Seenaa Gibxii

Seenaa Gibxii

Mootummaan Misir durii Kaaba Afrikaa naannoo sulula laga Naayil keessatti kan hundeeffamedha. Kanaafuu, bu’uurri qarooma Misir durii sulula laga Naayil irraa kan madde yoo ta’u, Naayil jechuun afaan Giriikiin Sulula jechuudha. Akka barreessaan seenaa Giriik durii Heerodootas ibsetti, Misir (Egypt) jechuun kennaa laga Naayil jechuudha. Kana jechuun, hundeeffamaafi dagaagginni qarooma Misir duriif sababni ijoon Laga Naayilidha. Lagni Naayil dagaagina qonna Misiri duriifi qaroomman adda addaaf bu’uura kan ta’edha. Ummanni Misir qonnaan bultoota yoo ta’an hojii qonna jal’isiifi horsiisa beeyladootaan beekamoodha. Oomishaalee qonnaa akka talbaa, garbuu, qamadiifi mishingaanis beekamoodha. Haata’u malee, haalli jireenya hawaasa Misir durii sadarkaa qarooma Misir waliin walbira qabnee yoo ilaallu hedduun isaanii hiyyeeyyiidha. Kanaafuu, haalli jireenyaa hawaasa Misir durii harki caalaan rakkisaafi gadaanaa kan turedha.Akka waliigalaatti, hundeeffamni mootummaa Misir duriif sababni ijoon laga Naayilidha. Kanaafuu, haalli jiruufi jireenyi hawaasa Misir durii laga Naayil waliin kan walqabatu ture.

Qaroomni Misir durii Afrikaa keessatti qarooma jalqabaafi beekamtii guddaa qabudha. Qaroomni kun bara 3,000 Dh.K.D. irraa jalqabee kan hundeeffamedha. Qaroomni Misir addunyaa ammayyaa beekumsaafi ogummaa adda addaa dhaalchisee jira. Isaan keessaa, yaadota akka amantii, qorannoo hawaafi qorannoo dawaa fa’i. Kanaan alattis, ogummoota akka ijaarsa Piraamidii, awwaala, hojii waraqaa, halluu dibuu, ogummaa reeffa namaa gogsanii yeroo dheeraaf tursiisuufi qarooma barreeffamaa fa’i dabalata. Misir durii ogummaa reeffa namaa gogsanii ittiin tursiisan Mummifikeeshiin jedhamuun beekamaa ture. Qarooma Misir durii yaada du’aan booda jireenyi jira jedhu ofkeessaa waan qabuuf namni yoo du’e meeshaalee adda addaa waliin awwaalu ture. Sababni isaas namoonni awwaalaman meeshaalee waliin awwaalaman sanatti ni tajaajilamu jedhanii waan amananiifidha

Barreeffamni Misir durii hayiroogilifiksii jedhama. Hayiroogilifiksiin meeshaa paappirus jedhamu irratti barreeffama. Barreeffamni kun akkuma ummata Chaayinaa durii mallattoo jecha tokko yookaan yaada tokko bakka bu’utti fayyadamuun tooftaa barreefamudha. Misir durii muuxannoo waraqaa hojjechuufi barreeffama adda addaa barreessuun beekamu. Barreeffamoota isaanii keessaa inni beekamaan ‘Za buuk of Za deed (The book of the dead)’ kan jedhudha. Kitaabni kunis waa’ee amantii irratti kan xiyyeeffatuufi qabiyyeen ijoo isaas du’an booda jireenyi akka jiru kan ibsudha. Misir durii Ummanni Misir durii qaroommaniifi ogummoota armaan olitti eeraman qofa osoo hin taane, mootummaa bulchiinsa cimaa qabu ijaarunis beekamoodha. Misir mootummaa tokko jalatti walitti osoo hin dhufiin dura bakka lamatti qoodamanii jiraataa turan. Isaanis: 1ffaa mootummaa Misir laga Naayil gara olitti hundeeffamee turedha. Innis, mootummaa Misir gara ol’aanu (Upper Egypt) jedhamuun beekama. Mootummaan Misir kunis, faajjii Adiidhaan adda baha. Wiirtuun mootummaa kanaas magaalaa Teebis jedhama ture. 2ffaa mootummaa Misir laga Naayil gara gaditti kan hundeeffamedha. Innis, mootummaa Misir gara gadii (Lower-Egypt) jedhamuun beekama

Mootummaan kunis, faajjii halluu diimaan beekama. Wiirtuun mootummaa kanaas magaalaa Meemfis ture. Bara 3100 Dh.K.D Misir durii gara olii jiraniifi gara gadii walitti makamuun mootummaa tokkummaa cimaa qabu ijaaraniiru. Haaluma kanaan, mootiin Menaas jedhamu Misir gara olii weeraruun bulchiinsa mootummaa tokko jalatti akka bulan taasiseera. Sanaan booda, mootoonni Misir faajjii lamaan walitti fiduun halluu diimaafi adii fayyadamuu jalqaban. Taateewwan seenaa bu’uura godhachuun seenaan mootummaa Misir bakka sadiitti (3) qoodama.Isaanis: • Mootummaa Misir bara durii isa jalqabaa ( 2686-2181) Dh.K.D • Mootummaa Misir durii bara giddugaleessaa (2049-1730) Dh.K.D fi • Mootummaa Misir durii bara haarawaa (1150-1080) Dh.K.D.gidduu jirudha. Mootonni Misiriin hogganaa turan Farahoonota jedhamu. Farahoo jechuun afaan Misir duriin ‘‘Mana Dhagaa’’jechuudha. Farahoononni mootota aangoo guutuu qabaniifi qaroomman hedduu kanneen dagaagsanidha. Bifuma kanaan mootummaan Misir durii aangoo gibira sassaabuufi daldala babal’isuu dhuunfatee turedha. Piraamidoota gurguddoo ijaarsisuufi qonna jal’isiitti hawaasa hirmaachisuun beekamu. Fakkeenyaaf, waggoota 1500 keessatti Piraamidoota baay’inni isaanii 70 ol ijaarsisanii jiru. Baay’een isaanis bara mootummaa Misir durii (Ancient Egypt) kan ijaaramanidha. Piraamidoota kanniin keessaa inni guddaa bara mootii Kuufu (2575- 2465 Dh.K.D) kan ijaaramedha. Piraamidiin kun yeroo ammaa bakka Giizaa jedhamutti argama. Sababa Piraamidoonni Misir keessatti bal’inaan ijaaramaniif ragaan qabatamaa beekamu hinjiru. Haata’u malee, akka ragaaleen tokko tokko ibsanitti sababa amantiifi awwaala moototaaf dhimma itti bahaa akka turan eeru. Akka waliigalaatti qaroomni Misir 102 durii hawaasa hojiilee gurgudoo hedduu irratti hirmaachisaa kan turedha.


Mesopotaamiyaa

Mesopotaamiyaa

Qaroomni Mesopotaamiyaa qaroomman addunyaa durii keessaa isa jalqabaati. Mesopotaamiyaa jechuun afaan Giriikiin ‘Lafa laggeen lama gidduutti argamu’ jechuudha. Bifuma kanaan qaroomni Mesopotaamiyaa sulula laggeen Ifraaxesiifi Tigiriis jedhaman gidduutti naannoo bara 3500 Dh.K. D irraa eegalee kan dagaagedha. Biyyeen gabbataafi bishaan gahaan sulula laggeen Ifraaxesiifi Tigiriis jireenya dhala namaaf haala mijataauumuun, qaroomman bara durii akka jalqabamaniif bu’uura guddaa ta’ee jira

Ummanni jalqaba naannoo sulula laggeen Ifraaxesiifi Tigiriis qubachuun qaroomma Mesopotaamiyaa hundeessan Sumeeriyaanota jedhamu. Booda irra garuu, ummattoonni akka Akkaadiiyaan, Baabilooniyaanotaafi Assiiriyaan jedhaman Mesopotaamiyaa humnaan ofjala galchuun walduraa duubaan bulchaa turan.Kanaafuu, hundi isaanii dagaagina qaroomman Mesopotaamiyaa durii keessatti gahee ol’aanaa qabu

Mesopotaamiyaan bulchiinsaafi gurmaa’ina hawaas-siyaasaa cimaa qaba ture. Bulchiinsi Mesopotaamiyaa mootiin hogganama ture. Mootonni Mesopotaamiyaa durii aangoo cimaa qabu. Mootonni kunneen akka Waaqaan muudamanitti ofilaalu (offudhatu) ture. Mootota Mesopotaamiyaa durii keessaa seera baasuufi labsuun, hawaasni akka beekuu kan taasise mootii Hamuraabii (1792-1750Dh.K.D) jedhamu ture. Seerri isaas, seera baay’ee ulfaataafi cimaa ture dha. Sababni isaas, tokkon tokkon yakka hojjetameef seera adabbii walsimatu jedhamee kan beekamudha. Fakkeenyaaf, ‘‘namni ija namaa jaamse ijji isaa jaamu qaba’’ kan jedhudha . Hamuraabiin ol’aantummaa seeraa baase hojiirra oolchuuf namoota akka abbootii seeraatti ramaduun hawaasa seera hubachiisaa ture. Hawaasni seera kana irratti hubannoo argachuun kabaja waliif kennuufi yakka hojjechuu irraa of qusataa turan. Bara bulchiinsa isaa, ol’aantummaan seeraa Mesopotaamiyaa keessatti yeroo itti kabajamaa turedha. Kanaaf, seenaa Mesopotaamiyaa keessatti seerri Hamuraabii tasgabbiifi nageenya amansiisaa fiduun beekama. Sululli laggeen Ifraaxesiifi Tigiriis dagaagina qonna adda addaa Mesopotaamiyaaf haala mijataa uumeera. Ogummaafi tooftaalee adda addaatiin bishaan to’achuun qonna jal’isiin beekamoo turan. Dabalataan, daandii galaanaafi wiirtuulee daldalaa iddoowwan biroo waliin taasisaa turaniiru. Daldala galaana irraaf dooniiwwan fayyadamaa turan. Dooniiwwan kunniin humna qilleensaan kan deeman ture. Qaromman ummattoota Mesopotaamiyaa durii geejjiba ammayyeessun, gaarii wiiliin deemuufi humna namaan socho’an (dhiibaman) hojjetanii jiru. Ogummaa sibiila baqsuu fayyadamuun Naasii irraa meeshaalee adda addaa hojjechun qaroomman addunyaa bara durii tiif gumaacha ol’aanaa taasisaniiru/

Mesopotaamiyaan qorannoo sirna urjii adeemsisuun Sirna Lakkoofsa Baraa (Kalaandarii) ji’oota kudhalama qabu uumaniiru. Qaroomni Sirna Lakkoofsa Baraa kunis marsaa ji’aa (addeessaa) irratti kan hundaa’edha. Qaroomni Mesopotaamiyaa falaasama herregaa geengoo digirii 360tti qooduu fayyadamuun, guyyaa tokko sa’aatii 24tti hirun shallaggii yeroo addunyaan amma itti tajaajilamaa jirru argataniiru. Dabalataan, sa’aatii tokko immoo daqqiiqaa 60tti qooduun bu’uura lakkoofsa yeroo bara ammayyaa ta’e jira. Qaroomni Mesopotaamiyaa sa’aatii bishaaniin hojjetu kalaquun hojii irra oolchee jira. Akkasumas, biyyee suphee tajaajila ijaarsa garaagaraatiif fayyadamaa turanii jiru. Bifuma kanaan, suphee tajaajila barreeffama adda addaatiif fayyadamaa turaniiru. Ogummaa barreeffama Mesopotaamiyaan kalaqan Kuniformi jedhamuun beekama. Tooftaan barreeffamaa kanaas suphee jiidhaa irratti kan barreeffamudha.

Dagaagina qarooma Mesopotaamiyaa durii keessatti qooda fudhattoonni ummattoota garaagaraadha. Isaanis Sumeeriyaanota, Akkaadiyaanota,Baabilooniyaanotaafi Assiiriyaanota kanneen jedhamanidha. Ummattoonni kunniin yeroo Mesopotaamiyaa bulchaa turan ogummaafi kalaqa adda addaa addunyaaf gumaachaniiru. Akka waliigalaatti, Mesopotaamiyaan qaroomman dagaagina dinagdee, hawaasaafi siyaasaa tokkummaa cimaa qabu hundeessuun beekamoo turan. Haata’u malee, ummattoonni Mesopotaamiyaa garee adda addaa jalatti gurmaa’un fedhii aangoo qabachuuf waraana walirratti labsaa turan. Waldhabdeen hawaasaa yookaan gareewwan gidduutti adeemsiffamaa ture humna Mesopotaamiyaa akka laaffatuuf sababa ta’e jira. Dhuma irratti, jaarraa 6ffaa Dh.K.D Pershiyaanotaan weeraramtee diigamuuf dirqamtee jirti.


Teeknooloojii odeeffannoo

Teeknooloojii odeeffannoo

Teeknooloojiin odeeffannoo (ykn IT ) jecha gosoota teeknooloojii odeeffannoo bifa adda addaatiin uumuu, kuusuu, waljijjiiruuf, fi fayyadamuuf itti fayyadaman hunda hammateedha. ( odibsa(Daataa) daldalaa, haasawa sagalee, suuraa dhaabbataa, suuraa yeroowaa, suuraa, dhiheessi subqunnamtii, fi kanneen biroo bifa, kanneen ammallee hin ulfoofne dabalatee).


Qaxxaamura

Qaxxaamura

Qaxxaamuri sarara tokko irratti bakka jalqabaa irraa gara bakka xumuraa itti geessutti fageenya gabaabaa dha. Haala kanaan, Qaxxaamurii Fageenya gabaabaadha. Qaxxaamuri dheerinaafi kallattii bakka bu’a. Yaadni kun yeroo baayyee damee Xin-seerummamaa (Fiiziksii) keessatti fayyadama . Yaad-rimeen kun Ariitii addaa fi saffisa shallaguuf gargaarudha.


Saffisa

Saffisa

Saffisni fageenya yeroo murtaa’e keessatti adeemame ibsa. saffisni kal-dhabeedha. Iddoo bu’een isaas “v” ta’a

Section::::Saffisa argachuu.
wanti tokko fageenyi inni deeme yeroo itti fudhateef hiruun kan argamu saffisa jedhama

Yuunitiin waaltawaan saffisaa sekondiitti meetira (m/s). Saffisa dhaabbataa: sochiin wanta tokkoo fageenya walqixa yeroo walqixa ta’e keessatti yoo deeme saffisa dhaabbataan(walfakkaataan) deeme jedhama.

Saffisa giddu-galeessa(Vav): Saffisni giddugaleessaa fageenya dimshaashaa yeroo dimshaashaa fudhateef hirameedha


Maagneetiizimii

Maagneetiizimii

Maagineetiizimiin damee fiiziksii ta’ee waa’ee maagineetiifi amaloota isaa kan qoratuudha.

Section::::Maagineetii.
Maagineetiin cittuu sibiilaa ta’ee wantoota akka ayiranii, makaa ayiranii, niikeeliifi kanneen kana fakkaatanii kan ofitti harkisuudha. Maagineetiin yeroo jalqabaaf biyya Turkii magaalaa maagineezhiyaa jedhamuttii argame. Maagineetiin uumamaan kan jiraniifi ilma namaatiin kan tolfaman nijiru. Dhagaan liidii maagineetii kan uumamaan argame yommuu ta’u, maagineetonni nam-tolcheen immoo namaan kan tolfaman ta’ee ayiranii yookiin makaa ayiranii irraa tolfamu. Maagineetiin nam-tolcheen boca adda addaatiin oomishamu. Isaanis: maagineetii boca siliindaraa, boca piiriizimii, boca kottee fardaa, fi kanneen kana fakkaataniin argamu.

Section::::Wantoota Maagineetawoofi Mit-Maagineetawoo.
Wantoonni hundi maagineetiin harkifamuu hin danda’an.Wantootni humni maagineetii irratti dalagaa’uu fi dalagaa’uu dhabuu isaa irratti hundaa’uun iddoo lamatti qoodamu. Isaanis: a) Wantoota Maagineetawoo: Wantoonni humna maagineetiitiin harkifaman wantoota maagineetawoo jedhamu. Fakkeenyaaf: ayiranii, mismaara, lilmoo, niikeelii, koobaaltiifi kanneen kana fakkaataniidha b) Wantoota Mit-maagineetawoo: Waantootni mit-maagineetawoon wantoota humna maagineetitiin harkifamuu hindandeenyeedha. Fakkeenyaaf: muka, pilaastikii, dungoo, koopparii, alumuuniyamii, warqii, dhagaa, fuulleefi kanneen kana fakkaataniidha

Section::::Maagineetii Gonnonee fi Maagineetii Sinsinnee.
Maagineetiin amalli maagineettummaa isaa osoo hin badin yeroo dheeraaaf turuu danda’u maagineetii gonnonee jedhama. Fakkeenyaaf: Maagineetii mana yaaliitti tajaajilan, maagineetii ispiikarii keessatti fayyaduufi kanneen kana fakkaataniidha. Maagineetiin amalli maagineettummaa isaa yeroo gabaabaaf qofa turu maagineetii sinsinnee jedhamu. Fakkeenyaaf: mismaara maagineetiin rigame yeroo gabaabaaf amala maagineetii akka horatu taasisa

Section::::Amaloota Maagineetii.
Amaloota Maagineetii Amalootni beekamoon maagineetii akka armaan gadiitti tarreeffamanii jiru. • Maagineetiin bantoowwan lama qaba. Isaanis: bantoo kaabaa fi bantoo kibbaa jedhamu. Humni maagineetii naannoo bantoowwaniitti nicima. Bantoowwan maagineetii addaan baasuun hin danda’amu, kana jechuun maagineetiin bantoo tokko qofa qabu hin jiru.

