Koronaavaayiras፡ Itoophiyaatti namoonni lama COVID-19 irraa bayyanatan

Itoophiyaatti namoota koronaavaayirasiin qabamuun isaanii mirkanaa'e 21 keessaa lama dhibee kanarraa bayyanachuu isaanii Ministeerri Fayyaa beeksisee jira. Namoonni lamaan wal'aansa fayyaa isaaniif kennamaa ture sirriitti hordofuun dhukkubicharraa guutummaan guutuutti bayyanataniiru jedha Ministeerichi. Haa ta'u malee, of-eeggannoof jecha bakka itti adda baafamanii tursiifaman keessatti hordoffiin ammallee taasifamaaf akka jiru Dr. Liyaa Taaddasaa himaniiru. Ogeeyyiin fayyaa Hospitaala Eekkaa Kotobee kan wiirtuu wal'aansa dhibee COVID-19 ta'uun yeroo ammaa tajaajilaa jiru keessa hojjetan, bayyanachuun namoota lamaan kanaa jajjabina akka kenneef dubbatu. Erga vaayirasiin kun Itoophiyaa keessatti argamee kaasee torbanooti darban dadhabbii hedduu kan qabaan ture jedhu ogeeyyiin kunneen. Yoo xiqqaate namoonni lama bayyanatanii arguun kan abdii isaanitti hore ta'uu himuun, "yeroo kamiyyu caalaa jabaannee hojjechuudhaaf kaka'umsa nu keessatti uumeera," jedhan akka fuula Feesbuukii 'Hakim' irratti barraa'etti. Akka ibsa Ministeerri Fayyaa baasetti yeroo ammaa kana namoonni vaayirasiin irratti argamee wiirtuu wal'aansi itti kennamaaf keessa jiran 17. Isaan keessaa tokko kutaa namootii haalaan dhukubsatan keessatti yaalaman keessatti hordoffiin taasifamaafi akka jirus ibsameera. Namoota hanga har'aatti Itoophiyaa keessatti Covid-19n qabamuun isaanii mirkanaa'e keessaa 14 lammilee Itoophiyaa, afur lammilee Jappaan, tokko lammii Ingiliiz, tokko Ostiriyaa, kan biraan tokko ammoo lammii Moriisheesidha. Lammileen Jappaan Itoophiyaa keessatti qoratamanii akka vaayirasichaan qabaman mirkanaa'e keessaa lama gara biyya isaanii kan deeman yoo ta'u, lammileen Itoophiyaa lama ammoo guutummaan guutuutti dhibee kanarraa bayyanataniiru. Namoonni Itoophiyaa keessatti koronaavaayirasiin qabamuun isaanii mirkanaa'ee lakkoofsaan 21 ta'anillee yeroo ammaa kana namoonni vaayirasicha qaban (active cases) 17 qofa. Hanga ammaatti Itoophiyaa keessatti namoota koronaavaayirasiin qabaman keessaa nama jabaa dhukubsatan tokkorraa kan hafe sababii Covid-19 namni du'e tokkollee akka hin jirre Ministerri Fayyaa beeksiseera.


Appilikeeshinii warra nama COVID-19n qabamee waliin wal tuttuqan oolchu

Appilikeeshinii bilbilaa kan baayyee salphaa ta'edha. Biriteen ammoo kalaqa kana hojiirra akka ooluuf yaadaa kan jirtu yoo ta'u, kan appilikeeshinicha hojjechaa jiru ammoo Yunivarsiitii Oksifoorditti Inistitiyuutii Daataa Mana Barumsaa Fayyaa Oksifoordi waliin ta'uudhaan. Hojiin ijoo appilikeeshinichaa namoota koronaavayirasinn qabaman adamsee qabuudhaaf miti. Namoota nama dhibee Covid-19 tiin qabame waliin waltuttuqan daqiiqaa keessatti maqaafi teessoo adda baasuun dhiyeessuudha. Kun akka hojjetuuf lammileen appilikeeshinicha dursanii bilbila isaaniirratti fe'atu. Yeroo isaan sosocha'an, nyaataniifi dhugan bakka seenan mara seenuun GPS fayyadamuun bakka hundatti isaan hordofa. Appilikeeshinichi sochiiwwan lammilee galmeessee waan qabatuuf namni tokko yoo dhukkuba kanaan qabame akka dafee saffisaan of qorachiisu ni jajjabeessa. Yoo akka tasaa ta'ee vaayirasichi irratti argameef appilikeeshinichi saffisaan namoota dhibamaan sun guyyoota darban keessa itti dhiyaatee waliin ture, namoota isatti dhiyaatan eenymmaa isaanii osoo hin hambisiin, lakkoofsaafi teessoo isaanii, battaluma sanatti eessa akka jiran odeeffannii jiru mara gadi yaasa. Kana qofaa osoo hin taane, warra namoonni dhukkubsatichaa waliin waltuttuqan darbaan tuttuqanis akka damee mukaatti diriirsee ifatti agarsiisa. Appilikeeshiniin kun yoo hojiirra oole akkuma qorataa poolisiitti dhukkubsataan tokko guyyoota darban keessa eenyufaa waliin akka wal-argee ture, eessafaa deemee akka ture mara babaasisuun appilikeeshinicha akka salphaatti fayyadamuun odeeffannoo kana mara daqiiqaawwan keessatti argachuu dandeessisa. Appilikeeshiniin kun oduu gaddaa nama qabamee sana poolisii qorataa jiru sana qofaatti miti kan himu, namoota nama vaayirasichi irratti argame waliin guyyoota darban keessa wal-argan maratti hima. "Obboleessi kessan dhukkubichi irratti argameera, ammuma qoratamaa, oadda of baasuutiinis tura," jechuudhaan ergaa ariifachiisaa dabarsa. Appilikeeshiniin kun vaayirasicha dura saffisaan dhaabbachuudhaaf jijjiirama guddaa fidha jechaa jiru saayintistoonni mootummaa Ingilizii gorsan. Sababiin isaas, hojiin namoota warra nama dhibeen Covid-19 irratti argame waliin warra wal-tuttuqan adamsuun torbanoota kan fudhatu yoo ta'u kun ammoo daqiiqaa keessatti xumrua waan ta'eef. Faayidaan appilikeeshinii kanaa jedhu naoota qopheessan keessaa tokko kan ta'an Piroofeesar Kiristoofar, "...dhukkubsataan tokko yeroo argamutti namoonni dhukkubsataa kana waliin wal bira gahan hundi isaanii daqiiqaa keessatti adda of baasuun qophaatti akka turan taasisa. Kun ammoo tatamsa'ina dhukkubichaa dachaadhaan  hir'isa. Appilikeeshiniin kun nama vaayirasichi irratti argame bakka kam akka ture, kan akka kaaffee, mana nyaataa, taaksiiwwan ittiin imaleefi waajiraaleen deemellee dabalatee hordofuudhan dhaabbileen kanneen naannoo isaanii akka farra vaayirasiitiin dafanii qulqulleessaniif gorsa dhiyeessa jedhameera. Appilikeeshiniin kun yeroodhaaf hojiirra hin oolle. Waraqaa qorannoo iratti garuu maxxanfameera. Akka gargaaru yoo itti amaname yeroo gababaa keessatti gara hojiitti galuu danda'a. Namoota akkamiitu appilikeeshinii kana fayyadamuun waa'ee jireenya dhuunfaa isaanii dabarsanii kennuuf hayyamamoo ta'aa? Namoonni bilisa ta'anii taajjaban ammoo gaaffii kana keesuun milkaa'ina pirojektii kanaa ni shakku. Piroofesar Kirisoofer garuu kana waliin waliif hin galu. "Wantota hedduu oomaa hin faadneef appilikeeshinoota eessa akka jirruufi garam akka deemaa jirru kan beeksisan fe'annee kan jirru? Kun ammoo dhimma  lubbuu namootaa fayyisuudha; kaayyoo qajeelaaf kan ooludha." Appilikeeshiniin kun nama koronaavaayirasiin qabame waliin bakkawwan tuttuqqaa qaban agarsiisuutiin alatti namoota sadarkaa tuttuqqaatti adda baasuun chaartiidhaan kaa'a. Warra sadarkaa tokkoffaa irratti saaxilamoo ta'an ammoo warra waltuttuqqaa fagoo waliin bakka tokkotti hin ramadu. Rakkoo kan ta'u kaaffeewwaniif manneen nyaataa ykn waajiraaleen tokko tokko lammileen appilikeeshinii isaanii bananii saaxilamoo akka hin turre akka mirkaneessaniif yeroo dirqisiisaniifi yeroo kana taasisan ammoo tajaajila isaanii yoo dhowwatanidha. Kana yoo ta'e faayidaa isaarra miidhaa appilikeeshinichaatu caala; namootarraan loogiifi qoollifatamuun akka gahu taasisuu danda'a sodaa jedhu kaasa. Kana yoo ta'es maal rakkoo qaba jedhu saayintistoonni ammoo. Kaayyoon keenya tatamsa'ina vaayirasichaa dhaabuudha, jedhu.


Koronaavaayiras: Booris Joonsan ummata isaa akekkachiisuun xalayaa barreessaniif

Ministirri Muummee UK Booriis Joonsan miidhaan weerarri koronaavaayirasiin qaqqabsiise osoo hin foyyaa'iin dura sadarkaa hamaa ta'erra ga'uu akka danda'u bakka dhibee kanaan qabamanii adda bahanii jiranirraa xalayaa barreessuun ummata akeekkachiisan. Covid-19n erga qabamanii bakka itti adda of baasanii jiraniirraa kan ergaa kana ummataaf dhaaman ministirri muumichaa, barbaachisaa taanaan dhorkaawwan jajjaboo hojiirra akka oolchuu danda'anillee ibsaniiru. Lammileen biyyattii yeroo mana isaaniitiin alatti sosocho'anitti qajeelfamawwan hordofuu qabanniifi waraqaalee odeeffannoowaan fayyaa qaban akka isaaniif kennamuuf itti himameera. Kunis kan taasifamuuf, mootummaan lammileen wanta gochuu qaban ifatti sirriitti qajeelfamni hin kennamneef jedhamuun erga qeeqameen boodadha. Maatii miliyoona 30 ta'aniif rabsamaa kan jiruufi maallaqni Paawondiin miliyoona 5.8  baasii itti ta'eera kan jedhame xalayaan ministira muummichaa "Jalqabarraa tarkaanfiiwwan sirrii yeroo sirriitti fudhachuuf yaalleerra," kan jedhu irra jira. "Gama saayinsiifi fayyaa irraa kanaan olitti tarkaanfiin fudhachuun nurra jiraatu akka jiru nuuf akeekanii jennaan hojiirra oolchuudhaaf duubatti hin deebinus," jedhu Ministirri Muummee Booriis Joonsan xalaya aisaanii kanaan. Ministirri Muummichaa itti dabalauudhaan, "Wantan ifa isiiif taasisuu barbaadu, haalli dhukkuba kanaa osoo deebi'ee hin foyyaaiin dura wantonni hamoo ta'an mudachuu akka danda'an ni beekna," jedhan. "Haata'u malee, qophiiwan taasisaa kan jirru yoo ta'u, hundi keenya qajeelfama kenname hojiirra oolchuu dandeenyaan lakkoofsi namoota dhukkubichaan du'anii xiqqaa ta'a. Jireenyis yeroo dhiyoo keessatti bakka sirrii isaatti deebiiti." Ogeessonni akka jedhanitti yoo ta'e, tarkaanfiiwwan yeroo ammaa fudhatamaa jiran akka sochii dhorkuufi walirraa fageenya eeggachuu gorsawwan jedhaman hojiirra oolanii bu'aan isaanii hanga ilaalamutti yeroo torbaan lamaa hanga sadii jirutti lakkkoofsi namoota koronaavaayirasiin du'anii dabaluun isaa kan hin oolledha. Biriteen keessatti lakkoofsi namoota lubbuun isaanii sababa dhibee Covid-19n darbee 1,019 kan qaaqabe yoo ta'u kaleessa qofaatti namoonni 260 du'aniiru. Yeroo ammaa kana biyyattii keessatti namoonni  17,089 ta'an ammoo koronaavaayirasiin qabamaniiru.


Koronaavaayirasii: Tatamsa'inni COVID-19 biyyoota Afriikaa keessaa maal fakkaataa?

Koronaavaayirasiin addunyaarratti erga mul'achuu eegalee baatiiwwan muraasa darban keessatti qofa namoonni kuma 31 ta'an lubbusaanii dhabaniiru. Akkasumas, kanneen kuma 665,ol ta'an ammoo vaayirasichaa qabamunsaani yoo mirakanaa'u, isaan 141,767 vaaayirasicharraa akka fayyana himamaa jira. Haa ta'u malee tatamsa'inniifi miidhaan koronaavaayirasii kunis biyya Chaayinaatti aansee biyyoota Awurooppaa kan akka Xaaliyaaniifi Ispeen amma ammoo Ameerikaa keessatti gara malee cimaa jira. Biyyoonni Afriikaa akka biyyoota dinagdeen cimanii gahumsa ittisa vaayirasii kanaa hinqabne keessatti haala adda addaatiin tatamsa'aa jira. Walumaagalattis biyyoota Afriikaa 46 keessatti namoonni  4,282 COVID-19n kan qabaman yoo ta'u, 134 du'uun kanneen  302 vaayirasicha irraa fayyaa galmaa'eera. Biyyoota ardii afrikaa kanneenis kallattii naannoo isaanii yoo adda baafne ilaallu kan asii gadii kana fakkaata: Jiddugala Afriikaa Haaluma kanaanis jiddugala Afriikaa kanneen akka Kameeruun Jidugala Rippablika Afriikaa, Chaad, Koongoo, DR Kongoo, Iquatoriyaal Ginii fi Gaabooniitti namoonni 214 vaayirasichaan kan qabama yoo ta'u, namoonni sagal du'uun jaha ammo bayyanataniiru. Baha Afriikaa Akka raga BBC'n walitti qabe kanaatti, biyyoota baha Afriikaa kan akka Itoophiyaa, Jabuutii, Eeritiraa, Keeniyaa, Madakaasikaar, Morishiyas, Ruwaandaa, Shiiselsi, Somaaliyaa, Sudaan, Taanzaaniyaafi Yugaandaatti waligalatti namoonni 324 vaayirasichaan kan qabaman yoo ta'u, afur du'anii jaha bayyanataniiru. Afriikaa Kaabaa Gama biyoota Afriikaa Kaabaatii yoo ilaalleesse, Aljeeriyaa, Masrii, Libiyaa, Morokkoo, Moritaaniyaa fi Tuniziyaatti kanneen vaayirasichaan qabaman 1,716 yoo ta'an, 98 du'uun 211 ammoo dhukkubarraa fayyaniiru. Kibba Ardii Afriikaa Gama biyyoota Kibba Ardii Afriikaa yoo deemnu ammo, Angoolaa, Esiwaatiin, Mozaambiik, Naambiyaa, Afriikaa Kibbaa, Zaambiyaa fi Zimbaabweetti walumaa galatti namoonni 1,230 vaayirasichaa qabamuun mirkanaa'eera. Namoonni 2 ammoo sababiidhuma Kanaan lubbuu kan dhaban yoo ta'u, 31 fayyaniiru. Lixa Afriikaa Biyyoota Lixa Afriikaa kan akka Beeniin, Burkinaa Faasoo, Cape Verdee, Kote Divaar, Gaambiyaa, Gaanaa, Giinii, Ginii Bisaawu, Laayibeeriyaa, Maalii, Niijar, Naayijeeriaa, Seenegaal, Togootti namooti 798 kan vaayirasichaa qabaman yoo ta'u, 21 lubbusaanii dhabaniiru. Akkasumas biiyyoota naannoo kanaa keessatti namoonni 48 vaayirasicharraa fayyuunsaani himameera.


