Bunni Sidaamaa kiiloon tokko maaliif hanga birria kuma 42’tti gurgurame?

Waggootiin sadan darban buna Sidaamaaf, bara 'bunni warqeen caala' ittiin of jedhe turani. Kana duuba ammoo maqaan namoota sadii dursee sammuutti dhufa. Nugusee Gammadaa, Taammiruu Taaddasaafi Laggasaa Baxoosaadha. Namootni sadanuu buna Sidaamaa qabatanii wal dorgommiif dhiyaatanis hin dabarre. Wal dorgommiin bunaa kun Kaap of eksalans (cup of excellence) jedhama. Dorgommiin kun qulqullinaan adda baasa, sana booda caalbaasii idil-addunyatti gabaaf dhiyeessa. Nuguseen buna kiiloo tokkoo isaa doolara 407’n gurgureera. Bunni Taammiruu ammoo doolara 330’n gurgurama jedhame gatiin baafameeraaf. Bunni Laggasaa ammoo kan lamaaniirra caalee kiiloon tokko doolaaraa 884.10’n gurgurameera. Bunni Itoophiyaa gatii akkanaan gurguramee hin beeku. Bunni kiiloo tokko birria kuma 42 fi 236’n gurgurame jechuudha. Galatni milkaa’ina isaa “rifoormii dhimma buna, shaayii fi mi’eessituu (qimamii) irratti taasifameedha” kan jedhan daariktara Dhaabbata Misoomaa fi Eegumsa Bunaa, Fuduraa fi Mi’eessituu naannoo Sidaamaa Obbo Miindaayee Mitikkuu. Obbo Miindaayeef Kaap of eksalans dorgommiitiin olidha. “Qonnaan bultootaafis, naannichaafis dorgommii fayyadaa jirudha. Kaka’umsa fi carraa hojiis uumeera.” “Sirna qonnaan bultoonni fi dhiyeessitoonni kallattiin fayyadamtoota ta’an godhutu diriiree jira. Kanaanis naannoon Sidaamaa guddaa fayyadamaadha. Waggootii sadii as jijjiiramni bunaa baayyee guddaadha,” jedhu. Dhugumaanis jijjiiramni jira. Waggaa jalqabaatti qonnaan bulaan dorgomicha injifate amma jireenya biraa jiraachaa jira. Qonnaan bulaa jedhamuun dabalatee maqaa daldalaa alaa jedhu argateera. “Kana dura kaappitaala gadi aanaa qaba ture. Dorgommicha booda garuu eeyyama biyya laatti erguu baafate gara daldalaa alaatti guddatee badhaasas argateera.” Kun seenaa nama tokkoo qofadha. Namootni seenaa walfakkaata qaban lakkoofsi isaanii dabalaa jira. “Kun qabeenya naannichaadha. Naannichi kanarra bu’aa guddaa argata, galiin isaas ni guddata. Yeroo jireenya qonnaan bultootaa jijjiramu gabaanis kaka’umsa argata. Carraa hojii uumuu irratti rakkoon guddaan jiru ni furama,” jechuun Obbo Miindaayeen yaada isaanii ibsaniiru. Dorgommii bara kanaa irrattis namootni hedduun hirmaataniiru. Bara kana ammoo qonnaan bultoonni qofa akka dhiyeessan taasifameera. Lafa qabanii fi qabiyyee isaanii dhiyeessannii akka dorgoman godhamaniiru. Dorgommii bara kanaa irratti tokkoffaa fi lammaffaa kan ba’an buna Sidamaadha. “Tokkoffaa kan ba’e namicha jireenya gadi aanaarra tureefi amma galii birria miiliyoona 22 ol argatedha.” Qulqullinni isaaniis gaarii ture. Obbo Miindaaye “barana buna qulqullina olaana qabu dhiyeessine. Qonnaan bultonnis haala qulqullina kan fooyyesee fi fuula isaa haala misooma bunatti naannesetu jira,” jedhu. Bara kana dorgomtota 40’tu marsaa xumuraaf ga’e. Isaan keessaa 14 ammoo naannoo Sidaamaadha. Wanti guddaan qilleensa isaadha. “Baayyee milkaa’aa kan jiru buna naannoo baddaatti biqilanidha,” jedhu Obbo Miindaayeen. Inni biraan ammoo buna “orgaanikii” (kan uumamaa) ta’uu isaadha. Kan keemikaalli kamuu itti hin makamne jechuudha. “Muka gaaddisa qabu. Paakeejii bunaa fayyadamuun isaaniis sababa isa biraadha. Haalli qilleensaa kan nu gargaare natti fakkaata,” jedhu Obbo Miindaayeen sababootni isaa hedduu ta’uu yeroo ibsan. Keesumaa bunni naannoo baddaa filatamaa taheera. Gara naannolee Sidaamaa baddaa tahanittis qonni bunaa babal’achaa jira. Arbagoonaa, Buraa, Dansaafi Arooreesaa ‘buna jechuun  kan keessani’ jedhamaniiru.\n‘’Iddoowwan biraattis ni babal’ata amantii jedhu qabna. Gara Boonaa fa’ittis ni fayyadamu jennee yaadan,’’ jedhu Obbo Mindaayeen. Waan nama dhibu naannoleen kunneen kana dura buna hin biqilchan ture. Fakkeenyaaf, dorgommii bunaa bara kanaa Ashannaafii Laggasan aanaa Arbagoonaa jiraata. Arbagoonaan lafa baayyee ol ka’aadha. ‘’Amma garuu naannolee kanatti kaka‘umsa guddaatu mul’achaa jira.’’ Kana dura, ‘’warqee, qamadii fi garbuu qofa omishu ture.’’\nYeroon geeddaramnaan isaanis geeddaraman, waan omishanis, akkasuma geeddaruu jalqaban. ''Deeggarsi kara warra eksteenshiniin ni godhama. Sanyii bunaa dulloome hojiin bakka buusuu ni hojjetama. Ogeessotaafis deeggarsa leenjii caasaa gubbaa hanga goodaatti ni kennina.’’ ''Buna fooyyee qabu akka oomishaniif akkatti dhukkuba irraa ittisan fa'i leenjii argatu,’’ jedhu Obbo Miindaayeen.\nYeroo tahe gatiin bunaa gadi bu’e jennaan qonnaa bultoonni gadi taa’aanii waa yaaduu jalqaban. Maaliin bakka buusna jennee gaafa yaadan kan dhufeefii jimaadha. Jimaan buna rakase sana battalumaan bakka  bu’e garuu itti hin fufne ture.\nAmma immoo dubbiin gara duubaatti deebi’iidha. Bunni natti hin bu’iinaa jechaa jira. ''Jimaafi bardaafii muranii buna dhaabaa kan jiran qonnaan bultoonni baayyeen jiru,’’ jedhu Obbo Mindaayeen. Bunni kiloon tokko qarshii kuma 40’n gurguramnaan  jimaan maal godhaaf.\nAkka Obbo Mindaayeen jedhanitti, ‘’gatii wajjin jijjiirama fideedha’’ ''Kana dura gatii dadhabbii isaanii hin argatan ture. Gabaa gidduugalaatti dhiyeessuuf cancallisaa dheeraa dha. Kanaafi qonnaan bulaanis gara oomishaa biraatti kann galaa ture. Amma erga fooyya’ee  booda dha gara oomisha bunaatti kann galani ." ''Gatii akka addunyaatti jiruun guutummaan guutuutti bu’aa qabeessa dha jechuun danda’ama,’’ jedhu Obbo Mindaan. Dorgommiiwwan kanneen akka ‘Cup execellence’ gabaan bunaa kuni akka fooyya’uuf faayidaa guddaa qabu. Kanaaf immoo hojimaata karaa Abbaa Taayitaa Bunaafi Shayee Itoophiyaan diriirfame  akka sababaatti dhiyeessa. Qonnaan  bultoonnii buna hektaara lamaafi isaa ol qaban sirnaan qopheessanii gara biyya alaatti erguu ni danda’u. ''Oomishaafi oomishtummaa fooyyessuu irratti ni hojjetama. Sirna bittaafi gurgurtaa keessaa hojiin seera-maleessota baasuu illee ni hojjetama.’’ Gareen dhimma kana ittisus jira. Inni kaan immoo dhiyeessii galtee dha. Gama kanaanis jijjiiramni jira jedhu. ''Buna Sidaamaa jenne malee buna Itoophiyaa jechuu dha. Akka naannootti yeroo biyyaattis fayyadamna,’’ jechun ibsu. Bunni dhaabamee firiii kennuuf wagga sadii gaafata. Garummoo firii sii kennaa wagga 15-18 turuu ni danda’a. Waggoota dheeraa booda gaafa dulloomu haaromsuun barbaachisa. Kana tahuu baannaa oomishni ni hir’isa. Egaa bunni kana hunda darbeeti kan gara gabaatti kan dhiyaatu. Obbo Mindaayeen waggaa sadiif, badhaasa ‘Cup of Execellnce’ kan argatan yoo tahu gara fuulduraattis akka mo’atan abdii qabu. ''Kana booda gara duubaatti deebi’uun hin jiru. Dhimma kana waan pireezidantiin naannichaa hogganan gatii taheefi hamma goodaatti xiyyeeffannoon gatii hojjetamu, kana caalaa buufachuu dandeenya,’’ deebii jedhu qabu.


‘Magaalaan Koram humnoota Federalaatiin hin qabanne’- Qondaalota TPLF

Magaalaan Koram to’annoo humnoota Tigiraay jala akka jirtu qondaaloonni TPLF himan. Mootummaan Itoophiyaa garuu TPLF deebisee qabchuu beeksisee  ture. Qondaalli olaanaa TPLF Pirofeesar Kindayyaa Gabra-hiwoot, magaalichi ammayyu to’annoo isaanii jala akka jirtu dubbatan. Mootummaan Itoophiyaa garuu Kibxata darbe akka beeksisetti, magaalaa Koram dabalatee magaalota akka Shiree fi Allaamaaxaa qabanneerra jedhe. Pirofeesar Kindayyaan, ‘’mootummaan Koram to’adheera jechuun dhara,’’ jedhan Roobii kaleessaa turtii BBC Tigrinyaa waliin taasisaniin. Pirofesar Kindayyaan akkas jedhan, "humnoota keenyatu ammallee Koram jira," jechuun naannoo magaalichatti dhiyaatutti garuu lolli cimaan gaggeeffamaa jiraachuu eeran. Naannichatti tajaajilli bilbilaa waan hin hojjanneef, magaalichi to'annoo qaama kamii harka akka jiru BBC’n qaama walabaarraa hin mirkaneeffanne. Humnoonni Tigiraay Wixata darbe ibsa baasan keessatti Shireen humnoota mootummaa federaalaatiin to’atamuu ibsan. Naannoo Tigiraayitti waraanaa adeemaa jiru keessatti sarbamiinsi mirga namoomaa qaqqabaa jiraachuu dhaabbileen idil-addunyaa mirgaaf falman ibsaa jiru. Komishinarrii Mirga Namoomaa Dhaabbata Mootummoonni Gamtoomanii kaleessa ibsa baase keessatti, haleellaa xiyyaaraa fi haleellaa meeshaalee waraanaa jajjabootiin namoonni nagaan du’uu fi qabeenyi manca’uu gabaasaaleen agarsiisan nu qaqqabaa jira jedhan. Haleellaan namoota nagaarratti raawwatuufi bu’uuralee misoomaa namoonni nagaan itti gargaaramanirratti raawwatamu akka yakka waraanatti ilaalamuu danda’u akeekkachiisan. Barreessaa olaanaan Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii Antooniyoo Guutereez, waraannii Itoophiyaa keessatti deemaa jiru yaddeessaa ta’uu eeruun, waraana  kana durayyuu namooota miliyoona 13 naannolee Tigraay, Amaaraa fi Affaaritti deeggarsa namoomatu barbachisa ture jedhan. Gartuuwwan wal-waraanuutti jiran deeggarsa namoomaatti danqaa ta’uu akka hin qabne gorsan. Guutereez kana dubbachuu  isaanii guyyaa tokko dura toora tiwitarasaanirratti haallii Itoophiyaa keessa jiru sadarkaa yaaddeessarra gahe jedhanii turan. Qaamoleen wal waraanan saffisaan marii akka eegalan Guutereez  akeekkachisaa turan. Jenevaatti bakka bu’aan Itoophiyaa ibsa kaleessa baasaniin, Komishiiniin Mirga Namoomaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii du’a namoota nagaa ilaalchisuun ibsa baasan qeequun, waraanni Itoophiyaa namoota nagaaf eegumsa taasisa jedhanii haalan. Dhukaasa  dhaabuu gam-tokkee ji’oota shanitti  dhiyaatuuf tureen booda lolli  deebi’ee hammatera.


Sudaan Kibbaa baqattoota Itoophiyaa fi Eertiraa biyyasheetii arii’uuf

Sudaan Kibbaa namoota karaa seeraan ala biyya seenaniiru jetteen 20 kanneen irra caalaan isaanii lammiilee Itoophiyaa fi Ertiraa ta’an akka arii’attu beeksiifte. Baqattoonni kunneenis to’annoo jala kan oolfaman guyyootaan dura buufata xiyyaaraa idil-addunyaa Juubaa wayita qaqabaniitti yoo ta’u, Paaspoortii ta’e sanada imalaa osoo hin qabaatiin gara Sudaan Kibbaatti qajeelan jedhameera. Baqattoonni kunneenis ka’umsa isaanii Magaalaa guddoo Sudaan Kaartuum kan taasifatan yoo ta’u, Sudaan Kibbaa kan seenan nageenya barbaachaaf jedhameera. Kaartuum irraa ka’uun karaa Beentiiyutiin gara Jubaatti akkasumas karaa Kaaba Kibba Sudaanitiin Magaalaa Poloochiitiin balaliinsa biyya keessaa taasisuu isaanii Abbaan Taayitaa Imigreshinii Sudaan Kibbaa dubbateera. Ittigaafatamaan Imigireshinii Ministeerra Dhimma Biyya keessaa Sudaan, Leetanaal Janaraal Atam Maarool Biyaar, namoonni kunneen karaa dhufaniitti akka deebiifaman dubbatan. Baqattoonni kunneen to’annoo jala kan oolfaman waan sanada imalaa hin qabaanneef ykn dhaabbilee Sudaan Kibbaa keessa socha’an waliin quunnamtii omaatu waan hin qabneef jedhaniiru. ‘‘Imaltoota biyyoota garaa garaa irraa dhufaniifi kanneen sanada imalaa hin qabne simachuu keenaya itti fufu ni dandeenya. Sababii maaliif sanada imalaa hin qabaanneef waan hin beekneefuu biyya keenya balaarra buusa’’ jechuun gaazexaa biyya keessaa Z Dawun jedhan Leetanaar Janraal Biiyaareen eeruun kan gabaase. Oduu wal qabateen ammoo Yugaandaan torbaniin dura baqattoota seeraan ala 186 to’annoo jala oolchuu beeksiiste turte. Baqattoota kanneen keessaa shan lammiilee Itoophiyaa fi 116 ammoo Ertiraanoota akka ta’an to’ataan Immigireshinii Yugaandaa ibse. Irra caalaan isaanii baqattoonni kunneen sanada imalaa akka hin qabnee kan himame yoo ta’u, muraasi isaanii ammoo viizaa ykn kan guyyaan heyyamni hojii jalaa dhume fi kan hojiin hayyamameefiin ala hojjataa turan akka ta’an himameera. Baqattoonni kunneenis karaa seeraan alaatiin biyyattii keessa turusaaniitti addabiitu isaan eeggata jedhameera. Baqattoonni kunneenis bakka turmaata lammiilee biyya alaa Kolooloo jedhamuufi dhaabbata Imigireeshiin addaa keessa akka turan kan taasifame yoo ta’u, hanga biyyaa bahanittis eeggataa akka jiran miidiyaaleen biyya keessaa gabaasan. Sudaan Kibbaa biyyi qabeenya boba’aan badhaate tunis baqattoota hedduu Baha Afriikaa irraa garas dhaqan hedduu keessummeesiti. Haata’u malee sababii daangaan ka’eefu imaltoota seeraan alaa to’achuun rakkoo itti ta’aa jira.


