'Instagram irratti warra dhageettii qabaniifi keekii bilisaa na gaafatan nuffeera'

'Namoonni maaliif keekiif kanfaluu hin barbaadan?'' Qopheessituun nyaataafi keekii hojjechuun beekamtu Reshmi Bennet, maaliif namoonni isheen hin beekne, keekii Instaagiraamiif tahu bilisaan nu qopheessi akka jedhaniin yeroo hunda dhibaani. Teessooshee magaalaa Landan ka godhatte ogeettiin kun, mana keekii Anges de Sucre jedhamu qabdi. Warra miidiyaa hawaasaa irratti hordoftoota hedduu qabaniifi dhiibbaa uuman (influencers), kanneen bilisaan akka kennituuf gaafatan maqaa dhawuun intarneetarratti dubbii ijoo tahee ture. "Barreeffama kana sababiin Instagram irratti barreesseef, namoonni gurra horatan (influencers) akkasii kun keekii bilisaa na gaafachuusaaniitti waanin nuffeefi. Weerara [koronaavaayirasiin] booda ammoo daranuu itti hammaate. Na aarsuu jalqabe.'' Wayita weeraraa kanatti akkuma hojiiwwan biroo, maamiltonni ishees akkaataa itti bitan jijjiiraniiru. Namoonni baayyeen wantoota daran barbaachisoo hin taane bituurraa of qusatanis, manni keekiishee garuu ammallee namoota keessummeessa. Warreen dhiibbaa uuman kanarraas gaaffii bilisaan waa nuu kennii hedduun dhiyaatuufi eegale. Amma dura bilisaan kennaa turte. Kana kan gootu garuu: jarri hordoftoota meeqa akka qaban, maxxansa isaanii, eenyutu hordofa, akkasumas walitti dhufeenya hordoftoota isaanii waliin qaban ilaaluun kennaa turte. Garuu kanarraa gurgurtaa adda tahe hin arganne. "Piroofaayila ebeluurraa arginee gara keessan dhufnee binne namni jedhe hinjiru. Yeroo maraa waa kan gurgurru dubbii afaaniin daddarbuuni.'' Gabaan infiluuweensarootaa guddaafi daneessadha. Kanneen daldala qaban ammoo qabiyyeeffi eenyummaa nama argan sanirratti hundaa'uun jara filatu. Biloogarri waahee bareedinaafi jireenyaa barreessitu Karishmua, ogummaa fayyaa dhiistee influweensara yeroo guutuu taateetti. Instagram gubbaa hordoftoota 180,000 akkasumas TikTok irraa namoota 70,000tu ishee hordofa. Beeksisa meeshaaleerraa galiin argamu olaanadha kan jettu Karishamaa, garuu ciminaan hojjechuu gaafata jetti. ''Maxxansa Instagram tokkoof Paawundii 200-600 kafalchiisa. Kunis maxxansa sanirratti yeroo hagamii akka dabarse irratti hundaa'a. ''Mallattoon kosmetiksiifi bareedinaa meeshaasaanii fayyadamee akkatti of bareechan akkan agarsiisu yoo fedhan, Instagram fi TikTok gubbaatti yeroo hedduu mul'achuu danda'a. Kanaanis yoo xiqqaate gurgurtaa Paawundii 2,000 argatu.'' Forbes akka raagutti, gabaan gama kanaan jiru daran ho'uun, 2022tti paawundii biiliyoona 11 taha jedha. Seektarri kun haalaan bal'aa tahuusaatiin, ammatti kanneen hordoftoota muraasa qaban (micro-blogger) dabalaa jiru. Ogeettiin biraandii fi dijitaalaa Ashanti Akabusi waan jettu, ''nama dhiibbaa uumu isa sirrii argatta taanaan, daldala keef bu'aa buusa.'' Haatahu malee, namoonni hedduun dhiibbaa isaan qaban olitti, dhageettii qabna jedhu jetti. ''Gabaa kana keessatti namni heddummaachurraan kan kahe, qeeqa dhiyaatan ni agarra. Namoonni ofiin ani infiluweensara jedhanii waamun, dhugaan jiru isaan gargar tahee argama.'' ''Walitti dhufeenyi daldalaa fi infiluweensaraa garri caalu waan gaariidha, haatahu malee ''furtuun isaa kan jiru, nama sirrii filachuurratti''. Daldaloonni hedduun ammallee barreeffama biilboordiin tajaajilaafi oomishasaanii beeksifatu. Malootni intarneetarra beeksisuu yeroodhaa yerootti daballaa waan dhufaniif, carraanis akkasumas jira. Kana jechuunis, namni kamuu infiluweensara tahuu danda'a. Fakkeenyaaf akka barreessituu bareedinaafi barattuu Ayishaa Shabaan. Instagram gubbaa hordoftoota 17,000 kan qabdu Ayishaan, ofiishee 'micro-blogger' jettee waamuuf ishee dhibullee, waan bilisaa garuu takkaa hin gaafadhu jetti. ''Na waliin hojjechuuf na qunnamu taanaan, waa'ee kaampaanichaa maxxansee qarqaaruuf gammadoodha. Garuu kaampaaniwwan qunnamuun, waan isaan itti dafqanii oomishan irraa fayyadamuuf tasumaa hin yaalu. Akka yaadad kootti, dhaabbileen oomishaalee bilisaa gaafachuun kabaja mulquudha,'' jetti. Ayishaan maqaa faashinii beekamaa tokkorraa waamichi waliin hojjechuu dhiyaateefii, sababa mataasheetiin fudhachuu didde. Haala akkasiitu, infiluweensara tokko dhugaa qabeessaafi adda kan taasisu jetti. Hordoftoonnis dhugaa akkasii jaalatu jetti. Kaampaaniin tokko waan isheen irratti waliingalle tokko ni hojjeta taanaan, dhaabbata sana waliin hin hojjettu. Namootni dhageettii qaban yeroo weerarri Covid-19 diinagdee isaanii miidhe kana keessa, infiluweensaroonni daldaloota kanniin gargaaruu qabuu? Anaa Silva O'Reilly duula namootni dhageettii qaban damee turizimii gargaaruu qabu jedhu eegalte. Duulli #PayOurWay jedhamu, infiluweensarootni amma dura damee kanarraa bilisaan waa argachaa fayyadamaa turan, ammammoo damee kana haa gargaaran jedha. Jarri kun ofumaa baasii baasuun imala taasisuun waahee damee kanaa akka maxxansan jajjabeessa. Kana malees duulli falmisiisaa tahe #EatOutToHelpOut jedhus, biloogaroota nyaataa fi jiruufi jireenyaan deeggaramuun, manneen nyaataa, bunaafi dhugaatii jajjabeesuuf kan kaayyeffatedha. Infiluweensaroonni damee beeksisaa keessatti hirmaachuuf yaalii caalmaa godhuu qabuu? Ashaantii Akubusii kun waanuma tahuu qabudha jetti: ''Namootni damee kanaan caalanii argaman kanneen ogummaa isaaniin beekumsa qabanidha. Akkasumas hordoftoota isaanii waliin fudhatamummaa gaarii qabanidha.'' Infiluweensaroonni keekii bilisaa gaafachuu akka dhaaban kan barbaaddu keekii tolchuun kan beekamtu Reshmii Benet hoo? ''Warra keekii tolchan kaaniif cimsee waanin himu, kan hin godhinaadha. Namuu bilisaan hin kennu taanaan, jarri keekii isaaniif kaffaluu eegalu jechuudha. ''Infilweensaroota ni jaalanna... akka maamilaatti.''


Kaayyoon mormii karaa duula tiwiitaraan 'miliyoona hedduu' qaqqabe maali?

Lammiileen Itoophiyaa biyya keesaafi ala jiran sarbama mirga namoomaa Itoophiyaa keessatti raawwatamu jedhan mormuun duula twiitaraaa sa'aa 24'f gaggeessaniin namoota miiliyoona hedduu bira gahuu marsariitiin ergaa tiwiitaraa xiinxalu tokko ibse. Duula twiitaraa sa'aatii 24'f torban kana keessa Roobii hanga Kamisa halkanii gaggeefame kana irratti haashataagiiwwan lama  #300Lives3Months (ji'a sadii keessatti lubbuu 300) fi #ProblmeIsTyrannyNotEthnicity (rakkoon abbaa irrummaadha malee sanyummaa miti) kan jedhan turan. Marsariitiiwwan ergaa tiwiitaraa xiinxalan keessaa tokko Talkwalker akka jedhutti sa'aatii 24'n darban hashaataagiin #300Lives3Months jedhu namoota twiitara fayyadaman miiliyoona 44.5 bira gaheera. Namootni kuma 239 ta'an ammoo haashitaagii kana tiwiit gochuun, retiwiit gochuun, jaalachuun ykn yaada irratti kennuun qooda fudhataniiru jedha dhaabbatichi. Duulli kun qaama duula hidhaa, dararaafi ajjeechaan qaamolee mootummaan raawwatamaa jira jedhan akka dhaabatu gaafatuufi marsaalee hedduun gaggeefamaa kan ture akka ta'e qindeessitoota keessaa tokko kan ta'e ilmi nama siyaasaa Obbo Baqqalaa Garbaa, Saamu'eel Baqqalaa himeera. Qindeessaa biraan Iyyaaspeed Tasfaayee haashitaagiiwwan lamaan kanaan dabalataan ergaawwan dabalataa kan dabarsan haashitagiiwwan Somaale, Lixa Harargeefi Baha Harargee kan jedhan dabalachuun duulli isaanii twiitiifi re-tiwiitii miiliyoona 1.1 argachuu tiwiitar anaalitiks irraa hubachuu ibseera. Dargaggoo Saamu'eel akka jedhutti kaayyoon duula kanaa sarbama mirga namoomaa Itoophiyaa keessa jira jedhu hawaasni idila addunyaa akka hubatu gochuudha. Qindeessitootni duula kanaa ji'oota sadii keessatti naannoolee garaagaraatti namootni 300 harki caalaan qaamolee nageenyaa mootummaan ajjeefamaniiru jechuun mootummaa himatu. Bakkaafi yeroo ajjeechaawwan kunniin raawwatamaniis galmeessuu himu. Lakkoofsi ibsame Oromiyaa, Somaalee, Sidaamaafi Walaayittaa ta'u Saamu'el BBC'tti himeera. Haa ta'u malee, kanneen nannolee rogeeyyiin ajjeechaan raawwate jedhanitti hammi namoota lubbuun darbe kan qaamolee dhimmi isaa ilaallatu ibsanirraa haalaan guddaa ta'u BBCn hubateera. Dabalataan, ajjeechaan ji'oota darban keessa hidhattootaan lammiilee nagaa irratti Benishaangulitti raawwate jedhame rogeeyyiin hin himamne. Namoota 300 ajjeefaman jedhaman keessaa daa'imman waggaa saddeetiifi sagalii dabalatee hoogganaan amantaa bakka ciisanii jiraniitti ajjefaman akka argaman Iyyaaspeed ni dubbata. Dabalataan ''maddii rakkoo amma mul'atu sabummaa wajjiin kan walqabate osoo hin taane abbaa irrummaati'' jechuun himata. Gama kaaniin immoo, qondaaltonni mootummaa qondaaltota siyaasaa dabalatee waldhibdee sabaafi amantii kaasuun himatu. Iyyaasped naannolee namoonni hedduun itti ajjeefaman keessaa Walaayittaa akka fakkeenyaatti fudhachuun rakkoo jiruuf sabummaa akka sababaatti mootummaan dhiyeessaa akka jirus hima. Waxabajjii 03 bara 2012 gaaffii naannoo ta'un walqabatee humnoonni nageenyaa hoggantoota Godina Walaayittaa erga to'atanii booda waldhibdee uumameen yoo xiqqaate lubbuun namoota 16 darbuun ni yaadatama. Dhimma sarbama mirga namoomaa, hidhamu, dararamuufi ajjeefamuu namoota nagaa mormitootni dhiyeessan irratti kan dubbifne Komishinarri Komishinii Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa Daani'eel Baqqalaa(PhD) sarbamni mirgaa guddaan biyyattii keessa jiraachuu dubbataniiru. Hangi isaa akka miidiyaalee hawaasaarratti haasa'amu ta'uu baatuus ragaalee isaan harkaa qabaniin ''sarbamni mirgaa bal'aan, yaaddeessaa ta'e biyyattii keessa jiraachuun isaa beekamaadha'' jedhan Dr. Daani'eel. Sarbama mirga namoomaa Itoophiyaa keessatti mul'achaa jiruuf maddi isaa ''harki caalaan goolama siyaasaa keenya'' jedhan. Waldhabdee goolamni siyaasaa hordofiisuun ammoo lubbuun namaa darbuu qamni miidhamuufi qabeenyi barbadaahuun, namni qe'ee isaarraa buqqa'uun mudachuus Dr. Daani'eel BBC'tti dubbataniiru. Akka aang'aan kun jedhanitti Sarbama mirgoota namoomaa guddaa kan hambisuun kan danda'amu ''goolamni siyaasaa yoo furmaata argatuudha''. ''Mootummaan rakkoo siyaasaaf furmaata siyaasaa akka kennuu gama kaaniin ammoo hojiin seera kabachiisuu haala fooyya'een hojiirra akka oolu dhaamnaa'' jedhan. Dhaabbanni mirga namoomaaf falmu Aminastii Intanaashinaalis Amajjii bara 2020 irraa eegalee hidhaa fi ajjeechaan naannoolee Itoophiyaa garaagaraatti raawwatamuu gabaasaa akka ture yaadachiisuun, sarbamni mirga namoomaa kun erga ajjeechaa Art. Haacaaluu Hundeessaa boodas jabaatee itti fufeera jedhe. Damee dhaabbatichaa baha Afrikaatti qorataa kan ta'an obbo Fissahaa Tegeeny, BBC'tti yoo himan Oromiyaafi naannoo Uummatoota kibbaatti adeemsaa nageenya kabachiisuu keessa qaamoleen nageenyaa humna hangaa olii fayyadamuun lubbuun namoota hedduu dabarsaniiru jedhan. Naannoo akka Beenishaangul Gumuuz keessatti ammoo haleellaa qaamolee hidhataniin lubbuun namoota hedduu darbuu isaaf ragaa qabaachuu fi qorannoo dabalataa gochaa akka jiran himaniiru. Namoota yakkaa raawwachuun shakkamanii manni murtii mirga wabiin gadhiisee qaamooleen nageenya sababa garaagaraa dhiyeessuun akka hin baane dhorkuu bal'inaan mudachuus ibsan obbo Fissahaan. Qaamoleen nageenyaa mootummaa hiriirota nagaa bittimsuuf humna hangaa olii fudhachuu isaaniif torban muraasa dura naannoo Oromiyaa Godina Baalee magaala Roobeetti dargaggoon ajjeefame jiraachuu akka ragaattis dhiyeessan. Mormitootni ji'a sadii keessatti namootni 300 ajjeefamaniiru isa jedhu hordofee ragaa dhaabbatni isaanii qabu gaafannus obbo Fissehaan ammatti ragaan qulqulluu akka hin qabne himaniiru. ''Ta'uus garuu mormi ji'oota dura Harargeetti gaggeefameen yoo xiqqaate namootni 20 ta'an ajjeefamuu godina Walaayittaattis hidhamuu dursitoota gaaffii sadarkaa naannootti ijaaramuu dhiyeessanii hordofee mormii dhalateen yoo xiqaatee namootni 16 qaamolee nageenyaan ajjeefamaniiru'' jedhan. ''Gujii Booranaafi Wallaggaa Lixaatti ajjeechaa raawwatamaa akka turan ragaa qabnaa jedhan. lakkoofsichi dhibba sadii ta'aa kan jedhu garuu ammallee qorannoorra jiraa'' jedhan. Ajjeechaawwan qaamolee nageenyaa mootummaan raawwataman kanaan dabalataan Naannoo Beenishaangul Gumuuz keessatti hanga ammaatti yoo xiqqaate namootni 60 ta'an qaamolee hidhataniin ajjeefamaniiru, naannoo Ummatoota Kibbaa Beench Maajiittis akkasuma hidhattootni namoota ajjeesanii jedhan. ''Kuni ammoo mootummaan ofii mirga namoomaa kabajuu dhabuu qofa osoo hin taane kabachiisuus akka hin dandeenye agarsiisa'' jedhan. Mootummaan kabajamuu mirgoota namoomaaf murannoo qabaannaan qaamolee nageenyaa hanga humnaa olii fayyadamuun ajjeechaa raawwatan seeratti dhiyeessee tarkaanfiifudhachuutu irra jiraa jedhan obbo Fissahaan. Himannaa humnoonni nageenyaa ajjeechaa raawwatan jedhameef deebii argachuuf yaalii taasifneen qaamolee mootummaa dhimmichi kallattiin isaan ilaallatu argachun hin danda'amne. Haa ta'u malee Dubbii Himaan Paartii Badhaadhinaa, Dr Biqilaa Hurrisaa rakkoon akkanaa jiraannaan qoratamee tarkaanfiin ni fudhatama jedhu. ''Poolisiin akkasumas abbaan alangaa adda baasee kan tarkaanfii seeraan alaa fudhatee lubbuun nama akka darbu taasise yoo jiraate tarkaanfiin fudhatamaa deema. Kana mirkaneessuun barbaada,'' jedhan. Bakki ajjeechaa raawwate ni hordofama, reeffis adda baheeti kan awwaalamu kan jedhan Dr Biqilaan, qaamoleen nageenyaa wantoota kana keessatti qooda qaban yoo jiraatan ammoo seeraan ni gaafatamu jedhan. ''Kan qooda fudhate poolisiidha yoo ta'e, humnaa ol humna fayyadamee lubbuu dabarsuu keessatti hirmaateera yoo ta'e kan gaafatamu ta'a,'' jedhan. ''Lubbuun nama kamiyyuu seeraan ala darbuu akka hin qabneefi mootummaanis kana qulqulleessaa tarkaanfii fudhachaa akka deemu nan amana. Kanas hojjechaa jira jedheen amana,'' jechuun himu. Haa ta'u malee, ajjeechaan hidhattootaanis akka dhaqqabu yaadachiisuun eenyunis ta'u lubbuun namaa darbuu hin qabu jechuun himu. ''Guutummaa guutuutti, lubbuu namaa darbuuf eenyudhaanuu haa dabarsu, eessattuu haa adarbu, garuu lubbuun namaa darbuu hin qabu,'' jedhu Dr Biqilaan.