Kornaavaayirasii: Ameerikaan baay'ina namoota Covid-19'n qabamaniin Chaayinaa caalte

Ameerikaan lammiileen ishee 93,000 ol koronaavaayirasiin qabamu mirkanaa'uun ammatti biyya kamuu caaltee jirti. Akka ragaa Yunivarsitiin Johnsi Hopkinsiitti, Ameerikaan baay'ina namoota vaayirasii addunyaa yaaddesseen Chaayinaa kan namoonni 81,900 akkasumas Xaaliyaanii kan namoonni 80,600 jalaa qabaman caalte. Haa ta'u malee, hanga ammaatti namoonni Ameerikaatti Covid-19'n du'an 1,438 yoo ta'an lammiileen Chaayinaa du'an garuu 3,200 olidha. Kan Xaaliyaaniitti du'ani immoo 9,134 olidha. Taatee hamaan kunis akkuma pirezidaantiin biyyattii Tiraampi yeroo gabaabaa keessatti gara hojiitti deebiina jechuun dhaadataniin ture kan dhagahame. Pirezidaantii Tiraampi Kamisa kaleessaa wayita Waayit Haawusiitti haasaa taasisan, waa'ee baay'ina namoota vaayirasichaan qabamanii gaafatamanii, ''kunis baay'ina lakkoofsa nuti qorachuu dandeenyeen kan wal qabatuudha jedhaniiru.'' Pirezidaantii Ittaanaan Maayik Peensi gama isaaniitin qorannoon koronaavaayirasii amma bulchiinsota Ameerikaa 50 keessattu ni argama. Biyyattii gutuuttis namoonni 552,000 ol qoratamaniiru jedhaniiru. Obbo Tiraampi baay'ina lakkoofsa gama Beejiingiitii dhufu irratti shakkii kan qabu ta'u kaaseera. ''Lakkoofsi Chaayinaa keessaa meeqa akka ta'e isiin hinbeektan,'' jedhan. Ammas Tiraampi uggura kaa'amee kaasuuf ni abdataa? Kaayyoon Obbo Tiraampi kan Faasikaa dhufaatti deebiifne biyyatti ni banna jedhuus namoota hedduun qeequmsi irratti ka'ee ture. Karoorri kunis lakkoofsa namoota miiliyoona 3.3 bu'aa hojii dhabduummaa argachuuf iyyataniin kan deeggarame fakkaata. Ibsa Kamiisaatiin, ''Lammiilee Ameerikaa hundi gara hojiitti deebi'uu qabu. Biyyi keenya bakkatti deebi'uu qabdi. Akkan yaaduttis kanatu atattamaan ta'uuf jira,'' jedhanii ture. "Osoo kutaa biyyaa kan baay'ee vaayirasichaan hin miidhamiin fudhannee qorannee nutis akkasiin gochuu dandeenya.'' Itti dabaluunis, ''namoonni baay'eenis wayita ani haa bakkatti deebiinu jedhu akka hintaaneeti hiikuu. Kunis osuma fageenya hawaasummaa isaanii eegatanuu, fi harkasanii dhaqatamu, harka osoo wal hinfuune fi wantoonni dubbannee hundi osuma ta'anuu jechuu kiyya.'' Dhimmoota biraa irratti gadi fageenyaan dubbachuuf torbe dhufaaf waadaa galeera.


Koronaavaayiras: Poorchugaal baqqatoota biyyashee jiran hundaaf hayyama jireenyaa kennuuf

Namoonni biyya Poorchugaal keessatti lammummaa argachuuf gaafatan hundinuu hayyamni jireenyaa akka kennamuuf mootummaan biyyattii beeksiseera. Biyyattii keessatti namoonni hedduun hayyama jireenyaa argachuudhaaf iyyatanii kan turan yoo ta'u, dhimma isaanii sababii weerara koronaavaayirasii irraa kan ka'een ilaaluun isaa rakkisaa waan ta'eef baqqattoota gaaffii dhiyeessan hundaaf hayyama jireenyaa seera qabeessa ta'e akka kennamuuf murtaa'eera. Kana waan ta'eefis, baqataan hayyama kolu-galtummaa argachuuf iyyata galfate hundumtuu hayyama jireenyaa argachuu akka danda'u ibsameera. Aanga'oonni Poorchugaal murtee kana "Yeroo muddamaa kana keessatti waliin dhaabbachuudhaaf murtee darbedha," jechuun ibsaniiru. Poorchugaal biyya ishee keessatti weerarri koronaavaayirasii erga jalqabee booda namoonni 5,000 dhibee kanaan kan qabaman yoo ta'u namoonni 100 ammoo lubbuu dhabaniiru.


Pirezidantiin Laayibeeriyaa koronaavaayirasii irratti sirba baasan

Pirezidantiin Laayibeeriyaa Joorji Wiihaa hubannoo ummataa cimsuuf jecha koronaavaayirasii ilaalchisuun sirba baasan. Taphataa kubbaa miilaa beekamaa kan turan pirezidaantiin Laayibeeriyaa Wiiha magaalaa guddittii biyyattii Firii Taawon keessaa istudiyoo waraabbii mataasaanii qabu. Pirezidaantichi sirba baaqqee kana hojjachuun kan eegalan osoo weerarri koronaa biyyasaanii Laayibeeriyaatti hin mul'atin dura akka tura dubbi himaan isaanii dubbataniiru. Laayibeeriyaa keessatti hanga ammaatti namoota sadii qofaatu koronaavaayirasiin qabamunsaanii mirkanaa'e. Sirbicha kanarratti pirezidaantichi sirbuurra haasaa kan taasisan kan fakkaattan yoo ta'u, walaloon muziqichaa immoo ergaawwan attamiin koronaavaayirasiin akka ittifamuufi mallattoowwan isaa kan ilaallatuudha. Pirezidantichi muuziqaa isaanitiin cimsanii kan gorsan, dhukkubicha irraa ofi ittisuuf malee inni olaanaan harka keenya dhiqachuudha jedhaniiru. Dheerinni muziqaa pirezidanti Wihaa kunis gara daqiiqaawwan jahaa kan ta'u yoo ta'u, garee faarfattoota wangeelaatiin dabaalameera. ''Hundi keenyaa waliin haa kaanu. Kaanee koronaa haa ittifnu,'' jedha.


Koronaavaayiras: "Ummata keenya balaa hamaa dhufuu malurraa baraaruuf tattaafachaa jirra" - Abiy Ahimad

Itoophiyaa keessatti lakkoofsi namoota koronaavaayirasiin qabamanii 16 gahuu hordofuun, weerara vaayirasichaa ittisuuf MM Abiy Ahimad tarkaanfiiwwan haaraa fudhatamuu qaban labsanii jiru. Hanga ammaattii Itoophiyaa keessatti duuti mudate jiraachuu baatus namootni 16 qabamuu isaanii qorannoon mirkanaa'eera kan jedhan MM Abiy, "lakkoofsi kun haalaan dabalee gara du'aatti akka hin ceene of eeggannoo guddaan ni barbaachisa" jedhan. Daandii Qilleensaa Itoophiyaa kana dura imala gara buufataalee 30 taasisu dhaabe dabalatee gara buufataalee 72'tti imala taasisu adda kuteera jedhan. "Torbee dhufu haala isaa ilaallee buufataalee biroottis imala godhamu ni dhaabna" jedhan. Haala amma jiruun jidduugalaan guyyaatti namni alaa galu 50 hin caalu kan MM Abiy, namootni biyya alaa dhufanii baasii adda of baasanii turuuf barbaachisu hin qabne Jimaata waaree booda irraa eegalee gara Yunivarsiitii Saayiinsii fi Teeknoolojii Finfinneetti geeffamu jedhan. "Achitti tajaajilli Fayyaa, kan nyaataa, bakka cisaa fi wantoota barbaachisoo biroon hanga humni danda'e akka guutamuuf murtaa'era," jedhan. Dabalataan torbee lamaan dhufaniif manneen barnootaa cufaa ta'anii akka turan murta'uus himaniiru. Ogeeyyii fayyaa sooroma bahan ykn leenjiirra jiran, akkuma loltuu qophaa'anii akka taa'an, mootummaan haalli humnaa olii yoo isa mudate waamicha akka godhuuf MM Abiy dhaamaniiru. Qophiii waliigalaan Finfinnee keessatti siree 44,000 qabachuu kan danda'an Galma Barkumee dabalatee iddoowwan 134 qophaa'ee jira jedhan. "Uummata keenya balaa hamaa dhufuu malurraa baraaruufi du'a hir'isuu karaa dandeessisuun mootummaan tattaafachaa jira," jedhan. Dhiibbaa weerarri vaayirasichaa diinagdee biyyattii irraan gahuu malu xiqqeessuuf murteen darbe jiraachuu waajjirri MM beeksiseera.


Koronaavaayirasii: Xaaliyaaniin guyyaa tokkichatti lammiilee 900 ol dhabde

Xaaliyaaniitti guyyaa kaleessaa qofa namoonni 919 koronaavaayirasiin lubbuusaanii dhabani. Kunis erga dhukkubichi eegalee kaasee baay'ina namoota du'aniin isa olaanaadha jedhameera. Biyyattii keessatti walumaagalatti namoonni 9,134 dhukkubuma haaraa kanaan lubbuusaanii dhabaniiru. Jalqabarrattis dureen Dhaabbata Fayyaa Addunyaa Dr Teedroos Adihaanoom ''hanqinni meeshaalee ittisaa cimaan addunyaa'' rakkoo baay'ee arifachiisaa keessa galcheera jedheera. Xaaliyaaniin ammoo biyyoota Awurooppaa keessaa garmalee kan miidhamteedha. Wanti hundi cufamuun namoonni mana keessa akka turaniif itti himameera. Guyyaa Jimaataas tarii dhorkaan mana turaa kun hanga Ebla 3'tti akka dheereffamu malu akeekkachiisaniiru. Bulchiinsa kaabaa Loombaardiitti taatee cimaa addunyaa kanaatu mudate. Baayyinni namoota vaayirasii Covid-19'n du'an garmalee dabale. Guyyaa Kamisaa haalichi kan gadi bu'e fakkaatee abdiin mul'atulleen, Jimaata deebisee ka'un namoota hedduu galaafate. Addunyaa gutuuttis namoota haaraa 5,959'tu vaayirasichaan qabame. Kun mataansaa kan guyyaa Kamisaarraa xiqqoo dabaleera. Biyyattii keessattis walumaagalatti namoota 85,500 ta'uutu vaayirasichaan qabamuunsaa mirkanaa'e. Haala kanaan walqabatees tarii dhimmichi naannoo Kibba biyyatti bakka hiyyeeyyiin jiraataniitti caalaa babal'achuu malaa laata sodaan jedhu cimeera. Guyyaa Kamisaas Pirezidaatiin Naannoo Kaampaaniyaa bakkeewwan 'Neeples, Vincenzo De Luca', mootummaan jiddugalaa afarsituuwwan (ventilators) fi meeshaalee lubbuu barbaaruuf oolan kan biraa waadaa nuuf gale hanga ammaatti hin ergine jedhee ture. "Ammaan tanatti taatee sukkaneessaan Lombaardii keessatti uumamee Kibbattis ta'uuf jira,'' jedheera. Guyyaadhuma walfakkaataa ammoo Ministirri Mummee Juseeppee Koonte akka jedhanitti, biyyoonni Awuroppaa hundi haala hamaan rukutamu danda'u. Akkasumas meshaalee doolaara biliyoona 27 ta'u biyyattiif waadaa galaniiru.


Koronaavaayiras: Gadameessa haadharraa kaasee harka keenyaan fuula qaqqabuu dhiisuu dandeenyaa?

Ogeessonni fayyaafi namoonni bebbeekamoon guutummaa addunyaarra jiran weerara Covid-19 ittisuudhaaf wanti barbaachisaafi ijoo ta'e harka keenyaan fuula keenya qaqqabuu dhiisuudha jechuun gorsu. Yeroo haasofnus ta'e wanota gara garaa yeroo raawwanutti fuula keenya qaqqabuun namoota hedduuf baramaadha. Haata'u malee, maaliif ammoo fuula keenya qaqqabnaa? Amma erga qajeelfamni akkasii kennameen booda dhiisuu ni dandeenyaa? Ogeettiin xiinsamuu Nataashaa Tiwiirii akka jettutti waanta barre kana salphaatti dhiisuun rakkisaadha. Sababiin isaa ammoo "Uumama keenya waliin waan walqabatuufidha." Ogeettiin kun akka jettutti harka keenyaan fuula keenya qaqqabuun qaama uumama keenyaa keessaa tokkodha. Kanaaf ammoo yeroo fakkeenya kennitu, dhalli namaa gadameessa haadha isaa keessa yeroo jirullee fuula isaa akka qqaqqabu dubbatti. Harka keenyaan fuula keenya akka qaqqabuu hin qabne irra deddeebinee ofitti himnullee, fuula keenya yoo qaqqabne ammoo dhukkubsachuu akka dandeenyu yaadnullee, wantota nuti jennuufi yaadnu guutummaatti uumama keenyaan ala wanta ta'edha jetti. Yeroo fuula keenya tuqaa jirru yeroo of tasgabbeessinu ykn wanta tokko irratti yeroo xiyyeeffannoo kennuu barbaadnu ta'uu danda'a. Ogeettiin xinsamuu kun akka jettutti fuula keenya irraa qaamota keenya yeroo harka keenyuun qaqqabnutti qaama keenya keessaa bakki muddamaa jiru akka dadammaqu taasisa. Kana gochuudhaan ammoo Paaraasimpaateetik kan jedhamu sirna narvii keenyaa akka daddammaqu taasisna. Kun ammoo karaa ittiin ofii keenya ittiin of tasgabeessinu keessaa isa tokkodha. Amala kana sarootaafi adurreewwan irratti ilaaluun ni danda'ama kan jettu ogeettiin kun, daa'immanis maatii isaaniirraa ilaaluun wanta walfakkaatu ni godhu jetti. Maatiiwwan yeroo na'anitti, haariin itti dhaga'amutti ykn wanta tokko ajaa'ibsiifatanitti fuula isaanii harka isaaniitiin kan qabatan yoo ta'e ijoolleen ammoo kan maatiin isaanii godhan irra deebi'uun isaanii carraa bal'aa qaba. Wanti bitaa namati galu garuu fayyaa keenyaaf jecha fuula keenya harka keenyaan qaqqabuu dhiisuun baayyee barbaachisaa yeroo ta'ee jirutti osoo hin yaadiin harka keenya gara qaama fayyaa keenyaaf barbaachisaa ta'anitti akka geessinu ta'a. Harka keenyaan fuula keenya akka hin qaqqabneef maal gochuu qabna? Harka keenyaan fuula kenya qaqqabuu dhiisuun waan hin danda'amne waan ta'eef amala keenya kana dhiisuudhaaf malli furtuu ta'e amala akka fuula keenya irra deddeebinee qaqqabnu nu taasise hir'isuudha. Dabalataanis, akka harki keenya gara fuula keenya deemee hin qaqqabne dhorkuu shaakaluufi yeroo harki keenya gara fuula keenyaatti ergamullee eessa akka qaqqabu hordofuufi murteessuu shaakaluudha. Fakkeenyaaf, yeroo dubbatan harki keessan fuula keessanitti dhiyeessaafi sosochoosaa kan haasoftan yoo ta'e harki keessan akka fuula keessan tuqu waan taasisuu maluuf harka keessan fuula keessanirraa fageessuu yaadachuun isiniira jiraata. Kanaaf ammoo, quba harka keessanii aboottatanii sarbaa keessanirru akka ta'au gochuudhaan harki keessan gara fuula keessaniitti akka hin dhiyaanne amala gochuu danda'u uummachuun isinirra jiraata. Kana gochuun yeroo harki keessan fageenyarra jiru socho'uudhaan osoo hin beekiin gara fuulaatti qajeelu salphaatti hubattanii maal gochuun akka isinirra jiru murteessuun to'achuu akka dandeessan isin gargaara. Harka kenyaan fuula keenya kan tuqnu yoo ta'e ammoo harki keenya qulqulluu ta'uu qaba. Keessatti yeroo dhibeen koronaavaayirasii saffisaan tatamsa'aa jiru kanatti uumama keenya irraa jalqabee amala nu waliin ture, akkasumas amala barootaaf baranne harka keenyaan fuula keenya qaqqabuu dhiisuu danda'uun nurra jiraata akka ogeettii kanaatti. Yoo ta'uu baate ammoo irra deddeebi'uudhaan bishaan qulqulluufi saamunaadhaan harka keenya sirriitti dhiqachuudhaan dhibee koronaavaayirasiifi kanneen biroorraa of eeguu akka qabnu ogeessonni fayyaa gorsa kennu.


