Haleellaa Teeksaas: 'Daa'immanni gammachisoo hanga har'aatti beeku keessaa tokkoon dhabe'

Ameerikaa mana barnootaa sadarkaa tokkoffaa Teeksaasitti argamuutti haleellaa raawwatameen barattoonni 19 fi barsiiftonni lama ajjeefamaniiru. Daa'imman ajjeefaman keessaa kanneen waggaa torbaa hanga 10 akka argaman ibsame. Muraasni isaaniis qabxii olaanaa galmeessisaniin kanneen badhaasa argatan fa'iidha. Mucaan tokkoofa mucaa waggaa 10 baayyee shubbisuu jaalatuudha. Taan ammoo osoo poolisii waamuuf jettu turte kan lubbunshee darbe. Erga waggoota kudhaniin dura mana barnootaa Saandii Huuk keessatti daa'imman 20 fi namoonni gurguddaan jaha ajjeefamanii booda Ameerikaa keessatti kun taatee mana barnootaa sadarkaa tokkooffaa sukkanneessaa ta'uun galmaa'eera. Ijoollee haleellaa kanaan ajjeeffaman keessaa kanneen firooma qaban akka jiran himame. 'Daa'imman baay'ee gammachisoon hanga har'aatti beeku keessaa tokko' ' Maatiiwwan tokko tokkoo dhukaasichaan dura mana barnootichaatti argamuun sirna badhaasa ijoollee isaaniirratti waraqaa ragaa yoo fudhatan haala gaariin ilaalanii ture. Sa'aatiin booda ammoo sababii dhukaasichaatiin deebii'anii gara mana brnootaa dhaqan. Ameerii Joo Gaariizaa barattoota ajjeefamanuunsaanii jalqaba barame keessaa tokko. Isheenis torban lamaan dura ture kan waggaa 10ffaa kabajatte. Akkoonshee Bariiliindaa Ayiriin osoo gara balaa tasaatti bilbiluuf yaalaa jirtuu rasaasaan dhahamte du'u himaniiru. Ameeriin baayyee kan namaan waliigaltuufi barsiiftoota isheen kan jaalatamtu turtees jedhan. Miseensi maatiin tokkoos fuula facebook irratti, ''maaloo sakandii kamuu akka laayyootti hin fudhatiinaa. Maatii keessan hammadhaa, akka isaan jaalattan itti himaa,'' jechun barreessan. Shaaviiyeer Haaviiyeer Loopeez mucaa waggaa 10ti. Mucaa ''gammachisaafi tabataa'' akka ture fidhiyyoo Liizaa Gaarzaan ni dubbatu. Wayita oduu du'asaa dhagahaniitti isaaniifi maatiitti gaddaafi naasuu olaanaa akka  dhagame BBCtti himan. Faasiikaadhaaf wal arganii akka turaniifi ayyanaaf maatii waliin dabarsuusaatti akka gammade dubbata. Shaaviiyar Daansii kan jaalatu yoo ta'u, hordoofaa Tik tookiis ture jedhan. Firoota mana barnootichaatti baratan kan biraas akka qabu kan himan miseen maatii kun, miidhamanillee lubbun hafuusaanii ibsan. Tokkoonsaa hospitaala Saan Antooniiyoo keessatti wallaansaa argataa jira jedhan. Uziyaan Gaarshiyaa  mucaa waggaa saddeetii ture. ''Ijoollee gammachiisoon hanga har'aatti beekuu keessaa inni tokko'' jechuun ture akkoonsaa Maanii Fenfooroon kan isa yaadatan. Yeroo dhumaatiif kan wal arganis wayita manni barnootaa cufameetti ta'u yaadachuun, yeroo kubbaa miilaa shakkalu tures jedhan. "Mucaa baayyee saffiisaa yoo ta'u, yoo kubbaa to'atus cimaa ture. Wantoota waliin shaakkalee fa'i yaadachuun deebiisee hojjata ture,'' jedhan. Barsiiftuun umurii waggaa 44 Ivaa Miireelsi kanneen ajjeefamun dursaan barame keessaayi. Isheenis afaanoota lamaafi barnoota fedhii addaatiin kan leenjiteedha. Naanawwa Uvaaldeetti barattoota kutaa afurii waggoota 17f barsiifte jirti. Seenaa ishee marsariitii mana barnootichaa irratti maxxanfameen imalaafi fiigicha akka jaalattu himameera. ''Deeggartuu, bohaarsituufi kan maatii jaalattu'' akka ta'e himameera. Abbaan  warraa Miirelees, Ruuban Ruuyiz kan jedhamus qondaalli poolisii naannichaa baatii lamaan dura mana barnootaa sadarkaa lammaffaa Uvaldee keessatti ofee eeggannoo tibba dhukaasaa ilaalchisuun leenjii keennuu miidiiyaan biyya keessaa gabaaseera. Mucaanshee Adaaliin Ruuyeez toora tiiwitara irratti ergaa barressiteen, ''haadha guutuu nataasiiftu'' jechuun ibsuu, ''baratoota ishee fuuldurratti ofi jaalal tokkoo malee luubbuusaanii baraaruuf yaalii taasiifte jirti'' jechuun leelftee barreesite. ''Hunduu akka deebii'un barbaada. Onneen koo hanga dhumaatti akka cabeetti ture'' jette. Adaadaan Miireeliis Liidiyaa Maartiineez gama isheetiin, ''haleellaan dhukaasaa itti fufuusaatti baayyee aareera,'' jette. Firri ishee Kiriiriinaa Ariizemaandii Miirelez ammoo, ''Kun kan hin yaadamneedha. ..borjaajii yeroo kamuu caaluudha'' jechuun ibsite. Firri biraa gaddaan onneesaa cabe kan biraas akkas jechuun kabaja qabuuf tiiwitara irratti ibse. Namoota haleellaa kanaan ajjeeffamn keessaa barsiiftuu lammaffaan dubartii waggaa 46 Irmaa Gaarshiiyaati. Man barnootaa sadarkaa tokkooffaa sana keessatti waggoota 23 tajaajilte jirti. Bara 2019tti manni barnootichaas barsiiftuu duree jechuun kaadhimummaan dhiyeesse ture. Miirelees waliinis waggaa shaniif waliin hojjataniiru. Waggaa 24 gaa'ilaan kan jiraattee yoo ta'u ijjoollee afur godhachu dandeessee turte. Abbaa warraa ishee waliin muuziiqaa dhaggeeffachuufi nyaata qopheessuu jaalatti ture. Mucaanishe hiriiyaansaa seera kabachiisuu irratti hirmaate tokko, haatiisaa osoo ijjoollee bakaarraa oolchuuf yaaltuu arguu NBCtti dubbachu ibseera. Ilmi obbooleessa ishee Joon karaa miidiyaa hawaasaatiin akka barreesseetti, ''Adaadaa koo siif hin milkoofne. Osoo ijjoollee daree keessa turan oolchuuf yaaltu wareegamte,'' jedheera. ''Irimii Gaarshiyaa maqaasheeti. Goota ta'un dabartee jirti. Kan hedduun jaalatamtu turte. Yeroo hundaa ni yaadatamti,'' jedheera.


Ijoollee meeshaa elektirooniksiitti madaqan maatiin maal gochuu qabu?

Yeroo ammaa kana daa'imman meeshaa elektirooniksiin taphachuun waan addunyaa guutuutti baratameedha. Daa'imman onlaayin seenanii waan isaan gammachiisu yoo argan waan callisaniif, maatiin ni gammadu. Inumaa akka waan isaan nagaadhaan jiraniitti hubachuun dagatu. Mana barumsaa sadarkaa jalqabaa Chester Ingilaand keessatti argamutti daarektara kan taate Aadde Nic Wetton, maatiin ijoolleen isaanii waan ilaalaa jiran osoo hin hubatiin callisanii dhiisuun dogongora jette. Aadde Nic Wetton mana barumsaashee keessaa daa'imman umriinsaanii waggaa afurii hanga 12 ta'an 180 qabdi. ''Daa'imman viidiyoo ilaalaniin jeeqamuu danda'u. Sababa kanaatiin daa'imman hirriba rafuufillee qoricha barbaadan baay'ataniiru. Dhugaadha baayyee nama yaaddessa,'' jette. Daa'imman hedduun halkan tableetii fi bilbila ilaalaa waan bulaniif ganama wayita daree seenan barsiisaa hordofuu hin danda'an. Viidiyoowwan daa'immaniif hin eeyyamamne ilaaluu fi halkan yeroo dheeraa hirriba malee turuun alattis, daa'imman hordoffii malee onlaayin turan miidhaa saal-quunnamtiif saaxilamuu danda'u. Miidhaa karaa onlaayinii daa'imman mudatu irratti qorannoo kan gaggeessitu Rachael O'Connell, daa'imman yeroo baayyee onlaayinii turan hiriyaallee hin qaban jetti. Dubartiin kun manneen barnootaa daa'imman itti baratan wayita daawwattutti maatiin appii daa'imman banan illee quba akka hin qabne adda baaste. Daa'imman qullaasaanii onlaayinii agarsiisuun bal'inaan mul'ata. Maatiin wayita gaafataman ''Guddisa dijiitaalaa daa'imman keenyaatu nutti cime jedhu, deeggarsa akka isaan barbaachisu gaafatu. To'achuu qabna,'' jette. Jaarmiyaan Aadde O'Connell hundeessite, Trust Elevate jedhamu qajeeltoo Zero Data jedhu kan daa'imman osoo odeeffannoo dhuunfaasaanii dabarsanii hin kennin meeshaalee elektirooniksii fayydamuu danda'aniif haala mijeessuudha. Jaarmiyaa netwoorkii mobaayilaa fi tajaajila intarneetii UK EE jedhamu waliin ta'uun mala kana shaakalliif hojiirra oolchiteetti. Appii umurii daangessee tajaajila kennuu fi daa'imman onlaayinii seenuuf mirkaneeffannaa maatii akka ulaagaatti gaafatu maatiin hundi akka qabaatan gochuuf karoorfatte. Mosaajiin (Software) kun unka daangaa umurii qofa kaa'a malee odeeffannoo dhuunfaa hin gaafatu. Odeeffannoon kun jaarmiyaan tajaajila kennu maamilli haaraan wayita seenu adda baafachuuf gargaara. Malli akkasii miidhaa onlaayiniin walqabatee daa'imman mudatuuf furmaata ta'a, garuu manneen barnootaas ga'eesaanii gumaachaa jiru. Manni barumsaa Aadde Wetton dhimma nageenya onlaayinii irratti leenjii ni kenna, maatiin laaptooppii isaanii qabatanii bakka leenjii deemuun erga baratanii booda appii nageenyummaa fi hordoffii daa'immanii buufatu. Maatiin dhimma kanarratti hirmaachuurraa rincicuun akka ishee yaaddesse kan himtu barsiistuun kun, maatii daa'imman ishee biraa qaban 150 affeerte keessaa ''yeroo namni tokko qoftifaan argamantu jira,'' jette. Kubbaaniyyaan teeknooloojii nageenyummaa daa'immanii eeguuf dirqama qabu akka jiraatu feeti Aadde Wetton. Haati mosaajii TrustElevate Aadde o'Connell ammoo mootummaan akkaataa daa'imman geemii fi marsariitiiwwan adda addaa itti fayydaman to'achuu qaba jette. ''Wayita daa'imman meeshaalee teeknooloojii kunneen banan namni yaadatee ilaalu hin jiru. Miidhaa inni qabus namni battala sanatti hin hubatu.'' Sagantaan mootummaa UK dhimma miidhaa onlaayinii irratti hojjetu gabaasa isaa bara 2019 keessatti daa'imman umriin isaanii waggaa 12-15 ta'e torbanitti sa'atii 20'f onlaayinii turu. Kanneen keessaa dhibbeentaa 79 kan ta'an ammoo yoo xiqqaate miidhaan tokko waggaatti isaan mudateera.


Waraana Yukireen: Mucaa ganna 11 waraana Yuukireen baqa km 1200 kophaa imale

Mucaan ganna 11 Baha Yuukireen irraa ka'uun kiiloomeetira 1,200 kophaa isaa imale Isloovaakiyaa gahe tola ooltotaan simatamee jira. Haasan harmeen isaa haadha ishii kan socho'uu hin dandeenye gattee deemuu waan hin dandeenyeef kophaa baqachuuf dirqame. Qe'ee isaa iddoo Zaaporizhizhiyaa jedhamturraa boorsaa lama, paaspoortii isaafi lakkoofsa bilbila firoota isaa qofa qabatee ture. Haati isaa baabura yaabsiftee biraa deebite. Wayita daangaa Isloovaakiyaarra gahu qondaalota to'annoo daangaatiin gargaaramee daangaa akka qaxxaamuru godhame. Mucaan kun goota ta'uu fi seeqa isaan qalbii namoota hedduu akka booji'e qondaalonni kunneen ni himu. Tola ooltonni namoota baqatan gargaaran nyaataa fi bishaan dhugaatii erga kennaniifi booda lakkoofsa bilbila qabatee tureen firoota isaa magaalaa guddittii Isloovaakiyaa Biraatislaavaa jiraatan qunnamuu danda'aniiru. Harmeen isaa viidiyoo poolisiin Isloovaakiyaa booda gadhiiseen namoota mucaa ishee gargaaran hunda galateeffattee, maaliif ilmi ishii Yuukireen keessaa akka baqate ibsiteetti. "Ollaa koo buufata anniisaa humnooti Raashiyaa qilleensarraan haleelaantu jira. Ani haadha koo dhiisee baqachuu hin dandeenye - socho'uu hin dandeessu, kanaafan mucaakoo gara Isloovaakiyaa erge" jette Juuliyaa Piseekaa. Zaaporizhizhiyaa buufata niwukileeraa isa guddicha Awurooppaa keessa jirudha. Humnooti Raashiyaa haleellaa Sanbattan darberra raawwataniin booda to'ataniiru. Haleellaan kun badii bara 1986 buufata niwukileeraa Chernoobilirra gaheen dhaqqabe caalaa gaaga'ama hamaa kan fidu jechuun pireezidantiin Yuukireen Volodimiir Zeleniiskii akeekkachiisan. Hasan namoota miliyoona lama waraana Raashiyaan Yuukireen irratti bante baqachuun gara biyyoota ollaa godaanan keessaa tokko. Namoonni miliyoona 1.2 gara Poolaand kan baqatan yoo ta'u, 140,745 ammoo gara Isloovaakiyaa baqatan jedhan UN. Juuliyaan daa'imman sababa waraanaan buqqa'an eegumsi akka godhamuuf imimmaaniin dabaalte kadhatti. Tola ooltonni lakkoofsa bilbilaa harka isaa fi waraqaa cittuu giphii isaa keessa jirtu irratti barraa'etti fayyadamuun firoota isaa Biraatislaavaa jiraniif bilbilanii, firooti isaas dhufanii akka fudhatan himu. Aanga'oonni Isloovaakiyaa namoota harmee fi akkawoo Hasan duubatti hafan gargaaruu fedhaniif waamicha dhiyeessanii jiru.


Sudaanitti daa’imni konkolaataa balfaa keessatti danqame sa’atii saddeet booda baraarame

Magaalaa guddoo Sudaan- Kaartum keessatti, daa'imti waggaa 10 konkolaataa balfaa keessa sa’atii saddeetiif erga dabarseen booda lubbuun baraarameera. Mucaan konkolaaticha keessatti danqamee kunis, konkolaataa Korporeeshinii Qulqullinaa Kaartuum waliin kan hojjetufi maqaansaa Majiid Mubaarak Ibraahim akka jedhamu poolisiin hime. Innis osoo balfa darbachaa jiruu konkolaaticha keessa hin bu’iin akka hin hafne dubbatame. Yeroo ammaatti hospitaala galu isaa malee poolisiin garuu haala maaliirra akka jiru hin ibsine. Fayyadamtoonni miidiyaa hawaasaa suuraa lubbuu baraartonni mucaa lubbuun oolchuuf wayita dhama’an agarsiisu qoodaa turan. Akka namoonni ijaan argan himanitti barruun mucaa kanaa kuusaa balfaa baate jalaan gadi hulluqee mul’ata ture. Waraabbiin viidiyoon tokkoo ammooo ogeessi sibilaa gargaaraa jiruufi harka nama biraa yeroo kuusaa balfaa konkolaataan baatee jiru banuuf humna fayyadamu agarsiisa. Namoonni konkolaaaticha marsanii jiran-mucaan akkatti baafamu irratti gorsa kennaa turan. Namoonni dhimma hawaasaa irratti yaada kennan taateen kuni Sudaan keessatti ijoollee umriin isaanii gahaa hin taane hojii akkasiif bobbaasuufi loltummaaf illee fudhachuun mirgi isaanii akka sarbamu himan. Haalli diinagdee cimaa tahe ijoolleen hojii balaafamaa akkanaarratti akka bobba’an isaan saaxila. Kaartuumiifi magaalawwan biroo keessatti ijoolleen daandiirra jiraatan baayyetu jiru. Akka dameen UN ijoolleerratti xiyyeefatu UNICEF jedhutti, ijoolleen miiliyoona sadii tahan barnoota barachaa hin jiran. Ijoolleen hojii kanneen akka qulqulleessuu, daldala qinxaaboo, balfa funaanuufi hojiiwwan ijaarsaa irratti waan adda addaa hojjetu. Koropooreeshiniin Qulqullinaa Kaartuum kaffaltii xiqqaa fi haala hojii mijataa hin taane akka qabu fayyadamtoonni miidiyaa hawaasaa kaasaa turan, hojjettoonni dhaabbatichaas dhiyooma kana mormiirra turan. Rogeessi El-Sadiq Eissa jedhamu tokko hojjetaa dhaabbatichaa sababii hojiitiin miilli irraa cite beekaa jedhera.