• Bantoowwan maagineetii walfakkaatan lama yoo walitti dhiheessan waldhiibu. Bantoowwan maagineetii lama wal hin fakkaannee immoo wal harkisu. Inni kun, seera maagineetiizimii jedhama.

• Maagineetiin kamiyyuu walaba ta’ee qilleensa keessatti rarra’e fiixeewwan isaa gama kallattii kaabaafi kibbaatti of sirreessee dhaabbata.


Lafqubeellaa

Lafqubeellaa

Lafqubeellaa (Saatarnii; mallattoo: ): lafjoo kun lafjoolee sirnaa biiftuu keenya keessaa isa tokko ta'ee kan ruda xurree Aannannoo kessatti argamuudha.Biifturraa sadarkaa 6ffaa irratti argamtii.Isa duraa lafjoolee akka urjaaduu,Bakkalcha,Lafaa, Lafdiimtuu fi Urjii dhoolbee ykn Jupitaarii jiru. isa booda ammoo lafjoolee Uraanusii fi Neepitoonii jedhamaniituu argama.

Saatarniin maqaa waaqa qonnaa romaanootaa yoo ta'uu Afaan oromoon ammoo Laf-qubeellaa ykn Sigiga jedhama.
Section::::Qabiyyee.
Lafjoon kun lafjoolee sirna biiftuu keessatti argamaan kessaa guddinaan sadarkaa lamaffarra jirra. Sirna Biiftuu keessatti lafjoolee gaaza'oo kennen akka Juupitarii(Harraattuu ykn Mukurjii), lafqubeellaa ykn siigiga(saturn),Uraanusii fi neeptooniidha.kessaas isa tokkodha. Jooviyaanii ykn fakkaataa juupitarii jedhamees ni waamama.Irraacaalaa gaasii haayidroojinii fi dhibbantaa xiqqaan immoo wahiyyoo hiliyeemii irraa uummamee.

Section::::Qubellaalee.
Lafjichi qubeellaawwaan naannawa isaatii argamaniin beekkama. Qubeellaawwan kunnin mudhii sigigaa(saturn) irraa fageenya 6630km hanga 120700kmtti argama.Tokkon tokkon Qubeellaawwan sigigaa balina hanga 20m qabu.irra jireessaan qubeellawwan kunniin bishaanii fi cabbii irraa dalagaman.


Yuuraanis

Yuuraanis

Moggaasni Giriikota durii biratti ”Waaqa Samii” jedhamuun yaamamti. Afaan oromoon yeroo hiiknuu "Urjii badheessaa" jedhama. Pilaaneetii jalqabaaf teleskooppiin argamteedha. Addeessota 27 qabdi. Yeroo jalqabaaf Yuraanuusii kan arge Wiliyaam Hereescheel bara 1781 tti yeroo hawaa teles kooppiin qoratuudha. Pilaanetoota keessaa dalga ciisuun siqqee ofiirra marti. Pilaaneetii gaasawoo keessaa ishee xiqqoodha. Haata'u malee lafa harka hedduun caalti.

Baqanii qillensaa Yuraanusii caalatti haydiroojiinii yoo ta'u, miitteenii baay'ee ta'erraa ijaaramte. Miitteeniin ifa diimaa xuuxuun ifa cuquliisa burqisiisa. Kanaafuu, dirri yuraanus halluu cuquliisa-magariisawoon akka aguugamu taasisa.


Neeptuuniin

Neeptuuniin

Moggaasni Roomaanota durii biratti "Waaqa Garbaa" jedhamuun yaamamti. Addeessota 14 qabdi. Pilaaneetii aduurraa 8ffaa irratti argamtuudha. Pilaaneetoota hunda caalaa fagaatti.Pilaaneetii gaasawoodha. haydiroojiniifi hiiliyamii irraa tolfamte. Pilaaneetiin Neeptuun baruma 1846 argamtetti, addeessi ishee jalqabaas mul'ate. Maqaan addeessa tanaa Tiriitoon yoo jedhamtu, wanti ishee adda taasisu faallaa sochii neeptuuniin siqqee ofiirra naanna’uu isheeti.

Atimoosfeerii cuquliisa haaydiroojiniifi miitteenii irraa tolfamte. Qubeellaawwan baay’ee haphataa ta'e qabdi. Haalli qilleensa hamaan sirna soolaarii neeptuunii irratti argama. Pilaanetoota keessaa ishee bubbeen itti baay'atuudha. Saffisni bubbee kanaa 1200km/hr nicaala. Teempireecharri guddaan dirra Neeptuunii −201 C ta'a.

Mallattoo: .


Xin-sanyii

Xin-sanyii

Xin-sanyii ykn jeneetiksii qorannoo dhal-sayii ti .

xin-sanyii jechuun; Dhaala jechuudha .

xin-sanyiin hojjeta:

Qaamni keenya akkuma lubbu qabeeyyii hundumaa seelii hedduu irraa ijaarame . Tokkoon tokkoon seelii/lubbiyyoo lakkada dhal-sanyii lubbuqabeyyii sanaa molakiyuulota(kutaanga) DNA keessatti qabata. lubbiyyoo lubbuu qaban hundinuu, bineensonnis ta’e biqiltoonni, koodii adda baasuu kana qabaachuun isaanii dhugaa ajaa’ibaati.

Haala kanaan, DNA(Ruqoo dhala sanyii) keessatti molakiyuulonni tokko tokko jiru. Lakkoofsi isaa gosa adda addaatiin garaagarummaa qaba, fakkeenyaaf, walumaa galatti 23 (46) kan ta’an bifa namaaf ta’u ; Garuu Qamaleef 24 (48) dha.


Lakkoofsa Entaa

Lakkoofsa Entaa

Lakkoofsa Entaa maqaa garaaaraan beekama fkn Lakkoofsa Raashinaatlii, Lakkoofsa Sababaa,Lakkoofsa Amansiisaa faadha.

Herrega keessatti lakkoofsi Entaa, lakkoofsa akka firaakshiniitti(hirmeemmii) barreeffamuu danda'uudha. Tuutni lakkoofsota kana akka miseensatti qabate immoo tuuta lakkoofsota Entaa (raashinaalii) jedhama. Tuutni kun qubee formula_1 tiin bakka buufama, Mallattoon kuniis jecha afaan Ingiliffaatiin " <nowiki>quotient</nowiki> " jechuurraa dhufee hikkaan isaas Qoodamaa jechuudha..

Lakkoofsota entaa hundi lakkoofsota dhugaa(REAL NUMBER [R]) yoo ta'an, pozaatiivii (Lakkoofsa qajeelaa) yookiin negaatiivii (Lakkoofsa Masaanuu) ta'uu danda'u . Lakkoofsi entaa hin taane irrashilaalii ykn lakkoofsa Alsababaawaa jedhama .

Lakkoofsi namoonni jireenya guyyaa guyyaa keessatti itti fayyadaman irra caalaan isaanii Lakkoofsa entaa dha. Isaanis firaakshinoota(hirmeemmii), lakkoofsota intiijarii(Duudaa) fi lakkoofsota dijiitota(lakkarfiilee) kurnyee(deesimaalii) dhuma qaban of keessatti qabatu. Walumaagalatti lakkoofsi bifa mataa isaatiin osoo jiruu akka hirmeemmitti barreeffamuu danda’u lakkoofsa entaa jedhama dha.

Section::::Lakkoofsota Entaa barreessuu.
Section::::Bifa firaakshinii ykn hirmeemii.
Lakkoofsota entaa hundi akka hirmeemiitti barreeffamuu danda’u. 1.5 yoo akka fakkeenyaatti fudhanne, kun akka formula_2, . formula_3, yookaan formula_4 .

Section::::Kurnyee dhaabataa (deesiimaalii dhaabatoo).
Kurnyee dhaabataan lakkoofsa lakkarfiilee murtaa'e gara mirga tuqaa kurnyee irraa yoo qabaateedha.

Fakkeenyonni 3.2, 4.075, fi -300.12002 ni argamu. Kun hundinuu rational dha. Fakkeenyi gaariin biraa 0.9582938472938498234 ta'a.

Section::::Kurnyee irra deddeebi’uu.
Kurnyee irra deddeebi’amu kurnyee bakka lakkarfiilee baay’een daangaa hin qabne gara mirga qabxii kurnyee jiranitti, garuu kanneen akkaataa irra deddeebi’amu hordofanidha.

Kanaaf fakkeenyi formula_5 . Akka kurnyeetti 0.3333333333 jedhamee barreeffama. . . Tuqaaleen dijiitiin 3 dhaabii malee irra deeddebi'uun itti fuufuu.

Yeroo tokko tokko, gareen dijiitotaa irra deddeebi'a. Fakkeenyi isaas formula_6 . Akka kurnyeetti 0.09090909 jedhamee barreeffama. . . Fakkeenya kana keessatti gareen dijiitota 09 irra deddeebi’a.

Section::::Lakkoofsa Alsababa.
Lakkaarfriileen ykn Dijiitonni tuqaa kurnyee booda lakkoofsa Alsababaaawaa keessatti argaman daangaa malee osoo hin irra deebi'in itti fuufuu. Fakkeenyaaf, dijiitonni hedduun jalqabaa π (Paayii) 3.1415926535 dha. . . Dijiitonni muraasni irra deddeebi'u, garuu hammam gara mirga qabxii kurnyee yoo deemte iyyuu, gonkumaa akkaataa daangaa hin qabneen irra deddeebi'uu hin jalqaban.


Yaad-rimee Tuutaa

Yaad-rimee Tuutaa

yaadrimeen tuuta damee herregaa kan qo'annoo tuuta irratti xiyyeeffatudha . Tuuta jechuun walitti qabama wantota sirritti ibsamaniiti. Wantonni tokkoon tokkoo tuuta keessatti argaman miseensota tuutichaa jedhamu.

Tuutni tokko sirritti ibsameera kan jedhamu wanti kenname tokko miseensa tuutichaa ta’uuf dhiisuu isaa shakkii malee murteessuu kan danda’amu yoo ta’ee dha. Tuutni yeroo moggaafamu qubeewwan gurguddoodhaan moggaafama. Tuutni miseensota isaatti fayyadamuun yoo ibsamu miseensota isaa tarreessuun qoodduun adda baasuun mallattoo “{ }” keessatti barreessu dha.

Section::::Gosoota Tuutotaa.
Section::::Tuuta Duwwaa.
Tuutni miseensota homaa hin qabne tuuta duwwaa jedhama. Tuutni duwwaan mallattoo’’{ }’’ yookiin Ø tiin ibsama.

Section::::Tuuta Dhaabbataafi Tuuta fufaa.
Baay’inni miseensota tuuta tokkoo lakkaawamee kan dhumu yoo ta’e, tuutichi tuuta dhaabbataa jedhama.Tuutni miseensonni isaa lakkaawwamee hin dhumne tuuta fufaa jedhama.

Section::::Hariiroo Tuutotaa.
Section::::Cita Tuutaafi Cita sirrii tuutaa.
Section::::Cita Tuutaa.
A fi B’n tuutota yoo ta’aniifi miseensonni tuuta B marti miseensa tuuta A yoo ta’an, B’n cita tuuta A ti jedhama. Mallattoon cita tuutaa “C ” dha. B C A jechuun “tuutni B cita tuuta A’’ti jechuudha


Yaad-rimee tuutaa

Yaad-rimee tuutaa

yaadrimeen tuuta damee herregaa kan qo'annoo tuuta irratti xiyyeeffatudha . Tuuta jechuun walitti qabama wantota sirritti ibsamaniiti. Wantonni tokkoon tokkoo tuuta keessatti argaman miseensota tuutichaa jedhamu.

Tuutni tokko sirritti ibsameera kan jedhamu wanti kenname tokko miseensa tuutichaa ta’uuf dhiisuu isaa shakkii malee murteessuu kan danda’amu yoo ta’ee dha. Tuutni yeroo moggaafamu qubeewwan gurguddoodhaan moggaafama. Tuutni miseensota isaatti fayyadamuun yoo ibsamu miseensota isaa tarreessuun qoodduun adda baasuun mallattoo “{ }” keessatti barreessu dha.

Section::::Gosoota Tuutotaa.
Section::::Tuuta Duwwaa.
Tuutni miseensota homaa hin qabne tuuta duwwaa jedhama. Tuutni duwwaan mallattoo’’{ }’’ yookiin Ø tiin ibsama.

Section::::Tuuta Dhaabbataafi Tuuta fufaa.
Baay’inni miseensota tuuta tokkoo lakkaawamee kan dhumu yoo ta’e, tuutichi tuuta dhaabbataa jedhama.Tuutni miseensonni isaa lakkaawwamee hin dhumne tuuta fufaa jedhama.

Section::::Hariiroo Tuutotaa.
Section::::Cita Tuutaafi Cita sirrii tuutaa.
Section::::Cita Tuutaa.
A fi B’n tuutota yoo ta’aniifi miseensonni tuuta B marti miseensa tuuta A yoo ta’an, B’n cita tuuta A ti jedhama. Mallattoon cita tuutaa “C ” dha. B C A jechuun “tuutni B cita tuuta A’’ti jechuudha


Mozdahir

Mozdahir

Mozdahir (Mozdahir International Institute; Français: Institut Mozdahir International, IMI) - Wan inn qabu dame laffa Africa gara gara kessetta kanaka Senegal, Mali, Ivory Coast, Guinea Bissau, Burkina Faso, lafffa birrale. Mozdahir hundeffamee ganna kuma lama 2000 mohamed Cherif Aly Aidara, warra abboti amanti shi, i kessa tooko Kanata, e Senegal. Kessa hojji motuma gamtoman dadagina irrati hojatini proojektii kan barannota irrata hundae fayya qonna naannoo heddo biqilitu kutanifi debisani dhabu fi humana iffa addu garre add adda karora nyatta addunya (World Food Programme).

Gurrugudo wajjini hoji hojatani. Mozdahir tessoni issani Dakar, kessa University Dakar's adaalloo (campus). Adaallo guditin darker kessa manna kitaba fi messhalle barrumsa adda adda ufikessati haamtani Mozdar akkasumsa gazexxa rubi qaba akkasumasi bakka yaai it afferanisi ni qaba FM radio ni qaba radio kana qofatu waye shi, a dubata bakka Guediawaye jedhaniti Mozdar proojeekit hojji adda adda hojjacha jirra dadagina irrati kutta casamane kessati kiba sengalit jarrimia kuni proojekiti adda adda qaba afrika dhia kesa jarramiina kunini dagagina baddiyaa irratti hundefate hoji issa hojata proojektini hamma kana homisha biqiltu muza ganda as Nadjaf Al Ashraf.

Section::::Projects.
Projects:


Cherif Mohamed Aly Aidara

Cherif Mohamed Aly Aidara

Cherif Mohamed Aly Aidara nama senegali taani MOURITRIAN SHI, A dura ta, a amanit kana hojji issatin bekkamana gudinna addunya Afrika dhia.

Section::::Jirru issa ta, a jalaqaba.
Inni nama gara Mourisihia fi Fulani taani CHerif Mohamed kanna dhalate barra kuma 1959 Darou hidjiratu ganda Bonconto Commune, kutta Kolda kibba senegali kessati dhabani kuni kana hundeffame abba issatini Abbana issa Cherif Al-Hassane Aidara, inni naama muritaria Al Lakhal dame gossa lagali abbani issa hidi issa akka warra Cherif Moulaye Idriss dynasty.

Akkumu barrumusa xumuren barrumussa islama senegeli kessati namini barisisaleni abba issati in AIDARA barrumussa iti fufu manna barrumussa kanna Allince francise jedhani paris kessati barratani AIDARA afana shanini olltana dubata araba, ingilifa, Farancsia if Wolof obbolesi issa Cherif Habib Aidaradurrata Bonconto Commune.

Section::::Career.
Hojji issa gana 2000, Cherif Mohamed Aly Aidara dhabata mutuma irra billissa tae kanna NGO Mozdahir intaranatinal Institute biyya Senegalil Aidara barrumussa fi dadagina irrati xiffachuni malaqa liqe kenufi hubanno shia kenufi Aidara jalaqaba hoji issa kutta Casamance (Fouladou) kibba Senegali, hattau male garru gara birrati babalacha jirra AFRIKA DHIHA KESALETI Mali, Guinea Bissau, Burkina Faso, Ivory Coast, Lafa afrika ta birrale dhabata nyatta adunya walinile hojatani jirrani (IWorld Food Programme).

AIDARA walda Mozdahir lafa senegali kessati babalise ijare jirra kanna akka Dakar, Dahra Djoloff, Kolda, Ziguinchor, Saloum, fi Vélingara. Inni amale walada Mozdahir ganda Nadjaf Al Achraf akkasumusa birri hejeddcachuni Teyel fi Foulamori ganda, kana kessa manna barumussa tifi miskiti jarame ganda kanna kessati Aidara qajelefama radio Mozdahir FM Dakar, kessati akkasumusa Radio Zahra FM Kolda kessati (see also list of radio stations in Senegal).

