Waraana Itoophiyaa: UN Kaaba Itoophiyaatti lakkoofsi namoota deeggarsa barbaadanii mil. 9.4 gahuu hime

Kaaba Itoophiyaatti waraana gaggeeffamaa jiru hordofee lakkoofsi namoota deeggarsa ariifachiisaa barbaadanii miliyoona 9.4 gahuu Dhaabbatni Biyyoota Gamtoomanii hime. Dubbii himaan Sagantaa Nyaata Adunyaa Toomaas Feerii, namootni miliyoona 9.4 tahan naannoo Tigiraay, Amaaraa fi Affaar keessaa jireenya hammaataa keessa jiru jedhan. Isaan kanneen keessaa %80 jechuun miliyoona 7.8 kan tahan bakkeewwan sababa waraanaan deeggarsi gahuu hin dandeenye keessatti akka argaman himan. Lakkoofsi namoota deeggarsa namoomaa barbaadanii yeroo gabaabaa keessatti kan dabale naannoo Amaaraa keessatti tahuu kan himan dubbii himaan kun, naannichatti amma namootni miliyoona 3.7 tahan deeggarsa barbaadu jedhe. Ragaaleen naannoolee sadeen keessaa funaaname akka agarsiisutti ijoolleen %16 hanga %18 tahan hanqina nyaata madaalamaaf saaxilamnairu. Dabalataan haadholiin harma hoosisanii fi ulfa tahan %50 tahan hanqina nyaata madaalamaaf saaxilamuu himuun kunis akka isa yaaddesse Dhaabbatni Mootummoota Gamtoomanii kun himeera. Konkolaatotni Nyaata Dhaabbanni Moottummoota Gamtoomanii dhiyeessu fe'an Kombolchaa irraa gara Kibba Tigiraayitti galaa jiraachuu himuun , isa itti aanutti nyaata meetirik toonii lubbuu oolcu 2200 tahu Maqalee akka gahu himeera. Sagantaan Nyaata Adunyaa naannoo Tigiraayitti namoota miliyoona 2.5 qaqabuu qabu keessaa hanga ammaatti kan dhiyeessuuf danda'e namoota kuma 180'f qofa akka tahe himeera. ''Beelli Itoophiyaatti hin labsamne garuu... garuu jecha haala suukaneessa jiru ibsu hin qabu,'' kan jedhan dubbii himichi rakkoon deeggarsa namoomaa Itoophiyaa yaaddessaa tahuu dubabtan. Jalqaba torban kanaatti namoota 10,000 tahaniif magaalaa dassee fi Kombolchaatti nyaata dhiyeessuus himeera dhaabbanni kun. Dubbii himaan Sagantaa Nyaata Adunyaa erga Dassee fi Kombolchaan humnoota TPLF'n to'atamanii yeroo jalqabaaf deeggarsa dhiyeesuu akka danda'e himan. Akkasumas man-kuusaan Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii Kombolchaa keessatti argamu humnoota TPLF'n saamamuu guyyoota afur dura beeksiseera. Toomaas Ferii, Sagantaan Nyaata Adunyaa naannoo Amaaraatti deeggarsi akka dhiyaatu eeyyama erga argateen booda, dhaabbatichi qorannoo duraa gaggeesseen qabeenyi guddaan manca'uun man-kuusaan isaa keessa midhaan jirus saamamuu himeera. Toomaas hanga ammaatti Kaaba Itoophiyaatti dhaabbanni isaanii namoota miliyoona 3.2 tahaniif deeggarsa nyaataa dhiyeessuu himaniiru. Isaan kanneen keessaa kuma 220 kan tahan naannoo Amaaraa akkasumas kuma 124 kan tahan Affaar keessatti kan argamanif tahuu ibseera. Waraanni Kaaba Itoophiyaatti waggaa tokko dura jalqabe gara naannolee ollaa Amaaraa fi Affaaritti babbal'ateera. MM Abiy Ahimed gara adda waraanaatti imaluun humna waraanaa hogganuun olochiisaa jiraachuu himaniiru. Kaleessa ibsa kennaniinis 'milkaa'aa' akka jiran himan.


Waraana Tigraay: Fedhiin gargaarsa namoomaa Affaar keessatti dabaluun himame

Waraana Kaaba Itoophiyaatti gaggeeffamaa jiruun wal qabatee lakkoofsi namoota deeggarsi namoomaa barbaachisuuf Affaar keessattis dalbuusaa Sagantaan Nyaata Addunyaa (WFP)n beeksiise. Waraana Sadaasa 4, 2020 Tigraay keessatti eegalee yeroo ammaa gara naannoolee ollaatti baballachuun naannolee Amaaraafi Affaar keessattis akka namoonni qe'eefi qabeenyasaaniirraa buqqa'aniif sababa ta'uunsaa ni yaadatama. Waraanichaan wal qabatees kaaba biyyatiitti namoonni miiliyoona 9.1 ta'an deeggarsa namoomaa akka barbaachisu himameera. Naannoo Affar keessatti qofaa daa'imman umuriinsaanii waggaa shanii gadii %30 caalan hanqina nyaata madaalawaaf saaxilamuu Sagantaan Nyaata Addunyaa toora tiwitara isaarratti beeksiiseera. WFP hawaasaa Affaar, mootummaa Itoophiyaafi aanga'oota naannichaa waliin ta'uun deeggarsa nyaataa murteessoo ta'an dhiyeessaa jiraachuu himeera. Naannoo Affaar aanaa Kunnabaa keessatti qaamoolee dhimmisaa ilaallaltu waliin ta'uun buqqaatota naannichaa aanaalee 40 irraa dhufan kuma 500 oliif deeggarsa namoomaa taasisuu dhaabbatichi beeksiiseera. Keessattuu aanaa Kunnabaatti karaan ittiin deeggarsi namoomaa geeffamu waan badeef ummannii bahuun suphaa akka jirulleen dhaabbatichi dabaluun himeera. Haaluma walfakkaatun, Sagantaan Nyaata Addunyaa (WFP) dameen Itoophiyaa konkolaataawwan deeggarsa namoomaa adda addaa fe'an 79 torban darbe keessa magaalaa Maqalee galuu gaafa Sadaasa 27, 2021 ture kan beeksiise. Konkolaataawwan deeggarsa namoomaa fe'an kan biraas daandiirra jiraachuu ibsuun isaa ni yaadatama. Dhaabbatichi akka himeetti taanaan, konkolaatawwan jedhaman kunneen deeggarsa nyaataafi meeshaalee lubbuu baraaruuf oolan kan fe'anidha.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: 'Bakkeewwan dhiyeenya to'ataman TPLF'f 'kufaatii guddaadha' - Mootummaa Itoophiyaa

Finciltoonni Tigraay 'tarsiimoof jecha bakkeewwan to'annee turre gadhiisne' jechuun isaanii akka waan guddaatti hin ilaallu, bakkeewwan dhiyeeynya to'ataman garee TPLFf 'kufaatii guddaadha' jedhe mootummaan Itoophiyaa. ''Bakkeewwan Raayyaa Ittisa Biyyaafi humnoota naannolee lamaaniin to'ataman ragaadha. Dabalataan, qophiin tarsiimoo Raayyaa Ittisa Biyyaas,'' gumaacheera jedhan Pirees Sakreetaariin Waajira Ministeera Muummee Billanee Siyyuum ibsa haala yeroorratti miidilaayeef kennaniin. Finciltoonni TPLF bakkeewwan to'atanii turan 'tarsiimoof jecha gadhiisnee baane jedhanis, "Wanti lafarra jiru of hima" jedhan Billaneen ibsa TPLFf deebii kennaniin. Torban lamaan darban Raayyaan Ittisa Biyyaa Itoophiyaafi humnoonni naannolee Amaaraafi Affaar walin ta'uun bakkeewwaan haaraa kana dura TPLFn to'atamanii turan deebisanii to'achuu himaniiru. Kanneen keessaatti magaalli murteessituu daandii Finfinnee geessu gubbaatti argamtu Daseefi magaalaan industiriin beekamtu Kombolchaan ni argamu. Torban lama dura Ministirri Muummee Abiy Ahimad dirree waraanaatti bahuun erga kallattiin lolchiisuu eegalanii booda ture waraanni mootummaa olaantummaa fudhachuu kan himuu eegale. MM Abiy Ahimad  'diinni yeroo dhihootti barbadeeffama' jechuun magaalota kana dura finciltoota Tigraayin qabamanii turan deebifachuu isaanii gaafa Wiixataa dirree lwaraanaarraa  miidiyaalee biyya keessaatti dubbataniiru. Finciltoonni Tigraay gama isaaniin 'tarsiimoof' jecha bakkeewwan kana gadhiisanii akka bahan dubbataa jiru. Mootummaan garuu kana hin fudhatu. Dubbii Himaan TPLF Getaachaw Radaa gaafa Wiixataa ergaa Tiwiitara isaaniirratti dabarsaniin ''Kaaba Shawaa, Kombolchaafi Dasee akkaataadhuma sagantaa keenyaan gadhiisne,'' jedhan. Gama kaaniin ibsa waloon Ameerikaafi biyyoonni shan biroo hidhaan 'sabummaarratti' hundaa'e mootummaa Itoophiyaan raawwataa jira jechuun himatanii yaaddoosaanii ibsatanis mootummaan qeqeera. Naannoo Afaariifi Amaaraatti qabeenya finciltoota TPLFn saamameefi manca'e jedhame hammi isaa meeqa akka ta'e baruuf qaamoleen federaalaa qorataa akka jiran Billaneen ibsaniiru. Billanee Siyyuum erga waraanni biyyattii bakkeewwan finciltoota Tigraay jala turan to'achuu eegalee booda dubbii TPLF taasise qeeqaniiru. ''TPLF bakka bu'e dubbachuu hin danda'u. Himannaan tarsiimoof jedhanii duubatti debi'uu dubbatan ammoo isuma torban afur dura Finfinneetti dhihoo jiru dubbii jedhuun,'' walbira qabeen ilaala jechuun ''Akka waan guddaatti hin ilaallu,'' jedhan. Dhimma kana irratti torban darbe BBC waliin turtii kan taasisan qondaalli waraanaa mootummaa Itoophiyaa Let. Janaraal Baacaa Dabalees waan walfakkaataa dubbatan. ''Maal akka jedhan eegamaree? Humna isaaniin, dandeettii isaaniin miti kan as gahan. Humnaafi dandeettii namoota isaan erganiinidha as kan gahan. Kanaafuu gooftota isaanii gammachiisuuf maal jedhuree?'' Torban lamaan darban humni waraana mootummaa hooggantummaa MM Abiy Ahimadiin bakkeewwan Naannoo Amaaraafi Affaar yeroo to'atu eegaletti TPLF ibsa baasen ''tarsiimoof,'' akka gadhiise ibseera. Dilbata darbe ibsa miidiyaaf kennaniin Dura Taa'aan TPLF Dr Dabratsiyoon G/Mikaa'el humnoonni isaanii bakkeewwan qabatanii turan gadhiisaa akka jiran himan. Gaafa Wiixataa Dubbii Himaan TPLF Getaachaw Radaa ammoo, ''Xaarmaa Barrii hanga Dasee waraana diinaa cabsineerra. Abiy fi michoonni isaa nu dura dhaabbachuu hin danda'an,'' jechuun barreessaniiru. Wiixata galgala keessammoo akkaatuma sagantaa isaaniin Dasee, Kombolchaafi Shawaa Kaabaa gadhiisuu himan. ''Humni ijaaramee magaalota kana 'bilisa' baasu hin jiru. Kanammoo jiraattonniifi janaraalonni Abiy ni beeku. Hunduu akka karoora keenyaan deemaa jira,'' jechuun ibsan. Finciltoonni TPLF baatii Waxabajjii darberraa eegalee ture gama Affaariifi Amaaratti ce'uun haleellaa banuu kan eegalan. Ergasii bakkeewwan danuu duraan to'atanii turan torban lamaan darbanitti mootummaan deebisee to'achuu ibsaa jira. Maloonni kominikeeshinii waan adda citanif waan lafarra jiru odeeffachuun rakkisaadha. Guyyaa Wiixataa biyyoonni kanneen akka Ameerikaa, UK, akkasumas kanneen biroo afur hidhaa 'sabummaarratti hundaa'e' jedhan Itoophiyaatti deemaa jiru ilaalchisuun yaadda'uu ibsaniiru. Labsiin Yeroo Muddamaa baatii tokko dura labsamuu hordofee gareewwan mirga namoomaaf falman yaaddoo wal fakkaataa ibsaa jiru. Mootummaan Itoophiyaafi poolisiin garuu hidhaan sabarratti hundaa'e hin jiru jechuun waakkatu. Dhalattoonni Tigraay BBC'n magaalaa Finfinneedhaa dubbisu yaaddoo qabaachuu himu. Billaneen deebii biyyoota ibsa waloo baasaniif kennaniin ''Labsiin Yeroo Muddamaa garee ummataa tokko sabummaa isaanirrattis ta'e kaan isaan ibsuurratti kan xiyyeeffate miti,'' jedhan. ''Labsii Yeroo muddamaa jalatti ragaa amanamaa bu'uura godhachuun namoonni hedduun qaamota nageenyaan to'annoo jala seenaniiru,'' jechuun qoratamaa gadhiifamaa akka jiran himan. Ta'us, lakkoofsaan meeqa akka ta'an akka hin beekne himan. Waamicha biyyoota kanneenii ''boo'icha'' jechuun kan ibsan Billaneen, biyyoonni kun sarbama mirga namoomaafi mancaatii qabeenyaa TPLFn raawwate jedhan balaaleeffachuu dhabuu isaanii eeruun qeeqaniiru. ''Kun mootummaa bu'uura seeraa qabudha. Nageenya lammiilee eeguufis dirqama qabudha. Kana gidduu seenuuf wanti taasifamu birmadummaa biyyattii akka sarbuutti ilaalama,'' jechuun deebii kennan. Waraanni Kaaba Itoophiyaatti erga jalqabee waggaa kan darbe yoo ta'u sababa lola kanaan lammiileen miiiyoona 9 ol deeggarsa nyaataaf saaxilamaniiru jedheera UN. Lammiileen miiliyoona 2 ol qe'eerraa yoo buqqa'an ummanni 400,000 ol ta'ummoo haala beela fakkaatu keessa jiru jedheera UN. Lolli kuni dhaabatee mariin akka furamu carraaqqiin itti fufeera.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: Dhaabbanni Twitter sagalee deeggartoota Itoophiyaa qajeelfamasaa cabsan haquu mirkaneesse