Dubartoonni qormaata biyyaalessaaf manaa bahanii yunivarsiitiiwwanitti dahan baayyachuuf sababni maal?

Tibba kana yeroo qorumsi biyyaalessaa kutaa 12ffaa kennameetti taateewwan garaa garaa mudatanii ture. Barattoonni qormaanni nutti waan ulfaateef hin qoramnu jechuun qormaata dhiisanii gara manasaanii deebii'an kumaatamni dhimma kana dura dhagahame hin beekne ture. Dhimmi ijoo ta’ee kan biraa ammoo barattoonni shamarranii qormaata fudhachuf yunivarsitiiwwan akkuma gahaniin cininsuun qabamanii dahan baayyachusaati. Hanga yeroo barreeffamni kun qindaa’etti Yunvarsiitiiwwan Booranaa fi Wallaggaatti qofa barattooti shamarranii shan dahaniiru. Guutummaa yunvarsiitiiwwan biyyattii keessatti yoo walitti ida’amu ammoo lakkoofsi kun gara 20’tti dhihaachaa akka jirutu himama. Dr. Abdurahmaan Idiris koolleejjii Fayyaa Hospitaala Adaamaatti Ispeeshaalistii Wallaansa Daa’immanii i Gadaamessaati. Akka isaan jedhanitti, taateen amma yunvarsiitiiwwan keessatti mudachaa jiru kun dhiphina wajjin kan walqabatu ta’uu mala jedhan. “Wantoonni sammuu namaa dhiphisan kan akka rifachuu, du’a namaa dhagahuufi akkuma amma barattoota irratti argaa jirru kana sababa yaaddoo qormaataatiin sammuun isaanii yeroo dhiphatu, dubartoota irratti ciniinsuun osuma yeroon hin geenye itti dhufuu danda’a,” jedhan. Dhiphinni sammuu kun ulfa ji’a sagal seene qofa osoo hin taane dubartiin sun osuma gara da’umsaattiyyuu hin dhihaanne ciniinsuun akka itti dhufu gochuu akka danda’ulleen himu oggeessi kun. “Dubartiin tokko osoo ulfa jirtuu sammuun ishii baayyee yoo dhiphatu akkaatuma sadaarkaa dhiphina isheen keessa seenteetiin wal qabatee,  ji’a jaha yookan torbattuu ulfi irraa bahu dandaha. Kanaaf, dhiphinni sammuu wantoota ciniinsuun yeroo malee akka namati dhufu godhan keessaa isa tokko,” jedhan Dr.Abdurahmaan. Dubartoonni ulfaa yeroo akka malee dhiphatan sammuu isaanii keessaa hormoononni akka baayinaan maddan waan godhuuf hormoononni kuni ammoo miirri ciniinsuu akka itti dhufu godhu jedhan. “Yeroo Rifannu Hormoonota qaamni keenya maddisiisutu jira. Yeroo baayyee dhiphannus akkasuma. Hormoononni kuni gaafa baayinaan maddan ammoo rakkoo ciniinsuu dubartii ulfatti fida” jedhan. Sababa dhiphina sammuutiin ciniinsuun dubartootatti dhufu kuni rakkoo fayyaa haadholiis ta’e daa’ima dhalaturratti fiduu danda’as jedhan. “Da’umsi ji’a sagal seenee jennaan haadharrattis daa’imarratis rakkoo hin qabaatu. Garuu ulfi suni yeroo ji’a jaha yookan torba taanaan haadhaafis daa’imaafis rakkoodha. Haala qabatamaa biyya keenyaatiinimmoo daa’imni ji’a torbaa gaditti dhalatu carraan guddachuu isaa xiqqaadha.haadha irrattis dhiigni akka hin dhaabanne gochuun hanga lubbuu baasuu gahuu mala” jedhan Dr. Abdurahmaan. Ta’iin amma dhaabbilee barnoota Olaanoo keessati mudataa jiru kunis sababootni barattoota kana dhiphisan waan jiraniif kan mudate ta’uu mala jedhan. Kanneen yeroo da’umsaa isaanii gahee dahan akkuma jiraachuu malan jechuudha. “Haala ijoollee kanaarraa wantin hubadhu ijoolleen kuni maatii isaanii irraa fagaatanii karaa dheeraa deeman. Qorumsi kunis isaan dhiphisa. Ciniinsuun qorumsarra osoon jiruu natti dhufaa laata jedhaniis dhiphatu. Kuni sababa tokko amma barattootni kuni akka dahan godhe keessaa tokko ta’uu danda’a jedheen yaada” jedhu. Dubartoonni ulfa ta’anii qorumsatti dhihaatan oftasgabbeessanii osoo of hin dhiphisin qorumsa isaanii xumuruu danda’u jechuunis dhaman. “Osoo danda’amee barattoota shamarranii ulfa ta’anii qorumsatti dhihaatan kana dursa gorsi kennameefii gaariidha. Isaanis sammuu isaanii bilisa godhanii qorumsa isaanii irratti yoo xiyyeeffatan dhiphina isaan mudatu xiqqeessuu danda’u” jedhan.


'Barattoota kuma 12 ol qormaata dhiisanii bahaniif carraan biraa hin jiraatu'- Ministeera Barnootaa

Ministeerri Barnootaa Itoophiyaa barattoota qormaata biyyaalessaa kutaa 12ffaa fudhachuu eegalan keessaa kanneen kuma 12 ol ta'an qormaaticha dhiisanii bahu hime. Naannoo Amaaraa Yunivarsiitii Maqdallaa Ambaa, Dabre Maarqos, Baahir Daar fi Dabre Taabor keessatti karaa sirni barnootaa hin eeyyamneen hin qoramnu jechuun barattoonni kuma 12 fi 787 dhiisanii bahaniiru,’’ jedha ibsi Ministeera Barnootaa. Ministeerichi ibsa adeemsa qormaatichaa ilaalchisuun Onkolooleessa 12, 2022 baaseen, barattoonni qormaanni nutti ulfaateefi sababii biraa eeruun qormaata dhiisanii bahaniif carraan biraa hin jiru jedheera. Qormaanni damee barnootaa Saayinsii Hawwaasaa xumuramuu isaa  midiyaaleen biyya keessaa gabaasaniiru. Ministeerichi akka jedheetti, barattoota kuma 595 qormaata Saayinsii Hawaasaaf taa’an keessaa barattoonni kuma 586 fi 541 qormaaticha fudhataniiru. Haata'u malee, barattootni 12,787 ta'an qormaaticha dhiisanii bahaniiru jedheera. Ministerichi barattoonni kaan qormaanni itti ulfaachuu ibsuun dhiisanii akka bahan himeera. BBCn barattoonni kunneen sababa maaliif qormaata dhiisanii akka bahaniif barattoota irraa addatti odeeffannoo hin arganne. Dabre Taaboritti jeequmsi ka’uun barattootaafi humna nageenyaa irra miidhaan gahuu, akkasumas rakkoo nageenyaa mudateen wal qabatee lubbuun barataa tokkoo darbuu ibsameera. Barattoonni doorsifamuun Yunivarsiitii Dabre Taaborii bahanii turan  7,000 ol ta'anis jaarsoliin biyyaa kadhachuun deebi’anii qormaata akka fudhatanis himameera. Itoophiyaatti hanna qormaata biyyaaleessaan walqabate mudatu hanbisuuf jecha bara kana barattoonni kutaa 12ffaa yunvarsiitii keessatti qormaata akka fudhatan taasifamaa jira. Faallaa kaayyoo Ministeera Barnootaatiin Naannoo Amaaraatti Yuunvarsiitii Maqdallaa Ambaa, Dabre Maarqos, Baahir Daar fi Dabre Taabor keessattis karaa sirni barnootaa hin eeyyamneen hin qoramnu jechuunidha barattoonni kuma 12 fi 787 kan dhiisanii bahan. Gochi kun sirrii akka hin taane himuun carraan biraa ittiin barattoonni qoramuu didan kun deebiyanii qoraman akka hin jiraanne himuun, barattoonni Saayinsii Uumamaa seeraafi naamuusaan akka qormaata isaanii fudhataniif waamicha taasiseera Ministeera Barnootaa. Ministirri Ministera Barnootaa pirofeser Biraanuu Naggaa barattoonni qormaaticha dhiisanii bahan fedha mataa isaaniin waan taheef ministirichi deeggarsa isaaniif taasisu akka hin qabne ibsaniiru. Yunivarsiisii Hawaasaatti ammoo riqichi jiguun balaa qaqabeen lubbuun barataa tokkoo darbuun barattoota shan irra miidhaa cimaan gahuun himamee ture. Bara kana Itoophiyaatti barattootni kuma 900 ol tahan qormaata seensa yunvarsiitii ykn kutaa 12ffaa wiirtuuwwan 160 keessatti fudhataa jiru.


'Birmadummaa biyyaaf jecha buufataalee xiyyaaraafi dhaabbilee federaalaa Tigraayiitti argaman nan to'adha' – Mootummaa Itoophiyaa

Tarkaanfiin ittisaa Kaaba Itoophiyaatti fudhatamaa jiru walabummaa fi tokkummaa daangaa biyyaa mirkaneessuun barbaachisaa waan ta’eef jedhe Mootummaan Federaalawaa Itoophiyaa. Tajaajilli Komunikeeshinii Mootummaa ibsa Onkoloolessa 17, 2022 baaseen, haleellaa bal’aa Addi Bilisa Baasaa Uummata Tigraay (TPLF) gaggeessu humnoota diinaa alaa irra deddeebiin daangaa qilleensa Itoophiyaa cabsaniin kan deeggramudha jedheera. Kanaaf, mootummaan Itoophiyaa buufataalee xiyyaaraa fi dhaabbilee federaalaa naannoo Tigraay keessaa jiran atattamaan to’achuun barbaachisaadha jechuun ibseera. Mootummaan Federaalaa kana kan jedhe humnoonni Tigraay waamichi Gamtaa Afrikaa akka hojiirra ooluuf wayita gaafatanittii fi haleelleeaawwan qilleensarraa Tigraay keessatti gaggeeffaman baayyachuu isaa yeroo itti ibsanittidha. Humnoonni Tigraay waamicha Gamtaan afrikaa waraanni Kaaba Itoophiyaatti gaggeeffamaa jiru atattamaan haal-duree tokko malee dhabbatee gargraasi namoomaa akka dhiyaatuuf taasisan akka hojiirra ooluuf gaafatanii ture. Waamicha Komishanirii Gamtaa Afrikaa Muusaa Faakii Mahaat baase ni fudhanna jechuun humnoonni Tigraay ibsa Onkoloolessa 16, 2022 baasaniin himaniiru. Komishinar Muusaa Faakii Mahaamaatdabalee biyyoonniifi dhaabbileen idil-addunyaa waraanni Tigraay atattamaan dhaabbatee qaamooleen wal waraanan gara marii nagaatti akka deebii'aniif waamicha taasisuun isaanii ni yaadatama. Gamtaan Afriikaa kan marii nagaa mootummaa Itoophiyaafi humnoota TPLF jidduutti gaggeeffamu hogganus, ibsa Onkoloolessa 15, 2022 baasaniin waraanni Kaaba Itoophiyaa dhaabbatee gargaarsi namoomaa akka dhiyaatuuf cimsanii gaafate turan. Haleellaa qilleensarraa naannoo Tigraay, keessumaa magaalaa Shireetti raawwatamaa jira jedhameen hoggantuun dhaabbata gargaarsaa Ameerikaa (USAID) Samaantaa Paawor haleellichi hedduu yaaddessaa ta'u ibsite turte. Haleellaa qilleensarraa guyyoota darban keessa magaalaa Shireetti raawwatameen hojjetaan dhaabbata gargaarsaa tokko ajjeefamuu dhaabbanni lubbuu baraaru International Rescue Comittee ibsuun isaa ni yaadatama. Mootummaan Federaalaa ibsa baase kanaan, waraana kaaba biyyattii mariidhaan furuudhaaf ammallee qophiidha jedheera. Ibsi mootummaa kun waamicha marii nagaa Gamtaa Afrikaa jalatti taasifamuuf qophiidha jechuun, mootummaan “mariin nageenya waaraa fiduu danda’u gaggeeffamuu qabas,” jedhee akka amanu eereera. Mariin nagaa torban lama dura hoggansa Gamtaan Afrikaatiin, Afrikaa Kibbaatti gaggeessuuf turerratti mootummaan Itoophiyaafi humnoonni Tigraay akka hirmaataniif waamicha dhiyaatee irratti, qaamoleen lamaanuu hirmaachuudhaaf fedha akka qabanis ibsanii ture. Haata’u malee, rakkoo ‘loojistikiitiin’ jechuun alatti sababa ifatti hin ibsameen guyyaan mariin itti gaggeeffama jedhame yeroo biraatti akka darbe himam. Namoota jaarsummaa kana gaggeessu jedhaman sadan keessaa Pirezidantiin duraanii Keeniyaa Uhuruu Keniyaataa, sababii karoora dura qabataniitiin marii tibbanaa irratti argamuu akka hin dandeenye ibsanii ture. Tajaajilli Komunikeeshinii mootummaa ibsa isaa keessa, “Mootummaan Itoophiyaa Raayyaan Ittisa Biyyaa mirgoota namoomaa idil-addunyaatiif akka bitamu ifa gochuu barbaada,” jedheera. Raayyaan ittisaa miidhama namoota nagaa hir’isuudhaaf naannawaa magaalotaatti waraana taasisuu dhiisuudhaaf ni carraaqa jechuun, kana hojiirra oolchuuf ammoo miseensota raayyaatiif qajeelfamni kennamuu ibseera. Dabalataan, bakkawwan to’annoo mootummaa jala jiranitti gargaarsa qaqqabsiisuuf, akkasumas nageenya hojjetootaa mirkaneessuuf dhaabbileen mirgoota namoomaa waliin akka hojjetu ibseera. TPLF namoota nagaafi dhaabbileen sivilii akka dahootti gargaaramuu muuxannoo isaa waan qabuuf, namoonni nagaafi dhaabbileen gargaarsa namoomaa dhiyeessan sochii waraanaa TPLF irraa akka of fageessaniif gaafateera. Dhuma irrattis nageenya lammilee naannoo Tigraay eegsisuudhaaf dirqama heeraa nan qaba kan jedhe mootummaan, hanga ammaatti namoota nagaafi hojjetoota gargaarsa namoomaarra miidhaa qaqqabuu maluuf gadda itti dhaga’me ibsuun haala rakkoon kun itti mudate nan qoradhas jedheera.


Waraana Tigraay waggaa lama guute taajjabdoonniifi jiraattonni maal jedhu?

Itoophiyaa naannoo Tigraayiitti erga waraanni eegalee amma waggoota lama guutuuf torban muraasa qofatu hafa. Kanaan wal qabatee lubbuun namoota kuma hedduu badee, qabeenyaan biliyoonotaan lakkaa'amu barbadaa'eera. Jiraattoonni naanniichaafi kanneen dhimma waraana kana itti dhiyeenyaan hordofanis waa'ee waraanaa kanaa kan himan qanu. Viidiyoo kana doowwadhaa.