Section::::Hojji.
KITABBA ISSA KA affana faranisstini berefame (Books in French):


Qaraambullee

Qaraambullee

Qaraambullee ykn bagudaa hoosistuu biyyoota tokko tokko keessatti argamudha.

Gosoonni kunneenis:


Wanta(Qaama wantaa/ Qodaa)

Wanta(Qaama wantaa/ Qodaa)

(Qodaa/Wanta) Maatiriin fiiziksii kalaasikaa keessatti waan hangaa fi Qabee qabu hunda. Maatiriin qabee, hanga fi rukkina dabalatee amaloota adda addaa qaba. Kunis waan uumama qabatamaa jedhamuun beekamu uuma. Garuu yeroo ammaa kana sababa kufaatii addaan ba’iinsi maatirii fi anniisaa gidduu jiru akka walqixxaattoo beekamaa Einstein E=mc2 tiin maatirii haala kanaan ibsuun hin danda’amu.


Mesopotaamiyaa (Lafa lagalammenii)

Mesopotaamiyaa (Lafa lagalammenii)

Mesopotaamiyaa naannoo kibba dhiha Eeshiyaa sirna laga Tigris fi Efraaxis keessatti argamu yoo ta’u, haala qilleensaa fi teessuma lafaa naannoo sanaa irraa fayyadamtee jalqaba qaroomina dhala namaa keessummeessite.

Seenaan isaa kalaqawwan barbaachisoo addunyaa jijjiiran hedduudhaan kan beekamu yoo ta’u, isaanis yaad-rimee yeroo, herrega, girgiddaa, bidiruu doonii, kaartaa fi barreeffama dabalatee. Mesopotaamiyaanis qaamolee bulchiinsa naannoo fi magaalota adda addaa irraa dhufan walduraa duubaan jijjiiramaa dhufanii fi waggoota kumaatamaan lakkaa’aman keessatti to’annoo qabataniin ibsamti.

(lafa) lageen (lama) gidduu jiru") jechoota hundee Giriikii durii μέσος (mesos, 'giddugaleessa') fi ποταμός (potamos, 'laga') irraa kan dhufe yoo ta'u, '(lafa) lageen gidduu' jedhamee hiikama, calque ta'uu hin oolu kan jecha Aramaayikii isa durii yoo ta’u, jechi Aramaayikii mataan isaa calque birit narim Akaadiyaa ta’uu hin oolu. Innis guutummaa Septuagint Giriikii keessatti (c. 250 BC) kan Ibirootaa fi Aramaayikii wajjin wal gitu Nahaarim hiikuuf itti fayyadama. Itti fayyadamni Giriikii kanaan dura maqaa Mesopotaamiyaa jedhu The Anabasis of Alexander irraa kan mul’atu yoo ta’u, kunis dhuma jaarraa 2ffaa Dh.K.D.tti kan barreeffame ta’us addatti maddoota bara Aleeksaandar Guddicha irraa kan eerudha. Anaabaasiitti, Mesopotaamiyaa lafa Efraaxis irraa gara bahaatti kaaba Sooriyaa jiru ibsuuf itti fayyadamaa turte. Jechi Ārām Nahrīn (Classical Syriac: ܐܪܡ ܢܗܪ̈ܝܢ) (Ibiroota: ארם נהריים, Aram Naharayim) jedhu kakuu moofaa Macaafa Qulqulluu keessatti "Aram laga (lamaan) gidduu jiru" ibsuuf yeroo dachaa itti fayyadamaa ture. [citation barbaachisaadha].


Maxxantuu kalee miilsaddeetta

Maxxantuu kalee miilsaddeetta

kalee miilsaddeetta ykn roomboozuwaa ((afaan Giriikii : Rhombozoa = deemsa naanneffamuu ykn maruu + zoa= bineensa/ nefka) kanaafuu Rhombozoa jechuun bineensa deemsa maramaa qabudha. Innis gosa maxxantuu xixiqqoo kanneen kallee maat-millsaddee keessa jiraatanidha .


Qaranbullee bisaani

Qaranbullee bisaani

Suuta tarkaanfataa ykn Qaranbullee bishaanii Maqaa saayiinsaawaa:- Tardigrades ( (akka waliigalaatti tardigrade, ykn Boyyee sarphaphuu jedhamuun kan beekamu) fi yeroo jalqabaatiif phaphaasii Jarmanii ( Johann August Ephraim Jose ) bara 1773 ttii ibsamee , bineensi suuta kan deemu yoo ta’u tartiiba Ekidaayisizowaa(Ecdysozoa), kan garee bineensota protostomic ti. Akkasumas bineensa cimaa fi ajaa'ibsisaaa addunyaa kanaati.bineelda addunyaa kanarraa jalqabaa hawaa keessa jiraachuu kan danda'u jedhamee amanama .


Kompaawundii keemikaalaa

Kompaawundii keemikaalaa

Kompaawundiin ykn simni wanta qulqulluu ta’ee atoomota elementoota(suuddoo wahiyyoo) garaagaraa lamaafi isaa ol ta’an, reeshoo dhaabbataa ta’een walnyaatinsa keemikaalaa gaggeessuun kan uumamuudha. fFakkeenyaaf; soodiyem kilooraayidii (ashaboo nyaataa), bishaan, aluminiyem kilooraayidii. Soodiyem kilooraayidiin kompaawundii elementoota soodiyemiifi kilooriinii irraa uumameedha.

simni adeemsa jijjiirama keemikaalaatiin gara wantoota irraa ijaaramaniitti diigamuu nidanda’u. Diigamiinsaan booda waahiyoolee yookiin simoota biroo, yookiin lamaanuu uumamuu nidanda’a. simootni amala fiizikaalaa(uumamaa)fi amala keemikaalaa mataa isaanii qabu. Amalootni kunis kompaawundii tokko kompaawundii isa biroo irraa adda baasuuf nama gargaaru. Amalli kompaawundii tokkoo amaloota elementoota irraa uumamerraa guutumaa guutuutti adda. Fakkeenyaaf; ashaboon nyaataa kompaawundii atoomii soodiyemii tokkoofi kilooriinii tokko irraa kan uumameedha. Amalootni ashaboo nyaataa kanneen akka rukkinaa, faalkaalee fiizikaalaa, dhandhamafi kan kana fakkaatan amaloota soodiyemiifi kilooriinii irraa guutammaa guutuutti adda. Akkasumas, amalli bishaanii amala elementoota irraa ijaarame kan haayidiroojiiniifi oksijiinii irraa adda


Liifaa ykn sarphaphuu

Liifaa ykn sarphaphuu

ILiifaa bineensota gosa of danda’e kan Murna sarphaphuu jedhamu uumuudha(maqaa saayinsii: Porifera) jedhamu uumuudha, akkasumas orgaanizimoota calaqqee galaanaa sooratan yoo ta’u, bishaan gara maatiriksii baayoloojiitti paampii ta’ee bishaan calaluu fi xixiqqoo nyaataa baasuu, fi tokko soorachuudha ounce of food, it needs to absorb about a ton of water Ispoonjiiwwan yeroo baay’ee bifa jireenya bineensotaa isa salphaadha, sababiin isaas tishuu dhugaa (akka pirootozowaa) waan hin qabneef, akkasumas maashaalee, narvii ykn qaamolee keessoo waan hin qabneef. Walfakkeenyi ispoonjii fi kolonii choanoflagellates gidduu jiru utaalcha jijjiirama jireenyaa seelii tokko irraa gara seelii hedduutti ta’uu akka danda’u agarsiisa. Har’a gosootni ispoonjiiwwan ammayyaa 5,000 ol kan beekaman yoo ta’u, naannoo dambalii gidduu jiru irraa kaasee hanga gadi fageenya m 8,500 (29,000 ft) fi isaa ol ta’etti lafa kamiyyuu irratti argamuu danda’u argatte.guyyaa guyyaan argatta.

Liifaa bineensota gosa of danda’e kan Murna sarphaphuu jedhamu uumuudha


Qurxummii dhoqonnaa'a

Qurxummii dhoqonnaa'a

Qurxummii dhoqonnaa'a bineensa galaanaa qolaalqabeeyyii kan murna qurxumelellaa keessatti ramadame yoo ta’u, bocni isaa diskiin iftoomina kan qabu yoo ta’u, uwwisa dhoqonnaa'a kan qabuu fi qaama dheeraa fi haphii kan qabu yoo ta’u“tentacles” jedhama; Inni salphaa fi walxaxaa miti, sababiin isaas mataa, sirna bullaa'insa nyaataa uumamaa, ykn qaamolee

sinteetikii bineensota lafee hin qabne hordofan, akkasumas garaacha,

garaacha nyaata fudhatu waan ta'eef. Bishaan qaama isaa keessaa dhibbeentaa ol’aanaa kan ta’u yoo ta’u, ulfaatina isaa keessaa gara %95 kan ta’u yoo ta’u, qaamolee tokko tokko kan qabu yoo ta’u, afaan isaas gidduutti kan banamu yoo ta’u, tentacles ykn tentacles miiraa hedduu qaba. Qaama isaa walitti hidhuudhaan, achiis bilisaan babal’isuun, fi tentacles isaa bishaan keessa kan socho’u yoo ta’u, sochiin kaarentii bishaanii fageenya dheeraa akka socho’u isa gargaara.


Gulantaa ho'inaa

Gulantaa ho'inaa

Teempireecharri(hamma ho'aa) agarsiiftuu hamma anniisaa ho’aa qaamni tokko kuufatu yoo ta’u, akkasumas agarsiisa sochii suuddowaati, ibsama herregaan walqixxaattoo anniisaa sochii molakiyuulota ykn atoomota qaama tokkoo fayyadamuun argachuun ni danda’ama. Yuunitiiwwan(safartoo) hamma ho'aa safaruuf gargaaran hedduun jiru, kanneen akka gullantaa keelivinii, Gulantaa seentigireedii /seelishiyesii/, fi ho’i safartuu wanti tokko hammam ho’aa ykn qorraa akka ta’e kan agarsiisu yoo ta’u, kallattii dabarsoo ho’aa ofumaan murteessa, garuu hojii dhama’uun dabarsuu ni danda’ama kallattii faallaa ta’een.

Section::::dandeettii ho’aa.
Dandeettiin ho’aa baay’ina wanta tokkoo yoo safarame, dandeettiin ho’aa j hamma ho’aa teempireechara yuunitii ulfaatina tokkoof digrii tokkoon guddisuuf barbaachisudha. Fakkeenyaaf, ho’a bishaanii digrii Kelviin tokko ol kaasuuf, kiiloo tokkoof hamma ho’aa 4186 joules nu barbaachisa .


Kelviin

Kelviin

Gulantaa Kelviin ykn Gulantaa ho'aa konkumaa jedhamuunis ni beekkama zeeroo konkumaan kan irratti safaramu yoo ta'u, yuunitiin isaas Kelviin dha . Hariiroon zeeroo konkumaa fi zeeroo dhibbantaa gidduu jiru zeeroo konkumaa 273.15 digrii zeeroo digrii zeeroo dhibbaantaa wajjin walqixa ta’uu isaati. Fakkeenyaaf, ho’i kutaa digrii seentigireedii 20 yoo ta’e, Kelviin keessatti = 20 + 273 = 293 Kelviin.Fiiziksii fi keemistirii keessatti, zeeroo konkumaa dhaabbataa uumamaa dha, fi ho'a gadi aanaa yeroo kamiyyuu caaludha. Guutummaatti irra gahuun hin danda’amu, sababiin isaas seerri sadaffaan teermoodaayinamiksii zeeroo konkumaa akka hin ga’amne tuma, sababa walmadaalummaa kallatti ulfaatinaa fi ho’a gidduu yjiruun . Bu’aa hariiroo kallatti kanaatiin, wanti tokko sadarkaa zeeroo konkumaa yoo ga’e, ulfaatinni isaa zeeroo ta’a. Kana malees, bakka zeeroo konkumaa ga’uun hojii guddaa gaafata. Firijiin anniisaa waan barbaaduuf, firijii ilaalaa, fakkeenyaaf, humna elektirikiin waan hojjetuuf, yeroo ho'a gadi aanaa barbaannu hundatti, fakkeenyaaf -3 digrii seentigireedii hanga -11 ykn -18 digrii seentigireedii, firijii anniisaa dabalataa fayyadama, . akkasumas hojiin kun akkuma itti dhihaannu daballii guddaa ta'een dabalaa deema." zeeroo konkumaa" irraa.


Qaabi (bineensa) .

Qaabi (bineensa) .

Qaajjibbuu ykn Toorbaan qabaa (maqaa saayinsii: Brachyura).Innis bineensa miila kudhan kan qabuu fi qoloola kan qabuu yoo ta’u, kan warra Brachyura (maqaa saayinsii: Brachyura) keessaa tokko yoo ta’u, sababa eegee isaa gabaabaa, godoo lafee cinaachaa isaa jalatti dhokate waan qaabaniif maqaa saayiinsaawaa kanaan waamamuu. Qaajjibbuun,   galaana addunyaa hunda keessatti kan babal’ate yoo ta’u, bishaan qulqulluu fi lafa keessa kan jiraatan.gosoota hedduun qaajibbuu  naannoo ho’aa keessatt argamuu. Yeroo ammaa kana gosoonni beekaman gara 6,793 fi hambaanleen ifa hin taane gosoota adda addaa badan warra adda addaa 93 irraa kan citagita Qaajjibbuu keessaa 1,800 jiru. Hermit crabs(Qaajjibbuu corree), lobsters(Torbaan qabaa), shrimps(Balballaa Galaanaa), fi horseshoe crabs(Qaajjibbuu kottee fardaa) maqaa isaaniitiin ykn boca isaaniitiin wal fakkaatus tartiiba crabs keessa hin jiran. Gosoonni maatii Anomura keessa jiran yeroo baayyee qamalee dhugaa fakkaatu, garuu akkas miti.


Qaajjibbuu

Qaajjibbuu

Qaajjibbuu ykn torbaan qabaan lubbuqabeeyyii murna miilixinxima galaana keessatti ykn lafa irratti argamanidha. Qola qabaatanis murna qolaalqabeeyyii miti.

Citagita Qaajjibbuu kana keessatti Warra 93 fi Qaccee 6,793tu jira. Qaccee kana keessaa gara 850 ta’an lafarra jiraatu.

Qaajjibbuu galaanaa lubbuuqabeeyyi qola mataa isaa  hin qabneef qola duwwaa gosa kamiyyuu keessa jiraatu. Kun yoo hin argamnellee xurii keessa jiraatu.

Foon Qaajibbuu biyyoota hedduu keessatti nyaatama.

Qaajjibbuu ykn Toorbaan qabaa (maqaa saayinsii: Brachyura).Innis bineensa miila kudhan kan qabuu fi qoloola kan qabuu yoo ta’u, kan warra Brachyura (maqaa saayinsii: Brachyura) keessaa tokko yoo ta’u, sababa eegee isaa gabaabaa, godoo lafee cinaachaa isaa jalatti dhokate waan qaabaniif maqaa saayiinsaawaa kanaan waamamuu. Qaajjibbuun,   galaana addunyaa hunda keessatti kan babal’ate yoo ta’u, bishaan qulqulluu fi lafa keessa kan jiraatan.gosoota hedduun qaajibbuu  naannoo ho’aa keessatt argamuu. Yeroo ammaa kana gosoonni beekaman gara 6,793 fi hambaanleen ifa hin taane gosoota adda addaa badan warra adda addaa 93 irraa kan citagita Qaajjibbuu keessaa 1,800 jiru. Hermit crabs(Qaajjibbuu corree), lobsters(Torbaan qabaa), shrimps(Balballaa Galaanaa), fi horseshoe crabs(Qaajjibbuu kottee fardaa) maqaa isaaniitiin ykn boca isaaniitiin wal fakkaatus tartiiba crabs keessa hin jiran. Gosoonni maatii Anomura keessa jiran yeroo baayyee qamalee dhugaa fakkaatu, garuu akkas miti.


Helsinki

Helsinki

Helsinki magaalaa guddoo Fiinlaandi fi Fiinlaandi keessatti magaala ummanni baayyee keessa jiraatu dha.

<br>


Tampere

Tampere

Tampere magaalaa kaaba Fiinlaandi. Bara 2022tii, magaalaan kun jiraattota kan qabduu.


Sirna Biiftuu

Sirna Biiftuu

Sirni biiftuu kan uumame akka yaada hiddama saayinsii ammayyaatti sochii gaazotaa, duumessaafi dhukkee adda addaa irraa akka ta’e ni ibsa. Adeemsi sochii kana keessatti qaamni gara alaa jiran lafjottii kan geeddaraman yommuu ta’u qaamni gara keessaafi rukkina cimaa qabu gara biiftuutti jijjiirame jedhameeti amanama. Biiftuun handhuura sirna biiftuu keessatti argamti. Sirni biiftuu erga uumamee kaasee waggoota biiliyoona 4.6 ta’a jedhamee yaaddama. Sirna biiftuu keessatti lafjoonni saglan daandii / oorbitii/ marsoo jedhamu irra biiftuu naanna’u. lafjoonnii saddet fageenya Biiftuu irraa qabaniin dhihoo irraa gara fagootti yoo tarreessinu Qaamu-daalacha (Meerikurii), Bakkalcha(Veenusii), Lafa, Arraasa(Maarsii), (Harrattuu) Juppitarii, Lafqubeellaa(Saatarnii), Uraanusii(Badheessa), Neeptuunii(Habashaaqa-ruudaa)dha. Qaamman biroo sirna biiftuu keessatti argaman immoo saatalaayitoota(Batolchee ykn Addessa namtolchee), asteerooyidootaa(Bungulkattaan), koomeetotaa(qorsaaa)fi meetiyoorota(Bubbuttuwwan/Qaanqorsa) fa’a. Saatalaayitoonni qaamman sirna biiftuu keessaa kan pilaanetoota naanna’an yommuu ta’an qorsaawwan, Bungulkattaan Qaanqorsa qaammaan sirnicha keessatti biiftuu naanna’anii dha.