Dhaabbanni miidiyaa hawaasummaa guddichi Twitter akkaawuntii rogeeyyiifi qabiiyyeewwan Itoophiyaaf deeggarsa kennan qajeelfama dhaabbatichaa cabsuun jedhee haquu isaa BBC'f mirkaneesse. Guyyaa kaleessaa Dubbii Himtuun Ministira Muummee Itoophiyaa Billanee Siyyuum ibsa kennaniin Tiwiitariin waraana Kaaba Itoophiyaatti adeemaa jiruun wal qabatee sagalee namoota mootummaa Itoophiyaa deeggaranii ukkaamsaa jira jedhanii komatanii turan. "Tiwiitariin sagalee deeggartootaa Itoophiyaa, warreen gara jabinaa fi soba TPLF saaxilaa jiran adda baasee ukkaamsaa jira" jechuun himan. Erga dhihoo as deeggartoonni mootummaa duula #NoMore jedhuun miidiyaa hawaasummaa irratti biyyoonni lixaa mootummaarraan dhibbaa hin mallee gahaa jiru jedhan balaaleffataa jiru. Ta'us, duulli kun yeroo dhageettii argataa jirutti dhaabbanni Twitter akkaawuntiin isaanii jalaa haqe himachuun komii ibsataa jiru. Waraana Kaaba Itoophiyaatti eegalee waggaa tokko darbe kanaan walqabatee miidiyaaleen hawaasummaa kanneen akka Facebook fi Twitter dubbii hammeessuun himatamu. Qeeqxoonnis dhaabbileen kunneen haasaa jibbiinsaa fi gochaawwan okkora kakaasan to'achuuf hojii gahaa hin raawwanne jedhu, haata'u malee dhaabbileen kunneen himannaa kana hin fudhatan. Kana dura mootummaan Itoophiyaa miidiyaa hawaasummaa Facebook fi Twitter dorgoman ijaaruuf yaada akka qabu ibsee ture. Wanti mul'ataa jiru ''yaaddessaadha,'' kan jedhan Billaneen, sagaleen kanneen mootummaa Itoophiyaa deeggaran haqamaa, kan TPLF deeggaran immoo akka itti hin bu'amne kan himan. Dhimma kana ilaalchisees motummaan Itoophiyaa ''komii seeraa'' dhaabbata Twitariitti galfachuu Billeeneen dubbachu AFPn gabaaseera. ''Dhaabbaticha keessa kanneen TPLF deeggaran akka jiran amanna,'' jechuunis himatan. Dubbiin Billanee kun erga namoonni duula #Nomore jedhu gaggeessaniifi qindeessaa jiran fuulli Tiwiitara isaanii ugguramaa jira komiin jedhu erga dhagahamaa turee boodha. Dubbii Himaan dhaabbatichaa karaa imeeliitiin deebii BBC'f kenneen, dhaabbatichi ''akkaawuntiiwwan irratti tarkaanfii fudhateera,'' jedheera. Haata'u malee sababn isaa, ''Qajeelfama Twitter akkasumas imaammata waliin dhahuu fi sobaa [platform manipulation and spam policy] dabalee cabsuu isaaniif,'' jedheera. ''Kunis akkaawuntiiwwan hedduu uumanii qabiyyee garagalchaman dhoobuufi ijoo dubbii waan hin taane akka ta'etti mul'isuu akkasumas akkaawuntiiwwan sobaa itti dhimma bahu dabalata,'' jedheera. Haala jiru itti dhiheenyaan hordofaa jiraachuu kan beeksise dhaabbatichi mootummaa dabalatee qaamota kaan waliin quba akka wal qabu hime. ''Qajeelfamni keenya qabiyyeefi akkaawuntiidha - ilaalcha siyaasaafi aayidiwolojii irraa walaba,'' jechuun himannaa qondaalli mootummaa kennaniif deebise. ''Of eeggannoon wanta dursa kenninufidha. Yeroo rakkoofi lolli mirgi namoomaarra dhiibbaa uumuutti tatamsa'ina odeeffannoo hookkara uumuufi miidhaa geessisu to'achuu barbaanna,'' jedheera. Yoo komiin jiraate garuu akka ilaalu dhaame. Torban muraasa dura eegale Twitter nageenya eeruun Twitter gubbaa wantoota ijoo dubbii ta'an [trends] keessumaa Itoophiyaatti yeroof dhaabuu isaa beeksisee ture. Yeroosis ''Tarkaanfiin kunis balaawwan haala qindaa'een okkora kakaasuu ykn miidhaa umuu ni hir'isa jennee abdanna,'' jedhee ture. Ta'u garuu, akkaawuntiiwwan deeggartoota mootummaa muraasni tarkaanfiin kunis yeroo hashtag deeggarsa mootummaa itti mata dure ta'etti fudhatame jechuun komatu. Tarkaanfii dhaabbata Twiitar yaada duula kanatti fudhate ilaalchisees qaamooleen garaa garaa yaada irratti kennaa jiru. Isaan keessaa gaazexxeessaa Been  Nortan akka asiin gadii jechuun barreessee ture. Gama biraatiin ammoo namoonni qabiyyee duula #Nomore kana ilaalchisuun qeeqan keessaa tokko kan ta'an Dr Awal Aloo gamasaanitiin akkas jedhaniiru:


Barattoonni maatii warra duulanii akka gargaaraniif manni barumsaa torbee tokkoof cufamuuf

Ministeerri barnootaa Itoophiyaa, manneen barnootaa sadarkaa lammaffaa biyyattii keessatti argaman hundinuu torbee tokkoof cufamuun, barattootaa fi barsiisota dabalatee hawaasni mana barnootaa hundi maatii warra duulanii akka gargaaran murteesse. Manneen barnootaa sadarkaa lammaffaa kunneen Wiixata dhufu ALI Sadaasa 27 hanga Muddee 03 kan cufamanii fi barattoonni, barsiisonni fi hojjettoonni kaan haala qabatamaa naannoosaaniirratti hundaa'uun ''qabsoo biyyaa keessatti ga'ee akka gumaachan,'' ibsameera. Murteen kun kan darbe aanga'oota ministeera barnootaa, biirolee barnootaa naannolee fi bulchiinsa magaalotaa gidduutti mariin erga gaggeeffamee booda ta'uu wayita labsiin kun ibsamu eerameera. Ministirri barnootaa Pirofeesar Birhaanuu Naggaa, ''Biyya malee jiraachuun waan hin danda'amneef hunduu biyyasaa eeguuf dirqama qaba,'' jedhan. Dameen barnootaas haala qabatamaa yeroo ammaa biyyattii keessa jiruun dirqamasaa ba'achuu waan qabuuf murteen kun darbe jedhan. Manneen barnootaa sadarkaa lammaffaa guutuu biyyattii keessa jiran yeroo cufamanitti barattoonni, barsiisonni fi hojjettoonni damee kanaa hundinuu kanneen naannoosaaniitii duulaniif oomisha walitti qabuu akkasumas maatiisaanii gargaaruu dabalatee hojiiwwan garaagaraa hojjechuun dabarsu. Kana malees hawaasi manneen barnootaa hunduu hojii tajaajila biyyaaf oolu keessatti qoodasaanii ba'atu jedhameera, kanneen keessaa tumsi maallaqaa, dhiiga arjoomuu fi galaa qopheessuun isaan ijoodha. Tibba barattoonni torbee tokkoof barnootasaanii addaan kutanitti wayitii barnootaa booddeetti hafe karaa daree dabalataa bakka buusuun akka danda'amus ibsameera.


Waraana Itoophiyaa: Yuunvarsiitiin ragaa barnootaa idileen kenne deebisee mulquun seera qabeessaa?

Yuunivarsiitiin Finfinnee dhiheenya kana namoota yuunivarsiitichaa eebbifamanii humnoota shororkeessitootaa deeggaran irratti tarkaanfii hanga ragaa barnootaa isaanii haquutti akka fudhatu erga akeekkachiiseen booda dhimmichi dubbii ijoo ta'eera. Erga waraanni Kaaba Itoophiyaatti Sadaasa 4, 2020 jalqabee as dhaabbilee barnoota olaanoo biyyattiin akeekkachiisni akkasi yoo dhagahamu yuunvarsiitiin Finfinnee kan jalqabaati. Akeekkachiisa kanaan boodas Yuunivarsitiin Gondar sababii viidiyoo walgahii dippilomaatootaafi namoota beebbeekamoo miliqee bahe jedhame tokkoo irratti hirmaataniiru jedhuun doktora kabajaa Dr Illeenii Gabra Madihiiniif kennee ture haquu beeksiisuunsaa ni yaadatama. Miidiyaalee hawwaasaa irratti dhaabbanni barnootaa ol aanaa biyyattii keessatti isa hangafaa tahe akkamiin garee siyaasaa tokkoof looguun ragaa barnootaan doorsisa jechuun namoonni baay'een qeeqaa turan. Yuunvarsiitichi ibsa miidiyaa hawaasaa isaarratti baaseen, barattoonni isaa duraanii hedduun adunyaa guutuutti gochaa garee shororkeessaa balaaleffachuun gidduu galtummaa biyyoota lixaa fuuldura dhaabbachaa jiru jedhe. Haatahu malee namoonni dhuunfaa muraasni oolmaa yuunvarsiitichi biyyaaf oole 'ganuun garee shororkeessaa biyya diigaa jiru' waliin dhaabbachuun osoo icciitiin 'shira xaxanuu' bira gahameera jedheera. ''Qaamoleen kunneen gochaa keessan irraa akka of qusatan, yoo hin taane ammoo tarkaanfii seeraa hanga digirii keessan mulquutti fudhanna'' jechuun akeekkachiise. Ibsa ejjennoo qabxiilee sagaliin yuunvarsiitichi baase keessaa kan jalqaba ''nuyis hogganaa keenya duuba hiriirree hanga adda waraanaatti ni duulla'' jedheera. Yuunvarsiitiin Finfinnee dhaabbilee barnoota olaanoo adeemsa baruu fi barsiisuu biyyattii keessattis gumaacha ol aanaa kan bahatee fi umurii dheeraa lakkoofsisedha. Gumaata dhaabbanni barnootaa kun gama hayyoota damee hedduu horachuun taasiseen maqaa guddaa horateera. Haatahu malee haala adda ta'een dhiheenya kana barattoota isaa duraanii kanneen garee shoroorkeessaa deeggaran jedheen irratti hanga digiriin kennef mulquutti nan deema jechuun dhagahame. Ofii tarkaanfiin kun bu'uura seeraa qabaa? Yuunvarsiitiin tokko digirii namni tokko ulaagaa yuunvarsitichaa fi adeemsa baruufi barsiisuu biyyattii guutuun itti dadhabee fudhate mulquu danda'aa jechuun namoonni hedduun kaasu. Kana ilaalchisuunis UKtti Yunvarsitii Keeliitti barsiisaa seeraa kan ta'an Dr Awwal Aloo, sababiiwwan dhaabbanni barnoota olaanaa tokko digirii barataasaa ittiin haquu danda'u akkasiin tarreessan. ''Yoo haalli namni tokko digirii ittiin argate rakkoo qabaate, maqaan ittiin digirii sana fudhate kan nama biraa yoo tahe, qorannoo isaa irratti qorannoo nama biraa yoo hate [plagiarism], dharaan fudhachuun isaa yoo irratti mirkanaa'e jalaa mulquu danda'a'' jedhan. Kanaan alatti sababii ''Ilaalcha siyaasaatiin yuunvarsiitiin barataa isaa duraanii irraa digirii fudhachuun tahees hin beeku, bu'uura seeraas hin qabu,'' jedhan. Yuunvarsiitichi tarkaanfii kana ni fudhata jedhes hin eegu kan jedhan Dr Awwal, yaaduma kana ibsuun mataansaayyuu garuu ''qaaniidha'' jedhan. Akka Dr Awaal jedhaniitti, yuunvarsiitin tokko ragaa barnootaa barattoota isaaf yeroo kennu barattoonni sun karaa seeraa fi heerri ibsuun adeemsa bulchiinsa yuunvarsichaa erga guutanii, xumura irratti seneetiin ilaalee akka ragaa isaanii fudhatan murteesseeti. ''Yuunvarsiitiin digirii hojii namni tokko hojjete irratti hundaa'ee namaa kennama. Ilaalchi siyaasaa namni tokko qabu karaa kamiiniyyuu hojii namni tokko hojjete argate balleessuu ykn gatii dhabsiisuu hin danda'u,'' jedhan. Ibsa ejjennoo yuunvarsiitii Finfinnee tibbana baase keessatti hojiin isaa tokko nageenyaafi tasgabbii biyyaa eegudha jedha. Dr Awwal Aloo ammoo, ''kun kaayyoo yuunvarsiitiin ala. Hojiin yuunvarsiitii inni guddaan bakka yaadni, beekumsi itti oomishamuu fi dagaagu ta'un uummata tajaajiluudha. Dhimmi nageenya kabachiisuu hojii mootummaati malee kan isaa miti,'' jedhan. Mormii siyaasaa biyya keessa yoo jiraate, akka dimokiraatawaa tahee deemuuf hayyoota isaa gargaaree qorannoodhaan akka gumaachan godha malee digirii hojiin argatan nan fudhadha jechuun nama ''saalfachiisa'' jedhan. Dabalataan dhaabbileen barnootaa gurguddoon idil-adunyaa walitti dhufuun qorannoo fi carraa barnootaa irratti waliin hojjettu. Haatahu malee yoo Yuunvarsiitichi ejjennoo akkasii qabachuu kan mirga namoota kan mulqu tahe, bu'uura seeraas waan hin qabneef waliin hojjechuuf rakkoo uumuu danda'a jedhan Dr Awwal. ''Barataan tokko digrii yeroo isaa itti gubee, maallaqa isaas itti baasee dhadhabiidhaan kan argate irraa mulquun seera maleessa.'' Dhimma kanarratti ibsa dabaataa pirezidaantii yuunvarsiitii Finfinnee irraa argachuuf yaaliin irra deddebiin BBCn taasisee hin milkoofne. Akka seera Itoophiyaatti dhaabbileen barnootaa fi amantaa siyaasa irraa bilisa tahuun socho'uu akka qaban eegama. Adunyaa irrattis dhaabbileen barnoota olaanaa adeemsa baruu fi barsiisuun alatti ifatti yoo qaama tokko qofa deeggaruun siyaasa keessatti hirmaatan baratamaa miti. Haatahu malee seenaa siyaasa Itoophiyaa keessatti qabsoo barattoonni yuunvarsiitii bara mooticha Haayile Sillaasee irraa eegaluun gaggeessaa turan bakka ol aanaa akka qabu himama. Barattoonni biyyattii keessatti bulchiinsa gaarii fi dimokiraasiin bababl'achuu qaba jechuun qabsoo aarsaa guddaa itti kaffalan gaggeessaa akka turan seenaan ni hima. Digirii isaanii jalqabaa yuunvarsiitii Finfinneetti irraa kan argatan hayyuun seeraa Dr Awwal, Yuunvarsiitiin siyaasa irraa bilisa haa tahu jechuun ulfaataa tahus garuu siyaasa garee tokko deeggaru tahuu hin qabu jedhan. Yuunvarsiitiin walaba tahee socho'uu qaba kan jedhan Dr Awwal, garuu ammoo ''dhimma haqaa, wal qixxummmaa fi mirgaa irratti gidduu hin seenu jechuu mitis,'' jedhan. Dhimmoonni hayyoonni baay'een qoratan kan akka siyaasaa, aaadaa, hawasummaa, haqaa fa'i guutummaan siyaasa irraa bilisa taha jechuun hin danda'amu jedhan. ''Namni yuunvarsiitii tokko keessa hojjetu ykn baratu jaarmiyaa tokko deeggaruufis mormuufis mirga heeraan kennameef qaba. Yuunvarsiitinis mirgoonni kunneen akka kabajaman gochuudha malee adabamuu qabu jechuun ifatti dubbachuun sirrii miti,'' jedhan. Karaa qorannoo fi carraa barnootaa walii kennuun yuunvarsiitonni addunyaa adda addaa walitti dhufuun waliin hojjetu. Ejjennoo yuunvarsiitii Finfinnee amma agarsiise ammoo akka adunyaatti dhaabbilee barnoota olaanoo waliin hojjechaa jiru waliiniyyuu rakkoo keessa galchuu danda'a jedhan Dr Awwal. Waraanni Itoophiyaatti waggaa tokko dura jalqabe gara naannolee ollaa akka Amaaraa fi Affaaritti babal'achuun dhaabbileen barnoota olaanoo Tigraayiif bakkeewwan waraanichi itti babalate keessatti argaman hojii baruu barsiisuu akka dhaabban dirqisiiseera. Sababii kanaanis barattoonni dhibba hedduu yuunivarsitoota kanneen keessatti barataa turan (kan waggaa jalqabaatii hanga bara xumuraa gahanii turan) barnootasaanii yuunvarsitii dhaabaniiru. Ministeerri barnoota biyyattiis barattoota kanneen yuunvarsitii birraatti ramaduun barnootasaanii akka itti fufan gochuuf karaa onlaayiniitiin akka galmaa'aniif waamicha taasisuun isaa ni yaadatama.


