'Yakki uummata Somaalee irratti raawwatame qaama marii biyyaalessaa ta'uu qaba' - Dura taa'aa ONLF

Hundeessaa fi Dura taa'aan Adda Bilisummaa Biyyaalessaa Ogaadeen (ONLF) Obbo Abdiraahimaan Maahaadii yakki uummata Somaalee irratti raawwatame qaama marii biyyaalessaa ta'uu qaba jedhan. Obbo Abdiraahimaan Maahaadii haala waqtaawaa naannoo Somaalee, waa'ee pireezidantii naannichaa duraanii fi marii biyyaalessaa karoorfame ilaalchisee BBC waliin addatti turtii taasisaniiru. BBC፡ Obbo Abdiraahimaan yeroo dheeraaf Keeniyaa Naayiroobii turtan.  Kaayyoon imala keessanii maali? Obbo Abdiraahimaan: Keeniyaan biyya Gaanfa Afrikaa ishee ijoodha, akkasuma iddoo uummanni Somaalii hedduun jiraatu ta'uun  ni beekama. Baqattoonni Somaalii hedduun as jiru. Nutis duraan biyya kana keessaa sochii gochaa turre. Keeniyaan amma dura ONLF fi mootummaa Itoophiyaa jidduutti nagaan akka bu'u yaaliin gochaa turte kan dagatamu miti. Adeemsa egeree Itoophiyaa murteessan hunda keessatti uummata Somaalii bakka buunee hirmaachuu feena. Kan biraa paartii mormituu waan taaneef, paartilee kaan waliin wal agarree ni mari'anna. Kana jechuun diina mootummaa ykn hoggantoota mootummaati jechuu miti. Haala biyyattiin ittiin gaggeeffamaa jirturratti garuu yaada keenya ni kennina. Itoophiyaan biyya sab-daneettiidha. Itoophiyaan biyya namoonni keessa jiraatan marti mirgi isaanii eeggamee keessa jiraatan akka taatu ni hojjenna. Amma Itoophiyaa keessa madaa hedduutu jira. Nuyi isa caalaatti madeessuuf osoo hin taane, wal'aanuuf hojjenna. Waggoota dheeraaf mootummaa Itoophiyaa irratti qawween qabsaa'aa kan ture ONLF, bara 2018 MM Abiy Ahimad gara aangootti dhufuun booda karaa nagaa qabsaa'uuf murteessee gara biyyaa deebi'e. Haata'u malee paartichi rakkoo galmee filattootaa fi adeemsa filannoo irratti rakkooleen mul'atan furamuu dhabuu eeruun filannoo biyyaalessaa marsaa 6ffaa irratti osoo hin hirmaatiin hafuun isaa ni yaadatama. BBC: Filannoo biyyaalessaa gattanii bahuu keessanitti ni gaabbituu? Paartileen kaan teessoo lamas qabatanii sagalee isaanii dhageessifataa jiru. Obbo Abdiraahimaan: Waggoota 30 darban kan qabsoofne bar ofiin of bulchuu fi diimokiraasiif jechadha. Sanatu cabe amma. Murtii keenyatti hin gaabbinu, Jalqaba kaadhimamtoota keenya akka hin galmeessifne nu dhorkan. Carraaqqii boordii filannootiin kaadhimamtoonni 140 ta'an Finfinnee dhaqanii galmaa'an. Itti aansuun kaardii filannoo hatuu jalqaban. Miseensonni keenya akka hin filanne godhan. Eenyutu filata ture? Kaardii filattootaa mana isaaniitti fudhatanii galan. Kana ragaan deeggarree boordii filannoof mirkaneessinee jirra. Haala nama gaddisiisuun boordichi xiyyeeffannoo hin kennineef. Kunis sababa waraana Kaabaa fi sababoota birootiinidha. Filannoo dursamee hatamee fi bu'aan isaa maal akka ta'e beeknurratti maaliif dorgomna? Walitti qabduu Boordii Filannoof kabaja qabna. Diimokiraasiif jecha gatii kafalanii jiru. Garuu Boordiin Filannoo akka nama tokkoo miti. Filannoo kana irratto Boordiin Filannoo naannoo Somaaliin wal-qabatee dirqama isaa hin bahanne jennee yaadna. Kanaaf wanti nuti qabsaa'aa jirruuf, qajeeltoof malee aangoof miti. Qajeeltoon keenya cabeera jennee waan yaadnuuf isaaf dhaabbachuu qabna. BBC: Hongee naannoo Somaaliitti mudate dhiibbaa isaa xiqqeessuuf paartiin keessan maal hojjechaa jira? Obbo Abduraahimaan: Mootummaa naannoo, kan federaalaa fi hawaasa idil-addunyaaf akeekkachiisa jalqabaa kan dhageessifne nuyi. Osoo haalli hin hammaatiin tarkaanfii akka fudhatan waamich godhaa turre. Waamicha keenya hin dhageenye. Tarkaanfii kan fudhachuu eegalan barfataniiti. Uummata miliyoona shanii oltu balaa irratti kufe. Rakkoon jiru humna mootummaa Itoophiyaatii ol natti fakkaata. Hawaasni idil-addunyaa ammoo wantoota kaanitti ko'oommatee jira. Hanga ammaatti qabeenyi beeyladaa dhibbeentaa 60 ta'u dhumeera. Ministirri Muummee akkasumas pireezidantiin biyyattii gara naannoo Somaalii dhufanii daawwataniiru. Labsii yeroo muddamaa labsuu qabu turan. Akkuma Kaabaa, garri Bahaas xiyyeeffannaa barbaada. Bajata Kaaba Itoophiyaaf ramadamee waliin yoo madaalamu, bajatni balaa naannoo Somaaliif ramadame daran xiqqaadha. Naannolee waraanaan miidhamaniif birriin biliyoona 120 yoo ramadamu, hongee naannoo Somaaleef birrii miliyoona 500 qofaatu ramadame. Kanaaf xiyyeeffannaan gahaan hin kennamneef jechuun ni danda'ama. Nuti waamicha gochuun alatti homaa godhuu hin dandeenyu. Dandeetti bajataas ta'e humna siyaasaa hin qabnu. Hojiiwwan dabalataa hedduun hojjetamuu qabu turan jechaa jirra malee eenyuyyuu komachaa hin jirru. Itoophiyaan daangaa Somaaliyaa waliin qabdu banuu qabdi. Namni kamuu Somaaliyaa irraa akka dhufu hayyamuun barbaachisaadha. Hawaasni idil-addunyaas Somaaliyaa, Jabuutii fi Keeniyaa waliin tumsaan hojjechuu qaba. Amma deebii yeroo balaa kennamutu barbaachisaadha. BBC: Aanga'oota naannoo Somaalii keessattuu pireezidant Musxafee waliin dhibdeen qabdan aangoon irratti akka ta'e komiin isinirratti ka'a. Keessumaa qoodiinsa aangoo filannoo booda tureen. Obbo Abduraahimaan: Aangoo irratti walitti bu'iinsi akka hin jiraanne gochuuf, uummanni waan fedhu akka filatu gochuun barbaachisaadha. Yoo kun ta'uu baate walitti bu'iinsi kan dhalatu. Nuti aangoo qooddachuun teessootti fudhachuu hin feenu. Kan feenu uummati keenya waan fedhu akka filatuuf hireen akka kennamuuf qofadha. Fakkeenyaaf filannoon godhamee sagalee dhibbeentaa 30 ykn 60 yoo arganne, teenyee mari'annee aangoo ni qooddanna. Garuu wanti hundi erga hatamee booda teessoo lama ykn sadi kennanii aangoo qooddachuudha jechuun nuuf waan ta'u miti. Filannoo booda aangoo hoggansa biirolee lamaa nuuf kennuuf gaafatanii jennaan didne. Sababni isaa sirna hatameera jenne keessatti akkamiin deebinee qaama taana? BBC: Kaabinee mootummaa naannoo Somaalii haaraa ijaarame keessa garuu miseensonni keessan jiru mitii? Obbo Abduraahimaan: Gonkumaa. Isaan warra paartii keessaa ari'amanidha. Mootummaan naannichaa dhimma keessoo paartii keenyaa keessa seenuun miseensota keenya muraasa fudhateera. Namoonni lama biiroo naannoo irratti, tokko sadarkaa federaalaatti muudamaniiru, nuti isaan akkuma Bilxiginnaatti ilaalla. BBC: Akkaataa Komiishiniin Marii Biyyoolessaa itti ijaarame paartiin keessan akkamiin ilaala? Obbo Abduraahimaan: Mariin mootummaan gochuuf karoorfate akkuma filannoo darbe rakkoo lama qaba. Nuyi mootummaan bara 2019 filannoo dheeressuuf wayita jedhu ture mariin biyyaalessaa akka gaggeeffamu kan gaafanne. Yeroos mootummaan ni dide. Filannoonis godhame. Mootummaan amma yaada marii biyyoolessaa fudhateera. Haata'u male akkanumaan waliin haasa'uuf yoo ta'e malee kun marii biyyaalessaa jedhamuu hin danda'u. Namoota paartii tokkorraa dhufantu miseensa komiishinichaa godhamee muudame. Uummatatu filate haa jedhamaniyyuu male nuti isaan beekna. Naannoo Somaalee irraa eenyu akka ergamu filannoon osoo hin godhamiin dura ni beekna turre. Kun carraa tokkicha biyyattiin qabdudha jennee amanna. Waliigaltee hawaasummaa haaraa tolfachuu qabna. Itoophiyaan dhimmoota biyyaa irratti mariin godhamee waliigaltee biyyaalessaarra akka gahamuuf jecha Komiishinii Marii Biyyaalessaa ijaartee hojii eegalteetti. Komiishinarootni 11 komiishinicha akka hogganan filataman eeruu hawaasaatiin akkaata walaba ta'een filataman haa jedhamaniyyuu malee gaaffiin hedduun irratti ka'aa jiru. Akkaataan jarreen kun ittiin filataman ifa miti, adeemsi isaas hirmaachisaa hin turre jechuun Koongirasiin Federaalawaa Oromoo marii kanarratti akka hin hirmaanne beeksisee jira. Obbo Abduraahimaan: Namoonni amma aangoorra jiran wanti isaan beekuu qaban, biyyi kan isaanii qofa akka hin taanedha. Biyyi kan nama hundaati. Uummati marti abbaa biyyaati. Biyyattiin egeree gaarii fi nagaa akka qabaattu yoo barbaadame, sagaleen namoota ejjennoo addaa qabanii dhagaa'amuu qaba. Baay'eedha, xiqqoodha osoo hin jedhamiin sagaleen nama hundaa dhagaahamuu qaba. Kanaaf nuti kan jechaa jirru abbaa biyyummaa waliin qabna. Gareen ykn paartiin tokko waan hunda olaantummaan qabachuu hin danda'u. Bulchiinsi akka kanaa waan hin fayyadneef addunyaa guutuu irratti jijjiiramaa jira. Waggoota 100 darbaniif yaallee jirra. Miniliik, Hayilasillaasee, Mangistuu fi Mallas yoo bulchan agarree jirra. Amma carraa haaraa qabna. Itoophiyaan waggaa 10 ykn 20n jijjiirama bu'uuraa fiduuf carraa argatti. Ammatti jijjiirama akkasii fiduudha kan barbaannu. Amma biyya kana bulchaa kan jiran MM Abiya Ahimadidha. Wanta ittiin yaadataman lafa kaa'achuu qabu. Rakkoowwan waggoota sadan darban mudatan sirreessuun ni danda'ama. Waraanichi dhaabbachuu qaba. Waraanni dhaabbatee mariin dhugaan eegalamuu qaba. Osoo wal ajjeesnuu boonuun maal faayidaa qaba? 'Nuyi lammilee Itoophiyaati, jidduseentummaa alaa hin feenu' jenna. Garuu ogeeyyii alaa fiduu qabna. Maaltu milkaa'e, maaltu hin milkaa'iin hafe kan jedhu baruuf, biyyoota akka Yaman, Afrikaa Kibbaa fi kaan irraa namoota fiduu qabna. BBC: Kanaaf irratti hirmaachuuf hayyamamoodha jechuudha? Obbo Abdiraahimaan: Irratti hirmaachuuf hayyamamoodha, garuu haal-dureewwan qabna. Akkaataan amma itti adeemamaa jiru hirmaachisaa miti. Adeemsichi paartii tokkoon butamee fudhatameera. Wantichi ammatti Bilxiginnaa harka jira. BBC: Miseensonni paartii keessanii tokko tokko pireezidantiin duraanii naannoo Somaalii Abdii Mohaammad Umar (Abdii Iilee) hidhaa akka hiikaman gaafachaa jiru. Asirratti ejjennoon paartoo keessanii maali? Obbo Abdiraahimaan: Abdii Iilee uummata isaarratti yakka raawwate. Isarraa dhimma qabna. Kun nuyi dhimma nu dhukkubsudha. BBC: Obbo Abdii Mahaamad wayita aangoorra turaniitti, paartiifi deeggartoota keessan irratti xiyyeeffatu turee? Obbo Abdiraahimaan: Eeyyeen, ta'us inni qama sirnichaa ture malee qofaasaa hin raawwanne. Gaaffiichi wanta ummata Somaalee irratti ta'e hundaaf itti-gaaftamaan nama tokko qofaa miti. Kan kana raawwate biyya, biyya Itoophiyaati. Itti-gaafatamummaan kunis fudhatamuun qoratamu qabaata. Paartii biyya bulchu hanga raayyaa ittisa biyyaatti namoonni wayita sana aangoorra kan turan hundi qoratamu qabaatu. Nutis akka Addi Bilisa Baasaa Biyyaalessaa Ogadaniitti qoratamuu qabna. Haata'u malee, hidhamtoonni siyaasaa mana hidhaa taa'uu hin qabaatan. Abdii Ilees yoo ta'e mana murtiitti dhiyeeffamuun dhimmisaa akka yakkaatti ilaalamuu qabaata. Amma garuu mana hidhaa tokko keessatti itti cufamee taa'aa jira. BBC: Asitti jechaa cimaa tokko kaftan. Jecha hidhamaa siyaasaa jedhu. Abdii Illeen hidhamanii kan jiran sababii ilaalcha siyaasaa isaanitiif jettanii amantu jechuudhaa? Hanga hubatamuutti hidhamaan siyaasaa nama sababii ilaalcha ykn ejjannoo siyaasaatiif hidhame jechuudha. Dhaddachattis dhiyaataa jiru. Abdii Mhaamad sababii ejjannii siyaasaa isaaniif hidhamanii? Obbo Abdiraahimaan: Abdii Illeen qaama sirna siyaasaati. Ajajootiin raayaa ittisaa yakkasaatiin walta'aa turan hanga ammaatti Finfinnee jiru. Kanneen akkuma isaatti hogganaa siyaasaa turanis jiru. Kanaafuu inni qofaan maaliif hidhame? Nuti inni yakka hin raawwannee hin jenne. Haata'u malee, yeroo sanatti ajaja kennaaf kann turan aanga'oonni federaalaa eessa jiru? Sababii kanaaf himannichi kaayyoo siyaasaa qaba kann jennu. Ragaan amma irratti walitti qabamaa jiru yakka dhuma aangoo isaarratti magaalaa Jigjigaa keessatti raawwatame kann ilaallatuudha. Yakkoon Ogaadeen irratti raawwataman hoo? Wayita dhaddachatti dhiyaateetti yeroo tokkooyyuu yo ka'u hin dhageenye. Pirezidaantiin Naannoo Somaalee duraanii Obbo Abdii Mahaammad Umar wayita to'annoo jala oolfamaniitti, jiraattoota naannicha keessatti argaman jidduutti walitti bu'iinsa kakkaasuufi gareewwan walitti bu'insicha keessatti hirmaatan hundeessuun gochaa seeraan alaa raawwattee jirta jechuun ture Abbaan Alangaa Waliigalaa himannaa kan irratti bane ture. Abdii Mohaammad garee ''Heegoo'' kan ALI Adooleessaa 2010tti amantaafii sabaan adda baasuun ajjeechaafi haleellaawwan raawwate leenjiisuun bobbaseera jechuun motummaa federaalaatiin himannaan irratti dhiyaate. BBC: Kanneen yeroo sana Abdii Illeen waliin walta'insa qaban seeratti haa dhiyaataniifi inni haa gadhiifamu jechuun garaagarummaa hin qabu? Obbo Abdiiraahimaan: Gonkumaa! Addi Bilisa Baasaa Ogadan (ONLF) akka inni gadhiifamu gaafatee hin beeku. Yoomiifi eessatti gadi haa dhiifamu jennee gaafamee beekna? BBC: Paartiin keessan ibsa baaseera hin jenne. Garuu namoonni paartiichaa tokko tokko miidiyaalee hawaasaa irratti yaada akkasii yoo calaqisiisan mul'atu ture Obbo Abdiiraahimaan: Kun sirrii miti. Miseensi Addi Bilisa Baasaa Biyyaalessaa Ogadan kana gaafe hin jiru. Miseensi koree jiddugalaa ykn hojii raawwachiiftu tokkoolleen kana hin gaafane. Kana gaafataa kann jiru ummata Somaaleeti. Nuti garuu akka paartiitti haala idileetiin gaaffii kana hin dhiyeessine. Jechaa kann jirru garuu awwalli jumlaa bara 2007 naannoo Somaalee guutuu Ogaadeeniitti argamuudha. Janaraaloonni raayyaa ittisaa, itti-gaafatamtoonni ADWUI federaalaa akkasumas miseensoon jalaa kana keessatti hirmaataniiru. Eessa jiru? Maaliif hin himatamne? Abbaan Alangaa maaliif Abdii Illee qofaa himate? Somaalee waan ta'eef? Gaaffiilen kunneen gaafatamu qabaatu. Ogaadeeniitti kann ta'e duguuggaa sanyiiti. Kun ammoo kan naannoofi federaalaan raawwatameedha. BBC: Qabxiileen kunneen marii biyyaaleessaa irratti haa kana ejjannoo jedhu qabdu? Obbo Abdiiraahimaan: Eeyyeen kun qaama marii biyyaaleessaa ta'u qaba. Ummanni keenya beenyaa barbaada. Itoophiyaan maqaa biyyaatiin Somaalee irratti yakka raawwattee jirti. Kun ammoo ragaan kann deeggarameedha. Dhaabbilee mirga namootaaf falmaniifi dhaabbata motummoota gamtoomaniin kann galmaa'eedha. Kanaafu biyyattiin kanaaf deebii kennu qabdi. Kanaafu ajandaa qaama marii biyyaaleessaa ta'u qabaatudha. Naannoo Somaaleetti namoonni kuma dhibbaan lakkaa'aman eessa akka gahan hin beekamu. Dubartoonni kuma shantama ta'an gudeedamaniiru. Ijoolleen maatiin hin qabne bakka hundatti argamu. Beelaafi dhabaan rakkataa jiru. Kun ammoo Itoophiyaa keessatti ka'ee hin beeku. Kanaaf maricha irratti haa ka'u kann jennu. Kanaan duras badiin raawwatameera. Bara 1974, 1964, 1961 ajjeechaan Ayishaa, ajjeechaan Dagahaabuur, ajjeechaan Shilaabaa, ajjeechaan Qalaaboo kanneen akka fakkeenyaatti kaafamaniidha. Kun kann itti fufe waan ta'eef irratti dubbachu qabna. Kana jechuunis ummanni Somaalee amma maallaqa barbaada jechu miti. Garuu ammoo dhimma kanaaf karri hojjatamuuf qabaata. Kunis gaaffiidhuma lammiilee Itoophiyaa kutaalee biraatti argaman kaasaniidha. Itoophiyaan yeroo garaagaraatti ummata ishee irratti yakka raawwattee jirti. Oromoo, Amaaraa biras yoo dhaqamee rakkoo walfakkaatutu umamee. Kanaaf, mariif dhiyaachu qabaata. Addi Bilisa Baasaa Biyyaalessaa Ogaadan bara 1984 kann hundeeffame. Gareen kunis hanga yeroo dhiyootti mootummaa Itoophiyaatiin tarree gareewwan shororkeessaa jedhamuun farrajaman keessa ture. Erga Ministirri Mummee Abiy Ahimad gara aangootti dhufaniin booda paartiileen siyaasaa sadii tarree shororkeessummaa akka haqamaniif murtee paarlaamaa biyyattiin dabarfameen, paartiileen siyaasaa biyya alaatti qabsoo hidhannoo irra turan gara biyyaa deebii'unsaanii ni yaadatama. Addi Bilisa Baasaa Biyyaalessaa Ogaadeen kunis, ummata Somaalee baha Itoophiyaatti argamu hiree ofiin of bulchuu isaa akka mirkanneeffatuuf gama siyaasaafi loltummaatiin qabsaa'aa ture. BBC: Moggaasa paartii keeessanii hanaga ammaatti ‚Adda Bilisummaa' jedhu kanarratti gaaffii baayyeen akka ka'u yaadama. Kaayyoon paartii keessaanii duraa Itoophiyaa irra bilisa bahuu ture? Obbo Abdiiraahimaan: Foxxoquun yakka miti. Ummanni Somaalee foxoquu yoo barbaade, haaluma heera motummaatiin murtoon ummataa akka taasifamuuf gafachu danda'a. Ummanni Somaalee bulchiinsa motummaa Itoophiyaa irraa mirgasaa yoo hin argannee fi dhiisee deemuu ykn qaama Itoophiyaa ta'ee itti fufuu yoo barbaade mirgasaati. Nuti foxooquu hin kakaafnu garuu kaayyoon keenya duraa ummanni Somaalee mirga kana filachu harkasaatti eeggatee akka turu taasisuudha. Keewwata 39 ni eegna. Kunis wabii hawaasummaa ummataa fi mirga itti gaafatamummaaf barbaachisuudha. Ummanni keenya yoo mirgaafi kabajni saa guutuun hin eegamneef mirgi dhiisee deemuusaa kan ittiin eegamuudha. Kun kan Somaalee qofaaf miti. Kan Oromoo, Amaaraa, Tigree, Agawoo, fi kan hundaati. Sabaafi sablamiileen mirgi kun akka kabajamuuf barbaadu. Mirga walin eeggannudhas.


