Rakkoo nageenyaa: Waa'ee haleellaa Matakkalitti raawwatame jedhamee maal beekna?

Naannoo Benishaangul Gumuz, Godina Matakkal aanaa Dibaaxee keessatti guyyaa Ayyaana Gubaa [Masqalaa] haleellaa raawwatameen lubbuun namoota shanii darbuufi manneen gubachuu jiraattonni yoo himan, qondaallii motummaa naannichaa garuu dhimmicharratti odeeffannoo akka hin qabne BBCtti himan. Haleellaan kun Fulbaana 27, 2021 akka dhaqqabe kan himan jiraataan godina Matakkal Obbo Tamasgeen, haleellichi godina Matakkal ganda Caanchoo Dishgaaraa jedhamutti raawwate jedhan. Haleellichi guyyaa Ayyaana Gubaatti guyyaa keessaa gara sa'a 5:00-7:00 gidduu akka raawwate himan. Jiraataan kun haleellaa kana kan raawwate hidhattoota naannoo Amaaraa irraa fe'amanii galaniin jedhan. Dhimma kana ilaalchisee BBC kan dubbisee Hogganaan Biiroo Kominikeshiinii Naannoo Beenshaangul Gumuuz  Obboo Mallasa Bayyana hanaga ammaatti miidhaa qaqabeera jedhamu kanarratti odeeffannoo hinqabu jedhan. ''Humni addaa naannoolleerraa dhufee ofiin socho'ee haalli itti haleellaa raawwatu hinjiru. Humni addaa naannoo Amaaraas ta'ee kan ummattootaa kibbaa, kan Sidaamaa ta'us, komaandi poostii raayyaa ittisa biyyaa jalatti hundaa'eefi ajjaja komaandii poostiin kennamuun alatti dhuunfaan opareshiniin raawwatan hinjiraatu,'' jedhan. Kana malees ''qaamooleen kunneen ummatarratti tarkaanfii hinfudhatan. Odeeffannoon amma qabuun haleellaan akkasii hinraawwatamne,'' jedhan Obbo Malasaan. Obbo Tamasgeen erga humni poolisii addaa naannoo Sidaamaa naannichatti bobbaafamee godinichi tasgabbaa'ee akka ture himan. ''Godinicha keessa wal ajjeechaan ture, booda kana ammoo erga poolisiin naannoo Sidaamaa dhufanii namni jireenya idileetti deebi'ee jiraachaa ture'' jedhan. Naannoon Amaaraa naannoo Benishaangul waliin waliigaluun hidhattoota Gumuz rukunna jedhanii humna addaa naannichaa leejisuun galchuu ibsuun isaa ni yaadatama. ''Naannoon Amaaraa warreen karaa seeraan seenan ala 'Faannoo' warra jedhaman hidhachiisuun lafoon miillaan galchanii balaa kana raawwatan,'' jedhan Obbo Tamsgeen. ''Konkolaattota dhuunfaan fe'amaniiti kan galaa turan. Kaan miilaan nama 200 fi 150 kan tahan fe'uun galchaa turan. Uummanni argaa ture. Mana barumsaa keessadha kan isaan buufatan. Haala kanaan haleellaa kana raawwatan,'' jedhan. Obbo Tamsgeen haala ture yoo BBCtti himan, ''namni sammuu dhukkubsatu tokko baqachuu waan hin dandeenyeef mana keessa osoo jiruu manichatti abidda qabsiisuun waliin gubateera. Dubartiin daa'ima waggaa lamaa of harkaa qabdu humna kanaan ajjeefamteetti. Haata'u malee Obbo Malasaan ''odeeffannoon manni gubatee namoonnis achi keessatti ajjeefaniiru jedhu isaanif haaraadha. Yeroo fudhannee kana ni qulqulleeffanna. Kun raawwatame yoo ta'ees sirrii miti. QOranneetu isin beeksiifna,'' jechuun BBCtti himan. Akkasums guyyaa Ayyaana Gubaa nama tokko magaala keessatti ajjeesuun boolla bishaanii keessa buusnan humna addaa Sidaamaatu bakka humni mootumma jiranitti reeffa isaa baasan,'' jedhan Obbo Tamasgeen. Haata'u malee BBCn maatii miidhamtoota jedhaman irraa waan mirkaneeffate hin qabu. Guyyoota lamaan dura warri kaan buqqa'anii isin waan jiraattaniif hin qabdan jechuun uummatni qe'ee isaa irraa buqqa'uun gara magaalaatti akka galan itti himamaa turu kaasu Obbo Tamasgan. Kana dura godina Matakalitti haleellaa irra dedeebiin dhaqqabaa tureen lubbuun namoota hedduu darbeera. Dhalattootni Amaaraa hedduunis godinicha keessaa buqqa'anii ture. ''Isintu as taa'ee hidhattoota bosonaa nyaachisaa jira. Kanaafuu, baadiyaatii gadhiisaatii bahaa; hin baatan taanaan mana keessan waliin gubattu jechuun dubbataa turan.'' Uummanni eessa dhaqna, qonna keenya maaliif dhiisnee deeman jennaan humni poolisii naannoo Benishaangul Gumuz dursee qawwee irraa hiikuu himan. Guyyaa jalqabaa qawwee 17 tahu uummata keenyarraa hiikan, jedhan Obbo Tamasgeen. Harka qullaa tahuu erga hubataniiti qaamni hidhatee naannoo Amaaraatii gale kan  haleellicha raawwatan jedhan. Nama manni isaa kaleessa Fulbaana 27,2021 gubate jedhan maqaa dhahuun yoo himan, ''bara darbe qawwee kee kenni yookaan dhaqi milishaa leenji'i jennaan didee dhaqee milishaa leenji'e. Yoo deebi'u dhaqi warra hidhatanii bosona jiran loli jennaan dhaqee lagatti ajjeefame. Kaleessa garuu tokko mana isaati kan gubate,'' jedhan. Mootummaan humni nageenyaa bobbaase 70 hin caalan jedhan Obbo Tamasgeen, deeggarsa abbootii qabeenyaan 'Faannoo' warra jedhaman galchan jedhan. Akka jiraataan kun jedhanitti amma namoonni warri miidhaa geessisu jehaman 700-900 tahantu galee jira. Taatee kanaan dura raayyaan ittisa biyyaa warra buqqa'an qe'eetti deebisee haleellaan hafee tasgabbiin uumamee ture jedhan jiraataan BBC'n dubbise. Akkasumas himannaa kanarratti yaada motummaa naannoo Amaaraa argachuuf yaaliin BBC taasisee hinmilkoofne. Haata'u malee qaamni dhimmicha irratti yaada isaa nuuf kennuu yoo jiraate ni keessumeessina. Godinni Matakkal haleellaa hidhattootaan irra dedeebiin dhaqabaa ture irraa ka'uun bulchiinsa Komand Postiin bulaa jirti.


'Dhaloota barachuuf humna dhaban deeggarree barsiisna' - Dargaggoota hojii tola-ooltummaatti bobba'an

Dargaggoonni duula barattoota harka qalleeyyiif meeshaa barnootaa bitanii dhiyeessuun hojii tola-ooltummaa hojjechaa jiran, 'Dhaloota barachuuf humna dhaban deeggarree barsiisuu kaayyeffanne,' jedhan. Shamarree Eebbisee Gammachuu Wallagga Lixaa aanaa Najjootti hojiilee tola-ooltummaa hojjechaa turte. Tibba kana ammoo garee aartii Agartuu jedhamu waliin ta'uun duula meeshaalee barnootaa Ijoollee harka qalleeyyiif walitti qabuu hojjechaa jirti. Akka Eebbiseen jettutti Birraa yeroo barnootni eegalu kanatti ijoolleen harka qalleeyyii hedduun meeshaa barnootaa guutachuu dhabuudhaan qe'ee mana barumsaa hanqatu. Kanaaf jecha hojii tola-ooltummaatiin duula 'Barnootni meeshaa guddaa addunyaa jijjiiru' jedhuun duula meeshaa barnootaa walitti qabuu hojjechaa jiru. "Hojii tola-ooltummaa kana Najjootti wagga afur dura eegaleen hojjechaa ture. Amma humna kiyya guddisuuf dargaggoota garee aartii Agartuu waliin qindoofnee hojjenna. Duula amma itti jirru kanaan barataa hiyyeessaa hedduu kan sababa meeshaa barnootaa dhabuun mana barumsaa hafu akka carraa barnootaa argatu goona," jetti. Tola-ooltummaa meeshaa barnootaa walitti qabuu kanas namoota fedhii nama gargaaruu qaban dadammaqsinee akka humna isaaniitti dabatara bitanii nutti kennu jechuun dubbatti. "Namni akka humna isaatti nugargaara. Dabtara qeenxee tokkoyyuu yoo gumaache faayidaansaa guddaadha. Namootni kaan ammoo barataa hammanaa naaf gargaaraa jedhee birria karaa akkaawuntii banameetiin nuuf galchaa jira," jetti Eebbiseen. Hojiin tola-ooltummaa barattoota harka qalleeyyii gargaaruu waggoota afuriin dura dhuunfaan eegalte kuni amma tola-ooltota hedduudhaan jabeeffamee lakkoofsi ijoollee gargaaranii hamma 1000tti karoorfatanii hojjechaa jiraachuus himti. Hojii isaanii kanas karaa miidiyaalee hawaasummaatiin beeksisuudhaan hojii abdachiisaa ta'e hojjechaa jiraachuus himti. Tola-ooltonni kunneen hojii isaanii Kanaan ammatti aanaalee Godina Wallagga Lixaatiif dhaqqabsiisaa akka jiranii fi fuula duratti humna guddifachuun Oromiyaa bakka hundatti gargaaruuf karoora qabaachuus himu.


Wallaga Bahaatti haleellaa raawwateen namoonni 29 ajjeefamuun gabaafame

Naannoo Oromiyaa godina Wallaga Bahaa, aanaa Kiiramuutti haleellaa raawwateen namoonni 29 ajjeefamuufi kanneen kuma 40 tahan qe’eerraa buqqa’uu Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa beeksise. Aanaa Kiramuu ganda Booqaatti gaafa Fulbaan 7 fi 8  2014 A.L.I haleellaa raawwateen namoonni 18 yoo ajjeefaman, ganda Ulumaayiitti immoo namoonni 11 ajjeefamuu gabaasni akka isa gahe komishinichi qaqqabe ibseera. Kanneen nama ajjeesan baqachuudhaan jiraattonni aanaa Kiiramuu naannoo isaanii gadhiisanii gara aanolee ollaatti baqataniiru. Haleellaa aanichatti walitti fufinsaan raawwatamu kanaan namooti nagaa nageenya isaaniif haala rakkisaa keessa jiraachuun isaanii akka isa yaaddessu Koomishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa ibseera. Haala nageenyaa naannicha jiruun jiraattonni naannicharraa buqqa’an yeroo ammaa aanaalee Noolee, Haroo fi magaalawwan Kiramuu keessattu baqatanii akka jiran koomishinichi beeksiseera. Jiraattonni qe’ee isaaniirraa fagaatanii jiraatanis deeggarsi atattamaa argachuu dhabuu irraan kan ka’ee haala rakkisaa keessa akka jiran jiraattonni koomishinichatti himuu beeksiseera. Haala nageenyaa naannicha jiru irraan kan ka’e yeroo ammaa  daandiiwwan aanaa Kiramuu magaalawwan Bureefi Naqamtee wal-quunnamsiisan cufamuu koomishinichi mirkaneesseera. Ibsa Koomishiniin Mirgoota Namoomaa baase kanaan haleellaan ajjeechaa fi baqa namoota baayyeef sababa tahe eenyuun akka raawwate kan jedhu waan hime qabaachuu baatus  naannichatti kana duras haleellaan wal-faakkaataa raawwachaa turuu hima. Haleellaa kanaanis Waraanni Bilisuummaa Oromoo, mootummaan Shanee jedhee waamuufi shororkeessummaan farraje gaafatamaa dha jedhamuun irraa deddeebiin komatama. Koomishinichi ibsa baaseen mootummaa federaalaafi  bulchiinsi naannichaa humnooti nageenyaa aanaa Kiiramuutti warreen haleellaa raawwatan dhaabsisuuf tarkaanfii barbaachisu akka fudhatan waamicha dhiyeesseera. Qaamoleen dhimmi kuni isaan ilaallatus  haala nageenyaa mul’atuuf,’’furmaata waaraa kennuufi jiraattota irratti warreen haleellaa qaqqabsiisan seeratti dhiyeessuun tarkaanfii akka fudhatan,’’ yaadachiiseera. Koomishinii Mirgoota Namoomaan  dabalataan, sababa lola kanaan  jiraattonni qe’ee isaaniirraa buqqa’an akka deebi’an, daandiiwwan cufaman akka banamaniifii deeggarsi namoomaa akka qaqqabu waamicha taasiseera.


Ajajaan duraanii Zoonii Kibbaa Goollicha Dheengee waggoota 27 booda WBO keessaa bahuu fi fuulduree qabsoo isaa

