“Nagaan haa gahu mucaakoo erga dhalattee hin arginiif…'' Xalayaawwan gara Tigiraayitti ergaman

Waraanni kaaba Itoophiyaatti mudate lubbuu namaa galaafate, qaama hir’atee fi caba miira uumeen   alatti, bu’uuraalee misooma naannoo Tigraay barootaaf boodatti deebiseera. Tajaajilaaleen bu'uuraa kan akka ibsaan, bishaan, intarneeti fi baankin erga addaan citee waggaa lama guutera. Maatiin, ijoollee fi firoonni sagalee walii isaanii dhagahuun abjuu erga ta’ee bubbuleera. Namoonni carraa qabeeyyii ta‘an hojjattoota namoomatiin maati fi firoota isaanif sagalee yookin viidiyoodhan ergaa dhaammatu. Ergaan bifa kanaan ergamu ammoo torbanoota yookin ji’oota booda bakka yaadame sana qaqqaba. Mootummaa federaalaa fi humnoota Tigraay gidduutti walii galteen waraana dhaabuu ji’oota shaniif yeroo turetti, jiraattonni naannoo Tigraay nannolee ollaa kan akka naannoo Amaara fi Tigraay deemun maati fi firoota isaanif bilbila bilbilaa turan. Tigraayitti bilbillii fi intarneetin erga addaan citee booda bakkeewwan naannicha keessa jiran garaa garaa qofa osoo hin taane namoonni magaala tokko keessa jiraatan mataan isaanii wal arguuf rakkataa turan. Kanaaf akka bara durii xalayaa walii barreessun dirqama itti ta’e. Waggaa lammaffaa waraana waliinii kana ilaalchisuun namoonni bakka garaa garaa jiraatan xalayaa gara naannoo Tigraayitti akka barreessaniif BBC'n gaafateera. Xalayaawwan gabaasa kana keessatti hammataman kaan isaanii kanaan dura kan barreeffaman yoo ta’u, kaan immoo gaaffii BBCn dhiyeessen kann barreeffamaniidha. Kanneen xalayaa kanaan dura barreessanii maatii isaanif ergan deebisanii erganis jiru. Xalayaawwan tokko tokko irraa kann hafe kaan isaanii harkuma nama ergeetin kann barreeffamaniidha. Haftoom kann jiraatu Afrikaa Kibbaa yoo ta’u haati manaa isaa fi mucaan isaa Tigraay jiran wajjin erga wal arganii waggaa lama guutera. Waraanni yeroo eegalu haati manaa isaa ulfa turte. Mucaan isaa lammaffaan gaafa dhalattu bira hin turre. Erga dhalattee eegalees ijaan argee hin beeku. “Nyaata nyaachuf gaafan jedhu isin na dura dhuftanii miirii yakkamaa natti dhagahama. Sana booda osoon hin nyaatinan bula,“ jedha Haftoom. Mucaa isaa ijaan hin argineef ammoo, “yaadan malee qaaman kanan hin beekne mucaan koo akkami?“ kann jedhu xalayaa isaarraa jira. Maqaan isaa akka hin dhahamne gaafachuun xalayaa itti aanu kann nuuf erge jiraataa magaala Finfinneeti. Maatii isaa Tigraay jiran wajjin erga waliin dubbatee waggaa lama ta’eera. Xalayaa isaa irratti, “Lubbuun jirtu yoo ta’e maatin koo akkam jirtu?“ jedhee barreesse. Waggoota lamaan darban gaafa ibsu ammoo, “gadda cimaa, dhiphina, gidiraa, miira maatii yaaduu lafee namaa seenu dha“ jedha. Xalayaa kana kann nuuf ergite hadha Itoopphiyaan ala jiraattu fi waggoota lamaa mucaa ishee waliin wal arguu hin dandeenyedha. Duraan gargaarsa ergaafii turte. Ji’oota dura hojjattoota gargaarsa namoomaa argachuun mucaa ishee asmii dhukkubsattuuf qoricha ‘inheelarii‘ ergiteefii akka turte dubbatti. Xalayaan isheen afaan Tigriffaan barreessite hiikni isaa kunooti: Haadha koo jaalatamtuu Hadis Iqubayif Hadis akkam jirta? Amala natti ta’eeni malee haala ati keessa jirtu diinafuu hin kennin. Hadis, haala mucaan kiyya keessa jiru dhugaa isaa akka natti himtuufan xalayaa kann siif barreessa. Dhukkubni isaa asmii akkam ta’eera? Qoricha osoo hin argatin halkan tokko buluu akka hin dandeenye nan beeka. Hafuura baafahuu dadhabee ahaha…ahaha..ahaha… yeroo jedhu natti mul’ata. Hadisiyyee koo mucaan koo lubbuun jiraa? Natti himi. Guddisteetta, sitti dhiyaata. Kanaaf, adaraa kee dhugaa isaa natti himi. Lubbuudhan yoo naaf jiraate namni kun qoricha inheelarii siifan qaqqabsiisa naan jedheera waan ta’eef siif ergeera. Hadisiyyee, hangasitti isa itti amantu kadhachuu kee cimsi. Chawu Nagaan wal nu haa agarsiisu Saaraa Xalayaa kana kann barreessite jiraattuu magaala Finfinnee fi sababa waraanatiin maatii ishee Tigraay jiran gaafachuu fi isaan irraas homaa akka hin dhageenye dubbatti. Xalayaa haadha fi obboloote isheetif ergiteen, “Haadha koo jaalatamtuu fi obboloota koo maatii koo, isin arguudhaf ergan Tigraay ergan dhufee waggaa lama guutera,“ jechuun eegalti. “Jireenyi sodaa irraa bilisaa abjuu haala fakkaatu keessa akkamitti jiraachuu dandeessan?“ jetti itti dabaluun. Namni xalayaa kana barreesse Salamoon jedhama. Kan jiraatu Yugaandadha. Maatii isaa irraa ergaa dhagahuus ta’ee yeroo rakkinaatti isaan gargaaruu akka hin dandeenye xalayaadhan ibsa. “Abbaa koo dhukkubsachuu kee dhagahee siif qaqqabuu dhabuu kootin imimmaan dhangalaasun ala filannoo biraa hin arganne,” jedha. Itti dabaluunis, “Haadha koo, dhibee si rakkisaa tureef qoricha dhabuu kee irraa kan ka’e qoricha yeroon irra darbe fudhachaa turuu kee gaafan dhagahu uumamuu koon jibbe,” jedha Salamoon. Xalayaan biraa BBC qaqqabe waa’ee jaalalaati. Maqaan isaa akka hin dhahamne kann gaafate barreessan kun jaalallee isaa Tigraay jirtu waliin yeroo baay’ee xalayaadhan wal qunnamu. Isayyuu namni xalayaa geessuf yoo jiraatedha. Darbee darbee bakka intarneetin jiru yoo deemte ergaa sagaleedhan ergitiif. Waraanni osoo eegaluu baatee silaa jaalalleewwan lamaan bara darbe gaa’ila godhachuuf karora qabatanii turan. Barreessichi xalayaa kana kompitaraan barreessee erga nuuf ergee booda BBCn qaama sadaffaan harkaan akka barraa’u godhee keessaa gabaabsee akkanatti dhiyeessa. Xalayaan inni Tigriffaan barreesse hiikni isaa kan armaan gadiiti: Damma koo akkami ati? Fayyaa keetii? Akkamitti dabarsaa jirta? Akkasumatti egaa dammee koo. Jabaattee, obistee kan borii ilaaltee kan dhufu hunda dandeessee abdiin akka jiraattu na jalaa badee miti. Ani nagaa kooti. Namni tokko dhufee deemufani ergaa yoo qabaatte naan jennaan kaadee keessa taa’ee ariitidhaan sagalee koo waraabe malee ani nagaa kooti. Kan si dhibi garaachi kooyyuu na dhukkubee hin beeku. Ergaan kee gaafa na qaqqabu fuulli koo akkamitti ifee akka oolu fi ergaa hunda akkamitti akkan dhandhamu sitti himuu hin danda’u. Kuni darbee dubbanna ta’a gaafa tokko. Waan na gammachiisu beektaa? Jechoonni kee tokkoon tokkoon isa ana dhiba. Jechoota kee tokko tokkoon kaasen hiriyoota kootti boonaa oola. Jaalellee kee siif jiraatudha. Wal agarra! Adaraa na jalaa hin dhiphatin. Waanta barbaaddu na gaafadhu, waan ati barbaadde siifan ta’a. Sin jaaladha


Qondaaltoonni waraanaa Itoophiyaafi TPLF har’a Naayiroobitti wal argan

Waliigaltee nagaa mootummaa Itoophiyaafi TPLF jidduutti guyyoota muraasaan dura mallattaa'e hojiirra oolchuu keessaa tokko kan ta’e, adeemsa hidhannoo hiikkachiisuu irratti marii taasisuuf dureewwan humnoota waraanaa qaamoolee lamaanii Keeniyaa- Naayiroobitti har'a marii eegalaniiru. Ajajaan Waliigalaa Raayyaa Humna Itiisa Itoophiyaa Fiildi Maarshaal Biraanuu Juulaa fi Ajajaa olaanaan Humnoota Tigraay Taaddasa Warrada Sadaasa 7, 2022 marii eegaluun himameera. Mariin qondaaltoota kanneen jidduutti gaggeeffamu kunis guyyoota sadan ittaananiif kan turu ta’un ibsame. Waltajjii marichi itti ifa taasifame irrattis mariicha dahoo Gamtaa Afriikaa jalatti qindeessaa kan jiran pirezidantiin Naayijeeriyaa duraanii Oliisungoon Obaasaanjoo fi Pirezidantiin Keeniyaa duraanii Uhuruu Keeniyaatan argamaniiru. Haaluma waliigaltee nagaa mootummaan Itoophiyaa fi TPLF Sadaasa 2, 2022 Afriikaa Kibbaatti waliin mallatteessaniitin, TPLF haala nageenya qabatamaa lafa jiru hubannoo keessa galcheetiin hidhannoo hikkachiisuuf waliigaluunsaa ni yaadatama. Haaluma kanaanis guyyoota shan waliigaltee qaamoolee lamaan jidduutti taasifame kanaan boodaa aanga’oonni waraanaa olaanoon gama lamaaniirraa qaamaan wal arguun adeemsa hidhannoo hikkachiisuu irratti ni mari’atu jedha. Kana hordofees waliigaltichi mallattaa’ee guyyaa shanaffaa isaa irratti mootummaa federaalaa bakka bu’uun Maarshaal Fiilidi Biraanuu Juulaa akkasumas gama TPLF ammo Jenaraal Taaddasa Warrada mariidhaaf Naayiroobii galaniiru. Waltajjii qondaaltoonni waraanaa kunneen irratti wal argan irratti marichi jalqaba ifa wayita taasifamu, Gamtaa Afriikaatti Ergamaan Addaa Gaanfa Afriikaa, Oliiseengoon Obaasaanjoon, qaamoonni marii Piritoriyaa guyyoota 10niif dadhabe osoo hin jedhiin gaggeessan waliigaltee guyyoota shaniin dura mallattaa’ee irra gahameera jedhan. Qondaaltoonni waraanaa olaanoon gama lamaanis haaluma waliigaltichaatiin mariidhaaf asitti argamunsaanii, fiixaan bahiinsii waliigaltichaa kallattii sirrii irra akka jiru kan agarsiisuudha jedhan Obaasaanjoon. Uhuruu Keeniyaataa gamasaanitiin aanga’oonni lamaan dhimmicharratti mari’achuuf asitti argaman waahillan kanaan dura waliin hojjatan erga jedhaniin booda, ‘‘dhuma adeemsichaa irratti Itoophiyaa fooyyessuu fi faayidaa qaxanichaatif bu’aa gaarii ni galmeessisuu amantaa jedhuun qaba’’ jedhan. ‘‘Marii Pirotoriyaatti eegallee amma taakkuu walitti siquun Naayiroobii irratti argaman. Itti aansee ammo Maqaleetti akka ta’u abdiin qaba. Achinis dhumarratti Finfinneetti kabajana. Kun kadhannaa fi abdii keenya’’ jedhan Uhuruu Keeniyaataan. Waliigaticha irratti dhimmi ijoo kan ta’e waa’ee hidhannoo hiikachisuu ilaalchisee qaamooleen lamaanuu Itoophiyaa keessatti humni ittisaa tokko qofti akka jiraatu waliigalte irra gahaniiru. Haaluma waliigalte kanaattis waliigaltichi mallattaa’ee sa’aatii 24 keessatti qondaaltoonni waraanaa olaanoon walitti dhufeenya eegalu. Waliigalteen Piritoriyaatti mootummaa fi TPLFn mallattaa’ees erga qoondaaltoonni waraanaa wal arguun adeemsa hidhannoo hiikkachiisuu baasanii booda guyyoota kudhan jiran keessatti adeemsi hidhannoo hiikkachu ni xumurama jedhamee eeggama. Haata’u malee guyyaan kudha kaa’ame haaluma yaadaa qondaaltoonni waraanaa lamaan kennanii fi haaluma qaamoolee lamaaniin mirkanaa’een dheereeffamu danda’a. Guyyoota 30 waliigaltee kanaatiin boodas meeshaalee waraanaa xixiqqaa dabalatee hidhannoo hikkachiisuun gutummaan ni xumurama.


Dhimmoota waliigalticha gufachiisuu malan akkamiin hambisuun danda’ama?