Liidiyaa 'humnaan bultuu' kan taasise 'bullying' maalidha?

Liidiyaa Mogas namoonni hedduun fiilmii Afaan Amaaaraatiin qophaa’e "Laambaa" jedhamu taatummaan irratti hirmaatteen ishee beeka. Fiilmii taatummaan jalqaba hojjatte kanaan namoota hedduurraa dinqisiifannaa gonfatte. Akkasuma baadhaasallee ittiin argatteetti. Taatoo fiilmiifi hojiiwwaan aartii biroorratti hirmaanna qabdurraan kan hafe Maarketingiiidhaan hojjataa jirti. Duran garuu Liidiyaan "hamtuu" fi namoota waliin waan wal loltuuf jecha barnootaarraa dhorkamuun beekamti. Barattoota akka kubbaatti dhiitti turte, sirumayyuu olfuutee lafaan dha’uurraa hin deebitu. Ganna lamaaf mana barnoota sadarkaa lammaffaa itti barachaa turte kana dura amala biraa qabdi turte. Mana amantaa dhaquufi maarshaal aartii barachuun amala gaarii horatte. Mana barnoota oolmaa daa’immaaniirraa kaastee amma kutaa 8 geessutti Liidiyaan hiriyoota ishee waliin walii galti, minii-miidiyaatti ni hirmaatti, barnoota isheetti cimtuufi amala gaarii qabaachaa akka turte himti. Maarree amala Liidiyaa maaltu geeddare? - 'Bullying'. ‘Bullying‘ jechuun nama tokkotti akkaataa naamusa hin qabneen itti qoosu, dhiphisuu, haleelu akkasumas humna qaban irratti agarsiifachuu fa’aa dabalata. Yuunivarsiitii Finfinneetti barsiisaan Saayikooloojii Dr Yaaqoyyaleem Dasee, 'bullying' ykn qoccollaan haleellaa namarraan gahuun akka ibsamu dubbatu. "Namni tokko akka dhiphatu, akka sodaaatu, akka yaadda’u miidhaa qaamaa fi xiinsammuu irraan gahuu, dhiibbaa miira jeequ irratti uumuudha"  jedhu Dr Yaaqoyyaleem. Haleellaan kun karaa dubbii ittin barbaadan (Aggression) ta’uu dubbatu. Qoccallaa akkasii keessa kan darbite Liidiyaan "qoccollaan wayita namni tokko mirgasaatti akka hin amanne ykn waan hojjachuu barbaadu akka hin hojjanne dhiibbaan namoota birootiin irra gahu" jechuun ibsiti. Liidiyaan mana barnootaatti karaa ofii feeturra adeemuuf yaaluu fi waan namoonni biroo itti himan hunda fudhachuu diduu isheerraan kan ka’e, namoota birootiin akka qeeqamtu, jechaan ishee butuun akka ishee mudatuuf ka’umsa ta’eera. Mana barnootaa sanatti barataa dhiibbaa uumuun waliigaltee dhabuu isheerraan kan ka’e barattoonni harka caalan isaanii waliin hiriyaa ta’uu hin barbaadan ture. Sababa kanarraa kan ka’e "waanti adda ta’e otoo hin jiraatiin" uffannaa, haala rifeensa ishee itti miidhaaffattetti qoosuun fi barattoonni biroo akka itti kolfan gochuun isheen akka dhiphattu taasifamaa turuu yaadatti. "Maqaa naaf moggaasu, daree keessatti hojii daree yeroon dhiyeessu natti kolfu, waraqaa natti darbatu, mi’an laaqana itti baadhu na jalaa fudhatu, yeroo kaan immoo laaqanni koo borsaa koo keessatti naqameen arga ture" jetti. Barsiisota kootti yeroon dhaqee himadhe "kuni qoosaafi daa’imummaadha" jedhanii nan dhaggeeffatan jetti Liidiyaan. Kanaaf jecha ani "humnaan bultuun ta’e" kan jerttu Liidiyaan, maatiin isheellee dhimma kana yeroo itti himattu akka hin dhageenye dubbatti. "Mana barnootaa waan hin jaalanneefi, hamtuu waan taatefi, jeeeqxuu waan taatefi" jedhanii maatiin ishee akka xiyyeeffannoo hin kennineef himti. Liidiyaan maarshaal aartii baratteen akka namoota biroo miidhuu hin qabne ni beeekti, garuu miidha irra gahu ofirraa qolachuuf  jecha barattoota ishee dhiphisan rukutuu eegalte. Kanaaf jecha irra deddeebiin torban lama ykn tokkoof barnootaarra dhorkamaa turte. Akka Dr Yaaqoyyaleem jedhanitti, Liidiyaarra kan qaqqabeen alatti qoccollaan ykn 'bullying' gosoota adda addaa qaba. Qoccoollaan kunis reebicha, borsaa irraa butuufi haleellaawwan birootiin ibsamuu danda’a jedhan. Arrabsuu, maqaa masoo itti moggaasuu, itti qoosuu, walitti akeekuu fi  jechoota kana fakkaataniin kan ibsamuu qoccoollaa ykn 'bullying' kan jedhamu. Maqa-balleessii, amantii fi gochoota kanaan wafakkaataniin kan walqabatan "qoccollaa hawaasummaa" jedhamee waamama jedhu. Kana hundaa caala immoo qoccollaan gama toora intarneetiin yeroo ammaatti dhufeera. ‘Cyber bullying’ bifa adda ta’e kan qabu yoo ta’u, toora miidiyaalee hawaasaatiin namoota hamilee cabsuun karaalee ittiin ibsamu ta’uu barsiisaan saayikooloojii kun hubachiisaniiru. Kanaafuu, qoccollaan iddoo hunda jira, "manneen barnootaa fi iddoo hojiittimmoo baratamaadha" jedhan. Yeroo heddu namoonni kan qoccolan nama haleellaa irratti raawwataniirratti humna qabaatu. "Ani nama kaanirra nan caala" kan jedhuun waan raawwatamuuf namni kamuu kanaaf saaxilamaadha jedhu. Namoonni rakkoo namummaarraa kan ka’e qoccallaaf saaxilamoo ta’uu, miira olaantummaa mul’isu, haala to’annoo jabaa qabu keessatti guddachuun namoonni akka qoccolamaniif sababoota eeraman ta’uusaanii Dr Yaaqoyyaleem himaniiru. Liidiyaan miidhaan qocccollaan irraan gahe amma yoonaatti akka ishee biraa hin hafne dubbatti. Yeroo sanatti irra deddeebiin miirri akka nama badii dalageetti itti dhaga’amaa ture. Sanarra darbee ishee dhiphisuu jechootni ittiin jedhamu "dhugaa ta’aa laata?" jechuun akka of shakkitu taasisee ture. "Akkuma isaan jedhan garmalee qal’oon ture, biftikoo hin bareeduu? rifeensikoo hin bareeduu? jedhee akkan waanin qabu hin jaalanne fi tilmaamni anii ofii kennu akka jijjiiramu, akkan of jibbu, ofitti akkan hin amanne, bahee amman galu ofitti amanummaa akkan dhabu na taasiseera," jetti. "Umrii koo sanatti "qophummaatu natti dhaga’ama ture, nan dhiphadha, barnootaarraa yeroon ittifamu guyyoota lama ykn sadiif hirriban dhaba - otoo hin rafiin natti bari’a, baay'een aara,’’ jetti. Mana barnoota sadarkaa 1ffaa yeroo barattu qabxiin  ishee akka gadi bu’u, kutaarraa gara kutaa itti aanuttillee darbuuf yeroon hanqatte tureera. Ammatti haalonni Liidiyaa qoranii turaniifi miidhaa xiinsammuuf ishee saaxilan biraa hafaniiru. Sirumaayyuu gama aartiifi hojii hojjattu birootiin milka’iinarra jirti. Ammas taanaan garuu dhiibbaan qoccollaan isheerraan gahe isheerratti mul’ata. Akka nama waa shakkitu, waan xiqqaas guddaa gootee akka ilaaltu fi yeroo tokko tokkommoo kolfaafi tapha giddutti qoosaa dubbatamu isheef akka dubbatameetti ilaalti. "Namni hundi nan kabaju jedhee yeroon yaadu jira" jetti. Manneen barnootaafi waajjiraalee hedduu keessatti qoccollaan jiru mandaraa fi maatii keessatti mudachuu akka danda’u kaasu Dr Yaaqoyyaleem. Qoccollaan miidhaa xiinsammuu fi miidhama sammuu sadarkaa garaa garaatti ibsamu qabaatullee miidhamaan hanga lubbuu ofii balleessuttillee qaqqabuu mala. Ofitti amanamummaan namootaa akka gadi bu’u, jiruu dhiphinaan guutame akka gaggeessan, jiruun hawaasummaa isaanii akka gufatu, barnootaa fi hojii isaanitiin akka hin milkoofne dhiibbaa irratti uuma. Kanaarras darbee namoonni hedduun barnoota akka addaan kutaniif sababa ta’a. Taatullee miidhaa xiinsamuun qaqqabsiisuun yeroo wal bira qabamee ilaalamu xiyyeeffannoon akka hin kennamneef himaniiru. "Hawaasa keessaatti, manneen barnootaa fi dhaabbilee mirga namootaa kabachiisan keessatti hin beekamu. Miidhaan isaa yeroo tokkicha qofaa fi yeroo gabaabaaf kan turu otoo hin taane, yeroo dheeraaf kan turuufi miidhaa jabaa waan qabuuf xiyyeeffannoo argachuu qaba," jedhan. Liidiyaanillee yaada kanatti amanti. "Fakkeenyaaf barataan tokko barachuu jibbe yoo jedhe sababni tokko qoccollaa ta’uu danda’a. Kanaafuu ijoolleen barnoota hin jaalanne hedduun ni uumamu jechuudha. Baratee namni ofitti amanu hin jiraatu jechuudha" jetti. "Yeroo heddu namoonni salphisanii ilaalu, sababii kanaan garuu namoota heddu dhabuu dandeenya.’’ Namoonni dhimmicha akka hubataniiif jecha hubannoo isaanii cimsuun fala sirriidha jettee amanti Liidiyaan. Tola-ooltummaan ijoollee barsiisaa kan jirtu Liidiyaan, qoccollaan miidhaan isheerra gahe barattoota kaanirra akka hin dhaqqabne akka to’attu dubbatte. Taatoo fiilmii kan taate Liidiyaan miidhaa qoccollaan isheerraan gahe dandamachaa fiilmii "Laambaa" fi hojiiwwan aartii biroo hojjetteetti. Taatullee qoccollaan ijoollummaa yuunivarsiitiifi hojiirrattis otoo hin hafiin ishee mudateera. Dhaabbileen barnootaa barattoonni fi maatiin barattootaa dhimmicha akka sirritti hubatan gochuun rakkinicha salphisuun ni danda’ama jetti. Maatiin ijoollee isaaniif tarkaanfii hanga mana barnoota jijijjiruutti gahulle fudhachuu akka qaban gorsitii Liidiyaan. Gama biraatiin manneen barnootaa keessatti barnoota namuusaafi amala gaarii bu’uura godhateen hubannoon otoo uumamee miidhaa kana hir’isuun ni danda’ama jettee amanti. Qoccollaan "godaannnisa bakka deemnu maratti nama waliin deemu qaqqabsiisa," kan jedhan Dr Yaaqoyyaleem, manneen barnootaa keessatti sirna hordoffii cimsuu fi tajaajila gorsaa kennamu cimsuun rakkinicha salphisuun ni danda’ama jedhan. "Bu’uura irraa xiqqeessuuf garuu  maatiin ijoollee wayita guddisan mirgaaaf dirqama isaanii akka beekan itti himuun guddisuun" sirrii ta’uu kan eeran Dr Yaaqoyyaleem, "miidiyaaleen idilee fi miidiyaaleen hawaasa qabiyyee haasaa dubbii kakaasan akka hin facaafne of eeggachuu barbaachisa’’ jedhan. Namooonni qoccoollaan irra qaqqabe dhimmicha maatii, mana barnootaa, isarras darbee qaamolee seeraa hubachiisuu qabu jedhan. Kan daa’immaan himatan callisanii "tapha daa’imaati" jedhanii bira darbuun rakkoo xiqqaa guddisuun umriisaanii guutuu godaannisa hin banneef isaan saaxila jedhanii akkeekkachiisan.


Daa’imni waggaa lama dura badde kutaa dhoksaa keessatti lubbuun argamte

Ameerikaatti daa’imni bara 2019tti badde kutaa gulantaa manaa jala jiru keessatti lubbuun argamuu poolisiin Niiw Yoork hime. Peezlii Shatiis yeroo ammaa umriin ishee ja’a yoo tahu, barbaacha gaafa Wiixataa taasifameen daa’imni kuni magaalaa Soogartiis jedhamutti argamteetti. Yeroo ammaa fayyaa gaarii irra kan jirtu yoo tahu guddistoota seeraan filatamaniifi obbooleettiishee hangafaatti makamteetti jedhe poolisiin Haatiifi abbaan guddisa mucaa kanaaf eeyyamani mana murtii jalaa fudhatame nageenya daa’imaa balaarra buusuufi guddistoota mucaa giddugaluun himatamaniiru. Peezliin Niiw Yoorkitti, naannoo Tiyoogaa jedhamurraa yoo baddu daa’ima ganna afurii turte jedha ibsi poolisii. Qondaalotni yeroos daa’imni haadhaafi abbaashee dhalootaa Kiimbarlii Kuuppar, nama waggaa 33 fi Kiirk Shatiis Juniyar nama ganna 33’n akka butamte turte amananii ture. Peezliin magaalaa Soogartiis keessatti iddoo dhokataa keessatti kaa’amaa jirti,  odeeffannoo jedhu argannaan poolisiin ajaja mana murtiin mannicha keessa sakatta’uu danda’e. Kiirk Shatiis nama ganna 57 fi abbaa manichaa yeroo poolisiin mana sakatta’u daa’imni kuni eessaa akka jirtu akka hin beekne himee ture. Barbaachi sa’atii tokko fudhate erga taasifameen booda,  poolisiin qorataa  tokko  gulantaan manichaa gara kutaa gadi-aanaatti geessu haala hin baratamneen ijaaramuu arge. Erga waan akka gabatee gulantaan suni irraa ijaarame kaaseen booda poolisiin Aadde Kuuppariifi daa’ima achi keessatti argate. ‘’ Kutichi dhiphaa, qorraa fi kan jidhiinsa qabu ture,’’ jedhe poolisiin. Peezliin hakiimota gargaarsaan ilaalamtee fayyaa akka taate gabaafameera. Haatiifi abbaan dhalootaa Peezlii otoo hin badiin dura dha mirgi guddisuu daa’ima kanaa kan jalaa fudhatame, sababiin daa’ima kana itti butanis kanuma tahuu malaa jedhe poolisiin. ‘’Haatiifi abbaan daa’ima isaanii guddisuuf seerri mirga jalaa akka fudhatame gaafa baran daa’ima butanii,’’ jedhe poolisiin olaaanaa Sogartiis, Joseef Sinaagraa. Maatii dhalootaafi abbaan mana daa’imti keessatti argamtee akkasumas akaakayyuun ishee, achi buutee daa’imaa dhabamsiisuun to’annoo jala oolaniiru. Abbaafi ilmi immoo himannaa biraa adeemsarra jiru qabu. Haati daa’imaa ajaja poolisiin mana hidhaa keessa turti jedhameera.. Poolisiin hordoffiin ammallee itti fufee akka jiruufi namoonni qabaman biroon jiraachuu malu jedhe. Ameerikaatti yeroo baayyee ijoolleen badanii yeroo gabaabaa booda nagaan argamu, akka gabaasa Wiirtuu Biyyaalessaa Ijoollee Badaniifi Miidhamaniitti. Yeroo maatiin ijoollee butu garuu hamma baatii 10tti otoo hin argamiin turuu danda’u.