Hogganaan duraanii WBO Zoonii Kibbaa Goollicha Dheengee qabsoo hidhannoo gaggeessaa ture keessaa bahuun gara biyyaatti deebi'uun yeroo magaalaa Finfinnee gahu, buufata xiyyaaraa Booleetti qondaalota mootummaan simannaan taasifameeraaf. Goollicha Dheengee WBO kan mootummaan dhiyeenya shororkeessaa jedhee farrajje gara Kibbaa Itoophiyaa jiru hogganaa ture. Mootummaan ADWUI, olaantummaa TPLFn yeroo Itoophiyaa bulchaa turetti, yoo xiqqaate waggoota 27 tahaniif mootummaa Itoophiyaa waliin wal waraanaa tureera, Aabba Goollichaan. Goollichi wal dhabdee keessoo dhaabichaatti isa mudatee fi murtoo dhiyeenya TPLF waliin tokko tahuuf waliigalame mormuun dhaaba kana keessaa bahuuf akka murteesse BBCtti hime. Erga hoggansa Waraana Bilisummaa Oromoo Zoonii Kibbaa irraa ka'ee amma waggootni sadii darbaniiru kan jedhu Goollichi, dhiibbaa qondaalota waraanaa ani hogganaa tureen narra gahaa ture irraa kan ka'e amma qabsoo hidhannoo kana dhiisee bahe jedha. ''Guyyaa ABO'n gara biyyatti galeeyyuu ani nama  dhaabbiitti hidhamen ture. Miidiyaa gubbaattiyyu dirqisiifamee dubbachaan ture,'' jedhe Goollicha Dheengee. Goollicha Dheengee ergan hoggansa irraa ka'ee waggootni sadii darbaniiru haa jedhu malee, bara 2019 keessa yeroo BBC'n gaaffiif deebii waliin taasise hogganaa waraana Bilisummaa Oromoo Zoonii Kibbaa akka tahe hime. Yeroo sana maaliif hoggansa irraa akka kaate hin himne jedhee BBCn gaafateera. ''Atuu yoo qabamtee doorsifamtee dubbadhu jedhamte du'uumoo dubbachuu filatta? Dirqisiifameen dubbachaa ture, sammuu nagaatiin hin jiraanne, doorsifamaan ture,'' jechuun deebise. Waraana Bilisummaa Oromoo ammoo ibsa hogganaa isaa duraanii kana ilaalchisee baaseen, Goollicha Dheengee sababa fayyaa isaa irraa kan ka'e erga hoggansa irraa ka'ee waggaan tokko darbeera jedhe. Itti-aanaa hogganaa WBO Zoonii Kibbaa tahuun Goollicha jalatti hojjechaa kan ture Gammachuu Abbooyyee bakka isaatti muudamuus ibse. "Erga dhibee isa mudate irraa bayyaannatee irra deddeebiin gara hoggansaatti akka deebi'uuf gaafatamus tole hin jenne. Kora ji'a Waxabajjii keessa gaggeeffame irrattis akka hirmaatuuf irra deddeebiin affeeramus wal dhabdee hogganoota kaan waliin qabu eeruun akka irratti hirmaachuu hin barbaanne hime,'' jedha ibsi baasan kun. Dabalataan gochaan kun shira mootummaan namoota duraan WBO keessa turanii booda meeshaa hiikkachuun galaniifi jaarrolee biyyaa fayyadamuun ''gosaan'' jaarsummaa itti baasuun Goollicha amansiisuuf hojjetanidha jedhe ibsa baase. Haga yeroo dhiyootti hogganaan WBO Zoonii Kibbaa Aab Goollicha Dheengee akka tahe beekama ture. Goollichi erga 2017 as waraana kana hogganaa akka hin turre BBCtti hime. Dhiibbaa qondaalota ol-aanoo WBO Zoonii Kibbaa jiran irraa kan ka'e hoggansa kana irraa kaafamera jedhe. ''Waggoota sadan darbaniif hidhaa dhaabbii keessan ture,'' jechuun himata. Gama biraan waamicha Abbootiin Gadaa, jaarroleen biyyaa fi mootummaan akka qabsoo nagaatti makamaniif dhiyeessan fudhachuun osoo hin deebi'iin tureera. Miseensotni WBO Zoonii Kibbaa jiran gariin waadaaleen mootummaan galaa ture guutamaa hin jiru jechuun bosonatti yoo hafan kaan ammoo waamicha kana simachuun meeshaa hiikkatanii galan. Yeroo sana Goollicha Dheengee gaaffiifi deebii BBC waliin godhe irratti koree araaraa gara waraana Zoonii Kibbaatti ergaman waliin akka wal hin argine himee ture. Miseensotni isaanii waamicha dhiyaateef simatanii galuu barbaadanis akka hin ittifamne himanii ture. "Kan wal bulchaa jirru heeraafi sagantaa siyaasaa ABOtiini'' kan jedhan Abba Goollicha Dheengee, ''Kaayyoodhaaf wal tumsinee jirra, miseensi WBO osoo galuuf fedhii qabuu ittifame hin jiru,'' jedhanii ture yeroo sana. Erga qabsoo hidhannoo keessaa bahuu isaanii BBCtti himanii osoo gara biyyaatti hin galiin gaaffiifi deebii addatti BBC waliin godhan irratti ammoo ''waraana Kibbaa hogganaa kanan ture amma miti - fagoodha barri isaa". Goollicha hoggana kan jedhan sun dhugaa qabatamaa miti. Oromoon fagoo taa'ee ilaalu Goollichatu hooggana itti fakkaata,'' jechuun yaada duraan dubbatan waliin kan wal hin fakkaanne himan. ''Waggaa sadiirraa har'aa kaasee hogganee hin beeku. Miidiyaa irratti qofa suuraa kiyya fayyadamanii dhiyeessaa turan malee hogganaa hin turre. Zoonii Kibbaa keessatti kan hojjetamu waliigalaan karaa namoota fudhatama qabaniin malee anaan miti,'' jedhan. ''Miidiyaatti kan dubbataa turanis doorsifamee, dirqisiifameeni,'' jedhan. BBC'n yeroo bilbilaan dubbisetti eeyyamamoo tahuu isaanii malee qaama biraan dirqisiifamanii akka dubbatan waan mirkaneeffate hin turre. Gareen kun ibsa gama dubbi-himaa isaa Odaa Tarbiitiin baaseen, Goollicha Dheengee rakkoo fayyaa mudateen dirree irraa bahuun yaalamaa akka tureefi erga bayyaannatee hoggansatti akka deebi'uuf gaafatamus tole hin jenne jedhe. Aab Goollicha, ofumaan jibbee kan jedhu, waan tokko jaallachuus akkasumas dhiibbaan si jibbisiisuu danda'a. Dabni namni sirrati godhus si jibbisiisuu danda'a. Murni tokko gar-tokkotti kan nama deemu yoo tahe akkam goota? Isaan nu hoggani jedhanii Goollicha dide kan jedhu garuu waan akkasii hin jiru,'' jedhan. Waraana waggoota 27 keessa ture kana irraa dhiibbaan narra geenyaan qabsoo hidhannoo dhiisee bahe kan jedhan Aab Goollichi, ''qajeeltoo irratti wal dhabne. Dhiibbaa guddaa narraan gahan, yaaliin ajjeechaas narra gahee ture. Qabsoo fi hoggansi amma deemus sirrii miti, haaromsuu qabna jedheen gaaffii kaasaa ture waggaa sadan darbe,'' jedhe. ''Maqaa kiyya yakkuudhaan jaalalaaf mararfannoo waggaa 27 qabu narraa fudhachuuf duulatu narratti deemaa ture.'' Wal dhabdee isaanii kanas karaa jaarrolee Booranaa furachuuf yaalanii akka hin milkoofne himan. Waamicha gara qabsoo nagaatti makamuu ilaalchisee yoo dubbatanis, ''Dhaabni guddaa ABO'n qabsoo karaa nagaatti amanee gale. Hayyoonni Oromoos qabsoo karaa nagaa kanatti amananii galan. Goollichi qabsoo karaa nagaatti yoo amanee cubbuu maal qaba?'' jechuun deebise. WBO dhiyeenya kora tokko gaggeessuun hoggantoota akka filate ibsee ture. Goollicha Dheengee kora Gimbii jalatti waraanni Zoonii Lixaa fi Kibbaa gaggeeffame jedhan osoo dirree jiruu miidiyaa irrattan dhagahe jedhan. ''Achirratti namoota sadiitu dubbate. Jaal Marroo Dirribaa fi Jaal Gammachuu Abbooyyee fi Odaa Tarbii ture. Xalayaa fuula sadii qaba, dheekkamsaaf akeekkachiisa qaba.'' WBO kora gaggeeffame irratti akka hirmaatuuf gaafannee tole hin jenne jedhe. Goollicha Dheengee ammoo waamichi naaf godhame hin jiru miidiyaa irraan dhagahe jechuun deebise. Dabalataan WBO kan mootummaa ''ABO Shanee'' jedhee waamuun TPLF waliin wal tahuun mootummaa Itoophiyaa waraanuuf walii galuu dhiyeenya ibsaniiru. Waggoota 27 darban yeroo TPLF ol-aantummaan Itoophiyaa bulchaa ture, maqaa ABOn miidhaa guddaan uummata, hayyootaafi namoota siyaasaa Oromoo irra gahaa ture. Kaan achi buuteen isaanii dhabamaniiru. ABOn irra deddeebiin, ''nuyi TPLF waliin warra gumaati'' jechuun himaa ture. WBO qabsoo hidhannootti jiru ammoo dhiyeenya qaama kana waliin tokkoomuun dubbii ijoo taheera. Goollicha Dheengee hoggansa irraa erga ka'ee bubbuluu himus yaada kanaan akka walii hin galles hima. ''Waggaa 27 TPLF uummata Oromoo miidhe, ajjeese, lubbuu qeerroofi qarree ajjees. OPDO diina jennee abaarree, har'a ammoo TDF waliin qabsoofnee mootummaa Abiy fonqolchina kan jedhan kana waan waliin mari'annee murtaa'e miti. Waraanas uummatas hin mariisifne. Sirna dimokirasii keessattis fudhatama hin qabu,'' jedhe. ''Seenaa badaa hin fudhadhu. Abbaa badii tahee seenaan gaafatamuu mannaa jedhee wal madaalsisee as keessaa akka bahu murteesse.'' Kaayyoon gara fuulduraatti qabsoo keessatti qabdu maali jedhee BBCn Aab Goollicha gaafateera. ''Kaleessa hojjenneerra. Utubaan haga dhiiban qaba; haga dhiisan qaba jedha Oromoon. Waantin ani godhu hin jiru. Qabsoo hidhannoo keessaa baheera. Ani akkuma ilma Oromoo tokkootti jiraachuun barbaada. Kanaan achi waa'ee qabsoo hidhannoo na gahe,'' jechuun deebise. Paarlaamaan Itoophiyaa TPLF fi WBO kan ''ABO Shanee'' jedhaniin ''shororkeessitoota'' jedhee labseera. Haatahu malee, ammas kanneen hidhannoo hiikanii qabsoo nagaatti makamuu barbaadan akka dhufan waamicha gochaaf jira. Hidhattootni sichi meeshaa waraanaa hiikkatanii harka isaanii mootummaatti kennatan seera shororkeessaa kanaan gaafatamumoo dhiifamaan darbama kan jedhu garuu ifa miti. WBOn Kumsaa Dirribaa ykn bal'inaan maqaa Marroo Dirribaa jedhamuun beekamu dhiyeenya hoggana waliigalaa godhachuun kan filate yoo tahu, Lixaafi Kibba Oromiyaa, akkasumas gidduugaleessa keessa bal'inaan socho'aa akka jiru ni himama. Ajjeechaa namoota nagaa irratti raawwatuuf mootummaan hidhattoota kanneen yoo himatu, isaan garuu namoota nagaa irratti ajjeechaa akka hin raawwanne waakkatu.


Ermiyaas Waaqshumaa: 'Cimee hojjechaa kanan jiru biyyi keenya wiskii biyya biraatti akka erguu dandeessisuufan'

Maqaan isaa Ermiyaas Waaqshuumaa jedhama. Yunivarsiitii Saayinsiifi Tekinoloojii Finfinneetti (AASTU) barataa damee barnootaa Kemikaal Injinariing waggaa afraffaati. Yunivarsiitiin Saayinsiifi Tekinoloojii Finfinnee (AASTU) barreeffama Hagayya 31, 2021 toora Feesbuukii isaarratti maxxanseen, "barataa AASTU boqqoolloo gara biiraatti jijjiire" jechuun waa'ee barataa Ermiyaas Waaqshuumaa katabe. Gaaffiifi deebii BBC Afaan Oromoo barataa kana waliin laaboraatoorii Yunivarsiitichaa keessatti taasiseen, "boqqoolloorraa biiraa haaraa oomishuu danda'eera," jechuun BBCtti hime. Barataa Ermiyaas dhugaatii alkoolii biiraatti dabalataan gosa dhugaatii wiskii jedhamuun beekkamu hojjechuusaa hima. Itoophiyaan lafa qonnaaf ta'u bal'inaan qabaattullee garuu galteewwan midhaanii oomisha biiraaf oolan biyya alaatii maallaqaan bitamanii akka galan hima. Sharafa biyya alaa biyyattiin bittaa garbuu biiraaf baastu hambisuu kaayyeffatee boqqoolloo irraa biiraafi wiskii hojjechuusaa himu barataa Ermiyaas Waaqshuma. "Biyya keenya keessatti itti fayyadamni alkoolii baay'ee guddaa waan ta'eef omishaaleen qonnaa immoo si'a baay'ee alaa gara biyya keenyaatti waan galaniif wanti kun hafuu qaba," jedha. Dabalataan "sharafa biyya alaa hambisuu qabna. Biyyi keenya qonnaan bulaa baay'ee qabdi akkasumas lafa qotamuu danda'u bal'aa waan qabnuuf fi humni nuti qabnus guddaa waan ta'eef akkamitti rakkoo hawaasa kanaa furuu qaba kan jedhu yaadni nakeessa ture," jechuunis hima. Barataa Ermiyaas Waaqshumaa boqoolloo irraa biiraafi wiskii hojjechuuf sababoota heddu qabaachuu dubbata. Isaan keessaa inni tokkoffaan immoo "boqqoolloon biyya keenya keessatti iddoo adda addaatti bal'inaan biqila. Kana malees waggaatti al sadi omishuun waan danda'amuuf gabaarratti bal'inaan argama," jedha. Kana malees gatiin boqqooloo gatii gosoota midhaanii biroo omisha biiraaf oolan walin yeroo madaalamu gadi aanaa ta'uunsaa sababa isa lammataa akka ta'e hima. "Kunimmoo omishni (biiraa boqqoolloo) gabaarratti yoo bahe bu'aa guddaa irraa buufachuun ni danda'ama," jedha. Maallaqni boqqoolloorraa biiraa omishuuf bahu kan garbuutiin gadi ta'uun dabalataan haalli hojiisaas salphaa ta'uu dubbata. Bara 2020ti wayita weerarri dhibee Covid-19 adeemsa baruu barsiisuu gufachiisetti barataa Ermiyaas Waaqshumaa garuu yaada yeroo dheeraaf sammuusaa keessa ture gara hojiitti hiikuu eegale. "Jalqaba yunivarsiitii keenyaaf pirojektii akkasii hojjechuun qaba jedhee galche. Yunivarsiitiinis yaada koo kana gammachuudhaan fudhatee akkan hojjedhuuf laboraatoorii keessatti haala naaf mijeessan," jechuunis jalqabbii hojiisaa hima. Laaboraatoorii Yunivarsiitii Saayinsiif Tekinoloojii Finfinnee (AASTU) keessattis biiraafi wiskii sadarkaa yaaliitti liitira tokkoo hanga sadii ta'u hojjechuu eegale. "Isa booda yeroo milkaa'uu jalqabu dhaabbata Heyinikan bira deemee bifa indaastirii keessatti hojjetamuu danda'urratti yaalee milkaa'e. Hanga liitira 100 hojjennee omisha keessa galuu kan danda'ufi qulqullinnisaa bareeda kan ta'e omishuu danda'e," jedha. Barataan kun adeemsa qorannoo biiraafi wiskii boqqoolloorraa omishuuf taasisaa ture keessatti hanqinni maallaqaa rakkoo guddaa itti ta'e akka ture hima. Barataa Ermiyaas Waaqshumaa waggaa tokko booda barumsasaa erga xummuree booda biiraafi wiskii isaa bal'inaan omishuun gabaaf dhiyeessuuf karoora akka qabus BBC'tti himeera. Kanaafis yeroo ammaa qorannoo gabaa taasisaa jiraachuu himeera.


Godina Shawaa Bahaatti bulchaan Aanaa Dugdaa rasaasaan ajjeefamuu poolisiin hime

Godina Shawaa Bahaatti Bulchaan Aanaa Dugdaa Obbo Lataa Fiixee Kibxata kaleessaa galgala gara mana isaanii galaa osoo jiranii qaama hin beekamneen rasaasaan ajjeefamuu isaanii poolisiin BBCtti himeera. Ajajaan poolisii Magaalaa Maqii Ismaa'el Abaadir bulchaan aanaa kun galgala rasaasan ajjeefamuu mirkaneessanis, dhimmichi qorannaarra waan jiruuf odeefannoo bal'aa ammatti hin kenninu jedhan. Fuulli Facebook Komunikeeshinii Aanaa Dugdaa taatee kana hordofee barreeffama maxxanseen, bulchaan kun ''kabaja ayyaana daawwii dirree maasii qonnaan bulaa gaggeessaa oolanii galgala naannoo sa'aatii 2:30tti gara mana isaanitti osoo galaa jiranuu qaama hin beekamneen rasaasaan dhahamanii ajjeefaman,'' jechuun barreesseera. Komunikeeshiniin Godinichaa gamasaatiin: ''Obbo Lataan hanga lubbuun jirutti misoomni ariifachiisaan, nageenyi amansiisaafi jijjiiramni hawaasummaa akka dhufu gumaachaniiru," jedheera. Obboo Lataa Fiixee guyyaa kaleessaa daawwannaa ayyaana qonnaan bultootaa jedhamuun qophaa'erratti akka hirmaatan Komunikeeshiniin aanichaa ni hima. Sagantaa daawwannaa kanarrattis bulchaan kun argamuun ergaa qonnaan bultootaaf dabarsaniin: ''Aanichatti boonaafi ganna oomishuun akka danda'amu qonnaan bulaan keenya hubatee, qophii oomisha qamadii jallisii boneetiif ammumarraa of qopheessuu qaba,'' jechuun dubbachuusaanii gabaaseera. Ajjeechaa kana hordofee namni shakkameefi to'atame yoo jiraate jennee ajajaa poolisii magaalaa Maqii gaafannus, qorannoon yeroo xumuramu ibsina jechuun deebisan. Oromiyaa keessatti aanga'oonni mootummaa 'qaama hin beekamne' jedhamuun rasaasaan ajjeeffamuun kun kan jalqabaa miti. Haaluma walfakkaatuun bitootessa 17, 2021 godina Arsii Lixaatti bulchaan aanaa Heeban Arsii Obbo Bariisoo Buliyyee 'namoota hin beekamnen' ajjeefamuun isaanii ni yaadatama. Yeroosis bulchaa aanaa Heeban kun 'rasaasaan' balbala mana isaaniitti dhahamanii akka ajjeefaman kan himame yoo ta'u, abbaan ajjeechaa sana raawwate ifatti hin baramne jedhame. Ji'oota muraasa duras Godina Shawaa Kaabaatti Itti-gaafatamaan waajjira dhimma hojjetaa i hawaasummaa aanaa Kuyyuu Taaddasaa Abbabaa jedhaman kanneen qawwee hidhataniin dhawamanii ajjeefamuu wayita sana gabaafamee ture. Ajjeechaa amma raawwate kana duuba qaamni kam akka jiru ifatti waanti himame jiraachuu baatus, ajjeechaa Godinaalee Oromiyaa garagaraa - keessattuu Godinaalee Wallagga Lixaafi Qeellam Wallaggaa keessatti qondaaltota mootummaa irratti xiyyeeffate irra deddeebiin raawwatamuuf, mootummaan Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) kan Shanee jedhuun himata.