Waraanni Kaaba Itoophiyaa waggaa lama dura jalqabe waggaa lama guutuudhaaf guyyoonni muraasni yoo hafu humnoonni wal waraanaa jiran waraana dhaabuuf waliigalaniiru. Waliigaltee kanaan booda sanadiin tokkoo tokkoo dhimmoota irratti waliigalanii ibsu qabate qaamoleen lamaan irratti mallateessan rabsameera. Sanadiin fuula 10 qabu kun qaamoleen lamaaniin seeraan mallatteeffamee kan bahe ta'uu Isaa Assoosheetid Pirees mirkaneesseera. Sanadni kun waa'ee waliigaltee dhaabbataan waraana dhaabuu, waa'ee hidhannoo hiikkachuufi dhimmoota biroo kan kaasudha. Mariin nagaa kun reefu kan jalqabame ta'us yaadawwan baayyee murteessoodha jedhaman hin ibsamne kanneen jedhan dhaga'amuu eegalaniiru. Dhimma raayyaa Ertiraa akkam ta'a? Hidhannoo hiikkachuun akkamiin ta'a? Falmisiisaa kan ta'e dhimmi Tigraay Lixaa ka'eeraa? Akka haqni jiraatu ammoo akkamiin gochuun danda'ama? gaaffilee jedhan kaaseera. Ergamaan Addaa Gamtaa Afrikaa Oleseegun Obasaanjoo, 'kun kan jalqabaati malee kan dhumaa miti' jedhaniiru. Waliigalteen namoonni hedduun eegaa turan hunda caalaa dhukaasa dhaabuurratti waliigalteerra gahamuu milkeesseera, hawaasa gargaarsi barbaachisuufis akka qaqqabu ni taasifama jedhameera. Waliigaltichi humnoonni TPLF "meeshaa waraanaa salphaa" irraa kaasee guyyoota 30 keessatti hidhannoo Isaanii ni hiikkatu jedha. Humnoonni nageenyaa federaalaa ammoo "dhaabbileen federaalaa, buufataaleen xiyyaaraafi daandiiwwan gurguddoo dabalatee bu'uuraaleen misoomaa gurguddoo dabalatee kan Tigraay keessatti argamu  hunda" guutummaan guutuutti akka to'atu eera. “Hangan eegeen olitti naaf saffise,” jedhu hayyuun seeraa Obbo Baayisaa Waaqawayyaa. “Namoonni tokko tokko ‘guyyaan isaa dheerateera, fashalaa’aa jira yeroo jedhan ani garuu muuxannoon qaburraa innumaattuu ammayyuu waliin haasa’uurra jiru malee gara sadarkaa mariirra hin geenye jechaan ture.” Hayyuun seera idil-addunyaa kun Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii (UN) keessatti biyyoota addunyaa gara garaa keessatti dhimmoota nageenyaafi walitti bu'insa furuu irratti waggoota 30 ol hojjetaniiru. Waraana walii waliinii hamaa Kaaba Itoophiyaatti gaggeeffamaa ture dhaabsisuudhaaf qaamoleen lamaan karaa nagaan hiikkachuuf fala akka barbaaddataniif muuxannoo Isaaniis qoodaa turaniiru. Neezerlaand kan jiraataniifi dhimma siyaasa Gaanfa Afrikaa irratti xiinxaluun kan beekaman Adam Kaasee (PhD) akkuma kana waliigaltee irra ga'ame ilaalchisuun gammachuu qaban duubatu. “Saffisa akkasiitiin ni ta’a jedhee amantaa hin qabu ture, baayyiseen gammade.” Irra deddeebiin carraawwan baayyeen akka darban yaadachuun, “hawaasa waraanaan miidhameef, keessumaa ummata Tigraayiif haara-galfii guddaadha,” jedhu xiinxalaan kun. Dr. Adam Kaasee adeemsi nagaa kun akka milkaa'u gochuudhaaf gahee olaanaa TPLFf kennu. "Akka amantaa kootti hoggatoota TPLFf beekamtiin olaanaan kennamuufiif qaba. Haala amma jirru kana keessatti nagaa filachuuf murannoo isaan fudhatan [concessions] nagana akka bu’uuf gahee guddaa akka qabaatan taasiseera. Hayyuun seera idil-addunyaa Obbo Baayisaa Waaqwayyaas waliigalteen nagaa buusuu kun jiraattota naannoo Tigraayiif boqonnaa guddaa akka ta’e himu. “Samii Tigraay jalatti rasaasni osoo hin dhukaafamiin yeroo bulutti, daa’imman, jaarroleefi maanguddoonni, haadhotiifi ijoolleen shamarranii nagana isaaniif bari’ee qilleensa qulqullaa’aa yeroo baafatan dhaga’uun nama gammachiisa. Waraanni ‘Gaannamadha’ kan jedhan Obbo Baayisaan, hammeenya waraanaa sirriitti hubachuun kan danda’amu fageenya irraa dhaga’uu caalaa qabatamaatti bakka sana yoo jiraatanidha jedhu. Sanada waliigaltee mallattaa'e kana akka dubbisan BBCtti kan himan hayyuun seera Idil-addunyaa Baayisaa Waaqwayyaa, waliigaltichi kan dinqiisiifamu ta'ee garuu raawwiin isaa ulfaataa ta'uu akk Hayyuun buleessi muuxannoo walitti bu'insaaf fala barbaaduun muuxannoo biyyoota gara garaa qaban kun rakkoon raawwachuu kan uumamu fedhiifi dhiyeessii loojistikii jiruun walqabatee akka ta'e kaasu. "Uummatichi xiqqoo dhiiga waldhangalaaseera waan ta'eef waan gaarii argame irratti hojjechuudhaan madaa jiru wallaanaa deemuu feesisa," kan jedhan Obbo Baayisaan dursa ta'uu kan qabu gargaarsi namoomaa akka qaqqabu gochuudha jedhu. Gargaarsi namoomaa saffisaan akka qaqqabu gochuu keessatti ammoo gaheen hawaasa addunyaa salphaa akka hin taane ibsu. Xiinxalaan siyaasa Gaanfa Afrikaa Dr. Adam Keesees, akkuma kana waliigalticha hojiirra oolchuun "salphaa akka hin taane nan hubadha," jedhu. Haata'u malee, TPLF waadaa gale kan kabaju taanaan fudhatama Tigraay keessatti qabuun uummaticha amansiisuudhaaf dandeettii qaba jedhanii akka amanan dubbatu xiinxalaan kun. "Mootummaan Itoophiyaa Ertiraanota amansiisee gara bakka isaaniitti akka deebiyan, daandii daangaa ce'anii ittiin bahan mijeessuun irraa eegama." Waliigalticha irratti maqaan Ertiraa eeramuu dhabuun isaa, "waan nama ajaa'ibu miti" kan jedhan Dr. Adam karaa kallattiin hin taaneen garuu dhimmoonni Ertiraa ilaallatan akka jiran eeru. Wanti biraan dhimma ijoo ta’e humnoonni TPLF hidhannoo hikkachuudha. Akka waliigaltichaatti TPLF hidhannoo hiikkatu jedhamee eegama. Haata’u malee, qaamoleen nagaa eegsisan akkuma hidhatanin akka turan tilmaamama. Loltoonni Ertiraa osoo Itoophiyaa keessaa hin ba'iin yaadni hidhannoo hiikkachuu hojiirra ooluu akka hin dandeenye dubbatu. Humnoonni nageenyaa Federaalaa buufata xiyyaaraafi dhaabbileen federaalaa gurguddoo biroo qofa eegumaa hojii poolisiitti bobba'u kan jedhu kan Ilaalamu ta'a jedhu. "Waliigaltichi dhimmoota tokko tokkoon ibsame kan qabu ta'us, kanneen hin eeramiinitu baayyatu," amantaa jedhu qabu. Hayyuun seera idil-addunyaa gama isaaniitiin, waliigalteen kun Itoophiyaanonni dhimmoota irratti waldhaban rasaasaan osoo hin taane karaa nagaatiin muuxannoo ittiin hiikkatan horachuu akka qaban eeruun namoonni/qaamonni waliigalteen kun isaaniif hin liqimsamiin gufuu ta'uu malu yaaddoo jedhu akka qaban dubbatu. “Jalqabumarraayyu waraana kana keessa seenuun nurra hin turre, erga waraanicha keessa seenameen booda garuu nagaan xumura argachuu isaa yoo beekne gara fuula duraattis dhimmoota irratti waliif hin galle mariidhaan furuu shaakalaa deemuu qabna.” “Paartileen siyaasaa, aktivistoonni, dhaabbileen miidiyaa, gaazexeessitoota dabalatee maaloo rakkoowwan keenya karaa nagana furuu irratti xiyyeeffadhaa…” jechuun gaafataniiru. Waliigaltee mallattaa’e irratti Keewwati Nuusaa 10 irratti akka eerametti gara sirna Heera Mootummaatti deebiyuudhaan rakkoowwan keenya waraana caalaa karaa nagaatiin furachuun barbaachisaa akka ta’e jabeessanii himu Obbo Baayisaan. “Dhugaadha Heerri Mootummaa yeroo qophaa’etti ummattoota akka ta’utti hin hirmaachifne. Kanaaf, Heerri Mootummaa fedhiiwwan hundaa ni guutaa gaaffiin jedhu akkuma jirutti ta’ee, rakkoowwan keenya amma harkaa qabnuuf garuu Heera Mootummaa qabna, Hanga Heera Mootummaa hundi irratti waliif galu qophaa’utti waldhibdee qabnu Heera Mootummaatiin furachuu qabna,” jedhu Hayyuun seeraa Obbo Baayisaan. Dr. Adam rakkoowwan garaa garaa jiraatanis gara waraanaatti deebinee galla jedhanii hin yaadan. Bulchiinsicha ilaalchisuun, akkasumas waldhibdee lafa irratti jiruuf haqa barbaaduuf marii siyaasaatiif dhiisuun waan gaarii akka ta’e kaasu xiinxalaan kun. “Wanti guddaan bakka buutonni waliigaltee kana murteessan deebiyanii uummata isaanii amansiisuufi hubachiisuu, kaayyoo dhimma kanaa beeksisuu, akkasumas wanti ta’e akkamiin kan jedhu irratti hubannoo uumuun dursuu qaba.” “Haa xiqqaatus, haa baayyatus hundinuu yakka raawwataniiru,” kan jedhu xiinxalaa siyaasa Gaanfa Afrikaa Dr. Adam, waliigalticha keessatti dhimmi haqaa xiyyeeffannoo barbaachisu hin kennamneef jedhu. Keessumaa naannolee Tigraay keessatti, akkasumas Amhaaraa fi Affaar keessatti hojiin deebisanii ijaaruu akka barbaachisu shakkii hin qabu jedhu Dr. Adam. Akkuma hayyuu seeraa idil-addunyaa Obbo Baayisaa, xiinxalaa siyaasa Gaanfa Afrikaa Dr. Adam, hawaasni addunyaa deebisanii ijaaruu keessatti hirmaachuu baannaan haalonni jiran rakkisoo ta’uu danda’u jedhanii yaadu. “Akka ummataatti, Ertitaa, Amaaraafi Tigraay waraanaan kasaarreerra miira jedhu keessaa ba’uun, haasaa jibbinsaa irraa of qusachuun nagana kun akka milkaa’uuf carraa haa kenninuuf.”


Ifa artii jaarraa walakkaa ol kan ibse Artist Alii Birraa eenyu, akkamiin as gahe, maal kaa’ee darbe?

