Haqa: Dhimma dhukkuba ijaa Obbo Baqqalaa Garbaarratti maaltu jedhame?

Maatiin Obbo Baqalaa Garbaa dhukkubbii ijasaatiif yaala dhabuun yaaddoo guddaa nutti umeera yoo jedhan, Abbaan Alangaa Waliigala Federeaalaa ammoo namni shakkamee harka mootummaa jiruu yoo dhukkubsatutti mana yaalaa geeffamee yaalamuuf mirga qabaachuufi mootummaanis kana raawwachisuuf dirqama qabaachu BBC'tti himan. Obbo Baqalaa Garbaa aanga'oota siyaasaa Oromoo hookkara ajjeechaa aartisti Haacaaluu Hundeessaatiin booda umameen walqabatee shakkamuun to'annoo jala oolfaman keessaa tokko. Tibba kana miidiyaa hawaasummaa irratti dhimmi  dhukkubbii ijaa Obbo Baqqalaa Garbaa ajandaa ijoo ta'ee jira. Maatiin maal jedhuu? Haati warraa Obbo Baqqalaa Aadde Haannaa Raggaasaa, iji abbaa warraa isaanii dhukkubsachuu kan jalqabe yeroo gara wagga 7 ta'uuf mana hidhaa keessa turanitti jedhu. "Jalqabas manuma hidhaatti kan jalqabe dhukkubuu. Yeroo sanans manuma hidhaatii deddeebi'ee yaalama ture," jedhan. Iji isaanii kan dhukkubsate isa gara bitaa ta'uufi marroo amma hidhaman kanatti yaala akka hin hordofne waan godhameef iji isaanii harka 50'n arguu akka dadhabe himan aadde Haannaan. "Amma yaala dhowwatanii rakkisaa jiru. Akka hakiimni itti himetti iji isaa kuni humna arguu qaburraa harka 50'n hir'iseera nuun jedhe. Kanaafis marfee/lilmoo ji'a ji'aan fudhatu akka adda hin kunne itti himamee ture. Guyyaa beellamni yaalaa isaa suni gahutti garuu hayyamuufii didan," jedhan. Lilmoon isaan ji'a ji'aan fudhatan kuni haalaan ulfaataa akka ta'eefi haguma ji'a eegee hin fudhanne dandeettiin arguu isaa kuni gadi bu'aa akka deemus himan. Ajaja manni murtii kenne irratti mana yaalaa dhuunfaatti haa yaalamu kan jedhu nan geenye jechuun manni amala sirreessaa qaalliittii akka dides dubbatu. Haalli kunis maatii yaaddoo keessa seensuus Aadde Haannaan BBCtti himaniiru. "Dhukkubni kun ulfaataa akka ta'e kan mul'isu lilmoon ji'a ji'aan fudhatu kuni ijasaa keessa kan waraannatu. Guyyaa guyyaadhaan yeroo dhaqne kan nuti isa gaafannu isuma kana. Baayyee yaaddoo guddaa keessa jirras," jedhan. Yeroo beellama eegee fudhatetti dandeettiin arguu isaa akka fooyya'uufi osoo hin fudhatiin yeroo darbutti ammoo akka gadi bu'u natti himaa tures jedhu Aadde Haannaan. Abookaatoon dhimma kanarratti maala jedhu? Abukaatoowwan isaanii keessaa tokko kan tahan Obbo Tuulii Baayisaa, Obbo Baqqalaan yeroo dhimmi isaanii mana murtii Federaalaa sadarkaa jalqabaatti ilaalamaa tureetti ija isaanii mana yaala dhuunfaatti yaalamuu akka danda'an ajajeefii turuu himan. Erga gara mana hidhaa Qaallittiitti darbanii garuu bulchiinsi mana sirreessichaa sababa ajajni mana murtii nan geenye jedhuun yaala akka argataniif hayyama dhorkachuu himan. Obbo Baqqalaafi namootni isaan wajjin himataman beellamni mana murtiitti dhiyaatan baatii tokkoon booda gaafa Sadaasa 17tti. Hanga sanatti rakkoo isaan irra gahaa jiru kana mana murtiitti dhiheefachuu waan hin dandeenyeef jecha Abukaatonni isaanii rakkoo maamila isaanirra gahaa jiru kana xalayaadhaan mana murtii dhimma isaanii itti ilaalamaa jirutti iyyachuuf akka jiranis himan. "Manni murtii hakiima dhuunfaa isaaniitiin haa yaalaman kan jedhu ajajee jira. Isa kana manni sirreessaa raawwachiisaa hin jiru. Kanaafuu, ajajni mana murtii kabajamaa hin jiru jennee abukaatonni iyyata dhiheesuuf jirra," jedhan. Obbo Baqqalaa Garbaatiin alattis kanneen isaan wajjin himataman Obbo Shamsaddiin Xahaafi Hamzaa Adaanee (Booranaa) yaalii argachuuf rakkachaa jiraachuu himan. Abbaan Alangaa Waliigala Federaalaa dhimmicha qubba qabaa? Dhimma kanarratti kan gaafanne itti-aanaa Abbaa Alangaa Waliigala Federaalaa Obbo Fiqaaduu Tsaggaa, Obbo Baqqalaa Garbaa ija isaanii dhukkubsatanii yaala dhabaniiru kan jedhu miidiyaa Hawaasummaa irrattin arge malee odeefannoo gara waajjira isaanii dhufe hin jiru jedhan. "Dhimma kana homaa quba hin qabu. Miidiyaa hawaasummaa irrattin arge. Waajjirri keenya abbootii alangaa mirga shakkamtootaa laalan ni qabna. Amma erga dhimma kana dhageenyee isaan qindeesinee garas ergaa jirras," jedhan. Namni shakkamee harka mootummaa jiru yeroo dhukkubsatutti mana yaalaa geeffamee yaalamuuf mirga qabaachuufi mootummaan waan kana raawwachiisuufis dirqama qabas jedhan. "Bakka manni murtii shakkamaan suni yaala fayyaa akka argatuuf ajajetti  mirga kana dhorkachuun yakka. Namni kana godhe seeraan ni gaafatama. Yakka ta'ee argamnaan himanni irratti banamee itti-gaafatamummaa ni hordofsiisa," jedhan.


Hambaa foolii bara durii akkamiin deebisuu dandeenya?

Fakkiiwwan kanneen akka Monaa Lizaa daawwattoota miiliyoonaan lakkaa’aman hawwatu. Akkuma fakkii Lii’onaardoo Daavinchii kana ilaallee dinqisiifannu jaarraa 16ffaa keessa Xaaliyaanitti yeroo fakkiin kun kaafamu foolii ture suufuu otoo dandeenyee hoo? Gareen qorattootaa Awurooppaa daawwannaa Godaambaa kan ammaa caalaa bashannansiisaa gochuuf waggaa sadan dhufan keessatti foolii barbaachisoo ardichaa kan jaarraa 16ffaa adda baasuun walitti qabuun kaayyoo isaanii isa tokko dha. Piroojektiin Odoorooppaa jedhamu kun maallaqa miiliyoona 20 kan Gamtaa Awurooppaa irraa argameen kan deeggaramu yoo tahu ogeessota 20 hirmaachisa. Kunneen ogeessota seenaa foolii, ogeessota shittoo, hayyuuwwan keemikaalaa saayintistoota koompiitaraa fa’i. Kaayyoon biraa piroojektii kanaa Insaayikiloopiidiyaa hambaa foolii hundeessuu dha. Dalagaan kun foolii yeroo ammaa barreeffamaan qofa ibsamanii jiran teeknolojiin deeggaramanii akka haaraatti kalaquu dha. Fooliiwwan walitti qabuu yaadan kunneen urgooftuu mootittii Meerii Antooniyeet, warraaqsi Fireench otoo hin jalqabiin dura turtee, fi aara ykn qilleensa yeroo warraaqsa indastirii warshaa keessaa bahu dabalata. ''Galmi piroojektii kanaa foolii bara durii ture argachuu dha,'' jedhu ogeessi seenaa aadaa lammii Daach Ingar Liimaans, kan Odoorooppaa hogganaa jiran. ''Fooliin muuxannoo nuti addunyaa kanarratti qabnu irratti dhibbaa taasisullee, waa’eesaa odeeffannoo xiqqoo qabna,'' jedhu. ''Fooliin daddafee waan geeddaramuuf, battaluma irraanfatama. Kanaaf akkattii kunuunsuu fi kuusuu qabnu yaaduu qabna,’’ jedhan Hojiin kun Amajjii keessa jalqaba. Ogeeyyiin fooliiwwan kunneen baruuf kitaabota, galmeewwan seenaa, hojii aartii fi kuusaawwan godambaa jiran teekinolojii fooliiwwan kunneen afaanota torbaan hubatuun deeggaramuun hojjetu. Wiiliyaam Taaleet UKtti qorataa seenaa Yunivarsiitii Angliyaa Raaskiin yoo tahan, piroojektii kanarratti hirmaatu, fooliin faayidaa akka qabu yeroo weerara Covid-19 caalaatti barame jedhu. ''Fooliin jireenya keenya guyyuu keessatti barbaachisaadha - kanammoo sababa weerara kanaan yeroo namoonni suufuu dadhaban hubanne,’’ jechuun BBCtti himan. ''Waan gochuu barbaannus fooliin sun qaama muuxannoo ilma namaa tahuusaa beekamtii kennuufi kuusuu dha. Ogeessi seenaa aadaa Yuuniversitii Varji, Pirofeesar Leemans haala ittiin waan kana hojjechuun danda'amu wayita ibsan: Ogeeyyiin keemistirii foolii wantoota durii irratti odeeffannoo kan qabanii fi sanarraa ka'uunis caasaa keemikaalawaa isaa xiinxaluu ni danda'u. Gama kaaniin ammoo haalaa fi amala wantoonni keessa turan irraa ka'uun, fooliin akkamii akka ture baruun ni danda'ama. "Dhimma kana adda baasuuf urgooftuuwwan xixiqqoorraa hanga qilleensa waliigalaa magaalaatti deemuun ni danda'ama,'' jedha akkaadaamiin Daach. Beekumsi akkanaa kun ammoo milkaa'ina pirojektii 'Odeuropa' jedhamuuf haala mijeessa. Kaayyoon pirojektii kanaa ogeeyyiin keemistirii fi foolii wantootaa, foolii bara durii erga deebisanii argatanii booda, godambaawwan Awurooppaa keessatti akka daawwatamu gochuudha. Qorattoota Pirojektii kana keessatti hirmaatan keessaa tokko, gameessa seenaa aartii Daach kan taate Kaaroo Verbeek. Isheenis miira fooliitiin muuxannoo wagga 20 qabdi, xiyyeeffannoon hojiishees dhimma foolii wantootaa irratti hojjechuu ture. Verbeek waahillan ishee waliin ta'uun, foolii meeshaalee godambaa hedduu abuuruun deebisuu dandeesseetti. Kan bara waraana Waterloo kan bara 1824 raawwatee dabalatee jechuudha. ''Fakkeenyaaf wayita waraana 'Waterloo' foolii baarudaa fi dhoqqeen walmakate, akkasumas fardaa fi uffata leezarii maal akka ture baruu dandeenya. Kana namoonni foolii mukarratti hafeen baruu danda'u,'' jechuun BBC'tti himte Verbeek. ''Kun akkaataa namoonni hojii aartii itti ilaalan kan jijjiireedha. Namni hunduu kan dinqisiifatuudha. Fakkeenyaaf nama gurri hin dhageenye yaadi.'' Verbeek akka amantutti pirojektiin Odeuropa yaada kana kan jajjabeessuudha. ''Namoonni hedduun yeroo ammaa seenaa durii foolii fuuchuu eegalaniiru,'' jettee amanti.


'Beekamtiin argadhe hojii tola-ooltummaa itti jirutti na cimsa' - Dr Obsaa Hasan

Dr Obsaa Abdallaa Hasan Baha Oromiyaa, Harargee Bahaa magaalaa Baddannootti dhalate.  Amma kutaa saddeetiitti achiitti erga baratee booda, karaa Keeniyaarraan gama Ameerikaa seene. Yeroo sanatti maatiin isaa sababii siyaasaaf biyyaa akka baqatan kan himu hakiimni kun, hojii jiruu namaa wayyeessu hojjachuuttiin gammaduu hima. Dhiheenyammoo biyya waggoota 20 darbaniif biyya isaa taasise Ameerikaatti beekamtii argateera. Kunis, hojii tola ooltummaa biyya Ameerikaa kutaa bulchiinsa Minesootatti dalageef akka ta'e BBC'tti hime. Barana baqattoota kudhan bulchiinsa Minesotaatti beekamtiin kennameef keessaa dhalattoonni Oromoo lama jiru; Dr Hasanii fi Aadde Ruufoo. Bal'inaan maal hojjatee akka beekamtii argate Dr. Obsaan BBC waliin turtii taasiseera. Ganna 20'f Ameerikaa kan jiraate Dr. Obsaan Minesotaatti Dippaartimantiin Tajaajila Namoomaa fi Buqqaatota Deebisanii Qubsiisuu hojii hojjeteef beekamtii kenneef. Beekamtiin kun 'Outstanding refugee Award' akka jedhamuufi kana durallee dhalattoonni Itoophiyaa argatanii akka beekan hima. Beekamtiin kunis hojii tola - ooltummaa fayyaafi deeggarsa hawaasummaa itti jirutti na cimsa jedhee amana. ‘’Yeroo weerara Covid-19 kanatti hawaasa cinaa dhaabbachuun beekamtii argachuun koo caalatti na cimsa’’ jechuun  BBC'tti hime. Dr. Obsaan hakima ganna 37 yoo ta’u, bara faranjootaa 1999 Ameerikaa seene. Yeroo sanarraa qabe bulchiinsa Ameerikaa Oromoon kumaatamni keessa jiraatu, Minesotaa jiraataa jira. Dargaggummaasaatii qabees baqattoota aadaa fi afaan biyyaattii hin beekne deeggaruurratti hojjachaa akka ture dubbata. Ogummaa hakiimaa Ameerikaatti baratee akkuma xumureen, iddoowwaan garagaaraatti tola ooltummaan tajaajila ogummaa fayyaa kennuu eegale. Iddoo inni tajaajila tola ooltummaa barateen kennu himu keessaa tokko kilinika magaalaa Biruukiley Paark jedhamutti argamtudha. Kilinika kanatti namoota inshuraansii wabii fayyaa hin qabnetu gargaarama. Kilinika tolaa tajaajila kennu kana hakiima lammii Taanzaaniyaa Dr Naatanii jedhamutu hundeesse. Hakiima dhalataa Taanzaaniyaa kilinika tola ooltummaa hundeesse kana utubuufi hojii tola ooltummaa hojjechuu eegalee jedhe. Cinaattis ogeeyyiin biroos akkumasaatti tajaajilaa tolaa akka kennaan jajjabeessuun netiworkii uumee hojjatera. Sana booda, kilinika biraa haaraa (primary care clinic) jedhamu hundeesse hawaasa Oromoo Ameerikaatti baqatan caalaatti tajaajila akka jiru hime. Lammiileen ala jiran hundi aadaafi afaan biyya Ameerikaa beeku jechuun ni rakkisa. Wallaalurra darbees kanneen rakkatan waan jiraniif warri rakkatan kilinika hundeessetti gargaarsa akka argataa jiran dubbata. ''Aadaaleen tokko tokko giirdoo (barrier) ta'e namni akka sirnaan hin gargaaramne ta'a. Kunis Afaan wallaaluu ta'a,'' jechuun namoonni Afaan ofiin tajaajila fayyaa akka argataa jiran hima. Baqattoonni maal irraa baru? Dr Obsaan lammileen Oromoo biyya hambaa jiraatan karaa dinagdee fi  barumsaatiin of cimsuu  sagalee wayyaaba warraa biyyaaf ta’anii dhiyaachuu qabu jechuun gorsa. ’’Abbicha beela’etu okkotee jala xuqata,'' akkuma jedhamu, hawaasni biyya keessa jiru waan ofii cimsachuun wal tumsuutti cichuu qabu jechuun bakka jiranitti tattaafachuu akka qaban gorsa. Dr Obsaan pireezidantii Waldaa Ogeeyyii Fayyaa Oromoo Idil-addunyaa ta'uunis tajaajilaa jira.


