Keeniyaa fi US waraana Itoophiyaa saffisaan xumuruuf marii godhamu jabeessuuf waliigalan

Biyyi ollaa Keeniyaa fi US waraanni Itoophiyaa saffisaan furamee arguudhaaf warreen waraanatti jiran waliin marii godhan cimsuuf waliigaluu beeksisan. Biyyooni lameen waraanni Kaaba Itoophiyaatti dhalatee waggaa tokkoo oliif dubbii ijoo addunyaa ta'e saffisaan xumura akka argatu waamicha kan godhan yeroo ta'u marii araaraafis tattaafachaa jiru. Waajirri Pireezidantii Keeniyaa ibsa Wiixata baaseen Gaanfa Afrikaatti ergamaan addaa US haaraan Amaasaaddar Daviid Saaterfiild fi pireezidantiin Keeniyaa Uhuuruu Keenyaattaa qaamaan wal arganii dhimma waraana Itoophiyaarratti mariyachuu beeksiseera. Marii masaraa mootummaa Keeniyaatti gaggeeffame irratti hogganoonni lameen ''Itoophiyaa keessatti nageenya buusuun tasgabbii naannichaaf barbaachisaa ta'uu irratti xiyyeefataniiru'' jedha ibsi mootummaa Keeniyaa. Waraana Itoophiyaa keessatti adeemaa jiruuf furmaata karaa nagaa barbaadaa kan jiran ergamaa addaa Gamtaa Afrikaa Olisegoon Obasaanjoon cinaatti pireezidantiin Keeniyaa Uhuuruu Keenyaattaas tattaaffii gochaa jiru. Adeemsi Keeniyaa kanneen waraana kana keessaa qooda qaban mara hirmaachisaa waan jiruuf caalatti abdachiisaadha ogeeyyiin jedhan jiru. Amaasaaddar Saaterfiild tattaaffii Pireezidant Uhuruun gochaa jiran kana jajjabeessaniiru. ''Itoophiyaa gargaaruutti isin abdanna. Hojiin hanga ammaatti biyya sanaaf hojjette bilaasha akka ta'u hin feenu'' jedhan Ambaasaadarichi. Waraana Itoophiyaa xumuruuf gaheen kee akkaan guddaa ture akkasuma ta'ee itti fufa jennee abdanna jechuun shoora Keeniyaan naannoo Gaanfa Afrikaatti bahaa jirtus dinqisiifataniiru akka ibsa mootummaa Keeniyaatti. Pireezidant Uhuuruun gama isaaniin hojiilee misoomaa Itoophiyaa waliin itti jiran kaasuun waraanichi itti fufee waan hanga ammaatti hojjetan akka duraa balleessuu kan hin hayyamne ta'uu himan. ''Itoophiyaa cimtuun nu barbaachifti. Itoophiyaa tasagabbooftuun nu barbaachifti. Kanaafi waan dandeenyu mara goonee waraanicha furuuf kan kutanneef'' jedha pireezidant Uhuuruun Aanga'oonni lameen dhimma Itoophiyaan cinaattis waayee nagaafi tasgabbii Sudaaniifi Somaaliyaas mariyataniiru. Mariin Aanga'aa US kanaafii Pireezidnt Uhuuruu kun kan dhagaahame Barreessaa Olaanaan Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii Antooniyoo Gutareez waraana Kaaba Itoophiyaattti adeemsifamu dhaabuufi nagaa buusuuf carraaqqiin taasifamaa jiru akka isaan gammachiise torban darbe keessa ibsuu isaanii hordofeeti. Gutereez gaafa Roobii darbe Gaanfa Afrikaatti Bakka Bu'aa Olaanaa Gamtaa Afrikaa kan ta'an Oliseguun Obasaanjoo haala Itoophiyaa keessa adeemaa jiruurrati erga bilbilaan mari'atanii booda ibsa baasaniinin kan kana jedhan. Dippilomaatonni Ol-aanoo Ameerikaas torban darbee kaasee daawwannaa hojiii guyyoota afuriitiif gara Finfinnee, Kaartumiifi Riyaaditti imalaniiru. Gaanfa Afrikaatti ergamaan haaraa US, Daaviid Saatarfiild fi Assistaan Sakireetaarii Molii Fii aanga'oota ol-aanoo torban darbee kaasanii Itoophiyaa, Saawud Arabiyaafi Sudaan daawwataaa jiran keessati. Kaayyoon daawwannaa aanga'oota Ameerikaan kunneen taasisaniifis Itoophiyaan akka walitti bu'insa biyyattii keessa jiru dhaabduuf gargaaruuf jedhameera.


Kaaba Itoophiyaatti beelli hamaan mudachuu akka malu WFP akeekkachiise

Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii jalatti Sagantaan Nyaataa Addunyaa (WFP) Kaaba Itoophiyaatti beelli hamaan mudachuu akka malu akeekkachiise. Naannichi gama nyaataan haala keessa jirurratti qorannoo adeemsiseen naannolee tokko tokkotti daa'imman ganna shanii gadii keessaa dhibbeentaan 25 ol hanqina nyaata gahaa keessa jiru. Kun ammoo kan UN ni ta'a jedhee ture dhibbeentaa 15 oli. Gabaasa Sagantaa Nyaataa Addunyaa kanaan cinaatti Hoogganaan Biiroo Fayyaa naannoo Tigraay Dr Hagos Gudifaay bu'aa qorannoo isaaniin beelaafi hanqina waldhaansaan ji'oota afur darban namoonni kuma shanii ol du'uu hubachuu isaanii Asoosheetid Pirees gabaaseera. Bu'aa qorannoo Independent Ethiopia Insight jedhamurratti maxxanfameen Adoolessaa hanga Onkololessaa gidduu namoonni kuma shanii ol sababa hanqina nyaataan du'uu ibsuun, isaan keessa daa'imman 350 akka argamanis gabaafameera. Haata'u malee, BBCn baayina lakkoofsa namoota du'an jedhame kan ilaalchiisuun madda walabaa irraa hin mirkaneeffanne. Beelaan dabalataan hanqinni waldhaansa fayyaa fi qorichaas sababoota biroo ta'uun ibsameera. WFP gabaasa isaa keessatti beelli hammaataan mudachuu akka malu akeekkachiise male namoota beelaan du'an ilaalchisee wanni jedhe hin jiru. Dhaabbileen gargaarsaa sababa waraana humnoota mootummaa federaalaafi hidhattoota TPLF gidduutti adeemaa jiruuf deeggarsa dhiyeessuuf rakkatanii akka jiranis gabaasaa jiru. Hanqina nyaataa hammaataa naannoo Tigraayitti mudate furuuf guyyaa guyyaan konkolaattotni deeggarsa fe'an 100 Tigraay gahuun akka irra jiraatu UN gabaasaa turus, torban lamaa oliif konkolaataan deeggarsa fe'ee Tigraay gale tokko akka hin jirre ibseera. WFP qorannoo isaa haaraan maatiin dhibbeentaan 80 nyaata gahaa hin qabu.  Naannoo Affaar keessattis daa'imman umrii shanii gadii dhibbeentaa 28 ta'an hanqina nyaata gahaa miidhamaniiru. Sagantaan Nyaataa Addunyaa Kaabni Itoophiyaa bara kana guutuu isaa deeggarsa nyaataa barbaadaa jedhee, qaamolee waraanatti jiraniif dhiyeessii deeggarsaaf hayyama akka kennan iyyateera. UN hojii dhiyeessii deeggarsa nyaataa ji'oota jahan dhufan Kaaba Itoophiyaatti taasisuuf deeggarsa maallaqaa doolaara miiliyoona 337 akka barbaadu beeksiseera. Bu'aan qorannoo kanaa odeeffannoo ji'a Sadaasaa darbe odeeffannoo sassaabamerraa ta'uu himuun deeggarsi ergasiis naannicha seene akkaan xiqqaa waan ta'eef rakkoon jiru kan amma gabaasamu caalattuu hammaataa ta'uu mala jedheera. Mootummaan Itoophiyaa ulaan takkittiin deeggarsi gara naannoo Tigraayitti galu sababa weerara haaraa TPLF naannoo Affaar keessatti eegaleen danqame yoo jedhu, aanga'oonni TPLF ammoo Naannoo Affaartu deeggarsa dabarsuu didee humnoota Eertiraa waliin ta'uun haleellaa eegalee jechuun komata. Ulaan gargaarsaa takkittiin kun cufamuu isaarraa kan ka'e dhaabbaileen gargaarsaa meeshaalee akkaan barbaachisoo akka qorichaafi kaan balalii qilleensaa guyyaa guyyaan gara Tigraay akka imalan mootummaan hayyama kenneera. Kanaanis guyyoota darban Waldaan Fannoo Diimaa Idila addunyaa hanqina qorichaa hammaataa jiru fufruuf qorichaafi meeshaalee barbaachisoo dhiyeessaa jira. Beela sababa waraanaan Kaaba Itoophiyaatti hammachuuf yaaddoo uume kanaan cinaatti, Naannolee Oromiyaa fi Somaalii akkasuma Uummattoota Kibbaa keessatti ammoo hungee hamaan mudate uummata miiliyoonan lakkaawwam rakkoofi deeggarsa atattamaaf saaxileera.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: Mootummaan 'qoccolloo TPLF'f deebii kennuuf kallattii kaa'e

Kaaba Itoophiyaatti haleellaa humnoonni Tigraay raawwatan qolachuuf Raayyaan Ittisa Biyyaafi humnoonni nageenyaa naannolee 'tarkaanfii qorannoorra hundaa'e' karaatti fudhatan kallattiin kaa'amu ibsame. Manni Maree Nageenyaa Federaalaa guyyaa har'aa MM Abiy Ahimad walitti qaban ta'ameera. Marii kanarratti ajajoota waraanaa, tikaa, poolisii federaalaa akkasumas bulchitoonni naannolee Amaaraa, Afaar fi Oromiyaa hirmaataniiru. Daarektarri Olaanaa Odeeffannoofi Nageenya Biyyaalessaa (NISS) Obbo Tamasgeen Xirunaa dhimmoota mariirratti ajandaa ta'an keessaa inni ijoo dhimma TPLF ta'uu miidiyaa biyyaalessaa EBC'f himan. Waraanni waggaa tokko oliif Kaaba Itoophiyaatti hammaate xiqqoo qabbanaa'us tibbana humnoonni TPLF gara daandaa Afaaritti ce'uun lola bananiiru. Affaaris federaalli akka isa tumsu gaafate. Ameerikaanis sochii waraanaa Naannoo Affaar keessa akka haaraatti eegaleen yaaddoo qabaachuu ishee ibsiteetti. ''Qoccoolloo gareen shororkeessaa TPLF asiifi achi raawwatu ni jiru. Naannoo Affaaritti dhihoo haleella raawwate qaba. ''Qoccoolloo kanammoo Raayyaan Ittisa Biyyaafi humnoonni naannolee hunduu qorannoorratti hundaa'un tarkaanfii barbnaachisaa akka fudhatan kallattiin ka'ameera,'' jedhan Obbo Tamasgeen. Gama kaaniin, sababa duula waraanaan daddabarsi meeshaa waraanaa seeraan alaafi gartuuleen al-idilee ijaaramuu dhimmoota irratti mari'atame ta'u ibsameera. ''Waraana adeemsifamaa tureen walqabatee daddabarsi meeshaa waraanaa olaanaa ta'e ni jira. Meeshaan waraanaa harka namoota hedduu seenee jira. ''Kanaan ala garuu caasaaleen al-idilee uumamaniiru. Kunneen maal goona kan jedhuurratti mari'atameera,'' jedhan bulchaan duraanii Naannoo Amaaraa yeroo ammaa tika hoogganan. Caasaa al-idilee ijaarame jedhameerrattis qorannoo bu'uura gochuun kallattiin akka fudhatamu murtaa'uu ibsan. ''Daldala meeshaa waraanaa golgaa duuba hojjetanifi qarshii kuufachuuf warri barbaadan, gibira hin malle daldaltoota irratti warri kaa'an, hawaasa kan rakkisan waan ta'aniif,''' jechuun ibsan. Kanaafis, ''humnoonni nageenyaa naannoo, caasaan bulchiinsaa naannoo, humnoota kana adaba qabsiisu qabu jedhuurratti dubbanneerra,'' jechuun himan. Paarlaamaan Itoophiyaa baatii Caamsaa darbe walgahii taa'een TPLF akkasumas WBO kan mootummaan ABO-Shanee jedhee waamu galmee shororkeessitootatti galcheera. Gareewwan lamaan lola Kaaba Itoophiyaarratti ka'en mootummaa loluuf wal-tumsuu isaanii ifatti labsaniiru. Manni Maree Nageenyaa Federaalaa marii guyyaa har'aa gaggeesseen haala sochii gareewwan hidhatanii Itoophiyaa keessa sosso'aniirrattis gamaaggama gaggeessuu hime. ''Sadarkaa amma irra jiruufi maal dalaguu qabna kan jedhu gamaggamneerra. Gama kaaniin, garee shororkeessaa kana waliin walhubachuufi qindaa'un humnoonni hidhatanii dalagan jiru. ''Gareen shororkeessaa Shanees bal'inaan Oromiyaa keessa sosso'uus gamaggamameera,'' jedhan qondaalli olaanaa tikaa Itoophiyaa miidiyaa biyyaalessaaf yoo dubbatan. Ministirri Ittisaa Itoophiyaa Dr Abirahaam Balaay gama isaaniin hariiroo biyyoota ollaa cimsuurratti mari'atamuu dubbachuun isaanii gabaafameera. Kanneen hidhatanii biyya keessa sosso'an alattii manni maree kuni gareewwan paarlaamaan Itoophiyaa shororkeessummaan labseefi maddi isaanii ala ta'eerrattis mari'ateera. ''Al-Shabaab, ISIS, ilaalamaniru. Gareewwan kuni mootummaan oppireeshinii erga gaggeesse booda gara biyyoota ollaa deemu. ''Haala biyyoota ollaafi hariiroo keenya irratti mari'atameera. Dhimmoota kana irratti cimsinee hojjechuu qabna,'' jedhan Obbo Tamasgeen. Waraana Kaaba Itophiyaatti eegaleen lammiileen kumaan lakkaa'aman yoo du'an miiliyoonaan kan lakkaa'aman immoo qe'eerraa buqqiseera. Kan beelaaf saaxilamaniis lakkoofsi isaanii dabalaa jira. Lolli kuni biyyarra kan darbe biyyoota ollaas kan yaaddesse yoo ta'u lolichi mariin akka xumuramu sochiin taasifamu itti fufeera.


Waraana Itoophiyaa: Waraanni Kaaba Itoophiyaa karaa nagaan akka furamuuf maaltu ta'u qaba?