Filannoo Yugaandaa: Odeeffannoo sobaa waa'ee Joo Baayideniif kanneen biraa

Filannoo pirezidaantummaa Yugaandaa ji'a Amajjii keessa gaggeeffamuuf duulli gaggeeffamaa jiraatus odeeffannoowwan sobaa baay'eenis qoodamuun jeequmsa uumaa jiru. Pirezidaanti Yuweri Museveenii erga bara 1986 as aangoorra kan jiran yoo tahu, amma kaadhimamtoota 11 irraa morkiin isaan eeggata. Isaan keessaa weellisaa dargaggeessi Boobii Waayin isa tokko. Duula gaggeeffamu keessatti odeeffannoon sobaa baay'een kan hammatame yoo tahu viidiyoon tokko tokkos qabiyyee isaaniin ala fudhatamaniiru. Fakkeenyi jalqaba miidiyaa hawaasaa irratti bal'inaan qoodame, viidiyoo pirezidaantii Ameerikaa haaraa Jooy Baayidan, weellisaa Boobii Waayin akka gadhiifamu waamicha taasisudha. Gariin isaanii inuma Baayidan filannoo dhufaa jiru irratti pirezedaantummaa Yugaandaaf akka isaan kaadhiman himu. Namni mataa harrii kun viidiyoo irratti yeroo akkas jedhanii dubbatan dhagahamu. ''Hundi keenya mirga amantaa barbaanne hordofuu ni kabajna. Tokkumaan waliin dhaabbanna. Yugaandaa keessattis dimokiraasii barbaanna.'' Garuu namni dubbataa ture Jooy Baayidan miti. Viidiyoon isaas waggaaf lama kan turedha. Vidiyoo kana yoom akka waraabame yoo xiinxallu, hidhamuu Boobii Waayin hordofee  addunyaa bakka garaagaraatti akka gadhiifamuuf mormiin yeroo gaggeeffame bara 2018 keessa ture. Taateen kun kan raawwate Ameerikaa Bostan keessattidha. Namni dubbii taasisaa ture ammoo nama siyaasaa paartii Domokiraatotaa filannoo naannoo irratti hirmaachaa ture Niik Kaarter jedhamudha. Dubbii viidiyoo daqiqqaa sadii taasise irrattis mana maree Maasaachuuseet galuuf deeggarsa akka taasisaniif uummata naannoo isaa yeroo gaafataa ture. Akkasumas garee miidiyaa Jooy Baayidan irraa qulqulleeffanneerra. ''Pirezidaantiin filataman karaa tiwiiteraas tahe ibsa dhimma ykn filannoo Yugaandaa irratti kennan hin qaban'' jedhan. Ergaan Tiwiiteraa dhiyoodha jedhamu kan Baayidan Yugaandaa ilaalchisee maxxansan bara 2019 yoo tahu, sunis dhimma mirga jaalattoota saala wal fakkaataati. Ji'a darbe keessa pirezidaantiin duraanii Ameerikaa Baaraak Obaamaan garee mormitootaa akka deeggaranitti miidiyaa hawaasaa irratti haasa'amaa ture. Obaamaan Tiwiitera isaanii irratti haashtag gochuun #Boobii waayin gadhiisaa, jechuun akka barreessan mul'ata. Garuu maxxansa Obaamaa guyyaa sanaa keessa waan akkanaa yoo ilaalamu inumaa hin jiru. Suuraa kaafamuun tiwiiterri maxxanfame garuu gara miliyoona tokkootti kan siqu tiwitera irratti deebifamee maxxanfameera. Dogogora qubee jecha ''iphone'' jedhu irratti qubee guddaa fayyadamuun ''Iphone'' jechuun maxxanfameera. Akkasumas abbaa qabeenyummaa fayyadamaa sanaa kan adda baasu Tiwiitera irratti halluu cuquliisaan kan taa'uu qabus halluu adiin mul'ata. Suuraan kaafamee maxxanfame kunis karaa interneetaa oduuwwan sobaa maxxansuuf fakkeessanii baasuun kan itti fayydaman fakkaata. Miidiyaan hawwaasaa mootummaatti hidhata qabu kaadhimamaan paartii mormituu Boobii Waayin gaaffiif deebii raadiyoo tokko irratti taasiseen waa'ee adeemsa siyaasaa isaa haasa'uu dide kan jedhu maxxanfamaa ture. "Keessumeessaa, raadiyoo kana irratti amma yeroo gahaa hin qabu, gara gaaffii biraatti darbina,'' kan jedhu deebii Boobii Waayin kenne jedhame. Garuu dhimmoota hedduutu as keessatti dogogoradha. Suuraan miidiyaa irratti qoodamaa ture kan Raadiyoo Wa 89.8FM kan Kaaba Yugaandaa jiruuti. Haa tahu malee inni kan miidiyaa sana irratti dhiyaate ji'a Sadaasaa keessa yoo tahu maxxansi amma mul'atu garuu walakkaa ji'a Muddee keessa kan turedha. Akka jedhanitti gaaffiif deebii Boobiin taasise naannoo Kabale jedhamu Kibba Lixa Yugaandaattidha. Achi miidiyaan jiru ammoo Hiilsi FM 100.4 dha. Dhugaadha miidiyaa kana irratti Boobii Waayin dhiyaatera. Garuu buufatichi akka jedhetti dhimma siyaasaa isaa yeroo mana maree ture kaasee haasa'eera. Waan hojjetes himeera jedhan. Kun wallakkaa ji'a Muddee kana keessa ture. Eeyyee, gaaffii kana gaafatameera. pirojeektota keessatti hirmaate kaasuun waan hojjetaa ture ibseera.,'' jedhan hogganaan buufata Raadiyoo sanaa Niik Kanyesigiye. Qondaalli paartii Boobii Waayin irraas kana BBC'f mirkaneessera. Komishiniin filannoo biyyittii waraqaan filannoo amma baase kana qofa miti. ''Komishiniin filannoo waraqaa filannoo pirezidaantummaa bara 2021 amma hin maxxansine. Mee dhiisaamee'' jedhe komishinichi. Agarsiiftuun waa akka dogogorame himu jira. Filannoo darbe irratti waraqaan filannoo maqaa kaadhimamtootaa irraa gadi tarreeffaman qaba. Akkasumas suuraa fi mallattoo paartii isaanii fi bakka qullaa gara xumuraatti bakka sagaleen kennamu ofirraa qaba. Kan amma miidiyaa hawasaa irra jiru ammoo jalqaba irratti kan ofirraa qabu suuraa kaadhimamtootaati. Dubbii himaan komishinichaa Pool Bukenyaa, guyyaa filannoo dursinee filattoota barsiisuuf fakkeenya kan tahu kan maxxansine jira jedhan. Haa tahu malee maqaa sirrii kaadhimamtootaa ,suuraa fi mallattoo paartii hin fayyadamne jedhan. Fakkeenyaan barsiisuuf qofa jedhan.


Weellisaan Masrii lammiilee Israa’el beekamoo waliin suuraa ka’e seeratti dhiyaachuufi

Weellisaa beekamaa Masrii namoota beekamoo Israa’el waliin Dubaayitti suuraa ka’e irratti baatii dhufu himannaan banamuufi. Abbaan seeraa himannaa banu weellisicha Mohaammad Ramadaan jedhamuun ''uummata Masrii arrabsuun'' himata. Suuraa kana mootummaan Israa’el onlaayiniirratti qoodnaan Arabooti baayyee balaallefataniiru. Waldaan Artistoota Masriillee miseensummaa isaa akka haqu himeera. Weellisaan ganna 32 garuu jarri lammii Israa’el tahuu hin barre jedha. Masrii fi Israa’el waliigaltee nagaa osoo hin mallatteessiin dura biyyooti kun lameen waraana shan gaggeessaniiru. Haatahu malee hariiroon biyyoota ollaa kunneen gidduu jiru qixataa miti. Yeroo dhihootti hariiroo gaarii qabaachuuf jecha United Arab Emirates, Baahireen fi SUdaan waliigaltee mallatteessaniiru. Gaafa Sanbataa Fuulli Feesbuukiifi Tiwiitarii afaan Arabaa mootummaa Israa’el, suuraa Ramadaan mana bashannanaa Dubaay keessatti weellisaa Omaar Adam hammatee agarsiisu qoodaniiru Suuraa kan kaase gaazexeessituu lammii Emiraatii yoo taatu ‘’Artiin yeroo hundayyuu walitti nu fida,’’ barreefama jedhu ofirraa qaba. Suuraan biraa immoo isa inni taphataa kubbaa miilaa lammii Israa’el Diyaa Saabaa waliin ka’edha. Iddoo ‘paartii’f’ walitti qabamanitti namoonni nama beekamaa Israa’el Haavaa Naagiilaa jedhamuuf yoo sirban agarsiisa. Miidiyaa hawaasummaarratti weellisichi uummata Paalastaayiin ganuun himatameera. Haashtaagiin ‘’Mohaammad Ramadaan nama Tsiyoon ykn Mohamed Ramadan is a Zionist"  jedhutu baay’inaan qoodamaa ture. Gaazexeessaa fi miseensi paarlaamaa Masrii, ''Mohaammad, artiistii warra gubbaa Masrii weellisaa warra Tsiyoon tokko hammachuun dhaggeeffattoota Arabaa dhabaa jira, anaa haa nyaatu,’’ jechuun barreesseera. ''Hawaasni Arabaa qe’ee isaaniirraa akka buqqa’an hin beektuu, lafti isaanii weerarameefi qulqullummaan isaanii kabaja akka dhabe hin beektuu?’’ jechuun Ramadaanitti barreesse. Ramadaan qeeqa irratti dhiyaate kuffisuun ''beekamuu koofi milkaa’ina koo irraa warreen na dhaabuu barbaadanitu akkas jedha,'' jedheera. ''Namoota na waliin suuraa ka’an yoo ofii himatan malee ani lammummaa isaanii hin gaafadhu,'' jedheera. Suuraa nama Paalastaayinii waliin iddoo wal-fakkaataa Dubaayitti ka’es maxxansuun ‘’Haa gahu nagaan koo uummata Paalastaayiniif,’’ jechuun maxxanseera. Ramadaan waan godhe ibsuu yaalus ogeessa seeraa Masrii Taariiq Mahaammuud himannaa banuurra  hin hambsine, Mudde 19 Kaayirootti mana murtiiitti dhiyaata. Waldaan Arrtistootaa biyyattiis Muddetti hanga mana murtiitti gaafatamutti miseensummaa irraa akka isa dhorku Feesbuukiirratti ibseera. Murtoo waldichaa ‘nan kabaja’ jechuun, garuu otoo Omaar Adam nama Israa’el tahuu bareera tahee suuraa akka waliin hin kaane hime. Diraamaan sirba weellisaa kanaa fayyadameellee akka haqamu taasifameera.


Kaampaaniiwwan teekonolojii gurguddaan akkamiin Tiraampiin onlaayinii irraa dhabamsiisan

