Fooziyaa Jamaal: Haadha daa'imaa qabxii olaanaan Yunvarsiitii Odaa Bultmirraa waancaafi warqeen eebbifamte

Fooziyaa Jamaal Yunvarsiitii Odaa Bultum irraa bara kana dubartii qabxii baayyee olaanaa galmeessisuun eebbifamteedha. Gosa barnootaa Ikonoomiksiin kan eebbifamte Fooziyaan, koorsiiwwan fudhatte hundas 'A' galmeessisuun eebbifamte. Tibba kana namoonni ishee beekanis ta'e seenaa ishee kana dhaga'an qabxii isheen turtiishee Yunvarsiitii kanatti galmeesifte tarreessuun baga gammadde jechuun dinqisiifannaa qabaniif miidiyaa hawaasaarratti hedduu qoodaa jiru. Akka namoonni miidiyaa hawaasaarratti barreeffamee mul'atutti Fooziyaan walumaagala koorsiiwwan 38 fudhatte keessaa 31 A+ kan hafan torba ammoo A argachuun qabxii 4:00 fiduun xumurte. Kennaan addaa qabdu ykn deeggarsi addaa taasifameef akka kana galmeessistuuf  gargaare kun warra kaaniifillee fakkeenta ta'uu maal jechuun BBCn Fooziyaadhummaarraa iyyaafatee bareera. Fooziyaa Jamaal qabxii boonsaa kana kan galmeessite itti-gaafatamummaa dachaa biraayyuu osoo qabduu akka ta'e BBCn iyyaafannaa kanaan hubateera. Turtiin yunvarsiitii boqonnaa jireenyaa namaa keessatti yeroo baayyee murteessaadha. Saatii dheeraa dubbisuu, pirojektiiwwan kennaman guyyaa isaa eeganii hojjetanii galchuu, dorgommii cimaa jiru mo'achuudhaaf humnaafi dandeettii ofii mara bakka itti obbaafatan yoo jedhan balifannaa hin ta'u. Gama biraan ammoo bakka maatiirraa adda bahuun of danda'anii jireenya haaraa itti shaakalan ta'uun isaas umurii murteessaa keessa darbamudha. Keessumaa ammoo dhiibbaa dubartummaa hawaasa keessa jiruun shamarran yunvarsiitii seenan dhiibbaa dachaa mo'achuun dirqama itti ta'ayyu. Fooziyaa Jamaal garuu itti-gaafatamummaa dachaa waliin dhiibbaa dachaa kana  milkaa'ina kaaniif fakkeenya ta'uun keessa darbitee agarsiifteetti. Godina Harargee Lixaa aanaa Boosee magaalaa Bookeetti kan dhalatte Fooziyaan, yeroo kutaa 11 barattu gaa'ila akka dhaabbatte dubbatti. Turtii waggoota sadii yunvarsiitii keessatti dabarsite keessaayyiis waggaa tokko ulfa taatee, waggaa tokko ammoo daa'ima guddisaa baratte. "Hojii kiyya jettee of amansiistee yoo jalqabde wanti hin danda'amne hin jiru. Anis ulfa ta'uun qabxii kiyyarratti dhiibbaa uumuu hin qabu jedheen cimee qo'adhe. Qorumsa ulfaa ta'uufi kan barnootaa, ergasiis daa'ima guddisaatii waanin yaade milkeeffadhe," jetti. Ulfa ta'uun itti-gaafatamummaa dabalataa waan fideef sababa ulfaa fi daa'ima guddisuutiin qabxiin ishee akka gadi hin buune kan duraa caalaa dubbisaa turuus yaadatti. Milkaa'ina namni tokko fuulduratti bahee ittiin mul'atu duuba yeroo hedduu namni namatti dhiyaatu tokko hin dhibu jedhama. Keessumaa ammoo jireenya gaa'elaa ba'aa walii baadhachuun jiru keessatti, milkaa'ina tokkoo isaanii duuba isa kaanitu jiraachuun amanama. Milkaa'ina ishee kana duubas deeggarsi abbaa manaashee daran olaanaa akka ture Fooziyaan dhugaa baatiif. "Abbaan manaa kiyya dhugumaan nama addaati. Inni barumsa kiyyaaf hedduu xiyyeefannaa kenna. Akka waan isaaf jecha baradhuutti ilaala. Nacaalaayyuu isatu itti cinqama. Waan hundaanuu baayyee nagargaara. Inni bu'uura milkaa'ina kiyyati," jetti. Fooziyaan turtii waggaa sadii Yunvarsiitii Odaa Bultum keessatti dabarsite kanaan qabxii olaanaa galmeessifteef waancaa lamaafi meedaaliyaa warqii badhaafamte. Fooziyaan daa'ima ishee osoo barattuu deessee hoosisaa baratte Mooneetiin cinaachatti qabattee, waancaa lama harka bitaafi mirgaatti qabattee, madaaliyaa mormatti dirattee dirree barumsaarrattis mo'achuu ishee qabatamaan agarsiisteetti. Karoorriikoo Waaqni nagargaaree waanin yaade waanin mo'adheefis daa'ima osoon yunvarsiitii baradhuu dahe tanaaf 'Mooneet' jennee moggaafnees jetti. Dubartoonni milkaa'uuf kaayyoofi kutannoo qofa nubarbaachisa kan jetti Fooziyaan, ilaalchota duubatti hafoo dhiisnee karaa milkaa'inaa haa ilaallu jechuun dubartootaaf dhaamti. "Waan tokko hin dandeenyu jennee of amansiisne taanaan, hin dandeenyu. Nan danda'a jettee amante taanaanis inuma dandeessa. Hojii kiyya, fiixa nan baha jettee hojjennaan dubartiin bakka nan gaha jette sanararraa wanti dhaabu hin jiru," jetti. Fooziyaan yeroo ammaa achuma Yunvarsiitii Odaa Bultumitti barsiistuu ta'uun hojii jalqabdeetti. Fuula duratti barnoota ishee daran guddisuufi beekumsa argatteen hawaasa tajaajiluudhaaf fedhii guddaa akka qabdus BBC'tti himteetti.


MM Abiy Ahimad: Dubbii fayyadamtoota miidiyaa hawaasummaa 'muufachiise'

Fayyadamtoonni miidiyaa hawaasummaa gubbaa jiran dubbii Ministira Muummee Itoophiyaa waa'ee 'gudeeddii dubartootaa' paarlaamaatti dubbataniin mufatuu ibsaa jiru. MM Abiy guyyaa Kibxataa paarlaamaatti dhihaachuun dhimmoota diinagdee, akkasumas nageenyaafi kaan irratti ibsa sa'aatii dheeraaf ture taasisaniiru. Dhimmoota dubbii isaanii keessaa ijoo dubbii ta'an keessaa tokko kan waa'ee dubartoonni lola naannoo Tigraayitti taasifameen gudeeddiif saaxilamanidha. Kanneen miidiyaa hawaasummaa gubbaa yaada isaanii waa'ee dubbii MM Abiy ibsan keessaa yaadni isaanii karaa hin taanen fudhatame kan jedhanis jiru. Waajjirri Ministira Muummee dubbii Ministira Muummee yeroo tiwiitara waajjirichaa irratti qoodus waan kana akeeku ibsa. Ogeettiin suuraafi waa'ee dubartootaa barreessuun kan beekamtu Maartaa Taaddasa tiwiitara gubbaa dubbii MM Abiy qeqxeetti. ''Namni tokko yeroo gudeeddii kaanin walbira qabu dubbiin isaa haala hin taanen hubatame wanti jedhu sirrii miti,'' jechuun ibsite. Nami biraa tiwiitara gubbaa Yohaannis jedhaman 'gudeeddiifi waraanamu' walbira qabanii waan Awustiraaliyaa keessa mudate jedhan ibsan. 'Awustiraaliyaa keessa osoon oduu hordofuu namni tokko gudeeddiif waggaa 55 itti murani. Kuni, Awustiraaliyaa keessa murtii hidhaarratti darbe isa guddaadha. 'Gama kaaniin, nama tokko waraanuun waggaa shan nama hiisisa,'' jechun garagalcha MM Abiyyif jedhanii yaada isaanii ibsan. Waldaan Dubartoota Tigraayis fuula tiwiitaraa irratti ibseenis dubbii MM Abiyyiin qeeqee barreesse. Namni Naa'od Balaay jedhaman gama isaaniin dubbiin MM Abiy maal akeeka jedhanii gaafatan. ''MM Abiy, abbaa dubartoota sadii, bulchaa ummata miiliyoona 110, waldhibdee furuurratti kan PhD qaban godaannisa xiinsammuu gudeeddiidhaan dhufuufi yeroo dheeraaf turu xiqqeessanii yeroo ibsan, ergaa maalii loltootaafi dhiirotaafi dubartootaaf dabarsuu barbaadan,'' jechuun gaafate. Kanneen qeeqa dhiheessan akkuma jiran garuu kanneen dubbiin ministira Muummee haala hin taane hubatame kan jedhanis jiru. Faallaan immoo namni Dr Fiqra Iyyasuus jedhaman dubbii Ministira Muummee Abiy deeggaranii mul'atani. Yaada isaanii tiwiitara gubbaa barreessaniin ''Wanti baay'ee MM Dr Abiy har'a [Kibxata] dubbatan haala nama gaddisiisuun karaa hin taaneen hiikaman, karaa hin taanen hubataman,'' jedhan. Baatii Sadaasa darbe waldhibdee yeroo dheeraaf mootummaa federaalaafi dhaaba naannoo Tigraay bulchaa ture TPLF gidduu lolli waraanaa eegale. Lola kanaan hidhattoonni TPLF buufata waraanaa federaalaa Ajaja Kaabaa irratti bananiin ajjeefamuufi hiraarfamuu mootummaan irra deddeebbiin ibseera. Ta'us, boodarra lolichi lammiilee nagaa miidhuufi sarbamiinsi mirga namoomaa 'jabaa' ta'e raawwachuu dhaabbileen mirga namoomaafi UN irra deddeebbiin ibsaa turani. Naannoo Tigraayitti yeroo dheeraaf maloonni kominikeeshinii cufaa waan turanif mirkaneessuun rakkisaa ta'ullee booda kana mootummaan badiin raawwatuu amaneera. Gareen qoratu akka ergameefi kanneen badiin shakkaman seeraan akka gaafataman dubbate. Ta'us, akkitti miidiyaaleen keessumaa biyya alaa gabaasan gar tokkotti citeera jedhee mootummaan Itoophiyaa irra deddeebbiin ibsaa ture. Guyyaa Kibxataa miseensota paarlaamaatti yoo dubbatan Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad waan kana akeeku dubbatan. ''Waa'ee sarbama mirga namoomaa kan rakkatan, kanneen rakkoo Tigraay jiruun namoonni dararaman waa'ee haleellaa Izzii Kaabaarratti raawwate homaa hin kaasan. ''Izziin Kaabaa haleelame miti salphate [malee]. Dubartoonni dhiiraan gudeedaman. Loltoonni keenya garuu saanjaan gudeedamaniiru,'' jechuun dubbatan. Bulchaan Itoophiyaa ji'oota shan booda loltoonni Ertiraa Itoophiyaa seenuu amanan kuni, loltuu eenyus ta'u badiin yoo raawwate akka gaafatamu dubbataniiru. Waajjirri Ministira Muummee Abiy guyyaa kaleessaa [Kibxata] haala kana dura hin baramneen dubbii MM Abiy jala jalaan tiwiitara gubbaa qoodaa ture. Ministirri Muummee Abiy haleellaan saalaa fudhatama hin qabu jechuu isaanii yaadachiisuun haala dubbii MM sirreessuu fakkaatuun akkanaan barreesse. ''Hidhattoonni TPLF miseensota Raayyaa Ittisa Biyyaarratti gudeeddii raawwatuufi qaama saalaa isaanitti waan qara qabu galchuu isaanii balaaleeffataniiru,'' jedha. Ministirri Muummee Abiy erga aangootti dhufanii wantoota maqaa gaarii itti horatan keessaa tokko, dubartoonni bakkeewwan kana dura gaggeessanii hin turre irratti muuduu isaaniiti. Seenaa keessa yeroo duraaf pirezidantiin dubartii Itoophiyaa hoogganaa jiru. Raayyaan Ittisa Biyyaas yeroo jalqabaaf kan dubartiin hoogganame bara bulchiinsa MM Abiyyidha. Kaabinee isaanii keessaa walakkaa dubartoota gochuurra kan darbe yeroo ammaa namni guddaa Ministira Muummee Abiyyitti aansuun aangoo guddaa qaban Ministira Nagaa Mufariyaat Kaamiili. Ta'us, dubbiin isaanii kaleessaa namoota gidduu qoodinsa uumeera. Dubartoonni dhibbaan lakkaa'aman lola Tigraayin walqabatee gudeeddiin irratti raawwatuu mootummaanis ta'e dhaabbileen idil - addunyaa ibsaniiru. Kanneen waan raawwate kana qeeqan 'gudeeddiin akka meeshaa waraanaa tokkotti hojiirra ooleera' jechuun akka qorannoon taasifamu gaafataniiru. Mootummaan Itoophiyaas garee kana qoratu erguufi kanneen miidhaman akka deeggarsa argatan taasisaa akka jiru ibseera. Pirezidantiin biyyattii Saahilawarq Zawudee kanneen gudeeddiin irratti raaawwate dhaqanii daawwachuun gadda isaanii ibsaniiru Badiiwwan sarbama mirga namoomaa Tigraayitti raawwatan jedhame qorachuuf Komishiniin Mirga Namoomaa UN, Komishinii Mirga Namoomaa Itoophiyaa waliin walii galuun isaa ni yaadatama.


Dubaayi: Poolisiin dubartoota qullaa suuraa ka'an biyyaa akka baafaman murteesse

Garee dubartoota kan qullaa suuraa tariirratti [balcony] ka’aaniif to’ataman amma biyya akka baafaman aanga’ootii mootummaa murteessan. Erga viidiyoon dubartoota qullaa suuraa tariirratti [balcony]ka’aa jiran argisiisu miidiyaa hawaasummaa irratti maxxanfame, dubartoonni Yuukreen 12 fi namichi Raashiyaa tokko to’atamaniiru. Namoonni kunneen 'safuufi duudhaa hawaasaa cabsan' jechuun poolisiin kan himataman yoo ta’u, yakkaan kanaaf, hidhaa ji’a ja’aafi adabbii Dirhaama 5,000 ($1159) itti murteeffamuu danda’a. Seera cimaa qabaattullee, Dubaay bakka daawwannaaf tuuristoota hedduu harkistudha. Namni kammiyyuu achiis jiraate yookiin yeroo garas imalu, aadaafi seera biyya Dubaayiitti jirachuu qaba, seerri tuuristiif addatti hin jiru. Namoonni suuraan isaani tariirratti kaa'an, dubartoota kudha lamaafi namni suuraa kaasu suuraarra mul'ateera. Lammummaan namoota kaanii hanga amma hin beekamne. Poolisiin amalli akkanaa kan fudhatama hin qabneefi kan safuu hawaasaa Emireetiin walsimuu miti jedhe. Ministeerii dhimma ala Yuukreen, waajjiirri isaanii dubartoota kana daawwatee akkasumas Kibxata hoogganaa qorannaa damee yakka dubbisuu dubbata. “Qorannoon waajjirri abbaa alangaa suuraa tibbana maxxanfame kan seera biyya kenna cabsuu xumuree jira. Namoonni gocha kana raawwatan biyyaa baafamuuf deemu. Dhimma kanarra yaadii dabalatan kennamu hin jiru,” Jedha ibsi wajjiirra miidiyaa Dubaay. Saffisaan biyya baafamuun Dubaay keessatti beekamaa miti. Duraan gocha akkana yoo raawwatan qorumsi cimaan isaan irra gaʼuf deema. Yakki kun kan hojjjatame, guyyoota muraasa jiʼa qulqullaaʼaa Muslimaa Ramadaanaattin dura. Lammiileen biyya alaa Dubaayitti yoo hidhaman kuni kan duraa miti. Bara 2017 keessa dubartiin lammii Biriitish tokko, namicha itti hin heeruminitti waliigalteen saalqunnamtii raawwannaan hidhaan waggaa tokko itti murtaa’ee ture. Hariiroon isaanii kan beekame, namichi erga doorsisaa itti erge jennaan isheen aanga’ootaatti yeroo himtetti ture.


