Buddeenni yeroo baayyee soorannu fayyaa keenyaaf bu'aa hangamii qabaa?

Mala saayinsawaan haala gahaa taheen qo’atamee badaa waa’eensaa hin himamne. Tahus  iddoowwan Itoophiyaa baayyeefi lafa lammiileen Itoophiyaa jiranitti gosa nyaataa gabateerraa hin dhibnedha-buddeenni. Nyaata qofaa immoo miti. Dhimmoota akka aadaa Itoophiyaatti eeraman keessaatis.  Buddeenaan ala namoonni bulanii, ooluun isaan dhibu jiru.  Buddeena yoo hin nyaanne, nyaata kan nyaatan kan itti hin fakkaanne xiqqoo miti. Namoonni jiruu isaanii ‘buddeena koo’ jedhanii waamu. Manguddoonnillee ‘buddeennii siif haa bahu’ jechuun eebbisu. Buddeena saayinsiin akkamiin ilaala? Albuuda qamaaf tahu kan akkamii fa’i qaba? Dhimma kanarratti BBC’n Yunivarsiitii Finfinneetti ogeessa xiinxala soorataafi  Asooshiyeet Piroofeesara wiirtuu qorannoo xiinxalaa soorataa, Dr Qaal'aab Baayyee dubbiseera. Ogeessi kuni xaafii gama saayinsii soorataan ilaaluufi faayidaa inni fayyaaf qabu ilaalchisee qorannoon qopheessan karaa dhaabbata imaammata qorannoo soorataan maxxanfameeraafi. Xaafii ykn biddeenni haala gahaa taheen hin qoratamne jedhu Dr Qaal'aab, ‘’inumaayyuu duraan homaa faayidaa akka hin qabneefi lammiileen Itoophiyaas kan qaqallo tahan biddeena gatii nyaataniif  jedhamee qoosama ture.’’ jedhan. Ogeessi kuni waa’ee gosa nyaataaa kana baruuf  yaalaa jirra jedhu. Xaafiin qabiyyee nyaataa of keessatti qabaterraa qabee, biddeena qopheessuuf adeemsi jiru faayidaa baayyee qaba jedhu. Xaafiin maal fa’a qabateera? Sanyiin xaafii 600 caalu jira. Hundinuu wantoota qaama keenyaaf fayyadan qabaatanillee, walumaagalatti kaarboohaayidireetii, ayiranii/sibiila, pirootinii qamadiifi ruuzii keessa jirurraa fooyya’aa kan tahe(faatii asiid), albuuda, kaalshiyeemiifi faayibarii dabalatee qabiyyee nyaataa baayyee akka qabu qorannoon Dr Qaal'aab ni agarsiisa. Xaafiin qolli irraa hin ka'u Gosoota nyaataa kaanirraa  xaafiin hammaan xiqqoo dha.  Xaafiin gumaan tokko miilimeetira tokko dha. Kanaanis qolasaa irraa kaasuuf akka qamadii tumuun  rakkisaa dha. Kuni faayida xaafii dha? Akkamiin? Dr Qaal'aab midhaan tumuu faayidaa akka hin qabne dubbatu. Dhangaan qaama keenya fayyadu qola midhaan irratti argama, kanaaf yeroo tumnu irraa kaasaa jirra jedhan. Yunivarsiitii Dillaatti  barsiisaa saayinsii nyaataa kan tahan Dr Yihunee Ayyala midhaan tumuun ‘qullaa gochuu  dha’ jedhu. Xaafiin garuu otooma qola irraa kaasna jenneeyyuu hin danda’amu jedhu. Xaafiin gumaansaa xiqqoo gatii taheef  tumuuf rakkisaa dha. Kanaaf qabiyyee nyaataa keessa jiru keessumaa faayibariisaa kallattiin akka sorannu nu gargaareera jedhu. Dabalataan Xaafiin xiqqoo tahuunsaa gosa nyaataa kaanirraa qabiyyeensaa qaama keessaarra qola isaarra akka jiraatu taheera jedhu. ‘’Kana jechuun maal jechuu dha? Qabiyyee nyaataacbiroofi faayibarii wajjin sooranna. Kunis bu’aa xaafii isa gara biraati,’’ jedhaniiru. Faayidaa biddeenaa:  Oyiruu hanga gabatee Oyiruu irratti yeroo calleefame: Xaafiin biddeena otoo hin tahiin adeemsi keessa darbu faayidaa olaanaaa qaba.  Dr Yihunee qabiyyeen ayraniisaa akka baay’atu kan godhe akkaataa itti calleefamu dha jedhu. ‘’Xaafiin qonna ammayyaawaan otoo oomishamee xaafii tahuunsaa ni dhaabbata. Sababiinsaas ayiraniinsaa harka shantamaa ol hin argamu. Koottee bineeldotaan yeroo baraayeeffamu xaafiin ayiranii baayyee biyyoorraa fudhata.’’ Kan jedhan yoo tahu eelee irratti yeeroo tolfamu immoo madda ayiranii gara biraa dhas jedhaniiru. Fermenteeshinii Biddeenni tolfamuun dura bukeeffamee adeemsi hanga guyyaa sadiitti akka turu taasifamu ‘farmenteeshiniin’ fayyaaf  gargaara.  Hanga tahes gara asiidiitti jijjiirama. Asiidiirraa qabiyyeen nyaataa gaarii akkamiin argama? Dr Qaal'aab adeemsa farmeenteeshiniin asiidiin argamu baakteeriyaa ilmaan namaa dhukkubaaf saaxiluu danda’an carraa wal-horuu isaanii hir’isuun nyaata fayyaaf tolu akka tahu taasisa. Adeemsi kuni vitaamiinis nuu fidee dhufa. ‘’Isa xaafii keessa hin jirre vitaaminoota dabalataa akka argannu nu taasisa,’’ kan jedhan Dr Qaal'aab,’’daakuun xaafii bukeeffamee turuun isa yaadneen caala faayidaa qabaachuu akka malu tilmaamna,’’ jedhu. Afaan keessatti bulleessuu Akka Dr Yihuneen jedhanitti biddeena waa ittiin marree nyaanna gatii taheef wanti waliin nyaannu akka bullaa’u gargaara. Kunimmoo adeemsi bullaa’insa nyaataa sirnaan akka raawwatu gargaara. Buddeenaa fi xaafii Giluutiinirraa bilisa dhaa? Qamadii dabalatee gosooti nyaataa garagaraa  of keessatti qabiyyee nyaataa giluutiin jedhamu qabu.  Kunis namoota hin taaneefitu jira. Mar’immaan isaanii akka madaa’u, dhukkubbii garaa, garaan afuufamuufi goginsa garaa fida. Keesumaa namoonni biyyoota Noordiik dhukkuba kanaan rakkatu. Biddeenni namoota kunneeniif mijataa dha sababiinsaas giluutiin hin qabu. Qaamaafi fayyaaf ‘’Biddeenni faayibariin kan badhaadhe dha. Sun immoo miya garaaf faayidaa guddaa qaba,’’ kan jedhan Dr Qaal'aab, dabalataan akkaataa soorataa keenyaa sirreeffachuuf, ulfaatina hir’isuuf akka gargaaru himu.  Kana malees dafee daakamee dhiiga keessa ijaa hin raabsamneef, ‘’walumaagalatti namoota dhukkuba sukkaaraa qabaniif gaarii dha jechuu baannullee filannoowwan nyaataa biroo irraa fooyya’aa dha,’’ jedhaniiru. Kana malees hir’ina dhigaa ittisuufis  xaafiiin ni gargaara Xaafiin walumaagala adiifi diimaa haa jedhamuyyuu malee gosa 600 caalaa qaba jedhu. Kanneen keessaa qabiyyee nyaataa fooyya’aafi ayiranii  baayyee qaba. ‘’Yeroo baayyee xaafiin diimaa fooyya’aa garuu yeroo hunda miti,’’ jedhu Dr Qaal'aab. Garaagarummaan gosoota xaafii gidduu jiru yoo tahu,’’gosoo midhaanii kaanirraa garuu qabiyyee olaanaa tahe qaba,’’ jedhaniiru. Xaafii bifa biraan Xaafiin yeroo baayyee biddeena, darbee darbee immoo tussoo taheetu tolchama. Tahus bifa biraan tolchamuu jalqabeera jedhu Dr Qaal'aab. Daabboo fi kornifileeksii xaafiirraa hojjechuuf yaaliin taasifamaa jira jedhaniiru. Dabalataan Yunivarsiitiin Finfinnee  paastaa xaafii of keessaa qabu beeksisuu yaaleera jedhan. Kana malees bifa biskuutii fi gosoota nyaataa gargaraa waliin makuun dhiyeessuun akka danda’amu  himaniiru. Yaaliiwwan eegalaman itti fufuu qabu kan jedhan Dr Qaal'aab  adeemsichi garuu qabiyyee nyaataa kan keessaa dhabamsiisu tahuu hin qabu jechuun yaadachiisaniiru. Haa tahu malee xaafiin gosa nyaataa qabiyyee hunda qabu jedhamu miti kan jedhan immoo Dr Yihuunee dha. Biddeena qofa osoo hin taane gosti nyaataa kamiyyuu ‘ofiin guutuu miti’. Kanaaf nyaata garagaraa nyaachuun malee gosa nyaataa tokko yeroo hunda nyaachuun qabiyyee gahaan hin argamu. Kanaaf  dhangaawwan biddeena waliin dhiyaatan sa’aatii nyaataa hundatti garaagara gochuun sirna nyaataa fayyaalessa akka qabaannu himu.


Lammmileen Itoophiyaa Diiviin isaan bahe maaliif Ameerikaa hin deemne?

Embaasiin Ameerikaa kanneen carraa Diivii isaaniif bahe yeroo eegamu keessaatti af-gaaffiif affeeruu hanqachuun yaaddoo uumeera. Dr Tiyoobistaa Tasfaayee ogummaa fayyaan waggaa lama dura eebbifamte. Waggaa tokkoofi walakkaaf hojii hojjetteetti. Jiruufi jireenya hakiima tahuun argachuun isheef malu argachuuf oliif gadi jetteetti. Garuu  karaa bu’uu didee ishee rakkise. Caamsaa darbe garuu jireenyasheetti ifatu tahe. Diiviin akka qoosaa guutte ishee gahe. Jireenyi koo milkaa’uufi jette. Abjuun guddoo Dr Tiyoobistaa Ameerikaatti qormaata hakiimota kaadhimamoo fudhachuu ture. Gama ogummaa fayyaan barnoota olaanaa hordofuuf hawwaa baate. Diivii ishee erga dhufes waa’eemasaa yaadaa turte. ‘’Biyya keenyatti hakiimni tokko mindaan isaa ji’aan doolaara dhibba hin guutu,’’ jetti. Haala kanaan Diiviin argatte carraa fooyya’aa akka fideefii dhufu abdii godhatteetti. Haa tahu malee, dubbiin akka yaadde hin taane, ‘’abjuu koo na jalaa danqan,’’ jetti. Dr Tiyoobistaa yeroo Diivii guuttu kuni kan jalqabaa miti. Irra deddeebiin yaalteetti. Kutaa 12ffaa erga xumurteen as takkaayyuu otoo hin guutiin haftee hin beektu. ‘’Ani ofii guutuu otoo hin jalqabiin dura maatiin koo naa guutu ture. Isaan ilaalaan guddadhe,’’ jetti. Diiviin akka tikeeta jireenya fooyya’aaf kennametti gatii ilaalamuuf maatiin gammachuudhaan geggeessu nama carraan baateef. Dr Tiyoobistaanis oduu aagaa kana gaafa dhageesse, ‘’gammaduurra nan nahe, gaafa Caamsaa, 8 bahee ani buleesaan arge. Mana yeroon isaanitti himu nan amanne ture,’’ jetti. Garuu gammachuu maatii yeroo gabaabaa keessatti dubbiin qabbaneessu dhufe. Mootummaan Ameerikaa af-gaaffiidhaaf isaan affeeruu dide. Ji’ootaaf homaa akka hin jenne Dr Tiyoobistaan dubbatti. Dhimmi namoota carraan baheefi gaddisiise akkamiin mudate jechuun embaasii Ameerikaatti bilbillus yaaliin keenya hin milkoofne. Haa tahu malee namoonni carraan Diivii isaan gahe 2988 gammachuurra gadda keessa akka tahan kan godhe embaasiin calluma jechuu dha. Embaasichi kan callise labsii yeroo atattamaa Itoophiyaatti labsamee ture wajjin wal-qabataa jedhu warra carraan isaan gahe. Dr Tiyoobstaa embaasichi dhimma isaanii raawwachiisuuf hojjettoota gahaa hin qabu jechuun akka tahe dubbatti. Kanaan namoonni carraan Diivii isaan gahe bayyeen  xiinsammuun miidhamuu dubbatu. Namoonni carraan Diiviin isaan gahe kan bara 2022 tahus dhimma isaanii garuu gabatee yeroo isaaniif taa’een xumuramuut irra jira. Dhimmi isaanii Fulbaana 20/2014 A.L.I socho’ee Fulbaana 2015 A.L.I cufamuu qaba. Yeroo kanatti yoo xumuramuu baate lotoriin kuni ni gubata. Kanatu isaan dhiphise. Hamma gabaasni kuni qindaa’etti lammiin Itoophiyaa bara 2022tti Diivii mo’ate tokkoyyuu af-gaaffiidhaaf embaasiitti hin waamamne. Dubbiin lakkoofsa tarree abbaa dhimmaati (Case Number) akka hin jedhamneef. Namni lakkoofsa Diivii mana kumaa keessa qabu illee af-gaaffiif hin waamamne. Haa tahu malee biyyoota biraatti lakkoofsa tarree mana kuma 40 keessa namni qabu af-gaaffii dhaaf beellama akka argate warri carraan isaan gahe dubbatu. Dubbiin itti hammaannaan warri carraan isaan gahe miidiyaa hawaasaa irratti wal-waamanii gareedhaan mala barbaaduu jalqaban. Jalqaba embaasii Ameerikaa Finfinneetti argamu karaa garagaraan gaafachuu yoo tahu, deebiin addaa isaaniif kenname hin jiru. Labsii yeroo atattamaan wal-qabatee hojjettoonni dhimma kana raawwachiisan biyyaa bahuu, wal-qabatee lammiilee isaaf qofa tajaajila kennaa akka jiru hubatan. Labsiin yeroo atattamaa ka’uun wal-qabatee dubbiin kuni geeddaramaa laata? Dhimmi akkasii Itoophiyaa keessatti qofa kan mudate dha? Ameerikaa bulchiinsa Kaalifoorniyaa fi Waashingtan keessatti, abukaatoo dhimmoota godaantotaa kan tahan Kaartas Lii Moorisan dubbsineerra. Akka isaan jedhanitti deebiin embaasiin Ameerikaa namoota carraan isaan gaheef kenne quubsaa miti. Embaasichi sababii garagaraan dhimma kana raawwachiisuu yoo hin dandeenyellee embaasii dhiyoo jiruttii dabarsuutu irra ture jedhu. Dubbiin kuni Sudaanittis akka mudate kan himan abukaatoon kuni. Haala kana jijjiiruudhaaf  waajira haajaa alaa Amerikaa himachuuf hojjechaa akka jiran ibsaniiru. Kaartis Dr Teyoobistaa dabalatee lammiilee Itoophiyaafi Sudaan maatii isaanii wajjin abukaatummaa kan dhaabbatan yoo tahu galmee Ministeera Haajaa Alaa gaafatamaa taasisu bananiiru. Dubbiin ijoo himata keenyaa dhimmi Diivii isaan embaasii dhiyoo jirutti atattaamaan akka ilaalamu gochuu dha jedhaniiru. Kana dura rakkoon wal-fakkaataa Iraaqitti mudatee kan ture yoo tahu, abukaatoon kanaafi michooti isaanii lammiilee Iraaq 25 fi maatii isaanii bakka bu’anii falmaniiru. Dhimma kana gara mana murtii dhaqachuunis biyya ollaatti akka ilaalamu taheera. Himmannaa kana hordofees ministeerri hajaa alaa Ameerikaa jijjiirama hojimaataa gochuun  Afrgaanistaanitti lammiileen carraan isaan gahee dhimmi isaanii jalaa rarra’ee hafe embaasii Ameeerikaa Paakistaan, Izlaamaabaad jiruutii akka ilaalamu taasifamee ture jedhu Kaartiis. Lammiileen Iraaqsi galmee ji’a Onkololeessa keessa bananii, Amajjii keessa dhimmisaanii furmaata argateera. Amma lammiilee Itoophiyaa fi Sudaaniif  murtoon wal-fakkaataa akka dhufu eegna jedhu. Kaartiis dhimmi lammiilee Itoophiyaa abbaa seeraa ramadameefii ilaalamaa jira jedhan. ‘’Bulchiinsa Kolombiyaatti himata bannee jirra. Haadha seeraa Kooliin Koolaar Kootlii dhimmicha akka ilaalan ramadamaniiru. Abbaa seeraa nu ramadamaniin gammadoo dha,’’ jedhu. Embaasiiwwan Ameerikaa biyyoota garagaraa jiran sababa koronaavaayirasiin humna guutuun tajaajila kennaa hin jiran. Finfinnee immoo weerara kanaan dabalata haalli siyaasaa gaarii hin turre. Abukaatoo Kaartis dhimma Diivii mana murtiin falmii mo’achuun akka danda’amu shakkii tokkoyyuu hin qaban. ‘’Inumaayyuu waajirri haajaa alaa Ameerikaa nuun falmuuf fedhii akka hin qabne dha. Sababiinsaa iddoo sirrii irra hin jiran. Unuun falmuuns isaan hin baasu. Kana bareechanii beeku,’’ jedhu. Akkas taanaan maalif mana murtii geessuun barbaachise jennaan. Dubbiin mana murtii deemuu yoo bare mootummaan dafee jijjiirama imaammataa ni godhas jedhan. ‘’Kanan abdadhu jijjiirama imammataa dafanii taasisuun maamiloota koo Itoophiyaa gara embaasii dhiyoo jirutti akka darbu dha.’’ Waajirri Kaartiis akka jedhutti embaasiiwwan Ameerikaa viizaa kennan 200 keessaa haala idileen hojii isaanii dalagaa kan jiran 10 qofaa dha. Kaartiis, ‘’ani Kaalifoorniyaa gatiin jiruuf  haala siyaasaa Finfinnee jiru irratti homaa jechuu hin danda’u garuu waajira dhimma alaa Ameerikaa irratti garuu badaa  amantii hin qabu. Hanga Fulbaana 30tti callisanii turuu danda’u. Inni suni yaaddessaa dha,’’ jedhan Kaartis embaasii himachuun akka hin baasne dubbatu. ‘’Namoonni tokko tokko embaasiin hojii akka jalqabu maaliif hin himattan nuun jedhu garuu seerri gama kanaan nun deeggaru. Abbootiin seeraa waajira Ameerikaan ala jiru irratti murteessuuf isaan rakkisa,’’ jedhu. Ija seeraan filatamaa kan tahe warri carraaan isaan gahe dhimmi isaanii biyyoota ollaatti akka ilaalamu gochuu dha jedhu. Murtoon manni murtii dabarsuu warra carraa isaan gahe hundaaf hojjetaa ? Lammiileen Itoophiyaa 3000 tahan viizaa eeggachaa jiran illee kan abukaatoo eeggatan garuu xiqqoo dha. Murtoon darbu hundaaf hojjetaa? Abukaatoo Kaartiis gaaffii kanaaf deebii kallattii hin qaban. ‘’Sababiinsaas kana dura abbootii seeraa namoota unuun bakka buusuun falman qofaaf furmaata kennaniiru, yeroo kaan immoo murtoo hundaaf tahu kennanii beeku,’’ jedhan. Kaartiis dubbiin kuni akka milkaa’uufi furmaata akka argatu shakkii hin qaban. ‘’Inumaayuuu haati seeraa dhimmicha ilaaluu otoo hin eegaliin dura, waajirri haajaa alaa sirreefama ni taasisa jedheen eega. Himata gaafaa dhagahan biyya biraatti haa ilaalamu jechuun isaanii hin hafu. Seerri unuun deeggara, ‘’ jedhan. Yeroo himanni banamu mootummaan guyyoota 60 keessatti deebii kennuu qaba jedhu. Kaartiis garuu yeroo kana hunda iyyuu fudhachuu dhiisuu mala jedhu. Dr Tiyoobstaan firootashee biyya alaa jiraniin abukaatoo argattus lammiileen Itoophiyaa 2000 ol garuu ammallee embaasii marmaaruun isaanii hin hafne. Warreen abukaatoo dhaabbatan kaffaltii dursanii warreen raawwatanii dha. Dubbiin yoo milkaa’e immoo qarshii irratti hafe yeroo Ameerikaa galan kaffaluuf walii galaniiru. Kaartiis kanaan dura lammiileen Itoophiyaa Ameerikaa erga dhufaniin booda amanamummaan kaffaltii kennuun maqaa gaarii akka qaban himu. Kana kan jedhan bara 2020 fi 2021 yeroo bulchiinsa Tiraamp qoqqobbiiwwan kaa’aman yeroo ka’an dhimmi viizaa fi godaantotaa wal-fakkaataa mudannaan lammiilee Itoophiyaa abukaatoo tahuu himu. Dr Tiyoobstaa garuu waanti ishee yaaddessu kaffaltii abukaatoo kanaa miti abjuunshee bara dheeraa dubbii irratti murteessuu hin dandeenyeen jalaa akka hin hafne dha. Carraa barnootaa Diiviin fideefii dhufe tasuma dhabuu hin feetu. ‘’Diiviin carraa jireenyatti al takkaa argamu dha. Achi deemeen barnoota fayyaa olaanaan itti fufuu barbaada. Kanaan ala homaa yaaduu hin fedhu,’’ jetti Milkoofti laataa?