Teknoloojii: Appilikeeshinoota jireenya wal-hormaataa foyyeessuuf qophaa’an

Waggaa sadii dura Sachin Raawol, ganna 27, sababa rakkoo saal-qunnamtiin jaalallee isaa waliin yeroo gargar ba’anitti ‘dhippinni’ itti dhaga’ame. Gargaarsa ogeessa yaaluus, daawwanna tokkotti paawondii 100 kaffaluun dandeetti isaa ol akka ta’e Sachiin ni amana. Ta’us wal’aansi ogeessotti salphaatti akka argamuu qabu yaaduun oggeettii fayyaa Dr Kaatiriin Hertileen waliin ta’uun applikeeshinii bilisaa ‘Blueheart’ jedhamu hojjete. Appiin kun namooti fi jalaalleewwaan rakkoowwaan saal-qunnaamtii irratti qabaatan furuuf sagalee fi barreeffamaan wal’aansa /gorsa kan dhiyeessudha. “Loogii rakkoo wal qunnamtii saalaan wal qabatee jiru balleessuun appiin kun namootni dhuunfaa isaaniin rakkoo qabaniif akka furmaata argatan gargaara,” jedha Sachiin. Qorannoon bara 2017 gaggeffame akka agarsiisutti ga’eessota UK keessa %34 qofti jireenyaa saal qunnamtii isaaniin gammaddoo yoo ta’an, %32 ammoo rakkoon qunnamtii saalaa isaan qunnameera. Rakkoon qaama saalaa kaka’umsa qabaachuu dhabuu ykn Erectile dysfunction (ED) rakkoo isaa guddaa yoo ta’u, bara 2025'tti dhiirota miiliyoona 322 ni huba jedhamee akka yaadamu qorannoon ni ibsa. Rakkoowwan akka xiinsammuu fi ga’umsa qaamaa furuuf appoonni baay'ee jiranis, rakkoon qunnamtii saalaa namoota hedduu hubu garuu dagatamee tureera. Ta’us, kalaqxoonni hedduun kana geeddaruuf hojjachaa jiru. Waggaa darbe Dr Biritnii Bileer, oggeetti fayyaa xiinsammuu kan taatee appii Lover jedhamu kan gorsa saal qunnamtii kennu waayila ishee waliin qophessiteetti. Appiin kun saayinsii irratti kan hundaa’ee ta’uu isaa ibsuun yaddoo saal qunnaamtii furuu fi dandeetti wal qunnamtii saalaa foyyeessuu irratti akka xiyyeeffatu ibsa. “Wal’aansi gorsaa jireenya namaa geeddaruu danda’a“ jetti. “Fayyinni wal-qunnamtii saalaa barbaachiisaadha, hojiikoo keessatti yeroo jireenyii fi bultoon namoota geddaramu argeera.” “Amma karaa dijitaalaan kana dhiyeessina.”  Teeknoolojiin kun ammoo namoota hedduu bira ga’uu danda’a jechuun himti. Lover appii bilisaa yoo ta’u odeeffannoo dabalataaf garuu fayyadamtooni qarshii kaffaluu danda’u. Appiin biraa bekkamtii argachaa jiruufi Bilii Kuwinlaani fi Dr Anaa Hushlaakiin kalaqame Ferly jedhamu immoo bara darbe gadhiifameera. Akkumaa Lover, Ferly appii bilisaa odeeffannoo dabalataaf qarshii gaafatudha.


Narsiin daa’imman saddeet ajjeesuun himatamte mana murtiitti dhiyaachuufi

Hospitaala Cheestar kan Ingalaanditti argamu keessatti narsiin daa’imman saddeet ajjeestee kan biraa kudhan ajjeesuuf turte jedhamte, mana murtiitti dhiyaachuufi. Luusii Leetbaay kana duras bara 2018 fi 2019itti sakatta’insa du’a daa’imman reefu dhalataniin wal qabatee hidhamtee turte. Himannaa kana dura itti himatamtes ajjeechaa daa’imaa fi  dhukkubsataa otoo gargaarsa hakiimaa argatu maluu du’uu danda’u gargaaruu dhiisuun ture. Narsiin ganna 30 kun mana murtii Waariingtan Maajistreets itti dhiyaatti. Luusiin gaafa Kibxataa poolisiin qabamtee qorannoo taasifameen booda Roobii kaleessaa himanni irratti banameera. Poolisiin Cheeshaayir  bara 2017 irraa jalqabee du’a daa’imman 17 fi yakka dhukkubsataan otoo gargaarsa hakiimaa barbaaduu kennuu dhiisuun ajjeesuuf yaaluu irratti qorannoo jalqabeera. Ibsi poolisii akkas jedha:’’Tajaajilli Qorannoo Yakkaa Kiraawan yakka ajjeechaa daa’immanii hospitaala keessatti raawwateen poolisiin ogeettii fayyaa irratti qorannoo akka taasisu ajajeera.’’ Gaafa Kibxataa maatiin ijoollee kunneenii hundi odeeffannoo fi deeggarsa gahaa ni argatu jedheras.


Dr Taarikuu Taaddasaa: 'Rakkoon Dr. Qananiisaarra gahe garaa nu madeesse, deeggarsi sabaa nu boonse'

Hakiimni Hospitaala Naqamtee Dr. Qananiisaa Laayyuu kan dhiyeenya Covid-19 irraa bayyanatanii kaleen isaanii lamaan hojii dhaabuun miidiyaa hawaasaarratti erga dhagaahamee namootni hedduun kalee isaanii gumaachuuf waadaa seenaniiru. Miidiyaaleen hawaasaa irra deddeebiin maqa balleessiifi wantoota badaaf hojiirra yeroo oolan mul'atus, faallaa kanaan warra kufan kaaasuuf, kan abdii kutatanitti abdii horuufi, kan dhibame fayyisuufis yeroo oolu mul'ata. Tibba kanas oduun miira namoota hedduu tuqe miidiyaa hawaasummaarratti qoodame miidiyaan hawaasummaa gahee gaarii bahuuf humna guddaa qabaachuu mirkaneesseera. Hospitaala Naqamteetti ogeessaa fayyaa kan ta'an Dr. Qananiisaa Laayyoo hojiirratti Covid-19 qabamanii waldhaansoo booda fayyaniis, osoo hin turiin kaleen isaanii lamaan hojii dhaabuu beekan. Sababa kanaattis miira abdii kutannaa keessa galanii akka turan hojii gaggeessaan Hospitaala Naqamtee Dr. Taarikuu Taaddasaa BBC'tti himan. Hojjettootni hospitaalicha deeggarsa atattamaa sassaabuun waahilli isaanii waldhaansa fooyyee qabu akka argatan Finfinneetti ergan. Achiis miidiyaa hawaasummaarratti namootni dhageettii qaban haala ogeessa fayyaa Dr. Qananiisaa maxxansan. Seenaan Dr. Qananiisaa miira fayyadamtoota miidiyaa hawaasaa hedduu tuqe. Yeroo sa'aa 24 hin caalle keessattis namootni 10 ol ''lubbuun Ogeessa fayyaa, lubbuu namoota hedduu baraaru kun hin darbiin'' jechuun kalee isaanii arjoomuuf fedha qabaachuu ibsan. Dr. Taarikuun akka jedhanitti ''karaa waloo Lataa Qana'ii namootni shan, karaa Dr. Naafyaad namootni torba, karaa Dr. Nuraddiin ammoo namni tokko kalee arjoomuu akka fedhan quba qabna''  jedhan. Gama kaaniin deeggarsi maallaqaa waldhaansa isaaniif oolu gama Gofundme sassabamaa jiru haala gaariirra akka jirullee himan. Taateen kun ''walii birmannaan saba keenyaa hanga kana ta'uun isaa baayyee nu boonse, garaa nu nyaate'' jedhu Dr. Taarikuun. 'Rakkoon Dr. Qananiisaarra gahe garaa nu madeessee deeggarsi ummataa ammoo baayyee jajjabina nuu kenne' jedhan. Namoota Kalee isaanii gumaachuuf fedha mul'isan keessaa kan bakka qorannootti bilbilaan dubbifne dargaggoo Daani'eel ''ani laman qaba inni ammoo tokkoyyuu dhabee ani tokko kenneefi tokko tokkoon jiraachuu dandeenya kaniin gochuu danda'utu kanumaa'' jedhe. Daani'eel Dr. Qananiisaa wajjiin kan wal hin beekne ta'uufi maxxansa waloo Lataa Qana'ii argee kalee isaa gumaachuuf murteessuu hime. ''Haakimni kun baadiyyaa keessa deemee ummata osoo garagaaruu kaleen isaa hojii dhaabee, ani innin shaggar keessa deemuu kaleen lama maal naa godha?'' ''Qabeenyi guddaan waliin qabnu Oromummaa kenya'' jechuun sababa kalee gumaachuuf murteesse hime. Dr. Qananiisaa Laayyuun Godina Horroo Guduruu Wallaagaatti kan dhalate yoo ta'u, oogummaa fayyaatiin erga eebbifamee booda waggaa tokko Hospitaala Shaambuutti hojjechuun achiis gara Hospitaala Naqamtee deeman. Hospitaala Naqamtee erga galanii waggaa lama ta'uufi duula dhiibee gifiraafi achiis Covid-19 keessatti adda durummaan baadiyaatti marmaaraa hojjeechaa turuu Dr. Taarikuun dubbatu. Duula ittisa Covid-19 keessatti osoo hirmaataniis hakiimota hospitaalichaa kaan waliin Covid-19'n qabamanii akka turaniis himu. Hojjettootni kaan yeroo bayyanatan Dr. Qananiisaatti dhibeen Koronaa kun itti cimee akka turellee BBC'tti dubbatan. Boodas dhibee kanarraa bayyanataniis fayyaan isaanii guutuu ta'uu dhabuun qorannoo dabalataa taasisaniin kaleen isaanii lamaan dadhabuu baranii jedhu. Dr. Qananiisaan ijoollummaatti haadhaafi abbaa isaanii waan dhabaniif obbolootaa fi ijoollee baayyeef abbaa ta'uun gaafatama dachaa bahachaa akka jiran Hogganaan Hospitaala Naqamtee Dr. Taarikuun himaniiru.


Manni murtii Obbo Lidatuu Ayyaaleew akka wal’aansa argatan ajaje

Manni murtii Obbo Lidatuu Ayyaaleew wal’aansa fayyaa akka argatan Wixata har'aa ajajuu hordofee, Kixata boruu wal’aansa akka argatan pirezedantiin Paartiin Dimokiraasummaa Itoophiyaa Obbo Adanaa Taaddasaa himan. ‘’Dhukkubbiin itti dhaga’amaa waan jiruuf jecha manni murtii poolisiif akka ajaja nuuf kennuuf’’ xalaayaan dhiyeeffachusaanii himuu, haaluma kanaanis manni murtii ajaja waan dabarseef boru mana yaalaa deemu jechuun Obbo Adaanaan BBCtti himaniiru. Waa’ee fayyaa Obbo Lidatuu gaafatamanii akkas jedhan: ‘’Homaa otoo hin dhoksiin himuu kanaan barbaadu yeroo kaanirra miira dhukkubbiitu irraa mul’ata’’ jedhan. Qaamni isaanii amma tokko hir’ateera (huuqqataniiru) jedhan Obo daanaan. Dhukkubsachuusaanii irraa kan ka’e namoonni akka hin dhiphanneef yoo itti hammaate malee dhukkubbii fi dararama keessa jiran namatti himachuun hin barbaadanis jedhan. ‘’Guyyoota sadan torban kanaa keessatti kan hubanne dhukkubsachaa jiraachusaaniti, balaan lubbuuf sodaachisu akka irra hin geenyeef yaadda’aa jiru. Kana dura nan dhukkubuu hin yaadinaa, hindhiphatinaa jedhu ture’’ jechuun ibsan. ‘’Yoo xinnaate boru mana yaalaa kan nuuf dhaqan yoo ta’e bu'aa wal’aansaa doktora irraa barreessifnee lubbuun isaanii balaarraa akka hinbuune tattaaffii keenya itti fufna'' jechuun BBCtti himan. Wal’aansaaf biyyaa alaa wayita turanitti, dhibee biraa qabaachuun akka itti himamameefi wal’aansa baqaqsaanii yaaluu taasifameen booda bellamni ji’a jahaa akka kennameefii ture Obbo Adaanan himaniiru. Hakima isa wal’aane wajjiin erga walii barreessaa turanii, sababoota gara garaatiin waggaa tokko booda dhaquuf guyyaan lama wayita hafetti kan to’ataman jedhan. ‘’Wal’aansi kun biyya keessa hinjiru, meeshaan wal’aansa isaanii oolus biyya keessa hin jiru. Meeshaa ittiin wala’aaman anilleen gaafadheera. Sakkata’iinsuma fayyaaf yoo ta’e malee meeshaan ittiin wal’aanamuu danda’u biyya keessatti hinargamu'' jedheera. Minseensi Paartiin Dimokiraasummaa Itoophiyaa Obbo Lidatuu Ayyaalew ji’oota muraasaan dura erga to’atamanii as mana hidhaatii hinbaane.


Baankiin Ijaa Itoophiyaa namoota 2400'f agartuu deebisuu ibse

Baankiin Ijaa Itoophiyaa tibba kana badhaasa 'P3 IMPACT AWARD' jedhamu aragate. Baankichis badhaasa kana kan argate Ministeera Dhimma Aalaa Ameerikaatti Waajjira walta'insa Idi-addunyaa; Dhabbata tola ooltummaa Konkordiyaa jedhamuufi Yunivarsitii Varjiiniyaatti irraayi. Baankiin Ijaa Itoophiyaa dhaabbate biyyoota Afriikaa Sahaaraan gadii keessatti qofaasaa agartuu ijaa namootaa walitti qabuun jiddu-galaawwan agartuu wallaananiif raabsuun gargaarsa taasisaa kan jiruudha. Baankiin ijaa Itoophiyaa waggoota 17 dura kan hundeeffame yoo ta'u, kaayyoonsaa ijoonis, qaroo dhabuummaa sababiiwwan godaansa agartuufi rakkoolee walfakkaataniin walqabatee dhufu ittisuufi wallaansi kunis Itoophiyaa keessatti akka eegalmu taasisuu ture. Haaluma kanaanis dhaabbanni kunis hojii gaarii hojjataa jiruun badhaasa kana argachuu danda'e jedhu Ittigaafatamtuun baankichaa Lamlam Ayyalaa. ''Baankichi namoota godaanis ijaafi sababiiwwan kana fakkaataniin agartuu dhabuuf saaxilaman wallaanuun hojii gaarii raawwateen badhaasa kanaaf qaqqabe''jechuun BBC'tti himan. Badhaasa kanaaf dorgomtoonni shan kan dhiyaatan yoo ta'u, kanneen keessaati, baankiin Ijaa Itoophiyaa badhaafamu kan danda'e. ''Baankiin Ijaa Itoophiyaa badhaasa kana argachu kan danda'e hojii walta'insa sadarkaa addunyaatti rawwateen. Fakeenyaaf Baankichi Ministeera Fayyaa, dhaabbata Ameerikaa ijarratti hojjatuu'Sight life' jechamuu fi Pirojaktii Himaliyaan Katarakti waliin ta'uu hojii Itoophiyaa keessatti qaro dhabummaa ittisuuf taasiseen'' jedhan Daarektaritiin kun. Addunyaa irratti namoonni qarosaanii sababii garaa garaatiin dhaban miliyoon 12 ta'aniitu argama. Kanneen keessaa kan kuma 300 ta'an Itoophiyaa keessatti kan argaman ta'u ibsi dhaabbiee waliin ta'insaan dhimmi kanarratti hojjataniin bahee tokko ni mul'isa. Badhaasin amma Baankii Ijaa Itoophiyaa argame kunis kan kennamuu dhaabbilee motummaa, mit-motummaa fi tola oltummaa garuu hojiiwwan rakkin hawaasaa hiikaniifi tajaajila hawaasaafi kennan irratti hirmaatan jajabeessuuf jedhameera. Daareekataritiin akka jedhaniitti, rakkoolee godaanisa ijaatiin walqabatanis balaa ilmaan namaa gara qaroo dhabuu qaqabsisaniidha. ''Haa ta'u malee qaro dhabumaa akkasii kunis gutummaatti fayyu kan danda'udha'' jetti. ''Rakkoon akkasii kunis fayyu kan danda'u ammo yoo namoonni du'u isaanitiin dura qaroo ijasaanii arjomaniidhas,'' jedhan. Fakkeenyaaf namoonni wayita lubbuun jiran yoo qaroo ijasaanii baankichaaf arjoman, baankichi wayita namni sun du'uutti qaroo sana walitti qabuun kaa'ee, erga qulqullinaafi sadarkaa fayyinsaanii haalaa mirkanneesseen booda haaluma wallaansa sadarkaa idil addunyaatiin namoota rakkina qaroo ijaa qabaniif akka oolfamu taasifamu. Badhaasni amma baankiichi argatees hojii kana haala gaariin waan hojjateefi ta'u dabaluun himan Daarekiritiin Lamlam Ayalaa. Baankichi beekkamtii idil-addunyaa akkasii argachuun isaa carraaqqii namoota qaroo dhaban tajaajiluuf taasisuu keessatti hiikkaa olaanaa qabachuu ni himu. Fakkeenyaaf, ''baankii ijaa Itoophiyaa haala aadaa lafa namoonni baayyeen waa'ee qaama ofii (qaroo) du'aan booda arjoomuufi wallaansaan deebiisanii qaroo nama biraa irraa argameen wallaanamuu irratti hubannoo gadaanaa ta'e keessatti hojjataa jira,'' jedhu daarektarri kun. Kanaafuu badhaafni amma dhaabbatichi argate kunis hubannoo hawaasni gama kanaan qabu cimsuufi ta'e deeggarsa barbaachisu argachuuf gahee olaanaa qabaachuulleen hin dhoksine. Baankiin Ijaa Itoophiyaa Afriikaa keessatti kan jalqabaa waan ta'eef, badhaasichi yaalii gara wiirtuu qu'annootti guddachuuf taasisaa jiruuf gumaata qabas jedhan. Baankichi hnaga ammaatti hojiiwwan hawaasni qaroo ijasaa erga du'aniin booda akka arjomaniif barsiisuu, erga du'aniin booda namoota arjoman irraa qaroo ijaa walitti qabuun sadarkaafi qulqullina qaroo sassaabamanii mirkanneessu akkasumas dhaabbilee wallaansa qaroo bakka buusuu raawwataniif dhiyeessuu hojjataa jira. Baankiin kunis Magaalaa Finfinnee Hospitaala Minilki keessatti waggaa 17 dura tajaajila kennuu kan eegale yoo ta'u, amma garuu bakkeewwan garaa garaa afuriitti damee saaqqachuun hojjataa jiraachuu daarektarittiin ibsaniiru. Haaluma kanaanis Naannoo Oromiyaatti Hospitaala Yunivarsii Jimmaa keessatti, Naannoo Amaaraatti Hospitaala Yunivarsitii Gondariitti, Tigraayi Hospitaala Qihaa keessattiifi Kibbatti ammoo Hospitaala Haawaasaa keessatti wallaansa qaroo ijaa geeddaruu kana raawwataa jiraachuu dubbatan. Haaluma kanaanis waggoottaan darban kanneen keessatti Itoophiyaatti namoonni 2,400 wallaansi qaroo ijaa bakka buusuu taasifamuun ifa deebiisanii akka argatan taasifamuu daarektarri dhaabbatichaa dubbatan. Haaluma walfakkaatunis namoonni kumaatamaan lakkaa'ama erga du'aniin booda qaroo ijaasaanii arjopmuuf waadaa galuusaanilleen ibsaniiru.