Nawal El Saadawi: Dubartii sodaa malee dhugaa dubbachuu irraa hin deebine

“Ati dubartii rakkiiftuu fi sodaachiiftuudha naan jedhani.'' “Dhugaa dubbachaan jira. Dhugaan ammo rakkisaa fi sodaachisaadha,” jechuun Nawaal El Saadawi Barreessiteetti. Akka gabaasa miidiyaa Masiriitti Nawaal El Saadawi kan ganna 89 addunyaa kanarraa du’aan boqotteetti. Oggeetti fayyaa, rogeetti mirga dubartootaa (femenistii) fi barreessituun kun waggootii dheeraaf seenaa fi ilaalchashee – kitaaboota barreessite addaa irratti fi haasaa irratti qoodaa turteetti. Dhugaa jiru golgaa tokko malee dubbachuun ishee fi dhimmaa mirga siyaasaa fi korniiyaa dubartoota foyyeessuuf of kennuun ishee dhaloota hedduuf barumsa kan ta’edha. Ta’us garuu sodaa malee dubbachuun ishee, dheekkamsuu, dorsisa ajjeechaa fi hidhaaf akka saaxilamtu ishee taasiseera. “Ayyaanaa lolu waliin dhalatte,” jechuun hirriyyaan ishee fi kan afaan hiiktuuf Dr Omniyaa Amiin bara 2020tti BBCtti himte. “Namootni akka ishee bayyee muraasadha.” Ganda magaalaa Kaayiroo ala jiru keessatti bara 1931 kana dhalatte El Saadawii, ijoollee sagal keessaa tokko qofatu ishee duuba jira. El Saadawiin umurii ganna 13tti kitaabashee isa jalqabaa barreessite. Abbaanshee qondaala mootummaa maallaqa hedduu hin qabne ture, harmeen ishee ammo maatii dureyyiirraa dhufte. Maatiin ishee umrii ganna 10tti akka isheen heerumtuuf gochuuf yaalanis, yeroo isheen didduu harmeenshee ishee bira dhaabbatte. Maatiin ishee barnootashee kan jajjabeessan akka ture kan barreessite El Saadawi, obbolaanshee dhiiraa gaditti akka ilaalamtu garuu kan hubatte ijoollumaani. Yeroo akkayyaan ishee “dhiirri tokko yoo xiqqaate hanga durba 15'ti. Durboonni rakkoodha,” jechuun yeroo itti dubbatte akkamiin akka aarte himti. “Yoo rakkoo tokko agarte waa’ee san dubbatti,” Jetti Dr Amiin. “Nawaal waa tokkorraa duubatti deebi’uu hin dandeessu.” Mudannoo ijoollummaa El Saadawii galmaa’eeru keessa tokko daa’ima ganna ja’aa taatee kittaannaaf (dhaqna qabaa dubaraa) saaxilamuu isheedha. Kitaabashee ‘The Hidden Face of Eve’ jedhu keessatti yeroo dhaqnaa qabaatti lafa mana fincaanii irratti harmeen ishee dhaabbattee utuu ilaaltu adeemsa hamaa keessa dabarte yaadachuun barreessiteetti. Aadaan dhaqna qabaa, dubartoota gadi qabuuf kan qophaa’eedha jechuun jireenyashee guutuu dhaqna qabaa dubartootaa mormaa turteetti. Aadaan kittaanaa bara 2008tti Masirii keessatti kan dhorkame ta’us, shaakkalli isaa itti fufuusaa El Saadawiin balaaleeffachaa turte. Yunivarsitii Kaayiroo irraa digirii medisiniin bara 1955tti kan eebbifamte El Saadawii, haakima taate kan hojjachaa turte yoo ta’u boodarra oggummaa saaykaatirii (xiinsammuu) irratti oggummaa ishee xiyyeeffatteetti. Sana booda mootummaa Masiriif hoggantuu fayyaa uummataa taatee hojjachaa kan turte ta’us, erga kiitaaba ishee ‘Women and Sex’ (Dubartootaa fi qunnamtii saalaa) jedhu kittaanaa fi haleellaa saalaa dubartoota mormuun barreessite maxxansitee booda bara 1972tti hojii ishee kana irraa ari’amteetti. Barruuleen Fayyaa waggaa muuraasa dura eegaltes bara 1973 cufame. Ta’us garuu wanta amantu irratti dubbachuu fi barreessuu itti fufte. Bara 1975’tti asoosama Woman at Point Zero jedhamu kan mudannoo jireenya dhugaa dubartoota murteen du’aa irratti murtaa’e kan isheen wal barte irratti hundaa’uun barreeffame maxxansiteetti. Bara 1977tti ammo kitaaba Hidden Face of Eve, waa’ee yeroo ogeessa fayyaa ganda tokko turtetti haleellaa saalaa ,”ajjechaa kabajaa” fi daldala saalaa irratti waan agartee barreessuun maxxansiteetti. Kun ammo dheekkamsa kaase, qeeqxoonni dubartoota Arabaaf walfakkeenya barame kennuun ishee himataniiru. Sana booda Fulbaana 1981 irratti, El Saadawiin yeroo mormiitota Pirezidant Anwaar Sadaat irratti tarkaanfiin fudhatamaa turetti to’annoo jala ooltee ji’a sadiif hidhaa turte. Hiidhaa keessa taatee mudannoo ishee sooftii mana fincaanii irratti kuulii ijaa dhoksaan isheef galchameen barreessaa turte. “Wanta namootni gochuuf hin yaadne gooti turte, isheef garuu sun waanuma baramedha,” jetti Dr Amiin. “Isheen waa’ee seeraa ykn qajeelfama cabsuu yaadaa hin ture, waa’ee dhugaa dubbachuu malee.” Erga Pirezidant Saadaat ajjeefame, El Saadawii hidhaarra hiikamte. Hojiinshee garuu gulaalamee kitaabotni ishees dhorkamanii turani. Waggootii itti aananitti, leellistoota amantaa irraa dorsiisi du’aa irra ga’ee, mana murtiitti geeffamtee, boodarra gara UStti baqatte. Achittis amantaa, dhimmaa kolonii fi of jaja biyyootii Lixaa irratti haleellaa adda addaa gochuu itti fuftetti. Uffata dubartoonni musliimaa qaama isaanii guutuu dhoksu uffatan mormaa turte. Dabalataan, wanta dubartoonni ittin of bareechaniifi uffata qaama mul'isu uffachus mormaa turte. Kunis, feministoota mufachiise ture. Dheekkamsa kaasuun dabalata, kitaabotni ishee afaan adda adda 40 olitti yemmuu hiikaman El Saadawii beekkamtii idil addunyaa guddaa argatteetti. Yunivarsitoota addunyaa irra jiran gara garaa irraa doktireetii kabajaa hedduu argatteetti. Bara 2020tti barruun Time dubartoota ciccimoo 100 baricha keessaa tokko gochuun ishee moggasee fuula barruu isaa irrattis ishee maxxanseera. “Hawwiin ishee Masirii keessatti beekkamtii ykn kabaja wa’ii argachuu ture,” jetti Dr Amiin. “Addunyaa irraa kabaja hedduu argeetti, biyya isheerraa garuu tokkollee hin arganne jetti turte.” Bara 1996tti El Saadawii Masiriitti deebitee dheekkamsa deebistee kaafteetti. Filannoo 2004 irratti kadhiimamtuu pirezidantummaa turte, akkasumas bara 2011tti warraaqsa Pirezidant Hosnii Mubaarak mormuun Kaayiroo Addabaabayii Xahiiritti gaggeeffame keessattis hirmaatteetti. Barashee dhumaa ijoollee ishee durbaa fi dhiiraa waliin dabarsite.


Dubartii siyaasaa Itoophiyaa keessatti haarsaa kafalan, garuu hin beekamne

Odeessi kun seenaa dubartii waggoota 30 oliif siyaasaa Itoophiyaa keessaa qooda fudhachaa turan garuu ammoo hanga hirmaannaa isaanii beekamtii hin qabneeti. Siyaasaa paartii mormituu dubartootaaf mijataa hin taaneen wal'aansoo qabaa filannoowwan biyyaalessaa hedduu irratti dorgomaniiru. Filannoo bara 1997 irratti pirofesar Bayyanaa Pheexiroos, pirofeesar Mararaa Guddinaa waliin ta'uun waltajjiiwwan 15 oliirratti aanga'oota ADWUI waliin wal falmu dubbatu. Wal-dura dhaabbannaa filannoo irratti uumameen humnoota mootummaan dhaanamanii hanga ulfi irraa bahuutti miidhamuu dubbatu. Dubartiin kun eenyu? Aaddee Asikaale Hayile jedhamu. Dhalatanii kan guddatan Magaalaa Finfinneetti yoo ta'u, baroota 1960moota tibba sochii warraaqsa barattootaatti siyaasatti makaman. Warraaqsi dhaadannoo 'lafti qonnaan bulaaf' jedhuun wayita sanatti finiinuu yoo eegalu, Aaddee Askaalen daa'imma xiqqoo turanilleen garuu ''dhagaa darbadheera'' jedhu. Erga barnoota isaanii xumuruun waajjira Bishaanii fi Dhangala'aa Magaalaa Finfinneetti mindeeffaman boodas, fedhii siyaasaa keessatti hirmaachuf qaban hin qabannoofne ture. Kanaafuu garee marii dubartootaa keessatti hirmaachuu, barnootaa fi falaasama Maarkisiizimii fi Leniniiziim hordofu eegalan. Erga leenjii eegumsa warraaqsaa Waldaa Hojjattoota Itoophiyaa fudhatanin boodas, bu'aa hojjataa fi dafqaan bulaa eegsiisuuf falmaa turu himu. Osoo kanaan jiranu gaa'ila dhaabbachuun mucaa godhatan. Ijoollees guddisaa qabsoo itti fufan. Partiin baqaarra ture Gamtaan Diimokiraasii Itoophiyaa (IDU)n gara biyyaa yoo galu ammo abbaan manaa isaanii deeggaraadha jedhamuun al baay'ee hidhaman. Erga abbaan warraasaanii du'aan boqatanii boodas, Aaddee Asikaalen IDU'tti makamuun sadarkaalee hoggansaa hedduun tajaajilan. Barreessituu muummees ta'un tajaajilanii ture. Hirmmaannaa paartii siyaasaa keessatti baroota dheeraaf taasisaniin kan hubatanis, yeroo baay'ee paartileen siyaasaa miseensoota dubartootaa isaanii lakkoofsa ittiin guttachuun alatti akka isaaniif iddoo hin kennineedha. Haa ta'u malee sirnicha keessatti kan gaheesaanii gumaachuuf qabsa'uu dubbatu. Paartii Adda Humnootii Dimokraasii fi Haqaa Itoophiyaa jedhamu hundeeessuun, akkasumas paartilee biroo keessatti hanga koree jiddugaleessaa ta'uun waggoota 30 oliif siyaasaan wal'aansoo qabaa turan. Haala nageenyaa fi dhabiinsa tasgabbii amma biyyattiin keessatti argamtuun, duula na filadhaas ta'ee dorgomuun rakkisaa ta'uu eeruun filannoo baranaaf hin dorgomu jedhan. ''Namni yoo umamuu du'aaf qophaa'e, akkasumaan du'uurra seenaa hojjatanii du'u wayya. Anis har'a illeen hin ciisu, dargaggoonni akka bahaniin barbaada. Nuti darbaa jirra,'' jedhu. Siyaasaa keessatti waggoota 30 kan lakkoofsisan Aaddee Asikaalef batiin Waxabajjii A.L.I bara 1984 kan dagatamu miti. Paartii isaanii bakka bu'uun yeroo jalqabaatiif kan dorgoman bara kana yoo ta'u, sadafii qawweetiin rukutamani ulfi baatii saddeetii irraa bahuu himu. ''Hin taanee malee silaa barana waggaa 29 gutti turte daa'imti narraa baate sun,'' jechuun yaadatu turtii BBC waliin taasisaniin. Bara 1984 erga ADWUI aangoo qabachuun motummaan ce'umsaa hundeeffame, chaartariin akka heera motummaatti tajaajiluus raggaasifamee ture. Haaluma chaartarichaatiin manni maree mootummaa ce'umsaa miseensoota 87 hin caallee kan paartilee siyaasaa, namoota bebbeekamoo fi kan biroorraa walitti bahan qaba ture. Haaluma kanaanis filannoo miseensoota biyyaaleessaa, naannoo, godinaa fi aanaa gaggeessuuf ture baatii Waxabajjiitti kan qabame. Aaddee Asikaalenis Paartii IDU kan qabsoo hidhannoo gaggeessu bakka bu'uun filannoo jalqabaa irratti Magaalaa Finfinneetti miseensa mana maree aanaa 13faaf kan dorgoman. Aaddee Asikaalen akka jedhaniitti, haaluma labsii hundeeffama komishinii raawwachiftuu filannootti, guyyaa filannootti dorgomtoonni hundi buufata filannoo irraa meetira 500 fagaatanii argamu qaba ture. Isaani fi dorgomtoonni paartii mormituu kan biraa seera kana kabajan illeen, kaadhimamtoonni paartii ADWUI garuu ''akka barbaadaniitti bahaa fi galaa jiru'' jechuun taajjabdoonni nutti himan jedhu. Buufanni filannoos naannoo mana barnoota muuziiqaa Yaareed yoo ta'u, Aaddee Askaalen wayita waa'ee dhimmichaa dhagahan gara asana imalu yaadatu. Achi erga gahanii boodas, ''dorgomtoonni paartii ADWUI maaliif galan? Wanti keessaa ilaalamu yoo jiraate nus galchaa?'' jechuun humnootii nageenyaa gaafachu himu. Wayita kanas humnootii nageenyaa ''asii fagaadhaa jechuun nu dorsisuu eegalan'' jedhu. Waldhabdeen haala sanaan eegalamees cimee miseensi nageenyaa ''sadafii qawweetiinis garaa keessa na dhawe'' jedhu. Yero sanatti ulfa baatii saddeetii garaadhaa qabaachu kan dubbatan Aadde Askaalen, guyyaa sanaa qabee dhiigni dhagala'aa akka ture yaadatu. Guyyoota 15n boodas itti cimee mana yaalaatti geeffamanis daa'imti garaa keessa turte jalaa miidhamuu himan. Balaa isaan mudate kunis caalaa akka siyaasaatti ciman akka isaan taasise dubbatu. Kanaanis bara motummaa ce'umsaatii hanga har'aatti bu'aa bayii hedduu keessa darbu dubbatu. Aadde Askaalen siyaasa biyyatti dubartoonni heddumminaan keessatti hin mul'annee keessatti hirmaachuu bira darbuun filannoon mo'achuuf qabsoo hedduu taasisuu dubbatu. Erga ADWUIn aangoo qabatee kaasee kan bara 1987 malee hunda irratti hirmaataniiru. Garuu sagaleen paartileen siyaasaa argatan baay'ee gadi aanaa ta'u dubbatu. ''Filannoo sirriin kan gaggeeffamee bara filannoo 1997 ture. Filannoowwan isaan dura gaggeeffaman kan sobaa turan'' kan jedhan Aadde Askaalen garuu dadhabee osoo hin jennee duula na filadhaa gaggeessaniiru. ''Yoomiyyuu ka'umsii keenya iddirii dubartootaa ture" jedhu. Akkasumas bakka iqqubii fi dubartoota ollaa waliin buna danfisuun waamanii waan paartiin keenya karoorfate hubachiisaa turre jedhu. Akkasumas mandara keessaa deeggartoota bobbaasuun, aanaa, gandaa fi ollaatti ni kakaasna turre jedhu. Tibba mariittis haala hawaasni naannoo sanaa hubatuun malee haasaa jechoota siyaasaa ciccimmoo guutame akka hin taasifne dubbatu. Tibba dula na filadhaa gaaffiin miseensoota hawaasaa tokko tokkoon dhiyaatu kan isaan naasisee ta'ulleen ni kaasu. ''Yoo filatamtees bu'aadhuma keetiif malee jireenya keenya hin geeddartu. Isin waliin hojii hin hiiknu'' jechuun kan gatanii deeman akka turan himu. Keessattu yeroo dubartoonni addabaabayiitti bahuun akka qaaniitti ilaalamuutti, caasaaleen hawaasummaa, amantaa fi kan biroolleen hirmaannaa siyaasa dubartootaatiif danqaa ta'an jedhu. Kana malee dubartoonni hedduun hayyama abbaa warraa isaanii argachuu dhimma cimaa biraa ta'u kaasu. Dhiiroonni tokko tokkoos haati warraa isaanii gonkumaa siyaasa keessatti akka hirmaatan hin fedhan jedhu. Duulli na filadhaa miilaan mana manarra, lafa iddirii, bakka uqqubii naanna'uu fi hiriyuummaan gaggeeffamaa tures bara 1997tti ni geeddarame. Hundumtuu ifatti kan gaaggeeffame yoo ta'u filattoonni mataan isaanii kan dammaqan turan jedhu. Kana malees bara sana paartilee siyaasaa hedduun kan filannoof itti hundeeffaman dhiyaatan turre. Paartiin Aadde Askaale paartiiwwan 15 waliin ta'uun Gamtaa Humnoota Dimokiraasii hundeessan keessaa tokko. Haaluma kanaanis Aaddee Askaalen pirofesar Bayyanaa Pheexiroos, Dr Mararaa Guddinaa waliin ta'uun waltajjiiwwan 15 oliirratti aanga'oota ADWUI waliin wal falmu dubbatu. Keessattu yoo duulli filannoo ka'u, A.L.I Ebla 30, 1997 hin dagatan. Innis guyyaa Qinijjiit hiriira nagaa waamee ummanni hedduu erga bahee booda roobni cimaan itti robe ture. Aaddee Asikaalaan erga abbaan waarraa isaanii du'aan boqatanii booda itti gaafatamummaan ijoollee shan guddisu kan qofaasaanii ture. ''Halkan hirriibni na hin fudhatu ture. Dhiphinni tures kan laayyoo miti. Mucaa kiyya ukkaamsanii fudhatanii laata? Kana godhan ta'aa? Jechuun dhiphinaan rakkataa bula ture,'' jedhu. Keessattuu ''dubartii siyaasaa ta'uun balaa olaanaa qaba'' kan jedhan Aaddee Asikaalaan, dubartoonni ittigaaftamummaa dachaa maatii, kan waajjiraa fi kaan baatanii siyaasa keessatti hirmaachuun baayyee cimaa akka ta'e dubbatu. Tibba filannoon dhiyaatuutti dorgommiin gama hundaanuu baay'ee cimaa deema. Keessattu yoo dubartii miseensa paartii mormituu ta'an ammoo waraqaa eenyummaa waldaalee dubartootaa akka hin argannee gochuu fi dubartoota qooduun dhiibbaa olaanaan akka irraan gahamu dubbatu. ''Dorsiisi ADWUI lakkaa'amee kan dhumu miti. Akka ummanni hin filannee qofaa osoo hin taanee maatii jidduuttilleen qoodiinsa umaa turan.'' Kana malees bara 1997tti ilmasaanii Yunivarsitii barataa ture waamuun akka dorsiisan himu. Walumaagalattis ''maatii kiyyarratti dararama olaanaatu raawwatame'' jedhu. Ofiinis irra deddebiin guyyoota garaa garaatiif hidhamanuun, hiikamaniiru.