Siriyaa: Mucaan waggaa 8 buttootaan osoo reebamu viidiyoon mul'ifame dheekkamsa kaasee ture

Siiriyaatti mucaan waggaa saddeetii butamee osoo dararamuu viidiyoon mul'isu ba'ee inatarneetii irratti maxxanfamuun erga hawaasa dheekkamsiisee booda daa'imichi gadhiifame. Faawaaz al-Qaataafaan erga maatiin isaa namoota mucaasaanii butaniif kanfaltii raawwatanii booda guyyaa Sambataa maatiif deebifame. Mucaan kunis baatii Muddee keessa garee wanbadeetiin butame jechuun miidiyaan motummaa gabaase. Wayita gaaffiifi deebiin TV irratti taasifameetti haalli nagaa mucaa kanaa gaarii fakkaata. Poolisiin naannichaa akka jedheetti, shakkamtoonni afur lakkoofsi bilbilaa isaan ittiin doorsisa ergaa turan hordofuun torban darbe to'annaa jala oolfaman. Jarreen mucicha ukkaamsanis maatiitti deebiisanii kennuuf yeroo lama bakka itti waliin galan illeen osoo hin mucicha fidaniin hin dhiyaatiin hafusaanii Ajajaan Poolisii Deeraa Birgaadar Diraar al- Daandaal himan. Gaafa Sambataa ammoo, abbaa mucaaatiin akka doolaara kuma 199 kanfaluun bakka dhiheenya magaalaa Naawaatti argamuutti dhaqee mucaasaa fudhatu itti himan. Erga maallaqicha fudhataniin boodas Faawaaz faarmaasiin alatti dhiisanii deeman. Qondaalli poolisii kun ejansii oduu motummaan bulfamu Sanaatti akka himaniitti, ''qaamooleen mucaa butan erga akka ajjeessuuf dorsiisaniin booda, lubbaa daa'ima kanaa oolchuuf jecha poolisiin jidduu hin galle.'' Ejansiin Saanaa akka gabaasetti, abbaan mucichaa Aab Mohaammad, ''mucaan saanii nagaan gadhiifamee maatiitti deebii'usaatti gammachu olaanaa itti dhagame ibsataniiru.'' Akkasumas essuumni mucichaa Musaab ammoo pirezidaanti Baashaa al-Assaad dhimmichaaf xiyyeeffannaa kennuusaatiif galateeffataniiru. Mucaa kunis erga gadhiifameen booda turtii TV al- Watan waliin taasiseen, namoota isa butaniin reebamaa fi doorsifamaa kaatan hime. Kan butamees Muddee 2 osoo mana barnootaatii deebii'ee galaa jiruu ture. Taatee tokkoo irrattis osoo qaaxaan qawwee itti kiyyaafamuun kanfaltiin maallaqaa hin gaafatamiin dura, keenyaatti maxxanfamee funyoon hidhamuun reebamaa akka ture hime. Erga viidiyoo osoo namoota isa ukkaamsanii reebamuun booyyaa jiru agarsiisuu miidiyaa hawaasaa irratti gadhiifameen booda dhimmisaa xiyyeeffannaa olaanaa argate ture. Isaan boodas ergaan hashtag #Save_the_child_Fawaz_Qataifan jedhu miidiyaa hawaasaa irratti qoodamuun maatiinis gargaarsaafi deeggarsa hanga Tarkii, Jarmanii fi Ameerikaa fa'i irraaargachu danda'an. Hordooftoonni Mirga Namoomaa Siriiyaa, kan UKtti bu'uureeffatan, erga bara 2011tti wal waraansi biyyaattii eegalee kaasee daa'iiman dhibbaa hedduu biraas Siriyaa keessatti ukkaamfamu himeera. Hedduunsaaniis eessa buuteensaanii hanga har'aatti akka hinbeekamne himeera.


Waraana Yukireen: Haadha abdii kutannaan dugda mucaasheerratti odeeffannoo daa'imaa barreessite

Haati kun osoo Yukireen keessaa baqachaa jirtuu dugda daa'imashee waggaa lamaa irratti odeeffannoo waa'ee daa'imattii ibsu barreessite, battala sana abdii kutannaadhaan akka kana goote BBCtti himteetti. Saashaa Maakoviy maqaa daa'ima Viraa, umrii ishee fi lakkoofsota bilbilaa muraasa kan barreessiteef tarii osoo Kiiv keessaa baqatanii yoo maatiinshee faffaca'an yookiin ammoo ajjeefaman ni gargaara jetteeti. "Tarii yoo nu ajjeesanillee daa'imni keenya akka carraa yoo argamte eenyu akka taate akka hubatamtuufi,'' jette Aadde Maakoviy. Maatiin kun yeroo ammaa Firaansi ga'anii haaluma dansaa keessa jiru. Aadde Maakoviy erga Firaansi seentee booda barreeffama dugda daa'imasheerratti barreessite suuraa kaasuun Instagram irratti maxxansite, suuraan kun akkaan qoodame. "Guyyaa jalqaba waraanni kun eegale irraa jalqabnee baqachuuf yaalaa turre. Imalli baqaa kunis hagam akka naga qabeessa ta'u hin mirkaneeffanne turre,'' jechuun BBC Radio 4 Sagantaa World Tonight irratti dubbatte. Osoo boombiin dhuka'uu fi sagalee dhukaasaa gurguddaa dhagahanii meeshaa isaanii walitti qabachuun baqaaf qophaa'uu himte. ''Balbala mana keenyaatti haleelamuu dandeenya, homaa wanti beeknu hinjirru. Rookeetiin Raashiyaa eessatti akka nurra bu'u hin beeknu, '' jette. "Viraan yoo badde yookiin ammo yoo nuti irraa duune namoonni ishee baruuf ni rakkatu jedhee baayyeen dhiphataa ture. Kanarraa ka'uunin kana godhe,'' jette Aadde Maakoviy. Akka tasaa Viraan lubbuun haftee maatiinshee biraan yoo dhuman, guyyaa tokko tarii nuti maatiinshee eenyu akka turre miidiyaa hawaasummaa keenyarraa ilaaltee baruu dandeessi, ofiis salphaatti baramuu dandeessi jetti. Imala yeroo dheeraa karaa Moldovaa, Romaaniyaa fi Beeljiyam taasisteen dhumarratti nagaan Firaansi seenuu kan himte Aadde Maakoviy garuu sammuunshee akkaan hubamuu himte. Waraanichi rifaasisaadha kan jettu haati mucaa, callistee ala deemuunuu sodaa guddaadha, yeroo rookeetiin sirra qubatu hin beektu jechuun haala ture ibsite.


Daa’imni ganna 13 konkolaataa oofaa ture balaa qaqqabeen lubbuun dabre

Ameerikaa kutaa biyyaa Teeksaas keessa balaa konkolaataa gaafa Kibxataa qaqqabee lubbuu namoota sagalii galaafateen, daa’imni waggaa 13 oofaa akka ture himame. Ibsa gaafa Kamisaa qorattoota dhimmichaan kennameen, gommaan bitaa konkolaatichaa jijjiirramee gale dhoo’uun, konkolaataa biraa namoota fe’ee itti dhufaa ture wajjiin walitti bu’e jedhan. Barattoonni yunivarsiitii goolfii taphatan jahaa fi leenjisaan isaanii balaa qaqqabe Kanaan lubbuun darbeera. Barattoota kanneen keessaa tokko lammii Porchugaal yoo tahu, inni biraa ammo Meksikoo irraati. Oladeemaan konkolaaticha oofaa tureefi gaheessi isa wajjiin imalaa tures lubbuu dhabuun himameera. Barattoonni Kaanaadaa irraa tahan lama garuu balaa kana jalaa ooluun, hospitaala keessatti yaalii argachaa jiru. Bulchiinsa Teeksaasitti qondaalli damee nageenya hawaasaa Saajin Viktar Teylar, bulchiinsa kana keessa daa’imni ganna 13 konkolaataa oofuun seeraan aladha jechuun tajaajila oduu Associated Press’tti himan. Kutaa biyyaa kanatti daa’imman barumsa kutaa keessaa konkolaachisuu waggaa 14tti eegalu. Ganna 15tti ammoo leenjisaan yookiin gaheessi tokko konkolaaticha keessa jirfaachuun oofuu eegaluu danda’u. Akka qondaaltonni Geejjibaa jedhanitti, konkolaattonni kunniin wayita fuulduratti walitti bu’anitti saffisa hangamiin adeemaa akka turan beekamuu baatus, lamaanuu garuu ibiddi itti qabatee akka ture himan. Kanneen lubbuun darbe keessaa hedduun qabattoo teessoorraa kan hin godhanne wayita tahu, isaan keessaa namni tokko konkolaataa keessaa humnaan darbatamee ala baheera. Namni ganna 38 Henrich Siemens jedhamu imalaa daa’ima wajjiin ture akka tahe kan barame wayita tahu, maqaan gurbaa kanaa garuu hin himamu – maaliif jennaan sababa umrii isaatiin jedhu. Lammiileen Kaanaadaa lubbuun hafan lamaan hospitaala Lubbock, Teksaasitti argamutti yaaliin taasifamaafii jira.


MM Awustiraaliyaa daa’ima qaama miidhamaa waanan hin qabneef ‘eebbifamaadha’ jechuu isaaniin qeeqamaa jiru

Ministirri Muummee Awustiraaliyaa Iskoot Mooriisan ijoollee qaama miidhamoo tahan gatiin hin qabneef ‘eebbifamaa dha’ jechuu isaaniin qeeqamaa jiru. Obbo Mooriisan kana kan dubbatan falmii filannoo Awustiraaliyaa dhufaa jiruuf taasifamurratti, haati ilma rakkoo guddina sammuu qabu qabdu, erga gaaffii gaafatteen boodadha. Miseensonni paarlaamaa paartii mormituu waan ministirri muummee jedhan nama aarsa jechuun, ‘’daa’imman hunduu eebbadha’’ jedhan. Miseensonni paarlaamaa mootummaa bakka bu’an ammoo, qeeqa keessatti hiikni dubbii isaan jedhanii jallateera jedhan. Ministirri mummee kuni paartii mormituu waliin yeroo falmii taasisaa turanitti, dubartiin Kaatriin jedhamtu sagantaa deeggarsa qaama miidhamtootaaf qarshiin hangamii akka ramadame gaafatte. ''Ilma koof egeree bareedaa tahe akkan kennuuf natti himameera gatii taheef paartii mormituu (Labor party) filachuun barbaada. Mootummaan keessan egeree Sagantaa Inshuraansii Qaama Miidhamtoota Biyyaalessaaf, maal akka yaade natti himuu dandeessu?’’ jette. Ministirri mummee maqaa mucaa Kaatriin gaafachuun eegalan, Etaan jedhama erga jetteen booda, Moorisan, ‘’Anaafi haati warraa koo Jeenii, ijoollee lama kan rakkoo akkasii keessa hin darbine qabaachuun eebbifamneerra,’’ jedhan. ‘’Kanaaf maatii ijoollee qaama miidhamaa qabaniif, ijoollee isaaniif maal akka barbaaduu danda’an hubachuuf qofadha kanin danda’u,’’ jedhan. Achii sagantaan mootummaa akkatti qaama miidhamtoota gargaare odeessuutti ka’an, ‘’jireenya isa gaarii akka jiraataniifi gargaarreerra, garuu ammas waan sirratu jiraachuu mala,’’ jedhan. Haa tahu malee akkaataan isaan jecha ‘’eebbfamneerra’’ jedhu fayyadaman qeeqa kaaseera. Senaatarri paartii mormituu Keetii Goolaar, daa’ima rakkoo guddina sammuu qabdu, qabdi, ‘’yeroo hunda deebii akkasii arganna,’’ jette. ‘’Daa’imni keenya yeroo hunda jireenya koofi abbaa warraa koo lalisiisti,’’ jette. Senaatarri wiilcheerii fayyadamtu biraan immoo, ’’mootummaan kuni akkaataa ittiin qaama miidhamtoota gad-xiqqeessu arguun na gahe,’’ jette. Obbo Mooriisan, ‘’waan hamaaf miti sana kanin dubbadhe,’’ jedhaniiru. ‘’Kan ani jechuu barbaade, miidhama kana akka keetti hin argine jechuufi. Akkuma keetti natti dhagahama jedhee fakkeessuu hin barbaadu,’’vjedhan. Senaatarri mootummaa Hoolii Hiyuus, ‘’namoonni dubbii ijoo falmii sanarratti jedhame dhiisanii jecha tokkorratti yoo xiyyeeffatan hiikni ni jallata,’’ jedhan. Filannoon Awustiraaliyaa Caamsaa 21 adeemsifama. Muuxannoo filannoo yeroo darbeen yaadni uummatarraa walitti qabamu amansiisaa tahuu baatus, haalli amma jiru garuu paartiin mormituu akka mo’uu danda’u agarsiisa.


Raayaan: Morookoonni attamiin mucaa eela keessatti uggurame oolchuuf tokkommaan akka dhaabbatan

Opareeshiniin mucaa waggaa shanii Raayaan Oraam eela gadi fagoo keessatti kufe oolchuuf taasifame, lammiilee Morookoo guyyoota baay'eef abdiifi kadhannaan waliin akka dhaabbatan taasisee. Raayaan guyyaa Kibxataa wayita eela sana keessatti kufeetti abbaan isaa magaalaa xiqqoo Kaaba Taamooroo kan qarqara gaarreeniitti argamtutti boollicha suphaa turan. Haashtaagiin #SaveRayan jedhu guyyoota hedduudhaaf biyya diina Morookoo kan taate Alijeeriyaa dabalatee biyyoota hedduu keessatti guyyootaaf baay'ee qoodamaa ture. Qopheessaan sagantaa TV Morookoo beekamaan, Raachid Allali Raayaan waliin ta'uu mul'isuuf jecha sagantaa isaa haqee ture. Namoonni kumaatamaan lakkaa'aman ammoo bakka balaan kun mudateetti walitti qabamuun hojjattoota lubbuu baraartotaa yoo jajjabeessan, baay'een isaanii ammoo ibsaatti fayyadamuun halkaniifi guyyaa hojjataa turan. Wal makaan biyyoo fi dhakaa naannoo sanaa ammoo oppireshinii lubbuu baraaruuf taasifame caalaa rakkisaa taasiisee ture, kana jechuunis of eeggannoon yoo qotame malee balaa lafti jiguu qaqqabsiisuu danda'a jechuudha. Gareewwan yeroo balaa, hojjattoota balaa ibiddaa dabalatee, bool'a guddicha tulluu cinaan qotuu irratti gargaaraa turan. Kunis osoo booyii dagalee addatti qotuun karaa bakka Raayaan jiruutti geessuu baafachuuf ture. Mucaan waggaa shanii Raayaan eela gadi fageenyisaa meetira 32 fi bal'innisaa baay'ee dhiphaa keessatti kufe. Lubbuu baraartoota keessaa namni tokko addatti galanni kennameef. Innis Ali Saahraawi, maashiina guddaatti fayyadamuun qotuun balaa akka qabu wayita hubatameetti, doomaa isaa fayyadamuun muuxannoo qabuun boollaa gara Raayaaniitti geessuu qotuu fedhiisaatiin hirmaataa ture. Dhumarrattis garee lubbuu baraartootaa Sambata galgala Raayaan, kan guyyoota afuriif boollicha keessatti uggurame bira qaqqaban. Jalqabarratti namoonni ambulaansii baatee deemaa turte keessa turan fuuluma gammachuutiin namoota taatee sana marsuun doowwachaa turaniif nagaa dhaaman. Takka ture garuu ibsa masaraa Mootii Mohaammad VI irraa baheen oduun gaddaa mucaan waggaa shanii du'usaa mirkanneessu dhagahame. Boodas Mootiin biyyattiis maatii Raayaaniif bilbiluun du'aatii mucaa kanaatti gadda itti dhagahame ibsuun jajjabina hawwaniif. Wayita reeffii Raayaan fudhatameetti maatiin mucaa kanaa bakka balaan kun itti qaqqabee wayita gadhiisanii deemaniitti hojjattoonni gareewwan lubbuu baraartootaa harkasaanii wal qabachuun hiriira galanii dhaabbatanii turan. Suuraaleen hundinu mirgi abbeentaa isaanii kan eegameedha.


