Covid-19: 'Kishaafee hafuura baafannuun haguugamuuf falan dhawe, yeroo Covid na dabarseera'

Weerarri Koroonaa hojii fi egeree jireenya dargaggoota hedduu danqe. Dargaggoo gana 22 kan tahe Aleeks Wiikens rakkoo yeroo weerara Covid-19 mudateef fala kennuuf carraa kanatti fayyadameera. Dhimmi dargaggeessi kun fala argateef kun yeroo Covid keessa hedduu keenya mudateera. Mi'a bituuf suuqii wayita galtutti maaskii godhachuu qabda - manatsiriin ykn kishaafeen kee ammoo hafuura baafattuun haguugama. Achiis mi'a girgijjiirra tarree galanii taa'an adda baafachuun si rakkisa. Kibba baha Ingilaand naannoo Sussex irraa kan tahe Aleeks, wayita jiddugala gabaa keessa hojjetutti rakkoo kana hubate. Wayita oomishoota tarree galchutti, yeroo muraasa barreeffama mi'ootarra jiran dubbisuu dadhaba. JIddugala gabaa keessatti qacaramee hojjedha jedhee karoorfatee hin beeku. Tahus weerarri kun karoora qabatee milkeessuuf fiixee gahe jalaa burkuteesse. Barnootasaa gidduutti kutuun jireenyasaa keessatti maal hojjechuu akka barbaadu xiinxaluu eegale. Paayiletii tahuu akka barbaadu of amansiise. Qophii fi tattaaffii hedduu booda, mana barumsaa leenjii balaliinsaa keessaa iddoo argate. Garuu walakkaa bara dabre keessa weerarri addunyaan itti jirtu kun haala salphaa taheen akka hin obbaane namuu hubate. Seektarri balaliinsaa kanneen hedduu miidhaman keessaati. Tarii dameen kun filannoo hojii waan baasu fakkaachuu dide. Haala kana keessa Aleeks liqeeffatee barachuun balaa liqii of irratti daruun of saaxiluu hin feene. Yeroo weerara kana 'gad jedhee dabarsuuf' supparmaarkeetii naannoosaa jirutti qaxarame. Kunis dargaggeessa maatiisaa wajjin jiraatuuf, maallaqa gahaa argamsiiseef. Achitti wayita hojjetutti rakkoo hurka kishaafee qabu kan hubate. Isa qofaa osoo hin taane maamiltoonni kaanillee maaskii fi kishaafee kaawwatan rakkoo walfakkaataa akka qaban arge. Covid rakkoo haarayaa nutti fideera. Kanaaf ammoo falli yoo jiraate, kun carraa bizinasii dansaa taha jedhee yaade. Wayita intarneetarra galee ilaaluu kanaaf falli jiru daran salphaa akka tahe hubate. Kanaanis waan akka shiboo bicuu wayii maaskii gubbaarra kaa'uun, kishaafee hurkaan haguugamuuf fala akka tahu argate. Shiboon kunis gubbaa maaskii boca funyaanii wajjin jabeessa - kunis afuurri gama manatsiriin akka ol hin baane dhorka. Kaampaaniiwwan xixiqqoon hedduun kana oomishu. Aleeksi kaampaanii biyya Firaans, Normaandii keessa argamuun walbare. Pirintaroota 3D fayyadamuun akka oomishaniif waliigalan. Dhaabbati Normandy Ecospace jedhamu kun kilippoota kana haftee indastirii nyaataarraa bahan akka galteetti fayyadama. Kanneen akka istaarchii boqqolloo, haftee daakuu bunaa fi kaanis fayyadama. Isaan kunniinis pilaastikii fayyadamuurra kunuunsa naannoof fooyyeedha jedhamu. Dhaabbata kana wajjiin waliigaluun, kiliippii isaan oomishan UK keessa raabsuuf murteesse. Wayita dabaree supparmaarkeetii hin qabaatiinitti, dargaggoon kun hojiinsaa inni haaraa marsariitii oomisha MistyClip midhaassuu tahe. Websaayitni kunis sirna kanfaltii, to'annoo hanga kuusaafi geessuun haala ittiin danda'amu mijeesse. Uggurri hanguma kaa'amaa dhufeen, oomishasaa kana namni barbaadu dabalaa adeeme. Bizinesiin isaa mana maatiisaa guute - yeroo garii maatiisaan 'maaloo na qarqaaraa' jechuu eegale. Wayita hojii gaarii hojjetutti ji'atti paawundii £3,000 ykn Birrii 180,000 galcha ture. As keessaas paawundiin 1,000 kansaati. Bu'aasaa keessaa %10 dhaabbata mit-mootummaa naannoosaa jiruuf gumaacha - dhaabbati Trelis jedhamu kun, namoota manaa fi hojii hin qabne gargaara. Maamiltoota isaarraa yaada gaarii argateera - namoota bakka ijaarsaatti hojjetan, hojjettoota fayyaa NHS haga supparmaarkeetiiwwanitti. Aleeks akkuma uggurri laafaa dhufutti namoonni maaskii uffachuu barbaadaniif kilippiiwwan kana dhiyeessuuf abdata. Akkasumas hojjettoota maaskii yeroo mara keewwatan kanneen akka doktorootaafi kaaniif. Aleeks ammallee abjuu paayilatii tahuuf qabu hin lakkisne. Garuu hangasumatti hojiin daldalaa kun gama miiraafi galiin isa gargaaraa jira. ''Hojiikoo yeroo hunda tahuuf abjoodhe yeroof dhaabuuf wayitan dirqametti bizinasii kana jalqabuun koo, kaayyoo akkan qabaadhu na gargaaree jira,'' jedha Aleeks. ''Waan faayidaa qabu hojjechaa akkan jiru natti dhagahama. Dhugaa dubbachuuf otoon kana jalqabuu baadhee, silaa bakka kana argamuu dhabuu nan danda'a. ''Weerarri kun haga darbu eegaan jira - achiin booda abjuukoo yeroo maraa faanan bu'a.''


Itoophiyaatti abdii dhukkubsataa kalee sababii Covid-19n dukkanaa'e

Obbo Sisaay Tasfaayee erga kaleensaa lamaan hojii dhaabanii waggoota sadiifi baatii afur ta'era. Osoo dhukkubsatee sireerratti hin hafiin duras Daandii Qilleensa Itoophiyaatti mindeeffamun hojjataa ture. Mindaa argatunis maatiisaa bulchaa mana bitachuuf Riil Isteetiitti galmaa'uun maallaqa qusataa ture. Sisaay akka jedhuuttis waggaa 26 dura dhukkubni sukkaaraa isa eegalee ture. Sukkaara isaa sirreessuufis wanta barbaachisan hunda raawwataa ture. Gaa'ilas dhaabbachun ijoollee lama kan waggaa jahaafi afur argateera. Obbo Sisaay Daandii Qilleensa Itoophiyaa keessaa waggoota 14f hojjataniiru. Waggaa sadiin dura boqonnaaf wayita baheettis kan barameen alatti dhibee addaa hin qabu ture. Haata'u malee waan hin yaadamne tokko uumame. Kaleewwan isaa lamaanuu hojii akka dhaaban hakimiin mirkaneesseef. Dirqama waan ta'eef hojiisaan mindaa gaarii argamsiisuuf dhaabuun siree irra ooluuf dirqame. Battalumattis wal'aansa kalee miiccisiisuu (dialysis) eegale. Maallaqa olaanaa waan gaafateefi mana riil isteetii kanfalu eegale gurguruuf dirqame. Haata'u malee maallaqni manni itti gurgurames osoo furmaanni guddaan hin argamiin dhume. Kanaafu ammatti carraan jiru deeggarsa gaaffachuu ykn harka maratanii du'a eeggachuudha jedha Obbo Sisaay. Kanaanis kan ka'ee kalee dhiqsiifachuun hafee qorichoota maallaqa gadaanaan bitaman illeen bitachuu waan dadhabaniifu sadarkaa fudhachuu dhaabuu irra akka gahee ture yaadata. ''Yeroon sun baay'ee rakkisaa ture. Qorichi hafee manatti waan nyaannu hanga dhabuutti qaqqabnee turre,'' jedha. Jidduunis namoonni akka gargaaraniif gaafachuun wal'aansa itti fufuuf yaalee ture. Wallaansa ilaalchiisuun, ''Kalee miiccisiifachuun dadhabee waanan gara manaa deebii'uuf ijoolleen kiyya ni dhiphatu. Na ilaaluu mataasaa ni sodaatu. Inni mataansaa anaaf dhibee biraa ture,'' jedha Obbo Sisaay. Obbo Sisaay siree qabannaan mana bulchuun gutummaan ittigaafatamummaa haadha warraa isaa ta'e. ''Haadhi warraa kiyyatu waan hundaa danda'uun jiraataa jirra. Yoo rakkinni itti jabaatu kadhannaaf daandiirratti baatee guyyaan birri tokko ykn lama qabattee itti deebiite jira,'' jechuun dhiphina rakkinichaa ibsa. Haala sana hunda keessattis garuu Obbo Sisaay abdii tokko qaba ture. Tibba sanatti wal'aansi Itoophiyaa keessatti kennamaa waan tureef qaamni kalee arjoomu yoo argame, carraan wallaansaan kalee biraa galfachuu waan jiraatuuf isaafi maatiisaatifis abdii olaanaa ture. Kanaafis adeemsawwan barbaachisoodha jedhaman hundi raawwatamanii turan. Haatii warraasaa kalee tokko kennuun lubbuu abbaa waraashee baraaruuf murtessitee turte. Kanaafis wallaansa duraa barbaachisu hunda raawwattee xumurte. Haata'u malee jidduun weerarri dhibee Covid-19 mudachuun waan barameef haalli hundi battalumatti geeddarame. Kanaanis kan ka'e wallaansi kalee geeddaruu Itoophiyaa keessatti gaggeeffamaa tures hojiisaa akka dhaabu ta'e. Oduun kunis Obbo Sisaayiifi maatii isaatiif kan naasisu ture. ''Waa'ee vaayirasichaa ilaalchisuun kan dubbatamu hunduu naasiisaa ture. Yeroon sunis kanan akkan lubbuun hin hafne itti hubadhe ture,'' Obbo Sisaay haala yeroo weerarichi itti mudate sana yoo yaadatu. Keessattuu ''namoonni akka kiyyaa hospitaalaatti wal'aansa kalee dhiqsiisfachuu taasisaa turan lama vaayirasichaan qabamanii du'unsaanii yaaddoo kiyya haalaan dabalee ture,'' jedha. Vaayirasichi erga mudateen boodas Obbo Sisaay gargaarsa namootarraa gaafachuun, torbaniitti yeroo lamaa fi sadiin wal'aansa kalee dhiqsiisfachuu ni argata ture. Gaheessi waggaa 39 Obbo Sisaay, ''waggoota muraasaan dura jireenya fooyya'aa jiraachuuf abdiin qaba ture. Amma sun hundi hafee lubbuu kiyya tursiifachuufillee abdiin kiyya harka namootaa irra ta'eera,'' jedha. Keessattuu hojjattoonni Daandii Qilleensa Itoophiyaa mindaasaanii irraa walitti buusuun akka gargaaraa jiran ibsa. Mucaansaa jalqabaa kan waggaa jahaa yoo ta'u, mana barnootaa itti baratuutti kanfaltii raawwachuu erga dhaabee baatii saddeeti ta'eera. ''Kanfaluu kan hin dandeenye yoo ta'e si ariina jedhaniin. Kanaafuu barnoota dhaabuuf sadarkaa dhumaarratti argama. Waan kanfallu waan hin qabneefu barnoota adda kutuunsaa kan hin olleedha,'' jedhu Obbo Sisaay haala keessa jiran yoo himan. Kana malees dhukkubichi agartuu ijaa tokko guutummaatti balleessus ni dubbata. ''Ijii kiyya tokko sababii kanaatiin waan badeef boordiitti naaf barraa'uun kanfaltii sooramaa muraasa argataan jira,'' kan jedhan Obbo Sisaay, eddoo garaa garaattis 'GoFund Me' saaquun gannaan dura siif qaqqabsiifna jedhamee isan eeggataa jira,'' jedhan. Wallaansi kun kan raawwatamu Taayilaandi - Baankookiitti. Wal'aansa guutuu taasifachuun osoo baasii imalaafi kan biraa hin dabalatiin gara doolaara 40,000 akka barbaachisu dubbata. Maallaqa karaa 'GoFund Me' walitti qabamuun alatti namoonni dhunfaan karaa baankitiin akka gargaaraniif gaafatulleen hanga yaadameen akka hin milkoofne dubbata. ''Ijji koo tokko guutummaatti badeera. Hin deebi'u. Inni hafe ammoo osoo hin miidhamne bakkuma jirutti turuu ni danda'a. Kun kan ta'u ammoo, yoo wal'aansi yaadame saffisaan milkaa'eedha. Ta'u baannaan carraan ija lamaanuu dhabuuf uumamuu danda'a,'' jedha Obbo Sisaay. Haalli fayyaasaa sadarkaa yaachisaa ta'erra gahuu kan dubbatu Obbo Sisaay, ammattis ''infekshinii jedhamuun qoricha isaa fudhataan jira,'' jedha. Tarii waggoota muraasaan dura qorannoo duraa taasisee osoo ta'e, dhibeensaa sadarkaa ammaa kanarra gahuu akka hin dandeenye tilmaama Sisaay. Haalli kunis waan namoota baayyee irratti mudatudha. Kanaafuu, namni kamuu qorannoo taasisuuf dirqama miirri dhukkubbii hanga itti dhagahamuutti eeguu akka hin qabne gorsa. Qorannoo duraa (general check-up) gochuun dhibeewwan cimoo akkanaa irraa of eeguuf fala ta'uu hima.


Covid-19: Pirezidant Baayidan kanneen talaallii fudhataniif dolaarri 100 akka kennamu waamicha dhiheessan

Pirezidantiin US Joo Baayidan akka jajjabeessituutti bulchiinsonni Ameerikaa namoota talaallii Covid-19 fudhataniif dolaara 100 [birrii Itoophiyaa 4000 ol] akka kennan waamicha dhiheessan. Baayidan waamicha kana kan dhiheessan namoota bulchiinsota US garaa garaa keessa talaallii fudhatan akkaan wal caaluufi lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabaman dabaluu isaatiini. Dabalataan pirezidantichi hojjettoonni federaalaa biyyattii miiliyoona lama ta'anif talaalamuun dirqama akka ta'u ajajaniiru. Ajajichi hojjettoonni talaalamuu isaanii ragaa akka dhiheessan yookiin qorannoo taasisuufi maaskii godhachuu akka dirqamaatti kaa'a. Ragaa hanga ammaa jiruun ummata Ameerikaa keessaa kanneen talaalaman walakkaa gadiidha. Gaafa Kamisaa Waayit Haawus irraa yeroo dubbatanitti tarkaanfiin haaraa murtaa'e sanyiin Covid Deltaa jedhamuufi saffisaan tamsa'u ''kanneen hin talaalamneen'' hammaachuu isaa eeruuni. ''Namoonni du'aa jiru, kanneen du'uu hin qabne du'uu malu,'' jedhaniiru. Jajjabeessituun dolaara 100 kanneen kana dura talaalfamaniif kennamuu dhabuun loogii fakkaachuu mala garuu ''namoonni dabalataa yoo talaalaman hunda keenyatu fayyadama'' jechuunis dubbatan. Bulchiinsonni Ameerikaa qarshii lammiileef kennaa talaallii kennuuf yaadan karoora Ameerikaa baraaruuf qophaa'e dolaara tiriliyoona 1.9 keessaa fayyadamu. Baayidan dhaabbilee hojjettoota isaanirraa miindaa osoo hin kutin yeroo kennanii akka talaalfaman yoo taasisan ''baasii guutuu ni kanfalla'' jedhaniiru. Hojjettoonni mootummaa hin talaalamnu jedhan garuu hin ari'aman jedhameera. Haa ta'u malee, ekispartoonni fayyaa torban torbaniin qorannoo Covid-19 taasisuun weeraricha hin dhaabsisu jechuun yaada kennu. Kanneen talaallii fudhachuun miidhaa qaba jedhan irrattis 'kuni dhimma siyaasaa miti' talaallii kanneen oomishuun bara bulchiinsa Rippablikaanii murtaa'uu himan. Qorannoon Giddugala To'annoo Dhukkubaa US (CDC) baatii darbe bahe akka agarsiisetti, duuni koronaavaayirasiin galmaa'e keessaa 99% kanneen hin talaalamneen walqabata.


Murteen 'paaspoortii talaallii EU' attamiin imaltoota Afriikaa miidha?