Artistii hangafaa Ali Birraa: 'Fayyummaankoo naaf deebi'aa jira'

Hangafti Artistoota Oromoo Alii Birraa yeroo ammaa dhukkubsatee hospitaalatti yaalamaa jira. Gameessi umurii 73 kun torbeewwan lamaan darbaniif Finfinneetti yaalamaa ture. Guuyyoota muraasa asitti ammoo magaalaa Adaamaatti yaala argachaa jira. "Duraan baayyee nadhukkubee ture. Amma fooyyeen qaba. Hospitaalan amma keessa jiru kanatti yaala dansaa ta'e waan naaf gochaa jiraniif galata Rabbii amma fooyyeen qaba," jedheera. Alii Birraan yeroo ammaa dhukkuba keessoo garaa yaalamaa kan jiru yoo ta'u, dhukkuboota irra bubbulan kan akka onneefi sukkaaraas akka qabu BBC'tti himeera. Namoonni tokko tokko miidiyaa hawaasummaa irratti waa'eekoo odeefannoo sobaa facaasanii nama rifaasisaa akka jiran dhagaheera kan jedhu Aliin, ummanni oduu namoonni facaasan amanuu hin qabu jedha. 'Aliin dhukkubsatee sireerra ciisee jiraatus hamileefi qalbii fayyummaa guutuutu fuula isaa irraa dubbifama' jedheera Ripoortarri BBC Hospitaalatti Alii dubbise. Duuni Hacaaluu akka hamlee isaa tuqee akka ture BBC'tti kan hime Aliin 'Waa'een gurbaa sanii na hadooche….' jechuun imimmaan haasaa isaa adda kuchiisiise. Hospitaala Waliigalaafi Koolleejjii Meedikaala Adaamaa bakka amma itti yaalamaa jiru kanatti hakiimonni hordoffiifi deeggarsa cimaa gochaafii akka jiran hime Aliin. Haatii Warraa Alii Birraa Liilliinis deeggarsa taasisaafi jirti. Miidiyaa Hawaasummaa irratti namoonni tokko tokko ''Alii Birraa du'e' jedhanii odeessu. Wanti akkis kuni baayyee na aarse, ummata burjaajessuun sirrii miti'' jetti Liiliin. Artist Alii Birraa waggoota 50 caalaniif Aartii keessa nama tureefi sirboota erga cicimmoo qaban hedduu hawaasaaf kan gummaachedha. Aliin yeroo garaa garaatti dhukkubsate fayyuun isaa ni yaadatama.


Namichi yeroo jalqabaaf HIV irraa fayye du’aan boqote

Dhukkubsataan yeroo duraaf HIV irraa fayye Timootii Reey Biraawun dhukkuba kaansariitiin addunyaa kanarraa du’aan boqote. Obbo Biraawun “Dhukkubsataa Barliin” jedhamuun beekama. Innis nama uumamaan HIV qabamuu hin dandeenyerraa jijjiirraan dhukaa taasifameefii ture. Kanaaf qorichoonni farra HIV isa hin barbaachisan jechuudha kanarraa ka’uun hamma dhumaatti vaayirasicharraa bilisa ta’ee ture. Waldaan Hawaasa AIDS Idil Addunyaa Obbo Biraawun abdii HIV irraa fayyuu addunyaaf mul’iseera jedheera. Obbo Biraawun Ameerikaatti kan dhalate yoo ta’u, nama ganna 54 ture. Innis bara 1995 osoo Jarman magaalaa Barliin jiraatuu ture kan HIV’n qabame Achiis bara 2007’tti gosa kaansarii dhiigaa Luukeemiyaa jedhamuuf saaxilame. “Yeroo boqachuun Tiimootii Reey ibsu gadda guddaadhaani….  erga ji’oota 5’f kaansarii waliin rakkachaa turee anaa fi hiriyyoota kiyyaan marafameetu  boqote,” jechuun waahillisaaTiim Hoofjiin fuula Feesbuukiirratti maxxanseera. Dabalataanis akkas jedhe: “Tiim jireenyasaa waa’ee HIV irraa fayyuusaa namootatti himuun akkasumas ambbaasaaddar abdii ta’uun ture kan dabarse.” Fayyuuf dhihoo turanii? Fayyuun Obbo Biraawun baay’ee balaa qaba ture. Adeemsi kunis namoota miiliyoona 38 Afriikaa keessatti biyyoota Saharaa gaditti HIV waliin jiraataniif baay’ee mi’aawaadha. Seenaan Obbo Biraawun HIV irraa fayyuu saayintistota, dhukkubsattoota akkasumas addunyaadhaaf qorichi HIV fayyisu argamuu danda’a jedhuuf abdii guddaa ture. Waldaan Hawaasa AIDS Idil Addunyaa du’uun Obbo Biraawun “onnee nu cabse” jedheera. “Tiimootii fi hakimasaa Geeroo Haatariif galata guddaa qabna, isaanis saayintistootaaf HIV fayyisuun akka danda’amu mul’isuun karra bananiiru,” jedhan Piroofeesar Adeebaa Kamaaruulzmaan pireezidaantiin Waldaan Hawaasa AIDS Idil Addunyaa. Dhukkubsataan lammaffaa HIV irraa fayye bara kana qoricha fayyadamuu dhaabe. Adam Kaastileejoo “Dhukkubsataa Landan” jedhamuun beekamu yaala Obbo Biraawun fayyadamaniin wal fakkaataa ta’e fayyadamanii turan. “Adeemsi Tiimootii fi Adam ittiin fayyan HIV fayyisuuf adeemsa jabaa ta’uu baatus qorannoo qoricha HIV fayyisu keessatti garuu yeroo murteessaadha,” jedhan Insititiyuutii Doohertii Meelbarnitti daayirektara kan ta’an Piroofeesar Shaaroon Leewin. “Hawaasni saayinsii gummaacha’a Tiimootiin gummaacha’an guyyaa tokko beekamtii ni kennina. Kunis qorichoota nageenyummaansaanii eegame dhiheessuun, gatiinsaanii madaalawaa ta’een akkasumas istiraateejii HIV fayyisuun danda’amurratti hojjachuun yookiin maloota madiinummaa qaamaa to’achuudhaan.”


Namoota du'isaanii ga'eef nama hawwiisaanii dhumaa dhugoomsuuf

Hojiin idilee Kees Veldiboher gara qarqara galaanaa, godambaa, wiirtuulee Ispoortii, maneen amantaafi dirreewwan adda addaatti kan isa geessu ta’uus, lammiin Dach ganna 60 kun ogeessa turizimii ta’ee miti. Waggootii kudhanii oliif, namootaa dhibee hin fayyine qaban - kan gargaarsa malee socho’uu hin dandeenye, lubbuun isaanii darbuun dura bakka jaallatan deemanii akka daawwataniif isaan gargaareera. Waa’ee gaarummaa isaa ‘imala dhumaa’ jedhamu kessaa tokko tokko BBCtti himeera. Yaddaannoo isaa inni guddaan yeroo gara Roomitti akka hin barfanneef yeroo ariifachaa ture ta’uu Veldiboher ni hima. Bara 2013tti, dubartiin ganna jaatamman keessa taateefi dhukubsattee sireerra haftetu, Phaaphaasicha arguu akka barbaaddu itti himte. Marsariitii irratti Phaphaasiichi takka takka namoota dubbisuuf akka gadi ba’u argate. Carraa kana dhugoomsuu akka qabu yaaduun, magaalaa Rotterdaam irraa ka’uun gara magaalaa km1600 fagaatee jiru Roomitti ishee geesse. “Fuldurarra siree dhibamaa itti baatanii irraan ishee kaa’e.” Namootni wiilcheerii irraa ta’aanii turan hedduun turanis, kan siree irraa gad ciisee ture garuu ishee qofadha. Akkuma inni tilmaamettis kun qalbii Phaaphaasichaa hawwate. Phaaphaasichi gadi bu’ee harka ishee qabatee waliin haasa’ee. “Phaaphaasichi ishee eebbiseeni jabina hawweefi. Jireenya du’a boodaa isheefis milkii hawweeraafi,” jedha Veldiboyeer. Yeroon kun boqonnaa sammuu dubartittiin barbaadde ta’eefi sana boodas, deebi’anii imala isaanii eegalani. Dubartiin kun Phaaphaasicha agartee guyyaa muraasa booda lubbuun ishee darbe. Veldiboyeer hawwii namoota hedduu dhugoomseera. Dhukkubsataa tokko gara dallaa fardaa gessuun beeylada jaallatu kanatti nagaa akka dhaamuuf gargaareera. Namootni hedduun beeyladoota isaanitti nagaa dhaamuu barbaadu. Mana jireenyaa ykn safara durii isaanii deemanii ilaaluun hawwii baramaadha. Namooti duuti isaanii ga’e hedduun, dorgommii ispoortii ilaaluu ykn bakka kunuunsa binensootaa, qurxummiifi godambaafaa daawwachuu baayyee barbaadu. Yeroo tokko namichi siree dhibamnaan itti baatamu irra ciisee qurxummii kiyyeessuuf yeroo yaaluu argeera. Namootni hedduu gara galaanaa deemuu jallattu jedha Veldiboyiir, kaan bakka daakaa deemu filatu. Tajaajilli isaa kun namootni hanga tokko haala foyya’aarra jiran galaanarra akka isaan imalan gargaareera. Kana dura ogeessa fayyaa kan hospitaala geessuun dura nama wal’aanuu (paramedic) fi konkolaachisaa ambulaansii kan ture Veldiboyiir waggaa hedduuf du’a fuulaa fulatti argeera. Badaa isarratti dhibbaa akka hin uumnes hima. Namootni inni gargaaru hedduun isaanii umuriin kan torbaatamaa ol ta’anidha jedha. Garuu takka takka dhibamtoota dargaggoota gargaaruuf yeroo itti waamamutti akka itti cimu dubbata. “Namni umuriin dullomee yeroo du’u hubachuu dandeessa. Garuu tokko tokko yeroo dargaggonni du’an arguun laphee na cabsa. “ Bara 2009 irratti dargaggeessi tokko bilbileefii jaalallee isaa gara manatti akka isaaf fiduuf adaraa jechuun gaafateeni. “Shamarreen kun kaansariin du’aa turte. Jaalalleen ishee hospitaalaa ishee baasee mana isaa isa haaraa isheen hin agarre itti agarsiisuu barbaade.” Erga ogeessota fayyaa irraa eeyyama argatee, Veldiboyiir shamarree kana gara mana haaraa sanaatti ishee geesse. “Sa’aatii muraasaaf akka isa waliin turtun godhe. Erga gara hospitaalatti deebitee sa’aatii tokko keessatti lubbuun ishee darbe,” jedha. Hojiin Veldiboyiir duraanii du’a waliin mudannoo hedduu akka qabaatu taasisa, innis mala haaraa du’aa waliin hojjatu argate. Dursees kan inni hubate wantoota hin oolle jijjiruun yoo hin danda’amnellee foyyeesuun garuu ni danda’ama kan jedhudha. “Yeroo kun siiif galu, wantootarratti ilaalcha addaa akka qabaattu si gargaara,” jedha. Yeroo weerara Covid-19 kanaattillee, namootni imalaa dhumaa isaa akka taasisaniif gargaarutti jira. Jireenyi isaa akka kanatti akka deemuuf hin karoorfanne. Hojii isaarratti Sadaasa 2016 wanta uumametu daandii isaa jijjiire. “Yeroon hospitaala keessa hojjechaa turetti, nama dhibee fayyuu hin dandeenye qabun hospitaalaa tokkpogara biraatti geessan ture. Siree dhukkubsatoonni itti sochosaman irra ture. Namni kun yoo baayyate ji’a sadiif lubbuun tura jedhamee yaadama ture,” jechuun yaadata Veldiboyiir. Yeroo imalaa turanitti iddoo akkamii akka yaadu dhukkubsataa kana gaafate. Dhukkubsataan kunis dooniifi galaana arguu akka hawwu itti hime. Veldiboyiir buufata doonii Roterdaamiif bilbilee, isaanis namicha akka fiduuf eyyamaniifi. “Guyyaa boqonnaa kootti gargaarsa waayilootakoo lamaa gaafadheen, gara qarqara galaanaatti isa geessee dambaliitti dhiyaatee akka ta’uun godhe.'' Nama du’uuf adeemu irratti jijjirama miraa guddaa arge. ''Tasa seequufi gammaduu eegale. Humnaan guutame.'' “Dhukkubsataan sun guddaa gammade. ‘ati namni ani hin beekne kana naaf oolte’ naan jedhe.” Erga gara hospitaalaatti deebi’ee baayyee gammadaa ture. Yeroo hakiimotni tilmaaman irra ji’a sadii dabalataa turuu Ebla 2007 lubbuun isaa darbe. “Mudannoon kun akkan yaadu na godhee, Ebla 2007 irratti hadha warraakoo waliin ta’uun namoota akka isaa gargaaruuf dhabbata hundeesse.” Dhaabbatni Ambulaansii Hawwii - yeroos uumame. Waggaa jalqabaa lamaan keessa, isaafi haati warraa isaa utuu innii hojii idilee isaa hojjatuu biratti gargaarsa namootni gafatan irratti hojjechaa turani. Feedhii namootaa dabalaa dhufe guutuuf jechaa hojii isaa dhiisee gutummaatti dhaabbaticha keessa hojjachuu eegale. “Dhabbati keenya namootni 15,000 ta’an gara bakka barbaadanitti akka imalaniif gargaareera. Ani ofii kootiin gara namoota kumaatama olii geesseera,” jedha. “Yeroo hedduu fuula isaanii irratti gammachuu argeera. Kun ammo irra daddeebiin hojichaa akka hojjadhu na taasisa.” Amma ambulaansii torbaa ol qabaachuun dhabbaticha biyyootii 14 keessatti hundeessuu danda’eera. Daldala miti, dhukkubsattoonnis homaa hin kaffalani. “Maallaqa mootummaa irraa argannu hin qabnu, garuu deeggarsa ni arganna,” jedha Veldiboyiir. Dhukkubsatoota dabalatee namootni biro lama ambulaansichaan imaluu danda’u. Garuu yeroo hedduu haasaan hin jiru. “Namootni hedduu waa’ee du’aa haasa’uu hin barbaadani. Dubartoonni abbaa warraa isaanii waliin ni haasa’u, dhirootni garuu yeroo baayyee waa’ee du’aa haadha warraa isaanii waliin haasa’urraa of qusatu.” Yeroo tokko tokko jalaalleewwan haasaa lapheerraa ta’e yeroo dhumaaf akka taasisaniif akka jajjabeessu hima. “Takka takka bira taa’een haasicha eegalsiisee takka turee biraa deema. Yemmuun deebi’u yeroo baayyee utuu isaan boo’aniin argaani,” jedha. Namootni du’i isaanii ga’e, jidduutti ilaalcha wal falleessu arga. ''Namootni tokko tokko du’a ni simatu. Kaan ammoo abdii kutachuu hin barbaadani. Yeroo sa’aatii dhumaarra ga’anitillee ofirraa ittisuu akka danda’anitti amanu.” Dhuma jireenya isaanitti hedduun waan darbe yaadatanii kan gammadan yoo ta’u, muurasatu waa’ee gaabbii isaanii haasa’a jedha. Veldiboyiir yeroo hedduu ofii yemmuu yeroon kansaa ga’etti maal akka goochuu fedhu ni gaafatama, garuu maal arguu akka barbaadu sirritti akka hin beekne hima. “Amma kana jechuun ni cima. Namni kan kan murteessu danda’u yeroo dhumaatti qofa. Tarii ijoolleekoon marsameen du’uu barbaada ta’a,'' jedha.