Siifan Hasan Atileetii cimtuu dubartii Awurooppaa bara kanaa jedhamte

Atileetiin Neezarlaand dhalattuu Itoophiyaa taate Siifan  Hasan, Olompiikii Tookiyoo ji’oota muraasaan dura adeemsifame  irratti meedaaliyaa sadii argatteetti. Gama biraan immoo atileetii Noorweey  fiigicha gufachiisaa meetira 400 Olompiikii  irratti rekardii waggaa 29 kan cabse Karsten Warholm atileetii dhiiraa filatamaa Awurooppaa bara kanaa taheera. Atileetiksiin Awurooppaa tiwiitarii isaarratti akka ibsetti, Atileet Siifan Hasan wal-dorgommii Olompiikii Tookiyoo irratti fiigicha meetira 5000 fi 10,000 ‘nin warqii argachuufi dorgommii FBK Hengaloo Neezarlaanditti taasifameen riikardii meetira 10,000 cabsuun kan isheen atileetii bara kanaa Awurooppaa tahuun filatamte. Siifan Hasan olompikii tokko irrattii gosa dorgommii fiigichaa sadiin medaaliyaa argachuun seenaa arma dura atileetonni kaan dalagan qooddachuu dandesseetti. Atileetiin kun Olompiikii Tookiyoo irratti gosoota fiigichaa sadiin kan dorgomte yoo ta'u sadaniinuu meedaaliyaa injifatteetti. Fiigichi meetira 5000 gulaallii marsaa tokko, kan meetira 1500 ammoo gulaallii marsaa lama qaba. Siifan walumaagalatti Olompikii Tookiyoo irratti meetira 24,500 fiigde. Akka ''silaa Siifan Hasan Olimpiika baranaa akka garee biyya tokkootti otoo galteetti tahe, gabatee medaaliyaa atileetiksii 11ffaa tahuun xumurti turte.'' Shaampiyoon Atileetiksii Addunyaa bara 2019tti dorgomameenis meetira 1500 fi 10,000 irratti warqii mo’achuun atileetii dhiiraanis dubaraanis ishee jalqabaa taateetti. Madda atileetota bebbeekamoo Arsiitti kan dhalatte Atileet Siifan Hasan, umurii waggaa 13 osoo jirtuu bara 2008 koolugaltuummaan gara Daach kan imalte yoo tahu, bara 2013 lammummaa biyya Neezarlaand argatteetti


Siyaasa Itoophiyaa: Goollicha Dheengee dabalatee hidhattoonni harka kennatan shororkeessummaan gaafatamuu?

Paarlaamaan Itoophiyaa Caamsaa 6, 2021 mootummaa Federaalaa waliin wal waraanaa kan jiran TPLF fi Oromiyaa keessa kan socho'an Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) kan mootummaan ''ABO Shanee'' jedhee waamuun dhaabbilee 'shororkeessoodha' jechuun labseera. Manni Marichaa lubbuun lammiilee nagaa darbuu, manca'iinsa qabeenyaa akkasumas buqqaatii lammiilee iddoowwan garaagaraatti waggoota sadan darbanitti uumaman keessaa gareeleen lamaan harka akka qaban ibsuun ture kan shororkeessummaan labse. Ergasiis qondaalotni TPLF mootummaatti harka kennatanii fi oppireeshinii mootummaan gaggeessa tureen to'annoo jala oolan irratti himanni shororkeesummaa fi himanni yakkaa biroo banameera. Gama biraan ammoo hidhattootni WBO kan mootummaan Itoophiyaa ''ABO Shanee'' jedhuun akka karaa nagaa harka isaanii mootummaa fi uumatatti kennatan waamichi taasifamaa jira. Gidduu kanas ABO-WBO keessaa bahuun biyyatti kan gale hogganaan duraanii WBO Zoonii Kibbaa Aab Goollicha Dheengee buufata xiyyaaraa Boolee gaafa gahu qondaalota mootummaan simatameera. Kibba Oromiyaa godinaalee Gujii fi Booranaa keessatti ajjeechaa lammiilee nagaa irratti raawwataa tureef mootummaan humnoota kanneen himataa ture. Akkasumas ajjeechaa Lixa Oromiyaatti lammiilee nagaa hedduu irratti yeroo adda addaa raawwateefis WBO ''ABO Shanee'' ittiin jedhu kana himata. Haatahu malee, WBO gara Kibbaas tahe lixaa keessa socho'u himata irratti dhiyaatu kana hin raawwanne jechuun yeroo adda addaatti waakkataa ture. Akkaataa bu'uura labsii shororkeessummaatti namni garee shororkeesummaan farrajame qabeenyaan, yaadaan, deeggarsa adda addaan hojjetee fi miseensa tahe hunduu akkaataadhuma labsichaan yakka shororkeessummaan himatama. Gaaffiin jiru hidhattoota WBO meeshaa hiikkatanii galan akka Goollicha Dheengee fa'a yakka kanaan himatamuu? kan jedhudha. Tibbana mootummaan naannoo Oromiyaa hidhattootni ''ABO Shanee'' karaa nagaan biyyatti galuu barbaaddaniif karri keenya banaadha jedhe. ''Uummatni kun araara beeka, araara isiniif godha biyyatti galaa jennee waamicha gochaa jirra'' jedhan dubbii himaan Mootummaa Naannoo Oromiyaa Obbo Geetaachoo Baalchaa. Gareen kun shororkeessummaan labsamee osoo jiruu meeshaa hiikkatee yoo gale gaaffii seeraa jalaa bahuu danda'aa kan jedhu kan gaafataman Obbo Geetaachoon, ''yoo gaabbanii dhufan akka dhuunfaatti karaa nagaa keessumeesina'' jedhu. ''Oromoon aadaa qaba. Bineensi yoo mana lixeyyuu hin ajjeesu. Akkaataatti furatu qaba. Warri waamichi godhameefi biyyatti galan jiru. Garuu namni yakka kaleessa ittiin himatamaniif isaan himate hin jiru.'' Itti dabaluun, ''Maatiin miidhaan irra gahe jiru. Inni duraa garuu inni darbe darbeera waan taheef gara fuula duraatti Oromoon, Oromoo ajjeesuu hin qabu jedhanii murteessuun gootummaadha,'' jenneeti kan kana hojjennu jedhan Obbo Geetaachoon. Warra hidhannoodhaan socho'uu barbaadan garuu as keessatti hin hammataman. Namni gara qabsoo nagaatti deebi'e garuu jireenya isaa karaa nagaa fi siyaasaa itti fufuu danda'a jedhan. ''Mootummaanis araaraan bira dabarree waliin deemuu qabna jedhee amana. Gochaa gareen kun hojjetaa ture shororkessummaan farrajameera. Garee sanatu shororkeesumatti farrajame. Namni dhuunfaa gochaa kana mormee bahe garuu hin gaafatamu.'' ''Koottaa galaatii qabsaa'aa jennee akka paartiitti waamicha nuyi goonuuf hin jiru. Maqaa kanaan qabsoon gaggeessanis hin jiru. Akka nama dhuunfaatti yoo garee sana keessaa bahee, meeshaa isaa hikkate karaan isaa banaadha. Maqaa sana qabatee garuu shororkeesummaan waan farrajameef sochii akkasii gochuu hin danda'u,'' jedhan. Aab Goollicha Dheengees akka dhuunfaatti gochaa kana mormee waan galeef himanni irratti dhiyaatu hin jiru jedhan Obbo Geetaachoon. Aab Goollicha Dheengee gaaffiif deebii BBC waliin taasise irratti ''ani erga hoggansa irraa ka'ee waggootni sadii darbaniiru'' jedhe. Garuu hanga dubbii kana dubbataniitti dhimmi kun hin beekamu ture. Bara 2019 keessas BBCtti yeroo dubbatan ajajaa WBO Zoonii Kibbaa akka tahan eeruun ture. Wal dhabdee keessoo dhaabichaa irraa isa mudatee fi wal ta'insa TPLF waliin WBO dhiyeenya ifoomse mormuun akka bahes hima. Haa tahu malee gama WBO harki mootummaa Itoophiyaa duuba akka jiruufi siyaasaaf dhimmatti bahuuf kana akka raawwatan ibsa baaseen hime. Aab Goollicha Dheengee gara biyyatti akka galu qondaalonni mootummaa quba akka qabanii fi namoota muraasa gara Keeniyaa magaalaa Naayoroobiitti erguun akka mariisisanis ibsi WBO baase eera. Dubbii himaan mootummaa naannoo Oromiyaa Obbo Geetaachoo Baalchaa Goollicha Dheengee murtoo kanarra kan gahe waan sadiif tahuu nutti hime jedhan. Obbo Geetaachoon Goollicha Dheengee amma biyya kana keessatti uummanni Oromoo aangoo siyaasaa barbaadu argateera waan taheef karaa nagaan qabsaa'uun barbaada jedheti kan biyyatti gale jedhan. ''Goollichi ofiisaatiin akka murteesse quba qabna. Tokkoffaa fedhiin uummata Oromoo maali kan jedhu ilaaluun yoo xiqqaate xiqqaate biyya kana keessatti gara aangootti dhufeera kan jedhu akka ka'umsaatti fudhateeti,'' jedhan Obbo Geetaachoon. Qabxii lammaffaan '' WBO maqaa isaatiin waamamu kun kora gaggeesineerra jechuun warra uummata keenya ajjeesaa turan waliin hojjechuuf TPLF waliin waliigaluu isaaniti. Kun ammoo uummata Oromoof safuudha, warra gumaa wajjin hin qabsaa'u jechuun akka bahe hime. Inni sadaffaan ammoo bosona taa'anii bilisummaa yaaduun yeroon isaa itti dhumera waan taheef karaa nagaa qabsa'u wayya jechuun murteessee gale'' jedhan Obbo Geetaachoon. Qabxiin xumuraa Oromoo fi Oromoon wal waraanuu hin qabu jechuun abbootii Gadaa fi jaarrolee naannicha jiran waliin dubbachuun gara biyyatti galuuf murteesse kan jedhan Obbo Geetaachoon yoo waliigallee,  waliin mari'anne rakkoo kamuu hiikuu dandeenya kan jedhu agarsiisa murtoon Goollicha Dheengee jedhan. WBO irratti mootummaan oppireshinii gaggeessaa akka ture hima. Humnoota garee kanaa keessaa hedduu ajjeesus hima. Haa tahu malee dhiyeenya godinaalee Wallagga adda addaa, gidduugaleessa gara Shawaa fi Kibba Oromiyaa keessatti sochiin godhan daran dabalaa akka dhufe himama. Aab Goollicha Dheengee erga humni kun qabsoo hidhannoo itti fufuu ibseen as hogganaa ol aanaa dhaabicha keessaa bahe jalqabaati.


Siyaasa Itoophiyaa : Obbo Araarsoo Biqilaa kan mootummaa haaraa Oromiyaa keessatti akkamiin muudaman?

Qondaalli Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) Obbo Araarsoo Biqilaa sadarkaa naannoo Oromiyaatti mootummaa haaraa Paartiin Badhaadhinaa ijaare keessatti Hogganaa Biiroo Hojjetaafi Hawwaasummaa tahuun dhiheenya kana paartii mormituu filannoo irratti hin hirmaanne keessaa muudamaniiru. Akkasumas tibbana bulchiinsi magaalaa Finfinnee yeroo kaabinoota muudeettis paartii mormituu filannoo biyyaalessaa hinmo'anne IZEMA fi ABIN irraa muudun ni yaatama. Obbo Araarsoo Biqilaa Hayyuu Duree ABO tahuu ibsanii booda boordiin filannoo biyyaalessaa kan kuffise namoota yeroo jalqabaaf bulchiinsa mootummaa Abiy Ahimed jalatti ABO keessaa caasaa mootummaatiif muudama argatan keessaa tokko. Sababa ABO keessatti wal dhabdeen uumameen 'isaan duraaniyyu Paartii Badhaadhinaa tahaniiru. Kanaaf muudaman' yaadni jedhu namoonni yoo kaasan ni dhagahamu. Garuu Obbo Araarsoo ''nuyi duris ABOdha, har'as ABOdha. Yoo kan keessaa baatu taate takkuma labsitee keessaa baate ogummaa keetiin hojjetta malee dubbiin akkanaa hin jiru,'' jedhan. Haala muudamaa kana waan eegne illee miti kan jedhan Obbo Araarsoon, MM yeroo mootummaa ijaarru garuu paartii mormitus daballee ijaarra kan jedhu quba qabna jedhan. Muudama kana dursuun Addi Bilisummaa Oromoo ijaarsa mootummaa goonu keessatti akka qooda fudhatu barbaanna, sadarkaa naannoottis federaalaattis, akkasitti quba qabaadhaa nu jedhanii ture.'' Obbo Araarsoon akka dhaaba isaaniitti ''waan akkanaa yoo dhufu maal goona jennee mari'annee nama tokko nuuf kennaa jedhan irratti murteessine'' jedhan. ''Kaleessas kan manaa baane uummata keenya tajaajiluuf. Biyya tokko walitti qabna. Uummata tokko qabna. Sirna mootummaa tokko qabna. Garuu imaammata paartii adda addaa qabna. Uummata keenya tajaajilaa akka paartii ofii jabeeffachuu waan nu dhorku hin jiru. Waan akkanaa keessaa hafuurra keessa yoo jiraatan gaariidha jennee itti seenne,'' jedhan. Waamicha mootummaan dhiyeesseef kanas gammachuun akka simatan himan Obbo Araarsoon. Gaaffiin dhiyaate nama akkanaa nuuf kennaa kan jedhuun osoo hin taane, nama tokko nuuf kennaa jedhaniiti. Federaalattis nama tokko nuuf kennaa jedhan jennaan akka koree hojii raawwachiiftuutti mari'annee kanarra geenye jedhan. Nama mootummaa federaalaaf kennanis akka qopheessanii jiran kan himan Obbo Araarsii Biqilaa, eenyu akka tahe ammaaf ibsuu akka hin barbaanne himan. Paartileen mormituu muudamuun caasaa mootummaa keessaa qooda qabaachuun biyyoota kaan keessatti waan barame tahus biyya kanatti garuu hin amaleeffamne jedhan. ABO'n akka paartiitti imaammata isaa hordofee akka itti fufu kan himan Obbo Araarsoon asuma keessatti uummatatti baatee dubbachuus dandeessa jedhan. Muudamni isaan argatan kun akka paartii isaaniitti qabsaa'uuf waan itti ulfaatu akka hin jirres himan. Obbo Araarsoo Biqilaa Itti-aanaa hayyuu duree ABO tahuun Obbo Daawud Ibsaa jalatti hojjecaa kan turan yoo tahu, booda wal dhabdeen dhaabicha keessatti uumamuun duree dhaabichaa tahuu ibsan. Qondaalonni ABO hedduun mana hidhaa jiru. Obbo Daawud Ibsaa ammoo mana isaaniitti hidhamuun akka gadi hin baaneefi namni kaanis akka hin seenne dhorkamuu qondaalonni dhaabichaa himaniiru. Obbo Araarsoo Biqilaa fa'a filannoo biyyaalessaa Itoophiyaa irratti hirmaachuuf socho'aa turaniis garuu hin milkaa'iin hafaniiru. Boordiin Filannoo Biyyaalessaa wal dhabdee paarticha keessatti mudate ergaa ilaalaa tureen booda Obbo Araarsoo duree dhaabichaa godhee akka hin fudhanneefi Obbo Daawud Ibsaa Hayyuu duree ABO tahuu himee ture. Haata'u malee ABOn Obboo Daawud fa'iin durfamuu sababbiiwwan adda addaa kaasuun filannoo keessaa bahuu beeksiisuunse ture. Obbo Araarsoonis qondaalonni ABO hedduun hidhaa akka jiran kaasanii, Obbo Daawud Ibsaas manaa akka hin baane waan jedhamniif wal argaa akka hin jirre himan. ''Gara fuula duratti waliin dubbanne wal dhabdee jiru hiikuun salphaa taha. Namni wal dhabdee dhuunfaa qabus hin jiru. Wal mari'annee furra jennee ilaalla. Warri hidhamanis akka bahan abdanna. Kaleessas waliin kan qabsaa'a turre. Obsaan yoo waliin teenye ni furama abdii jedhun qaba,'' jedhan Obbo Araarsoon. Obbo Araarsoo Biqilaa qondaalota ABO MM Abiy erga aangoo qabatanii booda Ertiraa irraa gara biyyaatti galan keessaa tokko.


