Koronaavaayiras: Itoophiyaatti namoonni seenaa imala biyya alaa hinqabne attamiin Covid-19f saaxilamuu danda'anii?

Ministirri Eegumsa Fayyaa Federaalaafi Institiyutiin Fayyaa Hawaasa Itoophiyaa ibsa guyyaa guyyaan baasaniin, odeeffanno seenaa imalaafi  namoota vaayirasii koronaatiin qabamanii ibsaa jiru. Fakkeenyaaf, ibsa Caamsaa 03, 2020 qorannoon saamuda namoota 1,560 irratti qorannoonni erga gaggeefameen booda namoonni lama vaayirasichaan qabamusaanii himameera. Ibsa guyyaa sanaan namoota Covid-19'n qabamunsaanii mirkanaa'e keessaa tokkoo gaheessa waggaa 49 fi jiraataa magaalaa Baatuu garuu kan magaalaa Finfinneetti wallaansa hordofaa ture ta'uu himame. Namni kunis magaala Baatuutti hojii dhuunfaarratti bobba'uun of jiraachisaa kan turan ta'uu dubbatu. Haata'u malee, sababii dhibee keessoo isaan mudatateen, ji'oottan saddettan darbaniif hospitaaloota Magaalaa Finfinneeti argaman adda addaa keessatti wallaanamaa akka turan BBC'tti himaniiru. Haaluma kanaanis guyyoota 20 darbiif hanga guyyaa dhukkubni Covid-19 kuni irratti argamuuitti Hospitaala Beetezaattaatti yaalarra akka turan BBC'tti himan. Qorannoo koronaavaayirasii namoota hospitaala keessatti yaalamaa jiran irratti taasifameen tasa dhibee kanaan qabamuu nama kanaa kan barame. "Ani dhibee keessootiin qaba. Dhiigni garaa keessatti dhiiga jedhameen ciisee yaalamaa ture. Kutaan ani keessatti yaalamus qofaadha. Yeroon qorannoon koronaavaayirasii naaf taasifametti mallattoon dhukkubichaa narratti hin mul'anne" jedhan. Dhibee kanaan akkaataa itti qabaman irratti shakkii qaban yoo ibsan, "Tarii hospitaala kana keessatti qorannoodhaaf Ambulaansiidhaan bakka adda addaa nageessu. Ambulaansii kana keessattimoo homaa ofeeggannoon hin godhamu. ''Konkolaachisaan ambulaansichaas akka dhukkubsate reefuun dhagahe. Kanaafuu ana Ambulaansii sana keessatti naqabe jedheetuman yaada" jechuun shakkii qaban himu. Akkaataan ogeessonni fayyaa hospitaalota tokko tokkootti itti tajaajila namaaf kennaniifi dhibaa'ummaan mul'atu yaaddoo ta'uus eeru.Kana malees "hakiimoonnis ta'ee warri dhukkubsatus ofeeguu qabu,'' jedhu. ''Garuu hakiimonni mataansaa maaskiifi kan harkaa qofaa godhatu. Yeroo tokko tokkoo ammoo isuma tokkichaan dhukkubsataa gara biraa ilaalu. Dhibaa'ummaan ni jira" jechuun wayita hospitaalota keessa turaniitti kan taajjaban himu. Erga dhibeen kuni isaanirratti argamuu baraniis maatii isaanii magaala Baatuu jiraataniifi quunnamtii qaban hunda galmeessisuun akka adda of baasan gochuus BBC'tti himan. Hospitaalli Baatuus maatii nama kanaa kanneen tuttuqaa qabaachuu malu jedhamanii shakkaman bakka tursiisa addaatti baasuun hordofaa akka jiru hoji gaggeessaan Hospitaalichaa BBC'tti himaniiru. Namni amma Covid-19 irratti argame kuni garuu dhaabbilee fayyaa Magaalaa Baatuu keessa jiranitti yeroo dhihoo keessa tajaajila argachuuf akka hin dhaqiin himan. Namni lammaffaan Covid-19'n qabamuun guyyaa Dilbataa ibsame kan biraa ammoo dubartii waggaa 45 fi kan Naannoo Ummattoota Kibbaa Godina Silxeekan keessa jraatuu ta'un himameera. Abdulwaariis Jamaal Godina Silxeetti Ittigaaftama Qajeelcha Fayyaa yoo ta'an, godinichatti gareen Covid-19 ittisuuf hondeeffamees hojiiwwan adda addaa gaggeessaa jiraachu dubbatu. Haaluma kanaanis ''qorannoo fi dowwannaa mana manaarraa gaggeessa turre. Haaluma maanuwaal qophaa'eetiin oggeessoonni fayyaa, tola oltootaafi kanneen biraa leenjisuun torbaan lamaan darbaniif matiiwwan kuma 93 ykn namoota kuma 324 ol mana saaniitti barsiisuun akka hubannoo cimfatan taasifameera. Haaluma walfakkaatunis namoota vaayirasichaan qabaman adda baasuuf hojiin hojjatamaa jira,'' jedhaniiru. Dubartiin guyyaa Dilbataa godinichatti vaayirasichaan qabamunsaanii baramees wayituma manarra demamuun qorannoo gaggeefaeetti adda baafamu himu. "Dubartiin tunis kan ganda baadiyyaarraa dhufaniidha. Nama imala biyyaa alaa qabu ykn nama shakkamu waliin quunnamtii waan qabaniif osoo hitaanees hordoffii namoota qufaafi gubaa qaamaa qaban irraa fudhatameen adda baafamte,'' jedhu. Dubartiin kunis gara torban lamaatiif qufaa gogaa waan qabaniif saamudi fudhatame. Ammatti qufichi mataansaa baayyee xiqaa yoo ta'u, gara sadarkaa mallattoo omaa hinqabneetti geedaramaa jiraachu himu. Vaayirasichi yoon namoota seenaa imala biyya alaa ykn namoota shakkaman waliin quunnamtiin hinqabnnneerratti argamu baayyee yaachisa kan jedhan ittigaafatamaan kun, vaayirasichi attamiin dubartii kana bira akka gahee qoratamaa jiraachu himu. Dhukkubsattuun amanu baatan illeen nama biyya alaatii dhufee waliin qunnamtii qabaachu ragaa argachu himu. Obbo Kaamiil Jaabiir ammo Godina Silxeetti ittigaafatamaa Waajjira Eegumsa Fayyaa Aanaa Silxee yoo ta'an, aanichatti hojiin ittisa Covid-19 hedduun gaggeeffamaa jiraachu himu. "Hojiin ittisaa baasii qarshii kuma 500 taasisuun gaggeefameera. Akkasumas hojiin hubannoo cimsuu hojjatameera,'' jedhu. Hojjattuun eksteenshinii fayyaa tokko gandicha keessatti wayita barsiistuutti namoota qufaadhaan qabaman afur adda baasuun aanaadhaaf eeru kennite. ''Koreen atattamaan deebii kennuus garas deemuun haala erga qulqulleesseen booda koree godinaatti gabaasa taasise. Guyyaa Jimaataas shakkamtoota arafniif kanneen biraa hospitaalaatti argaman irraa saamuda walitti qabuun gara Hawaasaatti erge. Isan boodas guyyaa Dilbataa bu'aasaa barree,'' jechuun ture Obbo Abdulaawaariis BBC'tti kan himan. Isaan boodas maatiifi namoonni dubartii kana waliin qunnamtii qabu jedhaman 34 adda baafamanuun gara eddoo adda bahuun itti turan galfamu dubbatu. Abbaan warraa dubartii kanaas duraan saamudi fudhatamee bilisa ta'unsaa baramulleen ergasiin booda waliin waan turaniif gara eddoo turmaataa akka galanii taasifamu dubbatu.


Koroonaavaayiras: Gamoon paarlaamaa Awurooppaa dubartoota mana hinqabne 100'f dahoo ta'eera

Gamoon Paarlaamaa Awurooppaa kan Biraasals, Beeljiyemitti argamu dubartoota mana hinqabne 100f mana taheeraaf- hedduunsaanii kanneen mana keessatti qoccollaan irra gahaa kan turedha. Dubartoonni kunniinis koroonaavaayiras to'achuuf uggura mana turuu biyyattiin keesseen daran miidhamaniiru. Gamoon paarlaamichi qabu keessaa tokko ka tahe gamoon Helmut Kohl jedhamu, kan gidduu magaalattii keessatti argamu yoo tahu, guyyaa Roobii ture dubartoota kanaaf kan karrasaa bane. Waajjiraaleen gara mana ciisichaa dubartoota lama qabachuu danda'anitti geeddaramaniiru. Nyaatallee achumaa argatu, yaalii fayyaas akkasuma. Dhaabbanni tola-oolaa Samusocial jedhamu, weerarri kun qoccollaan mana keessaa akka dabalu godhe jedha. Paarlaamaa Awurooppaa dhaabbata kana waliin waltahinsa uumuun, hojii kana hoogganu. Sababa walirraa hiiquu hawaasaa kan ka'e manneen dubartoota yeroo rakkinaaf qubachiisan cufamaniiru. ''Erga uggurri hojiirra oolee eegalee dubartoota manaa baafamanii daandii gubbaatti darbataman nu mudateera - sababa qoccollaan manatti isaan irra gaheen,'' jedhan daarektarri Samusocial Sebaastiyaan Roy. Gamoowwan Paarlaamaa Awurooppaa irra jireessi duwwaadha. Yaa'iif kan argamu nama muraasa qofa, kaan viidiyoon hirmaatu. Yaa'iin ji'a ji'aan baha Firaans, Strasbourg'tti gaggeeffam haga Waxabajjiitti adda citeera. Pireezidantiin Paarlaamichaa Deevid Saasolii iddoo dubartoota kanaaf mijeeffame kan daawwatan oggaa tahu, ''yeroon kun hunda kenya miidheera. Biraasalsitti madaa guddaatu yeroo ammaa jira,'' jedhan. ''Rakkoon amma nu mudate kun jaarmiyaalee dabalatee, hundi keenya, hojii fakkeenyummaa gaarii qabu akka hojjennu nu kakaasuu qaba.'' Gamoon Onkololeessa dabre ifatti baname kun, maqaa Chaansilara Jarman Helmut Kohl jedhamaniin mogga'e. Namni kun kufaatii Komunizimii booda, waltahinsa Awurooppaa nama mul'isanidha jedhama. Paarlaamaa keessatti manneen nyaanni ittin bilcheeffamuttis, nyaanni 1,000 qophaa'uun jara mana hinqabneef raabsamaa jira. Akka Aabba Rooy jedhanitti gaafa uggurri kun kahutti egereen dubartoota kanneenii gaaffiidha jedhan. Dubartoota gamoo kana dawoo godhatan keessaa tokko ka taate Adeliin, dawoo kana argachuun keenya gammachuu guddaadha jette - ''yeroo rakkoo akkasii kana keessa namoonni mana itti galan hinqabne ni irraanfatamu,'' jette. ''Yeroo mara anaafi abbaan warraakoo socho'uun nurra ture. Isa waliin guyyuu kiloomeetira 15 deemna - poolisoonni 'asii socho'aa' nuun jedhaa turan. Yogguu galgalaa'u hedduu dadhabna,'' jette. Akka isheen jettutti kutaaleen amma keessa jiran dahoo kaanirraa haalaan kan fooyya'anidha. Sababiinsaas dawoo kaanitti kutaa tokkotti haga nama jahaa tahuun kutaa tokko qooddatu - asitti garuu yoo baayyate nama lama. Kanaan gammachuu qabaattus, abbaan warraashee akkuma dhiirota kaanii daandii gubbaa buluusaatti hedduu gadditi.


Koronaavaayiras: Jibuutiitti lakkoofsi COVID-19 dabaluun naannoo Afaar yaaddesse

Jibuutiitti lakkoofsi namootaa koronaavaayirasiin qabamanii dabaluun yaaddoo jedhe Biiroo Eeggumsa Fayyaa Naannoo Affaar. Itti-aanaa biirichaa kan ta’an Obbo Yaasiin Habiibi BBC’tti akka himanitti, “Jiibutitti namoonni hedduu waan qabamaniif yaaddoon jiru ulfaataadha. Lammiileen Jibuutii hawaasa naannichaa waliin haalli jireenyasaanii waan wal fakkaatuuf daangaa ce’uuf carraa guddaa qaba,” jechuun yaaddoosaanii ibsaniiru. Biyya lammiilee miiliyoona hin guunne qabdu Jibuutii keessatti hamma ammatti namoonni 1,100 vaayirasichaan kan qabaman yoo ta’u, guyyaa guyyaadhaan lakkoofsi namoota qabamanii dabaluusaa ibsa mootummaa biyyattii ni mul’isa. Itoophiyaan daldala galiifi baasiitiif buufata doonii Jibuutii baay’inaan kan fayyadamtu yoo ta’u, daangaa biyyoota lamaan daangessu inni guddaan naannoo karaa Affaariitiin. Yeroo ammaa kanatti Jibuutiirraa gara Itoophiyaa sababa adda addaatiif seenan 510 bakka addaa naannoon Affaar qopheesse keessatti adda baafamanii akka jiran qondaalli kun dubbataniiru. Kaleessa qofa “namoonni daandii adda addatii Jibuutiirraa namoonni 130 naannicha galaniiru. Kunis lakkoofsa namoota adda baafamanii jiranii gara 485’tti ol guddiseera jechuudha. Lakkoofsi namoota Jibuutiirraa seenanii dabalaa jira,” jedhan Obbo Yaasin. Samuudni 296 namoota Jibuutiirraa deebi’anii bakka tursiisaa keessa jiraniifi eeruudhaan, akkasumas mana manarra deemuudhaan taasifameen argame gara Finfinneetti erga ergame booda bilisa ta’uunsaanii kan beekame yoo ta’u, kan namoota biroo immoo bu’aansaanii eegamaa jira. Naannoo Affaaritti hamma ammaatti nama tokko kan koronaavaayirasiidhaan qabame. Jiraataa Gawaalee waliin dubartiin tuttuuqqii qabdu turte qorannoo taasifameen dhukkubbicharraa bilisa taatee jirti. Namoonni Jibuutiirraa gara naannichaa seenan bakka adda itti baafaman yunivarsiitii Samaraa keessa akka turan erga taasifame booda samuudnisaanii gara Finfinneetti ergama ture. “Bu’aa qorannoo eeguu yeroo fudhata ture. Bu’aanis sa’aatii 24 yookiin 48 keessatti ifa taasifama ture. Ta’us garuu samuudni kunneen gara kutaalee yaalii garagaraatti waan ergamaniif bu’aan qorannooo bakka tokkotti hin dhufu ture,” jechuun haala jiru ibsu. Rakkoo kana furuuf Biiroon Eeggumsa Fayyaa naannichaa Ministira Fayyaa waliin ta’uun wirtuu yaalii qopheesse har’a hojii jalqabuusa Obbo Yaasin ibsaniiru. “Wirtuun yaalii kun nuufis ta’ee hawaasaaf waan guddaadha.” Insititiyuutiin Fayyaa Hawaasaa Affaar magaalaa Samaraa keessatti kan argamu yoo ta’u, guyyaatti “samuuda 160-200,” qorachuu danda’a jedhaniiru. Naannichi mana manarraa deemuun hordoffii taasisaa jira. Hamma ammaattis namoota 29,578 irratti hordoffii taasisaa jiraachuusaa kan ibsan qondaalli kun, namoota ho’aa qaamaafi mallattoo biraa mul’isan adda baafamuusaanii ibsaniiru. “Namoonni odeeffannoo qabaatanis of eeggannoorratti ammallee ni hafa. Abbootiin amantiifi jaarsoliin biyyaa tattaaffii taasisaa jiru. Masjiidotarratti salaanni hin jiru Azaana (waamicha salaataa) malee. Hojiileen hojjataman garuu nu hafu,” jedhan. Imaamonni naannichaa adda baafamanii turanii fi guyyoota 14’f turan namoonni 143 qorannoon taasifameefii dhukkubbicharraa bilisa ta’uunsaanii eega mirkanaa’e booda gara manasaanitti deebi’aniiru jedhan Obbo Yaassin.


