Koronaavaayirasii: Mallattoowwan dhibee Covid-19 haaraa sagal ifa taasifaman

Mallattoowwan dhibee Covid kanaan dura ka’aman alatti mallattoowwan haaraa sagal itti dabalamaniiru. Dhaabbati eegumsa fayyaa UK, dhukkubbii qoonqoo, dhukkubbi maashaa fi garaa kaasaa dabalatee mallattoowwan dhibee kanaa hareessuun qajeelfama baaseera. Beeksisi kun kan dhufe weerarri kun eegaluu isaa waggaa lama boodaafi erga qorannoon bilisaa Ingilaand xumuramee guyyootii muraasa boodadha. Ta’us, NHS mallattooleen haaraa ibsaman kunneen harki caalaan, mallattoolee dhukkuba akka qorraa fi utaalloo waliin “baay'ee wal fakkaatu” jechuun akeekkachiiseera. Mallattooleen dhibee Covid-19 jalqabaa UK keessatti beekkamtii argatan kunneenidha: Jalqabumarrattiyyuu mallattooleen ibsaman sadan kunneen kan dhumaa akka hin taane ifa ture. Dhaabbati Fayyaa Addunyaa fi US dabalatee biyyootiin biroo yeroof mallattoolee dhibee kanaa hedduu fayyadamaniiru. UK keessatti garuu mallattoolee kamtu qorannoo Covid’f simatamoodha kan jedhu irratti falmiin tureera. Mataa bowwuun mallattoo Covid kan baramedha, ta’us nama mataa bowwuu qabu hundaaf qorannoo Covid hin taasifamu, sababiinsaa dhibeewwan mallattoo kana qaban hedduun waan jiraniifi. Mallattoowwan akka ho’iinsa qaamaa, qufaa fi miira dhamdhamuu fi suunfachuu dhabuu irratti kan waliigalame, sababa mallattooleen kun dhukkubbii Covid hamaa ykn addatti vaayirasichaan kan uumaman turaniifi. Amma garuu mallattooleen haaraa sagal dabalaman kan armaan gadiidha: UK keessatti namootni miiliyoona 4.9 ta’an dhibee Covid-19’n hubamaniiru. Yoo mallattoolee Covid-19 fi ho’iinsa qaamaa qabaanne ykn mallattooleen dhukkubbii hammaatanii hojjachuun yoo cimaa ta’e qofa namootni mana turuu fi namoota biraarra fagaachuu qabu jedha NHS.


Rifeensa biqilfachuu: Wal'aansa rifeensa molate Itoophiyaatti gabaansaa ho'aa jiruuf hanga birrii kuma 80 gaafatu

Haaymaanot Sayifee dargaggeessa umurii ganna 25 ta’ee osoo jiru, molachaa adeemuun isaa akka hamilee isaa cabsee turee fi dhiibbaa irratti uumee ture hima. Keessumattuu waggootii lamaan darban keessatti, Itoophiyaa magaalaa Finfinneetti, rakkoo molachuu isaa furuuf jecha wallaansa rifeensa dhaabuu fayyadamuuf gara kilinika tokko dhaquun wallaaname. “Erga wal’aansa baqaqsanii yaaluun rifeensa naaf hojjatameen booda, haatii koo ‘durumaa yeroo dhalattuu hanga addakeetti rifeensa hin qabdu turte’ jechun natti qoosti ture. ''Kana malees qeequmsa hedduutu jira,” jechuun Haaymaanot rifeensa dhaabbachuun booda yaada kennameef irratti dubbata. Wal’aasna rifeensa dhaabbachuu kana argachuuf erga yaade booda, dhukkubbi qaba jedhee sodaate akka ture hima. Ta’us garuu dhaabbati tajaajila kana kennu waliin erga haasa’ee booda, sodaan isaa badee ji’a Caamsaa darbe keessa, wal’aansa isaa argate. “Riifeensa haaraa naa dhaabuu isaani dura, qorannoo fayyaa hedduu naaf godhameera. Erga dhaabame boodas hordoffiin waan naaf taasifamef, homaa rakkoon fayyaa na mudate hin jiru,” jedha. Magaala Finfinnee keessatti wal’aansa baqaqsanii hodhuu pilaastikii – wal’aansa bifa geeddaruuf taasifamu (Plastic surgery)- keessatti wagga 15 oliif kan tajaajilan Dr Teedroos Masselee, kilinika tajaajila akkanaa kennu Maarshaa jedhamu qabu. Waggootii lamaan darban keessatti, wal’aansa rifeensa dhaabuu kana kan kennan oggeessi fayyaa kun, ofii isaaniis wal’aansa kana akka argatan himu. Wal’aansi kun keessumaa bifaaf jedhame kan taasisamu akka ta’ee fi Itoophiyaa keessatti feedhiin wal’aansa kana argachuuf jiru guddaa akka ta’e Dr. Teedroos ni himu. “Ani jalqaba yemmuun gara biyya kanaatti dhufe ‘biyya keenyatti namni wal’aansa kosmootiksii hojjjetu hin jiraatu’ naan jedhu ture. Ammayyu kan akkas jedhan jiru.” “Ta’us garuu namni hanga ija qabutti wantoonni sirreeffaman fayyadama. Wal’aansi rifeensa dhaabuus akkumma kana. Dhimma beekamuu fi dandeettii qabaachuudha malee, eenyuyyu wal’aansa kana ni fayyadama jedheen amana, kunis dhugaa ta’eera,” jechuun Dr Teedros, lakkoofsa namoota wal’aansa kana fedhanii dabaluu BBC’tti himaniiru. Wal’aansi rifeensa dhaabuu kun yeroo dheeraa akka fudhatu kan himan oggeessi kun, “sa'aatiin rifeensa tokko itti hojjedhutti, borcii afur nan hojjedha,” jechuun fakkeenyaan ibsaniiru. Namni tokko wal’aansa kana xumuruuf, gara waggaa tokko hanga lamaatti dabaree eeggachuu akka qabus himaniiru. Namoota tamboo xuuxan, dhibee akka shukkaaraa fi onnee qaban dabalatee, wantoonni qorannoo fayyaa dursamee gaggeeffamu irratti hunda’uun namootni wal’aansa kana fudhachuu hin dandeenye akka jiran Dr Tedroos ni himu. Keessumaa namootni umurii wagga 20’n hanga 50’n kan jiran fayyadamtoota tajaajila kanaadha jedhu. Akkasumas, namni tokko rifeensa ofiisaa malee rifeensi nama biraa akka dhaabsiisu hin dandeenyes himaniiru. Kilinika Tiribiyaan jedhamu keessatti oggeetti fayyaa gogaa keessaa fi gorsituu wal’aansa rifeensa dhaabuu kan ta’an Dr Qidisti Yeneeneh, wal’aansi rifeensa dhaabuu kun, dhibee “alapheesiyaa “ jedhamu kan rifeensa nama irra fixu wal’aanuuf akka fayyadu himaniiru. Molachuun dhiirota irratti mul’atu keessumaa sababa hormoniin kan uumamu akka ta’e kan eeran Dr Qidisti, rifeensi gara duubaa fi cina mataarra jiru akka isa fuldurarra jiruu akka hin harcaane ibsaniiru. Wal’aansi kun kan kennamu, bakka hormooniin kun hin miine irraa rifeensa fuudhuun, bakka mataa molaterra rifeensicha dhaabunidha jedhu. Wal’aansi akkanaa gatii hagamii nama baasisa? Addunyaa guututti wal’aansi akkanaa inshuraansiin kan hin kaffalamnee fi doolara 4000 (birria kuma 195) hanga doolara 15,000 (birria kuma 743) akka baasisu danda’u ragaaleen ni ibsu. Haaymanoot wal’aansa kana argachuuf, walumaa galatti gara birri kuma 70 baasu isaa hima. “Dandeettisaa qabaadhe wal’aansa kana argachuutti gammadeera. Hiriyyoonnikoos danda’anii utuu wal’aansa kana argatanii natti tola,” jedha. Dr Teedroosis, gatiin wal'aansa kanaa birrii kuma 70 hanga kuma 80 ta’uu isaa ibsuun, gatiin kun kan biyyootii biroo waliin yemmuu madaalamu isa gadi aanaadha jedhu. Rakkoon fayyaa wal’aansa kanaan wal qabatee dhufuwoo? Wal’aansa kana booda yaddoon akka rifeensi keessatti gad biqiluu, saal qunnamtii gaggeessuu dadhabuu, da’ima godhachuu dadhabuu fi kkf ni kaafamu. Dr Qidisti garuu kun dhugaa akka hin taane eeruun, wal’aansi kun hormoonii irratti kan hunda’ee osoo hin taane wal’aansa baqaqsanii hodhurratti kan hundaa’e akka ta’e ibsaniiru. Wal’aansa kana booda namni tokko, ji’a ji’aan hordoffii fayyaa akka argatuu fi guddinni rifeensa isaas ilaalamaa qorichii fi nyaati guddina rifeensaaf fayyadu akka isaaf kennamu himaniiru. Yaaddoon inni biraa erga rifeensi kun dhaabamee booda deebi’ee harca’uu danda’aa kan jedhu yoo ta’u, Dr Teedros kun ammatti argamee akka hin beekne ibsaniiru. Ta’us garuu namni sun dhibee kaansariin yoo hubame, tiruun yoo miidhame , yoo HIV’n qabamee fi hanqina pirootinii qabaate rifeensi isaa deebi’ee harca’uu akka danda’u Dr Qidisti himaniiru. Dhibee kunneenin alatti garuu akkuma rifeensa kaani harrachaa akka deemuu fi deebi’anii molachuun akka hin uumamne ibsaniiru. Itoophiyaa keessatti feedhiin wal’aansa kanaa guddaan akka jiru kan himan Dr Teedros, ogummaa kanaan namoota lenjisuun yoo danda’ame, Itoophiyaa irra darbanii biyyootii ollaafis tajaajila kennuun akka danda’amu ibsaniiru.


Wallaansiifi ittisni Covid balfi addunyaa akkaan akka dabalu taasise jedhe WHO

Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa (WHO) Wallaansiifi ittisni Covid balfi addunyaa akkaan dabalee naannoofi fayyaa namaatiif yaaddoo ta'eera jedhe. Dhaabbatichi gabaasa Kibxata baaseen meeshaaleen wallaansaa akka lilmoo fayyaa namaarratti dhiibbaa geessisu, pilaastikoonni gataman ammoo sirna to'annoo balfaarratti muddama uumaniiruu jedhe. Dhaabbatichi omishtootni qabee meeshaalee fayyaa omishan uumaman kan dafanii biyyoo ta'an fi naannoo hin faalle akka omisan gaafateera. Sirna balfi sadarkaa addunyaatti dhabamsiifamu irratti rifoormiin akkaan barbaachisaadhas jedheera. Meeshaaleen waldhaansaa amma balfa ta'anii yaaddoo uuman kan akka siriinjii, kafana of eeggannoo maaskii fuulaa fi meeshaalee qorannoo koronaati. Daayireetarri yeroo balaa WHO Maayikil Riyaan ogeeyyii fayyaaf meeshaalee barbaachisoo PPE dhiyeessuu akkaan barbaachisaadha'' jedhanii, ''akkasumammoo fayyadamni isaas haala naannoo hin faalleen ta'uun mirkanaa'uu qaba'' jedhan. Gabaasni Dhaabbata Fayyaa Addunyaa dhimma balfa meeshaalee waldhaansaan walqabatee bahe kan fuula 71 qabu keessatti ji'oota jalqabaa Koronaan addunyaa mudate keessatti meeshaalee eeggannoo addunyaa maratti qoodaman biiliyona 1.5 amma balfa ta'aniiru jedheera. Kun ammoo hanga xiyyaarota gurguddaa 262,000 ulfaata jechuudha. Meeshaalee waldhaansaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniin barbaadaman keessaa gilaaviin naannoo faaluun adda dureedha jedhameera. Qajeelfamni dhaabbatichaa mataan isaa ogeeyyiin fayyaa wayita dhukkubsattoota yaalan gilaavii akka hin barbaachifne gorsus weerarri Koronaa erga eegalee as garuu gilaavii keewwachuun baratameera. Gabaasa dhaabbatichaa keessatti bu'aan qorannoo biraa waabeffatame akka ibsutti bara 2020 keessa qofa addunyaa irratti maaskiin takkaa qofa keewwataman guyyaa guyyaan biiliyoona 3.4 ta'an gatamaniiru. Maaskiiwwan hedduun pilaastikarraa waan hojjetamaniif ballfi isaanii kun lafaa fi bishaan faala. keessumaa biyyoota hedduu hin guddanne keessatti sirni to'annoo balfaa gaariin waan hin jirreef miidhaan isaa ni dabala. Bu'aan qorannoo WHO akka agarsiisutti biyyoota hiyyeeyyii keessatti dhaabbileen fayyaa walakkaa ol ta'an balfa meeshaalee waldhaansaa haala naga qabeessa ta'een dhabasiisuuf ni rakkaatu. Talaalliin koronaa ka jalqabaa biiliyoona saddeet ta'an bifa siriinjiifi lilmoon balfa toonii 144,000 uumaniiru. Kunniin haala eeggannoon guutameen hin dhabamsiifamne taanaan rakkoo ogeeyyii fayyaarratti rakkoo fayyaa uumuu. Kalaqni meeshaalee waldhaansaa gataman irra deebiin hojiirra oolchu jiraachuu akka qabu akeekeera dhaabbatichi. Akka fakkeenyaattis Awustiraaliyaa keessatti maaskiiwwan gataman daakuun ho'a guddaan erga baqsanii booda ijaarsa daandiif hojiirra oolchuun danda'amuu kaaheera.


Soorata zayitii malee bilcheessuu dandeenyaa? Ogeeyyiin maal jedhu?

