Industirii filmii Itoophiyaa saamtoonni hiyyoomsaa jiran

Filmiin ‘Ansaaroo’ jedhamu erga baasii qarshi miiliyoona lamaa itti baheen booda eebbifamee baay'ee hinturre hatamunsaa kan barame. Hojii waraabbii filmichaatiif oggeessoonni guyyoota 40 akka itti fudhate himama. Haata’u malee, fiilmichi mana siniimaa keessa turu kan danda’ee guyyoota sadiif qofaa ta’u dubbatama. Ergasii hatamee bahe. Jalqaba wayita eebbifameetti hatamuun filmichaa oggeessootaaf caba qalbii olaanaa akka ture dubbatu. Daarektarii filmichaa Misgaanaa Axinaafu. Oduu hatamuu wayitan dhaga’uutti miira ‘‘guyyaa cidha keetti du’u’’ keessan gale jechuun ibsa. Akka odeeffannoo waldaa hojjattoota filmii Itoophiyaatti baatii tokko keessatti filmiiwwan torbatu hatame. Filmiiwwan afaan Amaaraa kanneen ‘Sositanyaa ayin, Kiiyyaa, Sheemdafar, Lene kaalash, Iromeen bazinnaa, Bahig Amlaak fi Ware Nagaarii' kanneen jedhaman hatamanii jiru. Qopheessaan filmii Ansaaro Yeneneh Ingdawarqi mudannoo hannaa kanaaf haaraa miti. Kana dura filmiin ‘Sumaalewu Vaandaam’ jedhamu eebbifamee guyyoota 15'n booda hatamu hima. ‘’Shakkii tokko malee filmoonnis kan hataman manneen sinimaa keessaayi. Finfinnee keessa manneen gara 30 ta’aniitu jira. Kam keessaa akka bahe beekuun ni rakkisa malee filmichi kan hatame manneenuma siniimaatiyii,’’ jedhan. Itti - aanaa pirezidantii qopheessitoota filmii Itoophiyaa, Ermiyaas Taaddasa akkasuma rakkoo walfakkaatu mudatee beeka. Filmiinsaa ‘Sostanyaawu Ayin’ jedhamu erga baatii tokkoof ilaalameen booda hatamee bahu hima. Filmii kanaaf qarshii kuma 700 baasuu dubbata. Misgaanaa Axinaafu gama isaatiin manneen sinimaa 30 filmiichi itti ergamu to’achuun rakkisaadha jechuun himu. ‘‘Isaanis attamiifi eessaan akka bahee mirkanneeffachu hindanda’an’’ jedhan. Pirezidantii Waldaa Qopheessitoota Filmii Itoophiyaa Dassaalany Hayilu garuu ‘‘filmiiwwan kunneen wayita gulaalamanitti bakka itti qophaa’anii, ykn wayita gara manneen siniimaatti geeffaman fi manneenuma siniimaa keessa hatamu danda’u’’ jedha. Hanna kana to’achuuf sirni teknolojii diriiree jiraachuu hima Ermiyaas. Innis filmoota CD ykn VCD tti waraaburra karaa sirna dirirfamee sanaatiin gara manneen fiilmiitti akka ilaalamu taasisuun ni danda’ama jedha. Ta’ulleen hattoonni haaluma teknolojii kanaan wal jidduun adeemuun saamicha raawwataa jiraachu dubbata. Akka Ermiyaas jedhuutti, namoonni yaada sirrii hinqabne tokko tokkos ‘hannaan gammadu.’ ‘‘Ammatti maqaa dhahu hinbarbaadu malee namoonni akkasii kan filmii ‘sostanyaa Ayin’ hatan amma dhimmichi seeraan qabameera,’’ jedha. Yeroo ammaa kanatti filmoota hatuun bu’aa guddaan akka hinargamne dubbata Misgaanaawu. ‘‘Qaamooleen kana raawwatan tarii wanti buufatan yoo jiraate miidhaa qaqqabsiisuudha. Innis hinbuufatu. ''Bu’aansaa hamlee warra qopheessanii buusuudha…Intarneetii irratti dabarsu hindanda’u. Erga manneen viidiyootti ergameen booda namoonni bituu dhisanii wal harkaa fudhu. Kanaafu bu’aan argatu hinjiru. Nu garuu karaa haamiileefi maallaqaatiin nu miidha,’’ jedha Yenenah. Akka inni jedhuutti namoota guddinni industirii filmiitiif dhimma hinqabneetu gochaa badaa kana raawwata. ‘‘Sababii tokko dameen kun itti du’aa deemeef kanadha. Namoonni dhiisanii keessaa bahan,’’ jedha. Gama biraatiin ammo Dassaalanyi Haayilu rakkoon keessoo isaanii hatamu filmiiwwaniitiif madda ta’u akka hinollee hima. ‘‘Fakkeenyaaf, qopheessitoonni namoota taatee filmichaa keessatti hirmaataniif yeroon kafaltii hinraawwatan. Ykn ammoo kanfaltiisaanii osoo gutummaan hinkanffaliinif hafu. ''Kanaaf, sababiiwwan sobaafi kan biraa kennuun. Ana biratti komii hedduutuu dhiyaataa jira. Keessoo keenyas waan gaariin hinjiru. ‘‘Qopheessitoonnifi gulaaltoonni walitti dhufeenya fayyaaleessa yoo hinqabaanne, kanfaltiirratti wal dhabdeen yoo jiraate, rakkoof nu saaxilu danda’a. ''Kunis sababa tokko ta’u danda’a. Kanaafu dursa kaaniin hattuu jechuu keenyaan dura waan maan keenya jiru sakkatta’u qabna,’’ jedha. Akka Dassaalanyi jedhutti gochi hannaa kunis qopheessaa filmiichaatii kaasee hanga manneen siinimaatti miidhaa qaqqabsiisuu danda’a. Kanaan dura waggaatti filmiiwwan hanga 120 ta’an hojjatamaa turuu yaadachuun, amma sababii hannaa kanaatiin baayyee gadi bu’u hima. Gama biraatiin ammo oggeessoonni qopheessitoota filmiifi kaan damee geeddarachuun hojiiwwan biraa irratti hirmaataa jiraachu dubbatu. ‘‘Namoota hojii filmiin walqabate irratti bobba’an kisaaraa olaanaatu mudataa jira.’’ Haala Kanaan itti fufnaanis hanni kun rakkoolee adda addaa hordofsiisu danda’a jedha Misgaanaawu. ‘‘Filmiin seenaa dabarsa, hawaasa qara, madda galiitis. Motummaanis gibira irraa argata. Haala amma itti jiruun yoo itti fufee garuu namoonni filmii hojjachuu ni dhaabu. Manneen barnootaa damee kanaaf saaqaman jiru. ''Isaanis ni dhaabbatu jechuudha. Eenyutuu ogummaa kisaaraa qabu barataree?’’ jedha. Haalli kun ‘’yeroof ta’ulleen abdii nama kutachiisa’’ kan jedhu ammoo Erimiyaas. Taateen kunis ogummaa kana akka dhaabuuf gochuu baatulleen garuu saffisa hojiifi karoorasaa jalaa jeequu hima. Haala karoora isaatti silaa kutaa lammaaffaan filmi hatame itti bahu ture, garuu homaa hojjataa akka hinjire dubbata. Kanaafuu, filmiin tokko yoo hatamuutti kan miidhamu nama hojjatee sana qofaa osoo hintaane biyyatu miidhama jedha. Yenenah filmii biraa hojjachuuf barreeffamni bite ture jiraachu himuun sababiidhuma filmiin amma jalaa hatameetiin gara hojiitti hingaliin jiraachu hima. Kanaafuu akka yaada oggeessootaatti gochi hannaa kun rakkoo walxaxaa umuusaatiin dura furmaata barbaada. Oggeessoonni waldaa cimaa qabaachu qaba jedha Misgaanaawu. ‘‘Oggeessoonni sirriin erga of ijaaranii booda namoota kanneen keessaayis ta’an alaa motummaa waliin ta’un buqqiisee baasuu qabaata.’’ Dursa garuu qaama biraa irraa mirga gaafachuun dura keessoo ofii ilaaluun barbaachisaa ta’u kaasa Dasaalanyi. Hirmaannaan waldichaa qabbannaa’un ammoo waldichi sagalee cimaa akka hinqabaannee fi akka mirga oggeessaa hinkabachiifneef gufuu ta’usaa hima. Motummaanis seera kabachiisuu qaba kan jedhu Dassaalanyi, manneen siniimaa fi oggeessoonni waliin mari’achuun furmaata cimaa irra gahu ni danda’u yaada jedhu qaba. Dhumarrattis ‘‘Namoonni gochaa hannaa jibbuu qabu. Nama hatee geessuu irraa kan fuudhu yoo hinjiraanne inni hatu gochisaa fiixaan hinbahuuf. Nutis akka hinhatamneef hojjachuu qabna’’ jedha oggeessii filmii Ermiyaas.


Ismaartifoonii: Albuudotni mobaayilii oomishuuf oolan badaa deemuun saayintistoota yaaddesse

Osoo meeshaan tekinoolojii oomishamanii gaggataman baay'ataa jiranii albuuda badaa jiran lafa keessaa qotanii baasuun itti fufuu isaatti saayintistoonni yaaddoo isaanii ibsan. Qorannoon tokko akka tilmaametti meeshaaleen elektirooniksii bara 2021 qofatti gataman toonii miiliyoona 57 ni ta'a. Dhaabbatni The Royal Society of Chemistry (RSC) jedhamu albuuda haaraa lafa keessaa qotanii baasuurra kanneen gataman deebisanii fayyadamuun akka jiraatu sochii taasisaa jiru. Yaaddoon ijoo saayintistootaa albuudi lafa keessa dhumuu mala kan jedhuufi furmaata waaraa akka hin taane hubachiisuufi. Kanaafis, sochiin idil-addunyaa akka barbaachisu amanu. Waldhibeen gurguddoos dhiheessii albuuda qaalawoo ta'an irratti yaaddoo uumeera. Lolli Yukireen keessatti eegale dabalatee gatiin nikeelii baatirii konkolaataa elektirikii oomishuuf oolu akka dabalu taasiseera. Gatiin gabaa tasgabbii dhabuun immoo ''dhiheessiirratti rakkoo'' uumaa jira. Fedhiin dabaluun rakkoon kuni gatiin litiyeemii akkaan akka guddatu taasiseera. Albuudni ijoo biroo tekinolojii baatirii oomishuu keessatti barbaachisaa ta'e kuni gatiin isa bara 2021 fi 2022 gidduutti 500%'n dabale. Albuudotni tokko tokkommoo badaa jiru jechuun Pirezidantiin Royal Society of Chemistry Pirofeesar Toom Weeltan yaaddoo isaanii ibsu. Wagga waggaan hammi meeshaaleen elektironiksii gataman toonii miiliyoona lamaan guddataa jira. Kana keessaa kan funaanamee irra deebi'ee hojiirra oolu garuu 20% gadidha. Sababa kanaaf mootummoonniifi dhaabbileen tekinolojii xiyyeeffannoo akka itti kennan Pirof. Weeltan dhaamu. Qorannoon biraa dhaabbata kanaan taasifame fayyadamtoonni tekinoolojii haala waara'aan oomishame akka filatan agarsiiseera. Dabalataan, namoonni meeshaalee elektironiksii gataman waan ittiin godhan akka hin beekne hubachiise. Dhaabbata Royal Society of Chemistry irraa Elizaabet Raatikiliif baay'een keenya ''osoo hin beekiin sibiloota gatiin mi'aawoo mana keessa ol keenya,'' jechuun ibsite. Kunneen bilbiloota yookin kompitaroota durii ta'uu danda'u. ''Oomishtoonniifi raabsitoonni itti gaafatama dabalataa fudhachuu qabu,'' jechuun dhaamti. ''Fakkeenyaaf 'deebisanii fudhachuun' akka deebi'anii hojiirra oolu gochuu. Amma garuu dhaabbataan lafa keessaa qotaa baasaa jirra,'' jechuun himte.


Dureessi addunyaa Eloon Maask dureessa biraan caalame

Dureessi beekamaan Elon Maask dureessa biraan caalamuun himame. Elon Maask kampaanin isaa konkolaataa annisaa elektirikaan deemu omishu 'Tesla' jedhamu galiin isaa bara kana erga gadi bu'een booda abbaa qabeenyaa biraan durfame. Akka gabaasa Foorbis fi Biluumbargitti Elon Maask dureessa Barnaard Arnoolt jedhamuun caalamee jira. Elon Maask kaampaanii Tesla keessaa dhibbeentaa olaanaa kan qabuu fi gaggeessaa olaanaa dhaabbatichaati. Dhiyeenya ammoo miidiyaa hawaasaa guddicha tiwiitara dolaara biliyoona 44 baasee bitee ture. Akka Foorbis jedhetti yoo ta'e qabeenyi Elon Maask ammatti dolaara biliyoona 178 dha.  Dureessi beekamaan Bernard ammoo dolaara biliyoona 188 qabaachun Elon Maask caalee jira. Elon Maask falmii ji'oota muraasaa booda kampaanii Tiwitaraa bitee ture. Amma dureessa Bernaardiin caalamuu isaaf sababa kan ta'e gatiin sheerii kampaanii Tesla kufaa deemuu akka ta'etu himama. Elon Maask walii galtee Tiwitara waliin taasise irratti falmiin seeraa inni taasise Tesla irratti dhiibbaa akka taasisetu himama. Elon Maask Tiwiitara bituuf sheerii kampaanii Tesla keessaa qabu biliyeena hedduttu gurgure, kuni ammoo sheeriin isaa kampanicha keessaa akka gadi bu'u taasiseera. Investaroonni akka jedhanitti fedhiin konkolaataa annisaa elektirikaan hojjatu bituuf jiru gadi bu'uu danda'a. Gama biraan Teslan konkolaattota hedduu gabaa irraa akka sassaabamu gochuu isaatiinis miidhameera.


Kiliyaan Imbaappee: Taphataan PSG taphata 'baay'ee qaalii addunyaa kanaa' jedhame

Kiliyaan Imbaappee, Viniishas Juuniyar fi Erliing Haalaand wal-duraa duubaan taphattoota 'baay'ee qaalii addunyaa kanaa ta'uu gareen kubbaa miilaa irratti qorannoo hojjetu CIES jedhamu beeksise. Tibbana gaaffii Riil Madiriidiif akka taphatu dhiyaateef kan dide Imbaappeen maallaqa Paawondii miliyoona 175.7 baasa jedhameera. Riil Madiriidiif goolii Chaampiyoonsi Liigii ittiin injifate kan galche Viniishas Juuniyar Paawondii miliyoona 158.3, dhiyeenya gara Maanchester Siitii kan imale taphataan lammii Noorweey Erliing Haalaand Paawondii miliyoona 130.4 baasu jedhamanii lammataa fi sadaffaarra jiru. Taphataan sarara jidduu Borushiyaa Doortimand Juud Beeliingihaam taphataa Ingilaand isa qaalii jedhameera. Innis Paawondii miliyoona 114.1 akka baasu kan tilmaamame yoo ta'u sadarkaa shanaffaarra jira. Taphataan Manchistar Siitii Fiil Foodan Paawondii miliyoona 105.9 baasuun sadarkaa 6ffaa qabateera. Taphattoota qaalii addunyaa kanaa 100 keessaa dhibeentaan 41 kanneen Piriimer Liigii Ingilaandiif taphatanidha. CIES gatii taphattootaa baasuuf umurii taphatichaa, dandeettii isaanii, hamma diinagdeen kilaba isaanii baasu fi qabxiilee kaan xiinxalee jira. Taphataan sarara duraa lammii Firaans ganna 23 Kiliyaan Imbaappee gara Madiriid deemuu diduun waggoota sadi itti aanan PSG turuu murteesse. Bara dorgommii 2021-22 keessa PSGf gooliiwwan 28 galchuun kilabichi Liig 1 Firaans akka mo'atu gargaaree jira. Taphataan Manchester Siitii ganna 30 Keevin Deburuyinee taphattoota qaalii 100 keessaa umuriin isa guddaa yoo ta'u, taphataan Baarseloonaa ganna 17 Jaaviin ammoo umuriin isa xiqqaadha. Ruuben Diyaaz taphataa sarara ittisaa isa qaalii, Jiyaanluyigi Donaarumaa ammoo PSG irraa goolii eegaa isa qaalii jedhamaniiru.


