Telegraam: Dubartoota sababii suuraawwan qullaa miidiyaarratti jalaa gadhiifameetiin sodaa keessa jiraatan

Gareen gabaasa qorannoo BBC suuraawwan dhoksaa dubartootaa, heeyyama isaanii malee isaan qaaneessuufi maqaa saanii balleessuuf garee miidiyaa hawaasaa guddaa Teelegraamii irratti akka qoodaman adda baase. Akeekkachiisa: Barreeffamni kun qabiyyee quunnamtii saalaa waliin hidhata qaban kan hammateedha Saaraan battala sakandiiwwan suuraaleen isheen qullaa kaatee baafamuun Teeleegraam irratti qoodamuu hubateetti jireenyi ishee geeddarame. Akkasumas pirofaayiliin Instagraam fi facebook akkasumas lakkoofsi bilbilaa ishees itti dabalamee ture. Battalumaanis namoonni isheen hin beekne bilbiluuniif suuraalee gara biraa akka kennituuf gaafatamu eegalte. ''Akkan dubartii gocha sagaagalummaa irratti hirmaadheetti waan nan hubataniif, waanan ofii kiyyaan suuraale qullaa ka'ee qoodeetti amanan. Kana jechuunis isaan booda akka dubartiitti gatii omaatu hin qabau jechuudha,'' jetti. Saaraa, kan maqaa dhugaa ishee hintaanees, suuraa ishee nama tokko waliin qooddee turte. Haata'u malee suuraan ishee Teeleegraamii hordoftoota kuma 18 kanneen baayyeen isaanii Haavaanaa, Kuubaa irraa ta'aniin hordofamu gubbaatti maxxanfame. Amma tarii qullaa ishee yoo arganiiru jechuun daandiitti baatee deemuu sodaataa jirti. ''Gadi bahuu hin barbaadu. Hirriyoota kiyya kamu waliin wal qunnamuu hin barbaadu. Dhugaansaa baayyeen miidhame.'' Rakkoon akkasi kun kan mudatees Saaraa qofaa miti. Qorannoo baatiiwwaniif Teeleegraam irratti taasifameen, gareewwan hedduu fi marsariitiiwwan baayyeen suuraalee fi viidiyoowwan dubartootaa icciitiin kaafamaniifi waraabaman yoo xinnaate biyoota 20 keessatti qodaa akka jiran adda baafne. Haata'u malee sochiin rakkoolee kana furuuf dhaabbilee midiyaa hawasaan taasifamu baayyee gadaanaadha. Kuubaa irraa fageenya maayalsii kumaatamarratti kan argamtu Niigaaris haala walfakkaataa keessa dabarte. Niigaar Azarbaajaan irraa yoo taatuu, sababiidhuma kanaatiin biyyaa bahuuf akka dirqamte dubbatti. Bara 2021 keessa waraabbiin viidiyoo osoo ishee abbaa warraa ishee waliin raftuu agarsiisuu maatii isheetti ergamuun akkasumas garee Teeleegraamii irratti qoodame. ''Haatii kiyyaa bohaa akkasi naan jette, 'viidiyoon natti ergame tokko jira' naan jette. Anis baayyeen nahee,'' jetti Niigaar. Viidiyichis garee miseensota kuma 40 qabu irratti qoodame. Viidiyicha irratti abbaan warraa ishee amma waliin jirtu fuullisaan kan haguugamee yoo ta'u, isheen ifatti mul'atti turte. Isheenis hirriyaan ishee duraa maqaa obbooleessa ishee kan pirezidaantii biyyattii qeequun beekamu maqaa balleessuuf jecha icciitiin akka ishee waraabe amanti. Haati ishees ilmishee hojii roogeessuummaa isaa yoo dhaabee malee viidiyichi miidiyaa hawaasaa irratti akka gadhiifamu itti himamee ture. ''Akka nama abaarameetti si ilaalu. Kan heerumte taatuus kan dhima kee qabu hin jiru,'' jetti Niigaar. Niigaar hirrriyaashee duraa gaaffattuuleen viidiyicha waraaabuu ni haale. Nutis yaada akka nuuf kennuu gaafanulleen deebii argachu hin dandenye. Niigar ammalleen jireenya isheetiin rakkataa jirti. ''Bayyanachuu dadhabaatan jira. Torbaniitti ala lama nama gorsaan na gargaaru bira dhaqaan jira. Akkan irraanfadhuuf na gaafatu garuu ani hin dandeenye.'' Suraaleen Saaraaafi Niigaar lamaanuu Teeleegraamiitti gabaasa taasifameera, garuu dhaabbatichi debii hin kenninee. Waan jarreen kunneen keessa darbaa jiran ammoo baayyee cimaadha. BBC chaanaaliiwwan Teeleegraamii 18 fi gareewwan 24 biyyoota akka Raashiyaa, Biraazil fi Keeniyaa hanga Maaleeshiyaatti xinxaleera. Hordoftoonni chaanaaliiwwan kakeeniis gara miiliyoona lamaa ni ta'u. Suuraalee icciitii kanneen birattis teessoon mana jireenyaafi lakkoofsi bilbilaa dubartoota kanneenis ni qoodama. Hoggantoonni garee wayita akka suuraalee icciitii jaalaleewwan isaanii durii ykn barrattoota waliin baratanii akka qoodaniif gaafachu argneera. Isaan boodas osoo eenyu akka isaaniif erge adda hinbaafne akka maxxanfaman gaafatu. Teeleegraam ammatti addunyaa guutuutti fayyadamtoota wallakkaa biiliyoonaa kan qabu yoo ta'u, kunis kan tiwiitaraatiin oliidha. Fayyadamtoonni miiliyoonaan lakkaa'aman erga WhatsApp seera isaa geeddareen booda Amajjii 2021 keessaa gara Teeleegraaamiitti geeddarataan. Biyyoota to'annoon (censorship) miidiyaalee hawaasaa keessatti cimu keessatti leelistoota dimookraasii biratti Teeleegraam kan barameedha. Fayyadamtoonni osoo maqaa fi lakkoofsa bilbilaasaanii hin himuun hin barbaachifne akkasumas gareewwaan dhunfaa fi garee miseensoota hanga kuma 20 qaban hundeessuu ykn chaanaalii namoota baayyinni isaanii hin murtoofneef tamsaasa dabarsu uumuu danda'u. Chaanaaliiwwan Teeleegraamii tokko tokkos odeeffannoo namni kamuu hordofu danda'u tamsaasu. Biyyoota akka Beeraaluus jiraniitti ammoo ergaawwan farra motummaa qabanii fi hiriirawwan mormii motummaa qindeessuuf Teeleegraamiin gahee olaanaa baheera. Maqaa gaatii Teeleegiraam gama iccitii eeguutiin qabuutiin alatti, filmaanni 'secret chat' isaa namoonni ergaa walii dabarssaniin alatti kaan akka hin agarreeff kan eegameedha. Haalli kunis Signal fi WhatsApp irrattis ni jira. Akkasumas Teeleegraam, kanneen miidyaa hawaasaa biraa irraa harii'ataman dabalatee, fayyadamtoota eddoo baayyee hin daangofne barbaadan hawwata. ''Akka Teeleegriaamiifi abbaa qabeenyaa isaatti, fayyadamtoota guulaaluu hin barbaadan,'' jedhan mirga dijitaalaa irratti gorsaan seeraa kan ta'e Naataaliyaa Kiraapivaa. Haata'u malee qorannoo keenya akka mul'iseetti, haallii kunis suuraawwan dhoksaan kaafamaniifi iciitiin qabaman akka irratti gadhiifamaniif Teeleegraamii eddoo mijataa taasiseefiira. Haata'u malee Teeleegraam dhimmoota kana to'achuuf imaammata kallatii qabaachu baatulleen, qabiyyeewwan quunnamtii saalaa seeraan alaa ta'an haala ummataa balaatti ifa ta'uun akka hin maxxansinee ni dhorka. BBCn gabaasa qorannoo kana wayita qindeesseetti, suuraawwan qullaa namoota 100 ta'anii Teeleegraamiif gabaasa taasisee ture. Haata'u malee baatii tokkoon boodas suuraawwan 96 osoo tarkaanfiin irratti hin fudhatamne jiraachu adda baaseera. Suuraawwan arfanis akka buufaman taasifamanii osoo hin taane kan gareewwan BBCn deebiisee argachu hin dandeenye keessaa waan fudhatamaniifidha. Haala baayyee nama yaaddeessuun, BBCn qorannoo kana wayita gaggeesseetti Raashiyaa irraa viidiyoo miidhaa daa'imman irra gahu argatee ture. Dhimma kunis Teeleegraamiifi poolisii magaalatiitti gabaasni taasifamulleen garuu baatii lamaan boodas viidiyichi hin buufamiin ture garuu dhiheenya kana chaanaaliin suun Teelegraamiin cufameera. Apple haala dhimma kanaan walqabateen man-kusaa isaa keessaa Teleegraamiin haqee kan ture yoo ta'u, kanaan wal qabatees dhaabbatichi fooyya'insa tokko tokkoo taasisee ture. Fakeenyaaf Teeleegraamiin viidiyoowwan garee IS chaanaaliiwwan isaa hunda irraa akka badu ni taasisa jedhu Insitityuutii Interneetii Okfoordiitti qorataa kan ta'an, Dr Aliksaandar Herasimenkaa. Haata'u malee suuraawwan icciitii namoota dhuunfaa fuula isaa irraa buusuun dhimmaa dursaa isaa miti jedhu. Kanaanis kan ka'e dubartoonni tokko tokkoo rakkoo kana karaa mataasaanitiin furuuf yaalii taasisaa jiru. Jowaanaan suuraawwan heeyyama namootaa malee teeleegraam irratti maxxanfaman hordofuun gabaasa taasifti. Isheen mataanshee suuraan isheen wayita waggaa 13 jirtuu qullaa kaatee tokko fuula beekamaa Maaleeshiyaa tokko irratti bahee agarte. Kanaan kan ka'ees suuraawwan wal fakkaatan hordofuun gabaasa taasfiti. Yaalii cimaa namoonni akka Joowaanaa taasisaniin boodarra toorri kunis akka cufamu taasifameera. Haata'u malee toorri tokko yoo cufamu kan biraa ni saaqama. Namootuma wal fakakatanitu isaan hordofas. ''Yeroo tokko tokkoos baayyee abdii nama kutachiisa. Sababiin isaas nuti hojiiwwan kana hunda raawwanneen toora tokkoo yoo cufsiifnu kaan haaraan ni umamu. Kan dhuma qabu hin fakakatu,'' jetti Jowaan Teeleegraamiin garuu gaaffii fi daabii taasisuuf gaaffii BBC dhiyeesseef osoo hin simatiin hafeera. Haata'u malee sochiilee kana fakkaatan to'achuuf haaluma fayyadamtoota irratti hundaa'een hojii ittisaa akka raawwatu ibseera. Teeleegraam fayyadamtoota isaa addunyaa maratti argaman hawwachu eegaluu hordoofee gareewwaniifi torawwan kanneen fakkaatan to'achuuf tarkaanfiiwwan attamii akka fudhatuu kan mul'atu ta'a. Haata'u malee dubartoonni suuraansaanii qullaa icciitiin baafamuun jalaa qoodame, jireenyisaanii burjaaja'uun sodaa keessaa jiraataa jiru. Haalli kunis kan yeroo gabaabaa keessatti furmaata argatu hin fakkaatu.


Lakkoofsi namoota Feesbuukii guyyaa guyyaan fayyadamanii kanaan dura gadi bu'ee ture deebiyee dabale

Meta'n waggoota kudhan keessatti galii gadi aanaadha jedhame galchuu gabaasullee dhaabbanni isaa Feesbuukiin erga barri 2022 seenee fayyadamtoonni jalaa harca'uu dhaabbateera. Lakkoofsi namoota guyyaa guyyaan dammaqinaan Feesbuukii fayyadamanii ji'oota sadan bara kanaa keessa gara biliyoona 1.96tti guddachuu isaa Meta'n gaafa Roobii gabaaseera. Kun ammoo lakkoofsi fayyadamtoota miidiyaa hawaasummaa kanaa kan bara dabre gadi bu'uun isaa gabaafame akka deebiyu taasiseera. Lakkoofsi fayyadamtootaa gadi bu'uu isaatiin dhaabbanni kun galii dolaara biliyoonaan lakkaa'amu dhabeera. Guraandhala keessa gaggeessitoonni dhaabbatichaa gadi bu'uu isaa beeksisuu isaanii hordofee gatiin 'sheerii' dhaabbatichaa hanga walakkaan hir'achuutti deemus, Roobii kaleessaa garuu deebiyee %19n guddateera. "Yeroo kamiyyuu caalaa namoonni baayyeen tajaajilawwan keenya fayyadamaa jiru. Omisha keenya guutummaa addunyaa irratti namoota tajaajilaa jiruun nan boona," jedhe Maark Zuukarbarg. Maark Zuukarbarg gaggeessaa Meta yoo ta'u, Feesbuukii bara 2004 ture kan hundeesse. Dhaabbanni Meta amma Maark Zuukarbarg hogganu kun Feesbuukii dabalatee, Instagram fi WhatsApp of jalatti qabata. Galiin dhaabbata kanaa ji'oota sadan bara 2022 kana keessa kan bara 2021 waliin walbira qabamee yeroo ilaalamu %7n dabaleera. Kun ammoo galiin dhaabbata kanaa akka dolaara biliyoona 27.9 qaqqabu taasiseera. Xiinxaltoonni akka jedhanitti, abbootiin qabeenyaa omishaafi tajaajila isaanii beeksifachuu irraa duubatti deebiyuutti jiru. Kun ammoo sababa baasiin jireenyaa dabalaa dhufeefi egereen dinagdee sababa waraana Yukireen irraa kan ka'een ifatti beekuun rakkisaa ta'eefidha. Kanaan dura beeksisa karaa toora interneetaatiifi Guugiliifi Feesbuukiin filatamoo ta'aniyyu, amma waltajjiiwwan haaraa kan akka TikTok fi gabaa toora interneetaa kan ta'e Amazon gabaa beeksisaa kana hawwachaa waan jiraniif dorgomtoota ciccimoo ta'aa jiru. Ji'ota dhufan keessa Meta'n galiin isaa $28bn hanga $30bn ni qaqqaba jedhamee eegama, garuu tilmaama xiinxaltoonni kaa'aniin gadidha. Sababiin isaa ammoo waraana Yukireen keessatti deemaa jiruufi jijjiiramawwan sirna to'annoo Awurooppaa keessatti hojiirra ooleefidha. Raashiyaan waraana Yukireen irratti bante hordofee akka qaama tarkaanfii miidiyaaleen walabaa dhabamsiisuutti Bitootessa keessa Feesbuukiifi Insragram uggurteetti. Maark Zuukarbarg dhaabbanni isaa carraa guddina itti aanuuf 'artifishaal intelijensiifi virchuwaal riyaaliitii' irratti  kan Metaverse jedhan irratti dhimmee hojjechuuf jira jedheera.


