Dhaddachaa maatiin shakkamtootaa yeroo duraaf hordofanirratti maaltu jedhame?

Mana Murtii Federaalaa Sadarkaa Jalqabaa dhaddachi ramaddii Araadaa galmee qorannoo duraa Obbo Jawaar Mahaammadfaa namoota 14 irratti ragaalee abbaa alangaa dhaggeeffachuuf Roobii Hagayya 26 beellamus jecha ragaalee hin dhaggeeffanne. Abbaan alangaa "shakkamtoota ragaaleen koo jecha irratti kennaniif bu'aan qorannoo dhibee Covid-19 waan hin qaqqabneef ragaaleekoo dhiyeessuu hin dandeenye" jechuun hanga bu'aan qorannoo shakkamtootaa dhiyaatutti yeroon akka kennamuf gaafateera. Namootni bu'aan qorannoo isaanii eeggamaa jirus shakkamtoota 4ffaa hanga 9ffaa jiran akka ta'e abbaan alangaa himeera. Manni murtichaas Institiyuutin Fayyaa Hawaasaa Itoophiyaa bu'aa qorannoo Covid-19 shakkamtoota kunneenii Hagayya 22 bara 2012 akka dhiyeessu ajajeera. Kana dura eegdoonni Jawaar Mohaammad koronaavaayirasiin qabamuu isaani hordofee qorannoo taasifameen Jawaar Mohaammad, Baqqala Garbaa, Hamzaa Adaana (Booranaa) fi Shamsaddiin Xahaa qoratamanii bilisa ta'un isaanii ni yaadatama. Dhaddachi Roobii kun raawwii ajajawwan beellama darbe irratti kennaman dhaggeefachuun eegale. Obbo Jawaar Mahaammad "haadha warraa koo fi daa'ima koo walin guyyuma tokkon haasa'e. Daa'imni koo hidhamuukoo hin beeku. Kanaafuu torbeetti al lama akkan isaan argadhuuf ajajni naaf yaa kennamu" jechuun gaafatan. Abukaatoon shakkamtootaa Obbo Jawaar fi Obbo Baqqalaan hiriyoota fi waahillan isaanii walin wal arguu dhorkamuu isaanii dubbataniiru. Kunis heera biyyattii keewwata 21 hidhamtootni mirga hiriyoota isaaniitin daawwatamuu qabu jedhu kan sarbudha jechuun dhimma kana irratti manni murtichaa ajaja akka kennuuf gaafataniiru. Obbo Jawaar Mahaammadis miseensa dhaaba siyaasaa ta'uu isaaniifi yeroo ammaatti deeggarsi dhaaba isaanii akka isaan barbaachisu himuun miseensota dhaaba isaanii walin akka mari'atanif haalli akka mijatuuf gaafatan. Gaazexeessaan OMN Mallasaa Dirribsaa manni murtii qorannoon dhibee covid-19 akka taasifamuf ajajaa turullee ajajni mana murtii kun hanga ammaatti osoo hin raawwatamin akka jiru dubbate. Manni murtichaas Mallasaa Dirribsaafaan maaliif qorannoon Covid-19 akka hin taasifamne Bulchiinsi Hidhamtootaa Komishinii Poolisii Magaala Finfinnee dhaddacharratti argamee akka hubachiisu ajajeera. Iyyatni abukaatoowwan shakkamtootaa dhiyeessan inni biraan Obbo Jawaar Mahaammadif meeshaaleen barreeffamaa waraqaa fi kobbeen akka hin seenne dhorkameera kan jedhu ture. Kunis mirga shakkamaa kan sarbu waan ta'ef manni murtichaa ajaja akka irratti kennuuf gaafatan. "Yeroon jalqaba qabametti laastikii fi sibiilaan reebameera. Gurrikoo tokko hin dhagahu. Tajaajila yaalaas al tokko qofan argadhe" kan jedhe Shamsaddin Xahaa "hospitaala fooyyee" deemee akka yaalamu jechuun gaafate. Poolisiin gama isaatiin Shamsaddin Xahaa Hospitaala Poolisiitti al tokko yaalamuu isaafi ammallee tajaajila yaalaa yoo barbaade akka yaalamu gochuuf qophii ta'uu himeera. Gama biraatin, abukaatoowwan shakkamtootaa qaama herreegni baankii shakkamtootaa fi maatii isaanii uggure baruu akka hin dandeenye mana murtichaatti himaniiru. Abbaan alangaa gama isaatin herreegni baankii shakkamtootaa Mana Murtii Olaanaa Federaalaan akka uggurame himuun lakkoofsa galmee ittin uggurame abukaatoo shakkamtootaaf akka laatu himeera. Manni murtichaa iyyata shakkamtootaa kunneen irratti ajaja fi murtee kennuuf Hagayya 22 bara 2012'tti beellame. ''Ragaaleen abbaan alangaa dhiyeessaa jiru ragaa sobaa bahaa jiru'' jechuun kan himatan Obbo Jawaar Mahaammad dhimmi isaan itti hidhamanis dhimma siyaasaa filannoo keessaa isaan hambisuu kaayyefate ta'uu dubbatan. Kana malees, namootni mirgi wabii isaanii eeggame battalumatti qabamanii qaama biraatif dabarfamanii kennamaa jiraachuu kan himan Obbo Jawaar "ajajni mana murtii poolisiin kan diigamu taanaan maal gochuu as dhufna?" jechuun gaafatan. Obbo Baqqalaa Garbaa gama isaaniitin namni beekkamaan yookiin ummata biratti fudhatama qabu tokko yeroo ajjeefamu hookkarri ummamuun muuxxannoo biyyaalee heddu ta'uu himuun sababni isaan itti qabaman dhimma siyaasaa ta'uu dubbatan. Kana malees, Obbo Baqqalaan osoo hin hidhamin durallee isaan fi Obbo Jawaar irratti duulli "seerratti yaa dhiyaatan" jedhu miidiyaaleen oofamaa akka ture himan. Obbo Baqqalaa Garbaa "miidiyaaleen narratti duulaa turan ragaa of harkaa qaban yaa dhiyeessan, barreeffamoonni ani kanaan dura katabes yaa ilaallaman, ragaan dhugaa ta'e narratti yaa dhiyaatu, abbaan alangaas ragaa dhugaa -qabeessaa yaa dhiyeessu, yoon balleesse nan gaafatama, uummatni addunyaa fi Itoophiyaas dhugaa jiru yaa beeku" jechuunis dubbatan. Abbaan alangaa gama isaatiin haasaan Obbo Jawaar fi Obbo Baqqalaan taasisan dhimma dhaddacha galmee qorannoo duraa ilaallatu akka hin taane himuun manni murtichaa haasaan akkanaa akka hin taasifamneef ajaja akka kennu gaafate. Kana malees, namootni mirgi wabii erga eeggameef booda qabaman marti ol-iyyannoon kan itti gaafatame ta'uu dubbatan. Gama biraatin, manni murtichaa ragaan sobaa yakka waan ta'ef Obbo Jawaar iyyannoo isaanii poolisiif iyyachuu akka qaban dubbatan. Kana malees, dhimmi mirga wabii booda deebisanii qabamuu dhimma dhaddacha qorannoo duraan murteen itti kennamu akka hin taane fi shakkamtootni galmee mirgi wabii itti eeggamef irratti ol iyyachuu akka danda'an abbaan seeraa dubbataniiru. Ajaja manni murtichaa beellama darbe irratti kenne bu'uura gochuun maatin shakkamtootaa namootni afur yeroo duraaf dhaddacha har'aa irratti argamuun hordofaniiru.


Mana Maree Waliigalaa Dhimmoota Islaamummaa Itoophiyaa ajjeechaa abbooti amantii balaaleffate

Manni Maree Waliigalaa Dhimmoota Islaamaa Itoophiyaa ajjeechaa abbootii amantiirratti tibbana raawwate balaaleeffate. Manni maree ibsa Wiixata baaseen haleellaan masjiidaa fi ajjeechaan abbootii amantaa Islaamaa akka dhaabbatu akkasumas mootummaan akka qoratu fi warra yakkamtoota seeraan akka gaafatu gaafateera. Torban darbe qondaaltonni paartii mormituu haa hiikaman jechuun kanneen daanditti bahan poolisiitti bu'un yoo xiqqaate lubbuun nama 11 yoo darbu hedduun madaa'aniiru. Poolisiin hiriirri bu'uura seera hin qabu yoo jedhu, mootummaan hiriira miti 'hookkara qaamolee ala taa'aniin waamamedha' jechuun ibsee ture. Ibsa manni maree kun gaafa Wiixataa baase kanarratti ajjeechaa Hacaaluu booda badii lubbuu namaafi qabeenyarratti mudaten hedduu isa gaddidiisuu isaa ibse. Garuu miidhaa qaqqabeen alatti taateewwan mudatan sana bifa gurmaa'ina qabu fakkaatuun walitti bu'insa amantaa fakkeessuufi hokkora dhalate sanaan ajandaa biraa uumuuf sochii taasifamu taajjabe jedheera. Yaaliin akkasii kun ammoo nagaafi tasgabbii, akkasumas aadaa ummanni wal kabajee waliin jiraachuu haala diiguu danda'uun duulli banamee dhiibbaa uumaa jira jedhe. Rakkoo uumamee tureen Musliima dabalatee qaama hawaasa hunduu miidhamuun ifa ta'ee osoo jiruu, miidiyaaleen muraasni haleellaa qaama tokko qofarratti fuullefate fakkeessuun gabaasuun gocha ummata qoqqooduun ajandaa dhuunfaa tarkaanfachiisuufi karoora biyyi akka goolamtu taasisuu fakkaata jedha. Haleellaafi ajjeechaan tibba kana masgiidota, Imaamotaafi hordoftoota irratti guyyootaafi bakkeewwan adda addaatti raawwataman jedhes agarsiiftuu rakkoo kanaa ta'uu ibsuun, gochicha balaaleffateera manni maree kun. Gochawwan akkas ifatti raawwataman kun miidiyaarratti gabaasuun balaaleffatamuu dhabuun isaanii ammoo hibboodha jedheera ibsa manni maree Islaamummaa baasen. Halleellaan iddoowwaan waaqeffaannaatti raawwatamaan itti fufuulle ibse. Haa ta'u malee, lakkoofsaan meeqa akka du'anis ta'e bakka raawwate ifatti ibsarratti hin ibsine. Mana Marichaa gochoota farra-namoomaa namoota nagaarra gahuu fi badii qabeenyaa akka balaaleeffatu, beektota amantii Islaamaarratti haleellaa qiyyaafatu, iddoowwaan waaqeffannaatti tarkaanfii humnaa akka hin fudhatamne waaamicha dhiyeesse. Hawaasni muslimaa gocha dubbii barbaacha kanaan otoo hin burjaaja'iin nageenya akka eegurratti hirmaatu Manni Maree Waliigalaa Dhimmoota Islaamaa gaafateera. Bakkeewwan torban darbe ajjeechaan raawwate jedhameefi kanneen du'an keessaa tokko nama amantiiti ta'an, imaama, Godina Arsii Lixaa Aanaa Gadab Hasaasaa Magaalaa Hasaasaatti raawwate. Jiraataan achii dubbisne namoonni afur awwaalamu BBC'tti himee ture. Qondaalli kana mirkaneessu garuu hin argamne. Pireezidantiin majiliisa Oromiyaa Sheek Haaji Ibraahim maatii sheek Umaar Suleemaan, dhiyeenya Hasaasatti ajjeefamanii jajjabeessuufi sirna gaddaarratti argamuuf Hagayya 15, bara 2012 garasitti imaluusaanii BBC'tti himaniiru. Mana Sheek Umaar 'rasaasa 20 olitu qorqorroo cicciree seene. Haadha warrasaanii wajjiin rasaasan ajjeefaman' jechuun dubbatan. Maatiin isaanii namoota ajjeechaa kana raawwatan hidhataa ta'u himu malee, eenyummaasanii hin beekan jechuun BBC'tti himan. Gocha kanatti gaddineerra jedhan Sheek Haji Ibraahim. Dhimma ajjeechaa Hasaasatti raawwatame poolisii Oromiyaa waliin haasa'uu isaanii himanii, poolisiinis koree qulqulleessitu dhaabu nutti himaniiru jedhan. Shaashamanneetti haleellaa Masjiida irratti raawwatameen namoonni  biroo lama madaa'u, Kofaleetti ammoo dhukaasa namoota Masjiida keessatti salaatarra turan irratti banamullee namni akka oole odeeffannoo qabaachuu fi dhimmicha qulqulleessaa akka jiran himu Sheek Haajii Ibraahiim. Harargee Lixaa Baddeessaattis imaamni biraa ajjeeffamu odeeffannoo akka qabaniifi sunillee qulqulla'aa akka jiru himanii uummataaf ibsi kan irratti kennamu ta'uu dubbatan. Torban darbe Hoogganaan Bulchinsaafi Nageenya Oromiyaa Obbo Jibriil Mohaammad dhimma Hasaasaatti mudate jedhameerratti BBC'n gaafate akkana jedhanii turan. ''Kanarratti yaada lamatu jira. Tokko kan ati amma kaaste [humnoota nageenyaan ajjeefamu]. Yaadni biraa ammoo caasaan nageenyaa yeroo socho'u imaamni kun wayita nama tokko dhahu miseensi kan biraan tarkaanfii irratti fudhate kan jedhuudha. ''Tarkaanfii sanaan innii fi maatiinsaa miidhamaniiru. Caasaan nageenyaa rukutame ammoo madaa'ee hospitaala jira. Kun hundi qulqulleessuu barbaachisa'' jedhan. Fuulduratti haleellaa iddoowwan Waaqeffannaatti qaqqabuu dubbataman qulqulleessine hawaasatti himna jechuun himan Sheek Hajii Ibraahim. Torban darbe mormiifi hookkara keessumaa Godina Arsii Lixaafi Harargee Lixaatti raawwaten hammi namoota lubbuu dhabani hanga yoonaa hin beekamne. Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa humnoonni nageenyaa humna gitaa ol akka hin fayyadamne ibsa baasuun gaafatee ture. Mootummaan Naannoo Oromiyaa gama isaatiin 'tarkaanfii madaalawaadha' jechuun ibsuun ni yaadatama. Obbo Jibriil Mohaammad akka jedhanitti Dodolaatti poolisiin madaa'ee fi kaabineen mootummaa ajjeefameera. Hararitti ammoo loltoota harkaa wayita meeshaa fudhachuuf jedhan tarkaanfiin irratti fudhatame jedhan. Kanneen mormiif daandiitti baane jedhanimmoo harka qullaa humnoonni tarkaanfii irratti fudhachuu himu. Erga Ministirri Muummee Abiy Ahimad aangootti dhufanii hookkarri sabaas ta'e amantaa, amantaa kiristaanaas ta'e Islaamaarratti xiyyeeffate fakkaatu yoo mudatu kan duraa miti.