Bashannanni afuuffee (Balloon) dhaan balali'uu Itoophiyaa keessatti maal fakkaata?

'Balloon' afuuffee guddaa samiirra Balali'uu fi dandeettiin isaa kan walcaalu jiraatulleen hanga namoota 14 baatee samii keessa balali'u. Afuuffee guddaan kuni qilleensan kan guutamu ta'ulleen, afuuffeen kuni qilleensarra akka turuu fi saffisa eegee akka deemuuf laboobni abiddaa gaasiidhaan qilleensarratti balaaliisaadhaan itti qabsiifama. Bashannanni 'Balloon'dhaan balali'uu Itoophiyaatti yoom jalqabe? Itoophiyaa keessatti hedduu kan beekamu ta'uu dhabulleen Tajaaajilli Balloon'dhaan balali'uu kuni inuma jira. Bara 2012'tti Itoophiyaa keessatti kan hundaa'e dhaabbanni 'Abyssinia Ballooning' jedhamu dhaabbata tokkicha biyyattii keessatti tajaajila kana kennudha. Hundeessaa dhaabbatichaa fi paayileetiin 'Balloon Mr. Bram Van Loosbroek akka jedhanitti, dhaabbanni kun lammiilee Daachii fi Itoophiyaatiin sheeriidhan kan hundeeffamedha. "Ballooning qaama aviyeeshinii kan bashannanaaf qofa tajaajiludha. Amma waggoota 10'f samii Itoophiyaa bareedaa kanarra balaliineerra," jedha Bram. Tajaajilli Balallii 'Balloon' kuni garuu hanga ammaatti kan adeemsisan irraa deddeebiin naannawa Gujee fi Magaala Hoolotaa gidduu jiru keessatti qofa. "Lafti kun lafa diriiraadha. Gara Kaaba Itoophiyaa kana yoo fudhatte teessumni lafaa gaarrentu itti baayyata. Balloon ammoo loojikii dhaabbataa ta'e hin qabu. Bubbeen gara barbaadetti si oofa. Too'achuun baayyee rakkisa. Kanaaf naannoon Hoolotaa kun baayyee filatamaadha," jedha. Bashannana balloon kana gara caalaan lammiilee Itoophiyaatu maamila isaaniiti. Tuuristoonni gara biyyaa dhufanis Balloon kanarra taa'anii bashananuuf nubira nidhufu jedhan Mr. Bram. Dhaabbatichi amma afuuffeewwan qilleensarra balali'an lama akka qabuu fi humna namoota 10 hanga 12 baachuu akka qabanis dubbatan. "Namni afuuffee kanaan balali'u hunduu dura ulfaatinasaa safarama. Namoonni ulfaatinasaanii akka beekamu hin barbaanne jiru. Garuu 'balloon' irratti dirqama. Nama qaqal'aa yoo ta'e nama baayyee baata. Nama fufurdaan garuu muraasa," jedha. Itoophiyaatti 'Balloon'dhaan balali'uun meeqa nama kaffalchiisa? Dhaabbati 'balloon' kuni ammatti maamiltoota balali'uu barbaadan kan imalchiisu gidduu Gujee fi Hoolotaatti. Gidduu kanatti fageenyi 'balloon' kanaan imalamu yoo baay'ate kiiloomeetira 20 kan ta'udha. Afuuffee guddaa samiirra balali'u kanaan samiirraa dachii naannawa Hoolotaa kana gadi ilaaluuf namni tokko imala tokkotti Doolaara 165 yookan birri Itoophiyaatti 8,400 ta'u kanfala. Balalliin kuni kan bashannanaa waan ta'eef jecha gatiin kanfalamu geejjiba kaan caalaa qaaliidha. Fageenyi 'balloon' kun balali'u haala qilleensaa yeroo sana jirurratti kan hundaa'u ta'ulleen imalaan tokko giddu galeessaan 'balloon' kanaan daqiiqawwan 45 qilleensarra tura. Yeroo jalqabaaf Itoophiyaa keessa afuuffee kanaan balali'an akkam ture? Bram dhaabbata balallii 'Balloon kana Itoophiyaa keessatti hundeessuun alattis paayileetii afuuffee guddaa kanaati. Lammii Daachi kan ta'e Bram, waggoota 27 'Balloon' balaliisuudhaan muuxxannoo akka qabu BBC'tti himeera. Yeroo jalqabaaf 'balloon'dhaan naannawa magaala Finfineetti balali'an miira uummataa yeros isaan mudate akkasiin hima. "Jalqaba kan Itoophiyaa keessatti balaliine bara 2012 ture. Finfinnee irraa kaanee olka'iinsa hanga meetira 500 tin balaliinee naannawa Hoolotaa kana qubanne. Uummatni kumaan lakkaa'amu dhufee numarse." "Namni kaan miira rifaatauutiin nulaala.namni hundi raajeffatee nulaala. Ijoolleenfaa miirri fuula isaaniirra ture hanga ammaa nan yaadadha. Namootni naannoo kanaa namoota garraamiidha. Yeroon suni baayyee bareeda ture" jechuun yaadata. 'Balloon' dhaan yeroo balali'amu balaa cimaa uumuu kan danda'u afuuffeen kuni sarara elektiriikiitti yoo diramedha. Yeroo balaliisan isarratti baayyee akka ofeeggatan hima Bram. Waggoota 10 naannawa Finfinneetti balaliisaa ture kanatti balaan akka isaan mudaate hin beeknelleen dubbata. Ammatti afuuffeewwan Balloon kana lama qofa akka qabaniifi fuladuratti balallii 'balloon' kana Babal'isuuf hojjechaa jiraachuus hima. Sanbata darbe karaa Koomishinii Tuurizimii Oromiyaatiin Balalliin 'Balloon' kun naannawa Magaala Hoolotaatti adeemsifamee ture. Namootni Balallii kanarratti hirmaatan hedduunis 'Balloon'dhaan balali'uun isaaniif kan jalqabaa akka ta'ee fi hedduu akka itti bashananan BBC'tti dubbatan.


Nageenya Oromiyaa: ABIN isa KFO’n rakkoo nageenyaa Oromiyaaf hidhattoota Amaaraa himate balaaleffate

Rakkoo nageenyaa naannoo Oromiyaatti mul'atuuf humnoonni nageenyaa naannoo Amaaraa itti gaafatamoodha jechuun ibsa Kongireesin Federaalawaa Oromoo (KFO) baase, Warraaqsi Biyyaalessaa Amaaraa (ABIN) qeeqe. ABIN ibsa guyyaa Kibxataa baaseen, ''Morkii siyaasaa humnoota siyaasaa Oromoo garagaraa gidduutti taasifamaa jiruun, boora'uufi nageenyaa naannoo Oromiyaatti mudateen, saba Amaaraafi humnoota siyaasaa Amaaraa komachuu... cimsinee balaaleeffanna,'' jechuun ibsa KFO'f deebii kenneera. KFO'n ibsa isaa keessatti hidhattoota Amaaraa malee hidhattoota gama Lixaafi Kibba Oromiyaa sosso'aniifi mootummaan rakkoo nageenyaaf sababa jechuun yeroo dheeraaf himatu, hin himanne. Koreen Hoji-raawwachiiftuu KFO walgahii idileesaa dhiyeenya geeggeesseen booda ''haala yeroo ammaa biyyiifi ummanni keenya keessa jiru'' irratti mari'achuun ibsa ejjannoo baaseera. Kanaanis hidhattoota ''naannoo Amaaraatii dhufan'' ittiin jedheen daangaa Oromiyaa keessa galuun, ''weerara lafaafi daangaa babal'ifannaa raawwachuun, akkasumas namoota nagaa ajjeesaa, qonnaan bultoota qe'eerraa buqqisaa; naannoo Oromiyaa iddoo hokkora walirraa hin cinnetti geeddaraa jiru,'' jedhe. KFOn dabaluun keessattuu ''duulli waraanaafi weerarri lafaa'' kun godinaalee Oromiyaa Wallaga Bahaa, Horroo Guduruu Wallaggaa, Shawaa Lixaa, Shawaa Kaabaa fi Shawaa Bahaatti, ''bifa qindaa'aa ta'een geggeeffamaa jira,'' jedha. KFOn akka fakkeenyaatti waan Godina Shawaa Kaabaa Aanaa Qimbibititti raawwate jedhe kaasa. Aanaa kanarraa lafti hektaara 280 ta'u, qonnaan bultoota Oromiyaa irraa kaasuun kan fudhatame ''Humna Addaa Poolisii Mootummaa Naannoo Aamaaraatin akka ta'e gabaasni miidiyaan mootummaatuu baasan saaxilee jira,'' jedha. Dhaabi waggoota muraasa dura hundaa'eefi saba Amaaraaf akka qabsaa'u kan hime ABIN garuu himannaa kana akka hin fudhanne ibse. Deebii kenneen, naannoleen KFOn ibsa isaa keessatti eere kunniin ''dhalattoota nagaa Amaaraa irratti irra deddeebiin iddoowwan ajjeechaafi buqqa'insi itti raawwatudha,'' jedhe. Iddoowwan kanattis ''ifatti hidhattoonni ABO-Shanee itti socho'aniifi iddoowwan gara caalu kan to'atanii jiran,'' tahuusaaniitiin, rakkoo nageenyaaf itti gaafatamummaa kan fudhatan humnoota siyaasaa naannoo Amaaraa tahuu kuffiseera. Rakkoo nageenyaa Oromiyaa keessa mudatuuf jiraattonni keessumaa gama Lixa Oromiyaa hidhattoota WBO kan mootummaan 'ABO- Shanee' jedhu, hidhattoota Amaaraafi Gumuuz himatu. Gama kaaniin, dirqama ummata tiksuu qabu guutuu dhabuu, seera malee ajjeechaa raawwatuufi kaaniniis humnoonni mootummaa ni himatamu. KFO dabalatee paartileen mormituu Oromoo sochii hidhattoota Waraana Bilisummaa Oromoofi badii garaagaraa himataman ifatti yoo balaaleeffatan hin mul'atu. Dhaabni ABIN gama isaatiin hidhattooti Amaaraa badii garaa garaan Naannoo Oromiyaa keessatti isa himataman yeroo balaaleeffatu hin mul'atu. Torban muraasa dura mootummaan haleellaa Faannoon raawwate jedheen Fantaalleetti humnootni nageenyaa mootummaa 26 ajjeefamaniiru. Ibsa ABIN baase kanaan: ''Iddoowwan kaneennitti boora'uu nageenyaafi tasgabbiif Amaarri kan gaafatamuu malu, gaafa ABO-Shaneen Amaaraadha, akkasumas hidhattoonnis qonnaan bultoota Amaaraati kan jedhaman yoo tahe qofa. ''KFOn ABO-Shanee fi hidhattoota, Amaarummaan akka hin himanne ni abdanna,'' jedhe. Gama kaaniin KFOn, waraanni mootummaa Itoophiyaa fi Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) - kan mootummaan ABO-Shanee jedhu gidduutti adeemaa jiru akka dhaabbatuufi garaagarummaa isaanii mariin akka furan gaafachuusaa, ABIN akka deeggaru himeera. KFOn ibsa Wiixata baaseen: ''... yeroo adda addaatti walwaraansi kun mariidhaan dhaabbatee, qaamoleen wal waraanaan gara dirree siayaasaa dhufuun, Oromiyaafi ummata keeenyaaf nagaaf tasgabbii akka buusaan gaafachaa tureera,'' jedheera. Mootummaan Naannoo Oromiyaa hidhattoota ''Shororkeessaa'' jedhuun Waraana Bilisummaa Oromoo-WBO ''guutummaatti barbadeessuuf, duula cimaa eegaluu'' beeksiseera. Dabalataan, qaamota 'Finxaaleyyii maqaa Amaaraan socho'an' jedhu irrattis duula akka gaggeessu hime. Mootummaan qaamolee hidhatan lamaan finxaaleyyummaan himata. WBOn gama dubbi himaa isaatiin waan jedhe, humnoota mootummaa wajjiin ''waraana cimaa'' gaggeessaa akka jiru himeera. ABIN ibsa Kibxataan ''hidhattoonni ABO-Shanee'' jeequmsa nageenyaafi tasgabbii Naannoo Oromiyaa keessatti raawwachaa jiran dabalataan; naannolee Beenishaangul-Gumuuz, Sidaamaa, Kibbaafi Amaaraa keessa, lammiilee nagaa fi misooma uummataa irratti haleellaa raawwachaa turan jechuun himata. Iddoowwan Oromiyaa keessaa hidhattoonni kunniin to'ataniifi socho'anitti, hidhattoonni naannoo Amaaraa keessaa dhufan weerara gaggeessan jechuun ibsi bahuun isaa akka isa ''gaddisiise'' paartichi himeera. Hidhattoonni ABO-Shanee jechuun mootummaan waamu dhalattoota Amaaraa godinoota Wallaggaafi Shawaa Lixaa keessa jiraatanirratti haleellaa raawwachuu jiraattonniifi qondaaltonni himu. Garichi kana ni waakkata. Faallaan immoo jiraattonni Oromoo 'Shanee' qallabdu, dahoo kennituufi jedhamanii hidhattoota Amaaraan akka manniifi qe'een isaanii gubatu himan. Taateen kuni Naannoo Benishaangul Gumuz keessattiis wal fakkaata. Warraaqsi Biyyaalessaa Amaaraa (ABIN) ibsa kanaan, ''sirna siyaasaa faayidaafi mirgi lammiilee Itoophiyaa hundi itti kabajamu uumuuf'' KFO dabalatee humna siyaasaa seera-qabeessa tahe kamuu wajjiin ''walitti dhiyeenyaan'' hojjechuuf qophiidha jedheera.


