromoon biyya keessaa fi ala jiru dhufee akka irreeffatu dhaamaniiru.


Abbaan Gadaa Tulamaa duraanii: "Nuyi Irreechas hin dhaqnu, hin barbaadnu"

Walgahii haala nageenyaa irreechaa irratti waaman akka hin teenye dhorkamu isaanii Abbaa Gadaa Tuulamaa duraanii Bayyanaa Sanbatu BBC'tti himaniiru. Xalayaan chaappaa waajjira tokkummaa abbootii gadaa Oromoo jedhuun, guyyaa 14/12/2011 barreeffame fi Abbaa Gadaa Tuulamaa duraanii Bayyanaa Sanbattun mallattaa'e dhimma Irreechawwan Hora Finfinnee fi Hora Harsadii irratti magaala Bishooftuutti mariin waan adeemsifamuf miidiyaaleen akka gabaasaniif affeera. Haa ta'u malee mariin Sanbata xiqqaa ganama sa'aa 2:30tti eegala jedhame osoo hin taa'amin haqameera. "Biiroo Aadaafi Tuurizimii Oromiyaa, waajjira kantiibaa bulchiinsa magaala Bishooftuu akkasumas poolisii fi waajjira bulchiinsaafi nageenya magaala Bishooftuus affeerree turre" kan jedhan Abbaan Gadaa Tuulamaa duraanii Bayyanaa Sanbatu, gara galma walgahii akka hin deemne dhorkamuu isaanii BBC'tti himan. "Ajajaan poolisii magaala Bishooftuu natti bilbilanii 'irranaa qajeelfamni waan nuf kennamef gara walgahii akka hin deemne, poolisii waliinis akka walitti hin buune of eegaa' naan jedhan jechuun BBC'tti dubbatan. Namootni kuma tokkoo ol walgahiif waammamuu isaanii kan himan Abbaan Gadaa duraanii kun, "reefu yoon manaa bahu natti bilbilanii 'manaa hin bahinaa. Namni tokko achi geenyaan tarkaanfii fudhanna' naan jedhan" jechuunis himan. "Amma irreechatti dhiyaachaa jirra waan ta'eef nuyi waa'edhuma nageenyaa mari'achuuf akka hayyuu fi Gumii Tokkummaa Abbootii Gadaatti waamne. Haa ta'u malee erga gumiis jigsanii deemi jedhan dhiisuu malee maal goona? Nuyi irreechas hin dhaqnu fuldurumaafu hin barbaadnu" jechuunis dubbatan. Walgahiin kun akka adeemsifamuf Biiroo Aadaafi Tuurizimii Oromiyaa walin waliigallee ture kan jedhan Abbaan Gadaa duraanii Bayyanaan, Abbootii Gadaa Gamtaa Abbootii Gadaa Oromoo hogganaa jiran kan akka Abbaa Gadaa Jiloo Maandhoo fi Abbaa Gadaa Goobanaa Hoolaas affeeramanii akka turan himan. Gumiin Tokkummaa Abbootii Gadaa Oromoo Gamtaa Abbootii Gadaa Oromoon bakka bu'uusaa kan gaafataman Abbaan Gadaa Bayyanaa Sanbatu, "Gamtaa fi gumiin adda. Jigsuufis mirga hin qaban. Nuyi ittin bulmaata qabna. Nuyi gaafatamuu qabna malee gamtaas boru abbaan fedhe yoo jigse keessaa ari'amu jechuudha" jedhan. Walgahii har'aa irratti namoota gumicha dhaaban qofa osoo hin taanee, dargaggootni waamamuu isaanii, waa'ee nageenyaa irratti erga mari'atamee boodas wiixataafi kibxata Soodareetti kan wal lole araaramee gara irreechaa akka deemamuuf yaadamuu isaa malee karoora biraa gonkumaa akka hin qabne himan. Gumiin tokkummaa abbootii gadaa akka hin diigamne kan dubbatan abbaan gadaa Bayyanaa, "lammata waan kana keessa hin seennu. Namas hin waamnu. Hojii dhuunfaa keenyaan hojjenna. Qaamni ilaallatu itti yaa deemu malee nuyi keessaa galleerra" jedhan. Walgahichi maaliif akka dhorkame ilaalchisuun kan gaafanne ajajaan poolisii Magaala Bishooftuu Komaandar Tolasaa Haayilu, waa'ee walgahichaa gonkumaa quba akka hin qabne BBCtti himaniiru. Akkasumas dhimma kanan qulqulleeffachuuf Biiroo Aadaafi Tuurizimii Oromiyaa irraa argachuuf yaaliin bilbilaa irra deddeebin taasiifne osoo nuuf hin milkaa'iin hafeera. Qaamni motummaa dhimma kanarratti ibsa nuuf kennu yoo jiraate ni keessumeessina.


