Eunice Osayande: Biraasels maaliif maqaa daldaltuu saal-qunnamtii lammii Naayijeeriyaa tokkoon daandii moggaasti?

Magaalaa Beeljiyeem kan taate Biraaseels daandii magaalattii tokko maqaa dubartii Naayijeeriyaa daldala saal-qunnamtiitti bobbatee wayita jirtutti ajjeefamteen akka moggaasu beeksise. Murteen kunis akka qaama duula bal'aa dubartoonni Beeljiyeem gaggeessaa jiraniif beekamtii kennuutti ilaalama jedhameera. Manni maree magaalichaa akka jedhetti daandiin tokko maqaa Eunice Osayande jedhamuun moggaafama. Dubartiin akkasiin yaadatamtu kun Waxabajji 2018 maamilashee garaa isa gahuu dhabuun itti aare tokkoon waraanamtee ajjeefamte. Ms Osayande abdii jireenya foyya'aa gara fuula duraatti Awurooppaatti sobaan waadaa galameefiin sossobamtee ture bara 2016 keessa gara magaalaa guddoo Beeljiyeem kana kan dhufte. Ms Osayande namni gara Awurooppaa ishee geesse fiilmii keessatti taatoo beekamtuun si taasisa akka isheen jedhee goyyoomse himtee turte. Dhugaan jiru garuu, namichi warra seeraan ala namoota godaansisan keessaati. Erga takkaa Biraasels seentees, Ms Osayande battalumatti gara daldala saal-qunnamtiitti seenuuf dirqamte. Garee dabarsee achiin ishee gahe, daldala saal-qunnamtii itti jirtuuf maamila isheef qopheessuufi haala mijeessuuf, akkasumas mana isheef kireessuuf ammoo dolaara $52,000 akka kaffaltu gaafatamtee turte. Torban itti ajjeefamte sana keessa, dhaabbata tola-ooltummaan dhimma daldaltoota saal-qunnamtiirratti hojjetu tokko qunnamuun hojiishee daldala saal-qunnamtii keessatti miidhaa hamaan akka isheerra gahaa jiru himtee turte. Rakkoo isheerra ga'uuf ammoo poolisiitti akka hin iyyanneef baqattuu seeraan alaa ragaa hin qabne waan taateef sodaachuu dubbatti. Waxabajji bara 2018 keessa wayita umuriin ishee waggaa 23 ture, Ms Osayande araddaa Gare du Nord jedhamu keessatti maamila tokkoon si'a 17 waraanamtee turte. Yeroo sana mormiin godaantota hojii daldala saal-qunnamtiitti bobba'aniin durfame Biraasels keessatti dhohee ture. Namoonni mormuun hiriira bahanis aanga'oonni haala hojii mijataa akka qopheessaniif, akkasumas hojii akkasii kanaaf qajeelfamoota seera-qabeessa ta'an akka qopheessaniif gaafachaa turan. Hojii daldala saal-qunnamtiitti bobba'uun seeraan ala miti biyya Beeljiyeemitti, garuu danbiiwwan biyyaalessaa walfakkaatan hin jiran. Hiriira mormii kana kan qopheessite ammoo Maxime Maes dubartii jedhamtu daarektara yuuniyeenii daldaltoota saal-qunnamtii Biraasels UTSOPI jedhamuuti. "Duuti Eunice kan baayyee qalbii nama cabsudha, keessumaa baqattuu ragaa seeraa hin qabne waan taateef nama gaddisiisa," jechuun BBCtti himte. "Bakka isheen itti miidhamte kanatti rakkoon uumamu dabalaa kan jiru yoo ta'u, dubartoonni moggaatti dhiibaman ammoo irratti xiyyeeffatama." Namni umuriin isaa waggaa 17 ta'e ajjeechaa Ms Osayande kanaan shakkamee murtii eeggachaa jira. Miseensonni garee namoota seeraan ala godaansisanii afur ammoo baruma kana ji'a Amajjii keessa hidhaa waggaa afuriin adabamaniiru. Daandii haaraa tokko maqaa Ms Osayande'tiin moggaasuun, magaalaan Biraasels "dubartoota miidhaan godaansi seeraan alaa irra gahe, miidhaan saal-qunnamtiin hubamaniifi michuuwwan saal-qunnamtiin ajjeefaman garuu dagataman," akka xiyyeeffannoo malu argatan taasisuuf jedheera. Daandiin kun biyyattii keessatti maqaa dubartii hojii daldala saal-qunnamtiitti bobbaate tokkoon moggaafamuu isaatiin isa jalqabaa ta'a akka tamsaasa Beeljiyeem RTBF jedhutti taanaan. Daandiin haaraa gama kaaba magaalaa Biraaselsirraan argamu kun, qaama sosochii manni maree magaalichaa bakkawwan gara garaa maqaa dubartootaan moggaasuuf itti jirudha. Manni maree kun kanumaan durayyuu daandiiwwan baay'ee maqaa dubartoota bebbeekamoon moggaaseera. Miseensa mana maree magaalichaa kan taate Ans Persoons, Beeljiyeem keessatti dubartoota umuriin isaanii waggaa 16 hanga 69 ta'an %42 jireenya isaanii keessatti miidhaan saal-qunnamtii waliin walqabatu isaanirra gaha jette. "Parsantaa kun ammoo dubartoota warra daldala saal-qunnamtiirratti bobba'an biratti irra gudaadha. Kan akka daandiin maqaa Eunice Osayande'tiin akka moggaafamu ta'eefis kanumaaf." Daandiin maqaa dubartii kanaan moggaafame kun ammatti ijaaramaa kan jiru yoo ta'u, ji'oota muraasa itti aanan keessa ifatti eebbifama jedhameera. Manni maree magaalichaa akka jedhettis, dubartoonni hojii daldala saal-qunnamtiitti bobba'aniifi hawaasi baqattotoa ta'an eebba daandii kanaarratti argamuun haasaa ni taasisu jedhameera.


Ministirri Dhimma Dubartoota, Daa'immaniifi Dargaggootaa Itoophiyaa hojii gadhiisuuf iyyata galfatte

Ministirri Dhimma Dubartoota, Daa'immaniifi Dargaggootaa Itoophiyaa, Filsaan Abdullaahii Ahmad hojii gadhiisuuf iyyata galfachuu beeksissan. Ministirittiin har'a karaa fuula tiwitara isanitiin akka ifa taasisaniitti, 'uumamni dhuunfaa isaanii sammuu irratti dhiibbaa olaanaa taasisu' akka sababaatti eeruun hojii gadhiisuuf iyyata galfatte. "Wanti safuufi naamusa kiyya miidhan kamiyyu faallaa waanan itti amaneefi dudhaawwanii waan ta'eef amantaawwan kanneen diiguun ammoo mataa kiyyaafi lammiilee koof amanamummaa cabsuudha," jedhan Filsaan Ahamad xalayaa iyyata hojii gadhiisu MM Abiyyiif barreessan fuula tiwitara isaanitiin qodan irratti. Erga ''dhimmoota biyaaleessaafi idil-addunyaa'' irratti Ministira Mummee Abiy Ahimad waliin marii taasisaniin booda murtee kana taasisu himan kan jettu Aadde Filsan, himmoon jedhaman kunneen garuu maal akka ta'an bal'inaan hin ibsine. Aadde Filsaan wayita aangoorra turanitti milkaa'ina hojii waajira Ministeera isaaniitiin galmaa'eetti akka boonan kaasaniiru.  Filsaan gaaffii fi deebii waliin taasisuuf BBCn gaaffii dhiyeesseef deebii kennuu baatan illeen, dubbi himaanaa ministeerichaa oduun aangoo gadhiisuu ishee kan hineegamne ta'u BBCtti himan. Obbo Zalaalam Shaambal aangoo gadhiisuu Filsaan ilaalchisee kan toora miidiyaa hawaasaa irratti gadhiisaniin alatti, bal'ina biraa akka hinqabne BBCtti himan. Motummaanis dhimmicha irratti hanag yoonaatti kan jedhe omtu hinjiru. Haata'u malee lammiilee Itoophiyaas muraasni murtee iseen fudhate kan deegara yoo ta'u, kaan ammoo tiba waraanaa naannoo Tigraayiitti miidhaa quunnamtii saalaa qaqabee mormuun cimsitee hinhojjannee jechuu wayita midiyaa hawaasaa irratti qeeqan mulatu. Aaddee Filsaan osoo gara aangoo motummaa kanatti hindhufiin dura roggeettii keessattuu walitti bu'iinsa baha Itoophiyaatti gareewwan Somaaleefi Oromoo jidduutti umamee turee keessatti marii hawaasaa jajjabeessuun beekamti turte. Bara 2019tti ammoo buufata TV walabaa kan jalqabaa ta'ee naannoo Somaalee keessatti hundeessite turte. Aangoo gadhiisuun ministirittii kun Mr Abiy miseensoota kaabinee jijjiiruuf jedha gabaasa jedhu dursee kan ta'edha. Ministirri Mummee Itoophiyaa Abiy Ahimad waraanaa naannoo Tigraayiin walqabateen dhiibbaan idil-addunyaa mudataa jira. Lammiileen biyyattii gahumsaafi fayyaan qaamaa isaanii hayyamuuf hundi waraanaa Adda Bilisa Baasaa Tigraay (TPLF) irratti gaggeeffamuutti akka makamuuf waamicha taasisuun isaanii ni yaadatama. Waraana naannoo Tigraayiitti baatii 11 dura eegaluun amma gara naannoolee ollaatti babalate kanaan wal qabatees lammiileen kumaatamaan lakkaa'aman kan ajjeefaman yoo ta'u, kanneen miliyoonota ta'an ammoo bakka jireenyaa isaanii irraa buqaafamaniiru. Dhaabbileen deeggarsaa akka jedhaniitti, namoonni kumaataman dhibbaan lakkaa'aman ammoo haala beela cimaa keessatti argamu. Loltoonni raayyaa Ittisa Itoophiyaafi humnootiin TPLF namoota nagaa irratti ajjeechaa raawwachuun himatamaa jiru. Haata'u malee gareewwan lamaamu himannaa kana ni waakatu.


Shamarree kororimaa, abasuudaa fi mi'eessituuwwan biroo zayita dibataatti jijjiirte

Feevan Tsahaayyee mi'eessituuwwan akka oogiyoo/kororimaa, kosorota, abasuuda gurraachaa fi arrittii irraa zayita dibataa fi nyaataa oomishti. Yuunivarsiitiitti 'International Development' barachuu kan himtu Feevan, abbootii qabeenyaa qonna irratti hojjechuu barbaadan waliin hojjechuu himti. Kunis qonnaan bultootaa fi qonna waliin caalaatti akka wal barattu hiree baneef. Finfinneetti dhalattee kan guddatte Feevan, barnoota sadarkaa lammataa erga xumurtee booda Ameerikaa fi Chaayinaatti barattee bara 2015 gara biyyaa deebite. Wayita qonna irratti abbootii qabeenyaa waliin hojjechaa turte, qonnaan bultoonni omisha dheedhii qofa gurguruun jireenya isaanii itti fufiinsaan fooyyessuu akka hin dandeenye hubachuu himti. "Waan uumamaan argannee xiqqoo fooyyessinee, jijjiirree ykn waa itti daballee gabaaf dhiyeessuun carraa hojii fi guddinaaf karra akka banun hubadhe." Kanarraa ka'uun Feevan 'Caakkaa Oriijins' hundeessite. Mi'eessituuwwan Itoophiyaa keessati baramanii fi biqiltoota urgaa gaarii qaban cuunfuun zayita dibannaa fi nyaataafis oolu omishuun dura, qabiyyee keemikaalaa isaanii qorachuun barbaachisaa ture. Biqiltoota barbaadan edda adda baafataniin booda kanneen kosmotiiksiif oolaniin eegaluuf murteessine jetti Feevan. Biqiltoota adda baafaman cuunfuun shittoo, kosmotiksiiwwan gara garaa, dibatawwan bareedinaa fi qorichoota omishuuf zayita urgaa gaarii qabu akka galteetti fayyadu oomishuun ni danda'ama. "Dibataa fi saamunaa fuulaaf, rifeensaaf akkasumas qaamaaf ta'u omishuuf akka galteetti waan tajaajiluuf omishtootaa fi namoota hedduu bira gahuu dandeenya," jetti feevan. Kanarraa kan hafe zayita kana dibannaaf qofa osoo hin taane, nyaataafis fayyadamuun akka danda'amu himti. Miidhaa kamiyyuu akka hin qabaanne mirkaneeffanneeti kan omishnu jetti Feevan. Namni bu'aa fayyaa zayitiin kun qaburraa fayyadamuu fedhu nyaata ykn shaayii fi dhugaatiiwwan birootti dabaluun fayyadamuu danda'a jetti. "Dabalataan akka mi'eessituutti itti fayyadamuun ni danda'ama. Kanaaf ammoo omishawwan amma qabnutti dabalataan kan biroos omishuuf yaada qabna," jetti. Biqiloota Itoophiyaa qofa keessatti argaman iratti xiyeeffachuun akka hojjettu kan himtu Feevan, biqilootni kunneen akka hin badne, darbees addunyaatti akka beekamaniifi jetti. Zayitiin dibataa biqiloota irraa tolfamu bareedinaafis ta'e fayyaaf faayidaa gaarii qabu, akkasumas miidhaa omishaaleen kaan fidan hambisuu danda'u jetti. Kaayyoon 'Caakkaa Oriijins' inni ijoon namoonni kosmotiksiiwwan 'plant based' [biqiltoota irraa kan tolfaman] salphaatti argachuu akka danda'aniifi jetti. Namoonni dibatawwan biyyoota biroo salphaatti argachuu waan danda'aniif, beekumsa jeebanaa biyya keessa dagataa jiru jetti. Beekumsi kun bade akka hin hafne gochuun cinaatti, omishaalee uumamaa bareedina ittiin eeguf fayyadamuun faayidaa qabaachuu himti. Dabalataan ammoo qonnaan bultoota walin hariiroo uumuun dhiyeessii adda hin citne akka argattu, qonnaan bultoonnis omishni isaanii gabaa akka qabu beekanii ofitti anamummaan akka omishan taasisaa jetti. Qonnaan bultootaaf akkaataa xaa'oo uumamaa itti qopheessanii fi horsiisa biqiltootaa, osoo hin miidhamiin kutuu, bishaan obaasuu fi maloota omisha isanii ittiin fooyyessan hubannoo ni kenninaaf jetti Feevan. Namni tokko mala jireenyaa biqiltoota bu'uureffate hordofa kan jedhamu, nyaataafis ta'e dibataaf omishaalee biqiltootaa yoo fayyadamedha. Itoophiyaatti namoonni hedduun wayita qufaan isaan qabu bargamoo ulatu kan jettu feevan, beekumsawwan akkanaa faayidaa diinagdee akka qabaatu gochuun akka danda'amu himti. "Fakkeenyaaf Indiyaatti 'Ayurveedaa' seektara jedhamu qabu. Dibata Bareedinaaf, mi'eessituuwwan nyaataaf, shaayiif akkasumas wantoota biroof oolu biqiltoota uumamaa irraa omishuun, damee diinagdee biyyattiif gumaacha guddaa taasisudha." Gara fuuladuraaf hojii ishee babal'isuun biqiltoota akka oogiyoo/kororimaa fi cilaattama fayyadamuun zayita naataa fi dhugaatiif akasumas dibataaf oolu tolchuuf yaada qabdi. Biqilootni kunneen nyaataa fi dhugaatii mi'eessuurra darbee faayidaa fayyaa dhiitoo hir'isuu akkasumas qulqullina kalee fi tiruuf akka fayyadu himti Feevan.


