Namichi TikTok irratti fuula dhokfatee namoota jibba barreessan saaxilu, eenyu?

Hordoftoota hedduu kan qabu Gireet Loondini (Great Londini ) namoota TikTok irratti jibba barreesan lolaa jira - kun garuu hojii TikTok mitii? “Miidiyaa hawaasummaa namoota nama cunqursan, kanneen daa’imman adamsan, nama gowwomsan fi jibba raabsan irraa deebisne fudhachaa jirra,” jedha. Namichi wayyaa gurraachaa fi haguuggaa fuulaa uffate kun sagale isaa elektirooniksiin jijjirameen kallattiin kaameeratti haasa’a. Sagalee fi bifi isaa fiilmii sodaachisaa keessa kan ba’e fakkaata. Garuu kayyoon isaa sodaachiisu miti, yoo nama eenyummaakee dhoksuun intarneeta irratti jibba barreessitu taate malee. Yoo akkas ta’e namni kun sodaakee isa guddaa ta’a. Viidiyoo isaa tokko keessatti, barreeffama hamaa fuula TikTok dubaartii tokkoo jalatti barreeffame irratti dubbata. “Namni ati hin beekne tokko wanta jette kana mucaakee haadhakee, obboleettikee ykn haadha warrakeen osoo jeedhe maal goota?, tapha fokkisaaf, badhaasa fokkisaa jenna.” Kun dhaaddannoo Gireet Loondiinii, kan sochii interneetaa TikTok irratti beekkamtii argatee fi ji’oota muraasa keessatti hordoftoota miiliyoona lama qabudha. Taphni kun jibba intarneetarraati, badhaasni isaa ammoo Gireet Londiiniin qorate eenyummaakee adda baasa jechuudha. Yoon nama eenyummaakee dhoksitee interneeta irratti jibba dubbattu taate akkaawuntii eenyummaakee hin ibsine duuba nagaan dhokachuu danda’a jettee yaadda ta’a. Londiiniin garuu eenyummaakee salphaatti saaxiluun hojjata. Yoo ijoollee taate, akka ati intarneeta irratti namootatti jibbaan haasa’aa jirtu maatiikee fi mana barumsaa keetti himuu yaala. Yoo ga’eessa taate – tarii nama viidiyoo ijoollee irratti wa’ee wal qunnamtii saalaa dorsiisu barressite ta’u- kallattiin saaxila si baasa. Kana jechuun bakka hojiikee ykn poolisii nannookeetti si saaxila jechuudha. Kun gootummaa ammayyaadha, kan fayyadamtoonni miidiyaa hawaasummaa ofii isaanii jibba appiirra jiru qulqulleessuuf hojjatanidha. Kun garuu TikTok waan gammachiise miti. Gireet Londiinii jalaa akkaawuntin sagal guutummaatti haqamee, akkawuntiin isaa kurnaffaan ammoo yeroo hedduu dhorkiin irra ka’ameera. Miidiyaan hawaassummaa kun Londiiniin seera hedduu cabseera jedha – kan akka jibbaa fi qoccollaa, darbeeyyu fiinxaalessummaa hokkora qabuun himatameera. Londiniin garuu himata kana hunda ni morma. “Hanga warri jibba sanyummaa, qoccollaa fi namoota waliin dhahan appii kanarra jiran hundi badanitti, nuti eesayyu hin deemnu,” jedha viidiyoo isaa tokko irratti. “Nuti mormitoota warra jibba raabsaniiti,” jedha. Liyoo jedhamuun beekama. Kun maqaa isaa isa sirrii miti, yeroo hedduu dorsisi si ajjeesna jedhu waan isa qaqqabuuf eenyummaan isaa sirritti kan dhokatedha. Takka takka garuu Liyoon tamsaasa kallattii TikTok isaa kan deeggartootaa fi falmitoota isaa falmii barbaadan wajjiin haasa’u irratti maaskii isaa ofirraa ni baasa. Dhugaan jiru ochii tola oltota humna waraanaa, eegumsa interneeta fi hakiingii naamusaa irraa uumameef Liyoon akka fuula namaatti dhiyaatuudha. Gazexeessituu BBC Soofiyaa Simiiz Galeer waliin US keessaa iddoo hin beekamne taa’uun gaaffii fi deebii taasiseen “nuti mormiitota haasaa jibba intarneetarraati. Ta’us garuu haasa jibbaa akkasii ittisuun hojii TikTok mitii? “Isa hojjachaa hin Jirani,” jedha Liyoon. “Wanta hunda TikTok’tti ni gabaasna. Odeeffannoo hunda TikTok’f ni ergina, akkawuntii sanas ni himanna.” Fayyadamtootaaf eegumsa kennuuf TikTok cimee akka hojjatu hima, akkasumas mala haara itti fayyadamtoonni eenyu akka viidiyoo isaani jalatti barreesuu danda’u filatanii fi jechoota viidiyoo isaanii jalatti akka hin barreeffamneef dhorkuu danda’an qopheesseera. “Dhimma fayyadamtoota keenya eeguu irratti xumurri akka hin jirre beekna, kanaaf TikTok hawaasa keenyaaf bakka naga qabeessa akka ta’uuf gartulee, omishaa fi maloota keenya irratti hojjachuu itti fufneerra,” jedha dubbi himaan TikTok. Hojii haasaa jibbiinsaa adda baasuu fi to’achuu irratti hojiin miidiyaa hawaassummaa kana eeggattu guddaadha. Akka gabaasa TikTok ofii baasetti, jalqaba wagga 2021tti viidyoota miiliyoona 61 haqaniiru, isaan keessa %91 ammoo fayyadamaan tokkollee utuu hin gabaasiin kaafamani. Sochiin Londiinii kanneen jibba hasa’aniif nama cunqursan mormuu kan eegale gadda irraadha. Bara darbe ilmi hiriyaa Liyoo ganna 14 kan ootistik ta’e of ajjeese. “Hiriyyaankoo yeroo muraasa booda gadda isaa booda, nu qunnamee mucaankoo kan bay'ee dhippachaa ture sababni isaa tokko jibbaa fi qoccollaa hedduu miidiyaa hawaassummaa irratti irra ga’eedha nuun jedha.” Iyyata abba kanaan, Liyoo fi hiriyyonnii isaa hedduun namoota of dhoksanii ilma isaa qoccolaa turan adamsanii adda baasani. “Odeeffannoo kana kennineefi, odeeffannoo kanaan wanta barbaadde gochuu dandeessa jenneen. Innimmoo maatii isaanii qunnamee amma tokko gadda ilma isaa dhabuu irraatti jajjabina argate.” Hiriyyoonni kun kanumaan hin dhaabne. Maqaa Gireet Londini (Great Londini) jedhuun TikTok irratti xiyyeeffachuun hojii isaani itti fufuuf murteessani. Deeggartoonni Gireet Londiinii hojii isaa waan jallataniif yaadaa fi viidiyoo maxxanfamu jalatti isa beeksisu, nama hojii hamaa hojjatu biraa inni fi hiriyyoonni isaa akka adamsan abdachuun itti ergu. Deeggartooti kun takka takka gatii nama baasisa.  Sochiin kun takka takka gocha isa mormu ofii deebi’ee hojjachuu mala. Deeggartoonni tokko tokko keessa darbanii ofii isanii kanneen nama qoccolan ta’u – kun ammo seera Gireet Londiini kan cabsudha – akkasumas qajeelfama Hawaasa TikTok. BBC’n fayyadamtuu TikTok tokko kan erga Gireet Londiniin vidiyoo ishee tokko qeeqee booda qoccollaa interneetaa irra ga’e haasofsiiseera. Haasaan jibbaa hedduu akka ergameef kan dubbatu Liiz, hedduun isaanii fayyadamtoota maqaa Londinii fayyadaman of ajjeesii akka isheen jedhanii fi hogganaa hojii ishee duraanii qunnamuun hojiirra ishee ariisisuuf akka yaalan himti. Londiiniin fayyadamtoota seeraa gartuu fi Liyoo – kan hojjataa humna waraanaa US ture-  cabsan networkii isaanii keessa baasuun isaani wanta Liiz irra ga’eef hanga tokko akka deebiidha. “Kaka’umsii isaanii naa gala, garuu fakkeenyaan dursuu yaalla. Ishee hin qoccollu- dubartii kanaaf wanta garii malee hawwii biraa hin qabu,” jedha.


Youtube: Yuutuubaroota Itoophiyaa ji'atti birrii kuma 30 hanga kuma 220 argatan

Yeroo itti kennanii, yaadanii, baasanii buusanii viidiyoowwan warra dalaganiif Yuutuubiin oolee osoo hin buliin gatii dadhabbii isaanii deebisa. Namoonni Yuutuubiin miliyeenaroota godhe muraasa miti. Bara 2020 mucaa ganna 9 Raayaan Kaajii jedhamuuf Yuutuubiin doolaara miliyoona 29.5 kafaleefii jira. Kuni yeroo ammaatti birrii Itoophiyaa biliyoona 1.3 olidha. Mucaan kun namoota Yuutuubiin bara 2020 maallaqa hedduu kaffaleef keessaa sadarkaa duraarra jira. Isatti aanuun Jiimii Doonaaldisan doolaara miliyoona 24 (birrii Itoophiyaa biliyoona 1 ol)argateera. Maallaqni namootni lamaan kun argatan walitti ida'amee bajata magaalota gurguddoo Itoophiyaa tokko tokkoo ni caala. Fakkeenyaaf baajatni magaalaa Hawaasaa kan A.L.I bara 2014 ida'ama maallaqa namootni lamaan kun argataniin kan qixxaatudha. Miikiyaas Taakkalaa jedhama. Maqaa Miikii Maayikoo jedhuun addunyaa Yuutuubiitti kan makame ganna 3 dura. Durumaa hojii artiirraa fedha kan qabu Miikiyaas, karaa hiriyaa isaa mana intarneetii hojjetu tokkoo Yuutuubiin wal barate. Yuutuubaroota biyyoota alaa maqaa gurguddoo qaban daawwachuu eegalee, boodas kaka'umsa horatee chaanaalii mataa isaa banate. Kaameeraa kireeffatee hiriyoota isaa waliin diraamaa daqiiqaa 10 hojjetee chaanaalii isaarratti fe'e. Garuu namni daawwateef hin turre. Miikiyaas abdii hin kutanne, viidiyoo piraankii biraa hojjetee fe'e. Inni namoota muraasaan ilaalameef. "Muraasa yoon jedhu, 50-60 kan ta'udha," jechuun yaadata. Waggoota sadan darban viidiyoowwan hedduu kan hojjete Miikiyaas, walumaagalatti viidiyoowwan isaa si'a miliyoona 43 ol ilaalamaniiru. Chaanaaliin isaa ammatti namoota maamila ta'an ykn sabiskiraayibaroota kuma 485'tti siqan horateera. Kanaanis waliigalatti hanga birrii miliyoona shanii akka argatu isa taasiseera. Yuutuubiirraa faayidaa guddaa argachuu kan himu dargaggeessi kun torbanitti viidiyoowwan qabiyyee gara garaa qaban shan hojjetee gadi dhiisa. Galii argatuunis jireenya gaarii jiraachaa akka jiru hima. "Ji'atti kafaltii beeksisarraa argatu osoo hin dabalatiin doolaara kuma afurii hanga shanii (birrii kuma 220 ol) nan argadha," jedha. Kaameeraa kireeffatee kan eegale Miikiyaas amma kaameeraawwan ammayyaa lamaa fi meeshaalee barbaachisoo biroo guuttateera. Namoota saddeet qacarees hojjechiisaa jira. Wiintaanaa Yilmaa ammoo barmaatilee sirrii hin taane tokko tokko hawaasa keessatti guddatte keessatti agarte sirreessuuf ture Yuutuubii kan eegalte. Dhimmoota akka jaalalaa, hiriyummaa fi bultii irratti iftoominaan dubbatamuu qaba jettee kan amantu Wiintaanaan dhimmoota kanarratti akka dubbattu Yuutuubiin karra baneef. "Warri koo ijoollummaan waan wal fuudhaniif natti fakkaata yeroo mara yoo wal lolanin argaa guddadhe. Wayitan sadarkaa lammataa barachaa ture abbaa fi haati koo wal hiikan." "Sababa isaan wal hiikaniif jireenyi fokkisaa jiraanne. Yeroosiin waa'ee jaalalaa fi bultii irratti hojjechuu yaaduu eegale," jetti Wintaanaan. Chaanaalii Yuutuubii tokkorratti ji'aan birriin kuma 10 kafalamaafii viidiyoowwan qabiyyee jaalalaa fi saal-qunnamtii akkasumas bultii qaban qopheessuu eegalte. Viidiyoowwan hojjettu namoota hedduun ilaalamuufillee yaadoti isheef kennaman, rifaasisoo fi kan hamilee ishee tuqan turan. Haata'u malee yaadota kanaan osoo hin mo'amiin, ittuma fufte. Viidiyoowwan isheen hojjettuu miliyoonaan ilaalamannillee mindaan ishii waan hin daballeef baatilee lama dura chaanaalii mataa ishee banatee hojjechuu eegalte. Chaanaaliin ishiin banatte baatii lama jidduutti sabiskiraayibaroota kuma 19 ol kan horate yoo ta'u viidiyoowwan ishii al kuma 750 ol daawwatamaniiru. Ammatti galiin ishiin ji'atti argattu kuma 10 irraa gara kuma 30 ol guddatee jira. Dabalataan qabiyyeen viidiyoowwan ishii jireenya namootaa jijjiiraa jiraachuutti gammachuu akka qabdu himti. Sababa viidiyoowwan ishiitiin namoonni bultii isaanii diiguuf fiixeerra turan, wayita bultiin isaanii baraaramu arguu caalaa milkaa'inni eessa jira jechuun gaafatti. "Ani kanan mikaa'e cichoominaan waanan hojjedheef natti fakkaata ...jalqabarra walitti fufiinsaan 'viiwu'(daawwatamuu) maleen hojjedhe. Yeroo dheeraaf Yuutuubiin naaf hin kaffalu ture, eeguun narra ture," jedha Miikiyaas. Yuutuubii irratti milkaa'uuf furtuun ijoon cichoomina ta'uu dubbata. "Hojii Yuutuubii eegaluun dura fedhii ofii baruun barbaachisaadha kan jettu Wiintaanaan,  waan hojjechuu feenuu fi maal irratti hojjechuu akka feenu adda baasnee beekuu qabna," jetti. Akka Miikiyaas jedhutti naannawa keenya yoo ilaalle, wantoonni Yuutuubiif Viidiyoo irratti hojjechuu dandeenyu danuudha. "Haati tokko hojii booda akkamiin daa'ima ishee akka kunuunsitu, hojii yoo deemtu daa'ima ishiif maal maal qopheessiteefi akka deemtu, kanuma ilaaluu namni barbaadu jira." "Dargaggoonni gamoo ijaaran Yuutuubii galii dabalataa ittiin argachuuf oolfachuu danda'u, gamoo ykn manni yoo ijaaramu dadhabbii jalqabaa hanga xumuraa jiru hundi keenyayyuu ilaaluu ni feena." Jiruu fi jireenya keenya mara Yuutuubiin walitti hidhuun ni danda'ama jedha Miikiyaas. Yuutuubiin namoota namoota dadhabe osoo hin jedhan hojjetan ni jajjabeessa kan jettu Wiintaanaan, haguma namni hedduun ilaale maallaqni argamu waan guddataa adeemuuf, yaadota haaraa fidanii dorgomaa ta'uun barbaachisaa ta'uu dubbatti. Waggoota muraasa dura ogeessi miidiyaa Piit Wiiltar BBC'tti akka himetti viidiyoowwan Yuutuubii irratti fe'aman bu'a qabeessa akka ta'an qabxiilee gargaaran jiru. Kan jalqabaa sa'aatii daawwatamu ykn 'Watch time'dha. Kuni daawwattoonni jiddugaleessaan viidiyoo tokko yeroo hagamiif akka daawwatan kan agarsiisudha. Kanaaf fakkeenya yoo kaa'u, viidiyoo sakandiiwwan muraasaaf namootni kumni tokko ilaalan caalaa, viidiyoo namootni 100 daqiiqaa tokkoo oliif ilaalantu caala jedha. Kanaaf viidiyoowwan qalbii namaa hawwatan daqiiqaa tokkoo hanga sadii hojjechuun bu'a qabeessa ta'uu danda'a jedha. Qabxiin ijoon biraa mata dureedha. Daawwattoota hawwachuu kan danda'uu fi viidiyicha sirriitti kan ibsu ta'uu qaba. Gaalee yaada viidiyicha keessa jirurraa fudhatame yoo ta'e daawwattoonni ergaa viidiyichaa akka hubatan gargaara. Gama biraan viidiyicha kan ibsuu fi achumarraa kan fudhatame suuraa [Thumbnail] daawwattoonni akka viidiyicha bananii ilaalan taasisu qabaachuun barbaachisaadha. Xumura irratti viidiyoo dalagame marsaalee hawaasaa gara garaa irratti qooduun barbaachisaa ta'uu hima Piit Wiiltar. Gara Miikiyaas fi Wiintaanaa yoo deebinu, Wiintaanaan gara fuulduraaf mucaa ishii waliin waa'ee kitaabotaa, muuziqaa fi sagantaawwan daa'imman irratti xiyyeeffatan hojjechuuf yaada qabdi. Miikiyaas ammoo sagantaalee gargaarsaa ykn tola ooltummaa eegale jabeessee itti fufuu fedha.Sagantaalee hojjetu keessaa daqiiqaa 30 kan jedhu namoota rakkatan gara garaa ittiin gargaara. Yaadicha guddisuun jiddugala tola-ooltummaa ykn gargaarsaa 'Yanee Sawu' jedhamu baneera.Hojiiwwan bakkoota gara garaa deemuun amma booda hojjetu hojii tola ooltummaa waliin wal qabsiisuu fedha.


