Koronaavaayirasiifi nageenya: Daangaa Itoophiyaa fi Keeniyaatti maaltu uumame?

Magaalaa daangaa Itoophiyaa fi Keeniyaa, akkasumas wiirtuu diinagdee naannichaa ka taate magaalaa Moyyaleetti qaamolee nageenyaa Keeniyaafi Itoophiyaa gidduutti walitti bu'insi uumamee akka ture BBCn mirkaneesseera. Miidiyaaleen Keeniyaa keessaa akka gabaasaa jiranitti milishoonni Itoophiyaa qawwee hidhatan hojjettoota Keeniyaa irratti dhukaasa banan jedha. Miidiyaan biyyattiitti beekamu Daily Nation akka gabaasetti tatamsa'ina koronaavaayiras to'achuuf, daangaa biyyoota lamaan gidduutti hojjettoonni Keeniyaa bo'oo qotaa turan. Kunis bahaa fi gala namootaa dhorkuufi. Milishoonni Itoophiyaa qawwee hidhatanis hojjettoota konstiraakshinii kana haleelan. Daily Nation, Komishinarri Kaawuntii Marsabiit Aabba Evaans Achookii haleellaan kun raawwatamuu nu mirkaneessaniiru jedha. Haleellaa kanaanis maashinii bo'oo kana qotaa turerra miidhaan gaheera jedhameera. Gama Itoophiyaatiin maal akka mudate qulqulleessuuf waraana raayyaa Ittisa Biyyaa Itoophiyaa naanichatti kan hoogganan Shaambal Asfaaw Woradee dubbisneerra. Akka ajajaan kun BBCtti himanitti "Jalqabarratti isaantu gara daangaa keennaa seenee kan qote. Nutis dhimmi sun akka tasgabbaa'u gooneerra. Anis garas deemee mirkaneeseera,'' jedhan. Rakkoo kan kaase warri Keeniyaa gara daangaa Itoophiyaa seenanii doozariidhaan lafa qotuusaaniiti akka taheefi milishoonni Itoophiyaa daangaarra jira akka isaanitti himan dubbatu. ''Loltoonni Keeniyaa tatamsa'inna koronaavaayiras hir'isuu jecha guyyoota muraasa dura lafa qotaniiru. Har'a garuu gama daangaa naannoo Somaaleetiin kan qotan. Kan har'a qotaniif garuu sababa dhukkubbichaaf miti, ijaarsa daandiitiif,'' jechuun himatu Shaambal Asfaaw. Kanaanis milishoonni Itoophiyaa naannoo Somaaleefi loltoonni Keeniyaa dhukaasa walittii bananii akka turan himu. Midhaan gama lachuutiin qaqqabe maal akka fakkaatu gaaffii gaafaneennis, ''Gama keennaan miidhaan milishoota keennarratti gahe hin jiru. Gama loltoota Keeniyaatiinis loltuun miidhame hin jiru," jechuun maashinni lafa qoturra miidhaan gahuu garuu ni dubbatu. Keeniyaatti kaawuntiin yookaan kutaan bulchiinsaa Marsabit guyyoota muraasaan dura daangaa biyyoota lamaanii jidduutti, koronaavaayiras to'achuuf jecha b'oo qotuu eegalee ture. Hojiin har'aas qaamuma bo'oo qotuuti wayita jedhu, gama Itoophiyaan garuu ijaarsa daandiiti malee daangaarra miti jedhameera. Kanaan duras akkuma gabaasaa turetti naannoo daangatti qaamolee nageenyaa biyyoota lamaanii, akkasumas hawaasa horsiisee bultootaa daangaarra jiraattan gidduutti waldhabdeen irra deddeebiin ni mudata.


Koronaavaayiras: “Yaa pireezidaantii keenyaa, yaboo siin jenne bilisa nu baasi!”-Lammilee Keeniyaa

Lammiileen Keeniyaa sababa uggura tatamsa’ina Covid-19 ittisuuf labsameen yaaddoo hamtuu keessa jirra jechuun Pirezedaantiin biyyattii akka irraa laaffisuuf 'yaboo' nu mulladhu jechaa jiru. Yaaddoo isaan keessa jiraniifi kadhaa isaan pirezedaantiisaaniif dhiyeeffatan kan taajjabee barreesse ammoo Gaazexessaan Jooseef Waruunguuti. “Pireezidaantii keenya, yaboo siin jennee – maaloo, bilisa nu baasi!” Akkas jechuun kan kadhatan namoota wirtuu keessatti adda of baasanii yookiin sababa maaskii hin godhanneef poolisiidhaan to’annaa jala oolfamanii jiran miti. Kadhannaan lammiilee Keeniyaa kun kan warra uggurraan labsame jireenya itti hammeessedha. Osoo pireezidaantichi gaafa Sanbataa ummataaf ergaa hin dabarsiin dura miidiyaan hawaasummaan baacoo, kadhannaafi viidiyoo akka inni uggura laaffisuuf guutamee ture. Isaan keessa viidiyoon Afaan Iswaahiliidhaan koomediyaaniin Mituumee Orroosan pireezidaanticha waliin yeroo waliin dubbii taasisu agarsiisa. Waliin dubbiin gabaabaansaa kunooti: Komeediyaan:  Uhuruu, yoom bilisa nu baastaa? Pireezidaant:   Torbee sadii booda… Komeediyaan:  Kun dogoggora… Sa’aatii sochii erga daangessitee booda poolisiin akka nu reebu taasifte. Pireezidaant:  Ana miti… Ani eenyunillee hin ergine… Komeediyaan: Guyyaa tokkofillee ta’u mana shubbisaa bantaa…biiraa tokkoon qoonqoo kiyya akka qulqulleeffadhuuf. Yeroo manni shubbisaa hundi cufame kanatti maal godhuu? Pireezidaant:  Balbala gara duubaatiin jiru fayyadami… Komeediyaan: Haayi! Yoo poolisiin na qabde hoo? Pireezidaant: Of irraa qolachuu qabda… isaan kunneen baacoo hin beekan! Namoonni hedduun sa’aatiin sochii galgalaa waan daangeffameef baay’ee itti ulfaateera. Gara kaawontiiwwan biraa deemuufi achiis bahuun magaalaa guddoo Naayiroobii dabalatee, cufamuun manneen barnootaa, dhugaatii, shubbisaafi dhaabbileen amanataa cufamuunsaanii haalaa baay’ee ulfaata jedhu. Erga weerarri kun biyyattii keessatti mul’atee as namoonni miiliyoona 1.2 ta’an hojiisaanii dhabaniiru. Pireezidaantiin Taanzaaniyaa Joon Magufuuliin ammoo biyyasaanii keessaa koronaavaayirasiin badeera jechuun yaada falmisiisaa kennaniiru. Magufuuliin uggura hin labsinu jedhanii kan turan yoo ta’u, uggura Keeniyaafi biyyoota ollaa birootti labsameef xiyyeeffannaa kan kennan fakkaatu. Lammiileesaaniitiin ammoo akkas jedhaniiru: “Yeroo nuti qonnarra turre sanitti namoonni muraasni sababa uggura labsaniif ammatti hanqinni nyaataa isaan mudateera. “Amma nyaata keenya haa kaawwannu. Gurguruuf yoo murteessinu immoo gatii ol ka’aadhaan gurgurra!" Namoonni hedduun pireezidaant Uhuuruun sektaroota diinagdee ni banu jedhanii eegaa turan. Ta’us garuu pireezidaantichi bakkeewwan muraasatti daangeffama sochii sa’aatii 10 kan ture  gara torbatti gad buusan. Pireezidaantichi halkan alatti mul’ataniiru Viidiyoon CCTV’dhaan waraabame miidiyaa hawaasummaarra naanna’aa ture akka mul’isutti, namoonni lama kan pireezidaant Uhuuruu fi MM duraaniifi hogganaa mormituu Raayilaa Odiingaa fakkaatan galgalaan yeroo hojiilee daandii hojjatamaa jiran daawwatan agarsiisa. Konkolaataan sunis poolisoota meeshaa haalaan hidhatan qaba ture. MM duraanii nama hojii murteessoo hojjatan miti, kunis namoota xalayaa galgala bahuu akka danda’aniif poolisiitti agarsiisan qabaniidha. Namoonni biroo galgala bahuu danda’an namoota “halkan fiigdota” ta’aniidha. Namoonni kunneen keessumaayyuu baadiyaa keessatti halkan halkan fiiganiifi ollaasaaniitti sodaa uumaniidha. Namoonni lamaan kunneen immoo namoota hayyama asii olitti eerman qabanii miti. Taateen kun uggurri jiraatus sochiileen siyaasaa jalqabuuf deemuusaanii kan mul’isuudha. Pireezidaant Uhuuruun bara 2022 turtii aangoosaanii ni xumuru. Isaanis ashaaraasaanii tokkummaafi guddinna eegsisuu barbaadu. Itti-aanaa pireezidaant taphaan ala godhuu Pireezidaant Uhuuruufi Obbo Odiingaan erga bara 2018 harka wal fuudhanii as dhiheenyatti waliin hojjataa jiru. Pireezidaantii itti aanaan Wiiliyaam Ruutoo hariiroon isaan lamaanii kun hariiroosaan pireezidaant Uhuuruu waliin qaban miidhuu danda’a sodaa jedhu qabu. Sochiileen siyaasaa akkuma jiru kanatti Covid-19 Keeniyaa keessatti dabaluu danda’a. Mootummaan ji’oota Hagayya yookiin Fuulbaana keessa yeroo guyyaatti namoonni 200 qabaman dhufuu heda jedha.


Keeniyaan qabeenya warreen al-Shabaab deeggaran jette uggurte

Keeniyaan qabeenya namoota sagalii garee hidhataa Somaaliyaa al-Shabaab deeggaru jette uggurtee jirti. Ministirri dhimma keessaa biyyattii tarkaanfiin kun shororkeessummaa isa biyya keessaa ittisuuf taasifamedha jedheera. Ibsa Ministirri Tika Biyya Keessoo, Fireed Maataayaangii kennaniin qabeenya lammiilee Keeniyaa sagal kan qabanne akka isaan kana booda garee al-Shabaab biyya keessaa hin deeggarre mirkaneessuufi jedhan. Gareen kun namoota, filachaa, barsiisaafi ajandaa finxaalessummaafi shororkeessummaa leenjisaa turuullee akeekan. Ibsi kun kan bahe erga pireezidantiin Keeniyaa Uhuruu Keeniyaataan, gaggeessitoota addunyaa, weerarri Covid-19 gochaan shororkeessummaa akka jabaatu, baqattoonni akka hiraarfamaniifi hidhatoonnifi meeshaaleen waraanaa sasalphaan akka dhalataniif sababa tahaa jira jechuun himan boodadha. Keeniyaan loltootashee bara 2011tti Somaaliyaatti erga bobbaasteen as al-Shabaab irraa haleellaan garagaraa irra gaheera. Al-Shabaab eenyu? Al-Shabaab, Afaan Arabaatin, Dargaggoota jechuudha. Jihaadistoonni biyyoota alaarraa al-Shabaab gargaaruuf gara Somaaliyaa akka dhaqan, hedduu gabaafameera. Biyyoota ollaa jiran dabalatee, Amerikaa fi Awuroppaa irraas kan dhaqan jiru. Ameerikaa fi Ingiliizin garee shororkeessaa ta'uun ramadameera. Loltoota 7,000 hanga 9,000tti qaba jedhamee amanama. Al-Shabaab gosa Islaamummaa Saawudii Arabiyaa, Waahaabii ennaa leellisan; Somaalonni hedduun Suufii dha. Naannoowwan to'atettis seera Shariyaa hojiirra oolcheera. Dubartii sagaagalummaan himatamte, dhagaan reebanii ajjeesuu fi hattuu harka irraa kutuu dabalata. Al-Shabaab Keenyaa keessaa maal godha? Al-Shabaab Keenyaa yeroo hedduu haleeleera. ALA Ebla 2, 2015tti ajeechaan Yunivarsiitii Gaarrisaa, dhiheenya daangaa Somaaliyaatti ta'e, kan yeroo kamiyyuu caalaa isa hamaadha. Haleellaa kanaanis namoonni 148 lubbuu isaanii dhabaniiru. Miseensonni garee kanaa qawwee qabatan, barii barraaqa mooraa yuniivarsiitichaa seenuun barattoota Kiristaana ta'an fixan. Kana dura ammoo, 2013tti, haleellaan inni hamaan wiirtuu daldalaa Westigeetitti raawwatame. Kanaanis namoonni 68 lubbuusaanii dhaban. Westigeetiifi haleellaawwan birootti, hidhatoonni kunneen, namoota Musliima ta'an ennaa hambisan, kanneen jechoota Quraana keessa jira jechuu hindandeenye ajjeesaniiru. Kana malees haleellaan dhukaasaafi boombii al-Shabaabiin walqabatan hedduun naannolee daangaafi Naayiroobitti ni raawwatamu. Iddoowwan daangaa kaneenitti, lammiileen Keenyaa hedduun sanyiin isaanii Somaaleedha. Akka jecha al-Shabaabitti, Keenyaa irratti kan xiyyeeffatu, waan Keenyaan humna waraanaa ishee lafa Somaaliitti waan galchiteefi. Humni waraanaa kunis humna Gamtaa Afriikaa (AU) 22,000 ta'anitti makame. Fulbaana 2016tti, mooraa waraanaa Keenyaa, Somaaliyaa iddoo el-Adee jedhamtu keessa argamu akka malee haleelan. Kanaanis akka jecha Pireezidant Somaaliyaa Hasan Sheek Mohaammuditti, loltoota 180 ajjeesan. Raayyaan waraanaa Kenyaa lakkoofsa kanarratti waliigaluu baatus, meeqa akka lubbuu dhabanis wanti jedhe hinjiru. Lakkoofsi pireezidaantichaa dhugaa tha taanaan, haleellaa al-Shabaabin raawwatame isa hamaa ta'a. Al-Shabaab Keenyaatti dameewwan namoota haaraa ofitti makuuf gargaaran hundeesseera. Mombaasaa, iddoo hawaasni Muslimaa itti heddumaatuttis dameewwan qaba.


Gaazexeessituun Keeniyaa badhaasa ‘BBC World News- Komlaa Dumoor’ mo’atte

Gaazexeessituu qorannoo fi dhiyeessituu TV kan taate Viiktooriyaa Rubaadiirii badhaasa ‘BBC World Service, Komlaa Dumoor’ mo’atte. Rubaadiirii dhiyeessituu sagantaa Televizyinii ‘Citizen TV’ Keeniyaa dha. Gaazexeessituun Afrikaa Bahaa kun nama dandeettii hunda-galeessa qabduufi namoota siyaasaa gurguddoos dubbisteetti. Badhaasni kun gaazexeessaa ‘BBC World News’ kan tahe Koomlaa Dumoor balaa tasaan bara 2014tti du’e  yaadachuuf kennama. Rubaadiriin badhaasa kana marsaa isa jahaffaa fudhatte, badhaasicha mo’achuu dhaanis lammii Keeniyaa ishee lammataati. Rubaadiriin ji’oota sadiif BBC keessa hojjechuufi leenji’uun muuxannoo argatti. ‘’ Komlaan  gaazexeessaa hund-galeessa, yeroo dubbatu aangoodhaan kan yaadasaa ibsatu yoo tahu, namootaaf  dhimmamaa dha. Dhugaa  dhiyeessuu fi dawwattoota isaa akka maatiitti ilaaluu waan irraa barachuu qabnu dha,’’ jetti Rubaadiriin. ‘’Dandeettii haaraa barachuun daawwattoota biyya keessaa fi ala jiraniif odeessa dhiyeessuun na gammachiisa,’’ jette. Gaazexeessituun kun dandeettii waa ibsuu,fedhii seenaa Afrikaa himuu qabduun filatamuu dandeesse. Daariktarri BBC World Service Jeemii Angas,’’Viiktooriyaan simachuu keenyaan gammanneerra, fedhii fi yaada ishee BBCtti fiduusheettis,’’ jedheera. ‘’Komlaa dandeettii seenaa ardii Afrikaa kan addunyaa waliin himuu danda’u dha. Haala hubatamuufi dhihoo taheen dhuyeessa. Viiktooriyaan illee ilaalacha ishee jireenyatti fiduun nutty agarsiisti jennee amanna,’’jedhe


Koronaavaayiras: Keeniyaatti shakkamaan COVID-19 reebamuun ajjeefame

Keeniyaatti nama koronaavaayirasii qaba jedhamee shakkame tokko dargaggoonni reebanii ajjeesan. Namni Kibba-baha biyyattiitti dargaggoonni gareen reeban kun erga hospitaala gahee booda lubbuun isaa darbe. Qondaalli poolisii naannoo sanaa Nahaamiyaa Bitook ajjeefamuu nama kanaa BBC'f mirkaneessaniiru. Akka qondaala poolisii kanaatti hanga ammaa namni to'annaa jala oole kan hin jirre yoo ta'u, qorannoowwan gaggeeffamaa jiru. Haleellaan nama lubbuun darbe kana irratti kan raawwatame bakka qurxummii qabuu ganda Misambweenii jedhamtu Kaawontii Kiwalee keessatti argamtutti. Bakki sun qarqara galaanaa cirracha adii qabdu taatee hawwata turistootaatiin hedduu beekamtuudha. Akka gaazexaa beekamaa Keeniyaa Deyilii Neeshin jedhutti taanaan, namni kun osoo Kibxata galgala saatii 3:00 irratti dhugaa turee gara mana isaatti gala jiruu ture kan rukkutame. Ministeerri fayyaa Keeniyaa hanga ammatti namoota koronaavaayirasiin qabaman torrba mirkanesseera. Keeniyaan dhibee kana ittisuudhaaf tarkaanfiiwwan ciccimoo fudhachaa kan jiru yoo ta'u, lammileen biyyoota biroo gara biyyasheetti akka hin seenne dhorkuu, dhaabbileen barnootaa cufuufi walitti qabama hawaasaa dhorkuun kanneen eeraman.