Badhaafamtuun Noobeelii Nagaa baranaa miidiyaa hawaasaa balaaleffatte

Badhaafamtuun Noobeelii Nagaa baranaa, gaazexessituun lammii Filippiinsi Maria Ressa kaampaaniiwwan miidiyaaleen hawaasaa US walqoodinsa facaasu jechuun balaaleffatte. Gaazexessitoota lama badhaasa Noobeelii Nagaa baranaa injifatan keessaa tokko kan taate Maria Ressa, Noorweeyitti argamtee badhaasa ishee yeroo fudhattu dubbii dubbatteen, teeknoolojiiiwwan gurguddoon ''vaayirasiin sobaa hunda keenya akka faalan hayyamaniiru'' jette. Gaazexessituun hundeessitoota marsariitii oduu 'Rappler' jedhamu keessaa taate kun, Feesbuuk jibbinsa babal'isuun bu'aa argata jechuu himatte. Dubartiin ganna 58 kun, kaampaniiwwan intarneetaa US ''humna isaanii akka rabbiin, dhugaa fi gaazexesitootarratti looguun walqoodinsa faacaasu'' jette. ''Fedhiin keenya guddaan jibbaafi hokkora... sirnaakkoo odeeffannoo keenya keessa jiru jijjiiruudha.'' Feesbuuk dhiyeenyatti mala fayyadamtootni attamiin 'news feed' isaaniirratti waan dhufu to'achuu akka danda'an gargaaru beeksisaa jira. Miidiyaan hawaasaa kun algoorizimiin isaa akkamiin qabiyyeewwan akka beeksisu ilaalchisee yeroo dhiyoo as gaaffii guddoo keessa galeera. Ressan gaazexessaa lammii Raashiyaa Dmitry Muratov kan gulaalaa gaazexaa 'Novaya' jedhamu waliin badhaasa Noobeelii isaanii Noorwaay magaala Osolootti argamuun Jimaata kaleessaa fudhatte. Lameenuu badhaasa kana kan injifatan qabsoo bilisummaa pireesii kabachiisuuf taasisaniifi. Muratov gama isaan sagantaa badhaasa isaanii itti fudhatan irratti hirmaattotni ol ka'anii gaazexessitoota hojii isaaniirratti osoo argamanii ajjeefamaniif yaadannoon akka godhamu gaafatanii, ''gaazexessitooni Raashiyaa yeroo dukkanaa keessa jiru'' jedhan. Gaaazexessitootni 100, miidiyaaleen, quuqamtootni mirga namoomaa fi dhaabbileen miti-mootummaa dhiyeenya kana Ministeera Haqaa Raashiyaatiin ''ergamtoota alaati'' jedhamaniiru jedhan. ''Raashiyaa keessatti kana jechuun ''diina uummataati jechuudha.'' Raashiyaa keessatti namni bar-kurneewwan hedduuf mirga bilisaan yaada ibsachuuf qabsaawe kun, biyyattii keessatti gaazexessitootni hojii isaanii dhabuu, biyyaa bahuuf dirqamuu, jireenya idileellee akka hin gaggeessine ta'uu isaanii dubbatu. Hagayya darbe badhaasa kana injifachuuni isaa yoo ibsamu Mootummaan Federeshinii Raashiyaa (Kremlin) ''nama oogummaa qabuufi goota'' ittiin jechuun baga gammadde jedheeniira. Lameenuu qorannoo gaazexessummaa mootummoota isaanii hin gammachiifne hojjechuun doorsisaaf saaxilamaniiru.


Grand P: 'Namoonni haala qaama kootti kolfu garuu anis uumama Waaqaati'

Maqaan waltajjii isaa Grand P jedhama, biyyasaa Giiniirra darbee addunyaarra hordoftoota miiliyoonaan lakkaa'aman qaba. Yeroo hedduu ijoo dubbii marsaalee hawaasummaati. Guyyaa Wiixataa Finfinnee galeera jedhee miidiyaa hawaasaa irratti erga maxxansee boodas, waa’ee artistii fi nama siyaasaa lammii Giinii Grand P fayyadamtoonni miidiyaa hawaasaa wal-harkaa fuudhanii haasa’aa jiru. Grand P’n sababa dhukkuba ‘progeria’ jedhamuun waan dhibamuuf dhaabbii qaamaa namoota kaanirraa adda tahe qaba. Kanaanis loogiin akka isa mudatuufi akka itti qoosamu miidiyaaleen hawaasaa isaa irratti ni dubbata. Dhukkubni ‘progeria’ jedhamu kuni rakkoo qaccee sanyiin wal-qabatee dhufu yoo tahu, ijoolleen umriisaanii waggaa lamarraa qabee akka dulloomuu jalqaban godha. Kana malees hojjaan isaanii ni gabaabbata, rifeensillee irraa dhuma. Namoonni dhukkuba kanaan qabaman yeroo baayyee umriinsaanii waggaa 13 hin darbu. Artistiin Feesbuukii irratti hordoftoota miiliyoona 5.6 qabuufi dhimma jaalallee isaatiin walqabatee namoonni hedduu waa'eesaa haasawan Grand P'n eenyu? Maqaan isaa inni sirrii Moussa Sanguiana Kaba yoo tahu, nama ganna 32ti. Biyya Giinii, magaalaa Sanguiana jedhamtutti dhalate. Sababa dhukkuba ‘progeria’ jedhamu kanaan hojjaansaa meetira tokkoofi seentmeetira 10, ulfaatinnisaa immoo kg25 hin dabarre. Sababa qaamnisaa kan namoota kaanirraa adda taheef namoonni akka itti kolfan dubbata. ‘’Duraanis, ammas daandii magaalaa guddoo biyyattii Konaakrii irra yeroon deemu namootin akkaataa koo, hojjaa koo, haala haasaa kootti kolfu garuu anis uumama Waaqaati,’’ jechuun dubbateera. Artiistiin bara 2019 irraa qabee beekamtiin isaa dabalaa dhufe kuni albama ‘I Khadi nan na’ jedhamu qaba, weellistoota kaan waliinis sirboota biroo hojjeteera. Dhaaba fiilmii beekamaa Ameerikaa tokko waliinis fiilmii lama hojjechuuf bara 2020tti waliigaltee mallatteessera jechuun miidiyaaleen gabaafamaa ture. Gareen kubbaa miilaa Giinii tapha Africa Cup of Nation bara 2019 Masriitti qophaa’e irratti hirmaachuuf yeroo deemanis Grand P’n biyyasaa bakka akka bu’uufi garee kanaaf deeggarsa akka kennu eeyyama argachuunsaa biyyasaatti caalaatti akka beekamu godheeras jedhama. Artiistiin Giinii siyaasa keessattis hirmaatu bara 2020 keessa pireezidantii biyyattii tahuuf akka dorgomu beeksisee ture. ‘’Aangoo pireezidantummaa bara 2020f nan dorgoma. Ana dhaggeeffadhaa! Grand P dhagahaa! Jabina guddaan dhufaa jira, na deeggaruu qabdu,’’ jechuun yeroos fuula Feesbuukii isaarratti maxxansee ture. Pireezidantii biyyatti nama ganna 82 Alfaa Kondees ‘ni morkata’ jechuun miidiyaa hawaasaa irratti waa’eensaa odeeffamaa ture. Waa’een Grand P gaafa ka’uu dubbiin akka malee ho’u dhimma jaalallee nama kanaati - Eudoxie Yao. Eudoxie Yao moodeelii, weellistuufi taatoo lammii Ayivoorii Koost yoo taatu, artist Grand P bara 2020 keessa gaaffii natti heerumtaa dhiyeessuun ishee naqateera. Jalqaba bara kanaarratti wal-fuudhuuf akka jedhanis miidiyaaleen waa’ee namoota beekamoo iyyaafatan gabaasaniiru. Jaalallee isaa qaamaan guddoo taate Eudoxie Yao waliinis hariiroon qaban faayidaa maallaqaa irratti kan hundaa’edha jechuun fayyadamtoonni miidiyaa hawaasaa isaan qeeqanillee, isheen garuu Instaagiraamii hordoftoota miiliyoonaan lakkaa’aman qabdurratti, ‘’jaalalli keenyi jabaafi dhugaa irratti kan hundaa’edha. Jette jettee namaaf dhimma hin qabu,’’ jechuun barreessiteetti. Yeroo inni pireezidantii biyyattii tahuuf akka dorgomu beeksisee turettis akka isa deeggartu miidiyaa hawaasaa irratti ibsaa turte. Qabeenyi nama beekamtiinsaa Afrikaa fi biyyoota hambaa waliin gahaa jiru ifatti beekamuu baatus, gurgurtaa albamasaa, haasaa sagantaawwan garaagaraa irratti taasisuufi daldala garaagaraa irratti hirmaachuun bara 2020tti galiinsaa doolaara miiliyoona 10 gaheera jechuun maddeen gabaasan jiru.


YouTuberoonni addunyaarratti dolaara milioona hedduu argatan kudhan isaan kamidha?

Barruun Ameerikaa Biizinasii Foorbiis jedhamu bara 2021 keessa YouTuberoota maallaqa guddaa argatan ifa godheera. Maqaan isaa Jiimii Doonaald Siin ta'ullee, hordoftoonni isaa garuu maqaa 'Mister Biist' jedhuun isa beeku. Mister Biist umuriin isaa waggaa 23 yoo ta'u, daa'ima duroomedha. Viidiyoowwan inni YouTube irratti fe'e walumatti si'a biliyoona kudhanii ol kan daawwataman yoo ta'an, kanarraa ammoo maallaqa dolaara miliyoona 54 ol argachuu danda'eera.  Dolaarri kun ammoo jijjiirraa yeroo ammaa kanaan birrii biliyoona sadiitti siqudha. Mister Biist daa'ima waggaa 13n isaa gadi ta'eefi umuriin isaa waggaa 10 kan rokkoordii galii YouTube waggoota lamaaf qabatee ture  Raayaan Kaaj cabseera. Dureessi daa'ima waggaa 10 kan ta'e Raayaan Kaaj waggoota lamaan darban keessa YouTube irraa galii guddaa sassaabbachuun kan isatti qixxaatu hin turre - amma garuu Mister Biist isa caalee argameera. Akka tilmaama Foorbiisitti, bara 2021 keessa YouTuberoonni gurguddoo kudhan walumaagalatti galii dolaaa miliyoona 300 kan argatan yoo ta'u, gara birriitti yoo deebiyu gara birrii Itoopiyaa biliyoona 15 argataniiru jechuudha. Galiin kun galii waggaa biyyoota baayyee  dachaankan caalu ykn kan ittiin qixxaatu ta'a. Namni buunyaafi YouTuberaan bekamu Jeek Bool jedhamu ammoo sadarkaa lameessoo qabateera. Tarreeffamni namoota bara 2021 keessa YouTuberoota galii ol-aanaa argatanii ogeessotallee kan ajaa'ibe ta'eera. Sababiin isaa ammoo  kan waggoota darbanirraa adda ta'een dhiironniifi namoonni adiin kan keessatti baayyatan ta'uu isaati. Weerarri koronaavaayirasii idustirii bashannanaa hedduu miidheera. YouTubef ammoo faallaadha.  Miidiyaan hawaasummaa kun gabaan isaa hedduu kan ho'eef erga weerarri dhibee kanaa qaqqabeen booadha. Bara 2021 keessa fayyadamtoonni YouTube biliyoona 2.3 qaqqabeeraaf. Kun ammoo baayyina ummata addunyaa harka dhibba keessaa 30 jechuudha. Fayyadamtoonni guutummaa addunyaarra jiran walumaagalatti guyyaatti viidiyoo sa'aatii biliyoona tokko turu daawwatu. YouTuberoonni addunyaarratti galii guddaa argatan kudhan isaan kamidha? 10. Pirestiin Hermeent Pireestiin Hermeent viidiyoowwan tapha irratti xiyyeeffatan 'Maayinkiraaft' jedhamu baayyinaan hojjetullee qabiyyeewwan biroos ni gadhiisa. Tarreeffama sadarkaa kana keessatti kurnaffaarra kan taa'e yoo ta'u, bara 2021 keessa tilmaamaan dolaara miliyoona 16 argateera. Galiin isaa kan bara darbeewaliin yeroo ilaalamu kan gadi bu'e yoo ta'u, bara darbe sadarkaa ja'affaarra taa'ee ture. 9. Logaan Pool Logaan Pool nama buunyaa falmisiisaa ta'eefi oolmaa fuyyaa isaa viidiyootiin kan daawwachiisudha. Bara 2017 keessa sadarka kurnaffaarra taa'ee kan ture yoo ta'u, bara 2021 ammoo maallaqa YouTube irraa dolaara miliyoona 18 argachuun saglaffaarratti tarreeffameera. 8. Duudii Perfekt Piraankiiwwan nama kofalchiisan kan hojjetu Duudii Perfekt, tarreeffama sadarkaa kana bara 2020 keessatti sadarkaa sadaffaarra ture. Bara 2021 keessa garuu galii dolaara miliyoona 20 argachuun sadarkaa saddetteffaa irratti argameera. 7. Riyaan Kaaj Addunyaarratti YouTubera beekamaa kan ta'e daa'imni waggaa 10 Riyaan Kaaj sadarkaa tokkoffaa waggoota lamaan darban qabatee ture gadhiisuun gara sadarkaa torbaffaatti gadi bu'eera. Bara 2021 keessa kan ittiin beekamu ergaa wantota aa'imman ittiin taphatanitti dabalataan viidiyoowwan barsiisoo ta'aniifi qabiyyee dhimma maatii qaban hojjechuun dolaara miliyoona 27 walitti qabateera. 6. Naastiyaa Daa'ima umuriin ishee waggaa torbaa lammii Raashiyaa taatee Naastiyaan hordoftoota miliyoona 90 ta'an qabdi. Naastiyaan YouTube kan jalqabde meeshaalee ijoolleen ittiin taphatan daawwattoota duratti banuutiin ture. Amma garuu viidiyoowwan muuziqaa dablatee kan isheen hojjettu hedduu jaallatamaa dhufanii bara 2021 keessa maalla dolaara miliyoona 28 argachuu andeesseetti. 5. Inispiikebil Tarree namoota kaffalataa gurguaa argatan  keessa akka haaraatti kan gale Inispiikebil, taphawwan 'Maayinkiraaft' jehaman YouTube irratti waggoota kuhaniif dhiyeessaa tureera. Waliigalee inni biizinasii ispoortii tokko waliin taasise galiin isaa akka gara dolaara miliyoona 28.5tti gudattuuf gumaacheeraaf. 4. Reheet endi Liink Sagantaawwan marii YouTube irratti arban kan qopheessu yoo ta'u, bara 2021 keessa dolaara miliyoona 30 argateera. 3. Maarkipilar Kan tapha ykn Geemii gabbisu yoo ta'u, maqaa isaa Maarkipilar jedhamu fayyadamuun mallattoo dalalaa milkaa'aa ta'e taasiseera. Bara 2021 arbe kana keessa YouTube irraa galii dolaara miliyoona 38 argachuun sadarkaa sadaffaa qabateera. 2. Jaak Pool Nama buunyaa kan ta'e Jaak Pool, YouTube irratti hojii hojjetuun galiin isaa sadarkaa lamaffaarra kan jiru yoo ta'u, dorgommiiwwan inni namoota buunyaa bebbeekamoo ta'an waliin taasise hordoftoonni idaa akka baayyataniif isa gargareera. Jaak Pool maallaqa dolaara miliyoona 45 argachuun saarkaa lamaffaa qabateera. 1. Mister Biist Galii YouTube irraa argatuun sadarkaa tokkoffaarra kan jiru yoo ta'u, daawwattoota isaa gammachiisuudhaaf jecha sagantaawwaniifi taphawwan gara garaa fayyadama. YouTube irratti daawwattoota biliyoona 10 kan argate yoo ta'u, galii dolaara miliyoona 54 argachuu danda'eera.


Fayyadamtoonni guyyuu Facebook waggaa 18 keessatti yeroo jalqabaaf hir’ise

Miidiyaan hawaasaa guddichi Facebook fayyadamtooti guyyuu waggaa 18 keessatti yeroo jalqabaaf hir’isuu beeksise. Dhaabbanni haadhoo Facebook, Meetaa Netwoork fayyadamtoonni guyyuu miidiyaa hawaasaa kanaa, ji’a sadan darban, dhuma baatii Muddeetti biiliyoona 1.930 irraa gara biiliyoona 1.929tti gad-siqeera jedhe. Dhaabbatichi TikTok fi YouTube isaan dorgomaa waan jiraniif galiinsaa akka suuta guddatuu fi warri beeksisa himsiifatan illee baasii isaanii akka hir’ise akeekeera. Gurgurataa aksiyoonaa  Niiw Yoorkitti taasifameen sa’aatii muraasa booda qoodni Meetaa %20 hir’iseera. Qoodni dhaabbata kanaa hir’isuun gatii dhaabbatichi gabaa irratti qabu doolaara biiliyoona 200 hir’iseera. Qoodni gabaa miidiyaalee hawaasaa biroo kanneen akka Twitter, Snap,Pinterest illee akkasuma hir’iseera. Hogganaan Facebook Maark Zuukarbarg,  guddinni gurgurtaa dhaabbatasaa hir’isuun dargaggoonni miidiyaalee hawaasaa biroo fayyadamuu waan jalqabaniifi jedheera. Google itti aanuun wal-tajjii beeksisa dijitaalaa guddaa kan tahe Meetaan jijjiirama Apple imaammata icciitii irratti taasises akka isa miidhe himeera.. Jijjiiramni taasifame beeksisa warreen himsiifatan Facebook fi Instagram irratti ergaa maamiloota isaanii biraan gahuu rakkisaa taasiseera. Kunis dhiibbaa qarshii doolaara biiliyoona 10 ni qabaataa jedhe  hogganaan faayinaansii dhaabbatichaa Deev Weehnar. Galiin waliigalaa Meetaa, kan beeksisarraa argamu gara biiliyoona 33.67 ol guddateera, kunis isa yaadameen ol jedhameera. Baatii sadan dhufanittis galii doolaara biiliyoona 27 hanga 29 akka argatu tilmaameera, kunis kan xiinxaltoonni jedhaniin gadi dha. Dhaabbatichi akkauma TikTok viidiyoo fayyadamuu hojiirra oolchuuf maallaqa dhangalaasaa jiraatus galii gadii aanaa irraa argachaa jira. Maark Zuukarbarg, viidiyoofi ‘virtual reality’ irratti yeroo maallaqa baasnu akkuma beeksisa mobaayiliifi ‘story instagram’  kan galii argamsiisu natti fakkaatee ture jedhe Garuu yeroo jijjiiramni tarsiimoo taasifamu dirqama morkattootaan dorgomuu tahuun hin qabu ture jedhe. ‘’Gareen keenyi akka gaaritti hojjechaa jiru, tajaajilli keenyi saffisaan guddachaa jiras,’’ jedhe. Rakkoon guddaan as jiru garuu TikTok morkataa guddaafi akka malee saffisaan guddachuu itti fufuu isaati jedhe.