Beenshangulitti haadhoolii daa'imasaanii waliin hidhaman 19 gadhiifaman

Naannoo Beenishaangl Gumuuz Godina Matakkal Aanaa Bulan keessatti dubartoonni 19 abbaan warraasaanii badiin shakkaman daa'imman waliin hidhamanii jiran gadhiifamuunsaanii Komishiniin Migra Namoomaa itoophiyaa beeksiise. Komishinichi ibsa duraan baaseen gochaan kun 'seeraan ala' jechuun yaadeessaa ta'ufi haadhooliin kunneen atattamaan akka gadhiifamaniif gaaffachuunsaa ni yaadatama. Komishinichi ibsa fuula miidiyaa hawaasaa isaarratti Sambata kaleessaa baaseen, dubartoonni daa'imman waliin hidhaman kunneenis haadha warraa naannichatti namoota shakkamuun barbaadamanii ta'u dhagaheera jedhe. Haata'u malee Komishinichi ergaa toora tiwitara isaarratti Dilbata gara galgalaa barreesseen, haadhooliin daa'imasaanii waliin hidhaman 19 akkasumas dhiiroonni torban gadhiifamu mirkanneeffadheera jedhe. Itti dabaluunis deebii saffiisaa aanga'oota naannichaatiin kennemmeefiin jajjabeefamuu himeera. Shakkamtoonni jedhamanis tarkaanfii komaandi poostii naannichatti nagaa buusuuf hundaa'eefi aangawoota godinichaa dhimmisaa ilaallatuun fudhatameen walqabtee kan barbaadamaniidhas jedheera ibsichi. Kana malees namoonni torba shakkamtoota duraan hidhaarra turaniif mirga wabii kenniitanii jirtu ykn wabiin gadhiiftan jedhaman hidhamusaanii ilaalchisuun, namoonni kunneen kan hidhaman shakkamtoonni dambii wabii cabsuun baduusaanii hordofee akka ta'e aanga'oota naannichaa irraa hubachuu Komishinichi beeksiseera. Naannoo Benishaangul Gumuuz kan haleellaawwan yeroo garaa gaaraa keessatti raawwatamutti tasgabbiifi nageenya mirkanneessuuf tarkaanfiiwwan hedduun fudhatamaa jiraachu himameera. Keessattuu dhiheenya kana Hagayya 31, 2021 Aanaa Bulan Doobiitti haleellaa hidhattootaan raawwatameen miseensoonni milishaa 5 erga ajjeefamuun gabaafameen booda tarkaanfiiwwan cimanii itti fufaniiru jedheera Komishinichi. ''Haata'u malee bakka shakkamtootaa haadha warraa isaanii hidhuun seeraan kan dhorkame,'' ta'u Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa ibsa isaatiin himeera. Komishinichi dhimmicha kan hordofuu fi qaamoolee motummaa dhimmisaa ilaalatu waliin irratti mari'achu kan itti fufu ta'u beeksise ture.


Abbaan seeraa himannaa dubartoota daandii irratti yennaa fincaa’an waraabamanii haquun falmii kaase

Ispeenitti abbaan seeraa himannaa dubartootaa yeroo daandiirratti fincaa’an viidiyoon waraabamaniifi viidiyoon isaanii marsariitii saal-qunnamtii irratti gadhiifame haquun garee falmitoota mirgoota dubartootaa rifachiise. Viidiyoowwan waraabaman kunneen dubartootni 80 tahan sababa hanqina mana fincaaniin daandii gubbaatti yeroo fincaa’an agarsiisu. Jarri kunneen kaameeraa dhokataa kaaba-lixa biyyattii magaalaa Servoo jedhamutti feestivaala Maruxaina irratti waraabaman. Viidiyoo baayyee irratti qaamni saalaa dubartootaa kunneenii ifatti mul’ata. Marsariitiiwwan saal-quunnamtii (porn) irratti kanneen kaa’amaniifi ilaaluuf kaffaltii gaafatanillee jiru. Bara 2020tti kuni gaafa barame dubartoonni kunneen dhimmicha gara seeraatti geessan. Eenyu akka waraabe beekamuu baatus, mirgi dhoksaan keenyi eegamuu sarbameera jechuun akka qoratamu gaafatan. Abbaan seeraa mana murtii naannoo Pablo, Muñoz Vázquez himannaa waldaa dubartootaa Women for Equality Burela’dhaan baname haqaniiru. Murteessaan kuni murtoonsaanii jalqabaa akka hin jijjiiramne mirkaneessaniiru. Sababiin isaas viidiyoowwan addabaabaayiitti waan waraabamaniif akka yakkaatti lakkaa’amuu hin danda’an jedhan. Akka ragaaleen mana murtii agarsiisanitti abbaan seeraa kun ‘qaamaafi xiinsammuudhaan dubartoota kunneen sarbuuf waan taasifame hin jiru,’ jedhaniiru. Bara 2019 yeroo feestivaala sanaa dubartoota otoo fincaa’anii waraabaman keessaa tokko Jeenifar, ‘’naasuu keessan jira,’’ jetti. Viidiyoon marsariitii porn irratti akka kaa’ame guyyaa hiriyyaanshee itti himte ni yaadatti. ‘’Achiin booda viidiyicha argeen boo’aan ture, baayyeen qaana’e dhugumaan waanin godhu hin beeku,’’ jetti. Jeenifar akkuma warreen dhimma kanaan miidhamanii tajaajila gorsaa argatteetti. Haa tahu malee murtoon kuni ittuu dhukkubbii itti dabale. ‘’Baayyeema na jeeqaa jira,’’ jetti. ‘’Kan isaan jechaa jiran, namni wayii daandii irratti si waraabee marsariitii porn irratti fe’uun maallaqa argachuun sirrii dha jechaa jiru,’’ jetti. Ana García, waldaa Bumei irraa, murtoon ammaa kuni kanneen viidiyoo akkasii waraabaniif eeyyama akka kennuufi yakkarraa bilisa isaan gochuu jechuu akka tahe akeekkachiiste. ‘’Addabaabaayii gatii jirtuuf qofa dhoksaakee viidiyoodhaan waraabuun raabsuun sirrii hin taasisu, sababiinsaa kuni mirga bu’uuraa gatii taheefi,’’ jette. Himannaa kuni hin ilaalamu jedhamuun mormii kaaseera. Namoonni ergaa gabaabaa twitter hashtag #XustizaMaruxaina (Haqa Maruxaina) fayyadamuun duula geggeessaa jiru. Dubbiiin Ministeera Wal-qixxummaa birallee gahee jira. Mirgooti koorniyaa Ispeen keessatti falmii guddaa kaasaa jiru. Murtoon mana murtii gareelee mirgoota dubartootaa irraa komii kaasuun kuni kan jalqabaa miti. Bara 2018tti dhaddachi Pamplona haleellaa saalaa dhiirota afuriin dubartii tokkorra gahe haleellaa saalaa malee gudeeddii miti jechuun mormii kaasee ture. Boodarra Manni Murtii Olaanaa murtoo geeddaruun dhiirota gudeeddiin himataman shanan hidhaa isaanii waggaa sagal irraa 15tti ol guddiseera. Dubartoonni dhimma Maruxaina dhaan miidhaman kunneenis murtoo kenname irra deebiin iyyachaa jiru.


Waa'ee dubartoota eegdoota bulchaa Liibiyaa duraanii Mu'aammar Gaadaafii turanii kana beektuu?

Erga hogganaan duraanii Liibiyaa Muhaammar Gadaafii Onkololeessa 2011tti garee finciltootaan ajjeefamee booda waa’ee isaa wanti baay’een dubbatamaafi barreeffamaa tureera. Haata'u malee, waa’ee eegdoota isaa dubara qofa ta’anii imala isaa hunda irratti waliin deemaa turan wanti jedhame baayyeen hin turre. Hogganaan duraanii Liibiyaa kun jalaala dubartootaaf qabuun kan beekaman ture.  Innis haadholii warraa lama, intala tokko fi eegdoota dubaraa dhibbaan lakka’aman kanneen meeshaa waraanaa ciccimoo hidhatan qaba ture. Akkasumas narsii lammii Yukireen dabalatee jireenyaa isaa keessatti deeggartoota dubaraa isa bira dhaabbatan hedduu qaba ture. Haadhi warraa isaa jalqabaa barsiistuu kan turte yoo ta’u, ji’a jahaan booda gargar ba’anii ilma Muhaammad jedhamu tokko waliin qabu. Haadhi warraa isaa lammaffaan, Saafiyaa al-Gadaafii, Narsii kan baratte yoo taatu, haadha ijoollee isaa torbaati. Ta’us dubartoota jireenya isaa keessa turan hunda keessaa, kan baayyee beekkamtii qaban, eegdoota isaa dubartootaati. Looltoonni eegdoota isaa dubaraa fi gartuun narsoota dubartotaa addunyaa irratti beekkamttii qabu. Odeeffannoowwan akka garsiisaniitti, eegdoonni isaa dubartootaa ta’un alaatti, wayita filataman durbummaa kan qabaniidha. Dabalataanis isa eeguudhaaf kan of kennaniifi lubbuu isaaniin kan isa tiksani fi qulqullinna isaani eeggatanii akka jiraatan kakuudhaan waadaa seenu. Waadaa isaanis sirritti eeggatu jedhama, sababii guyyaafi halkanilleen isaa irraa adda ba’anii hinturref jecha. Akka gabaasaaleen Liibiyaafi ala irraa himaniitti eegdoonni kunneenis kan leenji'aniifi kan dandeetti meeshaalee waraanaa fayyadamuun oggummaa gahaa ta'e qabaniidha. Barruuleen Huffington akka jedhutti, dubartoonni kunneen osoo ifatti hojii isaanii hin eegaliin dura yunivarsitii addaa keessatti leenjii waraanaa fi meeshalee waraanaa walitti fufaa fudhataniiru. Gaadaafiin dubartoota babbareedoo filachuun erga leenjiseen booda loltota taasisa. Biyyaa dubartoonni uffataa amantaa Islaamummaa uffataniin mul'atan keessatti eegdotii kunneen uffanaa addaa fi kophee koomeen ol ka’aa kaawwatanii argamuun isaanii, wanta yaada namoota hedduu hawwate ture. Eegdoonni Gaadaafii kun seera bulchiinsa isaa waliin haala walsimuun  turan. Innis dubartoota kanneen walabummaa dubartootaa irratti akka mallattoo amantaa isaatti fayyadamaa ture. Haata'u malee, boodarra odeeffannoo dubartoonni kunneen tokko tokko kennanniin akka Gaadaafiin isaan gudeedaa tureefi dhiibbaa irraan gahaa ture ibsaniiru. Daawwannaan Gadaafiin bara 2009 Xaaliyaanatti taasise, miidiyarratti oduu ijoo ta’ee ture, erga shamarran Xaaliyaana 500 babbareedoo ta’an hoteela keessa bulaa turetti sagantaa irbaataa irratti affeeree. Taatee kanas namoonni hedduun, jaalaal inni dubartootaaf qabu qofaan osoo hintaane, kaayyoo inni dabarfachu barbaadee kan biraatu ture jedhaa turan dabalatinis kitaabasaa ‘green book’ jedhamuu itti qooduu himan. Kitabni sirna bulchiinsa isaa ibsu kun, Liibiyaatti mana barumsaatti ittiin barsiifamaa ture.. Himannaawwan gudeeddii fi dararuu Gabaaseeleen booda keessa bahan akka mul'isaniitti, eegdoonni duraanii Gaadaafi, isaa fi ijoolleen isaa dhiraa isaan gudeeduu fi rakkisaa akka turan himan. Kana malees jarri kunneen erga gudeedaniin booda battalumatti akka  “isaan jibbuun” dhiisaa turan dubbachuu isaani gabaasonni ni himu. Ogeessi xin-sammuu magaala Beengaazii Liibiyatti dalagaa ture, Sehaam Sergaawaa Mana Murtii Yakka Idil-addunyaa (ICC)f, yakka waraanaa Gadaafii fi waayilootni isaa raawwatan qorachuuf odeeffannoowalitti qaba ture. Baayyinni laakoofsa eegdota isaa kunneen sirriitti hin beekamu. Ta’us garuu dubartoonni 400 ta’an kan jiran yoo ta’u, yeroo gara biyya alaatti imaluutti eegdoota dubaraa 30 ta’an waliin imalaa ture. Eegdoota kunneen keessaa dubartoonni tokko tokko akka gudeedaman himachuu yeroo eegalanitti waayilootni isaanii biroos himannaa dhiyeessuu eegalani. Himannaan miidhaa irra ga’ees walfaakkaataa ture. Dabalataaniis Sergawaan himmaannaa loltoonni Gadaafii dubartoota gudeedaniiru jedhu qorachaa ture yeroo hokkorri mootummaa isaa kufise biyyattii keessatti uumame boode ajjeechan isa raawwate. Dubartoonni tokko tokko takkaatti loltoota 20 ta’aniin gudeedamuu isaani himataniiru. “Shamarreen ganna 18 tokko abbaa ishee fulduratti akka gudeedamte dubbateetti. Abbaanshee akka ishee hin ilaalleef gaaffachaa turte,” jedha Sergawaa. Dubartoonni gudeeddiin irra ga’e tokko tokko of kan ajjeesan yoo ta’u, kaan ammo of ajjeesuuf yaadaa turani. Kufaatii Gadaafii Yeroowarraaqsii jijjiirama biyyoota Arabaa Tuuniziyaa irra eegaluun Muddee bara 2010 keessatti kaʼe  , Liibiyaan akka biyyaa fincillummaa “ittaantu” tarree namoota hedduu keessa hin ture. Namoonni hedduun Gadaafii akka hogganaa abbaa irree kan uummaatni wagootaa dheeraaf callisanii jalaatti obsaniitti ilaalan.  Ta’us garuu akka hoggantoota biyyoota Arabaa biro hogganaa feedhii biyyoota lixaa kan biyyaa isaarra calsisu jedhamee hin ilaalamu ture. Akkuma fincilli babalʼachaa deemeetti,bulchiinsi isaa balaarra akka bu’uu danda’u ifa ta’aa deeme. Kana irra ka’e, Gadaafiin gochawwan gara jabuummaa mormitoota fi namoota bara 1970 fi 1980 biyyatti baqate irratti fudhateera. Akkasumas magaaloota fi gandoota keessatti namootni fakkii isaa cicciran ykn aangoorra akka bu’uuf dubbataan xiyyeeffannoo hameenya isaa ta’ani. Finciltoonni bulchiinsa Gadaafi mormuun waraana eegalan lenjii fudhatani hin turre, ta’us loltoota duraani Gadaafii kan baqate of keessa qabu , Hatau malee  looltoonni mootummaa fi kanneen maallaaqaaf ajjeesan lakkoofsaan caalu turani. Bitootessa keessa NATO’n namoota nagaaf eegumsa gochuudhaaf Mootummoota Gamtoomani  biratti fudhatama argachuusaaniis yeroo gidduu galeetti, badiisa  isaani olchuun finciltoonni humna argatani, jioota muraasan booda haali garagalee, finciltoonni milkii guddaa argatan. Magaalaa guddittii Tiriipoolii yeroo finciltoonni to’atanitti, Gadaafiin baqatee dhokachuun geeddarsa uummataa akka qabuu fi “weerarootaa fi waayiloota isaani” irratti injifannoon akka argamu waadaa seenaa ture.  Bulchiinsi abbaa irrummaa inni dhaabbatee ture diigame, namoonni baay’een garuu Gadaafiin bilisa ta’e gara fuulduraatti filcila kaasuusa sodaatan. Haleella xiyyaari NATO konkolaattotasa irratti raawwate  hordofe, Gadaafii haala haamaa fi salphisaa ta’een magaala dhalootasaa Sirteetti ajjeefame, kunis yeroo humnootni NTC utuu inni  magaalatti keessatti lafa jalaatti dhokachaa ture qabamedha. Akkataa inni itti ajjeefame sirritti ifa miti “dhukaasa banamee keessa du’ee ykn rasaasan rukatame ykn finciltoota daanditti isa gototanii injifannoo isaanii kabajaa turaniin ajjeefame” yoo ta’e hin beekamu. Bulchiinsisaa kan waggoota 42 haala hin eegamneenidhaan xumuramne, sababiisa Gadafiin warraaqsaa waan turee fi abba irrummaan biyyatti bulchaa turusaaf. Dabalataan haala salphisaa akkasii keessatti du’usaaf namoota isaa qabe dhiifama kadhachuunsaa hin eegamne. Gadaafiin waggoota hedduuf Liibiyaa hoggane, namoonni isaa qabe hedduunsaani gaafa inni mootummaa duraani fonqolchuun angoo qabate hin dhalanne jedhan.