Motummaan Itoophiyaa humnootii TPLF injifachuu isaa ibsun gara naannoo Tigiraayitti seenuuf duula waraanaa bal'aa taasisuuf karoora akka hin qabne kaasuun eddoowwan qabate keessatti murtaa'ee akka turu erga beeksisee bubbuleera. Humnooti TPLF gama isaaniin, nagaaf carraa kennuuf jecha nannoolee Amaaraa fi Affaar keessa ba'uu isaanii ibsu. Ta'us mootummaan naannoo Affaar, finciltoonni TPLF namoota nagaa naannichaa irratti haleellaa banuu isaanii fi bakkeewwan tokko tokko deebiisanii to'achuu isaanii beeksiiseera. Kana boodas, mootummaan federaalaa qoccollaa humnooti TPLF gaggeessu ittisuuf jecha humnooti raayyaa ittisaafi qamooleen nageenyaa naannolee tarkaanfii akka fudhataniif kallatii kaa'u kan beeksiise dhuma torban kanaa ture. Naannoo Tigraayi fi eddoowwan daangaa adda addaa keessatti waraanni gaggeeffamaa jiraachuu kan himu Dhaabbatni Biyyoota Gamtooman (UN) gama isaatiin, haallii Kaaba Itoophiyaa keessa jiru yaaddessaa fi tilmaamamuu kan hin danda'amne taasiseera jedha. Xiinxaltootni siyaasaa BBC'n dubbise, qaamni inni tokko isa kaaniin dadhabsiisuuf yaaliin akka jiru ibsuun, garuu gama lamaaniinu fedhiin waraanatti fufuuf jiru hir'achu ibsaniiru. Humnoonni Tigraay nannoolee lamaan keessaa ba'uunsanii, mootummaan Itoophiyaas gara Tigiraayitti hin duulu jechuun isaa hanga tokko waraanicha kan tasgabbeesse fakkaata. Daangaalee tokko tokkorra waldhabdeen jiru garuu yaaddoo dabalataa uumaa akka jiru UN fi xinxaltoonni siyaasaa ni ibsu. "Mallattoon nagaa kan jirtu fakkatus, yaada guduunfaa dogoggorsaarra ga'uun garuu hin barbaachisu. Sababiin isaas, waraanichi tasgabbaa'us, daangaalee Tigraay tokko tokkotti waraanni itti fufee jira. ''Keessumaa kibba Tigraay Raayyaatti fi Allaamaaxaa akkasumas lixa Tigraay Maay Tsebrii fi Addi Arkaayitti waraanni cimaa akka adeemsifamaa jiru dhageenyeerra," jedha qorataan olaanaa dame Itoophiyatti dhaabbata Crisis Group International, Wiiliyaam Deevisan. Yaada Deevisaniin kan walii galan xinxalaan siyaasa Adam Kaasee (Dr) gama isaaniin, walitti buu'iinsi daangaalee tokko tokkoorratti mul'ataa jiru abdii nagaa jiruu akka hin balleessineef yaaddoon jiraachu dubbatu. "Waldhabdee kana eenyu jalqabe kan jedhu baruun cimaa ta'us, gama humnooti Tigraayiin gara marii nageenyatti seenuun isaanii waan hin oolleef, hanga dandeenye humna isaa haa laaffisnu yaadni jedhu jiraachuu danda'a," jedhu. "Kana ta'us sana qamooleen lamaanuu kayyoon waraanaan milkaa'usaanii kan hir'ate fakkaata. Inni lammataa, hanga waligalteen mallatteefamutti hanga danda'anitti inni tokko humna isa kaanii dadhabsiisuuf yaalaa jiru jedheen yaada." Gama mootummaa federaalaatiin hanga ammatti wanni dhaga'ame jiraatu baatus, carraan nagaa jiraachuu isaa Dr Addaam ni himu. ''Yaada guduunfaa kennuuf sardamuun nu hin barbaachisu. Sababii gama Tigraayiin kan jiru dhaabbata tokko qofaa yoo ta'u, gama federaalaatiin hirmaattootaafi fedhii hedduutu jira. Gama paartileen adda addummaa adeemsaafi ilaalchaatu jira'' jechuun ibsan. Wiiliyaami Deevisan, qamoolee lamaan gidduutti fedhiin nagaa jiraachuu isaa wantoonni agarsiisan akka jiran amanu. ''Humnootiin Tigraay naannoo Amaaraafi Affaar keessaa bahunsaaniifi fedhiin motummaa federaalaa tokko guutameera jechuun ni danda'ama.'' Xinxalaan siyaasaa Adam Kaasee gamasaatiin gama lamaaniinu kaayyoosaanii waraanaan guutachuuf fedhiin qaban dhiisaa dhufuu kaasa. Wiiliyaam dabaluun, humnootni Tigraay nannolee Amaaraa fi Affaar keessaa ba'uu isaanii hordofee Dr Debretsiyoon Gabremikaa'el xalayaa UN'f barreessaniin, humnootni Amaaraa fi Eertiraa lixa Tigraay keessaa akka ba'anii fi tarkaanfiin akka fudhatamuuf gaafachuun isaanii, ilaalchi bulchiinsa Tigraay geeddaramuu isaa kan agarsiisudha jedhu. Akkasumas gama mootummaa federaalaan miseensotaa fi hoggantoota paartilee mormituu gadhiisuun isaa, hokkorri biyyattii keessa jiru marii nagana akka xumuramuuf fedhii jiru kan agarsiisu akka ta'e himu. Dr Addam gama isaaniin, "ta'us garuu haala seera qabeessaa fi ifa ta'een waligalteen dhukaasa dhaabuu hanga hin labsamneetti wanta mirkanaa'aa miti," jechuun haala jiru ibsaniiru. Kaaba Itoophiyatti waraana uumameen wal qabatee, lakkoofsi namoota gargaarsa hatattamaa barbaadanii miiliyoona 9.4 akka ga'u dhaabbati Mootummoota Gamtoomanii ibsee ture. Wiiliyaam, yeroo gabaabaa keessatti waligalteen nagaa yoo hin eegalamu ta'ee,  humnootiin Tigraay 'dhorkii gargaarsa namoomaa' kana bansiisuufi bulchiinsa nannoo Tigraay haala waraanicha dura turettu deebisuuf, keessumaa lixa Tigraayitti waraana banuun isaani hin oolu jedhu. "Humnootiin Tigraay yeroo dubatti deebi'an miidhaan guddaa irra ga'ee ta'uu danda'a," tilmaama jedhu kan qaban Wiiliyaam, ammayyuu garuu humna waraanaa cimaa akka qaban ni amana. Dabaluunis  qamoolee lamaan gidduu "haala wal shakkii fi amanamummaa dhabuu jiru yoo ilaallu, Tigraay humnootii isaanii diiguuf waan walii galan natti hin fakkaatu," jedhu. Dr Addaam gama isaaniin, keessumaa gama Amaaraa fi Affaariin waraanni jiru karaa nagana hin xumuramu taanaan, haleellaan deebi'ee irratti uumamuu akka danda'u irratti yaddoon akka jiru tilmaama. Gama Tigraayiinis, mootummaan federaalaa gara Tigraayitti dhiibee "hin duulu" jedhus shakkiin akka uumamu ibsaniiru. Tibbana namootni siyaasaa bebbekamoon akka Jawaar Mahaammad, Baqqalaa Garbaa fi Iskindir Nagaa mana hidhaatii gadhiifamaniiru. Wiiliyaam Daavinsan MM Abiy Ahimed hidhamtotni siyaasaa akka hiikaman gochuun isaanii mariin biyyaalessaa karoorfame akka hirmaachisaa tahuuf qooda ol aanaa qaba jedhe. Hoggantootni gameeyyiin TPLF jaha akka Sibi'aat Naggaa fa'aa hiikamuun garuu homaa hiikaa siyaasaa guddaa hin qabu jedha. ''Miseensota siyaasa cimaa TPLF warra hin taane kanneen hiikuun akka dhimma guddaatti hin ilaalu. Gufuuwwan akka mariin nageenyaa hin gaggeeffamne godhan xiqqeessu jedhees hin ilaalu.'' Kana qofa osoo hin taane paarlaamaa Itoophiyaatiin shororkeessummaan kan farrajaman kan mootummaan 'ABO Shanee'' jedhuu fi TPLF marii jedhame kanaaf gufuu tahuu akka danda'an nxaltootni isyaasaa waliigalu. Dhaabbilee kunneen galmee shororkeessummaa jalaa yoo hin baane mariin nageenyaa akka hin godhamne gufuu guddaa tahuu mala jedhu. Kana irratti Wiiliyaam Daavinsan dhaabbileen kunneen galmee kana jalaa bahanii, dhukaasa dhaabuun marii hundagaleessa biyyaa keessatti akka hammataman yoo hin taasifamne, mariin biyyaalessaa jedhame bu'aa jedhame fidu hin amantaa jedhu akka qabu hima. Biyyootni Lixaa waraanni naannoo Tigiraayitti eegalee rakkoo namoomaa guddaa fide akka karaa nagaa xumuramu gaafachaa turan Haa tahu malee mootummaa Itoophiyaa fi Ameerikaa giduu garaagarummaa guddaatu ture. Amma hariiroo isaanii haaressaa akka jiran mallattooleen agarsiisan jiru. Kunis mariin nageenyaa kun akka milkaa'uuf qooda gaarii qabaata jedhamee amanama. Wiiliyaam Daavinsan adeemsi marii nageenyaa kun bu'aa gaarii akka fiduuf, waraanicchi akka dhaabbatuuf, dhorkaan deegagrsa namoomaa Tigiraay keessaa ariitiidhaan furamuu qaba jedha. ''Qaamolee lamaaniyyuu carraan nageenyaa kun isaan miliquu hin qabu,'' kan jedhu Wiiliyaam tajaajilli bilbilaa, baankii, fi kana fakkaatan banamuu akak qaban hima. Addaam Kaasee [PhD] waa'ee Lixa Tigiraay kaasuun qaamolee siyaasaa lamaan gidduutti ''falmii siyaasaa rakkisaa'' tahuu akak danda'u hima. ''Lmaan isaanii iyyuu adeemsa seeraa hordofuu qabu. Adeemsi seeraa ammo dursa kan kennu furmaata siyaasaa fiduu waan taheef gara wal amantaa fooyyee qabuutti waan isaan geessu natti fakkata,'' jedhe.


KMNI namoonni labsii muddamaan walqabate hidhaman akka gadhiifaman gaafate

Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa (KMNI)n namoonni labsii yeroo muddamaatiin wal qabatee to'ataman atattamaan akka hiikamaniif waamicha dhiyeesse. Komishinichi waamicha kana kan dhiyeessee, manni maree ministirootaa walgahii Roobii Amajjii 26, 2022 gaggeesseen labsiin yeroo muddamaa baatii Onkolooleessaatii kaasee biyyattii guutuutti hojiirra oolfamaa jiru akka ka'uuf murte dabarse hordofeeti. Murteen labsichi akka ka'uuf mana maree ministirootaan darbe tarkaanfii jajjabeessaadha jechuun komishanichi ibseera. Murte kaabinee biyyattiin dabarfame kanas paarlaamaan atattamaan ilaalee akka raggaasisu abdii qabaachu kan hime komishichi, qaamooleen hojii raawwachiftuu motummaas namoota labsii yeroo muddamaatiin wal qabatee to'annoo jala jiran atattamaan akka gadhiisaniif gaafateera. Akkasumas guyyaa paarlaamaan labsichi akka ka'uuf itti ragaasisuu kaasee namoonni hidhaadhaa gadi hin dhiifamne yoo jiraatan sa'aatii 48 keessatti mana murteetti dhiyeeffamuu akka qabaatan yaadachiseera. Kun yoo ta'u baate garuu seeraan ala waan ta'uuf, qaamooleen seera kabachisan hundi hojii seera kabachiisuu haala mirga namoomaa kabajuun sirna idileetiin akka raawwataniif gaafateera. Labsiin yeroo muddamaa hojiirra oolfamuu erga eegalee kaasee haalli biyyattii keessaa fooyyee waan agarsiiseefi dhiibbaa labsichi mirgoota namoomaa irratti qabaatu hubannoo keessa galchuun barbaachisummaan labsichaa gamagamamee fooyyeessi barbaachisu akka taasifamuuf komishinichi kanaan dura waamicha dhiyeessaa akka ture ni yaadatama. Waraanni kaaba biyyattiitti gaggeefamu cimuu hordofuun ture manni maree ministirootaa Onkolooleessa keessa labsiin muddamaa akka biiyyattii guutuutti hojiirra oolfamuuf labsee kan ture. Manni maree bakka bu'ootaa uummataas labsiicha haaluma labsii L1264/2014n hojiirra akka ooluuf ragaasisee ture. Ammaan tana garuu yaaddoon ture sadarkaa sirna seeraa idileetiin ittiin to'atamu irra waan gaheef labsiin muddamaa akka ka'uuf manni maree ministirootaa yaada murtee kana dhiyeesse. Haaluma kanaanis yaadni murtoo kun paarlaamaan fudhatama argatee yoo ragaasifame haalliwwan labsiichaan kaa'aman hafee sirna seera idileetiin hojjachuun eegalama. Labsiichaan wal qabatees namoonni hedduun eddoowwan biyyattii garaa garaa keessatti to'annoo jala oolfamun kan himamaa ture yoo ta'u, komishinichis haala hidhamtootaa irratti yaaddoo qabu ibsuun gabaasa baasuunsaa ni yaadatama. Namoota erga labsiin yeroo muddamaa labsameen booda to'annoo jala oolfaman keessaa muraasni torbaniin dura kan gadhiifamaa jiru. Labsiin yeroo mudamaa kunis kan labsame tibba waraanni naannoo Tigraay keessatti waggaan dura eegalee ture gara naannoolee ollaa Amaaraafi Affaarritti babalachuun gara Finfinneetti dhiyaatetti ture.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: Itoophiyaaf diroonii eenyutu dhiyeessa?

Kaaba Itoophiyaa Naannoo Tigiraay keessatti ji'oota muraasa as haleellaa qilleensarraan raawwatamaniin namoonni hedduun ajjeefamaniiru. Haleellaa kanneen keesssaa muraasni isaanii kan dirooniiwwan waraanaatiin raawwataman yoo ta'u, baayyina namoota nagaa ajjeeffaman irratti yaaddoo ka'aa jira. Mootummaan Itoophiyaa kan waggaa tokkoo oliif finciltoota TPLF'n waliin wal waraanaa jirus meeshaalee waraana ni madaala jedhu kamiyyuu fayyadamuu akka danda'u himee ture. Namoota nagaa irratti haleellaa raawwachuus ni waakata. Haleellaa Amajjii 8 kaampii baqattootaa biyya keessaa Dadabiit Tigraay irratti raawwatameen, namoota 50 ajjeessuun kanneen 100 ol madeesse ture. Suurawwan battala haleellaan sun raawwatame hojjattoota gargaarsaatiin Politico'f ergamee akka qoratameetti, qorattoonni meeshaan waraana haleellaa sanaaf oole miisaayila xiyyaara diroonii Tarkiin tolchite 'Bayraktar TB2' irraa dhukafame jedhanii amanu. Muramaawwan, caccabaa baalallaa isaa dabalatee, waanti argame gosa xiyyaara diroonii kanaan walfakkaata, akka qorattoonni dhaabbata Neezarlaanditti bu'ureeffate, gartuu 'PAX Peace'jedhamuu fi Aminasti Intarnaashinaal himanitti. Dirooniiwwan Tarkii Itoophiyaa keessatti jiraachunsaanii ji'a Muddee keessa qorataa Zijinenbarg kan dhaabbata PAX keessa hojjatuun ifoomse ture. Innis suuraa saatalaayitii dirooniwwaan Tarkii buufata humna qilleensaa mootummaa kan Kibba Tigiraayi keessa qubatanii mul'iseera. Dirooniiwwan kunneen guddina isaanii, dheerina baallii fi dheerina isaan qabaniin suura saatalaayiitiirraa ilaaluun adda baasuun ni danda'ama. Dirooniiwwan kunneenis taatee sanaaf tajaajila irra ooluu isaanii hin beeknu, mootummaan Itoophiyaas itti gargaaramu saa hin mirkaneessine. Waa'een gadi fageenya walii galtichaa ifa taasifamu baatulleen, Tarkiin Itoophiyaa waliin waliigaltee hariroo waraanaa bara darbe kan mallatteesan. Rooyitarsi ji'a Muddee keessa akka gabaasetti, Ameerikaan dhimma gurgurtaa diirooniiwwan Tarkiin motummaa Itoophiyaatti raawwatte ilaalchisuun yaaddoo qabaachuu ibsitee turte. Hidhattoota Oromiyaa keessa socho'anii fi TPLF waliin hidhata uuman irrattis Amajjii gara jalqaba haleellaan raawwatame. Dhimma haleellaa Oromiyaa keessaa kanaa ilaalchisee garuu odeeffannoo miidhama qaqabee irratti gadi fageenyaan jedhame hin jiru. Haata'u malee haleellaan naannawa Gidaamiitti raawwatame ragaalee muraasa dhiisee darbee ture. Caccabaan misaayilaa argame meeshaa waraana Iraan akka faayidaarra oolfame kan agarsiisu ta'u qorannoon tokko mul'iseera. Suuraan saatalaayitii Muddee darbe argame akka mul'isettti, dirooniwwaan Iraan buufata xiyyaaraa Harar meedaatti mul'achusaanii, hanga bal'inaafi dagalee isaatiin adda baafamaniiru. Qorataan balaliinsawwan adda baasuu akka jedhutti, xiyyaaronni geeejiban mi'a hanga 15 ta'an Hagayya 2021 keessa Iraan irraa gara buufata Xiyyaaraa Harar Meedaa fi buufata xiyyaaraa Booletti imaluu adda baaseera. Haata'u malee waanti xiyyaaroonni kunneen fe'anii turan hin baramne. Haata'u malee, Onkolooleessaa darbe qondaaltoonni Ameerikaa Iraan dirooniiwwan waraana alatti erguushee fi Itoophiyaan biyya teekinoolojii diroonii Iraan itti gargaaramutu  keessaa tokko ta'uu ifatti maqaa dhahanii turan. Walakkaa ji'a Muddee 2021 keessa, haleellaan qilleensarraa walitti fufuun Kibba Tigiraay lafa gabaa Allaamaxaa irratti gaggeeffame lubbuu namoota nagaa 28 galaafate. Gareen finciltoota Tigiraay -TPLF, haleellaa sanas jeetiiwwan fi diroonii mootummaa Itoophiyaa raawwachu himatan. Akka viidiyoon TV Tigiraay irratti tamsa'ee agarseetti, taatee haleellaa kana irratti misaa'elli akka fayyadame agarsiisa. Motorri misaa'elaa gara duubasaa jirus, miidhaa raawwate irraa hafe adda bahuun mul'ata. Qorannoo madda banaa (Open-Source) tokkoo akka jedhutti, odeeffannoo uummata keessatti argameetti fayyadamuun maal akka ta'e sirriitti adda baasuuf yaalii taasiseen,  suuraalee kanneen irratti bu'ureeffachuun qoratee, caccabaan sun misaa'ela Chaayinaan hojjette 'Blue Arrow 7' jedhamufi kan diroonii irratti hidhamuun wal fakkaata yaada jedhu irra gaheera.. Suuraaleen satalaayitii akka agarsiisanitti ammoo diroonii Chaayinaan hojjette Wiingi Loong jedhaman buufata waraanaa Harar Meedaa keessa gaafa Mudde 15 dhaabbatanii argamaniiru. Kana jechuun haleellaa Allaamaaxaatti raawwate guyyaa tokkoon dura jechuudha. Qorattootni maddeen odeeffannoo banaa irratti hundaa'uun qoratan (Open source) Chaayinaan Itoophiyaaf diroonii Wiingi Loong kan dhiyeessite, jalqaba hojii basaasaaf jedhamee kenname jedhan. Ragaan aappiilikeeshinii balalii to'atu ykn hordofu irraa argame akka agarsiisutti ammoo Chaayinaa, magaalaa Chengdu, bakka oomisha diroonii qabeenyummaan isaa mootummaa tahe 'Chengdu Aircraft Industry' jedhamu irraa meeshaan fe'amee ji'a Fulbaanaa fi Onkoloolessaa bara darbee keessa Itoophiyaa galeera. Garuu biyyi biraan diroonii Wiingi Loongii fi Blue Arrows jedhaman gara Itoophiyaatti ergaa turte UAE akka tahes himan. Daataabeezii ykn kuusaa odeeffannoo humna waraanaa Inistitiyuutii Qorannoo Nageenya Idil-adunyaa Istookholmiin keessa yoo ilaalamu, UAE diroonii Wiingi Loongii fi Blue Arrows jedhamn qabdi. Akkasumas ragaan qorannoon balalii akka agarsiisutti, balaliin fe'umsaa yookaan kaargoo 119 tahu ji'oota shan keessatti buufata xiyyaara waraanaa UAE irraa gara buufata waraana qilleensarraa Harar Meedaa (Bushooftuu) fi Booleetti gaggeeffameera. Tahus balalii kun maal fe'ee akka deeme beekuu hin dandeenye. Dubbii himaan mootummaa Itoophiyaa Dr Laggasaa Tulluu waa'ee taateewwan kanneenii bal'inaan keessa galuun hin dubbanne. BBCn akka jedhaniitti: ''Bakka kana jechuu hin danda'u. Garuu mootummaan diroonii yeroo garaa garaatti bakka adda addaatti fayyadameera.'' Garuu ammoo lammiilee nagaa irratti  hin fayyadamamnes jedhan. Diroonii kunneen yoom akka dhiyaatan sirriitti beekuu hin dandeenye. BBC'n mootummoota dirooniin isaanii Itoophiyaa keessatti haleellaaf ooleera jedhaman qunnameera. Garuu ammoo deebii isaan irraa hin arganne. Akkasumas kaampaanii humna ittisaa Tarkii kan diroonii Bayraktar jedhamu oomishus qunnamneerra. Garuu isaanis deebii hin kennine. Ammatti dhorkaan gurgurtaa meeshaa waraanaa Itoophiyaa irratti kaa'ame hin jiru. Akkaataa danbii fi waliigaltee idil-adunyaattis diroonii waraanaa biyya alaa irraa galfachuun ni eeyyamamaaf jechuudha. Garuu adunyaa irratti naannoo walitti bu'insi jirutti itti fayyadamuun dabalaa jira. Wim Zwijnenburg, garee PAX jedhaman irraa fakkeenyi Itoophiyaa fudhatee '' himannaawwan seera idil-adunyaa cabsan jedhan hedduun ka'an fudhachuu gaaffii cimaa kan kaasuu ta'u akka amanu,'' hima.