Nageenya Itoophiyaa: 'Diina hidhatee socho'u mara hidhannoo hiikkachiisuun barbaachisaadha' - MM Abiy Ahimad

Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad qondaaltota waraanaa biyyattiif qajeeltoo gara fuulduraa fi haala qabatamaa biyyattiirratti Kamisa Ebla 14, 2022 ibsa kennaniiru. Ibsa isaaniin kanaanis, raayyaan ittisaa dantaa biyyaaf waardiyyaa dhaabbachuun hojii ijoosaa ta'uu yaadachiisuun, diinota hidhannoodhaan ittiin morkan mara hidhannoo hiikkachiisuu akka qabu dhaaman. Dubbiin MM Abiy kuni kan dhagahame mootummaan Naannoo Oromiyaa hidhattoota 'ABO-Shanee' jedhuufi humnoota 'finxaaleyyii' Faannoo jedhamanirratti dhihoo duula waraanaa eegalu yeroo himettidha. Itoophiyaa keessatti booda kana goolamni siyaasaa sababa hidhattootaan walqabatee uumamu hammaateera. Kana dura siyaasa biyyattii kan dhuunfatee ture TPLF, Waraana Bilisummaa Oromoo kan 'Shanee' jechuun mootummaan waamu, Faannoo fi hidhattootti Gumuuz meeshaa ol fuudhanii mootummaa lolaa jiru. Sochiin hidhattoota kanaas nageenya biyyattiifi jiruufi jireenya ummataaf yaaddoo uumeera. Beektoti siyaasaa BBC'n dubbise mootummaan 'monopoly of violence' qawwee ykn tarkaanfii humnaan fudhatamu irratti aangoo guutuu qabaachuu akka qabu himu. Yoo hin qabaanne ta'e, olaantummaa seeraa kabachiisuu kan hin dandeenyee fi finciltoonni qawwee hidhatanii kan socho'an yoo ta'e fayyaalummaan biyyattii gaaffii keessa gala jedhu. MM Abiy hidhattoota biyya keessa socho'an salphisanii ilaaluun dogoggora jedhu. ''Qaamoolee diinoota dhihoo ergan yaaduun kan qophoofnu yoo ta'e ni guddanna,'' jedhan. Kanaafuun, hidhamtoota rakkoo keenyaa osoo hintaanee kan mul'anni keenya nu fiigsisuu ta'u qabnas jedhan. ''Kallattiin Raayyaa Ittisaa inni jalqabaa kutannoodhaan dantaa biyyaaf dhaabbachuudha. Lammaffaan ammoo hidhannoo diinaa hiikkachiisuu (demobilize)dha,'' jedhan. ''Humnooti diinota mara hiikkachiisuutu barbaachisa. Shanee, ganee, banee, kanneen jedhaman hunda hiikkachiisuu barbaachisa. Hidhannoowwan qaamolee raayyaa ittisaan morkan harka jiran hunda hiikkachiisuu barbaachisa,'' jedhan. Paartileen yaada siyaasaan walmorkuu qabu malee karaa hidhaannoo lubbuu gaaga'uun deemuu hin qaban jedhan MM Abiy. Waraanni mootummaa humnootii TPLF waliin gaggeessaa ture tasgabbaa'us dhimmoota afur araara buusuuf rakkisoo ta'an keessaa tokko dhimma hidhattootaati. Gama kaaniin, hidhattoonni naannoo Amaaraa 'Faannoo' jedhaman - kan qondaaltoonni Oromiyaa finxaalleeyyii ittiin jedhan hidhannoo haa hiikkatan jedhamuun isaa garee kana biratti komii kaaseera. Akkasumas hidhattoonni walta'iinsa uuman TPLF fi WBO haala amma MM Abiy jedhan kanaan hiikkachiisuun motummaaf hangam salphaa akka ta'u wanti beekamu hin jiru. Raayyaan Ittisaa cimee hojjechuun raayyaa sabummaa, gandummaa, hirkattummaa siyaasarraa bilisa ta'ee fi ogummaa loltummaa qofaan kan hoogganamu ijaaruu akka qabus dhaaman. ''Raayyaa mootummaa jijjiiramu waliin hin diigamne, kan ijaaruu malee hin diignes bu'uuressuu qabdu. Kana gochuuf ammoo gootummaa adda waraanaafi yeroo dhiphinnaatti agarsiiftan sun yeroo nagaatti irra deebii'uu qabu,'' jedhan. Raayyaan ittisaa gadi bu'uun kan sabaan yaadu yoo ta'u, TPLFn loluun, aarsaa kaffaluun hin barbaachisu ture jedhan MM Abiy Ahmand. ''Raayyaan ittisaa eegduu paartii, iddoo dahannoo isa dhumaa paartii ta'uu keessaa ba'uu qaba. Humni Ittisaa kun iddoo dahannoo dhumaa Badhaadhinaa miti kan Itoophiyaati,'' jedhan. Qormaati guddaan siyaasaafi raayyaan ittisaa walmakuudha kan jedhan MM Abiy, ''Kaabineen ofii malaammaltummaadhaan osoo uummata dararuu raayyaa ittisaatti maxxanee akka deemu eeyyamuu hin qabdan,'' jedhan. ''Carraa hin arganneef malee kaabineen kamuu isin hin geessu. Yeroo rakkoo kan uumata mariisisu isini. Kan loltan, bootteedhaan kan bishaan obaastan isin malee kaabinee miti. Garuu gara fedhanitti isin oofuu fedhu.'' Mootummaan amma aangoorra jiru raayyaa ittisaan akka boonuufi eenyullee akka jalaa tuqu akka hin feene ibsan. Haata'u malee ''Taatee tokko erga raawwattanii booda hin rafinaa. Hojii tokko xumurre jedhanii yoo raftan kan hojjettanis kan hojjechuuf deemtanis bilaasha ta'a,'' jechuunis gorsan. Qondaaltonni fi jenaraalonni waraanaa walga'icharra turanis gorsa MM Abiy fudhachuun raayyaa kana keessatti jijjiirama jabaa fiduuf akka onnatan himan. MM Abiy Yaad-rimee jijjiiramaa ilaalchisuun wayita ibsaniitti addunyaarratti jijjiirama wayita jedhamu akka waa diiguun balleessuutti hubatama jedhan. Itoophiyaa keessattis wayita hiriiraa fi gaaffileen jijjiiramaaf akeekan gaafataman misoomaawwan bu'uuraa diiguudhaan akka waan bakka ga'uutti fudhatama kan jedhan MM Abiy, kunimmoo jijjiirama dhugaa fiduuf qormaata ijoodha jedhan. ''Fakeenyaaf shaneen ummata Oromoofin qabsaa'a jedha, garuu qabeenya barbadeessa. Naannoo Haroo Wonciitti humna xiqqoodhaan misoomsina jennee wayita hojii eegallutti, isaan maashina gubaa, hojjetaas hari'aan,'' jedhan. ''Qaamni fageenyarraa akkasiin misooma diigu kun (Warshaa Sukkaaraa Finca'aa, warshaalee simintoo) osoo Finfinnee fi Adaamaa seenuuf carraa argate, hojiinsaa diiguudha,'' jedhan. Jijjiirama kana sirnaa fi of-eeggannoodhaan hin hooggannu taanaan sochiin misoomaa fi siyaasaa biyyaalessaa hundayyuu bilaasha ta'uu mala jedhan. Rakkoo hamaa biyyarra ga'uuf giddu seentummaa alaa qolachuudha kan jedhan MM Abiy, muuxannoo jijjiirama addunyaarraa kana barachuu qofa osoo hin taane keessoo biyyaas ilaaluudha jedhan dabaluun. ''Bara mootii Hayilasillaaseerraa kaasee jijjiiramaaf gaaffiin inuma dhiyaata, garuu jijjiiramni uumamu dimokiraatawaa waan hin taaneef rakkoon yeroosii ammallee uummata walficcisiisa. Gaaffiin lafaa yeroos gaafatame hanga yoonaa uummata wal ajjeesisa,'' jedhan. ''Nuuf qormaata kan ta'e dimokiraasii dhabuudha. Hayilasillaaseen, dargiin, ADWU'n hunduu dimokiraatawaa hin turre,'' jedhan. Dabaluunis Addi Dimokiraatawaa Warraaqsa Uummattoota Itoophiyaas wayita aangoo qabatu carraa jirutti fayyadamee rakkoowwan jiran hin furre jedhan. ''Bara 1983 -84 naannoo Wallaggaa jedhamu ADWUI'n hin bulchu ture, caasaan mootummaa hanga bara 1985tti hin turre, kutaa waraanaa Gibee nama hoogganaa ture Alamisheet nama jedhamutu bulchaa ture. ''Shawaa Kaabaa ADWUI bulchee hin beeku. Lixa Shawaa naannawa Gindabarat hanga filannoo bara 2002tti bulchee hin beeku,'' waan sirna duraa keessa ture yoo yaadatan. ADWUI'n naannoo Tigraay fi magaalota gurguddoo akka Finfinnee, Hawaasaa, Jimmaa fi kaan keessa ture, bakkeewwan kaan garuu isintu bulchaa ture jechuun raayyaa ittisa biyyaa jajan. Garuu caasaa mootummaa jabaa dhabuun ammallee biyyattiif qormaata guddaa akka ta'e himan.


Amantaa Ortodoksii: Baganaa, meeshaa galataa sagalee 'mararoo' qabu, Waaqa ittiin galateeffatan

Mana Amantaa Kiristaanaa Ortodoksii Tawaahidoo Itoophiyaa keessatti meeshaalee afuuraa Waaqayyoo galateeffachuuf oolan keessa tokko Baganaadha. Keessumaa meeshaan galataa kuni yeroo soomana guddaa [Faasikaa] bal'inaan hojiirra oola. ''Baganaan meeshaa muuziqaa keessatti hin ramadamu. Sababni isaas Baganaa jechuun afaan Gi'iziin faarfannaa jechuudha,'' jechuun ibsu Faarfataa Ijoo Getaachaw Birhaanu. ''Meeshaa Waaqayyoo qofa galateeffachuuf ooludha.'' Yeroo sooma guddaa kana seerri mana amantaa Ortodoksii Itoophiyaa meeshaawwan afuuraa kanneen akka dibbee, shak shakii [tsinaatsila] fa'i dhorka jechuun himu Diyaaqon Masfiin Geetuu. ''Dibbee rukutuun akka waan missiraachoo himudha. Yeroon kunimmoo sooma Gooftaan keenya Iyyasuus Kiristoos cubbuufi badii ilma namaatif jedhee soomedha. ''Osoo cubbuu hin qabaatiin cubbuu keenyaaf jecha kan hunda itti arge waan ta'ef yerootti missiraachoo himnu osoo hin taane yerootti Waaqayyoo itti yaadannudha,'' jechuun ibsu. ''Yeroo sooma kana keessatti faaruu gaabbii fi faaruu galataa qofa faarfanna.'' Yeroo soomana kana meeshaalee dibbeefi tsinaatsila ala harka rukuchuun gataleeffachuunillee dhorkaadha. Haa ta'u malee, kiraara yookiin masinqoon Waaqayyoo galateeffachuun akka eeyyamamu himu. Kana jechuun Baganaan yeroo daanga'e qaba jechuudhaa gaaffii qabu BBC irraa dhihaateef kana deebisan. ''Baganaan yeroo daanga'e hin qabu,'' jedhan. Kana jechuun garuu yeroo biraa meeshaa afuuraa kanaan Waaqayyoo galateeffachuun hin danda'amu jechuu miti jedhu. ''Baganaan sagalee addaa, sagalee mararfataa qaba. Sagaleen mararfataa kunimmoo gadda ibsachuuf, yookiin kadhannaaf kan ooludha. ''Sooma kana keessammoo yeroo foon keenya dadhabsiifnee lubbuu keenyaaf Waaqayyoo dhiifama itti gaafannu, akkasumas kadhannudha. ''Yeroo gammachuu hir'isnee gadi of qabnee Waaqayyoo itti kadhannu waan ta'eef yeroo sooma guddaa kana Baganaan bal'inaan itti fayyadamna,'' jechuun ibsan. Hojjaan Baganaa tokko 1.20m - 1.50m ta'us kanarra dheerachuus ta'e gabaabbachuu danda'a. Haa ta'u malee, ribuuwwan isaa kudhanii gadiis ta'e ol ta'uu hin danda'u jedhu hooggantoonni amantichaa. ''Baganaan ribuu kudhan qaba. Ribuun kurnan kunneen sagalee yookiin ajajá [abboommii] Waaqayyoo kurnan kan bakka bu'udha.'' Taa'aniis dhaabbataniis ni taphatama. Baganaa barachuuf umriifi koornayaan hin daangessu. Waa'ee Baganaa barnoota ijoo barachuuf sa'aatii 120 yookiin ji'a jahaan xumuruun danda'ama. Faarfattuu Mulunash Fissahaa gama ishiin Baganaan kan ''Waaqayyoofi qulqulloota Waaqayyoo itti galateeffannudha,'' jechuun ibsiti. ''Baganaan mukkeen Ejersa, birbirsaafi Waddeessarraa hojjetama. Ribuun isaammoo mar'ummaan hoolaarraa hojjetama.'' ''Baganaan meeshaa qofaa isaatti taphatamudha. Qofaa isaa rukutama. Kan bareedus gaafa qofaa isaa rukutamudha,'' jedhu Farfataa Ijoo Getaachaw immoo. Gogaa sanduuqa uffatummoo gogaa sangaa yookiin sa'aa irraa qophaa'a. Sanduuqni sagaleen keessaa dhagahamu ''duudaa ta'uu qaba'' jechuun gorsu. Farfataan kuni sagalee Baganaa bakka sadiitti qoodu; Gi'izii, Iizil fi Araaraay. ''Jalqabbiin isaa dhaloota Addaamirraa shanaffaa haa ta'u malee yeroo sana gadda qofa ibsachuudhaaf kan itti fayyadamanidha. Bal'inaan kan beekamu garuu faarfataa Daawwitiini,'' jedhu Diyaaqon Masfiin. Kunneenis Macaafa Qulqulluu Seera Uumaa Boqonnaa afur lakkoofsa 19 - 24 irratti eeramuu ibsu. ''Daawwit Faaruu isaa keessatti iddoo kudhanii olitti ribuu kudhan kan qabuun Waaqayyoo Baganaadhaan galateeffadhaa jedhee baay'ee ibseera. ''Waaqayyoo galateeffachuudhaaf, gaabbii ittiin galuudhaaf,'' jechuun himan. Meeshaan galataa kuni gara Itoophiyaa kan seene bara mootittii Saabaa [Queen of Sheba] jedhamee amanama jechuun ibsu. Jechi Baganaa jedhu jecha Afaan Gi'iziiti kan jedhu himu. Gi'iziidhaan ''Baggana'' jechuun 'rukute, ribuu walirra kaa'uu, yookiin sagalee dhageechisuu'' jennee hiikuu dandeenya jechuun himu.