Nezerlaandis daa'imman ganna 1 fi 12 gidduu, abdii fayyuu hin qabne akka 'fedhiin du'an' murteessite

Mootummaan Daach daa'imman umriinsaanii waggaa tokkoo fi 12 gidduu ta'e dhibee akkaan hamaa irraa fayyuu hin dandeenyeen yoo qabaman gargaarsa doktarootaan akka 'fedhiin du'uu danda'an' karoora jedhu mirkaneesse. Murteen kun daa'imman hanga dhibee irraa fayyuu hin dandeenyeen gidirfaman, lubbuun isaanii ba'ee akka boqotaniif yaadameeti jedhan Ministeerri Fayyaa biyyattii Hugo de Jonge. Nezarlaandis keessatti daa'imman umriinsaanii waggaa 12 ol ta'e, kanneen dhibee irraa fayyuu hin dandeenyeen qabaman, osoo miidhaa dhukkubbii irraan hin ga'in gargaarsa doktarootaan ajjeesuun seeraan ni deggerama. Kunis kan ta'u maatii fi firoota daa'ima dhibamee waliin mari'achuudhaani. Seerri akkaataa waliigaltee maatiirratti hundaa'uun daa'imman waggaa tokkoo gadii irrattis ni hojjeta. Garuu daa'imman umriinsaanii waggaa tokkoo fi 12 gidduu jiru hagam yoo dhibamanillee, seerri murtee ajjeesuu iyyamu hin jiru ture. Seerri walxaxaa fi murteerra ga'uuf rakkisaa ta'e kun ji'ootaaf irratti mari'atamaa ture. Marii yeroo dheeraaf paartileen qindoomina uumuun biyya bulchaa jiran mari'achaa turan kana, paartii morkataa kan ta'e 'conservative Christian' irraa mormii jabaan mudateera. Erga mootummaan karoora kana mirkaneessee booda qajeeltoon ittiin hojiirra oolu ni qophaa'e kan jedhan Ministirri Fayyaa Hugo de Jonge, seerri kun akka haala kanaan fooyya'uuf ogeeyyiin yaada ogummaa dhiyeessanii akka turan himan. ''Akka qorannoo ogeeyyiin gaggeessanitti daa'imman dhibee irraa fayyuu hin dandeenyeen dararaman, gidiraa argaa jiraachuurra yoo ajjeefaman filatamaadha. Kunis fedhii maatii fi waliigaltee maatiin doktaroota waliin taasisan irratti hundaa'eeti. Daa'imman abdii fayyuu hin qabnee fi du'uunsaanii mirkana ta'e yeroodhaan akka ajjeefaman gochuu wayya'' jedhan. Seerri kun waggaatti daa'imman 5-10 irratti hojiirra ooluu mala jedhan. Seerri amma ba'e kun hin jijjiiramu kan jedhan Ministirri Fayyaa kun, doktaroonnis daa'imman umrii jedhame gidduu jiran irratti gocha kana yoo raawwatan itti hin gaafataman jedhan. Daa'imman umriinsaanii waggaa 12 ol ta'es tarkaanfiin kun irratti fudhatamuuf waliigaltee maatii barbaachisa. Maatiin yoo daa'imman isaanii garmalee dhibamanii abdii fayyuu dhabuurraan kan ka'e hifatan, doktara waliin mari'achuun tajaajila kana argachuu danda'u. Adeemsa kanarratti yoo xiqqaate doktaroonni lama waliigaluu qabu. Seerri haaraan jijjiiramee ba'e kun ji'oota muraasa itti aanan keessatti hojiirra oola. Daa'imman abdii fayyuu hin qabne ajjeesuu fi deggergsa ogeessa fayyaan aarsaa of gochuun Nezarlaandis keessatti bara 2002 irraa kaasee hojiirra oolaa jira. Biyya ollaa kan taate Beeljiyemis, Nezarlaandis hojiirra oolchitee ji'a itti aanutti eegalte. Biyyoonni lameen, seera kana kana of-eeggannoo cimaan hojiirra oolchuudhaan addunyaarraa kan jalqabaati.


Feesbuukiin nama du'asaa kallattiin tamsaasuuf ture dhorke

Marsaan midiyaa hawaasaa guddichi, Feesbuukiin, lammii Firaansi dhibee irraa fayyuu hin dandeenyeen qabamee erga abdii kutatee booda, du'asaa kallattiidhaan tamsaasuu barbaade dideera. Eleeyn Kook, ga'eessi umurii waggaa 57, carraa battalaa ishee dhumaa biyya lafaa kanarra jiraachuuf qabu karaa feesbuukii kallattiidhaan dabarsee darbuuf karoorfatee ture. Akka du'u dursee kan beekkate namni kun, kana kan karooffate Sambata kaleessaa (Fulbaana 05,2020) ture. Kook dawaa, nyaataa fi dhugaatii fudhachuu dhaabee ture, xumura jiruusaa agarsiisuuf kan karoorfate. Namni kun kanaan duras qorichi nama ajjeesu naaf yaa kennamu jechuun wayita gaafatee turetti, Pirezidaantiin biyyattii Imaanu'eel Maakroon harkaa kuffisanii turan. Kook Firaansi keessatti namoota dhibee irraa fayyuu hin dandeenyeen qabamaniif mirgi fedhiisaaniitiin du'uu akka eegamuuf cichee falmaa ture. Bataskaana Kaatoolikii dabalatee kaan ammoo fedhiidhaan du'uu yookiin of ajjeesuu (euthanasia) iyyamamuu hin qabu, kufaatii xiinsammuu kan fiduudha jechuun mormu. ''Yeroon bilisa itti ba'u ga'eera. Na amanaa, an baay'ee gammadeera'' jechuun feesbuukii isaarratti barreese Kook. Namni kun soorata kiyya isa dhumaati kan ittiin jedhe Sambata ganama nyaate. ''Yeron itti aanu qormaataan akka guutame beeka garuu murteen kiyya kana, immoo tasgabbaa'een jira'' jechuun siree hospitaalaa irra ciisee barreesse. Lammiin Firaansi kun dhibee ujummoowwan dhiigaa walitti maxxansee balaa hamaa fayyaa namaarraan ga'uun dhiphachaa jira. Dhibee kanarraa akka hin fayyine waan bareef, du'asaa kallattiin feesbuukiirratti tamsaasuu fedhe. Feesbuukiin garuu gaaffiisaa kana hin simanne, kun yakka lubbuu ofii balleessuuti waan ta'eef qabiyyee kana hin dabarsinu jedheera Feesbuukiin.


Hoogganaan mormituu Raashiyaa ''suummeffame'' wal’aansaaf gara Jarmanitti geeffame

Namni Puutiiniin mormuun beekaman kun akka deeggartoonni isaa jedhanitti shayee summa’e dhuguun kan of-wallaalan yoo ta’u, anga'oonnis yakka kana dhoksuuf yaalaa jiru jedhu. Dooktaroonni Oomiskitti isa yaalaa turan asiif achi sochoo’uuf haala dandeessisurra hin jiru jechuun didaa turani. Takka turani garuu haala fooyya’aa keessa waan jiruuf imaluu danda’a jedhani. Haati warraasaa Yuuliyaanis isa waliin imaltee jirti. Balaliin dhaabbata miti mootummaa Jarman Siiniimaa foor Piis jedhamuun mijeeffame gara Hoospitaala Chaariiti Barliin jirutti Obbo Naavaaliiyiin geessee jira. Pireezidaant Puutiin bara baraaf pireezidaantii Raashiyaa ta'uu? Yunaayitid Kingidam dippilomaatota Raashiyaa 23 ari'uufi Naavaaliiy wayita Toomiskirraa Mooskootti balali’aa turanitti kan dhukkubsatani. Xiyyaarichis achuma Toomiskitti qubannaa tasaa taasisuuf dirqamee jira. Suuraan miidiyaa hawaasaarra naanna’aa ture Naavaaliiy shayee kaafiteeriyaa buufata xiyyaarichaa keessa jiru keessatti dhugaa turan. Namoonni garee isaaniis shayee kanaan summiin kennameef jedhanii shakku. Viidiyoon miira namaa jeequ yeroo Naavaaliiy xaaraa turan agarsiisus qoodameera. Isa waliin imalaa kan ture Paaveel Leebeedeev, rogeessi kun ‘‘dhukkubsatanii aadaa turani’’ jedheera. Gaafa Jimaataa dooktaroonni maal jedhani? Hoospitaala Naavaaliiy itti yaalamaa turetti garee dooktarootaa kan dursan Aleeksaandar Muraakooviskii dooktaroonni namtichi balaliif qophii akka hin taane himanus haati warraasaa ‘‘gara Jarman deemuu qaba’’ jette jedhani. "Takka turaniis gaaffin firoota isaaniirraa waan dhufeefi nutis diduu waan hin dandeenyeef akkasumas haalli dhukkubsaataan kun keessa jiru gaarii waan ta’eef akka deemuuf hayyamneerra’’ jedhani. Dooktaroonni namni kun summii dhuguu isaanii wanti mirkaneessu hin argamne, kan akkas ta’anis hanqina sukkaaraattiin dhibee mudatu (metabolic disorder) jedhamuun qabamniitu jedhanus, amga’oonni fayyaa biyyattii garuu keemikaalli ndastirii keessatti faayidaarra oolu googaa isaa jala fi rifeensa isaa keessaa argameera jedhani. Namni Puutiiniin mormuun beekamu kun malaammaltummaa aanga’oota Raashiyaatiin raawwatamu irra deddeebiin saaxilee jira. Mana hidhaattis yeroo hedduu darbatameera. Deeggartoonni Naavaaliiy maal jedhu? Gargaaraan nama kanaa Lewooniid Voolkoov ibsa Barliinitti kennaniin, dooktaroonni jalqabarra imala isaaf tumsa taasisaa turan akka tasaa kana gochuu dhaabani jedhaniiru. Basaasaan Raashiyaa 'summii narviin miidhame' ‘‘Wanti ta’e ni jijjiirame, wanti dhoksamu waan jiru wayii fakkaata, haadha warraa Aleeksiittillee odeeffannoo kennuuf hayyamamoo ta’uu dhaabani.'' ‘‘Dooktaroonni imalasaaf haala mijeessaa turan akkuma tasaa Aleeksiin imalaaf qophii miti, haallisaa hin hayyamu jechuutti ka’ani, kunis waan jalqaba jedhan waliin wal-faallessa ture’’ jedhani. Rogeessi kun hagam itti aggaammatame? Eebla 2017: Halluun magariisni fuulasaaniitti erga itti biifamee booda gara hoospitaalaatti geeffamanii turan. Halluun summaa’aa kun qoosaa fakkaatus akka malee nama dhukkubsa jechuun balaa sana booda Tiwiitara gubbaa barreessee ture. Adoolessa 2019: Hiriira mormii hin hayyamamne waamuu isaatiin guyyoota 30’f mana hidhaa bu’ee ture. Achittis dhukkubbiin itti dhaga’amee summiin faalamee ta’uu mala jechuun dooktaroonnisaa dubbatanii turani. Inni mataansaa waan summiin itti kenname itti fakkaatee akka ture dubbate. Mudde 2019: Humnoonni tikaa Raashiyaa dhaabbatasaa malaammaltummaa falmatu waajjira cabsuun seenanii laaptooppiifi meeshaalee biro fuudhani. Kaameeraawwan nageenyaa akka mul’isanitti humnoonni kunneen balbala dhaabbatichaa humnaan cabsanii seenani. Baruma sanatti dhaabbannisaa ‘‘qaama alaa’’ jedhamuun labsamee ture.


‘Isaan ijoolleedha malee haadha miti’: Biyya ijoolleen jaha guyyaa guyyaan ulfa baasan

Dr Melaaniyaa Amoorim yeroo hojiishee ogeettii gadameessaa taatee waggoota 30 dura jalqabdu sanitti shamarreen takka gudeedamtee ishee bira dhaqxee turte. Shamarreen ganna 13 sun osoo harmeenshee mana keessatti hojjataa jirtutti ture kan manuma warrashee duubatti gudeedamte. Erga gudeedamtee booda daa’iman afur ulfoofte. Shamarreen sunis kaaba-Lixa Biraaziilitti gara hospitaalaa geeffamtus hakiimonni ulfa mucaa xiqqoon sun garaatti baattee garaashee baasuuf hayyamamoo hin turre. “Hospitaalatti namni kamuu ishee tuquu hin feene. Isaanis ulfa mucaan sun baataa jirtuu baasuu akka hin barbaanne himan,” jetti Dr Melaaniyaan. “Baay’ee mucaa turte, ta’us garuu ulfashee sana baasuun qaba jedheen gargaareen. Lubbuu daa’ima tanaa baraaruu akkasumas waan gudeedamtee ulfoofteef baasuun mirga ishee akka ta’e amanee ture,” jetti Dr Melaaniyaan osoo sagaleenshee ciccitu. Guyyatti dubartoonni afur ni gudeedamu Seerri Biraaziil ulfa baasuu kan hayyamu gudeeddii yookiin ulfi sun lubbuu dubartii sanaatiif yaaddoo kan uumu yoo ta’e qofaadha. Abbaan seeraa shamarreen ganna 10 kan yeroosheen ganna 6 irraa jalqabdee abbeeraasheetiin qoccolamaa turteef ulfa baasuu akka dandeettu hayyameeraafi. Sirni fayyaa hawaasa Biraaziil guyyaa guyyaatti yoo xiqqaate shamarran umuriinsaanii 10-14 jiddutti argaman jaha ulfa baasuuf akka galmaa’an mul’isa. Ragaan dhaabbata miti mootummaa ‘Brazilian Public Safety Forum’ jedhamuu qophaa'e immoo biyyattii keessatti shamarran gannisaanii 13 gad ta’e sa’aatii tokko tokkoon akka gudeedaman mul’isa. Balaa ulfi shamarran xixiqqoorratti qabu “Hospitaala yoo gahan waan isaan mudateen shorarkaa’aniiti,” jetti Dr Melaayinaan. Dr Melaayinaan yeroo shamarreen ganna 10 ulfa baasuuf dhuftu miira gaddaa keessa akka galtu dubbatti. Umurii sanitti ulfaa’uun balaa guddaa qaba. Qorannoon ‘UNICEF’ akka mul’isutti shamarran umuriinsaanii 15 gad ta’e yoo dahan carraan dahuumsarratti du’uusaanii dubartoota umuriinsaanii 20’moota keessatti argamaniin harka shaniin caala jedha. Daa’ima rakkoof saaxila Daa’immanis dafanii du’uu danda’u. Dr Melaayinaa Amooriim akka jedhanitti dubartoonni umuriinsaanii 10-15 jiran yoo ulfaa’an dhiibbaan dhiiga haalaan dabaluu fi koomaaf saaxilamuu akka danda’an himti. “Daa’imman shamarran kanneeniin furdina dabaluu dhabuu danda’u. Guddinnisaanii kan daangeffame ta’a. Kanarraa kan ka’e daa’imman osoo qaamnisaanii haalaan hin guutamne dhalachuu danda’u,” jetti. Ulfi shamarran umuriinsaanii 13 fi achii gad ta’e immoo isaan kaan caalaa rakkoo qaba. Sababni isaas qaamni shamarreesaanii guddinnarra jira waan ta’eefi. “Qaamnii fi kutaalee qaamaa keessaa haalaan hin guddanne. Fakkeenyaaf, qaamni walhormaataa haalaan hin guddanne waan ta’eef, miixuurratti ishee rakkisuu danda’a,” jechuun ibsiti. “Shamarran kanneeniif dahuurra ulfa baasutu gaariidha” Dr Melaayinaan Yuunivarsiitii Kaampinaa Giraande Federaalitti piroofeesaras. Akka isheen jettutti ulfa baasuun gama seeraan deeggarame yoo ta'e dahumsarra fooyyee qaba jetti. “Sadarkaa kamuurratti dahumsi dubartootaaf balaa qaba. Shamarran umuriinsaanii hin geenyeef immoo rakkoonsaa ni hammaata,” jetti. “Ulfa baasuun ogeeyyii fayyaatiin deeggarame shamarran kanneeniif gaariidha.” “Inni hamaan yoo shamarran kunneen gama nageeyummaansaa hin eegamneen ulfa baasaniidha,'' jechuun dhoksaan ulfa baasan hin gorsitu. Ogeettin kuni miidhamtoota qoccollaan saalaa irra gahe waliinis ni hojjatti. Akka ogeettii kanaatti, miidhamtoota umuriinsaanii ganna jahaa hamma 92’tti jiraniif gargaarsa taasistee jirti. “Umriin gudeeddiirraa nu ittisu hin jiru. Nuti dubartoonni umurii keenyaan ittifamnee hin jirru,” jechuun qeeqxi. Gudeeddiin hundi dhumti isaa ulfa baasuu hin ta’u. Shamarran gudeedaman muraasnisaanii osoo daa’imnisaanii dhalachuuf yeroon muraasni gahu hospitaala dhaqu. Garuu, “Dubartoonni hedduun gama seeraatiin mirga ulfa baasuu akka qaban hin beekan,” jetti ogeettiin kuni. Dr Melaayinaan yeroo ganna 17 fi barattuu fayyaa turtetti yeroo haati takka duutee gadda dhaqxe ni yaadatti. “Shamarreen sun ganna 13 turte, sababa dhoksaan ulfa baasaa turteef duute. Wanni nama gaddisiisuu gama seeraan hospitaalatti ulfashee san baasuu dandeessi turte,” jetti. Bayyanachuu fi to’annaa jala oolfamuu Sababa hospitaalli Viiktooriyaatti argamu ulfa baasuu dideef shamarreen ganna 10 kan yeroo ammaa biyya Biraazilitti dhimmi ishee ijoo dubbii ta'e sun guyyoota sadi booda km1,650 imaltee ulfa baafte. “Hospitaalli dhimma dahuumsaarratti hojjatu kamuu gama seeraan ulfa baasuuf dirqama qaba. ''Isaan dhimma seera qabeessummaasaa osoo eegan ulfichi guddateera, ammatti ulfa baasuu hin dandeenyu jedhan,” jetti Dr Melaaniyaan. Shamarreen tun “haala gaarii keessa jirti” jedhame. Abbeeraanshee ishee gudeeduun shakkame eega bulchiinsa ollaatti imale booda to’annaa jala oolfameera. Dr Meelaaniyaan shamarree akkanaaf akkuma miidhamtoota biroo kunuunsi xiinsammuu taasifamuufiin barbaachisaadha jetti. “Gudeeddiin madaa yoom hin badne kaa’ee darba. Shamarran kunneen yeroo hospitaala gahan shorarkaa’aniiti. Isaan shamarran malee, haadhaa miti,” jetti. “Bu’aa gudeeddiirraa dhufe gadameessasaanii keessatti arguu hin barbaadan.” “Deeggarsa barbaachisu yoo argatan, karooraa fi kabajasaanii irra deebiin ni argatu.” “Dhimmi shamarree Espiriitoo Saantootti mudatee dhimma gudeeddii fi ulfaa’uutii miti, '' jechuun himti. ''Shamarreen kun oso mirga ulfa baasuu qabduu hawaasni rakkoo dabalataaf ishee saaxile,'' jetti Dr Melaaniyaan.