Waraqaan ragaa dijitaalaa Covid Gamtaa Awurooppaa (EU) biyyoota miseensaa 27 guutuu keessatti Kamiisa kaleessaa irraa kaasee hojiirra ooluu eegale. Murtee kanaanis imaltoonni talaalliiwwan biyyoota Afriikaa keessatti bal'inaan keennamaa jiru AstraZeneca dabalate talaalliiwwan muraasa biroo fudhatan EUn akka hin simannee beeksise. Daandii ittiin lammiilee biyyoota EU guutuu akka isaan: Tajaajilli kunis Siwiizarlaand, Ayilaand, Noorweey fi Leechtenseteen dabalatee biyyoota miseensoota Gamtaa Awurooppaa 27 hundaan beekamtiin kennameefiira. Waraqaan ragaa kunis kanfaltii irraa bilisa yoo ta'u, lammiileen EU hundi akkasuma kanneen lammii EU hin taanee garuu karaa seera qabeessa ta'e biyyoota kanneen keessa jiraatan ykn turan garagalcha waraqaa kanaa buufachuu ykn argachu ni danda'u. Biyyoonni muraasni fedhii isaanitiin waraqaa ragaa kanatti fayyadamuu eegalaniiru. Haata'u malee ifatti kan hojiirra olmaansaa himame Adoleessa 1, 2021 irratti. Malli kunis karaa koodii dijitaalaa (quick-response (QR) code) ta'eetiin battalatti odeeffannoo talaallii namootaa bakka olkaa'amee argachu ni dandeessisa. Fakkeenyaaf, hospitaala, jiddugalawwan qorannoo ykn abbaan taayitaa fayyaa koodii kanatti fayyadamu danda'u. Wayita ragaan nama tokkoo buufata xiyyaaraatti mirkanneeffatamuuttis, waraqaadhuma ragaa sanarratti hafa malee eessattu hin olkaa'amu ykn hin qabamu. Waraqaan ragaa kunis namoonni biyyoota EU keessa akka socho'aniif haala salphisaaf jedhamee abdatame. Innis sanada imalaa miti- nammoonni imalaaf paasportii ykn waraqaa eenyummaa gara biraa qabachu qabu. Garuu ammoo namni waraqaa raga kana qabatu wayita daangaa idil-addunyaa qaxxaamuruutti lamuu covid'f qoratamuu ykn adda baafamuun turu irraa bilisa ta'a jedhamee eegama. Talaalliin Covishield kan bal'inaan Afriikaa dabalatee biyyoota hiyyeeyyii keessatti karaa sagantaa talaallii Covax'tiin kennamaa jiru paasportii EU kanaan hin hamatamne. Kana jechuunis namni talaallii kana fudhate gara biyyoota EU deemuu hin danda'u jechuudha. Eejjansiin Qorichoota Awurooppaa (EMA)n AZ kan Indiyaan omishamuuf beekamti keennuu hin barbaadne, sababiinsaas EU qoricha kana omaa hin galchine. AstraZeneca ammoo talaalliin isaa Covishield paasportiiwwan talaallii EU keessatti akka hammatamuuf Eejansii Qorichoota Awurooppaa waliin hojjataa jiraachu himeera. Haata'u malee Eejjansiichi ammatti gabaadhaaf iyyannii mirkannaa'ee hinjiru jedha. Deebiin biyyoonni Afriikaa murtee EUf kennan maal? Hogganaan olaanaa fayyaa Afriikaa tarkaanfii Gamtaan Awuurooppaa (EU) talaallii AstraZeneca biyya Indiyaatti omishame sagantaa ''Green Pass'' imaltootaa keessaa baasanii cimsanii qeeqan. Daareektarri Wiirtuu To'annoo fi Ittisa Dhukubootaa Afriikaa Joon Nkengaasoongi, sochiin Gamtaa Awurooppaa kan saayinsii fi odeeffannoon deegarame miti jedhan. Sababii isaa yoo caqasanis, talaalliin covid biyya Indiyaatti omishamee  AstraZeneca talaalliiwwan biyyoota Gamtaa Awurooppaa keessatti omishamaniin gadi ta'unsaa hinmirkanoofne jedhan. Akkasumas Mr Nkengaasongi biyyoonni Gamtaa Awurooppaa imaammatawwan sochii Afriikaan weeraricha ittisuuf taasisaa jirtu turatan irraa akka fagaataniif waamicha taasisan. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO) gama saatiin dhimmicha furuuf EU waliin dubbataa jiraachu beeksiiseera. Garuu ammoo biyyoonni Gamtaa Awurooppaa talaalliiwwan Dhaabbata Fayyaa Addunyaatiin mirkanaa'an kanneen akka Covishield, fi kan Indiyaan omishamee talaallii AstraZeneca fudhachuuf ammalleen ni danda'us jedhe. Biyyoonni Gamtaa Awurrooppaa waraqaan ragaa Covid dijitaala ta'es tibba weerara Covid-19tti imala mijeessuuf jecha hojiirra oolchuu kan eegalan Kamisa kaleessaati. Biyyoonni Gamtaa Awurooppaa saddeeti 'Green Pass' keessaa talaallii Covishield baasuu gabaasan. Biyyoonni tarkaanfii kana fudhatan saddeettanis Estooniyaa, Awustiraaliyaa, Jarmanii, Isloveniyaa, Girees, Iyirlaand fi Iseen.


Namichi talaallii Covid-19 irratti qoosaa ture vaayirasichaan du’e

Jiraataan Kaalifoorniyaa talaallii Covid-19 ilaalchisuun miidiyaa hawaasaa irratti qoosaa ture, baatii tokkoof vaayirasichaan dhukkubsachaa turee lubbuun dabartee jirti. Miseensa mana waaqeffannaa Hiilsoongi Meegaach kan ture Isteefan Harman, talaallii vaayirasii kanaaf qophaa’an mormuu irra darbee irra deddeebiin itti qoosaa ture. Namni ganna 34 kun ji’a Waxabajjii keessa Tiwiitara irratti hordoftoota isaa 7,000 ta’aniif ergaa maxxanseen, ‘‘rakkinoota 99 qabaadhus talaallamuun hafuun sana keessa hin jiru’’ jechuun qoosee ture. Dhibee sonbaa fi covid-19’n qabamee hoospitaala Loos Anjalas keessaa xiqqoo fagaatee argamu keessatti yaalamaa erga turee booda Roobii darbe lubbuun dabartee jirti. Du’uusaa guyyoota muraasaan duratti haala itti jiru agarsiisuuf suuraawwan siree hoospitaalaa irra ta’uun ka’e maxxansuun agarsiisaa ture. Ergaa Tiwiitara irratti yeroo dhumaaf maxxanseen, meeshaa hargansuuf deeggarutti fayyadamuuf murteessuu isaa barreessee ture. "Harganuu waan hin dandeenyeef maashinii harganuuf nagargaaru natti kaa’uuf jiru, maaloo hundi keessanuu naaf kadhadhaa’’ jedhe. "Yoom akka ta’e beekuu baadhus nan dammaqa, maaloo naaf kadhadhaa’’ jedheera dabalataan, osoo lubbuun hin darbin. Harman wayituma vaayirasichaan wal’aansoo lubbuu qabatee turettillee, amanitin kiyya na oolcha jechuun talaalliin akka hin fayyadne himaa ture. Osoo lubbuun jiruu weerara kanaafi talaallii isaaf qophaa’e ilaalchisuun, ogeessa fayyaa olaanaa Ameerikaa kan ta’an Dr Antooniyoo Faawuchii manna Kitaaba Qulqulluu irrattin amantaa guddaa qaba jechuun suuraawwan qoosaa waliin qoodee ture. Hundeessaa bataskaana Hiilsangi kan ta’an Biriiyaan Hiiwustan ergaa Tiwiitara irratti maxxansaniin namni kun lubbuun darbuu ibsaniiru. "Hiriyaan keenya uti jaalannu Isteefan lubbuun akka dabarte Been oduu gaddisiisaa nuttuf qoodeera’’ jedhnai Abba Hiiwustan. Inistaagiraam irratti ergaa dabarsaniin ammoo, ‘‘namota muraasa arjaa ta’an keessaa tokko kan tureefi egeree guddaa kan of duraa qabu ture’’ jedhaniiru. Miseensonni bataskaana isaaniis ajaja dooktaroota isaanii akka hordofaniif ergaa dabarsaniiru. Kaalifoorniyaatti lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamanii dabalaa kan dhufe yoo ta’u, warreen hoospitaala geeffaman keessaa hedduun isaanii talaallii kan hin fudhanne dha.


Dhaabbati uffanni isaa Covid-19 ittisa jedhe pawoondii miiliyoona 2.6 adabame

Dhaabbati Awustiraaliyaa uffata ispoortii hojjetu uffanni isaa tatamsa’ina Covid akka dhaabee fi “balleesse” waan dubbatteef paawondii miiliyoona 2.6 adabame. Lorna Jane uffatta isaa yemmuu beeksisuu “teeknolojii addaa” LJ Shiild jedhamu kan “tatamsa’ina dhibee hunda” ittisu qaba jedhee ture. Dhaddacha irratti abbaan murtii garuu beeksisi dhabbata kanaa “dogoggorsaa, kan maamiltoota adamsuuf qophaa’ee fi kan balaarra nama buusuu danda’udha,” jedha. Lorna Jane murtee mana murtii simateera. Dhaabbatichi odeeffannoo sobaa dhiyeessitoota isaan akka dogoggorfame waakkata. “Dhiyeessaan keenya ammannuun mi’i keenya akka waada seenametti hojii isaa hin hojjenne nuun jedhe, “ jechuun hogganaan Lorna Jane, Biil Kilaarksan himeera. “Teeknoolojiin LJ Shield Awustiraaliyaa,, USA, Chaayinaa fi Taayiwaan keessaatti akka gurguramaa jiruu fi akka baakteeriyaa fi vaayirasii ittisuu danda’u nu amansiisani. Maamiltoota keenyaaf bu’aa gaarii buusaa jirra jennee amanne.” Himannii seeraa kun gara Komiishinii Daldalaa fi Dorgommii Awustiraaliyatti  (ACCC)kan dhiyaatte Adoolessa darbe keessa yemmu Lorna Jane uffata kana gurguruu eegaledha. Murtee Jimaaata maxxanfameen, abbaan murti mana murti federaalaa, Lorna Jane “mamiltootaaf madda saayintifikaa fi teeknolojii akka qabutti dhiyeesse,” dhugaatti garuu homaa hin qabu ture jedheera. Manni murtii dhaabbata kana kan adabe “maamiltootaaf odeeffannoo sobaa fi dogoggorsaa kennuufi wanta uummata doggogorsu keessatti hirmaateera,” sababa jedhuuni. “Kun gocha badaadha, sababiinsa odeeffannoo sobaa madda hin qabne kan fayyaa uummataa miidhuu danda’u waan darbarseefi,” jedha ACCC irraa Rood Siimsi. “Duullii dandalaa isaa hundi feedhi uummanni weerara irraa of eeguuf barbaadu irratti kan hundaa’edha.” Dhabbatichi hundeessituun isaa, Lorna Jeen Kilaarkisan, beeksisa uffata LJ Shield kana ilaalee akka raggaasistee fi ofii ibsa miidiyaa irratti akkasumas viidiyoo Inistagiramii irratti odeeffannoo sobaa beekaa akka kennite amaneera Adde Kilaarkisan, Lankashiir itti dhalatte boodarra maatii ishee waliin daa’ima taatee gara Awustiraaliyattti kan godaante yoo ta’u, dhabbata ishee kana wagga 30 ol dura eegalte. Daldalli Lorna Jane, Awustiraaliyaa, Niiw Ziilaand US fi Singaappoor keessaatti suuqii kan qabu yoo ta’u, abbaan murti beeksisa dogoggoraa isaa sirreessu akka maxxansuuf ajajameera. Kana boodas yoo madda sirrii qabaateen ala waggaa sadiif waa’ee uffataa ispoortii isaan wal qabatee wa’ee ittisa vaayirasii haasa’uu akka hin dandeenyeef ajajameera. Torban darbes dhabbatti kun “beeksisa seeraan alaa’ Covid waliin wal qabate taasiseera himata jedhuun to’annoon qorichaa Terepiyuutikii doolara Awustiraaliyaa 40,000 akka adabamuuf murteesse .


Maanguddoon ganna 90 gosa Covid-19 lamaan al takkaatti qabamuun du'an

Yeroo tokkotti gosa Covid-19 lamaan qabamuun akka danda’amu ogeessotni akeekkachisan. Kunis erga dubartiin ganna 90 gosa covid Alfaa fi Beetaa jedhaman UK fi Afrikaa Kibbaa keessatti argamaniin qabamuun lubbuun isaanii darbe arguu isaanii booda. Maanguddoon Bitootessa 2021’tti Beeljiyeem keessatti lubbuun isaanii darbe kun talaallii hin fudhanne ture. Ogeessotni fayyaa vaayirasii kunneen nama adda addaa lama irraa itti darbe jedhanii shakku. Haala kanaan yeroo vaayirasichi nama qabatu kun jalqaba ragaan beekamu ta’us, bakka muraasatti gosa vaayirasichaa lamaan qabamuun mul’achaa jiru. Dhimmi fayyaa dubartii kanaa Kongirasii Maaykiroobaayolojii fi Dhibeewwan daddarbanii Awurooppaa bara kanaa irratti mari’atama. Amajjii 2021 irratti, saayintistoonni Biraazil namootni lama al takkaatti gosa koronaavaayirasii lamaan qabamuu gabaasanii turani, gosti inni tokko kan 'Gamma' jedhamu ta’uu isaa yaaddoo uumeera. Qorattoonni Poorchugaal ammoo dargaggoon ganna 17 utuu gosa Covid-19 tokkoon qabamee wal’aanamuu gosa kan biraa lammaffaan qabamuu isaa himaniiru. Dubartiin ganna 90 gosa “vaayirasichaa yaddeessoo” ta’an lamaan qabamte -gosa vaayirasichaa haraa yaaddessaa ogeessootni hordofaa jiran -mallaattoo muraasni erga irratti mul’atee booda wal’aansaaf hospitaala seentee, boodarra garuu rakkoo hargansuu hamaan irratti mul’ateera. Samuudni yeroo isheen hospitaala seentetti fudhatame, akka isheen Covid-19 gosa vaayirasichaa lamaan Alfaa fi Beetaa jedhamuun al takkatti akka qabamte adda baaseera. Hospitaala Aalst, Beljiyeemitti qorattuu hoggantuu kan taate Dr Aan Vankeerbergen, “yeroo kanatti gosti vaayirasichaa lamaan kun Beeljiyeem keessa tatamsa’aa jiru, kanaaf vaayirasiin lamaan kun dubartiin kana kan qabate nama adda addaa lamarraa ta’uu mala,” jetti. Ta’us garuu akkamiin akka isheen vaayirasichaan qabamte hin beeknu jetti. “Dubartii qofaa jiraattu turte, ta’us gargaartoota yeroo yerootti ishee gargaaruuf bira deeman qabdi turte.” “Du’a dubartii kanaa kan arifachiise gosa vaayirasichaa lamaan qabamuu isheedha jechuun ni cima.” “Vaayirasootni yeroo hedduu akka baayyachaa deemaniin of gegeeddaraa deemu. Kun ammoo gosa haaraa uuma. Covid-19 jijjiirama ijoo isa gargaaruu danda’an taasiseera – fakkeenyaaf haala itti baayyatu dabaluun ykn dandeetti dhibee of irraa ittisuu qaamaa keenyaa ykn talaallii tokko tokko jalaa akka itti miliqu geeddarateera. Gosootni yaaddoo uumaa jiran kan gosa yaaddoo jedhamuun beekaman, saayintistootaan dhiyeenyatti qoratamaa jiru. Fakkeenyaaf UK keessatti gosti vaayirasichaa baayyee tatamsa’aa jiru isa Deltaa jedhamudha. Ogeeyyiin talaalliiwwan amma jiran vaayirasicha ittisuu danda’u jedhanii amanu. Saayintistoonni talaallii haaraa gosotaa vayirasichaa haaraa ittisuu danda’an uumaa jiru. Yunivarsitii Warwiikitti ogeessi qorannoo vaayirasii Piroofeesar Loowreensi Yaang, “Gosa vaayirasichaa yaaddessoo lama nama tokko keessatti argachuun waan nama ajaa’ibu miti- kun nama vaayirasii kunneen qabu tokkorraa ykn nama adda addaa irraa kan itti darbee ta’uu danda’a,” jedha. Vaayirasichi akkanaan nama qabuun isaan bu’aa talaalichaa balleessa yoo ta’e ykn haala tatamsa’ina Covid-19 hammeessa isa jedhu irratti qorannoon dabalataa taasifamuu qaba jedha.