“Kophaa keenya hidhamnee jirra, guyyaas galgalas nutti cufamee turra" - Baqqalaa Garbaa

Galmee qorannoo duraa Obbo Jawaar Mahaammadfaa irratti abbaan alangaa ragaalee namootaa 15 dhaggeesifachuuf karoorfatee kan ture yemmuu ta’u isaan keessaa afur jechasaanii akka hin kennine har’a beeksiseera. Oolmaa galmee qorannoo duraa Obbo Jawaar Mahaammadfaatiin har’a abbaan alangaa ragaalee lama kan dhageesifate yemmuu ta’u ragaan guyyaa kaleessaa jechasaanii kennan tokkos gaafii qaxxaamuraa gaafatamaniiru. Xummura dhaddachaa har’aa irratti abbaan alangaa ragaaleesaa lama bilbilaan argachuu waan hin dandeenyeef qaamaan barbaadee guyyaa Jimaataatti dhiyeessuf beellamni akka kennamuuf gaafateera. Ragooliin lamaan kun lakkoofsa 11ffaa fi 14ffaa irratti kan argaman yemmuu ta’u lachuu eenyummaan isaanii dhokfamee golgaa/magaarajaa duuba ta’un ragaa kan bahan akka ta’e abbaan alangaa himeera. Abbaan alangaa hanga ammaatti ragaalee sagal kan dhageesifate yoo ta'u, “ragaaleekoo afur sababa garaagaraatin dhaggesifachuu dhiisera” jechuun mana murtichaatti himeera. Obbo Baqqalaa Garbaa isaan fi Obbo Jawaar kophaa hidhamuun mirgi namoomaa isaanii sarbamaa akka jiru fi manni murtichaas dhimmicharratti ajaja akka kennuuf gaafataniiru. “Kophaa keenya hidhamnee jirra. Guyyaas galgalas nutti cufamee turra. Namoota walin akka wal hin agarree taasifamaa jira. Mana fincaanii yeroo deemnulle iddoon itti turru ni cufama” jechuun himan. Kana malees konkolaataan isaanii yeroo isaan to’annoo jala oolanitti qabame hanga ammaatti akka hin gadhiifamne himan. Dhimma ugguramuu herreega baankii ilaalchisee lakkoofsi herreega baankii isaanii, kan haadha warraa isaanii, kan ijoollee fi firoota isaanii ugguramuu isaatin maatin isaanii rakkoof saaxilamanii akka jiranis Obbo Baqqalaan dubbataniiru. Abukaatoowwan isaanis lakkoofsa galmee herreegni baankii shakkamtootaa fi maatii isaanii ittin uggurame barbaadanii argachuu waan hin dandeenyeef abbaan alangaa odeeffannoo akka isaanif kennu gaafatanii akka turan himan. Abbaan alangaa lakkoofsa galmee herreegni baankii shakkamtootaa ittin uggurame abukaatoowwaniif kennuu isaa dhaddachi har’aa erga xummuramee booda abukaatoon Obbo Jawaar Mahaammadfaa BBC'tti himaniiru. Gama biraatin abbaan alangaa haalli qabiinsaa Obbo Baqqalaa Garbaafaa kanaan dura Komishinii Mirgoota Namoomaan daawwatamuu isaa himaniiru. Manni murtichaa iyyannoo shakkamtootaa qoratee ajaja kennuu fi ragaalee abbaa alangaa hafan lamaan dhaggeeffachuuf Hagayya 29 bara 2012tti beellama qabateera.


Himannaan hidhaa umurii guutuu ykn du'a adabsiisuu danda'u Dajaneerratti dhiyaate maali?

Qondaalli olaanaa KFO Obbo Dajanee Xaafaafi galmee isaanii jalatti kan himatame Mastawaarid Tamaam, akkasumas addatti kan himatame Miishaa Adam Cirrii Kamisa Fulbaana 03 bara 2020 Mana Murtii Olaanaa Federaalaa ramaddii Lidataatti dhiyaataniiru. Obbo Dajanee Xaafaa tumaa seera yakkaa bara 1996 A.L.Itti baheen keewwata 238 keewwata xiqqaa 2 darbuun yakka heera mootummaafi mootummaa irratti raawwatamuun wal qabatuun himatamuu abukaatoon isaanii Obbo Dajanee Fiqaaduu BBC'tti himaniiru. Himannaan kun adabbii hidhaa umurii guutuu ykn ajjeechaa kan namatti murteessiisuu maludha jedhu. Haata'u malee, keewwatni ittiin himatamanii fi qabiyyeen himata isaanii wal hin arguu jedhu abukaatoon Obbo Dajanee Xaafaa. "Waxabajjii 30 booda aangon mootummaa ni dhumata waan ta'eef, mootummaan cehumsaa hundeeffamuu qaba jechuun yaada dhuunfaa isaan kennaa turanitu gara yakkaatti jijjiirame" jedhu. Dabalataan Jawaar Mohaammad akkasumas Baqqalaa Garbaa waliin ta'uun aangoo mootummaa humnaan fudhachuuf yaalaniiru kan jedhu qabiyyee himatichaa keessa akka jiru himu. Du'a Haacaaluu Hundeessaa booda reeffi isaa humnaan Finfinneetti akka deebi'u gochuun lubbuun namaa akka badu, qabeenyi akka manca'u taasisaniirus jedhamanii himatamuu dubbatu. Kana malees godinaalee Oromiyaa adda addaatti bilbiluun Qeerroof ajaja jennaniiru jedhamanii himatamuu dubbatu. Wantoonni qabiyyee himatichaa keessatti tarreeffaman kunneen keewwata ittiin himataman fonqolcha heeraan waan wal argu miti kan jedhan Obbo Dajanee Fiqaaduu, abbaan alangaa gaaffii mirga wabii fudhatama dhabsiisuuf kana godhe jedhu. Obbo Dajanee Xafaa dubbi dhaddacha irratti dubbataniin nama siyaasaa ta'uu malee yakka akka hin dalagne, mootummaa waan mormaniif qofa amma marsaa 14ffaaf akka hidhaman dubbachuu isaanii abukaatoon isaanii ni himu. Kitaaba mata duree 'Ekeraa Diimokiraasii' jedhuun barreessan irratti yaada biyya kana ijaaruu danda'a, sabaa fi sab-lammii nagaan waliin jiraachisuu danda'a jedhan barreessuu isaanii himaniiru jedhan. Mootummaan yaada furmaataa isaan dhiyeessan gama tokkoon hojiirra oolchaa, gama kaaniin isaan hidhuufi dararuun sirrii akka hin taane mana murtiitti dubbachuu isaanii himu Obbo Dajanee Fiqaaduu. Sababni hidhamaniif dhimma siyaasaa akka ta'eefi karaa siyaasaa akka furamuu qabu himaniiru jedhan. Manni murtichaa dhimmi Obbo Dajaneen ittiin himataman waggaa 15 ol kan adaabsiisu waan ta'eef jechuun gaaffii mirga wabii isaanii kuffiseera. Abbaan Alangaa ragaaleen eenyummaan isaanii dhokfamee golgaa/magaarajaa duubaa jecha ragaa akka kennan mana murtii gaafateera. Abukaatoon mormii sadarkaa duraa himata dhiyaate akkasumas akka ragaan dhaggeeffatamu irratti qaban barreeffaman Fulbaana 11 A.L.I akka mana murtiitti galchan jechuun mormii dhiyaaturratti jala murtii kennuuf Onkoloolessa 17 bara 2013 A.L.Itti beellama kenneera. Obbo Dajanee Xafaa ammatti mana baruumsaa sadarkaa 1ffaa magaalaa Finfinnee naannoo Inqulaal Faabrikaa jedhamutti yoo ta'u, gara mana amala sirreessaa akka geeffaman ajajamuus himu abukaatoon isaanii. Miishaa Adam Cirrii labsii telekoomii Itoophiyaa lakkoofsa 761/2005 keewwata 9 keewwata xiqqaa 1 darbuun, humna intarneetii hanga telekoomiin Itoophiyaa heeyyameen olitti ijaaruun tajaajila kennuu kan jedhu ta'u himu Obbo Dajaneen. Kanaanis Obbo Jawaar Mohaammad hanga kiiloomeetira 25 fagaatu irratti intarneetii akka argatu taasiseera kan jedhu himata isaa keessa akka jiru himan. Dabalataan Itiyoo-telekoom faayidaa argachuu malu akka hin arganne taasiseera jechuun himatamuu dubbatu. Himatichi adabbii hidhaa waggaa 15 hanga 20 kan adabsiisu ta'uun eeramuus himaniiru. Abukaatonni mirgi wabii eegamee fi Miishaa dhimma isaa alaa akka hordofu gaafatanii manni murtii gaaffii mirga wabii dhiyaaterratti deebii kennuuf Kibxata Fulbaana 8 bara 2012tti beellama qabatee jira.


Rakkoon siyaasaa Itoophiyaa xiyyeefannoo akka argatu senaataroonni US lama gaafatan

Senaataroonni Ameerikaa lama miseensota hawaasa Oromoo Minisootaa kan ta'an Obbo Jawaar Mohaammad fi Mishaa Cirrii ilaalchisee Ministeera Haajaa Alaa biyyattiitti Roobii Hagayya 26 xalayaa barreessan. Senaatar Amiiy Kiloobichaarfi Tiinaa Ismiiz ministeerri haajaa alaa Ameerikaa ''Jawaar fi Miishaan mirgi namoomaa isaanii eegamee kan jiru ta'uu mirkaneessuuf tarkaanfii barbaachisaa hunda akka fudhatu'' gaafatan. Namootni lameen kun 'mirga isaanii guutummaatti itti dhimma bahuu akka danda'an' ministeerichi gargaarsa akka godhu gaafatan. Dabalataaniis 'hokkoraa fi sarbama mirga namoomaa Itoophiyaa keessatti raawwatamaa jiru' ilaalchisee tarkaanfiin fudhatu maal akka ta'e akka nu beeksisu gaafannaa jedhaniiru. Mootummaan Itoophiyaa namoota lamaan maqaan isaanii eerame hokkora kaasuu fi biyyattii walitti bu'iinsa sabaa fi amantiin jeequun shakkee hidhuu hime. Artiist Hacaaluu Hundeessaa Waxabajjii 29 erga ajjeefameen booda hooggantoota dhaaba mormituu dabalatee namootni 9,000 ol hidhamanii jiru. Aanga'oonni mootummaa namoonni kunneen yakkaan waan shakkamaniif to'annoo jala akka jiran himuun namni sababa miseensa ykn hoggana dhaaba siyaasaa ta'eef qofa hidhame hin jiru jedhu. Senaataroonni lameen Itoophiyaa keessatti waggoota lamaan darban dimookirasii hunda hammataa ijaaruuf tarkaanfii guddaan fudhatamuus, jeequmsa yeroo dhiyoo as mudatee fi tarkaanfiin mootummaan fudhate jijjiirama dhufeef 'yaaddessaadha' jedhaniiru. Sababa kanaan Ministeerri Haajaa Alaa rakkoo nageenyaa Itoophiyaatiif furmaataa nagaa qabeessa fiduurratti akka hojjetu gaafannaa jedhaniiru. Amma duras Hagayya 21 miseensonni Kongireesii Ameerikaa 22 haalli nageenyaa Itoophiyaa nu yaaddesse jechuun Ministira Haajaa Alaa Ameerikaaf barreessanii turan. Qaamoleen nageenyaa mootummaa mirga namaa sarbaa jiraachuu, walitti bu'iinsi amantaa fi sabaa dhalachuu fi duudhaa dimokraasiirraa maquun biyyattii naannichaa sodaachisaafi tasgabbii dhabaa godheeraa jedhan miseensonni kunneen. Rakkoo kanaaf xiyyeeffannoon haa kennamu jechuunis Ministira Haajaa Alaa Ameerikaa Maayik Poompewootti xalayaa barreessan. Ministeerri Haajaa Alaa US mootummaa Itoophiyaa fi qaamolee hiree qaban biroo waliin hokkora dhaabuu fi namoota nagaa balaarraa ittisuuf akkasumas mariin jiratee dhaabbilee dimookirasii gara cimsuutti deemsa eegalame akka deeggaru gaafatan. Ajjeechaa falmaa mirgaa fi Artistii Haacaaluu Hundeessaa hordofee hidhaan hooggantoota siyaasaa mormituu hidhaa dantaa siyaasaaf raawwatamedha komiin jedhu jiraachuu kan ibsu xalaayaan miseensota kanaa, gochi kun bilisummaa yaada ofii ibsachuu kan boodatti deebisuudha jedheera. Ji'ootaa muraasaa as ajjeefamuu Haacaaluu Hundeessaa duras dhaabbileen mirga namoomaaf falman akka Human Rights Watch, Amnastii Intarnaashinaalii fi kaaniinis sarbamni mirgaa gabaafama turu kan yaadachiisu xalayaan kun, biyyittiin duudhaalee Dimookraasiirraa maqaa jiraachuu isheef aragrsiiftuudha jedheera. Qabxiillee torba Ministirri Hajaa Alaa biyyattii irratti haa hojjetu jedhanii gaafatan keessaa yeroon filannoo paartilee siyaasaa mormituu waliin mariin akka murtaa'u, sirni haqaa walabaa fi adeemsi seeraa akka kabajamu, sarbamni mirga namoomaa raawwate jedhan walabummaan akka qoratamu, ajjeechaan Haacaaluu Hundeessaa ifaa fi qaama walaba ta'een akka qoratamu kan jedhu keessatti argama. Hawaasni Oromoo biyyoota alaa jiraataniis marsaa hedduuf hiriirota mormii gaggeessaniin sarbamni mirga namoomaa jira jechuun akka dhaabatu, namootni hidhaman akka hiikaman, ajjeeechaan Art. Haacaaluu qaama walabaan akka qoratamuufi MM Abiy Ahimad aangoo haa gadhiisan kan jedhu dhaagessisaa turan. Mootummaan Itoophiyaa ajjeefamuu Art. Haacaaluu sababa godhachuun duula biyya gara hokkora hin caamnetti galchuutu ture jechuun namoota yakka kana keessatti shakke adeemsa seeraa eegee olaantummaa seeraa kabachiisuuf hojjechaa akka jiru irra deddeebiin ibseera.


Kopha kophaa hidhamuun Obbo Baqqalaa Garbaa fi Jawaar Mohaammad 'sirrii miti' jedhe manni murtii

Obbo Baqqalaa Garbaa fi Obbo Jawaar Mahaammad ji’a lamaa oliif kopha kophaatti hidhamanii nama biraan akka wal hin agarre taasifamuun sirrii akka hin taane manni murtii hime. Mana Murtii Federaalaa Sadarkaa Jalqabaa dhaddachi ramaddii Araadaa galmee qorannoo duraa Obbo Jawaar Mahaammadfaa irratti ragaalee abbaa alangaa hafan dhagahuuf Jimaata Hagayya 29 bara 2012tti beellama qabatee ture. Manni murtichaa iyyata shakkamtootni dhaddacha Hagayya 27 bara 2012 oole irratti dhiyeessan irratti ajaja kenneera. Obbo Baqqalaa Garbaa isaani fi Obbo Jawaar kophaa hidhamuun mirgi namoomaa isaanii sarbamaa akka jiru dhaddacha darbe irratti komatanii turan. “Kophaa keenya hidhamnee jirra. Guyyaas galgalas nutti cufamee turra. Namoota walin akka wal hin agarree taasifamaa jira. Mana fincaanii yeroo deemnulle iddoon itti turru ni cufama” jechuun himan. Abbaan alangaa immoo qabiinsi isaanii fooyyee akka ta’e fi kophaatti hidhamuun waan seerota idil-addunyaarra kaayame ta’uu himuun mormee ture. Dhaddacha har’aatin manni murtichaa shakkamaa tokko qofaatti hidhuun (Solitary Confinement) haala muraasa keessatti yeroo gabaabaaf kan raawwatamu akkasumas qaama aangoo qabun kan ajajame ta’uu akka qabu himeera. Kana malees namoota balleessaan isaanii hin mirkanoofne kophaatti adda fooyanii hidhuun mirga bilisa ta’anii ilaallamuu isaanii kan sarbu akkasumas rakkoo qaamaa fi xinsammuu kan fidu akka ta’e manni murtichaa himeera. Heera biyyattii keewwata 21/1 shakkamtootni bifa kabaja namoomaa isaanii eegeen qabamuu qabu kan jedhu fi waligalteewwan idil addunyaa biyyattiin mallatteesite kan sarbu akka ta’es abbaan seeraa eeraniiru. Gama biraatin nama tokko kophaatti hidhuuf (solitary confinement) namni sun iddoo itti hidhametti yoo badii naamusaa raawwate fi adabbiin naamusaa irratti fudhatame akka ta’e himuun kanaan walqabatee wanti abbaan alangaa dhiyeesse akka hin jirres abbaan seeraa dubbataniiru. Dhumarrattis abbaan seeraa “shakkamtootni akka wal argan yaa taasifamu, ifa aduu fi qilleensa akka argatanis yaa taasifamu. Poolisiinis ajaja kana yaa raawwachiisu” jechuun ajaja kennaniiru. Manni murtichaa kanaan dura Shamsaddin Xahaa magaala Finfinnee keessatti dhaabbata fayyaa fedhetti akka yaalamu ajaja kennee kan ture yemmuu ta’u ajajni mana murtichaa akka hin raawwatamne Shamsaddin Xahaa dhaddacha har’aa irratti dubbateera. “Kaleessa ambulaansiin hospitaala poolisii na geessan. Iddoo biraa na geessaa jennaan namni na dhagahu hin jiru” jechuun hime. Hogganaan Bulchiinsa Hidhamtootaa Komishinii Poolisii Federaalaa ganama “dhaabbata fayyaa barbaadu akka filatu gaafanneerra. Inni garuu hin filanne. Na dhukkubaa jira yeroo jedhu immoo hospitaala poolisii geessineerra” jedhan. Haa ta’u malee Shamsaddin Xahaa poolisiin carraa dhaabbata fayyaa barbaadetti wal’aanamuu akka hin kennineef mana murtiif ibse. Abbaan seeraa gama isaaniitin “ajajni mana murtiin kennamu waraqaarratti akka hafuuf osoo hin taanee akka raawwatamuufi. Aangoo murteessuu kan qabus mana murtii malee isin miti” jechuun poolisiin ajaja mana murtii fudhachuun iddoo Shamsaddin Xahaa barbaadetti akka yaalamu ajaja kennaniiru. Shamsaddin dhaabbata fayyaa magaala Finfinnee keessatti argamu fi ‘Washington’ jedhamutti yaalamuu akka barbaadu kan hime yemmuu ta’u manni murtichaas poolisiin halduree tokko malee dhaabbata fayyaa jedhame geessun tajaajila yaalaa akka argatu akka taasisu manni murtichaa ajajeera. Manni murtichaa ragaalee abbaa langaa hafan dhagahuu itti fufeera.