Keniyaatti namoota Koronaavaayirasiin qabaman 16 gahuun ibsame

Keeniyaan namoota 8 Dilbata COVID -19 qabamuu isaanii mirkaneesitetti dabalataan Wiixata namni tokko qabamuu isaa beeksiifte. Kunis lakkoofsa waliigalaa namoota vaayirasichaan qabamanii 16'niin gahee jira. Biyyattiin namoota 600 warra vaayirasichaan qabaman waliin qunnamtii qabaachaa turan adda baastee hordofaa jirti. Haa ta'u malee namoota vaayirasichaan qabamuun isaanii mirkanaa'ee keessaa lama namoota hedduu waliin wal tuttuquun isaanii yaaddoo uumeera. Tokko luba Italii Room irraa erga dhufeen booda Naayiroobii keessaa bahee maatii isaafi namoota hedduu walitti qabaman waliin qunnamtii qabaachaa turedha. Kan lammataa ammoo aanga'aa mootummaa olaanaa erga biyya Jarmanii deebi'ee booda qajeelfama adda of baasu jedhu cabsee waahillan hojii fi hawaasa waliin qunnamtii qabaachaa turedha. Aanga'aan kun humnaan adda baafamee kan jiru yoo ta'u, ni himatamas jedhamee eegama. Akka ibsa qondaaltota fayyaa biyyattiin Dilbata galgala kennameetti, namoota haaraa 8 amma adda baafaman keessaa 5 lammiilee Keeniyaa yoo ta'an, kan hafan 3 ammoo lammiilee biyya biraati jedhame. Namoonni koronaavaayirasiin amma irratti argame kunneenis umuriin isaanii waggaa 20 hanga 57 jidduutti kan argamu yoo ta'u, hundi isaanii biyyoota biraa irraa karaa buufata xiyyaaraa biyyattiin Bitooteessa 4 fi 17'tti biyya keessa kan galaniidha jedhameera. Kana malees, namoonni jara kanneen waliin wali arganiiru jedhamanii namoonni shakkaman 363 adda baafamuun isaanis himame. Kanumaan walqabatees, biyyattiin Roobii Bitooteessa 25 irraa kaasee kaargoo malee balaliinsi idil-addunyaa hundi akka dhaabbatu murteessiteetti. Hawaasni ammoo of eegannoofi gorsa oggeessootaan kennamu hojiirra olchuuf tatamsa'ina vaayirasii kanaa hir'isuu keessatti gaheesaa akka bahuuf waamichi taasifameefiira.


Qoqqobbii pilaastikaa Keeniyaa: Daldaltoonni muduraa sadi Naayiroobii keessatti to'annaa jala oolan

Namoonni miidiyaa hawaasummaa fayyadaman namoota to'annoo jala oolfaman gargaaruuf miidiyaalee hawaasummaarratti maxxansaalee adda addaa maxxansaaru. Daldaltoonni muduraa sadeen kunneen yeroo magaalaa guddittii Naayiroobii keessatti to'annaa jala oolfaman muduraalee gurguraa turan. Isaanis gaafa Kibxataa mana murtiitti dhiyaatu jedhaniiru qondaltoonni biyyatti. Qoqqobbii itti fayyadama peestaalii pilaastikaa Keeniyaa keessatti bara 2017 kan hojiirra oole. Adabbii kunis adabbii akka addunyaatti jiran keessaa muraasa of keessatti qabata. Namoonni seericha cabsan hidhaa yookiin kaffaltii maallaqaa hamma birrii 120,000 adabamu. Akka gabaasaa Baankii Addunyaa bara 2015-16'tti tokko sadaffaan lammiilee Keeniyaa galiin guyyaasaanii birrii 57 akka ta'e mul'isa. Abbaan Taayitaa Eeggumsa Naannoo Biyyaaleesaa Keeniyaa fuula tuwiitaraa isaarratti akka ibsetti namoonni sadeen kunneen gaafa Wiixataa peestaalii 500 ta'u baatanii turan. Ta'us garuu fayyadamtoonni Tiwiitaraa murtee daldaltoota diinagdee guddaa hin sochoofnerratti darbe hedduminaan qeeqaaru. Hedduusaanii iitti fayyadamni pilaastikii biyyattii keessatti bifa biraatiin jiraachuusaa himu. Osoo biyyattiin Hagayya bara 2017 seera jabaa kana hojiirra hin oolchin dura Keeniyaa keessatti peestaalonni miiliyoona 100 ta'an akka gataman odeeffannnoon Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii ni ibsa. Mootummaan biyyatti peestaalonni kunneen faalama naannoo fidaa turan jedha. Garuu akka qorannoo Abbaa Taayitaa Eegumsa Naannoo Biyyaalessaa Keeniyaatti garaachaa loon magaalaatti argaman walakkaasaanii keessatti peestaaliin akka argamu ibsa. Qoqoobbiin itti fayyadama peestaalii Keeniyaa biyyoonni Afriikaa biroo kan akka Ruwaandaa fi Morookoo seera walfakkaataa akka hojiirra oolchaniif sababa ta'eera. Taanzaaniyaan seera walfakkaataa bara 2019 keessa hojiirra oolchiteetti.


Keeniyaatti abbaan seeraa dubartii abbaa warraashe ajjeessuun shakamte gargaaruun himatame

Keeniyaatti abbaan seeraa dubartii abbaan warraashee ajjeefamuun reeffi isa boolla mana fincaanii keessatti argamee tokko gargaaruun shakkame to'annaa jala oolfame. Abbaan seeraa mana murtii olaanaa Saankaalee ole Kaantaa'i garuu himatamtuu Saaraah Waa'irimu deegartee jirta ega jedhameen booda yaada hinkennine. Reeffii abbaa warraa Saaraah, kan lammummaansaa Dach Tob Koheen, erga bakka buutuunsaa dhabameen baatii lamaan booda baatii Fuulbaanaa keessa ture bollaa fincaanii keessaa kan argame. Addee Saaraah ajjeechaa abbaa warraashee keessaa harka hinqaba jechuun haaltee murtee eeggataa jirti. Abbaan seeraa Kaantaa'i garuu waa'ee du'a abbaa warraa ishee ilaalchisuun ibsa poolisiif kennite irratti shakkamtuu gargaaruun shakkameera. Abbaan seeraa kunis Jimaata darbee to'annaa jala kan oolfamuun wabiidhaan kan gadhiifame yoo ta'u, himannaa haqa dabsuufi ragaa baatoota jidduu galuun irratti banameef jalqaba torban kanaarratti mana murtetti akka dhiyaatu eegama. Pireesiin biyyattiis haala kanas akka ''dhimma himannaa ajjeechaa Keeniyaa keessatti yeroo dhihoo mudate kan addaa'' jechuun ibsaniiru. Namni ajjeeffame Mr Kooheen hojjataa 'Philips East Africa' ta'uun gara Keeniyaa kan dhufe yoo ta'u, booda keessa ammoo kubaaniyaa imalaa mataa isaa hundete. Booda keessas gargaartu isaa kan turte Addee Saraah waliin bara 2007'tti gaa'ila dhaabbatan. Haa ta'u malee bara darbe baatii Adooleessaa keessa eessa buteensaa dhabamee, baatii afuriin booda Fulbaana keessa reeffiisaa marameefi hidhamee ture boollaa mana fincaanii keessaa argame.


Koronaavaayiras: 'Itoophiyaa keessatti lammileen biyya alaa haleelamaa jiru' - Imbasii Ameerikaa

COVID19 Itoophiyaa keessatti argamuun walqabatee lammilee biyya alaa Itoophiyaa keessa jiran irratti haleellaan raawwatamaa jira jedhe Imbasiin Ameerikaa Finfinne jiru. Imbaasichi akeekkachiisa har'a baaseen namoonni jechoota akka 'Chaayinaa' fi 'Faranji' jecha 'Koronaa' jedhuun walitti hidhanii ittiin lammilee biyyoota alaa arrabsaa jiraachuu hime. Finfinnee dabalatee lammilee biyyoota alaa magaalota Itoophiyaa gara garaa keessa jiraatan irratti gochi dhagaan reebamuu, tajaajila taaksii dhorkamuu, gorora itti tufuu fi ari'atamuu raawwatamaa akka jiru gabaasni na gaheera jedhe imbaasichi. Dabalataan lammileen biyyoota alaa hundi akka waan vaayirasichaan qabamaniitti loogiin irra gahaa jira jedhe. Lammileen biyyoota alaa Itoophiyaa keessa wayita socho'an wantoonni akkasii jiraachuu akka quba qabaatanis dhaameera. Rakkoon kun Itoophiyaa qofa keessa kan jiru osoo hin taane biyyoota Afrikaa hedduu keessatti mul'ateera. Keeniyaa keessatti lammileen Chaayinaa lama haala wal fakkaataan wayita arrabsaman viidiyoon agarsiisu marsaalee hawaasaa irratti dubbii ijoo ta'ee ture. Guyyaa Roobii ammoo Baaha biyyattii keessatti lammiin biyyattii koronaavaayirasii akka qabu shakkame tokko dargaggootaan reebamee booda hospitaala keessatti lubbuu dhabeera. Ajjeechaan kutaa biyyaa Kiwale manadara Misabiweenii jedhamtu kan turiistonni itti hedduummatan keessatti raawwate. Ajeechaa kanaan shakkamee namni to'annoo jala oole akka hin jirreefi qorannoon adeemsifamaa jiraachuu poolisiin biyyattii beeksisee jira. Keeniyaa keessatti amma dura namoonni torba koronaavaayirasiin qabamuun isaanii mirkanaa'ee jira. Gama kaaniin biyyoota Afrikaa sahaaraa gadii keessatti koronaavaayirasiin yeroo duraaf nama ajjeese, Jabuutiitti ammoo vaayirasichi yeroo duraaf argame. Akka Ministeerri Fayyaa biyyattii beeksisetti vaayirasichi yeroo duraaf Jabuutii keessatti kan argame yoo ta'u lammii Ispeen guyyoota afur dura Jabuutii seene irratti argame. Namni kun lammilee Jabuutii waliin akka qunnamtii hin qabaannes himameera. Haaluma wal fakkaatuun Zaanzibaar keessattis namni jalqabaa vaayirasichaan qabame argamee jira. Biyyoota Afrikaa hedduu keessatti lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamanii yoo dabalu, biyyoota Afrikaa sahaaraa gadii keessatti duuti jalqabaa galmaa'eera. Duuti kunis Burkinaa Faasootti yoo ta'u dubartii lammii biyya sanii ganna 62'ti kan du'e. Afrikaa keessatti amma dura namoonni 577 vaayirasichaan yoo qabaman, 14 du'anii 40 kan ta'an ammoo bayyanatanii jiru. Sadarkaa addunyaatti lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamanii 205,000 ol taree jira. Namootni 8200 ol yoo lubbuu dhaban, namoonni 82,000 ta'an ammoo vaayirasicharraa dandamatanii jiru.


Koronaavaayiras: Keeniyaatti namni Koronaavaayirasiin qabame jalqabaa argame

Mootummaan Keeniyaa biyyattiitti namni koronavaayirasiin qabame jalqabaa argamuu beeksise. Ministirri Fayyaa biyyattii Mutaahi Kaagiwe ibsa amma kennaa jiraniin akka beeksisanitti namni kanaan qabame dubartiidha. Lammii Keeniyaa kan taate dubartiin kuni Yunaayitid Isteet irraa kara Landan gara Keeniyaa kan imaltedha jedhameera. Biyyoota ollaa Itoophiyaa daangeessan jiran keessaa biyyi kun itti argame Keeniyaa qofa. Dhukkubsattuun kuni Keeniyaa kan seente torban dura Bitootessa bultii 05, 2020 yoo ta'e, kan irrati argame garuu kaleessa [12,03,2020] galgaladha. Ministirichi dabaluun waan jedhan, ''dhukkubsattuun kun mallattoon dhukkubichaa kan itti hin hammaannefi nyaatas nyaachaa jirti jedhaniiru. Kana malees ho'i qaamaashee hir'achaa akka jiruufi haga bu'aan qorannooshee negatiiva (bilisa) tahutti adda baafamuun akka turtus dubbatan. Qorannoon kuni laabiraatorii biyyaalessaa Infiluweenzaa Keeniyaan mirkanaa'e. Mootummaan Keeniyaa imala Chaayinaafi Xaaliyaanii irraa erga dhorke bubbuleera. Keeniyaan murtoo kana kan fudhatte erga namni jalqabaa koroonaavaayirasiin qabame argame boodadha. Ministeerri fayyaa biyyattii Mutaahii Kaagwee waldaaleen Kiristaanaa tajaajila kennuu itti fufu garuu dhagala'aa alkoolii harka qulqulleessu kennuu qabu jedhan. Manneetii barumsaas hojii itti fufu garuu sochiiwwan mana barumsaa mana barumsaatti taasifaman hin jiraatan jedhan. Gorsa kennamu sirnaan hordofuu dha malee yaadda'uu hin barbaachisuu jedhaniiru. Qaamni dhukkuba kanaaf deebii atattamaa kennu ni bobba'as jedhaniiru. Uummatni qulqullina akka eeeggatu, warreen geejiba irra hojjetan konkolaataa isaanii yeroo yerootti akka qulqulleessan gorsan.


Koronaavaayirasii: Keeniyaan tarkaanfiiwwan weerara dhibee kanaa ittisuuf fudhatamuu qabu jettu labsite

Mootummaan Keeniyaa namoonni biyyoota koronaavaayirasiin keessatti argamuun gabaafame kamiyyuu irraa dhufan akka biyyashee hin seenne dhorkite. Pirezidaantiin biyyattii Uhuruu Keeniyaataa haasaa kaleessa waaree booda taasisaniin akka jedhaniitti, manneen barnootaa hundi akka cufanmaniifis ajaja dabarsan. Keeniyaan biyya isheetti namni koronaavaayirasiin qabamuun mirkanaa'e tokko argamu Jimaata kan beeksifte yoo ta'u, Dilbata ammoo namoonni lama kan biroon koronaavaayirasiin qabamuun mirkanaa'uu ibsameera. Walumaagalatti erga lakkoofsi namoota koronaavaayirasii kanaan qabaman sadii gahuun mirkanaa'ee booda motummaan Keeniyaa murteewwan gurguddaa dhukkubichi akka hin tatamsaan ni gargaaru jedhan dabarseera. Haaluma kanaanis lammiilee biyyattiifi kanneen biyyattii keessa jiraachuuf waraqaa jireenyaa qabaniin alatti imaltoonni biyyoota vaayirasichi keessatti argamuun mirkaneeffame kamirraayyu dhufan biyyattii akka hin gallee jedhan. Lammileen Keeniyaafi warri hayyama jireenyaa qaban yeroo biyya alaarraa dhufan ammoo guyyoota 14'f akka qofaatti adda of baasuun turan waamicha dabarsaniiru Pirezidaanti Uhuruun. Wiixata irraa kaasee manneen barnootaa kan cufaman yoo ta'u, manneen murtii biyyattiis torbanoota lamaan dhufaniif dhadachi kamiyyuu akka hin jiraanne ibsameera. Akkasumas, namoonni qaamaan akka walitti hin dhiyaanne hir'isuuf jecha lammileen bakka namoonni itti baayyatan dhaquu akka dhaabaniif lammiileef waamicha taasisaniiru. Kanaafuu sochiiwwan akka waldaa amantaa, sirna cidhaa, awwalchaafi geejiba ummataafi bakkeewwan akka hospitaalaa irraa akka of qusataniif lammiilee gaafatan. Kana malees, tutuqqaa karaa maallaqaatiin jiru hirrisuuf jechas dadabarsa maallaaqaa karaa mobaayilaafi kaardii qofaan akka gargaaramaniif lammiilee gaafatan pirezidaanti Uhuruun. Namoonni guyyoota 14 darban keessa gara Keeniyaa seenan hundi ofiin akka of addda baasuun turaniif kan gaafatan Mr Uhuruun, yoo kanneen dirqamaan qaamaan argamuu qabaniin alatti waajiraaleen motummaa, daldalaafi kampaanonni mana taa'anii akka hojjataniif waamicha taasisan.