Filannoo Firaansiin Maakiroon Le Peen mo'achuun biyya qoqqoodamte tokkoomsa jedhan

Imaanu'eel Maakiroon filannoo pirezidaantummaa Dilbata gaggeeffameen morkattuu isaanii Lee Peen mo'achuun marroo lammaffaa turtii waggaa shaniif pirezidaantii Firaansi tahuun filataman. Maakiroon filannicha sagaleen %58.55 argachuun yoo mo'atu, Le Peen %41.45 argatte. Hogganaan 'Centrist' deeggartoota isaaniitti Efil Tawor jala dhaabbachuun yoo dubbatan filannoon xumurameera, ''nama hundaaf pirezidaantii taha'' jedhan. Waggoota 20 keessatti pirezidaantii aangoo irra jiru yeroo lammaffaaf filatame taheera. Aadde Le Peen, manguddoon ganna 53, sagaleen argatte ammallee injifannoo guddaa tahuu himan. Peen yaadni ishee Duula Biyyaalessaa bakka bu'u bakka ol aanaa irra gahuu deeggartoota isheetti himte. Morkataan ishee Erik Zemoor akkuma abbaa ishee ishee dura turanii guutummaatti mo'amte: ''Mo'amuudhaan maqaan Le Peen yeroo saddeettaffaa dhahamuu isaati,'' jedhan. Marine Le Peen hoggansa paartii abbaan ishee hundeessee bara 2011tti harkaa fudhatte. Filannoo Dilbata darbee irratti yaada qaala'insa jireenyaa hambisuuf gibira xiqqeessa, uummata keessatti iskarfii [haguuggii] Musiliimaa nan dhorkaa fi yaada godaantotaa to'achuu irratti rifarandamii gaggeessa jedhuun sagalee miliyoona 13 argatte. Lammiilee keenya aarii qabanii fi wal dhabdee keessa galuun akka leellistoota sirna mirgaaf akka sagalee kennan godheef deebii barbaaduu qabna,'' jedhan Maakiroon. ''Kun itti gaafatamummaakoo fi namoota na waliin jiraniiti.'' Namoota sadii keessaa tokko kan tahan paartii lameeniyyuu hin filanne. Harcaatiin filannicha irratti mudate %72 yoo tahu, erga filannoo pirezidaantummaa bara 1969 as isa gadi aanaadha. Sagaleen namoota miliyoona sadii akkasumaan hafe. Guyyaa filannichaa irra caalaan lammiilee Firaansi boqonnaa irra tahanis, gama biraan namootni lameenuu bakka nu hin bu'an karaa jedhuunis akka sagalee isaanii hin kennine agarsiisa. Mormitootni Maakiroon magaalota Firaansi hedduu akka Paaris, Reenes, Toolus fi Naantes keessatti hiriira bahaniiru. Maakiroon dubbii taasisan keessatti bulchiinsi isaanii ''filachuu diduu isaanii kanaaf deebii kennuu qaba'' jedhan. Hogganaan Far-Left Jiin Luuk Melenkon torban lama dura xiqqumaaf Le Peeniin kan mo'amee ture, kaadhimamtoota lameen akkaan qeeqa. Firaansi Marine Le Peen irratti amanachuu dhiisuun oduu gaarii tahee osoo jiruu, Maakiroon pirezidaantii kami irrayyuu karaa jibbisiisaa taheen filame jedhe. ''Galaana filannoo irraa hafuu, sagalee duwwaa fi sagalee bade keessa bololi'e.'' Maakiroon injifachuun gaggeessitoota Gamtaa Awurooppaaf oduu gaarii yoo tahu, kanneen imaammata gamtichaa morman kaadhimamtootni 'Far-right' filamu sodaa jedhu qabu ture. Chaansilerri Jarman Olaaf Iskoolzi nama jalqaba baga gammadde jedhe yoo tahu, waliin tahuun waraana Raashiyaan Yuukireen irratti bante qolachuu irratti addatti dubbate. Pirezidaanti Joo Baayiden ''walitti dhiyaachuun wal tumsina'' kan jedhu dubbatanii, dhimma Yuukireen irrattis akka wal deeggaruu qaban dhaaman. Pirezidaantiin Yuukireen Volodmir Zeleniskiin ''hiriyaa dhugaa'' jechuun erga baga gammadde jedhanii Awurooppaa tokkoomtee fi cimtuu barbaanna jedhan.


Waliigaltee UK-Ruwaandaa: 'Motummaan UK abbaa irreetti na ergaa laata?'

Wayita Sagantaa BBC Focus on Africa'f gara Kaaleey imaleetti Kaasinoo (tirgaa) nan arga jedhee hin yaadneen ture. Magaalaa buufata Faransaayi tun baayyee tirgaan hin beekamtu ture, garuu manni tirgaa hoteela kiyya alaa namoota balaa cimoo fudhatan arguuf akka turree na yadachise. Nutis namoota kaampicha keessa jiraatan waliin yeroo dabarsine. IsaanIis aanga'ootaan bara 2016 keessa ifatti gadhiifamanii ture. Garuu amoo eejjansiiwwan gargaarsaa namoonni gara 1,500 bakka nuti dowwataa jiru keessa akka jiraatan himu. Namoonni asitti argaman hundi Biriteen gahuuf hawwu. Irfaanis akkasuma- garuu hanga ammaatti aluma dhaabatee jira. Mucaan kunis qofaas jira hanga nama turjumaanaan gargaaruun wal arguutti. Ertiraadhaa erga bahee baatiiwwan 18 kan guutee yoo ta'u, imalasaa cimaa tureenis biyyoota akka Liibiyaa, Xaaliyaaniifi Beelijiyeem keessa darbeera. Mucaan guddataan kuni jireenya fooyya'aa barbaacha biyya akka baqate dubbata. ''Ertiraa keessa bilisummaan hin jiru. Wayita waggaa 18 guuttee tajaajila loltummaa kennuun dirqama,'' jedha. Waliigalteen motummaa UK fi Ruwaandaa jidduutti taasifame yoo kaayyoo isaa kanarratti dhiibbaa wayi qabaate baruun barbaade. Akkasumas kanneen haaraa chaanaalii Ingilizi qaxxaamuruun dhaqqabanis akka Afrikaa- Ruwaandaatti kolugaltummaa gaafataniifi jireenya achitti jalqabataniif ni ergamu. Motummaan UK's imaammanni haaraan kun namoonni gara sana akka hin imalleef ni dhorka. Garuu kanneen mirgaaf falman namoonni akka Irfaan fa'i waan lafa UK hin qaqqabneetti koolugaltummaa gaafachu sababii hindandeenyeef jecha bidiruuwwan fi konkolaataawwan fe'umsaa fayyadamuuf deebisanii mallatteessaniiru jechuun falmu. Ifaan baatii lamaa oliif maatii isaa waliin akka wal hin quunnamiin natti himeera. ''Maatiinkoo eessa akkan jiru hin beekan. Haalli itti wal qunnamnu hin jiru.'' Namni turjumaanaa kan hojjattoota eejansiiwwan gargaarsaa baqattoota Kaaleeyi keessatti gargaaran keessa tokko waliin hojjatuus, osoo waan Ifraan jedhu hiikaa jiruu miira cimaa keessa gale. Innis mataasaa lafatti gadi qabuun irqinfatee bo'uu eegale. Nagaa ta'usaan gaafadhe, innis nagaadha jechuuf mataa raase. Namni turjumaanaa kunis bayyanatee haasa'uu eegale. ''Obboleessaafi obboleettiiwwan kiyyan yaade. Waggaafi walakkaaf daandii irran ture. Maal keessa akka jiran hin beeku,'' turjumaanichis waan Ifraan duraan jedhe hiikuu danda'e. "Osoo argamtee gara Ruwaandaatti ergamte maaltu si mudata?'' jedheen gaafadheen. ''Innis Biriten biyya seeraan bultu. Motummaan UK gara Ruwaandaatti na ergaa? Inni abbaa irreeti'' jedhe. ''Yoo didan waanan Ruwaandaa keessa turu natti hin fakkaatu.'' Ruwaandaan dhaabbilee mirga namoomaa kan akka Komishinii Mirga Namoomaa fa'iin akka biyya abbaa irreetti ilaalamti. Pirezidantii biyyattii Pool Kaagaameen erga bara 1994 kaasee biyyattii bulchaa jiru. Erga biyya wal dhabdee sabaa fi duguggaa sanyiitii raafamaa turte bulchuuf gara aangootti dhufaniis, mootummaa paartii tokkichaa hogganaa jiru jedhamuun qeeqamu. Irfaan UK keessatti kooluugaltummaa gaafachuuf kutateera. Faransaay irra achiitti caalaa kunuunsa akka argatu amana. Kaaleen mallattoo rakkina baqattoota Awurooppaa ta'eera. Namoonni imala bidiruuwwan xixiqqoo balaafamoo ta'aniitiin ykn konkoolaataa fe'umsaa ykn baabuuraan gara UK qaqabuu yaalu. Adooleessa 2016 keessa, osoo aanga'oonni Faransaayii kaampicha hin diigiin baatii sadiin dura, lakkoofsa Dhaabbata Mit-Motummaa Gargaarsa Baqattootaan taasifameen namoota 7,000 ta'utu achi jiraataa ture. Har'a garuu Irfaan fi kaan Kaaleey keessa dunkaanaafi bakka bulmaataa kanneen akka gamoowwan duwwaa fi riqicha jala fa'i bulaa jiru. Haallisaa baayyee cimaafi wantoota jireenyaaf barbaachisan haalli itti argatanis baay'ee murtaa'aadha. Eenyumtu dhugaatti asi turu hin barbaadu, garuu ammoo jiraataa jiru. Biritish keessatti jireenya haaraa jiraachuuf abdatu. ''Biritish keessatti namoonni ni gargaaramu, barachuu ni dandeessa,'' jedha. Deeggarsa eejansiiwwan gargaarsaa fi teeknolojiiwwan haaraatiin, baqattoonni Kaaleeyi keessaa jireenyi kaampichaan alaa maal akka fakkaatu ni beeku. Haalli baqattoonni Yukireen aanga'oota UKn itti keessummeefaman gaaffiiwwan kaaseera. ''Warra Yukireen waliin wal bira madaalchifamuu hin dandeenyu. Isaan hoteela keessa jiraatu,'' jedhan dargaggeessi dubbise tokko. "Aanga'oonni Awurooppaa haala ummata Yukireeniif kunuunsa itti taasisaniin, waa'ee keenyaa dhimma hinqaban.'' "Yoo gara Ruwaandaatti nu erguuf yaalan, homtuu hin fudhatu,'' jedhe. Dargaggoonni nuti dubbifne kunis, akka egereensaa ifa ta'e amana. Rakkoon isaan keessa darban guyyaa tokkoo akka gatii baasuu yaada. "Jireenyi baay'ee cimaadha, garuu dandamachuu baranneera. Wanti hunduu gaarii ni ta'a,'' jedha Irfaan. Innis ta'e warra kaan yoomiifi attamiin wanta gaarii sana bira akka gahan garuu hin beekan. *Maqaan dargaggoo kanaatis haaluma gaaffii isaatti jijjirameera.


Falmii pireezidaantummaa Faransaay Maakrooniifi Le Pen

Pireezidantiin Faransaay amma aangoorra jiran Imaanu'eel Maakroon filannoo marsaa duraa injifatanis filannoon marsaa lammataan morkattuu isaanii Mariyeen Le Pen irraa qormaatni eeggatuun salphaa akka hin taane himaniiru. ''Dogoggora homaa hin uumnu, Homtuu hin murteeffamne'' jechuun deeggartoota isaanii gammachuu ibsatanitti dubbatan. Dhumarratti filannoo pireezidantummaa marsaa jalqabaa kan irra aanan ta'us marsaan lammataa garuu kan dorgommiin itti jabaatu ta'uu yaadni uummataa sassaabame ni akeeka. Morkattuun Maakroon Le Pen kanneen deeggartoota Maakroon hin taane marti akka isheef sagalee kennan gaafachuun ''Faransaayiin daandii sirriitti deebifna''' jedhan. Filannoo marsaa jalqabaan sgaleewwan kennaman keessaa dhibbeentaan 97 lakkaawwameera. Kanaanis Maakroon sagalee 27.35% yoo argatan, Marine Le Pen 23.97%, Jean-Luc Melenchon ammoo 21.7% injifatan. Melenchon bara kana sagalee waggaa shan dura argatanii turan caala sagalee olaanaa kan argatan yeroo ta'u, hireen nama pireezidantii ta'u murteessuu isaanii(Kingmaker) olaanaadha. ''Sagalee tokkoyyuu Marine Le Pen'iif akka hin laanne'' jedhan dorgomaan kun deeggartoota isaaniin. Haata'uyyuu malee akka kaadhimamtoota kaanii kallattiinis Maakrooniif sagalee akka kennan hin dubbanne. Deggartootni Mélenchon marsaa lammaffaarratti bahanii sagalee ni kennu yoo ta'e sagaleen isaanii kun filannoo kana irratti adda addummaa ni uuma. Filannoo pireezidantummaa Faransaay alanaa kana irratti  kaadhimatootni 12 kan dorgaman yeroo ta'i sagalee irra hedduu kan argate kaadhimamtoota sadan kana. Kaadhimamtootni hafan saglan filannoo marsaa lammataarratti hirmaachuuf waan abdii qaban miti. Garuu ammoo yaada (tactical or "useful" voting) jedhamu fayyadamuun deeggartootni isaanii kaadhimamaa abdii qabuuf sagalee akka kennan gochuu danda'u. Paartileen seenaa siyaasaa Faransaay keessa biyyattii bulchuun beekaman paartiin Rippaablikaaniifi Sooshaalist akka malee laafanii mul'achuun filannoon kun addatti yaadatama. Paartileen lameen kun baasii duula filannoof baasan mootummaan akka bakka busuuf yoo xiqqaate sagalee 5% argachuu malanillee hin arganne. Paartilee sagalee %5 gad argataniif maallaqni kennamu €800,000 qofadha. Filannoo marsaa alammataan Le Pen salphaatti carraa pireezidantii ta'uu Maakrooniif hin gadhiisan jedhu xiinxaltootni. Le Pen kaadhimamtoota filannoo marsaa duran sagalee dhibbeentaa torba (7%) argatan kan akka Eric Zemmour fi Nicolas Dupont-Aignan irraa abdii kaawwataniiru. Kaadhimamtootni kunis deegartootni isaanii marsaa lammataan Le Pen akka filatan dhaamaniiru. bMaakroon gama isaaniin kenniinsi sagalee marsaa lammataa eegaluu dura hiriira deeggarsaa guddaafi haasaa TV karoorsaniru. Kaadhimamtootni kaanis deeggarsa kennaafii jiru. Yaada uummataa sassaabaa jiruun Maakroon filannoo kana akka irra aanan tilmaamni jira.


'Spider-Man' kabaja guyyaa dhalootasaa 60ffaaf gamoo darbii 48 ofeeggannoo tokko malee kore

Namtichi ''Spider-Man biyya Firaans'' guyyaa dhalootasaa 60ffaa, gamoo abbaa darbii 48 magaalaa Paaris keessatti argamu meeshaalee ofeeggannoo malee koruun kabaje. Alaayin Roobart gamoo Tour TotalEnergies naannoo magaalaa Défense'tti argamu funyoo ykn wadaroo malee yaabe. ''Ganna 60 jechuun [hangas mara jaaruu miti] ergaa jedhu namootaaf dabarsuun barbaade. Umurii kanatti ammallee ispoortii hojjechuu, sosocho'uu fi waan ajaa'ibaa dalaguu dandeessa,'' jechuun ejensii oduu Rooyitarsitti hime. Erga gamoo kana koree xumuruun gubbaa gahe booda to'annoo jala oolfamuun gabaafameera. Aabba Roobart gamoo Tour TotalEnergies kana amma durallee maroo hedduu yaabeera. Kan ammaa kanaan gubbaa gahuuf daqiiqaa 60 callaa itti fudhachuu marsariitiin oduu Defense 92 gabaaseera. ''Waggaa hedduun dura gaafan ganna 60 guutu, gamoo sana irra deebiin kora jedhee ofiif waadaa seene. Sababni isaas Firaansitti waggaan 60 bara itti soorama bahan waan taheef, kunis ergaa gaarii qaba jedheen yaade,'' jechuun boodarra dubbate. Kaayyoon gamoo yaabuu kanaa inni biroo ho'a addunyaa irratti hubannoo uumuuf akka tahellee, Rooyitars gabaaseera. Aabba Roobart gamoowwan addunyaarra akkaan dhedheeroodha jedhaman yaabuun beekama. Amma durallee gamoo addunyaarra dheerinaan tokkoffaa tahe Burj Khalifa magaalaa Dubaayitti argamu 2011'tti yaabeera. Gara caalu kana kan godhu dursee otoo hin beeksisiin yookaan heeyyama otoo hin argatin ennaa tahu, marroo hedduus to'annoo jala ooleera. UAEtti kan argamuufi gamoo meetira 828 dheeratu Burj Khalifa gaafa yaabu garuu wadaroo fi meeshaalee ofeeggannoo kaaniin gargaaramee ture. Gaafas gubbaa gahuuf sa'aatii jaha itti fudhate.


