Israa'el duula talaallii Covid-19’n addunyaa dursaa jirti jedhame

Israa’eel lammiilee ishee miliyoona tokkoo oliif talaalii koronaavaayirasii irraa ittisu kennuun biyyoota addunyaa dursaa jiraachuun himame. Biyyattiin wayita ammaatti namoota 100 keessaa kan 11.55 ta’aniif talaallii kennuun dursaa kan jirtu yoo ta’u, Baahireen ammoo 3.49n itti aante lammaaffaa, Ukn ammoo 1.47n sadarkaa sadaffaa irra jiraachuu marsariitiin Yunivarsiitii Okisfoordiin hidhata qabuufi talaallii addunyaa hordofu tokko beeksiise. Wal madaalchisuuf Faransaayi waliigalatti hanaga Muddee 30tti namoota 138 talaalte. Hanga ammaattis namoonni miliyoona 1.8 ta’an addunyaarratti koronaavaayirasiin du’aniiru. Lakkoofsi baayina talaallii daataa Addunyaa kan walta’insaa Oksifoordiifi dhaabbata tola oltummaa barnoota Uktti bu’urreeffate tokkon walitti qabameedha jedhame. Isaanis baayyina namoota talaallii qoricha koronaavaayirasii kan jalqabaa fudhatan lakkaa’an. Talaaliiwwan fayyadamaaf mirkanneeffaman baayyeen isaanii doozii lama kan torbaniin waliirraa fagaatee kennamaniidha. US dhuma bara 2020tti namoota miliyoona 20 talaaluuf karoora qabattee osoo galmaan hingahiin hafte. Hanga Muddee 30tti namoota miliyoona 2.78 qofatu talaallicha fudhate. Gana biraatiin ammo Indiyaan osoo talaaliichi qaama to’ataa biyyaaleessaatiin hinmirkanoofne dura turban dhufaa keessa kennuu eegaluuf jirti. Israa’eel maaliif akkasiin dursite? Isreaa’e talaallii kennuu Muddee 19 kan eegalte yoo ta’u, namoota umuriinsaanii waggaa 60 ol ta’e, hojjattoota fayyaa fi kanneen sababbii fayyaasaanitiin caalaa saaxilamu ta’aniif dursa kennuun, guyyaatti namoota gara kuma 150 ta’anii talaalti. Waliingaltee dursa taasifameen dhiyeessitii talaallii Pfizer-BioNTech irraa argataa jirti. Namoota dursi kennamuuf qaban karaa sirna kunuunsa fayyaa biyyattiin kan adda baaftu ta’un barame. MM biyyatti Beenjaamiin Neetaanyaahuu kan ammaa deebiisee filatamuuf duula gaggeessaa jiran, jalqaba Guraandhalaatti biyyattiin weeraricha irraa akka bayyanattuu tilmaamaniiru. Faransaayi maaliif booddeetti hafte? Faransaayi duula talaallii guyyoota sadii duraa kan Muddee 27 labsameen, talaaluu kan dandeessee namoota 100 gadi ta’an qofa ture. Jarman dhuma baatii Muddeetti namoota kuma 130 talaaluu dandeesee jirti. Kanaafis sababbii tokko shakkii ummanni talaalii irratti qabu akka ta’e himama.Yaalii fedhii namootaa waliitti qabuuf kaawuntiiwwan 15 keessatti dhaabbata ‘Ipsos Global Advisor’ jedhamuun taasifameen, kanneen %40 ta’an qofaatu talaalamuuf hayyamoo ta’u ibsan. Chaayinaatti ammo %80, UKtti %77 fi UStti %69tuu talaalamuuf fedhii agarsiise. Jalqaba torbaan kanaatti Ministirri Fayyaa Firansaay duri waan manneen kunuunsaatiif kennameef lakkoofsi gadaanaa ta’e jechuun haala dhuksu yaalanii turan. Haata’u malee pirezidaanti Emaanu’e Maakroon Kamisa darbe sagalee cimaadhaan ‘‘Sababii qabatamaa malee boodatti harkifannaa hinmirkanoofne hinfufhadhu’’ jedhaniiru. Indiyaan maal gochaa jirti? Inidiyaan walakkaa bara kanaatti namoota miliyoona 300f talaalii gahuuf karoorfate jirti. Biyyattinis talaallii Oxford-AstraZeneca kan amma motummaan mirkanaa’ee fayyadamuuf. Talaalliin Oksifoord kunis kan akka Pfizer bakka kuusaa baayyee qabbanaa’aa hinbarbaachisu. Haalli kunis talaalicha bakkee haalli dhaabbilee fayyaa waan hunda gutamee hinqabneetti talaaluuf kan filatamu taasiseera. Indiyaa keessatti namoonni kuma 150 ta’an covid-19n du’aniiru. Kanneen miliyoona 10 ta’an vaayirasichaan kan qabaman yoo ta’u kunis biyyatti Ameerikaatti aantee baayina namoota vaayirasichaan qabamaniitiin addunyaarratti sadarkaa lammaaffaarra akka argamu taasiseera.


Yaman: Hakimaa tokkitti qofaa hospitaala Covid-19 weerarame keessa turte

Yeroo biyyi waranaan diigamte Yaman weerara Covid-19 marsaa lammaaffaaf qophoooftutti oggeettiin fayyaa tokko erga waayilooti ishee hospitaalaa baqatanii booda akkamiin akka qofaatti weeraricha lolaa turtee himti. Hakiimni ganna 29 Zohaa Adaroos al-Zubaayidi guyyaa sarara diimaa akka namni hin ceene hospitaalaa keessatti qophaa’ee fuldura dhaabbattee, dhukkubsataan ammoo sarara gamasiin haafura baafachuuf rakkatu yaaddachuun himti. Torban hedduuf sararri sun barbaachisaa hin turre. Weerarri biyyootii biraa jeeqaa jiru Yaman ga’uu danda’a akeekkachisa jedhu qofaatu ture. Yeroos garuu magaalaa Adeen, hospitaala al-Amal keessatti namni koronaavayirasiin qabame jalqaba seenee ture. Sarara sana dura Zoha fi hojjattoonni fayyaa hospitaalichaa biroon sodaatanii dhabbataniiru. Maaltu ta’aa jira jettee yeroo gaaffattuun, namichaaf oksijiinii kennanis kana caalaa itti siquu akka hin feene itti himan. Takka turanii waayilootni ishee guutummaatti hospitaalicha dhiisanii bahan. “Namni deebii na keennu hin turre. Iyyee wamaan ture… eenyuyyu hin turre,” jetti. Hoggansi hospitaalichaa garuu, haakimootni hospitaala dhiisanii hin deemne jedha. Torban itti aanan lamaaf Zohaa fi naarsii tokko qoofatu dhukkubsattoota hedduu waliin hafe. Waayoloota ishee hin kommanne. Al-Amal mootummaatiin hospitaalaa Covid jedhamuus, hojii sanaaf garuuf ga’umsa hin qabu ture. Meeshalee ittisa dhukkubaa ga’aa hin qabu, meeshaa oksijiini muraasa fi ventileetara torba qofa qaba ture. Torban lamaan jalqabaa irratti lubbuu dhukkubsataa tokkoyyuu olchuu hin dandeenye ture. Waraanni Yamaan wagga ja’aaf ture biyyatti irratti dhiibbaa guddaa uumeera. Wiirtuuleen fayyaa biyyatti harki caalaan barbada’anii harki caalaan uummata biyyatti ammoo tajaajila gargaarsa barbaadu. Ta’us garuu aangaa’onnis ta’e miidiyaan biyyatti waa’ee Covid irratti homaa hin dubbanne. “Yoo wa’ee weerarichaa haasa’aa hin jiran ta’e, tarii to’ataniiru jechuudha,” jechuun Zohaan yaadaan of tasgabbeessaa turte. Utuu hin turiin weerarri Covid magaalaa Adeen keessa tatamsa’uu eegale. Yeroo hospitaalotni magaalatti hedduun hojii kana hojjachuu dadhabanitti, oggeessooti fayyaa hedduun weerara Covid-19 jedhamee shakkamuun lubbuu isaani yemmuu dhaban hospitaalotni kuun cufamuu eegalan. Konkolaatotni fi ambulaansiiwwan maatiiwwan dhukkubsattoota hospiitala al-Amaalitti walitti qabamuun siireen yoo argameef eeguu jalqaban. Kutaa Covid’f qophaa’ee keessa siree sagal qofatu ture. Tokkoon tokkoo isaanii oksijiinii kan qaban ta’us yemmuu oksijiinin keessaa dhumu deebisanii guutuuf namni gargaarsa kennu hin turre. Kun hojii Zohaa fi narsii sanaa ta’e. Garuu yeroo hedduu, weeraara kana keessatti hojii isaanii hojjachuu waan hin dandeenyeef dhukkubsattoonni afuurri isaani cituu eegale. Yeroo tokko Zoohaan yemmuu isheen oksijiinii isaa geddaruuf yaaltuu dhukkubsataan tokko callisee ishee ilaalaa akka ture yaadachuun himti. “Akkan na’e argaa ture. Harkakoo qabee ‘hin yaadda’iin, yeroon koo akka ga’e beeka, wanta dandeesse hunda akka goote beeka balleessakee miti’ naan jedhe,” jetti. Namni kun sa’aatii muraasa booda lubbuun isaa darbe. Zohaan mootummaa irraa gargaarsa argachuuf kallattiinis ta’ee Feesbuukii gubbaatti barreessitus deebii hin arganne. Caamsaa keessa gabaasi miidiyaalee addunyaa wa’ee dhibbaa koronaavayorasiin Yaman irratti qabaatu irratti hojjatan dhumaratti mootummaan waa’ee dhimmichaa akka dubbattuuf dirqamsiise. Dhabbati gargaarsaa 'Medicine Sans Frontiers' (MSF) jedhamu akka isa gargaaruuf gaafate. Guyyaata muraasa keessatti, MSF Adeen seenuun hospitaala al-Amaal to’achuun gargaarsa meeshaa fi namaa barbaachisuu fidani. Dabalataanis galma cidha hospitaalicha cina jiru keessatti kutaa wal’aansaa Covid yeroof ta’u hundeessan. Zohaanis qofummaa irra baraaramte. “Hedduu natti cime, ala ba’ee bo’aan ture,” jetti Zohaan. Yeroo haakimni MSF ishee arge, wanta isheen yeroo dheeraaf mootummaa ishee irra dhaga’uu barbaadaa turte dubbate. “Jabaadhu – si waliin jirra, waadaan siif gala haalli jiru ni geeddarama” jedheen. Erga namni gargaarsa kennuu fi to’annoo hospitaalichaa fudhatu argame booda hojjattoonni fayyaa duraas hojiitti deebi’an. “Kana dura dhukkubsattoonni reeffaa ta’anii ba’u ture, amma garuu ofii adeemanii ba’u. Akka si’oolirraa jannata galuudha,” jetti Zohaan. Garuu oduun gaarii kun yeroo dheeraaf hin turre. Rakkoon uumamaa ture. Sagaleen waraabaman Adeen keessatti WhatsApp irratti qoodamuu eegale. Sagaleen kanaratti namni dubbatu hojjattoonni MSF hospiitala al-Amaal keessa jiran dhukkubsattoota Covid’f summii keennaa ajjeessaa jiru jechuun dubbata. “Kun jecha raga malee dubbatameedha,” jechuun oggeessi fayyaa naannichaa eenyummaa isaa ibsuu hin feene dubbateera. “Yoo namni tokko hedduu dhukkubsate fi du’uu jala ga’e, qorichi Yuutineezhiyaa ykn kan akka du'u taasisu ni kennamaafi jedhan. Kun waan hin taanedha garuu namootni amaanaa turani.” Erga sagaleen kun gadhiifame booda, lakkoofsi dhukkubsattoota hospitaalicha dhufanii hedduu akka hir’ise Zohaa fi MSF ni himu. Dabalataanis, hamiin hin barbaachisne ka’uu eegale, jedhu hakiimotni. Yeroo tokkottii, namootni hidhattoonni humnaan hospitaala seenanii hojjattonni akka dorsiisaman himu. Akka hojjattoonni hospitaalicha fi MSF jedhanitti hidhattonni kun gara hospitaalicha kan dhufan, hogganaa hospitaalichaan durfamaniidha. Yemmuu MSF hospitaala al-Amaal to’achaa turetti Dr Zakaariyaa al-Ko’aatiin yeroodhaaf aangoo isaa irraa kaafamee kan ture yoo ta’u, amma ammo hojjattoonni dhabbatichaa meeshalee hospitaalaa hataa jiru jechuun himata. MSF garuu meeshalee eergifatee dhabbataa Adeen jirutti deebisaa akka ture BBCtti himeera. Adoolessa 25 irratti yaaddoo nageenyaan MSF al-Amaal gadhiisee deeme. Hospitaala bira Adeen keessa jirutti darbus, rakkoo walfakkaata hoggaansa waliin uumameen, torban ja’a booda gutummaatti magaalatti gadhiisee ba’e. Gargaasa fayyaa gaafachuu sodaa namootni kumaatamaan lakkaa’aman dhibee Covid’n mana isaanii keessatti du’aniiru jedhamee amanama. Ministeerri fayyaa Yaman BBC waliin gaffii fi deebii taasisuu didus, hariiroon mootummaan MSF waliin qabu gaarii ta’uu fi dhabbatichi hojii lubbuu baraaruu isaa hojjachuu dubbataniiru. Dhibbaan vaayirasii magaalaa Adeen irratti uumee, lafa awwaalchaa al-Radwaan irratti ni hubatama. Namichii awwalaa soqu Gasaan haalli isaa hamaa ta’uu kan hubatee yeroo reeffii ariitiin dhufu awwaaluu yemmuu dadhabedha. “Hiriiyootakoo akka na gargaaraniif gaaafadhus, isaanis ni dhukkubsatani. Namni du’e hedduutu ture, nyaataafille yeroo hin arganne,” jedha. Qorannoon muraasi qofaa waan taasifameef, magaala Adeen keessatti lakkoofsa namoota koronaavaayirasiin du’anii baruun ni cima. Gasaan garuu ofii isaa galmeessaa tureera. Matiin namoota du’anii ragaa sababa du’aa isaanii itti agarsiisu ture. Maqaa namoota hospitaala al-Amaal keessatti dhibee koronaavayirasiin du’anii galmeessa ture. Caamsaa keessa qofa magaalaatti keessatti namoota 1,500 akka awwaaleeru hima. “Waan nama ajaa’ibudha,” jedha Gasaan. “Waan akkanaa yemmuun argu kun kan jalqabaadha. Waraanaa turerra kan hammaateedha.” Ammaaf haalli koronaavayirasii magaalatti keessa jiru akka tasgabbaa’ee Zohaan ni himti. “Namootni asii vaayirasichi waan bade itti fakkaata, saayintistoonni garuu kun dhugaa miti jedhu.” Akkumaa biyyoota kaanii, Yamaan marsaa lammaffaa weerara koronaavayirasiin ni miidhamti jedhamee eegama. “Akkuma yeroo jalqabaa qophii hin qabnu. Mootummaan homaa hin baranne,” jetti.