Tibbana Itoophiyaa keessatti gatiin zayitii nyaataa dabaluun akka malee odeeffamaa jira. Gatiin Zayitii nyaataa maaliif yeroo hedduu dabala kan jedhu hundaafuu gaaffiidha. Maalumaafuu zayita malee nyaata hojjechuun ni danda'amaa gaaffii jedhuuf deebiisaa ogeeyyiirraa gaafanneerra. Dr Yihune Ayyale Yuuniversitii Finfinneetti qorataa waa'ee soorataa fi sirna soorataati. Akkasaan jedhanitti zayitiidhaan soorata hojjechuun aadaadhuma ta'eeti malee osoo ofirraa fageessinee irra wayya. Haalli amma uumame kun zayitarraa kan nu fageessu waan ta'eef nuuf carraa guddaadha jedhan. Ogeessi soorataa kun akka jedhanitti, ''zayiti nyaata ittiin bilcheessinu maqaadhumasaarraa 'Zayita nyaata bilcheessu-Cooking oil' jedhama. Tajaajilli zayitii bilcheessuu akka ta'e nutti mul'isa.'' Dr Yihune Ayyale hawaasi keenya Kanaan dura haala yeroo ammaa Kanaan nyaata bilcheessuuf zayita fayyadamaa hin turre jedhan. Yeroo ammaa soorata bilcheessuuf zayitii akka galtee guddaa tokkootti fayyadamuun akkaan baratamaa dhufuu kan himan Dr Yihuneen inumaa magaalota keessatti ammoo heddummaata jedhan. Zayitiin soorata dhama hin qabne keessaa tokko ta'uu kan amanan Dr Yihuneen, namoonni baayyeen soorata mi'eessa kan jedhan dhugaarraa kan fagaatedha jedhan. ‹‹Namoonni baayyeen maddi mi'aayina soorataa zayita ta'uutti amanu. Faayidaan zaayitaa sooratni bilcheessinu akka hin gubanne fi waan qabate of keessatti qabatee akka turu gochuuf malee kanaaf miti,'' jedhan. ''Fakeenyaaf wayita raafuu zayitii fi bishaaniin bilcheessinu waldorgomsiifnu, zayitiin akka raafuun halluu magariisa qabatee turu, keemikalli keessa jiru akka hin dhabamne, mi'aansaa akka irraa hin mulqamne gochuuf fayyada. Maddi mi'aayinaa garuu zayita osoo hin taane raafucha mataasaati,'' jedhan. ''Dhandhamni soorataa hurkee osoo hin badin keessuma akka turuuf qofa fayyada zayitiin.'' Namni hedduun dhibamee kan hospitaala galaa jiruuf sababa sirna nyaataa hin sirreeffanneef jedhanii amanu Dr Yihune Ayyale. Soorata shukkaaraa fi ashaboon itti heddummaate akkasumas soorata saamsamee gurguramu soorachuu fi magaalota keessatti ammoo manni bargarii fi piizaa heddummaachuutu uummata dhibeef saaxilaa jira jedhanii amanu. Akkaataa zayita itti fayyadamnu hin daangessinu taanaan dhibee caaluuf saaxilamuutu dhufa jedhan. Soorata humna kennan-Kaaloorii heddumminaan of keessaa qaban soorachuun yeroo ammaa madda dhibee ta'aa jira kan jedhan Dr Yihune Ayyale, sochii qaamaa gochuu dhabuun ammoo rakkoo kana daranuu hammeessaa dhufeera jedhan. Hin sosochoonu taanaan soorati humna kennu kan nuti sooranne kuufamee taa'a jechuudha. Rakkoo kanaaf sababa ijoo kan ta'u soorata zayitii fi cooma of keessaa qaban baayyinaan soorachuudha. Zayita baayyisuun dhibee ofitti baayyisuudhaan tokko jedhamee fudhatamuu kan danda'uufis kanumaafi jedhan Dr Yihuneen. Kana jechuun qaama keenyaaf zayitiin hin barbaachisu jechuu miti, garuu heddummaachuu hin qabu jedhan. Keessattuu ijoollee guddataa jiraniif zayitiin barbaachisaa ta'uu eeran. ''Faatii asiidiin qaamni keenya oomishuu hin dandeenye jiru. Keessattuu ol-adeemtotaaf. Isaaniifis yoo ta'e garuu qurxummii fi aannan irraa argachuu danda'u,'' jedhan. Vaayitaaminoonni tokko kanneen zayitaan daakaman jiru kan jedhan Dr Yihuneen, wayita kana zayitiin nu barbaachisa jedhu. Garuu akkaataan zayitii itti fayyadamaa jirru dogoggora mataasaa qaba jedhan. Tokkoffaa hammeentaa zayita fayyadamnuu murteessuu, lammaffaa sirni soorataa keenya madaalawaa ta'uu dahbuu, sadaffaa zayita al-tokko soorata ittiin bilcheessine deddeebisnee fayyadamuun miidhaa guddaa qaba jedhan. ''Fakkeenyaaf cornaaqqeen wayita hojjetamu zayita yeroo tokko buusneeni. Zayitiin sun gara faatii (cooma) walqabataatti geeddaramaa deema. Kun ammoo dhibee kaansariif nama saaxila,'' jedhan. Muuxannoo fi beekumsa dhabuurraa yoo madde malee soorata zayitii malee qopheessuun hin danda'amu jedhanii murteessuun sirrii natti hin fakkaatu jedhu Dr Yihune Ayyale. ‹‹Fakeenyaaf dinnicha bishaan qofaan bilcheessuu dandeenya. Isa boodammoo nuugii fi talbaa yookiin midhaan zayitaa kaaniin fayyadamuun fedhii zayitiif qabnu guuttachuu dandeenya,'' jedhan. Arrabi keenya waan haaraatti baruuf yeroo dheeraa fudhata kan jedhan Dr Yihuneen, soorata zayita malee hojjechuun inuma danda'ama jedhan. Zayitii malee jiruu naga qabeessa jiraachuun ni danda'ama kan jedhan Dr Yihune Ayyale, kan akka hin gooneef muuxannoo fi barmaatilleen keenya gufuu nutti ta'aniiru jedhan. ''Fakeenyaaf shiroo zayitii malee hojjechuun ni danda'ama. Shiroon kan mi'aawu zayitiidhaan miti. Beekumsaa dhabneeti malee shiroo talbaadhaan hojjechuun ni danda'ama. Harmootiin keenya talbaa fi nuugiidhaan hojjetanii beeku. Soorati kamuu zayitii malee ni ta'a,'' jedhan. Hanga itti barrutti nutti ulfaachuu danda'a malee inuma ta'a. Odeessaalee walfakkaatan:


Covid: US fi Firaansi erga weerarri Covid eegalee as lakkoofsa namoota qabamanii isa olaanaa galmeessisan

Wayita akaakkuun koronaavaayirasii Omiikiroon jedhamu akkaan tatamsa'aa jiru kanatti US fi Firaansi erga weerarri vaayirasichaa eegalee lakkoofsa namoota qabamanii isa olaanaa ta'e gabaasan. Akka ragaa Giddugala Ittisaa fi To'annoo Dhibee US'tti guyyaa Wiixataa darbe lakkoofsi namoota qabamanii 440,000 caalaan galmaa'eera. Haata'u malee sababa ayyaana Kiriismaasiin walqabatee lakkoofsi namoota qabamanii guyyuu gabaafamaa waan hin turreef lakkoofsi kun tarii hammaa ol tilmaamamee ta'uu danda'a jedhan qondaaltonni US. Firaansi gamasheetiin lakkoofsa namoota vaayirasichaan qabamanii ardii Awurooppaa keessatti isa olaanaa ta'e gabaasteetti. Kaleessa guyyaatti namoonni 179,807 qabamuu kan gabaaste biyyattiin, yeroo itti aanan keessatti guyyaatti namoonni 250,000 qabamuu akka danda'an Ministirri Fayyaa biyyattii Olivier Véran ibsaniiru. US keessatti garuu lakkoofsi kun ni dabala sodaan jedhu akka hin jirre dubbi himaan Giddugala ittisaa fi To'annoo Dhibeewwan daddarboo biyyattii ibsaniiru. Itaalii, Giriis, Poorchugaal fi Ingilaandis guyyaa kaleessaa lakkoofsa isa olaanaa gabaasaniiru. Haalli kun erga Dhaabbati Fayyaa Addunyaa (WHO) balaan akaakuu Omiikiroon akkaan hammaataadha jechuun addunyaa akeekkachiisee booda mudataa jira. Ragaan dhimma lakkoofsa namoota kornaavaayirasiin qabamanii irratti ba'e akka mul'isutti lakkoofsi namoota qabamanii Awurooppaa keessatti harka 57n, Ameerikaa keessatti ammoo harka 30n dabaleera.


Raajiin maali, fayyaa keenyarratti balaa akka hin fidne maaltu gorfama?

Raajii (X-ray)n akkuma maqaasaa wal'aansa fayyaa isaatti raajii jedhamee haalli inni itti qaama namaa suuraa itti kaasuun kan ajaa'ibsifatan jiru. Meeshaan raajiin ittiin kaafamu dhibeewwan garaa garaa qaama namoota keessa jiru suuraa (raajii) kaasuun wal’aanuuf oola. Haata'u, wayita faayiidaarra oolfamuutti yoo ofeggannoon hir’ate rakina fayyaa gara biraatiif nama saaxilu akka danda'u dubbatu oggeeyyiin fayyaa. Carallaan maashiniin raajii maddisiisu dhala dhabdummaadhaa hanga qaccee geeddaruutti miidhaa jajjabduu qaqqabsiisuu danda’a jedhu, Yunivarsitii Arsii Hospitaala Asallaatti ogeessaa raajii [X-ray] Dr Muddiin Abdullaah. Namoonni hubannoo waa'ee meeshaa kanaa hin qabne immoo raajii na kaasii   jedhanii gaafatu. Dr Muddin dhukkubsattoonni hospitaalatti raajii yoo kaafamne wal'aansa gahaa akka hin argannetti lakkaa'u jedhu. ''Raajii osoo hin ka’iin hin galu'' jedhu jedhan yoo hubannoo namoota kaasan. Ofii eeggannoo akkamiitu barbaachisa? Bu'aa fi miidhaan isaa hoo hangam? Kanaa fi gorsa oggeessi fayyaa waa'ee raajii irratti kennan akkasiin qindeessine. Raajiin meeshaa carallaa maddisiisuun osoo gogaa qaama namaa hin baqaqsiin keessoon qaamaa maal akka fakkaatu agarsiisudha. Argannoo meeshaa kanaaf bu’uura kan kaa’e saayintistii lammii Jarmanii Wiiliyaam Roongen jedhamu ta'uutu himama. Roongen teeknoloojii wal’aansa fayyaa geeddare kana bara 1895tti akka tasaa yaaalii biraa osoo gaggeessuu argate. Gumaacha isaa kanaaf bara 1901'tti badhaasa Noobelii damee Fiiziksiitiin injifate. Roongen argannoo isaa kana ‘X’ raadiyeshinii jedhee moggaase. Roongen 'X’ jedhee kan moggaase herrega keessatti gatii hin beekamnee ‘X’ jedhamu irraa ka'uun ture. Raajiin adeemsa keessa fooyyeeffamaa adeemuun dhibee qaama keessaa addaa baasuuf tajaajilaarra oole. Raajiin meeshaa ykn mala qaama namaa ykn bakka miidhame haala fakkiitiin kaasuun, sadarkaa dhibeen ykn miidhamni irra jiru hordofuu fi wal’aanuuf kan tajaajiludha. Dr Muddin akka himanitti, dhibeewwan akka Nimooniyaa, dhibee sombaa, kaansarii sombaa, kaansarii harmaa adda akkasumas miidhama buqqe sammuu, kaansarii lafee dabalatee dhibeewwan biroo lafee miidhan adda baasuuf fayyada. Raajiin gosa garaa garaa qaba. Raajiin sombaa, mataa, garaa fa’iitu jira jedhu oggeessi kun. Gosti raajii filooroskoppii jedhamu ujummoo dhibee adda baasuuf akka fayyadu kaasu. Siitii iskaaniinillee raajii gargaarama jedhu barbaachisummaa raajii yoo ibsan. Siitiiskaan qaama keessoo namaa sirnaan adda baasee mul’isuurratti raajii irraa kan sadarkaa olaanaan fooyyeeffame dhiyaate ta’uu dubbatu Dr Muddin. Raajiin wal’aansa fayyaa keessatti faayidaa guddaa qabatullee miidhaa sodaatamus qaba. Ogeessi raadiyoolojii Dr. Muddiin miidhaa raajiin qaamaa namaarraan gahu bakka lamatti qoodan kaasan. Of eeggannoon barbaachisu yoo taasifamuu baate, miidhaa yeroo gabaabaa fi dheeraa qabaachu mala jedhu. Hangi carallaa raajii miliisifirtii 50 ol yoo ta’e gogaa qaamaa guba, maseenummaa, kaansarii namatti fiduu, rifeensa namarraa harcaasuun moleessuu, ijaa miidhuun dhibee kataraaktii jedhamuf nama saaxila jedhan. Miidhaan akkasi kunis irra jiraan namoota wal'aansa kaansarii fudhatan irratti qaqqabsiisu mala jedhan. Miidhaan Hangi carallaa raajii qaama namattii gadhiifamu guddaa yoo ta’e, kaansarii nama raajii ka’etti fidu danda’a, miidhaa yeroo dheeraatiin ammoo qaccee sanyiitiin dhala ittaanutti darbuullee danda’a jedhan oggeessi kun. Miidhaan carallaa raajiitiin namoota dhibbee kaansariitiif saaxilu danda'us,   wal irratti kuufamaa adeemun yeroo dheeraa booda miidhaa dhaqabsiisuu akka danda'u himan. Kana malees carallaan raajii kun qaccee sanyii geeddaruu ni danda’a jedhan. Walitti ida’amni hanga carallaa kun hanga guddataa adeemu miidhaan inni qaqqabsiisu akka guddatu ibsan. Qaama keenya keessaa carallaa raajiitiin akka laayyootti dafanii kan miidhaman xannacha Taayiroodii, cidhaan, ovaarii fi harma akka ta’e ogeessi raajii kan himan. Wayita namni tokko raajii kaafamutti ofeeggannoof golgaan mormaa, cidhaanii fi harma dubartootatti haguugamu qabu jiraachuu himan. Namoota gurguddoo fi daa’imman waliin walbira yeroo qabaman daa’imman carallaan dafanii miidhamu jedhu. Kana malees, dubartoonni ulfaa namoota kaan caala carallaa raajiin miidhamoodha. Dr Muddiin akka himanitti, hubannoon hawaasni miidhaa fi fayidaa raajiirratti qabu xiqqaa ta’uu dubbatu. Dhukkubsattoonni wal’aansaaf hospitaala Asallaa seenan yoo raajii hin kaafamne’’yaala gahaa otoo hin arganne akka gaggeessinetti lakkaa’u,’’ jedhan. Raajii otoo hin ka’iin akkamittin gala?’’ jedhanii dhukkubsatoonni akka raajii kaafaman gaafatan akka turanillee ibsan. Dr Muddiin hawaasa qofa otoo hin taane ogeeyyiin fayyaa hubannoo gahaa akka hin qabne eeran. Yunvarsiitii Gondaritti qo’annoo ALI bara 2013'tti ogeeyyii olaanoo yunvarsiitichaarratti gaggeessaniin kana mirkaneessu eeran. Dhukkubsatan wal’aansa barbaadu raajii ka’uu kan qabu hakiimonni miidhaafi bu’aasaa madalaanii yoo murteessan qofa ta’uu gorsan. Itti dabaluun, namoonni iddoo tajaajilli raajii kennamu turuu caalaa akka irraa fagaatan gorsan. Iddoo tajaajilli raajii kennamutti mallattoo akeekkachiisa kaa’aman hubatanii namoonni irra fagaachuu qabu jedhan.


Qorichi Covid haaraa dhukkuba cimaa walakkaan hir’isa jedhame

Qorichi Koronaavaayiras wal'aanuuf yaaliirra ture dhukkuba cimaa yookaan du'a harka walakkaan akka hir'isu, bu'aan qorannoo kilinikaalaa mul'ise. Kiniinaan molnupiravir jedhamu kun dhukkubsattoota dhiyeenya vaayirasichaan qabamaniif, guyyaatti al lama kennamaa ture. Kaampaaniin US qoricha kana tolche Merck akka jedhetti, bu'aan qorannoo kanaa haalaan dassaa tahuusaatin, kanneen hordoffii taasisan qorannichi akka dhaabbatee hojiirra oolu gaafatan jedheera. Torban lama dhufu keessatti Ameerikaa keessatti haala tasaa keessatti akka hoojiirra ooluuf heeyyama argachuuf akka jirus kaampaanichi hime. Gorsaa olaanaa medikaalaa pireezidantii Ameerikaa Joo Baayidan kan tahan Dr Antonii Faawuchii, bu'aan argame kun ''oduu gaariidha,'' jedhan. Haatahu malee haga Bulchiinsi Nyaataafi Qorichaa biyyattii (FDA) ragaa dhiyaateef ilaalee raggaasisutti, ofeeggannoon akka godhamu dhaaman. Qaamolee mootummaarraa heeyyama argannaan qorichi molnupiravir, qoricha farra-vaayirasii Covid-19 afaaniin fudhatamu isa jalqabaa taha. Kiniinaan jalqaba dhibee influwenzaa wal'aanuuf tolchame kun, koodii jenetikii vaayirasichaa dogoggorsuun - akkanni qaama keessatti akka hin babal'anne dhorka. Xiinxala dhukkubsattoota 775 irratti taasifameen: Daataan qo'annoo kanaa kan maxxanfame oggaa tahu, garuu ogeeyyii damee keessa jiraniin (peer-review) hin sakatta'amne. Talaalliiwwan Covid hedduun, qoree pirootinii vaairasichaan ala jiru irratti kan qiyyaafatan oggaa tahu; wal'aansi kun garuu inzaayimii vaayirasichi of baay'isuuf itti gargaaramu rukutuun irratti xiyyeeffata. Kaampaaniin UK keessatti MSD jedhamuun beekamu Merck, wal'aansi kun gosoota vaayirasii gara fuulduraatti of jijjiiraa adeemaniifillee qorichi kun ni fayyada jedheera.


Dhukkubsattoonni dhiibbaa dhiigaa paarastaamoolii baay'inaan liqimsan dhibee onneef saaxilamu-Qorannoo

Dhukkubsattoonni dhiibbaa dhiigaa ajaja hakiimotaan yeroo dheeraaf qoricha paarastaamoolii kan fayyadaman yoo ta'e dhibee onneef akka saaxilaman qorannoon mirkaneesse. Qorattoonni Yuuniversiitii Edinbiraa akka jedhanitti doktaroonni dawaa yeroo dheeraaf fudhatamu wayita dhukkubsattoota isaaniif ajajan faayidaa fi miidhaasaa ilaalcha keessa galchuu qabu jedhan. Qoricha dhukkubbii namarraa galchu/nama dandamachiisu dhukkubbiiwwan akka mataa bowwuu fi ho'ina qaamaaf fudhachuun hagas mara rakkoo hin qabu jedhu qorattoonni. Ogeeyyiin fayyaa gariin ammoo namoota hedduurratti qorannoon hojjetamee mirkanaa'uu qaba jedhu. Qorichi paarastaamool dhukkubbiin akka namarraa laaffatuuf kan fudhatamuudha, ta'us garuu namoonni akkaan dhibaman akka fudhataniifis ni gorfama. Garuu qorichichi furmaata waaraa hin ta'u. Bara 2018 keessa qofa lammiileen Iskootlaand miiliyoona walakkaa ta'an qoricha yeroof dhukkubbii namarraa kaasu kana akka liqimsan hakiimonni ajajanii turan. Kana jechuun lammiilee biyyattii 10 keessaa tokko paarastaamoolii liqimsa jechuudha. UK keessatti namoota sadi keessaa tokko dhibee dhiibbaa dhiigaaf saaxilamoodha. Qorannoon kana mirkaneesse namoota eeyyamamoo ta'an 110 hirmaachisuun kan hojjetame yoo ta'e, kanneen keessaa lama sadaffaan dawaa dhibee dhiibbaa dhiigaa warra fudhachaa turaniidha. Hirmaattonni qorannoo kanaa paarastaamoolii giraamii tokko guyyatti afur torbee lamaaf akka fudhatan taasifaman. Itti aansuun ammoo torbee lamaaf qorichuma kana kan fakkaatu garuu miidhaas faayidaas kan hin geessifne akka fudhatan taasifaman. Yaaliin kun akka agarsiisutti kanneen paarastaamol fudhatan dhiibbaan dhiigaasaanii akkaan dabale. Kana jechuun carraan dhiibbaa dhiigaa fi kantaruu dhiigaan qabamuusaanii guddaa ta'uu agarsiisa jedhan Pirofeesarri Yuuniversitii Edinbiraa Jeemsi Diir. Kanaafuu doktaroonni namoota dhibee dhiibbaa dhiigaa qabaniif paarastaamoolii muraasa akka ajajaniif qorattoonni kunneen dhaamaniiru.