Doorotii Batilar Giiliyaam: 'Ani rippoortara malee, hojjettuu manaa miti'

Doorotii Batilar Giiliyaam gaazexeessituu dubartii gurraattii ta'uun gaazexaa beekamaa US irratti hojii kan eegalte, hawaasa bifaan qoqqoodame keessatti ture. Gaazexeessituun kun addunyaa dhiirota adii keessatti, dubartii gurraattii ta'uun dhiibbaa akkamii akka irratti uume BBC'tti himteetti. Gaaf kaan magaalaa Waashiingitan keessa sirna wahiitu ture. Doorotii Batilar Giiliyaam sirna kana akka gabaastu ergamte. Sirnichi kabaja guyyaa dhaloota 100ffaa dubartii sooretti Washiingitan tokkoo ture. Doorotiin wayita karrarra geessu, namichi karra eegu, karaan hojjettoonni manaa seenan karaa boroo akka ta'e itti hime. "Ani hojjettuu manaa miti, rippoortara gaazexaa 'Washington Post' malee," jechuun deebifteef. Doorotiin dubartii Afrikaa-Ameerikaa gaazexaarratti gabaastuu taate kan jalqabaati. Bara 1961 eegaltee waggoota 30 oliif hanga gulaaltuu ta'uutti hojjetteetti. Doorotiin gaazexeessummaatti kan seente tasa wayita barattuu ganna duraa kolleejii turtee fi gaazexaa gurraachotaa torbanitti bahuuf barreessituu waajjiraa taatee dalagaa turtetti. Guyyaa tokko akka tasaa gazexeessaan tokko waan dhukkubsateef, bakka isaa buutee akka gabaastu gaafatamte. Kuni magaalaa Keentakiitti. "Muuxannoo ija kiyya naaf bane ture. Gaazexeessummaan yoon baradhe, yoon akka itti sirnaan hojjetan baradhe, ogummaa carraa addunyaatti bahuu naaf banu akka ta'en arge," jetti. Kolleejjii booda gaazexaa warra gurraachaa 'Jet' fi 'Ebony' jedhamaniif hojjechuu itti fufte, garuu abjuun ishii kutaa oduu guyyuurraa hojjechuu ture. Booda Yuunivarsiitii Kolombiyaa kan Niwu Yoorki keessatti argamu seentee gaazexeessummaa barachuuf hiree argatte. Barattuun Afrikaa-Ameerikaa ykn gurraachi ishii qofa ture. Erga yuunivarsitii irraa eebbifamtee umurii ganna 24'tti 'Washington Post' carraa hojii kenneef. Dubartii gurraattii jalqabaa gaazexaa 'Washington Post' ta'uun daran cimaa fi danqaawwan hedduu kan qabu akka ture himti. Taaksiin ishiif hin dhaabbatu ture. "Buufata taaksii dhaabbadhee, saffisa isaanii xiqqeessanii erga na bira gahanii booda fuula koo wayita argan, saffisa itti dabalanii na bira kutu." Akka waardiyyaa mana dubartii soorettii sanaa namoonni hedduun rippoortara ta'uu ishee hin amanan ture. Bakkuma hojii isheettuu sababa bifa ishiitiin loogiin adda addaa irra gahaa akka ture himti. "Gulaaltonni tokko tokko turan, 'du'a gurraachaa hin gabaafnu, sababni isaas duuti akkasii du'a rakasa' warra jedhantu turan," jetti Dorotiin. Iyyitee achii fiigdee baduu akka kajeeltuu fi garuu ammoo ilaalchonni akkanaa kan jijjiiraman yoo ishiin achi hojjette qofa akka ta'e of amansiiftee itti fufuu himti. Loogii irra gahaa tureen hedduu qoramaa akka turte kan himtu Doorotiin, amantiin Kiristaanummaa hordoftuu hedduu akka ishee gargaare himti. "Kutaa Oduu keessa namootni tokko tokko heloo naan jedhu ykn mataa sochoosuun na dubbisu, kan na dubbisanis jiru. Bakka hojiin alatti yoo na argan garuu akka nama na hin beekneetti na bira kutu. Sun waan baay'ee nama salphisudha. Namoota adii biroo biratti, nama gurraacha waliin akka wal beekan akka irratti baramu hin fedhan." Loogii irra gahaa ture kana garuu Doorotiin gulaaltota ishee waliin hin dubbattu turte. Sababni isaa ammoo irra deddeebiin komii yoo dhiyeessite nama gurraacha biraa qacaruu diduu laata jetteeti. Bara 1960moota keessa laaqana argachuufillee rakkachaa akka turte himti. Kutaa biyyaa isheen turte keessa warri adii fi gurraachaa jidduu wal-qoodinsa hamaatu ture. Seeronni bahanii, namoonni gurraachonni filachuu hin danda'an, hireen barnootaa fi hojii isaanii kan daangeffame ture akkasumas kabajaan namoomaa bu'uuraa isaanii mulqamees ture. Manneen nyaataa waajjira Washington Post'tti dhiyoo turan gurraachota hin keessummeessan turan. Laaqana argachuuf lafa fagoo deemti turte Doorotiin. Boodarra odeessawwan namootni gurraachi nama guutuu akka ta'an mul'isu hojjechuurratti fuulleffachuu himti. Odeessawwan namoota adiin waa'ee warra gurraachaa barreeffaman yoo dubbistu, namoota gurraacha akka sodaatootti kan mul'isu ture jetti. Dhugaan garuu akkas miti jechuun dubbatti. Warraaqsawwan gurraachota gara garaa gabaasuuf hiree argachuu kan himtu Doorotiin, hoteela warra adii buluu dhorkamtee kutaa reeffaa keessa buluuf dirqamtee akka turtellee dubbatti. Doorotiin walakkeessa 1960mootaa keessa daa'imman sadi erga godhattee booda 'Washignton Post' gadi dhiistee, bara 1972 gulaaltuu gargaartuu ta'uun deebitee qacaramte. Yeroo kanatti Doorotiin sadarkaa gaazexeessitoota waa'ee gurraachota barreessan qacaruu dandeessurra turte. Bara 1979 'Washington Post' irratti fuula (column) mataa isheen dhimmoota barnootaa, siyaasa, sanyii fi kaan irratti barreessuu eegalte. Hanga bara 2003 fedha isheen gadi dhiiftuttis waggoota 19'f hojjetteetti. Turtii ganna 50 ogummaa gaazexeessummaatiin Doorotiin heddummina faarsaa fi jajjabeessaa turte. Dura-teessuu Waldaa gaazexeessitoota gurraachotaa akkasumas Inistiitiyuutii gaazexeessummaa Roobart Sii Maayinaard hundeessituu fi miseensa boordiiti. Dhaabbatni kun namoota sanyii warra bicuu (racial minorities) irraa ta'an kumaatama gaazexeessummaa barsiiseera. "Odeessa tokko ija garee tokkoo qofaan himta yoo ta'e, odeessicha dhugummaan ykn ammoo guutummaan himuu hin dandeessu," jetti. "Namoota addunyaa ija adda addaan ilaalan ykn akka adda addaatti hubatan hin qabdu taanaan, maaltu ta'aa akka jiru guutummaatti hubachuu hin dandeessu." Doorotii Batilar Giiliyam barreessituu kitaaba 'Trailblazer, A Pioneering Journalist's fight to make the media look more like America' jedhuuti. Kitaabichi qabsoo gaazexeessitootni miidiyaan Ameerikaa biyyattii akka fakkaatu taasisan irratti fuulleffata.


Dubartoota Afgaanistaan: Yaaddoo fi abdii xiqqoo dubartoota Afgaan

Seenaa ammayyaa keessatti garee hidhattootaa sodaatamoo jedhaman keessaa inni guddichi Afgaanistaanitti aangoo kan qabate Taaliibaanidha. Taalibaan dubartoonni akka seera Islaamaatti akka barataniifi hojjetan ni eeyyamna jedhullee, namoonni baayyee garuu egeree isaaniif ni yaadda’u. Taalibaan waggaa digdama dura yeroo aangoo qabate, dubartootni burkaa akka uffatan diqisiisuurra darbee gorra’aafi dhakaan tumee ajjeesaa ture. Taalibaan aangoorraa erga ari’ameen booda, dubartootnni Afgaan jijjiirama guddaa agarsiisaniiru. Ministira, kantiibaa, poolisiifi kaanillee tahaniiru. Amma garuu egereen isaanii maal fakkaachuu danda’a kan jedhurratti shakkii qabu. Gaazexeessituun tokko qondaala mootummaa waliin af-gaaffii gochuun biyyoota addunyaa baayyee keessatti waan addaa miti. Seenaa suukaneessaa Taalibaan dubartoota irratti raawwate nama beekuuf qondaallii olaanaa garee kanaa Mawlawi Abdulhaq Hemad gaazexeessituu Beheshta Arghand waliin af-gaaffii taasisuuf eeyyamamaa tahuun waan haaraa ture. Taalibaan gaaffii fi deebii akkanaa kennuunis kan jalqabaati, tahus gaazexeessituu Arghand ammallee shakkii qabdi. Taalibaan, ‘’hojii dubartootaa ni deeggarra’’ jedhus, ‘’baatii tokkoon booda seera nurratti kaa'uu waan hojjachuu barbaannu akka raawwanneef nu eeyyamu jedhee hin yaadu. Of dandeenyee socho’uu ulfaataa nutti godhu,’’ jetti. Gareen kun waggaa 20 dura seera Shari’aatu dhorka jechuun tajaajila TV, sirbaafi siinimaan akka dhorkamu godhanii turan. Yeroo Taalibaan biyyatti deebi’uu dhaabbileen TV tokko tokko dubartoonni oduu akka hin dubbisne yoo godhan, sagantaa marii siyaasaa immoo gara marii barsiisa Islaamaatti geeddaran. Gareen amma uummata miiliyoona 39 bulchaa jiru dubartoonni akka seera Islaamaatti akka hojjetaniifi baratan ni eeyyamna jedha. Ta'us, gaafa Kibxataa (Hagayya 17) gaazexeessituun Kadijjaa Amiin jedhamtu Taalibaan, isheefi waahillan waliin dhaabbata TV keessaa dalagan hojiirraa akka ari’e dubbatti. Iddoo garaagaraatti hidhattoonni dubartoonni hojii akka hin deemne dhorkanillee, dubartoonni muraasni garuu sodaataniitu hojirraa hafaa jiruu jedhan. Gaazexeessituun qondaala Taalibaan dubbiste Arghand gara bakka hojii yoo deemtu hidhattoonni Taalibaan karaatti ishee qabanii dhiirri si waliin osoo hin jiraatiin akkamiin qofaa deemta akka jedhaniin dubbatti. ‘’Haala gaarii keessa hin jirru. Dhaloota egereef jecha aarsaafi qabsoon ni barbaachisa,’’ jetti. Hakiimni gadameessa hospitaala Kaabuul keessatti kiliinika dhuunfaa qabdu tokkoo immoo haala siyaasaa amma jiruun hojiinshee akka hin jeeqamne himti. ‘’Guyyaa sadii booda gara hojiitti deebi’eera. Haalli jiru naguma,’’ jette hakiimni maqaanshee akka dhahamu hin feene. Hakiimni tun Taalibaan namoonni hojiitti akka deebi’an gaafatus waan haala jiru sodaataniif gara hojiitti hin deebine jette. ‘’Hakiimotaa fi deessiftoonni gara hospitaalaa hin dhufne, sababnisaas waan Taalibaan labsetti waan hin amanneef,’’ jette. Tahus ammallee abdii akka qabdu dubbatti, Taalibaan daandii irratti na dhaabee haala uffannaa koo hin sakattaanes jette. Paarlaamaa Afgaanistaan keessatti teessoon harka 27 dubartootaan kan qabamedha. Yeroo ammaas dubartoonni 69 miseensota paarlaamaati. Haa tahu malee, Taalibaan caasaa isaa keessatti dubartoota hin qabu. Mootummaa hundeessuuf jedhu keessatti dubartoonni ni hirmaatuu kan jedhus ifatti waan himame hinjiru. Miseensi paarlaamaa Farzhana Kochai Taalibaan dhimma dubartootaa irratti waan ifa tahe dubbachuu hafuun akka isaan yaaddessu himti. Caasaa mootummaa dabalatee sochii hawaasaa hundumaa keessatti hirmaachuurraa dhorkamuu hin qabnu jetti. Tahus dubartoonni yeroo ammaa sodaa irraa kan ka’e, ‘’Kaabuul keessatti burkaa baay’inaan bitaa jiru. TV irraa isaan dhabaa jirra, iddoowwan biraattis akkasuma. ''Dubartoonni garee hidhataa kana qeeqaa turan amma dhokataniitu jiru,’’ jette. Zarifa Ghafari biyyattii keessatti kantiibaa tahuun yeroo filamtu nama ganna 26 fi ishee xiqqoo turte. Amma Taalibaan hamma ishee ajjeesutti eegaa jirti. ‘’Maatii koo waliin taa’een hamma dhufanii na ajjeesanitti eegaa jira,’’ jechuun gaazexaa Biriitiish The Independent’tti himteetti. Rogeettiin mirga namoomaa Pashtana Durrani jedhamtu, Taalibaan waan jechaa fi gochaan agarsiisaa jiru tokko mitii jetti. Mirgooti dubartootaa warra kamtu eeyyamamoodha kan jedhu irrattis Taalibaan ibsa akka kennu barbaaddi. '’Dubartoonni, yunivarsiitii akka hin deemne dhorkamuun dhiirotni akka bakka bu’an godhaniiru.’’ ‘’Taalibaan biyyoota irraa beekamtii argachuun mootummaa dhaabuu fedha garuu immoo hidhattoonni isaanii waan hojjetaa jiran hin beekan, beekamtii barbaadu garuu hojiittti waan agarsiisan hin qaban,’’ jette. Durrani Taalibaan mirga dubartootaa nan kabaja yeroo jedhu maal akka tahe akka ibsu gaafatti. '‘Filachuu fi barachuu danda’uu?’’ jechuun gaafatti. Shamarreen hojii-uumtuu magaalaa guddoo Afgaan keessa jiraattu Azada’n (maqaanshee barreefama kanaaf kan geeddarame) Taalibaan irratti amantii hin qabdu. Maqaan koo bilisummaa jechuu dha, isa gatiin barbaaduuf Azada jechuun of waama jetti. ‘’Ani mootummaa lammiilee Afgaan hunda of keessaa barbaada. Taalibaan, gareewwan lammiilee adda addaa, fi kan amantiiwwan hunda bakka bu’an. Kuni yoo tahe biyya egeree haaraafi ifaa tahe qabdu qabaanna,’’ jetti. Tahus dubbiin itti jabaachaa jira. Ammumallee daldalli ijaa cufameef hojiishee dhabaa jirti. Yaadannoo Taalibaan gaarii hin taane qabdi. Yeroo jalqaba aangoo qabatan dubartoota irratti waan suukaneessaa raawwachaa turan jetti. Ammas amala addaa isaan irraa hin eegu jette. ‘’Uffataafi areeda isaanii hin geeddarre, akkamiin yaada isaanii jijjiiruu danda’u?'' jechuun haasaa isaaniitti akka hin amanne dubbatti. Taalibaan yoo dubartoota moggaa baaseefi saboota kaan hin hirmaachisne marroo waraanaa gara biraatu itti fufa jechuun himti.