Gonkumaa aangoo ''Teeknolojii Gurguddaan'' qabu mirkaneessuu yoo barbaaddde, kufaatii Parler (appii garmalee guddataa ture) kan Wiixata ganamaa eddoo jalqabbii gaariidha. Anis akkuma namoota biiraa kaaniin  akka yeroo Ameerikaatti sa'a 11:59 booda, maaltu akka tahee ture kan jedhu ilaaluuf miidiyaa hawwaasaa falmisiisaa tahe kaneen gale. Kunis guyyaa xumuraa kan Amazon itti appiin akka tajaajjilli haaraan qabiyyee jeequmsa kakaasan qabu jechuun bakka tajaajila irratti kennu akka dhaabuuf itti kenneef ture. Erga torban darbe deeggartoonni Tiraampii Kaappitaal Hiil keessatti hookkara kaasanii booda, yeroo murteessaa kaampaaniiwwan teeknolojii gurguddoon pirezidaantichaa fi deeggartoota isaa finxaaleyyii miidiyaan ala itti taasisan ture. Sa'aatiin 12:oo irra darbee ture, garuu homtuu hin taa'aa hinturre. Anaafi namootni biroo miliyoonotaan lakkaa'aman akkuma yeroo biraatti odeeffannoo barbaadne maxxansaa turre. Garuu maamilotni adunyaa irraa rakkoon isaan mudachuu gabaasuu jalqaban. Anaaf gara sa'aatii 12:10 tti  waan hundumtuu hojjechuu dhaabbate. Qabiyeen argamuufi ergaan dubbifamu hinturre. Yeroo libsuu ijaa keessatti Parler, aappiin Tiwiitera kan filannoo yaada ofii bilisaan irratti ibsatan jedhamee ilaalamu dhabame. Parler taruu erga marsariitii Amaazoon keessaa bahee booda bakkatti tajaajilatti deebi'u argachuu danda'a ta'a. Haa tahu malee tajaajila marsariitii guddaa adunyaa irratti kan ta'e Amaazoon erga didee warri kaanis diduu danda'u. Qorataan teeknolojii fi naamusaa Istiifen Haaree dhaabbileen teeknolojii Ameerikaa tarkaanfii akksii yeroo fudhatan kun kan jalqabaa miti jedhan. Tarkaanfii Amaazon Parler irratti fudhate waan hin eegamnedha, akka yeroo kaampaanotni akka Cloudflare tamsaasa qabiyyee haqe sanaa fa'aa miti. Bara 2019 namtichi qawweedhaan nama fixe 8Chan kan jedhamu irratti erga namoota Teksaas keessatti fixee maxxansuu isaan tajaajilichi dhaabbate. Amaazon qofatu parler irratti tarkaanfii kana fudhate miti. Guugilii fi Appilis akkasuma tajaajilicha kuusaa isaanii keessaa baasaniiru. Kunis ammas hin dhagahamne. Appii gara biraan Gab jedhamu finxaaleyyiin itti fayyadaman jedhames akkasuma kuusaa appii keessaa haqameera. Karaa marsariitii garuu ammayyu tajaajilichi na argama. lakkoofsi namoota fayyadamaniis yeroo dhiyoon as dabaleera. Haleellaa kongireensii irratti Wiixata darbe dhaqqabeen maamiloota fayyadaman Tiwiiteriin 70,000 kan tahan cufeera. Feesbuukinis qabiyyeewwan hundaa ''hanna dhaabi'' jedhu cufeera. Qabiyyeen kun himata Tiraampi filannichi hatameera jechuun kaasaa tureen wal qabata. Waanti hin eegamiin raawwate haala itti pirezidaanticha irratti xiyyeefatamedha. Erga deeggartootni Tiraampi Kaappitaal Hiil weeraranii miidiyaaleen hawwaasaa gurguddoon akka Feesbuukii, Inistaagiraamii, Snapchaatii Tiwich pirezidaantichi akka itti hin fayyadamneef irratti cufan. TuTube viidiyoowwan muraasa balleesera. Garuu chaaneliin isaa carraa dhumaaf akka osoo hin cufamiin turaniiru. Gaggeesitootni Awurooppaa kan akka Angelaa Merkeel tarkaanficha akka 'rakkootti' ilaalan. Komishinerri Gamtaa Awurooppaa Teerii Bireton taatee Kaappitaal Hiilitti tahe ''taatee 9/11 miidiyaa hawwaasaa'' jechuun ibsan. Ministeerri Fayyaa UK Maat Haankook miidiyaaleen hawwaasaa ''murtoo gulaallii'' fudhataa jiru jedhan. Aleeksi Navalanii, namni siyaasaa Raashiyaa Puutin qeequun beekamu murtoo Tiwiiteriin Tiraampi irratti fudhate qoqoobbii mootummaatti fakkeesse. Dhorkaan Doonaaldi Tiraampi irratti Tiwiiteriin fudhate fudhatama hin qabu jedhe. Tiwiiteriin kaampaanii dhunfaati. Haa tahu malee Chaayinaa fi Raashiyaa keessatti yerootti kaampaanotni dhuunfaa mootummaa waliin michooman argina jedhe. Miidiyaaleen hawwaasaa akkuma kilaboota dhuunfaa kaan danbii mana isaanii baafatan isaanis akkasuma baafatu. Feesbuukiin Maarki Zukenbergii fi Tiwiiterri Jaak Dorsiis kanuma raawwatan. Seerota murteessoo darban keessaa tokko qabiyyee namoota siyaasaa uummataaf barbaachisoo tahan irratti xiyyeeffachuudha. Erga weerarri koroonaavaayirasii dhufee as kaampaanotni gurguddoon gaggeesitoota adunyaa irratti tarkaanfii fudhatan dabalaa dhufan. Bitootessa bara 2020 keessa Feesbuukii fi Tiwiteriin maxxansa pirezidaantii Biraazil Jeer Bolsonaaroo fi pirezidaantii Venezuulaa Nikoolaa Maduroo odeeffannoo dogogoraa Covid-19 waliin wal qabatu haqan. Tiwwiteriin ji'a Caamsaa keessa yeroo dubbii Tiraampi hookkara kakkasaa jedhe dhoksuun tarkaanfii biraa fudhate. Tiraampi waa'ee dhaadannoo lubbuun gurraachotaa gatii qaba  jedhamaa ture sana akkas jechuun maxxansan. ''Yeroo saamichi jalqabu haleellaanis jalqaba.'' Xiinxaltuun miidiyaa hawwaasaa Maat Navaraa dhorkaan Tiraampi irratti darbe '' ka'umsa murteessaa'' akkaataa miidiyaaleen eenyu itti fayyadamee fi maal maxxansan kan jedhu itti to'atan jedhan. Xiinxaltootni akka jedhanitti tarkaanfichi bulchiinsa teeknlojii adunyaaf ka'umsa guddaadha. Wiixata darbe Feesbuukiin maqaalee mootummaa Yugaandaan hidhata qabaniifi filannoo biyyattii burjaajjessuuf oolan haquu ibse. Abbaan alangaa dhimma dhuunfaa fi ogeessi teeknlojii Wiitnii Meeril kuni tarkaanfii dhaabbileen teeknolojii bulchiinsa isaanii irratti fudhatan agarsiisa jette. Seeraa fi qajeelfamootni miidiyaalee hawwaasaa yeroo yeroon jijjiiramuun waanuma baramedha. Garuu itti fufinsaan adunyaa irratti hojiirra hin oolan. ''Akkan yaadutti haqamuun pirezidaantichaa adunyaa irratti amala wal fakkaatuuf tarkaanfii fudhatamu isa jalqabaa tahuu danda'a.'' Sa'a xumuraa Tiwiitera fayyadame irratti Tiraampi miseensota mana maree muraasa kutaa 230 jedhaman mirga yaada ofii bilisaan ibsachuu ''dhorkuun'' himatan. Yeroo pirezidaantummaa isaatti seerota miidiyaa hawwaasaa maxxansa isaaniif itti gaafatama nama godhan haquuf dubbataa turan. Seerota mirga itti fayyadamaa eegan kaasuun dhaabbileen miidyaa hawwaasaa kana caalaa bulchiinsa isaanii waan cimsuuf waan dirqamaniif mirga yaada ofii bilisaan ibsachuu miidha kanneen jedhanis jiru. Pirezidaantii Ameerikaa tahuun kan filataman Jooy Baayiden ouu sobaa xiqqeessuuf seerota bulchiinsa miidiyaalee hawwaasaa imsan akka deebisan himaniiru. Maxxansa Tiwiiteraa isaanii xumuraan Tiraami ''dhaabbilee biroo baayyee'' waliin dubbachaa akka jiraniifi dhiyootti ibsa guddaa tokko akka kennan himan. Taateen gidduu kanaa waan ilaalamu taanaan Tiraampii fi deeggartootni isaa miseensota mana maree irraa qofa osoo hin taane dhaabbilee teeknolojii gurguddoo irraattis fudhatama guddaa argachuuf wal'aansoon isaan mudachuu mala.


Feesbuukiin WhatsApp fi Instagram gurguruuf dirqama ta'aa?

Feesbuuk morkiin akka hin jiraanne ukkaamsuuf morkattootasaa bitee dorgommii keessaa baasa jechuun qaamoleen Ameerikaatti dhimmicha to’atan himannaa seeraa jalqabaniiru. To’attoonni Ameerikaa kun bittaa WhatsApp fi Instagram Feesbuukiin raawwate sirreessuu qaba jedhu. Abbaa alangaa waliigalaa Niwuyork Letitiyaa Jeemsi fi to’attoonni sadarkaa federaalaa Feesbuuk irratti galmeen himannaa kun akka baname ifatti ibsaniiru. ‘’Feesbuuk waggoota kudhanitti dhiyaatuuf morkattoota isaa xixiqqoo dhuunfateetu dorgommiirraa isaan balleesse,’’ jedhan. To’attoonni Ameerikaa Feesbuukiin tarsiimoo morkattootasaa ’’bituu ykn awwaaluu‘’ jedhametti dhimma baha jechuun akka furmaataatti dhaabbilee bite akka gurguru barbaadu. Kana jechuun kaampaanii Instagram bara 2012 yeroo hojjeettoota 13 qofa qabu dolaara biiliyoona 1'n bite akkasumas WhatsApp bara 2014 doolara biliyoona 16 bite akka gurguru barbaadu. Erga bittaan kun raawwatamee, qoodni Feesbuukii dachaa afuriin guddachuun gatiin kaampaniin Feesbuuk baasu danda’u doolaara Ameerikaa biliyoona 800 qaqqabeera. Kanaarra ka’uun miseensi paarlamaa Biritiish Damiyaan Kooliin jedhamu ‘yeroon kun yeroo murteessaadha’ jedhan wayita dhimmi kaampanicha paarlaamaatti ilaalamaa turetti. Aab Koliin wayita dhimmicha paarlaamaatti ilaalama turetti waanta paarlaamaatti hin kaafamiin hafee fi ragaa seera baastota Ameerikaaf ta’uu danda’a jedhan akka jiru kaasan. Miseeensi Paarlamaa Biritiish kun akka jedhanitti, dokimantichi akkatti Feesbuukiin humna gabaarratti qabuun kaampaanoota biroorratti dhiibbaa akka uumu kan agarsiisu ta’uu himan. Gama biraatiin Feesbuukiin tarkaanfii kaampanicha adda qooduuf taasifamu kamiyyuu karaa seeraan akka cimsee falmu ifoomseera. WhatsApp fi Istagram kaampaanichi wayita bitatetti garuu qaamoleen to’attootaa Ameerikaatiin hin daangeeffamne. Ogeessii olaanaa dhimma waldorgommii kaampaanileerratti hubannoo qaban garuu Feesbuukiin tarii otoo addaan hin qoodamiin hafuu mala yaada jedhu qabu.


Tiraamp Ameerikaa keessatti 'TikTok' akka ugguran beeksisan

Pireezidantiin Ameerikaa Doonaald Tiraamp TikTok aappii viidiyoon ittiin qoodamu abbummaan isa kan Chaayinaa ta'e US keessati akka dhorkamu beeksisan. Gaazexessitootatti yoo himan Sanbata ganamaan akka dhorkamu xalayaa ajajurratti nan mallatteessa jedhan. Hoogganoonni nageenyaa US aappichi odeeffannoo dhuunfaa lammiilee biyyattii sassaabuuf oola jechuun yaaddoo qaban ibsaniiru. TikTok kan dhaabbata Chaayinaa 'ByteDance' jedhamuu yoo ta'u, yeroo dhiyoo as fayyadamtootaa hedduu horachuutti jira. Ameerikaafi Indiyaa keeessattis ji'atti fayyaadamtoota si'aawoo miiliyoona 80 qaba. Tiraamp tarkaanfii kana yoo fudhatan dhaabbata Chaayinaa kanaaf miidhaa guddaa ta'a. Ammatti aangoo akkamiin Tiraamp aappii kana dhorku, akkamiin raawwatama fi danqaawwan seeraa maaltu isaan mudata kan jedhu ifa miti. Dhaabbatni Microsoft aappii kana dhaabbata ByteDance kan Chaayinaa kanarraa bituuf mariitti kan jiru yoo ta'u, ejjennoon Tiraamp kun adeemsa bittaa kana laaffisuu mala kan jedhuus dubbatamaa jira. Dubbii himaan TikTok ibsa Tiraamp irratti deebii kennuu baataniis miidiyaalee US'f yaada kennaniin aappichi yeroo dheeraa keessa Ameerikaa keessatti akka milkaahu ofitti amannee dubbannaa jedhaniiru. TikTok Ameerikaa keessatti akka hin hojjenne ugguruun US fi Chaayinaa gidduutti waldhabdeen jiru hammaachaa wayita jirutti dhaagahame. Torbanoota dura biyyoonni lameen Qoonsilaawwan isaanii walirraa cufanii turan. Appilikeeshiniin kun waggoota muraasaa as akkaan jaalatamaa dhufe, keessumaa dargaggootaan. Gara caalu aappiin kun viidiyoowwan gaggabaabduu muuziqaa waliin hojjetamuu danda'an sekoondi 15 dheeratan maxxansuuf oola. viidiyoowwan gaggabaabduu kana gulaaluufis salphaa. Wanti namni tokko akkaawuntii isaarratti maxxansu hundu namoota isaan hordofaniinis ta'u isaan hin hordofneen mul'achuu danda'a. TikTok ergaawwan hirriyyoota gidduutti erguufis ni oola Harki caalaam maamiltoota aappii kana warra Indiyaa ta'aniis, biyyattiin aappii kana uggurteetti. biyyii   Huawei fi ZTE ugguurte Awustiraaliyaaniis aappii kana ugguuruuf jetti. Hooggantootni nageenyaafi siyaasaa US odeeffannoon gama TikTok'n dhaabbatichi sassaabu mootummaa Chaayinaaf dabarfamee kennamuu mala yaaddoo jedhu qabu. Dhaabbatichi ammoo odeeffannoowwan maamiltoota US hunduu biyyattii keessatti kuufamu, of eeggannoof kan ol kaawamu ammoo Singaapoorittii jedha. TikTok maamiltoota isaatiin hojmaata isaan iftoomina qabaachuufi algoorizimii isaas sakattaasisuuf qophii dha jedheera. ''Nuti warra siyaasaa miti, beeksisa siyaasaa hin fudhannu, ajandaa siyaasaas hin qabnu kaayyoon keenya waltajjii bohaartii hundaa ta'uudhaa'' jeddheera.


Tiwiitarri fuula nama adiifi gurraacha akkamitti wal caalchise?

Tiwiitariin suuraa fuula nama gurraacharraa kan warra adiif loogu ta’uusaa erga fayyadamtoonni baranii booda dhaabbatichi dhimmicha qorachuutti ka’e. Akka fayyadamtoonni jedhanitti, suuraaleen lama, tokko adii kaan ammo gurraacha godhamuun wal-bira yoo kaa’aman, Tiwiitariin yeroo baay'ee isa kan adii qofa mobaayila irratti akka mul’isudha. Tiwiitar gama isaatiin dhimma sanyii irratti wanti kun osoo hojiirra hin oolin dura algorizimiin appilikeeshinichaa sakatta’ameera jedha. "Garuu qorannoo biraa taasisuu akka qabnu ifaadhas," jedheera dabalataan. Mormiin tibbanaa kan biraan ammoo kan ka’e wayita hogganaan yunivarsiitii Kooliin Maadlaandi Vaankuuvar irraa wal-ga’ii karaa aappii ‘Zoom’ jedhamuun geggeessaa turanitti mataan miiltoo isaa dhokataa jiraachuu wayita hubatettidha. Edaa sooftiweerichi mataa namicha sanaa meeshaa bareedinaaf duuba kaa’amee (background) itti fakkaatee keessaa kutaa ture. Obbo Maadlaandi dhimmicha gara Tiwiitar fidee wayita maxxansu, fuula ofii qofa arguutti ka’e, kan miiltoosaa dhokateera. Suuraa bakka wal-jijjiiree kaa’us omtuu hin jijjiiramu. Argannoon isaa kunis fayyadamtoonni biroos wantoota kunneen akka hubatan isaan taasie: ·       Suuraan dursaa Seeneetii US Miich MaakKoonel kan pirezidantii duraanii Baaraak Obaamaarra filatameera. ·       Suuraan nama suufii adii man-kuusa huccuurraa fudhatame kan namichi gurraachi uffaterra filatameera. Tiwiitaritti oofiisarri olaanaa diizaayinii Daantilii Deeviis akka yaalanatti ammoo, areeda fuula Aabba Maadlaandi fi manatsarrii isaanii eediit gochuun yoo ilaalan rakkoon sun akka hin mudanne himani. Sababa kan jedhanis ‘‘halluu gogaa isaanii waliin wal-fakkeenya waan hin qabneefi’’. Komii hawaasarraa isaanitti ka’eefis akkas jechuun ture deebii kan kennan: ‘‘Aarii keessan hunda anarratti akka tuultan nan beeka, garuu anis akkuma keessaniin dhimma kanaan dallanee jira. ''Ta’us iddoo waan kana sirreessuuf jirurran jira, nan sirreessas,’’ jedhani. Itti dabaluunis, ‘‘Guutummaa guutuutti dogoggora keenya, namni biraan komatamuu hin qabus,’’ jedhaniiru.