Hamzaa Booranaa: 'Nagaa fi tasgabbiin biyya kana keessatti akka jiraatuf hojjenneerra'

Galmee qorannoo duraa Obbo Jawaar Mahaammadfaa irratti ragaaleen abbaa alangaa dhaggeeffatamuu itti fufeera. Manni Murtii Federaalaa Sadarkaa Jalqabaa dhaddachi ramaddii Araadaa galmee Obbo Jawaarfaa irratti hanga kaleessaatti jecha ragaalee torbaa kan dhaggeefatee yemmuu ta'u ragaan torbaffaan gafii qaxxaamuraa gaafatamuuf har'atti bule. Dhaddacha har'aa irratti namootni galmee qorannoo duraa Obbo Jawaarin waamamu keesssatti argaman hundi (namootni 14) dhiyaataniiru. Adeemsi ragaalee abbaa alangaa dhaggeeffachuu osoo hin eegalamin dura Hamzaa Adaana (Booranaa) iyyata dhiyeeffachuu akka barbaadu himuun dhaddacharratti dubbateera. "Kaleessa iyyata dhiyeeffachuu hin dandeenye. Ani har'a yeroo dhumaafin dubbadha. Yakka nuti hin raawwannen maqaan keenya badaa jira" jechuun ololli isaan irratti adeemaa jira jechuun Hamzaa Adaana himeera. Kana malees yaaddoo nageenyaa irraa kan ka'e jechuun maatin isaanii mana jijijjiiraa akka jiranis dubbate. Manni murtichaa miidiyaalee kamiin ololli irratti adeemsifamaa akka jiru Hamza Adaana gaafateera. "Miidiyaalee biyya keessaa fi biyya alaati,'' jechuun barruu Itoophiyaa keessatti maxxanfamu tokko maqaa eereera. Kana malees "nuyi hidhamtoota siyaasaati" kan jedhe Hamzaa Adaana, "nagaa fi tasgabbiin biyya kana keessatti akka jiraatuf hojjenneerra. ''Ragaa sobaa nurratti qindeessuun nagaa fiduun hin danda'amu. Adeemsi kun sirrii miti. Mootummaan marii siyaasaa mijeessuu qaba" jechuun dubbate. Gama biraatin abbaan seeraa dhaddacha hogganan manni murtichaa aangoo seeraan kennameef bu'urreffachuun hojjechaa akka jiru himan. Kana malees falmii irratti xiyyeeffatamuu akka qabu hubachiisan. Dhimma yaalaa Shamsaddin Xahaa ilaalchisee manni murtichaa magaala Finfinnee keessatti dhaabbata fayyaa fedhetti akka yaalamu kanaan dura ajaja kennee kan ture yemmuu ta'u Shamsaddin tajaajila yaalaa osoo hin argatin akka jiru abukaatoon isaa dubbatan. Dhimmicharratti manni murtichaa raawwisaa akka mirkaneessuf gaafatan. Gama biraatin, abukaatotni shakkamtootaa dhaddachi guyyaa guutuu yoo ta'e poolisiin shakkamtootni laaqana akka argatanif haala mijeessusaa manni murtichaa akka mirkaneessuf gaafataniiru. Manni murtichaas dhimmicharratti bakka bu'aa Komishinii Poolisii Federaalaa kan gaafate yemmuu ta'u poolsiin shakkamtootni qe'ee mana murtichaa keessatti laaqana akka sooratanif haala akka mijeessu himeera. Ajjeechaa Hacaaluu booda mormiin magaalaa Finfinneefi Oromiyaa ture hookkaratti jijjiiramuun lubbuun namoota 180'tti siqan yoo darbu qabeenyi guddaas barbadaa'eera. Poolisiin hookkara uumuufi kaaniin shakkuu ibsuun qondaalota siyaasaa, kanneen daanditti bahan, gaazexeessitootafi kaan 7,000 ol ta'an to'annoo jala oolcheera.


Obbo Baqqalaa Garbaa: 'Duulli miidiyaalee nurraa haa dhaabbatu'

Mana Murtii Federaalaa Sadarkaa Jalqabaatti dhaddachi ramaddii Araadaa galmee qorannoo duraa Obbo Jawaar Mahaammad fa'i irratti dhaddacha Wiixata Hagayya 24 oolen ragaa abbaa alangaa tokko dhaggeefateera. Dhaddacha kaleessaan ragaan abbaa alangaa golgaa/magaarajaa duuba ta'uun jechasaanii kennan. Oolmaan dhaddachaa kaleessaa iyyata shakkamtootni fi abbaan alangaa beellama darbe irratti dhiyeesan irratti ajaja kennuun eegalame. Beellama darbeen Obbo Jawaar Mahaammad fi Obbo Baqqalaa Garbaa miidiyaalen heeyyama isaanii malee suuraa isaan kaasaa akka jiran fi manni murtichaa gochaan kun akka hin raawwatamneef ajaja akka kennu gaafatanii turan. Abbaan seeraa galmee qorannoo duraa Obbo Jawaar fa'i qabatanis heeyyama shakkamtootaa malee suuraas ta'e suur-sagalee waraabun mirga shakkamtootaa kan dhiibudha jedhan. Akkasumas mirga bilisa ta'anii ilaallamuu isaanii kan dhiibu waan ta'ef miidiyaaleen oolmaa dhaddachaa gabaasun alatti suur-sagalee shakkamtootaa akka hin waraabne ajajeera. Iyyatni Obbo Jawaar fa'in dhiyyeefatanii turan inni biraan dhaddacha keessatti hirmaachaa kan jiran poolisoota federaalaati haa ta'u dhaddachi maatiwwan keenyaaf hin heeyyamamne jechuun dubbatan. Abbaan seeraas poolisootni dhaddacha keessatti argaman eegumsaaf akka ta'e hubachiisun kanaan booda garuu miseensootni maatii shakkamtootaa afur hin caalle dhaddacha keessatti argamuu akka danda'an ajaja kennaniiru. Dhimmi bilbila qabatanii dhaddacha seenuu dhimma Mana Murtii Federaalaa Sadarkaa Jalqabaa dhaddachi ramaddii Araadaa ajaja itti kenne keessaa tokkodha. Abukaatoowwan shakkamtootaa "nuti bilbila qabannee seenuu dhorkamaa jira. Abbootin alangaa garuu bilbila qabatanii akka seenan taasifamaa jira. Nu lachuuf yaa heeyyamamu yookin immoo nu lachuu yaa dhorkamnu" jechuun gaafatan. Manni murtichaas abbootin alangaas ta'e abukaatoowwan shakkamtootaa bilbila qabatanii dhaddacha akka hin seenne ajajeera. Gaazexeessaan OMN Mallasa Dirribsaa beellamawwan kanaan dura turan irratti maatisaa bilbilan akka haasofsiisu akka heeyyamamuf mana murtichaatti irra deddeebin iyyataa ture. Olmaa gaafa Wiixataan manni murtichaa gaazexeessaa Mallasa Dirribsaa maatisaa bilbilaan akka argatu akka taasifamu ajaja kenneera. Yeroo itti qabamanii as herreegni baankii isaanii akkasumas kan maatii isaanii ugguramee akka jiru kan himan Obbo Jawaar Mahaammad poolisiin qorannoosaa waan xumuref uggurri herreega baankii keenyarra kaa'ame yaa kaafamu jechuun gaafatan. Kana malees, namootni Siiraaj jedhaman kumaatamaan lakka'aman maallaqni isaanii akka hin sochoone dhorkamuu dubbatan. Godinaalee akka Harargee Lixaa fi Arsii keessatti immoo abbootin qabeenyaa "maallaqa Jawaarin daldaltu jedhamuun qabeenyi isaanii saamamaa jira" jechuun rakkoon namootarra gahaa jira jechuun kun akka dhaabbatu gaafatan dubbatan. Abbaan alangaa gama isaaniitin iddoo rakkoon Obbo Jawaar jedhan kun yoo itti himame dhimmicha furuuf akka hojjetan dubbatan. Gama biraatin, herreegni baankii shakkamtootaa fi maatii isaanii mana murtichaan akka hin ugguramen kan dubbatan abbaan seeraa galmee Obbo Jawaar fa'i harkaa qaban shakkamtootni qaama herreega baankii isaanii uggure akka gaafatan dubbatan. Obbo Baqqala Garbaa gama isaaniitin "adeemsi kun falmii mootummaa fi mormitoota gidduutti taasifamaa jirudha. Mootummaan mana murtiitti fayyadamuun mormitootni siyaasa keessatti akka hin hirmaanne taasisaa jira" jechuun dubbatan. Kana malees duulli miidiyaa irratti raawwatamaa jiraachuu kan himan Obbo Baqqalaa Garbaa "duulli gama miidiyaatin nurratti adeemaa jiru nurraa yaa dhaabbatu yookin ammoo akka ofirraa ittisnuuf carraan nuf yaa kennamu" jechuun gaafatan. Duulli isaan fi maatii isaanii irratti adeemsifamu lubbuu maatii isaaniif yaaddoo akka ta'e kan himan Obbo Baqqalaa Garbaa manni murtichaa miidiyaalen mootummaas ta'e dhuunfaa gochaa kanarraa akka of qusatan ajaja akka kennuf gaafatan. Maatii isaaniif eegumsi akka taasifamu gaafataniiru. Manni murtichaas yaada shakkamtootaa fi abbootii alangaa erga dhaggeeffatee booda ragaalee abbaa alangaa hafan dhaggeeffachuf Hagayya 20 bara 2012ti beellama qabateera. Poolisiin Jawaar Mohaammad, Obbo Baqqala garbaa dabalatee namoota 12 biroo ajjeechaa Hacaaluu booda hookkara uumuun, reeffa Hacaaluu Finfinneetti deebisuun, ajjeechaa poolisiifi yaalii ajjeechaa qondaaltota mootummaan shakkuun to'atu ibseera. Yeroo ammaa galmeen qorannoo duraa taasifamaa kan jiru yoo ta'u hanga yoonaa himannaan irratti hin banamne.


Sa'ud Arabiyaa: Lammilee mana hidhaa Sa’udii keessa jiranirrattti mootummaan maal jedhe?