Yunivarsitiin Booranaa daa’imman shamarran qormaataaf dhaqanirraa dhalataniif carraa barnoota bilisaa kenne

Qorumsi biyyoolessaa kutaa 12ffaa kan bara kanaa haala kana dura hin baratamneen manneen barnootaatiin alatti dhaabbilee barnoota olaanoo (Yunvarsiitiilee) keessatti kennamuurratti argama. Barattoonni  Dhaakkii Dooyyoo fi Qabballee Boonayyaa Jiloo ammoo Aanaa Areeroo fi Eelwayya irraa qorumsa kutaa 12ffaa kana fudhachuuf Yunvarsiitii Booranaa seenanii turan. Barattoonni kunneen lamaan erga Yunvarsiitii Booranaa seenaniin booda ciniinsuun isaan qabee lamaan isaaniituu achumatti nagaan ofkalan jedhan Pirezdaantiin Yunvarsiitii Booranaa Dr. Bokkuu Xachee. Qorumsa kutaa 12ffaa yeroo jalqabaatiif yunvarsiitii keessatti kenname. Kanaan walqabatees barattoonni lamaan (Dhaakkii Dooyyoo fi Qabballee Boonayyaa Jiloo) kan asitti dahan kunneen seenaa waan ta’eef, daa’immansaanii dhalatan kanaaf carraan barnootaa akka kennamu Yunvarsitichii akka murteesses dubbatan. “Taateen kun seenaadhaa. Taatee addaati. Lamaanuu ijoollee dubraa dahan. Nuti ammoo barnoota dubartootaa jajjabeessuu feena. Kanaaf, jecha ijoollee lamaan kanaaf akkuma dhalataniin Yunvarsiitichi carraa barnoota tolaa akka argatan kan murteesseef,” jedhan. Daa’imman kanaaf carraan kenname yeroo guddatanii barnoota yunvarsiitiif gahanitti barumsa isaanii tolaan akka barataniif kan kenname ta’ulleen, barumsa kutaa gadi aanaattis akka gargaaramaniif waan mari’annu ni jiraata jedhan pirezidaantiin univarsitichaa BBCn dubbise kun. Yunvarsiitiin Booranaa qorumsa biyyolessaa kennamaa jiru kana barattoota Godina Booranaarraa dhufan kuma saditti siqan haala tasgaabbii qabuun qoraa jiraachuus dabaluun dubbataniiru Dr. Bokkuun. Haaluma walfakkaatunis barattoota shamarranii qoramuuf gara Yunivarsitii Wallaaggaa seenan keessaa lama nagaan ijoollee oofkaluun barameera. Barattuu Dibooraa Jireenyaa Godina Wallagga Bahaa magaalaa Naqamtee, mana Barumsaa Sadarkaa 2ffaa BIIFTUU Naqamtee irraa qormaata biyyaaleessaa bara 2014 Yuunivarsiitii Wallaggaa Kaampaasii Naqamteetti qoramuuf ramadamte mucaa durbaa nagaan hiikamte jedha Yunivarsiitichi. Kana malees, barattuu kutaa gara biraa Yunivarsitiidhuma kanatti ramadamte tokko ammoo daa'imman dhiiraa lakkuu dahuun dhagahame. Baratuu Salaamaawiit Manbaruu Godina Wallagga Bahaa magaalaa Naqamtee, mana Barumsaa Sadarkaa 2ffaa Biiftuu Naqamtee irraa ture qormaata biyyaaleessaa fudhachuuf kan gara Yuunivarsiitii Wallaggaa Kaampaasii Naqamteetti radamadamte, garuu daa'imman dhiiraa lakkuu  nagaan ofkalteetti. Wayita ammaa kanattis haadhooliifi ijoolleen dhalatan hundi yaaliifi hordoffii oggeessoota fayyaatiin taasifamaaf jiraachuu Komunikeshiniin Yunivasitichaa toora miidiyaa hawaasaa isaarratti qoodeera. Eejensiin Tajaajila Qormaataa fi Madaallii Itoophiyaa ibsa dhimma kaan ilaalchisee baaseen, barattoonni shamarranii qormaata fudhachuuf  Yuunivarsiitii erga seenanii booda daa'ima dahan yeroo itti aanu kan qoraman ta'uu ibseera. Barattoonni shamarranii erga qorumsa biyyaleessaa kanaaf yunvarsiitii seenaniin booda yunivarsitoota garaa garaa keessatti tibbana dahanis lakkoofsi isaanii kudhan caalaniiru. Barattoonni shamarranii qorumsaaf gara yunivarsitootaa deemanii garuu ciniinsuu akka tasaa isaan qabeen dahan kunneenis, yeroo qorumsaa marsaa lammeessoo irratti akka qoramaniif haalli akka mijatuuf Miniteerri Barnootaa ibsuunsaa ni yaadatama.


'Waamicha haal-duree tokko malee dhukaasa dhaabuu ni fudhanna'-Humnoota Tigraay

Humnoonni Tigraay waamicha Gamtaa Afrikaa (AU) dabalate hawaasni idil-addunyaa haal-duree tokko malee dhukaasa dhaabaa jedhu nan fudhadha jedhe. TPLF ibsa Onkolooleessa 16, 2022 baaseen, Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii (UN), Gamtaan Afriikaa (AU), US fi Gamtaan Awurooppaa (EU) hawaasni idil-addunyaa biroo waamicha ‘‘dhukaasni atattamaan akka dhaabbatu jechuun Fulbaana 11, 2022 baasne deeggaruun fudhatanii ture. "Haata’u malee, ammallee hojiin qabatamaa kana dhugoomsu hin raawwatamiin jira," jedhe. Gamtaan Afrikaa ibsa Onkoloolessa 15, 2022 baaseen waraanni kaaba Itoophiyaa cimee itti fufuun akka isa yaaddesse himuun, dhukaasni haal-duree tokko malee dhaabbachuun tajaajiloonni namoommaa akka deebiyanii eegalaniif waamicha taasiseera waamicha taasiseera. Qaamooleen wal waraanatti jiran marii Gamtaa Afriikaatti Bakka Bu’aa Olaanaa Gaanfa Afriikaafi deeggartoota hawaasa idil-addunyaatiin Afriikaa Kibbaatti marii kallattii taasisuuf yaadameen  mariitti akka deebii’aniif Dura Taa’aan Komishinii Gamtaa Afrikaa Muusaa Faakii Maahaamaat gaafateera. Akkasumas, Ameerikaa, Gamtaan Awuroppaafi UN waraanaa Kaaba Itoophiyaatti gaggeeffamaa jiru ilaalchisuun, yoo finciltoonni humnoota Itoophiyaafi Ertiraatiin magaalaa keessaa dhiibamanii baafaman namoonni nagaa miidhamuu malu jechuun yaaddoo qaban ibsaniiru. TPLF ibsa isaa kanaan, yoo waraanicha dhaabsiisuun harkifate kanatti naannichatti balaan namoomaa daran hamaa ta'e mudachuu akka malu kaaseera. ‘‘Waraana nuti dirqamnee ummata keenya baduu irraa oolchiif itti galleen wal qabatee, rakkoon namoomaa cimaan umameera,’’ jedhe ibsi TPLF kun. Ummata naannoo Tigraay miiliyoona jahaa ol ta'u keessaa kanneen harka 90 ol ta’an deeggarsa namoomaa akka eeggatan ragaaleen dhaabbilee deeggarsaa irraa argaman ni mul’isu. ‘‘Ta’e jedhanii namoota nagaa ajjeessuun, seera idil-addunyaa cabsuu qofaa osoo hin taane, mirga namoomaa sarbuudhas. Osoo adda hin baafatiin haleellaan qilleensaarraa namoota nagaa irratti xiyyeeffatamees magaaloota, ollaawwaniifi manneen barbadeesseera,’’ jedha. Haata’u malee, ajjeechaan, dirqamaan gudeeduun, buqqaatiifi beellli ummatarra gahaa jiru to’annoo raadarii addunyaatii gadii ta’eera kan jedhe ibsi humnootii TPLF kun, kunis ‘‘qaama duula gocha duguggaa sanyiitii’’ jechuun himateera. Himannaawwan humnootiin Tigraay mootummaa Itoophiyaafi Eritraa irratti dhiyeessan kanaaf yaadni gama lamaaniinuu hanga ammaatti kenname hin jiru. Mootummaa Itoophiyaa marii nagaa hoggansa Gamtaa Afriikaatiin torban lamaan dura Afriikaa Kibbaatti gaggeeffamuuf ture irratti hirmaachuuf hayyamamaa ta'uu ibsuun isaa ni yaadatama. Gama biraatiin, yeroon kun wakti midhaan itti sassabamu gahe ta’ulleen sababii waraannii Tigraay kallattii gara graatiin gaggeeffamaa jiruuf sassaabuun hin danda'amne. "Kun attamaan yoo dhaabbachuu baate, rakkoon namoomaa naannicha keessaa caalaa akka hammaatu taasisa." Kanaaf, hawaasni idil-addunyaa ‘‘atattamaan waraannii akka dhaabbatu mirkanneessuu ykan ammoo ummanni Tigraay gocha duguggaa sanyii itti dhuferraan akka of ittisu gargaaruu’’ keessaa tokko filachuu qaba jedhe ibsi TPLF baase kun. "Nageenyi Tigraay keessa jiraatu malee, Itoophiyaa keessa gonkumaa nagana hin jiraatu," kan jedhe ibsi TPLF kun, yoo atattamaan waraanichi  hin dhaabsifamu ta’e ummanni Tigraay lubbuun jiraachuu mirkaneeffachuuf loluu itti fufa jedhe. TPLF dhukaasa dhaabuu atattamaa kan fudhatuufi itti waliigalu ta'uu himuun, hawaasni idil-addunyaa waraanni Ertiraa Tigraay keessaa akka bahuuf akka dirqisiisu, dhukaasa dhaabuuf tarkaanfii qabatamaa akka fudahtuufi mootummaan Itoophiyaa gara marii nagaatti akka dhufuuf dhibbaa akka taasisuuf gaafateera. Gama biraatiin ammoo Dursaan Koree Hariiroo Alaa Seeneetii US Boob Mendeez mootummaan Itoophiyaafi TPLF atattamaan dhukaasa dhaabuu baannaan wixinee seeraa bara 2021 keessa Itoophiyaarratti dhiyeessee ture akka murta’u gochuufan hojjedha jedhe. Wixineen seeraa Itoophiyaatti Nagaafi Dimokiraasii Jajjabeessuu [‘S.3199-Ethiopia Peace and Democracy Promotion Act of 2021,’] jedhamu kun warra carraaqqii waraana dhaabuun nagaa buusuuf taasifamutti gufuu ta’an ykn qaamoleen waraana Itoophiyaa keessatti hirmaataniif meeshaa waraanaa dhiyeessan irratti tarkaanfiin adabuu akka fudhatamu godhudha. Aanga'aan kun ibsa Onkololeessaa 15, 2022 baasaniin, “Walitti bu’insi, beelliifi hanqinni wallaansa fayyaa kaaba Itoophiyaatti mudate erga waraanni Sadaasa 4, 2020 jalqabee kaasee Tigraay keessatti qofa lubbuu miliyoona walakkaatti tilmaamamu galaafateera.


Bilinkan Itoophiyaafi Ertiraan ‘waraana waloo’ Tigraayiitti gaggeessan akka dhaaban gaafatan

Ittigaafatamaan Dhimma Alaa Ameerikaa Antoonii Biliinkan, Mootummoonni Itoophiyaafi Ertiraa haleellaa ‘waraana waloo’ Tigraay keessatti gaggeessaa jiran akka dhaabaniif waamicha taasisan. Antoonii Biliinkan barreeffama karaa toora tiwitara isaanitiin maxxansaniin, qaamooleen waraana Kaaba Itoophiyaatti gaggeeffamaa jiru keessatti hirmaatan gochaawwan waraanicha cimsa irraa akka of qusataniif waamicha dhiyeessan. Karaa gama humnootii Tigraayiin ammoo aanga’oonni naannichaa ‘‘gochaan dubbii barbaachaa’’ raawwachu irraa akka of qusataniif aanga’aan kun kan akeekkachiisan. Gama biraatiin ammoo Ergamaan Addaa Ameeriikaa Gaanfa Afriikaa Maayik Haamar Jimaata darbe Finfinneetti Ministira Dhimma Alaa Itoophiyaa Dammaqaa Makooniin waliin mari’achutu himame. Ergamaan Addaa Haamar kan daawwannaaf torbanootaan dura gara Afrikaa dhufanii turanis Afrikaa Kibbaa, Keeniyaa fi amma ammoo Finfinnee daawwataa jiraachutu himame. Ministeerri Dhimma Alaa Itoophiyaa akka beeksiiseettis, Ambaasadar Haamar Jimaata kaleessaa Obbo Dammaqaa Makooniin waliin haala waraanichi karaa nagaatiin xumura godhaturratti mari’ataniiru. Itti gaafatamaan Deeggarsa Namoomaa UN Maartiin Giriftas gama isaanitiin, haalli Shiree keessaa yaaddeessaa ta’usaatti waa’ee nageenya namoota nagaa fi hojjattoota namoomaa baayyee yaadda’uu hima. Hogganaan kunis barreeffama kanarra tiwiitaraatiin maxxansaniin, ‘‘hojjattoonni deeggarsa namoomaa lama miidhaan irra gahuu baruu kootti yaaddoon ol natti ta’eera’’ jedhan. Itti dabalunis ‘‘ammas irra deebiin qamoolee wal waraanaa jira akka gara marii nagaatti deebii’aniifaniif, hanga sanattis akka namoota nagaa fi hojjattoota namoomaaf eegumsa taasisanan gaafadha’’ jedhan. Waraanaa Kaaba Itophiyaa amma waggaa lama guutuuf jiru kanaanis lubbuun namoota kumataan lakkaa’amanii bade, miiliyoonooti ammoo bakka jireenyaa isaanii gadhiisuun buqqaafamaniiru. Waraanichi baatiiwwan shaniif dhaabbate kan ture yoo ta’u Adooleessa darbee sababii gareewwan lamaan itti wal himataniin deebii’ee eegaleera. Biliinkan Motummaan Itoophiyaa fi aanga’oonni Tigraay waraana dhaabuuf daandii nagaa hordofuu kan qabaatan amma jedhan. Kanaanis mariin nagaa hoggansa Gamtaan Afriikaatiin gaggeeffamu Ameerikaan akka deeggartu aanga’aan Ameerikaa kun himan. Mariin nagaa paartiilee wal waraanaan lamaan jidduutti Afriikaa Kibbaatti torban lamaan dura eegalamuuf ture irratti gama lamaaniinu hirmaachuuf fedhii argamsiisanii ture. Haata’u malee sababii rakkina loojistiikii jedhameetiin marichi yeroo hin beekamneetti dabarfamuun himanee ture. Guyyoota muraasaan dura Ameerkaa dabalatee biyyoonni Awurooppaa jaha waraanaa mootummaa itoophiyaafi humnootii Tigraay jidduutti gaggeeffamu akka isaan yaaddeesse ibsuun isaani ni yaadatama.


Beela Tigraay namoota hedduu kadhaaf daandiitti baase

''Beelofnee, daarree jirra. Lafa qotachuu hin dandeenyu, wanti nyaatan hin jiru, xaa’oo hin qabnu,'' haadha beelofnaan daandiitti bahantu kana dubbate. Waraanni Kaaba Itoophiyaa namoota kumaatamaan lakkaa’aman lubbuu galaafateefi miiliyoonota immoo beelaaf saaxileera. Dhalattoonni Tigraay miiliyoonaan laakkaa’aman hanqina nyaataan dararamaa jiru.


Si’a lammaffaaf to’annoo TPLF jala kan turte Raayyaa -Qobbootti maaltu ta’e?