Mallattoo ergaa ykn notification tokko malee araada bilbilaa qabaachuu-qorannoo

Qorannoon Yunivarsiitii Landan School of Economics and Political Science araadni bilbiloota Smartphone jedhamanii ‘notifcation’ waan qabaniif kan uumamu miti jedha. Qorannichi bilbila keenya kan tuttuqnu harka 89 fedhii keenyaani, harka 11 qofa mallattoo argannuuf ykn wayita notification nu ga'u kan deebii kenninu. Chaatii garee irratti walitti odeessuun immoo ‘madda dhiphinaa’ tahaa jira jedha qorannichi. Akka qorannoo kanaatti fuula miidiyaa hawaasaa Instaagiraamiifi Feesbuukii keenya oliifi gad daddabarsuun (scroll’) gochuun dalagaa namoonni yeroo dheeraa irratti fudhatani dha. Sababiin yeroo baayyee bilbila keenya tuttuqnuuf, fedhii fayyadamaan bilbilaa tokko battalaaf bilbilasaa obsuu dadhabuu dha, akkuma namni tamboo xuuxu tokko tahu sanaa,’’ jedha qorannichi. Qorannoo kanaan bilbilawwan Smartphone 37 kan namoota umriin isaanii waggaa 25 olii UK,Jarmanii fi Firaans irraa dhufan xiinxalan. Hirmaattonni qorannoo kanaa oolmaan isaanii guyyuu kaameraan akka waraabamu eeyyaman. Walumaagalatti tuttuqqaan bilbilaa 1,130 galmaa’era jedha qorannoon Science Direct irratti maxxanfame. ·         WhatApp- 22% ·         Bilbila isaanii takkaa bananii ilaaluu- 17% ·         Instaagiraamii - 16% ·         Feesbuukii - 13% ·         Imeelii - 6% ·         Yeroo bilbilli waamu - 1% Chaatiin garee irratti taasifamu ‘madda dhiphinaati’ haa jedhamuyyuu malee fayyadamtoonni ergaaman garee yeroo baayyee kan faayidaa hin qabne dha  jedhan. Fayyadamtoonni imeelii-ergaa baayyee barbaachisaa jechuun sadarkaa kennaniiruufi. Fayyadamtoonni yeroo namaa waliin tahan bilbila isaanii badaa hin tuttuqan. Geejibaa uummataan yeroo imalan bilbila isaanii irratti yeroo dheeraa dabarsu. ‘Hin qoramiinaa’ Hirmaattonni qorannoo bilbila isaanii saffisni isaan deddeebisanii itti tuttuqan baayyee isaani dinqe. ‘’Ani nama bilbila ofii daddafee hin fayyadamne dha jedhee yaada tureyyu,’’ jedhu fayyadamaan tokko. ‘’Ergan kana argee booda garuu yoom akkan bilbila koo kaasullee akka hin beeknen hubadhe. Isan beeku caalaan bilbila koo fayyadamaa jira jechuu dha,’’ jedhan. ‘’Yoomin bilbila koo baase? Battala sana hin yaadadhu…hamma kana irra deddeebisee tuttuquun koo na dinqeera,’’ jedhan fayyadamaan biraa. Bilbila ofiii ilaaluun ykn tuttuquun namoota baayyeef  waan barbaachisaa taheera. Wal-quunnamtiif qofa itti hin fayyadaman, jedhan qorannoo kana kanneen barreessan keessaa tokko kan tahan, Piroof, Saadi Laahluu ‘’Dhimmi kun keesumaa ijoolleef waan yaaddessaa dha.Meeshaaleen kun akkatti jireenya keenya geeddaran otoo hin beekiin dukkanuma keessa adeemaa jirra. ‘’Akkatti qormaata kanarraa of eegnu barachuu qabna. Yemmuu yeroo xiyyeeffannoo barbaannuufi namootatti haasa’uu barbaannu. Akkuma abbaan qawwee mana seenu qawweesaa ala kaa’u ykn qaawwee keessaa rasaasa baasu gochuu qabna. ‘’Dhimmi barbaachisaa fi hatattama baayyee xiqqoo dha. Waanti baayyee yeroof  isin eeguu danda’a-waanti isinitti hafu hin jiru.’’ Dr Liindaa Kaayee, Kutaa Qorannoo Qor-qalbii Yunivarsiitii Eej Hiil irraa, qorannoon akkasii namoonni bilbila isaanii waa dalaguuf moo amalaaf tuttuqu kan jedhu gaafachuufi bira gahuu qaba jedhan. ‘’Kunimmoo amalli/araadni kun fedhii keenyaan akka raawwannuufi dhiisnu nuu saaxiluu danda’a. Kana malees araadni kun waan fedhii keenya wayii nuu guutu moo waanuma akka salphaatti raawwannu dha kan jedhu adda baasuu qabna,’’ jedhan.


Mana barumsaa maallaqa karaa 'Facebook' walitti qabameen haaromfame

Naannoo Amaraa magaalaa Gondar keessatti kan argamu manni barnootaa sadarkaa tokkoffaa Qayi Ambaa jedhamu duula karaa marsaalee hawaasaa taasifameen haaromfame. Dubartiin duula kana eegalchiifte Aksumaayit Abrihaa jedhamti. Dhalattee kan guddattee fi barnootashee sadarkaa tokkooffaa kan baratte achuma magaalaa Gondar keessatti ture. Haa ta'u malee manni barnootaa sadarkaa tokkooffaa Qayi Ambaa jedhamu kan dhiheenya mana barnootaa Kaatolikii isheen itti baratteetti argamu tokko dulloomuun jiguu gahee akka ture himti. Mana Barumsaa sanatti ofisheef barachuu baattulleen hiriyyoonni ishee achitti barataa akka turan yaadatti. Magaalaa Finfinnee kan jiraattu Aksumaayit ogummaadhaan injinara. Manni barumsaa Qayi Ambaa baay'ee dulloomee jiguuf gahuu isaa kan agarte wayita gara Gondar imalteetti ture. Wayita gara mana barumsichaa deemtetti waan agarte yoo himtu, ''dareewwan isaa jijjiganiiru, keessoon isaalleen dukkana, kutaalee keessas beeladoonni ni galu turan'' jechuun dubbatti. Manni barumsichaa dallaa bal'aa qabaatulleen akka barattoonni keessatti sochii qaamaa hojjataniitti kan hin qophoofne ta'u himti. Kun haa hafutii dareewwan jiran mataansaa baay'ina barattootaatiif gahaa miti jetti. Dareewwan turan keessatti barattoonni muka dhakkaarra kaawwachuun akka teessumaatti itti fayyadamanii barataa akka turan himti. Manni barumsichaa akkuma jiruutti deebifamee osoo haallu dibamee booda deebi'ee keenyan dhoqqee fi mukaan hojjatamee dafee akka jigu hubachu dubbatti Aksumaayiti. Kanaafuu haaromsa fooyya'e gochuuf murteessuu himti. ''Kan fooyya'e jechuunis dareewwan isaa bilookeetiin ijaaruufan murteesse'' jetti. Yaada kana wayita murteessituuttis abdii kan godhattee hiriyoota, maatii fi hawaasuma naannichaa akka ture BBC'tti himte jirti. Haaluma kanaanis hawaasni maallaqaa fi meeshaadhaan deeggarsa akka taasisuuf gochurratti baay'ee akka fiixaan baheef himti. Qaamooleen kunneenis mana barnootaa abbaa daree saddeetii ijaaruuf gara birri miiliyoona 1.6 walitti busuu isaanii dubbatti. Biiroon Barnootaa ammo baaxii kutaalee bituun hirmaachuusaa yaadatti. Maallaqani manni barumsichaa ittiin ijaarame guyyaa tokkotti kan argame akka hin taane kan dubbattu Aksumaayit, ishee fi hiriyoonni ishee wal jalaan maallaqa karaa feesbuukiin walitti qabaa akka turan himti. Kanaanis hojii bu'uura baasutii kaasee hanga qorqorroonni uwwiifamuutti maallaqni suuta suutaan walitti qabamaa ture jetti. Namoonni maallaqa gumaatanis maallaqni isaanii maal irra akka oole akka hubataniif yeroo yerootti ragaa dhiyeessaa akka turan illeen ni yaadatti. Kunis namoonni hojicha irratti amantaa akka qabaatanii fi gumaata biraatiif akka kaka'an gargaaru dubbatti. Kana malees hojii biraatiif wayita gara Ameerikaa imalte turteetti 'GoFundme' saaquun namoota 13 irraa doolaara kuma 17 walitti qabu himti. Kana malees biyya keessayis namoonni karaa feesbukiitiin deeggarsa maallaqaa taasisuu dubbatti. Haala adeemsa ijaarsa kanaa wayita yaaddattus, marsaa jalqabaatiin dareewwan afur ijaaranii xumuuruuf baatiiwwan torba akka itti fudhate himti. Ijaarsa marsaa jalqabaa kanas baatii Fulbaana bara 2012 xumurtee erga mana barnootichaatti kenniteen booda ijaarsa gamoo kutaawwan arfan itti aananii akka ijaaraman himti. Biiroon barnootaa ammoo barattoota daree afuriif barcuma dhiyeessuu isaa dubbatte jirti. Feesbuukiin midiyaalee hawaasaa guddaa hanga xiqqaa, kan hayyuun haalaan baratee hanga kanneen sirriin hin baratiin irratti yaada qoodaniidha. Haa ta'u malee namoonni yaada qajeelaa fi dhimma gaarii akka kanaatiif deeggarsa taasisuuf harka saanii hixatan midiyaa kanarra akka jiran hubadheera jetti Aksumaayiti. Maallaqni gumaatan hojiirra ooluusaatiif wabii qabaannaan namoonni hojii akkasiitiif deegarsa taasisuu danda'an hedduun jiraachusaanii hubachu himti. Haaluma kanaanis bara kanatti magaalaadhuma Gondar keessatti mana kitaabaa tokko ijaarsiisuuf sochii eegalu himti. Bara itti aanu ammo mana barumsaa dullumni itti cimee kan gara biraa haaromsuuf karoora qabaachu dubbatti. Manni barumsaa Sadarkaa Tokkooffaa Qayi Ambaa ishee amma haaromsitees bara kanatti barattoota 670 simachuun shiftiin barsiisuuf qophii taasisaa jiraachu dubbatti.


Miidiyaa Hawaasaa: Dhaabbanni Twitter appii TikTok bituuf 'mariirra jira'

Twitter dhaabbata TikTok of harkaa qabu ByteDance jedhamu, oopireeshinii appichaa Ameerikaa keessaa bituuf fedhii agarsiisuusaa maddeen himan. Miidiyaan hawaasummaa viidiyoolee gaggabaaboo qooduuf oolu TikTok torbanootaan as ajandaa dubbii taheera, eenyutu bita kan jedhus hedduu haasawamaa jira. Torban dabre keessa Donaald Tiraamp, dhaabbileen walitti dhufeenya daldalaa TikTok waliin qaban guyyoota 45 akka dhaaban ajaja dabarsee ture - sababni dhiyaate sodaa nageenyaa kan jedhu ture. Dhaabbanni teknooloojii guddichi Microsoft, dhaabbilee TikTok bituud maqaan isaanii irra deddeebiin kahaa ture keessaa isa dursaa ture - amma garuu Twitter itti dabalameera. Haatahu malee akka maddeen kunniin jedhanitti, Twitter appii lammiilee Chaayinaan hundaa'e kana bituuf humna haa qabaatuu haa dhiisuu wanti ifa tahe hinjiru. Kana malees, waliigalticha guyyoota 45 keessatti xumuruu danda'unis gaaffii biraadha. Gatiin kaampaanii TikTok Ameerikaa keessaa hagam akka tahe beekamuudhaa baatus, biiliyoona kudhan gadi hinjiru jedhamee tilmaamama. Twitter qabeenyi isaa yookaan gatiin baasu naannoo doolaara biiliyoona 29 yogguu tahu, Microsoft ammoo tiriliyoona 1.6 oli. Akka ogeeyyiin jedhanitti garuu, Twitter carraa Microsoft caalu qabuu dubbatu - Microsoft seerota to'annoo hedduu keessa darbuu qaba. Dhimma kanarratti BBCn Twitter fi TikTok qunnamuuf yaaliin taasise hin milkoofne. Appilikeeshiniin kun waggoota muraasaa as akkaan jaalatamaa dhufe, keessumaa dargaggootaan. Gara caalu aappiin kun viidiyoowwan gaggabaabduu muuziqaa waliin dabaalamanii hojjetamuu danda'an sekoondi 15 dheeratan maxxansuuf oola. Viidiyoowwan gaggabaabduu kana gulaaluufis sirna salphaafi mijaawaa qaba. Wanti namni tokko akkaawuntii isaarratti maxxansu hunduu, namoota isaan hordofaniinis ta'ee kanneen isaan hin hordofneen mul'achuu danda'a. TikTok ergaawwan hiriyyoota gidduutti erguufis ni oola Harki caalaan maamiltoota aappii kana warra Indiyaa ta'aniis, biyyattiin aappii kana uggurteetti. biyyii Huawei fi ZTE uggurte Awustiraaliyaaniis aappii kana ugguruuf jetti.


'Nageenya waaraa fiduuf hawaasni walitti bu'iinsa diduu qaba'

Hayyoonni lammiilee Itoophiyaa UKtti argamaniifi 50 ol ta'an walitti qabamuuf dhimmi sababa ta'e, dhimmi nagaa dhabiinsa irra deddebiin Itoophiyaatti mudatu ta'u himu. Dr Alamaayyoo Gabrayyees taatee baatii Bitooteessaa mudatee tureef lammiilee Itoophiyaa wallaansa fayyaa UKtti baratan waan tokko haa goonu jechuun waliin dubbachu akka eegalan yaadatu. Oggeessa wallaansa kaansarii kan ta'an Dr Alamaayyoon ka'umsi isaanii jalqabaa waldaa hakiimoota Itoophiyaanootaa UKtti argamuu haa cimsinu kan jedhu akka ture himu. Haa ta'u malee, haala Itoophiyaan keessatti argamtu ''hanga yoonaatti caliifnee ilaala? Yaaddoo boru maaltu dhufa jedhuun eegna'' jechuun walitti qabamu BBC'tti himan. Isaan boodas hakiimoota lammii Itoophiyaa ijaan wal arganii hinbeekne 50 gamticha keessatti hirmaachuu himan. Gamtaan araaraafi nagaa Itoophiyaanootaa jedhamuun waamame kunis haala nageenya biyyattiifi maal godhamu akka qabaatu irratti marii taasisa. Dr Li'uulsaggad Ababa hayyuu araaraafi nageenyaati. Dhimumma kanarratti biyyoota Afrikaa adda addaa keessatti tajaajiluus ni dubbatu. Walgahiiwwan kanneen irrattis maalummaa walitti bu'insaa, malawwan walitti bu'iinsi ittiin hiikamuufi kannnen biroorratti marii qopheessu himu. Nageenya karaa midiyaa hawaasaatiin bora'e karaadhuma midiyaa hawaasaatiin deebiisun ni danda'ama? Biyyaa fagaatanii argamanilleen carraa meeshaaleen dijitaalaa ummanni itti fayyadamuun, daandii agarsiisuuf carraan ni jiraata jedhanii amanu. Namoonni karaa miidiyaalee hawaasummaatiin 'qotiyyoon dhaleera' jedhan gocha isaanii irraa akka of qosatan taasisuuf midiyaan hawaasummaa tajaajilu akka danda'u dubbatu. Maddi waldhabdee inni tokko odeeffannoo hin mirkanoofnee daddabarsuudha kan jedhan ogeessi kun, namoonni kun hunduu odeeffannoo hinmirkanoofne dabarsuu irraa akka of qosatuus ni gorsu. Dhugumaan miidiyaan hawaasummaa nagaa fiduu danda'a kan jedhu irratti shakkii qabaatanis, odeeffannoo sobaafi haasaa jibbinsaa akka hafan gochuu danda'a jedhu. Odeeffannoofi haasaawwan kun hafan jechuun ammoo gara nagaatti tarkaanfii jalqabaa ta'uu danda'a jechuun abdii qaban ibsaniiru. Dabalataan ammoo miidiyaan hawaasummaa aadaa falmii karaa yaada gabbisuu danda'uun gaggeessuufi jabeessuu irratti bu'aa buusuu danda'a jedhaniiru. Dr Alamaayyoon "Itoophiyaan biyyaa rakkoo hedduu qabdudha," jechuun "caalaatti kan miidhamte," ammo karaa odeeffannoo sobaafi haasaa jibbaa midiyaalee hawaasummaa irratti tatamsa'aniini jedhu. Akka amantaa isanitti yaaada hamaa teeknoolojii dijitaaliin facaasame fayyisuun kan danda'amu karaama teeknoolojii dijitaalaa fayyadamuu qofaani. Nagaan hojii guyyaa tokkoon waan argamu miti kan jedhan Dr Li'uulsaggad gama isaaniin "nagaan adeemsa" akka ta'e cimsanii dubbatu. Adeemsa kana gargaaruufis ilaalchaafi yaada namoota jijjiiruun akka barbaachisuu, namootni akka haasa'aniifi yaada isaanii akka ibsataniif haala mijeessuun akka barbaachisu dubbatu. Waldhabdee akka abaarsaatti namootni ilaalan akka jiran kan ibsan Dr Li'uulsaggad , waldhabdeen abaarsa osoo hin taanee yaadaan walii galuu dhabuu ykn odeeffannoowwan wal simu dhabuudha jechuun wanti akkanaa taa'anii haasa'uun hiikamuu danda'a jedhaniiru. Aadaan waldhabee haasaatiin hiikuu sabaa lammii biyyatti adda addaa bira kan jiru ta'uu kan ibsan Dr Li'uulsaggad aadaa waldhabdee hiikuu kana fidanii nagaa buusuu qabna jedhu. UK taa'anii Itoophiyaatti nagaa fiduun ni danda'amaa? Biyya ofiirraa kiloomeetira hedduu fagaatanii oduu sobaa miidiyaa hawaasummaa irratti yeroo dhaga'anii qaamaan argamanii waa gochuu dadhabaniyyuu, homaa gochuun hin danda'amu jedhanii akka hin yaadne kan himan Dr Alamaayyoo dha "Hanga dandeenyu haa goonu," jechuun nagaa fiduuf hojjeechaa akka jiran himu. Nagaan waan nama tokkoon dhufu miti jedhu Dr Li'uulsaggadimmoo. "Nagaan mootummaan qofaa isaa wanta fiduu danda'u miti. Nagaan poolisii ykn looltooni waraanaa waan fiduu danda'an miti, hundi waliin ta'uun yeroo hojjachuu danda'udha nagaan kan dhufu," jedhu. Itoophiyaan nagaa dhabuun ishee daqiiqaa, sa'aatiifi guyyaa hunda kan na yaaddessudha kan jedhan Dr Alamaayyoo nagaan nu jalaa miliqee waldhabdee keessa yoo seename "to'achuun ni cima," jedhu. Kanaaf biyyooti ollaa ilaaluu qofa osoo hin taane, kanaan dura biyyaa keessatti yeroo nagaan boora'e ilaaluun salphaatti gara hokkoraatti seenamuun akka danda'amu hubachuun barbaachiisa ta'uu Dr Almaayyoon gorsaniiru. Kanaafis namni hundi hojiin har'a hojjatan nagaa borii irratti dhibbaa uumuu danda'u yaaduun of eeggannoon socha'uu akka qabu yaadachiisaniiru. Dr Li'uulsaggad gama isaaniin hawaasni hundi "waldhabdeen na ga'a, sodaatiin taa'uun na ga'a, maatiikoo rasaasaaf aarsaa hin godhu, maasiikoo qotadhee jiraachuun barbaada," jechuu qaba jedhu. Yeroo sana loltoonnis, mootummaanis gargaaru danda'a jechuun hanga sadarkaa sana hin ga'amnetti nagaa fufiinsa qabu uumuun akka hin danda'amne himu. Meeshaan waraanaa nagaa hin fidu kan jedhan ogeessi kun, humni hidhate meeshaan isaa "har'a isa dabarsuu yoo danda'es bor isa dhaabuu hin malu," jechun ibsaniiru. Namootni abbummaan nagaa kan isaanii ta'uu baruu akka qabaniifi "waldhabdeen nu ga'e" jechuun akka isaan barbaachisu dubbataniiru. Jarsoliin biyyaa, hoggantoonni sabaa, maanguddoonni, abbootiin amantaa naannoo isaanitti sochiin meeshaalee waraanaa seeraan alaa akka dhaabbatu gochuuf "ofittummaa keessaa ba'uun nageenya kaaniif falmuun akka isaan barbaachisu," himaniiru. Biyya keenya namoota siyaasaafis ta'e rogeessotaaf qofa kennuun wanta itti gaafatammummaa hin qabnedha kan jedhan Dr Alamaayyoon ammo "Ana hin ilaallatu jedhanii qamoolee kanaaf biyyaa dhiisuun guyyaa tokkotti magaalaan akka barbaadaa'uu agareerra," jedhu. Dr Li'uulsaggad ummaatni waldhabdeen na ga'e yoo jedhe "nagaa buusuun yeroo dheeraa fudhata jedhee hin amanu,"  jechuun Itoophiyaa keessatti nagaa buusuuf namootni biyya keeessas ta'e ala jiran itti gaafatamummaa fudhachuu akka qaban dubbatu. Dr Alamaayyoon gama isaaniin nagaa fiduuf dargaggootaaf waltajjii haasaafi marii qopheessuun waa'ee duudhaa Itoophiyaa barsiisuun barbaachiisadha jedhu. Dr Li'uulsaggad ijoollee keenyaatti wanti himnu hubachuu akka qabnu himuun "eenyummaa irraa darbanii waa'ee waliin ta'uu barsiisuun barbaachisaadha," jedhu. Dhabbilee barnootaa olaanoo keessattis yoo ta'e, yaadaa yaadaan falmuu barattoonni akka baran irratti hojjachuun barbaachisaa akka ta'e gorsaniiru.


