Shamarran diimachuuf gogaa ofii soofuun dirqama itti ta'e

Addunyaa dubartoonni 'miidhagoo akka ta'an qofa barbaadamu keessatti' of miidhagsuudhaaf haarsaan hin kaffalamne hin jiru. 'Miidhagina yaadanii miidhama hin yaadan' mammaaksi jedhullee kanuma akkasii kana jajabeesa. Ofii miidhagina jecuun maal? Miidhaginni ilaalcha hawaasa keessatti uumamedhaa? Miidhaginna barbaachuun maaliif dhimma du'aafi jireenyaa ta'a? gaaffileen jedhaman kunneen yeroo hedduu bitaa namatti galu. Dur biyya Chaayinaa keessatti miilli dubartootaa xiqqoo ta'uun akka miidhaginaatti ilaalama ture. Kanarraa ka'uunis yeroo tokko tokko akka miilli isaanii dacha'u ykn cabuuf dirqisiifamu ture jedhama. Akka bara durii Chaayinaatti ta'u sanatti dirqamaan miilla gabaabsuun jiraachuu baatullee, addunyaa har'a keessa jirru kana keessattis beeksisawwan, fiilmiiwwaniifi muuziqaawwan gara garaa bifa adda addaatiin dhiibbaa itti taasisan qabu. Lafee cinaachaa hanga baasisuu gahuurraa kaasee, hidhii, harmaafi kutaa qaama ofii gara garaa irratti baqaqasanii wallaanuun kan jijjiiran hedduudha. Ilaalchi miidhaginaa loogii bifay koornayaa qofaa osoo hin taane sanyummaa waliinillee haalaan akka walitti hidhannaa qabu jechuun warri qeeqan jiru. Bifti gogaa namaa adiin hunda caala ilaalcha jedhuun namoonni hedduun gogaa ofii addeeffachuuf dibatawwan fuula isaanii miidhaa cimaa irraan gahu fayyadamu. Omishaaleen dibataafi miidhaginaa addunyaa kanarratti industirii guddaa maallaqni dalaarri biliyoonaan keessa soch'ullee ta'eera. Haala kamiiniyyu taanaan fuula isaanii addeeffachuu/diimeffachuu warreen wallaansoo qabanhedduudha. "Guyyaa guyyaan yeroon qaamaakoo dhiqadhutti gur'aachinakoo gadhiisisuuf jecha gogaakoon ofirraa soofa ture," jetti Kariishimaa Lekiraaz. Hawaasani ishees miidhagduudha akka ittiin jedhaniif haarsaa hedduus kaffalteetti.  Gogaa ofii hanga soofuu irraa kaastee dibatawwan gogaa fuula namaa addeessan fayyadamuu umurii waggaa 13 yeroo jirturraa eegalte. "Osoon gogaa adii qabaadhee akka waanan miidhagduu ta'eetti natti dhaga'a ture," jetti. "Namoonni baayyeen qaamnikoo qimixa akkan ta'e natti himu. Haata'u malee, kan nama qaanessu ammoo gogaankoo gur'aachadha," jetti shamarreen umuriin ganna 27 Kaariishamaa n gaaffiifi deebii BBC Waan waliin taasifte irratti. Akka gogaan ishee addaatuuf akka dibata jalqabdu kan taasise ammoo maatii ishee turan. Gur'aachomuun maatii ishee birattis fudhatama waan hin qabneef akka addaattuuf ykn iftuu taatuuf kan isaan hin yaaliin hin turre. "Aadaa keenya keessatti ilaalchi akkasii kan hundee gadi fageeffatedha. Namni tokko miidhagaa/miidhagduu kan jedham/tu yoo gogaa adii qabaatedha," jetti. Kaariishamaan adaakoodha kan jettuufi namni gogaan isaa yoo adii ta'u bakki olaanaan kennamuuf ilaalcha Eeshiyaa Kibbaa keessatti baay'ee baramaa ta'edha. Dhaabbanni dibatawwan gogaa namaa adeessan omishuun beekamu ' Fair and Lovely' kan jedhamu Yuuniiliivariin omishamudha. Erga lammii gur'aacha Ameerikaa Joorji Filooyid poolisiin adiin mormarra ejjetee ajjeeseen booda mormii uumameefi mariiwwan taasifamaniin dhaabbanni guddichi meeshaalee miidhaginaa omishuun beekamu Yuuniiliivar  maqaafi yaadawwan beeksisaa akka jijjiiruuf dirqameera. Dhaabbatichi jechoota akka "addaachuufi ifuu" jedhan gabaa Esshiyaafi Afrikaa keessa jiran keessatti akka hin fayyadamne waadaa seeneera. Marsariitiin Eeshiyaatti argamu namoota wal fuudhan walitti fiduun beekamu 'Shadii' jedhamus jechoota "addaachuufi ifuu" jedhaman fayyadamuu dhiiseera. "Aduu keessa baay'ee hin taa'in" Akkuma Kaarishiinaa Sabiriinaa Maankumis waa'ee gur'aachinashee wanta gaarii hin taane maatiisheerraa dhaga'aa guddatte. "Ijoollee ta'ee aduutti hin bahiin ni gurraachoftaa naan jedhu ture," jetti shamarreen umuriin ganna 23 Sabiriinaan yeroo maatiihsee yaadattu. Jechu kun afaan Punjaabin jedhamuun yeroo ibsamutti keessumaa hiika badaa kan qabuufi, "kan hamilee namaa cabsudha," jechuun ibsiti. Akka dibata gogaa ishee iftuu taasisu fayyadamtu kan taasisanis yeroo umuriin ishee waggaa 10 ture yoo ta'u, osoo addaan hin kutiin waggoota saddetiif fayyadamteetti. Ilaalchi bifa gogaa kun maatii keessatti qofaa osoo hin taane hawaasa keessattillee dhiibbaa guddaa akka qabu dubbatti Sabiriinaan. Shamarreen maqaan ishee Anuushaa jedhamtu ammoo yeroo mana barumsaa jirtutti yaada hiriyyoonni ishee bifa gogaasheeratti itti dubbachaa turan  miirashee akka miidhe ibsiti.  Kanarraa ka'uunis, waggaadhaa gara waggaatti ilaalchi isheen ofiif qabdu baay'ee gadi bu'aa akka dhufe dubbatti. "Yeroo baay'ee namoota bifti gogaa isaaii adii ta'e waliinan dorgommii hin taane keessa gala. Mana barumsaa keessatti shamarran bebbeekamoo ta'anii bakki gaariin kennamuuf sababiin biraa jiraannaan osoo hin taane bifa gogaa isaaniirraan kan ka'e qofaan ture. Warri adii ykn gogaan isaanii ifaa ta'e bakka ol-aanaa ta'etu kennamaaf," jetti. Haalli kun dhiibbaa guddaa kan irratti uume Annushaan hiriyyootashee waliinillee suura ka'uu kakattee dhabde. Hanga tokkos of jibbuu jalqabde. "Suura irratti ani gurrraacha'ee argamuu hin barbaadu," jechuun miira itti dhaga'ame ibsiti. Eeshiyaa Kibbaatti sababii bifa gogaatiif sadarkaatu namaaf baha Bifa godaa irratti hundaa'uudhaan hawaasa tokko keessatti sadrkaa namaaf baasuun Eeshiyaa Kibbaa keessatti baramaadha. Sirni hacuuccaa bifa gogaa irratti hundaa'u kun 'Colourism' jedhama. Ol-aantummaan bifa gogaa namaa bu'uura godhate sirna gita bittaa (koloneeffachuu) waliin haalaan walitti akka hidhata qabus warreen qoratan ragaa ni bahu. "Bifati gogaa isaanii adii kan ta'e warri Ingilizii warra Indootaa koloneeffataniiru," jedhu qorataan loogii sanyummaa Eeshiyaa Kibbaa Dr. Riitumubiraa Maanuvee. "Haalli kun ammoo hawaasni bifti gogaa isaa ifaa ta'e ol-aanaadha miirri jiru akka uumamuuf ka'umsa ta'eera," jedhu qorataan kun. Kun ammoo biyya Indiyaa keessatti namoonni hawaasa tokko keessatti bifa gogaa isaatiin akka sadarkaan bahuuf taasifameera jedhu. Namoonni bifti gogaa isaanii gurraacha ta'e sadarkaan gadi aanaa dhumaa kan kennamuuf yoo ta'u isaaniin tuquunillee akka waan ceeraafi fokkuu ta'etti ilaalama. "Hariiroo hawaasaafi caasaa ummata Indiyaa keessatti namoonni bakki ol-aanaan kennamuuf warra bifti gogaa isaanii adii ykn ifaa ta'edha. Gaa'ela keessattis ulaagaalee barbaachisoo ta'an keessaa bifti mushirroo adii ykn iftuu kan taatedha," jechuun haala jiru ibsu. Kun ammoo dibatawwan gogaan namaa akka addaatu ykn ifu taasisan biyya Indiyaa har'aa keessatti bifa karaa dhaabbataa ta'een fudhatama akka qabaatan taasiseera.  Aadaa jiru keessattis namoonni bifa gogaa adii ykn ifaa ta'e qaban akka bakki ol-aanaan kennamuuf taasiseera. "Dhabbileen yeroo durii turan yoo ilaallu fakkeenyaaf, bifti gogaa isaanii kan bakki kennamuuf hin turre," jedhu qorataan kun. "Namoota bebbeekamoon fakkeenya godhadhe" Sabiriinaan akka bofa gogaa ofii akka addeeffattu ykn iftuu tatu kan ishee taasise dhiibbaa maatii isheetii qofa hin turre. Dhiibbaa cimaa kan isheerratti taasie biraan taatota industirii fiilmii beekamaa Indiyaa Booliiwuud warra gaggeessanidha jetti. "Taatoowwan bebbeekamoo wanta godhan hunda nan hordofa. Kanaaf, isaaniin fakkeenya godhadheera," jetti. Taatoowwan Booliwuud omishaaleen bifa gogaa addeessan ykn ifaa taasisan beeksisan kan baayyee qeeqan jiru. "Warro bifti gogaa keenyaa gurracha'e omishaaleen kanneen yoo fayyadamne akka jijjiirama fiduuf caalaa ifnu amanneerra. Sababiin isaa ammoo namoonni bebbeekamoon jedhaniirukaa," jechuun ibsiti. Beeksisawwan tokko tokko dubartii bifti goga ishee gurraacha ta'e dhiirri ishee hawwachuu dhiisnaan yeroo omishaaleen kana fayyadamteen booda bifti ishee dhiirota hawwatu agarsiisu. Haalli bifa gogaa addeessuu dhiibbaa beeksisaa qofaa irratti hin dhaabbatu. "Fiilmiiwwan keessattis namoonni bifti gogaa isaanii adii ykn ifoo ta'an caalaa akka mimmiidhagoo ta'anitti ilaalamu. Anis akka namoota warran TV irratti argee sana ta'uun barbaada jechuun ibsiti Sabiriinaan. "Ammallee dibata bifa gogaa addeessan nan fayyadama" Karishiimaafi Sabiriinaan dhiibbaa maddee omishaaleen bifa goga addeessan qaban hubachuun fayyadamuu isaa dhaabaniiru. Miidhaa dibata bifa gogaa addeessan jedhamanii kanaaf qofa osoo hin taane bifti gogaa isaan uumamaan qaban ykn gur'aachinni kennaa isaanii waan ta'eef itti gammadanii fudhataniiru. Anuushaan garuu isaaniin addadha. Jalqaba dhiibaa maatiifi hawaasarraan kan ka'een dibatawan bifa gogaa namaa addeessan fayyadamuu jalqabdus yeroo ammaa kana garuu sababii biraatiif akka fayyadamaa jirtu himti. "Namoonni omishaalee akka bifti gogaa addaatan gargaaran fayyadaman hunduu caalaa addaachuuf ykn ifuuf miti. Omishaaleen kunneen akka gogaan hin daalachoofne dhorkuudhaan fuulli bifa haarawaa akka qabaatu taasisu," jetti. Anuushaan 'meekaappii' fayyadamuufillee omishaaleen kunneen mijatoo akka ta'an ibsiti. Haata'u malee, omishaaleen kanneen osoo  yeroo ijoollummaasheetti akka fayyadamtu hin taasifamne taatee har'a mil'attee akka hin ilaalle dubbatti. Dhiibbaan maatin ishee ykn hawaasni ishee irratti uume akkasumaan salphaatti kan ishee dhiise hin taane. Yeroo dhiyoo kana keessa mariin dhimmoota bifa gogaa namaa irratti hundaa'uun hawaasa keessatti sadarkaa namaaf baasuufi omishaaleen bifa gogaa addeessuuf gargaaran irratti mariiwwan jiraachuu dubbatti Kariishimaan. "Maatiiwwan waliinis karaa idaafi sirrii ta'een dubbachuu jalqabneerra," jette. Guutummaa addunyaarratti dhaabbanni meeshaalee miidhaginaa omishuufi dhiyeessuun beekamu akka Yuuniiliivar,= omisha isaa "Fair and Lovely" jedhurratti beeksisa isaa jijjiirulleen kun Sabiriinaaf gahaa miti. "Maqaa omishaaleen kanneen jijjiiruun omishaaleen kanneen gabaa keessaa hin baasu. Omishaaleen kanneenidha kan dhabamsiifamuu qaban," jetti. Kariishimaan, " osoon ijoollummaakootti kanan deebiyuu danda'u ta'ee, ijoollummaakootti akkas jechuunan dubbadhan ture. Dibatwwan akkasi bifa gogaa addeessan hin fayyadamiin ittinaan jedha ture. Kana fayyadamuu dhaabi nan ittiin jedha ture," jetti. "Bifti gogaa kee miidhaginan ittiin jedha ture. Gurraachinni kee waan uumamaan namaaf kennamuufi barbaachisaa ta'e 'Melaaniin' jedhamuuf agarsiiftuu akka ta'en ibsaaf ture," jechuun yaada ishee goolabdi.


Suuraadhaan: Musliimonni Shiyaa ayyaana Ashuuraa kabajaa jiru

Musliimonni idil addunyaa Ashuuraa kabajachaa jiru, Ashuuraan guyyaa akaakuun Nabiyyuu Mohaammad, Huseen itti wareegame itti yaadatanidha. Akkuma ayyaanota amantaa biroo, 2020’tti ayyaanota aadaa kan akkasii kabajuuf koroonaavaayiras danqaa ta’eera. Iraaq, Yaman, Hindii fi Libaanoos dabalatee, hawaasni musliimaa Ashuuraa yaadachaa kan jiran yoo ta’u, gariin isaanii of - eeggannoowwan barbaachisan taasisaa hin jirani. Walirraa fagaachuus ta’e maaskii kaawwachuuf hin dhimmamne. Guyyichi sagantaawwan gaddaafi akkeessa wareegamichaa taphachuun yaadatama. Dhiironniifi dubartoonni Shiyaa huccuu gurraacha kaawwatan daandiiwwan irratti laphee isaanii rukutaa faarfachaa deemu.


Indiyaatti namoonni miliyoona tokkoo ol bofaan hiddamanii du'an

Indiyaatti ganna 20 dabre keessatti tilmaamaan namoonni miliyoona 1.2 tahan bofaan hiddamanii lubbuu dhabuu, qorannoon tokko ifoomse. Miidhamtoota lubbuu dhaban keessaa walakkaan umuriin isaanii ganna 30 hanga 69 gidduutti kan argamuufi nuusni isaanii daa'immani. Gosoonni bofaa kobiraa, kiriyaatis fi vipiyeers jedhaman namoota hedduu hiddanii ajjeesuun beekamu. Iddoo saffiisaan mana yaalaa dhaquun hin danda'amnetti sanyiin bofaa kun lubbuu namaa baasuu. Bofti heddumminaan luka namaa hiddee nama miidha. Kan  laamsha'anii hafanii hafan akkuma jiran, lubbuu namaas  ni galaafatu. Namoonni harka walakkaan isaanii ji'oota jiidhinsi jiru Waxabajjii amma fulbaanaa gidduutti bofaan hiddamu.Harka caalu qonnaan bultootatni bofaan hiddamu. Sanyiin bofa balafamoo ta'an kunis Indiyaa dabalatee, biyyoota kibba Eeshiyaatti kaanittis faca'aanii argamu. Qorannoon barruu open access jedhamurratti maxxanfame  tokko bofti lubbuu namoota miliyoona caalanii akka galaafatu ibse. Bofti hamaan kiriyaat jedhamu amma 1.75m kan dheeratu wayita ta'u, guyyaa guyyaa ni ripha, halkan garuu dammaqinsa waan qabuuf nama hidduun beekama. Bofti namoota hidduudhaan dhiigni qaama keessatti dhangala'uu  ka'uumsa ta'a, kanaaf muddamaan wal'aansi barbaachiise. Qorannoon  bahe kun akka heerutti yoo ta'e, biyyatti keessatti namoota 250 keessaa namni tokkoo otoo umriin isaanii ganna 70 hin guutiin bofaan hiddama. Iddoowwaan kaanittimmoo namoota 100 keessaa nama 1 bofti hidda. Namoota bofti bara 2001-2014 hidde keessaa harki 70 kutaalee biyyatti 8 keessa kanneen jiraatani. Qorannoon kun akka gorsutti qonnaan bultootni wayita callaa argatan sassaabbatan gilaavii ,ibsaa fi kophee miilasaanii balaa kanarraa ittisutti akka fayyadaman gorsa. DHaabbanni fayyaa addunyaas bofaan hiddamuun dhimma ammatti xiyyeeffannoo argate ta'uu ibseera. Addunyaa keenyarratti namoonni 81,000-138,000 ta'an waggaa waggaan bofatu hiddee ajjeesa. Namoonni bofti hiddee kanneen lakkoofsaanii dachaa namoota du'aanii ta'an sababa kanaan laamsha'anii hafu.