Inistaagram, Eebbamoo abaarsaa?

Miidiyaa hawaasummaa bebbeekamoo keessaa tokko kan ta'e Instagram irratti gaaffiin ka'aa yeroo jiru kanatti namoonni  miidiyaa hawaasummaa kana irratti muuxannoofi mudannoo isaanii dhugaa bahu. Irribarraa kaatee bilbila kee fudhattee Instagram banuun gayyaasuu (scrolling)  eegaluun waanuma barame ta'eera. Hedduu keenyaaf hojii yeroo hunda harkaa qabnu ta'eera. Garuu appilikeeshiniin kun hangam fayyaa samuu keenyaa miidhaa? Rakkoo Facebook qaqqabsiisu ilaalchisuun dhoksaa jiru ifatti kan dubbatte Firaansiis Hahugeen Instagram "miidiyaalee hawaasaa biroo caalaa baayyee hamaadha," jechuun akeekkachiifte. Dubartiin kun qaama seeraa US dhimmi ilaallatu duratti dhiyaattee dhoksaa jiru kana kan dubbatte erga Facebook qorannoon inni ofumaan gaggeesse Instagram miidhaa akka qaqqabsiisaa jiru agarsiisee boodadha. Yeroo sanatti Instagram qorannichi, "dhimmoota wal-xaxoofi rakkisoo ta'an hubachuudhaaf dhimmameetti," agarsiise jedhe. Namoonni siyaasaa waayita dhiibbaa miidiyaa hawaasummaa ilaalchisuun qorannoofi hordoffii cimsaa jiran kanatti BBCn muuxannoo Instagram irratti qaban ilaalchisee namoota shan dubbiseera. Daaniin Instadram ilaalchisee hariiroo jaalalaa-jibbaa qabdi. Daniin shmarree umuriin ishee waggaa 29 taate Kibba Weels jiraattudha. Jireenyashee galii miidiyaa hawaasummaa kanarraa argattuun gaggeeffatti. Daaniin karaa toora miidiyaa hawaasummaa kanaan hawaasa saala isaanii dhalaa gara dhiiraa ykn dhiiraa gara dhalaatti jijjiirratan ijaarteetti. Haata'u malee, bifasheefi dhaabbiishee ilaalchisee arrabsootu ishee qaqqabu. "Instagram jireenya kiyyaaf eebba hunda caaluufi abaarsa hunda caaludha," jechuun BBCtti himte Daaniin. "Yeroo nama saal jijjiirrate taatee akkaawontii dhuunfaa hin taane qabaattu, karaa kamiiniyyu arrabsoodhaaf si saaxila - keesumaa arrabsoon tokko tokko karaa oonlaayinii na qaqqaban ammoo kan jireenya namaa balleessudha. "Yaadawwan jibbinsaa gara malee nama hammeessa. Namni ta'e ammoo keessuma bahee ergaa barreeffamaa suura waliin natti ergee namoonni ammoo isa fudhatanii arrabsoon na salphisaa turan." Firaansiis Hahugeen koree waloo Miseensota  Paarlaamaatti Instragram waa'ee "orgommii hawaasummaafi waa'ee qaamotaati... waa'ee mala jireenyaa namootaati waan ta'eef daa'immaniif waan badaadha," jechuun dubbatte. Araada alkoolii dhuguu hamaa keessa turte mo'attee keessaa kan baate Daaniin, miidiyaan hawaasummaallee araada namatti ta'uu akka danda'u himti. "Waggoota muraasaaf miidhaa dhugaatiirraa bilisa ta'een ture, amma garuu namoota warra araadaaf saaxilamuu danda'aniif Nstagraam gadhee akka ta'etti natti dhaga'ama. Amala araada nama qabsiisuu qaba, ammas ammas fidi siin jedha." Kampaanii maatii Instagram kan ta'e Meta'tti pirezidantiin ittaanaa dhimmoota addunyaa Sir Nick Clegg, "ijoolleen dubraa ol-adeemoo ta'an harki caalaan fayyaamuu isaatti [Instagram] ni gammau," jechuun miidiyaa hawaasummaa kanaaf falmaniiru. Kampaanichi miidhaa Instagram qaqqabsiisu ittisuudhaaf wanta akka fayyaamtoonni dhaamsanii keessaa bahuun boqonnaa fudhatan yaadachiisu jalqabsiisuu abalatee tarkaanfii gara gara fudhachuu akka jiran dubbata. Haanaan miidiyaa hawaasummaa fayyadamuu kan eegalte ijoollummaa irraa kaasteeti. Guyyaatti sa'aatii ja'aa hanga 10 miidiyaa hawaasummaarratti dabarsiti. Shamarree umuriin ganna 24 taate kun Yunvarsiitii Iskootlaand Lixaatti argamu Ayir jedhamutti barachaa ka jirtu yoo ta'u, miidiyaaleen hawaasummaa gurguddoo jiru jedhamu hunda; Facebook, Instagram, Twitter, Snapchat fi TikTok irratti akkaawontii banattee qabdi. "Ganama ka'ee ergaafi yaadachiisawwan jiran hunda ilaalaa amala godhachuun waan badaadha," jechuun ibsiti. "Kun waan dhumaa osoo hin rafiin dura ilaaludha. Guyyaan koo guutuun miidiyaa hawaasaa irra naannawuudha. Guutummaatti araadni Tik Tok na qabateera. Al takkaatti sa'a muraasaaf taa'een dadabarsee ilaalaa oola. Yeroo koo balleessuu akka tahe nan beeka... Yeroon yaalii daangessuuf jedhus jira. Inistagiraamii irratti ammoo Haanaan namoota dhiibbaa uuman kanneen waa'ee dhaabbii qaamashee akka jibbitu ishee godhan hordofti. ''Qaamni koo akka kan isaanii fakkaachuu qaba jedhee akkan yaadu na godha. Sana booda abdii hin taane modelii baay'ee qal'oo taaten taha jedheen yaada. Kun sammuukoo waan miidheef cufeen namoota akkasiis hordofuu dhiise. ''Namni hunduu mudhiin isaanii 6, baay'ee qal'oo, modelii dhedheroo tahuu akka dandeenye hubadhe. Namoota irra caalaa na fakkaatan hordofuuttan ka'e. Kun ofitti amanannaakoo fooyyesse.'' Shamarreen umuriin ishee waggaa 15 taate Annisaa, qabiyyeewwan qabiyyee hin taane qaban ofirraa ittisuuf jecha akkaawontiiwwan hordoftu jijjiirteetti. Haata'u malee, ergaawwan arguu hin barbadne oonlaayinii argaa jirti ammallee. "Akkaawontiin namoota tokko tokkoo naannawaa farra duudhaa hawaasaa ta'e akka uuman hubadheera. Sababiin isaas ani ol adeemtuudha, wantota sammuu namaa gara hin taanetti jijjiiranirraa of eegganna taasisuun akka narra jiraatu nan hubadha," jetti Annisaan. "Akka Musliima tokkootti, waa'ee keenya ilaalchi badaan aakka jruutti natti dhaga'ama... kanaaf qabiyyeewwan akkasii yeroon argu isaan hordofuun dhaaba." Keessumaa yeroo hiriyyoota isaanii waliin viidiyoo hojjetan, shamarran muuxannoo isaan gammachiisu miidiyaa hawaasummaa irratti akka abarsan ddubbatu. Iskaarlet ammoo akkas jetti: "Viidyoowwan akkaataa nyaata itti bilcheeffatan ilaalaa  yaaluun waan baayyee baradheera; karaa viidiyoo oonlaayinii kana ogummaawwan hedduun baradhe. "Akkaawontoonni waan dhugaafi haqa ajaa'ibaa qaban hedduunis ni jiru. Jireenyaaf gorsaafi qajeelfamawwan barbaachisan ni argamu - wantonni hin taane wantota ta'an kan caalan ta'anillee waan hundumaatu kan hin aane mitit." Mana barumsaatti namoonni hundinuu Instagram irra miti.  Shamarreen umuriin ishee waggaa 15 ta'e Liihaan ammallee akkaawontii miidiyaa hawaasummaa banachuun hin hayyamamneef. "Sababii wantota hin taane achi keessa [miidiyaa hawaasummaa] keessa jiran irraa kan ka'een murtee haadha kiyyaa nan amana," jettei. "Ani osoon miidiyaa hawaasaa qabaachuu nan fedha, sababiin isaa hiriyyoonni kiyya hundinuu waan qabaniif akka waanan isaanirraa adda baheetti natti dhaga'ama. Haata'u malee, garuu waan badaa isaas nan beeka. Oduu waa'ee hiriyyoonni kiyyaa suurawwan hin taaneefi viidiyoowwan rifaasisoo ta'an namoonni umurii keenya keessa jiran ilaaluu hin qabne baay'ee akka isaan qaqqabu nan haga'a." Fulbaana keessa, Meta - kan kanaan dura Facebook jedhamuun beekamu karoora daa'imman umuriin isaanii waggaa 13 gadi ta'eef Instgram dhaabuu ifoomsee ture. Kampaanichi akka jedhetti "maatiiwwan [ijoollee], ogeessonni, seera baastonniifi warreen to'atan," maal akka jedhan yeroo fudhatee maal akka jehan haggeeffachuu barbaada," jedhan dursaan Instgram, Adam Mosserii.


Kaabii Laamee: Hojjataa warshaa duraanii amma urjii TikTok ta'e

Namichi addunyaarratti bakkalcha TikTok ta'e kun akka warra kaanii TikTok irratti osoo shubbisuu hin mul'atu. Qaamnisaayyuu shubbisaaf kan abboomamuuf hin fakkaatu. Asoosama ykn diraamaa barreessee hojjetee agarsiisun qalbii hawwachuufis hin carraaqu. Sagaleefi akkaataa itti diraamaa warra kaan hojjetan akkeessuufis nama kufee ka'u miti. Akkuma qoosaatti calliseedhuma gocha wal xaxaa dhala namaa qeeqa. Namoota addunyaarratti bakkalcha TikTok ta'an hunda caalaa sadarkaa lammaffaa irratti argama. Hordoftoota miiliyoona 100 qaba. Lakkoofsi kunis Awurooppaatti tokkoffaa isa taasisa. Viidiyoowwan TikTok irratti maxxansuus baayyee salphaafi gabaaboodha. Qeeqsi isaas kan haasaan guutaman miti, gochaan agarsiisa. Viidiyoowwan namoota karaa walxaxaa ta'een hojii salphaa raawwatan agarsiisuun, ofiisaatiif wantuma sana karaa salphaa ta'een mul'isa. Isaan booda harkasaa facaasuufi mormasaa sochoosuun xumura. Kaabii Laamee miidiyaalee hawaasaa irratti Chaarlii D Amiiliiyootti aanuun dargaggoo hordooftoota hedduu horateedha. Akkaawwuntiin TikTok isaas hordoftoota miiliyoona 100 kan qabuufi yeroo biiliyoona 1.3 kan (Like) jaalatameedha. Lakkoofsi kun osoo sadarkaa biyyaatiin ilaalamee lammiilee Yunaatidi Kingdamiitiin ol jechuudha. Namoonni tokko tokkoos tarii sadarkaa Chaarliin qabate fudhachuu danda'a jechuun tilmaamu. Kaabii Laamee kan dhalate biyya lixa Afriikaa taatee Seenegaaliitti. Amma kan jiraatu Xaaliyaan keessa. Dargaggoon umurii waggaa 21 Kaabiin, TikTok fayyadamu kan eegale baatii Bitooteessaa 2020 keessa ture. Wayita Covid addunyaa mudate ture innis TikTok jalqabe. Wayita Covid-19 mudateetti warshaa keessa hojjataa ture irraa gaggeeffame. Isaan boodas Kaabiin kallattiin gara maatiisaatti qajeele. Hojii biraa barbaada jedhamee eegamulleen, inni garuu guyyaa guyyaan TikTok irratti viidiyoo maxxansuu eegale. Yeroo sana viidiyoowwan nama kofalchiisan yoo qoodu, akka ammaa kanatti addunyaarratti beekkamtiin ittiin argadha jedhee waan yaade hinfakkaatu. Viidiyoowwan inni qooduus maaliif namoonni dhimmoota baayyee salphaa ta'a akka walxaxaa taasisan kan mul'isuudha. Akka inni jedhutti namoonni addunyaa guutuutti argaman viidiyoowwan isaa jaalachuun kan kolfaniif, sochii fuula isaa irraa kan ka'e akka ta'e hima. Kan biraa ammoo yaada isaa hubachuuf afaan beekuu ykn dubbachuun gonkumaa kan hinbarbaachifne ta'u dubbata. Kaabii dinqisiifataa kubbaa miilaa yoo ta'u, viidiyoowwan irrattis Tishartiiwwan kilaboota ispoortii uffachuun mul'ata. Deeggaraa Juuveentas kan ta'e Kaabiin, urjiiwwan Hooliiwuud keessaas Eedii Marfii fi Wiil Isimiiz baayyee dinqisiifata. Ammatti hordoftoota hedduu qabaachuun kan isa dursu Chaarlii D Amiiliiyoodha. Hordooftoota miiliyoona 120 qaba. Kaabii Laameen ammoo hordoftoota  miiliyoona 100 ol qaba. Addiisan Reey miiliyoona 80 akkasumas Zaak Kiingi miliyoona 61 oliin tartiibaan addunyaarratti TikTok irratti dursaa jiru. Kaabii ammoo sadarkaa Chaarlii Di Amiiliyoon yeroo dhiyootti ni fudhata jedhamee eegama. Wallakkeessa Hagayyaatiin as qofa hordooftoota miliyoona 20 ol argachuun dursaa ta'eera. Chaarliin garuu yeroodhuma walfakkaataa sanatti hordoftoota miiliyoona 2.6 qofa horate. Kanaafuu, lakkoofsi hordoftoota Kaabii saffisa kanaatiin yoo itti fufe addunyaarratti TikTok dhaan dursaa ta'a jechudha.


Intarneetii fayyadamuun araada nutti tahaa jiraa?

