'Mootiin TiikTok' Kaabii Laamee lammummaa Xaaliyaan argachuusaatti maal jedhe?

TiikTook irratti namni baayyee beekamaa ta'e Kaabii Laamee lammummaa Xaaliyaanii argate. Kaabiin  dhalataa biyya Seneegal yoo ta'u, TiikTook irratti hordoftoota miliyoona hedduu qabaachudhaan namni isa gitu hin jiru. Yeroo ammaatti TiikTook irratti hordoftoota miliyoona 148 qabaachuun, mootii TiikTook jedhama. Dargaggeessi umurii 22 mootii TiikTook ta'e Kaabin daa'imummaa isaatii jalqabee Xaaliyaan keessa jiraataa kan ture ta'us, lammummaa biyyattii kan argate reefu amma. Kaabin ammayyuu paaspoortii Seneegal kan harkaa qabu yoo ta'u, lammummaa Xaaliyaanii argachuu isaatti "akka gammade" miidiyaaletti himeera. Waggoota heddu Xaaliyaanii keessa erga jiraatee booda torbee darbe lammummaan kan kennameef ta'us "yeroo hunda lammummaa Xaaliyaanitu natti dhagahama" jedhe. Miirri isaa lammummaa osoo hin argatinis ta'ee, erga argatee booda tokkuma akka ta'e dubbata Kaabii Laamee. Dargaggeessi kun sagalee osoo hin baasin taajjabbii isaa sochii qaamaa qofaan argisiisudhaan TiikTookaroota Ameerikaa dursuudhan sadarkaa tokkoffaa irratti argama. Kanaan dura hordoftoota heddu qabaachudhaan dursaa kan ture Chaarli Di Amiiliyoo ture. Yeroo ammaa kana Kaabii Laamee hordoftoota miliyeena 148 horachuun  yoo dursu, Chaarli Di Amiiliyoo ammoo hordoftoota miliyeena 142.8 qabaachun itti aana. Bara 2020 tti Chaarliin TiikTook irratti hordoftoota miliyoona 100 horachuun addunyaa ajab jechisiisee ture. Kaabin TiikTook irratti mul'achuu kan eegale, weerara koronaa booda. Sababa weerara korononaatin yeroo biyyoonni Awurooppaa balbala cufatan, innis hojiirra hari'amee mana taa'uf dirqame. Haa ta'u garuu, galee harkaa fi miila maratee hin teenye. Kutaa ciisicha isaa keessa taa'ee yeroo namoonni waanuma salphaa ta'e tokko karaa salphaa ta'een hiikuu dhiisanii karaa fagoo deeman ilaala. Kanuma fuudhee sagalee osoo hin dhageessisin mallattoodhan agarsiisun jaalatamummaa horachuu jalqabe. Har'a Kaabii Laamee nama umurii dargaggummaatti beekamtii fi qabeenya guddaa horate ta'ee jira. Dargaggeessi umurii 22 dhalataa Seneegal, amma lammummaa Xaaliyaanii argate kun bara 2020 yeroo sababa weerara koronavaayirasiitin warshaa hojjatu keessaa hari'amu kalattiidhan gara mana maatii isaa deeme. Namni hojii biraa barbaaddata jedhee isa eega, inni garuu guyyaa guyyaadhaan TiikTook irratti viidiyoo maxxansuu eegale. Jalqaba yeroo TiikTook irratti viidiyoowwan garaa garaa maxxansu akkanatti salphaatti dafee beekamtii nan argadha jedhee waan yaade hin fakkaatu. Viidiyoon inni irratti xiyyeeffatu namoonni sababa tokko malee waanuma salphaa tokko gochuuf karaa fagoo maalif akka deeman irratti. Akka inni jedhutti namoonni heddu kan isa jaalataniif fuulli isaa waan nama kofalchiisufi. Kan biraa ammoo yaada isaa ykn afaan isaa hubachuuf dubbachuun barbaachisaa ta'uu dhisuu isaati. Fuula isaa fi sochii harka isaa qofaa ilaalun ergaa isaa salphaatti hubachuun ni danda'ama. TiikTook irratti viidiyoowwan nama kofalchiisan alatti Kaabii Laamee kubbaa miilaa akka jaalatu dubbata. Kilaboota kubbaa miilaa keessaa Juveentus akka deeggaru hime.


Elon Musk uggura Twitter akkaawuntii Tiraamp irra kaa'ee ture kaase

Abbaan qabeenyaa Twitter haarayaa Elon Musk, uggura akkaawuntii Donaald Tiraamp irra kaa'amee ture kaasuun deebisuufi hime. Kunis tujaarichi gaaffii hordoftootasaa gaafachuun, fayyadamtoonni deebi'uu Aabba Tiraamp erga deeggaran boodadha. ''Uummanni yaadasaa ibsateera,'' jechuun Musk twiit tolche - fayyadamtoota miiliyoona 15 filatan keessaa, %51.8 kan tahan uggurri akka kahu deeggaran. Haatahu malee pireezidaantiin US duraanii gara pilaatifoormii kanatti deebiyuu dhiisuu mala - maaliif jennaan, ''Sababni [itti deebi'uuf] natti hin mul'atu,'' jechuun dhiyeenya dubbatee ture. Akkaawuntiin Tiraamp 2021 keessa sababa yaaddoo hokkora kakaasuu mala jedhuun ugguramee ture. Hooggansi Twitter duraanii deeggartoonni Donaald Tiraamp Amajjii 6 gamoo US Kaappitol humnaan erga seenanii guyyootaan booda tarkaanficha fudhate. Gaafas wayita Kongiresiin biyyattii walitti qabamuun mo'icha Joo Baayidan raggaasuuf jedhutti, namoonni hedduun humnaan cabsanii gamoo Kaappitol seenan. Hokkora kanaanis namoonni afurii fi miseensi poolisii tokko lubbuu dhabaniiru. Hokkora kanaan booda akkaawuntiiwwan Facebook, Instagram fi YouTube Aabba Tiraamp hordoftoota miiliyoona hedduu qabanis ugguraman. Ji'oota hedduu boodas, miidiyaa hawaasaa ofiisaa Truth Social jedhamu banate. Guyyootaan dura namni siyaasaa kun dorgommii pireezidaantummaa 2024tti gaggeeffamu irratti akka dorgomu ifa godheera. Tujaarri addunyaa kanaa Elon Musk, ji'a dabre keessa ture doolaara bn44 baasuun Twitter kan dhuunfate. Akkuma dhufeen marsaa hawaasaa kana keessatti jijjiiramoota hedduu hojiirra kan oolche oggaa tahu, qajeelfamoota haasaa jibbaa fi oduu sobaa dhaabbatichaa laaffisuu mala jedhamees sodaatamaa jira. Filannoon 'midterm' Ameerikaa Sadaasa 8 hin gahin dura, Musk gaaffii akkaawuntii Tiraamp ni deebistaa jedhuuf akkasiin deebisee ture: ''Hanguma namni Tiraamp yoom deebiya jedhee na gaafatuun otoo doolaara tokko argadhee, silaa Twitter maallaqa maxxansaayyu!'' Jalqaba torban kanaatti ammoo, gamoowwan waajiraalee kaampaanichaa yeroof cufaa tahu jechuun hojjettootaaf himee ture. Taateen kunis kan dhagahame wayita hojjettoonni lakkoofsa guddaa qaban kaampaanicha gadhiisaa jiru jedhamuun gabaafametti. Kunis Musk hojjettootaan ''sa'aatii dheeraaf si'oomina guddaan hojjedhaa yookaan gadhiisaa'' jechuun filannoo erga kenneefi.


Tiwiitar hojjattoonni hanga torbee dhufuutti waajjira akka hin seenne dhorke

Tiwiitar gamoowwan waajjiraaleen isaa keessa jiran yeroof cufaa ta'uu hojjattootatti hime. Ergaa hojjattootaaf ergame BBC'n kan ilaale yoo ta'u, waajjiraaleen hanga Wiixata Sadaasa 21'tti kan cufaman ta'u. Sababni garuu hin kennamne. Kunis kan ta'e wayita hojjattoonni hedduun waamicha Iloon Maski akka yeroo dheeraafi cimina guddaan akka hojjatan yookaan akka ba'aniif taasise hordofuun wayita gadhiisaa jiranittidha. Ergaan hojjattootatti ergames akkas jedha: "Odeeffannoo isiniif kenname kana miidiyaa hawaasaa yookaan miidiyaa irratti yookaan bakka biraatti dubbachuurraa of qusadhaa." Sochiin kun wldaalee hojjattootaa waan dammaqse fakkaata, UK'tti waldaan hojjattoota teeknoloojii dhimma kanarratti ibsa akka kennuuf Tiwiitara UK wal-ga'iif gaafatee jira. Barreessaan olaanaa waldichaa Maayik Kilaansii akka jedhutti, "gochi akkasii callifamee kan bira darbamu miti." Namoonni kumaatamni dhaabbaticha dhiisanii ba'aa akka jiran mallatoowwan mul'achaa jiru. Hojjataan Tiwiitar duraanii maqaan akka hin eeramne gaafate akka jedhutti: "Yeroo wanti hunduu qulqullaa'u, nama 2,000 hin guunnetu hafa jedheen yaada," jedha. Namni garee isaanii keessa jiru hundi ba'uu himu. "Hogganaan garichaa ari'ameera achiis hogganaan isaa ari'ame. Kan isaaniin hogganaa ture ammoo warreen duraan hojiirraa dhorkaman keessaayyu." Namni biraan ammoo, sa'aatii dheeraa hojjachuuf hayyamamaa ta'anus akka jedhametti hojjachuuf garuu qophii miti jedhani. "Durumaanuu torbeetti sa'aatii 60-70 wayitan hojjachaa jirutti, nama imeeliin irra deddeebi'ee 'warra adda ta'e qofatu hojirratti hafa' jedhee nama doorsisuuf hojjachuu hin feene. Tiwiitar yaada akka kennuuf gaaffiii BBC irraa dhiyaateef deebii hin kennine. Dhimma hojjattoonni gadhiisuu ilaalchisee, pirezidantiin itti aanaa duraanii Tiwiitar Biruus Deezlii, injinaroonni duraanii dhaabbatichaa, miidiyaan hawaasaa kun 'Wiixatarraa eegalee hojachuu dhiisuu mala' jechaa jiru jedhu. Tajaajiloonni miidiyaa hawaasaa kanaa muraasni injinaroonni achitti argamuun kan sochoosan ta'uu eeruun, yoo namoonni kunneen hojiirraa ba'an "eessaa dhufa?" jechuun dhimmichi dhugaa ta'uu ibsu. Tiwiitar walumaagalatti hojjattoota idilee 7,500 ol kan qabu yoo ta'u, hojjattoota al-idilee kumaatamaan lakkaa'amanis qacaree hojjachiisa. Isaan kanneen keessaas %50 hojiirraa akka ari'an eegama. Abba Maski doolaara biiliyoona 44'n erga Tiwiitariin bitee booda jijjiiramoota gurguddoo taasisaa kan jiru yoo ta'u, gabaasota dhaabbatichi cufachuu mala jedhaniin waan yaadda'e hin fakkaatu.


Tik Tookaroonni qondaala mootumaatti qoosan uleedhaan al 20 akka reebaman murtaa’e

TiikTookaroonni Naayijeeriyaa lama miidiyaa hawaasaa irratti qondaalota mootummaatti qoosan adabbiin reebichaafi kutaa dhaddachaa akka qulqulleessan itti murtaa’e. Mubaarak Isaa Mohmaammad fi Mohaammad Balaan  Naayijeeriyaa Kaabaatti bulchaa  Kaanoo Abdullaahii Gaanduujee  maqaa balleessuun himataman. Abukaatoon jara lameenii murtoo kana irratti gaaffii hin kaasnu jedheera. Naayijeeriyaatti namoonni miidiyaa hawaasaa irratti baacoo fayyadamuun dhimma siyaasaa fi hawaasa irratti qeeqa kennan baay’achaa jiru. Mubaarakii fi Muhaammad  torbee darbee bulchaa naannoo kana lafa saamuu, malaammaltummaa fi hojii yeroon fixaan hin baasan jechuun itti qoosan. Abbaan alangaa Waadaa Ahmad Waadaa, namoonni kunneen bulchaa maqaa balleessuu irra darbee gochaan isaanii nagaa uummataa jeequu danda’a ture jedhan. Namoonni kunneenis balleessitoota akka tahan amanuun abbaan seeraa uleen al 20 akka reebaman, doolaara 20 akka kaffalaniifi kutaa dhaddachaa guyyoota 30f akka qulqulleessan irratti mure. Kana malees miidiyaa hawaasaa irratti bulchaa Kaanuu, Gaandujee dhiifama akka gaafatanis itti himameera. Abukaatoon namoota lameen kanaa Bashiir Yuusuuf, murtoo kana irratti gaaffii akka hin kaasne himan. Sababaiinsaas murtoon kennamu kan hidhaa nama galchuu gatii hin taaneefi jedhan. Naayijeeriyaatti lakkoofsi dargaggoota Tik Tok fayyadamanii baay’achaa dhufeera. Fayyadamtoonni miidiyaa hawaasaa kanaa baacoo motummaa qeequ viidiyoofi suuraalee fayyadamuun gadhiisan yoo tahu kanaan hordoftoota danuus horatu. Bulchiinsa Kaanuu keessa uummanni garri caalu amantii Islaamaa kan hordofu yoo tahu, bulchiinsota Kaaba Naayijeeriyaa seera Shari’aan hogganaman keessaas tokko dha. Seerri Shari’aa kuni seera biyyaa wajjin hojjeta, tahus seera Shari’aatiin Musliimota qofatu adabama.