Doktora Hindii: 'Yeroon ani arba waliin dabarse kan maatii kiyya waliin dabarse caala’

Kushaal Konwaar Sharmaa hawaasa Indiyaa keessatti “doktora arbaa” jedhamuun beekamu. Isaanis arba Hindiifi Indooneezhiyaa waggoota 35’f kunuunsaniiru. “Yeroo arba waliin ta’u baay’ee gammada. Yeroon arba waliin dabarse kan maatii kiyya waliin dabarse caala,” jedhu Dr Sharmaan. Doktorri ganna 60 kaaba-baha bulchiinsa Asaam jedhamutti keessatti guddatan – arba 27,000 ol biyyattii keessatti argaman keessaa 5,000 achitti akka argaman qorannoon bara 2017 taasifame ni mul'isa. Turtii hamma kanaa keessatti “qooqa” arbaa hubachuu danda’eera jedhu. “Isaan nyaachisuun dabalataatti, mallattoodhaan isaan waliin walii gala.” Dabalataanis “ammatti arbi hedduun adda baasanii na beeku” jechuun himu. Doktor Sharmaan bara kanatti hojiisaaniitiif badhaasa guddicha Hindii keessaa tokko kan ta’e ‘Padma Shri’ jedhamu badhaafamaniiru. Hamma ammaatti arba 10,000 oliif yaala kenneera jechuun tilmaamu. Isaanis bara 1984 arba dhukkubsate yaaluun hojii kanatti kan makaman. “Yeroo jalqabaatiif Paarkii Biyyaalessaa Manaas arba yaaluuf garas deeme. Guyyaa san baay’ee gammadee ture,” jedhu. Ijoollummaasaanitti maatiinsaanii arba Laxmii jedhamtu manasaanitti kunuunsu turan. “Yeroo ganna torba turtetti Laxmii irra taa’ee ganda keessa deddeema ture. Akkasitti kan arba jaalachuu jalqabe.” Asaam naannoo balaan lolaa baay'atudha. Kunis, ammoo bineensota balaaf isaan saaxila. Paarkiin Biyyaalessaa Kaaziraangaa Unesco irratti paarkii galmaa’edha. Bakki kuni bakka balaa lolaaf saaxilamudha. Dhiyeenya kanatti lolaa ji’a Adoolessa keessa mudateen bineensonni paarkichaa 51 du’aniiru jedhan qondaaltonni. Paarkii keessatti lolaan yeroo mudatu bineensonni baay’ee rakkatu. Bineensonni baay’een ni du’u, arbillee lolaadhaan ni fudhatamu. Ilmoonni arbaa yeroo baay’ee haadhasaaniirraa gargar bahuun kan baratamedha. ''Haala kana keessatti gargaarsa dabalataa barbaadu. Saniif kan yeroo lolaan mudatu isaan kan gargaaruufi,” jedhu Dr Sarmaan. Isaanis yeroo waamichi taasifame yookiin yeroo lolaan mudate qofa deemu miti. Yeroo hunda deema, sababni isaas hamma danda’een bineensota baraaruu barbaada waan ta’eefi jedhu. Arba ijoollummatti wal barataniin alatti Paarkii Biyyaalessaa Kaziraangaa keessatti argamtu arbi Geetaa jedhamtu qalbiisaanii fuuteetti. “Yeroo ta’e osoo US daawwataa turetti namni tokko yeroo isheen Paarkii Biyyaalessaa Kaziraangaa turtetti Geetaarratti dhukaasa banee ture. ''Akka carraa ta’ee rasaasa shan itti dhuka’e kutaalee qaamaashee barbaachisoo hin dhoofne. Gama bilbilaan yaala arbaa kanaa gargaareera,” jedhu Dr Sharmaan. Torbee tokko booda akkuma deebi’aniin Geetaa ilaaluuf garashee deeman. “Haalaan ishee yaaluufi rasaasa qaamashee keessa jiru hunda baasuurratti xiyyeeffadhee ture. Erga qaamashee keessa jiraachuu adda baase booda, xiyyiitii sadii yaala baqaqsanii yaaluun keessaa baaseera.” Rasaasni biroo lama qaama ishee keessa gad faagataniiru waan ta’eefi baasuuf ni ulfaata jedhan. “Yaalii kiyya ittuma fufe, yaala baqaqsanii yaaluu shan booda, isaan hafa lamaan baaseera. Geetaan tiyya ammallee lubbuun jirti, fayyaa guutuullee qabdi.” Dr Sharmaan hojiisaanii jaalatanis, balaa akka qabuus ni hubatu. Hojiisaaniirratti wantoonni lubbuusaaniif balaa fidan akka turan himu. Akkamitti lubbuun hafe yoo yaadu na raaja jedhu. “Yeroo ta’etti arba yaalaaf madaqsuuf jecha halkan guutuu mukarra turuun narra jiraata ture.” Balaan jiraatus hojiisaanii akka jaalatan himu. Isaanis intalasaanii saayinsii fayyaa bineensotaan eebbifamte hojiisaanii akka itti fuftu barbaadu. Isheenis yeroo baay’ee hojiisaaniirratti gargaarsa kennitiif. “Intalli tiyya ana booda itti gaafatamummaa arba yaaluu akka itti fuftu barbaada.”


Indiyaatti abbaafi ilmi to'annaa poolisii jalatti ajjeefamuun dheekkamsa kaase

Biyya Indiyaatti bulchiinsa Kibba biyyattii Taamiil Naaduu jedhamtuutti abbaafi ilmi osoo to'annoo poolisii jala jiranuu ajjeefamunsaanii dheekkamsa ummataa olaanaa kaase. Maanguddoo umurii waggaa 58 kan ta'an Pii Jayaaraajiifi ilmisaanii gaheessi umuriin waggaa 38 Feeniksii magaalaa Taamii Naaduu kan sababii Covid-19n ugguura jala turte keessatti sa'aatii hayyamaneen ala suuqii keessan saaqxanii jirtu jedhamuun to'annoo poolisiii jala oolfamanii ture. Isaan boodas abbaafi ilmi kun halkan sana hidhaarratti kan dabarsan yoo ta'u, guyyaa lamaan booda garuu garaa garummaa sa'aatii tokkoo gidduutti lamaanuu ajjeefamaniiru. Maatiin jara kanneenis mana hidhaa keessatti reebiichi olaanaan irratti raawwatamusaa himaniiru. Erga ajjeechaan isaanii dhagahamee maaltu uumame? Erga jarreen kunneen to'annoo poolisii jala oolfamanii dararaan irratti raawwatamuun dhagahameen booda, ummanni tarkaanfiin akka fudhatamu gaaftaa jira. Miseensoonni mana maree kan garee mormitootaas mormiidhaaf daandiitti bahaniiru. Kana malees, daldaltoonni biyyattii gocha poolisii kana baayyee balaalleefataniiru. Walumaagalattis, dhimma kanaan walqabatees hawaasni naannichaa ajjeechaa kanarratti haqini akka bahuuf gaafataa jiru. Manni murtii magaalichaas dhimmicha hordofaa jiraachuu himeera. Poolisoonni jara lamaan to'annoo jala oolchanis gara biraatti kan dabarfaman yoo ta'u, mootummaanis maatiidhaaf beenyaa ruuppii miliiyoona tokko ykn doolaara 13,222 kanfaltii raawwateera. Dhimmichi midiyaalee hawaasaa irratti qoodamuun xiyyeeffannoo sadarkaa biyyaaleessaa akka argatu ta'eera. Jalqabarratti namoonni baayyeen  ajjeechaa Joorji Filooyid kan harka poolisii adiitti ajjeefameen wal bira qabuun maaliif ajjeechaan jara kanneen lamaa dheekkamsa akka hin umne gaafataa turan. Indiyaa keessatti fayyadamtoonni midyaa hawaasaa hedduun ajjeechaa Jorji Filooyid irratti mormiin akka bahamuuf gaafataa turan. Haata'u maleee, taatee ajjeechaa lammiilee Indiyaa harka poolisii biyyattii kanarratti hawaasni deebii kennuuf yeroo fudhateera. Tarii sababiinsaa waan magaalaa xiqqoo jiddugala irraa fagaattee argamtu keessatti raawwatameef ta'u mala jedhameera. Sababii kanaafu hanga midiyaalee hawaasaa baliinaan qoodaniitti yeroo fudhatee ture jedhame. Booda keessa garuu baayyinaan qoodamu kan eegale yoo ta'u, dubatrii tokkoos waan taateen kun afaa Ingiliffaatiin hintaaneef qoofa ajjeechaan jara lamaan kun akkasiin gadi qabamusnsaa dhukkubbii natti ta'eera jechuun ibsitee jirti. Akkasumas miseensoonni poolisii ajjeechaa kana raawwatan yeekkaan himatamuu dhabuun mataansaa dheekkamsaa olaanaa kaaseera. Sirriiyyuu bakka duraan turan irraa gara biraatti geedaraman jechuun qeeqaa jiru. Amma garuu oganaan dhaabbilee Mormituu olaanoon kan akka Raahul Gaandhii fi namni beekamaan xabataan kirikeetii Shikhaar Dhaawaan fa'iilleen, karaa ergaa tiwitaraasiin ajjeechaa namoota lamaan kanarratti haqini akka bahuufi itti gaafatamtoonni adda akka baafamaniif gaafataniiru. Dhaabbanni miti motummaa dararaa manneen sirreessaa Hindii keessatti raawwataman irratti gabaasa dhiyessu tokko akka jedheetti, bara darbe qofaa namoonni 1,731 ta'an osoo mana hidhaa keessa jranu lubbunsaanii darbeera. Kan jechuunis guyyaatti namoonni shan manneen sirreessaa keessatti ni du'u jechuudha.


Miidhaa Dubartootaa: Indiyaatti namni maanguddoo ganna 86 gudeede du'aan akka adabamu gaafatame

Indiyaa keessatti yakki gudeeddii akkaan hammaataa ta’e waggaa waggaan ni gabaafama, garuu yakki gudeeddii gariin hedduu kan miira namaa jeeqaniidha. Magaalaa Delhii keessatti dargageessi umrii waggaa 30 keessa jiru tokko maanguddoo waggaa 86 gudeeduun poolisiidhaan qabamee hidhameera. Maanguddoon kun manasaanii jala taa’anii osoo nama aannan isaaniif fidu eeggatanii taateen suukanneessaan kun isaan mudate. Namni maanguddoo kana gudeede jalqaba bakkasaan taa’anitti deemee namni isaan eegan (namni aannan fiduuf) har’a akka hin jirre itti hime. Maanguddoon ofiifuu dullumaan rakkataa jiran kun nama isaan xooru waan barbaadaniif namni kun na gargaaruuf yaada qaba kan jedhuun nama kana amanan. Isaan booda bakka mana aannaniittan isin geessa jechuun fuudhee ba’ee ooyruu qonnaa dhiyoo jiru keessaan erga ga’ee qabee achumatti gudeede jedhan Hoogganaan Komishinii Dhimma Dubartootaa Delhii Swati Maliwal. Maanguddoon dargaggeessa kana kadhatanii ofirraa dhowwuuf yaalan inni garuu gara jabina hamaadhaan miidhaa guddaa irraan geessisa jedhan qondaalli kun. Jiraattota naannootu sagalee maanguddoo kanaa wayita isaan iyyan dhagahanii baraaran. Nama yakka kana raawwates qabanii poolisiitti kennan. Erga maanguddoon kun miidhamanii booda mana deemanii kan daawwatan Aadde Maliwal, wanti argan akka onneesaanii dhukkubse dubbatan. ‘’Harkisaanii guutummaatti burkutaa’eera, waan isaan mudate wayita dhageessu si suukanneessa. Qaamni saanii ciccirameera, fuulli isaanii madaaweera. Qaamni hormaataasaanii akka dhiigaa jiru nutti himteetti’’ jedhan. Aadde Maliwaliin namni kun dhala namaa miti, ajjeefamuu qaba jedhan. Dargaggeessi kun yeroo ji’a ja’a hin caalle keessatti akka murtee argatuuf xalayaa mana murtiitti barreesseera jedhan. Akka ragaan Biiroo Yakkoota Raawwataman galmeessu mul’isutti Indiyaa keessatti bara 2018 keesa qofa namoonni 33,977 caalan gudeedamaniiru. Kun wayita guyyaan shallagamu daqiiqaa 15 keessatti nama tokkotu biyyattii keessatti gudeedama jechuudha. Namoonni dhimma kana qolachuuf duula eegalanii jiran ammoo lakkoofsi namoota gudeedamanii kanaa ol jira jedhan. Inumaa kan hin gabaafamnetu caala jedhan. Yakkoonni gudeeddiin hedduun kan miira namaa suukanneessan waan ta’eef osoo hin gabaafamanin akka hafan ibsan.


Bulchiinsi Hindii soorataafi daldala foon saree dhorkite leellifamte

Bulchiinsi Hindii Nagaalaand jedhamtu foon saree alaa galchuu, akkasumas daldaluu dhorkite. Murtee kanas kanneen mirga bineeldotaaf falman leellisaniiru. Bulchiinsi Kaaba - Bahaa biyyattiitti argamtu kuni erga gareen mirga bineeldotaaf falman duula gaggeessan booda yaada kana fudhatte. Gareen daldalli saree akka dhaabbatu duularra turanis murtee guddaadha jechuun ibsaniiru. Gareen sivilii biroo garuu soorata aadaa hawaasaa kan miidhudha jechuun dubbatan. Hindii bakka hedduu keessa foon saree soorachuun dhorkaadha, ta'us hawaasni Kaaba Bahaa biyyattii jiran muraasa foon saree nyaata haalaan mi'aawudha jechuun ibsu. Barreessaan olaanaa bulchiinsa Nagaalaand Temjeen Tooy gaafa Jimaataa fuula tiwiitaraa irratti akka ibsanitti daldalli foon saree bilchaates ta'e dheedhii hunduu dhorkameera jechuun ibsan. Murtee kaabinee bulchinsichaan murtaa'e kana akkamiin hojiirra akka oolchan garuu wanti ibsame hin jiru. Miidiyaan Hindii akka gabaasanitti murteen kuni erga sareen hedduu hidhamanii gabaa keessa bahuu isaanii suuraaleen agarsiisu miidiyaalee hawaasummaa gubbaa erga qoqqoodamanii boodadha. Kunis, komii kaase. Waggoota dheeraaf dhaabbileen garaa garaa sooranni saree bulchiinsa Hindii keessa akka dhaabbatu falmaa turani. Wagga waggaatti tilmaamaan saroonni 30,000 gara bulchiinsa Nagaalaanditti geeffamu. Achittis gabaa keessa dhaabamanii gurguramu. Gareen mirga bineensaaf falmu HSI jedhamu akka jedhutti yerootti saroonni reebamanii ajjeefamanis jira. Jalqaba waggaa kana biyyua Hindiitti bulchiinsi Mizoraam jedhamtu daldala akkasumas soorata foon saree dhorkiteetti. Hammana baay'achuu baatuus, biyya Chaayinaa, Kooriyaa Kibbaafi Taayilaanditti foon saree ni yaatama.