Koronaavaayirasii: Vaayirasiin koronaavaayirasiitti dhihaatu paangolin irratti argame

Bineensa paangoliin jedhamtu irratti vaayirasiin yeroo ammaa addunyaa muddama keessa galche waliin haalaan walitti dhihaatu argame. Saayintistonni akka jedhanitti weerara dhukkuba fuula duratti akka hin uumamne dhaabsisuuf bineensota gurguruun dhorkamuu qaba. Bineensonni paangoliin jedhaman hoosiftoota karaa seeraan alaa Eeshiyaa keessatit gurguramuun nyaataafi qoricha aaadaaf oolanidha. Qorannoo barruu 'journal Nature' irratti bahen bineensota kana of eeggannoon qabuun barbaachisaadha jedha. Fuula duratti weerara dhukkubaa namarratti uumamuu danda'u baruf bineensota paangoliin bosona keessa jiraatan irratti qorannoon dabalataa taasifamuu qaba jedhu qorattoonni. Yunivarsiitii Hong Kongitti qorannoo taasifamu kan hogganan Dr Toomi Laam gareewwan koronaavaayirasi lama kan amma ummata addunyaa yaaddessetti dhihaatan paangoliin Maalaayaan seeraan alaa gara Chaayinaa geeffamanirraa argamaniiru jedhan. ''Vaayirasii weerara SARS-CoV-2 ofirratti baachuun isaanii mirkanaa'uu barbaachisuus, dhukkuba bineensotarraa namatti darbu hambisuuf gurugurtaan bineensota kanaa sirriitti to'atamuu qaba,'' jechuun BBC'tti himaniiru. Sinbirri halkaniillee koronaavaayirasii ofirraa qabdi. Kunis, vaayirasii namarra jirun walitti dhihaata. Kunis, karaa tokkodha. Karaa vaayirasichi seelii wareeru. ''Kuni kan agarsiisu vaayirasiin nama keessa jiru bineensota bosonaa keessa jiraachuu isaati,'' jechuun Yunivarsiitiif of Siidniitti qorataa kan ta'an Pirofeesar Ediwaard Holmees himu. Vaayirasiin kuni sinbira halkaniirraa bineensa kaanitti achis akkamiin namatti akka darbe hin baramne. Sinbirri halkanii 'horseshoe bat' jedhamtuufi Paangoliin akka qooda qaban amanama. Garuu, isa kamitu kamirraa fuudhe waan jedhu hin beekamu. Paangoliin Maalaayaan irratti koronaavaayirasiin argamuun isaa bineensonni kuni eessaa akka fidan nama rakkiseera jedhu Dr Laam. Yeroo karaa seeraan alaa gara Chaayinaa geeffaman karaatti sinbira halkanirraa isaan qabemoo bakkuma dhufan sana Kibba Baha Eeshiyaa irraa argatan? Kanneen kunuunsa bineensotaa leellisan vaayirasiin kuni paangoliin irraa argamuun isaa yoo mirkanaa'e lubbuu isaanii rakkoo keessa galchuu mala jedhu. Kanaanis yaaddoo isaanii ibsatu. Keessumaa immoo lammiileen Chaayinaa paangoliin irraa qoricha aadaa oomishu. Foon ishees ni mi'aawa jedhamuun beekamti. Sababa kanaaf, karaan seeraan alaa daldala bineensota bosonaa akka dhaabbatuf yeroon hawaasni idila addunyaa dhiibbaa geessisuu qabu amma jedhu Yunivarsiitii Kaardiif irraa Elisaa Paanjaang. Erga dhukkubni kuni hammaatee booda Chaayinaafi Viyeetinaam namoonni foon bineensota bosonaa akka hin nyaanne ajaja dabarsaniiru. 'Zoological Society of London (ZSL)'tti kan hojjetan Pirofeesar Andiriiw Kaaningihaam immoo jarjaruun hin barbaachisu jedhu. ''Maddi koronaavaayirasii hin beekamu,'' jechuun himu. Yunivarsiitii Okisfoordirraa Dr Daan Chaaleendar immoo paangoliin irratti gosoonni koronaavaayirasii gara garaa ni argama jedhu. ''Madda vaayirasii 'SARS-CoV-2' baruun madda dhukkuba kanaa baruufi rakkoowwan kuni fuuladuratti akka hin mudanneef gargaara,'' jechuun dubbatan.


Koronaavaayiras: Taphattoonni Juventuus ji'oota itti aananiif miindaa isaanii akka hin fudhanne murteessan

Taphattoonniifi leenjistoonni kilaba Juuventuus ji'oota walitti aananii dhufaniif miindaa isaanii fudhachuu akka hin barbaadne beeksisan. Kilabiin biyya Xaaliyaan kun kan kana murteesse sababa koronaavaayirasiin kilaba isaaniirraan dhiibaa geessiseef. Taphattoonni garee kilaba Juuventuusiifi leenjisaan isaanii Mowuriiziyoo Saariin ji'a kana irraa jalqabuun ji'oota afran dhufaniif miindaa isaanii fudhachuu dhaabuudhaan kilabni isaanii Yuuroo miliyoona 90 akka oolfatuuf waliigalaniiru. Weerara koronaavaayirasiitiin cimaa kan miidhamte Xaaliyaan dorgommiiwwan ispoortii hundumtuu hanga baatii Eblaa jalqabaatti akka hin gaggeeffamneef dhorkiteetti. Kilabiin kubbaa miilaa Juuventuus taphattoota akka addunyaatti maallaqni guddaan kaffalamuuf kan akka taphataa lammii Poorchugaal Kiristiyaanoo Roonaaldoofi taphataa warra Weelsi kan ta'e Haroon Raamsee kan qabatedha. Taphattoonni garee kanaafi leenjisaan isaanii miindaa isaanii kan Bitootessaa, Caamsaa, Waxabajjii kilaba isaaniitiif akka dhiisan ibsaniiru. Kilabiin Kubbaa Miilaa Juuventuus taphoonni Seerii An osoo addaan hin citiin dura kilaba Laaziyoo qabxii tokkoon caalee  dursaa ture.


Koronaavaayiras: Fageenyi hawaasummaafi ofi-adda baasuun maaliidha?

Addunyaa maratti biyyoonni tatamsa'ina koronaavaayirasii to'achuuf jecha tarkaanffiiwwan garaa garaa fudhataa jiru. Isaan keessaayis namoonni walitti dhufeenya hawaasummaa isanii akka eeganiif gaafatamaa jira. Biyyoota tarkaanfii akkasii fudhataa jiran keessaa tokko UK dha. Motummaan Inglizii tarkaanfiiwwan tatamsa'ina dhukkubichaa ni hi'risuu jechuun labse keessaa, suuqiiwwan wantoota bu'uuraa hin taane gurguran, manneen kitaabaa, bakkeewwan xabaafi bakkeewwan kadhannaa haa cufaman jedheera. Kana malees, sirni cidhaafi cuphaan kan dhorkaman yoo ta'u sirni awwaalchaa ni hayyamama jedhame. Namoonni maatii tokko hin taane lamas waliin deemu hindanda'an. Haata'u malee, namoonni haalli hojiisaanii murteessaa ta'an, ijoollee saanii bakka olmaatti geessuufi mana hojii deemuufi deebii'uun ni hayyamamaafi jedhame. Fageenya hawaasummaa ykn yeroo nagaatti namoota baayyee waliin jireenya hawwasummaa qabaachuu dhaabun amma yeroo saa murteessaa ta'eera. Kunis sababii bakka namoonni walitti baayyataniitti tatamsa'inni dhukkubichaa cimu maluufiidha. Fakkeenyaaf, osoo namni vaayirasichaan qabame tokko qufa'ee, vaayirasichi waan qilleensa keessa tatamsa'uuf namoota heddu faalu mala. Kunis karaa afuura baafanuutiin gara qaama keenyaa seenu danda'a, ykn bakka namni vaayirasichaan qabame xuqee yoo tuqtanis akkasuma carraan harka sanaan fula keessa qabachuun dhukkubichaan qabamu keessanii olaanaadha. Kanaaf, yeroon namoonni namoota biraa waliin dabarsan xiqqaachuun carraa vaayirasichi nama biraarraa itti darbu akka hirratu taasisa. Biyyoonni gara biraa maal gochaa jiru? Biyyoonni hedduunis lammiileen isaanii fageenya hawaasummaa isaanii eeggachuuf yaalii tatamsa'ina koronaavaayirasii to'achuuf taasifamu keessatti gahee akka bahaniif hedduu hojjataa jiru. Fakkeenyaaf: Ofii adda baasuu (Self-isolating) jechuun mana keessa turuufi achi bahuu dhaabuu jechuudha. Kana jechuunis bahanii hojii, nama barnootaa ykn lafa namoonni itti wal gahan dhaqu dhaabuu jechuudha. Bakka danda'ameettis namni sababii shakkii qabuutiin adda ofi baasee tokkos waa bitachuuf illeen ala bahuun hinbarbaachisu. Dirqamaan manaa bahuun kan sirra jiraatu yoo ta'e ammoo, namoota biraa akka hinfaallee of eeggannoo taasisu qabaatta. Namoonni kamiyyu kan mallattoon koronaavayirasii irratti argame dafanii ofi adda baasuu qabaatu. Mallattoon koronaa kan akka qaama gubaa digrii sentigireedii 37.8 olii, qufaa walitti fufaa ykn afura baafachuuf rakkachuudha. Kanafuu namni mallattoolee kanneen irratti argameefi kan isa waliin mana tokko keessa jiraatan hundi adda ofi baasuun turuun barbaachisaadha. Namni mallaattoo dhukkubichaa qabuuf kutaa qilleensa gaarii itti argatu fi foddaan isaa saaqamu danda'u turuun miseensa maatii kaan irraa fagaate jiraachu barbaachisa. Kanaan alattis bilbilawwan yeroo muddamaa motummaa kennuun bilbiluun gorsaafi wallaansa fayyaa gaafachuun barbaachisaa ta'a. Tibba qofaatti bahamee turamuttis namoota caalaa saaxilamtoota ta'an kan akka dubartii ulfaa, maanguddoota ykn namoota rakkoo fayyaa qaban irraa meetira 2 fagaachuun barbaachisaadha. Hanga danda'ameettis kutaalee hunda qilleensi keessa akka bahuuf foddaafi karra saaquun ni gargaara. Harka ofii bishaaniif saamunaan yeroo baayyee dhiqachuun amma waan hunda caalaa gorfamuudha.


Koroonaavaayiras: Haalawwan odeeffannoowwan sobaan osoo hin babal'atiin ittiin dhaabuu dandeessan

Odeessaaleen sobaa koronaavaayirasii irratti gadhiifaman intarneetii guutaa jiru. Kanaafuu ogeessonni hawaasni hundi odeeffannoowwan kanneen secca'uu keessatti kan gahee isaa akka bahuuf waamicha taasisuu. Ofii odeeffannoowwan badaan akka hin tatamsaaneef maal raawwachuu dandeessa? Maatiifi hiriyyoota kee gargaaruuf odeeffannoo isaaniif qoodu ni barbaadda. Kanaaf yeroo gorsa haraa karaa WhatsApp, Facebook ykn imeelii argattu ariitiin isaaniif qooduu dandeessa. Ogeeyyiin akka jedhanitti odeeffannoo dogoggoraa dhaabuuf salphaatti malli inni tokkoffaan takka dhaabatanii yaadudha. Yoo shakkii qabaatte, dhaabdee gadi fageenyaan qorachuudha. Namaaf qooduukeen dura, gaaffii bu'uuraa 'Maddi odeeffannoo kanaa maali?' kan jedhu gaafadhu. Yoo maddikee "hiriyyaa hiriyyaakoodha" ykn "ollaa waayila adaadaakoo" waan jedhu yoo ta'u kun rakkoo akka qabu agarsiisa. Ogeessonni guutummaa guututti sirrii ta'uu dhiisu danda'u. Garuu, odeeffannoon isaan kennan kan fira fagoo irraa karaa Waatisaapppiin argannu irraa hedduu foyya'aadha. Wanti fuulduratti mul'atu waan sirri ta'uu dhiisuu mala. Interneetii gubbaatti fuulli ogeessotaa, aanga'ootaa, mootummaafi BBC dabalatee kanneen miidiyaa sobaa uumuun ni danda'ama. Suuraalee adda addaas waan madda sirriifi amanamurra odeeffannoon kan madde fakkeessanii geddaruun ni danda'ama. Fuula miidiyaalee hawasummaafi marsaritiiwwan mirkaneeffannaa qabaniifi beekamoo ta'an daawwadhaa. Yoo odeeffannoo sana salphaatti argachuu dhabdan soba ta'uu danda'a. Yoo waan maxxanfamefi vidiyoon jiru shakkisiisaa fakkate- soba ta'u mala. Akka namootni odeeffannoo  mirkaanessan himaniti qubee gurguddaafi barreefama wal hin fakkanneen odeeffannoon ba'u yeroo baayyee oduu sobaa ta'uu mala. Odeeffannoo "tarii dhugaa ta'uu danda'a" amantaa jedhuun namaaf hin qoodiin. Bu'aa caalaa miidhaa gessisaa jirta ta'a. Takka takka lafa ogeessotti - akkaa doktarootafi ogeessotti fayyaa jiranitti- odeeffannoo qoodna. Kun sirrii ta'uu danda'a garuu jalqaba shakkiikee mirkaneeffadhu. Dabalataan ammo suuraafi barreefamni ati maxxansitu boodarra waan biratti geeddaramuu danda'a. Sagaleen waraabame tokko WhatsApp gubbaatti hedduu qoodamaa jira. Namni sagalee kanarratti dubbattu "wayilaa ishee hiriyaa hospitaala keessa hojjattu qabdu," tokkorraa ergaa dhufe hiiktee akka himaa jirtu dubbatti. Namoota addunyaarra jiran baayyeetiin sagaleen kun gara BBCtti ergameera. Ergaan kun garuu odeeffannoo sirriifi sirrii hin taane of keessaa qabu. Yeroo ergaa tartiiba gorsaa qabu argattan, gorsa dhugaa ta'uusaa beektan tokko (fakkeenyaaaf waa'ee harka dhiqachuu) yoo of keessaa yoo qabaate inni hafe hundi dhugaadha jedhanii amanuun salphaadha. Garuu kun yeroo hunda dhugaa miti. Kun wantoota nu sodaachisan, nu aarsan, nu yaddeessan ykn nu gammachiisan kan hedduu qoodamanidha. "Sodaan wantoota oduu sobaa guddisan keessa isa dursaadha," jettin ogeettin dhaabbata odeeffannoo sobaa interneeta adda baasuun gaazexxeessitoota gargaarufi First Draft jedhamu Kileer Wardil. Wantooti ejjennoo hatattamaaf waamicha dhiyeessan yeroo baayyee yaaddoo uumuuf qophaa'an- kanaaf of eeggadhaa. "Namootni maatii isaanii kunuunsuu barbaadu, kanaaf wanta "Maloota vaayirasicha offirraa ittiin ittisan" ykn "Fayyinaaf kana fudhadhaa," jedhu yeroo argan isaan gargaaruuf wanta danda'an hunda godhu," jetti. Odeeffannoo tokko kan namaaf qooddu waan dhugaa ta'eefimoo wanta yaadicha deeggartuufi? Wiirtuu Hordoffii Midiyaalee Hawaasummaa Demositti hogganaa qorannoo kan ta'e Kaarl Milar harka caalaa odeeffannoo amantaa ofiin qabnu deeggarru qoodna jedha. "Yeroo wanta tokkoo agarree aariin waliialle mataa raasnu caalatti hubamna," jedha. "Hunda caalaa yeroo kanatti, wanta midiyaalee hawaasummarratti qoodnu irratti suuta jechuu qabna''.


Itoophiyaatti lakkoofsi namoota koronaavaayirasiin qabamanii 16 gahe

Itoophiyaati lakkoofsi namoota koronaavaayiarsiin qabamani 16 gahuu Ministeerri Fayyaa Itoophiyaa beeksise. Namoota afur keessaa sadii lammii Itoophiyaa yoo ta'u, inni tokko Morishiyeesidha jedhameera. Lammiin Moorishiyees kuni maanguddoo waggaa 72 fi biyya Kongoo Biraazaaviliiti deebi'ani. Yeroo ammaa hordoffiin isaaniif taasifamaa kan jiru yoo ta'u, kanneen isaan waliin hidhata qaban namoonni jahas hordofamaa jiru jedhameera. Lammin Itoophiyaa tokko jiraataa magaalaa Adaamaa yoo ta'u, lammiin Itoophiyaa biroo immoo kan Israa'el geesse deebite jedhameera. Umriin jiraataa magaalaa Adaamaa kun 61 yoo ta'u, dhihootti biyya alaa hin deemne jedha Ministeerri Fayyaa. Haa ta'u malee haalli hojiisaa lammiilee biyya alaa waliin kan walitti fidu ta'u, odeeffanno dhukkubsataraa argameen baramu Ministirichi ibse. Haaluma kanaanis namoonni isaan waliin walitti dhufan namoota 24 irrattis hordoffiin taasifamaa akka jiru himameera. Dubartii umurii 28 taateefi Israa'eliitii deebite jedhame waliin kanneen walitti dhufeenya qaban torba akkasuma horodofamaa jiru jedhameera. Lammiin Itoophiyaa sadaffaan dhukkuba kanaan qabamuun ishee mirkanaa'e kan biraa ammoo biyya alaa deemtee hin beektu jedhame. Shamarreen umurii ishee 24 yoo ta'u, namoota dhukkuba kanaan qabaman waliin walitti dhufuun ishee qoratamaa jira. Inistitiyuutiin Eeguma Fayyaa Hawaasa Itoophiyaa akka beeksisetti hanga yoonaa namoota 718'f qorannoon laaboraatorii taasifameefira. Itoophiyaan namni dhukkuba kanaan qabame argamu kan ibsite torban lama dura yoo ta'u, hanga yoonaa namni du'e hin jiru. Haa ta'u malee, lammiileen Itoophiyaa lama torban dura biyya Xaaliyaanitti du'uun isaanii ni yaadatama. Akka addunyaatti dhukkubni addunyaa muddama keessa galche kuni namoota 530,000 ol kan qabate yoo ta'u 24,000 ol lubbuu dhabaniiru. Jalqaba Chaayinaa hubus, biyyoota Awurooppaa waliin gahuun yeroo ammaa Ameerikaan gidudgala weerara koronaavaayirasii taateetti.