Irreecha 2012: Duudhaa Irreechaa jiruu fi jireenya Oromoo keessatti

Irreessi/irreechi duudhaa dhugeeffannaa Oromoo kan sirna gadaa waliin walqabatee waggoota 3000 oliif uummanni Oromoo ayyaaneffachaa tureedha. Dhugeeffannaa Oromoo ganamaa kan uumamaan uumaa itti galateeffataniidha jedhu hayyoonni Oromoo. Uummanni Oromoo aadaa fi duudhaa isaatiin addunyaa kana abboommatee bulaa ture kan jedhan hayyuun Antirooppooloojii Dr. Gammachuu Magarsaa Ruudaa hawaasni kun durumarraa kaasee akkaataa ittiin addunyaa kanaa fi hawaa qorachuun ittiin bulu 'Cosmology' mataasaa qaba jedhan. Jiruu fi jireenya oromoo keessatti bishaan bakka guddaa qaba kan jedhan Dr. Gammachuun Oromoo durumaan uumeen walaabuu baate jedhee dhugeeffata, Walaabu bishaan ganamaati jedhan. Hawaasni aadaa mataasaa qabu kosmooloojii qaba, hawaasi kosmooloojii qabummoo akkaataa ittiin uumaa fi uumama dhugeeffatu kan mataasaa qaba jedhu Dr. Gammachuun. Yaadrimeen irreessaas kosmoolojii oromoo waliin akka walqabatu eeran Dr. Gammachuun. ''Akka dhugeeffannaa oromootti uumama dhala namaaf bu'uura kan ta'e bishaan Walaabuuti. Walaabu bakka amma Baalee keessatti argamu sana miti. Kallattiidhaan burqaa walaabuu sana miti. Garuu walaabu bishaan ganamaati. Lafa bishaan jiru ammoo jireenyatu jira. Jireenyumti dhala namaayyuu bishaan malee hin ta'u. Dhimmi kunimmoo Oromoo biratti amanti waliin wal qabata. Malkaanimmoo iddoo ayyaantuu, iddoo jiidhaa, iddoo raajii waaqaati jedhee dhugeeffata Oromoon.'' Namni waa'ee bishaanii hin beekne waa'ee irreechaa beekuuyyuu hin danda'u jedhu Dr Gammachuun. Irreechi kaalandarii ykn lakkoofsa baraa wajjinis walitti hidhata kan jedhan Dr Gammachuun ayyaanni ji'a Fulbaanaa kun kaalandarii Oromoo keessatti iddoo guddaadha qaba. ''Akka Oromoon dhugeeffatutti ganni halkani, halkannimmoo dukkana. Halkan yeroo namaa osoo hin taane yeroo bineensaati. Yoggaa bari'ummoo ifadha, wayita ifaa yaaddoon hin jiru, gammachuu malee. Kanaafuu birraan barie jechuunis akkasuma. Oromoon arfaasaa fi birraa akkuma irreeffatu halkanii fi guyyaas inuma irreeffata.'' ''Ganna guutuu roobaa ba'ee birraan ga'ee yoo bari'e, Oromoon galata galcha. Uumamaan uumaa leellisa. Yaadrimeen irreeffannaa isa kana,'' jedhan. Hayyuun Seenaa Oromoo Obbo Dirribii Damisee gamasaaniitiin Irreecha jechuun waanuma waaqi uumeen waaqa galateeffachuu jechuudha. Yeroo baay'ee waan uumamaan biqile, waan jiidhaa, akkasumas waan gogaas ta'ee kan waaqni uumeen, biyyoos ta'uu danda'a kan ittiin irreeffatan jedhan. Garuu utuu waan jiidhaa fi ilillii yookiin daraaraa qabuun ta'eetu irra filatama. ''Waaqa nu uumetti amanna. Kan uumama uumetti amanna. Uumamaan uumaa yookiin waaqa kadhanna kan jennuufis kanaaf,'' jedhan. ''Yaa waaq kan ati biqilchitetu nuuf daraare, daraaree firii godhate, kanaaf si galateeffanna jedhanii waan daraaraa qabuun waan qabatamaa waaqni dhala namaaf arjoome galateeffachuudha irreechi'' Irreechi waan waggaa eegee yeroo lama yookiin sadi irreeffatamu qofa miti jedhu Obbo Dirribiin. Adda addummaansaa inni waggaatti yeroo lama irreeffatamu sirni guddaan qophaa'ee kan Oromoon iddoo mara irraa walitti dhufuudha malee Oromoon waan raawwachuuf jedhu hundarratti waaqa ni kadhata, ni galateeffatas, ni irreeffata jechuudha. ''Fakkeenyaaf namni yeroo qonnaaf lafa haaraa baafatu achitti dhibaafatee irreeffata. Kun Jaarrii jedhamee beekama. Yaa waaqayyo dachee qonnaa kana naaf milkeessi jedhee kadhata. Yeroo sanyii baasu, yeroo fuudhaa fi heerumaa, yeroo karaa deemus ni irreeffata, milkii kadhata. Dubartiin yeroo ateetee borootti ni irreeffatti. Osoo karaa deemtuu akka carraa malkaa yookiin tulluutti wayita baatus irreeffattee dabarta. Kanaafuu irreessi jiruu fi jireenya Oromoo keessatti guyyuu kan raawwatamuudha. Inni arfaasaa tulluutti, birraammoo malkaatti ba'anii irreeffatan wayita waqtiin geeddaramu kan Oromoon gamtaadhaan walga'ee irreeffatuudha.'' ''Oromoon jiruu fi jireenyasaa keessatti waaqasaa inuma galateeffata, guyyuu inuma irreeffata, ganama wayita ka'u yaa waaq nagaan nu oolchi jedha. Halkan ammoo nagaan nu bulchi jedhee rafa. Inni kan waggaa kun garuu bakka hedduurraa Oromoon walitti dhufee bakka itti walarguudha.'' jedhan Dr. Gammachuun. Lafti ifee galaanni hir'atee firri gamaa gamanaa bakka itti walarguudha malee Oromoon durirraa kaasee malkaawwan fi tulluuwwan naannoo isaa jirutti irreeffata jedhan. ''Balbalaan, ollaadhaan, gosaan, odaadhaan, irreeffataa ture. Ammas ni irreefffata. Garuu akka walii galaattimmoo waggaatti altokko bishooftuutti irreeffata.'' Irreeffannaa jechuun Waan waaqni godhe hundaaf galata galchuudha kan jedhan Dr. Gammachuun waaqaaf galata galchuun ammoo waggaa eegee kan dhufu qofa osoo hin taane jiruu fi jireenya uummata Oromoo keessa jira jedhan. ''Yeroo baayyee Oromoon margaa fi biyyoodhaan irreeffata. Waaqaaf qabeenyi kennitu hin jiru, nutiyyuu kansaati. Kanaafuu kanuma inni nuuf arjoomerraa galata galchina. Raajiidhuma inni uume, Malkaa fi tulluutti bahuudhaan isumaaf galata galchuu yookiin kadhachuu jechuudha,'' Irreechi gabaabumatti amantii Oromooti kan jedhan Dr. Gammachuu Magarsaa jiruu fi jireenya Oromoo waliin walitti hidhata jedhan. ''Hawaasni Oromoo aadaa mataasaa qaba. Amantiinsaas aadaa isaa keessa jira. keessattuu uummanni Oromoo aadaasaa seera uumamaatiin waan walqabsiisuuf irreechi dhugeeffannaa isaati'' jedhan. ''Bishaanirraa lubbuu argatu. Yoo dhugan fayyummaatu argama. yoo dhiqatanimmoo ni qulqullaa'u. Malkaarraa hafuura fayyummaa, hafuura nageenyaatu argama. Tulluun ammoo lafaa oli. Waaqni raajii akkanaa uume galatoomi jedha oromoon.'' Dur Oromoon wayita irreechi ga'u torban tokko ykn guyyaa Segal dursee sirnoota raawatu qaba ture jedhan Dr Gammachuun. ''Torban guutuu soomee waaqaaf galata galcha. Kan wal dhabe araaramee, waliif dhiisee garaa qulqulluudhaan gara bakka waaqni qulqulleesee Malkaa deema. Irreechi iddoo qaamaa qalbiin itti qulqullaa'aniidha waan ta'eef.'' ''Duraan Oromoon Gosaan akkuma naannoo naannoosaatti irreeffataa ture. Yeroo sana kan wal lolee ture dursee walitti araarama, waliif dhiisa. Osoo irreessi hin ga'in dursee namuu dhibdee giduusaa jiru furee, dhiifama waliif godhee malkaa qulqulluutti ba'a. Namoonni mufannaa walirraa qaban hamma walitti araaramanitti iddoo tokkoti hin irreeffatan. Abbaan Gadaa bakka irreessaatti namoonni mufannaa walirraa qabdan har'uma waliif dhiisaa jedhee kan gaafatuuf kanaaf. Haaloo garaa kaawwatanii waaqa qulqulluu kadhachuun waan hin danda'amneef yookaan waliif dhiisaa yookaan ammoo keessaa nuuf ba'aa waaqa nutti hin hammeessinaatii jedhu Abbootiin Gadaa Oromoo.'' jedhan Obbo Dirribiin. Kanaafuu bu'aan guddaan irreechi akka hawaasummaatti qabu yoo xiqqaate Oromoon waggaatti yeroo lama waliif araarama jechuudha. Yoo namni walitti araarame waaqnis namaaf araarama jedhee waan dhugeeffatuuf dirqama araara buusa Oromoon. ''Amma sanatu dhabame. Oromoon baay'inaan bakka tokkotti waan walitti ba'uuf eenyu eenyurraa mufii akka qabu baruun baay'ee rakkisaadha. Garuu nama walga'ee irreeffatuu dabaluun ammo milkaa'ina guddaadha.'' jedhan Obbo Dirribiin. Dur ayyaantonni Oromoo urjii ilaaluudhaan guyyaa irreessaa murteessu. Amma garuu namni akkuma isaaf mijatutti ayyaana masqalaa baasee Dilbata itti aanu irreeffata. Ayyaantuun ilaalee guyyaa irreessaa murteessuu dhabuunis duudhaa hir'ate keessaati. Gosoonni irreechaa Oromoon waggaatti walargee gamtaadhaan irreeffatu lama yoo ta'an isaanis Irreessa Malkaa fi Irreesa Tulluu jedhamu. Irreessi Tulluu waqtii arfaasaan fuula as deebifatu kan irreeffatamu ta'ee qabiyyeensaa waaqa kadhachuudha. ''Bona guutuu sa'aa namni waaqaa lafti aduudhaan gubachaa ba'ee waqtiin arfaasaa wayita as deebi'u roobni nagaan yeroodhaan akka roobuuf Oromoon Tulluutti ba'ee waaqasaa kadhata. Tulluun uuma raajii of keessaa qabuudha. Waaqni tulluu kana lafaa ol godhee uume rooba akka isaaf kennuuf kadhata Oromoon. Tulluutti yoo olba'an waaqatti waan dhiyaataniif waaqni dafee nama dhagaha jedhee dhugeeffata Oromoon. '' jechuun maalummaa Irreessa Tulluu ibsu Obbo Dirribiin. ''Waaqni tulluu kana uumte ganna kana kan nagayaa nuuf godhi, rooba nagayaa nuuf roobi, balaa lolaa nurraa qabi, kan biqile daraaree firii akka godhatu si kadhanna jechuun irreeffatu'' ''Tulluun karaa dhufaatii roobaati. Bokkaan tulluurraan duumessaa'ee dhufa. Kanaaf Oromoon Tulluutti ba'ee yaa waaq lafti babbaqaxee, dheebottee si eegaa jirti, allaattiin oloo keessaa, qurxummiin bishaan keessaallee afaan bantee si eegaa jirtii rooba nagaa nuuf roobi jedhanii kadhatu, ni irreeffatu.'' Uummanni Oromoo haala kanaan arfaasaa rooba kadhatee ganna keessa darbee wayita birraatti ce'u ammas ni irreeffata. Inni kunimmoo irreecha Malkaa kan jedhamu yoo ta'u sirna galateeffannaati. ''Yaa waaqayyoo rooba nagayaa nuuf roobdee, oomisha gaarii nuuf laatte, lafti nuuf margee, kan faca'e biqilee margee daraaree firii gdhateera. Waatiin, daa'imni burraaqxee kana hundaaf galata jedhu. Ganni dukkanni darbeera, lolaa booruun darbee malkaan qulqullaa'eera, galaanni hir'atee maatiin walitti deemuu jalqabeera, samiin qulqullaa'ee daraaraan urgaa'eera kana hundaaf si galateeffanna jedhanii malkaatti ba'anii irreeffatu.'' jedhan Obbo Dirribiin. Kanaan dura uummanni Oromoo utuu irreecha tokkummaadhaan magaalaa Bishooftuutti irreeffachuu hin eegalin naannoo jirutti akkaataa Odaa isaatiin irreeffataa ture kan jedhan Obbo Dirribiin bakkeewwan wayyuu ta'an kunneen ammas kunuunfamanii irreessi iddoo sanattis cimuu qaba jedhan. Inni akka biyyaatti magaalaa bishooftuutti irreeffatamus daranuu jabeeffamuu akka qabu dhaaman. Keessaahuu kan amma magaalaa Finfinneetti eegalame waan salphaa miti waan ta'eef irratti xiyyeeffatamuuqabas jedhan.