Ayyaana Masqalaa: Daamaraaf muka akkamiitu filatamaa?

Oromoon Birraan bari'ee ayyaanota waggaa gara garaa kabajatu keessaa tokko Daamaraafi Masqaladha. Daamaraan Fulbaana keessa jala-bultii ayyaana Gubaa ykn Masqalaafi Irreecha Birraa irratti kabajama. Masqalii hordoftoota amantaa Kiristaanaa biratti achi-dhuftee amantaa qabaatus, Oromoota biratti ammoo bifa adda addaatiin kabajama. Oromoon ayyaana Masqalaa kana ayyaanota waggaa kaanirraa addatti hoo'isee kabaja. ''Masqalli Mootii ayyaanaati!'' jedhama. Ayyaanni Damaraafi Masqalaa kuni kutaalee Oromiyaa adda addaatti sirnoota ittiin kabajamu garagaraa qaba. Nutis haala ayyaanni kun itti kabajamu ilaaluuf haala Oromoonni Salaalee jala bultiirraa kaasee ittiin qophaa'aniifi Wallagga Bahaatti akkamiin akka kabajamu baruuf jaarrolee naannichaa dubbisneerra. Ayyaanichi jala bultiirraa kaasee guyyoota lamaaf sagantaalee adda addaa kan qabu yoo ta'u, guyyootni lamaanuu tartiiba mataa isaanii akka qaban maanguddoon dubbsinee kunniin ni himu. Shawaa Kaabaa Aanaa Kuyyuu irraa kan dubbifne maanguddoon Obbo Amdee Abarraa, Ayyaanni Masqalaa hawwiidhaan kan eegamu ta'iiwwan aadaa hedduu kan ofkeessaa qabudha jedhu. Daamaraan Oromoo biratti dhimmoota dudhaafi falaasama uumaafi uumamaa jabduu of keessaa qaba kan jedhan ammoo Abbaa Gadaa Dassaaleny Fayyisaa Sooriiti - Godina Wallagga Bahaa irraa. Keessattuu hawaasa baadiyyaa biratti yeroo ce'umsa waqtii Gannaatii gara ifa Birraatti taasifamu waan ta'eef bakka guddaa qaba jedhu. Abaaboon daddaraaree, fooliin Birraa urgaa'ee akaakuun dhangaa lafaa gahes nama hawwachuu jalqaba. Dargaggeessis: Daamaraa muree si boraasisa, Ishee dheengaddaa aayyoo keetti himee si gorraassisa jechuun weedduu Birraa weeddisuu yeroo itti jalqaban jedhu maanguddoon kun. Shamarranis: Aadaan daraartee Birraan bariitee, Yeroon kan keenya taatee... jechuudhaan gareedhaan Balattii sirbuu kan jalqaban guyyaa Daamaraa irraa kaasee akka ta'e ibsu Abbaan Gadaa Dassaaleny. Jalabultiin Ayyaana Masqalaa Fulbaana 16 guyyaa xomborri itti ibsamu Daamaraa jedhamuun beekamudha. Guyyaa kana muka Daamaraan ittiin ijaaramutu ganamaan qopheeffama jedhu Obbo Amdeen. "Mukti Daamaraa kuni laaftoo, birbirraa, mukarbaa yookan baargamoo ta'uu danda'a. Mukti kuni qaqallaadha. Isa dura garuu muka 'Jabaa' jedhamutu qophaa'a," jedhan. Akka maanguddoon Salaalee kuni jedhanitti Jabaan muka furdaa kan Laaftoo irraa gabaabsamee muramee guyyaa xombora ibsaa kanaaf qophaa'udha. "Mukti kuni Gurcuudha. Garuu muka jiidhaadha malee gogaan hin qophaa'u. Jabaan kuni galgala bakka Xombora ibsan sanatti qarqara kaa'amee boba'a" jedhan. Jiraataan aanaa Dagam Obbo Bahaaruu Dastaa akka jedhanitti ammoo Jabaan muka Laaftoo kan galgala bakka abiddi qabatu keessa kaa'amee Xomborri irraa qabsiifatamu jedhan. Mukti jabaan kuni jiidhaa waan ta'ee fi galgala boba'ee waan hin dhumneef jechas gaafa Masqalaa ganama dubartoonni akka sunsumaatti itti fayyadamanii irratti marqaan marqama jedhan. Daamaraan akkuma akka naannootti muka mukarraa adda ta'an filachuun walitti qabanii kan ittiin mana keessatti daamaran [qoraan gogaafi muka jiidhaa walirra tuuluun bobeeffatan], akkasumas  balbala irra dhaabanii ammoo ibsatanidha jedhu Abbaa Gadaa Dassaaleny Fayyisaa. Daamaraaf mukti haaraa kanneen kaanirraa adda ta'e ni jira kan jedhan Aab Dassaaleny, baddeessaa, makkaannisa, laaftoofi nafuroon keessatti argamu. Garuu namuu akka ayyaana isaatti ilaalee muka oomiillee itti ni dabalatas jedhu. Tokkoon mukaa Daamaraaf filatamanii hiika mataa isaanii qabu kan jedhan Abbaan Gadaa Dassaaleny, fakkeenyaaf laaftoon ibidda ho'isa, ibiddas ni bulcha waan ta'eef filatama jedhu. Nafuroonis akkasuma ibddii isaan diban hin dhaamu akka isaan himanitti. ''Akaakuu mukaa jiidhaafi gogaan guyyaa Daamaraa manaafi balbala ho'isuun kun jireenyi keenya waggaa guutuu kan itti ho'e yaa ta'u ergaa jedhu qaba," jechuun maaliif akka Daamaranillee ibsan. Jiraataan biroo godinicharraa BBCn dubbise Obbo Malkaamuun qoraaniifi muka jiiraa mana keessatti bobeeffatamuun alatti mukti jiidhaa Daamaraaf lagaa muraman manatti hirkifamu jedhu. Abbaa Gadaa Dassaalenyis ta'e Obbo Malkaamuun gaafa Daamaraa namni dhangaa/midhaan lafaa ga'e qofaa kan akka ancootee, raafuu, buqqee/dabaaqulafi asheeta boqqolloo nyaata jedhu. Daamaraan galgala mana keessatti qoraan gogaafi muka jiiraan bobeeffatamee asheeta ibiddicharratti waaddachuun akaakuun dhangaas irra naqamee nyaatama jedhan. Yeroo lafti gara bariitti dhiyaatu ammoo ibsaatu ibsama. Ibsaa kana miseensi maatii hunduu ibsii balbala kanatti ibsamurratti argamanii 'Iyookoo daraari' jedhanii sirbaa ibsatu, jedha. Muka  mana keessatti ittiin aamaramuun  mukkeen jiidhoon balbalatti hordomuun dhaabaman ykn manatti hirkifaman lakkoofsi isaanii ergaa qaba akka maanguddoon kun ibsanitti taanaan. "Fakkeenyaaf, mana nama barana bultoo ijaarratee tokko duratti muka sadiiti dhaabbata ykn hirkifameetu daamarama. Adadumaan waggaa itti aanu, shan, toorba, sagal, jedhaa deema." Namoonni tokko tokko muka daamaraa kana balbala dhaabbachuun daamaran kana midhaan gaasa'e ykn sirriitti margee ija harkisu keessa geessanii dhaabu. "Midhaan ulfoodha; akkuma namaa midhaan kabaja waan qabuuf mukti daamaraa keessa dhaabbama. Akkasumas, iji hamaa midhaan sana ilaalus akka muka sana ilaaluu danda'a." Daamaraa ayyaana hawataa kan taasisu dhangaa haaraa lafaa gahe nyaachuufi daamaranii ibsuu qofaa osoo hin taane carraa maatiifi firoonni ittiwalga'anii gammadanidhas jechuun bakka ayyaanni kun hawaasa keessatti qabu ibsan. Jala-bultii ayyaana Masqalaa galgala isaa akka aadaa Oromoota Salaaleetti dhuunfaa dhuunfaadhaan qe'ee ofiitti hin ibsamu. Ollaan walitti yaa'ee bakka tokkotti xombora ibsee sagantaa jala bultii kana waliin kabaju. "Dura Daamaraa guyyaa qopheeffatan sana bakka ollaan hundi itti walgahu (Afdaarii) jedhamuun beekamutti. Dhiironni muka Daamaraa lama lama qabatanii bakkicha bifa geengootiin dhaabu. Sana booda itti naanna'anii eebbifatu," jedhan Obbo Amdeen. 'Iyyookaa, Iyyookaa, kan baranaan nu geesse, Iyyookaa Iyyookaaa, kan bara dhuufutinis nugahi,' jedhanii daamaraatti naanna'anii eebbifatu. Ayyaana Masqalaa irratti nyaanni fi dhugaatiin hedduutu qophaa'a. Isa kanaafis dubartoonni ji'a tokko dursanii qophii jalqabu jedhan haati siinqee aanaa Dagam Aadde Abarruu Tolasaa. "Daabboon, booknis ni qophaa'a. Caccabsaa fi akaayiin garbuu, nuugiin tumamee ayyaana Daamaraa galgalaa kanaaf qopheessina. Dubartoonni sagantaa kanaaf ji'a tokko dursanii qophaa'u," jedhan. Guyyaa Masqalaa ganamas marqaa malee nyaanni biraa jalqaba hin nyaatamu. Dubartoonni ganama ka'anii marqaa garbuu irraa qophaa'e hojjetanii maatii nyaachisu jedhan. Ayyaanni Masqalaa kuni namaaf qofa osoo hin taane, looniifis akka guyyaa ayyaanaatti ilaalama Oromoota Salaalee biratti. Sababni isaas guyyaa Masqalaa kana loon bakka duriitti hin bobbaafaman. Kaloo haaraa takkaa dheedamee hin beekne gaafas tikfamu. Masqala namnis beelladnis qixxuma quufa jechuudha. Iyyoolee...., daraaree.... Masqala baalii yoon sirbe maalii... Masqalan sirba maaltu na jibba... Ayyaana waggaa ayyaantuuti arga. Iyyoolee...., daraaree.... jechuun iyyooshee, dareekoo jechuun walitti yaa'uun akka sirbamullee yaadataniiru Abbaan Gadaa kun. Akkaataan Daamaraan Oromoo biratti ittiin kabajamu naannoo naannootti garaa garummaa qabaatus jala bultiin hanga baatii tokkotti dhiironniifi shamarran ni sirbu. Sirboota kana keessaa Iyyoolee, Iyyaasee kan yeroo Masqalaa addatti sirbamudha. Yerooo baayyee sirboonni tibba ayyaana kanaa ittiin nama amansiisuufi maalalchiifachuuf dhiiraafi shamarraaniin gurmuudhaan ta'anii manarra deemanii sirbamus jira. Sirbi akka Goobee/Do'ee jedhamus yeroo jala-bultii Daamaraa/Masqalaa kan sirbamudha. Itti-aansuun wayita waqtiin Irreecha Birraa gahu ammoo sirbi ergaa hedduufi yeedaloo mimmiidhagaa qaban akka Kaa'oo fardaa bahanii sirbamus jira jedhu. Ayyaanni Masqalaa yeroo ganni darbee biraan bari'u waan ta'eef Qeerrooniifi Qarreeen yeroo itti gammadanii ayyaaneffatan waan ta'eef sirbaan miira isaanii ibsatu akka Obbo Mokonnin BBC Afaan Oromootti himanitti.


Yuunivarsiitiin Dambi Doolloo Obbo Leencoo Lataaf doktora kabajaa kenne

Yuunivarsiitiin Dambi Doolloo nama siyaasaa gameessa Obbo Leencoo Lataaf doktorummaa kabajaa kenne. Qabsoo Oromoo fi siyaasa Itoophiyaa keessa waggoota hedduuf kan turan namni siyaasaa gameessi Obbo Leencoo Lataa, namoota Adda Bilisummaa Oromoo(ABO) hundeessan keessaa tokko. Bara 1991 ABO bakka bu'uun adda durummaan hundeeffama mootummaa ce'umsaa Itoophiyaa irratti qooda fudhachaa turan. Sirna federaalaa fi heera mootummaa Itoophiyaa yeroo ammaa kana hojiirra jiru bu'uuressuu keessatti ga'ee guddaa akka qaban waahillan qabsoo isaanii ragaa bahu. Obbo Leencoo Lataa Itoophiyaa saboonni hiree ofii ofiin murteeffachuu, ofiin of bulchuu, wal-qixxummaa, diimokiraasii fi wal-kabajuun waliin jiraachuu danda'an ijaaruutti amanu jedhu. "Itoophiyaa kana haalduree malee hin fudhannu, haalduree malees hin dhiifnu" ejjennoo jedhuun beekamu ture. Bara 1992 ABOn mootummaa cehumsaa keessaa bahuu hordofee biyyaa kan bahan Obbo Leencoo Lataa, wal-dhibdee dhaaba keessatti uumameen bara 2013 ABO keessaa bahuun waahillan isaanii biroo waliin Adda Diimokiraatawaa Oromoo (ADO) hundeessan. Waggoota dheeraaf mirga Oromoof dubbachaa kan turan Obbo Leencoo Lataa, kitaabota 'Ethiopian State at the Crossroads' akkasumas 'The Horn of Africa as Common Homeland' jedhan Afaan Ingiliiziin barreessaniiru. Dhimma siyaasaa Oromoo fi Itoophiyaa irratti marsariitiiwwan gara garaa irratti barruuwwan hedduu barreessuunis beekamu. Jijjiirama mootummaa bara 2018 dhufeen booda, Caamsaa bara 2018 hogganoota ADO biroo waliin gara Itoophiyaa kan deebi'an Obbo Leencoo Lataa, yeroos siyaasa keessatti ni hirmaanna jedhanii turan. Erga biyyatti deebi'aniin booda kitaabni mata duree 'Sana-Hafee' jedhu qabu seenaa Obbo Leencoo Lataa fi Qabsoo Bilisummaa Oromoo irratti fuulleffate maxxanfameera. Boodas dulluma himachuun hoggansa dhaaba ADO gadhiisuu himan. Yeroos turtii BBC waliin godhaniin "hojii polotikaa hamman gaafa du'utti dhiisuu hin danda'u, gaafatamummaa qofa gadhiisuu barbaada" jedhanii turan. Dhaabni isaanii ADO haala falmisiisaa ta'een siyaasaan ala ta'usm Obbo Leencoo dabalatee hogganoonni dhaabichaa hedduun mootumma MM Abiy waliin dhiyeenyaan hojjechaa jiru. Dambi Doollootti dhalatanii achumatti baruumsa kan eegalan Obbo Leencoo Lataa, barnoota sadarkaa lammataa Adaamaatti, digirii isaanii ammoo Ameerikaatti 'Keemikaal Injinariingii' baratan. Yuunivarsiitiin Dambi Doolloo gumaacha isaanii siyaasaa Oromoo fi kan biyyaa kessatti qabaniif doktorummaa kabajaa kana akka kenneef beeksiseera. Yuunivarsiitichi erga hundeeffammee bara kana yeroo lammataaf barattoota kan eebbisiise yoo ta'u, digirii lammataan barattoota yoo eebbisiisu kun yeroo duraatiifi. Walumaagalatti barattoota 1100 ol bara kana eebbisiiseera.


Kaayyoon Koongireesii Oromoo Idila Addunyaa hundeessuu maalii?