Haadha jaalalleenshee ilmashee ajjeesnaan hidhaa ji'a 16'n adabamte

Dubartiin lammii Ameerikaa kan jaalalleenshee ilmashee jalaa ajjeese hidhaa baatii 16’n adabamtee jirti. Rebeekaa Hoog, nama ganna 29 yoo taatu, Sadaasa keessa ilmashee ganna lamaa Raaydar jedhamu ajjeechaa sadarkaa tokkoffaa, seera Oklahomaa, ‘’daa’ma tiksuu dhabuu’’ jedhuun himatamtee adabbiin irratti murameera. Gareen gumii miseensota hawaasaa (jury) umrii guutuun haa adabamtu jedhanillee, abbaan seeraa garuu hidhaa ji’a 16’n ishee adabeera. Adeemsa seeraan yeroon jiini sadii gatii darbeef baatii 13 mana hidhaatti dabarsiiti jechuudha. Murtoon adabbii yeroo dhagahamaa turetti, Rebeekaan otoo dandeessee gara duubaatti deebite ilmashee du’arraa akka oolchitu dubbatte. ‘’Ilma bareedaa, jabaafi fayyaa qabeessa akka isaa qabaachuu kootti nan boonan ture,’’ jetti akka miidiyaan Normaan Tiraanskiriipt gabaasetti. ‘’Waggaa lamaan darban keessatti dubbiin nagaa naa kenne namni gochaa kana raawwate du’uusaati. Ilmi koo jannata akka jiru beeka, namni suni garuu iddoosaa hin jiru,‘’ jette. Abbaan seeraa Mikaa’el Tappar yeroo adabbii kennanitti, ‘’mana hidhaa keessatti du’uu hin qabu,’’ jedhan. ‘’Ati hamtuu miti, gatiis qabda,’’ ittiin jedhan abbaan seeraa kuni. Dubbiin adabbii hidhaa haadha kanaa miidiyaa fi falmitoota mirga dubartootaa irraa xiyyeeffannoo argateera. Kunis ajjeechaa sadarkaa tokkoffaan, seera ‘’tiksuu hanqachuu’’ jedhuun himatamuu isheeti. Oklahoomaa keessatti maatiin ijoollee isaanii miidhaarraa yoo eeguu hanqatan, balleessaa qixa nama yakka raawwate sanaan himatamu. Daa’imni Raayidar jedhamu, bara 2020 gaafa waggaa haaraadha du’ee kan argame. Haatisaa hojii ishee sa’aatii 12 booda ganama manatti yeroo deebitu ilmishee hafuura baafachaa hin turre. Jaalalleenshee Kiristoofar Tireent achii badee jira. Daa’imni kuni du’ee guyyaa afur booda, Tireent naannoo 'Wichita Mountains' jedhamutti of ajjeesee reeffisaa argame. ‘’Rebeekaan qulqulluudha,’’ ergaan jedhus muka naannoo sana jiru irratti bocameeti argame. Qorataan yakka kanaa sababni daa’imni Raayder itti du’e dararaa qaamasaarra gaheen akka tahe yoo ibsan, abbaan alangee Tireent daa’ima kana ajjeese ifadha jedhan. Haati mucaa, hamma guyyaa du’asaatti jaalalleenshee ilmashee akka dararaa ture hin beeku jette. Tahus mucaashee, qaama isaarra madaa akkas jette hin ibsine argaa akka turte himte. Abbaan alangee garuu Rebeekaan bilbilasheerratti daa’imni akka dararamaa jiru mallattoowwan agarsiisan jechuun ‘Google’ gootetti kanaaf ilmishee rakkoo keessa akka ture ciicattee ture jedhe.


Somaaliyaatti beelli lammiilee qe'eerra godaanse, 'daa’imman du’aa jiru'

Somaaliyaatti ganna kudhan keessatti gogiinsi hamtuu mudateerra kan ka’e namoonni miliyoonaan lakkaa’aman beela’uun; nyaatafi bishaan barbaacha qe’eesaaniirraa buqqa’uuf dirqaman. Dhaabbanni gargaarsaa ‘Save the Children’ akka ibsetti, dhiibbaan hongeen maatiirratti  fide yeroo kam caala waqtii kana hammaate sababa bonni baay'atee fi dheerate irraa madde. Gartuun Ejensii Gargarsaa Islaamummaa kaampii Iftiin, Bardheeree naannoo Geedoo keessatti argamu xumura ji’a Amajjiitti kan daawwate, maatiin 2,000 deeggarsa  barbaadu jedhe. ‘’Maatiiwwan kumaatamaan lakkaa’aman kaampicha keessatti haala rakkisaa akkasi keessa jiraachuu arguun nama naasisa’’ jedhan hoggaanaan Sagantaa Deeggarsaa Islaamummaa Shukrii Mohaammad. ‘’Dhiirota, dubartootaa fi daa’imman umrii hundarra jiran beela’anii fi dheebootanii haala hamtuu keessa jiru, baay'een isaanii dhukkubsataniiru. Waanti sooratamu, bishaan fi dawoon galcha qabu hin jiru. Akkasuma manni  fincaanii fi dhaabbanni fayyaa hin jiru. Namoonni hedduun ni qufa’u, weerara Covid-19 yoo jiraate maaltu ta’a jennee ajaa’ibsifataa turre’’ jedhan. ‘’Ho’ii naannichaa obsaa fixachiisaadha, garuu namoota beela’anii fuuldura keenyatti du’an gargaaruuf achi turuun dirqama ture,’’ jedhan. Yarooy Amiin Abdirizaaq namni umrii ganna 54 fi abbaan warraa ishee ijoollee saddeet waliin kaampiicha kan seenan loon isaanii hundi erga dhumanii booda. Maatiin kun jiruun isaanii loon isaaniirratti hundaa’a. ‘’Bakka kana dhufuuf guyyoota sadii deemne, ijoolleen hedduun karaa gubbaatti du’an. Guyyaa guutuu homaa hin nyaanne, ijoolleen koo baay'ee beela’an,’’ jechuun Ejensii Gargarsaa Islaamummaatti himan. ‘’Guyyoota sadan darban ijoolleen kudhanitti dhiyaatan sababii dhibee, hanqina nyaataan yarachuun, beelaan kaampicha keessatti du’an.  Qarree du’aarra jirra, deeggarsa saffisaan barbaanna,’’ jedhu. Dhaabbanni gargaarsaa ‘Save the Children’ akka jedhutti Somaaliyaatti abbootiin warraa %60 horiin isaanii dhumuurraan kan ka’e maatiin keessaa namni tokko madda galii isaa dhabuu himatu. Kibxata darbe Sagantaan Nyaataa Addunyaa(WFP), biyyoota gaafa Afrikaa kanneen akka Itoophiyaa, Somaliyaa fi Keeniyaatti namoonni miliyoona 13tti dhiyaatan beelaaf saaxilamu himee ture.


Qawween attamiin 2020'tti sababii ijoo du'a daa'imman Ameerikaa 4,300 oli ta'e?

Ameerikaatti bara 2020 qofatti daa'immanii fi dargaggoonni 4,300 ol sababii qawweetiin lubbuusaanii dhabuu qorannoon haaraa tokko ifa taasise. Akka qorannoo kanaatti du'aatiin daa'immanii sababii meeshaalee waraanaatiin qaqqabe kunis, du'a ijoollee kanaan dura sababii balaa konkolaataatiin qaqqabu caaleera. Odeeffannoon Jidduugala To'annoofi Ittisa Dhukkubootaa (CDC) irraa argame akka mul'isetti, bara 2020 keessa qofa Ameerikaatti daa'immaniifi dargaggoonni 4,300 caalan miidhama balaa rasaasaatiin wal qabateen du'an. Kanneen keessaayis baayyeen kanneen ofiin of ajjeessan kan irra caalan yoo ta'u, kaan walitti dhukaasuun wal ajjeessuu ta'uu odeeffannoon waajiira poolisii qorannoo yakkaa ni mul'isa. Ameerikaa keessatti qawween miiliyoona 390 ol namoota nagaa harka jira. Akka qorannoo torban kana keessa barruu fayyaa 'New England Journal Medicine' jedhurratti bahee kanaatti, du'aatiin qawween wal qabatee Ameerikaatti kanneen umurii waggaa 1-19 jidduutti argaman irra dabaluunsaa, akka biyyaatti walitti dhukaasuun wal ajjeessuun %33.4n guddachuu agarsiisa. Akka qorannichi jedhutti, walitti dhukaasuun wal ajjeessuun dargaggoota Ameerikaa hedduu miidhaa jira. Yeroodhuma walfakkaatu keessatti ammoo, ofiin lubbuu ofii dabarsuunis biyyattii keessatti %1.1 guddateera. Walumaagalattis sababiiwwan du'aatiin qawween wal qabatee akka dabalu taasisan keessaa -ofiin lubbuu ofii dabarsuu, nama kaaniitti dhukaasuun ajjeessuu, akka tasaa yn osoo hin yaadiin dhoka'ee kaan miidhuudhaan. Taateen akkasii kunis daa'immaniifi dargaggoota irratti %29.5n dabaluufi kun ummata kaan caalaa dachaa lamaan kan caalu ta'utu himame. ''Sababii du'aatii ittifamu danda'amurraa ijoollee keenya oolchuu dadhabuu itti fufneera,'' jedha xalayaan qorannichaa barruu irratti Roobii darbe maxxanfame. Akkasuma bara 2019-2020 jidduutti duuti qawween mudatu dhiiraafi dubartoota fi sanyii hunda biratti dabaleera. Hunda caalaa garuu warra Ameerikaa gurraachoota biratti akka mudate hima qorannichi. Waggoottan darban keessa, balaa konkolaataatti aanee sababii du'aatii lammaffaa ture dargaggoota Ameerikaatiif. Haata'u malee du'aatiin balaa konkolaataatiin qaqqabu hir'ataa dhufee bara 2020 dargaggoo umuriisaanii waggaa 19 gadi 3,900 balaa konkolaataan du'an. Bara 2019 fi 2020 keessa taateewwan qoricha sammuu hadoochoo baayyee fudhachuufi summaa'uun %83.6n dabaluun, ammatti dargaggoota umurii kanaatiif madda du'aa sadaffaa ta'aa jira. Kana malees qorannoon gara biraa Ebla keessa ifa taasifame tokkoos dargaggoonni 954 qoricha sammuu adoochu baayyinaan fudhachun du'an, kunis bara 2019tti 492 ture. Haleellaan qawwee erga weerara Covid-19 eegale jalqaba 2020 kaasee US keessatti dabaleera. ''Sababii maaliif akka dabale ifa miti,'' jedha xalayaan qorannichaa kun. ''Du'aatiin sababii meeshaa waraanaatiin qaqqabu bakka weerara koronaavaayirasiin dura turetti ni deebi'a jennee hin yaadnu.'' Qorannoon gara biraa Guraandhala barruu wallaansa Keessoo Waggaa keessatti maxxane tokko, gaheessoonni lammiilee Ameerikaa miiliyoona 7.5 (%3 ummata biyyattii) tibba weeraraa Amajjii fi Ebla 2021 keessa yeroo jalqabaatiif qawwee bitatan. Kunis ijoollee miliyoona shan dabalatee, namoonni miliyoona 11 ta'an meeshaa waraanaan akka walargan saaxileera - yookaan mana keessatti akka jiraatu taasise.


Ameerikaa: Poolisiin daa’ima ganna 12 dhukaasee ajjeesuun himatame

Poolisiin duraanii Filaadeelifiyaa baatii Bitootessaa keessa daa’ima ganna 12 qabuuf otoo ari’uu itti dhukaasuun dugda keessa dhahee ajjeese. Akka qondaaloti jedhanitti, Edsool Medoozaan nama ganna 26 yoo tahu daa’imni Toomaas ‘’TJ’’ Sideeriyoo nama hin hidhanne tahuu otoo beekuu akkaataan isa qabuuf yaale of eeggannoon kan guutame mitii. Poolisin hiriyyaa gurbaa kanaa meeshaa waraanaa hatuun shakkee ture. Poolisiin duraanii Mendoozaa Dilbata darbe to’annoo jala oole. Ibsi abbaan alangee Filaadeelfiyaa mana murtiif dhiyeesse akka jedhutti gareen poolisii Mendoozaa, Toomaasiifi hiriyyaasaa ganna 17 maqaansaanii sanada mana murtii irratti arganii, meeshaa waraanaa hatuudhaan akka shakkamanitti yaadan. Ibsi kuni yaalii ijoollee kunneen dhaabsisuuf taasifamuun ‘’rasaasni akka malee dhukaafame,’’ foddaa konkolaataa imalaa cabsee, ijoollee yeroo miliquuf yaalan poolisiin Mendoozaa jedhamu kuni, Toomaasiin ari’aa, ala sadii itti dhukaase jedha. Poolisichi yeroo sadaffaaf kan dhukaase, gurbaan ganna 12 meeshaa akka of harkaa gateefi harkatti akka hin qabanne otoo beekuuti, yeroo sanatti Toomaas fiiguu dhiisee dhaabbatee ture. ‘’Haa tahu malee poolisiin kuni dugda da’ima ganna 12 kanatti dhukaasuun ajjeese,’’ jedha ibsi kenname. Mendoozaan taatee kanaan booda humna poolisiirraa kan arii’ame yoo tahu, koomishinariin pooliisii, miseensi isaanii humna poolisiin fayyadamuu qabu sarbeeraa jedhan. Ragaan poolisii shakkamaa kanarratti himame baayyeen yeroo dhukaasni raawwatu viidiyoo waraabamee turerraa kan argame dha jedhan abbaa alangee Filaadelfiyaa Laarii Kiraasnar. Viidiyoo hamma abbaan murtii eeyyamutti hin gadhiiifamu erga jedheen booda, ‘’viidiyoon sun kan baayyee nama jeequ dha, Toomaas gadi jedhee lafaa ilaalaa ture, harka kennaa jiraachuu mala,’’ jedhe. Mendoozaan gaafa Dilbataa to’annoo jala kan oole yoo tahu, qorannoon jalqabaa gaafa Caamsaa 16 dhagahama. Ammaaf wabii malee gaaddisa seeraa jala jira. Poolisiin naannoo Fraternal Order of Police jedhamu abukaatoo nan dhaabaafii jedheera. Akaakileen Toomaas Meerii Sideeriyoo miidiyaa CBS jedhamutti ‘’poolisicha irratti himannaan banamuu yeroon dhagahu nan gammade,’’ jedhaniiru. ‘’Homaa hin jiru, hirribni nan fudhatu, lapheen koo cabeera.’’ Hundi keenyiyyuu rafaa hin jirru. Waan hamaatu nurra gahe,’’ jedhan.


Haleellaa Teksaas, Ameerikaa: Mana barnootaa sadarkaa tokkoffaa keessatti daa'imman 19 ajjeefaman

Ameerikaa Kibba Teksaasiitti dargaggeessi umurii waggaa 18 dhukaasa mana barnootaa sadarkaa tokkoffaa keessatti baneen ijoollee 19 fi ga'eessota lama ajjeesuun barame. Mucaan umurii waggaa 18 kunis osoo poolisootaan tarkaanfiin irratti hin fudhatamaniin dura mana barnootaa sadarkaa tokkooffaa Robb kan magaalaa Uvalde keessatti haleellaa banuu qondaaltoonni himan. Qorattoonni akka jedhaniittis shakkamaan tarii meeshaa waraanaa atomaatikiifi shugguxii harkaa qabaachu mala. Haleellaan kunis mana barnootaa sadarkaa tokkoffaa daa'imman umuriinsaanii waggaa shanii hanga 11 jidduutti argamuutti jiranirra raawwatame. Haleellaan Kibxata kaleessaa raawwatame kunis jeequmsa qawwee irratti ummata dheekkamsiise. Mucaa haleellicha raawwachuun shakkame jalqabarratti akkoo isaa ajjeesuu qondaaltoonni seerra raawwachisan madda Oduu EBS'tti himaniiru. Miidiyaaleen biyya keessa ammoo barataa sadarkaa lammaffaa naannichaa ta'u hin ollee jedhan. ''Baayyeen gadda, hunduu ijoolleedha'' jedha baratuun waggaa 14 tokko BBCtti wayita himteetti. ''Garuu maaliif isaan ajjeessuu?'' Barattuun kuni intala adaadaa mana barnoota Robb keessaa qabaachuufi manni barnootaa ishee dhiheenyatti argamus sababii haleellichaatiin cufamu dubbatti. Mana barnootichaa keessatti barattoota daa'imman gara 500 ta'an argamu. Haleellaan kuni akka lakkoofsa sa'aatii biyyattiitti guyyaa gara sa'aatii 11:32 [ganama sa'aatii 5:32] eegalamuu Hogganaan Poolisii bulchiinsa manni barnootaa keessatti argamu Piit Aradoondoo himan. Eejjansiin oduu Asoosheetid Pirees, Qondaalli Paatiroolii Daangaa US wayita haleellichi Kibxata kaleessaa eegaluutti dhiyeenya ture atattamaan gara mana barnootichaatti fiiguun gurbaa hidhatee ture dhukaasuun ajjeesse jedhe. Gurbichii dahannoo duuba tures jedhe. Eegdonni Paatiroolii Daangaa US kunneenis seensa buufataa eegaa kan turanidha. Uvaldee kan daangaa Meeksiikoo irraa fageenya maayilsii 80 gadiitti argamtu, bakka buufata Paatiroolii Daangaati. Ergamtoonni lamas wal jijjiirraa dhukaasaa hidhataa waliin ture keessatti rukutamuufi inni tokko mataarra kan dhahamee yoo ta'u, lamaan isaanitu hoosipitalaa keessa haala gaariirra kan argaman ta'u qondaaltonni himaniiru. Akka Oduu CBS'tti, gurbaan haleellaa raawwatees haguuggii meeshaa dhukaasa dhorku uffatee ture. Hospitaalli naannichaas barattoonni mana barnootichaa tajaajila atattamaatiin wal'aanamaa jiraachuu hime. Dubartiin waggaa 66 fi intalli waggaa 10 haala cimaa keessatti argamu. Hospitaalli Uvalde Memorial Facebook isaarratti akka maxanseetti, daa'iman 13 ''Ambulaansiidhaan gara hospitaalaa'' geeffamaniiru. Pirezidantiin Ameerikaa Joo Baayidan haasaa taatee kana ilaalchisuun Waayit Hawuusiitti taasisaniin, ''dhukkubsataafi dadhabaatu'' haleellaa jumlaa kana raawwate jechuun, to'annoo qawweetiif waamicha taasisan. Akkasumas alaabaan biyyattii Waayit Hawuusiittii fi gamoowwan federaalaa biraa irratti kanneen ajjeeffaman kabajuuf gad-bu'e akka mirmirfamu ajajan. Jimaata dhufu kanatti barattoonni sadarkaa lammaffaa magaalattii kan jiraattoota kuma 16 qabdu barnoota xumuruuf qophiitti jiru turan. Haata'u malee amma dareewwaniifi sochiileen hundinu hanga bara dhufuutti haqameera. Haleellaan manneen barnootaatti raawwatamus Ameerikaatti irra deddeebiin kan mudatu yoo ta'u, bara darbees 26 ajjeefamanii ture. Haleellaan Mana Barnootaa Sadarkaa tokkoffaa Sandy Hook bara 2012tti  raawwatame Ameerikaa naasisee ture. Ajjeechaa lubbuu 26 kan nama waggaa 20tiin raawwatame keessaa 20 'n isaanii daa'imman umuriin wagga 5-6 jidduutti argamu turan. Qawween lubbuu dhabuu daa'imman Ameerikaatiif sababa ijoo ta'y gabaasi CDC Ameerikaa kana dura ibseera. Wiixata darbemmoo poolisiin US, FBI, ''haleellaan saffisaa'' eega koronaavaayirasiin bara 2020'tti eegalee dachaan dabaluu ibse.