Lammiileen Itoophiyaa kumaatamaan lakkaa'aman jireenya fooyya'aa barbaacha biyyaa bahan yeroo ammaa manneen hidhaa Sa'uudi Arabiiyaa keessatti guddaa rakkachuu himu. Walwaraansa Yamaniifi weerara koronaavaayirasii keessa darbanii biyya itti baqatan, Sa'uudi, yoo gahan hidhaatti darbamuun isaanii 'waan yakka dalagneef miti orma waan taaneefi' jechuun himatu. Dhaabbanni mirga namoomaaf falmu Humaan Raayitis qorannoo dhihoo taasiseen lammiileen hidhattoota Huutiin 'Covid-19' tamsaastu' jedhamuun kanneen du'anillee akka jiran qoratee argatuusaa himeera. Abdiin tokkichi baqattoonni irraa eegan mootummaa Itoophiyaa yoo ta'u himu. Ta'us, kana dura kan biyyatti akka deebi'an gargaaran alatti deebi'anii akka isaan hin gaafanne dubbatu. Dhimma lammiilee Itoophiyaa ala jiraniirratti ibsa Ministeerri Dhimma Alaa Itoophiyaa Kamisa ganama baaseen adeemsi biyyatti deebisuu sababa Covid-19 gufate jedheera. Haa ta'u malee, torban dhufu eegalee lammiilee 2,000 Sa'uudiiti baasuuf akka jedhu ibse. Kana dura garuu Qonsilaan Itoophiyaa Jiddaa jiru hamma weerarri koronaavaayirasii darbutti lammiileen Itoophiyaa hidhaa jiran 'bakkuma jiran akka obsan' gaafatanii turan. Dhihoommoo Dubbii Himaan Ministeera Dhimma Alaa Ambaasaaddar Diinaa Muftii mootummaan dhimma lammiilee Sa'uudiii jiranii akka hojjetu himan. Ta'us, baqattoonni birmannaa ariifataa akka taasifamu gaafatu. Waggoota lamaaf Itoophiyaa keessa konkolaachisaa ta'e kan dalage Abduun* galii wayyoo qau argatee maatii isaa deeggaruuf yaade hiriyyoota isaa waliin karaa Jibuutii gara Yaman kan qaxxaamure. Galaana diimaa qaxxaamuruuf birrii kuma 25 kanfaleera. Erga ce'ee Yaman gahe boodammoo gara Sa'uudiitti cehuuf Riyaalii 3,500 (gara birrii kuma 35 gahu) kanfaleera. Yaaddoo cimaa keessa ta'un galaana diimaa akka ce'an kan himu Abduun sababa weerara Civid-19 fi wal-waraansa biyyattii jiruun guyyoota 15'f Yaman taa'anii. Wal-waraansai Yaman erga eegale bubuleera. Weerarri vaayirasichaa garuu tasa kan dhufeefi Sa'uudii gahanii waan abdatan san dalaganii argachuuf danqaa akka itti tahe dubbata. Hidhattoonni Huutii Kaaba biyyattii to'atanimmoo inumaa 'vaayirasicha tamsaasaa' jirtu jechuun gara Sa'uudiitti achi dabarsuuf akka isaan yaalan kana dura qorannoon Humaan Raayitis Waach himeera. Jiraattonni manneen hidhaa Sa'uudi keessa jiraniifi dubbisnees rakkoon sababa kanaan lammiileen lubbuu dhaban akka jiranillee himaniiru. Yeroo muraasaaf bakka dahatan erga turanii booda bakkichaa gadhiisaa Kanneen manneen hidhaa keessa jiran garri caalu sababa koronaavaayirasii maqaa dhahuun hidhattoonni Yaman lafa inni to'aterraa kanneen ari'edha. Jarri Huutii lammiileen Itoophiyaa Yamani akka gadhiisanii Sa'uudi seenan godhu, jarri Sa'uudiimmoo daangaarratti lammiileen Itoophiyaa akka isaanitti seenan dhorkuun gidduutti rakkatani. Gareen Mirga namaaf falmu Humaan Raayitis Waach qorannoo jalqaba baatii Hagayyaarra baaseen lammiileen Itoophiyaa kumaan lakkaa'aman Kaaba Yamanii baafamuu ibsa. Kanneen du'an akka jiranillee kanneen hidhaa jiranirraa akka odeeffate ibseera. Dabalataan, Yamanii ''gara Sa'uudii baqattoonni ari'aman eegdota daangaan rakkoon biraa isaan qunnameera. Kanaanis, muraasni yoo du'an kan dhibbaan lakkaa'aman bakkeewwan Kaaba biyyattiitti baqataniiru,'' jedheera. Baqattoonni Itoophiyaa Yamanii bahanii gara Sa'uudi Arabiyaa akkuma seenanii weerara koronaavaayirasii hordofee erga hidhaa amma keessa jiranii seenan ji'a jaha ta'uufi. Baqattoonni Itoophiyaa hedduu lammiilee Itoophiyaa ta'an bakki jiran mana hidhaa osoo hin taane ''si'oolii lafarraatii'' jechun BBC'tti dubbataniiru. Kanneen hidhaa jiran rakkoo nyaataa, qulqullinaa, walitti baay'achuufi kaan biroo himatu. Baqataan Itoophiyaa tokko dubbisne manni hidhaa keessa jiran galma 20 ol akka qabu ibsa. Tokko isaa keessa baqattoonni 400'tti tilmaamaman qulqullina gahaa malee hidhamaa jiraachuu himu. Baqattoota mana hidhaa keessa jiranirraa baqattoonnbi BBC'n dubbise ji'oota muraasaas bakka jiranitti balballi itti cufame ala argani akka hin beekne himu. Sababa haala rakkisaa keessa jiranirraa kan ka'e rakkoo xinsammuu isaan mudataa jira. Inumaa isaan keessaa ''lamaan of galaafataniiru'' jechuun baqattoonni himaniiru. Lammiileen Itoophiyaa manneen hidhaa Sa'uudi keessa jiran hedduu ta'us ji'oota muraasa dura Yamanii baafamanii kana chi seenan meeqa akka ta'an hin beekamu. Baqattoonni garu hanga kuma afur gahu jechuun tilmaamu. Dubartoonn qofaatti galma biraatti hidhamani. Haala rakkisaan manneen hidhaa keessatti turuu isaaniin uffanni isaaniirratti dhumee rakkachuu himu. Qulqullinni dhibuu hordofee rakkoo fayyaa gogaaf saaxilamu himu. Manneen hidhaa keessa daa'immaniifi kanneen ulfa ta'anillee akka jiran dubbatu. Wal'aansa akka argatan taasifamus qorichi kennamuufi garuu kan dhukkubsa isaanii fayyisu miti jechuun komatu. Dubartoonni akka himanitti itti - gaafatamtoota manneen hidhaaf gara biyya isaanitti akka galchan irra - deddeebiin gaafachuufi ''dhimma kana kan ilaallatu mootummaa biyya keessani'' jedhamuu isaanii baqattuun tokko BBC'tti himteetti. Sababa kanaafis, waan mootummaan Itoophiyaa isaaniif gochuu danda'u osoo eeganii jiini muraasa darbuu himan. Lammii Itoophiyaa dhaabbanni the Telegiraaf jedhamu dubbisee tokko gaabbii amma keessa jiru wayita ibsu, ''Balleessaan kiyya biyyaa bahu kooti. Akka biseensaatti nu ilaalu. Guyyaa guyyaan reebichatu nurratti raawwatama. Karaan asi bahuun hinjiru taanaan ofiin ajjeesa. Namoonni tokko tokkoos kana raawwataniiru'' jedheera. Lammiilee Itoophiyaa Mana Hidhaa Jiizaan keessatti argaman BBCn dubbisees akka jechuun haala keessatti argaman dubbatu: ''Eddoon dhaloota kiyyaa Awaddaayii yoo ta'u, ergan gara kana dhufe waggaa tokko. Ergan mana hidhaa kanan galfamee ammo baatii shan gaheera. Kutaa tokko keessattis dubartoota hedduu taanee jirra.'' Kana malees ''Mana hidhaa kana keessatti rakoo addaatu nu mudataa jira. Bishaan hinargannu, uffata hinqabnu, dhiqachuuf saamunaan hinjiru, walumaa galatti haala keessatti argamnu ibsuuf sammuun kiyya sirriin yaadee sitti himu hindanda'u'' jechuun BBCtti himte. Baqataan gara biraa dubbisne haalli keessatti argaman baayyee lubbuusaniif yaadeessu ta'u dubbata. Huseen akka jedhuutti namoonni baatii jahaa hanga baatii torbaa mana hidhaa kana keessaa turan jiru. ''Kutaa tokko keessatti namoota 360 ta'uun jirra. Walumaa galatti namni mana hiidha kana keessatti argamu gara nama kuma shanii ni ta'u'' jedha. Shamarreen biraa dubbifnee ammo ''dubartoonni ulfaafi daa'imman illeen jiru. Bakki ciisaa hinjiru, bishaan qulqulluu miti. Dubartoonni ulfaa sababii reebichaatiin  ulfi irraa bahee fi kannneen dahanii ijoolleen isaanii bakka gahan hinbeekamne jiru'' jetti. Itti dabaluunis ''dubartoonni ulfaa dhukkubee mana yaalaa deemuuf gadi bahan waan reebamaniifu, ulfi irraa baha. Hirriiyyaan kiyyaa tokkoos mana yaalaatti erga deesseen booda mucaanshee eessa akka jiru hinbeekamu. ''Yeroo ofi bartu mucaan kiyya eessa jira jettee gaafannaan 'du'eera' jedhaniin'' jechuun shamarreen maqaanshee akka eeramu hinbarbaannee tokko. Gaaffiin lammiileen kunneen hundi motummaaf dhaaman walfakkaataadha. Innis 'maaloo lubbuudhaan gara biyya keenyaatti nu haa deebiisuu' kan jedhuudha. Caamsaa 2017 hanga Bitootessa 2020'tti lammiilee 400,000 Sa'uudi Arabiyaarraa baafneerra kan jedhe Ministirri Dhimma Alaa Itoophiyaan lammiileeshee simachuu diddee hin beektu jechuun ibse. Haa ta'u malee, lammiilee alaa yeroo galchun qindoomina qaamolee biyya kessaafi alaa garaa garaa gaafata jechuun yeroo fudhatuu akka malu akeeke. Dabalataan garuu, weerarri koronaavaayirasii akka danqaa ta'e ibseera Dhimma lammiilee hidhaa jiranii dursa kenneefi hojjetaa akka jiru kan hime ministeerichi, baatii Ebla - Adoolessa bara 2020'tti lammiilee 3,500 Sa'uudiiti baasu beeksiseera. Haa ta'u malee, lakkoofsi godaantota Itoophiyaa akkaan dabaluun mootummaa Sa'uudillee yaaddessuu isaa ibse. Ta'us mootummaan Sa'uudi Arabiyaa isaan simachuu hin dhiiifne jechuun isaafiis galata akka qabu mootummaan Itoophiyaa ibsa baasen himeera. Haa ta'u malee, torban kana Fulbaana 8 eegalee lammiilee 2,000 Sa'uudiiti baasuuf akka jedhu ibseera. Hojjettonni addatti Imbaasii Itoophiyaa Sa'uudi jiru keessa dhimma baqattootaa akka hordofan akka ramadaman kan ibse ministeerichi, godaantonni rakkoo xiinsammuu garaa garaaf akka saaxilamu danda'an ibseera. Kunis, imala seeraan alaan adeemuu, harka kanneen isaan imalchiisaniin dararamuu, fi kaan akka jiraachuu malan ibse. Guyyaa tokko qondaalli mootummaa tokko Imbaasii irraa deemee biyyatti isaan deebisuuf mootummaan hojjechaa jiraachuu erga itti himee ergasii namni deebi'ee isaan ilaale akka hin jirre dubbatu namoonni kunneen. Lammiileen Itoophiyaa jireenya fooyyee qabu barbaacha karaa dheeraa fi biyyoota hedduu miilaan qaxxaamuruun karaa sa'uudiitti imalan amma du'aa fi jireenya gidduutti argamu. Dubartoota Itoophiyaa mana hidhaa Sa'uudii keessa jiran keessaa tokko kan taate Masarat ijoolleeshee guddisuu fi maatiiwwan ishee jaaran gargaaruuf jettee maallaqa qabdu hunda baasu himti. Erga Sa'uudii seentee booda mana hidhaa keessatti wayita of argitu jiruu fi jireenya harkaa baduu dubbatti. Dubartoonni biroon kutaalee biyyattii garaagaraa keessaa babba'anii ishee waliin jiranis rakkoo walfakkaataa keessa jiraachuu dubbatti Masarat. Kan yaadanii ba'an hafee mana hidhaatti darbamanii maatiinis abdii kutachuusaanii wayita yaadatan hedduunsaanii sammuunsaanii miidhamee jeeqamaa jiraachuus  dubbatti. Dirree waraanaan raafamaa jirtu, Yaman fi biyyoota Arabaa kaan qaxxamuranii akkasumas weerara koronaavaayirasii dandamatanii wayita bakka ka'aniif, Sa'uudii Arabiyaa, ga'an mana hidhaatti darbamuun guddoo isaan miidhuu himu. Manni hidhaa ji'oota hedduuf itti hidhaman balfa garaagaraan kan guutame, balfi mana fincaanii akka itti seenuu fi reeffa waliin ija keessa wal ilaalaa akka jiraataa jiran dubbatti Masarat. Rakkkoo hanqina qulqullinaa fi walirratti heddummaachuurraa kan madde hidhamtoonni hunduu dhukkuba gogaafi fuulli iita'uuf kan saaxilamaniidha jetti Masarat. Rakkoo hamma kana keessa taa'anii yaalii fayyaa argachuu akka hin dandeenye kan dubbatan hidhamtoonni kunneen, inumaa wayita gaaffii akkasii dhiyeessan eegdota mana hidhaatiin akka garmalee reebaman dubbatu. Lammiin Itoophiyaa mana hidhaa Sa'uudii jiru kan biraan Abduu jedhamu, ''mana hidhaatti kan darbamneef yakka dalagnee osoo hin taane biyya ormaa waan ta'eef. ''Hojjennee jijjiiramna jennee baanee sababa koronaavaayirasiif mana hidhatti nu darban. Rakkoo hamtuutu harkaa nu qaba'' jedhe. Fedhiin baqattoota kunneenii nagaadhaan gara biyyatti deebi'uudha, kan waadaa galameefis kanuma, garuu kun hin taane. Haala amma keessa jiraniin garuu baqattoonni kunneen lubbuudhaan maatiisaanii waliin walitti deebi'uuf abdii dhabu himu. ''Mootummaan Sa'uudiis ta'e Itoophiyaa nu dagateera. Kanaafidha rakkoo addunyaarraa isa hamaataa keessa teenyee yeroo keenya kan eeggataa jirruuf,'' Jechuun aariin dubbata Abduun. Masaratii fi Abduun ammallee abdii hin kutanne, abdiinsaanii inni dhumaa mootummaa Itoophiyaarra jiraachuu dubbatu. Dararaa kana keessaa ba'anii guyyaa tokko ija maatiisaanii arguuf, abdiisaanii mootummaa Itoophiyaarra kaa'ataniiru. BBC'n dhimma kanarratti Imbaasii Itoophiyaa Sa'uudii jiru akkasumas minsteera dhimma alaa Itoophiyaa dubbisuuf yaaliin godhe hin milkoofne. Dhimma dararaa lammiilee kunneen irra ga'aa jiru ilaalchisee gabaasa barruun biyya Ingiliiz 'Daily Telegraph' jedhamu gabaase hordofee dhaabbata mootummoota gamtoomanii dabalatee dhaabbileen idil addunyaa hedduun Sa'uudii Arabiyaarrati gaaffii kaasuun gocha kana balaaleffataniiru. Kanarratti mootummaan Sa'uudii karaa Imbaasii isaa Landan jiruu gabaasa barruu kanaaf deebii kenneen mana hidhaa jedhame keessa dhuguma rakkoon akkanaa yoo jiraate akka qoratee sirreessu himeera. *Nageenya isaaf maqaan kan geeddarame.


Waraqaan Prof. Mararaa Guddinaan dhiheessan maaliif mormiin mudate?

Rakkoo siyaasaa biyyattii furuudhaaf daba saboota biyya kanaa irratti hojjetame dhoksuun hin barbaachisu jedhan hayyuun siyaasaafi Dura taa'aan paartii KFO Piroofeesar Mararaa Guddinaa. Xumura Torbee darbeetti waltajjiin waliigaltee biyyaalessaa uumuu irratti xiyyeefate paartilee siyaasaa biyyattii keessa jiran hirmaachisuun Finfinnee galma Komishinii Dinagdee Afrikaatti taa'amee ture. Waltajjii kanarratti waraqaan pirofeesar Mararaan dhiyeessan 'mormisiisaadha, wal dhibdee biraa kan uumudha' jedhamuun namoota siyaasaa fi miidiyaalee tokko tokkoon komiin irratti ka'eera. Dhimmi marii paartilee kuni marii kana dura bakka MM Abiy Ahimad argamanitti taasisan irratti kan irrati waliigalaniifi irratti mari'achuuf kan karoorfatanidha. Waltajjii kanaratti mata duree seenaa siyaasa Itoophiyaa fi waliigalteen biyyaalessaa akkamitti dhufa kan jedhurratti barreeffama kan dhiheessan Piroofeesar Mararaa Guddinaa yaada ani dhiheesseratti hirmaattonni gartuu lamatti qoodamanii mormiin ka'e jedhan. "Barreefamni kiyya akkaataa ijaarsa biyyattii fi yaaliiwwan sirna walqixxummaa diriirsuuf godhaman akkamitti karaarraa akka maqe, bara Sirna Minilik irraa eegalee kaaseen dhiheesse. ''Keessumaa sirni Minilik suni akkamitti ijaarame, ijaaramni sunimmoo maal fide, Oromoo fi saboota Kibbaa irratti balaa inni fide" kan jedhun dhiheesse jechuun himu. Kanaan alattis, sirna Miniliik booda Lij Iyyaasuun akkamitti akka biyya ijaaruuf yaale, kan Haayilasillaase, dargii fi Bara Obbo Mallas bulchanii fi waan amma itti jirru fi carraa nuharkaa bahaa jiru ibse jedhan Proofesar Mararaan. Erga Profeesar Mararaan waltajjii Sanarratti sababa rakkoo sirni Minilik ummata Oromoo fi biroo irraan gahe kaaseef mormiin namudate yaada jedhu qabu. "Warri akka malee mormaa turan maalif waan hamaa Minilik kaaste fi sirna nafxanyaa fa'a maalif kaaste kan jedhudha. ''Sababni isaanii ammoo yaanni kuni tokkummaa keenya diiga malee fuulduratti nu hin oofu yaada jedhu kaasan" jedhan. Faallaa kanaan immoo yaada isaanii kan deeggaranii fi dhugaa jiru haasa'uun murteessaadha warri jedhanis turaniiru jechuun dubbatan. Seenaa ijaarsa Itoophiyaa irratti rakkoo ture akka ka'u warri hin feene waan lamarraa madda jedhu Piroofeesar Mararaan, "Tokkoffaan seenaa biyya kanaa sirritti beekuu dhabuudha. Lammaffaan ammoo rakkoo ijaarsa biyya kanaa irratti ture yoo beekanis akka ka'u hin barbaadan gara sanatti mil'achuus hin fedhan. ''Sabni biyya kanaa rakkoo akkamii keessa akka darbee as gahe dhagahuu hin barbaadan," jechuun himu. Akka Piroofeesar Mararaan jedhanitti biyyattiin fedhii gartuu lamaa (kan isaan siyaasa Budaa jedhanii waaman) keessa jirti jedhu. "Gartuun tokko kan jaalala biyyaa abjuurratti hundaa'e qabantu jira. Warri kuni Itoophiyaa teenya nujalaa diiguufi  jedhanii watwaatu. ''Jaalalli kuni qulqulluu miti. Gama biraatiin gartuun biyya diiga jedhamee maqaan kennameesi ni jira," jedhan. Imalli ijaarsa biyyaa gartuu tokko quuqamaa biyyaa, gartuu kan biraa ammoo akka biyya diigutti qabatamee deemu kuni waliigaltee biyyaa akka miidhu seenaa darberraa kaasanii waltajicharatti hubchiisuus himu. "Jaalalli gartuun tokko qofti Itoophiyaaf qaban rakkoo qaba. Dargiin Eertiraatti Amaan Amdoom ajjeesee shaabiyaan dhalate. Hayilasillaaseen Jeneraal Taaddasaafaa hidhaa umrii guutuun dararee ABO dhalate. Kanaafuu, tokko dhiibuun rakkoo dabalataa dhala malee fala hin fidu jedheen itti hime," jedhan. Wantoota seenaa keessatti raawwatan kedhamaniifi kanneen hayyuulee seenaa gidduu waldhibdeen irratti ka'u keessaa tokko seenaa Anoleeti. Waltajjicharrati dhimmi ijoon hirmaattota gartuu lamatti qoodee walfalmisiise seenaa harma muraa fi harka muraa Aanolee kan Piroofeesar Mararaan miidhaa sirni Minilik Oromootarraan gahe jedhanii dhiheessann ture. "Warri guyyaa sana falman 'Aanoleen hin turre, waan sobaan uumameedha' jedhu. Aanoleen Finfinnee irraa KM 160 Deemanii saba sana gafaatanii dachii kanarratti maaltu ta'e jedhanii baruu ni danda'u. Kuni waan uumnee odeessinu miti" jedhan. Waltajjii sanaan booda akkaataan miidiyaaleen dhiheessan gara ofii jedhanitti hiikanii xiinxaluus himan. Isaan garuu seenaa kana kitaabota hayyootni sadarkaa Piroofeesaraa jiran barreessan kan sabummaan adda addaa qabanii fi muuxannoo siyaasa ofii isaanii qaban irraa akka dhiheessan dubbatu. Rakkoo siyaasaa biyyattii furuudhaaf daba saboota biyya kanaa irratti hojjetame dhoksuun hin barbaachisu jedhan. "Warri Minilikiin goota yeroo hundaa jedhan jiru. Warri Minilik gabroomfataadha jedhanis jiru. ''Warri kun lamaanuu sabuma biyya kanaati. Yaada kana lamaanuu lafa keenyee amma maal goonu kan jedhutu ilaalamuu qaba. Kana jechuun garuu seenaa sana haaluu fi dhoksuudhaan ta'u hin qabu" jedhan. Akka Piroofeesar Mararaan jedhanitti jaalalli biyya kanaaf ana duwwaatu jira jedhu biyya diigaa deema malee hin ijaaru. "Waltajjii sanarratti warri jaalala fakkeessanii biyya diigan akka jiran itti himeera. Warri amma biyya kana numatu jaalata jedhu kuni warra rakkoon qaba jedhu kanas yoo rakkoosaanii hin gaafatin maqaa tokkummaatin biyya diiga. ''Jaalalli abjuu warra biraa humnaan balleesuu yaalu biyyas ni balleessa" jedhan. Mootummaa amma aangorra jiru kana ilaaleenis yaanni isaan 'hidhaa fi ajjeechaan rakkoo biyya kanaa hin furu' jedhee dhiheesse warra gama mootummaatii dhufan dallansiisuu akka hin hafnes himan. Haala amma irra jirruun mormituun mootummaatti, mootummaan ammo warra mormituutti quba qabuurra aadaan balleessaa ofii amananii waliin hojjechuu dhufuu akka qabu dhaaman.