Baaluniin Itoophiyaa keessatti bashannanuu

Bashannanni Baaluniidhaan balali'uu Itoophiyaa keessatti maal fakkaata? Balaliisaa fi namoota bashannanaaf ittiin balalii'an waliin turtii taasifneerra.


Fayyaa: 'Dubartoonni hedduun gaggabdoon yoo kufan, dhiironni eeganii gudeedu'

Dhukkubni nama kuffisu ykn gaggabdoon kan uumamu sammuu keessatti hoollannaan elektiriikaa (electrical shock) yeroo gabaabaaf wayita jeeqamudha. Kana saayinsiitu jedha. Hawaasa keessatti garuu akka addaatti ilaalama. Abaarsa, Seexana, hafuura badaa kkf jedhama. Aadde Innaat Unatuu biyya Ingiliiz jiraatti. Ilaalcha dogoggoraa hawaasa keessa jiru kanarratti qabsaa'uuf waldaa 'Care Epilepsy Ethiopia' jedhamu hundeessite. Aadde Innaat ofumaafuu waggoota 30f dhukkuba gaggabdoon dararamaa turte. Shamarree ganna 18 taatee akka ishee eegale himti. Yeroos Itoophiyaa jiraatti ture. "Miidhama qaamaa hedduutu narra gahe. Sitti himuu? Dhukkubicha caalaa ilaalchi namaa nama dhukkubsa." "Namni waan sammuu nama dhiphisu natti dubbata. Fuulli isaan natti agarsiisan na jeeqa ture." Erga gara biyya Ingiliiz deemteen booda haalli sun jijjiiramuu himti. "As Ingiliiz keessatti gaggabdoon akka dhukkuba salphaa tokkootti ilaala. Jeeqama narvii sammuu keessa jiruuti. Kanuma." "Ingiliiz keessatti gaggabdoon abaarsa miti. Maal jedhee siif haa ibsu? Akkuma dhibee sukkaaraa ykn dhiibbaa dhiigaatti ilaalama." Dabalataan yaala fayyaa fi qoricha akka gaaraatti argachuun akka danda'amus himti. Hiree ishiin gara Ingiliiz erga deemtee argatte ummanni biyya ishee argachuu dhabuun gaabbii akka itti uume himti. "Maaltu ta'e seete?" "Yeroo tokko gara Itoophiyaa deebi'een, hiriyoota koo waliin Hiiltanitti shaayii dhugnee, lafoo gara masaraa biyyaalessaa osoo deemaa jirruu, nama gaggabdoon kufee rakkatu tokko agarre." "Ani nama sana gargaaruuf yoon gadi itti jedhu, hiriyoonni koo natti iyyan. 'Sitti darba, sitti haa hafu' jedhanii natti iyyan." Hiriyoonni ishee kun namoota baratan jedhaman ta'uu kan himtu Aadde Innaat, takkaahuu akka gaddite, takkaahuu akka ajaa'ibamte himti. "Hiriyoonni koo ani barataniiru jedhu akkanatti yoo yaadan, ummanni kaan akkamitti haa yaadu? gaaffiin jedhu hirriba na dhorke." Taateen hoteela Hiiltan fuul-duratti ta'e kun gara biyyaa deebitee dhimma kanarratti waa hojjechuu akka qabdu akka murteessitu ishii taasise. Innaat Unatuu waldaa 'Care Epilepsy Ethiopia' erga hundeessitee booda kutaalee Itoophiyaa hedduu keessa imalteetti. Seenaa hedduus dhageesse. Dhukkubbii namoota gaggabdoo qabanii akka lamatti ibsiti. Tokko kan qaamaa, kaan ammoo kan miira ykn hamileeti. "Ani fakkeenyaaf yeroo baay'ee akka malee kufeera. Keessaahuu waggoota shan jalqabaa bakkuma argettin kufa ture," jetti waa'ee miidhama qaamaa yoo ibsitu. Sababa kanaan harkii fi ilkaan cabuu akkasumas funyaan dhahamuun akka isheerra gahe himti. "Wal'aansa baqaqsanii hodhuu hedduutu naaf godhame." "Gaaf tokko ammoo mana hiriyaa kootii dhaqeen, tasa kufe. Harki koo raadiyaatarii mana ho'isu keessa seene. Hiriyaan koo na hin agarre ture. Yoon of baru harki koo sibiila keessa galee walakkaan qunca'eera" jetti. Miidhaan irra gahe hedduu ta'uu kan himtu Innaat, addatti garuu ulfa ji'a 8 taatee waan ishii mudate hin dagattu. "Ulfa ji'a 8 ta'een funyaaniin dhaabbadhe. Yoon dammaqu mucaa koo waan dhaben se'e, dhiphinni na ajjeesuu gahe. Mucaa fayyaa dahee har'an nan gaaha hin seene," jetti. Miidhaa qaamaan alatti kan xiin-sammuu ni caala jetti Innaat. "Dhugaa natti himi yoo jette, kan miidhama isa kanatu caala." Kan jalqabaa ilaalchi namni dhukkuba kana qabu tokko ofiif qabu jeeqamaa deemuu akka rakkootti kaasti. Qorichi nama gaggabdoo qabuuf kennamu saffisa sammuu hir'isuun hojjeta kan jettu Innaat, qaama namaa keessatti bishaan/dhangala'aan akka kuufamu godha jetti. Kun ammoo ulfaatinni qaamaa akka dabalu taasisa. "Ulfaatinni qaama kooti yoo dabalu, ilaalchi ani ofiif qabu sirrii hin ta'u. Nan mukaa'an ture," jetti. "Beellama yoo qabaadhe nan dhiphadha. Yoon hiriyoota koo fuul-duratti kufehoo? warri kaan waa'ekoo maal jedhu? jedheen yaadda'a ture." Kanarraa kan ka'e jireenya kophummaa filachuu fi mana bahuufis sodaachaa akka turte himti. Dararaa hedduu booda yeroo tokko ofiin mari'attee murteerra geesse. "Waggaa 6ffaa irratti natti fakkaata, nan murteesse. Gaggabdoon ykn nan balleessa, ykn anatu injifata jedheen murteesse," jetti. Barnootatti deebitee bulchiinsa hojii daldalaatiin (business management) digirii lammataan eebbifamte. Daa'imas godhatte. Murtee sana booda jireenyi ishii akka jijjiirame himti. San booda gara Itoophiyaa deebitee namoota akka ishii dhukkubichaan rakkatan gargaaruu eegalte. Itoophiyaatti waldaa 'Care Epilepsy Ethiopia' erga hundeessitee booda, seenaawwan namoota dhukkuba kanaan rakkatan biroo yoo dhageessu, rakkinni ishiirra gahe salphaa ta'uu akka hubatte himti. Baadiyyaatti dubartoota dhukkuba kana qaban, wanti isaanirra gahu onnee nama madeessa jetti Innaat. "Wayita nyaata qopheessan kufanii abiddi isaan guba. Fuulli isaanii walakkaan kan ibiddaan gubate argeera." Dhukkubicha hamaa kan godhu yoomi fi eessatti akka kufan wallaaluudha jetti. Hawaasni abaarsa ykn seexana jedhee waan yaaduuf gara mana yaalaa akka hin geessines dubbatti. Dubartoota gaggabdoon kufanii fuulli isaanii gubate hedduun jiraachuu kan himtu Innaat, fuulli gubachuun ammoo dhukkubicharratti dabalamee jireenya isaanii jeeqa jechuun wanta Jimmatti al tokko ishii mudate yaadatti. "Mucayyoon gaggabdoo qabdi turte, ibiddarratti kuftee fuulli ishii gubate. Eenyu akka taate baruun rakkisaa hanga ta'uutti fuulli ishii jijjiirame." Mucaan kun 'imaltoonni naaf kadhatanii yoo ta'e malee, fuulli koo baay'ee waan sodaachisuuf atobisii irratti nan fe'an' jechuun akka itti himte yaadatti Innaat. Yoom kana qofa kan jettu Innaat gara Miizaan wayita imaltetti ammoo narsoonni waan nama rifaasisu itti himuu dubbatti. "Dubartoonni gaggabdoo qaban, qoricha ulfa ittisus fudhachuu akka qaban narsoonni natti himan. Maaliif? jedhee gaafannaan 'dubartoonni nu bira dhufan hedduun isaanii eenyu akka isaan ulfeesse hin beekan, dhiironni wayita isaan kufan eeganii gudeeduun' naan jedhan." "Gudeedamanii ulfaa'u, dhiphinarraa kan ka'e dahanii gatu naan jedhan" jetti Innaat. 'Care Epilepsy Ethiopia' miseensota kuma tokkotti siqan horateera. Hogganaa itti-aanaa waldichaa kan ta'an Obbo Abiy Asiraat, hakimoota tola-ooltummaan isaan waliin hojjetan hedduu qabaachuu himu. Waldaa Nuurooloojiistotaa waliin ta'uunis akka hojjetan dubbatu. Waldichi dhukkubsattoonni humna hin qabne yoo dhaqan qorichaa fi tajaajila 'imagery' akka (EEG) fi (MRI) kennuun gargaara. "Namni gaggabdoo qabu tokko qofaa isaa miti kan dhukkubsatu, maatiitu waliin dhukkubsata," kan jedhan Obbo Abiy, "warra harka qalleeyyii hanga mana isaanii deemnee gargaarra, daakuu, paastaa, daayipparii fi kkf qabannee dhaqnee dubbisna" jedhu. Namoota gaggabdoo qaban gara waldaa kanaa dhufan keessaa kanneen karaa gubbaa jiraatan akka baay'atan himu Obbo Abiy. Dubartoonni karaarra jiraatan wayita gaggabdoon kufanitti gudeedamanii gara waldaa isaanii dhufan hedduun akka jiranis dubbatu. Akka Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO) jedhutti Itoophiyaa keessa namoonni miliyoona 1.5 ta'an dhukkuba kanaan rakkatan jiru. Ragaaleen tokko tokko lakkoofsi kun miliyoon 5 gahuu akka danda'u agarsiisu. Biiroo xiqqoo tokko keessatti tajaajila kennaa jiraachuu kan himan Obbo Abiy wiirtuu guddaa banuuf lafa gaafatanii deebii akka dhaban himu. Dubartoonni gaggabdoo qaban jireenya jaalalaa akkasumas bultii horachuun wal-qabatee rakkoon isaan mudatu salphaa miti. Ilaalcha dogoggoraa hawaasa keessa jirurraa kan ka'e dhiirotni hedduun, warra baratan jedhaman dabalatee jaalalaan dubartoota kanatti siquu, bultii waliin ijaaranii maatii horachuufis ni sodaatu. "Mucaa gara waldaa keenyaa dhuftu tokkotu ture. Cidhi ishii torbeen tokko yoo hafu, kaadhimaan ishii bade," jetti Aadde Innaat. "Kaadhimaan ishii dhukkuba kana akka qabdu ni beeka ture garuu wayita kuftu argee hin beeku. Cidhi isaanii torbeen tokko yoo hafu wayita kuftu argee bade," jetti. Mucaan kun gara waldaa isaanii dhuftee ofiif osoo hin taane 'haadhakoon salphise' jettee akka malee booyaa akka turte yaadatti Innaat. Gaggabdoon ykn dhukkubni tasa kuffisu dimshaashumatti rakkoo sirna narviiti. Hordoffii yaala fayyaa sirrii godhuun to'achuun ni danda'ama. Haata'u malee yaaliin isaa hordoffii cimaa fi yeroo dheeraa kan barbaadudha. Qorichoonni isaas yeroo dheeraaf kan fudhatamanidha. Irra hedduu kutaa sammuu koorteeksi keessatti rakkoon yoo uumamu, kutaa sammuu keessa tamsa'inni dhiigaa yoo gufatu ykn ammoo kutaa sammuu keessa godaannisni ykn xannachi yoo jiraate uumama. Kanarraa ka'uun sirni narvii jeeqamee, dhukkubsataan daqiiqota muraasaaf eessa akka jiru, maashaaleen isaa diriiranii hafuu fi qaamni isaa hurgufamuun isa mudachuu danda'a. Kun kan ta'u yaa'i elektiriikii sammuu keessatti yeroo yartuuf yeroo adda citudha. Yaaliin dhukkuba gaggabdoo duraan hospitaala Amaanu'eelitti kennama ture. Kun namoonni dhukkubichaaf ilaalcha dogoggoraa akka qabaatan gumaachuu hin oolle. Wayita ammaa garuu hospitaalota mootummaa fi dhuunfaa kutaa nuurooloojii qaban hundatti yaaliin dhukkuba kanaa ni kennama. Waldaan 'Care Epilepsy Ethiopia' yaaliin fayyaa dhukkuba kanaa sadarkaa buufata fayyaa irraa eegalee akka kennamu dhiibbaa gochaa jiraachuu hima.


Waraana Tigraay: Dubartii Kombolchaa hidhattoota Tigraayiin dhahamte, isaanumaan wal'aanamtee lubbuun hafte