Koronaavaayiras: Lakkoofsi namoota Keeniyaatti qabamanii 7 gahe, biyyattiin guyyaa kadhannaa labsatte

Lakkoofsi namoota Keeniyaatti koronaavaayirasiin qabamanii torba akka gahe Ministirri Fayyaa biyyattii beeksisan. Kana dura 4 kan turan yoo ta'u ibsa har'a kennaniin 7 gahaniiru jedhameera. Keeniyaan Jimaata darbe ture namni jalqabaa dhukkuba kanaan qabame akka jiru mirkaneessuun kan ibsite. Gama kaaniin, biyattiin dhibee koronaavaayirasii nu oolchi jechuun Waaqa kadhachuuf labsii dabarsiteetti. Pirezidantiin Keeniyaa Uhuruu Keeniyaataa lammileen biyyattii hunduu Sanbata dhufu dhibee koronaavaayiras addunyaa raasaa jiru akka dhaabbatuuf Waaqa akka kadhataniif har'a ganama gaafataniiru. Pirezidantichi Sanbata dhufu kana fuula keessan gara Waaqaatti debifachuun kadhachaa ooluutiin ala beellama biraa hin qabatiinaa jedhan. COVID-19 rakkina fayyaa sirna argansuu koronaavaayirasiin qaqqabudha. Ministeerri Fayyaa Keeniyaa Mutaahii Kagwee rippoorterootatti akka himanitti erga Jimaata darbe namni COVID-19n qabame mirkanaa'ee booda namoonni 100 qoratamaniiru. Lakkoofsa kana keessa namoonni 71 bilisa yoo ta'an, 36 ammoo hordofamaa turan jedhu aanga'aan kun. Akka tiwiitera masaraa mootummaa Keeniyaarratti ergaa Pirezedaanti Uhuruu irraa fudhatanii barreessan irratti biyyattiin tatamsa'ina dhibee kanaa to'achuudhaaf waan danda'amu mara gochaa jirti garuu lammileenis Waaqa kadhachuun isaanirra jira. "Sanbata dhufu sagalee tokkoon yaa taanu. Tokkummaan biyya keenyaaf yaa kadhannu. Tokkummaa keenyaaf yaa kadhannu. Dhibeen hamaa kun akka dhaabbatuuf yaa kadhannu. Walii walii keenyaafis akka jaalala qabaannus yaa kadhannu. Akkasumas, addnuyaan fuula ishee gara hojii qajeelummaa qabuufi nagaa buusutti akka deebifattuuf waliin yaa kadhannu," jedha ergaan mootummaa Keeniyaa irraa darbe kun.


Keeniyaa: Miseensoonni mana mare 11 beekamtii malee Somaaliyaa gahanii deebi'an poolisiin qoratamaa jiru

Miseensoonni mana maree bakka bu'oota uummataa Keeniyaa beekkamtii mootummaa malee torban darbe Somaaliyaa gahanii deebi'an 11 poolisiin qaratamaa jiru. TV'n biyyattii 'NTV' jedhamu akka gabaaseetti, miseensoonni mana mare kunneen pirezidantii Somaaliyaa Mohaammad Abdullaahii Formaajoo waliin wal arguun haala hidhattoota garee Islaamaa ittiin to'achuun danda'amurratti marii taasisaniiru. Haata'u malee, itti-gaafatamaan tika biyyattii Muriitii Kaangii akka jedhaniitti, imalli miseensoota kanneenii kun hayyama mootummaa kan argate hin turre. Bakka bu'oonni uummataa kunneen imala isaanii ilaalchisuun gaaffii dhiyaateef deebii yoo kennan, gara Somaaliyaatti kan qajeelan fedhii dhuunfaa isaaniin ta'uu himan. Dhaabbanni TV kun warraabbii miseensonni mana maree kunneen wayita Somaaliyaadhaa deebi'anii buufata xiyyaaraa Naayiroobii gahan agarsiisu tokko fuula YouTube isaarratti gadhiiseera. Miseensoonni kunneenis gara magaalaa Naayiroobiitti wayita deebi'anitti ''marii poolisii waliin tureef'' turtii gabaabduun boodas gadhiifamaniiru. Itti aansees himannaan homaa akka irratti hin banamnes dubbatameera. Haa ta'u malee qoratamaa jiru jedhan. Biyyoonni lamaan daangaa odola tokkoorratti waldhibdee qaban irraa kan ka'e hariiroon qaban gaarii miti. Namoota gara Somaaliyaatti imalan 11 keessaa irraa caalaan isaaniis bulchiinsa kaaba baha Keeniyaa kan Somaaliyaan wal daangeessuufi bakka irra deddeebiin halleellaan Al-shabaab namoota nagaarratti raawwatamu irraa kan babaahaniidha jedhameera. Halleellaawwan dhiheenya kana naannichatti raawwatameen wal qabatees manneen barnootaa kan cufaman yoo ta'u, hojjattoonni mootummaa bulchiinsawwan biyyattii biraa irraa achi keessa hojjataa turanis hojiisaanii dhiisuun baqataniiru.


Haasaan bilbilaa Keeniyaafi Somaaliyaa araarsee?

Lammiileen Keeniyaa naannoo Mandeeraa dhiyeenya Somaaliyaa jiraatan dhibbaan lakkaa'aman, lola humnoota lamaanii baqatanii ba'aniiru. Kun kan ta'e pirezidantoonni biyyoota lameenii rakkoo kana furuuf bilbilaan erga haasa'anii guyyaa tokko booda. Uhuuruu Keeniyaataafi Mohaammad Abdullaahii Faarmaajoo Kamisa darbe erga Keeniyaan Somaaliyaa himattee booda bilbilaan mari'atanii turan. Pirezidantiin Keeniyaa kan dubbatan waa'ee wal-dhabdee loltoota Somaaliyaafi kan naannoo Bulaa Haawaa gidduutti uumameen daangaa Keeniyaa as darbuu isaa ture. ''Somaaliyaan walabummaa Keeniyaa tuttuquu osoo dhiiftee dansaadha, loltoonni Somaaliyaa lafa Keeniyaarratti waraana banuun jiraattota doorsisanii jiru'' jedhanii turan. Torbee tokko dura 'Keeniyaan dhimma keenya keessa seenaa jirti' jechuun Somaaliyaan himata dhiyeessite, 'sobadha' Keeniyaan kuffiftee turte. Amma dursitoonni lameen koree lama hundeessuun nageenya daangaa, diipiloomaasiifi daldala irratti hojjachuuf waliigalanii jiru. Dr Hasan Kihaaneenjee, daayirektarri 'Horn International Institute of Strategic Studies' kan Naayiroobiitti argamuu akka jedhanitti, 'haasaan bilbilaa kun haala yeroo tasgabbeessuu mala malee, tasgabbiin naannichatti akka turu hin taasisu' Dr Kihaaneenjeen akka jedhanitti, haalichi ammaaf tasgabbaa'us, yeroo ta'etti deebisee ka'uunsaa hin oolu. Dhimma al-Shabaab dabalatee dhimmoonni ijoo ta'an biroon yeroo dhiyootti furmaata hin argatan. Loltoonni garee lameenii bakka itti sochoo'an naannoo kanatti, nageenyi yaaddessaadha. Somaaliyaafi Keeniyaan dhimmoota maaliirratti wal-dhaban? Dhimmi guddaan biyyoota lameen walitti naqaa jiru daangaa bishaanii Garba Indiyaarra jiru yoo ta'u, Biyyoonni lamaanuu bakka boba'aa qaba jedhamee amanamu kana kankooti jedhu. Keeniyaan haala dagalee lafaatiin daangaa kiyya keessa jira yoo jettu, Somaaliyaan ammoo, sarara daangaakoo irratti hundaa'uun bakki kun kankooti jetti. Somaaliyaan dhimmichi mana murtii addunyaa (ICJ) biratti naaf haafuramu yoo jettu Keeniyaan garuu mareedhaan hiikkachuu qabna jetti. Manni murtii idil-addunyaas dhimma kanarratti murteesaa Waxabajjii dhufutti nidabarsa jedhamee eegama.


Guyyaa Afaan Dhalootaa Addunyaa: jechoota teknooloojii Afaan Dhalootaatiin

Guyyaan Afaan dhalootaa erga yaadatamee oluu eegalee bubulleera. Guyyichi kan yaadatamus afaanoota sababii adda addaatiin dabuuf deema yaadachuuf. Gaazexeessitoota keenya Afaan dhalootaa isaaniin jechoota teknooloojii garagaraa maal akka jedhaman gaafanneerra


Keeniyaa: Naayiroobii keessatti ajjeefamuun konkolaachisaa mormii kaase

Magaalaa gudditti Keeniyaa Naayiroobii keessatti eega waahillisaanii rasaasaan hospitaalaatti ajjeefamee booda konkolaachiftoonni hiriira bahaniiru. Konkolaachisaan poolisiin ajjeefame jedhame kunis daa'ima dhukkubsatte gargaaraa ture. Daani'eel Mibuuruu ganna 24 yoo ta'u daa'ima dhukkubsate san baraaruuf kan Naayiroobii keessatti gara hospitaalaa geesse. Innis mootorasaa gara kutaa yaala tasaa osoo ofuu eegdotaan ittifame. Atakaaroo uumame booda poolisiin waamame. Dhimma kanarratti poolisiin yaadaa hin kennine. Namoonni immoo qorannoo akka taasifamu gaafachaa jiru. Namni kun mootora 'Boodaa Boodaa ' jedhamuun beekamu oofa. Tajaajjilli geejjiba motoraa boodaa boodaa jedhamuun beekamu kun sirna geejjibaa biyyattii keessatti tajaajilaa kennu keessaa isa tokkodha. "Dargaggeessi daa'ima rakkatte kana gargaaraa ture. Innis balaan tasaa kamuu tajaajila fayyaa keessatti yeroo kamuu dursi ni kennamaaf jedhee yaadeeti," jedhan Dura taa'aan Waldaa Nageenya BoodaaBoodaa kan ta'an Keevin Mubaadi. Innis abdii qaamni poolisii walaba ta'e dhimmicha ni qorata jedhuun miseensonni isaanii akka "tasgabbaa'an" gaafateera. Haaluma kanaan poolisiin konkolaachisaa kana rasaasaan rukutee ajjeesses to'annaa jala ooleera. Dhaabbanni Aminestii Internaashinaal dameen Keeniyaas dhimmichi akka qoratamuuf waamicha dhiheeseera. Ibsi bahe akka agarsiisutti Daani'eel Mibuuruun humnoota nageenyaatiin arrabfamaa ture. Innis hospitaalatti dhukaasaa rasaasaa poolisiitiin akka ajjeefame ibsameera. Miidiyaalee hawaasummaarratti namoonni hedduun poolisiin konkolaachisaa kana ajjeesee seeratti dhiyaatee akka qoratamu gaafatanis poolisiin garuu yaada kennuurraa of qusateera. Daa'imni saffisaan hospitaalaa geeffamte "yaalaa haalaan argataa jirti, kanaafuu Daani'eel gootadha," jechuun Daayirektarri Aminstii Internaashinaal damee Keeniyaa kan ta'an Iruunguu Hawutan BBC'tti himaniiru.


Ministirri Keeniyaa hariiroo Keeniyaa fi Somaaliyaa irratti MM Abiy mariisisan

Ministirri Tikaa Keeniyaa muddama naannawa daangaa Keeniyaafi Somaaliyaa ilaalchisee MM Abiy waliin mari'achuu himan. Itoophiyaan Keeniyaafi Somaaliyaa waliin kan wal daangessitu yoo ta'u, ergama dhaabbata biyyoota gamtoomanii jalatti hidhattoota al-Shabaab Somaaliyaa keeessa maandheffatan loluuf waraana ergitee jirti. Ministirri Tikaa Keeniyaa Fireed Maatiyaangi fuula 'twitter' isaaniiratti akka ibsaniitti, "rakkoolee daangaa biyyoota lamaanii furuun, naannichi tasgabbii akka qabaatu akka itti wal-tumsuun dandada'amurratti" MM Abiy waliin mari'ataniiru. Mariin aanga'oota lamaan jidduutti gaggeeffame kun erga walitti bu'iinsa humnooti Somaaliyaa fi kan bulchiinsa Jubaalaand biyya walabumaashee labsite gidduutti uumameen booda. Walitti bu'iinsi kun daangaa Keeniyaa keessatti dhiheenya magaalaa Maandeeraatti torbee tokko dura uumame. Dhuma torban darbee ammoo, ministirri Tika Keeniya Mr Fireed Maatiyaangi gara Somaaliyaatti imaluun Pirezidaanti biyyattii Mohaammad Abdullaahi Faarmaajo waliin wal arguun haala nageenya daangaa biyyoota lamaanii fi hariiroo dipplomaasii cimsuu irratti mari'ataniiru. Duraan Keeniyaan dhimma biyya keessaa jiddugalaa jirti jechuun Somaaliyaan himataa turte. Akkasumas biyya ollaa kan taate Keeniyaan babal'ifannaa naannoo daangaatti taasiftu akka dhaabduufis akeekkachifte turte. Waldhabdee lafa daangaa qarqara galaana Hindiitti argamurratti biyyoota lamaan jidduutti uumamee tureen, walitti dhufeenyi biyyoota kanneen jidduu tures fixeetti bahee ture. Waldhabdeen daangaa qarqara galaanaa kunis  Mana Murtii Haqaa idil-Addunyaa (International Court of Justice)'tti geeffamuun Waxabajjii dhufutti dhagahamuuf deema.


Atileetiin shaampiyoonaa 800m Deevid Rudiishaa eessatti bade?

Atileetii si'a lamaaf olompika irratti 800m'n shaampiyoonaa ta'e adamsanii argachuun rakkisaadha. Atileetin umrii 31 akka ofii isaa dubbatutti erga 1:40:91'n Olompika irratti injifatee warqii erga argatee kan biraallee dabalate as innuu baay'ee jijjiirameera. Erga Adoolessa bara 2017 eegalee garuu miidhamni akka malee isa hube. Ergasii ga'umsa ofiitit deebi'e hin dorgomne. Garuu, rakkoon isa mudate kana qofa miti. Haadha warraa isaa waliin wal hiikuu akkasumas abbaan isaa bara darbe du'uun isaanii isa jeeqeera. Dhiphina kana keessaa bahuf immooo ''bashannana baay'isa'' ture. Yeroo miidhamni isaa fooyya'e dorgomiitti deebi'uf jedhummoo ulfaatinni isaa dabale. Wanti biraa gammachu itti horu garuu jira. Bara darbe balaa konkolaataa hamaarraa lubbuun hafe. Hunduu, ''akkamiin lubbuun hafte. Akkamumaan konkolaataa kana keessaa bahuu dandeesse?'' naan jedhu jechuun hima. ''Balaa kana keessaa miidhama malee bahun ajaa'iba. Akka Waaqni na jaallatuttin arge.'' Olompika dhufu irratti garuu carraa qaba. Kana dura walitti aansee si'a takka haa hafuuti namni 800m'n si'a sadi injifate hin jiru. Inni garuu lama waan injifatef yoo milkaa'e wana guddaa galmeessuuf jedha. ''Ammallee humnakoo hin fixanne. Osoo ji'a dura na argite furdadheen ture. Amma garuu hir'isaan jira.'' Akka Pirezidantiin Atileetiksii Addunyaa Sebaastiyaan Koo jedhanitti olompika 2012 irratti ga'umsa cimaa kan agarsiise Boolt caalaa Rudishaadha. Miidhaan waggaa sadiif isa miidhe garuu wanta biraa keessa akka seenu isa dirqeera. ''Dhiphina keessaa bahuf hiriyyoota kiyya waliin nan bashannana. Waa'ee halkan bahaanii bashannanuu takka ifatti dubbadhee hin beeku. Garuu, namuu mirga bashannanuu qaba,'' jechuun turtii barruu 'Spike' waliin taasiseen kan dubbate. Jireenyi isaafi kan atileetii maaraatoonii riikardii addunyaa dhuunfate Eluwid Kipchoogee garuu walii lama. Kipchogeen rifti vaali Keeniyaa keessatti kan jiraatu yoo ta'u yeroo hunda shaakala taasisa. Atileetonni 30 biroollee doormii Kaaptaagaat keessatti kan jiraatan yoo ta'u Wiixataa hanga Sambataa shaakala taasisu. Wanti biraa qalbii isaanii fuudhu hin jiru. Hin shaakali, hin nyaatu, hin boqotu, achii kanuma keessa deebi'u. ''Shaakalli Kiphooge adduma. Osoo isa bira dhaqxee karoora shaakala isaa waggaa lama ykn sadi dura itit fayyadame sitti agarsiisuu danda'a. Ani wanta akkanaa hin qabu, '' jedha Rudiishaan. Sababa kanaaf, akka Kipchoogee osoo hin taane tooftaa shaakala biraa akka hordofu hima. Waggoota lamaan darbanif leenjiifi shaakalliin yaadera kan jedhu Rudiishaan miidhamni ispoortii jaaladhu naduraa hate jechuun dubbata. ''Yoon Tookiyoo [olompikii] dhaqeefi dorgommii xumuraaf gahe warqii akkan argadhu abdiin qaba. Amma asuma waan hin qixofnetti yaada kennu hin barbaadu,'' jechuun dubbate.