Jawaar fi kaan abbaan seeraa dhimma isaanii ilaalu dhaddacharraa akka ka'u gaafatan

Mana Murtii Federaalaa Sadarkaa Jalqabaatti dhaddachi ramaddii Araadaa galmee qorannoo duraa Obbo Jawaar, Obbo Baqqalaa Garbaa fi Hamzaa Adaana (Booranaa) dabalatee namoota 14 irratti ragaalee Abbaa Alangaa dhaggeeffachuuf har’atti beellama qabatee turullee sababa iyyata abukaatoowwan shakkamtootaa dhiyeessanin jecha ragaalee hin dhageenye. Iyyatni barreeffamaa abukaatoowwan shakkamtootaa dhiyeeffatan “abbaan seeraa yeroo ammaa galmicha of harkaa qaban dhimmicha loogiirraa bilisa ta’anii nuf ilaaluu hin danda’an” jedha. BBC'f yaada isaanii kan kennan abukaatoon shakkamtootaa Obbo Kadir Bulloo “abbaan seeraa galmicha qabatanii jiran gaafa Obbo Jawaar Mahaammad mana murtiitti dhiyaatan miira “si argadhe” jedhuun kolfa qoosaa itti kolfan" jedhan. Abbaan seeraa Obbo Dassaaleny Fantaa jedhaman kun dhaddacha irratti yeroo adda addaa mirga dubbachuu shakkamtootaa fi kan abukaatoowwan isaanii daangessaa turuu iyyata abukaatoowwan shakkamtootaa mana murtichaaf dhiyeessan keessatti eeramee jira. Abbaan alangaa galmee qorannoo duraa banee ragaaleen naaf haa dhagaa'aman wayita jedhetti shakkamtoonniifi abukaatonni isaanii garagalchi iyyata abbaa alangaa yeroo gahaa waliin kennameefi yaada mormii akka dhiyyeessan gaaffii gaafatan abbaan seeraa kun kuffisaniiru. Gama kaaniin abbaan alangaa namootni shan golgaa duubaa akka raga bahan wayita gaafatetti wanta kana hayyamuuf haal dureen guutamuun irra jiru kan seera irratti tumame guutamuu osoo hin mirkaneeffatiin hayyamuu qofa osoo hin taane, shakkamtoonniifi abukaatonni isaanii yaada mormii qaban akka hin dhageesifanne dhorkuus iyyata kana keessatti eeramee jira. Kana qofa osoo hin taane abbaan seeraa kun dhaddacha irratti yeroo gara garaa murtii kennuun dura dhaddacha adda kutanii bahanii qaama hin beekamne waliin mari'atanii akka deebi'an eeruun kun bilisummaa abbaa seerichaa shakkii keessa galcheera jedhu abukaatonni. "Abbaan seerichaa bilisa fi haqa qabeessa ta’uu isaanii shakkii keessa kan galchuudha” jedhan Obbo Kadir. Haaluma kanaan abbaan seeraa fedhii isaaniitin dhaddacha dhimmicha ilaalurraa akka of kaasan yoo hin taane ammoo dhimmichi abbaa seeraa biraatin ilaallamee manni murtii abbaa seeraa kana dhaddacharraa akka kaasu murteen akka kennamu gaafataniiru. Abbaan seeraa galmee qorannoo duraa Obbo Jawaar Mahaammad dabalatee namoota 14 qabatanii jiran Obbo Dassaaleny gama isaaniitin “iyyatichi wantoota hin raawwatamne fi raawwatamuu hin dandeenye qabatee jira" jechuun "galmee kanarraa ka’uu hin qabu” jechuun dubbatan. Dhummarattis abbaan seeraa kun dhimmichi mana murtichaaf dhiyaatee akka ilaallamu ajaja kennan. Hanga galmichi qoratamee murteen itti kennamutti shakkamtootni mana hidhaa akka turan fi yeroo gaafatamanitti poolisiin akka dhiyeessu ajajan. Sababa kanaaf jecha beellamni ragaalee abbaa alangaa dhagahuuf har'a Wiixata Hagayya 10'tti qabamee ture yeroo hin beekamnetti darbeera. Gama biraatin manni murtichaa gaafii mirga wabii Obbo Baqqalaa Garbaa dhiyeessanii turan irratti murtee kennuf har’atti beellamee kan ture yemmuu ta’u “yakki Obbo Baqqlaaan ittin shakkaman kan lubbuun namaa itti darbee waan ta’ef” mirgi wabii gaafatan kan hin fudhatamne ta’uu manni murtichaa beeksiseera. Haaluma wal fakkaatun gaafin mirga wabii Obbo Hamzaa Adaana (Booranaa) fi namootni galmee isaanii keessatti argaman biroon 8 dhiyeessanis hin fudhatamne.


Obbo Jawaar Mohaammad ogeessa dhuunfaa isaaniitin akka yaalaman manni murtii ajaje

Mana Murtii Federaalaa Sadarkaa Jalqabaatti dhaddachi Ramaddii Araadaa galmee Obbo Jawaar fa'i irratti jecha ragaalee Abbaa Alangaa kaleessa, gaafa Kamisaa, dhaggeeffachuu eegale. Galmeen qorannoo duraa kuni kana dura sababa garaa garaan si'a sadiif guyyaa biraatti kan darbe yoo ta'u oolmaa dhaddachaa Kamisaa irratti Obbo Jawaar Mahaammad, Obbo Baqqalaa Garbaa dabalatee shakkamtoonni saddeet dhiyaataniiru. Abbaan alangaa guyyaa kaleessaa ragaalee namootaa sadi kan dhiyeeffatee ture yemmuu ta'u jechi ragaalee lamaa dhaggeeffatameera. Oolmaa dhaddacha Wiixata darbeen guyyaa kaleessa, Kamisa, bu'aan qorannoo koronaavaayirasii shakkamtoota 9 hafani akka dhihaatu manni murtii ajajee ture. Kamisa kaleessaas ragaa qorannoo dhibee Covid-19 Institiyuutin Fayyaa Hawaasaa Itoophiyaa gama Komishinii Poolisii Federaalaatin ergeen Jawaar Mahaammad, Baqqalaa Garbaa, Hamzaa Adaana /Booranaa/ fi Shamsaddin Xahaa dhibicharraa bilisa ta'uun isaanii himameera. Manni murtii qorannoo Covid-19 kan kenne galmee Jawaar jala eegdonni isaa shan koronaavaayirasiin qabamuun isaanii waan mirkanaa'efidha. Miseensi paartii KFO Obbo Jawaar Mohaammad Wiixata darbe na dhukkubeera jechuun mana murtiitti himatanii manni murtiis wal'aansa akka argatan ajajeera. Haa ta'u malee, ogeessa fayyaa dhuunfaan isa wal'aanamu gaafatan hin fudhanne ture. Oolmaa mana murtii gaafa Kamisaan Obbo Jawaar Mahaammad tajaajila wal'aansaa osoo hin argatin akka jiraniifi ammallee dhibamaa jiraachuu dubbatan. Yaaddoo 'lubbuu isaanif qaban irraa kan ka'e' ogeessa fayyaa isaan hin beekneen yaalamuu gonkumaa akka hin barbaadne kan himan Obbo Jawaar, "nyaata yeroon nyaadhu na deebisiisa. Har'as na teessisaa jira" jedhan. Obbo Jawaar dhaabbata fayyaa mootummaa tuffatanii osoo hin taanee yaaddoo lubbuu isaanif qaban irraa kan ka'e hakiima dhuunfaa isaaniitin yaalamuu akka barbaadan himan. Poolisiin Federaalaa gama isaatiin shakkamtootnis ta'e namootni irratti murtaa'e hospitaala rifaraalaa poolisii federaalaa fi kilinikoota xixxiqaatti akka wal'aanaman himuun wayita Obbo Jawaar dhaabbilee kunneenitti yaalamanis poolisiin itti - gafatama akka fudhatu himeera. Abbaan alangaa gama isaatiin Obbo Jawaar eegumsi godhameefii hospitaala dhuunfaa barbaadanitti akka yaalaman isaan gaafatanii diduu isaanii himan. Obbo Jawaar garuu "namni hakiima dhuunfaa sif dhiyeessina naan jedhe hin jiru" jechuun dubbatan. Manni murtichaa yaada garee lamaanii erga dhaggeeffatee booda heera biyyattii keewwata 21 irra kan kaayame shakkamtootni hakiimoota isaanii walin wal arguuf mirga qabu kan jedhu eerun Obbo Jawaar hakiima dhuunfaa isaaniitin akka yaalaman ajaja kenne. Dhaddacha Wiixata Hagayya 11, 2012 darbeen abukaatoowwan shakkamtootaa bakka maamila isaanii waliin wal arganitti kaameraan waan jiruf mari'achuuf rakkachuu isaanii ibsanii ture. Manni murtiis kuni akka sirratu ajaja dabarsuun ni yaadatama. Haa ta'u malee, oolmaa dhaddachaa kaleessa Hagayya 14, 2012'n shakkamtonniifi abukaatoowwan ajajni kuni hojiirra hin oolle jechuun mana murtiitti himaniiru. Poolisiin gama isaatin abukaatoowan iddoo kaameeraan hin jirretti maammiltoota isaanii arguu isaanii fi kanaafis galmee abukaatoowwan fi maamiltootni isaanii irratti mallatteessan dhiyeessuu akka danda'u hime. Haa ta'u malee abukaatoowwan Obbo Jawaarfaa maamiltoota isaanii osoo hin argin dursanii akka mallatteessan taasifamaa jiraachuu himan. Manni murtichaa gama isaatin shakkamtootni abukaatoo isaanii walin haala icciitinsaa eeggameen wal arguuf mirga akka qaban himun poolisiin federaalaa ajaja kana akka raawwatu cimsee hubachiise. Yoo ajajni kun hin raawwatamnes manni murtichaa tarkaanfii seeraa akka fudhatu abbaan seeraa dubbataniiru. Manni murtichaa namoota galmee qorannoo duraa Obbo Jawaar Mahaammad jalatti argaman maraaf qorannoon Covid-19 akka taasifamu kanaan dura ajajee ture. Haa ta'u malee, gaazexeessaa OMN Mallasaa Dirribsaa dabalatee namoota afurif qorannoon kun akka hin taasifamne abukaaton isaanii Obbo Waabe Hajji BBCti himaniiru. Gaazexeessaa Mallasaa Dirribsaas "namootni nu walin turan Covid-19n qabamaniiru. Manni murtii akka qoratamnuf ajajee turus poolisiin ajaja mana murtii kabajaa hin jiru" jechuun dubbate. Kana malees, shakkamtootni biroon bilbilaan maatii isaanii akka argatan taasifamaa jiraachuu fi isaan garuu dhorkamuu isaanis himeera. Manni murtichaa iyyata shakkamtootni fi abbaan alangaa dhiyyeessan irratti ajaja kennuf akkasumas ragaalee abbaa alangaa hafan dhaggeeffachuuf Wiixata Hagayya 18 bara 2012ti beellama qabateera.


Siyaasa Itoophiyaa: 'Mootummaan karaa nagaatti balbala waan cufateef uummanni karaatti ba'e'-Dr Ittaanaa Habtee

Hiriira mormii Wixata darbe jalqabeen Oromiyaa iddoo addaa addaatti namoonni ajjeefamaniiru. Lakkoofsa namoota du’anii qulqulleessaa jiraachuu mootummaa naannoo Oromiyaa himeera. Hoogganaan Biiroo Dhimmoota Kominikeeshinii Mootummaa Naannoo Oromiyaa Obbo Geetachoo Baalchaa, ajjeechaa kanaaf namoota biyya alaa taa’anii hiriira waamanitu itti gaafatamu jedhan. Himannaa gama mootummaatiin dhiyaatu kana irratti namoonni mormii Oromiyaatti ka'e kana hordofan maal jedhu? Namoota dhimma kana keessatti hirmaannaa qaban keessaa tokko kan ta’an Dr. Ittaanaa Haabtee  wajjiin BBC’n turtii taasisaniiru. BBC: Waan amma ta’aa jiru akkamiin ibsitu? Sochiin uummanni Oromoo taasisaa jiru sochii walqixxummaafi dimookirasiiti. Kanaa gadiis miti, olis miti. Waanti hawaasni deddeebi’ee himatu mirga abbaa biyyummaa waan jedhamu jalatti walgaha. Waanti kaleessas ta’e, har’as ta’aa jiru gaaffii karaa nagaatiin dhiyeeffachuu ture. Kanaaf hiriira nagaatu adeemsifame. Namoota nagaarratti, humnoonni hidhatan dhukaasanii kan ajjeesan. BBC: Kaleessa wayita anga’oota gaafannu, akka heeraafi seera biyyattiitti  namni karaa nagaa hiriira bahee gaafachuu barbaadu jalqaba eeyyamsiisu qaba, qaama mootummaa gaafa akkasi,yeroofi iddoo akkasitti hiriiran baha jedhee beeksisuu qaba kan jedhu seera keessa jira, amma garuu abbuma argetu hiriira baha kun seeran ala, kun akka hin taaneef seera kabachiisuu qabna jedhu. Hiriirri kun akka bahamuuf qaamni mootummaa gaafatameeraa? Dr Ittaanaa: Sirni amma jiru kun gaaffii nagaatti balbala cufee fixeera, hooggantoota hunduma guuree mana hidhaatti galcheera, sababa itti barbaadee. Kanaaf,uummanni karaa danda’een hiriira wal waamaa, uggura karaas karuma danda’uun wal waama, eenyutu eeyyameef isa jedhuuf, Kan waame Qeerrooodha, Hooggansi Qeerroo biyya keessa jira, Kan deebii kennnes uummata Oromooti. BBC: Warra ala taa’antu hiriira waama jechuun, ittii gaafatamummaan isaan bira jedhu, uummanni yoo hiriira bahe akka du’u otoo beekanii,uummata du’atti kan waamaa jiru namoota biyya alaa jiran isiniin jedhu. Namni hiriira bahe akka du’u hin beektu, otuma beektanii karaa midiyaa hawaasaa waamicha gootan, qeeqa mootummaan isinirratti kaasuuf maali deebiin keessan? Dr Ittaanaa: Jalqaba dubbii nama ajjeesuu amanuun isaanii waanta guddaadha.  Nama hiriira bahe ajjjeesneerradha , gama kan biraan kan isaan dubbataa jiran. Kanaaf, Namni tokko biyyasaarratti heeraan mirga kennameef  gadi bahee yaadasaa ibsachuuf, waanta barbaade biyyasaarratti hojjachuuf otoo mirga qabuu ,rasaasaan du’a, namni gadi bahee gaaffii gaafatu jechuun mataan isaa itti gaafatamummaarraa baqachuudha. Kanaaf, isa rasaasaan nama rukutedha kan gaafatamu malee, qeerroo isaa waamicha waame miti. BBC: Inni ajjeese akkuma jirutti ta’ee, Namoonni akka du’an otoo beektanii rogeeyyiin karaa miidiyaa hawaasa waamicha gootu, itti gaafatamummaa fudhattu? Dr Ittaanaa; Waantiin siin jechuu barbaaduu, waamichayyuu nuti waamnee hin beeknu, Waamicha qeerroon ergate miidiyaaleen Oromoo dubbisaniiruuf, nutis immoo gama dandeenye hundumaan uummanni Oromoo miidhamni isaa akka irraa ka’uuf amma lubbuun keenya bahutti bira dhaaabbannee falmina. BBC: Dubbi himaan mootummaa naannoo Oromiyaa Obbo Geetachoo Baalchaa namni Meenchaa qaratee gaafa humna poolisiitti bahu, poolisiin akkam godheetu callisee ilaala?  Kana kan raawwatan humnoota Oromiyaan akka hin tasgabboofne barbaadaniidha jedhu. Mootummaniis, rogeeyyii yaada mataasaanii jedhu, kana gidduutti garuu namni du’aa jira, tarii akka namni hin duunetti  ykn karaa  biraatiin siyaasa kana gaggeessuun hin danda’amuu? Dr Ittaanaa: Jalqaba atis kaasaa jirta, nama Meeccaan du’e dhageessee ati obbolessa koo? Namni meeshaa aadaasaati kan fudhatee bahe.  Nama tuquuf miti kan fudhatee bahe, hiriira bahee  yaada fi  dallansuusaa  himachuufi bahe biyyasaarratti. Isa kanaaf sababa barbaaduu jechuudha. Nama nagaa  ajjeesaniitu  sababa barbaadu, isa dhoksuuf. Itti-gaafatamummaa fudhachuu qabu, itti gaafatamuummaan  mataasaanirraa bu’aa hin jiru.