Koronaavaayiras: Niiwu Yoorkitti doktarri wallaansa Covid-19 adda-durummaan gaggessaa turte of ajjeefte

Ameerikaatti kutaan bulchiinsa Niwuyoork bakka weerarri koronaavaayirasii hedduu itti hammaateefi lubbuu hedduu galaafatedha. Dhukkubsattoonni  17,500 ta'ani kutaa bulchiinsa Niwuyorkiitti keessatti lubbuu dhabaniiru. Namoota dhibichaan Ameerikaatti qabaman harka sadii keessaa harki tokko iddoo kana jiraatu. Weerara lubbuu namoota kumaatamatti lakka'aman galaafate kanarraa dhukkubsattoota fayyisuuf garuu ogeeyyiin fayyaa hedduun carraaqaa turan. Wallaansa dhukkubsatootaaf hospitaalatti taasifamu dura bu'ummaan gaggeessuun ogeessota eeraman keessa Dr.Loornaa Bireen tokko turte. Dr. Loornaan Niiwu Yoork Maanhaantaanitti daarektara kutaa wal'aansa atattamaa Hospitaalaa Pirisbitaariyaan Aalen turte. Dr. Loornaan umuriin ishaa ganna 49 ture.  Abbaan ishee Dr. Filiip Bireen du'a intala isaanii booda gazexaa Niiwu Yoork Taaimsiif yaada kennaniin, "hojiishee keessatti dhukkubsattoota gargaaruuf baayyee carraaqaa turtus hojiin ishee garuu kanaan ishee ga'eera." Abbaan Dr. Looraan akka jedhanitti intalli isaanii rakkoo dhibee sammuu kanaaf ishee gahu hin qabdu. Darekatarittiin kun lubbuun ishee darbes mana maatii ishee waliin jiraattu Shaarletiivil keessatti ture. Akka abbaan ishee jedhanitti Dr. Looraan koronaavaayirasiin irratti argamee dhukkubsattee kan turte yoo ta'u, torban tokkoofi walakkaatiif adda of baastee turtee erga fayyitee gara hojiisheetti deebiteetti. Haata'u malee, osoo gara maatiisheetti hin deebi'iin dura hospitaalli keessa hojjechaa turte akka boqonnaa fudhattu taasisee ture. Abbaan ishee yeroo dhumaatiif intala isaanii waliin yeroo dubbatan miira "adda of baasuu" akka irratti arganiifi dhukkubsattoonni koronaavaayirasii gara hospitaalaa dhufan akkamitti osoo ambulaansiirraa hin bu'iin lubbuun isaanii akka darbaa ture isaanitti himuushee yaadtau. "Dhugaa dubbachuudhaaf intalli koo bakka qabsoo sanatti durarra hiriirtee turte," jechuudhaan gahee intalli isaanii kun gumaachite dubbatu. Akka goota tokkootti akka yaadamtus akka taasisanis ni himu. Dr. Loornaan maatiisheetti dhiyoo kan taateefi sigigaachoo cabbiifi shibbisa jaallatti ture. Torban keessaa guyyaa tokkos gara wiirtuu kunuunsa maanguddootaa deemuun hojii tola-ooltummaa kennuunis tajaajilaa turte. Hospitaalli keessa hojjechaa turte, Dr. Loornaatiin "goota" jechuun kan faarse yoo ta'u ogummaasheetiin yeroo rakkisaa kana keessa kutaa yeroo atattamaa dursuudhaan  itti-gaafatamummaashee gahumsaan ba'achaa akka turtes ibseera.


Koronaavaayiras: Atakaaroo baqattoota Eertiraafi eegdota daangaa Itoophiyaa

"Baqattoota galmeessuun dhoorkameera gara biyya keessaniitti deebi'a." "Hin deebinu." "Hin deebinu yoo jettan guyyaa 14 wiirtuu namoonni adda baafaman keesssa turtu. Baasii hundasaa ofii keessanii kaffaltu." "Maallaqa hin qabnu." "Boodarra rakkanne akka hin jenneef dursinee kan isinitti himaa jirru." "Filannoo hin qabnu, nullee deebi'uu akka hin dandeenne isinitti himaa jirra." Waliin dubbiin kun daangaa Itooophiyaa fi Eertiraan wal daangessaan Raamaa-Kisaadii Iqii irratti baqattota Eertiraa fi eegdota daangaa Itoophiyaa waliin taasifameedha. Itoophiyaan weerara koronaavaayirasii sababeeffachuun daangaa lafoo cuftee, namni kamuu daangaa qaxxaamuree gara biyyaa akka hin seenne dhorkitee jirti. Akkasumas namni biyya alaarraa dhufu kamuu iddoo namoonni adda of baasan kan mootummaadhaan qophaa'e keessa guyyoota 14'f tursiifamu jette. Iddoo tursiisa sanittis namni hundi baasii ofiisaatiin tura. Finfinneetti imaltoota humna hin qabneef mootummaan bakka qopheessullee kuni Tigraay hin jiru. Daangaa Itoophiyaa fi Eertiraa ce'anii namoota dhufaniif wirtuun isaan adda of baasanii keessa turan qophaa'e hin jiru. Guyyaa guyyaadhaan baqattoonni Eertiraa daangaa ce'anii gara Itoophiyaa seenu. Yeroo dhihootti baqattoonni Eertiraa gama daangaa Raamaa-Kisaadii Iqiitiin seenan gamoo ijaarsisaa hin xumuramne keessa turaa akka jiran BBC'tti himaniiru. Jiraattonni magaalatti hamma danda'ameen gargaarsa taasisaafii akka jiran kan dubbatan baqattoonni kunneen jiraataa Obbo Takilee jedhaman maallaqa guddaa baasanii isaan gargaaraa akka jiran himu. Lakkoofsi baqattootaa guyyaa guyyaadhaan dabalaa waan dhufeef kophaa isaanii nama hunda gargaaruuf rakkataa waan jiraniif qaamni dhimmi ilaallatu itti gaafatamummaa fudhatee akka isaan gargaaruuf gaafachuusaanii ibsu. Namoonni naannichatti torbee lama dabarsan immoo labsii yeroo muddamaa naannoo Tigraay labseef jecha magaalaa tokkorraa gara magaalaa biroo deemuu waan hin dandeenneef gamoo ijaarsisaa hin xumuramne biroo keessa jiraachuusaanii himaniiru. Muraasni isaanis mannen shaayii magaalattii keessatti argaman keessatti guyyoota muraasa dabarsuusaanii BBC'n mirkaneesseera. Gama biraatiin immoo Godina Shiraaroo keessatti baqattoonni Eertiraa 300 ta'an manneen barnoota keessatti tursiifamaa jiru. Magaalaa Shiraaroo keessatti tajaajilli fayyaa baqattootaafii miti jiraattota magaalattiifuu dhukkubbota xixiqqoo yaaluuf dhiheessiin qoricha gadi aanaa akka ta'e jiraataan maqaansaa akka hin eeramne barbaade BBC'tti himeera. "Qorichi bowwoos ta'e garaa kaasaaf ta'u jiraachuu dhabuusaarraa kan ka'e baqattoonni rakkoo keessa jiru" jechuun kan dubbatan namni kun "hundaa caalaa garuu rakkoo bishaaniitu jira" jedhaniiru. Weerara koronaavaayiras daangeessuuf harka keessan haalan bishaanii fi saamunaadhaa dhiqachuu yeroo murteessaa ta'e kanatti bakkeewwan baqattoonni Eertiraa jiran hundatti rakkoon bishaanii akka jiru namoota dubbisnerraa hubachuun danda'ameera. Bakkeewwan baqattoonni kunneen tursiifamaa jiranitti bakka tokkotti namoonni heddu waan argamaniifi namni dhukkuba kanaan qabame osoo jiraatee adda baasuufis ta'ee of irraa ittisuuf carraan qaban xiqqaa akka ta'e dabalataan ibsu. Mootummaan Itoophiyaa baqattoota haaraa galmeessuu dhaabeera. Sababa maaliif akka ta'e garuu ifatti hin himne. Dawoon baqattoonni Eertiraa keessa jiran keessaa tokko ni cufama jedhamuurraa kan ka'e baqattoonni yaaddoo keessa jiraachuusaanii BBC'tti himaniiru. Dhaabbanni Baqattootaa Addunyaa baqattoota Itoophiyaatti argaman irraa bajatni doolara miiliyoona lama akka hir'atu himee ture. Baqattoota naannoo Tigiraayitti argaman irraas bara bajata kanatti birrii miiliyoona 34 hir'isuusaatiif baqattoota bakka tursiisa isaanii jijjiiruun barbaachisaa akka ta'e hojjataan dhaabbata dhimma baqattootaa naannoo Tigraay maqaansaa akka hin eeramne barbaade ibseera. Mootummaan Itoophiyaa bakka tursiisa baqattoota akka jijjiiruuf Dhaabbata Mootummoota Addunyaatti qaamni baqattootarratti hojjatu kan beeksisee ta'us biyyattii keessatti namni koronaavaayirasiidhaan qabame argamuusaarraa kan ka'e achi siiqfame. Dhuma ji'a Ebla irra deebiin akka jalqabamu daayiraketarri itti aanaan dhaabbatichaa Obbo Eyyoob Awwaq bakka AFP'tti himaniiru. Bakka buutuun UNHCR damee Itoophiyaa kan ta'an Aan Inooktar akka jedhanitti dhaabbaticha bara kanarraa jalqabee deeggarsi Itoophiyaadhaaf taasifamu %14 hir'atuu mirkaneessaniiru. Ta'us garuu inni kun cufamuu dawoo kanaatiif sababa gahaa akka hin taane AFP'tti himaniiru. Yeroo kanatti baqattoota gara iddoo tursiisa biraatti jijjiiruun koronaavaayirasiif kan isaan saaxilu ta'uu ibsuun bakkeewwan tursiisa baqattootaa biroo rakkoo tajaajila bishaanii fi fayyaa akka qaban ibsaniiru. Hojjataan Dhaabbata baqattoota naannoo Tigraay keesssatti hojjatu dubbisne bakkeewwan baqattoonni itti argaman Adii Haarshinii fi Maay Ayinitti tajaajilli ibsaa fi bishaan gaarii akka jiru ibsu. Qaamni dhimma baqattoota Itoophiyaa hordofu baqattoota haaraa galmeessuu dhaabeera. Baqattoonni osoo hin galmaa'in bakkeewwan garagaraa keessatti argaman immoo deeggarsa jirattoota naannichaa fi lammiileen Eertiraa taasisaaniin jiraachaa akka jiran BBC'tti himaniiru. Baqattoonni kunneen dhaabbata Fannoo diimaa fi mootummaan naannoo Tigraayiin deeggaramaa kan jiran yoo ta'u lammiileen Eertiraa baqattoota kanaaf meeshaalee koronaavaayirasii ittisuuf barbaachisan kennuuf bakkichatti argaman baqattoonni rakkoo diinagdee fi hawaasummaa keessa akka jiran BBC'tti himaniiru. Bulchaa godina Kaaba Dhiha Tigraay kan ta'an Obbo Takilaay Gabiramadin gamasaaniitiin mootummaan Federaalaa baqattoota haaraa hin simatu taanan naannoon Tigraay hayyama jireenyaa kennee bakka fedhanitti akka jiraatan gochuuf akka dirqamu ibsaniiru. Yeroo ammaa kanatti magaalaa Shiree qofatti lammiileen Eertiraa kuma lama ta'aniif hayyamni jireenyaa kennameefi hojiilee daldala adda addaarratti hirmaachaa akka jiran Obbo Takilaay ni ibsu. 'Hiiyumaan Raayitis Wach' ibsa torbee darbe baaseen mootummaan Itoophiyaa baqattoota haaraa hin simadhu jechuunsaa "murtee mirga namaa sarbuu fi seerota idil addunyaa hojiirra oolchuu dhabuu" waan ta'eef fudhatama hin qabu jedheera. Bakkeewwan tursiisa baqattoota naannoo Tigraay keessatti baqattoonni kuma 80 ta'an ni jiraatu jedhamee akka tilmaamamu Obbo Takilaayi dubbataniiru.


Koroonaavaayiras: Farreen jarmootaa (disinfectants) Covid-19 irraa nu fayyisuu?

Pireezidantiin Ameerikaa Donaald Tiraamp farreen jarmootaa yookaan 'disinfectants' Covid-19 fayyisuuf ooluun isaanii qoratamuu qaba jechuu hordofee qeeqa guddaaf saaxilamaniiru. Farreen jarmootaa (disinfectants) Covid-19 irraa nu fayyisuu?


Yeroo dhumaatiif xalayaa barreessitanii poostaan kan namaaf ergitan yoomi?

Yeroo dhumaatiif xalayaa dhuunfaa namaaf kan barreessitan yoomi? Jabana ammayyaawaa tahe kanatti xalayaa harkaan barreessanii erguu fi fudhachuun waan dur hafe wahii isinitti fakkaachuu danda'a. Haatahu malee, yeroon weeraraa kun tajaajilli poostaa ammallee hagam addunyaarra akka hojjetu ifa godheera. Addunyaarratti hojjettoonni poostaa miiliyoonaan lakka'aman akkamiin weerara koroonaavaayiras lolaa jiru? Tajaajilli poostaa nyaata, qoricha, maallaqa, meeshaalee ofeeggannoo akkasumas uffata xuraa'e geessuun tajaajilaa jiru. Akka Waldaan Poostaa Addunyaa (UPU) jedhutti, addunyaa gubbaa hojjettoota poostaa miiliyoona 5.5 fi waajiraalee 650,000 oliitu jiru. Kunis yeroo dhiphinaa kana keessa daddabarsa fee'umsaas murteessoo isaan godha. Awustiraaliyaa, Filiippins, Singaappoor, Baangilaadash, Yuukireen fi Naayijeeriyaan biyyoota tajaajila poostaa qorichoota itti erguuf gargaaraman keessaayi. Paakistaanitti hojjettoonni poostaa maallaqa sooramaa kee hanga manaatti sii fidu. Swizarlaanditti ammoo haga uffatakee miiccuutti si tajaajilu. Awustiraaliyaan doolaara miiliyoona 25 lammileef qorichi manatti akka dhufuuf ramadde. Waggaa tokkotti guutuu biyyattii keessa yeroo miiliyoona 465f mana qorichaatti deddeebi'u. Kanaaf qoricha manatti geessuun tajaajilli poostaa biyyattii, deddeebii mana qorsaatti godhamu hir'isuuf kaayyeeffateera - keessattuu kanneen humna hin qabneef. Tajaajilli poostaa Naayijeeriyaa NIPOST, guutuu biyyaatti qarqaarsa namoomaa, qorichootaafi meeshaalee yaalii fayyaa deddeebisuuf qophii tahuu yaada dhiyeesseera. Dhaabbanni kun waan jedhu, dameelee qabu 1400tti fayyadamuun hojii kana hojjechuuf karoorfachuu beeksiseera. Paakistaanitti tajaajilli poostaa namoota soorama bahan miiliyoona 1.5 ta'aniif maallaqa sooramasaanii raabsuu eegalaniiru - kunis warren umuriin jaaran akka ofeeganii mana turaniifi. Guyyoota jalqabaa lamaan keessa, namoonni 200,000 ol ta'an balballi isaanii ruruukutamee maallaqasaanii fudhataniiru. Tajaajilli poostaa Baangilaadash konkolaattota fee'umsaa haguugaman 60tti fayyadamuun meeshaalee ofeeggannoo (PPE) fi meeshaalee qorannoo koroonaavaayirasiif barbaachisan, kutaalee biyyaa 64 biyyattiin qabdu hundatti geessaa jiru. Indiyaatti, dhaabbanni poostaa qonnaan bultoota maangoo oomishan gargaaraa jira- qonnaan bultoonni kunniin gabaan cufamuusaatti haalaan kan miidhamaniidha. Qonnaan bultoonni hedduun carraa oomishasaanii mankuusaa qorraa/qabbanaa'aa keessa kuusuu hin qabani. Kunis oomishni isaanii shame akka badu taasisa. Kutaa biyyaa Kaarnaataakaa keessatti kana qolachuufi tajaajilli poostaa qonnaan bultootaafi fayyadamtoota walitti fidaa jira. Hojjetaan poostaa ajaja maangoo fudhatee fayyadamaa bira geessa. Tajaajiloonni poostaa Sirii Laankaa fi Viyeetnaam keessaallee, gurgurtoota waliin waliigaluun meeshaalee nyaataaf barbaachisaniifi kanneen biroo geessaa jiru. Awurooppaatti - Firaans, Ispeen fi Cheek Rippabliik keessa dhaabbileen poostaa jaraa, tajaajila nyaata geessuu kennaa jiru. Iddoo tokko tokkotti, sababa ugguraaf tajaajiloonni yeroo kaan nyaata geessaa turan, amma cufamaniiru. Tajaajiloonni poostaa haalicha wajjin gaggeeddaramaa jiru. Swiss Post tajaajila amma dura poostaa waliin hidhata hinqabne, kanneen akka daabboo dhiyeessuu kennaa jiru. Waraanni biyyattii weerara kana ittisuuf jecha loltoota 150,000 bobbaaseera. Loltoonni dabareerraa jiran torban sadiif gara manaa hin galan. Kanaaf jecha tajaajilli poostaa huccuun isaanii xuraa'e gara manaa isaanii geessuuniifi akka miiccamu gochuun, akka jarri bareedanii mul'atan gargaaraa jiru. Tajaajiloonni poostaa hojiilee dansaa akkasiifaa haa hojjetan malee, tajaajiloonni kunniin weerara kanaan miidhamuun isaanii hin oolle. Daangaan biyyootaa fi imala qilleensaa ugguramuu isaatiin hojiin poostaa daran akka gadi bu'u godheera. Dhaabileen kunniinis hojiisaanii haala amma jiru waliin geggeeddaruun gabaa keessaa akka hin baane godhaa jiru. Akka Waldaan Poostaa Addunyaa (UPU) tilmaamutti, bara dabre waliin wayita madaalamu daddabarsi poostaa harka 15n gadi bu'eera. Dhaabbileen poostaa muraasni tajaajila isaanii guutummaatti dhaabaniiru, kaan ammoo xalayaa idiladdunyaa hin fudhatan jedha waldichi.