Section::::Biiftuu.
Biiftuun urjii dha. Innis wirtuu sirna biiftuu keessatti kan argamu fi hanga sirnichaa keessaa dhibbaatama 99.9 qabata. Biiftuun urjii hanga giddu-galeessa qabdu dha. Urjiilee baay’ee guddoon hanga harka dhibbaan caalu yoo qabaatan,
kanneen baay’ee xiqqoo ta’an immoo, hanga harka kudhaniin xiqqaa ta’e qabu. Ho’a fi ifti nuyi biiftuu irraa argannu hundinuu kan dhufan, bu’ura biiftuu bakka qaanquumaan haayidiroojini itti raawwatu dha. Tempireecharri wirtuu biiftuu digirii seelshiyesii kitila 15 dha. Dirreen maagineetii biiftuu, taatewwan hedduun akka ijoobiiftuu, banbanaa,bubbeewwan, fi oyrooraa ykn waaqa barii ykn Bakkasa bantii bareedoon lafarratti akka uumaman kan taasisu dha

Section::::Lafjoo.
Hiikkaan lafjoolee seera qabeessaan yeroo jalqabaaf Hagayya,2006 Gamtaa Astiroonoomii Addunyaatiinkenname. Hiikkaa kanaan Piluutoon lafjoo salgaffaa ta’uunsaa hafe. Pilaanetiinqaama:

1) Biiftuuttinaanna’u,

2) Hanga gahaa giraavitiimataaisaatiin marfameqabu, fi3) Daangaawantootaxixiqqoonaannoo isaa ifakan godhe. Wantootni ulaagaa 1) fi 2) guutan garuu 3) hin guunne,kanneen akka Piluutoo yookaan Siiresii, pilaanetoota dinkii jedhamu. Sirni biiftuu pilaanetoota saddeet qaba: kan akka lafjoo katta'oo afur (qaamu-daalacha, bakkalcha, Lafa fi Arraasa) fi lafjoo gaasawoo afur (Harrattuu, lafqubellaa, badhessaa-samii, fi garba-samii). Bita: Siiresiinqabattoo bungulkattaa guddicha keessatti, bungulkattaa isa baay’ee guddaa ta’ee fi lafjoo cuggee dha.

Section::::Lafjoo cuggee.
yeroo ammaatti Lafjoo xixiqqoo jalatti ramadamanii kan beekaman shaniidha. Isaanis; seerees, puluutoo, haawmiyaa, makmakeefi eeris jedhamuun waamamu. Seerees kan argamu gidduu maarsii fi juuppitariitti sabbata astirooyidii(Bungulkattaa) keessatti yoo ta’u, kan hafan afran immoo neeptuuniin boodatti aduurraa fagaatanii argamu. Wantoon tokko lafjoolee xixiqqoo jedhamuuf ulaagaan waldaa astiroonoomii addunyaa kaahe guutuu qabu. Ulaagaaleen kunniin;

• Aduurra naanna’uu qabu,

• Hanga boca isaanii murteessuu danda’u kan qaban,

• Oorbiitii mataa ofii murtaa’aa ta’e kan hin qabneefi

• Addeessota kan hin ta’iniidha.

Seerees

Diyaameetiriin ishee 950km.Teempireecharri dirra seerees -105o C

Pilaaneetii diwaarfii aduutti hiiqxee argamtuudha.

• Addeessa hin qabdu.

• Altokko aduurra naanna’uuf waggoota 4.6 itti fudhata.

• Lafjoo xixiqqaa yeroo jalqabaaf Doonii hawaa keessa adeemuun daawwatamteedha. • Seerees sakondii tokkotti hanga ishee keessaa 6kg sababa hurkaatiin dhabdi. • Hanga sabbata astirooyidii keessaa tokko sadaffaa gumaachiti


Garee Aduu

Garee Aduu


Sirna-Biiftuu

Sirna-Biiftuu

Sirni biiftuu kan uumame akka yaada hiddama saayinsii ammayyaatti sochii gaazotaa, duumessaafi dhukkee adda addaa irraa akka ta’e ni ibsa. Adeemsi sochii kana keessatti qaamni gara alaa jiran lafjottii kan geeddaraman yommuu ta’u qaamni gara keessaafi rukkina cimaa qabu gara biiftuutti jijjiirame jedhameeti amanama. Biiftuun handhuura sirna biiftuu keessatti argamti. Sirni biiftuu erga uumamee kaasee waggoota biiliyoona 4.6 ta’a jedhamee yaaddama. Sirna biiftuu keessatti lafjoonni saddettaan daandii / oorbitii/ marsoo jedhamu irra biiftuu naanna’u. lafjoonnii saglan fageenya Biiftuu irraa qabaniin dhihoo irraa gara fagootti yoo tarreessinu Meerikurii, Veenusii, Lafa, Maarsii, ( pilaaneetota dhagaa ), Juppitarii, Saatarnii, Uraanusii, Neeptuunii( gurguddoon gaazii ). Qaamman biroo sirna biiftuu keessatti argaman immoo saatalaayitoota(Batolchee), asteerooyidootaa(Qaam-caccaboo), koomeetotaa(qorsaaa)fi meetiyoorota(dhagaramaa/fufurgisa) fa’a. Saatalaayitoonni qaamman sirna biiftuu keessaa kan pilaanetoota naanna’an yommuu ta’an qorsaawwan, Qaam-caccaboo fufurgisa qaammaan sirnicha keessatti biiftuu naanna’anii dha. .

Biiftuun qaamolee sirna biiftuu keessaa bu’a qabeessa kan taateedha. Sababni isaatiis hoo’aafi ifa waan kennituufi. Osoo biiftuun hinjiraanne ta’ee, lafti baay’ee waan qabbanooftuuf lubbu qabeeyyiin irra jiraachuu hindanda’an ture. Biiftuun Sirna biiftuu keessaa qaama baay’ee guddoodha. Kunis 99.86% taati. Biiftuun urjiilee jiran keessaa lafatti baay’ee dhiyaattee kan argamtuufi l a f a i r r a a fageenya 150,000,000 Kiiloo meetira ta’u irratti argamti. Urjiin fageenya lafa irraa sadarkaa lammaaffaatti argamtu Alfaaseencharii jedhamti. Caarallaan ifa aduu irraa ka’ee lafa gahuuf hamma 8 daqiiqaa ta’u itti fudhata. Biiftuun qaama gara alaa ishiitiin hoo’a hamma 6000ºc kan maddisiiftu yoo ta’u qaama ishii gara keessaatiin immoo hamma 13,000ºc maddisiisti. Waytii halkanii urjiileen baay’een nimul’atu garuu, guyyaa guyyaa hinmuldhatan. Kunis kan ta’eef urjilee biroo irra biiftuun lafatti dhiyaattee argamuu ishii irraa kan ka’e ifti maddisiistu kan urjilee biroo caalaa muldhata
Section::::Lafjoo.
Lafjoo qaamman sirna Biiftuu keessatti biiftuu naanna’aniidha. Lajoonnii hundinuu biftuu irraa fageenya adda addaa irra kan jiraniifi orbiitii(marsoo) mataa ofii qabu. Marsoon daandii yaadaa boca killee qabuufi kan lafjooleen irra biiftuu naanna’aniidha. marsoo pilaanetootaa hunduu walirra hinbu’an. Biiftuun humna harkisaa qabduun lafjoolee gara ofiitti harkifti. Humni harkisa biiftuu kun humna gara keessaa yookaan humna seentiriipetaalii jedhama. Humni faallaa kanaa ta’ee lafjooleen harkisa walirraa qaban kun immoo humna gara alaa yookiin humna seentiriifugaalii jedhama. Humnoonni kunniin lamaan humnoota walqixaafi faallaa walii yommuu ta’an lafjooleen akka orbiitii isaanii osoo gadi hindhiisin biiftuu naanna’an gargaara. Lafjooleen ifa mataa isaanii hin qaban. Garuu ifa biiftuu irraa argatan calaqqisiisuu danda’u. Lafjoolee keessaa Veenusii (bakkalcha) malee kan hafan ijaan urjiilee biroo irraa gargar baasuun arguun rakkisaadha. Bakkalcha ganamaafi galgala ijaan ilaallee urjiilee biraa irraa adda baasuun nidanda’ama. Pilaanetootaafi urjiilee gargar baasanii beekuuf meeshaa teleeskooppii jedhamutti fayyadaman.

Section::::Lafjoo xixiqqoo (dwarf planets).
yeroo ammaatti Lafjoo xixiqqoo jalatti ramadamanii kan beekaman shaniidha. Isaanis; seerees, puluutoo, haawmiyaa, makmakeefi eeris jedhamuun waamamu. Seerees kan argamu gidduu maarsii fi juuppitariitti sabbata astirooyidii(Qaam-caccaboo) keessatti yoo ta’u, kan hafan afran immoo neeptuuniin boodatti aduurraa fagaatanii argamu. Wantoon tokko lafjoolee xixiqqoo jedhamuuf ulaagaan waldaa astiroonoomii addunyaa kaahe guutuu qabu. Ulaagaaleen kunniin;

• Aduurra naanna’uu qabu,

• Hanga boca isaanii murteessuu danda’u kan qaban,

• Oorbiitii mataa ofii murtaa’aa ta’e kan hin qabneefi

• Addeessota kan hin ta’iniidha.

Seerees

Diyaameetiriin ishee 950km.Teempireecharri dirra seerees -105o C

Pilaaneetii diwaarfii aduutti hiiqxee argamtuudha.

• Addeessa hin qabdu.

• Altokko aduurra naanna’uuf waggoota 4.6 itti fudhata.

• Lafjoo xixiqqaa yeroo jalqabaaf Doonii hawaa keessa adeemuun daawwatamteedha. • Seerees sakondii tokkotti hanga ishee keessaa 6kg sababa hurkaatiin dhabdi. • Hanga sabbata astirooyidii keessaa tokko sadaffaa gumaachiti.


Sirna Aduu

Sirna Aduu

Sirni Biiftuu Biiftuu fi pilaaneetota sagal naannoo, kanneen ishee naanna'an of keessatti qabata. Sirni kunnis meerikuurii Veenusii, Lafa, Maarsii, Juupitaar, Saaturn, Yuuraanos, Neeptuunii fi Pilutoo of keessatti qabata .


Lakkoofsa

Lakkoofsa

Lakkoofsi ruqoo herregaa lakkaa’uu fi safaruuf fayyaduudha. Lakkoofsi garee sirna lakkoofsaa jedhamutti qoodamuu danda'a .
Section::::Mallattoo lakkoofsaa.
Mallattoon lakkoofsaa Indo -Arabic ( 0123456789 ) bifa ammayyaatiin naannoo bara 1550 Dh.K.D. Sana dura bifa isaanii jiruun Awurooppaa keessatti bara 968 Dh.K.D. Isaanis lakkoofsota Arabaa irraa kan fudhatamanidha . Araboonni lakkoofsa Hindii kan fudhatan bara 768 Dh.K.D. Waggoota 200 kana keessatti hayyoonni Arabaa hayyoota Awurooppaa zeeroo (0)n durfamuu isaanii irraa kan ka’e herrega qofa osoo hin taane damee saayinsii birootiin, hayyoonni addunyaa Arabaa yeroo sanaaf caalaatti dhiibuu danda’aniiru ta'uu. Lammiileen Hindiis yoo xiqqaate bara 620 Dh.K.D irraa eegalee faayidaa zeeroo ni beeku turan. Tokkoon tokkoon qindaa’ina mallattoo lakkoofsaa Indo-Arabic, maqaa isaa Amaaraa tokko lama sadii afur shan ja’a torba saddeet sagal ilaali.
Section::::Gosa lakkoofsotaa.
Lakkoofsota baay’ee beekaman lakkoofsota uumamaa ykn Lakkoofsa lakkawwii fknf tokko, lama, sadii fi kkf dha.

.Mallattoon tuuta lakkoofsota uumamaa N akkasumas barreeffama formula_1 .

Section::::Lakkoofsa Ent.
Lakkoofsa Entaa akka firaakshiniitti(hirmeemmii) Waamamaa fi waamsisaa lakkofsa lakkawwii ykn hintaane qabuun ibsamuu danda’uudha . firaakshinii "m/n" ykn


Lakki

Lakki

Lakkoofsi ruqoo herregaa lakkaa’uu fi safaruuf fayyaduudha. Lakkoofsi garee sirna lakkoofsaa jedhamutti qoodamuu danda'a .

Adeemsi tokko tokko lakkoofsa tokko ykn lama fudhatanii lakkoofsa biraa nuuf kennu. Adeemsi kunniin hojii (operations) Qoyyoobbuu jedhamu. Fakkeenyaaf yeroo lakkoofsi nuuf kennamu lakkoofsa itti aanu yoo arganne adeemsi kun itti fufiinsa jedhamuun beekama. Hojiiwwan akka ida’uu, hir’isuu, baay’isuu, fi hir’isuu hojiiwwan baayinarii jedhamu. Dameen herregaa hojiiwwan lakkoofsaa akkasii qoratu "xin-lakkofsa" jedhama .

Section::::Mallattoo lakkoofsaa.
Mallattoon lakkoofsaa Indo -Arabic ( 0123456789 ) bifa ammayyaatiin naannoo bara 1550 Dh.K.D. Sana dura bifa isaanii jiruun Awurooppaa keessatti bara 968 Dh.K.D. Isaanis lakkoofsota Arabaa irraa kan fudhatamanidha . Araboonni lakkoofsa Hindii kan fudhatan bara 768 Dh.K.D. Waggoota 200 kana keessatti hayyoonni Arabaa hayyoota Awurooppaa zeeroo (0)n durfamuu isaanii irraa kan ka’e herrega qofa osoo hin taane damee saayinsii birootiin, hayyoonni addunyaa Arabaa yeroo sanaaf caalaatti dhiibuu danda’aniiru ta'uu. Lammiileen Hindiis yoo xiqqaate bara 620 Dh.K.D irraa eegalee faayidaa zeeroo ni beeku turan. Tokkoon tokkoon qindaa’ina mallattoo lakkoofsaa Indo-Arabic, maqaa isaa Amaaraa tokko lama sadii afur shan ja’a torba saddeet sagal ilaali.


Xin Biqila

Xin Biqila

Xin Biqila damee baayoloojii ykn Xin-lubbuu yoo ta'u qorannoo, saayinsii fi qorannoo biqiltootaati .


Lubbiiyyoo

Lubbiiyyoo

Lubbiyyoo bu’uura caasaaleefi dalagaalee lubbu-qabeeyyiiti. Lubbu-qabeeyyiin hundi lubbiyyoo tokko yookiin tokkoo ol irraa ijaaraman. lubbu-qabeeyyiin seelii ykn lubbiyyoo tokko qofa qaban lubbu-qabeeyyiin seel-qeenxee/ lubbiyyoo baaqee jedhamu. Lubbu-qabeeyyiin seelii ykn lubbiyyoo tokkoo ol qaban immoo orgaanizimoota seel-hedduu ykn lubbiyyeedduu jedhamu. Lubbiyyoonni baay’een hammi isaanii xiqqaa waan ta’eef gargaarsa maayikrooskoppii ykn fullee guddiftuu malee ija qullaan hin mul’atan.

Dagaagina saayinsii lubbiyyoof shoora guddaa kan taphate kalaqamu fullee guddiftuuti. Saayinsiin waa’ee seelii ykn lubbiyyoo qo’atu kan jalqabame jaarraa 20ffaa keessadha. Haa ta’u malee, beektoonni waa’ee lubbiyyoo irratti hojii isaanii jaarraa 17ffaa irraa kaasee dhiheessaa turanii jiru.

Section::::Caasaalee seelii.
Lubbiyyotni caasaalee adda addaa dalagaa mataa isaanii qaban qabu. Qabiyyeen lubbiyyoo membireenii seeliin ykn haguuggee lubbiyyoo marfamee jiru bakka gurguddoo lamatti qoodama. Isaaniis niwukilasii(wirmaata)fi saayitooplaazmii(hamataa caamerqaa( leetoo) ykn Mana-lubbiyyoo)dha. Caasaalee xixiqqoo saayitoopilaazmii seelii(hamataa sugaa) keessatti argaman orgaaneeloota ykn caamerqaa ykn kutaa lubbiyyoo ( leetoo) jedhamu. caamerqoonnii caasaalee dalagaa mataa isaanii raawwatu. Fakkeenyota orgaanelootaa(caameerqoonnii) keesaa murasni maayitookondoriyaa(caasumneee), kiloroopilaastii(caas-magarroo), raayiboosomii(horotaa protiinii)fi kanneen kana fakkaatanidha

Caasaalee seelii biqiltootaafi bineeldotaa Seelonni biqiltootaafi bineeldotaa maayikrooskoppii kompaawundii jalatti yommu ilaalaman caasaalee seelii gurguddoo sadii. Isaanis membiranii seelii ykn Haguggee-lubbiyyoo, saayitoopilaazmii(hamataa leetoo)fi niwuukilasii ykn wirmaata dha

lubbiyyonni hundi caasaalee lubbiyyoo walfakkaatan qabaachuu baatanis caasaalee lubbiyyoo keessaa muraasni akka armaan gadiitti ibsamaniiru

Haguggee lubbiyyoo(membireenii seelii) : Sochii wantootaa gara keessaafi ala lubbiyyotti raawwatamu too’ata.