Haleellaa Aadde Asteer irra gahe jalqabaa hanga dhumaatti bifa aalbamii suuraan qophaa'e, abbaan warraa isaanii Obbo Gessesen nutti agarsiisan. Maqaan namoota lamaanii sodaa nageenyaaf jecha gabasa kana qofaaf jijjiirameera. Battala Aadde Asteer itti rukutamanii kaasee adeemsa yaalaa keessa darban mara suuraaleen ni agarsiisu. Rasaasawwan sadanuu Aadde Asteer harma isaanii gajjallaa rukutan. Suuraaleen kaafaman kan ilaaluuf nama sururan ta'ullee gaazexeessitoonni BBC achitti argamne miira keenyaan wal'aansoo qabaa ilaalleerra. Dubartiin nu fuuldura jiran madaa akkas nama sururu irraa kan hafan ta'uu amanuun nama rakkisa. Magaalaan Kombolchaa baatii Sadaasaa to'annoo humnoota Tigraay jala turte. Amma erga humnoonni mootummaa federaalaa deebisanii to'atanii baatilee afur ta'eera. Magaalattiin wayita ammaa madaa waraanichaan irra gahe qoorfachaa jirti.  Tajaajilli geejjibaa uummataa deebi'eera, dhaabbileenis tajaajila kennaa turanitti deebi'uu eegalaniiru. Magaalaan wiirtuu indastirii taate kun sochii ho'aa waraana dura turetti deebi'uuf carraaqaa jirti. Godaannisni sammuu fi qaama jiraattota magaalattiirratti hafe garuu akkasumatti jira. Jiraattota godaannisa waraanichaa waliin jiraataa jiran keessaa tokko Aadde Asteeridha. Aadde Asteer humnoota Tigraayiin haleellaan kan irratti raawwate, finciltoonni magaalattii to'atanii guyyoota lammaffaa irratti. A.L.I Onkoloolessa 23 bara 2014 "halkan keessaa sa'aatii torba irratti balbala rukutanii banaa nuun jedhan" jedhu Aadde Asteer haala ture yoo himan. Mucaa dubaraa ganna 11 kan qaban Aadde Asteer ishee "najalaa gudeedu jedhee waanan yaadda'eef hin banun jedhen" jedhu. Aadde Asteer magaalaa Kombolchaa keessaa hoteela sadarkaa jiddugaleessaarra jiru qabu. Manni jireenyaa isaaniis hoteelicha fuullee jira. Halkan hidhattoonni Tigraay gara qe'ee isaanii dhufan, abbaa warraa isaaniifi mucaa isaanii ganna 11 waliin rafanii turan. Dubartoonni hoteela isaanii keessa keessummeessuun hojjetan afur ammoo hoteelichuma keessa turan. Akka Aadde Asteer jedhanitti hidhattoonni dubartoota kana barbaadaniiti gara qe'ee isaanii kan dhufan. "Sittan dhukaasa naan jennaan, dhukaasi malee hin banun jedheen" jedhu Aadde Asteer. "Walitti aansuun natti dhukaasan, mucaakoo adaraa jedheen kufe," jedhu. Sana booda maaltu akka ta'e hin yaadatan. Rasaasa hidhattoonni dhukaasan kanaan isaan qofa osoo hin taane mucaan isaanii ganna 11s miila isheerra rukutamte. Isaan waliin kan turan abbaa warraa isaanii Obbo Gessesee rasaasni hin arganne. Hidhattoonni TPLF mana jireenyaa isaaniirratti dhukaasan haadha warraa fi mucaa isaanii erga dhahaniin booda gara hoteelichaa deemuun balbala cabsanii seenan jedhu Obbo Gesseseen. Yeroo kana Obbo Gesseseen duuka bu'anii gara hoteelaa deemuun keessummeessitoota akka hin gudeedne kadhachuu himu. "Ijoollee baraaruun haa hafuutii anayyuu sibiilaan mataa keessa na reeban" jedhu. "Ijoollee oolchuu waanan hin dandeenyeef haadha warraakoo baraaruuf yaaluun narra ture" kan jedhan namni kun baajaajii kaafachuun hidhattoonni TPLF bakka itti yaala fayyaa argatan gara yuunivarsiitii Walloo kaampaasii Waldiyaa deemuu himu. Achi gaahanii miidha haadha warraa isaaniirra gahe yoo itti himan "dhaqii fidii koottu" deebii jedhu akka argatan himu. Ofirra garagalanii haadha warraa isaanii lubbuu olchuuf ariitiin osoo oofanii bajaajiin ittiin garagalte. Isaan garuu miidhaan irra hin geenye. Obbo Gesseseen konkolaataa qabu turan, garuu konkolaataan isaanii dursamee hidhattootaan jalaa fudhatame. Miilaan gara mana hiriyaa isaanii dhiyoo jiruu deemanii konkolaataa erga kadhatanii booda, haadha warraa isaanii gara yuunivarsiitii Walloo kaampaasii Kombolchaa geessan. Wayita achi gahan garuu deebii hin eegne ture kan argatan. "Amma naannoo Baatiitti rakkoon waan uumameef hakimoonni garas deemaniiru, si gargaaruu hin dandeenyu naan jedhan" jedhu. Madaa haadha warraa isaanii huccuu fi harkaan qabanii gara mana isaanii deebi'an. Sana booda ture Obbo Gesseseen murtii ulfaataa murteessuuf kan dirqaman. Sababa waraanichaatiin dhaabbilee fayyaa magaalaa Kombolchaarra miidhaan guddaan gaheera, hojjettoonnis baqataniiru. Gara bakka biraa deemanii yaalamuunis waan hin yaadamne ture. Kanaaf Obbo Gesseseen lubbuu haadha warraa isaanii oolchuuf yaaluu akka qaban murteessan. Qaama haadha warraa isaanii rasaasa sadiin dhawamee baqaqe ofumaa hodhuuf murteessan. Sanuu qoricha dhukkubni akka itti hin dhagaahamne godhu malee. Beekumsa yaala fayyaa qabaatanii osoo hin taane, filannoo isaanii isa dhuma waan ta'eef qofa. Foon haadha warraa isaanii baqaqee rarra'ee jiru tokko tokkoon funaanuun hodhanii yoo xiqqaate dhiiga isaanii yaa'u dhaabsisuu akka danda'an yaadanii eegalan. Akkuma yaadanis godhan. Suuraa yeroos kaasan ture bifa aalbamiin qopheessanii kan nutti agarsiisan. Qaamni Aadde Asteer abbaan warraa isaanii beekumsa malee hodhan ni kulkule. Haadni/kirriin/ ittiin hodhanis kan tajaajila kanaaf oolu hin turre. Booda gara hospitaala yuunivarsiitii Walloo Kaampaasii Kombolchaa geessan, ogeeyyiin fayyaa hidhattoota TPLF Aadde Asteer wal'aanan. Guyyoota shaniif sireerra ciibsanii hordoffii akka godhaniif himu Aadde Asteer. Haata'u malee miidhaan isaanirra gahe ulfaataa waan tureef bayyanachuu hin dandeenye. Kanaaf gara Maqalee deemanii yaala dabalataa argachuu akka qaban ogeeyyiin kun itti himan. "Lubbuun koo akka ooltu waanan barbaaduuf tolen jedheen" jedhu Aadde Asteer. Abbaan warraa isaanii garuu "asumatti fira birattin boyee si awwaala malee gara Maqalee hin deemtu" akka jedhaniin himu. Abbaa warraa fi haati warraa waliigaluu dhabanillee, booda yaadni Obbo Gessesee olaantummaa argatee, Aadde Asteer guyyoota shan booda gara qe'ee isaanii deebi'an. Ji'a tokko booda waraanni mootummaa federaalaa Kombolchaa deebisee qabate. "Akkamiin bakkan ciisuu akkan ka'e hin beeku. Halkanichi ni bari'e jedheen utaalee ka'ee dhaabbadhe," jedhu Aadde Asteer. "Guyyaan lammata itti dhaladhedha" jechuunis ibsu. Aadde Asteer konkolaataan isaanii ji'atti birrii 80,000tti kireeffamu jalaa fudhatamuufi hoteelli isaaniis jalaa barbadaa'uu himu. Warqiin faayaa isaanii fi kan abbaa warraa isaanii giraama 80 ta'u jalaa hatamuus dubbatu. Aadde Asteer erga humnoonni mootummaa federaalaa Kombolchaa seenanii irra deebiin wal'aansi baqaqsanii wal'aanuu godhameeraaf. Jirenyi akka duraanii ta'uufi baatus, fayyaa isaaniin cinaatti hoteela isaanii jalaa manca'e tajaajilatti deebisuufis tattaafachaa jiru. "Kan bade qabeenya, miidhaan nurra gahes kan qaamaati waan ta'eef ni fayya. miidhaan sammuu waan narra hin geenyeef galatan jedha" jedhu Aadde Asteer.


Gaazexessaan AP Amiir Amaan kan dhiyeenya hidhaa ji'ootaan booda hiikame 'Gaazexeessaan gareen tokko shororkeessummaan labsamus dhiisus, carraa dubbisuu argachuu qaba' jechuun BBC'tti hime. Amiir Amaan miidiyaan kan walbare reefu daa'imummaatti sagantaa raadiyoo ''Yenagaw Saw'' jedhamuufi sagantaawwaan ijoollee biroo irratti wayita hojjetu ture. Ogummaa gaazexeessummaa jaalatu kanas Yunivarsiitii Finfinneerraa gaazexessummaa biroodikaastii akkasumas biyya Noorwey irraa ammoo gaazexessummaa idiladdunyaan Maastarsii isaa argachuun cimse. Noorwey irraa gara Itoophiyaatti erga deebi'e boodas, miidiyaa UK kan tahe Channel 4 jedhamuuf ji'ootaaf erga hojjetee booda, ALI jalqaba 2013 irraa eegalee gabaasaa Associated Press (AP) tahuun hojjechuu eegale. Waraanni Kaaba Itoophiyaa erga dhalatee booda bakka garagaraatii gabaasaalee erga midhaassee booda, ji'a Sadaasaa keessa to'annoo jala oole. Amir torban tokkoon dura hidhaatii kan bahe oggaa tahu, BBC wajjiin turtii taasiseera. BBC: Hidhamuun keessan otoo hin baramin, gabaasa miidiyaa mootummaan hojjetameen ture ifatti to'atamuun keessaniifi yakka ''garee shororkeessuummaan farrajame beeksisuu'' jedhuun shakkamuun keessan kan himame. Mee waa'eesaa nutti himi? Amiir: Anga'oonni caasaa nageenyaa biyya tokkoo hooggananii haala kanaan gadi bu'uun, maqa-balleessii banaanii arguun nama qaanessa. Miidiyaaleenis tahe Poolisiin federaalaa jaarmiyaalee uummataa tahanii osoo jiranuu, akkas gadi bu'anii arguun qaanessaadha. Heeyyama keenyaan ala nu waraaban. Keessattuu anaan na gaafachuu barbaadanii turan. Otoollee yaadakoo ibsadhee, akkamiin kukkuutanii waantin jechuu hin barbaanne akka darbu beekamaadha - amma duras wanti akkasii raawwateera. Heeyyama koon ala wayita na waraabanitti kaameeraa harkatti rukuteen ture. Hooggantoota koofi abukaatoo kiyya dubbisuun barbaade ennaa jedhu: ''akkuma shakkamaa kamuu suuraakee kaasna,'' jedhanii suuraa argitan sana kan fudhatan. Sodaachisuu fi arrabsoon aanga'oota dhaabbata sanarraa hin eegamnetu ture. Hojiin hojjetame ana caalaa maatiifi hiriyootakoo naasise. Namoota kana raawwataniifi waahillan isaanii akkatti seeratti dhiyeessu abukaatoo koo wajjiin mari'achaa jirra. BBC: Himannaa maqa-balleessii banuu jirtaa? Amir: garasillee deemuu mala. BBC: Himanni sirratti dhiyaate 'garee shororkeessaa sadarkaa idil-addunyaatti beeksisuuf hojjette; kan jedhudha. Gabaasni hidhaaf si saaxile maal ture? Amir: Itoophiyaa keessa walitti bu'insa hedduutu jira. Anis rakkoolee kanneen kallattii garagaraan gabaasaa tureera. Tigraay, Affaar, Amaaraa, Naannoo Kibbaa akkasumas iddoolee akka akkaatti naanna'uun gabaasera. Kan isaan na himatan: ''Hooggantoota ABO-Shanee wajjiin gaaffiifi deebii gooteetta,'' kan jedhu. Shawaa Lixaa deemeen ture gabaasa kan midhaasse. Ani hin goone hinjenne, godheera. Mirga qaba. Gara fuuladuraattis gabaasaalee akkasii hojjechuuf fedha yoon qabaadhe, gara duubaa hin deebi'u. Odeeffannoo walitti qabuun mirga. Qorannoo ofiikoo gochuufi dhugaa jiru baruuf kanatu mala. Gaazexeessaan gareen tokko shororkeessummaan labsamus dhiisus, kana gochuuf carraa addaa argachuu qaba. Kaayyoonkoo waldhabdee uumame gama maraanuu gabaasuudha. ''Waan ana bira jiru qofa biyyaan naa gahi; gama biraan deemuu hin dandeessu,'' jechuun walabummaa miidiyaa kan dhiibudha. Kana malees garee tokko dubbisanii gabaasa hojjechuun, miseensaafi deeggaraa garee sanaa tahuu jechuu miti. Akkas taanaan Ministira muummuchaas tahe, qaamolee tokko tokko hordofee gabaasaaan ture. Kanaaf deeggaraa isaaniiti jechuus ni danda'ama. Kun guddoo rakkisaadha. Miseensa hangamii taanakaa? Warri tikaa irraas hordoffiin waan ture natti fakkaata. Jalqaba ana qaban, ittaansee Addisuufi Tomaas walduraa duubaan qaban. BBC: Gaazexeessitoonni si wajjiin hidhaman AP'f kan hojjetan hin turre. Akkamiin dhimmicha wajjiin walqabatan? Amir: Addisuu wajjiin kolleejii wajjiin baranne gaazexeessaa Faanaadha. Waggoota hedduun booda walarginee, ogeessa kaameraa jijjiiruun na rakkise jennaan, ogeessa dansaa naa barbaadi jedheen. Achiis karaa namootaan  Tomaas wajjiin akka walbarru taasise. Tomaas fi Addisuun wal hin beekan, mana hidhaatti walargan. Addisuu kan hidhan Amiir fi Tomaas wal qunnamsiisteetta kan jedhuuni. Gaaffiif jedhanii ji'a lama tursiisanii gadhiisan. Gabaasa sana hojjechuuf erga baane ji'a jahaan booda kan hidhan. BBC: Si dabalatee gaazexeessitoonni hedduun labsii yeroo atattamaa hordofee ture kan hidhaa seentan. Yeroo hidhaa keessa turte maal hubatte? Amiir: Maatiin hin rakkata malee, gaazexeessaa tokkoof kuni carraa tokkodha - biyyattii ilaaluuf. Sirni haqaa akkamii akka jiru carraan itti ilaaledha. Hedduun namootaa Afaan kana dubbata jedhamaniitu eenyummaa isaaniin hidhaa bu'an. Reebichi tureera. Mana murtiis hin dhiyaatan, erga qabamanii boodadha, kan yakki isaaniif barbaadamu. Inumaawuu qorattoonni maal gootee as dhufte jedhanii namoota hiraarsu turan. Abbaa warraa fi haadha warraa, obbolaa akkasumas haadhaafi daa'imni ji'ootaaf hidhamanii ennaa rakkatan argeera. Waan hamaa argeen bahe. Yerichis wayita koronaa ture, kutaa tokko keessa 40 ol taanee hidhamnee turre. Kanneen dhukkubsatanis hedduu turan. BBC: Hidhaan kun hojiikee geeddaruuf akka yaaddu si taasiseeraa laata? Ogummaama kanaan itti fuftaa? Amiir: gaaffiin ijoon sammuu kootiif 'yakka dalageeraa?' kan jedhuuf deebii argachuudha. Namoonni hojii nageenyaa hojjetan, akka shiftaatti nama ukkaamsanii qaban malee ani hin yakkine. Inumaawuu yakki narratti raawwateera jedheen yaada. Sammuu kootiifis seeraanis waanta sirriidha jedhee yaadeen dalage, gara fuuladuuraattis hojjechuu ittaan fufa. Maatiin na gaafachuufi waan kaaniin rakkata malee, ani waanti hagas mara guddaa tahe narra gahe jedhee hin yaadu. Biyyoota akka Itoophiyaa keessa, gaazexeessummaan hojii qormaata hedduu qabudha. Wanti kanarra hamaas ni mudata. Gaazexeessummaa jaalatanii qormaatasaa jibbanii hin tahu. Namoonni biraa kan keessa dabran caalaa kankoo salphaadha. Qormaata kanneen namni fudhachuu hin barbaanne gaazexeessummaa otoo yaaluu baate wayya. Kanaaf kun hojii kanarratti mudachuu akka waan malu tokkootti malee, hojiicha waanta na dhiisisu miti, tahus hin danda'u.