TikTok namni umrii 18 gadii 'laayiviin' ergaa akka dabarsuu hin dandeenye dhorkuuf

BBC'n Siiriyaa keessaa daa'imman TikTok irratti kallattiin galuun deeggarsi akka godhamuuf kadhachaa jiraachuu gabaasuu hordofee dhaabbatichi umrii isa xiqqaa kallattiin dhaamsa dabarsuuf hayyamamu 16 irraa gara 18 akka ol guddisu ibse. BBC'n gabaasa isaa keessatti kaampiiwwan baqattootaa Siiriyaa jiru keessaa akkaawuntiiwwan dhibbaan lakkaawwamaniin daa'imman kallattiin galanii deeggarsa kadhachaa akka ture ibseera. Akkaawuntiiwwan kunniin gariin hanga doolaara 1,000 argataniiru. Haata'u malee deeggarsa arjoomame guutummaatti yeroo baasan dhibbeentaa 70 dhaabbatichatu fudhata. Dhaabbatichi dhimma kana ilaalchisee gaaffii BBC irraa dhiyaateef hordofee umriin inni xiqqaan fayyadamaan TikTok kallattiin galee dhaamsa dabarsuu danda'u 18 fi isaa ol qofa yoo ta'e akka ta'u miurteessuu ibseera. Dhaabbatichi akkamiin murtee isaa umrii daangessu kana hojiitti akka hiiku hin ibsine. 'Meta' kan Facebook fi Instagram bulchuufi Youtube kan bulchu Google umriin xiqqaa namni akka live galee ergaa dhaammatu hayyaman 13 yeroo ta'u qabiyyii isaanii nama arguu danda'u irratti dhorkaa umrii kaahuu akka danda'anis hiree kenna.  BBC'n ji'oota shaniif garee 'BBC's Global Disinformation Unit', BBC Arabiffaa fi 'BBC eye Investigation' waliin ta'uun akkaawuntiiwwan 300 Kaaba Lixa Siiriyaa irraa 'live' galuun qabiyyee dhiyeessan hordofaa ture. Seerri TikTok kallattiin kennaa naa arjoomaa jedanii gaafachuu hin hayyamu, immoo warreen nama gowwomsanii maallaqa nama gaafataniif saaxilamuun akka hin jiraannes ittisa tolcha. Miidiyaan hawaasaa ammaan tana addunyaa gubbaatti hordoftoota hedduu argachuun dursaa jiru TikTok aappiin isaa yeroo biiliyoona 3.9 daawunlood godhameera. Bara 2017'tti hojii erga eegalee as appilikeeshinii isaan walqabatee qofa galii doolaara biiliyoona 6.2 argachuu dhaabbatni xiinxala hojjetu Sensor Tower jedhamu beeksiseera.


Waancaa Addunyaa 2022: Miira TikTok deeggartoota miiliyoonaaf fide

Mana barnoota qubeessuu Bukaayoo Saakaa irraa hanga xinxala gareefi tilmaama gooliitti, miidiyaan hawaasummaa keenya qabiyyee Waancaa Addunyaa Qataar hedduu qaba. Hashtaagi #FifaWorldCup jalatti viidiyoowwan jiran erga dorgommiin eegalee as si’a biiliyoona 12 ol daawwatamuu isaanii, gabaasi TikTok ni ibsa. Gareewwan Ingilizii fi Faransaay lamaanuu hordoftoota miiliyoona tokkoo ol argataniiru. Fuula garee qofas miti kan guddachaa jiru. Been Bilaak dorgommii keessumeessitootaan qophaa’ee erga injifatee boda tapha hanga ammaatti Qataar keessa turan hunda ilaalee, mudannoo isaa hunda TikTok irratti qoodaa ture. Dargaggeessi umurii ganna 24 kun gammachuu fi gadda Wancaa Addunyaa taphoota hanga ammaatti jiranii hunda dawwattoota miiliyoona 170 ol waliin daawwateera. “Gaafa yaadduu lakkoofsa baayyee guddaadha. Jaallattoota kubbaa miillaa hedduu Waancaan Addunyaa maal akka fakkaatu itti agarsiisa, kun ammoo baayyee cimaadha jedheen yaada,” jechuun BBC’ti himeera. Aliis Abrahaams tapha hunda viidiyoo xiinxala isheen waliin mana ishee Esseeksi ta’uun hordofaa jirti. “Haalaa gaarii fi tolaa ta’edha. Waancaa Addunyaa isa kana isa kan Raashiyaa caalaan jaallachaan jira,” jetti shamarreen umuriin ganna 22 kun. Juuniyeer Pereeyiraa, umurii ganna 19, viidiyoo shubbisa isaan hordoftoota miiliyoona lamaa argateera, ta’us garuu lakkoofsi kun akka dhibbaa irratti hin uumneef ni yaala. “ Waan ‘viidiyoo eenyutu hanga tokko foyya’aadha?Eenyutu deeggartoota fi daawwannaa irra caalaa qaba?’ kan jedhu irratti dorgommii xiqqaatu jira. Ta’us garuu dhuma irratti hundi keenyayyu waan walfakkaata gochuuf yaalaa jirra, wal kabajnas,” jedha. “Waa’ee yaada viidiyoo waliif qoodna, milka’anii waliifis ni gammadana.” Ta’us garuu akkuma kubbaa miillaa, TikTok irrattis wanti hundi akka karooratti hin deemu. “Yeroo Jaappaan fi Kosta Rikaan tapha sadarkaa irratti Ispeen fi Jarmanii morkatan ture. Viidiyoo TikTok waraabuuf qophaa’aan ture kanaaf nan gammade – sana booda Ispeen ni injifatte,” jetti Aliis. Juuniyeer dabaluun “ namootni qabiyyee TikTok uuman hundi sakandii 60 walfakkaataa keessatti – ishoo viidiyoo hojjennu argannee miira jedhu keessa turan jedheen yaada!” Yeroon tasaa akkanaa hedduun Beeniifis Qataar keessatti uumamaniiru. Tapha Biraazil fi Kameeruun irratti uffata Biraazil uffatee deeme. “Yeroon barcumakoo bira ga’u, deeggartoota Kaameruun qofan arge. Ana qofaatu uffata Biraazil uffatee ture ta’us garuu deeggartoonni Kaameruun na simataniiru.” “Daqiiqaa 90 guutuuf siirriimmatti bashannanaa turre.” Viidiyootni TikTok isaa tasumaan “waa’ee taphichaa osoo hin taane” turtii bal’aa kana keessatti “muddannoowwan adda addaa” ta’ani. TikTok irratti waan tolaa Waancaa Addunyaa kanaa agarsiisuun, qeeqa mirga namooma dorgommii Kanaan walqabatee jiru kan faallessudha. Aliis Waancaa Addunyaa kana ilaaluu kan eegalte ilaalcha “danuu badaa” ta’een akka ture ni amanti. Qataar hariiroo jalalaa korniyaa wal fakkataa dhorkuu ishee fi akkataa hojjetota biyyoota biruu itti kunuunsitu irratti qeeqama turteetti. “Ta’us garuu yeroon namoota akka Been Qataar keessatti istaadiyeemotaa fi miira jiru waraaba jiran nan arga,” jetti.


Tajaajilli WhatsApp guutuu addunyaatti adda citee ture tajaajilatti deebi'e

Tajaajilli miidiyaan hawaasummaa ergaa qooduuf oolu WhatsApp guutuu addunyaatti rakkoo godhatee ture deebi'ee hojjete. Dhaabbati WhatsApp dhunfate, Meta’n, rakkoon mudate furamuu ibse. Haa ta’u malee, sababa rakkoon mudateef waan ibse hin qabu. Qabeenyummaan isaa kan dhaabbata Feesbuuk(Meta) kan ta'e waltajjiin miidiyaa hawaasaa kun Kibxata naannoo sa'aatii afurii irraa qabee ergaa daddabarsuu didee ture. Marsariitii tajaajiloota adda citan hordofu down detector jedhamu irratti daqiiqaa 30 keessati komiiwwan 12,000 ol dhiyaataniiru. Namootni hedduunis miidiyaa hawaasummaa gubbaatti gama WhatsApp ergaa erguufi simachuu akka hin dandeenye maxxansaa jiru. UK keessatti waltajjiin kun ergaa walii dabarsuutti filatamaa yeroo ta'u, guutuu addunyaattis fayyadamtoota biiliyoona lama qaba. Dubbii himaan dhaabbata Meta ''Namootni gariin ergaa dhamuuf rakkachaa jiraachuu isaanii hubanneerra, atattamatti namni hunduu WhatsApp tajaajilamuutti akka deebi'u hojjechaa jirra'' jechuun ibsee ture.


TikTok maallaqa godaantoonni kadhatanii argatan irraa komishinii olaanaa funaanaa jira

Dhaabbanni TikTok galii baqattoonni dahoo Sooriyaa keessatti argaman kadhachuun argatan irraa parsantaa 70 akka fudhataa jiru BBC'n  bira gahe. Daa’immanni kennaawwan dijitaalaa gara maallaqaatti geedaraman argachuuf miidiyaalee hawaasaa irratti sa’aatii dheeraaf kallattiin kadhataa turu. Baqattoonni kunneenis sa’aatiitti deeggarsa hanga doolaara 1,000 akka argatan BBC'n hubateera. Kan harka baqattootta  galu garuu baayyee gad-aanaadha. TikTok ‘‘kadhannaa’’ irratti tarkaanfii atattamaa akka fudhatu dubbateera. Dhaabbatichi karaa kadhannaatiin maallaqa walitti qabuu akka hin heeyyamne ibsee, gaheen kennaawwan karaa dijitaalaatiin argatus parsantaa 70 gadi jedhulleen ifatti meeqa akka ta’e hin ibsne. Jalqaba bara 2022 fayyadamtooni TikTokii kaampiiwwan baqattoota Sooriyaa keessaa karaa kallatiin dabarfamun guutamee ture. Dahannoowwan Sooriyaa Baha lixa keessatti argaman faddaaloonni TikTokii haala kana mijeessan jiraachu BBC mirkaneeffateera. Bilbiliwwan harkaa fi meeshaalee kanaaf gargaaran faddaalotaan baqattootaaf dhiyyeeffamu. Fadaalooni gama isaanitiin, dhaabbilee Chaayinaa fi jidduugala bahaatti argamanii fi TikTok waliin quunnamtii qaban waliin hajjachuun baqattoonni TikTokiif akkaawuntii akka argatan taasisuu dubbatu. Dhaabbileen kunneenis tamsaasa kallatii babbalisuufi fayyadamtoonni apppii irratti yeroo dheeraa akka dabarsan jajjabeessuun qaama tarsimoo TikTokiin sadarkaa addunyaatti eegaleeetti. TikTokiin kan hojjatu ammo haala qabiyyee (algorism) kan caalaa beeksiisu lakkoofsa fayyadamtootaafi haala naannawa isaan keessa Jirani irratti hundaa’uun. Kanaanis faddaloonni sim kaardii Ingliziitti fayyadamu akka filatan dubbatu. Lammiilee UK baayyee kennuu jaalatu jedhamas. Monaa Ali Al-Kaariim fi ijoolleen dubaraa Jahan ishee maatiiwwan guyyaa guyaan TikTok irratti kallattiin tamsaasan keessaayi. Bakka dahannoo keessa jiraatan irraa jechoota ingiliffaa muraasa beekan sa’aatiiwwaniif irra deebiin jedhu. ‘‘Maaloo mallattoo like cuqaasaa, qoodaa, maaloo kennaa kennaa’’ jechuun irra dedebiin dubbatu. Abbaan warraashee tibba haleellaa qilleensaatti ajjeeffame. Karaa tamsaasa kallattiin fayyadamuun intalashee qaro-dhade Shaariifaan wallaansa baqaqsanii yaaluu akka argattuuf maallaqa walitti qaburratti argamti. Kennaawwan  gaafataa jiranis kan qabatamaan harka gala miti. Kanneen hordofan garuu maallaqa dhugaa galchuuf. Appicha keessaa maallaqa calla baasuun ni danda’u. Hordoftoonnis kennaa saantima muraasa baasisan daraaraadhaa kaasee hanga doolaara 500tti kan baasan kennaawwan bifa fakkiitiin kennuuf. BBC’s akkaawuntiiwwan kallatiidhaan kaampiiwwan baqattoota Soriyaa keessaa darban 30 baatiiwwan shaniif hordofeera. Haaluma raga karaa sirna kompitaraatti fayyadamuun argateettis, akkaawwuntiin tokkoon tokkoosaanii sa’aatitti keennaawwan dijitaalaa gara doolaara 1,000 baasan argachusaanii adda baaseera. Maatiiwwan kaampicha keessatti argaman garuu kan argatan baayyee gadaanaa akka ta’e dubbatu. TikTok garuu keennaawwan kanneen irraa hanga amma argatu hin himne. BBCn maallaqichi eessa akka galu adda baasuuf yaalii taasiseera. Gaazexessaan Sooriyaatti argamu tokkoos baqattootta buufaticha keessa jiraatan of fakkeessuun eejjansii TikTok waliin hidhata qabu tokkootti dhiyaata. Akkaawuntiin kennameefis tamsaasa kallattii eegala. Gaazexessaan Landaniitti argamu kan biraas kennaa TikTokii dooaara 106 baasuu ergeef. Dhuma tamsaasa kallattii sanarratti kan hafe dooraala 33 qofa ture. TikTok keennaa sana keessaa parsanataa 69 fudhateera.


Abbaan qabeenyaa haaraan Tiwiitar Eloon Maask hojettoota dhabbatichaa walakkaan hir'isuuf

Abbaan qabeenyaa haaraan tiwiitar Eloon Maask dhaabbatichi guyyaa guyyaan doolaara miiliyoona afur dhabaa jira jechuun karoora hojjettoota dhaabbatichaa walakkaan hir'isuu qabaachuu himan. Hoogganaan safety and Integrity dhaabbatichaa Yo'eel Roth dhaamsa tiwiitara gubbaa maxxansaniin tilmaaman dhibbeentaa 50'tu kaampaanicha guutuurraa hir'ifama'' jedhan. Abbaan qabeenya haaraan kun qabiyyee miidiyaa hawaasaa guddicha kanaa hordofuu irratti garuu wanti jijjiiramu hin jiru jedhan. Dureessi addunyaa kanaa Maask tiwiitarii kan ofii godhachuuf doolaara biiliyoona 44 baasii godhan. Namootni amma dhaabbaticha keessaa hir'ifaman seera taa'een olitti miindaa isaanii ji'a sadii fudhatanii akka bahan akka godhamu beeksisan. Hojjettootni kumoota hedduun hir'ifamuuf ta'uun erga dhagaahame booda keessumaa qabiyyeewwan miidhaa qaban waltajjii kanarraa haquurratti qaawwi mudata yaaddoo jedhu kaaseera. Namootni falmisiisoon akkaawuntiin isaanii ugguramee ture akka Doonaald Tiraamp fa'as deebi'uu malu jedhamee yaadama. Yaada kanaaf sababa kan ta' ammoo haasaa abbaa qabeenyaa dhaabbatichaa isa haaraati. Gareelee rogeeyyii haquun galiin xiqqaateera yaada jedhu dabarsaniiru. Itti dabaluunis waltajjiin kun mirga bilisaan dubbachuu US keessatti miidhuuf yaalaa jira jedhan. Hoogganaan safety and Integrity dhaabbatichaa garuu hojjettoonni 2,000 ta'an kan qabiyyee miidiyaa hawaasaa kana gubbaatti gadhiifaman hordofan hir'ifamuuf hin jiran jedhaniiru. Odeeffannoo dharaa dhabamsiisuurratti xiyyeffannoon guddaan kenname ittuma fufaa jehdaniiru. Eloon Maask dhaabata tiwiitar kan dhuunfachaa jiran wayita US filannoo walakkeessa bara filannoo tokkoo gagggeessa wayita jirtuttidha. Pireezidantiin US Joo Baayidan tiwiitar harka Eloon galurraa yaadoo qaban ibsaniiru. Kalifoorniyaa keessatti qofa hojjettootni dhaabbaticha keessaa hir'ifaman 983 akka ta'an gabaasaaleen bahaa jiru. Hojjettootni 784 Saanfiraansiiskoorraa, 106 Saan Joos, 93 ammoo Lossaanjalas irraa akka ta'an BBC'n ragaa argateera. Hojjettootni gariin laaptooppiiwwan dhaabbatichaa keessaa logout akka godhan taasifamuu himaniiru. Gareen dhimma algoorizimii waltajjii kanaarratti qorannoo gaggeessanis warra hojiirra gaggeefaman keessaati. Ammatti galiin dhaabbatichi argatu guutummaatti kan dhufu beeksisa irraa ta'su amma dhaabbilee akka Voolsiwaagan erga Eloon Maask dhaabbaticha bitanii baasii beeksisaa adda kuteera. Dhimmicha dhiyeenyaan horofaa akka jirus ibseera dhaabbati biyya Jarman guddichi konkolaataa omishu kun.