Haleellaa buufata waraanaa Keeniyaa Laamuu irratti raawwateen lammiileen Ameerikaa sadi ajjeefaman

Haleellaa gareen milishaa Al-Qaa'edaa waliin hidhata qaba jedhamu Al-Shabaab buufata waraanaa waloo US-Keeniyaa Laamuutti argamurrati raawwateen miseensi tajaajila waraanaa Ameerikaaa tokkoofi kontiraaktarooti lama ajjeefaman. Kaampii Simbaa jedhamuun beekamu kanatti dho'insi meeshaa dhaga'amuufi itti aanee ammoo dhukaasni dhaga'amuu namoonni naannoo sana turan dhugaa bahaniiru. Akka ibsa waraanaa Ameerikaatti miseensonni Ministira Ittisaa lama biroon madaa'aniiru. "Lammileen Ameerikaa madaa'aan haala gaariirra jiru," jechuun waraanni US Ajaji Afrikaa ibseera. Gareen al-shabaab haleellaa ganama kana gaggeeffameef itti gaafatamummaa fudhataniiru. Keeniyaa keessatti al-shababe humna waraanaa Ameerikaa haleeluun kun kan jalqabaati. Dubbi-himaan Al-Shabaab TV Al Jazeera'tti himan akka jedhametti ammoo haleellaan Laamuutti raawwatame kun waldhabdee US-Iraan gidduutti waliin taasifamaa jiru waliin wal hin qabatu jedhan. Gaazexaan Keeniyaa beekamaa 'Daily Nation' jedhamu Komishiinara Kaawuntii Laamuu Irunguu Mashaariyaa waabeffachuun akka gabaasetti milishoonni Al-Shabaab halkan keessaa sa'aatii 10:00 irratti buufata waranaa bishaanirraa Mandaa-Magogonii irratti haleellaa banan jedhan. Akka Komishinariin kun jedhanitti milishoonni garee shorokkeessitootaa kun meeshaa gurguddaa hidhatanii  kaampii loltoonni US keessa jiran kana cabsanii seenan. Humni Ittisaa Keeniyaa  fuula Tiwiitera isaarratti akka baasettis barii obboraa sa'aatii 11:30 irratti eegdota Manda Air Strip cabsuun seenuun yaalamee ture. Yaalii taasifamee ture kana fashaleesunis danda'ameera. Reeffi shorokkeessitootaa afur hanga ammaatti akka argameefi Manda Air Strip ammaa nagaa akka ta'e Humni Ittisa Keeniyaa kun fuula Tiwiitera isaarratti ibseera. Haleellaa Al-Shabaab raawwate kana ilaalchisuun U.S. Africa Command ammoo fuula tiwiitera isaarratti,  Keeniyaa Manda Bay Airfield 'tti haleellaan raawwatamuu isaa sirrii ta'uu ibsuun wanta uumame kana hordofaa jiraachuu ibseera. Michuu keenya Keeniyaa waliin ta'uudhaan yeroo ammaa  dirree buufata huna waranaa sana qulqulleessaa akka jiraniifi nageenya isaas amansiisaa akka ta'u gochuuf hojjechaa jiraachuu ibsa U.S. Africa Command baaseen ibseera. Ibsi U.S. Africa Command kun dhimma haleellaa kana ilaalchisuun Al-Shabaaba waan dhugaa lafarra hin jirre ykn hin raawwatamne ta'e jedhee haala nageenyaa hammaataa fakkeessuuf oduu hedduu afarsaa jira jedha. "Al-Shabaab sobaan, dhiibbaafi humna fayyadamuun maqaa ergachuuf oduu sobaas uumu," jedhan Humna Waraanaa US'tti daarektarri opereeshinii U.S. Africa Command kan ta'an Majar Jenral Wiliyaam Gaylar. "Kaansariin kun akka hin baballane ittisuudhaaf  al-Shabaabiin  bakkuma inni jirutti qolachuun barbaachisaadha," jedhan.


Sabni lakkoofsi isaanii namoota 99 qofa ture amma gara 560tti guddataniiru

Saboota aadaa fi afaan ofii qabaatanii Keeniyaa keessa jiraatan keessaa tokko saba El-Moolooti. Sabni kun Kaaba Keeniyaa Kaawuntii Marsabiit Odola Koomooteerra jiraatu. Bara dhiyoo lakkoofsi saba kanaa 99 gahee balaan baduu isaan mudatee ture. Amma lakkoofsi saba kophaatti Odola Koomooteerra jiratan kanaa 560 gaheera. Gaazexessaan Viidiyoo BBC Afaan Oromoo Yaadataa Birhaanuu Odola kanatti imalee isaan dubbiseera.


Guyyaa HIV/AIDS addunyaa; 'Mootii kondomii Afrikaan' wal baraa

Stanley Ngara Keeniyaatti 'Mootii Koondomii' jedhamuun caalatti beekama, kondomii  karaa magaalaa Naayiroobirratti namaaf qooda. 'Hawwiin kiyya namoonni saal-qunnamtii of eeggannoo qabu akka raawwatan gochuudha,'' jedha.


Halleellaa Keeniyaa: Haleellaa Kaawuntii Laamuutti raawwateen namoonni sadii ajjeefaman

Otobisii Keeniyaa magaalaa Mombaasaa irraa gara Kaawuntii Laamuu imalaa ture irratti haleellaa hidhattootaan banameen namoonni sadii ajjeefamuu aanga'oonni biyyattii himan. Akka maddeen aanga'oonni mootummaa Keeniyaa, haaleellaan kun kan qaqqabee dhiheenya daangaa Somaaliyaatti ture. Kana malees namoonni lama miidhaan irra qaqqabuun kiliinikaa naannichaatti wallaansa argataa jiraachuu poolisiin naannichaa ibseera. Otoobisichis Mombaasaa irraa ka'uun imalaa osoo jiru ture Kaawuntii Laamutti xiyyeeffannaa namoota amma funyaanitti hidhatanii erga dhaabsifameen booda rasaasa kan itti roobsan. Eenyummaan hidhattootaa adda kan hinbaafamiin yoo ta'u, garuu biyyattii keessatti hidhattoonni garee miliishota al-shabaab haleellaa hedduu raawwachunsaanii ni yaadatama. Aanga'oonni naannichaa akka jedhaniittis, humnootiin nageenyaa namoota halleellaa raawwchuun baqatan hordofaa jiru. Keeniyaan garee al-Shabaabaa Somaaliyaa keessatti argaman waraanuuf mootummaa UN'n gargaaramuun loltootashe ergite jirti. Gabaasawwan garee basaasaa irraa al-Shabaab haleellaa raawwachu danda'a kan jedhuun wal qabatee, biyyattiin tibba ayyaana qillee fi bara haaraatti  ofi eegannoo cimaarra turte.


Elshaadaay Geetinnat: Kaampii baqattootaa Dadaabirraa hanga Yunivarsitii Meelbornitti

Eelshaadaay Geetinnat jedhama. Keenyaa kaampii baqattootaa keessatti kan dhalate dargagoon kun wayita ammaa Yunivarsiitii Meelboorn keessatti Ilkaan baqaqsanii wal'aanuun barnoota doktireetii barachaa jira. Kaampii baqattootaa keessatti dhalatee hanga Kaanadaa gahutti bu'aa ba'ii hedduu keessa darbuu hima. Abbaafi haati isaa dirqama loltummaa mootummaan Dargii itti kenne bahataa osoo jiranii Dargiin kufuuf dhiyaannaan gara Keenyaatti kan baqatan. Yeroos lamaan isaaniituu umuriin isaanii dargagummaa keessa ture kan jiran. Warri isaa Finfinnee ka'anii daangaa Keenyaa gahuuf guyyoota 23 itti fudhate. Jalqaba buufata baqattootaa Marsabiit jiru ture kan qubatan. Erga mootummaan Dargii kufeen booda biyyatti akka deebi'an gaafatamanillee hin feene. Qonnaan bulaa horii isaa gara magaalaa Naayiroobii geessuuf qophiirra jiruuf maallaqa kafalanii horii waliin gara Naayiroobii imalan. Naayiroobii erga gahanii booda gara kaampii baqattoota daangaa Keenyaa fi Somaaliyaa irratti argamu Dadaab jedhamutti geeffaman. Elshaaday waggaa tokko booda kaampii kana keessatti dhalate. Yeroo inni dhalatee dawoo sana keessatti daa'imman hedduun busaa fi hanqina nyaataan lubbuu dhabaa akka turan haadha isaarra dhagahuu kan himu Elshaadaay, Waaqni ni danda'a jechuun harmeen isaa maqaa Elshaadaay akka moggaafteef hima. Dawoo baqattootaa kana keessatti daa'ima guddisuun rakkisaa ta'ullee, hawaasa Somaalee kaampicha keessa heddumminaan jiraatan waliin hariiroo gaariin guddachuu hima. Afaan Amaaraatti dabalataan Siwaahiilii fi Af-Somaali waggaa afur yeroo ture kan qajeelchee dubbachuu kan eegale. "Haati koo huccuu ishee murtee anaaf uffata naaf tolchaa turte. Abbaan koos miila duwwaa deemee anaaf kophee bitaa ture" jedha. Ji'atti nyaata kiiloo lama qofatu nuuf kennama kan jedhu Elshaadaay, daa'imman akka hin beelofne hawaasni kaampichaa wal gargaaraa ijoollee guddisuu hima. Kunis hanga haadholiin daa'imman reefu dhalatan kan nama kaanii harma hoosisuutti ture jedha. Kaampii sana keessatti mana jireenyaa argachuun salphaa hin turre. Maatiin isaa mana xiqqoo wayii keessa jiraachaa turan. "Abbaan koo loltuu waan tureef, akkan jabaadhuufi harka akka hin kennine na gorsaa ture" jedha. Dabalataan seenaa Itoophiyaa fi gootummaa moototaa fi qondaalota isaanii itti himaa akka guddises ni dubbata. Dadaab keessa waggoota shaniif erga turanii booda gara Kaanadaa deemuuf hiree argatan. Kaanadaa erga gahanii booda waggaa tokkoof kutaa biyyaa Noovaa Iskooshiyaa magaalaa Haalifaaks keessa jiraatan. Booda gara Kaalgarii imaluun jireenya haaraa eegalan. "Akkuma baqataa kamii garaagarteen aadaa nu mudatullee suuta madaquufi ofitti amanamummaa horachuu eegalle" jedha. Qabxiin barumsaa isaa gaarii waan tureef yuunivarsiitiin Kaalgarii sagantaa barnoota digirii jalqabaan isa simate. Turtii isaa yuunivarsiitii waggaa tokkoffaa irratti gaaf tokko hakiimni ilkaanii gara Itoophiyaafi Ruwaandaa deddeebi'ee hojjetu tokko gara Itoophiyaa akka waliin deeman afeereen. Bara 2012 hakiima kana waliin ta'uun yeroo duraaf gara biyya abbaa isaatti imale. "Yeroo duraaf gara biyyaa deemullee, akka waan qe'ee kiyyatti deebi'ee ture kan natti dhagaa'ame" jedha. Haakima sana waliin gara gandaa magaalaa Walisootti dhiyoo jirtu Harbuu Culullee jedhamtuutti imaluun deeggarsaa fi yaala adda addaa kennaa akka turan hima. Yeroos inni hakiima ta'uu baatullee ijoolleen 'doktar' jedhanii isaa waamuun hamilee akka itti hore dubbata. Gara Kaanadaa wayita deebi'u waa'ee biyya isa hubannaa argateen 'nama biraa ta'een deebi'e' jedha. Barnoota isaatti dabalataan hojii lamaa sadi hojjetaa akka ture hima. Bara darbe iyyati inni Yuunivarsiitii Meelbarn muummee barnoota fayyaa ilkaaniitti galfate fudhatama argatee achitti barnoota eegale. Iyyati isaa fudhatama argachuu wayita baran, inni ta'e maatiin isaa daran gammachuu hima. Daree barnoota isaa keessa lammiin Itoophiyaa isa qofa waan ta'eef uffata aadaa uffatee akka daree senuufi namni hedduun akka jaalateef dubbata. Rakkoon jabaafi wanti abdii nama kutachiisu yoo isa mudatu gootota weerara Xaaliyaaniif harka kennuu didanii dirree waraanaa Aduwaatti duulan yaadachuun akka of jajjabeessu hima. "Osoo isaan abdii kutaniiru ta'ee silaa yoona biyyi Itophiyaa jedhamtu hin jiraattu turte" jedha. "Dirreen waraanaa lammilee itoophiyaa ammas Aduwaa osoo hin taane dirree saayinsii, teeknoolojiiti" jedha. Laammileen baratan biya alaa jiraatan gara biyyaatti fuula naanneffachuu akka qabanis ni gorsa. Innis battala barnoota isaa xumuretti waan danda'e hunda gochuufi warra kaanis dammaqsuuf akka hojjetu dubbata. Godaansi waan hundaaf furmaata hin ta'u kan jedhu dargaggoon kun "yoo wal taane rakkoon irra hin aanne hin jiraatu" jedha.


Ida'amuu ykn maddamar: Kitaabi haaraan MM Abiy Ahmad Keeniyaa galeera

Kitaabi haaraan Ministira Muumee Abiy Ahmad mata duree 'Ida'amuu ykn maddamar' jedhuun barreeffame Keeniyaa magaalaa Naayiroobiitti eebbifameera. Kitaaba kana imbasii Itoophiyaa Naayiroobii jirutu eebbisiise. Lammiileen Itoophiyaa Naayiroobii jiraatan, lammiileen Keeniyaa fi dippiloomaatonni biyyoota garaagaraa eebba kitaabichaarratti argamaniiru. Kitaabni kun hanga ammaatti Afaan Oromoo fi Afaan Amaaratiin waan barreeffameef dippiloomaatonni biyyoota alaa bitanii dubbisuuf carraa hin arganne. Haata'u malee garuu hojjettoonni waajjira miniteera muummee fi qondaaltonni mootummaa federaalaa Afaan Ingiliziitiin qabiyyee kitaabichaa ibsaa turaniiru. Kitaabni kun haala amma Itoophiyaa keessa jiru fooyyessuuf qooda olaanaa gumaachuu dubbatan warri ibsa kennan. Qabiyyeen kitaabichaa yaada qaamolee garaagaraa irraa waan ijaarameef jijjiiramaa qabatamaa fiduuf shoora olaanaa gumaachas jedhaniiru. Kitaabni kun magaalaa Naayiroobii keessatti akka eebbifamu kan haala mijeessan Keeniyaatti Ambaasaaddarri Itoophiyaa Mallas Alam''Uummanni Keeniyaa ollaa keenya qofa osoo hin taane obboloota keenya. Kanaaf kitaaba kana asitti eebbisiisuu barbaanne'' jedhan. Rakkoo a,mma biyyattiin keessa galte qolachuuf kitaabni 'Ida'amuu' faayidaa guddaa qaba jedhan Ambaasaaddar Mallas Alam. Kitaabni kun magaalota Itoophiyaa 13 keessatti tibba darbe eebbifameera. Itoophiyaan alatti yeroo eebbifamu ammoo Ameerikaatti aanuun Keeniyaan lammaffaadha. Kitaabni kun magaalaa Naayiroobii keessatti erga eebbifamee booda shilingii 3000 ykn doolaara 30n gurguramaa ture, birrii 890 jechuudha.