Bakakkaan namoota 100 ol ajjeese

Guyyoota muraasa darbanitti Indiyaa bulchiinsota kaabaa lama keessatti bakakkaan irra deddeebiin bu’e namoota 100 ol ajjeessuu isaa anga’onni himaniiru. Bulchiinsa Bihaaritti namootni 83 du’anii, 20 ammoo mada’uun hospitalaa keessatti wal’aansa argachaa akka jiran gartuun to’annoo balaa ibseera. Uttar Piradesh keessatti ammo yoo xiqqaate namootni 20 du’aaniru. Lola Indiyaa fi Chaayinaan rasaasa malee loltootni Indiyaa 20 du'an Deelhiitti faalama qilleensaaf jecha konkolaataa dabareen oofu eegalan Yeroo rooba cimaatti bakakkaan bu’uun Indiyaa keessatti baratameera. Haaluma kanaan roobii cimaan kun mukeenifi qabeenya irratti miidhaa geessiseera. Ogeessoti haalli qilleensaa hammachaa deema raga jedhu waan himaniif mootummaan, uummatni of eeggannoo akka godhuufi mana keessa akka turaniif akeekkachiiseera. Maatii namoota hubamaniif gadda isaanii kan ibsan Pirezdaant Nareendira Moodii hojiin gargaarsaa eegalamuu himaniiru. Bulchiinsa Bihaaritti Ministerri To’annoo Balaa Lakshimeshiwaar Raayi, waggooti darban kessaatti kun lakkoofsa namoota balaa bakakkaan du’anii isa guddaadha jedhaniiru. Seerri haaraan Indiyaa amantaa bu'uureffate hokkora kaase Bara 2018’tti Indiyaa keessatti bakakkaan kan du’an namoota 2,300’ ol ta’uu. Bara 2005’rraa eegalee wagga waggaan yoo tiqqaate namootni 2,000 bakakkaan akka du’an Wajjiri Galmee Yakkaa Biyyaleessa ni ibsa. Namootni akkas hedduminaan bakakkaan du’uu isaaniif sababa kan jedhaman keessaa tokko biyyootii biroo biratti madaalamee yeroo ilaalamu Indiyaatti lakkoofsi namoota bakkee keessa hojjatanii guddaadha, kunimmoo caalatti isaan saaxila. Bara 2018 bulchiinsa Andiraa Piradeeshitti sa’aatii 13 keessatti bakakkaan si’a 36,749 bu’uun galmaa’eera.


Indiyaatti alkooliin summaa'e lubbuu namoota hedduu galaafate

Indiyatti summaa’uu alkooliitiin lubbuun namoota 86 darbuusaa qondaltonni motumma biyyattii ibsaniiru. Namoonni miidhaman kunneen dhugaatii alkoolii karaa seeraan alaatiin hojjatame dhuguusaaniitiin lubbuunsaanii akka darbe himameera. Guyyaa kaleessaa poolisiin dhugaatii seeraan ala jedhame kan to’annaa jala oolche yoo ta’u, namoota dhugaatii kana oomishan jedhaman 25 to’annaa jala oolchuusaa ibseera. Lakkoofsi namoota du’anii yeroodhaa gara yerootti dabalaa jira. Indiyatti summaa’uu alkooliitiin namoonni hamma kanaa du’uunsaanii haaraa miti; rakkoo irra deddeebiidhaan dhalatudha jedhameera. Waggaa waggatti lammiileen Indiyaa dhibbaatamatti laaka’aman sababa dhugaatii karaa seeraan alaatiin oomishame dhuganiin lubbuusaanii dhabu. Keessamuaayyuu baadiyyaa Indiyaa keessatti namoonni dhugaatii beekaman bituu manna dhugaatii karaa seeraan ala oomishamee fi gatii rakasaa bitatuu filatu jedha gabaasni Rooyitasri. Namoonni alkoolii oomishan kunneen meetaanoolii itti dabalu. Meetaanooliin kunis summii kan of keessaa qabu yoo ta’u, isaanis jabina alkoolichaa dabaluuf itti dabalu jedhameera. Meetaanoolii hamma xiqqoodhaanis yoo fudhatame rakkoolee akka ija jaamuu, dhukkuba tiruu darbes immoo du’aaf akka nama saaxilu ogeeyyiin ni dubbatu. Bulchaa Punjaab kan ta’an minister Amiriilandar Siing namoota du’an irratti qorannoon akka taasifamu ajajaniiru. Gabaasaaleen adda addaa akka ibsanitti dhugaatiin alkoolii kun hamma guddaa ta’een akka oomishamee fi abbootii/haadholii qabeenyaa kaaffee hedduutiif akka gurgaramee fi hawaasni dhugaaticha argachuusaa ibsaniiru. Dhiheenya kanatti Indiyatti sababa uggura koronaavaayiras manneen dhugaatii cufamuusaaniitiif namoonni araadaa alkoolii qaban saanitaayizar alkoolii of keessaa qabu dhuguusaaniitiif namoonni 10 du’aniiru. Qondaaltonni poolisii naannichaa akka jedhanitti lubbuun namoota darbuu kan danda’eef sababa namoonni sunneen saanitaayizaricha bishaanii fi dhugaatii lallaafaa waliin walitti makanii dhuganiif akka ta’e dubbataniiru.


Dubartoonni heeruma amaatiin isaanii waliif hariiroo attamii qabu?

Haati warraa 'hamtuun' akkuma jirtu, abbaan warraa 'atakaroo' jaalatus jira. Of tuuluufi fakkeessuun garuu kan amaatii caale hin jiru. Yeroo baay'ee amaatiin nama to'achuu jaalatti akkuma jedhamu, amaatiin Indiyaa immoo qoosaa keessa nama miitis jedhama. Dubartoonni baay'een yeroo heeruman mana abbaa warraa isaaniitti waan galaniif hariiroon isaan amaatii isaanii waliin qaban murteessaadha. Haalli jireenyaa isaanii immoo kabaja amaatii isaaniif qabaniin wal qabachuu danda'a. Fiilmiiwwan Booliiwuud keessatti amaatiin haadha baayyee rakkattuufi marartuu taate faallaatti fakkeeffamti. Isheen ni abboomti, haadha warraa mucaashee harkaa dirqamaan waa fudhatti, ilmasheefi maatii guutuu ni to'atti. Diraamaan Indiyaa walitti fufaa ''Amaatiinis yeroo tokko haadha warraa turte,'' jedhamuun hiikame ijoo dubbii tahee ture. Indiyaattii amma dhimmi amaatii  irratti qorannoon gosa isaatiin adda tahe adeemsifamaa jira. Bara 2018 qorattoonni Bostaniifi Delihii dubartoota heeruman 671, kan umuriin isaanii 18-30, gandoota 28 godina Jaanpuur jedhamtu- kan namoonni isaanii aadaa jabeessan, ummata hanga ummata Biraaziil gahu qabanidha. Qorannoo kanaaf dubartiin filatamte gidduugalaan umuriinshee  26 yoo tahu, abbaan warraashee immoo 33 dha. Harki caalu saba Hinduu yoo tahan, sadarkaa jireenyaa gad aanaa qabu. Abbootiin warraa harka 60 tahan lafa qonnaa dhuunfaatti qabu. Dubartoonni harka 70 tahan amaatii isaanii waliin jiraatu. Dubartoonni kunneen amaatiiwwan/soddaatiiwwan isaanii hangam dhiibbaa akka irra geessisan, hangam namoota biroo waliin hariiroo akka uuman, manaa akka bahuu danda'aniifi dhiibbaan amaatii isaanii bilisummaa, tajaajila fayyaa argachuufi amala isaanii to'achuu irratti qaban iyyaafatan. Dubartoota amaatii/soddaatii isaanii waliin jiraatan  manaa bahuufi namoota kaan waliin hariiroo uumuuf bilisummaa daangeffame qabu. Kun daangeffamuu isaatiin immoo, odeeffannoo argachuu qaban,  hiriyyaa, ofitti amanamummaa fi abjuu horachuu danda'an dhabaniiru. Silaa dhimma fayyaa, wal-hormaatfi karoora maatii irratti odeeffannoo argatu tureeyyuu. Dubartoonni %36 tahan naannoo isaanii keessatti hiriyyaa dhihoo ykn fira hin qaban. Harki 22 immoo ciraa dhumaasaa firaa fi hiriyyaa bira deeman hin qaban. Dubartoota %14 qofatu qofaa isaanii  gara buufata fayyaa  akka deeman eyyamamaaf. Harki 12 immoo  akka maatii fi hiriyyaa isaanii dubbisan ni eyyamamaaf. Qorattoonni kunneen dubartoota amaatii isaanii waliin kanneen hin jiraanne warra jiraatan, harka 18 irra caalaa hiriyyaa qabu. Dubartiin amaatii qabdu garuu,''maatii karoorfachuu fi dhimmoota wal qabatan biroo akka  hin raawwanneef,''  ishee to'atti. Yeroo tokko tokko amaatiin ijoollee baayyee barbaaduu dandeessi- dhiira qofa barbaaduu dandeessi- fedhii haadha warraan alattii jechuu dha. Dubartoonni %48 tahan  soddaatiin isaanii karoora maatiin hin fayyadamtan akka isaan jedhan ni dubbatu. Abbaan warraa intalaa bakkaa bakkatti socho'ee nama hojii hojjetu taanaan to'annoo  soddaatii inumaayyuu ni cima. Argannoo qorannichaa akka agarsiisutti amalli nama to'achuu wal-hormaataafi karoora maatiif ilaalcha qabdurraa burqa. Dubartoonnii hiriyyaa qaban carraan isaan buufata fayyaa deemuufi  tajaajila karoora maatii aragachuu bal'aadha, jedhu qorattoonni. Dubartoonni Indiyaa gandoota Indiyaa keessa jiraatan  soddaatii  isaaniifi abbaa warraa isaaniitiin alatti hiriyyaa iccitii itti odeeffatan xiqqoo qabu. Warra qorannoo kanarratti hirmaatan keessaa ganda Juwaanpuur keessa hiriyaa lama qofa qabu. Ameerikaatti dubartiin tokko yoo xiqqaate hiriyyoota dhihoo saddeet qabdi. Indiyaattii dubartoota harka 33 qoaftu moobaayilii qaba, hariiroon isaan iddoo fagootti qabanis baayyee daangeeffamaadha. amaatii/Soddaatii waliin jiraachuun guutummaan guutuutti faayidaa hin qabu jechuun hin danda'amu sababiinsaa yeroo ulfaa baayyee isaan gargaaru. Dimshaashatti garuu amaatiin/soddaatii dubartii waliin jiraachuun bilisummaa dubartootaa ni mulqa. Warri qorannicha hojjetan waraqaa qorannoo isaanii 'Abaarsa  soddaatii' kan jedhan baruullee Za Ikoonomist irraa fudhataniiti. Baruulichi bara 2013 keessa waa'ee maatiin Indiyaa haala ammaayyaa taheen jiraachuu jalqabuu isaanii eera.


Viidiyoon poolisii Indiyaa nama bade maatiitti deebise

Vidiyoon miidiyaa hawasummaa TikTok irratti namootni akka wal gargaaran jajjabeessuuf ba’e haala hin yaadamneen nama bade tureefi maatiisaa walitti deebise. Waggoota lamaaf badee kan ture R. Venkateshiwarlu, 2000km mana isaa Telanganaa irraa fagaatee viidiyoo riqicha jalatti waraabame irratti argame. Hiriyyaan tokko maatii isaanitti erga himee booda isaan ammoo poolisii bulchiinsa Punjaab qunnamuun akka isaan walitti fidaniif gargaarsa gaafatan. “Yeroon jalqaba isa arge nan boo’e,” jechuun ilmi isaa BBCtti himeera. Akkamiin manaa bade? Rakkoo dhageettiifi haasa’uu kan qabu R Venkateshiwarlu, bara isaa guutuu ganda Bulchinsa Telangana jirtu keessa jiraate. Hojii humnaa kan hojjetu R, hadha warraafi ijoolle shan qaba. Ebla 2018, ganda biraa deemee hojjachuuf konkolaataan imaluu eegale. “Abbaankoo imalacharratti hiribbi isa fudhate, konkolaachisaan ammo akkani jiruyyu hin beekne ture. Kiloomeetiraa hedduu booda konkolaachisaan kun abbaankoo jiraachuu isa yeroo hubate daandii qixxalamaanitti isa busee achitti dhiiseenii deeme, “ jechun ilmi isaa R Peddiraaju BBCtti himeera. Daandii hin beeknerra qofaa kan ture Obbo Venkateshiwarlu konkolaataa kadhatee gara manaatti deebi’uuf abdatee, boodarra konkolataa tokkorra yaabatte daandii eegale. Sa’aatii dheeraa booda garuu konkolaataan kun daandii faallaa manasaarra imalaa akka jiru hubate. Konkolaachisaan sun magalaa daldalaa bulchiinsa Punjaab, Ludiyaana jedhamutti isa buuse. Ilmi isaa Obbo Peddiraaju gargaarsa poolisi naannoo isaanin isa argachuuf kan barbaada turan ta’us akka hin milkoofne hima. Akkamiin argame? Carraa hin yaadamneen ture. Weerara Covid-19 hir’isuuf jecha erga Indiyaan sochii uggurtee booda, qondaalli poolisii Punjaab, Ajayib Siing magaala Ludiyaanaa keessa deemuun harka qaleeyyiifi hojjatoota godaantootaaf nyaataafi meeshaalee barbaachisuu gumaacha. Midiyaa hawaasummaa TikTok jedhamu irratti, hordoftootaa 800,000 ol kan qabu Ajayib, vidiyoolee hojii gargaarsaa yeroo sochiin uggurametti taasisu ni maxxansa. Vidiyoo Bitootessa maxxanse tokko irratti, Obbo Siing Ludiyaanaatti riqicha tokko jalatti namootaaf yeroo nyaata hiru ni argama. Kiloomeetira kumaatama fagaatee Telangaanaa keessatti hiriyyaan Obbo Peddiraaju viidiyoo kana ilaala ture Obbo Venkateshiwarlu yeroo argu yaadateeni maatii isaa beeksise. Isaanis poolisii Ludiyaanaa qunnamanii, poolisiinis Obbo Venkateshiwarlu barbaade argachuun ilma isaa waliin bilbila viidiyoon akka wal qunnaman taasise. “Yeroo jalqaba wal agarree lamaan keenyayyu boo’uu eeggale. Kottuu manatti na fudhadhu jedhe na gaafate,” jedha ilmi isaa. Poolisiin yeroo qajeelfamni sochii ugguruu dhaabbatu deemee abbaa isaa akka arguuf gorsani. “Nuti garuu hanga sanatti obsuu hin dandeenye kanaaf bulchiinsa tokko gara biraatti imalu akkan danda’uuf eeyyaman argadhe,” jedha Obbo Peddiraaju Torban tokko booda abbaa isaa poolisii bira ture waliin Ludiyaanaatti wal argatani.