TPLF fi mootummaa Itoophiyaa gidduu mariin al-kallattii adeemaa jiraachuu Dabratsiyoon dubbatan

Hogganaan Adda Bilisa Baasaa Tigraay (TPLF) Dabratsiyoon Gabramikaa'eel (Dr) gareesaaniifi mootummaa Itoophiyaa jidduutti haasaan al-kallattii taasifamaa jiraachuu BBCtti himan. Itti dabaluunis yaaliin dippilomaasii al- kallattii kunis bu'aa murtaa'e mul'isaa jiraachu dabaluun himan Dr Dabratsiyoon. Dabratsiyoon gaaffiifi deebii BBCNewhour waliin taasisaniin akka jedhaniitti, mariin dippilomaasii kallattiin alaa karaa Gamtaa Afriikaa, UN fi Keeniyaatiin mootummaa waliin mariin gaggeeffamaa jiraachu dubbatan. Waa'ee marii kallattii hintaane gaggeeffamaa jira jedhamu kanaa ilaalchise gama mootummaa Itoophiyaarra hanga ammaatti kan jedhame hin jiru. Waraanni Tigraayiitti Sadaasa 2020 eegalamuun namoota miiliyoonotaan lakkaa'aman bakka jireenyaa isaanii irra akka buqqa'aniif kan dirqisiise yoo ta'u, kumaatamni lubbusaanii itti dhabaniiru. Dhaabbanni Motummoota Gamtoomanii (UN) gabaasa torban darbe keessa baaseen, Tigraay keessatti ummanni %40 ta'u hir'ina nyaataa cimaadhaan rakkataa jiraachuu himeera. Hogganaan TPLF kun akka jedhaniitti, waraanicha dhaabuuf yaaliin dippilomaasii al-kallattii motummaa Itoophiyaa waliin taasifamaa jiru bu'aa agarsiisaa jiraachuufi mallattoowwan fooyya'insaa akka jiran kaasan. Dabratsiyoon (Dr), waraanni gaggeeffamaa jiru furmaata nagaa akka argatuuf akka barbaadaniifi garuu ammoo mirga uummata Tigraay eegsiisuuf barbaachisaa ta'e yoo argame akka lolan ibsaniiru. Guyyootaan duras APn MM Abiy Ahimad waliin turtii taasisuu isaanii kan himan, dura taa'aa koree Dhimmoota Ummata Itoophiyaanot Ameerikaa kan ta'an Obbo Masfiin Taganuu eeruun, MM humnootii TPLF waliin mari'achuuf qophii ta'u gabaasuun ni yaadatama. Maricharratti MM Abiy ''mariin ni jiraata. Mariin bu'aa biyyaatiif dursa keennu sababa qabeessaan ni ta'a'' jechuu APn dura ta'icha waabeffachuun gabaasee ture. Gabaas MM Abiy dubbataniiru jedhu kana hordofuunis, dubbi himaan Ministeera Dhimma Alaa, TPLF dhaaba shororkeessummaan farrajame ta'u kaasuun mariin akka hin jiraane dubbate ture. Jijjiramoonni mul'ataa jiraachu Dabratsiyoon (Dr) turtii BBC waliin taasisaniin, gaaffii waraana baatiiwwan 15 fudhateen bu'aa maal buuftan? jechuun gaafatamaniif, ''Hunda caalaa duula 'duguggaa sanyii' mootummaa federaalaa, Ertiraafi humnootii Amaaraatiin nurratti labsame irra hafneerra,'' jedhan. Itti dabalunis ''Waraana Baatiiwwan 15n darbaniif haala hamtuu dubbachuun hin danda'amnee keessa turre,'' jedhan. Akkasumas badiinsiifi barbadiinsi olaanaan qaqqabuu kaasuun, ''wanti guddaan ajjeechaa raawwataa ture hunda jalaa lubbuun hafu keenya jedhan. Gara dhumaatti imaluuf qophiidha,'' jedhaniiru. Waraanni wayita eegalamu kaayyoo siyaasaa akka qabaachaa turan yaadachiisuun, lubbuun hafuun qofti gahaadhaa? jedhamuun kan gaafataman Dabratsiyoon, ''Waanti guddaan akka uummataafi akka mootummaatti hafnee itti fufuu keenya'' jedhan. ''Mirgoota bu'uraa keenya kabachiifachu, badiinsaafi barbadiinsa qaqqabeef ittigaafatamtoonni akka jiraatan taasisuufi gaaffiileen siyaasaas deebii akka argatan taasisuudha. Gara sarara dhumaa sanatti imalaa jirra,'' jedhan. Badiinsaafi sarbamoota mirga namoomaa qaqqabeef itti gaafatamtoonni jiraachu qaba kan jedhan Dr Dabratsiyoon, ''sarbama mirga namoomaa jaarraa kana keessa hin raawwatamne nurratti raawwatan. Waan isaan ittiin nu himataniif ammoo nuti qophaa'oodha hunduu akka qoratame adda bahuuf. Wanti isaan nurraan gahan gonkumaa kan ittiin nu himataniin kan madaalchifamu miti,'' jedhan. Itti dabaluunis tarii miidhaan sarbamaa humnootii isaanitiin Amaaraafi Affaar keessatti qaqqabe yoo jiraate naamusa dhunfaatiin ta'u malee kan jedhan Dr Dabratsiyoon, ''kan Tigraayitti raawwatame garuu badii itti yaadamedha,'' jedhan. Ammaan tanas humnootii TPLF Affaar keessatti namoota nagaafi ollaa irratti haleellaa gaggeessaa jiraachu dhagahaa jira. Kaayyoon ammaa Affaar keessa seentaniif maali? jedhamuun gaaffii BBCn dhiyaateef, ''Kaayyoon keenya achii baayyee murtaa'aadha. Gama Affaariin humnootii Affaar fi Ertiraa akkasumas milishoota Affaariin torbanoota hedduuf irra deddeebiin haleellaan nurratti raawwatamaa ture. Daangaa Tigraay keessa seenuun haleellaa nurratti raawwatan. Deeggarsi namoomaa akka gara Tigraay hin seenneef danqan. Tigroota dhibbaatama ajjeesuun kumaatama hidhanii qabeenyaasaanii saamaniiru. Kanaaf deebii kennudha kaayyoon keenyas,'' jedhuun deebiisan Dr Dabratsiyoon. Kana malees ammatti namoonni sababii beelaatiin du'aa jiraachu kan himan Dabratsiyoon, geejjibni lafoofi qilleensaa akkasumas maallaqni ykn malli komunikeshinii akka hin jirre kaasan. Dabalataanis, Gamtaan Afriikaa, Keeniyaafi Motummooti Gamtoomanii waraanicha dhaabuun furmaanni nagaa akka argamu gochuuf hojjataa jiraachu himan. Kanaan walqabatees, motummaa federaalaa waliin haasaafi marii eegaluu kan himan Dr Dabratsiyoon, jijjiramooti muraasnis mul'aa jiraachuu kaasan. Mariin taasifamaa jiruuf waraanni akka dhaabbatu, deeggarsiifi tajaajiloonni bu'uuraa akka dhiyaatan, dhukaasa dhaabuun mariirratti hundaa'e akka jiraatu, humnootiin Ertiraafi Amaaraa Tigraay keessaa akka bahaniifi mariin biyyaaleessaa akka gaggeeffamu akka barbaadan Dabratsiyoon (Dr) dubbataniiru. Yaalii nagaa buusuu Ameerikaafi Gamtaan Afriikaa humnootiin waraanaa jiran garaagarummaasaanii karaa mariitiin akka furuun, kanneen waraanaan miidhamaniif deeggarsi namoomaa akka qaqqabuuf yaalii taasisaa turaniiru. Ergamaan Addaa Ameerikaa kan Ganfaa Afriikaa Ambaasaadar Jeefirii Feeltmaan irra deddebiin gara Finfinneetti imaluun MM Abiy waliin wal argaa turan. Humnootii TPLFs biyya ollaa Keeniyaatti arguun dubbisuu himaniiru. Akkasumas ergamaan addaa Gamtaa Afriikaafi pirezidaantiin duraanii Naayijeeriyaa Oliseeguun Obaasaanjoo MM Abiy Finfinneetti, dureewwan TPLF waliin Maqaleetti irra deddebiin mariyataniiru. Torban darbe ammoo ergamaan addaa Ameerikaa kan Gaanfa Afriikaa haaraan ambaasaaddar Deeviid Saatirifiildi Itoophiyaatti dowwannaa taasisaniin qondaaltoota mootummaa waliin mari'achuun gabaafameera. Yaaliiwwan kanneen hunda booda egaan yaaliin dippilomaasii taasifamaa jiru bu'aa muraasa argamsiisuun Dabratsiyooniin (Dr) kan himame.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: Finciltoonni TPLF Affaar seenuun aanaalee sadii to'achuu naannichi hime

Humnoonni TPLF Naannoo Affaar seenuun Godina Lama jedhamu keessa aanaalee sadii to'achuu Hoogganaan Biiroo Kominikeeshinii Naannoo Afaar BBC'tti himan. Obbo Ahimad Kaaloyitaa guyyoota muraasa darban humnoonni TPLF haleellaa meeshaa waraanaa cimaan dabaalameen weerara raawwate jedhan. Naannichi ibsa Wiixata galgala baasen gama Godina Kilbatii Rasuu jedhamuun iddoowwan akka Abaalaa, Magalee fi Baraahilee jedhamanitti haleellaan raawwatuu ibsee ture. Naannoon Affaar haleellaa kanaan miidhaan dhaqqabaa jiraachuu himuun mootummaan federaalaa 'tarkaanfii barbaachisaa' akka fudhatu gaafateera. Torban muraasa darban haleellaa daangaa naannolee lamaan irratti raawwateen naannoon tokko isa kaaniin himachaa ture. TPLF gama isaatiin mootummaan federaalaa deeggarsa namoomaa danquuf waraana gama Naannoo Affaar jiru itti fayyadamaa jira jechuun guyyaa Wiixataa himateera. Dubbii Himaan TPLF Getaachaw Radaa humnoonni Affaar gama Ab'aalaa lola akka bananiifi kunis deeggarsa namoomaa danquuf waraana akka sababaatti fayyadamuufi jechuun mootummaa federaalaa himatan. Hoogganaan Biiroo Kominikeeshinii naannichaa lola kana duraan kanneen qe'eerraa buqqa'aan gara qe'eetti deebisuuf osoo hojjetamaa jiru haleellaan haaraa raawwatuu himan. Obbo Ahimad haleellaa kana hordofee namoonni hedduu buqqa'uufi TPLF ''badii kana dura geessisaa ture geessisaa jira,'' jechuun himatani. Waraanni baatii 14 ol ture Naannoo Tigraayirraa Afaariifi Amaaraatti ce'ee lammiilee miiliyoonaan lakkaa'aman qe'eerra buqqiseera, deeggarsaan akka jiraatanis taasiseera. Baatii tokko dura humnoonni waraanaa federaalaa haleellaa bal'aa taasisuun bakkeewwan finciltoonni Tigraay Amaaraafi Afaar keessa to'atanii turan gadhiisuun Naannoo Tigraayitti deebi'anii turan. Torban muraasa darban mootummaan federaalaa haleellaa qilleensaa adeemsisaa jiruun alatti waraanni jabaan waraana federaalaa hirmaachise adeemsifamuun isaa hin gabaafamne. Guyyoota muraasa darban garuu humnoonni TPLF bakkeewwan daangaa Afaar daangessanirratti haleellaa gaggeessaniiru jedhameen hedduun miidhamuu Naannoon Afaar himeera. Haleellaa haaraan ''hawaasi bakkee garagaraatti bittinnaa'ee jira. Meeqa akka buqqa'e beekuun hin danda'amu. Ummata gara bakka tokkotti walitti qabuuf yaaliin ni taasifama,'' jedhaniiru Obbo Ahimad. Finciltoonni TPLF aanaalee Afaar Naannoo Tigraay daangessan yeroo to'atan bakkicha Raayyaan Ittisa Biyyaa akka hin jirre Obbo Ahimad dubbataniiru. ''Naannicha irratti weerarri adeemsifamaa jira. Birmaadummaan biyyaa rakkoof saaxilameera. Lammiileen nagaa tikfamuu qabu. Sababa kanaaf mootummaan federaalaa tarkaanfii barbaachisaa fudhachuu qaba.'' Ergamni humna addaa Afaar ''nagaafi tasgabbii naannoo eeguudha,'' jechuun ibsan. Taatullee, ''lammiilee nagaarratti yeroo haleellaan raawwatu harka maratee hin taa'u,'' jechuun dubbatan. Abi'aalaan magaalaa aanaa Affaar karaa gargaarsi namoomaa naannoo Tigiraayiif itti dhiyaatudha. Naannichatti waraana gaggeeffama jiruurraa kan ka'e deeeggarsa namoomaa dhiyeessuuf rakkisaa ta'uun himamaa ture. Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanitti bakka bu'aa Itoophiyaa Ambaasaddar Taayyee Asqasillaase  karaa naannoo Affaar waraanni hammaachuu hordofee deeggarsa namoomaa dhiyeessuun gufachuu ibsan. ''Naannoo Affaaritti haleellaa haaraa meeshaalee waraanaa gurguddaan eegalameerraa kan ka'e konkolaattoonni Sangantaa Nyaataa Addunyaa (WFP) deeggarsa namoomaa fe'anii imalaa turan duubatti deebi'uuf dirqamuu'' ibsuun Tiwiitara isaanii gubbaa barreessan. Haleellaa raawwateef TPLF himataniiru. TPLF gama isaatiin naannoo Affaarifi daaangaa naannoo Tigiraayi irratti walitti bu'iinsi uumame dhiyeessii deeggarsa namoomarratti dhiibbaa akka uume eerun, walitti bu'iinsa umamee sanaaf mootummaa Federaalaa fi mootummaa naannoo Affaaritu itti gaafatama jedhee himate. Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii A.L.I Amajjii 12, 2014 ibsa baase keessatti ''Samaraa irraa gara Maqaleetti karaa  geessurratti deeggarsi namoomaa Abi'aalaarratti waraanaa  gaggeeffamuun Amajjii 5, 2014 irraa kaasee  adda cite'' jedhe. Mootummaan federaalaa deeggarsa namoomaaa konkolaataan taasisuutti dabaluun deeggarsa dawaafi nyaata balalii xiyyaaraatiin saffisaan akka qaqqabsiisu beeksiseera. Waraanni Kaaba Itoophiyaatti waggaa tokkoo oliif ture ji'a tokko dura kan qabbanaa'e ta'ullee  bakkeewwan Naannoon Tigraay, Amaaraafi Affaar daangessanitti walitti bu'iinsi akka ture gabaasuun keenya ni yaadatama. Mootummaa Itoophiyaa fi  hoggantoota TPLF gidduutti mariin araara buusu akka eegalamu yaalamaa jiraatullee bu'aan qabatamaan mul'ate ammatti hin jiru.