Mana-lubbiyyoo ykn watana lubbiyyoo : Caasaa seelii dhangala’oo ta’e orgaaneloota heddu ofkeessaa qabuudha.

Wirmaata(Niwukilasii ) : Caasaa lubbiyyoo dalagaa waliigalaa lubbiyyoo to’atudha.

Kilooroopilaastii(Caas-magaroo): camerqa lubbiyyoo biqiltoota keessatti argamu ta’ee halluu magariisa kilooroofiilii(dibamagarisa) jedhamu qabuufi bakka itti footoosinteesisiin ykn Qophifni gaggeessamudha.

Vaakiyuulii(kuus-dhagala'aa): Caasaa lubbiyyoo ayonoota, bishaanifi wantoota xuraawaa ta’an kuusuudha,

Cicha seelii(cicha lubbiyyoo): Cichaan seelii casaa lubbuu hin qabneefi ala haguggee lubbiyyootti aanee kan argamudha.Dalagaan isaas caasaalee lubbiyyoo irraa balaa ittisuu fi boca murtaawaa akka qabaatan kan gargaarudha.

Maayitookondoriyaa(caasumnee): caamerqa gubamni soorataa keessatti gaggeeffamuufi anniisaan lubbiyyoo itti omishamudha.

Raayiboosomii(horata pirootinii): orgaaneelii seelii pirootinii oomishuuf ooludha.

Retiikulamii Indooplaazmaa(cimdaahaguggee): orgaanelii seelii pirootinii geejibuuf gargaarudha.

Dhagnoota goljii: orgaanelii pirootiniifi liipidii qindeesuu, saamsuufi geejibudha.

Section::::Lubbuu-qabeeyyii wirmaat-dhugee(iyuukaariyootii) fi wirmaat-sobee(pirookaariyootii).
lubbu-qabeeyyii caasaa lubbiyyoo isaanii irratti hundaa’uun bakka lamatti qoodamu. Isaanis wirmaat-sobee fi wirmaat-dhugee jedhamu.

I. Lubbu qabeeyyii Wirmaat-sobee (pirookaariyootii): lubbu-qabeeyyii niwukilasii(wirmaata)fi orgaaneloonni isaanii membireeniin(haguugee lubbiyyoo) kan hingolgamnedha. Fakkeenyaaf, baakteeriyaafi saaphaphuu cuqul-magariisadha

II. Lubbu qabeeyyii Wirmaat-dhugee( iyuukaariyootii): lubbu-qabeeyyii niwukilasii(wirmaata)fi caamerqaa isaanii membireeniin(haguugee lubbiyyoo) kan golgamnedha. Fakkeenyaaf, biqiltoota, bineeldota, fangasootaafi pirootozowaadha


Seelii(Lubbiyyoo)

Seelii(Lubbiyyoo)

Lubbiyyoo bu’uura caasaaleefi dalagaalee lubbu-qabeeyyiiti. Lubbu-qabeeyyiin hundi lubbiyyoo tokko yookiin tokkoo ol irraa ijaaraman. lubbu-qabeeyyiin seelii ykn lubbiyyoo tokko qofa qaban lubbu-qabeeyyiin seel-qeenxee/ lubbiyyoo baaqee jedhamu. Lubbu-qabeeyyiin seelii ykn lubbiyyoo tokkoo ol qaban immoo orgaanizimoota seel-hedduu ykn lubbiyyeedduu jedhamu. Lubbiyyoonni baay’een hammi isaanii xiqqaa waan ta’eef gargaarsa maayikrooskoppii ykn fullee guddiftuu malee ija qullaan hin mul’atan


Haguggee lubbiyyoo

Haguggee lubbiyyoo

Meembraaniin seeliis saayitoopilaasmii marsee qaamolee seelii ala jiran hafan irraa qaamaan adda baasa, kanaanis akka dallaa qoodutti hojjeta. Gufuun kun alaa fi keessaa seelii lubbuu qabu akka walakkaa dabarsuu danda’utti ykn qulqullinaan ce’uu danda’utti to’achuu kan danda’u yoo ta’u, akka meembraanii walakkaa dabarfamuu danda’utti kan hojjetuu fi yeroo walfakkaatutti meeshaalee karaa isaa seenuu fi ba’uuf dandeettii filannoo kan qabuu dha, akkasumas yeroo baay’ee molakiyuulonni baattuu meembraanii pilaasmaa keessa jiran adeemsa dabarsuu keessatti gumaacha Wantoonni meembraanii tokko keessa darbanii adeemsi kun kan raawwatamu anniisaa keemikaalaa baay’ee baasuudhaani. Meembraaniin pilaasmaa baay’ee haphii ta’uu isaa yoo ilaalle; Kanaafuu, maaykirooskooppii ifaa fayyadamuun salphaatti adda baafamuu kan hin dandeenye yoo ta’u, seelii tokko tokko keessattis meembraaniin pilaasmaa maaykirooskooppiidhaan adda baafamuu akka danda’uuf laayiyeroota eegumsa furdaa ta’aniin marfamee akka jiru hubatameera.Fakkeenyaaf, seelonni biqiltootaa baay’een isaanii dallaa seeloosa furdaa qabu kan meembraanii pilaasmaa kan dallaa seelii jedhamu haguugee deggeru .cimaa. Dallaan seelii hojiiwwan barbaachisoo seelii qaba, garuu adeemsa dabarsuu fi sochii meeshaaleen seelii keessaa fi ala jiran keessatti gahee tokkollee hin qabu.


Haguuggee lubbiyyoo

Haguuggee lubbiyyoo

Meembraaniin seelii ykn haguggee lubbiyyoo baqqaana haphii naannoo seelii lubbu qabeeyyii hundaatti.Yeroo tokko tokko meembraanii pilaasmaa ykn meembraanii saayitoopilaasmii jedhama.


Cell membrane

Cell membrane

Meembraaniin seelii ykn haguggee lubbiyyoo baqqaana haphii naannoo seelii lubbu qabeeyyii hundaatti.Yeroo tokko tokko meembraanii pilaasmaa ykn meembraanii saayitoopilaasmii jedhama.


Kompaawundii keemikaalaawaa

Kompaawundii keemikaalaawaa

Kompaawundiin ykn simni wanta qulqulluu ta’ee atoomota elementoota(suuddoo wahiyyoo) garaagaraa lamaafi isaa ol ta’an, reeshoo dhaabbataa ta’een walnyaatinsa keemikaalaa gaggeessuun kan uumamuudha.

simni adeemsa jijjiirama keemikaalaatiin gara wantoota irraa ijaaramaniitti diigamuu nidanda’u. Diigamiinsaan booda waahiyoolee yookiin simoota biroo, yookiin lamaanuu uumamuu nidanda’a.


Heeliyeemii

Heeliyeemii

Heeliyumiin elementii/wahiyyoo yoo ta'u gaasii qilleensa caalaa salphaadha .


Qilleensa Marsaa

Qilleensa Marsaa

Qilleensa Marsaa lafaa walitti qabama gaazoota sababa harkisa lafaattiin laffatti harkifamanii nannoo laffatti argamanitti,gabaabuumatti Qillensii Naannoo lafaa tuuta gaazootaa Baqqana qillensaa lafa keessatti argamaniidha. Kuusaan gaazii kun yeroo adda addaatti qabiyyee adda addaa qaba ture. Elementiiwwan jireenya isa keessa jiruuf barbaachisoo ta’an ( Baqqaana ozoonii dabalatee ) yeroo hunda jijjiiramaa jiru. Haalli qilleensaa keenya naayitiroojiinii dhibbeentaa 78, oksijiinii dhibbeentaa 21, argoonii dhibbeentaa 0.93 fi kaarboon daayi’oksaayidii dhibbeentaa 0.038 of keessaa qaba. Haalli amma jiru lafti waggoota biliyoona 1.5 dabalataaf jireenya akka deeggartu ni taasisa jedhamee amanama.

Section::::Baqqanota Qilleensa Marsaa Lafaa[gulaali | lakkaddaa gulaali].
Tempireechera irratti hundaa’uun qilleensi marsaa lafaa baqqaanota afur gurguddootti niqoodama. Isaannis: Tirooppoosfeerii, Istiraatoosfeerii, Meesoosfeerii fi Teermoosfeerii dha.

Section::::Baqqaana qillensaa gadee ykn Tirooppoosfeerii[gulaali | lakkaddaa gulaali].
Tirooppoosfeerii: baqaana lafatti aanee argamuudha. Haalli argama isaatis naannoo mudhii lafatti hamma 17km ol fagatee kan argamu yommuu ta’u, naannoo bantileetti immoo hamma 7k mol fagatee argama. Baqqaana kana keessatti yommuu olka’iinsi dabalaa adeemu, tempireecherri immoo hir’achaa deema. Kunis kan ta’uu danda’eef maddi hoo’a baqaana kanaa lafa waan ta’eefi. Dhiibbaan qilleensa marsaa lafaa guddaa ta’e baqqaana kana keessatti argama. Sababbiin isaas baqqaanni kun hunda irra rukkaadha. Gaasota garagaraafi hurka bishaanii ofkeessaa waan qabuufi. Fiixeen yookiin daangaan gara olii baqaana kanaa Tirooppoopwuusi jedhama

Section::::Hawaardiyaaa ykn Istiraatoosfeerii[gulaali | lakkaddaa gulaali].
Baqaana tirooppoosfeeriitti aanee argamuudha. Baqaana kana keessatti olka’iinsi yoo dabalu teempreecharris suuta dabalaa deema. Kunis kan ta’eef kuufamni guddaan ozoonii (O3 ) baqaana kana keessatti argama. Jiraachuun Oozoonii immoo carallaan Altiraavawoleettii jedhamu akka keessatti xuuxxamee hafu taasisa. Daangaan Istiraatoosfeeriifii meesoosfeerii Istiraatoopaasi jedhama. Kunis hanga 20km olfagaatee argama

Section::::Baqaana Qillensaa giddu ykn Hawaa Cabbii ykn Meesoosfeerii[gulaali | lakkaddaa gulaali].
Baqaanni kun daangaa gara olii istiraatoosfeerii fi 90km gidduutti argama. Baqqaana kana keessatti yommuu olka’insi dabalaa adeemu tempireecherri immoo saffisaan hir’achaa deema. Teempreecharri hamma -1850 C tti gadi bu’a. Sababni olka’iinsi yoo dabalu teempreecharri hir’ataa deemuuf baqaana hunda irra baqaanni rukkinni gaasotaa xiqqaa waan ta’eefi. Haalli kun immoo hoo’i akka hin kuufamne taasisa. Fiixeen yookiin daangaan baqaana kanaa gara olii Meesoopaasii jedhama.

Section::::Hawoo'a ykn Teermoosfeerii[gulaali | lakkaddaa gulaali].
Baqaana qilleensa marsaa lafaa gara olii daangaa meesoosfeerii olitti kana rgamuudha. Baqqaana kana keessatti yommuu olka’insi dabalaa adeemu, tempireecherris saffisa dabalaa adeemuun hamma 1,5000 C gaha. Kanarraa kan ka’e, baqqaanni kun baqqana qilleensa marsaa lafaa isa baay’ee hoo’aa ta’uun beekkama. Kunis kan ta’eef hammi O3 guddaa waan ta’eef


Sadhata waliigalaa

Sadhata waliigalaa

Sadhata waliigalaa (yaadrimee waliigalaa Birqabaa jedhamuunis beekama) yaada ji'oomeetirii harkisa lafaa kan Albert Einsteiniin bara 1915 maxxansee fi ibsa amma harkisa lafaa fiiziksii ammayyaa keessatti kennamedha. Sadhata waliigalaa  sadhataa addaa fi seera Niwutan kan harkisa waaligaala fooyyessa, ibsa tokkummaa harkisa lafaa akka amalli ji’oomeetirii iddoo fi yeroo, ykn yoomessaa kenna. Keessattuu, jallinni yommessaa anniisaa fi momeentii maatirii fi raadiyaashiniin jiru kamiyyuu wajjin kallattiin wal qabata. Hariiroon kun kan murtaa’u walqixxummaa dirree Aayinshitaayiniin yoo ta’u, kunis sirna walqixxummaa diferenshiyaalaa gartokkee ti.


PVR Raja

PVR Raja

P. V. R. Raja qindeessaa muuziqaa Hindii ti. Irra caalaa Muuziqaa Fiilmiiwwan Afaan Telugu Hindii Qopheessaa ture. Albamii muuziqaa isaa "Vitamin She" fi "Madhi" jedhu indie labels irratti gadhiifame. Dorgommiiwwan Feestivaala Dargaggoota Biyyaalessaa Hindii irratti gosa gitaaraatiin sadarkaa tokkoffaa argateera. Fiilmiiwwan dijitaalaa 250 ol ta'aniif muuziqaa qindeesse.

Section::::Wabiiwwan.
==Hubachiisa=


Dambalii

Dambalii

Dambaliin jeequmsa amaloota naannoo, kan akka dhiibbaa dambalii sagalee fi daambalii bishaanii ykn cimina dirree elektiromaagneeti dambalii ifaa keessatti ykn damballin jeequmsa yeroofi bakka.kessaa imaluudha.
Dheerinni Dambalii (λ): Dheerinni Dambalii kan ibsamu fageenya tuqaawwan walfakkaatan dambalii  walmaddii  gidduu jiruudha. Fakkeenyaaf, fageenyi fiixee ykn dhooqa dambalii lama walmaddii jiran gidduu jiru dheerina danbaalii  dha. Dheerinni dambalii qubee Giriikii λ (lambda)  tiin agarsiifama.. Dambaliiwwan guyyaa guyyaan ilaallu kanneen akka ifa, sagalee ykn dambalii bishaanii dha. Dheerinni danbalii fi firikuweensii(irradeebinna) gidduu hariiroon figgisoo tu jira .Danbaliin lama yoo saffisa walfakkaataa qabaate dheerinni dambalii gabaabaan irradeebina guddaa qaba.

Section::::Hariiroo dheerina Dambalii.
formula_2
formula_3

Section::::saffisa dambalii = irradedebina×dheerina dambalii ⇒ v = λ×f.
Kanaaf akka:

Section::::Jechoota Dambalii waaliin walqabatan.
Bakka boqonnaa: Bakki boqonnaa bakka hin jeeqamne ruqooleen ykn dirree yeroo isaanis raafama hin jiran. iddoo tasgabba'aa.

Qaxxaamura: Qaxxamurri fageenya qabxiin murtaa’aan gidduttii  argamu jechuudha

bakka boqonnaa isaa irraa socho’a.

Dhooqa: Dhooqa jechuun qabxii gadaanaa bakka boqonnaa gadiitti argamuu.

Fixxee: Fixxee qabxii olka’aa(olaanaa) bakka boqonnaa olitti argamudha.

Yeroo (T): Yeroon, mallattoo T tiin kan agarsiifamu, yeroo marsaa guutuu tokkoo kan sochii irradeddebi'e. Akkasumas yeroo dambaliin guutuu tokko gara qabxii kenname tokko dabarsuu.

Irradedebina (f ): Irradedebina Firikuweensiin, mallattoo f tiin kan bakkabu'u dha.Irradedebinni  lakkoofsa dambalii guutuu tokku yeroo tokkotti qabxii kenname tokko darbanii jedhamee ibsama. Irradedebinni hamma olka’u lakkoofsi dambalii sekondii tokkotti dha.

Bikkoomni waliigalaa firikuweensii sekondii tokkotti marsaa tokko dha. Kunis Hertz tokko (Hz) jedhamee ibsama

1Hz=1 marsaa/s.

Hiixina (A): Hiixinni ykn Ampiliituudiin kan ibsamu qaxxamura guddaa bakka walmadaalummaa irraati. Hiixinni mallattoo A tiin kan agarsiifamu yoo ta’u, meetiraan (m) .safarama

Saffisa Dambalii (v): Saffisni dambalii kan ibsamu fageenya dambalii sekondii tokko keessatti deemtudha. Mallattoo v tiin kan agarsiifamu yoo ta’u akkuma saffisa hundaatti sekondii tokkotti meetiraan safarama.


23r4

23r4

Dambaliin jeequmsa amaloota naannoo, kan akka dhiibbaa dambalii sagalee fi daambalii bishaanii ykn cimina dirree elektiromaagneeti dambalii ifaa keessatti ykn damballin jeequmsa yeroofi bakka.kessaa imaluudha.