Baqataa Burundii sababii rakkootiin saamunaa omishuu eegale

Maqaansaa Innoosant Haavyaarimaanaa jedhama. Lammii Burundii dararaa cimaa keessa darbuun biyyaasaa gadhiisee gara Keeniyaatti baqateedha. Achiinis kaampii baqattootaa Kaakumaa keessa qubate. Biyyasaatti barataa gosa barnoota Kemistirii ture. Innoosanti bara 2015 irraa kaasee saamunaa dhangala'aa oomishuun gurguree galii itti argachuu eegale. Kaampiin baqattootaa Kaakumaa lafa jireenyaa baqattoota 200,000 ta'aniiti. Kanaafuu wayita koronaavaayirasiin biyyattii mudatee oomishi saamunaa haalaan barbaachisetti, hammi inni omishu jiraattota kaampichaatiif gahaa akka hintaane hubate. Kanaafuu gatii oomisha isaa ittiin gurguruu hir'isuun, qaruuraa xiqqeessuun namoonni bitachuun akka weerara covid-19 ittisan gochuuf yaale. ''Namoonni hundu saamunaa argachu qabu garuu hundi bitachu hindanda'an. Kanaafu, bu'aan argadhu osoo hintaanee namoota baayyee dhukkubicha irraa ittisuuf jecha gatiisaan hir'isee'' jechuun BBCtti hime, gaheessa umurii waggaa 35 kan ta'e Innoosanti. ''Akkuma Covid eegaleen fedhii ture guutuuf jecha omisha kiyya parsantaa 75n dabale. Kanaafu Covid-19 daldala kiyyaaf gaarii ture jechuun danda'a. Haata'u malee jaarsooliifi kanneen miidhama qaamaa qabaniif bilisaan kennaan ture,'' jedha. Gochi Innoosant kunis Dhaabbata baqattoota Motummoota Gamtoomanii UNHCRn baayyee galateeffatame. Dubbii Himaan UNHCR Eujiin Biyaan ''Baqattoonni Kaakumaa keessatti tatamsa'ina Covid-19 ittisu keessatti gahee olaanaa bahaa jiru'' jechuun BBCtti himte. ''Isaanis waa'ee vaayirasichaa irratti odeeffannoo dabaruu kaasee namoonni of eeggannoo akka taasisaniif gargaaruun gahe baha.'' Itti dabaluunis gatii gadi hir'isuu Mr Innoosanti baayyee hindinqisiifanne jette. ''Baqattoonni jireenya hawaasummaa kan beekaniifi kan wal gargaaaran. Kana duras haalawwan kana fakkaatan keessatti hojii keenya akka hojjannuuf nu gargaaraniiru.'' Mr Innoosanti amma namoota 42f carraa hojii umeera. Daldala isaas Industiriiwwan Glap (God Loves ALl People) jechuun moggaase. Hojjattoota kenneen keessaa 24 baqattoota yoo ta'an 18 lammiilee Keeniyaa magaalaa Kaakumaa jiraataniidha. Glap amm omisha isaa eejansiiwwan gargaarsaa dabalatee, dhaabilee daldalaa naannichaafi kanneen kaampichaan alatti argamaniifi dhiyeessa. "Ejansiiwwanis omisha kiyya bituun kanneen bitachu hindandeenyeefi hojjattoota isaaniif kennu,'' jedhan Baqataan lammii Burundii kun. Mr Innosanti naannichatti kan saamunaa daldalu isa qofaa miti. Ta'us ammoo dorgommii hinsodaatu. Siriiyyuu omisha qulqullina qabu haala itti omisha irratti ni barsiisa. ''Dubartoonniifi dargaggoonni akka of denda'anii akka kiyyaa kana jireenyasaanii foyyeeffataniif isaan barsiisuun barbaada. Haala naaf danda'amee hundaan hawaasa gargaaruun barbaada,'' jedha. Tarii yaalii akka isaa kana fa'ituu vaayirasichi akka Kaakumaa keessa hinbabal'ane gargaare ta'a. Akka ragaan UNHCR irraa argame mul'isuutti, hanga ammaatti namoonni kaampichatti vaayirasiin qabamun mirkanaa'e 341 yoo ta'an 10 vaayirasichaan du'aniiru. Keeniyaa akka biyyaatti namoonni 100,000 vaayirasichaan qabamuufi kanneen 1,700 du'u ministeerri Fayyaa beeksiiseera. Akka UNHCR jedhuutti, sababii hokkoraafi tasgabbii siyaasaa dhabiinsaatiin lammiilee Buruundii kuma 300 ol ta'an waggoota 10 darban keessa biyyoota olaatti baqachuuf dirqamaniiru. Mr Innosanti wayita biyyaasaatii baqatteetti Yunvarsitii Burundiitti Kemistirii baraa ture. Innis firoota haadhasaa kan lubbuun hintureee fi namoota mana isaa qabatan irraa ajjeesuf dorsiisoon akka irra gahaa ture hima. Erga Kaakumaa qaqabeen boodas, deegarsa namoomaa eegachurra ofiisaatiin galii argachuuf barbaade. Kaampiichi adda bahee kan jiruufi naannoo egansiiwwan gargaarsaatiifilleen tajaajilawwan bu'uuraa dhiyeessuuf rakkisaa ta'eetti argama. Mr Innoosanti erga naannicha qorateen booda warshaan saamunaa akka hinjirree hubate. Kana jechuunis omishaalee qulqullinaa bakka biraatii dhufu jechuudha. "Saamunaan attamiin akka omishamu hinbeeku, kanaafuu hubannoo muraasa argachuuf marsariitiiwwan dubbisu eegale'' jechuun attamiin akka eegale ibsa. Boodas korsii attamiin akka saamunaan omishamu barsiisuufi ejansii gargaarsaa Federeshinii Lutaraanii Addunyaatiin qophaa'ee irratti hirmaate. Isaan booda liqaa lammii Burundii kan isa waliin barataa ture irraa argateen namoota isa gargaaran lama waliin hojicha eegale. Akkasumas UNHCR fi dhaabbile mit-motummaa kan akka 'African Entrepreneur Collective (AEC), dabalatee ejansiiwwan gargaarsaa irraa liqaa argate. "Innosanti baqattoonni attamiin karaa adda addaatiin biyya isaan simataniif gumaachuu akka danda'an kan agarsiiseedha,'' jechuun BBCtti kan himan ammoo dura taa'aa AEC Juli'een Oyilar. ''Kaampiiwwan akka Kaakumaa baayyee kan fagoorratti argaman waan ta'eef, keessattuu tibba ugguraafi dhorkaaawwan gara biraatti, dhaabbileen akka Innosanti kunneen omishaafi tajaajilawwan bu'uraa hawaasaaf dhiyeessuurratti utubaa jireenyaati.'' Qorannoon Baankii Addunyaa 2018 akka adda baaseetti daldalliwwan kuma lamaa ol Kaakumaa keessatti akka argamaniifi waggaa waggaa guddina dinagdee naannichaatiif dolaara miliyoona 50 gumaachaa jiru. Barsiiftuun teknolojiifi Yunvarsitii Laagboor UKtti damee daldala baqattootaa qo'ataa kan jirtu Micheel icheey, namooonni akka Mr Innoosanti kunneen ilaalcha baqattummaa geedaruuf baayyee barbachisoodha jetti. ''Dandeettiin baqattootaa caliisanii dhiimmoota deeggarsa namoomaa qofaarratti xiyyeeffachurra, yoo carraan akkasii kennameef ni mul'ata'' jetti. "Namoota akkasii bu'aa bahii keessa erga darbaniin booda akka jireenyasaaniii hanga tokko ogganachuu danda'aniif deeggaruu dandeenya.'' Jijjiramni jireenya Mr Innoosanti keessatti mul'ate daldala kana gaggeessuu qofaa miti. Bara 2017tti dubartii lammii Buruundii kaampicha keessatti wal argan waliin gaa'ila uummataniiru. Amma ijoollee dhiiraa lama waliin godhataniiru. ''Kaampii baayyeen jaaladha garuu biyya Kaanaadaa ykn Awustiraaliiyaa deemuun daa'imaafi haadha warraa kiyyaaf jireenya gaarii akka jiraatanan barbaada,'' jedha Innoosanti. Hanga sanattis, hojiisaa babalisuun hawaasa gargaaruu barbaada. Gosa saamunaa fi omishaalee qulqullinaa 12 dhiyeessuun alatti saanitaayizara harkaa omishaa jira. "Koronaavaayirasiin addunyaa guutuu miidheera. Haata'u malee nu warra asi Kaakumaa keessa jiruuf haala danda'ame hundaan qulqullina harka keenyaa akka eegannuuf nu gargaareera,'' jedha.


Afrikaan talaallii Covid doozii miiliyoona 270 argachuufi

Afrikaan talaallii Covid-19 doozii miiliyoona 270 tahu waadaa galameef karaa Gamtaa Afrikaa guutummaa ardii kanaatti rabsamuuf jira. Dooziin kun hundi bara kanaaf faayidaarra oola jechuun kan waadaa seenan hogganaa Gamtaa Afrika Siriil Raamaafoosaa dha. Inni ammaa kun doozii miiliyoona 600 kana dura waadaa seenamee turetti dabalata yoo ta'u inni duraa kuniyyuu ardii guutuuf waan hin geenyeef dabalataaan gaafatame. Biyyooti addunyaa hiyyeeyyii tahan talaallii kana argachuuf yeroo dheeraa eegu yaaddoon jedhu jira. Walumaa galatti Afrikaa keessatti lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamaniif du’anii birqabaan gad-aanaa tahus, ammallee iddoo muraasatti lakkoofsi namoota qabamanii dabalaa jira. Keesumaa gosti Covdi-19 haaraa Afrikaa Kibbaa biyya namoota vaayirasichaan qabaman guddaa qabdu keessatti rifaatuu uumaa jira. ''Tattaaffii taasisneen talaallii yeroof gahu doozii miiliyoona 270 akka argannu dhiyeessitoota, Pfizer, AstraZeneca karaa dhaabbata qorichaa Indiyaa Seeram jedhamuufi and Johnson & Johnson,’’ jechuun waadaa seenamuusaa himaniiru Raamafoosaan. Yoo xiqqaate dooziin miiliyoona 50 ''yeroo murteessaa Eblaa-Waxabajjiitti 2021tti ni qaqqaba jedhan. Haa tahu malee qondaaloti fayyaa haalasaa tokko tokkoon baruuf eegaa jiraachuu himuun, ''furmaata argachuu keenyatti gammadoo dhas,'' kan jedhan Nikeesii Indeembii gorsaa Wiirtii Ittisaafi To’annoo Dhukkubaa Afrikaati. Raamafoosaan dooziin talaallii waggaa walakkaa 2021tti aragamu  ogeeyyii fayyaa qofa talaaluuf fayyada jedhan. Afrikaan uummata biiliyoona 1.3 qabaachuun namni tokko talaallii al lama waan fudhatuuf doozii talaallii biiliyoona 2.6 yoo argatte qofa nama hunda waliin gahuu dandeessi jedhan. ''Kanaaf tattaaffiin kun talaallii argachuuf kan taasifamaa jiru dha. Kana malees dooziin talaallii gahaa Afrikaa keessatti yeroo gabaabaatti akka argamu gochuu dha,'' jechuun ibsu. Afrikaan namoota Covid-19n qabaman miiliyoona sadii ol yoo qabaattu, namoonni 75,000 lubbuu dhabaniiru. Faallaa kanaan Ameerikaatti namoonni miiliyoona 23 dhukkuba kanaan yoo qabaman namooni 383,000 lubbuu dhabaniiru. Gama kanaan talaallii bituudhaaf dorgommiitu ture biyyooti guddatan dhiyeessii jiru keessaa harka caalu bituun komatamu.


Dubartii haadha ishee waliin hospitaala turte osoo agartuu 'Covid' jalaa ajjeese

Dubartiin haadha ishee waliin hospitaala siree wal cinaa jirurratti yaalamaa turte - kan osoo agartuu Covid-19 haadha jalaa ajjeese namoonni of eeggannoo akka godhan dhaamte. Maariyaa Riikoo fi intalli ishee Anaabeel Shaarmaa lamaanuu koronaavaayirasiin erga qabamanii booda dhukkubsatanii guyyaa tokko hospitaala galan. UK Leesistarshaayar irraa kan taate Maariyaan nama ganna 76 yoo taatu ijoollee dubaraa qabdu lamaan nagaatti jechuuf oksijinii ofirra baafte - kuni lubbuu ishee du'aaf akka saaxilu ni beekti turte. Anaabeel kan wayita haati ishee duutu argaa turte, "onnee nama cabsa" jechuun haala ture ibsiti. Ammoo haati ishee kophaa du'uu dhabuutti gammaduu himti. Namooti akka waa'ee vaayirasichaa hubatan jettee suuraa ishee fi kan haadha ishee wayita hospitaala turan lakkifte. Anaabeel akka jettutti harmeen ishii oksijinii erga ofirraa fuutee daqiiqaa 30 duuba boqotte. "Haati koo wayita oksijiinicha akka irraa fuudhan gaafattu, 'Yoo kana sirraa fuune ni duuta, yeroo dheeraa hin qabaattu' jedhaniin" jetti. "Isheenis deebistee, 'Eeyyee nan beeka garuu na gaha,' jetteen" jetti dubartiin umrii ganna 49 Anaabeel. "Erga irraa fuudhanii booda ishee waliin daqiiqaa shan kan isheen dubbachuu dandeessu waliin qabaanne, booda of wallaalte." "Du'uuf sodaa akka hin qabne nutti himte, qophii akka turte. Ani manaa ijoollee waanan qabuuf dhukkubichaan sirritti wal'aansoo akkan qabu natti himte." Haati isaanii wayita duutu intalli ishee kan biroon Suzaanaanis uffannaa of-eeggannoo uffattee waliin turte. "Hanga hafuura ishee isa dhumaatti harka ishee qabannee turre" jetti. "Ishee waliin turuun keenya jajjabina naaf kenne, harmee kootifis jajjabina akka kenneef nan beeka," jette. Maariyaan intala ishee Anaabeel, abbaa warraa Anaabeel fi ijoollee isaanii dhiira sadi waliin mana tokko keessa jiraataa turan. Akka Anaabeel jettutti mucaan ishee inni tokko vaayirasicha mana barumsaati fiduu akka hin oolle himti. Sana booda ariitii sodaachisaan maati wal gahuu hin oolle jetti. "Namoonni warraa kaaniif jecha tarkaanfiiwwan ittisaa akka hordofan gaafachuun barbaada," jette. Anaabeel fi haati ishee hospitaala kan galan Onkoloolessa keessa guyyaa wal fakkaataa ture, Maariyaan Sadaasa 1 lubbuun dabarte. Sirna awwalcha haadha ishee Anaabeel hositaala ciistee kallattiin daawwataa turte. "Maaltu ta'uuf akka deemu sirriitti beekti turte, wal'aansi taasifameef gahaa tahus akka irraa hin hafnee beekti turte," jette. Anaabeel erga hospitaalaa baate boodallee manatti ooksijiiniin yaalamaa turte. Sababni ammoo vaayirasichi somba ishee akka malee miidhee waan tureefi. Haadha ishee wayita ibsitu "akkawoo gaarii kan kutannoo jabaa qabdu" turte jetti.


Koronaavaayiras: Talaalliin Pfizer akaakuu Koronaavayirasii isa haaraa ‘ittisuu danda’a' jedhame

Talaalliin Pfizer/BioNTech jedhamu akaakuu koronaavayirasii haaraa ittisuu akka danda’u qorannoon laabraatorii mul’ise. Ta’us garuu, kun akaakuu jijjiiramaa hedduu vaayirasicha irratti argaman keessaa isa tokko. Kanaaf qorannoon kun simatamus, akkataa talaalichii hojjachuu danda’u irrattio akka saayinsiin mirka’naa’aatti hin fudhaatamne. Koronaavayirasiin akaakuun haaraa UK fi Afrikaa Kibbaa keessatti argamaniiru. Vaayirasoonni haaraa lamaan argaman kunneen aariitisaffisaan tatamsaa’aa waan jiraniif talaalliin kun ittisaa akkamii keennuu danda’a gaaffii jedhu kaaseera. Ilaalchi bal’inaan jiru talaallichi ammayyu akka hojjatudha, qorattoonni garuu raga argachuuf barbaada jiru. Qorannoon Yunivarsitii Teexaas Damee Biraanch akaakuu haaraa vaayirasichi itti jijjiiramu  N501Y jedhamu kan vaayirasii haaraa lamaan irratti argame irratti xiyyeefatee hojjata. Kun barbaachisaadha jedhame kan ilaalamu sababa inni kun qaama vaayirasichaa jalqaba seelii qaama keenya qabachuun of geeddaree seenuun dhukkubicha isa qaqqabsiisu waan ta’eef. ‘Oduu gaarii’ Qorattoonni gosa vaayirasichaa lamaanuu irratti -tokko akaakuu vaayirasichaa haaraa  tokko ammoo isuma duraa- irratti qorannoo gaggeessuuf  vaayirisicha samuuda dhiigaa namoota talaalicha fudhatan 20 irraa sassabamee keessa galchan. Bu’aan isaa sirna ittisa dhibee namoota talaalicha fudhatanii jijjirama isaa haaraa akka ittisuu danda’e agarsiiseera. Haata'u malee, vaayirasiin haaraa dhufe kun yoo walitti dhufan sirna dhibee ittisaa qaama namaa weeraruu danda’an of keessaa qabaachuu mala. "Akaakuun filatame akaakuu jijjiiramaan dhufe saddeet keessaa inni UKtti argame keessatti argama. Kanarayyuu qofaa isaa kan dhibbaa guddaa uumaa jedhame kan hin eegamnedha,” jechuun Yunivarsitii Kaambiriij irraa Piroofesar Raavi Guptaa dubbataniiru. Mana Barumsaa Meedisiniifi Qulqullinaa Landan irraa Piroof Isteefan Iivaans, “Utuu bu’aa fallaa ta’etu argame ta’ee… wanta hamaa i kan hedduu nama yaaddeessu ta’a ture.” “Kanaan, eyyeen kun oduu gaariidha, garuu talaalliin Pfizer (ykn biroon) guutummatti nurraa ittisuu danda’u kan jedhuuf amantaa guutuu nuUf hin kennu,” jedhaniiru.