Doktarri Kabajaa artist Alii Birraa walleewwan walabummaa, mirga dhala namaa fi jaalala dhaadhessan kan dhaamsi isaanii dhalootaa dhalootatti darbu, kan yeroon irra hin dabarre danuu nama gumaacheedha. Bara cuqursaan sirna mootummaa turetti hojii aartii kan eegale Aliin, sirboota 267 ta'an afaanota ja'aan waraabee akka qabu turtii kanaan dura BBC waliin taasiseen ibseera. Gameessi aartii umurii waggaa 75 kun gumaacha aartii keessatti dabarseen, doktireetii kabajaa yuniversitiiwwan Jimmaa fi Dirree Dhawaa kennaniif dabalatee badhaasota biyya keessaa fi idl-addunyaa hedduu argateera. Bakka dhalootasaa magaalaa Dirree Dhawaa irraa umurii ijoollummaan hojii muuziqaa eegalee, achii Finfinneedhaan ba'ee, booda ammoo biyyoota Siwiidiin, Sa'uudii Arabiyaa, Ameerikaa fi Kanaadaa jiraatee erga biyyatti deebi'ee boqonnaa xumuraa addunyaa muuziqaa keessa ture. Lammiilee Itoophiyaa biratti jaalalaa fi kabaja guddaa kan qabu Alii Birraa, sirbootasaa waltajjiiwwan irratti sirbuu fi artistoota lafaa dhufan gorsuurratti xiyyeeffatee osooma biyya keessatti hojjetuu umriisaa gara dhumaa kanatti dhibamee erga yaalamuu eegalee bubbulee ture. Aliin dullummaa fi dhukkubi walgargaaranii akka isa miidhaa turan irra deddeebiin himata, ta'us ammoo haadha warraasaa Liillii Maarqos of cinaa qabaachuutti guddoo abdii horata ture. Alii Birraa abbaasaa Obbo Mohammad Muusaafi haadhasaa Aadde Faaxumaa Alii irraa Caamsaa 26, bara 1948 magaalaa giddu gala daldalaa fi indastirii, kan aadaa fi duudhaa saboota hedduun faayamte, duudhaa waldanda’uu fi jaalalaan seenaa qabdu, Dirree Dhawaa, Ganda Qoreetti dhalate. Aliin xiqqummaasaarraa dandeettii addaa waliin dhalate, magaalaa afaanota hedduu fi aadaa saboota hedduu qabdu keessatti dhalachuunsaa ammoo carraa baneef. Afaanota magaalaa Dirree Dhawaa keessatti dubbataman Afaan Oromoo, Afaan Amaaraa, Afaan Somaalee, Afaan Hararii fi Afaan Arabaatti afaan hiikkachuuf carraa argate. Kitaabi seena jireenyaa Alii irratti barreeffame, abbaansaa Obbo Mohammad Muusaa umriinsaa ijoollummaatti mana barumsaa Qur’aanaa (Madrasaa) galchuu ibsa. Hanga kutaa afurii erga baratee booda gara mana barumsaa mootummaatti ce’uun hanga kutaa ja’aatti barumsasaa hordofe. Ergasii addunyaa barumsa daree keessaa ba’ee addunyaa aartii seene. Kitaaba waggaa shantammaffaa turtii Alii Mohammad (Alii Birraa) irratti Afaan Ingiliziin barreeffame gara Afaan Oromootti kan hiike gaazexeessaa gameessi Fana Biroodkastiing Korporeet Zamadkun Misgaanaa, Alii Mohammad Muusaa (Alii Birraa) wayita mana barumsaa Madrasaa turerraa kaasee collee akka turee fi uumaan dandeettii wallee kan badhaase ta’uu dhugaa bahe. Alii Mohammad Muusaa (Alii Birraa) bara 2019 gaaffii fi deebii BBC Afaan Amaaraa waliin taasiseen waa’ee barnootasaarratti yaada kennee ture. ‘’Ani yoomiyyuu barataadha. Ana qofa osoo hin taane uummanni biiliyoona 7 ol addunyaarra jiru barataadha. Anis isaan keessaa tokko. Akkasiinan of ilaala. Kaleessas baradheen darbe, har’as barataan jira, boris nan baradha,’’ jedhe. ‘’Waa’ee barnootaa yoon kaasu an baayyee carra qabeessa miti. Maatii cunqurfamtootaa fi hiyyeeyyii keessaa waanan ba’eef barachuuf hagas mara carraa hin arganne. Garuu guyyuu jiruu kiyyarraa waanan barataa as ga’en qaba. Ani barataa addunyaati. Anis, innis, isheenis, hunduu barattoota, waliigalatti an akkasiinan of ibsa.’’ Aliin ogeessa barnoota muuziqaa ammayyaan ga’oomeedha kan jedhu Zamadkun, barnoota muuziqaa murteessoo ta’an lamaan ogeessa barateedha jedhe. Erga biyyaa ba’ee Ameerikaa kutaa biyyaa Kaalifoorniyaatti kann argamu kolleejjii Santa Monica jedhamutti, tiyoorii muuziqaa lixaa jaarraa 20ffaa kan jedhuun baratee eebbifameera. Kana malees akkaataa meeshaan muuziqaa piyaanoo itti taphatamu, daan-saga isaa sirriitti qo’atee nama beeku ture jedha Zamadkun. ''Alii Birraa namoota daan-saga piyaanoo qixeessanii dhiyeessan keessaa tokko. Daan-saga muuziqaa addunyaarra jiru kamuu nama gurraan beekee qindeessuudha.'' Aliin kophaa guddatus maatiisaaf kan dhalate isa qofa miti. Bara 1949 Aliin obboleessa argatus daa'immummaatti du'aan dhabe. Taateen kun mudatee yeroo xiqqoo booda abbaan Alii obbo Mohammad fi haati Alii aadde Faaxumaan wal hiikan. Sabanisaa sirriitti beekamuu baatus, seenaa keessatti gosti Obbo Mohammad-Alaa fi gosti aadde Faaxumaa-Jaarsoo gaa'ila waliin raawwachuu hin danda'an jedhama. Rakkoon gosaa diigamuu gaa'ila maatiif sababa ta'uu Aliin kanaan dura yaada kennee ture. Aadde Faaxumaan Alii daa'imummaatti dhiistee biraa lixxe, Aliin yeroo sana homaayyuu hin yaadatu. Guddisi fi eegumsi Aliif taasifamu gateettii abbaasaa qofarratti kufe. Osoo rakkoon kun maatii harkaa qabuu Aliin guddoo dhukkubsate, abbaan ofiifuu hin tasgabboofne, Aliin dhukkubsachuun ammoo qormaata itti hammeesse. Wayita kana durbiisaa kan taatee fi naannoo 'Caat Taraa' kan jiraattu nama Maariyaam Giraanyi jedhamtutti kenne, Aliin achitti erga xiqqoo fooyya'ee booda ba'ee abbaasaa waliin jiraachuu itti fufe. Ammas abbaan Alii daafoo diigamuu gaa'ilaan miidhaan irra ga'u hammaachaa wayita deemu, Alii-daa'ima umrii waggaa 5/6 haadha warraa eessumasaa bira kaa'ee ofii waan argate hojjechuu itti fufe. Dubartiin kun biddeen gurguruun of jiraachifti, harka qalleettiidha. Aliinis ergameefii biddeen gurguruu eegale. Umrii kanatti sagalee kiiloleessee gabaa hawwachuun kanneen isa waliin gurguran caalaa biddeen gurguratee gala. Kanaafis badhaasa qaba-nyaata gaarii fi maallaqa muraasa. Aliin daa'imummaatti maallaqa xixiqqoo fi wantoota fedhiisaa guutan mi'eeffachuun kun kan isa yaaddesse abbaan isaa mana barumsaatti galchuu akka qabu murteesse. Aliin jalqaba mana barumsaa Qur'aanaatti gale, achitti akkaan collee ture, umrii waggaa 11tti Qur'aana juuzii 30 keessaa walakkaa xumuruu danda'eera. Mana barumsaa kana keessatti barataa cimaa fi saffisa guddaan waa baratu jedhamuun maqaansaa ka'aa ture, keessattuu Afaan Arabaa barachuurratti. Barsiisaan wayita dhimmaaf dareedhaa ba'ee gara magaalaa deemu Alii bakka buusee deema, kanaaf Aliidhaan Ustaaza xiqqaa (barsiisaa xiqqaa) jedhanii waamu. Mana barumsaa Qur'aanaa (Quranic School) keessatti erga hanga kutaa afuriitti baratee booda kutaa shanaffaaf Mana Barumsaa Madrasaa Jadiidaa seene. Manni barumsaa kun hanga kutaa shanii qofatti waan jiruuf, Aliin mana barumsaa mootummaa Kaziiraatti argamu-Mana Barumsaa Li'ul Mokonnin seenee kutaa ja'affaa barate. Aliin mana barumsaa barnoonni Qur'aanaa keessatti hin kennamne wayita seenu ollaan Obbo Mohammadiin guddoo qeeqe. Duuba Alii mana barumsaa mootummaatii baasanii, Mana Barumsaa Qur'aanaatti deebisan, wayita deebi'u Aliin waan haaraa baratu hin qabu. Kanaaf barattoota kutaa tokkoffaa Afaan Arabaa akka barsiisuuf bakki kennameef. Kanaan Aliin kaffaltii mana barumsaaf ji'aan kaffalu- birrii sadi irraa walaba ta'ee, inumaan ji'aan mindaa birriin 10 kaffalamuufii eegale. Aliin ijoollummaasaatti abbaa fi haadhasaa walbiratti argaa, jaalala lamaansaanii al-takkaa dhandhamaa hin guddanne-garuu guddoo dharra'a. Abbaansaa erga haadhasaan walhiikee kan biraa fuuchuuf hamilee hin arganne,  ilma kiyya tokkicha dararaa haat buddeenaaf hin saaxilu jedhee itti gaafatamummaa guddisa Alii ofumaa fudhate. Aliin daa'imman hiriyaasaa haadha waliin deeman wayita argu, ''an maaliifan dhabe?'' jedhee of gaafata. Irra deddeebiin abbaasaa gaafatus, abbaansaa garuu haadha warraasaa duraanii kana gonkumaa yaadachuu hin feene, osoo ofii dirqama maatii fudhatee jiruu Aliitti waa'ee haadhasaa himuus hin barbaanne. Aliin kunuunsa abbaasaatti guddoo gammadus, wayita inni hojiif ba'u maatii biraatti kennamuun guddisee isa yaachisa ture. Waa'een haadha malee jiraachuus boqonnaa isa dhorke. Guyyaa tokko fira haadhasaa kan taate dubartiin Maariyaam Liiban jedhamtu waa'ee haadhasaa wayita itti himtu, odeeffannoo kana qabatee gaaffii abbaatti cimse. Abbaanis amma dhoksuu waan hin dandeenyeef haati Alii eenyu akka taatee fi eessa akka jiraattu itti hime. Dhalatee umriisaa waggaa 11 keessatti haadhasaa arguu mitii qabaachuunuu kan bitaa itti galaa ture Aliin, wayita mana barumsaa Qur'aanaatii kutaa afraffaa xumuru sirna qophaa'erratti haatisaa argamteef. Guyyaan haadhaan walarge kun seenaasaa keessatti guyyaa guddoo qiliixame ta'uu dubbatee ture Aliin. Aadde Faaxumaan (haati Alii) erga eeyyama Obbo Mohammad irraa argattee booda ilmashee maatiisheetiin walbarsiisuuf qabattee gara Funyaan Biraa achiis gara Gafra Guddaa (Gaara Qundhudhoo) deemte. Guyyaa muraasa booda Alii Gafra Guddaa, mana Obboleessashee hangafaa-Abdullaahii Alii jedhamuutti dhiisntee gara Funyaan Biraatti deebite. Magaalaa Dirree Dhawaatii ba'ee kan hin beekne Aliin, sanuu bakka abbaa fi haati isaa hin jirretti baadiyaa keessatti guddoo rakkatee akka ture yaadata. Aliin bakka haatisaa jirtu, Funyaan Biraatti deebi'uuf gaafatus namuu dhagahuu dide, wayita kana aarii fi abdii kutannaadhaan of ajjeesuuf yaale. Isa booda eessumni isaa kun obboleettiisaa (obboleettii haadha Alii) kan taate Moominaa Aliitti dabarsee kenne. Adaadaan Alii kun magaalaa xiqqoo Funyaan Hujubaa jedhamtu keessaa dukkaa xiqqoo tokko qabdi. Kaayyoonsaa adaadaansaa kun akka haadhasaatti geessituuf ture, garuu Aliin guyyootaaf eegus homaa namni haadhasaatti geesse hin turre. Kanaaf obsa fixatee haadhasaa barbaaduuf manaa ba'ee karaa gonkumaa imalee hin beekne eegale. Guyyaa guutuu deemaa oolee wayita bakka namuu hin jirretti itti dhihu, Aliin jeedala bosona keessa asitti itti ba'u argee, daa'ima waan ta'eef leenca se'ee rifatee hadoode. Osoo inni dhaabbatee naasuudhaan jeedala ilaaluu dubartiin tokko itti dhuftee irraa gussite. Dubartiin kun haalaa fi uffannaa Alii ilaaltee nama naannawa sanaa akka hin taane hubatte, innis bakka deemuuf wayita itti himu, namni akka Alii kun bakka qaqqabuuf si'achi guyyaa guutuu deemsisu imala jettee yaaddee guddoo rifatte. Aliin maaliif akka deemu erga itti himee booda, haadhasaan akka walbeektu itti himtee fuutee galtee of bira bulchitee ganama gara adaadaasaa Moominaatti deebiste. Moominaanis ganamaan gara bakka haatisaa jirtu- Funyaan Biraatti ergite. Aliinis haadhasaa waliin osoo guddoo hin turin baasii qabatee gara Dirree Dhawaatti deebi'e. Aliin barnoota Qur'aanaas ta'e mana barumsaa mootummaatti barnootasaa hordofus yaadaa qalbiinsaa bakka dhibii ture- Muuziqaa. Bakka deemutti sagalee kiiloleessuu, nama bashannansiisuu fi waan haaraa himuudhaan guddoo gammada. Fedhii muuziqaa fi bashannanaaf qabu-ganamumaan agarsiisuu eegale. Mana barumsaa fi ollaa bakka jiraatutti weellisuu fi shubbisuun beekama, itti gammada. Wayita manni barumsaa cufamu kutaa barataa keessatti sirboota Afaan Arabaa fi Indiyaan barattootaa fi namoota kaan bashanniinsa. Hiriyootasaa waliin ta'uun qophii bashannanaa muraasa qopheessanii maallaqa argachaa turan. Abbaansaa akkanni sirbu osoo hin taane akkanni amantiisaatti cimu guddoo fedha ture, kanaaf Alii muuziqaarratti hin jajjabeessu. Mana barumsaattis ogummaa teeknikaa itti of jiraachisu akka baratu malee muuziqaa akka baratu hin fedhu ture, garuu fedhii fi dandeettii ilmasaarra dhiibbaa kaa'uus hin fedhu ture. Kanaaf Aliin carraa argatu hundatti fayyadamuun weellisuu itti fufe. Bara 1962 wayita warraaqsi aadaa fi aartii gara baha Oromiyaatiin, hangafa aartii Abuubakar Muusaa fa’iin eegalu Aliin saafila umrii ganna 14 ture. Abuubakar Muusaafaa wayita Hawwisoo Urjii Bakkalchaa hundeessan garee guddattuuf (daa’immaniif) ammoo ''Hiriyaa Jaalalaa'' kan jedhamu hundeessan. Daa’imman dandeettii qaban keessaa yeroo sana Alii Mohammad (Alii Birraa) jalqabarratti filatamuun Baandii Hiriyaa Jaalalaa keessa seene. Wayita Baandiin Afran Qalloo bu’uureffamu miseensota keessaa namoonni maqaa Alii qaban saditu turan. Alii Shabboo, Alii Tuchee fi Alii Mohammad (Alii Birraa/Alii Xiqqaa) turan. Ayyaana hiikaa Sooma Ramadaanaa bara 1963 irratti Baandiin Afran Qalloo wayita sagantaa qopheessu ijoollee dandeettii qaban keessaa Alii Mohammad Yusuuf waltajjiirratti affeere. Wayita sana Abuubakar Muusaa walaloo mata dureenshee ‘’Birraadhaa’bbari’e’’ jettu bocee Aliif kenne, Aliinis sagaleesaa kiilolee sanaan weellisee qalbii namootaa guddoo hawwate. Waltajjiima sanarratti maqaa Alii Birraa jedhus argate. Baandiin Afran Qalloo hundaa’ee umrii waggaa tokkoo keessatti dhiibbaa mootummaa yeroo sanaatiin hojiinsaa gufate. Hundeessitoonnii fi miseensonni baandichaas guddoo dararaman, Alii Birraa kanneen dararaa kana argan keessaa tokko ture. Afran Qalloo erga diddiigamee miseensonni kaan hidhamanii kaan biyyaa baqatan, Alii Birraas gara Jibuutii baqatee ture. Waahillan isaa waliin yeroo muraasa turanii wayita deebi’an ni Alii Birraafaa ni hidhaman. Akka Zamadkun jedhutti Aliin yeroo sana umriinsaa wagga 18 hin guunne, ''sababni isaa  ALI bara 1954 wayita Afran Qalloo seenu daa’ima umrii wagga 14 ture, kan hidhame ammoo 1956.'' Booda namootumti sirna yeroo sanaa keessa turan maanguddummaan ijoollee kunneen gadhiisisan. Obbo Mohammad Muusaa yeroo sana Alii namatti kennate, magaalaa Finfinnee fidan kan jedhu Zamdkun, ''Namni Alii achii fuudhee as fide miseensa paarlaamaa mootummaa Haailasillaaseeti,'' jedhe. Booda dandeettii Alii Birraatiin booji’amuun Baandii mootummaa yeroo Sanaa ‘’Kibur Zabanyaa’’ keessa seenee akka shaakaluuf bara 1957 fudhatan. Yeroo sana hoogganaan baandichaa Koloneel Saahilee Dagaagoo turan, isaantu Alii Birraa fudhatee baandichatti qacare. Aliin meeshaalee muuziqaa keessaa Akkoordiyoon, Toom Toom, Uud fi Gitaara bareechee taphata ture. Kibur Zabanyaatti mindaa birrii 30n qacaramee, waggoota sadi achi ture keessatti mindaansaa birrii 90 galee akka ture kitaabi seenaa jireenyasaarratti barreeffame ni ibsa. Erga Kibur Zabanyaa keessatti walleewwan akka hojjetuuf qacaramee Aliin hiriyootasaa Alii Shabboo fi Abdii Buuh waliin ta’anii wallee jalqabaa shakilaadhaan hojjetan. Yeroo sana kaaseetiin vaanaaayil 45 (Vinyl 45) jedhamu sirba sadi qofa kan baachuu danda’u waan ta’eef, sadi ta’anii sirba tokko tokko hojjetanii maxxansiifatan. Albama jalqabaa sana, mana maxxansa muuziqaa biyya Libaanan tokkotu magaalaa Dirree Dhawaatti waraabee baayyisiisee kontirobaandiidhaan gara biyyaa galche. Zamadkun, Alii Birraa waahillansaa waliin ta’uun wallee duraa kan dalage ALI bara 1959 ta’uu ibse. Aliin dandeettiisaan guddoo jaallatamus haalli hojii, jiruu fi jireenyaa, aadaa fi duudhaa keessatti guddateen adda waan ta’eef keessummaa itti ta’e, mijachuufii dide. Duuba achiis ba’ee, muuziqaas dhiisee gara Awaash deemee waan ittiin jiraatu hojjetatee buluu eegale. Daandii baaburaa keessattillee mindaa birrii 138n qacaramee hojjeteera. Garuummoo muuziqaarraa adda ba’ee jiraachuu hin dandeenye, daandii baaburaa waggaa lamaaf erga hojjetee booda gara Finfinnee deebi'uun hojii muuziqaa itti fufe. Muuziqaa dhiisee ture erga itti deebi’ee booda albamoota lama ‘Awaash’ fi ‘Abbaa Lafaa’ kan jedhaman waraabe. ALbama jalqabaa akka gareetti kan baasan yoo ta’u, Aliin akka dhuunfaasaatti albama jalqabaa wallee lama ofirraa qabu kan hojjete ALI bara 1965/66- Awaash kan jedhuudha. ALI bara 1968 kaaseetiin jirbiidhaa wayita dhufu, albama sadaffaa mata dureensaa ‘’Abbaa Lafaa’’ jedhu hojjete. '‘Hamma har’aatti tooftaa sobaa uumtee Uummata saamuudhaan lafa walitti qabattee Qotee bulaa roorroodhaan dhamaaftee…’’ jechuun roorroo sirna abbaa lafaarratti wallee Kanaan qabsaa’e. Doktarri kabajaa Artist Alii Birraa waa'ee Albama kanaa gabaabsee akkas jedhee ture. ''Abbaan lafaa seenaa mataasaa qaba. Qabiyyeen isaa abbootii lafaa miidhaa qonnaan bulaarraan ga’an akkamiin qolachuun danda’ama ergaa jedhu of keessaa qaba. Ergaansaa uummataaf, qonnaan bultootaaf, barataaf, hojjetaaf hundumaaf kann hojjetuudha.'' Walleen sirna mootii qeequ kun kan hojjetame sanaan dura jedha Zamadkun, garuu waraabbiin waan hin danda’amneef ture malee. ''Giddu-gala Raadiyoo Zannabaworqitti argamutti Ibraahim Haji Aliifaa waliin ta’uun sagalee Alii Birraa kana Raadiyoof waraaban, kan waraabe ammoo kubbaaniyyaa biyya alaa tokko.'' Alii Birraa garuu sirbootuma buufata raadiyootti waraabaman keessaa tokko fudhatee akka maxxansiisuuf mana maxxansa muuziqaa Alii Taangoo jedhamutti kennate, manni muuziqaa kuni ni maxxanseef. Kanaafuu kaaseta kirrii isa jalqabaa mana muuziqaa Alii Taangoo kanatu maxxanseef. Alii Birraa ejjennoo fi qabsoo mirga dhala namaaf karaa wallee isaa gaggeessu keessatti bara mootummaa Haayilasillaasees bara mootummaa Dargiis guddoo dararameera. Erga Finfinnee dhufee baandii Afaan Oromoo irratti xiyyeeffatuu fi afaanota Aliin ittiin sirbus keessummeessu- Baandii Aduu Birraa hundeesse. Baandiin yeroo jalqabaaf Afaan Oromoon magaalaa Finfinnee keessatti hundeeffame kun baayyee guddatee turus qormaata hedduutu isa mudate. Haata’u malee qormaata isa mudatu dandamachuun seenaa baandiiwwan muuziqaa Afaan Oromoo keessatti baandii yeroo dheeraaf magaalaa Finfinnee keessa tureedha. Artistoonni gameeyyii akka Mohammad Xawiil, Ibraahim Haji Alii, Abdushakuur (Abbaa Artist Leencoo), Himee Yusuuf Alii Birraa waliin ta’uun hundeessanii, baandii kana keessaa hojjechaa turan. Baandiin artistoota gameeyyii of keessaa qabu kun dippiloomaatota magaalaa Finfinnee keessa turan dabalatee namoota bebbeekamoo biratti guddoo jaallatamuu eegale. Yeroodhuma sana keessaa Imbasii Siwiidiin magaalaa Finfinnee jirutti qondaala olaantuu kan taate Birigittaa Astiroom waliin Alii Birraa walbaran, Birgittaan namoota Alii akkaan dinqisiifatan keessaa tokko turte. AlI naannoo bara 1977 keessa Birgittaa(haadha warraasaa jalqabaa) waliin gaa’ela erga godhatanii booda walqabatanii Itoophiyaadhaa ba’an. Haati warraasaa hojii dippiloomaasii ishee waggaa afurii Itoophiyaadhaa xumurtee Ameerikaatti ramadamte, Alii fudhattee Ebla 27, 1984 Ameerikaa, bulchiinsa Kaalifoorniyaa magaalaa Loos Anjelasitti qajeelte. Wayita Birigittaan hojii Imbasii Siwiidiin magaalaa Loos Anjelas jirutti ramadamtee