Itoophiyaa dabalatee biyyoota waraanni jirutti sarbamni mirga maanguddootaa dabale - HRW

Itoophiyaa dabalatee biyyoota waraanni keessa jiru keessatti sarbamiinsi mirgoota namoomaa maanguddootarra gahu dabaluu jaarmiyaan mirgoota namoomaaf falmu Huuman Raayitis Waach (HRW) mul'ise. Akka gabaasa HRW Roobii baase jedhutti, Itoophiyaa keessatti walitti bu’insi hawaasaafi saboota gidduutti naannoolee gara garaa keessatti mudateen ajjeechaa, gubachuu qabeenyaafi qe’eerraa buqqa’uu dabalatee sarbamiinsi mirga namoomaa cimaa hawaasa naannoorraa gaheera. Miidhaa walitti bu'insa kanaan qaqqabeen walqabatee ammoo sarbamuun mirgoota qaama hawaasaa umuriin isaanii deemee daran dabaluu gabaasi jaarmiyaa kanaa eeree jira. Waraanni naannoo Tigraay keessatti adeemaa ture, akkasuma tasgabbii dhabiinsii naannoolee Oromiyaafi Beenishaangul Gumuzitti dhalate hordofuun tarkaanfii qaamoleen nageenyaa hidhattootarraatti wayita fudhatan miidhaan qaqqabus eera. Akkasumas, hidhattoonnis hawaasa lakkoofsaan muraasarratti  haleellaa rawwaachuu ibsa. Huumaan Raayit Waach gabaasa isaa kana keessatti sadarkaa addunyaattillee namoonni umrii dullumaa keessa jiran lola keessatti saaxilamummaan balaaf qaban guddataa dhufuu agarsiiseera. Huumaan Raayit Waach bara 2013-2021tti lola hidhannoo meeshaa waraanaatiin gaggeffamu keessatti, Itoophiyaa dabalatee biyyoota biroo keessattis miidhaa maanguddootarra qaqqabuu galmeessuu isaa ibse. Biyyoonni kunneen Burkinaafaasoo, Afrikaa Giddugaleessaa, Maalii , Moozaambikii, Nagornoo Karbaak, Sudaan Kibbaa, Nijeer, Siriiyaa, Yuukireen, akkasuma Israa’eliifi lafa Paalistaayinaan qubannaaf to’atame jiru keessatti miidhaan maanguddootarra qaqqabuun eerameera. Gabaasichi akka jedhutti, Kaameruniifi Miyaanmaar keessatti  qaamoleen nageenyaa maanguddoota Rohiinjaa irraan miidhaa cimaa qaqqabsiisaa turan. Kutaalee addunyaa iddoowwan lolli  gaggeeffamaa ture keessatti, humnoonni mootummaa, gareewwan hidhattootaa  maanguddoota dullumaa keessa jiran haleeluufi sarbamiinsa mirgaa qaqqabsiisuu gabaasichi ni eera. Burkinaafaasoofi Maalii keessatti hidhattoonni garee Islaamist jedhaman, qaamoleen nageenyaa mootummaafi hidhattonni gosaa namoota beekamoo dabalatee maanguddoota hedduu ajjeesan. Sudaan Kibbaa keessattis maanguddoon umriin ganna 50 keessaa jiran tokko qaamoleen nageenyaa mootummaa bara 2019 wayita tarkaanfii hidhattootarratti fudhatanitti irra-deddeebiin gudeeduufi qabeenya isaanii saamuu fa’aa himataniiru. Huumaan Raayit Waachitti qorattuun dhimma mirga maanguddoo gameettiin Birijit Isliip: "Maanguddoota lola keessatti ajjeechaa jumlaa, gudeedamuufi butamuu dabalatee miidhaaleen biroo irra ni qaqqaba,’’ jedhan. Kanaafuu, mootummonniifi Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii saaxilamummaa maanguddoonni balaaf qabaniirraa ka’uun deeggarsafi eegumsa gochuu qabaatu jette Birijit Isliip. Qaamoleen lola keessatti qooda qaban miidhaa maanguddootarra qaqqabu goolabuun, sirumayyuu  gargaarsi namoota dulluma keessa jiran akka qaqqabu haala mijeessuu qabu jechuun waamicha dhiyeesse HRW. Manni Maree Nageenyaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii eegumsi  maanguddoota iddoo walitti bu’iinsaa keessa jiraniif akka mirkanaa'uuf gaafatera.


US yakkoota humnooti Tigraay naannoo Amaaraatti raawwatan jedhameen yaadda'uu himte

Waajjirii Dhimma Alaa Ameerikaa haleellawwan humnootiin TPLF naannoo Amaaraa keessatti raawwataniiru jedhame yaaddeessoodha jedhe. Ibsi motummaa Ameerikaa baasee kunis gabaasan dhaabbanni mirga namoomaaf falmu Amanastii Intarnaashinaa badiin humnootiin TPLF naannoo Amaaraa keessaatti raawwatan kan yakka waaraatiin wal gituu jechuun ibsa baasee hordofeeti. Waajjirri Dhimma Alaa Ameerikaa ibsa baasee kanaan, gabaasa Amanastiin baaseen hidhattoonn TPLF waliin hidhata qaban haleellaawwan saalaa bu'uurreeffatan dabalateebadiiwwan raawwataniiru jedhama na yaaddeessee jira jedhe. Motummaan Ameerikaa qaamooleen waraaanaa keessatti hirmaatan hundinuu sarbama namoomaa namoota nagaa irratti raawwatan akka dhaabaniif gaafachuu, kanneen badii kana qaqabsiisaniiru jedhamanis qoratamuun seeraatti akka dhiyaataniif bulchiinsi Baayidan ejjannoo cimaa qabaachu ibseera. Motummaan Amerrikaa kanaan dura tibba waraanaa Tigraayi loltoonni Ertiraafi Itoophiyaa akkasumas humnootiin Amaaraa sarbamni isaan namoota nagaa irratti raawwataniiru jedhame na yaaddeesseera jedhee ture. Aminanstiin gabaasa torban darbe baaseen, humnootiin Tigraay gara naannoo AMaaraa seenuun wayita turaniitti ajjeechaafi dirqiidhaan gudeeduun yekka raawwataniiru jechuun ibsee ture. Aminanastiin humnootiin Tigraay magaaloota Amaaraa keessatti argama hedduu keessatti namoota nagaa ta'e jechuun ajjeessuun, dubartootaafi shamarran gareedhaan gudeeaniiru akkasumas qabeenyaawwan dhunfaafi kan motummaa barbadeessaniiru jechuun baasee ture. Hidhattoonni TPLF waliin hidhata qaban kunneenis wallakkeessa Hagayyaatii hanga jalqaba baatii Fulbaanaatti Magaaloota Cinaafi Qobbootti akkasumas eddoowwan naannichatti argamaniitti haleellaa kanneen kan raawwatan jedheera. Kanaanis sarbama mirgaatiif itti gaafatamoo kan ta'e TPLF garuu namoota nagaa irratti akka hin kiyyeeffannee ibsuun, ajjeechaawwaniifi haleellaawwan saalaa naannawwan kanneeniitti raawwatamaniiru jedhamanis qorannoofi qululleessuu barbaachisa jechuun deebii kenneera. Ibsa Waajjira Dhimmoota Alaa Tigraayiin baheerratti gochaawwan jedhaman kunneen namoota nagaa irratti raawwatamaniiru yoo ta'e, TPLF miidhamtoota waliin dhaabbachuu gochaan jedhamu kun akka qoratamuufi qaamni yakkicha raawwate seerratti akka dhiyaatuuf ni hojjata jedheera. Waraanni Tigraay baatiiwwan kudha shan dura eegalamee gara naannoolee ollaa Afaariifi Amaaraa ce'uun badii namoomaa fi qabeenyaa olaanaa qaqabsiiseera. Loltoonni motummaa faderaalaa, humnootii naannoo Amaaraa, waranaa Ertiraa fi humnootii TPLF kanneen waraanaa keessatti hirmaatan sarbama mirga namoomaa olaanaatiin itti gaafatamoo ta'u qaamoolee adda addaatiin himatamaa turan.


Dhaabbanni Hordoftoota Amantii Waaqeffannaa dhuguma abbummaa addabaabayii Maasqalaa gaafatee?

Xalayaa Gurraandhala 15 bara 2014 Barraa'ee fi Bulchiinsa Magaalaa Finfinnee akkasumas Kantiibaa Magaala Finfinneetiif ergameera jedhu tibbana Miidiyaa Hawaasummaa irratti ijoo dubbii ta'eera. Xalayaan Dhaabbaata Hordoftoota  Amantii Waaqeffannaa Finfinnee irraa akka barraa'e akeeku kuni bakki waaqeffannaa Hora Finfinnee iddoo duriitti akka deebi'u akkasumas abbummaan qabiyyee Hulluuqqoo Kormaa (Addabaabayii Masqalaa) akka kennamuuf kan gaafatudha. Maqaa 'Dhaabbata Hordoftoota amantii Waaqeffannaa' jedhuun Itoophiyaa keessa kanneen heeyyama qaban dhaabbilee lamatu jira. Dhaabbanni Tokko kan Dr. Qana'aa Lammii fa'an Hogganamu yoo ta'u, inni lammaffaan ammoo Obbo Lammaa Bahii fa'an kan heeyyama argatedha. Obbo Lammaa Bahii Gaaggeessaa Qunnamtii odeeffannoo dhaabbata Hordoftoota Waaqeffannaati. Dhaabbanni isaanii xalayaa kana miidiyaa hawaasummaa irratti arguudhaan alatti gaaffii abbaa qabeenyummaa Hulluuqqoo Kormaa kana akka hin dhiyeessene himan. "Gaaffii kana nuti hin gaafanne. Ammatti gaaffiin keenya galma iddoo waaqeffannaati malee addabaabayii miti. Gaaffiin keenya gaaffii iddoo awwaalchaati. Haa ta'uutii Oromoon kamuu dhimma addabaabayii kanaa gaafachuu dandaha. Waan amma bahe kanarratti garuu loogoo keenyatu fayyadamame malee gaaffii keenya miti" jedhan. Namni xalayaa kana barreesse beekamtii keenyaan alatti loogoo amantoota waaqeffannaa fayyadamee barreessuun isaa nuttis gaaffii uumeera jedhan Obbo Lammaan. "Namni waan kana barreesse maalif chaappaa fi loogoo keenya fayyadamee waan kana akka barreesse qorachaa jirra. Eenyummaa namoota waan kana barreessaniis qorachaa jirra" Jedhan. Nama xalayaa kana Bulchiinsa Magaalaa Finfinnee fi Kantiibaa Magaala Finfinneetif barreessuudhaan maqaan isaanii xalayicharratti eerame garuu dhaabbanni isaanii kan hin beekne akka ta'es eeran. Dhaabbanni hordoftoota Amantaa Waaqeffanaa biraa kan Dr. Qana'aa Lammii gamasaaniin Gaaffii xalayaa kanaan gaafatame dhaabbanni isaanii kan hin mormine ta'ulleen xalayichi garuu karaa dhaabbata isaaniirraa kan hin dhufne ta'uu himan. "Xalayaa gaaffii addabbaabayii jedhamee kaleessa gadhiifame kana argineerra. Gaaffii kanarraa nuti mormii hin qabnu. Gaaffii iddoo galmaa kutaa magaalattii hundarraa gaafachaa turre. Gaaffiin amma qaamni xalayaa barreesse kaase kuni humna dabalataa nuuf ta'uus dandaha" jedhan. Xalayaa kanarratti namni maaqaan isaa Shuumii Masqalee jedhamuu fi Hoji gaggeessaa dhaabbata hordoftoota amantii Waaqeffannaa Finfinnee akka ta'e eeru kuni dhaabbanni isaanii akka hin beeknee fi miidiyuma hawaasummaa irratti akka argan himu. Akka Itoophiyaatti dhaabbatni Hordoftoota amantii Waaqeffannaa lama qofti heeyyama akka qabu kan himan angaa'onni amantichaa lameen qaama xalayaa tibbana miidiyaa hawaasummaarra naanna'u kana barreesse gareen lamaanuu 'hin beeknu' Jechuun BBC'tti himan. Nama Xalayaa kana Barreessuun xalayicharratti ibsame Shuumii Masqalee gaafachuuf yaaliin goone nuuf hin milkoofne. Addabaabayiin Masqalaa kuni manni amantaa Ortodoksii abbummaa qabiyyee kan gaafachaa jiruu fi ji'oota darban keessa dhimma walfamisiisaa fi ijoo dubbii ta'aa dhufedha. Kantiibaan magaalaa Finfinnee Aadde Adaaanech Habeebee ammaan dura yaanni addababayiin kuni kan hunda keenyaati jechuun kaasan hordoftoota amantaa Ortodoksii biraa mormiin isaan mudatee ture. Ergasii Mana amantaa Ortodoksii Tawaaahidoo Itoophiyaatti argamuudhaan gaggeessitoota amantichaa olaanoo wajjin erga marii gaaggeesaniin booda dhimma kanarratti 'murteen keessa deebii hin qabne nikennama' jechuudhaan mana amantichaa waliin ibsa baasuun isaanii niyaadatama.