Waraanaa Kaaba Itoophiyaa irratti gaheen artistoota Oromoo maal ture?

Kaaba Itoophiyaatti waraana humnoota mootummaa Federaalaafi TPLF gidduutti ji'oota 14 dura jalqabe hordofuun wellistoonni hedduun gama lamaaninuu sirboota lolicha si'eessan gadhiisaa turan. Gama Raayyaa Ittisaa deeggaruufi jajjabeessuutiin artistoota lolichi akkuma eegaleen ji'oota muraasa keessatti sirba 'Chawu Juuntaa' jedhun dursee kan uummata biraan gahe Artist Tsaggaayee Dandanaa (Sayyoo) BBC waliin turtii taasiseera. Lolli kaaba biyyattiitti eegale kun osoo karaa aartiitiin jajjabeessinee, onnachiisnee loluu baannee mana nu dhufa ture jedha Saayyoon. "Lolli kun akkuma jalqabeen artistoonni biyya kana keessa jiran sirba tokko tokko bilisaan akka hojjetanii Raayyaa Ittisa Biyyaa deeggaran mari'atame. Yaada kana anatu fide. Yaanni sun fudhatama argatee CD lamatu eebbifame -Afaan Oromoofi Afaan Amaaraatiin." Waraana kana irratti Raayyaa Ittisaatiif sirbuudhaan oonnachiisuu keessatti Artistoonni Oromoo 15 akka hirmaatanii fi hanga dirree waraanaa keessatti hirmaachuutti akka gahamee tures hima. "Artistoota keessa warra sirba qofa hojjetetu jira. Kaan ammoo warra sirbuu bira darbee onnaayee bakka lolaa sana deemetu jira. ''Artistoonni Oromoo 15 sun adda waraanaa Cifraa turan. Artistooni kaan erga lafti bilisoomee deeman. Nuti garuu osuma lolli jiruu adda waraanaatti loltuu onnachiisaa turre," jechuun hime. Sagantaa galateeffannaa Dilbata darbe qophaa'e irrattis Ministirri Muummee Dr. Abiy Ahimad hojii boonsaa artistoonni Oromoo hojjetanitti baayyee gammaduu nuuf ibsaniiru jedhee BBC'tti hime. "Namootni baay'een Itoophiyaa faarsuudhaaan waa'ee Itoophiyaa haasa'uudhaan beekaman gaafa biyyi Itoophiyaa rakkoo keessa seentu gara isaan dhaqantu dhabame. ''Karaa waraanaatiinis karaa aartiitiinis lola kanarratti namoota hin yaadamnetu aarsaa kanfale" jedha Sayyoon. Welluuwwan Afaan Oromootiin hanga yoonaa sirbamaa turan keessatti artistiin sirba Itoophiyaa faarsu sirbe hedduu hin baratamne. Kanneen jaalala biyyaa qaban hedduun ammoo waa'ee Itoophiyaa caalaa waa'ee Oromiyaa yoo sirban dhagahamu. Lola Kaaba biyyattiitti mudate kanaa asitti garuu haala amma dura aartii Oromoo keessatti hin baratamneen sirboonni hedduun dhimma Itoophiyaafi Raayyaa Ittisa Biyyaa ilaallatan Afaan Oromootiin bahaniiru. "Cunqursaa Oromoorra tureen walqabatee sabni guddaan kun biyya kana keessatti waan isaaf malu argachuu qaba waan jedhuun artistoonni Oromoo hanga ammaa waanuma Oromiyaa sirbaa turan. ''Yeroo isaan kana hojjetan waaan isaan Itoophiyaa hin beeknetti maqaa balleeffamu." "Ilaalchi sun amma cabeetu erga Oromoon aangootti dhufee biyya Itoophiyaa kana bulchuu jalqabnee biyyi kun numa qabdi, nutu itti aana jennee waa'ee Itoophiyaa sirbuu jalqabame. ''Artistoonnis dhugaa kana fudhatanii itti hirmaatanii waan bu'a qabeessa argamsiisan," jedha. Waraanichi artistoonni Oromoo Itoophiyaa ni jaalatuufi ni jibbu jedhanii odeessuu caalaatti qabatamaadhaan hojjennee kan itti agarsiisnedhas jechuun hime. Lolli jalqabee ji'oota keessatti sirbaa kana akka gadhiise kan himu Sayyoon, lolli kun jalqabuudhaan durayyuu waraaana ajaja kaabaa kana bira deemaa akka ture hima. "Sirbi Chawu Juuntaa kun raayyaa waraanaa Itoophiyaatiif hojjetame. Kiliippiin isaas yeroo isaan lolan mul'isa. Waraanni sirbicha baayyee jaalate. ''Ergasii Cifraatti sirba kana gaafan waltajjii irratti sirbu waraanni miira keessa galee meeshaa ofharkaa qabu hunduu gara samiitti dhukaase," jedha. Ajaja hoggansaatiin alatti waraanni meeshaa hin dhukaasu kan jedhu Sayyoon, sirbi 'Chawu Juuntaa' kun garuu loltuu miira keessa galchee ajaja malee meeshaa kan dhukaasise waan ta'eef seenaa qaba jedha. "Gaafuma masaraa mootummaa gadhiisanii deemanirraa waan ture itti dabaleen 'Chawu' kana booda as hin deebitani jedheen sirbe. ''Gidduutti gaafa isaan xiqqoo akka deebi'uu tahan namni baayyeen Sayyoon 'Chawu' moo 'Come on' jedhee sirbe jedhanii na gaafachaa turan," jechuniinis muudannoo sirbichaa qabu hima. Waraanni Kaabaa kun artistoota gamaafi gamanatti waan qoode fakkaata. Kanneen sirbaan waraanichaaf tumsaa turaniifi kanneen waraana kanaaf sirbuu hin deeggarre. Akka Sayyoon jedhutti ammoo Artistiin Oromoo duras kan sirbaan falmaanii ture warruma amma lola baane kanaa wajjin waan ta'eef akkaataa hubannaati malee diinni keenya isuma kaleessaati jedha. "Artistoonni kaleessas kan balaaleffatanii sirbaa turan TPLF. Har'as kan falminee sirbine isuma. Osoo diina biraa ta'ee nama dubbisa. ''Garuu wanti haaraan jijjiirame hin jiru. Oromoonis TPLF's kanumaa kaleessaati. Artistoonni kaleessa TPLF mormaa turan amma akki itti TPLF deeggaran naaf hin galle," jechuun dubbata. Namni kamuu faayidaa giddugaleessa godhatee kan hojjetu ta'ulleen faayidaan sun garuu kan akkamiiti kan jedhu keessatti ilaalamuu qaba jedha Sayyoon. Ogummaa keetiin hojjettee siif kanfalamee hojjechuun faayidaadha. Artistoonni kunneenis kan hojjetan kanuma ta'uu hima. Artistiin nama ogummaa akka ta'eefi akkuma ogummaawwan kaanii nama ogummaa isaa kireeffateef hojjechuun waan haaraa ta'uu akka hin qabnelleen hima. "Akkuma ogummaa Mahaandisaa, akkuma Hakiimaa artistiinis nama ogummaasaa sana kireeffate hundaaf hojjeta. Namni ogummaa aartistootaa sana jaalatee ogummaa isaanii sana kireeffate inuma hojjetama. Faayidaa malee namni hojjetu hin jiru," jedha. Akka Sayyoon jedhutti, ogummaa ofii qabaniin faayidaa argatanii hojii hojjechuun mataan isaayyuu ciminaafi dandeettii waan gaafatudha jedha. "Lafumaa kaatee nama dandeettii hin qabne faayidaa hin kennituuf. Namni faayidaa kennaniifiyyuu nama dandeettii qabu, nama beekumsaaafi ogummaa qabu. ''Kanaafuu, ani kanin hojjedhu faayidaafii miti jedhee namni mormus sirrii miti," jedha. Weellisaa Tsaggaayee Dandanaa (Sayyoon) artistoota waraana Kaabaa keessatti karaa sirbaatiin dadammaqsuu hojjetamaa ture namoota qindeessan keessaa tokko yoo ta'u, Ministira Muummee Dr. Abiy Ahimad irraas badhaasa beekamtii fudhateera.


Jan. Baacaa Dabaleefi Dr. Silashii Baqqalaa dabalatee ambaasaaddaroonni 27 muudaman

Pirezidant Saahila-warq Zawudee Janaraal Baacaa Dabalee dabalatee aanga'oota garagaraa ambaasaaddarummaan muuduu isaanii odeeffannoon Waajjira Pirezidantii Itoophiyaarraa argame mulliseera. Pirezidant Saa'ila-warq bu'uura Heera Mootummaa Keewwata 71/3 tiin hoggantootaafi itti-gaafatamtoota garagaraa ambaasaaddara guutuufi ambaasaaddar akka ta'aniif muudama kennaniiru. Namoonni Pirezidant Saahila-warqu ambaasaaddarummaan har'a muudan baayyinni isaanii waliigalatti 27 ta'uun beekameera. Namoota ambaasaaddarummaadhaan muudaman kanneen keessa 16 kan ta'an aangoo ambaasaaddarummaa guutuun kan kennameef yoo ta'u, 11 kan ta'an ammoo aangoo ambaasaaddarumaatu kennemaaf. Haaluma kanaan: 1/ Obbo Tafarraa Darribew 2/ Obbo Dassee Daalkee 3/ Dr. Silashii Baqqalaa 4/ Janaraal Baacaa Dabalee 5/Janaraal Hasan Ibirhaam 6/ Aadde Shittaayee Minaalee 7/ Piroofeesar Fiqaauu Bayyanaa 8/ Obbo Rashii Mohaammad 9/Ambaasaddar Jamaal Bakar 10/ Obbo Fayisal Aliyyii 11/ Obbo Isaayyaas Gootaa 12/ Obbo Tsagga-aab Kibebew 13/ Obbo Xaafaa Tulluu 14/ Dr. Gannat Tashoomee 15/ Obbo Dhaabaa Dabaleefi 16/ Obbo Fiqaaduu bayyanaan warra ambaasaaddarummaa guutuun muudamanidha. Kana malees, 1/ Obbo Isaayysa Alemaayyehu 2/ Obbo Haylaay Birhaanee 3/ Obbo Awwal Wagirsii 4/ Aadde Bizunash Masarat 5/ Obbo Anteeneh Taarikuu 6/ Obbo akliluu Kabbaaa 7/ Obbo Sa'id Mohaammad 8/ Obbo yoseef Kaasaayee 9/Obbo zalaalam Birhaan 1ዐ/ Aadde Firtuunaa Dibakoofi 11/Obbo  Warqaalamaw Dasatta ammoo ambaasaaddarummaan muudamaniiru. Kanneen muudamni kennameef keessaa Janaraal Baacaan MM Abiy gara aangootti dhufuu isaan dura soorama irra kan turan yoo ta'u, waraanaa Kaaba Itoophiyaatti jalqabamee walqabatee waamicha miseensota duraanii Raayyaa Ittisa Biyyaatiif taasifameen gara Raayyaatti deebiyuun isaanii ni yaadatama. Kanaanis Qindeessaan Ijaarsa Waraanaa Rayyaa Ittisa Biyyaa ta'uuhaan tajaajilaa turan. Akkasumas, Hidhi Haaromsaa Guddichi Itoophiyaa wayita ka'u namni jalqaba maqaan dhahamu Ministira Bishaan Jallisiifi Inarjii Itoophiyaa Dr Injinar Silashi Baqqalaa aanga'oota muudamni ambaasaaddarummaan kennameef keessatti argamu.


Dhaabbata Fayyaa Addunyaa: Boordiin WHO Dr Teedros Adihaanom dhaabbaticha lammata akka hoogganan kaadhime

Boordiin Hojii Raawwachiiftuu Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) lammiin Itoophiyaa Dr Teedros Adihaanom marsaa lammataaf dhaabbaticha akka hoogganan kaadhime. Dhaabbata UN dhimma fayyaa adda-durummaan hordofu kana hoogganuuf nami biraa kaadhimame hin jiru. Bu'aan filannoos baatii Caamsaa keessa akka ifa ta'u ibsameera. Dr Teedroos bara 2017 nama Afrikaarraa yeroo jalqabaaf dhaabbaticha hoogganuuf filatamuu isaaniin dura Ministira Dhimma Alaa, akkasumas Ministira Fayyaa Itoophiyaa ta'un tajaajilaniiru. Waggaa shan dura yeroo dhaabbaticha hoogganuuf dorgommii taasisaa turan mootummaa Itoophiyaa akkasumas Gamtaa Afrikaarraa deeggarsa cimaa argatanii turani. Haata'u malee, yeroo ammaa sababa warana Kaaba Itoophiyaa Tigraayitti eegaleen mootummaa Itoophiyaarraa mormiin isaan mudateera. Mootummaan Itoophiyaa Dr Teedros aangoo isaanii fayyadamuun paartii isaanii duraanii TPLF'f tumsa taasisaniiru jechuun himate. Boordiin Fayyaa Addunyaa Jeenevitti walgahii taa'uu dura mootummaan Itoophiyaa Dr Teedros TPLF waliin hidhata qabaachuun isaanii akka qoratamu gaafatee ture. Haa ta'u malee, boordichi dhimma kana osoo hin ilaalin hafe. Dr Teedroos marsaa lammaffaaf WHO hogganuuf dhimma kadhimamuu isaanii irratti mari'achuuf, marii boordii hojii raawwachiiftuu waamame irratti, gaaffiin Itoophiyaa gara duubaatti dhiibamuu isaa qindeessaan marii boordichaa Paartik Amoot himaniiru. "Dhimmi kun baay'ee walxaxaa fi akeekaa siyaasaa waan qabuuf, adeemsa hojii koree kanaan aladha," jechuun Amoot dubbachuu isaanii Rooyitars gabaaseera. Dubbii Himaan mootummaa Itoophiyaa Dr Laggasaa Tulluu Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO) dhimmicharratta ejjennoo walabaa akka hin qabanne agarsiisa jechuun dubbachuun isaanii gabaafameera. Akka gabaasa Rooytarsitti, dhaabbatichi Dr Teedros irratti qorannoo akka taasisu mootummaan Itoophiyaa irra deddebbiin ni gaafata jedhaniiru. Ministeerri Haajaa Alaa Itooophiyaa yaa'ii boordii hoji raawwachiiftuu WHO irratti yaada mormii qabdu akka miseensa tokkootti ibsachuuf hiree dhorkamuu ishee fudhatama kan hin qabneedha jehcuun ibsa baaseen beeksiseera. Mootummaan Itoophiyaa Daarektarri Olaanaa Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) odeeffannoowwan dogongoraa tamsaasuun, walabummaafi bilisummaa dhaabbatichaa gaaffii keessa galchan jechuuni akka qorataman kan gaafate. Dr Teedros Adihaanom akkuma itti gaafatama fudhataniin weerarri Iboolaa jalqabe. Eegasii weerarri koronaavaayirasii addunyaa yaaddesseera. Bu'aa bayii keessa ta'anii dhaabbaticha waggoota dabalataa shaniif hoogganuuf fedhii kan qaban Dr Teedroos, deeggarsa Itoophiyaa garuu hin arganne. Kanaan ala hojjettoonni Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) Rippablika Dimookiraatawaa Kongootti haleellaan saalaa raawwatan jedhame maqaa dhaabbatichaa rakkoo keessa galcheera. Bara bulchiinsa Donaald Tiraamp Dr Teedros guddaa komatamaniis eegasii bulchiinsi Joo Baayidan dhaabbatichatti deebi'uun deeggarsa taasisuus akka itti fufu ibseera. Ta'ullee, rakkoo biyya isaanii Itoophiyaa waliin seenanii hin dhaabbanne.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: Hanqinni wal'aansa fayyaa Tigraay, Amaaraafi Affaar na yaaddesse- Koree Fannoo Diimaa