Obbolaan lakkuu afur, cidha guyya tokko raawwachuufi

Obboolaan afran kunneen jiraattota biyya Hindii kan kutaa biyyaa Keraalaa jedhamuuti. Jireenya isaanii guutuu mana tokko keessa kan waliin jiraatan yoo ta'u, nyaata wal fakkaatu soorataafi uffannaa wal fakkatu uffachuun jiraatan. Hanga umuriin 15 guutanittis mana barnootaattis teessooo wal fakkaataa irra taa'aa akka turan dubbatu. Amma obboolaa afranuu guyyaa tokkootti heerumuuf qophii taasisaa jiru. Isaan malees shannaffaa kan isaan waliin dhalate obboleessa dhiiraa qabu. Isaaniis akkanaan seenaa isaanii BBC'tti himan. Obboolaa dubaraa afur Uthra, Uthraja, Uthara, Uthama fi obbooleessi isaanii Uthrajan Sadaasa 18, 1995 dhalatan. Isaanis Ebla dhufaa gaa'ila raawwachuuf karoorfataniiru. "Cidha keenya ilaalchisee haasaan hundi maatii keessatti xumurameera. Guyyaa gammachuu keenyaaf uffannaa aadaa bitachuutu nu hafe. Garuu ammoo dizaayinaa fi halluu walfakkaatu bitanna,'' jetti Uthaaraan. Isheenis gaazexeessitu yoo taatuu kaadhiimaan shee riippoortara. Gaa'illi isaniis haala aadaa naannoo sanaatiin kan raawwatamu ta'a. Dhiiroonni hirriyyaa gaa'eelasaanii filachuurra, miseensota maatii gaheessootaatu kan ta'u filataaf. Haala kanatti ammoo haadha isaanii  Reemaa Deeviiti shamarreen ishee akka abbaa warraa isaaaniif ta'u fialataniif isaan gargaare. Kunis karaa marsariitiin kan raawwatameedha. Yeroo baayyees gaa'illi miseensoota maatii wal fakkaattanii kunis kan dinagdee fi barnootaan wal fakkaatan jidduutti kan raawwatamudha. Haa ta'u malees kun gaa'ila dirqiin raawwatamu miti. Shamarreefi gurbichi yaada isaanii ni kennu. Fuulbaana dhufaattis sirni qubbeellaa godhachu ni raawwata. Ta'us ammoo kaadhiimaawwan dhiiraa afran keessaa sadan isaanii biyya jiddugala bahaa waan hojjataniifu sirna kanarratti hinargaman. Shamarran arfan kunneenis haalli sirna gaa'ila saanii akka wal fakkaatuuf kan danda'ameef hunda raawwataa jiru. Amalaan adda adda ta'uun wal gargaaraa turan illeen shammarreewwan kunneen arfanu guyyaa dhalotaa saanii kaasee haala wal fakkaatu keessa darban. Uthraja barnootaan cimtuudha. Uthama ammoo muuziiqaa waan jaalattuuf amma Vaayooliin barachuu eegalte jirti. Obbooleessi isaanii Uthrajan ammoo meeshaa muuziiqaa Hindii Taabaalaa jaalata. Uthra ammoo dizaayina faashinii qorachuu itti fufte. Uthraja fi Uthama ammoo tekinishaanoota wallaansa hadoochuuti (anaesthesia technicians) ta'aniiru. Wayita abbaa warraa argachuuf barbaadu eegalanittis, isaan keessaa Uthraja waggaa tokkoon dura hiriyaa argattulleen garuu murteessuuf hin muddamne. "Hundi keenya akka guyyaa tokkichatti heerumnuuf fedhii haadha keenyaati. Kanaafuu turuuf murteessine,'' jetti Uthraja BBC'n. Qophiin gaa'iila Hindii baasii olaanaa waan gaafatuuf, maatii baayyeen obbolaafi firoonni irratti gumaatu. Shamarran afuuriif yeroo garaa garaatti cidha qopheessuu haadha isaaniif baasii cimaa ta'uun alattis, sirnichi miira haadha saaniif hiikaa qabaata jedhu. Akka carraa ta'ee dura kan hirriyaa gaa'ilaa argattee Uthraja, hirriyaanshee dafanii akka gaa'ila godhataniif hin muddine. Uthraja nama Akash Kumar jedhamuufi ka ogummaa teeknishiyaana wallansa ofi wallaalchisuu (anaesthesia technician) Giddugala Bahaa hojjatutti heerumti. "Duraan osoo inni gara biyya Kuweet hin imalaniin dura waliin hospitaala tokko keessa hojjataa turre. Wal beekna. Warri isaas haadha kiyyaan wal arguusaaniitti baayyee gammadoodha,'' jetti. Osoo biyyaa hin bahiin dura bakka amma hojjatuutti waggoota lamaaf turu barbaaddi. Kana jechuunis cidha isaaniin booda baatiiwwan muraasa keessatti abbaa warraa ishee waliin walitti makamti. "Kunis xiqqoo cimaafi nama yaachisa. Soodaan gaariin jira. Biyya biraa deemee hinbeeku. Kana malees cidha kiyyaaf baayyee miiran eegataan jira.'' Uthraja biyya Kiweet erga galteen booda hojii akka argattu abdatti. Uthra fi Uthama akkasuma dhiiroota biyya jiddugala bahaa hojjataniitti heerumu. Obboleessi isaanii garuu gara biyya biraa deemuun alatti biyyuma keessa hojjachu barbaada. Akkasumas gaa'ilaafis hin muddamnu. Maatiin isaanis al tokkotti ijoollee shan argachuutti baayyee gammaduun mana isaanii "Pancharatna" ykn meetiiwwan shan jechuun moggaasan. Daa'immanis barnoota isaanii baayyee gaarii turan illeen fayyaan isaanii baayyee yaachisaan ture. "Wayita dhalataniitti kiloonsaanii xiqqaafi fayyaa hinqaban ture. Dafanii dafanii dhukkubsatu tures ," jechuun haala ture yaadatti haatiisaanii Rema Devi. Abbaa saanii Prema Kumar fi Rema Devi ijoollee shanan guddisuuf baayyee xaaran. Fayyaa haadha isaanii irrratti dhiibbaa olaanaa taasiseera. Maallaqa qaban muraasa sana hundaan gara barnoota isaanii irratti xiyyeeffataniin. Biyya Hindiitti ijoollee dhiiraaf irra caalaan eddoon kennamaaf. Maatii hedduu keessattis dhiirri kunuunsa addaatu kennamaafi. Garuu maatiin isaanii hunda haala wal qixaan akka kunuunsan himu. Hundaafu uffata wal fakkaatu bituuf. Kunis obbolaan yeroo baayyee uffata isaanii adda baafachuuf ni rakkatu ture. "Kunis rakkina takkayyuu jidduu keenyatti uumee hinbeeku. Uffata waliis uffachuu omaa nutti dhagahamee hinbeeku ture," jetti Uthara. osoo ijoollee waggaa sagala jiran ture abbaan isaani kan jalaa du'an. Innis suuqii s(stationary) qaba ture. Achirraa galii maatiin ittiin jiraatan argataa tures. Waan daldalli jalaa kisaareef bara 2004tti ofi ajeessee. erga abbaan isanii ofi ajjeessanii booda, midiyaan biyyattii haala isaan keessatti jiran gabaase. Motummaanis haalicha dhagahuun haati akka baankii naannichaa tokko keessatti mindeeffamtu taasiiseen. "Anisijoollee kiyya guddisuurrattin xiyyeeffadhe. Hojiin kiyyas barnootaafi nyaata isaanii kanfaluuf na gargaare,'' jeetti. Haala isaan keessa turaniin kan xuqamee doktorri olLaansaanii tokkos mana jireenyaa kennaniif. Kanaafis maatiin baayyee galateeffatu. "Rakkinni namoota keessaa waan gaarii fidee'' jetti haatii kun gargaarsa argatan yoo ibsitu. Ijoolleen shananu damee barnootaa fedhanii barachuun xumuraniiru. "Haatii keenya baayyee gammadduudha. yeroo hundumaa akka of dandeenyu barbaaddi," jitti Uthara. Miseensoonni maatii Hindus waan ta'aniif cidhi isaaniis masaraa aadaa beekamaa keessatti gaggeeffama. Cidha isanii kanarratti maatii dhihoofi hirriyoota qofaatu affeerama. Riipportarootaafi kanneen suuraa kaasan akka argaman eegamu. "Xiyyeeffannaa haawaasaa keessa galuun heebbaa,'' jetti Uthara. Lakkuu shan dhalachuun baayyee kan barame waan hintaaneef, wayita isaan dhalatan, wayita mana barnootaa galaniifi barnoota isaanii  xumuran hundaa miidiyaatti dhiyaachaa turan. Obboolaan kunneenis attamiin sirriitti haadha isaanii akka itti gargaaran yaadaa jiru. Kana malees gonkumaa adda akka hinbaanee dhaadatu. "Wayita deemnee bakka garaa garaa jiraannulleen, miiraan walitti hidhamnee jirra waan ta'eef waa'ee walii niyaadna,'' jetti Thran.


Wayita intarneetiin badu maaltu ta'a?

Hundeessaa jiddugala kalaqaa 'IceAddis' kan ta'e Maarqoos Lammaa waajjirri isaa magaalaa Finfinnee jiru yeroo mara sochiin keessaa hin dhabamu. Dargaggooti abjuu gurguddaa qabaniifi waa kalaquuf carraaqan kan keessatti oliif gadi jedhanidha. Garuu guyyaa intarneetiin badu sochiin hundi waliin bada, waajjirri Maarqoos duwwaa ta'a. Ragaaleen BBC'n garee mirgoota dijitaalaaf falmu 'Access Now' jedhamurraa argate akka mul'isanitti, bara darbe qofa tajaajilli intarneetii biyyoota 33 keessatti yeroo 200 ol itti yaadamee cufame. "Sochiin hundi ni dhaabbata. Namni tokkoyyuu hin dhufu, yoo dhufaniis yeroo dheeraaf hin turan, sababni isaas yoo intarneetiin hin jirre maal hojjetuuf as taa'u?" jedha Maarqoos. "Waliigaltee kontiraataa sooftiweerii tolchuu qabna turre. Intarneetiin adda citee, yeroon qaqqabsiisuu waan hin dandeenyeef nu jalaa haqame. Yeroon sababa kanaan maamiloota keenya idil-addunyaa dhabnes jira, homaa gochuu hin dandeenye." Namoonni doqdoqqee oofan, kanneen intarneetii fayyadamuun nyaata namaaf dhiyeessan hojii hiikanii dhaabbachaa oolu jedha Maarqoos. "Intaneetiin adda cituun hojii namoota hedduu as jiranii irratti dhiibbaa kallattii guddaa qaba" jedha. Rakkoon kun kan Itoophiyaa qofa miti. Dhiibbaan intarneetii balleessuun fidus diinagdee qofarratti miti. Namootni firootaa fi hiriyoota isaaniirraa adda bahuu, akkasumas mirga odeeffannoo gahaa argachuu isaanii dhabu. Akka ragaan 'Access Now' mul'isutti, intarneetii balleessuun addunyaarratti jiruufi jireenya namoota miliyoonotaan lakkaa'amanii irratti dhiibbaa qaba. Gareeleen mirga namoomaaf falman intarneetii balleessuun tooftaa ittiin mootummoonni lammilee isaanii ukkaamsan ta'aa jira yaaddoo jedhu qabu. Ragaaleen akka agarsiisanitti yeroo baay'ee intarneetiin kan cufamu wayita mormiin adda addaa jirutti. Bara 2019 mormiiwwan biyyoota adda addaa keessatti taasifaman 60 irratti intarneetiin cufame ture. Yeroo 12 ammoo wayita filannooti kan cufame. Intarneetii cufuun yeroo mara nageenya uummataa eeguufi tamsa'ina odeeffannoowwan soba to'achuufi jedhu mootummoonni. Haa ta'u male qeeqxonni mootummoonni salphaatti odeeffannoo to'achuufi mormitoota irratti tarkaanfii fudhachuuf intarneetii balleessu jedhu. Intarneetii argachuun mirga namaa akka ta'e Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii bara 2016 labse. Guutuu addunyaa intarneetii waliin gahuun ammoo Galmawwan Misoomaa Itti-fufiinsa qabu (SDG) dhaabbatichi qabate keessaa tokko. Hogganoonni biyyoota miseensa dhaabbatichaa hundi garuu yaada kana waan fudhatan hin fakkaatu. Ajajaan itti-aanaan Raayyaa Ittisa Biyyaa Itoophiyaa jeneraal Birhaanuu Juulaa, intarneetii ugguruun oppireeshinii waraanni isaanii Lixa biyyattiitti gaggeessaa jiruuf akka isaan gargaare BBC'tti himanii turan. Hagayya 2019, MM Itoophiyaa Abiy Ahimad, intarneetiin "bishaan ykn qilleensa miti" jedhanii ture. Intarneetii balleessuunis tooftaa ittiin nagaafi tasgabbii tiksan keessaa tokko ta'uu dubbatanii turan. Maarqoos Lammaa yaada MM Abiy kanarraa muffii qaba. "Mootummaan intarneetiin akka waan faayidaa qabuutti hin ilaalu. Intarneetiin waa'edhuma marsaalee hawaasaa qofa itti fakkaatan seha. Faayida inni diinagdeef qabuufi cufamuun akkamiin diinagdee akka miidhu waan hubatan natti hin fakkaatu." Ragaaleen akka mul'isanitti bara 2019 Indiyaan biyyoota kaan caalaa yeroo hedduu intarneetii uggurte. 'Mobile data' fi tajaajilli biroodbaandii kutaalee biyyattii adda adda keessatti yeroo 121 ol adda citeera. Kana keessaa dhibbeentaa 67 kan ta'uu iddoo wal-dhabdeen jiru Kashmir jedhamu keessatti. Yeroo dheeraaf walitti fufiinsaan kan intarneetii adda kute ammoo biyya jiddugaleessa Afrikaa Chaad yoo taatu, jalqaba bara 2018 irraa eegalee baatilee 15'f intarneetiin adda citee ture. Sudaan fi Iraaq keessatti mormitoonni hiriira qindeessuuf intarneetiin waan jalaa cufameef waan hunda intarneetii malee dalaguuf dirqamanii turan. Haguma yeroon isaa dheeratu dhiibbaan intarneetii cufuun qabu dabalaa adeema. Biyyoota tokko tokko keessatti mootummoonni guutummaatti intarneetii cufuu caala tooftaa 'Throttling' jedhamu fayyadamu. Kana jechuun humna intarneetii daran xiqqeessanii akka waa walif erguun hin danda'amne gochuu jechuudha. Intarneetiin toftaa akkanaan yoo balleeffamu salphaatti arguun nama rakkisa. Biyyoonni akka Raashiyaa fi Iraan ammoo tooftaa mataa isaanii ittiin intarneetii guutuu biyyaatti cufuu danda'an tolfatanii yaaluutti jiru. Gareeleen mirga namoomaaf falman biyyoonni haala itti intarneetii ugguran wal jalaa baratanii mormitootaa ukkaamsaa jiraachuun dabalaa jiraachuun akka isaan yaaddessu himu.


Indiyaatti baaburri hojjettoota karaarra rafan 16 irra bahee ajjeese

Kutaa bulchiinsa Maharaastaraa jedhamutti hojjattoota guyyaa 16 gara buufata baaburaa osoo imalaa jiranii karaatti dadhabanii daandii baaburaa gubbaa ciciisan baaburri irra bahe ajjeese. Hojjattoonni kun gara manasaanitti deebi’uuf gara buufata baaburaa deemaa turan. Anga’oonni biyyattii akkaataan du’asaanii akka qoratamu ajajanii qorannoon eegalamee jira. Hojjattoonni guyyaa kun kiiloomeetira 36 miilaan deemaa erga turanii booda, dadhabanii boqonnaa fudhachuutti mugan. Namoonni kunis baaburrii akka hin deemneef uggura sochii kaa'ameen dhorkameera jedhanii karaa baaburaa irra ciisanii jedhame. Weerara koronaavaayirasii to’achuuf Indiyaan sochii namoota uggurraan, hojjattoonni guyyuu kuma kudhanitti lakka’aman miilaan magaalota biyyatti keessaa gara baadiyyaatti godaanuuf dirqaman. Godaansa hojjattoota kana booda mootummaan Indiyaa baabura  qe’eesaanirraa isaan deddebisuu mijeesseefi ture. Hojjattootanni humnaa galii fooyyee barbaadan kuni harki caalaan isaanii baadiyyarraa gara magaalaatti deddebi’anii hojjatu. Magaalonni jiddugala paarkii indastirii biyyattiin qabdu sababii weerara vaayirasiitiin wayita cufamu, hojjattoonni guyyaa kun beelatu dhibee dursee nu ajjeesa jedhanii watwaataa turan. Jalqaba ji’a kanaarraa eegalte Indiyaan uggura sochii namootaa laaffisnaan hojjattootni garaa magaalotaatti deebi’uu jalqaban. Ministirri Muummee Indiyaa Naarenderaa  Moodiin ‘’du’aatiin balaa kanaan lubbuu namoota kanaarra qaqqabe na gaddisise’ jedhan.


Koronaavaayirasii: Hindiin sagalee waamicha bilbilaa ergaa odeeffannoo vaayirasiitti jijjiirte

Kampaanonni neetiwoorkiiwwan bilbilaa Hindii baay'een sagalee bilbilaa sekondii 30 ta'u akka ergaa odeeffannoo fayyaa koronaavaayiras dabarsutti tolfatan. Amma namoonni biyyatti bilbilli yeroo bilbilamuuf ergaa waa'ee fayyaa isaan yaadachiisu dhaga'anii booda kaasu jechuudha. Kampaanonni neetwoorkii bilbilaa dhiyeessan akka Jio, BSNL fi Vodafone jedhaman gaaffii mootummaa irraa isaaniif dhiyaaterrraa ka'uudhaan warra tarkaanfii kana fudhatan keessaati. Ergaan sagalee bilbilaa kun Afaan Ingiliziitiin yoo ta'u sagalee nama qufa'uutiin jalqaba. Haata'u malee, namoonni ergaa nama aarsudha jechuun namoonni sagalicha callisiisan jiraachuu marsariitiiwwan hedduun barreessaniiru. Sagaleen bilbilaa kun ergaa waa'ee vaayirasichaafi mallattoowwan inni agarsiisu kan qabu ta'ee nama isa bilbilaa jiruun qofa dhaga'ama. Garuu sagalee bilbilaa ofumaan akkasumaan of sirreessu ammoo miti. "Waamicha sagalee bilbilaa ergaa akkasii qabu kana erga bilbila keenya irratti dhaga'uu jalqabne amma torban tokko guuteera," jetti gaazexeessituun buleessi BBC Biiroo Deliirraa Kinjal Paandiyaa-Waag. "Ergaan sagalee bilbilaa kun hanga waa'ee mallattoo dhibee kanaafi yoo qabaman ammoo maal gochuu akka qaban akka hubachuu danda'an hanga tokko gargaareera." Haa ta'u malee, namoota duraanuu waa'ee vaayirasii kanaa sodaachaa jiran akka "xiqqoo sodaatan" taasisa jetti. Sagalee waamicha bilbilaa kana fayyadamuun Bitootessa 9 jalqabamullee miidiyaa irratti gahaatti hin ibsamne garuu "hanga tokko nama ajaa'ibuun isaa hin hafne" jedhu Pandiyaa-Waag ammoo.