UN tibba koronaatti uummanni addunyaa miliyoona 82 buqqa'uu ibse

Tibba weerarri koronaavaayirasii mudate kanatti namoonni mana isaanii dhiisanii baqatan addunyaarratti miliyoona 82 akka gahe Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti Ejansiin baqattootaa (UNHCR) beeksise. Baayyinni lakkoofsa namoota buqqa'anii kunis waggaa 10 keessatti dachaan kan dabale yoo ta'u, kunis baayyina ummata addunyaa keessaa harka tokko ta'a jedhameera. Weerarri Covid-19 lakkoofsa namoota koolu-galtummaa gaafatanii haalaan xiqqeessa jedhamee eegamee akka ture dhaabbatichi ibseera. Haata'u malee, bara darbe keessa namoonni miliyoona 11.2 manasaanii irraa kan buqqa'an yoo ta'u, lakkoofsi kunis kanneen bara 2019tti buqqa'an caala. Walitti bu'iinsi, hokkarri fi sarbamni mirgoota namoomaa, sababoota namoota hedduu godaansaaf saaxilan keessayi. Kanneen keessaa hedduun kan biyya keessatti bakka jireenyaasaanii irraa buqqa'an yoo ta'u, dhorkaawwan biyyoonni kaa'an akka daangaalee hinqaxxaamurreef ittiseera. Gama biraatiin ammoo buqqaatota keessaa kanneen kuma 250 qofti gara biyyasaanii deebii'uu kan danda'an yoo ta'u, kan biyya itti baqataniitti jireenya akka eegalan dirqisiifaman ammoo kuma 34 jedheera ejansichi. Yeroo gabaabaa keessatti lakkoofsi namoota godaananii miliyona 100 akka ta'uu danda'ulleen himeera. Komishinarri olaanaan ejansichaa, Fiiliip Giraande ''walitti bu'insaa fi rakkoolee namoonni akka baqatan taasisan hiikuuf jalqaba kutannoo siyaasaa barbaachisa'' jedhan. Motummoota gamtomaniitti Dhaabbanni Dhimmota Baqattootaa dhorkaawwan koronaavaayirasii laaffachuun walqabatee 2021tti walitti bu'insi baayyachuu ni danda'a jedhee akka yaadu ibseera. Sababii walitti bu'insa yeroo dheeraa, jijjirama qilleensaa hamaa fi weerarichaatiin hir'inni nyaataa cimaan dabalaa adeemuu danda'a jechuun akeekkachiseera. Biyyooti akka Sudaan Kibbaa, Jiddugalli Riippablika Afriikaa fi Siiriyaatti balaan beelaa mudachuu mala jedheera. Gama biraatiin ammoo koronaavaayirasiin addunyaarratti lakkoofsa namoota iyyummaa olaanaa keessa jiran miliyoona 119 irraa gara miliyoona 124tti akka guddatu taasisuu tilmaamae ture. Kanneen buqqa'an keessaa walakkaa ol ykn miliyoona 48 kan ta'an biyyumasaanii keessa buqqa'uun kan argamaniidha jedha. Sababii dhukkubichaatiif daangaalee qaxxaamuruun cimaa ta'ulleen biyyoonni tokko tokko buqqaatoonni gara biyyasaanii akka galaniif hayyamaa jiru jedha. Yugaandaan namoota sababii waraanaa DR Kongootti gaggeeffamaa jiruutiin gara daangaasheetti baqatan qorannoo koronaa qopheessuun simataa jiraachu kaaseera. Baqattoota biyyasaanii alatti godaanan keessaa harki lama sadi kan ta'an kan biyyota shan keessaa dhufan. Sababii wal waraansa Siiriyaa amma waggaa 10 lakkoofsiseetiin namoonni miliyoona 13.5 buqa'aniiru. Kunis ummata biyyattii walakkaan olii kan haguugudha. Kanneen buqqa'an keessaa walakaan ol biyyasaanii olalatti kan baqatan yoo ta'u, kan hafan biyyuma keessatti buqqaatota ta'an. Isaan keessaa buqaatoti harka sadii afur ta'an biyyoota ollaatti dahatanii argamu. Haaluma walfakakatuunis lakkoofsi baqattoota irraa dhalatan dabalaa dhufeerra. Bara 2018- 2020tti ijoolleen gara miliyoona tokkootti dhiyaatan baqattoota irraa dhalachusaanii dhaabbatichi ibseera. Haalichi gadi fageenyaan yoo ilaalamu yaaddeessaa ta'ulleen, Ameerikaan bara 2021tti baqattoota 62,500 fi bara 2022tti ammoo kuma 125 simachuuf waadaa galtee jirti. Akkasumas Kolombiyaan lammiile Veenzuweelaa miliyoona tokko ta'aniif yeroof dahoo kennuuf waadaa galuunshee mallattoowwan abdii kennaniidha jedheera dhaabbatichi.


Covid: Biyyoonni hiyyeeyyiin talaallii dhabaa jiru jedhe Dhaabbati Fayyaa Addunyaa

Biyyoonni hiyyeeyyiin talaallii Covid-19 karaa sagantaa gargaarsaa Covax argatan hedduusaanii yeroo ammaa hanqinni talaallii isaan mudatee akka jiru Dhaabbati Fayyaa Addunyaa ibse. Gorsaa olaanaan dhaabbatichaa Dr Bruce Aylward hanga ammaatti sagantaa Covax jalatti talaallii doozii miiliyoona 90 biyyoota 131'f raabsuu ibsan. Garuu wayita vaayirasichi daranuu tatamsa'aa jiru kanatti talaalliin raabsame kun baayyee xiqqoodha jedhan. Hanqinni kun jiraachuun kan baramee fi yaaddoo kan uume, wayita biyyoota Afriikaa tokko tokko keessatti weerarri vaayirasichaa marsaa sadaffaan mudatee jirutti. Biyyisaanii weerara vaayirasichaan wal'aansoo walqabaa wayita jirtutti, Pirezidaantiin Afriikaa Kibbaa Siiril Raamafoosaan, biyyoonni dureeyyiin ofittummaadhaan talaallii walitti qabatanii irra taa'uu hin qaban jedhan. Akka Afriikaatti hanga ammaatti talaallii doozii miiliyoona 40 qofatu raabsame kan jedhan qondaalli kun, kunis baay'ina uummata ardichaa keessaa dhibbeentaa 2 gadi jedhan. Mootummaansaanii Covax waliin ta'uun akkaataa talaallicha Afriikaa keessatti oomishuun baay'isuun danda'amurratti akka hojjetus himan. Talaalliin Covid-19 karaa qixa sirrii ta'een biyyoota addunyaa akka walga'u, keessattuu biyyoonni hiyyeyyiin akkamiin talaalamuu akka danda'anirratti hojjechuuf bara darbe kan hundaa'e Covax, haga xumura bara 2021'tti talaallii doozii biiliyoona lama addunyaan ga'uuf karoorfatee ka'e. Covax irra jireessaan biyyoota hiyyeeyyiif talaallii dhiyeessaa ture, kunis yoo xiqqaate uummanni addunyaa dhibbeentaa 20 ta'u akkaataa haqa qabeessa ta'een hunduu akka talaalamu gochuuf. Haata'u malee sagantaan Covax kun sababa ofittummaa fi rincicuu biyyoota guddataniirraa kan ka'e akka yaadametti hin milkoofne. Haga ammaatti biyyoonni akka Yugaandaa, Zimbaabwee, Baangilaadash fi Tirinidad fi Tobago hanqinni talaallichaa isaan mudachuu ibsaniiru. Dr Aylward Wiixata kaleessaa Siwiizarlaand, Jeniivaatti wayita ibsa kennan, biyyoota hiyyeeyyii 80 keessaa walakkaa ol talaallii ga'aa hin arganne jedhan. Dabalataan biyyoonni hedduun akka kanaan duraa of-eeggannoo ittisa vaayirasichaaf godhamu waan laaffisaniif weerarri vaayirasichaa hammaachaa deema jedhan.


Miseensi Kongiresii US ergaa barreessiteen Tiwiitararraa dhorkamte

Dhaabbanni Tiwitarii Miseensi Kongrasii Ameerikaa kan taate Marjarii Taaylar Giriinii dhimma talaallii koronaavaayiraii irratti odeeffannoo ‘dogoggorsaa’ barreessiteetti jechuun miidiyaa hawaasummaa isaa irraa dhorke. Miidiyaan hawaasummaa guddichi kun fuulli tiwiitaraa ishee sa’aatii 12'f  ''dubbisuu qofaan” akka turu taasifamu ibseera. Miseensa Kongiresii Rippaalikaa kan taate Gireen, wa’ee talaallii fi maaskii fayyadamuu ifatti mormiti turte. Ji’a darbe qajeelfama maaskii koronaavayirasii akkataa Naazii Jarmaniin saba Jiwii itti darare waliin wal madaalchisuuu isheef dhiifama gaaffattee turte. Wiixata barreeffama lama maxxansiteen, talaalliin barbaachisaa ta’uu hin qabu akkasumas Covid-19 namoota umurii isaanii waggaa 65 gadii fi furdina akka malee hin qabneef sodaachisaa miti jette. Barreefni ishee kun lamaan, tiwitarii irratti “odeeffannoo dogoggoraa” kan kennudha jedhamee akeekkachiifameera. Ebla keessas Aadde Giriin Tiwiitara irraa dhorkamtee kan ture yoo ta'u, boodarra dhaabbatichi dogoggora sababiiteeknolojii isaantiin kan umameedha jechuun dhorkii isaa kaaeera. Dhorkaan amma irra ka’ameen, dhabbileen miidiyaa hawaasumma kunneen deeggarsa Waayit Haawusiitiin walabummaa haasaa irratti haleellaa gaggeessaa jiru jechuun deebii kenniteetti. “Dhibbileen teeknoolojii gurguddoon kunneen hojii bulchiinsa Baayiidaniif hojjachuun sagalee keenya dhorkaa fi ergaan mootummaan hin raggaasifamne akka hin tatamsaane dhorkaa jiru,” jechuun ibsa New York Times’f kenniteen ibsiteetti. Torban darbe, Pireezdaant Joo Baayiden dhabbileen miidiyaa hawaassummaa, tatamsa’ina odeeffannoo sobaa wa’ee koronaavaayirasii fi talaalli irratti to’annoo cimaa akka taasianiif waamicha dhiyeessee ture. “Nama ajjeesaa jiru. Weerarri amma nuti qabnu kanneen talaallii hin argatiin biratti,” jechuun gaazexeessitootatti himee ture. Ogeessonni fayyaa US lakkoofsi namoota koronaavayirasiin biyyatti keesatti qabamaa fi du’aa jiranii dabalaa jirachuu, keessumaa hawaasa talaalli hin fudhanne biratti akka ta’e akeekkachiisaniiru. Tiwiitarri irra daddeebiin odeeffannoo sobaa qoodamu irratti dhorkii ka’aa ture, Bitootessa keessa ammo qajeelfama haaraa fayyadamtoota irra addabbii ka’uu baaseera. Seeraa haaraa kanaan, kanneen qajeelfama kana si’a lama fi sadii cabsaniif dhorkiin saatii 12 irra ni kaa’ama. Yeroo afuraffaaf yoo seericha cabsan dhorkii torban tokkootu irraa ka’ama. Yeroo shannaffaaf yoo ta’e guutummaa gutuutti dhorkamu. Amajjii keessa, Tiwiitarri Pireezdaant Doonaldi Tiraampiin sababa barreeffamoota hokkora leellisuu maxxansira jechuun guutummaa guutuutti dhorkee ture.


Koronaavaayirasii: Covid-19 namarraa adurree fi sarootatti darbaa jiraachuun mirkanaa'e

Covid-19 namoota vaayirasicha qaban irraa gara beeyladoota manaatti akka darbu qorannoon ibse. Manneen 196 namootni Covid’n qabaman keessa jiran keessaa samuudi beeyladota akka adurree fi saree 310 irraa fudhatameera. Adurroota ja’aa fi saroota ja’a irratti vaayirasichi argame, beeyladooti 54 ammoo kanaan dura vaayirasichaan qabamanii akka turan adda baafameera. “Yoo Covid’n qabamteetta ta’e, akkuma namoota irraa fagaattee turtu, adurree ykn sareekee irraas fagaachuu qabda,” jedhan Yunivarsitii Utreech irraa Dr Els Biroyeensi. “Yaddoo inni guddaan fayyummaa bineensota kanaa osoo hin taane, tarii vaayirasichi beeyladota kana keessa turee gara ummataatti deebi’u danda’a kan jedhudha.” Ogeessonni qorannoo kana gaggeessan hanga ammaatti vaayirasichi beeyladoota irraa namatti darbuu isaa ragaan mul’isu hin jiru garuu yeroo vaayirasichi namootaa namootatti daddarbaa jirutti adda baasuun ni cima jedhaniiru. Beeyladooti vaayirasichaan qabaman hedduun isaanii mallattoo dhibee kanaa muraasa qabaatu ykn homaa hin qabaatani. Qoratoonni Yunivarsitii Ultreech Neezarlaanditti manneen namootni guyyoota 200 darban keesatti vaayirasichaan qabamanii turan keessa jiranitti kilinikii beeyladootaa socho’aa erganiiru. Beeyladooti akka adduree fi saree vaayirasicha qabu yoo ta’e ykn qabamanii akka ture adda baasuuf saamuda fudhataniiru. Bu’aan qorannoo kanaa Kongiresii Qorannoo Maaykiroobaayloojii fi dhibeewwan daddarbanii Awurooppaaf dhiyaate beeyladoota kunneen keessaa %4.2 amma vaayirasicha akka qabanii fi %17.4 ammoo yeroo tokkotti qabamanii akka turan agarsiisa. Qorattoonni akka jedhanitti vaayirasichi namaarra bineensotatti malee bineensota irraa namatti waan darbu miti jedhaniiru. “Carraan vaayirasichaa beeyladootarra namatti darbuu %0 dha jechuu hin dandeenyu,” jedhu Wiirtuu Qorannoo Maaykiroobayoolojii Fayyaa Beeyladoota irraa Dr Biroyens. Oggeessoti fayyaa Beeyladotaa Raashiyaa tokko tokko bineensota tokko tokkoof talaallii dhibee kanaa kennuu eegalaniiru. Dr Biroyeens garuu “ammatti raga saayinsaawa hin argu. Weerara kana keessatti beeyladootni ga’ee waan qaban miti" jedhan.


CNN hojjettootasaa osoo talaallii hin fudhatin biiroo seenan hojiirraa ari'e

Miidiyaan guddichi US CNN, hojjettoota isaa osoo talaallii Covid-19 hin fudhatin biiroo seenan sadi hojiirraa ari'uu miidiyaan biyyattii gabaase. Kanaanis miidiyaan kun jaarmiyaalee US hojjettootni isaanii akka talaalaman dirqama kaa'an keessaa kan yeroo jalqabaaf kanneen talaallii osoo hin fudhatin bakka hojii deeman irratti tarkaanfii fudhate ta'eera. Kubbaaniyyaawwan US hojjettoonni isaanii akka talaallii fudhatan dirqama kaa'uuf bu'uura seeraa qabu. Kubbaaniyyaawwan gurguddoon kanneen akka Feesbuukii fi Google gamasaaniin wayita hojjettoonni gara biirootti deebi'an talaallii dirqama gochuuf akka jiran ibsaniiru. Kubbaaniyyaan kunneen ji'oota itti aanan keessatti hojjettoota isaanii gara biirootti deebisuuf akka jiran yaada qabu. Hoogganaan CNN Jeff Zucker hojjettoonni ari'amuu erga ibsee booda, miidiyaaleen US gabaasaniiru. Hojjettoonni dirree irraa gabaasa dhiyeessan, kanneen hojiinsaanii hojjettoota biroon walitti isaan fiduu fi kanneen biiroo seenan hundi dirqama talaallii fudhachuu qabu jedha hoogganaan kun. "Jala mureen dubbadha- dhimma kanarratti araarama tokkollee hin qabnu,'' jedha Aab Mr Zucker. Mootummaan US Caamsaa darbe akka ibsetti, kubbaaniyyaan biyya keessa jiran hojjettootasaanii qaamaan bakka hojiitti argaman akka talaallii Covid-19 fudhatan gaafachuun seeraan kan deggerameedha. Daandiiwwan qilleensaa bebbeekamoon US, Delta fi United Airlines jedhaman hojjettoonni wayita qacaraman waraqaa ragaa talaalamuu isaanii mirkaneessu gaafachuu eegalaniiru. Pirezidaant Joo Baayidan hojjettoonni federaalaa biyyattii miiliyoona lama ta'an waraqaa ragaa talaalamuu isaanii mirkaneesu akka agarsiisan akkasumas qoratamuu fi maaskii uffachuun dirqama akka itti ta'e ibsaniiru.