hojjettu, Aliin osoo hin tuffatin hojii argate hojjetee of danda'uuf tattaafataa ture. Garuu fedhii fi jaalalli muuziqaa isa hin gadhiisne, achittis artistoota gameeyyii Itoophiyaa kanneen akka Asteer Awwaqe, Hagos Gabra-Hiwot fi Tashoome Mitikkuu waliin walitti dhufanii kutaalee Ameerikaa keessa naanna'uun hojii aartii itti fufan. Birigittaan hojii muuziqaatti deebi'uu isaa hin mormine, inumaa konsartii inni qopheessuuf deeggaraa, barnoota muuziqaa akka baratuuf tumsaa turte. Aliin carraa barnootaa biyyatti dhabee dharra'aa ture biyya guddoo taate Ameerikaa keessatti argachuutti guddoo gammade. Afaan Ingilizii waggaaf erga baratee booda Kolleejjii barnoota muuziqaa St. Monica jedhamutti barnoota muuziqaa barate. Aliin muummee barnootaa Tiyoorii Barnoota Muuziqaa Lixaa Jaarraa 20ffaa- Theory of Twentieth Century Western Music -jedhamuun waggaa sadi baratee digiriidhaan eebbifame. Barnooti muuziqaa Aliin Ameerikaatti argate kan duraan dandeettii uumamaa fi muuxannoon hojjechaa ba'e daranuu jabeesseef. ALii fi Birgittaan bara 1988 Ameerikaa gadhiisanii Siwiidiin galan, ji'oota saddeet booda Birgittaan ergama dippiloomaasii kan biraaf Sa'uudii Arabiyaatti ramadamte. Alii waliin passport Siwidiin qabatanii wayita gara Sa'uudii deeman, haalli jiruu fi jireenyaa, haalli uffannaa, seerri Shari'aa...waa hedduun itti baruuf qormaata itti ta'e. Haata'u malee dandeettii afaanii Aliin qabu, akkasumas duudhaa amantii Islaamaaf haaraa ta'uu dhabuunsaa haalota salphaatti akka keessa darbaniif isaan tumseera. Gaaffii Birigittaan kubbaaniyyaan biyya Siwiidiin- Electrolux jedhamu Alii qacaree hojjechiisuu erga eegalee booda, himannaa mootummaa Sa'uudii Arabiyaatiin kubbaaniyyichi qacarrii Alii adda kute. Kubbaaniyyaan kun Aliif mindaa ji'a sadii kaffaleefii akkanni gara Siwiidiin deebi'ee achitti hojiisaa itti fufu murteessan. Aliinis gara Siwiidiin erga deebi'ee booda deddeebi'ee haadha warraasaa (Birgittaa) daawwataa ture. Wanti guddaan Aliin Sa'uudii Arabiyaatti argachuu himatu, bara 1990 Makkaatti Hajjii raawwachuusaati. Aliin Madiinaas daawwachuuf carraa argateera, iddoowwan qulqulluu kunneen lamaan waan daawwateef Aliin Hajjii jedhameera. Aliin bara 1990 gara xumuraa Sa'uudii Arabiyaarraa gara Siwiidiin deebi'ee afaan biyyattii barate, isa booda hospitaalatti qacaramee hojii eegale. Aliin waggoota yeroo Siwiidiin ture waggoota lamaaf muuziqaarraa fagaatee ture, bara 1992 biyyoota Kanaadaa fi US keessa naanna'uun konsartii akka dhiyeessu affeeramee garas imale. Aliin carraa kanaan uummatasaa waggootaaf irraa fagaatee tureen walarguutti guddoo gammade, ji'ootaan booda gara Siwiidiin deebi'ee seenaasaa keessatti tarkaanfii ulfaataa ta'e fudhate- Birgittaa hiikuu. Isheenis gaaffiisaa fudhattee erga walhiikanii booda baruma sana (1992) Kanaadaatti deebi'ee haadha warraasaa lammaffaa Nujumaa Mohammad fuudhee jireenyasaa keessatti boqonnaa haaraa eegale. Garuu gaa'illi kun yeroo dheeraa hin turre, Aliinis Kanaadaatti reestoorantii fi mana ragadaa banachuun hojjechuu itti fufe. Booda kanas dhiisee hojii muuziqaasaatti ciche, Kanaadaatti bara 1995 wayita badhaasa artistoota Africaa collee ta'aniif kennamu argate harka dippiloomaatii Itoophiyaa harkaa fudhachuu didee, karaa kantiibaa magaalaa Torontoo kennameef. Isa booda gara Ameerikaas imaluun barnoota muuziqaa barachuu fi muuziqaa hojjechuu itti fufe. Albamoota shan ta’an ergasii booda baase. Turtii waggoota digdamaa olii biyyoota alaa Sa’uudii Arabiyaa, Siwiidiin, Ameerikaa fi Kanaadaa booda bara 2005  yeroo jalqabaaf biyya galee Kanaadaatti deebi’e. Haadha warraasaa ishee ammaa Liillii Maarqos waliinis achitti walitti dhufan. Galee erga biyyasaa ilaalee deebi’ee booda albama waa’ee jaalala biyyaa ibsu hojjete. Doktarri Kabajaa Artist Alii Birraa kitaaba waa'ee seenaa isaa irratti xiyyeefatu ilaalchisuun wayita kanaan dura BBC Afaan Oromootti dubbatee ture, haga argu, haga danda'u, dirqama ba'uu qabu hunda irratti weellisuu ibsee ture. ''Waa'ee ispoortii, waa'ee naannoo, waa'ee jaalalaa, waa'ee eenyummaa, waa'ee biyyaa akkuma isaan natti dhufaniin sirba. Malee an waan akkanaa irrattin sirba, waan akkanaa irratti hin sirbu kan jedhu miti yaadi kiyya,'' jedhee ture. ''Dhaamsi kiyya guddaan afaan fi eenyummaa kiyya kabachiisuudha.'' Alii Birraa walleesaatiin mata duree hin tuqne hin qabu kan jedhu Zamadkun, walleewwan isaa addunyaalessa, waltaawaa, kan dhala namaa waliigalaati jedha. Walleewwan 260 ol afaanota garaagaraan waraabee qabu hundi dhimma dhala namaa hunda kan hammataniidha jedha. Namummaa, egeree dhala namaa, walqixxummaa, jaalala, roorroo fi cunqursaa dhala namaa baasanii kan mul’isan, kanneen dhalli namaa akka bilisummaa fi mirgasaaf falmatu kakaasaniidha. Aliin falmaa mirga dhala namaa fi bineensotaati, walleesaa beekamaa Falmi Mirga keetiif jedhu keessatti mirga nama kaanii sarbuunis akka sirrii hin taane mul'iseera. Bineensonni harka dhala namaa jiran akka dararaman hin barbaadu, keessattuu Harree fi Saree guddoo jaallata. Harreen osoo addunyaan hin ammayyaa'in duraan bineensa ba'aa namaa baachaa turte jedhee mirgasheef kan falmu Aliin, osoo mirgasheef loluu rakkoo keessa galee beeka. ''Yeroo tokko tokko daba bineensotarratti hojjetamuuf waaqni dhala namaa adaba jedheen yaada,'' jedhee ture Aiin. Wayita Finfinneedhaa hojjetu guyyaa tokko osoo Hoteela Raas irraa gara manaa galaa jiru naannoo Hospitaala Xuqur Ambassaatti taaksii keessa taa'ee namicha harreetti ba'aa humnaa olii fe'ee akka malee dhaanu arge. Aliin taaksii keessa bu'ee namicha harree dhaanuurraa dhorke, birrii lama kenneefii akkanni ba'aa haree irraa fuudhee konkolaataadhaan fe'atu itti hime. Namichi didee harree reebuu wayita itti fufu, Aliin obs adhabe- Ulee harkaa fuudhee namicha ittiin reebe. Sababa kanaan hidhamee garuu bakkanni itti hidhame namoonni isa beekan waan jiraniif yeroo muraasa booda gadhiifame. Kana qofaas miti. Aliin nama dhugaaf qabsaa'u, abbaa dhiifamaa, nama ofittummaa hin qabne, ofitti nama amanuu fi kaayyoosaarratti cichu akkasumas arjaa ta'uusaa namoonni ragaa bahu. Dhimmoota ittiin ibsamu kunneen dabalatee barnoota, jaalala, dhimma biyyaa, bilisummaa fi dhimmoota jiruu fi jireenya dhala namaa ibsan hunda irratti weelliseera. Weellisuu qofa osoo hin taane gochaanis agarsiiseera. Alii Birraa ofiisaa walaloo hin barreessu, garuu lubbuu itti horee namaaf dhiheessa. Osoo inni yeedaleessee sagalee kiiloleesaan yaa’a walaloosaa miidhassuu baatee walaloon isaa qofti bu’aa hin qabu. Alii Birraa ogeessa yeedaloo fi qindeessaa muuziqaa daan-saga kamuu keessatti sagaleesaa dhangalaasuun qalbii namaa sooruudha. Alii Birraa afaanota Itoophiyaa keessa jiran shan-Afaan Oromoo, Afaan Amaaraa, Afaan Somaalee, Afaan Hararii fi Afaan Affaariin walleewwan waraabee ni qaba. Afaan alaa keessaa ammoo Afaan Arabaan qaba, walumatti afaanota ja’aan walleewwan 267 waraabee qaba. Biyya kana keessatti weellisaan afaan ja’aan wallee waraabee qabu Alii Birraa qofa jedha Zamadkun, weellistoonni kaan afaan shaakalanii lama sadi waraabuu danda’u. Aliin Afaanota ittiin weellise kunneenii fi Afaan Ingilizii, Afaan Siwiidiin dabalatee Afaan saddeetii ol bareechee dubbata. Aliin badhaasota hedduu biyya keessaa fi alaa argateera. Kan biyya keessaa Yuuniversitiiwwan Jimmaa fi Dirree Dhawaa doktireetii kabajaa badhaasan dabalatee jechuudha. Kanaadaatti badhaasa guddicha artistoota Afrikaa hojii nama dinqisiisu hojjetaniif kennamu dabalatee badhaasota idil-addunyaa naannoo 200 ta’an argateera jedha Zamadkun. Kitaabni seenaa Alii Birraa irratti barreeffame ammoo artistii gameessi kun bara 1988 hanga 2018 (waggoota 30 keessatti) badhaasotaa fi beekamtiiwwan 50 caalan argachuu eere. Badhaasoti fi beekamtiin inni argateyyuu qorannoo mataasaa danda’e gaafata jedhe Zamadkun. Bara 2013 wayita waggaa 50ffaa turtii aartii keessatti Aliin dabarse kabajamu, Minisotaatti qophii guddaan qophaa'ee, kumaa-kitilli jaalalaa fi kabaja Aliif qaban ibsan. Waggaa 50ffaa jiruu muuziqaa Alii kana ilaalchisuun Mootummaan Naannoo Oromiyaa bara 2014 wayita yaadannoo taasisu, Aliif beekamtii kenneera. Galma Abbaa Gadaa magaalaa Adaamaatti ijaarametti affeeruun yaadannoo waggaa 50ffaa, sirna galateeffannaa fi kennaawwan adda addaattiin kabajan. Aliin waggoota afurtama dura- Karaan mana Abbaa Gadaa eessa? jechuun walleesaan gaafatee ture. Achumaanis magaalaa Adaamaa keessatti daandiin guddichi tokko maqaa Alii Birraan moggaafameera. Dooktarri kabajaa artiist Alii Birraa bara 2018 keessa 'Badhaasa Umurii guutuu Odaa' argateen gammachuun addaa akka itti dhagahame ibsee ture. Bara 2021 mootummaan Naannoo Oromiyaa sagantaa eebba kitaabaa waa'ee seenaa jireenyaa Daktara Kabajaa Artist Alii Birraa irratti xiyyeeffate irratti beekamtii fi badhaasa kenneeraaf. Aliin weellisaa gameessa walleewwan jaalala utuban hedduu weellise, gaa'ela kumaatamaa walleesaan bareeche, mana namoota hedduutti ijaaree nama dhala itti fufsiiseedha. Ofiisaaf garuu dhala godhatee hin beeku, ijoolleen dubaraa lamaan kansaati jedhamaa turan erga inni biyya galee isaan waliin walargee booda kansaa akka hin taane murteessee abdii kutatee dhiise. Aliin dhala dhabuutti waaqatti hin ga'isne (waaqni natti dabe jedhee hin komanne), bakkasaa ijoollee yatiimaa ta'an guddisuu fi gargaaruutti fuula deebifate. Karaa jaarmiyaa tola-ooltummaa daa'imman barnootarratti gargaaruu- Birra Children's Education Fund jedhamuu daa'imman guddisuurratti xiyyeeffachuun yaaddoo dhala dhabuusaa dagachuu eegale. Alii fi haati warraasaa Liiliin Onkoloolessa 21, 2011 dgaabbata tola-ooltummaa kana Kanaadaatti hundeessuun waraqaa eeyyamaa argatan. Sadaasa 2012 ammoo Itoophiyaa keessatti dhaabbati isaanii beekamtii seera qabeessa argate. Dhaabbati isaanii daa'imman harka qalleeyyii barattoota ta'aniif nyaata, bishaan dhugaatii, meeshaalee barnootaatiin gargaara. Akkasumas deeggarsa jaarmiyaalee fi namoota garaagaraa irraa argate qindeessuun manneen barnootaas ijaareera. Aliin daa'ima ofiisaa godhate dhabus, daa'imman kumaan lakkaa'aman gargaaree, wayita isaan akka abbaatti isa ilaalan arguutti guddoo akka gammade ibsaa ture. Kitaabi seenaa Alii Birraa qabate, Aliin dhimma barattoota gargaaruu irratti akkas jechuu eere: ''Namootan haga humna kiyyaa gargaaree jireenyasaanii fooyyesse kunneen seenaasaanii wayitan dhagahu imimmaantu na qaba.'' Alii fi Liilliin haga bara 2013tti haala kanaan daa'imman yatiima ta'an gargaaraa turan. Alii Birraa kanaan dura turtii BBC waliin taasiseen waa'ee maatiisaa dhuunfaasaa akkasiin ibsee ture. Waggoota 57 keessatti walleewwan an horadhe danuudha, isaantu daa’imman kiyya, an ijoollee hin qabu. ''Walleewwan 267 kanan ofii kiyyaan qindeeffadhe waraabbadheen qaba. Hunduu ijoollee kiyya. An ijoollee hin qabu. Kanan qabu walleewwan 267,'' jedhee ture. Aartii keessatti waggaa 57f tajaajileera. Humnaa fi dandeettii waaqni naaf kennetti fayyadameera. Kanaan booda garuu dargaggoota qaxaleewwan kumaa kitilaan lakkaa’amanitti baallii dabarseera. An keessaa sooroma ba’eera. Gaazexeessaa Zamadkun gamasaan, ''Abiddi manaa dhaame'' jechuun waa'ee Alii Birraa mammaake. Alii Birraa yoo hin jiraanne manni one akka jechuuti, haalli maatii Alii Birraa raajiidha. Hortee Mohammad Muusaa keessaa Aliin nama tokkittii hafeedha. Muusaan abbaasaaf tokkittii ture, innis daa’ima tokko- Abbaa Alii (Mohammad) qofa godhate. Mohammad, Alii qofa qaba ture. Obboleessi Alii tokko akkuma dhalateen ijoollummaatti du’e. Hortee Mohammad Muusaa keessaa Alii qofatu hafee ture, Aliin ammoo dhala godhachuu hin danda’u. Kanaafuu horteen kun Aliirratti xumurame, Aliin garuu ofii dhalchuu baatus miiliyoonota horateera. Aliin Afaan Oromoon weellisullee, walleewwan isaa namoota afaanicha dhagahan bira darbee jaallatama, beekama. Alii Birraa kanaan dura akkas jechuun BBCtti himee ture, Onnee qulqulluun, waan sirrii ta’eef yoo hojjette waaqnillee irraan gadi si ilaala, dachees namni sammuu sirrii qabutu hubata jedhe. ''An wallee kiyyaan waa’ee haqaa, nagaa fi mirgaan dabarsaa ture. Tokko tokko waanan Afaan Oromoon weelliseef qofa maaliif Afaan Somaaleen hin weellisne jedhee uummata Somaalee narratti kakaasuu mala. Afaan Amaaraa, Afaan Ingilizii fi kaaniinis maaliif hin weellifne jedhanii kan gaaffii narratti kaasan jiru.'' Afaanni kan Oromoo ta’us ergaansaa akka addunyaati jedhe Aliin. ''Biyya kamittuu daba, hacuuccaa fi ajjeechaa lammiilee nagaarratti raawwachuun ni jira. Afaan Oromoon waan sirbameef qofa gara uummata Oromoo qofatti kan maxxansanii ilaalan jiru. An kanan amanu fi kanan yaadu mirga dhala namaa kan sarbu waaqa miti, dhaluma namaa mataasaati.'' Adeemsi kiyya ka’umsii fi galmi kiyya karaa kanarratti kann cicheedha. Walleewwan kiyya kaanirraa waan addaa ta’aniiti jechuun hin danda’amu. Garuu waan adda isaan godhus qabu. Toora walaloowwan kiyyaa lamaan gidduu ergaawwan hin mul’annee fi hin dubbifamnetu jiru. ''Kanaafuu kanneen gaarii yaadan muuziqaa kiyya akka gaariitti fudhatu, kanneen hammeenya yaadan ammoo qarqara tokko qofa qabatanii ittiin na qeequ jechuudha.'' Alii Birraa sababa Afaan Oromoon sirbu qofaaf rakkoo isa mudataa ture akkanaan dhimma muraasa kaasee dubbatee ture: Fakkeenyaaf Afaan oromoon Sin jaalladha’ jechuun Afaan Amaaraan, Afaan Ingiliziin, afaan kamiinuu sanuma. Afaan Oromoon sin jaalladha jechuun afaan biraan hin jiru jechuu miti. Hiikamee jennaan sadarkaa addunyaatti ergaa walfakkaataa qabaata. Yeroo ta’e Afran Qalloo keessa osoo jirruu gulaalamnee turre. Walleewwan hiikaa fidaa jedhamne. Nuti konsartii halkaniif qophoofnee turre. Sirboota hunda ( naannoo wallee 30) Afaan Amaaraatti hiikaa jedhamne. Afaan Oromoon sirbi jaalalaa wayita sirbamu, miirri jaalalaaf ibsamu, kan shamarree, kan haadhaa, kan biyyaa fi kaan jiraachuu danda’a. Namichi jaalala jechuun maal jechuudha jedhee wayita na gaafatu Afaan Amaaraatiin ''Fiqir naw'' jedheen deebiseef. Eeyyeen jaalala ta’uu ni beekna garuu haalli isin ittiin jaalala kana ibsuuf deemtan maalinni? Naan jedhe. Jecha tokko bakka lamatti baasanii ilaalaa turan. Kan Afaan Oromoo yoo ta’e ni shakku. Walleedhaan wayita ergaa dabarsitu kan Afaan ittiin sirbitee qofa miti, ergaansaa kan addunyaa maraati. Gaariis ta’u badaa, hunduu waan bakka isaaf malu qabuuf sirba. Alii Birraa ogeessa muuziqaa qofa miti, nama seenaa himu, falmaa bilisummaa dhala namaati jedhama, inni maal ofiin jedha? Qabsaa’aa bilisummaa, falmaa mirga dhala namaa kan jedhu kan namni na beeku waa’ee kiyya haasa’uudha. Qabsaa’aas ta’e didaa kan jedhu hiika namoonni naaf kennaniidha. Kanaafuu namoonni qabsaa’aadha kan naan jedhan yoo ta’e kun anaaf waan guddaadha. Waa’ee haqaa qabsaa'uu kiyya kan hubatan yoo ta’e. An nama haqaaf qabsaa’uudha jedheen of ilaala. Namoonni baayyeenis akkas naan jedhu. Kan faallaa kanaan na farrajanis jiru. An garuu kanan of beeku ''mataa kiyya qabsaa‘aa haqaa, mirgaa, nageenyaa, hojii gaariiti jedheen of farraja.'' Alii Birraa artist milkaa'aa, addunyaa muuziqaa fi dhimmoota kaan irratti addunyaaf gumaacha guddaa buuseedha. Gameessa namaa homtuu hojii fi kaayyoosaarraa isa hin dhaabne kana garuu dhibeen gosa garaagaraa isa qoraa ture. Jalqabuma wayita Baandii ''Kibur Zabanyaa'' keesa seenee dhibee gaggabdoo marsaa marsaadhaan namatti dhufuun qabamuu bare. Aliin akkuma hojiin muuziqaa itti hedummaataa deemuun dhibeen gaggabdoo itti hammaatee kuffisuu itti fufe. Bara 1968 irraa hanga 1982 dhibee kanaan erga dhiphatee booda irraa fayye. Kan akkaan rifaasisaa ture dhibee bara 2008 irratti Alii mudateedha- Kaansarii mar'imaanii. Alii fi haati warraasaa bara 2007 biyya galanii turan, garuu Aliin hordoffii yaala fayyaa waan qabuuf bara 2008 dhiibbaa Liilliitiin Kanaadaatti deebi'e. Dhibee kaansarii mar'imaanii kanas achumatti yaalamee fayye. Yaaddoon fayyaa Alii Birraa kanarratti hin dhababanne. Bara 2009 keessa guyyaa tokko ALii fi Liilliin osoo walcinaa taa'ani TV ilaalanii Aliin amala addaa agarsiise. Liilliin erga bira taa'uu eegaltee turteetti, inni garuu yero dheeraaf of biratti arguu akka hin dandeenye itti hime. Yeroo kana ijisaa inni bitaa mudoo qabaachuu hubatan. Aliin dhibee shukaaraa waan dhukkubsatuuf ijasaaf of eeggannoo akka taasisu irra deddeebiin doktaroonni gorsu. Aliin sammuusaa keessatti xannachi waan biqilee argameef, kunimmoo agartuusaarratti dhiibbaa waan fiduuf akka wal'aansa baqaqsanii yaaluu argatu ajajame. Yeroo kana Alii fi haadha warraasaa- Liillii dubbiitu afaanitti cite. Aliin garuu tasgabbaa'ee wal'aansa baqaqsanii yaaluu argate, garuu ammas rakkoon ijasaa biraa hin hafne. Bara 2011 ji'a Onkoloolessaa keessa Alii fi Liilliin dhaabbata tola-ooltummaa isaanii galmeessisuuf wayita Itoophiyaa imalan Aliin ammas dhibee biraan qabame- dudda kutaa. Aliin dhibeen itti deddeebi'uu kana haadha warraasaatti himuurra, iccitiidhaan qabatee itti dhaggeeffachuu barbaadee ture, garuu dhibeen dudda kutaa kun obsa kennuufii dide. Waan dhoksan ta'uu didee ifatti mul'ate. Duuba Hospitaala Jenaraalaa fi Kolleejjii Meedikaalaa Adaamaa seene. Achittis itti fooyya'uu waan dideef gara Baankook ergamee achitti yaalamee fayyummaasaatti deebi'ee gale. Alii Birraa hojii muuziqaa fi hojiiwwan tola-ooltummaan hedduu ko'oommata, isaan kunneen dhibeewwan kanaan duraa akka itti hin kaasneef haati warraasaa guddoo kunuunsiti. Innis haadha warraasaa guddoo faarfata, ''Isheen addunyaa kooti,'' jedhaan. Liilliin fayyummaasaa guddoo hordofti, yeroo yerootti akka mana yaalaa deemee fayyummaansaa sakatta'amu gooti. Haala kanaan osoo jiruu bara 2020 ji'a Fulbaanaa keessa, ajjeechaa Haacaaluu Hundeessaa booda dhibamee hopsitaala Adaamaatti yaalamee ba'e. Aliin dhibeewwan irra bubbulanii fi dullumaan walqabatee akka dadhabe himataa ture. Biyyoota alaa fi biyya keessattis deddeebi'ee yaalameera. Hanga guyyaa boqotuuttis Hospitaala Waliigalaa Adaamaatti yaalamaa ture. Alii Birraa umriisaa waggaa 75tti addunyaa kanarraa du'aan boqote.