'Mudannoo jireenyaa kootu itti cichee akkan qoramu na dirqamsiise' - Deessuu qorumsa kutaa 12 fudhatte

Itoophiyaatti qorumsi kutaa 12ffaa seensa dhaabbilee barnootaa olaanoof gargaaruufi kan bara darbe kennamuun irra ture sababa weerara koronaavaayirasii dabarfamaa yoona ga'ee torbee kana keessa kennameera. Qormaati yeroo hin beekamnetti daddarbaa yoona ga'uunsaa hawaasa manneen barnootaa, maatii fi barattoota keessatti yaaddoo ta'ee tureera. Qormaata guyyaa har'a xumurame kana barattoota fudhatan keessaa kanneen qormaatarrattis ta'e isa dura mudannoo addaa qaban akka jiran gabaafamaa ture. Kanneen keessaa tokko kan taate Shamarree Miiliyoon Takkaalliny qorumsi osoo hin eegalin guyyoota lama dura magaalaa Naqamteetti deessee qorumsaaf teesse dubbisineerra. Barattuu Miiliyoon Sambata waaree booda hospitaalatti deessee, Dilbata sa'atii afuritti baatee, Wiixata ganamaan qorumsarratti argamte. Haalli qormaati kun itti dhufe haala abdii na kutachiisuuni kan jettu Miiliyoon, ''har'a da'anii bor dhaqanii qoramuun baay'ee cima,'' jette. ''Dhiisuufan yaadee ture, garuu haallin keessa ture ammoo akkan dhiisu nan dandeessifne.'' Barattuu Miiliyoon Intarpiraayizii Maayikroo fi Xixiqqaan gurmaa'uun hiriyootashee waliin hojii bunaa fi shaayii gurguruu hojjettee akka barataa turte himti. Kanaafuu barumsan aarsaa itti kaffalee har'aan ga'e irraa hin hafu yaada jedhutu akkan qorumsarratti argamuu qabu na dirqamsiise jette. ''Hojii humnaa hojjechaan baradhe. Hojii bunaa fi shaayee gurguruutiinan of barsiisaa ture. Kanarratti ammoo gaa'ila godheera. Hojii kanaa fi mana hoogganuu waliin walqabatee barumsa hordofuun baayyee natti cimaa ture.'' Kanarratti dabalataan maashiniin buna daaku harkashee kutee baayyee dhukkubaa akka ture kan himtu Miiliyoon, ''madaadhaanin deemee barachaa ture. Muudannoowwan kanneentu jabina naaf ta'an. Kanaafan irraa hin hafu jedhee onnadhee qorumsaaf taa'e,'' jetti. Kutaa sagal irraa kaatee rakkoo baayyee dandamachuun barachaa yoona ga'uu himti Miiliyoon. Keessattuu daa'imni ishee inni hangafaa dhukkuba daranyoo sombaa dhukkubsataa turuun kan ka'e rakkoo guddoo akka agarte himti. ''Isa hospitaalatti deddeebisuu, mana bulchuu fi barumsa ta'ee rakkoon natti hammaatee ture. Galgala hospitaala buleen ganama deemee qormaata fudhachaa ture. Abbaan manaakoo konkolaachisaa waan ta'eef yeroo baayyee manatti hin argamee na bira hin dhaabbatu.'' ''Yeroo harki koo na cite sanatti barumsa addaan kutuuf yaadeen ture. Garuu asittin hafaa kan jedhummoo na yaaddessaa ture. Hanga yoomiittin buna kana qabadhee barandaa jala taa'a kan jedhu keessa kootti yaaddoo uume. Haalli kun waan keessa tureef harka madaa baadheen rakkachaa barumsakoo hordofaa ture.'' Miiliyoon kan gaa'ila godhatte ALI bara 2008 wayita kutaa kudhan barattutti ture, hojii bunaa fi shaayii gurguruus baruma sana eegalte, garuu haalli waan itti cimeef barnootashee adda kutte. ''Bara 2009 ammoo deebi'ee barachuu eegaleen innis naaf ta'uu didnaan gidduuttu dhiise. Daa'ima kiyya jalqabaa bara 2009 keessan argadhe. Isa boodadha bara 2010 itti deebi'ee baradhee qormaata kutaa 10ffaa(maatirikii) kanan fudhe.'' ''Barnoota kiyya addaan kutaa waanan dhufeef waggaa lama booddeetti hafeera, kanaaf ammas yoon irraa hafe waggaa tokko dabalataan booddee hafuu kooti kan jedhutu keessa koo ture.'' Akkuma barnoota kutaa 12ffaa eegalteen harkishee cituu kan himte Miiliyoon, utuma na dhukkubuu baradhee qormaata seensa dhaabbilee barnoota olaanoof ga'us garuu osoo hin qormanin hafne jetti. ''Ergasii qorumsa yoom qoramna jedhee si'oominaan eegaan ture. Qorumsi darbuusaa wayitan hubadhu dhala godhachuu akkan qabun murteesse. Garuu, qorumsi kennamuuf yeroo hamma kanaa fudhata jedhee yaadee hin beeku. Da'umsa koo dura waan ta'u natti fakkaachaa ture. Yeroo qorumsaa eegaa waanan tureef barnoota koos hin hirraanfanne, hinuman dubbisa.'' ''Wayita qorumsi onlaayiniidha jedhamaa tures qophaa'ee eegaan ture, garuu innis darbee wayita yeroon da'umsa kootii dhiyaachaa deemu yaadda'uun eegale.'' ''Yeroon an itti da'u gaafa 27 akka ta'e natti himameera. Qorumsi ALI gaafa 29 kennama oduu jedhu miidiyaarraa wayitan dhagahu baayyeen rifadhe. Maal gochuu akkan qabu na harkaa bade. Daarektara mana barumsaa kiyyaa haasofsiifnaan hin dhiphatin naan jedhanii na jajjabeessan. Isan Sambata da'u Jimaata mana barumsaan oole, oorenteeshiniin waan jiruuf.'' Haalota jiraniin osoo abdii hin kutin xiiqeffattee qormaataaf qophaa'uu dubbatti Miiliyoon. ''Abdii hin kunne. Yoo miixuun na qabellee deemeen qorama jedheen of amansiise, waanan da'us natti hin fakkaanne. Odeeffannoo jiru hundas ijoolleerraa fudhee qophaa'een ture.'' Baayyee dadhabee waanan tureef akka manatti, siree koorratti na qoran yaadeen ture kann jettu Miiliyoon, ‚'Isaan garuu yoo ciniinsuurra jiraatte malee erga deessee barattootuma gidduu teessee qoramuu qabda naan jedhan,'' jetti. Daa'imashee qabattee gara mana barumsaa  itti qoramtuu wayita deemtutti rakkoon akkashee mudatee fi abdii akkashee kutachiisee ture dubbatti Miiliyoon. ''Warri mooraa eegan ol na galchuu didan. Konkolaataa abbaan manaa koo ittiin na geessee keessaa bu'ee akkan lafa deemee mooraa seenu natti himan. Abbaan manaa koos akkamitti daa'ima dhiiga baattee lafa deemti jedhee aaree wayita dubbatu wal-dhibdeen mudatee ture. Dura na didanii boodarra garuu na galchan.'' ''Miira walmakaa keessan ture. Dhaqee qorumsarratti argamuu koof nan gammade. Daa'iman kaleessa da'e qabadhee ijoollee gidduu taa'ee qoramuu koof garuu xiinsammuun koo miidhameera. ''Ijoolleen an waliin qorame kanneen daree waliin barataa turre waan hin taaneef na hin beekan, kunis na dhiphisaa ture,'' jette barattuu Miiliyoon. ''Danda'ee hin adeemu. Waan meeqaanan of sodaadha. Dhiyoo waanan da'eef dhiignillee na ba'uu danda'a jedheen yaada. Sanarrattimmoo barsiisonni qoran dhiirota, ijoolleen durbaallee na cinaa hin jiran. Baayyeen dhiirota. ''Garuu haalli itti barsiisonnii fi barattoonni tokko tokko na kunuunsaa turan ammoo baayyee na jajjabeesse. Guyyaan jalqabaa baayyee natti ulfaatus, ergasii garuu itti bareera, haala salphaadhaan qoramee xumure,'' jechuun himte. ''Akkuma barumsarraa fagaachaa deemtu, dagachaa deemta. Hojii mataa kee irratti akkuma fuulleffattu wanta barattee fi qo'atte dagataa deemta. Hagam yoo ta'e sammuun koo haga isa kaleessaa naaf hin yaadu. Jalqaba haalaanin itti qophaa'aa ture. Ega qormaati darbee garuu baayyee dagadheera,'' jetti Miiliyoon. ''Kanaan alammoo anaan baayyee na dhukkubaa ture, daa'imas nan guddisa, jala ga'ee ammoo nan da'e, kanaafuu sababuman kaayyoo qabuufan itti ciche malee baayyee cima.'' ''Haata'u waan hagas mara waan abdii nama kutachiisu miti, ijoollee waliinis ni qo'anna turre. Erguma qorumsi jalqabeellee dubbisaan ture. Qormaata itti aanee jiru qo'achaan ture,'' jette. Miiliyoon karoorashee gara fuulduraa yeroo ibsitu, ''Yoo waaqi na gargaaree darbe Yuniversitii seenuun barbaada, garuu ijoollee waanan guddisuuf fagaadhee deemuu hin danda'u.'' Abbaan manaashee Seenaa Mihratee barnoota malee jiruu ofii fooyyessuun hin danda'amu jedha. Kanaafuu akka kaayyoonshee galma ga'uuf waan hundaan akka bira dhaabbatu hima. Kutaa sagal irraa eegalee barnootasheerratti kallattii garaagaraan tumsaa jiraachuu kan himu Seenaan, haga isheen barnootashee fiixaan baastutti deggersi kiyya biraa hin hafu jedha.


Hiriira guyyaa dubortootaa Meeksikoo irratti poolisii fi hiriirtonni walitti bu'an

Meeksikoo Siitii keessatti hiriiraa Guyyaa Dubartootaa Idil-Addunyaa irratti rogeeyyii fi poolisiin walitti bu’an. Qondaaltonni poolisii addababayii Zokaalo irratti mormitoota ittisoofi gaachanaa hokkoraa fi gaziii nama bochiisu fayyadamuun diigaani turani. Mormitoonni mootummaan dhimma haleellaa korniyaa irratti xiyyeeffatee ‘femicide’ jedhamu fi ajjechaa dubartoota biyyaatti keessatti gaggeeffamuuf deebii akka kennu gaafachaa turani. Akka gabaasaa mootummaatti bara 2020 keessa yoo xiqqaate dubartoonni 939 ta’an haleellaa ‘femicide’n miidhamaniiru. Wiixata irraa dubartoota ijoolle isaanii dubaraa waliin ta’an dabalatee dubartoonni kumaataman lakkaa’aman hiirira magaala guddittii Meeksikoo keessatti gaggeeffame irratti hirmaataniiru. Shammarreen tokko dhaadannoo “Ana hin ajjeesne, garuu sodaa keessan jiraadha” jedhu qabattee turte. Hiriiricha irratti, namootni tokko tokko dallaa sibiilaa gamoo National Plaza’tti naanna’ee ture burrusaa fi ulee fayyadamuun diiganiiru. Daallaa kana hiriira kana dura aanga’ootatu ol dhaabe. Erga diigame booda daallicha irratti maqaan miidhamtooto haleella ‘femicide’ barreefameera. Poolisonni hokkoraa tokko tokko mormitoonni gara nannoo National Plaza’tti akka hin dabarreef gaachanaan dhorkaa turani. Gazeexaan biyyatti EI akka gabaasetti mormitoonni gachaana poolisoota tokko tokkotti ibidda qabsiisani kan turan ta’u “ibissichi boodarra dhaamsameera.” Mormitoota gargar diiguuf poolisiin gaazii nama boosissuu fi ulee fayyadamaniiru. Yoo xiqqaate poolisooti 15 fi mormiiti afur miidhamuu isaani miidiyaan biyyatti gabaaseera. Poolisootni gazexxeessitootaa fi mormitoota to’annoo jala olchuu isaas gabaasaleen tokko tokko ni himu. Roggeessitoonni akka jedhanitti akkanaan malee mootummaan xiyyeeffannoo waan isaaniif hin kennineef magaalaa Meeksikoo Sitii keessatti roggeessitoota mirga dubartootaa fi poolisii gidduutti waldhabdeen uumamuun hedduumachaa dhufeera. They have accused President Andrés Manuel López Obrador of ignoring the problem of violence against women. Mormitoonni kun Pirezdaant Andrees Manuweel Loopez Obraador dhimma rakkoo halleellaa dubatoota irra ga’uu irratti beekaa xiyyeeffannoo hin kennu jechuun himataniiru. Bara darbe Pirezdaant Loopez Obrador rakkoon ‘femicide’ qeeqtota bulchiinsa  isaan kan ‘uumamedha’ jechuun dubbatee ture. Sadaasa darbe erga poolisiin hiriira ajjeechaa dubatootaa mormuun Kankuun keessatti ba’ame irratti dhukaasa bane booda biyyatti guuttutti dheekkamsi ka’ee ture. Yeroos namootni lama rasaasaan rukutamanii namootni lama ammo uumame irratti namootni lama ammo hokkora ka’een miidhamaniiru.