Taphattoonni Faransaay dhukkubsatan qofaatti kutaa isaanii keessa tursiifaman

Taphattoonni Faransaay hedduun utaalloon qabamaniiru. Raafaa’eel Vaaraanii fi Ibiraahim Koonaateen dhukkubsatanii shaakala osoo hin hojjetiin hafaniiru jedhe Federeeshiniin Kubba Miilaa Faransaay. Taphataan sarara ittisaa Daayot Upamekanoo fi Adiriyaan Raabiyoot sababa dhukkubsataniif tapha Morookoo 2 fi 0’n mo’atan irratti hin taphanne. Sarara duraa irra kan taphatu Randal Kooloo Mu’aanii taphattoonni utaalloon qabaman adda bahuun kutaa isaanii keessatti dabarsaa jiru jedhe. Faransaay Dilbata sa’a 12:00 [15:00 GMT] akka sa’a Itoophiyaatti Arjentinaa waliin waancaaf morkatu. ‘’Warri dhukkubsatan kutaa isaanii keessa jiru,’’ kan jedhe Mu’aaniin gareen isaanii vaayirasii homaa akka hin sodaanne dubbate. ‘’Hakiimonni isaan yaalaa jiru, nuyis isaan irraa fageenya keenya eeggannee jirra,’’ jedhe. ‘’Kana irratti baay’ee of daangessina.’’ Taphataan sarara duraa Osmaan Dembelees gareen isaanii ‘’vaayirasii hin sodaatu’’ jechuun dabalee dubbate. ‘’Of eeggannoo taasisaa jirra, taphataan kamuu qophii taha jedheen yaada’’ jedhe. Leenjisaan Faransaay Diidee Diishoon Raafaa’el Vaaraanii fi Raabiyoot tapha xumuraaf ni gahu jechuun Roobii darbe dubbataniiru. Haa tahu malee, Koonaatee fi Vaaraan kan hin fayyine yoo tahe sarara ittisaa irratti taphattoota jajjaboo filachuun isaan rakkisuu mala. Diidee Diishoon bara 1998 taphataa tahanii Waancaa Adunyaa biyya isaanii faransaay waliin mo’ataniiru. Bara 2018 ammoo leenjisaa garee biyyaalessaa Faransaay tahuun Waancaa Adunyaa mo’atan. Bara 2022 xumura Waancaa Adunyaa Kaataariif Arjentiinaa waliin falmatu. Faransaay Dilbata boruu yoo waancaa Adunyaa mo’atan erga bara 1938 as leenjisaa jalqabaa tahuu isaaniiti. Faransaay ammoo erga Biraazil walitti aansuun bara 1962 Waancaa Adunyaa mo’attee biyya jalqabaa shaampiyoonummaa ishee kabachiifatte taati. Leenjisaan Faransaay Diidee Diishoon yoo waancaa kana mo’atan tapha xumuraa isaanii tahuu mala.


Kirkirri lafaa Xaaliyaanitti mudate biyyoota baayyeetti dhagahame

Kirkirri lafaa magaalaa Xaaliyaan Rimiiniitti uumameefi rektar iskeeliin 5.5 tahu giddugala Xaaliyaaniifi biyyoota Baalkaan birootti dhagahameera. Naannolee qarqara Adriyaatiik keessatti manneen baayyee sakandoota muraasaaf kan kirkirse yoo tahu, miidhamni muraasni akka jiru himamus namni du’e ykn madaa’e garuu hin jiru jedhameera. Gidduugala magaalaa Maarsheetti manneen barnootaa kan cufaman yoo tahu, baaburris tajaajila akka hin kennine dhorkameera. Qondaaloti Xaaliyaan akka jedhanitti kirkirri lafaa kuni gadi-fageenya km8 tahu qaqqabeera. Roomaa gara lixaa, Kaaba-baha Bolonyaa akkasumas Salooveeniyaa, Kirooshiyaa, Boosniyaafi Herzgooviinaatti kirkirri kuni dhagahameera. Kirkirri lafaa kuni ganama sa’atii 1:07 kan mudate yoo tahu ergasii kirkirri xixiqqoo baayyee dhagahameera. Giddugala magaalaa Ankoonaatti xuubiin keenyan yeroo jijjiguufi jiraattoonni naasuudhaan gara daandiitti yoo fiigan mul’ateera. Haa tahu malee gareen hojjetoonni yeroo balaa waamichi lubbuu baraaruu tokkollee ni hin qaqqabne jedhan. Gidduugalli Xaaliyaanii iddoowwan kirkirri lafaa Awurooppaa keessaa baay’inaan itti mudatu dha. Bara 2016tti kirkirri lafaa reektar iskeelii 6.2 tahuun namoonni 299 tahan lubbuu dhabaniiru.


Taphataan Weest Haam adurree isaa yeroo dhiitun erga viidiyoon argamee adurreen isaa harkaa fuudhamte

Taphataan West Haam Kurt Zuumaan osoo adurree manaa isaa tokko dhiituu fi kabaluu viidiyoon mul'annaan dhaabbatni mirga bineensotaaf falmu adurree isaa harkaa fuudhe. Gochaa taphataa kanaa hordofee dhaabbileen kilaba taphatichaa West Haamiin ispoonsera godhan akka Adidas, Vitaaliitii fi Experience Kissimmee jedhaman waliigaltee isaanii adda kutuu himan. Miidhaa bineensota irra gahu ittisuuf kan dhaabbatte RSPCA jedhamu pooliisii waliin tahuun dhimma kana qorachaa jira. Adurreen lamaan amma kunuunsa RSPCA jala jiru,'' jedhe dubbii himaan dhaabbatichaa. Kilabni Piriimer Liigii West Haam ammoo Zuumaa ''maallaqa guddaa jedhamu'' adabuu himuun innis dhaabbata tola ooltummaa mirga bineensotaaf falmuuf akka galii godhu hime. Dhaabbatni uffata ispoortii oomishu Adidaas waliigaltee ispoonseraa taphaticha waliin qabu adda kutuu hime. Qorannoo keenya xumurreerra. Zuumaan kana booda Adidaas waliin waliigaltee akka hin qabne mirkaneesina,'' jedhe dhaabbatichi. Akkasumas dhaabbatni biraa Experience Kissimmee jedhamu West Haamiin ispoonsera godhee ture ''taatee tibbanaa'' hordofee waliigaltee isaa adda kutuu hime. Namootni 150,000 tahan oonlaayinii iyyata mallatteessuun Zuumaan himatamuu qaba jedhan. Dabalataan ammoo ispoonsera West Haam kan ture Viitaalitii dhaabbatni jedhamus waliigaltee isaa adda kutuu hime. West Haam Zuumaan ''tarkaanfii fudhatame keessatti fedha isaan deeggarsa gochuun adurree maatii isaa lameen dhaabbata RSPCA'f kenneera,'' jedhe. Dubbii himaan RSPCA '' ammas fuuldurattis dursa kan kenninu nageenya adurree kanneeniifi'' jedhe. Qorannoon waan raawwate irratti akkuma itti fufetti tahee qorannoo fayyaa isaaniif gara mana yaalaa akka geeffaman ibseera. Viidiyoon isaa osoo miidiyaa hawwaasaa irra hin bahiin dura dhimmicha akka quba qaban himuun qorannicha dursaa akka turan himan. ''Qorannoo ittuma fufnee waan gaggeesinuuf kana caalaa irratti hin kenninu.'' West Haam adabbiin maallaqaa Zuumaan adabame qorannoo dhaabbatni RSPCA'f gaggeesuuf adda bahuu himuun hamma bu'aan qorannichaa xumuramutti adabbii kaan akka tursisan beeksisan. Itti dabaluun gochaa taphataan isaanii raawwate kana akka balaaleffatan himuun innis hedduu gocha isaan akka gaabbee fi tarkaanfiin barbaachisu akka fudhatamuuf akka deeggaru himaniiru. Dhimmichas cimsanii akka hordofan himuun RSPCA'n karaa madaalawaa taheen qorannoo isaa akka gaggeessuu fi sadarkaa kanatti homaa yaada kennuu akka hin qabne West Haam gaafate. Leenjisaan West Haam Deevid Mooyes taphataa internaashinaalaa Faransaay Zuumaadhaan tapha Waatfoordi waliin Kibxata ture irratti taphachiisaniiru. Yeroo taphichaatti deeggartoota kileboota lamaanii irraa mormiin taphataa kana mudateera. Xiinxalaan kubba miilaa BBC Gaarii Liinker West Haam Zuumaa taphachiisuun ''waan nama rifachiisu'' jedhee kun ''murtoo gurra qabatanii dabarsan'' jedhe. Dhaabbatni ispoonsera West Haam tahe Viitaaliitiin viidiyoo Zuumaa qoodameen ''mufachuu'' himee ''murtoo kilabichi taatee kana hordofee fudhateenis baay'ee gadduu'' hime. ''Kana irraa ka'uun Ispoonserummaa West Haam waliin qabnu hatattamaan adda citeera'' jedhe. Tarkaanfii akkamii kilabichi akka fudhatus ittuma fufuun akka hordofan beeksisaniiru. West Ham Supporters' Trust (WHUST)  hamma tarkaanfiin naamusaa kilabichi fudhatu ibsamutti Zuumaan tapha irraa dhorkamuu qaba ture jedhe. Deeggartoota kubba miilaa fi falmitoota mirga namoomaa dabalatee kumaatamni aarii isaanii ibsataniiru. Kun dhimmo keessoo kilabichaa miti. Yakka raawwate. Kan dhahame bineelda malee nama miti jechuun callisanii dhiisan,'' jedhe Kiriis Paakhaam, gabaasaan dhimma bineensotaa sagantaa BBC Radio 4 irratti.


Anniisaa qusachuuf jecha suuqiiwwan Firaans balbala akka cufatan taasifamuufi

Suuqiiwwan Firaans meeshaa haala ho’aafi qorra to’atu qaban (air conditioner)fi ifaa niyoon jedhamu fayyadaman  anniisaa  qusachuuf jecha balbala isaanii cufachuu qabu jedhan ministarri Cee’umsa Sirnakkoo biyyattii Agnes Pannier-Runacher, gaazexaa Journal du Dimanche’tti yoo himan. Hojimaatni kuni ammallee iddoowwan tokko tokkotti jalqabamuusaa ministarri kuni dubbataniiru.  Raashiyaan erga Yuukireen weerarteen as Awurooppaa keessa gatiin anniisaa  akkaan dabaleera. Dhorkaa amma bahe kana suuqiiwwan hordofuu dhaban hanga doolaara 640 adabamuu danda’u.  Mana keessaa meeshaa qabbaneessu otoo qabduu cufantaa banaa dhiisuun ‘waan hin malle’ dha jechuun Pannier-Runacher raadiyoo biyya keessaa RMC’tti yoo dubbatan.  Ministarri kuni guyyoota dhufan keessatti labsii lama akka hojiirra oolchan himaniiru. ''Dhorkaan inni tokko beeksisawwan daandiirraa kan ifaa fayyadaman magaalaa kamittiyyuu halkan sa’atii 7 hanga barii sa’atii 12tti akka dhaaman gochuu dha.  ‘’Inni lammataa immoo suuqiiwwan meeshaa ‘air conditioner’ qaban akka balbala isaanii cufatan dirqamsiisuu dha,’’ jedhan.  Beeksisooti daandii ifaa niyoonii fayyadaman naannoowwan jiraattota 800,000 gadi qaban keessatti faayidaarra akka hin oolle godhamaniiru, buufata xiyyaaraa dabalatee buufataaleen bira darbaman garuu jiru.  Dhaabbanni anniisaa  guddichi ‘Shell’ Gamtaa Awurooppaa keessatti boba’aa akka hin raabsine dhorkamuu hin qabnu jedheera. Raashiyaan naannoo kanarra dhiyeessii boba’aa waan kutteef rakkoo keessa jiraachuus yaadachiiseera.  Firaansitti ho’ii waan hammaateef meeshaa ho’a qabanneessu bitachuu fedhiin jiru dabaleera.


Mirga LGBT: Firaans jaalattoota saala walfakkaataaf 'wal'aansa jijjiiruu' seeraan dhorkite

Firaans jaalattoota saala walfakkaataaf (LGBTQ) 'wal'aansa jijjiiruu' (Conversion therapy) seera haaraa baasteen dhorkite. Seerri haaraa kunis Yaa'ii Biyyooleessaan sagalee guutuun raggaasifameera. Namni seera haaraa kanaan balleessaan irratti argame hanga Paawundii 25,000 fi ganna lama hidhama. Pireezidant Imaanu'el Maakron seerri kun bahuusaatti gammachuu qaban ibsuun, ''of tahuun yakka miti,'' jechuun tiwiit tolchan. Seerri kun amma duras Seeneetii biyyattiin kan deeggarame wayita tahu, cichitoonni miseensa paartii Rippablikaan muraasni mormanii turan. Seerri kun Aabba Maakirooniin mallatteeffamnaan, guyyoota 14 keessatti hojiirra oola. Conversion therapy kun shaakala saayinsii sobaatiin saala namaa yookaan ammoo filannoo saalaa namoonni qaban wa'laansaan jijjiiruu yaaluuti. Kunis kan taasifamu qoor-qalbii/xiinsamuu irratti, qama irratti ykn karaa hafuuraan/kadhataan irratti hojjetameeti jedhama. Dhaabbileen fayyaa Conversion therapy  kana barmaata/gocha hin taaneefi miidhaallee geessisu akka ta'e dubbatu. Ogeeyyiin Dhaabbata Gamtoomanii yaalii 'conversion therapy' jedhamu kana irra deddeebiin balaaleeffataa turan. Yaaliin kun maloota akka lilmee waraanuu, annisaa elektirikaa itti gadhiisuufi kadhannaa kan of keessaa qabu oggaa tahu, kunis eenyummaa namoota LGBTQ tahan jijjiiruuf kan taasifamudha. Ministirri Walqixxummaa fi Daneessaa Firaans Aadde Elizaabez Morenoo gochaan kun ''gara-jabinadha'' jechuun balaaleeffatan. Dabaluunis, namoota yaalii kanaaf saaxilaman irratti ''godaannisa qaamaafi sammuu hin fayyine dhiisee dabra,'' jedhan. Seerri haarayaa kun namoota gochaa kanaan miidhamaniif carraa garagaraa bana jedhameera - fakkeenyaaf gareeleen miidhamtoota bakka bu'uun himannaa banuu malu. Yoo miidhamaan umuriin kan hin geenye ykn saaxilamaadha kan jedhamu taanaan, adabbiin dabalamuu danda'a - hidhaan hanga ganna sadii dheerachuu mala, adabbiin maallaqaas gara pawundii 37,000tti guddachuu mala. Seerri kun kan ragga'e wayita Firaansitti erga saala walfakkaataa jaalachuun (homosexuality) seeraan adabsiisuun isaa erga hafe waggaa 40 guutee kanatti. Seeroonni walfakkaatoo tahan biyyoota addunyaa garagaraa kanneen akka Kaanaadaa, Biraazil, Ikuwaador, Maaltaa, Albaaniyaa fi Jarmanii keessattis hojiirra oolaniiru.


Lammiin Firaans Iraan keessatti basaasuun himatame hidhaan adabame

Turiistiin lammii Firaans, basaasuun himatamee mana murti Iraaniin hidhaan wagga saddeeti irratti murtaa’uu, abukaatoon isaa Paaris jiru hime. Beenjamin Biryeer, ganna 36, erga daangaaa Iran-Turkimenistaanitti siqee diroonii balaliisee booda Caamsaa 2020 keessa to’annoo jala oole. Ministeerri dhimma alaa Firaans, murteen kun “dhugaa irratti waan hin hundoofneef, fudhatamummaa hin qabu,” jedheera. Abukaatoon isaa, Filippee Valeent, akka jedhutti, Beenjaamin sababa lagannaa nyaataa Muddee keessa jalqabeen “caalatti dadhabaa deemeera.” “Abbaa murtii logii hin qabne fulduratti dhiyaate dhaddacha haqa qabu hin argannee” jechuu isaas AFP gabaaseera. Beenjamin dhaddacha cufamaatti kan dhiyaate, Mana Murtii Warraaqsaa magaalaa bahaa Mashhaad jiruttidha. Abukaatoon isaa Vaalent akka jedhutti, Beenjamin himati irratti dhiyaate maal akka ta’e guutummatti itti hin himamne. Dabalataanis himata sirna Islaamummaa Iraan irratti olola ofeera jedhamuunis ji’oota saddeet dabalataaf hidhaameera. “Murteen kun guutummatti adeemsa siyaasaa… homaa raga irratti hin hundoofnedha,” jedha Vaalent. Maatiin Beenjamin yakka akka homaa akka inni hin raawwannee falmuun, siyaasaaf itti fayyadamaa jiru jedhaniiru. Beenjamin to’annoo jala kano ole daawwannaaf yeroo gara Iraan imale tauu, Ministeerri dhimma alaa Firaans ibseera. Lammilee biyyaa biro ykn lammuummaa dachaa kan Iraanifi biyya biraa qaban, Iraan keessatti hidhaman keessaa Beenjamin tokko ta’us, lammii biyya lixaa paaspoortii Iraan hin qabne hidhamee ta’uun garuu isa jalqabadha. Dhimmi isaa kun kan uumame yeroo Iraanii fi humnooti Lixaa dhimmaa sagantaa nukileeraa IRaan irratti waldhabaa jiranittidha. Iraan, Firaans, Jarmanii fi UK’n ji’ooti hedduuf Viyeenaa keessatti sagantaan nukileeraashee Iraan yoo dhaabde, qoqoobbii diinagdee irraa kaasuun waligaltee idil addunyaarra ga’uuf mari’achaa kan turan yoo ta’u, waligaltee duraan ture keessaa US bara 2018tti baatetti. Hanga ammaatti mariin kun murteerra utuu hin ga’iin, qamooleen gama lamaaniyyuu waligaltee uumuuf yeroon darbaa jira jechuun akeekkachiisaa jiru. Humnootiin alaa, Iraan sagantaan nuukileraa sihee karooraa nagaaf malee boombii ijaaruuf miti jechuu ishee guutummatti hin amanani.