Kaam Adaayir araada geemii viidiyoo akka qabu kan inni hubate araadni kun hamma lubbuusaa balleessuu barbaadutti gaafa isa gahedha. ‘’Araada kanaan waggaa kudhaniif rakkadheera, barnoota koo sadarkaa lammataa addaan kutee, yunivarsiitiillee hingalle, maatii koottis akkan hojii qabuttan itti himaa gowwomsaa bahe. Dhumarratti of ajjeesuuf dhaamsa dhumaan barreessuu jalqabe, halkan sana dha akkan gargaarsa barbaadu kaniin hubadhe. Yeroo ammaa geemii osoo hin taphatiin guyyaa 3,860 dabarseera.’’ Adaayir lammii Kaanadaa nama ganna 32ti. Yeroo ammaa garee wal-gargaarsaa onlaayinii ‘Game Quitters’ jedhamu kan namoota araada geemii dhiisuuf wal’aansoorra jiran deeggaru hundeessee qaba. Gareen kunis guutuu addunyaarraa miseensota 75,000 qaba. Intarneetii ykn teeknolojii yeroo weerarri koronaavaarirasii uggura keessatti addunyaan jiruufi jireenya akka hin dhaabne godhus namoota akka isaaf garuu yeroo rakkisaa ture. ‘’Yeroon weeraraa sun Twitch (tamsaasa kallatti geemii) fi Yuutiyuubii irratti akkan yeroo dabarsu na godheera. Haa tahu malee deebi’ee gara araadaatti hin galle, garuu miseensonni Game Quitters baayyeen yeroo weerarichaa araada geemii kanaatti akka deebi’an nan beeka,’’ jedha Adaayir. Waraqaa qorannnoo joornaalii CNS Drugs irratti maxxanfameen Martha Shaw fi Donald W Black, Yunivarsiitii Ayoowaa, damee fayyaa sammuu(Psychiatry) geemiin suusii intarneetii warreen bal’inaan mul’atan keessaati jedhu. Namoonni baayyee suusiin kuni akka alkoolii fi baala sammuu namaa si’eessuu mitii jedhanis warreen araadichaan rakkataniif garuu ba’aa keessaa bahuu hin dandeenyedha, jedha waraqaan qorannoo kuni. Dr Andrew Doan  niiwrolojistii yoo tahan yaada kanaan waliigalu, ugguramuun yeroo weeraraa immoo dhimmicha ittuu hammeesse jedhan. ‘’Jireenya keessatti dhiphinni amala keessatti dhokannuu fi itti baqannu akka barbaadnu nu taasisa, kanaaf namoonni bashannan, miidiyaa hawaasaa fi geemii fa’a fayyadamuun irraa baqachuu barbaadu. Yeroo Covid sana  uggura keessa turres kanumatu mul’achaa ture,’’ jedhan. ‘’Intarneetii akka malee fayyadamuun dhiphinarraa baqachuuf yaaluun  suusii baafachuuf  sababa tahuu mala,’’ jedhu. Araada intarneetii ittisuudhaaf dhaaboti teeknolojii meeshaalee fayyadama marsariitii geemiis tahe kaan daangessu kalaqaniiru. Isaan keessa tokko Linewize yoo tahu maatiin ijoollee isaanii akka ittiin to’ataniif kalaqame. Dhaabbata Linewise Saan Diyeegootti ogeessa xiin-sammuu kan tahan Teodora Pavkvic, ijoollee fi dargaggoon yeroo dheeraa intarneetii irratti akka dabarsan maatiin ijoollee waan battalatti irratti waliigalani dha jedhu. ‘’Yeroo dijitaala irratti dabarsiinu fayyaalessaafi jiruu keenya kaan waliin madaalawaa gochuun dandeettii sammuu kan barbaadu yoo tahu sammuun keenyi immoo hanga waggaa 25tti isaaf qophii miti, ‘’ jedhu. Kana malees, ‘’waltajjiiwwan onlaayinii kunneen yeroo dheeraa irratti akka dabarsiinutti saganteeffamaniiru, xiyyeeffannoo fi odeeffannoo keenya fudhachuu dabalatee jechuu dha.Kunis balaa baayyee qabaatus, keesumaa ijoolleef immoo haala isaan hin miineefi itti gaafatamummaa fudhachuu danda’aniin fayyadamuuf ulfaataadha.’’ Ga’eesotaafillee suusii intarneetii appiiwwan onlaayinii fayyadamuun gara araada qotinyaatti geeddaramuu mala jedhan. BetBlocker appii marsariitiiwwan qarshiidhaaf qotinyaa wal-qabachuu (gambling) irratti hojjetan ugguruufi yeroo fayyadamaa kan daangeessudha. Takkaa akka hin fayyadamne daangessinaan hamma guyyaan kaa’ame darbutti marsariitiiwwan kunneen argachuun hin danda’amu. Appiin BetBlocker kuni michuu, hiriyyaa ykn jaalalleen akka to’atuttis dha kan qophaa’e. Kalaqaan appii BetBlocker’s  Duncan Garvie, ‘’fayyadamtoonni marsariitii qarshiidhaaf qotinyaa irratti wal-qabaniifi kaan guyyootaaf torbeefi sa’atii saaxilamoo itti tahan irratti daangeffama yeroo uumuu akka danda’anitti hojjetame, kunis carraa marsariitiiwwan kunneen akka salphaatti argachuu keenya hir’isa,’’ jedhan. Dr Doan beekumsi isaan suusii geemii viidyoo irratti qaban akkasumaan waan dhufe miti, ofiisaanii saaxilamaa araada kanaa turan. ‘’Yeroon barnoota fayyaaf Joon Hopkiins Yinivarsiitiifi isaa boodas shaakallii fayyaa biraa irra yeroon ture  geemii viidiyoo torbeetti sa’atii 80 -100 waggaa kudhaniif taphadheera,’’ jedhu. Dhimma araada kanarratti kitaaba Hooked On Games jedhamu kan barreessan yoo tahu, intarneetiin akka lamatti ilaalamuu danda’a jedhu. Innis akka nama waan mi’ooftuu sukkaara qabu nyaatuufi nama kuduraafi muduraa nyaatutti dha jedhan. Inni abbaa kuduraafi muduraa dhiphina isaa hir’isuufi suusii gargaraa irraa isa eeguuf garagaara. Sukkaarri dijitaalaa kan marsariitii saal-quunnamtii (pornography) fi fayyadama miidiyaa hawaasaa hojii idileen ala jiruu garuu keesumaa dhipinarraa baqachuuf fayyadamnaan suusii nutti taha jedha kitaabichi. Dr Doan yeroo intarneetii irratti dabarsinurraa kaa'uun suusiin geemii fi intarneetii akka hin babal’anne yaaddoo qabu. Haa tahu malee Kaam Adaayir dhaaboti teeknolojii kanneen akka Linewize, BetBlocker fi GamBlock rakkoon kana furuuf ni gargaaru jedhee amana. Namni kamiyyuu suusii gosa kamiinuu qabameera jedhee yoo yaade hakiima dubbisuu qaba jedha. Hojiin Adaayir joornaalii Qorannoo Fayyaa Sammuu kan maxxanfame yoo tahu. Yeroo ammaa akka addunyaatti dhimma araada kanaarratti. ‘’Gargaarsa gaafachuun jireenya koo oolcheera,’’ jedha. Yeroon suusii keessa ture, waliin dhahaa, qofaa tahuu kan jaalatuufi nama namatti hin makamneen ture. Amma gammadaafi dhiphina jireenyaa keessatti of gargaaru nama danda’u dha,’’ jedha.


Cufamuu Facebook: Facebook fi WhatsApp malee sa'aatii ja'aaf

Wixata darbe guutummaa addunyaa irraa namoonni maatii isaanii waliin sa'aatiiwwan muraasaaf addaan citanii turan. Namoonni wallaansa fayyaarra jiran ammoo hakiimota isaanii waliin adaan citanii turan. Mootummoonnis lammilee isaanii waliin komunikeeti gochuu hin dandeenye ture. Kun kan ta'e sababii miidiyaan hawaasummaa Facebook fi maloonni ittiin ergaa walqaqqabsiisan sa'aatii ja'aaf adda citee turuu isaatiin kan uumamedha. "Abbaan kiyya COVID-19n qabamee Maleezhiyaatti kutaa kunuunsa wallaansa cimaa keessa ture. Ani ammoo biyya biraa taa'ee maatii waliin wal arguuf WhatsApp'n fayyadama," jechuun BBCtti himte barreessituufi qorattuu kan taate Annaa Maasiing Landan irraa. Addaan cituun miidiyaalee hawaasummaa kan Facebook, WhatsApp fi Instagram irraan miidhaa qaqqabsiise kun namoonni gara fuula tiwiitaraan akka komiisaanii dhageessifatan taasiseera. Namoonni duraan ittiin odeeffannoo dabarfataniifi wal argan dhabuu isaaniirraa kan ka'een gara bilbila bilbiluuttis deebiyaniiru. Wanti mudatee ture kun akka rakkoo teeknikaa keessaa Facebook mudateen ta'uun himamee ture. Garuu taatichi kun hangam akka jiruun guyyuu namaa miidiyaa hawaasummaa kana irratti akka hirkate kan saaxile ture. Keessumaa, kan baayyee ballinaan beeekamuufi namoonni hedduun fayyadaman Facebook addatti hangam akka namoonni irratti hundaa'an agarsiiseera. "Landan keessattiyyu taanaan, bilbila kiyyarratti ergaa barreeffamaa erguufi biyya birootti bilbiluu hin dandeenye ture," jetti yeroo cufamuu WhatsApp Wixata darbe ibsitu Annaan. "Baayyee dhiphisaa ture." Dhaabbanni tajaajilawwan bilbilaafi interneetii addaan cituu sakata'ee adda baasuun tajaajilu Downdetector akka jedhetti, "fayyadamtoonni biliyoonaan lakkaa'aman tajaajilwwan kunneen guutummaatti dhaamuu isaaniitiin miidhamaniiru." UK keessatti hakiima ilkaanii kan ta'e Kiriis Dooneel, hojiin isaa gama tokkoon komunikeeshinii karaa WhatsApp ta'e irratti kan hundaa'udha jedha. Wayita tajaajilli miidiyaa hawaasaa adda citee ture sanatti ammoo hojii isaarratti rakkoo uumee akka ture ibsa. Maamiltoota miliyoona 340 oliin biyya adunyaarratti fayyadamtoota Facebook baayyee guddaa ta'e kan qabdu Indiyaan addaan cituu tureen miidhamteetti. Biyyuma Indiyaatti tajaajilli WhatsApp akkaan murteessaa waan ta'eef  komunikeeshiniin dhuunfaafi hojiillee danqamee ture. Indiyaan fayyadamtoota WhatsApp  miliyoona 490 ta'u qabdi akka qorannoon eMarketer gaggeessetti. Biyya Biraazil keessatti ammoo aanga'oonni mootummaa WhatsApp fayydamu. Sirni barnootaa biyyattiis WhatsApp  irratti hundaa'a. Fakkeenyaaf, barattoonni bu'aawwan qorannoo isaanii karaa tajaajila ergeetiin fudhatu. Sektarri fayyaa biyyattiis tajaajila fayyaa dhiyeessuu keessatti, kan akka 'doktora ykn ogeessota fayyaa biroo waliin baallama qabachuufillee' WhatsApp  fayyadamu. "Ani doktoradha. Har'a WhatsApp  meeshaa gaarii ittiin [maamiltoota] hordofanidha," jechuun fuula tiwiitara isaarratti barreesse Riiyoo de Jeeneeroo kan jiraatu  Marsiitoon. Hojiiwwan daldalaa biroon Biraazil keessa jiran sababa miidiyaan hawaasummaa kun adaan citeef, tajaajilwwan baankii ykn qoricha faarmaasiirraallee ajajachuu akka rakkatan himan lammileen biyyattii. Meksiikoo keessattis daldalliifi hojiin gara garaa miidhamanii turan. Guutummaa biyyoota Awurooppaa keessattis tajaajilli miidiyaa hawaasummaa kun namatti dukkanessee ture. Kana ta'uun isaa ammoo abootiin qabeenyaa tekinoloojii gurguddoo muraasni qofti tajaajilicha akka hin dhuunfanneef seerriifi tarkaanfiin cimaan kana dhorku akka jiraachuu qabu kan akeekedha jedhameera. Tajaajilli kun addaan cituun wayita Facebook sababa miidhaa hawaasa irratti qaaqqabsiisaa jiruufi waliin ga'insa dhimma ilaallatuun dhiibbaa irra gahaa jiruun haala rakkisaa keessa jiruttidha. Dilbata darbe hojjettuu duraanii Facebook kan turte Frances Haugen kampaanichi "nageenyarra guddina isaa" durfata jechuun CBS news himtee turte. Dubartiin kun Kibxata ammoo waa'ee qorannoo kampaanichi dhiibbaa fayyaa sammuu Instagram fayyadamtoota umuriin isaan xiqqaa ta'erratti qaburratti gaggeesserrattikoree xiqqaa seeneetii duratti dhiyaattee dhugaa baateetti.


Iccitiin milkaa'inaa mootii Tiktokii Kaabii Laamee maali?

Kaabii Laamee jedhama. Yeroo weerara Covid-19 tiktokiin inni eegaleen guddoo beekame. Garuu, akkamiin yeroo gabaabaatti hordoftoota miiliyoona 116 ta'u horate?


VPN kan fedhiin tajaajilamtoota isaa Itoophiyaatti dhibbantaa kuma shaniin dabale maali, akkamiin dalaga?

Fedhiin tajaajila networkii dhuunfaa (VPN) jalqaba torban kanaa Itoophiyaatti hanga dhibbantaa kuma shan dabaluu gabaasni mul'ise. Itoophiyaan gabaasota qormaanni barattoota kutaa 12ffaa intarneeta gubbaa gadhiifame jedhu hordofee Wiixata eegalee miidiyaaleen hawaasummaa ijoo dhorkiteetti. Sababa kanaaf, Facebook, Instagram, WhatsApp, Telegram fi Facebook Messenger kanneen tajaaajilli isaanii adda citedha. Keessumaa taateen kuni yeroo lolli Kaaba Itoophiyaatti hammaateefi mootummaan labsii yeroo muddamaa labsetti mudate. Mootummaan irra deddebbiin gabaasa miidiyaalee alaa komataa ture. Namoonni Itoophiyaadhaa BBC'n dubbise miidiyaalee hawaasummaa fayyadamuuf Tajaajila Networkii Dhuunfaa (VPN) jedhamuun dhimma bahaa akka jiran himaniiru. Akka dhaabbanni kuni jedhutti mootummoonni yeroo intarneeta dhorkan lammiileen dhorkaa kana keessa bahuuf tajaajila VPN fayyadamu. Chaayinaan fakkeenya tokkodha. Dhaabbanni buufata isaa Landan godhateefi dhimma mateenyaarratti dalagu, Top10VPN.com, jedhamu jalqaba torban kana Itoophiyaatti fedhiin VPN 5,109%'n dabaluu ibse. ''Guyyoota 28 Sadaasa 09 dura fedhiin VPN hammeentaa giddugalessarraa 1,661%'n olaanaa ture. Gaafa Sadaasa bultii 09 garuu giddugaleessarraa 5,109%'n ol guddate. ''Guyyaa itti aanu Sadaasa bultii 10 fedhiin VPN 3,464% ture. Yeroo ammaa fedhiin VPN Itoophiyaa keessatti giddugaleessarraa 718%'n olaanaadha,'' jedheera dhaabbatichi. Itoophiyaa keessa tajaajilli miidiyaalee hawaasummaas ta'e intarneetii cufamuun waan haaraa miti. Keessumaa rakkoo nageenyaa irra deddeebbiin biyyattii keessa dhalatuun mootummaan cufaa ture. Haa ta'u malee, isa torban kana cufame irratti cufuu isaas ta'e sababa cufame irratti addatti waan mootummaan dubbate hin qabu. Gaafa Kamisaa garuu Ministeerri Barnootaa Itoophiyaa qormaanni biyyaalessaa kutaa 12ffaa 'nagaan xumuramu' beeksiseera. Qormaata biyyaalessaa bara 2013 kana irratti barattoonni 525,000 ol kan qoraman yoo ta'u, bakkee rakkoon nageenyaa jiru irra deebiin akka kennamu ibsame. Softiweriin Virtual Private Network (VPN) qunnamtii amansiisaa bilbila yookiin kompiitara nama tokko intarneetii itti fayyadamuufi kompitara biraa intarneeta gubbaa gidduu jiruuti. Tajaajila VPN'dhaan waajjiraa fagoo taa'anii sistamoota kompiitara waajjira jiru karaa amansiisaafi rakkoo hin uumneen qunnamuun ni danda'ama. VPN fayyadamtoota isaaf tajaajila ijoo sadii kenna. Tokko eegumsa cimaadha. Inni lammataa qofaa fayyadamuu isaan dandeessisa, inni sadaffaan bilisummaadha. VPN fayyadamuudhaan marsaritiiwwan daawwatuun rakkisu ilaaluuf yookiin appilikeeshiniiwwan cufaman akka dalagan taasisuun ni danda'ama. Dabalataan dhaabbileen tajaajila intarneetii kennan odeeffannoo marsariitii daawwattanifs ta'e bakka daawwattan akka hin beekne godha. VPN fayyadamuun bilbila yookiin kompiitara keessan intarneeta waliin yeroo qunnamsiistan sarvarii bakkee biraa jiru waliin qunnama. Kana gidduutti garuu teessoon kompiitaraa (IP address) akkasumas bakka isin jirtan ni dhoksa. Fakkeenyaaf osoo isin magaalaa Finfinnee teessanii VPN'dhaan intarneeta fayyadamtanii, VPN kuni teessoo kompiitaraa keessan jijjiiree Ameerikaa yookiin Awuroppaadhaa akka fayyadamaa jirtan agarsiisuu danda'a. VPN bilbila, kompiitara fi taabileetii qofa osoo hin taane Simaart Tv fi raawutaroota irratti fe'uun ni danda'ama. VPN tajaajila intarneetii eegumsa qabu argachuuf gumaacha taasisa. Haa ta'u malee, VPN hunduu eegumsi isaanii kan mirkanaa'edha jechuu miti. VPN eegumsi isaanii hin mirkanoofne bilbila yookiin kompiitara keenyarra fe'uun balaa biraaf of saaxiluu dandeenya. Sababa kanaaf ekispartoonni gosoota VPN eegumsi isaanii mirkanaa'e akka fayyadamnu gorsu. Marsariitiin Top10VPN.com qorannoo taasisee adda baasera kan jedhe ifa godheera. Gareen kuni gosoota VPN kanfaltii gaafatan keessaa filatamoodha jechuun ExpressVPN, NordVPN akkasumas CyberGhost eera. Kanneen kanfaltii hin gaafanne garuu tajaajila amansiisaa kennu jedhe keessaa immoo Windcribe fi ProtonVPN ni eeramu.