Waraanni Kaaba Itoophiyaa Hagayyaa darbe wayita deebi’ee hammaatetti  humnoonni TPLF Walloo Kaabaa bakka marroo lammatii to’atan keessatti namoota ajjeesuufi mirga namootaa sarbuu jiraattoonni himan. Godina Waallo Kaabaa, Aanaa Raayyaa Qobboo magaalaa Raayyaa hidhattoonni TPLF ji’a tokkoo oliif wayita to’atanitti ajjeechaa, gudeeddii, dararaa fi saamicha raawataa akka turan jirattoonni BBCtti himan. Humnoonni Tigraay magaalicha akkuma seeniin qabeenya milishoota naannichati jedhanii yaadan konkolaataasaaniitiin fe’achuusaanii jiraatan tokko dhugaa baha. "Namoota heddu ajjeessan. Akkasuma ijoollee durbaa milishootati jedhanii shakkan bosona geessanii gudeedan,’’ jechuun BBCtti hime. Namni kun obboleessii isaa  hojii qonnaan jiraatu tokko humnoota Tigiraayiin ajjeefamuu ibseera. '‘Obboleessa koo angafaafi hiriyaasaa daandi biratti ajjeessan. Ajjeessuu isaanii namoota reeffasaa awwaalan irraa dhageenye,’’ jedhe. Waraana Kaaba Itoophiyaatti deebi’e hammaate irratti iddoowwan lolli cimaan hidhattoota waliin itti gaggeeffame keessa tokkoo Raayyaa Qobboodha. ALI Hagayya 18, 2014tti waraana naannichatti eegalerratti lola cimatu gaggeeffame jedhan jiraattoonni. Lola kana hordofuun hidhatoonni harka caalaa naannoo Raayyaa Qobboo to’atan. Ammas lolli naannicha iddoo gara garaatti gaggeeffamaa kan jiru yoo ta’u, torban tokko gadhiisanii bahanillee jiraattoottarra miidhaan qaqqabeera jedhan. Hidhattoonni TPLF yeroo lammataaf magaalaa Qobboo wayita to’atan namoonni hedduun achuma turan,  namoonni kaan garuu baqataniiru. Humnoonni A.L.I Hagayya 21, 2014tti magaalaa Qobboorraa km 17 fagaattee gara Kibbaatti argamtu Roobiit wayita to’atan magaalicha keessa akka ture kan dubbatu Alamuu Tasammaa, hidhattoonni sun namoota nagaa hedduu ajjeessan jechuun hime. "Hagayya 21 erga Roobit to’atanii booda namoota hedduu ajjeesanii, kaan dararan. '‘Warra dhiiraa sa’aatii dheeraaf walitti nu qabanii erga jilbeeffachiisaanii booda nu gadhiisan," jedha Alamuun. Guyyaa erga dararanii booda halkan deebia’nii na ajjeessuuf na doorsisaa turan jedhe. '‘Halkan sa’aatii 4:30tti balbala natti rurrukutan. Akka na ajjeesuu dhufan beekeen foddaarran miliqe. Bu’aa ba'ii meeqa miilaan qaxxamureen Waldiyaa qaqqabe,’’ jedhe. Roobiit wayitan turetti loltoonni TPLF hiriyootakoofi namoota nagaa biroo manaa gadi baasanii ajjeesan. Roobiit qofaattuu namoota 18 ol ajjeesan," jedhe. Alamuun namoota '‘ajjeeffaman’’ jedhee maqaasaanii eere kunneen milishaafi loltummaa keessaa qooda hin qaban. Hidhattoonni TPLF magaalaa Roobiit otoo hin seeniin dursa 'namoota siviiliitu nu waraane jedhanii haaloo bahuuf ajjeesan' jedhe. Magaalaa Roobiit cinatti kan argamtu magaalaa xiqqoo Araadum jedhamtuttis  haaluma walfakkaatuun namoota nagaa 15 ajjeesaniiru jedha Alamuun. Isaan keessaa namoota dhiyeenyaanwal beekan jiraachuullee himeera. Humnoonni Tigiraay naannoo Raayyaa Qobboo erga to’atanii booda dhiiroota irratti qiyyaafachuu horodofuun namoonni hedduun magaalota dhiyeenyatti argamanitti baqachuusaanii dubartiin tokko BBCtti himteetti. Dubartiin kun akka jettutti, ijoolleen isaanii lama gara Waldiyaatti baqatanii turuu isaaniirraa kan ka’e midhaan ooriyuurra otoo hin sassaabamiin turuun jalaa qisaasa’e. Maqaa Arraagaaw jedhun akka waamnu kan gaafatan jiraataan Qobboo ajjeechaa raawwate, ‘’gochaa gara-jabinaati’’ jechuun jiraattoti gidirfamaafi meeshaan harkaa fudhatamaa tures jedha. ‘’Daa’immanitti qawwee itti qabanii mana hidhattoootaa akka itti agarsiisan dirqisiisuun dararaa keessa dabarsine. Waanti guddaan isaan barbaadan meeshaa waraanaafi qarshiidha,'' jedhan. "Meeshaa waraanaa hin qabnu, ykn kan meeshaa qabu as hin jiru gaafa jennuun reebichaafi ajjeechaa raawwatan." Kanarra darbuun mana hidhattootaa keessa seenanii meeshaa yoo hin arganne namoota argatan qarshii akka kennan dirqisiisaa turan jechuun haalichi yaaddeessaa akka ture himeera.\nHagayya 18, waraanni akka haaraatti  yeroo jalqabu battaluma lafti lolli itti jalqabe gandoota Raayyaafi Qoobboo keessaa iddoon Raamaa jedhamu isa guddaa ture. Dhalataan naannoo sanaa BBC’n dubbise maqaan akka hin eeramne gaafate ammoo miidhaan guddaa qaqqaabuu himeera. Namoonni sababa waraana kanaan du’an akkuma jirutti tahee, loltoonni TPLF naannicha erga to’ataniin boooda tahe jedhanii namoota nagaa ajjeesaniiru jedha. ‘’Ani kanin beekullee yoo xiqqaate namoonni 20 ganduma kana keessatti gara jabinaan ajjeefamaniiru. Sababiin itti ajjeefamaniif ammoo  meeshaa ilma kee fidi, abbaan warraa kee eessatti dhokate, ilmi keessan Faannoodha?'' Kan jedhuuni jedha. Namoonni kunneen hirmaannaa waraanaa kan hin qabne baayyeen isaanii umrii waggaa 70 olidha jedha. ‘’Haadhi koo ganna 80 manashee dhaqanii,’meeshaa ilma kee yoo fidde malee manakee si jalaa gubna’  jedhamtee obboleessi koo iddoo jiruu barbaadamee meeshaa kenneetu haati koo lubbuun hafte,’’ kan jedhu Abbaban, nyaata qonnaan bulaa fixuufi mancaasuu dabalataan gaala isaanii ammoo meeshaa ittiin fe’uuf jechuun jalaa fudhachuu ibse. Gandicha keessatti daa’imman ganna 5fi 6 diqamaan akka mana hidhattootaa itti agarsiisan erga dirqisiisaniin booda hidhattoota argatan immoo hidhataa biraa nuu eeraa jechuun reebicha hamaa irraan gahaniiru jechuun BBCtti himera. Jiraataan Raayyaa Qobboo biraa namoonni humnoota TPLF’n ajjeefamaniiru odeeffannoo jedhu akka hin qabne himuun, ganda dhalootasaa Shawaayi Maariyaam jedhamtutti garuu waraanichi yeroo adeemsaifamu namoonni baayyeen ajjeefamaniiru jedha. Naannicha to’achuuf meeshaalee waraanaa gurguddoo dhukaafamaniin namoonni 10 ol ajjeefamuu dhagaheera, kanneen du’an keessaa baayyee manguddoo fi ijoolleen turanii jedhan. Naannicha ,keessumaa gandoota baadiyyaa loltoonni TPLF erga to’ataniin booda, qabeenya qonnaan bulaa barbadeessaa, saamaafi nyaachaa turaniiru,’’ jedheera. Nyaata mana keessa jiruufi loonillee otoo hin hafiin fudhatanii soorataaf akka oolfataniifi kuni maatii ofiisaarrattillee akka qaqqabe himeera. Himannaa namoota nagaa ajjeesuu, dararuufi qabeenya saamuu irratti dhiyaate kanaaf humnootiin TPLF ammatti wanti jedhan hin jiru. Qaamni mootummaas waraana Hagayya darbe deebi'ee ka'een humnoonni TPLF Walloo Kaabaa, Raayyaa Qobboo wayita qabatanitti lakkoofsa namoota nagaa ajjeefamaniifi miidhaa qaqqabe ifa hin godhiin jira. Waraanni waggaa lama guutuuf jiru qaamonni wal-lolan Naannoo Tigraay, Amaaraa fi Affaar keessatti namoota nagaa irratti ajjeechaa raawwataniin haleellaa saalaa, saamichaafi manca’insa  qabeenyaan himatamu.


Aanga'aan US mootummaan Itoophiyaafi TPLF atattamaan dhukaasa dhaabuu baannaan tarkaanfiin ni fudhatama jedhe

Dursaan Koree Hariiroo Alaa Seeneetii US Boob Mendeez mootummaan Itoophiyaafi TPLF atattamaan dhukaasa dhaabuu baannaan wixinee seeraa bara 2021 keessa Itoophiyaarratti dhiyeessee ture akka murta’u gochuufan hojjedha jedhe. Wixineen seeraa Itoophiyaatti Nagaafi Dimokiraasii Jajjabeessuu [‘S.3199-Ethiopia Peace and Democracy Promotion Act of 2021,’] jedhamu kun warra carraaqqii waraana dhaabuun nagaa buusuuf taasifamutti gufuu ta’an ykn qaamoleen waraana Itoophiyaa keessatti hirmaataniif meeshaa waraanaa dhiyeessan irratti tarkaanfiin adabuu akka fudhatamu godhudha. “Walitti bu’insi, beelliifi hanqinni wallaansa fayyaa kaaba Itoophiyaatti mudate erga waraanni Sadaasa 4, 2020 jalqabee kaasee Tigraay keessatti qofa lubbuu miliyoona walakkaatti tilmaamamu galaafateera. Waliigalteen waraana dhaabuu qaamoleen lamaan taasisan yeroo gabaabaaf ture diigamuun ammoo lubbuu lammileen Itoophiyaa dabalataan balaaf saaxileeraa,” jedhe US Boob Mendez. Waraanaa baatii Hagayyaa keessa deebii'ee eegale kanaafis Mootummaan Itoophiyaa fi humnootiin TPLF quba walitti qaban. Ibsa Onkoloolessa 15, 2022 baaseen Dursaan Hariiroo Alaa Seeneetii kun, Kaaba Itoophiyaatti dhukaasni mootummaa Itoophiyaa fi TPLF gidduutti ji’oota shaniif dhaabbatee Hagayya 2022 keessa deebiyee hammaate kun atattamaan dhaabbatee qaamoleen sarbama mirgoota namoomaa raawwatan akka itti gaafatamoo ta’aniif gaafateera. “Qaamoleen kaaba Itoophiyaatti wal waraanaa jiran atattamaan dhukaasa akka dhaaban, Ministirri Muummee Abiy ammoo humnoonni Ertiraa Itoophiyaa keessaa akka bahaniif akka ajajuufi dhorkaa 'hamaa' Tigraay irra kaa’ame akka kaasan, akkasumas mootummaan Itoophiyaa fi TPLF haal-duree tokko malee marii nagaatti akka deebiyaniif waamichan dhiyeesse.” Kun ta’uu baannan ammoo Wixineen seeraa Itoophiyaatti Nagaa fi Dimokiraasii jajjabeessuu [‘S.3199-Ethiopia Peace and Democracy Promotion Act of 2021,’] itti  deemee akka hojiirra ooluuf hordofuuf karooran qaba jedhe Senaatariin US Niiwu Jersiirraa ta’an kun. Waraana kaaba Itoophiyaa dhiittaa mirga lammiileef sababa ta'e keessatti qaamolee qooda fudhatan qoqqobuuf ajajni pirezidant Joo Baayidan dabarsan [Executive Order 14046] waggaa tokkoo ol ta’us ammallee qoqqobbii nama tokkorrallee hin kaa’amiin jiraachuu kan himu dursaan Koree Seeneetii kun, wanaanichiifi miidhaa inni qaqqabsiisu deebiyee jalqabeera jedha. Pireezidant Joo Baayidan murtee qaamolee waraana Kaaba Itoophiyaa keessatti hirmaatan qoqqobuuf darbe irratti Fulbaana 17, 2021 mallatteessanii turan. Qoqqobbiin kun kanneen waraanni kaaba Itoophiyaatti adeemaa jiru akka itti fufu gaafatamoo ta'an ykn qooda qaban, gargaarsa namoomaa kanneen ugguranii fi kanneen dhukaasni akka hin dhaabbanne dhorkaa jiran irratti kan qiyyaafatuudha. “[Kanaaf] Isteet Sakireetaariin osoo kana caalaa hin turiin yakkawwan waraanaa, yakkawwan namooma irratti raawwatamanii fi duguuggaa sanyii ilaalchisuun murtoo qabaachuun warreen gochawwan akkasii raawwatan irra atattamaan qoqqobbii kaa’uu qaba. ''Kana caalaa osoo hin turiin walitti bu’insa kana keessatti miidhaa geessisuun namoonni yakka raawwatanis akka itti gaafataman gochuu barbaachisa,” jedhan. Haaluma walfakkaatunis Isteet Sakireetaarii US Antoonii Biliinkan ammoo Mootummoonni Itoophiyaafi Ertiraa haleellaa ‘waraana waloo’ Tigraay keessatti gaggeessaa jiran akka dhaabaniif waamicha taasisan. Biliinkan barreeffama karaa toora tiwitara isaanitiin maxxansaniin, qaamooleen waraana Kaaba Itoophiyaatti gaggeeffamaa jiru keessatti hirmaatan gochaawwan waraanicha cimsa irraa akka of qusataniif waamicha dhiyeessan. Karaa gama humnootii Tigraayiin ammoo aanga’oonni naannichaa ‘‘gochaan dubbii barbaachaa’’ raawwachu irraa akka of qusataniif aanga’aan kun kan akeekkachiisaniiru. Hoggantuun dhaabbata gargaarsaa Ameerikaa, USAID, Samaantaa Paawor gama isheetiin, haleellaan waraana Itoophiyaa fi waraa Ertiraatiin osoo adda hin baasiin Shiree keessatti gaggeessaa jiran yaaddeessuu hima. Akkasumas ''humnoonni Ertiraa ammoo yeroo dhiyootti wiirtuuwwan namoota nagaa to’achuuf jiru gabaasaaleen jedhan hedduu nama yaaddessu'' jette. “Kanaaf, namoota nagaaf eegumsa gochuuf haleellaan kun dhaabbachuu qaba.”


IMF biyyoota qaala’insa jireenyaatiin miidhamaniif deeggarsa akka godhu ibse

Dhaabbanni Mallaqa Adunyaa (IMF) biyyoota Afrikaa qaala’insa gatii nyaataan miidhamaniif deeggarsa akka taasisu dhaabbatichatti hogganaa Afrikaa kan tahan Abbabaa Ayimiroo Sillaasee BBCtti himan. Gatiin nyaataa qaala’uu jechuun namoonni hedduun rakkoo wabii nyaataa keessa galu jechuudha,’’ jedhan. '‘Haalli dinagadee adunyaa haala ulfaataa keessa galeera. Deeggarsa maallaqaa argachuun ulfaataa taheera,’’ jechuun IMFtti daarektarri damee Afrikaa Obbo Abbabaa Ayimiroo himaniiru. "Biyyoonni baay’een hanga eegneen ol miidhamaniiru. Biyyoota qaala'insa jireenyaa adunyaa mudateen miidhaman keessaa tokko Itoophiyaadha." Gama biraan IMF imaammata mataa isaa irratti hundaa’uun sagantaalee deeggarsa isaa barbaadan qopheessa jedhamuun qeeqama. Daarikterichi irra caalaan sagantaalee IMF irraa deegarsa argatanii kan qophaa’u, mootummaadhuma biyya sanaan tahuu himan. Obbo Abbabaan ‘’kun IMF isa bara akaakayyuukee miti,’’ jedhanii furmaatni alarraan dhufe hin jiru, ministeroonni Afrikaa yeroo IMF waliin hojjetan karaa ejensii isaanii qunnamtii akka taasisan beeku jedhan. Dhaabbatichi haala hojii isaa durii irraa daran fooyya’uu ibsan. Waraanni Raashiyaa fi Yuukireen gageessaa jiran madaallii dingdee adunyaa irratti dhiibbaa guddaa fideera. Qaala’ins ajireenyaa sababa waraana kanaan mudateenis biyyoonni Afrikaa hedduun miidhamaniiru, keessumaa gatiin boba’aa akka malee dabaluun biyyoota adunyaa rakkoo keessa galcheera. Biyyoonni Afrikaa akkaan miidhamaniiru. Yeroo ulfaataa keessa jirra. Gatiin nyaataa qaala’eera. Naannoo magaalaa kan jiraataniifi harka qalleeyyii tahan rakkoo hamaa keessa jiru jedhan Obbo Abbabaan. IMF dingadeen Afrikaa akka bayyaannatuuf sagantaalee akkamii qaba kan jedhuuf Obbo Abbabaan, sagantaalee kan qopheeffatu hoggantoota biyyaati jedhan. IMF deeggarsa maallaqaa kan taasisu karaa lama tahuu kan eeran daarikteerichi, kan jalqabaa deeggarsa hatatamaa yeroo barbaachisudha jedhan. Yeroo halli akkanaa mudatu imaamata haaraas tahe sagantaa addaa qopheessuu osoo hin barbaachisiin deeggarsa biyyootni argachuuf gaafatan kennamaaf jedhan. Kan biraan ammoo biyyi tokko haaromsa dinagdee fiduuf yeroo sagantaalee adda addaa qopheesitu kan kennamudha jedhan. Hoggantoonni biyyoota adda addaa haaromsa dingdee fiduuf sagantaalee adda addaa qopheesuun IMF irraa deeggarsa argachuuf yoo gaafatan akka kennamuuf himan. IMF pirojektotaafi sagantaalee dingadee biyyaa bayyaannachiisuuf oolaniif deeggarsa maallaqaa gochuun beekama. Dhiibbaan Chaayinaa Afrikaa keessatti gama liqaan qabdu dabalaa jira. Dhaabbanni isaanii Chaayinaa waliin dorgommii akkamii taasisa jedhamuun yoo gaafataman, Obbo Abbabaan IMF Chaayinaa wlaiin dorgommii hin taasisu jedhan. Dhaabbanni isaanii deeggarsa maallaqaa kennuun Chaayinaa waliin dorgoma osoo hin taaane, Chaayinaan gama isheen biyyoota Afrikaa waliin hojjetti, nuyis akkasuma deeggarsa taasifnu itti fufna jedhan. IMF guddinni dingdee biyyoota Sahaaraa gadii kan bara 2021 %4.7 ture bara 2022 duubatti deebi’uun gara %3.6 akka tahu tilmaameera. Kunis dhiibbaa qaal’insa jireenyaa adunyaa mudateen akka tahe hime. Itoophiyaan bara 2021 keessa %6.3 guddachuu kan ibse IMF, bara 2022 ammoo %3.8 akka tahu tilmaameera. Itoophiyaan dhiibbaa waraana Raashiyaa fi Yuukireeniin qaala’insa jireenyaa mudateen dabalata waggoota lamaan darban waraana keessa turte.