Indiyaatti magaalaan Kolkataa bubbee hamaan rukutamte

Hobombolleettii hamaan Ampha jedhame kaleessa Hindiifi Baangilaadesh keessatti sigiga lafaa uumuun yoo xiqqaate lubbuun namoota 15 darbeera. Jiraattotni magaalaa Kolkaataa miliyoona 14 tahan humna ibsaafi tajaajila kominikeeshinii malee hafaniiru. Ministerri Lixa Beengaal Mamataa Banerjee balaan dhaqqabe kan Covid-19 fideen ol jedhan. Kolkataan magaalaa gudoo Lixa Beengaalidha.Magaalichatti namootni 3103 tahan koroonaavaayirasiin qabamaniiru. Bubbee cimaan magaalicha rukute Kolkataa keessatti qofa namoota 12 ajjeesera. Ministirittiin '' waanuman waraana keessa jiru natti fakkaate'' jette. Jiraattonnii naannichaa hedduun yeroo hobomboleessi kun naannoo isaanii jeequu viidiyoo waraabuun midiyaalee hawaasummaa irratti qodaa jiru. Manneen miidiyaa biyyattis yeroo mukeen, sibiilooti tiraafikaafi ibsaan dandiirraa hundeerra bubuqa’an agarsiisaa turaniiru. Suuraleen daandii loolaan guutaa, konkolaattotta mukni irratti jiqeefi lageen guutaaniis midiyaalee hedduu irratti qoodamaa turaniiru. Gaazexeessitoonni Covid-19 offirraa ittisuuf maaskii uffatanii jiran buubbee kana keessa dhaabbatanii gabaasa hojjachuuf rakkataa turaniiru. Namootni hedduun yeroo hombomoleessi kun eegaleetti mana isaani keessa turani. Sababa Covid-19 magaalachii sochii uggurtee kan jirtu yoo ta’u aanga’oonniis hobomboleessa kanaaf dursanii qophaa’aa turaniiru. Sababa koronaavayirasiin sochiin ugguraman garuu bubbee kanaaf deebii kennuufi gargaarsa lachuu irratti dhiibbaa uumaa jira. Qajeelfamni walirraa fagaachuu Covid-19 manneen da’annoo akka duraatti hojachuu waan hin dandeenyeef sababa waan ta’uuf sochii namoota baayyinaan baqachiisu angaa’otaaf cimsee jira. Bubbeen hobomboleessa kanaa hir’isaa dhufus hobomboleessa kun sadarkaa bayyee hamaa isa jedhamudha.


Indiyaa Deelhii: Faalama qilleensaaf jecha konkolaataa dabareen oofuuf dirqaman

Magaalaa guddoo Indiyaa Deelhii keessatti faalama qilleensaa hammaataa ta'e qolachuuf jecha aanga'oonni mala malan - sunis namoonni konkolaataa dabareen akka oofan gochudha. Namoonni konkolaataa dhuunfaa lakkoofsa gabatee hir'uu fi guutuu qaban dabareedhaan, har'a Wiixata irraa eegalee hanga Sadaasa 15 dabareedhaan oofu. Gaaf tokko warri gabatee lakkoofsa hir'uu gaaf itti aanuu warra gabatee lakkoofsa guutuuti oofa. Gidduutti guyyaa tokko konkolaataa isaanii dhaabuun dirqama jedhu aanga'oonni. Sirna kana Indiyaan bara 2016 fi 2017 hojiirra oolchitee turte garuu bu'aa buusuun isaa wanti beekame hin jiru. Hammi paartiikiloota miidhaa namarraan gahan PN2.5 jedhaman qilleensa Deelhii keessatti argamu kan gorfamuun daran olidha. Rakkoon faalama qilleensaa kun lammilee biyyattii miliyoonotaan lakkaa'aman dhukkuba sirna hargansuuf saaxilee jira. Ogeeyyiin fayyaa namoonni akka manaa hin baanee fi sochii qaamaa akkamiiyyuu akka hin taasifne gaafataniiru. Manneen barnootaa hanga Kibxataatti akka cufaman ajajamee ture, tarii hanga Jimaataa cufamee turuu mala. Konkolaataa dabareen oofuun kun konkolaatota kuma dhibbaan lakkaa'aman daandiirraa hambisa jedhu aanga'oonni Deelhii. Namni seericha cabsee guyyaa isaa malee daandiirratti argame hanga birrii 1500 adabama. Konkolaatota balaa tasaa, taaksii, motoraa fi saayikilii qofaaf guyyaa hunda deemuun hayyamama. Aanga'oota olaanoo, dippiloomaatotaa fi dubartii qofaa ishee ooftu yoo taates ni hayyamamaafi. Qondaalonni poolisii dhibba hedduutti lakkaa'aman hojiirra oolmaa seera kanaa hordofuuf bobbaafamanii jiru. Falli kun faalama qilleensaaf furmaata waaraa ta'uufi dhiisuu isaa shakkii guddaatu jira. Kanaan duras hojiirra oolee konkolaataan karaa irratti wal dhiphisuu fure malee faalama qilleensaa hagam akka hir'ise hin beekamne. Faalamni qilleensaa kun waggaa waggaan yeroo kana kan hammaatu yoo ta'u sababni isaa ammoo qonnaan bultoonni naannoo magaalattii oyiruu isaanii qulqulleessuuf jecha waan irratti hafewaan gubaniifi.


Musiliimota Indiyaa: 'Biyya kanatti lammii lammaffaa taanee sodaatiin jiraanna'

Akkuma Musliimota Indiyaa biroo egereen koo maal taha jechaan guyyaa koo dabarsa. Sababii amantii kootiin hojii nan dhaaba laata? Mana koorraa nan buqqa'aa laata? Namoonni gurmuudhaan na ajjeesuu? Sodaan kun yoom dhaabata? Hokkora Yunivarsiitii Jaamiyaa Milliyaa Islaamiyaa, Niiw Dalihiitti uumameen booda. ''Garaa-bal'adhu,'' naan jetti haati koo. Barattoonni sababii seera haaraa bahe waliin wal-qabatee reebamaa, gaaziin imimmaanessu itti gadhiifamaafi yaaddoo guddaa keessa jiru. Seeri kun amantiiwwan ja'aaf mirga lammummaa gaafa kennu -Musliimota Baanglaadesh, Paakistaan fi Afgaanistaan irraa dhufaniif garuu hin hayyamu. Muslimoonni qofaatti dha kan qoodaman, loogii kanatu barattoonni akka mormiitti bahan taasise. Poolisiin barattoonni konkolaataawwanitti ibidda gatii qabsiisaniifi jedheera, ragaa garuu hin agarsiifne. Dhukaasni tokkoyyuu hin jiru jedhaniiru, warri hospitaala keessa ciisan hoo eessaa dhufan? Ani yunivarsiitii dhaa fayyaa ilkaaniin baradha, kana duras mormii nagaa qabeessa  argee beeka. Mormii kanarratti hin hirmaanne bu'aan haleellaa poolisii garuu anaanis na qaqqabaati jira. Gamoo keessa jiraannu yeroo poolisiin dhufu sodaa guddaa keessa turre. Akka hin mul'anneef ibsaa keenya dhaamsinee turre. Halkan sun darbee carraa-qabeessa taanee hafne. Komii kee dhiyeeffattee dhiistee homaa garaagarummaan hin jiru. Nuti duruumaa warra rakkoon itti aggaamame dha. Musliimota Hindii haaroftee. Dur ganama gaafa kaanu faaruuwwan Hinduu dhageenya ture. Naannoo Odishaa jedhamtu kan warri Hinduu keessa jiraatan maatiin Musliimaa unu qofaa turre. Ayyaanota keenya waliin kabajna isaan yeroo Idaa hiinnaa nuuf dibu. Obbolaan keenyis yeroo ayyaana isaanii Naavraatirii halkan sagal achitti dabarsu. Hiriyyonni koo kaanis nyaata keenya Biriyaanii jedhamu nyaachuuf mana keenya dhufu. Maatiin keenyi Musliima tahuufi sirna amantii isaanii gaggeessuuf yaddoo qabaatanii beekan. Mana barumsaattis rakkoon akkasii argee hin beeku yeroo tokko qofa barataan hiriyaa koo tokko, ''isin yeroo hunda dhaqna dhiqattuu jedhee na gaafatee beeka, eeyyeen jedhee deebiseef anis.'' Amantiin qaama jireenya keenyaa haa tahuyyuu malee, Musliima tahuu akka eenyummaa kootti ilaalee hin beeku. Namoonni akka foon namaa nyaannutti nu ilaalaa jiru.  Kan dubartii gudeednu, shororkeessitoota Paakistaaniif falmiinu, kan warra Hinduu amantii keenyatti geeddarrufaa itti fakkaata. Biyya kanas kan jalaa fudhannu godhaniitu nu yaadu. Kanaaf, lammiiwwan lammaffaa sodaan jiraannu tahuuf jirra. Ministirri Mummee  Hindii Naareendraa Moodii,''yeroon kun yerootti nagaa, tokkummaafi obbolummaa itti jabeessinu dha jedhan. Namoonni hokkora uumanis kaameeraatiin waraabamu, wayyaa isaaniitinis adda baasan,'' jedhan ministirri mummee, kunimmoo haleellaa amantii koo irratti taasifamaa jiru dha. Ani shamarree ganna 16 ture yeroon hijaab uffachuu jalqabe. Yeroon Yunivarsiitii Musliimaa Aliigaah gale dubartoonni akkuma kana mataa isaanitti guftaa uffatu. Yeroon sana argu gammadeen hijaaba akka mallattoo eenyummaa koottin keewwachuu jalqabe. Amma waggaa 22tti loogii fi oduu sobaa kana mormuudhaaf dirqameen jira. Garuu yeroo hundumaa yaada koo ministira mummee mormeen yoon ibsu farra biyyaafi warra Hindii akkan tahetti dhan namoonni kan na ilaalani Addunyaa sabboonummaafi amantii wal-keessa jiru keessa jiraachaa jirra. Yeroon hijaaba uffadhee deemu namoonni ija natti babaasu, sodaa sababa hin qabne tahuu danada'a garuu  jibba Islaamaa karaa miidiyaafi mootummaa otuma ilaalluu babal'achaa jira. Mootummaan biyya bulchu ilaalcha sabboontota Hinduutiin hogganama. Seerris amantii bu'uura godhachuuni kan bahu. Kunimmoo yakka warri Musliimaa irratti raawwatamuuf humna kenna. Muslimmoonni Hindii miiliyoona 200... Sodaan keenyi dabaleera. Dhimma seera mirkana lammiilee hundaa barbaadu irratti asaasineetu haasofna. Deeggarsi warra nu jibban caalu argachaati jirra, kuni warra sababeessuufi namummaa dura dhaabbatan ni dammaqsa jedheen abdadha. Ammaaf garuu Addunyaan koo lamatti hiramaa jira gatii taheef callisaan nan eggadha. Iddoon jiraadhuutii buqqa'ee dirqamaan boqonnaa akkan fudhadhu taasifameera.  Maatii koos dhaqee arguu hin danda'uu sababiinsaa immoo lafa isaan jiran mormii cimaatu jira. Namoota yeroof dahoo naa kennan bira taa'een waan haati koo naa  jette,''Garaa bal'adhu, humna kee sassaabbadhu.''


Seerri 'farra Musliimaa' maaliif hawaasa Assaam mormiitti baase

Assaam, naannoo Kaaba Bahaa Hindiitti argamti. Jiraattoni bulchiinsa oomisha shaayiitiin beekamtu kana jiraatan kunneenis seera lammummaa haaraa kan hawaasni lakkofsaan xiqqaa Musliimaa hin taane biyyoota ollaa sadiirraa haala salphaadhaan lammummaa Hindii akka argatan gargaaruu mormaa jiru. Kanaanis, bakkichatti loltoonni kumaatamatti laakkaa'aman bobbaafamaniiru. Sa'aatiin namoonni ala turuu danda'anii murtaa'eera akkasumas tajaajilli interneetii addaan citeera. Kunis, hiriira lakkoofsa guddaa qabu naannichatti bakkeewwan muraasa keessatti bahameeru addaan kutuuf kan taasifamedha. Poolisoonnifi kanneen hiriira bahan qaruuraa walitti darbataniiru. Walitti bu'iinsa kanaan yoo xiqqaate namoonni lamaa yoo du'an  poolisoonni torba madaa'aniiru. Erga seerri kuni bahe kan morme jiraattota Assaam qofadha. Yaaddoosaanii guddaan kaaniin liqinfamna kan jedhudha. Sababni yaaddoosaanii kun ummanni Assaam biyya Hindii keessaa hawaasa gosa hedduufi walxaxaa qaban waan ta'aniifi. Hawaasni Hinduu afaan Assaamiifi Beengaalii dubbatan achi waan jiratanii hawaasa aadaa walmalkaa qaban ta'an. Hawaasa miiliyoona 32 keessaa tokko saddaffaansaanii Musliimaadha, kunis Kashmiirota Hindiitti aanee lakkoofsa guddaadha. Sababni biraa immoo naannolee Hindii keessaa naannoo rakkinni itti baay'atuudha. Naannooleen Kaaba Baha naannichatti argaman afur Assaam irraa yoo cituun gareen hawaasa aadaan bulan sadi kan achi jiraatan immoo fottoqanii naannoo mataasaanii hundeeffachuu kan barbaadaniidha. Jiraattoonni lammummaafi eenyummaa afaaniirratti wal dhabaniiru. Dubbattoonni afaan Assaamiifi Beengaalii to'annaa qabeenyaafi carraa hojiitti fayyadamuuf jecha hawaasa jaarraa hedduuf achi jiraatanii tuffachuufi abbaa lafummaa hawaasa biroof carraa hin kennan. Kanarraa kan ka'e yaaddoon baqattummaa seeraan alaa waggoota kudhanii oliif biyya ollaa Baangilaadish irraa taasifamaa tureera. Ta'us garuu waggoota soddoma darbaan keessatti jijjiiramni dhufe waan hin jirreef manni murtii olaanaa Hindii dhimmicha keessa seenuun lammiileen alaa akka galmaa'aan taasiseera. Ji'a Adooleessa keessa galmee lammiilee bifa haaraan baheen lammiileen miiliyoona lama ta'an lammummaasaanii dhabaniiru. Paartiin Hindii bulchu 'Bharatiya Janata Party' bara 2016 Assaam bulchuu jalqabe. Kunis gargaarsa warra Hinduufi hawaasa aadaa bulurraa argate. Hawaasni afaan Assaam dubbattan walakkaa ol paartii 'Bharatiya Janata Party' tiin akka sobamanitti amanu- kunis kan baqattoota seeraan alaa adda baase gara biyyasaaniitti deebisa jedheeniidha. Musliimonni immoo seerarratti dallansuu qabu. Sababni isaas suuta suuta sababa amantiisaaniitiin akka jiraattota seeran alatti laakka'amanii biyyaa hin baafamne sodaatu. Kanneen Afaan Bengaalii diubbatan afaan irra caalansaanii paartiin 'NRC' isaaniifi warroota Musliimaa akka lammiilee biyya biroo ilaalan jechuun komatu. Yaaddoon biraas ni jira. Seera bakkeewwan Assaam muraasa kan hawaasa aadaa bulaniin qabataman akka baqattoonni seeraan alaa hawaasaa biraarraa dhufan achi qubatan godhurrattis dallansuu qabu. Hedduusaanii garuu seerri kun bakkeewwan hunda miti, baqattoota Musliimota hin taanee kan "eeggannoon" achi jiraatan Assaam keessatti iddoo biroo deemanii akka jiraachuufi gargaarsaa iyyachuu danda'u. "Paartiin 'BJP' seera lammummaarraa deebii kana eega jedhee hin yaadu. Kunis gara waldhabdee guddaatti geessa, "jedhu hayyuun dhimma kaaba-baha Hindiirratti hojjatan Suubiir Bhaayumii'n.