Facebook fi Twitter hojjettootasaanii hir’isuun gama Itoophiyaan dhiibbaa fidu qabaa laataa?

Tujaarri addunyaa kanaa miidiyaa hawaasaa Twitter bituusaa hordofee, jijjiirama jalqabarra taasise keessaa, guyyaatti doolaara miiliyoona afur tahu dhabaan jira jechuun humnan namaa hir’isuu ture. Akkasuma maamiltoota biiliyoonaan lakka’aman kan qabu Facebook, hojjettoota isaa keessaa kanneen 11,000 tahan hir’isuuf karoorfachuu beeksiseera. Dhaabbileen kunniin humna namaa isaanii hir’isuuf sababa kan tahe, rakkoo diinagdee addunyaa mudachaa jiru akka tahe himu. Jijjiiramoonni dhaabbilee Meta fi Twitter keessatti gaggeeffamaa jiran kunniin gama waldhabdeetiin – keessattuu Itoophiyaa keessatti dhiibbaa akkamii geessisuu malu? Facebook marsaalee hawaasaa Itoophiyaa keessatti fayyadamtoota hedduu qabu ennaa tahu, rakkoolee nageenyaa biyyattii keessatti mudatan hammeessuun irra deddeebiin komatameera. Hojjettuun kaampaanichaa duraanii Frances Haugen bara dabre keessa Kongiresii Ameerikaa fuuldura dhiyaachuun, kaampaanichi oduu sobaa fi odeeffannoowwan hokkora kakaasan Itoophiyaa fi Miyaanmaar keessatti hin dhaabsisne jechuun ragaa bahaniiru. Gorsituu nageenya intarneetaafi mirgoota dijitaalaa kan tahan Salaamaawit Tazarraa waan jedhan, Twitter haga ammaatti humna namaa haga ammaa hir’iseen, bal’inaan hojjettoota kutaa mirgoota namoomaa bira gaheera jedhu. Adeemsi Facebook fudhatus kanarraa adda taha jedhanii hin yaadan. “Kaampaaniiwwan gurguddoon kaayyoon isaanii ijoon bu’aa waan taheef, hojimaata walfakkaataadha qabu. Kanaaf, oduun [hojjettoota hir’isuu] Meta irraa amma dhageenye, shakkii malee kutaa hordoffii qabiyyeewwanii kan tuqudha. Sodaan koo kutaa addunyaa gama kibbaa jiru – kan galii gadaanaa qabu, garuu ammoo bal’aa tahe keessatti rakkoo jiru ittuu hammeessa kan jedhudha.’’ Kaampaaniiwwan gurguddoo tahan kunniin hojjettoota hir’isuu isaaniin dura, hordoffii qabiyyee isaanii nama itti ramaduurra maashinaan hojjechuu irra filatu komiin jedhu irratti dhiyaachaa tureera. Keessaafuu qabiyeewwan afaanota Itoophiyaa keessatti dubbatamaniin bahan ilaalchisee, sirni hubannoo nam-tolchee (AI) jechoota muraasa qofa ilaaluun murtoon inni dabarsa jedhamu, gaaffilee hedduu kaasaa tureera. Faallaa kanaan ammoo namoota qajeelfamoota homaatuu hin cabsine irratti tarkaanfii fudhachuu, maxxansaalee yaaddessoo tahan irratti ammoo ergaasaa hubachuu dhabuun tarkaanfii fudhachuu dhabuun komatama. Twitter gamasaan hordoffii maxxansaalee keessattuu dhimmoota Itoophiyaa irratti rakkoo guddaa kan qabu akka tahe ogeettiin nageenya intarneetaa Salaamaawit ni dubbatti. Twitter qabiyyeewwan jibbiinsaa adda baasuuf guyyoonni itti fudhatu kan jedhan ogeettiin kun, qabiyyeen tokko miidhaa qaqqabsiisuu malu erga dhaqqabe booda dhimmicha ilaaluun isaa yaaddessaadha jedhu. Jaarmiyaaleen kun namoota qabiyyee maxxanfamu hordofanii tarkaanfii fudhataniifi hojjettoota kutaa mirgoota namoomaa ni hir’isu taanaan, dhimmichi biyyoota akka Itoophiyaaf rakkoowwan akka akkaa fidee dhufa sodaan jedhu dabaleera. “Biyyoota beekumsi miidiyaa gadaanaa itti tahe keessatti, marsaaleen hawaasaa keessattuu yeroo waldhabdeen uumamutti, gahee guddaa qabu. Kanaaf akka waliigalaatti, namoota maxxansaalee hordoftoota hir’isuun, biyyoota Ameerikaafi Awurooppaa ala jiran keessatti rakkoo guddaa dhala. Kanaafis akka kootti Meta’n ogeeyyii qabiyyee afaanota Itoophiyaan hordofanii ni hir’isa jedhee amanuun natti ulfaata,’’ jedhu Salaamaawit. Falmitoonni mirgoota dijitaalaa addunyaa, hordoffii qabiyyeewwanii Facebook, keessattuu kan Itoophiyaa keessaan walqabatee gaafatama gochaa turaniiru. Haatahu malee Meta’n bu’aan buusaa jiru hir’achaa jira jedhee yoo amane, hordoffii qabiyyeewwanii Itoophiyaas tuquun isaa hinoolu jedhu Salaamaawit. Dhaabbileen kun hordoffii qabiyyeewwanii afaanota Itoophiyaa irratti hojjettoota hir’isu taanaan, humna isaanii ammallee gadaanaa tahe kan dadhabsiisu taha kan jedhan Salaamaawit, rakkoolee dabalataa fidee dhufuunsaa hinoolu jedhu. Bu’aa tarkaanfii isaanii raaguun danda’amuu baatus, keessattuu mootummoonni biyyaa qormaata aangoosaanii morkatu itti fida taanaan, marsaalee hawaasaa guutummaatti ugguruu akka malan ni tilmaamu. Amma dura mootummoonni Ugaandaa fi Itoophiyaa marsaalee hawaasaa ugguruun seenaa qabu. Naayijeeriyaatti ammoo Twitter maxxansa pireezidaantichaa haqeera – finciltoota irra goruun, qabiyyeewwan hokkora kakaasan bira dabreera jechuun ji’ootaaf ugguramee ture. Tarkaanfiileen hordoffii qabiyyeewwanii kan bu’uureeffatan, qajeelfamoota fayyadamtootaa dhaabbileen kun qopheessaniini. Kanneen qixeessuufi fooyyeessuuf, xaariin waggoota fudhate taasifamuu Salaamaawit ni himu. Dhaabbileen kun keessattuu yeroo filannootti, kaayyoo demookraasii danquuf akka hinoolleef jecha baasii hedduu baasuun hojjetu. Filmaata biyyoolessaa 6ffaa dhiyeenya Itoophiyaatti taasifameen, Facebook tattaaffii maxxansaalee hokkora kakaaasan to’achuuf fudhate kan yaadatamudha. Hojjettoota mirgoota namoomaafi to’attoota qabiyyee hari’uun, foyya’insa waggootaaf irratti dhama’ame miidha jedhu ogeettiin kun. Qaamoleen hawaasa sivilii akkasumas falmitoonni mirga dijitaalaa, hojjettoota hari’uu Facebook hangas mara xiyyeeffannoo waan itti kennan hin fakkaatu. Haatahu malee tarkaanfiin kun to’annoo qabiyyee Afaanota Itoophiyaa irratti dhiibbaa fidu tilmaama keessa galchuun hojjechuu akka qaban gorsituun dhimmoota dijitaalaa kun ni himu. Hawaasni siviilii akkasumas mootummoonni waliin tahuun, miidiyaaleen hawaasaa maxxansaalee waldhabdee kakaasan yeroo murtaa’e keessatti haquudhaa yoo baatan, sirni itti gaafatamoo itti tahan midhaassuu qabu jedhu. Caasaa qajeelfamoota miidiyaa hawaasaan akkasumas kana hojiirra oolchuuf tarkaanfii taasifamuu Facebook sadarkaa fooyya’aa akka qabu kan himan Salaamaawit, amma garuu marsaaleen hawaasaa kanneen akka Telegram caalaatti sodaa tahuu isaaniitiin xiyyeeffannoon itti kennamuu qaba jedhu. Haatahu malee furmaatni ijoofi waarawaa tahu, itti fayyadama marsaalee hawaasaa irratti barnoota laachuun, jijjiiramni amalaa akka uumamu taasisuudha jedhu. Kanaanis hojiilee odeeffannoo seecca’uu, jechoota jibbiinsaafi namuummaa xiqqeessan adda baasuu, akkasumas dhugummaa oduu tokkoo xiinxaluu irratti lammiilee barsiisuu barbaachisaa tahuusaa kaasu.


Metan ykn feesbuukiin maaliif qabiyyee oduu US haquuf dhaadate?

Kubbaaniyyaa feesbuukii kan ta'e Metan seerri miidiyaa haaraan hojiirra oollaan qabiyyeewwan oduu miidiyaalee US akka haquuf jiru dhaadate. Akka seera haaraa kanaatti miidiyaaleen US galii qabiyyeewwan miidiyaa hawaasaa kanarratti qoodaman irraa argamu qixa hirachuuf mirga guutuu fi aangoo olaanaa qabu. Seerri kana fakkaatu bara darbe Awustiraaliyaatti darbee ture, feesbuukiin sababa kanaan  qabiyyeewwan miidiyaa biyyattii yeroof akka hin maxxanfamne dhorkeera. Metan miidiyaalee hedduu hordoftoota dhabanii rakkatan maamilootaan walargarsiisaa jiraachuu himata. Miidyaaleen kan isaan qabiyyeesaanii maxxansaniif lakkoofsa hordoftootaa ittiin guddifachuuf jedhee amana Metan. Seerri haaraan Journalism Competition and Preservation Act (JCPA)  jedhamuun beekamu kun, jalqaba Seenaatara Minisootaa Amy Klobuchar jedhamaniin Kongireesiif dhiyaate, gamaa gamanaas deeggarsa argate. Seerichi miidiyaaleen galii beeksisa miidiyaalee hawaasummaarraa argamu qooddachuuf mirgaa fi aangoo olaanaa akka argatan mirkaneesse. Kubbaaniyyaawwan miidiyaa Metan qabiyyeesaan qoodan irraa galii guddaa argachuun kophaa itti fayyadama jedhanii komatu. Tibba weerara koronaavaayirasii miidiyaaleen galii dhabanii wayita dhiphatan, Metan bu'aa guddaa buufateera. Haata'u malee Metan dubbiin kun dhugaa ta'uu haaleera. Inumaa miidyaaleef maamiloota heddumminaan fiduurratti hojjechuu himata. Dubbi Himaan Meta Andy Stone, ''Kongiresiin seera gaazexeessummaa daba qabu kana yoo mirkaneessee hojiitti hiike nutimmoo qabiyyee miidiyaalee hunda altakkaatti haqna,'' jedhe. Metan akka jedhutti galiin inni qabiyyeewwan oduu qoodaman irraa argatu galii maddeen kaan irraa argatuun yoo walbira qabamu akkaan muraasa. Kubbaaniyyaan miidiyaa hawaasummaa guddichi kun bara darbes dhimmuma walfakkaatuun Awustiraaliyaa keessatti qabiyyeewwan miidiyaa haqee ture. Garuu qeeqi itti hammaannaan tarkaanfii kana kaaseera.


Arrabsoo karaa intarneetiin qaqqabu irraa akkamiin of eeguun dandaʼama?