Wal-dhibdee Gadaa Meelbaa: Dhibdeen Gadaa Meelbaa keessa ture furameera

Waldhibdeen miseensota Gadaa Meelbaa gidduutti uumamee ture guyyaa kaleessaa magaalaa Bishooftuutti araaraan furameera. Gadaan Meelbaa Oromoo Tuulama biratti luba amma aangoorra jiruudha. Rakkoon kun wayita warri Gadaan Meelbaa baallii fuuchuuf qophaa'an sirna godaansaa caffee Odaa Nabeetti geggeeffamerraa eegale. Gareen wolqooduutu ture jedha yeroo hedduuf garee kanneen walitti araarsuuf hojjechaa turuusaa kan himuu Foollee fi Hoogganaan Waajjira Aadaa fi Tuurizimii Bulchiinsa Magaalaa Bishooftuu dargaggoo Goobana Siidaa. Duraan Abbaa Gadaa kan turan Bayyanaa Sambatoo fi warra baallii fudhatan gidduus baallii kennuurratti wal-dhibdeen tureera jedha. Waggoota arfan darban gumii abbootii gadaa fi gadaa Tuulamaa waliin hojjechaa turuusaa kan himu dargaggoo Goobana Siidaa, dhibdee ture furuuf baay'ee ifaajeera jedha. Duudhaa Gadaa keessa jiru sirriitti beekuu dhabuu fi qaamni siyaasaa Gadaa keessa harka galfachuun rakkoo nama qaanessu akkanaa keessa akka seenamu sababa ta'eera jedha dargaggoon kun. Rakkoon Gadaa Tuulamaa kan eegale wayita baallii walharkaa fuuchuuf godaansi Odaa Nabeetti taasifameedha jedha Goobanaan. ''A.L.I 2009 godaansa gadaarratti rakkootu ture. Mari'atanii walii hin galle. Jilli nagaa qabu hin taa'amne." "Gadaa fudhachuuf kan dhiyaatan garee hedduutu turan. Sababa kanaan duraan Abbaa Gadaa kan turan Bayyanaa Sambatoo fi Salgiiwwan Meelbaa gidduutti walitti bu'iinsi uumame," jedha. Haata'u malee wayita sana araaramanii jila godhatanii baallii walitti dabarsanis sirna guutuu hin raawwanne jedha dargaggoon kun. Eeguma Abbaan Gadaa Goobana Hoolaa Obbo Bayyanaa Sambatoo irraa baallii fudhateellee Meelbaa keessa gareen walqooduun akka ture dubbata. Rakkoo kana "abbootii Gadaa Oromiyaa keessa jiran hunda waammannee, qeerroo fi qarree hunda waliin taanee bakka Pirezidaantiin Naannoo Oromiyaa jiranitti guyyaa kaleessaa araara buusneerra'' jedhe. Araarri kan bu'e Gadaa Meelbaa keessatti garee walqoodee gidduutti qofa osoo hin taane gadaa duraanii kan baallii Meelbaatti dabarsee fi Meelbaa gidduuttis nagaan bu'eera jedha. Araara kanarratti akka argamaniif affeeramuusaanii kan himan Abbaan Gadaa duraanii Bayyanaa Sambatoo ''dhimmaaf gara biraa waanan tureef argamuu hin dandeenye. Garuu sirna guddaa fuula keenya duraa waan qabnuuf jennee araara buusneerra" jedhan. "Irreechi nagaadha, irreechi qulqulluudha, kanaafuu irreecha keenya haala bareedinaan irreeffachuuf araara buusuun dirqama jennee itti amanneeti'' jedhan. Gumiin tokkummaa abbootii Gadaa lafa isaan hin jirretti Gamtaa abbootii Gadaatti jijjiiramuu komataa kan turan Bayyanaa Sambatoo "gadaan kabaja waan ta'eef ulfina gadaaf jecha waan hunda ni goona" jedhan. Kanaan dura waan seerri hiikuu dadhabellee gaaddisa gadaatti furmaata argataa akka ture beekna kan jedhu Dargaggoo Goobana Siidaa dhibdeen gaaddisa gadaatti hin furamne hin jiru jedha. "Oromoon Gadaan bulu yoo wal lole gaaddisaan walga'ata. Duudhaan bade kun iddootti debi'uu qaba.'' Hanqinni beekumsa gadaa fi sirni gadaa mataansaa hundee cimaa jabeeffachuu dhabuunsaa rakkooleen akkanaa akkaa mudataniif sababa jedha. Namoonni waa'ee gadaa irratti hubanoo fooyya'aa qaban warra gadaa hoogganaa jiran cinaa dhaabbachuun tumsuu qabus jedha Goobanaan.