Konkolaataa manaa dabalatee meeshaalee 38 alaa galchuuf sharafni alaa akka hin kennamne murtaa’e

Mootummaan Itoophiyaa meeshaaleefi shaqaxoota murtaa'an biyya alaarraa galfaman muraasaaf yeroo hin murtoofneef hayyamni sharafa alaa akka dhorkame beeksiise. Meeshaaleen kanneen keessaa karameellaa, biskuutiiwwan, dhugaatiiwwan lallaafaa, wusikii ykn biiraa, konkolaataa manaafi konkolaataawwan miila sadii [bajaajii], rifeensa nam-tolchee, meeshaalee faayaafi dibatawwan bareedinaa fa’i dabalata. Ministeerri Maallaqaa tarree shaqaxootaafi meeshaalee  baay’inisaanii 38 ta’u baasuun, murtee sharafni alaa akka hin hayyamammneef dabarse Baankii Biyyaaleessaa hojiirra akka oolchuuf xalayaadhaan ajajeera. Xalayaan deetaa Ministiraatiin mallattaa’e kun akka jedhuutti, rakkoon diinagdeen addunyaa dhiibbaa biyyattii irratti umaa jiruun, akkasumas rakkoo qaalaa’insi ummatarraan gahaa jiru furuudhaaf tarkaanfiiwwan adda addaa fudhachuu yaadateera. Tarkaanfiiwwan kunneenis bu’a-qabeessa taasisuuf ammoo sharafa alaa shaqaxawwan nyaataa bu’uuraa, qorichootaafi meeshaalee wallaansaatiif akka ooluu murteesseera. Shaqaxoonniifi omishaaleen Onkolooleessa 17, 2022 irraa kaasee yeroo hin murtoofneef baankiiwwan sharafa alaa akka hin kenniineef dhorkaan kan irra kaa’ame kan itti aanan hammata. Karameellaa, maastiikaafi oomishaalee miyaa’aa biroo, Chakolootii, biskutiiwwan fi kuduraaleefi muduraaleefi shuunfaa fuduuraalee saamsaman, chipsii, foon qurxummii, foon lukkuu, omihsaalee qurxummii adda addaa, soogidda, bishaan saamsaman, dhugaatii lallaaffaafi alkoolii hin qabneefi kanneen soorataaf oolan keessatti argamu. Akkasumas, wuskii, wayinii, biiraafi dhugaatii alkoolii hunda, sijaaraa, meeshaalee dhugaatii ofilaaleerraa qophaa’an, shiittoo, omishaalee bareedinaa, riifeensa dhugaafi nam-tolchee, faayaa nam-tolche, saamunaawwan, boorsaafi waaletii, akkasumas meeshaaleen manaafi waajiiraa keessatti hammatamaniiru. Kana malees, biskiliitiiwwan, meeshaalee ittiin taphatan adda addaa, sa’aatiiwwan harkaa, kan minjaalaafi keenyaanii, dibaabeewwan, hafaawwan, seeraamiikiifi poorisiliin, meeshaalee manaa qophaa’an, ashangulliitii uffati ittiin agarsiifamu, meeshaalee daraaraan ittiin kaa’amu fa’iidha. Kana malees, konkolaataawwan manaafi baajaajiiwwan elekitiriikiin hojjatan, akkasumas mootaroora biyya alaatii galchuuf sharafni alaa hin kennamuuf. Dhorkaan kunis konkolaataawwan biyya keessatti tolfamaniifi kanneen elektirikaan hojjatan hin ilaalatu. Mootummaa hir’ina sharafa biyya alaa hir’isuuf torban darbe keessa sosochii maallaqaa karaa seeraan alaafi daldala sharafa alaa to’achuuf tarkaanfiiwwan garaagraa fudhachaa jiraachuu beeksiisee ture. Kanaanis qaala’insa jireenyaafi daballii gatii mudate tasgabbeessuuf tarkaanfiiwwan sosochii maallaqaa karaa seeraan alaatiin raawwatamu to’achuuf ni dandeessisa jedhame beeksiiseera. Baankiin Biyyaaleessaa Itoophiyaa sosochii maallaqaa karaa seeraan alaa to’achuuf kanneen eeruudhaan waliin ta’aniif kanfaltii akka raawwatus beeksiiseera. Kanaanis namoonni hanga maallaqa hayyamameetiin ol qabatanii argame, namni eeruu kenneef parsantaa 15, kanneen sosochii maallaqa biyya alaa eeraniif parsantaa 15, kanneen jijjiraa sharafa alaa hojjatan irratti eeruu kennaniif ammo parsantaa 25 akka kanfalu baankiin biyyaaleessaa beeksiiseera.


'Keeniyaatti biqiltuu qofa osoo hin taane obbolummaa dhaabuuf dhufne' - Dr Biqilaa Hurrisaa

Jilli Itoophiyaa Dubbii Himaa Paartii Badhaadhinaa, Dr Biqilaa Hurrisaan durfamu Keeniyaa- Naayiroobii Bosona Goongoo jedhamu keessa biqiltuu 1,000 ol dhaaban. Miseensoota Jila Itoophiyaa irraa dhufan dabalatee, hojjettoonni Imbaasii Itoophiyaa Keeniyaa Magaalaa Naayiroobii jiranis sirna biqiltuu dhaabbuu kana irratti hirmaataniiru. Lafti hektaara tokkoo ol ta’u fi Imbaasii Itoophiyaa Keeniyaa jiruuf qophaa’ee irra biqiltuun 1,000 ol kun kan dhaabame. Dhaadannoo ‘‘Michummaadhaaf biqiltuu waliin dhaabuu‘‘ jedhuun gara Keeniyaa dhufanii biqiltuu akka dhaaban kan himan aangaa’aan Itoophiyaa Dr Biqilaan, waggoota afur darbe keessatti Itoophiyaan biqiltuuwwan gara biliyoona 22 dhaabuu himan. ‘‘Gaafa biqiltuu dhaabnu obbolummaa dhaabaa jirra, hiriyummaa dhaabaa jirra, Keeniyaa fi Itoophiyaan lafa qofa osoo hin taane uummatas waliin qoddanna,‘‘ jedhan Dr Biqilaan walitti dhufeenya biyyoota lamaanii yoo himan. Biyyoonni akka Itoophiyaa, Sudaan, Keeniyaa, Ertiraa, Yugaandaa fi Jabuutiin bifaanis, aadaanis waan wal fakkeessuu qabaachuu kan dubbatan aanga’aan kun, ‘‘hireen keenyas walitti hidhamaadha’’ jedhan. Itti dabaluunis ‘‘kanaaf wanta gaarii nu bira jiru fidnee, kan isaan bira jirus fudhannee galuuf dhufne,’’ jedhan. Siran biqiltuu dhaabuu kana irratti Keeniyaatti Ambaasadarri Itoophiyaa Jeneraal Baacaa Dabalee fi dippilomaatonni kan biroos irratti hirmaataniiru. Gama Keeniyaatiinis nagaa kabachiiftota dabalatee, barattoonni sadarkaa tokkoffaa umuriin isaanii waggaa 12 gadi ta’an argamuun biqiltuu dhaabaniiru. Dr Biqilaan Keeniyaatti bosonni magaala gidduutti argina waan ajaa’ibsiisaa ta’uu himuun, ‘‘biyya keenyatti bosonni akkasii Wallagga, Iluu Abbaa Booraa fi Gujii fa’i keessatti argina,’’ jedhan. Naannoo magaala guddaatti bosonni magariisi akkasii osoo balfaan hin faalamiin kunuunsuun akka danda’amu muuxannoo isaa fudhannee gallas jedhan. Dabalataan, bakka dhaabbii biqiltuu qophaa’e wayita qaqabaniittis barattoonni umuriin isaanii waggaa 12 gadi tahan barsiisotaa fi humna nageenyaa waliin ta’uun biqiltuu dhaabaa turan. Dr Biqilaan muuxannoon isaanii Keeniyaa argatan kun adda ta’uu himuun, ‘‘biyya keenya keessattis dhaloonni waa’ee jijjiirama qilleensaa fi magariisummaa hubachuun naannoo isaanii baranii guddachuu akka qaban hubachiisas’’ jedhan. Waggoota darban keessa Itoophiyaafi Keeniyaan balaa goginsaaf saaxilamaniiru. Sababa hongee biyyoota lamaan dabaltee biyyoota baha Afriikaa keessatti mudateen uummanni miliyoonotaan lakkaa’amu deeggarsa akka barbaadu taheera. Keeniyaa fi Itoophiyaan hariiroo obbolummaa baroota dheeraaf kan qaban yyoo ta’u, walitti dhufeenyi gama nageenya, siyaasaa, dingdeefi hawaasummaan jiru caalaa cimsachuuf hojiiwwan gurgudaaan mootummoota biyyoota lamaanitiin hojjatamaa jiraachuun ni yaatama. Fakkeenyaaf, sochiifi waliigalteen biyyoota lamaanii buufata Lamuun waliin misoomsuu fi daandiidhaan biyyoota lamaan walitti hidhuuf qaamuma hariiroo biyyoota lamaanii lafa qabateeti. Itoophiyaan humna ibsaa Keeniyaatti gurguruuf waliigalee jirti. Torban darbe keessa kaampaanii telekoomii Keeniyaa guddichi, Safaariikoom Itoophiyaatti ifatti hojii eegalunsaa ni yaadatama.


MM Abiy Ahimed pirezidaantii Sudaan waliin dhimmoota nageenyaa fi hariiroo biyyoota lameenii irratti mari’atan

Ministitti Mummee Itoophiyaa Dr Abiy Ahimed pirezidaantii Sudaan Abdel Fattaa Abdulrahaman waliin dhimmoota nageenya biyyoota lameenii fi ardii Afrikaa irratti Baahirdaaritti mari’achuu himan. MM Abiy fuula miidiyaa hawaasaa isaanii irratti akka barreesanitti, pirezidaanti Abdel Fattaa Abdulrahmaan Al Burhaan waliin dhimmoota hariiroo biyyoota lameenii fi naannoo irratti mari’achuu himan. Fooramiin Xaanaa kan gaggeesitoonni biyyoota Afrikaa irratti hirmaatan magaalaa Baahir Daaritti gaggeeffamaa kan jiru yoo ta'u, dhimmoota nageenyaa ardichaa irratti mari’atama. '‘Rakkoo Afrikaaf furmaata barbaachisu Afrikaanotaan’’ mata duree jedhuun fooramiin Xaanaa kun gaggeeffama. Fooramiin Xaanaa kana irratti namoonni meeqa akka argaman ibsamuu baatus ministerri muummee Somaaliyaa fi gaggeesitootni biyyoota Afrikaa adda addaa irratti argamaniiru. Bulchiinsi bishaanii, daataa fi aannisaa dhimmoota xiyyeeffannoon itti kennamuun hojjetamuu qaban akka ta'an MM Abiy haasaa marii kana irratti taasisaniin himaniiru. Waggoota lamaan darban keessa Itoophiyaa fi Sudaan daangaa irratti wal dhabaa turan.Sudaan humni waraanaa Itoophiyaa loltoota ishee haleeluun himataa turte. Itoophiyaan ammoo Sudaan daangaa ishee keessa galuun lafashee jalaa qabachuun wla himataa turan. Kunis loltootni Itoophiyaa daangaa Itoophiyaa fi Sudaan irra turan waraana Kaaba biyyattiitti mudateef achii kaafamuu hordofun Sudaan daangaa ishee akka seente Itoophiyaan himattee turte. Dhiyeenya biyyootni lamaan wal dhabdee daangaa kana karaa nagaa furuu akka barbaadan himaa turan. Dabalataan Itoophiyaa fi Sudaan dhimma hidha guddichaa Itoophiyaa irrattis wal dhabaa turan. Sudaaniifi Masiriin Itoophiyaan osoo waliigaltee irra hin gahiin hidhicha guutaa jirti jechuun himata isaanii Mana Maree nageenyaa UNtti dhiyeeffachaa turuun isaanii ni yaadatama. Itoophiyaan gama isheen karaa faayidaa biyyoota yaa’a Abbayyaarra jiranii hin miineen akka hidhicha madda aannisaaf fayyadamtu ibsitetti.