Gochi dubartoota ajjeesanii 'haarsaa gochuu'  Indiyaatti naasuu uume

Bulchiinsa kibba Indiyaa Keraalaa keessatti poolisiin namoota sadii kan dubartoota lama aarsaadhaaf ajjeessaniiru jedhe to’annoo jala oolchera. Qaamni hafteen dubartoonni garaa garummaa ji’ootaan ajjeeffamaniiru jedhaman kunneenis Onkolooleessa 11, 2022 argame. Himatamtoonnis abbaa waraafi haadha warraa, akkasumas nama gara biraa tokko yoo ta’an, dubartoota kanneen osoo hin ajjeessiin dura ‘‘garmalee dararaa’’ akka turan poolisiin dubbateera. Himatamtoonnis yakkicha raawwachuu ammanuun qorannoon gaggeeffamaa jiraachus himan. Haata’u malee, himatamtoonni to’annoo poolisii jalatti argaman dhimma himannaa kanarratti omaa hin jenne. Akeekkachisa: Barreeffamni kun odeeffannoo dubbistoota jeequu malu of keessa qaba. Dhimmi ajjeechaa sukkaneessaa mata-dure gabaasa miidiyaalee biyyattii ta’e kun Keraalaa bulchiinsota Indiyaa guddataa jiran keessaa tokko taateetti dhagahamuun hedduu naasise. Namoonni himataman kunneen waan akka nama fayyiisuutti kan himameef Baagaavaal Siing fi haadha warraa saa Layilaa, akkasumas tolchituudha kan ofiin jedhu Mohaammad Shaafii akka jedhaman poolisiin ifa taasiseera. Manni murti Magaalaa Kochiiny keessatti argamu guyyaa Roobii akka torbanoota sadiif to’annoo mana murtichaa jala turaniif murtee dabarseera. Komishinarri poolisii Koochiiny, Sii’ech Nagaaraajuu, ajjeechaan kun kan raawwatame baatii afur dura ta’uufi sirna waaqeeffannaa‘‘ maallaqaafi faayidaalee biraa’’ argachuuf taasifameen akka ta’e shakkiin qaba jedhan. Sababiin ajjeechaa kana duba jirus tilmaama akka ta’eefi erga jechi isaanii dhagahameen booda qorannoon kan irratti gaggeeffamu ta’uu himan. Indiyaa keessatti qabeenyaa horachuuf, dubartoonni akka dahaniif, dhukkuboota garaa garaa irraa fayyuuf, akkasumas roobni akka robuuf jecha tolchaafi yeroo tokko tokkos sirni waaqeeffannaa ni taasifama. Namoonni ajjeeffaman kunneenis kan Koochiinitti tikkeetii lootarii gurguruun jiraatan yoo ta’an, maallaqa isiniif kenniina jechuun himatamtoota akka soban poolisiin dubbateera. Jarris dubartoota kanneen fudhachuun erga murmasaanii qaluun ajjeessaniin booda qaama isaanii kukkutaniiru. Haftee lafee dubartoota kanneenii ta’uun kan shakkame tokkos guyyaa Kibxataa bulchiinsa Paataanaamtiitaatti kan argamu dhiheenya mana jireenyaa Baagaavaala keessaa qotamuun baafameera. Qaama cicitaa kanas maatiin dubartoota kanneenii adda baasuu waan hin dandeenyeef qorannoo DNA’f ergameera. Dursaan Ministira biyyattii Pinarayi Vijayan yakkichaan ‘‘kan sammuu namaa qorudha’’ jedhan. Sababii amantaa hin taaneetiin namota ukkaamsuufi ajjeessuun bulchinsoota akka Keraalaa jiraniitti ‘’yakka yaada ilamaan namaatiin olii ta’eedha,’’ jedhan. Dubartoonni ajjeeffaman Paadmaam fi Rooziilii kan jedhaman ta’uu poolisiin himeera. Dubartiin wagga 52 Paadmaam bulchiinsa Daarmaapuraam jedhamu irraa dhufuun magaala Koochiin keessa jiraataa kan turte yoo ta’u, dubartiin biraa kan umuriin wagga 49 Rooziilii ammoo bulchiinsa Katiriisisur jedhu irraa dhufuun bakka Kaalaadii jedhamu jiraataa turte. Ilmi Paadmaam haatiisaa akka badde Fulbaana keessa poolisiitti gabaaseera. Paadmaan baatii Guraandhalaa irraa kaaftee magala Kochiin keessa kutaa tokko kireefachuun jiraataa turte. ‘’Qofaa jiraataa turte. Yeroo hunda galgalas naaf bilbilaa turte’,’ jechuun ture obboleettiin ishee BBCtti kan himte. Paalaaniyaamaan irra dedeebin obbooleettii isheef bilbiltuus guyyootaaf deebii omaa argachuu waan dadhabdeef, haalicha adda baasuuf gara mana jireenyaa obbooleetti isheetti qajeelte. Manni obboleetti ishe furtuun cufamuufi bilbilli ishee baduu dubbatti. Poolisiin wayita bilbila Paadmaan hordofutti bakka Koochiin irraa fageenya kilomeetira 113tti argamu Paataanaamitiitaatti argate. Himatamtoota keessaa tokko kan ta’e Shaafiin irraa yeroo hedduu akka bilbilameef mirkaneessan. Yoo bilbilli Shaafii qoratamuttis, himatamtuu biraafi kan naannicha jiraatu Siing waliinis walii bilbilanii akka turan poolisiin adda baafachuu danda’eera. Siingis wayita poolisiin gaafatameetti gochicha amaneera. Poolisiin qorannoo dabalataa wayita gaggeesseetti Siing, gargaarsa haati warraa iaafi Shaafiitiin dubartii Rooziilii jedhamtu irratti ajjeechaa raawwachuu dubbate. ‘‘Yakka ajjeechaa baayyee adda ta’eedha. Ajjeechaawwan kunneen sirriitti yoom akka raawwatamaniifi ajjeechaawwan gara biraas jiraachuu adda baafachuuf yaalaa jirra,’’ jechuun Inspektar Pii Piraakaash gaazexessitootatti kan himan.


Suuraa jaalallee ykn maatii ofii miidiyaa hawaasaarratti qooduun dhiibbaa qaba?

Jaarraan teeknolojii amma keessatti argamnuutti, odeeffannoo argachuun yeroo kamu caalaa baay’ee sulphate kan itti ta'eedha. Haalli ittiin namoota beeknu qunnamnu fi namoota waa’ee isaanii baruuf barbaadnus akkasumas ‘hammayyaa’eera.’ Kan dur xalayaa fi bilbilaan wal quunnamaa turre, amma galanni miidiyaa hawaasaaf haata’utii ammoo ergaan barbaadamu battalumaan bakka yaadamee qaqaba ykn ammoo argama, isayyu barbaachisu suuraa ykn sur-sagaleen dabaalame. Fakkeenyaaf, namoota beekamoo ta’anii yoo barbaadamne, maqaasaanii qofa waltajjiiwwan miidiyaalee hawaasa kan akka Instaagiraamii, Tiiktook, YouTube fi Feesbuukii irratti barreessuun barbaadu qofti gahaadha. Haaluma walfakkaatunis namoonni hedduun miidiyaa hawaasaa irratti waa’ee maatii fi jaalalleewwan isaanii barreeffamaan ykn suuraalee fi warraabbiiwwan viidiyoo isaanii yoo qoodan mul’atu. Haata’u malee namoonni sababii adda addaa kaasuudhaan gochaa kana morman jiru. Ofii suuraa ykn warraabbii sursagalee hirriyaa ykn jaalallee qooduun dhibbaa qabaataa? Fayyadamtoota miidiyaa hawaasaa, qorattootaa fi nama amantaa dhimma kanarratti dubbifnerra. Fayyadamni miidiyaa hawaasaa kanneen waa’ee jaallalleesaanii maxxansan yoo daangaa itti godhan malee haala jireenyaa fi walitti dhufeenya jaalala irratti dhiibbaa guddaa qabachuu oggeessoonni kaasan jiru. Kun ta’u yoo ta’u baate ammoo walitti dhufeenya jaalalleewwan qaban irratti dhiibbaa geessisuun waan hin ollee jetti Dr. Susaan Muriungii, Yuunivarsitii Daystartti barsiiftuu Saayikoolojii kan taate. Haaluma walfakkaatunis, miidiyaa hawaasarratti jaalallee kee maxxansuun ‘ani dadhabe koottaa’ jechuun namoota biraa afeerudha jejechuun sodaa qabu ibsate dargaggeessi fayyadamaa feesbuukii garuu maqaasaa eeruu hin barbaadne tokko. Haata’u malee yaadni kun dhugaa jirtu kan hin ibsinedha jechuun muuxannoo ofiisaanii eeruun kan mormanis hedduun. Gammadaa Olaanaa abbaan ijoollee sadii yoo ta’u, erga miidiyaa hawaasaa fayyadamuu eegale waggoota kudhan lakoofsiisu hima. Waggoota kanneen keessattis muuxannoon saa gaarii ta’u dubbata. Waltajjiiwwan miidiyaa hawaasaa hedduu akka fayyadamu kan dubbatu Gammadaan, yeroo hedduu jireenya maatiisaa wajjiin dabarsu miidiyaalee kanarratti qooda. Yeroo baay’ees suuraawwan fi viidiyoo sagantaawwanii akkasumas bashannana maatiisaa fi jaalalaa fi kbaja maatiisaaf qabu miidiyaa hawaasarratti qooda. Kana hordofee namoonni isaan jaalatanii akka fakkeennatti fudhatan jiraachuu fi kanneen isaan qeequu fi arabsanis jiraachu hima. “Hordofttoonni kenya anaa fi maatiikoo wal qixxee jaalatuu. Haatii manaakoo bakka deemtu hundatti beekkamtii qabnu kanaaf dursaa fi kabaja isheen argattu argeera.” “Miidiyaa hawaasarra jaalalaa fi kabaja guddoo arganneerra. Hordofttoonni keenya wanta nu keessa darbinee fi wanta nu keessa jiru hunda ni beekuu,” jedha. Akkasumas odeeffannoon maatii inni miidiyaa hawaasaa irratti qoodu maatii kaan keessatti dhiibbaa uumuun waldhibdee qaban akka fooyyeessaniif dhiibbaa gaarii taasisuu isaa namoonni isaatti himu kaasa. “Akka maatii isaanii ta’u qabna, akkasaaniitti wal jaalachuu qabna, akka isaanii bakka waliif kennu qabna, nu bashannansiisuu qabda, yeroo nuf kennu qabda jedhanii sirraa arguun gaafatamaa jirra namoonni jedhan jiru.” Kanaafu waan gaarii ta’e miidiyaa hawaasarratti qooduun jireenya namoota birraa keessatti dhiibbaa uumuun ni danda’ama jedheti amana. Kanaafu waan gaarii ta’e miidiyaa hawaasarratti qooduun jireenya namoota birraa keessatti dhiibbaa uumuun ni danda’ama jedheti amana. Kana yoo jedhamus namoonni hundi gochaasaatti gammadaadha jechu miti. Namoonni akkaataa inni waa’ee maatiisaa miidiyaa hawaasaa irrtti qooduuf jecha kan isa qeequunii fi arrabsan jiraachu dubbata. “Ati wa’ee jaartii keetii maxxansita. Jaartii kee nutti hin faarsini. Dhimma dhuunfaa keessanii feesbuuk irratti hin fidinaa. Of jajuuf akkas gootan jedhanii kanneen na arrabsan hedduu argineera.'' Gama biraatiinis sababa jireenya maatiisaa wajjin dabarsuun maxxansuutiin kan haadha warraasaanii wal waldhabuu itti himan jiraachus ni hima Gammadaan. Mohammed Abdallaa kan biyya Awurooppaa jiraatu. Miidiyaa hawaasaas bay'inaan fayyadamu. Ta'us garuu suuraa maatiisaa gonkumaa miidiyaa irratti hin qoodu. Miidiyaa irratti wantoota hedduu barachuu fi barsiisuun ni danda’an kan jedhu Mohammed, suuraa haadha manaa miidiyaarratti baasuun amantii Islaamaatiin kan daangeffame ta’u hima. “Ilmi dhiiraa tokko haadha manaasaa miidiyaarratti maxxansuu amantiin Islaamaa hin hayyamtu. Haata’u malee, namoonni osoo kana beekanii raawwatanan jiru, gariin ammoo osuma beeknu maxxansu. “Namoonni gariin ammoo akka waan hammayyaa’uutti fudhachuunn gochaa aadaa fi amantaasaanii keessa hin jirre hordofu. Kunis dhiibbaa mataasaa qabachuu danda’a,” jedha. Jaalaltii miidiyaa hawaasarratti qoodamu gariin soba ta’u akka danda’u himti barsiiftuun saayikooloojii Dr. Susaan Muriungii. Addunyaa amma keessa jiru kannatti, namoonni jaalala sobaan beekkamtii argachuun daldala adda addaa gaggeessaan jiraachuu dubbatti. “Addunyaa teknooloojii kana keessatti intarneetiidhaan hordoftoota gowwoomsun baay’ee salphateera. Ummannis soba kana amanee jireenyaa isaa dhiibbaa keessa galchu danda’a. Kanaafu, utuu itti hin yaadiin akka nama biraatti jiraachuu yaaluun rakkoo hamaa fida,” jetti. Gammadaa Olaanaa yaadaa Dr. Suusan kun dhugaa qabaachu himuun, inni garuu waan dhugaa hin taane miidiyaa hawaasaarratti akka hin argisiisne dubbata. “Namni waan fedhu argisiisuu fi dhiisuuf mirga qaba. Garuu ammoo sababii jaalallee biraa barbaadaniif namoonni miidiyaarratti suuraa haadha manaa isaanii hin baasne jiru. Gariin ammoo jaartiisaanii qaanfatu kanaaf hin qoodne,’’ jedha. “Garuu ammoo, namni haadha warraa ykn abbaa warraa ofiitiif jaalala hin qabu taanaan miidiyaarratti baasees dhiisees gara biraa ilaaluunsaanii waan hin ooleedha,” jedha. Suura namoota jaalatanii maxansuu fi erga jaalala eegalaniin booda barreessuun jaalala haaromsuu danda’a jetti Diirree Guyyoo. “Jaarsii kiyyaa miidiyaarratti nan baasuu taanaan waldhabu dandeenya. Maaliif yoo jette, jaalala inni naaf qabu akkasiin ibsu danda’a. “Miidiya kanarratti namoonni jaalala barbaadan hedduudha. Kanaaf yoo dafee daangaa hin kaa’amiin gaa’elli cabuun salphaa ta’a,’’ jetti.


Obboloonni 'tolcha rasaasa fashalsu gonfanne' jedhan dhukaasa walirratti shaakaluun inni hangafaa isa quxisuu ajjeese

Naayijeeriyaa keessatti humna rasaasa ittisu/toshata/sihrii gonfachuun baratamaadha, garuu lubbuun lammiile haala kanaa baayyee gaaga'ama. Obboloonni lameen humna kana gonfanne jedhan erga manatti galanii booda inni hangafaa isa quxisuu (maandhaa) irratti dhukaasa shaakaluun ajjeese jechuun poolisiin biyyatii ibseera. Namoonni kunneen ''gaachana rasaasa ittisuun qaamni isaanii akka aangometti,'' amanaa turan, jedha Poolisiin bulchiinsa Kuwaaraa. Poolisiin akka jedhutti dargaggeessi Abuubakara jedhamu meeshaa abbaasaa fudhachuun jalqaba obboleessa isaa quxisuu Yusuf jedhamu irratti shaakale. Poolisiin yeroo ammaa ajjeechaa haala kanaan mudatu qorachaa jiraachuu himeera. Naayijeeriyaa keessatti toshata/sihrii godhachuun haala rakkisaa fi carraa badaa nama mudate namarraa qolata jedhamee amanama, amante ekanaaf garuu ragaa qabatamaan hin jiru. Namoonni hedduun erga humna kana gonfanne jedhanii booda dhukaasa walirratti shaakaluun rasaasaan walfixu. Obboloonni lameen maaliif rasaasa irraa golgaa barbaacha dhimma kana keessa akka seenan ifa miti. Abuubakara battaluma dhukaasetti erga obboleessa isaa ajjeesee booda miliqee bosonatti bade jedha poolisiin. Obboloonni kunneen ijoollee adamsituuti. Maatiin hojii guyya aguyyaa ijoolleesaanii hordofuu akka qaban, daa'imman gocha hin taane keessa akka hin seenne akka adaban poolisiin akeekkachiiseera. Naayijeeriyaa keessatti gaachana rasaasa qolatu gonfanneerra jechuun rasaasaan wayita wal ajjeesan kun haaraa miti. Inumaa kanaan dura namni humna kana kennuu himatu maamilasaan erga dhukaasni irratti shaakalamee booda battalumatti du'eera. Mala aadaatiin humna rasaasa ofirraa qolachuun danda'amurratti kan hojjetu Chinaka Adoezuwe, maamiloota isaa keessaa nama tokkoon dhukaasa narratti shaakali erga jedhee ajajee booda battalumatti du'e. Kana qofaas miti, Amajjii darbe keessa namni Naayijeeriyaa tokko dhangala'aa rasaasa kashafsiisa jedhame erga dhugee booda rasaasaan rukutamee du'e. Namni dawaa kana maamila ajjeefame kanatti gurgure, dawaa kana dhugnaan rasaasni gosa kamuu yoo sitti dhuka'e si hin ajjeesu jedheetu itti hime. Poolisiin biyyattii namoota haala kanaan lubbuu lammiilee gaaga'an sakatta'ee seeraan to'achuutti jiraachuu hima.