Keeniyaa: Biyya lammiiileen miidiyaa hawaasummaarra qoodan faana dhahuun gibira murtu

Xalayaa walitti fufaa gaazexeessitoota Afrikaa irraa ergamuun gaazexeessaa Jooseef Waarunguu lammiileen Keeniyaa maaaliif waa’ee dhimmoota miidiyaa hawaasaa irratti maxxansaniin yaadda’aa akka dhufan barreesseera. Akkanatti yaadaa mee: iddoo miidhagaa tokkottii ayyaana dabarsitan haa jennu. Hooteela qananii tokko seentanii, nyaata gaarii ajajjan. Suuraa nyaata keessanii miidiyaa hawaasaa irratti qooddan. Nyaata hiriyyoonni keessani baadiyyaa arganii hin beekne, isini immoo maqaasaallee sirriitti dhahuu hin dandeenye, yoo kana gootan malee maaliin beekama? Battaluma suuraa keessan qooddaniin- yaada ‘’waaw sitti haa tolu!’’ jedhu argattu. ‘’Maal taha iddoo ati deemte otoo deeme namni jedhus hin dhibu.’’ Haa tahu malee, yeroo ammaa Keeniyaa keessa qaamni dhokatee nama hordofu jira. Gochaa tokkoon tokkoo namootaa hordofa, suuraa maxxansitu, nyaata, konkolaataa kee fi mana kooti jettee agarsiiftu hunda. Qaamni akkanatti nama hordofu kuni Abbaa Taayitaa Galiiwwan Keeniyaa(KRA) dha. Dhaabbatichi teekinolojii koominikeeshinii fayyadamuun taaksii akka kaffalchiisu himeera. Kunis hubannoo nam-tolchee (AI), odeeffannoo wal-xaxoo kompitaraa biroos akka dabalatu himeera. Dhaabbatichi teeknoloojiiwwaan kunneen fayyadamuun ala garee haala jireenyaa namoota gibira kaffalanii hordofu hundeesseera. ‘’Kunis takka takkaa miidiyaa hawaasaa namoota dhuunfaa ilaaluu akka dabalatu,’’ dubbii himaan KRA himaniiru. Kuni mirga dhuunfaa namootaa hin dhiibuu jedheen gaafadhe. ‘’Lakki. Dhaabbatichi mirga dhuunfaa sarbu hin qabu hamma abbichi qabeenyasaa uummataaf miidiyaa hawaasaarratti maxxansetti,’’ jedhan. Gaaffii koo itti aansuun qabeenyi miidiyaa hawaasaa irratti namni tokko agarsiisu yoo kan isaanii hin taane maalitti beektun jedhe. ‘’KRA’n galii fi gibirri namni sun kaffalaa jiru haala jireenyaa akkasiif ni gahaa kan jedhu karaatti mirkaneessinu qabna. Kana malees dhaabbatichi jaarmiyaalee mootummaa biroo waliinis odeeffannoo wal-jijjiira,’’ jedhan. Koomishinariin waliigalaa KRA,  teeknolojii sakatta’aaf tahu akka fayyadaman yeroo ibsan viidiyoon isaanii onlaayinii hedduu qoodamee ture, lammiileen Keeniyaas aariidhaan gibira isaanii beeksifachuu jalqaban. Dhaabbatichi haala kanaan jijjiirama argeera. ‘’Lakkoofsi namoota hamma gibira kaffalanii beeksifachuu barbaadan haala dhaabbataa taheen dabaleera.  Yeroo dhiyootiin asitti gibira kaffalanii waraqaa ragaa argachuuf lakkoofsi namoota iyyatanii harka 60 dabaleera.’’ Dhaabbatichi erga takkaa miidiyaa hawaasaa irratti namoota hordofuu jalqabee, fayyadamtoonni miidiyaa ammoo gama isaanii itti qoosu. Abbaa Taayitaa Galiiwwan Keeniyaa mala haxxee kana akka fayyadamu maaltu kakaase? Deebiinsaa salphaa dha - gibira barbaachisu kaffalachiisu. Koronaavaayirasiin biyyattiitti bara 2020 erga argamee kaasee liqaan Keeniyaa akka malee dabaluun Shilingii tiriliyoona 1.42 gaheera. Dhaabbanni Maallaqaa Addunyaa (IMF) doolaara biiliyoona 2.3 Keeniyaaf yeroo liqeessu wanti waliin gaafate keessaa tokko biyyattiin galiishee akka ol kaastudha. Kanumaaf fakkaata KRA’n onlaayinii lammiilee Keeniyaa kan hordofu. Mootummaan KRA’dhaan, ’’namoota taaksii kaffalan haaraa miiliyoona lama argachuu galii guddisuu qabda,’’ jedheeraanii jechuun maddi sadarkaa olaanaarra jiru natti himeera. Namootni kunneen eessaa argamu yoo jettan-miidiyaa hawaasummaati. Haaluma kanaan dhaabbatichi hojjiitti gale, bu’aa yaadameen olitti argate. Ibsa baatii Onkololeessaa keessa baaseenis ji'a saditti karooraa ol hojjeteera. Dhaabbatichi onlaayiniirraa gargaarsa akka argatus himeera. ‘’Lammiileen Keeniyaa onlaayinii jiraniifi KRA namoonni taaksii akka kaffalaniif onlaayinii hordofu irratti qoosuun viidiyoofaa hojjetan, namoonni akka taaksii kaffalan kakaaseera.’’ Anis ayyaana Qillleedhaaf yeroon suura ka’u tiishartii xurii fi jiinsi koo uffachuun murteesse. Namni gibira sassaabuu akka natti bilbiluuf sababa kennuu hin qabu.


Facebook haala kanaan dura argee hin beekneen kasaaraan gabaa isarra ga'uu ibse

Kubbaniyyaa haadhoo Facebook kan ta'e Meta'n Kamisa kaleessaa doolaaraa Ameerikaa biiliyoona 230 kasaaruu ibse; kasaaraan akkasii takkaa isa mudatee akka hin beeknes ibseera. Baajata kurmaanaa kubbaaniyyaarratti kisaaraa qaqqabe keessaa inni kun dhibbeentaa 26.4 qooddata. Meta'n lakkoofsi maamiloota guyyuu Facebook fayyadamanii haala waggoota 18 darban keessatti ta'ee hin beekneen akkaan gadi bu'uusaas ibseera. Kisaaraan Kubbaaniyyaa haadhoo Facebook kan ta'e Meta irra ga'e kun qabeenya Hoogganaa kubbaaniyyaa kanaa Mark Zuckerberg doolaara Ameerikaa biiliyoona 31n hir'iseera jedhe jaarmiyaan qabeenya biiliyeenarootaa baasuun beekamu- Bloomberg Billionaires Index. Hir'inni qabeenya Mark Zuckerberg irratti mul'ate kun galii biyyi Estonia waggaatti argattuun walqixa. Kubbaaniyyaan Meta gabaasa kana kan baase erga fayyadamtoonni guyyuu Facebook biiliyoona 1.929n hir'achuu ibseeti. Fayyadamtoonni Facebook hanga dhuma Muddee darbeetti ji'oota sadan turan keessatti lakkoofsi isaanii akkaan hir'iseera, isa dura ammoo biiliyoona 1.930n hir'isee ture. Miidiyaan hawaasaa guddicha addunyaa mara irratti beekamu kun seenaasaa keessatti rakkoo akkanaan keessa galee hin beeku, taateen akkanaan yeroo jalqabaaf isa mudataa jira. Meta'n morkattoota isaa kanneen akka TikTok fi YouTube waliin yoo of dorgomsiisu akkaan galii itti argataa jiru akkaan harkifataa jiraachuurrattis yaaddoo qabaachuu himeera. Dhaadhessitoonnis Facebook irraa gara kaanitti goraa waan jiran fakkaatu. Mark Zuckerberg akka jedhutti, dargaggoonni gara TikTok fi YouTube godaanaa waan jiraniif gabaan Facebook akkaan rukutameera. Kubbaaniyyaan bara kana kurmaana jalqabaa keessa galii doolaara biiliyoona 27-29 argachuuf karoorfate, xiinxaltoonni ammoo kun seenaa Facebook keessatti isa gadi aanaa jedhan.


Appiil gareen Israa'eel NSO maamiltoota kiyya basaaseera jechuun himate

Dhaabbanni teeknooloojii guddichi Appil garee basaasaa Israa'eel kan NSO jedhamuun odeeffannoo fayyadamtoota bilbila Iphone cabsee seenuuf [hack] yaaleera jechuun himate. Sooftiiweriin dhaabbanni Israa'eel omishiisuufi NSO jedhamus kan bilibilawwan Iphone fi Android miidhuu yoo ta'u, ergaawwan gabaabaa, suuraaleefi Imeeliiwwan ilaaluufi haasaawwan bilbilaa buutuuf kan qophaa'eedha. Gareen NSO ''ani kan irratti kiyyeeffadhe shororkeessootaafi yakkamtoota irratti,'' jedha. Haata'u malee garuu mormitoonni mirgoota sooftweerii, namoonni siyaasaa fi gaazeexxeessitoota butuuf fayidaarra olfameera jechuun himannaa dhiyeessu. Dhaabbatichi sooftiweerii Pegasus jedhamu kan dhiyeessaa jiruu miseensoota waraanaa biyyoota qabiinsa namootaatiin seenaa gaarii qabaniifi kanneen seera kabachiisaniif qofaa ta'uu hima. Haata'u malee baatii keessa jirru kaan dura qondaaltoonni Ameerikaa sooftiweerii ''biyyoonni lammiilee biyya biraa qaban, gaazexxeessitoonni fi rogeeyyoonni'' akka basaasuun dandeessisuuf taasifaman jedhamuun galmee gurraacha irra akka kaa'aman taasifaman. Himannaan dhaabbata Appil kunis qeequmsa dhaabbilee tekinoolojii kan biraa kan akka maayikirosooftiin, Meta kan dhiyeenya Facebook irraa maqaa jijjirratee, Alphabet kan qabeenyaa Google ta'ee fi Cisco Systems irraas ka'e kan hordofeedha. Ibsa dhaabbanni Appii gadhiisee kanaan, gareen NSO fi garee michuu isaa Teknolojiiwwan OSY, ''waan fayyadamtoota Appil irratti xiyyeeffatameef ittigaafatamoo ta'uu qabu'' jedhan. Gara fuuladurraattis dhiibbaa fayyadamtoota irra gahu hir'isuuf dhaabbanni NSO jedhamu kun omishaalee Appil kamuu akka hin fayyadamneef akka dhorkamu kan jedhuudha himannaan Appil dhiyeesse. Himmannaasaa mana murtii Waashingtaniitti argamuuf kan dhiyeesse Appil, gareen NSon ''sooftiweerii basaasaa bilbilawwan lammiilee Ameerikaa irra kaa'uun basaaseera'' jedhe. Haata'u malee kaadimtuu (server[ jidduugalaa dhaabbatichaa akka hin xuqamne beeksiiseera. Himannaa irratti dhiyaateef deebii kan kennee garee NSO gamasaatiin ''galanni nuuf haata'uutii namoota kumaatamaan lakkaa'aman du'a oolchineerra,'' jedhe. ''Kanneen daa'imman irraa miidhaa qaqabsiisaniifi kanneen gochaa shororkeessuummaa raawwatan motummoonni akka to'ataniif teeknooloojii barbaachisu dhiyeessuun deeggarsa taasifna'' jechuun deebii kenne dhaabbatichi.