Nuhoo Goobanaa: 'Oromoon ammallee tokkummaasaatiin ala waan biraa hin qabu'

Wallisaa Oromoo beekamaa Nahoo Goobanaa wayita ammaa kanatti birmannaa akka barbadan maatiin beeksiisan. Haati warraa artisti Nuhoo Goobanaa Aadde Maliikaa Alii, fayyaan Nuhoo Goobanaa ummata Oromoo harka jirti jedhu. "Yoo gargaartan ni fayya. Kan barbaadnus qabeenya kennuu qofa miti. Dhufanii 'Nuhoo keenya maal keessa jirta' jedhanii yoo gaafatan inni ni fayya," jedhu Aaddee Maliikaan. Wallisaa Nuhoo ummatasaa waan jaalatuuf sagalee ummataa dhagahuu fedha, jechuun akka abbaa warraasaaniif birmataniif dhaamsa dabarfataniiru haatii warraasaanii Aadde Malikaan. Nuhoon dhukkuba sukkaaraafi dhiibbaa dhiigaa mudate gara istirookiitti cehee qaamasaa gara mirgaa sochoosuu dadhabsiiseera. Tibba darbe baayyee dhukkubnisachuun kutaa yaala cimaa seenanii kan turan yoo ta'u, yeroo ammaa garuu itti fooyya'ee nyaata fudhachu eegaleera jedhu. Sirboota qabsoofi jaalalaa akkasumas meeshaalee muuziqaa taphachuun kan beekamu artisti Nuhoo Goobanaa erga dhukkubsatee manattii hafee waggoota jaha ta'eera. Tibbana ammoo dhukkubnisaa itti cimee Hospitaala waliigalaa Adaamaatti yaala argachaa jira. Dhukkuba isa mudate kanarraa fayyee  hojii aartii jaalatutti deebi'iuuf hawwii guddaa akka qabu BBC'tti hime. "Ummanni Oromoo eessa jiraa laata? Maaf na irraanfatanii?  Namni inuma du'a ammoo osoo jiranii yoo walgargaaran irra bareeda," jedhe Nuhoon. Waggoota darban kanatti tumsa uummataatiin gargaaramuu kan himu Nuhoon, deeggarsa kanaaf galata qabus jedhe. "Yaa uummata Oromoo xiqqaafi guddaan sinin galatoofmadha. Kan qabullee kan hin qabnellee cufti nagargaaruu fedha. Warra nagargaaranis Rabbi haa ta'uufin jedha." Nuhoon yeroo dhukkubsatee sireerra ciise kanattis Oromoon tokkummaan alatti fala kan biraa akka hin qabaanne dhaame. "Tokkummaa gadi hin dhiisinaa. Har'as tokkummaan nu barbaachisa. Borus  tokkummaan nubarbaachisa. Waan biraa hin qabdu Oromoon. Tokkummaa jabeessaa," jechuun dhaame. Tibba kana hospitaalatti deddeebi'ee gargaaraa kan jiru Artisti Qamar Yusuuf gamasaatiin, Nuhoon yeroo namni Oromummaa isaallee qalbeefatee hin hubannetti nama sabboonummaa nubarsiise jedha. "Tokkummaa TokkummaaYaa ilmaan Oromoo tokkummaaKiristaana islaamaan nugargar hin baanu Kun hojii waaqaati waaqumaaf haa dhiifnuOromummaa qofaan waliin haa dhaabbannu," jedhee tokkummaaf ummata dammaksaa ture jedha. Sirbootaan uummata sochoosuun cinatti qabsoo keessattis wareegama guddaa kanfaluu yaadata. "Nulleef abbaa ta'ee qabsoo nubarsiise. Akkatti aartiidhaan falmannu. Qabsoo uummata Oromootiifi Nuhoo addaan baasanii ilaaluun hin dandahamu. Jireenyasaa guutuu qabsuma Oromoo tanatti fixe," jedha Qamar. Jecha Nuhoo 'Ummanni Oromoo gabrummaa jala taa'ee soorummaan ani barbaadu hin jiru' jedhuun akka Nuhoo yaadatus hima."Waa'een Oromoo yoo ka'e, waa'een bilisummaa yoo ka'e amma yeroo sireerra ciisu kanattillee imimmaan ijasaarraa hin dhabdu. Hagas takka uummatasaa jaalata. Artsitiin oromoos jireenyasaa guutuu kanfale kuni dhibeedhaan yoo rakkatu gargaarsi hamma silaa maluuf yoo dhabu arguun 'qabsoon galata hin qabdu' nama jechisiisa jedha Qamar Oromoon gargaarsa walirraa hin cinneen bira dhaabanne Nuhoo fayyummaasaatti deebisuu qabnas jedha. Hanqina humnaatiif malee Nuhoo biyya alaa geessuun yaala  argatee akka fayyuuf hawwii guddaa qabaachuu haati warraa isaa Aadde Malikaan BBC'tti himtee jirti.


Saalihaa Saamii: 'Konsartiin walloo osoo guyyaan darbuu baatee kana caalaatti milkaa'a ture'

Konsartiin Walloo kaleessa galma barkumeetti qophaa'e silaa Adoolessa 20 ALI tti qabamee kan darbedha. Konsarticha kan qopheessite Artist Saalihaa Saamii sababni konsartichi darbeef BBCtti himtee jirti. "Jalqabarratti manni itti qopheessinu kuni qabeenyummaansaa kan Oromoo waan hin taaneef dhimma keenya yeroo ta'u mootummaa naannoo Oromiyaarraa waraqaan siibarraa'ee heeyyamsiisteeti kan argattu. Akka warra kaanii salphumaan hin heyyaman.'' Kanarraa ka'uun adeemsa hundaa fi waraqaalee barbaachisu hunda xumurree konsartichi boru yeroo jedhamutti akka darbu murtaa'e jetti. "Konsartichi Sambata xiqqaa ta'ee osoo jiruu, warri galma kana bulchu waraqaan isin barbaachisu tokko hir'ateera kanaaf siniif hin heyyamnu nuun jedhan. ''Silaa kana erga beekanii dursanii nubeeksisuu ni danda'u ture. Kana itti yaadanii kan godhanidha. Yaannisanii silaa nudhoowwachuudha. Ammoo yoo deebinee waraqicha ilaallu wanti hir'ate tokkolleen hin jiru," Jetti saaliyaan. Dhumarrattis gama mootummaatiin ajajni waan darbeef eeyyamamuu eerti. Kanaaf konsartichi warruma galmicha bulchutu saganticha waan hin feeneef akka hafu yookan darbu gochuu himte. Torbeetti darbuudhaan alattis sagantaan kuni Sambata xiqqaa yoo ta'e nama hedduuf mijataa akka ta'u waan beekaniif Dilbata ta'u malee jechuun sagantichi dilbata akka adeemsifamu fedhiisaaniin murteessanii jetti. Ta'us konsartiin Wallootti gammachuu guddaa akka argatte himti Saaliyaan. "Ana kan na gammachiise irra caalaa hamilee ummata keenyaati. Oromoo fi saboonni biroos walitti dhufuun miiliyoona hedduu caala anaaf. Ani akkanattin ilaale yoo Oromoon asirraa waa hubachuu danda'e". Maallaqi saganticharraa walitti qabame hanga ammaa adda bahee akka hin xumuramne himte. Galiin argame kuni ummata Walloo miidhaan irra gahe bira akka gahuuf koreen hundaa'ee hojii adda baasuu hojjechaa jiraas jette. ''Koree Finfinnee fi Wallootti hundaa'e waliin taanee ummata walloo qabsoo waggaa shanan darbee keessatti miidhaman walitti qabnee hanga maallaqni nuuf gaheen nigargaara namoota keenya" jechuun himti. Finfinnee keessatti konsartii qopheessuun ulfina qabaatus hammuma namoonni akka hin taane barbaadan akka ta'u kan barbaadanis waan jiraniif keessa bahuun inuma dandahama jetti saaliyaan. "Waan gaarii qabattee yoo dhufte gargaarsa ni argatta. Ulfinnisaa diina Oromoo hin barbaanne hedduutu jira. Keessattuu waan gargaarsa oromooti jedhurratti hudhaa baayyata. Ta'us mootummaanis waan nama gargaaruf inuma taha."