Koronaavaayiras: Ministirri Covid-19 ofirraa ittisuudhaaf dhugaatii jajjabeessitu vaayirasichaan qabamte

Ministirri Fayyaa Sirilaankaa biyya ishee koronaavaayirasii ittisuudhaaf dhugaatii biqiltuurraa hojjetame akka fayyadamtuuf jajjabeessitu ofiifuu koronaavaayirasiin qabamte. Ministiri Fayyaa Paaviitiraa Waaniiraachiichii torbana kana keessa koronaavaayirasiitnn qabamuu ishee dameen miidiyaa ministeera fayyaa BBCf mirkaneesseera. Beektonni qoricha aadaa biyyattii dhugaatii koronaavaayirasii ittisuuf gargaaru bara jireenyaaf gahu omishuu isaanii hordofee ministirittiin biyyattiin akka fayyadamtuuf jajjabeessaa turteetti. Paaviitiraa Waaniyaaraachiichii dhugaatii koronaavaayirasii ittisuuf jedhame kanas osoo dhuganii argamaniiru. Erga weerarri koronaavaayirasii jalqabee kaasee SIrilaankaatti namoonni kuma 56 fi 76 kan qabaman yoo ta’u namoonni 276 ta’an ammoo dhibee kanaan du’aniiru. Yeroo dhiyoo keessatti ammoo saffisaan dabalaa jira jedhameera biyyattii keessatti.  Ministirri fayyaa kun ministira afraffaa koronaavaayirasiin qabaman taateetti. Dhugaatiin koronaavaayirasii ittisa jedhame kun dammaafi gaawuzaa dabalatee wantoota biroorraa ‘qammamanirraa’ kan hojjetamu yoo ta’u, hakiin aadaa makaan qorichaa kun abjuudhaan akka kennameef dubbate. Ogeessonni fayyaa biyyattii qorichi koronaavaayirasii ittisa jedhame kun hin mirkanoofne jedhaniyyu, lammileen kun hedduutti lakkaa’aman gara mandara beekaan qorichaa aadaa kun jiraata jedhametti deddeebiyaa turan jedhameera. Ministirri fayyaa kun si’a lama qorannoo Covid-19 taasifattullee, si’a lamaanuu akka vaayirasichaan qabamteettu agarsiisuu isaa barreessaan dhimmi miidiaa ministeerichaa Viraaj Abiysiingee dubbateera. Ministirittiifi guutummaan maatii ishee akka adda of baasuun turanis gaafatamaniiru. Sirilaankaan lammileen ishee talaallii Aksifoord-Astiraazaanekaa akka talaallamaniif hayyama kenniteetti. Talaalliin jalqabaa marsaan duraa ji’a itti aanu qaqqabas jedhameera. Ministiroota ykn aanga’oota mootummaa biyyootaa qoricha koronaavaayirasii akka fayyisu hin mirkanaa’iin jajjabeessan keessaa isheen kun kan jalqabaa miti. Waggaa darbellee Pirezedaantiin Maadagaaskaar Andirii Raajoliinaa qorichi koronaavaayirasii fayyisu baala irraa hojjetame argameera jechuun isaanii qeeqa guddaa irratti kaasee ture.   Magaalaa biyyattii keessattis osoo qorichicha rabsanii argamanii ture. Weerarri koronaavaayirasii erga jalqabee gaggeessitoonni biyyaa, ministiroonniifi aanga’oonni vaayirasichaan qabamaniiru. Pirezedaantii Firaans Imaanu’eel Maakiroon, MM UK Booriis Joonsanifi Doonaald Tiraamp qabamanii warra fayyan keessatti argamu.


Talaallii Covid: WHO’n ofittummaan biyyoota badhaadhanii addunyaa rakkoof saaxila jedhe

Sababa qajeelfama talaallii Covid walqixxummaa hin qabneen “kuufaatiin qor-qalbii hamaa’ addunyaa irratti uumamaa jira jechuun hogganaan Dhabbaata Fayyaa Addunyaa (WHO) akeekkachiise. Dr Teedros Adhanoom Gabrayesuus utuu namootni yaddoo fayyaa qabanii fi biyyoota hiyyeeyyii keessa jiraatan talaallii utuu hin argatiin namootni fayyaa fi dargaggeeyyiin biyyoota dureeyyi keessa jiraataan dursanii argachuun isaanii sirri miti jedhan. Biyyoota dureeyyii 49’f talaalliiwwan doozii miiliyoona 39 kan raabsaman yoo ta’u – biyyi hiyyeettiin tokko talaalli 25 qofa argatte jedhan. WHO fi Chaayinaan kana dura haala to’annoo Covid irratti qeeqamanii turani. Hanga ammaatti Chaayinaa, Indiyaa, Raashiyaa UK fi US talaalliwwaan Covid kan uuman yoo ta’u, kaan ammoo biyyootiin waloon kan oomishamanidha – fakkeenyaaf talaallii Pfizer Ameerikaa fi Jarmaniin oomishame. Biyyootiin kun hedduun isaanii raabsama talaallii kanaaf dursa biyya ofii isaaniif kennaniiru. Wiixata haasaa marii aanga’ootaa WHO irratti taasisaniin  Dr Teedroos, “ Dhugaa dubbachuun qaba, addunyaan kuufaatii qor-qalbii hamaa keessa jirti – gaatiin kufaatii kanaa ammoo jireenya fi lubbuu namoota biyyooti hiyyeeyyii addunyaan kan kaffalamudha,” jedhan. Dr Tedroos ilaalchi “dursa anaaf” jedhu kun kan of kuufissudha sababiin isaa ilaalchi kun gatii qaaleesse offittummaa kan jajjabeessudha. “Gochii akkanaa ammo weerara kana kan dheeressu ta’a" jedhan. Dabalataaniis mala talaallii hirmaachuu idil addunyaa Covax jedhamuu fi ji’a dhufu eegalamuu irratti hirmaannaan guutuu akka jiraatuuf hogganaan WHO waamicha dhiyeessaniiru. “Waamichikoo yeroo Ebla 7 irratti Guyyaa Fayyaa Addunyaa kabajnu mootummooti miseensa ta’an hundi talaalliin Covid-19 biyyootii hundatti raabsameearguudha jedhan. Walqixxummaa dhabuu hiddaa rakkoo fayyaa idil addunyaa ta'e mo’achuun barbaachisaa ta'uu dubbatan Dr Teedroos. Hanga ammaatti mala Covax kan WHO fi gartuulee talaallii idil addunyaan deeggarame kana irratti hirmaachuuf biyyootiin 180 mallateessaniiru. Kaayyon isaa biyyootiin walitti qindaa’uun warshaalee qorichaa waliin mari'achuuf aangoo akka qabaatan taasisuufi. Biyyootii galii gadi aanaa fi gidduu galeessaa 92f baasiin talaallii gumaacha biyyooti kanneeniin kan kaffalamuu ta’a. “Oomishtoota shan irraa talaalliwwaan biiliyoona lama fudhachuuf waliigalleerra, dozii dabalataa biiliyoona tokko dabaluufis filannoo qabna, Guraandhala keessa raabsuu eegaluuf karoorfanneerra,” jedhu Dr Teedros. Akeekkachiisa Dr Teedroos kennaniif Ministirri Fayyaa UK Maat Haankook “UK’n deeggartuu addunyaa ishee guddoodha, sagantaa talaalliin biyyootii addunyaa hunda akka ga’uu bahe ni deeggarti” jedhan. Mootummaan UK mala raabsaa talaalli Covax kanaaf doolaara miiliyoona 548 gumaacheera. Akka gabaasa mootummaatti UK keessatti raabsaa talaallii koronaavayirasii jalqabaa namootni miiliyoona afur argataniiru. Biyyootiin dureeyyiin talaallii Covid ofittuummaan sassaabachaa waan jiraniif, biyyootiin hiyyeeyyi ammo dhabaa jiru jedhamanii qeeqamu. Biyyootiin galii gadi aanoo 70 ta’an dandeettii namoota 10 keessaa tokkoo qofaaf talaallii kennuu qabaatu. Keessumaa Kaanadaan, biyyootiin ardii Ameerikaa Kaabaa talaallii lammilee Kaanaada tokko tokko si’a shaniif gargaaru danda’u ajajaniiru jedhamuun qeeqama turte. Mudde keessa ministeerri guddinaa idil addunyaa Kaanadaa Kariinaa Gowuuld himannaa kana haaluun, Kaanaadaan biyyootii guddataa jiran Covid-19 irratti gargaaruuf doolaraa miiliyoona 380 gummaachuu ishee himaaniiru.


Kaaliforniyaatti namtichi dhukkubsataa Covid wajjin wal'aanamaa turan 'dhawee ijjeese'

Namtichi ganna 37 nama akkuma isaa Covid-19n qabamee waliin kutaa hospitaala tokko keessatti wal'aanamaa turan baattuu oksijinii fayyadamuun rukutee ajjeese jedhame, ajjeechaafi yakka jibbiinsaan himatame. Namni Jesse Martinez jedhamu hospitaala Kaaliforniyaatti argamu keessatti, wayita maanguddoon ganna 82 kutaa tokko keessa turan kadhachuu eegalan, aaruu ajja gochiicha rawwate, poolisiin Loos Anjalas hime. Achis Obbo Maartineez, taankii oksijiin keessa kuufamu kaasuun maanguddoo kana dhawe. Miidhamaan kun guyyaa ittaanu lubbuun isaanii kan dabarte. Namoonni lamaan kunniin duraan kan wal hin beekne wayita tahu, koroonaavaayirasiin qabamanii kutaa namoonni lama qooddatan keessatti wal'aanamaa turan. Hospitaala Antelope Valley kan jedhamu oggaa tahu, naannawa Laankaastar, kibba Kaaliforniyaatti argamudha. Shakkamaan kun wayita miidhamaan kun kadhachuu eegalanitti aaruu eegale. Achiis qabiyyee taankii kaasuun rukute,'' jedha ibsi poolisii Loos Anjalas. ''Shakkamaan ganna 37, Jesse Martinez to'annoo jala ooluun: yakka ajjeechaan jibbiinsaafi darara maanguddoon himatame,'' jedha ibsi kun. Kutaa biyyaa Kaalifoorniyaatti torban jaha keessatti, erga namoonni miiliyoona tokko koroonaavayiras qabamanii as hospitaalonni muddama keessa jiru. Erga weerarichi eegale, Kaalifoorniyaatti namoonni miiliyoona lamaa ol vaayirasichi irratti argameera. Hospitaalonni hanqinni hojjettoota fayyaa kan isaan mudate oggaa tahu, angawoonnis hojjettoota fayyaa dabalataa 3,000 biyyoota Awustiraaliyaafi Taayiwaan irraa akka dhufan kadhateera. Gaafa Wiixataa barreessaan fayyaa kaalifoorniyaa Dr, Mark Ghaly akka jedhanitti, naannichatti wiirtuulee wal'aansaa yeroof ijaaraman dabalatee kaanitti, yeroo dhiyyootti kutaaleen wal'aansaa ni guutu. Bulchaan kutaa biyyaa Kaaliforniyaa Gavin Newsom, qajeelfama mana turuu kan labsan wayita tahu, manneen daldalaa barbaachisoodha hin jedhamnes cufamaniiru. Guyyaa Roobii Ameerikaatti namoonni haaraa 228,131 Covid-19n wayita qabaman, kanneen 3,359 ammoo lubbuu dhabaniiru.


Covid-19: Cidha seera walirraa-hiiquu kabajuun namoota 10,000 hirmaachise

Weerarri koroonaavaayiras kanneen sagantaa cidhasaanii guddisanii qopheessuuf karoorfatanii turaniif danqaa itti taheera. Haa tahu malee, lameen Maalezhiyaa kun tarkaanfii ugguraa namoota 20 qofa hirmaachisuu jedhu irra aanuun, namoota 10,000 guyyaa gammachuu isaanii irratti hirmaachisaniiru. Seerota vaayirasicha to'achuuf bahan hunda kan kabaje ture. Kun tasumaa ta'uu hin dandayu jechuu maltu. Lakkii ni danda'ama - qophii keessan konkolaataan kan keessa darbamu (drive-thru) yoo gootan. "Waan isin jaalannuuf cidha keenyarratti hin argaminaa" 'Koronaavaayirasiin misirroota barana walfuudhuuf turan karaa lamaan miidhe' Sagantichi akkas ture - Dilbata ganama aruuzaafi aruztittiin gamoo mootummaa Putrajaya, kan kibba magaalaa guddoo Kuala Lumpur'tti argamu fuuldura taa'an. Keessummoonni affeeraman ammoo konkolaataa isaanii suutaan oofaa misirroota fuuldura dabran. Foddaan konkolaattota hundaa cufamee kan ture oggaa tahu, misirroonnis keessummoota affeeramaniif qilleensarraan harka fuudhaniiru. Kun tarii sagantaa cidhaa yeroo mara itti barre tahuu dhiisuu mala. Garuu aruzaafi aruztittiin Tengku Muhammed Hafiz fi Oceane Alagia lamee (couple) guyyuu baraman irraa addadha. Misirrichi ilma nama siyaasaa beekamaafi ministira duraanii kan tahan Tengku Adnan'dha. Abbaan ilma isaanitti gammadan kun Facebook gubbaa waan barreessan: ''Erga ganama kanaatii gaariin (konkolaataa) 10,000 caalan akka argaman bareera.'' ''Anaafi maatiin koo hundi kabajaa guddaatu nutti dhagahame. Waan nu hubattanii, seerota kabajuun, gaarii keessaa bu'uu dhabuu keessaniif hedduu galatoomaa.'' Jarri affeeraman 10,000 hunduu suuta oofanii haga dabran sa'aatii sadi fudhate. Haatahu malee, kanneen affeeraman salaamtaa qilleensarraan alatti, waan dhibiillee argataniiru. Dambii walirraa fageenya eegateen, keessummoonni nyaata argataniiru. Akkatti nyaata argatan garuu haalaan addadha. Jarri konkolaataa keessaa otoo hin bu'in, foddaarraan nyaata dursee qophaa'ee saamsame fudhatanii qajeelan, jechuun miidiyaa biyyattii gabaaseera. Guyyaa gammachuu kana guyyaa tokko booda abbaan gurbichaa nama siyaasaa tahan kun, himannaa malaamaltummaa doolaara 500,000 irratti dhiyaateen balleessaa tahanii argamaniiru. Kanaanis maallaqaafi hidhaa ji'a 12n adabamaniiru. Biyyattiin Maaleezhiyaa akka haaraatti Covid irra deebiin ka'uun namoota hedduurratti argamaa jira. Waliigalatti biyyattiitti namoonni 92,000 vaayirasichaan kan qabaman yoo tahu, kanumaanis namoonni 430 tahan lubbuu dhabaniiru.


Koroonaavaayirasi: US'tti dhalattoonni Itoophiyaa talaallii Koronaa fudhatan maal jedhu?