Doonaaldi Tiraampi miidiyaa hawaasummaa haaraa TRUTH Social jedhamu banuuf

Pirezidaantiin duraanii US Doonaaldi Tiraampi miidiyaa hawaasummaa haaraa jalqabuuf akka jedhan ifoomsan. Tiraampi akka jedhanitti miidiyaan ammaa kun ‘’abbaa irrummaa teeknolojii gurguddaa fuuldura dhaabbata’’. Dhaabbanni Tiraamp Miidiyaa fi Teeknoloojii Giruupp (TMTG) kan Tiraampi hogganu tajaajila viidiyoo biraa eegaluuf akka jedhu hime. Tiraampi miidiyaa hawaasummaa akka Tiwiitarii fi Feesbuukii irraa dhorkamaniiru yookiin yeroof ugguramaniiru. Kunis erga deeggartootni isaanii Kaappitol Hiilitti hookkara kaasaniiti. Ergasii isaaniifi gorsitootni isaanii miidiyaa hawaasummaa haaraa morkataa tahe banuuf akka jedhan himaa turan. Jalqaba wagga kanaatti biloogii ‘From the Desk of Doonaald J Trump’ jedhamu bananiiru. Marsariitiin kun aduu ji’a tokkoo keessatti guutummaan cufame. Gorsaan isaanii gameessi Jeesan Miilar ‘’hojii guddaa hojjechaa jirru keessaa kun isa xiqqaadha’’ jedhan. Miidiyaa hawaasummaa amma banuuf jedhan TRUTH Social ji’a dhufu keessummootaaf banamee ‘’guutummaa biyyaatti ni beeksifama’’ jedhe ibsi TMTG. ‘’Addunyaa taaliibaan Tiwitarii akka gaariitti fayyadamee, piezidaantiin Ameerikaa keessan isin jaalattan ammo callisiifame keessa jiraanna,’’ jechuun Tiraampi barreessan. ‘’Namni hunduu kaampaanota teeknolojii gurguddaa fuuldura waan dhaabbatu tokko maaliif hin jiraanne jedhanii na gaafataa turan. Gaariidha, Yeroo gabaabaatti ni fidna,’’ jedhan. Xiinxala: Jeemsi Kilaaytan, Rippoortara Tekinolojii Kaaba Ameerikaa Gareen Doonaaldi Tiraampi dhimma kana irratti waan guddaa hojjechaa jiru. Garuu miidiyaa haaraan kun ammatti hojii hin eegalle. Miidiyaa haaraan kun ammatti fuula galmee qofadha. Miidiyaan hawaasummaa kun Tiwiitarii fi Feesbuukii morkatu hojjeta. Garuu kun salphaatti kan milkaa’u miti. Jalqabbii isaarraan miidiyaan kun arbeeffamuun ija siyaasaan ilaalameera. Garuu akka Tiwiitarii, Feesbuukii kan namootni hundu akka maatiitti bakka tokkotti dhufuun yaada ittiin wal jijjiiran miti. Kan inni tahuu danda’u miidiyaa ‘yaada bilisa’ akka Parler yookaan Gab irratti wal jijjiiranidha. Doonaaldi Tiraampi amma sagalee isaa guddisanii dhageesisuuf gara miidiyaatti deebi'uu barbaadu. Kun jalqabbii kan isaaniif tahu yoo tahu, dhagahamuuf ammo kaampaanii teeknolojii guddaa isaan barbaachisa. Garuu kun yeroo gabaabaatti waan tahu miti.


WhatsApp seera haaraa iccitii dhuunfaa eeguu irratti baase hojiirra oolchuu eegale

WhatsApp iccitii dhuunfaa fayyadamtootaa eeguurratti seera haaraa baase hojiirra oolchuuf UK keessatti duula isa jalqabaa eegaleera. Miidiyaan hawaasummaa fayyadamtoota hedduu qabaachuun beekamu kun erga bara darbe seera icciteessuu haaraa fooyyessee baasee as maamiloota biraa mormii hamaan isa mudateera. WhatsApp akkaataa iccitiin ergaawwanii itti eegamurratti hojiin hojjetamu kamuu dhiibbaa mootummaarraa bilisa ta'uu qaba ejjennoo jedhu qabaachuu ibsa. Hoogganaan WhatsApp Will Cathcart, qondaaltonni mootummaa ''nageenyummaan miidiyaa hawaasummaa kanaa daran akka cimu gaafachuu qabu malee dura dhaabbachuu hin qaban,'' jechuun BBC'tti dubbatan. "Nageenyummaa namaa eeguuf gulantaan jalqabaa miidiyaan hawaasummaa nageenyummaansaa akka cimu mirkaneessuudha. Mootummoonni addunyaa ammoo dhaabbileen teeknooloojii nageenyummaa amansiisaa akka mirkaneessan deggeruu qabu malee mormuu hin qaban.'' WhatsApp seera iccitii fi nageenyummaa dhuunfaa maamila isaa mirkaneessuuf haaraa baase UK fi Jarmanii keessatti hojiitti hiikuu eegaleera, itti aansuun biyyoota addunyaa birootti babal'isa. Seera nageenya WhatsApp keessaa inni ijoon, ergaawwan kan dubbisuu fi waliif deebisuu danda'an namoota walitti dubbatan qofaa ta'uusaati. WhatsApp fi maatiisaa kan ta'e Feesbuukiin mataansaanii ergaawwan kunneen arguu fi dubbisuu hin danda'an. Garuu miidiyaan hawaasummaa kun ergaa namootaa gidduu hin seenu jechuun qabiyyeewwan rakkoo qabanii fi qaama biraa miidhuu danda'an callisee ilaala jechuu miti jedhan qondaalli WhatsApp Priti Patel. ''Ergaan namoonni waliif ergan kan duudhaa hawaasaa hin sarbinee fi nageenya daa'immanii balaarra hin buusne ta'uu qaba,'' jedhan. Feesbuukiin seera ergaawwan icciteessuu, miidiyaalee hawaasummaa ofharkaa qabu hunda keessatti hojiirra oolchuuf akka jiru himeera. WhatsApp erga seera iccitii dhuunfaa fayyadamtootaa egguu cimsee as Chaayinaa keessaa ugguramee jira. Qajeelfama ergaa gabaabaa ilaalchisee seera koo sarbeera jechuunis mootummaa Indiyaa himateera. MaamilootaWhatsApp biiliyoona 2 ta'an adunyaarra jiran keessaa miiliyoona 400 kan caalan Indiyaa keessatti argamu. Hoogganaan WhatsApp Will Cathcart, akkuma seerri isaa cimaa deemu biyyoonni addunyaa hedduun nu ugguruu danda'u jedhan. Haala kana hubatanii nageenyummaa maamilaaf xiyyeeffannaa kennuun hojjetaa akka jiranis himan.


Donaald Tiraamp uggura Buhaariin Twitter irra kaa'an deeggeruusaanii ibsan

Pirezidaantiin duraanii US Donaald Tiraamp tarkaanfii ugguraa Pirezidaantiin Naayijeeriyaa Mohaammaduu Buhaarii Twitter irratti fudhatan deeggeruun ejjennoosaanii ibsan. Pirezidaant Buhaariin biyyasaanii keessaa Tiwiitarii kan dhorkan erga miidiyaan hawaasaa kun maxxansa isaanii haqee booda. Tiwiitariin maxxansi kun seera isaa kan cabse ta'uu eeruun ture kan haqe. ''Ati gaariidha, atimmoo hamaadha jedhanii kan nutti himan isaan eenyu? Ofiisaaniiyyuu warra daba yaadan ta'anii osoo jiranii,'' jedhan Tiraamp. "Naayijeeriyaan miidiyaa hawaasaa pirezidaantiishee uggure Tiwiitarii deebisee ugguruusheetiif baga gammadde jechuun barbaada.'' Aab Tiraamp osoo Waayit Haawus jiranii Feesbuukii ugguruu dhabuusaaniitti akka gaabban himanii, garuu jedhan: ''hoogganaan Feesbuuk Mark Zuckerberg deddeebi'ee naaf bilbiluun Waayit Haawus dhufaa ture. Irbaataaf wayita dhufu hunda ati nama jabaadha jedhee na jaja,'' jedhan. Doonaald Tiraamp aarii miidiyaalee hawaasummaa kanneenirraa qaban callisanii mo'amanii hin dhiisne. Miidiyaa mataasaaniitiin akka as ba'an dhaadachaa turan. Haata'u malee marsariitiin isaan hundeessanis hordoftoota dhabuurraa kan ka'e cufameera. Aab Tiraamp biyyoonni addunyaa kaanis adeemsa Buhaarii kana hordofuun Tiwiitarii fi Feesbuukiirra akka dhorkaa kaa'an gaafataniiru. Tiraamp miidiyaaleen hawaasummaa kunneen yaada bilisaan ibsachuuf hin eeyyaman jechuun komatu. Qondaalli siyaasaa dubbii flmisiisaa fi naamusa cabsu dabarsuun komataman kun, erga ji'a Amajjii darbe Kaappitaal Hiil weeraramee as miidiyaalee hawaasummaa hedduurraa ugguramaniiru. Maxxansi isaanii taatee sana duraa fi booda ture jeequmsa kan kakkaasu akka ta'e adda baasuun ugguran miidiyaaleen kunneen. Tiwiitariin guutummaatti kan isaan haqe yoo ta'u, Feesbuuk ammoo waggaa lamaaf uggureera. Qaama Feesbuukii kan ta'e Instagram Pirezidaantii duraanii US kana uggureera.


WhatsApp qajeelfama icciitii ergaa gabaabaa ilaalchisee mootummaa Indiyaa himachuuf

Appiin qabeenya Facebook ta'e WhatsApp, qajeelfama dijitaalaa icciitii ergaa gabaabaa eegu sarbe jechuun mootummaa Indiyaa himachuufi. Dhaabichi qajeelfamoonni madda ergaa gabaabaa faana bu’an, ''ashaaraa qubaa tajaajila ergaa nama tokko tokkoo galmeessuu waliin qixxeedha,'' jedhe. Baatii Guraandhalaa keessa mootummaan qajeelfama haaraa qabiyyee miidiyaa hawaasaafi waltajjiiwwan dijitaalaa tamsaasa kallattii kennan ittiin to’atu baaseera. Indiyaan fayyadamtoota WhatsApp miiliyoona 400 qabaachuun qooda gabaa guddaa qabdi. Qajeelfamni mootummaan baase miidiyaaleen hawaasaa ‘’madda odeeffannoo tokkoo akka adda baasuu danda’an eeyyamaafi.’’ Haala kanaan WhatsApp himannaa mana murtii Delhiitti baneen qajeelfamichi ‘heeraan ala’ tahuu akka mirkaneeffamuufi gaafateera. Ibsa baheenis dubbi-himaan WhatsApp qajeelfamni kuni end-to end encryption (icciitii sarara ergaa, isa erguu fi fudhatu gidduu jiru) ni sarba, kunimmoo mirga bu’uuraa icciitii namootaa ni cabsa jedhe. ''Waldaalee siiviilii fi ogeessota kutaa addunyaa garaagaraa waliin dhimma imaammata icciitii fayyadamtootaa sarburratti mari’achaa turre.'' Mootummaa waliinis akkasuma furmaata qabatamaa icciitii fayyadamtoota keenyaa eegu irratti hojjenna. Odeeffannoo qabnu irratti hundoofnes karaa seeraa irra ni deemna jedha. Dhaabbatni kuni madda ergaa gabaabaa tokkoo baruu danda’uun, dhaabbileen dhuunfaa ergaawwan miiliyoonaan lakkaa’aman kan guyyuu ergaman akka walitti qabanii, seera geeddarsiisuuf qofa itti fayyadamuu danda’an godha jedha. Gama biraan maddaafi haala ergaa tokkoo hubachuun rakkisaa tahuu mala, sababiinsaa namoonni qabiyyee tokko miidiyaa hawaasaa irratti arganii gara ergaa gabaabaatti copy-paste gochuu (garagalchuu) danda’u. Kana malees madda ergaa tokkoo baruun kaayyoo yaadame kanaaf hojiirra oolchuun rakkisaadha, sarbamaaf saaxilamaa tahuu mala jedha. Madda ergaa tokko faana bu’uuf jecha namoota dhimma harka keessaa hin qabneef isaan himachiisuu danda’a jedha WhatsApp. Guraandhala 25 mootummaan Indiyaa qajeelfama waliigalaa baaseen, waltajjiiwwan tamsaasa kallattiifi miidiyaaleen hawaasaa qabiyyeewwan qondaalotaan akka haqan itti himame sa’aatii 36 keessatti akka haqan gaafata. Miidiyaaleen hawaasaa fayyadamtoota miiliyoona shan ol qaban; ogeessa himannaa keessummeessu, ogeessa quunnamtiifi to’annoo taasisu akka qacaranis gaafata. Dabalataan mootummaafi mana murtiidhaan yoo gaafataman madda ergaa tokkoo akka baasan irraa eegama. Twitter, Facebook and Whatsapp qajeelfama kana akka mallatteessan baatiin sadii kennameefii ture. Tahus hanga yoonaa ogeessota hin filatiin jiru.


Filannoo Itoophiyaa 2021: Facebookn filannoo Itoophiyaa walqabatee qophii taasisuu hime

Dhaabbanni Facebook filannoo Itoohpiyaa torbanooniin booda gaggeeffamuun walqabatee haala itti to'annoo qabiyyee taasisurratti qophii taasisuu beeksise. Dhaabbatichi ibsa hojiiwwan filanno Itoophiyaa ilaalchisuun raawwaterratti kenneen, fuulichi haalaan hojiirra akka oolfamuufi akka waltajjii haasaawwan jibbinsaa hin taaneef qophiiwwan hunda hammataa taasisuu fuulasaarratti ibseera. Qophichis Itoophiyaatti Jimaata irraa kaasee hanga guyyoota filannoofi isaan boodailleen hojiirra kan oolfaman tarreewwan haaraa kan qabate jedheera. Qophii attamii taasisan? Qophiin kunis keessattuu haasawwan jibbinsaa, qabiyyeewwan hookkora kakaasan fi sochiilee duula siyaasa dhoksaa irratti taasifaman irratti xiyyeefatu jedhame. Kana malees, Facebookn tamsa'in odeeffannoo sobaa ittisuuf, hubannoo dijitaalaa dabaluufi haalawwan dulli siyaasaa karaa ifaatiin akka ta'u gargaaran mirkaneessuuf akka hojjatu beeksise. Gama kanaan, bu'aa gaarii galmeessuuf dhaabbilee mirga namoomaa, hawaasa siivilii biyya keessaafi bakka bu'oota Facebook naannichaa, akkasumas oggeesooota Facebook dhikkicharratti beekumsa qaba waliin marii taasisuu ibseera. Dhaabbanni Facebook waa'ee biyyattii sirriitti hubachuuf jecha beektoota Itoophiyaa keessa jiraataniifi kanneen dhimmoota tamsaasa ragaa sobaa, haasaa jibbinsaafi kanneen walqabatanirratti hojjatan waliin waliigalte tasisuu hima. Gidduugala dhaabbatichi qophii filannootiif hundeesse keessaa tokko Wiirtuun Opereeshinii Filannoo (Election Operation center) ti. Facebook yeroo jalqabaatiifgjidduugala filannoo kan bane bara 2018 yeroo falnnoon biyya Biraaziiliifi Ameerikaattti gaggeefamee ture. Yeroo sanaa jalqabee filannoowwan siyaasaa biyyoota garaagaraatti gaggeeffaman dursuun gidduugala filannoo kana banaa jira. Giddugalli kunis ogeessooota adda addaa kan hammatu yoo ta'u, kanneen akka kennitoota akeekkachisa duraa, saayinsii daataa, beektoota seeraafi imaammataa fa'i qabata. Kunis balaa karaa Facebookiin akka tasaa Itoophiyaa keessa babalachuu danda'u ykn rakkina fyyadamaa atattamaan to'achuun deebii kennuuf kan gargaaru jedhameera. Haasaa jibbinsaa to'achuu Dhaabbatichi haasaa jibbinsaa irratti to'annoo cimaa taasisuuf qophaa'u beeksiiseera. Haasaawwan jibbinsaa hokkara kakaasuu danda'aniifi kanneen eenyuummaafi amantaa namootaa irratti xiyyeefatan ilaalchisee atattamaan akka fuularraa buufaman taasifamu jedheera. Namoonni yoo haasaa jibbinsaa arganiitti attamiin gabaasuu akka danda'an barsiisuuf leenjiiwwan hedduu kennu beeksiiseera. Hubannoo kana cimsuuf midiyaalee adda adaatiin beeksiisa hojjachuun alatti, qaamoolee dhimmisaa ilaallatu waliin dhimmicharratti leenjii kennuu yaadateera. Haasaan jibbinsaa osoo namootaan gabaasa hin taasifamiin dura, teknoolojiin adda baasee hubatu yaalamaa jiraachus dhaabbatichi dabaluun hima. Teeknooloojiin kunis qabiiyyeewwan sirrii hin taanee ofumaan adda baasuu kan danda'u yoo ta'u, Afaan Oroomoofi Amaaraa dabalatee afaanoota addunyaa 40 oliin tajaajila kennaa jira jedhame. Dhaabbatichis teeknooloojii kana deeggaruun adeemsa to'annoo caalaa cimsuuf namoota qabiyyee ogganan kuma 35 addunyaa guutuutti mindeessuufi isaan keessaa kanneen Afaan Oromoo, Amaaraa, Somaaleefi Tigriffa dubbatan akka argaman hima. Biitooteessa bara 2020- Bitooteessaa 2021tti qofaa haasawwan jibbinsaa kuma 87 Itoophiyaa keessaa akka haqe dhaabbanni kun beeksiiseera. Isaan keessaa kanneen %89 ta'an adda kan baafaman deeggarsa teknooloojiin jedhameera. To'annoo ragaa sobaa Facebook filannoon walqabatee ragaalee sobaa to'achuuf qophii taasisu hima. Keessattuu qabiyyeewwan filannoo dogongorsuu danda'an, kanneen waamicha fincilaafi namootarratti miidhaa qaqabsiisuuf waamicha taasifaman atattamaanan buusa jedheera. Qabiyyeewwan ulaagaa kana hin guunneen garuu kan odeeffannoo sobaa qabatanis mala 'Pesa Check and AFP' jedhamanitti fayyadamuun ittisuuf akka hojjatu dubbata. Qabiyyeewwan kunneenis erga ragaa sobaa qabaachunsaanii barameen booda akka namoota baayyee bira hin geenyeef ni dhorkamu jedha. Kanaan alattis fayyadamtoonni fakkiiwwan gara biraatii fudhataman ykn kan yeroon irra darbeetti yoo fayyadaman mallattoo kana fayyadamtootatti akka beeksiisu waadaa galeera. Fayyadamtoonni waggaa tokko darbanitti fayyadamaniif qoodan kun akka itti himamu dhaabbanni kun beeksiseera. Facebook mariiwwan fi duulawwan siyaasaa fayya qabeessaa kan jajabeessu ta'u ibsee, haata'u amlee beeksiiswwan duula siyaasaa Facebookiifi Instagraam irratti gadhiifaman iftoomina akka qabaatan akka taasisu beeksiseera. Kanneen karaa Facebook tiin duula filannoo siyaasaa taasisan eenyummaasaanii akka beeksiisaniifi duulicha taasisaa jiraachusaanis ifatti akka ibsan adeemsawwan dirqiisiisan akka jiran beeksiisa. Kana malees, dhaabbanni Facebook Itoophiyaatti hubannoo dhabuu miidiyaa dijitaalii balleessuufi dhaabbilee michusaa waliin ta'ee hojjachaa jiraachuufi sochiilee hubannoo cimsuu hojjataa jiraachu himeera.