Ministirri Muummee Itoophiyaa qondaaltota 10 haaraa muudan. Ministirri Raayyaa Ittisa biyyaa kan turaniifi dhiheenya miseensummaa koree jiddugeessaa paartii Badhaadhina damee Oromiyaa keessaa yeroof dhorkamuun kan himamee obbo Lammaa Magarsaa aangoorraa kaafamuun bakka isaaniitti namni biraa muudameera. Bakka obbo Lammaatti Dr Qana'aa Yaadataa Minisitira Raayyaa Ittisaa ta'uun mudamuusaanii ragaan fuula feesbuukii MM irratti maxxanfame ni mul'isa. Kana malees, Geediyoon Ximootiwoos(PhD) abbaa alangaa waliigalaa ta'uun yoo mudaman, Dr Saamu'eel Hurkaatoo ammoo Ministira Saayinsii fi Dhaabbilee Barnootaa Olaanoo ta'un muudamuun isaanii barameera. Kantiibaa ittaanaa magaalaa Finfinnee kan turan injinar Taakkalaa Uumaa ammoo Ministira albuudaa fi boba'aa ta'uun mudamuun barameera. Haaluma walfakkaatuunis obbo Tasfaayee Dhaabaa, itti aanaa abbaa alangaa waliigalaa, Obbo Yohaannis Buwaayyaalaw, Daarektara Olaanaa Institiyuutii qorannoo tarsimoo quunnamtii alaa ta'anii muudaman. Obbo Nugusuu Xilaahun ammoo Komishinara Komishinii Carraa Hojii Uumuu, Injinar Indaawwaq Abbitee ammoo daarektara ittaanaa Koroporeeshinii hojii sibiilaa fi injinarjii ta'uun mudamaniiru. Kana malees, Obbo Fiqaaduu Tsaggaa ammoo ittaanaa abbaa alangaa waliigalaa yoo ta'an, Pirofeesar Hiruut Walda Maariyaam, sadarkaa ministeeraatti gorsituu damee hawaasummaa Ministira Muummee ta'uun muudamaniiru. Injinar Taakkaalaa Uumaa  aangoorrraa ka'usaanii ilaalchee fuula feesbuuk isaaniirrati ergaa dabarsaniin, waggoota lamaan darbaniif jiraattoota magaalaa Finfinnee tajaajiluunsaa akka gammachiseefi rakkoolee magaalattii hiikuufis kan danda'ameef mara taasisaa turu ibsan. ''Dargaggoofi barattoota qabannee imalleerra. Eegereef yaaduu keenyaaf ragaawwan keenya. Akkasumas kanneen humna hinqabneetti dhiyaachuu dhaggeefachuun ba'aasaanii qooddachuuf kan nuuf danda'amee hunda goonneera,'' jechuun turtii hojiisaaniirratti yaadasaanii ibsan. Kana malees Magaalaa Finfinnee hooggannuun carraa olaanaadha kan jedhan injinar Taakkalaan, 'carraa seenaadhaan' argannee akka akkasumaan hinbanneef yaalii taasifneerras jedhan.


Mootummaa: Miseensa jaarmiyaa siyaasaa sababa ta'eef 'kan hidhame hin jiru'

Bakkeewwan adda addaa naannoo Oromiyaa keessumaa Godinaalee Wallagga Arfan keessatti namoonni hidhamaa jiraachuu jiraattonni BBC'tti himan. Kanneen hidhaman keessaa kanaan dura hidhaa turani kan bahan keessa jiru. Obbo Geetaachoo Tarfaa jiraataa aanaa Begii yoo tahan kaleessa raayyaa ittisa biyyaan daandii irraa qabamuun hidhamuu isaanii haati warraa isaanii Aadde Almaaz Bantii BBCti himaniiru. Aadde Almaaz akka jedhanitti abbaan warraa isaanii dhibee sukkaaraafi dhiibbaa dhiigaa waan dhukkubsataniif nyaatallee nyaachuu rakkatu. Kanaaf kaleessa qoricha fidaafi jennaan qoricha geessineerraaf jechuun kaleessa deemanii arguu isaanii dubbatu. Hanga ammaattis himanni irratti banamee mana murtiitti akka hin dhiyaannee ibsaniiru. Dabalataan Aadde Caaltuu Taakkalaa kanaan dura waggoota 10 oliif mana hidhaa turtee erga MM Abiy Ahimad aangootti dhufanii as dhiifamaan gadhiifamtee turte irra deebiin gaafa Kibxataa galgala to'annoo jala ooluushee maatiin himaniiru. "Mooraa keessatti nutti marsanii dirree waraanaa fakkeessanii qabanii amma to'annaa jala jirti. Kan to'annaa jala ishee oolche ammoo raayyaa ittisa biyyaati," jechuun harmeen ishee Aadde Askaalee Abdii BBC'tti dubbatan. Maatiin kun sababa namoonni kuni hidhamaniif akka hin beekne dubbatu. Ta'us, ''Waanuma ABO taateef natti fakkaata. Yoggaan ilaalu garuu balleessaa biraa hinqabdu. Ofiifuu waggaa meeqa siqaayii argaa baate,'' jedhan. Akka Aadde Askaaleen jedhanitti intala isaanii Caaltuu qofaa osoo hin taane namoonni magaalaa Shaambuu irraa hidhaman hedduudha. Caaltuun erga gara Shaambuu deemtee ji'aa ol akka ta'e himanii achitti itti-gaafatamtuu Adda Bilisummaa Oromoo taatee waajjirri banamee hojjechaa turte. "Torban lamaan darbe irraa eegalee erga Komaand postiin gara magaalaa kanaa dhufee irraa eegaltee garuu biiroo hin banne. Erga isaan dhufanii dhukaasa bananii manaayyu baatee hin beektu. Kaleessa garuu dhufanii qabatan." Magaalota akka Naqamtee, Gimbiifi Dambidolloo keessaas namoonni garaagaraa hidhamaa akka jiran jiraattonni BBC'tti himaniiru. Dhaabni Adda Bilisummaa Oromoo Obbo Daawud Ibsaan durfamullee ibsa gaafa Wiixataa baaseen miseensonni isaanii hidhamaa jiraachuu eera. Haata'u malee, namoonni to'annoo jala oolfaman shakkamaniiti jechuun Hogganaa Itti-aanaa Biiroo Dhimmoota Komunikeeshinii Oromiyaa Obbo Dheeressaa Tarrafaa BBC'tti himaniiru. "Kan hidhaman yakkaan shakkamaniiti malee miseensummaa ABO ykn jaarmiyaalee siyaasaa ta'aniif miti. Abbaa Gadaas ta'an hoogganaa dhaaba siyaasaa kamiiyyu ta'an kan to'annaa jala oolan yakkaan shakkamaniiti," jedhu. Isa mana murtiitti dhihaachuu dhabuu maatiin namoonni jalaa hidhaman gaafataniifis Obbo Dheeressaan ''akka mana murtiitti dhiyeessanitti yaadna, ta'uu baannaan ammoo ni qoranna,'' jedhan. Rakkoon nageenyaa Lixa Oromiyaatti mul'ate tasgabbaa'aa jiraachuu Itaamaajor Shuumiin Humnooti Waraanaa Waliigalaa Itoophiyaa Birhaanuu Juulaa gaafa Kibxataa gabaasa Mana Maree Bakka Bu'oota Ummataatti dhiheessaniin ibsaniiru. "Humna naannootiin ol waan taheef humni ittisa biyyaa galeera. Ummata hin rukutnu. Ummataafi isaan waliiti maknee hin rukutnu. Ummata of faana hiriirsuun isaaniin adda baasuun yeroo qofaatti bahan tarkaanfii fudhanna." Janaraal Birhaanu Juulaan ''bara jireenya kootti haleellaan gara jabinaa ummata irratti raawwate Wallaggatti malee argee hinbeeku,'' jechuun hidhattoota Waraana Bilisummaa Oromoo bakkasitti socho'anitu kana raawwate jedhani dubbataniiru. Mootummaan ABO'n waraana isaa hiikkachiisuu dhiisuudhaan nageenyi ummataa boora'eera jechuun komataa ture. ABO'n ammoo waraanni keenya rakkoo uume hin qabu mootummaatu waraana nurratti labsee jechuun komata.


Paartiin Obbo Lidatuun hundeessan dhimma fayyaa isaaniirratti MM Abiyyiif xalayaa barreessuufi

Manni murtii Magaalaa Bishooftuu miseensa Mana Maree Biyyaalessaa Paartii Dimookiraatawaa Itoophiyaa (PDI) kan ta’an Obbo Lidatuu Ayyaalewirratti guyyaa kaleessa, Wiixata, qorannoo poolisiif guyyoota 7 eeyyame. Dhimma Obbo Lidatuu kan dhiyeenyatti hordofan pirezidantiin paarticha Obbo Adaanee Taaddese ragaaleen dabalataa akka hin dhiyaanne ibsuun,  ta’us dhibee onnee Obbo Lidatuu irratti ragaa wal’aansaa  akka dhiyeessaniif kan manni murtii gaafate dhiiyeessu isaani ibsaniiru. Ragaaleen wal’aansaa dhiheessan kun dhibeen isaanii lubbuu isaaniif yaaddeessaa ta’uu, koronaavayirasiif saxilamoo ta’uufi hordoffiin wal’aansaa akka isaan barbaachisu kan ibsudha. Dabalataanis, wal’aansaaf Ameerikaatti beellama qabaachuu isaanii ragaa agarsiisu dhiyeessuu isaani Obbo Adanee himaniiru. Ta’us, manni murtii dhimmicha ilaaluuf beellama dabalataa guyyaa torba kenneera. Obbo Lidatuun kan to’annoo jala oolan ajjechaa Hacaaluun booda hokkara magaalaa Bishooftutti ka’e qindeessuufi deeggaruun shakkamaniiti. Abbootiin seeraa yeroo adda addatti waan geeddaramaniifi dhimmichi haaraa ta’aa waan itti deemeef irra deebiin bellamni guyyaa torbaa kennameera jedhu Obbo Adaanan. Meeshaalee waraanaa lamaan poolisiin ‘yeroon mana isaani sakkatta’eettan argadhee’ jedhee irratti Obbo Lidatuun meeshaan inni tokko meeshaa hin hojjennee kan abbaa isaanii irra dhaalaan argatan ta’uu himu. Inni biraammoo kan bara 1998'tti meeshaa waraanaa eeyyama mootummaan qabatan ta’uu ragaa agarsiisuu dhiyeessuu isaani Obbo Lidatuun akka itti himaan Obbo Adanee dubbataniiru. Abukaatoo bakka isaan bu’u akka hin arganne ibsuun hanga ammaa Obbo Lidatuun ofii isaanii falmaa kan turan yoo ta’u guyyaa kaleessaa abukatootiin akka falman Obbo Adaaneen dabalanii ibsaniiru. “Obbo Lidatuun abukaatoo argachuu dhiisuu isaanii erga miidiyaa irratti ibsinee booda torban darbe Oromiyaa keessa kan hojjataniifi abookaatonni Afaan Oromoo dubbatan bilisaan ni falminaaf waan jedhaniif har’a kan falman abukaatoo tokko waliin mari’achaadha,” jedhaniiru. Obbo Lidatuun beellama keennamuuf irratti 'abdii kan kutan' yoo ta’u '‘tarii filannoo booda, waggaa lama boodan hiikamuu danda’a, waggaa lamaaf of qopheesseen jira,” jechuun itti himuu isaanii Obbo Adaaneen himaniiru. Haala fayyina isaanii irratti Obbo Lidatuun har’a mana murtii erga seenanii booda funuunni irra deddebiin rakkisaanii akka ture dubbatu Obbo Adaanan. Wal’aansa akka argataniif ragaaleen agarsiisan ga’aan jiraatus manni murtii waan hin eyyamneefiif Obbo Lidatuun “Murteen du’aa akka natti murtaa’ettan lakkaa’a,” jedhanii dubbachuu isaanii himaniiru. Pirezidantiin paartichaa bu’aa itti aanuu eegurraan kan hafe nutis mana murtirraa abdii kuttanneerra jechuun dubbatu. 'Sababa ilaalcha siyaasaa isaaniin hidhamani,' kan jedhan Obbo Adaanan kana dura mariin hiikuuf Komishiinii Mirga Namoomaafi Boordii Filannoof xalayaa galchuu isaanii himu. Ta'us, dhimma manni murtii qabate waan ta’ef gidduu galuu akka hin dandeenye itti himamuu dubbataniiru. Amma yeroo dhumaaf Ministira Muummee Abiy Ahimadiif xalayaa barreessuuf qophaa’uu isaanii Obbo Adaanan BBCtti himaniiru. Magaalaa Finfinneefi Naannoo Oromiyaatti ajjeechaa Hacaaluu Hundeessaa booda hookkara ka'en lubbuun lammiilee 170 ol kan darbe yoo ta'e qabeenyi guddaas barbadaa'eera. Rakkoo nageenyaan walqabateefi hookkara ka'enin shakke jechuun poolisiin qondaaltota siyaasaa, hoggantoota mootummaa, humnoota nageenyaa, gaazexeessitoota dabalatee walumaagala namoonni 7,000 ol ergasii hidhaa seenaniiru.