'Waa'ee du’a Giiftii kanniisatti himuu' fi sirnoota aadaa maatii moototaa keessatti adda ta'an

Giiftiin Elizaabeet II boqochuu fi Chaarlis III mootii ta'uunsaanii labsamuun dhaloota hedduun booda yeroo duraatiif kabaja guddaa maatii moototaaf kennamu mirkaneesse. Haata’u malee aadaa fi uffanni garii namoota dhimma moototaa beekumsa qabaachuu amananis ajaaʼibsiisuu kan danda'uudha. Kunneen wantoota baay’ee adda ta’an. Duutii Giiftii miidiyaalee gurguddaa fi miidiyaa hawaasummaa irratti ibsamus, gareen qaamaan itti dhihaatanii du’a mootiitti itti himan ni jira. Kunis kanniisa Giiftiiti. Joon Chappeel waggoota 15 darbaniif kanniisa warra mootii horsiisaa ture. Aadaa waggoottan dhibbaan lakkaaʼamaniif raawwatamaa ture irra deebiin raawwatan. Oduu gaddaa kanniisa masaraa Baakinghaam fi Kilaarins Haawus (bakka jireenya Mootii Chaarles gaafa ilma mootii ture) jiraataniif Giiftiin du’uu himan. Gaaffii fi deebii gaazexaa Daily Mail wajjiin taasisaniin, Chappeel kanniisonni mootii haaraaf gaarummaa akka argisiisan gaafachuu dubbatani. Barsiifatni kun amantii aadaarratti kan hundaaʼeedha. Akka isaan amananiitti kannisni abbaan qabeenyaa ishee jijjiiramuu itti himuu baannaan dammaa baasuu dhiisti. “Kanaaf gaagura hunda rukuttee, ‘giiftiin du’aniiru, ammoo hin deeminaa. Gooftaan keessan haaraan hogganaa gaarii isiniif ta’a,” jechuun kanniisatti himan. Murtoowwan ayyaanaa hedduu Mootii Chaarles III  raawwachuuf deeman keessaa tokko dhimma dhuunfaati: ayyaana guyyaa dhalootasaanii kabajuudha. Giiftii Elizaabeet II guyyaa dhalootasaanii beekamaa lama qabdi turte: Ebla 21 dhalatte garuu Kabajni guyyaa dhalootashee Sanbata lammaffaa ji’a Waxabajjii gaggeffamaa ture. Maaliif? UK keessatti Ebilli ji’a qorraa waan ta’eef, qophiilee alaatiif mijaa’aa miti, Waxabajjiin garuu jalqaba gannaadha. Aadaan tun durii bara 1748 mootii Joorj II eegalte. Kabajni guyyaa dhaloota ayyaanota alatti qophaa’en akka gaggeeffamu murteesse ture. Mootii Chaarles III aadaa tanaan itti fufa jechuu? Wanti ammatii beeknu hin jiru garuu mootiin haaraan ji’a Sadaasa kan aduu fi haala qilleensaa ho’a qabu keessa dhalatan. “Mootiin haaraan aadaa tana akkuma jirtutti dhiisa, innis waqtii arfaasaa waan dhalateef fi kabajni dhalootasaani qophii beekamaa waan ta’ef,” jedha barreessaa seenaa moototaa Riichaard Fitiziwiiliyaams. Aadaan Biritish biroon ammoo jijjirama haala qilleensashee kan tilmaamuu hin dandeenye jedha Riichaard, waxabajjii bara 1953 yeroo giiftii Elizaabeet II muudaman fakkeenya kaasuun. “Haalii qilleensaa baayʼee hamaa ture guyyaa san,” jedha. “Mootittii fi moototni haala qilleensaa to’achuu hin danda’an.” Bara 1901 irra kaasee sirni awwalcha moototaa Ingilaandi humna galaanaa Biriitishin raawwatama. Isaanis funyootti fayyadamuun saanduqa reeffaa harkisu. Bakka fardaa namatti fayyadamun kun waan nama dhibu ta’u danda’a. Garuu, aadaan kun bara 1901 sirna awwalcha giiftii Viiktooriyaa irratti eegale. Bara sun, konkolaataan reeffaa mootii qabu farda harkifamuun beekamaa ture. Garuu gaafas fardeen kunneen sodaaf baqachaa turan. “Guyyaan sun qorra waan tureef fardeen sodaatanii turan, saanduqa reeffaa giiftii Viiktooriyaa gad-buusuuf turan,” jechuun barreessaan seenaa moototaa Keelii Suwab BBCtti himan. Ajaja mootii Ediwaardi VII, kan giiftii Viiktooriyaa dhaaluun mootii haaraa ta’u hordofee humni galaana biyyattii sirna awwaalcha gaggeessuu eegalan. “Namoonni beekamoon addunyaa mara irraa dhufan achi turan, dhimmichi waan qaanessaa ta’u danda’u ture,’’ jedhan. Yeroo dhumaa bara 1952 sirna awwalcha mootii Joorj VI gaggeeffame irratti dhiirotni 138 qooda fudhataniiru. Sirna kabajaa kan haala adda taʼeen gaggeeffamu kana keessatti waan namoonni hedduun hin beeknetu jira. Akka aadaatti hogganaan mana moototaa (Lord Chamberlain) kan mootii gara parlaamaa wajjiin dhaqu dabalatee hojii hedduu qabu ulee adii itti kennamu awwaala mootii du’e irratti cabsuu qaba. Kuni dhuma tajaajilasaa mirkaneessa. Ammatti hogganaan Andiruu Paarker jedhama, isaaniis dhaabbata basaasa Biriitish M15 jedhamu hogganaa ture. Gara aangootti kan dhufe Ebla bara 2021. Aadaan kuni jaarraawwan hedduun dura kan eegaleedha. Yeroon eegee kan aadaan tun taasifamte waggoota 70n dura gaafa hogganaan duraani awwaala abbaa giiftii Elizaabeet II Joorj VI irratti uleesaa cabse. Akka Riichaard jedhanitti aadaa kunneen Mootummaa Ingilaandiif bareedinashee kan kennituudha. “Aadaashee kanaaf maatiin moototaa Biriitish adda taate.”


Indiyaatti riqichi cabee namoonni 141 du'anii hedduun bakka bu'an dhabame

Biyya Indiyaatti riqichi miilaan ittiin ce'amu tokko bulchiinsa Gujaaraati keessatti cabee namoonni 141 du'anii, hedduun ammalleen bakka buteensaanii dhabamun gabaafame. Poolisiin naannichaa akka jedheetti, irra caalaan namoota du'anii dubartoota, daa'immaniifi jaarsoliidha. Riqichi Morbii keessaa kunis erga haaromfameen booda erga deebi'ee tajaajilaaf saaqamee reefu torban tokko jedhame. Wayita balaa qaqqabeetti namoonni Ayyaana Diwaali kabajaa turan hedduun riqicha gubbaa akka turan qondaaltoonni himan. Riqichi Laga Maachu gubbaarratti bara jaarraa 19ffaa Biritishootaan ijaaramee ture kunis meetira 230 dheerata. Lakkoofsi namoota du'anii kana akka caalu himama. Poolisiin, waraanniifi gareen balaa tasaa bakkichatti kan bobbaafaman yoo ta'u, yaaliin lubbuu baraarsuu itti fufeera jedhame. Hanga yoonaattis namoonni 177 ol ta'an lubbuun baraaramaniiru. ''Ijoolleen baay'ee Ayyaana Diwaalii kabajaa turan, isaaniis akka turistiitti achi dhaqan'' jedhe namni ijaa arge tokko Rooyitarsiitti akka himeetti. ''Hundisaanii wal walii irratti kufan. Riqichiis waan namni itti baay'ateef kufe.'' Waraabbiiwwan viidiyoo miidiyaalee hawaasaa irratti gadhiifaman akka mul'isaniitti, gareewwan lubbuu baraartotaa namoota baraaruuf wayita hojjataa jiraniitti namoonni hedduun ammoo riqicha cabaa irratti rarra'anii mul'atu turan. Namoonni saaphana riqicha cabaatti rarra'uun kan lubbuun hafan yoo ta'u, kaan isaanii daakuudhaan gara qarqara lagaatti bahan. Viidiyoon osoo hin cabiin dura waraabame akka mul'isetti, riqichi namootaa guutamee socho'aa kan ture yoo ta'u, namoonni hedduun saaphana qarqaratti rarra'aa turan. Bulchiinsi Gujaaraat kan bakka dhaloota Ministira Mummee Indiyaa, Naarendraa Modii, taate kuni namoota balaa kanaan miidhamaniif beenyaan akka kanfalamu ibseera. Isaaniis ''balaa qaqqabeen baay'ee gaddeera'' jedhaniiru. Aanga'oonnis balaa kana haalaan akka qoratan waadaa galan. Gaaffiin ka'aa jirus dhuguma riqichi deebi'ee tajaajilaaf banaa ta'usaatiin dura sirriitti ilaalameeraa laataa kan jedhuudha. Eddoon kunis akka biyyaatti Julto Pul (riqicha socho'aa) jedhamuun kan beekamu yoo ta'u bakka hawwata turistii baakamaadha.


'Shakkamaan' Harargee Lixaa aanaa Bookeetti uffata dubartii uffatee to’atame eenyu?

'Shakkamaan' Harargee Lixaa aanaa Bookeetti uffata dubartii uffatee to’atame “rakkoo nageenyaa uumuuf socho’aa ture” jechuun namoonni tokko tokko miidiyaa hawaasaa irratti barreessaa turan. Shakkamaan uffata dubartii uffatee magaala keessa yemmuu deemu poolisiin to’atame kun Muraadee Aliyyii jedhama. Itti aanaan Daayrektara Waajjira Poolisii Aanaa Bookee, Inispeektar Yirgaa Birruu, shakkamaan kun dheengadda ALI Fulbaana 04, 2015 ganama naannoo sa’aa 4:00 godina Harargee Lixaa aanaa Bookee magaala Bookee Xiqqoo keessatti humnootii nageenyaan to’atamuu BBC’tti himan. “Namoonni bifa kanaan huccuu fakkeessanii uffatanii wanta heddu hojjechuu danda’u jennee waan shakkineef to’anne” jedhan qondaalli poolisii kun. Shakkamaan kun dhalootaan Harargee Bahaa aanaa Kombolchaa magaala Fal’aanaa akka ta’efi yeroo ammaa magaala Bookee Xiqqoo keessa jiraachaa kan jiru ta’us himaniiru. “Mucaan kun bifa kanaan miidhagee, huccuu dubartii kana uffatee suuqiidhaa waa bitachuuf yemmuu gadi bahu eeruu hawaasni qaama nageenyaaf kenneen qabame,” jedhan. To’annoo jala erga oolchanii booda qorannoon irratti adeemsifamaa jiraachuu kan himan Inispeektar Yirgaa, “bara darbe aanuma Bookee kana keessatti gargaaraa konkolaachisaa ta’ee hojjechaa ture. Amma immoo amaluma isaarraa kan ka’e kushinaa keessa hojjeta,” jedhan Inispeektarichi. “Mucaa yeroo qorannu ‘daa’imummaa irraa kaasee ani fedha dubartii ta’uu nan qaba. Maatiin kiyyas dubartii waan hin qabneef huccuma dubartii kana natti uffisaa na guddisan’ jechuun jechasaa kenne,” jedhan. Qorannoo poolisiin taasiseen shakkamaan kun “kanaan duras akka hojjattuu dubartii ta’ee hojjechaa akka ture namoonni heddu jecha nuf kennaniiru,” jechuunis himan. Yeroo ammaa poolisiin shakkamaa kana wantoota lamaan shakkuun qorachaa akka jiru kan himan Inispeektar Yirgaa Birruu, “tokkoffaa huccuu dubartii kana akkanatti uffatanii, miidhaganii akkasitti gadi bahuun kun maaliifi kan jedhu qorannaa irratti gaggeessaa jirra,” jedhan. “Inni lamataa immoo mucaan kun ergama diinaa qabateeti ammoo maali kan jedhus qorataa jirra” jechuun himan. Itti dabaluunis qorannoon poolisii kan hin xummuramne ta’uu himuun, “yeroo ammaa mucaan kun dhimma ittiin shakkamurraa bilisa jechuu hin dandeenyu. Qabatamaanis immoo kanadha jechuu hin dandeenyu. Sababnisaas qorannoon gaggeeffamaa waan jiruuf,” jedhan Inispeektar Yirgaan. Taateen akkanaa aanaa Bookee keessatti yeroo mudatu kun isa lammataa akka ta’e kan himan Inispeektar Yirgaan “kanaan duras namni tokko bifa kanaan huccuu dubartii uffate qabnee turre. Innis taphachuufin uffadhe kan jedhu hime. Innis hidhamee dhimmisaa qulqullaa’aa ture” jedhan. Kana malees godina Harargee Lixaa magaala Ciroo keessa dhiirooliin uffata dubartii uffachuun gochaalee burjaajii dalagaa turan jiraachuu isaanii himaniiru.


Qondaalli mootummaa malaammaltummaarratti duulaa ture yakka malaammaltummaan hidhame

Ministira haqaa Chaayinaa kan turee fi  malaanmaltummaa balleessuuf duula hedduu kan gaggeessaa ture Fuu Chenguwaan matta'aa fudhachuun hidhame. Fu baatii Adoolessaa keessa kennaa fi maallaqa faayidaa dhuunfaaf jecha Yuuwaan miiliyoona 117 (doolaara miiliyoona16.5) fudhachuu isaa amanee ture. Akka gabaasa miidiyaalee biyyattiitti manni murtii murtoo duʼaa isaanirratti dabarse salphisuun waggoota lamaan booda hidha umurii guutuutiin adabe. Qondaalli kun hidhaadhaan kan adabame yeroo tarkaanfiin aangaa’oota irratti fudhatamaa jiru  yoo ta’u, walgaʼii Paartii Kooministii Chaayinaa ji’a dhufu gaggeeffamu dursee kan raawwateedha. Walga’iin  Paartii Kooministii Chaayinaa waggaa shan keessatti si’a tokko kan gaggeeffamu yommuu ta’u yeroo kana pirezidaantiin biyyattii  Shii Jiinpiingi si’a sadaffaadhaaf filatamuu fi aangoosaa jajjabeeffachuun ni eegama. Hidhaan Fuu kan hogganoota poolisii duraani sadii hordofuun kan raawwatedha. Dhiironni arfan kunneen malaanmaltummaa qofa utuu hin ta’in, pirezidaant Shiitti amanamoo hin taane jechuun himataman. Hundisaanii miseensota garee siyaasaa hogganaa nageenyaa kan ture Sun Liijuniin durfamuun malaanmaltummaa gaggeessaa turan ta’uun himataman. Liinjun to’atame murtoosaa eeggachaa jira. Hojiisaa poolisii ta’un kan eegale Fuun, bara 2018 hanga 2020 ministeera haqaa Chaayinaa ture. Waggoota aangoorra ture qorannoo aanga’aa Chaayinaa keessatti aboo guddaa qabu Zhou Yongkang akka matta'aa fudhachuun hidhamu taasifte dabalatee qorannoo malaanmaltummaa hedduu durummaadhaan geggeessaa ture. Onkoloolessa waggaa darbe, qaamni dhimma paartichaa to’atu, Fuun adaba fi seerawwan biyyatti cabse jechuun qorannoo irratti gaggeessuu beeksiste. Gaafasuma aangoorra kaafame achiis Bitootessa bara kana Paartii Kooministii Chaayinaa keessas baafaman. Ji’a tokkoon booda himata  malaanmaltummaan to’atame. Abbootiin alangaa akka himanitti, Fuun aangoosaatti fayyadamuun kontiraata daldalaa fi aangoo  ofii isaa fi namoonni biroo akka argatan taasisuu himan. Dimma mana murtiitti dhihaates akkasumas dhiibbaa geessisuuf yaalu ibsan.