Naayijeeriyaan ‘yeroo hin murtoofneef’ Tiwiitara dhorkite

Mootummaan Naayijeeriyaa Tiwiitar biyyattii keessatti ‘‘yeroo hin murtoofneef’’ akka hin hojjenne dhorkuu, Ministirri Odeeffannoo biyyattii beeksiseera. Dhorkaan kun kan kaahame, ‘‘miidiyaan hawaasaa kun egeree Naayijeeriyaa irratti dhimmoota balaa qabaniif irra deddeebiin oolaa jiraachuu isaarraan kan ka’edha,’’ jedha ibsi ba’e. Ibsi mootummaan Naayijeeriyaa baase ‘‘akka malee yaaddessaadha’’ jedheera Tiwiitar gamasaatiin. Dhorkiin kun kan dhufe ammoo ergaa pirezidantiin biyyattii Muhammaduu Buhaarii maxxansan seera bulmaata dhaabbatichaa waan cabseef erga haqamee guyyoota muraasa boodadha. Ibsi mootummaa Naayijeriyaa irraa ba’e garuu, wal-dhabdee sababa haqamuu ergaa sanaan uumame hin eerre. Ministirri Odeffannoo biyyattii Laayi Mohaammad miidiyaan hawaasaa US kun ergaa kana haquuf murteessuun isaa ‘‘loogiidha’’ jedhanii turani. Ergaan nama ganna 78 Naayijeeriyaa bulchaa jiranii Waxabajjii 1 ture kan haqame. Ergaan sunis waraana waliinii 1967-70 biyyattii keessatti mudatee ture kaasuun, ‘‘warreen yeroo kanatti gochaa badaarra jiran afaan isaaniif galuun itti himna,’’ jedha ture. Dubbi himaan Tiwiitar yeroo sanatti akka jedhetti, maxxansi sun ‘‘seera ittiin bulmaataa Tiwiitar kan cabsedha’’. Dhaabbanni tiwiitara baatii darbe ibsa baaseen waajjira muummee Afriikaa biyya ollaa Gaanaa keessatti akka banu beeksisee kan ture yoo ta’u, Jimaata kaleessaas dhorkii Naayijeeriyaa ilaalchisee ‘‘qorachaa akka jiruufi wanti beeku yoo jraate ibsi dabalataa nikennama’’ jedhee jira. Tiwiitarri hanga Jimaata galgalaatti hojjechaa ture. Akkaataa dhorkiin kun itti raawwatamuufi Tiwiitar akkamiin egeree Naayijeeriyaa balaaf saaxiluu akka malu mootummaan waan ibse hin qabu. Ibsi mootummaa Tiwiitaruma gubbaa ba’e akka jedhutti, abbaan taayitaa biroodkaastii biyyaalessaa (NBC), ‘‘tajaajiloota intarneetiin kennaman fi miidiyaalee hawaasaa Naayijeeriyaa keessa tajaajila kennan hundaaf adeemsa hayyama kennuu akka eegalu ajajni itti kennameera’’ jedha. Osaayi Ojiighoo, daayirektarri Aminastii Intarnaashinaal kan Naayijeeriyaa, ibsa mootummaa kana mormanii jiru. "Trakaanfiin kun ifatti itti gaafatamummaa Naayijeeriyaan idil-addunyaa keessatti qabdu waliin kan hin deemneefi kan hin madaalledha. Anga’oonni Naayijeeriyaa hatattamaan murtee kana akka haqaniifi, karoora biraa miidiyaalee hiraarsuuf qaban akka dhiisan, bakka ummanni bilisaan itti haasa’u ukkaamsuu akkasumas mirgoota Namoomaa lammiilee Naayijeeriyaa dhiibuu akka dhiisuuf waamicha dhiyeessina," jedhaniiru.


WhatsApp hojimaata suuraafi viidiyoon takkaa ilaalamee akka badu godhu eegaluuf

WhatsApp hojimaata suuraa fi viidiyoon erga takkaa mul’ateen booda akka badu gochuu dandeessisu jalqabuufi. Hojimaatni kuni namni suuraan ergameefi tokko erga ‘takkaa ilaalee’ booda otoo ‘save' hin tahiin akka badu godha. WhatsApp hojimaatni kuni, ‘’fayyadamtoonni icciitii isaanii isa kana duraarraa to’achuu,’’ akka danda’an taasisa jedha. Haa tahu malee mootummaan dhimma ergaa ‘’ofiisaatii badu’’ irratti danqaan seeraa isa mudachaa jira. Namoonni dhimma iftoominaaf falman hoji-maatni kuni itti gaafatamummaa mootummaafi galmee dhimma uummataa ni balleessa jedhu. WhatsApp hojimaata haaraa isa kanaan fayyadamtoota idilee irratti kan xiyyeeffatu dha jedheera. Fakkeenyaaf,  suuraa wayyaa bitatan uffatanii ka’an hiriyyaan akka isaanii ilaalu ergatan fi password namatti ergan fa’idha jedhe. ‘’Odeeffannoon qoodne hundi haala dhaabbataan galmaa’ee akka taa’u hin feenu,’’ jedha. ‘’Bilbila baayyee irratti suuraa yoo kaasne iddoo qabateetu achuma taa’a.’’ Dhaabbatichi hoji-maata haaraa kana ‘’torbee kana fayyadamtoota hundaaf faayidaarra oolchas,’’ jedheera. Fayyadamtoonni ergaan ‘view once’ takkaa akka ilaalame ni baru garuu achii suuraan sun dhokateeti iddoo tokko qofa taa’a. Hoji-maatni kuni akkuma ergaa appiiwwan kanneen akka Snapchat dha. Haa tahu malee fayyadamaan yeroo suuraa jalqaba argu ‘screenshot’  gochuu danda’a, ykn kaameeraa biraatiin waraabuu danda'a. Hoji-maatni kuni ergaan ergame isa erge biraa guyyaa torba keessatti balleessa. Kunis mootummaadhaaf rakkoo seeraa itti fidaa jira. Mootummaan UK marii fi murtoowwan ijoo tahan seenaadhaaf galmeeffamuu qaba jedha, baduu hin qabu.


Instaagiraamii irraa fayyadamtoonni akkamiin galii argachuu danda'an?

Instaagiraamii irratti namoonni suuraalee fi viidiyoowwan gaggabaaboo qooduufi ilaaluun namoota garaagaraa waliin  hariiroo ittiin uumuuf fayyadamu. Gama biraan carraa instaagiraamiin fide otoo hin qisaasessiin kan fayyadaman jiru. Kunis namoota gariif madda galii yoo tahu, warra kaaniif ammoo carraa hojii biyya alaallee isaaniif argamsiiseera. Carraa instaagiraamii kanarraa lammiileen Itoophiyaa fayyadamoo tahan jiru. Kanneen keessaa dubartootni afur BBC waliin haasaa taasisaniiru. Instaagiraamii attamiin madda galii gochuun danda’ama? Namoonni instaagiraamii akka waltajjii beeksisaatti fayyadamuun daldala isaaniif maamila ittiin hawwachuuf fayyadamu. Warri kaan immoo dhiibbaa miidiyaa hawaasaa irratti qaban fayyadamuun dhaabota dubartootaa fi dargaggoota irrattii xiyyeeffachuun hojjetaniin akka barbaadaman isaan godheera. Ogeettii meekaappii kan taate Fitsuum Yilmaa  fuula instaagiraamii  ‘Makeup by Japi’ jedhuun hordoftoota kuma 70 ol kan qabdu yoo tahu, hojii ishee achi irratti qooddi. Hojiishee waggaa jaha dura kan jalqabde yoo tahu, suuraa namoota miidhagsitee instaagiraamii irratti qooddi. Kuni gabaashee akka ho’ise dubbatti. Namni baayyee instaagiraamii argeet na bira dhufa jetti. Hojii harka 90 ol kan argattu karaa instaagiraamii akka tahe kan dubbattu Fitsuum, maamilooti biyya alaa jiraatan illee hojiishee arganii akka dhufan dubbatti. Shamarran miidiyaa hawaasummaarratti beekaman dudhaa cabsan jedhamuun adabaman Youtube qabiiyyeewwan attamii ugguraa? Fuula ‘Inquu Dizaayin’ jedhamuun hordoftoota  kuma 118 ol kan qabdu immoo Inquuxaaxaash Kibreet dha. Uffata aadaa maxxansuunis  maamiloota hedduu akka argatte dubbatti. Isheenis uffata cidhaaf tahu qopheessuu kan jalqabde waggaa sagal dura yoo tahu, tahus waggaa shan dura fuula instaagiraamii bantee hojiishee qooduu erga jalqabdee lakkoofsi maamilootashee akka dabale dubbatti. ‘’Gabaan keenyi baayyee akka ho’u godheera, maamilooti hojii keenya akka hordofanillee godheera,’’ kan jettu Inquuxaaxaash, karaa instaagiraamii gatii uffataa dabalatee odeeffannoo dabalataa akka argatan himti. Intaagiraamii irratti hordoftoota kuma 290 ol kan qabdu artiist Yoodaan Efireem miidiyaan hawaasaa kuni madda galiishee akka tahe dubbatti. Ergaa ykn beeksisa  dhaabota garaagaraa karaa fuula instaagiraamiishee maxxansuun qarshii argatti. ‘’Instaagiraamiin maallaqa akkan argadhu baayyee na gargaareera,’’  kan jettu Artist Yoodaan, beeksisa kallattiin maxxansuun alattis carraa hojii argachuu akka bal’ifattus ishee gargaaruu himti. Yeroo dhiyootti instaagiraamii irratti hordoftoota miiliyoona tokko kan horatte artist Hanaan Taarik, miidiyaa hawaasaa kana waggaa torbaaf fayyadamteetti, haa tahu malee gara qarshiitti kan jijjiiruu jalqabde waggaa lamaan asitti dha. Artistiin kun erga deessee booda ‘yeroo hojiin qabbanaa’ee jiru’ suuraa fi viidiyoo dhuunfaa qooduun alatti daldala ittiin hojjechuuf akka murteessite dubbatti. Dinqisiifattoota koo waliin akka walin argu  gochuun bu’aa jalqabaa instaagiraam irraa argadhe dha jetti. Kana malees namoota hojiif ishee kakaasan hordofuuf akka ishee gargaares himti. Dhimma faashinii  irrattis instaagiraamii irraa odeeffannoo akka argattus dubbatti. ‘’Instaagiraamii koo irratti beeksisa tajaajilaafi oomishaa maxxansuun maallaqa gaarii nan argadha,’’ jetti. Oomisha akka addunyaatti beekamtii qaban akka beeksistullee carraa akka uumeef dubbatti. ‘’Dura baruullee fi TV irratti qofa dha kan of beeksisuu dandeenyu amma garuu bakka bu’aa tokko malee instaagiraamii keenya fayyadamuun of beeksisuu dandeenya jedheen amana,’’ jetti. Haaluma kanaan Hanaan oomisha dhaabota gurguddoo sadii beeksisuuf waliigaltee mallatteessiteetti. ‘’Hojiin  kuni haamilee fi abdii naa taheera. Lammata immoo dhaaboti gurguddoo addunyaa akka na arganis taheera,’’ jetti. Instaagiraamii akkamiin bu’aa qabeessa taha? Akka Hanaan jettutti yoo taheef  namni instaagiraamii irratti bu’aa qabeessa tahuu barbaadu waan barbaadu baruufi dandeettii ofii adda baafachuu qaba jetti. ‘’Waan hunda qaqqabuu mannaa isa beekaniifi barbaadan irratti xiyyeeffannoo otoo godhanii bu’aa qabeessa tahu jedheen yaada,’’ jetti. ‘’Instaagiraamii fayyadamuun salphaa gatii taheef  namni kamuu dandeettiisaa agarsiisuufi namoota kaan waliin quunnamtii uumuuf itti fayyadamuu danda’a,’’ jechuunis ibsiti. Yaada kana Yoodaan Efireem illee ni deeggarti,’’ namni hundi kennaa gatii qabuuf isa hubachuun, maaliin jijjiirama uumuua akka danda’u barraan isaan jabaachuu dha,’’ jetti Hirmaannaa dammaqaa fi walitti fufaa tahe goachuun tarkaanfii bu’uuraa akka tahe ibsiti. Hordoftoota gama maaliinan guddisa kan jedhu irratti hojjechuun barbaachisaa akka tahe himti Carraa instaagiraamiin fide warreen fayyadamuun galii argachaa namoonni jiran kun hundi, dammaqinaan hirmaannaa gochuu, hojii koo jedhanii qabachuun haala salphaa taheen dandeettii fi humna ofii agarsiisuuf fayyada kana malees, gabaa addunyaa waliin wal arguuf dhimma ijoo kan jedhurratti waliigalu.


WhatsApp qajeelfama itti fayyadamaa haaraa borirraa eegalee hojiirra oolcha

WhatsApp qajeelfamaa fi dirqama itti fayyadamaa haaraa hojiirra oolchuuf guyyaan dhumaa inni qabatee ture xumuramaa wayita jirutti, ergaawwan dhimma kanaan walqabatan kan fayyadamtootaaf ergaman akkaan heddummaataniiru. WhatsApp fooyya'iinsaa fi jijjiiramoota akkaataa itti fayyadamaa fi qajeelfama isaarratti taasise guyyaa borii irraa eegalee hojiirra oolcha. Fayyadamtoonni WhatsApp erga miidiyaan hawaasaa kun qajeelfama itti fayyadamaa fooyyessuu isaa beeksisee eegalanii seerota haaraa ba'an irratti waliigaluu qabu. Maamiloonni qajeeltoo fi dirqama haaraa miidiyichi baafate hin simanne tajaajiloota hedduu hin argatan. Miidiyaan hawaasaa addunyaarratti guddicha ta'e kun erga qajeelfama haaraa baafachuu ibsee as maamiloonni akk irratti waliigalaniif ergaawwan yaadachiisaa irra deddeebiin ergaa ture. Jijjiiramni taasifamu irra jireessaan quunnamtii jaarmiyaalee biizinasii fi maamiloota isaanii gidduutti taasifamu irratti xiyyeeffata. Akkaataa fooyya'iinsa taasifame kanaan WhatsApp fi Feesbuukiin odeeffannoo waliif qoodu, fooyya'iinsa Amajjii darbe keessa taasifamerratti qabxii ijoon komii kaasise isa kanadha. Haata'u malee qajeeltoo haaraa kana keessatti dhimmi miidiyaalee hawaasummaa lameen gidduutti odeeffannoon qoodamuu jedhu keessaa haqameera. Maamiloonni qajeelfama haaraa hin fudhanne akkaawuntiin WhatsApp isaanii jalaa cufamuu baatus, akka kanaan duraa ergaa barreeffamaa, sagalee fi viidiyoodhaan waliif erguu hin danda'an. Nageenya amansiisaa qabaachuunsaa kan leellifamu WhatsApp, jalqaba irraa hanga dhumaatti odeeffannoon namoonni waliif qoodan iccitiidhaan akka qabamu hojimaata taasisu qaba. Kana jechuun ergaan barreeffamaan, sagalee fi viidiyoodhaan ergame, nama ergee fi nama ergameef gidduutti hafa malee harka qaama biraa seenuu hin danda'u jechuudha. WhatsApp jalqaba wayita qajeelfamaa fi seera haaraa ifa godhu, kanneen armaan gadii dabalatee odeeffannoowwan adda addaa Feesbuukiif akka qoodamu ibsee ture. Haata'u malee qajeelfamoonni haaraan WhatsApp baase kun biyyoota seera iccitii dhuunfaa(privacy laws) hojiirra oolchan kanneen akka Awurooppaa fi UK keessatti hojiitti hin hiikaman.