Jaarmiyaan Oromoo dhaabota Oromoo daayaaspooraa gargaraa waliitti fiduun qabsoo biyya keessaa deeggaruu kaayyoo godhate tibbana kutaa bulchiinsa Ameerikaa Miniyaappoliis Meenisootaatti hundaa’eera. Dura teessuu itti aantuu dhaaba haaraa kanaa Aaddee Shubbee Shamsaddiin, ‘’Kongireesiin Oromoo Idila Addunyaa yaa’ii dha. Iddoo Oromoon walgahee mariiyatuufi yaada walii qooduufi murtoorra gahu dha,’’ jedhan. Hundeeffama jaarmiyaa kanaarratti bakka bu’ootni dhaabotaa, hawaasaafi afoosha garaagaraa irraa babba’an 300 tahanis hirmaataniiru jedhaniiru dura teessuu itti aantuun kuni. ‘’Kaayyoon isaa qabeenya Oromoo biyya alaa kana jiru walitti kurfeessinee bifa qindaa’een qabsoo Oromoo biyya keessaa adeemaa jiru bira dhaabbachuu dha,’’ Oromoon biyya alaa jiru karaa addaa addaan sochii ni godhaa, jaarmiyaa hedduus ni qaba, garuu lecelloon qabus faffaca’aa gatii taheef idduma jirutti waan danda’u godhaa jira jedhan. ‘’Beekumsaafi dandeettii keenya walitti yoo fidne qabsoo keenya humneessuu dandeenya kanaanis qabsoo galma gahuu dandeenya jechuudha,’’ jedhan dura teessuu itti aantuun kuni. Dhaabbanni haaraa hundeeffame kuni daayaaspooraa mootummaa mormu cina akka dhaabbatu kan hime yoo tahu kunis, ’’mootummaan kuni gama siyaasaan Oromoo cunqursaa, aajjeesaa, miidhaa jirudha'' edhu Aadde Shubbeen. Gama biraan  Oromoon daayaaspooraa mootummaa kana deeggaran jiraatanillee, ‘’Oromoon irra guddeessi ajjeefamuun gahe, Oromoon mirgi sarbamuun gahee kana fuuldura dhaabannee ittisuu danda’uu dha qabnaa waan jedheef,’’ dhaabni kuni isaaniin deeggaruun barbaachisee jedhan. Jaarmiyaan reef hundeeffame kuni akkatti deeggarsa kana taasisu ammaaf tokko tokkoo ibsuu baatus, ‘’gama diinagdefi beekumsa walii qooduudhaan kanneen mormii taasisan bira dhaabbachuu dha,‘’ jedhan. Dhimma jaarmiyaaleen garagaraa daayaaspooraadhaan kana dura ijaaraman hamma irraa eegamu hojjetaa hin turre jedhama dhaabni kuni qabatamaan hangam dhiibbaa gochuu danda’a gaaffii jedhuuf, ‘’Hundeeffamni dhaaba kanaa kan inni lafaa ka’eefuu hanqinni qabsoo Oromoo maal kan jedhurratti erga xiinxalli garaagaraa taasifameefi namoota baayyee mariiyachiisneeti as geenye’’ jedhan dura teessuu itti aantuun kuni. Hoggannsi ammaa kunis danooma Oromoo kan bakka bu’uufi namoota dandeettii qabaniin waan caasefameefi itti fufinsa ni qabaata jedheen abdii qaba jedhan. Dura teessuufi dura teessuu itti aantuun jaarmiyaa amma dhaabbate kanaa dubartii tahuunis, ‘’dubartoonni Oromoo qabsoo keessatti as bahanii hin mul’atiiniyyuu malee duubaan baayyee gargaaraa turan. Waggaa lamaa as immoo dubartoonni  fuulduratti mul’ataa jiranii, kanaaf bakka buutummaa isaanii dabaluufi beekumsas qabu jedhan ijaa yaadaniif nu filatan,’’ jedhan.


Dhalattuun Itoophiyaa-Oromoo Amaanee Badhaasoo Kongireesii Ameerikaaf dorgomaa akka jirtu beeksiste

Dhalattuun Oromoo - Itoophiyaa Amaanee Badhaasoo, Ameerikaa kutaa biyyaa Minesotaa magaalaa Seent Pool ‘Fourth Congressional District’ jedhamu bakka buutee Koongireesii biyyattiif dorgomuuf akka jirtu beeksiste. Shamarreen kuni yoo filamtee darbite Kongireesii Ameerikaa galuudhaan dubartii Oromoo - Itoophiyaa jalqabaaa akka taatus himamaa jira. Amaaneen Koongireesii Ameerikaatti bakka buutuu naannichaa kan taate, dubartii ganna 67 Betty McCollum jedhamtuufi bara 2001 irraa qabee tajaajilaa jirtu morkatti. Amaaneen ergaa murtee dorgomuushee kana ibisteen akka jetteetti: ''Gara fuuladuraaf mul'anni haarayaan waan nu barbaachisuuf, Kongiresiif dorgomuuf galmaa'eera,'' jette. Amaanee Badhaasoo bara 2003tti ijoollee ganna 13 taateeti koolugaltummaan Itoophiyaarraa Ameerikaatti kan godaante. Amaaneen Yunivarsiitii Hamline jedhamurraa saayinsii siyaasaan kan eebbifamte yoo tahu, muuxannoo hirmaannaa siyaasa hawaasaa waggaa 10 olii qabdi. Yeroo Pireezidantiin biyyattii ammaa Joo Baayidan duula Meenistootaatti geggeessanitti gahee hoggantummaan hojjetteetti. Yeroo ammaa magaalaa Seent Pool keessa paartii hojjetaa DFL jedhamu keessatti hoggantummaan tajaajilaa jirti. Akkasumas Koomishinii Mirga Namoomaafi Haqa Diinagdee magaalattii keessattis hojjetaa jirti. Gama biraan, Amaaneen Waldaa Qorannoo Oromoo - OSA dabalatee waldaalee dargaggootaa Oromoo idil-addunyaa biroo keessatti hoggantummaa fi qooda hojii kaaniin tajaajilaa turteetti. Duula siyaasaa amma geggeessaa jirtu kanaan dhimmoota dhiibbaa jijjiirama qilleensaa, wal-qixxummaa sanyii fi haqa diinagdee irratti xiyyeeffachuun akka hojjettu beeksiftee jirti. Bara 2019 keessa siyaasa Itoophiyaafi dubartoota ilaalchisee gaaffiifi deebii BBC Afaan Oromoo wajjin taasisteen, ''dubartoota hoggantummaa paartilee mormitootaa keessatti arguu dhabuun qabsoofi hegeree uummata keenyaa waan baay'ee miidhu jedheen amana,'' jechuun dubbattee turte. Amaaneen jiraattota ollaa Mineesootaaf ‘'mul’ata ceesisaa fideen dhufeeraa,’' jechaa jirti jedha ibsi paartiishee. Ergaa viidiyoo fi barreeffamaa marsaalee hawaasaa dhuunfaa ishee irratti gadhiisteenis, hawaasa bakka bu’uuf duulaa jirtuun ’koottaa buna dhugaa’ dhimmoota keenyaa waliin mari’anna jechuun Afaan Ingliiziin ergaa dabarsiteetti. Naannoo dorgomaa jirturraa deeggarsa gahaa jedhamu kan qabdu yoo tahu, hogganoota hawaasaa  Seent Pool,  Neslie Yaang jedhama fa'irraa deeggarsa argattee jirti. Amaaneen hawaasa walitti qabuufi qindeessuudhaan muuxannoo akka qabdu himatti, kanaanis ‘dhimmoota godaantotaa, eegumsa fayyaa, sanyummaa caasaa keessa jiruufi jijjiirama haala qilleensaa irratti hojjechuuf kongireesiin hoggantummaa onnataafi fedhiin guutame barbaada’ jetti ibsa kenname kanarratti. Shamarreen duula ifatti torbee kana jalqabde kuni lammiilee Itoophiyaa irraayis deeggarsa argachaa jirti.


'Oromoo namni ijjeesu diina Oromooti jennee labsine' - Abbaa Gadaa Jiloo Maandhoo

Abbootiin Gadaa Gujii hidhattoonni Waraana Bilisummaa Oromoo Gujii keessatti 'namoota nagaa ajjeesaa jiru'' jedhanii, hidhattoonni kun 'diina Oromooti' jechuun labsan. Amma dura haaluma wal fakkaatuun Abbaan Gadaa Booranaa hidhattoota kana 'nyaapha uummataati' jechuun labsanii ture. Paarlamaan mootummaa federaalaas hidhattoota 'Shanee' jechuun waamu kana TPLF waliin shororkeessitoota jechuun labsee ture. "Nama Oromoo ta'ee Oromoo ijjeesu, kan ajjeesee dibatu, kan ajjeesee mataa gubu, kan ajjeesee huccuu irraa hiikkatu inni diina jennee" jedhan Abbaan Gadaa Gujii Jiloo Maandhoo. Waggoota sadan darban rakkoon Gujii keessa jiru hammaataa dhufe kan jedhan Abbaa Gadaa Jiloo Maandhoo, "WBO'n Oromoof qabsaa'a jedhaa, yoo kan Oromoof qabsaa'u teetee Oromoo ijjeesuu hin qabu" jedhan. Godinaalee Gujii lamaan keessatti waggoota sadan darban namootni 2000 ol ajjeefamaniiru jedhan Abbaan Gadaa Gujii Jiloo Maandhoo. Gujiin qubsumaan ykn gabalaan bakka sadiitti qoodamee Abbootii Gadaa sadiin bula. Isaanis Uraagaa, Maattii fi Hookkuu yoo ta'an, Jiloo Maandhoo Abbaa Gadaa Uraagaati. Uraagaan angafa waan ta'eef Abbaan Gadaa Uraagaa akka Abbaa Gadaa waliigalaa Gujiitti ilaalamu. "Nuti haala siyaasaa moti kan jenne, Oromoon Oromoo ijjeesuu hin qabu, Oromoo namni ijjeesu diina jenne" jedhan. Haata'u malee labsiin kun hidhattoota Oromoof qabsoofna jedhanii bosona jiran akka ilaallatu himan. "Oromoof qabsoofna jedhaniiti uummata keenya fixuu jirani, Oromoo Oromoo ijjeesu kanaaf jenne" jedhan. Himanna Abbaan Gadaa Jiloo Maandhoo, ajjeechaa namoota nagaa 2,000 ta'anii, WBO ittiin  himatan ilaalchisee qaama WBO deebii yoo qabaate gaafachuuf yaaliin godhame atattamaan hn milkoofne. Murtee kanarra kan gahan uummati bahee Abbootiin Gadaa diina Gujii fixaa jiru akka seera itti tolchu waan gaafateefi jedhan. Hidhattoonni namoota nagaa hin ajjeesnu jechuun akka waakkatan kan gaafataman Abbaan Gadaa kun, "reefumallee guyyaa tokkotti nama 13 mana tokko keessatti lafa Dugda Daawwaa jedhanitti ijjeesani, bulii torba hin geenye" jedhan. "Namuma nagaa ijjeesan malee, namni nagaa hin qabne mana ifii hin jiru, namni nagaa hin qabne hin tikfatu hin waarfatu" jedhan. Itti dabaluunis "namni mootummaa barbaadu warra mootummaan lola malee uummata fixaa?, uummata kan dhumatuu jiru" jedhan. Keessaahuu Gujiitti uummata nagaa tikfatu, uummata qotatutu dhumataa jira jedhan. Humnoonni mootummaas namoota nagaa ajjeesuun ni komatamu. Labsiin kun isaanis akka ilaallatu gaafatamanii 'waa'ee isaanii nuti hin beeknu' jedhan. Murtee kana kan murteessan dhiibbaa mootummaan isaan irraan gaheen ta'uu gaafatamanii, "nu mootummaayyuu hin feenu, mootummaan otoo jiraate namni haganni dhumataa?" jedhan. "Mootummaan adoo jiraate hagana ennaa nu fixan nama 2000, mootummaan nurraa dhoowwuu qaba ture" jechuun komatan. "Mootummaa osoo hin taane uummatni bahee nuti dhumne, mootummaanillee nu bira hin ejjuu, akkanumatti dhumatuu jirra, murtee kana nuuf dabarsaa jennaan dabarsine" jedhan. "Uummati gara itti goru wallaalee, burjaaja'ee, hin nagadatuu, hin qotatu, nama du'ee booya hin dhaqu, gara itti deemu hin qabu" kan jedhan Abbaan Gadaa Jiloo Maandhoo, "nagaa fidinnaa jennee labsii kana baasne" jedhan. Eegi Abbaan Gadaa Booranaa labsee booda Booranni nagaa ta'e kan jedhan Abbaan Gadaa kun, labsiin isaanii kun Gujiif nagaa akka fidu abdatu. Hidhattoonni Waraana Bilisummaa Oromoo kan bara 2018 erga ABOn biyyatti deebi'een booda dhaabichaarraa foxxoquu himan, Kibbaa fi Lixa Oromiyaatti mootummaan wal lolaa jiru. Baatilee muraasa darban sochii waraanaa isaanii guddisuun godinaalee Oromiyaa gara garaa keessatti magaalotaa fi aanaalee to'achaa jiraachuu himu. Mootummaan kana ni waakkata.