Barsiisaan barattootasaa shamarranii 13 gudeede hidhaa umurii guutuun adabame

Manni murtii Indoneexhiyaa, abbaa qabeenyaa fi barsiisaa mana barumsaa bultii addaa (Boarding School) barattoota isaa shamarranii 13 gudeede hidhaa umurii guutuun adabe. Herry Wirawan barattoota shamarranii umuriinsaanii waggaa 11 hanga 16 gidduu jiru gudeeduunsaa wayita bara darbe dhagahamu, lammiilee Indoneezhiyaa akkaan rifaasise. Barsiisaa amantii ta'uunis kan tajaajilaa ture Wirawan, barattoota bara 2016 irraa eegalee gudeedaa ture kunneen keessaa saddeet ulfeesseera, ijoollee sagalis irraa horateera. Abbootiin seeraa manni murtii nama kana akka du'aan adabu dhiibbaa gochaa turan. Manni murtii bulchiinsa Bandung garuu Kibxata kaleessaa ga'eessa umurii waggaa 36 kanarratti hidhaa umurii guutuu mure. Namni kun keemikaalaan kolaafamuu (tumamuu) akka lamuu dhala hin godhannu ta'uu qaba jechuun kan abbootiin seeraa gaafatanis kuffiseera manni murtii. Yakki gudeeddii namni kun waggootaaf raawwataa ture yeroo dheeraa booda Caamsaa bara darbee barame, kunis wayita haati tokko intalli ishee nama kana biratti barattu ulfaa'uu bartetti ture. Manni murtii, Wirawan namni jedhamu erga bara 2016 bulchiinsa West Java magaalaa Bandung keessatti mana barumsaa bultii addaa (Boarding School) kan barattoonni Islaamaa itti baratan banee as yakka gudeeddii inni shamarran irratti raawwataa ture ilaaleera. Wirawan barattoota harka qalleeyyiif carraa barnoota tolaa fi faayidaalee kaan kennuun fedhii saal-quunnamtiif walitti qabataa ture jechuun abbootiin seeraa miidiyaa biyyattiitti himan. Barattoonni kunneen maatiisaaniirraa adda ba'anii yakki irratti raawwatamaa ture kan jedhe manni murtii kunimmoo yakka dabalataati jedheera. Barattoonni erga mana barumsaa kana seenanii booda bilbilli irraa fuudhama, maatii bira kan deeman waggaatti yeroo tokko qofa. Abbootiin seeraa nama kanarratti adabbiiwwan jajjaboom akka du'aan adabuu, keemikaalaan kolaasuu, akkasumas maallaqa doolaara 21,000 miidhamtootaaf beenyaa akka kaffalu itti muramuu qaba jedhanii falmaa turan. Mootummaan Indoneezhiyaa tokko tokkoo miidhamtootaaf doolaara 5,945 kaffaluuf akka jedhu himeera.


Xalayaan qaruuraa keessa kaa’ame galaanatti gatame ganna 25 booda argame

Waggaa 25 dura ergaan barreeffamaa buccullee/qaruuraa keessa kaa’amee Iskootilaandirra ergame Norwaayitti argame. Johaanaa Buchaan umurii ganna saddeetiitti bara 1996 hojii manee mana barumsaaf buccullee ergaa qabate kana bidiruu irraa Piteerheeditti Galaanaa Kabaatti darbatte. Bucculleen kun wagga 25 booda km1,287 fagaate Noorway, Gavayeer keessatti Elenaa Andireesan Hagaan argame, isheenis miidiyaa hawaassummaa fayyadamuun Johaanaa qunnamte. Barrattuun kun xalayaa kana irratti nyaata mi’aawaa akka jallattuu fi dhiirota akka jibbittu barreessitee turte. Xalayaa bareedinaan barreeffamee fi ‘habuuraaf’(dicoveror) jedhu kanaratti, Johaanaan dabalatanis sareeshee akka jaallattu hoji manee kennamee fi haphee 'Blu Tack' jedhamu sassabuu akka jallattu ibsiteetti. Eleenaa, ganna 37, buccullee magariisa ganna 2020 keessa yeroo argattu, battalumaan waa akka keessa jiru hubachuu ishee BBC Iskootilaanditti himteetti. “Bucculleechaa banne, ta’us yeroo dheeraaf bishaan keessa waan tureef baay'ee of eeggachu qabna turre, sana booda xalayicha yeroo dubbisnu Iskootlaandirraa akka ta’e hubanne, baay'ee namatti tola,” jetti. “Ilmikoo Elaayijaah umurii ganna ja’aa ture yeroo buccullee kana argannuu, dhugaa dubbachuuf maaliif akka nuti gammadne isaaf hin gallee – wanta bara duriidha ta’a egaa.” Lammiin Noorwaay kun Feesbuuki irratti Johaanaaf ergaa barreessite, ta’us barattuun duranii Piterheed kun hanga Wiixataatti ergaashee kana hin argane ture. Eleenaan, “abbaankoos yeroo daa’ima ganna shanii ture, xalayaa buccullee keessa kaa’ame argatee ture, inni amma ganna 66 waan ta’eef kun yeroo dheeraa duradha, garuu nannooma tokkorraa argame,” jetti. “Kanaaf qarqara galaanaatti waa ba’ee argachuun waan baramedha garuu wanta akka barbaachisaa ta’e yeroo hedduu hin argattu.” Johaanaan amma ganna 34, Awustarliyaa, Niiw Sawuuz Weelsi keessa ogeettii fayyaa taatee jiraachaa jirti. “Bara 1996’tti xalayaa buccullee keessa ka’uu mana barnoota Piitarheed keessa yeroon ture hojjachuukoo hanga tokko nan yaadadha,” jetti. “Kun barreeffamakoodha’ jedhe.” “Yeroon xalayicha dubbise kolfaanan du’e,” jetti. “Wantoonni garii barreeffaman jiru, akka wantoota na gammachiisanii. Barsiisotakoo yeroos yaada kana naaf kennanitti utuun himuu danda’e natti tola.” “Yeroo dheeraaf Galaana Kaabaa keessa akka ture bi beeksisa.”


Akkaataan guddisa daa'immanii biyyoota lixaa kan biyyoota kaanii irraa maaliif adda ta'e?

Hawaasi biyyoota lixaa daa'imman isaanii waliin kutaa adda addaa keessa ciisaa guddisu, gaarii daa'immaniif qophaa'e keessa kaa'anii bakkee keessa oofu-gochoonni kunneen mala guddisa daa'immanii biyoota lixaa kan biyyoota kaaniirraa adda taasisu. Daa'imman addatti raffisaa guddisuun aadaa dhiyeenya baratamee fi kan addunyaa mara wal hin geenyedha. Biyyoota hedduu keessatti daa'imman waliin kutaa tokko keessa, gaaf kaan ammoo siree tokkorra rafuun aadaa durii ka'ee eegamaa yoona ga'eedha. Sagantaadhaan raffisuu, yeroo hirribaa shaakalsiisuu fi gaarii daa'immaniif qophaa'een bakkee keessa oofuun guddisa daa'immanii warra lixaa keessatti akka ulaagaatti fudhatama. Maatiin UK fi US daa'imman isaanii hanga ji'a ja'a ga'anitti kutaa tokko keessa waliin rafu, hawaasa kaan keessatti ammoo waggoota dheeraaf waliin rafu. Qorannoon bara 2016 gaggeeffame daa'imman siree fi kutaa maatii waliin qooddataa guddatan biyyoota Eeshiyaa keessatti akkaan olaanaadha. Fakeenyaaf Indiyaa fi Indooneeshiyaa keessatti dhibbeentaa 70, Sirilaankaa fi Veetnaam keessatti ammoo dhibbeentaa 80. Akkaataan guddisa daa'immanii biyyoota Afrikaa keessattis haala adda addaan mul'ata. Indiyaa magaalaa Bangiloor keessatti doktara gorsa maatii kan taate Debmita Dutta daa'imman waliin siree tokkorra rafuun jeequmsa halkan isaan mudatu hambisuuf gargaara jette. Daa'imni ishee dhalattee hanga waggaa torbaatti kutaa ciisichaa tokko keessa rafuu kan dubbattu Doktar Dutta, intalli ishee hanga yoonaa ishee waliin kutaa tokko keessa rafuu akka feetu dubbatti. Biyyoota lixaa hedduu keessatti daa'imman kophaatti ba'anii akkaataa rafuu danda'an shaakalsiisu, daa'imman ofiisaaniin boo'anii fixatanii wayita dadhaban akka yeroo dheeraaf rafan godhu. Awustiraaliyaa keessatti bakki daa'imman akka hirriiba rafuu shaakalan keessa tursuufaman-giddu galli mootummaan deeggaramu ni jira. Daa'imman ganamumaan akka of danda'an gochuun kun aadaa jireenya dhuunfaadhaan gaggeeffachuu warra lixaa biratti baratame shaakalsiisuu waliin walsima. Kanarraa kan ka'e biyyoota lixaa biratti daa'imman waliin siree tokkorra rafuun akka waan hirkattummaa daa'immanii babal'isaniitti ilaalama. Dutta kanarratti wayita yaada kennitu: ''wayita ijoollee of bira raffisan inumaa ofitti amanamummaa itti horu. Dhawaataan ijoolleen of danda'anii akka ba'an gorsan ni argatu. Ijoolleen umriisaanii guutuu maatiirratti hirkatanii hin hafan,'' jette. Dhiibbaan aadaa bakka daa'imman rafan qofa osoo hin taane yoomii fi yeroo hagamii akka rafan irrattis dhiibbaa uumeera. Qorannoon Hoogganaa Wiirtuu Qorannoo Fayyaa Tokyo Bay Uraasuu Jun Kohyama fi waahillan isaan qoratame daa'imman Jappaan erga ji'a sadi guutanii booda kanneen biyyoota Eeshiyaa biroon gadi rafu. Sababni isaa ammoo Jappaan keessatti hirribni akka mallattoo dadhabummaatti ilaalama jedhe. Akka qorataa kanaatti maatiin daa'imman akka qaama isaaniitti waan ilaalaniif Jappaan keessatti daa'imman maatii waliin siree tokkorra rafuun aadaadha. Akkaamiin dhimma daa'immanii  US American Academy of Paediatrics jedhamu daa'imman maatii waliin kutaa tokko keessa rafuun dhuibee tas daa'imman galaafatu- sudden infant death syndrome (SIDS)- jedhamu ittisuuf gargaara jedhe, daa'imman waliin siree tokkorra rafuun ammoo dhibee kana hammeessa jedhe. Insititiyuutii saayinsii fayyaa Indiyaatti pirofeesar kan ta'an Rashmi Das bakka dhugaatii fi tamboon hin jirretti daa'imman yoo maatii waliin rafan dhibeen kun ni mudata jedhee hin yaadu jedhan. Qorannoon dhimma guddisa daa'immanii kun biyyoota dureeyyii irratti kan qiyyaafateedha, biyyoota kunneen keessatti daa'imman waliin siree tokkorra rafuun hin baratamne. Biyyoota hiyyeeyyii-kan daa'imman waliin siree tokkorra rafuun aadaa itti ta'etti-carraan daa'immaan dhibee kanaan du'uuf qaban akkaan gadi aanaadha. Fakkeenyaaf lammiileen Paakistaan UK keessa jiraatan daa'imman isaanii waliin siree tokkorra bulaa guddisu, garuu dhibeen kun wayita daa'imman galaafatu baay'inaan hin mul'atu. "Dhibee SIDS waliin kan walqabatu aadaa guddisa daa'immanii fi amala maatiiti,'' jetti Yuuniversitii Durhaamitti pirofeesarri antirooppooloojii Helen Ball. Haadholiin Paakistaan kanneen UK keessa jiraatan daa'imman isaanii sadarkaa olaanaadhaan harma hoosisu, carraan dhuguu, xuuxuu fi daa'imman addatti raffisuu isaaniis gadi aanaadha-kunimmoo daa'imman balaa dhibee SIDS'n miidhamuuf carraa qaban gadi buuseera. Kanaafuu daa'imman addatti raffisuurra, of biratti raffisanii kunuunsaa amaloota akka dhugaatii fi xuuxuu ofirraa ittisuutu barbaachisa jetti Helen. Daa'imman uumamaan haadha yookiin abbaasaaniitti dhiyaatanii guddachuu fedhu. "Waggoota dhibba yookiin kumaatama keessatti akkaataan uumamaa fi amalli daa'immanii jijjiirama hagas mara agarsiisee hin beeku. Aadaan guddisaa garuu jijjiirameera. Akkaataan guddisa daa'immanii waggaa gabaabaa keessatti akkaan geeddarameera,'' jette Helen Ball. Daa'imman umriidhaan guddatan yeroo hirribaa halkan fayyadamuu qabu yaadi jedhu qorannoo bara 19500ta keessa gaggeeffameen dhiyaate. Yeroo sana daa'imman 160 Landan keessa jiraatan keessaa dhibeentaa 70 kan ta'an umrii ji'a sadirraa eegalanii yeroon hirribaa isaan fayyadaman halkan guutuudha. Dhibbeentaa 30 kan ta'an ammoo yeroo kanatti guutummaatti walitti fufiinsaan rafuuf ni rakkatu. Akkaataa hiriiba daa'immanii fi yeroosaan itti rafan irratti qorannoon baay'inaan kan hojjetame biyyoota lixaa irrattidha kan jettu Helen Ball, kun ammoo biyya addunyaa mara bakka hin bu'u jette. Akkaataan guddisa daa'immanii, aadaan hawaasaa fi duudhaan jiru biyyaa biyyatti garaagara, biyyuma tokko keessattuu akkaataa aadaa hawaasaatti adda adda ta'uuu mala jette. Waan hundaafuu daa'imman addunyaa kanaaf keessummaa ta'an kan humnaa fi dandeettii tokkollee hin qabne maatiirraa deeggarsa ga'aa fi guutuu argachuu qabu jetti Duttan. "Wanti nuti hubachuu qabnu daa'imman akka nama beekaa miti. Uumama homaa hin beeknetu addunyaa kanatti dhufe. Kanaafuu kunuunsa sirrii gochuuf dirqama qabna.''


Afgaanistaan: Mucaan baatii lamaa tibba baqannaatti maatii jalaa badee ture attamiin argame?