Filannoo Firaansitti Dilbata sagaleen kennamurratti Maakiroon, Le Pen injifachuuf morkatu

Lammileen Firaansi Dilbata kana sagalee kennan ilaalcha siyaasa giddugaleessa kan qaban Imaanu’el Maakiroon ganna shanan dhufan Pirezidantummaan akka itti fufan yookin kaadhimamtuu warreen ‘far-right’ Mareen Le Peen bakkasaanii buusuuf murteessu. Duula filannoo gartummaan qabu gaggeessaa turan hordofee Aaddee Loo Peen nama ganna 44 morkatu. Lamaan isaanii wal injifachuuf jecha namoota filannoo marsaa jalqabaarratti kaadhimamtoota deeggaraa turan gara ofiisaanitti harkisuu qabu. Taatullee namoonni beekamoon lamaanuu siyaasaa biyyattii keessatti gara gartummaa kan uuman waan ta’eef, filannoo irratti sagalee kennuu diduun qooda ijoo qabaata. Qeeqxonni isaa Maakiroon nama of jajuu ykn dhaadhessuu guddisuufi pirezidantii warreen sooreyyiiti jedhuun. Akkasumallee hoggantuun warreen siyaasa gama mirgaa (far-right) kan taate Mareen Loo Peen Pirezedantii Raashiyaa Viladimiir Puutin waliin hariiroo qabdi jedhamuun qeeqamti. Aab Maakiroon wayita kanaan dura aangootti dhufan jijjiirama saffisaan fida jedhanii waada seenanii turan, taatullee namoonni hedduun jijjiramni waadaa seenan amma yoonaatti hin mul’annee jedhanii komatu. Barri Pirezedantummaa Maakiroon mormiin kan dabalaame, bara weerarri Covid- itti hammaate fi haalli jireenya itti qaala’eedha. Mareen Loo Peen garuu dogoggora yeroo bara 2017 marroo lammaffaarratti Maakirooniin injifatamte irraa baratteetti. Pirezidantummaaf kan amma dorgomtu marroo sadaffaafi, yoo injifachuu dhabde garuu kun isheef kan dorgommii xumuraati. Waanti guddaan filannoo kanarratti ammaaf hin beekamne namoota sagalee kennaan hagamtu kadhiidhamtoota kana tokko tokko isaaniif deeggarsa kennuu dhiisa jedhu. Irraa caalan Firaansi ayyaana kabajuurra waan jiraniif namoonni filannoorratti hirmaatanii sagalee kennan seenaa keessatti xiqqaa ta’uu mala. Yeroon duula filannoo gabaabaa ture, garuu filannoo kanarratti namooni sagalee eenyuuf kennuuf akka danda’an ifaadha, dorgommichi pirezedantii aangoorra jiru kan Awurooppaa leellisu ykn kaadhimamtuu godaantota daangessuu fi uffata mataatti haguuggachuu daangessuu barbaaddu gidduutti gaggeeffama. Sagalee kennuun akka biyyaatti ganama sa’aatii lama ykn (06:00 GMT) kan eegalamu yoo ta’u, sagalee kennuun sa’aatii 12 booda xumurama. Firiin filannoo waan fedheyyuu ta’u Aab Maakiroon warreen sagalee kennaniif galgala ibsa kennuuf jiru. Haalli jireenyaa qaala’un namoota sagalee kennaniif dhimma ijoo isa jalqabaati, Mareen Loo Peen yoon filannoo kana injifadhe dafeen fala itti barbaada jetteetti. Keessattuu magaalota xixiqqoo fi baadiyyaa iddoo bara Maakiroon keessa  rakkoon dinagdeen walqabatu hammaatetti Mareen Loo Peen sirriitti simatamtee gaggeeffamte. Mareen Loo Peen torban lama dura magaalaa laga Marnii jedhamurratti argamtufi Baha Paarsitti argamtu ‘La Ferté-sous-Jouarre’ sirnaan simatamte turtre. Fireed namni jedhamu jiraataa magaalaa kanaa yoo ta’u jijjirama akka barbaadu himeera. Mana dhugaatii tokko dura taa’uun ‘Cécile’ naannoo kana  weerarri dhibee  danuu hube: ‘’weeraricha dura mana dhugaatii ‘Avenue de Champagne’ jedhamutu ture,  garuu amma cufameera galgala sa’aatii tokko booda bakka callisaa ykn namni hin jirre ta’eera,’’ jedhe. Fired akka jedhuttimmoo baqattootni Afrikaa magaalaa guddoo biyyattii keessa jiraatan kanneen inni beeku Mareen Loo Peen filatu jedhee yaada. Magaalicha keessa kanneen ishee hin barbaannes ni jiru. Mareen Loo Peen ilaalcha fiixeerra gara gidduutti kan deebite ta’ullee, ammas taanaan to’annoo godaansarratti rifeerandamii gaggeessuuf karoorsite, akkasumallee yaadni ‘’biyyoota Awurooppaarratti qabdu’’ Gamtaa Awurooppaa addaan qooda jedhamee kaafama. Gama biraatiin maanguddoon ganna 66 Jiin Kilawuud diinummaa ishee Gamtaa Awurooppaarratti qabdutti hin amanu.


'Hoogganaa gartuu IS kan Sahaaraa jiru loltoota Fireenchiin ajjeefame'- Maakroon

Hogganaan gartuu IS kan Sahaaraa keessa ture, loltoota Fireenchiin ajjeefamuu isaa, Pirezdaantiin Firaans Imaanuweel Maakroon himan. Adnaan Abu Waliid al-Saahrawii bara 2015 keessa ture gartuu IS damee Sahaaraa ISGS jedhamu kan hundeesse. Gartuun kun haleellaa hojjattoota gargaarsaa Fireench irratti bara 2020 keessa raawwatame dabalatee, haleellaa hedduu naannichaa keessaa qooda qaba jedhamee himatama. Ajjeechaa Saahrawii irratti, Maakroon yoo dubbatan “waraana gartuulee shororkeessummaa Saaheel keessa jiran waalin taasifnu irratti kun injifannoo tokkodha,” jechuun ibsaniiru. Saaheel kan jedhamu lafa Afrikaa iskuweer km miiliyoona sadii bal’atu, kan kibba gammoojjii Saharaatti argamuu fi, lixarraa Seenegaal irraa eegalee bahaan hanga Somaaliyaa of keessatti kan qabatudha. Maakroon bakka kun itti uumamee fi adeemsa gochichaa irratti odeeffannoo dabalataa hin kennine. Ministirri Ittisaa Fireench, Filoorensi Paarlii, Tiwiitara gubbaatti akka barreessanitti, Saahrawiin kan du’e erga humni waraana Fireench Baarkihane jedhamu, kan baayyinaan Maalii, Niijer, Chaadi fi Burkiinaa Faasoo keessatti gartulee finxaaleyyii waliin lola gaggeessuun, haleellaa taasifame boodadha. Ministirri kun dabaluun haleellaan kun “tarkaanfii cimaa gartuu shorkeessaa kanarratti fudhatameedha,” jechuun “lolichi itti fufa” jedhaniiru. Bara 1973tti naannoo Lixa Saharaa keessatti kan dhalate Saahrawiin, miseensa gartuu Morokoo irraa walabummaa argachuun lolaa jiru Polisaariyoo jedhamuu ture. Boodarra gartuu al-Qaayidaatti makamuun, achiis gartuu finxaaleyyii Islaamaa Maalii keessa jiran Mujawoo jedhaman kan Aljeriyaa keessatti hojjatoota gargaarsaa Ispeen fi dippiloomaatota Aljeriyaa ammoo Maalii kessatti bara 2012 ugguran hogganaa ture. Hagayya darbe, Saahrawiin hojjattoonni gargaaraa Fireench ja’aa fi konkolaachistoonni isaani lammii Naayjeriyaa akka ajjeefamaniif ajajee ture, jechuun mootummaan Fireench ibseera. Ajjeechaan kun kan raawwate haleellaa guddaa wiirtuu waraanaa Maalii fi Niijer keessa jiru irratti dhuma bara 2019 keessa taasifame boodadha. Dabalataanis haleellaa hamaa bara 2017 Nijeer keessatti loltoota US irratti gaggeefame booda jiru jedhamee yaadama. Haleellaan Jihaadistoota kun takka takkaa Naayijeeriyaa kessattis ni mul’ata. Humnootni Fireench gartuulee jihaadiistii naannicha keessatti waggaa dheeraaf adamsaa turaniiru. Bara 2013tti gartuun al-Qaayidaa waliin hojjatu magaalaa guddittii Maalii, Bamaakoo akka hin to’anneef jecha Firaansi gidduu seeneera. Naannaa Saheel keessatti hojiilee humna waraanaa hedduun ni gaggeeffamu- kunis kan akka ergama nagaa eegsisuu UN, kan biyyoota 56 fi loltoota 14,000 of keessaa qabu, akkasumas ergama farra shorokeessummaa Fireench kan, dhabbata basaasaa US’n deeggaramu of keessatti qabata. Du’a Saahraawii beeksisuun booda, Maakroon ergaa Tiwiitara gubbaatti barreessaniin: “ Galgala kana biyyi keenya wa’ee goota keenya Saaheel keessatti Firaansiif wareegaman fi maatii isaanii, akkasumas wa’e warra mada’aanii yaadaa jirti.” “Wareegamni isaanii bu’aa malee kan ta’e miti. Waayiloota keenya Afrikaa, Awurooppaa fi Ameerikaa waliin ta’uun, lola kana itti fufna.”


Yeeyyiin sagal miliquusaanii booda paarkiin bineensota Firaans yeroof cufame

Sa’atii daawwannaatti erga yeeyyiin sagal miliqanii booda anaga’ootni naannichaa paarkii bineensotaa Firaans yeroof cufan Torban darbe Paarkiin (Zoo) Trois Vallées , magaalaa Montredon-Labessonnie keessatti yeroo kun uumametti namootni miidhaman hin jirani. Bineensoti kun dallaa nannaa isaanirra ture yaabuun kan ba’an ta’us, mooraa paarkicha keessaa garuu hin bane. Yeeyyiin afur erga “amala sodaachisaa” agarsiisanii booda, rasaasaan ajjeefamuu isaanii, qoondaalli naannica Fabiyeen Choleet miidiyaa AFP’tti himeera. Yeeyyiin hafan shanan ammo gara kutaa turtii isaanitti deebifamuu isaani qondaaltonni paarkichatti waamaman ibsaniiru. “Yeroo sanatti namootni hedduun wiirtuu sana keessa  hin turre kanaaf namni kamuu balaaf hin saaxilamne,” jechuun Choolet himeera. Ta’us garuu hanga yaadoon nageenyaa furamutti paarkiin kun cufamu akka qabu himeera. Marsariitii isaa irratti paarkiin Trois Vallées sababa “hojii hatattamaan” paarkichi hanga gidduu galeessa Amajjiitti ni cufamee tura jedheera. Abbaan qabeenyaa paarkichaa Sauveur Ferrera, yeeyyiin kunneen dhiyeenya gara paarkichaatti fidamani jechuun erga isaan miliqanii ammo hatattaman namootni akka achii ba’an godhameera jechuun AFP’tti himaniiru. Paaerkiin heektara 60 ol bal’atu kana keessa, leenca, qamalee fi gosa simbira filaamingoo jedhaman dabalatee gosti bineensota 600 ol ni argamu. Paarkiin kun akka cufamuuf yeroo ajajamu kun kan jalqabaa miti. Onkololeessa darbe, Ministeerri Kunuunsa Naannoo Firaans, Barbara Pompeeyi, yaaddoo nageenyaa fi fayyummaa binoonsota irratti hundaa’uun, paarkichi akka cufamuuf dirqisiisanii turani. Ta’us garuu guyyoota muraasa booda, manni murtii paarkichi akka binoonsota isaa qabatee turuuf eeyyamuun murteesseera.


Faayaan harkaa giiftii tokkoo doolara miiliyoona 8n gurgurame

Bitawoo (faaya harkaa) kan Giiftii Firaans Marii Antooneet tureefi diyaamandiirraa hojjetame caalbaasii Siwiizarlaand keessatti gaggeefameen doolara miiliyoona 8 oliin gurgurame. Faayaan kun nama eenyummaan isaa hin beekamneen bitame. Warraaqsa Fireench irratti ajjeefamuu isheen dura Marii Antoonet faayalee kana bakka biraatti akka ol ka’amuuf ergitee turte. Faayaleen harkaa (ambariin) kun biyyaa erga baafamanii booda, gara waggootii 200f maatii ishee waliin ture. Faayaan diyaamandiiwwan 112 irraa hojjatamee kun gatii tilmaamee ture dacha oliin gurgurameera. "Faayaan kun yeroo keessa darbuun seenaa Fireench barbaachisaa ta’e karaa bareedina, kabajaafi seenaa isaan kan himudha,” jechuun mana caalbaasii Kiristiif hogganaa Awurooppaa kan ta’an Firaansii Kiruyeel. Marii Antooneet bara 1755tti Ostiriyaa keessatti dhalattee, Mootii Luwiis XVI jedhamuuf akka misirroo daa’imaa taate ergamte. Erga uummata Firaans biratti qabeenyaa qisaasesuufi mooticha irratti dhiibbaa hamaa qabachuun jibbamaa dhuftee booda, bara 1793tti moormii ishee irraa muramuun ajjeefamteetti. Yeroo hidhaa turtetti saanduqi mukaa faaya ishee qabate akka ergamu xalayaa barreessitee turte. Intalli ishee lubbuun olte Marii Terees, Ostiriyaa yemmuu geessu faayalee kana fudhachuu ishee manni caalbaasii kun ibseera.


Jamaal Kaashogjii: Faransaay nama ajjeechaa gaazexeessaa Sa'udiin shakkitee to’attee turte gadhiifte

Qorattoonni Faransaay lammii Sa'udii ajjeechaa Jamaal Kaashogjiin shakkanii to'atanii turan dogongoraan hidhuu isaanii erga mirkaneessanii booda gadhiisuu himan. Kaalid Alotayibii, ganna 33, gaafa Kibxataa ture buufata xiyyaaraa Paaris argamutti kan to'atame. Tarkiin namoota ajjeechaa Kaashogjiin shakkite irratti ajajaa hidhaa dabarsisteetti. Maqaan eegduu warra mootii Sa'udii maqaafi umrii walfakkaataa qabu ajjeechaa embasii biyya Turkiitti raawwateen walqabatee tarree qoqqobbii US bara 2018 keesse keessas eerameera. Gaazexeessaa Jamaal Kaashogjiin mootummaa Sa'udii qeequun kan beekamu yoo ta'u, waggoota sadii dura Onkololeessa bara 2018 ture Imbaasii Sa'udii Istaanbulitti argamutti kan ajjeefame. Sa'ud Arabiyaan gaazexeessaan duraanii Waashingitan kuni ''oppireeshinii ogummaarraa maqeen'' qondaalota tikaa gara Sa'udiitti isa deebisuuf amansiisuuf yaalaniin ajjeefamuu ibsite. Qondaaltonni Turkii garuu qondaaltonni tikaa kuni ajaja olaanaa mootummaa Sa'udiirraa kennameen ajjeefamuu himu. Qorattoonni UN Kaashogjiin ''ajjeechaa dursee itti yaadameen'' ajjeefame jechuun goolabaniiru. Ajjeechaa kana keessas qondaaltonni olaanoo Sa'udii, ilma mootii Mohaammad Bin Salmaan, dabalatee qooda fudhachuu isaanii ragaan amansiisaa jira jedhaniiru. Ilmi mootii garuu himannaa kana hin fudhatu. Gaafa Kibxataa poolisiin Faransaay lammiin Sa'udii paasportii gubbaa Kaalid Ayed Alotayibii qabu gara Riyaad osoo imaluuf jedhuu buufata xiyyaaraa Chaarlis De Guulitti hidhamuu ibsee ture. Yeroo paasportiin isaa qondaaltota buufata xiyyaaraan sakatta'amu tarree namoota Turkiin ajajaa hidhaa itti baafteefi Interpol barbaadu waliin walsimuu mul'ise. Maqaa walafakkaataa, bakka dhalootaa fi jiini itti dhalate akkasumas fuula keessa nama isa barbaadamu waliin akka wal fakkaatu poolisiin hime. Gaafa Roobii garuu abbaan alangee ijoo Paaris argamu qorannoon erga taasifame booda namni barbaadamu isa akka hin taane himan. Isa dura gaara Kibxataa galgala embasiin Sa'udii Paaris argamu ''namichi dhimma barbaadamu waliin waan walitti isa fidu hin jiru'' jechuun akka gadhiifamu gaafatee ture. Dabaluunis, kanneen ajjeechaa raawwachuun shakkaman irratti manni murti Sa'udii murtee dabarsuufi yeroo ammaa mana amala sirreessaa akka jiran hime. Turkiin garuu isa Sa'udiin  murtiin irratti darbuu himte hin fudhattu. Shakkamtoonni 26 bakka isaan hin jirretti ajjeechaa akkasumas ragaa balleessuun himannaa irratti banteetti. Kanneen himataman keessaa nama Kaalid Alotayibii jedhamuufi gargaartonni duraanii ilma mootii Mohaammad Bin Salmaan jiru. Abukaatonni mana murti Turkiin mindeeffaman himatamtoonni himannaa irratti dhihaate ni mormu jechuun himaniiru.