Qorannoo fayyaa: Summiin kanniisaa kaansarii harmaa yaaluuf oola jedhe qorannoon

Saayintistoonni Awustiraaliyaa summiin ilkee kanniisa dammaa keessatti argamu seelota kaansarii harmaa balaafamoo ta’an balleessuu danda’a jedhan. Saayinstistoonni kunneen summiifi kompaawundiin isa keessatti argamu kan maqaa ‘melittin’ jedhamuun beekamu, gosoota kaansarii wal’aanuuf rakkisaa ta’an-‘tripple negative fi HER2-enriched’ irratti yaalanii akka balleessuu danda’u adda baasan. Argannoon kun oduu gammachiisaadha jedhameera. Garuu saayinstoonni ammallee yaaliin ni barbaachisa jechuun akeekkachiisa kennaa jiru. Kaansariin harmaa gosoota kaansarii dubartoota addunyaa hedduu miidhaa jiruudha. Kompaawundoonni keemikaalaa kaansarii qolachuuf oolan kumaan lakkaa’aman laabraatoorii yaalii keessa jiraatanis garuu dhala namaa ittiin yaaluuf kan oolan muraasa. Summiin kanniisa dammaa kanaan dura kaansarii gosa kaan-melanoma-wal’aanuuf oolaa ture. Dhaabbata ‘Harry Perkins Institute of Medical Research’ jedhamu kan Lixa Awustiraaliyaa keessatti argamuti kan hojjetame qorannoon kun, barruu beekamaa bu’aan qorannoo saayinsaawaa irratti maxxanfamu ‘Nature Precision Oncology’ irratti maxxanfameera. Dhaabbati kun summii kanniisota 300 irraa fuuchuun qorannoo gaggeesse. Qorannoo kanaan summiin kanniisa dammaa akka bu’a-qabeessa ta’etu irra ga’ame. Dhangala’aan summii al takkaatti kuufamu, seelota kaansarii harmaa sa’atii tokko keessatti ajjeesa, seelota qaama kaanirraan garuu miidhaan qaqqabsiisu baayyee xiqqoodha, jetti qorannoo kana kan dursitu Dr Ciara Duffy. Garuu yoo hammi summii gara keessaatti fudhatamuu dabalaa deemu miidhaansaas akkasuma jedhan. Kompaawundiin summii kana keessatti argamu, melittin, ammoo seelonni kaansarii kunneen akka hin guddanne quuucarsuun karaa itti cufu. Kompaawundiin mettin jedhamu kun uumamaan summii kanniisa dammaa keessatti kan argamu yoo ta’u, laabraatorii keessatti hojjechuunis ni danda’ama. Duraan dhibeen kaansarii harmaa maloota wal’aansaa kanneen akka baqasanii yaaluu, ‘radiotherapy’ fi ‘chemotherapy’ jedhamaniin yaalamaa ture. Namoota qorannoo kanaaf gumaachan keessaa tokko pirofeesar Peter Klinken, qorannoon kun akkamiin waan uumama keessa jiru fayyadamanii dhibee dhala namaa dararaa jiru yaaluun akka danda’amuuf ka’umsaa fi fakkeenya gaariidha jedhan. Qorattoonni kunneen garuu argannoo kana hojiirra oolchuuf ammallee hojii baayyeetu hafa jechaa jiru, faayidaa dawaan kaansarii kennu haga kennuu danda’utu eeguun dirqama jedhan.


Afrikaan pooliyoo 'waayild' irraa bilisa taate

Afrikaan pooliyoorraa bilisa ta'uushee qaamni walabaa Komishiiniin Ragaa Naannoo Afriikaa jedhamu ibse. Gosoota pooliyoo 'Waayild' [Wild Polio] jedhaman sadii keessaa lama kan badan yoo ta'u inni hafe Afrikaarraa baduutu ibsame. Naayijeeriyaan biyya Afriikaa yeroo dhumaaf dhukkubicharraa bilisa ta'uu ibsiteedha. Dhukkubichi yeroo ammaatti Paakistaanii fi Afgaanistaan qofa keessatti argama jedhameera. Pooliyoo yeroo baay'ee daa'imman umuriinsaanii shanii gad ta'an kan miidhu yoo ta'u, yeroo tokko tokko miidhaa sochii nama dhorku geessisa. Yoo maashaan hargansuu miidhame ammoo du'aaf nama saaxila. Talaalliin lubbuu daa'immanii ittisuu danda'u ni jira. Pooliyoon dhukkuba namarraa namatti darbu yoo ta'u bishaan faalameen daddarba. Bara 1996'tti pooliyoon guutuu Afriikaa keessatti daa'imman 75,000 ol laamshesseera. Bara sanitti Neelsan Mandeelaa sagantaa "Pooliyoo Afriikaa keessaa baasa" jedhuun ogeeyyiin fayyaa badiyyaa keessa deemanii talaallii akka kennan godhaniiru. Sagantaan kunis dhaabbilee adda addaa kan akka 'Rotary International' fa'aan kan deeggarame ture. Dhibichi mallattoolee akka ho'i qaamaa dabaluu, bowwoo, deebisuu fi isaan kaan qaba. Dabalataanis, sirna narviirraatti miidhaa geessisuun yeroo gabaabaa keessatti sochii nama dhorkuu danda'a. Daa'imman 200 dhukkubichaan hubaman keessaa tokko miidhaa socho'uu dadhabuu isa mudata. Isaan miidhaan socho'uu dadhabuu isaan mudate keessaa %5- %10 sababa maashaan hargansuusaanii miidhameef du'aaf saaxilamu. Torban darbe Inistititiyuutin Fayyaa Hawaasa Itoophiyaa ibsa baasen hanga dhuma baatii Waxabajjiitti biyyattii keessatti namoota 32 irratti Pooliyoon argamuu ibseera. Torban darbe keessa Naannoo Oromiyaa Godina Harargee Lixaa Aanaa Bookeefi magaalaa Adaamaatti namoota lama irratti Pooliyoon argamuun gabaafameera. Kuni garuu poliyoo malee kan pooliyoo 'waayild' jedhame waamamu miti.


Prosopagnosia: Artistii fuulli ishee maal akka fakkaatu hin beekne

Kaarlotaan fuula addaan baasuu hin dandeessu, kan namoota biraas ta’e kan ofiishee. Dhibeen ishee kun ‘face blindness’ yookaan fuula namaa adda baasuu dadhabuu jedhama. Fuula namaa adda baasuu dadhabuun jireenya ishee guyyaa guyyaa irratti dhibbaa uumuus, akka artistiitti garuu fuula hin beekne akka kaaftuuf kaayyoo kenneeraafi. Kaarlotaan yeroo fakkii ofiishee kaaftuu daawwitii fi suuraa malee galgalaan, kutaa dukkanaa duungoo muuraasa qabu keessatti hojjatti. “Yeroon fakkiin kaasee ifa guyyaan argu yeroo hunda na ajaa’iba,” jetti. Mana ishee keessaa fakkiiwwaan ofiin of kaaste 1,000 ta’antu jira jettee yaaddi. Hundi isaayyuu adda adda ta’anis boci tokko tokko wal fakkaata. Fakkii tokko tokko mataan ol galagala kaan gad galagalaadha. Tokko tokko irratti ija sadii qabdi kaan irratti ija ja’a qabdi. Yoo tasa dawwitii kessatti of agartu , “dubartiin kun uffannaa galgalaa uffattee na ilaala jirti, ana ta’uu qabdi,” jettee yaaddi. Riifeensa ishee yaadattus, fuula ishee hin yaadattu. Dhibeen Karlottaa namni biraa hubate jiraachuu baatuus, bara 1960’n keessa ijoollee taatee utuu jirtuu rakkoo uumuu eegale. “Yeroo harmeekoo waliin gabaa ykn hospitaalaa deemne nama agarru, namoota harmeenkoo sirritti adda baastuu wal agarra, ani garuu eenyu akka isaan ta’an hin beeku,” jetti. “Harmeenkoo nan aja’ibsiisadhan ture. Kennaa addaa namoota adda baasuu qabdi jedheen yaadan ture.'' Takka takkaa gabaa fuldura dhaabbatee Karlootaan yeroo harmeeshee eegdu nama biraa dogoggoraan hordooftee deemti ture. Kan isheen namni sun harmeeshee akka hin taane bartu yeroo daandii biraa ta’u akka baastudha. Harmeeshee maaliif akka doggogortee itti hin himtu, “qalbii gateeni jedheen yaadan ture,” jetti. Kan isheen nama adda baaftu wantoota adda addaani. “Wayyaa namootni uffatan, akkaataa adeemsa isaanii, sagalee/qoonqoo isaanii, manatsirii fuulaa godhachuuf dhiisuu isaanii adda baasuun eegale. Namni hunda akkaataa hargansuu, adeemsaa adda ta’e qaba, kanaan namoota adda baasuu eegale.” Karlotaaan yeroo mana baruumsaa galtedha waanti adda ta’e akka jiru kan barte. “Kennaa addaa harmeekoo qofaatu qaba jedhee kana yaadu ture ijoolleen kaanis akka qabanan adda baase.” Fuula adda baasuun dandeetti addaadha jette waan yaaddeef ta’us ammallee Maatisheetti hin himne. Mana baruumsaa keessatti barsiisotallee adda baasuu waan hin dandeenyeef haala cimaa keessa turte. Wanta barsiisota ishee adda baasuu, areeda, daawiitii, kophee waan akka kanaa adda baaftee barreessuu eegalte, garuu barsiisaa kamtu amala gaarii qaba kan jedhu waan barreessiteef barsiisaan tokko aariif waan isheen barreeffate jalaa fudhate. Yeroo boqonnaatti ijoolle kaanirra adda baatee tessuus, yeroo gara kutaatti deebi’uuf jedhan ijoollen yeroo hunda sarara adda addaarra waan dhabbataniif rakkoo itti uume. “Takka takka dogoggoree hiriiree kutaa biraan seena. Yoo barattuun barattoota kutaa ishee hin beektu ta’e doofaadha jedhamti.” Barsiisootni aariifi dheekkamsuun itti haasa’u. “Kutaa fuldura na dhaabanii ‘ati sammuunkee qullaadha naan jedhu ykn ammoo ‘ati dhakaadha’ jedhanii nan arrabsu.” Barattoonnis waan ishee arrabsaniif, nama hundarraa fagaachuu eegalte. Manni barumsaashee Karlotaan dhibee sammuu waan qabduuf barachuu hin dandeessu jedhanii yaaduun, maatii ishee waamanii kutaa addaa akka ishee galchaniif gorsanin. Maatiin garuu barbaachisaa miti jechuun gorsa sana tuffatan. Ganna 17tti yeroo barumsa obbaastetti, hojii nama waliin walitti ishee hin fidne barbaaduu jalqabde. Jalqaba hojii farda kunuunsuu eegaltee, boodarra abbootii fardaafii ijoollee isaanii adda baasuun waan itti cimeef hojicha dhiiste. Hojii akka konkaalichistuufi simmintoo makuu erga hojjattee booda, gara hojii filmii agarsiisuu keessa seente. Kanas kan filatte namaa wajjiin walitti dhufuun waan isheerra hin jirreefi. Waggaa 20’n ishee keessa akkuma hawwii namarraa fagaachuu qabduun bidiruu bitattee waggaa tokkoof Awustiraaliyyarra naanna’aa galaanarra jiraatte. Yeroo sanattis kitaaba dubbisaa nyaata ishee kiyyeefataa turte. Hanga umurii ganna 40 dabartee gara magaalaa Munishitti deebiteetti dhibeen ishee maal akka ta’e hin barre ture. Kunis kan ta’e mana qorichaa deemtee barreessaan tokko bilisaan yeroo itti kennamedha. “Callisee utumaan dubbisuu jecha 'prosopagnosia,'' jedhu yeroon argu adda waan natti ta’eef dubbisuu yeroon eegaluun waa’ee fuula adda baasu dadhabuu akka ta’en bare. “Baayyee na aja’ibe, sababiin isaa wanta yeroo dheeraaf ba’aa natti ta’e ture narraa buuse. Wanta na rakkisaa ture kanaaf maqaan jiraachuu isaa : “Akkan doofaa hin taaneefi balleessakoo utuu hin taane uumama ta’uu isaa himuu akkan danda’u na taasise.” Ta’us garuu jalqabarratti gammaddus boodarra aaritti deebite. “Kanan aaree akkamiin namni na bira jiru dhibee koo kana adda baasuu dadhabee, namni kun rakkoo uumamaa ta’uu maaliif natti hin himne kan jedhu irratti,” jetti. “Utuu dhibee kana qabaachuunkoo dafee barameera ta’e, jijjirama guddaa qabaata ture.” Yeroo kanatti abbaafi haatii ishee, kan guddifachaan ishee fudhatan, lubbuun isaanii darbeera. “Waanan amma bare utuun isaaniif qoode natti tola ture, rakkoo ani mana barumsaatti qabaachaa tureef deebii ta’a ture,” jetti. Ta’us garuu harmee ishee deesse waliin waayee dhibee kanaa haasa’uu dandeesseetti. Dubartiin ishee deesse akka adaadaatti malee harmee ishee ta’uu yeroo dheeraaf hiin beektu ture. Yeroo harmeeshee Susanitti himtu, isheenis badaa hamaa ta’uu baatuus fuula namaa adda baasuun akka isheetti cimu itti himte. ‘Prosopagnosia’ dhibee dhalootaan daddarbudha. Dhibeen Prosopagnosia wal’aansa hin qabu. Dhibeen kun sammuun nama tokkoo fuula namaa argee hubatee akka yaadatu gochuu kan hambisudha. “Namoota addaan hin baasu, sababiin isaan fuula isaanii waanan hin yaaddanneefi,“ jetti Karlotaan. “Ofiin of beeka gaaruu fuulakoo hin beeku.”