Itoophiyaan lamiilee kuma 100 ol Sawud Arabiyaatti dararamaa jiran biyyatti galchuuf

Koreen biyyaalessaa lammiilee Itoophiyaa Sawud Arabiyaatti rakkatanii jiran biyyatti deebisuuf hundaa'e lammiilee kuma 100 ol haala rakkisaa keessatti argaman yeroo gabaabaatti haala biyyatti galchu irratti mari'achuu Ministeerri Dhimma Alaa Itoophiyaa hime. Ministeerichi ibsa fuula Feesbuukii isaa irratti baaseen,kKoreen lammiilee Itoophiyaa Sawud Arabiyaatti haala rakkisaa keessatti argaman gara biyyatti galchuuf hundaa'e karoora qopheesse irratti marii taasiseera. Koreen kun dhaabbilee mootummaa 16 tahan akka miseensaatti of keessaa qaba. Walitti qabduu Koree biyyaalessaa kan tahan Deetaan Ministera Alaa, Ambasadar Birtukaan Ayyanoo, komishinichi lammiilee biyyatti galchuu qofa osoo hin taane, qaamolee adda addaa hirmaachisuun hanga isaan bayyaanatanitti ni hojjeta jedhan. Haalli lammiileen keenya keessa jiran yeroo kan itti kennisiisu miti kan jedhan Ambasadar Birtukaan, lammiilee keenya oolchuuf qaamni hundinuu wal deeggaruun hojjechuu akka qaban himan. Ministera Dhimma Alaatti Daarikterri Waliigalaa Dhimma Qonsilaa Obbo Masfin Gabremaariyaam karoorri qabame haala biyyi keessa jirtu gidduugaleessa kan godhate tahuufi lammiilee biyyatti deebi'an deebisanii bayyannachiisuuf mootummaa federaalaa fi naannolee waliin akka hojjetan himan. Biyyatti galuun duras odeeffannoon lammiilee mana hidhaa jiranii haala gaariin qindaa'uu akak qabuu fi yoo biyyatti galanis bakka tursiifaman keessatti wal dhiibbaan akka hin uumamneef wantootni barbaachisoon dursanii qophaa'uu akka qaban himan. Karoorri kun yeroo itti aanu keessatti marii itti aanaan ministirri muummee Dammaqaa Mokonnin dursan irratti '' Koreen Biyyaalessaa Ittisaa fi To'annoo Yakka Dhala Namaan Daldaluu fi Daangaa dabarsuu'' ragga'uun hojiirra kan oolu taha. Lammiileen Itoophiyaa kumaatamni manneetii hidhaa Sawud Arabiyaa kan akka Shumesii keessatti dararamaa akka jiran irra dedebiin himaa turan. Yaala fayyaa dhabuu, nyaata gahaa dhabuu fi namootni dhukkubsatanii mana hidhaa keessatti lubbuun darbe illee yeroon achii akka hin kaafamiin turu BBCtti himaniiru. Lammiileen Itoophiyaa darara hamaaf saaxilamaa akka jiran dhaabbileen mirga namoomaaf falmanis himuun mootummaan sawudii sarbama mirga namoomaa mana hidhaa keessatti raawwatu akka dhaabuuf gaafataa turan. Tibbanas lammiileen Itoophiyaa feestala gurraacha uffachuun rakkoo lammiileen kun keessa jiran agarsiisuuf duula gaggeessaa turan. Mootummaan Itoophiyaa lammiilee isaa kumaatamaan gara biyyatti deebisaa turus ammayyuu kuma dhibbaan kan lakkaa'aman manneetii hidhaa fi bakkeewan tursiisaa adda addaa keessa akka jiran himama. Nuu birmadhaa


Muddama Yuukireen-Raashiyaa: Sodaa dhiyeessi boba'aa gufachuu mala jedhuun gatii dabale

Rakkoon Yuukireen-Raashiyaa dhiyeessii zayita boba'aafi gaazii guutummaa addunyaa irratti gufachiisuu mala soda jedhuun gatiin akka malee dabale. Ka'umsi gatii jikita boba'aa  gabaa idil-addunyaa erga waggoota turban darbanii as isa guddaadha jedhame kan qaqqabe yoo ta'u, gaafa Kibxata barmeeliin tokko $99.38  ta'eera. Raashiyaan baha Yuukireenitti naannolee finciltootaan qabamanii jiran lama akka biyyoota walabaatti beekamtii kenniteefiif booda loltoonnishee akka naannolee kanneen seenan ajajjeetti. UK fi biyyoonni lixaa baayyee michoota ishee ta'an biyya Sa'ud Arabiyaatti aantee zayita boba'aa gabaa alaaf erguutiin adunyaarratti lammaffaa taate Raashiyaarra qoqqobii kaa'uuf dhaadachaa jiru. Kana malees, Raashiyaan gaazii uumamaa omishuudhaan addunyaa irratti tokkoffaadha. Rakkoon Yuukireen-Raashiyaa gabaa zayita boba'aa irratti "dhiibbaa guddaa ni qabaata". Jalqaba ji'a kanaa irraa kaasee %10 oliin dabaluun isaas kanuma agarsiisa, jetti Suwii Tiriin Maanulaayif Invastiment Manaajimantiirraa. Qoqqobbiiwwan akka Raashiyaan jikita boba'aa ykn gaazii uumamaa xiqqaa alatti ergitu dirqisiisu, "dinagdee addunyaa irratti dhiibbaa cimaa qabaata" jetti. Fiideliitii Internaashinaal keessatti daarektarri invastimantii Maayik Kuriin ammoo sababoota rakkoo Yuukireen, qorra Gannaa US keessatti mudatuufi hanqina invastimantii dhiyeessa zayita boba'aafi gaazii guutummaa addunyaarra jiruun gatiin boba'aa $100 darbuu danda'a jetti. Raashiyaan gabaa zayita boba'aafi gaazii uumamaa addunyaa keessatti gahee guddaa qaan qabduuf dhiibbaa isaa bakka hunda tuquu mala jetti Maayik. Qaqqabiiwwan US fi EUn Raashiyaarra kaa'anii waggoota baayyeef ture dinagdee Raashiyaarratti "miidhaa guddaa" qaqqabsiiseera.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: Affaariitti miseensota maatii tokko keessaa 10 haleellaa meeshaa waraanaa jabaan ajjeefaman

Haleellaan meeshaa gurguddaan A.L.I  Guraandhala 8, 2014 halkan raawwatameen miseensonni maatii tokko keessa namoonni 10 ajjeefamuun, namoonni 13  biroo madaa’u isaanii namoonni naannichaa baqataniifi tola ooltonni BBCtti himan. Miseensonni maatii kan jalaa ajjeefaman Obbo Ummoo fi maatiin isaanii magaalaa xiqqoo Adaa jedhamtu keessa jiraataa turan. Jiraatan naannoo Affaar daangaa Tigiraay obbo Ummoo Ibiraahim haleellaa guyyoota muraasa dura qaqqabeen haadha warraafi ijoollee isaanii shan du’aan dhaban. Magaalichi Barahalleerra km15 kan fagaatu ta’uu firri dhiyoon Obbo Ummoo magaalaa Samaraa jiraatan Obbo Yaasin Kadir himaniiru. Obbo Yaasin maatiin isaanii gadda keessa jiraachuu himan. Haleella sanaan kan miidhaman maatii ijoolleesaani waliin fudhatanii baqataa turan; ijoollee shan, haadha ijoollee, akkahoo, obboleettii akkoofi ijoollee adaadaa isaanii lama turan. Obbo Ummoon dursanii naannichaa baqatanii waan turaniif balaa maatii isaanii kaan irra qaqqabeera hafan, taatullee gadda jajjabduu keessa jiru. ’’Nyaata hin nyaatu, balaa tasaa irra gahe dandamachu hin dandeenye, abbootiin amantaa jajjabeessa jiru,’’ jedhan firri isaanii Obbo Yaasin. Obbo Ummoon sababa gadda keessa waan jiraniif dubbachuu akka hin feene firoottan isaanii BBC himaniiru. Naannichatti waraanni itti fufe isaatiif tajaajilli bilbilaafi geejjibaa addaan citeera. Odeeffannoon waa’ee namoota du’anii namoota haleellaa kanaan mada’aani lubbuun hafanirraa argamuu kan himan Obbo Yaasin, miidhamtoonni hospitaala Duuftitti yaalamaa jiru jedhan. Obbo Yaasin akka jedhanitti, maatii namoota miidhamanii dabalatee namoonni biroos waraana jalaa gara Barahaalle Dodomitti otoo baqatanii haleellaan irra qaqqabe. ‘’Haleellichi meeshaa waraanaa jabaan waan raawwatameef si’a tokkichatti dhuman, kanneen madaa’an keessaa kan harki fi miilli isaanii cite jiru,’’ jedhan. Namoonni haleellaa sanaan du’an iddoodhuma haleellaan qaqqabe sanatti awwaalamuu itti dabaluun Obbo Yaasin himaniiru. Lolli Tigiraayirra gara naannichaatti babal’ate  yeroo murtaa’ef qabbana’ee fakkaatus, ji’a tokko duraa jalqabee daangaa naannolee Affaarifi Tigiraayitti itti fufe. Jiraattoonni naannoo fi qondaaltonni naannoo Affaar lolli humnoota Tigiraay waliin gaaggeeffamu itti fufu BBCtti himaniiru. Haleellaan TPLF daandii guddaa Itoophiyaafi Jibuutii walqunnamsiisu to’achuurratti akka qiyyaafatu mootummaan naannoo Affaar torban lama dura ibsee ture. Ibsicha keessatti finciltoonni TPLF aanalee Abihalaa, Magaallee, Herabtii, Koonabaa fi Baraallee to’achuu ibse. Qondaaltoonni naannichaa akka himanitti namoonni 350,000 ol ta’an sababa waraana gaggeeffamaa jiruun qe’eesaaniirra buqqa’u torban tokko dura BBC'tti himanii turan. Haadholii daa’imman lola kana jalaa baqatanii deeggarsa hin arganne rakkoo keessa jiraachu isaanii tola-ooltonni himaniiru. Waraanni Kaaba Itoophiyaatti baatiiwwan 15 dura humnooti TPLF buufata waraanaa federaalaa Naannoo Tigraay jiru erga rukutanii booda eegale ammallee araaraan xumura hin arganne. Waraanni boodarra Afaariifi Amaaraatti ce'e lammiilee beelaaf, baqannaaf saaxileera. Kumaatamaan kan lakkaa'amanis lubbuu dhabaniiru.


MM Abiy Ahimad hojii hidha haaromsaarraa anniisaa maddisiisuu eegalsiisan

Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahamd Dilbata [20,02,2022] bakka argama pirojektichaa Gubaatti argamuun hidha haaromsaarraa anniisaa maddisiisuu eegalsiisan. Hidha kun marsaa jalqabaan ALI Adoolessa 2012 bishaan meetir kiyuubii biilyoona 4.5 kan guute yoo ta'u, Hagayya bara 2013 ammoo bishaan meetir kiyuubii biiliyoona 13 qabateera. Hidhi haaromsaa yuunitiiwwan tarbaayinii 13 qabu keessaa yuunitiin tokko kan hojii eegale yoo ta'u innis anniisaa meegaa waatii 375 kan maddisiisuudha. Sirna yuunitii jalqabaa hojii eegalsiisuu bakka argama pirojektichaa Gubaatti raawwatamerratti Ministira Muummee Abiy Ahmad dabalatee qondaaltonni mootummmaa federaalaa fi naannolee argamaniiru. Hidhi haaromsaa wayita eegalu birria biiliyoona 80n ijaarama jedhamee kan ture yoo ta'u, hanga ammaatti birriin biiliyoona 163 itti ba'eera. Hidhi kun olka'aiinsa meetira 145 kan ta'ee fi dalga ammoo meetira 1,780 kan dheeratuudha. Hidhi ijaaramu kun bishaan meetir kiyuubii biiliyoona 74 kan qabatu yoo ta'u lafti bishan irra ciisu fageenyi isaa kiilomeetira 246 ta'a. Hidha haaromsaarraa anniisaa maddisiisuu eeglasiisuuf sirna qophaa'erratti argamuun haasaa kan taasisan Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahmad, irra guddaa kanneen ijaarsa pirojektichaaf ga'ee gumaachan galateeffachuurratti xiyyeeffatan. Mootiin Haayilasillaasee yeroosaaniitti waan ulfaata ta'e, dhaloota itti aanuun bakka ga'a jedhanii addanatti [gubaa] dizaayiniisaa yeroo jalqabaaf kaa'uun milkaa'ina har'aaf bu'uura kan jedhan MM Abiy, hoogganaan dhaloota kanaa kan pirojekticha eeglasiisan MM duraanii Itoophiyaa Obbo Mallas Zeenaawwiif galatatu mala jedhan. Itti aansuun haala siyaasaa walxaxaa keessatti pirojektii kana fuudhanii sadarkaa jalqabaarraa kaasanii fuulduratti deemsisuun har'a firiisaa kan argan Obbo Haayilamaaram Dasaaaleny galateeffatan. Hooggantoonni sadeenuu haala siyaasaa fi seen-duubee garaagaraa qabaatanis waan Itoophiyaa tokko godhu qusatanii darbaniiru jedhan MM Abiy. ''Nuti waan isaan eegalan xumurre malee kan jalqabne waan hin taaneef warra eegalan galateeffatanii darbuutu barbaachisa.'' Ministiroota Humna Ibsaa fi aanga'oota hojii pirojektichaa eeganii yoonaan ga'an kan galateeffatan MM Abiy, keessaahuu nama halkanii fi guyyaa pirojektii kanaaf dhama'aa turan kan amma lubbuun hin jirre-Injineer Simmanyaw Baqqaleef kabajaa fi galatu guddaatu malaaf jedhan. Miseensota boordii fi hojjettoota akkasumas uummata Itoophiyaa,  Dayaaspooraa fi namoota maqaa gaarii pirojektichaa karaa miidiyaa ijaaran galateeffatan. Pirojektiin har'a anniisaa elektirikii kennuu eegale biyyoota yaa'a gadii- Sudaan fi Masriifis bu'aa guddaa waan ta'eef baga gammaddan jedhan MM Abiy. ''Dhiibbaa fi qormaata nurratti uumtaniifis baayiseen isin galateeffadha,'' jechuun biyyoota yaa'a gadiif dhaaman. ''Bishaan kuufame kun akkuma argitan anniisaa erga maddisiisee booda, darbee gara Sudaan fi Masrii deema malee akka odeeffamu mootummaan Itoophiyaa biyyoota yaa'a gadiirraa bishaan kutuun dheebossuu fi beelessuuf akka hin taane kan dubbachaa turre kunoo gochaan mul'isne,'' jedhan. Ministirri Muummee Abiy haala eebba pirojektii har'aa wayita ibsan, eebbi guddaan har'a ta'uu fi Kanaan booda itti dabalaa deemuurratti cichuudha malee wanti yeroo yeroon eebbisaa deemnu hin jiraatu jedhan. ''Kanaafuu haala biyyoota yaa'a gadii- Masrii fi Sudaan hin miidheen[fayyaduun], nuufis karaa faayidaa kennuun waliin tumsuu akka qabnun dhaama.'' Asirraa gara biyyoota Awurooppaa- kan anniisaan boba'aa qilleensa naannoo faalaa jiruutti, anniisaa haarawaa erguu feena kan jedhan MM Abiy, akkamiin erguuf akka karoorfatanis himan. ''Sudaan waliin sarara elektirikiin walquunnamsiifnee anniisaa gurguraa jirra. Masriin galaana diimaa qaxxaamuruun biyyoota Awurooppaa waliin sarara ibsaan walquunnamti. Sarara ibsaa Sudaan irraa gara masriitti geessuun salphaadha. Kanaafuu asirraa ka'ee kara Sudaan Masrii ga'ee achirraa gara biyoota Awurooppaa akka seenu gochuu feena.'' Kunimmoo abjuu akkanumaan odeeffamu osoo hin taane hojii dhugoomuu danda'uudha jedhan Ministirri Muummee Abiy. ''Lafa olk'aa, roobaa ga'aa fi lageen hedduu qabdu keessatti argamna. Kanaafuu hidha hedduu hojjennee anniisaa hedduu maddisiisuu dandeenya. Dandeettii addunyaaf ga'u qabna.'' ''Kanaafuu biyyoonni lixaa maallaqa qaban siyaasa bishaanii amma jiru jijjiiranii nu waliin tumsanii, pirojektoota haaraa hojjechuun nuufis hiyyummaa fi dukkana keessaa kan nu baasu, isaaniifis faalama boba'aa jalaa akka boqotan dhaamuun barbaada,'' jechuun biyyoonni Lixaan akka dhimma kanarratti tumsan gaafatan. Itoophiyaan eenyuunuu miidhuuf yaada kan hin qabnee fi abjuun Itoophiyaa uummata Itoophiyaa dhibbeentaa 40 dukkana keesssa jiru, harmootii ampuulii arganii hin beekne kanneen ammallee dugdasaanittii qoraan baatanii abidda bobeeffatan boqochiisuu, hiyyummaa harkaa nu qabu keessaa ba'uu qofadha jedhan MM Abiy. ''Itoophiyaaf daandiin guddinaa banameera, lammiileen Itoophiyaa gufuu walitti ta'uu fi waliin morkuurra akka hidha haaromsaa ijaarretti Itoophiyaa ijaarree haa misoomnu. Walitti bu'iinsa hanga amaatti keessummeessine keessaa baanee miira tokkummaatiin Itoophiyaa badhaatuu yaa ijaarru,'' jechuun lammiilee Itoophiyaa hundaaf dhaaman.