Dubartoonni beekamoon addunyaa 200 ol qoccollaan miidiyaa hawaasummaa akka dhaabatu gaafatan

Dubartootni beekamoo 200 ol ‘qoccollaa  miidiyaa hawaasaa dhaabuuf tarkaanfiin jabaan akka fudhatamu xalayaa barreessan’ Xalayaan ifaa ministira mummee duraanii Awustiraaliyaa  Juuliyaa Gilaard dabalatee, taphattuu teenisii duraanii US Jeen Kiingiifi taatota Biriitish Taandaayiwee Niiwtaniifi Emaa Waatsaniin  mallatteefame Unka  UN wal-qixxummaa dhalootaa jedhurratti maxxanfameera. Ministirri mummee duraanii Awustiraaliyaa Gillaard , ‘’akkuma dubartoota addabaabaayiitti bahanii hojjetanii kamiyyuu ilaalchota saalaan looganii fi jibbisiisoo tahan na mudatu,’’ dubartoonni ammallee loogii akkasii keessa darbuun akka ishee aarsuufi yaaddessu dubbatti. Xalayaan ifatti barreefame kuni Facebook, Google, TikTok fi Twitter eegumsa dubartootaaf dursa akka kennan gaafata. Hoggantoonni miidiyaa hawaasaa kunneenis sirna isaanii ilaalchota haleellaa gabaasuu, qulleessuufi waan fayyadamtoonni miidiyaa hawaasaarratti ilaalaniifi hariiroo uuman irratti foyya’insa ni taasisan jedhan. Gareewwan dhimma kanarratti duula geggeessan biroo garuu waadaa badaa hojii irra akka hin oolle himan. ‘’Ibsooti akkasii kuni dhaabota kunneen carraa ittiin of beeksisani dha, jijjiirama dhugaatiif kennamoo miti,’’ jetti hundeessituun dhaabbata dhimma haleellaa dijitaalaa dubartootaa irratti hojjetuu #She Persisted Global,  Lusiinaa Dii Meekoon. ‘’Qabiyyee miidiyaa hawaasaa hogganuufi adeemsa algoorizimii amala badaa deeggaru sirreessina hin jenne, ammallee ba’aansaa harka dubartootaa jira,’’ jetti. Xalayichis akkas jedha: ‘’ Intarneetiin addabaabaayii jaarraa 21ffaati. Wal-tajjii falmiin irratti adeemsifamu, hawaasni irratti ijaaramu, miini gurguramuu fi namni maqaa itti horatu dha. ‘’Tahus wal-tajjiin kun dubartootaaf lafa nagaa miti. Wal-qixxummaa koorniyaa dhaaf yaaddoo dha.’’ Xalayichi qorannoo bara 2020tti The Economist Intelligence Unit dhaan  dubartoota 4000 irratti  taasifamee eeruun harki 38 biyyoota 51 keessa jiraatan onlaayinii irratti doorsisni kallattii irra gaha jedha. Haalli kun gareewwan moggaatti baafaman kanneen akka namoota gurracha, lammiilee Eeshiyaa, Laatiin Ameerikaa fi dubartoota sanyii makaa qaban irratti hammaata. ‘’Haleellaa fi qoccollaan dubartootaa miidiyaa hawaasaa bal’aa tahuufi wal-qixxummaa koorniyaaf danqaa tahuu hubachuun barbaachisaa dha,’’ jedhan hoggantuun World Wide Web Foundation World Wide Web Foundation. Gaazexeessituun Azarbaajaan Arzu Geybulla, qocollaan miidiyaa hawaasaa hojii ishee akka dhiistu akka ishee dhiibu dubbatti. Dhaaboti teeknolojii ‘’qoosaafi qocollaa dhimma koo jedhanii ilaaluu isaanii nan yaadda’a,’’ jetti. Tik Tok namooni waa otoo hin maxxansiin dura qabiyyeen isaanii jecha fudhatama hin qabne yoo qabaate akka eeggatan gaafata. Tiwiitariin waan namootni ilaaluu fedhan haalatti daangeessuu danda’an qaba. Hoggantuun dhimma seeraa fi imaammataa Tiwiitar Vijaayaa Gaadee, ‘’ foyya’insa dhihoo kana taasisneen namooti dhuunfaa nageenya isaanii akka eeggatan aaboo kenninuufis, hojii hojjetamuu qabu baayyeen garuu hafa,’’ jedhan. ‘’Dhimma kana furuudhaaf michootaa fi hawaasa waliin hojjechuun wal-tajjii nagaa qabeessa uumuuf yaalaa jirra,’’ jedhu. Gaafa Roobii Feesbuukiin wiirtuu Women's Safety Hub jedhamu banuun haleellaa miidiyaa hawaasaa irratti hojjechuuf lecelloo qindeessuufi waalteessuuf tahuu beeksiseera. Boordii idila-addunyaa qabaachuunis  dhimma kana ni hordofna jedheera. Waadaan kuni Foormii Wal-qixxummaa Dhalootaa UN dhaan kan Paarisitti qophaa’u kanneen beeksifaman keessaati. World Wide Web Foundation dhimma kana faana bu’een waadaa isaanii akka hojiirra oolchan nan hordofa akkasumas waggaa waggaatti gabaasan dhiyeessa jedhe.


Tiraamp Twitter, Google fi Facebook irratti himata banan

Pirezdaantiin duraani US Doonald Tiraamp dhimma saansuurii maxxansaalee isaanii ilaalchisee miidhameera jechuun dhabbilee Google, Twitter fi Facebook irratti himannaa banan. Himatni seeraa kun hoggantoota dhabbilee sadanii irrattis kan xiyyeeffatedha. Tiraamp fuula miidiyaa hawaasummaa isaaniirraa kan dhorkaman Amajjii keessa, hokkora Kapitaalitti deeggartoonni isaanii gaggeessan booda yaaddoo nageenya hawaasaaf jechuunidha. Guyyaa Roobii, himanni kun ''guddina bilisummaan yaada ofii ibsuu keenya keessatti waa bareedaadha'' jedhan Tiraamp. Dirree goolfii isaanii Bedminster, Niiw Jersii irraa ibsi miidiyaaleef kennan irratti odeeffannoo sobaa tatamsaasuu jechuun dhabbilee miidiyaa hawaasummaa fi Dimokraatota komataniiru. ''Dhorkaan, callisiisuun, qoqqobbii kaa’uu fi haquun isin beektan kun akka dhaabbatuuf gaaffanna,” jedhan. Dabalataaniis dhabbileen kunneen pireezidantii dhorkuu danda’u taanaan “eenyurrattuu  gochuu danda’u” jedhan. Dhaabbileen ibsaman kuunneen, dhimma himata mana murti federaalaa Filooridaatti dhiyaatee kanaaf ammatti deebii hin kennine. Ibsa Tiraamp kanaratti kan argaman waayilota isaanii duraanii kanneen erga Tiraamp aangoo irraa bu’anii dhaabbata bu’aaf hin taanee America Firt Policy jedhamu hundeessaniiru. Pireezidantiin duraanii kun barreefamni Tiwiitara gubbaatti barreessan akka inni dhorkamu sababa ta'e “hima jaalalaa ture” jechuun ibsaniin. Akka Tiwiitar jedhutti, barreeffamni akka Tiraamp miidiyaa hawaasummichaarra dhorkamu taasise “hokkoraa faarsuun” Amajjii 8 irratti, hokkora magaala guddittii keessatti adeemsifame guyyaa lama booda kanneen maxxanfamanidha jedheera. Lammileen Ameerikaa biroo miidiyaa hawaasummaa irraa dhorkaman Roobii erga Tiraamp dubbataniin booda dubbataniiru. Isaan keessaa tokko akka Tiraamp jedhanitti wa’ee tatamsa’ina koronaavayirasii irratti ijoolleen maaskii uffachuu qabuu jechuun gaaffii “gaaffateen” dubartii miidiyaa hawaasummaa irraa dhorkamtedha. Roobii guyyaa Tiraamp kana ibseetti deeggartoonni isaanii Kongirasii keessa jiran “dhabbilee Teknoolojii gurgguddoo falmuuf” karoora qaban irratti wixinee baasaniiru.


Waayinii Ruuniin suuraasaa miidiyaa hawwaasaa irraa poolisiitti gabaase

Taphataan duraanii Maanchister Yuunaayitidii fi dursaan taphattootaa duraanii garee biyyaalessa Ingilaandi Wayinii Ruuniin suuraa isaa miidiyaa hawwaasaarra qoddamaa jiru poolisiif gabaasa godhe, jedhe abukaatoon isaa. Suuraaleen miidiyaa hawwaasaa irratti baay'inaan qoodamaa jiru, leenjisaan Darbii Kaawontii Ruuniin, osoo dubartii eenyummaan ishee hin baramne tokko cinasaa jirtuu barcuma irra rafaa ture. Suuraan kun yoom akka kaafame waanti beekame hin jiru. Ruuniin kachachaluu isaas waan agarsiisu biraan hin jiru. Bakka bu'oonni taphataa cimaa duraanii Yuunaayitid dhimmichi poolisiif gabaafamuu himan. Haala suuraa sanaa irratti abukaatoon isaa yaada kennuu hin barbaanne. Dubbii himtuun Poolisii 'Greater Maanchister' dhimmichi isaanitti gabaafamuu '' hin barre'' jedhan. Poolisiin Cheshaayir ammoo dhimmicha qorataa akka jiran himan. Wayinii Ruunii tapha kubba miilaa Everteen keessatti kan jalqabe yoo tahu, umurii ganna 17 yeroo ture paawondii miliyoona 26'n Maanchister Yuunaayitid gale. Ruuniin Yuunaayitiddf taphataa galchee hedduu lakkoofsise tahuun rikardii kan harkaa qabu yoo tahu garee biyyaalessaa Ingilaandiifis akkasuma rikardii Sir Boobii Charlitan cabsuun of halka galafateera. Umurii ganna 17'n garee biyyaalessaa Ingilaandiif hiriiree taphachuufi galchii lakkoofsisuun taphataa umurii xiqqaan garee Ingilaandiif taphate tahee galmaa'eera. Ruuniin osoo tapha kubba miilaa hin dhaabiin dura gara kilaba isaa duraanii everteenitti deebi'uunis kan taphate yoo tahu, amma leenjisaa kilaba shaampiyoonshiippii keessa taphatu Darbii Kaawontiiti. Wayinii Maarki Ruunii haadha warraa isaa Koolin Ruunii waliin bara 2008 wal fuudhuun ijoollee afur horataniiru.


Filannoo Itoophiyaa 2021 keessatti miidiyaaleen hawaasaa gahee attamii bahan?

Filannoo marsaa 6ffaa Itoophiyaan bara kana gaggeessite ilaalchisee miidiyaalee hawaasaarra qabiyyeewwan hedduun qoodama turan. Dhaabbileen filannicha raawwachisanis dhimmoota ummataan beekamuu qabu jedhan karaa marsaalee hawaasaatiin dabarsaa turan. Paartileen siyaasaas akkasuma duula na filadhaa dabalatee, ergaawwan filannoon walqabatan miidiyaalee hawaasaatiin wayita dabarsan mul'ataniiru. Miidyaaleen hawaasaa Itoophiyaa keessatti qofaa osoo hintaane biyyoota addunyaa garagaraattillee filannoodhaaf toora itti fayyadaman tokko ta'aa dhufeera. Fakkeenyaaf filannoo Ameerikaan dhiyeenya gaggeessite turte keessatti miidiyaaleen hawaasaa gahee gaariifi hamaa jedhamees bahanii ture. Taateewwan filannoo hordofe mudataniin wal qabatees pirezidaantiin biyyattii duraanii Donaald Tiraamp miidiyaalee hawaasaa hedduu irraa hanga dhorkamuu qaqqabaniiru. Gama biraatiin ammoo sababii filannoo Yugaandaan baruma kana keessatti gaggeessiteen, miidiyaaleen hawaasaafi appiin ittin ergaan dabarfamu akka cufamu taasifte ture. Tarii taateewwan kanneenis dhiibbaa miidiyaalee hawaasaa filannoo irratti qabaatan kan agarsiisan ta'uu danda'u. Filannoo Itoophiyaatti gaggeeffame keessatti dhiibbaan miidiyaalee hawaasaa hangas ''akka sodaatame'' hinturre jedhu ogeessi miidiyaa BBC waliin turtii taasisan. Ogeessi komunikeshinii Obbo Natsaannat Tasfaayee miidiyaaleen hawaasaa filannoo Itoophiyaan gaggeessite keessatti gahee gaarii akka qabaatan amanu. ''Akka sodaatame hinturre. Filannoo kanaan haaloonni ummata gara hokkoraatti dhiiban ni jiraatu jedhee yaadeen ture. Garuu wanti baayyee mudate hinturre,'' jedhu. Obbo Bafiqaaduu Haayiluu, Daarektarri Jidduugala Mirgoota Dimokraasii, gamasaaniin yaaddoo miidiyaalee hawaasaa filannoo irratti dhiibbaa qabaachuu ni danda'u jedhu ni deeggaru. ''Hedduun ragaalee sobaa fi tarii ergaawwan jeequmsa kakaasan dabarsuu danda'u jechuun sodaatanii ture,'' jedhu. Ragaalee hokkooraafi sobaa kallattiidhaan filannoo kanaan walqabatan kan eeggameen gadi ta'uu himu Obbo Bafiqaadunis. Kanaafis namoonni miidiyaa hawaasaa irratti dhiibbaa taasisan haala 'itti gaafatamummaa qabuun' fi 'miira biyyaatiin' fayyadamunsaanii kanaaf sababa jedhu Obbo Natsaannati. Kana yoo ibsanis, ''siriiyyuu haala hinbaramneen hooggantoonni fi dorgoomtoonni paartiilee tokko tokko 'mo'ameera yeroo itti aanuun yaalla' jechuun miidiyaalee hawaasaarratti dabarsaniiru. Kunis haaloota kan tasgabbeessuufi hammayyoomudha hanga jedhamuutti gumaacha taasiseera jedheen yaada,'' jedhan. Obbo Bafiqaaduun ammoo dhiibbaan miidiyaalee hawaasaa hir'achuf sababiiwwan lama kaasu. Kan jalqabaa dhaabbata isaan hogganan dabalatee, dhaabbileen kaan filannoofi miidiyaalee hawaasaa irratti hojiiwwan hubannoo cimsu waan hojjataniifidha jedhu. Inni biraa ammoo filannoo 'qabbanaa'aa' waan turef jedhu. ''Filannoon sababii haalawwan siyaasaa biyyattii keessa tureetiin walqabatee xiyyeeffannoo guutuu hinarganne. Fakkeenyaaf waraanni Tigraay, paartiileen siyaasaa gurguddoon Oromoo sababii adda addaatiin filannoo keessaa bahuusaanii,'' filannoo akka nama hin hawwannee fi hirmaannaan miidiyaalee hawaasaarra akka xiqqaatu taasiseera,'' jedhu. Sababii kanaatiin 'inni sodaatame' hin mudanne. Facebook gama isaatiin akkaawuntiiwwan sobaa adeemsa filannoo irratti dhiibbaa taasisu jedheen haquunsaa ni yaadatama. Dhaabbanni Obbo Bafiqaaduun hogganan 'Jidduugalli Guddina Mirgoota Dimokiraasii' hojiiwwan filannoofi miidiyaalee hawaasaa ilaallatan raawwataa turuu himu. Gareen odeeffannoo sobaa filannoon wal qabatan hordofu akka ture kaasu. ''Guyyaa filannoo dhaabbata akka Facebook waliin ta'un odeeffannoo sobaa jala jalaa balleessuun hordofaa turre. Haata'u malee odeeffannoon sobaa hedduun hinturre,'' jechuun ibsu. Guyyoota filannoon dura turan muraasa keessatti ''odeeffannoon suuraa sobaatiin deeggaramuun filannoo eegalameera jedhan, kan hanga ammaatti galmeen filattootaa gaggeeffamaa jira jedhanii fi garuu ragaa kan hinqabne; akkasumas suuraan fakkeeffamee hojjatamuun buufanni filannoo tokko to'annoo finciltootaa jala oolfameera ykn gubateera kanneen jedhan odeessaaleen sobaa tamsa'anii turen'' jedhu Obbo Bafiqaaduun. Ta'us garuu dhiibbaa hintaasifne jedha. Tibba filannoo qofatti osoo hintaane filannoon boodas miidiyaalee hawaasaa dhiibbaa cimaa akka hintaasifne ogeessoonni kunneen ni dubbatu. Akka Obbo Natsaannat jedhaniitti, filannoon boodas adeemsi kenniinsa sagalee nagaan xumuramuu ibsuuf bal'inaan hojiirra ooleera. Haata'u malee, ''namoonni dhuunfaafi kanneen roogeeyyiidha ofiin jedhan tokko tokko, xiyyeeffannoo namootaa argachuuf jechuun ta'ulleen, sagaleen lakkaa'amee osoo hinxumuramiin 'ebeluun mo'ate, paarlaamaa seene' jechaa turan. Kun ammoo uummata dogongorsa gaarii mitis jedhu,'' jedhu. Haala kana ilaalchisuun ibsa Boordiin Filannoo baasee tureen, aangoon bu'aa filannoo beeksiisuu kan bordichaa ta'uu ibsuun, qaamooleen kan raawwatan gochaa isaanii kanarra akka of qusatan akeekkachisuunsaa ni yaadatama. Gama biraatiin ammoo, paartileen filannoon booda dhimmoota guyyaa filannootti rakkooleedha jedhan, filannoon booda miidiyaalee hawaasaa fayyadamuun hubachiisuu isaanii kaasaniiru. Obbo Bafiqaaduun ammoo, haala filannoon booda ture yoo himan, ''odeeffannoowwan sobaa eegamaa turan abaluutuu injifate fi filannoon waliin dhahameera kan jedhu ture. Haata'u garuu haala hanga ammaatti jiruun kan buufataalee ibsuudhaan dinqisiifachuu bira kan darbe waliin dhahameera jechuun haalli walitti bu'insatti geessuu jiru kan ibsu hinjiru,'' jechuun himan. Miidiyaaleen hawaasaa paartileen dorgoman lammiilee waliin 'walitti dhiheenyaan' akka wal arganiif gargaareera jedhu ogeessoonni kunneen. ''Paartiileen daqiiqaan miidiyaalee idilee irratti argatan muraasa. Haata'u malee miidiyaalee hawaasaa yeroo bal'aa fudhachuun yaadasaanii haala barbaadaniin dabarfachuun carraa uumeefiira. Kun ammoo waan salphaa miti. Kunis carraa filannoo tibbanaa irratti argannedha,'' jedhu Obbo Natsaannat. Gama biraatiin ammoo ''ummanni mirga gaazexessummaa lammummaa (citizen journalism) isaa haalana fayyadame jedheen yaada. Haaloota buufataalee filannoo irratti mul'atan, rakkoolee kenniinsa sagalee irratti arganiifi gochaawwan seeraan alaa saaxiluu dabalatee, qaamoolee dhimmisaa ilaallatuutti beeksiisuuf miidiyaan hawaasaa gumaacha taasiseera,'' jedha. Dabalataanis filannoo ittaanuuf, 'miidiyaalee hawaasaa attamiin waan gaariif akka oolchamun danda'amu' irratti barnoota kenneera kan jedhan Obbo Natsaannat, lammiilee gara buufataalee filannoo deeman kakaasuu fi odeeffannoowwan Boordii Filannoo irraa maddan saffisaan argachufilleen gargaareera jedhu. Boordiin filannoos akkasuma odeeffannoowwan barbaachisan hirmaattoota filannoo biraan gahuuf itti fayyadameera. ''Paartiileen haala kanaan dura irra fooyya'een uummatatti dhiyoo akka ta'an taasiseera. Filattoota ykn deeggartoota waliin akka wal arganiif hanga tokko waltajjii uumuunsaa waan gaariidha'' jedhu Obbo Bafiqaaduun. ''Tokko tokko ammoo deeggarsa miidiyaalee hawaasaarratti qabaniin gowwomsamuun, deeggarsa guddaa kan qaban akka itti fakkaatu ta'aniiru jedheen amana,'' jedhan. Filannoo Fulbaana 6, 2021 gaggeeffamuutti gama miidiyaalee hawaasaatiin xiyyeeffannaa addaa kan barbaadu ta'uu kan dubbatan Obbo Bafiqaaduun, kanaaf ka'umsa kan taasisan ammoo iddoowwan filannoon itti gaggeeffamuu irra caalaan kan yaaddoo nageenyaa jalatti argamaniidha jedhu. ''Tokko tokko kan walitti bu'iinsi itti adda hincinnedha. Eddoowwan kanneeniitti durumaanuu muddamni waan tureef, miidiyaalee hawaasarrattis sochiileen ho'uu danda'a,'' jedhu.