Marwa Elselehdar: 'Cufamuu Bo'oo Suweezif namuu na komachaa ture'

Ji'a dabre keessa Marwa Elselehdar waan haaraa tokko agarte. Oduun waa'ee doonii guddicha Ever Given jedhamtu Bo'oo Suweez keessa danaqamuusheetiin, imalli dhaabbate kan jedhu ture. Bilbilasheetiin intarneeta wayita ilaaltu, namoonni waa'ee balaa kanaa isheetti quba qabaa turan. ''Hedduun nahe,'' jetti dubartiin kaappiteenii doonii Masriitti ishee jalqabaa taate Marwaan. Wayita Bo'oon kun cufametti, Marwaan doonii Aida IV jedhamtu hoogganuun, Aleeksaandariyaa turte. Jette jetteen Marwa Elselehdar doonii Ever Given gaggeessaa jirti jedhu kan dhufe erga suuraan sobaa qoodamuu eegale boodadha. Oduun miidiyaa Arab News jedhamuun maxxanfame jedhamu kun, Marwaan doonii balaan mudate kanaaf kaappiteena turte jedha. Suuraan sobaa gulaalame kun oduu Arab News gaafa Bitootessa 22 hojjetamerraa kan fudhatamedha. Odeessi kunis milkaa'ina Marwaa hima - Masriitti kaappiteenii doonii dubartii ishee jalqabaa tahuu addeessa. Suuraan sobaa kun Twitter fi Facebook gubbaa yeroo hedduu qoodameera. Dubartiin ganna 29 Marwa Elselehdar, eenyu jalqaba oduu kana akka facaaseefi maalif kan akka godhan hin beeku jetti. ''Waanti narratti xiyyeeffatameef tarii ani dirree kana keessa dubartii milkooftuu waanin taheefi, yookaan ammoo lammii Masrii waanin taheef - garuu afaan guutee dubbachuu hin dandayu,'' jetti. Indastrii dhiirootaan guutame kana keessa, rakkoon akkasii wayita ishee mudatu kun yeroo duraa miti. Wayita ammaa addunyaarra dubartoonni doonii gubbaa hojjetan %2 qofa, ragaan International Maritime Organisation akka muldhisutti. Marwaan ijoollummaasheerraa qabee bishaan akka jaalattu himuun, humna galaanattis kan makamte erga obboleessi ishee Akkaadaamii AASTMT'tti galmaa'e booda. Akkaadaamiin kun wayita sana warra dhiiraa qofa kan simataa ture tahus, isheen garuu ittuma fufuun galmoofte. Boodarras pireezidaantiin wayita sanaa Hosnii Mubaarak, erga gama seeraan ilaalanii booda raggaasaniif booda milkoofte. Wayita barnootarra turtetti, iddoo mararraa dhiibbaan waan dubartii taateef (sexism) irra gahaa turuu dubbatti. ''Dooniirra dhiironni umuriin gurguddoo yaada garagaraa qaban turan. Nama yaada walfakkaataa wajjin qooddannu argachuun hedduu rakkisaa ture,'' jetti. ''Hawaasni keenya ammallee shamarreen tokko maatiirraa adda baatee, galaanarra yeroo dheeraa akka dabarsitu hin barbaadan. Garuu hojiikee jaalatta taanaan, heeyyama qaama kamuu argachuun sin barbaachisu,'' jetti shamarreen kun. Marwaan erga eebbifamte booda sadarkaan ol guddachuun, 'first mate' kan jedhurra geesse. Kanaanis doonii Aida IV jedhamtu, wayita hojiin babal'inaa Bo'oo Suweez 2015tti xumurametti, doonii jalqabaa bo'oo kana qaxxaamurte taate.  Wayita sanatti, Masriitti kaappiteenii umuriin xiqqaafi dubartii jalqabaa ta'uun seenaa hojjette. 2017ttis gaafa biyyattiin guyyaa dubartotaa kabajjutti, Pireezidantii biyyattii Abdal Fattaah El-Sisiin kabajaa argateetti. Jette jetteen waa'een qoodashee cufamuu Bo'oo Suweez keessaa wayita naanna'u, hojiisheerra dhiibbaa akkamii akka qabaatu sodaattee turte. ''Odeessi sobaa kun Afaan Ingiliiziin ture kan barreeffame, oggasuu biyyoota birootti faca'e,'' jetti Marwaan. ''Odeessi kun soba akka tahe hubaciisuuf yaale. Sababni isaas, kabajaan horadheefi as gahuuf tattaaffii taasise mara miidhaa waan tureef.'' Tahus, yaada namootni gariin kennan akka ishee jajjabeessees himti. ''Yaadonni suuraa sanarratti kennaman hedduu kan nama miidhan turan. Haa tahu malee, namoota wajjin hojjedhu dabalatee kaanirraas ergaan na jajjabeessanis kennamaa turan,'' jetti shamarreen kun. ''Kanaaf deeggarsaa fi jaalala naa kennamaa turerratti xiyyeeffachuun filadhe. Aariin koos galateeffannaatti geeddarame.'' ''Kana malees, kan durii caalaa daran gurra horachuu koos osoo hin dubbatiin darbuu hinfedhu,'' jette. Marwa Elselehdar ji'a dhufu qormaata kaappiteenii guutuu ishee taasisu fudhachuuf jirti. Kanaanis dubartoota damee kana keessa jiraniis fakkeenya tahuu barbaaddi. ''Ergaan ani dubartoota hojii doonirraa hojjechuu fedhaniif qabu: waanta jaalattaniif dubatti hin deebi'inaa, dubbii hin taaneenis hamileen keessan hin tuqamiin,'' kanjedhu tahuu Marwaan dubbatti.


Dubartii HIV qabdu kaaniifillee ‘du’a bareeda’ akka du’an gargaartu

Teembii Kaambuullee namoota dhibbaan lakkaa’aman kan HIVdhaan du’aniif qaqqabaafii jirti. Iswaatiinii keessatti namoota afur keessaa tokko HIV  dhiiga keessaa qabu. 'Du’a bareedaa' namoonni akka qabaatan gochuun waan isheen of barsiistedha. Teembiin du’a gosa sadii beekti. Inni jalqabaa baayyee beekamaa dha. ''Namichi ija dadhabaa ‘’abdii hin qabu, naa dhumeera’ jedhuun si ilaala.'' Teembiin yeroo ija dunuunfatan nagaatti jettiin. Kuni du’a isa badaadha. ‘’Inni gosa lammataa immoo jira,’’ jetti Teembiin. ‘’Namni du’u ergaa ykn akeekkachiisa ni qabaata, innis namoota warra dhiisanii du’aniif. Hamaa fi gaarii jireenya irraa baratan barsiisanii darbuu fedhu.'' Inni sadaffaa du’a isa gaarii dha; yeroon namni du’u maatiifi hawaasa isaa haala gaariitti dhiisee, kan loletti araaramee yoo du’udha. Inni kuni jiraachuu Teembii hin barbaadu, isheen garuu sa’aatii dhumaa namoota dhukkubsatan bira inuma argamti. Dhukkubichi Eedsiidha, Teembiin immoo naannoo baadiyyaa hindaaqqoo horsiisaa jiraaatti. Kibbaa Afrikaa iddoo Eswaatiinii jedhamu. Biyya kana dura Siwaaziilaand jedhamuun beekamtu- Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa biyyattii kana wiirtuu weerarri HIV akka malee kan itti babal’ate jedheeraanii, kunis sababa Covid'n kan hammaatedha. Biyyattiin waggaa 10 darban keessatti gama vaayirasicha to’achuun fooyyee agarsiistus, ammallee ummata miiliyoona 1.3 tahu keessa tatamsa’inni HIV 26% dha. ‘’Duuti yeroo hunda naannoo keenya jira,’’ jetti Teembiin. Yeroo jalqabaaf waan HIV jedhamu yeroo dhageesse ni yaadatti. Bara walakkaa 90 moota keessa ture, yeroo reefu heerumtee digrii jalqabaa Yunivarsiitii Siwaazilaanditti qo’achaa turte. Biyyattii keessa duulli dhiiga arjoomuu jira ture. Hiriyyoonnishee baayyeen dhiiga kennaniit torban tokko booda yunivarsiitii dhufuu dhaaban. ‘’Yeroo oduu dhiigni isaanii dhukkuba balaafamaa taheen faalameera waan jedhutu dhagahame,’’ jetti. Isayyuu dhukkubichaan takkaa qabamnaan abdii hin jiru, ni duutas‘’ jedhamaa ture. Mooraa yunivarsiitii sana keessa sodaatu guute, hiriyyoonnishee baayyee ergasii dhiiga kennuu dhaaban. ‘’Nutis yoo dhiiga kennuu baanne waan irraa hafnu nutti fakkaatee ture,’’ jetti. Waggaa muraasa booda Tembiin mana barumsaa sadarkaa lammaffaa keessa barsiistuu taateeti waa’ee HIV irra caalaatti dhagahuu kan jalqabde. Yeroo kanatti hiriyyootaafi wayilootashee dabalatee namni baayyeen qabamaa ture. Namoonni dhukkubsatanii takkaa otoo hin turiin achumaan gaafa badan hubachaa turte. Takka turemmoo du’uun isaanii gaafa himamu ni dhageessi dhukkubichi maal akka tahe garuu hin beekamu ture. Jalqaba bara 2000 irratti garuu waa’een HIV gaazexaa fi raadiyoodhaan gabaafamuu jalqabe. Tembiinis mana kitaabaa deemteeti akkanni uummata addunyaa hubaa jirufaa waa’ee dhukkuba kanaa dhagahuu jalqabde. Vaayirasichi quunnamtii saalaa hin daangeffamneen akka daddarbu baramus hogganootni hawaasaa tokko tokko garuu yaada mataa isaanii itti dabalu. Namoota namuusa hin qabnee fi seexanatti amanutu dhukkubichaan qabama jedhu ture. Tembiin garuu kuni akka dhugaa hin taane dubartiin abbaa manaa tokko malee hin beekne dhukkubichaan gaafa duutu barte. Namoota seexanatti amananidha jedhamuun namni yeroo isaanirraa goru mana isaanii deemteetu jajjabeessuu jalqabde. ‘’Takka takkaa mana isaanii yeroon dhaqu nan galchan,’’ jetti. ‘’Baayyee qaana’u. Ani garuu yoo na barbaadan akka n argatan ittan hima. Isaan hin sodaadhun ture.’’ Bara 2002'tti Tembiin ofiishee qufa’uu jalqabde, jalqaba waan qufaan ishee qabate itti fakkaatee ture. Gaaf tokko garuu waatu ifeefi. ‘’Qufaan kuni waan narraa deemu miti sababiinsaa HIV gatii tahuu danda’uuf,’’ jette. Tembiin dhiigashee qoratamte. Bu’aan qorannoos dhiiga keessaa HIV akka qabdu agarsiisa. ‘’Akkamiin na qabate?’’ kan jedhu gaafachuu jalqabde. ''Ijoollee koo sadan maaltu mudata laata?’’ jette. Yeroos qorichi baay’inni vaayirasii dhiiga keessaa akka hir’isu godhu ji’atti doolaara 50 ture. Inni immoo galii maatii Tembii bulchu ture. ‘’Yooman du’a laata?’’ jechuun hin hafne. Garuu akka namoota biroo hin qaanfanne, akka HIV dhiiga keessaa qabdu nama hudumaatti himte. ‘’Waan fe’eyyuu narratti haa tahu namoota na jaalatan irraa gargaarsa akkan barbaadu beeka. Yoon dhokse anis icciitiin du’uufi,’’ jetti. Isheefi abbaan warraashee ijoollee isaanii gad-teessisanii akka HIV qaban itti himan. Dhukkubichi hammachuufi mana dhiqannaa qoodachuudhaan akka hin darbines itti himan. Dawaa akka argataniifi waa’ee dhukkubichaa akka beektu itti himte. Ergasii sagantaa deeggarsaa namoota dhukkuba kanaan qabamaniif qajeelfama kennu argatte. Achiinis bara 2002tti daarikatara sagantaa deeggarsa kanaa taate, jireenya isheerraa hawaasa ijaa barsiistuuf namni ishee fudhachuu jalqabe. Tembiin jireenya nama baayyee dhukkubichaa fi loogii dhukkubichaa waliin dhufu waliin rakkatan argiteetti. Namoonni dhukkubichaan qabaman baayyees du’a isaanii jala akka isaan waliin taatu ni gaafatuuni. ‘’Animmoo waan isaan jedhan nan godhaafi, otoo isaan hin dubbatiin maal akka barbaadan naa gala. ''Gariin akkan isaan qabadhu barbaadu na gaafatu. Kaan immoo akkan itti bu’uyyuu hin barbaadani. Nama hundumaa akka akka isaaniittan qabadha. Kabajas kennaafi. Duuti isaanillee akka miidhaguufan barbaada ture,'' jetti. Yaadni du’a bareedaa jedhu waggoota dheeraaf kan ture dha. Bara 1601tti  hojjetaan waldaa Kiristaanaa Ingilaand  Kiriistoofar Saatan duuti bareedaa-sireee irratti du’uufi namoota jaallattuun marfamtee du’uu dabalata. Duuti tasaa immoo namoota jaalattuun ‘nagaatti’ otoo hin jedhiin du’uufi garummoo yeroo dheeraaf namoota rakkisaa  ba’aa ta’anii du’uudha jedha ture. Dhimmi kunuunsa namoota du’a jala ga’aniif kennuun yeroo ammaa kanatti dhimma marii irratti taasifamaa jiru dha. Biyyoota guddatan keessatti xiyyeeffannoonsaa, miidhama jabaa malee du’uu dha. Afrikaa keessaatti garuu duuti kee akkamiin namoota naannnoo kee jiran miidha kan jedhu dha jedhu Dr Rabi Ekooree. Joornaalii dhimma kanaaaf wal-qabatoo tahan maxxansurratti akka barreessanitti. ‘’Kanaaf, HIV dhaan du’uun maqaa ‘duutisaa/ishee hin tolle,’’ jedhu fida jedhan. ‘’Yeroo ammaa kana namoota muraasa qofatu Iswaatiiniitti Eedsiidhaan du’a,’’ jetti Tembiin garuu sababii Covid’n dhorkaan waan jiruuf lakkoofsi dabalaa akka jiru dhagahaa jirra jetti. Biyya nama afur keessaa tokko HIV qabu keessatti maloota ittisaa hin fayyadaman taanaan namoonni vaayirasichaan qabaman ni dabalu, ulfi hin barbaadamnes akkasuma ni dabala jedha gabaasni UNAids. Kana malees, haleellaan saalaa, gudeeddiin fa’i dabalaati jira. Dhaabbati UNAids gabaasa 2020tti baaseen dargaggoota umriin isaanii 15-24 ta’an harki 42 namoota haaraa HIV dhaan qabamanidha. Kanneen keessaa miiliyoona 4 kan tahan biyyoota Afrikaa Sahaaraan gadi keessa jiraatu. Tembiin yeroo namoota dhukkuba Eedsiin qabamanii abdii bayyanachuu hin qabne yeroo argattu kana yaadachiistiin. ''Du’a bareedaa du’uun nagaa qaba,’’ jettiin. ‘’Namoota HIV’dhaan qabaman. Nagaa argachuun baayyee itti ulfaata. Gaabbii malee addunyaa kanarraa nagaan deemuu, anis dhumni waan hundumaa nagaa argachuudha jedheen itti hima,'' jetti. ‘’Namoonni biroo akkati of kabajutti, si kabaju,’’ Qaanii ati ofirra hin keenye eenyuyyuu sirra hin kaa’u. Dhukkubsachuutti immoo eenyuyyuu qaana’uu hin qabu,'' jechuun dubbatti.


Saamiyaa Hasan: Pirezidantii dubartii jalqabaa Taanzaaniyaa ta'uun seenaa haaraa hojjette