Mucaan Afgaanistaan tibba muddama baqannaa loltoota Ameerikaatiin deegaramee baatii Hagayyaa keessa baasfamee, achumaan badee ture amma maatiisaa waliin walitti makame. Baatii Hagayyaa keessa wayita Taalibaanoonni biyyattii to'ataniitti lammiileen biyyattii hedduun baqachaa akka turan ni yaadatama. Dhalattuun baatii lamaa Sohaa'il Ahmadis yeroodhuma baqannaa sanatti buufata xiyyaaraa Kaabuul keessaa namoonni kumaatamaan lakkaa'aman wal dhiibaa waan turaniif akka miidhaan irra hin qaqabne jechuuf maatiin dallaa irraan loltuu Ameerikaa achi turetti kennan. Haata'u malee maatiin dhiibbachuun erga dallaa keessa seenaniin booda mucaasaanii argachuu hin dandeenye. Barbaacha danda'amuuf hunda erga taasisaniin boodas abbaan mucaa Mirzaa Ali Ahmad, kan Imbaasii Ameerikaatti waardiyyummaan hojjataa turaniifi haati warraa isaanii Suraayaa akkasumas daa'imtisaanii kan waggaa afurii xiyyaara USn bahan. Isaan boodas baatiiwwaniif waa'ee eessa buutee mucaasaanii wanti beekan hin turre. Haata'u malee Muddee keessa erga Rooyitarsi irratti maatiin Soha'il barbaachaa jiraachuun dhagahameen booda, mucaan kunis mana konkolaachisaa taaksii Haamid Saafii jiraachuun barame. Aab Saafiin Sohaa'il buufata xiyyaaraatii lafarra ciisee qofaasaa osoo boo'uu arguun akka kaase madda odduu Rooritarsiitti hime. Erga maatii mucichaa barbaachuuf yaaleen boodas argachuu waan dadhabeefu fudhatee haadha warraafi ijoollee isaatti geessuun akka mucaa ofiisaatti guddisuuf murteessuu hime. Maqaa dhalattuu kanaas Mohaammad Abed jechuun moggaasuun ijoollee isaa hunda waliin toora facebook Aab Saafii irratti maxxansan. Erg mucaan kun eessa akka jiru adda baheen booda garuu akaakkayyuun isaa Mohaammad Qaasem Raazaawii, kan ollaa Baadaakhshaan kaaba- bahatti argamtu jiraatan gara Magaalaa Kaabuuliitti imala dheeraa taasisuun daa'ima kana akka kennuuf gaafatan. Haata'u malee Aab Saafiin mucicha kennuuf diduun innifi maatiinsaa mucicha waliin gara UStti akka baafamaniif gaafachu Rooyitarsi gabaaseera. Erga mariin torbanoota torbaaf taasifamuun akkasumas Aab Saafii yeroo muraasaaf hidhameen booda, poolisoonni Taalibaan maatii lamaan jidduutti waliigalteen akka taasifamu gochuun akaakaan mucichaa Sanbata kaleessaa Soha'il fudhachun gabaafame. Maatiiwwan isaas erga Soha'il maatiisaatti makamuu isaa karaa viidiyootiin dowwataniin booda baayyee gammadu himan. ''Gammachuu, shubbisaafi faarsaatu jira,'' jedhan Aab Raazaawiin. ''Huggaattis akkuma waan gaa'illi raawwatameeti.'' Maatiinis atattamaan Soha'il US bulchiinsa Michigaan bakka isaan jiraataa jiraniitti isaan waliin waliitti makuuf haalli akka mijaa'uuf abdataa jirus.


Doktorri lammiin ishee Kanaadaa dubartii xiyyaara gara Yugaandaatti balali'aa jirurratti ciniinsuun qabe deessiste

Doktorri lammummaan ishee Kanaadaa ta'e tokko dubartii xiyyaara gara Yugaandaatti balali'aa jirurratti ciniinsuun qabe deessiste. Ogeettiin fayyaa Dr Ayishaa Kahatiib jedhamtu kun haadha yeroofi bakka hin eegamne kanatti ciniinsuun irra ba'e kana fkalchiisuun daa'imni 'ajaa'ibaa' nagaan akka dhalattu gargaaruu isheetiif guddoo akka gammadde ibsite. Yunivarsitii Toroontootti piroofesara kan taate Dr Ayishaa Kahatiib, Xiyyaraa Qataar (Qatar Airways)n balalii Dohaa irraa gara Inteebee, Yugaandaatti eegaltee sa’aatii tokko booda kan muannoon gargaarsa ogummaashee barbaadu kun uumame. Sawud Arabiyaa keessa kan hojjettu dubartiin lammiin Yugaandaa daa’imashee jalqabaa da’uuf akka ciniisifataa jirtu dhageesse. Kun xiyyaara keessatti. Daa’imni kun yeroon osoo hin ga'iin dursitee torban 35tti fayyaa guutun kan dhalatte yoo ta’u, maqaan ishee Mirakil Ayishaa jedhamteetti akka Dr Ayishaan himtutti. Dr Ayishaa Kahatiib yeroo xiyyaricha irratti beeksisi hakiimni jiraa jedhu labsame deebii kennuu irraa duubatti hin jenne. “Namootni hedduu dubartii kana marsaniin argae,” jechuun BBCtti himti. Yeroo kana dhibee hamaa akka dhibee onneetu uumamee laata jettee yaaddee turte. “Yeroon itti dhiyaadhu dubartii gadi ciiftee luki ishee gara foddaatti garagalee jirtun arge. Daa’imni ishee ba’aa ture.” Dr Ayshaa Kahatiib imaltoota lama biroo – narsiifi oggeessa fayyaa daa’immanii MSF- irraa gargaarsa argatteetti. Daa’imni kun ‘garmalee” boo’aa turte. Xiqqoo ilaalteenii booda, oggeessi fayyaa daa’immanii achi ture, daa’ima kana gaaritti akka ilaaluuf itti kennite. “Daa’ima kana yeroon ilaalu haalli ishee gaarii ture, harmee kanas ilaalee fayyaa turte,” jetti Dr Ayishaan. “Sana booda, ‘baga gammadde durbadhan’ jedheeni. Imaltoonni xiyyaarrichaa hundi yeroo harka walitti rukutan ‘aah edaa xiyyararra jirra, namni hundi nu ilaalaa ture’ jedheen yaade.” “Taatee kana irratti kan hedduu namatti tolu, harmeen kun daa’imasheef maqaakoo kennuuf murteessuu isheedha.” Dr, Ayishaanis daa'ima deessistee maqaan  Mirakil Ayishaa jedhamu kenname kanaaf faaya mormaa warqee maqaa Ayishaa jedhu afaan Arabaan irratti barreeffamee jiru ofirraa baastee kenniteef. “Doktora wayita xiyyaarri Laga Naayil irra meetira kuma 10 ol fagaatee balali'aa jirutti ishee deessiste kana   akka yaaddattuuf jedheen kennaa kana kenneef,”jette Dr. Ayishaan. Kun kan uumame Muddee 5 irratti ta’us, Dr Ayishaa Kahatiib Kaanadaa Torontoo keessatti dhibamtoota Covid wal’aanuun ko’ommattee waan turteef reefuu torban kana suuraalee hojii qajeelummaashee kana kan maxxansite. Muddee 18 irratti Yugaandaa- bakka hojjatoota leenjisaa turte- irraa deebite. Yeroo gara manaatti deebitus, ammas balalii irratti waamichi haakima barbaanna jedhu biraan dhufe. “Gaarummaan isaa haakimni biraa jira ture,” jetti Dr Ayishaan. “Anis yeroos: Kun kan keeti. Ani torban lama dura da’umsa gargaareen ture. Yoon na barbaadde barchuma 25A irran jira ittiin jedhe.”


Namtichi Aana Firaank Naazii Jarmaniif dabarsee kennuun shakkame ganna 77 booda barame

Namticha Aana Firaank fi maatii ishee Naazii Jarmaniitti dabarsee kennuun shakkame qorannoo haaraa gaggeeffameen adda baafame. Mucaan durbaa Jewish oolmaa guyyaa guyyaa ishee barreessuun beekamtu Aanan Firaank waggaa lamaaf dawoo dhokannaa keessa erga turte booda kaampii Naazii Jewishoonni keessatti gidirfamaa turanitti umurii waggaa 15tti bara 1945 keessa duute. Oolmaa guyyaa guyyaa ishee barreessaa kan turte Aanaan, erga duute booda barreeffamni ishee bifa kitaabatiin maxxanfameera. Barreeffamni ishee kunis barreeffame harkaa hunda caala jiruu Jewishoota waraana bara sana keessatti maal fakkaatu agarsiisuun beekamu. Gartuun qorataa duraanii FBI of keessa qabu akka jedhetti, dhalatan Jewish Armistadam jirataa ture Arnold Vaan di Bergi lubbuu maatii isaa olchuuf jedhee tarii maatii Aanaa Firaank dabarsee kennuu hin oolle jedhan. Gartuun qorannoo gaggeesse sun ogeeyyii seenaa fi ogeeyyii biroo kan of keessa qabu yoo ta’u, tooftaa qorannoo haaraatti gargaaramuun galmee ‘’qorannoon hin goolabamiin hafe’’ ogummaan addaatiin qorachaa turan. Qorannichi alogorizimii kompiyuutaraatti gargaaramuun hariiroo namoota sana gidduu ture barbaadanii adda baasuu kan of keessaa qaba. Malli kun hojii dhalli nama adda baasuuf sa’aatii kumaatamaan lakkaa’amu itti fudhatu salphisefi jira. Vaan diin Bergi, miseensa koree Jiwishoota Amistadam turani. Koreen Jiwishoota Amistadam qaama imaammata Naaziin Jarmanii Jiwishoota naannicha jiraataniirratti hordofu hojiirra oolchuuf  nama dirqame ture. Koreen sun bara 1943 addaan bittimfamuun, miseensonni isaanii kaampii Jiwishoonni dararaa itti arganitti geeffaman. Haata’u malee, gareen qo’annoo kun akka qorannoon adda baasanitti Vaan di Bergha gara kaampii dararaa sanaatti hin ergamne. Yeroo sanatti namnichi kun jiruu idilee isaa gaggeeffataa ture. Bara sanatti Koreen Jiwishoota Amistadam keessaa namni odeeffannoo Naazii Jarmaniif kennaa turee jiraachuu waanti akeeku jira. ‘’Vaan di Bergi waan kaampicha akka geeffamne isa eeguu hunda dhabnaan odeeffannoo heddu barbaadamu kennuun,  ofii isaafi haadha warraa isaa nageenyan akka turan taasise,’’ jedhan qorataan duraanii FBI Viinsi Pankok wayita CBStti himan. Gartuun qo’annoo dhimma Aana irratti gaggeessu kun tarii dhalatan Jiwish kan biraa Aana fa’aa dabarsee kennuu malaa jedhanii walfalmaa turan. Haata’u malee, abbaan Aanaa Otto Firaank dhimmicha akka beekaniifi iccitii sana baasu dhiisan ragaa argatan. Qorannoo duraan gaggeeffameeratti qorattoonni barreeffama tokko eenyummaan isaa otoo hin ibsiin gara Ottoo Firaankitti  barreeffama tokko erge ture namticha Naaziitti dabrsee isa kennuu hin oolle jedhame Vaan di Bergitu erge. Aab Pankook ‘CBS 60 Minutes’tti akka himetti, waa’een dhalata Jiwish Aana Firaank  fi maatii ishee dabarse Naaziif kenne kan otoo hawaasaaf ifa hin ta’iin kan hafe qoollifanna Jiwishoota akka hin hammeessineefi jedhaniiru.


Balaa ibiddaa Filidaalfiyaan daa’imman saddeet dabalatee namootni 12 du’an

US magaala Filidaalfiyaatti balaa ibiddaa gamoo jireenyaa keessatti ka’een namootni 12 du’anii, hedduun ammoo madaa’aniiru. Namoota du’an keessaa 8 daa’imman ta’uu isaanii, Dhabbati Ittisa Ibiddaa Filidaalfiyaa, gaazexeessitootatti himeera. Ibiddi kun gamoo jireenyaa kanatti kan eegale akka saa’aatii biyyatti naannoo sa’aatii 12:00tti ture. Itti aanaan komishineera Ittisa Ibiddaa, Kireeg Marfii akka gazexeessitootatti himanitti, kun balaa ibiddaa inni argee beeku  keessaa isa hamaadha. “Wareegamni lubbuu kunneenii akkanumaan akka hin taane mirkaneessuuf hojjachuuf karoorfanneera,” jechuun Roobii dubbataniiru. Dabaluunis jiraattonni gamoo kanaa saddeet ibidda kana jalaa miliquu danda’aniiru. Yeroo ibiddi kun eegalee gamoo darbii sadii kana keessa namootni 26 jiru turani jedhamee yaadama. Gamoon kun abbaan qabeenyummaa isaa Abbaa Taayitaa Manneenii Filidaalfiyaa mootummaan deeggaramuu yoo ta’u, bara 1950’n keessa seeraan gara appaartimantii lamatti qodaameera. Anga’oonni akka jedhanitti yeroo qorannoon dhumaa gamoo kana bara 2020 keessatti gaggeeffame, meeshaan ibidda jiraachuu addaa baasun akeekkachiisa kennu afur sirritti hojjachaa ture, ta’us garuu yeroo balaan ibiddaa kun uumametti tokkoonsaayyu akeekkachisa hin kennine. Obbo Marfiin akka gaazexeessitootatti himanitti, ammatti abbootiin taayitaa maddi ibidda kanaa hin baramne jedhanitti, lubbuun namaa waan badeef qorannoon cimaa ni gaggeeffama. Ibsa miidiyaaleef kennan iratti bulchaan magaalitti Jiim Keenii, “Kun shakkii malee seenaa magaalaa Keenya keessatti guyyaa isa hamaadha, karaa hamaa akkanaan namoota hedduu dhabneerra.” Jedhaniiru. “Daa’imman hedduu dhabuun baayyee nama gaddisiisa,” jedhan.


Geemii(tapha) onlaayinii gubbaa dhiirotarra dubartoonni waliin dhahuun itti caalan