Haleellaa Awutoobisii Keeniyaa: 'Imaltoonni kiyyaa akkuma obbolaawwan kiyyaati'

"Ani goota miti," jedha konkolaachisaan baasii imaltootasaa haleellaa garee al-Shabaab irraa baraare Raaymoon Jumaan. Konkolaachisaan kun imaltoota isaa 47 ta'an Baha Keeniyaatti haleellaa milishoota al-Shabaabirraa baraaree ture kan kana dubbate. "Imaltoonni kiyyaa akkuma haadha kiyyaa, obboleessaafi obboleettii kiyyaati." "Ani akkuma namni kamiyyu lubbuu ofiifi namoota jaallatu oolfachuuf taasisun godhe," jechuun BBC'tti hime. Obbo Jumaan baasiiwwwan dhaabbata Mobaasaa Raahaa lama  keessaa tokko konkolaachisaa ture yeroo namoonni hidhatan  gaafa Amajjii 2 daandii magaalota Mombaasaafi Laamuu gidduutti haleellaa irratti raawwatan. Namoonni uffata loltuu uffatan kunneen duubaan dhufuudhaan dhuukaasaa dhukaase konkolaataa akkan dhaabu na ajaje jedha Raaymoond. "Wantichi waan filmii sodaachisaa irratti aggarru fakkaata" jedhe. Ta'us garuu ittuma fuufee konkolaachise. "Yeroo ani konkolaachisuu itti fuufe kallattiidhaan gara konkolaataakootti dhukaasani. Yoon konkolaaticha dhabee anaafis ta'e imaltoota kiyyaaf akka dhumun bare." "Akkuma rasaasni dhukaafameen namoonni iyyaa turan. Daawwitii xiqqoo qabuun wantoota lafarratti kufaan arge." Rasaasni dhukaafame konkolaataa cinaan goommaa dhahuun imala isaanii gufachiiseera. "Yeroon dhaabbadhu.... namoonni karaa foddaa konkolaataa utaalanii baqachuu jalqabani. Namoonni gara bosonaa dabalatee gara iddoo garagaraatti fiigaa turan." Namni ganna 46 ta'eefi abbaan ijoolleen afurii  kun akka jedhutti hanga konkolaachisaan baasii biraa isa argee dhaabuufitti gara saatii tokkoof fiige. "Taateen kun jireenya kiyya keessatti yeroo baay'ee sodaadhedha, " jechuun miira sodaan sagalee isaa hollachaa dubbata. "Rabbitu nu gargaaree, konkolaataanis hin garagaliin hafee lubbuun baraaramuun keenyaa carra qabeeyyiidha." Konkolaachisaan konkolaataa kan lamaffaa, Abuubakar Heemeed, garuu carra qabeessa hin turre. Isa dura maaltu akka mudatee ture utuu hin beekiin, wanta hidhattoonni isa ajajan mara ni raawwate. Namoonni hidhatan qaamolee nageenyaa se'ee konkolaataas dhaabsise. Imaltoonni 41 hundi akka bu'an ajajaman. "Imaltoota hundi Shahaadaa Musliimaa akka qabatan itti himame. [Shahaadaa jechuun amantaa fudhachuu agarsiisuu jechuudha.] Innuu hedduu sodaatee Musliima ta'us ofiis Shahaadaa sana raawwachuu eegale. Namoonni konkolaataa keessa turan 3 garee al-Shabaabiin ajjeefamaniiru. Namoonni heddus mada'anii kan turan yoo ta'u ammatti hospitaala galuun dandamachaa jiru. "Wanta akkasii keessa darbuun akkamiin sammuukee gadhiisa?" "Gargaaraankoo hidhatootaa kanaan ajjeefame. Bayyee laphee nama cabsa. Ibsuu hin danda'u." "Leenjisaan kiyya namoota hidhataniin ajjeefameera. Baay'ee nama sodaachisa. Ibsuu hin danda'u." Namoonni muraasni utuu hidhatoonni itti  dhukaasanii fiigaanii baqachaa turan garummaan isaa namni tokkollee rasaasaan hin dhahamne jedha. "Akka konkolaachisaa tokkotti seenaa haleellaa al-Shabaab daandii kanarratti ta'uu heddu ni dhageessa ta'us garuu taatee akkanaaf wanti si qopheessuu tokkollee hin jiru, " jedha Obbo Heemeed waggoota shaniif daandii kanarra kan konkolaachisaa turan. Al-Shabaab haleellaa torbee darbe konkolaataa ummataa irratti taasiseef itti-gaafatamummaa fudhatuu baatus daandii kanarratti waggoota muraasaaf haleellaa walfakkaatu raawwateera. Keeniyaan al-Shabaab loluuf Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii gargaaruuniifi Gamtaa Afriikaa waliin ta'uun loltooshee Soomaaliyaa keessaa qabdi.


Maayik Soonkoo: Bulchaan Naayiroobii 'salphina malaammaltummaan' hidhame

Bulchaan Naayiroobii, namni siyaasaa falmisiisaa yakka malaammaltummaa doolaara miliyoona hedduu keessaa harka qaba jedhamuun to'annaa jala oole. Qorannoon nama kanarratti taasifamaa ture daran rakkisaa ture jedhan direektarri tajaajila abbaa alangaa uummataa. Sababni isaa ammoo Maayik Soonkoo irra deddeebiin qoranicha dhorkisiisaa ture jedhe. Maayik Soonkoo warqee fi uffannaaf jaalala addaa qabaachuun beekama. Erga to'annoo jala ooleen booda ibsa gama waajjira isaatiin baaseen, qaama farra malaammaltummaa Keenyaa 'hojii gadi fageenya hin qabne' jechuun qeeqe. Shira siyaasaa isarratti xaxame akka ta'eefi warra kana godhaniif deebii akka qabus himeera. Gabaasaan BBC Imaanu'eel Iguunzaa akka jedhutti, Maayik Soonkoo nama siyaasaa waa'een isaa falmisiisaa ta'eefi ammaan duras daddabarsa wanta sammuu namaa hadoochuu fi maallaqa seeraan alaa seera qabeessatti jijjiiruun (maallaqa dhiquu) himatamaa ture. Himata kana Maayik Soonkoo ni haala. Waggoota 20 dura mana hidhaa eegumsi jabaan taasifamuuf keessa miliqee bahe jechuun aanga'oonni mana midhaa dhiyeenya kana isa himatanii ture. Maayik Soonkoo irra deddeebiin seeraan ala caalbaasii namoota isatti siqaniif kennuu, ragaalee sobaa fi baajata mootummaa akka malee fayyadamuun himatame. Bulchaan kaawuntii Nayiroobii kun ammaan dura qorannoon isarratti adeemaa jiru akka dhaabbatu mana murtii ajaja gaafatee jalaa kufaa ta'e. To'annoo jala akka oolu ajaja kan dabarse direektarri tajaajila abbaa alangaa uummataa Noordiin Hajii, Maayik Soonkoo fi aanga'oota biroo seeratti dhiyeessuuf ragaa gahaa qaba jedhan. Ragaaleen kunneen kan maallaqa seeraan alaa seera qabeessatti deebisuu fi seeraan ala qabeenya uummata dhuunfachuu isaanii agarsiisudha jedhan. Malaammaltummaan Keenyaa keessatti rakkoo jabduu pireezidant Uhuuruu Keenyaata irratti duulaa jirani. Namoota hedduu to'annoo jala haa oolchan malee, amma dura aanga'aan olaanaan malaammaltummaan gaafataamee itti murtaa'e hin jiru. Adoolessa darbe ministirri maallaqaa biyyattii Heenirii Rotiich malaammaltummaan shakkamee to'annoo jala oolee ture. Maayik Soonkoo miseensa paartii Uhuuruu Keenyaataa yoo ta'u bara 2017 bulchaa Naayiroobii ta'ee filame.


Waldaan Keeniyaa keessaa qoloo gabaabduufi jiinsii tarsa'aa uffattanii hin dhufiinaa jette

Waldaan Kiristaanaa Naayiroobiitti argamtu tokko qoloo gabaabduu, cancala mormaa faayaaf keewwataniifi jiinsii tarsa'aa uffattanii dhuftanii rakkadheera jette. Waldittiin miseensota ishee ''uffannaa danbii waldaa cabse'' hin uffatiinaa jechuun akeekkachiisuu ishee gaazexaan Keeniyaa Deeyilii Neeshin gabaaseera. Waldaan Kaatolikii Seent Piitar jedhamtu kun fakkii uffannaa gosa kudhanii waaqeffattoonni uffachuu hin qaban jette balbala waldaa irratti fannifatteetti. Uffannaawwan kanneen akka qoloo gabaabaa, qoloo baqaqaa qabuu, jiinsii tarsa'e, Tiishartii barreefama 'seexana diimaa' jedhu qabu, qomee gabaabduu, koofiyyaafi waan morma irratti jarri dhiiraa bareedinaaf keewwatanillee ni dabalata. Waldaan kun miseensota kana raawwachuu didanirratti tarkaanfii akkamii akka fudhattu hin baramne.


Keeniyaa: Miseensi paarlaamaa kilaba keessatti namticha muuziqaa taphachiisu rasaasaan dhahuun to'annoo jala oolan

Poolisiin Keeniyaa miseensa paarlaamaa Baabuu Owwinoo jedhamu iddoo bashannanaa halkanitti, nama muuziqaa taphachiisu rasaasaan erga dhahee booda to'annoo jala oolchuu beeysise. Poolisiin dhimmicharratti odeeffannoo dabalataa kennuu baatus, Baabuun fuula Facebook isaa gubbaa waan jedhu, miseensi paarlaamaa kun erga namootaan marfamanii booda ofirraa ittisuuf dhukaasaniiru jedha. Miseensa paartii mormituu ODM kan tahan Aabba Baabuu, ''mormitoonni koo dorsisaafi yaalii ajjeechaa narraan gahaa jiraachuu poolisiif irra deddeebiin gabaaseera. Taateen ammaas kanuma waliin kan walqabatudha. Dargaggoonni aaraniifi heddummina qaban marsan. Achiis dhukaasni baname,'' jedha ibsi Aabba baabuun kennameera jedhamee fuula Facebook isaanii gubbaa bahe. Aabba Baabuun kana yaa jedhan malee, viidiyoon kaameeraa nageenyaan (cctv) waraabame garuu wanti mullisu waan dhibiiti. Kaameraa biraarraa viidiyoon argame ammoo, dargaggeessa rukutame kana harkisaa yogguu bahan agarsiisa. Dargaggeessi rukutame kun gara hospitaalaatti geeffamee yaaliin taasifamaafi kan jiru yogguu tahu, haalli keessa jiru hin beekamu.


Pirezidaantiin Keeniyaa duraanii Daani'eel Mooyi boqotan

Pirezidaantiin duraanii Keeniyaa Daani'eel Araap Mooyi umurii waggaa 95tti halkan edaa (Guraandhala 4,2020) du'aan addunyaa kanarraa boqotan. Pirezidaantiin biyyattii ammaa Uhuruu Keeniyaataa du'aan boqochuu obbo Daani'eel ibsaniiru. Obbo Daani'ee Mooyi pirezidaantii Keeniyaa isaan lammaffaa turan. Pirezidaantiin duraanii kun dhibee irra tureen bara 2019 ji'a Onkoloolessaa darbe Hospitaala seenan. Erga hospitaala seenanii booda sirni hargansuu isaanii daran hubamee ture. Onkoloolessa 28,2019 Hospitaala naayiroobii seenanii, ergasii guyyaa itti aanu Onkoloolessa 29 kutaa maashina ittiin harganan of keessaa qabu keessa galfamanii akka turan himamaa ture. Daani'eel Mooyi biyya Baha Afriikaa Keeniyaa waggoota 24'f bulchaniiru. Erga Keeniyaan bara 1963 walabummaashee gonfattee pirezidaantii biyyattii lammaffaa ta'anii tajaajilaa turan. Dhiittaa mirga namaa fi yakka malaammaltummaan kan komataman Obbo Daani'eel Mooyi lammiilee harka qalleeyyii biyyattii hedduu biratti garuu akkaan jaal'atamu turan. Namoonni hedduun aangoo of harka tursuu isaaniitiin kan qeeqan yoo ta'u kaan ammoo biyya waraana gidduu turte baraaree yoona ga'e jechuun jaju.


Somaaliyaan weerara awwaannisaarraa kan ka'e labsii yeroo muddamaa labsite

Somaaliyaan weerara awwaanisaa kan Afriikaa bahaa keessatti haalaan mul'ataa jiruuf labsii yeroo muddamaa labsite. Ministirri Qonnaa biyyattii weerara ilbiisotaa kana kan miidhaan hedduu balleessuu danda'uuf akkas jedhe, "wabii nyaataa Somaaliyaaf yaaddoo guddaadha." Haalli kunis sodaa osoo midhaan ji'a Guraandhalaa keessa hin sasaabamin dura to'achuun hin danda'amu jedhutu jira. Dhaabbati Biyyoota gamtoomanii akka jedhetti Somaaliyaa fi Itoophiyaa waggoota 25 keessatti weerarri hamaan isaan mudateera. Gama biraattiin biyyi ollaa, Keeniyaan, waggoota 70 keessatti weerara awwaanisaa kana fakkaatu ishee mudatee hin beeku jedha Dhaabbanni Nyaata Addunyaa. Somaaliyaan biyyoota weerarri kun isaan mudate keessaa biyya yeroo jalqabaaf labsii yeroo muddamaa labsitedha. Haalli nageenyaa Somaaliyaa keessa jiru xiyyaaraa farra ilbiisota biifuun akka danda'amne taasiseera. Dhaabbanni Nyaata Addunyaa ji'a Amajjii keessa biyyoonni biyyoota Gaanfaa Afriikaaf gargaarsaa akka taasisan waamicha dhiheessee ture. Dhaabbanni kunis weerarri awwaanisaa kana to'achuun yoo hin danda'amnee ji'a Hagayyaa keessa si'a 500'n dabaluu danda'a jedhe. Weerarri kun kara Galaana Diimaan Yeman irraan gara Afriikaa bahaa seene. Roobni jabaan dhuma 2019 roobuunsaa walhormaataafi facaatii ilbiisa kanaaf haala mijataa uumee jira. Awwaanisni guyyaa tokkotti fageenyaa hamma km150 imaluu danda'a.


Kaaba Keenyaa Kaawuntii Marsabiititti lolaan lubbuu namaafi horii hedduu obbaase

Guyyoota dabran keessatti roobni cimaa Kaaba Keenyaa, keessattuu kutaa Marsabiititti roobe lubbuu namaafi horii galaafate. Hoogganaan Abbaa Taayitaa To'annoo Hongee Damee Marsabiit Aab Guyyoo Goollichaa, roobni hamaan roobee balaa qaqqabsiisuun haaraa ta'uu baatullee kan baranaa kun addadha jedhan. ''Roobni guddoo roobee bishaan Itoophiyaarraa dhufuun walitti dabalamee kutaa Marsabit, Solooloo, Golboo, Waajir hedduu miidhe. Bishaan laga Boorii dhufutu guddoo faca'ee miidhaa geessise. Naannawa Boorii, Dhaddacha Lakkoolee, Ambaaloo, Baddareeroo,Laaqii, kun hundi amma keessa hin baasisan. Horiillee kan akka re'ee fi loon hedduu obbaase.'' Lafa bal'aa bishaan irra ciiseera waan ta'eef karaan itti darbanii uummata gargaaranillee rakkisaadha jedhan Aab Guyyoon. Balaan kun erga mudatee guyyoota lamaan kana keessatti Bulchaa Kaawuntii Marsabit Mohaammad Alii (Abshiroo) fi hooggantoota mootummaa biroo waliin mari'achuun deggersa nyaataa fi kanneen biroo taasisaa jirras jedhan. Rakkoon kun akka malee kan cime bultiin lamaan darbe kana kan jedhan Aab Guyyoon, kutaan Mooyyalee gama Keenyaa garmalee balaaf saaxilameera jedhu. Balaa rooba hamaafi bishaan guutee mudate kanaan lubbuun namaas darbuus dubbatu. Akkasumas re'oonni 6,000 fi loon 3,000 ta'anis obba'aniiru. Akka hoogganaan kun jedhanitti, manneen 200 - 300 ta'anis balaa kanaan haalaan miidhamaniiru jedhu. Bakki balaan itti mudate kun uummanni horsiifatee kan bulu yoo ta'u, bakka horiin oolu hunda bishaan irra buufatee waan jiruuf horiin bakka ooluu fi waan dheedu dhabee rakkateera jedhan. ''Sirikaalli Marsabit fi warri Fannoo Diimaallee qorsaa fi sagaleedhaan uummata deggeruutti jiran. Sababa galaanni lafarra buufatee jiruuf bakka hunda ga'uun dadhabamullee, hanga dandeenyeen uummata rakkoo keessaa baraaraa jirra.'' Dhaabbata Fannoo Diimaa damee Marsabit kan hoogganan Maurice Anyango lafoo deemnee deeggarsa kennuu waan hin dandeenyeef, qilleensarraan deggersi kennamaaa jira jedhan. ''Balaa kanaan qabeenyi barbadaa'eera. Lammiileen qe'eerraa buqqa'anii kaan firoota isaanii gara biraa jiran biratti baqataniiru, horiin hedduun miidhamaniiru. Balaa qaqqabe adda baasuuf gareedhaan qorannoo gaggeessaa jirra. ''Akka Dhaabbata Fannoo Diimaa Keenyaatti hanga ammaatti abbootii warraa 226 gargaaruu dandeenyeerra,'' jedhan Aab Maurice. Garuu bakkeewwan hedduu bira ga'uuf daandiin addaan citeera. Keessatti kutaa Mooyalee gara Keenyaa deggeruuf baay'ee rakkanneerra.'' Roobni amma xiqqoo caameera kan jedhan Aab Guyyoon ammoo bishaan ammallee lafa uffisee waan jiruuf karaan nama hin baasu jedhan. 'Bishaan qara Itoophiyaarraa gadi bubbisaa turellee amma dhaabbateera, garuu lafti hedduu waan cicciteef namni deemuu hin danda'u'' Balaa kanaan namni lama akka du'etu himama, Aab Guyyoonillee namni du'eera jedhan, garuu lakkoofsa jedhame kana kan beeku mootummaadha jedhan. Uummanni bakka dhooqa keessaa gara gaaraatti akka ba'u labsaa jirra jedhan Aab Guyyoon. ''Fulaa xiqqoo olka'utti godaanaa jechuutti jirra. Bishaan heddummaataa waan jiruuf laftillee citaa waan jirtuuf akka balaan biraa isin hin qaqqabne ol godaanaa jechaa jirra'' ''Wayita uummanni godaanu waan isaan deggeru mootummaan, fannoo diinaan, Dhaabbati Miti mootummaa dhiyeessaafii jira. Horiillee lubbuu baraaruuf gara bishaan hin jirretti guuraa jirra'' Roobni ammaan tana hir'atullee gara fuulduraattis sodaa qabna jedhan Aab Guyyoon. ''Kana booda ji'a lama ni rooba. Kanaafuu akka biiroo keenyaattis akka mootummaattis namni dursee labsa akeekkachiisaa argatee akka of eeggatu irratti xiyyeeffannee hojjetaa jirra. Labsaan kanaan durallee inuma jirti. Warri haala qilleensaa himan bokkaan ni gabbataa quba qabaadhaa jedhanii turan. Ammoo fuula durallee akka uummanni keenya of eeggatu hordofnee ni labsina''