Saamiyaa Suluhuu Hasan pirezedaantii dubartii jalqabaa Taanzaaniyaa taatee muudamuun seenaa hojjette. Muudamin Saamiyaa kun du'a pirezidantii biyyattii Joon Pombee Magufuulii hordofee yommuu ta'u, masaraa mootummaa biyyattii Daaresalaam jirutti dursaa olaanaan dhimma Haqaa biyyattii Ibraahim Jumaan kakuu raawwachiiseera. Amma Saamiyaa Hasan pirezidantii Taanzaaniyaa 6ffadha. Dubartiin kun bara 2015 irraa kaastee Pirezedaantii itti-aantuu taatee hojjechaa kan turte yommuu ta'u, Joon Magufuulii sababa dhibee onneetiin Bitootessa 17, 2021  waggaa 61 isaatti du'aan boqochuu isaa hordofee pirezidantii taateetti. Heerri mootummaa Taanzaaniyaa akka kaa'utti, marsaa filannoo waggaa shanii qabu kana keessaa waggoota hafan aangoo kanarra tajaajilti. Dubartiin umuriin ganna 61 kun aangoo siyaasaa guddaa kana qabachuudhaan pirezidantummaan tajaajiluun, Afrikaa keessatti yeroo ammaa dubartii aangoo siyaasaa akkasii qabachuun tokkitti ishee taasisa. Pirezidantii ta'uun dubartoonni tajaajilaa jiran kan biyyoota biroo jiraatanillee, kan aangoo siyaasaa hin qabnedha. Itoophiyaanis yeroo ammaa pirezedaantii biyyaa dubartii taate kan qabdu ta'ullee, kan Saahilawarq Zawudee kun garuu aangoo siyaasaa kan hin qabnedha. Aadde Saamiyaa Suluuhuu Hasan aangoo kana fudhachuun hanga marroon pirezidaantummaa kun obba'utti biyyattii bulchu. Kanaanis pirezidaantii dubartii jalqabaa Taanzaaniyaa fi Afriikaa keessattis dubartii duree biyyaa jalqabaa taateetti. Aadde Saamiyaa Suluuhuu Hasan bara 2014, wayita itti aantuu dura teessuu koree heera biyyattii bocuun fooyyessuu ta'uun filatamanii as siyaasa keessatti daran beekamaa dhufan. Bara 2015 michuu Joon Maagufuulii ta'uun waliin dorgomanii Itti-aantuu Pirezidaantii ta'uun filataman, bara darbemmoo irra deebiin filataman. Saamiyaan akkuma kakachuun aangoo qabatteen, ajajjuu waraanaa biyyattii ol-aantuu waan taateefis madfiin 21 kabaja isheetiif dhukaafameera. Biyya keessatti jaalala namaaf qabduun Maamaa Saamiyaa jedhamuun kan beekamtu pirezedantiin kun, dubartii aangoo siyaasaa biyyoota Afrikaa keessatti qabatanii jiran takkittii taatee jirti. Saamiyaan odolawwan Zaanzibaar hanga tokko of danda'an keessaa  bahuun, pirezidantii Taanzaaniyaa taate. Namoonni siyaasaa itit dhihaatan akka dhugaa bahanitti, Saamiyaa Suluuhuu Hasan nama jabduu Taanzaaniyaan ammallee itti hin fayyadamneedha. ''Akkuma nama siyaasaa kamittuu of ilaalti. Dhugaan jiru garuu kana miti. Isheen dandeettii addaa qabdi. Waliin hojjedheen arge,'' jedhe miseensi mana maree bakka bu'ootaa January Makaambaa. Kaan ammoo isheen goota, siyaasa keessatti qooda guddaa ba'atteetti ittiin jedhu. Haata'u malee, akkaataa bulchiinsa isaanii kan pirezidaant Magufuulii irraa dhaalan akkanumaan itti fufsiisu moo jijjiirama fidu kan jedhu gaaffii ta'eera. Keessattuu waa'ee weerara koronaavaayirasii irratti shakkii pirezidaantichi qabaachaa turaniifi ejjennoo falmisiisaa isaan agarsiisaa turan irratti murtee mataasaanii fudhachuutu irraa eegama. Samiyaa Suluuhuu Hasan pirezidaantichaaf amanamoo turanis ejjennoo isaanii irratti nama cichaniidha. Kanaaf ammoo agarsiistuu guddaan, bara 2017 qondaala paartii mormituu ajjeechaa irratti aggaamame jalaa baraaramee hospitaala ture Tundu Issu jedhaman Keeniyaa magaalaa Naayiroobii keessatti dhaqanii gaafatanii ture. Bara 1960 biyya gariin of-dandeesse Taanzaaniyaatti maxxantee jirtu odola Zaanzibaar keessatti dhalatan. Barnootasaanii digirii jalqabaan gosa barnootaa bulchiinsa uummataa (public administration) jedhamuun Taanzaaniyaa keessatti baratan, achii digirii lammataa(MA) UK, Yuuniversitii Maanchistar keessatti baratan. Bara 1978 ogeessa qonnaa fi nama jireenya gadi aanaa jiraatu Haafiz Ameeyir nama jedhamutti heeruman. Garuu erga pirezidaantii itti aantuu ta'anii waliin mul'atanii hin beekan. Ijoollee afur qaban keessaa tokko, Mwanu Haafiz Ameeyir, miseensa mana maree Zaanzibaar ta'ee jira. Saamiyaan muudamasheerratti taasifteen, "garaa garummaa awwaaluu"  barbaachisaa ta'uu simsitee kan dhaamte yommuu ta'u, tasgabbiin akka jiraatu irra deddeebiin mirkaneessiteetti. Itti-gaafatama guddaa kana haalaan ba'achuu akkan danda'uuf Pirezidantiin duraanii Joon Magufuuliin sirriitti na qopheesseera jette.


Galmeen jechoota jecha ‘dubartii’ jedhuuf hikkaa kenne akka geeddaru gaafatame

Namootni bekkamtii qaban 100 ta’an Galmeen jechootaa Xaaliyaan 'Treccani' jedhamu jecha ''dubartii'' jedhuuf hiikkaa ka’e akka geddaru gaaffachuun xalayaa mallatteessanii arganiiru. Duulli kun jechoonni arrabsoo ta’an kan akka “puttana” (sagaagaltuu) jedhu jechoota akka jecha gitaa ykn hiikaatti kaa’aman keessaa haqamuu qabu jedha. Jechoonni akka kanaa ''ilaalcha olaantummaa dhiiraa kan dubartoota akka meeshaatti ilaalanii fi akka isaani gaadiitti ilaalan'' kan jajjabeessudha jedhan namoonni iyyata galfatan kun. Treccani, galmee jechoota Xaaliyaan intarneeta gubbaatti beekama ta’e yoo ta’u, kana dura hiikka akkanaa kennuu sirridha jedhe mormee kan ture ta’us amma garuu deebii hin kennine. Namoota xalayaa kana mallatteessan keessa roggeessi LGBTQ+ fi namni siyaasaa Immaa Battagliyaa, nama siyaasa Laawuraa Boldirinii fi itti-aantuu hoggantuu Baankii Xaaliyaan Alessaandiraa Perrazzelli ni argamu. Xalayaan kun kan barreeffame roggeettii Mariyaa Beyeetiriis Jiyoovaanii, kan Kanaan dura hiikkaa ''dubartii'' jedhuuf yemuu Galmeen Jechoota Ingiliffaa Oksifoord OED jechoota ''bint'' ykn ''bird'' jedhu fayyadame akka kaasuuf duula taasiftenidha. Duulli kun mallattoowwan namoota kumaatama irraa erga hawwatee booda, Maxxansaan Yunivarsitii Oksiford hiikka kana geeddareera. Hiikkaa 'Treccani' keessatti fayyadamame kan OED’n kahmerra hamaadha sababiin isaas hojjatoota wal qunnamtii saalaa ibsuuf jechoota 30 ta’antu dhimma itti bahame jechuun Aadde Jiyoovaani Reuters'tti himteetti. Gama biraan garuu jecha “dhiira” jedhu ibsuuf jechooti dhimma itti bahaman kan akka 'Business man' nama daldalaa kan jedhu ta’u dabalataan ibsiteetti. ''Afaan dhugaa jiru kan bocuu fi akkataa dubartoonni ittiin ilaalamanii fi kunuunfaman irratti dhiibbaa kan uumudha,'' jechuun xalayaa kanaratti barreessiteetti. ''Seer-lugni, galmeen hikkaa jechoota, insaakilooppiidiyaan ilaalchaaf meeshaa barnootaadha. Treccani’n  ammo wanta manneen barnoota, mana kitaabaa fi mana keenya keessatti fayyadamnudha.'' ''Kun loogii korniiyaa guyyaa guyyaa kan dhaabuu miti, garuu hawaasa har’aa keessatti akkataa dubartoonni itti ilaalamanii fi ga’ee isaaniif hiikkaa sirrii kennuu irratti gargaaru danda’a'' jechuunis muggutu. Barreefama  Sadaasa intarneeta gubbaati maxxanseen Treccani’n galmeen jechoota kun ''hiikkaa kunneen loogii ykn ilaalcha hamilee irratti hundaa’uun hin filannee” jedhee ture. “Haawaasni fi aadaan hameenya karaa jechoota ibsa yoo ta’e, galmeen jechuuta kana seenessuu diduu hin danda’u,” jedhe.


Dubbi himaan Waayit Haawus gaazixeessituun ’sin balleessa’ jedhe hojirraa dhorkame

Dubbi himaan Waayit Haawus TJ Duukiloo, gaazixeessituun tokko dhimma dhuunfaasaa gaafannaan’’Sin balleessa’’jedhee doorsise torban tokkoof kaffaltii dhabuun hojiirra ittifame. Gabaastuu Politikoo kan taate Taaraa Paalmerii  walitti dhufeenya Duukiloon gaazixeessituu biraa wajjin qabu qorataa turte. Waayit Haawusitti gorsaan dhimma saab-qunnamtii Jiin Saakii , Duukiloon Jimataa kaleessaa Aadde Paalmerii dhiifama gaafachuu ibsaniiru. Addatti garuu dhimmichaarratti Jiin Saakiin yaada hin kennine. Namoonni taatee sana argan muraasni garuu, pirezedant Joo Baayidan tarkaanfii cimaa irratti hin fudhanne jedhanii qeequ. Baayidan nama waayillan wajjin hojjatan dubbisaatiin kabajaa dhorku,‘’battaluma sanattin hojiirraa gaggeessa’jedhanii turan. Dubbi himaan Waayit Haawus, Duukiloon hojiirraa kan ittifame barruun ‘Vanity Fair’ dorsiisa gaazixeessituu Paalmerii irra gahe gabaasuu hordofuudhaan ture. Gabaastuun Politikoo hariiroo walitti dhufeenya Duukiloon gaazixeessituu dhimma duula filannoo Baayidan gabaasaa turte Aleksii Makamoond wajjin qabu qorataa turte. Sana booda  bilbileefitu "sin balleessa" jechuusaatiif himatame. Kana  malees, arrabsoo biraallee akka jedheen barruun kun gabaasera. Dubbi himtuun pirezedant Joo Baayiden toora tiwitaraa isheerratti Jimaata akka barreessitetti, Duukiloon naamusa Pirezedantichi jedhaniin waan wal hin gitne raawwachuu amaneera jette. Itti dabaluun, kana booda  Waayit Haawusitti Duukiloon wayita deebi’u gabaastuu Politikoo wajjin hin hojjatu jette. Pirezedantiin Ameerikaa Joo Baayidan guyyaa jalqaba waajirasaanii seenan amala wal qoccollaaf obsa hin qabu jedhanii hojjattootatti himuun ni yaadatama.


Indiyaatti namichi intalasaa morma kutee ajjeese to'atame

Indiyaatti abbaan intalaasaa morma muree ajjeese to'annoo jala oolfamuu poolisiin beeksise. Dubbiin kun kan dhalate kutaa bulchiinsa kaaba Indiyaa Utaar Paaraadesh keessatti akka uumames gabaafameera. Namni Saarveesh Kumaar jedhamu kun morma intalaasaa umuriin waggaa 17 irraa murame qabatee osoo gara buufata poolisiitti deemaa jiruu to'annaa jla oolfame. Akka viidiyoon poolisiin waraabe agarsiisutti intalli namicha kun dhiira inni hin jaallanne waliin hariiroo jaalalaa uummachuusheetti aaruun ture. Indiyaa keessatti fedhii maatii isaaniitiin alatti dubartoonni hariiroo jaalalaa horatan ykn gaa'ela dhaabbatan dhibbaan lakkaa'aman miseensota maatii isaaniitiin ajjeefamu. Akka viidiyoo poolisiin waraabe kana irratti argamutti intalli namichaa nama inni hin jaallanne waliin jaalala jalqabuushee dhiyeenyattu hubatee baayyee isa dheekkamsiiseera. Mana keessatti qophaa ishee arguun kutaa cisichaashee itti cufuun akka albeedhaan mormashee irraa mure osoo dubbatuu viidiyoo kanarratti ni dhaga'ama. Namoonni naannoo sanatti yeroo inni morma inatalaa qabatee daandiirra deemu arganii poolisii waamaniiru. Namichi kun yeroo poolisiitti dubbatu qaama intalasaa kanaafi meeshaa ittiin ajjeese kutaa ciisichaashee akka kaa'eefipoolisiitti ahrka kennachuuf deemaa akka ture "deemaa turuu" dubbata. Poolisiin ammoo qorannoo jalqabeera. Kanuma waliin walqabatee poolisiin tokko mataa shamarree abbaan irraa mure sana akka hin taanetti qabatteetta jechuun hojiirraa ari'ameera. Kutaan biyyaa ajjeechaan kun itti raawwatame Utaar Piraadhesh Indiyaa keessatti yakkawwan dubartotarratti raawwatamuun sadarkaa tokkoffaa qabattee akka jirtu Biiroon Yakka Biyyaalessaa beeksiseera. Indiyaa dabalatee biyyoota tokko tokko keessatti hawaasa biratti "gocha nama qaanessuufi nama salphisu" raawwataniittu dubartoonni jedhaman "karaa ajjeechaa kabaajaa" maqaa jedhuun ni ajjeefamu. lakkoofsi isaa sirriitti beekamuu baatullee dhabbileen mirgoota namoomaaf falman dubartoonni dhibbaan lakkaa'aman "ajjeechaa kabajaa" karaa jedhamu kanaan lubbuun isaanii akka badu himama. Indiyaatti aadaan kun boodatti hafaa kun hawaasa gara garaa keessatti yeroo ammaa baballatee jira. Maatiin hedduun ijoolleen isaanii kan amantiin isaaniifi gulantaan jireenyaa isaanii hin hayyamne waliin jaalalas ta'e gaa'ela akka godhatan ni dhorku. Raawwatamee arganis kan ajjeessan yoo ta'u naannoo sanatti 'Kaastee' jedhamee mana maree beekamuun hojiirra oola. Ajjeechaa kabajaa jechuun ajjeechaa dubartoota maatii salphisaniiru jedhaman miseensa maatiin raawwatamudha. Warreen mirgoota namoomaaf falmaniifi Humaan Raayits Waatch sababiin ajjeef jedhamanii dhiyaatan keessaaodeeffannoon walitti qaban: Kana malees, uffanni isaan uffatan 'sirrii miti' yoo jedhame amala 'badaa' yoo agarsiisaniifi 'ajajamoo' ta'uu yoo baatan ajjeechaan ni raawwatama jedhameera. Bara 2012 keessa manni murtii waliigalaa namoonni gocha "ajjeechaa kabaajaan" shakkaman du'aan akka ajjeefaman murteesseera.


Dubartii reeffa haadhashee waggaa 10f firiijii keessa keesse poolisiin to'ate

Poolisiin Jaappaan dubartii reeffa haadhashee firiijii keessa waggaa 10'f keeesse to’annoo jala oolcheera. Yuumii Yooshinoo nama ganna 48 yoo taatu  ‘’haati koo duutee manatti argannaan ‘’mana waliin jiraachaa turre keessaa akka hin baaneef gatiin barbaadeefi,’’ jetti. Reefa firiijii keessatti cabbaa’ee kanarratti madaan ykn miidhamni hin argamne jedhe poolisiin. Haa tahu malee haati kun sababa maaliin akka duute adda baasuu hin dandeenye jedhan qondaaloti. Yooshinoon mana keessa jiraattu kiraa kaffaluu didde jennaan  yoo ari’amtu nama mana qulqulleesutu reeffa kana arge. Reeffi kuni akka firiijii keessa taa’uutti dadachaafamee ture jedhe poolisiin. Yooshinoon hoteela naannoo Tookiyoo  magaalaa, Chibaa jedhamu keessatti gaafa Jimaataa qabamte


Hogganaan Olompiikii Tookiyoo ‘dubartoonni haasaa dheeressu’ jechuusaaf dhiifama gaafatan.

Hogganaan koree Olompiikiisii Tookiyoo waa’ee dubartootaa haasaa ‘sirrii’ hin taane’ dubbannaan aangoo akka gad-lakkisan gaafatamaa jiru. Yooshiroo Moorii nama ganna 83 yoo tahan, dubbii isaaniif dhiifama gaafatanillee aangoo gadhiisuuf garuu karoora akka hin qabne himan. Hogganaan kun ‘’dubartoonni oduu baayyisu, walgahiin boordii dubartoonni itti baay’atan ‘yeroo dheeraa fudhata,’’ jechuun himataman. Hoogganaan kunis wal-gahii koree Olompiikii Jaappaan Roobii darbe irratti ture kana kan haasa’an. Koreen kun miseensota 24 kan qabu yoo tahu, isaan keessaa shan dubartoota. Bara 2019tti, koreen lammiilee Jaappaan Olompiikii irratti hirmaatan filatu –lakkoofsa miseensota dubartootaa boordichaa harka 40 geessisuuf kaayyefatee ture. ‘’Lakkoofsa miseensota dubaraa yoo daballe, sa’atii itti odeessan hir’isuu qabna, dubbii hin kutan, inni ammoo nama aarsa,’’ jedhan Mooriin akka gaazexaa biyyattii Asaahii Shimbuun irratti bahe. ‘’Boordicha keessaa miseensota dubartii torba tahan qabna hunduu iddoo isaanii beeku,’’ jedhan. Mooriin bara 2000-01 ministira mummee Jaappaan kan turan yoo tahu, dogoggora hojjechuufi haasaa hayaata hin qabne dubbachuun beekamu ture. Dubbiin isaanii dhihoo kanaa miidiyaa hawaasummaa irratti dheekkamsa kaaseera. ‘’Qaanii. Amma yeroonsaa gaheera, gadhiisi,’’ yoo jedhu fayyadamaan Tiwiitarii tokko, kaan immoo atileetonni taphoota lagatan gaafachaa jiru. ‘’Mooriin miseensonni maatiisaa osoo hin hafiin akka isa qeeqan gaazexichatti dubbatan. ‘’Eda galgala haati warraa koo akka malee natti dubbatte, ammas waanta badaa dubbatte mitii?’’ naan jette jedhan. ‘’Faalla dubartootaa waanin dubbadheef ammas rakkoo keessa galuu kooti,’’ jedhan. Intalli koof mucaan mucaa koos akkasuma hinuma natti ka’an jechuu gaazexichi gabaaseera. Walgahii Kamisaa irratti maaliif waa’ee dubartootaa akkas akka jedhan gaaftamnaan, ‘’si’ana dubartootatti badaa ijaa hin haasofneef hin beeku,’’ kan jedhu ture deebiin isaanii. Koreen qindeessaa Olompiikii miseensota boordii hojii raawwachiiftuu 36 kan qabu yoo tahu itti gaafatamni Olompiikii Paaraalimpiiks milkeessuu itti kennameera. Olompiikiin sababa Covid-19’n waggaa tokkoon boodatti hafeera.