Booranatti namoonni dhibbaa ol foon gaala dhukkubsatee nyaachuun dhibaman

Godina Booranaa aanaa Dhaasitti gaala dhukkubsataa ture qalanii ollaa waliin qooddatanii namoonni nyaatan 110 dhukkubsatanii Buufata Fayyaa Borboritti yaalamaa turan. Namoota foon gaalaa kana nyaachuun dhukkubsatan keessaa tokko ta'uu kan himan Aadde Boorii Jaarsoo, foon gaala kanaa akkuma sagalee (nyaataa)tti ollaan nuu qoode jechuun BBC'tti himan. "Abbaan gaala sanaa ollaa keenya. Gaalli suni dhukkubsannaan qorichuma aadaa akka Hargeessaa fa'a obaasaa turre. Booda dhukkubni itti hammaannaan qalan. Nuufilleen foon gaala kanaa ollumatu manatti nuuf ergee qoodannee nyaanne," jedhan. Foon gaalaa kanaa bilcheessanii nyaatanis sa'aatii muraasaan booda warri foonicha nyaate hunduu akka dhukkubsates himu. " Mataa dhukkubbii , diddigaafi dhukkuba hamtuu nuqabsiise. Waaqumaafi hakiimatu nu hambise malee dhukkubichi jabaadha hanga ammaatuu nafa keessaa nun baane," jedhan. ''Baadiyyaan waan qabu wal hin dhowwatu'' ka jedhan Aadde Booriin, ollaan yoo waa qalate ollaa kaaniif sagalee qooduun aadaa keenya jedhan. Buufata fayyaa Borboritti  Narsii waliigalaa kan tahan Obbo Kokkob Mahaadii, jalqabarratti namoota 20 hin caalletu dhukkubsatee gara buufata fayyaa dhufe jedhu. "Mallattoon akka garaa kaasaa, hoo'ina qaamaafi diddiga fa'atu irratti mul'ata. Saniin booda namni hedduun dhukkuba walfakkaatu dhukkubsatee gara keenya dhufe. Waliigala nama 110 kan nuti yaala kennineef," jedhan. Namoota foona gaalaa kana nyaatanii dhukkubsatan umriidhaan waggaa 1 hanga 70 kan tahanidhas jedhan. Mallattoo isaan agarsiisaniifi sababa isaan nutti himaniin yaalii dandeenyu hunda goonefii miidhaan lubbuu osoo hin gahin baraaramaniiru jedhan. Aanaa Dhaasitti ogeessa fayyaa beelladaa kan tahan Dr. Firaa'ol Waaqoo, hawaasni beelladoota dhukkubsataniifi foon dheedhii nyaachuurraa ofqusachuu qaba jedhan. "Dhukkuboonni beelladaa namarratti miidhaa geessisan ni jiru. Beelladootni summii adda addaa nyaatanii ta'uus mala. Beelladi yoo qoricha fudhatemmoo hanga qorichi suni qaama beelladaa keessaa badutti eeguu barbaachisa qaluudhaan dura," jedhan. Naannoo horsiisee bulaatti aadaan beelladoota ofiin hakiimuu (mala aadaatiin yaaluu) baratamaa ta'us ogeessota bira geessuun filatamaa ta'uus eeran. "Hawaasni beellada ofiin hakiima. Gorsa ogeessaa osoo hin gaafatin ofumaa qalanii nyaatu. Ammalleen sirritti osoo hin bilcheessin nyaatu. Beellada dhukkubsate biqiloota akka Hargeessaa fa'a obaasanii sanbooda yoo qalanii nyaatan summiin suni gara namaatti dhufa," jedhan. Hawaasni beelladoota dhukkubsatan qalanii nyaataaf oolchuurraa ofqusachuu akka qabaniifi yeroo qalanitti fayyummaa beellada sanaa ogeessa laalchisuu akka qabanis dhaaman Dr. Firaa'ol.


Fayyaa: ‘Furdina garmalee ulfaatinni qaama qofti hin ibsu’

Furdinni garmalee ykn 'Obesity' fayyaa waliigalaa nama tokkoon malee ulfaatina qaamaa isaan qofa ibsamuu hin qabu jedhe qajeelfamni haaraan Kaanadaan baafte. Qajeelfamni haaraan kun akka jedhutti furdinni garmalee fayyummaa waliigalaa nama tokkoon malee ulfaatina isaatiin qofa kan ibsamu miti. Qajeelfamichi hakimoonni namoota furdina garmalee qaban wayita yaalan akka itti dhimma bahan kan qophaa'e yoo ta'u, hakimoonni namoota furdina garmalee qaban soorata sirreeffachuu fi sochii qaamaa godhuu qofa gorsuun bira taruu hin qaban jedha. Ulfaatinni qaama akka dabaluuf sababa bu’uura ta’erratti fuulleeffachuu akkasumas fayyummaa waliigalaa ilaaluu qabu jedhe. Qajeelfamni kun barruu waldaa ogeeyyii fayyaa Kanaadaarrratti kibxata darbe kan maxxane wayita ta’u, qoollifannaa dhukkubsattoota furdina garmalee qabanirra dhaabbilee fayyaa keessatti qaqqabuu akkaataa hambisuuf gargaaru addatti gorse. Furdinni garmalee itti gaafatamummaa dhuunfaa bahachuu dadhabuu fi murannoo dhabuun akka waan dhufuutti himuun baratamuusaatiin namoota furdina garmalee qaban qaanessuu fi akka loogiin irra gahu godhe jira jedha qajeelfamni kun. Daarektarri dhaabbata qorannoo fi imaammataa 'Obesity Canada' Ximina Ramos –Salas akka jettutti, hakimoonni hedduun dhukkubsattoota furdina garmalee qaban qoollifachuun ulfaatina qaamasaanitiin alattiyyuu fayyaan isaanii caalatti akka jeeqamu taasisa. Qoolifannaan ulfaatina qaaman walqabatee mul’atu, amala ogeeyyii fayyaarrattillee otoo hin hafiin dhiibbaa uuma jechuun BBC tti himte. Waggoota 30’n darban keessa lakkoofsi namoota garmalee furdatanii dacha sadiin Kanaadaatti dabaleera. Amma lammilee biyyattii afur keessaa tokkootu furdina garmalee qaba. Qajeelfamni furdina garmaleen walqabatu bahe biyyatti keessatti erga bara 2006 asitti hin haroomfamne ture. Qajeelfamni haaraan kun hakimoonni akkatti ulfaatinni qaamaa fayyaa namtichaarratti dhiibbaa uumuurratti xiyeeffachuu gorsa. Haa ta’u malee, ammas tooftaan furdina garmalee itti adda baasuuf itti fayyadaman dheerina namticha fi ulfatina qaama waliigalaafi akkasuma kan mudhii giddugaleessa kan godhatedha. Ulfaatina qaamaa 3-5% hir’isuun, fayyaa nama furdina qaama garmalee qabu tokkoorratti foyya’insa/jijjirama fidu qaba jedha. Itti dabaluunis, furdinni garmalee salphaatti kan hin furamne toofta walxaxaa kan gaafatuu fi umrii guutuu keessatti to’annoo kan barbaadu ta’uu ibsa. Adde Aadde Ximina Ramos –Salas ‘’yeroo dheeraaf furdina garmalee haala jireenyaatiin walqabsiisaa turre’’ jedhan. ‘’Furdinni garmaleen balaaleffanaa fi qaanii hedduu qaba ture, furdina garmalee qabaachuun akkuma dhibeewwan namarra turan birootti deeggarsa barbaachisa’’ jedhan. Ogeeyyiin callisanii ‘soorata hin baay’isiin, olii gadi sadi socho’i’ jedhanii dhukkubsataa gorsuu caala, deeggarsa xiinsammuu, qorichaa fi wal’aansa baqaqsanii suphuu barbaachisaallee akka kennaaniif jajjabeessa. Qajeelfamni kun namni kamiyyuu guddina qaamaatiin otoo adda hin qoodamiin fayya buleessa akka ta’u, soorata bifa madalawaa ta’an akka sooratuu fi sochii qaamaas akka hojjatu gorsa jedhan ogeettiin qorannoo kun. Qorannoo hedduun akka mul’isanitti namoonni sababii soorataaf ulfaatinni qaamasaanii hir’ate  ulfaatiinnisaanii  deebi’e dabala. Kanaafuu soorata qofa hir’isuun furdina garmalee hin hambisuu jedhan. Ogeeyyiin fayyaa dursa dhimma ulfaatina qaamaarratti mari'achuuf hayyama dhukkubsataa erga argatanii booda, fayyaasaafii dhimma ijoo ta’anirratti fuulleeffachuu qabu malee, amma soorattu xiqqeessi jedhanii itti himuun qofti gahaa mitii jedhan ogeettin qorannoo kun.


Daawwattuun kaansarii gaazexeessituu TV'rratti adda baaste

Rippoortarri kutaa Filooridaa keessaa tokko, hordoftuu dhiitoo kaansarii mormasheerra jiru arguun ergaa ergiteefiin galateeffattetti. ''Daawwattuun tokko ji'a dabre imeelii naaf ergite,'' jechuun rippoortarri miidiyaa WFLA Viktooriyaa Piraayis gaafa Kamisaa maxxansite. ''Dhiitoo morma koorra argite. Kunis kanshee waliin akka walfakkaatu yaadatte.'' ''Kanshee kaansara ture. Ankoos kaansara tahuun mirkanaa'eera,'' jechuun dhukkuba kana ofirraa qolachuuf yeroof hojii akka dhaabdu beeksiste. Viktooriyaan akka jettetti, dhiitoo kana yaalii baqaqsanii hodhuun akka keessaa baasaniis dubbatte. Gabaasni koroonaavaayirasii walitti fufinsaan gabaasaa turte, fayyaasheef xiyyeeffannoo kennuurraa akkashee hambise dubbatte. ''Akka gaazexeessituutti, weerarri kun erga eegalee hojiin daran nutti baay'ateera. Oduun guyyuu dhagahamus hin dhaabbatu, hojiinis akkasuma,'' jechuun barreessite Viktooriyaa Piraayis. ''Oduu fayyaa jaarraa kanatti guddaa tahe gabaasaa turre, waayeen fayyaan koo garuu tasumaa sammuukootti hin dhufne.'' Doktoroonni dhiitoon kun gidduu mormasheerraa gara biraatti faca'aa akka jiruufi yaaliin akka bahuu qabu itti himan. Kanaanis taayiroodiin ishee muraasni waliin akka bahus barreessiteetti. ''Otoon imeeyiliin sun natti ergamuudhaa baatee, silaa doktorakoo bira hin bilbilu. Kaansarichis faca'uu ykn babal'achuusaa itti fufa ture. Kana yaaduunuu hedduu sodaachisa,'' jechuun dhoobde. ''Dubartiin tasumaa walhinbeekne kana gochuusheetti hanga dhumaatti isheen galateeffadha. Kana godhuuf dirqama takkallee hinqabdu turte, garuu inuma goote.'' Kaansariin Taayirooyidii warra dhiiraa caalaa dubartootarratti hammaata jetti Viktooriyaan. Ameeikaatti kanneen qabaman keessaa harki 75 dubartoota jetti. ''Kanaaf dubartootni... #CheckYourNeck!(morma keessan ilaalaa!'' jechuun barreessite. Torban tokko keessattis gara hojiitti akka deebitus himte. Daawwattoonni televizhinii gaazexeessitootaaf gorsa fayyaa daran gargaaru yeroo himan kun ka jalqabaa miti. 2018tti, ittisaan Livarpuul duraaniifi xiinxala kubbaa miilaa Maark Laawuransan (Laawuroo), doktora sagantaa BBC irratti isa ilaaluun kaansara qabaachuusaa itti hime galateeffatee ture. 2013ttis, narsiin tokko dhiyeessaa sagantaa Flip or Flop ka tahe Taarek El Muusaa, waa'ee dhiitoo mormasaarra jiru itti himte. ''Dhimma kana quba qabaachuu qaba jedheen itti hime,'' jette narsiin Ryan Reade jedhamtu. Ergasii El Muusaan kaansara taayirooyidii sadarkaa-2ffarraa bayyanateera.


Koroonaavaayiras: Doonaald Tiraamp lammiileen Ameerikaa maaskii akka kaawwatan hin ajaju jechuun waadaa seenan

Pirezidantiin US Doonaaldi Tiraampi, tamsa'ina koroonaavaayiras hir'isuuf jecha Ameerikaanotaan maaskii kaawwadhaa jedhee hin ajaju jechuun waadaa seenani. Namtichi yaada kana kan kennan, ogeessi olaanaa dhukkuboota daddarbanii Dr. Antoonii Foochii hoggantoonni naannoleefi federaalaa lammiileen maaskii akka kaawwataniif akeekkachiisuu qabu erga jedhaniin booda. Akka Dr. Foochiitti golgaa fuulaa kaawwachuun, ''baay'ee barbaachisaa fi hundi keenyayyuu fayyadamuu kan qabnudha''. Dhimmi maaskii kaawwachuu kun US keessatti siyaasa cimaa erga ta'ee bubbuleera. Bulchitoonni kutaalee biyyattii heddumminni maaskii kaawwachuun filannoo osoo hin taane dirqama akka ta'uuf ajaja dabarsanii jiru. Isaan keessaas miseensi Riippabliikaan Keey Aayivii Alaabaamaa irraa ni argamu. Jalqaba mormaa turanus dirqama taasisanii jiru. Tiraampi ofiifiyyuu maaskii hin kaawwadhu jechaa erga turanii booda Sanbata Xiqqaa darbe ture yeroo jalqabaaf kaawwatanii ummatatti as kan ba'an. Haasaa 'Fox News' waliin taasisaniin garuu, akka federaalaatti ummanni maaskii akka kaawwatu dirqisiisuu isa jedhuu waliingalu jedhaniiru. Ummanni ''bilisummaa'' qabaachuu qaba jechuun. Kutaaleen bulchiinsaa US hedduun, keessumaa warreen Kibba jiran, namoonni hedduun koroonaavaayirasiin duraa qabamaa jiru. Hojjattoonni fayyaa dhibbaan lakkaa'aman namoota haaraa qabaman yaaluun anga'oota akka deeggaraniif gara Teeksaas fi Kaalifoorniyaatti ergamanii jiru. Teeksaas fi Ariizoonaatti ammoo konkolaataawwan reeffa diilalleessuuf gargaaran ergamnii jiru. Hoospitaalonni Filooriidaatti namootaan dhiphatanis kutaaleen 'ICU' isaanii humnaa ol guutuufi nama haaraa vaayirasichaan qabame akka hin simanne beeksisaa turani. Naannooleen gariin ammoo fedhii qorannoo vaayirasichaaf qabaniin rakkoo keessa jiru. Piitarsibargifi Peensilveeniyaan aammoo namoonni mallattoolee arguun of shakkanii qorannoof deeman guyyoota 14'f mana akka turaniifi giddu-galoota qorannoo akka hin rakkisne itti himameera. Haawaayi gama ishiitiin, meeshaaleen qorannoo waan na hanqataniif, namoonni alaa as dhuftan guyyoota 14'f adda of baasaa ajaja jedhu yoo xiqqaate ji'a tokkoof akka turu taasiftee jirti. Keessumaa naannolee ummanni itti baay'atu lameen Teeksaas fi Kaalifoorniyaatti daa'imman miiliyoonotaan lakkaawwaman, bara barumsaa haarawaaf mana barumsaatti akka hin deebine itti himameera. Barumsiifi akkaataan manneen barumsaa deebisanii itti banan, dhimma siyaasaa ijoo warreen ta'an keessaa isa tokko dha. Dambiin haaraa manneen barumsaa deebisanii banuu irratti fuulleffatu Giddu-gala To'annoo Dhukkubootaa 'CDC' Ameerikaatiin torbee kana gadhiifamuuf qophaa'aa jiraatus, miidiyaaleen biyyattii garuu manneen barumsaa akka hin banamne dursanii gabaasaa jiru. US ammallee weerara vaayirasii kanaaf wiirtuu taatee itti fuftee jirti. Namoonni miiliyoona 3.6 vaayirasichaan akka qabaman yoo mirkanaa'u, kuma 139 kan caalan ammoo lubbuun isaanii dhibee kanaan badeera, kunis lakkoofsa isa olaanaa addunyaati.