Biiroo Fayyaa Oromiyaa: 'Booranatti hongeedhaan walqabatee lakkoofsi namoota garaa kaasaan qabamanii dabalaa jira'

Hongeen Godinaalee Oromiyaa adda addaa keessatti yeroo waggaa tokkotti dhihaachaa jiruuf tureen beelladoonni hedduun du'anii namoonnis hanqina nyaataafi bishaaniitiif saaxilamuun gabaafamee ture. Godinoota akka Booranaa keessatti ammoo Bineensota Bosonaa Paarkii keessa jiran osoo hin hafne hanqina nyaataa fi bishaanitiin lubbuu dhabaa jiru. Odeeffannoo tibbana dhagahamaa jiruun ammoo sababiidhuma hongee mudate kanaatiin walqabatee namoota rakkoo fayyinaa mudataa jira. Akka Biiroon Eegumsa Fayyaa Oromiyaa jedhutti, torbeewwan sadan darbanii asitti Godina Booranaa keessatti sababa hongeen dheeratee fi bishaan qulqullina hin qabneetiin namoonni garaa kaasaa dhiigaan makeen qabaman dabalaa dhufeera. Rakkoon akkanaa kun ammoo aanaalee akka Dirree, Miyoo, Taltallee, Diilloo, Areeroo fa'a keessatti mul'ate. Hogganaan Itti aanaa Biiroo Eegumsa Fayyaa Oromiyaa Obbo Abarraaa Botoree babal'inni dhibee kanaa sababa qulqullina bishaaniitiin kan dhufee  jedhu. "Gabaasa yeroo yeroodhaan fudhannuun lakkoofsi namoota garaa kaasaa dhiiga makateen qabaman torbeewwan sadii asitti dabalaa jira. Dhukkubni kun hamma duriitirraa dabale jechuudha malee akka weeraraatti kan ka'e miti," jedhan. Sababni ijoon rakkoon kun akka uumamu godhe ammoo namoonni bishaan qulqullina hin qabne waan dhuganiif jedhu. Iddoowwan hedduutti bishaan dhugaaatii Bootteedhaan dhihaataa jiraatus bishaan dhihaatu kana qulqulleessuuf hanqinni keemikaalaa akka mudates himan. "Bishaan Bootteedhaan dhihaachaa jira. Bishaan kana qulqulleessuuf ammoo akka naannootti hanqinni keemikaala bishaan qulqulleessuu numuudateera. Dhaabbilee miti mootummaa waliin ta'uudhaan hanqina dhiheessii keemikaalaa kana furuuf bittaan taasifamuuf aadeemsarra jira," jedhan. Iddoowwan sababa hanqina roobaatiin hongeen mudateen booda dhibeewwan akka garaa kaasaa muudachuu akka danda'u dursamee waan bekamuuf lubbuu namaarra miidhaan akka hin geenyeef mootummaan hojjechaa jiras jedhan Obbo Abarraa. Gama biraatiin ammoo rakkoon hanqina nyaataa daa'immanii fi namoota jajjaboo akka miidhaa jirus jiraattotarraa odeeffanneerra. Hospitaala Yaabeellootti qofa daa'imman sababa hanqina nyaataatiin miidhaman 35 tahan yaala argachaa akka jiran Hogganaan Hospitaalichaa Areeroo Bikichaa BBC'tti himaniiru. Gama dhukkubsattoota garaa kaasaatiin garuu baayyeen isaanii aanaaleetti sadarkaa buufata fayyaatti yaala argachaa akka jiran odeeffannoo akka qabaniifi sababa kanaan garuu namni Hospitaala isaanii kan ciisee jiru akka hin jirres dubbatan. Hanqina roobaa fi hongee Baha Afrikaatti mudateen Itoophiyaa dabalatee biyyoota Ollaa akka Somaaliyaa fi Keeniyaa Keessattis beelladoonni miliyoonaan lakaa'aman akka miidhe gabaasaaleen kanaan walqabatanii bahan ni mul'isu.


Waliigaltee TPLF, marii biyyaalessaafi ajjeechaa namoota nagaa ittiin himatamanirrratti Marroo Diirribaa maal jedha?

Waliigalteen waraanaa TPLF fi dhaabbilee hidhannoon qabsootti jiran kaan waliin taasifne erga TPLF duubatti deebi'ees akkuma itti fufetti jira jedhan hogganaan Waraana Bilisummaa Oromoo kan mootummaan ABO -Shanee jedhee waamu Kumsaa Dirribaa [Marroo]. Gareewwan paarlaamaan Itoophiyaa tarree shororkeessitootatti galche kunneen ifatti hariiroo tolchuun Finfinneetti qajeelaa turuu isaanii ibsaa turan. Hidhattoonni kunneenis gama Lixaafi Kibba Oromiyaa sosso'an waggoota sadan darban bakkawwan tokko tokko keessatti mootummaa waliin wal waraanuutti akka jiran maddeen ni mul'isu. Godinaalee akka Wallaggaafi Shawaa Lixaa keessatti aanga'oota mootummaa dabalatee lammiilee nagaa yeroo garaagaraatti ajjeefamaa turaniiru. Ajjeechaa kanaaf ammoo mootummaan irra deddeebiin qaama hidhate kana kan himatu yoo ta'u, oppereeshinii gaggeessuun yeroo gababaa keessatti akka dhabamsiisullee waadaa galaa tureera. Guraandhala bara 2020 BBC waliin gaaffiifi deebii kan taasisan Itti-aanaa Itaamaazhuur Shuumiin yeroosiifi Fiild Maarshaal Raayyaa Ittisaa ammaa Jeneraal Birhaanuu Juulaa, tarkaanfii fudhatameen 'hidhattoota muraasatu hafe' jedhanii turan. Haata'u malee, ergasii hidhattoonni kunneen argama isaanii gara Jiddugaleessa Oromiyaatti babal'isaa jiraachuutu himama. Gareen hidhattootaa kunis  garee finciltootaa TPLF kan kaaba biyyattiitti motummaa waliin wal waraanuutti jiruu waliin hariiroo waraanaa uummachuu ibsuunsaa ni yaadatama. Humnootiin TPLF kan kaabaa biyyattiittis ji'oota 16 durarraa kaasee motummaa Itoophiyaa waraana gaggeessaa kan ture yoo ta'u, hanga naannoolee ollaa Amaaraafi Affaaritti babal'atanii turan Mudde keessa naannolee kanneen keessaa baafamunsaanii ni yaadatama. Yaalii humnootni TPLF magaalaa Finfinnee taasisaa turanis duula mootummaan Itoophiyaa irratti gaggeesseen fashalaa'u motummaa beeksiiseera. Hogganaan WBO Marroo Dirribaa garuu humnoonni TPLF duubatti waan deebi'aniif humni waraanaa isaanii imala gara Finfinneetti jechuun jalqabe hin dhaabne jedhu gaaffiifi deebii BBC waliin taasisan irratti. ''Qabsoon Waraana Bilisummaa Oromoo warra TPLF irratti hidhatee hin beeku, isaan irratti hidhatees galma hin gahu. Kanaan durayyuu TPLF irratti qabsoo gaggeessaa turre. Isa hangafaatis. ''Carraa qabsoo keessatti argatetti ammoo fayyadamuun itti milkaa'eera. Qabsoon gara Finfinneetti galla jennee eeggalle hin dhaabbanne,'' jechuun himan. Aanolee adda addaas harka mootummaatii baasuun waraanni isaanii qabatee akka ture kan himu Marroon, akka fakkeenyaatti aanolee Wallagga Lixaafi Qeellam wallaggaa hedduu qabatani turuu hima. Mootummaan Qeellam Wallaggaa keessaa Gidaamiin ji'oota lamaaf harka hidhattootaa turuu himuun amma deebisee akka qabateefi hojiin idilee akka bakkatti deebisee dhiheenya kana himeera. Haa ta'u malee, godinichatti hojjettonnii mootummaafi nageenyaa lakkoofsaan 40 ol ta'an ammallee achi buuteen isaanii dhabamuu qondaaltonni himan illeen, hidhattoonni dhimma kanarratti waan dubbatan hin qaban. Hoganaan Biiroo Bulchiinsaafi Nageenyaa Oromiyaa Obbo Shaafii Huseen ji'a dura gaaffiifi deebii BBC waliin taasisaniin, mariin bilchina qabu karooraan hogganamee gaggeeffamaa jira waan ta'eef humni nageenyaa qindaa'ee ummata of faana hiriirsee tarkaanfii hadhaawaa fudhateera, fudhataas jira jedhan. Rakkoo nageenyaa Oromiyaa keessa jiru qulqullessinee keessaa bahuudhaaf torbanoota sadii hanga afurii qofa nu gaafata kan jedhan qondaalli kun "ergamtuu Wayyaanee kan taate ABO-Shaneen bu'uura hin qabu. ''Uummannis tufee gateera of keessaa. Innumaayyu amma ammoo gooftoliin isaan barbaada'aniiru waan ta'eef mogolee isaan buusee jira," jedhanii turan. Itti dabaluunis "ergamtuu wayyaanee mitii wayyaaneeyyu barbadeessinee deebine," kan jedhan Obbo Shaafiin, Bunnoo Beddellee, Iluu abbaaboor, Jimma, Baaleefi Qeellam Wallaggaatti oppereeshinii milkaa'aa gaggeessuu himun ummanni gara misoomaa akka fuula garagalfatu ni taasifama jechuun himanii turan. WBO fi TPLF dabalatee dhaabbileen siyaasaa sagal Ameerikaatti waliigaltee walii mallatteessanii akka ture gabaafamaa ture. WBO fi TPLF waliigaltee waraanaa akka qaban himunsaanii ni yaadatama. Amma erga TPLF naannolee Affaar fi Amaaraa keessaa baafamee waliigalteen sun maal irra jira kan jedhu ifa miti. Maqaa Marroo jedhamuun kan beekamu ajajaan hidhattoota WBO, ''Waliigalteen dhaabbileen qabsoo hidhannoo gaggeessan tolfatan akkuma jirutti jira. Waliigalteen waraanaa, odeeffannoo wal jijjiiruu akkuma eegametti jira,'' jedhe. Carraa argannetti fayyadamuun humna waraanaa keenya gara sadarkaa biraatti ceesisu irratti hojjechuun ittiis milkoofneerra jedhe. Mootummaan Itoophiyaa TPLF deeggarsa maallaqaafi leenjii WBOf kenna jechuun himachaa ture. WBO fi TPLF waggoota dheeraaf akka diinaatti kan wal ilaalaa turan yoo tahu, qabsoos wal irratti gaggeessaa turan. Bakkeewwan hidhattoonni socho'an keessatti yakkoonni ajjeechaa fi nama ukkaamsuun mallaqa gaafachuu yeroo adda addaatti raawwataa akka turan jiraattonniifi qondaaltonni mootummaa irra deddebiin dubbatu. Dabalataan bakkeewwan kanneen keessatti seer-maleessummaan akka dabaleefi qabeenyi isaanii saamamuun namoonni nagaanis akka ajjeefaman jiraattoonni BBC'n dubbise yeroo garaagaraatti himaa turan. Badii irra gahaa jiruuf jiraattonni hidhattoota gama Lixaafi Kibba Oromiyaa sosso'an, hidhattoota Amaaraa akkasumas humnoota nageenyaa mootummaa himatan. Dhimma kana kan gaafatame Kumsaa Dirribaa (Marroon) godinaalee akka Wallaggaa keessatti uummanni nagaan rakkoo ajjeechaafi saamichaaf saaxilamuun dhugaa tahuu hima. Ta'us, hidhattoonni saanii kana hin raawwatan jechuun waakkata. ''Sabni Oromoo maqaa qabsoo bilisummaa Oromoon gaggeessun baduu irra WBOn qabsoo Bilisummaa Oromoo gaggeesu baduun irra filadha ani,'' jedhe. Naannoo sanatti sochii waraana mootummaa, seer-maleessummaa dabaluufi qawween akka barbaadame argamuu akkasumas daangaa Amaaraa irraan humni Faannoo jedhu galuun uummata irratti saamicha gaggeessuun dhoksaa hin qabu jechuun hima. ''Waraanni keenya naamusa mataa isaa danda'eefi gubbaa hanga gadii to'annoo qaba. Qawween humnoota mo'amaniifi finxaaleyyii naannoo Amaaraa irraa galan irraa argamu harka namoota meeshaa qabachuun hin qabnee galeera. Kun hundi uummata irra miidhaa geesiseera.'' Miseensa keenyaan yakki akkasii raawwate taanaan eeruu uummataan tarkaanfii fudhachuuf qophiidha kan jedhu Marroon, ''wanti diida jirruuf ofii rakkoo qaba yoo tahe qabsoo nuyi gaggeessinuuf hin jirtu.'' Dubbii himaan isaanii garuu torban muraasa dura miseensonni hidhattootaa booda kana nutti makaman jedhan ''rakkoo naamusaa qabaachuu malu'' jechuun amananii turan. Kumsaan dabalataan rakkoon jiru namoonni wiiggii [rifeensa nam-tolchee] kaawwachuun saamichaafi uummata dararan jiru jedha. Gama biraan ijoolleen manumaa baatee deebitee maatiishee saamtus jirti. Humni keenyas qabeera, garuu gaafa tarkaanfiin fudhatamu ijoollee keenya jechuun komachuun jira. Kanaafuu, hattuu saaxiluun dirqama taha, jechuun dubbata. Itoophiyaa keessatti waraanni kaaba Itoophiyaatti gaggeeffameen walqabatee lubbuu kumaatama galaafachuun, miliyoonota ammoo qe'ee irraa buqqiseera. Haaluma wal fakkaatuun naannoo Oromiyaa kutaalee adda addaa keessa sababii waraana motummaan hidhattoota WBO waliin waggoota sadan darbaniif taasisuuf, haleellaa hidhattoota naannoo Amaaraa irraa dhaqan jedhamaniin raawwatamuun uummanni hedduun gama sadiinu rakkoof saaxilamaa jiraachuu himata. Hawwaasni idil-adunyaas waraanni Kaaba biyyattiitti jalqabe karaa nagaa akka xumuramuuf waamicha gaggeessaa turan. Mootummaan Itoophiyaa rakkoo nageenyaafi siyaasaa biyyattii ni fura jechuun komishinii hundeessuun marii biyyaaleessaa qopheessaa jira. Mariin kun qaamolee waraanatti jiranis hin hammatu taanaan rakkoo biyyattiif furmaata waaraa fida jedhe hin amanu jedhe ture International Crisis Group' irraa Wiiliyaam Daavinsan. Hogganaan TPLF Dabretsiyon G /Mikaa'el ammoo karaa dippilomaatotaan haala al-kallatt ta'een motummaa waliin dubbataa akka jiru himaniiru. Haata'u malee dubbii himaan Ministera Dhimma Alaa Itoophiyaa Ambaasadar Diinaa Muftii ammoo hanga ammaatti mariin nageenyaa TPLF waliin mootummaan jalqabe hin jiru jechuun BBCtti himan. Marroo Dirribaa hanga ammaatti 'waamichi marii nageenyaa taasisuuf ifatti nuuf dhiyaate hin jiru' jedhe. ''Lola kan gaggeessaa jiruuf nageenyi karaa nagaa waan dhabameef karaa waraanaa deebifanna jenneeti. Xumurri waraana kanaas saba keenyaaf nagaa waaraa fida jenneeti.'' Osoo wal hin loliin karuma nagaatiin kan furamu yoo tahe, ejjennoon keenya kaleessas ammas hin jijjiramu, mari'achuuf qophiidha jedhe. ''Afeerraan isaa yoo jiraate bakka qaamni sadaffaa walabaa taheefi hin loognee jiruttii, akkasumas taajjabdootni idil-adunyaa jiranitti waliin mari'achuu ni dandeenya. '' ''Silaa nagaa buusuun yoo barbaadame qaamni waldhabee qawwee walitti fudhate gidduutti yoo dubbatamedha. Amma kun tahaa hin jiru.'' Marii biyyaalessaa kana keessatti qaamoleen kun hammatamuufi dhabuu ilaalchisee hanga ammaatti mootummaan Itoophiyaa waan ibse hin qabu. Kana dura Hoogganaan Biiroo Nageenyaa Oromiyaa Obbo Shaafiin hidhattooti 'afaaniin araara jedhu malee araara hin fedhani' jechuun qeeqanii turan. Hidhattoonni qondaaltota EU fi UN waliin dubbachuu kan gaafatame Marroon bakka bu'aa akka qaban himuun, ''ammatti waliin dubbachuun jiraachuus, ykn jiraachuu dhiisus mala waan ta'eef, ammatti dubbichi dheedhii waan taheef siif himuu hin danda'u'' jedhe. Dabalataan WBO karaa dubbi himaa isaa Odaa Tarbii kana dura ibsa kenneen mariin biyyaalessaa mootummaan qopheessaa jiru hawwaasa idil-adunyaa irraa beekamtii argachuufi deeggarsa argachuuf malee furmaata kan fiduuf miti jedhe ture. Marii dhugaan akka gaggeefamu yoo barbachise bakka qaamni sadaffaan jirutti gaggeeffamu fi qaamoolee hundas hammachuu qaba jedhe Odaan. Hogganaan TPLF Dr Dabratsiyoon G/Mikaa'el gamasaatiin marii nageenyaa jechuun waan mootummaan qopheessu kun ''of cimsuuf itti fayyadamuuf'' jechun qeeqaniiru. Dabratsiyoon gama isaaniin qabxiilee shan mariif hin dhiyaatan jedhan keessaa tokko humni waraanaa isaanii akka tahe himan. Humna kana ni daballa malee hin hiikkachiisnu jedhan. Mootummaan Itoophiyaa TPLF fi WBO kan ''ABO Shanee'' jedhu shororkeessummaan farraje waliin marii nageenyaaf taa'uuf, jalqaba dhaabbileen kunneen galmee shororkeessummaa jalaa bahuun dirqama jedhu xiinxaltootni siyaasaa.