Waa'ee Appiiwwan ulfa ittisuuf gargaaran-Natural Cyles fi Clue- hagam beekna?

Akka mala to'annoo da'umsaatti US keessatti beekamtii argatee hojiirra ooluuf kan yaadamaa jiru appiin 'Natural Cycles' jedhamu, morkataansaa  kan 'Clue Birth Control' jedhamu beekamtii argachuusaa irratti himata dhiyeesse. Appiin 'Clue Birth Control' jedhamu, appii duraan ture kan sagantaa marsaa laguu ji'aa ittiin hordofan 'Clue' jedhamurraa kan argameedha. Hundeessaan appii 'Natural Cycles' , 'appiin Clue Birth Control' guyyaa laguu ji'aa qofarratti kan hundaa'eedha jechuun beekamtii inni argate kuffise. Beekamtiin kennamuuf adeemsi keessa darbames gadi fageenyaafi of-eeggannoodhaan kan ilaalame miti jedhe. Appiin Clue jedhamu garuu aanga'oonni dhimma kana to'atan, mala ittisaa fi to'annoo da'umsaa ''isa nageenyummaan isaa mirkanaa'ee fi naga qabeessa ta'e'' jechuun akka beekamtii kennaniif hima. Appiin kun bara 2021 US keessatti hojii jalqabuuf jedha. Appiiwwan lameenuu mala ittisa da'umsaa kan aadaadhaan ture irratti dabalataan tajaajila kennuuf kan kaayyeffataniidha. Lameenuu guyyaa ulfi uumamuu danda'u ka'umsa godhachuun hojjetu. Kunimmoo guyyaa marsaa laguu nama sanaarratti kan hundaa'u waan ta'eef, namaa namatti adda addummaa qabaata. Appiin 'Natural Cycles charges' bilisaan kan galmaa'amu(Subscribe) yoo ta'u, kan Clue illee akkasuma ta'ee garuu appiiwwan fooyya'oo ta'aniif kan nama affeeruudha. Akka ragaa appii Clue jedhamuutti malli ittisa ulfaa kun da'umsa ittisuu keessatti dhibbeentaa 92 bu'a qabeessa. Gama kaaniin appiin 'Natural Cycles' jedhamu ammoo dhibbeentaa 93% akka bu'a qabeessa ta'e hima. Akkuma dawaa da'umsa ittisu, kan yeroo ammaa kennamaa jiruu milkaa'aa ta'uusaa ibsee jira. "Yaaliin kilinikaa 'Clue Birth Control' qorattoota Yuuniversitii Joorji Taawoniin kan gaggeeffameedha. Qorannoon muuxannoo fayyaa fooyyee qaburratti hundaa'uun gaggeeffames erga haalaan irratti mari'atameen booda maxxanfameera'' jetti dubbi himtuun Clue. Bulchiinsi Nyaataa fi Qorichaa gadi fageenyaa fi of-eeggannoodhaan erga madaalee booda bu'a qabeessa ta'uusaa himeera jette. Marsaa laguu ji'aan faana bu'anii guyyaasaa hordofuun yeroo hanqaaquun fartilaayizeeshiniif qophaa'e adda baasuuf gargaara. Yeroon laguu nama sanaa yeroo walfakkaataatti kan dhufuu fi kan hin jijijjiiramne ta'uun yoo beekame, waqtii hanqaaquun hormaataaf qophaa'u adda baasuuf gargaara. Guyyaa lakkaa'anii bira ga'uun alattis akkaataan ittiin hanqaaquun hormaataa qophaa'uu baran jira, innis tampireecharri dabaluu, kana appiin 'Natural Cycles' jedhmus ni hordofa. Hammeentaan hoormooniis mallattoo kan biraadha. Garuu jijjiiramoonni kunneen sirriitti hin bikkaman taanaan ni dagatamu, salphaatti hin hubataman. Hoogganaan 'Natural Cycles' Dr Elina Berglund, akka jedhanitti argannoonsaanii jalqabaa appii kan isaanii fi appii Clue gidduu adda addummaa jiru baruudha. Akkasaan jedhanitti appiin Clue jedhamu laguu ji'aa qofarratti hundaa'ee hojjeta, tampireecharaa fi dhimmoota kaan bikkuu hin danda'u. Qondaalli damee fayyaa appii Clue Lynae Brayboy, appiin isaanii maamila waliin suduudaan michuu ta'aa akka deemu dubbatan. Jalqaba yeroon walquunnamtii saalaa gochuuf balaa qabu guyyoota 16 ta'uu, garuu suuta suuta ammoo guyyoota 11 ta'uu barsiisaa deema jedhan. Guyyaa laguun mul'atu shanan dabalatee guyyoota 28 marsaan laguu itti naanna'uun dhufu keessatti guyyaan eerame kun walquunnamtii saalaa raawwachuuf guyyaa maloonni ittisa da'umsaa biroon barbaachisaniidha jedhan.


Manneen barnootaa Niiw Zilaand moodesii bilisaan kennuufi

Waxabajjii irraa eegalee, 'hiyyummaa yeroo laguu' hir’isuuf jecha manneen barnootaa biyya Niiw Ziiland hundi meeshaalee qulqullinaa yeroo laguu bilisaan kennuuf jiru. Aanga’oonni barattoonni dubaraa tokko tokko meeshaaleen qulqullinaa yeroo laguu kan akka moodesii bitachuu waan hin dandeenyeef baruumsarraa hafaa jiraachuu isaani yaadda’aniiru. Murteen kun yaalii bara darbe maneen barnoota 15 keessatti gaggeeffameen booda dhufe. ''Sababa wanta walakkaa uummata keenyaaf baramaa ta’een shamarran barnoota isaanii irraa hafuu hin qabani,” jedhu Ministirri Muummee Jasiinda Arderni. Shammarraan Niiw Ziiland 12 keessa tokko sababa hiyyummaa yeroo laguun mana barumsaa irraa ni hafu, kun ammoo yeroo harki qalleeyyiin meeshaaleen qulqullinaa yeroo laguu bitachuu fi argachuu dhaban ni hammaata jedhu Aadde Arderni. Meeshaaleen qulqullinaa yeroo laguu bilisaan dhiyeessuun mala tokko mootummaan hiyyummaa furuuf, hirmaannaa barnootaa dabaluufi “fayyummaa da’immanii irratti dhibbaa gaarii uumuuf’ fudhatudha jechuun Kamisa dubbataniiru. Sochiin kun ammaa eegalee hanga bara 2024tti mootummaa Niiw Ziilandiif baasii doolara miiliyoona 18 kan baasisudha. Sadaasa darbe irratti, ‘namoota barbaadan hundaaf’ meeshaaleen qulqullinaa yeroo laguu bilisaan dhiyeessuun addunyaa keessatti Iskootilaand biyya ishee jalqabaa taatetti. Bara darbe ammoo, Ingilaand maneen barnoota sadarkaa tokkooffaa fi lammaffaa hunda keessatti meeshaalee qulqullinaa yeroo laguu bilisaan dhiyeessuu eegalteetti. Bulchiinsoti US hedduus meeshaalee qulqullinaa yeroo laguu manneen barnootatti bilisaan dhiyeessuuf seera baasaniiru.


Keeniyaatti namoonni maaliif billaacha horsiisu?

Keeniyaatti dubartoonni naannoo qarqara galaanaa jiraatan, billaacha horsiisuun galii gaarii argachaa jiru. Akkamiin horsiisu? Eenyufaatu irraa bita?


Adeemsa dhaalaa: 'Abbaan koo duunaan obboloonni koo dhiiraa waan hunda fudhatan'

Naayijeeriyaa keessatti keessattuu kutaalee Kibba-baha biyyattiitti dubartoonni akka qabeenya maatiisaanii hin dhaalleef dhiibbaa guddaatu irra ga'a. dhaaluu hin danda'an, Manni Murtii biyyattii isa kanaan loogummaadha jedheera. Dubartiin Onyinye Igwe jedhamtu kun abbaanshee dureessa turan dubbatti. Haata'u malee erga abbaanshee du'aan addunyaa kanarraa boqotee rakkoo diinagdeetiin baayyee dararamaa jiraachu himti. Qabeenyaawwan akka mana, lafa, maallaqa waan hunda abbaanshee dhiisaanii deeman obbolootashee dhiiraatu qooddatan. Namoonni durii yeroo baay'ee wayita du'an rakkoon akka hin mudanneef jedhanii dursanii qabeenyaa fi waa'ee maatiisaaniitti fala hin godhan, abbaanshees wayita lubbuun jiran qabeenyasaanii ijoolleesaaniif qoodanii qixeessanii hin turre. Aangoon qabeenya qoodu kanuma ijoollee ta'e jechuudha, kana keessa dubartiin kun akkaan miidhamte. Dubartiin umrii waggaa 29 Onyinye Igwe abbaasheef hangafa taatullee qabeenya maatiishee homaa hin hirmaanne. Obboloonnishee dhiiraa sadan qabeenya hunda wayita dhaalan ishee fi obboloonnishee dubaraa shan harka duwwaatti hafan. Akkaa aadaa saba Igbootti dhaalli dhiira qofaaf eyyamama. ''Isin heerumtanii mana nama biraa deemtanii jiraattu  waan ta'eef qabeenya abbaa keenyaa fudhattanii achi deemuu hin qabdan nuun jedhan. Aadaa waan ta'eef ittiin hin falmine'' jette. Sababa rakkoon diinagdeetiin yuuniversitii deemuu kan dadhabde Onyinye Igwe naannoodhuma jirtutti hojii biizinesii xixiqqoo hojjechuun of-jiraachisaa jirti. Onyinye Igwe waliin naannawa tokko kan jiraatan Evelyn Onyenokwalu, obboloota afur keessaa hangafa. Wayita abbaanshee du'an obboleessi tokkichi isheen qabdu, namni dhumarratti dhalate, mana maatii dabalatee qabeenya abbaashee hunda dhaale. "Obboleessi koo kun mana kutaa tokko akkan keessa jiraadhuuf akka naa iyyamuuf namni naaf hin gaafanne hin jiru. Dhumarratti mana kutaa tokko naaf eyyame, garuu akka hin cufne naan jedhe'' "Kutaa hunda kireessee ofii irraa fayyadama, an ammoo maallaqa dhabeen dararama'' Obboleessi ishee Oskaar Noonsoo weellisaa yoo ta'u yeroo ammaa qe'ee dhaale keessatti hojii biizinesii eegaleera, kun aadaadha waan ta'eef waanin dogoggore tokkollee hin qabu jedhe. "Addanatti dhiironni qabenya hunda dhaalu, waan fedhasaanii dubartootaaf kennu'' jedhe. ''Qabeenya abbaa kootii dhaaluuf atakaaroo uumuu jechuun dubartoonni qabeenya lama argachuuf ifaajuu jechuudha. Dubartiin mana abbaa manaashee deemti. Kan abbaashees ni dhaalti taanaan qabeenya lama qabdi jechuudha. Nutimmoo kana malee hin qabnu'' Heerri mootummaa Naayijeeriyaa loogii haala kanaan dubartoota irra ga'u ni dhorka, garuu hawaasi Igboo aadaasaaniitti cichaniiru. Akka aadaa dhaalaa hawaasa kanaatti hammeentaan qabeenyaa dhiironni argatan umrii irratti hundaa'a, hangafti quxisoo caalaa argata, dubartoonni gonkumaa hin argatan. Bakka tokko tokkotti dubartonni kan argatan yoo ta'e qabeenya karaa haadhaa jiru qofatu eyyamamaaf, sanas ta'ee manaa fi lafa dhaaluu hin danda'an. Abbaan manaa dubartii fuudhee suuta suuta qe'ee dhaala jedhanii waan sodaataniif dubartiitti manaa fi lafa hin kennan. Yoo maatii keessa dhiirri hin jiru ta'ellee dhiira fira dhiyoo keessa jirutti dabarsu. Garuu dubartoonni Naayijeeriyaa hunduu aadaa kanatti amananii fudhatanii hin jiran. Falmiin waggoota 20 oliif dhimma kanarratti gaggeeffamaa ture bara 2014 furameera, dubartiin tokko maatiin ishee dhaalchisuu dhabuun himattee turte irra aanteetti. Manni Murtii naayijeeriyaa aadaadhaanis ta'e fedhii maatiitiin dubartoota dhaala keessa baasuun seeraan ala ta'uu ibseera. Ta'us garuu gama kanaan jijjiiramni bu'uuraa hin argamne, aadaan sun ammas hojiirra oolaa jira. Egodi Igwe dhaabbata miti-mootummaa 'Women Aid Collective (Wacol)' jedhamu hoogganti, waggaa waggaan himata dhimma dhaalaa irratti dubartooti dhiyeessaniif haala mijeessaa turuu himti. Aadaa badaan dubartoota moggaatti dhiibu kun ammallee hawaasa baayyee keessatti hojiirra oolaa jira. Dubartii tokkoon qabeenya maatii keessaa hin qabdu jechuun, miseensa maatii kanaa miti jechuudha'' Dubartiin dhaala dhorkamte kallattiin mana murtiitti iyyachuu qabdi, garuu baasiin adeemsa seeraaf ba'u guddaa ta'uun ammoo kanatti gufuu ta'uu mala. Kanatuu maatii keessatti daba kana uume. Dubartoonni daba irratti raawwatamu seeraan ga'achuuf humna wayita dhaban, gara jaarsa biyyaa deemu, jaarsi biyyaa ammoo garuma aadaa sanatti deema, haala kanaan dubartoonni harka duwwaatti hafu. ''Hanga dhiironni dirree siyaasaa fi kaan dhuunfatanii jiranitti jijjiirama yaadame bakkaan ga'uun rakkisaadha. Jijjiirami akka dhufu yoo barbaanne dubartoonni murteessuu danda'uu qabu. Qaamolee murtee dabarsan keessa galuu qabu'' Barmaatilee akkanaa dhabamsiisuuf kutannoo bulchiinsaa cimaatu feesisa, garuu dhiironni hedduunsaanii aadaa ganamaa kun jijjiiramuu hin qabu ejjennoo jedhu qabu jetti dubartiin kun. Jaarsa biyyaa fi bulchaa aadaa ganda Eke ganda bulchiinsa Enugu keesatti argamtuu kan ta'an Igwe Chiwendu Onuoha, dhaalarratti dubartoota moggaatti baasuun loogii miti jedhan. "Dhiironni eegdota q'ee fi dachee, gaachana aadaati'' jedhan. ''Hawaasa kan eegu dhiirota. Lolli yoo jiraate kan duulu isaani. Aadaa irratti atakaaroon yoo jiraate dhiiratu sirreessa. Gama aadaatiin gochi kun loogummaa hin qabu. Duudhaa durdurii hawaasaati. Loogumma wanti jedhamu natti hin mul'atu.'' Aadaan dhiironni qofti akka qabenya maatii dhaalan eyyamu kun naannawa hedduutti kan mul'atu ta'us, hawaasa kaan biratti ammoo kufeera. Bulchitoota aadaa(mootolee) hawaasa naannoo bulchan keessaa tokko kan ta'an Igwe Godwin Ecko bulchiinsa isaanii Ihe jedhamtu keessatti aadaan kun akka badu godhaniiru, darbaniis Enungu keessatti akkas godhan. "Dubartoonnii fi dhiironni wayita uumaman walqixa jenneetu amanna. Kanaafuu dubartoonni qoollifatamaniiru taanaan waanti dabe jira jechuudha. Hawaasa kiyya keessatti dubartoonni dhaaluu danda'u, lafa dabalatee.'' Hanga mootiin kun bara 1993 aangoo qabatanitti dubartoonni dhaaluu hin danda'an ture. Isaan garuu akkuma aangoo qabataniin aadaa kana jijjiiruutti cichan. "Namoonni rakkoo keessa galta naan jedhaa turan. Aadaa kana jijjiiruuf yaaluun qormaata jechaa turan. Garuu homaa na hin mudanne. Inuman jijjiire.'' jedhan.