Koronaavaayirasii: Biyyoonni dubartootaan hogganaman Covid19 ittisuun warra kaan caalaa milkaa'anii?

Biyyoonni akka Jarman, Niiw ziilaand, Taayiwaan, Noorwaay fa'i biyyoota biraa waliin wali bira qabamanii ilaalaman lakkoofsi namoota sababii koronaatiin jalaa du'ee baayyee gadaanaadda. Biyyoota kanneenis kan wal fakkeessuu namni xiqqaa jalaa du'u qofa osoo hintaane, dubartootaan ogganamusaanitii.


Koronaavaayirasii: Attamiin manumatti maaskii tolfachuu dandeessu?

Maaskii ykn waan ittiin funyaan fi afaan haguuggatan attamiin salphaatti manumatti tolfachuun akka danda'amu Firaafoolii Dhugaasaa isinitti agarsiifti. Maaskiin haala kanaan manatti tolfaman hagam vaayirasicha ittisu kan jedhu mirkanaa'uu baatullee biyyoonni hedduun namni waanuma qabuun afaaniifi funyaan akka haguuggatu ni gorsu.


Koronaavaayiras: Naannoo Amaarraatti boombii cidharratti dhoheen lubbuun namootaa darbe

Naannoo Amaaraa godina Goojjam Bahaa aanaa Hinnaarjinaafi Hinnaawugaa ganda Siimaa jedhamutti cidha gaggeeffamaa ture tokkorratti boombiin dhohee lubbuun namoota lamaa darbe. Namoota lubbuun isaanii darbe lamaaniin alattis namoonni biroon afur miidhaan guddaan irra gaheera jetti itti-gaafatamtuun waajira komunikeeshinii aanaa Hinnaarjinaafi Hinnaawugaa aadde Xiruuseet Mangist BBCtti yeroo himtu. Akka itti-gaafatamtuu kanaatti namoonni biroon afuris miidhaan salphaa irra gaheera. Warra du'an keessaa nama tokko kan ta'eefi boombii sana qabatee kan ture maatii warra cidhaa keessaa yoo ta'u, miidhaa akka tasaa mudatedha malee ta'e jedhamee kan raawwatame hin turre jetti itti-gaafatamtuun waajira komunikeeshinii kun. Namoota miidhaan irra gahe ammoo gargaarsa wallaansa fayyaa taasifamaaf jira. Tatamsa'ina koronaavaayirasii hir'isuuf jecha mootummaan namoonni afurii ol ta'anii walitti qabamuu akka hin dandeenye daangessuun qophiiwwan akka cidhaa akka hin gaggeeffamneef dhowwuu isaa yaadachuun, aanicha keessatti qophiin cidhaa akka hin jiraanne hojjetamaa jira jetti Aadde Xiruuseet. “Namoonni kun itti himamee akka cidha hin qopheesina taasifameera garuu dhoksaan qopheesina yeroo jedhanitti ture balaan kun kan uumame. [Cidha sana irratti] namoonni baayyeen hin hirmaanne. Namni boombii sana qabatee tureefi lubbuun isaa darbe soddaa ture. Cidhi sun akka dhaabbatuf erga ajajni darbee booda ture gochu kun raawwatamee miidhaanis kan qaqabe," jette. “Duraan dursinee hojii hubannoo uumuu hojjenneerra. Isa dide ammoo seeratti dhiyeessaa jirra. Aanaa kanatti xiyyeeffannaan itti kennamee hojjetamaa jira. Namoota baayyee dhiyeessinee gaafachuudhaan cidhi baayyeen addaan citeera. Baayyees ammoo itti-gaafatamoo taasifneerra. Labsii ittisa koronaavaayirasiif labsame cabsuudhaan cidhaafi sadaqaa/taskaara warra qopheesse namoota 41 ol seeratti dhiyeessinee himanni irratti banameera," jechuun ibsiteetti itti-gaafatamtuun waajira komunikeeshinii kun. Miidhaa qaqqabe kana waliin walqabatee namni shakkamee to'annaa jala oolfame jiraachuu isaa odeeffannoo akka hin qabne kan dubbatan Aadde Xiruuseet, "namni moombicha qabates lubbuun isaa darbeera. Namni cidhicha qopheesse ammoo itti-gaafatamuun isaa kan hin oolledha," jetteetti. Poolisiin aanaa Hinaarjiinaafi Hinaawuugaa gama isaatiin namoota qoratan gara bakka rakkoon itti uumamee sanaatti erguun  waanta uumame sana qorachaa akka jiranis BBCtti himaniiru.


Koroonaavaayiraas: Odeessaaleen sobaa Afrikaa keessa babal'achaa jiran maal fa'i?

Biyyootii Afrikaa keessattii lakkoofsi namoota koronaavaayirasiin qabamanii dabalaa jira, mootummoonnis qajeelfama dhukkubicha ni ittisa jedhaman ciccimaa dabarsaa jiru. Yeroo weerara kana ofirraa ittisuuf qophaa'aa jiranitti, biyyoota Afriikaa hedduu keessatti oduun sobaa garmalee tatamsa'aa jira. 1. Hurka ho'aa ulachuun rakkoo guddaa fida Odeeffannoon sobaa hurka bishaan danfee ulachuun koronaavaayirasi ni wal'anaa jedhuu deebi'ee amma Tanzaaniyaa keessatti deeggarsaa pireezidantii biyyattii argatee tatamsa'aa jira. Qoricha aadaa deeggaruuf jecha Pireezidant Joon Magufuulii hurka ho'aa ulachuun vaayirasii afaaniifi funyaan keessa jiran ni ajjeesa jechuun dubbataniiru. Maagufuliin karaa weerara koroonaavaayirasii ittiin ittisan wayita haasa'anitti ho'i guddaan vaayirasicha balleessu danda'a jechuun yaada dhiyeessaniiru. Garuu hurki ho'aa qulqullina meeshaaleef bakka akka hospitaalaa keessatti fayyadamamus, ho'a cimaa akkanaa ulachuun qaama namaatti rakkoo guddaa fiduu danda'a jedhu ogeeyyiin fayyaa. Yoo hurki ho'aan vaayirasii ajjeessa jedhame qaamaa kee keessa seenuu, sombikees garmalee miidhama jedhu Yuniversitii Nottinghaam UK'tti oggeessi dhibeewwan daddarbanii Kiit Niyeel. Dabalataan ammo hurki qodaa danfu keessaa ba'u akka qaama keessa seeneen ni qabbanaa'a kanaaf vaayirasii ajjeessuuf ho'a ga'aa hin qabaatu jedhan. Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa (WHO) vaayirasii offirraa ittiisuuf jecha bishaan danfaan dhaqna dhiqachuun qaama namaa gubuu danda'a jechuun akeekkachiiseera. 2. Manneen daldalaa Chaayinootaa Naayijeeriyaatti hin haleelamne Yeroo gabaasni lammileen Afrikaa Chaayinaatti loogiin irra ga'aa jira jedhu ba'etti, namootni tokko tokkoo vidiyoo sobaa Afrikaa keessatti namootni lammilee Chaayinaa irratti haaloo ba'a jiru jedhu daddabarsaa jiru. Akka fakkeenyatti vidiyoon Naayijeriyaatti manneen daldalaa laammilee Chaayinaa gubamaniiru jedhu isa tokkodha. Vidiyoon kun garuu kan agarsiisu ji'a kana keessa bakki gabaa Ibadaan Kibba-Lixa Naayijeeriyaa jiru yeroo gubaatu agarsiisa. Gaazexaan Naayjeeriyaa The Punch jedhamu waa'ee ibidda kana yeroo gabaasu daldaltoota Naayijeriyaa malee kan Chaayinaa hin eerre. 3. Alkoolii dhuguun Covid-19 namarraa hin ittisu Bulchaan magaalaa guddoo Keeniyaa Naayroobii, yaadaa alkooliifi koronaavaayiraasii irratti kenneen qeeqameera. Maayik Soonkoon yeroo nyaata namoota harka qalleeyyi magaalattiif hiraa tureetti maaliif akka dhugaatii alkoolii Henesii jedhamu akka itti make yeroo ibsu akka wanta "qoonqoo qulqulleessutti ni fayyada" jedheeni jedheera. "Qorannoon WHO fi dhaabbilee fayyaa adda addaa alkooliin koronaavayirasiis ta'e vaayirasii kamiyyuu ajjesuu keessatti ga'ee guddaa akka qabu ni agarsiisa," jedha Maayik Soonkoon. Garuu gorsa WHO sirritti waan hin galleef fakkaata.  Gorsi WHO kan jedhu alkoolii dhuguun koronaavaayirasii namarraa hin ittisu, garuu harka ofii qulqulleessuuf wanti alkoolii qabu gaariidha jedha. Dabalataan gorsi WHO aalkoolii fayyadamuun "yoo namni tokko koronaavaayirasiin qabameef rakkoo fayyaa irra ga'u dabaluu danda'a" jedha. Warshaan omishaa dhugaatii alkoolii Henesiis, vaayiracharra nu eega jechuun alkoolii kana dhuguu irraa akka of eeggataniif lammilee Keeniyaa akeekkachiiseera. Feesbuukii irratti oddeeffannon maxxanfaman lama, haguuggaan afaaniifi funyaani ykn maaskiin halluu cuquliisaa summiin faalamoo waan ta'aniif lammileen Afrikaa hin uffatinaa jechuun kan gorsu hedduu qoodameera. Odeeffannoon inni jalqabaa maqaa hundeessaa Amazon Jeef Bezoos kan kaasuufi maaskii faalamee raabsuuf shirri xaxamee jira kan jedhudha. "Lammilee Afrikaa, maaskii cuqulisaa Ameerikaafi Awurooppaa keessatti oomishamee hin uffatiina sababiin isaas maaskooti kun summii nama ajjeesu qabu," jedha odeeffannoon maxxanfame kun. Garuu summii akkamiin akka faalame hin ibsu. Dhaabbatti Amaazoon odeeffanoon kun soba jedheera. Odeeffannoon inni lammataa ammo hogganaa WHO sobaan eeruun, namootni akka maaskii cuqulisaa hin uffanneef kan gorsudha. Wajjira WHO Afrikaa irraa Meerii Isteefan dhaabbati keenya maaskiin faalame jiraachuu isaa irratti gaabaasa kamiyyuu hin arganne jechuun BBC'tti himaniiru. "Biyyootiin maaskii fayyadaman biyyoota adda addaa irraa argachaa jiru. Nutis waa'ee faalama kamiiyyuu wanta beeknu hin qabnu" jedhaniiru.


Koronaavaayiras: Yamanitti utuu hin baramiin ‘Covid-19 uummata keessa tatamsa’aa jira -UN

Yaman keessatti namootni jalqabaa lama dhibee koronaavaayirasiin du'uu isaaniin booda biyyaa waraanaan hedduu midhamte kana keessatti weerarri kun guddachuu danda'a sodaan jedhu uumamaa jira. Namootni lamaan kun obbolaa yoo ta’an, hospitaala kibbaa biyyattii magaalaa Adeen keessatti akka du’an himameera. Roobii qoondaltoonni naannichatti namoota shan irratti vaayirasichi argamuu isaa beeksisanii ture. Isa dura guutummaa biyyattiitti nama tokko qofaa irratti ture vaayirasichi kan argame. Dhibeen Covid-19 utuu hin baramiin uummata keessa tatamsaa’aa jiraachuu hin oolu jechuun Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii (UN) akeekkachiiseera. Waarana waggooti shaniif tureeen Yamanitti namootni 100,000 ol ta’an du’anii biyyittiin rakkoo ciccimoo adda addaan miidheemteetti. Lammileen Yaman miiliyoona 10 ta’an beelaan midhaamanii, miliyoona 20 kan ta’an wal’aansa fayyaa kan hin argannee yoo ta’an, wiirtuuwwan fayyaa ammatti hojjirraa jiran keessa %50 weerara akkanaaf qophaa’oo miti. Yamanitti namni jalqabaa Covid-19’n qabamuun kan gabaafame magaala al-Shihir keessatti gara ji’a tokkoon dura. Roobii magaalaan namootni shan irratti vaayirasichi argame Adeen, magaalaa al-Shihir irraa km 540 fagaattee argamti. Ministiri Fayyaa Nassir gaffiifi deebii midiyaa biyyattii Yemeni state TV waliin tasisaniin du’a obbolaan kanaa mirkaneessuun mallattoleen Covid-19 dhibee daddarbaa biraa kan waggootii darban Yaman keessatti mul’atan kan akka Dengue Fever waliin akka wal fakkaachuu dubbataniiru. Qondaalli warraaqsa Adeen ofiin bulchaa jiru Southern Transitional Council (STC), jedhamu guyyoota dhufan keessatti lakkoofsi namoota koronaavayirasiin qabamanii dabaluu danda’a jechuun akeekkachiisaniiru. Adeenitti erga vaayirasiin kun argame booda STC’n guyyaa sadiif qajeelfama yeroo sochii dangeessuu dabarseera. Maddootiin lama akka Reuters’tti himanitti magaalaa guddittii Sana'aa , kan gartuu finciltootaa Huttiin hogganamu keessa namni vaayirasichaan qabame yoo xiqqaate tokko ni jira. Ministirii Fayyaa Huttiin dursame namootni vaayirasicha qabaachuun shakkaman hundi qorannoo boda bilisa ta’uun isaani mirkanaa’eera jedhan. Waaranni Yaman bara 2015 Bitootessa yeroo gartuun Huttii lixa biyyattii to’ataniifi Pireezdaant Abdirabbu Mansuur Hadii biyyaa akka baqatuuf diriqisiisan guddachaa dhufe. Yeroo waraanni kun jalqabe qondaaltonni Saa’udii torban gabaabaaf tura jedhanii tilmaamanis waaranichi garuu waggooti shaniif itti fufeera. Jalqaba ji’a kanaatti weerara Covid-19 hir’isuuf jecha waamicha waraana dhaabuu UN dhiyeesse akka simate humni Sa’udiin deeggaramu ibsee ture. Gartuun Huttii garuu wamichaa kana diduun guyyoota darban keessatti haleellaan qilleensarraafi waraanni lafarraa dabalaa dhufeera. “Warannii itti fufaa deemuuniifi weerarri Covid-19 biyyaa miidhamte kan galuu isaan Yaman rakkoo guddaa hin yaadamne keessa galuuf jirti. Waraana dhabuu jechuun lola dhabuu jechuudha, garuu kan nuti laffaratti argaa jirru faallaa isaadha,” jechuun koreen baraarsa baraasaa Idil-addunyaatti daareektarri Yaman Tamunaa Sabadzee Roobii akeekkachiisaniiru. “ Biyyootiin akka US, UK fi Firaans, kan gareelee kanarratti dhiibbaa uumuu danda’an, itti gaafatamummaa fudhachuun waaranni kun xumuramee waligalteen siyaasaa akka taasifamuuf hojjachuu qabu.”