Korri hundeeffama akkaadaamii Afaan Oromoo eegale

Korri hundeeffama akkaadaamii Afaan Oromoo Yuunivarsiitii Wallaggaa taa'amaa jira. Yuunivarsiitichi ammaatti barnoota Afaan Oromoo sadarkaa digrii sadaffaa (PHD) barsiisaa akka jiru kan himan Pireezidaantiin Yuunivarsiitichaa  Hassan Yusuuf(PHD), uummatni keenya waan kanaan dura hojjanne caalaa nurraa eega jedhan. Kanaafis hanqinoota gama qorannoofi qo'annoo Afaan Oromootiin mul'atan irratti xiyyeeffachuun hojjanna" jedhan. Sagantaa hundeeffamaa kana irratti wixinee hundeeffama akkaadamii Afaan Oromoo dabalatee, waraqaaleen qorannoo dhiyaatanii irratti ni mari'atama. Seenaan dagaagina Afaan Oromoo,barnoota Afaan Oromoo waggoota 28 darbanii fi seenaa Haayilee Fidaa(PHD) irratti hayyoonni waraqaa qo'annoo dhiyeessu. Akkaadamiin qorannoo fi leenjii garaagaraa hojjechuu kaayyoo isaa godhate kun Fulbaana bara 2012 hojii eegala. Akkaadamiin Afaan Oromoo kun dhimmoota ijoo shan isaanis;- biyya Oromoo, Oromummaa, bilisummaa, Sirna Gadaa fi Finfinnee irratti xiyyeeffachuu qaba kan jedhan immoo Doktar Asafaa Tafarraati. Dhimmootni kunneenis bifa seenaa darbe, haala ammaa fi taatee gara fulduraa agarsiisuun qoratamuu akka qabanis himaniiru. Xamboorri Yuunivarsiitiin Wallaggaa qabsiise kana Yuunivarsiitii Haramaayaa, Jimmaa, Finfinnee, Arsii fi kanneen biroos ibsu qabu jedhan. Akkaadamichi itti fayyadama afaanii gama baruf barsiisuu, miidiyaalee fi qorannoof qo'annoon jiru hordofuu akka qabu kan himan Asafaan, waan beeknu sirriitti qo'annee bilcheessuu qabna jechuun dubbatan. Mata duree 'Barbaachisummaa Afaanii' jedhuun haasaa kan taasisan obbo Baqqalaa Garbaa ,Afaan Oromoo jaarraa 18ffaa keessa Afaan masara mootummaa turullee , akka hin dubbatamne dhorkamaa turee jedhan. Afaan Oromoo har'a sadarkaa du'uutti hin jiru kan jedhan Obbo Baqqalaan,  dhaloota itti aanutti dabarsuun akka danda'amuf garuu hojjechuu qabna jedhan.Kun immoo maatii keessatti, ijoollee ofii barsiisurraa eegala jechuunis himan. Afaan tokko afaan biraatin akka hin dhaalamneef gaheen miidiyaalee olaanaa akka ta'e kan himan Obbo Baqqalaan,miidiyaaleen Afaan Oromoo midiyaalee afaan biroo walin yeroo madaalaman gama qabiyyee dhiyeessanin, lakkoofsaan akkasumas, gama deeggarsa abbootti qabeenyaa fi mootummaarraa argataniin sadarkaa gadi aanaa irratti akka argaman himan. Waajiraalee mootummaa naannoo Oromiyaa keessattis Afaan Oromoo fayyadamuurratti rakkoon cimaa akka jiru dubbatan. Haala uffannaa namootaarratti hundaa'uun maamiltoota afaan garaagaraan keessummeessuun akka mul'atu himan. Waldaalee amantaa keessattis yeroo dhiyootii as jijjiiramni jiraatullee wanti hafu heddudha jedhan.


Dubartiin tokko erga gubattee booda ogeessonni gadaameessaa kan akeekkachiisan

Dubartoonni qaama wal-hormaataa isaanii aara bishan danfaa (steam) fayyadamuun balaa qabaachuu akka malu ogeessonni fayyaa akeekkachiisan. Kun kan ta'es, erga dubartiin lammii Kanaadaa tokko osoo aara bishan daffuu ulachaa jirtutti gubbateen boodadha. Qorannoon dubartii umuriin ishee ganna 62 taate kana irratti gaggeeffame, kunis Barruu Dhimma Fayyaa Daa'immaniifi Gadameessaa Kanaadaa irratti maxxanfameera. Dubartiin kun rakkoo gadameessi ishee gadi ba'uutiin  wal qabatee rakkachaa waan turteef qaama saalaashee bishaan dafee ulachuun kun wallaansa baqaqasanii hodhuu caalaa dhibee kanaaf furmaata jettee amanaa turte. Qaama saalaa aaraa bishaan daffuu ulachuun kunis, bishaan baalaa gara garaatiin makamee danfee yoo ta'u, baayyee beekamaafi jaallatamaa dhufeera. Aara bishaanii (steam) qaama saalaa ulachuuniifi wallaansawwan manneen miidhaginaafi ispaa gara garaa keessatti argamu yeroo ammaa. LA Times, waa'ii steam ulachuu garamitti deemaa akka jiru bara 2010 keessa yeroo jalqabaaf gabaasee ture.  Isaan booda erga biraandiin Gwyneth Paltrow Goop akka wallaansi kun filatamaa ta'e beeksisee xiyyeeffannaa bal'aa argate. Bara darbe, moodelistiin beekamtuu Ameerikaa Chrissy Teigen yeroo qayya qaayyataa ykn ulataa jirtutti suuraa ofiishee kaastee erga qooddee baayyee beekameera. Beeksisawwan ispaa "ulannaa-v" wallaansi kun seenaa biyyootaa Eeshiyaafi Afirikaa keessatti bara dheearaaf faayidaarra oolaa kan jiruudha. Biyya keenyattis qayyi baliinaan kan beekamu yoo ta'u, aara bishaan daffaa ulachu (steaming) amma dubbataa jirru garuu isarraan adda. Yeroo tokko tokko 'Yoni steaming' jechuun hojii qaama saalaa ofii akka "haaromu taasisan" jedhu. Ogeessonni garuu, kun balaa uumuu danda'a jedhanii akeekkachiisu. Bu'aa fayyaa aara bishaan daffaa ulachu (steam) fudhachuun qaba jedhamee amanamu kan akka dhukkubbii yeroo laguun ji'aa dhufu jiraachuu malu xiqqeessuu, ykn akka namni dhala argatu taasisa jedhamus qorannoo fayyaatiin mirkanaa'ee hin jiru. Dr. Vanessa Mackay, Kollejjii Wallaansa Daa'immaniifi Gadameessaa Rooyaalitti Gorsituufi Dubbii himtuun, "kun barmaatii hawaasa keessa tureedha" jechuun ibsaa, qaamni saalaa dubartii qulqullina/dhiqannaa ykn wallaansa walirraa hin cinne barbaachisaa jette. Ogeettiin kun dabalataan, saamunaa urgaa hin qabne qofa naannoo qaama saalaa dubartii dhiiqachuuf fayyadamuun barbaachisaa ta'u gorsiti. "Qaamni saalaa dubartii baakteeriyaa barbaachisaa qaba," jetti ibsa ishee keessatti. Kanaafuu " dubariin yeroo hedduu steam fudhattu baakteeriyaa madaallii fayyaaf barbaachisuu hubuun dhiibbaa akka infekshiin qaqabsiisu danda'a. Akkasumas, akka dhukkubu, kulkuluu, baakteeriyaa miidhaa qaqqabsiisan biroo uumuufi dirmammaa'uufi diimachuu qaamaa qaqabsiisu danda'a.  Gogaa haphii naannoo qaama saalaa dubartiirra jirus akka gubatu gochuu danda'a" jetti oggeettiin fayyaa. Rakkoo steam kun qabaachuu malu hubachiisuuf doktoroonni hedduun yeroo dhiyoon asitti seenaa dubartii miidhamtee kanaa waliin qoqoodaa jiru. Dr Magali Robert, namni dhimma kana barreessite akka jettetti, dubartiin miidhamte kun  jalqabde gorsa doktora aadaa Chaayinaatiin kennameefiin ture kan qaama saalaa ishee aara bishaan daffaatiin ulachuu egalte. Dubatiin dhimmi ishee kun akka namaaf qoodamu hayyamtee kunis, madooftee osoo wallaansa atattamaan mana yaalaa hin geeffamiin dura guyyoota lamaaf walitti aansuun bishaan danfaa irra daqiiqaa 20'f taa'aa turte. Balaa gubachuu  ishemudatees sadarkaa lamaffaadha kan jedhamu yoo ta'u, wayita fayyiteetti wallaansa baqaqsanii wallaanamu taasifamuuf qabaata. Ogeessi wallaansa qaama garmalee walitti dhine baqaqsanii hodhuun, Kaaligaarii keessa hojjetu Dr Robert akka jedhutti, gorsii wallaansawwan ammayyaa hin taane akkasii kunis karaa interneetiifi jecha afaaniin babal'achuu danda'a. "Dhiyeessitoonni kunuunsa fayyaas dubartoonni murtee hubannoorratti hundaa'e akka taasisaniifi balaa isaaniirra qaqabu mallu hambisuu akka danda'an taasisuuf, filannoowwan wallaansaa jiran hubachuu qabu," jedhaniiru. Waa'een ullannaa danfa bishaanii amma dubbataa jirru kunis, qayya aadaa Oromoon beekamuun adda ta'u nuuf hunbadhaa.