Ministirri barnootaa Afrikaa Kibbaa yaada waa'ee dirqisiisanii gudeeduurratti kenniteef 'ibiddarra kaa'amaa' jirti

Ministirri barnootaa Afrikaa Kibbaa dubbii "namni barate dirqamaan hin gudeedu' jechuun dubbatteef hedduu qeeqamaa jirti. Kana dubbattes faayidaa barnoonni qabu wayita ibsaa jirtutti ture. Aadde Anjee Motsekgaa Wiixata barattootatti akka dubbattetti namoonni hanguma caalaa barumsa qabaatan gocha badaa keessatti hirmaannaan qaban gadi aanaa ta'a. Yaada ministirittiin namni barate 'dirqamaan hin gudeedu' jetterratti barattoonni yeroo mormii dhageessisan ni dhaga'ama ture. Isheen garuu gungummii barattoonni dhageessisaniif deebii yeroo kennitu, warra baratan keessas namni jallaa ta'e hin dhibu jette. Dubbiin isheen dubbatte kun hedduu mufachiisuun miidiyaa hawaasaarratti qoqqoodamaaas tureera. Aadde Anjeen garuu deebii qeequmsa isheerratti ka'eef deebii yeroo kennitetti, dubbii ani dubbadhe haala ani keessatti dubbadheefi ergaa ani dabarsuu barbaadeen alatti na jalaa hiikameera jette. "Dirqisiisanii gudeeduun dhuguma waa'ee humnaati, kanaaf dippaartimentichi ijoolleen dhiiraa umuriisaanii xiqqummaarraa kaasanii akkamitti akka humna dhiiraafi dubartii gidduu jiru itti ilaalan sagantaalee ittiin barsiisu ni qaba. Dhiironni akkamitti akka humna itti ilaalan, ol-aantummaa dhiiraafi dhiirummaafi miidhaa hamaa inni qabu itti hubatan barsiifamuu qabu. Waa'ee walitti dhufeenya humnaa dhiirota barsiisuunis gocha dirqisiisanii gudeeduu dhabamsiisu keessatti barbaachisaadha," jedha ergaan ministirittii. Pireezidant Siriil Raamaafoosaan bara 2019 dirqamaan gudeeduuniifi miidhaan saalaa irratti hundaa'e biyyattii keeessatti "rakkoo biyyaalessaati" jedhaniiru. Waggaa waggaadhaan dirqisiisanii gudeeduu 40,000 ni gaabaafama. Garuu lakkoofsi kun lakkoofsa qabatamaan lafarra jiru keessaa baayyee muraasa jedhama.


Ballaxach Dheeressaa dubartii Oromoo jalqabaa PhD argataniidhaa?

Ballaxach Dheeressaa jedhamu, biyyaa erga bahanii Ameerikaa jiraachuu jalqabanii waggaa 40 darbeera. Biyyoota 73 keessa naanna'uun hojiilee deeggarsa namoomaa, barsiisuu fi dhimma haqaa irratti hojjetaa turan, amma soorama bahanii boqonnaarra jiru. Seenaa isaanii magaalaa lixa Oromiyaarraa ka'ee biyyoota addunyaa waliin gahe nuu qoodaniiru.


Filannoo Itoophiyaa 2021: Gaaffii hirmaannaa dubartootaa deebii hin arganne

Hooggansa siyaasa paartilee Itoophiyaa keessatti gaheen dubartootaa xiqqaadha, keessumaa kan paartilee mormituu. Biyyattii keessa paartileen 60 ol jiran keessaa hoggansi garri caalu dhiirotadha jechuun danda'ama. Kunis, walakkaan ummataa dubartoota osoo ta'anii jiranii hoggansa paartilee keessa gahee dhabani gaaffii jedhu akka ka'u taasisa. Akka xinxaltoonni jedhanitti kanneen filannoof kaadhimaman dabalatee lakkoofsi dubartootaa xiqqaadha. Keessumaa MM Abiy Ahimad erga aangotti dhufani as kaabinee keessaa walakkaa dubartootaan akka qabamu gochuuniifi dubartoonni gahee kana dura hin qabaannetti akka bahan isa taasifame gaarummaan kaasuun danda'ama. Garuu, haala waliigalaan yoo ilalaame wantoonni jijjiiramu qaban hedduu ta'u himu ogeeyyiin damee kanaa. A.L.I bara 1987 haa ilaallu. Bara sanatti kanneen mana maree bakka bu'oota ummataa seenan keessaa 536 dhiirota, dubartoonni 10 qofa. Akka ragaan boordii filannoo agarsiisutti mana maree naannoottis hammi lakkoofsa dubartootaa xiqqaadha. Bara sanatti mana maree naannolee keessaa 1,355 dhiirota yoo ta'an kan dubartoonni 77 qofadha. Bara mootichaa keessammoo miseensota paarlaamaa 240 keessaa dubartoonni lamadha. Bara dargiimmoo miseensota Shangoo 835 keessaa dubartoonni 14 dha. Filannoo biyyaalessaa A.L.I bara 2007 taasifameen garuu lakkoofsi fooyyee qaba. Dubartoonni 212 (38.8) miseensota mana maree bakka bu'oota ummataa ta'aniiru. Mana maree naannolee filannoo ADWUI'n olaantummaan mo'ate 800 keessaa 40.3 kan ta'an dubartoota. Itoophiyaan barana filannoo biyyaalessaa jahaffaa taasistu keessaa ''dhiibame'' kan jedhe KFO'n, miseensota mana maree 16 qabu keessaa dubartiin tokko qofaadha. Kunis Dr Balaayinash Yisihaaq jedhamu. Kana dura hirmaannaa filannoo keessa taasisaniifi paartilee keessa gaheen dubartootaa xiqqaachuu gaafanneerra. Dr Balaayinash bara 1997 paartii Warraaqsa Federaalistii Dimookiraatawaa Oromoo seenuun hirmaannaa taasisuu eegalan. Baras Godina Qeellam Wallaggaa Aanaa Anfilloo bakka bu'uun hirmaatanii injifatan. Ta'us, qormaanni dubartoota mudatu 'hedduu' jechuun ibsu. Bara isaan hirmaannaa taasisuu eegalan keessa lakkoofsi dubartootaa xiqqaa ta'uu himu. ''Miseensa paartii mormituu ta'un mataa isaatu cimaadha'' kan jedhan Dr Balaayinash dubartoonni haleellaa saalaaf saaxilamoodha jechuun himu. 'Dubartoonni miidhaan garaa garaa irra gahe jiru. Wanti nurra gahe jedhanii dubbatan sodaachisaadha. Dubartootaaf cimaadha,' jedhu. Dabalataan, hojiirraa ari'amuu, duula maqa balleessii akkasumas kaan dubartoonni miseensa paarti mormituu keessa akka qooda hin fudhanne taasisan jiraachuu himu. Hakiima horii kan ta'an Dr Balaayinash 'sababa hirmaannaa siyaasaa isaaniin' hojiirraa waan ari'amaniif yeroo tokko rakkachuu BBC'tti himaniiru. Keessumaa magaalota naannolee keessa gahee paartilee keessatti hirmaachuus ta'e kaadhimamaa filannoo ta'anii dhihaachuu sodaa qabu jechuun himu. Akkaataadhuma jireenyuma hawaasaarraa kan ka'e dubartoonni hojiiwwan hedduun akka ko'ooman taasisa. Kunimmoo waltajjii isaan ilaallaturra akka hin hirmaanne dhorka. Dr Balaayinash keessumaa baadiyyaatti qoraan funaanuu, bishaan waraabuu, ijoollee guddisuufi kaan dubartoonni akka boqonnaa hin qabaanne hojiiwwan godhan keessaati jechuun dubbatu. Dubartoonni hirmaannaan isaan siyaasa keessa taasisan xiqqaa ta'us duula filannaa paartileen taasisan, sagalee kennuufi kaan keessa garuu qooda xiqqaa hin jedhamne qabu. Akka fakkenyaatti filannoo bara 1997 taasifameen lammiileen miiliyoona 27 ol sagalee kennuuf galmaa'an keessaa miiliyoona 13 ol dubartoota. Kanneen sagalee kennan miiliyoona 22 keessaa miiliyoona 10 ol dubartoota. Muuxannoo isaanii kana durarraa ka'un Dr Balaayinash dubartoonni kaadhimamaa ta'anii yoo galmaa'an dubartoonnis ta'e dhiironni sagalee isaaniif kennu duubatti hin jedhan jedhu. Kanneen dhaaba ABIN hundeessan keessaa Immabet Kabbadaa, ganna 29, tokkodha. Yeroo jalqabaafisi paartii keessa bara 2010 keessa qooda kan fudhatte. Ta'us, lakkoofsi dubartootaa xiqqaa ta'u himti. Fakkeenyaaf miseensota koree giddu gala paartichaa 45 keessaa dubartoonni sadii qofa. Koree Hojii Raawwachiiftuu dhaabichaa murteewwan jajjaboo murteessuuf gahee qabu keessaa garuu dubartoonni tokkoyyuu hin jirani. Gaheen dubartootaa akka dabalu sochii taasisnus ''quubsaa miti'' jechuun dubbatti. Sadarkaa koreetti hirmaannaan xiqqaatus sadarkaa aanaatti garuu jijjiiramni jiraachuu himti. Waggaa tokkoof waajjira paartichaa Baahirdaar jiru hogganaa turte. Akka isheen jettutti hirmaannaan dubartootaa kan xiqqeesse keessaa tokko dubartoota maqumaaf hirmaachisuun tokko ta'u himti. Dabalataan, dubartoonni ''paartilee siyaasaa keessa hirmaachuufi gahee hooggansaa ni sodaatu'' jechuun dubbatti. Keessumaa dirree siyaasaan walqabatee miseensonni maatii dubartoonni siyaasa akka hin seenne dhiibbaa akka taasisan himti. Akka isheen jettutti, kaadhimamtoota dhaabichi dhiheesse keessaa 30% dubartootadha. Gama kaaniin, paartiin IZEMA illee kaadhimamtoota dhaabichi filannoof dhiheessu keessaa 30% dubartoota ta'u itti gaafatamtuun damee dargaggoo paartichaa Tsiyoon Ingidaayye dubbatti. Paartichi miseensota koree hojii raawwachiiftuu 21 qabu keessaa dubartoonni jaha ta'u himti. Miseensa 'Yellow Movement' jedhamuufi waa'ee dubartootaa hubannoo cimsuuf hojjetu keessa kan turte Tsihoon paartiin amma keessa jirtu waa'ee dubartootaa xiyyeeffannoo akka kenne amanti. Ta'us, yeroo hedduu dubartoonni walgahiiwwan garaa garaa irratti akka qindeessan, buna akka danfisan, akaayii akka kennaniifi kessummeessuu akka hojjetan gaafatamu himti. Dabalataan, yaadawwan ''atimmoo bifa keetin filatamta'' akkasumas sagantaa paartichaa beeksisuuf ''dubartoota bareedduu maaliif hin filannu,'' waan jedhu dhagahuu himti. Ogeeyyiin akka furmaataatti dubartoota aangomsuu, ilaalcha hawaasaa jijjiiruu, hirmaannaa siyaasaa cimsanii dhimma isaan ilaallatu irratti murtee akka kennaniifi kanaafis xiyyeeffannoo kennuun akka barbaachisu eeru.


‘Qaama miidhamaatti waanan heerumeef namoonni na qeeqan'

Dubartiin lammii Keeniyaa qaama miidhamaa lammii Awustiraaliyaatti heerumte intarneetiirratti suura cidhasaanii qoodnaan, namoonni maallaqaaf jecha itti heerumte jedhanii qeequusaanii BBCtti himte. Suzaan Nijogu Elinji, qaama miidhamtoota wajjiin yeroo heddu hojjachaa akka turte kaasuun, otoo hin hubatiin namoonni Filippi Ilinji jaalachuu kootiif na balaaleffatan jetti. Suzaan Awustiraaliyaatti imaluun qaama miidhamtoota wajjin hojjachuurratti dippiloomaa erga argatte booda iddoo Aab Filippi Ilinji hojjatutti qacaramuuf galmooftee turte. Af-gaaffii erga darbitee booda Aab Ilinji imeeliin ishee haasofsiisuun, bilbila wal jijjiiranii gara hiriyummaa jaalalaaf wal gaafachutti ce’an. ‘’Seenaan jaalala keenyaa jalqaba walmil’achuu keenyarraa eegala. Yeroon barachaa ture qaama miidhamtota wajjin walitti dhiyaacha turuurra kan ka’e, waa’esaa homtuu nan shakkisiifne,’’ jette. Jaalalleewwan lameen ji’a jaha booda wal kaadhimmatan. Maatiin isaaniille karoora gaa’ilasaanii mirkaneessaniif. ‘’Maatiin koo yeroo tokko na eebbisaniiru, murtoo keenyattiis gammadaniiru, keessattuu qaama miidhamtota gargaaruutti akkan amanu ni beeku, ani hedduun gammades,’’ jette. Jaalalleewwan lamaan wal fudhusaani suuraan maxxanfame miira walmakaa kan uume yoo ta’u, namoota hedduun qoodamaa ture. ’’Namoonni kaan maallaqa isarraa argachuuf itti heeerumte kan jedhan jiru, ani garuu akkasitti yaaduu akka malan tilmaamaan ture. Ani kanaaf itti qophaa’eera. Warroomuun keenyaa ajaja Waaqayyootiin milkaa’e,’’ jette. Ganna sadaffaa sirna gaa’ilasaanii yeroo kabajanitti, Aab Filippi Ilinji gaa’illi isaanii gaarii akka ta’e dubbate. ‘’Filippi akkuma abbootiin warraa biroon haadha warraa isaanii kunuunsanitti na kunuunsa, anis nan kunuunsa’’ jette. Filippi Ilinji miidhama maashaa qaamaa laaffisee, cimina qaamaa dhabsiisu ‘muscular dystrophy’ jedhamu wajjin dhalate.


Abbaan seeraa nama shamarree gudeede akka fuudhuuf gaafachuun mormii jabduu kaase

Yaada himannaa dirqiin gudeeduu lama irratti kenneef, abbaan seeraa olaanaa mana murtii waliigalaa Indiyaa saffisaan akka hojii gadhiisu iyyannoon biyyattii keessatti baayyachaa jira. Dubartooti mirgaaf falman 5,000 ol, rogeeyyiin, lammiilleen jecha kanaaf quuqaman, xalayaa abbaa seeraa kanaaf barreessaniin yaada kenneef dhiifama akka gaafatu ibsan. Wanti abbaan seeraa jedhe nama hedduu aarsee kun maali? Gaaffii lama kanneen ''nama aarsan'' gaafate. Gaaffileen mormii kaasan keessaa tokko 'gaa'ela godhattanii' kan jedhuufi shamarree gudeede 'fuutaa' jechuun gaafachuudha. Teessuma abbootii seeraa sadii keessaa, dursaa kan ta'e, abbaan seeraa Bobde, namicha umriin isaa ganna 23 ta'e shamarree tokko gudeeduun himatame akkas jechuun gaafate: 'Ishee gudeedde fuutaa?' jedhe. Itti fufuun, "yoo gaa'ela godhattan ani siin gargaaraa yookiin hojii dhabdee mana hidhaa galtaa?" jedhe abbaan seeraa kun. Shamarreen tun, bara 2014/15 keessa yeroo gudeedamtetti umuriinishee ganna 16 waan turteef yaadi isaa kun nama hedduu rifachiise. Akka xalayaa gareen gochicha morman barreessan kanaatti, namni shamarree kana gudeede fira ishee yoo ta'uu, ishee hiraarsuu, hidhuufi afaan qabuuf, irra deddeebin daa'ima umrii 16 gudeeduun himatame . Dabalataan namni kun beenzila itti firfirsee gubuu, asiidii itti dhangalaasuuf, obboleessa keen ajjeesa jechuun sodaachisuun himatame. "Gudeedamuun wallaaltuu mana barumsaa kun kan barame, osoo isheen of ajjeesuuf jettuudha," jedha xalayichi. Maatiin shamarree kanaas erga isheen guddattee namicha ishee gudeeduun himatame kanatti eerumsiisuuf haati isaa waan waliigalteef, poolisiitti himachuu dhiisuuf waadaa galanii turan jedha xalayichi. Biyya yeroo baayyee warri miidhaman gocha gudeeddii keessatti deebiyanii qubni itti qabamu ykn yakkamoo ta'aniifi rakkoo umurii guutuu diida qabamanii jiraatan kana keessatti, maatiin shamarran kanaas haadha gurbaa ishee miidhe kanaan waliigalan. Haata'u malee, yeroo himatamaa kana duuba deebiyanii qoratanitti waadaa sana diigee nama biraa fuudheera. Dhimmi shamarree miidhaan irra ga'ee ammoo poolisii geesse. Himatamaan kun hojjataa mootummaa waan ta'eef yoon to'atame hojiin dhabaa jedhee mana murtii irratti iyyatee, mirgii wabii eegameef ture. Haata'u malee, manni murtii dhimmi kun hamtuudha jedhe, ajaja wabii haqe. Achiin boodaa, namichii kun mana murtii olaanaatti iyyatee, Wiixata manni murtichaa torban afuriif akka hin to'atamne eegumsa kenneef booda, abbaan seeraa jecha aarsaa kana dubbate. Xalayaan dubartooti mirgaaf falman beekkamoo Indiyaafi dhaabilleen miti-mootummaa mallateessan kun yaadni abbaan seeraa olaanaan Bobden kenne suukanneessaa ta'uu ibsa. "Himata gudeedamuu daa'imaa irraati, gaa'ela akka furmaataaatti dhiheessuun, gadda guddaa kan geessisu waan ta’eef, mirga haqaa ishee argachuu kan dhorkudha. "Namni gudeedee fuudhuu qaba jechuun," ati abbaan seeraa olaanaan Indiyaa yeroo murteessitutti jedha xalayichi, "akka isheen umrii ishee guutuu nama kanaan dirqamaan gudeedamaa, miidhamaafi hiraarfamaa jiraattu itti murteessiteetti ilaalama," jedha. Erga shamarreen tokkoo bara 2012, magaalaa Deelhii otoobisii keessatti gareen gudeedamtee duute boodee, hiriirri bahamee, miidiyaaleen addunyaa gabaasanii, yakkawwan dirqamaan gudeeduufi miidhaan saal-qunnamtii waliin walqabatan biyyattii keessatti xiyyeeffannaa argateera. Erga sanaa booda, himannaa dirqiin gudeeduurratti ajaji mana murtii, jechi namoota siyaasaafi abbootii seeraa gad fageenyaan  qorannoo gaggeessuu eegalan. Yaadi abbaa seeraa olaanaan, keessattuu gama lamaan gidduutti waliigaltee fiduuf yaalame jedhan kanas waan hin malle jechuun guddoo qeeqan. Namooti duula kan adeemsisaa jiran, yaadi abbaa seeraa kun, "namoota nama gudeeduuf erga waraqaa-ragaa kennee, gocha seeraa biratti beekamtii qabu godha," jedhan. Xalayaan kun, himata biraa guyyuma sana abbaan seeraa olaanaan Boobideen dhaggeeffate kan inni gaafii lammaffaa kan nama aarsee gaafate ibsa. Innis akkas jedha: 'Qunnamtiin saalaa gaa'elaa keessatti gudeeddii jedhamaa?' Duulii waggaa dheeraa adeemsifamullee, Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii yaada-kennullee haga ammaa Indiyaan, gudeeddii gaa'ela keessa, yakkatti ramaduu didde. Namootii duulaa kana adeemsisaa jiran, jechii Boobideen kan rakkina qabu, keessattuu biyya dubartooti guyyaa guyyaan miidhaan saalaa irra gahaa jiruuf mana keessatti miidhaan qunnamtii saalaa kan barame ta'e. Abbaan seeraa olaanaan kun qeeqa kanarratti haga ammaa yaada hin kennine.