Pirezidaantiin US Joo Baayidan maddi Covid-19 akka qoratamu ajaja kennan

Pirezdaantiin US Joo Baayden qondaaltoonni basaasaa,isa laaboraatoorii Chaayinaa keessaa bahee kan jedhu dabalate, madda vaayirasichaa Covid-19 akka qorataniif ajaja kenne. Baayidan akka himaniitti  gartuuleen basaasaa US maddi vaayirasii kanaa laaboraatorii keessaa yoo jedhan kaan ammoo tuxuqaa ilamaa namaa beeleendoota infekshinii qaban waliin taasiseen kan dhufe jechuun adda qodamaniiru. Baayidanis gareen qorattootaa kunneen guyyaa 90 keessatti argannoosaanii akka isaaf gabaasaniif gaafateera. Haata'u malee imbaasiin Chaayina ammoomadda Covid ''dhima siyaasaa' gochuu akeekkachiiseera. ''Madda vaayiraasichaa barbaachuu kan dhimma saayinsii ta'ee siyaasatti fayyadamuun, madda vaayirasichaa argachuuf baayyee kan cimsu qofaa osoo hintaane, 'vaayirasii siyaasaatiif' fuuloo bilisaa kennuun weeraricha irratti walta'insa idil-addunyaa garmalee miidhu mala'' jedha imbaasichi ibsa isaatiin. Covid-19 erga yeroo jalqabaatiif bara 2019tti Chaayinaa Wuhaan eessatti argameen booda addunyaarratti namoonni miliyoona 168 ittiin qabamuun mirkanaa'ee. Akkasumas kanneen miliyoona 3.5 dhukkubuma kanaan lubbusaanii dhabaniiru. Jalqabaratti anga’oonni dhimma Covid gabaa qurxummii Wuhaan keessaa madde jedhanii kan turan yoo ta'u, saayintistoonni ammoo vaayirasichi jalqaba bineensarra namatti darba jedhanii amananii ture. Dhiyeenya garuu gabaasni miidiyaa US vaayirasichi laabratoorii Chaayinaa keessa maddee kan jedhu irratti ragaan dabalaa akka jiru hima. Chaayinaan ammoo gabaasa kana balaaleffachuun, tarii sirumaa laabratoorii US keessaa madde ta'u mala jettetti. Baayidan kana maalii amma raawwataa? Ibsa Waayit Haawusiin Roobii kaleessaa baase irratti Pireezdaant Baayden, erga aangoo qabateen booda madda Covid-19 irratti “bineensa vaayirasichaan qabame irraa namatti darbee yoo ta’e ykn laabratoorii keessaa kan madde yoo ta’e” gabaasa akka dhiyaatuuf gaafachaa akka ture hima. Gabaasa ji’a kana argachuun booda ammoo “qorannoon dabalataa” akka gaggeeffamu gaafateera. “Har’aa eegalee Hawaasni Basaasaa US maddaa lama qorachaa jira garuu deebii murtaa’aa ammatti hiin arganne,” jedha Baaydan. Kanaafis dhaabileen baraasaa kun qorannoo bal’aa gaggeessuun guyyaa 90 keessatti gabaasa akka dhiyeessaniif ajajeera. Dabalataanis Kongiresiin US hojii kana irratti “guututti odeeffannoo” akka argataniif gaafateera. Akkasumas US “waayiloota yaada walfakkaataa qaban waliin hojjachuun, Chaayinaan qorannoo idil -addunyaa gaggeeffamu irratti ifinaan akka hirmaattuu fi raga fi odeeffannoo jiru hunda akka dhiyeessituuf dhibbaa akka uumaan,” himaniiru. Roobii irratti gaazeexaan Washington Post garuu bulchiinsi Baayidan maallaqa utuu Dhaabbata Fayyaa Addunyaaf utuu kennuu odeeffannoo madda Covid-19 kongirasiin dhiyaate mormeera jechuun qeeqeera. Dabalataanis gabaasni CNN ajaji Baaydan maddi vaayirasichaa laabratorii irraamoo miti kan jedhu adda baasuuf ajaje, wanta akkanumaan qabeenya qisaasessudha jedheera.


Filannoo Indiyaa: MM Indiyaa Naarendraa Moodii waa'ee Covid dhiisanii filannoorratti xiyyeeffachuun qeeqaman

Ministirri Muummee Indiyaa filannoo gaggeessaa jiraniin kutaa biyyaa murteessituu taate Beengaal Lixaa keessatti mo'ataman. Ministirri Muummee kun wayita biyyattiin koronaavaayirasiidhaan dararamaa jirtutti filannoorratti xiyyeeffachuu isaaniitiif baay'ee qeeqamaniiru. Paartiin Naarendraa Moodii BJP'n Lixa Beengaal keessatti duula na filadhaa haalaan gaggeessee turullee, garuu morkataan isaanii Mamata Banerjee akka ajaayibaatti mo'ateera. Filannoon kun kutaalee biyyaa kanneen akka Assam, Tamil Nadu, Kerala fi Puducherry keessattis gaggeeffameera. Paartiin Naarendraa Moodii Kaaba-baha Assam keessatti olaantummaa argatus bakkeewwan birooti garuu injifatameera. Guyyoota kurnan darban keessa lakkoofsi namoota guyyaatti qabamanii hanga 300,000 ga'eera. Kaleessa(Dilbata) biyyattiin lakkoofsa namoota vaayirasichaan du'anii 3,689 gabaasteetti. Hospitaalonni biyyattii hanqina siree fi oksijiiniin dhiphataa jiru. Lammiileen Indiyaa hedduun miidiyaa hawaasummaarratti ba'uun deggersa gaafachuu eegalaniiru. Wayita lammiileen biyyattii haala kana keessa jiranitti filannoof dursa kennuun mootummaa, komii guddaa kaasiseera. Indiyaa keessatti hanga ammaatti namoonni miiliyoona 19 caalan Covid-19 qabamaniiru. Kanaanis biyyattiin US'tti aanuun lakkoofsa namoota qabamaniin lammaffaa taatee jirti. Lakkoofsi namoota biyyattii keessatti sababa vaayirasii kanaan du'anii kan gabaafame 215,000 yoo ta'u garuu inni dhugaan harka meeqa kanaa ol ta'uu danda'a jedhameera. Ogeeyyiin akka jedhanitti bakka baay'eetti qorannoodhumallee taasisuun akka hafee fi namoonnis vaayirasichaan qabamanii mana manasaaniitti du'aa jiru, keessattuu baadiyyaa biyyattii keessatti haalli kun ni hammaata jedhan.


Koronaavaayirasii: Indiyaan lakkoonsa namoota guyyaa tokkotti koronaan qabaman olaanaa galmeessite

Indiyaan walitti aansuun guyyaa afraffaaf lakkoofsa namoota guyyaa tokkotti koronaavaayirasiin qabaman akka addunyaatti isa olaanaa ta'e galmeessite. Sanbata kaleessaa namoonni haaraan 349,691 vaayirasichaan yoo qabaman, walumaagalatti lammileen biyyattii miliyoona 17 ta'an vaayirasichaan qabamaniiru. Hospitaalonni namootaan guutaman, hanqina ooksijiiniif jechaa dhukkubsattootaa ofirraa deebisaa jiru. Ameerikaan rakkoo koronaavaayirasiin Indiyaa keessatti uumaa jiruun yaadda'u ibse Sanbata. Ministirii haajaa alaa Ameerikaa Antonii Biliinkan, Ameerikaan dhiyeessii fi deeggarsa dabalataa godhuuf mootummaa Indiyaa waliin hojjetaa jirti jedhan. Mootummaan Indiyaa hospitaalota hanqina jabaa qabaniif oksijinii dhiyeessuuf baaburootaa fi xiyyaarota ramadeera. Magaalaa guddittii Delhii keessatti rakkinichi akkaan hammaata. Hospitaalota magaalattii keessatti namoonni firoonni isaanii jaalatan yaala tokko osoo hin argatiin siree irratti jalaa du'aa jiru. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO) haalli Indiyaan amma keessa jirtu, waan korobaavaayirasiin godhuu danda'uuf 'yaadachiisa hamaadha' jedhe. Biyyattii keessatti lakkoofsi namoota vaayirasichaan du'anii guyyaa tokkotti 2,767n dabaleera. Kunis isa olaanaadha. Baatilee muraasa dura mootummaan Indiyaa vaayirasicha irra aanuu beeksisee ture. Walakkeessa Guraandhalaa lakkoofsi namoota haaraa qabamanii gara 11,000tti gadi bu'ee ture. Bitootessa keessa ministirii fayyaa biyyattii Indiyaan weeraricha waliin 'tapha isa dhumaarra jirti' jechuun dubbatan. Haata'u malee ergasii gosti haaraa vaayirasichaa uumamuu fi namoonni walitti qabamuun heddummachuu hordofee weerarichi deebi'ee cime.


Covid-19: Biyyoonni Afriikaa maaliif talaallii Covid-19 qisaasessanii gatu?

Biyyoonni Afriikaa hedduun wayita talaallii Covid-19 argachuuf rakkachaa jiranitti kan carraan isaan ga’ee argatan ammoo dooziiwwan yeroon irra darbe qabatanii taa’u. Maalaawiin doozii talaallii AstraZeneca 16,400 kan qabdu yoo ta’u, Sudaan Kibbaa gamasheetiin doozii 59,000 kan silaa Eebla 13 dura faayidaarra ooluu qabu harkatti hafeera. Biyyoonni lamaanuu qorannoon akkaataa guyyaa faayidaa isaanii haala nageenyi isaa eegameen itti dheeraffemu qoratamaa wayita jirutti, waamicha WHO’n dhiyeesse bukkeetti jechuun gubnee balleessina jechuun murteessaniiru. Dimokraatiik Rippabliik Koongoon gama biraatiin talaallii karaa walta’iinsa talaallii biyyoota hiyyeeyyiif qoodu ‘Covax scheme’ jedhamuun doozii miiliyoona 1.7 dhufeef keessaa, hedduun isaa faayidaan ala ta’eera jettee turte. Dhuma Eeblaarraa doozii 1,000 hin caalletu namootaaf kenname. Baachii talaallii Waxabajjii 24 yeroon itti darbu kana keessaa hedduun gara Toogoo fi Gaanaa, biyyoota talaallii isaaniif kenname raabsanii fixaniif dabarfameera. Talaalliiwwan maaliif hojiirra ooluu hafan? Talaalliin AstraZeneca haala mijataa keessatti diilalla ga’aa argannaan baatii jahaaf turuu mala. Gamtaan Afriikaa talaalliiwwan Eebla 13 guyyaan irra darbeefi Afriikaa Kibbaaf ergamanii turan irra deebiin raabsaa jira. Mootummaan Afriikaa Kibbaa gosa vaayirasii haaraa biyyattii galee jiruuf dandeettii ittisuu guddaa hin qabu jechuun ture talaallii kana fayyadamuu kan dhaabe. Bitootessa dhumarra Gamtaan Afriikaa doozii miiliyoona tokko biyyoota biroof akka raabsuuf itti gurguramee ture. Sudaan Kibbaa, guyyaa kam akka faayidaan ala ta’anirratti kan waa natti hime hin jiru jette. Naayijeeriyaan ammoo yeroo kana keessatti talaallii kana hunda fayyadamuu hin danda’u jette. Kanaafuu talaalliin gariin Toogoo fi Gaanaaf yoo kennamu, kan hafe gar Jaamaayikaatti ergame. Akka WHO’n jedhutti, hanga yoonaatti doozii kennameef hunda kan fayyadaman Toogoo fi Gaambiyaa qofadha. Warri kaan maal akka ta’an ammallee odeeffannoon hin jiru. Talaalliin akka faayidaarra hin oolleef maaltu sababa ture? Biyyoonni hedduun wayita talaalliiwwan kunneen raabsamanitti qophii hin turre, akka qondaalli WHO Afriikaa keessaa Fiyoonaa Atuheebween jettutti. "Talaallii raabsuun boodatti akka harkifatuuf wantoota godhan keessaa sababni tokko kanadha," jette. Biyyoonni gariinimmoo maallaqatu isaan rakkise. Akka hogganaan Giddu-gala To’annoo Dhibee Afriicaa (CDC), Abba Joon Inkeengaasoongi jedhanitti, biyyoota kunneeniif deeggarsi taasifamuu qaba, biyyoonni talaalliin fudhatan yeroon irra darbuuf jedhu gama isaaniitiin, WHO’f yookaan ‘Africa CDC’f dafanii beeksisuu qabu. Akka isaan jedhanitti, biyyoonni Afriikaa dhibeewwan biroof talaallii kennuu irratti muuxannoo waan qabaniif, rakkoonsaa akkaataa itti talaalan barsiisuu miti, akkamiin baay’ina daballa kan jedhuufi ariitii dabaluutu barbaachisa. Zaayer duraanii, DRC ilaallatee, rakkoon humna dhaabbilee fayyaa qofa osoo hin taane, tajaajjilli geejjibaas baay’ee boodatti hafaa ta’uutu raabsaa kanarratti danqaa ta’e. Rakkoo kanarratti dabalataan, biyyattiin AstraZeneca soda nageenyaatiif faayidaarra akka hin oolle dhaabdee ji’a tokko booda Eebla 19 raabsuu eegalte. Talaallii fudhachuu diduu irrattiwoo? Akka ogeessonniifi namoonni siyaasaa muraasni jedhanitti, nageenyaafi milkaa’ina talaalliiwwanii ilaalchisuun sahkkii jirutu ariitiin akka hin raabsamne taasise, haata’u malee ga’een kanaa hagami isa jedhu beekuun rakkisaadha. "Namoota amansiisuuf yeroo fudhateera," Ministira Fayyaa Siyeeraa Liyoon, Oostin Dembii BBC News’tti kan himanidha. Ogeessi fayyaa Maalaawii, Gaamaa Baandaawee akka jedhanitti, biyyattiin hamma tdoozii kennameefitti akka hin fayyadamneef talaallii amanuu dhabuun danqaa guddaa ta’eera. Afriikaan Kibbaa soda itituu dhiigaatiif jecha AstraZeneca fayyadamuu dhaabuun ishees shakkiiwwan jiran irratti waa dabaluu hin oolle jedhama. "Mootummoonni haga danda’an yaalanus, tarii ummatatu akka yaadametti yaadicha fudhachuu dide ta’a,’’ jedhani. Qorannoon simannaa talaallii irratti Africa CDC’n biyyoota 15 keessatti geggeeffame akka mul’isutti, ummanni lakkoofsi muraasa hin taane, talaallii irratti yaaddoo qabu. Giddu-galeessaan %20 kan ta’an talaallii hin fudhannu kan jedhan yoo ta’u, Itoophiyaatti %10 DRC’tti ammoo %41 kan ta’utu talaallii hin fudhadhu jedhe.


Vetnaam sodaa gosa Covid haaraaf jecha magaalaa Ho Chi Minh guutuu qorachuuf

Biyyi Veetnaam tatamsa'ina Covid haaraa qolachuuf, jiraattota magaalaa Ho Chi Minh guutuu qorachuufi tarkaanfii waliirraa hiiquu haaraa beeksisuuf jirti. Tarkaanfiin kun erga bakka amantii tokkotti vaayirasichi akka haaraatti tatamsa'e booda beeksifame. Veetnaam Koronaa to'achuun milkaa'ina guddaa kan agarsiifte tahus, dhiyeenya kana garuu lakkoofsi olka'aa jira. Guyyoota dhuma torbee gubbaa, gosti vaayirasichaa ''daran balaafamaa ta'e'' biyyattii keessatti argamuu aangawoonni akeekkachiisan. Mootummaan biyyattii, gosti haaraa argame kun amaloota gosoota haaraa Indiyaafi UKtti argaman kan ofkeessaa qabuufi salphaatti qilleensaan daddarba jedha. Biyyattiin haga ammaa lakkoofsa namootaa vaayirasichaan qabamanii 7,000 wayita galmeessitu, 47 ammoo lubbuu dhabaniiru. Kanneen keessaa dhiyeenya akka haaraatti erga ka'ee booda kan qabaman walakkaa ol tahu. Tatamsa'inni magaalaa Ho Chi Minh keessa ka'e ammaa kun, mishinii Kiristaanaa keessa kan kahe oggaa tahu, lakkoofsi 125 galmaa'eera. Kunis lakkoofsa magaalattiitti glmaa'e keessaa gara caaludha jechuudha. Kanneen dhiyeenya mana amantaa kana jiran kan qorataman oggaa tahu, uggura sochii jalas jiru. Kana hordofees aanga'oonni uummata magaalattii miiliyoona 13 hunda qorachuuf karoorsaniiru. Guyyaatti namoota 100,000 kan qoratan oggaa tahu, kunis ji'oota afur kan fudhatu taha. Qorannoo kana qofa osoo hin taane, guyyaa Wiixataa eegalee tarkaanfiiwwan dhorkaas magaalattiitti guyyoota 15f kaa'amaniiru. Suuqiiwwaniifi manneen nyaataa cufamaniiru. Iddoowwan amantiis cufamanii turu. ''Guutuu magaalattiitti sagantaan namoota 10 ol hirmaachisu kamuu dhorkameera. Lakkoofsa kanas gara shanitti gadi buusuuf karoorri jira,'' jedhe ibsi mootummaa. Yeroo jalqabaaf 2020tti vaayirasichi Chaayinaa keessaa babal'achuu wayita eegaletti, biyyi Veetnaam hatattamaan tarkaanfii fudhatte. Lammiilee biyyatti deebi'an alatti. daangaashee guutummaatti cufte. Kanneen gara biyyaa galan hundas adda baasuun, qoratte. Kana malees namoota tuttuqqaa qabu jedhamanii shakkaman faana dhawuun, qorachuufi adda baasuu eegalte. Wayita ammaa mootummaan biyyattii vaayirasichi deebi'ee akka hin kaane, sagantaa talaallii bal'inaan akka itti fufuu dhiibbaan irra gahaa jira. Biyyattiitti haga ammaa namoota miilyoona tokkoo ol tahantu yoo xiqqaate talaallii doozii tokko fudhate - kunis lakkoofsa uummataa biyyattii keessaa %1 jechuudha.