Moggaasa Oromoo, Obbo Galatoo; 'Ani Oromoo adiidha'

Oromoon karaa garaa garaan namoota Oromoo irraa hin dhalatiin, kan booji'aman yookiin sababoota biraan Oromootti makaman moggaasaan oromeessa. Yeroo kanas namoonni kunneen mirga Oromoon tokko argatuu malu ni qabaatu. Kana dura namoonni hedduu sirna kanaan Oromummaa fudhataniiru. Fakkeenyaaf, qorattuu dhimma Oromoo yeroo hedduuf qoratan 'Bonnie Holcomb' jedhaman maqaan 'Qabbanee' jedhu mogga'eefiira. Waggoota muraasa durallee barreessaan kitaabaa Tasfaayee G/Aab Abbootin Gadaa Oromoo maqaa 'Gadaa' jedhu moggaasaniifii jiru. Sirni kunis yaa'ii Waldaa Qorannoo Oromoo biyya Ameerikaa taasifame irratti kan raawwate. Waldaan kuni guyyaa har'aa turtii waggoota dheeraatiin booda biyya Itoophiyaatti yaa'ii isaa ni gaggeessa. Nutis kana sababa godhachuun guyyaa har'aa nama seenaa akkanaa qaban isiniif dhiyeessuuf filannee. Hagayya 4, 1949 kan dhalatan manguddon ganna 69, maqaan dhalootaa isaanii Tireevar Tiruuman ture, bara 2016'tti garuu hawaasni Oromoo Awustiraaliyaa maqaa 'Galatoo' jedhu itti mooggaasan. UK Wostesheer keessa kan jiraatan Dr Tireevar Tiruuman, bara 2016'tti hiriyoota isaanii Awustiraaliyaa Meelboorn jiran daawwachuu yeroo deemanitti hawaasni Oromoo magaalichaa kabaja addaan isaan eegan. Isaaniis waan yeroo san ture akkasiiin BBC'tti himan. "Ayyaana moggaasa maqaa siif gochuu barbaadna nan jedhani, hedduun gammade," jedhu. Sagantaa kanarratti maanguddoonni Oromoo hawaasichaa coqorsa qabsiisanii erga isaan eebbisanii booda maqaa, gosaafi gadaa kennaniif. "Gartuu gargaarsa Oromiyaa waliin hojjechaa waanan tureef si galateeffanna jechuun maqaa 'Galatoo' jedhu naaf moggaasan. Gosi naaf kenname Kuyyuu, Gadaan koo ammaa Roobalee dha." "Kun anaaf kabaja guddaadha," jechuun Dr Tireevar/Galatoo miira itti dhaga'ame ture yoo ibsan. Yeroo Oromoota waliin wal baran maqaa Galatoo jedhuu akka fayyadaman dubbataniiru. "Wayita waraqaa mallattessuu garuu Dr Tiruuma-Galatoo jedheen mallatteessa," jechuun maqaa moggafameef ammallee akka itti fayyadaman ibsaniiru. Eenyummaankoo ummata Oromoo wajjiini kan jedhan Obbo Galatoon walga'ii tokko tokkorrattis "Ani Oromoo adiidha" jechuun akka of beeksisan dubbatu. Yeroo adda addaatti gara Itoophiyaatti akka imalan kan dubbatan Dr Tirevoor/Galatoon, dhiyeenyattis Fulbaana keessa yeroo ABOn biyya gale gara Finfinnee imalusaanii dubbatu. Dr Tireevar/ Galatoon ogeessa fayyaa sooroma ba'anidha. Jalqaba ummata Oromoo waliin kan walbaran yeroo bara 1980n keessa ta'u himu. Innis hojeettota ogummaa fayyaa 'Oromo relief Association' buufata godaantota keessa hojjetan leenjisuuf dhaabbata miti mootummaa 'Health unlimited' jedhamuun qacaramanii gara Sudaan wayita deemaniitti akka ta'e dubbatu. "Sudaan irraan daangaa dabarree gara Oromiyaa deemaan ture. Yeroo sanatti qonnaan bultoota Oromo wajjiin  waa'ee jireenya isaaniifi rakkoo isaan qaban xiqqoo baruun eegale," jedhu. "Waggaatti ji'a ja'aaf torbaaf achii turaa waggaa sadiif deddeebi'ee deemeera." Hiriyootisaanii Oromoo ta'an dhaabbata dararaa ta'aa jiru ifatti baasu uumuu dandeenya jedhanii gaaffii erga dhiyeessanif booda bara 1994'tti dhaabbati gargaarsaa 'Oromia support Group' jedhamu hundeessuuf gargaaru isaanii dubbatu. Dhaabbata kana waliin yeroo turanitti sarbamni mirga namoomaa ummata Oromoo irratti adeemsifamaa ture addunyaaf akka ifa ta'uuf qorannoo gaggeessuun maxxansaa turan. "Yeroon achi turetti gara Misirii, Sudaan, Keeniyaa, Somaaliyaa, Jibuutiifi Afrikaa Kibbaatti imaluun gadaantota Oromoo hasoofsiisaa seenaa isaani dhaga'aan ture," jedhaniiru. Ummati Oromoo seenaa keessatti saba biraa ofitti fudhachuun beekama. Orumummaa dhigaan qofa osoo hin taane simannaa ummata Oromoonis kan argamudha. Beektooti seenaa adda addaa sirna Gadaa keessatti Oromoon akkamittiin akka sanyii biraa ofitti fudhatu ni himu. Kunneen keessa Lubi Balaay Mokonnin kitaaba 'Kiristaanummaafi Oromummaa dur irraa hanga ammaatti' jedhu keessatti aadaa Oromoo keessatti akkaata Oromummaan itti argamu ibsaniiru. Aadaa Oromoo keessatti nama sanyii biraa ta'eef maqaa, gosa fi Gadaan yeroo kennameefi Oromoo ta'un Moggaasa jedhama. Namni moggaasaan Oromummaa argate tokkos guyyaa sanii eegalee mirgoota Oromoon argatu hunda ilmoo dhacheen qixa argata. Moggaasa kan argatan dirqama daa'immummaatti qofa miti, namni umurii kamii irra jiru kamiyyuu gara saba Oromootti makamuu danda'a. Namni karaa ilma moggaasaa gara Oromootti makame aadaafi amantaa Oromoo fudhachuudhaan jiraachuu jalqaba. Aadaan akka guddifachaa, moggaasaafi haammachaan naannoolee Oromiyaa adda addaa keessatti baay'ate kan beekamudha.