Koronaavaayirasiin ‘akkuma Iboolaa hospitaalatti nama baay’ee ajjeesa’

Namoonni yaala koronaavaayirasiif gara hospitaalaa deemaan akkuma namoota Iboolaan du'anitti achitti du'uu danda'u jedhan qorattoonni UK. Dhukkubsattoonni tokko sadaffaan hospitaala turan sababa COVID-19 du’uusaanii qorannoon Awuroppaatti taasifamee ni mul’isa. Dhukkubbichi mallattoo giddu galeessa kan agarsiisu waan ta’eef manatti yaalamuu danda’u qorattoonni garuu namoonni dhukkubbichi hammam hamaa akka ta’e hubachuu qabu jedhu. Furdinni garmalee, umuriin dabaluu fi dhiira ta’uun carraa du’uu ni dabala akka ragaan hospitaalota 166 Biriitish. Seenaan fayyaa dhukkubsattoota 17,000 Ingilaand, Weelis fi Iskootilaand qoratameera. Innis kana agarsiisa: . %49 baraaramanii hospitaalaa bahaniiru . %33 kan ta’an du’aniiru . %17 ammas yaalamaa jiru “Namoonni muraasni yaada COVID-19 doozii dhukkuba qufaatii oli jedhanii yaadu – dogoggoranii jiru,”piroofeesar Kaalam Seempile Yuunivarsiitii LiivarPuul irraa. “Namoonni hospitaalatti yaala COVID-19  argataa turan %35-40 kan du’an yoo ta’u kunis immoo namoota hospitaalatti yaala Iboolaa argataa turan walii wal fakkaata. “Namoonni waan kana qalbiin dhagahuun qabu… dhukkubbini kun baay’ee hamaadha.” Ta’us garuu namoonni sababa COVID-19 du’an %1 gadidha, kanaaf namoonni baay’een mallattoo giddu galeessa qabu jechuudha. Qorannoonni kun akka mul’isutti dhukkubsattoonni %31 ta’an kutaalee yaala waliigalatti kan du’an yoo ta’u kunis du’a kutaa yaalaa dhukkubsattoota haalan dhukkubsatanii %45’tti ol guddiseera. Kutaan yaalaa dhukkubsattoota haalan dhukkubsatanii kutaa veentileetarri fi maashinoonni hojii qaama keenya deeggaran jiraniidha. Dr Annemarie Docherty gorsitu kutaa yaala addaa Yuunivarsiitii Eedinbiraarraa akkas jedhan: “Abdiin baraaramuu xiqqoonillee hin jiru taanan namoota sana gara kutaa yaala sanitti geessuun waan gaarii hojjataarra jedhee hin yaadu. Yeroo ammaa kanatti hospitaalota UK waliin marii jabaa fi barbaachisaa mari’ataarra jedhee yaada.” Biyyoota biroo keessatti COIVID-19 lubbuu manguddoota hedduu dabarseera jedhan qorannoon. Dabalataanis garaagarummaa dabaluu umurii dhiiraa fi dubartii jidduu jiru ibseera. Pirof Seempile akkas jedhan: “Umurii hunda keessatti dubartoota caala dhiirota heddutu miidhama akkasumas akkuma umuriin dabalaa deemuun garaagarummaanis bal’achaa deema.” Balaa sanyummaa walxaxaadha Namoonni sanyii xixiqqoorraa ta’an hedduunsaanii du’aniiru. Ingilaand keessatti namoonni gurraachi %3.5 yoo ta’an sababa COVID-19 immoo %6 du’aniiru. Weerarri kun bakkeewwan akka Landan bakka namoonni gosa hedduu jiraatan keessatti hammaateera. Ragaa hunda ilaaluurra sababoota akka dhukkubbii, furdinna garmalee fi umuriirratti xiyyeeffachaa jiru qorattoonni. Piroof Seempile akkas jedhan: “Sanyummaa dhiisne waan hunda yeroo ilaallu garaagarummaa bu’aarratti mul’atu hin jiru kanaaf sanyummaan kophaasaa bu’aa argannurratti garaagarummaadhaaf sababa miti jechuudha. “Bu’aa gad aanaa akka argannu kan taasise haala hawaasummaa namoota gurraachaa fi sanyii birooti.”


Koronaavaayiras: 'Warra humna hin qabne bilisaan yaalaa, warra beela'aniifis laachaa jirra' - Dr Dararaa Ximootiwoos

Yeroo ammaa biyya kamuu caalaa biyyi namoonni hedduu vaayirasichaan qabamaniis ta'e keessatti du'an Ameerikaadha. Akka ragaa Yunivarsiitii Joohns Hopkinsitti Ameerikaatti namoonni miliyoona tokko ta'an koronaavaayirasiin irratti argameera. Biyyattii keessatti lammiileen Itoophiyaa yookiin kanneen lammii Itoophiyaa irraa dhalatan namoonni lakkoofsi isaanii xiqqaa hin taane akka du'an Ameerikaatti Ambaasaaddarri Itoophiyaa Fitsum Araggaa dhiyeenya kana himanii turan. Namoonni gara biyya Ameerikaatti godaansaan deeman kan Itoophiyaarraa deeman dabalatee amalli hojii isaan itti bobba'anii carraa dhibee Covid-19'f akka saaxilaman kan taasisudha jedhu Dararaa Ximootiwoos (PhD) Atilaantaa Joorjiyaarraa. Hojii tola-ooltummaafi mirgoota namoomaaf kan hojjetan Dr. Daraaraan, lammileen Itoophiyaa yeroo baay'ee akka konkolaachisummaa taaksii [Uber], warshaalee, bakkawwan kunuunsaa manguddootaa keessa hojjetu jedhu. Hojileen kunneen ammoo namoota hedduu waliin kallattiin walitti nama fidan waan ta'eef carraan dhibee kanaaf saaxilamuu ni jiraata jedhu. Ambaasaaddar Fitsum illeen lammileen Itoophiyaa baay'een ogeessota fayyaa, giddugala maanguddoo kunuunsan, geejjibaa, akkasumas manneen foonii keessallee kanneen hojjetan qabamu isaanii dubbatanii ture. Ofii yeroo rakkoo akkasii kana keessa lammileen Itoophiyaa akkamiin wal gargaaraa jiru? Fayyaafi tajaajila barbaachisoo ta'an warri argachuu hin dandeenyeef maaltu ta'aa jira? Kutaa bulchiinsa Ameerikaa keessa lammileen Itoophiyaa jiraatan karaa waldaalee hawaasaafi amantaadhaan dhibee Covid-19 irratti yeroo hubannoo waliif laachuun wal dadammaqsaafi wal jajjabeessan dhaga'amaa tureera. Kanarra darbees karaa danda'ameenis kan tumsa barbaachisan waliif taasisan hin dhiban. Atlaantaa Kilaarkistan bakka jedhamutti qorannoo Covid-19 dabalatee tajaajila fayyaa bilisaafi gargaarsa nyaataa barbaachisu haala ittiin lammileen Itoophiyaafi kanneen biroo kaffalachuu hin dandeenye gargaaraa jiraachuu dubbatu Dr. Dararaaraan. Keessumaa Ameerikaa keessatti warreen inshuraansii fayyaa hin qabneef tajaajila fayyaa argachuun Ameerikaa keessatti rakkisaadha kan jedhan Dr. Dararaan, kilinika bilisaan namoota kaffalachuu hin dandeenye akka qophaa'eeruuf himu. Waggoota 14 darbaniif Ameerikaa kan jiraatan Dr. Daraaraan, lammummaa Ameerikaa kan argatan dhiyeenya kana akka ta'es ni ibsu. Dr. Daraaraan, kutaa bulchiinsa Joorjiyaatti magaalaa Atlaantaatti dhiyootti argamtu Kilaarkisten jedhamtutti miseensa mana maree ta'uudhaaf dorgomanii ture. Akka Dr. Dararaan jedhanitti Kilaarkisten magaalaa xiqqoo namoonni 13,000 keessa jiraatan taatullee garri caalaan isaanii godaantota, magaalattiinis kanumaan beekamti. Hojiin lammileen Itoophiyaafi Ertiraa, akkasumas godaantonni biyyattii keessatti irratti bobba'anii jiran kan carraa vaayirasichaaf nama saaxilu waan ta'eef wal gargaaruun barbaachisaa akka ta'e cimsanii hubachiisu Dr. Daraaraan. "Namni kamiyyu naannoo Atlaantaafi naannoo ishee jiraatuufi rakkoo qabu dhufee nu dubbisuu danda'a." Kilinikiin Hetinee jedhamu kan isaan miseensa boordii ta'uun keessa tajaajilan yoo ta'u dhaabbileen tola-ooltummaa hojjetan biroo waliin ta'uudhaan namoota naannoo Atlaantaatti mallattoon koronaavaayirasii irratti mul'ate bilisaan akka qorataman tajaajilaa jiraachuu ibsan. Jiraattonni naannoo Atlaantaa inshuraansii fayyaa hin qabne dhibee fayyaa kamiifiyyu yeroo qoratamuu barbaadan rakkoo tokko malee gara kilinika isaanii deemuun tajaajila bilisaa argachuu akka danda'an dubbatu. Yeroo weerara koronaavaayirasii kana keessa namoota hojii dhabaniifi galii ittiin jiraatan hin qabneef tajaajila fayyaa bilisaa qofa osoo hin taane warreen waan nyaatan hin qabne yoo jiraatanis gargaarsa dhiyeessaa jiraachuu himu Dr. Daraaraan. Namoota rakkoo waan nyaatanii dhabaniifi beela'an kan gargaaran ammoo dhaabbata Inviizhiin Atlaantaa jedhamu waliin tauun jedhan Dr. Daraaraan.


Koronaavaayiras: Chiiliin waraqaa eenyummaa 'vayirasiirraa bilisa' jedhu kennuufi

Mootummaa Chiilii karoora waraqaa ragaa falmisiisaa namoota COVID-19 irra dandamataniif kennuuf jedhu hojiirra oolchuuf. Waraqaan ragaa kunis namoonni akka gara hojiisaanitti deebi’aniif kan hayyamuudha jedhan Itti-aanaan Ministeera Fayyaa Paawulaa Daazaa. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO) namoonni dhukkubbicharraa fayyan deebi’anii dhukkubbichaan qabamuu dhabuusaaniitiif “ragaan hin jiru” jedheera. WHO akka jedhetti waraqaan ragaa “humna ittisa qaamaa” vaayirasichi akka tatamsa’u taasisa. Chiilii keessatti namoonni 13,000 ol vaayirasichaan yoo qabaman, 189 ammoo du’aniiru jedha odeeffannoon Yuunivarssiitii Joons Hoopkiinis. “Ammatti namoonni COVID-19 irraa fayyan deebi’anii vaayirasichaan qabamuu dhabuusaaniitiifi anaatiiboodiisaanii vaayirasichi akka lammata gara qaamaa hin seenneef ragaan tokkollee hin jiru,” jedhe WHO ibsa Jimaata baaseen. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa “waraqaa ragaa humna ittisa qaamaa” jedhu kun rakkoo uumuu danda’a jedha. Sababni isaas namoonni gorsa kennamu akka hin fudhanne taasisa; kun ammoo carraa dhukkubbicha tamsaasuu dabala. Adde Daazaa ibsa Dilbataatiin akkas jedhan: “Wantoota nu beeknu keessaa tokko namni asiin dura dhukkubbichaan qabamee ture carraan deebi’ee qabamuusaa xiqqaadha.” Dabalataanis waraqaa ragaa kennamu namni sun COVID-19’f humna ittisa qaamaa qaba jechuu osoo hin taane dhukkubbicharraa fayyuusaaniifi turtii adda baafamanii turan xumuruusaanii ibsa jedhan. Guutuu addunyaarratti namoonni 200,000 ol sababa koronaavaayiarsiitiin yoo du’an, mootummoonni biyyoota hedduus tooftaa seera uggura sochii ittiin laaffisan barbaadaa jiru.


Talaallii koronaavaayirasiif addunyaan maaliif gara Indiyaatti fuula naanneffatte?

Ministirri haajaa alaa Ameerikaa Maayik Pompiyoon Indiyaa fi US talaallii koronaavaayiras argachuuf waliin hojjataa jiru jedhaniiru. Biyyoonni lamaan waliin ta’uudhaan talaalliiwwan sadarkaa idil addunyaatti beekamtii argatan hedduurratti waggoota 30 oliif hojjataniiru. Talaalliiwwan dhukkuboota akka dangii, infuluweenzaa, busaa, TB kan biroorratti waliin hojjachuun weerara dhukkuboota kanneenii dhaabuu danda'anii jiru. Indiyaan biyya qorichoota adda addaa fi talaalliiwwan heddu omishuudhaan addunyaarratti beekamti qabdudha. Biyyattiin amma dura talaalliiwwan dhukkuboota akka pooliyoo, daranyoo sombaa, rootaavaayiras, gifiraa fi k.k.f omishaa turte. Wayita ammaa dhaabbilee qoricha omishan Indiyaa keessa jiran keessaa walakkaan talaallii vaayirasii dhibee COVID-19 namatti fidu irratti hojjataa jiru. Isaan keessaa tokko Dhaabbata Seeram Indiyaa yoo ta’u dhaabbata talaallii omishuufi gurguruudhaan addunyaarra guddaadha jedhaman keessaa isa tokkodha. Dhaabbanni ganna 53 kun waggaa waggaatti hamma qorichaa (dose) biliyoona 1.5 omisha. Namoonni 7,000 ta’an dhaabbata kana keessatti hojjatu. Dhaabbatichi talaalliiwwan gosa 20 biyyoota 165’f raabsa. Kana keessaa %80 kan ta’an gatii addunyaarraa isa rakasa ta'een raabsa. Dhaabbanni kun yeroo ammaa kanatti dhaabbata baayooteeknooloojii Ameerikaa Kodaajeeniks jedhamu waliin ta'uun talaallii “vaayirasichi qaama namaa akka hin miine" godhu irratti hojjechaa jira. Kuni talaallii koronaavaayirasii 80 ol guutuu addunyaarratti adeemsa qophiirra jiran keessaa tokko. Talaalliin kuni vaayirasichi qaama namaa keessa otoo jiru amala ykn qaama akka nama miidhu isa taasisu irraa balleessuun vaayirasichi akka miidhaa namarraan gahuu akka hin dandeenye taasisa. Vaayirasichi waan dadhabsiifamuuf nama hin dhukkubsu ykn ammoo dhukkuba daran xiqqaa namarraan gaha. “Ji’a Ebla keessa bineensotarratti yaalii taasisuuf karoora qabna. Fulbaanatti dhala namaarratti taasisuu dandeenya ta’a,” jedhan hogganaan Dhaabbata Seeram Indiyaa Adaar Poonawaala. Dhaabbatichi talaallii mootummaa UK’tiin deeggaramuun Yuunivarsiitiin Oksifoord qopheessaa jiru irrattis waliin hojjachuuf walii galeera. Yoo talaallichi kan milkaa'u ta'e dhaabbannii Indiyaa kun dandeettii doozii miiliyoona 400-500 omishuu qaba.


Koronaavaayirasii: 'Namni ilma kiyya ajjeesse mana hidhaatti koronaavayirasiin du'uu hin qabu'

Arjantiinaa keessatti dubartiin tokko nama dhukkuba Asmii qabuu fi ilmashee jalaa ajjeesse sodaa Covid-19'f akka hiikamuuf qondaaltotaaf xalayaa barreessite. Silviyaa Ontiveeroo ji'a Guraandhalaa darbe namni ilmashee ajjeese kun akka hin hiikamne iyyattee turte. Amma garuu haalli jiru 'akkan irra deebi'ee yaadu na taasiseera' jetti. "Jibba qaba ture. Dallansuu qaba ture. Ta'us garuu du'a hawweefii hin beeku," jechuun xalayaarratti barreessite. Kibxataa darbe pireezidantiin biyyattii Albeertoo Farnaandeez hanga danda'ametti hidhamtoota hidhaa manaa keessaa (house arrest) tursiisuun koronaavaayirasiirraa eeguuf karoora qabaachuu ibsanii turan. Yeroo dhihoo asitti manneen hidhaa biyyaattii keessatti sababa namoonni baay'innaan argamanii fi hanqina qulqullinaan sodaa koronaavaayirasiin qabamna jedhuun waldhabdeen uumamee ture. Murteen pireezidantichaa mormii kaaseera, namoonni muraasni sababa kanaan olaantummaan seera hin kabajamu jedhu, muraasni immoo hidhamtoonni hedduun hiikkamuu qabu jedhu. Ilmi Siilviyaa Ontiveeroo, Aleejoo Hunaawu magaalaa Meendoozaa keessatti bara 2004 ajjeefame. Kan ajjeese Diyeegoo Arduuwinoo hidhaan waggaa 16 itti murtaa'ee ture. Ibsa Abbaan Seeraa Maariyaanaa Gardeeyi har'a kennaniin Diyeegoon sababa dhibee asmii qabuuf hidhamtoota 400 balaarra bu'uu danda'u jedhaman keessaa isa tokko ture. Xalayaan Adde Siilviyaa barreessan miidiyaalee biyya keessaatiin ifa kan godhame yoo ta'u, "erga heddu itti yaade booda yaada hidhaa mana keessaa deeggare" jedhan. "Amma waa'ee waan adda ta'e tokkoo haasa'aa jirra. Innis weerara dhukkubaati. Manneen hidhaa keessatti hidhamtoonni heddummaatanii waan jiraniif sodaa akkamii keessa akka jiran ni hubadha," jedhu. Nama ilmashee ajjeese kana hidhaa keessatti dhiisuun akka murtee du'aa itti murteessuuti kan jettu Aadde Siilviyaan, sun ammoo waan yeroo dheeraaf mormaa turte ta'uu himti. Adde Siilviyaan yeroo biyyattiin abbaa irreetiin bulaa turtetti waggoota torbaaf hidhamtuu siyaasaa turan. Kunis bara 1976 - 1983 kan turedha. "Hidhaan dabarse akkan of jijjiiruuf yeroo naa kennee ture kanarraa kan ka'e Diyeegoonis waan wal fakkaataa raawwachuufi nama gaarii ta'uuf yeroo gahaa qabaachuu mirkaneessuf ture duraan akka hiikamu hin barbaanneef" jetti. Ilmi ishee gaazexeessaa fi hojii beeksisaarratti hojjataa ture, manasaa keessatti qaruuraan waraanamee kan du'e. Gaafa Wixataa Liimaa keessatti waldhabdee uumameen namoonni sagal du'aniiru. Kunis eega hidhamtoonni lama COVID-19n qabaman booda akka ta'e qondaaltonni mana hidhaa ibsaniiru. Komishiinarri Mirga Namummaa UN Miisheel Baasheleet, pireezidantiin Chiilii duranii, haala manneen hidhaa Laatin Ameeerikaa keessa jiru "fudhatama kan hin qabnee" fi hidhamtoonni heddu akka gadi dhiifamaniif waamicha dhiheessaniiru. Chiilii fi Kolombiyaa sababa weerara kanaa hidhamtoonni heddu gad dhiisaniiru. Torbee darbe Seeneetiin Meeksikoo murtee wal fakkaataa dabarseera. El Saalvaador kashalabboonni weerara kanatti fayyadamaa jiru jechuun murtee jabeessitee jirti.