Godaantota Sa'udii Arabiyaa: 'Sakatta'insa jedhanii galanii, uleen nu reebaa oolan'

Viidiyoon Saawudii Arabiyaa mana hidhaa Al-Karjii jedhamurraa waraabamee BBCf ergame akka mul'isutti, lammiileen Itoophiyaa qaamnisaanii haalaan madaa'ee mul'isa. Lammiileen Itoophiyaa kumaatamatti lakkaa'aman Sa'uudii Arabiyaa manneen hidhaa magaalota Jiddaa fi Riyaad keessa jiranitti erga hidhamanii dararamuu eegalanii waggoota lakkoofsisaa jiru. Kaan isaanimmoo ji’oota muraasan asitti adamsanii hidhamuun itti fufu BBCtti himanii turan. Itoophiyaan lammiilee ishee manneen hidhaa Sa'udii keessatti dararamaa jiran gara biyyaa deebisuuf mootummaa Sa'udii Arabiyaa waliin waliigalteerra gahuu dubbi himaan Ministeera Dhimma Alaa Itoophiyaa Ambaasadda Diinaa Muftii BBC'tti himaniiru.


Barataa waggaa 14 kosiirraa uummataa baadiyaaf tajaajila ibsaa dhiyeessaa jiru

Barataan umriinsaa 14, baaddiyaa bakka neetworkii, ibsaafi daandii dabalate tajaajillii barbaachiisan hedduun hin jirre jiraatuu, baayoogaazii kosiirraa oomishuun  humna elektirikaa maddisiisee taaajila ibsa manneen hedduuf kennaa jira . Aadan Huseen Diidaa jedhama. Dhalataa godina Booranaa aanaa Waacilee ganda Weebiidha. Mana barumsa Tulaa Weebiitti barataa kutaa 8ffaati. Aadan boolla meetiraa 2 hin geenne keessatti kanneen akka kosii, dhangala’aa garaa garaa, dhoqqee loonii, fincaaniifi bobbaa kan namaafi bineensotaa  hedduu irraa qopheessuun ammatti manneen saddeetiif tajaajila ibsaa kennaa jira. Oomishni baayoogaazii naannoo kan hin faalleefi mijataa si’a ta’u, keessumattuu jireenya uummata baadiyyaa warra ibsaa elektrikii hin qabne fooyyessuu keessatti filannoo dorgomaa hin qabneedha. Barsiisaa mana barumsa Tulaa Weebii kan ta’e Boruu Soraa, Aadan miseensaa gumii kalaqaafi elektronikii ta’uu hima. Gumii kana keessatti barattoonni waan haaraa yaaluun hojjachaa turan. Ta'ullee, Aadan hojii mootummaan mana dhuunfattti  baayoogaazii nyaata bilcheessu dhoqqee loonirra hojjate ilaalee maatiisaaf ibsa hojjachuutti milkaa'e. Boodarra ammoo gara ollatti tajaajilasaa balʼifachuu dandaʼe. “Rakkoo uummati keenna qabu irra ka’een hojii kana hojjachuu eegale. Amma naaf milkooftee jirti. Gammachuu guddaati natti dhaga’ama,” jedha Aadan. Ammatti Aadan humna elektrikaa kana boolla meetiraa tokkoorraa oomishaa jira, garuu ibsaan guddaan akka burqu mana fincaanni maatiisaa irra yaalaa jira. Kun gandicha hunda hin ga’a jedhees abdata. Hata’u malee, hojiinsaa kun milkaa’ina guddaa akka argatuuf wanti barbaachisu kan gandicha keessatti hin argamne jiraachu hima. Kana argannaan rakkoo ibsaa dabalatee jijjirama hedduu naannoo isaanii keessatti fiduu akka danda’u ibsa ol adeemaan kun. “Baayogaazii kana hojjachuuf sibiila barbaachisuti jira, simintoo guddoo fedha ammoo bitachuu hin danda’u, shiboo, funyoo dheeraa manneen hedduu dhaqqabuu danda’u, ampuulii fi gatoofaa barbaacisa,” jedha. Barataan maatiin isaa  harka qalleeyyii ta'an kun, mana tokkoo irra qarshii 100 yoo argatu, ji’atti  800 argachaa jira. Akkanaan maatiisaallee gargaaruu danda’eera . Barsiisaa Boruun, barataan kun nama dandeettii ajaa’ibaa qabu ta’uu hima. Baayogaazii kana malee,  xiyyaara kaartonniifi shiboo walitti qabuun midhaassee hanga meetiira 100 balaliisisuu akka danda'e hima. Ammas akka namoonni hedduun ibsaa argachuu danda'an gochuuf manneen namoota dhuunfaa sadii keessatti baayoogazii  hojjachaa jira jedha barsiisaan Aadan Aaba Boruun. Manni barumsichaa waan danda’uun deeggaruu kan himu Boruun, barataan kun deegarsa barbaachisu yoo argate faayidaa guddaa uummatasaaf akka fidu abdii qabachuu dubbata. Aadan maatii ijjoollee saddeetii keessa 6ffadha. Tajaajilasaa kanaaf maatiisaa dabalate, ollaarra deebii gaarii argachaa jiraachuu hima. Aaadan gara fuula duraatti hawwiinsaa guddoon  Injiinara ta’u akka ta'e dubbata. “Yoo Waaqii jedhe digrii kiyyaa jalqabaa Yunivarsiitii Booranatti fudhachuun fedha. Maaliif yoo jette, Yunivarsitichi haaraa waan ta’ef namni duraan waan  hedduu hojjate waan hin jirreef.” Oomishuu Baayoogaaziin kan oomishamu boolla keessatti ykn gaazii bullaa'e keessatti.  Kan uumamu yeroo wantootni Orgaanikii ta’an tortoran ykn addaan burkutaa’aniidha. Baayoogaaziin warshaawwan an'erobiikidhaan daakaniin ummama. Warshaawwan kun midhaan humnaa kan akka agadaa boqqolloo ykn kosiiwwan tortoran kan akka irraa hafaa nyaataafi xurii manaa fudhachuu danda'u. Yeroo kana, taankerii qilleensa hin galchine keessatti biomass gara Mitteenitti geeddara; kunis humna bakka buufamu kan tajaajila akka oo'aa, eleektriikiifi tajaajilawwan kan biraa hedduu kan injiinii garaa keessatti gubu (internal combustion engine) fayyadamaniif ooluu danda'a. Dhiheesii kanneen qabaachuu dhabuun, Aadan boolla qotee akka bishaan hin tuqne simintoo fayyadame. Erbee dibaabee irra kutee keenyan boollihaa irratti maxxansee  gubbasaa cufa. Kosiin inni fayyadamuu, kan loonii, saree, beellada bosona akka jeedalloo, waraabessaafi kaan walitti bulbulee, boollatti naqa. Omishni Baayoogaazii, keessumattuu jireenya uummata baadiyyaa warra ibsaa electrikii hin qabne fooyyessuu keessatti filannoo dorgomaa hin qabneedha. Haala itti faayadama cileefi qoraanii waliin wal bira qabnee yoo ilaalles, baayoogaaziitti fayyadamuun dhamaatii hedduu hir’suu bira darbee yeroo namaas ni qusata. Tajaajila baayoogaazii irraa argannuun nyaata bilcheessuufi ho’isuuf, bishaan danfisuu ni dandeenya. Humna elektirikii maddisiisuuf, fakkeenyaaf ampuuliitti faayyadamnee ibsaa argahuuf, akkasumas akka naafxaa geejjibaatti itti fayyadamuuf baayoogaaziin filannoo gaariidha. Seenaa mana barumsichaa Manni barumsa Tulaa Weebii seenaa addaa qabachuutu himama. Tulaa Booranaa saglan keessaa Weeb irratti waan ijaarameef ‘Tulaa Weeb’ jedhuun kan moggaafame yoo ta’u, gargaarsa mootummaa malee horii uumata gandichaatin ijaarame. “Ganda kanatti namoonni baayy’een barumsa qaban, namoota bakka biraa hojiif deeamnis hirmaachifnee, uummanni loonsaanii gurguranii, birrii miliyoona 1.2 wallitti sasaabnee mana barumsaa Tulaa Weebii kana kan baratoonni kutaa torbaaf saddeetii qofti itti baratan  ijaarre." Manni uummatan hundaa’e kun ammoo, hanga ammaa waan barbaachisaa akka bishaanii, laboraatoorii, mana kuusaa, mana kitaabaa, akkasumas kutaa barsiisaa hin qabu jedhan. Dabalataan, gandichi baayina uumataa hedduu waan qabuuf baratoonni ammatti kutaa tokko keessa  70 ol ta'anii barahaa jiraahuu himan. “Haalii nu keessa jirru kana fakkaata, baay’ee ulfaata, garuu baratoonni keenna haala kana keessatti milkaa’ina akkanaa argachuun gammachuu guddaa nutti  hore." Akkuma Aadan kana baratoonni waan kalaqaa kana yaalaa jirana akka jiran dubbatu barsiisaan kun. “Jamal Tuqaa barataan jedhamu, konkolaata hojjachuuf yaaluutti jira, kan biraa ammoo baatirii guddicha soolarii dhoqqeefi kosii adda addaa itti gatee, ibsaa irra hojachuuf harka qaba.”


Dhimma hidha Abbayyaa Itoophiyaa wantoota beekuu qabdan shan: Eessaa ka'ee eessa gahe?