Koronaavaayirasi: Lammiileen Meeksiikoo Ameerikaanoota daangaa ce'an irratti uggurri akka taasifamu gaafatan

Mormitoonni Meeksikoo soodaa imaltoonni Ameerikaa hin qoratamiin Koronaavaayirasiii tamsaasaa jiru jedhuun daandaa Ameerikaa gara kibbaa cufaniiru. Jiraattonni magaalaa Sonoraa, daandii Meeksikoo seensisu guyyaa lammataaf akka cufan waadaa seenaniiru. Namootni kun haaguggaa fuulaa ykn Maaskii godhatanii dhaadannoo lammilee Ameerikaatiin "Mana oolaa" jedhu qabatanii turani. Meeksikoo keessatti namootni vaayirasichaan qabaman 500 gadi yoo ta'n Ameerikaa keessa ammoo 85,000 darbeera. Daangaan kun daldaltoota 'barbaachisoo' ta'aniif malee nama hundaaf cufamaa ta'us mormitoonni garuu qajeelfamni kun sirritti hojiirra hin oolle aanga'onnis qorannoo gaggeessa hin jirani jedhu. Mormiin kun kan dursame miseensota gartuu 'Sonorans for Health and Life' jedhaman kan gaaffii namootni Ameerikaarra gara Meeksikoo galan hundi qoronnoo fayyaa gaggeessu qabu jedhu kaasaniini. Miseensa gartuu kanaa kan ta'e Josee Luwis Hernaandez "weerara kana to'achuuf qoronnoon fayyaa mootummaa federaalaan gaggeefamaa jiru hin jiru. Nuti kanaaf as jirra.,'' jechuun hime. ''Pirezidantiin Meeksikoo Andires Manu'el Loopez Obraador hatattamaan tarkaanfii akka fudhataniif waamichaa dhiyeessuf kana goona" jechuun miidiyaa Arizonaa Rippablikitti himeera. Pirezidantiin Meeksikoos ta'e kan Ameerikaa Donaald Tiraamp akkaataa weerara kanaaf deebii kennaa jiraniif qeeqamaniiru. Obbo Hernaandez mormiin Roobii gaggeefame Pirezidaant Lopeez Obraadoriif  "akeekkachiisa jalqaabati" jedheera. Gartuun kun seerri lammileen Ameerikaa ykn Meeksikoo, kanneen guyya guyyaan hojii fi baruumsaaf jecha US'tti deddeebi'an dabalatee, kanneen daawwannaafi sababa fayyaaf daangaa akka hin dabarree dhorkuu hojiirra haa oolu jedhu. Akkasumas lammiilee Meeksikoo US'rraa ari'amanii biyyatti deebi'aniif angaa'onni qorannoo fayyaa gaggeessu qabu jedhu. Akka gabaasa Rippablikitti Bulchiinsa Ameerikaa, Arizoonaa, Meeksikoo dangeessu keessatti namootni vaayirasicha qaban 400 yoo ta'u namootni lubbuun darbes hedduun jiru. Ameerikaan baay'ina namoota koronaavaayirasiin hubamaniin addunyaa irraa sadarkaa 3ffaarra jirti. Bulchiinsa Sonoraa keessatti namootni covid-19 qaban afur qofa yoo ta'an namni inni jalqabaas Bitootessa 16 irratti adda baafamees maanguddoo dhiyeenya US irraa deebi'e ture. Pirezdantiin Meeksikoo weerara kana irrattii deebii suuta jedhaa kennuu isaaniin biyyaa keessaafi alatti qeeqi irratti dhihaataa jira. Dabalataanis, yeroo namootni addunyaa mana isaani keessa oolu eegalanitti isaan hiriirota irratti hirmaachuuun, harka fudhee nagaa nama gaafachuufi da'immaan dhungachuuf filachuu isaaniif qeeqameera.


Koronaavaayiras: Itoophiyaatti eenyutu dhibee Covid-19f qoratamaa jiraa?

Itoophiyaan qorannoo Koronaavaayirasii gara Afriikaa Kibbaatti erguun qorachiisaa erga turtee booda deeggarsa Dhaabbata Fayyaa Addunyaafi Dhaabbata To'annoo Dhibee Afriikaa irraa argatten biyyuma keessatti Institiyuutii Fayyaa Hawaasaa Itoophiyaatti qorachuu eegaluunshee ni yaadatama. Weerarri dhibee kanaa erga eegalee asis namoota 718 irratti qorannoon taasifamuu isaa Ministeerri Fayyaa Itoophiyaa hima. Haata'u malee, lakkoofsi namoota vaayirasichaan walqabatee qoramaa jiranii baay'ee xiqqaa ta'uusaa irra deddeebin himama. Itoophiyaa keessatti namoota akkamiitu qoratamaa jira? Qorannoon taasifamaa jiru gahaadhaa? fi gaaffileen kunneen jedhan Institiyuutii Fayyaa Hawaasaa Itoophiyaatti hogganaa Dhimma Seera Fayyaa Idil-addunyaa Dr Fayyisaa Raggaasaa nuuf deebisaniiru. Ulaagaalee Qorannoo maal? "Tokkoffaa buufata xayyaaraa Booletti sakkata'iinsi ni taasifama. Sakkatta'insichaan kan shakkaman fi mallattoon kan irratti mul'ate adda bahanii qorannoon irratti gaggeeffama" jedhan Dr Fayyisaan. Vaayirasichi gara biyyaa erga seenee booda immoo namoota vaayirasichaan qabaman waliin qunnamtii qaban qoratamaa akka jiran ogeessichi himu. Namootni qorannoon taasifamuf isaan biroon immoo namoota gara dhaabbilee fayyaa deemanii vaayirasichaan qabamaniiru jedhamanii shakkaman akka ta'e Dr Fayyisaa Raggaasaa dubbatan. Dabalataan "namoota mallattoo agarsiisan hundumaa qorachuuf dandeettin hin jiru. Kanaafuu protokoolii isaa irratti hundaa'un kunnen xiyyeeffannoon itti kennamu ni jiru" jedhan. Tattamsa'ina Vaayirasichaafi Dandeettii Qorannoo Biyyattii Lakkoofsi namootaa guutuu aaddunyaatti akkasumas Itoophiyaa keessatti dhibee Koronaavaayirasiin qabaman yeroodhaa yerootti dabalaa jira. Biyyaaleen heddu guyyaa guyyaan namoota heddu qorataa jiru. Gama kanaan Itoophiyaan maalirra jirti kan jedhu yeroo deebisan "dhukkubni kun galeera waan ta'ef namootni baay'een dhukkuba kanaan shakkaman irratti qorannoon akka taasifamu kallattiin kaa'ameera" jedhan. Haala amma jirun garuu dandeettin qorannoo biyyattii murtaa'aa akka ta'e Dr Fayyisaa Raggaasaa kan himan. Dabalataan facca'iinsa vaayirasichaa baruuf hawaasa keessaa saamuuda fudhatamee qorannoon akka adeemsifamu karoorfatamuusaa dubbatu. "Namoota baay'ee sakkata'uun barbaachisaadha kan jedhuunis, qophii guddaatu taasifamaa jira. Naannoleenis akkasuma qorannoo dhibee Koronaavaayirasii hojjechuu akka danda'aniif hojjetamaa jira" jechuunis himan.


Koronaavaayirasi: Lammiileen Tuniziyaa 150 warshaa keessatti cufachuun maaskii omishuu eegalan

Hojjattoonni warshaa biyya Tuniziyaa 150 ta'an warshichuma keessa turuun guyyaatti maaskii 50,000 fi meeshaalee wallaansaa ittisaaf oolan kan biraas omishuu eegalan. Hojjattoonni kunneenis baayyeen isaanii dubartoota yoo ta'an, baatii tokkoof warshaa 'Consomed' keessatti adda ofi baasanii jiru. Isaanis wayita amma biyyattiin koronaavaayirasii ittisuuf cimte hojjataa jirtu kanatti hojii jaalala biyyaa hojjataa jiru jechuun BBC'tti hogganaan warshichaa Haamzaa Alowunii dubbataniiru. Hojjataa keeessaa tokko kan ta'e Kaawalaa Reebi maatii ishee baayyee akka yaaddee himti. Garuu ammoo jajabinni hiriyoota ishee cimina akka kenneef himti. "Abbaa manaa kiyyaafi intala kiyyaa kan waggaa 16tu akkaniin hojii kana hojjadhuuf na jajjabeesse,'' jechuun warshichatti itti gaafatamtuu omishaa kan taatee Aadde Rebiin BBC'tti himteetti. Warshichi duraanu meeshaalee ittisaa biyya alaatti ergaa ture. Amma garuu xiyyeeffannaan oomisha isaanii omishoota kanneen fayyaaf mana keeessatti tajaajilaniidha. Biyyi Afrikaa Kaabaa Dilbataa kaasee karra cufachuun mana keesa turuu kan ajajje yoo ta'u, hanga ammaatti namoota koronaavaayirasii qabaman 227 qabdi. Namoonni jaha immoo jalaa du'aniiru. Namoota torban tokko dura gara warshaa kibbaa magaalaa guddittii biyyattii Tuniziitti argamutti galan keessaa, nama nyaata bilcheessu, doktara fi faarmaasisitii keessatti argamu. Akkasumas bakki bulmaataa addaa dubartoota 110 fi dhiiroota 40'f nyaata baatii tokkoof barbaachisu waliin qophaa'eera. "Akkasumas dubartootaaf eddoo akka itti sochii qaamaa itti hojjataniif itti sirban qophaa'eerra. Warri dhiiraa ammoo lafa kubbaa miilaa fi kubbaa kaachoo itti xabatan qopheessineera,'' jetti Aadde Rebiin. "Hundi keenyaa intarneetii waan qabnuuf wayita hojii hinqabneetti viidiiyoon maatii keenya waliin haasofna.'' Warshichis ganama sa'aatii 12:30 hanga galgala 4:30 tti guyyaa hunda dabareedhaan guyyaatti sa'aatii saddeetiif hojjata. Shiftii isa boodaa irratti irra caalaa dhiirotatu hojjata. Guyyoota saddeettan as keessa tureettis namoonni hundi haala miira gaarii keessatti argamu jedha Obbo Alowiin. Hojjattoonnis warshicha keessatti adda bahuu kan barbaadan sababii vaayirasichi hojjattoota keessa babal'achu danda'a sodaa jedhuun jedheera. Hanga lakkoofsa hakimoota biyyattii keessatti barbaachisu argachuun hindanda'amu jedhas. "Yoo nuti kan hin oomishine ta'e ammoo hakiimoonni keenya vaayirasii irraa ittifamu hindanda'an,'' jechuun BBC'tti himan. ''Biyya kiyyaaf waan naaf danda'amu hunda gochuufan yaalaa jira. Hospitaalootaaf, raayyaa keeenyaaf, poolisoota fi namoota hundaafu.''


Riphee loltoonni Kaameruun sababii koronaavaayirasiin dhukaasa dhaabuu beeksisan

Riphee loltoonni Kaameruun keessa jiran ummani koronaavaayirasiif akka qoronnoo gaggeesaniif jecha torbaan lamaaf dhukaasa dhaabuuf jiru. Humni Ittisaa Kibba Kaameroon (Socadef) gaafa Dilbataa eegalee "maallattoo garuummaaf" dhukaasaa akka dhaabu beeksise. Hanga ammaatti naannoolee Kaameeruun Afaan Ingilizii haasa'aniifi gartuulee hidhatanii socho'an keessa waamichaa dhukaasaa dhaabuu Dhaabbata Biyyoota Gamtomanii (UN) irraa addunyaaf godhame kan deebisan gartuu kana qofa. Hidhattoonni kun biyya hedduminaan Afaan Faransaay haasa'an keessatti dhiibamneerra jedhu. Waggoota sadiif, gartuun kun naannoo Angilofon keessatti naannoo of danda'e "Ambazoniyaa" jedhamu hundeessuuf jecha humnoota mootummaa waliin wal waraanaa turaniiru. Biyyattii keessa gartuun finciltoota guddaa kan ta'e Humni Ittisaa Ambazooniyaa (ADF) garuu wamicha UN simachuun dhukaasa dhaabuuf yaada kan qabu hin fakkaatu. Dhaabbanni Centre for Humanitarian Dialogu,' jedhamuufi mariin araara buusuuf hojjetu "Gartuun adeemsa kana simaachuu didan isaan qofa," jechuun BBC'tti himeera. Gaazexxeessan BBC Lixa Afrikaa Chi Chi Izunduu gartuu finciltoota Angilofon tokkoon murteen murteeffame kun waldhabdee dheeraafi dhiiga hedduu dhangalaase kana xumuratti fiduu baatuus yeroo rakkisaa kanatti garuu abdii ta'u danda'a jedha. Waraanni naannoolee Kaaba-Lixaafi Kibbaa Lixaa keessatti gaggeefamaa ture kun lubbuu namoota 3,000 galaafatee namootni 700,000 ol ta'an qe'ee isaanirra akka baqatan dirqisiiseera. Namootni kumaataman lakkaa'aman daangaa darbanii gara Naayijeeriyaatti baqataniiru. Namootni qe'ee isaaniirra buqqa'an hedduun yaddoo koronaavaayirasiin hubamuufi wal'aansa argachuu dhabuu keessa jiru. Hanga ammaatti ministeerri fayyaa Kaameruun namootni koronaavaayirasiin qabaman 75 ta'uu fi jalqaba torban kanaatti namni jalqabaa tokko lubbuun darbuu isaa mirkaneesseera.


Koronaavaayirasii: Tiraamp yaada Niiwu Yoorkitti cufuu jedhu qeeqan

Pirezidaantiin Ameerikaa Donaald Tiraamp yaada bulchaan Niiwu Yoorkiin magaalattii cufuudhaaf dhiyaatee kan hin amanamneedha jechuun ''barbaachisaa hin ta'u'' jedhan. Mr Tiraamp akka jedhaniitti murteen dhumaa kan dhimmicharratti kennamu taaski forsii Koronaavaayirasii Waayiti Hawusitiin. Pirezidaantiichi kana dura buchisawwan Niiwu Yorkiifi gartokkee Niiwu Jarsiifi Konektiikat, tatamsa'ina vaayirasichaa xiqqeessuuf ni cufamu jechuunsaa ni yaadatama. Niiwu Yoorki keessatti qofaa namoonni 52,000 ol vaayirasichaan qabamaniiru. Namoota biyyattii keessatti vaayirasichaan qabamunsaanii mirkanaa'ee keessa wallaakkaan Niiwu Yoorki keessatti argama. Pirezidaanti Tiraamp fuula tiwiitara isaaniirratti akka barreessaniitti adda baasuun tursiisuu irraa bulchiinsa kana keessatti 'dhorkuu imalaa' fi gorsi cimaan osoo kaa'aamee jechuun barreessaniiru. Dhaabbanni To'annoofi Ittisa Dhukkubootaa jiraattoota bulchiisnawwan sadan kanneen keessatti argaman, uoo dhimma murteessaaf ta'ee malee guyyoota 14'f akka manaa hinbaanee gaafateera. Ejjansichis dhorkaan kunis kennitoota tajaajila bu'uraalee murteessoo, oggeessaale fayyaa fi dhiyeessitoota nyaataa dabalatee, kan hinilaalanee ta'u himeera. Mr Tiraapmi guyyaa Jimaataa haala Niiw Yoork keessa jiru ilaalchisee gaazexessitootaatti wayita dubbataniitti, ''Adaa baasuun tursiisuu ilaaluu dandeenyaa sababii eddichi bakka koronaan ballinaan keessatti argamee waan ta'eefu...Waa'ee akkasii yaadaan jira,'' jedhanii turan. Itti dabaluunis adda baasuun kunis vaayirasichi achii gara bulchiinsoota biyyattii biraatti hinbababllannef ni hirisa jedhanii ture. "Filooriidaa keessattis rakkoon mudataa jira. Hojjattoon Niiw Yoorki hedduun gara sana deemaa jiru. Suna akka ta'uuf ammoo nuti hinbarbaadnu,'' jedhaniiru.