Koronaavaayirasii: "Waan isin jaalannuuf cidha keenyarratti hin argamiina"

Firaafi hiriyoonni keenyaa cidha keenyarratti hin argamiin hafuu isaaniif galateeffanneerra jedhe misirrichi sagantaa cidhaa booda. Misirroonni maatii fi hiriyoota jaalatan cidhasaanirratti affeeruuf weerara koronaavaayirasii sodaatan. Gaafa lafti nagaa waamichi 'cidha keenyarratti akka nuuf argamtan kabajan isin afeerra' kan jedhu ture, misirroonni kun garuu "waan isin jaalannuuf cidha keenyarratti hin argamina" ergaa jedhu firaaf hiriyoota isaaniif dabarsan. Weerarri koronaavaayirasii Itoophiyaa seenuun erga barame, misirroonni gaa'ila dhaabbachuuf karoorfatan hedduun yeroo biraatti dabarsan. Dargaggoo Mul’ataa Gurmeessaa fi Immabeet Misgaanaa garuu weerarichi firaaf maatiin iddoo hin argamnetti ta'us sirna gaa’ila isaani raawwachu isaan hin dhorkine. Misirrichaa fi misirroo heerumtuun alatti namoota sadiitu cidhasaanirratti argamee isaan dabaale. Namoonni sadan kunis luba waldaa kirstaanaa isaan eebbisee tokkoo fi ragaaf firoota gama isheen nama tokko, gama isaan nama tokko qofatu argame. ‘’Sirna guutne cidha keenya otoo yeroo biraatti hin dabarsiin raawwachuutti gammanneerra, maatiin keenyas gammadaniiru’’ jechuun BBC'tti himan. Sirumayyuu firaaf hiriyoota isaanii waamicha dur baratameerra adda ta’e dhiyeessaniif turan. ‘’Waan isin jaalannuuf cidha keenyarratti hin argamiina’’ jechuun gaafatan. Namoota lama lama ta’anii waldaa Makaanayesuusii Beetel magaalaa Finfinnee iddoo sirni cidha itti raawwatamu dhaqu dubbatte misirrittiin Immabeet. Sana booda harka dhiqannee gara waldaatti ol seenne jette. Dur sirni gaa’ilaa wayita gaggeeffamuu waldaan guutuudha ture, amma garuu teessoon duwwaa ture jetti. "Waanti yaadne galma nuuf gahutti gammanneera" jedha misirrichi, firaaf maatiin keessattu haadhasaa cidha kanarratti arguu dhabuun garuu gammachuu isaa guutuu akka hin taasisiin hima. Maaliif sagantaa cidhaasaanii yeroo biraatti dabarsuu akka hin barbaanne wayita himaniis akkana jedhan. "Weerarri dhibee kun waggaa meeqaaf akka turuu hin beeknu kanaaf yeroo biraatti dabarsuu hin barbaanne’’ jedhe misirrichi Mul’ataan. Otoo dhibeen koronaa hin dhufiin dura cidha hiriyoonni fi miseensonni maatii isaanii 70-100 irratti argaman qopheeffachuuf ture karoorri isaanii. Haata’u malee sagantaa cidhaa yeroo biraatti akka hin dabarsine maatii amansiisanii misirroota dabalatee namni shan qofti bakka argametti cidha isaanii raawwatatan. "Baasiirras nu baraareera" jedhu. Weerarri koronaavaayirasii Itoophiyaa keessatti mul’achuu hordofuun mootumaan sirnoota gaddaaf gammachuurratti namoonni akka walitti hin qabamnee fi walirraas hiiqanii adeemuu akka qaban labseera. Akkaata labsii yeroo muddamaa Itoophiyaa keessatti labsameen, namoonni 4 ol walitti qabamuun daangeeffameera. Namoonni sirna gaa’ilaa dhaabbachuuf karoorfatanii weerara dhibee addunyaa balbala walitti cufsiise kana sodaachuun sagantaa cidhasaanii tursisuuf dirqaman hedduudha. Dargaggoo ganna 29 Mul’ataa fi kaadhimasaa shamarree ganna 25 Immabeet garuu Dilbata darbe sirna gaa’ilasaanii raawwachuun warroomaniiru.


Koronaavaayirasii: Addunyaa irratti namni 'biliyoona tokko' vaayirasiin qabamuu mala jedhe gabaasni

Yoo biyyoonni caalaa saaxilamtoota ta'aniif deeggarsii hatattamaa taasifameen alatti, namoonni biliyoona tokko ta'an Covid-19n qabamuu danda'u jechuun akeekkachisee gareen gargarsaa tokko. Koreen Baraarsa Addunyaa (IRC), tatamsa'ina vaayirasichaa hir'isuuf deeggarsi maallaqaafi namoomaa barbaachisaadha jedhe. Akka koree kanaatti, ''biyyoonni waraanaan hubaman kan akka Afgaansitaaniifi Siriyaa keessatti weerara olaanaa hambisuudhaaf deeggarsa hatattamaa barbaachisa.'' ''Weerarri hamaan yoo mudate deebii cimaa kennuudhaafis yeroon hafu baay'ee xiqqaadha'' jechuun akeekkachiseera. Wayita ammaa kanatti adduyaarratti namoon COVID-19n qabaman miliyoona 3 ol cee'eera. Namoonni kuma 200 ol ta'an ammoo du'aniiru akka Yunivarsitiin Joons Hopkiins kan Ameerikaa keessaa jedhutti. Gabaasni IRC kan ragaawwan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) fi Kolleejjii Imperiyaal kan Landan irratti irratti bu'ureeffate, addunyaa guutuutti namoonni miliyoona 500 hanga bilbiyoona tokkoo vaayirasichaan ni qabamu jechuun tilmaame. Akkasumas biyyoota waraanni keessatti gaggeefamuufi tasgabbii hin qabaannee keessatti irra caalaa kan ta'e walumaagalatti namoonni miliyoona sadii ol akka du'an tilamaameera gareen kun. ''Lakkoofsi kunis akka waamicha dammaqsituutti tajaajilu qabaata'' jedhu Daavis Milibaand, Hoggnaan IRC. ''Ulfaatinni weerara kanaa reefu biyyoota waraanaan miidhaman keessatti dhagahama,'' kan jedhu IRC'n, "arjoomtoonni hatatamaan oggeessoota fayyaatiif deeggarsa barbaachisu gochuu qabu" jedheera. ''Motummoonnis wantoota deeggarsa namoomaa harkifachiisan dhabamsiisuuf waliin hojjachuu qabaatu.'' jedhe. Gareen US'tti buu'urreeffachuun miidhama namoomaatiif addunyaa guutuutti deegarsa taasisu kun, dhimmoonni akka baay'ina maatii, baay'ina ummataa, dandeettii kunuunsa fayyaa fi walitti bu'iinsa duraan turee hundi balaa weerarichaan qabamuu ni dabaluu jedheera. Biyyoonni guddinarratti argaman hedduun baayyina infekshinii ykn du'aa gadi aanaa qabu, haa ta'u malee lakkoofsi qabatamaan isa kan caalu ta'u amanama. Kaarolaayin Sargun, hoggantuun sagantaalee tola oltummaa wal'aansaa 'Doctors Without Borders (MSE) kan Yeman keessaa, dhaabbanni isaanii achitti namoonni Covid-19n du'aa jiru, garuu hospitaala keessatti miti malee jedhaniiru. ''Tatamsa'iinni vaayirasichaa biyya keessa deemaa akka jiru amansiifamnee jirra, garuu dandeeettiin qoratamu baayyee baayyee gadaanaadha,'' jechuun BBC'tti himtee jirti. Seguun akka jettuutti, Yeman biyyi akka gabaasa IRC'tti kan akka biyya koronaavaayirasiif saaxilamoo taateetti kaa'amtee jirti. ''Sirni fayyaa diigameera. Dhugaatti ministeerri fayyaa biyyattii dhukkubicha dandamachu hin danda'u,'' jetti. Rakkoo cimaan biyyoota guddataa jiraniifi kanneen tasgabbii hin qabne hedduun hanqiina meeshaalee wal'aansaa ittiin dhuukkubsattoota Covid-19 wal'anan qabu. Afigaanstaaniifi Paakistaan keessatti, namoota miliyoona tokkoof ventileetarii kudhanii gadiitu argama. Naayijeeriyaa keessatti, lakkoofsi kun caalaa gara 0.8 gadi bu'aa namoota miliyoonaaf. Addunyaarraa biyyi namootni hedduun vaayirasichaan keessatti du'an Italiin, namoota miliyoonaaf ventileetarii 80 qabdi turte jalqaba balaan kun eegaluutti.


Koronaavaayiras: Niiw Ziilaandi maalfaa haalaan raawwattee Covid-19 injifatte?

Uggura torbee shan booda lammiilee Ziiw Ziilaand keessatti wanti jalqabarratti sammutti dhufu buna fi nyaata saffisaan hojjatamaniidha. Suuqonni muraasni fi suuqonni nyaata namoonni gara manaa qabatanii deeman (takeaway) hojjatan deebi'anii akka banaman taasifameera. Namoonnis suuqota bunaa fi 'McDonald' fuulduratti hiriiruuf yeroo itti  hin fudhanne. "Bunni shiinii sanii dhandama gaarii qaba akkasumas miira jireenya duraatti deebi'utu natti dhagahame," jette dubartiin buna jaalattu tokko. "Nama buna danfisuu danda'u buna sii danfisuurra wanti caalu hin jiu," jette jiraattuun Aklaand Viiktooriyaa Howee. Jiraattuun Weelingtan lammii Niiw Ziilaand kan taate Dr Samaantaa Keenee akkas jette: "uggura booda nama buna sii danfisu qabaachuun dhugumatti affeerraa gaariidha." Namoota heddu kan gamachiise immoo irra deebiin banamuu 'McDonald'ti. "Yeroo ugguraa ulfaataa san booda banamuunsaa baay'ee gaariidha," jedhe Kiristoofar Biishop. Haalli Ziiw Ziilaand jiru fooyyee agarsiisus hakimni Ziiw Ziilaand tokko garuu namoonni bakka tokkotti akka hin heddummaanne akeekkachiisaniiru. "Akkuma namoonni baay'een har'a gara hojiitti deebi'aa jiran san anis buna dhugee gammadeera. Ta'us garuu kaaffeetti walitti qabamuun barbaachisaa miti. Rakkoo biyyoota biroo mudate akka nu mudatu hin barbaannu," jedhan Dr Ashilii Biloomfiild. Namoonni ammas yoo danda'an mana turanii hojjachuu danda'u yoo ta'e manuma akka turan itti himamaa jira. Hojiileen daldalaa tajaajila tutuqqiirraa bilisa ta'e kennuu danda'u yoo ta'e deebi'anii banuu danda'u. Manneen barnootaas walirraa fageenya eeggatu taanaan deebi'anii banuu danda'u. Heddumaatanii walitti qabamuu fi bakkeewwan haawaasaa akkuma cufamanitti jiru. Ziiw Ziilaand ummata miiliyoona shanitti dhiyaatu keessaa namoonni 1,124 ta'an vaayirasichaan yoo qabaman namoonni 19 du'aniiru. Lakkoofsi namoota haaraa vaayirasichaan qabamanii diigitii tokko qofaan waan ta'eef mootumaan vaayirasichi badeera jedheera. Ziiw Ziilaand vaayirasicha yeroodhaan to'achuu fi tarkaanifiwwan yeroodhaan hojiitti jijjiiruudhaan kan irra aante. Biyyattii Bitootessa 19 irraa imala guutuu addunyaa dhoorkuudhaan tarkaanfiwwan jajjaboo ta'an fudhatee jirti. Kunis dhukkubbicha biyyoota biroorraa akka hin galle taasiseera. Namoonni %33 ta'an biyyoota biroorraa kan garas imalaniidha. MM Jaasindaa Ardeern yeroo sanitti akkas jedhan: "Nu biratti namoota 102 kan qabaman, Xaaliyaanis yeroo ta'e akkas turan." "Awustiraaliyaa yoo ilaaltan namoonni haaraa qabaman lama sadaffaan kan biyyoota biroorraa dhufedha," jedhan Pirof Sanjaayaa Seenaanyakee Yuunivarsiitii Biyyaalessaa Awustiraaliaarraa. "Kanaafuu daangaa cufun baay'ee murteessaa ture." Ibsi Bitootessa 21 irratti biyyattiin uggura biyyaaleessaa kan labsitee fi namoonni qabamuusaanii kan ibsu ture. Waajjiraaleen, manneen barnootaa fi bakkeewwan namoonni walitti qabamanii fi ijoolleen itti taphatan cufamanii turan. Manneen dhugaatii fi nyaataa dabalatee cufamanii turan. Ministirri Fayyaa akka jedhetti namni nama vaayirasichaan qabame waliin %80 tuttuqqii qabu bu'aan qorannoosaa sa'aatii 48 keessatti ni beeksifama. Kana jechuun namoonni kunneen adda of baasanii boodarra qoratamu jechuudha. Qondaltonni akka jedhanitti guyyatti namoonni 8,000 ta'an ni qoratamu. Namoonni namoota waliin tuttuqqii uumaman yaadannoo akka qabatan ni jajjabeefamu. Lammiileen biyyattii miseensota maatiisaanii waliin akka turan gorfamaniiru. Qondaltonni akka jedhanitti namoonni miseensota maatiisaaniin ala waliin akka wal hin geenye jedhaniiru - isaanis namoota biroo waliin meetira 2 akka walirraa fagaatan gaafataniiru. Ergaa hawaasaa Mootummaan yeroo rakkoo kanatti ergaa dabarseef galatoonfatameera. Adde Ardeeraan fi Dr Biloomfiilidis addatti galataoonfatamaniiru. "Ergan MM tasgabbiidhaan nuuf dabarsan kan nu tasgabbeessee jedhee yaada," Dr Seenaanayakee. Ta'us garuu seera jarjaraan laaffifame kanarratti akeekkachiiseera. Namoonni ammas "of eeggannoo" taasisuu qabu. "Dhoorkaa kana osoo suuta suutaa haala jiru ilaalaa kaafamee wayya jedhee yaada," jedhu.


Wiirtuun qorannoo Covid-19 Adaamaa torbee lamatti dandeettii guyyaa tokkotti qoratuu gadi qorate

Wiirtuun qorannoo Covid-19 Adaamaa meeshaa amma hojjiirra jiruun qofa dandeettii saamuda 279 qorachuu qabaatus torbee lama keessatti saamuda 223 qofa qoratee bu'aa isaa dhiyeesse Kunis hamma guyyaa tokkotti qorachuu danda'uu gadi jechuudha. Saamudni shakkamtootaa sadarkaa barbaadamutti dhihaachuu dhabuu fi wiirtuwwan qorannoo akka Asallaa fi Hararitti hojii jalqabuun lakkoofsa saamuda qoratuu akka gadi buuse itti gaafatamaan wiirtuu kanaa Obbo Dhaabaa Mul'ataa BBC'tti Himan. Wiirtuun kuni Oromiyaatti bakka qorannoo koronaavaayirasii kan jalqabaa waan tureef wirtuwwan qorannoo haaraa hunda'aniifis deeggarsa gochaa turuu himu. "Giddugalli keenya saamuda asitti qoratuun alatti laaboraatooriiwwan haaraa banaman kanneen akka Yunvarsiitii Arsii fi Yunvarsiitii Haramayaatiif saamuda walitti qabuudhaan isaaniif kennuun deeggaraa jirra. Fakkeenyaaf Saamuda 25 yunvarsiitii arsiitiif kenninee jirra" jedhan. Wiirtuun qorannoo Koronaavaayirasii Adaamaa sababa caaseffamni ittiin saamudni fudhatamee dhihaatuf sirritti hin diriirreef dandeettii isaatii gadii akka qoratu gochuus himan Obbo Dhaabaan. "Nuti meshaa qorannoos ta'e ogeessota gahaa qabna.rakkoon kan jiru akkaataa saamudni itti dhihaaturraayi. Fedhiin hawaasa keessa jiruu fi meeshaan saamudni ittiin fudhatamu kan gubbaarraa kennamaa jiru wal hin gitu" jedhan. Qajeelfamni qorannoo fi saamuda fudhachuu kan shakkamtoota dhibee kanaa fi namoota dhibichaan qabamaniin kanneen tuttuqaa qaban qofarratti waan fuullefatuuf baayinni namoota qorannoon gaggeefamuus gadi bu'uus himan. Laaboratooriin Adaamaa kuni meeshaa amma ittiin qorachaa jiru Kanaan alatti maashina dabalataa kan yeroo tokkoon bu'aa qorannoo saamuda 384 baasuu danda'us qaba. Wiirtuun kuni saamuda 223 bu'aasaa baase keessaa 5 positive akka ta'eefi kunis kan gabaasa ministeerri Eegumsa fayyaa baase keessatti hammatamanidha.