Amantaa Ortodoksii: Taabota Galaanitti argame jedhameen wal-qabatee bulchiinsi magaalaa akeekkachiisa kenne

Tibba kana dhimmi Taabota magaalaa Galaanitti lafa keessaa qotamee bahe jedhame miidiyaalee hawaasummaa irratti ijoo dubbii ta'ee tureera. Bulchiinsa magaalaa Galaan Ganda Caffee Tumaa jedhamuun beekamutti kan mudate ta'iin miilanaa kuni ammayyuu furmaata hin arganne. Kantiibaan Magaalaa Galaan Aadde Wayinisheet Gizaaw, torbee darbe keessa namootni muraasni gara bulchiinsa magaalichaa dhufuudhaan bakka Caffee Tumaa jedhamu kanatti kadhannaa goona jechuun gaafatanii akka turan BBCtti himan. "Jalqaba naannoo sanatti tsalootii goona jedhanii gaafatan. Tsalootiidhaaf heeyyamni gaafatamu hin jiru ni dandeessu jenneeni. "Waan isa booda dhufu waan beekneef 'booda kuni ta'e, suni ta'e jettu taanaan hin danda'amu' jennee dursinee itti himne" jedhu Aadde Wayinisheet.Guyyaa muraasa booda namootni kunneen tsalootii goonee Taabota bakkichatti arganneerra jechuu isaaniis himan. "Xalayaa lammataa gara keenya fidan irratti bakka Caffee Tumaa kanatti waan akkasii waan arganneef bakkuma sana osoo tursiisnee malee 'achii nuuf ka'uu dide' jedhan. "Kana nuti itti hin amannes hin beeknus. Anilleen akka nama tokkootti amantaa kanan hordofa waan akkanaa [garuu] hin beeknu," jedhan. Bakka amma Taabonni itti argame jedhame kana cinaatti manni amantaa Ortodoksii waan argamuuf Taabota arganne jedhan kanas gara mana amantichaa geeffatanii achitti akka tsalootii isaanii itti fufuu danda'an itti himnes jedhan. Namootni tsalootiidhaan booda Taabota bakka sanatti arganne jedhan kunneen garuu sababa Taabotichi 'achii ka'uu didee' fi 'Phaaphaasiin dhufu malee hin ka'u' jedhaniin hanga guyyaa har'aattillee bakkichuma qubatanii jiraachuus himan. "Lafti manni amantaa amma jiruu fi bakki isaan waan kana arganne jedhan meetira 100 caalaa waalirraa hin fagaatu. Waan arganne jettan kana gara mana amantichaa geeffattanii bakkicha hin gadhiistan yoo ta'e tarkaanfii fudhanna jennee akeekkachiisa kennineefii jirras," jedhan. Namni jalqaba bakkichatti Taabota argadhe jedhee fi namootni inni ergasii waammate abbootii amantii naannichaa fi jiraattota naannichaa osoo hin taane, kanneen gara biraatii dhufan ta'uus eeran. Lafti amma Taabotni keessaa argame jedhamu kuni lafa pirojektii mootummaa irratti ijaaruuf diizaayiniin isaa hojjetamee hojii jalqabuuf itti qophaa'amaa jiru akka ta'es dubbatan. Magaalichatti amma duras namni kadhannaadhaan tsabala argadheera jechuun toftaadhaan weerara lafaa gageessuuf yaalii taasise seeratti dhihaatee hidhaadhaan akka adabamee tures yaadachiisan. Gochi amma namootni kuni yaalaa jiran maqaa amantaa dahoo godhachuudhaan weerara lafaa gaggeessuuf waan ta'eef bulchiinsi magaalichaa tarkaanfii akka fudhatus himan. "Amma lafti sababa kanaan kennamu tokkoyyuu hin jiru. Akeekkachiisa dhumaa kennineefii jirra. Guyyaa muraasa keessatti waan arganne jedhan kaafatanii bakkicha hin gadhiisan yoo ta'e poolisiidhaan tarkaanfiin olaantummaa seeraa mirkaaneessuu ni fudhatama," jedhan Aadde Wayinisheet. Taateen akkanaa yoo mudatu kun kan jalqabaa miti. Waggaa lamaan duras Naannawa Koyyee Facceetti Taabotni waaqarraa bu'e jedhamuun dubbii ijoo ta'ee ture. Hogganaa Itti-aanaan Mana Lubummaa Bataskaana Ortodokosii Itoophiyaa Luba Balaay Mokonnin yaada yeroos BBCf kennaniin, "dubbiin akkasii kun amantii kan miidhudha" jedhanii turan. "Wanti akkasii nama goyyoomsuudha", kan jedhan Lubi Balaay, "dhuguma Waaqayyo raajii hojjechuu ni danda'a, raajii kan hojjetu garuu namoota akkanaa fedhii foonii isaanii duuba godhatanii of fuuldura sagalee Waaqaa qabatanii deemaniin osoo hin ta'iin, warra dhugaadhaan Waaqa amane irratti Rabbi raajii kan hojjetu," jedhan. Rakkoon kanaan dura ture mootummaan lafa taabota itti dhaabbatan waan hin kennineef, akkuma amma godhame kanatti 'taabonni achitti lafa keessaa argame' ykn 'Waaqarraa bu'e' jedhameetuma babal'achaa ture jedhan. "Amma lafa keessaa argame, Waaqaa bu'e kan jedhu kun dubbii dhugaa miti, dubbii amanamu miti" jedhanii ture Luba Balaay. Manni Amantaa Ortodoksii Itoophiyaa Taabota magaalaa Galaanitti tibbana argame jedhame ilaalchisee amma dura wanti jedhe hin jiru.


Wixineewwan seeraa US Itoophiyaa ilaallatan raggaasisuun akka turu murtaa'eeraa?

Mootummaan Ameerikaa waraana Kaaba Itoophiyaatti adeemu fi gaaga'ama namoomaa isaan walqabatee dhalateef gaafatamni akka jiraatu wixineewwan seeraa qopheesse raggaasifamuurraa akka turan murtaa'eera gabaasaaleen jedhan bahanillee, BBC ragaalee dhimmichi adeemsa idileerra jiraachuu akeekan argateera. Wixineen HR6600 mataduree 'tattaaffiiwwan tasgabbii, nagaafi diimokiraasii Itoophiyaa deeggaruu' (To support stabilization, peace and democracy efforts in Ethiopia) jedhuun dhiyaate Guraandhala keessa deeggarsa manneen maree lamaanii US argatee seera ta'ee bahuuf gara Koongireesii biyyattiitti dabarfamee ture. Wiixineen seeraa miseensa Kongirasii Niiw Jeersii kan ta'an Toom Maaliinowskiin mana maree bakka bu'oota uummataa Ameerikaatti beeksiifame kunis hojiirra kan oolfamu yoo ta'e, ''irree Ameerikaa cimaa Itoophiyaarra bu'u'' ta'a jedhamaa ture. Dhiyaachuu wixinee kanaa hordofee mootummaan Itoophiyaa Kaaba Itoophiyaatti namoomaaf jecha dhukaasa dhabuufi deeggarsi namoomaas gara Tigraay imaluu akka itti fufu murteesseera. Ministeera Dhimma Alaa Itoophiyaa Ambaasaaddar Diinaa Mufti dhiyaachuun wixinee kanaa "Sochii gaarii Itoophiyaa keessatti ta'aa jiru ilaalcha keessa kan hin galchinefii keessattu adeemsa nagaa kan hin deeggarre akka ta'e kaasnerra" jechuun dhimmicha irratti aanga'ooota US waliin haasaan godhamuu ibsanii ture. Lammiileen biyyattii biyyoota biroo jiran wixinicha akka mormaniif waamicha mootummaan Itoophiyaa godhe hordofees hiriirri raggaasifamuu wixineewwan bulchiinsa Joo Baayidan mormu US'tti gaggeefamee ture. Guyyoota lamaan darban wixineen seeraa kun Kongireesii Ameerikaatiin raggaasifamuurraa akka barfatu murtaaheera odeeffannoon jedhu miidiyaalee biyya keessaan bal'inaan gabaafameera. Miidiyaaleen Itoophiyaa Ethiopian American Civil Council waabeffachuun gabaasa hojjetaniin wixineen kun seera ta'ee bahuurraa akka turu waliigalteerra gahameera jedhan. Gabaasa kana dhaabni biyya bulchus marsaalee hawaasaa gubbaatti qooddateera. Yaadni yeroof raggaasifamuurraa akka turu murtaaheera jedhuun faallaan wixineewwan seeraa kun adeemsa idilee keessa darbaa akka jiran qondaalttootni US's ni himu. BBC'n dhimmicha House Foreign Affairs Committee akka qulqulleessu gaafatee wixineewwan kun adeemsa idilee keessa darbaa jiraachuu deebii akeeku argate. Gareen Kominikeeshinii koree kanaa deebii BBCf kenneen wixineewwan kunneen akka tursiifaman murtaa'uu ilaalchisee ifatti deebii hin kennine. Haata'u malee wixinee seeraa kanatti dhimma bahuun itti gaafatamummaan akka jiraatu gochuuf korichi kutannoo akka qabu ibseera. "Seerota kanatti gargaaramuun mootummaan Ameerikaa qaamoleen waraanni waliinii akka dheeratu, deeggarsi namoomaa akka hin geenye dhowwatan, sarbama mirga namoomaa raawwattan hunduu gaafatamtoota akka taasisu murannoon jira'' jedheera. US'tti Amaasaaddara Itoophiyaa kan turan Fitsum Araggaa ''tarkaanfii gaarii mootummaa keenyaafi deeggarsa deeggartoota keenyaan dhiyeessiin namoomaa foyya'aa dhufuun wixineewwan seeraa manneen mareen ilaalamaa turan ''yeroof bakka amma jiran akka turan'' yaadni jedhu ka'uun isaa gaariidha'' jedhan. Ambaasaaddar Fitsum wixineewwan kunniin raggaasifamuurraa haa turan jedhamee murteen darbeera hin jenne. Itoophiyaatti Ambaasaaddarri duraanii Ameerikaa Tiboor Naagii gama isaaniin fuula tiwiitaraa isaanii gubbaatti barreefama maxxansaniin Koongireesiin Ameerikaa wixinee ''Ethiopian Peace and Democracy Promotion Act'' irratti tarkaanfii fudhachuurraa dhiiseera'' jechuun akka turu godhamuu akeekan. ''Dhukaasni dhaabachuun akkamiin adeema kan jedhu ilaaluu fi naannichi deeggarsa namoomaaf guutummaatti banaa ta'uu hubachuun'' ammoo sababa akka turu godhameef ta'uu barreessan. Miseensi koree hariiroo alaa Seenaatar Jiim Riish kan Idaahootti filataman tiwiitara isaanii gubbaatti gabaasa jaarmiyaaleen mirga namoomaaf falman yakka Lixa Tigraayitti raawwate saaxiluu irratti yaada kennan keessatti yakkoonni raawwataman barbaachisummaa wixineewwan seeraa akka wixinee S3199 kan koreen isaanii torbee darbe raggaasee dabarsee agarsiisa jedhan. ''Wixineen torbee darbe manneen maree lameen irraa deeggarsa guddaa argate adeemsa seeraa idilee keessa darbaa jira'' jedhan senaatarri kun. Wixineen seeraa kun akka qophaayu kanneen qooda qaban keessaa tokko kan taateefi dhaabbata advookesii mataa ishee OLLA jedhu hundeessitee kan sochootu aadde Seenaa Jimjimoo, wixineewwan kunniin akka turan murtaa'eera kan jedhu dhugaa miti jechuun BBC'tti himteetti. Qophii wixinee kanaa keessatti qaamoleen hirmaatan hedduu ta'uuf adeemsa seeraatiin qaamolee hirmaatan kana waliin mariin osoo hin gaggeeffamne murteen akka dhaabatu jedhu darbuu hin danda'uu jetti aadde Seenaan. Dubbii himaan Ethiopian Ameerican Civil Council Obbo Amsaaluu Kaasaahuun gama isaaniin Koreen Haajaa Alaa Mana maree Bakka Bu'oota Uummataa (House Foreign Affairs Committee) jijjiirama amma Itoophiyaa keessatti godhameen murtee dhukaasa dhaabuufi deeggarsa dhiyeessuu akka hin danqamneef jecha wixineewwan kana raggaasisuun akka turu murtaa'uu nutti himameera jedhaniiru.


Nageenya Oromiyaa: Waa'ee waraana Oromiyaa keessa adeemaa jiruu maal beekna?

Oromiyaa bakkeewwan garaagaraatti lolli humnootii mootummaa fi Waraana Bilisummaa Oromoo kan mootummaan 'Shanee' jedhee waamu gidduutti adeemaa jiraachuun yaaddoo nageenyaa biyyattii hammeessa jedhu kaasaa jira. Mootummaan naannoo Oromiyaa ibsa Ebla 4, 2022 baase keessatti farra nageenya uummataa fi madda jeequmsaatti jechuun akka irratti duuluuf kan inni eere qaama 'Shanee' jedhee waamu kanaa fi qaama 'Finxaaleyyii maqaa Amaaraan socho'an' jedhuun. ''Humni finxaaleeyyii maqaa Amaaraatiin socho'an qabatamaatti diina ummata Amaaraa fi sabaafi sablammii biyya kanaa ta'an, gochaan isaan Naannoo Oromiyaa seenuun ummata Nagaafi qaama nageenyaarratti raawwatan ummata Oromoo dallansee jira,'' jedha ibsi kun. Duulli haaraan ''qindaa'aan'' amma naannoo Oromiyaa keessatti gaggeefamaa jiru humnoota nageenyaa Oromiyaa fi mootummaa Federaalaa waliin ta'uun kan gaggeessan ta'uu mootummaan naannoo Oromiyaa guyyoota dura ibsee ture. Duulli kun Godinaalee Wallaggaa, Godinaalee Shawaa Lixaafi Shawaa Kaabaa akkasumas Kibba Oromiyaatti gaggeefamaa akka jirus ibseera. Pireezidantiin Naannoo Oromiyaa Obbo Shimallis Abdiisaa torbanoota dura yaa'ii Caffee irratti ibsa kennaniin, wayita waraanni Kaabaa jabaate WBO ykn ABO-Shanee hidhaannoo jabeeffattee babal'atee akka ture kaasuun, deeggarsa qaamolee nageenyaa dabalataan duulli tooftaa riphee loltootaa hubate akka eegalamu himanii ture. Miidiyaan biyyaalessaa EBC mootummaa naannoo Oromiyaa waabeffachuun Sanbattan irra gabaasa hojjeteen duula haaraa mootummaan garee hidhattoota naannoo Oromiyaa keessa soco'an irratti gaggeessaa jiruun miseensonni waraanichaa lakkoofsaan hedduun ajjeefamuu gabaaseera. Duulli qindaa'aan qaama nageenyaa naannoofi federaalaatiin gaggeefamaa jiru karoora guyyoota 30 mootummaan naannichaa baasee ta'uunis gabaasameera. Gama kaaniin Waraanni Bilisummaa Oromoo kan motummaan ABO-Shanee jedhuun ammoo lola kana irraa aanaa jiraachuu himata. Waraabbiiwwan viidiyoo Kibba Oromiyaatti ijifannoo garee hidhattootaa kanneen argatan jedhamuufi hubaatiin loltoota mootummaa irra gahu agarsiisu miidiyaa hawaasaa gubbaa naanna'aa jira. Haata'u malee dhugummaa viidiyoowwan kanneenii BBCn ofiin hin mirkaneeffanne. Dubbi himaan Waraana Bilisummaa Oromoo Odaa Tarbii hidhattoonni naannoo ollaa, Somaalee irraa gara Oromiyaatti bobbaafamuun loltoota mootummaa gargaaranii gareesaanii waraanaa jiraachuu tiwiitara isaarratti barreesse. Qondaalli mootummaa naannoo Somaalee Abdiqaadir Rashiid himannaa kana kuffisuun, garuu hidhattoonni naannoosaanii yoo affeeraman hirmaachuu ni danda'u jechuun BBC'f yaada kennan. Ji'a darbe keessa waliigalteen walwaraanuu dhaabuu mootummaa federaalaa fi TPLF labsan waraana waliinii Itoophiyaaf furmaata ta'a jedhamee abdatamee ture. Garuu deeggarsaaf karaa saaquuf jedhamee tarkaanfii fudhatame kan jedhame akkaataa yaadameen hojiirra waan hin oolleef walkomachuun akkuma duraatti motummaa federaalaafi humnootii TPLF jidduu itti fufe. Lolli Oromiyaa keessatti babal'ataa jiru ammoo goolama siyaasaa fi namoomaa biyyattiin keessa jirtu daran hammeessa jedhamee sodaatama. Keessattuu kutaalee Oromiyaa garaagaraa kanneen akka Wallaggaa, Shawaa, Boorana fi Gujii keessatti sababa sochii hidhattootaan lubbuun namaa gaaga'amuu fi manneen fi qabeenyi gubachuun kana dura gabaasuun keenya ni yaadatama. Mootummaan naannoo Oromiyaa rakkoolee godinaalee Wallagga Bahaa fi Horro Guduruu Wallaggaa keessatti dhalataniif hidhattoota 'Finxaaleyyii Amaaraa', ABO-Shanee fi Naannoo Beenishaangul irraa dhufan jedhuun himata. Uummanni ammoo loltoota mootummaa dabaltee hidhattoota ABO -Shanee fi finxaaleeyyii Amaaraatiin kallattii sadiin dararamaa jiraachu himata. Pireezidantiin Mootummaa Naannoo Oromiyaa Obbo Shimallis Abdiisaa yaa'ii caffee dhiheenya gaggeeffamerratti rakkoon nageenyaa aarsaa guddoo baasisaa jiraachuu eeran. ''ABO-Shanee qaama isa ergatuun'' danqaa guddaa uumaa akka jiru ibsan. ''Guyyaa guyyaadhaan uummanni keenya aarsaa kaffalaa jira. Guyyaa guyyaadhaan caasaan nageenyaa akka baalaatti harca'aa jira. Qaamni nageenyaa madaa'ee, aarsaa kaffalee jiru lakkoofsa hin qabu,'' jedhan. Obbo Shimallis qaamolee diina keenya ittiin jedhaniin meeshaan waraanaa ABO-Shaneef dhiyaachaa akka jiru Caffeetti himan. Dhiibbaa siyaasaarraa kan ka'e baroota darban bulchiinsi naannichaa qaama nageenyaa jabaa ijaaruuf rakkachuu isaas dabalanii ibsaniiru. Sochii hidhattootaa dhaabuufis karoorrii addaa qophaa'uu Obbo Shimallis miseensota Caffeetti himaniiru. ''Tooftaa lolaa riphee loltootaa dura dhaabachuuf karoorri adda addaa qophaayee hojiitti galamaa jira, ji'oota muraasa keessatti jijiiramni guddaan akka dhufu abdii guddaa qabna,'' jedhan. Mootummaan Federaalaas humna riphee lolaa kana dhaabuuf deeggarsa gochaa akka jiru himaniiru. Hirmaannaan mootummaa federaalaa bifa kamiin akka ta'e garuu ifa hin goone. Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahmad Guraandhala 22, 2022 paarlaamaa biyyattiirratti haasaa taasisaniin, Waraanni Bilisummaa Oromoo mootummaan isaanii ABO-Shanee jedhee waamu "garee galma qabsaa'uf kan hin beekne, namoota ugguree kan maallaqa saamu, dhala namaaf kabaja kan hin qabne" jedhan. Mootummaan hidhattoota kana wajjin waraana keessa tureen wareegama guddaa kanfaleeras jedhan. "Gareen kuni dhokatee kan haleellaa raawwatu malee kan kallattiidhaan lolatti kan seenu miti. Kana balleessuun akkuma jedhamu salphaa miti. Amma ammoo gargaarsa, leenjisaafi meeshaa kan dhiheessuf qaba. Garuu gareen kunis kaanis Itoophiyaa diiguun hin danda'amu," jedhan. Godinaaleen akka Wallagga Bahaa, Wallaggaa Lixaa, Qeellam Wallaggaa, Horroo Guduruu Wallaggaa, Gujii fi Booranaa bakkeewwan Waraanni Bilisummaa Oromoo kan motummaa ABO-Shane jechuun TPLF waliin shororkessummaan faraje waggoota hedduuf keessa socho'uun beekamaniidha. Dhiheenya kana ammoo gareen kun gara giddu-gala biyyaatti babalifataa jiraachuu himata.