Moggaasa maqaa Oromoo durii hanga ammaa

Moggaasi maqaa Oromoo biratti hariiroo uumaa fi uumamaarratti hundaa'a jedhu qorattoonni seenaa Oromoo. Hayyuun antirooppooloojii Dr. Gammachuu Magarsaa moggaasi maqaa Oromoo ganamaa karaa jaarmiyaa moggaasa maqaatiin, qaallichaan, raawwatamaa ture jedhu. Aadaa Oromoo Booranaa qorachuun barruulee adda addaa qopheessuun kan beekaman Aab Jaatanii Diidaa moggaasi maqaa Oromoo ganamaa hiree eebbaa fi finna daa'ima sanaa of keessatti hammata jedhu. Kan maqaan irraa jijjiirame eebballee, finnallee dhabeera jedhan. Namoonni gaafannes dhiibbaawwan siyaasaa, amantaa fi hanqina hubannootin maqaa akkaataa aadaatiin moggaasaa akka hin jirre dubbatu. Akka Dr Gammachuu Magarsaatti Oromoon dur sirna dhugeeffannaa fi waaqeffannaa isaa irratti hundaa'ee maqaa baasa. Oromoon amantaa yaad-rimee raajiiwwan hawaa kana keessa jiran hubachuu fi dhugeeffachuurratti hundaa'e 'Astrotheology' [qorannoo waa'ee Waaqaa] qaba. Akka amantaa Oromootti guyyaan hunduu ayyaana waaqaa qaba. Sochiin urjii, ji'aa fi aduu moggaasa maqaa Oromoo keessatti gahee qabu. Ayyaana daa'imni tokko dhalate, addeessi eessa oolte, urjii kam waliin oolte kan jedhu ilaalameeti. Fakkeenyaaf yoo urjii Sorsaa wajjin oolte hiikaa mataasaa qabaata, yoo Ruudaa waliin oolte hiikaa biraa qabaata, kanneen biroos akkasuma. Kanaafuu, sirna amantiisaa irratti ijaarameerratti hundaa'uudhaan maqaa moggaasaa ture Oromoon  jechuun falaasama moggaasa maqaa Oromoo duuba jiru ibsu. Dur ijoollee kan moggaasu warra osoo hin taane jaarmiyaadha. Keessumaa ijoollee hangafaa karaa sirna hammachiisaa Ayyaantuun guyyaa fi yeroo daa'imni sun irra dhalate ilaaluun moggaasa. Malee inni hawwiidhuma qabanirraa ka'anii moggaasan booda kana erga aadaan Oromoo dadhabaa dhufeeti kan dhalate. Waaqeffannaan Oromoo dhugeeffannaa uumaa Waaqaa keessaahuu kanneen akka urjii, addeessaa fi aduu irratti kan hundaa'edha. Daa'imni tokko yeroo gara lafaa dhufu haalaa fi yeroo sana bakka bu'a. Kanatu ilaalamee moggaafama ture jedhu Dr. Gammachuun. Daa'ima dhalatu qofa osoo hin taane yeroo gaa'ilaas maqaan ni mogga'a, sunis yeroo fi haala guyyaa sanaa hedata. Amantii Oromoo waliin walqabata jedhan. Aadaa Oromoo Booranaa qorachuun barruulee adda addaa qaopheessuun kan beekaman Aab Jaatanii Diidaa moggaasa maqaa Oromoo ilaalchisuun yaada Dr. Gammachuutti walii galu. Akka aadaa oromootti seerri uumamaa, maqaa lafaa ,kan namaa fi kan mukaa walitti hidheera. ''Fakkeenyaaf namni lafa tulluu jedhee moggaasa, Liiban jedhee moggaasa, mukti maqaan arooressaammoo Boorana keessatti maqaa gosaati, gosti arooressaa muka arooressaa hin muru hin gubu. ''Fakeenyaaf namni ayyaana arbaa dhalate arba hin ajjeesu, kanaaf maqaan callisee osoo hin taane uumaa fi uumama hunda walitti hidhee madaallii eegsisee kan moggaafamuudha, kun falaasama moggaasa maqaa oromoo ganamaa ture. ''Maqaa moggaasuun ayyaana oromoo digdamii torba waliin walqabata. Daa'imni dhalate ayyaanni inni keessa dhalanni maanni kan jedhu ilaalameeti,'' jedhan Aab Jaatanii Diidaa. Akka aadaa Oromootti daa'imni tokko hanga umurii dabballummaa keessa jirutti maqaa isa sirrii osoo hin taane kan warri fedhaniin waamama. Fakkeenyaaf Boorana keessatti namni tokko daa'ima dabballee sadi yoo qabaate sadanuu 'Jaldeessa' jedhee waamuu danda'a. Garuu daa'imni tokko wayita waggaa 8 ta'u sirna moggaasa maqaatiin maqaan seeraan inni ittiin waamamu moggaafamaaf. As keessatti daa'imnillee of beekeera waan ta'eef ni hirmaata. Kan biraammoo yoo akaakoon dabballee sanaa jiraatan sanitti moggaasu, kunis aadaadha. ''Warri maqaa baasan nama torba, torban jilaa jedhamu. Hunduu yaada kennu , isa booda kan daa'imni filates ilaalameetu walii galtee nama hundaatiin maqaan mogga'a. Booranni akkasiin moggaasa ture,'' jedhan Aab Jaataniin. ''Maqaan yeroo fi haalaan walqabatees moggaafama. Nama bona dhalate Bonayya jedhan, rooba keessa yoo dhalate Roobaa, barii yoo dhalate Barraaqo, galgala yoo dhalate Galgaloo baasan. ''An fakkeenyaaf wayita mana hin qabne, bakka dhibii qubannee turre keessa waanan dhaladheef Jaatanii naan jedhan. Bakkii fi haalli keessatti dhalatnis murteessaadha,'' jedhan Aab jaataniin. ''Maqaan wayita ba'u eebbaafi finna ykn diinagdee waliinillee walqabata. Boorana keessatti wayita maqaa baasan eebbaa fi loon kennuuf. Kanaaf wayita maqaa jijjiirtu eebballee dhabda.'' Oromoon akka ofii beekutti akka hin jiraanneefi akka aadaasaatti akka hin bulle amantii fi siyaasatu hacuucaa ture jedhu Dr. Gammachuun. Amantiin Kiristaanaas ta'e Islaamaa erga biyya kana seenee Oromoon yoo amantiiwwan kanneen fudhate maqaasaas jijjiirrachuu qaba yaada jedhutu ture jedhan. ''Oromoon waan beeku akkaataa inni ittiin wallaalu akkasumas waan aadaasaa dagatee kan warra Kaabaa akka fudhatuuf siyaasi biyyattii keessa ture dhiibbaa irratti godheera. ''Mootoleen Itoophiyaa argaan dhageettii Oromoo badee seenaa ofii bocanitti ummanni Oromoo akka of dabalu hojjetaa turan.'' ''Namni aadaasaa hin qabne, seenaas hin qabu, kan Afaan isaa bades maqaa hin qabu, Kan maqaa hin qabnemmoo lafayyuu hin qabu, namni lafa hin qabnemmoo jiraatti du'a. ''Oromoo maqaa amantii fi siyaasaatiin akkas gochaa turan,'' jechuun dhiibbaa maqaa biraa moggaafachuun Oromoo irraan ga'e dubbatu Dr. Gammachuun. Warri amantii Oromummaatti buluu akka waan seexanatti buluu godhanii deebisanii Oromtichuma barsiisu. Kanaafuu erga aadaan sun haala kanaan cabee as oromoon ofis tuffatee maqaa ofiis tuffatee akka irraa jijjiirratu ta'e jedhu. Maqaan Oromoo doofummaa fi maqaan amantii ykn maqaan Amaaraa qaroomina akka waan bakka bu'uutti Oromootti fe'ani jedhan. Dhiibbaawwan siyaasaa fi amantiitiin argaa fi dhageettiin aadaa fi seenaa Oromoo addaan citee turuunsaa ummanni Oromoo har'a akka burjaaja'u gumaacheera jedhu Dr. Gammachuun. Ummatichi aadaa moggaasa maqaa duraaniin gargar ba'ee waan tureef itti deebi'uun hedduu ulfaata. Wayita xiqqoo mataa olqabachaa dhufe garuu gara ofiitti deebi'uuf jedhee burjaaja'e. Maqaa ofii tolchee itti fayyadamuu eegale jechuun himu. Kanaaf yeroo ammaa maqaawwan ba'aa jiran kan hiika hin qabnee fi falaasama moggaasa maqaa Oromoo ganamaatiin kan wal hin argineedha jedhu Dr. Gammachuun. Aab Jaatanii Diidaa garuu sabboonummaa Oromootu maqaa namni ofiin moggaafatuf sababa ta'e waan ta'eef hanga hiika Afaan Oromoo qabaatetti jajjabeeffamuu qaba jedhu. Haala siyaasa baraa fi nama jajan duuka bu'uun maqaa moggaasuunillee jira, kunimmoo aadaa ganamaa keessaa ba'aa akka deemamu taasiseera. Fakkeenyaaf bara dargiin dhufe maqaan Oromoo gara Abiyot, Natsaannat, Andinnet…tti moggaafamuu eegale. Kun haala yeroo sanaatti of madaqsuuf waan ta'eedha jedhu. Haaluma kanaan bara mootummaa kanaas namoonni siyaasaa fi haala keessa jiraniin walqabsiisanii maqaa moggaasu. Fakkeenyaaf an wayitan mana hidhaati ba'etti maqaa mucaa kiyyaa Gammachuu jedhee moggaasurra Falmataa jedheen moggaase. Hiriyaan kiyyammoo sabboonaa jedheen, kanneen biroon ammo Eebbisaa, Gammadaa jedhanii moggaasuu eegalan jedhan. Boodarra ammo namoonni maqaadhuma Afaan Oromootiin hiika qabu garuu kan aadaa duraa waliin hin deemne baafachuu eegalan. Kan duraa uumaa f uumamaan walqabata, kan ammaa garuu namtolcheedha. Ta'us, garuu hanga afaan Oromootiin hiika qabaatetti kanuma wayya jedhu Aab Jaataniin. Kan amantii seenanii waan Afaan Oromootiin hiikaa hin qabne moggaasuurra kan hiika qabu wayya. ''Namoonni hedduun maqaa Arabootaa ykn kan Israa'eelotaa moggaafatu. Sanarra garuu namtolcheellee haa ta'u malee kanuma hiika Afaan Oromoo qabu wayyan jedha,'' jechuun himu.