TikTokeroonni Masaay sirba Hindii akkeessan miliyoonotaan raajeffataman

Taanzaaniyaatti obbolaan lama saba Masaay irraa ta'an Kiilii fi Neemaa Paawol sirba afaan Hindii Bollywood keessatti beekamu akka ajaa'ibaatti fakkeessanii sirbuun ajaa'iba jedhaman. Obbolaan kunneen dandeettii isaani kanaaf amma hordoftoota miliyoonaan lakkaa'amullee horachuu dand'aniiru. Faayaa aadaa isaanii kan ta'e uufata saba Masaay uffatanii akkuma loon isaaniitiin marfamaniin Kiilii fi Neemaa Paawol viidiyoo isaanii kan dhiyoo waraabuuf qophaa'aniiru. Mobaayila isaanii tiraaypoodiirratti sirreeffatanii  kaameraa dura dhaabataniiru. Umuriin isaa  waggaa 26 kan ta'e Kiiliin obboleettii isaa Neemaa umuriin ishee waggaa 23 ta'e duubaan dhaabbatee mul'ata. Obbolaan kun mandara xiqqoo Minduu jedhamtu gama  baha biyyattiin naannoo Pwani jedhamu keessatti argamtu keessa jiraatu. Mandarittii keessa ibsaan waan hin jirreef Kiiliin guyyaa guyyaan gara magaalaa isaanitti dhiyoo jirtu Lugobaa jedhamtuu miillaan sa'aatii tokko deemuun mobaayila isaa chaarjii guuttata. Muuziqaan beekamaa Hindii takkaa banamnaan, obbolaan kunneen duraafi duubaan osoo hin dogoggoriin sirriitti fakkeessanii jedhu. Sirbi isaan waliin shubbisuun hordoftoota isaanii ajaa'bsiisan kun sirboota Bollywood keessatti baayyee beekaman keessaa tokkodha. Kiilii fi Neemaan sochii hidhii isaanii sirbicha waliin sirriitti wal simsiisuun viidiyoon waraabanii dhiyeessan kun ji'oota muraasa darban keessa guutummaa biyya Indiyaa waliin gahera. Viidiyoon sirbaa obbolaan Masaay akkeessan kun Indiyaa keessatti hedduu kan jaallatame yoo ta'u, yeroo ji'a shan hin guutne keessatti namoota Biliyoona walakkaatti siquun daawwatameera. Kiilii fi Neemaanis sirbana kana akkeessuun viiiyoon tolchuun gadhiisan daawwattoota miliyoonaan lakkaa'amu akka argatan taasiseera. Viidiyoon jaraa kun taatoowwan fiilmii baayyee bebbeekamoo ta'an akka  Kiara Advani fi Sidharth Malhotra fa'iin qoodameera. Sirba kana keessatti adda-dureen kan sirbe, Jubin Nautiyal, obbolaan kun yeroo isaan buufata raadiyoo Indiyaa tokkorratti gaaffifi deebiif dhiyaatan dhagahee baayyee ajaa'ibsiifate. "Indiyaa keessatti namni kamiyyu isin beeka,"  jechuun isaanitti hime Nautiyal. "Isin baayyee beekamtaniittu!" Ganda baayyee xiqqoo taateefi namni bilbila mobaayilaa ismaartii ta'e qabu hin jirre keessaa beekamuu jechuun heduu ajaa'ibeera. Beekamuurra darbaniiyyu karaa foddaa TVn argamuufi hordoftoota miliyoonaan argachuun isaanii namoota baayyee raajeera. Kiilii fi Neemaan viidiyoon isaanii kun akka kanaa biyya Indiyaa keessatti miliyoonotaan jaallatamee, jaallattoota Bollywood hanga akkas raajeffatanitti ni gahama jedhanii hin yaadne ture. "Jalqaba callisneedhuma itti gammaduudhaaf ture.  Nuti akka kanaa addunyaa waliin gaha jennee gonkumaa hin yadne. Kanaaf, yeroon hanga daawwatame ilaaluu jalqabuufi deebiiwwan namoonni Indiyaarraa kennan ilaalu, waanan dubbadhun wallaale. Sammuu kiyyaan ol ta'e," jedhe Kiiliin. Viidiyoo isaaniif ka'umsa kan argatan filmiiwwan Bollywood irraati. Fiilmii Bollywood Kiiliitu yeroo jalqabaaf barnootaaf gara magaalaa Dodomaa yeroo deeme kan daawwate. Afaanicha beekuu baatanillee  isaafi obboleettiinsaa Hindiidhaan sirbuu of barsiisan. ''Ijoollummaa koorraa qabee filmii Bollywood siniimaatti nan ilaalan ture, achii sirbas, filmiis nan jaaladhe. Waan tokko yoo jaalatte barachuun sii salphata jedha Kiiliin. ''Yeedaloo baradhee sirbuuf guyyoota muraasa qofa natti fudhate. Hiikkaa yaadaloo isaa Afaan Ingiliiziin barbaadeen akkaataa ittii jedhamu isa sirrii immoo ittan dabala,'' jedha. ''Sirbichi maal akka jedhu otoo hin hubatiin, akkasumaan natti tola.'' Kiliin viidiyoowwan kunneen ofiin hojjechuu jalqabus obboleettiisaa Niimaas akkumasaa Bollywood jaalattu ofitti dabalate. "Obboleessii koo viidyoo akka waliin hojjennu yeroo na gaafatu, jalqaba nan dide, sababiinsaa immoo kaameeraa dura dhaabbachuu gatiin sodaadhuufi,'' jetti Niimaan. ''Boodarra garuu baruun jalqabe. Waan tahe hundi adda dha, guyyaan akkasii dhufa jennee yaadnee hin beeknu,'' Obbolaan duraan loon isaanii tiksaa guyyaa dabarsan, amma dhaabota TV fi raadiyoo Indiyaaf af-gaaffii kennuun ko'omaniiru. Biyya isaanii Taanzaaniyaattis Tiktok irratti beekamuun xiyyeeffannoo argataniiru. Akkaawuntiin TikTok Kiilii hordoftoota miiliyoona 1.8 qaba. Akkaawuntii kana waggaa tokko dura hiriyyoota irraa dhagaheeti banate. Niimaanis yerusuma instaagiraamii kan banatte yoo tahu, amma hordoftoota 65,000 qabdi. Obbolaan kuni xiyyeeffannoo addunyaa argatanillee hawaasni naannoo garuu waa'ee beekamtii argatan kanaa badaa waan beekan miti. ''Asii namoonni baayye bibila 'smartphone' jedhamu hin qaban. Miidiyaan hawaasaa maal akka tahes hin hubatan. Niimaan iyyuu ittumaan bashannanuuf malee dhiibbaa inni qabu badaa hin hubattu,'' jedha Kiliin. 'Yeroo gaazexeessitoonni gara ganda keenyaa dhufan namuu waan addaa itti tahee ture.'' ''Maatiin koollee dura loon tiksuu dhiisee maaliif akkaan sirbu isaaniif hin galu ture, amma garuu waan gaarii akka tahe hubataniiru,'' jedha. Kilii fi obboleettiinsaa hamma yoonaa kalaqa isaaniirraa qarshii hin arganne, tahus yeroo dhiyootti hojii isaanii TV irratti gara mul'achuutti geeddaruun hin hafu. Miidiyaaleen Indiyaa Bollywood irraa affeerraa argachaa jiru jechuun gabaasaa jiru. Kiliifi Niimaan indastirii bashannanaa keessa galuu hawwanillee, gama kanaan dhugooma jedhanii garuu yaadanii hin beekan. Kanaaf 'abjuu keenyatu dhugoome,' jedhu ''Baadiyyaa irraa ijaa dhufneef, abjuun koo taatoo tahuu dhugooma jedhee yaadee hin beeku. Garaadhumatti qabadheen taa'a ture,'' jetti. ''Carraan gara Indiyaa deemuu yoo argame baayyee nutti tola.'' Addunyaan otoo isaan daawwataa jiruu, obbolaan kunneen hordoftoota isaaniif waan haaraa dhiyeessuu akka barbaadan himan. ''Namoonni viidiyoo keenyatti akka gammadan barbaadna, kan hojjechuu jalqabnes kanumaafi,'' jedha Kiliin ''Waanti gaarii qabannee dhufaa gatii jirruuf, hordoftootni keenya nu eeggadhaa.''


Feesbuukiin haasaa jibbiinsaa Rohinjaa waliin walqabateen doolaara bil. 150n himatame

Musliimotni Rohinjaa UK fi US keessa jiraatan kumaatamni dhaabbatni miidiyaa hawwaasaa guddaan kun haasaan jibbinsaa isaanirratti xiyyeeffate akka babal'atu godheera jechuun Feesbuukii irratti himata banan. Dhaabatni kun haasaa jibbinsaa facaasuun sabni lakkoofsaan xiqqaan akka ari'atamu godheera jechuun beenyaa doolaara biliyoona 150 akka kaffaluuf gaafatan. Maayinamaar biyya amantaan Budizimii itti heddumatu keessatti yeroo jeequmsi ka'e sana keessa yoo xiqqaate musilimotni Rohinjaa 10,000 tahan ajjeefamaniiru. Feesbuukiin kan amma Meettaa jechun maqaa isaa jijjiire himata irratti dhiyaate kanaaf deebii hin kennine. Dhaabbatichi ''waggootaaf haasaa jibbiinsaafi haasaa dogoggoraa hamaa tahe facaasa ture,'' jedhamuun himatame. UK keessatti dhaabbatni seeraa baqattoota Rohinjaa bakka bu'u xalayaa inni Feesbuukiif barreesse BBC'n ilaaleera. Himatni kunis: US keessatti abbootiin seeraa Saan Firaansiiskootti dhaabbatni kun ''biyya xiqqoo Kibba Bahaa Eeshiyaa keessatti gabaa isaa guddifachuuf jecha lubbuu namaa daldale'' jechuun himata irratti banan. Maxxansa Feesbuukii Rooyitarsi qorannoo irratti gaggeessaa ture caqasaniiru. Bara 2013 keessa maxxansi tokko ''akka Hiitiler warra Jewush godhe sanatti isaan haleeluu qabna,'' jedha. Maxxansi biraa ammoo ''boba'aa itti naquun abidda itti qabsiisaa, yeroos dafanii Allah waliin wal argu,'' jedha. Feesbuukiin Maayinamaar keessatti fayyadamtoota miliyoona 20 tahan qaba. Namoota baay'eef miidiyaaleen hawaasaa karaa oduu ittiin qoodanii fi argatan isa guddaadha. Bara 2018 keessa Feesbuukiin haasaa jibbinsaa saba Rohingaa irratti dubbii kakaasu dhaabsisuuf hojii gahaa akka hin hojjenne amaneera. Kun gabaasa qorannoo Feesbuuk hojjechiisee miidiyichi ''sarbama mirga namoomaaf ''haala mijataa uumeera'' jedhu hordofeeti. Rohinjaan Maayinamaar keessatti akka godaantota seeraan alaatti ilaalamu. Mootummaa fi uummataan waggoota dheeraaf qoollifatamaa turan. Bara 2017 hidhattootni Roohingaa buufata poolisii irratti haleellaa jabaa geesifnaan mootummaan naannoo Raakinee keessatti tarkaanfii hamaa fudhate. Namootni kumaatamni ajjeefamuun gara 700,000 kan tahan ammoo gara biyya ollaa Baangilaadeshitti baqatan. Sarbamni mirga namoomaa suukaneessaan akka murtoo seeraa malee ajjeesuu, gudeeddii fi qabeenya lafarra jiru gubuu akka raawwate himameera. Bara 2018 UN tarkaanfii Feesbuukiin haasaa jibbiinsaa facaase dhaabsisuuf fudhate ''suuta kan jedheef bu'a qabeessas hin turre'' jedhe. Ameerikaa keessatti Feesbuukiin qabiyyee fayyadamtootni isaa maxxansaniif akka itti hin gaafatamne seerri dahoo kennuuf jira. Maayinamaar keessa ammoo akkas waan hin taaneef, himatichaan ni milkaa'u taha. BBC akka deebii kennuuf Meettaa gaafateera.


Dhalataan Indiyaa hogganaa haaraa Twitter tahe leellifamaa jira

Dhalataan Indiyaa Paraag Agraawaal hogganaa olaanaa Twitter tahuun biyya dhalootasaatti leellifamaa jira. Namni ganna 37 kuni hundeessaan Twitter Jaak Doorsi gaafa Wiixataaa aangoo gadhiisnaan bakka bu’e. Argaawaal bara 2011tti ture kan dhaabbata kanatti seene. Eegasii dhaabbaticha keessa sadarkaa adda addaarratti erga hojjetaa ture boodadha amma hoogganaa teeknolojii dhaabbatichaa kan tahe. Nama amanamaa jedhamuun kan ibsamu Argaawaal sichi hojii guddaatu isa eeggata. Haa tahu malee, filatamuunsaa Indiyaa biyya fayyadamtoonni Tiwiitarii miiliyoona 30 ol jiran keessatti akka leellifamu godheera. Hogganaan dhaabbatichaa duraanii Doorsiin ibsa gaafa Wiixataa kenneen murtoowwan ijoo dhaabbata kana jijjiiran duuba Agraawaal jira jedhe. Innis nama waa baruuf fedhii qabuufi kalaqaa dha jedhe. Hooggansa isaarraa amantee guddaa akka qabu hime. Ergasii Agiraawaal illee, ’’waan gara fuulduraatti hojjedhuuf guddoo gammadeera, Jaak deeggarsa keef galatoomi. ''Waggaa kurnan har’aa yeroon hojii jalqabu hojjetaa 1000 gadi turre. Kunis waanuma kaleessa tahe malee waggaa kudhan kan guute natti hin fakkaatu,’’ jedhe. Agiraawaal yunivarsitii beekamaa Indiyaa teeeknolojii irraa kan eebbifame yoo tahu saayinsii kompitaraan immoo Yunivarsiitii Istaanford irraa PhD isaa argateera. Twitter osoo hin galiin dura Microsoft, Yahoo fi dhaabota teeknolojii biroo keessatti hojjeteera. Itti gaafatamummaa isaa kana duraan teeknolojii dhaabbatichaa fooyyessuurratti hojjechaa ture. Hojiin duraanii nama kanaa badaa beekamuu baatus hogganaa tahee filamuun booda tarree namoota beekamoo keessa galeera, sochiinsaa tokkon tokkos kana booda ni hordofama. Ammuma illee waan inni waggaa kudhan dura Twitter irratti maxxanse ‘nama ilaalacha sanyummaa qabu’ isa jechisiisaa jira. Hogganaa Twitter tahee filamuunsaa yeroo mootummaa Indiyaa fi Twitter dhimma bilisummaa yaada ofii ibsachuu fi oduu dogoggoraa irratti waliigalaa hin jirretti mudate.


Iraan namoota viidiyoowwan piraankii miidiyaalee hawaasaarratti gadhiisan 17 hiite

Poolisoonni Iraan viidiyoowwaan dharaan nama wareersan (prank) namoota hojjatanii miidiyaalee hawaasaarratti gadhiisan 17 hidhan. Viidiyoowwan dharaa namoota wareersan namoonni hojjatan kun ta’iiwwan lubbuu namaa baasu fakkaatu dalaguufi, fuula namaarratti keekii darbachuun namoota naannoo isaanii jiran wayita naasisan mul’ataniiru. Poolisiin maamiltoonni miidiyaalee hawaasaa kunneen lakkoofsa hordoftoota isaanii guddifachuuf gocha isaaniitiin ’’nama sodaachisanii’’ jedhe. Qondaaltonni Iraan intarneetii cimsanii to’ataa jiru. Namoota dharaan warreen biroo naasisan irratti poolisoonni tarkaanfii fudhachuu kan eegalan itti fayyadama miidiyaalee hawaasaarratti to’annoo gaggeessuu hordofuun ture. Namoonni piraankii Instaagiraamirratti maxxansanii poolisiin to’ataman kun gocha kana wayita raawwatan namoota naannicha turan irratti ajjeechaa dharaa raawwachuu fi keekiifi aayis kireemii fuularratti darbachuun wareersaafi qaanessaa turan jedhame. Namoota poolisiin to’ate keessaa tokko viidiyoo waraabe otoo miidiyaa hawaasaarratti hin maxxanfamiin nama naasise eeyyama gaafachuufi naasisuu isaaf doolara Ameerikaa 20 kaffaluuf waliigaluu miidiyaa biyyattiif himeera. ‘’Waantin fedhe namoota gammachisuufi hordoftootan inistaagiraamiirratti qabu guddifachuu qofa,’’ jedhe. Namni piraanki dalaguusaatiin hidha seene tokko immoo balleessa isaa ta’uu amanuun miidiyaa biyyattiitti dubbate. ‘’Eyyama gaafachuutu narra ture,’’ jechuun dhiifama gaafate. Poolisiin biyyattii gama isaatiin, maamiltoonni miidiyaa hawaasaa to’ataman kun dhimmoota kana sirnaan beekuu qabu ture jedheera. ‘’Namoonni hidhaman 17’n yuunvarsiitii seenanii kanneen barataniifi dhaabbilee bebbeekamoo keesssatti kanneen hojjataa jiraniidha,’’ jedhame. Namoota dharaan nama naasisan kanneen irratti himannaan amma yoonatti banamuufi dhiisuun hin baramne. Poolisoonni namoota piraankii dalagan kana to’annoo  jala kan oolche Iraan  itti fayyadama miidiyaalee hawaasaarratti to’annoo gaggessuu jalqabuu hordofuun ture. Kamisa dabre poolisoonni Iraan namoota tiwitara gargaaramuun miidhaa qaqqabsiisufi diddaa mul’isaan’’ jedhe shakke 94 to’ateera. Kanatti dabaluudhaan, poolisoonni ‘’amala sirrii hin taane agarsiisu’’ namoota jedhuun 16 to’atee miidiyaa hawaasaa isaanii cufuu beeksiseera.


Saamicha onlaayinii: Qaamota nu gowwoomsuun nu saaman akkamiin ofirraa qolanna?

Maqaan gooftaa yookiin giiftii kee eenyu? Sareen kee eenyu? Iddoon ati jalqaba itti bashannante eessa? gaaffileen jedhan yoo sitti dhufu ta'e gatii si kaffalchiisu. Osoo interneeta fayyadamtuu gaafileen kunneen yoo tasa si dhaqqaban dhaabbatee si'a lama sadi yaaduu qabda jedhu gareen fayyadamtoota intereentii irratti hojjetan. UK keessatti tajaajilli yakkoota karaa interneetii raawwataman gabaasu, bara darbe kana keessa yakkoota saayibarii 480,000 raawwatamaniin yuuroon biiliyoona 2.5 caalu hatameera. Jaarmiyaan dhimma hanna onlaayinii qolachuurratti hojjetu-Which- jedhamu erga weerarri koronaavaayirasii eegalee as UK keessatti hanni akkasii dhibbeentaa 33'n dabaleera. Gulaalaa olaanaan jaarmiyaa kanaa Adam French, yakki akkasii tibba ayyaanaa fi bara haaraa kana akkaan hammaata, sababni isaa namoonni hedduun meeshaa wayita bitan onlaayinii waan kaffalaniif akkasumas hariiroon hawaasummaa karaa miidiyaa hawaasaa yeroo kana waan cimuuf jedhe. Hanna goyyoomsaa karaa onlaayinii raawwataman kanneen keessaa 90,000 kan caalan karaa bittaa fi gurgurtaa onlaayinii(online shopping) kan raawwatamaniidha. Aab Adam French akka jedhutti namoonni akka onlaayinii hataman haga tokko yaadaa qabu, garuu warri hanna kana raawwatan mala ittiin namoota guyyoomsan uumaa bulu. Hattoonni kunneen qabiyyee sobaa namatti dhiyeessuun nama goyyoomsu kan jedhu Aab French, kan baayyee hamaan ammoo wayita ati akka waan isaan nama isa dhugaatti haasa'aa jiraniitti deebii kennituudha jedhe. Akkanni jedhutti erga daldalli onlaayinii akkaan babal'achuu eegalee as warri goyyoomsanii nama hatan carraa guddaa argatan, inumaa marsaritii fi akkaawuntii isa dhugaa fakkaatu diriirsanii namoota miiliyoonaan lakkaa'am saamuu eegalan. Namoonni kunneen irra hedduu odeeffannoo nama dhuunfaa argachuuf mala dhahu, namoonnis yoo gaaffiin akkanaa dhiyaatuuf hatattamaan gaaffii nageenyaan walqabatee jiru deebisuu eegalu. "Battalleewwan yookiin gaaffileen gaggabaaboon battaluma onlaayinii seentan gaafatamtan yeroof qoosaa fakkaachuu danda'u. Garuu odeeffannoo karaa kanaan isinirraa argamu deebi'ee isinumaan nyaata. Kanaafuu namoonni waan akkasii keessa seenuurraa akka of qusatan gorsina. Yoo gaaffileen dhiyaatan qoosaa fakkaatanillee,'' jedhe. Rakkoo hamaa ta'ee kan jiru ammoo yakkoonni saayibarii gabaasamuu dhabuudha, kunis tarii namoonni akkaataa ittiin gabaasan osoo hin beekin ta'uu mala, yookiin ammoo akkamittan goyyoomsame jedhanii qaana'anii ta'uurraa madda. "Yoo hattuun balbala keetti dhuftee si saamte yookiin yoo bakkuma ta'etti qaamaan si saamte qaana'uu hin qabdu,'' jedhe. "Wayita saamaman namoonni kallattiin poolisiitti gabaasu, nutis kan barbaannu kanuma, namoonni sirriitti hubatanii ofirraa gabaasuu qabu.'' Kubbaaniyyaawwan teeknooloojii gurguddoon akka Feesbuukii fi Google ''beeksisi galii irraa argatan yakka akkanaarraa bilisa ta'uu mirkaneessuuf dirqama qabu, jedhe Adam French. Ogeessi xiinsammuu Martin Graff, rakkoo guddaan onaalyinii wayita taanu of-eeggannoodhaan ta'uu akka qabu hubachuu dhabuurraa madda jedha. ''Namoonni wayita onlaayinii seenan(Feesbuukii) gaaffilee bifa qoosaa fi bashannanaan dhiyaatan utaalanii keessa seenu, kun ammoo balaa inni baatu hubachuu dhabuurraati,'' jedha. "Fakkeenyaaf gaaffilee akka nyaati akka akkaan jaal'attu maali jedhan wayita argitu waanuma salphaa sitti fakkaatee bantee deebisuu dandeessa. Kanneenumatu akka saamamtu si godha.'' Jaarmiyaan Action Fraud jedhamu namoonni `nageenyummaasaanii mirkaneeffachuuf 'Take Five to Stop Fraud' jedhanii deebisuu qabu. Kunneenis:


Dhaabbanni Meetaa kan duraan Facebook jedhamu basaastoota saayibarii dhorke

Abbaan qabeenyaa Facebook, Meetaan kubaaniyyoota torba kanneen hujeffannoo (platform) isaa irratti fayyadamtoota hordofan dhorkuu hime. Gabaasni haaraan Meetaan bahe akka jedheetti, fayyadamtoonni gara 50,000 ta'an waa'ee ''sochiilee miidhaa geessisan'' akeekkachiisni isaan qaqqaba. Dhaabbatichis dhaabbilee qorannoo kanneen akkaawuntiiwwan sobaa uumuun erga hirriyaa ta'aniin booda malawwan odeeffannoo hatuutti fayyadamuun ragaa walitti qabachuun himateera. Dhaabbileen kunneen gaazexeessitootaafi rogeeyyii mirga namoomaa dabalatee namoota dhuunfaa irratti xiyyeefatu jechuun balaaleeffate. Gabaasa isaa kana keessattis qorannoon baatiiwwaniif erga gaggeeffamanii booda, fuulawwan gara 1,500 ta'an Facebook, Instagram fi WhatsApp irraa haqamuu himeera. Dhaabbileen kunneenis biyyoota 100 ol keessatti bakka qaama isaan mideessee bu'uun namoota adamsu jedhe Meetaan. Gabaasni kun dabalataanis, himannaawwan jalqaba bara kanaa waa'ee basaastota Pegasus kan kumaatama irratti xiyyeeffate tureefis indastiriiwwan qorannoo qeeqeera. Facebook abbootii qabeenyaa Pegasus-NSO Group WhatsApp irratti soofteweerii tamsaasuu isaatiif  himannaa seeraa irratti baneera. Motummaan Ameerikaas dhaabbatichaaf kaan, motummoota biyya biraatiif meeshaa odeeffannoon ittiin basaasamu kennuu jechuun baatii darbe keessaa tarree gurraacha jala galchee ture. ''Indastiriiwwan to'annoo kubbaaniiyaa tokko caalu. Isaanis garaa garummaa tokkoo malee miseensoota hawaasaa fi namoota maqaa guddaa qaban kan akka namoota siyaasaa fi mirgaaf morman irratti xiyyeeffatu,'' jedhan Ittigaafatamaan Imaammata Nageenya Metaa Naataani'el Giyecher. Dhaabbilee Meetaadhaan maqaan dhahame keessaa dhaabbata Israa'eel, Black Cube kan erga dubartii miidhaa quunnamtii saalaatiin Harvii Wensiteen himattee akka ishee basaasuuf beekkamtii argate tokko. Ibsicha eeruun Rooyitarsi akka gabaaseetti, dhaabbanni Black Cube kunis gocha kana keessatti hirmaachu waakkachuun, sochiileen ergamtoota isaa hundi ''gutummaatti kan seera naannichaatiin gaggeeffamudha'' jedheera. Fayyadamtoonni sochii kanaan miidhamanis addatti odeeffannoo osoo hinkenniineef akeekkachiiftuu saffisaa (automated) isaan qaqqaba jedheera Meetaan.


Ergaan barreeffamaa miidhaa qaqqabsiisu yakka onlaayinii keessatti ramadame

Ergaa barreeffamaa ''miira sodaatiin nama hiraarsu'' yookiin ''beekaa ergaa sobaa'' namatti erguun yakkoota onlaayinii raawwataman jedhamuun, Seera Nageenyummaa Onlaayinii keessatti tarreeffaman. Seerri kun wayita mirkanaa'ee hojiirra ooluu eegalu, miidiyaaleen hawaasaa ergaawwan balaa geessisan dafanii hin haqan taanaan galii akka waliigalaatti addunyaa guutuu keessaa qaban keessaa harka 10 kan ta'u adabamu. Jijjiiramni seera bulmaataa dhiyoo kana taasifamaa jiru kun, miidiyaaleen hawaasaa dursanii qabiyyeewwan miidhaa fidan akka sakatta'anii fi ofirraa qolatan ajaja. Seerrii kun daddabarsa namootaa seeraan ala taasifamu, mankaraarsitummaa fi karaa onlaayinii lubbuu ofii baasuus jabeessee dhorke. Duraanuu miidiyaaleen hawaasaa kanneen akka Facebook fi Twitter qabiyyeewwan fayyadamtoonni maxxansan kan miidhaa geessisanii fi seeraan ala ta'an ta'uun yoo gabaafame dafanii haqu, seerri kun tarkaanfiin akka cimus ajaja. Ammammoo osoo qabiyyeewwan balaafamoon hin maxxanfamin dursanii akka sakatta'anii fi qolatan seera kana keessatti eerameera. Dabalataan, yakkoonni karaa onlaayinii raawwataman haaraan sadi seera kana keessa galaniiru. Ergaawwan doorsisaa kallattiin namaaf ergaman yookiin maxxanfaman,kanneen akka doorsisa gudeeddii, ajjeechaa fi miidhaa karaa maallaqaa namarraan ga'uun yakka jedhamee labsameera. Nama adamsuu, dhaadachuu fi to'achuuf ergaan ergamus yakka jedhameera. Namni yakka kana raawwatee argame hidhaa waggaa shaniin adabama. Ergaa balaaf nama saaxilu nama biraaf erguunis seera ala ta'uun ibasameera, garuu haalli keessatti ergame ilaalcha keessa galuu qabu. Fakkeenyaaf namni dhala namaarraan miidhaa geessisuun beekamu tokko hiriyaasaa duraatiif suuraa ulaa mana isaanii fuula duraa yoo erge, sodaachisaaf waan ergeef seeraan adabama. Garuu ergaan haala kanaan ergamu hundinuu seeraan ala jechuu miti, kaayyoo ergaa sanaatu ilaalama. Kunimmoo''ergaa miidhaa qabu ta'e jedhanii erguu'' jechuudha, fakkeenyaaf balaa boombiitu jira jedhanii nama doorsisuu. Namoonni osoo hin beekin ergaa akkanaa kan tatamsaasan yoo ta'e garuu yakkaan nama adabsiisuu dhiisuu mala. Fakkeenyaaf namoonni koronaavaayirasii irraa fayyuuf qoricha farra jarmii-antiseptic- akka fayyadamaniif jechuun ergaan darbu nama adabsiisa. Odeessaalee haasaa jibbiinsaa:


Hundeessaan Tiwiitarii Jaak Doorsii aangoo hogganumaa gadi dhiise

Hundeessaa fi hogganaa Tiwiitarii kan ta'e Jaak Doorsii hogganummaa dhaabbatichaa gadi dhiise. Wayita ammaa qondaala olaanaa teeknikaa kan ta'e Paraag Agiraawaal bakka isaa akka bu'u Tiwiitariin beeksiseera. Jaak Doorsii kan bara 2006 namoota biraa waliin ta'uun tiwiitarii hundeesse, ergasii hogganaa olaanaa Tiwiitarii fi dhaabbata kaffaltii 'Iskuweer' jedhamu ture. "Dhumarratti kun yeroon ani itti bahuu qabudha" jechuun ibsa baaseen barreesse. Dhaabbatichi "gulantaa itti aanutti cehuuf qophiidha.'' Nama bakka isaa bu'urraa amantaa guutuu akka qabu kan hime Doorsiin, "yeroon inni itti hogganuu qabu amma" jedhe. Paraag Agiraawaal dhaabbata tiwiitarii kan seene bara 2011 yo ta'u, erga bara 2017 as damee teekinooloojii dhaabbatichaa hogganaa ture. Abbootiin qabeenyaa kaampaanicha keessaa qooda qaban Doorsiin aangoo akka gadi dhiisu dhiibbaa irraan gahaa turan. Doorsiin aangoo gadi dhiisuun isaa akkuma dhagaahameen gatiin qooda kaampanichaa waan dabaleef gurgurtaan akka dhaabbatu murtaa'eera. Aangoo gadi dhiisuun isaa kan jalqaba gabaasame Wiixata ganama CNBCn yoo ta'u, Rooyitarsillee kanuma gabaase. Booda Jaak Doorsii 'Tiwiitara nan jaaladha' jechuun tiwiitara gubbaa barreesse. Namni ganna 45 Jaak Doorsiin bara 2006 Biiz Istoon, Iivaan Wiiliyaams fi Nooha Gilaas waliin ta'uun tiwiitarii hundeesse. Bara 2008 hogganummaa tiwiitarii gadhiisee, kaampAanii kafaltii 'Iskuweer' jedhamu kan hundeesse Doorsiin, bara 2015 hogganummaatti deebi'e. Tiwiitariin wal-qabatee fuula beekamaa kan ta'e Doorsiin kaampaniin isaa odeeffannoo dogoggoraa tamsaasuun wayita himatamaa turetti koongiresii Ameerikaa fuulduratti dhiyaate deebii kennaa ture. Isa waliin hogganoonni biroo kaampanichaas akka jijjiiraman eegama.


Maqaan haaraa Facebook 'Meta' jedhu afaan Ibraayisxiin 'du'aa' ta'uun qoosaa uume

Feesbuuk maqaa isaa Meta kan jedhutti geeddaruu isaa beeksisuun booda Israa’eel keessatti jechi kun hiika ‘du’aa’ jedhu waan qabuuf mata duree ta’eera. Jechi Meta kun akka maq ibdii dubaraa jecha Hibruu(ibraayisxii) kanaatti sagaleeffama. Namootni hedduun wa’ee maqaa kanaa irratti yaada isaanii Twitira gubbaatti hashtaagii '#FacebookDead' jedhuun qodaa jiru. Tola ooltonni hojii lubbu baraaraa Zaka’nis, Tiwiitara irratti ergaa “Hin yaadda’iinaa, nuti ni hordofna” jedhu hordooftoota isaaniif barreessaniiru. Fayyadamaan Tiwitaraa biraan “Dubbattoota Afaan Hibruu hundaaf sababa ittiin koffallu waan nu kennitaniif galatoomaa,” jechuun barreeseera. Hiika maqaa isaatiin dhaabbatti itti ga’isame Feesbuuk qofa miti. Fakkeenyoooti muraasa kunooti. “Qubakee ofirraa nyaadhu” Yemmuu KFC’n bara 1980’n keessa Chaayinaatti baname, dhaadannoo isaa “finger likin’good” jedhu jiraattota biyyatti biratti akka ta'utti hin simatamne. Hiiki dhaadannoo kanaa Afaan Mandariiniin “ qubakee ofirraa nyaadhu,” kan jedhu ta’a. Ta’us garuu kun dhaabbaticha badaa hin miine. KFC’n biyyatti keessatti dhaabbata nyaata gurguddoo jiran keessaa isa tokkodha. “Xaa’oo” Warshaan konkolaataa Rolls-Royce maqaa konkolaataa isaa Silver Mist jedhu geddareera, sababiin isaas jechi ‘mist’ jedhu Jarman keessatti hiika “bobbaa” jedhu qaba. Kanaaf maqaan konkolaataa kanaa Silver Shadow kan jedhutti geeddameera. Bara 2011 ammoo Nokia’n yemmuu bilbila isaa Lumia jedhamu gadhiise, deebii eege hin arganne. Afaan Ispaanishiin Lumia hiika hojjatu wal qunnamtii saalaa jedhu qaba, ta’us garuu kun loqoda irratti hundaa’a. Honda’n garuu carra qabeessa ta’ee miliqe. Konkolataa isaa tokko maqaa Fitta jedhuun moggaasuuf ture, kun ammo afaan Iswiidishiin hiikisaa, jecha arrabsoo qaama saala dubaraa ittiin ibsamudha. Afaan biroo adda addaanis hiika gaarii hin qabu ture. Ta’us rakkoon kun dursamee hubatamee, maqaa konkolaataa kanaa biyyoota hedduu keessatti Jazz jechuuf murteessani.


Rakkoon Facebook, Whatsapp fi Instagram mudatee ture maali?

Miidiyaaleen hawaasaa Facebook,WhatsApp fi Instagram tajaajilli isaanii sa'atii jahaaf addaan cituun booda hojiitti deebi'eera. Sababni adda cituu tajaajilawwan kanaa sirni Feesbuukii inteerneeta waliin wal quunnamuu dhaabuudha jedhame. Dhaabbatichi jijjiirama sirnaa/tarreeffamaa sirrii hin taanetu rakkoo kana uume jedhe. Tajaajilooti sadeenuu dhaabbata Facebook’n kan dhuunfataman yoo tahu,  marsariitiifi bilbilarratti hojjechaa hin turre. Downdectector tajaajila haala marsariitiiwwan garagaraa kan hordofu yoo tahu, Facebook’n akka isa ammaa kanaatti addaan citee hin beeku jedhe. Akka addunyaatti hojjechuu diduu tajaajilichaa miiliyoona 10.6 tahus gabaafameera jedhe. Tajaajilli kuni kaleessa halkan naannoo sa’atii 1:00 kana bade halkan sa’atii 7:00’tti deebi’uu jalqabe. Facebook ibsa Kibxata har’aa kenneen jijjiiramni sirnaa/tarreeffamaa sirrii hin taanetu sirnoota keessoo dhaabbatichaa irratti dhiibbaa taasise kunis rakkoo mudate hiikuu wal-xaxaa taasisee ture jedhe. Kana malees yeroo addaan citee turetti ‘’odeeffannoon fayyadamtoota jalaa baheera waan jedhuuf ragaan hin jiru,’’ jedhe. Hundeessaaan dhaabbaticha Mark Zuckerberg addaan cituu tajaajila kanaan warreen dhiibbaan irra gahe dhiifama gaafateera. Fayyadamtoonni, tajaajiloota biraa saaquuf Facebook barbaadan kanneen akka Pokemon Go jedhaman hojjechaa hin turre jedhaniiru. Tajaajilli kuni haala kanaan addaan cituun waan baramaa miti. Bara 2019 keessa sa’atii 14f addaan cituun fayyadamtoonni tajaajilichaa akka hin arganne tahee ture. Dhaaboti miidiyaa hawaasaa biroo  Reddit fi Twitter fa’i dhaabbata miidiyaa guddaa kanatti qoosaa turan. Addaan cituun kuni erga hojjettuun duraanii dhaabbatichaa  af-gaaffii miidiyaaf kenniteen waa’ee dhaabbatichaa sanada erga gadhiisteen booda dhagahame. Frances Haugen miidiyaa CBS waliin gaaffiifi deebii taasisteen  dhaabbatichi ‘eegumsa namootaarra guddinasaaf dursa kenneeraa,’’ jette.. Kibxata har’aa kora seneetii Ameerikaa duratti mata duree ‘’daa’imman onlaayinii eeguu’’ jedhuun haasaa dhagahamurratti ragaa bahumsa ni kenniti jedhameera. Salphaatti, sirni Feesbuukii inteerneeta waliin wal quunnamuu dhaabe. Kan jechuun " wiirtuu daataa irraa sarara interneeta waliin wal qabsiisu hundaasa takkaatti akka namni hundaasaa addaan kuteedha," jechuun dhabbatti ijaarsa marsariiti Cloudflare ibseera. Ibsi Feesbuukii isa kanarra xiqqoo kan teeknika hordofedha. Inteerneetii of keessatti neetwoorkii kumaatamaan lakkaa'aman qaba. Dhabbileen gurguddoo akka Feesbuukii ammo neetwoorkii gurguddaa -autonomous systems jedhaman qabu. Yeroo Feesbuukii (WhatsApp ykn Instagram) fayyadamuu barbaaddu, kompiitarrikee neetworkii isaanii waliin , Border Gateway Protocol (BGP) fayyadamuun qunnama, kun akka tajaajila poostaa interneeta waliin qunnamsiisudha. Wiixata Feesbuukiin tasa odeeffannoo sirni kun hojjachuuf isa barbaachisu dhiyeessuu dhaabe. Kana jechuuun kompitaroonni eenyuuyyu Feesbuukii, Instgram ykn WhatsApp waliin wal qunnamuu hin danda'anii jechuudha. Rakkoon kun kan uumame sababa rakkoo softiweerii haata'u ykn dagoggora namaa, hanga ammaatti hin beekamu. Ta'us garuu shakkiin Feesbuukiin ofii isaa beekaa akkas godhe kan jedhu jira.