Irreecha: Sirna Irreechaa namoota jaha irraa hanga miiliyoona jahaatti

Ayyaanni irrechaa sirna Gadaa waliin wal qabatee waggota 3000 oliif kabajamaa akka ture hayyoonni seenaa ni himu. Oromoonni naannoo golga laga Abbayyaa jiraatan malkaa Abbayyatti bahuun, kan gidduu gala biyyaa ammoo Hora Har-sadiitti bahuun kabajaa turan jedhu qorataan seenaa Giddu gala aadaa Oromoo Obbo Alamaayyoo Haayilee. Booda garuu haalota turaniifi facaatii uummata Oromoo waliin wal qabatee naannoo naannoo isaaniitti kabajaa akka turan himu. Jaarraa 16ffaatiin asitti garuu babal'in amantaa Kiristaanaa fi Islaamaan wal qabatee sirni Gadaas tahe kabajni ayyanichaa laafaa dhufee jedhu obbo Alamaayyoon. Haa tahu malee baruma baraan bayyannataa dhufuun amma adunyaa guutuun hanga barutti gaheera jedhan. Bara mootota Itoophiyaa keessa kabajni ayyaana kanaa maal fakkata ture? Bara bulchiinsa Minilik keessa kabanji ayyana Irreechaa akka malee dadhabaa dhufe. Oromootnis dhokachuudhaan kabajuuf yaalaa akka turan qorattotni seenaa lafa kaa'u. Akkuma walitti dhiyeenya jireenya isaaniitti wal waamuun malkaatti bahanii kabajaa turan jedhan qorataan seenaa Obbo Alamaayyoon. Moototni Minilikii hanga Mootummaa Dargiitti jiran amantaan tokko qofa akka jiraatu waan barbaadaniif namni kamiyyuu amantaa biraatti qabamee akka jiraatu eeyyamaa hin turre. Yeroo sana amantaan Kiristaanaa qofa akka jiraatu waan barbaadaa turaniif akka amantaa seexanaatti ilaalamaa ture jedhu Obbo Alamaayyoon. Bara Haayilesillaasee fi Dargii Manguddota Liiban, Galaanii fi Handaatu dhokatanii subii ka'uun namootni xiqqoon dhaqanii irreefatanii galaa turan kan jedhan ammoo baObbo Dirribii Damusseeti. Mootichi Haayilesillaasee illee kabaja ayyaana kanaa waan beekaniif dhorkisiisaa akka turan Obbo Alamaayyoon ni dubbatu. Haa tahu malee Hora Har -Sadii akka bakka Bashananaatti itti fayyadamu jedhan. Qabsoo baratootaa cimmaa Oromoonni hedduun aarsa tahaniin kan taayitaa qabate mootummaan Dargiis mirga amantaa uummataa eeguu waan hin dandeenyeef ukkaamsaan itti fufe. Kanaaf  namni Irreecha deemu hunduu akka deeggaraa ABOtti waan ilaalamuuf darara guddaan namoota hedduu irra gaa akka ture kan himan ammoo Obbo Dirribii Damusseeti. Waldaan Maccaa fi Tuulamaa erga hundeeffamee mirga Oromoo, Tokkummaa Oromoof fi misooma Oromoof qabsoo gaggeessaa waan tureef Irreechi akka deebi'uuf dhaaba shoora olaan bahate akka tahe Obbo Alamaayyoon dhugaa bahu. Haa tahu malee Waladaan Maccaaf Tuulamaa fi ABO'n waliiti qabamuun akka balaaleffatamu gochuun mootummaan tarkaanfii irratti fudhataa turuu himu. Erga mootummaan Dargii kufee naannoleen hundeeffamanii mirgi namoomaa akka kabajamu jedhamee Waldaan Maccaafi Tuulamaa hojii eegale akka itti fufuuf sochiin jalqabame. Waldichi hariiroo ABO waliin qaba jedhamee maqaan shororkeessumaa waan itti kennameef kaayyoo Oromoo ganamaa hundeeffameef sana galamaan gahuu hin dandeenye. Irreechis isaan keessaa tokko waan taheef jibbamnus namootni Biiroo Aadaa fi Turizimii Oromiyaa keessaa cimnee hojjechaa turre jedhan Obbo Alamaayyoon. Obbo Dirribii Damussee kabaja ayyaana Irreechaaf bara 1988 dargaggootni manguddoota Waldaa Maccaafi Tuulamaa waliin walitti makamuun namoota jaha tahantu magaalaa Finfinnee irraa deemuun irreeffate jedhan. Namootni bakkeewwan biroo irraa hirmaatan hin jiru ture.  Amantaa seexanaa balleesinee turre deebisanii kaasaa jiru bakka nuyi awwaallee jechuun otuma dhiibbaa nurraan gahanii cimnee itti fufne jedhan Obbo Dirribiin. Bara 1989 Magaalaa Finfiinnee irraa namoota 14 tahan irreecha deemuun akka kabajan BBCtti himan. Namootni akka Lammii laggasee fi Fayisaa Dirribsaa fa'a jedhaman yoo uummata keenya baay'inaan nuuf fidde jennee daabboo lama lama wareeganii galan jedhu Obbo Dirribiin. ''Anis yaa waaqayyo yoo saba kana gara eenyummaa fi aadaa isaatti nuuf deebiste jedheen achuma dhaabbadhee wareega wareege,'' jedhan Obbo Dirribiin. Bara 1990 Namoota 20 hin caalletu Finfinnee irraa deeme. Waliigalaan namootni hanga 2,000 caalan dhufanii irreeffatan jedhu Obbo Dirribii. Guyyaa sana daabboon wareegamee ture hiramee achuma odaa jalatti galateeffanne jedhan. Dabalataan waanan galii argadhu irraa wareege gara qarshii kuma 6 waanan argadheef isaan sagalee guddistuu biteen, wal tajjiin irra dhaabatan mijeesse jedhan Obbo Diribii Damussee. ''Ani Irreechi maal akka tahe wal tajjii irra dhaabadheen namoota muraasa achi jiraniif ibse. Amantaa seexanaa akka hin taanes, duudhaa uummata keenyaa tahuu fi waaqa tokkichaaf galata galchuu akka tahen dubbadhe. Bara 1991 Magaalaa Finfinnee irraa qofa konkolaataa guutuun gara namoota 60tu deemee irreefate. Waliigalaan namootni kuma 20 tahantu irraafatee gale. Karaa waldaa Maccaa fi Tuulamaas dubartoota shan tahanitti uffata aadaa uwwisuun fuudhanii akka deeman himu. Bara 1992 fi 1993: Dargaggoonnii fi shamarran Oromoo wal walitti himuun kumaatamaan dhufanii irreefataa turan. Yerootti uummanni keenya dammaqee maalummaa Irrechaas hubate ture jedhan. Obbo Alamaayyon ammoo bara 1993 deegartootni ABO fi ODP [Dh.D.U.O] walitti bu'anii waan tureef akka irreechi kan paartii kamiiyyuu hin taaneef irratti hojjetamaa turee furamuu himan. Bara 1994: Lakkofsi namoota irreecha irratti hirmaatanii Miiliyoona tokko gahuu kan himan Obbo Dirribiin ergasii wagguma waggaan hanga adunyaa irratti dinqisiifamutti guddate jedhan. kun hundi garuu hidhaa fi dhiibbaa hedduun booda akka tahe himu. Oromonni kaabaa fi Kibbaa, Bahaa fi Dhihaa wal tajjii irratti wal arguun waaqa galateeffatanii fi tokkummaa isaanii itti ibsani dha jedhan Obbo Alamaayyoo Haayilee. Lakkoofsi namoota irrecha irratti argamanii biyya keessaa fi alaan turistoota dabalatee gidduu galaan Miiliyoona afuurin ol jedhe hayyoonnin dubbise lamaanuu. Keessumaa Irreecha bara 2008  irratti namootni Miiliyoona jahaa ol tahan argamuu Obbo Alamaayyoon himu. Kanuma irraa ka'uun sirni Gadaa akka adunyaa irratti beekamu taasiseera jedhan. Haa tahu malee lubbuun namoota hedduu achitti  waan darbeef bara darbe gara miiliyoona shanii kan tahutu argame jedhu. Obbo Alamaayyoo Haayileefi Obbo Dirribiin bara kana lakkofsi namoota argamanii isa yeroo kamirraayyuu adda taha jennee abdanna jedhu. Barri kun uummata keenyaaf bara injifannoo gurguddaa ture, bara rakkinni siyaasaa guddaan jiruyyu miiliyoonotaan bahee irreefachaa kan ture bara kana immoo garmalee dabaluu danda'a jedhu. Gama biraa akka durii kun alaabaa paartii kanaati, ati deegaraa paartii kanaatii wantootni jedhaman waan hafaniif gammachuu fi nagaa guddaandhaan uummatni keenya irreefatee gala jennee abdanna jedhu. Uummatni Oromoo Gadaa shan jalatti qoodamnee haa jiraatu iyyuu malee gaafa irreechaa tokkummaa isaa  kan ittiin ibsu  waan taheef hundinuu argamuuf yaala jedhu Obbo Alamaayyoon. Irreechi bara kanaas kan Tokkummaa fi milkoominaati jedhan. Abbaan Gadaa Birmajjiis bara kana Baallii Abbaa Gadaa Meelbaaf dabarsee kan  kennu taha. Irreechi seenaa kana dabarsee lakkoosi Oromoota hirmaatan biyya keessaafi  alaa waggaa waggaan miliyoonotaan dabaluurra darbee sabaafi sablammoota biyyaa keessa akka Sidaamaa, Gaamoo, Alaabaafi kan biroon irratti hirmaataniiru.


Zarihun Wadaajoo - weellisaa waggoota 45 oliif aartiidhaan qabsaa'e

Abbaa isaa Wadaajoo Goobanaa fi haadha isaa Zawdituu Makoo irraa Godina Wallagga Bahaa Magaalaa Naqamteetti bara 1949 dhalate, weellisaa Zarihun Wadaajoo. Obboleettii quxusuun isaa Aadde Alamtsahaay Wadaajoo BBC'tti akka dubbatanitti, obboleessi isaanii hangafti yeroo lola Eertiraatti ture irratti hirmaatee hin deebine. Ergasii ilmi dhiiraa tokkichi maatii isaanii Zarihun qofa ture. Kanaafis ijoollummaa isaa Naqamtee, Haaruu, Shawaa, Mandiifi Gimbiitti dabarse. "Yeroo Mandii ture kutaa 7ffaa barata ture. Barumsaan alattis qabsoos achumatti jalqabe. Yeroo sana qabsoo 'Ye Gubboo Xaaxaa Ke Mandii Yiwuxaa' jedhu qindeessaa ture. Ijoollee kakaasaa ture," jedhan obboleettiin isaa. Zarihun boodarra gara Naqamteetti deebi'uun hojiilee aartii ergaa jajjaboo qaban waltajjiiwwan argaterratti uummata biraan gahaa ture. "Injiraan mataakoo maalumaaf na nyaatta, si obseen dadhabe follosseen si gata," jechuudhaan sirbi yeroos waltajjii bulchaan Godinaa Nugusee Faantaa irra jirurratti sirbe hidhaa ji'a saddeetii adabsiise jedhu aadde Alamtsahaay. Bara 1968 Addi Bilisummaa Oromoo garee aadaa jalatti Baandii aadaa Oromoo jedhamu dhoksaan hundeessee ture. Baandii kana keessatti wellistoonni hedduun walitti dhufuudhaani ture kan jalqaban. Isaan keessaa Zarihun Wadaajoo, Ittaanaa Tolasaa, Ilfinash Qannoo, Amantee Dojaa, Abbitoo Kabbadaa, Salamoon Dannaqaa fi kanneen biroo hedduudha. Hundeessitoota baandii sanaa kan ta'anii fi yeroo ammaa Norweey kan jiraattu weellistuu Ilfinash Qannoo, bara sana nuti sirbitootuma Adda Bilisummaa Oromoo taanee lafaa kaane jechuun yaadatu. Zarihun Wadaajoo wajjin sirboota hedduu akka sirbanii fi isaan keessaa sirbi 'Nuwaliin dhaadanna, walmalee maa lqabnaree' jedhu beekamtii guddaa kan qabu akka ta'es himu. "Zarihun wajjin sirba baayyee walarkaa fuunee sirbine. Wal jalaa cookanii sirbuunis jira ture," jedhan. ''Koottu aramaa aramnaa midhaan keenya keessaa, Tuufoo bubuqqifnaa cobasaa balleessa Lafasaa barqiidha kanaaf tuufoo baasa,.'' jechuun kan inni bara sana sirbe hedduu akka jaalatanis himu. Bara 1968 galma tiyaatira biyyoolessaatti agarsiisni aadaa Oromoo yeroo jalqabaatiif mootummaadhaan heeyyamamee dhihaatee ture. Artist Ilfinash akka jedhanitti guyyaan suni guyyaa seena-qabeessa, danbaliin aadaa Oromoo tokko jedhee itti jalqabe ture jechuun yaadatu. "Agarsiisa sana Oromoon kutaa saddeet irraa walitti dhufee tiyaatira biyyoolessaatti qopheesse. Gareen keenya Zarihun faa dabalatee Naqamteerraa dhufne. Warri akka Alii birraa, Alii Shabboo faan ammoo baharraa dhufanii achitti walargine. Bara 1969 Finfinneetti yeroo sana lafatu socho'e," jechuun yaadatu. "Guyyaa sana baay'ina konkolaataa mul'atee hin beeknetu mul'ate. Nama Oromoodha jettee hin yaanne hedduutu Oromoo ta'ee mul'ate guyyaa sana. Namni Of dhokseetuma jiraachaa ture. Lafatu galagale yoon jedhe naaf salphata," jedhu Artist Ilfinash. Waltajjii sanaan booda wellistoonni galmicha turan yeroo biyya biyya isaaniitti deebi'an, mootummaan Dargii karaa karaa irratti eegee hunda isaanii akka hidhes himu. "Anaa fi Zarihun wajjin warri Naqamteedhaa dhufne nama sagaltu hidhame. Kaan keenya hidhaadhaa yoo nu gadhiisan Zarihun manuma hidhaatti hambisan. Anii fi Abbitoon achii badnee Finfinneetti galle," jedhan. Waltajjiin seena-qabeessi bara 1969 galma Tiyaatira Biyyoolessaatti qophaa'e suni, amma yoo naaf galu Dargiin eenyutu Oromoodha jedhee nama adda ittiin baafachuuf waan qopheessee ture natti fakkaata jechuunis dubbatu. Yeroo sana Zarihun Wadaajoo Naqamteetti mana hidhaatti yoo hafu Abbitoo Kabbadaa mana Qopheessaa Magaalaa Finfinnee yoo galu Ilfinash Qannoo ammoo poolisii seente. "Murtii kanarra kan geenye tokkoffaan rakkannee waan jirruuf daabbuma nyaachufi. Lammaffaa poolisii yoon seene namni nan tuqu jedheeni. Boodarra Zarihunis mana hidhaa Naqamteetii bahee Finfinneetti walgeenye," jedhan. Bara 1990 yeroo Addi Bilisummaa Oromoo Finfinnee seenuun Waajjira Gullallee qubate, Zarihun Wadaajoo fi weellistoota biroof carraa aara galfii guddaa akka uume himu Ilfinash. "Yeroo sana aduutu nuuf bahe. Amma gaaddisa keenya jalatti Gullalleetti walgeenye. Akka haaraattimmoo biqillee akka namaatti haasofnee akka namaatti sirbinee akka jiraannu carraan uumame," jedhan. Yeroon biiftuu haaraa fi aara galfii waajjira Gullallee ture kuni garuu ji'oota sagaliif qofa kan itti fufe. Dararaan bifa haaraadhaan mootummaa ADWUI'n yoo jalqabu Zarihun Wadaajoo fi Ilfinash Qannoo loltoota Adda Bilisummaa Oromoo Shawaa keessa socho'anitti makaman. "Yeroo sana lafa qubannu dhabne. Bakki turrus hin jiru. Wayyaanee isa kaan ni hiiti isa kaan ni ajjeesti. Kanaaf jecha Nadhii Gammadaa nu lamaan fuudhee gara bosonaatti nu erge. Yeroos humni Gullallee ture waraana Badhaadha Dilgaasaatti makamee lolaa ture," jedhan Ilfinash. Lola tureen boodas humni waraana ABO waan injifatameef weellistoonni lamaan Ilfinash Qannoo fi Zarihun marsaa biraa carraa hidhaa seenuu mudate. "Zarihun wajjin Qaxqaxootti qabamne. Achirraa Shinootti, Shinoorraa Holotaatti, Holotaarraa Ambootti, Amboorraa Dhidheessaatti daddabarsanii nu hidhan. Dhidheessaa ji'a jaha turree baane. Ani ergasiis hidhaattin deebi'e," jechuun waan yeroos ture yaadatu. Haati warraa Zarihun Wadaajoo Aadde Olaantuu Gammachuu, Zarihun bara mootummaan biyyattii TPLFn hoogganamu keessa dararaa guddaa keessumeessaa ture jedhan. "Yeroo hedduu ni hidhama, ni baha. Manni hidhaa inni itti hin hidhamne hin jiru. Ji'a sadii, waggaa tokko, sa'aatii muraasa hidhaan irraa hafee hin beeku. Waa'ee sabasaa malee takkaa jireenya dhuunfaa isaa jiraatee hin beeku," jedhan. Irra deddeebiidhaan hordoffii tikaa fi hidhaatti kan ture weellisaa Zarihun Wadaajoo guyyaa tokko mana hidhaarraa baafamuun gara masaraa Mootummaa Finfinnee jirutti waamamee akka ture himu haati warraa isaa aadde Olaantuun. "Zarihun waan qabsoo kana dhiisee akka mootummaa wajjin hojjetu wanti barbaadu hundi akka guutamuuf gaafachaa turan. Inni ammoo anaaf qofa makiinaa kennuun nan gammachiisu, ani faayidaadhaaf hin qabsoofne jedhee dide," jedhan. "Boodarra [MM duraanii] Obbo Mallas masaraa Mootummaatti waamsisanii 'Ati gaafa nuti bosona turres inuma qobsoofta, ammas inuma qabsoofta. Waan hundi sii kenname maaf waan jedhamte hin fudhanne?' jedhanii gaafatan. Ani ijoolummaa kiyyarraa qabee kanin qabsaa'e uummata kiyyaafi malee faayidaa dhuunfaatiif miti kanaaf hin barbaadu," jedhee akka deebiseef himu. Dhumarratti Obbo Mallas "Namni kuni nama faayidaa osoo hin taane nama kaayyooti - dhiisaa" jedhee akka gaggeesses himu. Yeroon suni yeroo ajajaan WBO Laggasaa Wagii ajjeefame, battala Zarihun Wadaajoo mana isaatii fuudhamee yeroo hidhame tures jedhu. Weellisaa Zarihun Wadaajoo waggoota 45 hojii aartiitiin qabsaa'e keessatti sirboota waltajjiilee irratti sirbeen alatti sirboota 95 sirbuun uummata biraan gahuun ni himama. Zarihun nama kaayyoo fi waan itti amane irratti duubatti hin deebinedha jechuun ibsu hiriyaan isaa yeroo dheeraafi weellistuun akkaan beekamtu Ilfinash Qannoo. "Zarihun nama Oromummaa isaatiif miidhamee aarsaa kanfaledha. Nama hacuucamedha. Silaa nus akka namaa eessaaf eessa geenya turre. Sirba qabsootiin sabasaa dammaqsaa jiraate. Anaafis sirboota naakenneera." jedhan. Wellisaa Zarihun Wadaajoo reebicha yeroo adda addaatti mana hidhaatti irra gahaa turerraa kan ka'e, fayyaan isaa miidhamee yeroo ammaa Hospitaalatti yaalamaa jira.