Wallagga Bahaa Magaalaa Naqamteetti maaltu tahe?

Godina Wallaggaa Bahaa magaalaa Naqamtee keessa Sadaasa 6, 2022 ganama barii irraa eegaluun dhukaasni guddaan akka ture jiraattoonni magaalichaa himan. Jiraattonni magaalichaa BBC’n bilbilaan dubbise akka jedhanitti, hidhattoonni Waraana Bilisummaa Oromoo ganama magaalicha galuun humna nageenyaa mootummaa waliin walitti dhukaasaa turan. Waraanni Bilisummaa Oromoo kan mootummaan 'ABO-Shanee' jechuun paarlaamaa biyyattiin shororkeessummaan farajame, waggoota sadan darbanii oliif Oromiyaa godinaalee garaa garaa keessatti mootummaa waliin wal waraanaa jiru. Taatee kana ilaalchisee hanga ammaatti gama mootummaan waan jedhame hin jiru. BBC’n kantiibaa fi bulchiinsaaf nageenya magaalittii argachuuf yaaliin godhe hin milkoofne. ''Ganama osoo namni sochii hin jalqabiin magaalicha galan. Naannoo Boordii jedhamuutti dhukaasa guddaatu jira. Ammatti manuma keessa teenyee dhukaasa dhaggeeffataa jirra,’’ jedhan jiraataan magaalittii nageenya isaaniif jecha maqaan isaanii akka hin dhahamne gaafatan. Boordiin walakkaa magaalaa Naqamtee yoo tahu, boordii irraa fageenya meetira 500 kan hin caalle irratti ammoo kaampiin waraana mootummaatu argama. Dhukaasni gaggeeffamaa jirus naannicha sanatti ta'uu akka hin oolle himan jiraataan kun. Jiraataan gara biraa BBC’n dubbise, ''ammatti miidhaan nama irra gahe dhageenye hin jiru. Namni sochii godhus hin jiru hidhattoonni garuu magaala keessa galanii dhukaasni dhagahamaa jira,'' jedhan. Itti dabalunis, ''Kaleessa odeeffannoon jira ture. Waan isin barbaachisu bibbitadhaa, suuqiin cufamuu danda’a jedhamaa ture. Garuu nuti waan akkanaa ni taha jennee hin eegne malee,’’ jette jiraattuun magaalichaa gara biraan. ''Mooraa keenyaa gadi hin bane, namoonni tasa bahanii arganii dhufanii garuu hidhattoota WBO arguu natti himan,’’ jette. Dubbii himaan Idil-adunyaa ABO-WBO Odaa Tarbii oppireeshinii gaggeessaa jirra kan itti fufu ta'u himuun, kaayyoon isaanii caasaa nageenya mootummaa fi kaampii waraana mootummaa haleeluu akka tahe himaniiru. Mootummaan hidhattoota kanneen irratti tarkaanfii akka fudhatu yeroo garaagaraatti himaa turuun isaa ni yaadatama. Haatahu malee haleellaa qilleensarraa hidhattoota irratti fudhatamuuf wal qabatee Wallagga Lixaa aanaa Boojjii Dirmajjii magaalaa Biilaatti namoonni nagaan hedduu ajjeefamuu, hedduun miidhaaf saaxilamu maatii miidhamtootaa fi maddeen buufataalee fayyaa irraa BBC’n odeeffateera. Isaan duras  hidhattoonni kunneen Wallagga Lixaa aanaa Mana Sibuu magaalaa Mandii, Qilxuu Kaarraa fi Lataa Sibuu galanii akka ture maddeen BBC’f mirkaneessaniiru. Haleellaa diroonii mootummaan bakkeewwan hidhattoonni kunneen keessa socho'u jedheerratti raawwatuun wal qabatees, dhiheenya kana Imbaasiin UK kan Itoophiyaa keessaa lammiilen ishee gara Lixaa Oromiyaa fi Kaaba Shawaa Oromiyaa akka hin deemne gorsuun ni yaadatama. Hidhattoonni kunneenis garee TPLF kan tibbana mootummaa waliin waliigaltee nageenyaa kan mallatteesse waliin waliigaltee waraanaa godhachunsaa ni yaadatama. Kanaan dura mootummaan, TPLF hidhattoota kanneeniif deeggarsa maallaqaa fi meeshaa waraanaan taasisa jechuun himataa ture. Amma akkaataa waliigaltee mootummaa waliin tibbana isaaniitti TPLF qaama hidhatee biyyattii keessa socho’u kamiifuu deeggarsa hin taasisu. Gareen hidhattoota WBO kunneenis erga paartii ABO kan seeraan galmaa'uun qabsoo nagaatti deebii'een adda bahuun erga bosonatti hafanii kaasee humna nageenyaa mootummaa waliin wal waraanaa jiru. Mootummaan yeroo garaa garaatti garee kana ajjeechaa fi saamichaan kan himatu yoo ta'u, garichi garuu himannaawwan irratti hidhaayaatu gonkumaa fudhate hin beeku.


US, Gamtaan Awuroppaa, Keeniyaan fi kaan waa'ee waliigaltee mootummaa Itoophiyaafi TPLF irratti maal jedhan?

Battaluma mootummaan Itoophiyaafi TPLF dhukaasa itti fufaa dhaabuuf waligalteerra gahiin ibsameetti, biyyoonniifi dhaabbileen addunyaa ergaa dinqisifannaa dabarsuu eegalan. Ministerrii Dhimma Alaa US, Antoonii Biliinken mootummaan Itoophiyaa fi TPLF waranaa dhaabuun ummata nagaatiif eegumsa taasisuuf waliigaltee kana mallatteessuu isaanii dinqiisiifataniiru. Akkasumas Biliinken waliigaltee nagaa kana irra akka gahamuuf gumaacha olaanaa Gamtaan Afrikaafi Afrikaa Kibbaa taasisiif dinqisiifannaa qaban ibsan. Ameerikaan waggoota darban lamaan keessa waraanni Kaaba Itoophiyaa karaa nagana akka xumuramuuf dhiibbaa gochaa turte kaasuun, ammas biyyisaanii waliigaltee irra gahame akka deeggartu himan. Komishinerri Komishinii Gamtaa Afrikaa kan mariidha abbummaan hogganaa jiruu, Muusaa Faakii Mahaamat waliigaltee mootummaa Itoophiyaa fi TPLF kana nageenya buusuuf tarkaanfii barbaachisa tahedha jedhan. Waliigalteen kun fedha guddaa Itoophiyaa dursuun waliigaltee gaggeesitoonni qaamolee lameenii irra gahanidha jedhan. Gamtaan Awurooppaas waliigaltee waraana dhaabuu mootummaa Itoophiyaa fi TPLF akka deeggaru ibsuun, waliigaltichi hatattamaan hojiitti hiikamuu qaba jedhe. Gamtichatti Ministerri Dhimma Alaa, Jooseef Booreel fuula Tiwiiterii isaanii irratti dursi kan kennamuu qabu bakkeewan waraanichaan miidhaman hundi deeggarsa namoomaa akka argatan gochuudha jedhan. Dabalataan naannoo Tigiraay keessatti bu’uuraaleen misoomaa addaan citanii turan akka deebi’an gaafatan. Erga waraanni naannoo Tigiraay keessaa eegalee tajaajilli qunnamtii, baankii fi kaan dhibuun jiraattotni naannichaa dararaa hamaaf saaxilamaniiru. Pirezidaantiin Keeniyaa Wiiliyaam Saamoyi Ruutoon gamasaanitiin, mootummaan Itoophiyaa fi TPLF waliigaltee waraana dhaabuu irra gahuu isaanii dinqisiifataniiru. '‘MM Abiy Ahimedii fi hoggantootni TPLF nageenya buussuuf tarkaanfii guddaa fudhataniif nan dinqiisiifadha’’ jedhan. Dabalataan lammiilee Itoophiyaa hundaaf bara tokkummaa fi araaraan waliin dhaabatan hawwa jedhan. Murannoo qaamoleen wal waraanan lamaan marii nageenyaa Gamtaa Afrikaan hogganame irratti agarsiisan fedhii nageenyaa fi tasgabbii naannoo keenya keessatti fiduuf barbaannu waliin deema jedhan Ruutoon. Dabalataan waliigalteen kun Itoophiyaatti nageenya waaraa fiduu fi siyaasa biyyattii tasgabbeessuuf haala mijataa uuma jedhan. '‘Obboloonni keenya Itoophiyaa carraa kanatti fayyadamuun bara badhaadhinaa fi nageenyaa haaraa biyya isaanii jaalataniif akka fidan dhaama’’ jedhan. Pirezidaanti Wiiliyaam Ruutoon akkuma Uhuuruu Keeniyaataa irraa aangoo fudhataniin, Keeniyaataa Ergamaa Addaa Nagaa Great Lakes’ fi Baha Afrikaa gochuun muudan. Marii nageenyaa Itoophiyaa kanas pirezidaanti duraanii Keeniyaa Uhuuruu Keeniyaataa, Pirezidaantii duraanii Naayijeriyaa Olesegun Obaasaanjoo fi itti aantuu pirezidaantii duraanii Afrikaa Kibbaa Puumzileetu qaamolee wal waraanaa turan lameen mari’achiise.