Koongoon sodaa koronaavaayirasiif karra magaalaa guddoo ishii cufatte

Rippabliki Dimookiraatawaa Koongoo (DRC) tatamsa'ina koronaavaayirasii ittisuuf labsii yeroo muddamaa labsuun magaalaa guddoo ishii cufatte. Pirezidantiin biyyattii Fiiliks Shisedekii Kibxata galgala ergaa televijinaan dabarsaniin kana himaniiru. Daangaa biyyattii cufuun alatti, magaalaa guddoo seenuunis ta'e bahu dhorkamu ibsaniiru. Kunis, balalii xiyyaaraa, imala konkolaataafi bishaanirraa akka ilaallatu ibsan. Biyyi Afrikaa Giddugalaa kuni torban darbe sochii lammiilee ishee dhorkuuf murtee dabarsitee turte. Hanga yoonaa Rippablika Dimookiraatawaa Koongootti dhukkuba koronaavaayirasiin namoonni 3 kan du'an yoo ta'u 45 qabamuun isaanii barameera. Magaalaan guddoo lammataa biyyattii, Lubumbaashii, immoo erga namoota lama irratti dhukkubichi argamee booda sa'aatii 48'f magaalaa ishii kan cufatte gaafa Wiixataa eegalee ture. Namoonni lamaan kuni magaalaa guddoo biyyattii Kinshaasaa irraa xiyyaaraan Lubumbaashii qubachuu isaanii bulchaan magaalatti Jaakuwes Kiyaabulaa himaniiru. Walumaa gala namoota 77 ture xiyyaara sana keessa kan turan.


Lammii Ruwaandaa ajaja manaa hin bahinaa cabse 'naachi nyaate'

Lammiin Ruwaandaa tatamsa'ina koronaavaayirasiin ittisuuf ajaja manaa hin bahinaa cabsuun qurxummii qabuu deeme naachaan akka nyaatame kantiibaan bulchiinsa Kaamonyi BBCtti himan. Akka Aliis Kaayitesi jedhanitti wanti kuni kan mudate Roobii ganama naannoo laga Niyabaarongoodha. ''Inni namoota muraasa tamsa'ina vaayirasichaa ittisuuf ajaja darbe kanneen cabse kessaati,'' jechuun Obbo Kaayitesin himaniiru. Tatamsa'inni dhukkuba koronaavaayirasii babal'ate jennaan qondaaltonni Ruwaandaa erga gaafa Dilbataa eegalee namuu manaa akka hin baane ajaja jedhu dabarsaniiru. Ruwaandaatti hanga ammaa namoota 40 irratti dhukkubni kuni argameera. Byyattiin namoonni akka manaa hin baane murtiin murteessite garuu ummata biyyattii gara caaluufi gadadoo keessa jiraatu miidheera. Mootummaan immoo namoota akkanaa akka gargaaru ibseera. Gama kaaniin, miidiyaan biyya keessaa Ruwaandaa gaafa Wiixataa akka gabaasetti waldhabdee namni manaa akka hin baanerratti uumameen poolisiin namoota lama ajjeeseera. Poolisiin garuu kana hin mirkaneessine. Dhukkubni addunyaa rakkoo keessa galche koronaavaayirasiin namoota 19,000 caalaa galaafateera.


Guyyaa tokkotti Ameerikaatti namoonni 10,000 caalaa Covid-19'n qabamani

Lakkoofsi namoota dhukkuba koronaavaayirasiin Ameerikaa keessatti qabamanii 10,000'n caale. Dhaabbanni Ameerikaa to'annoo dhibee irratti dalaguun beekamu, CDC, kaleessa yeroo ibse namoonni 54,000 ol dhukkuba kanaan qabamanii turani. Ganama kana gabaasni kallattii yunivarsiitii Joon Hopkiins agarsiisutti garuu 69,000 ol gaheera. Akka dhaabbanni kuni jedhutti, duunillee dabaleera. Yeroo ammaa 1,050 kan ta'an lubbuu isaanii dhabaniiru. Lakkoofsa waliigalaa dhukkubsattoota koronaavaayirasii Ameerikaatti qabaman keessaa hedduu bulchiinsa magaalaa Niiw Yoork keessatti argamu. Yeroo ammaa guutuu addunyaatti namoonni 471,000 dhukkuba kanaan kan qabaman yoo ta'u 21,293 kan ta'an immoo lubbuu isaanii dhabaniiru. Biyyi dhukkuba kanaan hubamte Chaayinaa taatus Xaaliyaaniifi Ispeen garuu lakkoofsa namoota du'aniin dursaa jiru. lakkoofsa namoota dhukkuba yeroo gabaabaatti addunyaatti tamsa'e kanaan qabamaniifi luubbuu dhabanii asii argattu.


Koronaavaayiras: Imaltootni biyya alaatii dhufan 474 guyyoota 14'f addatti turuuf hoteeloota galfaman

Imaltootni biyya alaatii dhufan 474 hoteelolta keessatti guyyoota 14f dhibee Koronaavaayirasin walqabatee hordofamaa jiraachuu isaanii Inistitiyuutin Fayyaa Hawaasaa Itoophiyaa beeksise. Yeroo ammaatti hoteelootni Skylight fi Giyoon tajaajila namoota biyya alaatii dhufan tursiisuu kennaa kan jiran yemmu ta'u waliigala hotelotni kudhanii ol qophaa'aniiru jechuun daayrektarri olaanaa institiyuutichaa Dr Eebbaa Abaata ibsa har'a kennan irratti himaniiru. Gama biraatin sa'aa 24 darbanitti samuuda 106 qoratamanii hundi dhibicharraa bilisa ta'uun isaanii mirkanaa'era jedhan. Gama qorannoo laaboraatoorin hanqinni meeshaale qorannoo isaan mudatee akka ture fi yeroo ammaatti deeggarsa Faawundeeshinii Jaak Maa irraa argameen furamuusaas daayrektarichi himaniiru. Vaayirasichi sadarkaa addunyaatti gaagga'ama fayyaa fi diinagdee olaanaa fiduusaa kan himan Dr Eebbaan Itoophiyaatti namootni namoota vaayirasichaan qabaman 12 walin walitti dhufeenya qaban 292 hordoffiin irratti taasifamaa turuu fi isaan keessaa namootni 80 torbee lamaaf hordofamaa turanii yeroo ammaatti hordoffin akka irraa dhaabbatu taasifamuu isaa dubbatan. Namootni muraasnis qorannoon taasifameefii vaayirasicharraa bilisa ta'un isaanii erga mirkanaa'ee booda hawaasatti makamaniiru jedhan. Yeroo ammaatti qorannoo laaboraatoorii adeemsisuun barbaachisaa waan ta'ef yeroo dhiyootti dhaabbileen lama hojii qorannoo akka eegalanif hojjetamaa jiraachuu DR Eebbaan dubbataniiru. Hanga ammaatti imaltootni lafoo fi xayyaaraan gara biyyaa seenan 668,0000 ta'uu isaanii kan himan daayrektarri olaanaa Inistitiyuutii Fayyaa Hawaasaa Itoophiyaa Dr Eebbaa Abaata lakkoofsi namoota gara biyyaa seenanii dhorkaa mootummaan kaa'e booda xiqqaachaa dhufuusaa himan. Gama biraatin qophii tattamsa'inni vaayirasichaa kan hammaatu yoo ta'elle dhaabbilee fayyaan dabalataan galmawwan walgahii babbal'aa fayyadamuuf karoorfatamuusaa himan. Yeroo ammaattis namoota biyya alaatii dhufan qofa osoo hin taane kunneen dhaabbilee fayyaatti ilaallamanii mallattoolen irratti mul'ates qorannoon Koronaavaayirasii irratti adeemsifamaa jiraachuu himan. "Hojiin naannolee irratti hojjetamu daran barbaachisaa waan ta'ef deeggarsaaf hordoffin cimaa taasifamaa jira. Naannoleen qorannoo akka eegalanifis hojjetamaa jira" jedhan. Gama harka dhiqachuu, qulqullina eeguu fi qaamaan walirraa fagaachutin hawaasarraa tumsi olaanaan akka barbaachisu kan himan Dr Eebbaa Abaata "haalawwan dhaabbilee amantaa fi walgahiiwwan tokko tokko keessatti mul'atan gaafii kan kaasisanidha. Ilaallamuu qabu" jedhan. Lammiilen Jaapaan dhibee Koronaavaayirasiin qabaman lamaan haala fayyaa gaariirra akka turan fi gaaffii dhaabbata isaan keessatti hojjetan fi mootummaa Jaapaan bu'ureeffachuun gara biyya isaanitti akka deebi'an taasifamuu dubbatan. Wanti "namootni buufata xayyaaraa idil addunyaa Booleti badaniiru" jechuun haasa'amaa jiru ammatti waan qabatamaa akka hin taane fi dhimmichi akka qulqullaa'us himaniiru.


Koronaavaayirasii: Ilmi mootii Chaarlas COVID-19 qabame garuu 'haala gaariirra' jira

Ilmi mootii Weels umuriin ganna 71 ta'erratti mallattoon koronaavaayirasii salphaa ta'e mul'ateera. Haata'u malee, fayyaan isaanii 'haala gaarii ta'e' irra jira jechuun Kileerens Hawuus gabaaseera. Dubbii Himaan Kileerens Hawuus  akka jedhanitti haati warraa ilma mootii warra Koornwool kan umuriin ishii ganna 72 ammoo qoratamtus vaayirasicharraa bilisa taateetti. Chaarlesiifi Kamiilaan yeroo ammaa bakka Baalmooral jedhamutti adda of baasanii jiru. Masaraan Mootummaa Baakiingihaam akka jedhetti Giiftittiin ilma ishee kan argite ji'uma kana keessa gaafa Bitootessa 12 ture. Haata'u malee, "haalaa gaarii keessa" jirti. Masaraan Mootummaa akka ibsetti, Giiftittiin "nageenya isheetiif gorsa barbaachisaa ta'e hordofaa jirti." Ibsi Kileerens Hawuus akkas jedha: "Akkaataa gorsa mootummaafi medikaalaatiin, ilmi mootiifi haati warraa ilma mootichaa mana Iskootilaand jiru keessatti adda of baasaniiru. "Qorannoon kan gaggeeffame NHS tiin Abrendiinshaayer, bakka ulaagaa qorannootiif barbaachisu guutanitti ture. "Sababii itti-gaafatamummaa ummataa torbeewwan dhiyoo keessa qabaataa turaniif namoota hedduu waliin wal-argaa waan turaniif eenyurraa akka ilma mootichaa qabate beekuun rakkisaadha." Ilmi mootichaa dhimma hojii hawaasaa irratti kan argaman inni dhiyeenyaa gaafa Bitootessa 12 yeroo irbaata Maniisan Haawusitti qophaa'erratti. Haata'u malee, Chaarles hanga guyyaa dhiyootti mana taa'ee hojjechaa tureera. Walga'iiwwan dhuunfaallee namoota waliin taasisaa kan ture yoo ta'u, namoota inni waliin walga'aa ture akka hubatan taasifameera. Maatiiwwan hojjettoota Birkhool kan bakka jireenyaa ilma mootichaa Baalmooralitti argamu keessa hojjetan hedduun mana ofii isaaniitti adda of baasanii jiru. Maddeen Masaraa Mootummaa akka mul'isanitti, ilmi mootichaa Giiftittiifi ilmaan waliin dubbataniiru. Hanga ammaatti namoonni 8,000 ol ta'an UK keessatti koronaavaayirasiin qabamuun isaanii mirkanaa'eera. Namoonni 422 ammoo dhibee kanaan lubbuun isaanii darbeera.


Koronaavaayiras: Itoophiyaan Afrikaaf gargaarsa Dolaara Biliyoona 150 gaafatte

Itoophiyaan biyoonni Afrikaa dandeettii weerara koronaavaayirasii dura-dhaabbachuudhaaf idaan irra jiru akka ilaalamuuf, akkasumas degersi baajata yeroo atattamaa isaan barbaachisa jette. Akka Itoophiyaan jettutti idaan biyyoonni Afrikaarra jiru dandeettii weerara kana ittisuu isaanii hanqisa. Gaaffii ijoo sadii biyyoota dureeyyii G20 jedhamuun beekamaniif dhiyeessiteen, maallaqa yeroo atattamaa fayyaaf barbaachisuufi deggersa baajataa biyyoota Afrikaaf Dolaara Biliyoona 150 Baankii Addunyaarraa gaafatteetti Itoophiyaan. Dabalataanis, Itoophiyaan dhiyeessa fayyaa hawaasaafi qophii yeroo atattamaa Afrikaa cimsuudhaaf Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) irraa deggersi ni barbaachisa jetti. Gareen biyyota dureeyyiifi dingdeen isaanii saffisaan guddachaa jiranii maqaa G20 waamamu kun kora waggaa waggaan gaggeeffata. Qabeenyi biyyoota G20 kun, guutummaa qabeenya addunyaa (GDP) %85 kan qabatu yoo ta'u ummanni isanii ammoo kan guutuu addunyaa harka sadii keessaa lama ta'a. Gaggeessitoonni G20 kun dhuma torban kanaa siisteema komiiteraatiin walga'anii koratu jedhamee eegama. Idaan Afrikaaf akka hir'atuuf ykn haqamuuf yeroo barbaaddutti Itoophiyaan, ardittiin dhaabbilee/warshaaleefi hojjetoota dhiibbaa sababa weerara koronaavaayirasiirraan dhufuu ilaalamuu akka qabu ibsiteetti. "Dhaleen liqaa mootummaa hunduu haqamuu qaba yaada jedhu dhiyeessite Itoophiyaan. Dabalataanis, yaadni Itoophiyaa idaan biyyoota guddataa jiranii hanga tokko haqamuufii akka qabudha," jedha ibsi mootummaan baase.


Itoophiyaa: Manaa hojjechuun akkamiin koronaavaayirasii ittisuuf gargaara?

Manni Maree Ministirootaa Itoophiyaa walgahii ariifachiisaa Kibxata taa'een hojjettoonni mootummaa federaalaa boru Bitootessa 25 irraa eegalee mana isaanii taa'anii akka hojjetan murteessuu isaa beeksiseera. Hojjettoonni manaa hojjetan ulaagaa Ministeeronni ykn manneen hojii isaanii qopheessan irratti hundaa'uun filamu jedha ibsi Waajjirri MM baase. Haaluma kanaan waajjirri MM hojettoota qabu 289 keessa gorsitootaa MM dabalatee namootni 184 torbee lama itti aanuuf mana isaanii taa'anii akka hojjetan murteessee jira. Ministeerri Barnootaas waajjira isaa muummee dabalatee dhaabbilee isa jala jiran keessatti kan hojjetan hojjettoota 1544 keessaa hojjettoota 196 qofa hambisuun hojjettoonni 1348 mana isaanii taa'anii akka hojjetan murteessuu beeksisee jira. Haaluma wal fakkaatuun bulchiinsi magaalaa Finfinnees hojjettoota hojii murteessaa hojjetaniin alatti kaan manumaa akka hojjetan murteessuu isaa beeksisee jira. Ministeeronni biroos hojjettoota isaanii manaa hojjechuu qaban adda baasuun yeroo gabaabaa keessatti akka beeksisan ni eegama. Yuunivarsiitii Maaraal Daliin biyya Siwiidin jirutti qorataafi barsiisaa fayyaa kan taa'e Obbo Bantii Galataa, tooftaawwan ittisa tatamsa'ina koronaavaayirasii keessaa mana turuun isa ijoofi adda dureedha jedhan. "Mootummaan Itoophiyaa kan irratti xiyyeeffatee ture harka dhiqannaa qofa, harka dhiqannaan garuu gorsa sadarkaa sadaffaarratti ilaalamudha," jedhu. Kan jalqabaa namni akka manaa hin baane gochuudha, itti aansuun dirqama namni manaa bahuu qaba yoo ta'e qaamaan walirraa fagaatee akka socho'u, kan sadaffaa gaaf manaa bahu waan tuquun hin hafu waan ta'eef harka akka dhiqatudha jedhu. Mana turuun ykn hojjettoonni mana isaanii taa'anii akka hojjetan gochuun tarkaanfii murteessaadha jedhu. Haala qabatamaa Itoophiyaa keessa jiruun lammileen hundi akka manaa hin baane gochuun rakkisaa ta'uu mala kan jedhan ogeessi kun, kanneen bahanii hojjechuun dirqama itti ta'eef geejjibni gahaan jiraatee walirraa hiiqanii hojechuun akka danda'amu haala mijeessuun barbaachisaa ta'uu dubbatu. Biyyooti addunyaa vaayirasichi keessatti mudate hedduun murtee kana kan dabarsan yoo ta'u guutummaatti kan sochii ugguranis jiru. Marsaalee hawaasaa irrattis ogeeyyii fayyaa koronaavaayirasii waliin wal'aansoo qabaa jiran dabalatee hogganoonni hedduun namoonnii akka manaa hin baane ykn manaa hojjetan gaafachaa jiru. Ministirri Muummee UK Booriis Joonsan, fuula twitter isaanii irratti maqaa isaanii fuula duratti ergaa 'mana turaa lubbuu baraaraa' jedhu barreessanii jiru. Sababni guddaan namoonni akka mana turan ykn mana isaanii taa'anii hojjetan barbaachiseef tuttuqaa namaa hir'isuufi. Vaayirasichi tuttuqaa namootaatiin kan tamsa'u ta'uu isaan wal qabatee namni mana isaatii bahuu yoo dhiise lakkoofsa namoota vaayirasichaan qabamanii saffisaan dabalaa jiru hir'isuun ni danda'ama jedhu ogeeyyiin. Manni Maree Ministirootaa Itoophiyaa hojjettoonni mootummaa federaalaa manaa akka hojjetan murteessuun isaa sochii namootaa fi dhiphina geejjibaa magaalaa Finfinnee keessa jiru xiqqeessuuf gargaara jedhe waajjirri MM. Magaalaa Finfinnee keessatti tajaajilli geejjibaa uummataa iddoo itti namoonni hedduun walitti qaban keessaa isa tokko yoo ta'u namoonni geejjiba kana fayyadaman hedduun ammoo hojjettoota mootummaati. Murteen hojjettoonni manaa akka hojjetan dabarfame kun dhiphina geejjiba waan hir'isuuf tamsa'ina vaayirasichaa to'achuuf ni gargaara jedhame. Kanatti dabalataan tamsa'ina koronaavaayirasii to'achuufi ittisuuf Manni Maree Ministirootaa koreewwan dabalataa ijaaruu isaa beeksisee jira. Koreen dhimma fayyaa, dhimma nageenyaa fi dhimma diinagdee koreewwan ammaan dura ijaaraman yoo ta'an dabalataan koreen dhimma iddoo namoonni adda baafamanii tursiifamanii hordofu fi koreen ICT dhimma komunikeeshinii fi hojilee hubannoo uumuu qindeessuu hundaa'eera. Manni Maree kun hawaasni tarkaanfiiwwan mootummaan dabarsaa jiru hordofee hojiirra akka oolchus dhaamaniiru.