Indiyaatti rooba kadhachuuf ijoollee dubaraa qullaa oofan

Gidduugala Indiyaatti kadhannaa roobni akka roobuuf taasifamuun ijoolleen dubaraa jaha qullaa akka adeeman taasifameera. Dhimmi kuni ganda Bundelkhand naannoo Madhya Pradesh jedhamu iddoo hongeen mudatetti raawwate. Viidiyoowwan miidiyaa hawaasaa irratti gadhiifaman ijoolleen dubaraa kunneen muka loccuun itti hidhame  gateettii isaanii irratti baatanii qullaa deemaa akka turan agarsiisa. Gochaan kuni Waaqa roobaa isa isaan jedhan gammachiisee rooba nuu fida jedhu hordoftoonni amantichaa. Koomishiniin Eegumsa Mirga Daa’immanii Indiyaa bulchiinsa Damoha  dhimma kanarratti gabaasa nan barbaada jedheera. Poolisiin Madhya Pradesh hamma yoonaa himannaan isaan bira gahuu baatus dhimmicha qulqulleessuuf qorannoo jalqabeera jedheera. ‘’Ijoolleen dubaraa kunneen qullaa akka adeeman taasifameera taanaan tarkaanfiin ni fudhatama,’’ jechuun miidiyaatti himeera poolisiin naannichaa. Akka viidiyichi agarsiisutti ijoolleen waggaa shanii illee otoo hin hafiin qullaa dubartoota faarfatan biroo waliin adeemaa turan. Ijoolleen qullaa yaa'an  ganda sana keessatti mana nama tokko tokkoo irra deemuun midhaan nyaataa funaanu kunis boodarra mana amantaaf kennama. ‘’Kuni rooba nuu fida,’’ jettii dubartiin sirna kana irratti hirmaaatte. Qondaalli Damoh S Krishna Chaitanya  akka jedhanitti,’’ maatiin ijoollee kana sirna kadhannaaf eeyyama kennaniiruu, ofiiyyuu irratti hirmaataniiru,’’ jedhan. ‘’Haala kanaan bulchiinsichi barmaatileen akkanaa faayidaa akka hin qabneefi bu’aa barbaadame akka hin argamsiisne itti himu qofatu danda’ama,’’ jedhan. Qonni Indiyaa rooba irratti kan hundaa’e yoo tahu, kanaafis kadhannaan Waaqa roobaaf taasifamu naannoo garaagaraa keessa jira. Hawaasa kana keessatti rooba roobsuuf kadhannaan ibiddaa jira, loccuu yookiin  sirna harree waliin gaa’ela raawwachuu jedhamuun kadhannaan kuni Waaqa roobaaf taasifamaa jechuu dha. Amantoonni kadhannaan kuni namoota yeroo rakkoo isaan gargaaara yoo jedhan qorattoonni aadaa garuu abdii kutachuurraan kana raawwatu jedhan.


Saamiyaa Suluhuu: Pirezidantiin Taanzaaniyaa dubartoota ispoortii hojjetan waan dubbataniif qeeqaman

Pirezidaantiin Taanzaaniyaa Saamiyaa Suluhuu Hasan shamarran kubbaa miilaa taphatan ''laphee battee fi qaama heerumaaf hin hawwanne qabu,'' jechuun erga dubbatanii booda, dubbiinsaanii kun miidiyaa hawaasummaarratti qeeqa jabaa kaaseera. Pirezidaantittiin kana kan dubbatan masaraa mootummaa magaalaa Daaresalaam keessatti erga gareen biyyaalessaa dorgommii Cecafa umrii waggaa 23 mo'atanii booda wayita waancaa simatanitti ture. Gareen kubbaa miilaa biyyaalessaa Taanzaaniyaa umrii waggaa 23, dorgommii taphattoonni biyya keessa taphatan qofa irratti hirmaatan, Cecafa, irra aanee boojuun galeera. Dureen biyyaa kun waan jedhan, dubartoonni waancaa injifachuun biyya boonsaa jiraatanis, baayyeensaanii garuu sababa dhaabbii qaamasaaniif jecha heeruma malee hafaa jiru jedhan. "Osoo hundasaanii fidnee as hiriirsinee, kanneen lapheensaanii battee/diriiraa ta'e hundisaanii dubartii osoo hin taane dhiira fakkaatu.'' Akka pirezidaantii kanaatti dubartoonni hedduun carraa argatanii heerumanillee, kaansaanii garuu hin heeruman. ''Kunis waan isaan fakkaatanii fi dhaabbii qaamasaaniirraa madda. Isaaniif jireenyi gaa'ilaa abjuudha.'' Namoonni ispoortii keessatti hirmaatan, booda wayita keessaa ba'an carraa badaa fi jireenya ulfaataatu isaan mudataa jira jechuun dubbatan. Pirezidaantiin kun wayita soorama ba'an jiruu dansaa akka qabaatan aanga'oonni damee ispoortii xiyyeeffannoo kennuun hojjechuu qabu jechuun dhaaman. ''Keessattuu rakkoon kun dubartootarratti hammaata. Lukti isaanii akkaan dadhaba, qaamni isaanii dhaabbii bada.'' Namoonni tokko tokko dubbii pirezidaantittii kana tiwiitarii irratti qeeqan. Fayyadamaan tiwiitarii tokko dubbii pirezidaantittii qeequun maxxanse. ''Pirezidaanti Samiyaa Suluhuu garee kubbaa miilaa shamarranii irratti dubbii sirrii hin taane dubbatan. Shamarran harma guddaa hin qabne carraa heerumuu hin argatan jechuun himan. ''Magufuuliinis shamarran ulfaa akka mana barumsaa hin deemne dhorkee ture. Saamiyaanis kanuma itti fufsiisaa jirti. Isheenimmoo inumaa shamarran hiyyeeyyii kubbaa miilaan injifannoo argata arrabsaa jirti,'' jechuun barreesse namni kun. Namni biraan Harry Mwala jedhamu, "Kan isheen jette dhugaa miti. Osoo ragaa saayinsii hin qoratin waanuma sammuusheetti dhufe dubbattee shamarran ispoortii keessa jiran hunda arrabsite. ''Kana gochuusheetti dogoggorteetti, kijibdeettis,'' jedhe.


‘Abbaan warraakoo ganna sagal guutuu na hiiku dide’

Rifkaa Meyer jedhamti. Wayita gaa’ila amantiin dhaabattu umuriin ishee ganna 32 ture. Waggaa lamaafi walakkaa booda gaa’ila amantiin raawwatamu, kan abbaan warraa ishee hiiku didefi ’chained wife’’ jedhamee Jiwishota amantii Ortodoksii biratti beekamu keessatti danqamteetti. ‘’Abdii kutachiisaafi qophummaatu sitti dhaga’ama’’jechuun BBCtti himte. ‘’Akka waan iyyitee dhaga’amtii dhabuutti sitti dhaga’ama’’jette. Hiikaa gaa’ilaa amantii argachuuf ganna 10tti dhiyaatu fudhate. Taatullee ishee qofaa hin turre kan gaa’ila keessatti danqame. Hawaasa Jiwishoota Charedii UK keessaa kan jiraatan keessaa dubartoonni 100  ol ta’an gaa’ila amantii keessatti danqamaniiru jedha, miseensi Paartii Leebar Joonatan Mendelson. Joonatan gartuu paartileerra namoota kana gargaaruuf hundaa’e keessa jira. ‘’Waanti na naasisu yoo jiraate, ergan dhimma kana kaase namoonni ana qofa gaafatu’’jedhe. ‘’Hawaasa Jiwish keessa jiraadhu dabalatee, dhimmoota kudhanitti lakkaa’amanitu na qaqqabe’’jedhe. Akka seera Ortodoksii Jewishitti, abbaan warraa haadha warraasaatiif waraqaa ragaa afaan Hibiruutiin‘’get’’jedhamu kennufii qaba. Kanaan alatti hordoftoonni amantichaa isheen akka gaa’ila keessa turteetti lakka’u, yoo abbaan warraa ishee karaa seera qabeessan hiiktes. Dubartoonni haala kanaan gaa’ila amantiin raawwatamu keessatti ugguraman ‘’Agunot’’ykn immoo"chained wives"jedhamu. Aadde Meyer akka jettutti, kana jechuun jaalallee biraa akka qabaattu hin eeyyamamneef. ‘’Gaa’ila keessatti ugguramta. Namoota kamiyyuu waliin wal quunnamuuf hin yaadne ykn hiriyaa jaalala filachuu ykn jireenya koo gara fulduraatti gara  duratti qajeelfachuuf jechuudha. Sababni isaammoo ilaalchaa tokko malee kana keessatti uggurameera, eessayyu deemuu hin danda’u’’jette. ‘’Waliin haasa’a quubsaafi kana keessattis deeggarsi gahaan hin jiru, Abdii si kutachiisa, qophummaatu sitti dhaga’ama. Adeemsa qophummaati’’jette. Aadde Meyer magaalaa Landan kan jiraattu wayita ta’u, ragaa hiika’’get’’jedhamu bara darbe argatteetti. Yeroo ammaa kanatti dhaabbata gargaarsaa GETT jedhamu, kan dubartoota rakkoo kan isheen walfakkaatu keessa jiran gargaarti. Qajeelfamni fooyyeeffame miidhaa mana keessatti dubartootarra qaqqabu ilaallatu’‘get’’ugguruun akka miidhaa mana keessatti qaqqabsiisutti lakkaa’ama jedha. Yoo to’achuuf ykn immoo amala dirqiisisuu kan qabaatu ta’e, namtichi himatamee balleessan irratti argamnaan ni hidhama. Barsiistonni amantiiJiwishoota jijjijramni kun dubartoonni qondaaltootatti waa’e jaalalleesaanii durii, kan hiika gaa’ila amantii didusaa akka iyyatan gargaara jedhanii abdatu. Taatullee federeshiniin mana amantaa Jiwishootaa fi gartuun bakka bu’oota Jiwiish Ortodokisii’’akka seera Jiwishitti eeyyamni hiikaa gaa’elaa humnaan sodaachiisuun, adabbii maallaqa ykn  hidhaan doorsisuun  kennamu fudhatama hin qabu’’jedhan. Xalayaa barreessan keessatti’’ Abbaan warraafi haati warraa amma ragaan walhiikuu ‘get’ kennamutti gaa’ila keessa jiru’’jedha. Federeeshinichi itti dabaluun akka ibsetti, dubartiin kamiyyuu dhorkaa miidhaa mana keessatti dubartootarra qaqqabutti gargaaramte mana murtii Jiwish akka hin sirnaan hin hojjanne harka hidha ,abbaan warraa haala akkasii keessa jirus ifatti dirqisiifameera jedhamee fudhatama’’jedha. Eli Ispinzer, daarektara mana barnoota yoo ta’u, hawaasa Jiwish Landa jiraan keessaa tokkodha. Barsiisonni ykn beektoonni amantii Jiwishoota ‘rabbis’ jedhaman muraasni isaanii dubartiin akkaata seerichatiin hiikaa gaa’ilaaf deeggarsa barbaaddu,‘’adeemsa duubatti deebisuu hin dandeenye eegaluu qabdi’’jedhanii amanuu jedha. ‘’Abbaan warraa kana booda sadarkaa hiikaa gaai’laaf haadha warraasaaf kennuurra hin jiru yoo fedhiin ta’e malee, sababiin isaammoo adabama, waanta barsiisoonni amantaa Jiwish jedhan hiika gaa’ilaa Jiwishiin jedhuun walfaallessa,’’jedha. Mendelson Jiwish yoo ta,u, akka inni yaadutti garuu  seerri amantaa fi seerri amantii alaa jiru walitti hin buune. Mendelson barsiisonni amantaa iddoo seerichi walitti bu’uu kaasuun duuka maaltu akka jiru gaafate. ‘’Walitti bu’iinsa hin jirre uumuu  barbaadu, maaliif akka ta’e hin beeku, akka natti fakkaatutti adeemsicha to’annoo isaaniitin ol ta’uun shakka’’jedhe. ‘’Haala kamuu keessatti wayita amantaa gartuu lakkoofsan muraasa dimokiraasi keessatti jiraatu, walmadaalchisuu qabda, kuni Biriitish, Biritiish bara 2021ffaa ta’uu hubachuu qabu’’jedhe. Aadde Meyer wayita qajjelfamni miidhaa mana keessatti dubartootarra gahu fooyya’u beektoota amantii Jiwishootaa’rabbis’wajjin hojjachuun barbaachisaa ta’uu himteetti. ‘’Dubaroonni abdii kutannaan itti dhagaame‘’get’’ isaanii argachuuf tarkaanfii danda’an hundaa ni fudhatu‘’jette. ‘’Jireenya isaanii guutuuf dubartoonni gaa’ila keessatti ugguramuun hafeera’’jetti.


Dubartiin Afgaan baqannaarra turte xiyyaara keessatti deesse

Rakkina tasgabbiin dhibuu biyyattii keessatti uumame hordofuun dubartiin Afgaanistaan keessaa baqachaa turte xiyyaara keessaatti mucaa intalaa nagaan deesse. Humni Qilleensaa US akka jedhetti, dubartii`n Afgaan osoo balaliinsa gara buufata xiyyaaraa Ramsteeyin kan Jarmanii keessatti imalaa jiranuu ciniinsuun qabamte. Xiyyaarichi battaluma qubatettis ogeessonni fayyaa seenuun kutaa kaargoo xiyyaarichaa keessatti dubartii kana deessisaniiru. Harmeefi daa’imni ishees gara buufata fayyaa dhiheenyatti argamuutti geeffamuun amma haala gaariirra akka jiran himameera. Imalicha irratti garuu dubartittii rakkinni fayyaa mudatee ture jedhameera. Kanaaf, balaliisaan xiyyarichaas dhiibbaa qilleensaa xiyyaaricha keessa ture dabaluuf jecha ol faggeenya gadi buusee balaliisuun isaa “lubbuu dubartii kanaa olcheera” jedhameera. Erga Taalibaan magaalaa Kaabul to’atee guyyoota booda lammileen Afgaan kumaatamaan lakkaa’aman, ho’a cimaa keessa buufata xiyyaaraa idiladdunyaa magaalaa gudditti Kabuul jiru keessa taa’uun, carraa itti biyyattii keessaa baqatan eeggachaa jiru. Yeroo kanatti humni waraanaa US buufata xiyyaaraa kana to’atee jira. Hanga ammaatti buufata xiyyaaraa kanarraa namootni 17,000 ta’an imaluu isaanii, Waayit Haawus, Sanbata ibseera. Pireezdaantiin US Joo Baayiden, loltoonni US hundi hanga Hagayya 31tti Afgaan keessaa akka ba’aniif ajajaniiru. Ta’us garuu, biyyootiin hedduun loltoonni US kun lammilee isaaniifi lammilee Afgaan dhabbilee biyyoota lixaa waliin hojjachaa turan Afgaan keessaa baasuuf akka gargaaraniif jecha, guyyaan murame kun akka dheeratuuf gaafataniiru. Lammileen Afgaan kun sababa hojii isaanii duraanitiin Taalibaan tarkaanfii irratti fudhata sodaan jedhu jira. “Har’aa fi dhuma baatii kanaa jidduuttti namoota 60,000 biyyatti keessaa baasuu barbaadu, kun herrega dhugaa ta’uu hin dandeenyedha,” jechuun hogganaan haajaa alaa EU Josep Boreel, Sanbata AFP’tti himaniiru. Hokkora buufata xiyyaaraatti uumameef Taalibaan, US’n himata. Qondaalli Taalibaan Amiir Kaan, “Amerikaan, humnaa fi wiirtulee hedduu utuu qabu…buufata xiyyaraa kana tasgabbeessuu dadhabeera,” jechuun isaanii gabaafameera. “Biyyattii guutuutti nagaa fi tasgabbiin jira, hokkorri kan jiru garuu buufata xiyyaaraa Kaabuul keessa qofa.”