Facebook Itoophiyaa keessa walitti bu’iinsa hammeessuun itti gaafatamaa?

Tarkaanfiiwwan dhaabbanni Facebook Itoophiyaan wal qabatee fudhate keessaa tarii guddaa jedhamu kan danda'u maxxansa Ministira Muummee Abiy Ahimad haquudha. Ergaan MM Abiy ummataan ''humnootii TPLF awwaaluudhaaf meeshaa qabaniin gara adda waraanaa akka duulaniif'' gaafatu maxxansan ulaagaa Facebook cabseera jedhamun haqame. Dhaabbani Facebook maqaasaa dhiheenya Meta jechuun geeddarate kun murte isaa kanarratti BBCtti akka himeeti, barreeffamoonni ''walitti bu'iinsa kakaasan ykn hookkara deeggaran eenyunuu barreeffaman fuula keenyarraa ni haqamu'' jedhe. Mootummaan Itoophiyaa tarkaanfii Facebook kana mormeera. Waxabajjii darbe keessa Eejansii Nageenya Networkii Odeeffannoo (INSA) Facebook'n tooraafii qabiyyeewwan Itoophiyaa keessaa haquun ''dhugaa Itoophiyaa faalleesseera'' jechuun qeequun ni yaadatama. Itti dabaluunis eejansichi Appii Tiwiitara, Facebook, WhatsApp fi Zoom ofii akka hojjatu ibsee ture. Facebook gamasaatiin fuulawwan sobaa INSA waliin hidhata qabu jedheen 65 fi gareewwan 72 haquu beeksise. Facebook qofa osoo hintaane Tiwiitarri dhimma ijoo dubbii ta'an agarsiisu (Trends) yeroodhaaf Itoophiyaa keessatti dhorke. ''Namoonni balaa ammaatiif saaxilamaniiru. Sarbama ulfina namoomaafi walitti bu'insa kakaasu ni mormina,'' jechuun tarkaanfii isaa ibse. Qabiiyyeewwan Waraana Bilisummaa Oromoon walqabatan dhaabbatichi ibseera. Facebook baatiiwwan jahan darban keessa Itoophiyaadhaa qabiyyeewwan kuma 92 ol haasaa jibbinsaa dhorkuuf jecha Facebook fi Instaagiraam irraa haquu beeksise. Isaan keessaas harki 98 osoo eeruun hintaasifamiin dura dhaabbatichi kan bira gahe jedhee ture. Facebook Itoophiyaa yeroodhaaf tarree biyyoota ''balaa hamaaf saaxilamoo'' ta'anii keessa kaa'eera. Dhaabbatichi barreeffamoota jechoota akka 'meeshaa qabadhaa bahaa,' 'tarkaanfii haaloo fudhadhaa', 'garee sana miidhaa', ykn 'basaasaadha' ykn 'kan haleelaa' jedhan akka haqaa jiru dubbateera. Toorawwan Facebook, Twitter fi YouTube kanneen hookkara kakaasan, waraana jajjabeessa, saba ykn hawaasa tokko kan biraatiin walitti buusan haquun yoomu caalaa yeroo itti cimeedha. Barreeffamoota, suuraalee ykn viidiyoowwan akkasii kan tamsaasanis namoota dhunfaa qofaa miti. Qondaaltoonni mootummaa, mormitoonni, kanneen duula miidiyaalee hawaasummaa uuman, bakka buutota waldaalee siiviil fi kan biroos keessatti argamu. Erga waraanni Tigraay eegaleen as gama motummaafi TPLFn miidiyaa hawaasaa akka waltajjii waraanaa tokkootti fudhachuun himataman. Addi waraanaa hololaa Facebook'dha jedhameera. Itoophiyaa keessatti gama miidiyaalee hawaasummaan baay'ina fayyadamtootaa olaantummaa kan qabu Facebook waan ta'eef gabaasni kunis isarratti xiyyeeffata. Marsariitiin Naapooliyoonkaat akka jedhuutti, hanga Amajjii 2021'tti Itoophiyaa keessa fayyadamtoota Facebook miiliyoona 6.8 oliitu jira. Kanneen gara miiliyoona sadeetiitti siqsaniis jiru. Ummanni Facebook qabuu waliigalatti parsantaa 5.8 yoo ta'u isa keessaa %33 dubartoota, %67 ammoo dhiiroota. Irra caalli namoota kanneeniitis kanneen umuriinsaanii waggaa 25 -34 jidduutti argamaniidha. Teeknolojiin haqaatiif akka oolu kan qabsooftu Dr Timniit Gabruufi oggeessa dhimmoota teeknolojiifi hawaasummaa Birhaan Taayyee dhimma kanarratti dubbisneerra. Ogeeyyiin lamaan waraanni lafarraa wayita cimuu, ergaan miidiyaalee hawaasummaa irratti qoodamu akka geeddaramu himu. Kanaafis ergaawwan erga humnootii TPLF Daseefi Kombolchaa to'ateen booda miidiyaalee hawaasummaa irratti darbaa turan akka fakkeenyaatti kaasu. Barreeffamoonni ummata barootaaf waliin jiraataa ture akka waliirratti ka'aniif barreeffamoonni kakaasan gadhiifamaa turan. ''Qabatamaan yoo waraanni cimu ykn yoo hawaasni tokko kan biraa miidhuu inni miidiyaalee hawaasummaa irratti ni calaqqisa'' jetti Birhaan. Haasaan jibbaafi viidiyoowwan ammoo lammiilee Itoophiyaa biyya alaa jiraataniin osoo hinhafne tamsaasamu, kunis waggoota sadan darban keessa cimee ture jetti. Timiniit hokkara Itoophiyaa keessa tureef Facebook ittigaafatamaa ta'uun ''gaaffii hinqabu'' jetti. Ameerikaa biyya namoonni baayyeen Facebook itti fayyadamaniitti dhaabbatichi qabiyyee gara dhibbantaa 70  ni hordofa (content moderation) ni gaggeessa. ''Facebook galiisaa irra caalaa kan walitti qabu Ameerikaan alaa ta'us, xiyyeeffannaa guddaa Ameerikaaf kenneera. ''Itoophiyaa biyya ummanni mil. 115 ol keessa jiraatuufi afaan hedduun keessatti dubbatamuutti tajaajila kennuu eegaluun duran waa'ee to'annoo qabiyyee yaaduutu irra ture,'' jetti. Barreeffamoota hookkara kakaasan torban darbe keessa gadhiifaman kanneen Facebook beeksisan keessaa tokko Timiniiti. Namoota hiriyyaa dhihoo jedhaman osoo hinhafne miidhaa irraan gahuuf teessoo isaanii hanga maxxansuutti waamichi ajjeechaa jumlaa hanga sa'aatii 18 ol Facebook gubbaa turuu himti. Jalqaba yoo eeruun kennamuuf deebiinsaa ''imaammata keenyaan wal hinfaalleessu'' kan jedhu ture. Booda garu akka haqaman murtaa'e. ''Barreeffamoonni erga bufamaniin boodas fuula namoota barreessanii irratti tarkaanfii hinfudhanne. Namoonni kunneen yoo barbaadan ammas waan walfakkaatu jechuu danda'u,'' jechuun yaaddoo qabdu ibsiti. Dubbi himtuun Facebook BBCtti akka himteetti, dhaabbatichi Itoophiyaatti tajaajila nagaa qabeessa kennuuf waggoota lamaan darban lakkoofsa hojjattoota qabiiyyee sakkata'an dabaleera. Hojjattoonni qabiyyee Afaan Amaaraa, Afaan Oromoo, Tigriiffaa fi Somaalee dubbatan qabiyyee ulaagaa dhaabbatichaa faalleessan ''battaluumaan argachuun nuuf eeru'' jetti. Gama qabiyyee sakkatta'uutiin deeggartoota biyya keessaafi tumsitoota addunyaa waliin akka hojjatan himti. Hojjattoonnis kan siyaasa Itoophiyaa beekan, qabatamaa jiruu kan hubataniifi Itoophiyaa keessa bara dheeraaf kan jiraatan ta'u dubbi himtuun kun ni himti. ''Waldaalee sivilii Itoophiyaa jiran waliin mari'achuun waa'ee dhimma qabatamaa jiruu hubachuuf ni yaalla. Qabiyyeewwan imaammata keenyaan faallaa ta'anis ni haqna.'' Haasaawwan jibbaafi qabiyyeewwan walitti bu'iinsa kakaasan dhiibbaa gochuun dhuguma gochaa hamaaf ni kakaasuu? Tarii wanti jedhamu 'fudhatama waan argate' fakkaata. Keessattuu aanga'oota motummaa, namoota beekamoo fi roggeessota miidiyaa hawaasummaatiin yoo waan tokko dubbatamu 'dhugaadha' yaadni jedhu maaliif guddatee mul'ata? Dhaabbanni MIT jedhamu qorannoo waggoota lamaan dura biyya Jarman keessaatti hojjateen, haasaawwan jibbaa karaa Facebook'n gadhiifaman miidhaa baqattoota irra gahu dachaan akka dabalu godheera jedha. Haleellaawwan 3,000 waggoota lama keessatti raawwatamanis barreeffama Facebook waliin hidhata qabaachu qorannichi adda baaseera. Yeroo qorannoon kun Jarman keessatti hojjatameettis waraanni biyyattii keessa hinjiru. Kanaafuu biyyoota waraanni keessatti gaggeeffamuutti ammoo dhimmicha caalaa akka ta'u yaadama. Gabaasa New York Times hojjate tokkonis haleellaawwan Filiphiinsi, Liibiyaa, Hindi, Miyaamaanaar fi Jarman keessatti raawwataman Facebook waliin walitti hidheera. Haleellaa Miyaanaamaariitti ta'uun ummata Rohiingaa hedduu akka du'aniifi buqqa'an taasiseef Facebook ittigaafatamaa taasifama. Baatii haleellichi itti jalqabametti qofaa daa'immanii 730 dabalate namoonnii 6,700 yoo ajjeeffaman, kanneen 100,000 lakkaa'aman gara biyyoota ollaa Baangilaadishitti baqataniiru. Hundeessaan Facebook Maark Zukarbargis kanaaf ifatti dhiifama gaafachuunsaa ni yaadatama. Birhaan akka jettutti, Itoophiyaa biyya nagaa osoo taatee namni tokko ka'uun ''Tigree, Amaaraa, Oromoo, Somaalee ykn dhalattoota saba biraa ajjeessaa'' osoo jedhees hawaasni kaan hordoffuurra ni qeeqa ture. Garuu Itoophiyaa walitti bu'iinsaan raafamaa waan jirtuuf, ergaawwan hammeenyaa akkasii kun salphaadhumatti gochaa hamaaf kakaasu danda'a jetti. ''Namni nagaadha, waan akkasii hin yaadu jedhamu hundi yoo barreffama jibbaa barreessu ollaan kiyya eenyuu? jedhanii akka yaadan taasisa'' jetti. Akka yaada Birhaaniitti, ''barreeffamni hidhaa, ajjeessaa'' jedhan walitti bu'iinsa jajjabeessu. Namoonni boru nagaa ta'a jedhanii akka hinyaadne taasisa. Timiniit duguuggaa sanyii Ruwaandaa kan bara 1994 kaasuun duulli jibbiinsaa ummataa wal ficcisiisa jetti. Bara sanatti guyyoota 100 keessatti Tutsiiwwan gara kuma 800 haala sukkanneessaan ajjeeffamunsaanii ni yaadatama. Kunis duula Tutsii haa balleessinu jedhamuun karaa raadiyootiin eegalamee adabaabaayiitti kan ajjeechaan jalqabame. ''Namoonni waan Facebook irratti argan dhugaa itti fakkaata. Irra deddebin yoo argan ammoo jibba uummatu. Namummaan ni bada. Namni kaan miidhaan akkamii mudataa akka jiru arguu dhaabu,'' jetti Timiniit. Qabiyyeen Facebook'n darbu hedduun osoo ragaan itti hingaafatamiin, osoo dhugaafi soba ta'un adda hinbaafamiin gadhiifamu. Barreeffamni, haasaan ykn suuraan saba tokko tuffatu erga tamsa'een booda, ''amma haleellaa irratti raawwadhaa'' yoo jedhamu, miiraan oofamuufi namummaa dagachuutuu uumama jetti. Haasaan jibbaa irra yoo deddeebi'amu miira daboo akka uumuu Timiniitii ni dubbatti. Dubbi himtuun Metaa, dhaabbatichi biyyoota akka Itoophiyaa hookkorri cimaa keessatti gaggeeffamaa jiruutti Facebook haala hin malleen hojiirra akka hin oolleef hojjachaa jiraachuu BBCtti himte. Hojjattuun Facebook duraanii Firaans Hawugaan kongiransii Ameeriikaatti dhiyaachuun jecha ragaa ishee kenniteen Itoophiyaa biyyoota xiyyeeffannoo olaanaan kennamuu keessa galtulleen, hordoffiin qabiyyee walitti bu'iinsa biyyattii keessatti ta'uun haala wal gituu hin hojjatamne jette turte. ''Facebook'n mootummaafi dhaabbilee biyya alaa dabalatee haala malee itti fayyadamameera'' jechuun aangawoota dhaabbatichaatiif akeekkachiisni kennamuu sanadni bahee tokko ni agrsiisa. Gabaasa Bitooteessa darbe baheen ammoo, Itoophiyaatti gareewwan hidhatan saboota lakkoofsaan gadaanaa ta'an irratti Facebook fayyadamuun haleellaa kakaasuu eereera. Gabaasichaan gareewwan eeruun irratti kaafame keessaa tokko 'Faannoodha.'' Toorawwan Facebook garee kana waliin hidhata qaban muraasni ka'umsi isaanii Sudaan irraayi. Hojjattoonni Facebook toorawwan ''Faannoo waliin hidhata qaban ergaawwan walitti bu'iinsaa dabarsaniiru. Haa haqaman,'' jechuun aangawoota dhaabbatichaatiif eeruu ibsa gabaasichi. Fuulawwan diyaasporaa Oromoo waliin hidhata qabaniifi ka'umsi isaanii Masrii ta'ees eeramanii ture. Fuulawwan kunneenis ''sabawwan kaaniifi qondaaltoota motummaa irratti haleellaan akka raawwatamuuf ifatti kakaasaa turan'' jedhamuun Faceboo'n akka haqaman murta'an. Hojjattuun duraanii Facebook Firaansiis akka jettuutti, haalli dhaabbatichi biyyoota akka Itoophiyaa jiran keessa itti hojjatu ni yaaddeessa. Qabiyyeewwan namoonni baay'een irratti dubbatan gara fuldura fulaatti (Engagement Based Ranking) fiduun walitti bu'iinsa sabaa babal'isa. ''Waggoota ittaanan 5 ykn 10 ykn 15'tti namoonni hedduun ni ajjeefamu jedheen yaada. Sababiinsaas sakatta'iinsii qabiyyee raawwatamu dhabuudha.'' Waggoota lamaan darban falmattoonni mirga namoomaa fi qondaaltonni siyaasaa Facebook madda walitti bu'iinsaa ta'u akka danda'u akeekkachiisaa turan. Keessattuu taatee Miyaanamaar hordofuun garee UN dabalatee, Facebook Itoophiyaaf xiyyeeffannaan akka kennamuuf gaafataa turan. Birhaan Facebook nageenya fayyadamtootaa caalaa galii argatuuf dursa akka kennu dubbatti. ''Facebook bilisaan fayyadamnuus kan fuulicha irratti gurguramnu nuyi. Dhaabbatichi galii kan argatu beeksisa irraayi. ''Itoophiyaatti fayyadamtoonni Facebook baay'ee yoo jiraatan, dhaabbileen beeksisa hojjatan maallaqa olaanaa dhaabbatichaaf kanfalu. Facebook hidhata daldalaa kaan baayyisuu barbaada.'' Fayyadamtoonni Facebook Itophiyaa keessaa, kan Eshiyaafi Awurooppaa keessaa waliin yoo ilaalamu xiqqaa waan ta'eef Itoophiyaa irratti xiyyeeffannaa kennuu hinbarbaadan jetti. Qabiyyee gulaaluudhaaf mala nam-tolcheetti (Artificial Intelligence) fayyadamu. Maashinichi Afaan Amaaraa, Afaan Oromoo, Afaan Tigree, fi kaaniin yoo leenji'e malee sirriin hin sakkata'u. Birhaan, ''dhaabbatichi Itoopiyaatti fayyadamtoota hedduu hinqabu. Kanaafuu maallaqa baay'ee Itoophiyaa irraa hinargatu. Kanaafuu sakkatta'iinsa qabiyyeetiif baay'ee xiyyeeffannaa hinkennu. ''Sakkatta'iinsa qabiyyeetiif xiyyeeffannaan yoo hinkennamne ammoo, walitti bu'iinsi ni cima,'' jetti. Timniit ammoo caalaa kan qeeqxu haala itti dhaabbatichi odeeffannoo sadarkaa itti (Ranking Algorithm) kennuudha. Fayyadamtoonni hundi wanti maxxansan haala walfakkaatuun hin ilaalamu. Madaallii Facebookn sadarkaatu baha. Madaalliin sun sirrii akka hintaanee kaafti Timniiti. Qabiyyeen nama aarsu akka gara fuulduraa dhufuuf dursi kennammaaf. Sababiinsaas qabiyyeen akkasii fuularratti hirmaannaa (engagement) uuma. Namoonni akka qoodan, jaalataniifi yaada itti kennan kakaasa. Naamoonni hedduu yeroo qoodan, jaalataniifi yaada jalatti kennan Facebook irratti waan turaniif beeksisa ilaalu. Facebook'nis maallaqa irraa buufata. ''Facebook dursa kan kennu maallaqaaf waan ta'ef qabiyyee sakatta'uuf  baasii dabalataa hin baasu. Facebook nageenyaaf dursa haa kennu jedhee seerri dirquus hin jiru.'' Aminastiin gabaasa dhihoo baase keessatti waraana hammaaten walqabatee barreeffamoonni walitti bu'iinsa sabaa kakaasan miidiyaa hawaasummaa gubbaa babal'atan jechuun yaaddoo qabu ibse. Dhaabbatichatti hooggantuun Bahaafi Kibba Afrikaa Deprose Muchinaa ''mootummaan Itoophiyaa dubbiiwwan jibbinsaa walitti bu'iinsatti oofan dhorkuuf dirqamni irra jira. ''Qabiyyeewwan kana balaaleeffachuu qaba. Dhaabbileen miidiyaa hawaasummaas hojimaata sakattaa qabiyyee isaanii saffisaan haa cimsan,'' jedhaniiru. Erga qabiyyeen jibbinsaa yookiin walitti bu'iinsa uuman Facebook gubbaa akka haqaman erga gabaafame booda yeroon qabiyyee kana haquuf fudhatu wal dhabsiisaadha. Waraana Itoophiyaa keessa jiru bu'uura godhuun Facebook Itoophiyaa irratti adeemsa sakattaa qabiyyee cimaa ta'e qabaachuu qaba jetti Timiniit. Akka yaada isheetti qabiyyeen tokko erga gabaafamee booda hanga qulqullaa'utti qabiyyee sana namoonni hedduu akka hin ilaalle dhorkamuu qaba. Facebook gubbaa namoonni hordoftoota hedduu qaban yookiin dhageettii qaban fuulli Facebook isaanii sakatta'amuu akka qabu amanti. Qabiyyee gabaafame haquun cinatti namni qabiyyee sana qoode yookin qoodde qabiyyee badaa biroo akka hin maxxansine tarkaanfiin akka fudhatamu ni gorsiti. Takka takka namoonni hedduu waan gabaasaniif qofa qabiyyeewwan rakkoo hin qabaanne ni balleeffamu. Kunis, sakatta'insa irratti hanqinni akka jiru agarsiisa jetti. Gama kaaniin Facebook ogeeyyii mirga namoomaa, duguuggaa sanyii hambisuuf warra dalaganiifi ogeeyyii hawaasummaa waliin qindoominaan akka hojjetu ni gorsiti. Dabalataan, qabiyyee maashiniin to'atuurra hojjettoota hedduu haala Itoophiyaa hubatan qaxaruu akka qabu gorsiti. Birhaanis yaada Timiniit waliin walii galti. "Fakkeenyaa ergaawwan 100 ajjeesi, tumi, barbadeessi jedhan irratti eerumsi taasifamulleen  harka dhibba keessaa 80 qajeelfama keenya waliin wal hin faalleessan jedhamanii hin haqaman," jetti. Birhaan akka ibsitutti, Facebook qorannoo gaggeesseen tekinooloojiin nam-tolchee afaanota akka Afaan Amaaraafi Afaan Oromoo qulqulleessuu keessatti qaawwa akka qabu irra gaheera. Yeroo darbe dhalattoonni Tigraay 'walitti qabamanii kaampii tokko keessatti yaa tursiifaman'  kan jedhu barreeffamni balaa ammaa kanaaf saaxilu ilaalchisee eerumsi kennamellee sa'aatii 24 ol osoo hin ka'iin tureera jechuun himti. "Rakkoon isaa waan hedduudha. Haala jiru hubachuu dhabuufi dhibaa'ummaa dabalata.'' Waxabajji darbe 'namni akkaataa kanaan yaa ajjeefamu'  suura jedhu fayyadamuun hanga ammaa hin ka'iin jira jetti. Gamtaan Awurooppaafi biyyoonni sooreyyiin biroo dhaabbileen tekinooloojii Facebook akkamitti akka biyya isaanii keessatti hojjetu ilaalchisuun qajeelfama baasu. Itoophiyaan garuu yeroo ammaa kana kana gochuuf humna waan hin qabneef furmaanni dhumaa harka fayyadamtootaafi Facebook keessa ta'a. Dubbi himtuun Meta BBCf deebii deebisteen, Itoophiyaa keessatti karaan ittiin eerumsa kennan salphaafi saffisaa akka ta'uuf fooyya'isa taasiseera. "Warra fayyadaman ni qoranna. Qajeelfamoonni keenya Amaariffaafi Afaan Oromiitti hiikamaniiru. ''Hojmaata dhaabbileen mirgoota namoomaa biyya keessaafi biyya alaa, akkasumas waldaaleen sivilii itti fayyadaman ni qabna. Qabiyyeewwan isaan miidhaa qabu jedhan dursa kennineefiif qoranna." Facebook qorannoo qabiyyee kan raawwatu qaama walabaa, sadaffaa ta'e walin qindaa'uudhaanidha. Sakatta'insi qabiyyee Itoophiyaa karaa dhaabbilee Pesa Cheekiifi AFP Faakt Cheekiin jedhamaniin raawwatama. Odeeffannoon tokko sobadha jedhamee yeroo eeramutti lakkoofsi  namoota qabiyyee kana ilaalan akka daangeffamuufi barreeffamni akeekkachiisaallee akka kennamu dubbi himtuun kun ni ibsti. Dabalataanis haasawwan jibbinsaa ykn qabiyyeewwan hookkara kakaasan yeroo ogummaa namaan eeraman hanga qulqullaa'anitti ni dhorkamu jetti. "Barreeffamoota namoota warra irra deddeebiin imaammata Facebook faallessuun mul'atan barreessan daawwattoonni/dubbistoonni hangi waliigalaa isaan qaqqaban akka daangeffamu ni taasifama." Facebook kana yaa jedhu malee, amallee maqaan isaa Itoophiyaa walin walqabatee hadheeffamaa jira. Qabiyyeewwan dubbii hameessan daqiiqaawwan keessatti gadi dhiifaman miidhaawwan lammilee irraan gahan yaaddoo akkuma ta'aniin itti fufeera. Rakkoon biyya Miyaanmaar keessatti dhalatee ture erga darbeen booda Facebook 'dhiifama' gaafatee osoo hin turiin, dhimma Itoophiyaa irrattis tarkaanfii akka fudhatuuf Timiniitiifi Birhaan ni hubachiisu.