'Mataa buufachuu': Sirna namaafi Waaqa walitti araarsu

Baatii tokko darbeef raawwataa kan ture jilli 'mataa buufachuu' Gadaa Booranaa xumurameera. Sirna Gadaa keessatti jlli mataa buufachuu sirna namaafi Waaqa walitti araarsudha jedhu qorataan aadaa Aab Jaatanii Diidaa. Namni ajjeese, kan hate, kan bara jireenya isaa waan namni jibbu, kan Waaqni jibbu hojjete sirna Gadamoojii kanaan araara gala jedhu. Lammata ammoo akka hamtuu dhibii hin hojjenne Waaqaaf kaku gala jedhu. Sirni kun 'mataa buufachuu' ykn ammoo sirna Gadamoojii jedhamee waamamuu danda'a. Namni mataa buufatu kan Gadamoojii ta'e yoo ta'u waan Gadoomaa fixatee gara Jaarsa qulqulluutti kan itti ce'amudha jedhu Aab Jaataniin. "Yoo mucaan kan kee gara Gadaa dhufu, ati Gadamoojii taatee kallacha dabarsitaafi, san booda mataa buufattee jaarsa taata," jedhu. Namni tokko kan mataa buufatu erga ilmi isaa Gadaa qabatee waan Gadaa hunda irraa fuudheen boodadha. Warri kun warra waggaa afurtama dura Gadaarra ture kan umuriin isaanii yoo xiqqaate ganna 80 ol ta'anidha. Gadaa Booranaa keessatti abbaan Gadaa tokko baallii kan fudhatu abbaa Gadaa isa dura turerraa wayita ta'u kallacha kan fudhatu garuu Abbaa isaarraa akka ta'e dubbatu Aab Jaataniin. Kallachii abbaa irraa gara ilmaa kan darbu ammoo wayita abbaan mataa buufatee Gadamoojii irraa gara jaarsaa cehudha. Haaluma kanaan erga baallii fuudhanii ganna sadi kan guutan Abbaan Gadaa Booranaa Kuraa Jaarsoo abbaa isaanii mataa buufatan irraa kallacha fudhatanii jiru. Erga baallii fudhatanii ganna sadi haa guutan malee amma dura Abbaa Gadaa Kuraa Jaarsoo Kallacha hin hidhatan ture. Amma booda garuu erga abbaan isaanii mataa buufatanii jaarsomanii booda kallacha hidhatu. Gadaamoojiin ardaawwan jilaa walumaagalatti hanga 24 ta'anirratti jila mataa buufachuu kana taa'u jedhu Aab Jaataniin. "Gama Liiban kan godina Gujii keessa jiru fulaa 3, Boorana keessa fulaa 18, Keenyaa keessa akkasuma fulaa  3 walumaa galatti fulaa 24'tti taa'ama jedhu," jedhu. Jili kun ji'a tokko darbeef mataa buufachuu ykn haaddachuu dabalatee sirnoota adda addaan raawwataa erga turee booda Dilbata darbe xumurame. Kanneen amma mataa buufatan guyyaa soddoma ykn ji'a tokko booda ammoo ilmaan isaanii dabballee ta'aniif maqaa akka baasan aab Jaataniin dabalanii himaniiru.


Sirba aadaa fuudhaafi heerumaa Oromoo Jiillee

Haalawwaan aadaan ummata tokkoo ittiin barootarraa gara baraatti ittiin ce'u keessaa tokko karaa sirbaati.