Itoophiyaa: Mootummaan yaaddoo miidiyaa hawaasummaa dhaabsisuu danda'aa?

''Namoota midiyaalee hawaasarratti jibba, waraanaa fi qocholloo raabsan mootummaan seeraan adabsiisuu fi mirga iddoo jireenyasaanii mulqisiisu danda'a,'' jedha ogeessi seeraa Abba Nageessaa Oddoo Duubee. Yaa'ii mana maree bakka bu'oota uummataarratti tibbana MM Abiyi Ahimad yaaddoo fayyadamtoota miidiyaalee hawaasaa biyyoota alaa jiran qaba wayita ibsan, 'Waaqni isinitti haa faradu' jechuun dubbataniiru. Kanuma ilaalchisee mootummaan tarkaanfii fudhachuu danda'u hin qabuu? dhimma jedhurratti ogeeyyii seeraa fi miidiyaa haasofsifneerra. MM Abiyi Ahimad Paarlaamaatti dhiyaatanii gabaasa dhiyeessuun, gaaffii gaafatameef deebii kennaniin, ''Kutaalee addunyaa garagaraarraa kan jiraatanii fi afaan biyyaa kan dubbatan hedduun isaanii paasportii Itoophiyaa kan hin qabne, soofaarra taa'anii uummata madabiirraa taa'uun ka'ii kan jedhan. Ofiif konkolaataa miidhagaa ofaa, isa lafoo deemuun waan baasiif kaffalu hin qabneen ka'ii ajjeesi jedhuun, uummatni Itoophiyaa mee haa hubannu, akkuma jiruun dubbi fudhachuu haa dhiifnu. Isin warri Awurooppaa fi Ameerikaa tessanii uummata garraamii kanaan wal nyaachiftan ani achitti karaan isin to'adhu hin jiru, Waaqni isinitti haa faradu,'' jedhaniiru. Ameerikatti abukaatoo waldaa seeraa Minisootaaa obbo Nageessaa Oddoo ergaan MM dubbatan dhuguma yaadessaadhaa? jennee gaafanne. ''Ka'i ajjeessi kana raawwadhuu namootni jedhanii labsan hedduudha. Yaaddoon isaanis dhugaadha,'' jedhu Abba Nageessoo. Ogeessii Midiyaa Gammachuu Baqqalaa garuu, hamma kana yaaddeessaa mitii jechuun falma. Sababasaa wayita himus, ''haalli jirus baay'ee yaaddessaa miti, uummannii harki caalaan tajaajila intarneetii hin qabani, hin fayyadamani. Namoonni yaada dargaggoota bocuu danda'an yaadnisaanii midiyaalee kanarratti hin argamu, kan warraa midiyaalee hawaasaa akka Feesbukii fi Tiiwitarii fayyadamaniiti. Haalli itti yaadasaanii dhiyeessinus jijjiramuu qaba jechuudha.'' MM Abiyi dhimma kana to'achuu akka hin danda'amnetti dubbatan. Obbo Nageessoo fi Gammachuun garuu mootummaan kana to'achuuf tarkaanfiin fudhachuu qabu akka jiru dubbatan. ''Bilisummaan yaada ofii ibsachuu daangaa qaba, waantota dhorkaman namoota darban seeraan gaafachiisuun ni danda'ama. Biyya alaatti qaama waan kana ijaarrate, namoota yakka akkasii raawwatan, mootummaan karaa lamaan to'achuu danda'a. Jalqaba, ragaan itti mirkanoofnaan adabamuu danda'u. Lammaffaammoo, mirgi biyya sanaa keessa jiraachuulleen irraa kaafame gara biyyatti ergamu danda'u'' jedha ogeessi seeraa Nageessaan . ''Warra namoota walitti naqu, waraana ykn qocholloo bal'isu kana dhaabbilee tajaajila midiyaalee hawaasaa kennan waliin haasa'uun sirreessuu danda'a,'' jedha obbo Gammachuun. Waldaan biyya alaatti dhimma kana qoratuu fi karaa seeraan tarkaanfii fudhatu jiraachuu dubbatu. Koreen Sivili Itiyoo-Ameerikaa waldaan jedhamu abukaatoo baay'ee qabu dhimma kana qorachuuf akka jiru obbo Nageessoon himan. Waggoota shanan darban midiyalee hawaasa fayyadamuun Oromiyaa keessatti mormiin gaggeeffamaa turu ni yaadatama. 'Gaafa sana mirgi yaada ofi bilisummaan ibsachuu ukkamfamee ture, mirgi gurmaa'uus hin turre, jaarmiyaaleen siyaasa biyya keessa akka hin sochoone dhorkamee ture, amma garuu iddoon sun banameera. Adeemsi dimokiraasii sirrii amma ta'etti, mootummaan amma hin gufachiifnetti mormiin sana darbee gaggeeffamu adeemsa kana gufachiisa'' jechuun yaadasaanii guduunfan.


Atileet Hayilee Gabrasillaasee: "Itoophiyaan 'duguuggaa sanyii' irraa of eeggachuu qabdi"

Ergaawwan sobaa feesbuukiirratti tatamsa'an walitti bu'iinsaa fi dhumaatii lammiilee Itoophiyaaf sababa ta'aa akka jiran atileetii gameessi Itoophiyaa Haayilee Gabrasillaasee dubbate. Akka Hayileen jedhutti hokkara miilanaa lubbuu namoota 78 galaafate kan dhale oduu sobaa ykn 'fake news' Feesbuukii gubbaatti gadi dhiifamedha. Hokkarri lubbuu namaa galaafatee fi qabeenyaa hedduu barbadeesse gara walitti bu'iinsa sabaa fi amantiitti geeddaramee ture jedhe mootummaan. Hookkarichi akka babal'atuuf ergaawwan miidiyaa hawaasummaarratti barreeffamaa turan ga'ee olaanaa gumaachaniiru kan jedhu Haayileen Feesbuukiin ergaawwan akkanaa hin haqu yoo ta'u darbeen himadha jedheera. Haayileen ergaawwan feesbuukiin haquu qabu kamfaa akka ta'an adda baasee kaa'uu baatus,''ergaawwan sobaa salphaatti babal'achuu danda'u'' jedhe. Itoophiyaa keessatti tibba darbe namoonni 80tti siqan ajjeefamuusaaniif sababiin feesbuukiidha jedheen amana jechuun feesbuukii komateera atileetiin gameessi ganna 46 kun. Hiriirri deeggarsa Jawaar Mahaammadiif bahame kutaalee Oromiyaa garaagaraa keessatti gara hokkaraatti jijjiiramee namoonni lubbuu dhabaniiru akka qe'eesaanii irraa buqqa'anii fi qabeenyi akka badus sababa ta'eera. Aanga'oonni mootummaa olaanoon lubbuu Jawaar Mahaammad balleessuuf yaaliin taasisan akka hin jirree fi ta'us garuu halkan sana dogoggorri raawwatame jiraachuu akeekaniiru. Warra dhimma kana keessaa harka qaban qoratanii seeratti akka dhiyeessanis ibsaniiru. Hookkara uumamerratti tarkaanfii namoonni fudhataniidha jedhamee suuraa fi viidiyoon nama suukanneessu miidiyaa hawaasummaarratti gadi dhiifamaa tureera. Haayileen wantoonni miidiyaa hawaasummaarratti mul'atan kunneen gocha lammiilee Itoophiyaatiin raawwatamaniidha jedhee hin amanu jedha. ''Lammiiwwan kiyya nan beeka, gocha jibbisiisaa akkanaa hin raawwatan'' jedhe. Jeequmsi sun erga darbee booda ergaawwan viidiyoo soba kan akka wayita qondaalli mootummaa tokko dargaggoota ni hidhachiisna jedheera jedhuu fi kaanis miidiyaa hawaasummaarra tamsa'aa turani. Itoophiyaan of eeggachuu qabdi Ministirri Muummee Abiy Ahimad erga gara aangootti dhufanii as waa'ee tokkummaa fi jaalalaa labsaa turanillee garuu atakaaroon saboota biyyattii gidduu jiru to'annoodhaa ala ta'uuf deema sodaa jedhutu jira. Fiigichaan ala hojii biizinesiitiinis kan beekamu Haayilee Gabrasillaasee ''seenaan duguuggaa sanyii Ruwaandaatti mudate fagoo hin jiru, kanaafuu Itoophiyaan of eeggachuu malti'' jechuun yaaddoo qabu ibsa. Haalonni amma jiran itti fufuun to'annoo ala yoo ta'an maaltu akka nu eeggatu Liibiyaa, Siiriyaa, Yaman... ilaaluun ni danda'ama jedha Haayileen. Hookkara tibba darbe uumame booda namoonni 400 ol ta'an shakkamanii to'annoo seeraa jala ooluu aanga'oonni mootummaa ibsaniiru. Feesbuukiin yaada Haayilee Gabrasillaasee dhiyeesserratti hanga yoonaa homaa hin jenne, garuu dhaabbatichi oduu sobaa toa'chuurratti imaammata baasee hojjechaa jira


Itoophiyaatti gaazexessaan yeroo jalqabaaf labsii oduu sobaa tamsaasuun himatame eenyu?

Abbaan Alangee Federaalaa gaazexessaa Yaayyasawu Shimallis jedhamu labsii haasaa jibbinsaafi odeeffannoo sobaa tamsaasuun himate. Seera baatii Guraandhala keessa Mana Maree Bakka Bu’oota Ummataan ragga’e bahe kanaan  namni yeroo himatamu kun kan jalqabaati. Labsiin kun Guraandhala keessa ragga’us tibbana ture gaazexaa Nagaariit irratti kan bahe. Abbaan Alangee akka ibsetti gaazexessaa kun kaffaltii wabii birri 15,000 qabsiisuun alatti galmee himannaasaatii akka hordofu murtaa'eera. Haata’u malee, kana dura si’a lama wabiin akka gadhiifamu Mana Murtii Olaanaa Federaalaan murtaa’uus osoo hin gadhiifamin hafeera. Maaltu ta’e? Torban darbe gaafa Roobii Manni Murtii Sadarkaa Jalqabaa Federaalaa Dhaddacha Araadaatti argamu gaazexessaan kun wabiidhaan akka bahu murteesse. Garuu, gabaasaaleen akka jedhanitti gaafuma sana waaree booda Komishiniin Poolisii Finfinnee murtee mana murtii kana mormuun Mana Murtii Federaalaatti ol iyyate. Manni murtii jalqaba wabiin akka gadhiifamu murteesse irra deebiin ol iyyannoo komishinii poolisii kuffisee wabiin akka gadhiifamu murteesse. Bulee isaa gaafa Kamisaa Poolisiin Federaalaa gaazexessaa Yaayyasaw Shimallis shororkessummaan akka shakkan ibsuun akka hin gadhiifamne gaafate. Wiixata darbe Manni Murtii himannaa shorokeessummaa poolisii federaalaa jalaa kuffise wabiin yeroo lammaffaaf akka gadhiifamu murteesse. Ta’us Yaayyasaw osoo hin gadhiifamiin harka poolisii akka turu ta’e. Ajajani mana murtii Olaanaa Federaalaa akka wabiin bahu osoo hojiirra hin ooliin guyyaa kaleessaa labsii odeeffannoo sobaa tamsaasuun himatame. Maaliin himatame? Yaayyesawu baay’ina namoota vaayirasichaan du’aniirratti gabaasa dharaa dhiyeessuun hidhame. Himannaan isaas waa’ee koronaavaayirasii odeeffannoo sobaa tamsaasuun himatame. Maayirratti garuu gaazexessaan kuni gabaasakootiin dogoggoreera jedhee dhiifama gaafateera. Mannii murtii olaanaa Federaalaa dhaddachi Lidataa mirga wabii eegeef kunis ittisa ragaa akka dhiyeeffatuuf beellama kenneefi jira. Yaayyasaw Eenyu? Gaazexessaan kuni sagantaa torbanitti guyyaa tokko Televijinii Naannoo Tigraay irratti dhihaatuufi ‘Itiyoo – Fooram’ jedhamu qopheessuun beekama. Yeroo hedduus qondaaltota paartii Adda Bilisa Baasaa Ummata Tigraay [TPLF] dhiheessuun gaafata. Barruu ‘Fitih’ jedhamurrattis ni barreessa. Isa dura immoo miidiyaa mootummaatti hidhata qaban kanneen akka EBC, FBC akkasumas boodarra Televijinii cufame, ENN, keessa dalageera. Gaazexessaan kuni bulchiinsa Muummicha Ministiraa Abiyi Ahmad qeequun beekama. Yeroo dheeraaf Itoophiyaan gaazexeessitoota hidhuun akkasumas mirga bilisummaan yaada ofii ibsachuu hacuucun himatamti. Erga Ministirri Muummee Abiy Ahimad aangootti dhufanii booda jijjiiramani guddaan mul’ateera. Haa ta’u malee, gareen mirga namoomaa jalqabumaa eegalee labsiin mootummaan tibbana oduu sobaa to’achuuf baase jijjiirama dhufe danqa jedhanii yaadda’u ibsaa turan. Torban darbe CPJ’n Itoophiyaan gaazexessaa kana haaldure tokko malee akka hiiku gaafateera.