Biyyi Baha Afrikaa Itoophiyaan laga dheeraa addunyaa kan ta'e Abbayyarratti hidha ijaarte xumuruun guyyaa har'aa elektirikii maddisiisuu eegaltee jirti. Pirojektiin humna ibsaa waggootaaf madda waldhibdee ta'ee ture kun guyyaa har'aa anniisaa meegaa waatii 375 maddisiisuu kan eegale yoo ta'u, pirojaktichas kan eegalsiisanis Ministira Muummee Abiy Ahmadidha. Hidhi Haaromsaa Guddichi Itoophiyaa kun gaafa humna guutuun anniisaa maddisiisuu eegaleettis bishaanirraa elektirikii maddisiisuun Afrikaarraa isa guddicha ta'a. Pirojektii guddicha biyya ummata miiliyoona 100 ol qabdu kanaa dhugoomsuuf lammiileen biyyattii imala dheeraa keessa darbaniiru. Yeroo yaadame ol kan fudhate hidhi kun turtii waggoota kudhan ol booda yeroo jalqabaaf har'a ifatti ibsaa maddisiiuu eegaluunsaa ibsameera. Haa ta'u malee, waa hidha kanaa wantoota ijoo kana beektuu? Waggootaa dheeraaf danqaa malee kan yaa'u Abbayyi kun yeroo jalqabaafi Itoophiyaan hiitee, haroo ta'ee elektirikii kan maddisiisuu eegale. Hidhi kuni ALI bara 2003 Naannoo Benishaangul Gumuuz Godina Matakkal Aanaa Gubaa jedhamutti MM duraanii Mallas Zenaawwiin bu'uurri isaa kaa'amee ijaarsi eegale. Laggeen gurguddoo biyyatti kan itti yaa'an lagni kuni dheerinaan lagi addunyaa biroo itti qixxaatu hin jiru - 6600m ol dheerata. Madda isaa Haroo Xaanaarra ka'ee Sudaaniifi Masrii qaxxaamuree Galaana Meditiraaniyaanii seena. Akka karooraatti waggaa shan keessatti xumuramee annisaa maddisiisa jedhamee yaadamee ture. Haa ta'u malee, sababa malaammaltummaa Korporeeshinii Sibilaafi Injirangiin (MeTEC) akkasumas sababoota garagaraa kaaniin lafarra harkifachuu qondaaltonni ni himu. Yeroon ijaarsa hidha Abbayyaa itti eegale biyyoota Arabaa akkasumas olla Itophiyaa Jibuutiitti mormiin ummataa jabaa yeroo ka'eetti ture. Waliigaltee bara kolonii eeruun biyyi dhimma Abbayyaa irratti murteessuuf olaantummaa qabaachuu kan himtu Masriiniis mormii ummataan raafamaa turte. Qeeqxonni siyaasni ho'eefi abbootii irree waggoota dheeraaf aangoorra turan balaarra buuse Itoophiyaa akka hin dhufneef mootummaan yeroosii Abbayya siyaasaaf itti dhimma bahu himu. Yeroodhaan xumuramuu dhabuun isaafi kaanis kaan mufachiisee gaaffii akka kaasan taasisees ture. Xiinxaltoonni dhimmoota ijoo lammiileen biyyatti tokkoomse keessaa tokko hidha daangaa Sudaanitti siquun ijaarame akka ta'e eeru. Kanaafis gumaacha lammiileen taasisan alatti sababa ijaarsa hidha kanaan dhiibbaa Itoophiyaarratti dhufe lammiileen akka walitti dhufan taasiseera jechuun himu. Hidhi Abbayyaa pirojektii guddicha biyyi Itoophiyaa ijaartedha. Baasiin jalqaba yaadame dolaara biiliyoona 4 [yeroos birrii biiliyoona 80] ture. Tura keessa garuu baasiin isaa dabaleera. Hidhi kuni bara 2012 sarara galaanarraa ol 565m irra gahee bishaan kiyuub meetirii biiliyoona 4.9 qabateera. Mootummaan yeroof jalqabaaf guutuun 'milkaa'inaan' xumurame jedheera. Hidhi kuni gaafa xumurame hanga meeggaa waattii 6450 ni maddisiisa jedhameera. Hidhi kuni humna guutuun gaafa elektirikii maddisiisu eegalu humna annisaa elektirikii guddicha Afrikaa ni ta'a. Qarqara Finfinnee naannoo Aqaaqii kan jiraataniifi haadha ijoollee saddeettii kan tahan Aadde Jifaaree Girmaa, maatiinsaanii tajaajila ibsaa hin argatan. ''Waa hundaa qoraaniin qopheechina. Nyaannis qoraanumaan bilchaata. Ittoos yeroo tokko tokko kasalaan hojjenna,'' kan jedhan aadde Jifaareen yeroo tokko tokko ammoo gaazii bitatu. Bosona deemuun qoraan akka guran kan dubbatan haati kun ''otoo ibsaan nuu galee, istoovii arganna. Qulqullinas ni arganna,'' jedhu. ''An amma daaraafi aaraan machoofnee baanu kana, [otoo ibsaan jiraatee] foyyoofnee baana.'' Abbaan warraa isaanii Obbo Lammaa Shuumiis, akkuma lammiilee Itoophiyaa birootti ijaarsa hidha kanaaf boondii bituun gumaacha taasisaniiru. Kanaanis hidhni kun xumuramee ibsaan mandara isaanii akka galu abdatu. Itoophiyaan hidha Abbayyaa kanarraa humna elektirikii maddisisuun lammiilee ishee gara caalu dukkana keessa jiraniif ifa kennuuf yaaddi. Lammata indastiriiwwaniif madda annisaa ta'un oomisha qonnaa warshaatti fiduun al ergiifi daldala cimsuu yaaddi. Humni elektirikiis biyyoota ollaatti gurguruun galii dabalataa argachuu yaaddeetti. Kanaanis, hariiroo biyyoota waliin qabdu cimsuufillee yaada qabdi. Akka qondaaltonni himanitti si'achi bakki hidha kanaa fuula duratti bakka hawwata turistii akka ta'u abdii qabu. Ammatti karoora kana dhiisuufi itti fufuun isaanii beekamuu baatus jallisiifiifi horsiisa qurxummiifis yaadamee ture. Kana dura Ministirri Dhimma Alaa Itoophiyaa 'Itoophiyaan haroo hidha Abbayyaa waan feeteef fayyadamu dandeessi' jedhanii dubbataniiru. Hidhi Abbayyaa kuni lammiilee Itoophiyaa tokkoomsuus biyyoota olla keessumaa hariiroo dheeraa waliin qabdu waliin garu muddama seensiseera. Laga Abbayyaa keessaa 85% Itoophiyaa keessaa yaa'a. Dhibbantaan 15 hafe immoo kan Sudaanii yaa'udha. Itoophiyaan madda laga guddicha Abbayyaa taatus hiree Abbayyarratti murteessu hin qabdu turte. Keessumaa erga MM Abiy Ahimad aangootti dhufanii booda dhimmichi irra deddebbiin Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti ijoo dubbii ta'eera. Kunis sababa ijaarsi isaa saffisee, humna maddisiisuuf wanta jedhuufi jechuun himu Ministirri Muummee Abiy Ahimad. Waggoota lamaan darban Masriifi Sudaan waliigalteerra osoo hin gahamiin bishaan guutamuu hin qabu jechuun mormii guddaa dhageessisaniis, hidhichi guutameera. Masriin garuu hamma bishaan na bira gahu ni xiqqeessa jechuun yaaddoo ibsiti. Bara kolonii waliigaltee jaarsummaa Ingiliziin taasifameen Masriifi Sudaan lagicha hirataniiru. Akkaatuma kanaan Masriin 66% akkasumas Sudaan 22% fudhatan. Biyyi madda lagichaa Itoophiyaa garuu homaa qooda keessaa hin qabdu. Itoophiyaan hidha kana ijaaruu isheetiin Masriin dura aantummaan mormaa turte. Ega Omaar Hasan al-Bashiir aangoorraa ka'anii boodammoo Sudaan Itoophiyaa dhiisuun gara Masrii gorteetti. Biyyoonni yaa'a laga Abbayyaa Itoophiyaa, Burundii, Taanzaaniyaa, Ruwaandaa, Rippablika Dimookiraatawaa Kongoo, Keeniyaa, Yugaanda, Sudaan, Masriifi Sudaan Kibbaadha. Biyyoonni ijoo sadan kuni bara 2015 (ALI bara 2007) waliigaltee taasisanii turan. Akka qajeelfama kanaatti biyyi kamuu lagicha fayyadamtu biyya kaan irratti miidhaa guddaa akka hin dhaqqabsiisne mirkaneessuu qabdi jedha. Biyyoonni kuni akka waliigalan Gamtaa Afrikaa, Ameerikaa, kaanis qooda keessa fudhataniiru. Itoophiyaan dhimmichi Gamtaa Afrikaan akka ilaalamu filatti. Masriifi Sudaan garuu qaamoleen kaan kan akka UN, EU, US keessatti qooda fudhatan barbaadu. Itoophiyaan marichi Gamtaa Afrikaan akka qabamu garuu qaamolee kaan qooda taajjabbii akka qabaatan eeyyamti. Ammas mariin kanumaan fufe. Waggaa dura Pirezidant Baayidan dhimmi waa'ee Abbayyaa dubbatan mufii guddaa uume ture. Itoophiyaan waliigaltee US qopheessite mallatteessuu dhabuu isheenis Ameerikaan deeggarsa Itoophiyaaf kennitu keessaa hamma tokko muruun niyaadatama. Waggaa darbe dhimmichi Mana maree Nageenyaa UN dhaan erga ilaalamee booda Gamtaan Afrikaa dhimmicha ilaaluu akka itti fufu murteesseera. Biyyoonni lamaan akkaataa bishaan qabamuufi gadhiifamu waliigalteen dirqamaa akka jiraatu gaafatu. Itoophiyaan immoo fedhii kiyya tuqa jechuun hin fudhattu.


Lammiileen Eertiraa Haadhaa fi ilma ta'an waggoota 47 booda deebi’anii wal argan

Lammiin Ertiraa haadha isaarra daa’imummaarraa kaasee adda bahe ganna 47 booda haadhasaa waliin deebi'anii wal argan. Haatii isaa  otoo ilma isaanii waliin wal hin argiin guyyaa tokko dura gaddaa guddaa keessa jiran TV Itoophiyaa EBS jedhamurratti dhiyaatanii himanii turan. Adde Zannabach "osoon mucaan kiyya hin argiin dura na hin ajjeessiin," jechuun Waaqayyoon guyyaa guyyaan kadhataan ture jedhan. Ilmi isaanii Musee Kaasaay Tesfaagiyoorgis haati isaa TV  kana irratti mul'attee yeroo muraasan booda bilbilee ajaa'ibsiiseera. Ilmi Aadde Zannabach bilbiluun yeroo gabaabaa keessatti akka isaan argu itti hime. Musee Kaasaay Ameerikaa, bakka jiraataa turerraa xiyyaaraan gara Itoophiyaatti imaluudhaan haadha isaa otoo lubbuun jiranii arguu danda’eera. Musee Kaasaay akka buufata xiyyaaraa Idil-addunyaa  Boolee qaqqabeen haadhaa isaa yeroo yaadatu imimmaan ija isa guute. Haadha keetiif kennaa akkamii fa’aa Ameerikaarra fiddeef dhufte jedhamee wayita gaafatamu, "ofii koon fideef dhufe" jedhee deebise. Haatii fi ilmi sagantaa maatiidhaan qophaa'e irratti akka wal argan taasifaman. Qophiin haatii fi ilmi akka wal arganiif qophaa'e kunis TV EBS irratti darbeera. Museen ijoollummaan waan adda irraa baheef waa’ee haadha isaatii waanta yaadatu homaa akka hin qabne hima. Haata'u malee, fuula ishee suura irraan bare jedhe. Imimmaan buusaa haadhaa fi ilmi kun yeroo wal hammatan miira namaatti heduu dhagahama ture. "Waggaa ammas dheeraan booda haadha koo deebi’ee arguutti gammadeera. Jireenya koo keessatti guyyaan hunda caalaa gammadedha jedhe Museen. "Otoon qaqqabee Waaqan dhungadha, hin qaqqabuuf malee, gammachuu koo lammilee Itoophiyaatiif ibsa," jedhan  haati isaa Adde Zannabach. Obboleessi Musee haadha biratti hafee jiru akka jedhutti: "Hedduu gammadeera, suura qofaarrattin isa argee ture," jedhe. Museen daa’imummaa isaatti abbaa isaa lammii Ertiraa humna qilleensaa keessa hojjataa turetu obboloota isaa lama waliin gara Asmaaraatti isa fudhatee deeme. Musee fi obboloonni isaa bara 1966, bara Haayilasiseen Itoophiyaa bulchaa ture haadha isaanii irraa adda bahan. Aadde Zannabach yeroo sanarraa kaasee ilma isaanii deebi’anii hin argine. Haaata’u malee, bara Dergii keessa ilmii isaanii tokko Addaa Bilisa Baasaa Ummata Ertiraatti dabalamuu fi ijoolleen isaanii hafan lamaan ammoo biyya biroo deeemuu xalayaan agarsiiftu isaan qaqqabdee ture.


Nama sirna awwaalcha namoota kumaatamaa raawwateef duuti maalidha?