Covid-19: Lammiileen Awustiraaliyaa Indiyaarraa gara biyyaa deebi’an hidhaa bu’uu malu

Mootummaan Awustiraaliyaa imala Indiyaarraa garasitti taasifamu yeroof seer-malee ta’uu erga labsee booda, lammiileen achii biyyatti deebi’an hidhaa waggaa shaniifi adabbiin biraas isaan eeggachuu mala jedhame. Akka Ministeerri Fayyaa biyyattii jedhutti, murteen kun kan dabarfame ‘‘lakkoofsa namoota Indiyaarraa yoo deebi’an vaayirasichaan qabamanii adda of-baasanii jiran bu’uura godhachuudhaani’’. Jalqaba torbee kanarra Awustiraaliyaan balallii Indiyaarraa taasifamu hunda dhorkitee jirti. Lammiileen Awustiraaliyaa 9,000 ta’an Indiyaa keessa akka jiran yoo tilmaamamu, isaan keessa 600 kan ta’an saaxilamoo jedhamuun adda baafamaniiru. Dooktarri tokko TV Awustiraaliyaaf yaada kenneen akka jedhutti, tarkaanfiin mootummaan fudhate, balaa namoota Indiyaarraa deebi’an irra ga’uuf malu waliin wal hin madaalu. "Maatiin keenya bahaar-gama, Indiyaa keessatti du’aa jiru… karaa ittiin deebi’an tokko qabaachuu dhabuun waan dabaati, gatamuu jechuudha,’’ jedhe dhimma fayyaa irratti yaada kan kennu Dr Viyoom Shaarmar. Wiixatarraa kaasee, namoonni guyyaa biyyatti deebi’uuf jedhanirraa guyyoota 14 dura Indiyaa turan hundi akka biyyattiitti hin seenne dhorkamu. Seera haaraa kana kabaju hafuun, hidhaa ganna shanii yookaan adabbii doolaara Awustiraaliyaa 66,000 yookaan lamaaniin adabsiisuu mala. Murteen kun Caamsaa 15 irra deebiin kan ilaalamu ta’a, akka ministeerichi jedhetti. "Mootummaan murtee akkasii salphaatti hin dabarsu," jedhani, Ministirri Fayyaa Abba Gireeg Hanti. "Haata’u malee, siistamiin fayyaa hawaasaafi vaayirasii Covid-19’f adda of-baasuu eegamuu danda’uun waan laayyootti ilaallu miti, akkasumas lakkoofsi namoota adda of-baasanii jiranii akka humnaa ol hin taaneef to’achuunis nurraa eegama," jedhani. Sarbama mirgootaa Akka Gaazexeessaan BBC News Firaanses Maawoo Siidnii irraa gabaastetti. Barreeffamni fuula jalqabaa paaspoortii Awustiraaliyaa hundarra jiru tokko jira. Bahaar-gama wayita jiranitti gargaarsi barbaachisu hundi lammiilee biyyattii hundaaf akka taasifamu kan gaafatudha. ‘‘Awustiraaliyaa irraa… kan dhimmi isaa ilaallatu hundi, lammii Awustiraaliyaa paaspoortii kana qabatee jiru hunda, osoo rakkinni yookaan danqaan irra hin ga’in akka darbu/darbitu, akkasumas bakka barbaachise hundatti tumsiifi eegumsi akka taasifamuuf gaafanna,’’ jedha. Osoo kuni jiruu, lammiileen biyya ofiitti akka hin deebineef dhorkamu jedhee kan yaade eenyudha? Biyya ofii seenuufi jiraachuun mirga bu’uuraa lammummaan namaaf kennudha. Biyyatti deebi’uun seera idil-addunyaatti fudhatama qabudha, Labsii Mirgoota Namoomaa Addunyaa irratti waan katabamee jirudha. Lammiilee Awustiraaliyaa socho’uu dadhaban kunneen garuu, mana murtii Awustiraaliyaa keessatti seera UN jela jiruun falmachuu hin danda’ani. Mirgoonni lammummaafi bilisummaa ilaallatan biroonis heera isaanii keessatti eegumsa hin qabani. Awustiraaliyaan biyyoota Lixaa muraasa heera mootummaa keessatti keewwata ifatti waa’ee mirgoota namoomaa himu hin qabne yookaan eegumsa hin taasifne keessaa tokkodha. Kanaafuu, yeroo rakkoon isa mudatetti, mootummaan dhimma wayii lafaa fuudhee halkan tokkotti yakkadha jedhee murteessuu danda’a. Jalqaba weerara vaayirasii kanaa irratti, mootummaan ministeera fayyaadhaaf angoo akka malee humna kennuuf paarlaamaa keessatti raggaasisee ture. Kanaafidha, lammiileen balaa baqachuun biyya isaaniitti deebi’uuf yaadan hidhaa seenuu kan danda’aniif. Dhorkii torbanoota lamaaf kaa’ame kana seeraan falmachuuf yeroo kan fudhatuufi maallaqa hedduu kan barbaadu waan ta’eef, diddaa fi mormii ummataa qofatu fala ta’uu mala.


Talaallii Covid-19: Miidhaa maddee mataa bowwoofi dhukkubbiin irree hedduminaan mul’atu

Talaallii Covid-19 talaalamu hordofanii namootarratti mallattooleen dhukkubbii ykn iddoon lilmoon waraante dallanuu fa’aan miidhaa maddee namootarratti mul’atan keessaa isaan hedduu baraman ta’uu qorannoon UKtti qoratame mul’ise. Namoota afur keessaa tokkorratti mallattooleen akka ho’i qaamaa dabaluu, bowwoo mataa, ol lochuu fi dadhabbiin fa’aan mul’ata. Taatullee mallattoleen suni giddugaleessaan guyyaa tokko qofaa turu. Qorattoonni mallattoolee appilikeeshinii ZOE fayyadamuun qorannoo kana gaggeessutti hirmaatan miidhaan cinaa qaqqabu kan yeroo yaaliin kilinikaa talaallii wayita gaggeeffamu argame gadi. Xumura bara darbe irraa qabee talaallirratti amantaan ture ol guddachaa adeemee, namoota %80 talaalliin namarraan miidhaa cimaa hin qaqqabsiisu fi milka’aadha jedhanii amanu. Xumura bara 2020tti samudni qorannoof namoota 5,000 irraa fudhatameen garuu namoota %70 talaallitti amana ture. Qorannoon jaarmiyaa Qorannoo Fayyaa Biyyaaleessaa UK wajjin qindoominaan gaggeeffame akka mulisetti, namoonni lakkoofsi kanarra  heddumatu talaallicha battalatti argachuu fedhu jedhe. Taatullee namoonni talaalli Oksfoord-AstraZenikaa filatan lakkoofsi isaaanii kan duraaniirra hir’ate. Qorattoonni ZOE namoota talaallicha fudhatan 627,383 appilikeeshinii gargaaramuun mallattoolee isaan irratti mul’ate gabaasan ilaalaniiru. Namoonni talaalli Pfizer fudhatan %70 mallattoolee kanneen akka iddoo lilmoon waraane dhukkubuu, dallanuu, diimachuu ykn dhiita’uu isaan mudate. Mallattolleen kun kanneen talaalli AstraZeneca fudhataan wajjin walcina yeroo madalaamu %60 gadi kanneen ta’aniirratti mallattooleen kun mul’ate. Namoota talaallii AstraZeneca fudhatan 34% irratti mallattolee dhukkubbii qaama guutuutti dhaga’amu kanneen akka bowwoo mataa, dadhabbii ykn dhaamochuu fa’aatu itti dhaga'ama ture. Talaalli Pfizer kanneen fudhatan talaallii marsaa jalqabaa talaalamuu hordofee namoota 14% irratti mul’ate. Talaallii marroo lammataa fudhachuu booda immoo kanneen 22% irratti mul’ate. Mallattoon cinaa ijoon namoorratti mul’atu bowwoo mataati. Saayintistiin qorannoo kan dursan Pirofeesar Tiim Ispektar, Yuunivarsitii Kollejjii Landan irraa akka jedhanitti, mallattooleen talaalamuu hordofee mul’atan ’’baay’ee hamaa kan hin taanefi yeroo dheeraaf kan hin turredha’’ jedhan. Ogeessi kun akka ibsanitti, talaalamuu hordofee mallattoleen sana booda mul’atu umrii fi koorniyaatiirratti hundaa’e garaagarummaa qaba. Bitootessa 10, bara 2021 wayita qorannoon kun gaggeeffamutti namoonni talaalli Oxford-AstraZeneca marroo lammataaf talaalaman waan hin turreef, talaallicha booda mallattoo akkami akka agarsiisu qorannoo kana keessatti hin hammachiifne jedhe. Namoota appilikeeshini ZOE fayyadamuun mallattoo talaallii booda irratti mul’atu ibsan afur keessaa tokkoo (25%) isaaniirratti mallattoon dhukkubbii qaamasaanii guutuutti dhaga’ameera. Namoota sadii keessaa lamaa (%66) irratti immoo bakka lilmoon talaalaman qofatti dhukkubbiin itti dhaga’me. Dubartoonni, namoonni umriin isaanii ganna 55 gadii fi kanneen duraan vaayirasichaan qabaman hundasaaniirratti mallattoon dhukkubbii kun mul’achuu mala. Yaaliin kilinikaa talaallii Pfizer wayita gaggeeffamaa turetti namoonni %77 bakka lilmoon waraane akka dhukkubu ibsamee ture, qorannoo kana keessatti garuu kanneen iddoon waraane dhukkube %30 gadi. Namoonni mallattooleen akka dadhabbii fi bowwoo mataa mudate dachaa sadii hanga shaniin xiqqaateera. Namoota talaallii AstraZeneca fudhatan keessaa gartokkeerratti dhukkubbiin akka ho’i qaamaa olka’uu fi dadhabbiin akkuma yeroo yaaliin talaallicha gaggeeffamutti irratti mul’ate . Kun mudachuu kan danda’e namoonni yaalii kilinikaarratti hirmaatan dargaggeeyyii fi fayya buleeyyii waan turaniif ta’uu mala jedhan ogeessi kun. Gama kaaniin qorannoon biraa UK keessatti gaggeeffame tokko akka ibsutti talaalliin koronaavaayirasii dooziin tokko vaayirasichi maatii tokko keessatti akka hin tamsaane harka gartokkeen hir’isa jedheera. Namoota talaallii Pfizer ykn AstraZeneca fudhatan torban sadii booda vaayiraasichi qabe keessaa, carraan namoota hin talaalamnetti dabarsuu isaanii %38 - %48 gadi xiqqaatera jedhe Jaarmiyaan Fayyaa Hawaasaa UK.


Koroonaavaayiras: Gosti Covid Indiyaa biyyoota Afrikaa torbatti tatamsa'e

Gosti vaayirasii Covid-19 kan B.1.617 jedhamuun beekamuufi biyya Indiyaa keessatti gaaga'ama lubbuufi hawaasummaa olaanaa qaqqabsiise, biyyoota Afriikaa keessattis babal'ataa jiraachuun yaaddoo uume. Gosti vaayirasii B.1.617 jedhamuun beekamu kun Afriikaatti biyyoota akka Keeniyaa, Afriikaa Kibbaa, Morokoofi Yugaandaa keessatti mul'achuunsaa dhiheenya himamulleen, Roobii ammoo Aljeeriyaa, DR Kongoo fi Naayijeeriyaa keessatti argamuu Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa beeksiise. Dhaabbata Fayyaa Addunyaatti qindeessaa deebii Covid-19 Afriikaa kan ta'an Dr Ngoy Nsengaa BBCtti akka himaniitti, gosti vaayisarii Covid Indiyaa keessaa amma biyyoota Afriikaa torba keessatti argamuun mirkanaa'era. Qorannoon jalqabaa taasifame akka mul'isetti, gosti vaayirasii B.1.617 jedhamu kun vaayirasii Covid kana dura turan caalaa haala salphaa ta'een kan babal'atuudha. Keeniyaatti namoonni gosa vaayirasii kanaan qabamunsaanii mirkanaa'ee amma 20 gahuun gabaafameera. Keessattuu namoonni gosti vaayirasii kanaan qabamusaanii biyyoota akka Keeniyaa, Morookootti Afriikaa Kibbaafi Yugaandaa keessatti mirkanaa'ee kanneen gara Indiyaatti imala taasisanii turan ta'utu himame. Hanga ammaatti Keeniyaatti namoonni 20, Morokootti namoota lama, Afriikaa Kibbaatti namoota afuriifi Yugaandaatti nama tokko irratti argamuu ogeessi Dhaabbata Fayyaa Addunyaa kun himaniiru. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa gosa vaayirasii Indiyaatti dhiheenya kana mul'ate kana ''Gosa yaaddoo addunyaa'' jechuun kan ibsee Onkolooleessaa 2020 ture. Gosti vaayirasii kunis du'aatii dhiheenya kana Indiyaatti mudataa jiruufi hospitaalootaafi bakkeewwan awwaalchaa irratti dhibbaa olaanaa qaqqabsiisaa jiruuf madda ta'uusaa adda baasuuf qoratamaa jira. Keeniyaatti gosti vaayirasii biyya Indiyaa kan kana dura namoota shan irratti mul'achuun mirkanaa'een alatti guyyaa Roobii namoonni biraa 15 vaayirasichaan qabamu himame. Dr Raashid Amaan Ministeera Fayyaa Keeniyaa irraa akka jedhaniitti, ammatti namoonni 20 ta'an vaayirasii Covid gosa biyya Indiyaatiin qabamaniiru. ''Kunis qorannoo saamuda 17 imaltoota Indiyaa irraa dhufan irraa torban darbe fudhatamuun gaggeeffameen mirkanaa'e. Qorannichaan namoonni 15 vaayirasii haaraa kanaan qabamaniiru,'' jedhan Dr Amaan. Gosti vaayirasii Covid-19 B.1.617 jedhamu kunis haala biyya Indiyaa keessatti mul'ateef akka sababaatti kan eeramu yoo ta'u, biyyattiitti namoonni miliyoona 20 ol ta'an qabamuun himameera. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaas vaayirasicha kanaan yaaddoo addunyaa jechuun ibseera. Dhukkubichi kan kana duraa caalaa haala salphaan babal'achuun isaa biyyootaaf yaaddoo dabalataa ta'aa jirachutu himama.