Hayileen Feesbuukii himachuufan yaadaa jira jedhe

Atileet Hayilee Gabrasillaasee Feesbukii himachuudhaaf yaadaan jira jechuudhaan Faanaa Biroodkastiing Korporeetiitti hime. Shalaqaa Hayilee Gabrasillaasee akka jedhetti waggoota darban keessa rakkoowwan nageenyaa Itoophiyaa keessati mul'atan akka miidhaa guddaa qaqqabsiisaniif miidiyaaleen hawwaasummaa keessumaa ammoo Feesbuukiin ga'ee ol aanaa akka qabu ibseera. Mootummaan Itoophiyaa badiinsa Feesbuukiin qaqqabsiisaa jiruuf kan hin himanne yoo ta'e ani himachuun koo hin hafu jedhe Hayileen. Sababii Feesbuukiitiin biyyi miidhamaa jira, ummannis du'aa jiras jedheera. Guyyoota muraasa keessatti namoonni hedduun lubbuun isaanii darbuu ibsuudhaan kun ammoo Feesbuukii himachuudhaaf ga'aadha jechuun dubbateera. Feesbuukii qabsoodhaafi mirgaaf sagalee ittiin dhageessisiifachuuf hojiirra oolfanneerra jedhamus, haarsaa hin barbaachifne kaffalchiisuu akka hin qabne of eeggannoon taasifamuu akka qabu yaadachiiseera. Namni kamiyyu bulee oola malee yakka raawwateef itti gaafatamummaa jalaa ba'uu hin danda'u jechuudhaan dubbateera Atileet Hayileen. Atileet Hayileen Feesbuukiin alatti miidiyaaleen hawwaasummaa Itoophiyaa keessatti banaman of- eeggannoodhaan qabamuullee akka qaban akeekkachiiseera. Lammileen Itoophiyaa biyya keessaafi biyya alaa jiran suuraawwaniifi barreeffamoonni namoota isaan deggeraniin bira yeroo geessifatanitti of eeggannoo gochuu akka qaban dubbateera. Atileet Hayileen wantota biyya biraatti uumaman akka waan biyya kana keessatti uumamanii fakkeessuudhaan, biyya biraatti harkaafi miilla murama akka waan biyya kanatti muramanii fakkeessuudhaan, manneen biyyoota biraa keessatti gubatan akka waan biyya kana keessatti gubatanii fakkeessuudhaan, meeshaaleen manca'an aakka waan biyya keessatti qaqqabe fakkeessuudhaan dhiyeessuun namuma kana sobaan godhe boodarra miidhaan isumurra ga'a," jedheera. Har'a callisee taa'ee ilaalullee boor itti gaafatamummaa jalaa bahuu hin danda'u. Kanaaf, namoonni hojii akkanaatti bobba'an of-eeggannoo gochuu akka qaban hubachiiseera Atileet Halyileen.


Tuwiitariin ergaawwan siyaasa beeksisan maxxansuu dhowwuuf

Dhaabbilee miidiyaa hawaasummaa keessaa tokko kan ta'e tuwiitar ergaawwan waa'ee siyaasaa beeksisan dabarsuu dhorkuuf jedha. Akka dhaabbati kun jedhutti ergaawwan siyaasaa seeraan nama bira ga'uu qabu waliin dhahuudhaan gurguruu yookiin bituun sirrii miti. "Beeksisi karaa interneetii gaggeeffamu humna kan qabuu fi daadnii daldalaa isa guddaadha. Humna kana siyaasaaf dhimma itti baanaan balaa guddaa fida'' jedhan Hoogganaan DhaabbataTuwiitarii  Jack Dorsey. Morkataa tuwiitarii kan ta'e feesbuukiin dhiyeenyuma ergaawwan siyaasa beeksisan dhorkeera. Miidiyaan hawaasummaa ergaawwan siyaasaa dabarsuu diduun isaanii filannoo bara 2020 irratti aanga'oota Ameerikaa gidduutti adda addummaa uumeera. Duula Pirezidaanti Doonaaldi Tiraampi irra-deebiin filatamuuf gaggeessan kan hoogganan Brad Parscale "murtee kun miidiyaa hawaasummaatiin darbuun hojii mormitoonni Tiraamp isa kuffisuuf taasisaa jiraniidha'' jedhan. Duula na filadhaa bakka bu'aa Dimokiraatotaa kan hoogganan Bill Russo gama isaaniitiin ''beeksisa siyaasaa doolaaraan beeksifachuurra dimokiraasiin keenya akkaataa fedhii hawaasaa guutuu danda'uu fi fudhatama akkamiin argata kan jedhurratti hojjechuutu fala ta'a'' jedhan. Hundeessaa fi Hoogganaan Feesbuukii Mark Zuckerberg dhimma kanarratti gaazexeessitootaaf wayita ibsa kenne imaammati dhaabbatasaa sirrii ta'uu dubbate. "Ijaarsa dimokiraasii keessatti namni dhuunfaa tokko karaa miidiyaa hawaasummaa aanga'oota siyaasaa basaasuu fi to'achuun sirrii miti'' Dhorkaan tuwiitariin baase kun Sadaasa 22 irraa eegalee hojiirra oola.


Feesbuukiin Awustiraaliyaatti 'Like' fayyadamtootaa dhoksuuf yaalii jalqabeera

Feesbuukiin lakkoofsa 'like' fayyadamtootni waan maxxansan irratti argatan dhoksuu, Awustiraaliyaatti jalqabe. Jimaata darbe irraa qabee lammiileen Awustiraaliyaa muraasni waan namni biraan maxxanseerratti lakkoofsi 'like' fi 'deebiin'  kennaman biroo arguu hin danda'an. Jijjiiramni wal-falmisiisaa tahe kuni Instaagiraamiidhaan baatii Adoolessa keessa jalqabame. 'Like'n akka hin mul'anne gochuun dhiibbaa hawaasaa fayyadamtootarra irra jiru hir'isuufi jedhameera. Namoonni waan ofiisaanii maxxansan irratti 'like' isaanii ilaaluu ni danda'u. Lakkoofsa 'like' namoonni argatan herrega keeessaa baasuun, namoonni 'like' argatan irra  qabiyyeefi hariiroo qaban irratti akka xiyyeefatan gochuu dha, jechuun dubbii himtuun dhaabbatichaa Mia Garlick  Australian Associated Press himteetti. Dubbi himtuun kuni dhaabbatichi murtoo kanarra gahuuf ogeessota fayyaa sammuufi gareewwan farra-doorsisaa mariisiseera. Ogeessotni teekinolojii illee kana raaganii turan jette. Jalqaba baatii kanaarratti injineeriin Hong Kong appilikeeshinii bilbila andiroooydii irratti feesbuukiin yaalii kana taasisaa jirachuu haa himtuyyuu malee feesbuukiin yaada hin kennine. Instaagiraamin yaalii biyyoota Awustiraaliyaa, Niiw Ziilaand, Biraazilii, Jaappaan, Xaaliyaan Kaanaadaafi Ayarlaanditti taasisaa jiruun daataa uummataaf beeksise hin qabu. Fayyadamtoonni miidiyaa hawaasummaa murasni 'like' agarsiisuun daldala keenyaaf dhimma murteessaa dha jedhaniiru.


Sashaa Baroh Kohen: Feesbuukiin Hiitlar osoo jiraatee beeksisa akka bituuf ni eeyyamaaf ture

Taaton lammii Biriteen Saashaa Baron Kohen, Feesbookiin bara 1930n keessa utuu jiraateera ta'e, Hiitlar ilaacha jibba Jiwishootaaf qabu akka gaggeeffatuuf waltajjii ni eeyyamaaf ture jechuun dubbateera. Haasaa Niiw Yoorkitti taasise irratti waa'ee midiyaa hawaasummaa kanaa addatti dubbateera. Dabalataniis 'yaada hin taane namoota biiliyoonaa ta'an' irratti dhiibaa jiru jechuun Google, Twitter fi YouTube qeeqeera. Midiyaaleen hawaasummaafi dhabbileen inteerneeta duula siiyaasaa irratti tatamsa'ina odeeffannoo sirrii hin taanee to'achuuf dhibbaa guddaa jala jiru. Dhuma Onkoloolessa irratti Tiwiitarri beeksisa siyaasaa kamiyyu Sadaasa 22 irraa eegalee akka dhorku beeksiseera. Jalqaba torbee kanaattis  Google beeksiisawwan siyaasaa dhorkuuf  akka jiruu beeksiseera. Geeddaramsa jeegalame kana akka hordoofuuf Feesbuukiin dhibbaa jala jira jedhu xiinxaaltonni. Baroh Kohen ejjennoo hoggonaan Maark Zakarbarg beeksisa siyaasaa hin dhorkuu jedhe irratti dubbateera. "Yoo kaffalteefi, Feesbuukiin beeksisa 'siyaasaa' kamuu ni maxxansu, soba utuu ta'eeyyu. Dabalataaan immoo fayyadamtoota isaanii filatanii irraatti dhiibuun sobni kun akka babal'atuuf si gargaaru," jedha. "Utuu Feesbuukiin Bbara 1930'n keessa tureera ta'e, Hiitleer waa'ee 'rakkooo Jiwishoota' ilaalchise 'hiika' inni qaba jedhuuf beeksisa sakandii 30 akka maxxansuuf ni eeyyamaaf ture" Baron Kohen "bu'ura midiyaa hawaasummaafi akkamiin jibba, ololaafi soba akka ittiin raabsu irratti deebinee yaaduuf" yeroon amma jedha. Dabalataanis Feesbuukiin 'bakka mirgi yaada ofii ibsachuu itti kabajamudha' jedhe Mark Zakarberg amanuu isaa gaaffii keessa galcheera. "Hundi keenya namoota hamoofi namoota daa'imman miidhan yaadaasaanii akka adeemsiifataniifi namoota midhaan irratti akka xiyyaaffataniif waltajjii bilisaa kennuu hin qabnu kan jedhu irratti walii galla jedheen amana," jedheera. Haasaa kanarratti dhaabati Feesbuukii yaada hin kennine.


Abbaafi intalli Facebook hiriyaa tahaa erga isaaniin jedhee booda wal argan

Dubartiin erga Facebook abbaashee dhalche waliin hiriyaa akka taatu ishee affeere booda, yeroo jalqabaaf walargite. Kaaran Haris, ganna 56, Ingiliiz kutaa biyyaa Korniwol jedhamu keessa kan jiraattu yogguu tahu, jalqaba baroota 1960'oota keessa guddifachaaf kennamte. Erga abbaashee ganna 72, Tirevar Sindan waliin Facebook gubbaatti walbaran booda, yeroo ajaa'ibaa keessa akka turan dubbatti. Aadde Haaris fi Aabba Sindan, yeroo jalqabaaf torban kanatti wayita walarganitti guddisanii ''wal hammataniiru.'' Maqaasaa Facebook gubbaatti wayita agartu oggasuu eenyummaa nama kanaa barte jechuun Falmouth Packet gabaaseera. ''Waanuma tahe ilaalaan ture. Achis maqaasaan arge,'' jechuun BBCtti himte. ''Guyyaa tokko guutuu isuma yaadaan oole. Irra deebiin isa argachuuf qophiidhaa kan jedhu. Tarii inni na baruuf hin barbaadu ta'a.'' Haa tahu malee, Aabba Sinden gaaffii hiriyaa tahuu (Friend request) ergiteef battalumatti deebise. Akka inni jedhutti wayita suuraa isheen ergiteef ilaaluu, oggasuu eenyummaashee bare. Ijoollee dubraa qabu sadi waliin, wanti isaan walfakkeessu qaba. ''Suuraan ishee hin dogongorsiisu,'' jedhe. Walarguun isaanis ajaa'iba jedheera. Akka Aabba Sindan jedhutti, jalqaba bara 1960'oota keessa isaa fi haati Aadde Haaris naannoo 'Croydon' jedhamutti jiraataa turan. Isheenis gannishee 16 wayita ture ulfoofte - baroota sana keessa gaa'elaan alatti daa'ima godhachuun akka safuutti ilaalama ture. Baroota keessatti waa'ee daa'ima kanaa yaadaa akka ture dubbachuun, daa'imni kun dhiira yookaan dubra ta'uusaa garuu hin beekun ture jedheera. Guyya guyyaan Facebook gubbaatti ergaawwan waliif barreessaa erga turaniin booda, magaalaa biyyoota lamaan gidduutti argamtu 'Lyme Regis' jedhamtutti walarguuf murteeysan. ''Guddisnee wal hammachuun, yeroo dheeraaf turre,'' jette Kaaran. ''Namni daandiirra nu bira darbe tokko 'walbeektu mitii?' jedhe. Anis 'Lakkii amma dura wal hin beeknu,' jedheen. Kaaran akka jettutti abbaashee ishee dhalootaa kana waliin ammaan boodas yeroo yeroon akka walargan dubbatti.


Barataan Pirezidant Museeveeniin Twitter gubbaa 'block' na godhan jechuun himate

Lammiin Yugaandaa Ameerikaatti barachaa jiru, Pirezidantiin Yugaandaa Yoweerii Museeveenii Twitter irraa na ugguraniiru jechuun himachaanii jira. Barataan kun Pirezidaantichaan 'Abbaa irree' jechuun kan ibse yoo tahu, aangoorraa godaanuu qabu jechuun barreesse. Yunivarsiitii biyya Ameerikaa Harvaardiitti 'International RelationS' kan barachaa jiru Hilaarii Innoosant Teylar Seguyaa, Pireezidantichi Twitter irraa isa ugguruun, haasawa intarneeta gubbaa adeemu akka hin hordofne na dhorkaniiru jechuun himata. Kanaanis waajirri Pireezidantii odeeffannoo gama @KagutaMuseveni gadhiisan akka arguu hin dandeenyeefi 'comment' gochuus akka hin dandeenye dubbateera. Mana murtii olaanaa magaalaa Kaampaalaatti himatni baname kun waan jedhu, gochaan Museeveeniin seera-qabeessaafi haala kamiinuu kan sirrii hin taane jechuun ibseera. Akkaawuntiin barataa kanaa - @HillaryTaylorVI akkaawuntii pireezidantichaa akka hin ilaalle, hordofne, ergaa hin ergine, jaalanne, qoodne uggurameera. Kanaanis mirgoota heera mootummaa biyyattii keessatti ibsaman - mirga bilisaan dubbachuu fi yaada ibsachuu, akkasumas dhimmota mootummaa keessatti hirmaachuuf qabu kan dhorkedha jedheera. Maxxansi barataa kanaa pireezidantiin Gaanaa Nana Akufo-Addo barattoota Yunivarsiitii Harvaardiif dubbii erga taasisan booda. Innis: ''Pireezidantii abbaa irree Yugaandaa Jeneraal Yoweri Kaguta Musevenin - kan aangoorraa amata 33f turaniin, si geeddaruun hawwa,'' kan jedhu ture. Mudannoon akkasii ka jalqabaa miti. Adoolessa 2017tti, Pireezidantiin Ameerikaa Donaald Tiraamp namoota Twitter isaaniirraa block'in obbaasaniiru jedhamnuun himatamanii turan. Manni murtii federaalaas himata kan kuffiseera.