Qorichi dhibee waa dagachuu milkaa'ina guddaa jedhamuun jajame

Qorichi Alzaayimarii ykn dhibee waa dagachuu sammuu namaa miidhu yaaluf jalqaba hojiirra oole bu'aa guddaa argamsiise jedhamuun akkaan jajamaa jira. Qorattoonni waggoota hedduuf yaalii gaggeessaa turaniin milkaa'uu dadhabanii turan amma milkaa'uu isaanii himu. Qorichi 'lecanemab' jedhamu dhibeen dagachuu sadarkaa gara jalqabaarra osoo jiruu yoo fayyadaman bu'a qabeessadha jedhan qorattoonni. Qorichi kun waan linqixaa'aa - beetaa amilooyid- jedhamu kan sammuu namaa keessatti Alzaayimarii uumu irratti dhiibbaa uuma. Dhibee kana yaaluf yaalii milkaa'aa taasisuun qorattoota biratti akka jijjiirama guddaatti jajajamaa jira. Qorannoon Alzaayimarii UK argannoo kana "milkaa'ina guddaadha" jedhe. Waggoota 30 darbaniif amilooyidii sammuu namaa waa dagachuu ykn Alzaayimariidhaaf saaxilu irratti qorannoo gaggeessaa kan turan Pirof. Joon Haardii, "Waldhaansa Alzaayimarii arguuf jirra, waan seena qabeessadha" jedhan. Yunivarsiitii Edenbiraa irraa ammoo Pirof. Taaraa Ispaayirs -Joons, bu'aan qorannoo kun "baay'ee murteessadha sababni isaa yeroo dheeraaf 100% osoo hin milkaa'in turre" jedhan. Ammatti namoonni waa dagatan ykn Alzaayimarii qaban mallattoo isaanii to'achuuf qoricha biraatu kennamaaf, garuu jijjiirama homaatuu hin argatan. Qorsi 'lecanemab' farra qaamaa yoo ta'u imilooyidii sammuu keessaa akka balleessu godhameet tolfame. Imilyoodiin pirootiinii wal qabataa ta'ee fi sammuu namaa keessatti niwuroonota gidduutti waan akka haphee wal qabatu uumun Alzaayimariif nama saaxiluudha. Qorannoo guddaa gaggeeffameen namoonni Alzaayimarii sadarkaa duraa qaban1,795 fedhiidhan irratti hirmaatan. Torban lama lamaan qorsi lecanemab kennameef. Bu'aan qorannichaa gaafa dhiyaatu baay'ee ajaa'ibsiisaa jedhame. Dhibicha guutummaan dhaabachuu baatus ji'oota 18 gidduutti mallattoon dhibee Alzaayimarii namoota qorannoo irratti hirmaatanii dhibbeentaa kurmaanaan gadi bu'e. Deevid Esaam namni ganna 78 UK irraa qorannoo kana irratti hirmaataniiru. Sababa Alzaayimarii ykn rakkoo waa dagachuun hanga hojii dhaabutti gahanii turan. Sa'aatin meeqa akka ta'e himuu waan dagataniif sa'aatii dijitaalaa fayyadamu. "Akka durii nama jabaa miti, waan baay'ee irratti deeggarsa barbaada. Dandeettin waa yaadachuu isaa guutummaatti hin jiru jechuun ni danda'ama," jedhu haati warraa isaanii. Garuu yaaliin isaan irratti hirmaatan kun abdii akka itti hore dubbatan. Addunyaa irratti namoonni miliyeena 55 ta'an Alzaayimarii ykn dhibee dagachuutin rakkatu. Bara 2050 tti ammoo miliyeena 139 ta'a jedhamee tilmaamama. Qorsi Alzaayimarii 'lecanemab' jijjiirame fide moo hin finnee irratti ammayyuu saayintistoota fi doktoroota gidduutti falmiin gaggeeffamaa jira. Pirof. Ispaayirs-Joons dhibicha irratti "jijjiirama xiqqaatu" dhufe, baay'edhuma waan akka diraamaa ta'uu baatus "ani garuu nan fudhadha" jedhan. Qorannoo Alzaayimarii UK irra Dr Suzaan Kohilaas ammoo "jijjiirama gaaritu jira... gara fuulduratti qorsi dhufu ammoo kanarra fooyya'a" jedhan. Qorsi kun rakkoo mataa isaas qaba. Namoota qorsa kana fudhatan irratti dhiiigni sammuu dhibbeenyaa 13 yoo mul'atu, sammuun dhiita'uun ammoo dhibbeentaa 17'tu mudate. Kanarraa kan ka'e namoonni hedduu qorichicha fudhachuu kan dhaaban jiru. Gaaffiin ijoon yaalii ji'oota 1 booda maaltu ta'a kan jedhuudha. Deebiin isaa baay'eenis shakkiidhaan kan guutamedha.


Qorichoonni laggeen keessa gataman fayyaa addunyaaf yaaddoo uumuu qorannoon mul’ise

Laggeen addunyaa qorichotaafi oomishaalee warshaalee qorichootaa keessaa bahaniin faalamuun ''fayyaafi naannoof yaaddoo guddaa uumuu,'' gabaasni mul'ise. Qorichi mataa [paaraastaamolii], nikotinii kanneen akka tamboo, kaaffenii kanneen akka bunaa, qoricha gaggabdoo [epilepsy] kan ta'e carbamazepine, akkasumas qorichi sukkaaraa metformin bal'inaan laggeen keessa kan argamanidha. Qorannoon Yunivarsiitii of Niiw Yorkiin taasifame kuni qorannoo guddicha sadarkaa addunyaatti gaggeeffamedha. Laggeen Paakistaan, Booliviyaa fi Itoophiyaa kanneen baay'ee faalaman keessaati. Laggeen Ayislaand, Noorwayiifi Amaazon immoo kan wayyoo qabanidha. Dhiibbaan qorichoonni laggeen keessa argamuun fiduu malu gara caalu hin beekamu. Taatullee, kana dura qorannoo taasifameen qorichi dhala hambisuuf fudhatamu oomisha qurxummii miidha akkasumas humna fayyisuu qorichootaa irratti dhiibbaa qaba. Qorannoon kuni biyyoota 100 keessaa saamuda bishaanii 1,000 ol fudhachuun taasifame. Walumaagala, laggeen 258 ol keessatti oomishaaleen qorichaa keessatti argamaniiru. Kunis orgaanizimoota bishaan keessa jiraataniif balaa akka qabu qorannichi mul'ise. Nami qorannicha hoogganan Dr Joon Wilkinsan to'annoon qulqullina bishaanii cimaallee qorichonni kuni laggeen akka hin seenne hambisuu hin danda'u jechuun BBC'tti himan. Afrikaa keessa farra busaaf kan fayyadaman, artemisinin, bal'inaan laggeen keessa argameera. Yunivarsiitii Hertfodshaayir irraa BBC'n kan dubbise Dr Veronikaa Edmandis-Biraawon qorichoonni laggeen keessa argamuun miidhaa qabaachuufi garuu dhiibbaa isaa gadi fageenyaan baruuf qorannoon hanga ammaa taasifame xiqqaa ta'uu himan. Qorichoonni farra baakteeriyaa laggeen keessa argamuun baakteeriyaan akka qoricha dandamatu gochuu danda'a jedha qorannichi. Hammi fayyisuu qorichaa laafuun immoo ''fayyaafi naannoo addunyaaf yaaddoo guddaa fiduu'' ibsa. Laggeen haalaan faalaman kan biyyoota gali giddu galeessa xiqqaa keessa argamaniifi bishaan gad - lakkifamuufi to'annoon bishaan faalame laafaa ta'ettidha. Ogeeyyiin kuni keessumaa hawaasa carraa eegumsa fayyaa xiqqaa qabu irratti dhiibbaan qabu jabaa ta'uu ibsu. Maaltu taasifamuu qaba isa jedhuuf Dr Wilkinsan akkaataa qorichi fudhatamu to'achuun bu'aa buusuu akka danda'u amanu. Qorannoon kuni barruu Proceedings of the National Academy of Sciences [Afaan Ingiliziitti geessa] irratti bahe.


Umurii waggaa 35n booda ijjoollee godhachuun miidhaa attamii qaba?

Dhiironni umurii waggaa 35 booda daa’iman godhachu barbaadan, carraan daa'imman utuu guyyaansaanii hin ga’in dhalattuu ykn kan Otiizim qaban dhalchu danda’u  akka jiraatu qorannoon tokko mul'ise. Akkuma umuriin dhiiraa adeemuun qulqullinnii fi baayyinni sanyii dhiiraa haalaan hir'ataa adeema. Kunis dhaloonni akka itti fufu taasisuu irratti dhiibaa qabaata jedha qorannichi. Kunis kan yunivarsiitii Ameerikaa Istaanford kan odeeffannoo dahumsa miiliyoona 40 ol irraa fudhachun xinxale dabalate, qorannoowwan heddu waggoota dhiheenya keessa gaggeeffameen kan mirkanaa'eedha. Odeeffannoo kana ilaalchisuun waa'een dhala gochachuun rakkoo qabaatu baayyeen hin beekamu. Haata'u malee gorsiiwwan, qorannoowwanii fi wallaansi hordoffii fi balaa daa'imman dhalatu mudachu malan hir'isan jiru. Dr Kaarlaa Giusti Zakkaariyaas, Ispeeshaalistii sirna wal hormaata fayyaa fi miseensa garee Hospitaala Rede D'Or - São Luiz Itaim magaalaa São Paulo Biraaziil keessaati. Innis yeroo baay’ee dhiirota daa'imman argachuu barbaadan akka wallaanu himti. “Dhiiroonni umuriisaanii waggoota 50 fi 60 keessatti argamanii fi kan dubartoota umurii xiqqaa fudhan daa’imman horachuuf yaaliitu isaan barbaachisa. Kunis sababii hanguma umuriin deemuu sanyii dhiiraa dadhabaa adeema,” jedhu. Walumagalaatti, sirni wal hormaata dhiirotaa kan dubartootarraa adda. lakkoofsi seeloota wal hormaata dubartootaa muraasa yoo ta’an, kan dhiirota ammoo dargaggummaarra kaasee hanga lubbuun jiran hunda hora. Asiitti qabxiiwwan hubatamuun barbaachisu jira: Innis oomiishini sanyii kormaa (ispeermii) dhaabbatu baatus, waggoota murtaa’an booda qulqullinnisaa tokko miti. Akkuma waggaan darbuun, oomishni seelootaa gadi bu’aafi qulqullina kan hin qabu ta’a. Hir’inni kun daa’imni gadameessa keessatti akka hin uumamne gochuu danda’a. Akka qorannoon gariitti, yoo daa’imni uumames, yeroo hunda dhibeewwan sirna argansuu fi dhibee gagabdoo dabalate rakkoo fayyaa biroof kan saaxilaman ta’u danda’u. Qorannoon yunivarsiitii Istaanford bara 2018 taasise tokko akka argisiisutti, akkuma umuriin dhiiroota deemtuun daa’imman dhibee adda addaatiif saaxilaman dhalachuuf carraan olaanaa ta'a. Caaraan Dhiironni umurii waggaa 35tti daa’imman horatan, daa’imman ulfinni qaama xinnoo ta'an, kan hargansuun nam-tolchee akkuma dhalataniin barbaachisuu fi dhukkuba gaggabdoo qaban dhalachuun guddaadha. Dhibbeentaan namoota umurii waggaa 45 ol daa’imman utuu guyyaan saanii  hin ga’in dhalatan argataniin 14 ta’us, kan namoonni 50 ol ta'an daa’imman yaalii fayyaa cimaa barbaadan dhalaniin dhibbeentaa 28. Geggeessan qorannoo kana kan ta’e piroofeesara Michael Eisenberg, lakkoofsi kun akka waan sodaachisa ta’etti ilaalamu qaba jedha. Argannoon qorannoo kana maatiiwwan fayyaa sirni wal hormaata isaanii akka itti karoorfatan hordofan taasisa jedha. Dhumarratti, qorannoon kun akka argisiisutti, waggaa 10 kna umurii abbaati dabalamu hunda, caaraan daa’imman hir’innaan dhalatan kan baayyatu. Kun maaliif akka tahu saayansiin waan beekuu hin qabu. Haata’u malee qulqullinaa fi baayinni sanyii korma dhiirota gad bu’aa ta’us, dhimmi seeliin wal hormaata humna dhalchiisun qabachuu jedha pirezidaantiin waldaa daktaroota Biraaziil Alfredo Canalini Akka Kanaliin jedhutti, hir’ina jaarumman dhaluun fidu xinneessuun hin danda’amu. “baayooloojii sirna wal hormaata dubartoota nama sadarka olaana barbaachisa, kana hubachuuf maal akka tahan beekuf dhiironni gorsa oggeessa argachu qaban,” jedha. Dhiironni jaarsummaan daa’imma godhachuu barbaadan ulfinna daa’imman guddisuun qabu hubachutti isaan barbaachisa. Kana ogeeyyi mariisisuu qaban.


Vaayirasiidhaan kaansarii yaaluun dhukkubsatootatti abdii hore

Malli wal’aansa kaansarii haaraan, vaayirasii dhukkubsataatti dabarsuun, seelota kaansarii mancaasu namarratti yaalame bu’aa hedduu abdachiisaa ta’e argamsiisuu isaa saayintistoonni UK himan. Mala kanan dhukkubsataa tokko keessaa kaansariin badeera, dhukkubsattoota biroorratti dhiitoon sababa kaansariitiin uumamee ture xiqqaateera. Dawaan kun vaayirasii ’cold sore’ jedhaman kanneen dandeettiin nama miidhuu isaanii laafe gargaaramuun yoo ta’u, dhiitoo kaansariin uumame ajjeesuuf caaseffamni isaa geeddarame. Ammatti qorannoon guddaa fi yeroo dheeraa gaafatu kan barbaachisu yoo ta’u, vaayirasicha lilmoon dhukkubsattoota kaansarii sadarkaa olaanaarra qaqqabeef kennuun lubbuu isaanii baraaruun akka danda’amu qorattoonni beeksisaniiru. Kirziyistoof Wojakowiskiin, ga’eessa ganna 39 ispoortiin maashaa qaama isaa ijaarurratti bobba’e fi Dhiha Landan keessa jiraatu. Wojakowiskiin, dhukkubsataa kaansarii yaalii kansariirratti gaggeeffamu kana dhukkubsattota fudhatan keessaa tokko. Bara 2017 kaansarii xannacha hancufaatiin qabame. Wojakowiskiin wal’aansa baqaqsanii yaaluu fi wal’aansi biroo hordofaa ture, garuu kaansariin isaa guddachuu itti fufe. ‘’Kana booda filannoon biraa siif hafe hin jiru jedhamee natti himameera. Wal’aansa isa jiraachuuf isa xumuraa ta’een fudhataa jira. Carraa yaalii kana argachuun anaaf waan guddaadha, baayyee naasisaadha,’’ jedhe. Wal’aansi kun gosoota vaayirasii naannoo afaanii, fuula fi taa’umsaa miidhan ‘’herpes’ jedhaman caaseffama isaanii geeddaruun kennameef hordofee kaansarii Wojakowiskii qabe irraa bade. ‘’Torban lamatti si’a tokko lilmoon wal’aansa kana marroo shaniif ergan fudhee booda kaansarii guutuummatti narraa balleesse. Ergan kaansariirraa bilisa ta’ee amma waggoota lamaa darbe’’ jedhe. Wal’aansi lilmoon kallattiidhaan dhiitoo kaansarii kanarratti dhukkubsataa kaansariif kennamu seelota kaansarii karaa lamaan haleela. Tokkoffaa, seelota kaansarii weeraruun dhodhosa,akkasumallee sirna madinummaa qaamaa itti si’eessa. Dhukkubsatoonni kaansarii 40’n yaalii kanarratti hirmaataniiru. Namoota muraasa yaalii kanarratti hirmaatan vaayirasii gosa RP2 jedhamutu lilmoon kennameef. Namoonni kaan immoo qoricha kaansarii kan biraa ‘’ nivolumab ‘’jedhamu fudhatan. Firiin yaalii kanaa yaa’i dhimma fayyaa Paarisitti taa’ame akka agarsiisutti, Wojakowiskiin dabalatee dhukkubsattota sagal keessa sadan isaaniif dhiitoon kaansarii gogeera. Qorannicha kan hogganaan Pirofeesar Keevin Harringtan BBC tti akka himanitti, bu’aan wal’aansichaa kaansariii sadarkaa olaanaarraa qaqqabe kan akka kaansarii liqimsituu fi ijaa fi kaan wal’aanuuf‘’dhugumatti abdatamaadha,’’ jedhan. ‘’Yaalii kilinikaalaa sadarkaa jalqabarratti argamuun bu’aa akkasii arguun baratamaa miti,’’ jedhan Pirofeesar Keevin Harringtan. Saayintistoonni vaayirasiitti gargaaramuun kaansarii wal’aanuuf yaalun kun kan jalqabaa miti. Tajaajilli fayyaa biyyaalessaa  biyya UK mala wal’aansa vaayirasiin yaaluu‘’T-Vec,’’ jedhamu kaansarii gogaa wal’aanuuf waggoota muraasa dura eeyyame.