Dhalattoonni Itoophiyaa US keessatti hojii tajaajila fayyaa hojjetan talaallii Koronaavaayirasii fudhatan talaallicha gammachuun fudhachuufi yaaddoo har'aa bor qabamna jedhu irraa baraaramuu himu. Kubbaaniyyaa Ameerikaa qoricha oomishu Faayizariifi kubbaaniyyaan teeknoolojii waldhaansaa Jarmanii Baayoonteek waliin ta'uun talaalliin Covid-19 oomishan US keessatti kennamuu erga eegalee torban lama darbeera. Talaalliin kun kanneen harka caalaan dhibee kanaaf saaxilamoo ta'aniifi ogeeyyiin fayyaa dursa argachuun fudhachaa jiru. Kanneen talaallii kana fudhatan keessa ogeeyyiin fayyaa dhalootaan Itoophiyaa ta'an ni argamu. Dr. Fitsum Haayilamaariyaam Filaadeelfiyaa Hospitaala Yuunivarsiitii Toomaas Jeferseen keessatti hakiima ispeeshaalaayiizdii dhibee keessooti. Talaallii kana fudhachuu isaanii BBC'tti himaniiru. Dr. Fitsum namoota dhibee kanaan miidhamanis du'aniis waldhaanaa talaalliin kun hanga argamu eegaa akka turan dubbatu. Talaallicha fudhachuuf murteessuunis akka isaan hin rakkisne himu. ''Adeemsa talaalliin kun keessa darbe dhiyeenyatti hordofeera. Sadarkaa maaliirra akka darbe, milkaahina isaafii fayyummaan isaa kan mirkanaahe ta'uu ragaa waaniin qabuuf talaalamuuf garaa hin hirre'' jedhu. Namni biraan talaallii kana fudhatan Daraaraa Daadhii jedhamu Kaalifoorniyaa keessatti gidduugala kunuunsaa Paalmitar jedhamu keessaa ogummaa Narsiin tajaajilu. Isaanis akkuma Dr. Fitsum talaallicha fudhachuuf garaa akka hin hirre dubbatu. ''Dhugumatti talaalliin kun argamuu isaatti hundi keenyayyuu gammadoodha. Keessumaa dhukkubsattoota waliin tuttuqqaa kan qabnu dhibeen kun har'aa bor nu qabe yaaddoo jedhu qaban ture... amma ogeessi fayyaa kamuu talaallii kanarraa gammachuu qaba'' jechuun gammachuu qaban ibsaniiru. Namootni dhibee kanarraa fayyaan qaamni isaanii dandeettii dhibee kana ofirraa qulachuu jabaa waan qabuuf deebi'ee nun qabu jedhanii of dagatu, talaalliinis nu hin feesisu jedhanii yaaduu malu. Dr. Fitsum namootni dhukkuba kanaan qabamanii fayyan talaallii kana fudhataniiru, fudhachuus qabuu jedhu. Namootni dhibee kanaan qabamanii fayyan irra deebiin yeroo qabaman argineerraa waan ta'eef dandeettin dhibee qolchuu qaama isaanii yeroo biraa laafuu akka malu qorannooniis waan akeekuuf talaallicha fudhachuu qabuu jedhan. Dr. Fitsum akka jedhanitti talaalliin kun saaxilamummaa ogeeyyiin fayyaa qaban irratti hundaa'uun dhukkubsattoota dhibee jabaarra jiraniif kanneen kutaa yaala atattamaa keessa hojjetaniif dursi kenname. Namni kamuu talaallii kana fudhachuun dura yoo xiqqaate haaldureewwan 10 guutuu qabaa jedhu Dr. Fitsum. Qaamni ofii talaallii kan hin jibbine(alarjii) ta'uu, garaatti kan hin baanne ta'uu, mallattoondhibee kamuu kan irra hin jirre ta'uu, fi dhukkubsatoota yaala kamiifu Hospitaala jiran ta'u dhabuun fa'aa keessatti argamu. Talaalliin marsaa duraa fudhatamee daqiiqaa 15'f namni achuma akka turu akka taasifamuufi kuniis qaamni bifa adda ta'een talaalichaaf deebii yoo kenne hordofuufi. Dr. Fitsum talaallii kana fudhachuun booda rakkoon waan isaan hin mudanneef hojii isaanii itti fufuu dubbatu. Talaalliin kun akkuma talaalliiwwan biroo lilmoon irreerra kan kennamu ta'uufi talaalliin marsaa duraa tokko erga fudhatamee torbee lammaffaa isaatti kan lammataa akka kennamu himan. ''Talaallicha fudhadhee daqiiqaa 30 boodan gara hojii deeme. bakkan waraannadhe dhukkubbii xiqqoon alatti wanti addaa hin jiru'' jedhu obbo Daraaraanis. Talaallii erga fudhatanii booda of eeggannoon akka hin barbaachifne namootni hubatan jiraataniis kun sirrii akka hin taane Dr. Fitsum himaniiru. Ogeeyyiin fayyaa talaallii kana fudhachuun damee fayyaaf deeggarsa gaaddaa akka ta'u obbo Daraaraan ni himu. Ogeeyyiin fayyaa umriin isaanii siiqe dhibee kana sodaachuun soorama bahuu isaaniitiin hanqinni ogeeyyii fayyaa mudachuu obbo Daraaraan ni dubbatu. Ogeyyiin kun talaallii fudhatanii hojiitti deebi'uu malus jedhanii abdatu. Kunis tajaajila fayyaa si'ataa gochuun ofitti amanamummaa ogeeyyii fayyaa dabalaa jedhu. Talaalliin kun akka dhuunfaatti, akka dhaabbataattis ta'e akka biyyaatti abdiin hore jiraatus of dagachuun akka hin uumamne of eeggannoorratti cimuun barbaachisaadha jehu Dr. Fitsum. Talaalliin kun hanga uummata hunda bira gahutti yeroo kan fudhatu waan ta'eefi dhibeen kun yaaddoo ta'uun isaa akka itti fufullee himan. Addunyaarratti hanga ammaatti namootni miiliyoona 78 ol Covid-19'n kan qabaman yoo ta'u kana keessa namni miiliyoona 1.7 ol ta'u lubbuusaa dhabeera. Talaalliiwwan gosa adda addaa amma argaman kana biyyoonni Sooreyyiin doozii hedduu ofii bitanii kan jiran yoo ta'u biyyootni hiyyeeyyiin akka aardii Afrikaa keessa jiran ammallee akkatti kana muraasallee argatan irratti hojjechaa jiru.


WHO'n akaakuu koronaavaayirasii haaraa hordofaa jiraachuu ibse

Dhaabbati Fayyaa Addunyaa (WHO'n) akaakuu koronaavaayirasii haaraa UK keessatti argame ilaalchisuun qondaaltota biyyattii waliin xiyyeeffannaan mari'achaa jiraachuu ibse. Akka qondaaltonni UK jedhanitti akaakuun koronaavaayirasii inni haaraan kun kan duraan ture caalaa tatamsa'aa jiraatus, garuu kan duraa caalaa rakkoo hammaataa qaqqabsiisa jedhamee hin amanamu. Magaalaa Landan dabalatee magaalonni kibba baha Ingiliiz hedduun sababa facaatii vaayirasii jaaraa kanaa uggura cimaa keessa seenanii jiru. Akaakuun koronaavaayirasii haaraan UK keessatti argamuusaan walqabatee Nezalaandis balaliinsa gara biyyattiitti taasiftu dhaabuushee beeksifteetti. Aanga'oonni Waayit Haawus talaallii Covid-19 dursanii fudhachuuf Hoggantoonni addunyaa Covid-19 qabaman eenyu fa'i? 'Akaakuun Koronaavaayirasii haaraan' Ingiliiz keessatti argame Dhorkaan balaliinsaa kunis Dilbata har'aa irraa eegalee hojiirra kan oolu yoo ta'u, hanga Amajjii tokkootti akka turu mootummaan Daach beeksiseera. Biyyattiin murtee kanarra kan geesse erga saamudi gosa koronaavaayirasii haaraa UK keessatti argamee fakkaatu biyyattii keessatti mul'ateeti. Haala vaayirasii Uk keessatti argamee irratti ibsa bal'aa argachuuf si'oominaan eegaa jiraachuu kan ibsu mootummaan Nezarlaandis, ''hanga dandeenyetti akaakuun koronaavaayirasiin haaraan UK keessatti argame gara biyya keenyaatti akka hin ceene ni hojjenna'' jedheera. Akkaataa balaa akaakuu koronaavaayirasii haaraan mudachuu malu hambisuun danda'amurratti biyyoota Awurooppaa kaan waliin akka hojjetus ibseera mootummaan Daach. Osoo kan duraaf malli hin dhawamin akaakuun koronaavaayirasiin kan dhibiin argamuun addunyaaf rifaatuu guddaa ta'eera. Dhaabbati Fayyaa Addunyaa(WHO'n) waa'ee vaayirasii kanaa qondaaltota UK waliin gadi fageenyaan mari'ataa akka jiruuf itti dhiyeenyaan horodfaa akka jiru twitter isaarratti barreesseera. Akka dhaabbati kun jedhutti UK'n waa'ee akaakuu koronaavaayirasii haaraa kanarratti waan qorattee bira geesse hundaa gabaasaafii jirti. Waa'ee vaayirasichaa odeeffannoo bal'aa fi qulqulluu ta'e hawaasa addunyaan akka ga'uuf jirus ibse dhaabbati kun. Waan ifatti mirkanaa'ee beekame jiraachuu baatus, akka Ministirri Muummee UK Booriis Joonsan jedhanitti akaakuun koronaavaayirasii haaraan kun kan duraa caalaa harka 70 saffisaan tatamsa'a. Haata'u malee nama ajjeesuudhaan kan duraa caalaa daran balaafamaa ta'uusaa fi talaalliiwwan haaraa argamaa jiran kan dandamatu ta'uunsaa wanti mirkanaa'e hin jiru jedhu qondaaltonni UK. UK fi Ameerikaan talaallii koronaavaayirasii Pfizer fi BioNTech'n badhaadhe kennuu eegalaniiru. Talaallii nama koronaavaayirasiin qabame fayyisuunsaa harka 95 mirkanaa'e kana kennuudhaan UK'n addunyaarraa biyya jalqabaati.


Firaans baqattoota to’annoo Covid-19 adda durumman hojjataniif lammummaa kennite

Firaans baqattoota dhibban lakka’aman adda durummaan to’annoo koronaavaayirasiirratti hojjataniif biyyattiin tajaajiluusaaniif beekamtii  kennuun, lammummaa Firaans akka argatan eeyyamteef. Ministeerri dhimma biyya keessaa Firaans jiraattoota biyyattii keessa turanii tattaaffii biyyattiin vaayirasicha to’achuuf taasifte deeggaran akka lammummaa argachuu akka iyyata galfatan waamicha dhiyeessan. Namoonni 700 amma adeemsa lammummaa argachuu sadarkaa xumuraa irra jiru. Baqattoonni haala kanaan lammummaa argatan immoo ogeeyyii fayyaa, qulqullessitoota fi kanneen suuqii(dukkana) keessa hojjatan ni dabalata. Poolisoonni Firaansi sakatta'iinsa vaayirasiif jecha mana qondaaltotaa weeraran Biyya kamtu hunda caalaa covid 19 to'achaa jira? Covid hammaannaan Maakiron Firaansitti uggura sochii 2ffaa labsan Namoonnii adda durummaan to’annoo vaayirasichaarratti hojjatan hedduun addunyaarratti Covid-19’n qabamanii du’an keessatti hakimoonni fi narsoonni ni argamu. Firaans biyyoota weerarri vaayirasichaa hedduu miidhe10 keessa tokko yoo taatu, namoonni miliyoona 2.5 vaayirasichaan qabaman keessaa 62,000 kan dhiyaatan du’aniiru. Lammummaa saffisaan kennuun kun Fulbaana keessa kan eegalame yoo ta’u, namoonni torbaatamii afur dursanii paaspoortii Firaans argachuun, namoonni 693 immoo argachuuf sadarkaa xumuraa irra qaqqabaniiru. Amma yoonatti namoonni 2,890 lammummaa Firaans argachuuf gaafataniiru. Yeroo biraa namni lammummaa biyyattii argachuuf gaafatu  kamuu ganna shaniif biyyatti keessaa kan jiraate(tte), galiin qabu fi hawaasa biyyattiitti dabalamee jiraachu danda’u ta’u qaba ture. Haa ta’u malee, mootummaan hojjattoota biyyattii keessa waggaa jiraatanii, dura bu’uummaan ‘talaajila guddaa kana kennan’ jedhetu lammummaa kana argataa. Bara 2017 baqattootni Firaansi keessa jiraatan miliyoona 6.7 Kan guutan yoo ta’u, hedduun isaanii biyyoota kolonii Firaansi jala turan Kaaba fi Dhiha Afrikaarra biyyatti seenan. Haata’u malee, adeemsi namoota kanaaf lammummaa kennuu harkifataadha. Bara 2018 fi 2019 hammii namoota lammummaan argataniillee % 10 hiratee ture.


Koronaavaayrasi: Faransaay akaakuu haaraa kan jalqabaa agarte

Faransaay akaakuu koronaavayirasii saffisaan daddarbuufi kan dhiheenya UK keessatti mul'atee kan jalqabaa biyyattii keessatti argamu mirkaneessite. Ministirri Fayyaa Faransaay akka jedheetti akaakuun vaayirasii kanaa lammii biyyatti Muddee 19 Landanii deebii'uun jiddugala magaalaa keessatti argame. Namtichi jedhame kun mallattoo dhukkubbii kan hinqabnee yoo ta'u, ammatti manatti adda of baaseera jedhame. Akaakuun vaayirasii haaraa UK keessatti mul'achu isaatiin wal qabatee biyyoonni hedduun imala achi dhufu dhorkaniiru. Faransaay daangaalee ishee cufte kan turte yoo ta'u, garuu ammoo imalaan dura qorannoo kennuun uggurichi Roobii darbe kaafte. Konkolaachiftoonni kumaatamni gara Faransaay qaxxaamuruuf dabaree eeggachaa ayyana Gannoo biyyasaanii konkolaataa keessatti dabarsuuf dirqaman. Ministeerri Fayyaa biyyatti akka jedhetti, vaayirasichi kan barame erga namtichi Muddee 21 hospitaalatti qoratameen booda. Namtichi vaayirasichaan qabame kunis lammii Faransaay kan UK jiraatu yo ta'u, ammatti nagaadha jechuun malee bal'inaan kan himame hinjiru. Biyyoonni biraas akaakuu vaayirasiii haaraa kana argamu mirkaneessaa keeessaa, Jaappaan imaltoota UK dhufan shan irratti mulachu Jimaata darbe yoo mirkaneessitu, Deenmaark, Awustiraaliyaafi Netherland keessatti ammoo isa dura gabaafame. Faransaay torban darbe keessa uggura keessee turte kan kafte yoo ta'u, ugguricha caalaa laaffisuuf ammalleen baayyinni namoota qabamanii haala gahaan hinhirannee jedhee ture mootummaan. Kana jechunis restoraantiiwwan, manneen dhugaatii, eddoowwan tiyaatiraafi sinimaa fa'i akkuma cufamanitti jiru. Uggurri sa'aa biyyattii guutuu 20:00 to 06:00 akkuma kaa'ameeti jira. Uggurri sa'aatii jala bultii Gannoofi kan kaafamee ta'ulleen bara haaraatiif garuu akkuma ka'ameetti itti fufa jedhame. Faransaayiitti erga weerarichi eegaleen as namoonni miliyoona 2.5 Covid-19n qabamu kan mirkanaa'e yoo ta'u, lammiileen 62,000 ammoo lubbudhabaniiru. Akaakuun koronaavaayirasii haraan jalqaba adda kan baafame UK keessatti baatii Fulbaanaatti ture. Kanaafis kan akka sababiitti eeramee weerara vaayirasichaa garmalee Landan, Baha Inglaandiifi Kibba Bahaatti baballataa jiruudha. Akka tilmaama Waajjira Istastikii Biyyaaleessaa (ONS) UKtti, naannoo kanatti namoota vaayirasichaan qabaman keessaa harki lama sadaffaa ta'an vaayirasii haaraan qabaman jedhe. Vaayirasii akaakuu haaraa kanaan wal qabatee dhimmoonni sadi waan jiraniif xiyyeeffannaa harkisa. Wantoonni kunneen hundi walgahuun vaayirasii haaraan kun akka caalaa saffisaan faca'u kan dandeessisu jedha gabaasaan fayyaafi saayinsii BBC Jamsi Gaalaagher. Haata'u malee, vaayirsii haaraa kun caalaa balaafamaa ta'u saatiif ragaan argame hinjiru. Talaalliin dhiheenya keessa argamanis kanaafis ni hojjatu, jedhu qoratonni.