Madinummaa koronaavaayirasii: Namni tokko lammata qabamuu danda'aa?

Yeroo ammaa addunyaa weeraree kan jiru koronaavaayirasiin walqabatee lammata deebi'ee nama qabaa? namoonni tokko tokko kaanirra maaliif dhibamu? Yeroo hunda waqtii gannaa eegee dhufaa? Talaalliin isaa ni hojjetaa? Ragaa madinummaa qaamaa ''immunity passport'' yoo arganne hojiitti deebi'uu dandeenyaa? Vaayirasii kana yeroo dheeraaf akkamiin to'achuu dandeenya? gaaffileen jedhan ka'uu danda'u. Hunda caalaa waa'een dandeettii dhibee ofirraa qolachuu yookiin madinummaa qaamaa gaaffii ijoo ta'ee kan ka'uudha. Rakkoon guddaan garuu dhimma kanarratti hubannaan addunyaa muraasa. Madinummaan qaamaa dandeettii qaamni keenya dhibee ofirraa loluuf qabu yoo ta'u inni gosa lama qaba. Kan jalqabaa akkuma miidhaa alaa irra ga'een kan miira loluu agarsiisuun dhibee sana qolatu yoo ta'u kunis keemikaalota hatattamaan facaasuu fi seelota dhiiga adiitti fayyadamuun dhibee ofirraa loluu hammata. Garuu sirni madinummaa akkasii kun addatti koronaavaayirasii kan lolu miti. Vaayirasicha adda baasee deebii hatattamaa kan kennuu danda'u miti. Yeroo akkasii madinummaa vaayirasicharratti xiyyeeffatee haleelutu qaama keenyaaf barbaachisa. Kan vaayirasicha hubatee qaama keenyarra qolatu ''Adaptive immune response'' baraachisa. Yookiin ammoo madinummaa qaamaa kan seelota qaamaa vaayirasichaan hubaman lolu ''Cellular response'' nu barbaachisa. Qaamni keenya madinummaa gosa kanaa uummachuuf yeroo dheeraa itti fudhata-akka saayintistoonni jedhanitti madinummaa koronaavaayirasirratti xiyyeeffatee haleelu uummachuuf akkasumas namni dhibame tokko dandamatee dandeettii dhibee ofirraa ittisuu uummachuuf guyyoota 10 itti fudhata. Madinummaa qaama namaa dhibee tokko akkaan kan yaadatu yoo ta'u kanneen biroo gara qaama keenyaatti seenan ammoo guutummaatti dagata. Fakkeenyaaf madinummaan qaama keenyaa gifiraa sirriitti yaadata. Dhibeewwan biroo ammoo ni dagata. Gosi koronaavaayirasii haaraa Sars-CoV-2 jedhamu erga mul'atee yeroo dheeraa waan hin turreef madinummaan qaamaa vaayirasicha qolatu hagam akka turu baruun hin danda'amne. Maatiiwwan koronaavaayirasii kanneen biroon ja'an garuu waan akeekan qabu. Afran isaanii mallattoo qufaa waan agarsiisaniif madinummaan qaamaa yeroo gabaabaaf tura. Qorannoon akka ibsutti namni tokko waggaa tokko keessatti si'a lama qabamuu danda'a. Garuu qufaan mallattoo salphaadha. Gostoonni koronaavaayiras akkaan rakkisoo ta'an Sars fi Mers kanneen jedhamaniif ammoo madinummaa qaamaa argachuun yeroo dheeraa fudhata. ''Gaffiin guddaan madinummaa qaamaa horachuu miti, madinummaan qaamaa hagam turaadha'' jedhan yuuniversitii East Anglia jedhamutti Pirofeesara Birkii Barnootaa Madiisinii kan ta'an Paul Hunter. Madinummaan qaamaa kun barabaraan kan turu mitis jedhan. "Akkaataa qorannoo vaayirasii Sars irratti gaggeeffameen madinummaan qaamaa waggaa tokkoo hanga lamaa qofa kan turuudha. Vaayirasii kanneen biroof garuu ammallee adda ba'ee hin baramne.'' Sababii yeroon madinummaa qaamaa gabaabbateef dhibeen tokko deebi'ee nama qabuu danda'a, garuu akka isa jalqabaa hammaataa ta'uu dhiisuu mala. Namoonni irra deddeebiin koronaavaayirasiin qabamuusaanii gabaasonni mul'isan ba'aa turan. Namoonni tokko tokko namni yeroo lama akka qabamuu danda'u yaada kennu, kaan ammoo vaayirasichi waan qaama keessa riphee tureef malee lammata nama qabee miti jedhu. Hanga ammaatti namni madinummaasaa ijaarrachuuf jedhee ta'e jedhee lammata qabame hin jiru. Gosoonni qamalee ''rhesus macaque monkey'' jedhaman garuu kana godhaniiru Jalqaba madinummaa qaamaa isaanii ijaarrachuuf qabaman, lammaffaa ammoo akka qaamni isaa vaayirasicha ofirraa ittisuu danda'u ilaaluuf torbee sadi booda qabaman. Yaaliin kun akka agarsiisutti yeroo lammata qabaman mallattoo akka duraa hin agarsiisne. Kana amanuun rakkisaadha. Kanaafidha, Dhaabbati Fayyaa Addunyaa biyyoonni uggura sochii keessaa ba'uuf ragaa madinummaa qaamaa fayyadamuusaaniirratti kan sodaa qabu ibseef. Yaadichi silaa yoo madinummaa qaamaa qabaatte gara hojiitti deebi'uu dandeessaadha. Garuu madinummaan barbaachisu kan koronaavaayiras irratti qiyaafatee lolu ta'uu qaba. Chaayinaatti qorannoo namoota koronaavaayirasiin qabaman 175 irratti gaggeeffameen dhibbeentaa 30 kan ta'an madinummaa qaamaa gadi bu'aa agarsiisaniiru. Kun qaamni fayyaa qabu hundi kan qabaachuu qabuudha. Dhibee Covid-19 irra deddeebiin qabamuu fi dhiisuu keef kan murteessu madinummaa qaama keeti. Dhibeen kun namatti hammaachuu fi dhiisuun isaa madinummaa qaamni keenya qaburratti hundaa'a. Yoo qaamni madinummaa qabaate salphaatti nama hin hubu. Yoo maalummaa madinummaa qaamaa hubanne uggura sochii uummataa kaasuufillee hin rakkannu. Madinummaa qaamaa yeroo dheeraaf turu uummachuu baay'ee cima, kunimmoo talaalliin akka dafee hin argamne godha.


Koronaavaayiras: Hakiimoonni Kubaa ittisa Covid-19tiif Afrikaa Kibbaatti imalan

Hakiimoonni Kuubaa 200 ta'an sochii ittisa weerara koronaavaayirasii taasifamaa jiru deegaruuf Afriikaa Kibbaa galan. Oggeessoonni fayyaa amma gara Afrikaa Kibbaattti imala kunneen hojjattoota fayyaa 1,200 ta'an kanaan dura gargaarsa walfakkaatuuf biyyoota  sirna Komunistiin bulan 22 keessatti gargaarsaaf gaafataman keessaati. Afriikaan Kibbaa uggura cimaa keesse baatii dhufaa keessaa laafisuu egalti. Isaan boodas namoonni miliyoon 1.5 ta'an gara hojiitti akka deebii'aniif kan hayyamamuu yoo ta'u, manneen barnootaa muraasniifi dhaabbileen nyaata dhiyeessan akka deebii'anii banaman ni taasifamu. Akkasumas sijaaraa gurguruun ni eegalama. Haata'u malee, dhugaatii alkoolii gurguruufi eddoowwan hawaasaa akkuma dhorkamaniitti turu. Afriikaa Kibbaa keessatti namoonni 4,361 vaayirasichaan qabamunsaanii kan mirkanaa'ee yoo ta'u, namoonni 86 ammoo lubbusaanii dhabaniiru. Akka Ambaasaadarri Kuubaa Rodolfo Benttez Verson himaniitti, hakiimoonni Kuubaa Dilbata galgala Johaansbargi qaqabanis, Qajeecha Fayyaa Afrikaa Kibbaatiin bulchiinsoota adda addaa keessatti ramadamuuf jiru. Biyyoonni lamaan bara qabsoo Afriikaa Kibbaa olaantummaa warra adii irratti taasifamaa ture hanga bara 1994 tti gaggeefamee booda Maandeellaan pirezidaantii ta'anii itti filataman sana irraa kaasee walitti dhufeenya cimaa qabu. Kuubaan dippilomaasii wallaansaatiin kan beekamtu taatulleen qeequmsi irratti ka'aa jira. Donaald Tiraamp Kuubaan hojjattoota fayyaa miidhaa jirti jechuun ergama wallaansa biyyattii balaaleefatee biyyoonis akka hin simannee gaafatanii ture. Kuubaan namoota vaayirasihaan qabaman 1,337 kan mirkanneessite yoo ta'u, 51 ammoo du'aniiru. Biyyattiin humna hojjattoota fayyaa hedduu waan qabduuf durstee ittisa vaayirasichaatiif qophoofte jirti. Afriikaa Kibbaatti hojjattoota fayyaa hawaasaa dhumaatamatuu namoonni miliyoonni hedduu koronaavaayirasiin qabamusaanii qorataa jira. Qorannichaanis bakkeewwan hawaasa caalaa vaayirasichaaf saaxilamoodha jedhaman irratti xiyyeeffachuu gaggeessa jiraachuu gareen saayintistoota biyyattii beeksiise. Pirezidaanti Siriil Raamaafosaan ammoo yoo uggurri salphateettis of eeggannoon barbaachisaadha jedhaniiru. Sababii isaa yoo eeranis tarii vaayirasichi Hagayya keessa deebii'ee ka'uu mala jechuun akkeekachiisaniiru. Kun osoo kanaan jiruu Afrikaan Kibbaa dhiibbaa koronaavaayirasiin dinagdeerraan gahe keessaa bahuuf biyyattiin deegarsa maallaqa idil addunyaa dolaara biliyoona 26 akka barbaaddu gabaafameera. Lammiileen miliyoonaan lakkaa'aman galiisaanii waan dhabaniifu dhaabbileen deeggarsaa mallattoowwan kufaatii dinagdee guddachu akeekkachiisaniiru. Kanaafu motummaan maatiiwwan hiyyeeyyii gargaaruuf deegarsa haaraa kennuuf.


Koronaavaayirasii: Obbolaa lakkuu koronaavaayirasiin galaafate

Obbolaan lakkuun koroonaavaayirasiin qabaman, garaagarummaa guyyoota sadiin hospitaala tokko keessatti lubbuun dabre. Obbolaan lakkuun UK keessatti wajjin dhalatan Keetii fi Emaa Deevis jedhaman - gannisaanii 37 ture. Wayita lubbuun jiran yeroo hundumaa ''wajjiin gara addunyaa kanaatti dhufne, wajjumaan addunyaa kanarraas du'aan godaanna,'' jedhanii dubbataa turan. Keetii fi Emaa akkuma dubbisaanii ta'eetu, garaagarummaa guyyaa sadiitiin koronaavaayirasiin du'aan addunyaa kanarraas darban. Obbolaan lakkuu kun bifaan qofa miti kan walfakkaatan, ogummaa ittiin hojjataa turaniin walfakkaatu. Kana qofayyuu miti waa danuudhaan walfakkaatu. Narsii daa'immanii kan turte Keetii Deevis, hospitaala waliigalaa Saawuzhaamtanitti Kibxata darbe duute. Obbelettiin ishees Emaan, ogeettii narsiii turte hoospitaaluma walfakkaatu keessatti gaafa JImaataa lubbuu dhabde. Kutaa baqaqsanii suphuu hoospitaala tokkicha keessatti waggoota 9'f lamaan isaanii waliin hojjataniiru. Obboleettiin isheemmoo Jimaata kaleessaa du'uushii obboleettiin isaanii Zooyi Deevis jedhamtu dubbatteetti. ''Wajjiin gara addunyaa kanaatti dhufne, wajjumaan addunyaa kanarraas godaanna'' jechaa turani jetteetti obboleettiin isaanii lubbuun jirtu. Zooyiin akka jettutti, obbolaan lakkuun kun wajjin jiraataas turan. Yoo fayyaa qabaatanis wajjuma, yoo dhukkubsatanis wal biraa hin hafanii jettee ajaa'ibsifattee dubbatte. ''Namoota gaarii akkamii akka turan ibsuu jechootatu natti hanqata,'' jette obboolettiin isaanii wayita waa'eesaanii haasofte. Waan qaban namoota arjoomurras dubatti hin deebi'an jette. Yeroo hunda namoota gargaaruutti gammadu, gaafa ijoollee turanillee akka hakiimaatti ashaangullitii/intalashee akka nama wal'aanutti taphataa turan, boodas ogeeyyii fayyaa turan. Hojii gaggeessaan hoospitaalaa Yuunivarsiitii Saawuzihaampitan hiriyoonni ishees narsii fakkeenya gaarii namoota biroof taate ta'uushii ibsaa turan. ''Dhukkubsattoota yaala jirruufi hawaasa tajaajilaa turre bakka bu'een ergaa gaddaa koo dabarsa' jedhani dubbatan qondaalli fayyaa hoospitaalicha. Ogeeyyiin hoospitaala keessatti wajjin hojjataa turan Emaan nama tasgabbooftuu, namoota waliin waliigaluu dandeessuu, ogeettii jabduudha jedhani leellisan. Otoo lubbuu Keetiin hin darbiin sa'aatii muraasa dura ogeeyyiin fayyaa seensa hoospitaalarratti bahani tumsa bira dhaabbanna muli'suuf 'Keetiidhaaf harka walitti rukutaa' jechaa turan. Haata'u malee, sa'aatii muraasa booda Keetiinis duute. UK keessatti narsootni 50 ta'an sababa weerara koronaavaayirasiin amma yoonatti akkuma Keetii fi Emaatti lubbuu dhabaniiru.


Koronaavaayiras: Lakkoofsi namoota Ameerikaatti koronaavaayirasiin du’anii 50,000 caale

Lakkoofsi namoota Ameerikaatti koronaavaayirasiin du’anii 50,000 caaluu isaa ragaan Yunivarsiitii Ameerikaa Joons Hopkiins mul’ise. Sa’aatii 24 darbe qofa namoonni 3,000 ol Ameerikaatti du’aniiru. Lakkoofsi namoota vaayirasichaan biyyattiitti qabamanimmoo 870,000 olidha. Biyyi uummata miliyoona 330 ol qabduu Ameerikaan biyya lubbuu namoota baay’ee vaayirasichaan keessatti darbe ta’uun jalqabarratti argamti. Biyyoota vaayirasichaan hubaman keessaa US sadarkaa jalqabaarra jiraattuus, lakkoofsi ummatashee kan Ispeeniifi Xaaliyaanii fagootti ni caala. Waayit Hawuusitti miseensa taaski foorsii farra weerara ittisa koronaavaayirasii kan ta’an Dr Dibooraa Biiriks akka jedhanitti ‘’addunyaa keessatti hammi du’aa kan Ameerikaa xiqqaadha,’’ jedhan. Kunis, hamma ummata biyyattiin qabduu fi namoota du’an walbira qabamee yeroo ilaalamudha. Hammi du’aa Ameerikaa kan Ispeen,Xaaliyaanii,Faransaay, Beeljiyeemiifi UK irraa 1.4’n xiqqaata. Ameerikaan Chaayinaafi Awurooppaatti aanuun giddugala vaayirasii kan taate yoo ta'u pirezidantiin biyyattii Chaayinaan waa'ee dhukkuba kanaa iftoominaan hin dubbanne jedhanii qeeqaa turaniiru. Gaazexessaan BBC Roobart Kaf jedhamu wanti guddaan lakkoofsa ummataati jedha. Ameerikaan  biyya namoonni hedduu du'uun keessatti gabaafame taatus, ragaan jiru garuu guutuu isaa hin ibsu jedha. Baayina namoota kan Awurooppaa wajjiinillee otoo madalaamte, Awurooppaa keessatti lubbuun namoota  baayeen darbe. Ameerikaa keessaa kutaa Niwuyork  fi kutaaleen biyyatti hafanitti weerarri mul'atee wal bira madaalamu gargari. Baayinni namoota du'aanii akkaataa itti lakka'amus murteessaadha, Fakkeenyaaf Faransaayii fi Beelijiyeem  keessatti namoota shakkamanii fi qabaman walitti qabanii lakka'uun lakkoofsa namoota  hedduummeessera. Ameerikaa keessatti booda kana lakkoofsichi akka guddatu kan taasise tarii vaayirasichaan du'uu malu jedhamee lakkaa'amaa waan tureefi jedha Roobart. Kana jechuun kan qorannoon duuni isaanii koronaavaayirasiin ta'u hin mirkanoofne jechuudha.