Lubbu-qabeeyyii xixiqqoo fuula keenyarratti saal-qunnamtii raawwatan jiraachuu beektuu?

Namoonni hedduun gogaasaanii kunuunsuuf jecha guyyaa guyyaan dibataan laaffisuu, luqqisuufi ifa aduu irraa eeguu hojii idileesaanii godhatu. Lubbu-qabeeyyiin baayyee xixiqqoo qaawwa gogaa qulqulleessan, kanneen akka’ Demodex folliculorum’  jedhaman umurii isaanii guutuu fuula keenya keessa jiraatan akkam ta’u laata? Halkan lubbu-qabeessa dheerinnisaa mm 0.3 ta'e qaawwa gogaa gadhiisee bahuun qaawwa gogaa haaraa barbaada. Kunis hirriyaafi jaalallee isaa waliin wal arguufidha. Fakkeenyaaf, kutaa dhiqannaa seenuun wayita fuula keenya gutuu sukkuumnee dhiqannuus, isaan balleessuu hin dandeessu. Lubbu-qabuuyyiin kunneen gogaa qaama keenyaa keessa gadi fagaatanii waan jiraataniif dhiqattee baasu hin dandeessu. Namoonni %90 ol taanu lubbu qabeeyyii garmalee xixiqqoo kanneen ofirratti fudhannee waliin jiraachuu kan eegalle dhaloota keenyarraa kaasee, wayita harma haadha keenya hoonu irraa eegaleeti jedhu qorattoonni. Oggeettiin qorannoo kana Yunvarsiitii Riidiing jedhamurraa barreessan Dr. Alenjandiraa Perottii akka jedhaniitti;  ''lubbu-qabeeyyii kanaaf dawoo ta’uu keenyatti gammaduu qabna. Isaan waliin hariiroo jalaala hangas guddatu qabbnas,’’ jedhan. '‘Lubbu-qabeeyyiin kunneen baayyee xixiqqoo fi gaariidha, isaan oifrraa qabaachuun keenya nu yaaddessuu hin qabaatus,’’ jedhan. '‘Lubbuu-qabeeyyii kanatu qaawwa gogaa keenyaa qulqulleessee walqixxeessa,’’ jette. '‘Kanaaf, jecha yaadda’uu hin qabdu. Lubbu-qabeeyyiin ijaan hin mul‘anne si waliin jiraachuu isaaniifi miidhaa homaatuu waan sirraan hin geenyeef gammaduu qabda,’’ jedhan. Qorannoon akka mul’isutti, hariiroon isaan waliin qabnu guddaa ta’uu, garuu lubbuu-qabeeyyiin mites jedhaman ilbiisota keessaa kanneen hunda caala qaccee xiqqaa ta’e qaban ta’uusaanii agarsiise. Qacceen lubbu-qabeeyyii xixiqqoo kana carallaa ifaa aduutiin baduu malaa garuu lubbu qabeeyyiin kunneen dammaqiinsa kan qaban halkan qofaadha. '‘Halkan wayita hirriba cima keessa jirtu qaawwa gogaa kee bira kan deeman walqunnamtii saalaa raawwachuu fi daa’ima godhachuufidha,’’ jedhu Dr. Perottiin. Lubbu-qabeeyyiin kun qaawwa gogaa keenyaa akka odola jaalalaatti keessa dhokachuuf itti gargaaramu jedhan. Qorannoon akka agarsiisutti, wayita heddumminni qaccee isaanii xiqqaate nurratti hirkachuun isaanii ni dabala jedhan. Kana jechuun ammoo guutummaattii dhabamuuf saaxilamoodha jedhan. Qorannoon kun qaccee sanyii lubbu-qabeeyyii kana akka dammaqsuufi akka rafan taasisu argachuu qaba ture garuu hin dhiyaanne jedhan. Lubbuu-qabeeyyiin kunneen wayita rafnu hangi horomoonii gogaa keenya keesatti maddu xiqqaachuu kan bira gahan yoo ta’u, kanatu isaan dammaqsa. Lubbu-qabeeyyiin xixxiqqoon qaama keenya waliin wal baru. Hanguma qaama keenyaan wal baran qaccee sanyii isaanii dhabu, adeemsa keessa jiraachuuf guutummaatti nurratti hirkatu. Waan nurratti maxxananiif jecha qaawwa gogaa keessaa hin bahan, jaalallee isaanii haaraa barbaaduuf malee hin bahan. Kanaafuu yoo isaan dhabne maaltu ta’a? '‘Lubbu-qabeeyyiin xixiqqon kunneen fayyummaa gogaa keenyaa waliin hariiroo qabu. Kanaaf, yoo isaan ofirraa dhabde rakkoon gogaaf saaxilamna,’’ jedhan Dr. Perottiin.


Qaamolee booyyee du’ee sa’atii booda gariin bayyanachiisuun danda’ame

Booyyeen ajjeefamee sa’atii tokko booda kutaalee qaamasaa hanga tokko bayyanachiisuun kan danda’ame yoo tahu, kunis wal’aansa fayyaa keessatti tarkaanfii guddaadha jedhan qorattoonni US. Malli kuni kutaaleen qaamaa dhala namaaf dhaabaman akka dabalaniifi hakiimonni lubbuu namaa baraaruuf yeroo akka argatan gargaara. Yaada battala jireenyaafi du’aa gidduutti maaltu uumama kan jedhus qorannoo kuni falmeera. Ogeessonni kunneen akka jedhanitti, ‘’argannoon kuni waan ajaa’ibaafi faayidaa qabeessa tahe dha,’’ Yeroo onneen dhahannaa dhaabdu, qaamni keenya oksijiiniifi gosoota nyaata jiraachuuf barbaachisan beela’a. Kutaaleen qaama keenyaa ni afuufamu, ujummoon dhiigaa hojii dhaaba, seeliiwwan qaama keenya ijaaran du’uu jalqabu. Seeliin du’uun kuni kana dura dhimma saffisaaan raawwatuufi waan duubatti hin deebifamnettidha yaadama ture. Haatahu malee qorattoonni Yuunivarsiitii Yeel, miidhaa haala kanaan qaqqabu booyyee erga du’ee sa’aatiin tokko darbe irratti hanga tahe duubatti deebisuu danda’aniiru. "Dalagaa seelii murasa iddootti debisuu dandeenyeerra, kana kutaalee qaamaa murteessoo tahanirrattidha raawwanne, silaa kutaaleen qaama kunneen du’uutu irra ture," jedhan piroofeesra Neenaad Seestaan. "Seelonni kunneen sa’atii dheeraa dalaguu irra turre keessatti hojjechaa turan." Qorattoonni kunneen sammuu booyyee irratti teeknolojii wal-fakkaataa ‘OrganEx’ jedhamu bara 2019tti hojiirra olchanii turan. Teeknolojiin kunis: Qorannoon kuni joornaalii Neechar jedhamu irratti kan maxxanfame yoo tahu yaalii kanarratti booyyee 100 eeyyama itti argame faayidaarra oolaniiru. Saayintistoonni qoricha hadoochu booyyee kunneeniif erga kennanii booda onneen isaanii hojii akka dhaabu taasisan. Sa’atii tokkoof erga du’aniin booda, sirna teeknolojii OrganEx jedhamu kanatti qunnamsiisaniin booda makaa keemikaalaa bayyannachiisu sa’atii ja’aaf kennaniifi. Qorichi inni hadoochu yeroo yaaliin kuni geggeeffamaa ture akkuma jiruun itti fufee ture. Sa’aatii jahaa booda qaamolee booyyee kanaa akka onnee, tiruu fi kale baqaqsanii qaamoleen kunneen gariin dammaqanii tajaajila haga tokko kennuu eegaluu agarsiisan. Onnee keessa sochiin elektiriikii deebi’eera akkasumas maashaaleen onnee tokko tokko shuntuuranii diriiraa turan. Haata’u malee qaamoleen kun qixa yeroo du’a duraatiin hin dalagne. “Sadarkaa molokiyuuliitti seelii suphuun akka danda’amu agarsiifnee jirra. Seelonni akka hin duune amansiisuu dandeenya jechuudha,” jedhan qorataan Dr Zivoonimiir Virseeljaa. Yeroo tokkotti mataa fi mormi booyyee kanaa sirnaan socho’uu eegalee ture. Kana jechuun bayyanachaa turan jechuu ta’uu mala garuu qorannoo dabalataa fedha. Akka yaalii bara 2019n mul’ate sammuu keessa bayyanachuun akka jiru ragaan tureera. Garuu dambaliin sammuu ykn ammoo sochiin elektiriikii kan of-baruu ykn jiraachuu agarsiisu hin mul’anne. Teekinooloojiin kun namootarratti akka hojiirra oolu osoo hin godhamiin dura qorannoon hedduun godhamuu barbaachisa. Haata’u malee xiyyeeffannaan duraa qaamoleen namaaf bakka buufaman yeroo dheeraa turanii dhukkubsataa bira akka gahan gochuudha. “Qaamoleen namni tokko arjoomee nama biraaf dhaabaman yeroo dheeraa akka turan gama gochuutiin teekinooloojiin kun abdii guddaa kan keennudha” jedhu Dr Isteefan Laataam, wiirtuu baayoo-etiksii Yeelirraa. Galmi maayyiin garuu du’anii boodallee qaamoleen namootaa akka arjoomamu gochuufi akka wal’aansaattis teekinoolojii kanatti dhimma bahuudha. Teekinooloojiin kun hakimoonni namoota hanqina ooksijiiniin du’an fakkeenyaaf bishaan keessatti kan dhidhiman ykn ammoo dhukkuba onnee tasaatiin kan boqotan wal’aanan yeroo dabalataa akka qabaatan godha jedhu ogeeyyiin. Kana jechuun namoonni kun du’anii sa’aatii muraasa booda lubbuu itti horuun ni danda’ama jechuudha.


'Coommeen nama qaajjessu dhiphina garmalee wal’aanuf oola'- qorannoo

Dawaan Ingudaayii(Coommee) wayita nyaatamu nama qaajjeessurraa hojjatamu torban 12 keessatti mallattoolee dhiphina garmalee fooyyeessu akka danda’e qorannoon yaalii gaggeeffame muli’se. Dawaan abba miliigarama 25 Silosaayibin(psilocybin) jedhamu dhukkubsataa dhiphina garmalee qabu tokko miirri akka nama hirriba keessa jiruu akka itti dhagamu taasisa. Kunis wal’aansi gama xiinsammuun kennamu akka milkaa’u taasisa. Haa ta’u malee, dhiibbaa cinaa(side effect) yeroo gabaabaaf hordofsiisu hanga tokko kan nama sodaachisuu fi deeggarsa itti dhiyeenya barbaachisudha jedhan qorattoonni. Qorattoonni akka ibsanitti, qorannoowwan gurguddoo dabalataan gaggeessuun ammayyuu ni barbaachisa. Sadarkaa addunyaatti namoonni miliyoona 100tti dhiyaatan dhiphina garmalee wal’aansa amma tajaajilarra ooleen hin wayyoofne qabu- Namoota kana keessa %30’n of ajjeesuu yaalu. Saayintistonni miidhaa cinaan dawaan Silosaayibin jedhamu fayyaa sammuurratti waggootaaf qaqqabsiisu qorataa jiru. Qorannoowwan dhiyootti gaggeeffaman abdii namatti horu, taatullee dhiibbaa cinaan hordofsiisan yeroo gabaa kanatti beekuuf rakkisaadha. Jaarmiyaan saayikaatarii, saayikolojii fi niwuroosaayinisii Kolleejjii Kiing Landanitti argamuu fi jaarmiyaan 'Maudsley NHS Foundation Trust’ jedhaman akka himanitti, dhukkubsattoonni baayyeen wagga tokkoo oliif dhiphina garmalee keessa turan. Dhukkubsattoota kana keessatti namoota umriin isaanii ganna 40tti dhiyaatanitu baayyata.  Barreessaa qorannichaa kan ta’an Dr Jeemsi Ruuker, dawaan kompaawundii  ingudaayii ykn coommee keessatti argamurraa tolfamu kun ''kallattiin sammuurratti dhiibbaa uumee, wal’aansa dhiphinaaf karra bana.'' Wayita yaaliin kun gaggeeffama turettti dhukkubsattoonni dhiphina garmalee qaban siree bakka tasgabbii qabu kaa’amerra ciisaniitu sa’aatii jahaa hanga saddeetiitti akka abjootan taasifame. ''Abjuun isaanii waan gaarii ykn hamaas ta’uu mala,'' jedhan Dr Ruuker BBCtti himan. ‘’Abjuu isaanii keessatti mudannoo isaanii jajjabaa kan dura kessa darban,  miiran isaanii yeroo sana ture arguu malu, jedhan. Ogeeyyiin ammoo fayyaasaaniirratti haalli yaaddeessan mudatu yoo jiraate deeggarsa barbaachisaa ta’e yeroo sanatti ni kennuuf. Guyyoota ittanaan ykn torbanoota ittaanan keessatti dhukkubsattootaa deeggarsi saayikoolojii ni taasifamaaf. ''Dhukkubsattoonni ‘maali rakkinni koo? jedhanii of gaafachuurra gara maaltu na mudate?’ jedhanii of gaafachuutti ce’uu jedhan ogessii saayikoo-teerappii Nadaav Liyaam Modliin. Dhukubsattonni muraasni isaaniirratti mallattoolee kan akka; bowwoo mataa, ol-locuu, dadhabbii qaamaa garmalee fi akka miira of-ajjeesuu yaadu fa’aatu mul’ate.