Akaakuun Covid-19 haaraa saffisaan tamsa’uu biyyoota addunyaa garaa garaatti mul'ate

Akaakuun Covid-19 haaraa saffisaan tamsa’uu UK keessatti argamee ture biyyoota Awurooppaa hedduu, akkasumas Kaanaadaa fi Jaappaan keessatti mul'ate. Imaltoota UK irraa gara Ispeen, Siwizerlaand, Siwidinii fi Firaansitti dhaqan wajjin tamsa’inni vaayirasii kun hidhata qaba jedhameera. Kanaadaattimmoo abbaan warraa fi haatii warraa Ontariyootti vaayirasiichaan qabamaniiru, garuu lamaanuu biyya hambaatti akka hin imalle qondaalonni biyyattii himaniiru. Namoonni lamaan addatti tursiifamaniiru. Tamsa’ina vaayirasiin sodaachuun Jaappaan lammileen biyyoota hambaa ji’a tokkoof biyyashii akka hin seenne Wixatarraa qabdee dhorkuuf jirti. Jaappaan imaltoota UK irraa biyyattii seenan shaniifi nama biyya biraatti hin imallee tokkorratti argamu gabaaste. Kanneen vaayirasichaan qabaman keessatti balaliisaan xiyyaara ganna 30 keessa Landanii deebi’e ni argamu. Haaluma wal fakkaatuun namoonni afur Ispeen magaalaa Maadiriiditti gosa vaaayirasii haaraan qabamaniiru. Siwizerlaand lammiilee Biriiteen lamaa fi nama biroo tokkorratti vaayirasichi mul’achuu beeksifteetti. Ayyaana bara haaraa kanatti biyyi Awurooppaa turistootaaf karra bante Siwizerlaand yoo taatu, torban darbe keessa lammileen Biriteen kumaataman lakkaa’aman biyyattii seenaniiru. Akaakuun vaayirasii haaraan argamuu oduun isaa erga dhaga’amee addunyaarratti torban darbeerraa qabee imalli daangeeffameera. Kun otoo haala kanaan jiru, biyyoota Awurooppaa hedduutti namoota talaaluun eegalameera. Oggeeyyiin fayyaa Kaaba Baha Jarman maanguddoota giddugaleessa kunuunsaa Halberistat keessa jiran talaaluun eegalan. Miidiyaan biyyaleessaa Hangaarii akka himeetti biyyattii keessatti hakiimota hospitaala Del- Peest hojjatanitu talaalli dursa fudhate. Saayintistoonni akka himanitti, gosti vaayirasii haaraan UK'tti kan argameef biyyattiin sirna tamsa’ina dhibichaa ittiin hordoftu cimaa waan qabduufi jedhan. Gosti vaayirasii haaraan kun kan duraanii caalaa saffisaan kan tamsa’u yoo ta’u, namoota duraan qabeerratti hin hammaatu jedhanii yaadu ogeeyyiin.


Koronaavaayirasii: Hakiimni loogii sanyummaan yaala dhabuu komataa turte Covid19n duute

Doktorri gurrattiin lammii Ameerikaa ganna 52 Indiyaanaapooliisitti Covid-19n duute wayita dhukkubsattee hospitaala sireerra turtetti sababa bifa isheetiin yaala gahaa dhorkamuu himachaa turte. Viidiyoo wayita dhukkubsattee sireerra turte gadi dhiisteen, yaala argachuuf 'kadhaachaan ture' jette. Du'a isheen gaddi itti dhagaahamuu kan ibse hospitaalli Indiyaanaa Noorzi - loogiif araarama akka hin qabne hime dhimma dhukkubsattootaa irratti tokko tokkoon yaada hin kennu jedhe. Akka qorannoowwan agarsiisanitti namooti gurraachi caalaatti Covid-19f saaxilamoodha. Dr Moor dilbata darbe hospitaala keessatti duute. Mudde 4 dhukkubni ishee akkamiin doktora hospitaalichaan adii ta'een salphifamee akka ilaalame Facebook irratti maxxansitee turte. Yeroos hafuura baafachuu rakkattee boo'aa akka turte himte. "Somba koo hin ilaalle, sirumayyuu na hin tuqne. Qorannoo qaamaa kamiyyuu naaf hin goone," jettee barreessite. Hospitaalichi himata loogii sanyummaa kamiyyuu akka qoratu himee - akka dhaabbata hunda qixa tajaajiluuf hundaa'eetti loogiif araarama hin qabu jedhe. Dr Moor haadha mucaa dhiiraa ganna 19ti. Haatii fi Abbaan ishee dhukkuba waa dagachuu ykn 'dementia'n rakkatu. Baasii awwaalcha isheef jecha gama GoFundMe doolaarri 102,000 walitti qabameera. Dr Moor vaayirasicha qabaachuun ishee kan beekame Sadaasa 29 ture. Sana booda gubaa qaamaa fi qufaa jabaa qabdi turte. Booda harganuufis rakkachuu kan barreesite hakiimni kun ofii doktora taatee osoo jirtuu yaala gahaa argachuuf rakkachuu himte. Qorichi farra vaayirasii 'Remdesivir' argachuuf akkasumas lapheen ishii iskaan akka ta'u kadhachaa turte. Kana giduutti doktorri tokko qoricha argachuuf ulaagaa akka hin guunne fi gara mana ishee akka deemtu itti hime. "Akkan nama araada qorichaa qabu wayi ta'e natti dhagaahame," jetti viidiyoo osoo hin du'iin dura waraabdee Facebook irratti gadi dhiifteen. "Akkan hakiima ta'e ni beeka ture. Ani qoricha nama hadoochu hin fudhadhu," jetti. Dr Moor hospitaala biraatti akka dabarfamtu gaafattullee, hospitaalaa akka baatu taasifamte. Haa ta'u malee dhiibbaan dhiigaa ishee baay'ee gadi buunaan deebite. "Warri gurraachi akkanaan ajjeefamu" jette Dr moor. "Gara manaa galaa yoo jettuun galanii maal gochuu akka qaban hin beekan." "Osoon silaa nama adii ta'ee wanti kun hundi narra hin gahu ture" jetti. Wanti Dr Moor mudate Ameerikaa keessatti dheekkamsa uume. Sirni fayyaa biyyattii gurrachota irratti loogii qaba jedhu namootni hedduun. Ameerikaa keessatti vaayirasichi warra kaan caalaa gurraachota akka malee miidhe. Nama adii waliin yoo madaalamu gurrachonni carraan vaayirasichaan du'uu dachaa sadi.


Koronaavaayirasii: Afriikaan Kibbaa shayii fakkeessuun alkooliin akka hin gurgurre akeekkachiifte

Ministeerri poolisii Afrikaa Kibbaa manneen nyaataa biyyattii qodaa shayii itti dhugan keessa alkoolii dhoksanii akka hin gurgurre akeekkachiise. Biyyattiitti facaatiin koroonaavaayirasii waan dabaleef irra deebiin gurgurtaan dhugaatii dhorkameera. Pirezidantiin Afrikaa Kibbaa Siriil Raamaaposaa namoonni dhugaatii dhuganii vaayirasicha 'chilleessan' facaatii vaayirasichaa dabalaa jiru jechuun gaafa Wiixataa dhorkaan haaraa yeroo labsame dubbatan. Torban lama dura ture gosti Covid haaraa ta'eefi saffisaan tamsa'u Afrikaa Kibbaatti kan argame. Akka uggura biyyattiin keessetti taanaan namoonni halkan sa'aatii sadii hanga ganama sa'aatii 12'tti manaa bahuu hin danda'an. Owwaalchaaf qofa walgahuu danda'u. Suuqonni, manni dhugaatiifi kaan galgala sa'aatii lamatti cufamu. Ibsa gaafa Kibxataa kennaniin Ministeerri Poolisii biyyattii Beeki Seele manneen nyaataa seera cabsanirraa eeyyamni daldalaa fuudhama jechuun akeekkachiisaniiru. Dabalataan, himatamuu akka malan himan. ''Alkoolii meeshaa shayii itti dhugan keessa akka hin naqne. Bucculee barreeffamni 0% jedhu keessa alkoolii akka hin naqne. Tooftaa keessan beekna, akkana akka hin goone,'' jechuun Obbo Seelen dubbatan. Dhorkaan dhugaatiirra gaafa Wiixataa kaa'ame hanga walakkeessa Amajjiitti tura. Kana raawwachiisuuf immoo waraanni poolisii gargaara. Erga vaayirasichi mudateen as guyyaa Dilbata darbe namoonni miliyoona tokkoo oli vaayirasichaan qabamuun, Afrikaa Kibbaan Afriikaa keessaa biyya jalqabaa taatetti. Namoonni 27,000 caalan vaayirasichaan lubbuu dhabaniiru.


Lubni 'koronaavaayirasiin hin jiru’ jedhan mana hidhaa buufaman

Poolisiin Raashiyaa luba koronaavaayirasiin jiraachuu haalan gadaamii keessaa barbaadani qabuun hidhani. Himannaa abbaa Sergiyitti dhiyaate keessaa tokko, ijoolleen akka of ajjeessan jajjabeessa kan jedhu fa’aa of keessatti qaba. Bataaskaanni Ortodoksii Raashiyaa akka hin barsiifne uggurtullee lubni kun bataskanaa dhiisanii bahuu didaniiru. Abbaa Sergiyi weerarri koronaavaayirasii hin jiru jedhanii vaayirasichi jiraachuusaa haalaa turan. Abbaan amantaa dhimma walfalmisiisaa dubbachuun beekaman kun ajaja fayyaa hawaasaaf bahe hojiirra oolchuu didnaan, Ebla darbe akka hin barsiifne, Caamsaa keessammoo mirgi masqalii keewwachuusaanii irraa mulqameera. Abbaa Sergiy gadaamiin Isridniralisk jalqaba bara 2000 kessaa akka hundaa’u nama gargaaaranillee turan. Hordoftoonni isaanii dhibbaan lakkaa’aman waggootaaf lallabasaanii dhaga’uuf garasitti yaa’aa turan. Qondaaltonni Raashiyaa ji’oota muraasaan dura iddoo kadhannaa isaanii cufuun, tibbana luba kana hidhaniiru. Abbaa Sergiy Kibxata darbe poolisiin wayita to’atu, hordoftootonni isaanii poolisii waliin sa’aatii tokkoof walitti bu’aniiru. Namoonni qawwee hidhatanii gadaamicha eegan mormitoota Raashiyaan deeggartuu kanneen walitti bu’iinsa Baha Yuukireen keessa qoodan qaban jedhamee yaadama. Walitti bu’iinsa kana hordofee Monooksee sadii dabalatee, namoota hedduurra miidhaan salphaan qaqqabeera. Sana booda hordoftootnni qeesichaa dhaamsa viidiyoo tokko maxxansaniiru. Lubni kun ’’Yaa gooftaa dhiifama godhiif, waan godhan hin beekanii, siruma yoo kana raawwataniyyuu dhiifama godhiif’’ jechuun namoota qabuu dhaqanitti dubbatan. Himannaan Abbaa Sergiy irratti dhiyaate marsariitii tajaajila oduu biyyattii Ura.ru jedhamurratti maxxanfame, ‘‘monoksoonni 10 gadi hin taane akka of ajjeesaniifatti ifatti gaafatan’’ jechuun viidiyoo waraabame Yuutiyuubiirratti maxxansaniiru jedhuuni. Yeroo amantootatti lallaban abbaan amantii kun daa’imman dabalatee, amantoota kaanittis ‘Raashiyaaf fannifamuuf qophiidhaa?’ jedhanii gaafataa turan. Aabba Sergiy eenyu? Duraan poolisii kan turan yoo ta’u, ajjeechaa raawwachuun waggoota 13 hidhamanii turan. Maanguddoon kun bara 1990 keessa mana hidhaatii gadhiifamani turan. Maqaan isaanii jalqaba Nikolayi Romanoov yoo ta’u, maqaasaanii kana jijjiirrataniiru. Lubni kun duraaniis dhimmoota walfalmisiisaa hedduu kan uuman yoo ta’u, Kiristoosiin kan morman dhiyeenyatti akkuma gitasaanii Vilaadimiir Puutiniitti Raashiyaa keessaa ni ka’u jechuun yaadni dhiyeessan yaada walfalmisiisa dubbatan keessaa isa tokko.


Daandiin qiilleenssaa Taayiwaan balaliisaa Covid-19f sababa jedhe ari'ate

Balaliisaan xiyyaaraa lammii Niiw Zilaand koronaavaayirasiin baatiiwwaniin booda vaayirasichi Taayiwaan keessaatti akka mullatuuf sababa ta'eera jedhamee Daandii qilleensaa Eva Air jedhamuun hojiirraa hari'atame. Guyyaa Kibxataa nama balaliinsaa walii ture tokko irratti koronaan argame. Taayiwaan osoo namni vaayirasichaan argame hin galmaa'iin guyyoota 253 dabarsite turte. Walumaagalatti Taayiwaanitti namoonni 777 vaayirasichaan kan qabaman yoo ta'u, namoonni torba du'utuu himame. Balaliisaan xiyyaaraa jedhame kunis jalqaba baatii Sadaasaatti vaayirasichaan kan qabame yoo ta'u, osoo mallattoon irratti hin mul'atiin hafeera. Balaliiftoonni gara odoolattii kanaatti deebii'anis guyyoota sadiif adda of baasuun akka turan kan taasifaman yoo ta'u, mallattoon irratti mul'atu malee hin qorataman. Balaliinsaan akka vaayirasichi irra jiru hinbariin kunis hojiisaa itti fufuun garuu balaliinsa US irraa gara Taayiwaaniitti taasisee kan dhumaatiin qufa'aa akka ture gabaafame. Sadaasa 20tti ammoo vaayirasichi kan irratti argame. Isaan guyyoota lamaan booda biyyattiin nama vaayirasiin qabame tokko adda baasuun dubatrii qabamte dukaa bu'uun balabiisaa kana waliin quunnamtii akka qabdu bira gahame. Namtichi kunis namoota isa waliin quunnamtii qaban fi sochiilee qondaaltootatti sirriin himu waan dideef adabbii doolaara 10,000 kanfaleera. Daandiin qilleensaa Eva Air gama isaatiin balaliisaan kun wayita balaliisu maaskii fuulaa kaawwachu dhiisuu dabalate, waan dudhaalee hojii hinkabajneef ari'atame jedheera. Dubartiittii amma qabamuun barameen alattis, hiriyyootasaa kan ta'an balaliistota lammii Jaappaaniifi kan Taayiwaan kan biraas vaayirasichaan qabamu akka hinollee shakkeera. Daandiin qilleenisichaas ta'ee aanga'oonni biyyatti balaliisaa jedhame kana maqaan hineerrre. Haata'u malee ibsa daandiin qilleensichaa baaseen, ''Amalli hojjataa kanaa yaalii weeraricha ittisuuf namoonni hundi taasisaa jiru kan tufateedha'' jedheera. Akkasumas gochi isaa kun maqaa kubaaniyichaa balleesseera jechuun balaaleefateera. Erga namni haaraan vaayirasichaan qabamu baramee as, aanga'oonni daandiiwwan qilleensaa ulaagaalee of eegannoo Covid cimaa akka taasisanii gochaa jiru. Anga'onni fayyaasa namoota 170 kanneen dubartittii waliin tuxuqaa qaban adda baasuun mana keessa turanii mallattoo akka hordofan taasisaa jiru. Suqiiwwan balaliisichiifi dubartiin dhaqan hundis qorichi itti biifamuun namoonni suqiiwwan sana deeman hundi akka qoratamaniif gaafatamaniiru. Akkasumas kubaaniyaan dubartiin sun hojjattun lafa jiim, kaafteeriyaa fa'i kan cufe yoo ta'u, hojjattoonni akka minjaala irratti hinnyaanee dhorkuun namoonni akka gara dalaa hinseenne taasiseera. Taayiwaan biyyoota ittisa Covid-19 milkaa'an keessaa tokkodha. Kunis sababii dursaan daangaa to'atteefi dowwattoota biyyoota alaa dhaabdee, akkasumas lammiilee ishee gara biyyaa seenan hunda dirqamaan adda bahanii turuu hojiirra waan sirriitti olchiteef jedhama. Hodola Taawyiwaan irra namoota miliyoona 23 kan jiraatan yoo ta'u, osuma itti hinhimamiin hundnu maaskii kaawwachu eegalan.


Koronaavaayirasii: Oromiyaa keessatti lakkoofsi namoota Covid-19n du'anii dabalaa jiraa?