Itoophiyaan zayitii, shukkaara, ruuzii fi aannan eeyyama sharafa alaa malee akka galu murteessite

Ministirri Maallaqaa Itoophiyaa meeshaaleen akka zayitii nyaataa, shukaara, ruuzii fi aannan daa'imman sooratan eeyyama sharafa alaa tokko malee (Franco valuta) karaa gumuruuka biyyattii kallattiidhaan akka galuu danda'an murteessuu isaa beeksise. Murteen kun kan darbe gatii meeshaalee akkaan dabale tasgabbeessuuf ta'uu eere ministeerri kun gama miidiyaa hawaasummaa isaarratti. Lammiileen Itoophiyaa eeyyama jireenyaa biyyoota alaa qaban, mirgi Franco valuta akka eeyyamamuuf gaafachuusaanii hordofee tarkaanfiin kun fudhatame. Haalota kunneen ilaalcha keessa galchuun zayitii, shukkaara, ruuzii fi aannan ji'oota ja'an itti aananiif eeyyama sharafa alaa tokkollee osoo hin gaafatamin namuu karaa gumuruukaa galfachuu akka danda'u eeyyamameera. Haalli sharafa maallaqaa ammoo karaa Baankii Biyyaalessaa Itoophiyaa mirkanaa'a akka Ministeera Maallaqaa Itoophiyaatti. Ministeerichi qaala'iinsa gatii meeshaalee tasgabbeessuuf jecha meeshaaleen alaa eeyyama sharafa alaa malee akka galan yoo eeyyamu kun kan jalqabaa miti. Waggaa darbes tarkaanfii walfakkaataa fudhatee ture. Haata'u malee tarkaanfiin kun qofti qaala'iinsa gatii meeshaalee tasgabbeessuu akka hin dandeenye ogeeyyiin damee kanaa yeroo hedduu yaada kennu. Weeararri koronaavaayirasii, jijjiiramni qilleensaa, rakkooleen nageenyaa fi walitti bu'iinsi kutaalee addunyaa garaagaraa keessatti mudatan akkasumas diinagdeen addunyaa daddaaqamuun gatiin gabaa akka dabaluuf qabxiilee akka sababaatti eeramaniidha. Rakkoo akkanaaf furmaata waaraa kan ta'u, oomisha biyya keessaa dabaluun murteessaadha jedhu ogeeyyiin. Firaankoo Vaaluutaan sharafa alaa madda seera qabeessarraa argamuudha. Eeyyama baankiin ala meeshaalee alaa galchuuf akka sanada seera qabeessatti kan gargaaruudha. Namoonni mirga Firaankoo Vaaluutaa qaban meeshaalee alaa gara biyyaa wayita galchan seerota ciccimoo Baankii Biyyaalessaa fi Baankii Daldalaa hojiirra oolchuuf dirqama hin qaban. Kana jechuun sharafa alaa argachuuf eeyyama manneen baankii osoo hin barbaachisin mirga Firaankoo Vaaluutaa fayyadamuun meeshaalee gara biyya keessaa galchuu danda'u jechuudha.


Gabaasni dhimma Lixa Tigraay 'madaalawaa, loogiin alaa fi amanamaa miti'- MNA

Mootummaan Naannoo Amaaraa gabaasni jaarmiyaaleen mirga namoomaaf falman yakka Lixa Tigraayitti dhalattoota Tigraay irratti raawwatame ilaalchisee baasan ''madaalawaa, loogiin alaa fi amanamaa miti'' jechuun balaaleffate. Mootummaan naannichaa ibsa Ebla 10, 2022 baaseen gabaasni Aminsitii Intarnaashinaaliifi Hiyuumaan Raayits Waach yakka Lixa Tigraay keessatti raawwatamaa jiruuf hidhattoota naannoo Amaaraa fi aanga'oota naannoo dabalatee qaamolee mootummaa komatan balaaleffateera. Jaarmiyaaleen lameen gabaasa torban darbe waloon baasaniin dhalattoota Tigraay godina Lixa Tigraay kan naannoon Amaaraa seenaan lafa kiyya jedhu keessatti yakki ''waraanaafi namoomaan qixxee ta'e'' raawwateera jedhaniiru. Gabaasichi yakka kana keessatti qaamoleen nageenyaa naannoo Amaaraa, hidhattoonni Faannoo, humni waraanaa Tigraayiifi kan mootummaa Federaalaa Itoophiyaa keessaa gahee qaban seera dura akka dhiyaatan gaafateera. Haala naannoo sana jiru tasgabbiitti deebisuufis nagaa eegdonni Gamtaa Afrikaa akka bobbaafaman, Faannoonis hidhannoo akka hiikkatu akka godhamu gaafatan. Naannoon Aaaraa gama isaan himannaa humna addaa naannichaa, milishoota, Faannoorratti dhiyaate kufaa godheera. ''Iyya uummata keenyaa ukkaamsuufi walabummaa biyya isaanii eegsisuuf dirqama biyyaalessaa irra kaahame hooggantoota, miseensota caasaa qaamolee nageenyaa fi Faannoo warra dhugaa gidduu hariiroo jabaa jiru cabsuun fuula durattis birmadummaa keenyarratti balaan yoo aggaamame hawaasa tokkummaan hin duulle uumuu kan kaayyefateedha'' jechuun gabaasa jaarmiyaalee mirga namoomaa irratti hojjetan kana balaaleffate. Gabaasichi uummata Amaaraa akka sabaatti haqa dhoorgateera kan jedhu mootummaan naannoo Amaaraa ''uummatichi dhaabbilee idila addunyaa haqa, mirga namoomaa fi ijaarsa dimookraasiirratti hojjetan irraa akka abdii kutu kaayyeefate'' jedheera. Kanaafis gabaasichaan ''madaalawaa, loogiin alafi amanamaa kan hin taanedha ittiin jedheera. Mootummaan naannoo Amaaraa Amanistii Intarnaashinaaliifi Hiyuumaan Raayits Waach ''Jijjiirama siyaasaa keessoo biyyaa danquufi naannoolee gidduu rakkoo daangaa jiruuf kaayyoo murtee kennuu qabu'' jechuunis komateera. Mootummaan Federaalaa ibsa jaarmiyaaleen lameen baasaaniif dhuma torbee darbee deebii kenneen gaabsni isaanii ''dantaa siyaasaaf oolu mala'' jechuun yaaddoo qabu ibsee ture. ''Dhaabbileen lamaan dhimmicha qorachuuf dhimmoota siyaasaa fayyadaman baay'eerratti mootummaan gaaffii kaaseera,'' jedha ibsi bahe. ''Jalqabumaa dhimmi waldhibdee daangaa keessoo kan ilaalamuu qaban qaamota aangoo heeraa qabaniini. Dhimma kanarratti dhaabbileen akkanaa deebii kennuun wallaalummaadha,'' jechuun ibse. ''Gabaasichi bifa sabaa hordofuun isaas mootummaa yaaddessa,'' jechuun loogiin himate. Dabalataan, ibsi mootummaa gabaasicha haala ''miira kakaasuun dhihaate'' jechuun qeqeera. Aministii Intarnaashinaalii fi Hiyuumaan Riaayits Waach ji'oota 15 darban dhalattoota Tigraay gara Sudaan baqatan qaamaan dhaqanii dubbisan dabalatee namoota dararaawwan hamaan irra gahan ykn ammoo ijaan argan 400 bilbilaan dubbisuu isaanii himu. Ibsa qorannoo isaanii haaraa irratti hundaa'uun baasaniin Aministii Intarnaashinaaliifi Hiyumaan Raayitis Waach duulli sanyiin adda baasanii balleessuu (ethnic cleansing) humnoota naannoo Amaaraafi kanneen isaan deeggaraniin dhalattoota Tigraay bakka walfalmisiisaa Lixa Tigraay keessa jiraatan irratti itti fufiinsaan raawwatamaa ture jedheera. Yakkoon kunis ''yakka waraanaafi namoomaan qixxeedha'' jechuun ibsan. Dhaabbileen lamaan kun dhalattootni Tigraay kumoota hedduutti lakkaawwaman ammallee jumlaan hidhamanii haala lubbuu isaaniif yaaddessurra jiru amantaa jedhu qaba.


UN gargaarsa gara Tigraayiifi Kaaba Affaar geessuuf qondaalota biraa wabii eegaa akka jiru beeksise

Finciltoonni Tigraay gargaarsi namoomaa gahaa ta'e naannoo ummati miiliyoonaan lakkaa'amuufi deeggarsa eegu bira gahaa hin jiru jechuun komatanii turan. Dubbii himaan mootummaa federaalaa Dr Laggasaa Tulluu BBC'f deebii kennaniin sochii konkolaataa gargaarsa gara Tigraay geessurratti dhorkaan ka'ame hin jiru jedhaniiru. Deeggarsi Tigraay seenu ''dhiheessi dhaabbilee gargaarsaarratti hundaa'a,'' jechuun BBC'tti himan. Dhimma kana kan gaafatame qaami UN, Sagantaan Nyaataa Addunyaa (WFP) qondaaltonni Affaar gargaarsa geessuuf haalli mijataa jiraachuu isaa yoo mirkaneessan akka geessu himeera. Gama Tigraayiifi Kaaba Affaaritti gargaarsa geessuuf konkolaatonni gargaarsa fe'an marsaa sadiin socho'uu danda'aniifi konkolaattonni boba'aa fe'an marsaa lamaan socho'an yeroo ammaa magaalaa Samaraa akka jiran himan. ''Akkuma WFP'n qondaaltota Affaar biraa deeggarsa geessuuf ulaan nagaa qabu jiraachuu isaa yoo nuuf mirkaneessan,'' gargaarsa kennina jedheera. ''Ummata Tigraayiifi Affaariif dursa kennuun qaamoleen hunduu gahee isaanii gumaachuu qabu. Dararaan dabalataa hawaasicharra akka hin geenyeefi gargaarsi namoomaa yeroon akka isaan bira gahuf,'' jedhe. Torban lama dura mootummaafi humnoonni Tigraay deeggarsa namoomaaf jecha walitti bu'iinsa dhaabuu erga labsanii as Kamisa darbe gargaarsi soorataafi boba'aa fe'e Tigraay seeneera. Gargaarsi lafoo seene kunis erga baatii Muddee kan duraati jedhameera. Haata'u malee ergasii deeggarsi biraa hin seenne, kana caalaa deeggarsi ni barbaachisa jechuun finciltoonni Tigraay himaniiru. Kana dura Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii (UN) ummata waraanaan Tigraayitti miidhameef guyyaatti konkolaataan gargaarsa qabate 100 seenuu qaba jedhee ture. Sababa waraanichaan ummati miiliyoonaan lakkaa'amu gargaarsarratti hirkateera. Kanaafis ummati kuma dhibbaan lakkaa'amu fiixee beelaarra gaheera jedhee ture UN. Ammammoo sababa ummati Tigraay yeroo dheeraaf deeggarsa dhabee waan tureef deeggarsi dhiheessuuf yaadame dachaa sadii ta'u dhihaachuu barbaachisa jechuun finciltoonni himaniiru. Konkolaataan gargaarsa namoomaa jechuunis soorata fe'an akkasumas boba'aa fe'e walumaagala 21 ta'an torban darbe Tigraay seene deeggarsi dabalataa akka seenu abdii horee ture. Haa ta'u malee, eegasi eegasii konkolaatoni gargaarsa fe'an biroo Tigraay hin seenne jechuun qondaaltonni TPLF ibsaniiru. Hoogganaan Biiroo Qonnaa Naannoo Tigraay Dr Attinkuut Mazigaba erga walitti bu'iinsa dhaabuuf waliigalteerra gahame konkolaattota 21 qofatu seene jedhan. Akka qondaala kanaatti konkolaattonni kunneen gaaf Jimaataa erga Maqalee seenanii booda gargaarsa buusanii ofirra deebi'an. Ta'us, Dubbii Himaan mootummaa federaalaa Itoophiyaa Dr Laggasaa Tulluu mootummaan dhorkaa kaa'e hin qabu jedhan. Lolli waggaafi ji'a jaha dura eegalee gama Affaariifi Amaaraa babal'ate lammiilee kumaatama lubbuu dhabsiisuu amanama. Akka UN'tti sababa waraana kanaan Tigraay, Affaariifi Amaaraati lammiileen miiliyoona 10'tti siqan deeggarsa nyaataa barbaadu.


'Hin gaggeessina jedhanii konkolaataarraa buusan, eegasii as hin baane' - Maatii hogganoota Kaamashii hidhattootaan butaman