DR Kongootti hojjettoonni WHO 21 haleellaa saalaa dubartootaan himataman

Yeroo weerara dhukkuba Iboolaa Demokraatik Rippablik of Koongootti, hojjettoota deeggarsaa 83 dubartootarra haleellaa saalaa qaqqabsiisan keessaa, hojjettoonni Dhaabbata Fayyaa Addunyaa keessatti argamuun himame. Haleellaa kana keessaa sagal gudeeddii yoo tahu kunis hojjettoota biyyaalessaa fi idil-addunyaan bara 2018-2020’tti raawwate. Dhimmi kuni kan ifatti bahe erga dubartoonni 50 ol haleellaan saalaa irra gahuu gabaasaniin boodadha. Hogganaan olaanaa WHO Dr Teedros Adhaanoom Gabirayasuus kuni ’waan dhiifamaan darbamu miti’ jedhan. Gabaasni fuula 35 qabu kun qorannoo komishiniin walabaa taasiseen booda bahe. Komishinichi dubartoota danuu erga dubbiseen booda, hojii argachuuf saal-qunnamtii geeddaraa akka gaafataman himaniiru jedhe. Kanneen haleellaa qaqqabsiisan jedhaman 83 keessaa 21 hojjettoota Dhaabbata Fayyaa Addunyaa-WHO turan. Akka gabaasa kanaatti dubartoonni naannoo dhugaatiidhaan dirqisiifamanii hospitaalatti gudeedamaniiru, kanneen keessaa lama ulfaa’aniiru. WHO’n kanneen himataman keessaa afur akka ari’uufi tarkaanfii dabalataa akka fudhatu himeera. Dr Tedros ibsa Kibxata kennaniin gabaasni dubbisan akka isaan yaaddesse himuun, warreen kanaan miidhaman kallattiin dhiifama gaafataniiru. ''Hojjettoota WHO isin tajaajiluufi eeguudhaaf qacaramaniin miidhaa isinirra gaheef dhiifama,’’ jedhan. ‘’Warreen kana raawwatan dhiifamni akka hin godhamneefi akka gaafataman gochuun jiruu koo isa dursi kennamuufi dha,’’ jedhaniiru. Kanaanis miidhamtoota deeggaruufi eeguudhaaf itti gaafatamumma akka fudhatan himuun caasaafi aadaa waajira WHO haaromsuuf kakataniiru. Hoggantuun WHO Afrikaa Matshidiso Moeti ‘’gochaan hojjettoota keenyaan warreen miidhamtan dhiifama,’’ jetteetti. Bu’aa qorannoo argameen ‘naheera, lapheen koos cabeera’ jette. Komishinichi biyyoota gidduugala Afrikaatti dhaabbatichi ‘’caasaa badaafi haleellaa akkasii hordofuudhaaf qophii tahe hin qabu,’’ jedhe. Kanaaf immoo sababiin inni tokko xiyyeeffannoon inni guddaa weerara Iboolaa balleessuurratti waan tureefi jedhe. DR Koongootti namoonni 2,000 ol tahan weerara Iboolaatiin lubbuun isaanii darbeera. WHO’n weerara kana dhaabsisuuf hoggansa biyyaalessaa kennaa kan ture yoo tahu, weerarichi akka hin jirres bara darbe baatii Waxabajjii keessa labseera.


Afgaanistaan: Taalibaan dubartoonni Afgaan akkaataa seera Islaamaan mirgi isaanii kabajama jedhe

Mirgooti dubartootaa Afgaanistaan ‘’caasaa seera Islaamaan ni kabajamu’’ jedhe Taalibaan ibsa miidiyaaf kenneen. Erga gaafa Dilbataa biyya to’atanii as ibsa yeroo jalqabaaf kennanii dubartootni bilisummaa hojii hojjechuu ni qabaatu jedhan dubbii himaan garee kanaa Zabihullah Mujahid. Tahus waa’ee seeraafi dhorkaawwan biroo hin dubbanne. Dubbii himaan kun irra deebiin lammiileen Afgaan marti ‘qajeelfama Islaamaan buluu qabuu jedhan. Gareewwan mirga dubartootaaf falman bulchiinsa Taalibaan jalatti bilisummaan dubartootaa ni sarbama jechuun yaadda’u Gareen hidhataa Taalibaan kuni bara 1996-2001 yeroo Afgaanistaan to’atanii turan hiika seera  Shari’aa rincicaa taheen adabbiiwwan garagaraa baasanii turan. Ibsa Kibxata kaleessaa kennameen Mujahid bulchiinsa isaanii jalatti mirgi dubartootaa akkam taha kan jedhu gaafatamanii turan. ‘’Dubartoonni akkaataa qajeelfama keenyaan akka barataniifi hojjetan ni eeyyamna, hawaasa keenya keessatti dubartoonni hirmaannaa dammaqaa ni qabaatu,’’ jedhan. Haa tahu malee haalli uffannaa fi shoorri dubartootaa maal  fakkaata kan jedhu hin ibsine. Kana malees garee kuni Afgaanistaanitti araara biyyaalessaa labseera, dubartoonnis mootummaa isaanii keessa akka galan ni barbaada. Akka xiinxaltoonni jedhanitti  garuu gareen kuni hawaasa addunyaa fi lammiilee Afgaan hawwachuuf duula gaggeessaa jira. Ergaan dabarsanis Afgaanistaan keessatti miira wal-makaa taheen ture kan fudhatme. ‘’Waan isaan jedhan hin amanu,’’ jettee jiraattuun  Kaabuul haasaa Mujahid  televizyinii irraa dhageesse. ‘’Kuni gowwomsaa dha, nu adabuuf nu affeeraa jiru,seera isaanii jalatti hojjechuus tahe barachuu hin fedhu,’’ jetti jiraattuun biraas. Haa tahu malee kaan immoo jalqabbii abdii qabu argaa jirra jedhu. ‘’Hojjeechuufi barachuu dandeenya taanaan anaaf bilisummaan sana dha. Sararri diimaa keewwadhe isa ture, Taalibaan isa hin dabarre,’’ jetti dubartiin Afgaan biroon. ‘’Hanga mirgi hojjechuufi barachuu naa eegametti, hijaab uffachuuf rakkoo hin qabu. Hangan biyya Islaamaa keessatti jiraadhe, haala uffannaa seerri Islaamaa eeyyamu fudhachu qaba. Burqaa garuu tahuu hin qabu, sababiinsaa inni kan Islaamaa miti jette.


Tookiyoo 2020: Dubartoota Olompikii ykn haadhummaa filachuun dirqama itti ta'e

Shaampiyoonaa Olompikii ta'uun leenjiif kutannoo cimaa  qabaachuu barbaachisa.  Keessattuu atileetoota dubartootaa hedduuf kaka'umsi isaan medaaliyaa warqee argachuuf qaban filannoo daa'ima godhachuun walitti makuu hin qabaatan. Jijjirama qaamaa dubartoonni wayita garaatti baataniifi tibba dahumsaa booda  dorgommiitti deebi'uuf yeroo bayyanachuu ishee barbaachisa. Kana malees, haalawwan walxaxaan kunuunsa daa'imaafi daa'imarraa fagaachuun jiraachuu mala. Haata'u malee, atileetonni baayyeen hanga ogummaan ispoortiisaanii wal faana xumuranitti maatii godhachuu kan hin barbaadne yoo ta'u, kaan ammoo maatii ni qodhatu. Kanaanis waan haadha ta'uurraa eeggamuufi ogummaa atileetummaan gaafatu jidduu dhiphatu. Atileetonni afur waa'ee imala jireenyaasaanii gama atileetiksiiifi attamiin murteessanii ijoollee godhachuun akka isaan miidhee ilaalchisuun BBCtti dubbataniiru. "Anaaf dhimma onnee nama cabsudha sababii daa'ima godhachuun haala akkanaatiin nama miidha jedhee hin yaadne waanan tureef,'' jechuun BBCtti himte lammii Kaanaadaafi ispootii bunyaa kan beekamtuMaandii Bujold. Taphawwan Tookiyoo silaa yeroo itti ogummaa isheetiin sadarkaa olaanaa irra geessu ture. Haata'u malee, wayita qophii calallii sababii weerara koronaatiin haqametti ulaagaa guutuuf yaalii taasisaa turte. Boodas Koreen Olompikii Addnyaa (IOC)n atileetoonni Kaabaafi Kibba Ameerikaa dorgommicharratti hirmaachuuf sadarkaasaanii kan dorgommiiwwan sadii 2018 fi 2019 keessaa fayyadamuu qabu jedhe. Yeroo sanatti ammoo atileetiin umurii waggaa 33 kun sababii garaatti baataa turteef hin dorgomne turte. Kana jechuunis shaampiiyoonii Kaanaadaa yeroo 11 kan taate kun meedaaliyaa  Olompikii dhaabuuf jirti jechaadha. ''Ulaagaan ittiin hirmaatanii ni geeddarame. Anaaf kun sirrii natti hifakaatu,'' jeetti Bujold. ''Hiriyyaa tiyyaaf bilbileen battalumatti Google irra ilaaluun murteen chaartarii Olompikii loogii kan qabu ta'uu hubanne.'' Ammattis Bujold sadrkaa ishee isa wayita garaatti baatteen duraa akka ilaalamuuf gaafachuuf Mana Murtee Araara Ispoortii (Court of Arbitration for Sport)tti ol iyyannoo galfattee jirti. Jalqabarratti abdataa turtulleen garuu baatii darbe keessa IOCn atileetota biraatiif daandii saaqa jechuun gaaffiishee osoo hinfudhachu dide. Amma calalliin tabichaan waan xumurameef, Bujold hirmaachuuf haa hayyamamuuf ykn haa didamu osoo hinbariin leenjii taasisaa jirti. Isheenis tabawwan Riyoo 2016n bood gaa'ila dhaabbachuun hanga Olompikiin gahuutti mucaa godhachuuf murteesite. ''Akka atileetiitti jireenya kee geengoo tabawwan waggaa afuriitiin karoorsita. Kanaafan Riyoon booda mucaa godhadhchuun booda qophaa'ee itti deebii'uuf murteessee ture,'' jetti. ''Kanan raawwadhees isuma. Dorgommii biyyaaleessaa galuun waltajjii bira qaqabeera. Akkan raawwachu danda'us mul'iseera. Amma cimina haadhaa argadheera.'' "Akka caarraa ta'ee yeroon ogummaan guddachuu dandeessu yeroo itti akka dubartii sadarkaa dahumsaa irra geessuudha,'' jetti Paaraalompikkiitti shaampiyoonaa Biritish kan taate Jodii Girinhaam. ''Yerooumuriin koo 28,  mucaa godhachuun jaaladha ture. Garuu ogummaa kiyya waliin hin ta'u. Bara 2028 keessas dorgumuu nan barbaada. Yeroo sanatti ammoo waggaa 40ttin dhiyaadha.'' Girinhaam dubartoota ogummaafi maatii hundeeffachuu jidduutti yaadaan rakkataa jiran keessaa tokko. Taphawwan Paariis kan 2024n dura garaatti baachuuf karoorfatte. Garuu sababii koronaavaayorasiitiin haaliiwwan jijjiramaman. ''Baayyee turanii eeggachuun onnee nama miidha. Osoo kan dorgomiin hin gaggeeffamne ta'ee hoo? Hojii kiyya nan jaaladha. Kanaaf, jireenya kiyya gama kanaas dhiisuu hin babraadu.'' Dhiibbaa haalli turtii kun gama abbaa manaasheetiin qabaatus akkasiin himti, ''inni daa'ima godhachuuf qophaa'aa ta'ee osoo jiru gama kiyyaan turuun gaarii hin ta'u. Haata'u malee, akkan garaatti hin baanneef of eeggannoo danda'u hundan taasisa. Abbaan manaa kiyyas na hubata. Kaanafan baayyee isa jaaladhas,'' jetti. Qorannoo bara darbee BBC atileetota irratti gaggeesseen namoota hirmaatan keessaa %4 kan ta'an sababii ogummaa isaanii irratti dhiibbaa qabaata jedhanii yaadaniif jecha ulfa ofiirraa baasuu himan. Kuni sadarkaa biyyaaleessaatti kan Inglaandiifi Waalsiin dachaa lamaan caala. Shaampiyoonaan Olompiikii Ameeriaa fageenya meetira 400 duraanii Saanyaa Tiichaards- Ross 2008tti tabawwan Beejingii deemuun dura ulfa ofiiraa baasu dubbatti. ''Ulfa ta'uu baruun anaaf dhimma jireenya kiyya keessatti baayyee na sodaachisee ture. Guyyoota baayyeefis eenyuttuu hin himneen ture. Yeroo sanatti yaadni kiyya hundi shaampiyoonaa Olompikii ta'uu qofa ture,'' jechuun BBCtti himte. "Sadarkaa kiyya sanatti dubartii mucaa godhattes hin agarreen ture.'' Richaardis-Rooz kan fiigicha meetira 400n warqee argachuun beekamti, garuu yeroo sana sadaffaa ta'un xumurte. "Beejiingitti gaabbiin natti dhagahamee ture hin dubbatamu. Shaampiyoonaa ta'uun akka waan naaf ta'uutti natti hin dhagahamu ture. ''Wayitan sadaffaa bahuuf sarara sanarra dhaabbadhutti onneen kiyyaa baayyee gaddaan guutamee waan tureef injifannoon gammaduu hin dandeenyee ture,''  jetti. Yeroo sana Naasii haa argattu malee yeroo afur meetira 400tiin warqee argattee turte, bara 2012tti  ammoo Landaniitti m400n shaampiyoonaa taate. Yeroo hunda abbaa manaashee Aaroon Rooz waliin ijoollee gochuu ni barbaadu. ''Lamaan keenyayyuu hanga sirriitti hojjannutti turuu akka qabnu tni baakna. Yoo baayyee ispoortii irratti xiyyeeffatte, wantii biraa caalee sitti mulatu hin jiraatu. Achiin bara 2017tti ilma godhadheen innis jireenya kiyya geedare. ''Atileetii ta'uun addunyaa kanarratti ofi jaalachuu isa guddaadha. Haadha ta'uun ammoo dhimmaa ofii dagachuu isaa olaanaadha. Ilmi kyyas jireenya kiyya hunda mo'ate.'' Dhiira ykn dubartoonni atileetiksii Olompikii meeqa ijoollee akka qaban irratti daataan hin jiru.  Garuu haadhummaan yeroo hunda injifannoo nama hin dhorku. Lammii Kaameeruun fi dorgommii utaalchootiin shaampiyoonaa yeroo sadii Françoise Mbango Etone seenaa keessatti atileetii lammaaffaa dahumsaan booda sadrkaa deebiifte qabachuu dandeesseedha. Etone bara 2004tti Ateensitti warqee argatte; ittaansee ammoo bara 2008ttii fi bara 2006tti mucaa godhatte. ''Osoon isportii keessa jiruu haadhummaas dhamdhamachuuf waanan murteesseef tibba ulfaattis baayyeen gammadaa ture,'' jetti. "Yeroo jalqabaatiif sagalee mucaa kiyyaa dhagahuun mira natti uumee; dhugaan jedha yeroo warqee argadhe miira akkasii natti hin dhagahamne. Gammachuun kiyyaa injiifannoowwan kiyya kamiinuu ol. "Haadha ta'uun ispoortii sadarkaa olaanaa keessatti hirmaachuu nama hin dhorku. Hirmaachuus haadhas ta'uu ni dandeessa.'' Etone dorgommii Sidinii kan 2000n booda ammas waggaa 20 booda Tokiyootti dorgomuuf qophaa'aa jirti. Atileetoonni haadhuumaafi Olompiikii wal duukaa milkaa'inaan baha jiran jiru. Shelley-Ann Fraser-Pryce, seenaa dubatootaa keessatti saffistuu lammaaffaa ta'un baatii darbe kana keessa galmeessuun moggaasa 'maamii rookkeetti' jedhu argatte. Atileetiin Jaamaayikaa kun bara kanas fiigicha meetira 100n meedaaliyaa Olompikii torbaffaa  ta'uuf jirti. ''Atileetii yoo taate ni nyaatta, ni rafta, ni leenjita, kan biraa hin jiru. Amma ani haadha, caalaas jireenya madaalawaa jiraachaan jira.'' "Haadhummaa, dahuuniifi garaatti baachuun dhimmoota baayyee barbaachisoo garuu dubartoota irratti dhiibaa qabaniidha," jetti Bujoldshee. ''Wayita murteewwan dubartoota irratti dhiibbaa taasisan murtaa'anitti xiyyeeffannoo keessa galfamu qabaatu'' jetti. "Yeroon garaatti baadhetti akka carraa yeroosaa kan eeggate ta'uusaatti nan carroome. Ammas ogummaa kiyya Tokiyootti meedaaliiyaadhaan golabuun barbaada,'' jetti.