Pirezidaantiin Firaans Imaanu'eel Maakroon filannoo naannoorratti kufan

Firaansi filannoo naannolee marsaa marsaadhaan gaggeessituuf paartilee biyyattii hunda dorgomsiisteetti. Filannoo marsaa jalqabaan Pirezidaant Imaanu'eel maakroon fi morkattuun isaanii Marine Le Pen osoo hin milkaa'in hafaniiru. Paartiin Maakroon marsaa jalqabaa kanaan sagaleewwan jiran keessaa dhibbeentaa 10 argachuuf karoorsee ture. Sagaleen Aab Maakroon eegan kun filannoo naannoo marsaa itti aanu filatamutti isaan ceesisuuf ga'aa ture. Filannoon marsaa lammaffaan Dilbata dhufu gaggeeffama. Paarrtiin Marine Le Pen gamasaatiin sagalee argachuuf karoorsa birayyuu hin geenye. Lamaanuu paartii konsarvaatiiv, Les Républicains jedhamuun injifatamaniiru. Sagalee jalqabaan paartiin Les Républicains dhibbeentaa 27 argateera, Paartiin Marie Le Pen National Rally jedhamu ammoo dhibeentaa 19 argate. Paartileen Green Party, Socialist Party fi paartiin pirezidaant Maakroon La République En Marche (LREM) walumatti dhibebentaa 11 qofa argatan. Paartii pirezidaant Maakroon keessaa miseensa paarlaamaa kan ta'an qondaalli siyaasaa  Aurore Bergé, hanqinni raawwii paartichi agarsiise, dimokiraasiin hagam rakkoo keessaa akka jiruu fi duudhaan dimokiraasii baduu mul'isa jedhan. Kunimmoo hawaasa dimokiraasiin buluuf qaanii guddaadha jedhan. Paartiin Marine Le Pen filannoo marsaa jalqabaa Dilbata kaleessaa gaggeeffame hambisuuf yaalaa ture. Garuummoo yeroo jalqabaaf yoo xiqqaate naannoo tokkorratti mo'ateera. Paartiin kun akka eege ta'uufii baatus amma akkaataa qabxii dursa ba'een lammaffaa ta'ee jira. Lammiileen Firaansi naannolee biyyattii 13 fi teessoo dhimma biyya alaaf addatti kaa'ameef bakka buutota filataa jiru. Kaadhimatoonni 15,000 caalan teessoowwan 4,100'f dorgomaa jiru. Biyyattiin yeroo waggaa tokko hin geenye keessatti pirezidaantii haaraa filachuuf waan jirtuuf, filannoon kun akkaan hordofamaa jira. Sababni isaa filannoon naannoo kun kun filannoo pirezidaantiif bu'uura waan ta'eef. Paartiin Pirezidaant Maakroon yeroo jalqabaaf filannoo naannoo irratti hirmaachuusaati. Paartiin kun filannoo alanaa kanarrattis bu'aa gaarii argata jedhamee hin eegamu. Kana jechuun paartiin pirezidaant Maakroon naannolee keessaa deggertoota dhabu jechuudha. Kanarraa ka'uun Aab Maakroon filannoo pirezidaantummaa bara 2022 keessa filatamuuf gamanumaa abdii dhabaa jiru. Filannoon naannoo kun sababa weerara koronaavaayirasiif jecha ji'oota sadiif duubatti harkifate. Marsaan lammaffaan filannoo kanaa Dilbata dhufu gaafa 27,06,21 gaggeeffama.


Maakroon ajjeechaa jumlaa 1961 Paarisitti lammiilee Aljeeriyaa irratti raawwate balaaleffatan

Pirezidaantiin Faransaay Emaanu'el Maakroon tarkaanfii gara jabiinaa poolisootaan Aljeeriyaanoota mormiidhaaf Paariis keessatti bahan irratti waggaa 60n dura raawwatame ''yakka dhiifama hinqabne'' jechuun balaaleeffatan. Onkololeessa 17, 1961 poolisoonni Faransaay hiriirtoota Aljeeriyaa irratti tarkaanniif fudhataniin kaan ajjeessanii kan hafan ammoo bishaani nyaataman. Baayyinni lakkoofsa namoota ajjeefamanii sirriitti beekamuu baatulleen, kanneen dhibba hedduun lakkaa'aman akka ajjeeffaman himama. Maakroon pirezidaantii Faransaay jalqabaati, guyyaa sana yakka raawwatamu yoo amanan. Innis guyyaa yaadannoo namoota ajjeefaman kanneen irratti hirmaate. Maakroon guyyaa yaadannoo ajjeechaa waggaa 60 kana irratti maatii namoonni jalaa ajjeefamaniitiin gara jaboo kan ta'e ajajaa poolisii Paariis Maawuriis Paapoonittin ''yakki'' raawwatamuu himan. Paapoon Waraanaa Addunyaa keessatti Juushoota gara kaampiiwwan du'aa Naaziitti dabarsuun humnootii Naazii waliin hidhata qabaachunsaa bara 1980mota keessa barame. Hiriirri bara 1961 haala, ''gara jabiinaa, hokkoraa fi ajjeechaan akka dhaabbatu ta'e'' jedhe waajjirri Maakroon ibsa baaseen. Lammiileen Aljeeriyaa kuma 12 ta'an kan to'ataman yoo ta'u, kaan madaa'uun kan hafan ammoo ajjeefamaniiru jedha ibsichi. Ibsi pirezideentichaa kunis ''tarkaanniif gaariidha garuu guutuu miti. Caalaan ni raawwatama jennee eegna,'' jedhan rogeeyyiin AFPtti akka himaniitti. ''Paapoon qofaa isaa hinraawwanne. Namoonni jidduugala Paariisiitti dararamaa, ajjeeffamaa turan. Kanas aanga'oonni olaanoon ni beeku turan,'' jechuun 'yakka raawwatameef' beekamtiin sirriin akka kennamu gaafatu rogeeyyiin. Qorataan seenaa Emaanu'el Blaanchaard, haasaan Maakroon kun kunis pirezidaantii isaan dura ture irraa  jijjirama jechuun ibsaniiru. Ajjeechaan jumlaa bara lola ALjeeriyaa keessatti haanga'oota Firansaay irratti gaggeefamuutti raawwatame kunis baroota dheeraaf, motummoota Faransaayiin hinamanamu ykn akka hintaaneetti haalamaa ture. Qophiin yaadannoo ajjeechaa kanaa jalqabaa bara 2001 keessaa kantiibaa Paariisiin taasifame ture.


Liyoonel Mesiin PSG’ttiis waancaa Chaampiyeens Liigii irra-aanuuf akka yaade hime

Taphataan duraanii Baarselonaa dhihoo kilaba Faransaay PSG seene Liyoonel Meesiin kilabii isaa haaraatti waancaa Chaampiyeens Liigii injifachuu dandeenya jedhe. ''Garee waancaa kana irra - aanu qabna jedheen yaada,'' jechuun dubbate. Lammiin Arjantiinaa ganna 34 kuni Baarselonaa waliin waancaa Chaampiyeens Liigii afur ol kaaseera. Yeroo xumuraaf waancicha kan kaase garuu bara 2015'tti ture. PSG'n garuu 2020'tti xumurarra gahee Baayer Munikiin isa mo'amen alatti waancicha takkaa fudhatee hin beeku. ''Galmiifi abjuun kiyya waancaa Chaampiyeens Liigii dabalataan yeroo tokkoof injifachuudha,'' jechuun har'a kilabii isaa haaraa erga seene booda ibsa kenneen dubbate. Mesiin ganna 13'tti Baarselonaa seenuun yeroo dheeraaf waliin turuus seera faayinaansii laaligaan kilabiin isaa taphataa waliin guddoo milkaa'e of bira tursuu waan hin dandenyeefi PSG seene. Taphataan maqaa guddaa qabu kuni taphoota 778 irratti goolii 672 Baarselonaaf galcheera. Badhaasa Ballon d'Or si'a jaha fudhachuun namni itti qixxaatu hin jiru. Bara turtii isaa Nuu Kaampitti waancaa garaa garaa 35 ol kaase. Kilaba jijjiiruun rakkisaa ta'u kan hime Meesiin amma immoo kilaba haaraa waliin imala eegaleera. ''Akkuman as dhufeen baay'een gammade. Dafee shaakala eegaluun barbaada,'' jechuun dubbate. ''Obsa hin qabu, ammallee mo'achuun barbaada.'' Dabalataan, ''Kilabiin kuni waancaa hundaaf morkachuuf qophiidha. Guddachuu, ammallee waancaa biraa argachuun abjukoo waan ta'ef kilaba kanatti dhufe,'' jechuun ripportarootatti hime. Gareen PSG taphattoota ciccimoo qabuu Mesii dabalachuun waancaa guddaaf isa kaadhimuu danda'a. Kilabichi Serjiyoo Raamos, Joorjiyoo Waayinaaldam fa'i mallatteessieera. Mesiin tarii kilaba isaa duranii faallaan hiriiruun morkachuu mala. ''Uffata taphattootaa biraan Baarselonaa dhaqanii taphachuun miira addaa nama keessa uuma,'' jechun dubbate. Mesiin gara magaalaa guddoo Faransaay dhufuun isaa jifannaa kilaba PSG akkaan guddisa. Mesiin PSG'tti taphattoota sarara fuulduraa gatii qaliin mallatteeffaman kanneen akka Neyimaariifi Kiiliyaan Mibaappee waliin taphata. Pirezidantiin PSG Naasir Al - kelaafi Mesiin gara kilabichaa dhufuun Mibaappee kilabicha keessa tursiisuuf murteessaadha jedhaniiru. Kontiraatni taphataa Faransaay kan Waancaa Addunyaa 2018 iniifate 2022'tti xumurama. ''Inni kilaba dorgomaa cimaa ta'e barbaade. Akkan yaadutti yeroo ammaa kilaba dorgomaa cimaa ta'e qabna. Sababa kanaaf, turuu malee waan biraa gochuu hin danda'u,'' jechuun Al - Kelaafiin dubbatan.


Dubartoota wal'aansa harma guddifachuun booda dhukkubsataniif beenyaan murtaa'e

Manni murtii Firaans dubartoonni 2500 wal'aansa harma guddifachuuf argatan dhaabbata PIP gowwomfaman beenyaa akka argatan murtesseefi. Dhimmi Paariisitti ilaalamaa jiru kuni dubartoota Biriiteen 540 dabalata, isaaniis fayyaa keenya irratti dhiibbaa fideera jedhan. Dhaabbanni Jarmanii TUV Rheinland wal’aansa akka malee taasifameef mirkana kennaa tures himatamaa jira. Dhimmi kuni waggaa 10 har’aa ture ifatti kan bahe. Fayyadamtoota wal’aansa kanaa kumaatamaan lakka’aman irratti dhiibbaa yeroo dheeraa uumeera. Jaan Ispiiveey dubartoota sababa kaansariin harmi jalaa muramnaan harma tolfatan keessaati. Erga wal’aansicha fudhatteen booda, buusaa, qoma fi dugda isheerra dhukkubbiin itti dhagahamuu jalqabe. Kana malees dadhabbii akka malee, mata bowwaafi dhiphinnis mallattoowwan argite keessaa dha. Waan harma bakka bu’uun qaamashee keessa kaa’ame yeroo wal’aansaa irraa kaafamu makaan siliikoon jedhamu gara qaamasheetti dhangala'aa ture. Wal’aansi harma guddifannaa kuni dhiibbaa olaanaa sammuusheerratti akka fides dubbatti. ‘’Wal’aansi waggaa 20 har’aa taasifadhe jireenya koo irratti har’allee  dhiibbaa taasisaa jira,’’ jetteetti. ‘’Waggaa 20 darbeef guyyaa guyyaattin aara ture. Aarii fi abdii kutannaa kanarraa gargar bahuun qaba,’’ jetti. Siilkanii qulqullina hin qabne Bara 2001-2010tti wanti harma keessa kaa’amu qulqullina hin qabne dhaabbata Firaans Poly Implant Proothese jedhamuun oomishamaa ture. Dhaabbatichi bara 2010tti kan cufame yoo tahu waan bakka harmaa kaa’amu keessa siilkanii dhala namaaf akka tahutti hin qophoofne tahuun gaafa mirkanaa’u hundeessaan dhaabbatichaas boodarra hidhaa umrii guutuun adabameera. Dubartoonni 400,000 tahan akka addunyaatti wal’aansa seeraan alaan harma guddifatu. Biyyi Laatiin Ameerikaa, Kolombiyaa lakkoofsa isa guddaa yoo qabattu, namoonni 60,000 tahan kanaaf saaxilamtoota dha. UK keessattis akkasuma dubartoonni 47,000 kanaan miidhamaniiru. Abukaatoon Jaan Ispiiveey fi namoota 2700 Oliivar Amaataayir wal’aansoo seeraa waggaa 10 booda murtoo har'a kenname dura akkana jechuun himte. ‘’Guyyaa murteessaarra gahuu dandeenya. Murtoon gaariin yoo kenname rakkoo waggaa baayyeef keessa darbaa turreef goolaba fiduu mala. Hangi beenyaa kennamus miidhamtootaaf banaa taha,’’ jetteetti. Murtoon kenname kuni dubartoota biroo 20,000 tahan himannaa wal-fakkaataa kaasaa jiraniif hiika guddaa qabaata. Alfii Joons wal’aansa baqaqsanii hodhuu dhaabata wal-fakkaataarraa fudhatte, baatii tokko dura erga baasteen booda manatti bayyanachaa jirti. Yeroo dheeraaf maaltu akka ishee dhukkubu otoo hin bariin dhibamaa akka turte himti gorsa hiriyyaa isheetiinis akka baafatte dubbatti. ‘’Jireenyi koo waan na jalaa hatame natti fakkaachaa ture,’’ jetti. Hakiimni wal’aansa kennu waan qaama koo keessatti awwaalame yeroo baasu, caccabaasaa argachuu fi siilikaniin warshaaf qofa fayyadu qaama koo keessatti dhangala’uu jalqabuu naasuudhaan natti hime jetti ‘’Sana qaama koo keessa galchuuf eeyyama argachuu isaanii ammallee amanuu hin dandeenye,’’ jetti ‘’Qaama koo kanaaf saaxiluu kootti ammallee nan gaabba, dhalli namaa kana nama biraa irratti raawwachuun garuu ammas na guba,’’ jetti Dhaabbanni Jarmanii dhimma kanaan himatmaa jiru yaada kennuu hin barbaanne.