Atileetiin Keenyaa Eliud Kipchoge rekoordii sa'aatii lamaa cabsuuf kutateera

Shaampiyoonaa maaraatoonii addunyaa fi Olimpikii ka tahe atileet Eliyuud Kipchoogee Ostiriyaa, Viyenaa  galeera. Imalli isaa kunis imaloota kaanirraa daran adda. Maaliif jennaan- atileetiin kun nama isa jalqabaa km 42 sa'aatii lamaa gadiin nana xumura jechuun ka'e. Magaalaa Eldoreet kaampii leenjii itti taasisaa tureerraa xayyaara dhuunfaan kan imale. Xayyaara dhuunfaa kanas kan isaaf dhiyeesse biliyoonara Biritiish Sir Jim Ratcliffe yommuu tahu, abbaan qabeenyaa kun rekoordiin kun akka cabu daran barbaadu. Kipchogeen rikardii maaraatoonii addunyaa of harkaa qaba - sa'aatii lama, daqiiqaa tokkoofi sekoondii 39. Egaan Kipchogeeen maaratoonuudhumti maaliif sa'aa lamaa gadi hin galamu jechuun maaraatoonii Barliin irraa hafee qophaayaa bahe. Fiigichi inni amma taasisuuf jedhu kunis ''INEOS 1:59 Challenge'' jedhamee waamama. Kan adeemsifamus biyya Ostiriyaa (Austria) daandiiwwan magaalaa Viyeenaatti wayita tahu, qopheessitoonni fiigicha kanaa haga yoonaa guyyaa fi sa'aatii fiigicha seena-qabeessa kanaa ammallee hin beeksisne. Haalli qilleensaa mijataa tahuu fi dhiisuusaa ilaalaa jirus jedhameera. Kipchogee wayita Veenaa galu simannaan kan taasifamef yogguu tahu, daandiiwwan irra fiigus ilaaleera. ''Sababni Viyeenaan fiigicha INEOS 1:59 Challenge'f itti filatamteef, ji'a ammaa kana keessa haala qilleensaa mijataa waan qabduuf,'' jechuun qopheessitoonni fiigicha kanaa gaazexaa Daily Nation jedhamutti himaniiru. Yaaliin rekoordii cabsuu si'anaa kunis, Kipchoogeef yaalii yeroo lammaffaati. Caamsaa 2017ttis Xaaliyaanittis yaalii walfakkaatu taasisee ture. Guyyoota muraasa dura Qananiisaan Rikoordii Maraatoonii Kipchoogeen qabatee jiru kana cabsuuf sekoondii lama qofatu isa hanqatee ture.


Hidhattoonni al-Shabaab buufata poolisii Keenyaa haleelan

Gareen Islaamummaa somaaliyaa al-Shabaab Kaaba Bahaa Keenyaa keessatti naannoo Waajiir jedhamtutti haleellaa raawwateera. Haleellaan kunis buufata poolisii naannoo sanatti argamurratti akka ta'e gaazexaan biyya keessaa gabaaseera. Gaazexeen Daayilii Neeshiin jedhamu akka gabaasetti, gareen Islaamummaa somaaliyaa al-Shabaab kun naannoo Wajiir gara Kibbaatti kan argamtu buufata poolisii Dajabulaa irratti yommuu ta'u kunis kan raawwatame Roobii ganama ture. Hidhattoonni kunneen haleellaa kana yeroo qaqqabsiisanitti madfiifi laawoncheerii dabalatee meeshaalee waraanaa gurguddoo fayyadamuun isaaniis himameera. Aanga'aan naannoo sanaa tokko waa'ee haleellaa sanaa akka jedhanitti, gareen warra Islaamummaa kun buufata poolisii kana irratti kan xiyyeeffateef, miseensonni isa lama to'ataamanii buufata sana keessatti waan argamaniitiif jedhameera. Haleellaa sanaa booda dhukaasa gamaafi gamasiin tureen miseensonni al-Shabaab alama buufata poolisii sanatti hidhaarra turan kan ajjeefaman yoo ta'u, miseensonni poolisii lamaafi hidhataa naannoo sanaa nama ta'e tokko ammoo madaa'aniiru.


Keenyaa: Konkolaataan galaana Hindiyaatti dhidhimte barbaadamaa jirti

Keeniyaatti konkolaataan bidiruu meeshaatiin magaalaa qarqara galaanaa Mombaasaarraa fe'amee galaana Hindiyaa osoo qaxaamuruu dhidhimte tokkoo lubbuu namoota sadii galaafachuun akka hin ollee sadaatamaa jira. Balaan Dilbata qaqabee kunis kan mudate osoo imala galaanarraa Mombaasaa qaxxaamuraa jiru ture. Viidiiyoon tiwiitara irratti maxxanfame tokkoos haala balaa kanaa mulliseera. Namni haalicha ijaan arge tokko gaazexaa 'Daily Nation' tti akka dubbateetti, dubartii tokkoofi mucaa wayitu konkolaataa keessa ture. ''Dubartiifi mucaa daa'iimaa tokkoon konkolaaticha keessatti arge. Isheenis iyyaatii gargaarsaaf nama waammachaa turte wayita konkolaatichi garagaluutti. Anis meeshaa lubbuu baraarsaa kan itti daakanan itti darbadhee,'' jedheera. Aanga'ootti abbaa taayitaa Bidiiruuwwan Keenyaa barbaachiifi hojiin lubbuu baraarsaa gaggeefamaa jira jedhaniiru. Gama biraatiin ammoo ergaan tiwiitaraa hojjatoota tajaajila bidiruu keeniyaatiin akkuma konkolaatichi dhidhimuunsaa barameen maxxanfame tokko hawaasa biratti aarii kaaseera. Ergaa tiwiitti hojjattoota Tajaajilawwan Bidiruu biiyyattii Wiixata ganamaa kunis barbaacha namoota konkolaataa waliin dhidhiman irratti taasifameen haaw haaraan hime hinjiru. Bakka odeessa imlatootaas, waa'ee hojii bidiruusaa maxxanseera. Poolisiin biyyatti garuu lakkkoofsi namoota konkolaataa dhidhimtee keessa turan afur ta'usaanii akka himee gaazexaan 'Daily Nation' jedhaniittu himeera.


Marsabiit, Keenyaa: Walitti bu'insa Booranaa fi Gabraan namoonni 13 lubbuu dhaban

Kaaba Keeniyaa kaawuntii Marsabitittii barii har'aa (Roobii) namoonni 13 ajjeefamuu, Komishinarri poolisii kaawuntii Marsabiit Ivaans Achookii himan. Namoota obba'an keessaa 3 miseensota poolisii buufata Poolisii Jaldeessaa jedhamutti ramadamanii hojjechaa turanidha. Kanneen hafan 10 lammiilee nagaa yeroo ta'an lafa ciisanitti bakka Kukutoo jedhamutti ajjeefaman. Rakkoon kunis waldhabdee hawaasa Booranaafi Gabraa gidduutti kan raawwate wayita tahu, kan lubbuu dhaban keessaa garri caalu gosaan Boorana tahuu odeeffanneerra. Hadhiisi kun kan raawwate kaawuntii Marsabit kutaa bulchiinsa Saakuu jedhamutti. Dira Marsabiit ka qubatuufi gaazexessaan raadiyoof hojjetu dubbisne Adan Jaarsoo Guyyoo, kanneen miidhaman alatti lama miidhamanii Hospitaala Rifaraalaa Marsabiititti wallaanamaa akka jiran BBCtti hime. Booda kana Komishinara Poolisii Kaawuntii Marsabiit Ivaans Achookii ibsa kennaniin, 13 ajjeefaman keessaa 10 jiraattota akka ta'an gaazexessaan miidiyaa buufata isaa Marsabiit taasifate, Raadiyoo Ibseef hojjetu Qaasim Waaqoo Saalaa BBC'tti himeera. Kanneen lubbuu dhaban 10 keessaa namni tokko, kanneen halleellaa kana raawwatan keessaa akka ta'e poolisiin kuni himan. Jiraattota 9 du'an keessaa 5 daa'imman ganni isaanii 9 - 15  yeroo ta'an, kan hafan dhiirota jedhame. Ajjeechaan kuni kan raawwates saamicha looniin walqabatee akka ta'e Ivaans Achookii himanis, hawaasni garuu babal'ifannaa lafaati jechuun himata. Hawaasa lamaan kana waldhabdeefi haleellaan yoo raawwatu kuni kan qaraa miti. Ji'a Caamsaa darbe qofa namoota 16'tu waldhabdee kanaan lubbuu dhabe. Booraniifi Gabraan hawaasa tokko yeroo ta'an Afaan Oromoo dubbatu. Haa ta'u malee, lafa margaa, lafa bishaan, horii wal jalaa saamuufi daangaa irratti yeroo hedduu waldhabu. Kaawuntii Marsabit Keeniyaatti ummanni Booranaa lakkoofsaan guddoo keessa qubata. Kutaa bulchiinsaa kanas Gosa Booranaa dabalatee gosoonni 14 ol kanneen akka Gabraa, Burjii, Reendilee, Turkaanaa, Saamburuu fi kanneen biroos keessa qubatu Hawaasni Marsabit hedduun horsiisee bultoota yogguu tahan, gariin lafa qotu, kanneen daangaa Itoophiyaarra jiran ammoo daldalaan  jiruu gaggeessu. Gosoonni Marsabit keessaa dabree dabree wal dhabanis, kan Booranaa fi Gabraa garuu adda. Hawaasni lamaanuu badii kanaaf quba kan walitti qaban yoo ta'u jaarroleen waldhabdeen hawaasa kanaa akka hammaatuf, gaheen namoota siyaasaa olaanaa akka ta'e dubbatu. Amma duras dhimma nageenyaa naannichaa gubbaatti Bulchaa Ittaanaa Marsabit Abba Solomoon Guboo wayita dubbisnetti, ''Wanni guddoon dhib (rakkoo) kanaan deemuutti jiru, siyaasadha,'' jedhu. Namni siyaasaa gama Gabraa fi Booranaan jiru cufti wal qabatee, akkanaan nagaa kana jaaran malee, nagaan hin dhuftu,'' jedhu Abba Solomon.


Itoophiyaan daangaa irratti miseensota garee IS to'annoo jala oolchuu beeksiste

Itoophiyaan loltoota garee IS jedhuun of waamuu fi Somaaliyaa keessatti socho'u magaalota daangaa Itoophiyaa Somaaliyaa fi Keenyaa daangessan qabu ishee beeksiste. ''Miseensonni al-Shabaab, kan garee IS illee galuudhaaf (gara Itoophiyaa) tattaaffii guddaa gochaa turani. Nutimmoo hordofnee qabnee jirra,'' jechuun qondaalli Raayyaa Ittisaa BBC'tti himaniiru. Raayyaa Ittisa Biyyaatti Itti - gaafatamaan Waajjira Itti-aanaa Itaamaajor Shuumi Koloneel Tasfaaye Ayyaaloo shakkamtoonni 'magaalaalee Jigjigaa, Dirree Dhawaa, Mooyyalee, akkasumas Dollootti qabaman,' jedhan. Baay'ina isaanii fuuladuratti ifa goona kan jedhan qondaalli kuni garuu ''baay'eedha,'' jedhaniiru. ''Lammiileen Itoophiyaa muraasni ni jiru. Harki caalu garuu lammiilee biyya alaati. Warra Yamaniifi Sooriyaa kanatu baay'ata,'' jechuun dubbatan. Yeroo darbe gareen shororkessaa IS jedhamu yeroo duraaf Afaan Amaaraan ergaa qopheessaa akka jiru himee ture. Kuni, hangam nageenya biyyattii yaaddessa kan jenneen qondaalli kuni ''eegumsi keenya cimaa waan ta'ef galuu hin danda'ani. Nuyi eegumsa keenya cimsinee daangaa irratti qabne,'' jedhan. Kana dura yoo Somaaliyaatti yoo ta'e malee loltoonni IS Itoophiyaa keessa to'atamnii hin beekan kan jedhan qondaalli kuni erga isaan afaan Amaaraan ergaa dabarsani as to'atamuu himan. Miseensa IS ta'un isaanii akkam barame kan jenne Koloneel Tasfaaye ''Tokkoffaa nuti achi yeroo ka'an hin beekna,'' jedhan. Dabalataan garuu ''ummata Somaale gamas jiru waliin hojjenna. Jijjirama amma jiru kana waan deeggaruf odeeffannoon takka darbuu hin dandeessu,'' jedhan. Yeroo qabamanis meeshaa waliin ta'u kan himan qondaalli kuni ummanni keessumaa daangaarra jiru odeeffannoo yoo qabaate Raayyaa Ittisa Biyyaatti himuu qaba jechuun ergaa dhaamaniiru. Akka Koloneel Tasfaayen jedhanitti gareen buufata isaa Somaaliyaa taasifate kuni ''namoota hojii barbaacha biyya alaa deeman qabanii qofa dirqisiisani barsiisu'' jedhu. Garuu, ''Afaan keenya xiqqoo xiqqoo barsiisanii kan ergan. Kunimmoo, qabamaa jiru. Ammaa booda yoo dhufanis ni qabna,'' Ammaan achi biyya keenya hamma galanitti hin eegnu kan jedhan Koloneel Tasfaayen ''biyyoota akka Somaaliyaafi kaan gargaarree achumatti akka rukutan goona,'' jedhan. Gareen IS jedhamuufi biyya Somaaliyaa keessa socho'u ergaa afaan hojii federaalaa Itoophiyaa, Afaan Amaaraan, sagaleefi viidiyoon ergaalee qopheessaa akka jiru beeksiseera. Yeroo duraaf afaan biyya Itoophiyaan dabarse kuni Gaanfa Afrikaa irratti miseensota isaa baay'ifachuuf akka yaade kan agarsiisu akka ta'e himu qondaalli Itoophiyaa. Gareen kuni bara 2018 biyya Somaaliyaa, Puntiilaand magaalaa daldalaa kan taatee Bosaasootti lammiilee Itoophiyaa sadii ajjesseera. Dhukaasa itti banameen kan biraa tokkollee madaa'ee ture. MM Abiy erga gara aangootti dhufani as biyyoota Gaanfa Afrikaa gara caalu walitti dhufeenyi isaanii nageenya ta'e gama diinagdeenis akka cimu hojjetaa jiru.