Dubartootaa: Jaalala koompiitaraa daa'imummaa hanga haadha qabeenyaa dhaabbata teeknoolojii idil-addunyaa

''Bara jireenya kiyyaatti hojiiwwan tekinooloojii hedduu hojjadheera. Kanaafuu, ogummaan kiyya teknooloojistiidha. Waggoota lamaan darbaniif ammoo yeroo kiyya baay'ee sagantaalee kompitaraa ijaaruunan (computer programming) dabarse," jetti UKtti kan dhalatte Yoodiit Tasfaayee. UK'tti haa dhalattu malee, abbaan ishee hojjataa doonii waan ta'aniif, isaan waliin biyya tokko gara biyya biraatti socho'aa guddatte. Keessattuu ammoo wayita dooniidhaan imala dheeraa abbaa ishee waliin taasiftuutti, yeroon salphaatti waan hin deemneef sammuun waa hedduu yaadataa akka turte himti. Doniirratti haallawwan rakkisoo ta'an jiraachuu kan himtu Yoodiit, haala sana keessa darbuuf sammuu isheetti fayyadamaa turuu dubbatti. Umuriin isheen pirograaming itti eegaltes kan yeroo ijjoolleen gara xabaatti hawwataman ta'ulleen isheen kanaan akka kaayyoo kanarra hin sochoone dubbatti. Jalqabas laaptooppii barsiisaan ishee akka kennaatti kennaniifiin hojii teeknooloojii eegaluu yaadatti. Sadarkaa amma irra geessee kanas sababii kennaa barsiisaa sanaatiin akka ta'e kaafti. Barnootaaf gara Ameerikaa Mishigaaniitti wayita ergamtetti ture barsiisan ishee, Kaarl jedhamu kompiitara tajaajile bitanii kan kennaniif. Barsiisaan ishee mana barnoota sadarkaa lammaaffaa kun jaalala Yoodiit 'computer programming'f qabdu ilaaluun laaptoppii kan biteef. Daa'imummaan 'kompiitar pirogiraamiing' kan eegalte dhalattuun Itoophiyaa Yoodiit Yasfaayee amma haadha qabeenyaa dhaabbata Teekinoolojii idil-addunyaati. Dhaabbata 'Open Sensors'  jedhamu bara 2013tti hundeessite. Dhaabbata hundeessite kana akka yeroo itti dabarfannaatti hojjataa kan turte yoo ta'u, amma garuu madda galiishee ta'uu dubbatti. Mucaan ishee osoo baayyee xiqqoo jirtuu dhibeen asimii qabee baayyee yeroo dhukkubsatteetti yaadni dhaabbata kanaa akka dhufeef himti. Ishenis sagantaa sooftiweerii haala qilleensaa safaru hojjachuuf safara keessa jiraattutti yaalii taasisaa turte. Bakkeewwan garaa garaattis meeshaa kaa'aa turte. Kanaanis haala qilleensaa attamiin akka asimiin mucaasheetti ka'uufi yeroosaa baruu dandeesse. Yoodiit dhimma kana qorataa kan turte yeroo hojiitiin alatti ta'ulleen, yaada isaa garuu interneetii irratti qooduun namoonni addunyaa garaa garaa irraa yaada itti kennuu eegalan jetti. Achuman isaan keessaa abbaan qabeenyaa tokko haala qilleensaa waajjira isaa fooyyeessuuf fedhii akka qabuufi isheenis dhimmicha qorachuun yaada furmaataa akka dhiyeessituuf gorsa gaafateen. Hojii haala akkasiitiin eegalameen booda keessa dhaabbata 'Open Sensors' hundeessuun maamiltoonni isaas baayyataa dhufan jetti. Dameen teeknooloojii Yoodiit irratti hirmaatte kunis kan dubartoonni baay'inaan keessatti qooda hin fudhannee yoo ta'u, keessattuu dubartoonni Afrikaa irraa dhaqan lakkofsa baay'ee gadi aanaa ta'u himti. Akka Yoodiit jettutti damee teknooloojii keessatti dubartoonni baay'inaan kan hin mul'anneef sababii baay'inaan dubartoonni hoggansa irra hin jiraanneef. ''Yeroo baay'ee dubartoonni hojiisaa waan hin dandeenyeef ykn waan hin jiraanneef osoo hin taane, yeroo baay'ee carraawwan guddinaa waan hin saaqamneefidha,'' jetti. Haata'u malee, ''ani dubartii waanan ta'eef miirri hin danda'u jedhu natti uumamee hin beeku. Akka carraas ta'ee manni barnootaa itti baradhe kan miira ni dandeessu jedhuun nu guddisesedha,'' jechuun dubbatti. Yoodiit milkaa'ina hojii ishee kanaatiif damee kanaan lammii Itoophiyaa deeggarsa doolaara miilyoona afur argatte ta'uun seenaa hojjetteetti. Dameen teeknooloojii akkuma damee biraa sochoosuuf maallaqa barbaada kan jettu Yoodiit, yeroo baayyees baajanni dhaabbilee dubartoota gurraachaan hogganamaniif kennamu baayyee gadaanaa akka ta'e kaafti. ''Jalqabarratti wayita eegallu maqaafi suuraa dhiiraatiin ture walgahiiwwan garaa garaa irratti hirmaachaa kan turre. Kanaafuu, yeroo baayyee dhiiran itti fakkaadha ture. Anis eenyummaa kiyya akka hin barreef ture kana kan godhe,'' jetti Yoodiit rakkoo jiru wayita ibsitu. Addunyaa teknooloojii keessattis namoonni baayyeenis maqaa sobaatti akka fayyadaman kaafti. Walumaagalatti dubartoonni hin danda'an yaadni jedhu akka cubbuutti ilaalamuu qaba kan jettu Yoodiit, ''Namni kamuu hin dandeessu yoo jedhamu miira dadhabbiitu itti dhagahama. "Akkasumas, nageenya sammuufi fayyaa dhabsiisa. Kanaafuu, ni dandeessuu jechuun nama jajjabeessuun barbaachisaadha,'' jetti. Yoodiit, ''pirgraamingiin alattis daa'imas godhadheera,'' jetti. ''Ijoollee dubaraa lama godhadheera. Keessattuu tibba Covid-19tti isaan waliin dabarsuun muxxannoo addaa argadheera,'' jetti. Yoodiit dhaabbilee garaa garaa keessa kan hojjatte yoo ta'u, dhaabbata mataashee akka hundeessituuf kan ishee kakaase garuu waan daa'imman godhatteef ta'uu dubbatti. Damee teeknooloojiitiin deeggarsa maallaqaa argachuun baayyee cimaa ta'uu kan kaaftu Yoodiit, industirichis dargaggoota warra adiitiin kan guutamedha jetti. ''Kanaafuu ragaan nama akka kiyyaa gurraacha ta'erraa eegamuufi kanneen biraa irra eegamu walfakkaataa miti,'' jetti. Haata'u male, haalli akkasii akka jiru osoo beekamuu ragaaleefi wantoota barbaachisan maraan dhaabbata ofii cimsachu akka qabaatan dubbatti. ''Nutis isuma raawwanna,'' jetti. Deeggarsa maallaqaa argachuun isaanii ammoo qulqullina hojiisaanii waan mirkanneessuuf, gammachuu olaanaa akka kenneef himti. Kana malees, ''maqaan ittiin maamiltoota biraa argachuu dandeenyuufi hojii keenya kan itti fufsiisuun arganneerra,'' jechuun himti. Wayita ammaa kanattis hojiin ykn amalli waajjiraalee geggeedaramaa waan jiraniif dhaabbileeniifi mindeesitoonnis waliin geedaramuu akka qabaatan gorsiti ''Keessattuu, wayita ammaatti sababii Covid-19n walqabatee haala qilleensa waajiraalee keessaa to'achuufi qorachuun caalaa barbaadamaa ta'aa dhufeera. Kaayyoon keenya muummeen, eddoowwan namoonni itti walitti qabaman kamitti qilleensi fayya qabeessaafi qulqulluu ta'uusaa qulqulleessuudha,'' jechuun maalummaa hojiishee dubbatti. Gara fuulduraattis hojiishee biyyoota Afriikaa adda addaa keessatti babaliisuuf karoora qabaachuu himti Yoodiit.


Seenaa jireenya dubartii Ameerikaa beekamtuu turteefi hunda dhiistee monoksee taate

Monokseen ganna 92,  jireenya callisaa, qofummaa fi hiyyummaa keessa jiraachuuf waadaa seente, gadaamii waggootii soddomman darbaniif jiraachaa turte keessatti lubbuun ishee darbeera. Ta’us garuu seenaan jireenya Sistar Meerii Jooseef wanta barameerraa baay'ee addadha. Jireenya kadhannaa kanatti of kennuu isheen dura Aan Raseel Miiler jedhamuun beekamti turte. Haadha ijoollee kudhanii kan taate Aan dureettii beekamtuu sagantaa (paartii) gurguddaa qopheessitu fi sagantaa oppeeraa hedduu daawwattu turte. Bara 1928tti kan dhalatte Aan, durumaan hawwii monoksee ta’uu qabdi turte, ta’us garuu jaalalli ishee qabate. Ganna 20tti, hogganaa ittaanaa dhaabbata Gaasii fi elektirikii Paasifik kan ta’e Richaard Miilaritti heerumte. ''Umurii ganna 27tti ijoollee shan godhatte,” jechuun ilmi ishee inni quxisuu Maark Miiler Tiwiitara gubbaatti barreesseera. ''Ammas dabalataan ijoollee shan godhatte, dhiira shanii fi durba shan.” “Hiriyoota hedduu qabdi turte. Hin xuuxxi, hin dhugdi, kaartaan [tirgaa] taphatti turte. Dubartii daakaa cillimsuu taasistu taate.” “Yeroo konkolaachistu akka malee fi ariitiin waan tureef namootni konkolaataa ishee keessaa hollachaa ba’u ture. Guyyaama tokkotti tamboo xuuxuu, dhugaatii dhuguu fi buna guyyaa tokkotti dhaabdee, sababa kanaanis yakka kamuu hojjachuu irraa oolte.” Aan ijoollee ishee mana guddaa kutaa ciisichaa sagal qabu keessatti guddifte, hiriyyoota ishee bakeewwan daawwannaa adda addaatti geessuun beekamti turte. Yeroo tokkotti miseensa boordii dhaabbilee adda addaa 22 turte, akkasumas barattootaaf, harka qalleeyyii daandiirra jiraatanii fi Waldaa Roomaan Kaatoolikiif maallaqa hedduu walitti qabdeetti. Abbaan warraashee bara 1984tti dhibee kaansariin yemmuu du’etti yeroos wiirtuulee monoksummaa ciccimoo addunyaa irra jiran seenuuf sirriitti yaaduu eegalte. Waggaa shan booda wiirtuu Sisters of Our Lady of Mount Carmel kan kutaa biyyaa Illenooy Dees Pileeyins jiru seenuuf jecha  qabeenya ishee hunda namaaf hirte. Monoksoonni Karmileet, fedhii foonii hunda ganuun, gara caalu guutummaatti callisanii kan jiraatanidha. Wanta barbaachisu akka ogeessa fayyaa bira deemuuf yoo ta’e malee gadaamii isaanii keessaa hin ba’an. Monoksootni kun barbaachisaa yoo ta’e malee hin odeessani, yeroo isaanii kadhannaa fi of madaaluun dabarsu. “Monoksee adda taate turte,” jedha Maark. “Sirriitti faarfachuu hin dandeessu, itti gaafatamummaa kennamuufitti ni barfatti turte akkasumas eeyyamamuu baatus saroota naannicha waliin ni taphatti ture. “Erga isheen monoksee taatee waggaa 33 keessatti yeroo lama qofan ishee arge, yeroo ishee daawwachuuf deemtuus haammachuu ykn xuquunii hin dandeessu. Dallaa sibiilaan gargar baatee agartaani.” Aan akkoo ijoollee 28 taatus, garii isaanii agartee hin beektu. Akaakilee hedduu qabaattus tokko isaanii iyyuu garkaan qabdee hin beektu. Kutaa tokko keessa muka firaashii haphii qaburra rafti turte, guyyaa ammoo wayyaa daalachaa fi shabaxii uffatti turte, kun jireenyashee duraa uffata gatii qaalii uffattu irraa addadha. Kabaja guyyaa dhalootaa 61ffaa ishee irratti keessummoota 800’f Hoteela Hiiltan, Saan Firaansiskoo jiru keessatti maatii fi hiriyyoota isheen nagaatti jechuuf sagantaa qopheessite. Keessummoota isheef yeroo haasaa taasistu, waggootii 30 jireenya ishee ofiif kennite, waggootii 30n itti aanan ammoo ijoollee isheef keennitee waan turteef waggootiin jireenya ishee hafan ammoo Waqaaf akka kennuu barbaaddu dubbatte. Guyyaa itti aanu gadaamii keessa jiraachuuf gara Chikaagootti imaluun Sister Mary Joseph jedhamtee maqaa haarayaa argatte. “Hariiroon nuti qabnu walxaxaa ture,” jedha Maark. “Bara 1920’n keessa dhalattee bara 2020’n jaarraa itti aanuu keessa duute. Isheen Aan Raseel Miilar, monoksee Sister Mary Joseph, kan Trinity OCD turte.” “Abbaakootti nagaa naaf dhaamti jedheen abdadha.”


Filannoo Somaaliyaa: 'Rakkoolee biyyattiif dubartoonni furmaata ta'uu danda'u'

Filannoo pireezidantummaa Somaaliyaa Onkoloolessa dhufu gaggeeffamuuf jirurratti dubartiin tokkittiin dorgomaa jirtu Fooziyaa Yusuuf Haji Adan maaliif pireezidantii Somaaliyaa ta'uu akka feetu himti. "Rakkoolee Somaaliyaa keessa jiraniif dubartoonni furmaata ta'uu danda'u," jechuun 'BBC Focus on Africa'tti himte. Yoo milkaa'uu baattellee dubartoota kaan ishee booda dorgomaniif karra banuu himti. "Walitti bu'iinsa bifa hedduu qabu qabna. Waggoota 30f dhiironni furuu hin dandeenye, tarii dubartoonni furuu danda'u ta'a." Waggoota dheeraaf dhiironni hooggansa gosaa fi siyaasa keessaa qooda qabaachaa turan, dubartoonni garuu qoodni isaanii daa'imman guddisuu qofa ture jetti Aadde Fooziyaan. Miseensa paarlaamaa, ministeera haajaa alaa fi ministira muummee itti aantuu ta'uun muuxannoon horatte pireezidantii ta'uuf akka ishee gargaaru himti. "Muuxannoo gaariin qaba jedheen yaada, amma ammoo kutannoos qaba," jette. Yoo pireezidantii taatee kan filamtu ta'e hojiin ishee jalqabaa nagaafi tasgabbii buusuu fi araaraaf haala mijeessuudha. "Jalqaba kan ta'uu qabu heera biyyaati, heera biyyaa hin qabnu. Seerota akka qabaannuuf heera qabaachuu qabna," jetti. Fooziyaan dhiirota 40 ta'an waliin pireezidantummaaf dorgomti. Filannoon Onkoloolessa dhufuu kun abdii guddaan kan eegamu yoo ta'u, jalqaba kan karoorfamee ture Guraandhala 8, 2021tti ture. Yeroo aangoo isaanii kan xumurame pireezidaantiin biyyattii Mohaammad Abdullaahii Faarmaajoo aangoo isaanii waggoota lamaaf dheereffatan. Kunis humnoota mormitootaa fi mootummaa jidduutti wal-dhibdee uumee biyyattii keessatti hokkorri uumame. Pireezidantiin biyyattii Mohaammad Abdullaahii Faarmaajoo boodarra yaada isaanii jijjiiruun filannoon Onkoloolessa dhufu akka gaggeeffamu mormitoota waliin waliigalan.