Tapha yookiin gemii keessatti tooftaan madaalawaa tahe akka hin jirre gaafa hubattu, gariin keenya seera cabsuu filanna. Garuu tapha eegaltee haala taphichaa hubattee booda hatuutu tooftaa salphaa tahee argama. Kunis taphoota gemii onlaayinii gaggeeffaman keessatti jedha Wiiliyaam Paark. Itti dhihaadhaa! Isinoo tapha kaartaa bal'inaan beekamu irratti mo'achuuf jecha ykn maallaqa qabsiiftanii mo'achuuf gowwoomsaa ykn hanna raawwattanii beektuu? Amanamuu dhabuu fi hanna si'aayinaan gaggeessuu gidduu garaagarummaa ifa tahetu jira. Hatuuf yaada isaa qabaachuu baannus gatii kirayii sirra jiru kaffalachuu dhabuun miirri addaa akka sitti dhagahamu gochuu hin hafu. Yeroo ayyaanaafaa irra darbee darbee maatii gidduutti walitti bu'insa kan uumu tahuun dabalata, hanni tapha keessaatti rakkoo isa guddaadha. Gareen taphoota ykn gemii Coaches of Counter Strike esports,' taphoota burjaajessuun addabbiin irratti darbee ture. Taphattootni garee geemii 'Top esports' jedhamu doolaara miliyoona hedduu argachuu danda'u. Garuu hanna gaggeessuufi dhiisuun isaanii haalaan qoratama. Hanna taphaa ykn gemii irratti adunyaa irratti gareewwan hedduun miidhamaniiru. Geemii pirofeshinaalaa ykn aadaan beekamu irratti taphicha dhaabuurra hanna raawwachuun waanuma baramedha. Dhugumas waan gaarii yeroo fiduus jira. 'Whyville' kaampaaniin gemii barnoota ijoollee umurii ganna saddetii olii bara 1999 hundaa'e. As keessatti hanna gaggeeffamu qorachuun waan hin danda'amne fakkaata ture. Garuu hanni geemii eessattiyyuu ni gaggeeffama jette barreessituun kitaaba 'cheating' [hanna],- 'Gaining advantage in Vediogames,' pirofeesara qorannoo gemii fi komunikeeshinii yuunvarsiitii Konkoordiyaa, kan Kanaadaatti argamuu kan tahan Miyaa Konsaalvoo. Taphattootni leenjii herreegaa fi saayinsii xumuruun ''clams'' ykn maallaqa dijitaalaa kaampaaniin Whyville fayyadamu argatu. Maallaqni dijitaalaa 'Clams' jedhamu kun ammoo akkaawontii kee onlaayinii fuula haaraa, rifeensa haala itti sirreeffattu haaraatti siif fakkeessuun ykn jijjiiruun akka taphattootni gatii barbaadanitti akka gurguratan isaan gargaara. Gemiin Whyville kun maallaqa dijitaalaa fayyadamuu fi dargaggoota hedduu hirmaachisuu isaan dinqisiifatameera. Dubartootni baay'een saayinsii fi herreega keessatti akka hirmaatan taasiseera. Gemii kana taphachuuf leenjii herregaa fi saayinsii jajjaboo tahan fudhachuu qabda waan taheef. ''Yeroo gemiin kun dubartoota lakkuudhaaf qophaa'e jechuu dhagahe, warra hojjetaniin 'hanna waliin rakkoon isin hin mudatuu jedheen gaafadhe''' jette Konsaalvoon. Qorannoo baay'een hanna gemii irratti gaggeeffame dhiirotni dubartoota caalaa tapha ykn gemii irratti akka hatan agarsiisa. Namootni gemii Whyville hojjetan garuu fayyadamtootni isaanii %68 dubartoota tahuu fi hanni gemii akka malee guddaa tahuu bira gahan. Koodiin ittiin hatanii fi qajeelfamni akkuma gemii kaanii ni jira. Garuu taphattootnis akkaawontii wal jalaa hatu ykn cabsanii seenu. Yookiin ammoo akkaawontii wal fakkaataa biraa banachuun maallaqa dijitaalaa 'clams' jedhamu walitti qabatu jedhe Yaasmin Kafaayi, yuunvarsiitii Peeniselvaaniyaa irraa. Konsaalvoon tooftaan hannaa biraas akka jiru himte. Dubartootni gatii maallaqa isaanii dijitaalaa [clam] itti gurguratan irratti shira hojjechuun akka gatiin isaa ol ka'u waliif godhu. Yeroo namni tokko akkaawontii isaa guddisate gurgurachuuf jedhu hamma kana sii kaffala jedhanii sobanii ol kaasuun akka taphattootni kaan gatii guddaa sana caalu kaffaluun bitatan godhu jette Konsaalvoon. ''Waan gaariidha mitii?'' jette Konsaalvoon. Gemii keessatti ''waan tahuuf jedhu tilmaamuu hin dandeessu. Waan haaraa fi namatti tolu dhufuu danda'a.'' Maaliif hatu kan jedhu kitaaba ishee keessatti yaadicha ''gaming capital'' jechuun ibsite. Gemii irratti ciminakee agarsiisuun hawwaasa keessatti maqaa guddaa akka qabaattu taasisa. Taphattoota ciccimoo gemii namootni tahan beekamtii isaanii guddifachuun ogeessota tahanii itti fufuu waan barbaadaniif jechuun ibsite. ''Gemii ykn tapha tokko iratti xiyyeeffachuun taphachuudhaan beekumsa ati argattu jira. Kana ammoo namoota kaaniif qoodda,'' jette Konsaalvoon. ''Yaadni kun ammoo akka kaappitaala hawwaasa keessatti qabaachuutti ilaalama.'' Kana itti fufsiisuuf jecha taphattootni yeroo tokko tokko ni hatu. Waan guddaa argachuu caalaa taphattoota kaaniin caalama sodaa jedhu irraa ka'uun gara hannaatti akka galan himti. Gemii keessatti mo'amuun miira dhugumaan namatti dhagahamu waan qabuufi. Beekumsii fi dandeettiin gemii kee nama biraan sirraa fudhatamuu ykn caalamuun dhugumaan si miidha. Irratti ammoo maallaqa dijitaalaan argattu ykn doolaara dhabda. Keerii Riichii, yuunvarsiitii Guulpi [Guelph] Ontaariyoo Kanaadaa keessatti akkamiin barnoota fooyyeessuun danda'ama kan jedhu irratti qorannoo hojjetti. Hanni barnoota keessatti mudatu irra caalaan isaa barattoota qabxii guddaa galmeessaniin akka raawwatu agarsiifte. Hanni %60 raawwatu barattoota qabxii %80 ol galmeessaniin tahuu himte. Hanni barnoota keessaa akka kan isa yeroo taphaa tahuu baatus, waan wal isaan fakkeessu garuu taphattootni qaxalee tahan maqaa isaanii fi qabxii isaanii ittiin beekaman eeggachuuf jecha dhiibbaa keessa waan galaniif hanna raawwachuu isaaniiti. Garuu wantootni akka taphattootni gemii irratti akka hatan godhan qabxiileen lama jiru. ''Tokko yoo taphataan gemii sun hiriyyoota hatan qabaate, dhiibbaa hawwaasummaa irraa kan ka'e fuulduratti hanna wal fakkaataatti galuu danda'a. Amala keenyaa dhiisnee amala hiriyyoota keenyaa akka hordofnu dhiibbaa gochuu danda'a. Kan biraan ammoo ''namootni kaaniyyuu ni hatu mitii, anis hateen faayidaa jiru argadha jedhanii yaaduudhaani'' jette Konsaalvoon. Hanni kun akka gareetti isaan mataa isaanii ykn nama biraaf faayidaa kan qabaatu yoo tahes akkasuma hanna gemii onlaayinii kana irratti akka hirmaatan qorattootni kunneen himaniiru. Akkasumas hanni gemii onlaayinii miidhaas ni qabaata. Shamarreen ganna 12 Zoyii jedhamtu tokko onlaayinii akkaawontii ishee jalaa hatamee maallaqa isheen dijitaalaan kuufatte jalaa hatamnaan bultee isheenis akkasuma goote. Torban lamaan booda garuu gemii taphachuu guutummaatti dhaabde. Galii irraa argataa turtes ni hafe jechuun qorattootni lameen Kafaayii fi Fiildi himan. Kanaafuu hanni gemii keessattri raawwatu irratti miidhaa akkamii akka qabu ijoollee barsiisuun akka barbaachisuus himaniiru. Hanni gemii onlaayinii kun akka gowwoomsaa saayiberiittis ilaalama. Gemiin gara sadarkaa guddaatti ce'uuf gulaantaalee hunda taphachuu barbaada. Kun ammoo akka fuula kitaabaa gaafa dubbisuu jibbitu irra utaaluun gara kutaa itti aanuutti seentuu miti. Kanaaf taphattootni gemii isaan jibbisiisu irratti tooftaa hanna kanaan kan namoota kaanii cabsanii fudhachuun kan dhuunfaa isaanii godhachuun ittiin taphatu jette qorattuu Konsaalvoon.


Hidhattoonni IS mana hidhaa Sooriyaa cabsuun waahillan isaanii miliqsuuf turan harka kennatan

Siiriyaa keessatti humnootiin Kurdishiin hogganaman sochii mana hidhaa torban darbe milishoota garee Motummaa Islaamaa (IS)n to'atame qulleessuuf taasisaa jiruun milishoonni dabalataa 250 harka kennachu beeksiise. Guyyaa Wiixata ammoo wayita komaandoowwan Humnootiin Dimokraatik Sooriyaa (SDF) kan US deeggaraman mana hidhaa Kaaba Baha biyyattii magaalaa Haasaakaatti argamtu marsaniitti, yoo xinnaate milishoonni 300 harka kennachuun gabaafamee ture. Ammalleen eegdoota mana hidhaafi daa'imman hedduun mana hidhichaa keessatti milishootaan ugguramanii akka jiran amanama. Milishoonni garee IS guyyaa Kamisaa darbe ture mana hidhaa to'achuun miseensotaasanii keessatti hidhamanii turan miliqsuuf yaalanii kan ture. Wal waraansa gaggeeffameen shakkamtoota milishootaa 114  fi miseensoota humnoota Dimokraakti Sooriyaa 45 dabalate, namoonni 160 ajjeeffamu To'ataan Mirgoota Namoomaa Sooriyaa UKtti bu'uurreeffate himeera. UN gamasaatiin jiraattoonni magaalaa Haasaakaa gara kuma 45 ta'an wal dhabdee umamee hordofuun magaalattii gadhiisuun baqataniiru. Torban darbeen dura manni hidhaa Ghwayran namoota 4,000 fi ijoollee dhiiraa humna Dimokraatik Sooriyaatiin hindhaman keessatti argamu. Erga milishoonni Kamisa alkaan keessa dhaabbaticha irratti haleellaa bananii booda hidhamtoonni hedduun miliquun hinmameera. Mana hidhaa sana deebiisanii harka milishoota IS fudhachuuf waraanni cimaan kan gaggeeffame yoo ta'u, gamtaan waraanaa USn hogganamu haleellaa xiyyaaraa raawwachuun SDF dhaaf deeggarsa konkolaatawwan sibiila uffatan taasiseeffira. Alkan Wiixata ammoo komaandoowwan SDF kutaalee mana hidhichaa bakka milishoonni IS dhiibbaatamniifi namoonni ukkaamfaman keessatti argaman marsuun deebiisanii to'achu yaalan. Milishoonni kunneenis ijoolleewwan dhiiraa warri saanii milishoota IS ta'uun shakkamanii yeroo dheeraaf kaampiiwwan hidhaa keessa turan gara 700 kanneen umuriinsaanii waggaa 12 fa'i keessatti argamaniifi duraan gara maan hidhaa kanatti dabarfaman akka qabatan amanama. SDF yeroo baayyee IS daa'imman akka ''dahannoo namaatti'' fayyadama jechuun kan himatu yoo ta'u, Waajjirrii mirgoota namoomaa UN nageenyiifi fayyummaan daa'imman kanneenii baayyee yaada'u hime. Lammiin Awustiraaliyaa kan umuriin waggaa 17 ergaa sagalee mana hidhaa sana keessaa dabarseen, haleellaa qilleensaa raawwatameen mataasaarra miidhamuu himuun deeggarsa wallaansaatiif iyyachutu dhagahame. ''Baayyee sodaataan jira. Fuuldura kiyyatti namoota baayyeetu du'e,'' jedhe. ''Sababiin dhiigaa jiruuf yoomiyyuu du'uun danda'a jedhee sodaataan jira. Maaloo na gargaaraa,'' jedhe.


Faantaa Bilitii: UStti qondaaltoonni mucaa xiqqootti dhukaasuun ajjeesan himataman

Abbaan alangaa US mucaa waggaa sadeetiitti dhukaasuun ajjeessuu isaanitiif miseensoota poolisii sadii irratti himannaa yoo banuu, himannaa dargaggoota lama akka dhukaafni banamuuf ka'umsa turan jedhamanii ammoo kaase. Poolisoonni kunneen Hagayya 27, 2021  dirree kubbaa miilaa mana barnootaa sadarkaa lammaffaa dhiheenya Filaadalfiiyaatti erga dhukaasa gamoo duubaa dhagahanii booda konkolaataa ala ture tokko irratti dhukaasa banan. Poolisiin shakkamtoonni hidhatan konkolaataa keessa ture jedhanii kan yaadan yoo ta'u garuu kan turte Faantaa Bilitiidha. Abbaan alangaa taatee kanaaf madda kan turan dargaggoo ajjeechaa kanaan dura walitti dhukaasaa turan isa jedhu morme. Abbaan alangaa naannichaa Sadaasa keessaa dargaggoo lamaan irratti himannaa yakka ajjeechaa sadarkaa tokkoffaa irratti banee ture. Dargaggoon umuriin waggaa 16 fi 18 ''taatee ajjeechaa sana kakaasaniiri'' kanaafu ajjeechaa Faantaatiif isaantu ittigaafatama jedhe abbaan alangaa dura. Amma garuu himanaan kun kaafameera. Kana irra qondaaltoota poolisii Shaaroon Hiil Deevoon Isimiiz, Seen Paatirik Dolaan, fi Biryaan Jeemsi Deevaaney himannaan ajjeechaafi of eegannoo malee dhukaasan banuun irratti saaqame. Qondaaltoonni poolisii kunneen erga dhukaasa dhagahaniin booda fageenya meerita 42 irra ta'un osoo haalicha hordofaa jiranu konkolaataan tokko gara isaanii wayita imalu argan akka abbaan alangaa jedhetti. Poolisoonnis rasaasa 25 dhukaasuun Faantaa ajjeesuun obboleetti ishee kan waggaa 12 madeessan. Mucaan sun harkuma haadha ishee irratti duute. ''Amma shakkii tokko malee qondaaltonni kunneen dhukaasuu qofa osoo hintaane Faantaa Bilitii ajjeessaniiru. Kana malees daa'imman biraa sadii madeessaniiru,'' jedhan abbaan alangaa bulchiinsa Kaawuntii Delaaweer, Jaak Istoolsteemar yoo CBStti himan. ''Dhukaasa isaanii gara kallattii dogongoraa gara garee namootaatti qiyyeeffatan. Kanaaf itti gaafatamtoota ta'an,'' jedhan. Rasaasni ajjeechaan ittiin raawwatames kan qondaaltootaan dhukaafame ta'u Fulbaana irraa kaasee waajjirri kiyyaa hubateera jedhan itti dabaluun. Abookaatoon maatii Faantaas dubarri ajjeeffamtee sun, ''mucaa sammuu ifaa, kan guddataa turte, wayita ilaalan kan nama gammachiftu turte. Du'uushee baruun baay'ee gaddisiisaadha,'' jedhan. Akkasumas abookaatoowwan qondaaltoota sadaniis balleessaa hin qaban jechuun ibsa waloo baasaniin, ''walitti bu'iinsa hiikaa hinqabne kanaan kanneen miidhahman hundaaf baayyee gaddina'' jedhan. ''Taateen kunis kan uumame sababii yakkamtootaafi namoota hidhachuun taba kubbaa miilaa mana barnootaa gara agarsiisa yakkaatti geeddaruun dhalattuun omaa hinbeekne lubbuu akka dhabduufi kaan miidhaa cimaaf akka saaxilaman taasisan'' jedhan ibsa baheen.


Teekinolojii: Barattuu 'koodingi' ganna shanii Saaleemii fi barsiisaa ishee Naataan