Lakkoofsa uummataa Keenyaa: Lakkoofsi uummataa maaliif mormii kaasa

Keenyaan baay'ina lakkoofsa uummatashee ibsiteetti, garuu namoonni hedduun lakkoofsi ibsamee sirrii miti jechuun mormii kaasaniiru. Akkaataa lakkoofsa uummataa alana gaggeeffameen lammiileen Keenyaa miiliyoona 47.6 ta'an, kan bara 2009 miiliyoona sagaliin caala. Garuu naannolee biyyattii tokko tokko keessatti baay'inni lakkoofsa uummataa hir'ateera. Kunimmoo komii guddaa kaasiseera, sababni isaa baajata mootummaarraa argachuuf baay'inni uummataa murteessaa waan ta'eef. Keenyaan biyya gosoota hedduu of keessaa qabduudha, irra jireessi isaanii paartilee morkattootaatiin kan bakka bu'amaniidha. Mootummaan baay'inni lakkoofsa uummataa gosoota jiiranii meeqa akka ta'e siichi ibsa, garuu iddoo tokko tokkotti lakkoofsi uummataa hir'achuun komii kaasaa jira. Bu'aan qorannaa ykn lakkoosa uummataa kun qaamolee siyaasaa saboota bakka bu'uun morkatan yookiin kan laaffisan yookiin ammoo kan daranuu cimsu ta'a. Naannoo Kaaba Baha Keenyaa daangaa Itoophiyaa fi Somaaliyaarratti argamtu tokko keessatti baay'inni uummataa akka hir'ate beekameera. Kunimmoo aanga'oota siyaasaa naannoo kanaarraa komii guddaa kaaseera. Nannoo kana lammiilee Somaaliyaatu baay'inaan jiraatu. Bu'aa lakkoofsa uummataa kanaan lakkoofsi dhiirotaa fi dubartootaa hedduu wal caaleera. Dhiironni hedduu baay'atan. ''Ragaan baay'ina uummataa tibbana ibsame sobadha. Kaayyoo yaadameef kan milkeessu miti'' jedhan aanga'aan siyaasaa hawaasa naannawa kanaa bakka bu'an Aden Duale. Biiroon istaatistiksii Keenyaa bu'aan lakkoofsa ummataa ibsame sirriidha jedhe. Lakkoofsa uummataa jechuun wayita mootummaan odeeffannoo waa'ee uummatasaa walitti qabu jechuudha. Kun akka walii galaatti daataa haala teessuma lafaarratti hundaa'uun walitti qabamuudha. Maatii, amantii fi sabummaan wantoota irratti xiyyeeffatamaniidha. Lakkoofsi uummataa yeroo hedduu waggaa 10 keessatti al tokko gaggeeffama. Lakoofsi uummataa hojii duulaan hojjetamu ta'ee manneen jireenyaa hunda danaa kaasuu fi gaaffilee hedduu nama hund agaafachuudhaan gaggeeffama. Biyyoota biroo keessatti namoonni karaa interneetii odeffannoo waa'e isaanii guutuudhaan lakkaa'amuu danda'u. Keenyaa keessatti garuu mana manarra deemuun lakkaa'u. Odeeffannoo haala kanaan walittti qabuun ni ulfaata. Namoonni mootummaarraa amantaa hin qabne odeeffannoo waa'ee isaanii dabarsanii kennuu hin barbaadan. Bu'aan lakkoofsa uummataa akka biyyaa qofa osoo hin taane akka addunyaattillee lammiileerratti dhiibbaa qabaachuu danda'a. Keenyaa keessatti lakkoofsi uummataa baajata ramaduu qofaaf kan fayyadu osoo hin taane daangaa bulchiinsaas kan murteessuudha. Biyyi akkuma qoqqoodamtuun bu'aan lakkoofsa uumataas morkii kaasaa deema. Fakeenyaaf Itoophiyaan sababa mormii uummataa fi waldhibdee gosoota giduutti uumamaa tureetiin yeroo lamaaf lakkoofsa uummataa dabarsiteetti. Bara 2017 lakkaa'uutu irra ture. Lakoofsi uummataa wayita gaggeeffamu bu'aan isaa naannolee uummata baay'ee qabaniif ta'a. Naannoon tokko uummata baay'ee qaba jechuun of danda'ee addatti of bulchuuf murteessa jedhame sodaatama. Fakkeenyaaf uummanni Sidaamaa kibba biyyattiitti argamu naannoo mataasaa hundeeffachuuf hojiirra jira. Biyyoota Afriikaa keessaa Naayijeeriyaa keeessatti lakkoofsi uummataa mormii kaasisuudhaan beekama. Libaanan keessatti namni paarlaamaa keessaa bakka bu'aa qabaachuuf baay'inni uummataa murteessaadha.


Kiipchoogee waliin fiigiicha dorgomtuu?

Dorgommiin Kipchoogee harraa qofaa isaa osoo hintaane lammiilee Keeniyaa hundaafi dhimma jireenyaa ykn du'aa akka ta'eetti eeggamaa duran amma mo'ateera. Abbaa riikardii addunyaa kan ta'e atileet Aliiyud Kiipchoogeen dorgommii harra Ostiriyaa Veenaatti taasiseen fiigiicha maaraatoonii sa'aatii lamaa gadiinan xumuruuf dhaadateen amma sa'aatii 1:59: 40 xumuuruun dandeettiisaa agarsiise. Dargaggeessi umurii 34 kunis karoora isaa akka galmaan gahuuf dadndeessisuuf dorgomtoonni waliin fiigan hedduun kan qophaa'aniif yoo ta'u, karoora isaa maaraatonii sa'aatii lamaa gadhiin fiiguu kanaafis moggaasni 'INEOS 01:59 Chaallenge' jedhamu kennameefiira. Ofii keessaniin Aliiyud Kiipchoogeen dorgomsiisaa. Fageenya km 42 osoo isiin waliin dorgome sadarkaa meeqaffaan xumurtu laata? Mee of ilaalaa. Dursa magaalaa filadhaa!


Kipchoogee: Atleetii maaratoonii sa'aatii lamaa gaditti xumure ta'e

Abbaan Rikoordii Maaratoonii addunyaa lammii Keeniyaa Eliiyuud Kipchoogeen, Atleetii maaratoonii sa'aatii lamaa gaditti xumure kan jalqabaa ta'e. Fageenya kana 1:59:40 galuun milkaahe. KM 42 sa'aa lamaa gaditti xumuruuf karoora qabate milkeessuuf maaraatonii Barliinirratti hin fiigne ture. Yeroo dheerafis qophaa'aa bahe. Figiicha kana Ostiriyaa daandiiwwan magaala Viyeenaarratti fiige. Dorgommii banaarratti sa'aatii galmaahe waan hin taaneef riikoordi addunyaa ta'ee hin qabamu. Seenaa haaraa kana galmeessuuf saffisiistootni filatamaniif isa gargaaraa turan. kana duras Itaalittii yaalii walfakkaataa godhee hin milkaahiin hafeera. ''Namuu daangaa hin qabu waan jedhu namatti agarsiisa'' "Amma raawwadheera, kanaan boodas namoonni baayyeen ana booda akka raawwataniin eega'' jedhe Kipchoogeen milkaahina isaa kana booda. Shaampiyonaan Olompikii fi bara darbees ammoo Maaraatoonii Barliin irrratti haaraa addunyaa sa'aatii 2:01:39 kan galmeessise Kipchoogeen seenaa dalage kanaaf gutuu addunyaa irraa dinqisiifannaa argateera. Kunis yaalii isaan duraa Xaaliyaan Giraan Priks Sarkiyutiitti bara 2017tti Monzaa keessatti taasifame sakandii 25 dhabe. Haa ta'u malee fiigiicha mana keessaa kanaan seenaa hojjachu akka danda'u waani beekaniif, warreen figiisiisa turanis  Kipchoogeen ofiisaatiin sararicha akka xumuruuf booddeetti hafuun isa dabarsan. Haa ta'u malee dowwattoota figichaa hordofaa turanis haamileedhaan cimsaa turan daandiiwwan magaalaa guddoo Ostiriyaa irratti. Atileetiin maraatonii Landan yeroo afur mo'achuun beekamu kun, haadha warraa isaa Gireesiin hammatee erga dhungateen booda alaabaa biyyaa butatee warra isa figsiisaa turan walii raasu eegale. Namoonni isa saffisiisan baayyeen isaanii atleetoota fageenya jiddu galaa fi dheeraa fiigan ta'un barameera. Atileet Kipchoogeen kan haalicha akka nama yeroo jalqabaatiif milaan ji'arra dhaabateetti ilaalees, seenaa hojjadheera jechuun ibseera. "Baayyeen haala gaariitu natti dhagaham. Erga Roojar Baanistar bara 1954 seenaa hojjeter. Anis kana raawwachuuf waggaa 65 natti fudhate. Anis nan yaalee, amma ammoo raawwadheera,'' jechuun gammachusaa ibseera. "Kunis ispoortiin hangam akka fooyyeefamu danda'u kan mullisuudha. Anis ispoortii qulqulluufi kan nama hawwatu taasisuun barbaade. Walii yoo fignuuf Ispoortii addunyaaf caalatti hawataa taasifna.'' Kipchoogeen namoonni 42 ta'an fiigichaan kan gargaaran yoo ta'u, isaan keessaayis shaampiyoonaa fageenya meetira 1500 Maatiiw Chuntiroo Wiitar, ateeletiin meetira 5000n Nahaasa  argate ture Pool Cheeliimanaa fi obbolaan lamaan lammii Norejiyaan Jakob fi Filiippi Heenarki keessatti argamu. Namoonni figsiisaa turani kunneenis boqachaa kan figsiisan yoo ta'u, fageenya 1,500 fi 5000tti shaampiyoonaa addunyaa kan ta'e Barnaard Laagaat ammoo fageenya isa dhumaa gargaarera. Kipchoogeenis "Isaanis atletoota addunyaa beekamoo keessaayi. Isaanan galateeffadha'' jedheeniira. Akkasumsa ''hojii kana tole jechuun waan fudhatanii isaanan galateefadha. kanas walumaan raawwannee.'' Leenjisaan Kipchoogee ammoo akka kana dura dorgommii figichaa iirratti bishaa ofii fudhatanii itti fayyadaman sanarra, ofiisaan bishikiliitiidhaan ta'udhaan bishaanif dibata kennaaf tureera. Deeggarsi akkasi kunis seera IAAF jalatti dorgommi atiletiksii addunnyaa kan biraarratti hinhayyamamu. Sababii kanaatiif dorgommicha akka rikardii maaraatonii addunyaatti kan hinfudhanneef. Eddoonni Kipchoogeen itti figee, Magaalli Viyeenaa, kan filatameef waan haalli qilleensa isaa mijataa ta'eef jedhameera. Yaalii sa'aatii fooyyeessuuf taasifame kanas maallaqaan kan deegaran lammii Ingilizii abbaa qabeenyaa Sarjiim Raatikiliif maqaa dhaabbata saanii Petiro Kemikaal jedhamutiin. Dhaabbanni Naayikis kophee modeela haaraa dorgomtoonni maaraatoonii saffistoonni addunyaa kanaa shan qofti kaawwatan kenneefiira.


Barnoota: Qormaati Keemistirii barattootaafi barsiisota Keenyaa dhukkubaaf saaxile

Barattooonni Keenyyaa qormaata gochaa Keemistiriif dhiyaatan keemikaala summaa'aatti saaxilamanii dhukubsachuu isaanii midiyaan biyyatti 'Daily Nation' gabaaseera. To'aata qormaata tokkoofi barsiiftuun ulfaa tokkos taatee kanaan booda dhibamuun isaani fi dubartiin kun hospitaalatti yaalamaa jiraachuu ishee gazeexaan kun gabaaseera. Taateen kun manneen barnootaa Kisuumufi bulchiinsa Tiraanz Inzooyaa lixa biyyatti jirtuutti uumamuu gabaafameera. Kaawunsiliin Qormaata Biyyaalessa Keenyaa (Knec) hoggantoonni mana barnoota keemikaala 'cyclohexane' jedhamu fayyadamuun isaanirra ture waan dhabameef bakka isaa 'xylene' akka fayyadamaaniif ajajuu isaa gabaafameera. Hurki keemikaala 'xylene' jedhamu hangi tokkolle afuuraan yoo qaama namaa seene mataa bowwuu, gatantaruu, of wallaluufi hoqissuu fiduu akka danda'u Dhabatti Galmee dhibeefi Wantoota Summii ni hima. Haalota tokko tokko keessatti 'xylene'ti saaxilamuun du'alle fiduu ni danda'a. Qormaata kanaratti barattoonni uffaata of eegganna malee keemikaala kana ho'isuun haala isaa akka hubatan irraa eegama. Aangonni ministera barumsaa rakkoo nageenya keemikalli kun fiduu danda'u dursanii beeku yoo ta'e wanti barame hin jiru. "Barattooti tokko tokko dhukubbi laphee, mataa bowwuufi garaa ciniinnaa himachaa waan turaniif qormaata booda gara mana yaalaatti hatattamaan isaan geessineerra" jechuun barsiisaan tokko Daily Nation'tti himeera. Barsiisoti kaawunsilii qormaataa itti gafatamummaa ba'uu dhisuun himataniiru. "Knec waa'ee sadarkaa qormaataa qofa osoo hin taane haala fayyinaa barsiisota qormata gaggesaniis yaadu qaba. Lubbuun keenya gatii qaba," jechuun qoondaalli gamtaa barsiisota dubbachuu gazeexaan kun gabaaseera. Knec haga ammati deebii hin kennine.


Keenyaan namoota 60,000 bosona Mawu keessaa ari'uufi

Mootummaan Keenyaa namoota 60,000 madda bishaanii biyyattiiti kan jedhamu bosona Mawu keessaa baasuufi. Bosonni Mawu waqtii roobaa bishaan of keessatti kuusee waqtii bonaa gara lageeniitti waan gadi dhiisuuf akka madda bishaanii biyyattiitti ilaalama. Namoonni seeraan ala bosona kana keessa qubatan, lafa qonnaaf jecha mukeen ciranii bosonicha mancaasaa jiru jedhu aanga'oonni biyyatti. Kanaafis namoota 60,000 ta'am bosona kana keessaa ari'uuf jedhu. Wiixata irraa eegalee maatiin tokko tokko osoo mootummaan hin dirqisiifne ofumaan bosonicha gadi dhiisanii bahaa jiru. Namoonni kun bosona kana keessaa akka bahaniif manneen barnootaa 31 kan barattoonni kuma 10 ta'an keessatti baratan cufameera. Tajaajilli Bosonaa Keenyaa qondaalota hidhatan dhibbaan lakkaa'aman gara bosona kanaatti fe'aa ture. Kunis namoota bosonicha keessaa baasuu irratti poolisoota akka gargaaraniifi. Bosona madda bishaanii biyyattii ta'eefi haala biyyattiin rooba itti argattu irratti dhiibbaa guddaa uumu kana baraaruuf namoota achi keessaa baasuun barbaachisaadha jedhu Ministirri Eegumsa Naannoo biyyattii Keriyaakoo Tobiikoo. Namoota kana achi keessaa baasuu kana garuu hunduu akka gaariitti hin simanne. Bulchitoonni naannoo tokko tokko mootummaan marii fi waliigalteen kana raawwachuu qaba ture jechuun qeeqaniiru. Naannoo bosonni kun jiru bakka bu'uun seenaatara kan ta'e Kichumbaa Murkomen hanga pireezidant Uhuuruun jedhanitti namni tokko bosonicha keessaa akka hin baane jedhe twitter irratti. Seenatarri biraa achuma naannoo sanarraa ta'e garuu uummanni fedhii isaatiin bahaa jira, amma nosona kana baraaru dandeenya jechuun dubbateera. Akka 'World Wildlife Fund' jedhutti erga bara 1963 as bosonni Mawu lafa irra ture keessaa dhibbeentaa 37 dhabeera. Mootummaan Keenya bosona kana keessa nama baasuu kan eegale bara 2009 ta'us wal-dhibdee siyaasaa uumameen adda kute.


Namni lubbuun hin jirre dogogoraan miseensa boordii Keeniyaa ta'uun filame

Biyya Keeniyaatti namni lubbuudhaan hin jirre tokko dogoggoraan miseensa boordii fiilmii biyyattii ta'uun filame. Akka aanga'oonni himanitti namni miseensa boordii akka ta'uuf filame kun booda yeroo hubatamu waggaa tokkoon dura kan du'edha. Namni kun maqaan isaa Roobart Kochaalee kan jedhamu yommuu ta'u, waggaa tokko dura du'aan boqotanis miseensota boordii sadarkaa fiilmii ramaduu sadii keessaa tokko ta'uun ture kan filataman. Qaamni sadarkaa fiilmii Keeniyaa ramadu kun siniimaawwan, televijiiniiwwaniifi raadiyoowwan  qilleensarra oolan mara qabiyyee isaanii kan hordofudha. Lammiileen Keeniyaas waltajjiiwwan miidiyaalee hawwaasaarrati bahuudhaan mootummaa isaanii akkaan qeeqaniiru. Kun jedhan lammiileen qeeqan kunneen, hangam dhibaa'ummaa guddaadhaan mootummaan Keeniyaa dhimma biyyaa ilaalu agarsiisa jedhan. Dura Ta'aa Boordichaa kan ta'an Obbo Izqeel Mutuhaa garuu, "Wanta baayyee waa'ee hin baasne kaastanii akka malee ol-kaastanii hafarsitu," jechuun warra qeeqan abaaraniiru. Lammiileen Keeniyaa garuu haala Dura Ta'aan kun itti waakkatan hin liqimfamneef. Namoonni tokko tokko dhimma addaa kolfa ittiin uummataniifi, baacoo ho'ifatan taasifataniiru. Dhimmichaa kaasanii kan qoosan keessaa tokko akkas jedha: "Namni du'e kun osoo hin muudamiin dura hayyamamoo ta'uu isaanii gaafataniiruu laata?"