Hawaasni Suwahilii  harraagessi dabeessa ta’e baalleesaa dhoksa jechuun mammaake, namoonni biraa ammoo, qoosni malaa tufa jedhan. Kunneen ogummaa namoonni akkamitti of eeggannoo guddaa guyyaa guyyaan fayyadama interneetii irratti gochuu qaban kan argisiisu. Wantoonni Jireenya keessan keessatti wantoonni interneetii irratti maxxanssuu qabdanii fi kan dhiisu qabdan kamii of gaafachuu qabdu. Arrabsoo karaa interneetaan godhamuu gocha teknooloogiitti fayyadamuun abbaa humnaa taʼanii namoota biraa sossodaachisan ykn miidhan. Arrabsoon karaa interneetii kunnin erga ykn imeelii nama mufachiisu erguu, sobaa fi arrabsoo viidiyoo fi suuraawwan nama qaanessan miidiyaa hawaasaa irratti maxxanssuu. Akka istaatistiksiin argisiisutti, dargaggoonni, interneetii irratti jeequmsa hammaatti isaan mudata, sababa kanaan gariin of ajjeesuu filatan. Akka istaatistikiin Yuunaayitid Isteetis waggaa sadii dura gabaaseetti, guyyaa guyyaan namoonni 30 ta’an sababa jeequmsaa fi salphanna interneetiin irra gahu du’u ibse. Ji’i Onkoloolessa kan darbe arrabsoo karaa interneetiin godhamu irra duula geggessuun beekamuun, barumsa arrabsoo karaa interneetiin walqabatu kennu, gochawwan jireenya fayyadamtoota interneetii miidhuu danda’u, yaadawwan isaanii barbaachisaa hin taane miidiya hawaasaa irratti gadhisuun jireenyasaanii rakkisu irra hubannoon taasifama. Yuusuf Kileyoo, oggeessi eegumsa interneetii tarkaanfii barumsa namoonni arrabsoo kana of irra eeguuf fudhachu qaban addaan baasee, garuu interneetii akka sirritti fayyadamuun namoota dhuunfarra jalqabu jabeessuu ibsa. Kanaaf, fayyadamtoonni kamuu odeeffannoo fi suuraawwan isaan miidiyaa hawaasarratti qoodan kan dhugaa ta’ee fi amala gaarii qabaachu qaba jedha. Fayyadamtoonni interneetii arrabsoo kanarra of eeguufi rakkinasaa adda baafachuuf itti gaafatamummaa guddaa qaban jedha. Akkasumas haalli gowwoomsaa Intarneetiidhaan raawwatamu keessa namoota baay’ee galche. Istaatistikiin jeequmsa interneetidhaan raawwatamu yoo ibsu Yuusuf, dhibeentaan 37 ijoolleen umurii waggaa 2-17 ta’an arrabsoon irra gahu hima. Haata’u malee, dhiiira caala dubartoonni arrabsoo interneetii kanaan miidhamu istaatiskiin kan argisiisudha. Dubartoonni karaa Intarneetii michummaa uumuun balaan irra gahuu ykn gocha namoota biraan ulfinaa fi kabajni isaanii salphata. Arrabsoo interneetii fi jeequmsa dhaabuu irratti, Maartaa Evaans, oggeetiin interneetii UK jiraatu, of eegannoon guyyaa guyyaan interneetii fayyadamuuf wantoota yaadamuu qabutti jira jetti. Interneetii irratti arrabsamuu fi miidhamuus, of hin ceephaʼinaa, wanti ati neetworkii kee irratti barreesitu, suuraa, erga ykn sagalee taannan, deebiin namoota interneetii irra jiran irra dhufu siif miti jetti Martaan. Garuumoo, namoota interneetii irratti si arrabsuuf deebii hin kennin, deebifnaan ammoo rakkinicha itti caalchisuu dandaʼa jetti. Fayyadamtoonni interneetii hedduun wantoota jireenya isaani ilaallatu miidiyalee hawaasaa irratti qoodan. Gariinmoo wantoota dhuunfaa ta’e miidiyaa kana irratti qoodan, kuniin arrabsoo fi miidhaa fida jedhan oggeeyyin. Ministeera oddeeffannoo fi kominikeeshinii Taanzaaniyaatti itti aanaa daarektara eegumsa interneetii kan ta’e Istiifin Waanguwee, fayyadamtooni baayyinaan wantoota iccitii ta’an miidiyaa hawaasa irratti maxxanssu hima. “Garuu salphinni kunnin sababoota garagaraaf raawwatan, namoonni garii ofumaan wantoota kana maxxansan, manneen isaanii keessatti of dhoksan booda addunyaaf qoodan. Kunnin akka addatis, rakkoo namni kunnin ofiin barbaadate,” jedha. Gaafannoo adda BBC wajjiin taasiseen barsiisaa Saamii Kissikaa, rakkoowwan kunnen barsiifata amala ta’u hima. “Amali ulfaataadha, namni tokko ganama yommuu hirribaa ka’u suuraa ka’e maxxansa, ciree akka nyaatu argisiisa. Amma mana kiyya dura taaʼan jira, amma akkan gochaa jira jechaa oola. Waa kana yoo dhiheenyan ilaalte, wanta uumata fayyadumiti, oddeeffannoo dhuunfaa. Fakkeenya, har’a akkaawuntii baankii haaraa banadhe jedhanii kaardii suuraa kaasanii maxxansan, namoonni oddeeffannoosaanii iccitii ta’an hatuu danda’u. “Yeroo ammaa, fayyadamtoonni miidiyaa hawaasa saffisaan dabalaa jiran kanaaf yeroon of eegannoo interneetii hubataniin hin jirtu. Bilbila haaraa har’uma bitate, addunyaa interneetii keessa galta,” jedha. Kanaaf, sababa guddina rakkoo kanaaf, gorsi Yuusuf Kileyoo, oggeessaa fi qorataan salphina interneetii kennu, gochi akkanaa namarratti kan raawwatu yoo ta’e, waltajjii fayyadamtu irratti himachuu ykn poolisii bira akka deeman. Wanti biraa ammoo, ji’i arrabsoo fi eegumsaa interneetii irratti duulii geggeeffamu jiraatus, sababa salphinnaa fi miidhaa jirtu barumsi kunniin akka hin kufnetti taasifamu qaba jedha. Namoonni wantoota dhunfaa isaanii miidiyaa hawaasarratti maxxansan ammoo of qusachuu akka qaban gorsa.


Tujaarichi Elon Maask Tiwiitar doolara biiliyoona 44'n bituuf waliigale

Boordiin Tiwiiteri gatii kaampaanicha bituuf duuressoota addunyaa keessaa tokko kan tahe Elon Maaski kenne doolaara biliyoona 44'n gurguruuf waliigale. Elon Maaski osoo hin eegamiin gaaffii bittaa torban lama dura kan dhiyeesse Tiwiiteriin ''wantoota hedduu'' qajeelchuu barbaadu qaba jedha. Dhorkaa qabiyyee maxxansaa kaasuutii hanga akkaawuntiiwwan sobaa balleessuutti jijjiirama hedduu akka fidu ibseera. Dhaabbatichi jalqaba gaaffii bittaa Maaski dhiyeesse kana didee ture. Amma garuu namoota qooda kaampaanicha keessaa qaban akka gurgurticha mirkaneessaniif gaafata. Elon Maaski duuressota addunyaa keessaa tokko yoo tahu, akka barruun Forbes gabaasetti qooda kaampaanii konkolaataa humna ibsaan hojjettu Tesla oomishuu irraa qabuu fi ofuma isaa hogganu irraa kan argatu dabalatee qabeenya maallaqa callaa doolaara biliyoona 273.5 qaba. Akkasumas Maaski kaampaanii qorannoo hawaa gaggeessu SpaceX hoggana. "Yaada ofii bilisaan ibsachuun bu'uura dimokiraasiiti, Tiwiiteriin ammoo addabaabayii dijitaalaa magaalaa bakka dhimmoota murteessoo fuulduraa irratti falmiin gaggeeffamudha,'' jedhe Elon Maaski. ''Aniyyuu Tiwiiterii waan inni kana dura hin qabne itti dabaluun algoorizimii isaa madda odeeffannoof banaa gochuun akka amanamummaa isaa dabaluu, burjaajessitoota akka mo'atuu fi dhala namaa hunda eenyummeessuun isa kana duraa caalaa bakka mijataa nan godha,'' jedhe. Tarkaanfiin kun kan fudhatame erga Tiwiiteriin qabiyyee isaa maxxanfamu irratti namoota siyaasaa fi to'attoota irraa dhiibbaa keessa galeeti. Odeeffannoo sobaa to'achuuf yaalii godhuun bitaa fi mirgaan qeeqamaa ture. Seenaa guddaa kaampaanichaa keessatti tarkaanfiin fudhatame bara darbe pirezidaantii US kan turan Doonaald Tiraampiin ugguruu isaati. Tiraampi maamila hordoftoota miliyoona hedduu qabu yoo tahu, dubbiin isaa ''jeequmsa kakaasa'' jedhamuun uggurame. Yeroo Elon Maaski daawwatetti, ''namootni baay'een dhorkaa yaada ofii bilisaan ibsachuu kaampaaniin West Kosti kun kaa'een hedduu hin gammadne.'' Oduu Elon Maaski kaampaanicha bituu US keessatti akka waan gaariitti fudhatameera. garuu Tiraampi Wiixata kaleessaa Fox News irratti deebi'ee Tiwiiterii akka hin fayyadamne ibseera. Wal harkaa fuudhinsa kana irratti Waayit Haawus yaada hin kennine. Garuu dubbii himaan Jen Pisaakii akka gaazexesitootati himanitti, ''abbaan qabeenyaa eenyuyyuu yoo tahe eenyus gaggeessu, pirezidaantichi dhiibbaa miidiyaa hawaasaa guddaa irraati yaaddoo qabu'' jedhan. Tiwiiterii irratti Miseensi Paarlaamaa Juliyaan Kinaayit, Hogganaa Aadaa, Miidiyaa, Koree Ispoortii fi Dijitaalaa UK kan tahan, ''addunyaa miidiyaa hawaasaa keessatti waan haaraa guddaa tahedha'' jedhan. Elon Maaski Tiwiiterii irratti hordoftoota miliyoona 80 ol qaba, ofuma isaayyuu ammoo seenaa falmisiisaa tahe miidiyaa kana irratti qaba. Bara 2018 bulchitootni faayinaansii US ergaa Tiwiiterii keetiin investeroota Teslaa dogoggorsite jechuun himatan. Dhimmichi doolara miliyoona 40'n furamus Maaski garuu himaticha haale. Bara 2019 ammoo himata maqa balleessii irratti dhiyaate. Himata kana guutummaatti irra aaneera. Kunis barattoota Taayilaandi oolchuuf nama yaalaa ture ''Pedo guy'' jedhee miidiyicha irratti barreessuun himatamee ture. Wiixata Elon Maaski kan gaazexeessitoota waliin walitti bu'uun beekamuu fi qeeqa tokko hin fudhanne, Tiwiiterii bakka falmiin itti gaggeeffamu jedhe. ''Namoonni akkaan na qeequun beekaman Tiwiiterii irratti akka turan nan abdadha. Kanatu yaada ofii bilisaan ibsachuudha,'' jechuun waliigaltichi osoo hin ibsamiin sa'a muraasni yoo hafu barreesse. Akka qaama wal harkaa fuudhinsa gara xumura waggaa kanaatti eegamuutti, qoodni Tiwiiterii baafamuun gara dhuunfaatti gala. Maaski kun jijjiirama barbaade kaampaanicha irratti fiduuf bilisummaa isaaf akka kennu hime. Yaadota kaan keessaa, maxxansa dheeraa eeyyamuu, erga maxxanfamanii deebisanii gulaaluu danda'uu fa'aa akka fidu hime. Qoodni Tiwiiterii gaafa Wiixataa %5 ol dabaleera, kunis erga waliigaltichi ibsameeti. Kaampaaniin kun bara 2004 hundeeffamuun, bara 2021 keessa galii doolaara biliyoona shanii fi addunyaa irraa guyyaatti fayyadamtoota miliyoona 217 argachuun xumure.


TikTok akkamiin abjuu sooromuu dargaggoota Arabaa dhugoomsaa jira?

Mohaammad Gadoor guyyaatti sa'aatii afur mobaayilii isaarratti viidiyoo TikTok haaraa hojjechaa dabarsa. Kanaanis bu'aa gaarii argachaa jira, yoo xiqqaate ji'atti doolaara 1000 hanga 3000 argata. Maddi galii isaa TikTok qofaa ta'uu baatullee, isa ijooti. Namootni inni beeku hedduun hanga doolaara 10,000 aappii ittiin viidiyoo waliif qoodan kanarraa akka argatan hima. Mohaammad akka jedhutti inniifi waahillan isaa hedduun TikTok irraa maallaqa kan argatan karaa fandii aappichi namoota viidiyoo hojjetaniif qopheesseeni. TikTok dhaabbilee michuu omishaalee isaanii beeksifachuu barbaadan waliin ta'uun fayyadamtoota viidiyoowwan beeksisaa hojjetaniif maallaqa kaffala. Viidiyoowwan beeksisaa dhaabbilee teekinooloojii yoo hojjete dhibbeentaa 60 gatii omisha beeksise sanaa akka argatu hima. Daawwattoonni Mohaammad hedduun kan dhufan garuu viidiyoowwan barnootaa 'digital marketing' irratti kennu irraati. Hordoftoonni isaa miliyoona walakkaa ta'an waan tokko barbaacha gara isaa dhufu: akkamiin dafanii sooromuu akka danda'a. Akka gabaasa UNttibiyyoota Arabaa keessa lakkoofsi namoota hojii hin qabnee bara 2021 miliyoona 14.3 ture. Kana keessaa irra hedduun dargaggeeyyiidha. Bilbiloonni moobaayilii kaameeraa ammayyaa fi aappiiwwan akka TikTok viidiyoo tolchuu fi waliif qooduu salphisan waliin dhufuun dargaggoota kanneniif madda beekamtii fi sooromaa ta'aafii jira. Waggoota darban marsaalee hawaasaa irratti viidiyoowwan qabiyyee gara garaa hojjechuu (content creator) fi dhiibbaa uumtota (influencers) ta'uun gita hojii baramaa ta'aa jira. Fayyadamtoota muraasa itti milkaa'aniif madda qabeenyaas ta'aa jira. "Yoo feete TikTok irraa ji'atti hanga doolaara 10,000 argachuu dandeessa, wanti murteessaan baay'ina hordoftootaafi qabiyyee ati hojjettudha," jedha tiktookariin beekamaan Ismaa'el Elaabraas.  Maqaa jecha Afaan Arabaa "Elkhal" jedhu kan hiikni isaa "wasiila/abbeera san" jedhuun TikTok irratti kan beekamu Ismaa'el, hordoftoota miliyoona tokko qaba. Lammiin Lebaanoon ganna 50 kun akkuma Mohaammad TikTok irraa maallaqa kan argatu ta'us, tooftaalee biroos ni fayyadama. Namoota hojii barbaadaniif akkasumas dhimmoota akka godaansaa fi carraa barnootaa irratti viidiyoo hojjeta. Galiin isaa dabalataa namoota erga viidiyoowwan isaa ilaalanii booda dhimmoota kanarratti qaamaan gorsa fedhanirraa dhufa. Namoonni ogummaa isaanii yoo gurguran galii mindaa isaanii dachaan caalu argachuu akka danda'an hima Ismaa'el. Kun garuu nama hundaaf waan hojjetu hin fakkaatu. Imalli Tik-Tok biyyoota Arabaa keessatti kanneen dhiibbaa uumaniif beekamtiifi horii argamsiisuurra yeroon hidhaaf isaan saaxilutu jira. Masrii keessatti dubartoonni TikTok lama Haniin Hosaamiifi Mawaadaa al-Adhaam "daddabarsa namootaan" himatamanii tokkoon tokkoo isaanii hidhaa waggaa sadiifi jahaan adabamaniiru. Isaan garuu himannaa irrattii dhiyaate ni wakkaatu. Falmitoonni mirgootao namoomaa tarkaanfii mootummaan Masrii dhiibbaa uumtoota dubartootaa, mirga icciitii, of-ibsuu fi qollifamuu dhabuu sarbuun irratti fudhachaa jirudha jedhu. Tahus galiin baay'ee guddaa tahe maddisaa kan mirkaneeffamu miti. Shimaan shamarree ganna 19 yoo taatu viidiyoon kallattii TikTok irratti hojjettu qarshii hangas guddaa jedhamu akka hin argamsiisneef himti. Tahus qarshii kana akkamiin akka argattus immoo hin himtu, TikTok irra YouTube’n galii akka argamsiisuufi himti. TikTok kan fayyadamtu hordoftoota ishee gara miidiyaalee hawaasaa biroo fayyadamtutti hawwachuuf jechadha. Miidiyaaleen hawaasaa hundi qarshii argamsiisuuf hordofaa baay'ee argachuun murteessaa dha, kan TikTok garuu akkas miti, galii argachuuf hordoftoota miiliyoonaan lakkaa’aman qabaachuun hin barbaachisu. Fayyadamtoonni TikTok hordoftoota 50,000 hanga 150,000 qaban ‘dhiibba-uumtoota xixiqqoo’ jedhamu, TikTok irraa kallattiin qarshii argachuufis  viidiyoon isaanii guyyoota 30 darban keessatti hordoftoota 100,000 ilaalamuu qaba. TikTok fayyadamaa akkaawuntii tokko hordofu qofa osoo hin taane fayyadamtoota hundatti qabiyyee agarsiisuun fayyadamaan daawwataa baay'ee akka argatu godha. Akka Ismaa’elii fi Mohaammad jedhanitti dargaggoota gidduu waan hojjechuu yaadan tokkoof deeggarsa gaafachuu mannaa haala qarshii ofiin argachuutu baratamaa dhufe. Dhihoo kana weellistuun dhalattuu Siiriyaa Fiyaa Yuunan sirba ishee waraabdee baasuuf jecha fayyadamtoota miidiyaa hawaasaa irraa arjoomaan doolaara 25,000 argatteetti. Haa tahu malee, Landan Yunivarsiitii SOAS’ttii dhimma diinagdee dijitaalaa irratti qorannoo kan geggeessu, Raamii Asaaf lakkoofsi namoota TikTok irraa qarshii argatu jedhaman dhugaa jirurra ol-ka’aa dha, hammi qarshii argatu jedhamus yeroo hunda sirrii miti jedha. “Dhibbeentaan tokko bu’aa guddaa argatu, fayyadamtoonni harki 99 garuu hordoftoota baayyee gatii hin qabneef maallaqa guddaa hin argatan. Dhaabonnis beeksisaaf isaaniin hin fayyadaman, arjoomas hin kennaniif. Fayyadamtoota baayyee beekamoo tahan qofatu qarshii argata,” jedha. Shimaan hordoftoota miiliyoona 1.2 qabaattus, galiin appii TikTok irraa argattu garuu guddaa akka hin taane himti. Biyya Arabaa keessatti fayyadamtoonni TikTok hangam akka jiran odeeffannoon addatti himu hin jiru. Garuu dubbii himaan kaampaanii Baha Gidduugaleessaa tokkoo fayyadamtoonni biiliyoona lamaa ol appicha buufataniiru jedha. Abbootiin qabeenyaa TikTok ByteDance fayyadamtoonni TikTok harki 41 umrii 16-24 keessa kan jirani dha jedhu. Biyyoota Arabaa keessa immoo uummanni umriinsaa 16-24 jiru dhibbeentaa 30 taha. Akka marsariitiin Statista jedhutti Guraandhala keessa appiin TikTok baasii fayyadamtootaaf keennamurraa doolaara miiliyoona 50 buufateera.