Indiyaatti erga barattoonni qormaataaf kaartoonii kaawwatan booda dhiifama gaafatan

Indiyaatti suuraan barattoonni yeroo qormaataa mataa gubbaa kaartoonii godhatan agarsiisu haalaan qoodamaa erga turee booda, anga'aan mana barnoota kanaa dhiifama gaafataniiru. Suuraan kunis kan ka'e wayita barattoonni Bhagat Pre-University College magaalaa Haveri qormaata Keemistiriirra qoramaa turanitti. Suuraa kana gubbaattis, barattoonni saanduqa kaartoonii karaa tokkoon qaawwa qabu godhataniiru. Kunis barattoota kanneen hanna qormaataarraa eeguuf ture. Anga'aan koolleejjichaa uummatatti as bahuun dhiifama gaafateera. MB Satish BBC Hindiitti, mala addaa hanna qormaataa ittisuuf fayyadamef gaabbuusaa himeera. Koolleejjichi mala kana iddoowwan kaaniitti faayidaarra oolaa akka jiru dhageenyaan ''yaaliif'' qofa hojiirra akka oolches dubbateera. Kana malees gochaan kun fedhii barattootaan ala kan tahe miti jedha Aabba Saatish. Kanaafis barattoonni kun kaartoonii ofii manaa fidanii dhufuun isaanii ragaa naa taha jedha. ''Haala kamiinuu hin dirqisiisne. Akkuma suuraarraa mullatutti, barattoonni muraasni godhachaa hin turre,'' jedheera. ''Warra godhate keessaa, kaan daqiiqaa 15'n booda, kaan ammoo daqiiqaa 20n booda ofirraa baafatan. Nutis sa'aatii tokko booda akka ofiirraa baasab gaafanneerra.'' Anga'oonni naannichaa olaanoon battaluma dhimma kana argan/dhagahanitti, gara mana barumsichaa aariitiin deemaniiru. Daarektarri Ittaanaa Boordii Barnoota Yunivarsiitiin duraa, SC Peerjade gochaan kun ''kan dhala namaaf hinmalledha'' jechuun ibsaniiru. ''Waa'ee kanaa battala ergaan na dhaqqabe gara koollejjichaa dhaquun, bulchiinsaan gochaa kana akka dhaaban ajaje,'' jechuun miidiyaa biyyattii Times of India'tti himeera. ''Kana malees bulchiinsa koollejjichaaf xalayaa barreesseera. Kana gochuusaaniif tarkaanfii amalaa irratti fudhachuufis yaadaan jira.'' Anga'oonni koollejjichaaas gochaa kana oggasuu akka dhaabaniifi qajeelfama boordii mana barnootichaarraa dhufe hordofaa akka jiranis dubbataniiru.


Seerri haaraan Indiyaa amantaa bu'uureffate hokkora kaase

Magalaa guddoo Indiyaa Niiw Delhiitti Seera haaraa kana mormuun hiriira gaggeefamaa tureen Poolisiifi hiriirtonni walitti bu'anii midhaa guddaan gaheera. Seerri haaraan Indiyaa kun lammiilee biyyoota ollaa harki caalaan isaanii Musliima ta'an keessaa sababa amantaa isaaniin lammiilee ariyatamuun irra gaheef lammummaan akka kennamuuf, Musliima yoo ta'an garuu akka hin kennamneef ajaja. Walitti bu'iinsa Poolisiifi hiriirtootaa guyyoota shanan darbaniin lubbuun namoota jahaa darbeera. Seerri kun baqattoota Musliima hin ta'iin Baangilaadesh, Paakistaaniifi Afgaanistaan keessaa baqatanii karaa seeraan alaa Indiyaa galaniif carraa lammummaa argachuu kennaaf. Paartiin Indiyaa bulchaa jiru BJP'n kana kan godheef kanneen sababa amantaa isaaniin, Musliimaa waan hin taneef, ariyatamni irra gahe ofitti qabachuufii jedheera. Haata'u malee qeeqxotni seerri kun qaama ajandaa mootummaan Musliimota qollifachuuf qabateeti, qajeelfama heera biyyaa keessatti mootummaan amantaa keessa hin galu jedhus ni sarbaa jedhu. Torbee darbe gara jalqabaa Waajirri Mirga Namoomaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii seera haaraa ragga'e kanaan cunqursaadha jedheera. Mormitootni baqattootni lammummaan kennamuuf kun carraa hojiifi lafa keenya fudhatanii boodas aadaafi eenyummaa keenyarraan dhibbaa geessisuu jechuun seericha balaaleffatu. Mootummaan gama isaan loogii amantaa kamuu akka hin qabneefi Musliimonni seera haaraa kanarraa fayyadamoo kan hin taaneef lakkoofsa amantootaan xiqqoo(minority) waan hin taaneef deeggarsa Indiyaa hin barbaadan kan jedhurraayii jedheera. Seerrii kun erga ragga'een booda kutaalee Indiyaa hedduu keessatti hokkorri dhalateera. UK, US fi Kaanaadaan Lammiilee isaanii gara Kaaba Baha Indiyaatti imalaniin ofeeggadhaa jedhaniiru.


Indiyaan intarneeta ugguruun addunyaarraa adda duree jedhamte

Indiyaan bara kan si'a 93 intarneeta ugguruun addunyaarraa adda dureedha jedhamteetti. Tibbana seerri mirga lammummaa kennu haaraan magaalaalee Indiyaa hedduu keessatti mormii guddaan erga isa mudatee biyyattiin magaalota tokko tokko keessatti intarneeta ugguruutti deebiteetti. Kanaaniis biyyattiin bara kana intarneeta ugguuruun addunyaa irratti biyya qixxee hin qabne ishee jechisiiseera. Ministirri Mummee biyyattii Nariindiraa Moodii torbee darbe tibba mormiin cimu yaada tiwiitara gubbaatti barreessaniin ''eenyuyyuu mirga keessan hin mulqu, eenyummaa keessaaniifi aadaa keessan bareedaas isinirraa hin fudhatuu, daraaraafi guddachaa deemaa,'' jedhan. Seerrii lammuummaa haaraan biyyoota ollaa sadii harki caalaan isaanii hordoftoota amantaa Musliimaa ta'an keessaa kanneen lakkoofsaan xiqqoo sababa amantaa isaaniin dhiibbaan irra gaheef lammumma kennuu hayyama. Maddi mormii Kaaba baha biyyattii bulchiinsa Asaam jedhamutti ka'ee, eenyummaa fi aadaa keenya balleessa yaaddoo jedhuufi amantaan siyaaseffamuu hin qabu kan jedhu ture. Rakkoon isaa guyyaa sana mataa isaa intarneetni adda citee waan tureef ergaadhuma isaanii kanallee namni karaa itti dubbisu hin arganne ture. Dhaabbatni ugguura intarneet hordofu akka gabaasutti bara kana qofa Indiyaan intarneeta si'a 93 uggurtee addunyaarra adda duree taateetti. Aanga'oonni biyyattii nageenyi  yeroo boora'uu warri tajaajila intarneetaa kennan akka addaan kutan ajaju. Torbanoota darbana kana mormii seera haaraa kanaan walqabateen, kutaalee biyyattii sadii keessatti tajaajilli intarneetaa adda citeera. Magaala guddittii Indiyaa Niiw Delhii keessattis mormii guddaan jeequmsa makate uumamuus hanga ammaa intarneetni adda hin citne. Magaalittiin gidduu gala daldalaa fi siyaasaa waan taateef aanga'oonni intarneeta magaalichaa ugguruu dhaban yaada jedhutu jira. Balaaleffannaan seera haaraa kanaa caamaa waan hin jirreef lakkoofsi adda cituu tajaajila kanaa hanga ammaatti galmaa'ee dabaluu akka maluus tilmaamama. Kaashmiiritti tajaajilli biroodbandiifi daataa mobaayilaa ji'a afurii oliif fooyya'iinsa osoo hin agarsiisiin adda citeera. Aanga'oonni naannichatti ''nageenya tiksuuf'' barbaachisaadha jedhaniiru. Sadarkaa kanatti intarneeta adda kutuun kana dura Chaayinaa fi Maaynamaar keessatti qofa raawwatamee beeka. Kun Indiyaaf haaraa miti. bara darbees si'a 134 intarneeta adda kuteetti. Biyyi biraan adeemsa walfakkaataa hordofuun sadarka lammaffaarratti argamtu Paakistaani(sia' 124). Lammiileen Indiyaa hedduun wayita mormiin dhalatu hunda mootummaan tajaajila kana adda kutuun isaa mirga yaada ofii ibsachuu keenya dhiibaa jira jechuun komachaa jiru.


Gatii qullubbii Hindii: Maaliif daballi gatii siyaasa ta'e?

Waa'een dabaluu gatii qullubbii biyya Hindiitti torban darbaniif mata duree ijoo ta'aa jira. Gabaasaan BBC maaltu akka oomisha kana siyaasa taasise ilaalchisuun akkasiin qindeesseera dubbifadhaa. Qullubbii nyaata Hindii keessa hindabamnees akka omisha iyyeessaatti ilaalama ture. Haa ta'u malee, daballuun gatii qulluubbu garmalee hattuu kakaasuu, jireenya namootaa balleessuuf aangoo qabateera.  Sababiidhuma kanaanis aanga'oonni siyaasaa cimoo muraasni  hojii dhaabaniiru. haala kanaan walqabatee, waa'ee dabaluu gatii qullubbii kun aanga'oota siyaasaa biyyattiif dhimma yaachisaa ta'unsaa waan addaa hinta'u. gabaabudhumatti gatiinsaa garmalee dabale. gatiin qullubbii baatii Hagayyaarraa kaasee garamalee dabalaa jira. Yeroo sanattis gatiin kiloo tokkoo ruuppii 25 ture. Jalqaba baatii Onkolooleessaati ammoo gatiin suna gara ruppii 80tti ol ka'e. Paartiin Jaanaataa Bhaaraatiyaa (BJP) kan motummaan ogganamuus gatii biyya keessaaa gadi buusuuf qullubbiin alaa akka hingallee dhorkeera. Guyaa akamisaa qullubbiin kiloo tokkoo ruuppii 30 gadiitti gurgurameera gabaa gurgurtaa jumlaa qullubbii guddaa kan ta'ee Laasaalgaaon keessatti. haa ta'u malee namooti hndi kanaan gammado miti. Yoo gatii garmalee dabalu fayyadamtoonni keessattu kanneen dinadgee gadaanaarratti argaman baayyee miidhamu. Yoo gatiin gadi mu'u ammoo daldaltoonni omisha alaa ga;lchaniifi qonnaan bultoonni Maahaaraashtraa bakka torban dhufaa keessatti filannooon itti gaggeefamuuf jiru keessatti mirmiif bahaniiru. kan qofaas osoo hintaane, omishicha allaa galchuu dhorkamun mataansaa walitti dhufeenya Hindiifi biyya ollaa Baangilaadish biyya omisha ahaakiltii hedduminaan ergitu keessaa tokko taate jidduu jiruu miidheera. Qullubbiin warra iyyeessaatiif nyaata yeroo hundaa yoo ta'u, Hindoota humdaafu nyaata keessaa dhabamuu hindanda'u. "Maahaaraashtraa keessatti, yoo ahsaakiltiin hinjiraanne ykn bitachuun hindanda'amne ta'e, namoonni daabboo qullubbiin sooratu,'' jechuu ture Dr Mohaseena Mukaadaam qorataan seenaa nyaataa kan ibsan. Dhugaattis qullubbiin naannoolee biyyatti muraata kan akka Bahaafi Kibba keessatti qofa ballinaan fayyadama. Haawasni amantaa hundu hinfayyadaman. Haa ta'u malees, godinaalee ummanni hedduun keessa jiraatu kaaba biyyattiitti baayyee beekamaadha. Bulchiinsi kunis bakka bu'ooya ummataa hedduu paarlaamaa Hindiitti ergeera. ''Fayyadamtoonni kaabaas motummaa federaalaa Hindii keessatti dhiibbaa olaanaa taasisan. Biyyatiitti ayyadamtoonni naannoo biraa jiraatan waa'ee gatiin ol ka'u baayyee dubbachu baatan illeen, isaan kan kaaba biyyaattiitti argaman komii kaasan illeen motuummaan dhiibbaan irra gaha, jedha qorataan imaamataa. Gatiin qulluubbii yoo gadi bu'ees galii qonnaan bultootaarratti ni qbaata, keessattu bulchiinsa Maahaaraashtraa keesatti. ''Qonnaan bultoonni qulluubbi akka omisha galii yeroo gabaabaa keessatti gahuutti ilaalu. Innis lafa guggaarrattis bishaan muraasaan qofa biqilu danda'a,'' jedhu gabaasaa Dipti Raut kan waa'ee qullubbii waggootaaf gabaafte ture. ''Innis akka maashina ATM galiin kan qonnaan bultootaaf galchuudha. Yeroo tokko tokkoos maatiin haala galii qullubbii irratti hundaa'uun kakoora baafatu'' jetti. Wayita gatiin ol ka'uutti bara 2013tti hattoonni konkolaataa qullubbiin gutamee hatuuf yaalanii turan. Garuu polisiin to'ataan. Kanaafuu gatiin qullubbii haattuulleen ni hawwata. sababiinsaa gatiin qullubbi karaa adda addatiin namoota hedduu, maatii ykn qonnaan bultoota biyyatti aarsuun sagalee kennuurraa dhaabuu waan danda'uufiidha. Qulluubbiin murteessaa waan ta'eef duula na filadhaa keessatti illeen ka'eera. Motummaan Delhiis qullubbii bituun gatii gadhaanaadhaan baatii Fulbaana keessa jiraattoottaaf dhiyeeseera. Bara dhufaatti filanno irra debiitiif gatii akka ol ka'u baramu qabaata jedhaniiru Ministirri olaannaan Arvid Kejriwaal. Sababii roba cimaafi lolaa Hindii keessatti omish %35 kuusaa keessatti nalleesseen walqabate dhiyeessitiin gadi bu'eera, akka Naanaasaaheb Paatil, daarektar federeshinii Gabaa Koopreetive Qonna biyaaleessaa jedhanitti. Akkasumas lolaan omishi itti aanu kan Fuulbaana keessa dhiyaachu qabu akka hindhiyaane tursiiseera. Dhirrinni omishaafi dabaluun gatii isaan walqabate umamuus yeroo hunda waqxii kanatti ni mudata, akka Ms Rautiitti. ''Adeemsisaa kan wal qabateefi faddaloonni jidduu ammii dabala gatii xiqqoon osoo hinhafne irraa buufatu'' jette. Akka Ms Raut jettuutti jalaa kaasanii sirriitti karoorfachuufi buufataale man-kuutaa gaarii akkasumas tajaajilawwan omisha nyaataatti yaaduun rakkinicha ni salphisa. Kana malees, omishaalee gara biraa hedduu omishuun fedhii qulluubbiif jiru ni hirrisas jetti. "Wayita gatiin qullubbii dabalu motummaan tarkaanfii attattamaa fudhata. Wayita gatiin gadi bu'u maaliif akkasiitti tarkaaffii sardamaa hinfudhannee?'' jechuun dubbatan qonnaan bulaan qulluubbuu Vikaas Daarekaar. Motummaanis qonnaan bulaarraa 'gar=tii gaariin' bitu qabaatas jedhaniiru. Haa ta'u malees Mr Murugkar motummaan gonkumaa 'dhimma qullubii' keessa gahu hunqabaatu. "Dandeettii bittaa hawaasaa guddisuuf ammoo, alaa galchuu dhorkuu hinqbaatan. Alaa galchuu Software irratti dhorkaa akkasii qabnaa? Dhugumaatti ifaa miti. Motummaan sagalee guddaa akkasiin mo'atees dhiibbaa fayyadamtoota muraasaan taasifamu dandamachu danda'u qaba."