Harmeen da'aimman hedduu Aadde Abbabach Goobanaa du'aan boqotan

Harmeen Itoophiyaatti wiirtuu daa'imman maatii hinqabne yeroo duraaf hundeessaniiru jedhaman Aadde Abbabach Goobanaa guyyaa har'aa du'aan boqochuun isaanii dhagahame. Aadde Abbaabach baatii tokko dura koronaavaayirasiidhaan qabamanii hospitaala Phaawuloos seenanii turan. Ergasii yaala argataa akka jiraniifi itti wayyaa'aa akka jiru gabaafamee ture. Har'a ganama dhaabbanni isaan hundeessan akka beeksisetti 'harmee kumaatamootaa' jedhamuun kan beekaman Aadde Abbaabach ganama kana du'aan boqotaniiru. ''Laphee nama cabsa. Harmeen dinqii ardii keenyaa, Maazar Terezaan Afrikaa, Dr Abbabach Goobanaa kana kana du'aan boqotaniiru,'' jechuun dhaabbanni AGOHELMA beeksiseera. BBC'n qondaala dhaabbaticharraa akka mirkaneessetti harmeen kuni ganama kana lubbuun isaanii darbeera. Ammatti owwaalchi isaanii yoomiifi eessatti akka raawwatu wanti ibsame hin jiru. Aadde Ababach hojii daa'ima giddusuu kan eegalan xabalaaf gara Kaaba Itoophiyaa imalanii yoo deebi'an hongee yeroos tureen mucaa haati jalaa duutee harma hootu erga arganii boodadha. Ofii isaanii gaa'ila ijoollumaa baqachuun manaa kan baqatanii turan harmeen kuni daa'ima guddisuuf jecha qabeenya isaanii dhabuurra kan darbe bultii isaanii diiguuf dirqamuullee seenaan isaanii ni ibsa. Kana dura Yunivarsiitiin Jimmaa hojii isaaniif beekkamtii kennuun badhaasa Dr kabajaa kenneefiira. Abbabach Goobanaa Godina Shawaa Kaabaa naannoo Salaalee bakka Shabal jedhamtutti bara ALA 1935 kan dhalatan oggaa tahu, abbaan isaanii waraana yeroo Xaaliyaaniin ajjeefamuu himama. Akka seenaan jireenyaasaanii agarsiisutti maatiin ijoollummaasaanii ganna 10tti fedhii malee erga heerumsiisanii booda, gaa'ela dhiisuun gara magaalaa Finfinneetti baqatan. Haati ijoolleesaanii hedduun maqaa masoo 'Iddaayyee' jedhamuun waamaman kun, hojiin har'a akkaan maqaa itti horatan kun kan madde amantaa isaaniirraati jedhama. ALA baroota 1980'ta keessa biyya Itoophiyaatti hongeen hammaatee, keessattuu naannoo Wallootti wayita namni hedduun beelaan wayita dhumaa turetti, haati kun bataskaana Gishan Maariyaam jedhamutti kadhannaaf imalan. Wayita achii deebi'anittis daa'ima haalaan miidhamteefi haadha duute cinaa turte arguun bira darbuu hin dandeenye - kaasanii dhoksaan baatanii gara manaa fidan. Boodarras daa'ima tokko biraa itti ida'uun, maatiin Abbabach akkasiin guddachuun, waggaa tokko keessa daa'imman 21 gahan. Hojiin akkasiin eegalame kun barkurnee afuriif itti fufuun, daa'immaniifi qaamolee hawaasaa saaxilamoodha jedhaman kumaatama hedduuf qarqaarsa gochuu AGOHELMA'n ni ibsa. Dhaabni isaan wayita sanatti hundeessan Itoophiyaa keessatti bakka dahoo/guddifachaa daa'imman abbaafi haadha hinqabnee ykn yatiima isaan jalqabaa keessaati jedhama. Hojii tola oltummaa isaanii kanaaf Abbabach Goobanaa Yunivarsiitii Jimmaarraa doktireetii kabajaa kan argatan oggaa tahu, waggoota keessatti badhaasota hedduus biyya keessaafi alaarraa argataniiru. Wayita Dr kabajaa kennuuf Yunivarsiitiin Jimmaa ''Abbabach Goobanaa ijoollee ofiisaanii dahan qabaachuu haa baataniyyuu malee, maatii kumaatamatti lakkaa'amu qabu,'' jedheera. Waggoota 40 dura daa'imman muraasa hongeen miidhaman gargaaruun hojii kan eegale waldaan kun, waajira muummeesaa Finfinneetti argamu dabalatee iddoowwan garagaraatti hojii qarqaarsaa hojjeta. Bulchiinsi magaalaa Finfinnees dhiyeenya kana Hospitaala Wal'aansa Dubartootaafi Daa'immanii maqaasaaniitiin moggaasefi tajaajila gosa garagaraa kennu eebbisiiseera.


Raven Saunders: Atileetiin Tookiyootti mo'achuun meedaaliyaa badhaafamte harka qaxxaamursuun mormite maal himti?

Olimpika Tokiyootti lammiin Ameerikaa darbannaa waqaraa ykn aloolloon medaaliyaa meetii argatte Raven Saunders, waltajjii gubbaa bahuun mormii jalqabaa agarsiiste. Dorgomtuun kun medaaliyaa fudhattee suuraa wayita kaatutti harkashee olkaasuun qaxxaamursuun mallattoo X hojjette. Akka isheen jettutti ''qaxxaamurri kun bakka namoonni cunqurfaman itti walgahanidha.'' Atileetiin saba warra gurraachaa ganna 25 kun, jaalattuu saala walfakkaatu (gay) wayita taatu, mukaa'uun akka rakkattu ifatti dubbate - ''Of tahuun barbaade, kanatti dhiifama gaafachuu hin barbaadne.'' Dorgommichaan booda, "namoota addunyaa mararratti lolaa jiraniifi, akkasumas waa'eesaanii dubbachuuf carraa hin arganneef ifa tahuuf'' akka kaayyeffatte himte. ''Ani miseensa hawaasa hedduuti,'' jette Saunders. Erga aloolloo isa dhumaa darbatte boodas teessumashee raasuun shubbisaa turte. Dorgommii kanaan dubartiin Chaayinaa Gong Lijiao warqee oggaa mo'attu, lammiin Niiw Ziilaand Valerie Adams nahaasa argatteetti. Koreen Olimpikii Idiladdunyaa (IOC) Taphoota Tookiyoon dura uggura mormii dhageessisuurra turan laaffiseera. Atileetonni yeroo pirees konfiransii ''yaadasaanii ibsachuu danda'u'' jechuun waltajjii medaaliyaa irratti garuu mormiin siyaasaa ammallee dhorkamaadha. Saunders adabbiin akkamii akka ishee eeggatu ifa tahuu baatus, mormii isheen taasifte garuu qorachaa jira. IOC'n warra kana daddarbaniif adabbiin maal akka tahe ifatti waan laf kaa'e hinqabu. ''Dhalootni koo [si'anaa] waan dhimma qabu nati hin fakkaatu,'' jette Saunders. ''Dhumarratti dhugumaan [waan tokkoof] dhimma itti hin kenninu. Hawaasa koo saba gurraachaaf beekamtii kennuun barbaada. Hawaasa LGBTQ galateeffachuun barbaada. Kanneen rakkina fayyaa sammuu wajjin wal'aansoorra warra jiran kaasuun barbaada....'' Fayyaan sammuu atileetotaa dhimma ijoo Olimpikii baranaa taheera. Kunis dorgomtuun jimnaastikii Ameerikaa Simone Biles fayyummaa isheef dursa kennuun erga dorgommiiwwan hedduu keessaa of baaste boodadha. Yeroo jalqabaaf Olimipkii Riyoo 2016tti gaggeeffame irratti kan dorgomte Saunders, bara 2018 keessa of ajjeessuuf yaaddee akka turte kaasteetti. Waltajjii gubbaa bahuun mormii dhageessisuun durallee, Saunders rifeensashee magariisaafi dhiilgeen qalbii daawwattootaa hawwattee turte. Kana malees maaskiin haalaan adda tahan keewwachaa turtes dubbii tahee ture. Saunders shaampiyoonota teenisii dubartootaa gurraachota tahan Venus fi Serena Williams argaa akka guddate wayita ibsitu: ''dubartoota gurraacha callee rifeensatti naqatanii, eenyummaasaaniitti hin qaanofne,'' jechuun, kunimmoo isheef waan guddaa tahuu himti. Milkaa'ina isheen qabduufi ifatti dubbachuun namoota biroos kakaasuuf abdii qabdi. Atileet Fayyisaa Leellisaas Olimpiika Riyoo bara 2016'tti gaggeeffame irratti Itoophiyaa bakka bu'uun dorgomee lammaffaa yoo bahu, mallattoo diddaa Oromoo agarsiisuun mormii agarsiiseen kabajaa fi beekamtii guddaa horateera.


Waalii Faank: Dubartii ganna 82 jalqabaa gara hawwaatti balaliite

Hojjattuun duraanii aviyeeshiinii Waalii Faank waggaa 82tti dubartii maanguddoo gara hawwaatti balaliite kan jalqabaa taate. Maanguddoon tun sooressaa fi hundeessaa Amaazoon Jeef Bezoos fi obboleessa isaa Maark akkasumas barataa umurii waggaa 18 waliin ta'uun balalii'an. ''Nan deema jedhee yaadee hin turre,'' jette maanguddoo Faank kan waggoota 60n darbaniif gara hawwaatti balalii'uuf yaalaa turte. Bara 1960mota keessaa astironomistii ta'uuf leenjitulleen, garuu waan dubartii taateef jecha balaliinsa hawwaatiif hin filatamiin hafte turte. Rookkeettiin dhaabbata Obbo Bezoos, 'Blue Origin'  jedhamuun tolfamtees Kibxata gammoojjii Teeksaas irraa gara samiitti dhukaafamte. Dacheedhaan oliitti fageenya km 100 irra qaqqabuuf saffiisa sagalee dachaa sadiin imalaa turte. Xiyyaarri isaan keessa turanis isaan booda paaraashutiitti fayyadamuun haala saffiisa ittiin ol bahaniirraa daqiiqaawwan 10 caalaa turuun gara dachiitti deebiite. Faank akkuma lafatti gadi deebi'uun balaliinsicha keessaa baateen harka bal'iiftee ummata achi tureetti gammachushee ibsite. Waalii Faank bara 1939tti Niiw Meeksiikoo keessatti kan dhalatte yoo ta'u, aviyeeshiiniidhaaf jaalala umurii guutuu waan qabduuf, barnoota balali'u jalqabaa wayita waggaa 9 turte akka fudhatte dubbatti. Erga yeroo sanaatii kaasees, balaliinsawwan sa'aatii 19,000 kan taasifte yoo ta'u, namoota 3,000 ta'aniif waa'ee balaliisuu barsiifte jirti. Wayita umurii 21 guttus bara 1961 keessa Sagantaa Hawwaa Dubartootaa keessatti hirmaachuuf wayita deemteettis qorannoo qaamaa fi sammuu cimaa keessa darbu himti. Haata'u ammoo sagantichi waan haqameefi isheefi dubartoonni biraa osoo hawwiin astironomiistii ta'uu hin milkaa'iin hafe. Haata'u malee booda keessaa Boordii Nageenya Geejjiba Biyyaaleessaa keessatti dubartii qorattuu nageenya qilleensaa jalqabaa fi buufata waraana UStti dubartii barsiiftuu balaliinsaa ta'u dandeesse. Faank bara 2010tti Sagantaa Richard Branson's Virgin Galactic jedhamu irraa tikeettii bitachuuf doolaara kuma 200 baaftee turte. Bezoos garuu jalqaba baatii kanaarratti ture kan Faankiin akka ''keessuummaa kabajamootti'' balaliinsa gara Hawwaa kanaaf affeerranii turan. "Kanaan booda kan baay'ee eeggataa turu hin jiraatu,'' jedhanii ture, Bezoos wayita Aaddee Faank imalichaaf filatamusaanii itti himaniitti. "Imala kanaaf 'Blue Origin'  filatamu kiyyaan gammachuun attamii akka natti dhagahame himu hin danda'u,'' jedhanii turan Faank. Imalicha guutuu Faank akkuma ''woow'' jechuun raajjeeffataniitti turuutu gabaafameera. Erga rookkeettiin ittiin imalan deebiite lafa qubbatteen boodas, namoonni arfan gara hawwaatti balali'anii turanis maatii fi hirriyyootaan simmannaan taasifameefiira. Dhumarrattis Aaddee Faank hundeessaan Amaazoon waan imala kanaaf isaan affeerraniif galateeffataniiru.


Pirezidaantii Taanzaaniya: Dubartoonni akka bulchuu danda'an mirkaneessuuf as jirra

Pirezidaantiin Taanzaaniyaa Saamiyaa Suluhuu jalqaba wayita isaan filataman dandeettii bulchuu isaanii namoonni hedduun shakkaa akka turan dubbatan. Namoonni hedduu ''dubartoonni pirezidaantii ta'uu akka danda'an hin amanan. Nuti namoota akkasii hubachiisuuf as jirra,'' jechuun BBC'tti himan. Qondaalli siyaasaa umrii waggaa 61 kun erga pirezidaantiin duraanii du'anii booda Caamsaa darbe keessa aangoo pirezidaantummaa qabatan. Yeroo ammaa Afriikaa keessaa namni siyaasaa duree biyyaa isaan qofa, biyyi Afriikaa keessaa pirezidaantii dubartii qabdu kan biraan Itoophiyaa yoo taatu, ga'een siyaasa biyyaa keessatti qaban hagas mara miti. "Hojjettoonni mootummaa kiyyaallee fudhatama na dhabsiisanii turan, akkuma dubartii kamiittuu na tuffatan, yeroo muraasa booda garuu hooggansa kiyyatti amananii fudhatan,'' jedhan Aadde Saamiyaa Sulhuu. Biyyoonni kaan dubartoonni bulchitoota biyyaa ta'uu akka danda'an Laayibeeriyaa fi Rippaablika Afriikaa Giddu-galeessaarraa barachuu qabu jedhan. Saamiyaa Sulhuu Hasan erga pirezidantiin duraanii Joon Magufuulii dhibee onneen du'anii aangoo pirezidaantummaa qabatan. Lammiilee hacuucuu fi walabummaa uummataa sarbuun kan komatamaa turan Joon Magufuuliin, erga Saamiyaa Suluhuu bakkasaanii bu'anii bulchiinsa biyyattii keessatti jijjiiramni bu'uuraa ni dhufa jedhamee akkaan abdatamee ture. Tibbana dursaan mormituu gameessi biyyattii, Freeman Mbowe, yakka shorokeessummaan hidhamuun ammoo, Pirezidaant Saamiyaa Suluhuu hojiima pirezidaantii duraanii itti fufsiisaa jiru shakkii jedhu uumeera. Haata'u malee pirezidaant Saamiyaa Suluhuu himati dursaa mormituu kanaa siyaasaan kan wal hin qabannee fi Fulbaana bara darbee irraa eegalee ilaalamaa jira jechuun ofirraa ittisan. "Yeroo dheeraaf biyya keessa hin turre. Akkamiin akkanni biyyaa ba'e beekuu baadhus wayita biyyatti deebi'u garuu heera haaraa baafna jechuun hokkara uumaa ture,'' jedhan. Aab Mbowe erga filannoon darbe shiraan hatameera jechuun dubbatee booda hidhame. Badiisaa ilaalee kan murtee kennu mana murtii jechuun harka keessaa fudhatan pirezidaant Saamiyaa Suluhuu. Yeroosaatti miseensota paartii morkattootaa fi qaamolee dhimmi ilaalu hunda waliin dhimma jijjiirama heera mootummaarratti mari'achuuf qophii ta'uusaanii himan. Mariin yoom ta'uu akka danda'u garuu hin eerre. Pirezidaant Saamiyaa Suluhuu dhimma Covid-19 irratti ejjennoo pirezidaantii duraanii Joon Magufuuliin adda ta'e qabu. Joon Magufuuliin waa'ee Covid waan hunda gaafachuu fi shakkuun akkasumas of-eeggannoo godhamuu qabu mormuun maqaansaanii ka'aa ture. Talaalliin ga'aan nama hundaaf kennamuu akka qabu lammiilee biyyattii biraa gaaffiin ka'aa jiraachuu kan himan qondaalli kun, namoota nageenyummaa talaallii Covid-19 irraa shakkii qabaniif mirkaneessuuf jecha ija hawaasaa duratti talaallii fudhataniiru. "Yaaddoon koo yeroo ammaa shakkii namootaa osoo hin taane hanqina talaalliiti. US irraa gargaarsa fudhanneerra. Covax irraas hanga tokko arganneera. Garuu yeroo gabaabaa booda dhabuuf hanqinni nu mudachuuf jira,'' jechuun yaaddoo qaban BBC'tti himan. Pirezidaant Saamiyaa Suluhuu mootummaansaanii seera walabummaa miidiyaa daangessu kan pirezidaantiin duraanii hojiirra oolchaa turan itti fufsiisaniiru komii jedhu soba jechuun ofirraa ittisan. ''Gaazexeessitoonni hanga seera biyyattii hin cabsinetti bilisummaadhaan hojiisaanii hojjechuu danda'u,'' jedhan.