Ballaxach 'Caaltuu' Dheressaa: Dubartii Oromoo hojii fi barnootaan biyyoota 70 ol waliin gahan

Ballaxach Dheeressaa jedhamu, biyyaa erga bahanii Ameerikaa jiraachuu jalqabanii waggaa 40 darbeera. Biyyoota 73 keessa naanna’uun hojiilee deeggarsa namoomaa, barsiisuu fi dhimma haqaa irratti hojjetaa turan, amma soorama bahanii boqonnaarra jiru. Seenaa isaanii magaalaa lixa Oromiyaarraa ka’ee biyyoota addunyaa waliin gahe nuu qoodaniiru. Dhiyaadhaa! Maqaan koo Ballaxach Dheeressaa Saasiggaa dha, warri Oromoo immoo Caaltuu naan jedhu. Naannoo Gimbii iddoo Haaruu jedhamtutti dhaladhus kanin guddadhe garuu Najjootti. Barnoota sadarkaa jalqabaa Najjoo Swedish Mission School mana barumsaa jedhamuttin baradhe. Haati koo fi abbaan koos otoo Xaaliyaaniin hin galiin achitti baratan. Sadarkaa lammataa immoo Ethiopian Evangelical College Bishooftuu turettin bare. Akkoon koo jechuunis haati haadha koo Boojjiidhaa bahanii Najjootti kan galan warri misiyoonii Siwiidiin mana barnootaa bananiiru jennaani. Achi galanii durba lamaafi dhiira sadii barsiifatan, yeroos abbaan warraa irra hin jiru ture. Haati koos akkasuma faanashee hordofteeti unuun nu barsiifte. Hiikaan barnootaas akkasitti daddarbaa dhufe. Anis kanumaafan barumsa jaaladhe. Barnoota Yunivarsiitii Haayilessillaasee barachuu barbaadus yeroos yennaa Haayillasillaaseen aangoorraa bu’uu jala waan tureef, barumsa koo itti fufuu hin dandeenye ture. Achii baheen piroojektii Baakoo jedhamu irratti hoggantuu itti aantuu tahuun waa’ee diinagdee maatii ofii guddisuu barsiisaan ture. Waggaa lama booda Paartiin Siyaasaa Dubartootaa Siwiidiin, Qonnaa fi Dinagdee maatii guddisuu Yunivarsiitii Egartan, Keeniyaatti na ergetu, barachuun hoggantummaaf olaanaaf of qopheesse. Haa tahu malee biyyatti yoon deebi’u piroojektiin sun cufamee waan tureef Boojjiitti deebi’een dhimma dubartootaa irratti otoon hojjechaa jiruu Federeeshiniin Addunyaa Luutaraanii, Jeneevaarraa hojiif akka na barbaadan natti himan. Isaan wajjiin ammas dhimma dubartootaarratti waggaa lamaaf hojjedhee sana booda gara Ameerikaa barnoota koo itti fufuuf adeeme. Ayoowaa Isteet Yunivarsiitii bara 1981’ttin dhaqee digrii jalqabaa barnoota Consumer Science jedhamuunin fudhadhe, digrii lammataa isa jalqabaa Consumer Education kan jedhamuun, PhD immoo Micro Economics and Family Enviroment barnoota jedhamuun argadhe. Sana boodammoo digrii lammataa biraa bulchiinsa daldalaan Yunivarsiitii Chikaagoo irraa fudhadhe, sana boodas digrii addaa ‘Master in Health Service Administration’ kan jedhuun Yunivarsiitii Waashingtan irraa eebbifameera. Barnoota PhD ergan xumuree booda Yunivarsiitii Minisootaa jiru keessatti piroofeesara gargaartuu tahee tajaajileera. Isa booda waamicha Evangelical Lutheran Church jedhamu irraa na qaqqabeen, guddina biyyoota addunyaa fi deeggarsa yeroo balaa taasifamu irratti hojjechaa ture. Baqattoota warra balaan lolaa irra gahee qe’ee isaaniirraa buqqa’aniifi namoota dhukkuba HIV’n qabaman deeggaruudhaan guddina waaraa tahe akka qabaatan gochuurrattin daarikatara taheen hojjechaa ture. Hojii kanarratti waggaa diigdama yeroon dabarsu biyyoota 73 adeemeen deeggarsi nuti achii gad erginu hojiirra ooluusaa, namoonni deeggaramuusaanii fi gargaarsa biraa akka isaan barbaadanillee hordofaa ture. Yeroo duguuggaa sanyii Ruwaandaa garas dhaqee gara-jabeenya ilma namaa argee yeroon itti gadde yoo tahu, Baangilaadeshitti immoo lafa deeggarsi fayyaa hin jirretti hospitaala ijaarsisnee dubartoonni achitti yoo dahan taajjabuun yaadannoo na gammachiisan keessaati. Kitaabni kuni ‘Oromtittii, The Forgotten Women in Ethiopia history’ jedhama. Waa’ee dubartii Oromoo seenaa Itoophiyaa keessatti irraanfatamteeti kitaabichi. Warra dhiiraa 'ilma Ormaa' jedhu ishee dubaraa immoo maaliif Oromtittii hin jennu kan jedhuunin maqaa kana kenneef. Kitaaba kana otoo 2003tti hin maxxansiisiin dura waggaa dheeraa ture. Ani warreen Waldaa Qorannoo Oromoo bara 1986tti hundeessan keessaati, achitti waa’ee aadaa, diinagdee fi siyaasa biyyaa irratti mari’anna, animmoo waa’ee dubartootaan haasa’a ture. Ana qofaatu waa’ee dubartootaa dubbata, dubartiin Ameerikaa Boonii Holkomb, kan nuti Qabbannee jennuun na faana jirti ture. Yeroos kitaaba Oromoo Dimookiraasii jedhu nama shan taanee barreessuuf erga waliigallee booda, Dr Asmaroom Laggasa kan yeroos nu gaggeessaa ture biyyasaatti galee hafe jennaan kitaaba kana qofaatti barreessuun jalqabe. Kitaabni kun kan irratti xiyyeeffatu dubartoonni Oromoo biyya sanaaf maal godhaa turani, dubartoota kanneen akka Warqituu faa kan Walloo bitaa turan waa’ee isaanii namoota biyya alaatu baayyee barreesse gatii taheef isa walitti qabeen namni akka baruuf gochuu yaale. Kaanimmoo dubartoota gama barnootaan Onasmoos Nasiib waliin turan kanneen akka Asteer Gannoo, Liidiyaa Dilboo fi Aadde Feeban haadha koo faa barsiisaniiru. Gama biraan yeroo bara Dargii dubartoota sababa ilaalcha isaaniif ykn abbootiin warraa isaanii yeroo biyyaa bahan saba isaanii dabarsanii gatii hin kennineef mana hidhaa bu’an jajjaboon turan ammallee jiru - waa’ee isaaniis kitaabicha keessa galcheera. Dhumarratti waa’ee sirna Siiqqee Asmaroom Laggasa waliin mari’achaa ''aadaa ergisaa malee Oromoon dubartii akka hin cunqursine,’’ waanin bareefin kana dabarsuu barbaadee barreesse. Ani dubartii Oromoo jalqabaa digrii sadaffaan eebbifame tahuu koo hin beeku, garuu ani waggaa 35 dura yeroo PhD koo fudhadhu dubartii Oromoo PhD qabdu hin beekun ture. Dubartii maastarsii qabdu tokko nan beeka, kanaaf anuma natti fakkaata garuu yoo jiraatan baruun barbaada. Waggaa dheeraa barachaa fi hojjechaa ture, inni immoo dadhabbii baayyee qaba, kanaaf amma abbaa warraa koo Dr Baahiruu Gammachuu waliin magaalaa Ameerikaa Joorji Taawon jedhamtu kan Waashingitan irraa xiqqoo fagaattee argamtu keessatti haaragalfii irra jira. Haa tahu malee yeroo barbaachisaa tahetti waa’ee dubartii Oromoos tahe waa’ee biyyaa nan barreessa. Ijoolleen shamarranii adaraa barumsa keessanitti cimaa! Yoo barattan isa kan sammuu keessan keessaa fudhatu hin jirun isiniin jedha. Maatiin ijoollees akkasuma ijoollee dubaraafi dhiiraa qixxee barsiisaa, gaafa waan gaariirra gahan isiniinuu deeggaru.


'Pinterest' himannaa loogii koorniyaaf beenyaa $22.5m kafale

Dhaabbatni miidiyaa hawaasummaa Pinterest himata loogii koorniyaa hooggantuun dhaabbaticha duranii irratti kaafteef kaffaltii $22.5m raawwachuuf waliigaleera. Sadarkaa hooggansaa 'chief operating officer' irra kan turte Francoise Brougher waliin waliigalteen kanfaltii beenyaa raawwatame hanga ammaatti beenyaa guddaa ifatti ibsame ta'uu hin oolu jedhameera. Kaampaniin miidiyaa hawaasaa suurri irratti qoodamu maamiltoota harki hedduun dubartoota ta'an kan qabu yoo ta'u beenyaan amma kaffale ''aadaa isaa fooyyessuuf'' akka gargaaru beeksiseera. Himatni loogii koorniyaa kun kan irratti dhiyaate qeeqni biroon dubartoota gurraacha duraan dhaabbaticha keessa hojjetanirraa wayita dhagaahametti. Brougher 'Pinterest' irratti himata kan bante Hagayya darbe yoo ta'u, dhaabbatichi dubartootaaf miindaa qixxee dhiiraa akka kaffalu dhiibbaa uumuushee hordofee walgahiirratti akka hin hirmaanne erga taasifamteeti. Dhaabbatichi dhibbaa isheen miindaan dhiiraan qixxee dubartootaaf akka kaffalamu gootee fi komii jabaa yaadota saala bu'uureffatee hojjettoota kaampanichaan kennamurratti dhiyeessite hordofee hojiirraa ari'e. Himattuun kun ''Pinterest dubartootaa fi garee lakkoofsaan bicuu (minorities) ta'aniif bakka hojii mijaataa mitii'' jetteetti. Dubartiin ganna 55 Brougher, dhaabbata Pinterest keessaa bara 2018 irraa kaaftee garee hojjetoota 1,000 of jalaa qabu hoogganaa turte. Dhaabbatichi beenyaa kaffaluuf waliigaluu hordofee ibsa kenniteen bakka hojii isaa hundaaf mijataa fi aadaa hunduu hammatamaa ta'uun isaa itti dhaagamu uumuuf murannoo agarsiiseen gammaduu himteetti. Kaampanichiifi Brougher kaffaltiin kana keessaa $2.5m kan ta'u dhaabbilee dubartootaa fi garee lakkoofsaan bicuu(minorities) indaastirii teeknoolojii keessatti hirmaachisuuf hojjetan jajjabeessuuf akka oolu arjoomuuf waliigalaniiru. Brougher ar'atamuu ishee mormuun gariin hojii gadhiisaniiru kaan ammoo waraqaa mormiifi jijjiiramni akka dhufu gaafatu (petition) mallatteessaniiru. Abukaatoon hojjetaafi hojjechiistotaa Shaaron Viniik kan dubartootaaf dhaabbattu hangi maallaqaa beenyaa ta'ee kenname kun loogiifi miidhaa saalaaratti jijjiiramni dhufaa akka jiru agarsiisa jechuun New York Times'tti himteetti.


Mootummaan Keeniyaa namoota haleellaan saalaa irra gaheef qarshii miiliyoona 1 ol akka kaffalu ajajame

Mootummaan Keeniyaa namoota haleellaan saalaa irra gahe afuriif qarshii miiliyoona 1 ol akka kaffalu manni murtii olaanaa ajaje Manni murtii olaanaa Keeniyaa mootummaan yeroo filannoo bara 2007-2008 hokkora uumameen namoota afur haleellaa saalaa irraa tiksuu hanqateef beenyaa doolaara 30,000(birrii 1,140,000) akka kaffalu ajaje. Murtoon kun akeektuu dha kana jedhan hoggantuun garee mirga namoomaaf falmu, Physicians for Human Rights  group Naayaatoor Inyaamuu Maatengee dha. Dhumarratti haqni argames jedhan. Haa tahu malee mootummaan fuulduratti haleellaan wal-fakkaataa akka hin mudanne ittisuu qaba jedhan. Abbaan murtoo Weedan Koriir warreen miidhaarraa hafan yeroo haleellaan saalaa irra gahe mirgi jiraachuufi wal-qixxummaa isaanii sarbamee ture jedhan. Mootummaanis dararaafi gochaan namaa gadii yoo irratti raawwatamu  hin eegneen jedhan. Gareen duulaa Hiyuumaan Raayits Waach hokkora kanaan namoonni 1000 yoo ajjeefaman 500,000 qe’eerraa buqqa’aniiru jedheera. Yakki gudeeddii fi hiraarsaa baayyeetu tures jedheera. Erga hokkorri sun uumameen booda pireezidant Imwaayi Kibaakii filannoo mo’achuun labsame. Mormituun isaanii ijoon Raayilaa Odiingaan filannichi waliin dhahameera jechaa turan. Pireezidantiin ammaa Uhuruu Keeniyaataan yeroos Kibaakiidhaan kan deeggaraa turan yoo tahu, itti-aanaan isaanii Wiiliyaam Ruutoon, Odiingaa deeggaraa turan immoo hokkora abaasuudhaan mana murtii idila addunyaan himatamanii turan. Lameen himannicha kan waakkatan yoo tahu, boodas himannaan irraa bu’eera.


Caaltuu Daani'el: Shamarreen leenjii hoggansaaf filatamtee Niiw Yoork jirtu ‘abjuu baayyeen qaba’ jetti

Sagantaa leenjii hoggantummaa Mootummootni Gamtoomanii qopheessuun Itoophiyaarraa filamtee Niiw Yoork kan jirtu shamarree Caaltuu Daani'eel ''sababa jijjiiramaa tahuu fedha,'' jetti.