Torban tokko dura ALI Kamisa Bitootessa 22, 2014 Godina Wallaggaa Bahaa Aanaa Boojjii Dirmajii bakka addaa Gabaa Dabalaa jedhamutti qondaalonni olaanoo Godina Kaamashii sadii butamuu gabaasuun keenya ni yaadatama. Qondaaltonni kunneen hidhattoota mootummaan ABO - Shanee jedhee waamuufi isaan Waraana Bilisummaa Oromoo jedhanii of waamaniin butamuu miseensi maatii, butamuu namoota kanneenii ijaan arguu himaniifi qondaaltonni mootummaa himaniiru. Gareen hidhattootaa Lixaafi Kibba Oromiyaa keesa sosso'aniifi paarlaamaan Itoophiyaa shororkeessaa jechuun farajjee kunis, himannaa kanarratti yaada akka kennaniif gaaffii BBC dhiyeesseef hin deebisne. Taatullee, gareen kun nama butuun yoo himatamu kan duraa miti. Kan ifatti butuu amane garuu waggaa darbe wayita lammiilee Afgaanistaaniifi Chaayinaa ugguruu ibse qofaadha, kaan ni waakkata. Akka miseensi maatii qondaaltoota Kaamashii BBC'n bilbilaan dubbise jedhanitti, kanneen butaman tokko bakka bu'aa hoogganaa mana amala sirreessaa Godina Kaamashii Komaandar Guutamaa Daandanaa jedhamu. Lammaffaa Komaandar Abdurrahim Umariifi inni sadaffaa Inispeektar Bookaa Gichilleedha. Sadanuu bakka tokko akka dalagan odeeffachuu himan. Namni gaafa qondaalonni kuni konkolaataarraa butaman konkolaataarra turan tokkoofi maqaa naaf dhoksaa jedhan haala ture akkanaan BBCtti himan. Nuti magaalaa Asoosaadhaa kaanee gara Kaamashii adeemaa turre. Konkolaataan keessa turre kan ummataati, Qixqixii jedhanii kan waaman san. Haata'u malee, guyyaa keessaa waaree booda naannoo sa'aa 8:30 ni ta'a bakka Gabaa Dabalaa jedhamu bira nu dhaabsisan. Lakkoofsi isaanii baay'eedha. ''Ati bu'i ati bu'i jedhanii gara nama saddeetii buusan.'' Jalqaba konkolaataa keessaa erga buusanii waraqaa eenyummaa isaanii ilaalanii booda deebisanii konkolaataa keessa galchan. Eegasii deemaa jedhan. Deebisanimmoo dhaabaa jedhan. Bakkichi bosona baay'ata. Afur ta'anii konkolaataa yaaban. Rifeensi isaanii dhedheeraadha. Afaan Oromoo dubbatu, meeshaa baay'inaan hidhataniiru. 'Ati bulchaa naannoo jahaati' jechuun nama konkolaataa keessa taa'u tokko gaafatan. ''Ani bulchaa miti ani qonnaan bulaadha,'' jedhe. ''Namichi inni tokkoos hojii dhaabeera, daldaluuf yaadeera jedhe. Inni tokkoos poolisii keessan ture dhiiseera'' jedhee deebiseef. ''Ati qonnaan bulaa hin fakkaattu jedhaniin. Namoonni qabaman kunis yuniformii hin uffanne'' Konkolaataa keessaa yookiin bakka konkolaataan dhaabate garuu namni tokko isaan eere jechuun himan. ''Kunneen poolisoota mana amala sirreessaati jedhe. Achii namoota sadii maqaa isaanii waamanii konkolaataa keessaa buusan. Erga isaan buusanii booda gaaffii isaan gaafannaa deemi,'' jechuun konkolaachisaatti himan. ''Konkolaachisaan immoo bu'ee isaan kadhate. Yoo isaan dhiisne deemne hawaasni maal nuun jedha. Isaan gaafadhaatii isaan fudheen deema,'' jechuun isaan kadhate. '''Ati deemi gaaffii isaan gaafannu qabna. Konkolaataa biraan isaan ergina,' gaafa jedhan konkolaachisaanis ni sodaate. Konkolaataa kaasee qajeele.'' ''Sababa maaliif akka isaan fudhatan hin beeku ani. Waan poolisii ta'aniif natti fakkaata. Miseensi maatii namoota butamanii ammallee achi buutee namoota kanaa akka hin barre himu. ''Ani hanga yoonaa hojii hin seenne. Gadda keessan jira. Ijoolleenis boo'aa jiru. Isheen tokko garaachi dhukkubee ciisaa jirti,'' jedhan. Akka maatiin jedhanitti eerga gaafa butamanii guyyaa lama booda bilbila hidhattootaan bilbilanii isaan dubbisaniiru. ''Nuti fayyaa qabna. Ijoolleen koo fayyaadhaa?'' jedhee na gaafate. ''Ijoolleekootti fayyaa naa him,'' jedhe. ''Eegas gaafa Sambataa [qidaamee] garuu wal hin agarre.'' Qondaaltonni mootummaa isaan qunnamuu kan gaafataman maatiin kun, poolisiitti beeksisuufi ''Barbaadaa jirra naan jechaa turan,'' jedhan. ''Ani kana kaniin dubbadhu mootummaan Naannoo Oromiyaa osoo namoota qabaman nuuf deebisiise jedhee yaaduunan,'' jedhan miseensi maatii sagalee abdii kutateen. Qondaaltonni Naannoo Oromiyaafi Naannoo Benishaangul Gumuuz hogganoonni kunneen karaa nagaan akka gadhiifaman jaarsolii biyyaa akka ergaa jiran ibsaniiru. Dhimma kana kan gaafanne Bakka Bu'aan Bulchaa Aanaa Boojjii Dirmajii Obbo Dabalaa Takluu Odeeffannoo qabaniin jaarsummaan kun ammattii ''akka hin milkoofne'' himan. Aanicha naannoo Hidhabuu Qarree jedhamutti hogganoota kan butan ''qaama hidhate ABO -Shaneedha. Hawaasiis kanuma eeruu nuuf kenne,'' jechuun BBC'tti himan. ''Gandoota Naannoo Benishaangul daangessu hunda sakatta'aa turre. Barbaachi itti fufee jira. Lubbuudhaan jiru kan jedhuutu jira,'' jedhan. Komishinarri I/Aanaa Poolisii Benishaangul Gumuuz Misgaanaa Injifataa gama isaaniin ''Qunnamtiin bilbilaa adda citeera. Sun rakkoo guddaa taheera. ''Namoonni butaman eessa akka jiran baruun hin danda'amne. Warri butaman lubbuun jiraachuuf dhiisuu waan barre hin jiru. Qaamni isaan ukkaamsee fudhate maal akka barbaadu hin barre,'' jedhan. Gama hidhattoota dhimma kanaaf himatan irra garuu deebiin taatee kanaaf ammatti kenname hin jiru. Naannoo Benishaangul Gumuuz Godina Kaamashii deemuuf Naannoo Oromiyaa keessa bahun dirqama. Waggoota sadii dura ALI Fulbaana bara 2011 qondaalotni godina Kaamashii afur magaalaa Asoosaa walgahii oolanii osoo deebi'anii Wallagga Lixaatti hidhattootaan ajjeefamanii ture. Ajjeechaan kunis walitti bu'iinsa hamaa saba Oromoofi Gumuuz gidduu fide. Miseensa maatii tokko keessaa saddeet jalaa du'uu kan BBC'tti himunsaanii ni yaadtama. Namoonni hedduu haala sukkaneessaan yoo ajjeefaman 100,000 ol qe'eerraa buqqa'aniru. Haleellaa bakkicha raawwateef hidhattoota WBO'tu himatame. Eegasii ALI bara 2014 baatii Bitooteessaa keessa hojjetaan dhaabbata gargaarsaa Gool Itoophiyaa tokko Aanaa Boojjii Dirmajii keessa hidhattootaan ajjeefamuu dhaabbatichiifi mootummaan ibsee ture. Rakkoo nageenyaa gama Lixaafi Kibba Oromiyaatti dhalateen lammiileen kallattii garaa garaatiin dararaaf saaxilamuu BBC'n irra deddebbiin gabaasaa turuun ni yaadatama.


Muudamni miseensota boordii Abbaa Taayitaa Miidiyaa Itoophiyaa gaaffii kaase

Muudama miseensota boordii Abbaa Taayitaa Miidiyaa Itoophiyaa manni maree bakka bu'ootaa uummataa Kamisa Eebla 07, 2022 kenne irratti gaaffiin ka'aa jira. Manni Marechaa muudama miseensota boordii Abbaa Taayitaa Miidiyaa Itoophiyaa sagal mirkaneessee jira. Namoota miseensa boordii Abbaa Taayitaa Miidiyaa Itoophiya ta'uun muudaman keessaa Ministirri Deetaa Ministeera Haajaa Alaa ambaasaaddar Reeduwaan Huseen, Ministira Turiizimii ambaasaaddar Naasisee Caalii, Wiirtuu Ijaarsa Sirna Diimokiraasii irraa ambaasaaddar Hasan Abdulqaadir fi miseensa mana maree magaalaa Finfinnee kan ta'an Dr Aggaarradach Jamaaneh ni argamu. Namoonni hedduun muudamni namoota kanaa Labsii lakkoofsa 1238/2013 Abbaa Taayitaa Miidiyaa Itoophiyaa hundeessuuf bahe kan faallessudha jechuun falmu. Falmiiwwan ka'aa jiran keessaa isaan ijoon miseensonni dhaaba siyaasaa miseensa boordii ta'anii muudamuufi heddumminni miseensota boordichaa hir'ina qaba kan jedhanidha. Bu'uura labsii miidiyaa lakkoofsa 1238/2013tiin namni miseensa boordii Abbaa Taayitaa Miidiyaa Itoophiyaa ta'uu danda'u, miseensa dhaaba siyaasaa kan hin taane ykn ammoo dhaaba siyaasaatiin kan hin qacaramne ta'uu qaba. Haata'u malee miseensota boordii amma muudaman keessa miseensonni dhaaba biyya bulchaa jiruu ni argamu. Gulaaltuu Olaantuun duraanii barruu Addis Fortune gaazexeessituu Faasikaa Taaddese kanneen gaaffii kaasan keessaa tokko. Muudamni miseensota boordii ifatti labsii kan faallessudha jechuun tiwiitarii gubbaatti barreessite Faasikaan. Gama kaaniin labsichi keewwata 9.5 jalatti miseensota boordii keessaa lama waldaalee siiviilii, lama miidiyaa irraa, lama ammoo dhaabbilee fi qaamolee hawaasaa damee miidiyaaf bu'aa qaban irraa akkasumas namoonni sadi ammoo qaama mootummaa sirnaawaa irraa ta'uu qaba jedha. Bu'uura kanaan namoota 9 miseensa boordii ta'uun muudaman keessa namni miidiyaa irraa muudame jiraachuu dhabuun akka rakkootti ka'eera. Namoonni miseensa boordii ta'uun muudaman kunneen adeemsi ittiin calalamanii kaadhimaman ifa miti kan jedhu qabxii falmii biraati. Labsiin miidiyaa lakkoofsi 1238/2013 akka jedhutti adeemsi calallii kaadhimamtoota miseensa boordii fi akkaataan ittiin raggaasifamu uummataaf ifa haala ta'een ta'uu qaba. Labsicha keewwatni 9.2 uummatni kaadhimamtoota eeruu akka kennuu fi warra kaadhimaman irrattis yaada akka kennu tumameera. Dabalataan maqaan kaadhimamtootaa fi akkaataan ittiin filaman miidiyaan uummataaf ibsamuu qaba jedha. Bu'uura kanaan adeemsi miseensonni boordii Kamisa muudaman ittiin calalaman ifa ta'uu dhabuun namoonni hedduu gaaffii akka kaasan godhaa jira. Akkaataa labsiin miidiyaa lakkoofsa 1238/2013 jedhutti miseensota boordii Abbaa Taayitaa Miidiyaa Itoophiyaa kan dhiyeessu ministira muummeedha. Ministirri Muummee namoota hojii isaanii sirnaan raawwachuu danda'an, qophaa'ina barnoota damee kanaan hidhata qabu kan qaban akkasumas ulaagaalee labsii miidiyaa jalatti kaa'aman kan guutan namoota 9 mana maree bakka bu'oota uummataaf dhiyeessuun akka muudaman godha. Itti gaafatamni jalqabaa miseensota boordii kanaa hojii Abbaa Taayitichaa olaantummaan to'achuudha. Boordichi karoora hojii Abbaa Taayitaa miidiyaa, bajataa fi raawwii isaa ni qorata, dambii bulchiisaa fi qacarrii hojjettootaa ni qopheessa; akkasumas direektara olaanaa Abbaa Taayitichaaf kadhimamaa calalee mootummaaf dhiyeessuun akka muudamu taasisa.


Qondaalli ABO Yaasoo Kabbabaa turtii mana hidhaa fi waa'ee himatasaa maal jedhe?

Qondaalli Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) Yaasoo Kabbabaa hidhaa ji'a shanii booda wabiidhaan mana hidhaatii gadhiifameera. Yaasoon erga bara 2018 as yeroo lamaaf hidhamuu fi walumaagalatti waggaa lamaa fi ji'a shan murtii seeraa malee akka hidhame hime. Jalqaba waggaa lama hidhamee erga gadhiifamee ji'a afur booda ammas qabamee ji'a shan hidhamee ba'e. Jalqaba wayita hidhamu shororkeessummaan kan himatame Yaasoon, 'aanga'oota mootummaa ajjeesisuuf yaaluu, odeessa waraanaaf kennuu' himataawwan jedhan irratti dhiyaachuu hime. ''An nama siyaasaa karaa nagaan socho'u malee waraana miti. Akkanumaan sodaa qabanirraa na hidhan. Waggaa lama guutuu murtee seeraa malee na hidhan. Waggaa lamatti dhaddacha 39 dhaabbadheera. Booda akkanumaan na gadhiisan.'' Yaasoon himata poolisin irratti dhiheese hin fudhatu. Murtii malee hidhamuu isaas morma. ''...waggaa lama guutuu har'a ragaa fidanna, bor ragaa fidanna osoo jedhanuu turan. Ragaan sanadaas ragaan namaas hin jiru. Dhumarratti bilisa jedhanii na gadhiisan,'' jedhe. Namni tokko waggaa lama guutuu murtee seeraa malee yoo hidhame yeroo fi humni inni mana hidhaatti balleesse herreegamee beenyaa argachuu qaba malee bilisa deemi jechuun seera biyya kamiinuu sirrii miti jedhe Yaasoon. ''Bu'aan inni akka dhuunfaatti, akka sabaatti, akka biyyaatti buusu herreegamee yoo beenyaan kennameefi, dhugaadhaan bilisa kan jedhamu. Yoo kun hin ta'in ammoo waggaa lama hidhamee akka ba'etti ibsuu qabu.'' Namni tokko to'annoo qaama isa hidhee [mootummaa] jala waggaa lama guutuu taa'ee shakkamaadha jedhamuu hin danda'u kan jedhu Yaasoon, ''kun dhiibbaadhumaan nama adabuudha,'' jedha. Yaasoon waggaa lama hidhamee bilisaan erga gadhiifamee ji'oota afur booda magaalaa Finfinneetti ammas deebi'ee to'atame . Qondaalli siyaasaa kun waahila isaa waliin ta'uun maallaqa miiliyoonaan lakkaa'amu osoo garee juuntaa TPLF'f dabarsuu qabame jedhee ture mootummaan kan to'ate. Yaasoon garuu himannaa irratti dhihaatu kana morma. Haala turees wayita ibsu, ''nama hospitaala geessee osoon achi jiruun qabame, '' jedhe. ''Jalqaba wayita na qaban tokko konkolaataadhaan nama rukutte naan jedhe. Anillee gochuman hin raawwannettin rifadhe. ''Takka turanii buufata poolisii tokkotti na geessanii baankii saamsiste naan jedhan. Booda Baankii Anbassaatti na geessan, achitti ammoo maallaqa juntaadhaaf dabarsite naan jedhan.'' Baankii Anbassaa jedhamu tajaajilaafuu fayyadamee akka hin beekne kan dubbatu Yaasoon, ''galmee herregaa baankichaa osoo hin qabaatin maallaqa akkamiinan dabarsa jedhee gaafannaan, namoota isaanii waliin waliigaltee maallaqa dabarsite jedhanii narratti cufan,'' jedhe. Dhiheenya kana Itoophiyaa keessatti namni tokko altokkotti birrii 50,000 caalaa dabarsuu akka hin dandeenye labsameera, ''anaan ammoo birrii miiliyoona 40 dabarsite naan jedhan, kanaafis ragaa qabaachuu himan. ''Ragaa sana garuu hin dhiheessine,'' jechuun himati irratti dhiyaate 'soba' ta'uu hima. Yaasoon wayita qabamu suuraan isaa kan waan baankii bira jiru fakkaatu, dabtara herreega baankii waliin kan kaafame miidiyaa hawaasummaarra deemaa ture. Yaasoon waa'ee suuraa sanaa akkas jedhe: ''An kanin qabame bakka sanii miti. Bakka sana humnaan na geessan. Baankii fuuldura na teessisanii suura kaasanii maxxansan. ''Eenyu akka na kaaseyyuu hin beeku. Galmeen herreega baankii suuraa irra jiru ammoo kan Baankii Daldalaa Itoophiyaati. Kan baankii Anbassaayyuu miti.'' Boodarras dhiisanii matta'aa nyaatte jedhanii na himatan kan jedhu Yaasoon, kunis ta'uu dinnaan wabii birrii kuma 30n akkan ba'u Manni Murtii Waliigalaa Itoophiyaa murteesse jedhe. Jalqaba komishinii Poolisiitti ji'a sadii fi torban lama hidhamuun isa booda gara mana hidhaa Galaanitti argamu [Abbaa Saamu'eel] geeffamuun ji'a tokkoo fi torban lama hidhamee kan ba'e Yaasoon, haalli qabiinsa mana hidhaa mijataa miti jedha. ''Komishinii poolisiitti namatu akka malee baay'ata. Mana hidhaa Abbaa Saamu'eelitti ammoo hanqina qulqullinaatu jira. Balfa hedduutu mooraa keessaa fi naannawa isaa jira. Bishaan hin jiru. ''Wanti nyaatan hin jiru. Manni fincaanii hunduu duudeera. Soorata fi bishaan maallaqa keenyaan dhamaanee alaa galfataa turre.'' Qondaalli siyaasaa ABO Yaasoo Kabbabaa kanaan dura kitaabota barreessuudhaan beekama, kitaaba isaa keessaa kan walitti fufiinsaan maxxanfamaa turan Miila hin shokoksine, Dibaa, Shira kan jedhan ni beekamu. Yaasoon amma qondaala siyaasaa ta'us, ''garuu ergaa koo karaa barreeffamaa [kitaabaa] dabarfachuu hin dhiisu,'' jedha. ''Wayitan qabame kitaaba Miila hin shokoksine Jildii afraffaa [isa xumuraa] mata duree Ijibbaata jedhuun barreessee eebbisiisuuf qophiirra ture. An hidhamus kitaabichi garuu maxxanfamee gabaarra ooleera.''