'Lammiileen Indiyaa waa’ee saal-qunnamtii hin haasa’an - kanaaf ani nan gargaara'

Manneen barnootaa Indiyaa hedduu barnoota saal qunnamtii hin barsiisani, kanaaf maatiin ijoollee isaanii waa’ee wal qunnamtii saalaa fi hariiroo jaalalaa barsiisuun irra jiraata. Garuu yeroo hedduu maatiin akkamiin akka barsiisan hin beekani jechuun leenjistuun wal qunnamtii saalaa Pallavi Barniwaal BBCtti himteetti. Akkamiin waa’ee wal qunnamtii saalaa leenjisuu akka eegaltee fi mudannoo ishee akkanaan himti: Maatiinkoo baha Indiyaa bulchiinsa Bihaar keessa jiraatu ture. Akkuma maatilee biroo, dhimmi wal qunnamtii saalaa waan ifatti mari’atamu miti. Abbaa fi haatikoo harka wali hin qaban ykn wal hin hammatani, ta’us hawaasa keenya keessatti jalaallewwan yeroo isaan jaalala isaani qaamaan waliif ibsan hin agartu. Ani waa’ema wal qunnamtii saalaan wantoota wal qabate hordofuu kaniin jalqabe umuriin koo ganna 14 erga guuteeti. Guyyaa tokko kitaabota abbaakoo callisee utuun ilaaluu kitaaba wa’ee akkamiin dubartii fi dhiirri wal qunnamtii saalaa akka taasisan himu tokkon arge. Gaaffii baayyeen qaba ture garuu namni ani haasofsiisuu danda’u hin jiru ture. Anaaf fi hiriyyoonnikoo waa’eema dhimma kanaatti wanta siqullee haasofnee hin beeknu. Yeroo sanatti, bara 1990’n keessa addunyaa irratti ijoolleen hedduu umuriikoo ta’an waa’ee wal qunnamtii saalaa baruu eegalaniiru, keessumaa mana barnootatti. Beljiyeem keessatti umurii ganna torba irraa eegalanii waa'ee wal qunnamtii saalaa barachuu eegalu. Indiyaan garuu karikulamii barnootaa ishee keessaa barnoota wal qunnamtii saalaa hin qabdu. Darbeeyyuu Ministeerri Fayyaa fi Eegumsa Maatii Indiyaa manneen barnoota barumsa wal qunnamtii saalaa akka kennaniif qajeelfama kan baase bara 2018tti ture. Bulchiinsota 29 keessa hedduun isaanii barnoota kana kennuu didaniiru. Akka gabaasa 'The Times of India'tti shamarran baadiyyaa Indiyaa keessa jiraatan keessaa walakkaa ol waa’ee laguu fi maaliif akka itti dhufu hin beekani. Umurii ganna 25tti ture ani yeroo jalqabaaf kan wal qunnamtii saalaa taasise, waggaa lama booda yeroon ga’eela maatiinkoo murteessanitti yeroon seenu badaa hin beekun ture. Galgalli guyyaa cidhakootii galgala bayyee rakkisaa ture jechuun ni danda’ama. Abbaa manaakootiin ‘durbummaakoo’ qaba jedhee akkan itti himuuf harmeenkoo natti himteetti, kanaaf akka nama qaana’ee fi homaa hin beekne ta’uun cimaa ture. Seeraan haasofnee hin beeknu, garuu amma mana ciisichaa keessa waliin jirra, anis akka haadha warraatti itti gaafatamummaakoo raawwachuun narra ture. Anaaf abbaan warraakoo waggaa shan qofa waliin turre. Jalqabumarra nama anaaf hin taanetti herumuunkoo ifa waan tureef, isa waliin walqunnamtii saalaa raawwachuun cimaa ture. Gaa’elli keenyaas ni diigame. Umurii ganna 32tti haadha hariiroo jalaala hin qabne yeroon ta’etti, dhiibban narra hin jiru ture. Akka dubartii ga’eela hiikteetti ija hawaasaa biratti akka kufaatiitti ilaalaman ture. Magaalaa gudditti Delhii keessa yemmuun jiraadhu hariiroo wal qunnamtii saalaa egeree hin qabne hedduu keessan seene. Hiriyyootnikoo ga’eela qaban gorsaaf na bira dhufu ture. Hojii daldalaa keessa hojjachaa kanan ture ta’us hojiikoo geeddaruun barbaade. Waltajjii itti namootni waa’ee wal qunnamtii saalaa ifatti haasa’uu danda’anii fi gaaffi na gaafachuu danda’an uumuun barbaade. Gorsituu wal qunnamtii saalaa ta’uuf barumsa fudhadhee Inistagiraamii gubbaatti fuula banee, namootni gaaffi barbaadan akka na gaafataniif waamichan dhiyeesseefi. Isaan jajjabeessuufis waa’ee mudannoo ofiikootii achirrattin isaaniif qoode. Milkaa’ina qabaate. Namootni hedduun wal qunnamtii saalaan walqabatee gaaffii qaban adda addaa naaf erguu eegalani. Baayyinaan gaaffiin kan dhufu garuu maatiirraa ture. Maatiin ijoollee isaanii wa’ee wal qunnamtii saalaa barsiisuun barbaachisaa akka ta’e irratti sagantaa TedTalk irratti waggaa lama dura haasaa taasiseen ture. Dhooksaatti wal qunnamtii saalaa gaggeessina, garuu hin haasofnu kun eenyunuu hin gargaaru. Ijoolleen keessan maaliif wa’ee wal qunnamtii saalaa baruu akka barbaadan hubachuun eegalaa. Waa’ee mudannoo ofii keessaniis isaaniif qoodaa, sababiin isaa seenaa maatii isaanii dhaga’uu baayyee barbaadu. Isin nama akkuma isaanii dogoggora uumuu danda’u akka taatan baruu barbaadu. Isin umurii isaanitti gaaffii wal qunnamtii saalaa irratti qabdan turtan isaaniin akka hin qunnamneef ifatti waliin haasa’uu dandeessu. Yaadaa keessan isaani qoodaa. Kana jechuun ilaalcha ofii keessanii isaanirratti dhiibaa jirtu osoo hin taanee ilaalchi jiran maal akka ta’an baruuf isaa gargaara. Dhugaa jiru isaanitti hima. Odeeffannoo akka umurii isaanitti isaan barbaachisuu qorachuun itti himaa.


Dubartiin hojjattuu manaashee dararuun ajjeefte hidhaa waggaa 30'n adabamte

Dubartii lammii Siingaapoor hojjattuu manaashee lammii Miyanmaar taate beelessitee, darartee dhumarratti ajjeeste irratti hidhaan waggaa 30 murtaa’e. Piyaang Nigaay Doon miidhaa irra ga’erraa yeroo bara 2016tti lubbuun ishee darbe ulfaatinni qaama ishee kg24 qofa ture. Abbootiin alangaa gochi dubartiin haadha warraa poolisii taate raawwatte kun “hamaa fi namummaa kan hin qabnedha” jedhaniiru. Ms Murugayan, ganna 40, ajjeechaa Piyaang dabalatee himannaa irratti dhiyaate hedduu amanteetti. Abbaan seeraa akka jedhanitti dubartiin kun hojjattuu ishee ganna 24 akkamiin darartee, qaaneessitee, beelessitee fi dhumarratti ajjeeste abbootiin alangaa sirriitti ibsaniiru. Biyyattii keessatti kun “yakka dararanii ajjeessuu” hamoo keessa isa tokkodha kan jedhan abbaan seeraa, shammarreen kun ajjeefamuu ishee dura darara hamaa irra ga’e jechi sirriitti ibsu hin jiru jedhaniiru. Ms Murugayan shammarree kana dararuu kan eegalte Onkololeessa 2015tti Piyaang yeroo jalqabaaf hojjattuu ta’uuf Singaappooritti imaltetti akka ta’e dhaddacha kana irratti himameera. Viidiyoon kaameeraa mana jireenyaa keessa jiru du’a isheen dura ji’ootaaf dararaa irra ga’aa ture mul’iseera, takka takka guyyaatti yeroo hedduuf reebamti ture. Dabalataanis Murugayaan shamarree kana kaawuyyaa ho’aatiin akka gubdee fi “akka kosii ishee asii fi achii ishee akka daddarbatte” gabaafameera. Nyaatni Piyaangiif kennamu yeroo hedduu daabboo bishaan keessa dhuubame ykn nyaata cabba’aa firiijii keessaa ba’e ykn ruuzii xiqqoo akka ta’e manni murtii dhaga’eera. Ji’oota 14 keessatti ulfaatinni shammarree kana kg 15’n hir’ise. Hojjattuun ganna 24 kan duute Adoolessa 2016 keessa erga Murugayaa fi harmeen ishee sa'aatii dheeraaf ishee dararanii booda ture. Qorannoon boodarra taasifame akka mul’iseetti Piyaang kan lubbuun ishee darbe erga irra deddeebiin hudhamtee booda hanqinni oksijiinii sammuu ishee keessatti waan uumameefi. Murugayan dhibee xiin-sammuun hubamtee turte sababa jedhu dhiyeessuun abukaatonni ishee hidhaa waggaa saddeet ykn sagal qofaaf akka adabamtu gaafatanii turani. Abbaa warraa ishee - hojii poolisummaa irraa ari’amee fi harmee ishee irratti yakka kanaan wal qabate himanni adda addaa irratti dhiyaateera. Lammileen biyyoota akka Indooneeshiyaa, Miyanmaar ykn Filippiinsi hojjattoota manaa ta’uun Siingaappoor keessa jiran gara 250,000 ta’u. Dararaan hojjattoota manaa irraa ga’u akkanaa kan baramedha. Bara 2017tti jalaleewwaan hojjattuu isaanii lammii Filippiinsi beelessuun himataman hidhaa seenaniiru. Bara 2019ttis jaalalleewwan biroo hojjattuu isaanii lammii Miyanmaar dararuun hidhaa seenaniiru.


Rihaanaan wallee caalaa kosmotiksiidhaan qabeenya guddaa akka horatte quba qabduu?

Qabeenyi Rihaanaa sirboota ishee hedduu beekkamtii argatan irraa dhufe jettanii yaaddu ta’a. Garuu qabeenyi kun harki guddaan isaa dhaabbata kosmootksii bareedinaa  ishee Fenty jedhamu irraa dhufe. Kunis, torban dabre tarree biiliyeenarootaatti ol ishee kaa'e. Riyaanaa, ganna 33, dhabbata ishee Fenty Beauty kan eegalte bara 2017tti dhaabbata mi’a qaalii LVWH (Moët Hennessy Louis Vuitton) waliin ta’uun ture. Iccitiin milkaa’ina guddaa dhabbata Fenty duuba jiru maali? Kayyoon Fenty “dubartoota gosa hundumaa, halluu gogaa adda addaa” qaban gammachiisuu akka ta’e Rihaanaan ni himti. “Mi’a bareedinaa hunda keessatti: ‘dubartii gurraattiif waa jiraachuu qaba, dubartii dimtuuf waa jiraachuu qaba, dubartii magaalaaf waa jiraachuu qaba,’ jedheen yaadan ture,” jechuun bara 2017 miidiyaan Refinery29’tti himteetti. Miidhaginaaf wanti adda taasisu of kennudha jetti barreessituun Jeesikaa Moorgan. “Rihaanaan danummaa daangaa tokko malee irratti hojjette. Nama bifa garaa garaa hundaaf wanti barbaadan akka jiraatu goote,” jetti barreessittuun ganna 28 kun. “Mi’ootni miidhaginaa biroon danummaa beeksisan jiru, garuu Fenty’n wanta haaraa dhugumaan kana dhiyeesse..” Dabalataanis Fenty’n omishaa haaraa meek appii dubartoota qofaaf osoo hin taane dhiirootafis dhiyeessan keessa tokkodha. Fenty’n omisha mi’a miidhaginaa kan omisha isaa bineensota irratti yaalii hin gaggeesine akka ta’e marsariitiin dhaabbatichaa ni hima. Jesikaan akka jettutti omisha darara bineensota irraa bilisa ta’e qabaachuun mala dinagdee gaariidha, sababiin isaa fayyadamtootarraa komiin adda addaa akka hin kaaneef waan dhorkuufi. “Bara 2021 keessa taatee, wantoota namuusa hin qabaanne akkanaa omisha kee keessatti qabachuuf sababa hin qabdu.” Beekkamttiin Rihaanaan qabdu daldala Fenty irratti hin gargaarre jechuun ni cima. Deeggartoonni ishee hedduu bara 2016 irraa eegalanii muuziqaa haaraa akka gadhiistuuf eegaa jiru, fuulli Inistagiramii ishee hordoftoota miiliyoona 103 ol qabu garuu harkaa caalaatti waa’ee muuziqaa ishee osoo hin taane waa’ee Fenty’dha. Dhiyootti ammo Rihaanaan urgooftuu oomishuu eegalteetti. Qabeenyi Riyaanaa amma doolara biiliyoona 1.7’tti tilmaamama, sana keessaa galiin Fenty irraa dhufu gara doolara biiliyoona 1.4’tti tilmaama. Barruuleen weellistuun kun biiliyeenara ta’uu ishee gabaase akka jedhutii, Rihaanaan dhabbata kosmootiksii kana %50 dhunfatti. Bara 2017'tti suqoota Fenty 1,600 biyyoota 17 keessatti banuun eegalte. Guyyaa daldala isaa jalqabaa 40 keessatti dhaabbati kuni galii doolara miiliyoona 100 akka galche himama. Galiin ishee kaan muuziqaa isheefi omisha uffata keessaa dhaabbata biraa waliin oomishtu Savage X Fenty jedhamu irraa dhufa.