Jeen-Piyeer Adaams: Taphataan idil-addunyaa duraanii Faransaay waggoota 39 of wallaalee ture du'aan boqote

Taphataan duraanii idil-addunyaa Faransaay Jiyaan-Piyeer Adaams kan waggoota 39 darbaniif of wallaalee ture umrii 73'tti du'aan boqote. Taphataan kuni Bitootessa bara 1982 ture wal'aansa baqaqsanii yaaluu jilbaaf hospitaala kan seene. Haata'u malee, yeroo wal'aansaa akka hadoodu qoricha kennameen walqabatee dogongora raawwateen egasii hanga du'a isaatti osoo of hin beekin ture. Taphataan ittisaa kuni Senegaalitti dhalate. Kilaba Faransaay Niisiif si'a 140 caalaa hiriiree taphateera. Kilaba biyyattii biroo PSG'f illee taphaheera. PSG'n ibsa baasen Adaams taphataa muuxannnoofi kabajaa qabu jechuun yaadate. Kilabni Niis gama isaatiin taphaticha akka yaadatu ibseera. Taphataan kuni bara 1972 - 1976 gidduutti Faransaayiif tapha idil-addunyaa 22 irratti hirmaatee taphateera. Adaams kilaba Fransaay biroo Monaakoofis hiriireera. Adaams kilaba Nimsiifis si'a 84 hiriiree taphateera. Kilabicha erga isin haa jajjabeessu maatiifi jaalattoota isaaf ergaa akka jiran ibse. Adaams yeroo shaakallii taasisuu ture kan miidhame. Guyyaa wal'aansi baqaqsanii yaaluu isaaf taasifame san hojjettoonni hospitaala Liyoon lagannaa hojiirra turan. Namicha qoricha hadoochu dhukkubsataaf kennu (anaesthetist ) gaafas walumaagala dhukkubsattoota saddeet hordofa ture. Isa waliin namni reefu hojiicha eegalu waliin dogongoroonni hedduu raawwatan. Kunis, Adaamsiin dhukkubsa onneefi miidhamni sammuu akka irratti dhaqqabu taasise. Tura keessa bara 1990 keessa lamaan isaanii ji'a tokkoof hojiirraa ari'amuufi yuuroo 750 adabaman. Adaams ji'oota 15 booda hospitaalaa keessaa baafamee mana jireenyaa isaa Niims keessatti hanga du'a isaatti haadha warraa isaa Bernaadetiin kunuunsi taasifamaafi ture. Piyeers Ediwaardis, BBC Sport Afrikaa Bernaadet Adaams dubartii ajaa'ibaati. Waggoota kana guutuu abbaan warraa ishee deeggarsa maashiniin jiraataa ture xumura itti tolchuuf hin yaadne. Waggoota 40 siqaniif guyyuu isa kunuunsaa turte. Uffata isaa jijjiiraa, nyaata isaa qopheessaa, itti haasa'aa turte. Kennaa kennuufillee dagattee hin beektu. Haa ta'u malee, taphataan maqaa guddaa qabu kuni itti dubbatee hin beeku ture. Beekumsiifi kennaan taphatichi qabu taphataa beekamaa Jarman Firaanz Beekanmbaaworin jajamaa ture. Guyyoota tokko yookiin lama haati warraa isaa akka tasaa biraa fagaattetti narsonni taphataan kuni jijjiirama agarsiise jedhanii turan. Bara 2016 mana jireenyaa Adaams Kibba Faransaay argamu dhaqee daawwadheen ture. Bernaadet hospitaalli taphatichi rakkoo kanaaf isa saaxile hanga yoonaa dhiifama hin gaafanne jechuun natti himte. Kanas guyyuu akka sammuu ishee keessaa hin banne na taphachiiste.


Waraana Tigraay: Pirezidantiin Faransaay Imaanu'el Maakroon lolli mariin akka xumura argatu gaafatan

Pirezidantiin Faransaay Imaanu'el Maakroon waraanni Kaaba Itoophiyaatti adeemsifamaa jiru mariin akka xumura argatu gaafachuu isaanii Rooyitars gabaaseera. Akka ibsi masaraa Faransaay ibsutti bulchaan Faransaay kan kana jedhan marii bilbilaan Ministira Muummee Abiy Ahimad waliin gaafa Sambataa taasisaniini. Dabalataan, qaamoleen lola keessa jiran hunduu gara waliigaltee dhukaasa dhaabuutti akka dhufan Pirezidant Maakroon waamicha dhiheessuun isaanii gabaafameera. Torbanuma kana ture Ameerikaanis qaamoleen waraana Kaaba Itoophiyaa keessaa harka qaban haal-duree tokko malee, hatattamaan waliigaltee dhukaasa dhaabuurra akka gahaan kan himte. Dubbiin biyyoota addunyaa kuni kan dhagahame torban kana mootummaan Itoophiyaa hawaasni idil - addunyaa 'yakkawwan' TPLF itti-fufee raawwachaa jiru osoo arguu callisuun naaf gaaffiidha jechuun ibsee booda. Mootummaan Itoophiyaa loltoota federaalaa Tigraay keessaa baasuun ture dhukaasa dhaabuu gam - tokkee kan labse. Haa ta'u malee, TPLF kana hin fudhanne. Inumaa gama Amaaraafi Afaar lola banani. Dhukaasa dhaabuuf haalduree kaa'aniiru. Torban kanammoo haalduree kana dura baasan foyyeessuu isaanii ibsan. Mootummaan Itoophiyaa immoo haal duree TPLF dhiheessees akka hin fudhanne kana dura ibsee ture. Pirezidant Maakroon danqaa malee deeggarsi namoomaa akka Tigraay seenu gaafataniiru jechuun Rooyitars gabaaseera. Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti dhaabbanni gargaarsa daa'immanii UNICEF ibsa baasen daa'imman deeggarsa barbaadan dabaluu himeera. Sababa rakkoo nageenyaa gama Afaariin uumameen konkolaattonni deeggarsa namoomaa gara Tigraay geessan danqamanii turanimmoo Afaar gahuun isaanii ibsameera. Sagantaan nyaataa Addunyaa (WFP) konkolaattonni deeggarsa namoomaa barbaachisaa baatan Maqalee gahuu isaanii ripportarri BBC Finfinneerraa gabaaseera. Deeggarsi kuni ummata naannichaa sababa lolichaafi isa dura tureen deeggarsaaf saaxilamaniifi deeggarsi barbaachisuuf ni kennama jedhameera. Sagantaan Nyaataa Addunyaa (WFP) kuusaan nyaataa dhaabbatichi Tigraay keessaa qabu Jimaata dheengaddaa dhumata jedhee ture. Hooggantuun dhaabbata gargaarsa Ameerikaa, USAID, yeroo ammaa Sudaan daawwataa jiranimmoo Samaantaa Paawor gara Itoophiyaa imalu jedhameera. Saamaantaan deeggarsi gahaan naannoo Tigraay akka dhaqqabu dhiibbaa uumuuf gara Itoophiyaa akka imalan dhaabbatichi beeksiseera. Humnoonni Tigraay erga waraanni federaalaa dhukaasa dhaabuu labsee booda ture gama Amaaraafi Afaar ce'uun lola kan banan. Kanaanis, gama Affaar qofa lola humnoonni TPLF bananiin ummanni 70,000 ol buqqa'u naannichi beeksiseera. Mootummaan Itoophiyaa osoo Addi Bilisa Baasaa Ummata Tigiraay (TPLF) 'yakkawwan' gara garaa itti-fufee raawwachaa jiruu argee callisuu filachuun hawaasa addunyaa gaaffii natti ta'aa jira jechuun komateera. Mootummoota Gamtoomaniitti Hogganaan Dhimmoota namoomaa fi Qindeessaa Deeggarsa Yeroo Balaa reefu muudaman, Maartiin Giriifiitis yeroo ammaa Itoophiyaa daawwataa akka jiran ni beekama. Ibsa dhaabbatichi gaafa Jimaataa baasen lakkoofsi daa'imman sababa hanqina nyaata madaalamaan talaalliin isaan barbaachisu ''dachaa kudhaniin dabale'' jedhaniiru dubbii himtuun dhaabbatichaa Marixie Mercado. ''UNICEF ji'oota 12 itti - aananitti daa'imman 100,000 ol hanqina nyaata madaalamaa lubbuuf yaaddessuuf saaxilamuu danda'u jechuun tilmaameera,'' jedheera. Bakkeewwan kana dura Tigraay keessa sababa rakkoo nageenyaan hin dhaqqabamne bira gahu dhaabbatichi ibseera. Daa'immanniin ala ragaa walitti qabameen ''dubartoonni 47% ulfa ta'aniifi hoosisan hanqina nyaata madaalamaaf saaxilamaniiru'' jedheera. Dabalataan, dubbii himtuun dhaabbatichaa akka ibsanitti lolli naannoo Afaar fi Amaaraatti eegaluun haala Kaaba Itoophiyaa jiru hammeessuu himan. Akka isaan ibsanitti durumaa Afaariifi Amaaraatti ummanni miiliyoona 1.5 ta'u balaa hanqina nyaataaf haala saaxilamu malu keessa jira. Kuufamni nyaataa saamamuu kan hime dhaabbatichi nyaata gara Afaariifi Amaaraa ergaa akka jiru ibseera. Baatii Sadaasa 2020 ture humnoonni TPLF buufata waraanaa Itoophiyaa Maqalee jiru irratti erga haleellaa raawwatan booda lolli motummaa federaalaafii humnootii TPLF jidduutti kan ka'e. Lola kanaan lammiileen kumaan lakkaa'aman yoo lubbuu dhaban, miiliyoona tokko ol kan ta'an immoo qe'eefi qabeenyarraa buqqa'aniiru. Lolichi Tigraay irra darbee Afaariifi Amaaraatti ce'uun lammiileen dabalataa kuma hedduun lakkaa'aman akka buqqa'an taasiseera.


US fi michoonnishee Taalibaan humnoota nageenyaa duraanii Afgaan ajjeesuu akka dhaabuuf akeekkachiisan

Ameerikaafi michoonni ishee Taalibaan ajjeechaa humnoota nageenyaa duraanii Afgaanistaan irratti raawwatu akka dhaabuuf akeekkachiisan. Ibsa waloo baasaniin, biyyoonni 22'n sirni bulchiinsa Islaamummaa hojjetootaafi humnoota nageenyaa mootummaa duraanii keessa turan irratti miidhaa hin qaqqabsiisu jechuun waadaa gale akka kabajuuf gaafataniiru. Ibsi waloo kun "ajjeechaan jumlaa, buttaafi hidhaa ilaalchisuun gabaasaaleen bahan nu yaaddesseera," jedha. Biyyoonni kunneen ibsa kana kan baasan bulchiinsa Islaamummaa Taalibaan kanaan ajjeechaafi ukkaamsaan akka gaggeeffamu kan agarsiisu gabaasni ba'uu hordofeeti. Jalqaba torban kanaatti gabaasni Humaan Raayits Waach (HRW) baase Taalibaan ji'a afur dura erga biyyattii to'ateen kaasee aanga'oonni mootummaa duraanii Afgaanistaan 100 ol ta'an ajjeefamuufi butamuusaanii agarsiisa. Gabaasni HRW kun hagayya 15 hanga Onkoloolessa 31'tti qofa miseensonni humnoota nageenyaa duraanii Afgaanistaan Taalibaaniin qabaman ykn harka kennatan 47 ajjeefamuusaanii galmeesseera. Bulchiinsi Taalibaan kun hojjettoota mootummaa duraanii Afgaanistaan irra miidhaa tokkollee akka hin qaqqabsiifne ibsullee ajjeechaa raawwachuu isaa garuu gabaasni bahe kun mul'iseera. Ibsi waloo kun Ameerikaatiin kan bahe yoo ta'u, Yunaayitid Kingdam, Gamtaa Awurooppaafi biyyoonni biroon 19 irratti mallatteessaniiru. Biyyooni kunneen waan gabaasichaa bahe irratti yaaddoo cimaa qaban ibsachuun ajjeechaa jumlaafi butii taasifame jedhame irrattis qorannoon akka gaggeeffamu gaafataniiru. Ibsa waloo US fi michootashee kun, "Taalibaaniin gochasaaniitiin madaaluu itti fufna," jechuun xumurameera. Warri Taalibaan yeroo hedduu waadaa galaniin hojii faallaa ta'e raawwataa turaniiru. Kanaan duras gabaasaaleen mirgoota namoomaa bahan ajjeechaawwan raawwataman jiraachuu saaxilaniiru. Ji'a Hagayyaa keessa gabaasa Aministii Internaashinaal gabaasa baaseen loltoonni Taalibaan 300 ta'an gaafa Hagayya 30 gara loltoonni mootummaa duraanii Afgaanistaan maatiisaanii waliin jiraatan ganda Dahaanii Kuul jedhamtu seenuu isaanii ibseera. gabaasni kun akka jedhetti, loltoonni sagal erga harka kennatanii kan ajjeefaman yoo ta'u, lama ammoo dhukaasa kallattiin battalumatti tureenidha kan ajjeefaman. Ol adeemaa umuriin waggaa 17 ta'u dabalatee namoonni nagaa biroo lama wal waraansa bakka sana tureen ajjeefamuus gabaasni Aministii Internaashinaal kun eeree jira.


Nice 1-0 Marseille: Taphataan qaruuraa itti darbatameen dha'amuu hordofee taphni adda cite

Tapha kilaboota Nice fi Marseille gidduutti taphatamaa tureen taphataan Dimitri Payet qaruuraa itti darbatame isa dhawe deebisee gara deeggartootaatti darbachuu isaatiin, namoonni gara dirree seenuun taphichi adda cite. Taphataan Marseille kun rukuttaa koornaa rukutuuf wayita jedhutti qaruuraa darbachuun duubaan rukutame. Qaruurichi kan darbatame bakka deeggartoonni Nice taa'an irraati. Jennaan taphataan kun deebisee garasaanitti darbate. Kana hordofee deeggartonni gara dirreetti galan - eegdoonnifi taphattoonni biroo jara to'achuuf hedduu dhama'an. Yeroo dheeraan booda taphattoonni Nice taphicha xumuruuf gara dirreetti deebi'anis, taphattoonni Marseille garuu bahuu didan. Kanaanis taphichi dhaabbate. Kilabni Nice goolii Kasper Dolberg galcheen taphicha 1fi 0n dursaa ture. Hokkora dhalate kanaan taphattoonni Marseille muraasni miidhamuun gabaafameera. ''Taphattoonni keenya haleelamaniiru,'' jedhan pireezidantiin Marseille Paabloo Longooriyaa. ''Nageenya taphattoota keenyaaf jecha, taphicha addaan kutuuf murteessineerra. Nageenyi taphattoota keenya dirree irratti haleelamanii hin mirkanoofne waan taheef.'' Jimenez erga Luwiziin mataan walitti bu'anii booda of wallaaluun amma dammaqe Taphni Ingilaand sababa sanyummaan yeroo lama addaan cite Hokkorri akkasiin eegale kan xumurame diraamaa hedduun booda ture. Wayita taphattoonni dirree dhiisanii bahuuf jedhanittis hokkorri itti fufee, leenjisaa Marseille Jorge Sampaoli lolarraa qabanii dhowwan. Taatee kanaan dura taphattoota Maarseetti qaruuraan pilaastikaa hedduun deeggartootarraa itti darbatamaa ture. Boodarra garuu Payet wayita rukutu, innis lafatti kufe. Booda keessa taphattoonni fi murteessitoonni dirree dhiisanii bahan. Torban lamaan duras wayita Marseille 3-2 Montpellier mo'atetti, deeggartoonni qaruuraa bishaanii hedduu dirreetti darbatanii turan. Tapha daqiiqaa 89ffaa irratti addaan cite sanarratti taphataan Maarsee Valentin Rongier fi taphataan kilaba Montpellier Florent Mollet jedhaman qaruuraa darbatameen rukutamanii turan. Taatee torban lamaan dura mudate kana kaasuun Aabba Loongooriyaan waan jedhan: ''Kun kan mudate yeroo lammeessoofi. Amma duras wanti kun Montpellier'tti nu mudateera.'' ''Wanti hardha mudate fudhatama hinqabu. Kun kubbaa biyya Faransaay keessatti akka fakkeenya tahuf jennee, taphicha dhiisnee gara Maarseetti deebine.'' Haatahu malee pireezdantii kilaba Nice kan tahan Jean-Pierre Rivere, taateen mudate gariin rakkoo Maarseeti jedhan. ''Taphichi akkanaan obba'uun isaa nama aarsa,'' jedhan. ''Wanta mudate namuu argeera. Qaruuraan bishaanii darbatamuusaa hin haallu, hundi keenya argineerra. Garuu dubbii kan hammeesse, waan taphattoonni Maarsee lama godhanidha. ''Kana hordofee hojjettoonni nageenyaa Maarsee gidduu seenuun dirree galanii, taphattoota keenya rukutaniiru.''