Dhibeen Covid-19 naannoo Oromiyaatti aanaalee 336 fi magaalota 19 keessatti argameera. Dhibichi naannoo Oromiyaa keessatti "lafa Inni hin geenye hin jiru" kan jedhan hogganaa itti aanaan Biiroo Fayyaa Oromiyaa Obbo Darajjee Abdannaa lakkoofsi namoota dhibichaan du'anii dabalaa jiraachuu himaniiru. Akka naannichaatti ji'oota muraasa dura guyyaatti namoota 5,000 qorannoon dhibee Covid-19 taasifamaa kan ture yemmuu ta'u yeroo ammaatti garuu guyyaatti naannoo namoota 300 qofaaf qorannoon taasifamaa jira. Kunis lakkoofsi namoota dhibeen Covid-19 irratti argamaa jiru xiqqaachaa kan jiru akka fakkaatu taasiseera. Haa ta'u malee faca'iinsi dhibichaa hir'achuurra dabalaa jiraachuu kan himan Obbo Darajjee Abdannaa, "osoo qorannaan dabalee haalli dhukkuba kanaa dabalaa jira malee waan xiqqaataa jiru miti" jedhan. Ji'oota muraasa dura namoota qorataman keessaa dhibbeentaa 5 hanga 6 kan ta'an dhibeen Covid-19 irratti argamaa kan ture yemmuu ta'u yeroo ammaa garuu dhibbeentaa 20 hanga 30 kan ta'an irratti dhibichi akka argamu himaniiru. Qormaatni inni biraan immoo lakkoofsi namoota yaala cimaa barbaadanii dabaluu isaati. "Yeroo ammaa kana namootni dhibee kanaan qabaman dabalaa jira. Gama biraatin immoo namootni guyyaa guyyaan dhibee kanaan baay'ee dhukkubsatanii kutaa yaala cimaa /ICU/ galan baay'ee dabalaa jira" jedhan Obbo Darajjeen. "Akka Oromiyaatti duraan yeroo namootni kumaatamaan qoratamaa turanitti guyyaatti nama afur yookin shanii gaditu ICU galaa ture. Amma garuu nama 30 fi isaa oli kan dhukkubni itti hammaatee ICU galu" jechuunis himan. Naannichi wiirtuuwwan yaalii 22 keessatti ogeeyyii fayyaa 1,200 ta'anin tajaajila wal'aanasaa Covid-19 kennaa jira. Institiyuutin Fayyaa Hawaasaa Itoophiyaa namootni tarkaanfiiwwan of eeggannoo dhibee Covid-19 ittisuuf fayyadan hojiirra akka oolchanif qajeelfama baasus akka naannoo Oromiyaatti geejibaan alatti yeroo hojiirra oolu baay'inaan hin mul'attu. Qajeelfamichi dhaabbileen tajaajila kennan kunneen akka dhaabbilee mootummaa, dhaabbilee tajaajila geejibaa kennan akkasumas mannen soorataa fi dhugaatii keessatti kan tajaajila kennus ta'e argatu haguugii afaaniifi funyaanii /mask/ akka godhatan kan dirqisiisu ta'us qajeelfamni kun iddoowwan baay'eetti hojiirra oolaa hin jiru. Gaheen Biiroo Fayyaa Oromiyaa hawaasni waa'ee dhibichaa hubannoo akka qabaatu gochuu ta'uu kan himan Obbo Darajjee Abdannaa, "hubannoo uumuu irratti hafeera kan jedhu hin qabnu jedhu. "Yunivarsiitiiwwan walin ta'uun qorannoo adda addaa taasisaa turre, namni karaa koroonaan itti darbu fi akkatti ofirraa ittisan dhibbaa dhibbatti jechuu baannus baay'eensaa dhagaheera" jedhan. Haa ta'u malee hawaasa bira ilaalchi Koroonaa akka dhibeetti ilaaluu dhiisuu akkasumas dhibichi akka nama hin ajjeesnetti xiqqeessanii ilaalun akka jiru dubbatan. Ayyaanawwan as adeemaa jiran Qillee fi Cuuphaan kan namootni manaa manatti deemun itti wal gaafatan fi namootni heddun iddoo tokkotti itti walitti qabamanidha. Kana malees gabaawwan ayyaanawwan kunneenif dhaabbatan irratti namootni heddun ni argamu. Ayyaanawwan kanaan walqabatee namootni haguuggii afaaniifi funyaanii osoo hin godhatin tajaajilli akka hin kennamnef Ministeerri Fayyaa dadamaqiinsa uumuu eegaluusaa himu Obbo Darajjeen. Bifa walfakkaatun nuyis caasaa keenya sadarkaan jiran dhimma kanarratti hawaasaaf hubannoo akka uuman akkasumas miidiyaalee naannoo keenya jiran fayyadamun hubannoon akka dabalu wanti jalqabne jira jedhan. Haa ta'u malee "fayyaasaaratti kan murteessu abbaadha" kan jedhan Obbo Darajjeen "inni jalqabaa of oolchuudha, namni fayyaa isaatif waardiyyaa dhaabbachuu qaba" jedhan. Kana malees dhaabbileen mootummaa tarkaanfilee of eeggannoo malee tajaajila kennuu akka hin qabne dhaamunis akka waliigalaatti hojiin ittisaa fi to'annoo dhibee Covid-19 tumsa kutaalee hawaasaa maraa kan gaafatu ta'uu himaniiru. Gama biraatin akka biyyaatti faca'iinsi dhibee Covid-19 akkasumas lakkoofsi namoota yaala cimaa /ICU/ barbaadanii dabalaa jiraachuu Ministeerri Fayyaa beeksisuunsaa ni yaadatama.


Covid: Biyyoonni Awurooppaa gosa Covid haaraa UK’tti argameef jecha imala dhorkan

UK’tti gosti koroonaavaayirasii ''to’annoon ala ta’ee'' fi saffisaan daddarbu mul'achuu isaatiin biyyoonni Awurooppaa dhorkaa imalaa kaa’aa jiru. Aayerlaandi, Jarman, Faransaayi, Xaaliyaan, Neezarlaandis fi Beeljiyam balallii gara UKtti taasifamu addaan kutaniiru. Tarkaanfiiwwan kunneen garaagarummaa kan qabaniifi jalqabarra yeroo muraasaaf kan turan ta’anus, gama Faransaayiin imala bishaanirra taasifamus nidabalata. Wal-ga’iin Gamtaa Awurooppaa Wiixata ganama taasifamu deebii qindaa’aa kennuu irratti ni mari’ata. Dhibeen haaraan kun Landaniifi kibba-baha Ingilaanditti ariitiin tatamsa’ee jira. MM Booriis Joonsan dhorkiiwwan afur naannolee sanatti kan labsan yoo ta’u, kabaja ayyaana Qilleef jecha dhorkaa laaffachuuf tures akka iddootti deebi’u taasifamuu beeksisani. Anga’oonni fayyaa biyyattii gosti Covid-19 haaraa kun hammaataa ta’uusaaf yookaan talaalliiwwan kennamaniif amala addaa agarsiisuu isaaf ragaan qabatamaa hin jiru yoo jedhan, vaayirasiin kun %70'n isa duraa caalaa kan daddarbu ta’uun mirkanaa’eera. Ministirri Fayyaa UK Maat Haankook gosti vaayirasichaa haaraan kun ‘‘to’annoon ala ta'eera. To’achuun nurraa eegama, bara haalaan rakkisaa ture kana daran rakkisaa taasisuun dhumuufi jedhani’’. UK’n dhibeen kun mudachuu erga ibsitee sa’aa muraasa booda Neezarlaandis balallii hunda hanga Amajjii 1’tti addaan kutuushee beeksifte. Dilbata kaleessaas imala namootaa karaa bishaaniis dhorkuu yoo labsitu, geejjibni meeshaalee garuu itti fufa jette. Biyyattiitti dhorkiin cimaan Mudde 14 rraa kaasee taasifamus, Dilbata kaleessaa namoonni haaraa 13,000 ta’an Covid-19’n qabamuu beeksifte, kunis riikoordii haaraadha. Faransaayi, Aayerlaandi, Jarman, Beeljiyam, Xaaliyaan Ostiriyaa, Bulgaariyaafi Tarkiin biyyoota imala gara UK’tti akkasumas achii gara biyyoota isaaniitti taasifamu biyyoota dhorkan keessaa yoo ta’an, tarkaanfiiwwan fudhataman yeroo hagamiif akka turan biyyarraa biyyatti adda addadha.


Koroonaavaayiras Antaarkitikaatti argame, ardii hunda waliin gahe

Koroonaavaayiras ardii amma dura vaayirasicharraa bilisa taatee turte Antaarkitikaa qaqqabe. Waraanni biyya Chiilii buufata qorannoo Bernardo O'Higgins kan aardii kanatti argamuun, namoonni 36 Covid'n qabamuu mirkaneesseera. Kanneen 36 keessaa 26 miseensoota waraanaa wayita tahan, 10 ammoo hojjettoota waa suphaniidha - ergasii hunduu gara biyya Chiilii geeffamaniiru. Oduun kun kan dhagahame erga humni waraanaa biyyattii, doonii meeshaaleefi namoota gara buufata qornnichaatti deddeebistu irratti, namoonni sadi qabamuun isaanii erga dhagahame boodadha. Dhagahamuun oduu kanaa, ardiiwwan jiran torban hunda keessa vaayirasichi waliin gaheera jechuudha. Markabni Sargento Aldea jedhamtu kun, buufata qorannichaa kan geesse, Sadaasa 27 oggaa tahu, Mudde 10 ammoo gara Chiilitti deebitee imalte. Hojjettoonni markabarraa sadi buufata doonii waraanaa Talcahuano jedhamu wayita gahan, vaayirasichi irratti argame. Humni galaanarraa Chiilii akka jedhutti, kanneen gara Antaarktikaatti imala hundaaf qorannoon vaayirasichaaf taasifamu 'PCR' jedhamu kan taasifameef wayita tahu, hunduu bu'aan isaanii negaativa yookaan bilisa turan. Buufanni qorannoo Bernardo O'Higgins, buufataalee qorannoo dhaabbataa Chiiliin Antaarkitikitti qabdu afur keessaa isa tokko wayita tahu, waraana biyyattiitin hoogganama. Chiiliin biyyoota Laatin Ameerikaa keessaa kanneen koroonaavaayirasiin daran miidhaman keessaa jahaffaa irra kan jirtu oggaa tahu, namoota 585,000 irratti Covid argameera. Dhaabbanni Biriteen ardichatti qorannoo gaggeessu British Antarctic Survey, sababa koronaavaayirasiif jecha qorannoosaa naannichatti taasisu daran hir'isuusaa ji'a Adoolessaa keessa beeksisee ture.


Dubartoonni ulfaa talaallii Covid-19 fudhachuu danda'uu?

Talaalliin koronaavaayirasii yeroo dheeraaf eegamaa ture  amma eegalamus, garuu namni hundi akka hin arganne ammumaan waan beekameedha. Dubartoonni ulfii fi haadholiin daa’imman hoosisan argachuun isaanii iddoo isaan jiraatanirratti hundaa’a. Yaaliin kilinikaa Pfizer-BioNTech gaggeese garuu dubartoota ulfa ykn haadholii daa’immaan hoosisan hin hirmaachisne,. Kaampaniin talaallicha dhiyeesse akka ibsetti, miidhaaf akka saaaxiluu danda’u adda baasuuf ragaan ammatti jiru‘quubsaa miti’. Aanga'aa mootummaa daa'ima dugdatti baatee walgahii hirmaate 'Akaakuun Koronaavaayirasii haaraan' Ingiliiz keessatti argame UK  keessatti  ragaan quubsaa dhabamuusaatiin, qaamni dhimma qorichaa to’atu sagantaa talaalli keessatti dubartoota ulfaa fi haadholii daa’imman hoosisan hin hammachiisne. Dhimma talaallii dubartoota ulfaa fi daa’imman hoosisaniirratti Ameerikaa fi UK gidduutti  gargaarte muraasni umameera. Ragaaleen maal argasiisu? Ragaaleen amma yoonaatti jiran quubsaa miti. Ispeeshalistiin  fayyaa dubartoota ulfaa yunvarsiitii Joon Hoopkiins Dr Ruut Fediin,talaallichi dubartoota ulfaa miidhaaf saaxilu akka danda’u ragaan agarsiisu hin jiru, odeeffannoon quubsaanis hin argamne jedhan. Kaampaaniin  talaalli qopheesse Pfizer, qajeelfama Bulchiinsa Dawaa fi Soorataa Ameerikaa hordofuun wayita yaalii kilinikaa gaggeessaa turetti dubartoota ulfaa fi kanneen daa’imman hoosisan keessatti hin hirmaachisiin hafuu ibseera. Hakiimni Dr Fediin, yaaliin kilinikaa jalqabarra  eegalee wayita gaggeeffamutti dubartoota ulfaa fi daa’imman hoosisan hirmaachisuun hirmaachisuun ‘sirrii miti’ jedhan. Itti dabaluun, waa’ee fayyummaa daa’ima isheetiif haadha caala kan dhimmamullee hin jiru jedhan. Weerara dhibee gidduutti dubartii ulfa yaalii talaallitti hirmaachisuun murtoo walxaxaa ta’e akka gaafatu himan. Hakiimni yunvarsiitii Noorz western Dr Imiliyi Istiniit Miilar, murtoo akkasii dabarsuuf ‘’odeeffannoo quubsaa ta’e nu barbaachisaa’’ jedhan. Ameerikaa fi UK tti maaliif gargaarummaan umame? Yeroo ragaa quubsaan hin argamnetti ,deebii imammata biyyoonni lamaan kennan irratti garaaagarteen uumame ni jira. Dr Fediin akka himanitti ,UK’n karaa ofeeggannoo cimaa  barbaachisu  hordofaa jirti. Biiroon dhimma fayyaa hawaasaa Inglaand  talaallichi dubartoota  miidhu danda’uusaan yaaddoon uume hin jiru, gorsaa dubartoota ulfaaf kennuun dura garuu, ragaalee ilaaluun barbaachisaadha jedhe. Pirezedantiin  kolleejjii Royaal fi ispeeshalistiin  hordofii ulfaa  Dr Eduwaard Mooris, Raga yaalii quubsaan talaalliin Covid-19 dubartoota ulfaa fi daa’immaan hoosisaniif akka kennamu eeyyamu hin jiru jedhaniiru. Ogeeyyiin Ameerikaa immoo murtoo talaallicha dubartoota ulfaa fi daa’imman  kennuurratti  yaada dhiyeessan qabu. Nama talaallii Pfizer Covid-19 fudhachuun addunyaarraa kan jalqabaa ta'an 'Afriikaan dirree itti talaallii Covid-19 shaakalan miti' Dr Fedin akkas jedhus ‘’ogeeyyiin waanti irratti waliif  miidhaa qaqqabsiise hin qabu,garuu  miidhaa homaatu  guutummaatti hinqabuu’’ jechuun hin danda’amu jechuun ofeggannoon haasa’an. Talaallin koronaavaayirasii saffisaan kan yaalamaa ture ta’us,  sadarkaa keessa darbu qabu garuu irra hin utaalle, jedhan to’attoonni  dawaa Ameerikaa fi UK. Talaallichis dubartoota ulfaa fi daa’imman hoosisaniif kan kennamu yoo miidhaa akka hin geessifne fi bu’a qabeessummaan isaa mirkanaa’uun eeyyamame qofa ta’uun ibsameera.


Koronaavaayirasii: Ispeen namoota talaallii fudhachuu didan galmeessuuf

Ispeen namoota talaallii koronaavaayirasii fudhachuu didan galmeessuun biyyoota Gamtaa Awuroppaa biraa waliin qooduuf ta'u, ministirri fayyaa biyyatti beeksise. Saalvaador Ilaa akka jedhaniitti galmeen kunis hojjattootaan ykn ummatatti ifa hintaasifamu. Haalli gaariin ittiin vaayirasichi to'atamu ''hunda keenya talaaluuni'' jedhan. Ispeen biyyoota Awuroppaa vaayirasii kanaan garmalee miidhaman keessaa tokko. Amaan tanattis talaallii Pfizer-BioNTech kan miseensoota Gamtaa Awurooppaatin torban darbe mirkaneeffame kennaa jirti. Gaaffiifi deebii Mr Ilaan 'TV La Sexta' jedhamu waliin Wiixata taasisaniin, talaallicha fudhachuun dirqama akka hintaane himan. ''Kan raawwatamu galmeessuu qofaadha. Innis waltaatoota keenya Awuroppaa waliin kan qoodamuudha,'' jedhan. Galmeen kunis of eeggannoo cimaan kan raawwatamuufi ummatatti ifa akka hintaanes himan. Haala talaallii dhiheenya eegaleetti, lakkoofsi lammiilee Ispeen talaallicha hinfudhannu jedhanii %47 irraa baatii Mudde keessa gara %28 gadi bu'eera. Yaada biraa Mr Ilaan guyyaa Wiixataa kennaniin namoonni talaalamuun dabaree isaanii wayita ga'utti aanga'oota naannootiin itti himama jedhan. ''Namoonni talaallicha fudhachuu diduuf murteessan kan nuti dogongora jennee yaadnu, mirgasaaniti'' jechuunis himan. ''Shakkii jiruu hiikuuf yaalii gochaa jirra. Talaalamuun lubbuu oolcha. Weerara kana keessaa bahuufis faladha'' jedhan. Nammoonni Ispeen keessatti Covid-19 du'an kuma 50 ol kan darbe Wiixata tare. Erga weerarichi eegale ammoo lammiileen biyyatti miliyoon 1.8 vaayirasichaan qabamun mirkanaa'eera. Ispeen hanga jalqaba Caamsaatti akka guutuu biyyaatti uggura halkan sa'aa 5:00 hanga barii 12:00'tti turu jala jirti. Bakkeewwan baayyeettis hojii deemuuf, qoricha bitachuu, ykn namoota umuriin deeman ykn daa'immaniif kunuunsa taasisuu qofaaf namoonni manaa bahuu danda'u. Aanga'oonni naannoolee ammoo sa'aatii ugguraa fooyyeessuufi daangaasaanii imalaaf cufuu ni danda'u.