Haleellaa Shiree hojjataa gargaarsaa dabalatee namoota nagaa ajjeese jaarmayaaleen idil-addunyaa balaaleffatan

Naannoo Tigraay magaala Shireetti haleellaa qilleensaarraa raawwatameen hojjataa deeggarsa namoomaa tokko dabalatee namoota nagaa ajjeefamuu jaarmayaaleen idil-addunyaafi namoonni beekamoon balaaleffatan. Dhaabbanni gargaarsaa International Rescue Committee (IRC) jedhamu haleellaa qilleensaarraa kanaan hojjataa deeggarsa namoomaa isaa tokkoofi namoonni nagaa kan biroo sadii ajjeefamuu ibsa Onkololeessa 15, 2022 baaseen beeksiiseera. Hojjataan deeggarsa namoomaa miseensa garee fayyaafi nyaataa ta’e osoo dubartootaafi daa’immaniif deeggarsa kennaa jiranii, haleellaa raawwatameen erga miidhamee booda lubbuunsaa Onko. 14, 2022 darbuu ibsichi himeera. Haleellaa raawwatameen hojjataan ICRC kan biraa kan madaa’e yoo ta’u, namoonni nagaa lama kan biroos madaa’uu ibsichi eereera. Dhaabbatichi ‘‘hojjatoonni namoomaafi namoonni nagaa gonkumaa irratti xiyyeeffatamuu hin qabu,’’ jedheera. Mootummaan Itoophiyaa haleellaa Shiree irratti raawwatameera jedhame kanarratti yaada kennuu baatulleen, kanaan dura namoota nagaa irratti akka hin xiyyeeffanne ibsuun bakka meeshaaleen waraanaa itti kuufamu jedhuuf wiirtuu humnoota TPLF ta'u jedhe akka haleelu himuun isaa ni yaadatama. Naanawa Shiree bakka buqqaattoonni kumaatamaan lakkaa’aman jiraataniitti waraanni cimaa dhufuu hodrdoofuun, dhaabbileen idil-addunyaa waraanichi akka dhaabbatuuf waamicha taasisaa jiru. Humnootiin Tigraay kana dura waraanni Itoophiyaafi Ertiraa magaalaafi naannawa Shireetti haleellaa meeshaalee jajjabaa raawwataa jiru jechuun himatee ture. Kana hordofunis Gamtaan Awurooppaa namoonni nagaa irratti xiyyeeffatamuu hin qabu jechuun haleellaa jedhame kana balaaleeffateera. Bakka bu’aan Dhimmoota Alaafi Immaamata Nageenyaa Gamtaa Awurooppaa Jooseef Booral, ‘‘Gabaasaaleen waraanni Shireetti itti fufuufi namoonni nagaa irratti xiyyeeffatamuu naasiisaadha,’’ jedhan. Yaaliiwwan nagaa buusuu inni dhugaan haleellaa waraanaa ykn dubbii barbaacha akka hin taane barreeffama fuula tiwitara isaaniirratti barressaniin kaasuun, seera idil-addunyaa kabajuun dirqama hundaati jedhan. Barreessaa Olaanaan Mootummoota Gamtoomanii (UN) Antooniiyoo Gutareez gamasaanitiin, waraanichi hammaachuu ilaalchisee yaaddoo olaanaa isaanitti umamee ibsuun, waraanichi akka dhaabbatuuf waamicha taasisaniiru. Haleellaan waraanni Itoophiyaafi Ertiraa Shireetti raawwatan yaaddeessaadha jechuun kan dubatan ammo Ittigaafatamtuu dhaabbata gargaarsaa Ameerikaa (USID) Saamaantaa Paawor. Keessattuu gabaasaalee humnootiin Ertiraa dhiheenyatti wiirtuuwwan namoota nagaa to’achuuf jiru jedhu yaaddoo akka itti uumee ergaa karaa fuula tiwitaraatiin barreessanii himanii, namoota nagaaf eegumsa taasisuuf haleellaan kun dhaabbachuu qaba jedhan. Waaraanni kaaba Itoophiyaatti gaggeeffamu kun namoonni miiliyoonaan lakkaa'aman qe'ee irraa akka buqqa'aniif sababa yoo ta’u, buufataaleen buqqaatoota kanneenis haleellaan irratti raawwatameera jedhan. Haleellaa kanaan hunootiin waraana Itoophiyaafi Ertitaa yoo buufataalee buqqaatootaa to’atan namoota nagaa irra miidhaafi ajjeechaan biraa gahuuf carraansaa olaanaadha jedhan. Yeroo namoonni miiliyoona tokko ta’an sadarkaa beelaarratti argaman kanatti, qaamoolee hundi waraana irra akka of qusataniif gaafataniiru. ‘‘Qaamooleen wal waraanan hundi, mootummaa Itoophiyaa, mootummaa Ertiraa, humnootiin Tigraay akka waliigaltee dhukaasa dhaabu irra gahaniif’’ waamicha taasisan. Saamantaa Paawoor dabalataanis, deeggarsi namoonaa hin daangeeffamne akka qaqqabuuf waraanni Ertiraa akka bahuuf gaafatan. Waraanni ishee Itoophiyaa keessaa akka bahuuf irra deddebiin kan gaafatamte Ertiraan gama isheetiin, gabaasa Gamtaan Awurooppaa Ertiraan waraana Tigraay keessatti gahee badii taphataa jirti jechuun dhiyeesseen, ‘‘gochaa miidhamaa himachuufi  yakkamaa maqaa mirga namoomaa jedhuun oolchuudha’’ jechuun ibsa Sambata baaseen himannicha kufiseera. Waraanni kaaba Itoophiyaa baatiiwwan shaniif dhaabbate deebi'ee Hagayya keessa eegaleen, haleellaa qilleensaarraa Tigraay keessatti raawwatameen namoonni heddhuun ajjeefamuu hojjattoonni deeggarsa namoomaa dubbataniiru. Kana malees, Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii gabaasa dhiheenya baasee tureen, waraana dhiheenyaatiin qofa namoonni kuma 470 ta’an buqqa'uu Rooyitarsi gabaasee ture. Waraanichi deebi’ee eegaluu hordofee deeggarsi namoommaa adda cituufi kunis haala yaaddeessaa namoonni naannicha keessaa gara rakkoo caalaatti akka galan gochuu akka danda’u dhaabbileen namoomaa dubbataa jiru. Torban lamaan dura mariin nagaa qindeessummaa Gamtaa Afriikaatiin Afriikaa Kibbaatti taa’amuuf ture sababii ‘loojistiikiitiin’ jedhamuun yeroo hin murtoofneetti dabarfamuu hordofees mootummaan federaalaafi humnootiin TPLF gara marii nagaatti kan deebii’an ta’uun ammatti ifatti kan beekamu hin jiru. Haata'u malee, Gamtaan Afrikaa ibsa Onkoloolessa 15, 2022 baaseen waraanni kaaba Itoophiyaa cimee itti fufuun akka isa yaaddesse himuun, ‘‘waraanichi atattamaan dhaabbatee haal-dure tokko malee dhukaasi akka dhaabbatuufi tajaajiloonni namoommaa akka deebiyanii eegalaniif waamicha taasiseera’’ jedhan. Qaamooleen wal waraanaa jiran marii Gamtaa Afriikaatti Bakka Bu’aa Olaanaa Gaanfa Afriikaafi deeggartoota hawaasa idil-addunyaatiin Afriikaa Kibbaatti marii kallattii taasisuuf yaadameen  mariitti akka deebii’aniif Dura taa’aan Komishinii Gamtaa Afrikaa Muusaa Faakii Maahaamaat gaafateera. Wayita ammaa kanatti yaa’ii dhaabbata Maallaqa Addunyaa (IMF) fi Baankii Addunyaa irratti hirmaataa kan jiran Ministeerri Maallaqaa Itoophiyaa Obbo Iyyoob Takkaaliny, ‘‘torbanoota itti aanan muraasa keessatti mariin nagaa akka jiraatu abdiin qaba’’ jechuun dhagahameera.


Almaaz Ayyaanaa saffisa maraatoonii addunyaarra hin turreen fiigdee mo'achuushee maal jette?

Atileet Almaaz Ayyaanaa saffisa maraatoonii haaraa kanaan dura addunyaarra hin jirreen fiiguun Maraatoonii Amasterdaam mo’atte. Sa’aatii maraatoonii dubartootaa isheen galmeessuun injifattes 2:17:20 yoo ta’u, isheetti aanuun ammoo Ganzabee Dibaabaa fi Tsahaay Gammachuu duraa fi duubaan lamaffaa fi sadaffaa ta’uun mo’ataniiru. Atileetoonni shamarranii qabxii olaanaan injifatan sadanuu kan maraatoonii yeroo jalqabaatiif fiiganuu garuu sadarkaa 1 hanga 3tti duraa fi duubaan hiriiranii galaniiru. Akka Atileetiksiin Addunyaa gabaasetti, Almaaz Ayyaanaa rekardii maraatoonii haaraa kanaan Amesterdaam irratti yeroo galmeessitu, Ganzabee Dibaabaa waliin kokkee walqabuun dorgommicha akkaan miidhagsanii turan. Dorgommii Maraatoonii Amesterdam kana irratti garee dhiirotaatiinis kan injifate lammii Itoophiyaa Tsaggaayee Getaachooti. Tsaggaayeen sa’aatii 2: 04: 49 galmeessisuun mo’ate. Dorgommii maraatoonii dubartootaa Amesterdam kun kan namoota hedduu ajaa’ibeef, atileetonni Itoophiyaa sadan atileetota maraatooniitiin muuxannoo gaarii qaban waliin dorgomanii mo’achuu isaaniiti. Almaaz Ayyaanaa bara 2015tti fiigicha fageenya meetira meetire 5000tiin warqee argatteetti. Bara 2016  ammoo Olompikii irratti rekardii galmeessuun injifachuun bara 2017 irrattis mirga rekardii ishee qabachuun mo’atteetti. Atileeti Ganzabee Dibaabaa gama isheetiin bara 2015 fiigicha fageenya 1,500m rikkardii harka galfattee kan turte yoo ta’u, bara itti aanus rikkardii ishee kana harkashee tursiifachuu dandeesseetti. Tsahaay Gammachuu ammoo Shaampiyoonaa Addunyaa bara 2019 irratti fiigicha fageenya 5,000m tiin afuraffaa ta’uun galtee turte. Tsahaay hanga fageenya kilomeetira 33 geessutti dura fiigaa turtee boodarra Almaaz fi Ganzabeetiin durfamte. Almaaz Ayyaanaa yeroo kilometirri 35 fiigde sa’aatii 1:54:01irra kan turte yoo ta’u, yeroodhuma kana ture warra kaan buustee fulduratti kan dhokaafamte. Almaaz yeroo akkas saffisa dabaluun gara fuula duraatti utaaltu dadhabbiin kan irraa hin mullannee fi salphaadhumatti miila fuudhuun kilomeetira 40 yeroo geessu Ganzabee irraa daqiiqaa wallakkaa dursitee turte. Sa’aatiin saffisa haaraa Almaaz Ayyaanaa galmeessite kun kan kanaan dura Ebla keessa Hamburg keessatti Yaalemzerf Yehuwaalaa galmmeessitee ture 2:17:23 irra sekondii sadiin foyyeessuudhaan. Ga’umsa Almaaz Amesterdam irratti argisiiste kun tarree rekkordii maraatoonii dubartootaa addunyaa torba keessa ishee galcheera. Ganzabee Dibaabaa ammoo sa’aatii 2:18:05 galuun sa’aatii maraatoonii dubartootaa foyyaa’uu 20 keessaa tokko taateetti. Maraatoonii dubartootaa Amesterdam Onkoloolessa 16, 2022 gaggeeffame kanaan afraffaa kan baate Natsaannet Amaanu’eel lammii Ertiraati. "Kanaaf [injifachuu koof] ibsuuf jecha hin qabu. Kun waan addaati. Ani baayyiseen gammade,” jette Almaaz Ayyaanaa injifannoon booda yaada miidiyaaleef kenniteen. “Ergan bara 2016 Olompikii mo’adheen booda anaaf haalli ture baayyee rakkisaadha. Miidhamaa fi dhukkubbii keessan dabarse. Milkaa’ina koo kana duuba warra jiran abbaa warraa koo, ilma koo fi bulchiinsa deeggarsa naaf taasisan hundaaf baayyee galateeffadha,” jetteti. Maraatoonii dhiiraa Ameterdam Tsagaayee Getaachoo irratti mo’ate kana irratti atileetiin Itoophiyaa biraa Baazzezewu Amaaraa sadaffaa baheera. Atileetonni Itoophiyaa biroo: Huseeyiddin Mohaammad shanaffaa, Addeledelewu Maammoo ammoo saglaffaa bahuun xumuraniiru. Maraatooniin Amesterdam fiigicha maraatoonii waggaa waggaan magaalaa Neezerlaandis, Ameterdam keessatti gaggeeffamu yoo ta’u, bara 1975 irraa eegale kan gaggeeffamaa jiruudha.


Sababiiwwan afur qaroo ija keenyaa miidhanii fi dandeettii argaa hir’isan

Dhukkubni hin jiru jechuun guutuummaa fayyaa qabaachuu keenya hin mirkaneessu jedhama. Fayyaa guutuun qaba jettanii osoo teessanii qaama keessan keessatti dhibeen hundee jabeeffate jiraachuu baruun ammoo dhukkubadha. Ogeessi ispeeshaalistii ijaa Dr Yoonaas Xilaahuun jiruu isaanii waggaa 23 keessatti waan akkasii na mudatee beeka jedhu. ‘Dhukkubsattoonni tokko tokko, ‘ganama ka’ee ija koo tokko yoon sukkumu iji koo tokko ni jaame jedhu,’’ jechuun waan darbee darbee isaan mudatu tahuu dubbatu. Deebii gaaffii kanaa booda itti deebina. Garuu ammoo dhimmoota ija keenya miidhaniifi dandeettii argaa keenyaa hir’isan irratti haa dubbannu. Iji keenya sababa garaagaraan miidhamuu danda’a. Mee dhimmoota Dr Yoonaas nutti himan afran waliin haa ilaallu. Akka Dr Yoonaas jedhanitti iji keenya dhibee fayyaa kutaa qaamaa biraa irra gahuun miidhamu danda’a. Dhukkuboonni sukkaaraa fi dhiibbaa dhiigaa ija keenya miidhurra darbee hanga jaamsutti gahuu danda’u. Kana malees dhukkuboota talaalliidhaan salphaatti baduu danda’aniin iji keenya miidhamuu akka danda’u Dr Yoonaas ni dubbatu. '‘Dhukkuboonni kanneen akka gifiraa talaalliin yoo fudhatame malee ija keenya hamma jaamsutti gahuu danda’u,’’ kan jedhan haakimtichi, ‘’hanqinni nyaata madaalawaa, vitaamiin A qaroo ijaa madeessuun  ija ijoollee jaaamsuu danda’a,’’ jedhanniru. Gama biraan ija ijoollee irratti, iji ‘’ballaa’’ gaafa tahu akkasumaan dhiisanii darbuun dandeettii argaa isaanii irratti miidhaa qaqqabsiisuu akka danda’u himaniiru Qulqullina ijaa otoo hin eegiin hafuun dhukkuba ijaa tiraakoomaa fiduun, oolee bulee ifaa ija keenyaa balleessuu danda’a. Dhukkubni ijaa sanyiin illee dhaalamuu danda’a. Dhukkubni ijaa sababa dhibee kutaa qaamaa biraan dhufu qorannoo taasisuun miidhaa guddaa otoo hin qaqqabsiisiin bira gahuun danda’ama. Namoonni maatii isaanii keessaa sababa sukkaaraafi dhiibbaa dhiigaan ija dhuukkubsatan jiraannaan qorannoo ijaa gochuun barbaachisaa dha. Ijoolleef immoo nyaata madaalawaa kennuufi talaalchisuun akkuma kutaa qaamaa biroo ija isaaniifis murteessaa dha. Ijoolleen erga dhalataniin booda, ‘ija isaaniirra huubni adii wayii yoo mul’ate, otoo hin boo’iin imimmaan isaanii dhangala’a taanaan, hammi ija isa tokkoo isa kaan caala taanaan, ija isaanii irra deddeebiin yoo sukkumuu tahe hakiima bira akka geeffaman gorsu. Gosoota nyaataa viitaamiin A fi omeegaa 3 soorachuun fayyaa ijaa akka eegantu himama. Kuduraafi muduraa kanneen akka Paappaayyaa, maangoo akkasumas raafuu kanamalees qurxummii soorachuun ijaaf faayidaa qaba. Ogeessii ijaa Dr Yoonaas,’’ namoonni iskiriin irratti yeroo dheeraa dabarsuurraan kan ka'e rakkkoon ijaa gara hospitaalaatti marmaaruun isaanii dabaleera,’’ jedhu. Akka hakimtichi jedhanitti yeroo iskiriinii irratti dabarsinu walitti fufinsaan sa’atii lamaaf yoo tahe, sa’atii iskiriinii dheeraa jedhamuu danda’a. BBC’n gabaasa kana dura baaseen waggoota 20 darban keessatti haala mul’atee hin beekamneen yeroon namoonni iskiriinii fuulduratti dabarsan dabalauu ibsee ture. Ijoolleen umriin isaanii ganna 5-16 jiran guyyaatti gidduugalaan sa’atii 6:30 ol dabarsu jedha. Iskiriin fuulduraa yeroo dheeraa dabarsuun rakkoo ijaa yeroof turu akka fidu Dr Yoonas dubbatu. Kunis diimachuu, hooqsisuu, harkisamuu, goguu, gubuu fi dadhabuu fi mugsiisuufi mataa boowwaa fiduu mala. Hakimichi qorannoowwan tokko tokko waabefachuun barteen kuni ijoollee irratti waan dhihoo qofa akka argan (short sightedness) itti fiduu danda’a jedhu. Yeroo iskiriinii fayyadamnutti qajeelfama ‘’diigdama, diigadama,’’ jedhamu fayyadamuu qabna jedhu Dr Yoonaas. Qajeelfamni kuni moobaayilii fi kompiitar daqiiqaa 20 erga fayyadamneen booda sakandiii 20 ija keenya akka boqochisnu hima. Kunis fageenya meetira 6 irraa ilaaluun of gargaaruu dandeenya jedhu. Gochaan kuni salphaa fakkatus ijaaf faayidaa akka qabu dha kan isaan hubachiisan. Kishaafee kana idduma argineetii, ‘’iskiriiniif, aduuf ykn miidhaginaaf jennee keewwachuun ija keenyarratti midhaa fiduu mala. Dr Yoonaas,’’kishaafeewwan tokko tokko faayidaa qabeessa tahuun isaanii waan mirkanaa’e miti. Kaan immoo kan miidhaa fidanillee tahuu malu,’’ ifa cuquliisaa ykn kan iskiriinii ni hir’isu jedhamuun bitaman akka fakkeenyaatti kaasu. ‘’Kishaafeen kompiitar yeroo fayyadamnu hin barabaachisu jechaa hin jiru. Ajaja hakiimaan keewwachuun yeroon barbaachisaa itti tahutu jira,’’ jedhu. Kanaan ala garuu lakkoosi dandeettii argaa namootaa kan kishaafee waliin wal simuu dhiisuu mala jedhan. Aduufi miishaginaaf kan bitaman immoo’’iji keenya akka dukkanaa’eetti gatii hubatuuf qaroo keenya ni bal’isa. Kutaa qaama keenyaa dullumni laaffisu keessaa tokko ija keenya. Keesumaa umriin 40 ceenaan iji ni dadhaba. Dandeeettiin arguu ijaallee ni dadhaba. DrYoonaas sababa isaa akka himanitti,  ijji dandeetti qabu kan ittiin sirreeffatu, maashaaleen boca ittiin geeddaratu waan dulloomaa deemaniif jedhan. Yeroo dargaggummaatti qaroon ijaa dhiyootti, fageenya giddugaleessaa fi halaalatti arguuf akka saphaattii deebii kan kennuu yooo ta’u, dullumni yeroo dhufu garu ajajamuu dadhaba. Yeroo akkasittii fullee ykn kishaafee ijaatu nu barbaachisa. Gama biraatiin moorri ijaa haguuguun ifa dabarsuuf rakkisa taasisa. Kunis argatuu ijaa gaddideessuu mala. Rakkoo ijaa akkasii fuullee ijaa keewwachuun haga tokko fayidaa qabaachuu mala. Rakkoon ijaa akkasii yoo hammate wal’aansa baqaqsanii yaaluu qofaan sirrachuu danda’a jedhan, ispeeshalistiin fayyaa ijaa. Rakkoon ijaa sababii dullumaatiin dhufan wal’aansatiin fooyyessuun kan danda’amu akkuma jiru, kan wayyeessuun hin danda’amne jiru. Dooktar Yoonaas akka himanitti, namoonni ijjisaanii akka tasaa ijjisaanii arguu dadhabuu hubachuu malu, garuu ijji akka tasaatti hin badu. Rakkoon ijaa dura turen turee fi ogeeyyii fayyaatiin hin sakattaa’amne ija namaa  hanga jaamsuuttii  miidhaa qaqqabsiisuu mala jedha. Keessattuu gilaakoomaan otoo mallattoo hin agarsiisiin , narvoota ijaa miidhuun qaroo namaa jaamsuu mala. Kanarraa ka’uuni namoonni umuriin isaanii ganna 40 olii yeroo yerootti sakatta’iinsa fayyaasaanii tasisuun kan barbaachiseef.