Mana namoota Maakrooniin kabaluun shakkamanitti Kitaabni Hiitlariifi meeshaan waraanaa argame

Qorattootni mana namoota Maakrooniin kabaluun shakkaman lamaan keessaa kan isa tokkoo keessatti meeshaan waraanaafi kitaabni maanifestoo Adoolf Hiitlar kan jibba warra Jewish irratti xiyyeefate qabu argamuu ibsan. Kibxata darbe Pireezidantiin Firaans Imaanu'eel Maakroon daawwannaarraa osoo jiran kabalamuu isaanii hordofee qorannoo shakkamtootarratti taasifamaa jiruun mana shakkamaa isa tokkoo keessatti kitaabni Hiitilar mata-dureen 'Mein Kampf' kan jibba Semetikii qabu argameera. Dargaggoonni ganna 28 lamaan mana barnootaa hoteelaa Kibba Baha Firaansitti qabaman. Ta'ii 'Tain-l'Hermitage' raawwatameen boodas manni isaanii sakatta'ame. Meeshaa fi kitaabni Hiitler mana shakkamaa isa Maakrooniin kabaleetti osoo hin taane nama isa kan biroo ta'ii sana viidiyoon waraabaa ture keessatti argame. Meeshaaleen waraanaa argaman jedhaman goraadee, aalbee waraanaa fi qawwee seeraan maqaa dargaggoo saniin galmaahee jirudha. Meeshaaleen kun tajaajila kan kennan ta'uufi dhiisuun isaa adda hin baane. Pireezidant Maakroon kaballaan kan dhahaman gurmuu namootaa sibilaan dhorkamanii dhaabatanitti nagaa fuudhuuf yeroo fiiganii dhaqan yoo ta'u, eegdotni isaanii lamaan isaan waliin turan. kan biroon lama ammoo duubaan isaan qaqqabuuf fiigaa turan. Odeeffannoo qaamoleen nageenya Pireezidantichaa eegan jarreen kana bira akka hin deemne akeekkachiisanii turan jedhu soba jedhaniiru dubbii himaan Maakroon. ''Pireezidantiin Rippaablikichaa uummata Firaans waliin kallattiin walarguu itti fufu, akkuma mootummoota kaanii'' jedhan dubbii himaan isaanii Gaabri'eel Ataal. Ta'iin sun erga raawwatee sa'aa muraasa booda Maakroon ta'ii addaati'' jedhanii, namootni akka malee jeeqtota ta'an sagantaa marii uummataa akka danqan hayyamamuu hin qabuu'' jedhan. Namichi pireezidanticha kabaluun shakkame leellisaa sirna durii kanneen akka sirna moototaa fi seenaa Firaansa bara meedivaalaa akka ta'e amanama. Fuula Instaagiraam isaa gubbaatti qaama Federeeshinii biyyaalessaa 'historic European martial arts' ta'uu ibsee, suura uffannaa bara gidduugaleessa ykn middle age uffachuun goraadee harkatti qabatee ka'e qaba. Hiriyaan nama kanaa tokko garuu shakkamaan nama siyaasaa akka hin taaneefi kabballaan sunis duudhaa isaan ala akka ta'e ibseera. Shakkamaan kun  yeroo Maakrooniin kabalu dhaadannoo "Montjoie et Saint-Denis! Down with Macronism" jedhu dhageessiseera. Wanti jedhe bara Meedivaalaa Firaans keessatti bakka dirreetti sagalee dhageessifamu ta'us xiinxaltootni garuu tapha fiilmii bara meedivaalaarraa Les Visiteurs (The Visitors) fudhatame jedhu. Ta'iin sun raawwachuu xiqqoo dursee, shakkamaan kun wayita gaaffiifi deebiin TV gaggeefamu  namoota lama waliin dhaabatee ture isaan keessaa inni tokko ''Wantootni Maakroonniin jechuu feetu jiru garuu akka carraa ta'eemmoo jechuu hin dandeessu... Kufaatii Firaans'' yaada jedhu kenneera. Haleellaa Kibxata darbee kana hordofee manni shakkamtoota lamaanii ganda Tain-l'Hermitage  jedhamtu keessa jiru sakatta'ameera. Shakkamaan inni kan biroonis leellisaa loltummaa bara meedivaalaati.


Liyonel Mesiin PSG'f mallatteessuuf gara Paarisitti imalaa jira

Liyonel Mesiin Baarseloonaatii bahuun erga mirkanaa'ee bilisaan PSG'f mallatteessuuf gara Paarisitti imalaa jira. Deeggartootnii fi miidiyaalee hedduun buufata xiyyaaraatti Mesii eegaa jiru. Liyonel Mesiin erga Baarseloonaa gadhiisuun isaa baramee kaleessa imimmaan haqataa miidiyaaf ibsa kenne. Liyonel Mesiin Baarseloonaadhaa bahuun erga mirkanaa'ee kilabni inni galuu danda'uuf gaaffii dhiyeesse PSG tahuu himeera. Miiltoo isaa duraanii Neeymaar waliin taphachuufis fedha qaba. Neeymaar yoo Mesiin PSG kan galu tahe lakkoofsa ofii uffatu 10 kan Mesiin Baarselonaatti uffachuun taphatu akka kennuuf himuu miidiyaaleen gabaasaa turan. Taphattoota cicimoo sarara fuulduraa akka Kiliyaan Imbaappee fi Neeymaar kan qabu PSG'n Mesii kan dabalatu yoo tahe adunyaa irraa kilaba taphattoota sarara duraa sodaachisaa qabu taha. Tarii kun abjuu kilabichaa kan ture waancaa Shaampiyoonsi Liigiis akka mo'atu isa gargaara. Kan malee taphataa biyya isaa Anjel Di Maariyaa waliinis fuuldura irra waliin taphatu. PSG'n Mesiidhaaf waggaatti miindaa paawondii miliyoona 40 kaffaluuf akka waliigaleeru himama. Deeggartootnii fi miidiyaalee hedduun Paarittis amma Mesii eegaa jiru. Hiriyaa isaa barbaacha bilisaan kan Baarseloonaa gale Serjiyoo Kun Aguweeroof oduun kun gadda guddaa itti fideera. Mesiin kan bahu yoo tahe Aguweeroon Baarseloonaa gadhiisuuf fedha akka qabus himamaa ture. Tahus ofii amma miidhamni torban kudhaniif tapharraa isa fageessu mudate malee. Mesiin waggoota 21'f Baarseloonaa turee haala kanaan bahuu isaaf baay'ee akka gadde hime. Taphatichaa fi Baarseloonaan walumaan turuuf waliigalanis sababa hanqina kaffaltii miindaa fi seera Laaliigaa irraa kan ka'e Mesiin akka turuu hin dandeenye murtaa'e. Baarseloonaa fi Mesiin torbanota dura kontiraata waggaa lamaa haga shanii gahuun waliigalan. Sanuu mesiin miindaa isaa %50'n gadi cabsuun ture. Haa tahu malee bulchiinsi laaliigaa akka hin mallatteesine gaafa dhorku kilebichaafis Mesiifis gadda guddaa ture.


Maakiroon gahee Firaans duguuggaa sanyii Ruwaandaa bara 1994 keessaa qabduuf dhiifama gaafatan

Sirna yaadannoo duguuggaa Sanyii Ruwaandaa bara 1994 irratti kan argaman pireezidantiin Firaans gahee biyyi isaanii yakka sana keessatti baateef dhiifama gaafatan. Pireezidantiin Firaans Imaanu'eel Maakroon sirna yaadannoo waggaa 27'ffaa duguuggaa sanyii Ruwaandaa magaalaa guddoo biyyattii Kaampaalaatti argamuun, gahee biyyi isaanii baateefi dogoggorra uumte amanuun dhiifama gaafatan. Sirna kanarratti haasaa taasisaniin Firaans walfixinsa dhufuu deemuuf akeekkachiisa turan qalbifachuu dhabuufi ''dhugaa qorachuuf jecha yeroo dheeraaf callisuu filattee turte'' jedhan. Maakroon itti dabaluun biyyi isaanii yakka hamaa san keessatti garee tokko gargaartee akka hin hirmaanne dubbatan. Gahee irraa eegamu bahuu dhabuu isheef garuu Maakroon lammiileen Ruwaandaa Firaansiif dhiifama akka godhan gaafatan. Pireezidantiin Ruwaandaa Pool Kagaamee haasaa Maakroon kana dinqisiifataniiru. ''Jechoonnisaa dhiifamaan olitti bu'aa guddoo qabu. Dhugaa ta'anii turaniidha'' jechuun haasaa Maakrooniin ''gocha jabina guddaa'' ittiin jedhaniiru. Bitootessa darbe ogeessi Komishinii Firaans tokko biyyattiin hooggansa pireezidantii bara sanaa François Mitterrand jalatti duguuggaa sanyii san keessatti ''gaafatamni guddoon irra ture'' garuu kallattiin hin hirmaanne gabaasa jedhu dhiyeesseera. Gabaasichi Firaans qophii ''duguuggaa sanyii adeemaa turerraa ija qabattee ture'' jedha. ''Kanneen halkan sana keessa darban qofatu dhiifama gochuu danda'a, sana gochuudhaan ammoo kennaa dhiifamaa kennu'' jedhan Maakroon haasaa bakka namootni 250,000 ol itti awwaalamanitti godhaniin. ''Amma laphee of kenneefi kabajaan guuteen isin waliinin jira, kaniin dhufe gaafatamni keenya hangam akka ta'e amanuufi'' jedhan itti dabaluun. Ji'a Eblaa hanga Caamsaa bara 1994 yeroo duguuggaan sanyii raawwatu kanneen Huutuu keessaa ta'antu biyya bulchaa ture. San booda garuu dhaaba warra Tutsii Pireezidant Pool Kagaameen hoogganamu Rwandan Patriotic Front (RPF)'n aangoorraa fonqolfamaniiru. Pireezidantiin bara sanaa Firaans Mitterrand, pireezidantii bara sanaa Ruwaandaa Juvenaal Haabiyaarimaanaa kan sabummaan Huutuu ta'an waliin michummaa jabaa qabu turan. ''Ajjeeftotni daggala, gaarreen, manneen amantaa to'atan fuula warra Firaansi hin qaban. Firaans kallattiin hin hirmaanne'' jedhan Maakroon. Haata'u malee jedhan Maakroon, ''Firaansi lola naannolee ykn waraana waliinii hambisuuf jecha tasa deeggartuu sirna duguuggaa sanyii taatee argamuu hin hubanne ture,'' jedhan. Duguuggaan sanyii Ruwaandaa kan eegale Ebla 6, 1994 xiyyaarri Pireezidantii biyyattii Haabiyaarimaanaa fi gita isaanii kan Burundii sabummaan akkuma Haabiyaarimaanaa Huutuu ta'an baatee imalaa ture rukutamee kufuu isaa hordofeeti. Dhaabbatni Mootummoota Gamtoomanii Caamsaa 22 humna waraanaa Firaans duula moggaasa 'Operation Turquoise' jedhuun gara Kibba Lixa Ruwaandaa bobbaasee ture. Duulli kun Zoonii deeggarsa namoomaa hundeesse keessatti miidhamtoota hedduu baraaruu danda'us, booda garuu lubbuu baastotni hedduun zoonii kanatti dhokachuun akka baqatan sababa ta'eera, akkasumas ergamichi mataan isaa barfateera jedhamuun qeeqameera. Firaans bara 2015 ragaalee Ruwaandaa harkaa qabdu ifa akka gootu murteessitee kan turte ta'us, booda Manni Maree dhimma heeraa biyyattii ragaaleen kun iccitii ta'anii akka turan murteesseera. Maakroon ragaalee aanga'oonni yeroo sanii Firaans ta'ii bara sanii harkaa qaban akka qorataman ajajaniiru.


Pirezidantiin Firaans Maakiroon MM Awustiraaliyaa na sobeera jedhe

Pirezidantiin Firaans Imaanu'eel Maakroon Ministirri Muummee Awustiraaliyaa Iskoot Moriisan akka isa sobe gaazexeessitootatti hime. Gaazexeessaan, "Moriisan kan si soba sitti fakkaataa?" jechuun Pireziant Maakirooniin wayita gaafatutti, "fakkaataa osoo hin taane ana sobeera malee," jechuun deebii jajjabduu deebise. Dippilomaasiin biyyoota lamaan gidduu jiru kan gufate erga Awustiraaliyaan doonii waraanaa baayyee ammayyaa galaana keessa deemtu Niiwukilaraan sochootu qabachuuf jecha waliigaltee Firaans waliin qabaachaa turte haqxee fuula ishee gara Ameerikaatti naanneffatteen boodadha. Pirezidant Maakiroon biyyi isaa Firaans waliigalteen dolaara biliyoona 37 Awustiraaliyaa waliin qabdu haquun ishee baayyee isa aarseera. Waliigalteen kun Firaans Awustiraaliyaatiif dooniiwwan waraanaa galaana keessa deeman 12 akka ijaartuuf  kan jedhu ture. Haata'u malee, Awustiraaliyaan waligaltee cimaa kana dhiistee waliigaltee haaraa Ameerikaafi UK waliin mallatteessite. Waliigaltee sadee kun gabaajee Aukus jedhuun waamama. Awustiraaliyaan waliigaltee Firaans waliin qabdu haquun ishee dheekkamsa guddaa kan uume yoo ta'u, ministirri dhimma alaa Firaans gocha kana, waan akka "namuma jaallataniin billaatiin karaa duubaa waraanamuudha," jechuun ibse. Waliigaltichi diigamuu isaa hordofees Firaans ambaasaaddarootasee Ameerikaafi Awustiraaliyaa jiran akka waamtu taasisee ture. Joo Baayidan erga atakaaroon kun dhalateen booda yeroo jalqabaatiif Jimaata darbe Maakirooniin qaamaan argee waliin kan dubbate yoo ta'u, wanta uumameefis dhiifama gaafateera. Awustiraaliyaan dooniin waraanaa galaana keessa deemu niiwukilaraan socho'u kan ishee barbaachiseefis olaantummaa Chaayinaan naannawaa sanarratti qabdu yeroodhaa gara yerootti cimaa dhufuu isaatiifidha. Addunyaa irratti biyyoonni doonii waaraanaa galaana keessa deemtu baayyee ammayyaa ta'an qaban 6 qofadha.


Dubartiin Faransaay reeffa sanduuqa keessaa faaya mormaafi kaan hatan to'annoo jala oolan

Maatiin Kaaba Faransaay jiraatan osoo gaddarra jiranii dubartii hin beekne tokko argu. Nama warra du'aa dhufedha jedhanii cal'isaniiru. Waan biraa hin yaadne. Dubartiin umriin isaanii ganna 60 keessa ta'an kuni hiriyyaa dubartii du'an akka ta'an warra gaddarra jiranitti himan. Sababa kanaaf isaaniis sanduuqa reeffaa banaa taa'e bira gadda isaanii akka ibsatan itti dhiisan. Haa ta'u malee, boodarra yoo deebi'anii dhufan faayi garaa garaa: faaya mormaa, qubeelaa akkasumas faayi gurraa dubartii duuterraa fudhatamuu miidiyaan Faransaay gabaaseera. Yoona kana maatiin poolisii waaman. Poolisiin yeroosuma qoratee shakkamtuu adda baase. Dubartiin badii kanaan shakkaman magaalaa Liévin achuma mana dubartii duuterraa osoo baay'ee hin fagaatin jiraatu. Poolisiin erga isaan hidhe booda faaya fudhatame mana isaanii keessaa argateera. Garuu kana qofaa hin turre. Hanna boorsaa kiisii nama ga'eessa tokkoo kan gaafas warra gaddaa turerraa bades dubartiin kuni raawwachuu akka hin oolle bira gahan. Egaa kuni kan ta'e torbanuma kana gaafa Kibxataa ture. Yeroo poolisiin mana dubartii kanaa qoratu waraqaa gaddaa namoota hedduu sirnaan kaa'ame argate. Waraqaa kanneenirra koodiiin mana reeffi kuni keessa kaa'amuufi warri gadda ibsachuu dhaqan koodicha galchanii seenan ni jira. Dubartiin kuni bara 2022 keessa mana murtiitti dhihaatu jedheera poolisiin.


Namichi Firaans Pireezidaant Imaanu'el Maakroon fuularra kabale

Kibba baha Firaansitti daawwannaa hojii taasisaa kan turan Pirezdaant Imaanu'el Maakroon namicha tokkoon kabalaman. Viidiyoon miidiyaa hawaasummaa irratti qoodamaa jiru, naannoo magaalaa Valence'tti yeroo Maakroon gara namoota dallaa duuba dhaabbataniitti adeeman agarsiisa. Achiis qondaltota nageenyaan qabamuun dura namichi tokko hiixatee Maakrooniin fuularra kabale. Pireezidaantichis yeroosuma ariitiin naanicharraa akka adeemu taasifame. Akka gabaasa miidiyaa Firaansitti taatee kanaan walqabatee namootni lama to’annoo jala oolaniiru. Akkuma pireezidaanticha kabaleen namtichi dhaadannoo “bulchiinsi Maakroon haa kufu (Down with Macron-ism)” jedhu dhageessiseera jedhameera. Namootni siyaasaa gocha kana balaaleffataniiru. Ministirri Muummee biyyattii Jean Castex, dimookrasiin wanta waliif hin galle irratti falmii seera-qabeessa tahe kaasuuf fayyadus " hokkora, arrabsoo fi haleellaa qaamaa kamiinuu ta'uu hin qabu," jedhaniiru. Hogganaan paartii gama bitaa (Far-left) Jiin-Luuk Melakoon kaballaan kun dhaga'amuun booda "pireezidaanticha waliin dhaabbanna" jechuun Tiwiitara gubbaatti barreessaniiru. Pireezidaant Maakroon daawwannaa hojii Firaans keessa taasisaa jiraaniin, yeroo kana mana barnootaa leenjii hoteelaa Tain-l'Hermitage daawwatanii ba'aa turan. Daawwannaan isaanii naannichaa Kibxatas itti fufuun jaarmiyaa barnootaa leenjii kanneen umuriinsaanii 25-30 tahan tajaajilu daawwachuuf karoora qabatanii turan.