Fuulli Tiwitaraa namootaafi dhaabbilee bebbeekamoo haakarootaan butame

Fuulli Twitter namoota bebbeekamoo Ameerikaa biliyeenaroota akka Elon Mask, Maayik Biluumbarg, Jeef Bezos fi Biil Geetis fa’aan haakarota Bitkooyinii gaafataniin butame. Haleellaan kun tujaarota Ameerikaa kanniin qofaa otoo hin taane, akkaawuntiin pirezedantii duraanii Ameerikaa Baaraak Obamaa, kadhimamaan dimokiraatota bakka bu’uun pirezedantummaaf dorgomuuf jiranii Joo Baayiden fi raappara beekamaa Kaaniye Weest butamee ture. Haakaroonni kunniin gama kiriptookaransiin waa'ee maallaqa arjoomuu galanii maxxansan. ''Namni hedduu qabeenyakoo akkan qoodu na gaafatan,''  jedha ergaan fuula Biil Geetis irratti dhooban. Dhaabbati Twitter, haleellaan kun ''haalaan kan qindaa'edha,'' jechuun, kun karaa hojjettoota dhaabbatichaa keessaa kanneen hayyama olaanoo qaban irratti xiyyeeffate jedhame. Karaa hojjettoota kanneeniin seenuun, akkaawuntoonni namoota bebbeekamoo kanaa butame jedhe dhaabbatichi. Hojii gagggeessaan Tiwitaraa Jaak Doorsiiy Roobii kaleessaan ''Tiwitaraaf guyyaa jajjaba/hamtuu ture,’’ jedhan. Itti dabaluudhaanis, rakkoo mudate qorachaa jirra, wayita waa’ee ta’ii mudatee guutummaatti hubannoo arganne ifatti ibsina,’’ jedhaniiru. Akkaawuntii mallattoo cuqulisaa ofirraa qabanii fi addatti beekamtii qaban akka odeefannoo kamiyyuu hin qoodne jalqabarraa qabanii dhorkuus ibsan. Paaswoordii ittiin akkawuntii banatan jijjiruun akka hin danda’amnee fi kaanimmoo guutumaatti hojjataas hin jirretu himame. Kaampanichi rakkoo mudate furuuf hojjachaatuman jira jedheera. Toorri Tiwitara Joo Baayideen akkuma butameen cufamuu fi barreeffamni irratti maxxanfames haqamuutu ibsame. Hundeessaan kaampanii cyber-security Dimeetirii Alperovitich, haleellaa saayibarii amma yoonaatti guddaa ta’etu midiyaalee hawaasaarratti raawwatame jedhanii ibsan. Fuula hojii gageessaan kampaanii Tesla fi SpaceX Elon Maask irratti ammoo ''daqiiqaawwan 30 itti aananiif teessoo as jala kaa'ame jirutti Bitcoin yoo ergitan, dachaa godheen isinii deebisa,'' jedhamee maxxanfame. Itti dabaluunis ''Sababa Covid-19f miira arjummaatu natti dhagahama,'' jedha maxxansi kun. Dubbi himaan Biil Geeeti AP tti akka himetti, rakkoo cimaa tiwitarri keessa jiru agarsiisa jedhan. Akkawuntiin namoota bebbekamoo hedduu haala kanaa butamuun kan hin baratamneefi hin eegamne ta’uunis himameera.


Dabratsiyoon Gabramikaa'el: Mootummaan Naannoo Tigiraay 'Walta TV'tti dheekkame

Pireezidantiin itti aanaa naannoo Tigiraay Dr Dabratsiyoon Gabramikaa'el sababa hin beekamneen lubbuun isaanii darbe jechuun Oduun miidiyaan Waaltaa fuula 'Facebook' irratti gadi dhiise mootummaa naannoo Tigiraay dheekkamsise. Waaltaan Oduu kana rippoortara isaa Maqalee jiru irraa akka dhagahetti erga gabaase booda daqiiqa muraasa keessatti balleessee, dhiifamas gaafateera. "Oduun sun beekamtii dhaabbata keenyaa malee gadi dhiifame" jedhe Waaltaan. Biiroon Dhimmoota Komunikeeshinii mootummaa naannoo Tigiraay ibsa gama 'Facebook' baaseen, oduun kun kan kalaqamee fi guutummaan guutuutti sobadha jedheera. Pireezidantiin itti aanaa naannichaa fayyaa guutuu akka qabanii fi hojiirra akka jiranis himeeera. Gabaasaan BBC Maqalee jirus gara Dr Dabratsiyoonitti bilbiluun fayyaa guutuu qabaachuu isaanii mirkaneesseera. Miidiyaan Waaltaa jedhamu "waggoota darban uummata Tigiraayirra haleellaan sabaa akka dhaqqabu duula gochaa ture" jechuunis yakkeera biiroon Dhimmoota Komunikeeshinii naannichaa. Hoggantuun biiroo kanaa Aadde Liyaa Kaasaa dhimmicha adda baafachuuf gara miidiyaa Waaltaatti bilbilanii deebii akka hin arganne eeruun mootummaan naannichaa miidiyaa kana seeraan akka gaafatu BBC'tti himaniiru. Waaltaan dogoggora haa jedhu malee, 'ta'e jedhamee kan raawwatamedha' jedhu Aadde Liyaan. "Uummata Tigiraay shororkeessanii jilbeeffachiisuuf shira shirame jenneeti kan fudhannu" jedhan. Dr Dabratsiyoon Facebook isaanii irratti Afaan Tigriffaan erga dabarsaniin, "duraanis uummataa fi dhaaba keenya maqaa xureessuuf  duula gochaa turan, kan har'aa kunis qaamuma sanaati" jedhan. Fuula 'Facebook' kan aanga'aa olaanaa 'TPLF' Obbo Geetaachoo Raddaa akka ta'e amanamu irratti ammoo Waaltaan "dhaabbata meeshaa shoroorkeessummaa ta'e" jedhamee ibsame. Dhaabbata kana dhaabsisuuf tarkaanfiin kamuu fudhatamuu akka qabus akeeka. Waaltaan battala oduun kun gadi dhiifametti haqee erga dhiifama gaafateen booda, wanti kun akkamiin akka uumame qorate ifa akka taasisu himeera. Hogganaan dhaabbatichaa Doktar Nugusee Mashashaa ''nuti namaa hogganaa biyyaa dhiisiitii nama kaaniifuu waan hamaa hin yaadnu haa tahu malee hojiiwwan uummataaf odeeffannoo kennan gurguddoo gatii dhiyeessaa jirruuf qaamota kana hin fudhannetu karaa nuti hin beekneen odeeffannoon kun akka bahuu godhe,'' jedhan. Dhimma kanarrtti eenyu harka akka keessaa qabus mirkaneessinee uummataaf ni dhiyeessinaa jedhaniiru hogganichi. Waaltaan amma duras qabxii filannoo riifarandamii Sidaamaa waliin wal qabatee gabaasa hojjeteen Boordii Filannoo Itoophiyaatiin komiin irratti dhiyaatee ture.


Hokkora tibbanaa keessatti qoodni miidiyaa akkam ture?

Itoophiyaa keessatti haalli nageenyaa jiru yaaddessaa ta'aa jira. Hokkora guyyoota lamaa qofaan namoonni 86 lubbuu dhabuu MM Itoophiyaa Abiy Ahimad himaniiru. Hokkorri kun walitti bu'iinsa sabaa fi amantaa bu'uureffate akka of keessaa qabus mootummaan himeera. Walitti bu'iinsi kun akka hammaatuu fi lubbuun nama hagana gahu akka badu kan taasise gabaasaalee miidiyaati namoonni jedhan jiru. Ofii Haalli nagenya biyyaa keessumaa amantaa fi saba irratti xiyyeefachuun yoo goolamu gaheen miidiyaaleen taphachuu qaban maali? gaabaasni isaanii akkam ta'uu qaba? Ogeeyyiifi qorattoota miidiyaa dhimma kana irratti yaada qaban gaafanneerra. Ogeessa miidiyaa kan ta'aniifi waggoota dheeraaf miidiyaalee biyya keessa jiran sadarkaalee adda addaatti hoogganaa kana turan obbo Qajeelaa Qannaa, ''rakkoolee nageenyaa amma mul'ataniif sababni miidiyaadha jechuu baadhus, rakkoolee mudatan hammeessuu keessatti garuu gahee bahaa jiraa'' jedhu. Maddi rakkoo nageenyaa amma dhalateef taateewwan galtee ta'an hedduun jiruu jedhanii, rakkoo walxaxaa bara dheeraa turetu jiraa jedhu. ''Gabaasni miidiyaalee rakkoon sun akka furmaata argatutti miti, kun ammo miidiyaalee hunda hin ilaallatu.'' ''Dhiibbaan miidiyaan uumu kan takkkaatti dhalatu miti, har'uma ka'ee rakkoon akkasii akka uumamu hin godhuu'' jedhu oogummaa gaazexessummaarratti kitaaba kan barreessaniifi oogummichas kan barsiisan Birhaanuu Olaanaa(PhD). ''Miidiyaalee biyya keenyaa fi alaayis kan gabaasan uummata dhimmoota akkasiif(rakko nageenyaaf) qopheessuu erga eegalanii tureera." "Wantootni tibba kana argine waan yeroo keessa tuulamaa dhufee qaawwa argatee dhohe'' jedhu. ''Waan xinnoo dhalatte tuulanii akka nama miira keessa galchuutti haalli isaan itti gabaasn jira, kaan ammoo uummata addaan qooduudhaan gabasuutu jira.'' Ogeeyyiin miidiyaa lameen kun yaada miidiyaaleen 'mainstream' (raadiyoo, televizhiniifi barruuwwan) jedhamanis ta'e miidiyaan hawaasaa rakkooolee siyaasaa fi nageenyaa mul'atan fiixee qabachuun hafarsuun hammeessa kan jiran jiruu yaada jedhutti waliigalu. Biyyoota akka Sarbiyaa fi fagoo osoo hin dhaqiin ammoo Ruwaandaatti waggoota 20 dura duguggaa sanyiifi ajjechaawwan sukkanessoo raawwatamaniif miidiyaaleen gaheen taphatan guddaa ta'uu dubbatu obbo Qajeelaan. Haala addunyaan amma irra jirtu wajjiin yoo ilaalamu rakkoon miidiyaaleen Itoophiyaa qaban yeroo kanatti waan isaanirraa eegamu mitii jedha. Miidiyaaleen yeroo hundaa bilisummaan gabaasuu qabuu kan jedhan Dr. Birhaanuun, ''billisummaan garuu bilisa miti'' jedhu. "Bilisummaa hojii wajjiin kan walqabatee deemu itti gaafatamummaan jira, miidiyaan jalqabumaa nagenyaaf dhaabbachuutu itti jiraata, hojiidhumasaayyuu hojjechuuf.'' Kan nageenya booressu keessumaa amantaa fi saba gidduutti kan walitti bu'iinsa uumu irratti eeggannoo addaatiin gabaasuuf miidiyaaleen gaafatama qabus jedhu. Haqnis yoo jiraate jalqaba nageenyatu dursaa jedhu. Yaada kanatti obbo Qajeelaanis walii galu. ''Yayyabni oogummaa gaazexeessummaa dhugaa gabaasi jedha. Dhugaa sana yoon gabaasu ammoo nama na hordofurratti maal uuma kan jedhu ammoo bira hin hafuu.'' ''Miidhaa hin qaqqabsiisa yoo ta'e, dhugaa garaa namaa raasu akkamuu yoo ta'e, sagantaan kee hafuu wayyaa" jedhu. ''Rakkoon akka tasgabbaa'u gochuuf malee, kunoo sabni tokko saba kana fixaa jira jedhamee hin gabaafamu.'' Wannumti dhugaa akka ta'eti gabaafamaa jiru mataan isaa dhugaa dha moo miti kan jedhu qorachuun adda baasuun qormaata gaaxessummaa isa guddaadhas jedhu. Walitti bu'iinsaa fi yaaddoo nageenyaa keessatti nagaa lallabuu, haala itti tasgabbiin bu'u gabaasuutu irra jiraa jedhan. Gabaasaaleen yaada, ilaalcha, eenyummaa saba ykn amantaa tokko gadi qabaa isa kaan leellisuun balaa guddaa fida waan ta'eef midiyaaleen hordoffii barbaadu jedhu ogeeyyiin kun. Hubannoo hawaasni waa'ee miidiyaa qabus hanqina waan qabuuf, kana fooyyessuufis hojjetamuu qabaa jedhu obbo Qajeelaan. Biyyoota kaan keessatti ijoolleen sadarkaa barnootaa gadii irraa qabee barnoota waayee hubannoo miidiyaa gabbisuu (media literacy) barachuu eegalu jedhu. "Akkamittiin miidiyaan akka odeefannoo gabaasu, akkamittiin itti fayyadamuu akka qaban barsiisuu jedhanii, biyya keenyatti namni hundu wanti miidiyaan dubbatu hunduu dhugaa itti fakkaata" jedhu. Dhugaa dhalate tokko yoo gabaasu midiyaan waan keessaa hanqisu fi itti dabalullee qabaachuu akka danda'u hubatamuu qabaa jedhan. Uummatni gara hubannaan gabaasalee miidiyaa xiinxalee fudhachuutti akka guddatuuf sirna barnootaa keessatti hammatamuu qabaa jedhan. Uummata xinxalee gabaasalee miidiya fudhatu horachuuf miidiyaadhumatti fayyadamnaa kan jedhan Dr. Birhanuun miidiyaaleen safuu ogummaa kanaa akka beekanii ittiin bulan jajjabeessuun barbaachisaa ta'uu dubbataniiru.


Tiwiitar maxxansa Tiraamp ''seera hokkora leellisuu'' cabseera jechuun akka hin mul'ane dhorke

Tiwiitar maxxansaalee Doonaald Tiraamp keessaa tokko seera ''hokkora leellisuu'' jedhu sababa cabsuuf dhoksuu isaa beeksise. Dhaabbatichi maxxansa Pireezidantii Ameerikaa kana haquurra bakka maxxansa kanaa akeekkachiisa kaaheera. Yeroo tuqan garuu maxxansicha ni agarsiisa. Akeekkachiifni kuniis fedhii uummatni maxxansa kana arguuf qaburraan kan ka'e akka hin haqamne gochuu ni dubbata. Tiraampiifi Tiwiitar gidduu ataakaroon erga eegalee bubbuleera. Guyyoota muraasa duras Tiwiitar maxxansa Doonaald Tiraamp keessaa isa tokko irratti akeekkachiisa haqummaa odeeffannoo kaahee ture. Maxxansi Tiraamp seera ''hokkora leellisuu'' cabsuun akka dhokatu ta'e kan isaan waayee ajjeechaa nama gurraachaa Miniyaapolisiifi haala nageenyaa san hordofee dhalateerratti maxxansaniidha. Kantiibaan haala nageenyaa to'achuu waan hin dandeenyeef ''Eegdota biyyaalessaan erga'' jedhanii maxxansanii turan Tiraamp. Inni itti aansuun akeekkachiisan ''yeroo saamichi eegalu dhukaasa banuunis eegala'' kan jedhu garuu isa seera ''hokkora leellisuu jedhu cabse waan ta'eef dhokateera. Imaammatni Tiwiitar maxxansaalee namoota dhageettii guddaa qabaniif seera dhaabbatichaa cabsanii haquu caala akeekkachisa irratti maxxansuu kan bahe walakkeessa bara 2019'tti.  Seerri kun hanga ammaatti fayyadamaa Tiwiitaraa isa guddaa Tiraamp irratti hin raawwanne. Waggootaaf tiwiitar Doonaald Tiraampiin akkuma maamiltoota isaa kanneen biroo yoo seera cabsan akka adabu waamicha dhiyaachaafi ture hin fudhanne. Yerooo duraatiif kan Tiwiitar Tiraamp irratti tarkaanfii fudhate kan Roobii darbe akeekkachiisa haqummaa odeeffannoo maxxaansa Tiraampirra kaa'e ture. Tiraamp tarkaanfii tiwiitaraan duuba miidiyaalee hawaasummaarratti to'annoo cimsuuf dhaadachaa kan turan yoo ta'u, tarkaanfii isa lammataa tiwiitariin sa'aa muraasa dura seera haaraa ittisa seeraa addaa miidiyaalee hawaasaaf kennamee ture haqu mallatteesaniiru. Seerri haaraan kun adeemsota keessa darbu waan qabuuf hojiirra ooluu eegaluuf yeroo dheeraa fudhata jedhameera.