Suuraalee gaddisiisoo Indiyaatti reeffa namoota Covid-19'n du'anii gubatu mul'isan

Suuraaleen nama gaddisiisan Indiyaa keessatti tibba kana argamaa jiran biyyattiin weerara koronaavaayirasii marroo lammaffaan akkamiin akka miidhamteefi wal'aansoorra akka jirtu mul'isu. Haga ammaattis namoonni 200,000 ol sababa kanaan lubbuu dhabaniiru. Akeekkachiisa: Odeessi kun suuraalee qalbii isin jeequu malan ofkeessaa qaba. Indiyaan biyyoota addunyaa kamuu caalaa guyyoota torba dabran keessa, lakkoofsa namoota Covidn qabamanii olaanaa galmeessiteetti. Namoonni siree hospitaalaa eeggachaa lubbuu dhabu - hanqinni Oksijinii hamaan biyyattii mudate hospitaalota muddaa jira. Kana hordofees iddoowwan reeffi itti gubatu bakka dhabuun rakkachaa jiru. Kaan walitti fufinsaan hojjetu, hojjettoonnis boqonnaa malee hojjechaa akka jiran himu. Amantaa Hinduuyizim keessatti, reeffa gubuun sirna awwaalchaa keessaa isa olaanaa dha. Hinduuwwan qaamni namaa fi lubbuun gargar akka bahuuf reeffi gubachuu qaba jedhanii amanu. Magaalaa guddittii Deelhii keessa qoraan bobeessan dhabamee, aanga'oonni paarkiiwwan keessaa muka muraa jiraachuun gabaafameera. Hanqina iddoo gubuurraa kan ka'es maatiin namni jalaa du'ee, sirnicha raawwachuuf sa'aatiiwwan dheeraa eeguuf dirqamaniiru. Kaan reeffa nama kaanii gubuufillee qoraan akka tuulaniifi sirna gaggeessuun akka qarqaaran gaafatamaa jiru. Suuraaleen armaan gadii Delhii keessatti hojjettootaafi maatiin yeroo sirna gubuu reeffaa irratti hirmaatan agarsiisa. Suuraaleen hundi mirgi abbummaa isaanii kan eegamedha.


Covid: Namchi akkayyaa du'uuf jiraniif oksijiinii miidiyaa hawaasaan gaafate himatame

Poolisiin Indiyaa namticha fuula tiwitaraa isaa fayyadamuun akkayyaa isaa du'aa jiraniif oksijiinii argachuuuf barreesse himate. Qondaalli poolisii bulchiinsa Utaar Piraadesh nama maqaansaa Shaashaank Yaadaav jedhamu ''kaayyoo sodaa umuutiin oduu hir'ina oksijinii tamsaase,'' jechuun himate. Mr Yaadaav ergaa tiwitara isaa keessatti osooma waa'ee covid hin dubbatin tarii hidhaa bu'uu danda'a ta'a. Bulchiinsi Utaar Piraadesh eddoowwan garmalee covid hubaman keessaa tokko. Dureen ministira Yogii Adityaanaat, bulchinsicha keessatti haala balaa covid tureef xiyyeeffannaa hinkennine jedhamun komatamu. Jalqaba torban kanaatti, Mr Adityaanaat namni odeeffannoo fi holola facaasu kamuu qabeenyaansaa ni fudhatama jedhanii ture. Akkasumas hospitaaloonni bulchiinsa isaa keessatti argaman kamiyyuu hir'ina oksijiinii hin qaban jedha aanga'aan kun. Haalli jiruu kana hinhimu. Qondaaltoonni magaalaa Ameetii keessaa 'tiwitarri sobaa' nama kanaan barraa'ee namoonni kaan morummaa irratti himannaa akka dhiyeessaan taasiseera jechuun himannaa yakkaa irratti banan. ''Mr Yaadaav odeeffannoo dogongoraa facaasuuf kan barraa'eedha'' jedha qondaalli poolisii gammeessi Ameetii, Arpiit Kaapuur. Qeeqxoon garuu adeemsi kunis kan mulqama walabummaa siviilootaa fi bilisummaa dubbachu waggoota dhihoon asii kan mul'isuudha jedhu. Guyyaa Wiixataa Mr Yaadaav waggaa 26 ta'uun himame, fuula miidiyaa hawaasaa irratti silindarii oksijoon gaaffachuuf gabaabsee barreesseen taatoo Booliiwuud beekamtu Soonuu Suud tag taasise. Barreeffama kanaanis waa'ee covid akkayyaan isaa maali dhukkubsataa akka jiran hin eerre. Ergaan tiwitarii isaa kunis hiriyyaa isaa kan gaazexessituu quunnameen qodame. Ministirri Kaabineefi Miseensi paarilaamaa Ameetii Smitii Imraani ergaa tiwitaraa kanaan tag e taasifamte. Isheenis Mr Yaadaav quunnamuuf yaalii taasiisuun alatti qondaaltoota naannichaatti himte dubbicha. Erga himannaan Yadaav irratti banamee garuu isheen omaa hinjenne. Akkaayyaan Yaadaav Wiixata alkan ifatti dhiibee onneetiin du'aan boqatan. Qondaaltoonis Covid-19 hinqabamne jedhu, haata'u malee haala du'a isaarratti wanti ifa ta'e hinjiru. Covid-19 walqabate haalli jiru MM biyyattii Modii kan haalli inni ittiin to'atee irratti qeequmsi cimaan irratti ka'aa jiru irratti dhiibbaan cimaa jira. Jalqaba torban kanaatti erga motummaan tiwitarri gochaa isaa qeequu akka haqamaniif ajaja dabarse aarii kaasee ture. Bulchiinsi Uttar Piraadesh - kan ummati miliyoonni 240 keessa jiraatutti, namoonni miliyoona 1.12 Covid-19n qabamee 11,414 ammoo ittiin du'aniiru. Haata'u malee qabatamaa lafa jiruutti itti dhiyeenyaa wayita ilaalamu lakkoofsi motummaan ibsamu kun gaaffii kan kaasan ta'u. Baatii kana keessa guyyaa tokkootti, qondaaltoonni fayyaa bulchiinsa guutuutti namoonni 68 du'uu himan. Haata'u malee guyyuma sana gaazexaan tokko qondaaltoota magaalatti guddoo Luuknawu eeruun, awwaalli namoota 98 Covidn du'annii magaalatti qofaatti raawwatameera jechuun gabaase. Egaan kun waan bulchiinsa Indiyaa takkittii keessatti mudateedha.


Koronaavaayirasii: 'Maaloo, daqiiqaa tokkoof haadha koo naaf ilaali'

Magaalaa guddittii Delhii keessatti namoonni firoonni isaanii jaalatan yaala tokko osoo hin argatiin siree irratti jalaa du'aa jiru.


Biyyoonni sooreyyiin Ijoollee talaaluu tursanii biyyoota hiyyeeyyiif akka qoodan gaafataman

Biyyoonni dureeyyiin talaallii Koroonaavaayiras da'immaaniifi ijoolleef kennuuf karoora qabatan jijjiiranii bakka isaa biyyoota galii xiqqaa qabaniif akka gumaachaan hoogganaan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa gaafatan. Dr. Teediroos Adihaanoom ibsa Jimaata kennaniin biyyoonni sooreyyiin sagantaa raabsa talaallii haqa Covax jedhamuuf akka gumaachan gaafatan. Raabsi talaallii koronaa hanga ammaatti bifa walfakkaataa qabatee hin jiru. Ji'a Muddee darbe talaaliin jalqabaa ifa erga godhamee ka'ee hanga ammaatti biyyootni sooreyyiin dhiyeessa talaallichaa harka hedduu fudhataniiru. Hedduun isaanii ammallee lammiilee isaanii hamma danda'an mara talaaluuf dorgomaa jiru. Dr. Teediroos Jeneevaarraa ibsa kennan kanaan biyyoonni gariin maaliif daa'immaniifi ijoollee gaheeyyii talaaluu akka barbaadan nan hubadha ''amma garuu osoo yaada isaanii kana keessa deebi'anii ilaalaniin gorsa'' jedhan. ''Biyyoota galii xiqqaafi gidduugaleessaa qaban keessatti talaalliin dhiyaate hojjetoota fayyaafillee hin geenye, hospitaalonni namoota yaala lubbuu bararuun sardamaa jiru'' jedhan. Torbee darbe pireezidantiin US Joo Baayidan ijoollee umrii 12-15 gidduu jiran atattamaan talaaluuf karoorfamuu ibsaniiru. Ji'a tokkoo booda lammiileen US 70% ta'an talaallicha marsaa jalqabaa kan fudhatan akka ta'aniis abdii qaban himaniiru. Kaanaadaaniis akkasuma ijoollee umrii 12-15 gidduu jiraniif akka kennamu jechaa jirti. Waggaan lammaaffaa weerara dhibee Koronaa hamaa akka ta'u haala akkaan yaadessaa Indiyaan keessa jirtu akka fakkeenyaatti kaasuun hubachiisaniiru Dr. Teediroos. Indiyaatti ogeeyyiin fayyaa dhibee kana yaaluutti jiranillee talaallii kana hin fudhanne. Sababa kanaattis du'aa jiru.


Koronaavaayiras: Maalaawiin talaallii Covid-19 yeroon itti darbe 20,000tti siqu gubde

Qondaalotni Maalaawii doozii talaallii Covid-19 AstraZeneca 19,610 yeroon itti darbe kan guban talaalliin uummanni fudhatu nagaa tahuu agarsiisuufi jedhan. Akkas gochuun Maalaawiin biyya Afrikaa ishee jalqabaati. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa jalqaba talaalliiwwan yeroon itti darbe akka hin gubamne himus amma garuu gorsa kana jijjiireera. Maalaawiitti fedhiin uummanni talaallii fudhachuuf qabu xiqqoo gatii taheef hojjettoonni fayyaa, kuni amantaa uummataa ni dabala jedhanii amanu. Uummata Maalaawii miiliyoona 18 keessaa namoonni 34,232 tahan vaayirashichaan yoo qabaman 1,153 immoo lubbuun darbeera. Maalaawiin doozii talaalliii Astiraazenekaa 102,000 baatii Bitootessaa keessa ture Gamtaa Afrikaa irraa kan fudhatte, kana keessaa harka 80 fayyadamteetti. Haa tahu malee talaalliiwwan kunneen irratti Amajjii 13 booda akka faayidaa hin kennine irratti barreeffameera. Qondaaltonni qoricha sana kennanii fixuuf yeroon gahaa hin turre jedhan. Haaluma kanaan daqiiqaa 30 keessatti qondaaltonni talaallii kumaatamaan lakkaa’amu gubaniiru. Qondaalli olaanaa fayyaa Maalaawii talaallii kana gubuun miidhaasaarra bu’aasaatu caala jedhan. ‘’Talaallii guyyaan itti darbe akka qabnu gaafa dhagahamu, namoonnii gara wiirtuu fayyaa dhufuu dhaaban,’’ jedhu Dr Chaarlas Waansaamboon ‘’Yoo gubne malee uummanni talaallii yeroon itti darbe akka fayyadamnu yaada, dhufanii immoo yoo talaalamuu baatan Covid isaan qabata,’’ jedhan. Mootummaan talaallii gahaa akka qabu himee namni umriinsaa waggaa 18 ol jiru hundi dhaqee akka fudhatu gaafachaa jira. Maalaawiin talaallii isa Gamtaa Afrikaa irraa argatteedhaan alatti doozii 300,000 Covax irraa immoo 50,000 kallattiin  Indiyaa irraa argatteetti. Dhiyeessii gara fuulduraaf garuu Indiyaan al-ergii nan dhaaba jechuun yaaddoo uumeera. Namoonni magaalaa guddoo Maalaawii Lilongwe, waa’ee talaallichaa ni yaadda’u. ‘’Talaalamuu nan barbaada garuu hospitaala deemee isa guyyaan itti hin darbine akka naa hin kennine maalittin beeka?’’ jedha abbaan suuqii magaalattii keessaa BBCtti yoo himu. ‘’Seenaa namoonni dhiigni kantaruu fi erga talaallii argatan boodas kan du’an jiraachuu dhagaheera. Namoonni kunneen ni sobu jechuudha? Dhugaadha taanaan talaallii wal-fakkaataa maaliif nuu kennu?’’ jedha abbaan suuqii kan biraa. Talaalliin AstraaZenekaa dhiiga kantarsa kan jedhu ammayyuu hin mirkanoofne. Ogeessoti fayyaa immoo miidhaan Covid-19 kanarra baayyee caala jedhu. Namoonni dandeenyaan akka talaalaman gorsaa jiru. Afrikaa keessatti Maalaawiin talaallii yeroon itti darbe argachuun biyya jalqabaa miti. Tahus Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa fayyadamuu danda’u waan jedhu hamma mirkaneessutti akka eegan gaafataa ture. Amma garuu talaalliin guyyaan itti barreeffamee ijaa ergamuuf yoo guyyaan yoo itti darbeef gatuun gaarii dha. ‘’Talaallii kana yoo gannu baayyee nu gaabbisiisa, tahus Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa talaalliin yeroon irra darbe cancala raabsaa talaallii kana keessaa sirnaan gatamuu qaba,’’ jedheera ibsa Caamsaa 17 baaseen. Talaalliiwwan amma faayidaarra oolaa jiran kan ji’a 36 turuu danda'anidha. Rakkoon talaallii Covid kanaa reef waggaa tokkoo gadiif faayidaarra oole gatii taheef, odeeffannoon guyyaan erga itti darbee yoo fayyadamne ni gargaara, jedhu deebisu hin jiru.


Kadijjaa: Daa'ima ajaa'ibaa osoo hin gahiin haadha koomaa keessa turterraa dhalatte

Dubartiin osoo ulfa jirtuu sababa Covidn dhukkubi itti cimee of wallaaltee du'aafi jireenya gidduu turte (koomaa keessa turte) daa’imni ishee erga dhalatee booda akkamiin akka dammaqxe himti. Ammajjii keessa Mariyaam Ahimad  Covid-19n erga qabamte booda Hospitaala Giraange, Kiwambiraan seentee yeroo dheeraaf waan turtu hin seene. Ulfa torban 29 taatee osoo jirtuu isheefi abbaan manaashee Usmaan maqaa daa’ima isaanii lammataa dhalachuuf jiruu hin murteessine. Ta’us garuu haalli fayyaa Miiriyaam aritiin hammaachaa deeme. Oggeeettiin seeraa ganna 27, dhibee asmaa duraan qabdu kun, “akkuma tasaa hangi Oksijiinii naaf kennamuu dabalaa dhufe. Bayyee humna waanan dhabeef namni fuula narraa dhiquu, na kunuunsu jira ture,” jetti. “Naagaatti jedhi’ Jalqabaratti utuu isheen of beektuu mala baqaqsanii wallaanuun (Caesarean section) daa’imni akka dhalachuu danda’u oggeessoti fayyaa itti himan. Ta’uus garuu daa’imni ishee lubbuun oluu dhiisuu akka danda’u itti himan. Guyyootii booda, gaareen oggeessota fayyaa Mariyaam koomaa keessa seenfamuu akka qabdu murteessan. Oggeessi fayyaa harka ishee qabee, “lubbuun deebi’uu dhiisuu dandeessa,” jechuun itti hime. “Waantichi ariitiin ta’e,” jetti. “ Gara daqiiqaa shanii keessatti, ‘ventileetara fayyadamta, C-section’dhaan deessa, daa’imni ni dhalata, atimmoo of wallaalta, du’uu dandeessa. Nagaatti jedhi’.” Mariyaam maatii ishee Suwaansii jiraaniif bilbiltee, oggeessi fayyaa ammoo abbaa warraashee Niiwpoortitti daa’ima isaanii ganna tokkoo Yusuuf waliin tureef bilbile. “Abbaa manaafi ilmakoollee hin haasofsiisne – Daa’imaakoo irraa halkan tokkooffillee gargar ba’ee hin beeku,” jetti. "Abbaafi haadhakoo waliin viidiyootiin yemmuun haasa’u boo'aan ture. Qofaakoon ture, sodaadheen tures.” Daa’imni Mariyaam Amajjii 18 dhalatte. Guyyoota jalqabaa muraasaaf daa’mni kun ulfaatina kiiloo 1.17 qofa qabdi turte. Haala nama ajaa’ibeefi akeekkachisa oggeesotaa irra darbuun, guyyaa itti anuu Mariyaam koomaa keessaa dammaqxe. “Maal akka uumame hin beekun ture,” jetti. “Nan dammaqe. Akka garaakoo keessa homaa hin turre, dhukkubbii guddaa keessan ture.” Torban tokkoof daa’imashee arguu hin dandeenye. Narsooti suuraafi viidiyoo kaasanii Mariyaamitti agrsiisaa turan. Yeroo kanatti isheen kutaa wal’aansaa addaa keessa turte. Torban tokkoo booda Mariyaam fi Usmaan intala isaanii arguuf yeroo qophaa’anitti maqaa Kadijjaa jedhuu moggaasuufiif murteessan. “Amantaa Islaamaa keessatti, Kadijjaan dubartii ciimtuufi of dandeessudha,” jetti Mariyaam. "Akka ilaalchakootti, Kaddijjaan koo baayyee cimtuudha. Daa’ima torban 29tti dhalatteef rakkoo hin qabdu. Rakkoo isheen qabaachuu dandeessu hunda natti himaa turan. Isheen tokkosaayyu hin qabdu. Kun ajaa’iba.” Kanaaf, yeroo jalqaba daa’imashee agartee baatte maaltu itti dhaga’ame? “Baayyeema baarreedduu natti taate,” jetti. “Ujjummoo hedduun itti qabsiifamee jirtus, ‘kun daa’imakoodha’ jedheen haade.” Mariyaam maatii isheetti akka dhiyaattuuf, Kadijjaan boodarra gara hospitaala Singiltan Suwaamsii jirutti dabarfamte. Torbanootni itti aanaan ‘cimaa turan, sababiin isaa Miiriyaam daa’imaashee harma hoosisuu waan barbaadduuf, kana jechuun ammoo irra daddeebiin aannan gara hospitaalaa geessuu ta’e. Torbanoota saddeet booda Kadijjaan hospitaalaa baatee mana galteetti. Umurii ji’a sadiifi walakkaatti, amma ulfaatina kg 4 qabaattee, fayyaa gutuu qabdi. “Isheenis anis lubbuun jiraachuu keenyaan baayyeemaan gammada. “Yaaddannoo sodaachisaafi hamaa ta’us, wanta xixiqqoof galateeffachuun bare. Maatii waliin yeroo dabarsuu. Carraa hundatti fayyadamee galateeffachuu akkan qabudha, kanan kanarra bare.”