Facebook fi Instagram qabiyyee Itoophiyaa ilaallatan kuma 92 ol haqan

Ji'oota ja'a keessatti qabiyyeewwan Facebook fi Instagram Itoophiyaa ilaallatan kuma 92 ol ta'an irratti tarkaanfii fudhachuu Metan [Facebook] beeksise. Tarkaanfiin kun ammoo danbii haasaa jibbinsaa dhaabbatichaa warra cabsanirratti akka ta'e himeera dhaabbanni kun. Kanneen tarkaanfiin irratti fudhatame dhibba keessaa 98 kan ta'u osoo hin gabaafamiin dura akka bira gahamellee eereera. Facebook kana kan ibse yeroo qeeqi cimaa dhaabbaticharratti dhihaachaa jiruurrattidha. Facebook miidiyaa hawaasummaa Itoophiyaa keessatti namoonni baay'ee fayyadaman yoo ta'u, jibbinsaafi ergaawwan walitti bu'insa kakaasan karaa ittiin dabarsan ta'eera jedhamuun qeeqama. Hojjettuu duraanii dhaabbatichaa Firaansiis Hawugen mana maree Ameerikaatti dhiyaachuun Facebook Itoophiyaa dabalatee biyyoota biroo keessatti oduu sobaafi ergaawwan hokkara kakaasan dhaabsisuudhaaf akka hin dandeenye dubbatteetti. "Tarkaanfiin yoo kan hin fudhatamne ta'e gochawwan hammeenyaa argaa jirru itti hammaachaa deemu jedheen sodaadha. Wantonni Itoophiyaafi Miyaanmaar keessatti argine sadarkaa daran hamaa ta'erra kan gahu, boqonnaa jalqabaa seenaa sodaachisaadha," jettee turte. Hawaasni addunyaa haala Itoophiyaa keessa jiru dhihoo hordofuu jalqabe, nuyi garuu "waggoota lamaa oliif yaaddoo walitti bu'insaa biyyattii keessa jiru irraa kan ka'een nageenya eegsisuudhaaf kan dandeessisu tarsiimoo waliigalaa hojiirra oolchaa turreera," jedheera dhaabbatichi. Kanumarraa ka'uun waggaa lamaan dura Itoophiyaa, "ramaddii biyyoota walitti bu'insaafi hokkara cimaaf saaxilamaniitti ceesifneerra," jedheera. Dhaabbatichi qabiyyeewwan imaammatawwan isaa cabsani dhorkuun, mirga namoonni yaada isaanii walabaan ibsachuu deeggaruu, akkasumas namoonni oonlaayiniirrattis ta'e oonlaayiniin alatti nageenyi isaanii akka eegamuuf xiyyeeffannoo kennuun hojjechuu isaa dubbateera. Biyyattii keessatti afaanonni hedduun waan dubbatamaniif gama hundaan wantoota barbaachisan hunda gochuun wanta yaadan hunda milkeessuun rakkisaa ta'uu isaas eereera. Waggoota lamaan darban malawwan ittiin gabaasa godhaniifi hojiirra oolchan baayyisee foyyeessuu isaallee beeksiseera. Walitti bu'insaaf giddu-galeessa kan ta'aniifi afaanota afran gurguddoo akka Afaan Oromoo, Afaan Amaaraa, Afaan Somaalee fi Tigirinyaa gargaaramuun qabiyyeewwan bahan gamagamuu dandeenyeerra jedha. Lammileen Itoophiyaa, jaarmiyaaleen mirgoota namoomaaf falman biyya keessaafi idil-addunyaa, akkasumas waldaaleen hawaasaa seerota caban yeroo argan karaa salphaa ta'een akka beeksisaniif haala mijeessuurra darbee yakkawwan raawwataman qorachuullee ni dandeenya jedha. Haasaa jibbinsaa Afaan Amaaraanis ta'e Afaan Oromoon dubbataman osoo eenyuyyu hin beekiin dura tekinooloojii ittiin adda baafatu qabaachuu isaa dhaabbatichi ibseera. Sababii kanaan yeroo Caamsaa hanga Onkoloolessa 2021 keessatti qabiyyee haasaa jibbinsaa of keessaa qaban Itoophiyaa ilaallatan 92,000 ol Facebook fi Instagram haquun tarkaanfii fudhachuu isaa beeksiseera. Caamsaa 2021 fuulawwan sobaa paartilee/gareewwan mormitootaa busheessan haquusaas eereera. "Barreeffamoota kana duuba namoonni jiran qidoominaan kan hojjetaniifi maqaafi mallattoo ittiin ada bahan sirrii hin taane fayyadamuun eenyu akka turaniifi maal akka hojjetan dogogorsuuf yaalii taasisaniiru," jedheera. Haaluma walfakkaatuun Bitootessa 2021 keessas Masirii keessa ta'uudhaan Itoophiyaa, Sudaaniifi Tarkiirratti fuulawwan xiyyeeffatan dhorkuu isaa beeksiseera. Dhiyeenya kana Ministirri Muummee Abiy Ahimad (PhD) waraana Kaaba Itoophiyaatti gaggeeffamaa jiru waliin walqabsiisuun barreeffama fuula Facebook isaaniirratti maxxansan, "hokkara kan kakaasudha" jechuun akka kaafamu taasisuun isaa ni yaadaatama.


TikTok bara 2020 keessa aappii namni hedduun buufate ta'e

Aappiin Chaayinaa TikTok bara 2020 keessa aappiiwwan si'a hedduu buufaman keessaa sadarkaa jalqabaarra jiraachuu kaampaaniin App Annie jedhamu beeksise. Miidiyaalee hawaasummaa bara 2020 keessa namni itti fayyadamuuf hedduu buufate shan keessaa TikTok qofatu kaampaanii Feesbuuk jalatti hin hoogganamu. Aappiin viidiyoo gaggabaabduu qooduun jaalatamaa ta'e kun Chaayinaa keessatti appii kan biraa viidiyoo qooduuf gargaaru kan afaan Chaayinaan hojjetu Douyin waliin gabaa guddaa argate. Pireezidantiin duraanii US Doonaald Tiraamp Ameerikaa keessatti aappiin kun akka ugguramu yaalanis ergasiiyyuu jaalatamummaan aappii kanaa biyyattii keesatti akkaan dabaleera. Aappiiwwan kaampanii Feesbuuk jala jiran erga dhaabbati amma qorannoo kana ifa godhe bara 2018 hundaa'ee, sadarkaa aappiiwwan hedduu buufamanii bara baraan ibsamu to'atanii jiru. Aappiiwwan Maark Zuukerberg WhatsApp, Instagram, Feesbuuk Mesenjer fa'a baroota darbanis sadarkaa hanga shan jiru to'ataa turan. Bara darbe Donaald Tiraamp ajaja dabarsii turaniin aappii TikTok buufachuun akka dhorkamu labsanii turan. Sababni ammoo aappiin kun yaaddoo nageenya biyyaalessaa uuma kan jedhu ture. Akka Tiraamp jedhanitti mootummaan Chaayinaa odeeffannoowwan maamiltoota Ameerikaa aappii kanarraa fudhachuun itti fayyadama. Ta'uus kaampaniin Chaayinaa kun himannaa kana fudhatama dhabsiiseera. Pireezidantiin haarofni US Joo Baayidan kan Amajjii darbe aangoo qabatan garuu labsii Tiraamp kana fudhatama dhabsiisaniiru. TikTok torban darbe kana akkuma Isnaapchaat, Feesbuukiifi Inistaagiraam kiliippiiwwan viidiyoo takkaa mul'atanii badan hojiirra oolchuuf yaalaa ture. Istooriiwwan TikTok fayyadamtootni qabiyyee namni hordofan maxxanse osoo hin haqamiin sa'aa 24 dura arguu akka danda'an ni hayyama. WhatsApp hojimaata haaraa maamiltootni isaa suuraafi viidiyoo erga ilaalamee booda badu akka maxxansan hayyamu hojiirra oolcheera.