Dhibee Busaa: Maxxantuu qoricha busaa artemisinin dandamachuun fayyaa hawaasaaf yaaddeessa

Maxxantuun (parasite) dhibee busaa nama qabsisuuf ka’umsa taate, qoricha dhibee busaa fayyisu dandamachaa akka jirtu saayintistoonni Ruwaandaatti qorannoo gaggeessan himan. Qorannoon barruu ‘Nature’ jadhamurratti maxxanfame akka muli’sutti, maxxantuun kun qoricha dhibee busaa wal’aanuuf kennamu artemisinin dandamachuu akka dandeesse eera. Qorattoonni maxxantuun kun qoricha farra busaa artemisinin dandamachuu akka dandeessu ardii Afrikaa keessatti yeroo jalqabaatiif argan. Kanaanis qorattoonni kun maxxantuun kun ardicahtti '’yaaddoo fayyaa hawaasaa hamaa tahe uuma,'' jechuunis akeekkachiisan. Saayintistoonni jaarmiyaa qorannoo Paaster, sagantaa to’annoo dhibee busaa Ruwaandaa, Dhaabbata Fayyaa Addunyaa, hospitaala Koochiini fi yuunvarsiitii Kolombiyaa wajjiin qindoomuun samuda dhiigaa dhukkubsattoota Ruwaandaatti wal’aanamanirra fudhatame xiinxalaa turan. Kana jechuun caasaaleen qaccee sanyii maxxantuu kanaa suuta geedderamuun, dhukkubsattoota giddugala fayyaa tokkoo keessatti dhibee busaa tokkotti yaalaman keessaa 7.4% irratti busaan qoricha artemisinin dandamachuun agarsiise. Barreeffamni barruu ‘Nature’ irratti maxxanfame kun akka agarsiisutti, paaraasaayitioonni busaa qoricha dandamatan yookaan ofirraa qolatan kunis ''tarii 1980'oota keessa lubbuun ijoollee miliyoonotaan lakka’aman galaafachuu hin oolle,'' jedha. Wayita dawaan farra busaa Kilorookiwiin (chloroquine) jalqaba kalaqamu qorattoonni waggoota muraasa keessatti dhibichi guutummaatti akka badu yaadanii ture. Haa ta’u malee, bara 1950 irra qabee maxxantuun dhibee kun qorichoota walitti fufinsaan hojjataman qolachaa/dandamachaa dhufeera. Gabaasaan dhimma fayyaa BBC Jeems Gallagher, qoricha dandamachuun kun baayee yaaddeessa fi tarkaanfii dhibee busaa qolachuuf adeemame duubatti deebisa jedha. Qoricha artemisinin jedhamuus maxxantuun kun duraanuu kibba Eshiyaa keessatti waggoota kudhanii oliif dandamateera. Naannoo tokko tokkotti dhukkubsattoonni harka 80 tahan paaraasaayitoota busaa qoricha dandamatan kanneeniin qabamaniiru. Afrikaatti garuu kun yeroo hunda yaaddoo guddaa dha - dhukkubsattoota 10 keessaa sagal kanaan miidhamu. Dhukkuba busaa yaluun yeroodhaa yerootti cimaa dhufeera. Dhukkubni busaa akkuma waliigalaatti qorichoota lamaan yaalama - artemisinin fi piperaquine jedhamaniin.


Fayyaa: Sa’aatii teleevizhinii ilaallu hir'isuun carraa du’aa ni hir’isa jedhe qorannoon

Guyyaa keessatti sa’aatii Tv daawwannu gara sa’aatii lamatti gad buusuun miidhaa fayyaarra gahu ni hir’isa jedhe qorannoon haaraa hojjatame. Sa’aatii dheeraa iskiriinii akka Tv, kompitara fi bilbilaarra turuun carraa kaansaarii fi dhukkuba onneef nama saaxila jedha qorannoon kun. Kanaafis, sa’aatii iskiriinii irratti dabarsinu gara sa’aatii lamatti yookiin achii gaditti gad buusuun carraa dhukkubaaf saaxilamnu ni hir’isa jedheera qorannichi. Yuunivarsiitiin Galaasgow namoota 500,000 kan umuriinsaanii ganna 37-73 giddutti argaman irratti bara 2016-18 qorannoo taasiseera. Argannoon qorannoo kanaanis namoonni gameeyyii sa’aatii iskiriiniirratti dabarsan hir’isuu qabu jedha. Osoo namoonni qorannoo kanarratti hirmaatan sa’aatii Tv ilaalan gara sa’aatii lamatti hir’isanii carraa du’uusaanii %5.62 akkasumas carraan sababa dhukkuba onneetiin du’anii %7.97’n gad bu’a jedha. Qorannoo irratti Tv qofa miti kan xiyyeeffatame, bilbila irratti viidiyoo ilaaluunillee xiyyeeffannaa argateera. Dr Haamish Foostar nama qorannoo kana dura aantummaan gaggeessan yoo ta’an Tv sa’aatii dheeraaf ilaaluun fayyaa keenyarratti miidhaa akka qabu himaniiru. “Qorannoon keenya sa’aatii tv ilaallu hir’isuun miidhaa fayyaa keenyarratti dhufu ni hambisa yookiin ni hir’isa,” jedhan Dr Haamis. “Sababoota beekuu fi gorsa kennuuf qorannoon dabalataa taasifamuu qaba.” Qorattoonni sa’aatii namoonni Tv itti ilaalan sochiilee fayya qabeessoo kanneen akka sochii qaamaatiin bakka buusuuf hojjataa jiru. Isaaniis namoonni sa’aatii dheeraa iskiriiniirratti dabarsuu dhiisanii osoo sochii qaamaa taasisanii fayyasaaniifillee gaariidha jedhu. Namoonni sa’aatii gabaabaa iskiriiniirratti dabarsanii fi sa’aatii dheeraa sochii qaamaa taasisan jireenya fayyaa qabeessa jiraatu jedhaniiru.


Namni dhalchuu akka hin dandeenye sobee saal-qunnamtii raawwate gudeeddiidhaan himatame

Gurbaan waahilan isaa waa’ee dhala godhachuu danda’uusaa sobe gudeeddiidhaan himatamuu hin qabu jedhe manni murtii. Himannaan kun nama ganna 55 Jeesan Laawureensi irratti kan dhiyaatedha. Ji’a darbe ture dubartii tokko si’a lama gudeeduun kan mana murtiitti dhiyaate. Namni kun dhala godhachuu akka hin dandeenyee ishee sobeenii ture. Nama kana irratti himannaa gudeeddii asiin dura himatameen dabalatee murteen umurii guutuurratti murtaa’ee mana hidhaa jira. Dubartiin gudeedamtes qoricha ulfa dhoorku fudhattus ulfaa’uurraa hin hafne ture. Sana booda ulfaa’uu hin barbaanne waan ta’e ulfa baaste. Jeesan dubartii san gama interneetiitiin marsariitii Match.Com jedhurratti wal bare. Haadha warraasaanis marsariitii kanarratti wal baran. Jeesan ji’a darbe ture shakkii dubartoota jahaa ol gudeeduu fi qocoluun kan himatame. Dubartoota san keessaa tokko akka inni dhala godhuu danda’u hin beektu turte. Innis himannaa gudeeddii shan, qocollaa saalaa tokkoo fi arrabsoodhaan himatame. Ta’us garuu himannaa gudeeddii lamarratti yakkamaa ta’ee hin argamne. Jeesanii fi dubartii sun wal arguusaanii dura ergaa gabaabaa waliif barreessu turan. Innis waa’ee dhala godhachuu danda’uu dhabuusaa itti himee ture. Isaanis eega wal argan booda si’a lama wal-qunnamtii saalaa si’a lamaa raawwataniiru. Innis halkan walakkaa ishee dhiisee eega deemee booda akkas jedhee ergaa gabaabaa ergeef: “Dhugaa sitti himu qaba. Ammallee dhala godhachuu ni danda’a. Dhiifama.” Clive Stockwell QC yeroo dubartii san mana murtii gaaffii gaafatu akkas jetteen: “Osoo akka inni dhala godhuu danda’u beektee isa waliin wal-qunnamtii saalaa ni raawwatta turee?” Dubartiinis akkas jette: “Lakki, of eeggannoo biroo taasisaa malee.” Ergaan gabaabaa inni isheedhaaf erges dubartii sobuusaatiin akka ragaatti mana murtiif dhiyaateera. Jeesan Laawureensi dubartii waliin si’a lama wal-qunnamtii saalaa raawwachuusaatiif kan himannaan gudeeddiirratti baname. Ta’us garuu manni murtii himannichi himannaa gudeeddii akka ta’e ibsee Jeesanis himannaa lamarratti yakkaamaadha jedhee murteesseera.


Koronaavaayiras: Keeniyaan dhaabbileefi daandiiwwan cufamanii turan muraasa bante

Mootummaan Keeniyaa seektaroota muraasa cufamanii turan marii garagaraa taasiseen deebisee banuuf murteessuu beeksise. Pirezidanti Uhuuruu Keeniyaataa ibsa har'a kennaniin, lammiileen biyyattii hundi tarkaanfii kana akka deeggaran waamicha dhiyeessaniiru. ''Diinagdee suuta jennee dandamachiisuu dandeenyurra lubbuu namootaa bakka bu'uu hin dandeenye filanne.'' Dhaabbilee amantaa, barnootaafi kanneen biroo banuu irratti qaamolee dhimmi ilaallatu waliin marii garagaraa taasisaa turrerra. Haala amma jiruun biyyattiitti %100 saaxilamummaa irraa bilisa hin taane. Haata'u malee, guutummaa biyyattiitti humna ittisaa horanneerra. Haaluma kanaan suuta suuta wantoota cufamanii turan banaa deemna. Har'a galgalaa kaasee yookaan barii ganamaa kaasee imalli naannoo Naayiroobii, Mobaasaafi Maandeeraa cufamamnii turan akka banaman nan ajaja. Sa'aatii darbaan guutuu biyyaatti kaa'amee ture guyyoota 30'f akka itti fufun ajaja. Wanti hubachuu qabnu garuu, banamuun naannolee kanaa saaxilamummaa keenya daran dabala, kanaaf yoomuu caalaa of-eeguu qabna. Yoo akkas hin goonu ta'e dhibeen kun ammas babal'ata taanaan, kanneen suuta banne deebisnee cufuuf dirqamna. Kanaafuu, lammiileen Keeniyaa hunduu tarkaanfii amma fudhatame haalaan kabajuun of-eeggannoo caalaatti taasisaa biyyattiin guutummaatti akka banamtuuf qooda akka taphatan waamichan taasisa jedhan. Kun dhimma nama tokkoo miti, kun itti gaafatamummaa lammiilee keenya hundaati. Kanaafuu, walitti dhufeenyaafi tuttuqqaa hin barbaachifne akka hambisaniifi imala biyya keessaa hin barbaachifne akka tursan waamicha koo Keeniyaanota hundaaf nan dhiyeessa jedhan Uhuuruun. Meeshaalee ittisaa seeraan fayyadamuufi namoota caalaatti saaxilamoo ta'aniif of-eeggannoo cimaa taasisuun akka barbaachisu hubachiisuun barbaada jechuun waamicha dhiyeessan. Gorsa mana maree amantaafi qorannoo taasifameen manneen kadhannaatti namoonni yeroo deeman dambiiwwan of-eeggannoo taasisuu kan qaban yoo ta'u, namoonni 100 ol argamuu hin danda'amu. Turtii sa'aatii tokkoo oliifis mana kadhannaa keessa turuun dhorkaadha. Manneen barnootaa Dilbataafi madrasaawwan garuu ammas akkuma cufamanitti kan turan ta'a. Adoolessa 15, 200 irraa kaasee ammoo, balalliin biyya keessaa kan itti fufu ta'a, Hagayya 1, 2020 irraa kaasee ammoo, of-eeggannoo cimaa waliin balalliin idil-addunyaa kan itti fufu ta'a. Dhorkaan lakkoofsa namoota wal-ga'iirratti hirmaatan, akkasumas manneen dhugaatii ajaja manatti erguu qofa itti keessummeessan guyyoota 30 dabalataaf kan itti fufan ta'a. Bor irraa kaasee yeroo banachaa deemnutti diina hin mul'anne kana falmachaa biyya abbootiin keenya zeeroo irraa kaasanii nuuf kennan kana akka itti fufsiifnu waamicha isiniif dhiyeessa jedhani Uhuuruun.


Iraan lakkoofsi ummata biyyttii akka dabaluuf karoora maatii dhorkite

Iraan lakkoofsi ummata biyyattii akka dabaluuf jajjabeessuudhaaf dhiyeessa karoora maatii hospitaalota tokko tokko keessatti dhaabsisaa jirti. Malli dhiironni ujummaa sanyii kormaa gudunfachuun akka karoora maatiitti fayyadamani (Vaazektoomiin) wiirtuuwwan fayyaa mootummaa keessatti akka tajaajila hin kennineef dhorkamaniiru. Maloota ulfa ittisuu dubartoonni akka karoora maatiitti fayyadamanis dubartoota rakkoo fayyaa qabaniif qofa malee dhaabbata fayya kamittiyyu akka hin kennamne murteessiteetti biyyattiin. Hata'u malee, tajaajilawwan karoora maatii hospitaalota dhuunfaa keessatti ni kennamu. Umuriin lammillee Iraan harki caalaan dulloomoo ta'uufi ijoollen biyyattii keessatti dhalatan gadi bu'aa dhufuun mootummaa baayyee yaaddessaa jira. Guddinni baayyinni ummtaa giddu-galeessa waggaa %1 gadi bu'uun isaa tarkaanfiin sirreessuu kan hin fudhatamne taanaan, Iraan waggoota 30 dhufan keessatti biyya baayyee dulloomtuu taati jedhan ministirri fayyaa. Waggaa lam dura, biyyattiin guddina ummataa %1.4 galmeessitee turte.  Hanga biyyoonni hollee ittiin guddatan garuu kan Iraan  ni caala. Fakkeenyaaf, Iraa ummanni ishee %2.3 guddataa kan jiru yoo ta'u, Sa'ud Arabiyaan ammoo %1.8n guddataa jirti. akka ragaa Baankii Addunyaatti. Fuudhaafi heerumni, akkasumas gaa'ela dhaabbatanii daa'ima godhachuun Iraan keessatti gadi bu'aa jira. Kanaaf ammoo sababiin ijoon jireenyi ulfaataa dhufuu isaati jedhameera. Ji'a darbe,  Itti-aanaan ministira fayyaa biyyattii Sa'id Hamed Barakatii akka gabaasa dhiyessanitti gaa'ela dhaabbachuun waggoota 10 keessatti %40n gadi bu'eera. "Haala kanaan, waggoota dhufan 30 keessatti addunyaa kana irratti biyya baayyee dulloomtuu taana," jedhan. Iraan erga Warraaqsa Islaamummaa bara 1979tii guddina ummataa jabaa argattee turte gruu isaan booda imaammata baayina ummataa to'achuu milkaa'aa hojiirra oolchite. Dursaan ol-aanaa biyyattii Ayaatolaa Komaanii ummanni biyyattii akka ijoollee baayyee godhataniif waamicha taasisaa jiru. Dursaan kun baayyinni ummata biyyattii yeroo ammaa miliyoona 80 ta'e  gara miliyoona 150tti akka guddatu barbaadu.


Koronaavaayiras: Taanzaaniyaan wiirtuuwwan dhukkubsattoota Covid-19 keessa tursuuf banaman hedduu cufte

Ministirri Fayyaa Taanzaaniyaa Ummii Muwaaliimuu Jimaata darbe akka jedhanitti, kan dhuunfaa dabalatee giddu-gala 11 qofatu banaadha. Kunneenis giddu-galoota 85 duratti banaman keessaayyu. Ministirri Fayyaa akkas jedhan: Erga kana jedhanii boodas, naqa lammaffaaf vaayirasichi ka'uu waan maluuf garuu namoonni of-eeggannoo akka hin dhiifnes akeekkachiisaniiru. Jiraattonnis wiirtuuwwan kunneen adda baasuuf waan hin oolleef qorannoo waliigalaaf deemuu akka danda'an ministirri kun dubbataniiru. Mootummaan lakkoofsa namoota qabaman, du'aniifi ammeentaa tamsa'ina vaayirasichaa waan hin ibsineef, haala amma irra jiru beekuun rakkisaa dha. Ibsi yeroo dhumaaf kan kenname Waxabajjii darbe yoo ta'u, yeroo sanatti namoonni vaayirasichaan qabamanii jiran 66 qofa akka turan MM Qaasim Maajaaliwaa paarlaamaatti dubbatanii turan.