Mombaayiitti mootummaan bosona ciruusaatti ummanni dheekkame

Manni Murtii Olaanaa Hindii aanga'oonni mootummaa magaalaa Mombaay keessatti cirama mukeenii itti jiran akka dhaaban dhaame. Bakka mukeen itti heddummaatan qulqulleesun daandii baaburaa ijaaruuf hojii mootumman eegale kana jirattootni mormuuun hiriira bahaniiru. Jiraattotni karoora mootummaa kaa mormuun sagalee isaani mallattoon walitti qabanii qaama ilaallatutti dabarsaniiru. Mukkeen kun Aarey colony jedhamuun kan beekaman yoo ta'u, uummati kabaja guddaa qabaafi. Ciramuu caala bakka tuttuqqaarraa ittifamee kunuunfamuu qabudha jedhu. Manni murtii olaanaa mallattoota uummataa yoo kuffisu, kun mormiif sababa ta'us mootumman mukeen kana ciruutti jira. Karoorri mootummaa mukeen 2,185 ciruu yoo ta'u kan keessaa 1,500 ciramuun beekameera. Warreen kana morman mootummaan waan karooraan ibse caala ciree jedhu. Quuqamtootni naanno fi mormitootni mormii isaani daandiitti bahanii ibsuu isaaniin poolisii waliin walitti bu'aniiru. sababa kanaanis namoonni 50 to'annoo jala oolaniiru. Dhorkaan namni akka walitti hin qabamane jedhus kaahameera. Murtee jalqabaan boodaasa gaaffii manni murti dhimmicha keessa akka galu dhiyaateen mootummaan hanga amma ciretti dabalee akka hin cirre gaafateera. Dhimma kanarratti dhaddacha haga taa'ee murteessuttis mootummaan ijaarsa akka hin eegalle gaafateera. Dabalataanis quuqamtoota naannoo sababa kanaa to'annoo jala oolaan mootummaan akka gadhiisu gaafateera. 'Aarey' lafti jedhamu kun lafa hektaara 1,300 uwwisuufi bosonaan haguugame yoo ta'u, laga Mithi jedhamuufi haroowwan xixiqqoo of keessaa qaba. Hadhuura Moombaay keessatti lafa bosonaa ''somba magariisaa'' jedhameetus beekama. Daandiin baaburaa lafa kana qaxxamuree ijaaramuuf jedhu guyyaattii namoota miiliyoona 1.7 ta'aniif tajaajila geejibaa kenna jedhamee yaadame.


Indiyaa hidha bishaanii cinaatti misirroon ofee ka'aa turan lubbuu dhaban

Indiyaatti misirroon hidha bishaanii cinaattii suuraa ofee (selfie) ka'aa turte matii ishee keessaa nama sadii waliin bishaaniin nyaatamtee du'uu Poolisiin bulchiinsa Kibba Indiyaa Tamiil Naaduu beeksise Misirittii dabalatee namoonni suuraa ofee( ofiin of kaasaan) keesaa qooda fudhachuuf qarqara hidha Pambaritti siiqanii osoo suura ka'uutti jiranii isaan keessaa tokko sigigaatee kaanis harka qabatanii waliin bishaan bu'an. Abbaan warraa Misirittii garee suura ksan keessa kan turte obboleettii isaa akkuma ta'ettii baraaruu danda'eera. Indiyaan biyyoota suura ofiin of kaasuuf wayita yaalan namoota lubbuu isaaniii dhaban hedduu qabaachuun addunyaarraa tokkoffaa dha. Bara 2011- 2017 gidduutti du'a sababa suura of kaasuun namoota du'aaf saaxilaman 259 ta'an keessaa walakkaan isaa Indiyaatti, galmaa'uu qo'annoon qaama 'National Library of Medicine' jedhamuun qoratame agarsiiseera. Akkaa qorannoo kanaatti Raashiyaa, US fi Paakistaan sadarkaawwan itti aanaan qabatu. Duuti namoota Afran kanaa Dilbata kan ta'e yoo ta'u misirroonnii haarayaan maatii isaanii arguuf naannoo Utaangariiya jedhamutti imalan. Maatii misirittii keessaa obboleessii ishee ganna 14 sigigaatee yoo jedhu obbolaa isaa lama ganna 18 fi 19 harka qabate. Achiis misirrittiifi obboleettiin misirichaas harkifamanii bishaan keessa bu'an. Ogeeyyiin namoonni miidiyaa hawaasummaarratti maatii fi hiriyyoota isaaniirraa dinqisiifannaa argachuuf jecha waan balaaf of saaxilaa jiraachuu akeekkachiisaniiru. Baruma kana ji'oota shana duras dubartootni sadii daandii baaburaa gidduutti ofee osoo ka'aa jiranii baaburri dhufuu arganii wayita baqatan baabura kallattii biroon dhufaa jiruun nyaatamaniiru. Indiyaa bulchiinsaa Karnaataakaa keessatti bara 2017 ijoolleen afuur sababa kanaan du'uu sababeefachuun duulli 'Ofeen nama ajjeesa' jedhu egalee ture.


Hindii keessatti adamsituun qaama hormaata bineensa 'bear' muree nyaate hidhame

Poolisiin IHindii adamsituu qeerransaa kan bineensa 'bear' jedhamu ajjeesee qaama hormaataa isaa irraa muree nyaate to'annoo jala oolche. Maqaa Yarlen jedhamuun kan beekamu adamsituun kun waggoota hedduuf adamoorra ture. Aanga'oonni hojii eegumsa bineensotaa hojjetan wayita reenfa bineensa gosa 'Sloth Bear' kan Indiyaa qofa keessatti beekamuu Paarkii Biyyaalessaa keessatti argan qorannoo eegalan. Wayita reenfa bineensa kanaa qoratan qaamni hormaataa irraa muramaa ta'uusaa adda baasan. Akka aadaa warra tikfattee bultoota gosa 'Pardhi-Behelia' jedhamaniitti qaamni hormaataa bineensa kanaa fedhii saalquunnamtii si'eessa jedhamee amanama. Onkoloolessa 19 Kutaa biyyaa Gujaraat keessatti kan hidhame Yarlen hojii adamootiin Giddu galeessa Indiyaa keessatti nama beekamaadha. Garuu bineensota adamsamuu hin qabne ajjeesuun daldala seeraan alaa keessatti hirmaachuu isaatiin yeroo hedduu himatamaa ture. Bineensota bosonaa daawwatamanii madda galii tuurizimii ta'an keessattuu qeerransa ajjeesuudhaan baay'ee komatamaa ture. Garuu eenyummaasaa jijjiiruudhaan seera jalaa miliqaa yoona ga'eera. "Caasaa keenya diriirsinee ,itti marsinee dhumarratti to'anneerra. Yeroo dheeraaf adamsaa turre. Waggoota ja'a booda amma to'anne.'' jedhan qondaalli eegumsa bosonaa fi bineensota bosonaa Sirothia. Kutaa biyyaa Madhya Pradesh gara kibbaa buufatanii kan jiran horsiisee bultoonni 'Pardhi-Behelia' bineensa adamsanii jiruu fi jireenya isaanii gaggeeffatu. Adamoon Indiyaa keessatti seeraan ala. Garuu namoonni amantii fi aadaaf jedhanii bosona keessatti waan raawwatan qabu. Adamsitoonni ammoo kana keessa seenuun haajaa isaanii bakkaan ga'atu. Kanaaf mootummaan biyyattii akkaataan namoonni bosona keessa jiraatan ba'anii iddoo biraa jiraatan irratti mala dhawaa jiraachuu hima. Adamsituu Yarlen bineensa bear jedhamurraa qaama hormaataa fi hadhooftuu muree ajjeesuudhaan yeroo jalqabaaf bara 2013 keessa qabame. Garuu wabiidhaan ba'ee ture, ergasiis inni hojiisaa itti fufe.


Ibidda warshaa keessatti ka'een hedduun lubbuu dhaban

Magaalaa guddoo Indiyaa, Niiw Deelhii keessatti ibidda warshaa keessatti ka'een yoo xiqqaate lubbuun namoota 40 ta'anii darbu aanga'oonni himan. Ibiddi kun gamoo abbaa darbii jahaarratti warshaa boorsaa tokko keessatti halkan kan ka'e yoo ta'u hedduun hojjettootaa hirribarra turan. Lakkoofsi namoota du'anii dabaluu akka hin oolles lubbuu baraartotni himaniiru. Ministirri dhimma biyya keessaa Amiit Shaah ''lubbuuwwan qaaqqalii haala gaddisiisuun dhabnee'' jedhan. Bakki balaan kun itti dhalate kutaa magaalitti isa duriifi manneen walitti sissiiqan itti heddumaataniidha. Ministirri Muummee biyyattii Naarindiraa Moodi mootummaan gargaarsa barbaachisu hundumaa gochaa akka jiruufi balaa sodaachisaa ta'uu dubbataniiru. Ganama kana namootni balaa kanarraa baraaraman 56 hospitaalatti ergamaniiru jechuun Daayireekatirri tajaajila ittisa balaaa Delhii Gaazexaa biyyattii tokkotti himaniiru Hundi isaanii aaraa ibiddaa kanaan ukkaamfamanii of wallaalanii turaniis jedhaniiru. Maddii ibidda kanaasa qoratamaa jira.


Maatiin mootii Hindii Paakistaan waliin mormaa turan mo'atan

Manni Murtii Landan maallaqa doolaara miiliyoona 42 (paawundii mil 35) kan baankii UK keessa olkaa'amee ture Paakistaan osoo hintaanee gara dhallattoota maatii mootii Hindiitti akka dabarfamu murteesseera. Waldhabdeen kunis bara 1948 wayita mootiin dhumaa Nizaam paawundii miliyoon tokko baankii UK keessa olkaa'ee, koomishinara olaanaa Paakisitaaniin qabamu kan eegaleedha. Maallaqni kunis dhala isaa waliin amma paawundii miliyoona 35 gaheera. Manni murtichaa maallaqichi kan Paakistaan ta'usaa kan deegaru ragaan omtu hinjiru jedheera. Waladhabdeen jalqabaas bara 1947 bara Biritish Hindii koloneeffattetti ieegale. 'Hyderabad' bulchiinsi giiftii kan turee waraana bara 1948 gaggeefameen Hindiitti makame. Dabarsuun maallaqa kanaas osoo hinturiin haaluma kanaan booda kan taasifameedha. Nizaam, Mir Osmaan Alia Khaan ammoo wayita sanatti qabeenyaan isaa Paakisitaan ykn Hindii keessa akka ta'uuf murtee taasisuu hindandeenye. Maatii isaa garuu maallaqichii  battaluma sanatti gara Hindiitti akka deebii'uuf gaafatulleen Paakisitaan diduushee himu. Falmiin mana murtii kunis maatii saaniifi motummaa Hindii waliin ta'uun kan gaggeefamaa tureedha. Baankiin Biyyaalessaa Westminister kan maallaqni kun keessa olkaa'ames hanga dhimmichi mana murteettiin murtaa'uutti maallaqicha gadhiisuu didee ture. Bara 2019tti dhalasaa waliin maallaqichi gara paawundii miliyoon ol guddachun barame. Paakistaan garuu meeshaa waraanaa bitachuuf jedha maallaqicha kennu shee eeruun mormaa kan turte yoo ta'u, manni murtee dhimmicharratti aangoo qabuu kan Hindii ta'usaafi akka deebii'uuf murteesseera. ''Manni murtichaa maallaqni kan Nizaam waan ta'eef Paakisaaniif akka hinkennamne murteesseera,'' jechuun BBC'tti kan hime ammoo abuukaatoo Pool Heewit akaakayyuu mootichaa kan ta'ee Gaggan Sabherwal ture. Abbookaatichi akka jedhuutti dhimmi maamillisaa wayiita daa'ima tureetti eergalee kun amma wayita inni nama waggaa 80 ta'u xumura argateera. Naajaaf Ali Khaan akkaakayyuuwwan Nizaam keessa tokko kan ta'ees ''Murtee haqaa Maarkus Smitiitti gammanneera,'' jechuun BBC'tti himaniiru. ''Manni Murtii olaanaan iyyata Paaksitaan dhorkeera. Maatiinis murtee kana bara dheeraaf eeggataniiru.'' Ministeerri Dhimma Alaa Hindi ibsa murtee kana simataniiru. Paakistaan ol iyyachuu barbaaduu dandeessi, garuu ta'uus maallaqichi ilmaan akaakkayyu mootii Nizaamii fi Motummaa Hindiitiin ni kennama.


6174: Iccitii herregaa waggoota kurna torbaaf ogeeyyii malaalchise

Mee lakkofsa kana ilaali: 6174. Battala jalqabaa wayita argitu waan dhugaa sitti hin fakkaatu, garuu erga bara 1949tii ogeeyyiin herregaa fi namoonni lakkoofsa jaal'atan isa baruuf hedduu dhama'an. Maaliif? Mee dhugaa nama raaju kana adda baafadhu, achumaanis of ilaali: Kanaaf, lakkoofsa  8352n yoo hojjennu Ammas gulantaa sadan keessa dabarre lakkoofsa  6174  fayyadamnee irra haa deebinu Akkuma argitan kanaan booda irra deebi'uu hin barbaachisu, kanaan booda lakkoofsa 6174 qofa argattu waan ta'eef jechuudha. Kun akka carraa walirra bu'e jettanii kan yaaddan yoo ta'e lakkoofsa kan biraa fudhaa yaalaa. Mee 2005 haa fudhannu. Akkuma argitan lakkoofsa abbaa dijiitii afurii kan feetan yoo fudhattanii yaaltan gulantaa torbaffaarratti kan argattan bu'aa walfakkaataadha. Malli kun 'Kaprekar's constant' jedhamee beekama. Ogeessi Herregaa lammii Indiyaa bara 1905-1986tti jiraatee fi Yuuniversitii Mumbaayi keessatti barate Dattatreya Ramchandra Kaprekar bara 1949 argannoo herregaa kana addunyaaf gumaache. Ijoolummaasaarraa kaasee lakkoofsaan taphachuun araada isaa akka ture kan dubbatamu Kaprekar ''ormi dhugaatiirraa wayita gammachuu argatu kiyyammoo lakkofsarraati'' jedhee ture. Magaalaa keessatti mana barumsaa argamutti barsiisaa kan ture Kaprekar argannoonsaa kun jalqaba tuffatamee ture, boodarra garuu ogeeyyii herregaa ajaa'ibsiiseera. Barruulee adda addaa waa'ee lakkoofsaa fi herregaa irratti barreessuun kan beekamu Kaprekar wayita waa'ee argannoosaa kana addunyaa hubachiisaa dhufetti fudhatama argateera. Erga fudhatama aragtees walga'iiwwan adda addaarratti akka waa'ee argannoosaa irrati ibsa kennuf affeeramaa ture. Hojiin Kaprekar suduudaan addunyaarratti beekamaa dhufe, namoonnis waa'ee argannoosaarratti barreessuu eegalan. Barreessaa beekamaan Ameerkaa bara 1970 keessa waa'ee argannoo Kaprekar barruu 'Scientific America' jedhamurratti baasee ture. Har'a lakkoofsa Kaprekar kanaan ogeeyyiin herregaa fi jaal'attoon isaa ittin bohaaru, hedduun waan ajaayibaa hojjechuusaa dhugaa ba'uuf. Yuuniversitii Osaakaa keessatti Pirofeesara kan ta'an Yutaka Nishiyama ''Dhugaadhumatti lakkoofsi 6174 iccitii nama ajaayibu of keessaa kan qabuudha'' jedhan. Lakkoofsi djiitii afurii haala kanaan dhumarratti gulantaa torbaffaarratti 6174 dhufa kan jedhan Pirofeesar Yutaka Nishiyama namni dhumarratti lakkoofsa kana hin arganne gulantaa irratti dogoggore qaba jedhan. Tari akka carraa lakkoofsonni biraan haala addaan bu'aa akkanaa argamsiisan hin jiranii jettee yoo gaafatte, dhibbaa dhibbatti deebii hin qabnu. Garuu haalli hojii Kaprekar waliin walfakkaatu jiraachuu mala, fakkeenyaaf abbaa dijiitii sadii fudhannee yaaluu dandeenya. Mee kana haa ilaallu. Lakkoofsa dijiitii sadii abbaa feetan fudhaa yaalaa. Fakkeenyaaf 574: Haala kanaanimmoo yeroo hunda lakkofsa 495 arganna. Ogeeyyiin herregaa akka jedhanitti lakkoofsi haala kanaan argamu dijiitii sadi ykn afur qofarratti hojjeta, garuu kan yaalan dijiitiiwwan lamaa hanga 10 irratti oqfaadha. Argannoon Kaprkar kan biraana ammoo lakkofsa tokko yeroo mataasaatiin baay'iftu bu'aa argatte lamatti qooddee walitti idaatee lakkoofsa jalqabaa akkaataa ittiin argattuudha. Fakkeenyaaf: Yeroo baay'ee bu'aa argannu lakoofsa dijiitii walqixaatti qooduu qabana(Fakkeenyaaf dijiitii tokko ida'uu dijiitii tokkoo, dijiitii lama ida'uu dijiitii lamaa...) Wayita lakkoofsi dijiitii kopxii ta'u ammoo ,akka fakkeenya armaan olii kana, dijiitii jalqabaa sadi ida'uu dijiitii lamaa goona(88,209). 88+209 jechuudha.