Dheerinni Dambalii (λ): Dheerinni Dambalii kan ibsamu fageenya tuqaawwan walfakkaatan dambalii  walmaddii  gidduu jiruudha. Fakkeenyaaf, fageenyi fiixee ykn dhooqa dambalii lama walmaddii jiran gidduu jiru dheerina danbaalii  dha. Dheerinni dambalii qubee Giriikii λ (lambda)  tiin agarsiifama.. Dambaliiwwan guyyaa guyyaan ilaallu kanneen akka ifa, sagalee ykn dambalii bishaanii dha. Dheerinni danbalii fi firikuweensii(irradeebinna) gidduu hariiroon figgisoo tu jira .Danbaliin lama yoo saffisa walfakkaataa qabaate dheerinni dambalii gabaabaan irradeebina guddaa qaba.

Section::::Hariiroo dheerina Dambalii.
formula_2
formula_3

Section::::saffisa dambalii = irradedebina×dheerina dambalii ⇒ v = λ×f.
Kanaaf akka:

Section::::Jechoota Dambalii waaliin walqabatan.
Bakka boqonnaa: Bakki boqonnaa bakka hin jeeqamne ruqooleen ykn dirree yeroo isaanis raafama hin jiran. iddoo tasgabba'aa.

Qaxxaamura: Qaxxamurri fageenya qabxiin murtaa’aan gidduttii  argamu jechuudha

bakka boqonnaa isaa irraa socho’a.

Dhooqa: Dhooqa jechuun qabxii gadaanaa bakka boqonnaa gadiitti argamuu.

Fixxee: Fixxee qabxii olka’aa(olaanaa) bakka boqonnaa olitti argamudha.

Yeroo (T): Yeroon, mallattoo T tiin kan agarsiifamu, yeroo marsaa guutuu tokkoo kan sochii irradeddebi'e. Akkasumas yeroo dambaliin guutuu tokko gara qabxii kenname tokko dabarsuu.

Irradedebina (f ): Irradedebina Firikuweensiin, mallattoo f tiin kan bakkabu'u dha.Irradedebinni  lakkoofsa dambalii guutuu tokku yeroo tokkotti qabxii kenname tokko darbanii jedhamee ibsama. Irradedebinni hamma olka’u lakkoofsi dambalii sekondii tokkotti dha.

Bikkoomni waliigalaa firikuweensii sekondii tokkotti marsaa tokko dha. Kunis Hertz tokko (Hz) jedhamee ibsama

1Hz=1 marsaa/s.

Hiixina (A): Hiixinni ykn Ampiliituudiin kan ibsamu qaxxamura guddaa bakka walmadaalummaa irraati. Hiixinni mallattoo A tiin kan agarsiifamu yoo ta’u, meetiraan (m) .safarama

Saffisa Dambalii (v): Saffisni dambalii kan ibsamu fageenya dambalii sekondii tokko keessatti deemtudha. Mallattoo v tiin kan agarsiifamu yoo ta’u akkuma saffisa hundaatti sekondii tokkotti meetiraan safarama.


Fuula Duraa/ja

Fuula Duraa/ja


Main Page/minerva.css

Main Page/minerva.css


Qajojii:Wikipediasister

Qajojii:Wikipediasister

wwWiikiipiidiyaan, kitaabni beekumsa bilisaa, kan qopheesse Wiikiimidiyaa Faawundeeshinii .Dhaabbanni bu’aa hin arganne kun pirojektoota hojii fi adda addaas ni hojjeta:


Walaabuu

Walaabuu

Walaabuu iddoo bal’aa, daangaa hin qabne ykn eegallii fi dhuma hin qabne kan wantoota (jajjaboo, dhangala’aa fi gaazii) of keessatti hammate dha. Walaabuu guutummaatti arguun hin danda'amu. Fakkeenyaaf, suuraawwan lamaan fakkii 1 armaan gadii irratti argitan saamuda kutaalee Walaabuu tokko tokkoo ti.


Walaabuu/hawaa

Walaabuu/hawaa

Walaabuu iddoo bal’aa, daangaa hin qabne ykn eegallii fi dhuma hin qabne kan wantoota (jajjaboo, dhangala’aa fi gaazii) of keessatti hammate dha. Walaabuu guutummaatti arguun hin danda'amu. Fakkeenyaaf, suuraawwan lamaan fakkii 1 armaan gadii irratti argitan saamuda kutaalee Walaabuu tokko tokkoo ti.

Walaabuun iddoo bal’aa fi daangaa hin qabne kan wanta hunda hamma dha. Hawaan ammoo wanta walaabuu keessatti argamu iddoo daangaa hin qabnee fi watootni kessa hin jirree ykn ona(vaccum)dha. Kanaafuu, safartoo fageenya lafa irratti safaruuf itti fayyadamnu, fknf. kiiloo meetiraa fi maayilii fayyadamuun fageenya hawaa keessa jiru ibsuu gonkumaa hin dandeenyu. Sababni isaas fageenyi bikkulee kanneeniin safaramu baay’ee xiqqaa qofa waan ta’ee dha. Urjiileen qaamolee baay’ee gurguddoo ta’anii fi ifaafi ho’a mataa isaanii kan uumuudha. Urjiileen akka lafa irraa arginu xiqqaa miti. Tessuma isaaniin waljaladadarbanii osoo hin taane sirnaan qindaa’anii argamuu. Qindaa’inii ykn tuutni urjilee kun Ruda(Galaxy) Jedhama. Rudni Tuuta urjilee,gaazootaa,dhukkeeti. Biiftuu fi Dacheen nutirraa jiraanuu ruda Xuree Aannannoo(Milk way galaxy) jedhamtu keessattii aragmtii


Ribduu

Ribduu

Ribduun kan hojjetame golollee fi utubaa irraa, yeroo baay’ee funyoon kallattii jilbaa jijjiiruuf pullii sana irratti boqota. Puulli kireeffattootaa humna namaa qajeelchuuf qofa osoo hin taane, humna namaa guddisuuf illee fayyadamuun ni danda’ama.


Baddallee

Baddallee

Beddelleen maqaa Beddee fi Eeleerraa akka moggaate irra jireessa amanamtus bara lolaa Baddallee galle jechuun ni balleessine diina ka je'anis ni jira.Beddeellee hin argadhuu jedhan beerri gabaa dullattii dhaqaa turan barasis jechuurraan ka'ee mogga'eenis ni jira.Daggal saaqii qaraatu irra beeka akka Injiinar Gaaddisaa Shifarraa Daawoo qoratanitti!Abbaan Bokkuu Aanaa Deeggaa fi walitti Qabaan Abbootii Gadaa Buunnoo suursagaleedhaan Obbo Shugguxii Sibiiluu waliin asqaaqoo qabu turan!


Qaamolee samii

Qaamolee samii

Qaamonni samii qaamolee uumamaa samii keessa kannen jiranidha. isaanis lafjoo, Baattoolchee(saatalaayitii), fufugisa(mitiroota), urjiilee, koomeeti(Qorsaa) fi kan kana fakkaatan.


Saffisa ifaa

Saffisa ifaa

Saffisni ifa vaakiyuumii keessatti, yeroo baay’ee c jedhamee kan waamamu, dhaabbataa fiizikaalaa waliigalaa kan sekondii tokkotti meetira 299,792,458 wajjin sirriitti walqixa ta’eedha.


Xurree Aannannoo

Xurree Aannannoo

Milky Way ykn afaan Oromoon " Xurree Aannannoo " walitti qabama ykn biifama urjiilee fi qaamolee samii adda addaati. Ballinni Ruda Xurree Aannannoo gara kiloo meetrira 1,000,000,000,000,000,000 ykn waggaa ifa 100,000 ykn 30 kiloopaaskaalii ta'a jedhamee tilmaamamama. Fageenyi fiixee tokko irraa gara fiixee isa kaaniitti (daayameetiraan) safarame waggaa ifa 100,000 dha. Urjiilee biiliyoona 100 hanga 400 gidduutti akka of keessaa qabu tilmaamameera. Ruda kana keessatti sirna Biiftuu ykn aduu giddu galeessa godhate jira.

Section::::Xinjecha.
Hundumti keenya ifa cofgoggeewwan giccisa baayyeetiin halkan dukkana samii qaxxaamuran argineerra. Kana Giriikonni durii Miilki-Weyii jechuun moggaasan. Misiirii fi Chaayinoota duriif malkaa garhawaa yommuu ta’u, Araboonnii immoo Darbuul tabbaanaa jedhuun kunis "Karaa Aananaawaa" dha.Afaan oromoon ammoo "Xurree Aannannoo Ykn malkaa garhawaa" jedhama.Saaybeerotni immoo akka maxhodhaa dunkaana samii keessatti ilaalu turan Durii jalqabee qorattootni waa’ee uumama isaa hubachuuf yaalii godhaa turan. Baay’een isaanii, kan akka Anaksaagooras bara Girikii durii keessa ykn Al Biruunii bara giddugaleessaa Pershiyaa keessa, urjiilee baay’ee walitti dhiyaataniin kan umameedha jechuun tilmaamanii turan.


Pilaaneetii

Pilaaneetii

Pilaaneetiin ykn Lafjoon urjii tokkotti naanna'anii fi siiqqee isaanii irratti akka naanneffaman isaan dandeessisu qabanidha. Fakkeenyaaf, Milkii Weey wiirtuu isaa irratti urjii Aduu jedhamtuu fi pilaaneetota sagal naannoo ishee naanna’an qaba.


Pilaaneettii

Pilaaneettii

Lafjoo qaamman sirna Biiftuu keessatti biiftuu naanna’aniidha. Lajoonnii hundinuu biftuu irraa fageenya adda addaa irra kan jiraniifi orbiitii(marsoo) mataa ofii qabu. Marsoon daandii yaadaa boca killee qabuufi kan lafjooleen irra biiftuu naanna’aniidha. marsoo pilaanetootaa hunduu walirra hinbu’an. Biiftuun humna harkisaa qabduun lafjoolee gara ofiitti harkifti. Humni harkisa biiftuu kun humna gara keessaa yookaan humna seentiriipetaalii jedhama. Humni faallaa kanaa ta’ee lafjooleen harkisa walirraa qaban kun immoo humna gara alaa yookiin humna seentiriifugaalii jedhama. Humnoonni kunniin lamaan humnoota walqixaafi faallaa walii yommuu ta’an lafjooleen akka orbiitii isaanii osoo gadi hindhiisin biiftuu naanna’an gargaara. Lafjooleen ifa mataa isaanii hin qaban. Garuu ifa biiftuu irraa argatan calaqqisiisuu danda’u. Lafjoolee keessaa Veenusii (bakkalcha) malee kan hafan ijaan urjiilee biroo irraa gargar baasuun arguun rakkisaadha. Bakkalcha ganamaafi galgala ijaan ilaallee urjiilee biraa irraa adda baasuun nidanda’ama. Pilaanetootaafi urjiilee gargar baasanii beekuuf meeshaa teleeskooppii jedhamutti fayyadaman.


Dawe Kachan

Dawe Kachan

Aanaan dawwee qachaan kan argaamuu naannoo oromiya godina baalee baha keessatii magaalan guddon aanaa kana mi'oo jedhaamun beekamtii.

gandoota akka kubbii waldeeya ,sof umar, arda ooru ,magaalo sarboo,diddibisa ,aadee haara aaga, diibee kiloofta ,dibbe molee, mi'oo, fursaa, if jaalatii hammatee jira.


Ruda

Ruda

Rudni walitti qabama guddaa gaazii, dhukkee , urjiilee fi sirna Biiftuuti. Rudni tokko harkisa lafaatiin walitti qabama. Rudni keenya Xurree Aannannoo jedhama.

Jechii Afaan Ingiliffaa «galaxy» jedhuu afaan giriikii irra kan liqeeffame yoo ta'uu hiikkaan isaas «Aannan» jechuudha.

Rudni walitti qabama guddaa gaazii, dhukkee , urjiilee fi sirna Biiftuuti. Rudni tokko harkisa lafaatiin walitti qabama. Rudni keenya Xurree Aannannoo jedhama.

Jechii Afaan Ingiliffaa «galaxy» jedhuu

afaan giriikii irra kan liqeeffame yoo ta'uu hiikkaan isaas «Aana»

Gosoota Rudaa

Ruuda maramaa(Spiral galaxies) :-   naannooftuu gurguddoo fakkaatu. Harki micciramaa urjiilee fi gaazii fi dhukkee baay’ee irraa ijaarame. Gaasii fi dhukkee wantoota ijoo urjiilee haaraa uumuuf barbaachisan keessaa muraasa. Urjiileen dargaggoonni urjiilee dullooman caalaa baayʼee hoʼaa waan gubaniif, yeroo baayʼee rudoonni micciramaa  walaabuu keessatti ifaa taʼan keessaa tokko tokkodha. Rudoonnii dhiyoo jiran gara kessaa  %60 kan ta'an micciramoo dha. Rudootni mana keenyaa Xurree Aannannoo  fakkeenya baayyee gaarii tokkoo ti.
Ruda Okookkaawaa ykn Luffee (Elliptical galaxies) :-   boca geengoo diriirfamanii ykn Luffee qabu. Rudootni okookkawaa tokko tokko kanneen biroo caalaa diriiree jiru.  Kan biraan immoo dheeraa fi diriiraa fakkaachuu danda’a. Rudoonnii okokkaawaa irra caalaan isaanii urjiilee durii of keessaa qabu. Kana jechuun yeroo baayyee akka ruda miciramaa ifa miti jechuudha. Akkasumas dhukkee fi gaazii baayyee xiqqaa qabu. Rudootnii okokkawaa rudoota gurguddoo fi baay’inaan mul’atanidha. Isaanis rudoota dhiyoo jiran keessaa gara %20 ta'u.

Ruda Alsirnaawaa (Irregular galaxies) :-   Boca waloo tokkollee hin qaban. Rudonni sirrii hin taane ykn Alsirnaawaa ruda xixiqqoo saayintistoonni ilaalan keessaa tokko. Haa ta’u malee, baay’ee ifa ta’uus ni danda’u. Akkuma rudoota micciramoo, rudoota sirrii hin taane yeroo baayʼee gaazii, dhukkee fi urjiilee dargaggoota ifaa baayʼeedhaan guutamu. Rudootni dhiyoo jiran keessaa gara %20 Rudha Alsirnawwaadha.

Urjiileesoboo (Quasars ) :-   naannoowwan summugawoo wiirtuu ruuda keessa jiranidha. Humna guddaa gadi lakkisu. Urjiileesoboo ykn Kuwaasaroonni dhugumatti wantoota  Walaabuu keessatti bayyee ifaa ta’an keessaa muraasa. Ruda Xurree Aannannoo  keenyaatti urjiileensoboon hin jiran.


Gaalaaksii

Gaalaaksii

Rudni walitti qabama guddaa gaazii, dhukkee , urjiilee fi sirna Biiftuuti. Rudni tokko harkisa lafaatiin walitti qabama. Rudni keenya Xurree Aannannoo jedhama.

Jechii Afaan Ingiliffaa «galaxy» jedhuu afaan giriikii irra kan liqeeffame yoo ta'uu hiikkaan isaas «Aanannoo»

Gosoota Rudaa

Ruuda maramaa(Spiral galaxies) :-   naannooftuu gurguddoo fakkaatu. Harki micciramaa urjiilee fi gaazii fi dhukkee baay’ee irraa ijaarame. Gaasii fi dhukkee wantoota ijoo urjiilee haaraa uumuuf barbaachisan keessaa muraasa. Urjiileen dargaggoonni urjiilee dullooman caalaa baayʼee hoʼaa waan gubaniif, yeroo baayʼee rudoonni micciramaa  walaabuu keessatti ifaa taʼan keessaa tokko tokkodha. Rudoonnii dhiyoo jiran gara kessaa  %60 kan ta'an micciramoo dha. Rudootni mana keenyaa Xurree Aannannoo  fakkeenya baayyee gaarii tokkoo ti.

ran.
Ruda Okookkaawaa ykn Luffee (Elliptical galaxies) :-   boca geengoo diriirfamanii ykn Luffee qabu. Rudootni okookkawaa tokko tokko kanneen biroo caalaa diriiree jiru.  Kan biraan immoo dheeraa fi diriiraa fakkaachuu danda’a. Rudoonnii okokkaawaa irra caalaan isaanii urjiilee durii of keessaa qabu. Kana jechuun yeroo baayyee akka ruda miciramaa ifa miti jechuudha. Akkasumas dhukkee fi gaazii baayyee xiqqaa qabu. Rudootnii okokkawaa rudoota gurguddoo fi baay’inaan mul’atanidha. Isaanis rudoota dhiyoo jiran keessaa gara %20 ta'u.

Ruda Alsirnaawaa (Irregular galaxies) :-   Boca waloo tokkollee hin qaban. Rudonni sirrii hin taane ykn Alsirnaawaa ruda xixiqqoo saayintistoonni ilaalan keessaa tokko. Haa ta’u malee, baay’ee ifa ta’uus ni danda’u. Akkuma rudoota micciramoo, rudoota sirrii hin taane yeroo baayʼee gaazii, dhukkee fi urjiilee dargaggoota ifaa baayʼeedhaan guutamu. Rudootni dhiyoo jiran keessaa gara %20 Rudha Alsirnawwaadha.