Koronaavaayirasii: Hindiin lammiileeshee biliyoona 1.3 akka manaa hin baane dhorkite

Ministirri Mummee Hindii Naarendiraa Moodii tatamsa'ina koronaavaayirasii ittisuuf biyyattii guutuutti sochii kamuu dhorkuun namoonni mana akka turaniif ajajan. Ajaji kunis hojiirra olfamuu kan eegale yoo ta'u, guyyoota itti aanan 21'f hojiirra oolfama jedhame. Ministirri Muummee biyyattii dhorkaa kanaan lammiileen akka hin sodaaneef ergaa karaa TV dabarsaniin gaafatanilleen, namoonni hedduun waan isaan barbaachisu bitachuuf suuqiiwwan magaalaa guddittiifi bakkeewwan birootti argaman dhiphisaa jiru. Dhorkaa dabarfameenis waan akka nyaataa bitachuuf bahuun kan danda'amu ta'uufi dhiisuun ifatti waan hin eeramneef namootatti bitaa itti galeera. Mootummaan Hindii tarkaanfii kana fudhachuun kan dirqamees erga lakkoofsi namoota dhukkubichaan qabamanii garmalee dabalee asii jedhameera. Hindiitti hanga ammaatti namoonni 519 vaayirasichaan qabamunsaanii kan mirkanaa'e yoo ta'u, 10 du'unis himameera. Hindiin biyyi baay'ina ummata biiliyoona 1.3 ta'u kan qabdu yoo taatu, murtee tibbanaan tarree biyyoota lammiilee manaa akka hin baafneef dhorkanii keessa galte jirti. Addunyaa gutuuttis namoonni 400,000 ol ta'an vaayirasichaan kan qabaman yoo ta'u, kanneen kuma 17 ta'an du'aniiru. Ministirri Muummee biyyatti akka jedhaniittis "biyyattii guutuun gutummaatti karra cufata.'' Itti dabaluunis, ''Hindii baraaruuf, maatii keessan, mataa keessan fi lammiilee hunda baraaruuf... daandii hundi fi naannoo hundi cufamee tura,'' jechuun himan. Akkasumas, ''Hindiin guyyoota 21 dhufan haalaa kana kan hinto'annee yoo ta'e, isaan booda biyyi teenya waggoota 21 booddeetti deebiti,'' jechuun akeekkachiisaniiru. ''Kunis dhorkaa sa'aatiiti. Kanaaf aarsaa diinagdee kanfalu qabna. Innis itti gaafatamummaa hundaati,'' jedhaniiru. Boodas ariitiifi naasuudhaan shaqaxa bitachuuf wal dhiibuun mataansaa tatamsa'ina dhukkubichaaf karaa bana jechuun ummata yaadachisan. Mootummaan dhiheessitii kan mirkanneessu jedheera.


Jarman maaskii miiliyoona 6 Keeniyaatti bade barbaachatti kaate

Qondaaltonni Jarman haguugduu afaanii yookiin maaskii miiliyoona jaha buufata xiyyaaraa Keeniyaatti bade barbaachatti ka'an. Haaguugduuwwan kunneen ogeessota fayyaaf akka ooluuf kan ajajamani turani. Barruun Jaraman 'Der Spiegel' jedhamu akka gabasetti haaguugduuwwan kunneen guyyoota shan dura Bitootessa bultii 20 Jarman qaqqabuu qabu turani. Akka gabaasa barruu kanaatti dhukkuba koronaavaayirasii ittisuuf Jarman meeshaalee fayyaa gar garaa dolaara miiliyoona 260'n bituus ajajdeetti. Biyyi Awurooppaa keessati Xaaliyaaniifi Ispeenitti aansuun koornaavaayirasiin hubamte Jarman, namoonni lama wal bira akka hin teenye dhorkiteetti. Haa ta'u malee, maaskiin ajajame kuni xumura torban darbeetti buufata xiyyaaraa Keeniyaatti bade hanga yoonaa hin argamne jedhameera. Jalqabumaa maaskiin kaampaanii Jarmaniin oomishame jedhame kuni maaliif Keeniyaatti akka argaman ifa miti. Qondaaltonni waan dhalate baruuf carraaqaa jiru,'' jechuun Dubbii Himtuun Ministeera Raayyaa Ittisaa Jarman Rooyitarsiif himaniiru. Qondaalli mootummaa Jarman biraa immoo ''Wanti kuni hanna yookiin nama meeshaa ergu of dagateen raawwate ta'u isaa jarri gumurukaa ni qulqulleessu,'' jechuun dubbatan. Akka gabaasa Rooyitarsitti, Ministeerri Fayyaa Keeniyaa dhimma kana irratti gaafatamanis yaada kennuu hin feene. Dubbii Himtuun Abbaa Taayitaa Erpoortii Keeniyaa immoo dhimmichi qoratamaa jira jechuun dubbataniiru.


Koronaavaayirasii: Sababa Covid-19 qajeelfama labsame jalaa ba'uudhaaf cidha ariifachiisaa gaggeeffame

Angaa'onni AwustIraaliyaa cidha irratti namootni shanii ol akka hin argamneef qajeelfama dabarsuuf akka jedhan beeksisuu isaaniin booda saatii 24 keessatti namootni hedduun ariitiin cidha isaaniI gaggeefFataniiru. Mootummaan namootni hedduminaan akka walitti hin qabamnee gochuuf qajeelfama dabarsuuf jedhu kanaan cidha irratti namootni shan qofti argamu danda'an misirroowwan lamaan dabalateeti. Qajeelfamni kun hojiirra ooluuf kan ture Roobii halkan walakkaa irraa eegalee yoo ta'u cidha karoorfatanii namootni turan hamaamotaa waliin saganticha godhachuuf jecha dursanii cidha isaanii godhataniiru. Qajeelfama kana booda filannoon jiru cidha ofii namoota waliin godhachuu ykn guyyaa hin beekamneef cidha isaanii achi siiqsuudha. Dabalataaniis cidha isaanii namoota murtaa'een gochuun maatiifi hir'iyyoonni biroo immoo lafa jiranii intarneetaan akka hordofuun gochu ni danda'u jedhameera. Sababa dhorkaa kanaan cidhashee paarkii Kuwiinsilaand keessatti kan gaggeessite gazexeessituun Bindii Irwiin firooti ishee dhiyoo ta'an qofa cidhicharratti akka hirmaatan dubbatti. "Gara waggaa tokkoof guyyaa kanaaf qophaa'aa kan turre ta'us, waan hunda geeddaruuf dirqamneerra. Cidha keenya irratti keessumoonni hin jiran ture" jechuun haala ture barreessiteetti. "Murteen kun murtee rakkisaa ture, garuu fayyaa nama hundaaf jennee waan barbaachisaa gochuun nurra jirudha," jetteetti.


Koronaavaayirasiin mootummaan Kosoovoo aangoorraa akka ka'u gargaare

Miseensonni mana maree Kosoovoo mootummaa Kosoovoo irraa amantaa dhabuu isaanii sagaleen mirkaneessani jennaan mootummichi diigame. Bulchiinsi Ministira Muummee Albin Kurtii erga gara aangootti dhufee reefuu ji'a lama ture. Haa ta'u malee, adeemsa bulchiinsichi dhukkuba koronaavaayirasii to'achuu irratti hordofun aarani jennaan dhaabni bulchiinsa MM Albin waliin qindoomee biyya bulchu sagaleen amantaa dhabu akka irratti kennamu paarlaamaaf dhiheesse. Miseensonni paarlaamaas kana deeggaraniiru. Sababa dhukkuba kanaan filannoon waan hin taasifamneef garuu akkitti furamuu malu ifa hin taane. Xinxaltoonni paartiin MM Albin Kurtii mootummaa haaraa hundeessuf hin rakkata jedhu. Hanga ammaa biyya Baalkaan kana keessatti namoonni 70 dhukkuba kanaan yoo qabaman, duuti tokko immoo galmaa'eera. Doktaroonni immoo yoo kallattiin ka'ame malee sirna fayyaa Kosoovoo hanqina maallaqaa cimaa ta'e qabu rakkoo keessa galcha jechuun himaniiru. Gaazexeessitoonni achiiti gabaasan akka jedhanitti lammiileen biyyattii mootummaan dhukkuba ittisuurratti akka xiyyeeffatu barbaadu. Rakkoon siyaasaa amma mul'ataa jirunis gammachuu hin qaban. Sababa namni manaa akka hin baane taasifameef namoonni magaalaa guddoo biyyattii Piristiinaa jiraatan distii rurrukuchaa mormii isaanii ibsaniiru. Namni mormiif humnoota nagaa darbuun fuuldura paarlaamaatti argame barreeffama ''Weerarri hamaa Kosoovoo keessa jiru siyaasa. Kuni qaaniidha,'' jedhu agarsiiseera. Paartiin amantaa dhabuu irratti sagaleen akka kennamu paarlaamaatti dhiheesse paartii LDK jedhamudha. Paartiin kuni qindoomina paartii MM Kurti keessa booda kana dabalame. Ta'us, labsiin yeroo muddamaa akka labsamu barbaada. MM Albin Kurtiin labsiin kuni barbaachisaa miti yaada jedhu qabu. Mormii sa'aatii 12 booda miseensota mana maree 120 keessaa 80 ol kan ta'an dhukkuba koronaavaayirasii ittisuu irratti bulchiinsa MM Albin irratti amantaa hin qabnu jechuun sagalee isaanii kennan. Kosoovoon Sarbiyaa irraa bara 2008 walabummaa kan labsatte ta'us Sarbiyaan beekkamtii itti hin kennine. Inumaa Raashiyaa waliin ta'un miseensa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniifi kaan akka hin taane taasisteetti.


Koronaavaayirasii: Mootummaan Naannoo Tigraay weerara dhibee Covid-19 ittisuuf labsii yeroo muddamaa labse

Mootummaan Naannoo Tigraay weerara koronaavaayirasii ittisuuf labsii yeroo muddamaa labse. Labsii yeroo muddamaa weerara dhibee Koronaavaayiras ittisuuf labsame kuni torbeewwan lamaaf tura jedhameera. Naannichatti hanga yoonaa namni dhukkuba kanaan qabame jiraachuun isaa hin beekamu. Qondaaltonni namonni 16 qoratamnii bilisa ta'u isaanii garuu ibsaniiru. Mootummaan Itoophiyaa daangaa biyyootaa cufuu, manneen barnootaa cufuu, hojjettonni manaa akka hojjetan gochuu dabalate kaanillee murtesseera. Murteen Naannoon Tigraay murteesse naannicha keessa sochii taasifamurratti malee imala gara naannichaatti taasifamu irratti waan murtaa'e hin jiru. Naannolee sagal Itoophiyaa keessa jiran keessaa kan labsii muddamaa labse Tigraay qofaadha. Magaalaadhaa magaalatti akkasumas imala magaalaafi baadiyyaatti ni dhaabbata. Akkasumas giddugaloonni gabaa ummanni baay'inaan keessatti walgahu labsii kanaan dhorkameera. Akkasumas cidhiifi taskaarri akka dhaabatu murtaa'u pirezidantiin itti -aanaa naannichaa Dr Dabrastiyoon himaniiru. Labsiin kuni torban lamaaf kan turu ta'us barbaachisummaa isaa irratti hundaa'e dheerachuu danda'a jedhameera. Labsiin kuni heera nananichaa fooyya'e keewwata 93 fi 103 bu'uura godhachuuni jedhaniiru qondaaltonni. Itoophiyaa keessatti namoonni dhukkuba koronaavaayirasiin qabamani 12 yeroo ta'an kanneen keessaa 4 bayyanataniiru. Haa ta'u malee, namni du'e hin jiru. Ta'us, ummanni haala eegamun qajeelfamoota hojiirra oolchaa akka hin jirre taajjabuu isaanii Pirezidantiin Itoophiyaa ibsanii turan.


Koronaavaayirasii: Ministeerri Saayinsiifi Barnoota Ol-aanoo maaliif murtoo jijjiiree barattoota maatiitti deebise?