Itoophiyaa: Godinaalee Wallaggaa afranitti tajaajilli Intarneetii adda cite

Lixa Oromiyaa godinaalee Wallagga Bahaa, Horro Guduruu Wallaggaa, Wallagga Lixaa fi Qeellam Wallaggaatti tajaajilli Interneetii erga adda citee torbee tokko guutuun himame. Itiyoo Telekoomitti daarektarri Riijinii Lixaa Obbo Mulaatuu Guddataa BBC'tti akka himanitti, yeroo ammaa magaala Naqamtee irraa kan hafe Tajaajilli intarneetii godinaalee afran irraa citeera. Haa ta'u malee, ammatti sababa tajaajilli intarneetii adda citeef gama mootummaa irraa wanti ibsame hin jiru. Ta'us, tajaajilichi adda cituun haaraa miti. Yeroo garaagaraatti tajaajilli intarneetaas ta'e bilbilaa adda ciccitaa tureera. Akka fakkeenyatti baatii Sadaasa keessa yeroo lolli Tigraayitti eegale bakkeewwan Lixa Oromiyaa tokko tokkootti tajaajilli bilbilaa adda citee ture. Isa durammoo mootummaan yeroo oppireeshinii waraanaa gaggeesse baatiiwwan sadiif bakkeewwan muraasatti tajaajilli bilbilaafi guutummaattimmoo kan intarneetaa citee ture. Ta'us ammatti maalif akka cite wanti beekamu hin jiru. Sababa adda citeef akka riijiniitti nutis hin beeknu kan jedhan Obbo Mulaatuun, komii maamiltoonni gara keenyan gahaniin interneetiin erga cite torbee tokko ta'u barreerra jedhan. "Ka'umsa rakkinichaa nutis hin barre. Akka riijiniitti nuti tajaajila kennina. Tajaajilli keenyammoo akka adda citu hin barbaannu. Gaafa laallu garuu cituusaa barre. Qaama dhimmi ilaaluuf gabaasa gooneerra" jedhan. Tajaajilli interneetii Lixa Oromiyaatti adda cite kuni sochii hidhattoonni naannawa sanatti taasisaa jiran wajjin waqabataa jennee kan gaafanneefis "isa kana hin beeknu nutis akkuma jiraataatti nurraa baduusaa qofa beekna" jedhan. Tajaajila interneetii kutuus ta'e deebisuun aangoo Riijiniitiin ol akka ta'eefi gabaasa Itiyoo telekoomif kennanirraa deebii eegaa jiraachuus himan. Torbee darbe hidhattoonni gama Lixaafi Kibba Oromiyaa sosso'an fincitoota TPLF waliin tumsa uumuu isaanii ibsaniiru. Daandiiwwan adda addaas akka to'atan ibsani. Ta'us, mootummaan dhugaa miti jedha. Jiraattonni BBC'n dubbises tajaajilli interneetii erga adda citee torbee tokko akka ta'eefi odeeffannoowwan argachuu fi firoota fi hiriyoota isaanii wajjin walqunnamuu irratti dhiibbaa irratti akka uume himan. Dhimma kanarratti akka yaada nuuf kennaniif waajjira muummicha Itiyoo Telekoom irraa angaa'ota dubbisuuf yaaliin goone nuuf hin milkoofne.


Jawaar Mohaammad: Jawaarfaa bakka hin jirretti himatni isaanii akka ilaalamu manni murtii ajaje

Obbo Jawaar Mahaammad dabalatee himatamtootni galmee isaanii keessatti argaman afur dhimmi isaanii iddoo isaan hin jirretti akka ilaallamu manni murtii ajaje. Mana Murtii Olaanaa Federaalaa ramaddii Lidataatti dhaddachi yakkaa farra shororkaafi dhimmoota heeraa tokkoffaa Obbo Jawaar Mahaammad, Obbo Baqqalaa Garbaa, Obbo Hamzaa Adaana /Booranaa/ fi Obbo Dajanee Xaafaa mana murtiitti dhiyaachuuf fedhii waan hin qabneef ajaja kana kenne. Himatamtootni afran beellama har'aa irratti hin dhiyaanne. Manni Sirreessaa himatamtootni afran "fedhii isaaniitin hin dhiyaannu waan jedhaniif isaan dhiyeessuu hin dandeenye" jechuun deebiisaa barreeffamaan mana murtichaaf dhiyeessera. Manni murtichaas himatamtootni afran "fedhiisaaniitin mirga heeraan kennameef fayyadamuu waan hin barbaadneef dhimmisaanii iddoo isaan hin jirretti yaa ilaallamu" jechuun ajajeera. Obbo Jawaar dabalatee himatamtootni afran "murteen manneen murtii qaama seera raawwachiisun kabajamaa hin jiru" jechuun mana murtiitti dhiyaachuu didan. "Namootni manni murtii bilisaan gadhiise deebi'anii qabamaa jiru, hanga kun hin sirreeffamnetti mana murtiitti dhiyaachuu hin barbaadnu" jechuun yeroo lama mana murtichaaf iyyachuu isaanii ni yaadatama. Manni Murtichaa gama isaatiin dhimmichi galmee isaanii waliin kan wal hin qabanneefi dhaddachicharratti kan ummane ta'uusaa himeera. Himatamtootni har'a dhaddacharratti dhiyaatanfi abukaatoowwan isaanii bilbilli/mobaayila/ wayita himatamtootni qabaman harkaa fuudhame banaa jiraachuufi namni biraan itti fayyadamaa akka jiru mana murtiitti iyyataniiru. Bilbilli isaanii Poolisii Federaalaan harkaa akka fuudhame kan himan himatamtootni bilbila isaaniitin "Feesbuukii itti fayyadamaa jiru" jechuun himatan. Manni murtichaa namoota gochaa kana raawwatan seeratti akka dhiyeessufi meeshaalen yakka walin hidhata hinqabne akka deebi'uf himatamtootnifi abukaatoowwan isaanii gaafataniiru. Manni murtichaas abukaatoowwan himatamtootaa meeshaalen deebi'uu osoo qabanuu hindeebine maalfi kan eenyu akka ta'an beellama itti aanu dura iyyata akka dhiyeessanfi furmaatni akka itti kennamu ajajeera. Gama biraatin himatamtoota galmee Obbo Jawaar Mahammadfaa keessatti kan argaman Obbo Shamsaddin Xahaa jimaan mana sirreessaa akka seenuf akkasumas haadha warraa isaanii akka 'argan' akka heeyyamamuuf gaafataniiru. Manni murtichaa falmiin akkaataa ragaalen Abbaa Alangaa jecha itti kennan ilaalchisee Abbaa Alangaafi himatamtoota/abukaatoowwan isaanii gidduutti taasifamu iddoo dhaabbatee akka itti fufu ajaja kenneera. Abukaatoowwan himatamtootaas Abbaan Alangaa akkaataa ragaalensaa jecha itti kennan ilaalchisee iyyata fooyyessee dhiyeesse irratti deebisaanii Adoolessa 30, 2013 akka dhiyeessan ajajeera. ALI Waxabajjii 2012 keessa ajjeechaa artiist Haacaaluu Hundeessaa booda kan qabaman Jawaar Mahaammad, Baqqalaa Garbaa fi namootni galmee isaanii keessatti argaman kunneen biroon; labsii yakka shororkeessummaa ittisuu fi to'achuuf bahe, labsii yakka telekoomii, labsii bulchiinsaafi to'annoo meeshaa waraanaa fi seera yakkaa biyyattii keewwata garaagaraa darbuun ture kan himataman. Manni Murtii Olaanaa Federaalaas himatawwan labsii bulchiinsaafi to'annoo meeshaa waraanaan walqabatan jaha akka addaan citan murteessuunsaa ni yaadatama. Obbo Dajanee Guutamaa, Birhaanamasqal Abbaba Sanyii (PhD) fi Tsaggaayee Raggaasaa Araarsaa namoota biyya keessa hin jirree fi galmee Obbo Jawaar Mahaammad fa'i keessatti himataman keessatti argamu.


Ajjeechaa Haacaaluu: Manni murtii falmii Laamroot Kamaaliifi Abbaa Alangaa irratti murtii kennuuf beellama biraa kenne

Manni murtii falmii Laamroot Kamaalii fi Abbaa alangaa waliigalaa Federaalaa gidduu jirurratti murtii kennuuf ammas beellama biraa kenne. Namoota Afur ajjeechaa wellisaa Haacaaluu Hundeessaatin shakkaman keessaa tokko kan taate Laamroot Kamaal amma dura yakka keessatti hirmaachuu isheetiif ragaan gahaan hin argamne jechuun Manni Murtii Olaanaa Federaalaa bilisaan akka gadhiifamtu ajajee ture. Murtii kanarratti Abbaan Alangaa Federaalaa ol iyyannoo waan gaafateef jechas mana hidhaa turtee dhimmi ishee Mana Murtii Waliigala Federaalaatti ilaalamaa ture. Falmii Laamroot Kamaalii fi Abbaa Alangaa Federaalaa gidduutti deemaa jiru kan qabate Manni Murtii Waliigalaa Federaalaa beellama darbeef galmeen qorannoo poolisii dhihaatee akka qoratamuuf ajajee ture. Haata'uuti poolisiin har'as galmee qorannoo mana murtiitiif waan hin dhiheessineef beellama biraa kenne. Kanaafis Abbaan Alangaa galmee kana hanga Hagayya 10tti mana murtiitiif akka dhiheessu irra deebiin ajajeera. Dhimma kanarratti murtii kennuufis Fulbaana 28 bara 2014tti beellama biraa qabateera. Manni Murtii Olaanaa Federaalaa Ramaddii Lidataa dhaddachi Yakkaa Farra Shororkaafi Dhimmoota Heeraa Lammaffaa Ajjeecha Weellisaa Haacaaluu Hundeessaatiin kan himatame Xilahun Yaamii hidhaa umrii guutuun akka adabamu murteessee ture. Manni murtichaa himatamtoota sadeen; Xilaahun Yaamii, Kabbadaa Gammachuufi Abdii Alamaayyahu irratti murtee adabbii kana kan dabarse Hagayya 03, 2021 dhaddacha ooleen ture. Himatamaa lammaffaan Kabbadaa Gammachuu hidhaa Cimaa waggaa 18 yoo adabamu himatamaa sadaffaa Abdii Alamaayyoo ammoo hidhaa salphaa ji'a jahaa itti murtaa'eera. Abbootiin alangaa gamasaaniitiin Xilahun Yaamii ABO shanee fi Wayyaanee wajjin ta'uun mootummaa folqolchuuf yakka raawwate, faayidaa dhuunfaatiif lubbuu balleesse, akkasumas hawaasa keessatti hokkora uumuuf yakka kana raawwate jechuun adabbiin akka itti cimu gaafatanii turan. Manni murtichaas sababoota adabbii hir'isan jedhee Xilahun Yaamii dhiheeffate keessaa hawaasa keessatti amala gaarii qaba ture kan jedhu qofa fudhatee ture kan murtee dabarse.


Komiishinii Turiizimii Oromiyaa: 'Visit Oromia' akkamiin namoota hirmaachisa, maal milkeesse?

Erga hundaa'ee waggaa tokko kan lakkoofsise Komiishiniin Turiizimii Oromiyaa hawwata Turizimii Oromiyaa beeksisuuf daawwannaa qindeessuun kutaalee Oromiyaa adda addaa daawwachiisaa jira. Daawwannaa kanaan namoota garagaraa kutaa hawaasaa keessaa filachuuni gareedhaan kan imalchiisaa ture. Haata'u malee gareen namootaa jila 'Visit Oromia' kana wajjiin imalan namoota muraasaa fi irra deddeebiin kan filamanidha jechuun kanneen komatan jiru. Komiishinarri komiishinichaa Aadde Laliseen komii kanaaf yoo deebii kennan, namoota filachuuf "ulaagaa adda ta'e kan keenye hin qabnu" jedhu. "Nuti namoonni filanne namoota miidiyaa hawaasummaa irratti hordoftoota hedduu qaban, kanneen Oromiyaa jaalatanii fi ilaalcha gaarii qaban, waan daawwatan uummatatti kan beeksisani jennee amannedha." Daawwannaan garee kuni kanaan booda baasii komishinichaatiin osoo hin taane baasii namoota dhuunfaatiin kan taasifamu waan ta'eef komiin gama kanaan jiru itti hin fufus jedhan. Jila komishinichi iddoowwan hawwata Turizimii beeksisuuf bakka garagaraa daawwachiisaa ture garaagarummaa siyaasaa fi dhimmoota biroo malee yaada waan ilaalan uummatatti karaa gaariidhaan beeksisu jedhuun qofa ta'uus himan. Gama biraatiin Komishinichi daawwannaa fi kanneen miidiyaa hawaasummaa irratti beeksisu kutaalee Oromiyaa hunda bifa walfakkaatuun daawwachiisaa jiraachuu himu. "Oromiyaa Salaalee hamma Iluu Abbaa Booraatti, Baalee hamma Harargeetti kutaan Oromiyaa nuti hin beeksisne hin jiru, Walloo yoo ta'e malee." Haa ta'uutii sababa rakkoo naageenyaatiin hanga ammaa gara Wallaggaa qaamaan akka hin imallee, ta'us suurotaan beeksisuuf yaalii gochuu himu. Komishinichi qabeenya Turizimii uumamaa Oromiyaan qabdu irratti gara caalu kan fuullefate ta'us iddoowwan seenaa Oromiyaa keessa jiran beeksisuu hojjechaa turuus himan Aadde Laliseen. Komishinichi carraa Turizimii Oromiyaan qabdu beeksisuu, iddoowwan hawwata turizimii misoomsuu, carraa hojii uumuu fi turizimii naannichaa ammayyeessuuf hundaa'e jedhu Aadde Laliseen. Waggaa tokko kana keessaa ji'ootni jalqabaa shan caaseffama mana hojichaa fi dhimmoota hojii kanaaf barbaachisan guutuurratti kan darbe akka ta'eefi ji'oota hafan keessatti ammoo hojiilee turizimii naannichaa irratti daddammaqiinsa uuman hojjechuus himan. "Kana dura ragaalee hawwata turizimii naannichaa ibsan waan qindaa'e hin argattu. Ji'oota jahan kana duula miidiyaa Hawaasummaa irratti karaa 'Visit Oromia' tin bareedina uummamaa fi qabeenya naannichaa beeksisuu jalqabne," jedhan. Gama iddoowwan hawwata Turizimii misoomsuutiin komishinichi waliigaltee Baankota wajjin raawwachuun abbootiin qabeenyaa karaa baankiitiin liqeeffatanii naannoo isaaniitti akka hojjetaniif haala mijeessaa jiraachuus himan. Kanaan alattis dhaabbileen barnoota olaanoo naannicha keessa jiran iddoowwan hawwata turizimii naannoo isaanii jiru irratti komishinicha wajjin akka hojjetaniif Yunvarsiitota 11 waliin waliigaltee mallatteessuus eeran. Komishinichi waggaa shan keessatti damee turizimiitiin naannicha keessatti carraa hojii lammiilee miliyoona walakkaaf uumuuf karoorfate keessaa bara kana namoota kuma afur qofaaf uume. Kunis haala nageenyaa naannichaa fi komishinichis hojiilee kana milkeessuuf isa gargaaran mijeefachaa waan tureef humna guutuudhaan irratti waan hin hojjenneefi jedhan Aadde Laliseen. Hundaa olitti komishinichi hojiin dijitaalaayizeeshinii bara kana hojjete hojiilee gara fuula duraa hojjetaniif daandii gaarii kan tolchu akka ta'es himan. "Karaa 'Visit Oromia' tin qabeenya naannoo keenyaa hedduu beeksisne. Hordoftoota hedduus horanne. Hunda caalaa garuu hojiin dijitalaayizeeshinii jajjabaa hojjenne. Weebsite mataa keenyaa, apilikeeshinoota hojii turzimii tumsan, iddoowwan hawwata Turizimii Google Map irra galchuu hedduu hojjenneerra" jedhan. Komishinichi bara dhufu kanatti Fandii Turizimii Oromiyaa hundeessuun galii gama Kanaan argamuun qabeenya turizimii naannichaa misoomsuuf akka hojjetu BBC'tti himaniiru.