Shilingiin Keeniyaa biiliyoonni torba hojii ala ta'e

Baankiin jidduugala Keeniyaa akka beeksiiseetti biyyattiin  nootii maallaqashee jijjiruun  walqabatee shilingiin abbaa kumaa harki 95 haarawaan bakka bu'eera. Haa ta'u malee jiddu adeemsa jijjirraa kanatti maallaqni osoo hingeeddaramiin hafe jiraachu himame. "Kana jechuunis shilingiin biyyattii biliiyoona torba ta'u hojiin ala ta'eera. Kana boodas akka waraqaatti ilaalama,'' jechuun ture bulchaan baankichaa Paatiriik Injorgee gaazexessitootaaf kan ibsan. Baankichi akka beeksiiseetti labsiin nootii maallaqa haaraa kan beeksiifame Waxabajjii tokko irraa kaasee yoo ta'u, guyyaa sanaa kaasee kan daddabarfamaa ture shilingiin biiliyoona 217 ta'u argameera. Baatii Onkololeessa 1 bara 2019 irraa eegalees nootiin moofaan tajaajilaa ala taasifameera. Wayita kanattis jijjirraawwan shakkisiisaa ta'an kuma sadii ol kan gabaafaman yoo ta'u, qaama mootummaa dhimmisa ilaalatuun qorannoon akka irratti gaggeefamu Mr Injioorogeen ibsaniiru. Geeddaraan maallaqichaas malaamaltummaa fi daddabarsa maallaqaa seeraan alaa biyyattii keessatti baballate to'achuuf akka dandeessisu amanama jechuun baankichi ergaa tiwiitaraa barreesseera.


Rekoordii Maaraatoonii Addunyaa: Kosgein rikoordii Paula Radcliffetiin qabamee ture dha kan isheen cabsite

Atileetiin Keeniyaa  Brigid Kosgei rikoordii maaraatoonii dubartootaa ganna 16 dura atleetii Biriiteen  Paula Radcliffen qabamee ture dha Chikaagootti kan cabsite Shamarreen ganna 25 sa'atii lama, daqiiqaa 14 fi sekoondii 04 galuun  qabxii atleetii Radcliffe 2:15:25 maaraatoonii Landan bara 2003  foyyessite. Atleetiin Itoophiyaa Abaabaal Yeshaaneh daqiiqaa 6 fi sekoondii 47 boodatti hafuun lammaffaa baatee jrti. Dhiirota 22 qofatu sa'atii ariifataa kan ishee irra fooyya'aa tahe qaba. Bara 1964 otoo tahee immoo rikoordii addunyaa dhiirotaa taha ture. Atleetiin kuni bara darbe sa'atii 2:18:35tti mo'attee, ''Baayyee gammadeera akkanatti nan fiiga jedhee hin yaadne' jettee turte Rikoordiin atleetii Biriiteeniin bara 2003tti qabamee gama dhiirootaanis tahe kan dubartootaan kan waggaa dheeraa ture dha. Radcliffe Chikaagootti argamuun atleetii rikoordii ishee waggaa 16 cabsiteedhaan baga gammadde jetteettiin Atleetiin Itoophiyaa Galatee Burqaa sadarkaa  tokkoo hanga sadii keessa bahuun torban darbe xumurte jirti.


Keenyaa Hoomaa Bay: Af'-yaa'iin sababa dhuufuu yaa'ii mana maree addaan kutuuf dirqame

Keenyaa kutaa biyyaa Hoomaa Bayitti yaa'ii mana maree adeemsifamaa ture sababii dhuufuutiif Af-yaa'iin kora dhaabsisuuf dirqame. Mariin ho'aan waa'ee girgijii mi'oota gabaa gumii naannolee Keeniyaatiin gaggeefamaa ture Roobii darbe foolii badaafi jeequmsa quba namatti qabuutiin addaan cituu maddootni naannoo Sanaa gabaasaniiru. ''Kabajamoo af-yaa'ii, unu keessaa namni tokko qilleensa faalera eenyu akka tahe immoo nan beeka'' jechuun dubbate miseensi Juuliyas Gaayaa jedhamu Namni 'dhuufte' jedhamuun maqaan ka'e immoo akkasitti deebii kenne: ''Ana miti. Waa'ilota gidduutti waan akkasii raawwachuu hin danda'u. Qilleensa haaraa argachuuf jecha af-yaa'iin gumichaa Edwiin Kaakaach miseensoti gadi' akka bahan ajajan. Akka gabaasotni jedhanitti af-yaa'iin kuni miseensotaan ''urgooftuu barbaadaa fidaa biifaa, kanuma argattan'' jedhan. Fooliin manichaa otoo urgooftuun itti hin biifamiin haa gadhiisaa haa dhufuyyuu malee ''Iddoo foolii badaa qabu keessa taa'uu hin dandeenyu.'' jechaa turan af-yaa'ichi.


Keeniyaa: Aanga'oonni uffata dambii fudhachuuf jecha reeffa qotanii baasan

Qondaaltoonni motummaa Keeniyaa Lixaatti erga nama du'e tokko uffata dambii waliin awwaalanii booda, uffaticha irraa baafachuuf jecha reeffa qotanii baasuunsaanii gabaafame. Namni Maartiin Shikuku Alukoyee jedhamu tokko jalaqaba baatii kanaarratti erga bishaaniin nyaatamee du'een booda uffata dambii dargaggoota Kaawuntii Kaakaamegaa akkuma uffateetti awwaalan. Maatiin namicha du'e kanaa gochicha mormanilleen aanga'oonni naannichaa garuu awwaala qotanii baasuun uffata dambii fudhataniiru. Wasiilli namicha du'ee Obbo Alukoyee akka jedhaniitti, ''aanga'oonni seera biyyattiifi dudhaa maatii keenyaa diiganiiru,'' jechuun balaaleffataniiru. ''Tibba awwalchi raawwatamutti qondaaltoonni bulchinsichaa hirmaataniiru. Isaanis, namtichi uffannaa dambii waliin akka awwalamuuf yaada dhiyaate hin mormiine ture,'' jechuun gaazeexaa Deyili neshinitti himaniiru wassilli isaa Firaansiis Mutaambaa. Maatiin namichaas gaaffii qondaaltootaan uffannaa dabmii nama umuriinsaa 31 du'ee kanaa deebisanii fudhachuuf dhiiyeessanii turan mormanii kan ture ta'ulleen, osoo hayyama maatiis ta'e kan mana murtii osoo hinqabaatiin awwaala qotuun uffannicha fudhatan jedhaniiru. Qondaalli tokko gochiicha balaaleeffachuun, aanga'oota awwaalchi akka qotamu taasisan irratti tarkaanfiin seeraa akka fudhatu akka taasisan himaniiru. "Erga reeffi tokkicha awaalamee booda qotanii baasuun hayyeema mana murtii ni barbaachisa. Aangaa'onni naannichaa uffata dambii deebiifachuuf jecha garuu hojii seeraan alaa raawwataniiru,'' jedhaniiru aanga'aan kun. Jaarsooliin miseensa gosa namicha du'ees gochi aanga'oota kanneenii balaalleefachuun gochichis ''safuudha'' jedhaniiru. ''Haala aadaa keenyaatti namni bishaanii nyaatamee du'a tokko awwaalamu kan qabu osoo aduun hinbahiin dura ta'u waan qabaatuuf haaluma sanaan raawwannee ture. Aanga'oonni kunneen garuu uffannichaaf jecha reeffa qotanii baasaniiru,'' jechuu ture miseensoonni gosa kanaa gochicha kan balaaleefatan. Aangaa'oonnis erga uffannicha reeffarraa baafatanii booda jaarsooliin naannichaa maatii namichaa tasgabbeessuun uffata biraa haaraan akka awwaalamu taasisaniiru,'' jedhu Obbo Mutaambaan.


Xiyyaarri Itoophiyaa Kibba Somaaliyaa Kisimaayyoo akka hin qubanne dhorkamte

Xiyyaarri kan Itoophiyaati jedhamte loltoota qabattee Kibba Somaaliyaa buufata xiyyaaraa Kisimaayyoo qubachuuf ture dhorkamuun gara magaalaa biraatti darbuuf dirqamte. Loltoonni Somaaliyaa Juubaalaand xiyyaarri kun akka hin qubanne dhorkan jedhaman kunneen, humnoota waraana Keeniyaatiin akka deggeraman namoonni ijaan argan ragaa ba'aniiru. Xiyyaarri gara Kisimaayyootti imalte sun 'Komaandoowwan 90 ol qabattee turte' kan jedhamte yoo ta'u, dursanii odeeffannoo barbaachisu guutuun hin kennamne jechuudhaan ture akka hin qubanneef kan dhorkamte jedhameera. Xiyyaarri Itoophiyaa naannoo Somaalee magaalaa Godeerraa kaatee gara Somaaliyaatti akka balali'aa turte himamu kun, Kisimaayyoo akka hin qubanne erga dhorkamteen booda gara Kibba Lixa Somaaliyaatti qajeeluun Baahidaawaa keessa qubachuun ishee dhaga'ameera. Namni hojjetaa buufata xiyyaaraa Kisimaayyoo ta'e tokko dhaabbata oduu 'Reuters'tti akka himetti, xiyyaarittiin Itoophiyaarraa akka kaateefi boodarra ammoo gara Baahidawaatti akka dabarte mirkaneeffateera. Haata'u male, xiyyaarattiin kan sivilii haa taa'tu kan loltootaa wanti beekame hin jiru. "Xiyyaarattii Kisimaayyoo dhuftee qubachuudhaaf barbaaddee turte. Haata'u malee duraan dursamee odeeffannoon waan nu hin qaqqabiiniif akka qubattuuf hayyamni dhorkameera," jechuudhaan hojjetaan buufata xiyyaaraa kun 'Reuters' tiif ibseera. Filannoo naannoo sanatti Kamisa dhufu ni gaggeeffama jedhamee eegamaa jiru dursee, bulchiinsa Federaalaa Somaaliayaafi gaggeessitoota naannoo gidduutti waliigalteen akka hin jirre himamaa jira. Xiyyaarri akka hin qubanneef dhorkamuun ammoo walgaarreeffannaa gaggeessitoota federaaalaafi naannoo kanneen mootummoota Itoophiyaafi Keeniyaatiin deggeraman gidduu jiru ta'uu akka malu tilmaamameera. Raadiyoon dhuunfaa Daansilaa jedhamu tokko haala Kisimaayyoo keessatti uumame ilaalchisee yeroo ibseetti bu'aa waldorgommii Itoophiyaafi Keeniyaa gidduutti taasifamaa jiru kan ibsu akka ta'ettidha. Guyyoota muraasaan booda filannoo gaggeeffamuuf jiruun aangoo isaaniirra turuudhaaf dorgomaa kan jiran Pirezedaantiin Jubaalaan Ahimad Mohaamed Madeeboo, michuu Keeniyaa yoo ta'u, Itoophiyaan ammoo mootummaa federaalaa Somaaliyaa teessoon isaa Moqaadishoo ta'e deeggarti.


Godaansa seeraan alaa: Godaantotni Itoophiyaa mana murtii Keeniyaatti dhiyaatan

Lammiileen Itoophiyaa kudhan karaa seeraan alaan daangaa qaxxaamuruun Keeniyaa galan mana murtii dhiyaatan. Dabalataanis faddalonni [dallaalonni] isaan daddabarsutti shakkaman sadiis mana murtii Olaanaa Milimaanii, Naayiroobiitti argamutti ganama kana dhiyaataniiru. Umurii 24-48 gidduutti kan argaman godaantotni kunneen erga Naayiroobii galanii booda, naannawaa 'Eastleigh' jedhamutti guyyaa kaleessaa qabaman. Akka odeeffanneetti, dallaalota qabaman kana keessaa tokko amma durallee himannaa daddabarsa namootaa seeraan alaatiin nama barbaadamaa turedha. Jaabir Sh/Usmaa'il godaantota Itoophiyaa mana murtii Keenyaatti dhiyaatan afaan Oromoo fi Amaaraatti hiikuun gargaara. ''Warri ijoollee kana qabe damee tikaa biyyattiiti,'' kan jedhu Jaabir, bara 2014 kaasee lammiin Itoophiyaa wayita hidhamu mana murticharraa bilbilanii tajaajila afaan hiikuun akka gargaaru gaafatuun. Egereen namoota kanneenii maal taha? jennee ka gaafanne Jaabir ''Haga 2017tti namoonni seeraan ala biyyattiitti qabaman, himatamuun irratti murtaayaa ture,'' jedha. Amma garuu haalli jijjiirameera jedha: ''Eega haalli biyya keessaa jijjiiramee, asittis jijjiiramee jira. Namoota kanneenis 'victims of human trafficking' jechuun warren daddabarsan irratti ragaa akka bahan taasifama,'' jedheera. Haaluma kanaanis manni murtichaa namoota qabaman kurnan kanneen akka ragaatti akka dhiyeessaniifi qorannoo dabalataaf guyyoota 10n booda beellama kenneera. Godaantonni kunnen Keniyaa qaxxaamuruun gara Afriikaa Kibbaatti cehuuf turan. ''Ijoollee dubbise keessaa irra caalaan isaanii Afrikaa Kibbaarraa kan fira qabanidha. Firoottan isaanii Afrikaa Kibbaa jirantu dallaalota kana dubbisee, maallaqa ergaaf,'' jedheera Jaabir.


‘Yesuus sobaa’ miidiyaa hawaasummaa irratti ijoo dubbii ta’e eenyu?

Biyya Keeniyaa keessatti 'Yesuus sobaa' ilaalchisee yaadni gara gara kennamaa jira. Namoonni Keeniyaatti tiwiitara fayyadaman viidiyoo nama akka Yesuus Kiristoos uffatee konkolaataa keessaa ol bahu agarsiisu waliif qoodaa jiru. Tariimmoo maaltu akka ta'aa jiru hin beeknu. Garuu, namoonni baay'een dhuma torbee kanarraa akka tajaajila waldaa irratti argamee tajaajiluuf affeerame jedhu. Fakkeenyaaf, namni Niwookee Nikweeree jedhamu fuula tiwiitara isaarratti akka barreessetti: "Ani akkan yaadutti Keeniyaanonni morkii Keeniyaafi Naayijeeriyaa gidduu jiru, nama ga'ee Yesuus Kiristoos taphatu affeeranii akka Dilbata darbe Keeniyaa keessatti waldaa tajaajiluun gochuudhaan mo'ataniiru." Namni biraan Taariq Nasheed jedhamu ammoo, Keeniyaa keessatti paastaroonni tokko tokko 'Yesuus sobaa' waldaa isaanitti afeeruun akka barsiisu yeroo taasisan namoonni ammoo ifumatti isaaf galata dhiyeessu. Suurriifi viidiyoon namicha akka Yesuus Kiristoositti uffatee kun miidiyaa hawwaasummaan guutummaa Afirkaarra nanna'aa jira. Ergaan tiwiiteraa si'a 8,000 waliif qoodame tokko nama siyaasaa mormituu Afrikaa Kibbaa Juuliyees Maleemaa dabalatee irra deebiyuun qoodameera. Ergaan isaa akkas jedha: "Paastariin Afrikaa Kibbaarraa Yesuus Kiristoosiin akka waldaasaatti dhufee barsiisuuf Waaqarraa afeere," jedha. Garuu suuronni sun Keeniyaarraati. Sagantaa torban darbe keessa magaalaa Kaasaraanii kan magaalaa guddittii Keeniyaa Naayiroobiirraa 25km karaa Kibba-lixaa fagaattutti qophaa'erratti kaafame. Namichi lallabaa/barsiisaa US irraa dhufedha. Maqaan namicha kanaa Mikaa'el Joob jedhama. Diraamaafi fiilmii keessattis akka taatoottis hojjechuun beekama. Sagantaa Keeniyaatti qophaa'e kanarrattis qophii waldaaleen amantaa qopheessanirratti akka keessummaa haasaa taasisu ta'ee affeerame. Namichi kun Orlaandoo Filooriidaa keessa jiraata.  Bakka jiraatu sanattis akka Yesuusitti paarkii 'The Holy Land Experience' jedhamu keessatti taphata. Bakki kun ammoo akka godambaa kitaaba qulqulluu jiraataatti of ilaala. Viidiyoo inni dhuma torbee kana fuula feesbuukii isaarra kaawwate kanarraa suuqiiwwan qonnafi meeshaalee manaa Keeniyaan duubarraan ni mul'ata. Viidiyoofi suuruma kanadha egaa kan Afrikaa Kibbaa keessatti ta'e jedhame kun. Ergaan tiwiiteraa walumaa galaan suuraawwaniifi viidiyoowwan kanneen irratti paasteroonni Afrikaa waan raajii hojjetan jechuun akka malee qoosaa jiru. Ergaan tokko akka biloogota tokko tokkorratti gadi dhiifamerratti "Paasteriin Keeniyaa tokko akka ofiin jedhutti Yesuus Kiristoos osoo daandii Keeniyaarra deemaa jiruu argeer". Suurri tiwiiterarra jiru garuu kan Obbo Joob yeroo waldaa Pentecostal Evangelistic Fellowship of Africa (Pefa) magaalaa Kitengelaatti lallabaa/barsiisaa jirudha. Viidiyoo lallaba isaa Keeniyaa keessatti lallabaan US kun wantota dinqisiisoo ta'a gochuufi fayyisuudhaaf waadaa galeera. Kana jechuusaatiifis miidiyaalee hawwaasummaa irratti hedduu qeeqameera. Namichi kun kan gara Afrikaa dhufe yeroo jalqabaaf miti. Baruma kana gara jalqabaa Toogoo deemee ture. Achitti garuu suura maxxanserraa akka argametti akka kanaa bifa diramaatiin uffatee hin turre.