Koronaavaayirasiifi ispoortii: Ispoortiin yoom akka jalqabamuurratti korri taa'amuuf

Karra cufachuu qofaan kan gaggeeffamu ta'ullee UK keessatti ispoortiin yoom akka deebi'ee jalqabamuu qaburratti mootummaan walga'iiwwan daarekteroota medikaalaa ispoortiiwwan gurguddoo hirmaachise walitti fufinsaan gaggeeffamu torban dhufuu kaasee jalqabuuf akka jiru beeksiseera. Walga'iin hanga danda'ametti ispoortiin addaan citee ture akka deebi'ee jalqabamu gochuuf yaadame kun "murtee jiru saffisiisuudhaan"  yoo kan fuula duraatti deemsisu ta'eef "torbeewwan keessatti" akka jalqabu taasisuuf. Dursaan Qondaala Medikaalaa walga'iiwwan karoorfaman kana keessatti kan hirmaatu yoo ta'u karoora kana ilaalchisees Ministirri Muummee UK ibsi kennameeraa. Akaakuuwwan ispoortii ogessota fayyaatiin ilaalamuun sirnaafi qajeelfama akkamii hordofuudhaan yoom akka jalqabuu danda'an kan ilaalamu ta'a. Kana jechuun akaakuuwwan ispoortii tokko tokko warra kaan caalaa dursanii deebi'anii jalqabuu danda'u. Namoota bakka ispoortii kanatti akka argaman hayyamamuuf qoratamuu, walirraa fageenya eeggachuu qaban, sadarkaa qulqullinaa kaa'amuu qabuufi wantota dhorkamuu malan irratti kora kana irratti ka'ee ijoo-dubbii marii ta'a jedhamee eegama. Karoora kana qabachuun kan dhufe erga Ministirri Aadaa Oliiver Daawdeen miseensota paarlaamaa keessatti namoota guutummaa Biritish keessaa aanga'oota bakka bu'an waliin  akkamitti ispoortii sababa weerara koronaavaayirasittiif cufamee akka banamuu qaburratti "marii bu'a qabeessa" jedhame gaggeessaniin boodadha. Haata'u malee, tarkaanfiitti deebi'uun amallee wantota shan mootummaan kaa'e, keessumaa qajeelfamoota akka qorannoofi walirraa fageenya hojiirra oolchuu irratti hundaa'a. Sochiiwwan ispoortii biyya UK keessa sadarkaa kamirrayyu jiraniifi akaakuun ispoortii hunduu sababa weerara koronaavaayirasii biyyaattii keessatti lubbuu namoota 20,000 ol ta'e galaafateen cufamaniiru. Walga'iin demsifamuuf jiru kun akka qophiitti ilaalamuus danda'a.  Karoorri bahe jechuun ammoo hojiirra oola jechuu  ta'uu dhiisuu mala sababiin isaas yoo haalli amma jiru kun bakka hundaatti hin mul'atu ta'e rakkisaadha. Aanga'oonni mootummaa akka jedhanitti, sadarkaa amma irra jiramu kanaan sochiin ispoortii kamiyyu karra cufatan duuba keessatti qofaan danda'ama. Haata'u malee, dhorkaa ji'ootaaf tureen booda jalqabamuun isaatiiyyu hamilee namaa akka cimsu ni beekama. Aanga'oonni garuu yoo kilabiin tokko mo'ateef gammachuu isaanii ibsachuuf jecha istaadiyeemii fuulduratti walitti qabamuu malu sodaa jedhu qabu. Dowdeen akka jedhanitti Piriimer Liigiin taphawwan muraasa torban kana keessa karra akkuma cufateen tamsaasa kallattiitiin deggertoota biraan gahaa jalqabuuf ture. Piriimer Liigiin kora isaa itti aanu jimaata dhufu gaggeeffata. Liigiin Kubbaa Miilaa Ingilish (EFL) akka jedhetti  mootummaatiin, "Tarkaanfii yeroo ammaa fudatamaa jiru dinqisiifachuun"  taphatti deebi'uun kan danda'amu "karaa tumsa walootiin". Liigichi kanaan dura tapha hafe guyyota 56 keessatti xumuruuf abdii godhatee garuu taphoonni karra cufatanii qofa gaggeeffama jedheera. Ibsa Sanbata baaseenis, dhaabbanni Shaampiyoonsii, Liigii tokkoffaafi Liigii lamaffaa hogganu kun osoo kubbaan miilaa Ingilaand keessatti deebi'ee hin jalqabiin dura "qorannoon sirriin mijeeffamuu qaba" jedhe.


Koronaavaayiras: 'Paaspoortiin immiyuniitii tatamsa'inni vaayirasichaa akka dabalu gochuu mala'

Mootummoonni akka tarkaanfii sochii dhorkame laaffisuutti wanata "paaspoortii immiyuniitii" ykn "sartifikeeta carraa irra deebiin qabamuurraa bilisa" jedhu kennuu akka hin qabne Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO) akeekkachiise. Namoonni takkaa koronaavaayirasiin qabamani fayyan dandeettii qaamni isaanii ofirraa ittisuu danda'uu waan ummataniif yeroo lamaffaaf hin qabaman kan jedhu ragaan hin jiru jedhame. Tarkaanfii akkasii kana fudhachuun tatamsa'ina vaayirasichaa akka dabalu taasisa jedhe WHOn. Namoonnu warri takkaa dhukkubsatanii fayyan 'immiyun' taaneerra jedhanii yaadan of-eegannoowwan taasisuu dhiisuu danda'u ta'a, jedha. Mootummoonni tokko tokko namoota takkaa dhukkubsatanii fayyan akka deemuu ykn hojiitti deebiyuu danda'an hayyamuufiif yaadaa jiru. Tatamsa'ina vaayirasichaa ittisuudhaaf sochiin dhorkiin guutummaa adduyaarratti dinagdee laamshessee jira. Yeroo ammaa kanatti guutummaa addunyaarratti namoonni miliyoona 2.8 vaayirasiin qabamanii kanneen 200,000 ta'an ammoo sababa dhibee kanaan d'aniiru. "Namoonni takkaa koronaavaayirasiin qabamani fayyan dandeettii qaamni isaanii ofirraa ittisuu danda'uu waan ummataniif yeroo lamaffaaf hin qabaman kan jedhu ragaan hin jiru," jedhe WHO ibsa kenne keessatti. Qorannoowwan hanga ammaa  taasifaman garri caalan akka agarsiisanitti  namoonni koronaavaayirasiin dhukkubsatanii fayyan dhiiga isaanii keessatti dandeettii dhukkubicha ofirraa ittisuu (antibodies) ni qabu-garuu namoonni muraasni ammaao antibodies kana gadi aanaa qabaatanii argamaniiru. Hanga Jimaata darbe kanaatti qorannoon namni dhukkubicharraa fayya tokko akka deebi'ee hin qabamneef antiibodii wabii ta'u dhala namaa keessa jiraachuu hin ilaalamne, jedha WHO. "Sadarkaa weerarri dhibee kanaa yeroo ammaa irra jiruun, ragaan quubsaa ta'e dandeettiin qaamni namni dhukkubsatee fayyae tokko dhukkubicha ofirraa ittisuu (antiibodii)-immiyuniitii uume 'paaspoortii immiyuniitiif' ykn 'sartifikeeta carraa saaxilamuurraa bilisa' ta'uuf wabii ta'e, hin jiru," jedha. Dhaabbatichi akka jedhetti sirrii ta'uu isaa mirkaneessuuf qorannoon waa'ee anitiiboodii qorannoon laaboraaoorii dabalataan taasisuu feesisa. Kana malees, namoota kanaan dura koronaavaayirasii gosa biroon dhibamanii faayyan waliin ilaalamuun ni barbaachisa. Biyyoonno baayyeen akka Jarman, Xaaliyaaniifi UKn saamuda ummata isaaniirraa fudhachuudhaan antiibodiitiif qorannoo gaggeessuu jalqabaniiru. UK keessatti namoonni 25,000 ta'an ji'a ji'aan waggaa dhufuuf ni qoratamu. Qorannoon kun ammo antiibodiifi yoo vaayirasicha qabu ta'es ni ilaalamu. Kun ammoo namoonni dhukkubsatanii fayyan hangama akka immiyuniitii horatan odeeffannoo argachuuf nu gargaara. Odeeffannoon qorannoo kanaas namoota qorachuufi immiyuniitii isaanii haala ittiin cimsuu danda'urratti filannoo gara fuula duraatti nu gargaarudha jedhameera. Torban darbe ammoo biyya Chhilii keessatti "paaspoortii fayyaa" namoota dhukkubsatanii fayyaniif kiennuuf akka jiru dubbatamee ture. Yoo takkaa akka antiibodii qabaniifi vaayirasichaaf immiyuniitii horatan ilaalamanii mirkanaa'e, deebiyanii hojii isaanii hojjechuu danda'u, jedhan aanga'oonni biyya Chiilii. Siwiidin keessatti ammoo biyyattiin garri caalaan banaa akka taatee turtu taasifame. Kun ammoo akka saayintistoonni tokko tokko jedhanitti namoonni namoonni bilisaan bakka banaafi dhorkaan hin jirre turan warra dhorkaa jala turan caalaa immiyuniitii uummatu jedhanii amanu.


Qoricha koronaavaayiras: Qoricha dhibee Covid-19 fayyisu yoom argannaa?

Addunyaarratti namoonni  350,000 ol dhibee Covid-19n lubbuun isaanii darbeera. Haata'u malee, hanga ammaatti qorichi doktoroonni ittiin dhibee kana fayyisan mirkanaa'eeru hin jiru. Guutummaa addunyaa irratti akaakuuwwan qorichoota 150 ol ta'an irratti qorannoowwan gaggeeffamaa jiru. Hedduun isaanii ammoo qorichoota kanan dura vaayirasiitiif yaalamaa turanidha. Haata'u malee, guutummaa addunyaarratti hojiin qorichaafi talaallii dhibee kanaaf fala ta'u barbaaduun saffisaafi baayyinaan itti fufee jira. Kanaaf, qorichoota lubbuu oolchu jedhamanii addunyaan eeggachaa jirtu kana argachuutti hangam dhiyaanneerraa? Guutummaa addunyaa irratti qorichoonni garaa garaa 150 ol ta'an qoratamuutti jiru. Isaan keessa garri caalan ammoo qorichoota kanaan dura jiran ta'ee dhibee vaayirasiirratti kan yaalamaa jiranidha. Qorannoo karaa gurguddoo sadiitu gaggeeffamaa jira: Dr Biruus Ayilwaard, Dhaabbata Fayyaa Addunyaarraa, erga Chaayinaa daawwatanii booda akkas jedhan, remdesivir qoricha tokkicha mallattoowwan milkaa'inaa agarsiisedha. Qorichi farra vaayirasii kun jalqaba isaa kan hojjetame Iboolaa ittiin fayyisuuf ture garuu filannoowwan biroo isa caalaa bu'a qabeessa ta'uun mirkanaa'etu argame. Yeroo sanaraa kaasee qorichi kun qorannoo lubbu-qabeessa (bineeldota) irratti taasifameen bu'a qabeessa ta'uun isaa waan bira ga'ameef dhukkuba koronaavaayirasii nama ajjeesu kana fayyisuudhaaf baayyee abdatameera. Bu'aawwan miliqanii bahan yaaliiwwan Yunvarsiitii Chigaagoodhaan gaggeeffame jedhames akka jedhametti qorichichi bu'a qabeessadha. Qorichi kun qorichoota afur tarreefffama solidarity trial kan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa keessaa tokko yoo ta'u, dhaabbanni qorichicha omishu, Gilead, illeen yaaliiwwan isaa qindeessaa jira. Kanarratti wanta baayyeetu odeeffama garuu qorichoonni HIV lamaan - lopinavir fi ritonavir - koronaavaayirasii fayyisuudhaaf ni gargaaru kan jedhu ragaa xiqqootu jira. Qorichoonni kunneen laaboraatoorii keessatti hojjetuu ni danda'u kan jedhu ragaan hanga tokko ni jir, garuu qorannoowwan nama irratti taasisan kan nama gaddisiisanidha. Qorichoonni HIV kunneen lamaan walitti fayyisuu foyyeessuu, du'a hir'isuu ykn sadarkaa vaayirasichaa dhukkubsattoota Covid-19 hamaa qaban keessaas xiqqeessuu hin dandeenye. Haata'u malee, yaaliin kanaa kan taasifames dhukkubsattoota cimaa dhukkubsatanirratti waan taasifameef (harka afur keessaa tokkotti kan dhiyaatan ni du'an). Tarii qorichichi hojjechuudhaaf sadarkaan dhukkubichi irra gahe kan baayyee ture ta'uu danda'a. Qorichoonni busaa qaama yaaliiwwan Solidarity fi Recovery warra jedhameeti. Kiloorookiniifi kan isa fakkaatuufi isarraa bahe hayidirookiloorookiniin amaloota farra vaayirasiifi immune-tasgabbeessuu qaba. Qorichoonni kunneen koronaavaayirasii fayyisuuf humna qabu jedhamee akka tasaa qalbii namaa keessa galan, keessumaa sababii Pirezedaant Tiraamp dubbatanii booda. Haata'u malee, hanga ammaa bu'a qabeessummaa isaaniirratti raggaa xiqqaatu jira. Hayidirookiloorookiniin Hydroxychloroquine dhibee rheumatoid arthritis wallaanuufis ni gargaara, sababiin isaas sirna dandeettii dhukkuba ofirraa ittisuu qamaa to'achuuf gargaaruu waan danda'uuf. Qorannoowwan laaboraatoorii koronaavaayirasii ittisuu akka danda'u agarsiisaniiru, akkasumas dhukkubsattoota gargaaruu akka danda'u ragaan doktoroonni dhugaa bahanis ni jira. Haata'u malee, ragaan jala muramee bu'a qabeessummaa isaa mirkaneessu hin jiru jedha WHO. Yoo dandeettiin dhukkuba ofirraa ittisuu qaamaa (immune) gara malee ka'e guutummaa qaamaa keessatti dhukkubbii uumuu danda'a. Kun sirna dhukkuba ofirraa ittisuu qaaamaa deggaruuf ni gargaara ta'a garuu yeroo baayyee akka malee cimee ka'e garuu guutummaa qaamaa irraan miidhaa geessisuun ajjeesuullee ni danda'a. Yaaliin Solidarity jedhamu wanta qaama keessatti keemikaala uumee vaayrasii ofirraa lolu interferon beta jedhamu qorachaa jira. Wanti interferon beta jedhamu kun ammoo wanta qaama keessatti jajjabaateefi jijjiirama dide hedduu isaa walaanuudhaaf kan gargaaru yoo ta'u dhukkubbii qaama keesatti uumame xiqqeessa. Interferon garee kemikaalotaa qqamni yeroo vaayirasiidhaan miidhaan irra gahu gadhiifamudha. Kan UKn yaalaa jirtu UK  Recovery Trial jedhamu ammoo  deksaametaazon (dexamethasone) qorachaa jira.  Dexamethasone caasaa molokiyuulotaa kaarbonii of keessaa qabuufi orgaaniik kompaawodii ta'e dhukkubbii qaama keessatti uumame hir'isuuf gargaara. Namoonni dhukkubsatanii fayyan qaama isaanii keessatti dandeettii dhukkkuba qaamarraa ittisuu (antibodies) kan vaayirasicha haleelu qabaachuu danda'u. Yaadni kanaa pilaazmaa dhiiga fudhattee isa nama dhukkubsatuuf akka qorichaatti kennitaaf jechuudha. (Pilaazmaa jechuun dhiiga antibodies baatu). Ameerikaan mala wallaansa "convalescent plasma" jedhamuun beekamuun hanga ammaatti dhukkubsattoota 500 wallaanteetti. Biyyoonni biroos itti hirmaataniiru akkasuma. "Convalescent plasma" jechuun pilaazmaa nama dhukkubsatee fayyeen walaanuu jechuudha. Qoricha koronaavaayirasii fayyisuu danda'u yoom akka argannu baruudhaaf yeroon isaa hin geenye. Haata'u malee, bu'aawwan yaaliiwwanii ji'oota muraasa keessatti argachuu jalqabuu qabna. Talaallii (kan wallaansa fayyisuuf osoo hin taane akka qaamni dhukkuba ofirraa ittisuuf gargaaru) bu'a qabeessadha jedhamu argachuu dura qorichoota dursinee argachuu malla. Kanaaf ammoo sababiin,   doktoroonni qorichoota duraan hojjetamanii jiran qorachaa jiru waan ta'eef isaan fayyadamuun ammoo kan miidhaa hin qabne ta'uu danda'a. Talaalliin garuu kan qorattoonni duwwaarraa ka'anii hojjetanidha. Qorichoonni koronaavaayirasii guutummaan guutuutti haaraa, yaalamaa jiranis laaboraatoorii keessatti qorayamaa jiru garuu hanga ammaatti dhala namaarratti yaaluudhaaf hin qophoofne. Sababiin hunduu beekuuf nuti qoricha barbaadnuuf lubbuu waan oolchuufidha, garuu ammoo tarkaanfiiwwan sochii dhorkuu kaawwaman akka kaafamaniifis ni hayyamaayyu. Qoricha bu'a qabeessa qabaachuun koronaavaayirasii dhkkuba salphaa taasisa. Yoo namoota sadarkaa hospitaala geeffamuun wallaansa ventileeteraan taasifamu barbaaduu irraa isaan hambis, yaaddoon kunuunsa addaa warri barbaadaniin namarra galagaluu xiqqeessa jechuudha. Kanaaf, to'annaan jireenya namaarra kaa'amu cimaa ta'uu dhiisuu mala jechuudha. Yoo koronaavaayirasiidhaan qabamtan, namoota gara caalaniif dhukkuba salphaadha waan ta'eef manu keessatti siree isaaniirra boqochuun, parastaamoliifi dhangala'aa hedduu fudhachuun fayyuu ni danda'u. Garuu ammoo namoonni hanaga ta'e wallaansa addaa itti dhiyeenyaan hordofan hospitaalatti kan akka deggersa oksijiinii ventileeteraan deggeruu gaafatu isaan barbaachisa.