WBO fi TPLF: 'Faayidaa Oromoo akka hin sharafnetti, diina waloo kuffisuu irratti wal-taane' - Marroo Dirribaa

''Diina waloo waan qabnuuf, dhimma waraanaa irratti wal deeggaruuf TPLF waliin wal taaneerra,'' jechuun ajajaa olaanaan Waraana Bilisummaa Oromoo Kumsaa Dirribaa  BBC'tti himeera. Oromoon TPLF waliin walitti dhufeenya akkami akka qabu ifadha kan jedhu Kumsaan, yeroo TPLF dhaabota kaan waliin tahuun Itoophiyaa bulchaa ture uumanni Oromoo wareegama guddaa kaffalaa akka ture hima. "Erga wareegama guddaa kaffalee haalicha jijjiree immoo, wareegama sana caalu argamee hin beekne, nameenyaa isaa xiqqeessetu isa mudate. Kanaaf diina waloo qabnu irratti waliin qabsaa'uuf wal tahuuf dirqamne,'' jedha. Mootummaan Itoophiyaa TPLF fi WBO (kan ABO-Shanee jedhuun) 'diina Itoophiyaati, biyyattii diiguuf waliin hojjechaa turan' jechuun irra deddeebiin himaa ture. Gareen lamaan dhaabbilee shororkeessitootaati jechuunis paarlaamaan mootummaa federaalaa labseera. Humnootni TPLF ji'oota sagal darbaniif mootummaa Itoophiyaa waliin waraanarra jiru. WBOn ammoo humna riphee lolaa Lixa Oromiyaa, Kibbaa fi Gidduugaleessa naannichaa keessatti mootummaa lolaa jirudha. Waggoota dheeraaf diina walii kan turan TPLF fi WBOn mootummaa Itoophiyaa kuffisuuf gama waraanaan wal tumsuuf waliigaluu fi tumsa gama siyaasaan godhamuf mariin itti fufee akka jiru mirkaneessaniiru. Hogganaan TPLF, Dr Dabratsiyoon G/Mikaa'el, gama isaatiin WBO waliin haasaan taasifamaa jiraachu mirkanneessuu Rooyitars gabaaseera. Dubbii himaan TPLF Geetaachaw Raddaa, akkasuma ''waliigaltee tokkorra gahuuf hojiin hojjetamaa jira,'' jechuun Rooyitarsitti himaniiru. Dabaluunis ''egeree Itoophiyaa irratti warreen gahee qaban waliin hojjechuun waan haaraa miti,'' jechuunis dubbatan. ABO fi TPLF seenaa siyaasa Itoophiyaa keessatti erga hundaa'anii dhaabota umurii dheeraa qabanidha. Waraanni Bilisummaa Oromoo damee waraanaa ABO tahuun qabsoo mootummaa Dargii irratti gaggeessaa ture. TPLF akkasuma mootummaa dargii irratti qabsoo cimaa gaggeessuun akka kufu gochuu keessatti shoora ol aanaa taphateera. Qaamolee lameen erga mootummaan dargii kufee mootummaan ce'umsaa yeroo hundeeffamus qunnamtii qabaachaa turan. Garuu bara 1991 wal dhabdee gidduu isaaniitti uumameen ABO'n mootummaa Chaarteraa keessaa yommuu bahu, ol aantummaa siyaasaa fi humna waraanaa biyyaatti kan of harkaa qabu TPLF gaaga'ama hamaa waraana ABO fi hoggantoota isaa irraan gaheera. Ergasii ABOn biyyaa bahuun mootummaa adda durummaan TPLFn hogganamu irratti qabsoo hidhannoo gaggeessaa ture. TPLF aangoo siyaasaa harkaa qabu bara 2018tti ture fincila uummataan dhabee, MM Abiy Ahimad aangootti erga dhufaniin booda, wal dhabdeen mootummaa giddugaleessaa waliin qabu bal'achaa dhufuun Sadaasa 04, 2020 gara waraanaatti seene. MM Abiy aangootti erga dhufuun booda gara biyyaa deebi'uun gara qabsoo nagaatti kan gale ABO irraa cabuun qabsoo hidhannoo gaggeessuuf bosonatti kan hafe WBOn waggoota sadan darbaniif mootummaa waliin waraanarra jira. Mootummaan Itoophiyaa ABO-Shanee jechuun kan waamu WBO ergamtoota TPLF jechuun irra deddeebiin himata. Waggoota sadan darban gareewwan lameen waliin ta'uun Lixaa fi Kibba Oromiyaa keessatti ajjeechaa fi miidhaa gara garaa uummata nagaa irraan geesisa turan jechuun himata. Gareewwan lamaanuu amma dura hariiroo qabaachuus ta'e, lammilee nagaarraatti ajjeechaa fi miidhaa geesisuu haalaa turan. Uummanni Oromoo uummata biyyattii kaan waliin bulchiinsa TPLF mormuun qabsoo hadhawaa gaggeessaa turuun akka dhaabni kun aangoo gidduugaleessaa irraa ka'u gochuun ni beekama jedha maqaa qabsoo 'Jaal Marroo' jedhamuun kan beekamu Kumsaa Dirribaa. ''Oromoon madaa qaba. Yeroo fudhannee baay'ee irratti mari'annee haala rakkoo furuu danda'uun, ammoo faayidaa Oromoon barbaadu sharafuu karaa hin dandeenyeen yeroof TPLF waliin diina waloo waliin qabnu kuffisuu irratti bifa waraanaan waliin hojjechuu irratti wal hubannoorra geenyeerra,'' jedha. ''Gootummaa si barbaada. Murtii fudhachuu si gaafata. Kana dura hariiroo hin qabnu. Ammas gargaarsa irraa barbaannu hin jiru, hin jiraatus. "Siyaasa keessa taphatu jira. Siyaasni yeroo haaloo hin qabnetu jira. Diinni dhaabbataas tahe firri dhaabbataan adunyaarra hin jiru. Yeroo ilaaluu fi yeroo waliin tarkaanfachuu barbaada,'' jechuun akkamiin akka diina isaanii kan ture TPLF waliin dhaabbachuuf waliigalan irratti dubbate. Wal amantaa gidduu isaanii jiru irratti kan gaafatame Marroon ''egaa inni kun kan yeroon furu taha" jedha. "Barri 2021 bara 1991 tahuu dhiisuus, tahuus danda'a. Dammaqinsi uummatni Oromoo haala siyaasaa har'aa fi haala qabsoo TPLF bara 1991 fi isaa as jiru irratti adda. Haala siyaasaa biyyattii amma jiru irraa siiqanii ilaaluurra itti siqanii waliin hojjechuutu caala jenne murteesine'' jedhe. Mootummaan Itoophiyaa qaamoleen lamaan akka waliin hojjechaa turaniif biyya nagaa dhowwatan himataa ture. TPLF deeggarsa leenjiif meeshaa waraanaa WBOf gochaa akka tures himaa ture. ''Sadarkaa sanarra har'ayyuu hin geenye," jedha Marroon. "Mootummaan Itoophiyaa meeshaa waraanaa eessaa fi eenyurraa akka fudhannu nuuf hin eeyyamu. Garuu dhugaan jiru gargaarsi [TPLF] irraa fudhannus gaafannuus hin jiru,'' jedha. Dubbii himtuun ministira mummichaa Billanee Siyyuum, gareewwan lamaan kana ilaalchisee deebii gama imeeliin kennaniin, TPLF fi WBO paarlaamaa biyyattiin shororkeessummaan labsamuu himuun alatti odeeffannoo dabalata akka hin kennine Roobii kaleessaa Rooyitars gabaaseera. Hariiroo isaanii irratti gaafatamee tibbana ji'a tokkoof walakkaa kan tahuf waliin dubbataa turuun kanarra geenye jedhe. Waliigaltee isaanii kana irratti bal'inaan dubbachuu kan hin barbaanne Marroon, ''ammatti waliigalteen jiru dhimma waraanaa irratti. Isaan Tigiraay keessatti, nuyi Oromiyaa keessatti wal hubachuuf wal taane," jedha. "Fuulduratti gama siyaasaan akkamiin waliin hojjechuu dandeenya kan jedhu irratti marirra jira. Sun fuulduratti kan baramu taha,'' jedhe. Kaayyoon qabsoo WBO maali jedhee gaaffii BBC'n dhiyeesseef  ''Uummanni Oromoo cunqursaa jalaa bahee mirga hiree murteeffannaa ofii isaa akka murteeffatuufidha" jedha. WBOn gidduu kana Lixa Oromiyaa, Gidduugaleessa, Kibba, Bahaa fi Kaaba Oromiyaa keessatti duula gaggeessa jiraachuus himeera. Waamicha karaa nagaa rakkoo furachuu ilaalchisee kan gaafatame Marroon, "karaa gaaffii sabaa fi sab-lammii deebisuu danda'uu fi mirga uummata keenyaa kabachiisuu danda'u taanaan ni simanna," jedha. "Garuu yeroon isaa waan itti darbee fi mootummaanis fedha waan qabu miti," jechuun deebise.


Sirni awwaalchaa Gammachiis Moosisaa kaleessa bakka dhaloota isaa aanaa Limmuutti raawwate

Reefi Gammachiis Moosisaa hospitaala Phaawuloositti qoratamee bahuun Sirni awwaalchaa isaa bakka dhaloota isaa Wallagga Bahaa aanaa Limmuutti raawwate. Maatiin bu'aan qorannoon poolisii fi reeffaa akkuma eegamutti tahee, ''shakkii keenya harka namaan miidhame'' kan jedhudha, jedhe namni maatii keessaa dubbisne tokko. Bu'aan qorannoo reeffaa Hagayya 30,2013tti qabamuus himan. Gammachiis obbolaa dhiiraa fi dhalaa walumaagala 26 akka qabus odeeffanneerra. Ajjeechaa dargaggoo Gammachiis Moosisaa, kan reeffi isaa bishaan keessaa argameetiin shakkamuun, haadha warraa isaa dabalatee namoonni jaha to'annoo jala ooluu, Itti Gaafatamaan Bulchinsaafi Nageenya Magaalaa Naqamtee Obbo Misgaanuu Waqgaarii BBC'tti himan. Dargaggoo ganna 28 fi ogeessi fayyaa hospitaala riferaalaa yunvarsiitii Wallaggaa, Gammachiis Moosisaa, Adoolessa 24 bara 2013 fuudhee guyyaa tokko booda manaa bahuun achi buuteen isaa dhibame. Maatiin erga barbaadanii dhabaniin boodarra poolisiif gabaasa gochuun barbaachi cimee itti fufe. Barbaacha maatii fi hiriyyoonni isaa qaama nageenyaa waliin godhaniin reeffi isaa magaala Naqamtee irraa fageenya xiqqaa irratti kan argamu haroo Sorgaa keessa Kibxata gaafa Adoolessa 27 bara 2013 argamuu maatiin BBCtti  himan. Itti Gaafatamaan Bulchiinsaa fi nageenya Magaalaa Naqamtee Obbo Misgaanuu Waqgaarii, Ajjeechaa isaa waliin waan wal qabatu waan beeknu hin jiru jedhan. ''Jaakkeettiin isaa qarqaruma bishaan reeffisaa keessaa argametti mukarratti fannifamee argame. Kiisii jaakkeettiisaa keessaa ammoo qarshii 5,700 ol argameera. Qubeelaa warqee fi sa'aatiin harkaa isa irratti argameera,'' jechuun Obbo Misgaanuun waan poolisii fi maatii irraa odeeffatan BBC'tti himan. Reeffi dargaggoo Gammachis gaafa bahu karaa alaa qaama isaarra miidhaan qaqqabuu mallattoommul'isu hin jiru ture kan jedhan Obbo Misgaanuun, funyaan isaa irra dhiigni qofa akka jiru argame jedhan. Ajjeechaa isaa waliin waan wal qabate odeeffannoo homaa akka hin arganneefi gadda guddaan itti dhagahamuu kan himan Obbo Misgaanuun, poolisiin dhiira afurii fi dubartoota lama shakkiin to'annoo jala oolcheera jedhan. ''Tokko haadhumti manaa inni fuudhe waan tokko tokko beekti, eeruu nuu kennuu dandeessi jechuun poolisiin shakkee to'annoo jala jirti. Kan biraan mana suuraa inni viidiyoo itti hojjechiisuu deemes taateen kun achitti raawwateeraa laata jechuun poolisiin isaaniinis to'atee qorataa jira.'' Cidhaa isaa bulee gaafa Adoolessa 25, 2013 deebiif mana maatii intalaa deemuuf jecha haalota mijeeffachuuf manaa bahuu maatii irraa dhageenye jedhan Obbo Misgaanuun, Gatii konkolaataa cidhaaf kireeffatee ture kaffaluu fi viidiyoo cidha isaanii maatii intalaatti agarsiisuuf jecha hojjechiifachuf manaa bahuu isaa maatiin poolisiif gabaasa godhe jedhan. Reeffi ogeessa fayyaa ganna 28 Gammachiis, Kibxata magaala Naqamtee keessatti qarqara laga Sorgaa jedhamutti argamuu maatiin dhagahe. Reeffi dargaggoo kanaa erga bishaanicha keessaa baafamee qorannoof gara hospitaala Phaawuloositti ergamee ture. Bu'aa qorannoo maatii irraa argachuu baannus reeffi isaa gara bakka dhaloota isaa aanaa Giddaa Ayyaanaatti deebi'uun sirni awwaalchaa akka gaggeeffamu kaleessa gaggeeffame. Gammachiis Sanbata xiqqaa darbe cidha raawwatee bulee, Dilbata ammoo sagantaa deebii mana maatii misirittii dhaquuf qophaa'aa turee jedha durbiin isaa Caalaa Inkoosaa BBC'tti yoo himu. Sababni du'a dargaggoo kana maal akka ta'e hin beekamne. Reeffi isaa hospitaala Phaawuloositti qorannoof ergameera. Caaliin sagantaan cidhaa Gammachiis karaa mana amantaa irratti kadhatameefi irratti mariyatanii gaggeefamaa turee jedhee, cidhi isaas kallattii hundumaaniyyuu gadda fi mufii tokko malee'' raawwatamee jedha. ''Guyyaa cidhaa bulees jecha afaanii miti miirri fuula isaallee gammachuu malee gadda hin qabu ture.'' ''Guyyaa Dilbataa takkaa manaa bahuuf jennaan hiriyyaan isaa deebise. Lammaffaarrattimmoo miinjoliin millaashii deemuuf gara sa'aa jahaatti waamamaniiru. Miinjeen inni tokko bajaajaajiin dhufee irraa bu'e. Baajaajidhuma san yaabbate Gammeen'' jechuun haala itti manaa bahe yaadata. Yeroo deemus bakka deemu osoo hin himiin baajaajii saniin akkuma sokketti osoo hin deebi'iin hafuu dubbata Caalaan. Bilbila moobaayilaa isaas manumatti dhiisee bahuu hima. Maatiifi hiriyyoonni millaashii deemuuf osoo qophaa'aa jiranii pijaamaadhumaan baajaajii tasa miinjee isaa fuutee dhufteen sokkuus hima. Obbolaa, maatiifi Poolisiin baajaajiin deemuu malee bakka inni deeme waan hin beekamneef hoteelota fi laga keessa deemanii barbaadanii dhabaniis jedha. Reeffi dargaggoo kanaa erga manaa bahee halkan lama booda Kibxata naannoo sa'aa 7'tti  qarqara laga Sorgaatti argamee jedha. ''Ijoolleen qarqara laga Sorgaatti reeffa araganii namatti bilbilanii himanii dhaqnee reeffasaa arganne.'' Ta'ii kanatti hedduu rifachuufi gammachuun guyyaa tokko booda gaddatti jijjiiramuun isaan dhukkubsuu Caalaan himeera. Namootni dargaggoo kana dhiyeenyatti beekaniifi waliin hojjetan amala gaarii inni qabu yaadachuun du'a cidhasaa bulee isa mudatetti gadduu miidiyaa hawaasaa gubbaatti ibsaniiru. Gammachiis guyyaa cidhasaa bulee Dilbata fuula feesbuukii isaa gubbaatti fuudhuu isaa 'just married' jechuun suurota huccuu aadaafi ammaayyaan haadha warraa isaa waliin ka'an maxxansee ture.