Naannolee Amaaraa, Tigraay fi Affaar keessatti namoonni kuma dhibbaan lakkaa'aman yaala fayyaa lubbuun turuuf isaan barbaachisu dhabuun daran isa yaaddessuu Koreen Fannoo Diimaa Idil-Addunyaa beeksise. Tigraay keessatti sababa qorichi hin jirreef dhukkubsattoonni qoricha yeroon irra darbe fudhachuuf dirqamaniiru jedhe. ''Dhaabbileen fayyaa sababa waraanaan manca'aniiru, dhiyeessiin meeshaalee fayyaa fi qorichootaas sababoota waraana adeemaa jiru, rakkoo nageenyaa fi ulaan cufaa ta'uun hanqinni guddaan jira,'' jedhe Koreen Fannoo Diimaa Idil-Addunyaa. Naannoo Amaaraa keessatti sababa dhiyeessiin qorichaa hin jirreef hospitaalonni tokko tokko cufamuu fi namoonni dhukkuboota lubbuuf yaaddessaa qaban guyya guyyaa du'aa jiraachuu himeera koreen kun. Dhaabbileen fayyaa tajaajila waan hin kennineef, hedduun isaanii bishaanii fi ibsaa waan hin qabneef haadholiin manatti dahuuf dirqamaa jiru jedhe. Korichi ibsa Kibxata kaleessaa baaseen, ''Tigraay keessatti hakimoonni meeshaalee wal'aansa fayyaa akka giloovii fi meeshaalee baqaqsanii hodhuu silaa yeroo tokko qofaaf tajaajilan, bishaaniin dhiqanii nama biraaf itti fayyadamaa jiru,'' jedhe. Wanti madaa ittiin dhiqan waan hin jirreef bakka tokko tokkotti hakimoonni madaa dhiquuf ashaboo fayyadamaa jiru, bakka kaanitti ammoo qorichoonni yeroon irra darbe sababa hanqinni jiruuf dhukkubsattootaaf kennamaa jiraachuu hime. Rakkoon kun lubbuu namoota kuma dhibbaan lakkaa'amanii balaaf saaxilee jira jedheera ibsichi. Qaamoleen waraana Kaaba Itoophiyaa keessaa qooda qaban marti gargaarsi namoomaa barbaachisaan osoo hin barfatiin kanneen rakkoo keessa jiran akka dhaqqabu haala mijeessuu akka qabanis gaafateera Koreen Fannoo Diimaa Idil-Addunyaa. Iddoowwan namonni sababa waraanaan miidhaman jiranitti gargaarsa yaala fayyaa fi kan namoomaa itti fufee akka jiru kan hime koreen kun haleellaa qilleensaan namoonni miidhamuu dabalatee lolli itti fufuun akkaan yaadda'uu isaa ibseera. Dhaabbati Fayyaa Addunyaa gamasaan, naannoo Tigraay bakkeewwan akkaan miidhamanii, uummanni gargaarsa fayyaa barbaaduuf meeshaalee wal'aansaa dhiyeessuu akka dhorkame tibbana ibseera. Hoogganaan dhaabbatichaa Dr Teedroos Adihaanoom, meeshaalee wal'aansa fayyaa dhiyeessuuf deddeebi'anii mootummaa Itoophiyaa gaafatanis eeyyama akka dhorkaman ibsanii turan. Mootummaan Itoophiyaa garuu himannaan qondaala fayyaa addunyaa kana kuffisuun, inumaa deebisee isaan himateera. Ministirri Dhimma Alaa Itoophiyaa xalayaa Boordii Hoji-raawwachiistuu Dhaabbata Fayyaa Addunyaaf barreesseen, Dr Teedroos ''safuu, seeraafi naamusa ogummaa cabsaniiru,'' jechuun akka gaafatamaniif iyyatateera. Itoophiyaan Dr Teedroosiin qaama fayyaa addunyaa isa olaanaaf kaadhimamaa taasiftus, ''isaan garuu amanamummaa akkasumas waan ogummmaan isaanirraa eegu hin raawwanne,'' jechuun kaadhimummaasaanii keessaa biyyattiin akka harka baafattu Ministeerri Dhimma Alaa ibseera. Meeshaalee wal'aansa fayyaa naannoo Tigraayiin ga'uu mootummaan akka isaan dide irra deddeebiin tiwiitarii isaaniirratti kan ibsan Dr Teedroos, ''Rakkoon Tigraay keessa jiru 'Jaannama', addunyaarra eessattuu kan hin agarre, rakkoon achi jiru hammaataadha" jedhan. ''Mootummaan waggaa tokkoo oliif uummata isaa nyaataa fi qoricha dhorke ... kun dhaabbachuu qabas," jedhan. Waraana Kaaba Itoophiyaa ji'oota 14 dura eegaleen kumaatamaan kan lakkaa'aman lubbuu dhabaniiru, miiliyoonni hedduun qe'eerraa buqqa'aniiru, hedduun rakkoo hamaaf saaxilamanii harka addunyaa eeggatu. Waraanni Tigraayitti eegalee, booda gara naannolee Amaaraa fi Affaar babal'ate, Sadaasa darberraa eegalee waan qabbanaa'e fakkaatus, daangaa naannolee kunneen sadaniirratti ammallee dhukaasi itti fufuun lammiileen dararamaa jiraachuutu himama. Mootummaan federaalaa bakkeewwan TPLF qabatee ture erga walaboomsee booda gara naannoo Tigraay akka hin imalle ibsee, loltoonni bakkuma jiran akka turan ajajeera. Gabaasi waa'ee haleellaa qilleensaa naannoo Tigraay garuu adda citee hin beeku.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: Tiwiitarri akkaawuntiiwwan lammiilee Itoophiyaa muraasa haquu beeksise

Miidiyaan hawaasummaa guddichi Tiwiitarri, akkaawuntiiwwan waa'ee waraana Itoophiyaa keessaa  irratti xiyyeeffachuun barreessan muraasa seera koo cabsaniiru jedhe haquu BBC’f mirkaneesse. Dhaabbatichi baay'ina lakkoofsa akkaawuntii haqamanii ilaalchisuun homaa jechuu baatus, deeggartoonni Tigiraay miidiyichatti fayyadaman dhibbaan lakkaa’aman tarkaanfichaan miidhamuutu tilmaamama. Dhaabbanni miidiyaa hawaasummaa kun BBC’tti akka himeetti, tarkaanfiin kun kan fudhatame sababii qajeelfama isaanii cabseef ta'uu hime. Kunis, ‘‘haashtaagii fi ergaa wal hin qabanne erguunii,'' jechuun ibse. Haashtaag jechuunis Tiwiitara gubbaa barreeffama rogeeyyiiniifi kaan yoo barreessan itti dhimma bahanidha. ‘‘Tarkaanfiin fudhatame kunis yaaliiwwan itti fufaa haasaa nageenya haala Itoophiyaa keessatti ta’aa jiruun wal qabatee Tiwiitara irratti taasifaman eegsiisuuf taasifame.’’ Tarkaanfiin tibbanaa Tiwiitarri fudhate deeggartoota finciltoota Tigraay irrattidha. Baatii Mudde keessa dhaabbatichi akkaawuntii namoota waa'ee Itoophiyaa barreessanii haquu BBC'f mirkaneessee ture. Mootummaan Itoophiyaa yeroos dhaabbaticha finciltotaaf ooga jechuun himate. Akkaawuntiiwwan muraasni ifatti humnootii Tigraay motummaa Itoophiyaa waliin wal waraanaa jiran deeggaran, hordoftoota isaanii dhibba hedduu dhabuu himataa jiru. Kaan ammo hirriyoonni isaanii miidiyaa hawaasummaa kanarraa haqamuu himan. Akkaawuntiiwwan tarkaanfii dhaabbanni Tiwitaraa fudhate kanaan miidhaman baayyeen deeggartoota finciltoota Tigraayiiti. Dhaabbatichi garuu ‘‘loogii ilaalacha siyaasaa fi eenyummaa tokko malee qabiyyee irratti xiyyeefachuun’’ seera keenya hojiirra oolchuuf tarkaanficha fudhanne jedhe. Akkaawuntiiwwan tarkaanfii kanaan miidhamanis murtee fudhatame irratti ol iyyachuu ni danda’u. Baatiiwwan muraasaaf, dhaabbileen miidiyaalee hawaasummaa, dhaabbati isaanii haasaa jibbinsaa fi walitti bu’iinsa kakaasuuf wayita hojiirra oolan to’ataa hin turre jechuun himannaan irratti ka’aa jira. Sadaasaa bara darbe keessa, dhaabbanni Tiwitar Itoophiyaa keessatti mala odeessaalee waqtaawaa (Trends) ta’an agarsiisu yeroodhaaf dhorkee turunsaa ni yaadatama.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: 'Itaamaazhor Shuumiif gulantaa Fiild Maarshaal kennuun waanuma male' - J. Baacaa Dabalee

Torban darbe Itaamaazhor Shumii Raayyaa Ittisaa Biyyaa Itoophiyaaf gulantaa 'Fiild Maarshaal' kennamuun waanuma siriidha jechuun qondaalli olaanaa waraana Itoophiyaa dubbatani. Guyyoota muraasa dura Ajajaan Waliigalaa Humna Waraanaa Itoophiyaa MM Abiy Ahimadiifi Pirezidant Saahilawarq bakka argamanitti Janaraal Birhaanuu Juulaaf gulantaan waraanaa Fiild Maarshaal kennameera. Guyyaa kanatti Janaraal Birhaanuu Juulaan alatti ajajoota waraana biyyatii 100 ta'aniif muudamni gulantaa waraanaa kennameera. Janaraal Birhaanuuf gulantaan kuni kan kenname hooggansa isaaniin waraanni Itoophiyaa finciltoota TPLF waan qolateefi injifannoon argame biyya kufaatiirraa waan oolcheefi jechuun miidiyaan biyyaalessaa Ministeera Ittisaa eeruun gabaase. Haa ta'u malee, muraasni waraanni ajajaan waraanaa kuni taliigan walwaraansa waliinii ta'u eeruun kanneen gaaffii kaasan turan. Gulantaa waraanaa Leftenaant (Letinaal) Janaraal irraa gara guuruu janaraalaatti kan guddatan Janaraal Baacaa Dabaleen Itaamaazhor Shuumiif gulantaa haaraa kennuun waanuma sirriiti jechuun ibsu. Janaraal Baacaa gulantaan Fiild Maarshaal MM Abiyyiin dhiheeffame Pirezidantii biyyattiin kennamuu yaadachiisuun adeemsa seeraa muudama gulantaa sirrii akka ta'e ibsu. Janaraal Baacaan muudama kanaan biyyoonni garaagaraa muuxannoo akka qaban ibsu. Gulanticha tajaajila dheeraaf, kabajaaf kan kennan akkuma jiran duula waraanaa bu'uura gochuun oppireeshinii seera kabachiisuuf kan kennanis akka jiran himan. Akka fakkenyaattis Raashiyaa fudhatan. ''Fakkeenyaaf Raashiyaa osoo fudhanne yeroo xumuraaf gulantaa Fiild Maarshaal kan kennite Soviyeetiin erga kuftee booda waraanni akka ijaaramuuf, meeshaan niwkilaraa biyyatti akka hin bittinnoofneefi Raashiyaan olaantummaa ishee akka tursiifattu kan taasisaniif gulantaan kuni kenname,'' jedhan. Gama kaaniin hirmaannaa waraanaa ilaalchisuun lammiin Ameerikaa Joorj Waashingitan gulantaan Fiild Maarshaal akka kennameeef himan. ''Joorj Waashingitaniif gulantaan Fiild Maarshaal kennameera. Gootummaa bara walwaraansa Ameerikaa raawwataniin isaaniif kenname. Yeroo waraanaa ga'umsa kan agarsiiseef gulantaan kuni ni kennama,'' jedhan. Haaluma kanaan Itoophiyaa keessa ''humnoonni keessaafi alaa biyya diiguuf yeroo ka'anitti'' yaaddoo badiinsaa qolachuu kan dandeessisaniif gulantaa kana kennuun murtee sirriidha jechuun himu. ''Itoophiyaatiin waraanni leenji'e deebi'e waraana jedhamee hin eegamne. Kuni taatee haaraadha. ''Hidhannoon waraanaa mulqamee, Itoophiyaan waraana hin qabdu erga jedhamee booda qabsoon godhamee biyyaafi waraana diigumsarraa baraareef … gulantaa Fiild Maarshaal kennuun yoo xiqqaate malee hin baay'atu.'' Gulantaa ajajaa waraanaaf kennamu haala keessa ture ilaaluun barbaachisaa ta'u himu. ''Dhimmichi walwaraansa waliinii yookiin waraana idil-addunyaa ta'uu isaa miti. Gahee gumaachedha,'' jechuun ibsu59948198. Qeeqxonni waraanni Kaaba Itoophiyaa miidhaa waraana biyyattiirratti geessise eeruuniifi ergama raawwachuu hanqachuu isaa kaasuun ajajaa waraanichaaf gulantaa kana kennuurratti gaaffii kaasan jiru. Janaraal Baacaa Dabaleen garuu qeeqa kana hin fudhatani. ''Osoo waraanni ergama isaa raawwatuu dhabee jiraatee wayyaaneen yoona kana Finfinnee jira. Kana kan jedhan dhuguma lammiilee Itoophiyaa natti hin fakkaatani. ''Kana kan jedhu Juntaa yookiin deeggaraa isaati. Sababni isaas waa'ee Itoophiyaa kan yaadu kana hin jedhu. Waraannicha injifateera. Kanas afaan guunnee qoma dhiibnee dubbanna.'' Sirna guyyoota lamaan darbe ture irratti gulantaa jeneraalummaa kan argatan Baacaa Dabalee guddina gulantaa argataniin miira itti dhagahame BBCtti himaniiru. ''Caasefffamni loltuu gaafa bal'atu guddinni gulantaa akkanaa kenname. Bal'ina loltuu irraa kan ka'e hojii baay'ee ture. ''Hojii kana gahumsaa fi gootummaan bahachuuf loltoota sadarkaan jiraniif guddinni gulantaa akkasii kennameera. Anis namoota kanneen keessaa tokko tahuukotti gammachuu guddaan natti dhagahameera.'' Jeneraal Baacaan guddinni gulantaa kun ''kan nama gammachiisuufi hojii caalu hojjechuuf haamilee kan namaaf kennudha,'' jedhan. ''Qophii aarsaa biyya keenyaaf kaffallu irratti shoora ol aanaa waan qabuuf gammachuun keenya daangaa hin qabu,'' jedhan.