Obbo Jawaar Mohaammad dhukkubsachuu isaanii mana murtiitti himan

Mana Murtii Federaalaa Sadarkaa Jalqabaa dhaddachi ramaddii Araadaa oolmaa isaa Wiixata Hagayya 11, 2012 [Hagayya 17, 2020]  galmee qorannoo duraa Jawaar Mohaammadiifi shakkamtoota 13 biroo irratti dhagahuuf yaade yeroo 3ffaaf guyyaa biraatti dabarse. Qorannoon duraa torban darbe si'a lama kan dabarfame yoo ta'u guyyaa kaleessaa Obbo Jawaar Mohaamad rakkoon fayyaa akka isaan qunname dhaddacharratti argamanii himaniiru. Abbaan Alangaa Walii Galaa Federaalaa waa'ee dhimma Jawaar Mahammad ilaalchisuun ibsa kenneera. Abbaan Alangaa Walii Galaa Federaalaa kun Jawaar fi shakkamtoota biroo saddeet irratti ragaa qorannoo duraa dhagahuuf kan beellamatee ture ta'us garuu Obbo Jawaar Mahammad dhukkuffadheera jechuusaaniin dhaddachi kun gufachuu ibseera. Akka ibsa kanaatti Obbo Jawaar Mahammad akkaataa hojimaata jiruutiin tajaajila kunuunsa fayyaa kan argataniifi argataas kan jiraniidha, ''Fayyummaan isaaniis sadarkaa gaariirra jira,'' jedheera. Poolisiin Federaalaa kaleessa ibsa kenneen Obbo Jawaar dhibamaniiru jechuun kan miidiyaadhaan hafarmamu sirrii akka hin taaneefi Obbo Jawaar fayyummaa gaariirra akka jiran dubbatee ture. Abbaan alangee abukaatoowwan shakkamtootaa ragaan qorannoo duraa irra deddeebiin akka daddarbuu taasisaa jiru jechuun dhaddacharratti dubbataniiru. Gama kaaniin, abukaatoowwan shakkamtoota waliin bakki wal argan iccitii eeguuf rakkisaa ta'u himuun manni murtii akka sirreessu gaafataniiru. Manni murtii shakkamtootni abukaatoo isaanii walin bifa iccitiisaa eeggateen akka wal argan ajajuun Kamisa dhufu Hagayya 14, bara 2012 ragaalee abbaa alangaa dhaggeeffachuuf beellama qabateera. Manni murtii torban darbe bu'aan qorannoo koroonaavaayirasii shakkamtoota 14 galmee Jawaar Mohaammad jala jiran akka dhihaatuf har'a beellamee ture. Haa ta'u malee, kan namoota shaniin alatti bu'aan qorannoo namoota sagalii hin dhiyaanne. Oolmaa dhaddacha har'aatin bu'aan qorannoo dhibee Covid-19 shakkamtoota shanii xalayaa Institiyuutin Fayyaa Hawaasaa Itoophiyaa ergeen kan dhiyaate yemmuu ta'u Geetu Tarrafaa, Bashir Huseen, Kennee Duumechaa, Sabbooqaa Olqabaa fi Daawit Abdataa dhibeen Covid-19 irratti argamuunsaa ibsameera. Dabalataan eegdoo Obbo Jawaar kan ture Tamiraat Huseen har'a mana murtiitti kan hin dhiyaanne yemmuu ta'u innis dhibeen Covid-19 irratti argamuusaa poolisiin himeera. Poolisiin reeffa Hacaaluu Finfinneetti deebisuun, ajjeechaa miseensa poolisiin, yaalii ajjeechaa qondaaltota mootummaafi hookkara uumuun shakkee Jawaar Mohaammadiifi kanneen galmee isaanii jala jiran to'achuu ibseera. Kana dura, wabiin akka gadhiifaman akkasumas abbaan seeraa dhimma isaanii ilaalu akka jijjiiramu kan Obbo Jawaar fa'i gaafatan kufaa ta'eera. Obbo Jawaar Mahaammad gaafa Wiixataa "baay'ee na dhukkubeera. Mallattoolee himuu hin barbaadu. ''Qoricha dhukkuba bayyanachiisullee fudhachuu hin dandeenye" jechuun dhaddaacha keessa turuu akka hin dandeenye fi manni murtichaa ennasuma akka isaan gaggeessu gaafatan. "Haala cimaadhaan dhukkubsachaan jira" jechuun abbaa seeraatti kan himan Obbo Jawaar Mahaammad, poolisootni daqiiqaa 30f ta'ullee mana murtiitti argamuu qabda waan jedhaniif gara mana murtichaa dhufuu isaanii himan. Dhaddacha har'aa irratti Obbo Jawaar dhukkubsachuu ibsuun gara alaatti deddeebi'aa turani. Kaleessa isaan dhukkubuu eegaluu kan himan Obbo Jawaar "ogeessa fayyaa dhuunfaa kootin akkan wal'aanamu naaf yaa heeyyamamu" jechuunis gaafatan. Haadha warraa fi daa'ima isaanii biyya alaa jiran baasii isaa ofif kaffalaniis ta'u gama suur-sagaleen haasofsiisuu akka barbaadaniifi kunis akka eeyyamamuuf mana murtichaa gaafataniiru. Kamisa darbe, manni murtii Wiixata har'aa bu'aan qorannoo koronaavaayirasii shakkamtoota 14 akka dhihaatu ajajee ture. Obbo Jawaar fa'i waliin hidhamanii kan jiran Obbo Hamzaa Adaana (Booranaa) dhaddha har'aa irratti "iddoon nuti afran itti jirru Covid-19f kan hin saaxille ta'us mallattoon garuu nurratti mul'achaa jira. Qufaa cimaa nu qufaasisa. Kanaan dura akka qorannoon nuf taasifamu iyyachaa turre. Dhimma kanarratti manni murtichaa ajaja nuf yaa kennu" jechuun dubbatan. Kana malees, dhibee sukkaaraa fi dhiibbaa dhiigaa akka qaban mana murtichaatti kan himan Obbo Hamzaan, tajaajila yaalaa akka argatan akka taasifamu gaafatan. Gaazexeessaan OMN Mallasaa Dirribsaa namootni Komishinii Poolisii Magaala Finfinneetti isa walin hidhamanii fi waliin soorachaa turan Covid-19 irratti argamuusaa himuun poolisiin ajaja mana murtichaa kabajuun qorannoon Covid-19 akka taasifamuuf gaafate. Obbo Baqqala Garbaa, namootni galmee isaanii keessatti argaman dhukkubsatanii osoo jiranii ragaaleen abbaa alangaa dhagahamuu akka hin qabne dubbatan. Kana malees, iddoo itti hidhamanitti iddoo abukaatoo isaanii walin walarganii itti haasa'anitti kaameeraan suur-sagalee waraabu taa'uu isaatin abukaatoowwan isaanii walin icciittin isaanii eeggamee mari'achuu akka hin dandeenye fi abukaatoo isaanii walin osoo hin mari'atin ragaaleen abbaa alangaa dhaggeeffatamuu akka hin qabne Obbo Baqqalaan himan. Abukaatoowwan Obbo Jawaar Mahaammad fa'i guyyaa Jimaataa maamiltoota isaanii arguuf wayita deemanitti "gara mana murtii deemaniiru" jedhamee akka itti himame fi osoo hin argin ooluu isaanii himan. Kana malees, har'a ganama kaameeraan iddoo maamiltoota isaanii itti haasofsiisanitti kaa'ame akka ka'uf gaafatanis poolisootni "kuni humna keenyaa oli" jechuun akka deebisanif dhaddacha hubachiisan. Kanaafis, "nuyi fi maamiltootni keenya kutaa kaameeraa hin qabne keessatti icciitin keenya eeggamee akka haasofnuf haalli nuf mijachuu qaba. Ragaalee abbaa alangaa dhaggeeffachuufis beellamni yeroo biraa kennamuu qaba" jechuun mana murtichaa gaafatan. Abbootin alangaa gama isaaniitin dhimma kaameeraa jedhame quba akka hin qabne fi akka qulqulleeffatan himan. Abbootin alangaammoo abukaatoowwan shakkamtootaa beekaa adeemsichi akka harkifatu, ragaaleen akka deddeebi'an fi akka nuffan gochaa jiru jechuun beellamni guyyaa biraatti osoo hin darbin jechi ragaalee akka dhagahamu mana murtichaa gaafataniiru. Abbaan seeraa galmee Obbo Jawaarfaa of harkaa qaban iddoon shakkamktootni Komishinii Poolisii Magaala Finfinnee jiran itti hidhaman Covid-19f akka saaxilaman taasisaa kan jiru ta'uu himuun "shakkamtootni bifa Covid-19f hin saaxilamneen qabamuu qabu" jedhan. Kana malees, koronaavaayirasiin jiraates dhiises shakkamtootaaf uuffatni fi nyaatni dhiyaachuufii akka qabu akkasumas akkaataa ulaagaan Ministeera Fayyaa ajajuun maatii, abukaatoo fi abbootii amantaa isaanii walin akka walargan taasifamuu akka qabus himan. "Mirgi isaanii sababa Koroonaan daangeffamuu hin qabu. Yoo hin taane manni murtichaa tarkaanfii ni fudhata" jechuunis dubbatan. Dhimma qorannoo dhibee Covid-19 ilaalchisee poolisiin bu'aa qorannoo shakkamtoota sagal hafanii akka dhiyeessu manni murtichaa ajajeera. Obbo Hamzaan dhibeewwan biroo himatanif tajaajila yaalaa akka argatan Obbo Jawaar Mahaammadis adeemsuma yaalaa jiruun akka wal'aanaman fi kunuunsi akka taasifamufis ajajeera. Gama biraatin Obbo Jawaar Mahaammad baasii isaa ofiin haadha warraa fi daa'ima isaanii walin akka haasa'an haalli akka mijatuuf manni murtichaa ajajeera. Dhimma kaameeraan walqabatee shakkamtootni abukaatoo isaanii walin bifa icciitiisaa eegateen akka wal argan kan ajaje yemmuu ta'u ragaalee abbaa alangaa dhaggeeffachuuf Kamisa Hagayya 14 bara 2012ti beellama qabateera. Magaalaa Finfinneefi Naannoo Oromiyaatti ajjeechaa Hacaaluu Hundeessaa booda hookkara ka'en lubbuun lammiilee 170 ol kan darbe yoo ta'e qabeenyi guddaas barbadaa'eera. Rakkoo nageenyaan walqabateefi hookkara ka'enin shakke jechuun poolisiin qondaaltota siyaasaa, hoggantoota mootummaa, humnoota nageenyaa, gaazexeessitoota dabalatee walumaagala namoonni 7,000 ol hidhaa seenaniiru.


Dirribii Damusee: "Xarabaadhaan miila na jalaa butan, maatii koo duratti kuffisanii na dhaanan"

Pireezidaantiin Waldaa Maccaa Tuulamaa Obbo Dirribii Damusee humnootii mootummaan reebichi irratti raawwatamuusaa BBC'tti bilbilaan himan. Haa ta'u malee Magaalaa Buraayyuu bakka Obbo Diribiin jiraataniitti hogganaan waajjira bulchiinsaa fi nageenyaa  kan ta'an Obbo Dassaalenyi Siyyum dhimmicha quba akka hin qabneefi kun waan ta'u hindandeenye jechuun BBC'tti himan. Obboo Dirriibiin garuu, "Ani bara Dargii bosona keessaa qawwee qabadheen hidhame, garuu nan reebne. Bara Ihaadig (ADWUI) yeroo shan qabamee hidhame. Kana hunda keessatti rukkutamee hin beeku." "Ammaa garuu nama akaakkayyuu isaanii ta'u rukutu. Sanuu maatii koo duratti kuffisanii na dhaanan," jechuun himatu. Kamisa Hagayya 06 bara 2020 halkan keessaa sa'aa 3:00 irratti humnootin nageenyaa mootummaa gara mana isaanii akka dhaqan kan himan Obbo Dirribiin, reebichi irratti raawwatamuu isaa fi manni isaanis sakkata'amuu isaa himan. "Halkan sa'aa 3:00 irratti waraanni dhufee, balbala rukutanii banaa nun jedhan. Lakkii sa'aa kanatti hin bannu, isiin maali jennaan 'poolisiidha' nun jedhan. Poolisiin guyyaa dhufa malee halkan hin dhufu jennee cal jenne" jedhu Obbo Dirribiin. Humnootin mootummaa hedduun, meeshaa waraanaa kan hidhatan fi gosoota uuffattaa garaagaraa kan uffatan ta'uu isaanis himu. Poolisoota magaalaa Buraayyuu dhiyeenya isaaniitti argamanitti yeroo bilbilanis humnootin qe'ee isaanii marsan poolisoota federaalaa ta'uu isaanii itti himanii 'waliigalaa' akka jedhaniin Obbo Dirribiin ni dubbatu. Obboo Dirribiin kana haa jedhan malee, hogganaan waajjira bulchiinsaa fi nageenyaa magaalattii Obbo Dassaalenyi garuu dhimma kana quba akka hinqabne dubbatan. Balballi isaanii reebaan kan turan boodas balballi waan cabeef humnootin kun gara qe'ee isaanii seenuu himu, obbo Dirribiin. "Jilbeeffadhu nan jedhan, nan jilbeefadhe. Bakkuman jilbeefadhetti na sakatta'an. Sana boodas mana hunda bananii ilaalan" kan jedhan Obbo Dirribiin, sana booda gara alaa akka bahaniif ajajamuu isaanii dubbatu. "Otoon ani karra hin gahiin inni tokko salgii qabee na darbate. Sana booddee yeroon balbalarra gahu bitaaf mirgaan 'xarabaadhaan' miila na jalaa butan," jechuunis haala ture ibsu. Iddoo itti kufanii yeroo ol ka'anis irra deebiin reebamuu isaanii fi reebicha irratti qaqqabeen dugdi isaanii cimaa miidhamuu himan. Sana boodas manatti ol deebi'uun mana isaanii sakkatta'uu fi mucaa obboleessa isaanii waggoota lamaa oliif isaan walin ture qabanii deemuu isaanii himan. Haala kanaafis akka sababaatti kan itti himamee 'Waraana balaa buusu dallaa keessatti galchiteerta. Isa qabuu barbaadna' naan jedhan" jechuun himan. Dabalataan "waraanni hidhate dallaa keessan guutee akka jiru ollaa keessantu nutti hime' jedhamuu isaanis dubbatan. Humnootin kunneen sakkata'iinsa taasisaniin mana isaaniitii hoomaa akka hin arganne fi bilbila harkaa isaanii fudhatanii deemuu himu. "Abjudhumaanuu wanti akkasii ni dhufa jennee hin yaadnu. Ani siyaasa kamiyyuu keessa hin jiru. Waldaa Maccaa Tuulamaan hoggana. Mucaan na bira jirus sababa Koroonaan manaa gadi hin bahu. Kanaaf maalirraa akka dhufan naaf hin galle" jedhan. Gochi kun kan isaan irratti raawwate mana jireenyaa isaanii magaalaa Buraayyuu jirutti ta'us, hogganaan waajjira bulchiinsaa fi nageenyaa magaalattii Obbo Dassaalenyi Siyyum dhimmicha quba hin qabu jedhaniiru. Guyya guyyaan haala nageenya magaalattii akka qoratan kan himan aanga'aan kun gabaasni akkanaa akka isaan bira hin geenye himan. "Humni nageenyaa odoo haala kanaan bobba'ee silaa nan dhagaha ture" kan jedhan Obbo Dassaalenyi "kuni waan ta'uu danda'u miti" jedhan. Iyyatni akkanaa akka isaan bira hin geenye eeranii, yoo odeeffannichi dhugaa ta'e ni qoranna jedhan. Poolisii Federaalaa irraa deebii argachuuf yaaliin taasifne nuuf hin milkoofne. Waldaan Maccaa Tuulamaa Obbo Dirribii Damusee hogganan bara 2011 heeyyama argatee irra deebiin hundaa'ee hojiirra jira.


Dhaddachi qorannoo duraa maali?, Golgaa duubaa ragaa bahuun hoo?