Lafa kana irratti wantota nama naasisaniifi nama sodaachisan keessaa tokko du'adha. Du'a ofii isaanii caalaa namoonni nama jaallatan dhabuun isaan jeequis hedduudha. Bara ammaa kana heddummaatee gurri dhaga'uun baramaa waan dhufeef malee, duuti yeroo hunda rifaasisaadha. Yeroo hundas haaraadha. Kun ammoo seenaa nama baayyee du'a sodaatu Aggaafaarii Indashaaw nama yaadachiisa. Aggaafaarii Indashaaw eenyudha jechuun keessan hin oolu. Aggaafaarii Indashaaw kitaaba asoosamaa Sibihaat G/Igzihabiher barreesse keessatti uumee miira baayyeen keenya du'aaf qabnu ta'ee dhiyaatedha. Seenaan asoosmaa kun kitaaba 'Amist Sidist Sabaat' jedhu keessatti barreeffameera. Barreeffamicha keessatti Aggaafaarii Indashaaw uumee namaa du'a jalaa ba'uudhaaf ykn miliquudhaaf kufee ka'u ta'ee dhiyaata. Addaam Rattaa barreessaan jedhamu kitaaba isaa 'Itemmeetee Ye Loomii Shittaa' jedhuun waa'ee uumee [Aggaafaarii Indashaaw] kana ilaalchisuun yaadaan Sibihaat G/Igzaabiheer dubbisee ture. Sibihaatis yaadaan deebii yoo kennuu akkas jedhee ture, ''Hojiin ilmaan namaa du'a baqachuudha. Anis seenaa nama du'a baqatuun barreessaa jira. Namni kan umamee du'aaf. Dhumni isaa yeroo hunda du'a. Yaaliin du'a jalaa baqachuusaa ni barraa'a. Namni yeroo garaa garaatti malawwan adda addaatiin du'a jalaa miliqa.'' "Yaaliiwwan jireenyaa adda addaatu jira. Kaan jaalala malee jiraata. Kaan ammoo kaan ajjeessuu ykn kaan balleessuuf baree baayyee jiraachu barbaada. Kaan ammoo calisee bara dheeraaf jiraachu barbaada. Kaan ammoo jiraachuuf Waaqa kadhata. Kaan ammoo du'a mo'achuuf waan gaarii sooratee waan gaarii dhuga...'' Jiraataan Magaalaa Dassee Abduu Faaxee ammoo namoonni waliin tabataa turan akka tasaatti yoo du'an argu dubbatu. Akkasumas kanneen du'aaf beelama qabachuu ''harra bira hin darbu'' jedhanis wayita du'aan boqatan arganiiru. Kanneen akkuma tasaa bakkuma bahaniitti hafanis akkasuma isaan mudateera. ''Nagaan nu bulchi'' jedhanii akkuma rafaniitti kan hafan akkuma jiran hunda, kanneen ofiin of ajjeessanis jiru. Abduu carraaqqii du'aa kanneen hunda nama taajjabaniidha. Abduun du'a akka taatee jireenyaa gara biraa namoota waliin dhalateetti ilaalu. ''Du'uutii numa waliin jira. Yoom akka nu mo'atu sirriitti hinbeekne malee,'' jedhu. Kanaafuu dhimmi du'aa baayyee isaan hin naasiisu. Dhugaattis Abduun haadhasaanii waliin akka hirriyaatti waliitti siqu waan tureef wayita jalaa du'anitti baayyee nahanii ture. Sababiidhuma haatiisaa baayyee jaallattuuf jecha ture jiraattonni naannichaa Abduu Faaxee jechuun kan isa waaman. Maqaan isaanii siriin garuu Abduu Kamaal jedhama. ''Dhimmi du'a naasiisaa taasisu walitti dhufeenya nuti nama sana waliin qabnuudha,'' jedhu Abduun. Abduun erga haadhasaanii du'aan dhabaniin booda garuu akka isa duraatti du'aaf nahanii hin beekan. Yoo akka du'an sirriitti beeku baatanilleen ''Yeroo hunda qophaa'een du'a eeggataa jira,'' jedhu. Abduun magaalaa Dasee kan jiraatan yoo ta'u, kan beekamanis namoota balaan du'aniifi kanneen nama isaan awwaalu hin qabne awwaluun beekamu. Godoo xiqqoo keessa jiraatanii keessatti qabeenyaan horatan hin jiru. Garuu meeshaan ittiin reeffa baatan, kan ittiin boolla qotaniifi meeshaaleen ittiin awwalchi raawwatamu yeroo hundaa qopheessanii olkaawwatu. Uffata reeffaalleen kan dhiiraa, kan dubartii ykn kan Kiristaanaafi kan Islaamaa jechuun qopheessanii kaawwatu. Meeshaalee kanneenis arjoomtoota irraa argatu. Abduun amantaasaanii Islaamaa ta'ulleen, sirna awwaalchaa kan raawwataniif garuu kanneen hordooftoota amantaa biraatiifis. Sirnoota tibba awwalchaa raawwatanis amantaa isaanitiin barataniiru. Kanneen hordooftoota amantaa biraa wayita awwaalanitti ammoo nama amantaa sanarraa ta'e waliin ta'uun awwaalu. Magaalattii keessatti hojii kanaan beekamu. Namoonni taatee wayitiin lubbunsaanii darbeefi kan awwaalu yoo dhabame bilbilli kan bilbilamu gara mana qopheessaa magaalaaf osoo hintaane gara Abduutti. Isaan booda kaasuun hundaa haaluma amantaa isaaniitti awwalu. Abduun amma nama wagga 50ti. Erga hojii kana eegalanis gara waggaa baayyee ta'eera. ALI bara 1988 keessa hiriyaan isaanii tokko du'ee nama isa awwaalu dhabe. ''Akkuma loltummaa biyyaaleessaa irraa deebiineen hiriyaan koo tokko balaa konkolaataan du'e. Kan isa awwalus dhibe. Anis boru biyyoodhaa attamiin nama isa awwaalu dhaba jedheen gaddi natti dhagahame,'' jechuun waan yeroo sana mudate yoo yaadatan. Yeroo sanattis haala sirni awwalchaa itti raawwatamus ta'e meeshaa awwalcha raawwachuuf barbaachisu hin beekan ture. Sababii kanaan reeffi hiriyaasaanii osoo hin awwaalamiin bule. Barii isaa garuu waan barbaachisuu raawwachuun akkuma ta'eetti awwaalan. Eggaan taatee sanirraa kaasuun kan hojii tola oltummaa kana raawwachuuf waadaa kan ofii galan. Yeroo Sanaa kaasee namoota isaan awwaluu hinqabnee fedhiidhumaan kaasuu awwaluu hojiidhuma isaanii godhachun itti fufan. ''Hanga ammaattis sirna awwaalcha namoota 4,000 olii raawwadheera,'' jedhu. Wayita sirna awwalchaa kana raawwatanittis jiraattoonni naannichaa akka isaan gargaaran ni dubbatu. "Duutii gaddisiisaadha. Keessattuu gara jalqabaatti waan hanga namaa gahuu tokko akka laayyootti gatanii galuun cimaadha. Garuu hojii kiyyatti gammachuun argadha. Kan kana caalaa nama gammachiisuus hin jiru,'' jedhu Abduun. Tarree namoota sirna awwaalchaasaanii raawwataniis galmeessuun qabatu. Kanas kan raawwatan tarii yoo miseensoonni maatii nama du'ee turanii dhagahan jiraata reeffasaanii baasuun bakka barbaadaniitti awwalachuu kan barbaadan yoo ta'e jechuun yaaduun akka ta'e himu. Namaa haala jireenyaa isaa qofaa miti kan isa dhiphisu. Akkaataan du’aafi awwaalcha isaallee isa dhiphisa. Kadhannaan ‘galgalakoo bareechi, awwaalcha nan dhoowwiin’ jedhu hawaasa biratti baratamaadha. Akkaataa aadaafi amantiin sirni awwaalchaa gaggeeffamuun immoo akka kabajaatti ilaalama. Abduullee kanatu du’a caala isaan yaaddeesa. ''Duuti yeroo hundaa akka jirtu nan beeka. Yeroon taa’e ka’u, yeroon deemus duuti akka jirtu beeka. Kafana of cinaa kaa’een rafa, Namni hunduu ni du’a. Homaa hin sodaadhu. Abbaa dabareeti, dabaree kootiin akka du’u beeka,’’ jedhan. Namni uumama kabajamaadha waan ta’eef, wayita du’e sirnaan biyyoon itti deebifama ejjannoo jedhu qabu. Obbo Abduun namni tokko duunaan sababa kaminuu haa ta’utii kafananii, qixeessanii awwaalu. Du’a nama sukkaaneessitu fi hamtuu ta'uun dubbatamu isaan garuu hin jibban. ‘’Xumura koo maaaltu beekaa?’’ jedhu. ‘’Guyyaatti namoota lama ykn sadiin awwaala,’’ kan jedhan Obbo Abduun, yeroo balaan mudate lakkoofsi namootaa ni dabalaa jedhan. Hojii tola ooltummaa isaanii kanaaf garuu maallaqni kaffalamuuf saantimni  duudee tokko hin jiru. TPLF naannoo magaalaa Dasee yeroo turetti isaaniif  tola ooltota akka isaanii biroof yeroo qorumsa jabduu itti argan ta’uu dubbatu. Yeroo sanatti namoonni hedduun magaalicha keessaa baqatanii bahanii turanii jedhan. Mana qopheessaa dabalatee waajiraaleen mootummaa kaanis saamamanii, manca’anii turan. Tajaajilli hawaasummaa akka iddirii fa’aa bu’aan isaan buusan hangas maraa guddaa hin turre. Yeroos dhaabbileen fayyaa tajaajila kennaa turan ''addaan kutuu irraa kan ka’e namoonni wal’aansaa fi qoricha dhabanii mana isaanitti du’anii awwaalcha dhaban turaniiru,’’ jedha. Yeroo sanatti namoonni Obbo Abduutti himu. Tajaajilli bilbilaa waan hin jirreef ijoollee naaannoo mana isaanii dhaqanii itti himu ture. ''Dhukkubsatanii namoota du’aniin alatti, namoonni nagaan rasaasaan rukutamanii namoonni du’an[dhukkubsattoota sanmuu dabalatee]turaniiru’’ jedhan. Yeroo sanatti guyyaa tokko keessatti hanga namoota shaniin awwaala ture jedhanii BBCtti himan Obbo Abduun. Sirna awwaalcha isaanii raawwachuun salphaa hin turre jedhan. ''Nama tokko awwaaluuf maaliif namoonni 20’n argamuu?‘’ jechuun finciltoota waliin waldhabanii akka turan kaasan. Obbo Abduun akka jedhanitti, magaalaan Daseen to’annoo finciltoota TPLF  jala wayita turtetti  namoota 200tti dhiyaatan awwaaluu dubbatan. ''Yoon du’e fira nama awwaalu hin qabu, Isaan na awwaalu jedheen abdadha,’’ jedhan. Iteenash Biraanuu ollaa Obbo Abduuti. Abbaan warraa isaanii duunaan sirna awwaalcha abbaa warraasaanii kabajaan kan raawwatan Obbo Abduu turan. Obbo Abduun garaa-laafessa, namaaf gadda, jedhan. ''Abduun waan argate nama kaaniif qooda, nama gaariidha. Ofii kootif qofa nan nyaadha hin jedhu, nama qofaaf miti bineensaafillee ni gadda,’’ kan jedhan immoo maanguddoo ganna 80 Aadde Abbabachi Musaati. Maanguddoon kun akkas jedhan: ‘’Ani dua’an eegaa jira, yoon du’e fira na awwaalu hin qabu, yoon du’e isatu na awwaala jedheen abdadha,’’ jedhan. Obbo Abduun tola-oolummaa isaanii kanaaf mootummaa naannichaarra waraqaa ragaa argataniiru. Waldaaleefi dhaabbilee garaa garaa irraa waraqaan ragaa kan gumaachameef wayita ta’u, ALI bara 2013tti Bulchiinsi Magaalaa Dasee baadhasa nama gaariif kennamu gumaacheefi jira.


Masfin Araayaa walitti qabaa komiishinii marii biyyaalessaa ta'uun muudaman

Manni maree bakka bu'oota uummataa Itoophiyaa Komiishinii Marii Biyyaalessaaf komiishinaroota 11 muude. Pirofeesar Masfin Araayaa ammoo walitti qabaa Komiishinichaa ta'uun muudaman. FBCn akka gabaasetti manni maree bakka bu'oota yaa'ii Wiixata Guraandhala 21, 2022  taa'een muudama komiishinaroota kanaa mormii malee sagalee calmaan yoo mirkaneessu namoonni shan sagalee hin kennine. Miseensonni paarlaamaa argaman 335 turan. Yuunivarsiitii Finfinneetti pirofeesara fayyaa sammuu ykn Saayikaatirii kan ta'an pirofeesar Masfin Araayaa walitti qabaa, Aadde Hiruut Gabrasillaasee ammoo walitti qabduu itti aantuu komiishinii Marii Biyyaalessaa ta'uun muudamaniiru. Dhimmoota biyyaa bu'uuraa irratti hayyoonni siyaasaa toora gara garaan hiriiranii fi uummanni bal'aan yaada walitti dhiyaatu akkasumas tokkummaa biyyaarratti yaada ijaaraa akka qabaatu gochuuf mariin biyyaalessaa barbaachisaa ta'uu ibse Waajjira MM. Marii akkanaa gochuuf qaamni walabaa fi fudhatama qabu jiraachuu waan qabuuf komiishinii kana hundeessuun barbaachise jedhees ture. Wixineen absii komiishinicha hundeessuuf qophaa'e paarlaamaan erga mirkanaa'ee booda namoota komiishinarummaaf eeraman 632 keessaa 42 adda baafamanii uummanni yaada akka irratti kennu godhamaa ture. Kanneen keessaa bu'uura labsii Komiishinicha hundeessuuf baheen ulaagaalee barbaachisu kan guutan namoonni 11 adda baafamanii paarlaamaaf dhiyaatanii muudamni isaanii mirkanaa'ee jira. Akkaataan namoonni kunneen itti filaman dabalatee adeemsi hundeeffama Komiishinii Marii Biyyaalessaa ifaa fi hirmaachisaa miti jechuun paartileen mormituu maricharra keessatti akka qooda hin fudhanne beeksisan jiru. "Wanta gurguddaa lamatu jira. Tokkoffaa marichi hunda hammachuutu irra jiraata. Amma garee tokko duwwaadha kan keessa jiru, inni lammaffaan komishiniin waan kana raaawwatu ammoo bilisa ta'ee hin ijaaramne" jedhan pirofeesar Mararaa Guddinaa gaaffii fi deebii amma dura BBC waliin taasisaniin. Gama kaaniin hidhannoon mootummaa waliin lolaa kan jiran TPLF fi WBO marii kanarratti hirmaachisuuf fedhii akka hin qabne mootummaan irra deddeebiin ibsaa ture. Kunis marichi gamanumaan galma gahuu dhabuu mala yaaddoo jedhu kaaseera.


Walitti qabaan Komishinii Marii Biyyaalessaa Pirof. Masfin Araayaa eenyudha?

Pirofesar Masfin Araayaa walitti qabaa Komishinii Marii Biyyaalessaa ta’uun filatamaniiru. Manni Maree Bakka Bu’oota Ummataa komishinaroota Komishinii Marii Biyyaalessaatiif kaadhimamtoota dhiyaatan 11 yeroo raggaasisutti Piroofeesar Masfin Araayaatiin walitti qabaa Komishinichaa gochuun muudeera. Komishinaroota 11 keessaa Pirof Masfin walitti qabaa ta’uun wayita muudaman, Aadde Hiruut Gabresillaaseen ammoo itti-aantuu walitti qabduu komishinarichaa ta’aniiru. Pirof. Masfin Araayaa eenyudhaa? Hanga ammaatti ogummaa qabaniin maal gumaachanii beeku? Pirof. Masfin Araayaa mana barumsaa Raashiyaatii hanga hospitaalota Itoophiyaatti Pirof. Masfin A L I Hagayya bara 1946 magaala Finfinneetti dhalatan. A L I bara 1972 keessa mana barumsaa fayyaa St. Piitersiberg irraa doktora fayyaan (MD) digirii argataniiru. Isaan booda A L I bara 1982 Neezerlaandisitti kan argamu Yunivarsiitii Girooniingan irraa ogummaa addaa wallaansa fayyaa sammuu (DPM)n dippiloomaa barataniiru. Dabalataan A L I bara 2000 Siwiidinitti kan argamu Yunivarsiitii Uumeyyoo irraa Doktor oof Filoosoosii (PhD) argataniiru. Itoophiyaa keessatti magaalota adda addaa keessatti, akkasumas dhaabbileen fayyaa keessa waggootaaf tajaajilaniiru. Baroota hojii isaanii keessaa A L I bara 1974-75 naannoo Tigraay, magaalaa Addigiraat Hospitaala Waliigalaa Raas Sibhaat keessatti hakiima waliigalaafi daarektarummaa hakimaan, akkasumas Hospitalaa Daseetti ammoo A L I bara 1975-76ttis hakiima waliigalaafi daarektarummaa hakimaan tajaajilaniiru. A L I bara 1976-79 ammoo Hospitaala Addaa Fayyaa Sammuu Amaanu’eel keessatti hakiima waliigalaafi daarektarummaa hakimaa ta’uun hojjetaniiru. A L I bara 1982 hanga 1987tti ammoo Hospitaalichuma keessatti hakiima sammuu waliigalaan tajaajilaniiru. Piro. Masfin, A L I bara 1987 irraa kaasee waggootaaf hospitaalota Zoodituufi Tikur Anbassaa keessatti barsiisaa fayyaa sammuu ta’uun hojjetaniiru. A L I bara 1997 irraa kaasanii ammoo Yunivarsiitii Finfinneetti Itti-gaafatamaa damee barnoota sammuu fayyaa, akkasumas barsiisaa ta’uun tajaajilaniiru. A L I bara 2001-2003tti Diinii Mana Barumsaa Fayyaa St. Phaawuloos, akkasumas A L I bara 2003-2006tti Hospitaala St. Phaawuloositti aanga’aa olaanaa Kollejjii Medikaalaa Miliniiyeemii turan. Pirof Masfin, seektara fayyaa keessatti addatti waldaalee baay’ee hundeessuudhaan, miseensummaan tajaajiluudhaan, akkasumas gaggeessuudhaan beekamu. Akka fakkeenyaatti, Waldaa Hakimoota Itoophiyaa, Waldaa Eegumsa Fayyaa Itoophiyaa, Waldaa Fayyaa Sammuu Itoophiyaa, Waldaa Fannoo Diimaa Itoophiyaafi Akaadaamii Saayinsii Itoophiyaan kan eeramanidha. Miseensa Koree Gurmaa’ina Waajira To’annoofi Ittisa HIV Biyyaalessaa, hundeessaafi miseensa Mana Maree  Ittisaafi To’annoo HIV Biyyaalessaa, akkasumas walitti qabaa boordii gorsitoota waldaa lammileen HIVn dhiiga isaanii keessa jiru, Tasfaa Gohi ta’uun hojjetaniiru. Pirof Masfin miseensa Boordii araaraa Biyyaalessaa, qopheessaa Olaanaa Barruu Waldaa Hakiimota Itoophiyaa, walitti qabaa Dhaabbata Dhiyeessii Qorichaafi Wallaansaa, Itoophiyaatti miseensa Boordii Waldaa Kunuunsa Fayyaa Samuuti. Dabalataanis, miseensa boordii hooggansa hospitaalota Federaalaa, miseensa boordii hoggansa hospitaala addaa Amaanu’eel, akkasumas miseensa boordii gorsitoota To’annoofi Bulchiinsa Qorichaafi Nyaataa ta’uun hojjetaniiru. Barreeffamoota isaanii barrulee bebbeekamoo biyya keessaafi alaa 30 ta’an irratti maxxansiisaniiru. Pirofessar Masfiin Badhaasa nama Gaarii biyyaaleessaatii kaasee biyya keessaafi biyya alaatti badhaasootaa fi beekamtiin adda addaa kennameefiira. Badhaasni nagaa gaarii kan badhaafamaniif dame ittigaafatamummaa motummaa gahumsaan bahuutiin. Kana malees tajaajila fayyaa sammuu Itoophiyaatti raawwataniif Ameerikaatti Faawundeeshinii Teewodornaa Vaadaa Staanilii jedhamurraa badhaasa argataniiru. Dhaabbileen akka ‘People to People,’ Waldaa Eegumsa Fayyaa Itoophiyaa, Tasfaa Goohi Itoophiyaa Waldaa vaayirasii HIV waliin jiraatanii, Faarmiid fi Raadiyoo Faanaa fa’I irraa beekkamtii argataniiru. Akkasumas ALI bara 1998tti gahee fayyaa sammuu fooyyeessuuf bahaniif miidaaliyaa badhaafamaniiru. Kana malees Waldaan Wallaansa Itoophiyaa ALI bara 2003tti tajaajila wallaansaa fakkeenyumaa qabuuf meedaaliyaa warqee badhaaseera. Bara ALI 2006tti ammo Ministeera Fayyaa keessa bara dheeraaf tajaajiluun akkasumas Bulchiinsa To’annoo Nyaataafi Qorichaatiin  meedaaliyaa warqii badhaafamaniiru.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: Hammeenya waraana waliinii Itoophiyaa dhokate

Ganna tokko oliif Itoophiyaan walwaraansa waliin raafamaa jirti. Haatahu malee lolli hammaataan kun ija miidiyaalee addunyaa jalaa dhokachuun kan adeemsifamu yoo tahu, mootummaan MM Abiy Ahimadin durfamu "looguun gabaasu" kanneen ittiin jedhaniirra dhorkaa kaa'eera. Lolli humnoota mootummaa federaalaa fi finciltoota Tigraay gidduutti gaggeeffamu kuma dhibbaa kan lakka'aman beelaaf kan saaxile yoo tahu, hedduunis ajjeefamaniiru. Gaazexeessituun BBC Kaatiriin Biyaaruhangaa bakka waraanni kun haalaan miidhe deemuun gabaasa kana midhaassiteetti.