Lammiilee Itoophiyaa Libaanoos irraa biyyatti deebii'uuf kadhataa jiran

Biyyaa Libaanosiitti kufaatiin dinagdee waggoota dheeraaf hinbaramne mudachusaatiin walqabatee, lammiilee Itoophiya hojii mana keessaa hojjachuuf garas deemanii turan rakkoo cimaaf saaxilamusaanii himan. Sababii rakkina dinagde biyyattii mudateen namoonni isaan qaccaran mindaa kanfaluuf waan hindandeenyeef lammiilee Itoophiyaa kunneen daandiitti gatamaa jiru. Waggoota dheeraaf Libaanoos jiraachu kan dubbattu, Tinabab Haayiluu, lammiilee Itoophiyaa kunneen hedduun qaccartoota isaaniin ari'amanii  daandiirratti akka darbataman himti. ''Daandiirratti gatamurraa ammoo'' bishaaniifi nyaata argachuuf jecha mindaa malee kan hojjataa jiran lammiilee hedduu tu'u himti. Kufaatii dinagdee Libaanoos Maallaqni biyyattii, Paawundiin liibaanos, garaa garummaan doolaara Ameerikaa waliin qabu baayyee guddaadha. Gatiin maallaqa biyyattiis %70'n kufeera. Dinagdeen Addunyaas biyyoota addunyaa liqaa olaanaa keessatti argaman keessaa Libaanosiin sadarkaa sadaffaarra kaa'eera. Kufaatiidhuma dinagdee kanaan walqabatees mormii dargaggoota hojii dhaabaniin raafamaa turte. Uggurrii tatamsa'ina Covid-19'n walqabatee biyyattii keessatti labsame ammoo dinagdee biyyattii caalatti miidhaas jedhamee tilmaamama. Haalli kufaatiin dinagdee biyyaattii kunis dargaggoota biyyaa qofaaf osoo hintaane lammiilee Itoophiyaa kumaatamaan lakkaa'amanittis danqaa olaanaa umeera. ''Maadaam ..na gattee deemtee'' Lammiilee namoota isaan qaccaraniin akka bahan taasifaman keessaa tokkoo Xaayituu Mullataati. Xaayituun erga gara Libaanos, Beeruut deemtee waggoota muraasaaf turu dubbatti. Mana itti qaccaramteetti bakka lama akka hojjettu taasifamte akka turte himti. ''Manaafi suuqiin qulqulleessa. Kan naaf kanfalan waan dhabaniif waggaa lamaaf hojjadhee, kan qabdu kan ji'a shaniitii naan jedhan. Isaan booda ammoo kan ji'a sadii qofaa naa kennan'' jechuun waan irra gahe himti. Warqiituu Bokkees, Xaayitu waliin seena walfakkaataa akka qabdu himti. Warqituun Libaanositti waggoota sadii yoo dabarsituu ''rakkina hindubbatamneen dabarsee'' jetti. ''Boqonnaa tokko maleen hojjataa ture. Erga dhukkubni Koronaa kun dhufeen booda ammoo Maadaam (hoojjachiiftuun) ishee waan kanfaltuuf dhabnaan baaseen si gata jechuun na dorsiisaa turte. Torbaan lamaan duras osoon waa tokko hinqabatiin taaksiidhaan na fiddee Imbaasii Itoophiyaa biratti na gattee'' jechuun himti. Xaayituufi Warqiituun erga namoonni isaan qaxaran baasanii gatanii booda 'barandaarra' buluuf dirqamu dubbatu. ''Guyyoota jalqabaa barandaarran bulee. Ana waliinis ijoollee baayyeetu ture. Isaan booddees ijoolleen Itoophiyaa nu kaasuun hoteela nu kaa'an. Namoonni Imbaasicha keessa hojjatanis nu galmeessaniiru. Haala akkanaatiin hanga yoomiitti akka asi turru garuu hinbeeknu'' jechuun ture Xaayituun BBC'tti kan himte. Namoota amma hoteelicha keessa jiran keessaa wallakkaa kan ta'an namoota isaan qacaraniin kan baasanii gatamaniidha jetti. Haa ta'u malee waggoota sadiif biyyattii keessa jiraattuuleen manaa baatee akka hinbeekne kan dubbattu Warqituun, osoo deeggarsi amma taasifamaaf jiru kun dhaabbate bakka dhaqxu kan hinqabne ta'u himti. Deeggarsa lammiilee Itoophiyaa Dhaabbilee lammiilee kanneen daandiirraa kaasuun hoteelotaafi mana jireenyaa keessa tursiisan keessaa tokkoo dhaabbata miti motummaa 'Inyaa Lenyaa Besidat' jedhamuudha. Qindeessituu dhaabata kanaa kan taate Tsiggee Birhaanu, dhaabbatichi erga hundeeffame waggaa sadi kan guutee yoo ta'u, yeroo kana keessattis lammiilee Itoophiyaa kumaatamaan lakkaa'aman haala adda addaatiin deeggaraa akka turan dubbatti. Leenjii ogummaa kennuu, kanneen dahoo hinqabneef dahoo dhiyeessuu, kanneen humna hinqabneefi kan dhukkubsataniif tikkeettii bituun biyyatti deebisuun alattis, mata dureewwan hedduurratti viidiyoo barnoota kennan qopheessu. Libaanositti mindaan hojjattuu manaa tokoo jiddugalaan doolaara Ameerikaa 150 kan jettu Tsigeeradaan, amma garuu lammiileen biyyattii kanuma kanfaluu dadhabuu duubatti. Lammiileen Itoophiyaa Libaanoos jiran balalii tokkoof maallaqa guddaa gaafatamne jedhan Doolaaras baankii baasuun dhorkameera. Kanaanis hojjattoonni manaa bara Onkolooleessa 2017 irraa kaasee mindaan hinkafalamneef jiru jetti. Kanneen kanfaluudhaaf fedhiifi dandeetti qaban jiraatanillee, mindaan kan kennamuuf maallaqa biyyattiitiin. ''Fakkeenyaas maallaqa biyyatti erguuf dhaabbileen tajaajila maallaqa erguu kennan doolaara qofaa fudhatu. Doolaara gabaa gurraacha irraa bituun ammo maallaqasaanii %80 dhabu,'' jechuun rakkoo jiru himti. Lammiilee Itoophiyaa mana namaatiin ala kubaaniyoota keessa hojjataa turanis sababii dinagdeefi Covid-19tiin hojii dhabdoota ta'aniiru jetti. Gara biyyaa deebii'uu Xaayituufi Warqiituun waan hunda caalaa biyyatti deebii'u barbadu. Qonitsilaan Itoophiyaa Beeruutitti argamu kana dura lammiilee biyyattii sanada hinqabneef sanada imalaa qopheessuun, balaliinsa lamaan namoota 658 gara biyyaatti akka deebii'an taasisuu Obbo Akliiluu Taaxar Wubee himaniiru. Lammiilee hidhaafi dahoo keessa turan, akkasumas akka biyyaa bahaniif itti murtaa'e, sababii dhibeetiin hojjachu kan hindandeenyeefi Libaanos bahuuf iyyatan balaliinsa lamaan biyya galchu himu. Lammiin Itoophiyaa balaliinsa kana keessa kan turteefi maqaanshee akka hinhimamne gaaffatte tokkos, amma yeroo turmaataa dallaa Yunvarsitii Finfinnee kaampaasii Saayinsiifi Teknooloojii keessaa xumuruun bahuuf eeggataa jiraachu dubbatti. ''Amma nagaa sammuu argadheera,'' jetti. Biyya Libaanoos keessas lammiileen Itoophiyaa kuma 400 ta'an akka jiraatan tilamaamama. Isaan keessaayis kan harka 70 ta'an hayyama jireenyaa kan hinqabne ta'u ragaan Imbaasichi irraa argame ni mullisa. Obbo Akliiluu Taaxara akka jedhaniittis wayita ammaa kanatti lammiilee Itoophiyaa hedduun rakkina dame hedduu keessatti akka argaman himu ''Hojjattoonni bara dheeraaf hojjataa turan osoo mindaan isaanii hin kanfalaminiif Imbaasichi tikeeta bitee galcha jechuun sobuudhaan fidanii goodaarratti gatanii deeman'' jedhu Obbo Akliiluun. Fakkeenyaaf torban darbe qofaa ijoolleen hayyama hojii qaban 133 namoota isaan qacaraniin baafamanii gatamaniiru. Gochi namoota kanaa kan seera hojjataa idil addunyaa cabsu ta'usaatiin alatti, mirga namoomaa kan sarbu waan ta'eef xalayaadhaan Ministeera hojjataa biyyatti beeksiifneerra jedhu. ''Xalayicha irrattis qaccartoonni Liibaanoos gocha isaanii kanarra akka of qusataniifi kanfaltii mindaa hinkanfalamiin irra jiruus atattamaan akka hojjattoota kanneeniif kanfalan gaaffaneerra'' jechuun dubbatu. Gaaffii Imbaasiin kanaafis deebiin motummaa Libaanosiin kennamee ''irratti hojjanna'' kan jedhu ture, kan jedhan Obbo Akliiluun, Ministeerri Haajaa Alaa Itoophiyaafi Ministeerri Hojjataa Libaanosis dhimmicha irratti bilbilaan waliin dubbachuus himaniiru. ''Mootummaan Libaanos namoota hojjachiidtonni isaanii miindaa dhoowwatan irratti tarkaanfii cimaa hinfudhannee. Miidhaa hojjattoota irratti raawwatamee itti beeksiifneerra. Namoota hojjaachiisan waamuun tarkaanfii kan hinfudhannee yoo ta'ee baayyee cimaa ta'a. Nutis dhiibbaa taasiifna. Ministeerri Haajaa Alaaf kanuma akka raawwatuufiidha,'' jedhu. Ministeera Hojjataa Libaanositti Itti gaafatamaa Eeggataa Daareektara Olaanaa kan ta'an Maarliin Ataalaah BBC'tti akka himaniitti, miidhaa hojjattoota irra gahaa jiruu furuuf Qontsilaa Itoophiyaa waliin hojjataa jirra jedhan. Hojjattoota lammiilee Itoophiyaa kanneenis guyyoota lamaaf hoteela keessa bulchuufi booda gara dahootti gessuu dubbatu. Haa ta'u malee mindeessaan mindaa hojjattootaa dhorkuun ykn harii'achuun himatamee akka hinjirree Maarliin Ataalaah kan dubbatan yoo ta'u, dhimmicha irratti garuu qorannoon eegalamusaa ibsaniiru.


Koronaavaayiras: Qorannoon Ispeenitti taasifame ittisa dhibee hawaasni horachuu danda'a jedhamerratti shakkii uume

Qorannoon namoota 60,000 ol hirmaachisee barruu 'Lacent' irratti ba'e, ummata Ispeen keessaa %5 qofatu ittisa qaamaa 'antibodies' horachuu danda'e jedha. 'Herd immunity' kan jedhamu yeroo ummanni hedduun vaayirasiidhaan qabamu tamsa'ina vaayirasichaa dhaabuuf gargaara. Ummata waliigalaa keessaa %70-90 kan ta'an warreen hafan vaayirasicha irraa eeguuf dandeettii ittisuu horachuu danda'uu qabu. Dandeettiin Covid-19 ofirraa ittisuu naannolee Ispeen vaayirasichaan hubamanitti ol ka'aa yoo ta'u, naannolee qarqara bishaaniirra jiran keessatti %3 qofa dha. Covid-19 Ispeenitti miidhaa geessisus, dandeettiin akka hawaasaatti vaayirasicha ofirraa ittisuu xiqqaa ta'uu qorannoon kun gabaaseera. ala kana keessattis, walirraa hiiquu, namoota haaraa qabaman qorachuun adda baasuu fi namoota isaan waliin tuttuqqaa qaban hordofuun fuuldurattis dhibee kana toa'chuuf kan raawwatamuu qabanidha'' jedheera. Tibba koroonaavaayiras kana keessatti qorannoon guddaa akkasii Awurooppaa keessatti yoo geggeeffamu kun isa jalqabaati jedhameera. Chaayinaafi US'tti qorannoowwan akkasii taasifamanii kan turan yoo ta'u, argannoowwan kan mul'isan, bakka vaayirasichi itti babal'ate keessattillee hawaasni bal'aan saaxilamoo akka hin turredha. Biyyattiitti namoonni miiliyoona 250 ta'an vaayirasichaan qabamuun 28,385 kan ta'an ammoo lubbuu dhabaniiru. Torbanoota muraasa darbaniif garuu lakkoofsi du'aatii guyyaa diijitii tokko hin dabarre. Naannoo kaaba-lixa Gaalishiyaa jedhamtutti weerra ka'een booda garuu, anga'oonni irra deebiin hawaasa 70,000 ta'urratti naannicha cufaniiru. Akka anga'oonni jedhanitti weerara naannichatti mudatef manneen dhugaatiitu sababa. Manneen dhugaatii dandeettii lakkoofsa qabachuu danda'an keessaa %50 qofatu hayyamamaafi. Yeroo kanatti, Gaalishiyaa keessatti namoonni 258 vaayirasichaan kan qabaman yoo ta'u, 117 godina luugoo keessatti argamu. Anga'oonni Kaataalooniyaas lakkoofsi namoota qabamanii xiqqoo dabaluu isaatiin, naannoo namoonni 210,000 keessa jiraatan akka cufamu taasisaniiru. Namni kamiyyuu naannoo Lixa Baarseloonaa maagaalaa Leeyidaa of keessaa qabdu Seegriyaa keessaa ba'uus ta'e galuu akka hin dandeenye pirezidantiin Kaataalooniyaa Kuwiim Tooraa beeksisaniiru.


Tuuniziyaatti namootni jaha Iida irratti alkoolii falame dhugan du'an

Tuniiziyaatti Dilbata irraa eegaluun namoota alkoolii faalame dhugan keessaa namootni jaha du'an. Namootni 30 ammoo yaalamuun bayyaannataniiru. Alkoolii namootni kunneen dhugan manatti kan qophaa'e yoo tahu xumura sooma ramadaanaa irratti ture. Namootni alkoolicha dhugan magaalota garaagaraa keessatti ture. Tajaajilli oduu mootummaa TAP jedhamu dubartii fi namni biraa tokko magaalaa Hajeb Al Ayoon alkoolicha manatti oomishuun rabsan jedhamuun shakkaman to'atamuu ibseera. Poolisiin alkoolii faalame litira 87 tahu to'achuus ibsameera. Keemikaalli Meetaanol jedhamu alkoolii manatti oomishuuf itti fayyadaman hanga jaamsutti balaa qabaachuu danda'as jedhama. Tuniiziyaatti waggoota baay'eef namootni hedduun sababa keemikaala metanool jedhamu kan alkooliin ittiin hojjetamu kanaan miidhamaa turan. Gatiin ittiin gurguramu rakasa waan taheef alkoolii manatti oomishamu kana namoota hedduun karaa seeraan alaa bitanii fayyadamu. Keesumaa namootni harka qalleeyyiin alkoolii kana bituun fayyadamu. Tuniiziyaan weerara koroonaavaayirasii ittisuuf jecha biyyoota Afrikaa jalqaba irratti tarkaanfii cimaa fudhatan keessaa tokkodha. Biyattiitti namootni 1000 caalan vaayirasichaan qabamanii namootni 48 du'uun namootni 919 tahan bayyaannataniiru.


Poolisiin ajjeechaa shamarree Haayimaanot Badhaadhaaf warra shakkaman afur to'achuu beeksise

Komishiiniin Poolisii Magaalaa Finfinnee shakkamtoota afur ajjeechaa shamarree Haayimaanot Badhaadhaa kan Kolleejjii Fayyaa Hospitaala Xuqur Anbassaatti digrii lammaaffaa barataa turte keessaa harka qaban jedhe to'annaa jala oolchuu beeksiise. Shamarree kun Kollejjii Fayyaa Hospitaala Xiqur Anbassaatti digrii lammaaffaa barataa kan turte yoo ta'u, guyyaa Wiixata, Caamsaa 25, 2020, hojii qorannootiif laaboraatoorii keessa turte keessatti ajjeefamte. Poolisiin magaalaa Finfinnee ibsa galgala kana fuula feesbuukii isaarratti maxxanseen akka beeksiiseetti, namoota yakka ajjeechaa shamarraa kanarratti raawwatan irratti xiyyeeffannaan qorannoo gaggeessuun seeratti dhiyeessuuf hojjataa jiraachuu himeera. Haaluma kanaanis namoonni ajjeechaa kanaan shakkaman afur to'annoo jala oolfamusaaniis ibseera. Shamarree Haayomaanot guyyaa Wiixataatti mooraa hospitaalichaa keessatti laaboraatorii gamoo bulchiinsaarratti argamu keessatti qorannoo gaggeessaa bakka turteetti ajjeefamuushee Komishiniin Poolisii kun beeksiise. Haata'u malee, erga haala sukkaneessaa ta'een qaamashee irra bakka garaa garaa meeshaa qara qabuun waraanamteen booda guyyaa Kibxataa Caamsaa 26, 2020 sa'aatii 11 irratti reeffi ishee kutaa keessatti argamuu ibseera. Bilbilli harkaafi meeshaaleen gara biraa shamarree kanaas fudhatamuu qorannoon bira gahamuufi namoonni yakka kanaan shakkaman afran to'ataman irratti qorannoon cimee itti fufuus ibsichi dabalee himeera. Shamarree kun digrii ishee jalqabaa Yunvarsitii Teeppii irraa qabxii olaanaadhaan erga eebbifamteen booda yunivarsitichuma keessatti barsiisaa kan turte yoo ta'u, barnoota digrii lammaffaa isheetiif gara Koolleejjii Saayinsii Fayyaa Xiqur Anbassaa galuun barnoota ishee hordoffaa osoo jirtu yakki kun irratti raawwatame. Yakka shamarree kanarratti raawwatame qorachuun ummataaf ifa kan taasisuu ta'u kan hime Komishiniin kun, maatiifi hiriyoota isheetiifs jajabina hawweera.