Mana Murtii Federaalaa Sadarkaa Jalqabaa ramaddii Araadaatti dhaddachi yakkaa tokkoffaa oolmaa isaa Hagayya 06 2020n Jawar Mohaammad, Baqqalaa Garbaa dabalatee namoota 14 irratti qorannoon duraa ykn 'preliminary investigation' abbaan alangaa iyyate akka adeemsifamu murteesseera. Amma dura poolisiin jecha ragaalee fuudhuu dabalatee hojiilee qorannoo kaan rawwaachaa turuu fi kanas goolabuu himuu eeruun galmeen qorannoo dura banamuun akka hin barbaachifne abukaatonni mormanis manni murtii yaada abukaatotaa kuffiseera. Bu'uuruma kanaan dhaddachi qorannoo duraa gaggeessu ragaalee abbaa alangaa dhagahuuf Wiixata Hagayya 10 bara 2020 sa'aa 7:30 irratti beellama qabateera. Dhaddacha qorannoo duraa ykn 'preliminary inquiry' Wiixata eegalurratti ragaalee abbaan alangaa dhiyeeffatu keessa 5 eenyummaan isaanii osoo hin baramiin golgaa duuba taa'anii akka jecha kennan abbaan alangaa gaafatee manni murtiis hayyameera. Maalummaa dhaddacha qorannoo duraa fi barbaachisummaa namoota golgaa duuba kaa'anii ragaa akka bahan gochuu irratti gaaffii hedduutu ka'aa jira. Qorannoon duraa ykn 'preliminary inquiry' seera adaba yakkaa Itoophiyaa keewwata 80 jalatti tumamee akka jiru himu ogeessi seeraa fi pireezidantii mana murtii waliigalaa Oromiyaa kan turan Obbo Tashaale Abarraa. Seerri adaba yakkaa Itoophiyaa seerota biyyoota akka Ameerikaa fi Firaans irraa waraabame kan jedhan ogeessi seeraa kun biyyoota kanneen keessatti dhaddachi qorannoo duraa ragaalee abbaa alangaa erga dhaggeeffateen booda ragaaleen kunneen shakkamaa himachiisuuf gahaa miti jedhee yoo amane bilisaan gadi dhiisuu ni danda'a jedhu. Itoophiyaatti garuu dhaddachi qorannoo duraa kun ragaalee namaa fi sanadaa abbaan alangaa dhiyeeffatu galmeessee ol kaa'uuf qofa kan hundaa'udha jedhu Obbo Tashaalen. Abukaatoo fi gorsaa seeraa kan ta'an Obboo Taammiraat Kidaanemaariyaam keewwatni seera adabbii yakkaa kun mootummoota akka Hayilasillaasee fi Dargii keessaa malee yeroo dhiyoo as hojiirra oolee akka hin beekne dubbatu. Ragaaleen abbaa alangaa yeroo himanni banamutti mana murtiitti dhiyaatanii jecha kennuu hin danda'an yoo ta'e, ni badu ykn biyyaa bahu ykn ammoo duu'uu danda'u jedhamee kan sodaatamu yoo ta'e dhaddacha qorannoo duraa irratti jechi isaanii fuudhamee ol kaa'ama jedhan. Qorannoon duraa ykn 'preliminary inquiry' kan irratti tumame keewwatni 80ni seera adabbii yakkaa Itoophiyaa hin barbaachisu 'redundunt' jedhamee kan dhiifame ture jedhu Obbo Tashaalen. Sababni isaa adeemsi qorannoo yakkaa idilee sana bakka bu'uu hojiirra oolaa jiru jiraachuu dubbatu. Innis, "namni yakkaan shakkame eeruun poolisiif kennama, poolisiin galmee banee dhimmicha qulqulleessuu jalqaba, qorannoo yoo xumuru abbaa alangaaf dhiyeessa, abbaan alangaa qorannichi guutuudha jedhee yoo itti amane mana murtiitti dhiyeessee himata irratti bana" jedhan. Mana murtiitti ragaan abbaa alangaa akkasumas ragaan himatamaa dhagahamee manni murtii falmii godhamurratti hundaa'uun murtii kenna jedhan. Sababa kanaaf dhaddachi qorannoo duraa barbaachisaa miti jedhamee kan dhiifamee tureefi manni murtii fi abbootii seeraas kan muuxannoo irratti hin qabnedha jedhu. Adeemsa qorannoo yakkaa idileen shakkamtoota kana dhimma isaanii ilaaluun osoo danda'amuu qorannoo duraa gaafachuun dhimmicha lafarra harkifachiisuuf darbees ammoo yakki raawwatame guddaa ta'uu nama amansiisuuf fakkaata jedhu Obbo Teshaalen. Obbo Taammiraat garuu dhaddachi qorannoo duraa dhimma lafarra harkifachiisuu caalaa ragaaleen hundi dhiyaatanii akka jecha kennan gochuun faayidaa qaba jedhu. Galmeen qorannoo duraa gaaffii abbaa alangaan erga banameen booda mana murtiitti dhaddachi abbootiin seeraa, abbaan alangaa fi poolisiin akkasumas shakkamaan abukaatoo isaan bakka bu'ee argama jedhu Obbo Taammiraat. Ragooliin dhihaatanii dhimma shakkamtoonni ittiin himataman irratti waan ni beekan jedhan ragaa bahu, sunis abbootiin seeraa galmeessanii ol kaa'u jedhan. Akka Obbo Taammiraat jedhanitti wayita ragaaleen jecha ragummaa kennan shakkamtoonni ykn abukaatonni isaanii gaaffii qaxxaamuraa jecha ragaa irratti qaban gaafachuu ni danda'u. Obbo Teshaale Abarraa akka jedhanitti garuu dhaddachi qorannoo dura dhaddacha ragaan itti sassaabamu malee kan falmiin itti gaggeeffamu waan hin taaneef shakkamtoonni ykn abukaatonni isaanii gaaffii qaxxaamuraa akka gaafatan hireen kennamuufii dhiisuu mala jedhu. Ragaan achitti sassaabame gaafa himatni banamee falmiin eegalame kan gaaffiin qaxxaamura irratti ka'u jedhu Obbo Teshaalen. Haa ta'u malee abbootiin murtii dhaddacha qorannoo duraa kana ilaalan shakkamtoonni ykn abukaatonni isaanii gaaffii qaxxaamuraa ragaalee abbaa alangaa irratti akka kaasan hiree kennuuf aangoo qabu jedhan. Qorannoo duraa ykn 'preliminaru inquiry' ka jedhamu kun waan dhiifamee ture waan ta'eefi manneen murtii muuxannoo gahaa waan irratti hin qabneef wanti ta'uu hin beekamu jedhu Obbo Teshaalen. Dhaddacha qorannoo duraa ykn 'preliminary inquiry' Wiixata eegalu kanarratti ragaalee abbaan alangaa keessa namoonni 5 eenyummaan isaanii osoo hin baramiin golgaa duuba taa'anii jecha kennu. Adeemsi ittiin ragaa baatonni eenyummaan isaanii dhokfamee, golgaa duuba ykn kutaa biraa keessa taa'anii jecha kennan jiraachuu kan himan Obbo Taammiraat, kuni nageenya nama ragaa bahu sanaa tiksuuf akka ta'e himu. Haa ta'u malee ragoonni golgaa duubaa jecha akka kennan gochuuf sababni amansiisaan jiraachuu qaba jedhu. Eenyummaa namoota ragaa bahan kanaa mana murtii fi abbootii alangaa qofatu beeka kan jedhan Obbo Tashaale Abarraa, shakkamtoonni fi abukaatoowwan isaanii akka beekan hin hayyamamuufi jedhu. Golgaa duubaa akka ragaa bahan kan taasifamuuf namoota kana shakkamtoota jalaa dhoksuufi jedhu Obbo Teshaalen. "Shakkamtoonni ragoolii kana ni sossobu, ykn ni sodaachisu ykn ammoo ni ajjeesu yaada jedhuun, ragoolii tiksuufi" jedhu. Dhaddachi qorannoo duraa erga xumurameen booda himatni banamee falmiin yoo eegalu eenyummaan namoota kanaa akkuma dhokfametti tura jedhan. Namni wayita ifatti ragaa bahuu fi dhokatee ragaa bahu gara garaa kan jedhan Obbo Teshaaleen, gaaffii himatamtootaa ykn abukaatoowwan isaaniirratti hundaa'uun tarii manni murtii tarii ragooliin kunneen qaaman argamanii akka ragaa bahan ajajuu mirga ni qaba jedhan.


Siyaasa Itoophiyaa: Obbo Lammaa Magarsaa miseensa Paartii Badhaadhinaa turanii, maalirraa ittifaman?

Paartiin Badhaadhinaa damee Oromiyaa walgahii Sanbataafi Dilbata, Hagayya 08 fi 09, walitti aansuun godhatee booda ibsa baaseen hogganoota sadii yeroof miseensummaa koree jiddugaleessaa paartichaa keessaa ittisuu beeksisee ture. Obbo Lammaa Magarsaa, Aadde Xayibaa Hasan fi Dr Milkeessaa Miidhagaa hogganoota paartichi ittisedha. Ittisa kanaan wal qabatee gaaffileen addaa addaa ka'aa jiru. Obbo Lammaa Magarsaa dabalatee hogganoonni ittifaman miseensa ykn hoggana paartichaa turanii? Paartiin Badhaadhinaa damee Oromiyaa miseensa koree jiddugaleessaa Paartii Badhaadhinaa biyyoolessaa ittisuu danda'aa? kanneen gaaffilee ka'an keessaa muraasa. Gaaffilee kanneen miseensa koree jiddugaleessaa paartii Badhaadhinaa kan ta'an Obbo Awwaluu Abdiif dhiyeessineerra. Oduun ittifamuu Obbo Lammaa erga dhagaahamee booda marsaalee hawaasaa irratti yaadni 'Obbo Lammaan durumaa miseensa paartichaa hin turre' jedhu barraa'aa ture. "Miseensa akka hin ta'iin nuti quba hin qabnu" jedhu Obbo Awwaluun. Akka aanga'aan paartichaa kun jedhanitti taanaan Obbo Lammaan jalqaba wayita walitti ida'amuun paartilee siyaasaa mari'atamu irraa eegalee irratti hirmaataa turan. "Dookumantiin jalqabaa qophaa'ee kennameefi 'baay'ee gaaridha' jedhee deebise" jedhu. Wayita koreen hoji raawwachiiftuu ADWUI dhimmicha irratti mari'atee mirkaneessellee irratti argamanii sagalee kennanii akka turan himu. Haata'u malee, yaa'ii ariifachiisaa paartichaa Adaamaatti taa'amerratti akka hin argamneefi san booda ammoo ijaarama paartichaas ta'e Ida'amuu itti hin amanne jedhanii ibsa kennani jedhu. "Suni baay'ee nu ajaa'ibee ture" kan jedhan Obbo Awwaluun, Obbo Lammaan yaada isaanii kana hojimaataa dhaabaa hordofuun karaa keessaa kaasanii yaada isaanii osoo hin ibsatiin miidiyaatti bahanii dubbachuun dogoggora ture jedhu. Booda bakka hogganoonni buleeyyiin jiranitti marii bal'aa dhimmicharratti taasifameen garaagarummaa yaadaa akka qaban ibsatanii, sana bahanii miidiyaatti dubbachuun 'dogoggora ta'uu amananii, dhiifamallee gaafatanii' akka itti fufame dubbatu. Obbo Lammaa Magarsaa Sadaasa bara 2019 Raadiyoo Sagalee Ameerikaa irratti karoora ADWUI walitti baqsuun dhaaba tokko gochuufi yaada Ida'amuu MM Abiy Ahimaditti akka walii hin galle himanii turan. Yaada isaanii kanas jalqaba irraa kaasanii dhiyeesanii adeemsa walitti baquu paartichaa mormaa akka turan yeroos himaniiru. Boodarra miidiyaaleen biyya keessaafi aanga'ootni mootummaa Obbo Lammaan "garaagarummaa yaadaa qaban dhiphisanii, MM Abiy waliin hojjechuuf waliigaluu" gabasanillee Obbo Lammaan ergasii dhimmicha irratti yaada hin kennine. Darbeees walgahiiwwan dhaabichaa gara garaa irratti argamaa hin turre. Hojimaata paartichaatiin waltajjii walitti aansanii hafuun dhorkaa ta'uu kan himan Obbo Awwaluun, ittifamuu Obbo Lammaa ammaatiif sababni tokko kana ta'uu himu. "Hojii dhaabaa qofaa miti, hojii mootummaallee fakkeenyaaf mana maree federeeshinii akka argaman yeroo lamaa sadi hin argamne" jedhu. "Erga fedhii kan hin qabne ta'ee, erga dirqama dhaabni itti kennellee bahaa kan hin jiraanne ta'ee jedheeti dhaabni koree jiddugaleessaa irraa yeroo hin daangofneef kan ittise" jedhu. Wayita ADWUIn walitti baqee Badhaadhina ta'e, miseensonni fi hogganoonni dhaabichaa akkuma jiraniin gara paartii haaraa dhufuu himu Obbo Awwaluun. Bu'uura kanaan Obbo Lammaan miseensa koree jiddugaleessaa fi miseensa koree hoji raawwachiiftuu paartii Badhaadhinaa akka turan beekna jedhan. "Miseensa miti kan jedhu nuti hin beeknu, miseensa keenya, hoggana keenya akka turani kan nuti beeknu" jedhu. Obbo Lammaan Sadaasa bara darbe VOA'tti wayita dubbatan hanga paarticha keessaa ittifamaniitti keessuma akka turan himanii turan. Paartiin Badhaadhinaa paartilee sadi miseensota ADWUI turaniifi paartilee naannolee bulchaa turan biroo 5 walitti baqsuun paartii biyyaalessaa tokko kan naannolee irratti damee ykn waajjira adda addaa qabu godhamee caaseffame. Kana jechuun paartichi dura ta'aa, koree hoji-raawwachiiftuufi koree jiddugaleessaa, akkasumas mana maree tokko qaba jechuudha. Bu'uura kanaan akkamiin dameen Paartii Badhaadhinaa kan Oromiyaa miseensota koree hoji-raawwachiiftuu paartichaa kan biyyoolessaa ittisuu danda'a kan jedhu Obbo Awwaluu gaafanneerra. Paartiin Badhaadhinaa akka biyyaalessaatti paartii tokko ta'ee haa ijaaramu malee aangoon damee naannoleef kenname tarraa'ee lafa kaa'ameera jedhu. "Gaafa walitti makamuun murtaa'u mirgaafi dirqamni akka ODP'tti qabnuufi kan akka ADWUI'tti qabaachaa turre guutummaan guutuutti akkana ce'e" jedhu. "Mirgaa fi dirqamni duraan ODPn qabu gara OPPtti geeddaramee itti fufe" jedhu. "Aangoon asiin dura miseensa horachuu, miseensa guddisuu, muuduu, ari'uu fi sadarkaa irraa gadi siiqsuu ODPn qabu sun akkuma jiruun gara OPP'tti ce'e" jedhan. Ega dameen Paartii Badhaadhinaa naannoolee mirgaa dirqama of danda'e qabaatanii, walitti baqanii dhaaba tokko ta'uun isaanii akkamiin dhugooma jenne gaafi gaafanne yoo deebisan, "murtiin [miseensota ittisuu] amma murteessine kan dhumaa miti" jedhan. "Mana marii Paartii Badhaadhinaa biyyoollessaatiif yaada murtiiti kan dhiyeessine, achitti murtii dhumaa argata." Akka dambii ittiin bulmaataa Paartii Badhaadhinaatti OPPn qaama seerummaa qaba, konfaransii godhachuu ni danda'a. Konfaransii irratti yaadota murtii adda addaa ni dhiyeessa jedhan. Naannoleen martuu konfaransii ofii gaggeeffatanii yaada murtii dhiyeessanii, mana maree Partii Badhaadhinaa biyyaalessaa irratti murtiin dhumaa itti kennama jedhan. Caaseffamni paartichaa caaseffama sirna federaaliizimii eeggatee gadi haa bu'u jedhame jedhu. Paartichi hojimaataa haara qorachiisaa jiraachuu himanii, hanga sun mana maree paartichaatiin ragga'ee hojiirra oolutti hojimaata duraan ture fooyyessuun itti fayyadamaa akka jiranis himaniiru. Paartichi hogganoota sadan ittisuu erga beeksisee booda hogganoonni kun hidhamuu malu yaaddoon jedhu bal'inaan marsaalee hawaasaa irratti dubbatamaa jira. Akka Obbo Awwaluun jedhanitti garuu qorannoo paartichaa irratti wanti seeraan nama gaafachiisuu danda'u kan irratti ka'aa ture Aadde Xayibaa Hasan qofa. "Taateen Shaashamanneetti ta'e ishiin wal qabata eeruun jedhu hawaasaafi hogganoota keenyarraa nu gaheera. Sun haa qulqullaa'u jedhameera. Qulqullaa'ee yoo bilisa taate gaariidha, yoo bilisa ta'uu baatte akkuma nama kamiituu gaafatamummaan kan oolu miti." Kanarraa kan hafe kan Obbo Lammaafi Dr Milkeessaa hojimaataa seeraan waan wal qabatudha jedhan. Kanas ta'ee "jarri kun waan raawwatanirraa baratanii, dhiifama gaafatanii, deebi'anii dhaaba kaleessa gatii itti kafalan kana tajaajiluu, hogganuu akka danda'an mirgi guutuu kaa'ameera" jedhan. Dhimma kanarratti hogganoonni ittifaman sadan amma dura yaada hin kennine.


Human Rights Watch: Yaman keessatti godaantonni Itoophiyaa 'ajjeefamaa jiru'

Godaantotni Itoophiyaa hedduun daangaa Yamaniifi Saa'udiitti hidhattoota Huutii fi loltootaa daangaa eeganiin ajjeefamuu 'Human Rights Watch' gabaasa baase. Dhaabbatichi odeeffannoo godaantota lubbuun oolan irraa argadhe jedhee gabaasa qopheesse kanaan godaantotni hedduun harka hidhattoota Huutii kan Yamaniifi loltoota Saa'udii daangaa eeganitti ajjeefamaniiru jedha.