Koreen lammiilee Itoophiyaa mana hidhaa Sa'uudiitti dararamaa jiran biyyatti deebisu hundaa'e

Itoophiyaan lammiilee ishee manneen hidhaa Sa'udii keessatti dararamaa jiran gara biyyaa deebisuuf mootummaa Sa'udii Arabiyaa waliin waliigalteerra gahuu dubbi himaan Ministeera Dhimma Alaa Itoophiyaa Ambaasadda Diinaa Muftii himan. Ibsa Kamisa miidiyaalee biyya keessaaf kennaniin mootummaan lammilee kanneen gara biyyatti deebisuun ‘’filannoo  xumuraati‘’ jedhan ambaasaaddar Diinaan. Torbanoota dura jilli qondaalota mootummaa olaanoo fi abbootii amantaa of keessatti hammate Ministira Dhimma Diinagdee fi Faayinaansii Itoophiyaa Obbo Ahimad Shideen durfamu  Sa’udi Arabiyaatti imalee ture. Imala jila kana ilaalchisuun ambaasaddar Diinaan wayita ibsan, 'qabiinsi lammilee Itoophiyaa manneen hidha Sa’udii keessa jiranii, hariiroo  biyyootni lamaan qaban kan madaalu miti' jechuun aanga'oota Sa'udii beeksisuu himan. Mootummaan Itoophiyaa amma dura yeroo yerootti namoota dhibbaan lakkaa'aman gara biyyaa deebisaa ture. "Mootummaan Itoophiyaa lammilee kana gara biyyaatti deebisuuf itti gaafatamummaa fi dirqama qaba" kan jedhan ambaasaddar Diinaan, mootummaan Sa’udiis ejjannoon qabu lammiileen Itoophiyaa kunneen biyyattii keessaa akka bahan gochuu ta’u eeran. Ammatti koreen sadarkaa biyyaaleessaatti hundeeffamuun hojii eegaluu kan himanii, hojiin isaa garuu harkifachuun qeeqamaa jiraachuu dubbatan. Lammileen Itoophiyaa mana hidhaa Sa’uudii keessatti feestaala uffatani  haala lubbuu isaaniif yaaddeessaa ta’e keessa jiraachuu viidiyoowwanii fi suurawwaan miidiyaalee hawaasarratti qoodamuu hordofee ijoo dubbii ta'ee ture. Lammiileen Itoophiyaa kumaatamatti lakkaa'aman Sa'uudii Arabiyaa manneen hidhaa magaalota Jiddaa fi Riyaad keessa jiranitti erga hidhamanii dararamuu eegalanii waggoota lakkoofsisaa jiru. Kaan isaanimmoo ji’oota muraasan asitti adamsanii hidhamuun itti fufu BBCtti himanii turan. Dhaabbileen mirga namoomaaf falman kanneen akka Amnastii Intarnaashinaal fi Hiyuumaan Raayits Waach dararaa baqattoota Sa'uudi Arabiyaa keessa jiran irra gahu, Sa'uudii Arabiyaa fi mootummotni biyyoota garaagaraa waliin dubbachuun furuu akka qaban dhaamaa turan. Lammileen Itoophiyaa Sau’dii keessatti hidhaa turan garuu mootummaan Itoophiyaa saffisaan birmaachuufi dhabuu komatu.


Nageenya Oromiyaa: Qeellam Wallaggaatti ambulaansii Fannoo Diimaa lama eenyutu fudhate?

Lixa Oromiyaa Godina Qeellam Wallaggaatti torban kana ambulaansonni lama jalaa fudhatamuu Waldaan Fannoo Diimaa Itoophiyaa beeksise. Dubbii Himaan waldichaa Dr Salamoon Alii BBC'tti akka dubbatanitti abbummaan isaanii kan damee Fannoo Diimaa Qeellam kan ta'an kunneen hojii deeggarsa namoomaaf osoo sosso'anii dirqamaan fudhatamani. Taateen kuni konveenshinii Jenevaa Itoophiyaan mallatteessite kan faallessuufi seera Itoophiyaas kan cabsu ta'u ibsuun, konkolaattonni fuudhaman akka deebifaman waldichi gaafateera. Abbaa ambulaansota kana fudhate garuu odeeffannnoo hin kennine. Fuula duratti yeroo barbaachisaa ta'e ni beeksisna jechuun himan. Qondaalli kuni kana duras bakka sanatti ambulaansonni lama gubachuu isaanii himaniiru. Dhimma Waldaan Fannoo Diimaa Itoophiyaa ibse irratti qaamni mootummaa dubbate hin jiru. Konkolaachistonni ambulaansota konkolaachisaa turan garuu nagaa ta'un isaanii ibsameera. Gama Lixa Oromiyaa waggoota lamaafi sadan darban rakkoon nageenyaa ture ittuma fufee jira. Mootummaan oppireeshinii dhihoo gaggeesseen Godina Qeellam Wallaggaa jala kan jirtu Aanaa Gidaamii hidhattoota harkaa baasuu ibseera. Haa ta'u malee, hojjettoonni mootummaa aanichaa 40 ol ta'an achi buuteen isaanii dhabamuu qondaalli godinaa BBC'f himaniiru. Kanaafis, hidhaattota Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) kan mootummaan ABO-Shanee jedhee waamu himatan. Garichi dhimma kana irratti waan dubbate hin qabu. Akka waldichi ibsetti Godina Qeellam Wallaggaa keessa ambulaansota 11 akka qabuufi isaan keessaa lama fudhatamanis kaan hafan deeggarsa kennaa jiru. Kana dura Komishiniin Hooggansa Sodaa Balaa Oromiyaa rakkoo nageenyaatiin hawaasa Lixa jiruuf deeggarsa barbaachisu geessuurratti rakkoon mudataa akka ture BBC'f himeera. Sababa rakkoo nageenyaan gama Lixaafi Kibba Oromiyaa lammiileen kuma 600'tti siqan buqqa'u Komishinarri Komishinii Hooggansa Sodaa Balaa Oromiyaa Obbo Musxafaa Kadir BBC'tti himaniiru. Akka Dr Salamoonitti konkolaattonni Fannoo Diimaa mallattoo ofirraa qabanis ta'e hojjettootni dhaabbatichaa walaba ta'anii akka socho'an Konveenshiniin Jenevaa isaan utuba. Seera idil-addunyaan ala ambulaansota humnaan fudhachuun, dirqamaan itti dhimma bahuunis ta'e waan hin taaneef itti fayyadamuun seera Itoophiyaanis hanga waggaa shanii akka adabsiisu himu. Ta'us, bakkeewwn lolli jiru keessumaa seenaa dhaabbatichaa waggoota 86 keessatti taatewwan akkanaa akka isaan qunnamu ni dubbatu. Waraana waggaa darbe Tigraayitti eegale hordofees Humaraafi Cilgaatti ambulaansonni rasaasaan rukutamuu ibsaniiru. Garuu, miidhaan namarra gahe hin turre jedhan. Tigraayitti ambulaansonni 200 ol turan eessa akka jiran akka hin beekneefi takka takka ambulaansonni badanii akka argaman ni himu. Fakkeenyaaf Naannoo Amaaraa Kaaba Wallootti, akkasumas Gondaritti ambulaansonni badanii deebifamuu isaanii himan. Lafa rakkoon nageenyaa jiru Fannoon Diimaa kan miidhame kaasuu, kan beela'e sooruu, maatii waliin walitti fiduurratti hojjeta. Waldichi lafa waraanni jiru deeggarsa namoomaa geessuus haalonni waraana gidduu yoo eeyyamame malee akka hin seenne taasisan jiraachuu dubbatu. Dhaabbanni Qaxxaamura Diimaafi Addeessa Diimaa biyyoota addunyaa 192 ta'an keessatti deeggarsa namoomaa ni taasisa. Waldaan Qaxxaamura Diimaa Itoophiyaa tola oltoota kuma 45 leenji'an dabalatee walumaa gala tola ooltota kuma 200 ol akkasumas miseensota miiliyoona jaha ol akka qabu dhaabbatichi ni ibsa.


Lammiileen Itoophiyaafi Sudaan DV argatanii jalaa ture bulchiinsa Baayidan himatan

Maatiin lammiilee Sudaaniifi Itoophiyaa Lootorii Daayiversitii Vizaa (Diversity Visa) yeroo hedduu Diivii jedhamuun beekamu argatan, bulchiinsi Pireezidant Joo Baayidan yeroon nu fudhachuu dide jechuun mana murtiitti himatan. Maatiin kuni lootorii bara 2022 Ameerikaa itti seenan kan argatan yoo ta'u, Ameerikaan garuu daftee nu simachuu didde jechuun himataniiru. Galmeen maatii himannaa kana dhiheessanii Tesfaye Vs Blinken jedhamuun mana murtiitti dhiyaate. Kunneen motummaan Ameerikaa adeemsa Visa argachuu keenya seeraan ala harka isaarra turseera jechuun dubbatu. Dabalataan, adeemsa Visa argachuu isaanii embaasii Kaartumiifi Finfinnee jiruun ala kaanitti dabarsani jechuun himatu. Imbaasiin Finfinnee adeemsa Visa hin eegalle. Yoo manni murtii jijjiire malee akka seera baqattummaafi Lammummaa US [Immigration and Nationality Act] jedhutti kanneen DV argatan gaaffiifi deebii Visa argachuuf yeroon daangeeffame jira. Kunis, warra amma himannaa dhiheessaniif Fulbaana 2022 dha. ''Kanneen himannaa dhiheessan kuni Ameerikaa keessa jiraachuuf carraa jireenya isaanii keessa si'a takkaa qofa dhufu qabu. US isaan simachuun hedduummina keenya cimsuuf carraa qabdi. ''Haa ta'u malee, bulchiinsi Baayidan dhimma Visa irra deddebbiin dursa kennuufi dide. ''Fulbaana 30'tti isaan yoo Visa hin arganne isaaniis Ameerikaanis carraa guddaa kana dhabu,'' jechuun himattoota kan bakka bu'an Kartiis Lii Moorisan dubbataniiru. Visa jechuun waraqaa eenyummeessaa biyyaa ala tajaajilu, paasportii, irratti nami tokko biyya akka seenu, bahu, yookiin turu eeyyamamu isaa kan agarsiisudha. Nami biraa waa'ee maatii kanaa kan dubbatan Rafaa'el Ureniyaa ''bulchiinsichi diyaaspooraa Afrikaaf waadaa seenuus, hamma jedhe hin geenye. Keessumaa kanneen Visa argachuuf iyyataniif,'' jechuun himan. Mudde darbe lammiin Iraaq DV argatan bakki maatiin dhaqanii Visa argachuu dura gaaffiifi deebii taasisan jijjiirameera. Sagantaan lotorii Diversity Visa (DV) jedhamu lammiileen Afrikaa hedduu gara Ameerikaa akka imalaniif carraa uumeera. Gabaasa kanatti dhihaatan:


'Dhimmi hiree murteeffannaa uummata Tigraay mariif kan dhiyaatu miti'- Dr Dabratsiyoon

Waraana Tigraay dhaabsisuuf tattaaffiin taasifamaa jiru kan abdii namatti horu ta'us, mootummaan federaalaa yeroo kanatti fayyadamuun humna waraanaa cimsataa jira jechuun Dura taa'aan TPLF Dr Debratshiyoon Gabramikaa'el himatan. Dr Dabratsiyoon kana kan jedhan ALI Guraandhala 11 wayita waggaa 47ffaa guyyaa hundeeffama TPLF kabajanitti ibsa gaazexeesitootaaf kennaniin ture. Dura taa'aan TPLF kun tattaaffiiwwan nagaa buusuuf taasifamaa jiran ilaalchisuun ''Nagaan akka bu'uuf jecha wanta danda'amu hunda goona jechuuf malee, wanta qormaata guddaa qabudha,'' jechuun himan. Mariin akka hin milkoofne ''lafarra harkisaa jiru'' jechuun mootummaa himataniiru. Dhimma kana irratti mootummaan waan jedhe hin qabu. Hoggantoonni UN mootummaan TPLF waliin marii taasisaa akka jiru himanis mootummaan Itoophiyaa garuu dhimma marii kanaa hin himne. Dubbi Himaan Ministeera Dhimma Alaa Itoophiyaa Ambaasaaddar Diinaa Muftii mariin mootummaa fi TPLF gidduutti deemaa jira kan jedhu 'dhugaarraa kan fagaateedha' jedhan. ''Mootummaan humnoota Tigraay [TPLF] waliin ifatti mariin nageenyaa yookiin waliin dubbiin eegale tokkollee hin jiru,'' jechuun ibsan. Waraanni erga eegalee booda paarlaamaan Itoophiyaa badiiwwan biyyattii keessatti raawwataa jiruuf TPLF itti gaafatamaadha jechuun tarree shororkeessitootaa keessatti galcheera. Marii nageenyaatti seenuuf hudhaaleen hedduun jiraachuu kan eeran qondaalli TPLF kun, hawaasi idil-addunyaa tattaaffiin taasisaa jiru ammallee gara hojiitti hin geeddaramne jedhan. Dr Dabratsiyoon itti dabaluun, ''Gama keenyaan ammas gargaarsa namoomaaf balbala banuuf, dhukaasni dhaabbatee baankiiwwan akka banaman, dhiyeessiin maallaqaa fi boba'aas akka jiraatuuf cimsinee hojjachaa jirra. Kanaaf mallattoon nagaa jira,'' jedhan. Haala amma jiruun gama hundaan Tigraayitti 'ulaan cufamee' turuun hin danda'amu jechuun Dr Dabratsiyoon dubbatan. Waraanni federaalaa Naannoo Tigraay keessaa waggaa darbe erga bahe booda tajaajilli telekomii, ibsaa, akkasumas baankii adda citeera. Kanaan rakkachuu ummanni irra deddeebbiin ibsaa ture. Tattaaffiin nagaa buusuuf taasifamaa jiru kan abdii namaaf kennuudha kan jedhan Dr Dabratsiyoon, mootummaan federaalaa garuu yeroo marii nagaaf haalli mijataa jiru kanatti fayyadamuun humnasaa cimsataa jira jechuun himatan. ''Dandeettii isaanii qindeeffachaa jiru, humna qaban walitti qabatanii sadarkaa 'ni dandeenya' jedhan irra yommuu ga'an  halleellaa eegaluun isaanii hin oolu. Kanaaf, marii nagaa jedhanii kan isaan dubbatan yeroofiidha malee waan fiixa ba'u miti,'' jedhan. Waraanni federaalaa haleellaa finciltoota Tigraay irratti baneen humnooti TPLF imala gara Finfinnee taasisanirraa ofirra deebi'uun Tigraayitti erga deebi'an booda mootummaan raayyaan ittisaa Tigraay akka hin seenne ajajuu himeera. Kanaanis kan isaan deeggaran akkuma jiran kan isaan qeeqanis turan. Eegasi ajajaan waraana Itoophiyaa gara Maqalee akka qajeelan miidiyaarratti himanii turan. Xinxaltoonni MM Abiy araara buusuuf yaalaniis qaamoleen dhimmicha akka waraanaan xumuran barbaadan jiru jedhu. Adeemsa nageenya buusuuf adeemamaa jiruu fi egeree Tigraay ilaalchisuun ibsa bal'aa kan kennan Dr Dabratsiyoon, qabxiiwwan mariif dhiyaachuu hin qaban jedhanii amanan shan tarreessaniiru. ''Jalqaba humna waraanaa keenya irratti falmiiin hin jiru. Warra amma jiran qofa mitii, ittuu ni daballa, kanaaf kana booda humna keenya qabanneeti jiraanna,'' jedhan. Dhimma daangaa Tigraay, waraanni Eertiraa akka gadhiisee ba'u, mirgi hiree murteeffannaa uummata Tigraay fi qaamoleen Tigraay irratti yakka raawwatan jedhan seeraan gaafatamuun waan falmiif dhiyaatu miti jedhan. ''Wareegamni kun hundi kan taasifame bulchiinsa deebisuuf qofa miti. Mariin kun ummatni Tigraay adeemsa egeree fedhii isaa ta'e akka murteeffatu kan godhu ta'uu qaba.'' Waraanni Kaaba Itoophiyaatti baatiiwwan 15 dura humnooti TPLF buufata waraanaa federaalaa Naannoo Tigraay jiru erga rukutanii booda eegale ammallee araaraan xumura hin arganne. Waraanni boodarra Afaariifi Amaaraatti ce'e lammiilee beelaaf, baqannaaf saaxileera. Kumaatamaan kan lakkaa'amanis lubbuu dhabaniiru.