Qubni harkashee herrega kompiiteraa hojjechuu dhiisiitii maawuzii kompiiteraayyuu sirreesitee qabachuuf hin geenye. Saaleem Biruuk jedhamti. Umuriin ishee ganna shanidha. Abbaa fi haati ishee gara barnoota koodiingiitti yeroo ishee ergan ''xiqqoodha, harki ishees xinnoodha, maawuzii akkamiin qabatti? Kiiboordii akkamiin to'achuu dandeessi?'' jedhanii turan. Namni hunduu koodiingii barachuu dandaha kan jedhu barsiisaan koodiingii Naataan balbala irratti ishee simate. Saaleem maatii fi barsiisota isheeyyuu haala raajeffachiiseen barnoota koodiingi bu'uuraa sirriitti baratte. Sarara koodiingii 2,000 barreessitee, qormaata koodiingii 50 tahuuf deebii kennitee Gidduugala Koodiingii Yenetaatii eebbifamte. Hundeessaan yenetaa fi barsiisaan kompiyuuter pirogiraamiingii Naataan barattoota barsiise keessaa umuriidhaan ishee xiqqoon Saaleemidha. Haa tahu malee Saaleem waa'ee koodiingii maal yaaddi? jennee harmee ishee Kokebiif yoo bilbillu, daa'ima ganna shanii haasofsiisuun salphaa tahuu baatus bilbila harmee isheen dubbisnaan akkas jettee deebiste. Saalem fayyaakeetii? Fayyaa Gaazexessaadha. Gaaffii si gaafadhuu? Tole Koodiingii baratteetta mitii? Eeyyee Maal si barsiisan? Xiyya fayyadamtee gara Kaabaa, gara Bahaa gara Lixaa deemuu nu barsiisan...gara bitaa deemuu yoo nu barbaachise gara bitaarra keenya gara mirgaa deemuu yoo nu barbaachise gara mirgaa irra keenya. Koodiingii jaallattaa? Eeyyee! Iskiraachiis nan jaalladha. Iskiraachiin maalinni mee, natti himi Koodingii waliin walitti dhufa. Socho'uu yoo barbaadde 'GO' kan jedhu jira. Isa yoo tuqxu ni deema. Yoo dhaabuu barbaadde ammoo bakka diimaatu jira. Isa tuqxa. Waa'ee Ice ammoo sittan hima. Ice Edge lafa cabbaa'aadha. Bishaan keessa yoo galte ni fashalata. Yoo bakka cabbii guddaa irra dhufte ammoo ni mo'atta. Bishaan keessa akka hin buuneef bishaan irra utaaltee deemta. Kana booda koodiingii barachuu barbaaddaa? KKKK ....Eeyyee [kolfa dheeraa] Gaafa guddattu maal tahuu feeta? Gaafan guddadhu saayintistiis muuziqaan nama faarfatus tahuun barbaada. Mana keessatti osoon faarfadhuu sagalee koo nan waraaba. Tole Saalem ati qaxaleedha! Jabaadhu! Galatoomaa! Nagaatti . . Barsiisaan pirogiraamiingii Naataan ijoollee dubbisuu hin barre kan barsiisu halluu fi bocaani. Karaa gemii isaan taphachuu jaalatanii fayyadamuun koodingii akka isaan barsiisu hime. Geemii isaan jaallatan tokko fudhachuun akkamiin akka taphatan itti agarsiisaa achumaan barsiisa. Duraa duuba koodingis asuma keessatti baratu. Gaafa barumsa fixanis waanuma gemii taphachaa oolan isaanitti fakkaata. Agarsiiftuu kallattii duuba kan jiru pirogiraamingi kan jennu san tahuu hima. Barreeffamoonni ammoo qajeelfamoota isaa yoo tahan isa hordofanii rakkina kompiitera tokkoof furmaata kennuun akka danda'amu hima. Koodingi jechuun afaan kompiitera fayyadamuun rakkina komitera tokkoo furuu akka tahes hima. Koodiingiin ijoolleef maal fayyada? Kokebii fi abbaan warraa ishee ijoollee isaanii lameen koodiingii barsiisuuf kan murteessan yeroon isaa bara teeknolojii tahuu yaada keessa galchuun tahuu himan. Bashannanaa beekumsa haaraa argatu jedhanii yaada keess agalchuun akka tahe hima. Waktii gannaa ammoo ispoortii akka tekwaandoo isaan barsiisu. Kokeb ogummaa IT waan qabduuf koodiingii ijoolleef kan jedhu dhageessee mee haa yaalan jettee akka isaan ergite himti. Teeknoloojii bara kanaa waliin qixa tarkaanfachuuf koodiingii barachuun dirqama taheera. Ijoolleen isaanii lameenis akkuma jalqabaniin dafanii akka hubatan yaadatti. ''Ammuma ijoollee gara kanatti galchuun faayiaa qaba. Teeknoloojiin bara akka keenya sanaa fagoo hin jiru. Ijoolleen akka baranii fi akka hin sodaanne gochuu barbaachisa,'' jette Kokeb. Biyyoota guddatan keessatti hojii qacaramuuf koodingi dandahuun akka ulaagaatti akka fudhatamu Naataan ni dubbata. Yuunvarsiitii Finfinneetti saayinsii kompiiteraa kan barate Naataan ofuma isaayyuu hanga yuunvarsiitii galutti koodingi akka hin beekne hima. Muuxannoo mataa isaa irraa ka'uunidha ijoolleen akka barataniif kan barsiisaa jiru. Koodiingii fi guddina sammuu Yaadni bu'uuraa koodiingii rakkoo kompiiteraa furuudha. Rakkoo furuun ammoo kan kompiiteraa qofa osoo hin taane jireenya guyyaa guyyaa keessattis hojiirra oola. ijoollee koodiingii barsiisuun sammuu isaanii akkuma sochii qaamaa hojjechiisuuti. Dandeettiin saayinsii fi herregaaf qaban ni guddata. Haalota hundaa kallattii adda addaan akka ilaalan gargaara. Kokeb sammuun ijoollee ilaalcha addaa akka qabaatu koodingi barachuun gargaareera jette. Yeroo umuriin dabalaa deemu dandeettiin rakkoo furuuf walumaan guddataa deemus ijoollummaatti koodingi barachuun garuu adeemsichi akka ariifatu taasisa jedhe Naataan. ''Gatii guddaan kompiiter pirogiraamiingii guddina sammuuti. Ijoolleen koodingi baratan dammaqoo tahu. Dafanii furmaata warra fidan tahu,'' jedhe. Koodingiin kennaa uumamaatii? Namni kamiyyuu koodingii barachuu akka dandahu Naataan himee namni jabaadha jedhamu ammoo rakkoo kompiiteraa hedduu yeroo gabaabaa keessatti nama sirriitti hiikedha jedhe. Innis barattoota isaa umurii fi dandeettii isaaniin qoodeeti kan barsiisu. Barattootni osoo wal hin dorgomiin qixa barataa saffisaan rakkoo furuutti hundumtuu akka humna isaatti rakkinicha akka furan yeroon kennamaaf. Saalem umuriidhaan ishee xiqqoo akka taates yaadata Naataan. ''Ishee fi obboleessa ishee waliin yeroo gaarii dabarsine. saalem haalota akkatti daftee hubattu, daftee hubattee akkatti furmaata barbaaddu ammoo adda ishee taasisa,'' jedhe Naataan. Kompiitera fayyadamuurraa gara hojjechuutti Dambala Siitii Senter keessatti kan argamu manni barumsaa Yenetaa erga jalqabee waggota afur taheera. Mana barumsichaatti barattootni 20,000tti dhiyaatan barataniiru. Umuriin isaanii gara ganna shanii kan tahan bocaa fi halluun kan baratan yoo tahu yoo sanaa ol tahe barreefamaan barumsichi kennamaaf. Kutaa tokkoo gara isa itti aanuuttu darbuuf ammoo ji'a sadii fudhata. Kun ammoo Birrii 5,0000-7,000 kaffalsiisa. Mana barumsaa kanatti barachuun mucaan ganna 13 marsariitii ykn weebsaayitii ofii isaa fi hiriyaa isaaf kan hojjete akka jiru Naatan BBCtti himeera Geemii Maakmaanii fi Suuppermaariyoon kan fakkaatan kan hojjetanis akka jiran dubbata. 1980 keessa kan dhalate Naataan ijoollumaatti afaan, bishaan daakuu fi Wuushuu barachaa kan ture amma immoo mucaa isaa kompiteratti fayyadamuu irraa gara hojjechuutti guddisuuf akka barbaadu hima.


Raayaan: Mucaan Morookoo guuyyoota afuriif eela keessatti ugguramee ture du'e

Mucaan Morookoo kan waggaa shanii eela gadi fagoo keessatti kufee ture lubbuun basuudhaaf yaaliin cimaan taasifamulleen guyyoota afuriin booda lubbuun baasuun hin danda'amne. Ibsi battaluma mucaan boolla keessaa baafameen mootii biyyattiin kenname Raayaan du'uusaa beeksise. Mucaa maqaansaa Raayaan jedhamu kana lubbuun oolchuuf namoonni dhibbaan lakkaa'aman bakka eela inni keessatti kufetti walitti qabamuun qotaa kanneen kumaatamaan lakkaa'aman ammoo karaa miidiyaaleetiin hordofaa turan. Mucaan karaa qaawwa baayyee dhiphoo ta'eetiin eela gadi fageenya meetira 32 qabu keessatti kufe. Garee mucicha baraaruuf yaalaa turanis akka lafti irraatti hin kufneef sodaataa turan. Boodas yaalii cimaan booda Sambata mucaa bira qaqqabuun baasuun danda'amulleen battala sanatti haala inni irra ture omaa hin jedhamne ture. Kanaanis namoota mucicha baraaruuf yaalaa turanis namoota achitti walitti qabamaniin gammachuun simatamanii ture. Miidiyaalee hawaasaa irrattis namoonni haashtaagii #SaveRayan fayyadamuun biyyattii guutuufi bakka biraatii deeggarsa isaanii mul'isaa turan. Haata'u malee daqiiqaawwan booda garu dhimmichi gara gadda cimaatti geedarame bataluma ibsa mootii biyyatti irraa baheen Raayaan du'uun ibsame. Fayyadamtoonni miidiyaa hawaasaa gadda du'a mucaa kanaatii itti dhagahame ibsachaa jiru. ''Ibsi masaraa Mootii irra baheen, ''balaa gaddisiisaa lubbuu daa'ima Raayaan Oraam dabarsee hordofuun, Kabajamoo Mootiin Mohaammad VI maatii mucaan kun jalaa boollatti kufuun du'eef bilbilaniiru'' jedha. Mootichis gadda olaanaa itti dhagahameefi jajjabina maatiif ibsaniiru, jedha. Balaan kun wayita qaqqabe guyyaa Kibxataatti abbaan Raayaan eelicha suphaa turan. Mucaan kufee guyyaa lammaataarratti miidiyaa biyya keessaatti akka himaniitti, ''battaluman ija kiyya irraa kaaseetti na jalaa boollatti kufee,'' jedhan. Itti dabaluunis, ''erga guyyaa sanaatii lisuu ijaa walirra buufachuu hin dandeenye,'' jedhan. Opireeshinii baraarsaa Daareektoreetii Eegumsa siviilii Moorookootiin hoogganame magaalaa xiqqoo kaabaa Taamoorot irraa fageenya km 100 argamtutti kan eegalame galgala Kibxataa ture. Guyyaa Kamisaa kaameraan eela keessatti wayita ilaalamu mucaan lubbuun ture. Garuu ammoo haalaa inni keessa turee wanti barame hin turre. Lubbuu baraartonnis Oksijiinii, nyaataa fi bishaan galchuuf yaalaa turan garuu ammoo mucaan sun fayyadamu danda'u isaa wanti barame hin turre. Biyyoon dhakkaadhaan makaa boolla sana qotanii bira gahuuf yaalii taasifame baayyee rakkisaa ture. Konkolaataawwan buldozar jedhamaniitti fayyadamuun gartokkee eelichaa qotuu eegalan. Gareen lubbuu baraartotaas isaan booda muciicha bira gahuun dagalee qotaa turan akka biyyoon gubbaan itti hin jigneetti. Baayyeen isaaniis ibsaatti fayyadamuun halkanii fi guyyaa hojjataa turan. Namoonni dhiibbaa baayyeen lakkaa'aman haalicha hordofuuf walitti qabamanii turan, kaan isaanii faaruu amantaa faarfachaa, kaan kadhannaa taasisaa ''Allahu Akbar'' jechaa turan. Kaan siriiyyuu bakka sanatti dunkaana dhaabbatanii turan. Jiraataan naanniichaa Haafid El-Azzous AFPtti akka himetti maatii mucaa kanaatiif jajjabina keennuufi isin waliin jirra jechuu achiitti akka argaman hime. ''Mucaan kunis Morookoo fi addunyaa maraa qaaliidha'' jedhanii ture. Taateen kana fakkaatuu bara 2019 keessaa Ispeen keessatti wayita mucaan waggaa lamaa boollaa dhiheenya magaalaa Maalaagaa keessatti kufuun du'e mudatee ture.


Daa’imman lakkuu garaa garummaa daqiiqaa 15f jecha bara garaagaraa keessa dhalatan

Daa'imman lakkuun wal-hin fakkaanne(fraternal twins) Kaaliforniyaa keessatti garaagarummaa daqiiqaa 15nin bara adda addaa keessa dhalataniiru Afireedoo Antooniyoo Tiruujilloon jala bultii bara haaraa warra faranjii  halkan sa’atii 5:45 bara 2021 dhalate. Obboleettiinsaa Ayliin Yolaandaa Tiruujiloo daqiiqaa 15 booda halkan qixxee Amajjii 1, 2022 dhalatte. Haatisaanii Faatimaa Maadrigaal ijoolleenshee guyyaa dhalootaa gargar tahe qabaachuun ‘waan addaati’ jette. Dabaluunis kana akka hin yaadneefi akka gammaddee dubbatte haati. Mucaan intalaa halkan qixxee dhalattes hopitaalichaaf daa’ima bara 2022tti dhalatte kan jalqabaa taateetti. Akka ragaan Wiirtuun To’annoo fi Ittisa Dhukkubaa Ameerikaa agarsiisutti biyyattiitti waggaatti ijoolleen lakkuu al 120,000 dhalatu, kunis ijoollee dhalatan keessaa harka 3 dha. Wiirtuun Fayyaa Naatividaad daa’imman  kunneen deesise lakkuun waggaa garagaraa keessatti dhalachuun miiliyoona lama keessa al tokko qofa waan mudatu dha jedhe. Hakiimni daa’imman kunneen deesisanis, ‘’mudannoo jiruu koo keessaa kuni kan hin irraanfatamne dha,’’ jedhan. ‘’Daa’imman kana nagaan bara 2021 fi 2022tti akka dhalatan gargaaruun gammachuu guddaa ture,’’ jedhan Dr Anaa Abriil Ariyaas. Daa’imni dura dhalate Alfreedoon kg 3 kan ulfaatu yoo tahu obboleettiinsaa Ayliin immoo kg 2 fi walakkaa ulfaatti. Daa’imman lakkuu kuni obboleewwan hangafaa sadiitti makamu.


Namichi Laayibeeriyaa ilma isaa ganna 10 gurguruuf yaale to’annoo jala oole

Laayibeeriyaatti poolisiin nama ganna 29 ilmasaa waggaa 10 gurguruuf yaale to'annoo jala oolchuun himateera. Namichi ilmasaa kan gurguruu barbaades doqdoqqee hatame bakka buusuuf qarshii argachuuf jecha ture. Erga to’annoo jala ooleen boodas poolisii magaalaa guddoo biyyattii Monorooviyaa jiruuf doqdoqqeen hiriyyaasaa manasaatii hatame kan doolaara 1000 baasu akka tahe dubbateera Qarshii kana salphaatti argachuuf filannoon qabu tokko qofa, innis biyya ollaa Laayibeeriyaa deemuun nama ilmasaa bitu barbaaduu ture jedheera. Namoonni naannoosaas sana gochuuf gara naannoo daangaa deemu akka qabu itti himuu isaanii dubbateera. Dhimmi gurgurtaa ilmasaa kunis daldaalaadhaan mijeeffamaa ture. Mariin yeroo taasifamaa turettis akka hin qabamneef jecha gurbaa gurgurtaaf dhiyaachaa ture handaaqqoo jedhaniitu waamaa turan. Haa tahu malee gidduutti poolisiin odeeffannoo argatee abbaa yeroo to’annoo jala oolchu, inni bitu immoo mucaa fudhachuuf gara magaalaa Monorooviyaan ala jirtuttii dhufaa ture. Akka maddi oduu onlaayinii Laayibeeriyaa Global News Network gabaasetti, mucaan yeroo ammaa eegumsa ministeera koorniyaa jala jira. Lixa Afrikaatti daddabarsi namootaa dhimma guddaa dha. Ijoolleen gabrummaa ammayyaaf gurguraman maatii isaanii akka argatan hin eeyyamamuufi yeroo baayyee hojii humnaa yookaan mana keessaa akka hojjetan godhamu.


Namtichi daa'ima waggaa sadii laaqana nyaachuu didde jechuun ajjeese adabame

Namni Pool Maarsh jedhamu mucaa intalaa umuriin waggaa sadii taate laaqana nyaachuu didde jechuun ajjeesse hidhaan waggaa 11 itti murtaa'e. Namni kun intala hiriyaa isaa kan hir'ina qaamaa qabdu nyaata didde jechuun miidhaa hamaa irraan gaheen lubbuunshee darbeera. Dargaggeessa umuriin isaa waggaa 27 ta'e Pool Maarsh, intala maqaan ishee Jeesikaa Daalgesh jedhamtu nyaata waan diddeefan aareen miidhaa hamaa irraan qaqqabsiise jechuun mana murtiitti hime. Jalqaba miidhaa irraan gahuu dhoksuuf yaaluun darbii fooqiirraa kufte jedhee ture. Haata'u malee, dhaddacha UK Maidstone taa'ameen gara jabinaafi ajjeechaa daa'imaatiin himatame. Jaasikaan bara 2019 keessa jala-bultii Ayyaana Qilleerra ture hospitaala keessatti lubbuun ishee kan darbe. Manni murtichaas Maarsh kunuunsa taasisaa kan ture garmalee mucattii darbachuun mataanshee mukatti garmalee bu'uu dhaga'eera. Haatii Jaasikaa, Maarshiin ''bineensa'' fi ''bulguu'' jechuun ibsite. "Bulguun ishee fudhate kun guyyaa jireenya isaa hundatti akka dararamun kadhadha'' jetti. ''Jaasikaan ibsaa jireenya koo turte, mucaa kiyya dhabee gonkumaa bayyanachuu hindanda'u.'' ''Maatii guutuun amma Jaasikaan attamiin akka ajjeeffamte baranii garmalee gaddaa jiru,'' jedhe abbaan seeraa Maarsh irratti adabbii murteesse, Jastiis Kaavaanaah. ''Duutii daa'ima xiqqoo barreedduu tanaa namoota hedduutti gadda cimaafi miidhaa qaqabsiisuun isaa ifadha.'' Kanaaf, Maarsh ajjeechaa daa'imaa raawwateef hidhaa waggaa sagaliifi dabalataan ammoo hidhaa waggaa lamaa gara jabina daa'imarratti raawwateen itti murtaa'eera. Erga Maarsh hidhameen booda poolisiin Keent Inspektar Miil Kimbar, ''Kunis dhimma sukkaneessaa ittiin daa'imni kichuun osoo jiraachuu hin eegaliin jireenyashee itti dhabdeedha,'' jedhan. ''Maarsh guyyaa miidhaan irra gaheetti Jaasikaan akka wallaansa fayyaa hin arganne gochuuf harkifataa ture. Boodas ammoo eenyummaasaa geeddarachuufi waan guyyaa sana ta'e sobuudhaan haqa dabsuuf yaalaa ture.'' Manni murtiis Maarsh akka gargaaraa deeggarsa mana gaheessoota dadhabbii barnootaa cimaa qabanii keessa akka hojjatu dhagahe. Haata'u malee, Maarsh battalatti 999 irratti bilbiluu dhiisee waan raawwate dhoksuuf yaalaa ture jedhu ragaaleen. Maarsh kan deeggarsa sadarkaa jalqabaatiin leenji'e, erga seenaa sobaa Jaasikaan darbii irraa lafa dhoofte jedhu sana dhoksuu akka hindandeenye hubateen booda, dhugaa baase jedhe abbaan seera. Gochaa kanaanis hidhaan waggaa 11 namticha kanarratti murtaa'uun dhagahameera.