Urjiileesoboo (Quasars ) :-   naannoowwan summugawoo wiirtuu ruuda keessa jiranidha. Humna guddaa gadi lakkisu. Urjiileesoboo ykn Kuwaasaroonni dhugumatti wantoota  Walaabuu keessatti bayyee ifaa ta’an keessaa muraasa. Ruda Xurree Aannannoo  keenyaatti urjiileensoboon hin ji


Lafjoo Bakkalcha

Lafjoo Bakkalcha

Bakkalcha ykn Veenus (mallattoo: ) ruuda Xurree Aannannoo, ykn tuuta urjiilee bakka lafti argamtudha. Lafjoon kun Biifturraa irraa sadarkaa lammaffaa (2ffaa) dha. Isa duuba lafjoolee akka: Lafa, Maarsii/ lafdimaa, Juupitaar/dhoolbee/mukurjii, Saaturn/lafqubeellaa, Yuuraanos, Neeptuunii. lafjoo isa fuuldura jiru ujaadu/meerikurii qofaadha.


Tuuja

Tuuja

Hiikni adda addaa muraasni Tuujoota ykn gurmuujiilee jira, garuu namoonni baay'een gurmuu urjiilee akka garee urjiileetti yaadu. Urjiileen halkan arguu dandeessan bakka lafa irra jirtuu fi yeroo waggaa irratti hundaa'a. Yeroo baayyee, garee urjiilee samii keessatti boca addaa fakkaatanii fi maqaan isaaniif kennamedha. Urjiileen tokko tokko Tuujootan tokko keessa jiran walitti dhihoo yoo ta’an kaan immoo baay’ee fagoo ta’uu danda’u. Gurmuun Urjiileen maqaa meeshaalee, bineensotaa fi namootaa yeroo dheeraa dura moggaafamaniiru. Har’as Rudessitootni urjiilee fi roobaa fufurgisaa ykn bubutu(meteor) moggaasuuf gurmuu urjiilee fayyadamu.

Yeroo booda aadaan addunyaa maraa waan namoonni argan jedhanii yaadan irratti hundaa’uun maqaa fi baay’ina Tuujoota adda addaa qabaataniiru. Har'a Tuujootan beekamtii argatan 88 jiru

Gareen urjiilee kun "budduqqoo guddaa(big dipper)" jedhama. Yoo sarara urjiilee gidduu jiru hordofte, budduqqoo ykn cilfaa, kan ati soorata qodaa keessaa cuuphuuf itti fayyadamtu fakkaata. Suuraan budduqqoo guddaa kun kan kaafame rudeessaa tokkoon Buufata Hawaa Idil-addunyaa irratti yoo ta'u, garuu yeroo baayyee garee urjiilee kana lafa irraa arguu dandeessu, Madda: NASA/Donald R. Pettit irraa kan fudhatame. Samii halkanii keessatti Tuujoota ykn buruja akkamii arguu dandeessa? Tuujootan halkan arguu dandeessan yeroo waggaa irratti hundaa’u. Lafti waggaatti al tokko naannoo Aduutti naanna'a. Ilaalchi keenya samii halkanii keessaa gara hawaatti yeroo naanna’u ni jijjiirama. Kanaafuu, samiin halkanii halkan hunda xiqqoo adda fakkaata sababiin isaas lafti marsoo ishee keessatti bakka adda addaa irratti waan jirtuuf. Urjiileen halkan hunda bakka halkan duraa turan irraa xiqqoo gara dhihaatti socho’uun mul’atu. Bakki ati lafa irra jirtus urjiilee fi Tuujootan akkamii akka argitu, akkasumas olka’iinsa hangamii samii irratti ol ka’anii akka mul’atan murteessa. Yeroo hunda golaadu Kaabaa kallattii golaadu Kibbaa irraa adda ta’een akeeka. Kana jechuun fakkeenyaaf namoonni Awustiraaliyaa keessa jiran urjii ilaalan ilaalcha samii xiqqoo adda ta’e kan argatan yoo ta’u, Tuujoota muraasa adda ta’an kanneen Ameerikaa keessa jiran irraa arguu danda’u. Yeroo Aduutti naanna’u samiin halkanii akkamitti akka jijjiiramu tilmaamuun xiqqoo nama burjaajessu danda’a. Hundi isaa akkamitti akka hojjetu fakkii armaan gadii kana keessatti ilaaluu dandeessu


Fan Bingbing

Fan Bingbing

Fan Bingbing (Afaan Chaayinaa: 范冰冰, dhalattee 16 Adoolessa 1981) taphattuu Chaayinaa ti. Bara 2013 hanga 2017tti bara 2006 irraa eegalee waggaa waggaan sadarkaa 10ffaa irratti erga argamtee booda tarree namoota beekamoo 100 Foorbis Chaayinaa keessatti nama beekamaa kaffaltii olaanaa argatte ta'uun hammatamte.

Hojiin Fan jalqabaa sinimaa fi televijiinii Baha Eeshiyaa keessatti yoo ta'u, keessumaa diraamaa walduraa duubaan My Fair Princess (1998–1999) keessatti mul'ateera. Boqonnaan ishee fiilmii Cell Phone (2003) jedhuun kan dhufe yoo ta'u, kunis fiilmii Chaayinaan bara kanaa galii guddaa argattedha. Itti fuftee fiilmiiwwan Chaayinaa hedduu keessatti hirmaattee jirti, isaanis Lost in Beijing (2007), Buddha Mountain (2011) fi Double Xposure (2012) dabalatee. Fiilmii I Am Not Madame Bovary (2016) mata duree ta'uu isaatiin, Faan badhaasa Feestivaala Fiilmii Farda Warqee, Feestivaala Fiilmii Idil-addunyaa Tookiyoo, Feestivaala Fiilmii Idil-addunyaa San Sebastián fi badhaasa Golden Rooster irraa argateera. Gaheen fiilmii biyya alaa isheen fiilmii Faransaay Stretch (2011), fiilmii Kooriyaa My Way (2011), fiilmii superhero Ameerikaa X-Men: Days of Future Past (2014) fi fiilmii Hong Kong-Chaayinaa-Ameerikaa Skiptrace (2015) dabalata. .


Gaara Tataa'oo

Gaara Tataa'oo

Garreen Tataa'oon jechuun gaaraa lafaa dhooqaa jiddutti argamuu fi kan sababa babaqaqinsa lafaatiin uumameedha.


Babbaqaqiinsa Lafaa

Babbaqaqiinsa Lafaa

Babbaqaqiinsi addaan tarsa’uu qaama lafaati. Lafti wal irraa foxoqee/citee dalga yookiin shaffaaxa walirraa siquu qaama lafaati. Qaamni lafaa kan wal gadidhiisu humnoonni faallaa wal irraa baqatan qaama lafaa irratti yoo dhiibbaa uuman ta’a. Bakkaa siquun qaama lafaa yookiin kattaa kun naannoo sarara baqaqaatti kan raawwatamuudha. Sababa babaqinsaatiin teessuma lafaa adda addaatu uumama. Fakkeenyaaf babbaqiinsi lafaa yoo uumamu qaamni lafaa jidduu gaarreen wal ilaaloo gamaa-gamanatti dhiisee, lafti gidduu jiru mucucaatee sulula uuma. Sululli qinxamaa guddaan addnuyaa haala kanaan uumame

Section::::Dallaa fannifame fi dallaa miila.
Qaamni dhagaa cabaa/babaqabinsaa sanaa olitti argamu dallaa fannifame, qaamni dhagaa isa jala jiru immoo dallaa miila jedhama


Abubeeker Naasir

Abubeeker Naasir

Abubeeker Naasir Ahmed (Guraandhala 23, 2000 dhalate) kubbaa miilaa piroofeeshinaalaa Itoophiyaa kan taphataa kubbaa miillaa kan taphate yoo ta'u, garee kubbaa milaa Itoophiyaa fi garee kubba miilaa biyya Itoophiyaa keessatti Mamelodi Sundowns taphata. Duraan Liigii Ispoortii Itoophiyaa Keessatti Koffee S.C. tti taphachaa ture.


Seeyint Joorji S.C.

Seeyint Joorji S.C.

Seeyint Joorji Sports Club (Amharic: ቅዱስ ጊዮርጊስ ስፖርት ክለብ, Kidus Giorgis Sport Club), Kidus Giorgis jedhamee kan beekamu, kilabii kubbaa miilaa ogummaa Addis Ababa, Itoophiyaa keessatti argamu dha. Kutaa olaanaa kubbaa miilaa Itoophiyaa, Liigii Ispoortii Itoophiyaa keessatti taphatu. Kilabichi bara 1935 tti kan hundeeffame yoo ta'u, Itoophiyaa keessatti kan jalqabaa kan ta'e yoo ta'e, akka mallattoo sabboonummaa Itoophiyaa fi mormii humnoota weerara Faashistii Xaaliyaanii irratti hundeeffame.


Ramadaanaa Yuseef

Ramadaanaa Yuseef

Ramadaan Yuseef Mohaammed (ረመዳን ዩሱፍ; kan dhalate Guraandhala 12, 2001) kubbaa miilaa piroofeeshinaalaa Itoophiyaa kan taphataa kubbaa milaa Itoophiyaa kan garee Ispoortii Ispoortii Seeyint Joorji S.C. fi garee biyyaalessaa Itoophiyaa taphata.


Suraafel Daanaacheew

Suraafel Daanaacheew

Surafel Dagnachew Mengistu (Fulbaana 11, 1997 dhalate) taphataa kubbaa miillaa piroofeeshinaalaa Itoophiyaa yoo ta'u, kilabii Piriimiyerliigii Itoophiyaa Faasiil Kenemaa fi garee biyyaalessaa Itoophiyaaf taphataa sarara giduu ta'ee taphata.


Gubama Soorataa

Gubama Soorataa

Seelonni dalagaa isaanii raawwachuuf anniisaa isaan barbaachisa. Anniisaa kanas soorata irraa adeemsa gubama soorataatiin argatu. Gubamni soorataa adeemsa Lubbiyyoo keessatti walnyaatisa keemikaala gaggeesuun nyaata irraa anniisaa (ATP) omishuuti. Adeemsi gubama soorataa tokkon tokkoo seelota keessatti waan geggeffamuuf hargansuu Lubbiyyoo keessaa jedhamuuniis ni waamama. Adeemsi gubama soorataa bakka lamatti qoodama. Isaaniis:gubama soorataa oksijiinii malee gaggeeffamuu(anaerobic respiration)fi gubama soorataa oksijiiniin gaggeeffamuu (aerobic respiration)dha

Section::::Gubama soorataa oksijiiniin Gaggeeffamuu.
Gubamni soorataa gargaarsa oksijiiniin gaggeeffamuu gubama soorataa oksijiinii jedhama. Gubamni soorataa kun gosa gubama soorataa anniisan hedduu oomishamudha. Gosa gubama soorataa kanaan sooranni oksijiiniin guutuumaan guutuutti waan gubatuuf annisaa guddaa ta’etu omishama. Fakkeenyaaf, molokiyuulii gulukoosii tokko irraa anniisaa 36/38ATP oomishama. Dabalataaniis kaarboondaayoksaayidiifi bishaan gadi lakkifama.

Gulukoosii + oksijiinii kaarboondaayoksaayidii + bishaan +36/38ATP

CHO +6O 6CO +6HO + 36/38ATP

Gubamni soorataa kun maayitookondiriyaa Lubbiyyoo keessatti gaggeeffama. Kanaafuu,

maayitookondiriyaan ykn caasumneen “ burqaa/man’ee anniisaa Lubbiyyoo ykn seelii” jedhama.

= Gubamni soorataa oksijiinii malee gaggeeffamu =
Gubamni soorataa oksijiinii malee gaggeeffamu gubama soorataa oksijiinii malee jedhama. Kunis gubama soorataa O otoo hin fayyadamin raawwatamuudha. Kan gaggeeffamus saayitoopilaazmii Lubbiyyoo keessatti. Adeemsa gubama soorataa kana keessatti sooranni oksijiinii malee waan gubatuufi guutummaa guutuutti waan hincaccabneef anniisaa xiqqaa ta’etu (2ATP) omishama.

Adeemsi gubama soorataa kun bineeldota keessatti yommu gaggeeffamu asiidii laaktiki fi anniisaan yoo oomishamu biqiltootaafi raacatiifaa keessatti immoo itaanool, kaarboondaayoksaayidiifi annisaatu uumama

Gubama soorataa oksijiinii malee bineeldota keessatti

Gulukoosii Asiidii laaktikii + Anniisaa

CHO 2(CHO) + 2ATP

Gubama soorataa oksijiinii malee biqiltootaafi raacatiifaa keessatti

Gulukoosii Itaanoolii + kaarboondaayoksaayidii + Anniisaa

CHO 2(CHOH) + 2(CO) + 2ATP


Watana

Watana

Wanti hangaafi qabee qabu kamiyyuu maatarii ykn Watana jedhama. Fakkeenyaaf, qilleensa, bishaan, dhagaa, aannan, daraaraa adda addaafi kan kana fakkaatan Watana dha. Miti-watanni qaama uumamaa ta’ee kan hangaafi qabee hin qabneedha. Fakkeenyaaf, akaakuwwan anniisaa, ho’a, ifa, sagalee, dirree elektiriikii, jaalala, ibiddiifi kan kana fakkaatan miti-maatarii ykn miti watana dha. Watanni dhaabbataafi daangeeffamaadha. Kun ammoo maatariin ykn watanni uumamaan amala suudummaa qabaachuu isaa agarsiisa. Amalootni bu’uura watanaa hangaafi qabeen ibsamu.

Hanga

Hangi hamma maatarii ykn watanaa wanta keessatti argamuudha. Wanti hanga guddaa qabu, hammi maatarii of keessatti qabatu baay’eedha. Safartoon waaltaawaan(SI unit) hangi ittiin safaramu kiloogiraamii (Kg) jedhama. Hammi maatarii safaramuu yoo xiqqaa ta’e garuu giraamiin (g) yookiin miilli giraamiin (mg) safaruun nidanda’ama. Hangi iddoo kamittuu dhaabbataadha.

Qabee

Qabeen hamma bakka wantichi qabatuudha. Qabeen dhangala’oo yeroo baay’ee miililitiraan (ml) safarama. Yuuniitii waaltaawaan qabeen dhangala’oo ittiin safaramu liitira (l) jedhama. Maatariin hunduu suudoowwan ijaan mul’achuuf baay’ee xixiqqoo ta’an irraa tolfaman.


Qojoolee:Ramaddii-Saayinsii

Qojoolee:Ramaddii-Saayinsii


Mamelodi Sundowns F.C.

Mamelodi Sundowns F.C.

Maamelodi Sundowns Football Club (Sundowns jedhamee kan beekamu) kilabii kubbaa miilaa Afrikaa Kibbaa kan Maamelodi, Pireetooriyaa,kutaa Gawuuteng keessatti argamu kan Premier Soccer League,sadarkaa jalqabaa sirna liigii kubbaa milaa Afrikaa Kibbaati. Gareen kun bara 1970'oota keessa kan hundeeffame yoo ta'u, Istaadiyeemii Loftus Versfeld keessatti taphoota mana isaa tapha.

Sundowns erga bara 1996'tti hundeeffamee kaasee yeroo 12'f dorgommii kubbaa miilaa biyyaalessaa 3'f dorgomee fi walumaa galatti dorgommii liigii 15'f mo'ataniiru. Yeroo ammaa kilabii kubbaa miilaa milkaa'ina guddaa qabu bara PSL Afrikaa Kibbaa keessatti. 2016 CAF Champions League, 2017 CAF Super Cup mo'ataniiru akkasumas 2016 CAF Club of the Year filataman. Biyyattii keessatti, si'a ja'a Kooppiin Nedbanki, si'aa MTN 8 fi si'a afur Telkom Knockout mo'ataniiru. Gareen Afriikaa Kibbaa jalqabaa Waancaa Addunyaa Fifa Kiloob irratti dorgomuuf kan hirmaatan yoo ta'u, bakka 6ffaan xumuraniiru.

Sundowns kan qabu nama daldalaa Afrikaa Kibbaa kan ta'e Paatriis Motsepe kan ta'eefi gatii gurgurtaa irratti hundaa'uun kilaboota gatii guddaa qaban keessaa isa tokko dha. Kilabichi akkaataa tapha miidhaa adda ta'e, "Shoe Shine & Piano" jedhamuun kan waamamu yoo ta'u, kunis walitti dhufeenya saffisaa, fiixee gabaabaa lafa irra jiru kan dabalatu yoo ta'e kun Ispeen Tiiki-taka waliin walfakkaata. Waggoota darbanitti, akkaataan taphaa kun garee dargaggootaa fi garee kubbaa miilaa dubartootaa keessatti mul'ateera. Bara 2021tti, Sundowns kilabii Afrikaa isa jalqabaa CAF Champions League fi CAF Women's Champions League mo'ate ta'e.


Liyoonaal Meesii

Liyoonaal Meesii

Lionel Andres Messi (kan dhalate Waxabajjii 24, 1987), Messi jedhamee kan beekamu, kubbaa miilaa Arjantiinaa kan taphattuu kubbaa milaa ogummaa taphataa garee Ligue 1 Paaris Saint-Germain fi kaappitaantii garee biyyaalessaa Arjantiinaa ti. Akka taphattoota hunda caalaa beekamoo ta'an keessaa tokkootti ilaalama, Meesiin badhaasa Ballon d'Or torba, galmee Shoes Golden Awurooppaa ja'a, akkasumas bara 2020tti garee Ballon d'Or Dream Team'tti galmeeffame. Hanga bara 2021tti kilabicha dhiisee ba'utti, hojii ogummaa isaa guutuu Baarseloonaa waliin dabarse, achittis badhaasa kilabichaa galmeessise 35 mo'ateera, badhaasa La Liga 10, badhaasa Koopa del Reey torbaa fi Liigii Waancaa UEFA afur dabalatee. Biyya isaa wajjin, Koopa Ameerikaa bara 2021 fi Waancaa Addunyaa Fifa bara 2022 mo'ateera. Meesiin galchii hedduu galchuu fi tapha uumamaa qopheessuu kan danda'u yoo ta'u, La Liga (474), La Liga (36) fi UEFA Champions League (saddeet), akkasumas La Liga (192) fi Koopa Ameerikaa (17) keessatti galchii hedduu qaba. Akkasumas galma biyyoolessaa dhiira Ameerikaa Kibbaa (98) qabu. Meesiin kilabii fi biyyaa keessatti galchii olaanaa 795 ol galcheera, akkasumas kilabii tokko keessatti galchii taphattuu tokko caalaa galcheera (672).