MSF hojjettoonni isaa Tigraay keessatti ajjeefamaniif qaamni itti gaafatame hin jiru jedhe

Hojjeettoonni gargaarsa namoomaa MSF sadi erga ajjeefamanii baatilee jahaa ta'us hanga ammaa qaamni itti gaafatame akka hin jirree fi ajjeechaan isaaniis ifa akka hin godhamne dhaabbatichi komate. Dhaabbatni hakiimoota daangaa maleeyyii (MSF) akka jedhutti hojjettoonni isaa sadi Maariyaa Hernaandeez, Yohaannis Halefoom fi Teediroos Gebremaariyaam Waxabajjii 24, 2021 hojii gargaarsa namoomaaf imalaa osoo jiranii dhabaman. Bariitu Waxabajjii 25 reeffi isaanii fi konkolaataan ittiin imalaa turan argamuu dhaabbatichi ibsa Kamisa baaseen beeksiseera. Baatilee jaha darbaniif MSF ajjeechaa isaanii ilaalchisee mootummaa Itoophiyaa fi TPLF waliin marii gochaa akka ture kan hime dhaabbatichi, ragaalee maddeen gara garaa irraa argate xiinxaluun akkaataa ajjeechaa isaanii raawwate hubachuuf yaalii gochuu himeera. Akkamiin ajjeefaman? Hojjettoonni sadan Waxabajjii 24 bara 2021 namoota waraana keessatti madoo ta'an barbaacha gara Kibba Abii Addii imalaa akka turan hima. Sana dura lola Kibba Abii Addii iddoo Sho'ate Igguum jedhamutti taasifameen namoonni hedduun madaa'anii jiraachuu gareen MSF Abii Addii jiru odeeffannoo argatee ture. Garas imala eegalanii sa'aatii tokko erga deemanii booda  konkolaataan isaanii dhaabsifamuu fi booda reeffi isaanii konkolaataa isaaniirraa tilmaamaan meetiraa 100-400 fagaatee akka argame dhaabbatichi himeera. Reeffa hojjettoota sadaniirraa hubachuun akka danda'ametti hojjettooni kunneen kallattiin itti dhukaafamee ajjeefamani jedhe. Konkolaataan mallattoo MSF ofirraa qabuu ittiin imalaa turanis rasaasaan uratee, abiddaanis gubachuu ibseera. Ajjeechaa kana eenyu akka raawwate garuu dhaabbatichi waan jedhe hin qabu. Ajjeechaan hojjettoota isaa sadanii akka qoratamu mootummaa Itoophiyaa fi TPLF waliin marii adda addaa godhus, hanga ammaa bu'aan qorannoo ifa godhame hin jiru jedhe. Bakka ajjeechaan kun itti raawwatee fi yeroo ajjeechaan kun raawwate humnoonni isaanii achi akka turan adda baafachuuf mootummaa Itoophiyaa fi TPLF gaafatus deebii akka hin argatiinis dabalee himeera. Itoophiyaa keessatti hojjettoota isaarra doorsifni jabaa fi hidhaan akkasumas miidhaan irra gahaa akka ture kan hime dhaabbatichi ibsawwan kennaman nageenya hojjettoota isaarratti kallattiin rakkoo kan uumu ta'uus beeksiseera. Ajjeechaa Waxabajjii bara darbee keessa hojjettoota isaarratti raawwatame hordofee magaalota Abii Addii, Aksuum fi Addigiraat keessatti sochii kan dhaabe MSF, baatii tokko booda sochiin isaa mootummaan ugguramee ture. Uggurri kun baatilee sadi booda Onkoloolessa darbe kaafamullee dhaabbatichi sababa rakkoo nageenyaa fi boodas labsii yeroo muddamaaf jecha sochii gargaarsa namoomaa itti fufu akka hin dandeenye hime. Haata'u malee naannoo Affaar fi Ummattoota Kibbaa keessatti deeggarsa fayyaa kennaa akka jiruu fi naannolee Amaaraa, Gaambeellaa fi Somaalii keessatti ammoo meeshaalee fayyaa dhiyeessaa akka jiru beeksiseera. Waraana Kaaba Itoophiyaa waggaa tokko oliif adeemaa jiru keessatti dhaabbileen gargaarsaa humnoota finciltootaa gargaaru jedhamuun mootummaan irra deddeebiin qeeqamaa turan. Dhaabbileen gargaarsaa adda addaa waraana kana keessatti hojjettoonni isaani jalaa ajjeefamuus himaa turan. Waraana kanaan namoonni kumaatamaan lakkaa'aman yoo ajjeefaman miliyoonaan kan lakkaa'aman qe'eerraa buqqa'anii jiru. Humnoonni TPLF naannolee Amaaraa fi Affaar qabatanii turan gadi dhiisanii bahuu fi mootummaan federaalaa humnoonni isaa daangaa naannoo Tigraay seenee akka hin lolle himuu hordofee waraanni waan qabbanaa'e fakkaata. Haata'u malee haleellaa qilleensarraa mootummaan raawwachaa jiruun bakka adda addaatti namoonni nagaan ajjeefamaa jiraachuu TPLF ni komata.


Deeggarsi Tigiraayi akka hin qaqqabne TPLF gufachiisaa jiraachuu mootummaan hime

Mootummaan Itoophiyaa deeggarsi naannoo Tigiraayi akka hin qaqqabne akka hin daangessine himuun, deeggarsi namoomaa hawaasa bira akka hin geenye TPLF gufuu ta’eera jechuun himate. Gama biraan waraanni naannicha keessatti itti fufuu irraa kan ka'e erga walakeessa ji'a Muddee eegalee konkolaataan WFP deeggarsa namoomaa fe'e tokkollee akka naannicha hin galle Sagantaan Nyaata Adunyaa himeera. Tajaajilli Kominikeeshinii Mootummaa akka jedhutti, mootummaan Federaalaa dhukaasa dhaabu labsuun waraana naannoo Tiigraayi keessaa erga baase booda deeggarsi namoomaa hawaaasa bira daangaa tokko malee kallattiin Affaar karaa Abihaalaa akka qaqqabu taasisu ibse. Haaluma kanaan A.L.I walakkeessa Adoolessaa bara 2013 irraa kaase konkolaattonni fe’iisaa 10,000 ol ta’an qaamolee deeggarsa kennan waliin mootummaan deeggarsa naannicha qaqqabsiisera jedhan. Haata’u malee‘’gartuun TPLF konkolaatota 1010 deeggarsa fe’anii naannicha seenan achitti hambisuun wayita naaannolee Affaari fi Amaaraa weeraran loltoota ittiin geejjibaa turani,’’jechuun mootummaan himate. Kana malees, gartuun TPLF Kombolchaa fi iddoowwaan kaanitti ‘’man-kuusaa mootummaafi dhuunfaa argaman saamuun booda ulaa gargaarsi naannicha seenu karaa Abihaalaarratti haleellaa banuun ji’a Muddee irraa kaasee dhiyeessi gargaarsaa gufachiisera jechuun Tajaajilli Kominikeeshinii Mootummaa kan himate. Konkolaatoonni gargaarsaa 1,000 ol, ta’an deeggarsa naannicha geessan otoo hin deebi’iin hafanillee, mootummaan konkolaattootni biroo gargaarsa naannicha akka geessan eeyyamuu eeruun dhiyeessi gargaarsarratti TPLF gufuu ta’uu himate. Haala kanaan konkolaattoonni fe’iisaa Sagantaa Nyaata Addunyaa(WFP) lakkoofsaan 118 deeggarsa akka fe’an gochuun mootummaa nageenya isaanii wabii ta’u hime. TPLF gama isaatiin deeggarsi namoomaa Tigiraay akka hin seenne uggura karaa hundaan mootummaan kaa’e kaasuuf jecha waraana naannolee oollaatti babal’isuu himee ture. Yeroo ammaattis taanaan uggurri kun akka itti fufe eeruudhaan hawaasni addunyaa dhimmi gidduu akka seenu TPLF gaafachaa jira. Waraanni naannicha keessatti itti fufuu irraa kan ka'e erga walakeessa ji'a Muddee eegalee konkolaataan WFP deeggarsa namoomaa fe'e tokkollee akka naannicha hin galle Sagantaan Nyaata Adunyaa himeera. Nyaata madaalamaa ijoollee fi dubartoota hanqina nyaata madaalawaaf saaxilamaniif qophaa'an akka hin geenye himuun midhaan fi zayita nyaataa torban dhufu keessa akka rabsu ibseera. Baha Afrikaatti Daariktera Sagantaa Nyaata Adunyaa kan tahan Mikaa'el Duunfoordi, ''qaamoleen waraanicha keessatti hirmaatan hundi dhiyeessii deeggarsa namoomaaf hula hundaa banaa akka taasisaniif gaafanna,'' jedhan. ''Deeggarsi namoomaa saffisaa fi hamma barbaadameen dhaqqabaa hin jiru. Hanqinni nyaataa fi boba'aa amma mul'ataa jiru uummata deeggarsa barbaadu keessaa %20 qofa akka dhaqqabaa jirru agarsiisa.'' Mootummaan Federaalaa bara darbe ji’a Waxabajjii gara xumuraatti addatti dhukaasa dhaabu labsuun waraana naannoo Tigiraayi keessaa baasuu horodofee, humnoonni Tigirayi naannoolee ollaatti haleellaa banuu isaaniitiin waraanni hammaate dhiyeessii gargaarsaa gufachiise. Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii, dhaabbileen gargaarsaafi mootummoonni biyyoota biroo Tigraayitti namoota rakkina keessa jiran deeeggarsi namoomaa gufuu tokkko malee akka qaqqabsiisu mootummaan Itoophiyaa irra deddeebiin gaafataa turan. Dhimma kanaan walqabatee Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa dawaafi meeshalee tajaajila fayyaaf oolan gara Tigiraayitti erguuf irra deddeebiin mootummaa Itoophiyaa gaafatulle akka hin milkoofneef beeksisera. Daarektarri Dhaabbatichaa Teedroos Adahaanom(PHD)uummanni  milyoona 7 ta’u waggaa tokkoof haala rakkisaa ta’e keessa jira jedhanii dubbachuun isaanii gabaafameera. Taatullee ‘’mootummaan deeggarsi naannicha akka hin qaqqabne ugguraa jira’’ jechuun himannaa TPLF dhiyeessu simachuun Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa kan ibsu mootummaan Itoophiyaa ‘’fudhatama hin qabu’’ jedheerqa. Mootummaan Itoophiyaa deebii himaanna Dhaabbata Fayyaa Addunyaaf wayita kennu’’TPLF naannoolee Amaaraafi Affaar wayita weeraruun hospitaalota fi dhaabbilee fayyaa saamuu fi maancaasu, akkasuma namoota nagaa gudeeduuf ajjjesuu gocha TPLF dhaabbatichi hin balaaleeffanne’’ jechuun qeeqe. Kanatti dabaluun mootummaan Itooophiyaa deeggarsi hawaasa Tigraayi bira akka qaqqabu hojjachaa jiraachuu eeruun, hawaasni addunyaafi qaamoleen biroo gocha TPLF deeggarsa namoomaa gufachiisuuf raawwatu akka balaaleeffatan gaafateera. Erga waraanni Kaaba Itoophiyaa jalqabeen as uummatni miliyoona 9.4 tahu deeggarsa namoomaa barbaadu jedhe WFPn. Kun ammoo ji'oota afur keessatti namootni deeggarsa barbaadan miliyoona 2.7n dabaluu isaanii agarsiisa jedhe. WFPn naannoo Tigiraay keessatti uummata miliyoona 2.1 tahaniif deeggarsa dhiyeessuuf akka karoorse himeera. Naannoo Amaaraa keessaa namoota 650,000, naannoo Affaar keessaa namoota 534,000 tahaniif deeggarsa dhiyeessuuf karoora akka qabu ibseera dhaabbatichi.


Siyaasa Itoophiyaa: Marii biyyaalessaaf yeroon itti komishinaroota eeran akka dheeratu gaafatame

Yeroon komishinaroota marii biyyaalessaa itti eeran akka dheeratu akkasumas madaalliin komishinarootaa xumurarratti adda itti baafaman iftoomina akka qabatu dhaabbileen mirgoota namoomaa gaafatan. Koomishiniin marii biyyaalesaa dhiyeenya paarlaamaa Itoophiyaan ragga’e adeemsi marii biyyaalessaa kana itti geggeessu hunda hammataa, amanamaa fi iftooma kan qabu tahuusaa hordofuuf waldaalee siviilii qophaa’an 11’tu  gaaffii kana kaase. Rakkoolee waggoota kurnan baayyeef gangalachaa as gahan gama hunda hammataa taheen hiikuufi waliigaltee biyyaaleessaa uumuuf gargaara jedhamuun koomishinii hundaa’eef koomishinaroota eeruuf yeroon taa’ee ture, Mudde 26/2014 A.L.I jalqabee Amajjii 06/2014 raawwata jedhameeti ture. Labsiin koomishinii marii biyyaalessaa koomishinaroota eeruun kan danda’amu dhaabota uummtaa, siyaasaa fi waldaalee sivilii irraa akka tahu kaa’a. Kunis dinqisiifamuu akka qabu kan eere ibsi kuni yeroon kenname garuu gabaabaa dha jedha. Yeroonsaa gabaabbachuun akka rakkootti kan kaa’anis gama odeeeffannoo tamsaasuun malootni quunnamtii daangeeffamoo tahuufi, koomishinara tahuuf namoota gahumsa qaban xiinxaluuf yeroon kenname gahaa miti. Kunis lakkoofsi namoota eeramanii gahaa akka hin taane gufuu tahuu mala yaaddoo jedhu akka uume ibasameera. Kana malees koomishinaroota uummataan maqaan dhahame keessaa kaadhimamtoonni dhumaa 14 af-yaa’iidhaan adda baafamanii paarlaamaaf akka dhiyaatan kan murteeffame yoo tahu, haalli kaadhimamtoonni itti dhiyaatan garuu iftoomina akka hin qabnes kaa’aniiru. Kaadhimamtoonni uummataan eeraman madaallii maaliin akka filataman uummataaf ifa gochuun hojimaata itti danda’amu qabaachuun amanamummaa koomishinichaaf  shoora olaanaa qaba jedhanii akka amanan dubbataniiru. Ibsa dhaabonni kunneen baasaniin mariin biyyaalessaa kuni rakkoolee barootaaf dhiibamaa as gahan gama hunda hammataa taheen hiikuuf adeemsi ifa tahuun namoota baayyee birattii fudhatamaafi amanamummaa akka qabaatu godha. Kanaafis koomishiniin marii baiyyaalessaaf haala-mijeessu amanamummaan isaa gaaffii keessa akka hin galleef xiyyeeffannoo guddaan kennamuufi qaba jechuun akeekaniiru. Haaluma kanaan yeroon itti koomishinaroota eeran akka dheeratuufi kaadhimamtoota dhumaa keessaa kanneen adda baafaman haalli itti adda baafaman iftooma akka qabaatu gaafataniiru. Dhaabotni gaaffii kana dhiyeessan Qindoomina Waldaalee Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa, Wiirtuu Guddina Mirgootaa fi Demookiraasii, Isti Afrikaan Inisheetiiv Foor Cheengi, Ogeessota Seeraa Mirgoota Namoomaaf, Waldaa Ogeessota Seeraa Dubartootaa Itoophiyaa of kwessaa qaba. Dabalataan  Waldaa Gulaaltota Itoophiyaa, Sosochii Setaawiit, Garee Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa, Wiirtuu Falmitoota Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa, Faawundeeshinii  Piroofeesar Masfiin fi Gumii Mirgoota Namooma Itoophiyaa fa’i.


Walabummaa Pireesii: ‘Dhimmoonni ani irratti gaafatame labsii yeroo muddamaa waan ilaallatan miti'