Gaalli 100 nama du’aan adabamuuf ture baraaran

Biyya walabaa ofiin kan jettu Somaaliilaanditti waliigaltee sa’atii dhumaarratti taasifameen namichi nama ajjeesuun duuti irratti murame ture gaala 100 beenyaa kennuun lubbuusaa oolfate. Namni maqaansaa hin eeramne kun magaalaa guddoo biyyattii Hargeessaa irraa Kaaba bahatti, naannoo Mandheeraatti namoota shan adabbiin du’aa irratti murame keessaa tokko ture. Gareen dhukaasaan namoota murtoon du’aa irratti murame itti dhukaasu ajaja fudhachuun daqiiqaa muraasa dura, manguddonni naannoo waltajjii adabbiin ajjeechaa geggeefamu dhufanii ajjeesaafi warreen namni jalaa ajjeefame walitti fidan. Namoonni afran hafan yakka ajjeechaa gargaraan adabbiin du’a irratti murtaa’e, rasaasaan ajjeefamaniiru. Sa’atii dhumaarratti gidduugalanii gochaa akkanaa raawwachuun Somaaliilaanditti waan barame dha. Sirna haqaa aadaatiin ajjeechaa nama tokkoof beenyaan wal-gitu gaala 100 dha. Booda kana garuu lakkoofsi beelada kennamu kanaa waan hir’achaa dhufeef iddoosaa qarshii kennuun barameera. Sirni haqaa aadaa kuni dhaddacha isa idilee wajjin wal-cinatti kan hojjetu yoo tahu, gaafi gaaf immoo guutummaatti qofaa hojjeta. Tahus namoonni maatii dureessa tahe qaban bilisummaa isaanii yoo bitatan harka qalleeyyiin garuu hin danda’an jechuun sirni haqaa kuni n qeeqama.


Biyya amantaa keessatti amantaatti garmalee cichuun balaa akkamii qaba?

Naayijeeriyaatti wal danda’uun amantii- dhimma ijoo falmii filannoo bara ittaanu biyyattiin gaggeessituu dhuunfachuuf jirudha. Naayijeeriyaan biyya garri Kaaba hordoftoota Muslimoota, garri Kibbaa biyyattii ammoo kanneen Kiristaana hordofaniin bakka gurguddoo lamatti adda hiramte. Heerri biyyattii garuu walabummaa amantii ni eeyyama. Biyyattiin amantii biyyaaleessaati jedhame addatti labsattee hin qabdu. Kana malees, naannoleen 36 biyyattiin qabdus amantii tokkicha addatti labsachuu hin danda’an. Akkasumas, heerri biyyattii loogii sababii amantiin taasifamu dhorkeera. Taatullee, namoonni iddoowwan hordoftoonni amantiisaanii muraasa ta’an jiraataniitti loogiin irra akka qaqqabu himatu. Akkasumas sodaadhaan jiraatu. Biyyattii keessa hokkorri amantiin walqabatuu mudachuun ammoo sababa ijoo namoonni kunneen akka sodaataniif madda ta'udha. ''Waaqeeffachuuf bilisummaa hin qabnu. Akka muslimaa tokkotti yoo uffatte rakkoo keessa seenta. Kanaafu, ''miidhaan akka nurra hin geenyeef jennetu amantii keenya dhoksina,’’ jedhe Ibiraahim Beello BBCtti hime. Ibiraahim Kibba-Baha Naayijeeriyaa keessa kan jiraatu yoo ta’u, amantii Islaamaa hordofa. Obinnaa Naadii ammoo Kiristaanaa Kaaba bulchiinsa Kaaduna jiraattu yoo taatu, isheenis haaluma walfakkatuun akka sodaataa jiraattu himte. '‘Amantii kiyya hordofuuf nageenyi waan natti hin dhagahamneef jecha waantan qabu xaxadhee achii bahe gara maatii koo deemuutu narra ture,’’ jette. Qondaaltonni Naayijeeriyaa waldanda’uu amantaa uumu jedhanii lammilee biyyattii hin amanan. Ibiraahim Beello, haleellaan yoo  nurra qaqqabu kan keenya oduu hin ta’u, yoo Islaamistoonni Kaaba-Baha biyyattii haleellaa qaqqabsiisan malee jedhe. Islaamistoonni hordoftoota amantii Kirstaanaafi Islaamaas haleeluun irra deddeebiin himatamu. Paartiin Naayijeeriyaa bulchaa jiru ‘All Progressive Congress (APC) ammoo erga biyyattiin bara 1999 sirna dimookiraasitti deebitee as Pirezedantii fi Pirezedantii Ittaanaa  Kiristaana fi Muslimaa muuda. Pirezedantiin Naayijeeriyaa Muhaammadu Buharii, Muslimaa Kaaba biyyatti keessa bahani, Pirezedantii Ittaanaan isaanii Yemii Osinbajoo ammoo Kirstaana Kibba biyyattii keessaa dhufani. APC bakka bu’uun filannoo Pirezedantummaaf  bara dhuftuuf kan dorgoman Bolaa Tinubuu garuu, muslimaa Kibba biyyattii keessaa dhufanii yoo ta’an, Ittaanaa isaanii Muslimaa Kaaba  biyyattii keessa kan baha Kashim Shettimaa taasifataniiru. Namoonni muraasni dhimmi kun muddama biyyattii keessatti hammeessu mala jedhu. Ragaaleen akka agarsiisanitti, haleellaan giddugaleessaan ji’atti Kirstaanota biyyattiirra qaqqabu bara darbe %25’n dabaluu agarsiise. Ragaa kana kan galmeesse ‘The Armed Conflict Location and Event Data Project’ haleellaa Bookoo Haraam qaqqabisuun alatti,  dhimma amantiin walqabatuun Muslimootarra haleellaa gahu addatti hin galmeessine . Namoonni muraasni Kibba-Baha biyyattii iddoo hawaasni Igiboo baayyinaan  keessa jiraatanitti miidhaan irra akka qaqqabu himataniiru. Ayishaa Obii, muslimaa hawaasa Igiboo keessa baatedha. Iddoo hordoftoonni amantii Kistaanaa itti hedduumataniidha. Ayishaa akka jettutti, dubartoonni uffannaa akka amantii Islaamaa ajajutti uffatan ni diinoftamu. Wal waraansa bara 1967 biyyattii keessa ture hordofee qondaaltoota hawaasa muslimaa Hawusaa-Fulanii  kanneen Kaaba biyyattii jiraatani  fi  mootummaa biyyatti dhunfatan jibbun inuma jira jette. ''Akka nama badii uumuutti si ilaalu,’’ jette Ayishaa Obii. Konkolaataa keessatti ykn doqdoqqeeerratti si argan ‘’warra Hawusaa,’’ jedhanii si waamu, Maaltu beeka waan isaan baatan tarii boombii ta’uu danda’aa,’’ siin jedhu. ''Namoonni kun namni Igiboo keessatti  dhalate  Muslimaa ta’uu hin qabu  jedhanii yaadu’’jette. Ayishaa Obiin akka jettutti, irra deddeebiin haleellaan  namoota dhuunfaa fi maasjiidota naannichatti argamaniirra qaqqaba, qondaaltoonni biyyattii garuu akka waan jabaatti hin ilaalani jette. ''Nun amanan, Yeroo miidhaa nurra gahe yeroo itti himanne, waraana amantii kaasuu barbaaddan nuun jedhu,’’ jette Ayishaa Obii. Luba Kaaleb Ahimaa, Pirezedantii Waldaa Kirstaanaa Naajeeriyaati. Luba Kaaleb, bakki jireenyaa naayijeeriyaatti sababa loogiin amantii ta’uu amanamaniiru. Kaaba Baha Naayijeeriyaa, Boornoo keessatti Kiristaanummaa barsiisuun hin eeyyamamu. Kirstaanoonni waldaa amantaa ijaarrachuu hin danda’ani,’’ jedhan. Rifkatu Aniyaa, bulchiinsa iddoo Kiristaanonni itti heddumatanii keessaa Kadunaa jedhamu baate. Abbaan warraa ishee paastaarii waldaa ture bara 2000tti erga ajjeefamee asitti  tasgabbiin natti dhaga’amee hin beeku jette. Magaalaan naannoo Rifkatu Aniyaan keessa jiraattus Kadunaa jedhamu, bara 2000 irraa kaasee iddoo Kiristaanotaa fi Mulsimootaa jedhamee addatti hirameera jedha jiraataan magaalichaa Imeka Okiyii, Kunis bilisummaa amantii isaanirratti dhiibbaa uuma. ''Amantiin barbaade akka hin hordofneef dhibbaatu  jira jedhee  Kibba  magaalaa Kadunaa keessatti dubbachuu hin danda’u,’’jedhe. Taatullee, Kirstaanoonni warreen  qarqara gara Kaabaa jiraan keessatti  waldaa Kirstaanaa dhaabuu akka hin dandeenye nan beeka jedhe. Amma hordoftoota isa dargaggoota ta’an qabachuun deebi’ee jabaachaa jira. Hordofaan amantii Odinaani kan ta’e Chukwemeka Ogbodoo, akkaatan dhimmi amantii itti ilaallamu heera Naayijeeriyaa keessatti tumamee fi akkaata namoonni ilaalama jiraan dugdaafi garaadha jedhe. ''Paastaroonni waantota wayyuu ykn safuu ta’an gubu. Yeroo Kiruuseediitti Paastaroonni hambaalee akaakilee keenyarraa dhaalle gubu,’’ jechuun, Kiristaanoonni iddoo waaqeffannaa ganamaa isaaniirraa miidhaa qaqqabsiisuu hime. Mootummaa labsii heerri kaa’e kan kabachiisurratti kan cichu yoo ta’e,  namoota gargaaruu fi yakkamtoota ammoo seeratti dhyeessuu qaba,’’ jedhe Chukwemeka Ogbodoo.


Waa’ee adeemsaafi duudhaa Irreeffannaa irratti dhimmoota kunneeen beektuu?

Birraan bari’uun walqabatee ayyaanni galataa Irreechi biyya keessaaf biyya biyya alaatti malkaawwan garagaraatti kabajamuu eegaleera. “Irreecha jechuun Waaqaaf galata galchuu jechuudha. ‘Waaqa ganna nubaastee birraatti nubaaste, midhaan biqilchitee, biyya nagaa gootee, karaa duraan cufame nuuf bante, magariisallee argine yaa Rabbi galanni si yaa gahu’ kan jedhu Waaqaaf galata galchuudha” jedhu Hayyuun Gadaa Bayyanaa Sanbatuu turtii BBC waliin taasisaniin. Ayyaanni Irreechaa sirna Gadaatiin akka hogganamu kan himan hayyuun kun, ayyaanichii adeemsa fi duudhaalee hirmaattotni kabajuu qaban akka qabu himan. Kabaja ayyaana Irreechaa keessaa dhimmi ijoon inni tokko adeemsa yookiin tartiiba eebba abbaa malkaa, abbootii Gadaa fi hirmaattota birooti. Sirna irreeffannaatiin hirmaattoota hunda dura kan eebbisu Abbaa Malkaati. Abbaan Malkaa eebbisuu isaaniitiin dura garuu haati warraa isaanii (Haati Malkaa) malkaa saaqu. “Haati Malkaa ibidda gannaa roobni itti roobeeen gootee malkaa saaqxi. ‘Malkaan saaqamte, kunooti kan dibaadhaan ta’e dibaa kana baasne’ jettee dibaa sana irraa kaastee ibidda qabsiisti” jedhan. “Achii booda Abbaan Malkaa orooroo yookiin bokkuu isaatiin malkaa sana saaqa. Sana booda ni eebbisa” jedhan. Abbaan Malkaatti aansee kan eebbisu immoo Abbaa Gadaati. Abbaa Gadaatti aansuun immoo hirmaattootni ayyaanichaa iddoowwan garagaraatii dhufan dabareen eebbisu. Ayyaanni Irreechaa duudhaa hirmaattootni raawwachuu qaban fi gochaalee ayyaanicha irratti hin heeyyamamne ykn safuu ta’an akka qabu Hayyuu Gadaa Bayyanaa Sanbatuu himu. Duudhaalee Irreechaa hirmaattootni ayyaanichaa eeguufii kabajuu qaban keessaa inni tokkos haala uffannaa akka ta’e himu. “Uffata bareedaa uffattee, huccuu qabdu miiccattee, margakee qabattee, ilillii qabattee deemtee ‘yaa Rabbi egereenillee nagahi’ jettee galata galchita” jedhan. Dhimmi inni biraan hirmaattootni raawwachuu hinqaban jechuun kaasan marga fi ilillii ittiin irreeffatan malkaa keessatti gatuudha. “Marga malkaa keessatti yoo gatan margichi ni tortora. Malkaa sana keessammoo qurxummiitu jira. Inni ni bada jechuudha” jedhan. Kana malees loon, simbirrootni fi bineeldotni bishaan malkaa kan dhugan ta’uu isaaniitiin lubbu qabeeyyii kunneenitti dhibee akka hin fidneef of eeggannoon godhamuu akka qabu dhaaman. “Erga irreeffattee booda marga yookiin ilillii daariitti baasta. Qulqullina Rabbiiyyuu ni jaalata” kan jedhan Hayyuun Gadaa Bayyanaa Sanbatuu, namootni qabduuwwan bishaanii pilaastikarraa omishaman fi balfa gosa biraa naannoo malkaatti gatuurraa akka of qusatanis dhaamaniiru. “Oromoon malkaa ofii hin xureessu. Hoolaa itti hin qalu, re’ee itti hin qalu, qotiyyoo itti hin qalu. Yoo qalellee itti hin gatu. Horiituu dhuga. Sirni Gadaallee nama abaara” jedhan. Kana malees “Irreechi araara; Irreechi galata Waaqaati. Irreechi bakka siyaasaa miti. Irreechi bakka lolaatiis miti” kan jedhan Hayyuu Gadaa Bayyanaa Sanbatuu, ayyaanicha naamusa fi nagahaan kabajuun barbaachisaa ta’uu himu. Kuni sirna Gadaafii Caffeee keessatti tumaa ta’uu himuun “Abbaa Torbaan si yaa qabdu jetti caffeen. Har’a hunduu humna qaba jedhee Irreecha sana balleessuuf jeequmsa kaasuuf deeme boru ilmoon isaa hin hafu” jechuunis himan.


Oromoon ganni darbee yoo birraatti bahu maal jedhee wal eebbisa?

Hawaasa Oromoo biratti waa hedduun fakkeenyaaf haasaan, jilli ykn araarri eebbaan eegalama. Hawwii, jaalalaa fi tokkummaa barbaaduuf Oromoon dursa Waaqasaa kadhata. Maanguddoota wal bira jiran ykn maatii keessaas angafatu eebbisa. Inni eebba fudhatus isa angafa eebbisu haaluma aadaa fi duudhaan naannoosaatti jalaa qaba. Hawaasa Oromoo biratti eebbii bakka guddaatu kennamaaf. Inistitiyuutii Qorannoo fi Qo’annoo Oromootti dursaa garee Tiyaatiraa fi Ogbarruu kan ta’an Obbo Caalaa Diroo, afoolli eebbaa kunis falaasama fi yoomessa ofii akka qabu dubbatu. Namni eebbisuu isa darbeef Waaqayyoo galateeffata, isaa hafeef ammoo  kadhata. Eebba keessatti ofkaltii Waaqaatu gaafatama, sana booda gara sagantaatti seenama. Oromiyaa keessatti iddoo garaa garaattii haalli itti eebbisan garaa gartee qaba. Yoomeessa(yoomii fi eessa) ofiisaa qaba jedhu hayyuun kun. Oromoo Tuulamaa biratti ‘birraan nadhiidha, nadhii nu unachiisi’ fa’i jedhee Waaqa kadhata. ''Dukkanaa gannaa keessaa nu baaftee booqaa birraa nu agarsiifte jedhee uumaa galateeffata. Birraan milkii ta’uu isaa eebba keessatti eeru. ''Irreechii Irree keenyaa, Irree keenya nuuf jabeessi'' jedhanii eebbisu. Irreecha tulluurratti Abbaa Tulluutu eebbisa, afdaarii irrattis abbuma afdaarii sanaatu eebbisa, malkaarratti ammoo abbaa malkaatu eebbisa jedhan. Kana qofayyuu miti, balbalaa fi angafummaan ni ilaalama jedhan Obbo Caalaan. Karrayyuu keessatti Baasoo angafa, Maccaa fi Tuulama keessatti Tuulamatu angafa waan ta’eef dura eebbisa, Oromoo waliigala keessatti ammoo Booranni angafa waan ta'eef dursa eebbisa. Oromoon Tulamaa macaaf angafa waan ta'ef eebbaaf dursatu kennamaaf. Jaarsi Tulamaas akka jechuun eebbisu: Hayyee yaa waaq Waaqa uumaa Waaqa uumamaa Leemmoo garaan taliilaa Tokkicha maqaan dhibbaa Ajjeeftu gumaa hin baastu Cabsitu hin weellifamtu Waaqa salgan yaa’ii Booranaa Waaqa sagaltama garbaa Waaqa sadeen fincaan Tuulamaa Waaqa jahan Galaan Waaqa torban Oboo Waaqa sadeen Sooddoo Waaqni nagaan nu bulchite nagaan nu oolchi. Irraa gora nu oolchi Dogoggora nu oolchi Ganna gurraacha nu baaftee Birraa nagaa nuuf godhi. Birraa milkii nuuf godhi Birraan nadhiidha Nadhii nu unachiisi Kan Bubbeefi aduu keessa jibban baasi. Kan Caamee goggogsu nu baasi Irreechi Irree keenya Irree keenya nuuf jabeessi Birraan quufaa, quufa nuuf kenni. Nagaa nuuf kenni Gadaan quufaafi gabbina’’ jedhanii eebbisu. Karrayyuun akkatti eebbisu kan oofi isaa qaba. Ebba isaanii kanas gurmuu kannisaatti fakkeesuu. Namoonni eebba kana jalaa qaban ammoo ’zis’ jedhanii simatu. Miinya Dahi....................ziz Goduu dahi .................... ziz Huurubni Mirga ....................ziz Dirreen dannaba.................... ziz Adaboon Gooba.................... ziz Goobni geerarsa....................ziz Alaalaasi.....................ziz Alaa Gali....................ziz Dando ta'i....................ziz Sin danda'iin....................ziz Fantaalle ta'i.....................ziz Guddadhu.....................ziz Boosat ta'i....................ziz Mul'adhu....................ziz Doobbi ta'i....................ziz Diina gubi.....................Ziz Odaa tahi............................ziz Firii baasi.............................ziz Firaan booni.........................ziz Oromoo tahi..........................ziz Bal'adhu.................................ziz Fantaalle ta'i.............................ziz Mul'adhu.................................ziz jedhanii eebbisu. Haaluma walfakkaatuun Oromoo keessaa angafa kan ta'e Boranni haala itti eebbisu qaba. Akkas jechuun eebbisas: Araddaa nagayaa Bobbaan nagaya Barri nagaya bariin nagaya Waareen nagaya Waariin nagaya Dheedni nagaya… jedhanii eebbisu. Warrii jalaa qaban ammoo '‘nagee’ jedhu. Eebba Oromoo Gujii keessatti akkasiin wal eebbisuu: Waaqa ardaa Waaqa abbaa Waaqa Me’ee Bokkuu Waaqa dirree Dhugoo Garbaa Anno’oo Waaqa Gujii gurraachaa Ati nu dhaga’i Kan Olii olitti nu hanqaaqi Kan gadii gaditti nu hanqaadhu Kan dallaa lamaani achumatti nu hanqaadhu Barri nagaya Bariin nagaya Jaarsi nagaya Intalti nagaya Tiksaa uleen nagaya Elemaa gaadiin nagaya… jedhanii eebbisu.