Pirezidaanti Baayidan namni talaallame maaskii malee akka socho'u hayyamamuu leellisan

Pirezidaantiin Ameerikaa Joo Baayidan, Ameerikaatti namoonni talaallii Covid-19 fudhatan maaskii godhachuun dirqama miti seera jedhu hordofuun ture maaskii isaanii ofirraa baasuun kun ''Ameerikaaf guyyaa gaariidha'' kan jedhan. Aanga'oonni biyyattiis Ameerikaatti namoonni talaalliicha fudhatan bakkeewwan muraasaan alatti maaskii malee socho'u ni danda'u jedhan. Akkasumas fageenyaa qaamaa eeggachuunis isaan hinbarbaachisu jedhame. Akkuma murtee kun darbeen pirezidaantiin biyyattii mataansaanii miseensoota paarlaamaa Rippablikaanootaa waliin maaskii malee waajira Pireezidantii isa giingoo keessatti mul'ataniiru. Haata'u malee eddoowwan namoonni itti baayyatan atobusii, xiyyaaraafi hospitaala keessatti kanneen talaallii fudhatan dabalate maaskii akka keewwataniif waamicha taasisan. Bulchiinsi Baayindan namoota talaallii guutuu fudhatan irratti dhorkaawwan kaa'e akka laaffisuuf dhiibbaan irra gahaa ture. Gama biraatiin ammoo pirezidaantiin Federeeshinii Barsiiftoota Ameerikaa manneen barnootaa guutummaatti akka saaqamaniif waamicha dhiyeesseera. Waamichi kunis kan dhiyaate erga Faayizar talaallii omishe ijoollee umuriinsaanii waggaa 12-15 jidduutti argamu akka talaaluuf eeyyamni kennameefiin booda. Wayita ammaa kanattis Ameerikaatti lakkoofsi namoota Covid-19n qabamaniifi du'anii hir'ataa dhufuutuu dhagaahame. Jidduugalli Ittisaa fi To'annoo Dhukkubootaa Ameerikaa (CDC)n namoonni talaallicha fudhatan fageenya qaamaa isaanii eeguun dirqama akka hintaane beeksiiseera. Baayidan, Ittaantuun Pirezidaantii Kaamaalaa Haariis fi hojjattoonni tibba walgahii Waayit Haawus Gaardan Rooziitti labsiif jecha maaskii malee mul'atanii ture. ''Gadi baanee namoota hinto'annu,'' kan jedhan Baayidan, lammiileen biyyattii talaallii hinfudhatiin garuu maaskii akka kaawwataniif gaafatan. Akkasumas fuula tiwiitaraa isaanii irratti ''Seerichi baayyee salphaadha. Talaalamuu ykn hanga talaalamtaniitti maaskii kaawwachuudha. Filannoon kan keessaan,'' jedhuun namoonni hanga yoonaatti talaallii hinfudhatiin maaskii kaawwachu akka itti fufan gaafatan. Ameerikaatti ummanni parsantaa 35 ta'u talaallii kan fudhate yoo ta'u, bulchiinsi Baayidanis yoo xinnaatee talaallii tokkichalleen fudhachuun lakkoofsa kana hanga Adoolessaatti dachaan guddisuun parsantaa 70 irraan gahuuf karoorseera.


Koroonaavaayirasii: Adunyaan maaliif rakkoo weerara koroonaavaayirasii Hindiif dhimmuu akka qabdu

"Haala akkas hamaa tahe argee hin beeku. Magaalaa Hindi keessa jiraachuu keenya hin amanne,'' Jayaanti Malhotiraa BBCtti kan dubbate. Uummanni oksijinii argataa hin jiru, akka horiitti du'aa jiru.'' Malhotiraa magaalaa Delii, hospitaala dhukkubsatoota koroonaavaayirasiin guute keessatti namoota du'an sirna reeffa gubuu raawwachuun gargaaraa ture. Wiixata darbe biyyattiin akka adunyaatti walitti aansuun guyyoota 15'f namoota haaraa vaayirasichaan qabaman rikaardii tahe galmeesite. Yeroo Hindiin weerarichaan miidhamaa jirtu kanatti US, Chaayinaa, biyyoota Lixaa fi biyyoota Afrikaa garii fi Kibba Baha Eeshiyaa ammoo lakkoofsa namoota vaayirasichaan du'anii xiqqaa galmeessaa jiruy. Biyyootni tokko tokko uggura labsanii turan kaasaa jiru. Ganna kana Gamtaan Awurooppaa imaltoota talaallii argatan US irraa simachuutti deebi'uuf. Ji'a Guraandhalaa keessa duuti guyyaan galmaa'u gadi bu'uun namootni haaraan qabaman ammoo 12, 000 gahee ture. Namootni baay'een Hindi weeraricha hamaa jalaa miliqaa jirti jechuun abdii godhatanii ture. Amma biyyattiin torban jalqaba weerarichaatti namoota qabaman 93,000 irraa ji'a Eebla 17 ammoo 200,000 gahe. Torban kana keessa ammoo 350,000 namoota haaraan qabamaan. Lakkoofsi namoota du'aniis akkan ol ka'e. Torban Ebla 25 keessa  yoo xiqqaate namootni 2,336 tahan guyyaatti du'aniiru. Kun dachaa torban yeroo weerarichi eegaleeti. Indiyaan yadannoo namoota Covdi’n du’anii interneetarratti qopheessite 2020 keessa gochaawwan gara laafummaa afur gammachu namootatti horan Hindiin dhugumatti rakkachaa jirti'' jedhe gabaasaan fayyaa fi saayinsii BBC, Jeemsi Gaalaager. Sodaan amma jiru, isa yeroo maalummaan vaayiresichaa hin baramiin ture jalqabaa sana na yaadachiisa jedhe. ''Koroonaan osoma yaala gahaan jiraateyyuu dhukkuba nama ajjeesudha. Garuu yeroo hospitaalonni waan godhan dhaban lubbuun du'a ooluu danda'u hedduun darbaa jira.'' Haalichi magaalaa Deelii bakka kutaa kunuunsa addaa ICU sireen hin jirre keessatti hammaateera. Hospitaalonni baay'een dhukkubsattoota haaraa yaaliif deeman deebisaa jiru. Yoo xiqqaate namoonni lama hanqina oksijiniidhaan ni du'u. Maatiin dhukkubsattootaa miidyaa hawwaasaa irratti bakka ciisichaa, oksijinii fi veentileeterii akka kennamuufiif iyyachaa jiru. Ittisni weerarichaa wal xaxaa tahuun labiraatoriin qorannoos bu'aa isaa guyyaa sadii keessatti baasaaa jira. Walumaagalatti Hindiitti namootni Miliyoona 17 tahan koroonaan qabamuun 192,000 kan tahan ammoo du'uun gabaafameera. Garuu lakkoofsi isaa kanaa ol tahuu mala jedhama. "Haala nama gaddisiisuun, torbanoota itti aanan muraasa keessatti haalichi hammaachuu mala,'' jechuun akeekkachiise Gaalager. Barnoota, yeroo barnootaa, fi ammas lakkoofsi namoota haaraa qabamanii akkaan dabaluun guyyoota dhufanitti lakkoofsi namoota du'aniis akka dabalu godha,'' jedhe. Osooma Hindi weeraricha halkan tokkotti dhaabdeyyuu namootni qabaman baayy'ee waan tahaniif  ittuma fufuun namootni hedduun ni du'u. Garuu mallattoo dhukkubichi baduu waan agarsiisu hin jiru- Hammam facaatiin isaa dabalaa adeema kan jedhu milkaa'ina uggura darbuufi talaallii irratti hundaa'a.'' Kunis tahee garuu ammayyuu Hindi lakkoofsa namoota qabamaniinis tahe du'aniin sadrkaa jalqabaa irra hin geenye. Ameerikaatti namootni miliyoona 32 vaayirasichaan qabamanii, 572,000 kan tahan du'aniiru akka ragaa Joon Hopkiinsitti. Yaaddoo kan uume ammoo baay'ina uummata Hindii fi weerarichi saffisa guddaan dabaluun du'aatii guddaa geesisaa jiraachuu isaati. Haala akka kanaa tasumaa arginee hin beeknu, sirni fayyaa amma lakkoofsa namoota haaraa qabamanii waliin wal madaaluu hin dandeenye,'' jedhe Guwaatam Meenon pirofeserri Fiiziksii fi Baayiloojii BBCtti yoo himu. Yeroo sirni fayyaa kufu, lakkoofsi uummanni dhukkuba kamiiniyuu du'u ni dabala- du'aatiin sababa koroonaan hin ibsamnellee. Weerarichi adunyaa guutuuf yaaddoodha. Guyyaa jalqabaa irraa eegalee saayintisttooni fi ogeessotni fayyaa faalamni dhukkubichi geesisu biyyaa biyyatti, qilleensaan baatamuun kan deemuu fi akka adunyaatti akka tahe himaa turan. Daangaa cufachuun weeraricha ittisuu irratti ammas qooda murtaa'aa qaba. Waan hin danda'amnedha. Yoo daangaa guutummaan cufuu fi balalii dhorkuun guutummaan hin danda'amu yoo tahe. ''Waanti Hinditti tahe adunyaatti faca'uun isaa waan hin oolledha. Keessumaa biyyattiin diyaasporraa adunyaa guutuu irraa waan qabduuf. Werarichi waanti nu barsiise tokko rakkoon biyya tokkoo kan isa kaaniis tahuu isaati,'' jedhe Galager. " Koroonaavaayirasiin jalqaba Chaayinaatti argame. Amma adunyaa guutuu keessa jira. Lakkoofsi namoota Hinditti qabamanii gara biyyoota kaaniittis cophuu danda'a. Kanaafidha biyyootni hedduun kan balalii dhorkan. Faalamni ammaa kun vaayirasii haaraaf haala mijataadha. Ittisa weerara koroonaa adunyaan gochaa jirtuuf haalli Hindi keessaa oduu gadheedha. Lakkoofsi uummataa guddaa fi walitti gobbachuun uummata Hindi vaayirasichi akka baay'ateef haala mijataa taha,'' jedhe Raavii Guuptaa, yuunvarsiitii Kaambiriij irraa. Yoo haala kana keessatti akka wal horu yeroo argate, adunyaa irratti yeroo dheeraaf facaatii weerarichaa hammaaeessa. ''Deebi'ee ka'uudhaaf yoo carraa argate namoota talaallii argataniyyuu deebise qabachuu danda'a'' jedhe Galager. Akka idil adunyaatti hanqina oksijinii jiru furuuf deeggarsi godhamaa jira.UK'n veentileeterii fi meeshaalee kuusaa oksijinii erguu eegalteetti. US ammoo meeshaalee dheedhii alatti ergaman dhorkitee kan turte kaasuun akka Hindi talaallii AsriraaZenekaa fayyadaman gochaa jirti. VBiyyootni baay'eenis meeshaalee yaaliifi ittisaa PPE ergaafii jiru. Mootummaan gidduugala oomisha oksijinii 500 guutummaa biyyattiitti akka hojjetamuuf mirkaneessera. Kun garuu du'aatii xiqqeessuf malee weeraricha ittisuuf miti. Adunyaan kan barbaaddu Hindi uummata ishee baay'inaan talaaluun facaatii vaayirasichaa dhaabuudha. Hinditti talaalliin kan jalqabe Amajji 16 yoo tahu adunyaa irraa isa guddaa ture.  Namoota miliyoona 250 talaaluuf yaadamee hanga ammaatti namootni miliyoona 118 tahan talalamaniiru. Kun ammoo %90 baayi'ina uummatichaan gadi. Garuu uummata hamma kanaa talaaluuf haalli bu'uuraalee misoomaa jiran rabsaa isaa wal xaxaa godhaniiru. Ogeessonni ammoo talaallichi saffisaan kennamuun karoora jedhame gahuu qaba jedhu. Biyyattiin talaallii gahaa qabaachuu ishee fi mootummaan humna ariifachiisuun dargaggootaan gahuu danda'uun isaa ifa miti,'' jedhe Biswas ogeessi jedhamu. ''Hamma uummanni hamma kun talaalamutti adunyaa irratti yaaddoo fida. Rakkoon dhukkuboota daddarboo akka Covid-19 rakkoo biyya tokkoo qofa miti. Yoo biyya xiqqoo taatellee. Dhugumaatiin rakkoo adunyaati,'' Pirofeser Menoon. ''Qorannoo gaggeessuf, talaaluuf fi qorannoo furmaata adunya fidu gaggeessuu irratti deeggarsa idil-adunyaa barbaanna,'' jedhe. Akka ogeessota fayyaa fi namoota siyaasaatti guyyaa jalqabaa irraa eegaluun dubbachaa turre. ''Hamma hundi keenya fayyaa taanutti namni tokkoyyuu fayyaa hin tahu,'' jennerra.


Ibidda hospitaala Iraaq keessatti qabateen namoonni 82 du'an

Ibidda hospitaala dhukkubsattoonni koronaavaayirasii keessatti wal'aanaman keessatti Iraaq, Baagdaadiitti ka'een yoo xinnaate namoonni 82 lubbuu isaanii dhaban. Ibidda Sanbata halkan Hospitaala Ibn Khaatib jedhamu keessatti ka'ee kanaan 100 ol ta'an laboobaan miidhamaniiru. Gabaasaaleen balaan kun erga taankariin oksijiinii dhoheen booda akka ka'e himu. Viidiyoowwan miidiyaalee hawaasaa irratti mul'atanis hojjattoonni balaa ibiddaa wayita ibiddicha dhaamsuuf yaalaniifi namoonni gamoo keessaa yoo baqatan mul'isu. MM Iraaq Musxaffaa al- Kaadiim sababiin taatee ''balaa gaddisiisaa'' jedhanii kanaa hatattamaan akka qoratamuuf waamicha taasisan. Dureen Ittisa Siviil Iraaqi, Meejar Janaraal Kaadim Gohaan midiyaa biyyatiitti akka himaniitti, ibiddichi kutaa dhukkubsattoonni hordoffii cimaa barbaadan (ICU) lafa wal'ansa ''somba itti dammaqsiifamuu'' ka'ee jedhan. Hospitaalichatti ''Namoonni 30 kutaa wal'aansa dhukkubsattoota cimaa (ICU) keessatti'' wal'aanamaa akka turan maddeen hospitaalcchaa AFPtti himan. Dhukkubsattoonnifi maatiiwwan ibiddichaan hin miidhamiinis ambulaasiin gara hospitaala biraatti dabarfaman. Ittisi Sivilii biyyattis ibiddichi Dilbata sa'aatiiwwan ganamaa keessa to'annaa jala oolfamu beeksiise. Bulchaan Baagdaad Mohaammad Jaaber gama isaanitiin, waamicha MM biyyatti deeggaruun qaamni of eegannoo hin taasifne yoo jiraate ''seeratti akka dhiyaatuuf'' qorannoon hatattamaan akka gaggeeffamu gaafatan. Komishiniin Mirga Namoomaa Mootummaas ibsa baaseen, taateen kuni ''yakka dhukkubsattoota Covid-19n dadhaban irratti raawwatameedha'' jedhe. Hospitaaloonni Iraaq waraana bara dheeraaf gaggeeffameef, dagatamu akkasumas malaammaltummaatti dabalamee, tibba weerara koronaavaayirasiitti dandeettiin ol keessummeessaa jiru. Iraaq keessatti koronaan erga baatii Guraandhalaatii kaasee garmalee dabaluun lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamanii waliigalatti miliyoona kan caalee torbanuma kana keessa ture. Ministeerri Fayyaa biyyattii akka jedhuutti namoonni 1,025,288 vaayirasichaan kan qabaman yoo ta'u, 15,217 ammoo ittiin du'aniiru. Biyyattiin duula talaallii baatii darbe keessa kan eegalte yoo ta'u, doozii talaallii kuma 650 kan irra caalli isaa Covax, sagantaa idil-addunyaa talaaliiwwan qoduutiin argattee jirti.