Lammiin Awustiraaliiyaa yakkaan shakkamuun waggaa 12'f barbaadamaa ture to'atame

Awustiraaliyaan namticha biyya keessatti yakkamaa hamaadha jechuun waggoota 12'f adamsaa turte to'annaa jala oolchuu beeksifte. Gaheessi umuriin waggaa 64, Girhaam Pootar himannaa yakka ajjeechaa qindeessuu irratti dhiyaateen mana murtii bulchiinsa Viiktooriyaa keessaatti argamutti dhiyaachu hafuusaatiin poolisiin barbaadamaa ture. Namni kunis bara 2010 irraa kaasee dhokataa jiraata. Himannaan irratti dhiyaatees dadabarsa qoricha sammuu adoochoo irratti waliigaltee dhabuurraa ka'uun miseensoota garee wanbadee ajjeechaawwan raawwachuuf filataman keessaa tokkoo akka ture himameera. Namtichi kunis eddoo Kiiwunlaand jedhamuutti akka argamuun eeruun erga poolisii qaqabeen booda hordoffii tasiseen Wiixata kaleessaa to'annaa jala oolfamu danda'ameera. Viidiyoon miidiyaalee hawaasaa irratti gadhiifame tokkoos namtichi kun harkisaa cancalaan hidhamee wayita fudhatamu agarsiisa. Pootar kanaan dura daa'ima umureeshee waggaa 10 keessatti argamtu mataa irraa muruun ajjeessuun bara 1981tti hidhaan umurii guutuu itti murtaa'ee ture. Kanaanis erga waggaa 15 mana hidhaatti dabarseen booda gadhiifame. Namni kunis yakka ajjeechaa qindeessuu irratti banameen alattis wayita dhokateetti qoricha sammuu adoochoo kokeeyin jedhamuun beekamuuf tilmaamaan doolaara miiliyoona 317 baasan dadabarsuun himannaan irratti dhiyaateera. Yeroo sanaa irraa kaasee biyyatii guutuutti eeruuwwan heddduun kan taasifamanii turan yoo ta'u, bara 2017tti poolisiin barbaacha Paatariif taasisaa jiruun ''abdii kutateera' jechuun gaazeexaan biyyattii 'The Age' jedhamu gabaasee ture. Wayita ammaattis namoota shakkamaa kana to'achuuf gumaacha taasisaniifi kanneen pooliisiif eeruu kennaniif bdhaasa doolaara kuma 100 kenneera. Pootar eenyummaansaa akka hin baramneef bifaafi amala isaa jijjirachuuf yaalee akka ture kan himee poolisiin, wayita to'atameettis haalluu rifeensaa dibatee akka argame ibseera. ''Namni bara dheeraaf yakkaawwan cimaadhaaf barbaadamaa ture to'achuun dhimmisaa xumura argateera'' jechuun ture Komishinarri eeggataa Ajajaa Yakkaa Viikitoriyaa, Miik Fireewu wayita haalicha ibsaniitti. Pootar gara Viiktooriyaatti dabarfamee kan kennamu yoo ta'u, torban kana keessa mana murtiitti akka dhiyaatu eegama.


'Hanqinni qoricha dhibee sukkaaraa rakkoo addunyaa maraati'- ogeeyyii

Qorichi insuliinii daa'immaniif erga hojiirra ooluu eegalee waggaa 100 guutera. Ta'us garuu qorichi lubbuu namoota baay'ee baraaru kun baay'inaan addunyaa irratti akka hin argamne ykn bitachuun akka ulfaatu dubbatu Yuunivarsiitii Sidinitti Pirofeesara Meedikaalaa kan ta'an Giraam Ogil. Dhiyeenya kana dhibee sukkaaraa Sadarkaa 1ffaa (type 1 diabetes) irratti hanqinni qoricha dhibee sukkaraa kan ta'e insuliinii gatii guddaa nama akka baasisu namoota barreessan keessaa tokkoodha. Akka qorannoon agarsiisutti osoo waldhaansa dhibee sukkaaraa sadarkaa 1ffaa argatanii addunyaa irratti namoonni miliyeena 3.9 ta'an silaa har'a lubbuun ni jiraatu ture. Kana jechuun namoota amma addunyaa iratti dhibee sukkaaraa waliin jiraatan miliyeena 8.7 keessaa walakkaa isaa jechuudha.  Dhibee sukkaaraa sadarkaa 1ffaa jechuun rajaajin qaama keenyaa hormoonii insuliinii kan kuufama gilukosii dhiiga keessatti to'atu gahaa omishuu gaafa dadhabuudha. Gilukosiin sukkaara dhiiga keessatti argamu yoo ta'u seeliwwan qaama keenyaf madda anniisaa guddaadha. Dhibichi ammoo kan ittii beekamu hangi gilukosii dhiiga keessatti argamuu to'annaan ala ta'uu yoo ta'u falli isaa qoricha insuliinii waraannachuudhan gilukosii dhiiga keessa jiru to'achuun danda'ama. Namoonni dhibee sukkaaraa sadarkaa 1ffaa qaban sukkaara dhiiga isaanii keessa jiru guyyaa guutuu hordofuu qabu, sababni isaa ammoo nyaata sooratanii fi sochii qaamaa taasisaniin hangi insuliinii barbaadamuu irratti dhiibbaa qaba waan ta'eef.  Satsaraani, shamarree waggaa 13 baadiyyaa Sirilaankaati, dhibee sukkaaraa sadarkaa 1ffaa (T1D) dhan yeroo umurii waggaa torbaa qabamte. Haati ishee insulinii mucaa isheetif barbaacha ji'aan 200km deeemun kilinika mootummaa deemti. Doktaroonni Sirilaankaa garuu hospitaalonni sababa kufaatii diinagdeetin dhiyeeessii qorichaa akka hin qabne dubbatu. "Gatiin waan dabaleef ji'a lamaaf kilinikicha deemuu hin dandeenye," haati Satsaraanii.  Amma garuu intalli ishee hospitaala akka ciiftu godhamtee jirti. "Ji'a lamaaf mana baruumsaa irraa hafteetti, irra deddebin ammoo of wallaalchisa," jetti. Hospitaala irraa insuliinii tola waan hin arganneef mana qorichaa dhuunfaa irraa qarshii abbaan warraa ishee kennuufin qoricha kana intala isheef bitti Sudeeshkan. Namoota dhibee sukkaaraa sadarkaa 1ffa qaban miliyeena 8.7 keessaa miliyeena 1.5 kan ta'an ijoollee fi dargaggoota umurii 20 gadii ta'uuu isaanii ragaalen ni mul'isu. Garuu ammoo bakka isaan jiratan irratti hundaa'un dhiibban isaan irra gahu gara gara. Akka qorannoowwan mul'isanitti  mucaan umurii 10 dhibee sukkaaraa qabduu fi biyya galii gadi aanaa qabdu keessa jirattu tokko hamma isheen jiraattu giddu galeessan waggaa 13 yoo ta'u kan biyya galii olaanaa keessa jiraattu ammoo hammi isheen jiraattu giddu galeessan waggaa 61 dha. Ogeeyyin akka jedhanitti ijoollen dhibee sukkaara sadarkaa 1ffa yeroo isaan umurii xiqqoorra jiranitti qorannoon taasifamuufii qaba. "Sababa doggora qorannootin waggaatti dargaggeeyyii 35,000 du'aan akka dhabnu tilmaamna. Namoonni ijoollen dhibee sukkaaratiin hin qabaman jedhanii yaadu, garuu ammoo ni qabamu," jedhu Pirofeesar Giraam Ogil.


'Hattoonni Saayibarii Raashiyaa ragaa fayyaa lammiilee Awustiraaliyaa mil. 9.7 hatan'

Hattoonni saayibarii Raashiyaa ragaa fayyaaa lammiilee miliyeenan lakkaa'amanii hatuu isaanii bira gaheera jedhe poolisiin Awustiraaliyaa. Hattoonni kun tokkoon tokkoo ragaalee icciitii miliyeena 9.7 tif dolaara tokko gaafataa akka jiranis poolisiin biyyattii ibse. Ragaan fayyaa lammiilee Awustiraaliyaa kan hatame dhaabbata inshiraansii fayyaa Medibank jedhamu irraayi. Hattoonni saayibarii kun ragaalee icciitii heddu toora intarneetii gubbaatti gadi lakkisanii jiru. Kanneen keessaa ragaan waa'ee ulfa baasuu fa'aa keessatti argama. Poolisiin Awustiraaliyaa ibsa miidiyaalef kenneen, "Eenyu akka taatan isin beekna" jechuun hattoota kana akeekkachiise.  Komishinarri Poolisii Federaala Awustiraaliyaa Riis Keershawu miidiyaatti akka dubbatanitti hattoonni saayibarii kun Raashiyaa keessa akka jiran dubbatanis ragaa dhiyeessan hin qaban. "Namoota kanaaf itti gaafatamuu qaban ni beekna, garuu maqaa isaanii hin dhahu," jedhe komishonarichi. Dabalataanis gareen poolisii Awustiraaliyaa qaamolee nagaa kabachiisoo Raashiyaa waliin mariyataa akka jiraniifi gargaarsaf Mooskoo gaafachuu isaanii beeksisan. "Raasiyaan odeeffannoo fi ragaa karaa Intarpool qoodamu irraa ni fayyadamti, bifa kanaan itti gaafatamummaan dhufuu ni danda'a," jedhe Riis Keershawu. Qorattoonni nageenya saayibarii fi ejantoonni biyyoota lixaa Raashiyaan namoota yakka saayibarii raawwataniif golgaa kenniti jechuun komachuu erga eegalanii bubbulaniiru. Marsariitin inshuraansii fayyaa kennu Medibank jedhamu kun namoota yakka saayibarii hojjataniin erga butameen booda marsariitii isaanii REvil jedhamu wajjin wal qabsiifame. REvil dhaabbilee gurguddoo irratti haleellwwan saayibarii gaggeessun beenyaa gaafata- kanarraa ammoo galii dolaara miliyeena heddu argata. Yalkki saayibarii Medibank irratti raawwate paarlaamaa biyyattii osoo hin hafin namoota heddu yaaddoo keessa galcheera. Hoji gaggeessan Medibank Deevid Kookzkaaroo odeeffannoon icciitii gadi lakkifame namoonni waldhaansa fayyaa irratti shakkii akka horatan taasisuu danda'a jechuun akeekkachiise. "Ragaalee kana duuba namootatu jira, ragaan isaanii akka hin malletti gaafa dhimma itti bahamu waldhaansa fayyaa argachuu irraa abdii akka kutatan isaan taasia," jedhe. Dhaabbanni Medibank beenyaa gaafatame kaffaluu diduun isaa paarlaamaa Awustiraaliyaa irraa deeggarsa argateera.


Kondomiin kuma dhibba hedduu Keeniyaatti bade barbaadamaa jira

Kondomiin kuma dhibbaan lakkaa'amu, saaphanni busaafi qorichi daranyoo sombaa dolaara kuma 100 baasan Keeniyaati baduun ijoo dubbii ta'e. Kondomiifi qorichoonni kuni kuusaa Abbaataayitaa Dhiheessii Medikaalaa Keeniyaa (Kemsa) jedhamu keessa kuufameeti kan dhabame. Meeshaaleen kuni hatamanii gabaa gurraachatti manneen qorichaa dhuunfaatti gurguramuu hin oolle jechuun Fandiin UN farra HIV, TB fi busaarratti hojjetu ibseera. Dabalataan eejansichi gatii qorichaa akkaan ol guddisuun himate. Qorichoonni tokko tokko dachaa 100'n gatiin isaanii akka ol guddate ibse. Eejansiin mootummaa himannaa kanarratti homaa hin dubbanne. Dhaabbati Kemsa jedhamu kuni akkaataa bittaa meeshaalee medikaalaa Covid-19 waliin dhahuu raawwateen bara 2020 ijoo dubbii ta'ee ture. Caalbaasiin dolaaraa miiliyoona 78 gahan adeemsa sirrii malee namoota dhuunfaafi biznasii siyaasaan hidhata qabaniif kennameera. Kunis Pirezidant Uhuruu Keniyaattaa boordii dhaabbatichaafi bulchiinsa gubbaa akka diigan taasiseera. Dhaabbanni UN, UN Global Fund, jedhamu qorichootni badan akka qorataman gaafateera.


Keeniyaatti dubartoonni qoricha ulfa ittisu Chaayinaan omishte fudhatan ulfaa'uun rakkachaa jiru

Suusan Wamaayitaa mallattoon dhukkubbii kan itti dhagahame erga qoricha ulfa ittisu fudhattee ji’oota muraasa booda. Garuu mallattoon dhukkubbii isheetti dhagahame dhibee osoo hin taane ulfa ta’ee argame. Suusan haadha ijoollee sadiiti. Qorichi ulfa ittisa jettee isheen fudhataa turte Keeniyaa keessatti dhorkamee ture. Qoricha kun karaa irratti maqaa “Soofiyaa” jedhuun yoo beekamu kan omishamu Chaayinaatti. Waa’en qoricha kanaa garuu afaan Chaayinaatin barreeffame. Qorichi kun kan liqimfamu yoo ta’u kan omishu ammoo "Zizhu Pharmaceutical Co Ltd" dha jedha barreeffamni afaan Chaayinaa gaafa hiikamu. Qorichi kun Keeniyaa keessatti akka hin gurguramne erga dhorkamee waggaa 10 guutera.  Sababni isaa ammoo qabiyyeen hormoonii ulfa to’atu kan qoricha kana keessatti argamu kan eeyyamamu dachaa 40 caala waan jedhameefi. Ministeerri Fayyaa waa’ee qoricha kanaa waan qorate odeeffannoo guutuu baasuu baatus ijoollen erga qoricha kana fudhatanii qorichi hojjachuu dideen booda dhalatan osoo hin gahin amala dargaggummaa (early puberty) dhaf akka saaxilaman godha jedhameera. "Qorichi kun dhorkamuu isaa hin beekun ture. Hiriyoonni koo hedduun isa fudhatanii miidhaa homaa isaan irraa hin geenye,” jechuun BBCtti himte Suusan. Qorichi kun gatiin isaa salphaa fi ji’atti al tokko qofa kan fudhatamu waan ta’eef filatte Suusan. Gatiin kiniinii ulfa ittisuu “Soofiyaa” Shilingii Keeniyaa 300- 400 ti. Qorichoonni biroo ulfa ittisan hospitaalota mootummaatti gatiin isaanii gadi bu’aa ta’us yeroo heddu dubartoonni achii hin argatan waan ta’eef farmaasiwwan dhuunfatii bitachuuf dirqamu. Qorichoonni kunneen farmasii dhuunfatti gatii isaa olka’aadha. Kondomiin ammoo bilisaan kan kennamu ta’us yeroon itti dhumus jira. Suusaan akka jettutti qoricha qaama keessa awwaallatan fudhattee dhukkubbiin dugdaa waan itti dhagahameef isa baastee kiniinii kana fayyadamuu eegalte. Hiriyoonni qoricha “Soofiyaa” fudhatan ulfaatina qaamas ta’ee dhukkubbiin biraa homtuu itti hin dhagahamne, isheen garuu jalqabaa kaasee homaa akka itti hin tolle dubbatti. "Mataa bowwoo fi haqqeen na jalqabe. Ji’a jalqabaa laguun koo narraa hafe,” jetti. Garuu laguun ishee ji’a itti aanu deebi’ee waan dhufeef hin yaaddofne. Booda irra abbaan manaa ishee waa’ee qoricha “Sofiyaa” jedhamuu gaafa qoratu, kan dhorkame ta’uu isaa bira gaha. “Erga dhorkamuu isaa barree booda ulfa ta’uu koo nan bare, dhiibbaa inni mucaa koo irratti qabaachuu maluuf yaadda’uun eegale,” jetti. Amma mucaa durbaa erga deessee ji’a sadi geessee jirti. Mucaan ishee fayyaadha, garuu odeeffannoo gahaa dhabuu isaanif dhiibbaa inni gara fuulduraatti mucaa isaanii irratti qabu gaafa yaadan ni aaru. Akka gabaasa Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO)tti dubartoota Afrikaa Sahaaraa gadi jiran keessaa dubartoota dhibbeentaa 50 qofatu mala ittisaa ulfaa ammayyaa barbaadan argata. Keeniyaattis waa’een ittisa ulfaa sababoota akka amantii fi dhiibbaa aadatiin baay’ee hin haasa’amu. Dhiironni tokko tokko haati warraa isaanii akka mala ittisa ulfaa akka fayyadamtu hin eeyyaman, kutaalen amantii kana hin deeggarres jiru. Gareen amantii ‘Kavonokya’ jedhamuu fi baha Keeniyaa keessatti argamu qorichoota ammayyaa hunda ni dhorka, sababni isaa ammoo Macaafani Qulqulluun kadhata qofa eeyyama jedhanii waan amananiifi. Ogeettii baay’ina fi guddina uummataa kan taa’an Dr. Joosefin Kibaaruu mala hawaasa bu’uura godhate fayyadamuutu rakkoo akkanaa fura jechuun BBCtti himu. Waa’ee ulfa ittisuu irratti jette jettee fi ilaalcha amantii garaa garaa akka jiru himu. Farmaasiwwan qorichi kun dhorkamuu isaa hin beekan. Minsiteerri Fayyaa Keeniyaa ji’a darbe irra deebin akeekkachiisa kennus isaan gurguraatuma jiru. Qorichi “Soofiyaa” jedhamu kun ifatti farmaasii keessatti hin mul’atu, garuu ammoo maamiltoota ji’a ji’aan dhufaniif dhoksaadhan gurguru. Farmaasiwwan magaala Naayiroobii keessatti argaman heddu BBCn irra deemun gaafatus qorichi kun gurguruuf akka hin gorfamne himu. Namni farmaasii keessaa qoricha gurguru tokko akka jedhetti qorichi jiraatullee baasanii hin mul’isan. Farmaasiwwanis qoricha kana dhiyeessitoota biyyoota ollaa irraa fidan irraa bitu. Suusan Wamaayitaa qoricha kana hiriyaa ishee dhiyeessitoota irraa baay’inaan fuutu irraa akka bitataa turte dubbatti. Akka isheen jettutti, hiriyaan ishee fi namoonni qoricha kana dhiyeessan qorichichi kan dhorkame ta’uu isaa ni beeku. Isheen qoricha kana erga fudhatte ulfaa’uu ishee baranis hiriyoonni ishee ammayyuu ittuma fufanii fudhataa akka jiran dubbatti Ammaayyuu hiriyoonni ishee filannoo ittisa ulfaa kan biroo akka yaalan waamicha dhiyeessiti.