Talaalliin Covid hanga kennamuu qabu dachaa shaniin caalu dogoggoraan kenname

Jarmaniitti duula talaalii gaggeefameen hojjattoonni manneen keessatti nama kunuunsan saddeeti talaalli hama argachu qaban caalaa dachan shan kennamuufiin himame. Hojjattoota talaalliin hanga hayyamuun ol dogoggoraan kennameef keessaa torba dubartoota yoo ta'an tokko dhiira umuriinsaa waggaa 38- 54 jidduutti argamudha. Namoonni kun hojjattoota kunuunsaa mana namoonni sooramaa bahan keessatti kunuunfaman kan Kaaba-lixa Jarman magaalaa Istraalsund keessa hojjatani. Wayita ammaa kanattis isaan keessaa afur irratti mallattoon akka qufaa fakkaatu waan mul'ateef hospitaala galfamuun hordofamaaa jiru. Kanaan alatti saddeettan isaaniitu dhukkubbii hangas cimaa ta'e akka hinmudanne himameera. Jarman keessatti erga duulli talaalli Dilbata darbe eegaleen as namoonni kuma 18 ta'an qoricha Pfizer-BioNTech talaalamuusaanii Institiyuutiin Roobart Koch (RKI) beksiseera. Garee namoota umuriinsaanii waggaa 80 fi isaan oliif manaa keessaafi hospitaalotatti isaaniif kunuunsa taasisaniif dursi kennamuus barameera. Madda oduu Jarman NTVn BioNTech eeruun akka himameetti, yaalii isaa duraa keessatti namoonni fedhiin hirmaatan muraasni qoricha dozii 30mcg kennamu qabaatu garuu hanga maayikrogaraamii 100 (100mcg) fudhachusaanii himeera. Dooziin baayyeen fudhatames namoota dhukkubbiif kan hinsaaxillee ta'uu himeera.


Filippiinsi: Sababiin daa'imman kuma 200 karoora malee baataman uggura Covid-19 ta'aa?

Biyya Filippiinsi keessatti haadhooliin garaatti baatan baayyachuutu himame. Akkuma beekamu uggurri sochii sababii Covid-19n kaa'amee namoonni mana keessa akka oolan dirqisiiseera. Mana keessa wayita oolamuutti ammoo haala kana dura barame caalaa haadha warraafi abbaan warri walitti dhiyaachu waan hinolleedha. Egaan jidduu kana garaatti baachuu mudachu danda'a. Rakkoon gara biraa haala uggura Covid-19 kanaan umamee ammoo sochin waan dhorkameef dubartoonni mana bahuun tajaajila karoora maatii akka hinargannee taasiseera. Kan haala qabatamaan agarsiisuuf seenaa lammii Filippiinsi kan taatee aaddee Roveelii Zaabaalaan fakkeenya gaariidha. Zaabaalaan haadha ijoollee sagaliiti. Amma ammoo daa'ima 10ffaa garaatti baattee jirti. BBCn ga'eettii waggaa 41 kan taatee Zaabaalaa wayita dubbisetti ijoollee muraasa waliin mana keessa turte. Isheenis waa'ee maatii karooraan godhachu kan dhageesse erga ijoollee torba deesseen booda ta'u dubbatti. Mucaa 10ffaa dahuuf gonkumaa yaada hinqabdu turte. Garuu sababii uggura Covid-19tti akka tasaa baachu dubbatti. Tibba ugguraa sanattis namoota nyaata bitachuuf nama tokkicha maatii keessaa bahuun alatti gadi bahuun dhorkamee ture. Sababii uggura kanaatiinis dubartoonni hedduu tajaajila karoora maatii argachuu hindandeenye ture. Sababii kanaanis Filippiinsi keessatti haadhooliin kuma 200 ta'an garaatti baachusaanii qorannoon biyyatiitti gaggeeffame ibseera. Qorannoon Institiyuutiin Baayyina Uummataa biyyattii Dhaabbata Baayyina Uummata Mootummoota Gamtoomaniin (UNFPA) deeggaramuun gaggeesse tokko akka mul'iseetti, daa'imman kuma 214 karoora malee baatamaniiru. Filippiinsi covid-19 duras biyya daa'ima hedduu itti dhalachuun sirna fayyaa biyyattii irratti dhiibbaa uumaa jiruudha. Waggaatti daa'imman miiliyoona 1.7 akka dhalatan ragaan biyyattii kan mullisu. Rakkoonsaa ammoo ijoollee hedduun kan dhalatan maatii dinagdee dadhabaa qabanirraa ta'usaati. Magaalaa guddoo Maaniilaa uummanni keessatti baayyatu Magaalaa guddoon Filippiinsi Maaniilaan bakka jireenyaa uummata miiliyoona 13ti. Kana jechuunis lafa iskuweer kaare meetira tokkoorra namoota kuma 70tu walitti dhiyaate jiraata. Baayyina namootaafi konkolaataarra kan ka'eef qilleensi magaalattii faalamutu himama. Manneen hidhaa keessatti osoo hinhafne namoonni walirra ciisu. Manneen hidhaa biyyattii dandeettiisaaniin ol dachaa 300'n sirreefamtoota qabatu. Pireezidaantiin biyyatti namoota qoricha sammuu namaa akkaa ol mirqaansu daddabarsaniif obsa hinqaban. Poolisoota biyyattiin ifatti 'haleelaa' jechuun ajajaniiru. Kanaan alaatti lammiilee hedduun hiyyuummaa cimaa keessa jiraatu. Kanaafuu bakka balfaan itti gatamu keessaa kanneen foon gatamee fa'i funaananii sooratan jiru. Haala akkasiitiin ammoo ijoollee baayyeen kan dhalatan. Qorattoonni tokko tokkos hiyyummaa biyyatti maddisaa guddina uummataa hindaangofne akka ta'e himu. Baroota 1960' kaaosee motummaan haala baayyina daa'imanni dhalatanii hir'isuu yaalaa ture.  Yeroo sanatti baayinni uummataa miiliyoona 35 qofaa ture. Amma baayyinni ummata Filippiinsi miiliyoona 110 darbeera. Kun maaliif ta'a? Sababiinsaa inni tokko amantaa uummatichi hordoofuun hidhata qaba. Filippiinotii amantaa kaatoliikii cimsanii amanu. Bataskaanni Kaatoliikii ammoo eejjanoon fayyadama ittisa ulfaa irratti qabdu kan nama jajabeessu miti. Lammii mala ittisaa fayyadamuurra gorsa amantaa hordofutu caala. ''Dhugaadha mala ittisa ulfaa hindeeggaru'' jedhu lubni Jaromee Siilaano. Lubni Jaromeen waldaa Kaatoolikiitti duree amantaati. ''Warshaa omisha daa'immanii" Hojjattoonni hospitaala Yaadannoo Dr Joos Faabeelaa boqonnaa hinqaban. Fakkeenyaaf bara 2012 keessa guyyaatti haadhoolii 120 deessisu. Hospitaalli haadhooliifi daa'immanii addaa kunis ijoollee hedduu deessisuu isaatiin ''warshaa omisha daa'immanii'' maqaa jedhamu kennameefiira. Gabaasaan BBC wayita hospitaala kana keessa dowwateettis kan hubate kanuma. Kutaansaa amma wallakkaa dirree kubbaa miilaa gaha. Sireewwan jidduullee qaawwi hinjiru. Siriiyyuu sireen lama waliitti maxxanfamuun namni dabalataa biraa irratti tajaajila argatu. Haadholii hedduun uffata dahumsaa uffachuun daa'imasaanii hammatanii mul'atu. Kutaan afuraan guutamulleen hundisaaniituu maaskii kaawwataniiru. ''Eddoo gahaa waan hinqabneef akka siree qooddatan taasifneerra. Dhukkubsataa baayyeetu dhufaa jira. Hospitaalichi dandeettii isaatiin ol hojjataa jira,'' jedhu Dr Diiyaanaa Kaajaappe. Weerarri koronaa ammoo haalicha cimseera. Dhiheenya kanas hakiimoonniifi narsoonni koronaavaayirasiin qabamuun hospitaalichi cufamu qaqqabee ture. Ta'us garuu lakkoofsi daa'imman dhalatanii baayyeedha. Kun ammoo dhaloota ammaa jiruuf qofa osoo hintaanee dhaloota dhufuufillee hiyyuummaan akka darbu taasisa jedhu qorattootni dhimma maatii. Pirezidaantiin biyyattii Doterteen garuu karoora maatii ni leellisu. Amma garuu duula farra qoricha sammuu mirqaansuufi malaamaltummaatiin qabamaniiru. Filippiin biyyoota Kibba Baha Eshiiyaa keessaa kan dubartoonni dargaggoonni baayyinaan keessatti ulfaa'aniidha. Amma ammoo sababii koronaavaayirasiitiin mana keessa oluufi malawwan karoora maatii argachuutti danqaan umamuunsaa shamarran Filippiinsi ulfaa'an harka 20n dabaleera. Fakkeenyaaf haati jalqaba irratti seenaa ishee kaafne Zaabaalaatti haa deebiinu. Zaabaalaan ijoollee ishee waliin Baasikoo Tondoo bakka addunyaarratti namoonni itti baayyachuun jiraatan keessa tokko ta'e keessa jiraaatti. Zaabaalaan ejjannoo bataskaanni Kaatoolikii fayyadama karoora maatii irratti qabdu ni hubbatti. ''Ulfa ji'a tokko akkuman ta'u bareen abbaa warraa kiyyaa ofirraa baasuu akkan barbaadu itti himeen ture. Sababiinsaas jireenyi baayye natti ulfaateera. Inni garuu dhiisi innuma keessa dabarra naan jedhe. Ani baqqaa cubbuu raawwachurra jedhee dhiise'' jetti. Amma garuu hiyyummaan abbaa warraa isheetiin adda baaseera. Kanaafuu waa'ee eegeree ishee yoo yaadduu baayye dhiphatti haati kun. Waa'een ijoolleeshi baayyee yaaddeessa. Ammaan tanas weerarri Covid-19 dinagdee biyyattii garmalee miidheera. Yeroo tokko tokkoos yoon dhiphadhu maaliifan ijoollee kiyya ''warra sooreessaatti hingurgurre? maafan guddifachaan hinkenniine? jedheen yaada jetti. ''Isaan booda ammoo yaaduu isaatti baayyeen gaabba. Boruuf guyyaa biraati jedheen abdii godhachu filadha'' jetti. Haadhooliin akka Zaabaalaa kana  dhiphinaan jiraatan kumaatamni Filippiin keessa jiru. Kaan hiyyuummaa isaanii irraa kan ka'ee kan qoricha sammuu adoochu gurguruuf dirqaman, kaan ammoo tarii jireenya gaarii jiraachu jechuun abdatanii ijoollee saanii sooreessootati 'gurguun' hedduudha. Haala akkasii keessa osoo jiranu weerarri Covid-19 ammoo balaa biraa buuseera. Filippiin egaa daa'imman dabalataa osoo hinkaroorfamiin dhalatuuf jira kuma 200 attamiin guddisti laata?


Koronaavaayiras: Gamtaan Awurooppaa uggurri imalaa UK irraa akka ka'u akeekkachiise

Biyyoonni miseensota Gamtaa Awurooppaa ta'an 27 waa'ee akaakuu koronaavaayirasii haaraa UK keessatti argameen walqabatee imalli biyyattiirraa ugguramuu irratti dubbachuun fala kaa'uuf jedhu. Komishiniin Gamtaa Awurooppaa biyyoonni sodaa gosa vaayirasii haaraaf jecha uggura imalaa UK irra kaa'an dafanii akka kaasan akeekkachiiseera. Kan duraanuu koronaavaayirasiin daran hubamtee turte UK'n, erga akaakuun vaayirasichaa haaraan kun ishee mudatee ammoo keessattuu tibbana ayyaana bara haaraa kana moggaatti baafamteetti. Biyyoonni 50 caalan kanneen UK irraa gara biyyasaaniitti imalan simachuu didaniiru, imalas ugguraniiru. Kanneen keessaa hedduunsaanii biyyoota miseensota Gamtaa Awurooppaati. Kun daran kan isa yaaddesse gamtichi, biyyoonni uggura kaa'an dhiisanii imala itti fufuu akka qaban dhaameera. Garuu biyyoonni miseensa gamtichaa waa'ee daangaa isaanii imaammataa fi seera mataasaanii qopheeffachuuf mirga guutuu waan qabaniif murtee isaanii kanaan itti fufuu danda'u. Haga ammaatti Firaansii fi UK'n gama tajaajila imalaatiin waliigalteerra ga'uutti jiru. Akaakuun koronaavaayirasii haaraan kun kan duraaniirra daran saffisaan kan tatamsa'uudha, garuu balaafamaa ta'uunsaa ammatti wanti mirkanaa'e hin jiru. Ammaan tana biyyoonni miseensa Gamtaa Awurooppaa hundinuu imala gara UK fi UK irraa garasaaniitti taasifamu dhaabaniiru. Sababa kanaan konkolaattotni fe'isaa 1,500 ol ta'an kan bulchiinsa Keent keessatti danqamanii turan Firaansitti ce'uuf amallee eeguutti jiru. Akaakuun haaraa Covid-19 argamuu hordofee UK keessatti lammiileen miiliyoona 17 ta'an dhorkaawwan tamsa'ina vaayirasichaa to'atan garaagaraa afuriif saaxilamaniiru. Biyyoonni uggura imalaa UK irra kaa'an heddummaachaa jiraachuunsaanii kan isa yaaddesse Dhaabbati Fayyaa Adunyaa(WHO), biyyoonni kunneen uggura laaffisuu qabu jedheera. Dhaabbatichatti daarektarri damee biyyoota Awurooppaa Hans Kluge, biyyoonni miseensa Gamtaa Awurooppaa yoo xiqqaate akkaataa daldala biyyattii hin miineen haala imalasaanii mijeeffachuu qabu jedhan. Akaakuun koronaavaayirasii haaraan kun kan duraan turerraa adda ta'ee daran kan nama yaaddessu miti kan jedhan qondaaltonni WHO, sodaa kana hunda waan namatti fidu miti jechaa jiru. Namoota talaallii koronaavaayirasii argatan keessaa tokko kan ta'an Ugur Sahin, talaalliin argame vaayirasii haaraa kanaafis waan hojjetuuf wanti nama yaaddessu hin jiru jedhan. Ardiin Antarkitikaa kanaan dura  Covid-19 irraa bilisa kan ture wayita ta'u, amma weerarri vaayirasichaa ardilee torban walgaheera. Giddugaleessa qorannoo Chiilii, Bernaandoo O'Higgins jedhamu keessatti namoota 36 vaayirasichi qabeera. Namoota 36 keessaa 26  loltoota wayita ta'an, kurnan isaanii hojjattoota suphaa meeshaalee hojjataniidha. Namoonni sadii  gara  buufata humna galanaarraa Chiiliitti otoo deebi'anii  qabamuun isaanii  baramuu hordofuun oduun kun dhaga'ame.