Koroonaavaayirasii: Talaallii Covid-19 gosa lamaa osoo fudhannee maal taana?

Biyyoonni addunyaa talaallii Covid-19 argachuuf dorgommiirra jiru. Darbee darbees ummata keerra kiyyatu caala jedhanii kan isaan barbaachisuu ol bitanii kuufachaa jiru. Hogganaan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) Dr. Tewoodiroos Adihaanoomis irra deddeebiin ofittumaa biyyoota sooreyyii qeeqaa turan. Addunyaa irratti talaalliiwwan Ruusiyaa Ispuutiniik jedhamu, Siinoofaarmi Chaayinaarraa, AstiraaZenekaan Ingiliizirraa, akkasumas Ameerikaarraa talaalliiwwan Faayizar, Moodarnaa fi J&J kan jedhamntu fudhatama argataniiru. Talaalliiwwan kunneen Ameerikaafi Awurooppaatti bal’inaan kennamaa jiru. Ameerikaa Kibbaafi Afriikaa akkasumas Eeshiyaa keessattis raabsamaa jiru. Ameerikaan ji’a Adoolessa dhufu keessa lammiileen miiliyoona 70 ta’an talaallamanii bilisaan sochoo’uu eegalu jettee hojjechaa jirti. Baayidanis duula talaalliif hojii hojjetaniin jajamaa jiru. Kun akkasitti osoo jiruu, saayintistoonni qorannoo haaraa eegalaniiru. Namoonni marsaa jalqabaarra kan talaallamaniin addatti lammatarra osoo gosa talaallii biraa fudhatanii maal ta’u kan jedhudha. Qorannoon kun ammallee goolabamuu baatus, namni osoo gosa talaallii lama fudhatee, miidhaan cinaa irra ga’uu malu waan sodaachisaa miti, xiqqaadha. Namoonni talaallii walitti makanii fudhatan hordoffiin irratti taasifamee wanti irratti argame, miira qorruu, mata-bowwuu fi dhukkubbii irree qofadha. Miidhaan cinaa kunneen kan namoota talaallii gosa tokko qofa fudhatan irraa xiqqoo haajabaatu malee, lubbuu isaaniif wanti yaaddessu hin mul’anne. "Qorannoo kana yoo eegallu waan akkasii hin eegne ture’’ jedhan, miseensi garee talaallii Okisfoordi, Maatiiw Isneeppi Qorannoon maqaa ‘Kaam-Koov’ jedhu itti kenname kun baatii Guraandhalaa keessa yoo eegalamu, namoonni gosoota talaallii lama fudhatan, dandeettiin ittisa isaanii ni guddata immoo faallaa isaa ta’a? kan jedhu baruu kaayyeffatee ture. Yaadni ture, namoonni walitti makanii fudhatan dandeettiin ittisa isaanii niguddata kan jedhudha. Biyyoonni muraasni talaallii marsaa jalqabaa itti kenname osoo fixanii marsaa lammaffaaf gosa biraa osoo argatanii maaltu uumamuu danda’a kan jedhu ture. Qorannichi Yunivarsiitii Okisfoordiin durfamaa ture. Namoonni 830 ganna 50 ol ta’an qorannoo kanarratti hirmaataniiru. Waxabajjii dhufu keessas bu’aan qorannoo kanaa ummataaf ifa godhama. Firiin qorannoo kun amma kan maxxanffame barruu fayyaa beekamaa ‘Laanseet’ jedhamurratti. Kutaaleen Kaanaadaa Ontaariyoofi Kiiwubeek mala kanatti fayyadamuuf itti yaadaa jiraachuutu himama. Namoota yaaliin irratti geggeeffame 10 keessaa 1 irratti miidhaan cinaa xiqqaan nimul’ata. Namoonni 10 kunneen talaallii AstiraaZenekaa adda addummaa torbee afuriitiin kan fudhatanidha. Kana jechuun gosa talaallii biraa hin fudhanne jechuudha. Miidhaan cinaa eerame kunis, ho’inni qaamaa isaanii dabaluudha. Jalqaba AstiraaZenekaa fudhatanii torbee afur booda Faayizar kan fudhatan irratti, miidhaan cinaa mul’atu harka 34 ol-ka’aa ta’ee mul’ateera. Mallattoolee mula’atan keessaas, dadhabbii, dhukkubbii irree fi mata-bowwuun ni argamu. "Talaalliiwwan kunneen walitti maknee osoo narsootaaf kenninee, lakkoofsi narsoota gara hojiitti borumtaasaa dhufanii gadi bu’aa ta’uu mul’isa qorannoon kun,’’ jedhan piroofeesarichi. Kan jechuun isaaniis, talaalliiwwan walitti makuun rakkoo fayyaa yaaddessaa fiduu baatullee, miidhaan cinaa geessisu xiqqoo ol-ka’aa ta’uudha. Yeroodhaaf yaaliin kan taasifame AstiraaZenekaa Faayizar waliin walitti makuudhaan. Ji’a Bitootessaa keessa lakkoofsi namoota qorannicha irratti hirmaatanii 1050’tti ol guddatee yaaliin biraa taasifameera. Namoonni kunneen ammoo talaalliiwwan Moodarnaafi Noovaaksi akka fudhatan taasifame. Bu’aan qorannoo kanaa ammallee ganaa ifa hin taane.


Ameerikaan lammileen ishee Indiyaa jiran biyyattii gadhiisanii akka bahan akeekkachiifte

Ameerikaan biyyi Indiyaa dambalii weerara koronaavaayirasiitiin muddamaa keessa seenu eeruudhaan, lammileen ishee biyyatti akka gadhiisani bahan akeekkachiifte. Indiyaan Kamisa har’aa namoota vaaayirasichaan qabaman 379,257 haaraa galmeessuu kan beeksifte wayita ta’u, addunyaarratti lakkoofsa hunda caala olaanaa guyyaa tokkotti galmeessite. Imbaasiin Ameerikaa biyyatti jiru’’tajaajila wal’aansa kamiyyuu argachuun garmalee daanga’ee’’ jedhe. Dippartimentiin mootummaa Ameerikaa namoonni gara Indiyaatti akka hin imallee gorsuun kun akkeekkachisa sadarkaa olaanaa isa kan jalqabaati. Indiyaatti lakkoofsi namoota dhibichaan du’anii 200,000 caalera, lakkoofsi namoota qabatamaatti dhibichaan du’anii kan ibsame ol ta’u akka malu ogeeyyiin ibsaniiru. Ameerikaan maal ibsite? Gorsa kenname kana keessatti lammileen Ameerikaa ‘gara Indiyaatti akka hin imalle ykn biyyattii battalatti gadhiisanii bahuu qabu,’’ jedhe. ‘’ Lammileen Ameerikaa biyyatti keessaa bahu fedhan xiyyaarota daldalaatiin imalu akka filannootti fudhachuun danda’u’’ jedhe. Bakki hospitaaalonni dhukkubsattoota itti wal’aanan muraasni guutuurraan kan ka’e, lammileen Ameerikaa muraasni hospitaalaa seenu dhorkamaniiru. Taatullee bulchiinsi Indiyaa Weest Beengaal jedhamtu yeroo weerarri dhibee hammaate kanatti filannoo gaggeessaa jirti. Buufataalee filannoo fuulduratti hiriira dheeratu jira, kunimmoo tamsa’ina koronaavaayirasii caalatti hammeessa jedhamee sodaa uume. Ogeeyyiin bulchiinsi Inidyaa Weest Beengaal iddoo weerarri dhibicha yeroo itti aanu hammaatu taati jedhanii yaadda’u. Kutaa bulchiinsa kanaatti Roobii namoota 17,000 olitu vaayirasiin qabamuun mirkanaa’e. Ministirri Muummee Indiyaa kutaa bulchiinsa Weest Beengaal keessatti hiriira deeggarsaa erga koronaavaayirasiin biyyattii seena booda baasuun qeeqamu.


Koronaavaayirasii: Namoonni siyaasaa Itoophiyaa Covid-19 itti hammaaterraa bayyanatan maal himu?

Akka biyyoota addunyaa biroo namoonni siyaasaa Itoophiyaa vaayirasii addunyaa waliin gahen qabamuufi adeemsa keessa dabarsan ifatti ummataaf yoo dubbatan hin mul'atu. Namoonni siyaasaa BBCn dubbiseefi koronaavaayirasiin itti hammaate akka himanitti vaayirasichi hamaa ta'uufi ummanni of dagachuu dhiisuun of eeggannoo akka cimsu watwaataniiru. Itoophiyaan biyyoota Afrikaa namoonni hedduu vaayirasichaan itti qabaman keessaa tokkodha. Booda kanammoo hammi namoota vaayirasichaan qabamanis ta'e du'an haalaan dabalaeera. Sireen wal'aansaafi meeshaalee deeggarsa dhukkubichaallee wal hanqachuu ogeeyyin himaniiru. Sababa kanaaf qondaaltonni biyyatti qajeelfamoota ciccimoo hojiirra oolchuu eegalaniiru. Namoota siyaasaa vaayirasichi itti hammaate keessaa tokko qondaala dhaaba biyya bulchu Paartii Badhaadhinaa kan ta'an Obbo Taayyee Danda'aadha. ''Of eeggannoodhaan leenjiirra turree dhumarratti yaadannoof maaskii ofirraa fuunee suuraa kaane. ''Namoonni tokko tokko garee keenya keessa hin turres maaloo si barbaanna karaa jedhuun namootaan walitti dhudhufeen jira,'' jechuun, kana gidduutti vaayirasichaaf saaxilamuu akka malan shakku. ''Natti qorre, mataa na bowwaafate, qaama kana na caccabse, afuura kanas xiqqoo na qaqal'ise.'' Ta'us, taayifoyidii akka itti fakkaateefi haala kanaan torban tokkoof turuu dubbatu. Ergasii qoratamanii baruu himan. ''Adda of baasee manuman ture manaallee hin baane. Torban lama booda xiqqoo naaf wayyaa'e. Torban sadaffaatti ka'e hojii seene.'' Koronaavaayirasiin namootaa namootatti qixxee hin cimu. Dhukkuba biraa maddiitin warra qabanitti dhukkubni kuni ni hammaata. Ta'us, ani dhibee biraa hin qabu garuu natti cime jechuun himan. ''Anaawu ta'e garuu nama fayyaa qabu kana halkan shanan tokko akka malee na ukkaamsee mataa kana keessas waan cinqii addunyaa kana namatti fida. Akka malee mataa nama bowwaafata.'' ''Akka kiyyatti halkan shanan tokko hafuura na kutee akka malee na dafqisiisee baay'ee na dadhabsiise. Yeroon jidduudhaan of wallaalerree jira. ''Gaafa tokko nan boqodha jedhee teessoorra  taa'e yeroon itti kufe hin beekne. Kutaa adda of baase keessa jira. Lafattin yoggaa dammaqu lafa ture jechuudha.'' ''Baay'ee hamaadha. Ummanni keenya waan kana sirriitti waan hubate hin fakkaatu,'' jechuun waan taajjaban dubbatu. ''Gara biyyaa deemeen ture. Namni maaskii hin godhatu, namni walirraa hin fagaatu, akkuma homtu hin jirreetitti isa ilaalu. Of qofaaf osoo hin ta'in maatii ofii, ollaa ofii, hiriyyaa ofiitif jecha waan kana eeggachuun hin barbaachisa.'' Namoota siyaasaa dhukkubichi itti hammaate biraa immoo Dura Taa'aa I/Aanaa Kongirasii Federaalistii Oromoo (KFO) kan ta'an Obbo Mulaatuu Gammachuudha. Obbo Mulaatuun, ganna 68, ala qondaaltonni gameeyyii paartichaa sadii biroo qabamanii fayyuu dhaabichi BBC'tti himeera. Kanneen dhukkubichi itti hammaate keessaa tokko Obbo Mulaatuun vaayirasichi ji'a tokko irra turuu BBC'tti himaniiru. ''Keessumaa guyyaa sadii keessatti du'udhaafin ture. Maalif qilleensi hin jiru, afuurrikoo na cita. Afura na kuteetu baay'ee na sardee ture. Isa booddee natti fooyya'aa dhufe,'' jedhan. ''Hospitaala dhaqeera. Hospitaala dhaqee akka ani afuura baafachuu danda'u erga godhanii booda qoricha adda addaa naaf kennani,'' jechuun ergasii manatti deebi'ani adda of baasanii turaniiru. ''Baay'ee baay'ee likkii malee natti hammaate ture. It was serious (cimaa ture).'' Qondaala waggoota 10 darbaniif gahee hooggansa KFO keessa jiran kana vaayirasichi bakka owwaalchaatti akka isaan qabe shakku. Torban lamaafis itti hammaachuu dubbatan. ''Nyaata kana nyaachuu hin dandeenye. Kanaaf xinnoo narra ture'' jechuun erga itti fooyya'e boodas dadhabbiin hanga torban lamaa irra tureera. Haa ta'u malee, ''Namni akka salphaatti ilaala,'' jechuun yaadda'u. ''Dhukkubichi baay'ee nama yaaddessa namni keenya garuu gadi fageessee waan hin fudhanneef eeggannos hin godhu, qajeelfama ogeeyyii fayyaa hin eegu nama baay'ee akkanuma argita maaskii hin kaa'atani,'' jechuun waan taajjaban dubbatu. ''Osuma biraa du'uu akkuma durii walitti maramanii nagaa wal gaafatu, wal dhungatu.'' Dura taa'aan dhaaba KFO Pirefeesar Mararaa Guddinaallee kana dura mallattoo vaayirasichaa agarsiisaniis qorannoon taasifame gar lama ta'e jedhu. Qorannoo si'a sadii kana dura taasisanii lama akka qabaman yoo himu, tokkommoo bilisa ta'u itti himu dubbatu. Ta'us, guyyoota afurif mallattoon ''qufaasisuu, fedhii nyaataa dhabuu, dadhabsiisuu,'' isaan qunnameera. Kunis ta'u, ammallee hamman danda'e ofan eega jechuun dubbatu. ''Yeroo baay'ee yoo dirqii ta'e malee asiifi achi hin deemu, manaa nyaachuun yaala.'' Ummanni caalaatti of eeguu qaba jechuun gorsu. Rakkoon guddaa mootummaa biras, ummata biras jira jechuun qeequ. ''Mootummaan ennaa barbaade iyyeeti ol kaasa, ennaa barbaademmoo nama hamma barbaade walitti qaba. Innimmoo sabaaf ergaa gaarii hin dabarsu,'' jechuun qeequ. Ummannis, 'gaafa kaan ni rifata gaafa kaan immoo ni dagata' jechuun gorsa ogeeyyii fayyaa akka hordofu gorsu. ''Yeroo hundaa of eeguun barbaachisa, of irraanfachuun hin barbaachisu.'' Weerarri koronaavaayirasii Itoophiyaa seene dhibbaa fayyaa, hawaasummaafi diinagdee qofa miti kan dhaqqabsiise. Sababa vaayirasii kanaan filannoon biyyaalessaa jahaffaa akka yeroo biraatti darbu taasifamuun mormii kaasee ture. Miseensi paartii isaanii biraa Obbo Mulaatuunis mootummaan wal gahii waamaa oola jechuun himatu. Dhimma kanarratti deebii kan gaafanne Obbo Taayyeen rakkoon akka jiru amanu. ''Mootummaan walgahii yoggaa waamus darbee darbee dogongorri uumamuu hin danda'a. Hooggansi maaskii malee deemee fakkeenya hin malle ta'us ni jira.'' Gama mootummaan ummanni hubannoo vaayirasichaa akka qabaatu gama ministeera fayyaafi kaaniin sirnaan hojjetamu dubbatu. ''Wanti rakkoon jiru maalinnii, koronaan Itoophiyaa keessa hin jiru, qufaadha homaa nama hin gootu, qullubbiifi zinjibilli bira hin dabartu waan jedhu ilaalcha hin taane hawaasa keessa seenee sadarkaa sanitti tuffiin hin jira.'' Koronaavaayirasiin namoota jajjaboo dabalatee hanga ammaa sadarkaa addunyaatti namoota miiliyoona 3 fi kuma 70 ol galaafateera. Itoophiyaattimmoo hanga yoonaa lammiileen 3,500 ol ta'an vaayirasichaan lubbuu dhabuullee Ministeerri Fayyaa himeera. Itoophiyaan booda kana lammiileef talaallii vaayirasicha dhowwu kennuu eegaluun ishee ni yaadatama. Talaalliin kuni garuu du'a malee vaayirasichaan qabamuu waan hin dhorkineef lammiileen akka of eeggatan gorfama.