Meesiin umurii waggaa 13'tti Arjantiinaa irraa gara Ispeenitti deebi'ee gara Barsaalonitti kan deeme yoo ta'u, yeroo jalqabaaf dorgommii kanarratti kan hirmaate umurii waggaa 17'tti Onkoloolessa 2004 ture. Waggoota sadan itti aanan keessatti akka taphattuu garee sanaatti of beeksise, akkasumas bara 2008'tti yeroo jalqabaaf tapha kubbaa miilaa Ispeen keessatti tapha sadii isa jalqabaa akka argattu gargaareera; waggaa sana, umuriin isaa waggaa 22 yoo ta'u, Meesiin yeroo sadii milkaa'ina argate, Meesii yeroo afur walitti aansuudhaan Ballons d'Or mo'ate, kunis taphattuu jalqabaa badha kana mo'ate isa taasise. Bara 2011'tti, La Liga fi Awurooppaa keessatti galchii hedduu galche galcheera, yeroo hunda akka galchii Baarseloonaa isa hunda caalu ta'ee of beeksise. Waggoota lamaan ittaananitti, Meesiin dorgommii kubbaa miilaa warqee irratti Cristiano Ronaldo booda (dorgommii dorgommii isaa irratti hirmaatu) lammaffaa xumure, dorgommii bara 2014 tti haala gaarii isaa deebisee argate, La Liigaa keessatti yeroo hunda kubbaa miillaa ol aanaa ta'ee fi Barsaaleenaa kubbaa miira sadii isa lammaffaaf isa geesse, sana booda bara 2015tti kubbaa milaa warqee isa shanaffaaf badhaaf badhaasa argate. Meesiin bara 2018tti kaappitaantii Baarseloonaa ta'e, bara 2019tti ammoo Ballon d'Or isa ja'affaa mo'ateera. Waliigaltee malee, Hagayya 2021 Paaris Saayiint-Jarmaanitti mallatteesse.

Biyyattii Arjantiinaa kan ta'e, Meesiin yeroo hunda galchii galchuu biyya kanaa kan dursaa ta'ee fi galchii biyyaalessaa taphattootaaf galchuu kan qabu dha. Sadarkaa dargaggootaa irratti, dorgommii dargaggootaa addunyaa FIFA bara 2005 mo'ate, dorgommicha Golden Ball fi Golden Shoe, fi badhaasa warqee Olompiikii bara 2008'tti xumure. Akkaataan tapha isaa akka nama xiqqaa, miilla bitaa qabuutti, lammii isaa Diyeegoo Maaraadoonaa, isa Meesiin akka bakka bu'aasaa ibse waliin walbira qabuu danda'eera. Hagayya 2005tti yeroo jalqabaaf dorgommii sadarkaa ol aanaa erga jalqabee booda, Meesiin dargaggeessa Arjantiinaa Waancaa Addunyaa Fifa (2006), irratti taphatuu fi galchuu danda'e ta'e, akkasumas dorgommii Koopa Ameerikaa 2007 irratti xumura irra ga'e, achittis taphattuu dargaggeessa taphataa taphataa jedhamee moggaafame. Hagayya 2011 irraa kaappitaantii garee kanaa ta'ee, Arjantiinaa gara xumuraatti walitti aansuudhaan gara xumura sadiitti geesse: Waancaa Addunyaa Fifa 2014 kan Golden Ball mo'ate, Koopa Ameerikaa 2015 mo'ate، Koopa Ameerikaan 2015 mo'atee, fi Koopa Ameerikaatiin 2016 mo'ate. Erga bara 2016tti soorama ba'uu isaa beeksisee booda, murtee isaa jijjiire, biyya isaa dorgommii Waancaa Addunyaa Fifa 2018tti, dorgommii Koopa Ameerikaa 2019tti, sadarkaa sadaffaa, akkasumas dorgommii koopa Ameerikaa 2021 irratti mo'ate, yeroo dorgommii kana boodaas Golden Ball fi Golden Boot mo'ate. Milkaa'ina kanaaf, Meesiin bara 2021tti Ballon d'Or isa torbaffaa argate. Bara 2022tti, Arjantiinaaf dorgommii Waancaa Addunyaa Fifa 2022 akka mo'atu taasiseera, achittis golden ball isa lammaffaa mo'ateera, taphattuu jalqabaa dorgommii kubbaa miilaa addunyaa hunda keessatti galmeessise ta'e, akkasumas taphoota 26 taphataniin dorgommii Kubbaa Addunyaa irratti taphattoota hedduu mo'ateera.

Meesiin bara 2006 irraa kaasee dhaabbata uffata ispoortii Adidas ni deeggara. Akka gabaasa kubbaa miilaa Faransaayitti, bara 2009 fi 2014 gidduutti waggaa ja'a keessaa waggaa shaniif kubbaa miira ol aanaa addunyaarra ture, akkasumas bara 2019 fi 2022'tti Forbes'n "kubbaa miilla" ol aanaa addunyaa ta'e. Meesiin bara 2011 fi 2012 keessa namoota 100 dhiibbaa guddaa geessisan keessaa tokko ture. Guraandhala 2020'tti, Laureus World Sportsman of the Year jedhamuun badhaafame, kanaaf kubbaa miilaa jalqabaa fi ispoortii garee jalqabaa badhaasa kana mo'ate ta'e. Waggaa sana booda, Meesiin kubbaa miilaa lammaffaa fi ispoortii garee lammaffaa galii hojii doolaara biiliyoona 1 ol ta'e.


Getanee Kebeede

Getanee Kebeede

Getaneh Kebede Gebeto (Amharic: ጌታነህ ከበደ; kan dhalate Ebla 2, 1992) ispoortii kubbaa miilaa piroofeeshinaalaa Itoophiyaa kan taphataa duraa taphataa kilabii Itoophiyaa Premier League Wolkite City.


Suulmaan Haamiid

Suulmaan Haamiid

Suleman Hamid (Amharic: ሱሌማን ሀሚድ; Onkoloolessa 20, 1997 dhalate) kubbaa miilaa piroofeeshinaalaa Itoophiyaa kan taphataa kubbaa miillaa Itoophiyaa taphataa mirgaati.


Koffee Itoophiyaa S.C.

Koffee Itoophiyaa S.C.

Ethiopian Coffee Sport Club, Ethiopian Buna jedhamee kan beekamu, garee kubbaa miilaa Itoophiyaa kan Addis Ababaa keessatti argamu dha.

Miseensa Federaalaa kubbaa miilaa Itoophiyaa kan ta'an yoo ta'u, garee kubbaa miira Itoophiyaa isa ol aanaa, Liigii Ispoortii Itoophiyaa keessatti taphatu. Istaadiyeemiin mana isaanii Istaadiyoo Addis Ababaa ti. Mormitoota Seeyint Joorji S.C. waliin, Itoophiyaa keessatti garee michoota gurguddoo keessaa isa tokko qaba.


Gareen kubbaa miilaa biyyaalessaa Itoophiyaa

Gareen kubbaa miilaa biyyaalessaa Itoophiyaa, maqaa moggaasaatiin "Waaliyaa", kubbaa miilla dhiirota Itoophiyaa keessatti Itoophiyaa bakka bu'a, akkasumas Federaalizimii kubbaa milaa Itoophiyaa, qaama kubbaa miira Itoophiyaa bulchuun to'atamaa jira. Gareen kun bara 1943tti erga hundeeffamee kaasee dorgommii naannoo, ardii fi addunyaa irratti Itoophiyaa bakka bu'a. Waliyaanonni Istaadiyeemii Addis Ababaa magaalaa guddittii Addis Ababaatti taphoota mana isaanii taphatu. Akka sadarkaa FIFA World Rankings fi CAF keessatti 44ffaa [update].

Itoophiyaan garee sadii qofa keessaa tokko (Gibxii fi Sudaan waliin) kan bara 1957tti dorgommii Waancaa Biyyoota Afrikaa irratti hirmaatan ture. Dorgommii kan mo'ate bara 1962 yoo ta'u, keessummeessaa ture. Haa ta'u malee, milkaa'inni dhuma bara 1960 irraa eegalee hin argamne ture. Koompiitara Sewnet Bishaw jalatti, gareen kun erga waggaa 31 hin argamne booda Waancaa Biyyoota Afrikaa 2013'f ga'eessa ta'e.


Sirna hargansuu

Sirna hargansuu

Sirna hargansuu ( Afaan ingiliziin:The respiratory system)sirna lubbuu qabeeyyiin gaggeessuu kessaa isa tokko ta'ee kan qilleensa qulqulluu (oksijiinii hedduminaan of-keessaa qabu) gara keessaatti ol-fudhachuufi qilleensa xuraawaa (kaarboondaayoksaayidii hedduminaan of-keessaa qabu) gara alaatti baasuuf tajaajila. Caasaaleen sirna hargansuu qaawwota funyaanii, gola funyaanii, laagaa, saanduqa sagalee (laarniksii), ujummoo qilleensaa (tiraakiyaa)fi somboota lama yoo ta’an sombi Qolka qillensaa (biroonkaayii), Birkii Qillensaa (biroonkiyoolsii) fi afuuffeewwan qilleensaa (alviyoolaayii) of-keessatti hammata.

Sirni hargansuu qilleensa gara keessatti ol-fudhachuufi gara alaatti gadi baasuuf nugargaaruun alatti faayidaalee biroos qaba. Isaanis: 1. Qilleensi qulqulluu somba akka gahu godha: rifeensi funyaan keessatti argaman qilleensa alaa seenu keessaa dhukkeefi jarmoota calaluun hambisu. 2. Sochii qilleensaa (hargansuu) dhaabbataa uuma: qubeelaawwan morgaa ujummoo qilleensaa irra jiran ujummoon kun yeroo hunda banaa ta’ee akka turu eegu. Sababa kanaaf hargansuun gufannaa malee adeemsifama. 3. Oksijiinii qaamotaaf dhiheessa: qilleensi erga somba gahe booda wal-jijjiirraan qilleensaa afuuffeewwan qilleensaafi ujummoolee dhiigaa(kaappilaroota) gidduutti gaggeeffama. Haaluma kanaan oksijiiniin afuuffee qilleensaa keessaa gara ujummoolee dhiigaatti (kaappilaroota) dabruun qaamotaaf raabsama.

= Funyaani fi Gola Funyaanii =

Funyaan qammoolee ala funyaanii kaasee hanga laagaa hammata.Funyaa qaamoota keessoo fi alaa qaba. qaamoonni alaa funyaanii kan jedhaman kannen akka Sulula funyaanii(bridge), Bantii funyaanii(apex nasi), kolaa funyaanii(ala nasi) fi Qaawa funyaanii(nostrils). Qaamoolee kessoo funyaanii ykn Gola funyaanii(nasal cavity) kanneen akka Galloo funyaanni(nasal septum) kan funyaan kan gola funyaan keenya bakka lamattii qooduu; fi Holqa funyaanii ykn Hallayyaa funyaanitti (nasal fossa) fadha. tokkoon tokkoon holqa funyaanii fuulduraan karaa qaawwa funyaaniin(nostrils), duubaan immoo karaa uraa funyaanii(nasal aperteres) gara Funyaagaan ykn Funy-laagaan (nasopharynx) geessuutti banaadha.

Gola funyaanii kessattii qilleensii fuudhatamuu osoo somba hin gahin buheeffamee (hoo'ifamee),qulquleeffame, jiffama.Lubbiyyooleen kubbayyaa(goblet cell )fi xannachootni furrii gola funyaanii keessa jiran furrii uumuun qilleensa afuura fudhatamu keessatti dhukkeewwan fi dhuukuba fiddoota kanneen akka baakteriyaa, jarmootaa ofitti maxxansanii qabuun akka qilleensii qulquulluun galuu taasiisa. Rifeensee(cilia) ;- caasaa rifeensa fakkatu ruqoolee gara laagaatti dhufan kiyyeffachuun gara ifduubatti deebisa. Gola funyaanii gama olii keessatti Siphisoo ykn simaattuu miira funfannaa( Olfactory) kan foolii addan baasuu fi funfachuuf nu gargaaruuttu jira. Kiisha Funyaanii Ykn saayinasii (sinus) iddoo banaa naannoo holqa funyaaniin duuba agamuudha. saayinisii ykn kishiinii funyaanii dhukkuba fiddootaan (paatojeenootaan) qabamee dhukkuba saayinisii ykn dhitta'inna kisha funyaanii jedhamu  fida.Dhukkubni saayinasii ykn dhitta'ina kisha funyaanii kan uumamu yeroo furriin huguggee ykn meembiranii keessatti dhangala’u dhiita’ee kisha funyaanii(sinus) cufamedha

= Laagaa(phrynx) =
Nyaataa fiqillensa dabarsuuf gargaara.uraa funyaanii(nasal aperteres) fi Sanduuqa sagalee (larynx) giddutti argama.

= Sanduuqa sagalee (larynx) =
Ujummoo qillensaa (trachea) fi Laagaa(phrynx) walqunnamsiisa.Sanduuqni sagalee caasaalee akka Lummaa(adams'apple), hutuu (glottis), kokkee ykn liqimsituu ykn wardiyyaa hutuu (epiglottis) fi funyoo sagalee (vocal cords)

of kessatti hammata. Sanduuqni sagalee qilleensa sombaa kessaa ol bahuu, funyoo sagalee irra dhaqee sagalee dubbii akka kennuudhaaf qajeelcha.

Section::::Ujummoo Qileensaa(Trachea).
Tiraakiyaan, ujummoo qilleensaa jedhamuunis kan beekamu, ujummoo morgaa kan sanduuqa sagalee fi Qolka qillensaa (biroonkaayii) sombaa walitti hidhu yoo ta’u, qilleensi akka darbu kan taasisu yoo ta’u, kanaaf bineensota harganan hunda keessatti argama. ujummoon qileensaa  sanduuqa sagalee irraa diriiree gara Qolka qillensaa (biroonkaayii)   lamaan ttii qodama. Gubbaa ujummoo qillensaa irratti margaa qubeellaawaa sanduuqa sagalee irratti maxxane. Ujummoo qileensaa kan uumamu morgaawwan boca kophee fardaa qabaan baay’eedhaan, kanneen ligamentii ykn maceera olka’aa ta’aniin  walitti hidhamanii fi maashaa tiraakiyaa dhuma isaanii irratti argamuun kan uumamu dha.

Section::::Qolka qillensaa (biroonkaayii/biroonkiin).
Ujummoon qillensaa jechuun karaa ykn ujummoo qilleensaa ujummoo sirna hargansuu keessatti qilleensa gara sombaatti geessudha. Qolka qillensaa (biroonkaayii) jalqabaa fi guddaan ujummoo sirna hargansuu keessatti argamu tiraakiyaa yoo ta’u, innis damee gara Qolka qillensaa (biroonkaayii) gurguddoo lamatti kan qodamuu yoo ta’u, Qolka qillensaa (biroonkaayii) guddaan mirgaa fi Qolka qillensaa (biroonkaayii) guddaan bitaa, Qolka qillensaa (biroonkaayii) gurguddoo lamaan jedhamuunis beekama. Qolkootni qillensaa (biroonkaayii) lamaan kun naannoo handuura sombaa jedhamutti somba keessa waan seenaniif Qolki qillensaa keessaa bal’inaan kan argaman yoo ta’u, sana booda tokkoon tokkoon biroonkiin biroonkiin sadarkaa lammaffaa xixiqqoo daayameetira qabanitti qoodamu isaanis dabaree isaaniitiin hanga biroonkii alveolar, fi alveolar kanneenitti qoodamuu itti fufu biroonkiin dabareedhaan qooduun biroonkiin kutaa ykn biroonkiin kutaa kenna. Qoodinsi kan biroonkii kutaa booda uumamu biroonkii kutaa tartiiba afraffaan, tartiiba shanaffaa fi tartiiba ja’affaa jedhamuun beekama, ykn maqaa tokko, biroonki kutaa xiqqaa jalatti walitti gurmaa’uu danda’u. Biroonkiyoolonni baay’ee dhiphoo ta’anii fi tishuuwwan kaartilaajiitiin deeggaramuu hin dandeenye biroonkiyoolota jedhamuun beekamu. Jijjiirraan gaazii biroonkii keessatti hin raawwatamu.


Abeel Yaayil

Abeel Yaayil

Abel Yalew Tilahun (Bitootessa 23, 1996 dhalate) kubbaa miilaa Itoophiyaa kan taphataa kubbaa milaa Itoophiyaa kan garee Ispoortii Liigii Seeyint Joorji S.C. fi garee biyyaalessaa Itoophiyaa taphata.