Haleellaa saayibarii: Fuula Facebook Korporeshinii Birodikaastii Itoophiyaa (EBC) kan cabse eenyu?

Fuulli Facebook Korporeshinii Birodkaastii Itoophiyaa (EBC)n guyyaa Wiixataa osoo sirna muudama Ministira Mummee Abiy Ahimad kallattiin tamsaasaa jiruu butamuun isaa himamun ni yaadatama. Gochaa kana keessattis ''irra caalaan hirmaannaan dabaa (sabotage)n keessoo ni jiraata jedhamee kan yaadamu'' ta'utu ibsame. Daareektarri Olaanaa Ejansii Tajaajila Nageenyaafi Odeeffannoo (INSA), Dr Shumatee Gizaawu gaaffiifi deebii BBC waliin taasisaniin, haleellawwan saayibarii biyya alaatii dhufan akka hin raawwanneef ''guutummaa guutuun kan cufamanidha'' jedhan. Fuulli Facebook miidiyaa biyyaalessaa Itoophiyaa - EBC Wiixata waaree booda butamee kan ture ta'ulleen, ogeessoonni nageenya saayibarii eejjansichaa ''mudannichi miidhaa cimaa osoo hinqaqqabsiisiin atattamaan to'achuu'' akka danda'an ibsamee ture. Daarektarri Olaanaa ejansichaa Dr Shumatee Gizaawu, hojiin maddi rakkinichaa keessaa ykn alaa ta'uun adda baasuuf hojjatamaa jiraachuu BBCtti himan. Eejansichi wayita hojii qorannoo isaa xumurutti rakkina fuulicha irratti raawwatame keessatti hojjattoonni dhaabbatichaa hirmaachuun yoo mirkanaa'e, haaluma dambii naamusaa jiruutiin tarkaanfiin ni fudhatama jedhanii akka eegan ibsan. Kana malees seera biyyattiin qabduun seerratti akka dhiyeeffaman dubbatan. Eejansichis hojii qorannoo dhimmoota tekinikaa qulleessuu qabaatu xumuruun, gara fuula duraatti of eeggannoo taasisuuf akkasumas hubannoo uumuuf barnoota barbaachisaa fudhachuu haala dandeessisuun hojjatamaa jiraachuu ibsan. Daarektarichi itti dabaluun, kanneen sirna to'atan, kannen akkaawuntii to'atan (Admin), kan akkaawuntii qaban ykn akkaawuntichatti fayyadamuuf kanneen danda'an keessaa nama tokko ykn isaan ol ta'aniin dabaan hirmaatanii ta'uu akka danda'an ibsan. ''Yeroo tokko tokkoos osoo hinbeekiin, jecha furtuu (password) akkaawuntichaa argachuun yoo danda'ame, seenuun waan barbaadan gochuu danda'u,'' jechuun dubbatan. Daarektarri Olaanaa ejansichaa haleellaan kun kan raawwatame ''guutummaatti keessaa ykn alaayi jechuun ifatti dubbachuuf'' hojjataa jiraachuu cimsanii dubbatan. Dr Shumateen dhaabbileen namoota akkaawuntiiwwan isaanii to'atan sirriitti beekuu qabaatu jechuun dubbatan. Dhaabbileen saba himaa kan mootummaas ta'e kan dhuunfaa hojjattoota keessaanis ta'e alaarraa haleellaan saayibarii irratti raawwatamuu akka danda'u hubachuun, of eeggannoo barbaachisaa akka taasisaniif yaadachisan. Haleellaan saayibarii Itoophiyaa irratti raawwatu yeroodhaa gara yerootti dabalaa jiraachuu kan ibsan Daarektarri Olaanaan kun, ALI bara 2013tti qofa yeroo 2,800 ol ''haleellaawwan miidhaa olaanaa qaqqabsiisuu danda'an'' yaalamanillee osoo miidhaa hinqaqqabsiisiin dura ittisuun danda'amuu dubbatu. Hidha guddicha bishaaniin guutuu hordofee qaamoleen fedhii qaban yeroo 37,000 ol kompitaroota Itoophiyaa keessaa neetwarkiin hidhaman irraa haleellaa raawwachuuf akka ture ibsanii, kunis garee tika saayibarii ejansichaatiin adda baafamuun guutummaatti fashaleeffamuu himan. Haleellaa saayibarii ittisuuf guyyuu qophiin ni barbaachisa kan jedhan Dr Shumateen, guyya guyyaan haala jiru qorachuun akka barbaachisu dubbatu. Haala qabatamaa biyyaa, ardii fi idil-addunyaa ilaaluun, qaamoleen fedhii siyaasaa, dhuunfaa fi faayinaansii qaban, naannoo kamitti argamu kan jedhu yeroo yeroon qoratamaa fi ejansichis sa'aatii 24 hojii biyya ittisuu akka hojjatu dubbatan. Dhaabbileenis hojjattoonni isaaniilleen sirnaa fi appiiwwan isaanii keessatti daba akka hinraawwannee eegguun akka barbaachisu dabaluun ibsan. Eejansii Tajaajila Nageenyaafi Odeeffannoo (INSA) Itoophiyaan ''filmaata toora miidiyaa hawaasaa'' mataashee ta'e akka qabaattuf appiiwwan dandeessisan hojjatamuu Daarektarri Olaanoon kun dubbatan. Marsariitiiwwan miidiyaalee hawaasaa kunneenis kanneen idil-addunyaa bakka bu'uun akka filmaataatti kan tajaajilan ta'uufi tajaajilawwan kaan kan baasu akka hintaane dubbatu. ''Nuti ummata guddaadha'' kan jedhan Dr Shumateen, miidiyaaleen hawaasummaa idil-addunyaa kan fayyadamtoota Itoophiyaa keessatti argamaniitti ''yeroo barbaadaniitti cufamuun yeroo fedhaniitti kan saaqaman ta'uu hinqabaatan ejjannoo jedhu qabna,'' jedhan. Itti dabaluunis, Itoophiyaan akkuma hawaasa addunyaa kamiittuu fayyadamtu miidiyaalee hawaasaa, qaama yaada siyaasaa biraa qabanii, ''miidiyaalee hawaasaa dabsuun Itoophiyaa keessatti rakkina kamuu akka nutti uuman hinbarbaadnu,'' jedhan. Eejansichi ''ummanni keenya... yaadasaa ibsachuuf mirga qaba'' jedhee waan yaaduuf, appii miidiyaa hawaasaa ''nuuf filmaata ta'e'' hojjachuu dubbatu. Sadarkaa idil-addunyaatti walabummaan saayibarii fi dijitaalii yaad-rimee haaraa ta'uu kaasuun, ''kana hubannoo keessa galchuun miidiyaa hawaasaa mataa keenyatu nu barbaachisa,'' jedhu. Akkasumas, ''biyyoonni kaan gabbisanii nutis gabbisuu ni dandeenya,'' jedhu. Miidiyaa hawaasaa kana hojiirra oolchuuf hojiiwwan hojjatamu qabaatan kan biraa jiraachuu kan dubbatan Dareektarichi, yoom hojii akka eegalu garuu dubbachurraa of qusatan. ''Kanneen guutuun miidiyaa hawaasaa filmaataa fi filmaata komunikeshinii ummata keenyaa dhiyeessaa ni adeemna,'' jedhan. Eejansichi wayita ammaa kanatti sadarkaa yaaliitti itti fayyadamaa kan jiru, malli Daboo jedhamuufi ittiin walgahii gaggeessuu, 'Siirkunii' kan jedhamu Faayir Wool kan ta'e, sirni iimeelii Ergaameen jedhamu, akkasumas farra vaayirasii akka jiru ibsuun kanas gabbisaa akka adeeman dubbatu. Kanneen gabbiisuun alattis, hujeffannoo (platforms) sadarkaa yaalii fi karooraa irratti argaman kan biraa jiraachuu himu. Isaan kanneen gara fayyadamtoota bal'aatiin gahuuf bu'uraaleen misoomaa gurguddoon guutamuu qabaatan kan ibsan Daarektarichi, kun akkuma guutameetti hawaasatti ifa akka ta'u dubbatan.


Feesbuuk EU keessatti mettaaversirratti hojjechuuf namoota 10,000 qacaruuf

Feesbuukiin Gamtaa Awurooppaa (EU) keessatti namoota mettaaversirratti hojjetan 10,000 qacaruuf karoorfataa akka jiru beeksise. Mettaavers jechuun addunyaa oonlaayinii bakka namoonni waliin irratti taphachuu danda'an, waliin irratti hojjechuu danda'an, akkasumas naankaluu virchuwaal ta'e keessatti komunikeet wal gochuu danda'an yeroo baayyee Virtual  Reality(VR) headsets fayyadamanidha. Bakki VR jedhamu kun kan fayyadamtoonni akka naankaluu kompiitaraan tolfame, akkasumas fayyadamtoota biroo waliin walitti dhufeenya taasisuu kan dandeessisudha. Hoji-gaggeessaan Feesbuuk Maark Zuukarbarg yaada waan kana hojjechuu irratti adda-durummaan nama dubbachaa tureera. Beeksifni waan kana hojjechuu kan dhufe yeroo Feesbuuk himannaan irratti baayyinaan ka'aa jiruufi miidhamaa jiru keessattidha. "Mettaaversiin humna ittiin ulaa kalaqaa haaraa, hawaasummaafi carraawwan dinagdee banachuuf gargaaru qaba.  And Warri Awurooppaa ammoo jalqaba irraa ka'anii qixa ni qabsiisu," jechuun fuula isaarratti maxxanseera Feesbuuk. Waggoota shanan itti aanan keessa hojiiwwan haaraa uumaman kan "injiinaroota ogummaa adaa cimaa qabanii" dabalatu ta'a. EU keessatti invastii gochuun ammoo faayiaawwan hedduu kan akka gabaa maamilaa guddaa argachuu, yunivarsiitiiwwan sadarkaa tokkoffaa ta'an argachuufi dandeettiiwwan qulqullina ol-aana ta'e qabanis argachuuf gargaara, jedhe Feesbuuk. Feesbuuk mettaavers ijaaruu wantota dursa kennuuf keessaa isa guddaa taasifateera. Feesbuuk kanaan dura morkatoota isaa bituudhaan seenaa kan qabu ta'ullee, amma mettaavers kana, "kampaanii tokkoon halkan tokkotti ijaaramuu hin danda'u,"  jechuun kanneen biroo waliin tumsuuf waadaa galeera. "Itti gaafatamummaa mettaavers akka ijaaraniif," garee bu'aadhaaf hin hojjenne maallaqaan deeggaruuf  dhiyeenya maallaqa $50m investi godheera dhaabbanni kun. Haata'u malee, yaadni mettaavers sirriin waggoota biroo 10 hanga 15 akka fudhatu yaada. Namoonni qeeqan tokko tokko akka jedhanitti karoorri pirojektii amma beeksifame kun maqaa kampaanichaa bade ture bakka deebisuufi miihaawwan ji'oota dhiyoon as irra gahan irraa qalbii namaa dagachiisuuf kan ta'edha. Miihaa Feesbuuk irra gahe keessaa kan hojjettuun duraanii  dhaabbatichaa Firaansiis Hawugen saaxilte keessatti argama. Qorannoon keessoo Feesbuuk akka bira ga'ettis qabeenya isaa kan ta'e Instagram, fayyaa sammuu ijoollee ol-adeemaa miidhaa akka turedha.


Miidiyaa Hawaasummaa: Itoophiyaan miidiyaa mataashee Facebook fi Twitter morkatu qopheessaa jirti

Itoophiyaan midiiyaa hawaasummaa mataashee Feesbuukii, Tiwiiterii, fi WaattisAappii morkatu jalqabuuf akka jettu Ejensiin Nageenyaafi Tajaajila Odeeffannoo [INSA] biyyattii hime. Rooyitarsi akka gabaasetti biyyattiin miidiyaa hawaasummaa ofiishee jalqabuuf haa jettuyyuu malee tajaajila miidiyaa hawaasummaa idil-adunyaa kaan ugguruuf karoora hin qabdu jedha gabaasni Rooyitarsi. Dhimma kana kan jalqaba gabaase miidiyaa Al Ain Amharic dha. Yaadni Itoophiyaa kuni yeroo biyyattiin tajaajila telekomii yeroo jalqabaaf dhaabbileen biraa qooda akka keessa fudhatan eeyyamte dhagahame. Haa ta'u malee, ifatti yaadi kuni dhiibbaa irratti qabaachuun isaa hin beekamu. Biyyattiin baatilee sagal caalaniif wal dhabdee mootummaa federaalaa fi TPLF kan amma naannoo Kaaba biyyattii Tigiraay qabatee jiru gidduutti uumameen waraanaa keessa jirti. Kana cinatti deeggartootni garee lamaanii waraana jechootaa miidiyaa hawaasummaa irratti wal irratti gaggeessu. Itoophiyaa keessatti ''sababa nageenyaan'' mootummaan miidiyaalee hawaasummaa cuccufaa ture. Mootummaan miidiyaa hawaasummaa jalqabuuf jedhu Feesbuukii, WaattisAappii, Tiwiiterii fi Zuum [Zoom] ''bakka buusuuf'' akka jedhu Daarekterri Waliigalaa Ejensii Nageenyaafi Tajaajila Odeeffannoo Itoophiyaa Shumatee Gizaaw Rooyitarsitti himaniiru. Obbo Shumateen Feesbuukiin maxxansaa fi akkaawuntii ''odeeffannoo dhugaa waa'ee Itoophiyaa tamsaasu'' balleesse jechuun himatan. Gareen idil-addunyaa mirga dhala namaaf falman bara darbe sababa hin beekamneen mootummaan Itoophiyaa Feesbuukii fi WaattisAappii ugguruu isaaf qeeqaa turan. Mootummaan maaliif miidiyaalee kanneen akka uggure waan jedhe hin qabu. Afrikaati dubbii himaan Feesbuukii, Keeziyaa Aniim-Addoo, karoora Itoophiyaan miidiyaa hawaasummaa ofiishee jalqabuuf jettuu fi himannaa Obbo Shumateen dhiheessaniif deebii hin kennine. Itoophiyaa biyyi ummata miliyoona 115 qabdu akka ragaan agarsiisutti fayyadamtoota Feesbuukii miliyoona jahaa ol qabdi. Ji'a Waxabajjii keessa yeroo filannoon biyyoolessaa gaggeeffamuuf guyyootni muraasni hafan, Feesbuukiin akkaawontii sobaati jedhee fayyadamtoota biyya keessaa irratti xiyyeeffatee fi namoota INSA keessa hojjetan waliin hidhata qaba jedhe ugguree ture. Dhaabbanni INSA kan MM Abiy Ahimad hundeessan tajaajila interneetii fi teeleekomunikeeshinii Itoophiyaa hordofa. Miidiyaaleen hawaasummaa gurguddoon lameen Tiwiitarii fi Zuum [Zoom] karoora Itoophiyaan isaan bakka buusuf qabatte kana irratti Rooyitarsiif deebii hin kennine. Itti gaafatamaan duraanii waajjiraa MM Obbo Shumateen yoom akka jalqabuu fi baajata kanaaf qabame adda baasee hin dubbanne. Garuu Rooyitarsitti akkas jedhan, ''yaadni humna biyya keessaan teeknolojii gabbisuu duuba jiru ifaadha. Chaayinaan maaliif 'WeChat' fayyadamti jettanii yaaddu?'' Obbo Shumateen itti dabaluun miidiyaa hawaasummaa kana qopheessuuf biyya keessaa ogeessotni akka jiranii fi gargaarsa alaa akka hin barbaanne himan. Appilikeeshiniin ergaa walii barreessuuf gargaaru WeChat qabeenyummaan isaa kan Chaayinaa tahe, biyyattiitti fayyadamtoota hedduu qaba. Garuu mootummaan Chaayinaa uummata isaa ittiin hordofuuf akka meeshaa cimaatti itti fayyadama.