Miidiyaan hawaasaa Doonaald Tiraamp tajaajila kennuu eegale

Toorri miidiyaa hawaasaa Doonaald Tiraamp ’Truth Social’ jedhamu kuuusaa aappii ykn App Store Ameerikaa qofatti hanga tokko daangeffamee tajaajila kennuu eegale. Appilikeeshiniin kun tiwitara waliin walitti dhiyaata akka xiinxaltoonni hubachiisanitti yoo ta’e. Aab Tiraamp miidyaalee hawaasaa akka Feesbuukii, Tiwitaraa fi YouTube irraa bara darbe dhorkamee ture. Namoonni miidiyaa hawaasaa haaraa kanatti fayyadamuu barbaadan muraasni garuu galma’uuf rakkataniiru. Hoggaanaan sangantaa miidiyaa hawaasa kanaa fi miseensi duraanii Kongireensii Ameerikaa Deevis Nuuniz, miidiyaan hawaasa kun xumura ji’a Bitootessaa dhuftu irraa eegalee guutummaatti tajaajila kenna jedhan. Namoonni miidiyaa hawaasa kanarratti galmaa’uuf yaalaa turan muraasni:’’fedhiin galmaa’uuf jiru guddaa waan ta’eef eeggataarra si keenye,’’ jedhamuun itti himamu Rooyitarsi gabaase. Miidiyaan hawaasaa kun gartuu dhaabbata teekinoloojii Tiraamp ’Trump Media & Technology’ jedhamuun hundeeffame. Dhaabbanni kun umri waggaa tokko kan qabu wayita ta’u,  miidiyaan hawaasaa kunis duraan maamiltota 500 ta’an  qaba ture. Torban darbe keessa ilmi Tiraamp, Tiraamp Juuniyeer miidiyaa hawaasaa abbaan isaa ’’Haqaa’’jedhan irratti barreeffama ‘’Qophaa’a. Pirezedantiin isin jaalaattan amma dhiyootti isin waliin wal arguuf jiru,’’ jedhee qoode. Miidiyaan hawaasaa kun duraan marroo tokkoof ‘’dogoggorri inni qabu sirreeffamuu’’isaa‘App Store’ mul’iseera. Tiwitarrii Pirezedantii duraanii Ameerikaa Tiraamp hokkora Amajjii 6, bara 2021 Kaapitaal Hiilitti dhalate hordofuun seera dhaabbatichaa cabsuun jeequmsa kakaase jechuun ugguree ture. Xiinxaltoonni akka jedhanitti, miidiyaan hawaasaa Tiraamp haaraan kun waa qooduuf, deebii kennuuf ‘’jaalachuu’’ kan maamiltoota dandeessiisu kan tiwitaraan walfakkaatu qaba. Dhaabbaata teeknoloojii guddicha Miidiyaan hawaasaa 'Truth Social’ jedhamu kun toora miidiyaa hawaasummaa haasaa iftoomina,  bilisaa fi amanamaa ta’e sadarkaa addunyaattii qoodiinsa siyaasaa tokkoo malee irratti ibsachuun danda’amu ta’uu ibsa. Aab Tiraamp miidiyaan kun "bilisummaan yaada ofii ibsachuu" jajjabeessuuniifi ‘gulaalli miidiyaaleen hawaasaa kanneen akka Feesbukiifi Tiwitarii fa’aan taasisaa jiran hambiisuu barbaadu. Warreen Konzarvaatiif ammoo dhaabbileen miidiyaalee hawaasa maxxansaalee maalitoota ugguruufi maxxansaalee haquun bilisummaan yaadaa daangessu jedhanii amanu. "Dhaabbilee teekinoloojii gurguddoo kamittuu hin gargaaramnu," jedhan miseensi duraanii Kongireensii Ameerikaa Deevis Nuuniz. "Kanaaf jennee, bu’uura irraa kaanee ijaaruutti kan jirruufi,"  jechuun ‘Newsmax network’tti himan. Uggura Nuuniz akka himanitti, miidiyaan hawaasa ’Truth Social’ gulaalliirraa bilisa. Haata’u malee, miidyaan  hawaasaa ‘App Store’ fi ‘Google Play’ irra jiran qabiyyeewwan seera cabsan haquuf dirqama qaba. Yoo hin gulaalamu ta’e garuu toorri hin gulaalamne otoo hin turiin uggurama. Yeroo fudhatama guddaa argatanii turanitti Tiraamp Tiwitara gubbaatti hordoftoota miliyoona 88 caalan qabu turan. Tooronni miidyaalee hawaasa kanneen bilisa ta’uu ibsatan kanneen akka ‘Gettr, Parler, Gab fi Rumble’ jedhaman dhaabbilee teekinoloojii gurguddoo waliin wal cina wayita madaalaman maamiltoota hedduu hin harkisne. Dhaabbileen akka Tiwitaraa  "turtii waggootaan lakkaa’amuuf toora isaanii guddisuun horodoftoota horatan," jedhan ogeessii olaanaan dhimma kalaqaa Inistitiyuutii Biruukingis Daaarel West. "Akkan yaadutti, Tiraamp akka yaadeen olitti ulfaataa ta’usaa ni hubata jedheen yaada," jedheen. "Otoo dhimmichi salphaa ta’e, ji’oota 6’n darbe keessatti miidiyaa hawaasaa isaanii hojjatanii goolabu ture," jedhe. West yoo Tiraamp  miidiyaa hawaasa isaarratti seera ittiin tajaajilli kennamu cabse kuusaa appii ykn ‘app store’ irra buufama, kuni ammoo hordoftoota isaa akka hin baayyifne dhiibbaa irratti uuma," jedha.


Rakkoolee ijoo namoota miidiyaa hawaasaarratti qabiyyee uumuun galii argatan mudatu

Yaadni ogeeyyi bara 2019'tti UK keessatti sassaabame tokko ijoolleen amma guddachaa jiran irra hedduun isaanii Astiroonootii caala Yuutuubarii ta'uu jedha. Dhimmi kun ''ijoollee si'anaa'' mata duree jedhu jalatti dubbii ijoo ta'ee ture. Garuu ammoo dubbichi dhugaa sababa itti ta'u keessaa tokko UK keessatti namootni miliyoona 1.3 ta'an miidiyaalee hawaasaa gubbaatti qabiyyeewwan uumuun galii argachuu barbaaduu isaaniiti. Namootni miidiyaalee hawaasaa irratti qabiyyee uuman irraa ka'uun kanneen dhiibbaa uuman(Influencers) jedhamuun beekamu. Dirree miidiyaa hawaasaa qabiyyee kalaquun dhiibbaa uumu kana keessatti bara 2021 keessa akka addunyaatti maallaqa doolaara biiliyoona 13.8 ta'utu sochoofame. Namoota miidiyaa hawaasaa gubbaatti qabiyyee maxxansaniin maqaa guddaa horatan akka Zoella(youtube gubbaa sabiskiraayibarii miiliyoona 10 ol qabdu) fi Deliciously Ella qofti walduraa duubaan paawundii miiliyoona 4.7 fi 2.5 sochoosu. Ammaan tana UK keessatti qofa namoota umriin isaanii ganna 18-26 gidduu jiran 300,000 ol ta'antu miidiyaa hawaasaa gubbaatti qabiyyee kalaqanirraa galii argatan qofaan jiraata. Haalli jireenyaa miidiyaalee hawaasaa gubbaatti arginu nama dinqa, ammoo hojii hojjechuu feenu irratti dhiibbaa uumaa jiraa? Wantoota miidiyaa hawaasaa gubbaatti arginu duuba galiin amansiisaa hin taane, kaffaltiin saalaafi sanyiirratti hundaa'uun loogu ni jira. Tasgabbii dhabuu fi rakkoon fayyaa sammuus akkasuma. Qorannoo namoota qabiyyee miidiyaa hawaasaa kalaqan irratti gaggeeffame keessatti ol adeemoon damee kanatti dhufan danqaalee irraa of eeguu qaban kana hubateera. Kanneen qabiyyee miidiyaa hawaasaa isaaniin milkaahan eenyuyyuu damee kanatti yoo dhufe ni milkaaha jedhanii gorsuutti kan isaan dursu hin jiraatu. Molly-Mae Hague ''namni hunduu guyyaatti sa'aatii 24 qixxee qaba'' jechuu isheetiin qeeqamtee ture. sababni ammoo namootni kun hojicha hojjetaniyyuu kanneen maallaqa ittiin argatanii milkaahan muraasa ta'uu isaaniiti. Diinagdee miidiyaa hawaasaa kan qorattu  Brooke Erin Duffy kitaaba ishee '(Not) Getting Paid to Do What You Love' jedhu keessatti namoota qabiyyee miidiyaa hawaasaa kalaqaniin dhiibbaa uumuun milkaahaniif kaan gidduu garaagarummaan guddaa jiru ifa baafteetti. Namoota baay'ee reefu damee kana keessatti dhiibbaa uumuuf yaalan biraandii korporeeshinootaa tola beeksisuu ta'ee argama. Koreen dhimmoota dijitaalaa, Aadaa, Miidiyaa fi Ispoortii UK gabaasa ji'oota sadii dura baaseen indaastirii kana keessatti saala, sanyiifi miidhama qaamaa irratti hundaa'uun loogiin kaffaltii akka jiru ibseera. Koreen kun gabaasa jaarmiyaa MSL group jedhamu bara 2020 bahe waabeffachuun adiifi gurrachummaarratti hundaa'ee garaagartummaan kanfaltii dhibbeentaa 35 ta'u jiraachuu ibseera. Adesuwa Ajayi, jaarmiyaa AGM Talent jedhamu keessatti dhimma oogummaa jajjabeessuu hoogganti garaagartummaa kanfaltii bu'uura adda addaan mudatu kana saaxiluufis inistaagiraam gubbaatti akkaawuntii Influencer Pay Gap jedhu bantee seenaa namoota dhiyeessiti. Sanyiin walqabatee garaagartummaa kaffaltii jiruun cinaattis warri hanqina qaamaa qabaniifi jaalala saala walfakkaata jajjabeessan miidhamoo ta'uu agarsiifti. Warreen miidiyaa hawaasaa irratti qabiyyee kalaqan kan ofiin of qacaran waan ta'eef galiin isaanii itti fufaa miti, seerri mirga isaanii eeguufis hin jiru. Boqonnaa waggaa ykn dhukkubsatanii hafuu wanti jedhamu akkuma akkasaatti. Namootni indaastirii kana keessa jiran hojii isaanii ofumaan madaalanii gatii itti baasu. Kana keessa hojii isaaniif gatiin kennan cabee tola hojjechaa jiru ta'uus danda'a. Hojiin namoota miidiyaa hawaasaa gubbaatti dhiibbaa uumanii harka sagantaalee kompiitaraa (algorithms) jira. Sagantaalee kompiitaraa kanatu qabiyyeen kum, tartiiba kamiin fayyadamaaf akka dhiyaatu murteessa. Waltajjiileen miidiyaa hawaasaas algorithms isaanii akkamiin akka hojjetu hedduu ifa hin godhan. Garuu ammoo isaantu qabiyyeen ilaalamu qaba murteessa. Ogeettiin sagantaa kompiitaraa aboo qabeeyyii kanaa kan taate Kelley Cotter yaaliin kalaqxoota qabiyyee miidiyaa hawaasaa algorithm kun akkamiin hojjeta, hojii akkamiitti daawwataa argata kan jedhu beekuuf  godhamu guddaa ta'uu dubbatti. Namootni hojii kana keessatti milkaahuuf waldhaansoo qaban taphaa ala akka hin taaneef seenaa jireenya dhuunfaa isaanii qooduurratti xiyyeefatus jetti. Qabiyyeen isaanii daawwatamuu dhabuu isaa yaaddahuun ammoo jireenya isaanii tasgabbii dhabsiisa, akkaawuntiiwwan isaaniirra qabiyyee haaraa maxxansuufis dhiibbaa keessa galu. Ta'uu baannan sagantaan kompitaraa waltajjiiwwan hawaasaa kanaa qabiyyeen isaanii daawwataa akka hin arganne gadi buusa. Sababa kanaattis kalaqxootni qabiyyee miidiyaa hawaasaa guyyaafi halkan osoo hin jedhiin qabiyyee haaraa fiduuf yaalu. Jiruufi jireenyi isaaniis adda hin bahu. Kanatti rakkoo fayyaa sammuu, arrabsoo fi jibba namootaaf saaxilamu. Jireenyi isaanii rakkoo keessa gala. Qorattuu Nina Willment'n kan qophaaye.