Itoophiyaan tamsa'ina Covid-19 to'achuuf barattoota dhaabbilee barnoota olaanoo mootummaa 45 keessa jiran 700,000 ol ta'an qe'ee isaaniitti deebisuuf jirti. Torbee tokko dura mootummaan Itoophiyaa manneen barnoota sadarkaa tokkoffaafi lammaffaa cufuun, kanneen dhaabbilee barnoota olaanoo keessa jiran daree osoo hin seeniin barnoota akka itti fufan murteessee ture. Ibsa guyyaa kaleessaa Ministeerri Saayinsiifi Barnoota Olaanoo baaseen ammoo murteen kun guutummaattii hojiirra oolaa akka hin jirree hordoffii godhameen waan mirkanaa'eef barattoonni qe'ee isaaniitti akka deebi'an murta'uu ibseera. Barattootni mooraadhaa bahuufi gara maatiitti galuuf fedha qabaachuun, yunivarsiitilee tokko tokkotti barattootni harki walakkaan mooraa gadhiisanii bahuuniifi barattootni gariin of eeggannoo barbaachisu gochaa kan hin jirre ta'uun sababoota murtee kana duuba jiran keessaa muraasa ta'uun eerameera. Ministeerri kun guyyaa kaleessaa pirezidantiiwwan yunivarsiitilee mootummaa hunda waliin imala barattoota kanaa irratti marii viidiyoo konfiransiin gaggeeseen barattootni kun of eeggannoo guutuun akka imalan kallattii kaa'eera. Bu'uura marii kanaan yunivarsiitiileen hundi barattoota isaanii hanga magaalaa gurguddootti akka gaggeessaniifi barattoota harka qalleeyyiif yunivarsiitiileen deeggarsa geejjibaa akka mijeessan murtaa'uun himameera. Yunivarsiitiileen waamicha akka biyyattii fuula duratti godhamuu maluuf akka qophaa'an, barattoota sababa humnaa ol ta'een mooraatii bahuu hin dandeenyeef nyaata akka qopheessan, akkasumas imalarratti qulqullinni konkolaattotaa akka eegamu waliigalteerra gahamuunis ibsameera. Pirezidantiin Yunivarsiitii Amboo Dr. Taaddasaa Qana'ii Yunivarsiitiin isaanii guyyaa Kibxata kaampaasiiwwan isaa afur irraa barattoottota magaalaa Finfinneefi Naqamteetti konkolaattoota gurguddaa 35 fayyadamuun gaggeessuu isaanii himan. Hojii barattoota gaggeessuu gorsa ittisaaf ogeeyyii fayyaan kenname hojiirra oolchuun akka ta'eefi ''konkolaattotni barakiinaan miichamuu'' himan. Murteen barattoota maatiitti deebisuu mooraa keessa tursiisuu waliin yoo wal bira qabamu hammaataa waan ta'eefi of eeggannoon barattootaa hedduu laafaa ta'uun murtichaaf sababa akka ta'e ibsaniiru. Yunivarsiitileen biyyattii biroon Roobii irraa eegalee barattoota gaggeessuu akka eegalan beeksisaa jiru. Ministeerri Saayinsiifi Dhaabbileen Barnoota Ol-aanoo dhimma kana ilaalchisuun fuula Feesbuukii isaarratti ibsa baaseen murteen torban darbe weerara Covid-19 ittisuuf barattoonni osoo darbee hin seeniin doormii keessatti haalli mijeeffameef akka barumsa itti fufaniif murtessee kan ture keessa deebi'ee ilaaleera. Haata'u malee, adeemsa hojiirra oolmaa akka haalli mijateefi doormii keessaa osoo hin ba'iin barataniifi fedhii barattootaa jiru, akkasumallee haala qabatamaa yunivarsiitiiwwan keessa jiru ilaaluun barattoonni akka gara maatii isaaniitti galan A L I Bitootessa 15, 2012 murteesseera. Sababoota afur akka barattoonni qe'eetti deebi'aniif murteesseef: 1.Fedhii barattootaa gara maatii isaaniitti deebi'uuf qaban 2.Yunivarrsiitiiwwwan tokko tokko keessatti barattoonni dhibba keessaa harka 50 ta'an mooraa keessaa kan bahan ta'uu 3.Barattoonni tokko tokko dhibee vaayirasichaatiif of-eeggannoo barbaachisu taasisaa waan hin jirreef 4.Barattoonni karaa adda addaa gara magaalaatti bahanii hawasatti makamanii deebiyanii mooraa seenaa waan jiraniif jedhameera. Yunivarsiitiin Walloos ibsa fuula isaarratti dheengadda baaseen sababa sodaafi yaaddoo weerara koronaavaayirasiitiif jecha barattoota maatii isaaniitti deebisuuf qophii akka xumure ibsee ture. Barattoonni Yunivarsiitichaas gara qee'eetti deebiyuu kan eegalan har'a iirraa jalqabeeti jedheera


Koronaavaayiras: "Sodaafi shakkii uummamef dhiifama gaafanna," Obbo Awwaluu Abdii

Yeroo dhibeen koronaavaayirasii addunyaa muddama keessa galche babal'atetti walgahiiwwan taa'amaniin 'sodaafi shakkii' hawaasa keessa uumameen Paartiin Badhaadhinaa dhiifama gaafate. Tibbana tatamsa'ina dhukkuba kanaa bu'uura godhachuun baay'atanii walitti qabamuun dhorkamus miseensonni Paartii Badhaadhinaa garuu bakkeewwan gara garaatti walgahii taa'a akka jiran gabaasaaleen ni mul'isu. Leenjin hooggansa sadarkaa gadi aanaa Paartii Badhaadhinaa tibba kana kutaalee biyyattii garaagaraatti adeemsifamaa jiru dhibee Koronaavaayirasiin walqabatee kutaalee hawaasafi ogeeyyii fayyaa biratti sodaafi yaaddoo uumera. Maddi sodaafi yaaddoo kanaa immoo 'namootni lakkoofsaan hedduu ta'an iddoo tokkotti walitti qabamuun leenji'aa jiru. Kun immoo tattamsa'ina dhibee Koronaavaayirasiif haala mijataa uuma' kan jedhudha. Magaala Holotaatti tumsa ittisa dhibee Koronaavaayirasiif taasifamu qindeessaa kan jiran Obbo Balaay Kumsaa namootni gandoota Aanaa Walmaraa irraa walitti dhufaniifi dhibbaan lakka'aman galma tokko keessatti walitti qabamuusaani himan. "Walgahichumti akka adeemsifamu nutti hin himamne" kan jedhan Obbo Balaay sodaa qaban hooggansa magaalichaa fi Biiroo Eegumsa Fayyaa Oromiyaatti gabaasanis tarkaanfin fudhatame akka hin jirre himan. Godina Harargeetti jiraataan Aanaa Dadar maqaan isaanii akka eeramu hin barbaadnes baay'atanii walitti qabamuun miseensota dhaabichaa yaaddoo itti uumuu BBC'tti himan. Dubbi himaa Paartii Badhaadhinaa kan ta'an Obbo Awwaluu Abdii leenjichi jijjiirama biyyattii keessa jiru ilaalchisuun sadarkaa irra jiru fi rakkoolee mudatan akkasumas furmaata isaanii irratti xiyyeeffatamee adeemsifamaa akka jiru BBCti himan. Leenjichi "leenjii dandeettii raawwachiisummaa hooggansaa bifa idileetin waggaa waggaan kennamudha" kan jedhan Obbo Awwaluu Abdi "walgahiin kun karaa baay'ina qabun akka hin gaggeeffamne dhorkineerra. Walgahiin xixiqqaas sadarkaa istaandaardii taa'en namni meetira tokko hanga lamaa walirraa fagaatee akka taa'u kallattin bu'ee hojjetamaa jira" jechuun dubbatan. Haa ta'u malee, iddoowwan tokko tokkotti rakkoon mudatee tarkaanfiin fudhatamuu fi akka sirreeffamu taasisuu isaa himan. Dabalataan, gaggeesitootni leenjii fudhachaa jiran kun gara hawaasaatti deebi'uun tumsa ittisa dhibee kanaaf taasifamu irratti akka gumaachanif Ministeera Fayyaa fi ogeeyyii fayyaa walin ta'un leenjichi kennamaa akka jiru himan. Haa ta'u malee, ogeeyyiin fayyaa BBCn haasofsiise heddumina namootaa irraa ka'un hubannoo kennufillee rakkaneerra jedhan. Ogeessi fayyaa magaala Holotaa Obbo Balaay Kumsaa dhimma hubannoo Koronaavaayirasii leenjitootaaf kennamu yeroo himan "ummata hagas mara baayy'atu keessa hin dhufnu jennee deebisne" jedhan. Iddoowwan rakkoon itti mul'atu hawaasni gabaasa yoo godheef dhaabni isaanii tarkaanfii fudhachuf qophii akka ta'e  ta'e kan himan Dubbi Himaan Paartii Badhaadhinaa Obbo Awwaluu Abdi "vaayirasichi akka hin babal'anne paartiin keenya xiyyeeffannoon hojjechaa jira. ''Haa ta'u malee, namootni tokko tokko ajandaa siyaasaa gochuuf hojjetaa jiru. Sodaa fi shakkii uumamef garuu dhiifama gaafanna" jedhan. Sababa dhukkuba kanaan magaalaaleen addunyaa onaa jiru. Namoonnis manaa akka hin baane taasifamaa jira. Biyyoota Afrikaa keessaas Ruwaandaafi Afrikaan Kibbaa balbala biyyaa cufachuuf ajaja dabarsaniiru. Itoophiyaan daangaa cufu, manneen barnootaa cufuu, hojjeettoonni mootummaa manaa akka hojjetan taasisuu dabalatee murteewwan garaa garaa dabarsiteetti. Akka Ministeerri Fayyaa Itoophiyaa kaleessa ibsetti Itoophiyaa keessatti namoonni 12 dhukkuba kanaan qabamaniiru. Akka addunyaatti immoo 420,000 ol kan ta'an dhukkuba sadarkaa weeraraatti guddateen kan qabaman yoo ta'u 19,000'tti kan siqan ammoo lubbuu dhabaniiru.


Koronaavaayiras: Ameerikaatti namichi qoricha koronaavaayirasii ittisa jedhee yaade fudhate du'e

Ameerikaa Arizonaatti namoonni koronaavayiraasii offirra ittisuuf jecha keemikaala Kiloorokiin Fosfetii jedhamu erga fudhatanii booda abbaan warraa lubbuun isaa darbee haatii warraa immoo haala yaadeessa keessa jirti. Pirezdant Donaaldi Tiraamp qorichi kolorokiniirraa hojjatamu vaayirasicha fayyisuu danda'a jechuun dubbatanii ture. Keemikaalli summaa'aa namoota magaalaa Fiiiniksi kanaan fudhatame garuu kan fayyadu bishaan kuusaa qurxummii ittin qulqulleesuf. Erga keemikala kana fudhatanii yeroo gabaaba booda dhukkubsachuu isaanii sirni hospitaalaa Arizoonaatti argamu Banner Health jedhamu ibseera. Namootni kun lamaan umuriin isaani waggaa 60'n keessadha. Dubartiin kun akka midiyaa NBC Newstti himteetti  Obbo Tiraamp wal'aansa Covid-19'f kolorokiin fayyaaduu danda'a jechuun ibsa isaan TV irratti darbe irratti yeroo dubbatan dhaga'an. Qorichi kun wal'aansa dhibee busaafi dhibee buusaa qaamaa akka sombaa, sirna argansiifi qaama birii muudhan Lupus and rheumatoid jedhamaniif  Bulchiinsa Qorichafi Nyaata US'n kan ragga'e ta'us wal'aansa koronaavaayirasiif garuu wanti mirkanaa'e hin jiru. "Ibsa inni midiyaaleef kenne agarre. Dhugaa dubbachuuf baayyee ture," jetti. "Tiraamp irra deeddebiin kun qorichaasiiti jedhaa ture." "Dhukubsaachuu sodaanneeti," jechun NBCtti himteetti. Ameerikaa keessatti namootni koronaavayirasiin qabaman 46,548 yoo ta'an yoo xiqqaate namootni 592 ammoo du'aniiru. Abbaa warraafi haati warraa kun keemikaala kilorokuyiin mana keessa qaban kana xiqqeessanii dhugaatiitti makanii dhugani. Daqiqaa 20 keessatti lammanu dhukkubsatani. "Ani hoqqisuun eegale," jetti. "Abbaan warraakoo ammoo hargansuu isaa irratti rakkoon uumame." Abbaan warraa ishee yeroo hospitaala ga'utti lubbuun isaa olchamuu hin dandeenye, isheen ammo haala yaaddessa keessa jirti. "Ogeessoti Banner Health kolorokuyiin, qorichii busaa, Covid 19 offirraa ittisuufis ta'e wal'aanuuf fudhatamu akka hin qabne jabeessani himu," jechun gartuun fayyaa kun ibseera. Torban darbe Pirezdaant Tiraamp qorichi kun daawwaa ta'uu akka danda'u barreefama Tiwitara gubbati yeroo qoricha Azitomaayicin waliin fudhatamu "seenaa qorichaa keessatti argannoo isa guddaa ta'uu mala" jechuun labsanii turani Ibsa torban darbe koronaavayirasii irratti kennaniin ammoo "Qoricha kana aritiin gabaaf ni dhiiyessina"  jedhaniiru. "Kanaratti FDAn baayyee gargaareera. Adeemsa raggaasisuun keessa darbun qorichi kun raggaasifameera" jechuun dubbate. FDA'n garuu hatattamaan qorichi kilorokuyiin akka hin raggaasifamne ibseera. Ammatti qorichii "Covid-19 ittisuufis ta'e fayyisuuf ta'u" hin jirus jedheera. Torban darbee qondaaltonni fayyaa Naayjeeriyaas hospitaalota Leegoos keessatti yaalamtoonni kilorokuyiniin summa'uu isaani erga gabaafamee booda fayyadamni akka malee qorichaa kanaa irratti akeekkachiisaniiru. Gariin haasaa Tiraampin ka'umsa godhachuun namootni sadii hospitaala kan seenan yoo ta'u gabaan kiloruquyiinis hedduu dabaleera. Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa WHO "qoricha kilorokuyiin Covid 19 to'achuuf ni ta'a jedhee hin raggaasifne " jechuun Wiirtuun To''annoo Dhibee Naayjeeriyaa Jimaata ibsa baaseera. "Adaaraa ofiin qorichaan of wal'aanuu dhiisaa. Kun midhaa geessisuun du'a fiduu danda'a."


MM Abiy barruu 'Financial Times' irratti barreessaniin 'Afrikaan birmannaa feeti' jedhan

Weerara koronaavaayirasii addunyaa guutuu mudate ittisuuf tumsii fi tarkaanfiin addunyaalessaa barbaachisaadha jedhan MM Itoophiyaa barreeffama barruu beekamaa 'Financial Times' irratti barreessaniin. Wayita ammaa akki biyyoonni addunyaa kopha kophaa itti weerara koronaavaayirasii to'achuuf yaalaa jirtu dogoggora guddaa qaba jedhan. Keessaahuu biyyoota Afrikaaf deeggarsi maallaqaafi ba'aa liqaa irra jiru salphisuufin barbaachisaa akka ta'e barreeffama isaanii kanaan akeekanii jiru. MM Abiy Kibxata kaleessaa biyyootni Garee 20 Afrikaaf deeggarsa maallaqaa doolaara biliyoona 150 akka taasisan gaafatanii turan. Haa ta'u malee wayita biyyootni diinagdeen badhaadhan ofii isaaniif weerara vaayirasichaa to'achuuf rakkachaa jiranitti Afrikaaf deeggarsa akka taasisan gaafachuun isaanii qeeqa irratti kaaseera. Biyyootni diingadee gurguddaa qaban sadarkaa biyyaalessaatti weerara vaayirasichaa ittisuuf tarkaanfii garagaraa fudhachaa jiru kan jedhan MM Abiy, biyyootni Afrikaa tarkaanfii wal fakkaataa fudhachuu hdiinagdeen isaanii hin hayyamuuf jedhan. Itoophiyaa fakkeenya fudhachuun yoo ibsan, biyyattiin gama tajaajila fayyaa waliin gahuun hojii gaarii gaarii galmeessiftullee weerara vaayirasii akka kanaaf garuu gonkumaa qophii hin qabdu jedhan. Lammileen biyyattii tajaajila fayyaa bu'uuraallee argachuuf ni rakkatu jedhan. Biyya lammiileen biyyattii walakkaa ol bishaan qulqulluu dhugamu hin argannetti gorsa salphaa akka harka dhiqachuu hojiirra oolchuunillee hin danda'amu jedhan. Dabalataan baasii homaa kan hin barbaanne qaamaan walirraa fagaachuu gorsi jedhu haala jiruufi jireenya hawaasa keenyaatiin waan danda'amu miti jedhan. Diinagdeen biyyattii hojii qonna aadaa roobaa waggaa eegee hojjetamu iratti waan hundaa'uuf, qonnaan bultoonni yeroo isaanii eeganii qotuu, facaasuu, aramuufi calleessuu yoo baatan biyyattiin bara itti aanu beelaf saaxilamuu dandeessi jedhan. Madda galii sharafa alaa kan ta'e Daandiin Qilleensaa Itoophiyaa gamanumaan kasaaraan isa mudachaa jira kan jedhan MM Abiy, hanqinni sharafaa alaa dhiyeessi fayyaa bu'uuraa akka hin qabaanne gochuun miidhaa guddaa qaqqabsiisa jedhan. Itoophiyaa akka fakkeenyaatti kaasan malee wantoonni kun dhugaa biyyoota Afrikaa hunda keessa jirudhas jedhu. Biyyoonni Afrikaa akka biyyoota diinagdeen badhaadhanii daangaa cufachuu, imala ugguruu, namni manaa akka hin baane dhorkuufi tarkaanfiiwwan wal fakkaatoo biroo fudhachuu hin danda'ani jedhan. Weerara vaayirasichaa Afrikaa keessatti injifachuun hin danda'amu yoo ta'e, deebi'ee hunda keenya adamsa jedhan. Weerara kana dhaabsisuun kan danda'mu injifannoo sadarkaa addunyaatti galmaa'u qofaani jedhan. COVID-19 wanti nu barsiise yoo jiraate, hundi keenya lammilee addunyaa, vaayirasii tokkittii garaagarummaa uumamaafi nam-tolche nuti qabnu hin beekneen walitti hidhamne ta'uu keenyadha jedhan. Vaayirasichi nama ta'uu keenya malee, bifa keenya, paaspoortii keenya ykn Waaqa waaqessinuun adda baasee nu hin beeku jedhan. Sababa kanaaf tarsiimoon sadarkaa addunyaatti vaayirasicha ittisuufi to'achuu dandeessisuufi hoggansa addunyaalessaa barbaada jedhan. Biyyotni addunyaa sadarkaa biyyaalessaatti vaayirasicha ittisuuf hojjechuun cinaatti Dhaabbati Fayyaa Addunyaa sirnaan jabaatee leeccalloonis deeggaraamee sadarkaa addunyaatti tarkaanfii jabaa akka fudhatu, biyyoota guddataa jiranis akka deeggaru gochuun barbaachisaa ta'uu barreessan. Biyyoonni Garee 20 ykn G20 sirni fayyaa biyyota Afrikaa akka hin kufne maallaqaan deeggaruu akka qabanis waamicha dhiyeessan. Ba'aa liqaa biyyoota Afrikaarra jiruuf furmaata kennuunis dhimma ariifachiisaa mariif dhiyaachuu qabudha jedhan. Lubbuun miliyoonotaa balaaf saaxilamee waan jiruuf, yeroo qisaasessinu hin qabnu jedhan. Amma dura Afrikaa keessatti namoonni 2400 oli vaayirasichaan qabamuun isaanii kan mirkanaa'e yoo ta'u namoonni 60 ol lubbuu dhabanii jiru. Biyya kam keessatti namni meeqa akka qabame asii hordofaa: Kaartaa hordoffii taatee koronaavaayirasi biyyoota Afrikaa