Itoophiyaan Ayerlaand birmadummaa koorratti 'shira xaxaa' jirti jechuun himatte

Itoophiyaan waraanaa Kaaba Itoophiyaatti gaggeeffamaa jiruun walqabsiisee birmadummaa biyyakoo irratti 'shira xaxaa' jirti jechuun Ayerlaand himatte. Ministirri Dhimma Alaa Itoophiyaa Dammaqaa Makoonniin gitasaanii kan ta’an Ministira Dhimmaa Alaa Ayiriish, Simoon Kooveeniif xalayaa barreessuu miidiyaan biyya keessaa gabaasaniiru. Obbo Dammaqaan xalayichaas Ayerlaand sochiilee "hin eegamne" kanneen faallaa birmaddummaafi tokkummaa Itoophiyaa ta’an irraa akka of qusattuuf gaafachuufiidha xalayicha kan barreessan. Ministirri Dhimmaa Alaa Obbo Damaqaan akka jedhanitti, Ayerlaand teessoo Mana-Maree Nageenyaa UN keessaa qabduun deeggarsa humnootii Tigraayiif dhiyeessuufi Itoophiyaarratti dhibbaa taasisuuf fayyadamti. Erga waraanni Tigraay eegalee kaasee biyyoota Lixaa kanneen dhimma waraaana Itoophiyaa kananrratti walga'iiwwan waamuuf dursaan eeraman keessa Ayerlaand tokko. Kana malees, sababiiwwan walitti dhifeenyi Itoophiyaafi kan Gamtaa Awurooppaa waliiin jiru akka hin fooyyoofnee taasisan keessaa tokko Ayerlaand ta’uus kaasan. Haaluma walfakkaatun, Gorsaan Nageenya Biyyaaleessaa Ministira Mummee Abiy Ahimad, Ambaasaaddar Reediwaan Huseen, Ayeraalnd waggoota lamaan darbaniif walitti fufiinsaan cimsitee Itoophiyaa tuffatteetti jedhan. Ambaasaadar Reediwaan barreeffama miidiyaa hawaasaa gubbaatti qoodaniin, yaaliin mootummaan Itoophiyaa irra dedeebiin haalicha sirreessuuf taasisees dhageettii hin arganne jedhan. Kanaaf, yeroo ammaa ‘‘kan nama gaddisiisu walitti dhufeenyi keenya sadarkaa dhumaarra gaheerra’’ jechuun ibsan. Ayerlaand biyyoota waa’ee himannaawwan sarbamaafi ajjeechaa wal waraasa wagga lamaan dura Tigraayiitti eegaluun booda naannoollee ollaatti babalate ifatti dubbatan keessaa tokko. Waraana Kaaba Itoophiyaa kanaan namoonni kuma hedduutti lakkaa'aman ajjeeffamanii, kanneen miliyoonaan lakkaa'aman ammoo naannoo Tigraay, Amaaraa fi Affaar keessaa qe’eefi qabeenyaa isaaniirraa buqqa’uuf dirqamaniiru. Itoophiyaa kanaan dura waraanaa shororkeessummaa irratti taasiftuun michuu biyyoota Lixaa turte. Amma garuu waraanaa itti fufeefi rakkoo cimaa namoomaa mul’ataa jiruun walqabatee dhiibbaan irra gahaa jiru dabalaa jira. Mootummaan Itoophiyaas deeggarsi namoomaa gara naannoo waraanaan barbadooftee Tigraay akka hin galleef dhorkaa jira jechuun eejjansiiwwan deeggarsaatiin himatama. Uummanni miliyoona ja'atti siqu kan keessa jiraattu naannoon Tigraay  yeroo ammaa hanqina shaqaxawwaniifi tajaajilawwan bu’uuraarraa kan ka'een namoonni hedduun rakkoo hanqina nyaataafi qorichaatiif saaxilamaa jiraachuu madden BBCtti himaniiru.


US dabalatee biyyoonni jaha waraana Tigraay dhaabbatee gara mariitti akka deebii'amu gaafatan

Ameerikaa fi UK dabalatee biyyootni Lixaa jaha waraanni Kaaba Itoophiyaa hammaachuu fi dhiheessitii deeggarsa namoomaa rakkoo keessa galchuun isaatti '‘hedduu akka yaadda’an’’ ibsan. Ibsa waloo Roobii Onkoloolessa 12, 2022 baasaniin, Awustiraaliyaa, Denmaarki, Jarman fi Neezarlaandis ejjennoo Ameerikaa fi UK'tti dabalamuun, qaamoleen Itoophiyaatti wal waraanaa jiran [mootummaa Itoophiyaa fi humnoonni TPLF] hatattamaan dhukaasa akka dhaabaniif gaafatan. Biyyoonni kunnneen mootummaan Itoophiyaa fi TPLF dhukaasa dhaabuu waliigaluu qabu jedhan. Waraanni Kaaba Itoophiyaa waggoota lamaaf gaggeeffama jirus ji’oota shan erga qabbanaa’een booda baatii tokko dura deebi’ee eegale. Ka'umsa isaatiifif qaamooleen lamaanu quba walitti qabu. Qaamoleen lamaan jaarsummaa Gamtaa Afrikaa jalatti marii nagaaf taa’uuf waliigaluusaanii beeksiisan illeen mariin torban darbe Afriikaa Kibbaatti ni taa'ama jedheme tures sababii rakkina 'loojissitiikiin' jedhamun yeroo adda hin baaneetti darbuutu himame. '‘Furmaanni wal dhabdeedhaaf karaa waraanaatiin argamu hin jiru’’ kan jedhan biyyoonni kunneen, mootummaan Itoophiyaa fi TPLF marii nagaa Gamtaa Afrikaa jalatti gaggeeffamuun '‘marii nageenya buusuu’’ qabu jedhan. Waraanni Ertiraa humna waraanaa Itoophiyaa deeggaruun waraanicha keessatti hirmaataa jira jedhama. Biyyoonni Jahan amma ibsa baasanis hirmaannaa Ertiraa kana balaaleffataniiru. ''Humni waraanaa Ertiraa oppireeshinii Kaaba Itoophiyaatti taasisaa jiru dhaabuun naannicha keessaa akka bahu gaafanna,'' jedha. Itti dabalunis '‘qaamoleen alaa hundi wal dhabdicha hammeessuu irraa of qusachuu qabu’’ jedhan biyyoonni kunneen ibsa baasaniin. Bara 2020 yeroo waraanni Kaaba Itoophiyaa jalqabe waraanni Ertiraa naannoo Tigiraay galuun humnoota TPLF waraanaa ture. Dabalataanis haleellaa namoota nagaa irratti gaggeeffamu balaaleffataniiru. Tibbana mootummaan Itoophiyaa dhimma waraanaarrati ibsa baayyee kennuu baatus, TPLF namoota nagaarratti xiyyeeffachuun haleellaan diroonii fi qilleensaa raawwatamaa jira jechuun mootummaa Itoophiyaa fi mootummaa Ertiraa himatu. Mootummaan Itoophiyaa ibsa dhiheenya baasee tokkochaan buufata waraanaa fi bakka leenjii waraanaa TPLF irratti qiyyeeffachuun haleellaa qilleensarraa gaggeessuu himunsaa ni yaadatama. Ibsa kanarratti mootummaan Itoophiyaa irraa yaadni dhagahame jiraachu baatus, qondaalli TPLF Geetaachoo Raddaa 'yaaddoo' ibsuun ala ibsa 'gama lamaan gammachisuu fakkaatu' jedheera. Dabalataan ragaan qorannoo UN'tti Komishinii Mirga Namoomaafi Komishinii Mirga Namoomaa Itoophiyaa akkasumas kan garee Komishiniin Qorattoota Mirga Namoomaa Idil-Adunyaa dhiyeenya kana Itoophiyaatti baasan, humnootii waraanaa Itoophiyaa fi Ertiraan, humnoota TPLF fi Faannoodhaan Sadaasa 4, 2020 yeroo waraannii Tigraay itti eegalee kaasee sarbamni mirga namoomaa cimaan naannoo Tigiraay keessatti raawwachuu agarsiisa jedhan. Biyyoonni kunneen sarbama mirga namoomaa kamiyyuu naannicha keessatti qaamolee hundaan namoota nagaa irratti raawwatu balaaleffateera. Torban drabe keessa Paarlaamaan Gamtaa Awurooppaa waraana Kaaba Itoophiyaa ilaalchisee yaada furmaataa [Resolution] qopheessuun ni yaadatama. Paarlaamichis ibsa baaseen waraanni naannoo Tigiraayii fi naannoolee ollaa keessatti gaggeeffamaa jiru hatatamaan dhaabbatee karaan deeggarsi namoomaa ittiin ummata qaqqabu akka saaqamuuf gaafate. Parlaamichi naannolee waraanaan miidhaman kanneen keessatti deeggarsi namoomaa itti fufinsaan dhiyaachuu akka qabu ibsuun, nageenyi dhaabbilee naannicha keessa socho’anii eegamuu akka qabu jedhee tures. Waraanni Kaaba Itoophiyaa Sadaasa 2020 jalqabe badiinsa lubbuu kumaatamaa fi barbadaa'uu qabeenya biyyattii olaanaaf madda ta'eera.  Miiliyoonnis qe'eefi qabeenyaa isaanii irraa buqqa'uun baqachuuf dirqamaniiru.


Ajjeechaa Mo’iIboon Baqqalaarratti  hanga ammaa maal beekna?

Miseensa Gumii Sabaa Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) kan ture Mo’iiboon Baqqalaa Roobii galgala naannawaa Magaala Finfinnee bakka Saansuusii jedhamutti ajjeefamuutu himame. Hanga guyyaa lubbuun isaa darbeetti Dhaabbata Itiyoo Telekoom keessa kan hojjechaa ture dargaggeessi kun, rasaasaan erga rukutaameen booda yaalaaf gara Hospitaala Abeet jedhamutti erga geeffameen booda lubbuun isaa kan darbe. Haala ajjeechaa dargaggoo kanaarratti odeeffannoo argachuuf poolisii magaalaa Finfinneetti bilbillulleen milkaa'uu hin dandeenye. Itti-gaafatamaan sabqunnamtii ABO Obbo Lammii Gammachuu BBC’tti akka himaniitti, Mo’iiboon bara 2017 irraa  kaasuun miseensa Gumii Sabaa ABO ta’uun tajaajilaa ture. “Mo’iiboon waggoota dheeraadhaaf mana hidhaatti dararamaa ture. Haala qabaatamaa mul’achaa tureen ammoo namni mana hidhaatii bahe yeroo hedduu ni ajjeefama. Naqamteettis wanti akkanaa mudatee ture,” jedhan. Mo’iiboon barreessaa kitaaba ‘Dorrobaa’ jedhamuuti. Hiriyaa isaa yeroo dheeraa ta’uu kan himu Lalisaa Idiris, dargaggeessi kun qabsoo sabaa keessatti nama aarsaa guddaa kanfalaa asbgahe ture jedha. “Mo’iiboon bara 2014 sababuma siyaasaatiin dararaa hedduu erga keessumeessee booda Yunvarsiitii Jimmaatii barnoota irraa ari’ame. Ergasii gara Naqamtee deemee Yunvarsiitii Riiftivaaliitti barumsasuu jalqabe. Achiis qabamee Qilinxootti hidhame,” jedha. Mo’iiboon nama si’aa hedduu du’a jalaa oolaa ture akka ta’eefi yeroo manni hidhaa qilinxoo gubaatee turettis namoonni biraa du’anii inni akka carraatti du’a oole jedha. Dargaggummaa isaatti gidiraafi dararaa manneen hidhaa Magaala Jimmaa, Ma’ikalaawwii, Qilinxoofi Shawaa Roobit keessa darbuun bara 2016 hidhaarraa akka lakkifames hima. Dhimma ajjeechaa isaas poolisiin Magaala Buraayyuu qorachaa akka jiru himameera. Dhaabni Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) ajjeechaa qondaala isaa kana ilaalchisuun ibsa Onkolooleessa 13, 2022 baaseen, ajjeechaan gara-jabinaa lammiilee nagaa hidhannoo hin qabne irratti raawwatu sadarkaa yaaddessaarra gaheera jedhe. Qondaala siyaasaa, dargaggeessaafi onnataa akkasii dhabuutti hedduu gadduu kan hime dhaabni ABO, aarsaan kamuu kan qondaalota ABO fi Oromoo irratti raawwatu qabsoo taasifamu abdii kutachiisuufi dhaabsisuu akka hin dandeenye jala muruun ibsina jedha. Dhaabbileen mirga namoomaafi kanneen dhimmisaa ilaallatu kanneen biyya keessaafi idil - addunyaa qaamni walabaa ajjeechaa qondaala kanaafi Oromoota nagaa ajjeefaaman biroo akka qoratuufis waamicha godheera. Mo’iiboon Baqqalaa Godina Wallagga Bahaa aanaa Kiiramuutti kan dhalate yoo ta’u, bultii kan hin hundeeffanne ta'uu hiriyaansaa himeera. Reeffi dargaggeessa kanaa Magaala Finfinnee irraa gara Naqamteetti akka geeffameefi sirni awwaalcha isaas Jimaata Onkololeessa 14, 2022 waldaa Guutuu Wangeelaa Naqamteetti akka raawwatamu hiriyootasaarraa odeeffanneerra.