Qodaan abaaboo durii kutaa nyaata itti bilcheefatan keessa ture doolaara Min. 78tti gurgurame

Chaayinaatti qodaan/qodaan abaaboo keessa kaawwatan jaarraa 18ffaa keessa kan turedha jedhame doolaara miiliyoona 78tti gurguramuun himame. Meeshaan daraan keessa kaa'amu kuni addaafi kan paawundii dhibba muraasaan bitamuun kutaa nyaanni itti bilchaatu keessa kaa'amee ture jedhame. Meeshaan kun dheerina seentii-meetra 60 fi haalluun isaa ammoo cuquliisa ta'ee bica xuwwee fakkaatu yoo ta'u, biyya Chaayinaatti kan sirna Mootii Kiiyaanloongiitti hojjatamedha. Xuwween kun fakkii simbirroroo halkaniifi haalluu warqee fakkaatuun kan bareechamedha. Meeshaan abaaboo keessa kaawwamu kun oggeessi wallaansa baqaqsanii yaaluu tokko bituun ilmasaatiif akka kennaatti kan dabarseefidha jedhameera. Meeshaan ambaa durii kun yoo baayyate hanga paawundii 100 ykn 150 ni baasa jedhamee tilmaamamee ture. Haata'u malee, oggeessoonni ambaa caalbaasicha irratti argaman, erga seenaa xuwwee kanaa qorachuun bira gahanii booda gatiin isaa kan yaadameen ol ta'e. Caalbaasii karaa bilbilaatiin xuwwee kana bitachuun taasifameen, namni tokko Yuuroo miilyoona 1.5 ykn doolaara miliyoona 78 bitateera. Dhaabbanni caalbaasicha gaggeessees namnni bituuf yaadan hedduun Chaayina, Ameerikaafi UK irraa hirmaatanii turan jedhe. Fakkiiwwan simbirroota xuwwee sanarratti kaafamanis kan umurii dheeraafi badhaadhina agarsiisan jedhameera. Kana malees, meeshaa ambaa kanarratti mallattooleen bulchiinsa Maatoo Kiiyaanloong kan bara 1736-1795 turees qabaachun himameera. Dhaabbanni caalbaasicha gaggeessees meeshaan abaaboon keessa kaawwamu akkanaa bara sana keessa jiraachuun i saa dinqiidha jedheera. Bara sana boodas meeshaan wal fakkaatu hojjatamusaatiin ragaan akka hinjirree himeera. Abbaan qabeenyaa xuwwee kanaas gatii hanga kanaa ni baasa jedhee akka hin yaadiin dubbateera.


'Shillimiin' Daangaa Qananii irraa weelliste maali?

Tibba kana walleen aadaa haaraan artiist Daangaa Qananii mata duree 'Shillimii' jedhuun weelliste aadaa amma dura namni hedduun hin beekne baasuun fudhatama argateera. Walleen kun mucaa dubaraa weellistuu gameettii Ilfinash Qannoo kan taate Daangaa H Qananiin kan weellifame yeroo ta'u, daarektarri wallee kanaa  Leencoo Fiqiruu, kan qopheessee dhiyeesse ammoo Vision Entertainment. Walleen kun sirna fuudhaa fi heerumaa aadaa Oromoo Arsii keessatti yeroo misirroon heerumtu kan hiriyootni jedhanii weellisaniidha. Ogeettii aadaa kan ta'an viidiyoo wallee Shillimii irratti harmee durba heerumtuu ta'uun kan mul'atan aadde Zaaraa Duubee wanti artiist Daangaan irraa weelliste, mararee dubarri erga kennamtee jala bultii fuudha isheetti kan hiriyyoonni misirrittii sirbaniidha jechuun BBC'tti himan. Marareen jala bultii misirroon heerumtu sirbamu qeeqa maatii, qeeqa jaarsa kadhaadhaaf dhaqee, qeeqa warra maatii mucattii fuudhee qaba kan jedhan aadde Zaaraan, sirbi guyyaa jalabultii sirbamu kun ''Bahe Bahee'', kuun ammoo ''Tartaarii'' jedhama jedhu. Sirba Daangaan mata duree goote 'Shillimiin' maqaa jaalalaa ykn Goshoo hiriyyoonni dubaraa misirittii ittiin waaman ta'ee, sirba ''Tartaarii'' jalatti maqaa ittiin ishee waamanii hiriyoonni ishee waliin guddatan adda bahuu isaaniif ergaa itti dhaamanii jedhu aadde Zaaraan. Hiriyyoonni ishee waliin midhaan daakaa, qoraan cabsaa, bishaan waraabaa guddatan addaan lixuu isaanii yoo himan: Shillimii bareeda durbaa iyyee Xurumbaan Goshoo goodayyaan filinii bassii dhayadhuu Nyaapha dhaqanii hin galanii garaa hidhadhuu jedhu Goodayyaan haala (style) rifeensaa qarree Arsii yeroo ta'u, rifeensa akka tabbaa ol ka'uun dhahatan sun ''gaafa gaa'ilaa bantiirraan bakka lamatti gadi baqaqfamee, dhadhaa dibamee bantii taati'' jedhu aadde Zaaraan. ''Akka aadaa Arsiitti 'Bantii taate' jechuun kan bantii baqaqfatte kan bitaa abbaa warraa teette, kan seera fixatte, tan badaa galgalaa, kan rakkoo ganamaa jechuun kan dhaammannaa keessattillee dhaammatani.'' ''Nyaapha dhaqanii hin galanii'' kan jedhaniif garaa jabeettii akka taatu, cimtuu taatee manashii bulfachuu akka qabdu dhamuufi jedhun. Hiriyyoonni daayyittii(misirittii) alatti mararoo dabalatee wanni isheef dhaaman 'Tartarii' kan jedhamu yeroo ta'u, kan daayyittiin welleen dhaammattu ammoo 'Bahe bahee' jedhamaa jedhu aadde Zaaraan. Misirriittiin galgala manaa bahuuf jettu akkas jettee garaa nyaatti: Bahee bahee garambaan caccasamee Baasaan gahee mar'ummaan na raafamee Mar'ummaan gadi deebisi abbaa kiyyaa Raadattiin na eebbisi Raadattiin si haa hortuu Idoo teenna haa toltu Kanaafuu Shillimiin tapha hiriyoota misirroo heerumuuf qophoofteef sirbamu jedhu Aadde Zaaraan. 'Tartarii' keessatti hiriyoonni misirrittii maatii ishee guddisee dabarsee kenne, warra jaarsaa gidduu deemee ishee heerumsiise, maatii isheen itti heerumtuu maratti qeeqaa fi dhaamsa walleen dhaamu. Daangaan wallee ishee keessatti: Sa'a kee maqaan daraarii Dubbataa gidduu lamaanii Abboo kaasaari Kan jettee weelliste jaarsolii gidduu deemanii hiriyyaa isaanii jalaa heerumsiisaniifi jedhu Aadde Zaaraan. ''Kana wanti jetteefi situ kadhatee milkaahee akka heerumtu taasise, osoo kadhaan kee sun milkaahuu baatee, osoo kasaartee, silaa hiriyyaan kiyya na waliin turti ture, silaa waliin dabarsina ture waan jedhu saniifi.'' Sa'a kee maqaan Negeellee Kennanii duruu dhageenne Garaa nu hin geenne Jechuunis hiriyyoonni ishee(misirittii) heerumuu isheerraa gammachuu akka hin qabne ''waliin osoo qe'ee taa'anii akka jaalatan''  ibsus jedhan aadde Zaaraan. Aadde Zaaraan aadaan fuudhaafi heerumaa Arsii kun amma amma isa ammayyaan bakka bu'aa hafaa dhufeera jedhanii aadaa kana deebisuuf hojjechaa akka jiran dubbatu. ''Aadaan kun laafaa jira anillee kana deebisuudhaaf keessatti gochaaf jechaan  hirmaadhe. Irraa haa barataniifi. Namni kara ammayyaa kanatti deemaa jira. Amma mana cidhaatti hiriyyaan akkas walii jechuun wanna kaassetatti waraabame caqasuutu jira.'' Sirba aadaa duriirra kan ammayyaatti goruutu jira jedhu. ''Isuma ammayyaayyuu kan mana intalaatti sirbamuufi kan mana isa fuudhuutti sirbamu waliin makanii sirbutu jira.'' Sirbi ammaa Daangaan sirbite mataan isaa mana dhiiraatti hin sirbamu kan jedhan aadde Zaaraan, Mana gurbaatti ''Ashoo Ashillaatu sirbamaa'' jedhan. Walmakuun waan jiruuf akka Arsiitti hojii bakka teeknolojiin amayyaa hin jirretti waan hunda sammuutti qabatanii aadaa kana tursan qindeessanii waraabanii kaahuuf socho'aa akka jiran aadde Zaaraan himaniiru. ''Aadaan kun hawaasa keessaa ol dhufee aartistoota keenyaatiin lubbuu godhatee faaruutti jijjiiramee akka qophaa'u hojjetaa jirra.'' Akka uumee aadaa ganamaatitti wanti mana inatalaatti sirbamu mana gurbaatti hin sirbamuu jechuun hubannoon gama kanaan aartistota bira jirus hanqina qabaachuu fakkeenyaan ibsu. Obbee Daamii obbiyyoo daamii Daamaa aayyaa, firri garmaamee Akka raaseen dide mataa kee Akki baasuun dhibeabbaakee Sijeejessa mannikee eessaa Kan jedhu mana intalaatitti malee mana gurbaatti hin sirbamuu jedhu. Mana dhiiratti akki jedhamee sirbamu, Ashoo Ashilaa eeffoo elamaa Ashilaan tiyya eegale lamaa Ililchii jennee rabbi sii kennee...


Irra deddeebiin yoo sobne dhugaa fakkaachuu danda’aa? Namoonni hoo ni amanuu laata?

Elzaabet Holmiis, Sorkan fi Saayiman Leeviiv ni sobu turan.\nSadan isaanitu yeroo tokko sobaan namoota baayyee mooksanii ture. Elzaabeet ‘dargaggoo ofii isheen miiliyeenara of taasifte’ jedhamuun badhaafamte turte. Amma garuu sobaan himatamte hidhaa buutee jirti. Anaan ammo maatii koo irraa qabeenyaa baayyee ‘dhaaleera’ jechuun erga namoota baayyee amansiifteen booda, doolaara kuma dhibbaan lakkaa’amu saamte. Saayiman ammo sobaan doolaara gara miliyoona 10 ta’u waliin dhaheera.\nAnaan, Elzaabeetiifi Saayiman kan soban adunyaa qofaa miti. Ofiisaanitis akkasuma sobaniiru malee. Dhugaa jirtu haaluun, wanti gochaa jirruu sirriidha jechuun amananii ture. Namoonni addunyaa kanarratti of sobanis isaan qofaa miti. Baayyeen keenyas ofii keenya ni sobna. Sababiinsaas, akka waa’ee ofii keenyaa mirrii gaariin nutti dhagahamufi namoota amansiisuu waan barbaadnuufiidha. Saayinsiin akka jedhuutti, sobą keenya nuti yoo amanne, namoota ammoo haala salphaa ta’een amansiisuu ni dandeenya. Qorattoonni qor-qalbii akka jedhaniitti, namoonni ofiisaanii yoo soban sammuu guutuun (conscious) ta’anii miti. Zooy Chaansi Yunivarsitii Yeeliitti barsiiftuu Maarkeetingiti. Namoonni ofii saanii kan soban, ‘‘waa’ee ofiisaanii mirrii gaariin akka itti dhagahuufiidha’’ jetti. Haata’u malee namni ragaa ykn odeeffannoo dogongoraan bu’aa kamu argatu ofiisaa sobaa jira. Barataan deebii warra kaan irraa waraabuun yunivarsitii seenuus akkasuma jedhu qorattoonni. \n\nYurii Jeenzii Yunivarsitii Kaaliiforniiyaatti barsiisaa diinagdeeti. Qorannoo bara 2020 hojjateen, gareen tokko gara gorsitoota invastimantii fi abbaa qabeenyummaatti akka qoodaman taasise. Gorsitoonnis yoo filmaatawwan invastimantii, kiisaaraafi bu’aa qorachuun abbootii qabeenyaa yoo amansiisan, maallaqni akka kennamuuf itti himame. Akka gorsiitootaatti filamaatawwan invastimantii abbootii qabeenyaa fayyadan irratti gorsurra, yaada isaan mo’achiisu abbootii qabeenyaatti himan. ‘‘Gorsi gareen gorsitootaa kunneen abbootii qabeenyaatti himanis kan ilaalcha gaarii ofiisaaniirratti hundaa’e ture’’ jedha qorataan kun. Bu’aafi kisaaraa isaan kan tilmaaman, yoo gorsa gara bu’aa ykn gara kisaaraa geessuu kennan, ilaalcha ofiisaaniif qabaniin. Fakkeenya kanas gara dame wallaansa fayyaatti osoo geessinee: Hakimiin osoo qoricha baayyee gatiin jabaa osoo ajajee, qorichicha kan ajajan wallaanamaaf dhiphatanii akka ta’e ofiisaanii amansiisu. Namoonni ofiisaanii yoo soban, namoota kaan haala salphaa ta’een sobu akka danda’an qorannoowwan ni mul’isu. Namoonni waa’ee dubbatan sanarratti yoo ija jabaatan, ofiitti amanummaan saanii ni dabala. Qoranoonni Pirofesara Diinagdee Amalaa, Piitar Shiwaandmaan kan hojjatame, gahumsa sammuu (IQ) irratti. Hirmaattootaafis qormaanni kennamee ture. Qormaatichi erga xumurameen boodas osoo bu’aansaa hin kennaminiif qabxii hangamii akka argatan akka tilamaaman, isaan boodas murteessa fulduratti dhiyaachuun qabxiin saanii olaanaa ta’u akka amansiisan gaafatamana. Wallakkaan saanii akka murteessaa amansiisaniif hin gaafatamne ture.\nQabxiin qormaatichaas kana ture: Qabxiin saanii olaanaa ta’u tilmaamuun murteessitoota akka amansiisaniif kanneen gaafataman qabxiisaanii olaanaa ture. Sababiinsaas osoo murteessitoota hin amansiisiin dura, qabxichi olaanaa ta’u ofiisaanii amansiisuu qabu ture. Sammuun keenya waan sobaa tokko ‘dhagaadha’ jedhee nu amansiisuu ni danda’a. Namoota hunda ni caalla jennee ofii keenya amnsiifna. Kana jechuunis murteen keenya yeroo hunda sirrii akka ta’e mirkana jechuudha. Namni murtee isaatti amanu tokko, waa’e murtee sanaa namoota kaaniitti yoo himu ofiitti amanamummaadhaan guutameeti. Ofitti amanamummaan kun ammo namoonni akka amann taasisa. \nAnaa, Elzaabeet fi Saayiman wayita namoota sobaniitti, sammuusaanii keessa yaadni attamii deddebii’aa akka ture hin beekunu. Yoo saayinsii irratti hundaa’uun tilamaamnu garuu, tarii soba ofiisaaniitti amananii ta’a. Tarii sirriidha nuti jedhanii amanuun ta’u danda’a. Namni tokko ani sirriidha jedhee yoo amanu ammo, gochaawwan isaa gaafachu ni hir’isa. Elzaabeeb erga mana hidhaa seenteen boodalleen mana murtiitti dhiyaachuun gochaashee deeggaruun mormaa turte. Saayiman ‘‘namni ajaa’ibaa ana fakkatu hin jiru’ yoo jedhu dhagahame.\nQorattoonni qor0qalbii akka jedhaniitti, namoonni waliin dhahuun himatamanis nuti sondoota jedhanii waan hin amanneef himannichi isaan aarsuu danda’a. Namoonni hanwaasa biratti fudhatama olaanaa argachu yoo barbaadan, hammi ittiin ofiisaanii soban ni dabala. Namni tokko nu caaleera jenene yoo yaadnu, nama sana caalu yoo dandeenyu, ofii keenyatti sobawwan gurguddaa himna. Waa’ee keessan waan gaariin akka isiniitti dhagahamu jettanii, sobniiwwan ofiitti himtan, ykn dhugaa baayyee arbeefamanii mee al tokko dhaabbadhaa yaadaa? Dogongoreera laataa? Jechuun ofii keessan gaafadhaa mee.\nDeebii sirriisaa argachuuf gutummaan ofii keessaniif amanamaa ta’u qabdu. Yeroo sana, xiqqaatuus waa’ee ofii keessanii irratti dhugaa irra gahu dandeessuu ta’a.