Dubartoonni hakimii dhiiraatiin wallaansi baqaqsanii yaaluu taasifamuuf irra caalaa du'u jedha qorannoon. Maaliif?

Mee hakimii uffata danbii isaa uffachuun wallaansa baqaqsanii yaaluu isiniif hojjachuuf qophaa'aa jirtu tokko yaadaa. Hakimii dubartiimoo kan dhiiraatu gara qalbii isin dhufa? Qorannoon Kaanaadaatti gaggeeffame tokko akka mul'isetti dubartoonni harka hakiima dhiiraatiin wallaansi baqaqsanii wallaanamuu taasifamuuf kanneen harka hakiimii dubartiin taasifamuuf caalaa carraa du'uu %32 qabu jedhe. Haata'u malee saalli hakiimii dhiiraa, isaan wallaanuu gagraagarummaa guddaa akka hinfinnes qorannichi kaaseera. Dubartoonni dhiiraan wallaansi baqaqasanii yaalamuu hojjatameef hedduun guyyoota 30 keessatti dhukkubsachuun deebi'anii hospitaala galus jedhe qorannoon kun. Qorannoo kana kan dursan Dr Kirotofar Waal garuu sababiin isaa akka hin mirkaneeffaneefi kana adda baasuuf hojjataa jiraachuu BBC'tti himan. Kanaafuu hakiimoota dubartii dhimma kanarratti maal akka yaadan BBCn dubbiseera. Qorannoon kun dhimma dhukkubsattoota miiliyoona 1.3 olii kanneen bara 2007- 2019tti hakiimoota 2,937n Kaanaadaa Ontaariyoo keessatti wallaanamanii xiinxaleera. Qorannichis gaaffii saala hakimootaafi dhukkubsattootaan walqabatee yeroo hedduu ka'uuf irratti kan hojjatame kan jalqabaati. Ammattis sababii gadi fageenyaa ibsuu baatulleen argannoo isaa kana ifa taasiseera. Qorannoon kun wanti kaase tokko, hakimoota dhiiraafi dubartootaa jidduu ilaalchi dhukkubbiif qaban garaa garummaa qabaachusaati. Hakimoonni dhiiraa dhukkubbii dhukkubsattoota dubartootaa gadi xiqqeessanii ilaalu jedheera qorannichi. Dr Oneekaa Wiiliyaams, ispeeshaalistii wallaansa kalee (urologist) Ameerikaa Tufts University School of Medicine Boostan keessa jiru irraa yaada kanaan walii galti. ''Ilaalchi dhiirri dhukkubbii dubartootaa gadi xiqqeessuu akka jirun yaada. Dubartoonni akka waan baayyee sodaataniifi yaadda'uun rakkoo booda dhalatuuf xiyyeeffannaa gadaanaa kennanitti yaadu. Rakkinni walxaxaan ni dagatama, dhukkubbiin ni xiqqeeffama, yeroo baayyee dhukkubbii cimaan irra darbama,'' jechuun BBCtti himte. Dr Jeenifar Svaahn, Yunivarsitii Fayyaa Northwell kan Niiw Yook keessatti argamutti hakimii hidda dhiigaati. Isheenis hakimoonni dhiiraa dhukkubbiifi mallattoolee dhukkubbii dhokubsattoonni dubartootaa himaniif hangas akka ulfaatina hin kennine himti. Dr Naansii Baaksitar ammoo Koolleejjii Seent Mikaa'eel kan Hopitaala Yunivrsitii Torontoo keessaa, ''namoonni dhukkubbii warra dhiiraatti dhagahamu irra kan dubartootaa xiqqeessanii ilaalu'' jechuun akka amanan dubbatu. Ta'us garuu baay'ina du'aatii dubartootaa kanaaf dhimmi biraa gahee qabaatu jiraachuu malas jedhan. "Yoo dhukkubsataa kee ilaaltu, akka ogeessa wallaansa baqaqsanii yaaluu murteewwan attam goota? Gara kutaa wallaansaatti eenyu qabattee seenta? Eeyyeen gama saalaatiin garaa garamummaa fi haalli dhukkubsataa dhiiraafi dubartii ittiin qaban hakimoota jidduu jiraachuu mala,'' jechuun BBC'tti himte. Kanaafis ragaan wallansi dhukkubsattootta dubartoota onnee dhukkubsataniif hakimii dubartootaan kennamu kan warra dhiiraatiin kennamu caalaa bu'aa qabeessa ta'uu agarsiisu jiraachuu eeruun himti. Haata'u malee ammoo garaa garummaan iaalcha hakiimoota dubartootaafi dhiiraa irra jiraachuus kaaftee jirti. ''Tibba wallaansa oppireeshinii raawwatanitti osoo hakimiin dubartii milkaa'ina haala eegamu qabaachuu baattee ni adabamti. Haalli isaan milkaa'ina dhabuusaaniitti itti dhiifama argatan baayyee gadaanaadha. "Haata'u malee osoo hakimiin dhiiraa wallaansa isaatiin milkaa'uu baatee carraadhaan ykn carraa hamaan wal qabsiifama. Kanaafuu dubartoonni yeroo hunda warra dhiiraa caalaa hojjachuutu irraa eegaman sadarkaa dhiiraa sanaan ilaalamuuf.'' Tarii dhimmi biraa gama kanaan ilaalamu qabaatu,''hubannoo cimaa miiraa umumachuu, gara laafummaa fi ogummaa komnikeshinii dubartotaati,'' jetti Dr Wiiliyaamsi. Dr Kim Templeton, Jidduugala Wallaansa Yunivarsitii Kaansaas irraa gama isheetiin, haalli hakimoonni dubartootaafi dhiiraa dhukkubsattoota isaaniitti itti dhiyaatan garaagaraummaa jiru ibsuu danda'a jettee amanti. Haalli itti dhiyeenya hakimootaa, dhukkubsattoonni odeeffannoo wallaansa isaanitiif murteessoo ta'an akka bilisaan qoodan gochuuf ni gargaara jetti. Odeessaalee fayyaa biroo: Haalli sunis wallaansa barbaachisu kennuuf murteessaadha. Qorannoon kana dura gaggeeffame tokkos, yoo dhukkubsattuun dubartii taatee haknmiin dhiira ta'e, haalli kominikeshinii isaaniifi walitti dhufeenyi saanii akka hubamu adda baase ture. Rakkoon kunis kan gama hakiimaatiin qofaarra maddu miti. Qorannoon Ontaariyootti gaggeeffame tokko, dhukkubsattoonni dubartootaa hakimii dhiraatti ifatti akka hin himanne adda baasuu Dr Svaahn ni himu. ''Dhukkubsatoonni dubartootaa hakimii dubartootaa haalli itti sodaatan gadaanaa waan ta'uuf haasaan isaan jidduu caalaa ifaafi gorssa illeen caalaa fudhattu,'' jetti. Loogiin koornayaa damee hojii dhiiroonni keessatti baayyataniitti akka dubartoonni oggomicha gadhiisaniif tarii sababii ta'u mala. Bara 2015 keessaa dubartoonni wallaansa baqaqsanii wallaanuu irra hojjatan duula "#ILookLikeaSurgeon" jedhu tokko tiwiitar irratti gaggeessanii ture. Ergaan duula kanaas hanaga har'aattu akka ergaa dubartoota oggummaa wallaansaa kaan  keessa jiraniifi haala hinmalleen ilaalamaniif kan hojjatuudha. Dr Wiiliyaams hakiimoonni dubartootaa itti fufiinsaan waa'ee koorniyaa saanii yaadachiifamu jetti. "DHukkubsattoonni baayyeefi hojjattoonni wallaansa baqaqsanii yaaluu malee akkan waan biraa hinhojjanneetti na ilaalu,'' jetti. ''Ilaalchi yeroo baayyee ammoo gargaarsuu wallaansaam barreessituu, oggeettii sirna nyaataa fi yoon carroomee ammoo akka narsiitti,'' nu ilaalu jetti. ''Yeroo tokko tokkoo ammoo erga dhukkubsataa waliin wal barree, marii wallaansichaa taasifne, guyyaan wallaansaa qabamuun balaafi bu'aa mari'anneen booda, 'Eenyutuu baqaqsanii wallaanuu naa hojjataa?' jechuun si gaafatu.'' Hakiimoonni dubartootaa dandeetiisaanii mul'isuuf darbaa hojjachutu irraa eegama jetti. ''Dhukkubsattoonni amalleen ilaalcha hakimiin dhiiraa akka caaluutti fudhachu waan qaban natti fakkaata. Nutis siirriitti of beekna waan ta'eef haala gaariin dhukkubsattoota keenya. Dogongora omaa hojjachu hinqabu,'' jetti. Dursituun qorannichaa Dr Wiiliyaamsi ragaan qorannichaan fudhatame kan agarsiise dubartoonni hakiima dhiiraatiin wallaansa baqaqsanii wallaanamte dirqama ni miidhamti miti. Garuu ragaa dhukubbisattoota miliyoona 1.3 olii irratti xinxala gaggeeffamee garuu haala qabatamaa jiru agarsiise. Qorinichaan baayyinni hakiimoota dubartoota damee kanaa gadaanaa ta'u mul'iseeras jedhu Dr Svahn. ''Dhugaansaa dhukkubsattoonni dubartootaa yeroo baayyeefi dursaan hakiimoota wallaansa baqaqsanii wallaanuu dubartootaa waliin caalaa waliin galu. Kunis sabii garaagaraatiif ta'u mala... Kanaafuu hakiimoota dubartootaa damee wallaansaa hundaatti akka argaman gochuun barbaachisaa ta'a,'' jetti. Fiyoonaa Minti Pirezidaantii ittaantu Rooyaal Kolleejjii kan Inglaandi keessaa yoo taatu, barbaachisummaa fooyyeessuu maddaallii baayina hakiimoota  dubartootaa gama wallaansa baqaqsanii yaaluu kanaan waliigalti. ''UK keessatti dubartoota caalaa dhiira baayyeetuu leenjii wallaansa baqaqsanii yaaluu eegaluuf filata. Dubartoonni sadarkaa jalqabaa wallaansa damee kanaa %41 ta'u. Garuu kan sadarkaa olaanaadhaan leenjii'an %30 yoo ta'an, kanneen oggummaa gorsuutiin jiran ammoo %14,'' jetti. Dubartoonni damee kana keessa turuuf murteessanis bakka hojiittii ilaalcha saalaan walqabatetu mudata kan jettu Dr Wiiliyaamsi, kun isheedhaaf mudannoo guyyaa guyyaa akka ta'e himti. Guyyaa tokko alkan wallakkaa akka dhukkubsataa dhiiraa tokko ilaaltuuf kutaa balaa ariifachiisaatti erga waamamteen booda, dhukkubsataa amansiisuuf kan itti dubataa ture narsiin dhiiraa, akka qoofaatti, 'eeggaa ofi to'adhu, akka ishee hin dhiinneef'' jedheen dhukkubsataadha jechuu ilaalcha ture kaafte. ''Narsichi amma meeshaa xiqqoo tokkootti gadi na salphiisuun, dhukkubsataan sun akka hakiima wallaansa baqaqsanii yaaluu tokkootti akka na hin ilaallee na taasise,'' jechuun dhiibbaa ilaalchaa keessa dabartu yaadatti. Ilaalcha dogongoraa saalaan walqabatee jiru mo'achuuf oggeeyyii dubartootaa baayinaan gara ogummaa kanaatti fiduun murteessaadha, akka ogummaa keessa turan isaan amansiisuunis akkasuma, jetti. Garuu ammaaf hubannoon Dr Baaksitar sirriidha, ''Namoonni yoo waa'ee wallaansa baqaqsanii yaalamuu yaadan waa'ee dhiiraa yaadu,'' jetti.


Baalli sammuu namaa hadoochu biqiloota miliyoona 1.1tti tilmaamamu to'atame

Baalli sammuu namaa hadoochu kanaabis guddaan takkaa argamee hin beekne Ispeen keessatti to’atmuu poolisiin hime. Qondaalonni biyyattii kanaabisii toonii 32 tahu gatii daandii irratti gurguramuun paawondii miliyoona 57 kan baasu to’atamuu himan. Poolisiin sakatta’insa gaggeesuun argate yoo tahu kanaan wal qabatee dubartoota 11 fi dhiirota sagal umuriin isaanii 20 fi 59 gidduu tahu to’annoo jala oolcheera. ‘Gurdian Civil’ akka jedhetti ‘’neetwoorkii biizinesii wal xaxaa’’ tahe fayyadamuun baalli sammuu hadoochu kun gara biyyoota birootti ergama. Baalli sammuu namaa hadoochu to‘atame kun salphaadhumatti hamma arba Afrikaa ga’eessa shanii ulfaata. Wanbadeewwan kunneen sakatta’insa ji’a darbe naannolee Toledoo, Kudaad Riil, Vaaleensiyaa fi Oostiras keessatti gaggeeffameen to’ataman. Waa’een sakatta’insa gorduubaa ‘Operation Garden’ jedhamu manaa mana irra gaggeeffamuu kun garuu uumatatti kan himame Sanbata kaleessaati. Poolisiin akka jedhutti daldalli kun ‘’kaampaanota’’ adda addaa sanyii isaa bituu irraa eegaluun dhaabsisanii guddisuun hanga gogsuutti irratti hirmaatan adda addaan gaggeeffama. Kaampaanotni kunneen adeemsa hunda irratti hirmaachuun saamsanii dooniidhaan hanga biyyoota alaatti erguu keessatti hirmaatu. ‘Civil Gurad’ kan nageenya uummataa eegu baala sammuu namaa hadoochu maariyuunaa saamsame baay’ee guddaa takkaa argamee hin beeknen to’adhe jedhe. ''Baalli sammuu namaa hadoochu qabame kun tilmaamaan hanga mukeen miliyoona 1.1 taha,’’ jedhe poolisiin.


Bu'aaleen nama biraatiif gaarummaa raawwachuu maal fa'i?