Pegasus: Pireezidantii Firaans Maakiroon mosaajiin basaasaa irratti qiyyaafatame

Pireezidantiin Firaans Imaanu’eel Maakiroon hoggantoota biyyoota addunyaa bilbilli isaanii butamuun basaasaaf irratti qiyyaafatame keessa jiru jedhamee akka yaadamu miidiyaaleen gabaasan. Mosaajiin Pegasus jedhamu bilbila faaluun namoonni gocha kana raawwatan bilbilasaanii akka basaasan dandeessisa. Hoggantoonni biyyootaa garaa garaa tarree bilbila namoota 50,000 maamiltoonni dhaabbata ‘NSO Group’ akka basaasamu barbaadu jedhame yaadamu keessatti eeramee jira. Tarreeffamni bilbila kun miidiyaalee gurguddootti himame. Dhaabbanni NSO’n garuu dogoggora hojjadhe hin qabu jedhee waakkate. Dhaabbatichi moosaajicha yakkamtootaafi shororkeessitoota ittiin adamsuuf tajaajilaaf oolche jedhe. Dhaabbatichi mosaajichi waraana, seera kabachiiftotaa fi dhaabbilee basaasaa fi kanneen mirga namoomaa kabajan biratti qofa tajaajilaaf oola jedha. Qorannoon jalqabaa gabaasichaaf bu’uura ta’e dhaabbata miti-mootummaa Paaris keessa maadheffate ‘Forbidden Stories’ jedhamuufi Aminasti Intarnaashinaaliin kan gaggeeffame ’’tilmaama dogoggoraan kan guutamefi yaad-rimeewwan hin mirkanoofne qabu’’ jedhe gartuun dhaabbata Israa’el keessa maadheffate NSO. Gabaasichi akka akeekutti namoonni bebbeekamoo kumaatamatti lakka’aman basaasaaf irratti qiyyaafatameera. Gaazexaan Firaans Le Monde jedhamu akka gabaasetti, dhaabbileen basaasaa Morokoo bilbila Aab Maakiroon bara 2017 irraa eegalee itti gargaaramaa jiran adda baasaniiru. Morokoon maamila dhaabbata Israa’el Pegasus tolche NSO ta’uu haaltetti. Mosaajichi bilbila Pirezedantii Firaans Maakiroon irratti fe’amuufi dhiisuun ifa miti. Lakkoofsa bilbilaa tarreeffame keessatti kan Pirezedant Iraaq Baram Salih fi Pirezedantii Afrikaa Kibbaa Siril Ramafoosaa, akkasumas Ministira Muummee biyyoota akka Paakistaan, Masrii fi Morokoo akkasumallee kan mootii Morokoo tarreeffamanii argamu. Kana malees bilbilli qondaaltota mootummaa fi namoota siyaasaa biyyoota 34 baayinnisaanii 600 ol ta’e tarree kana keessatti argamu. Waajirri Pireezidantii Firaans yoo waanti ibsame dhugaa ta’e dubbii jabduu ta’uu ibse.


Paarisitti taphattoota PSG fi namoota maqaa guddaa qaban irratti saamicha kan raawwatan himataman

Dhiiroonni torbaa fi dubartiin tokko yakka hannaa namoota beekamoo irratti Paaris keessatti raawwataniif qoratamaa jiru. Shakkamtootni umuriin isaanii waggaa 27 hanga 31 gidduu jiran, bara 2018 fi 2019 gidduu namoota beekamoo taphataa PSG yeroo sanaa fi Chelsii ammaa Tiyaagoo Silvaa dabalatee kaan saamuun qoratamaa jiru. Tilmaamaan qabeenya doolaara miliyoona shan baasu, faayaa fi meeshaalee gati jabeeyyii kaan mana jireenyaa namoota beekamoo Paaris keessaa jalaa hatameera. Qabeenyi hatame booda guutummaan galmee namoota xiyyeeffannoo hannaa jala galaniifi teessoo isaanii waliin to'annoo jala oole. Taphataa Erik Maksiim Chuupoo Mootingi dorgommii Shaampiyoonsi Liigii PSG'n Liiverpuul waliin ji'a Sadaasaa bara 2018 keessa taasise irratti taphataa ture. Yeroo sana ture manni isaa saamamuun qabeenya doolaara 720,000 tahu kan dhabe. Ji'a tokko osoo hin guutiin dursaan taphattootaa PSG yeroo sanaa Tiyaagoo Silvaan tapha irraa akkuma deebi'een faaya fi sa'aatii gati jabeessa tahe manaa kan dhabe. Qabeenyi kun doolaara miliyoona 1.4tti tilmaamama. Kaameeraan manaa CCTV irraa akka argametti namootni lama ujummoo rooba mana irra dabarsu irraan yaabbachuun mana isaa karaa foddaa yoo seenan mul'ise. Erga seenaniis qabeenya jalaa bade kana borsaatti naquun fudhatanii yero bahan argameera. Namootni beekamoon biroo hataman, raapperii beekamaa Firaansi Boobaa, TV irratti sagantaa dursuun kan beekamu Paatirik Seebaastiyaan, ogummaa nyaata qopheessuun kan beekamu Jiin Piire Vigaatoo fi sooressa lammii Saawudii tokkodha. Poolisiin akka jedhetti shakkamtootni mana miidhamtootaa karaa foddaa seenuun qabeenya isaanii hatan. Adoolessa 2019 keessa qorannoo bilbila isaanii fayyadamuun shakkamtootni torba to'annoo jala ooluu polisiin hime. Akka gabaasa AFPtti, garee to'annoo jala oolan keessaa muraasni booda irra himata irratti dhiyaate amananiiru, yookaan yeroo hannaatti duubaan nama eegaafii turre jedhan. Garee saamtotaa taphattoota bebbekamoo irratti xiyyeeffatan keessaa lama ammoo maqaa masoo The Cat fi Bidou jedhamu akka qaban himame. Shakkamaa saddeettaffaan mana jireenyaa Kaaba Paaris naannoo Ooberviilers jedhamutti isaaniis kireesse meeshaan hatame keessaa argame ammoo himata irratti dhiyaate haale. Qabeenya hatame hin fudhanne, miseensa garee saamtotaa kanas miti jedhe, akka gabaasa AFPtti. Dhiyeenya kanas saamichi guddaan magaalaa Paaris keessatti raawwateera. Taphattootni sadii PSG kanneen saamaman keessatti argamu. Taphataa cimaan kilabichaa Angel Di Maariyaan jalqaba bara kanaatti osoo tapha kilaba isaa irra jiruu maatii isaa irratti saamichi gaggeeffameera. Bara 2016, lammiin Ameerikaa haalaan beekamtii qabdu Kiim Kaardaashiyaan naannoo mana jireenya ishee Paaris jirutti saamamtee ture. Hoteelotni magaalicha keessaas gochaa saamicha akkasiif saaxilamaa turan. Bara 2019, gareen saamtotaa qawwee hidhatan faaya fi uffata doolaara 390,000 baasu, hoteela Peninsulaa jedhamu bakka beekamaa Arc de Triomphe irraa darba dhagaa tokko qofaa fagaatutti saamaniiru. Faaya Yuuroo miliyoona 4.5 baasu waggaa dura suuqii Riiz jedhamu keessaa hatamee, boodarra argameera. Bara 2013 ammoo gareen saamtotaa qawwee qabatanii faaya Yuuroo miliyoona 40 baase hoteela Cannes keessatti agarsiisa irra osoo jiruu hataniiru.


Dubartii lubbuun osoo jirtuu seerri lakkii duutee jirtaa jedheen

''Rakkoonni kiyya inni guddaan seerri akkan du'eetti na beeka'' jetti Jeen Poosheen. Kun waan dhugaa fakkaachuu dhiisuu mala garuu wanti dubatii lammii Firaans Jeen Poosheen jedhamtu mudate dhugaan isaa kanuma. Isheenis nama seeraa akka duuteetti himamtee garuu waggoota sadeen darbaniif lubbuun akka jirtu mirksneessuuf yaalaa baate. Erga mootummaan qabeenya maatiishee gibirri itti hin kaffalamne fudhachuu jalqabeemmoo sirriyyuu sodaa keessa jiraatti. ‘’Rakkoon koo duuteetti jedhameen labsiin narratti bahee ture,’’ jetti Jeen. Qoosaa fakkaata garuu dubartii ganna 58 kan lammii Firaans naannoo Liyoon jiraatturra kanatu gahe. Sababa kanaan waraqaa eenyummaa fi ragaa konkolaachisummaa ishee faayidaan ala tahaniiru. Inshuraansiin nageenyaa fi fayyaallee jalaa haqameera. ‘’Ani nama du’edha. Warra dhaddachaaf, mootummaafi hundumaaf ani nama du’edha.’’ Dhaabbata TV naannoo jiraatuutti yoo dubbattu, ’’dubbii wal-xaxaa keessa waanan jiru natti fakkaata,'' jette. ‘’Kana booda manaa gad-bahuu kaniin danda’u natti hin fakkaatu, yoon hidhame, yoo rakkoon na mudate maal gochuu akkan qabu hin beeku. Yeroon mi’a manaa bitachuu deemu boquu gad-qabadhee dafee dafee bitadheen gala,’’ jechuun haalaa keessa jirtu himti dubartiin kun. ‘’Abbaa warraa kootu yerooo baayyee gabaa baha. Akka durii konkolaataa hin oofu. Ganama yeroon ka’u guyyaansaa hanga dhumu nan ariifadha,’’ jetti. Kun rakkoo amma dhufe miti- Jeen erga waggaa sadii kaaseeti seerri akka duuteetti kan ishee beeku. Duutee ammoo lubbuun jirti? Seeraan akka duutee fudhatamu baruun rifaatuu guddaa akka isheerra buusu yaaduun nama hin dhibu. ‘’Duutee jirata, lubbuudhaan hin jirtu jedhamu kan naan jedhe mana murtii Olaanaa Laayoon tii ture,’’ jetti Jeen. ‘’Qondaalonni mana murtii dhufanii waa’ee Jeen ishee duute jedhamtee natti himan.’’ Hojjattoonni maan murtichaas xalayaa lama qabatanii turan; tokkoo abbaa warraasheefi tokko ammoo mucaasheef fidanii dhufan ture. ‘’Yeroon sanadawwan kanneen dubbisu, dhugaattis akkan du’e nan hubadhe,’’ jetti. Murtoo dhaddachaa Rakkoon Jeen kunis kan jalqabe yeroo hojjattuun dhaabbatashee duraanii mana murtiitti ishee himattu ture fakkaata. Jeen dhaabbata qulqullinaa qabdi ture. Hojjettuun tokkos hojii waggaa 20 dura dhabaniif beenyaa gaafataa turte. dhimmichis sirna seeraa Fireench keessa waggootaaf adeemaa ture, hanga 2017tti manni murtii Laayoon beenyaan kaffalamuu qaba garuu haatii qabeenyaa dhaabbatichaa lubbuun hin jirtu jechuun murtee dabarse. Jeen himannicha irratti hirmaachuuf maxiraan gonkumaa akka hinqaqabne himti. Sababii kanaafuu,  dhaabbattee waa'ee maallaqashees ta'e waa'ee akka nama duuteetti jedhamuun labsame kanaaf falmachuu hin dandeenye. Kanaafuu isheen seeraan nama du’e tahuun himamuu qofa osoo hintaanee, abbaan warraasheefi mucaanshee hojjettoota duraaniif beenyaa doolaara 17,000 akka kaffalan gaafataman. Dhiibbaan murtoon dhaddachaa beenyaa maalllaaqaa kaffalachiisuu irrayyuu kan darbee ture. ‘’Wanti hundumtuu akkuma adda waraanaa natti fakkaate ture,’’ jetti. ‘’Isaan booda gadi bahuu nana dhaabe ture. Hangan danda’e manama keessa tura ture.’’ ‘’Yeroo namni tokko bilbila balbala koo dhahu, nan dhokadha. Sababiinsaa nan sodaadha ture. Oduu hamaa biraa maal akka dufaa jiru hinbeeku waan ta'eef’’ jetti. Jireenya al lama qofaa jiraatta Jeen waggaa sadan darbanii kaaftee ammalleen sirni seeraa Firaans akka du’aa ishee kaasuuuf gaafataa jirti. ‘’Mootummaan eenyummaa koo deebisee akka naa kennun barbaada. Eenyummaan kiyya na jalaa fudhatameera. Jireenya kiyya koo, maatii koo, abbaa warraa koo, mucaa koo fi hiriyyoota koo mara deebiifachuun barbaada.’’ Torbee darbe keessaa waita abukaatoonshee dhimmi kun galmee sobaati jechuun iyyateetti dhaddachatti banaa irratti dhiyeetee ture. Garee seeraa Jeen galmee murtee akka isheen duutee jirtu jedhu sana diiguun akk hin duune mirkaneessuu murtee duraan darbee kufisaniiru. ''Dhimmi inni baayyee barbaachisuu akkan ani lubbuun jiru mirkaneessuudha, kana mirkanneessuuf ammoo ani jira,’’ jetti isheenis. Gara fuulduraatti deebi’aa Dubbiin akkamiin akka tahuu danda’e namni sirriitti waa'ee isaa ksn beeku omtuu hin jiru. Abukaatoon Jeen Siilvaan Kormiir Ejjansii Oduu AFPtti akka himaniitti, ‘’hojjattuun Jeen duraaniitu ragaa tokko malee duutee jirti jennaan hundinu ishee amanamtan,’’ jedhu. ‘’Namni mirkaneessuuf yaale hin turres,’’ jedhan. Hojjettuun duraanii jedhamte kunis ifatti waa dubbachuu baattus ta'ee ifatti adda baafamu baatulleen, garuu abukaatoonshee Jeen ofii dhimma duute jedhamuu kana keessaa harka qabdi jedhan. Mana murtiif deebii kennuu diduuf jecha akka nama du’eetti fakkeesaati jiraachaa turte jedhan. Gareen lamaanu dhimmichaarratti gama lamaaniin waan garaagaraa haasa’u. Eenyuyyuu waan fedhe jedhus garuu waan tokko ifa- innis Jeen hin duune. Oduu gaarinis ammoo dhagahaa turte, dhaabbanni mootummaa tokko kana booda akka nama du’etti galme koorraa si kaaseeraa jedheenii jira. Ta'us garuu nama lubbuun jirtu jechuun hin qabanne. Isheenis kanarraa ka'uun amma ‘’Jijiirama argaan jira,’’ jette jirti.


Pirezidaantiin duraanii Firaansi Saarkooziin hidhaa waggaa sadiin adabaman

Pirezidaantiin duraanii Firaansi Nikolaas Saarkooziin yakka malaammaltummaatiin himatamaa erga turanii booda hidhaa waggaa sadiin adabaman. Maanguddoon waggaa 66, Saarkooziin yakki walxaxaan paartiin isaanii ittiin himatamaa ture akka dhokatuuf jecha abbaa seeraa dhimmi ilaallatuuf aangoo kennuun himataman. Saarkooziin nama Gilbert Azibert jedhaman Monaakootti muudanii yakkasaanii yaabanii gadi qaban jedhamuun himatamaa turan. Gilbert Azibert fi abukaatoon duraanii Saarkoozii , Thierry Herzog, adabbiima kan pirezidaantichaan walfakkaatu argatan. Saarkooziin adabbii itti murtaa'e manumaasaaniitti xumuru jedhame. Abbaan seeraa biyyattii akka jedhanitti Saarkooziin manasaaniitti hidhamanii meeshaalee elektirooniksiitiin hordofamu, Pirezidaantiin duraanii kun ol-iyyatu jedhamanii eegamu. Saarkooziin akka yakka hojjechaa ture ni beeka, gocha isaanii fi waahillan isaanii hawaasa biratti maqaan haqaa akka badu godheera jedhan abbaan seeraa. Yakki isaanii kun yakka aangoo harkaa qaban fayyadamuun waan fedhan raawwachuu fi hojii seeraa fi haqaa sarbuu jedhamuun ramadameera. Bara 2007 hanga 2012'tti pirezidaantiin Firaansi kan turan Nikolaas Saarkooziin, bara 2012 filannoo irra deebiin filatamuuf wayita duula gaggeessaa turan maallaqa garmalee qisaasessaniiru jedhamuun himatamaniiru. Filannochaanis hin milkaa'in hafan. Himati yakkaa hedduun irratti banamus Saarkooziin garuu ammallee deggertootaa fi uummattoota biyyattii hedduu biratti ni jaal'atamu.