Covid-19: Aanga'oonni Waayit Haawus talaallii Covid-19 'Pfizer' fudhachuuf

Aanga'oonni olaanoon US kan Pirezidaant Doonaald Tiraamp waliin aangoorra jiran, talaallii koronaavaayirasii biyyattii keessatti yeroo jalqabaaf kennamu ''Pfizer'', nama kamuu dursanii fudhachuuf akka jiran ibsan. Akka qondaaltonni kunneen ibsanitti miseensonni Waayit Haawus muraasni torbee kanarraa eegaluun talaallii ''Pfizer/BioNTech'' ni fudhatu. Yeroon aangoosaanii obba'uuf yeroon muraasni kan hafu Doonaald Tiraamp Dilbata kaleessaa akka ibsanitti garuu talaallichi hundaaf osoo hin taane haalota baayy'ee barbaachisoo ta'an keessatti kennama. Dhibee Covid-19 irraa namarraa ittisuun isaa harki 95 kan mirkanaa'e talaalliin kun bu'a qabeessummaa fi nageenyummaansaa Jimaata darbe US keessatti mirkanaa'e. Marsaa jalqabaan talaalliin doozii miiliyoona sadi ta'u kutaalee US bakkeewwan garaagaraatti raabsamaa jira. Talaalliin yeroo jalqabaaf biyya US gale inni jalqabaa kaleessa Bulchiinsa Michigaan seeneera, hojjettoonni fayyaa fi jaarroleen har'a yeroon talaallicha ni fudhatu jedhamee eegama. US keessatti erga ji'a Sadaasaatii as lakkoofsi namoota koronaavaayirasiin qabamanii akkaan dabaleera. Guyyaa guyyaan lakkoofsi namoota qabamanii 3,309'n dabalaa akka jiru gabaasa Sambata darbe ba'een beeksifteetti biyyattiin. Dhibeen balaafamaan kun hanga ammaatti US keessatti lubbuu namoota 300,000 galaafateera. Dhaabbati Dhimma Nyaataa fi Qorichaa US Jimaata darbe talaallii kana mirkaneessuu isaa akka milkaa'ina guddootti fudhate. Dhaabbatichi yeroo dheeraaf dhiibbaan bulchiinsa Doonaald Tiraamp irraa isa mudataa akka ture ibseera. Talaalliin ''Pfizer'' UK keessatti torban darbe kennamuu eegale. Talaalliin kun biyyoota akka Kanaadaa, Bahreen fi Sa'uudii Arabiyaa keessattis bu'a qabeessummaan mirkanaa'eera.


Talaallii Covid-19: Maanguddoon talaallii Pfizer Covid-19 fudhachuun addunyaarraa nama jalqabaa ta'an

Maanguddoon ganna 90 Ayarilaand Kaabaarraa tahan talaallii Covid kan Pfizer/BioNTech'n qophaa'e fudhachuun, addunyaarraa nama jalqabaa talaallicha argatan tahaniiru. Kanaan dura namoonni garagaraa talaallichi sadarkaa yaalii keessa wayita jirutti kan fudhatan tahus, dubartiin kun garuu nama jalqabaa yaaliin alatti fudhatanidha. Talaalliin isaanii kunis sagantaa talaallii UK hawaasaaf yoo oolu kan jalqabaati. Margaret Keenan, torban dhufu umurii 91 kan guutan yogguu tahu, ''kennaa guyyaa dhalootaakoo dursee dhufe dassaadha'' jedhaniiru. UKtti wiirtuuleen kanaaf qophaa'an, kanneen umuriin isaanii 80 ol taheefi ogeeyyii fayyaafi kunuunsaaf talaallicha kennu. Sagantaan talaallii hawaasaa kun kanneen daran saaxilamoodha jedhamaniif eegumsa gochuufi gara jireenya idileetti deebi'uuf kan kaayyeeffatedha. Ogeettiin fayyaa May Parsons jedhaman, talaallicha maanguddoo kanaaf Hospitaala Koventiritti argamutti ganama Kibxataa 12:30tti kennan. Aadde Keenan waan jedhan: ''Nama jalqabaa talaallii Covid-19 fudhate tahuu kootti carra-qabeessummaan natti dhagahama. Kennaa guyyaa dhalootaa dure isa dansaati. Kana jechuunis amma maatiifi hiriyootakoo wajjin walitti makamuuf abdii naa ta'a jechuudha. Bara kana gara caalu kophaa koon dabarse.'' ''May fi hojjettoota NHS kaan kan kunuunsa na barbaachisu naaf godhan hundaaf galata dhiyeessuun barbaada. Gorsi ani namoota biroof qabu - yoo carraa talaallicha fudhachuu argattan fudhadhaa, yoon ani umurii 90tti fudhadhe, isinis fudhachuu dandeessu.'' UKn addunyaarra biyya jalqabaa talaallii Pfizer hojiirra oolchite taatee jirti. Torban dabre keessa ture kan to'attoonni fayyadama talaallichaa kan raggaasisan. Talaalliin dirqama miti. Mootummaan UK doozii talaallii Pfizer/BioNTech 800,000 tahu harkatti kan galfate oggaa tahu, torbanoota dhufan keessatti faayidaarra oola jedhameera. Kana malees mootummaan qaruuraa miiliyoona 40 ajajeera - kunis namoota miiliyoona 20 talaaluuf oola. Nama tokkoof doozii lamatu barbaachisa. Tahus garuu, kanneen keessaa hedduun isaa hanga bara faranjootaa dhufutti qophii hin tahu. Maddeen mootummaa garuu dooziiwwan miiliyoona afur tahan, dhuma bara kanaatti biyyattii galu jechuun himu.


Talaallii Covid19: Ogeeyyiin qorichaa US talaalliin 'Pfizer' akka hayyama argatu gorsan

Ogeeyyiin fayyaa dhaabbata Bulchiinsa Nyaataa fi Qorichaa US (FDA) gorsan talaalliin koronaavaayirasii 'Pfizer-BioNTech' hayyamma akka argatu yaada dhiyeessan. Gareen ogeeyyii miseensota 23 qabu walgahee talaalliin kun bu'aan isaa miidhaa fiduu malu akka caalu erga mari'atee booda talaallichi rakkoo kan hin uumnee fi bu'a qabeessa kan ta'edha jedhe. Talaalliin kun amma dura UK, Kaanadaa, Baahireen fi Sa'uudii Arabiyaa keessatti akka tajaajilarra oolu hayyama argateera. Talaallichi ammallee hogganaa dhimma talaallii FDA'n mirkaneeffamee hayyama argachuu qaba. Kunimmoo guyyoota itti aanan ni raawwata jedhamee eegama. Yaadi ogeeyyiin dhiyeessan kun guyyaa tokkotti namooti 3000 vaayirasichaan erga du'aniin booda dhagahame. Yeroo ammaa namni hammanaa guyyaa tokkotti vaayirasichaan yoo du'u akka addunyaatti isa olaanaadha. Ministirri Fayyaa US Aleeks Azaar kora FDA kana booda "guyyoota keessatti talaallii ni qabaanna, torbee dhufu namoota baay'ee saaxilamoo ta'an biraan geenya" jedhan. 'Operation Warp Speed' kan jedhamu sagantaan mootummaan US talaallii raabsuuf qopheesse akka jedhutti talaalliin mirkanoofnaan sa'aatii 24 keessatti raabsuun ni eegalama. Dhaabbati talaallicha tolche Pfizer akka jedhutti xumura baatii kanaa Ameerikaaf kan kennamu talaalliin doozii miliyoona 6.4 qophiidha. Namni tokko al lama talaalamuu waan qabuuf kuni nama miiliyoona 3 qofa talaaluuf gaha, uummati Ameerikaa miliyoona 330. Qondaalonni Jiddugala To'annoo fi Ittisa Dhukkubaa US (CDC) hojjettonni fayyaa biyyattii miliyoona 21 fi jaarroleen iddoo kunuunsaa keessa jiraatan miliyoona 3 ta'an dursa argachuu qabu jedhu. Haa ta'u malee kutaaleen biyyaa gareelee biroof wal duraa duuba kamiin raabsuu akka qaban irratti walii hin galamne. Hojjettoonni tajaajilawwan barbaachisoo tilmaamaan miliyoona 87 ta'an itti aansuun talaallicha akka argatan yaadama garuu murteen kun kan kutaalee biyyaa ykn isteetotaati. Gareelee talaalamuun dirqama hin taaneef ykn ammoo sadarkaan saaxilamummaa isaanii gadi aanaa ta'eef talaalliin kan kennamu Bitootessa bara 2021 booda jedhu qondaalonni. Talaalliin biraa dhaabbata Moderna jedhamuu fi Inistiitiyuutii Fayyaa Biyyaalessaa USn qophaa'es hayyama mirkaneeffannaa argachuuf iyyataa jira. Kunis akkuma talaallii 'Pfizer' al lama talaalamuu kan gaafatudha.


Talaalliin Covid-19 bu'aa sobaa mul'isu akka hafu taasifame

Talaalliin Covid-19 kan Awustiraaliyana abdii olaanaa irra keeessee turte erga yaaliidhaaf namootaaf kennameen booda bu'aa HIV+ jedhu sobaan waan hirmaattoota irratti mul'iseef akka kufu taasifameera. Awustiraaliyaanis qoricha kana osoo fiixaan bahee ture doozii gara miilyoona 51 bitachuuf karoorfattee turte. Haa ta'u malee motummaan biyyatti qorichoota bu'aa qabeessummaansaanii mirkanaa'een guutama jedheera. Namoonni talaallii dhaabbanni CSL jedhamuufi Yunvarsitiin Kuwiinslaand waliin ta'un gabbisan kan fudhataniis wayita qoratamaniitti bu'aan dhiigasaanii HIV akka waan qabaniitti mul'ise. Haa ta'u malee saamudni dhiiga namoota kanneenii wayita qoratamuutti ammoo HIV irraa bilisa ta'uun isaanii mirkanaa'eera. Talaalliin sadarkaa yaalii irra ture kunis gama seenii dhukkuboota ittisan maddisiisuutiin bu'aa qabeessa jedhamee ture. Haata'u malee talaalli kunis kanaan alattis hirmaattoota yaalii irratti seeliiwwan HIV ittisuu danda'an maddisiiseera. Kana jechuunis hirmaattoota irratti bu'aa HIV qabamu agarsiisu kan sobaatu mallata jechuudha. Haa ta'u malee wayita HIV dhaaf qoratamaniitti vaayirasiin irratti hinargamne. Saayintisoonni talaallii kana gabbisanis dogongora amma mudate kana sirreessuuf yoo xinnaate yeroo waggaa tokkoo ni fudhata jechuu isaanitiin wal qabatee qorannichi akka kuffiisamu taasifameera. Qorattoota pirojaktii kan waliin hogganan keessaa tokko kan ta'an Pool Yaang 'murteen darbee kan qalbii namaa cabsuudha' sababiinsaas baatiiwwan 11 darbaniif qorannicha gaggeessaa turreerra jedhan. Biyyi Awustiraaliyaa hojiiwwan koronaavaayirasiin ummata keessa akka hin babalanne gochuuf hojjatteen galateefatamte jirti. Oggeessoonni fayyaa biyyatti weerarri vaayirasichaa ammatti haala kanaan to'atamulleen, bara dhufutti talaalliiwwan qaqaban lamaan gutummaatti to'achuun ni danda'ama jedhu. Motummaan Awustiraaliyaas tarii qorichoonni biyya keessatti omishaman ga'uu yoo bate jechuun qophii taasisuu himeera. Qophii kanaaf akka ta'uttis kubbaaniyoota talaalli omishan garaa garaa waliin waliigaltee irra gahuus motummaan biyyatti beeksiiseera. Ministirri Mummee Iskoot Moriisan ''Yeroo itti ummata keenya gutummaatti talaalchisuuf qabannee gadiitti fiixaan basuu ni dandeenya'' jedhaniiru. Talaalliiwwan Awustiraaliyaan ajajjee turte keessaa tokko kan ta'e kan Oksifordiifi AstraZeneca waliin ta'un omishan bu'aa qabeessummaan saa mirkannaa'ulleen qaama hayyama kennu irraa deebii eeggataa jira. Lammiileen biyyattiis bara haaraa faranjiitii kaasee talaallii argachu ni eegalu jedhamee eegama. Awustiraaliyaan baayyiina ummataa miliyoona 28 kan qabdu yoo ta'u, torban darbee keessa nama tokko qofatu vaayirasii kanaan qabamu himame. Walumaagalatti hanga ammaatti namoonni kuma 28 biyyatti keessatti koronaavaayirasiin qabamusaanii yoo himamu, 908 ammoo sababiidhu isaatiin du'aniiru. Lakkoofsi kunis biyyoota guddatan kaan waliin wali bira yoo qabame baayyee gadaanaadha.


Covid-19: Dhohiinsi Tarkiitti uumame dhukkubsattoota koronaavaayirasii sagal ajjeese

Tarkii gama kibbaatti hospitaala argamu tokko keessatti ventilaatarri oksijiinii dhohuun namoonni sagal battalatti du'an. Namoonni kunneen dhukkubsattoota Covid-19 yoo ta'an hospitaala kanatti tajaajila wal'aansa fayyaa argachaa turan. Dhohiinsi hospitaala yuuniversitii Saankoo keessatti uumame kun kutaa namoonni garmalee dhukkubsatan keessatti yaalaman keessatti balaa abiddaa hamaa uumee ture. Namoonni sababa balaa kanaa lubbuu dhaban umriinsaanii waggaa 56 fi 85 gidduudha. Hospitaalicha ka'umsa balaa kanaa adda baasuuf sakatta'iinsa gaggeessaa jiraachuu himeera. Dhukkubsattoonni hospitaala kanatti yaalamaa turan hedduunsaanii gara hospitaala biraatti dabarfaman. Mootummaan Tarkii kanneen miidhamaniif dafanii akka dandamatan akkasumas maatii warra du'aniif ammoo jajjabaadhaa jedheera. Ji'a darbes hospitaala Roomaaniyaa keessatti balaa abiddaa mudateen dhukkubsattoonni Covid-19 kudhan ta'an lubbuu dhabaniiru. Meeshaaleen  wal'aansa fayyaa walriguun abidaa erga uumanii booda ventileetarii oksijiinii dhoosan jedhu qondaaltonni hospitaalaa. Onkoloolesa darbes balaa walfakkaataan Raashiyaa, naannawa Chelyabinsk keessatti mudatee ture. Sababa kanaa dhukkubsattoonni Covid-19 kanneen 15o caalan achii baafamuun gara hospitaala dhibii geeffaman. Akka ragaan Yuuniversitii Joons Hoopkiinsi mul'isutti Tarkii keessatti hanga ammaatti namoonni miiliyoona lama ta'an koronaavaayirasiin kan qabaman yoo ta'u, kanneen keessaa 17,610 kan ta'an lubbuu dhabaniiru.


Namtichi haadha warraa waldhabe erga 450km miilaan deemee booda deebifame

Namni lammiin Xaaliyaanii tokko erga haadha warraasaan waldhabee booda qilleensa fudhachuuf ala bahe erga 450km miilaan deeme booda deebifame. Sababa kanaaf lammiileen Xaaliyaanii miidiyaa hawaasummaa gubbaa maqaa masoo ''Forrest Gump'' jedhu itti moggaasaniiru. Kunis, fiilmii bara 1994 bahe kan Tom Haankis taatoo ta'e irratti hirmaateefi Ameerikaa keessa fageenya hedduu kan fiige yaadachuun. Poolisiin nama kana halkan sa'aatii saddeetitti bakka Faanoo jedhamutti osoo miilaan deemuu dhaabsise. Kunis, erga  Komoodhaa manaasaatii bahe torban tokko booda jechaadha. Abbaan warraa ganna 48 kun uggura koronaavaayirasii to'achuuf bahe cabsuun dolaara 485 adabameera. Oduun kun jalqaba gaazexaa buufata isaa Bolonyaa godhate, Il Resto del Carlino'n gabaafamus booda garuu miidiyaalee biyyattiirratti ijoo dubbii ta'eera. Kanneen yaada isaanii miidiyaa hawaasummaa gubbaa barreessan abbaa warraa kana goota jechuun isa adabame qeeqaniiru. Kanneen keessaa tokko, badhaasa malee adabbiin hin maluf jechuun kopheen kennamuuf qaba ture jedhe. Namni kaan immoo ishee waliin walitti bu'uun miidhaan biraa dhaqqabuurra ala bahee miilaan adeemuu isaa akka jaje ibse. Abbaan warraa ''adaandii hanga sanaa miilaaniin dhufe, geejjiba hin fayyadamne,'' jechuun poolisiitti hime. Karaarratti namoonni nyaataafi dhugaatii akka kennaniif hime. ''Xiqqoo dadhabbii qaba malee nagaan qaba,'' jechuun poolisiitti dubbate. Abbaan warraa haadha warraan waldhabe kuni guyyaatti giddugaleessaan 60km miilaan deemeera. Poolisiin osoo namichi galgala itti qorree ofumaa asiifi achi adeemu akka isa argate ibse. Erga waraqaa eenyummeessaa isaa daataa beezii keessa qoratan booda haati warraa isaa akka bade poolisiitti beeksisuu ishee baran. Ergasii ishee dubbisanii dhuftee isa fudhatte. Adabbii poolisiin isa adabeef waan jette miidiyaaleen Xaaliyaanii waan gabaasan hin qabani.