Miidiyaa Itoophiyaa: Dhiibbaa irra deddeebiin gaazexeessitoota dubartoota Itoophiyaarra ga’u

Iddilaawwit kan umurii ganna 20’n keessa jirtu, gaazexeessummaa akka daandii jireenyasheetti erga filaattee waggaa tokkollee hin guutne. Reefu akka eegaltetti haala hin eegneen yaaliin haleellaa korniyaa irratti hundaa’e irra ga’eera. (Iddilaawit dabalatee gazexeessitoonni dubaraa gabaasa kana keessatti seenaa isaanii himan eenyummaan isaani akka ibsamu waan hin feeneef maqaa fi waantonni eenyummaa isaanii ibsuu danda’an geeddaramaniiru.) Magaalaan ala ba'uun bakkeewwan biraa deemtee hojiiwwan hojjetaman irratti akka hirmaattu kan himte Iddilaawit, odeeffannoo guyyaa walitti qaban wal geeddaruu fi kameeraa ergifachuun waan barame waan ta’eef, halkan saatii 3 irratt yeroo balballishee rukutame banuuf hin sodaanne. Ta’us garuu dhugee machaa’ee gara kutaa ishee kan seene gaazexxessaan tokko balbalicha of duubatti cufuun miidhaa isheerra geessisuuf yeroo yaalu akka wal’aansoo keessa seente himti. “Haallin keessa seene waan naaf galeef suuta jedhe isa taggabbeesse akkani kutaakootii ba’un godhe,” jechuun himti. Ta’us garuu feedhii ishee malee ishee dhungachuuf yaaluu dabalatee wal’aansoon akka isheerra ga’ee akka ture dubbatteetti. Miidiyaalee idilee keessa waggootii dheeraaf kan hojjeteettu Haannaanis ta’e arrabsoon adda addaa waayilota ishee irraa eegalee hanga namoota hojiif argattu irraa akka irra ga’u himti. Odeeffannoo argachuuf jecha yeroo isheen irra daddeebiin akka gadi baatu argan ammoo “atimmaa akka kanatti hin heerumiin hafta,” jechuun akka itti dubbatan himti. Dhugumaan kun gaazexxeesitoota dubaraa addunyaa irraa jiran keessaa %41 irra qormaata ga’udha. Waldaan maxxansitoota oduu addunyaa barana bu’aa qorannoo isaa ifa taasiseen, gaazexeessitoota dubaraa hirmaatan keessaa %41 irra bakka hojiitti karaa adda addaan haleellaan akka irra ga’u ibseera. Ta’us garuu kanneen haleellaan akkanaa irra ga’u dubartoota qofa osoo hin taane dhiirota %13 ta’an irras haleellaan korniyaa irratti xiyyeefate ni ga’a. Walumaaglatti gazeexxessitoonni %30 ta’an haleella akkanaaf saaxilamoodha. Haleellaawwan haasaan eegalan Gabaasa kana jecha gaazexessitoonni dubaraa BBC’n dubbise akka jedhanitti, keessumaa yeroo jalqaba hojii gaazexeessummaa eegalan mala addaa fayydamuun, darbeeyyuu dorsisaa fi humna fayyadamuun arrabsoo fi haleellaan qaamaa adda addaa bakka hojiitti irra ga’eera. Ta’us garuu gaazexeessitoota dabalatee seerri hojjetaa fi hojjechiisaa FDRE gocha akkanaa cimsee dhorka. Seerri kun qoccollaan saal-qunnamtii haasaatiin, mallatoon ykn mala kamiinu dhiyeessuun, nama tokkorra fedhii isaanii malee, wal qunnamtii salaaf akka tole jedhaniif goqqomsuun, sodaachisuun ykn dhiibbaa irratti uumuu akka ta’e ni ibsa. Qoccollaawwan akkanaa irratti humni ykn yaaliin yoo itti dabalame akka yakka haleellaa saalaatti akka ilaalamus ni ibsa. “Maaliif akka ati TV irratti baatuuf sin gargaaru. Bifa akkanaa qabattee maaliif dhokkata. Hojiin waltajjii jira in hojjechiia. Hojiikee siin salphisa,” jechuun gowwomsa akkanaa qoccollaawwan kan fayyadaman keessumaa hoggontoota akka ta’e Haannaan BBC’tti himteetti. Haleellaa/qoccollaa kunneen himachuun maaliif sodaachisaa ta’e? Hasseetii fi keessumaa hiriyyaan ishee tokko miidiyaa keessa hojjechaa turanitti sababa qoccollaa/ haleellaa irra ga’een hojiichaa gadhiisanii ba’uuf dirqamaniiru. Qocollaa saalaa hoggantootarra irra ga’u hoggantootaa olaanotti kan beeksisan Hasseet fi hiriyyaan ihee, furmaata argachuurra haleellaan irra ga’u hammatee waan itti fufeef hojii isaanii gadhiisani ba’aniiru. Xalayaa hogganaan isaanii namoota gaazexeessitoota kana lamaan irratti qoccolaa gaggeessan akeekkachisuun barraa’e irratti waayilli hiriyyaashee qoccolaa ture arraabsoo fi salphisuu dabalatee, hanga hojii kompiitara isaanii irra ture hanga balleessutti akka ga’eeru himti. Rakkoon akkanaa narra ga’eera jedhanii wayiilota isaanitti himuun waan hin baramne akkasumas miidhamtuuta irra loogii kan geessisu waan ta’eef hedduun himata hin taasisani. Qormaata dachaa Itoophiyaan Addunyaa keessatti biyyootii hojii gaazexeessummaa qabaachuun rakkisaa itti ta’an keessaa tokkodha. Bara 2021’tti biyyootii Sahaaraa gadi jiran keessaa biyyaa gaazexessutoota hidhan jedhaman keessaa Eertiraatti aantee Itoophiyaan sadarkaa lammaffaa irratti argamti. Miisoma miidiyaa irratti kan hojjettu Alsaabeet Saamu’eel, miidiyaaleen Itoophiyaa dubartoota qofa osoo hin taane namootni hir’ina qaamaa qabanii fi saboota adda addaa yaada keessa galchuun kan hundaa’an miti jettee amanti. Gaazexeessitoota dubaraa qacaruu irraa eegalee qacartoonni feedhii akka hin agarsiisneefi industiricha keessa lakkoofsi dubartoota jiranii baayyee muraasa akka ta’an taasisuu isaa himti. Gaazexeessitoota dubaraa aangoo murteessa ta’e irratti arguun waan barame akka hin taanes himteetti. Namootni qacaarri iratti hojjetan qajeelfama miidiiyaa cimaa baasuun furmaata ijoo ta’uu danda’a kan jettu Eelsaabet, loogii dubartootarra ga’u kan hambisu, akkasumas qocollaa/haleellaa saalaa irra ga’u kan adabu seerri barraa’uu fi hojiirra ooluu qaba jetti. Mirga gazexeessitoota dubaraa kan eeguu fi eegisuu hin dandeenye dhabbileen miidiyaa walabummaa gabaasaa fiduu danda’uu?


Dafqaan bulaa lammii Indiyaa YouTube irratti beekamtii horate

Indiyaa mandara Oriyasaa jedhamtu keessatti dhalatee, hojii humnaa hojjachuun galii argataa ture ‘galanni’ koronaavaayirasiif haa ta’uti, amma miidiyaa hawaasaa irratti beekamtii guddaa horateera. Isaak Mundaa YouTube irratti yeroo jalqabaaf viidiyoo kan gadhiise Bitooteessa bara 2020 ture. Yeroo sanatti to’annoo weerara koronaaavaayrasiif jecha Indiyaan lammileen ishee akka manaa hin baane yeroo ittii ajajjee turtedha. Isaak dameen ijaarsaa inni keessa hojjataa ture sababii weerara dhibeetiin miidhamee ture. Isaaki fi namoonni akka isaatti damee hojii kanarratti bobba’an biroo mana ooluu eegalan. Egaan yeroo kanatti ture waa tokko kan yaade. Ijoolleen isaa fiilmii daa’immanii YouTube irraa ilaalu. Akka tasaa garuu beeksisa wayii arge. Isaak akka yeroo kaanitti beeksisa sana dabarsuuf hin ariifanne. Beeksisichi akkas jedha, 'Youtube irratti viidiyoo maxxansitanii maallaqa argachuu yoo barbaaddan isin gargaarra' jedha. Isaakis 'osoo yaale maalin dhaba,’ jedhee yaade. Hojiichatti seenuuf hin rincicne. YouTube gubbaatti viidiyoowwan dhimmicha ilaallatan horodofuu jalqabe. Sana booda viidiyoo isa jalqabaa YouTube gubbaatti maxxanse. Viidiyoon isas erga daawwattoota nagaa gaafateen booda soorata maatii guutuun tokko soorachuu danda’u kophuma isaa yoo nyaatee fixu agarsiisa. Namoonni miliyoonatti lakkaa’aman viidiyoo sana ni ilaalu jedhee eegullee namni viidiyoosaa ilaalu dide. ‘’Torban tokkoof namni tokkollee viidiyoo koo hin ilaalle. Baay'ees na aarsee ture,’’ jedhe. Haata’u malee, Isaak abdii hin kunne. Gara YouTube gubbatti deebi’uun akkatti hordoftoota horachuun danda’amu wayita ilaalu, beeksisa hojjachuun akka danda’amu bare. ‘’Feesbuukiirratti fuula banadheen beeksisuun eegale. Namoonni 10 ykn 12 ta’an naaf ilaaluu eegalan.’’ Viidiyoo namoonni kuma hedduun daawwatameef ammoo, nyaata aadaa Indiyaa ‘Baasii Paakhala’ jedhamu wayita muxux godhee nyaatee fixu kan agarsiisu ture. Isaan boodas Isaak tokkichumaan hordoftoota hedduu argate. ‘’Si’a tokkichatti namoonni 20,000 ‘subscribe’ naa tolchani. Namoonni addunyaarra - Ameerikaa, Biraazil fi Mongoliyaarra naaf ilaalan,’’ jechuun yaadate ibse. Waggoota lama keessatti toora ‘Munda eating’ jedhamurratti hordoftoota 800,000 ol qaba. Amma yoonaatti viidiyoowwan isaa si’a miliyoona 100 oli ilaalameera. Bara darbe Ministirri Muummee Indiyaa Naaredera Moodiin sagantaa raadiyoorratti dhiyaatanii Isaak leellisaniiru. Isaak viidiyoowwan maxxansu YouTube biratti ‘’maakbaang’’ jedhamuun beekamu. Damee kanarratti namoonni bobba’an soorata kaameeraa dhoksuuf ka’u ofdura kaa’anii yeroo tokko callisanii nyaatu, yeroo kaanimmoo hordoftoota isaaniitti haasa’aa nyaaticha fixu. Akkana gochuun kan eegalame bara 2012 Kooriyaa Kibbaafi Naayijeeriyaa keessatti ture. Achii booda gara biyyoota addunyaatti babal’ate. Hordoftoota miliyoonaan lakkaa’aman qaba. Daawwattoonni maakbaang ‘’viidiyoo kana bannee ilaalaatu nyaanna, sababni isaa kophummaan akka nutti hin dhaga’amneefi,’’ jedha. Isaak viidiyoo isaa yeroo maxxansu waa’ee maakbang homaa hin beeku ture. Viidiyoo akkamiin maxxansuu qaba jedhee otoo yaaduu nyaatarra kan bu’e. ‘’Daawwattoonni sooranni qopheessinurratti hundaa’uun jireenya akkamii keessa akka jirru ilaaluu barbaadu jedheen yaade,’’ jechuun dubbate. Isaak barnoota guddaa kan argates achuma YouTube gubbaati. Kaameeraa akkamii bituu akka qabu, viidiyoo waraabuufi qopheessuu dabalatee soorata akkatti qopheeeffamu achuma Youtube irraa barate. Maallaqa qusate keessaa ruuppii 3,000 ykn doolaara Ameerikaa 39’n bilbila bitate. Yeroo sanatti ruuppii 3,000 isaaf maallaqa guddaa ture. Bilbila kan bitate kaffaltii ji’aan argatun malee yeroo tokkichattii hinturre. Beekumsa Afaan Inglizii guddaa ittiin jajamuus hin qabu ture. Garuu intarneetiin otoo jiruu baruu hin dadhabu jedheetu murteeffatee ka’e. Karaa imeeliifi miidiyaalee hawaasaa waa’ee YouTube haasa’uu eegale. Waggaa lama dura Isaak hordoftoota isaa nagaa erga gaafatee booda soorachuu eegala ture. Amma garuu waggaa lama booda horoftoonni isaas heddummachuun, amma mandara irra deemuun aadaa biyyasaatii daawwachisaa, iddoo namoonni walitti qabaman dhaqee waraaba. Lammlieen biyyattiis yaada isa jajjabeessu keennufirratti argamu. Namoonni hedduun jireenya isa dhugaa egaa inni hawaasatti argarsiisuuf ’orijinaaliidha’ jedhani isa jaalatu. Isaak hojjataa humnaa ykn dafqaan bulaa wayita turetti guyyaatti ruuppii 250 argata ture. Guyyoota 18-20tti hojjatee kan kuufatuun maatii isaa bulchuuf gahaa hin turre. Ijoollee afur, haadha warraa isaa fi warra isaa gargaaruuf rakkataa ture. Amma maallaqni YouTube irraa argatu ruuppii Indiyaa 60,000 hanga 300,000ti. Osoo YouTube irra maallaqa hin argatiin dura godoo gugguftetti galaa kan ture yoo ta’u, lafa sanarratti mana abbaa darbii lamaa ijaarrateera. Baasii ijoollee isaa ittii barsiifatu argateera. Konkolaataa moofaa tokkos bitateera. Laaptooppii ittin viidiyoo qopheessuus akkasuma bitateera. Amma mandara isaa keessatti nama beekamaa ta’eera Isaak. Hawaaasa naannoo sagantaa qopheessee waama, indaaqqoo qalaaf. Karoorri isaa itti aanu mana barnootaa ijoolleen isaa afaan Inigliizii sirriitti itti baratan ijaaruu akka ta’e himeera.