Paakistaan dhimma Kaashmiir mana murtii idil-addunyaatti geessuuf

Paakistaan waldhabdee Indiyaa waliin Kaashmiir irratti qabdu Mana Murtii Haqaa Idal-addunyaan akka naaf ilaalamun barbaada jette. Paakistaan sochii kan kan eegalte Indiyaan qaama Kaashmiir bulchitu irraa mirga ofiin of bulchuu addatti keennitee ture haqu ishee hordofeeti. Paakistaan gocha Indiyaa kanatti dallanuun hariiroo daldalaafi geejibaa addaan kuttee, Ambaasaaddara Indiyaas biyya ishee ariiteetti. Kaashmiir biyyoonni lameenuu guutummaatti kan koo ta'uu qabdii jedhanii amanu. Amma biyyoonni lameen walakkaa walakkaa bulchaa jiraatanis baroota dheeraaf madda walitti bu'iinsaa turte. Ministirri Haajaa Alaa Paakistaan Shaah Meehamood Kureeshi dhimma Kaashmiir Mana Murtii Haqaa Idila Addunyaatti geessuuf murteessineerra'' jedhan. Murtee kanarra kan gahan ''dhimmoota seeraa hunda ilaalcha keessa galchuun'' ta'uus himan. Himatichi adda durummaan sarbama mirga namoomaa Indiyaan uummata Kaashmiir harki caalaan Musliima ta'an irraan geessudhaa jedhameera. Ministirri Muummee haaraan UK, Booriis Joonsan dhimmi Kaashmiir dhimma Indiyaafi Paakistaan taa'anii mariin furaniidha jechuun, marii bilbilaan Ministira Muummee Indiyaa Naariindiraa Moodii waliin taasisaniin dubbataniiru. Pireezidantiin Fraans Imaanu'eel Maakroonis torbee kana Paarisitti Moodii yoo simatan dhimma Kaashmiir ni mariyatu jedhameera. Kaashmiir naannoo gaarreen Himalayaa yoo ta'u, Paakistaanifi Indiyaatu anatu dhuunfata jechuun irratti waldhaba. Lamaanuu qaama naannoo kanaa bulchan qabu. Qaamni Indiyaan bulu Jaammuufi Kaashmiir bulchiinsa addaati. Bu'uura heera Indiyaa keewwata 370 irra jiruun naannoleen kun bulchiinsa adda kan jedhaman ta'uus, ji'a dura Indiyaan mirga bu'uura heeraa qabu kana kaasuun sadarkaa federaalaa irra gadi buusuun ishee mormii guddaa kaaseera.


Humnootni nageenyaa Hindi naannoo Kaashmir keessatti namoota hedduu dararaa jiru jedhamuun komataman

Kaashimir naannoo Hindi jalatti bultu keessatti humnootni nageenyaa uleedhaan jiraattota akka malee dararaa jiru jedhamuun himatamaa jiru. Jiraattotni hedduun BBCtti akka himanitti humnootni nageenyaa ulee fi kebiliidhaan jiraattota Kaashmir reebuun dabalataan humna elektirikaan dararaa jiru. BBC'n qondaaltota mootummaa irraa adda baasuu dadhabus, jiraattotni miidhaa isaan irra gahaa ture agarsiifachaa turan. Humni waraanaa Hindi garuu, waan qabatamaa hin taaneefi dubbii sobaati jechuun deebise. Kaashmir erga torbanoota sadiin as dhorkaa hedduu keessa galuun odeeffannoo hedduunis bahaa hin jiru. Kunis erga keewwatni 370 mirga addaa naannichaaf kennu irraa mulqameeti. Loltootni kumaatamaan naannichatti bobbaafamaniiru, namootni 30,000 ol namoota siyaasaa, daldaltootaa fi aktivistoota dabalatee hidhamanii jiru jedhama. Hedduun isaanii ammo gara mana hidhaa naannichaan alaatti fudhatamaniiru jedhama. Qondaaltotni garuu tarkaanfichi dursinee seeraa fi danbii kabachiisuuf jecha kan fudhatamedha jedhan. Hindi keessaa naannoon Kaashmiir naannoo addatti Islaamotni baay'inaan keessa jiraatan yoo taahu amma bakka lamatti qoodamuun mootummaa federaalaan bulaa jirti. Loltootni federaalaa finciltoota Kaashmiriin adda kutanii akka biyyatti baasuuf qabsaa'an waliin waggota 30 oliif waraana irra turaniiru. Hindi finciltoota kanneen Paakistaantu gargaara jechuun irra deddeebiin komataa jirti. Lammiileen Hindii hedduun Keewwata biyyattii mirga bulchiinsa addaa Kaashmiriif kennu 370 deebisee irraa mulquu isaaniif MM Naarendiraa Moodii galateeffataniru. Murtoo guddaadhas jedhan. Ergasii loltootni mootummaa mana irra deemuun jiraattota gadi baasuun akka malee dararaa akka jiran BBC'n iyyaafateera. Hakiimonni garuu raga kennuuf eeyyamamoo miti. "Nu reeban. Maal goone jennee gaafachaa turre. Yoo nu sobdu jettanii yaaddu tahe jiraattota ollaa ilaalaa turan gaafadhaa, yoo balleessaa tokko hojjenneerra tahes. Homaas dhagahuun hin barbaadan. Homaas jedhanii nutti hin dubbanne'' jedhan obbolaan manaa baafamuun akka malee dararaman. "Uleen nu reebanii yeroo nuyi gaggabnee kufnu shuboo elektirikii nutti qabsiisuun akka kaanu gochaa turan jedhan. Yeroo nuyi iyyinu ammo dhoqqeedhaan afaan keenya cufu jedhe namni BBCtti dubbate. Balleessa tokkollee hin qabnu jennee dubbataa turre kan jedhu dargaggoon gara biraa immoo ''yaa waaqayyo na fudhadhu'' jedheen gaafadhe jedhe. Dararama kana keessaa du'uu naaf wayya ture jedhe. Dargaggoon gara biraan ammo namoota bira na geessanii kanneen keessaa eenyufaatu dhagaa darbataa ture jedhanii na gaafatan jedhe. Hin beeku yommuun jedhu uffata koofi kophee koo hundaa narraa baasanii na reebanii yoon of wallaalu elektirikiin deebisanii na dararaa turan jedhe. Yoo lammaffaa natti deebi'an waanan barbaade hundaa gochuuf qophiidha jedhe. Qawween itti fudhadha jedhee kana caalaa dararamuu hin danda'u jedhe. Dargaggoota ganda kees akeekkachiisi yoo fincila keessatti hirmaatan dararaa wal fakkaataan akka isaan irra gahu itti himi naan jedhan jedhe. Humni waraanaa biyyattii garuu haala jedhame kanaan nama dararre hin qabnu jechuun BBC'f ibsa erge. Miidhaan akkanaa gahuu himanni gara keenya dhufe tokkollee hin jirus jedhan. Dubbiin akkanaa namoota dubbii ho'isuu barbaadan irraa dhufe jedhan dubbii himaan human waraana Hindii Koloneel Amaan Anaandi. Namoota nagaa tiksuuf tarkaanfiin fudhatamaa jira garuu miidhaa qaamaa namni geesise hin jiru jechuun dubbatan. BBC'n garuu gandoota hedduu irra deemuun miidhaa gahe jedhu miidhamtoota irraa iyyaafateera. Namni tokko ammo loltootni mootummaa bakka hidhattotni jiran beekta jechuun ergana reebanii booda areedakoo harkisaa turan jedhe. Ani akka waan ilkaankoo buqqa'eetti natti dhagahamus namni biraa na ilaalaa ture garuu loltuun tokko areeda kee gubuuf osoo jedhu loltuu biraatu dhaabsise jedhe.


Indiyaatti namoonni qondaala eegumsaa reeban to'ataman

Bulchiinsa Indiyaa kibbaa Telengana keessatti poolisiin utuu ilaaluu dubartiin ogeettii eegumsa bosonaa taate, uleen daran erga reebamtee booda namootni kudha jaha to'annoo jala oolaniiru. Gartuun gocha kana gaggeessan miseensota paartii biyya bulchuun kan durfamaniifi Dilbata sochii biqilaa dhaabuu mormaa kan turanidha. Vidiyoon haleellaa kanaa midiyaa hawasumma gubbatti hedduu nannaa'aa jira, hogganaan paartichaas gochiicha balaaleeffateera. Qondaalii eegumsa bosonaa kun yeroo ammaatti midhaa guddaa irra ga'eef hospitaallatti yaalamaa jirti. Poolisootnifi qondaaltoonni biroo gidduu galanii hala hin tasgabbeessin dura dubartiin kun yeroo hedduu uleen rukutamteetti. Qondaalli olaanaa paartii Telangana Rashtra Samithi (TRS), Kalvakuntla Taraka Rama Rao, Tiwiiteeri gubba irratti gocha kana akka balaallefatan ibsaniiru. Dursaan gartuu haleellaa kana raawwatee Koneru Kirishnaaa Rao, obboleessa aanga'aa paartii TRS, ta'uusaa barameera. Paartiichi namni kunis to'annoo jala akka oole mirkaneesseera. Mr Rao "qonnaan bultoota naannichaa qondaaltonni oobdii keenya baleessan jedhaniif haqi akka argamuuf " yaalaan ture jechuun midiyaa biyyattiif deebii laateera. Haleellaan kun garuu "waan yaada malee uumamedha" jechuun haalera. Poolisootni lamas yeroo haleellaan kun raawwatu achi turan qoondaala eegumsaa boosonaa kanaaf eegumsa lachuu dadhabuu isaaniin hojiirra dhorkamuu isaani BBC Telugu mirkaneefateera. Gochiii kun magaalaa Kagaznagar keesstti raawwate. Paartileen mormiitu akka paartii Bharatiya Janata Party (BJP) fi paartii Koongireessii gochaa kana hedduu balaaleeffataniiru.


Dhoqqeen horii biyya Xaaliyaanitti obbolaa dabalatee namoota afur galaafate

Namoonni afur biyya Hindiirraa dhufan kuusaa dhoqqee horii qarqara Paaviyaa biyya Xaaliyaanii argamu keessa seenanii du'an. Qorattoonni kaarbon daayoksaayidii faltii fi hafteewwan horii kaan keessaa bahetu du'aaf isaan saaxile jechuun shakkaniiru. Sadan isaanii nama isa keessa tureefi taankarii yookiin kuusaa faltii horii qulqullessaa ture baraaruuf utaalani seenani jennaan du'an. Kanaanis, afranuu seenaniis lubbuun dabarte. Lama abbaa qabeenyaa qonna sanaa yoo ta'an lama immoo hojjettoota turan. Afranu lammiilee Hindiiti. Namoota afur du'an keessaa lama obbolaa yeroo ta'an Kaaba Xaaliyaanitti oomisha annanii gurguddaa qabu turan. Bakki trakkoon kuni itti dhalate magaalaa Miilaan irraa 45km fagaata. Miidiyaaleen Xaaliyaanii lafti qonnaa namoota du'aniiti naannoo Oaaviyaatti oomisha annaniifi horii qalmaaf ta'u dhiheessuun beekamu jedhan. Faltiin kuni bakka tokkotti kan walitti qabame akka ciicataatti lafa qonnaa irratti fayyadamuuf ture. Abbaan warraa isaanii gaafa kamisaa laaqanaaf as manatti galu dhabani jennaan haadholiin warraa namoota du'anii yaaddoo isaanii ibsan. Shakkiidhaan gara kuusaa faltiitti yeroo dhaqan reeffa nama tokko argan. Boodarras lubbuu baraartonni kuusaa dhoqqee loonii dhiqun reeffa namoota afranii baasaniiru. Miidiyaan xaaliyaanii Raayi aka gabaasetti namoonni 486 barana lafa hojiitti lubbuu isaanii dhaban. Kunis erga bara 2016 guddicha jedhameera. Ministirri Qonnaa biyyattii Teresaa Belanovaa fuula tiwitara isaanii irratti namoonni lafa hojiitti nageenyi isaanii akka eegamu akka hojjetan himan. Ministirri kuni ijoollummaa isheetti hojjettuu qonnaa turte.


Dogogoraa fiilmii keessatti uumameen guyyatti namootni 100 natti bilbilu'

Namtichi  fiilmiin Booliwuud tokko bilbila isaa dogogoraan waraabee fiilmicha keessatti fayyadamee namoota hedduu irratti bilbilaniin dhiphina keessa galuu isaa ibse. Fiilmii Hindii Arjun Paatiliyaa jedhamu keessatti taatoon fiilmichaa Suunii Liyoon jedhamtu fiilmicha keessatti taatoo kennameef sana yeroo hojjettu lakkoofsa bilbila ishee yeroo dubbattu dogogoraan himte. Akka carraa tahee lakkoofsi isheen waamte kan nama biraa kan umuriinsaa ganna 26 tahee Puuneet Agarwaal tahee argame. Erga fiilmichi Adoolessa 26 gadhiifamee guyyaatti fiilmicha ilaalan 100 ol guyyatti natti bilbiluu jechuun BBCtti hime. Halkan rafee abjuu keessa galuu illee hin dandeenye kan jedhu dargaggoon kun hanga halkan keessaa sa'a 10tti natti bilbilamaa jedhe. Bilbilli irratti bilbilamaa oolu jireenya isaa waan jeeqeef rakkoo isa mudate kana gara seeratti fudhachuu akka barbaadu himeera. Fiilmicha keessaa gulaaluun balleessuun yoo danda'ames akka sirreessaniif gaafataa jira. Liyoon taatuu fiilmii poornoogiraafii beekamtuu Ameerikaa duraanii yoo taatu amma indaastirii fiilmii Booliwuud keessa hojjetti. Kanaafuu dhiirotni Hindis tahe adunyaa guutuu halkanii fi guyyaa bilbila namticha Agarwaal jedhamu irratti yoo bilbilan waan nama dinqisiisu miti. Sababni isaas Liyoon taatuu beekamtuu waan taateef dhuguma bilbila dhuunfaa ishee se'aniiti kan itti bilbilaa turan. Daarikterri fiilmii Arjuun Patiliyaa jedhamu kanaa Rohit Jugraj jedhamu dhimma kana irratti yaada kennuu hin dandeenye. Namtichi kun lakkoofsa bilbilaa isaa yeroo dheeraaf dhimma hojii fi biizinesii isaaf itti fayyadamaa ture kana gatuu hin barbaanne. Lakkoofsichi jireenya koo waliin wal qabata jedhe. Dabalataan rafuus tahe hojjechuu akkasumas nyaata illee gadi taa'ee nyaachuu hin dandeenye jechuun BBCtti hime. Namni jalqaba naa bilbile artist Suunii Liyoonitti dubbachuun barbaada yommuu naan jedhu dogogrteetta jedhee yoon itti himu aaree narratti cufe jedhe Argawaal. Bilbiloota jalqabaa yommuun kaasaa ture hiriyyota kootu na gowwoomsaa jirun se'e jedhe. Garuu ittima fufee yommuu bilbilamu hundinuu gaaffiidhuma wal fakkaataa na gaafataa turan jedhe. Haalichas hubachuu akka hin dandeenye hime. Hundi isaanii immoo waa'ee fiilmii jedhame kanaa waan dubbataniif haalicha hubachuuf jedheen fiilmicha yommuun ilaalu lakkofsi koo achi keessatti waamamuun dhagahe jedhe. Kanaaf dogogorri kan namoota naa bilbilanii miti sababni isaas bilbila kootu isaaniif kenname jedhe. Dhimma kana poolisiitti beeksisus namootni bilbilaniif miidhaa ykn yakka irraan gahan waan hin qabneef deebii argachuu hin dandeenye. Garuu mana murtiitti himata banuun keessaa haqsiisuu akka danda'u natti himan jedhe. Amma himata banee bilbilli isaa fiilmicha keessaa akka bahuufiif gaafachaa jira. Namtichi kun namoota fiilmicha hojetan hiisisuu caalaa lakkofsi isaa keessaa akka balleeffamuuf barbaada. Namootni amma daandii irratti isa argan ''Sunii Liyoon ishee Delii'' jechuun akka itti baacan hima. Tooftaan amma fayyadamaa jiru yeroo namootni naaf bilbilan 'amma kutaa dhiqannaa waan seenteef argachuu hin dandeessan' jedheen deebisaafii jiras jedhe. Akka waamichi bilbila isaa dhiphisaa jiru dhaabatus abdii qabu himeera.