Koronaavaayirasii: Itoophiyaan sodaa dhibee Covid-19'n manneen sirreessaa federaalaati hidhamtoota 4,000 hiikuufi

Abbaan Alangee Federaalaa Aadde Adaanech Abeebee tatamsa'ina koronaavaayirasii manneen hidhaa keessa to'achuf hidhamtoonni 4, 011 dhiifamaan akka gadi - dhiifaman ibsan. Ibsa qondaalli kuni har'a kennaniin kunneen akka gadhiifamaniif boordiin dhiifama gaafatu pirezidantii biyyattiif dhiheessee ragga'eera. Hidhamtoonni kunneen manneen hidhaa federaalaa keessaa akka ta'an ibsameera. Dhihoo mootummaan tatamsa'ina dhukkuba kanaa ittisuuf tarkaanfii fudhate yeroo ibsame Ministirri Muummee Abiy Ahimad hidhamtoonni akka hiikaman dubbatanii turan. Akka Aadde Adaanech jedhanitti kanneen hiikaman hidhamtoota manneen amala sirreessaa federaalaa shan keessa jiranidha. Yakka salphaan hanga waggaa 3 kan irratti murtaa'eefi manneen hidhaa seenan, akkasumas kanneen gadhiifamuuf hanga waggaan tokko isaan hafes ni gadhiifamu jedhameera. Dabalataanis, kanneen ajjeechaan hin himatamne, haadholii hoosisan, kanneen ulfa ta'an akkasumas lammiileen biyya alaa yakka gara garaan shakkaman akka jiran ibsameera. Kunneen yeroo mana hidhaati bahan qorannoon koronaavaayirasii ni taasifamaaf jedhameera. Haa ta'u malee, dhiifatamni kuni hanga isaan yakka keessa hin senne qofatti tajaajila. Kanneen gadhiifaman kuni maqaan isaanii poolisiitti waan kennamef seera yoo cabsan dhiifamni isaanii hafee seeraan akka gaafataman ibsameera. Manneen hidhaa hidhamtoonni kuni keessa jiran Qaallittii, Qilinxoo, Shawaa Roobiit, Zuwaayiifi Dirree Dhawaadha.


Waa'ee haleellaa Horroo Guduruu jiraattonni maal jedhu?

Haleellaa hidhattoonni Godina Horro Guduruu Wallaaggaa aanaalee Jaardagaa Jaartee fi Amuruu keessatti raawwataniin lubbuu namootaafi qabeenyarra miidhaan gahuu jiraattonni BBC'n dubbise himan. Jiraataa aanaa Amuruu, ganda Goobuu Sirbaa haala keessa jiran yoo ibsu aanaa Amuruu keessa '‘gandi nagaa qaba jennuu hin jiru,’’ jedha. Komishinii Mirga Namoomaa Itoophiyaarraa BBCn kan dubbise Imaad Abdulfataah, dhimma Godina Horro Guduruu Wallaggaa kana hordofaa akka jiraniifi ajjeechaan hidhattootaan naannoo sanatti raawwatamus yeroodhaa gara yerootti dabalaafi yaachiisaa ta'aa dhufuu himan. Itti dabalunis aanaa Amuruutti namoonni baayyeen ajjeefamuu, qe'eefi qabeenya isaanii irraa buqqaafamuu akkasumas haaluma walfakkaatuun Horroo Bulluqii fi Jaardagaa Jaarteettis yakki walfakkaatu raawwatamuu quba akka qaban BBCtti himan. Jiraataan Aanaa Amuruu irraa BBCn dubbise tokko, haleellaa hidhattoonni raawwataniin, ''namoonni 50 madaa’uu, 20 lubbuun darbuu akkasumas manneen barnootaa gubachuu, buufataaleen fayyaa caccabuu beeka,'' jedha. ''Nuti amma baqannee jirra. Aanaa irraa gadi nu arii’anii bosona keessa jirra,'' jechuun haala keessatti argaman ibsan. Akka jiraataan kuni jedhutti, haleellaan kan raawwate ''humnoota Amaaraa Faannoo jedhamaniin yoo ta'u kan nurratti qindeesse immoo namoota warra aanaati,'' jechuun himata. Jiraataan kun kana haa jedhan malee, mootummaan Federaalaa dhuma torbee darbee ibsa dhimma kanarratti baaseen hidhattoonni Waraana Bilisummaa Oromoo  (WBO), kan ABO Shane jechuun waamuun, aanaa Jaardagaa Jaartee keessatti milishootaa fi uummata nagaarratti ajjeechaa raawwatan jechuun himate ture. Jiraataan BBC'n dubbise kun garuu WBOn ganda Goobuu Sirbaa keessa akka hin jirre kaasuun, ''uummanni waanuma qabuun, eeboodhaan fa’i ofirraa ittisaa ture,'' jechuun ibsa. Ammaan tanas Aanaa Amuruu keessa gandi Irgatee jedhamtu warra Faannootu, ''guutummaan guutuutti qabatee jiras,'' jedha. Qondaalli Komishinii Mirga namoomaa BBCn dubbise kun garuu, haleellaa hidhattootaan godinicha keessatti raawwatameen namoonni nagaa 100 ta'an ajjeefamuu, kanneen kumaatamaan lakkaa'an qee'efii qabeenya saanii irraa buqqaafamuu akkasumas qabeenyaan ummanni naannichaa ittiin jiraataa ture hedduun saamamuu ragaan odeeffatan akka agarsiisu dubbatan. Dhaabbanni isaanis ajjeechaan namoota nagaa irratti raawwatamu qolachuufis tarkaanfiin rakkoo naannoo sana jiru madaalu hin fudhatamne ammantaa jedhu kaasaniiru Obbo Imaad. Kanaafu, ammas mootummaan rakkoon sun walxaxaafi hammataa akka ta'e hubatee tarkaanfii rakkinicha madaalu akka fudhatuuf waamicha taasisan. Jiraattoonni BBCn dubbise ammoo qaamni mootummaa naannichatti argamu yoo loon keenyaa hidhattootaan oofamanii fudhatamanis ta'e, nus nu ittisaa hin jiru jechuun komatu. Kamii jiraattoonni kaasana kanaaf bulchiinsa godinichaa fi aanaalee rakkoon nageenyaa keessatti mudate akkasumas mootummaa Oromiyaa fi feeraalaarraa irraa deebii argachuuf yaaliin BBCn taasisee hin milkoofne. Mootummaan ''Addi Bilisummaa Oromoo meeshaa isin saamuufi jechuun uummata hiikkachiise, garuu ammoo warra kaaniin hidhachiisee, isaan immoo Shanee ajjeesne jedhanii uummata fixan,'' jedhu jiraataan kun. Ummanni rakkoo keessa jiruu mootummaatti akka iyyatan, garuu hanga shanee of keessaa bafataniitti jechuun deeggarsa akka hin taasifneef kaasu jiraatan kun. Jiraataan aanichaa BBCn dubbise kan biraas, rakkoon nageenyaa Godina Horroo Guduruu Wallagaa yoo xiqqaatee waggaa tokkoo ol lakkoofsiisuu himu. Yeroo kana keessattis jiraattoonni godinichaa gidiraa cimaa keessa dargaa akka jiru himu. ''Rakkoo naannichaatiif akkuma jedhamu yoo hidhattoota WBO ta'e, kanaaf furmaata barbaadee ummata tikkisu kan qabu mootummaadha malee saba biraatiin ta'u hin qabaatu'' jedhu jiraataan kun. Miidhaan ummata godinichaa irra gahaa jiru kanaaf miidiyaalee dabalatee mootummaafi hawaasni diyaaspooraalleen xiyyeeffannaa gahaa hin kennineef jechuun komatan.

Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO)/ABO-Shanee


'Naannoo Oromiyaatti sarbama mirgoota namoomaa hamaatu gaggeeffamaa jira'- KMNI

Nannoo Oromiyaa bakkeewwan garaa garaa keessatti walitti bu'iinsa fi haleellaa gaggeefamuun ajjeechaa, miidhaa qaamaa fi qe'ee irraa buqqa'uu qaqqabaa jiruun sarbamni mirga namoomaa baay'ee hamaa ta'e raawwatamaa jiraachuu Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa (KMNI) beeksise. Gabaasa ji'a Adoolessaa hanga Mudde 4, 2022ti jedhee Komishiniin Mirgoota Namoomaa baasen godinaalee Oromiyaa garaa garaa keessatti haleellaa qaamoleen hidhatan garaa garaa raawwataniin namoonni dhibbaan lakkaa'aman bifa suukaneessan yoo ajjeefaman kan lakkoofsi isaanii hin beekamne ammoo miidhamni qaamaa irra gahuu ibse. Ibsa komishinichi Mudee 7, 2022 baasen ajjeechawwan, miidhaa qaamaa, lammiilen kuma dhibbaan lakkaa'aman qe'ee isaanii irraa buqqa'uu ji'aa Adoolessaa kaasee hanga Mude 2022 jiru ifa godheera. Naannolee kanneenitti lammiilee nagaadhan alatti humnoonni nageenya mootummaa fi hojjattoonni mootummaa fi namoonni sivilii yoo ajjeefaman qabeenyi hedduun manca'ee kaan ammoo saamameera. Dabalataanis bu'uuraaleen misoomaa fi tajaajilli garaa garaa manca'uu fi tajaajilaan ala ta'uu ibsi Komishinichi baase ni akeeka. \n\nIbsa kanaan namoonni qe'ee isaanii irraa buqqa'an kuma dhibbaan lakkaa'aman haala deeggarsa namoomaa qaqqabsiisuuf rakkisaa ta'e keessatti gidiraa argaa jiraachuutu eerame. Walitti bu'iinsaa fi haleellaa ji'oota darban keessatti dhaqqaban qorachuun ibsa baaseen akkaataa qajeelfama mirgoota namoomatiin sarbamni mirgoota namoomaa baay'ee hamaa ta'e raawwateera jedhe komishinichi. Komishinii Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa bakkeewwan qaamaan dhaqqabee qorachuu hin dandeenyetti warra ijaan argan, fira namoota miidhamanii fi namoota naannicha irraa buqqa'an irraa odeeffannoo sassaabbachuun qorannoo akka gaggeesse ibse. Bakkeewwan hedduutti haleellaa fi walitti bu'iinsi yerodhaa gara yerotti babal'achaa akka deemes ibsa komishinichaa kana keessatti taa'era. Naannoo Oromiyaa godiinota akka Horroo Guduruu Wallaggaa, Wallagga Bahaa, Wallagga Lixaa, Shawaa Kaabaa, Shawaa Lixaa, Shawaa Bahaa, Shawaa kibba Lixaa, Qeellam Wallaggaa, Iluu Abbaa Booraa, Bunnoo Beddellee, Arsii fi Godiinota Gujii lamaan keessatti walitti bu'iinsi fi haleellaan gaggeeffamaa jiraachuu ibse KMNI. Godinaalee kanneen keessaa aanaalee akka Kiraamuu, Giddaa Ayyaanaa, Algee, Hurruumuu, Amuruu, Horroo Bulluq, Jaardagaa Jaartee, Boosat, Gindabarat, Cobii, Darraa, Kuyyuu, Martii Jajjuu, fi aanaalee ollaa Godiina Arsii keessatti walitti bu'iinsa fi haleellaa gaggeefaman hordofaa jiraachuus ibse komishinichi. Naannolee maqaa dhahaman kanneen keessatti lakkoofsi fi gosti hidhattootaa dabalaa deemuun akkasumas gareewwan garaa garaa yeroof ganda ykn aanaalee to'atanii kan turan ta'uu irraa kan ka'e sarbamni mirga namoomaa akka hammaatu gochuu bira darbee lakkoofsa namoota miidhamanii sirrii ta'e argachuu dhabuun qorannoo naannolee sana madaalan gaggeessuu akka hin daneenye ibseera komishinichi. "Kuni ammoo sarbamni mirgoota namoomaa dhaqqabe akkaataa qajeelfama seeraa fi qajeelfamoota mirgoota namoomatiin kana jedhanii kaa'uun rakkisaa akka ta'u godheera," jedha ibsi bahe kun. "Danqaaleen jiran akkuma jiranitti ta'ee komishinichi hordofii godheen bakkeewwan eeraman kanneenitti humnoonni nageenya mootummaa fi jiraattonni naannichaa akka of eeganiif jedhee mootummaan hidhachiise, hidhattoonni saba Amaaraa bakka biraatii dhufani fi Waraanni Bilisummaa Oromoo ("ABO Shanee" jedhamuun kan waamaman) ni socho'u." Akkaataa ibsa kanaatti qaamoleen hidhatan kunii fi humnoonni mootummaa yeroo wal waraanan akkasumas yeroo biraa ammoo dhuunfaa dhuunfaan haleellaa gaggeessaniin lubbuun namoota nagaa heddu yoo darbu, baay'en madaa'anii kumaatamni ammoo qe'ee isaanii irraa buqqa'uun qabeenyi danuun barbadaaa'eera. "Gandoonni ykn magaalonni baadiyyaa tokko tokko guutummaatti ykn walakkaan barbadaa'aniiru," jedha ibsi kun.  Gama biraan naannolee to'annoo hidhattootaa jala galan keessatti, "Mootummaa ykn garee hidhattoota biroo deeggartu" jechuudhaan ajeechaa, saamicha, maallaqa humnaan gaafachuu fi jiraattota naannichaa gidiraa keessa akka jiraatan taasisaa jiru jedha ibsichi. Komishinichi ragaa qaba jedhee ibsa baasen mootummaan ammoo gama isaatiin "hidhattoota deeggartu" jechuudhaan haqa tokko malee ajjeechawwan raawwachuu isaa, sirriitti osoo adda hin baasin hidhattootan haleela jechuun namoota nagaa irratti haleellaa qilleensaa raawwachuu, hidhaa jumlaa, shakkamtoota hiraarsu fi namoota nagaa irratti miidhaa cimaa geessisaa jiraachuu ifa godhe KMNI. Dabalataanis, "Dhiyeessiin deeggarsa namoomaafi tajaajilawwan bu'uuraa boodatti harkifachuu ykn dhabamuu, akkasumas sababa walitti bu'iinsatiin hojiin omishaa, daandin, baruumsi, tajaajilli fayyaa fi kanneen biroo adda cituun jirattonni naannichaa rakkoo fi gidiraa hamaadhaaf akka saaxilaman isaan taasiseera," jedha ibsi KMNI baase. Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa (KMNI) yaada furmaatati jedheen mootummaan naannichaa fi federaalaa waliin ta'uun xiyyeeffannoo guutun akka hojjaan akkasumas furmaata itti fufiinsa qabu akka laatan cimsee gaafateera. Gama biraan mootummaan nageenya jiraattotaa akka tiksu, deeggarsa namoomaa hatattamaan qaqqabsiisuf qaamolee dhimmi ilaallatu wajjin akka hojjatuu fi humna nageenyaa gahaa ta'e naannichatti akka ramadu cimsee dhaame komishinichi. “Godinaalee kanneen keessatti yeroo ammaa jiraattonni walitti bu'iinsa qaamolee hidhatan gidduutti gaggeeffamu keessatti danqamanii jiraachun isaanii haala gahaa ta'een ibsamuu dhabuun sarabama mirga namoomaa dhaqqabeen adda baafamee ilaalamuu kan hin qabneedha. Walumaa galatti gidiraan jiru kana caalaa itti fufuu [waan hin qabneef] osoo oolee hin bulin furmaanni nagaa fi itti fufiinsa qabu kennamuu qaba," jedhan Komishinarri Komishinii Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa Dr. Daani'eel Baqqalaa. Haqni namoota nagaa sarbamni mirga namoomaa irratti raawwatee fi itti gaafatamummaan dagatamuu akka hin qabnes dhaaman.