Ameerikaatti Tiwiitariin odeeffannoo fayyadamtootaa gurguruun doolaara miiliyoona 150 adabame

Tiwiitariin Ameerikaa jiru ogeeyyiin seeraa odeeffannoo fayyadamtootaa seeraan ala fayyadameera jechuun erga himataniin booda doolaara miiliyoona 150 adabame. Koomishiniin Daldalaa Federaalaafi Waajirri Haqaa Ameerikaa, Tiwiitariin qaamota dhimma kana to’atan waliin waliigaltee raawwatee ture sarbuusaa sanadni mana murtii agarsiisa jedhan. Tiwiitar teessoo fayyadamtootaa kanneen akka imeeliifi lakkoofsa bilbilaa dhaabota beeksisa himsiifataniif akka hin kennine kakatee ture. Qorattoonni federaalaa dhaabni miidiyaa hawaasaa kuni seerota dhorkaa irra kaa’an cabseera jedhe. Tiwiitar bara 2020 seera odeeffannoo icciitii eeguu, Awurooppaa  ‘GDPR’ jedhamu cabsuun yuroo 400,000 adabamee ture. Koomishiniin Daldalaa Federaalaa  Ameerikaa eegumsa maamilootaa kabachiisuufi seera dhimma kana irratti bahe hojiirra oolchuu irratti hojjeta. Haala kanaanis ajaja komishinichaa bara 2011 dhaabbatichi dhimma icciitii fi nageenyaa maamilootaa irratti akka eeggatu dabarse cabseera. Tiwiitariin galiisaa harka guddaa beeksisa irraa argata, kanaanis maamilota idileerraa hanga namoota beekamoo, akkasumas dhaabonni qubee 280 fayyadamuun miidiyaa hawaasaa kanarratti ergaa akka barreefatan eeyyama. Akka himannaan Waajira Haqaan baname agarsiisutti , Tiwiitar bara 2013 irraa qabee nageenyaaf jecha bilbila ykn imeelii fayyadamtootaa gaafachuu jalqabe. ‘’Akka himannaan kuni agarsiisutti Tiwiitariin  odeeffannoo nageenyaaf jecha funaanuun fayyadamtootatti beeksisa erguufis fayyadameera,’’ jedhan hoggantuun Koomishinii Daldalaa Federaalaa Liinaa Kahaan. ‘’Hoji-maatni kuni garuu fayyadamtoota miiliyoona 140 tahan irratti dhiibbaa kan uume yoo tahu, galii Tiwiitarii garuu dabaleera,’’ jedhan.


WhasApp’n malawwan odeeffannoo dhuunfaa ittiin eegamu haaraa beeksise

Abbaa qabeenyaa miidiyaa hawaasaa gargaagaraa kan ta’e Meta (Facebook duraanii) WhatsApp irratti mala odeeffannoon dhuunfaa ittiin eegamu haaraa ifa taasiseera. Haaluma kanaanis fayyadamtoonni haasawwan gareedhaan taasifamu keessaa osoo homaa hin beeksifne bahuu, odeeffannoowwan onlaayiiniirratti argaman to’achuufi suuraawwan ergaawwan yeroo tokkicha mul’atan irra jiran daaangeessuu ni danda’u. Hojii gaggeessaa olaanaan dhaabbata teeknolojii guddichaa, Meta, Maark Zaakarbargi akka jedheetti, ergaan WhatsApp ittiin dabarfamu kunis, ‘‘akkuma namni fuulaa fi fuulatti wal ilaalaa haasawu iccitii dhuunfaa kan eegsiisu akka ta’e’’ dubbatan. Malawwan WhatsApp haaraan kunneen duulawwan beeksisaa gaggeeffamaa jiru hordofee UK irraa eegalee Fulbaana dhufutti hojiirra ni oolfama. Addunyaarratti beekamaa kan ta’e miidiyaan hawaasaa WhatsApp, yeroo ammaatti namoota gareedhaan fayyadaman biratti miseensi tokko garee keessaa yoo bahuutti ykn akka bahu yoo taasifamu miseensoonni hundi akka beekan taasisa. Ammatti garuu miseensi garee keessaa bahu wayita barbaadutti fayyadamtoonni Aappichaa haala dureen garichaa qofti hubatuun osoo namoonni kaan hin beeknee garicha keessaa bahu akka danda’u godhama jedhameera. Malli haaraan kunis ‘‘fayyadamtoonni ergaasaanii fi odeeffannoowwan dhunfaasaanii haala fooyya’een to’achu akka danda’aniif yaadamee kan hojjatamedha’’ jedhan itti-gaafatamtuun Meta Amee Vooraa.  Itti dabalunis ‘‘jijjirraa ergaawwan dhunfaafi iccitii qaban daddabarsuuf WhatsApp’n waltajjii amansiisaafi mijataadha jenneeti amanna’’ jedhan. ‘‘Aappiiwwan idil-addunyaa barreeffama, sagaleefi suuraadhaan deeggaramuun tajaajila ergaa dadabarsuuf oolan, eegumsa nagaa akkasii sadarkaa kanaan hin kennan,’’ jedhan. Malli aappiin WhatsApp haaraan kanatti fayyadamaa jiraachuu keenya, namoota barbaadnutti akka agarsiisu ykn eenyumtuu akka hin agarsiisne gochuu ni dandeessisa jedhameera. ''Aappii fayyadamtoonni itti fayyadaman irratti to’annoo caalaan akka jiraatu barbaadu. ''Kanaafu, kana fayyadamtootaaf kennuun waan gaariidha,’’ jechuun ture dhaabbata Alan Tariing keessatti qorataa ittaanaa kan ta’an Yanis Woongi BBCtti kan dubbatan. Haata’u malee, fayyadamtoonni danaa haaraa akka fayyadaman yoo gaafataman ykn sirriitti akka beekamu yoo hin taasifame malee bu’aan tajaajilawwan kunneen qabaatan murtaa’aa ta’a jedhan.


Elon Maask Tiwiitarii bituun miidiyaa hawaasummaa kana akkamiin jijjiira?

Elon Maask Tiwiitarii bituuf kan waliigale yoo ta’u, gulaallii ykn to'annoo miidiyaa hawaasaa kanarratti gaggeeffamu xiqqeessuuf waadaa seenuun isaa gaaffii uumera. Dhaabbileen mirgoota miidiyaan hawaasummaa kun to'annoo laaffisnaan haasaan jibbiinsaa fi odeeffannoo dogoggoraa tamsaasuun akka hammaatu taasisa yaaddoo jedhu qabu. Maamiltoonni Tiwitariitti gargaaraman, tarii akkana jechuun akkaawuntiiwwan kaampanichi ugguree akka deebi’an eeyyamuufi? jedhanii kanneen gaafataniis jiru. Namni baay'ee beekamaan akkawuntiin jalaa ugguramee ture tokko pireezidantii duraanii Ameerikaa Doonaald Tiraampi. Elon Maask tiwiitariin imammata qabiyyeewwan maxxanfaman gidduu seenuun namuusa eegsisuuf raawwatu ykn gulaalu qeeqaa turan. Toorri kun iddoo namni bilisaan yaada isaa ibsatu ta’uu qaba jechuunis falmaa turan. Tiwiitarii bituuf waliigalteerra gahuun erga dhaga’amee Aab Maask bilisummaan yaadaa ’’kattaa bu'uura dimookiraasiiti,’’ jedhanii ibsan. Dhimma Tiwitara ilaalchisuun garuu jaarmiyaan Amnesty International "tarkaanfii tiwiitariin imaammataa fi tooftaan maamiltoota miidiyichaa eeguuf hojiirra oole balleessuu kamiyyuu nu yaaddeessa" jedhe. "Wanti nuti arguu hin feene, tiwiitarii haasaa jeequmsa kakasuu fi mamiltoota qoccolaman argee beekaa akka waan hin argineetti callisudha" jedhe. Tiwiitariin yaaddoo dhimma kanarratti jiru ilaalchisee deebii akka kennu BBC’n kan gaafateef battala kanatti deebii hin kennine. Akkawuntiin Doondaald Tiraamp guutummaatti kan cufame bara darbe ji’a Amajjii keessa yoo ta’u, hokkora Waashingiten, Kaapitaal Hiilitti ka’ee hordofuun ture. Taatullee Tiraamp, ‘’uggurri tiwiitarii yoo narraa ka’ellee, ani gara tiwiitariitti deebi’uuf karoora hin qabu’’ jedhaniiru. Tiraamp, bakka kanaa miidiyaa hawaasa ofii banatan ‘Truth Social’ jedhamutti akka gargaaraman himaniiru. ‘’Ani gara Tiwiitariitti hin deebi’u, miidiyaa ‘Truth’ irra turuun barbaada,’’ jedhanii ‘Fox News’tti himan. Itti dabaluun Aab Tiraamp, namni isaan ’’nama gaarii’’ jedhanii waaman Elon Maask, Tiwitara irratti foyya’iinsa ni fida jedhan. Bakka bu’aan Aab Tiraamp dhimma kanarratti ammaaf yaada BBC’f hin kennine. Miing-Chi Kuwoo, xiinxalaan dhimma teeknoolojii dhabbaata’ TF International Securities,’ jedhamuu BBCtti akka himetti, Aab Tiraamp filannoo pireezidantummaa bara 2024 irratti yoo ni dorgomu ta’e, tarii Tiwiitariitti deebi’uuf murteessuu malu jedha. ‘’Tiwiitariin Tiraamp sagalee akka qabatuuf filannoo fooyya’aadha, yoo Tiwitarri akkawuntii isaa deebisee baneef,’’ jedha Kuwoon. ‘’Toora miidiyaa hawaasaa tiwiitarii caala fudhatama qabu, filannoon pireezidantummaa marroo itti aanu filatamu otoo hin gahiin ijaaruun waan salphaatti yaadamu miti,’’ jedhe. Elon Maask akka jedhanitti, qeeqawwan jajjabaanillee otoo hin hafiin tiwiitarii irratti hafu, "sababni isaammoo bilisummaa yaadaa jechuun isuma kana waan ta’eefi" jedhan. Taatullee maamiltoonni tiwiitarii muraasni isaanii miidiyaa hawaasaa kanaatti gargaaramuu dhiisanii bahuuf murteessaniiru, kaan isaanii itti gargaaramuuyyu dhiisaniiru. Taatoon fiilmii beekamtuun Biritiish Jameelaa Jamiil, ’’miidiyaan hawaasa kun kan durii caala seera-maleessa ta’uuf deema, jibbi, jibbi godantootaa, qoodinsi fa’aa bakka argachuu deema,’’ jettee qeeqxe. ‘’Kuni dhaamsa tiwiitarii koo isaa xumuraa ta’usaan isiniif ibsa,’’ jette Jamiil hordoftoota ishee miliyoona tokkoo guutaniin. Taatullee Karooliin Orri Buyinoo, hordoftoota 450,000 qabdu fi qorannoo doktoreetii Yuunivarsiitii Meerilaanditti gaggeessaa jirtu yeroo murtaa’eef toora kanarra turuuf murteessuu himti. Buyinoon ‘’hoggansi Elon Maask maal akka fakkaatu ammaaf hin beeknu,’’ jette. ‘’Waanti nuti beeknu yoo jiraate namoonni qajeeloon hundi yoo tiwiitarii dhiisanii bahan, hunda caala hamaa ta’uuf deema,’’ jette. Daan Iviis, xiinxalaa dhaabbata ivestimentii ‘Wedbush Securities,’ jedhamuti. Daan BBCtti akka himetti, maamiltootni tiwiitarii harki caalan ‘’yeroo turanii haala jiru ilaalu barbaadu.’’ Boordii tiwiitarii miseensota 11 qabu afeerraa Aab Maask $ biliyoona 44’n miidiyicha bituuf dhiyeessee sagalee guutuun itti waliiganiiru. Hundeessitoota tiwiitarii keessaa tokko kan ta’ee fi miseensi boordii dhaabichaa Jaak Doorsiin, "toorichi hawaasni akka waliiin haasa’u gochuu itti fufuu" isaatti nan gammada jedhe, taatullee "namni tokko tiwiitarii dhuunfachuu ykn bulchuutti " hin amanu jedha. Tiwiitarii akka qabeenya uummataatti malee akka dhaabbata ykn kaampaniitti akka hin ilaalle kan himu Jaak Doorsiin, akka kaampaniitti yoo ilaalle Elon Maask nama sirrii ta'uu akka manu dubbate. Hogganaan tiwiitarii Paraag Agraawaal walgahiirratti hojjattoota dhaaabbatichaatti wayita dubbatan, egereen dhaabbatichaa "ifatti hin beekamu" jechuusaanii Rooyitars gabaasera. "Waliigaltichi erga xumuramee booda kallatti tiwiitariin itti adeemu hin beeknu,’’ jedhan Aab Agrawaal. Elon Maask miidiyaa hawaasaa kana bituun namoota siyaasaa garii yoo yaaddessu garii ammoo gammachiisee jira. Ameerikaatti diimokiraatonni yaaddoo qaban yoo ibsatan, rippabliikaannni ammoo "bilisummaa yaadaa jajjabeessa" jechuun gammachuu qaban ibsataa jiru.