Rogeessaa fi miidiyaalee garaagaraarra hojjechuun kan beekamu Iyyaaspeed Tafaayee hidhaa guyyoota 47 booda guyyoota muraasaan dura hiikameera. Iyyaaspeed  miseensa paartii ‘Samaayaawwii’ yeroo ture irraa qabee waggoota kurnan darbaniif yeroo garaagaraatti, isa ammaa dabalatee al-kudhan hidhameera. Tahus baatii tokkoo ol hidhamuun kun yeroo sadaffaati. Wayiilota isaa waliin televzyinii Yuutiyuubii ‘Ubuntuu’ jedhamu irratti hojjechaa kan ture Iyyaaspeed waliin BBCn turtii taasiseera. BBC: Yeroo mana hidhaa galte sana dhukkubsattee akka turte maatii fi michoota keerraa dhageenyeerra. Yaalii akka hin argannes dhageenyeerra. Maaltu si dhukkube? Iyyaaspeed: Manni hidhaa Itoophiyaa akkuma beekamu,  iddoo dhiphaa keessatti namni baayyeen hidhama. Dhukkubni bishaaniif fi afuuraan datbu hinuma jira. Garuu hidhaa galuu koon dura yaalii ilkaanii jalqabeen, kunis yaalii yeroo barbaadu gatii taheef isaan baayyee rakkadheen ture, gara iddoo fooyya’aa na geessaa jedhu eeyyamamoo hin taane. Guyyoota 47 keessatti ulfaatinni koo 7 ol hir’iseen bahe. BBC፡  Guyyaa hidhamte sana maaltu akka tahe xiqqoo dhageenyeerra garuu mee gabaabsi nutty himi? Iyyaaspeed: Akka carraa manan ture. Tibba sana namoonni baayyee ni haa hidhamu jedhanii miidiyaa hawaasumma irratti duula geggeessu ture. Kanaaf badaa hin socho’un ture. Naannoo mana keenyaa poolisoota baayyee, poolisii federaalaa,konkolaataa baayyeetu ture. Nama yakka guddaa raawwate tokko kan to’annoo jala oolchuuf jiran fakkaatu ture. Akkuma nama kaanii meeshaan manaafi kan waajira koo sakatta’anii ture, kanaa ala waan addaa hin qabu. BBC: Kan hidhamte sababa duula miidiyaa hawaasaa sanaani jettee yaaddaa? Yookiin sababni sitti himame jira turee? Iyyaaspeed: Walumaagalatti gaaffiidhaaf guyyaa lama waamameen ture. Inni tokko gaafan dura galedha, kaanimmoo hidhamee ji’a tokkoon booda dha. Guyyoota lameen kanatti waanti natti himame gargari. Guyyaa jalqabaa miidiyaa hawaasaa irratti akkaawuntiin beekamaa jira inni si’i dha moo? Naan jennaan, isaan hubachiisuu yaalee waan fudhatan natti fakkaata. Guyyaa 30 boodaa Abbaa Taayitaa Miidiyaa Itoophiyaa hordoffii miidiyaalee irratti hojjeteen sanada himannaaf ka’umsa tahu isaaniif ergee ture. Waanti na ajaa’ibe dhimmoota wayitaawoo waliin wal-hin qabatu ture. Waggaa sadii duubatti deebi’anii waltajjii marii tokkorratti waanan dubbadhe sanada ibsu ture. Waan ani itti shakkame labsii yeroo muddamaa waliin wal-hin qabatu. Jecha kanin kennes himannaa Abbaan Taayitaa Miidiyaa Itoophiyaa barreesse irratti dha. Fakkeenyaaf, waggaa sadan har’aa ‘’Uummanni Somaalee aadaa, eenyummaafi kaaniin eenyummaa Itoophiyaa keessatti bakka buutummaa hin aragnne jechuun uummata tokko kaanirratti kakaasteetta,’’ kan jedhufaa qaba. Waggaa lamaan har’aa BBC irratti dhiyaachuun uummata kakaasuu yaaleera jechuun himannaa fuula 10 kan wayitaawaa hin taaneefi dhimmoota waggaa sadii dura jalqabee dubbachaan ture walitti funaananiit bifa himannaa fakkaatuun as baasan. Kanneen dhiyoo kanatti dubbadhes dabalamaniiru. Qabiyyeen waliigalaa ani sirna federaalizimii amma jiru kana nan deeggara. Isa ilaalchisee dhimmotan dubbadhetu uummata uummtaa walitti naquutti ilaalame. BBC: Yeroo hiikamtu hoo sababani sitti himameeraa? Iyyaaspeed: Poolisiin wabii beekamtii waan jedhu qaba. Isaanan bahe. Akkan yaadutti odeeffannoon Abbaa Taatiyaa Miidiyaarras kaan irraa argatan  himanna banuuf gahaa akka hin taane baraniitu jedheen yaada. Waanuti ija qabu gatii hin turreef hiikame jedheen yaada. BBC: Qabeeny miidiyaa ati keessaa hojjettu deebia’eeraa? Dhiyootti yaada hojiitti deebi’uu qabdaa? Iyyaaspeed: Miidiyaan keenyi sakatta’amee ture. Qabeenyisaas fudhatameera. Akkuma beekamu meeshaaleen miidiyaa qaalii dha. Kaameeraa dabalatee waanti baayyee nu jalaa fudhatameera. Yeroo fudhataman wabii qaboo yaa’iitiin mallatteefameeti fuudhaman. Meeshaalee kunneen abbaan alangee hin barbaachisan abbaatti haa deebi’an jedhullee ergan hiikamee miyoota kunneen argachuu hin dandeenye. Poolisiin deebisuudhaaf eeyyamamaa dha jedheen yaada. Kuni adeemsaa gatii taheef sun gaafa raawwatu ni deebi’a. Garuu meeshaaleen suni deebi’anis deebi’uu baatanis miidiyaan keenyi guyyoota sadiifi lama keessatti deebi’a jedheen yaada. Hojii keenyatti deebi’uuf qophii dha. BBC: Buufata itti hidhamtee turte keessa gaazexeessitoonni biroon turanii? Eenyufaadha? Haalli isaa maal fakkaata? Iyyaaspeed: Gaazexessitoonni hidhamuu isaanii ergan ba’ees, yeroon hidhamee jirus dhaga’eera. Bakka ani itti hidhame gaazexeessaa AP kan ture Amiir fi ogeessa kaameraa Tomaas Ingidaa jiru ture. AHanga ammaa hidhaarra jiru. Akkuma beekamu gaazexeessummaan bu’aa ba’ii hedduu kan qabuufi miidhaa akka namarraan gahuu danda’u beekanii kan hojjetanidha. Isaanis hojoo gaazexeessummaa sana ture kan hojjechaa turan. Tarii qama mootummaan hin jaallanne dubbisanii ta’uu danda’a. Kun garuu akka gaazexeessummaatti akka yakkaatti ilaalama jedhee hin yaadu. Yakkadha yoo jedhames mana murtiitti dhiyaachuuf mirga qabaachuu qabu. Hanga gaafa ani bahuutti garuu mana murtiitti hin dhiyaanne. Kanaaf, mootummaan gaazexeessitoota hafan hunda hiikuu qaba. Carraan nu qaqqabe isaanis akka qaqqabu ‘adaraan’ jedha. BBC: Namoonni siyaasaa hidhaarra turan akka bahaniif duula taasifaman qindeessaa akka turte ni beekama. Namoonni kun yeroo hidhamtetti bahan.  Oduu kana akkamiin dhageesse, miirri isaa akkam ture? Iyyaaspeed: Dhugaadha wagga tokko ol duulawwaniifi sochiiwwan taasisaa turreerra.  Mootummaan tarkaanfii akkasii kana fudhachuuti dhufuun isaa kan nama gammachiisudha. Hiikamanii bulee isaa ture kan dhageenye. Namoonni hedduun akkuma ofii isaa hiikameetti ilaale ture. Anilleen baayyeen gammade. Akka waanan ofiikoo hiikameetti natti dhaga’ame. Isaan keessaa tokko tokko ejjennoo siyaasan olittiyyu namoota na jaallatan, jaalladhu waan ta’aniif gammadeera. Walumaa galatti garuu wantota lama kaasuun narra jira. Tokkoffaan, akkuma yeroo dheeraadhaa jechaa turretti warri hidhaman hiikamanii wanti hundumtuu gara taa’anii waliin mariyachuutti dhufuu qaba kan jedhu, garaa garummaan siyaasaa waliin taa’anii mariyachuutiin furamuu qaba kan jedhu ani akka dhuunfaakootti, miidiyaa keenyaanis wanta jechaa turredha. Mootummaan tarkaanfii fudhachuu jalqabuun isaa gochaa jajjabeeffamudha. Haata’u malee, ammallee hidhamtoonni hedduun jiru. Bakka ani itti hidhamee turettiyyu gaazexeessitoota dabalatee namoonni baayyeen jiru. Manneen hidhaa gara garaa keessa aanga’oota siyaasaa gara garaatu jiru. Tarkaanfichi kan adda ciccite ta’uu osoo ta’uu baatee gaariidha. Kana ta’uu baannaan, qabxii siyaasaa murtaa’e argachuuf kan taasifamu hadhaba keessa turreti akka hin deebinen jedha. Wantichi tittiifuu osoo hin taane hundaaf roobuu qaba. Hidhaatii yeroon bahutti wantonni hedduun jijjiiramanii na eegan. Tokko dhimma marii biyyaalessaati. Kun wanta gaariidha. Haata’u malee, Itoophiyaa keessatti wantota hedduu yaalleerra. Yaaluudhaaf jecha qofa kan taasifnu yoo ta’e wanta argachuu qabnu akka hin dhabne yaaddoon qaba. Fakkeenyaaf, filannoon gaggeeffameera. Callisaan gochuuf qofa taasisuufi karaa sirrii ta’een gochuun addaa addadha. Carricha akka hin balleessine sodaan qaba. Waliigaltee biyyaalessaa uumuudhaaf mariin taasifamu dhimma yaalamee hin beeknedha. Yaaluun erga hin oollee sirriitti qoratameefi itti yaadamee qama hunda kan hirmaachisu yoo hin taane biyya keenya akka carraan ishee darbu taasisaa jirra jedheen yaada. Jalqaba irraa kaasee filannoo komishinarootaa, hirmaattota filachuu, akkasumas saganticha qopheessuu irratti yaadawwan gara garaa kan hirmaachise ta’uu qaba. Hojjetanii xummuranii booda “kattaa kan ani bukeessa tolchaa” ta’uu hin qabu. BBC: Akka nama siyaasa Itoophiyaa hordofuutti waraana gaggeeffamaa jiru ilaalchisee jijjiiramawwan jiran aalatee haalonni siyaasaa amma jiran walumaa galatti bu’aa akkamii qabatee kan dhufu sitti fakkaata? Iyyaaspeed: Mana hidhaa waanan tureef dhimmicharratti xiinxala hin bilchaatiiniifi kan gitu akkan hin kennineef waanan sodaadhuuf wanta tokko qofaa yaa jedhu. Waraan ilaalchisee Fulbaana tokko irratti maaltu ta’uu mala jennee tilmaamawwan keenyee turre. Tilmaamawwan keenye keessaa tokko yeroo turaa deemanitti qaamoleen hunda biratti nuffiifi dadhabuun nu dhufa jennee turre. Waraanni dinagdeefi lubbuu namaa kan nyaatu wanta dadhabsiisaadha jennee turre. Qaamoleen yeroo dahaban mariidhaaf ni taa’u kan jedhu tilmaama kenninee ture. Amma gara dadhabuu sanatti deemaa jiru natti fakkaata. Qaamoleen lamaanuu carraa kana akka yeroo ittiin bitachuufi aara galfachuutti akka hin fuhanne, akkasumas sirnaan akka itti fayyadaman nan abdadha. Wanta dhufe irratti qaamoleen gammachuu hin qabne akka jiran natti dhaga’ama. Mancaatii qaqqabeefi gara fuula duraattis qaqqabuu kan malu sanarra tarkaanfiiwwan amma fudhatamanitu caala; jajjabeeffamuus qabu jedheen yaada. Haalduree jalqabame irratti xiyyeeffannoon taasifamuun wanta gaarii natti fakkaata.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: UN sababa waraanaatiif gargaarsi dhiyeessu gufachuu hime

Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii (UN) toora ittiin gargaarsi namoomaa dhiyaaturra waraanni jiraachuu isaatiin gargaarsa barbaachisu Tigraay qaqqabsiisuun akka gufate ibseera. UN fi dhaabbileen miti-mootummaa sababa waraanaatiif wantota bu'uuraa barbaachisoo ta'an akka nyaataafi qoricha dhiyeessan hir'suufi haquuf dirqamuu isaanii beeksiseera. Waajirri Qindeessaa Gargaarsa Atattamaa UN (OCHA) gargaarsa namoomaa gara Maqalee geessu hir'isuu, osoo hin geessiin yeroo dheeraa turuufi haquullee kanan dirqame daandiin ittiin dabarsan kan waraanni irratti gaggeeffamaa jiru waan ta'eef jedheera. "Karaa Samaraa irraa - Ab'aalaatiin goree - Maqalee geessuun dhiyeessi gargaarsa namoomaa gara Tigraay akka galu taasifamu sababa waraana Ab'aalaa irratti gaggeeffamaa jiruuf Kibxata Amajji 13, 2022 irraa kaasee addaan citeera," jechuun OCHAn Kamisa Amajji 20, 2022 ibsa baaseen himeera. Erga A L I Adoolessa 26, 2013tiirraa kaasee karaa Ab'aalaatiin boba'aan hojii gargaarsa namoomaatiif oolu gara Tigryaa hin ergamne kan jedhu OCHAn, hanqina boba'aa Tigraay keessa jirurraa kan ka'een dhaabbatichi naannicha keessatti boba'aa argachuu hin dandeenye jedheera. UN hanga A L I Mudde  04, 2014tti namoonni kuma 10 fi 500 gargaarsa nyaataa argachuu isaanii ibsuun, lakkoofsi namoota gargaarsa fudhataniii kun A L I erga Bitootessa 2013 as isa gadi aanaadha jedheera. Akka UN jedhutti, lakkoofsi namoota torban torbaniin gargraasa argachuu qabanii kuma 800 ol ta'uu qaba. UN dhaabbileen gargaarsa namoomaa michoota isaa ta'an midhaan gargaarsaa kuusaa keessaa qaban namoota kuma 28 qofa gargaaruu kan danda'u ta'uu isaa gabaaseera jedhe. Talaalliin dhibee gifiraa torban sadii dura jalqabee ture  daa'imman kuma 14 ta'aniif kennamuu ibsee, talaallii kana daa'immaan kuma 800 fudhachuu qau jedheera. Hanqinni boba'aafi maallaqqa callaa, qorichi tajaajilaan ala akka hin taane ykn haalaa qilleensaa keessa turuu danda'uun geejjibsiisuun rakkisaa ta'uufi hanqina ogeessota fayyaa qormaatawwan biroo baayyee hamoo ta'an waliin ida'amee duula talaallii gifiraa rakkisaa taasisuu UN ibseera. Naannoo Amaaraafi Affaar keessatti garuu hojiin gargaarsa namoomaa qaqqabsiisuu babal'achuu isaa OCHAn ibsa isaatiin eeraara. Torban darbe keessa naannoo amaaraa keessatti ummanni miliyoona walakkaa ta'u gargaarsa nyaataa argachuu isaa ibsuun, namoonni kuma 40 ta'an ammoo gargaarsa miidhaan nyaataan ala ta'anis argachuu isaanii beeksiseera waajirichi. Waraanicha hordofee namoonni kuma dhibbaan lakkaa'aman qe'ee isaaniirraa buqqa'an gara qe'ee isaaniitti deebiyuu isaanii UN eeree jira. Naannoo Affaar keessatti garuu namoonni kuma 47 ol ta'an gargaarsa namoomaa argachuu isaanii OCHAn ibsa isaa kanaan mul'iseera. Namoota bakka sababa waraana kanaan miidhame jiraatan gargaaruudhaaf gareen bakkaa bakkatti socho'an 30 bobba'uu isaanii OCHAn ibseera. Waraanni ji'a 14 dura naannoo Tigraay keessatti jalqabame gara naannolee hollaa Amaaraafi Affaaritti babal'achuu isaatiin miidhaan namoomaa guddaan qaqqabee qabeenyi guddaanis manca'eera. Waraanni kun lubbuun namoota kumaan lakkaa'aman akka darbuufi miliyoonaan lakkaa'aman ammoo akka buqqa'an taasisuun isaa irra deddeebiin gabaafamaa tureera. Sababa waraana kanaatiin Kaaba Itoophiyaa naannoo Tigraay, Amaaraafi Affaar keessatti rakkoo dhalateen namoonni miliyoona 9.4 ol ta'an gargaarsi namoomaa akka isaan barbaachisu UN torbanoota muraasa dura beeksisee ture. UN dabalatee rakkoo namoomaa waraanni kun qaqqabsiise furuudhaaf humnoonni wal waraanan atattamaan waraanicha haabanii wal-dhibdee gidduu isaanii jiru mariin akka furan biyyoonni Lixaa irra deddeebiin waamicha dhiyeessaa turaniiru.


Baqattoonni Ertiraa Tigraay keessaa haala yaaddessaa keessatti argamu - UNHCR

Haalli wal jalaan badaa adeemaa jiru baqattoota Ertiraa naannoo Tigraay keessaa balaa hamaa irraan gahee jira jedhe dhaabbanni dhimma baqattootaarratti hojjatu UNHCR. Dhaabbanni Komishiinii Olaanaa Dhimma Baqattootaa (UNHCR) haala baqattoonni Ertiraa kan kaampiiwwan baqattootaa naannoo Tigraay irratti argamaniin baayyee yaadda'uu beeksise. Dubbii Himaan dhaabbatichaa Booriis Chaashrkov ibsa Jeeneeviitti Jimaata kennaniin akka jedhaniitti, hojjattoonni dhaabbatiichaa kanneen sababii haala nageenyaatiin baqattoota bira gahu hindandeenye yeroo jalqabaatiif, jalqaba torban kanaa buufataalee baqattootaa Maayii Ayinii fi Addi Haarush deemuu himan. Haleellaan qilleensaa dhiheenyas buufataalee baqattootaa kanneen keessaafi alatti raawwatamaa turuu kaase. ''Hojjattoonni keenyas baqattoonni baayyee sodaatanii akka jiraniifi nyaata argachuuf rakkataa jiraachuufi, hir'ina qorichaa fi bishaan qulqulluutiin rakkataa jiraachuu,'' hubataniiru jedhan. Baqattoonnis balaan du'aatii sababii dhibeewwan ittifamu danda'anii dabaluu kan dubbatan yoo ta'u, torbanoota jaha keessatti qofa hanqina qorichaafi tajaajila fayyaatiin walqabatee namoonni 20 ta'an lubbuu dhabuu dhaabbatichatti himuu dubbatan. Boba'aan hin jiru jechuun bishaan qulqulluun karaa ittiin boolla keessaa argamu ykn konkolaataan kaampiiwwaniitti geeffamu hin jiru jechuudha jedhan. Kanaan kan ka'ees baqattoonni bishaan burqiituwwanii ariitiin gogaa jiranii waraabbachuuf dirqamuufi kanaanis dhibeewwan bishaanirraa dhufan cimaaf saaxilamaa jiraachuu dubbi himaan dhaabbatichaa kaasaniiru. Yaaliiwwan garaa garaa taasifamaa jiraatulleen guutummaan gara naannichaatti seenuun akka hin danda'amnees himaniiru. ''Kana jechuunis beelli cimaan dabalaa jiraachun yaaddeessaa ta'eera,'' jedhan. Nyaanni kaampiiwwan keessaa waan dhuumeefi kan raabsamu man-kuusaa keessa waan hin jirreef jecha baqattoonni nyaata bitachuuf uffataafi qabeenyaa isaanii gurguraa akka jiran hojjattootatti himuu kaasan. Itti dabaluunis, sababii haala nageenyaa naannichaatiin tajaajiloonni bu'uraa baqattoota Ertiraa kaampiiwwan lamaan keessaa baatiiwwan hedduuf dhiyaachaa akka hinjirre himan. Haalli rakkisaan kaampiiwwan kanneen keessas agarsiiftuu fakkeenya dhiibbaa hanqina daandiifi dhiyeessitiin namoota miliyoonoota nagaafi kanneen naannicha keessatti bakka jireenyaa isaaniirra buqqaafaman keessa jiraniiti jedhan. Dhaabbanni UNHCR gareewwan wal waraanaa jiran dhukaasa dhaabuun daandii seensaa akka kennaniif, akkasumas baqattota kuma 25 kaampiiwwan kanneen keessatti hafan fedhiisaaniitii gara eddoo haaraa mootummaa Itoophiyaatii naannoo Amaaraa Daabaatiitti kophaatti dabarsuu akka danda'uuf waamicha taasise. ''Nyaanni, qorichi, boba'aafi dhiyeessitiiwwan gara biraa atattamaan kan hin geeffamneef yoo ta'e fi nutis baqattoota kanneen balaa keessaa gara bakka deeggarsa lubbu baraarsaa itti kennu dandeenyuutti kan dabarsu hin dandeenye ta'e, baqattoonni baayyeen ni du'u.'' Akkasumas qaamooleen Itoophiyaa keessaa hunduu akka namoota nagaa eeganiifi kabajan, akkasumas mirga namoomaa fi baqattoota dabalatee, bilisummaawwan bu'uuraa namoota hundaa akka kabajaniif dhaabbanni isaanii waamicha taasisuu himan. Dhumarratti ''baqattoonni waraana keessatti danqamuu hin qabaatan'' jedhaniiru dubbi himaan kun.