TikTok akkawuntii ijoollee umriin isaanii banachuuf hin eeyyamneefi mil. 7 ol haqe

TikTok akkaawuntii ijoollee umriin isaanii gargaaramuuf hin eeyyamamne miliyoona 7.3 nuusa waggaa tokko keessatti haquu beeksise. TikTok karaa viidiyoo qooduuf gargaaru wayita ta’u, fayyadamtoota sadarkaa addunyaatti qabu keessaa kan haqame %1 gadi jedheera. Appilikeeshiniin ijoollee ol adeeman biratti akkaan jaallatamaa ta'e kun, Ijoollee umriin isaanii ganna13 fi isaa ol jiraniif qofa eeyyamama. TikTok hojiirra oolmaa qajeelfama itti fayyadama isaa keessatti namoota hangas heddummaatan haquu beeksisuun kan jaqabaati. Gabaasni bahe akka jedhutti, waa’ee fayyadamtoota TikTok umriin isaanii hin geenyee ibsuun‘’dhaabbaticha nageeenya fayyadamtoota eeguuf itti gaafatamummaafi iftoomina uumuuf gargaara’’ Kana malee viidiyoowwan 61,951,327 seera appii kana cabsuun haqame, Viidiyoon haqaman kun kanneen appii kanarratti gadhiifaman keessa%1 gadi. Viidiyoowwan% 82 otoo hin daawwatamiin haqaman, isaan keessaa %91 kanneen ta’an otoo maamiltoonni TikTok hin gabaasiin haqaman. Beeksisawwan1,921,900 imaammatafi qajeelfama barbaachisu hin guuttanne dhorkamaniiru. Walumaagalatti akkawuuntiwwan 11,149,514 qajeelfama darban haqamaniiru. Tiktok tarkaanfiwwan ijoollee ol guddataa jiran ittiin eegu heddu kan hojiirra oolche wayita ta’u, tamsaasa kallattii fayyadamuufi dhaamsa karaa keessoon dhuunfaatti walii barreessuu namoota umriin isaaanii ganna 16 fi isaa ol ta’aniif eeyyame. Amajjii jalqaba bara kanaarratti ijoollee ol guddataa jiran, kanneen umriin isaanii ganna 16 hin guunne akkawuntii isaanii hordoftoota eeyyamaniif qofatti akka mul’atu taasifameera. ‘’Ijoollee umriin isaanii Tiktok fayyadamuuf hin eeyyamne eeguuf tarkaanfii fudhannu ifoomsuuf fayyada’’jechuun hogganaa nageenyaafi amanummaa Tiktokii eegu, Korman Kiinan himaniiru. Appilikeeshiin Chaayinaa kun ijoollee ol guddataa jiran birattti jaalatamaadha, taatullee lakkoofsi ijjoollee TikTok fayyadamuun hin eeyyamamneef guddachaa jiraachuutu sodaa uume. Ragaan Niwu yoork Taayimsi bara darbe baase akka akeekutti, Ameerikaatti fayyadamtoonni TikTok keessaa sadii keessaa harki tokko ijoollee umriin isaanii ganna14fi isaa gadi jirani. Mamiltoota TikTok fayyadamuuf umriin daangessu Barreessaan ‘TikTok Buum’ Kiriis Istoki-Wooker jedhaman, gufuu TikTok akkuma miidyaalee hawaasaa birootti mudatu‘’umrii maamiltootaa adda baasudha’’jedhan. ‘Teeknoloojii sanatti gargaaramuun garuu eeyyama hedduu kan gaafatufi namoota kan mufachiisu ta’u danda’a,‘’ jedhan. Akkaataa TikTok ragaalee ijoollee sassaabuufi itti gargaaramu ilaallaturratti himannaan irratti dhiyaateera. Himannaan kun ijoollee miliyoonaan lakka’aman kanneen UK fi Gamtaa Awurooppaa keessa jiraatan bu’uureffachuunTikTok irratti dhiyaate. Dhaabbanni teeknolojii kun garuu bu’uurri seeraa himannaaf geessisu hin jiru jechuun, ijoolleen umriin isaanii hin geenye akka itti hin gargaaramne gochuurratti akka hojjatu kaase.


Teknooloojii: Immoojiiwwan afaan addunyaa turjumaana hin barbaanne tahaa jiruu?

😊 Immoojii kana yoon sinitti erge ‘maaltu si kofalchiisa?’ naan jechuu dandeessu? 😫 Isheen kanaan muguu koo ittiin himachuu danda’a? 😱 Wayyoo, ani bade, ee badne faa jechuu danda’a? Haatahu malee, imoojiiwwan kunneen haasaa keessan gidduutti fayyadamuurra dabartanii hima ijaartanii barreessitanii beektuu? Bara 2018 taphataan teenisii tokkoffaa Biriiteen, Andii Mariiy gaafa guyyaa cidha isaa miira itti dhagahame jecha tokkollee otoo hin fayyadamiin, immoojidhaan Tiwiitarii irratti barreessee addunyaa dinqisiisee ture. Qophii cidhaa hanga imala Waldaatti godhamu, amartii, sirna suuraa ka’uu, jila, dhugaatii, jaalalaa fi hirriba kaaniis… ergaan Mariiy imoojiidhaan barreeffame kuni afaan haaraa uumamaa jiraachuu waan akeeke fakkaata. Namoonni immoojii ishee ‘seeqxu’ kalaqan Viiviyaan Ivaans fa’i immoojiin ‘afaan addunyaan ittiin waliigaluu danda’udha’ jedhu. Keetii Birooniin ogeettii xiinsammuu daldalaa yoo taaatu bara 2017'tti dhaabbata hojii turjumaanaa tokko keessatti immoojiiwwan hiikuudhaaf qacaramte. Immoojiiwwan afaan namni addunyaa hundi ittiin waliigalu taanaan maaliif turjumaana dhaabuun barbaachiseree? Birooniin akka jettutti si’ana sinsinnii tahee namuu imoojjiitti haa fayyadamu malee, immoojiiwwan ‘afaan addunyaa’ tahuu hin danda’an, inumaa afaan sirrii jedhamuus hin danda’an. Haa tahu malee dubbii keessattii afaan tokkoof akka dabalataatti gargaaruu danda’u. Immoojiiwwan yeroo ergaa gabaabaa barreessinu itti fayyadamnu akkuma yeroo qaamaan namatti haasofnuu faarri fuula keenyaa, geggeeddaramuu miiraa ittiin ibsachuuf nu gargaara. Takka takkaa ergaa gabaabaa keenya keessatti immoojii yoo itti hin makne namni barreesse miira gaarii hin taaneen, yookiin akka ajajaattii kan nutti dubbatefaa fakkaachuu mala. Tahus kana hambisuuf immoojii fayyadamuun rakkoo mataasaa qabaachuu mala. Hundi keenya bilbila keenya keessaa immoojii wal-fakkaataa qabaannus yeroo fayyadamnu waan jechuu barbaannu garuu aadaa, afaan fi umrii irratti hundaa’uun gargar tahuu mala. Quba abgudduu agarsiisuun aadaa warra lixaa keessaa ‘waa sirrii dha’ yookiin ‘mirkana’ jechuuf fayyadus Giriikii fi biyyoota Baha Gidduugalaatti arrabsoo dha. Immoojiin malaa’ikaa akka aadaa warra lixaatti ‘gara-laafummaa’ agarsiisuuf oolu, Chaayinaatti mallattoo du’aafi sodaatti fudhatama. Immoojiin harka walitti rukuttu ‘baga gammadde’ agarsiistu Chaayinaatti mallattoo wal-qunnamtii saalaa raawwachuuti, sababiinsaas sagalee ‘phaah, phaah, phaah’ jedhu qabuu waan uumuufi jedhama. Qorannoo bara 2017 taasifameen yeroo Ramadaan Musliimonni miira isaanii ibsachuuf immoojii attamii fayyadamu kan jedhu prismoji.com dhaan immoojiin afaan addunyaa tahuu akka hin dandeenye agarsiistuudha jedhameera. Ergaa gabaabaa Twitter irratti barreeffameen namoonni Afaan Ingiliizii, Jarmanii, Ispaanish fi Tarkiish dubbatan; immoojii onnee halluu diimaa qabdu yoo fayyadaman, warri afaan Arabaa, Urduu fi Faarsii dubbatan immoojii ji’aa damboobdee jirtu fayyadamaniiru. Immoojiin harkaa galatoomi jechuuf baay’inaan fayyadamnu afaanota kunneeniin immoojiiwwan lameen caalaa faayidaarra ooleera. Haa tahu malee afaan Arabaa warri dubbatan sadarkaa sagalaffaarratti fayyadamanii, afaan Urduu keessatti cirumaa hin jiru. Aadaa Musliimaa keessatti barruu ofii walitti qadaaduun kadhannaa Waaqaa ibsuuf hin fayyadu taha. Aadaa warra lixaa keessattii faayidaa amantii baayyee qaba. Jaappaanitti waan amantiif otoo hin taane ‘galatoomi’ ykn ‘maaloo’ jechuuf fayyada. Immoojiin inni jalqabaa Jaappaanitti bara 1999 nama Shigetaakaa jedhamuun kalaqame. Innis fayydamtoonni bilbilaa haala salphaa fi si’ataa taheen ergaa dabarsuu dandeessisuufi. Immoojiiwwan baay’inaan ergaman kan gammachuu ibsani dha. Guyyaatti immoojiiwwan biiliyoona jaha tahantu ergama. UK keessatti ummannii harka 76 taha ta’u bilbila ‘smart phone’ qaba. Kanneen keessaa harki 80 immoojii fayyadamu. Guyyaatti immoojiiwwan biiliyoona jaha ergaman keessaa harki torbaatama kan miira ibsani dha. Fakkeenyaaf fuula seeqxu, fuula kolfitu, kan qoostuufi onnee jaalalaa fa’i. Lakkoofsa xiqqootu miira gaddaa ibsuudhaaf ergamu. Immoojiin faayidaarra ooludhaan sadarkaa tokkoffaarra jirtu ‘fuula ishee imimmaan gammachuu buustudha.' Sadarkaa lammataarra immoo fuula kolfaa ija onnee diimaa qabduu fi sadaffaan onnee diimtuu dha. Fayyadama immoojiiwwan kanaa irratti garaagarummaan biyyaa fi aadaa jira: Waa’ee immoojii barsiisuun hin barbaachisu. Immoojiin afaan miira ittiin ibsatan gatii taheef baruuf baayyee salphaa dha. UK keessatti nama ganna 45 caalaa ijoolleen ganna jahaa teeknolojii kanatti fayyadamuu beeka. Akka Piroofeesar Viiviyaan Ivaansitti immoojiin waan dhufee darbu otoo hin taane, haasaa dijitaalaa kan guutuu taasise dha. Haasaa keenyatti immoojii dabaluun hariiroo yeroo haasaa keessa jiru gaarii taasisa. Yeroo ammaa kana gandi teekinolojii Ameerikaa Silicon Valley immoojii roobootii nuun fakkaatuufi nama biraatti yoo ergamu miira keenya sochiidhaan otoo hin hafiin ibsu hojjetaa jira. Ammas taanaan garaagarummaan aadaa akkuma jirutti tahee, immoojiin addunyaa wali irraa fageessuurra walitti siqsa jedhu Keet Birooniin.