Koronaavaayiras: Musliimonni sochii dhorkame keessatti Ramadaanatti jiru

Musliimonni guutuu addunyaarra jira Ramadaana bara kanaa haala adda ta'een dabarsaa jiru. Biyyoonni tatamsa'inna koronaavaayiras hir'isuuf masjiidonni cufamaniiru, namoonni baay'innaa akka walitti hin qabamne dhoorkamaniiru. Kunis Musliimonni biiliyoona 1.8 ta'an yeroo aduun baatuu hanga seentutti nyaatarraa, dhugaatiirraa, xuuxuurraa, akkasumas saal-qunnamtiirraa of qusataniidha. Yeroo baay'ee maatiifi hirriyyoonni sooma hiikuufi salaataaf jecha walitti qabamu. Bara kana garuu ji'a qulqulluu kana manasaaniitti dabarsaa jiru. Ramaadaanni kalaandarii Islaamaa keessatti ji'a sagalaffaa yoo ta'u, gaafa Kamisaa jalqabe. Biyyoota koronaavaayiras haalan miidhe keessatti miira gaddaatiin kan Ramadaana kana dabarsaa jiran. Masjidni Iyyaruusalaam keessatti argamu Al-Aqsaan walakkaa ji'a Bitootessaa kaasee cufamaadha, akkasumas ji'a Ramadaanattis hin banamu. Magaalaan qulqullu Islaamaa Makkaanis weerara kanaan miidhamtee jirti. All images subject to copyright.


Koroonaavaayiras: Lakkoofsi namoota Jabuutiirraa Itoophiyaatti galanii dabaluun naannoolee daangaa yaaddesse

Biyya ollaa namootni 1000 ol ta’an Covid-19 itti qabaman Jabuutiirraa namootni hedduun gara Itoophiyaatti dhufaa jiran waan dabalaa jiruuf, to’annoo cimsuu isaanii naannoleen Amaaraafi Affaar beeksisan. Hogganaa Itti aanaan waajira Fayyaa Naannoo Affaar obbo Yaasiin Musxafaa BBC’tti yoo himan, weerarri Covid-19 Jabuutiitti waan cimeef, dheessuufi akkasumas soomni Ramadaanaa waan galeef, kanneen gara Itoophiyaatti dhufan baayyataniiru jedhan. Naannoo daangaa namni ce’ee akka biyyatti seeraan ala hin galle to’annoon mootummaa cimus, ammallee namootni dhufaa jiran dabalaa jira jedhu Obboo Yaasiin. Daangaa Naannoon Affaar Jabuutii waliin qooddattuun ulaawwan gara biyyattii galchan 15 ta’an akka jiran kan himan aang’aan naannichaa kun, kanneen keessaa sadii ulaa gurguddaa ta’aniis amma hunda isaaniirratti to’annoo cimsineerraa jedhan. Hoogganaan qajeelcha fayyaa Godina Addaa Saba Oromoo Naannoo Amaaraa obbo Kaaliid Musxafaa gama isaaniin, godina kana keessa kutuun karaa Affaar gara naannoo Amaaraatti lakkoofsi namoota darbanii dabalaa akka jiru himan. Namootni kun miillaan daangaa qaxxaaamuranii karaa ittiin galan keessaa ijoon aanaa Baatee akka tae himanii, ulaa garaagaraa jiranirratti sakattaa mallattoolee Covid-19 gaggeessuu eegalleerra jedhan. Obbo Kaaliid Godinasaanii keessatti aanaalee jiran torba keessaa shan naannoo Affaar waliin daangaa waan qooddataniif, Affaar ammoo daangaa Jabuutii kutanii keessa bahaa waan jiraniif yaaddoon guddaan jiraa jedhan. Sababa kanaatiin Baatee dabalatee aanaaleen afur kanneen yaaddoo qaban jennee adda baasneerra jedhan. Naannoo Affaar gama isaan ulaa Jibuutii waliin walqunnamsiisu fi namootni baayyeen konkolaataafi miillaan qaxxaamuran sadiirratti xiyyeeffannoon addaa kennamee hojjetamaa jira jedheera. Bakki namoota shakkaman adda bahanii turan 18 qophaa’uus hoogganaa iti aannaan biiroo fayyaa naannichaa obbo Yohaannis himaniiru. Naannoo Affaar keessatti namni Covid-19’n qabame tokko kan argamu yoo ta’u laabraatooriin qorannoo gaggeessuu torbee dhuftu hojii eegala jedhameera.Ammaaf garuu Finfineetti qoratamaa jiar. Konkolaattotni Jibuutiitti deddeebi’aniis qorrichi farra baakteeriyaa itti biifama jira.


Koronaavaayiras: Meeshaan harkatti qabatanii sakatta'an Covid-19 ittisuuf maal gumaacha?

Waajjiraaleefi dhaabbileen garagaraa balbala isaaniirratti meeshaa harkatti qabamtuun nama sakatta'u. Ofii meeshaan adda namaatti qabanii ittiin sakatta'an koroonaavaayiras ittisuu keessatti maal gumaachiti? Gaazexeessaan keenya Galaanaa Balaay isiniif ibsa.


Koronaavaayiras፡ Maatiin manatti deebii'anii waliin turuun jaalala cimsa moo ni boreess?

Dhaabbanni biyya Ingiliiz Riveenji Poorn Helplaayen jedhamu erga namoonni sababa koronaavaayirasiitiif akka mana turan taasifameen booda eeruun isa qaqqabaa jiru dachaan dabaluu beeksise. Dhaabbanni maallaqa mootummaan ramaduufiin socho'u kun miidhaawwan/tutuqqaawwan mana keessattis ta'e marsariitiiwwaniifi miidiyaaleen hawaasummaa gubbaarratti namootarra gahan dhaabsisuuf qabsaa'a. Namoonni tibba kana hojiin itti baayyachuu isaatiin Dhaabbatichi baajanni guddaan akka ramadamuuf mootummaa gaafachaa jiru. Dhaabbatichi yeroo ammaa kana hojjetoota dhaabbataa lama qofaa qaba. Piroofeesari Yunvarsiitii Dirihaam Keleer Maakingiliin miidhaan/tutuqqaan namarra gahu mana keessatti qofaa miti jedhu. Marsariitiiwwaniifi miidiyaalee hawaasummaa irrattis miidhaan/tutuqqaan namarra ni gaha. Kana malees, rakkoon akka yaaddoofi muddamuu, gaa'ela diiguu/hiikuufi hojii dhabuun akka amalli namootaa jijjiiramuufi namoota biroorraan miidhaa geessisan sababa ta'uu danda'a. Kanaafidha namoota mana keessatti miidhaan irra gahes ta'e kanneen karaa toora gara garaatiin miidhaan irra gahe kan gargaarruuf jedhu. Namoonni mana isaanii keessa turuun akka isaan yeroo dheeraa interneetiifi miidiyaalee hawaasummaa gara garaarratti yeroo dabarsan isaan taasiseera. Gaggeessaa Dhaabbatichaa kan ta'an Soofii Mortiimer, akka jedhanitti, eeruun isaan qaqqau harki walakkaa ol namoota walitti dhufeenya jaalalaa keessa jiranirraa akka ta'e beeksisuun, hedduu isaaniirra miidhaan gahaa jira. "Kun wanta akka salphaatti ilaaluu qabnu miti.  Waamichiifi eeruun nu qaqqaban hangama akka hiraarsuu cimaan qaqqabaa jiru himuudhaaf namatti ulfaata. Karrra darbees namoonni hedduun of miidhuufi gara of ajjeesuuf yaaduuttillee seenuu danda'u." Umuriin ishee waggaa 21 kan taate Iivaan yeroo ergaan barreeffamaa tokko ishee qaqqabu osoo lafti afaan bantee ishee liqimsitee hawwitee turte. "Suurawwan keefi viidiyoowwan qaama kee qullaa agarsiisan yeroon uummata ballaatiif tatamsaasu baayyisee natti tola. Namnis yeroo isa hangam akka ati jibbisiiftuu taate ni bara," jedha ergaan barreeffama gababaa isheetti erga sun. Yeroo kana argitu kan gara sammuushee dhufe jaalalleeshee duraaniidha. Hiriyyaashee isa haaraa waliin mana tokko keessa jiraachuun ammoo akka ishee gammachiisaa hin jirres ni beekti. Yeroo turtii waggaa lamaa hiriyyaashee duraanii waliinii keessatti suurawwaniifi viidiyoowwan isa waliin kaate harka isaa jiru. Yeroo kun ta'utti boossee dhiisuu akka dadhabdeefi sababii naasuurraa kan ka'een baayyee jeeqamtee akka turte dubbatti. Iivaafi jaallalleen ishee duraanii waajira tokko hojjetu. Kan jechuun ammoo wanta isheerra gahe gaggeessaasheetti himuu qabdi. Maatiisheettis akkasuma himuu qabdi. Jaalalleen ishee duraanii kun garaa jabaatee suuraawwaniifi viidiyoowwan harka isaa jiru sana namatti dabarsa amanataa jedhu dhabdullee qophaa isaa mana keessa ta'uun isaa yaada hamaa ta'eef akka isa saaxiluu danda'u ni yaaddi turte. Torbeewwan afran darban keessa qofa Riveenji Poorn Helplaayen himannaawwan 200 baneera. Dhaabbatichi seenaa isaa keessatti erga hundeeffamee yeroo gabaabaa keessatti himannaa hanga akanaa banee hin beeku. Warreen miidhaan isaanirra gahu hedduun isaanii kanneen umuriin isaanii waggaa 18 gadi ta'anidha. Riveenji Poorn Helplaayen osoo hin taane dhaabbileen miidhaawwan karaa toora marsariitiiwwaniifi miidiyaalee hawaasummaa qaqqaban ittisan hedduun yeroo dhiyootiin asitti miidhaawwan hedduu hubachuu isaanii dubbatu. Miidhaawwan walfakkaatan Ingiliiz keessatti qofaa osoo hin taane guutummaa addunyaarratti mul'achaa akka jiran dhaabbileen kunneen odeeffannoo akka qaban dubbatu. Biyyoonni baayyeenis erga dhiyeenya kanaatii miidhaawwan karaa marsariitiiwwan namarra gahan akka seeraan adabamuu qabaniif hojjechaa jiru.


Weerara Koronaavaayiras: Baqattootni Itoophiyaa Jibuutii maalitti jiru?

Jibuutiin torbee darbe keessa guyyoota walitti aananiif lakkoofsa namoota haaraa COVID-19'n qabamanii dhibbaa ol galmeessaa turuun baqattota achi jiran fi naannolee daangaa Itoophiyaarratti yaaddoo uumeera. Ulaan guddaan Itoophiyaa fi Jibuutii wal qunnamsiisu magaalaan Dirree Dhawaas to’annoo Koronaavaayirsiif jecha daangaa Jibuutii waliin jiru irratti to’annoo cimsuu Hoggantuun Biiroo Fayyaa Bulchiinsa magaalittii aadde Lamlam Bazzaabbii himan. Hanga har’aatti Itoophiyaa keessatti namoota saamudni isaanii qoratamee Koronaavaayirasiin qabamuun isaanii mirkanaa’e 116 keessaa saddeet magalaa Dirree Dhawaa keessatti galmaahe. Namoota Dirree Dhawaa keessattii Koronaavaayirasiin qabamuun isaanii mirkanaahe sadii kanneen Jibuutiirraa deebi’an 574 ta’an irratti erga qorannoon gaggeefamee ture. Guyyaa sadii duras akkasuma baqattoota Jibuutirraa deebi’an irratti qorannoo kan biroo gaggeefameen namootni dabalataa sadii Koronaan qabamuun mirkanaa’e. Lakkooksi namoota Jibuutirraa gara Itoophiyaa galanii itti fufee jiraachuu iyyaafanneerra. Karaa Jibuutii kanneen galaniin dabalataan karaa Affaar lammiilee Itoophiyaa galan keessa 336 kan ta'an dirqamni adda bahanii turuu irra kaahamee 226 kan ta'an Yunivarsiitii Samaraa keessa qubatanii akka jiran Fana broodkaastiing gabaaseera. Jibuutiin torbee darbe keessa guyyoota walitti aananiif lakkoofsa namoota haaraa COVID-19’n qabamanii dhibbaa ol galmeessaa turuun ishee Vaayirasichi salphaatti Itoophiyaatti hedduuminaan tamsa’uu mala yaaddoo jedhu uumeera. Baqattootni Itoophiyaa Kutaalee biyyattii garaagaraa irraa karaa seeraan alaa gara biyyoota Arabaatti imalaa turan dhibbootaan lakkaawaman Gammoojjii Jibuutii keessatti danqamanii jiru. Imalli godaantota kanaa dooniirra yabaluun Yaman qubachuu isaan dirqisiisa. Yaman ammoo waraan keessa jirti. Weerarri Koronaavaayiras ammoo saffisaan tamsa’aa jiraachuun godaantota Itoophiyaa kana rakkoo caalu keessa galchee akka jiru ji’a darbe bakka baqattootni seeraan alaa Yamanitti ce’uuf itti qophaa’an naannoo Obook jedhamu ilaalee kan deebi’e obbo Solomoon BBC'tti himeera. ‘’Ji’a darbe wantii Obook deemee ijaan arge, qaamolee nageenyaa baqattoota seeraan alaa adamsanii qaban gara biyyaatti ergaa akka turaniidha. Kanneen hafan ammo dhokatanii jiru. Warri kun yeroo qaamoleen nageenya bakka sanii sokkan bahanii nyaatafi dhugaatii kadhatu.’’ Ragaa IOM irraa arganne akka mul’isutti ammoo godaantota ji’oota darban muraasa keessa gara biyyoota Arabaa deemuuf Jibuutii keessa bakka Obook jedhamu turan keessaa heddduun isaanii fedhiin gara biyyatti yoo deebi’an gariin ammoo Yamanitti ce’uuniiru. Godaantootni haala amma jiruun gammoojjii Jibuutii keessatti danqamaniis jiru jedhameera. Jibuutiin hanga ammaatti namoota qoratte 8955 keessaa vaayirasii kanaan kan qabaman 945 gahuu ibsiteetti. Akka jiraataan Magaalaa Jibuutii Solomoon jedhutti garuu dhorkaan sochii akka biyyaatti labsame hin jiru. Darbee darbee garuu qaamoleen nageenyaa namni karaarraa akka galu dhiibbaa godhuu. Imbasiin Itoophiiyaa Jibuutii jiru dhalattoota Itoophiyaa achi jiraniif gargaarsa gochuuf socho’aa jira kan jedhu Solomoon, naannoo fagoo lammiileen Itoophiyaa hedduun itti jiraatan akka Balbalaa fi Bikaajuuz jedhamu deeggrsi qaqqabee hin jiruu jedha. Ulaa guddaa Itoophiyaa fi Jibuutii walqunnamsiisu kan taate magaalaan Dirree Dhawaaas baqattoota Jibuutiirraa dhufan adda baasuun erga tursiiftee booda qorannoon barbaachisu godhamee gara naannolee irraa dhufaniitti akka deebi’an gochuurratti hojjechaa akka jirtu Biroon Fayyaa magaalittii beeksiseera.