Waraanni Itoophiyaafi loltoonni TPLF 'nyaataafi tamboo waliin qooddataa jiru'

Waraana waggaa lamaa booda waliigaltee nagaa torban darbe mootummaan Itoophiyaafi aangawoonni TPLF irra gahan hordofee haalonni fooyyee qaban mul’achaa akka jiran aangawaan Itoophiyaa himan. Gorsaa nageenyaa MM Abiy Ahimad kan ta’an Obbo Reduwaan Huseen loltoonni TPLF nyaataafi tamboo barbaacha waraana Itoophiyaa gaafataa jiru jedhan. Miseensonni waraanaa lamaan kana dura wal lolaa turan. Qondaalli kuni miidiyaa buufati isaa Ameerikaa taasifateefi EMS TV jedhamuufi gaaffiifi deebii taasisani kan kana jedhan. Dubbiin Obbo Reduwaan yeroo ajajoonni waraanaa mootummaa Itoophiyaafi TPLF Keeniyaa, magaalaa Naayiroobiitti marii taasisaa jiranitti dhagahame. ‘’Nyaata sooratu, tamboo argatu, suuraa waliin ka’u, akkasumas wal ta'uun kanneen du’an owwaalu. Bakka buutonni TPLF viidiyoo kana agarsiisu akka qaban nutti himaa jiru, nuuf qoodu,’’ jechuun osoo marii Naayiroobiirra jiranii dubbatani. Loltoonni gama lamaanuu ‘’ajjeesuufi du’uun’’ waan isaan hin gammachiifneef waliigaltee nagaa irra gahameen gammachuu akka qaban ibsan aangawaan kuni. ‘’Lubbuu isaanii oolchanii maatii isaanii gargaaruu barbaadu. Rakkoon siyaasadha, takkaa rakkoon siyaasaa furamnaan, hunduu bakkatti deebi’a,’’ jedhan. Waliigaltee nagaa torban darbe irra gahame hordofee Ajajaan waraana Itoophiyaa Fiild Maarshaal Birhaanuu Juulaa fi Komaandarri TPLF Janaraal Taaddasee Warradaa mariitti jiru. Mariin kuni akkaataa humnoota TPLF hiikkachiisaniifi kanaan walqabatan irratti kan xiyyeeffatedha. Dhimma hiikkachuu kana irratti qeeqa diyaaspooraa Tigraay tokko tokkorra ka’ef deebii kennaniin Dubbii Himaan TPLF Obbo Getaachoo Radaa akkana jedhan: ‘Wanti goonu mara fedhii ummata Tigraay guutuufi. Nagaan waan kamuu caalaa waan ummanni keenya fedhudha,’ jechuun Tiwiitara gubbaa barreessan. Mootummaan Yunaayitiid Isteetis waliigaltee waraana dhaabuu humnoota TPLF fi Mootummaa Federaalaa gidduutti torban darbe gahama akka hojiitti akka hiikamu akka tumsu ibse. Dubbii himaan Ministeera Haajaa Alaa US Need Piraayis ibsa miidiyaaleef kennaniin Raayyaan Ittisa Biyyaa Itoophiyaafi Humni Ittisaa Tigraay guyyoota shan keessatti raawwii waliigaltichaarratti walta'u jedhan. ''Ajandaan marii Naayiroobii Tigraayiif deeggarsa namoomaa atattamaan dhiyeessuu, Tigraay dabalatee naannolee ollaa Affaariifi Amaaraa keessattis tajaajiloota bu'uraa adda citan deebisuu akka of keessaa qabu ni hubanna'' jechuun himan. Waraanni waggaa lama dura eegale lammiilee kumaan lakkaa’aman akka galaafate amanama.


Aliin bu'uuressitoota qabsoo Oromoo ammayyaa keessaa isa hangafaati -Lammaa Magarsaa (PhD)

Pirezidantiin duraanii Oromiyaafi ministirri Ittisaa Itoophiyaa duraanii Lammaa Magarsaa (PhD), Aliin bu'uuressitoota qabsoo Oromoo ammayyaa bifa muuziqaan qindeessan keessaa hayyuu isa hangafaati jedhan. "Aliin dabalataanis, uummattoota Gaanfa Afrikaa keessatti cunqurfamaa turaniif sagalee ta'auun jaalala hundaa hayyuu horatedha," jedhan Dr. Lammaan. Xalayaa ibsa gaddaa BBCf erganiin boqochuu kabajamaafi jaallatamaa Dr. Alii Birraa yeroo dhagahan gaddi guddaan akka itti dhagahame kan ibstan Dr. Lammaa Magarsaa,  walaloofi yeedaloon isaa sagalee kiilolee  isaatiin bareedee dhiyaachuun qilleensa bilisummaafi jaalalaa ta'uun Oromiyaa jaarraa walakkaaf  tajaajilee jira jedhan. "Oromiyaafi jaalala biyyaa qoor-qalbii uummta isaa keessatti ijaaree jira. Aliin barsiisa Oromummaati. Barsiisaa haqaafi obbolummaati. Baran bulchiinsa Mootummaa Naannoo Oromiyaa gaggeessaa turetti hayyoota itti dhiyeenyaan na gorsaa, na utubaa, na sirreessaa turan keessaa tokko ture," jedhan Dr. Lammaan xalayaa isaanii kanaan. Oromoofi saboonni obboloonni hundi hayyuufi abbaa seenaa guddaa dhabaniiru kan jedhan Dr. Lammaan, "abdii guddaan garuu Aliin ilmaan Oromoo hedduu baasee, guddisee, geessisee jira. Sanyii inni facaasee biqilee ija godhateera," jechuun bakka Artistiin kun labata darbeefi kan ammaa keessatti qabu ibsaniiru. Dr. Lammaan Aliin har'a boqotus hojiiwwan inni hojjete hundi nu waliin hafu jechuun, "maqaan isaa jalqaba tarree goototaa keenya keessatti maqaan isaa ni barreeffama, ni weeddifama, bara baraanis ni yaadatama," jedhan. Alii Birraa qaaliiwwan akka Haacaaluu Hundeessaa, Nuhoo Goobanaa, Daadhii Galaan, Usmaayyoo Muusaa, Eebbisaa Addunyaa fi kanneen biroo hedduu waliin akka maatii tokkootti bara baraan ni faarfama jechuun ibsatan Dr. Lammaa Magarsaa. Artist Alii Birraa waggoota 50 oliif erga muuziqaa keessa turanii kaleessa Sadaasa 6, 2022 umurii isaanii ganna 75niin adunyaa irraa du'aan kan boqatan.


Waliigalteen booda Tigiraayitti gatiin meeshaalee bu'uuraa hir'ataa jira

Jiraattonni Tigiraay erga oduun waliigaltee araaraa dhagahamee kaasee gammachuun itti dhagahamaa jiraachu dubbatu. Akkasumas hojiirra oolmaa waliigaltichaa hawwiin eegaa jiraachun gabaafame. \n \nAkkasumas erga waliigalteen araaraa dhagahamee as magaala Maqalee keessatti gatiin gabaa gadi bu'uu eegaleera jedhu jiraattoonni. Keessumaa meeshaalee bu'uuraa irratti gatiin isaa gadi bu'ee jira. Fakkeenyaf, gatiin xaafii kuntaala tokkoo birrii 14,000 ture amma 8000tti gadi deebi'eera. Gatiin qamadii kuntaala tokkoo birrii 9000 irraa 3000tti gadi bu'ee jira. Gatiin zayita nyaataa, sukkaaraa, barbaree fi kanneen biroos gadi bu'aa jiraachutu himame. Namni hundinuu waa'ee marii nagaa torbee darbe Afrikaa Kibbaatti taasifamee haasa'a. Itti fufiinsa isaas eegaa jiru. Jiraattota magaala Maqalee yaada isaan qaban BBCn iyyaafateera. Raahel Abbaay haadha ijoollee lamaa, waa'ee marii nagaa walii galamuu isaa baay'ee akka gammadde dubbatti. "Nuyi bakka waraanni itti gaggeeffamu jiraanna, waan lafa irra jiru dubbachuuf nuyidha kan malu. Diroonin nu haleelti sodaa jedhu osoo hin qabatin yoo xiqqaate kunoo socho'uu eegalleera," jetti. Jiraattonni magaalattii hedduun isaanii yaada wal fakkaata qabu. Hunduu waa'edhuma marii nagaa haasa'a. Belaay Taakkalaa nama ganna 32ti. "Nuti dhalattootni Tigraay, akkuma lammiilee Itoophiyaa biroo nagaan jiraachuu barbaanna. Waraanni hangam gatii akka nama baasisu beekna. Garuu qaamoleen lamaan walii galan, walii galtee isaanii hojiitti akka jijjiran barbaanna," jedha. Itti dabaluunis, "Waraanni Shaabiyaa bahuu isaanii oduu dhagahuun barbaada " jedha. Uummanni Tigraay keessa jiraatan daandin gara naannoo Amaaraa fi naannolee Itoophiyaa biraatti geessu akka banamuu fi deeggarsi namoomaa akka Tigraay galu barbaadu. Mata duree jiraattonni Tigraay heddumminaan irratti haasa'an keessaa waa'ee hiikkachuu humnoota Tigraayidha. Heerri Itoophiyaa akka kabajamu ni barbaadu, garuu ammoo raayyaa ittisa biyyaa irraa amanannaa akka hin qabne dubbatu. Sababni isaanii ammoo waggoota lamaan darban keessatti yakkoota garaa garaa irratti raawwachuu dubbatu. Tesfayee Adihaanom Adi Haqayi Maqalee keessatti daldalaadha. Waa'ee waraana Ertiraa ilaalchisee, "Hawaasni idil-addunyaa hanga yoomitti mootummaa Ertiraa irratti ijjannoo laafaa qabaata?" jechuun gaafata. Angawoonni Tigraay walii galtee nagaa mallattaa'e akka fudhatan ibsaniiru. Gama biroon ammoo paartileen mormituu Tigraay keessa jiran marichi fedhii uummata Tigraay kan hin eegnedha jechuun akka hin fudhanne beeksisan. \n \nDhalattoonni Tigraay biyya alaa jiraatanis waliigaltee nagaa mallattaa'e irraa shakkii akka qaban ibsu. Keessumaa humnoota Tigraay hiikkachiisuu kan jedhu irratti walii hin galan. erga guyyoota muraasa darbanii asitti jireenyi fi sochiin hawaasaa Magaala Maqalee keessatti gara idileetti akka deebi'ee fi sochiin diroonis homtuu akka hin jirre BBC odeeffateera.


'Gochi abbootii seeraa Adaamaatti dhadacharraa poolisiin qabamuu seeraan alaafi haleellaa walabummaa murtee seeraarratti raawwate'- KMNI

Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa Abbootiin Murtii MM Waliigala Oromiyaa Dhaddacha Bahaa sadii magaalaa Adaamaatti Poolisii Oromiyaatiin to'atamuu isaanii balaaleffate Daayireektarri Komishinichaa Dr Daani'eel Baqqalaa ''hidhaan kun gonkumaa adeemasa seeraan alaa  fi haleellaa walabummaa murtee seeraarratti raawwate waan ta'eef atattamaan hidhaa gadhiifamuu qabuu'' jedhan. Dhimmichis qoratamee tarkaanfiin barbachisaan fudhatamuu qabaa jedhan komishinarichi. Komishinichi ibsa galgala kana baaseen abbaan seeraa tokkoffaa Dassaalanyi Lammii, lammaffaa Mohaammd Jimaa fi sadaffaan Abdiisaa Waaqjiraa jedhaman har'a Sadaasa 4, 2022 bakka hojjatanii poolisiin fudhatamuu beeksise. Adeemsi seeraa abootii seeraa to'achuuf kaahamee ture sarabamuus ibsichi eereera. Ajajni hidhaa kan irratti bahe mana murtii aanaarraa ta'us kan ajajni irratti bahe abbootii seeraa ta'uun yoo beekamu manni murtichaa ajajicha kufaa godhus Poolisiin abbootii seeraa kana to'achuu hubachuu Komishinichi beeksiseera. Abbootiin seeraa kun ammallee hidhaa jiruu kan jedhu Komishinichi karaa koomishinarichaa Dr Daani'eel ''haalduree tokko malee atattamaan haa gadhiifaman'' jechuun hubachiiseera. Komishinichi sababiin hidhaa abbootii seeraa kanaaf kenname maal akka ta'e hin ibsine. Haata'u malee BBC dhimmicha ilaalchisee odeeffanoo maddeen irraa argateen himatamtoof mirga wabii eeguu wajjin walqabateen ta'uu akka malu hubateera. Abukaattoo eegdota Obbo Jawaar Mohaammadiifi namoota biroo, walumatti qabaan kanneen16 ta'anii akka ta'e BBC'tti kan himan Obbo Lataa Jimaa, abbootiin seeraa kunneen torban darbe keessa dhimma namoota 16'n kanaa irratti falmii gaggeefame booda mirga wabii eeguun murtee dabarsanii turee jedhan. Obbo Lataa dhaddacha murteen kun darbe irratti argamanii abbaa Alangaa waliin erga falmanii booda dhimmi ittiin himataman mirga wabii hin dhorkachiisu jechuun murteessuu yaadachuun amma to'annoo jala ooluu isaanii akka beekan BBC'tti himan. Himatamtoonni mirgi wabii qarshii kuma 50 kabajameefii bahanis poolisiin seera malee baatan jedhee barabaadaa akka ture iyyaafanneerra. Hidhaan isaanii kun murtee kana wajjin walqabata odeeffannoon jedhu jiraatus ofiin akka hin qulqulleeffanne Obbo Lataan himan. Sababa fi adeemsa hidhaa abbootii seeraa sadan kana ilaalchisee bulchiinsa magaalaa Adaamaarraa odeeffannoo argachuuf yaaliin goone hin milkoofne. Obbo Lataa Jimaa hidhaa abbootii seeraa kanaa ija seeraatiin gonkumaa fudhatama hin qabuu jedhu. ''Bu’uura Labsii lakk. 216/2011 keewwata 40(1)tiin abbaan seeraa, yakka cimaa osoo raawwatuu fakkeenyaaf osoo nama ajjeesuu harkaafi harkatti yoo qabame malee, hayyama gumiitiin ala yakkaan hin himatamu. Innuu adeemsa qaba'' jedhan. Irratti ammoo hojii idilee isaanii murtee dabarsuu wajjin wlqabatu mirga wabii eeguu, dhorkuu hidhaa cimaa murteessuu fa'a wajjin walqabatee ammoo gonkumaa himatamuu hin danda'anii jedhan. ''Osoo nama gudeedee bulee ykn nama ajjeesee buleellee Poolisiin iyyannoo isaa qabatee gumii bulchiinsa abbootii seeraatti dhiyaatee abbaa seeraa kana akka qabnu nuu hayyamaa jechuutu irra jiraata'' jedhan. Murteen gumii abbbootii seraa erga beekamee booda Caffeenis akka beeku erga ta'ee booda mirgi himatamuu dhabuu fi qoratamuu dhabuu abbootii seeraa ka'eetu to'annoo seeraa jala ooluu danda'uu jedhu. Adeemsi kun olaantummaa seeraa fi walabummaa murtee seeraa eeguuf malee mirga abbaa seeraa ta'ee mitis jedhan. Amma abbootii seeraa sadan kana to'achuuf adeemsi seeraa kun hundi deemamuu isaa nan shakkaa jedhan. Adeemsaa seeraa kana ala wanti godhamu hunduu seeraan aladhas jedhan.