Waggoota dhiyoo keessatti ogeessooti xiinsammuu wa’ee gaarummaa dhala namaa fi bu’aa isaa irratti hubannaa gadi fageenyaa argataniiru. Garuu Kilaawudiyaa Hammoond akka barreesitetti, ammayyuu dhimmicha ilaalchisee wanti gutummaan hin baramne hedduu jira. Erga weerarri koronaavaayirasii eegalee booda, namoonni caalaatti waa’ee gaarummaa yaadaa akka jiran natti himu. Kanaan dura gaarummaan akka mata duree salphaatti fudharamee ture, qorannoo barnootaa irratti garuu akka dubbii ijootti fudhatamuu eegaleera. Yeroo ogeessi xiinsammuu Roobin Banarjee, kan qorannoo gaarummaa BBC waliin gaggeessaa jiru, qorannoo durii ilaalu, bara 1980’n keessa dhimma gaarummaa irratti qorannoon xiinsammuu gaggeefamee galma’eeru 35 qofa ture. Waggootii kurnan darban keessatti garuu qorannoowwan 1,000 ol gaggeeffamaniiru. Garuu ammayyuu wanti hin baramne hedduutu jira, kanaaf BBC’n piroojektii  saayinsii guddaa qorannoo gaarummaa (Kindness Test) jedhamu inteerneta irratti gartuu Yunivarsitii Saseeksi UK, waliin eegale. Piroojeektiin kun addunyaa guutuuf banaa yoo ta’u ammatti namootni kumaatamaan lakka’aman hirmaataniiru. Karoorri piroojektii kanaa addunyaa har’aa keessatti gaarummaan maal fakkaata kan jedhu hubachuuf yaaluudha. Qorannoowwan kumaataman lakka’aman akka nutti himanii fi wanta ammallee baruu qabnu kunoo: Kan beeksu: Gaarummaa gochuun miira gaarii nu kenna Guyyaa tokko, jiraattonni magaalaa Vaankuuvar, Kaanadaa qorannoo oggeetti xiinsammuu US, Elizabeet Daniin qophaa’ee irratti akka hirmaataniif gaafatamani. Hundi isaanii poostii doolaara 5 ykn doolaara 20 of keessa qabu kennameefi. Walakkaan isaanii maallaqa kennameef ofiif akka fayyadaman itti himame. Walakkaan kaan ammoo maallaqa kennameef kanaan mana biraaf kennaa akka bitan ykn gargaarsaaf akka gumaachan itti himime. Gareen lamaanu maallaqa kana hojiirra olchuuf hanga waaree booda sa’aatii 11:00'tti kennameef. Galgala sana, qorattoonni kun namoota hirmaatan kan waliin mari’atani. Gartuun jalqabaa mallaqa kennameefiin waan akka bunaa, nyaataa fi faaya adda adda akka bitatan himani. Namootni gartuu lammataa keessa turan ammoo maallaqichaan firoottan isaaniif kennaa adda ykn harka qaleeyyi daandiirra jiraniif kennani. Sana booda qorattoonni kun hirmaattoota tokkon tokkoon isaanii miirri itti dhaga’ame maal akka ta’e gaafatani. Doolara 5 ykn 20 qabaachuun isaanii ykn wanti isaan bitatan jijjiirama hin uumne. Dubbiin ijoo maallaqicha eenyurratti baasani kan jedhu ture. Namootni mallaqa isaani namoota biraaf kennan ykn waa bitan, namoota maallaqa ofii isaaniif waa bitan caalaa gammaddoo turani. Kun qoraannoo hedduu gaarummaa namaaf ooluun ykn goochuun fayyummaa ofii keenya akka guddisu kanneen agarsiisan keessaa isa tokkodha. Qorannoon Neuroscientific akka mirkaneessetti, miirri gaarii yeroo nama tokkof waan gaarii hojjannu nutti dhaga’amu, fakkii sammuu keenyaa irratti ni mul’ata. Garummaan namarra namatti kan darbudha Namni tokko gaarummaa hojjete kan jedhu dhaga’uun qofti nutis akkuma sana akka goonuuf nu jajjabeessu danda’a. Qorannoowwan hedduun namootni gaarummaan rawwatamuuf, darbanii namoota biroof gaarummaa akka raawwatan argateera. Kan yaadatamuu qabu amalli ykn gochi daddarbu tokko yeroo hunda gaarii akka hin taane qorannoowwan argatan jiraachuu isaanidha. Akkumma gaarummaa, ofittummaanis nama tokkorraa biraatti ni darba. Namni ofittummaan miidhaame tokko darbe nama biraa ofittummaan miidhu mala. Gaaarummaa raawwachuun dhiphina hir’isa Yeroo barattoonni namoota waliin ta’uun isaan dhippisu, torban afuriif hiriyyaa isaaniif akka garummaa hojjatan gaafataman. Miirri dhiphinnii fi fedhiin isaan namoota baqachuuf qaban, barattoota gaarummaa akka rawwataniif hin gaafatamne waliin yemmuu wali biratti madaalamu isaan namoota kaaniif gaarummaa rawwatan irraa dhiphinni hir'ateera. Yunivarsitii Firaaser irraa qorannoo kana kan gaggeessite Jenifar Tiriiw, gaarummaa hojjachuun barattoota kana karaa gaarii gargaareera jettee amanti. Daa’immanillee gaarummaa beeku Yeroo hedduu daa'imman wayita obbolaan isaanii rakkoo keessa jiraachuu arganiitti homaa socho'an jechuun yaadna ta'a. Ta’us garuu qorannoowwan tokko tokko daa'imman gaarummaa raawwachuu akka danda’an agarsiisaniiru. Ijoollee fi saafeloonni gaarummaa raawwachuuf dandeetti akka qaban qorannowwan ni argataniiru. Egaa qorannoowwan gaggeeffamanirraa waa’ee gaarummaa wantoota hedduu beekna. Ta’us ammayyuu waa’ee gaarummaa wantoonni baruu dandeenyu fi akkamiin gaarummaan namoota gargar ta’uu akka itti danda’u akkasumas akkamiin hawaasa irratti dhibbaa uuma kana jedhuuf qorannoowwan dabalataa ni barbaachisu. Wantoota beekuu qabnu Pirojaktiin qorannoo 'the Kindness Test' gaarummaa jireenya guyyaa hunda qorachuun gaaffiiwwan hedduu deebiisuuf yaale: Isaan keessaayis: Hojiiwwan gaarummaa baramaan namoonni baayyee raawwatan maal? Tarii gaarummaan baramaan namoonni hedduun raawwatan kan akka waan keessummaan tasa gate kaasuu, dhaabbata tola oltummaaf maalla kennu, nama tokkoof kanfaltii raawwachuu ykn tarii waan biraati? Eenyuuf gaarummaa agarsiisuu barbaadnaa? Qorataan saayinsii sammuu tokko, sammuun keenya oduuwwan balaa wayita dhageenyuutti bakkee namoonni jiraatan irratti hundaa'uun miirrii deebii kenninu garaa garummaa qaba jedha. ''Nama dhunfaa waliin mana keessa jiraannuu fi kanneen biyya biraa jiraataniin haala walfakkaatu nutti hindhagahamu,'' jedhu Daan Kaampbeel Meklejohn. Kanaafuu ''dhaabbileen tol-oltummaa fi gareewwan muraasni deeggarsa isaan barbaachisuu argachuuf kanaaf rakkatu,'' jedhu. Kanaafuu mee of haa gaafannuutii, nuti mataan keenya yeroo hedduu gaarummaa kan agarsiifnu hiriyyoota, maatii, namoota beeknu ykn kan hinbeekneef? Namoonni yeroo baayyee gaarummaa kan argatan eessaayi? Mana saaniitii? Ala magaalaa keessaa? Baayidaadhaa? Ykn tarii bakka hojiitii? Gaaffiiwwan kanneen deebiisuu saamuda namoota hedduutuu barbaachisa. Bakka hojiitti gaaruummaan akkamiin ibsama? Addunyaa daldalaa keessatti gaaruummaan eddoo qabaataa? Hundi keenyayyu namoota gaarii waliin akka hojjannee abdanna. Kanaafuu gochaan gaarummaa bakka hojiitti raawwatamu akka danda'u ni beekna. Baayyeen keenyas osoo hiriyyoonni keenya daandii nu hinagrsiifne ta'ee hojii keenya irra hinturru ture. Garuu ammoo gaarummaan akka hojirratti cimaa ilaalamuun kan jajabeefamuudhaa? Ykn akka dadhabbiittii ilaalamuun daangaa dorgommii kee kan dhiibuudha? Akka gaarummaa hinqabaanee maalt nu dhorka? Gaarummaan waan barbaachisaa akka ta'u hundi keenyaa ni beekna. Wayita nuuf danda'ameettis gaarii ta'us akkasuma ni beekna. Garuu ammoo yeroo hunda waan salphaa miti. Akka gaarii hintaanee maal fa'itu nu dhorkaa? Waan yeroo nama tokko waa barbaachisu hinbeekneefii? AKka dadhabduu taaneetti akka hinilaalamneefii? Ykn tarii keessummaaf deeggarsa kennuu waan qaanneessaadha? Ykn haala isaanii hinhubannee laata? Ykn dubbachuuf waan qaanoofneef? Tarii Covid-19 naannoo keenya jiruuf fageenya keenya eeggachu barbaadna? Tarii isaan kun hundi sababiiwwan akka nuti waliif gaarii hintaaneef nu dhorkan ta'u malu. Ykn baayyee waan ofii keenya jaalannuuf ta'u danda'a.


Namoonni miliyoonaan lakkaa'aman dhibeewwan qorichaan wal baraniin du'aa jiru - Qorannoo

Bara 2019 keessa qofatti addunyaa guutuutti namoonni miliyoona 1.2 ol ta'an infekshiniiwwan qorichotaan wal baraniin akka du'an qorannoon haaraan tokko mul'ise. Kunis baay'ina du'aa sababii busaa ykn Eedsiidhaan waggaatti mudatu caala. Rakkina kanaanis biyyoonni hiyyeeyyiin caalaa kan hubaman ta'u qorannichi adda baaseera. Qorichoota haaraa oomishuurratti invastimantii atattamaa taasisuufi qorichoota amma jiran of eeggannoon fayyadamuun barbaachisaa ta'usaa gorseera qorannichi. Infekshiniiwwan hundaaf qorichoota farra - baakteeriyaa (antibiotics) fayyadamu jechuun dhukkubbii cimaan wayita mudatuutti hin hojjatan jechuudha. Namoonni hedduun sababii baakteeriyaan madda dhukkubbiisaanii qorichaan wal bareef jecha dhibeewwan salphaafi kan duraan wallaanamu danda'amaniin du'aa jiru. Qondaaltoonni UK dhiheenya kana dhukkuboonni qorichoota dandamachuun weerara dhokataa waan ta'eef, yoo of eeggannoon qorichi ajajameef malee covid-19n booda rakkoo akka uumuu malu akeekkachisan. Hammi namoota sababoota qorichoota dhukkuba waliin wal baraniin du'an barruu the Lancet jedhamuurratti bahe. Haala biyyoota 204 keessa jirus qorateera. Qorannoon kuni Yunivarsiitii of Waashingitan jedhamuufi Ameerikaa keessa jiruun gaggeeffame. Qorattoonnis bara 2019 keessa qofaa namoonni miiliyoona shan ta'an sababii dhukkubbiiwwan qorichaan wal baranitiin akka du'an shallagan. Kanaan alattis namoonni miliyoona 1.2 ta'an ammoo dhibeedhuma kallatiin du'an. Baruma walfakkaatu keessa, namoonni kuma 800 sababii Eedsii, kanneen kuma 640 ta'an ammoo busaadhaan akka du'an himame. Du'a sababii dhibee qorichaan wal baraniitiin qaqqaban keessaa irra caalaan kan infekshinii qaama hargansuun wal qabatan kan akka dhibee sombaafi infekshinii hidda dhiigaa fa'iidha jedhameera. Qorannoon kunis odeeffannoowwan galmee hospitaala dhukkubsattootaa, qorannoowwaniifi maddawwan odeeffannoo biraa fayyadamun akka jedheetti, ijoolleen xixiqqoon umuriin waggaa shanii gadi ammoo balaa kanaaf caalaa saaxilamoodha. Du'a dhibee qorichaan wal bare irraa mudatuus: Yunvarsitii Waashingitanitti Institute for Health Metrics and Evaluation irraa kan ta'an Prof Kiriis Muraay, qorannoon kun odeeeffannoo haaraa baay'ina du'aa sababii dhibeen qorichaan wal baruutiin addunyaa guutuutti mudatu ifa taasiseera jedhan. Itti dabaluunis yoo balaa dhukkuboota qoricha dandamataniin qaqqabu to'achu barbaadne tarkaanfii ariifachiisaa fudhachu qabnas jedhan. Ogeessonni biraa ammoo biyyoota garaa garaa keessatti sadarkaa dandamannaa hordofuun barbaachisaa ta'u kaasu. Addunyaa irra caalaan qorichoota argachuu irratti rakkoo qabaachuu kaasuunis kanaafuu aanga'oonni siyaasaa bakka hundattu dhimma kanaaf xiyyeeffannaa olaanaa kennu akka qaban gorsu.


Koronaavaayiras: Qorichoonni 'Isterooyidii' namoota Covid-19 itti hammaate lubbuu baraaru

Qorichoonni isterooyidii gatii rakasaa lubbuu namoota Covid-19 haalaan dhukkubsataa jiranii ni baraara jedhe qorannoon. Qorannoon kun bu’aa qorannoo wal fakkaataa amma duraa kan cimse yoo ta’u, qorichoonni Isterooyidii dhukkubsattoota Covid-19 kutaa yaalaa ‘ICU’ keessa jiraniif hedduminnaan kennamuu eegaleera. Qorichoonni Isterooyidii qorichoota hormooniiwwan qaamni namaa uumamaan omishutti fakkeeffaamuun bifa nam-tolcheen tolfamanidha. Bu'aan qorannoo haaraa kanaa qorichoonni kunneen namoota Covid-19n akka malee dhukkubsatan 100 keessaa saddeet lubbuu baraaruu akka danda’u beekameera. Qorattoonni qorannoo kanaa argannoon qorannichaa gaarii haa ta’uyyuu malee qorichoonni kunneen Covid-19 fayyisuu akka hin dandeenye himaniiru. Ji’a Waxabajjii keessatti qorattoonni UK qorichi isterooyidii deeksaameetaazoon jedhamu lubbuu dhukkubsattoota Covid-19 baraaruu akka danda’u ibsanii turan. Qorannoon kunis yaalii kilinikaaalaa bu’aa qabeessummaa qorichoonni Isterooyidii koronaavaayirasiirratti qaban guutuu addunyaarratti qorataman walitti fideera. Kanaanis qoricha deeksaameetaasooniin alatti qorichi isterooyidii haayidirookortiisoon jedhamu qixa deeksaameetaasoonii bu’aa qabeessa akka ta’e mul’iseera. “Jalqaba waggaa kanaatti yaala koronaavaayirasii hin qabnu jechuun abdii maleessa turre,” kan jedhu piroofeesarri Landan Impeeriyaal Koolleej Antoonii Goordan, “ji’oota jahaa gaditti akkaataa dhukkuba hamaa kana irra aanuu dandeenyuuf nu gargaaru arganneerra” jedha. Qorannoon kunis dhukkubsattoota Covid-19 haalan dhukkusatan 1,703 irratti taasifame. Bu’aan qorannichaas: Dhukkubsattoonni hedduunsaanii mallattoo vaayirasichaa jiddugaleessa agarsiisuun bayyanataniiru. Qorichoonni isterooyidii madinummaa ykn sirna ittisa dhibee qaama namaa tasgabbeessuun rakkoo fayyaa uumamu hir'isu. Kanaaf kan yeroo baay’ee dhukkubsattoota asmaa fi infeekshinoota birootiif ajajaman. Qorichoonni kunneen koronaavaayirasiin wayita reefu nama qabu mallattoolee mul'atan kan akka qufaa, bowwoo mataa fi miira funfachuu yookiin dhandhamuu dhabuu wal'anuuf bu’aa qabeessa miti jedhamanii amanamu. Ta’us garuu akkuma dhukkubichi hammaataa deemuun deebiin sirni ittisa dhibee qaama namaa kennu sombaa fi qaamolee keessoo biraa miidhaa deema. Sadarkaa kanarratti kan qorichoonni kunneen faayida qabeessoodha jedhamanii amanaman. “Sadarkaa dhukkubsattoonni Covid-19 gargaarsi ooksijiinii isaan barbaachisutti kan ogeeyyiin dhukkubsattootasaaniif qorichoota koortikoostirooyidii kennuufi kan qaban,” jedhu piroofeesar Maartiin Laandraayi Yuunivasiitii Ooksifoord irraa. “Itti fayyadamuu dandeenya; salphaadhaan argachuu dandeenya; gatiinsaaniis rakasa; qorichoonnis carraa du’aa hir’isuu akka danda’an beekameera.” Doktoroonni guutuu addunyaarra jiran erga deeksaameetaasoon lubbuu baraaruun isaa beekamee as dhukkubsattootasaaniif kennaa jiru. Qorichoonni sunneenis akka kiniinitti yookiin lilmoodhaan fudhatamuu danda’u. Qarattoonni ammaaf doozii gad aanaa qorichoota isterooyidiirratti xiyyeeffataniiru. Gaafa dooziin isaanii guddaa ta’u bu’a qabeessummaansaanii akka dabaluu danda’u wanti beekame hin jiru. Doktoroonni qorichoota kanneen akkamitti itti fayyadamuu akka qaban WHO irraa danbiin haaraa akka bahu ni eegama.


Dhukkubsattuun kaansarii baqaqsanii wallaanuurratti ibiddaa gubattee duute

Dubartiin lammii Romaaniyaa baqaqsanii yaaliirra turte ibiddaan gubattee duute. Ogeessonni baqaqsanii wallaanuuf hospitaala Filoreskaa magaalaa guddoo biyyattii Buchaarest keessatti argaman wal'aansa kana taasisuun dura rakkoo fayyaa [infeekshinii] akka hin uumamneef alkoolii fayyadamanii turan. Baqaqsanii wallaanuun kun gaafa Muddee 22, 2019 kan taasifame yoo ta'u dubartiin umrii 66 taate kun hospitaala sana ciisaa turteetti. Ergasii booda haaduun ogeessonni ittin qalan kan annisaa elektirikaa qabu ture. Egaa yeroo kanatti dubartiin teessuma wal'aansa taasifamaafi jiru irratti ibiddaan kan gubatte. Qaama ishee keessaa hanga 40% kan gubatte yoo ta'u torban tokko booda hospitaala keessatti lubbuun ishee dabarte. Miidiyaaleen biyya keessaa akka gabaasanitti du'a dhukkubsattuu kana irratti poolisiin qorannoo eegaleera. Maatiin dubartii duutee miidiyaa Romaaniyaaf akka himanitti wanti isaanitti himame ''balaa'' ta'u isaati malee waan sirriitti dhalate quba hin qaban. ''Wantoota TV irratti gabaafamanirraa waan dhalate hamma tokko barreerra. ''Himachaa hin jirru, waan dhalate hubachuu qofa barbaanna.'' Ministeerri Fayyaa biyyattii Viktoor Kostaach waan ''rifaasisaa'' mudate qorachuuf waadaa seenaniiru. Ibsa bahe keessatti wanta dhalate kanarraa akka barannu abdii qabna jedhan. ''Aniifi gareen Ministeera Fayyaa ani qindeessu dhugaa jiru baruuf waan danda'ame hunda taasifna,'' jechuun ibsan. Ministir Di'eetaan Ministeera Fayyaa biyyattii Horaatiyu Moldovaan gama isaaniin ogeessonni yaalii baqaqsanii hodhuu haaduu elektirii qabu yoo fayyadamu ta'e yeroo wal'aansaa rakkoon fayyaa akka hin mudanne qaama dubartii irratti alkoolii fayyadamuu hin qabani ture jedhan. Biyyoota miseensa Gamtaa Awrooppaa ta'an hunda keessaa biyyi sagantaa fayyaa ishee irratti qarshii xiqqoo baastu Romaaniyaadha. Biyyattiin lakkoofsa hammeentaa namoota du'anii guddaa ta'e, hanqina ogeessota fayyaafi bu'uraaleen hospitaalotaa hin guddanne qabdi.