Irreecha Hora Finfinnee uffata aadaa Oromoon faayame irratti suuraalee filatamoo

Sirna galateeffannaa fi kadhaa Waaqaa kan ta'e Irreechi, kan bara 2022 kabajamuu eegaleera. Irreechi baranaa Onkoloolessa 1 fi 2, 2022 kan kabajamu yoo ta'u, jalqabarratti kan kabajamu Irreechi Hora Finfinnee eegaleera. Uummanni Oromoo uffata aadaan faayamee ba'e magaalaa Finfinnee bareecheera. Bakka irreeffannaa magaalaa Finfinnee-Malkaa Doloolloo Buddeenaa fi naannoon isaa qeerroowwan, qarreewwan, abbootii Gadaa fi haadholee siinqee akkasumas foollee Oromoon faayamaniiru. Irreechi sirna uummata Oromoo ta'us kan irratti hirmaatu garuu uummata Oromoo qofaa miti. Sabaa fi sab-lammoonni kutaalee biyyattii garaagaraa irreecha Finfinnee kanarratti argamaniiru. Uffata aadaa isaaniin faayamuun sirnicha bareechaniiru. Irreechi bakka araaraa, jaalalaa, qulqullummaa fi tokkummaan itti cimuudha jedhu namoonni irreecharratti hirmaatan. Uummanni Oromoo kutaalee biyyattii garaagaraa irraa dhufan walarguutti gammadanis, kanneen sababoota rakkoo nageenyaa fi balaa hongeen hin argamanis jiru. Tokkummaan irreecha kanarratti mul'ate addunyaaf fakeenya kan ta'uudha. Irreecha baranaa irratti qacceewwan Oromoo Keeniyaa keessa jiraatanis argamaniiru. Keeniyaa keessa Oromoonni hedduun kan jiran yoo ta'u waggoota kurna hedduuf qomoosaanii Oromiyaa jiruun walarganii hin beekan. Waggaa hedduu booda barana sanyiisaanii dubbisuuf gara Itoophiyaa imalaniiru.


Haleellaa Horroo Guduruu namoota hedduu galaafatee, kumaatama buqqise

Naannoo Oromiyaa Godina Horro Guduruu Wallaggaatti haleellaa walduraa duubaan aanaalee garagaraa keessatti raawwatameen namoonni dhibbaan lakkaa’aman ajjeefamuu isaanii namoonni ijaan arganii fi haleellaa kana baqatanii gara naannoo biraatti ce’an BBC’tti himan. Namootni haleellicha baqatanii gara naannoo Amaaraatti deemanii fi Yuunivarsiitii Wallaggaa Kaampaasii Shaamuu keessa buufatan akka jedhanitti, haleellaan kun erga jalqabamee torban hedduu lakkoofsiseera. Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa Fulbaana 16/2015 Ibsa baaseen, Hagayya 25, 2014 irraa eegalee aanaalee Amuruu, Horo Bulluqii fi Jaardagaa Jaartee keessatti torban sadiin keessatti haleellaa raawwatameen lammiileen nagaa 100 ol ta’an ajjeefamaniiru. Komishinichi haleellaa kanaaf itti gaafatamtoota  jechuun Waraana Bilisummaa Oromoo (ABO-Shanee] hidhattoota Faannoo fi namoota dhuunfaa eereera. Komishinichi hidhattootni haleellaa saba irratti xiyyeeffate lammiilee nagaa irratti raawwachuu akka hin qabne hubachiisuun, haleellaan kun itti fufee babal’achuu danda’a jechuun yaaddoo qabus ibseera. Namootni ijaan argine jedhanii fi baqachuun naannoo Amaaraa galuu himan, miseensota maatii isaanii dabalatee namoonni nagaa hedduun hidhattootaan ajjeefamaniiru. Keessattuu, Kamisa, ALI Fulbaana 12/2015, ganama sa'aatii 11:00 irraa eegalee, Aanaa Jaardagaa Jaarteetti haleellaan haaraan kan raawwatame yoo ta'u, namoonni hedduun, kan lakkoofsa isaanii hin beekamne, ajjeefamuu isaanii himaniiru. Akka namoonni ijaan argan kunneen jedhanitti gareen hidhattootaa haleellaa kana raawwate "ABO-Shabee’’ yoo ta'u, haleellaan kun ''eenyummaa irratti hundaa'uun'' akka ta'e dubbatan. Isaan kana haa jedhan malee haleellaa naannicha keessatti qaamolee adda addaan raawwateen lubbuun namoota sabaan Oromoo tahanii hedduun darbeera. Namootni hedduun hidhattoota Faannoon ajjeefamuun kaan ammoo qabeenyi isaanii saamamee kaan gubatee qe’ee isaanii irraa buqqa’uun gara aanaalee ollaa fi gara magaalaa godinichaa- magaalaa Shaambuutti baqachuu namootni BBC’n dubbise himaniiru. Biiroon Kominikeeshinii Mootummaa naannoo Oromiyaa Fulbaana, 14/2015 Ibsa baaseen, ''gareen hidhattootaa godina Horroo Guduruu keessatti haleellaa bananiin namootni nagaa fi miseensotni milishaa’’ ajjeefamuu hime. Lakkoofsa namoota du’anii garuu hin ibsine. Waraanni Bilisummaa Oromoo, kan mootummaan ‘’shororkeessaa’’ jechuun labse garuu namoota nagaa irratti haleellaa akka hin raawwanne himu. Hidhattootni Faannoo aanaalee naannoo Oromiyaa karaa Godina Horroo Guduruu daangaa irra jiran galuun yeroo hedduu haleellaa raawwataa turuu mootummaan naannoo Oromiyaafi jiraattotni naannichaa irra dedebiin ibsaniiru. Kan ammaa kana irratti garuu mootummaan naannoos ibsa bal’aa hin kennine. Ji’uma darbe keessa aanaa Horroo Bulluq galuun namoota nagaa 40 ol ajjeesuu namootni BBC’n dubbise himaniiru. Akkasumas hidhattootni Faannoo aanaa Amuruu magaalaa Hagamsaa galuun haleellaa rraawwataniin yoo xiqqaate namootni 60-70 ol ajjeefamuu komishiniin mirgoota Namoomaa Itoophiyaa ibseera. BBCn eenyummaa garee hidhattootaa haleellaa kanaaf itti gaafatamummaa qabu jedhamanii waan jiraattotnii fi aangawootni naannichaa jedhaniin ala qaama biraa irraa yaaliin mirkaneessuuf godhe hin milkoofne. Jiraattuun magaalaa Jaardagaa Jaartee daa'ima ishee ji'a shan dabalatee ijoollee ishee sadii waliin qe'ee isaanii irraa buqqa'an, Kamisa Fulbaana 12, 2015. Dhukaasni ganama sa'aatii 11:00 irratti eegale, galgala hanga sa'aatii 1:00tti akka ture ibsan. Guyyootaaf erga dhokatanii booda Dilbata darbe ganama gargaarsa human nageenyaa Federaalaa naannoo sana jiraniin naannoo sana gadhiisanii akka bahan himan. ''Akka carraa ta'ee gama gubbaa waan turreef humni federaalaa naannoo sana yeroo gadhiisu nu fuudhanii deeman. Garuu ummanni Amaaraa magaalattii keessa jiru hin hafne. Eeruu fi manaa manaa sakatta'uun ajjeefamaniiru,'' jetti. Jaardagaan Jaartee erga gadhiisanii bahanii boodas, Fulbaana 15/2015, Aanaa Amuruu keessattis haleellaan walfakkaataan raawwatamee namoonni achi turan tokko tokko isaan waliin baqachaa akka turan dubbatan. Itti dabaluudhaanis maatiin ishee isaan irraa adda bahuun gara boodaatti hafan du’uu fi jiraachuu isaanii akka hin beeknee fi yaaddoo qabaachuu himan. Haleellaa kanaan namoonni meeqa akka du'an adda baasuun rakkisaadha kan jette haati kun, "namoonni mana keessatti cufachuun dhokatanii turanis  waan ajjeefamaniif lakkoofsi kun baay'eedha" jette. Jiraataan aanaa Jaardagaa Jaartee haleellicha baqate gara biraa BBC’n dubbise haati isaanii waggaa tokko dura haleellaa naannoo sanatti raawwatame hordofuun qe’ee isaanii irraa buqqa’uu himuun, ammallee magaalaa Haroo keessa akka jiran dubbate. Amma innis qe'ee isaa irraa buqqa'uu hime. ''Yeroo dhukaasni eegalu mana keenya cufanne. Erga balbala rukutanii booda deeman. Xiqqoo booda milishoonni [dhalattoota Amaaraa hidhatanii] wal loluu eegalan. Sana booda Kamisa halkan sa'aatii 8:00tti baanee mooraa federaalaa keessa galle. Humni federaalaas hidhattootatti duulee lolaa ture. Sana booda Sanbata halkan gara Amuruutti nu geessan’’ Jedhe. Jiraataan kun  ''Amuruu hidhattootaan haleelamera,'' jedhan. Booda miilaan fageenya dheeraa deemuun magaalaa Buree akka galan hime. Haleellaa hidhattoota Amaaraan naannoo isaanii gadhiisanii akka bahan kan himan jiraattoonni aanaa Amuruu gandootaa aanichaa keessa nagaan hin jiru jedhu. Jiraattota aanichaa dubbsine keessaa tokko,’’haleellaan gaafa raawwatamu jalqaba gara aanichaatti baqanne. Achi yeroo nu arii’an immoo gara bosonaa baqanne. Aanaa Amuruutti qaamni gaaddisa nuuf tahe hin turre. Gara fuulduraattis ni jiraata jedhee hin yaadu. Yaaddoo keessa jirra,’’ jedha. Haleellaa kanaan namoonni ajjeefamuu, manneen barnootaa gubachuufi qabeenyi saamamuu dubbataniiru. ‘’Shanee hidhachiistu, ni soortu, dahoo kennituufi jedhanii nu himatu. Nama nagaa haleelanii Shanee rukkunne jedhu. Warri Faannoo Godina Horro Guduruu keessatti lafa hin qabdan deemaa nuun jedhu. Iyyinaanis homaa deebii hin arganne,’’ jedhaniiru. ‘’Inumaa isaaniin mootummaan meeshaa hidhachiisaa ture. Uummanni miidhame jedhus Shanee yoo baastan malee homaa gochuu hin dandeenyu jedhu. Nuti Shanee akka horiitti hidhuu dandeenya?’’ jiraataan kuni dubbatu. Jiraataan maqaan isaanii hin eeramne biraas rakkoon naannichaa amma waggaa tokkoo ol taheera jedhu. Akka jiraataan kuni jedhanitti, haleellaan kan raawwate ''humnoota Amaaraa Faannoo jedhamaniin yoo ta'u kan nurratti qindeesse immoo namoota warra aanaati,'' jechuun himatu. Jiraataan kun kana haa jedhan malee, mootummaan Federaalaa dhuma torbee darbee ibsa dhimma kanarratti baaseen hidhattoonni Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO), kan mootummaan ABO Shane jechuun waamuun, aanaa Jaardagaa Jaartee keessatti milishootaa fi uummata nagaarratti ajjeechaa raawwatan jechuun himate ture. Dhalattoonni Amaaraa naannichaa garuu hidhataan Faannoo jedhamuu akka hin jirreefi ofirraa ittisuuf jecha milishoonni lakkoofsaan muraasa meeshaa hidhatan kan mootummaan beeku jiru jedhan. Haleellaa dhaabachuu dideefi deebii Koomishinii Mirga Namoomaa Itoophiyaa Qondaalli Komishinii Mirga namoomaa BBCn dubbise Imaad  haleellaa hidhattootaan godinicha keessatti raawwatameen namoonni nagaa 100 ta'an ajjeefamuu, kanneen kumaatamaan lakkaa'an qee'efii qabeenya saanii irraa buqqaafamuu akkasumas qabeenyaan ummanni naannichaa ittiin jiraataa ture hedduun saamamuu ragaan odeeffatan akka agarsiisu dubbatan. Dhaabbanni isaanis ajjeechaan namoota nagaa irratti raawwatamu qolachuufis tarkaanfiin rakkoo naannoo sana jiru madaalu hin fudhatamne ammantaa jedhu kaasaniiru Obbo Imaad. Kanaafu, ammas mootummaan rakkoon sun walxaxaafi hammataa akka ta'e hubatee tarkaanfii rakkinicha madaalu akka fudhatuuf waamicha taasisan. Komii jiraattoonni kaasana kanaaf bulchiinsa godinichaa fi aanaalee rakkoon nageenyaa keessatti mudate akkasumas mootummaa Oromiyaa fi feeraalaarraa irraa deebii argachuuf yaaliin BBCn taasisee hin milkoofne. Naannoo Amaaraatti koominshinii ittisa balaa fi wabii nyaataatti itti gaafatamaan sabaa-himaa, Obbo Iyyaasuu Masfin yeroo dhihootti haleellaa qaqqabeen namoonni buqqa’an akka jiran himuun lakkoofsi isaanii meeqa akka tahan baruuf hojjechaa akka jiran himan. Obbo Iyyaasuun akka jedhanitti namoonni waggaa 30 ol jiraatan haleellaa sodaachuun gara sanyii jira jedhamutti ergamaa akka jiraniifi iddoo arganitti baqachaa akka jiran himan. Kana duras haleellaa wal-fakkaataa Oromiyaa keessatti mudateen baqatanii magaalawwan Amaaraa keessatti lammiileen dahatanii jiran jiru jedhan. Jiraattota kanaaf deeggarsi gahaa godhamaafi akka hin jirres himaniiru. Waraanni Kaaba Itoophiyaatti deebi’ee ka’uu irraan kan ka’e buqqaatotaaf deeggarsi mootummaa federaalaa dhiyaate akka hin jirre himaniitu turan. Yunivarsiitii Wallaggaatti daarektarri kaampaasii Shaambuu  Dr Bayyana Balaay, godinichatti haleellaawwan iddoo garaagaraatti raawwataaniin buqqaatonni mooraa yunivarsiitichaa keessatti qubatanii akka jiran himan. Dr Bayyanan akka jedhanitti Fulbaana 16/2015 A.L.I halkan sa’atii 12;00 irraa qabee  gara moorichaattii akka galaniifi guyyaa lama keessatti namoonni galmaa’an lakkoofsi isaanii 3722 tahuu jedhaniiru. Lakkoofsi isaanii dabalaa waaan dhufeef hoggantoonni godinichaa iddoo biraa isaan qubachiisaa jiraachuufi kaan immoo firoota isaanii barbaadanii kan deeman jiru jedhan. Buqqaatota keessaa, ‘’daa’imman,dubartootaafi haadholiin hoosisan akkasumas dubartoonni ulfaa,’’ jiraachuu himuun daarektarichi qorumsa kutaa 12ffaa yeroo kennuuf qophaa’aa jiranitti kuni mudachuunsaa rakkoo akka itti tahes himaniiru. Baqattoonni jalqaba dhufan Jaartee Jaardagaa irraa kan buqqa’an yoo tahu boodarra garuu namoonni dhufan daballaan rakkoon gara naannoo biraatti babal’achuu hubannee jedhan Dr Bayyanan. ‘’Namoonnii buqqa’an, ‘’qaamni hidhate akka isaan buqqaase namni baayyeen jalaa du’uufi isa du’ellee awwaallchuu akka hin dandeenye,qabeenyi isaanii akka jalaa barbadaa’e akkasumas maatii isaanii jala akka wal-jalaa badan,’’ himaniru jedhan. Daarektarichi akka jedhanitti baqattonni kunneen kan deeggaramaa jiran hawaasa yunivarsiitichaafi nyaata namni naannoo fiduuni.. Waggoota darban keessatti Oromiyaa keessatti haleellaa sabummaan wal-qabatuun namoonni nagaa ajjeefamuu gabaafamaa tureera. Mootummaan yeroo garaagaraatti haleellaa kana ‘’ABO shaneetu’’ raawwata jedhus Waraanni Bilisummaa Oromoo garuu kana ni haala. Tahus ammallee haleellaan ijoolleee, haadholiifi namoota nagaa biroo irratti qaqqabu hin dhaabanne.