Wallagga Lixaa magaala Biilaatti haleellaa 'diroonitiin' lammiilee nagaan ajjeefamuu jiraattonni himan

Haleellaa qilleensarraa mootummaan Godiina Wallaga Lixaatti gaggeesseen lammiilee nagaan heddu du'uu jiraattonni BBCtti himan. Aanaa Boojjii Dirmajjii magaala Biilatti Sadaasa 2 gaafa Roobii haleellaa diroonii gaggeeffameen jiraattonni heddu du'uu isaanii namoonni maatin jalaa du'anii fi jiraattonni BBCf mirkaneessan. Jiraataa magaala Biilaa kan ta'an tokko namoota haleellaa qilleensarraan gaafa Roobii ajjeefaman keessaa tokko ilma isaanii barataa sadarkaa lammaaffaa baratu akka ta'e BBCtti himan. "Jawaar jedhama, mana barumsa Boojjii Dirmajii Sadarkaa 2ffaatti kutaa 11ffaa barata ture. Manuma baruumsaa oolee galee ajjeefame" jedhan. Dabaluunis, "Guyyaa sana lolli homaatuu naannoo keenya hin turre. Naannoo ijoolleen mana baruumsatii bahanitti hoggantoonni [mootummaa] magaala gadi dhiisanii bahaa turan. Namni hunduu maaltu akka uumame waan wallaalef bakkee bahee ture," jedhu. Waldaa Warra Wangeelaa Makaana Yesuus Biilaatti luboota tajaajilan keessaa lubni nageenya isaanif jecha maqaan isaanii akka hin dhahamne gaafatan, namoota gaafa Sadaasa 2 haleellaa qilleensarraa magaala Biilatti gaggeeffameen ajjeefaman keessaa miseensonni waldattii keessatti akka argaman BBCtti himan. Haleellaa diroonii kanaafi miidhama namoota nagaarra gahe ilaalchisee qaamolee nageenyaa fi bulchiinsa sadarkaan jiru dubbisuuf yaaliin BBC'n irra deddeebiin taasise hin milkoofne. Namoota nagaa haleellaa qilleensarraa magaalattiitti gaggeeffameen du'anii ilaalchisee jiraattonni lakkoofsa garaa garaa himu. "Yoo xiqqaate namoonni 60 ol ajjeefamaniiru. Aniyyuu mucaan obboleettii kootii kutaa 11 baratu du'ee gadda taa'aa jirra. Mana sadi keessaa nama lama lamatu du'e," jedhu lubni kun. Haleellaa gaafa Roobii qaqqabeen bulee hanga sa'aatii shaniitti reeffi ka'ee akka hin dhumnee fi ofii isaanituu reeffa namoota hedduu dhaqanii akka argan dubbatu. BBC'n lakkoofsa namoota haleellaa kanaan lubbuu dhabanii kan jiraattotaan himamu malee ofiin qulqulleeffachuu hin dandeenye. "Reeffi osoo hin ka'in ture maatin isaanii kan warra baadiyyaa jiraniiti. Namoota wajjin mariyannee reeffa ni kaasna erga jennee booda maatin dhufanii reeffa fudhachuu isaanii dhageenye," jedhan. Walda Makaana Yesuus damee garaa garaa qofaatti miseensota waldaa du'an nama 11 awwaaluu isaanii dubbatu lubni kun. Nama tokko ammoo Waldaa Beetelitti awwaalamuu isaa fi waldaa biraatti ammoo namoonni sagal awwaalamuu isaanii odeeffannoo qabaachuu himan. Jiraatan ilmi isaanii jalaa ajjeefame akka jedhanitti gaafa Roobii osoo haleellan diroonii magaala Biilatti hin gaggeeffamin dura hojjattoonni mootummaa magaalattii gadi dhiisanii bahaa turan. Namoonni BBCn dubbise kunneen akka jedhanitti lolli homaatuu qaama mootummaa fi Waraana Bilisummaa Oromoo gidduutti hin gaggeeffamne. Inumaayyuu waraanni mootummaa dursee akka magaala keessaa bahe himan. "Waraanni mootummaa dursee waan baheef osoo WBOn magaala hin seenin dura dargaggoonni tokko tokko waajjiraalee mootummaa irratti saamicha garaa garaa gaggeessaa turan. Boodarra waraanni WBO dhufee qabeenya akka hin saamnef ijoollee dhorkaa turan," jedhu. Lubni Waldaa Makaana Yesuus gama isaanitiin yeroo haleellan gaggeeffamu bakka waldaa akka turanii fi odeeffadheera akka jedhanitti, waardiyyaa baankii fa'aa irraa ijoollen meeshaa fudhannaan loltoonni WBO ijoollen meeshaa akka deebisanii fi saamicha hin gaggeessineef walitti qabee gorsaa ture. "Osoo ajajaan isaanii ijoollee gorsaa jiruu namoonni itti tuucha'anii waan ta'aa jiru ilaaalaa turan. Kana gidduudhani egaa haleellan diroonii kan gaggeeffame. Akkan odeeffadhetti namoota achitti du'an keessa miseensota Waraana Bilisummaa sadi qofatu jira, warri kaan namootuma nagaadha," jedhan. Buufata fayyaa magaala Biilatti ogeessi fayyaa maqaan isaa akka hin dhahamne gaafate akka jedhetti guyyaa haleellan qilleensarraa gaggeeffame sana gara ganamaa hojii galanis hojjattooni mootummaa ganama irraa kaasanii magaalattii gadi dhiisanii bahaa akka turan hima. Sana booda haleellaa qilleensarraa gaggeeffameen namoonni miidhamanii buufata fayyaa dhufaa akka turan hima. "Guyyaa sana madaa jajjabaadhan kan dhufan nama 78 turan. Isaan keessaa namoonni 6 achuma buufata fayyaatti battala du'an." "Kilinikoota dhuunfattis geeffamanii kan du'an jiru. Buufata fayyaa keenyatti kan du'e amma nama 8 gaheera. Walumaa galatti naannoo keenyatti namoonni du'an 69 sagal akka ta'an odeeffannoo qaba," jedha ogeessi fayyaa kun. Oggeessi fayyaa kun akka jedhutti namoonni madaa'anii gara buufata fayyaa deeman baay'en isaanii kan du'an waldhaansa gahaa dhabuu isaanitini. Waldhaansa gahaa dhabuuf sababni ammoo buufaticha keessa qorichi gahaan jiraachuu dhabuu fi ambulaansin ittiin miidhamtoota gara hospitaalotaatti ergan dhabamuudha. "Nuti qoricha gahaa hin qabnu waan ta'eef dhiiga dhaabuu qofaa irratti hojjanne. Namoonni dhufan madaan isaanii kan rasaasaa osoo hin taane qaamni isaanii bakki garaa garaa boboccoqamaadha. Baay'en isaanii waldhaansi gahaan waan hin jirreef manatti galanii fa'aa kan du'an jiru." Haleellaa gaafa Roobii raawwateen hanga gaafa Jimaata BBCn ogeessa fayyaa duubbisuutti iyyuu namoonni waldhaansa dhabuu irraa kan ka'e du'aa akka jiran hima ogeessi fayyaa kun. Barsiisan ilmi isaanii jalaa ajjeefames, "Ilmi koo erga rukutamee booda fuudhee kilinika dhuunfan geesse. Manatti gallee dhiigni afaani funyaanin keessaa yaa'ee waldhaansa dhabee bulee [gaafa Kamisaa] du'e. Kunoo har'a [Jimaata] awwaalle," jedhan. "Mana baruumsatii galee takka turee gadi bahe. Ani Masgiida dhaqen se'e. Gaafa sagaleen dhohiinsa dhagahamu fiigee gadi bahee gaafan barbaadu hiriyaan isaa tokko koottu as jiraa naan jedhe. Yeroo sana lubbuun keessa hin baane," jedhan. Ogeessi buufata fayyaa magaala Biilaa BBCn dubbise akka jedhutti ambulaasnin erga tajaajila kennuu dhaabee waggaa lama akka ta'ee fi kanarraa kan ka'e namoota miidhaman gara hospitaalota Najjoo ykn Gimbiitti rifarii gochuun akka hin danda'amne himuun, "baay'en isaanii osoo waldhaansa gahaa  dhabuu irraa kan ka'e du'an," jedha. Waraana Moootummaan fi Waraanni Bilisummaa Oromoo itti jiraniin yeroo dhiyoo as mootummaan godinaalee Orimiyaa garaa garaa keessatti haleellaa qilleensa irraa raawwataa jira. Kanumaan wal qabatee sababa haleellan qilleensarraa raawwachuu maluuf lammilen ishee gara Lixa Oromiyaa, Kaaba Shawaa, fi gaarren Baalee akkasumas naannoo Amaaraa bakkeewwan muraasa, Uummatoota Kibbaa, Koonsoo akka hin imalle UKn akeekkachiiste. Ji'a Onkoloolessaa keessa aanaalee Cobii, Meettaa Wal-qixxee fi Nuunnuu Qumbaa keessatti haleellaa qilleensarraa mootummaan hidhattoota WBO irrattan fudhadha jedhuun lammiilen nagaan heddu ajjeefamanii turan. Oromiyaa keessatti lola mootummaa fi Waraana Bilisummaa Oromoo gidduutti gaggeeffamaa jiruun lammiilen nagaan gaaga'ama guddaaf saaxilaamaa jiraachuu yeroo garaa garaatti himatu. Jalqaba ji'a Sadaasaa kana loltoota mootummaa fi Waraana Bilisummaa Oromoo gidduutti lolli jabaachun magaalota akka Mandii, Qilxu Kaarra fi Biilaa dabalatee aanalen muraasi to'annoo Waraana Bilisummaa Oromoo jala jiraachutu himama. Waraanni Mootummaa Itoophiyaa fi humnoota Tigraay gidduutti waggaa lamaaf gaggeeffamaa ture karaa nagaatin akka xumuramuuf qaamoleen lamaanuu Afrikaa Kibbaatti waliif mallatteessaniiru. Waa'ee waraana Mootummaa Itoophiyaa fi Waraana Bilisummaa Oromoo gidduutti gaggeeffamuu karaan nagaan xumuruuf garuu waanti jedhame hanga ammaa hin jiru. Kanaan dura mootummaan naannoo Oromomiyaas ta'ee kan Federaalaa Waraana Bilisummaa Oromoo wajjin mariin nagaa godhamu hin jiru, humnaan balleessina jechaa turuun isaanii ni yaadatama.


Tartiiba yeroo waraana Tigraay waggoota lamaan darbanii

Humnootiin Tigraay waraanaa federaalaa kaaba biyyatiitti buufatee ture irratti haleellaa banuu isaanii hordofee waraana Sadaasa 4, 2020 Tigraay keessatti eegale kunoo amma waggaa lama qabateera. Taateewwan ijoo waggoota darban lamaan keessatti waraanaan wal qabatee mudatan isaan kana. Waaraana Kaaba Itoophiyaatti waggaa lamaan darbaniitti mudateen walqabatee sarbamoonni mirga namoomaa hedduun raawwatamuu gabaafameera. Miidhaawwan kanneen keessaa tokko miidhaa saal- quunnamtii shamarraniifi dubartoota irratti raawwatameedha. Akka gabaasaaleen dhaabbilee dhimma kanarratti hojjatan jedhaniitti, miidhaan saal-quunnamtii kunneenis Itoophiyaa keessatti Tigraayiin dabalatee eddoowwan garaagaraatti, qaamoolee garaa garaatiin raawwatame. Akka odeeffammoonni dhaabbata Armed Conflict Location & Event Data Project jedhamu irraa argameetti qaamooleen miidhaa saal-quunnamtii raawwataniiru jedhaman akka argamaan gadiitti errgamaniiru.


Hireen Tigraay fi hariiroon uummanni naannichaa kaan waliin qabaatu maal ta'a?

Wal waraansi Kaaba Itoophiyaatti mootummaa federaala fi humnoota Tigraay gidduutti gaggeeffamaa ture, waraanichi itti fufiinsaan akka hiikamuuf qaamoleen lamaanuu waliigaltee nagaa mallateessanii jiru. Waraanni waggoota lamaaf ture naannoo Tigraay bira darbee naannolee akka Amaaraa fi Affaaritti lubbuu lammiilee hedduu galaafatee, qabeenya danuu barbadeessee, miliyeenota qa’eesaanii irraa buqqaasun harka namaa akka ilaalan taasiseera. Bakkeewwan waraanni itti gaggeeffamaa ture, keessumaa naannoo Tigraayitti deeggarsi namoomaa addaan cituun, taajiliwwan bu’uuraa kanneen akka ibsaa, baankii, telekoomii addaan cituu irraa kan ka’e ummanni baay’ee miidhamee ture. Qaamoleen waraana irratti hirmaatan sarbama mirgoota dhala namaa guddaa irratti hirmaachuu isaanii UN fi qaamoleen mirgoota namoomaaf falman biroon yeroo garaa garaatti ibsaa turan. Gama biroon ammoo waraanni kun walitti dhufeenya hawaasa gamaa gamanaa gidduutti daandii qoraattii uumera. Waraana balaafamaa kana dhaabuuf qaamoleen lamaan Afrikaa Kibbaati waliigaltee irra gahuu isaanitiin badii waraana kanaan dhaqqabe sirreessuf tattaaffiwwan garaa garaa godhamuu akka qaban waliigalticha irrati ibsameera. Marii itti aansee taasifamu irrattis dhimmi kun caalmatti ka’ee xiyyeeffannoo akka argatus ibsameera. Madaa fi badii waraanni kun geessiseen walqabatee carraan Tigraay gara fuulduraa maal ta’a? Hawaasa Tigraay biraatti haalli waraana duraa fi booda jiru irratti ilaalchi jijjiirameeeraa? Gaheen mootummaa fi TPLF maal ta’uu danda’a? gaaffileen jedhan bal’inaan ka’aa jiru. Dhimmoota kana xinxaaluf namoota siyaasaa, gaazexeessa fi dhalattoota Tigraay dubbisuu yaallera. Mariin nagaa guyyoota kudhaniif Afrikaa Kibbaatti gaggeefamaa ture Sadaasa 2, 2022 nagaa buusuf waliigaltee walii mallatteessun isaanii oduu gaarin dhagahame. Waliigaltee kanaanis mootummaan federaala fi TPLF itti fufiinsa waraana dhaabuf akkasumas TPLF hidhannoo hiikkachuuf waliigalaniiru. “Waliigalteen marii kanaa adda dureedhaan waraanicha dhaabsisuu danda’uu qaba,” jedhu Walitti Qabduu Mana Maree Paartilee Siyaasaa kan ta’an Dr. Raahel Baafee. Itti dabaluunis, “Waraana dura gara mariitti akka dhufaniif yeroo heddu gaafatamanis fedha hin qaban ture. Amma kun hundumaaf filannoo dhumaati. Kana booda kan murteessu uummata” jedhan. Uummanni Tigraay baay’ee miidhame “boqonnaa argachuu qaba. Kanaaf carraan uummata Tigraay harka isaanii jira jennee dhiisudhaaf dhiibban, ukkaamsan irraa ka’uu qaba. TPLF murteessuu akka hin dandeenye erga hubatamee, bifa uummanni ofii isaatii ittiin murteessu uumamuufii qaba,” jedhu Dr. Raahel. Gaazexeessituu fi hundessiistuu barruu Addis Standard kan taate Tsadaalaa Lammaas haaluma wal fakkaatun murteen kan uummataa ta’uu qaba yaada jedhu qabdi. “TPLF Itoophiyummaatti kan amanuu fi qaama federeeshinichaati. Garuu, kana murteessuu kan danda’u paartii osoo hin taane uummatichuma mataa isaati,” jetti. “Rifarandamii gaaffachuun mirga heerati” jechuun uummanin Tigraay mirga waan barbaade murteeffachuu akka qabu dubbatti. Dr. Raahel ammoo TPLF naannicha waggoota soddoman darbaniif olaantummaan bulchaa ture waan ta’eef kana booda aangoo gadi lakkisuu akka qabu amanu. Mootummaanis uummanni waan barbaade akka murteessuf haala mijeessufii akka qabu himu. “Mootummaan wantoota bu’uuraa guutun murtee isaa uummata Tigraayif dhiisuu qaba jedheen amana. TPLF harka kennuun yoo itti ulfaate naannicha gadhi dhiisee bahuu qaba,” jetti. “Uummanni Tigraay bulchiinsa yeroo hundeessun, naannoo isaa bulchuun maaltu na baasa kan jedhu murteessuf mootummaan haala mijeessaf” jechuun kuni akkamitti akka galma gahu ibsu Dr. Raahel. Waraana waggaa lamaaf naannichatti gaggeeffameen wal qabatee uummanni Tigraay waa’ee carraa isaanii gara fuulduraa irratti yaada jijjiirrate qabaachuuf dhiisuu kan gaafatamte Tsadaalan dhugaan hin haalamne akka jiru dubbatti. “Waanta waraanni Ertiraa isaan irratti raawwate ilaalun fira akka hin qabne fi akka gataman isaanitti dhagahamuu danda’a. Kanaaf ilaalchi isaan Itoophiyaadhaf qaban akka yeroo waggaa lama duraa ta’uu hin danda’u.” “Gaheen isaan Itoophiyaaf qaban maal akka ta’e beekamaadha. Gaheen isaan gama seenaa, aadaa fi amantiitin Itoophiyaaf oolan salphaa miti. Garuu, ammoo kana waan mootummaan Itoophiyaa uummata Tigraay irratti raawwate wajjin wal qabasiisanii ilaalun barbaachisaadha,” jetti Tsadaalan Tigraayin ala seenadhaanis ta’ee amantiidhan waa’ee Itoophiyaa yaadun akka hin danda’mne yoo isbistu. Waraanicha mormaa kan turte Tsadaalan, “Uummanni Tigraay waan gatame yoo itti fakkaates itti hin murtaa’u. Uummatichi dagatameera, dagatamuu osoo hin taane bulchiinsa ollaa haaloo bahuu barbaaduf dabarfamee kennameera” jetti. Ertiraan waraana kana irratti hirmaachun ishee haalonni caalmatti wal xaxoo akka ta’an taasisuu isaa dubbatti. “Giddu galtummaan Ertiraa Tigraay qofaa osoo hin taane akkuma biyyaattuu haalonni wal xaxoo akka ta’an taasiseera. Kuni gaaffii birmadummaati. Kanaaf ammoo itti gaafatamaan mootummaa federaalati,” jetti Tsadaalan. Itti dabaluunis, “Nageenyi uummata Tigraay humna alaa dhufee weerareef dabarfamee kennamuun isaa Itoophiyaa irraa adda baana yoo jedhan illee waan nama ajaa’ibu miti” jetti. Dursinee rakkoo keenya ofii furuu dadhabuun keenya mootummaan Ertiraa gidduu akka galuuf carraa akka uumes ni kaasti Tsadaalan. “Jalqaba irratti dhimma keessoo biyyaa mootummaa fi TPLF mariidhan osoo fixanii waa’en Ertiraa baay’ee rakkisaa natti hin fakkaatu. Kuni hundi kan ta’e rakkoo keessoo keenyaa ka’eeni. Isa dursinee hiikuu qabna,” jetti. Gama biraan ammoo uummanni Itoophiyaa hirmaannaa Ertiraa balaaleffachuu dhabuun isaa haalonni rakkisoo akka ta’an godheera jettee akka amantu dubbatti. “Hawaasa sivilii, dhaabbilee amantii fi qaamolee siyaasaa keessaa waraanni Ertiraa akka bahun kan morme jiraa? Dhugaa dubbanna yoo jenne humni Ertiraa akka bahuuf waamicha kan godhe hin jiru. Haala kana keessatti uummanni Tigraay miirri maalii akka itti dhagahamutu eegama?” jechuun gaafatti. Dr. Raahel ammoo barri aangoo TPLF dhumataa akka dhufe amanu. “TPLF osoo hin barbaadin barri isaa itti dhumeera. Waanti tokko guddatee deebi’ee kufuun isaa adeemsuma uumamaati. Sababa dogoggora isaani fi siyaasa haala qabatamaa yeroo duuka hin deemne isaan hordofaniitin uummanni maalif miidhama?” Akkaataa waliigaltee qaamolee lamaanitti, naannichatti filannoon hanga gaggeeffamutti mootummaan cehuumsaa ni hundaa’a. Madaa fi gadoo sababa waraanatiin uumame araara fi haqa yeroo cehuumsaa kennamuun fayyisuun ni danda’ama kan jedhan jiraatanis qaawwi duuduu hin dandeenye uumameera jedhanii kan yaadanis jiru. Yuunivarsiitii Yuulitti kaadhimamaa PhD kan ta’e Goyitom Gabreli’ul naannichi walitti dhufeenyi naannolee biroo waliin qabu baay’ee miidhamaa ta’uu irraa kan ka’e “Tigraay qaama Itoophiyaa taatee itti fufuuf carraan isheen qabdu baay’ee dhiphaa” ta’uu amana. Waraana waggoota lamaanitiin yakki Tigraay keessatti raawwatameen, “waraanaf falli siyaasaa yoo argame illee dhalataan Tigraay tokko waggoota 10 ykn 20 booda ajjeechan jumlaa akka hin jiraannef wabiin inni qabu maal akka ta’e gaafachuun isaa waan hin oolledha” jedha. “Kanaaf, badiin wal fakkaatan gara fuulduraatti akka nurratti hin raawwanneef biyya mataa keenyaa hundeessina” yaada jedhutti cimsee amana. Kun ammoo heerri Itoophiyaa mirga uummatoota Itoophiyaa gonfachiise waan ta’eef, “mirga ofiin of bulchuu hanga foxxoquutti” kan jedhu mormuun heerichuma mataa isaa mormuu akka ta’e dubbata. Miirri akkasii dhalattoota Tigraay heddu biratti mul’ata- keessumaa dhalattoonni Tigraay biyya alaa jiraatan kan BBCn dubbise fedhii kana akka qaban ibsu. Warri kaan ammoo, amma dursuu kan qabu waraanni dhaabatee uummanni naannichaa rakkoo keessa jiru deeggarsa argachuu fi deebisanii dhaabudha jedhu. Kanas ta’e sana Tsadaalaa Lammaa, Dr. Raahel fi dhalattoonni Tigraay BBCn dubbise hireen Tigraay uummata Tigraayin akka murtaa’u irratti walii galu. Hubachiisa: Barreeffama kanaaf jecha af-gaaffin kun kan godhame waliigalteen marii nagaa mootummaa fi TPLF gidduutti osoo hin mallataa’in ture.