Haati manaa El Chaapoo Koroneer Eemaa Ayispuroo Ameerikaatti daddabarsa baala sammuu hadoochuun hidhamte

Haati manaa lammii Meksiikoo mootii daddabarsa qoricha sammuu hadoochuu jedhamuun beekamu Joyaakim ''El Chaapo'' Guuzmaan daddabarsa baala sammuu hadoochuun shakkamuun Ameerikaatti hidhamte jedhan qondaalonni US. Eemaa Koroneer Ayispuuroo, 31, Buufata Xiyyaaraa Idil-adunyaa Duules Waashingitani ala jirutti to'atamte. Shira daddabarsa kookeenii, Marijuwaanaa, Heeroyiinii fi 'methamphetamine' jedhaman keessatti hirmaatteetti jechuun himatamte. Guuzmaan magaalaa Niw Yoorkitti daddabarsa baala sammuu hadoochuu fi daddabarsa maallaqaan himatamee hidhaa umurii guutuu irratti darbuun hidhamee jira. Dursaan duraanii dhaabbata Sinaloyaa ganna 63, Ameerikaatti qoricha dhiyeessuun beekama. Qorannoo isaa bara 2019 irratti waa'ee jireenya isaa nama naasisutu dhagahame. shamarran gana 13 qoricha sammuu hadoochu kennuun gudeeduutii hanga morkattoota isaa ajjeesuutti raawwachaa ture. Ms Koroneel Ayispuuroo karaa viidiyoodhaan mana murtii federaalaatti ni dhiyaatti jedhe Waajjirri Haqaa Ameerikaa. Himata daddabarsa baala sammuu namaa hadoochuun cinatti bara 2015 keessa shiraan namoota kaan waliin tahuun abbaan manaa ishee mana hidhaa Meksiikootii akka miliqu gooteetti jedhamuun shakkamteetti. El Chaapoon mana hidhaa eegumsa cimaa qabu Altiplano jedhamu keessaa osoo jiruu ilmi isaa mana naannoo mana hidhichaatii bituun GPS fayyadamuun warra lafa jala lafa qotuun isa baasuuf yaalaniif bakka inni jiru agarsiisuu adda baase. Bo'ii lafa jala qotame sana keessa motorsaayikilii xiqqoo oofuun miliqe. Sanadni mana murtii akka jedhutti, bara 2017 osoo inni Ameerikaatti dabarfamee hin kennamiin dura abbaan warraa ishee ammas irra deebiin mana hidhaatii akka miliquuf karoorsitee socho'aa turte. Himata isheerratti dhiyaate kana irratti hanga ammaatti deebii hin kennine. Ms Koroneer Ayispuuroon lammummaa Ameerikaa fi Meksiikoo qabdiu yoo tahu Guzmaaniif ijoollee lakkuu deesseetti. Niw Yoorkitti qorannaa abbaa warraashee irratti ji'oota sadiif gaggeeffamaa ture guyyaa hundumaa hordofaa turteetti jechuun ni danda'ama. Ajjeechaa baay'ee fi yakka gudeeddii raawwachuu qofa osoo hin taane ishuma mataashee fi dubartoota kaan irrattis basaasaa turuu isaa dhageesse. Xumura qorannichaa irrattis amanamteefii dhaabbatte. ''Ani abbaa manaakoo akkaataa isaan itti naaf ibsuuf yaalan kanatti hin beeku. Garuu akka dhala namaa tokkootti naman dinqisiifadhuufi itti heerume tahuun beeka,'' jettte Guuzmaan bulchiinsa naannoo Sinaaloyaa jedhamtu Kaaba Lixa Meksiikoo keessaa maatii harka qalleeyyii irraa dhalate. Biizinesiin yakkaa qindaa'aan isaa guddachaa deemuun bara 2009 barruun Forbes namoota sooreyyii adunyaa jedhee tarreesse keessa galuun qabeenya doolaara biliyoona tokko [$1bn] tahuun 701 irratti galmaa'ee ture.


Koronaavaayirasii: Lammii Itoophiyaa qorannoo talaalli keessatti hirmaataa jirtu

Mihiret Amare kan dhalattee Sudaan keessatti yoo ta'un UStti guddattu ileen, amma Afrikaa keessa hojjachaa jiraachuun ishee akka gammachisu himti. Mihiret waggaa kudhaniif oggummaa wal’aansaan madaafi godaanissa fooyyeesuu irratti hojjechaa kan turte yoo ta’u, amma qorannoo talaallii Covid-19 irratti hirmaachaa jirti. Barumsa baayolojiin ebbifamtee qorannoo irratti xiyyeeffatee kan hojjeechaa jirtuus, fedhiifi abdii dhibeewwan adda addaaf furmaata argachuuf qabdu irraa ka’uun akka ta’e ibsiteetti. Waggaa 10f qorannoo irratti erga hojjeettee booda fedhii ishee bal’isuun dhibeewwan sadarkaa idil addunyaatti uumamaniifi yaddeessoo ta’aniif furmaata argachuuf jecha hojii sanatti geddarteetti. Kaanfis gara barumsaatti deebi’uun digrii ishee lammataa 'Business Administration’n fixuun gara hoggansaa qorannootti dabarte. Dhabbata qorannoo keessatti itti aantuu Daarektara ta’un Afrikaa Lixaa keessatti wa’ee covid-19 irratti hojechuun ishee boonsuun alatti, lammii Afrikaa ta’uu ishee hiika akka ishee kennu dubbatti. “Hojii akkana irratti yeroon hirmaannu aadaaa hubachuun barbaachisaadha,” kan jettu Mihiret hojiin kun akka milkaa’uuf lammii Afrikaa ta’uun akka ishee gargaaruu amanti. Dhaabbata amma hojjetaafii jirtu Fawundeshiniin Henerii Jaksaniitiif ta'ee “aridichaaf waan dansaa akkan hojechaa jirutti natti dhaga’ama'' jetti. Dhabbati qorannoo Walter Riid Armii jedhamu erga Afrikaa keessatti hojii eegalee waggaa 50 yoo ta’u, bakki amma Mihireet keessa hojjattu ammoo dhaabbata kana kan deeggarudha. Kana keessatti gaheen hojii Mihiret sagantaalee qorannoo gaggeefaman olaantumman to’achuu yoo ta’u, yeroo ammaa Covid-19’f talaalli argachuuf sochii qodhamaa jiru dhiyeenyatti hordofuuf itti gaafatamummaa qabdi. “Hojiin keenya Laaybeeriyaa, Gaanaafi Naayjeriyaa keessatti kan xiyyeeffatedha,” kan jettu Mihiret, waggootii jahaa dura dhibee Iboolaa lubbuu namoota hedduu ajjeessee tureen itti dhiheenyaan ilaaluun biyyoota miidhaman keessatti dhabbilee fayyaa jabeessuun barbaachisaa ta’uu isaa akka hubatan ibsiteetti. “Afrikaa keessatti keessumaa biyyootii lixaa keesatti miidhaan Iboolaa guddaa waan tureef amma sanarraa muxannoo fudhachuun ittisa covid-19 irratti nu gargaare jira,” jetti. Erga weerarri koronaavayirasii eegalee jalqabee Mihiret qorannoo talaalli Covid-19 irratti hirmaachuun dabalatee meeshalee ittisa Covid-19 ogeessota fayyaaf wiirtulee adda addaa akka gumaachaniifi leenjii akka kennan himteetti. Yeroo ammaatti qorannoon talaalli koronaaviyirasii gaggeessaa jiran biyyoota lixa Afrikaaf qofa osoo hintaane ardiicha gutummaa akka gahuuf yaadamee ta’uu himti. “Yeroon qoranicha hogganuu eegale irra jalqabee adeemsichi gara milkaa’inatti adeema jiraachuu isaan gammadneerra. Keessumaa bineensota irratti yaaliin taasifama ture mallattoo dandeetti qaamni uumaman dhibee ofirraa ittisuu jabeessuu agarsiiseera,” kan jettu Mihiret yeroo muraasaan booda yaaliin kun namaratti akka eegalu himti. Manneen qoranno Lixa Afrikaatti argaman dursanii meeshalee qorannoof isaan fayyadan waan qabaniif qorannoo Mihiret hoggantu kanaa milkeessuufis wantoota barbaachisu guuttachuu danda’uu isaani ibsiteetti. Kanaafis, “Samudaan kanaan dura gara iddoo biraatti geeffamaa turan hafuun achumatti qorannoo gaggeessun danda’ameera,” kan jettu Mihiret qorannoon talaalichaa maarsaan tokkoffaa lixa Afrikaatti erga taasisameen booda “marsaaf lammataa qorannoofi mirkaannessuuf gara manneen qorannoo Ameerikaa keessatti taasifame,” jetti. Manneen qorannoo yaalii talallii kanaa itti gaggeefamaa jiru keessa, “Ogeessoti saamuda sassaburraa eegale hanga kanneen qorannoo gaggeessuutti jiran hundi lammilee Afrikaadha,” jechuun kunis akka ishee gammachiisu himti. Dabalataanis wiirtuleen qorannoo kun wirtulee qorannoo Ameerikaa kessa jiran waliin akka hojjataa jiran ibsiteetti. Gara barumsa saayinsiitti akka galtu kan ishee taasise keessa dhibbaan maatiishee ga’ee guddaa akka qabu himteetti. Jalqaba fedhii ogeessa fayyaa ykn hakiima taatee hojjeechuu irra ka’un sanumarra osoo hin fagaatiin gara hojii labratooriitiin doktireeta ishee hojjechuu himteetti. Damee kana keessatti hirmaannaan dubartoota badaa kan jajjabeeffamuu akka hin turre himuun ,“galmakoo isan barbaadu biran akkan hin geenyef wanti tokkoyyu akka na dhorkuuf hin eeyyamuufi,” kan jettu Mihiret galma ishee kana bira ga’uuf hoggansaa barachuutti akka galte himti. Yeroo jijjirama kana gochuuf kaatetti wayilootni ishee labrootorii keessa waliin turan murteeshee akka geddartuuf akka gorsaanii turan himuun isheen garuu galma ishee bira ga’uuf duubatti akka hin jenne ibsiteetti. Barumsa MBA ishee kana xumurtee dame qorannoo keessatti hojii argachuu isheen gammadduu ta’uu ishee himti. “Yeroon barumsatti deebi’ee daa’imakoo guddisaan ture. Haalichi amma tokko cimaa ta’us kan hin danda’amne ta’e natty hin mul’anne,” jechuun dubartoonni itti gaafatamummaa adda adda qabaatanis wanta yaadan bira ga’uu danda’u jetti. Gara fulduraattis “yoon danda’e hojiiwwan adda adda guddina Afrikaa irratti ga’ee qaban keeessatti hirmaachuun hawwa,” jetti “Jalqabayyu hojii kana keessa kanan seene gara biyyakootti na geessa jedhee yaaduni,” jettetti. “Yeroo keessa Afrikaaf  wantoota bu’aa qaban bayyeen hojjachuu akkan danda’u abdii qaba.”


Koronaavaayiras: Addunyaan akkamitti namoota biliyoona 7 talaalchifti?

Gartuuleen garaa garaa sadarkaa idil-addunyaatti talaallii Covid-19 bu’a qabeessa ta’e hojjachuurratti argamu. Ministirri Muummee UK Booris Joonsan hojii kana ''galma waloo tattaaffii saffisaan bira qaqqabuun barbaachisu,'’ jedhani ibsan. Tattaaffii talaallii Covid-19 argachuuf teekinoolojiiwwan jajjaboon deeggaramee hojjetamaa jiruun alatti, talaallii kana uummata addunyaa biliyoona 7 biraan gahuuf hoo wanti yaadamaa jiru maali? UK'n wiirtuu tattaaffii kana galmaan gahaa jedhamee abdatame Kaampaasii Harwel maadhee humna qilleensaa RAF duraanii Oksford shiir keessatti ijaaraa jirti. Iddoon kun biyyattiif bakka talaalliin itti oomishamuu fi giddugaleessa kalaqaa ta’ee tajaajila jedhameera. Hojii gaggeessaan giddugaleessa oomisha talaallii fi kalaqaa UK Maatiw Duchaars akkas jedhan: "Yeroo oomishaaf barbaachisu walakkaan gabaabbateera. Xumura bara 2022tti ture kan yaadame amma 2021tti ni qopheessina jennee abdanna,'' jedhan. ''Biyyaaf qofaa otoo hin taane, addunyaafu talaalli bu’a qabeessa ta’e saffisaan oomishuun murteessaadha,'' jedhu Obbo Duchaars. Hojiichas keekii akka tolchuutti fakkeessuun, wal bira qabanii dubbatani. ''Mana keetti yeroo fudhattee keekii mudaa hin qabne tolfachuu dandeessa. Keekii sana gadi baatee akka nama biliyoona 7f ta'utti mudaa malee tolchuun qormaata qaba," jedhan. Yuunivarsiitiin Oksfoord bu'aan talaallii isaa sadarkaa addunyaatti gaggeessu maal akka ta'e hin bariin, talaallicha addunyaaf akka gahutti omishuuf of qopheessaa jira. Talaalliiwwan koronaavaayirasii garaa garaa namoota biliyoonatti lakkaa’aman talaaluuf fayyadan oomishamuu, raabsamuu fi to'atamuullee qabu. Kanaafuu gartuun talaallii sadarkaa idil-addunyaatti hojjatu 'Gavi' jedhamu biyyoonni akkatti talaalliin raabfamu ammaa qabanii itti yaaduu qabu jedha. Akkatti talaalliin raabsamu irratti walta'iinsa idil-addunyaa uumuun salphaa hin ta'u. Sababni isaa biyyoonni diinagdeen badhaadhan gamanumaan dhaabbilee qoricha oomishan wajjin waliiglaa jiru. Karaan itti baay’isan wayita argametti akka isaaniif dhiyeeffamuuf haala mijeeffachuufi. Hojii gaggeessaan jaarmiyaa talaalli sadarkaa addunyaatti hojjatu (Gavi) Siiz Birkliiy, dhimmi talaalli kun dhimma bu’aa ofii dursanii kabachiifachuu ta’eera jedhan. Biyyoonni kamiyyuu dhimma talaallii kana ofitummaan osoo hin taane, sammuu addunyaawaan yaaduu qabu jedhan. Biyya olllaatti tamsa’inni vaayirasichaa otoo mul’atuu, waliin daldaluu fi namoonni bakkaa bakkatti socho'uun rakkisaa ta’uullee kaasaniiru. Biyyootni guddataa jiranis qixa talaallii akka argatan yaaduu cinaatti qaruurraawwan xixiqqoo talaalliiwwan kunneen ittiin raabfaman gahaa qabaachuu, iddoo itti qorrisiisanii tursiisan jiraachuu fi dhimmooti loojistikii kaan gamanumaan itti yaadamuu qabu jedhan. Yuunivarsiitii Birmiingihaamirraa pirofeesar Toobii Piitar ogeessi jedhaman, dhiyeessi lojistiikii talaallii kanaaf barbaachisan biyyoota guddataa jiran keessatti haala mijeessuun danda'amurratti hojjetaa jiru. Raabsa talaallii mijataa gochuuf biyyoonni gamanumaan eenyu dursi akka kennamuuf adda baafachuu eegaluu qabu jedhan. Kana malees, eenyutu dhukkuba kanaaf dursa saaxilamaadha jedhanii adda baasuutu barbaachisa jedhan. Sirna eegumsa fayyaa cimaa qabaachuun talaallii kana kennuuf dubbii ijoo ta’uu kaasaniiru. Itti dabaluunis, ogeeyyii ga’uumsaan leenji’anillee qabaachuun akka barbaachisu ibsaniiru.