Mootummaan dhiyeessii qorichaa fi deeggarsa biroof Tigraayitti balaliisa guyyuu hayyamuu hime

Mootummaan Federaalaa dhiyeessii qorichaa fi deeggarsa biroo Tigraay keessatti akkaa olitti hanqateera jedhame geejiba konkolaataan furuun waan hin danda'amneef balalii qilleensaa dabalataa hayyamuu beeksise. Ministeerri Haajaa Alaa ibsa Dilbata baaseen fedhiin qorichaa fi deeggarsa barbaachisuu biroo Tigraay keessatti daran dabaluu ibsuun, Naannoo Affaar keessa qaxxaamuruun geejibni gara Tigraay seenu sababa waraanaan danqameeraa jedhe. Torbanoota darban dhaabbileen idila addunyaa, ogeeyyiin fayyaa Tigraay keessa jiraniif qaamoleen kaanis Tigraay keessa hanqinni qorichaa guddoo fi deeggarsi nyaataa dhibuun sadarkaa nama yaachisurra gahuu ibsaa turan. Tigraay keessatti sababa qorichi hin jirreef dhukkubsattoonni qoricha yeroon irra darbe fudhachuuf dirqamaniiru jedheera Koreen Fannoo Diimaa Idil-Addunyaa ibsa torban darbe baasee tureen. Wanti madaa ittiin dhiqan waan hin jirreef bakka tokko tokkotti hakimoonni madaa dhiquuf ashaboo fayyadamaa jiru, bakka kaanitti ammoo qorichoonni yeroon irra darbe sababa hanqinni jiruuf dhukkubsattootaaf kennamaa jiraachuu hime. Ogeeyyiin Fayyaa Hospitaala Rifaraalaa Haayidar magaala Maqalee keessatti argamuu keessa hojjetan galteewwan waldhaansa fayyaa akka gilaavii fi faashaan madaa ittiin haxaawanillee dhumee gilaavii miiccaa faashaaf ammoo haadholiifi abbootiirraa gaabiifi naxalaa sassaabaa akka jiran BBC'tti himaniiru. Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti dameen deeggarsa namoomaa atattamaa qindeessu OCHA'n sababa waraanaan qorichaafi deeggarsa barbaachisoo biroo dhiyeessuun waan dadhabameef, dhiyeessiiwwan hir'isuuf, yeroo itti dhiyaatan dheeressuufi adda kutuufis dirqamuu ibseera. Mootummaan Federaala gama isaan barbaachisummaan qorichaa fi dhiyeessiiwwan deeggarsaa biroo naannicha keessatti guddaa waan ta'eef deeggartoota biroo waliin ta'uu rakkoo mudate furuuf akka hojjechaa jiru ibsa. Dhaabbileen gargaarsaa idila addunyaa ulaa geejibni keessa darbutti waraanni adeemaa jiraachuu sababoota hanqina dhiyeessiif dhiyaatan keessaa isa ijoo ta'uu dubbatu. Mootummaan Federaalaas sababa waraanaa konkolaattotni imaluu hin dandeenye jechuun TPLF komata. ''Qorichiifi dhiyeessiiwwan biroon ji'a darbee eegalee akka dhiyaatu hayyama argate weerara haaraa TPLF eegalerraa kan ka'e Ab'aalaa darbuu hin dandeenye.'' ''Fedhaa fi danqaalee jiran ilaalcha keessa galchuun Mootummaan Itoophiyaa dhiyeessii qorichaa, nyaataafi deeggarsa barbaachisoo biroo geejiba lafoon qaqqabsiisuun dadhabameef balalii xiyyaaraa dabalataa mijeessuuf murteesseera.'' Ministeerri Haajaa Alaa, Ministeera Fayyaa fi Komishinii to'annoo Balaa Biyyaalessaa Koree Fannoo Diimaa Idil-Addunyaa fi Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii waliin ta'uun imala xiyyaara fe'isaa guyyaa guyyaan qorichaa fi dhiyeessiiwwan barbaachisoo biroo gochuuf hojjeechaa akka jiru ibsi Waajira Haajaa Alaa kun beeksieera. Dhimma dhiyeessii deeggarsa namoomaa ilaalchisee twiitara gubbaatti yaada isaanii kan maxxansan dubbii himaan TPLF obbo Geataachew Raddaa konkolaattotni fe'isaa Sagantaa Nyaataa Addunyaa 27 ta'an Samaraa irraa ka'anii gara Tigraayitti imala eegalanis sababa Aba'aalaa waraanni jiruuf deeggarsi akka hin dabarree godhameera yaada jedhu dhagahuu barreessan. Mootummaa federaalaa irraa hayyamni kennamus mootummaan naannoo Affaartu akka hin dabarre dhorke jedhamuus dubbii kana Masaraan mootummaa quba hin qabu jedhanii akak hin yaadne ibsan. ALI Muddee 10, 2014 irraa eegalee daangaa naannolee Affaariifi Tigraayitti gama Kiilbatii Rasuu(Zoon Hulet) jedhamuun naannoo Aab'alaa waraanni gaggeefamaa akka jiru qaamoleen waraana kana keessa jiran ibsaniiru. Mootummaan naannoo Affaar ibsa baaseen Mudde 10 bara 2014 irraa eegalee humnootni TPLF naannoo Ab'aalaatti haleellaa eegaluu fi namootni nagaan miidhamuu komateera. Mootummaan Federaalas weerarri kun humnoota TPLF irra deebiin eegalame jechuun ibseera. Obbo Getaachew Raddaa garuu ''halellaan Ab'aalaa humnoota Affaariifi deeggartoota isaanii Eertiraan guyyoota dura eegalee ammas itti fufee jiraa'' jedhan. ''Uummata keenyaaf deeggarsa namoomaa akkaa olitti barbaadaa waan jirruuf gochota bayyee barbaachisoo hin taane akkasiirraa fedha hin qabnuu'' jedhan.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: Waraana dhaabuuf tattaaffiin abdii namatti horu taasifamaa jira - A. Gutereez

Waraana Kaaba Itoophiyaattti adeemsifamu dhaabuufi nagaa buusuuf carraaqqiin taasifamaa jiru akka isaan gammachiise Barreessaan Olaanaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii (UN) Antooniyoo Gutereez himan. Gutereez gaafa Roobii Gaanfa Afrikaatti Bakka Bu'aa Olaanaa Gamtaa Afrikaa kan ta'an Oliseguun Obasaanjoo haala Itoophiyaa keessa adeemaa jiruurrati erga bilbilaan mari'atanii booda ibsa baasaniinin kan kana jedhan. Waraanni Itoophiyaa keessatti waggaa dura eegale dhaabbatee rakkoon mariin akka furamu carraaqqiin kana dura taasifame ija hin godhanne. Antooniyoo Guteereez rakkoo Itoophiyaa keessa jiru ilaalchisee ''Mana Maree Nageenyaa dhaabbatichaa gidduutti qoqqoodiinsi jiraatus,'' furmaanni garuu dhiyaataa jira jedhan. Aab Guteereez gaaffii fi deebii BBC Africa waliin addatti taasisaniin, rakkoo Itoophiyaaf furmaata barbaaduun hawaasa idl-addunyaaf ulfaataa ta'aa dhufuu himan. Kanaafis sababa wayita kaa'an, mootummaan federaalaa, magaalaa Finfinnee jiru, biyyoonni alaa ''dhimma kiyya keessa seenan'' jechuun himachuu waan itti fufeef, hawaasa idil-addunyaa ofirraa dhiiba jedhan. ''Taateen Itoophiyaa keessatti dhalate kun hirmaannaa hawaasa idil-addunyaan salphaatti waan furamu natti hin fakkaatu. Itoophiyaan yeroo mara keessa seentummaa qaama alaa himatti,'' jechuun rakkoon Itoophiyaa walxaxaa ta'uu ibsan. Dhimmi Itoophiyaa Mana Maree Nageenyaa keessattillee qoqqoodiinsa uumeera kan jedhan qondaalli olaanaan UN kun,''haalli kun ammoo salphaatti hojii keenya akka hin raawwanne gufuu nutti ta'eera,'' jedhan. ''Ministira Muummee Itoophiyaa waliin dubbadheera, TPLF waliinis akkasuma. Obasaanjoo fi Uhuruu akkasumas aanga'oota addunyaarra jiran hedduu waliin dhimma kanarratti dubbadheera. Garuu gara furmaata dhiyaachuuf carraan akka jirutu natti mul'ata.'' Dubbiin Qondaala olaanaa UN kuni yeroo dippilomaatonni olaanoo US lama gara Itoophiyaa imaluuf jiran dhagahame. Pirezidantiin duraanii Naayijeeriyaa kuni torban darbe Finfinneefi gara Maqalee imaluun qondaaltota mootummaa federaalaa fi TPLF waliin mari'achuun isaanii gabaafameera. Qaamoleen waraana keessa jiran lamaan waraana dhaabuuf sochii taasisaa jiran bakka bu'aa gamtichaarraa dhagahuu isaanii Gutereez ibsaniiru. Dabaluunis, Obasaanjoon walitti bu'iinsa waggaa caalaa tureef furmaata siyaasaafi dippilomasii qabatamaa argachuuf carraan akka jiru abdii akka qaban itti himuu isaanii himan. Waraana badii guddaa geessiseefi biyyoota ollaa yaaddesse kana dhaabuufi nagaa buusuuf carraaqqiin qabatamaa akka taasifamaa jiru ibsuun kanaanis gammaduu isaanii ibsan. Walitti bu'iinsa bakkeewwan Itoophiyaa tokko tokkotti adeemsifamaa jiru jedhan nagaa buusuuf danqaa ta'u kan ibsan Gutereez, kunis ''qaamolee waraana keessa jiran gidduu tarkaanfii walamantee fiduuf taasifamu balleessa,'' jedhan. Gutereez qaamoleen waraana keessa jiran dhukaasa akka dhaabaniifi dhaabbanni isaanii Itoophiyaa keessatti marii hunda galeessa, nagaa akkasumas adeemsa araaraa taasifamu deeggaruuf qophii ta'u ibse. Adeemsi waraanni karaa nagaan akka xumuramu sochiin gama Gamtaa Afrikaan taasifamu abdii horuus haalli namoomaa ''yaaddessaadha,'' jechuun ibsan. Deeggarsa dhiheessuuf hunduu carraaqqii taasifamu akka deeggaran dhaaman. Bakka Bu'aan Olaanaa Gamtaa Afrikaa torban darbe ALI Kibxata Amajjii 03, 2014 gara Tigraay imaluun hogganoota TPLF waliin ''marii gaarii'' gochuu isaanii Dubbi Himaan TPLF Getaachaw Radaa himanii turan. Obasaanjoon eegasii gara Finfinneetti deebi'aniiru. Ta'us, dhimma daawwannaa isaanii irratti addatti wanta ibsan hin qabani. Oliseguun Obasaanjoon alatti Gaanfa Afrikaatti Ergamaan Addaa US Jeefrii Feltimaan qaamoleen waraana keessa jiran mariitti akka deebi'an carraaqaa turaniiru. Dhihoo isaan erga ergamni isaanii xumuramee booda bakka bu'aa biraan bakka buufamaniiru. Guyyaa har'aas Ergamaan Addaa US haarawni Deevid Saatarfildiifi Waajjira Dhimma Alaa US'tti Gargaartuun I/Aantuu Dhimma Afrikaa Mooli Fii Finfinnee seenu jedhamee eegama. Turtii isaaniinis marii bilbilaa ''bu'aa qabeessa'' MM Abiy Pirezidant Baayidan waliin taasisan bu'uura gochun akka mari'atan eegama. Akka ibsa Ministeera Dhimma Alaa US'tti haleellaan qilleensaa akka dhaabatu, dhukaasni akka dhaabatu, hidhamtoota akka hiikaman, mariif bu'uurri akka toluufi dhimma deeggarsa namoomaa ni kaasu. Waraanni Kaaba Itoophiyaatti dhalate lammiilee hedduu galaafatee miliyoonaan kan lakkaa'aman immoo qe'eerraa buqqisuun isaa ni beekama. Dhaabbileen fayyaa Tigraay keessa jiran qoricha gahaa dhabuun rakkachaa jiraachuu dhihoo ibsuun isaanii ni yaadatama.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: Gaanfa Afrikaatti ergamaan haraa US Itoophiyaa, Saawud Arabiyaafi Sudaan daawwachuuf

Dippilomaatonni Ol-aanoo Ameerikaa torban dhufu daawwannaa hojiii guyyoota afuriitiif gara Finfinnee, Kaartumiifi Riyaaditti akka imalan ibsame. Gaanfa Afrikaatti ergamaan haaraa US, Daaviid Saatarfiild fi Assistaan Sakireetaarii Molii Fii aanga'oota ol-aanoo  torban dhufurraa kaasanii Itoophiyaa, Saawud Arabiyaafi Sudaan daawwachuuf jiran akka ta'e Isteet Dippaartimet ibsa Jimaata baaseen himeera. Kaayyoon daawwannaa aanga'oota Ameerikaan kunneen taasisaniifis Itoophiyaan akka walitti bu'insa biyyattii keessa jiru dhaabduuf gargaaruuf jedhameera. "Aanga'oonni mootummaa haleellaawwan qilleensarraafi walitti bu'insawwan biroo dhaabuun…marii biyyaalessaa hunda hammateef bu'uura kaa'uun ulaa nagaaf amma baname kanatti akka fayyadamaniif ni jajjabeessu," jedha ibsi kun. Jimaata Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii (UN) Tigraayitti erga waggaan haaraa seenee haleellaa qilleensarraa humna qilleensaa Itoophiyaan gaggeeffame jedhameen yoo xiqqaate namoonni nagaa 108 ajjeefamanii, 75 kan ta'an ammoo madaa'uu ibsee ture. Gaanfa Afrikaatti Ergamaa Addaa Ameerikaa ta'uun Eala bara darberraa kaasanii tajaajilaa kan turan Jeefrii Feltimaaniin kan bakka bu'an Deevid Saatarfiild, hariiroo alaa US keessatti muuxannoo waggoota afurtamaa ol akka qaban himama. Akka ibsa Isteet Dippaartment kanaatt, dhimmoota Afrikaatiif itti-gaafatamoo kan ta'an Saaterfiild fi Fiin Wixataa hanga Kamisaatti kan biyyoota sadeen kanneen daawwatan. Turtii magaalaa guddoo Sawudii, Riyaad, keessatti taasisaniin Sudaaniif "ce'umsi gara dimokiraasiitti sivilootaan durfamu" akka milkaa'uuf  deeggaru. Magaalaa guddoo Sudaan, Kaartuum, gaafa deeman ammoo aktiivistoota dimokiraasii deeggaran, humna waraanaafi gaggeessitoota siyaasaa waliin wal-dubbisuuf jiru. Sudaan keessatti erga waliigalteen aangoo qoodachuu bara 2019 irraa jalqabe Onkoloolessa 25, 2021 humni waraanaa aangoo dhuunfatee as bulchiinsi sivilii akka aangootti deebiyuuf lammileen biyyattiin hedduun mormiin daandii dhiphisaa jiru. "Ergaan isaanii ifadha: Yunaayitid Isteet walabummaa, nagaafi haqa ummata Sudaaniinf ni dhimmamti," jedha ibsi kun.