Wal waraansa kaaba Itoophiyaatti bakka madda falmii ta'e beektuu?

Waraana waggaa lamaan har'aa Sadaasa 4, 2020 naannoo Tigraay keessatti eegaleen waggaa lamaan booda waliigaltee dhukaasa dhaabuu irra gahameera. Mootummaan Itoophiyaafi humnootiin TPLF erga guyyoota 10 Afrikaa Kibbaatti mari'atanii booda Sadaasa 2, 2022 waliigaltee dhukaasaa dhabuu waliin mallatteessan. Waraanaa kanaan wal qabatees gaaga'amni namoomaafi qabeenyaa olaanaan qaqaabeera. Lammiileen miiliyoonotaan lakka'aman bakka jireenyaa isaanii irraa buqqa'aniiru. Waraana kana keessatti dhimmoota ijoo dubbii ta'aniifi ammas waliigalticha hojiirra oolchurratti dhimma ijoo ta'a jedhamu keessaa tokkoo waa'ee lixa Tigraay. Ofii Lixi Tigraay kan naannoo Amaaraafi Tigraay cimsanii irratti wal lolan maaliif akkaan barbaachisaa ta'e? Viidiyoo kana dowwadhaa.


"Marii itti aanu Maqaleetti teenya, dhumarratti Finfinneetti eebbifachuuf abdanna" - Uhuruu Keeniyaataa

Marii nagaa mootummaa Itoophiyaafi humnoota TPLF gidduutti Afrikaa Kibbaa, Piritooriyaatti eegaleen hanga tokko fuulduratti tarkaanfachuun amma Naayiroobii gahuu kan himan Pirezidantiin duraanii Keenuyaa Uhuruu Keeniyaataa, "itti aansee Maqaleetti teenyee dhuma irratti Finfinneetti akka eebbifannu abdii qabna," jedhan. Uhuruu Keeniyaataa ''aanga’oonni lamaan dhimmicharratti mari’achuuf asitti argaman waahillan kanaan dura waliin hojjatan'' erga jedhaniin booda, ‘‘dhuma adeemsichaa irratti Itoophiyaa fooyyessuufi faayidaa qaxanichaatiif bu’aa gaarii ni galmeessisu amantaa jedhuun qaba,” jedhan. Itoophiyaa fi TPLF Afrikaa Kibbaatti waliigaltee nagaa mallatteessanii guyyoota muraasa booda toora bilbilaa (hotline) ittiin waliin haasa’uu danda’an Sadaasa 7, 2022 wayita aanga’oonni waraanaa garee lamaanii Naayiroobii Keeniyaatti wal argan banachuu isaanii ifa godhaniiru. [Hotline] tooftaa dhimma adda ta’eefi ariifachiisaa aanga’oonni ykn mootummoon waliin haasa’uuf banatanidha. Garee kun lameen adeemsa hidhannoo hiikkachiisuu,  deeggarsa namoomaa qaqqabsiisuu fi Tigraay keessatti tajaajila bu’uuraa bakkatti akka deebi’u irratti marii taasisuuf dureewwan humnoota waraanaa qaamolee lamaanii Keeniyaa- Naayiroobitti Wiixata Sadaasa 7, 2022 marii eegalaniiru. Mariin qondaaltota kanneen jidduutti gaggeeffamu kunis guyyoota sadan ittaananiif kan turu ta’uun ibsame. Gamtaa Afrikaatti Ergamaan Addaa Gaanfa Afriikaa, Oliiseengoon Obaasaanjoo adeemsa marii kanarraa abdii guddaa qabachuu ibsan. “Waliigaltee nagaa mallatteessuu hordofee adeemsa kanaratti anaaf mallattoon dura isaan lamaan toora bilbila wal jijjiiruudha.” Qondaaltoonni waraanaa olaanoon gama lamaanis haaluma waliigaltichaatiin mariidhaaf asitti argamuunsaanii adeemsi jiru haaluma qabameen deemaa jiraachuun isaa namoota hundaaf abdii kenna kan jedhan Obsanaajoon, milkaaʼinni akka argamu akka amananillee himan. Marii kana qindeessaa kan jiran Obaasaanjoo fi Pirezidantiin duraanii Keeniyaa Uhuruu Keeniyaatan nagaan waara’aa waggaa tokkoo keessatti akka argamu amantiisaanii ta’uu ibsan. Waltajjii marichaa irratti kan dubbatan gorsaan Nageenya Biyyaalessaa Itoophiyaa Ambaasaaddar Redwaan Huseen, gargaarsi nyaataafi meeshaleen barbaachisoo ta’an kan akka qorichaa namoota miidhamaniif akka qaqqabu jabeessanii ibsaaniiru. “Bakkewwan qaqqabuu hin dadeenye dafnee tajaajila akka telekoomii, ibsaa fi baankii deebisuu qabna. Uummanni keenya nyaataafi qoricha saffisaan argachuu qaba. Kanaaf, akkuma ministirri muummee jedhanitti hundi keenya waa’ee durii irraanfannee abdii haaromsuufi egeree keenya tolfachuu qabna,” jedhan Ambaasaaddar Redwaan. Dubii himan TPLF Obbo Geetachoo Raddaa waliigaltee dhabuufi ilaalcha siyaasaa addaddaa qabachuunsaanii uummataa nagaa miidhuu hin qabu jedhan. “Akkuma waliigaltee keenya keessatti argitan wantoonni hojatamuu qaban  baay’eeti jiru. Tajaajila bu’uuraa dhiyeessuun isaan keessa tokkoodha. Akkuma tajaajilli dabaluun kan amanamummaan dabalu, akkasumallee odeeffannoo dabaluun abdii uummataa nagaa nuti argamsiisuu barbaannu  kanaaf dabala. “Akkuma duraan jenne waliigaltee kana kabajuuf kutannee jira; hunda caalaammoo, Biraanuu Juulaa fi Taaddasaa Warradaa waliigaltee irra geenya kana hojiirra oolchuuf akka yaadan itti dhiifneerra,” jedhan Obbo Geetachoon Haaluma waliigaltee nagaa mootummaan Itoophiyaa fi TPLF Sadaasa 2, 2022 Afrikaa Kibbaatti waliin mallatteessaniitin, TPLF haala nageenya qabatamaa lafa jiru hubannoo keessa galcheetiin hidhannoo hikkachiisuuf waliigaluunsaa ni yaadatama. Haaluma kanaanis mootummaa federaalaa bakka bu’uun Maarshaal Fiilidi Biraanuu Juulaa, akkasumas gama TPLF ammo Jenaraal Taaddasa Warrada mariidhaaf Naayiroobii galaniiru. Waliigaticha irratti dhimma ijoo kan ta’e waa’ee hidhannoo hiikachisuu ilaalchisee qaamooleen lamaanuu Itoophiyaa keessatti humni ittisaa tokko qofti akka jiraatu waliigalterra gahaniiru. Haaluma waliigalte kanaatiin waliigaltichi mallattaa’ee sa’aatii 24 keessatti qondaaltoonni waraanaa olaanoon walitti dhufeenya eegalan. Waliigalteen Piritoriyaatti mootummaafi TPLFn mallattaa’ees erga qoondaaltoonni waraanaa wal arguun adeemsa hidhannoo hiikkachiisuu baasanii booda guyyoota kudhan jiran keessatti adeemsi hidhannoo hiikkachu ni xumurama jedhamee eeggama. Haata’u malee, guyyaan kudhan kaa’ame haaluma yaadaa qondaaltoonni waraanaa lamaan kennanii fi qaamoolee lamaaniin mirkanaa’een dheereeffamuu danda’a. Guyyoota 30 waliigaltee kanaatiin boodas meeshaalee waraanaa xixiqqaa hanga gurguddaa dabalatee hidhannoo hikkachiisuun gutummaan ni xumurama.


Ragaa viidiyoo ajjeechaa jumlaa Oromoo Walloo dagatame mul'isu

Waraanaa Sadaasa 4, 2020 Tigraay keessatti eegaleen wal qabatee sarbamiiwwan mirgoota namoommaa fi yakkiiwwan qaama lamaaniinu raawwatamuutu himama. Isaan keessayis tokko ajjeechaa jumlaa Oromoota Walloo irratti raawwatameedha. Kunis bara darbe wayita loltoonni Tigraay gara Finfinneetti qajeelanii booda ammoo booddeetti deebii'aniitti, humnootiin mootummaa magaaloota hidhattoonni keessa turan keessatti mana manarra deemuun sakkatta'insa taasisuun namoota hidhaa turuun himame. Haala akkasiin ture egaa Oromoonni Walloo kunneenis humnoota nageenyaa mootummaatiin erga manasaanii qabamuun fudhatamanii booda guyyaa maraasaan booda jumlaan rasaasni itti robsamee kan ajjeeffaman. Viidiyoo yeroo muraasaan booda miidiyaa hawaasaaratti gadhiifame ka'umsa godhachuun qorannoo BBCn gaggeesse kana dowwadhaa.


Waldaan Fannoo Diimaa Itoophiyaa ajjeechaa hidhattoonni hojjetaa isaarratti raawwatan balaaleffate

Waldaan Fannoo Diimaa Itoophiyaa ajjeechaa hidhattoonni shufeera ambulaansii isaa kan damee Gondar Kaabaa irratti Onkoloolessa 10, 2022 raawwate balaalleffate. Waldaan Fannoo Diimaa Itoophiyaa kun ibsa fuula miidiyaa hawaasaa isaarratti maxxanseen du’a hojjetaa isaatti akka gadde ibsuun, humnoonni hidhatan gocha isaanii kanarraa akka of qusataniif gaafateera. Shufeerri ambulaansii umuriin isaa wagga 40 ta’e Mengist Minyil, Danbiyaa Lixaatti tajaajila namoomaa dhiyeessaa akka ture beeksiseera. Shufeerri kun hojii gargaarsa namoomaatiif Walqaayit Addii Remetsitti ramadamee hojjechaa kn ture yoo ta’u, naannoo Tigraay Aduwaatti bobba’anii namoota sababa walitti bu’insaan miidhaman ambulaansota gargaaraa turan lamaan keessaa tokko ofaa akka ture Waldichi eereera. Abbaa ijoollee lamaa kan ture shufeerri kun hidhattootaan kan ajjeefame Adiwaa irraa gara Hospitaala Walqaayit Addii Remetsitti namoota madaa’an geessaa yeroo jiruttidha jedheera. Waldichi namoonni mada’an ambulaansicha keessa turanillee ajjeefamuu kan ibse yoo ta’u, lakkoofsaan hangam akka ta’an garuu hin eerre. Kaayyoo haleellaa shufeera isaarratti raawwatameefi hidhattoonni ajjeechaa kana raawwatan eenyu akka ta’an Waldichi hanga ammaa waan jedhe hin qabu. Waldaan Fannoo Diimaa kutaaleen biyyattii gara garaa keessatti hojii gargaarsa namoomaa yeroo hojjetutti haleellaan narratti raawwatameera jechuun isaa kun kan jaqabaa miti. Guraandhala darbe Naannoo Oromiyaa Godina Qeellama Wallaggaatti ambulaansonni isaa lama akka jalaa fudhataman itti-gaaftamann dhimmoota Dippilomaasiifi Hariiroo Waldichaa Dr. Salamoon BBCtti himuun isaanii ni yaadtama. Akka itti gaafatamaan kun jedhanitti taanaan, Waldichi ambulaansonni gargarsa namoomaa dhiyessuuf itti fayyadamu lama humnaan kan jalaa fudhataman osoo hojiirra jiranii ture. Ambulaansonni kunneen eenyuun akka fudhataman, maaliif akka fudhataman garuu Waldichi yeroo sanatti ifatti waan ibse hin turre. Waraana Kaaba Itoophiyaatti wagga lamaaf gaggeeffamaa jiruun walqabatee hojjetoonni gargaarsa namoomaa hojjettoota isaaniirraafi konkolaataawwan hojii gargaarsa namoomaa ittiin dhiyeesan irratti, akkasumas wayita gargaarsa dhiyeessanitti haleellaan akka irratti raawwatamu yeroo gara garaatti ibsaa turaniiru. Waldaan Fannoo Diimaa Itoophiyaa ajjeefamuu hojjetaa isaa hordofee ibsa gaddaa fuula miidiyaa hawaasaa isaarratti baaseen hojjettoonniifi tola-ooltonni hojii gargaarsaa irratti bobba’an socho’anii hojjechuu akka danda’aniif humnoonni hidhatan gocha isaanii kanarraa akka of qusatan cimsee gaafateera. Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii (UN)tti ambaasaaddarri US Liindaa Tomaas dhiyeenya kana ibsa kennaniin wataana  wagga lamaf ture kana keessatti dhiyeenya kan ajjeeffame hojjetaa Internaashinaal Reskiwuu Komiitee (IRC) dabalatee walumaa galatti hojjetoonni gargaarsa namoomaa 26 ajjeefamuu isaaanii dubbataniiru.