Abjuun maali, namni hunduu abjuu ni abjootaa?

Abjuu keessaniin maatiin walitti qabamee yoo shubbisu ykn isin, namni beektan ilkaan yoo buqqifatu ykn ammoo maatii marqaa fal'aanaan nyaatu argatanii hiika isaa wallaaltaniittuu? Nama waliin yoo maaddii nyaattan, ykn namni asheeta boqolloo dheedhii qabatee yoo dhaabatu fa'ahoo abjuun argitanii beektuu? Yunivarsiitii Jimmaatti barsiisaa hogbarruufi Afoola Oromoo kan ta'an Dr Darajjee Fufaa bara ijoollummaa isaanii obboleettiin isaanii hangafaa du'aan boqochuu ishee dura abjuun arganii akka turan yaadatu. ''Yeroon ani kutaa sadii baradhu Golfaa dhukkubsanna ture (waan akka taayifooyid, taayifas jedhamu) galgala tokko qeesiin wayii ixaana baatee, maal baatee osoo karaa mana keenyaa darbu qe'ee keenya seene. Ganama abbaakoottin hime. Abbaan koo sana kana hin jenne. Guyyaa ittaanu mucaan kun ni boqotte.'' Jiraattuu magaalaa Gimbii kan ta'an Aadde Jaalannee (maqaan isaanii kan jijjiirame) ammoo guyyaa tokko namni boqqolloo asheet kaasuudhaan baatee mucaa isaaniif yoo kennu abjuun arguufi guyyaadhuma sana oduu garii mucaa isaanii biraa bilbilaan dhagahuu BBC'tti himan. ''Galgala abjuu kootiin namni boqqolloo asheeta qola isaa waliin kaasuudhaan mucaa koof yoo kennuun arge. Ganama isaa abbaa warraakootiin waan akkasiin arge. Eebba, dhala ta'a jedheen itti hime. Galgala mucaan koo bilbiltee garaatti baachuu natti himte,'' jedhu. Akkasuma yeroo biraas abjuu isaaniin maatiin isaanii walittti qabamee foon osoo nyaatuu argu, ''Achiis waan akkasiin arge maal ta'a laata jedheen maatii yeroon gaggaafadhu gaddatu dhufa naan jedhanii,'' jedhu. Achiis guyyoota booda soddaan isaanii boqochuu dhagahan. Namni akki itti abjuu hiikkatu gargari. Jechamoonni ''Abjuun hiika baddi'', ''Abjuun bara beelaa biddeen biddeen jetti'' kan jedhanis kanuma agarsiisuu jedhu Dr. Darajjeen. Haayyuun aadaa Obbo Dirribii Damissees abjuun faallaatti akka hiikamu amma dura waan isaan mudaterraa hubachuu BBC'tti himan. ''Yoon sirba arge boohatu jira, ilkaan koo yoo buqqa'e fira dhiyootu du'a kana bira darbees hin beeku. Kana dura obbolaan koo yeroo du'an argeera. Ilkaansaayyuu isa gara fuulduraa yoo ta'emmoo fira baayyee sitti aanu obbolaa fa'a ta'a'' jedhu. ''Jaarsolii biyya keenyaa biratti foonan arge yoo jette safudha kun hooddadhu. Waan gaarii miti jedhama. Keessumaa garaacha taanaan ammoo fira sitti aanuu,'' jedhu. Hayyuun argaa-dhageettii Booranaa Aab Borbor Bulees hawaas Booranaa biratti abjuun faallaadhaan akka hiikamu BBC'tti himan. ''Objuun sirba yoo agarte booha ta'a, yoo objuun bootte ammoo dansa. Aadaa keessa jira. Warri objuu hiikus jira jedhu'' Sabni jiruufi jireenya isaa keessatti wantoota addunyaarra jiraniif hiika itti kennurratti hundaa'ee wanna hirriba keessa abjuun itti dhufuuf hiika kennaa. Obbo Dirribiin ''abjuun uummata tokko akka xiinsammuu hawaasa saniin walfakkaata. Dhugeeffannoo uummata sanaatiin. Waan inni gaariidha jedhuu fi waan inni badaadha jedhuun walfakkaata.'' Yunivarsiitii Finfinneetti damee xiinsammuu hawaasummaa (Social Psychology)tti barataa PhD kan ta'eefi dhimma abjuu irratti kan qoratu Obbo Geetaa Waalelliny akkuma hawaasni adda addaa abjuu tokko akka adda addaatti kan hiikkatu  bakka bu'uumsa wantootaaf kennurratti hundaa'uun akka ta'e hima. Obbo Geetaa Waalelliny abjuun akkamitti akka uumamuufi sammuun keenya keessatti sochiileen yeroo abjuun mudatu meeshaalee ammayyaan qo'atamaa jiruu jedha. Hirribni sadarkaaleee afur qabaa kan jedhu ogeessi kun, abjuun kan uumamu sadarkaa hirribaa 'Rapid Eye Movement' jedhamu irrattii jedha. ''Sadarkaa kanatti hirriba jabaa keessa taanee sammuun keenya garuu si'ayinaa guddaa keessa jiraata. Sammuun keenya dammaqaa ta'ee addunyaa waliin qunnamtiin qabu akkamitti cufaa ta'a kan jedhu garuu gaaffii ta'eera. Yaadi jiru yeroo kanatti abjuu argina kan jedhuudha.'' Wanti abjuu saayintistotaafi ogeeyyii xiinsammuuf ammallee guutummaatti hin hubatamne. Namoota jalqaba waayee abjuu hubachuuf yaalan keessaa kan maqaan isaa dhahamu Sigmoond Fruudi. Bara 1899'tti kitaaba ''The Interpretation of Dreams'' jedhu kan barreessee oogeessi xiinsammuu kun ''jiruuf jireenya idilee keessatti ta'ii jiru, ta'ii namni dhuunfaan isa mudatu, miira qaama ofii keessa jiruufi sochii sammuu namni yeroo rafu jiruun'' abjuun uumamaa jedha. Qo'attootni waayee abjuu qoratan hedduun abjuun addatti miira gaddaa waliin hidhamiinsa akka qabu dubbatu. Namni maaliif abjuu arga gaaffii jedhu deebisuuf ogeeyyiin tiyooriiwwan hedduu dhiyeessu. Marsariitiin Medical News Today jedhamu qorannoolee hanga ammaa jiran waabeffachuun Abjuun: Hawwiifi fedha hin to'atamnee agarsiisa. Mallattoolee tasaa sammuufi qaama gidduutti wayita namni rafu uumamuudha. Ta'iifi odeeffannoo guyyaa guutuu sassaabaa oolle hubachuuf yaalii godhamu. Hojii Xiinsammuu ofii waldhaanuuti ibsa jechuun gabaabsee lafa kaaha. Tiyooriin Maark Blaagroov 'Threat Simulation Theory' namni kan abjootu yaaddoo ykn sodaa qabu irra aanuufi jedha. Kanaaf leenci yeroo isaan ari'atu yookan namootni isaan ajjeesuuf yeroo fiigsisan fa'a argu kuni ammoo yeroo namni hirriba keessa hin jirre waan sodaatu dura akka dhaabatu gahumsa dabalaaf jedha. 'Memory Consolidation Theories' kan jedhaman ammoo abjuun adeemsa sammuun itti tasgabbaa'ee yaadannoowwan walitti sassaabuudha jedhu. Ogeeyyiin sirna narvii namni yeroo abjootu kutaan sammuu dammaqaa ta'e ni jiraata jedhu. Sochiin sammuus ni saffisaa jedhu. Mallattoolee sammuu keessatti uumamaniin namni tokko abjoochaa akka jiruufi hin jirre adda baasuun danda'ama. Haata'u malee maaltu kutaa sammuu kana dammaqsee abjoochuun akka jiraatu godha kan jedhu ammallee ifatti adda hin baane. Namootni gariin ''abjuu abjoodhee hin beeku'' yeroo jedhan ni dhagaahama. Ijoolleen yeroo abjoonne jedhanii maatiitti waa himan namni guddaan ''atuu abjuudha maal abjootta'' yeroo jedhanis dhageenyeerra ta'e. Ofii namni hunduu ni abjootaa jennee obbo Geetaa gaafanneerra. Deebiin isaanii ''eyyeen namni kamuu ni rafa taanaan abjuu ni arga'' kan jedhuudha. ''Namootni abjuu abjoodhee hin beeku jedhan waan hin abjoonneef osoo hin taane, abjuu san waan hin yaadanneefi. Warri abjuu irra deddeebiin argu jedhaman ammoo kan hirribaa dammaqan REM sleep keessa osoo jiranii waan ta'eef ni yaadatu.'' Sababni namni gariin akka abjootu kaan ammoo akka abjuu hin argine yaaduuf sadarkaalee hirribaa namni namni itti dammaqu irratti hundaa'a jedha ogeessi kun. ''Namni hundi abjuu ni arga garuu hunduu hin yaadatu.'' Hirriba keessa namni waan miira isaa jeequ argee iyyuu, baqachuuf yaaluufi dubbii adda hin baane yeroon haasa'u ni mudata. Wanti akkanaa kun qaajja'uu jedhama malee qaama abjuu mitii jedhu obbo Geetaan. ''Qaajja'uu akka abjuutti hin laallu. inni kun wanta sodaachisaa hirriba keenya keessa dhufuudha. Inni kun wanta yeroo hundumaa dhufee nu sodaachisu malee akka abjuu ergaa ykn mallattoo ta'ii tokko bakka bu'u miti.'' Inumaayyuu yeroo kanatti namni rakkoo kana keessa jiru gargaarsa ogeessa xiinsammuu barbadaa jedha Geetaan. Qaajja'uun kun sodaa xiinsammuu keenya qabee, hiikas dhabee nama dhiphisu ta'uu isaatiin abjuurraa adda jedhan ogeessi kun.


'Namni kitaaba barreessu kan sirriitti dubbiseefi muuxannoo gabbifate ta'uu qaba'