Dubartii Musliima Indiyaa intarneetiirratti gurgurtaaf dhiyaatte

Indiyaa keessatti dubartoonni amantaa Islaamaa hordofan hedduun osoo isaan hinbeekiin eenyummaan isaanii appii maqaa balleessu irratti baha. Dilbata darbe dubartoota Musliimaa Indiyaa hedduun karaa onlaayinii gurgurtaadhaaf dhiyaachuu argan. Dubartoota kanneen keessaa tokko daandii qilleensaa daldalaa tokkootti balaliiftuu xiyyaaraa kan taate Haanaa Khaan BBCtti akka himtetti, erga hiriyyaan ishee maxxansa Tiwiitaraa tokko qooddeef booda maqaanshee keessa jiraachu hubachuu dubbatti. Tiwiitarichis gara marsariitii fi appii ''Sulli Deals'' jedhu bakka suuraawwan dubartoota uummatatti beekamo ta'an fudhachuun seenaasaanii barreessuun akka kan ''guyyaa sanaaf gurguramuuf dhiyaataniitti'' qopheessuutti ishee baase. Fuulli jalqabaa appichaa suuraa dubartii hinbeekamne tokko qaba. Fuula ittaanurratti ammoo dubree Khaan suuraawwan hirriyoota ishee agarte. Fuula ittaanee jiru irratti ammoo suuraa ofiishee agarte. ''Maqaa 83n lakkaa'e. Kan caalus jiraachu danda'u,'' jette wayita BBCtti himteetti. ''Suuraa kiyya toora tiwiitarii kiyya irraa fudhatan, maqaa tiwiitarii kiyyaa (user name) qaba. Aappiin kunis guyyoota 20f banamee hojjetaa ture, jiraachuusaayyuu hin beeknu ture. Akka malee nahe.'' Aappichi fayyadamtootaaf carraa ''Sulli'' (maqaa arrabsoo dubartoota Islaamaaf warra Hinduu jibba isaaniif qabaniin kenname) gurgurtaaf akka dhiyaatanitti fakkeesse. Haa tahu malee gurgurtaan ykn caalbaasiin lafarratti raawwatu kamiyyuu hinjiru - appichi maqa-balleessii fi qaanessuu kan kaayyeffateedha. Khaan akka jettutti, sababii amantaa isheef irratti xiyyeefatame. ''Ani dubartii Islaamaa mula'chuufi dhagahamu danda'uudha. Kanaafu na callisiisu barbaadaniiti kana raawwatan,'' jetti. Erga komiiwwan dhiyaataniin boodas, GitHub - marsariitiin aappiiwwan saaqaman hunda kessumeessu battalumatti aappicha cufeera. ''Dhimmicharratti erga gabaasni nu qaqqabeen booda qorannoo taasifneen sochiilee hunduu imaammatawwan keenya kan cabsan waan ta'aniif akkaawuntii fayyadamtotaa cufneerra,'' jedhe dhaabbatichi ibsa baaseen. Haata'u malee wanti raawwatame, dubartoonni akka sodaatan taasiseera. Dubartoonni aappichatti baafaman hundi, dubartoota Islaamaa oogummaa gaazexessummaa, rogeeyyi, aartistoota ykn qorattootadha. Muraasni isaaniitis erga taatee sanaan booda fuula miidiyaa hawaasaa isaanii kan haqan yoo ta'u, baayyeen isaanis arrabsoon biraa jiraachuu mala jechuun yaadda'uu himu. ''Amma barbaadde cimtuu yoo taate, yoo suuraafi odeeffannoon dhuunfaa kee ifa taasifamu, si yaaddeessa, si jeeqas,'' jette dubartiin BBC tajaajila Hindiitti himte kan biraan. Dubartoonni hedduun eenyummaan isaanii aappicha irratti bahees akka dhimmicharratti qabsaa'an dhaadataniiru. Khaan dabalatee dubartoonni hedduun garee WhatsApp uummachuun dhimmicharratti iyyata poolisiitti dhiyyeeffaniiru. Lammiileen beekamoo, rogeeyyii fi aanga'oonnis dhimma sarbama mirgaa kanarratti dubbataa jiru. Poolisoonnis dhimmicha qorachuu eegaluu himuun, garuu eenyu aappicha duuba akka jiru ibsuu irraa of qusataniiru. Namoonni aappicha saaqan maqaa fi eenyummaa sobaatti gargaaramu. Garuu ammoo qindeessituun miidiyaa hawaasaa Kongirasii Paartii mormituu, Haasibaa Amiin, akkaawuntiiwwan hedduun Muslimoota irratti xiyyeeffatan irra deddebiin jiraachuu himti. Amiin, dubartoonni Musliimaa haala kanaan yoo irratti xiyyeefatamu kun taatee yeroo jalqabaa miti jetti. Caamsaa 13 irratti, wayita Musliimonni Iida kabajaa turaniitti, toorri Youtube ayyaana ''Eid' dabarsaa ture tokko irratti, dubartoota Musliimaa Indiyaa fi Paakistaan irraa kallattiin ''caalbaasiif'' dhiyeessee ture jetti. ''Namoonni ruuppii shanii (saantiima 67; peenii 48) fi ruuppii 10niin dorgomaa turan, haala ejjannoo qaama dubartootarratti hundaa'uun,'' jetti dubree Khaan. ''Booda keessa ammoo Amiin akkaawuntiin maqaansaa adda hinbaane tokko toora tiwiitaraa irratti ''gurgurtaaf'' dhiyyeesse akka ture natti himte. Toora amma cufame dabalatee na arrabsaa, na qaaneessaa fi akka hintaaneetti na ibsaa turan,'' jetti dubree Khaan. Kanneen toora tiwitaraarratti ishee gabaaf dhiyeessaniif namootuma aappii daldala Sulli fi toora Youtube kan amma cufamanii sana duuba jiran akka ta'an amanti. Torbanoota darban keessa, dhaabbanni Tiwitarii akkaawwuntiiwwan aappicha duuba jiru jedhaman haqeera. Qaamooleen mirga namoomaaf mormanis, namoonni karaa onlaayiinitiin mirga namaa sarban kunneen dandeettii dubartootaa ''gadi xiqqeessuu, dorsiisuu, fi callisiisu qabu.'' Torban darbe taateewwan bebbeekamoo, weellistoonni, gaazexessitoonni fi qondaaltonni mootummaa gara 200 ta'an addunyaa mara irraa waliin ta'un, nageenya dubartootaa dhimma ''dursaa'' akka taasifamu gaafachuuf Duree Olaanaa Facebook, Google, TikTok fi Twitter tiif xalayaa barreessaniiru. ''Intarneetiin jidduugala magaalaa jarraa 21ffaati. Innis bakka mariin itti gaggeeffamu, lafa hawaasni itti ijaaramu, bakka omishni itti gurguramuu fi maqaan gaariin itti argatamuudha. Haata'u malee, karaa olaayinii kana sarbamni raawwatamu baay'achu jechuun ammoo, dubartoota hedduuf jiddugala dijitaalaa kun akka lafa nageenyaa hintaaneef taasisa,'' jechuun barreessan. Gabaasni bara darbee dhaabbanni Amanastii Intarnaashimaal sarbama mirgaa Indiyaa keessaa irratti dhiyeesseen, dubartoota mirgaaf falmaniitu caalaa irratti xiyyeeffatama jedheera. Akkuma Biriteeniifi US keessatti irra caalaa dubartoonni gurraachota irratti xiyyeefatamu, Indiyaa keessatti ammoo dubartoota amantaa hawaasaa lakkoofsaan gadaanaa ta'e irratti xiyyeefatama sarbamni mirgaa kun. Naaziyaa Erum, barressituun dubbi himtuun duraanii Amanastii Indiyaa, miidiyaalee hawaasaa irra dubartoota Musliimaa muraasaatu jira, ''isaanumatu ammoo adamfama'' jetti. ''Miidhaafi xiyyeeffannaan kunis yaalii dubartoonni Musliimaa kunneen baratanii yaada isaanii ibsatan fi waa'ee jibba Islaamummaa (Islamophobia) irratti mul'atu ilaalchisuun ifatti dubbatan afaan qabsiisuufiidha. Yaalii isaan callisiisuuf, qaannessuu fi bakka isaan qabatan irraa isaan kaasuuf taasifamuudha,'' jetti. Dubree Amiin qaamooleen kunneenis ''akka omaa hintaane waan beekaniif omaa hin sodaatan,'' jetti. Isheenis ajjeechaa Musliimota deeggartoota paartii BJP kan biyya bulchuutiin dhiyeenya raawwatame akka fakkeenyaatti kaafti. Haqnii waa'ee dubartoota eenyummaan isaanii appichaan gurgurtaaf dhiyaateef kan yeroo dheeraa fudhatuu fi cimaa akka ta'u amanti. Haata'u malee dhimmicha karaa seeraatiin hordofuuf kutachu himu. ''Qaama nu gurguruuf intarneetii irratti nu baasee poolisiin adda baasuu yoo baate, mana murtiin dhaqa,'' jetti Durbee Khaan. ''Hanga dhumaattis nan falma.''


Lola Israa'el-Paalestaayin: Odeeffannoo sobaafi dogongoraa adda baafaman

Akkuma lolli Israa'elii fi Paalestaayin jidduu cimaa ademeen maxxansaaleen odeeffannoo sobaa fi dogongoraa qabatan bal'inaan onlaayiniin qodamaa jiru. BBCnis odeeffannoo dogongoraa gama lamaanuu miidiyaa hawaasaarratti qodamuun ijoo dubbii ta'an muraasa akka fakkeenyaatti xiinxaleera. Dubbi Himaan Ministira Mummee Israa'el Beenjaamiin Netaanyaahuu, viidiyoo tiwitara irratti qooduun Haamaas, Israa'eel keessaa bakka ''namoonni baayinaan jiraatan' irratti rookkeettii dhukaasee jedhe. ''Rookkeettiiwwan 250 ol dhukaafaman keessaa kanneen harka 1/3 ta'an qarqara Gaazaatti qubachuun lammiilee Paalestaayin ajjeessaa jiru'' jedhan Ofiir Gendelmaan tiwiitariin. Haata'u malee viidiyichi kan tureefi kan lola Siriyaa irraa fudhatame malee kan Gaazaa hin turre. Innis tibba Mootummaan Siriyaa tarkaanifii gareewwan riphee loltootaa kan magaalaa Deraa keessarratti bara 2018 fudhatedha. Tiwitarri mataansaa ergaa sana akka ''miidiyaa waan hin malleef fayyadamuutti'' ibsuun viidiyichi kan lola Siriyaa ta'uu mirkanneessuuf geessituu [link] itti dabaleera. Erga qeequmsa sanaatiin boodas Mr Geendelmaan maxxansa isaanii haqaniiru. Fayyadamtoonni tiwiitaraa tokko tokko maxxansa Humni Ittisa Israa'el (IDF) jechuun suuraa kaasuun baay'inaan qoodaa turan tokkos kan ''Ijoollee ajjeessuu jaalanna'' jedhuu fi ''Ijoollee muraasa boombiin ajjeefneera'' jedhan qoodaa turan. Suuraan (screenshots) sunis kan sobaafi tarii meeshaa karaa onlaayinii jiranitti fayyadamuun kan hojjataman ta'uu danda'u. Humni Ittisa Israa'eel fuula tiwiitara isaa irrattis ta'ee gara biraaatti ibsa akkasii hin baafne. Akkaawuntiin maxxansaaleen sobaa kun jalqaba ka'ee akka mul'suutti, nama cimsee Paalestaayin deeggaruufi kan ejjannoo farra-Israa'eel qabu akkasumas nama ciigoon barreessa ofiin jedhuun. Lammiilee Israa'eel miidiyaa hawaasaa irratti dhiibbaa qaban muraasni viidiyoo tokko qooduun Paaleesityaanoonni namoota haleellaa qilleensaa Israa'eliin Gaazaa keessatti ajjeeffamaniif sirna awwaalchaa sobaa raawwataa jiru. Kunis addunyaan akka gadduufiidha jechaa turan. Viidiyoo gorsaa Ministira Haajaa Alaa Israa'eliinis qoodame kana keessattis, gareewwan dargaggootaa waan akka reeffa fakkaatu tokkoo yoo gateettii isaaniitti baatanii deeman agarsiisa. Akkuma sagalee akeekkachiiftuu yeroo balaa dhagahaniin reefficha lafa kaa'uun baqatu. Achiinis kan reeffa jedhamee lafatti gatamees ka'ee yoo fiiguu mul'ata. Bitooteessa 2020 keessas viidiyoon walfakkaatu kan mul'ate yoo ta'u, yeroo sanatti gareewwaan dargaggootaa akka waan awwaalchaaf deemaa jiranii fakkeessuun hokkoora Covid-19 cimaa cabsuuf yoo yaalaniidha jedhamee ture. Viidiyichi haashtaag 'palywood'' ( Paalistiniyaani Hollywood) jedhu jalatti miidiyaa hawaasaa gurguuddaa irratti fayyadamtoota deegartoota Israa'eeliin yeroo dhiibaan lakkaa'amaniif qodameera. Deeggaratoonni Paalestiyaanootaa muraasn viidiyoo kana qoodanis masjiidii al-Aqsaa kan Baka Yerusaaleemiitti argamu abiddaan barbadaa'aa jira jechuun Israa'eel himataa turan. Viidiyichi dhugaadha haa ta'u malee ammoo warrabbiin dabalataa kallattiiwwan gara biraa baargamoon masjiidicha biraa abiidaan qabatee malee masjiidicha akka hin taane ifatti agarsiisa. Gamoon masjiida Magaalaa Durii kan taatee Yeruusaaleem keessatti argamus eddoowwan Islaamaa eegaman keessaa tokko. Eddoon kun akkasumas bakka qulqulluu warra Judootaa kan Gaara Mana sagadaa jedhamuun beekamu itti argamutis. Viidiyoo kana keessatti, garee dargaggoota dhiiroota Jushootaa wayita faaruu farra Paalestiyaanootaa gara duubee Gamoo Lixaatiin faarfatan mul'ata. Ka'imsi balaa abidda kanaa falmisiisaadha. Poolisiin Israa'el ibsa kenneen balicha  kan fide abidda waaqeffattootni Paalestaayin darbataa turanidha. Garuu warri paalestaayin ammoo balicha kan fide boombii harkaa poolisoonni Israa'el darbatan tahuu himu. Akka gabaasa Rooyitersitti, mukichi masjiida irraa meetira 10 caalaa hin fagaatu. Balichis booda kan dhaamfame yoo tahu, masjiidichis hin gubanne. Ergaan Tiwiitera irratti haalaan qoodame tokko yeroo hidhattootni Haamaas misaa'ela konkolaataan fe'anii daandii Gaazaa irra gadi deeman agarsiisa. Viidiyoo sana irratti yeroo daa'imni dubbattullee dhagahama. Maxxansi nama Israa'el deeggaruu US irraa tahe akka jedhutti; ''Ammas Haamaas lammiilee nagaa akka dahootti fayyadamuun Jewushoota ajjeesuuf akka jiru argineerra....kanaaf Israa'eel lammiilee nagaa waan miidhamaniif deebistee hin qolattu.'' Haa tahu malee viidiyoon kun Feesbuukii irratti kan maxxanfame Sadaasa 25 bara 2018 yoo tahu, barreeffamni isaa jala jiru magaalaa Abu Sinaan, Galiilaa Israa'el keessa tahuu agarsiisa. Arik Tooler, qorataaa maddeen odeeffannoo banaa tahanii 'Bellingcat' kan tahe, viidiyoo sana irratti misaa'ela kan fakkaatan mul'atan humna waraanaa Israa'eliin kanneen shaakalaaf oolaniidha. Namni Tiwiitera irratti viidiyoo kana maxxanses booda balleessuun '' odeeffannoo dogogoraaf'' dhiifama gaafateera.


TikTok dheerina viidiyoo maxxanfamu daqiiqaa tokkoo irraa sadiitti guddise

TikTok dheerina viidiyoo miidiyaa hawaasummaa irratti maxxanfamu daqiiqaa tokko irraa gara daqiiqaa sadiitti guddiseera. Hogganaan gabaa dhaabbatichaa Drew Kirchhoff jijjiiramni kuni ‘bashannanaafi seenaa gaarii himuuf gargaara,'' jedhan. TikTok bara 2018tti hojii erga jalqabeen as dorgomtootasaa YouTube fa’iin addatti maamilootasaaf sekoondii 60 qofa eeyyama ture. Jijjiiramni kuni ‘torbanoota dhufanirraa’ kaasee fayyadamtoota hundaaf hojiirra oola. Keeraa Istuwaart ogeettii meeshaa muuziqaa dibbee yoo taatu viidyoo TikTok irraan gadhiistu miiliyoonaan ilaalameeraafi daqiiqaa sadiitti guddachuusaa garuu hin deeggartu. ‘’TikTok kan milkaa’ina hanga kanaa argate qalbii keenya yeroo gabaabduu keessatti qabachuu danda’uudhaani,’’ jetti. ‘’Daqiiqaa sadiitti guddachuun appii kanaa akka malee jijjiira,’’ jetti. TikTok gama isaatiin jijjiirama kana gochuun kan barbaachise fayyadamtoonni,’’ yeroo xiqqoo nuu haa dabalamuu,’’ jechuu isaaniin jedha. Viidyoon baayyee iddoo baayyeetti ciccitee maxxanfamaa waan jiruuf jijjiiramni kuni isafaa hambisuuf gargaara jedha. Miidiyaaleen hawaasummaa viidiyoodhaaf yeroo dheeraa qaban baayyeen gatii jiraniif milkaa’ina TikTok argate jalaa hanqisuu danda’a. Tahus gareen aappii kanarratti hojjetan jijjiirama kana gochuun faayidaansaa akka caalutti amanu. Inistaagiraamis torbee kana keessa aappiisaa irratti jijjiirama gochuuf yaaduu ibseeera. Innis akkatti fayyadamtoonni qarshii argachuu danda’aniifi ergaa walii dabarsuu irratti viidiyoo irratti xiyyeeffachuun hojjenna jedhe.