'Fake News' yaaddoo fayyadamtoota Miidiyaa Hawaasummaa Itoophiyaa

'Fake News' ykn Oduun Sobaa waggoota muraasa dura waan badaa hin beekamne, amma garuu fayyadama marsaalee hawaasaa waliin babal'ataa jirudha. Dubbichi biyyoota reefu diimokiraasii madaqfachaa jiranis ta'e kanneen ittiin badhaadhaniif yaaddoo guddaa ta'aa jira. Haasaa pireezidantii Ameerikaa Donaal Tiraamp keessa kan hin dhabamne jechi kun, bara 2017 jecha namootni hedduun waa'ee isaa haasa'an jedhamee ture. Itoophiyaa keessattis maqa balleessiifi haleellaa sayibarii bira taree walitti bu'iinsawwan biyyattii keessatti mul'atan hedduuf ka'uumsa ta'aa jira. Sabaafi sab-lammoota gidduuttis wal-shakkiifi jibbaa uumaa jira. Duulawwan miidiyaalee hawaasaa maaliif? Duulli narratti baname itti yaadamee kan raawwatame Miidiyaa maxxansaa Itoophiyaa 'balaaf saaxilame' "Namoota oduu sobaa tamsaasaniif, ammaa caalaa yeroon haalaan mijataan hin jiru," jedhu ogeessi faayinaansi yeroo mara oduu sobaa qeequun beekaman Obbo Taammiruu Huliisoo. Haalli mijataan jira kan jedhaniif, yeroo walitti bu'iinsawwan bu'uura sabummaa qaban asiif achitti mul'ataa jiran waan ta'eefi jedhu. "Namuu yaaddoo qaba, yaaddoo kana irratti bakka akkanaatti kuni ta'e, suni ta'e yoo jedhamu amanuurraa duubatti hin jedhu." Oduun sobaa gurra warra dhagaahaniitti akka tolu, waan dhugumaan uumame tokko irraa ka'a jedhu marsaa hawaasaa kan fayyadaman Obbo Tasfaayee Sammunigus. Mala oduu sobaa tamsaasuu afaan ingiliffaan 'Yelow Journalism' jedhamu yoo ibsan, 'asoosama dhugaa xiqqoon masakame' jedhu Obbo Tasfaayeen. Haala amma biyyatti keessa jiruun oduun sobaa balaa guddaa geesisuu danda'a jedhu Obbo Tasfaayeen. "Dhaabbileen diimokiraasii ciccimoo bakka hin jirretti, bakka tasgabbiin cimaan hin jirretti, ammoo namoonni fedhii gara garaa qaban kan walitti mufatan bakka jiranitti, oduun sobaa balaan qabu guddaa," kan jedhan ammoo Obbo Taammiruudha. "Yakka suukanneessaa biyya Koongoo keessatti rawwate tokko akka Itoophiyaa keessatti raawwateetti yoo odeeffamu namni amanu jira jechuun, yakki sun biyyatti keessatti uumamuu danda'a sodaan jedhu jira jechuudha," jedhu. "Balaan isaas hanga biyya tokko guutummaan guutuutti diiguu gahuu danda'a," jedhu. Oduu sobaa keessattuu kanneen marsaalee hawaasaa irratti tamsa'an adda baasuun rakkisaadha. Teeknooloojiiwwan kanaaf gargaaran jiraatullee. Namni martuu teeknoolojiitti fayyadamee oduu sobaa adda haa baafatuun ulfaataadha. Ta'us "tasgabbaa'anii dubbii ilaaluun rakkoo hedduu irraa nama baraaruu danda'a," jedhu Obbo Taammiruun. Maddi oduu kanaa maali jedhanii gaafachuun daran faayidaa qabas jedhu. "Oduu tokko wayita arginu murteessuun dura hojii qulqulleessuu xiqqoo osoo hojjennee dhugaa bira gahuu dandeenya," kan jedhan ammoo Obbo Tasfaayeedha. Hubannoo hawaasni oduu sobaa irratti qabu kallatti adda addaan cimsuufi mootummaanis kana irratti hojjechuu qaba jedhu. Oduun isin firaafi hiriyaa keessan waliin qooddattan soba isin jalaa ta'ee beekaa? Ammoo namaaf qooduuf jettanii dhugaaf soba ta'uu isaa adda baafachuun isin dhibee beekaa? Ogeeyyiin of eeggannoof waan armaan gadii gorsu. Oduu tokko namaaf qooduun dura madda amantan irraa dhufuu isaa qulqulleeffadha. Madda amantaan irraa kan dhufe ta'ullee, miidiyaaleen ykn namootni biroo waa'ee dhimma sanaa maal jedhan waan jedhu irra deebi'aa ilaalaa. Suuraafi Viidiyoowwan sobaa malamaltee ittiin adda baafatan ogeeyyii waliin mari'adha. Keessattuu Facebook fi Youtube irratti beeksisarraa maallaqa argachuuf jecha namoonni oduu sobaa gadhiisan waan jiraniif of eeggadha.


Iraan namoota sadii 'Instagram gubbaa ijoollee gurguraa turan' to'atte

Iraanitti namoonni sadii karaa miidiyaa Hawaasaa Inistaagiraamiin ijoollee lama gurguruuf yaalan jedhamuun shakkaman lama to'ataman. Hogganaan poolisii Teeraan B/Jeneraal Hoseyin Raahimii daa'imman akka gurguramaniif yaalaman tokko daa'ima guyyaa 20 yoo taatu kan biraan ammoo daa'ima ji'a lamaati jedhan. Daa'imman kunneen jalqaba doolaara 500 tahuun bitamuun, booda Doolaara 2000 fi 2500 tahuun deebifamanii gurguraman. Namoota adabaman keessaa tokko beekaa ''maatii harka qalleeyyii irraa daa'ima fuudhee namoota haalaan kunuunsanii guddisanitti kennaan jira'' jechuun hime. B/Jeneraal Raahimiin akka jedhanitti poolisoonni kan dhimmicha hatattamaan hubachuu danda'an ''beeksisa daa'imman gurguraman'' jedhu kan Inistaagiraamii irratti baheeni jedhan. Poolisoonnis beeksisicha fuula 10 fi 15 tahu karaa suuraan qoodamu facaasuun daa'imman lamaanii fi namoota to'annoo jala oolan sadan argatan. Iraan nama CIA'f basaase jette du'aan adabde Fiilmiin Iraan waa'ee adabbii du'aa mul'isu badhaafame Daa'imman lamaanis namoota tajaajila hawwaasumaa kennanitti dabarsuun kennaniiru. Shakkamtootni daa'imman kanneen namoota harka qalleeyyii tahan irraa gatii rakasaa taheen bitne jechuun poolisiitti himaniiru akka jeneraalichi jedhanitti. Akka viidiyoon Club news agency jedhamu irratti maxxane agarsiisutti namoota to'ataman keessaa inni tokko ijoolleen kun fuulduratti jireenya gaarii akka qabaataniif yaadneeti jedhee yeroo dubbatu mul'ateera. Gochaan akkasii Iraan keessatti yeroo gabaafamu kan jalqabaa miti. Jalqaba waggaa kanaattis naannoo Goorgaan jedhamtu keessatti dubartootni afurii fi dhiirri tokko osoo isaan dubartii ulfaa harka qalleettii taate barbaadanii to'achuu isaa poolisiin himeera. Namootni kunneen dubartii ulfaaf yeroo isheen deessu gatii yaala hospitaala ishee hunda kaffalanii daa'ima deesse immoo jalaa fudhachuuf ture. Itti Aantuun Pirezidaantii Dhaabbata Dhimma Maatii fi Dubartootaa Iraan Shaahindot Molaverdi haadholii baayyeen da'umsaaf gahan da'iima isaanii gurguuruun isaan yaaddessuu dubbatan. Dubartootni gocha akkasii raawwachuuf kan isaan dirqisiisu sababoota baay'een keessaa araada adda addaa, hiyyummaa, umurii malee heerumuu fi mana jireenyaa dhabuufaa akka tahaniis himan.


Pireezidantiin Ameerikaa Donaald Tiraamp ‘midiyaa hawaasummaa irratti ajaja dabarsuufi’

Pirezdaantiin US Donaald Tiraamp har’a [Kamisa] dhaabbilee midiyaa hawaasummaa irratti ajaja akka mallatteessu Waayit Hawuus beeksise. Kun kan dhufe erga midiyaalee hawaasummaa sagalee namoota konservativii gadi qabu jechuun himate nan cufa jechuun dorsisee booda. Waldhabdeen inni amma kan eegale Kibxata erga Tiwitarri yeroo jalqabaaf maxxansa Tiraamp irratti mallattoo akeekkachiisa haqummaa odeeffannoo kaahedha. Ajaji kun maal akka of kessatti qabamu ifa hin taane, dabalataanis utuu kongirasii biraa seerri hin darbiin Tiraamp adeemsa akkamii akka fudhatu hin beekamu. Donaald Tiraamp ragaa utuu hin dhiyeessin Tiwiterriifi midiyaaleen hawasummaa biroo gama tokkoof loogu jechuun himateera Qeeqa isaanii kana itti fufanii Tiwitar gubbaatti kan barreessan Pirezidaant Tiraamp dhuma irratti “Amma baddubaasani maraataniiru. Nu eegaa!” jedhaniru. Waldhabdeen Tiraamp fi dhaabbilee miidiyaalee hawasaa gidduu jira kan itti caalee Kibxata erga Tiwitarri maxxansi Pireezidant Doonaald Tiraamp irratti mallattoon haqummaa odeeffannoo kanaa akka ilaalamu gorsu irra erga kaa’eedha. Tiraamp waayee filannoo gama poostaan gaggeeffamu wayita barreessan ''filannoon akkasii waliin dhahuun alatti gatii hin qabu,'' jedhan. Tiwiitar imaammata haaraa dhimma odeeffannoowwan dogongorsoo ta'an irratti baaseen, maxxansoota haqummaan isaanii shakkisiisaa ta'e jalatti mallattoo akeekkachisaa kaaha. Roobii irratti Tiraamp midiyaalee hawasuummaa irra ‘ajaja cimaa’ akka kaa’an ykn darbeeyyu ‘akka cufan’ dorsisinaaru. Ergaa hordoftoota Tiwitara isaanii miliyoona 80 ol ta’aniif barreessaniin Tiraamp, dirreen miidiyaa hawaasaa guddichi guutummaan guutuutti bilisummaa yaada ufii ibsachuu hacuucaa jira jedhaniiru. Hogganaan olaanaa Tiwitara Jaak Dorsii, waa’ee mallattoo akeekkachisaa  ka’uu isaanii irratti himannaa dhiyaateef “wantoota filannoo addunyaa irratti wantoota odeeffannoo sirrii hin taanee fi hin mirkanoofne kennaan ifatti baasuu itti fufna,” jedhaniiru. Kibxata maxxansii waa’ee filannoo walfakkaataa Facebook gubbaaratti Tiraamp kan maxxansan ta’us akeekkachisi itti kenname hin jiru. Facebook, Twitter fi Google kanaratti yaada akka kennaniif gaaffii BBC irraa dhiyaateef hatattamaan deebii hin kennine.


Bara 2022 qofaatti bilbiloota harkaa biliyoona shan ol gatamuuf jiru

Bara 2022tti bilbiloonni moobaayilii biliyoona 5.3 kosiitti gatamuuf akka jiran dhaabbannii Foramiin Meeshaalee Elektirikaa fi Elektirooniksii idil-addunyaa (WEEF) jedhamu tokko hime. Dhabbatichi tilmaama kana kan baase ragaalee daldalaa sadarkaa idil-addunyaatti jiran bu'uureffachuun yoo ta’u, dhiibbaa meeshaalee elelktirooniksii gatuun naannoorratti qaqqabsiisu dabalaa jira jedhe. Namoonni baayyeen moobaayilii harkaasaanii deebiifamee hojjiirra akka oolfamuuf dhaabbilee bilbila oomishaniitti kennuurraa akka olkaa’an qorannichi mul’iseera. Albuudonnii gati jabeeyyiin akka kopparii ykn koobaltiin baatirii bilbilaa  keessatti argamu fa’aa bilbiloota moofaa keessatti hafu. Isaan garuu deebiifamanii hojiirra oolfamu danda'u jedha. '‘Namoonni hedduun meeshaalee waan gatii hin qabne fakkaatan kun gatii qabaachuu isaanii waan hin hubanne fakkata, sadarkaa addunyaatti garuu yoo ilaalamu hammi isaa guddaadha,’’ jedhan Daarektarri WEEF Paaskal Liroyi. Addunyaarra moobaayiloonni biliyoona 16tti dhiyaatan akka jiranitu tilmaama- Awurooppaatti bilbiloota sadii keessaa tokko tajaajila hin kennan. Qorannoon Foramiin Meeshaalee Elektirikaa fi Elektirooniksii idil-addunyaa akka agarsiisutti, gataan meeshaa uffata miichuu, kompiyuutaroota taabileetii,  Meeshaa GPS fa’aa  bara 2030tti  toonii miliyoona 74tti guddachuuf jira. Bara darbe duulli meeshalee moofaa keessatti albuudata argaman keessaa baasuun meeshaaalee oomishuuf oolchuu jajjabeessu jaarmiyaa ‘Royal Society of Chemistry’  jedhamuun eegalame ture. Kunis dhiyeessiin albuudota gati-jabeeyyii waraanaa Yuukirenitti hammate fa'aatiin gufachuu hordofeeti. Foramiin Meeshaalee Elektirikaa fi Elektirooniksii kan hojjattu Magdalena Chartanowiiz, meeshaaleen elektiroonksii moofan meeshaalee haaraa biroo ykn tarbaayinii bubbee, baatirii konkolaattota elekiriikii, ykn paanalii soolarii tolchuuf gargaaru jette. Sadarkaa addunyaatti meeshalee elektirooniksii gataman keessaa %17 qofatu sirnaan irra deebiin fayidaaf oolfame. Taatullee Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanittii Yuuniyeenii Telekoominikeeshinii  bara ittaanutti meeshaalee elektrooniksii gataman deebisanii fayidaarra oolchuu %17 irra jiru gara %30tti guddisuuf karoorse. Dhaabbatichi akka himetti, gataan meeshaalee elektirooniksii ‘’saffisaan dabalaa jiru sababa wantoota miidhaa qaqqabsiisan qabuuf fayyaa namaafi naannoo uumamaa miidha’’ jedheera. Ingilizii keessatti  meeshaaleen moofan gataman miliyoona 20 ol kan ta’an yoo ta’u, meeshaalee elektirooniksii tajaajila kenna jiran gatii Pawoondii biliyoona 5.63 baasan mana jiraattoota UK tti kuufamanii akka jiran ragaan sassaabame kan agarsiise.


Gamtaan Awurooppaa bilbila mobaayilaa hundaaf chaarjariin akka walfakkaataa ta'u murteesse

Komishiniin Gamtaa Awurooppaa bilbila mobaayilaafi meeshaalee elektirooniksii xixiqqaa ta'aniif chaarjariin walfakkaataafi hunda galeessa ta'e akka hojiirra ooluuf murtee dabarse. Akka seera haaraa Gamtichaa kanatti omishtoonni gabaa Awurooppaatiif dhiyeessan chaarjarii mobaayila hundaaf tajaajiluu danda'u dirqama omishuu qabu. Gamtaan Awurooppaa murtee kanarra kan gaheef namoonni yeroo bilbila mobaayilaa haaraa bitatan chaarjarii duraan qabu turan fayyadamuu akka danda'an taasisuun faalama naannoorra gahu hir'isuudhaaf jedhameera. Akka murtee kanaatti bilbilawwan gabaa Awurooppaaf dhiyaatan hundumtuu chaarjarii USB-C jedhamu qabaatu jechuudha. Kaampaniin Apple ammoo murteen akkasii kun dandeettiifi fedhii waa kalaquu miidha jechuun akeekkachiiseera. Bilbilawwan iPhone kan omishu Apple chaarjarii Lightning jedhaman fayyadama. Bilbilawwan mobaayilaaa sisitemoota Andirooyid fayyadaman akka Saamsang ammoo chaarjarii USB micro-B jedhamuun beekamu fayyadamu. Bilbilawwan mobaayilaa muraasni ammoo chaarjarii USB-C jedhamu fayyadamu. Omisha Apple kan ta'e Ipad fi kompitaroonni MACBook, akkasumas dhiyeenya gabaaf kan dhiyaatan bilbilawwan baayyee ammayaa Samsang fi Huwaawee chaarjeroota USB-C ni fudhatu. Hanga bara 2018tti gabaa Gamtaa Awurooppaatiif bilbilawwan dhiyaatan keessaa walakkaatti kan siqan chaarjarii USB micro-B kan qaban yoo ta'u, harka dhibba keessaa 29 kan ta'an ammoo USB micro-C yoo fayyadaman, harka dhibba keessaa 21 kan ta'an ammoo Lightning fayyadamu ture. Amma Gamtaan Awurooppaa qajeelfama dabarseen bilbilawwan mobaayilaa, taabileetiiwwan, kaameraawwan, iirfooniiwwan, akkasumas sagale-guddistuuwwan xixiqqaa USB-C kan fayyadaman ta'u. Murtee kana hordofee chaarjeroota gara garaa gataman irraa kan ka'e balfa waggaatti toonii kuma 11 ol naannootti gadi dhiifamuu hambisuun ni danda'ama jedhameera. Waggaa darbe kessa qofa Gamtaa Awurooppaa keessatti bilbiloota dabalatee meeshaaleen elektirooniksii miliyoona 420 ol gabaaf dhiyaatee ture. Giddu-galeessaan namni tokko chaarjeriiwwan bilbilaa sadii kan qabu yoo ta'u, kanneen keessaa ammoo faayidaarra kan oolan lama qofaadha jedheera Gamtaan kun. Murteen Komishinii Gamtaa Awurooppaa kun hojiirra oolfamuu kan eegalu 2022 irraa kaasee yoo ta'u, omishtoonni baatiiwwan 24 keessatti qajeelfamicha hojiirra oolchuun isaanirra jiraata jedhameera.