Warraaqsi Og-barruu Oromoo baroota dhiyoon asitti argaa jirru kan nama gammachiisuufi abdii namatti horudha," jedha barressaafi pirezidaantiin duraanii Waldaa Barreessitoota Oromoo Yoomiyyuu Mul'ataa. Akka inni jedhutti sadarkaa kanarra salphaatti hin ga'amne. Bu'uurri bara mootummaa ce'umsaa Itoophiyaa Afaan Oromootiif abbootiifi aanga'oota siyaasaa sabboontota ta'aniin lafa kaa'ame, har'a dhaloonni Qubee kitaaba Afaan Oromoo barreessuu dabalatee waan kan isaa ta'etti akka amanuufi ittiin boonu taasiseera jedha hogganaan duraanii Waldaa Barreessitoota Oromoo kun. "Har'a gara barreessuutti dhaloonni dhufe kun firii bu'uura bara ce'umsaa sana abbootiin kaa'anidha jedheen amana." Keessummaa bara 2011/12 irraa kaasee haalonni jiran kan abdii namaa kennudha kan jedhu Yoomiyyuun, bara 2017/18 irraa kaasee garuu kitaabonni Afaan Oromoo rabsuufi qulqullina irratti waan rakkoo qabu natti fakkaata jedha. Qulqullina kitaabota Afaan Oromoo maalirra akka jiru baruudhaaf qorannoo kan barbaachosu ta'us, "akka nama waan kana keessa jiruutti nan barreessa, nan dubbisa, nan rabsasi waan ta'eef akkasumas Waldaa Barreessitoota Oromoo hogganee waanan argeef rakkoon qulqullinaa ni jira." Qulqullinniifi gahumsi kitaabota afaan Oromoo guutummaan guutuuttis kan abdii nama kutachiisan miti kan jedhu barreessaan kun, sanuma keessa kitaabonni bilchinaan namoota gahumsa qabaniin barreeffamanis ni jiru jedha. Yoomiyyuun akka jedhutti, yeroo tokko tokko kitaabonni Afaan Oromootiin barreeffaman 'qulqullina hin qaban' jedhamuun akkasumatti jumlaadhaan maqaa balleessuun jira. Kun garuu sirrii miti jedha. "Kitaabonni Afaan Oromoon sirriitti qulqullina gaariin barreeffaman, dubbistoota amansiisaniifi jijjiiran hedduun jiru." Qulqullina kitaabota Afaan Oromoo waliin walqabsiisee komiin dhaga'amaa jiraachuun sirriidhuma kan jedhu Yoomiyyuun, kanaaf ammoo sababoota ijoodha jedhu lama kaasa. Inni jalqabaa gahumsa dhabuu barreessitootaa waliin kan walqabatudha. Kitaabonni baayyeen namoota fedhii barreessuufi quuqama qabaniin barreeffamu malee ulaagaafi gahumsa barbaachisu guutamee miti jedha. "Namni kitaaba barreessu kan sirriitti dubbiseefi muuxannoo gabbifate ta'uu qaba," jedha Yoomiyyuun. Namni barreessu kan bal'inaan dubbbisuufi muuxannoo bu'aa ba'ii jireenyaa arge yoo ta'e, waan qulqulluufi gahumsa qabu barreessa jedheen amana kan jedhu dursaan duraanii Waldaa Barreessitoota Oromoo Yoomiyyuun, "namni jarjaree barreessuutti seenuun kun rakkoo qulqullinaas sababa jedheen yaada," jedha. Barreessaan tokko og-barruu gahumsa qabu tokko barreessuuf og-barruuwwan Afaan Oromoon barreeffaman, kanneen afaan biroon barreeffaman kan biyya keessaa, Afrikaafi addunyaarra jiran dubbisee bilchaatee gara barreessuutti dhufuu akka qabu gorsa. Kana malees, barreessaan tokko osoo maxxansiisee dubbisaa biraan hin gahiin nama muuxannoofi gahumsa qabu qabu ilaalchisuun barbaachisaa ta'uu hima. Rakkoolee ijoo Og-barruu Oromoo lamaan olitti kaaseen alatti, fedhiin dubbisuu gadi aanaa ta'uu isaatiin barreessitoonni kitaaba lakkoofsaan hedduu maxxansaa hin jiran jedha. "Barreessaan Oromoo ammayyu (uummata miliyoona 50 ol) keessaa bahee kitaaba kuma tokkofaa maxxansa. Kuma tokko kana keessaayyu gariin dubbisaa bira osoo hin ga'iin mana maxxansaatti ykn mana barreessaatti yeroo hafu mul'ata. Namni kitaaba qabiyyee isaa ilaalee osoo hin taane nama ilaalee bita. Kun ammoo kitaabota barreeffaman dubbisanii hanqina jiru qeeqanii cimsataa deemuurratti rakkoodha," jechuun ibsa. Kan lamaffaa, jaarmiyaan/dhaabbanni og-barruu utubu dhabamuu isaati kan jedhu Yoomiyyuun, fakkeenyaaf akaadaamiin afaanii kan rakkoo qubeessuufi waalta'inaan walqabatu furu dhabamuu isaati jedha. Akka inni jedhutti, jechoota ganamaa sirriifi bu'uuraa Afaan Oromoo baasanii ittiin barreessuu caalaa  afaan biraa irraa (Amaariffa ykn Ingliffa irraa) hiikanii barreessuun ni mul'ata jechuun kanaaf jaarmiyaan xiyyeeffannoo kennee hojjetu akka feesisu kaasa. Kaayyoon Waldaa Barreessitoota Oromoo itti hundeeffame keessaa tokko ququllina og-barruu Oromoo kana akka foyyaa'u gargaaruudha kan jedhu Yoomiyyuun, koree gulaallii hundeessaniicarraaqaa akka turan hima. Ta'us garuu jedha Yoomiyyuun hojii ogummaa keessatti namuu qofaa qofaa deemuu malee aadaan jaarmiyaatti amanuufi jabeeffachuun dhalootatti dabarsuu irratti hanqinni jira jedha. Namoonni ogummaafi beekumsa adda addaa keessaa dhufanii barreessan, jaarmiyaa keessatti leenjiifi qeeqa barbaachisu fudhatanii hojjechuun laafaa ta'uu dubbata. Akka fala tokkootti, marsariitii Waldaa Barreessitoota Oromiyaa (WBO) jedhu akka hundeessan kan himu Yoomiyyuun, achi keessaan namoonni odeeffannoo ogummaa isaanii ittiin gabbifataniifi hanqinoota jiran ittiin guuttatan waan gargaaruuf namuu akka quba qabaatee itti fayyadamus ni dubbata. Seenaan, aadaan, eenyummaan Oromoo jaarraa hedduuf Afoolaan darbaa turee baroota dhiyoo asitti ammoo Og-barruun isaa dagaagaa jiraachuun nama gammachiisa kan jedhan ammoo hayyuu aadaafi seenaa Oromoo itti dhiyeenyaan hordofan barreessaa Dr. Gammachuu Wiirtuuti. Afaan Oromoo dhiyeenya afaan Og-barruu ta'uun isaa qaawwi yeroodhaaf mul'achuun kanuma jiru kan jedhan Dr. Gammachuun, kaka'umsiifi fedhiin dargaggoota biraa mul'achaa jiru waan nama gammachiisuuf qulqullina dabalatee hanqinoota jiran furachuudhaaf waan rakkisu miti jechuun abdiidhaan dubbatu. Umurii dargaggummaan kitaabota Afaan Oromoo 50 ol kan barreesse akka barreessaa Eebbisaa Baayisaa fakkeenyaaf kaasuun, yeroo isaanii guddina Afaan Oromootiif haarsaa dhaloonni taasisaa jiran fedhiin dhaloota keessa jiru human nama jabeessa jedhu. Fedhiifi kaka'umsa guddaan dhaloota bira jiru kun garuu abbootii qabeenyaa, namoota dhuunfaafi dhaabbileen dhimmi kun isaan ilaallatuun xiyyeeffannoo malu argachuu dhabuun isaa ammoo rakkoo guddaa ammuma fala barbaadu akka ta'e cimsanii dubbatu Dr. Gammachuun. Keessumaa daldaltoonni, abbootiin qabeenyaa, dhaabbileen biizinasii gara garaa barreessitoota ispoonsara gochuufi hamilee cimsuurratti baayyee hafa jedhu. Dhimmi Og-barruu Oromoo kan isuma barreessuu qofaa akka hin taane baramee, qaamni isa ilaallatu hunduu gahee isaa ba'achuu akka qabullee jabeessanii dhaamu Dr. Gammachuun. Walumaagalatti, dubbistoonni Oromoo kitaabonni Afaan Oromoon barreeffaman heddummaataa waan dhufaniif achi keessaa hanqina qulqullinaa kan qaban mul'atu malee, kitaabonni bilchaatoon, ogeessota gahumsa qabaniin barreeffamaniifi jijjiirama fidan hedduu waan jiraniif dubbisuu qabu jechuun dhaama Yoomiyyuun. Rakkoon qulqullina dhabuu Og-barruu afaanota biyya keessaafi addunyaa nu dura barreessuu jalqaban keessayyu ni jira kan jedhu Yoomiyyuun, "dubbisaan walitti qabeedhuma hanqina qaba jechuun maqaa kennuu dhiisee warra gaggaarii jiran osoo dubbisee wayya," jechuun hima. "Barreessitoonni keenya garri caalan dargaggeeyyii waan ta'aniif, akka qorannoon tokko tokko jedhutti barreessaan nama umuriin isaa waggaa 40 ol ta'ee gaariidha. Sababiin isaa ammoo umurii kanaa gaditti hangi namni dubbise, argaa dhageettiifi muuxannoo inni gabbifate xiqqaachuu mala."


Dhuguma Zimbaabweetti namni quba miillaa gurgurataa jiraa?

Zimbaabweetti namootni quba miilla isaanii gatii guddaatti gurguraachaa jiru oduun jedhu miidiyaa hawaasumma gubbaatti raabsamuun biyyootni Afrikaa biroon odicha akka dhugaa ta'etti akka fudhatan godheera. Oduun miidiya hawaasummaarratti namoota hedduu bira gahe kun, lammiileen biyyattii jireenyi itti ulfaate, jireenya mo'achuuf quba miilla isaanii gurgurachaa jiru jedha. Biloogiin qoosaa biyyattii tokko gidduugala gabaa magaalaa guddoo Zimbaabwee, Haraaree keessatti argamu daldala kana raawwachaa jira jedhee gabaase. Maddi oduu qoosaa kun ergaa WhatsApp argadhe jedheen warri Afrikaa Kibbaa aadaan nama waldhaanan quba miillaa guddaa isaaf hanga doolaara 40,000 yookaan Birrii Itoophiyaa miiliyoona 2 ol  kaffalu jedha. Namoota aadaan nama fayyisan jedhaman biratti qaamni namaa barbaadamuun waan haaraa miti. Ogeeyyiin aadaa Afrikaa kibbaa beekamtii fi kabaja qaban kan 'Sangomas' jedhaman garuu gocha akkasi kana ni balaaleffatu. Gabaastotni gariin quba miillaa guddaaf doolaara 40,000 isa gidduugaleessaaf doolaara 25,000 isa xiqqaaf ammoo doolaara 10,000 jedhamuun kofalchiisaadha jedhu. Namni kaanis kanaan raajameera. Meme fi qoosaawwan hedduun miidiyaalee hawaasaa warri Zimbaabwee itti fayadaman irratti maxxanfamaa kan jiran yeroo ta'u, hashtaagii #Chigunwe kan afaan biyyattii Shona jedhamuun quba jechuu ta'e lammiilee biyyattii dhugumattii jireenyi itti ulfaateef waan ittiin dagatan ta'eera. Ta'us gaazexoonni Zimbaabiwee odeessaalee idilee maxxansan kamuu odeessa kana hin maxxansine. Kana sababeffachuun namootni gariin tiwiitara gubbaatti odichi rakkoolee ijoo biyyattiin keessa jirtu irraa qalbii namaa kaasuufi jedhu. Konkolaataawwan gatii qaalii maxxansanii, jalatti ''hiriyyaa keenya ammayyuu quba miilla isaa 10'n qabu dubbisuu adeemaa jirra'' fa'a jedhanii qoosuutti jiru. Biloogiin Gambakwe jedhamu guyyaa afur dura waan maxxanseen daldalli quba miillaa Moolii 'Ximex' jedhamu magaalaa Haraaree keessa argamutti gaggeeffama jedhee ture. Guyyaa muraasa booda ammoo barruun H-Metro jedhamu gidduugala gabaa guddaa sana keessatti nama sharafa maallaqaa seeraan alaarratti bobba'e tokko dubbisee, namootni muraasni akka qoosaatti dubbatanii booda dubbiin akkaan ol afarfamee jedhee. Haata'u malee san booda namootni hedduun oduu dhagahanii gidduugala gabaa sanitti imalaa turanii jedhameera. Tiwiitara gubbaatti lammiileen biyyoota akka Naayijeeriyaafi Ugaandaa warri Zimbaabiwee quba miilla isaanii gurgurachaa jiruu jechuun gabaasan. Itoophiyaafi Keeniyaa keessattis namoomtni oduu kana miidiyaa hawaasaa gubbaatti raajii jedhanii qoodaa turan. Keeniyaatti dhaabbatni raadiyoo tokko oduu hin mirkanoofne jedhee erga tamsaaseen booda isin qaama keessan keessaa isa kam gurguruuf fedha qabaattu jechuun gaafateera. Tiwiitiin nama Naayijeeriyaa @InnocentZikky kan suuraa namoota baayyeen qooddatame suuraa miilla qubni irra hin jirre agarsiiseera. Gareen BBC odeeffannoo sobaa qoratus viidiyoowwan lama kan namoota quba miilla isaanii gurguranii ykn gurguruuf jiraniiti jedhame qoratee soba ta'uu mirkaneesse. Haata'u malee odeessaaleen sobaa miidiyaa hawaasummaa gubaattii akkaan qoodaman dhugaa jedhamanii amanamuufi hiree dhugaatti raawwatamuu qabu. Oduun Ziimbaabiweetii dhagahame kun biyya jireenyi itti qaala'e Naayijeeriyaa keessatti akka malee ho'ifame. Achittis ogeeyyii aadaan nama waldhaanan qaama namaa gatii olaanaan bitu waan jedhamuuf dubbichi o'eera. Moozaambiikitti qaama saalaa dhiiraa waldhaansa aadaan nama fayyisuuf gargaara jedhamuu hordofee namootni ajeefamanii qaamni saalaa isaanii irraa muramuun dhagahameera. Naayijeeriyaattis Amajjii keessa namootni sadii shamarree tokko dhimma kadhata aadaaf ajjeesan qabamaniiru.


Qaamaa-qalbiin dhaggeeffachuun maali? Akkamiin walooma cimsa?

Namoonni ykn gareewwan ta'an sababii garaagaraatiif yaadaan waliigaluu dhabuu danda'u ta'a. Namni ykn gareen isin ejjennoo faallaa keessan qabaachuu bira darbuun akka masaanuutti wal ilaaltan waliin karaan haala tasgabbaa'afi nagaatiin dubbachu dandeessan jiraa laata? Nama ilaalchaafi fedhii faallaa keessanii qabu garuu akka dogongoretti yaaddan waliin haasa'uuf ni rakkattuu? Dubbii xiqqoo maatii keessaatti irratti waldhaban ykn atakaaroon hawaasa keessatti dhalatu gara wal gaarreefachuuttillee geessuu danda'a. Kanaaf falli salphaa tokko jira.  Innis dandeettii qaamaa-qalbiin dhaggeeffachuu [Deep Listening] jedhama. Qaamaa-qalbiin dhaggeeffachuun tooftaa haasaa (dubbii) miira keessa nama galchu tokko keessatti qaamoleen lamaan (gamaafi gamanaa) akka sirriitti hubatamaniitti akka itti dhaga'amu gochuudha. Qorannoon akka agarsiisutti, qaamaa-qalbiin dhaggeeffachuun miirri nama dubbatuu (himatuu) akka dhinu godha. Kun ammoo dhaggeeffataan tokko nu waliin waliigaluu baatus yeroo inni (isheen) qaamaa-qalbiin nu dhaggeeffatu/ttu akka bakka nuuf kennee, nu simaateefi caalaa nuuf of kennetti nutti dhaga'uu sana jechuudha. Akka qorannoon biyya Israa'el keessatti gaggeeffame tokko mul'isutti, qaamaa-qalbiin dhaggeeffachuun nama dubbachaa jiru akka nagaa keessoo qabaataa deemu, dheekkamsaafi mormii hir'isaa deemuun caalaa, yaada falmii gamaafi gamanaan jiru sammuusaa banee ilaalu taasisa. Nama araaraa beekamaa kan ta'e Dooglaas Istoon teekinika qaamaa-qalbiin dhaggeeffachuu kana barattoota Mana-Barumsaa Seeraa Harvaard leenjisee ilaale. Namni araaraa kun baroota 1990'oota keessa namoota gaggeessummaa siyaasaa keessa hin jirre 40 hawaasa Qophiroos warra Giriik fi Qophiroos warra Tarkii kanneen seenaa jibbaafi jaalalaa waliif qaban fudhatee akka irratti hojjate yaadata. Hedduun isaanii waggoota 20 adda bahanii odola fedhiifi ilaalcha ofii isaanii qofa keessa yeroo turanitti inni tokko fedhiifi ilaalcha isa kaaniif bakka hin kennine. "Qaamaa-qalbiin wal dhaggeeffachuu shaakalanii ogummaa isaa erga gabbifataanii booda namni daree sana keessa jiru kamiyyu tokko harka isa kaaniirratti ergaramuu hubatan," jedhe. "Isaan booda barattoonni hawaasa [waliif masaanuu ta'an] keessaa dhufan kunneen inni tokko keessoo isa kaanii dhaggeeffachuun lamaanuu akka diina waliitti osoo hin taane akka dhala namaatti wal ilaaluutti deebi'an," jedha Daaglaas. Qaamaa-qalbiin dhaggeeffachuun sirriitti hubachuudhaaf seenaa/himannaa nama tokkoo 'maal ta'e laata?' jechuun of kennanii hubachuu gaafata. Qaamaa-qalbiin dhaggeeffachuun galmi isaa abbaan seenaa ykn namni dubbatu sun sirriitti akka dhaggeeffatame/hubatame akka bare mirkaneeffachuudha. Tooftichi tooftaa of kennanii akka dhuunfaatti hariiroo cimsanii amantaa akka namarratti hortan gochuudha. Yeroo qaamaa-qalbiin dhaggeeffatan keessatti adeemsa kana salphaatti mirkaneeffataa deemuun hirmaattonni akka toora sirriirra jiran gochuuf gargaara. Hangam tooftaan qaamaa-qalbiin dhaggeeffachuun kun bu'a qabeessa kan jedhu irratti yeroo qorannoo gaggeessanitti hayyoonni Yuunivarsiitii Jerusaalam barreeffama falmisiisaa ta'e tokko garee barattoota digirii jalqabaa baratan tokko dubbisaniif. Barattoota kanneen keessaa garri tokko nama sirriitti qaamaa-qalbiin teeknika hunda hordofee dhaggeeffatutti yoo ramadaman, garri tokko ammoo dhaggeeffataa muuxannoo hin qabnetti ramadaman. Hayyoonni qoratan kunneen qaamaa-qalbiin dhaggeeffachuun barattooonni kunneen akka ilaalcha fiixeetti bahe ykn finxaalessummaa hir'isan taasiseera. Dhimmichi waa'ee Israa'el-Paalastaayin ykn dhimma falmsiisoo biroo ta'anis, akka isaan roga dubbichaa gamaafi gamana isaa qalbiin ilaalanii hubatan gochuu himu hayyoonni Yunivarsiitii Jerusaalem. US'tti waldhabdee gaa'ela keessatti umaman irraa kaasee hanga hannaafi saamicha qabeenyaatti dhalatan furuun kan beekamu Gireey Firiidmaan, qaamaa-qalbiin dhaggeeffachuun kan milkaa'u "ogummaa of kennuu gabbifachuu" gaafata jedhu. "Kun ammoo gocha qalbii ofii guutummaatti of kennanii abbaa dhimmaa keenya waliin ta'uudha. Kana jechuun ammoo maamila keenyaaf sirriitti of kenninee muuxannoo fi mudannoo isaa, maal keessa akka darbe bu'uura irraan nutti dhaga'amee guutummaa keessoo keenyaa, qaama keenya, yaada keenya mara dhiyeessinee waan raawwanudha," jedha.