Miidiyaa hawaasummaa Doonaald Tiraamp 'Truth Social' rakkoon mudate

Onkoloolessa darbe Doonaald Tiraamp dhaabbata teekinooloojii jijjiirama fidu banuuf karoora akka qabu ifa godhee ture. "Truth Social uumeen jira ... kana kan godheef gara jabina dhaabbilee teekinoolojii gurguddoo dura dhaabbachuufi," jedhe. "Addunyaa Taalibaan tiwiitara gubbaatti sirnaan mul'atu, pireezidantiin Ameerikaa isin jaallattan garuu ukkaamfame keessa jiraataa jirra," jedhe Tiraamp. Aappiin miidiyaa hawaasummaa Truth Social Guraandhala 21 gaafa guyyaa pireezidantootaa Ameerikaa ture kan ifa godhame, torban jaha booda wayita guutummaatti tajaajila eegala jedhametti rakkoon isa mudateera. Lakkoofsi namoota miidiyaa hawaasummaa kana fayyadamuuf tarree eeggataa jiran miliyoona 1.5 gahaniiru. Miidiyaan hawaasummaa Truth Social irra hedduu tiwiitarii fakkaata. Tiwiitariin erga deeggartoonni isaa gamoo Kaappitool weeraruun hokkora kaasanii booda Tiraamp ugguree jira. Tiwiitariin Doonaald Tiraamp sobaan filannoon hatameera jechuun hokkora kakaase jedhee amana. Kanaafis Amajjii 8 bara 2021 irraa eegaluun Tiraamp umurii guutuuf tiwiitarii irraa uggure. Truth Social tiwiitarii haa fakkaatuyyuu malee bilbilawwan Andirooyidii fi gama marsariitiin hin argamu. Namootni hedduu Ameerikaan ala jiranis argachuu hin danda'ani. "Badii guddaadha," jedha Yuunivarsiitii NYUtti direektara wiirtuu miidiyaa hawaasummaa fi siyaasaa kan ta'e Jooshuwaa Tiraakar. Michuun Tiraamp miseensa paartii Rippabliikaanii ta'e maqaan isaa akka himamu hin feene, "maaltu akka ta'aa jiru namni beeku waan jiru hin fakkaatu" jedhe. Guraandhala 21 guyyaa ifa godhame App Store (bakka bilbilawwan omisha Apple ta'aniif appilikeeshiniin buufamu) irratti aappiiwwan baay'ee buufaman keessaa tokko ture. Garuu kanneen buufatan itti fayyadamuu hin dandeenye. Rakkinichi guyyoota yartuu keessatti furamee Tiraamp "truth" isaanii maxxanfachuu eegalu jedhamee eegamus hin taane. Gabaasaan teekinooloojii Ameerikaa Kaabaa BBC Jeems Kileeyitan miidiyaa hawaasummaa Tiraamp kana fayyadamuuf galmaa'uuf wayita yaalu, tarree eeggattootaa 1,419,631ffaarra akka jiru ergaan isa gahe. "Waan nutti makamteef galatoomi! Fedhiin guddaan waan jiruuf tarree eeggattootaarra si keenyee jirra. Si jaalanna, ati nuuf lakkoofsa qofaa miti. Garuu lakkoofsi tarree eeggattootaa kee kan armaan gadiiti," jedha ergaan Jeemsiif ergame. Ammatti Youtube, Tiktok, Instagram fi Facebook aappiiwwan 10 hedduu buufaman keessa kan jiran yoo ta'u, Truth Social garuu aappiiwwan 100 hedduu buufaman keessayyuu hin jiru akka marsariitiin Similar Web jedhamu jedhutti. Fayyadamtoonni aappii Truth Social banachuu danda'an hagi tokko aappichi duwwaa jalaa ta'eera, Kunis sababa namoonni bebbeekamoon Ameerikaa hedduun miidiyaa hawaasummaa kana lagataniifi. Qorannoon tokko lakkoofsi namoota aappicha buufatan dhibbeentaa 95niin gadi bu'uusaa mul'iseera. Namoonni hedduun ammanumattuu nuffaniiru. Namni tiwiitarii fayyadamu tokko "torbanoota dura Truth Social fayyadamuuf galmaa'een amma yoonaa tarree eeggattootaarran jira," jechuun barreesse. Tokko ammoo "yeroon ani tarree eeggattootaa irraa buufamee aappicha seenutti Tiraamp deebi'ee pireezidantii ta'a" jechuun qoose. Hogganaa Olaanaan Truth Social Deeviin Nuuns akka jedhetti silaa aappichi xumura baatii Bitootessaa "guutummaatti tajaajila eegala" ture. Garuu aappichi maaliif rakkoon hedduun akka isa mudate ogeeyyiitti hibboo ta'eera. Gariin Truth Social miidiyaa hawaasummaa biraa Youtube fakkaatu viidiyoon irratti qoodamu Rumble jedhamu waliin michooma tolfachuu akka rakkootti kaasu. Miidiyaan hawaasummaa Rumble warra Tiraamp deeggaran biratti jaalatamu kun miidiyaa hawaasummaa Tiraampiif wantoota akka sarvarii akka dhiyeessu himamee ture. "Rakkoo sarvarii yoo ta'e guyyoota jidduutti furamuu qaba ture, torban jaha hin gahu" jedhu michuun Tiraamp paartii Rippabliikaan irraa. "Maaltu akka ta'aa jiru namni beeku waan jiru hin fakkaatu" jedhan. Aab Tiraamp maaliif namoonni hedduun Truth Social hin fayyadaman jechuun muffii qabaachuun gabaafameera. Ofii hordoftoota 750,000 Truth Social irratti kan horate Aab Tiraamp, ji'a tokkoof "truth" homaa hin maxxansine. Tarii Tiraamp osoo dammaqinaan miidiyaa hawaasummaa kanarratti ni mul'atu ta'e, namni isaaniif jecha itti hirmaachuu akka malu akeeka Aab Tiraakar. Garuu ammoo ogeeyyiin ta'e jedhanii irraa dhorkaa jiraachuu danda'us jedha. Kunis lakkoofsi namoota tarree eeggattootaarra jiranii guddaa waan ta'eefi. Miidiyaan dorgomtoota jajjaboon morkachuu danda'a jedhamee hawwiin eegamaa ture ofiin miila lamaan dhaabachuuf rakkataa jira.


'Mootiin TikTok' umurii ganna 77 filannoo pirezidaantummaa Kolombiyaaf dorgoman

Lammiileen Kolombiyaa jijjiirama barbaadan argachuuf maanguddoo mooticha TikTok ta'an umuriin isaanii waggaa 77 ta'aniifi riphe-lolaa duraanii turaniif sagalee isaani kennaniiru. Filattoonni Kolombiyaa kanaan dura gaggeessitoota paartii siyaasaa soshaalistii ta'aniifi rifoormiitti amanan filatanii hin beekne, amma haala jaa'iba ta'een riphe-lolaa duraanii Gustaavoo Petiroof sagalee isaanii kennaa jira. Haata'u malee, Mr. Petiroon qabxii argataniin parsantaa 12n dursaa jiraatanillee, sagalee mo'ichaaf barbaachisu %50 milkeeffachuu hin dandeenye. Kanaaf, filannoo marsaa lamaffaaf gaggeeffameen Motichi TikTok umuriin isaanii ganna 77 ta'eefi dureessa ta'an Rodoolfoo Hernaandeez sagalee hanga eegamee ol argachaa jira. Dureessi kun keesssumaa duula miidiyaa hawaasummaa iratti taasifameen milkaa'ina eenyuyyu hin eegiin argateera. Kadhimamtoonni lachanuu Kolombiyaa jijjiiruuf waadaa kan galan yoo ta'u siyaasa biyyattii kanaan dura garee hayootaa humna qaban muraasa magaalaa guddoo biyyattii Bogotaa keessa jiraataniin qabamee ture hundeerraan sochoosan.  Duulli filannoo pirezidaantummaa yeroo jalqabetti miliyeenarri abbaa qabeenyaa ijaarsaa Rodoolfoo Hernaandeez magaalaa bara 2016 hanga 2019tti kantiibaa ta'uun tajaajilan Bukaaramaangaatiin alatti hedduu hin beekaman ture. Jalqaba irratti, viidiyoon isaa miidiyaa hawaasummaa isaa kan akka TikTok irratti gadhiifame ajaa'iba kan jedhame yoo ta'u, morkataa isaa hedduu beekamaa ta'e duraan riphe-lolaa turetti dhiyaatee kokkee qaba jira. Osoo hin eegamiin ka'uun nama ajaa'ibsiise Rodoolfoo Hernaandeez, morkataa isaa kan mo'achuudhaaf paartii biroo waliin tokkummaa uumuun barbachisu caalaa kaadhimamaa of danda'ee dhaabbatu ta'eera. Miidiyaa idilee irratti akka riphe-lolaa duraanii morkataa jiru kanaa beekamtii dhabullee, miidiyaa hawaasummaa irratti garuu mootiin TikTok kun, hordoftoota isaa bira karaa ergaa gababaa haalaan qaqqabaa tureera. Hodoftoonni isaa miidiyaa hawaasummaa irratti gara miliyoona walakkatti kan guddate yoo ta'u, viidiyon isaa ammoo namoota miiliyoona afuriin daawwatameera.


‘Namoonni ogummaa ittiin miiliyeenara ta’amu’ barsiisan ofiin sooreyyiidhaa?

Tibba kana keessa kan gorsuufi lallabaan baayyateera. Miidiyaalee gurguddaa hanaga miidiyaalee hawaasaatti, kitaabooleedhaa hanga waltajjiiwwaniitti kan gorsa kennu baayyeedha. Ergaan namoota kanneenii irra caalaan walfakkaata. Innis ‘baabuurri badhaadhinaa dhiyaattee jirti itti dhiyaadhaa’ kan jedhudha. Gama biraatiin wagga waggaan kumaatamni yunivarsitiiwwan irraa eebbifamuun hojii dhabu. Isaanis namoota ‘hojii uumaa’ jechuun lalabaniin simatamu. Hojii rakkina meeqaan argame ‘dhiisaa bahaa’ jedhu. Har’uma hogganaa mataa keessanii ta’aa jechuun dadamaqsu. Haala jireenya akka simbiraa afaan keessaa afaaniitti ta’e Kanaan ‘yoo qusattan dhiheenyatti miliiniyeera taatu’ jechuun lallabu. Kitaaboleen onnachiisan jireenya geeddaruu? Lallabiwwan waltajji ni badhaadhomsuu? Tokko tokkoo ‘eeyyeen nutu ragaadha’ yoo jedhan dhagahamu. Kaan ammoo jireenyi kitaaboota onnachiisaniin geeddaru yoo jiraate kan barreesitootaafi kan warra lallabanii qofadha jechuun qoosu. Mee namoota gama lamaaninii muxannoo qaban waliin dhimmicharratti yaada haa kaafnu. Dr Warotaawu: ‘‘jireenya lammiilee Itoophiyaa miiliyoona tokkoo geedaruuf hojjataan jira.’’ Innis Quunnamtii diinagdee idil-addunyaatiin maastarsii qabu. Hojii isaanii garuu sammuu namootaa badhaadhiinaan wal simsiisuudha. Dargaggoota gara abbaa qabeenyummaatti geessuudha. Sammuu nama kamiituu leenjiisuun gara milkaa’inaafi badhaadhinaatti geessuun ni danda’ama jedhanii amanu. Akkuma eebbifamaniin Insitituutii Karoora Magaalootaatti mindeeffaman. Booda ammoo Yunivarsitii Yunitiitti barsiisaa ta’an. ‘‘Guyyaa tokkoo taateen jireenya koo geeddare umamee’’ jedhu Dr Warotaawu. Yeroo isaas baatii Hagayya ALI bara 1992 ta’u kaasu. Guyyicha leenjiidhaaf yunivarsitichaatti ergaman. Leenjiiftoonnis kan biyya Gaanaa irraa dhufan turan. Jidduugalli leenjichaas ‘Interpraayiz Itoophiyaa’ jedhama. Erga leenjiicha xumuraniin booda jijjiramni ilaalchaa akka isaan keessatti umamee dubbatu. ‘‘Battaluma sanattin bilisumaa koo labse. Isaan boodas gonkumaa deebii’ee hin mindoofne’’ jedhu. Mindeefamanii hojjachuu waan isin nufisiiseefii laata? Jedhamanii kan gaafataman Dr Warataawu, ‘‘Lakkii, battala sanatti abjuun jiraadhuf waanan argadheefiidha,’’ jedhan. Waa’ee abjuu jiraatanii kan gaafatama oggeessi kunis, ‘‘leenjiisuufi badhaadhoota Itoophiyaadhaf uumuudha.’’ Kunis shakkii tokko malee akka milkaa’u kaasuun ‘‘Badhaadhoo miiliyoona tokko Itoophiyaaf ni uumna’’ jedhan. Kana  wagga 20 booda, ALI Hagayya 2023tti akka milkaa’u dubbatu. Kanas kan jedhan amantaa guutuun ta’u ciminni yaadasaanii ni hima. Ofii leenjii cimaa akkamii yoo ta’eedha kan jijjirama kana argamsiisuu? ‘‘… Leenjii sana booda ofiikoon bilisa baase. Abjuu koof amanamaa akkan ta’u, qabeenyaakoo ilaalcha koo akka ta’e, taatee waanan amanu hojjachaa akkan jiraadhu na taasise ture.’’ Jireenyi Dr Warataawu leenjii tokkichaan erga geeddaramee kan warra kaanii maaliif hin geedaramne laata? Naatinaa’eel Faantaa: ‘‘Leenjiin onnachiisuu (motivational) liqiidhaan gammaduudha’’ Oggeessi kun tarii maqaa daldalaa ‘Natina’el Memory’ jedhamun beekama. Wallakkeessa jireenyasaas leenjii xin-sammuu irratti dabarse. Naatinaa’el keessattuu ogummaa waa yaadachusaatiin, baroota 90moota keessaa buufata TV biyyaaleessaa irratti dhiyaachuun namoota ajaa’ibsiisaa ture. Isaan boodas kallattiin gara haasaa onnachiisuu (motivation) taasisuutti ce’e. Walumaagalattis waggoota 21 darban keessatti namoota kumaan lakka’amiif leenjii kenneera. Haasaa isaa onnachiisoo dhaggeeffachuufis baayyeen haalaan sagantasaa eeggatu ture. Innis, ‘‘…Gumii guutuun raasa ture,’’ jechuun yeroo sana yaadata. Amma garuu faallaa sanaa haasawwan onnachisan hin deeggaru. Siriiyyuu yaad-rimeen kun hin hojjatu jedha. “Baroota kanneeniin booda wantin mirkanneeffadhe tokko yoo jiraate, jireenya namootaa geeddaruuf karaa sirriin isa miti,’’ jedha. Maaliif? Daandii sirriin hoo kam? Waggoota kanneen keessatti qorachuun bira gaheera kan jedhe akkasiin BBCtti hime. Kitaaboleen of gargaarsaa, lallabiiwwan ni danda’amaafi kaan walumaagalatti indastirii of aangeessuu (self-development) keessatti ramadamu. Kunis Ameerikaatti  tibba tokkootti indastirii muziqaatti aanuun damee doolaara miiliyoonoota sochoosu ture. Kitaaboota onnachisoo barreessuun kan haalaan maqaan ka’aa ture keessaa nama Chaarlis Haanaal jedhaman. ‘‘…Booda keessa garuu waldaan kitaaboota kanneen walitti qabuun gubde’’ jedha Naatinaa’eel. Booda irra ammoo Abirhaam Maasiloow, ‘‘Sammuun namaa leenjiifamuu eenyumtu waan barbaade ta’u danda’a’’ jechuun ka’e. Yaadni kunis suuta suutaan ammoo afurri ni danda’amaa kunneenis waajjiraalee bira darbuun waldaalee keessa seenuun, boqonnaa Kitaaba Qulqulluutiin deeggaramuun lallabdootaan himamuu eegale. Kanaanis hedduun waldaalee dhiphisuun of qabuu tokko malee qabeenyaasaanii lallabdoota kanneeniif kennuu eegalan. Waldaalee keessatti qofaa osoo hin taane karaa TVnis barsiisuu itti fufan. Haala akkasitiin 80mootaafi 90mota keessa indastiriin onnachiisu kun baayyee dagaage. Warreen kitaaba akkasii barreessanis koppiiwwan miliyonotaan gurguratan. Naatinaa’eel haala bara sana ture yoo yaadatuu, ‘‘kutaa keessatti muziiqaan ‘I believe I can fly’ jedhamu saaqamuun namoonni abdiin yoo bohan argeera’’ jedha. Kanaaf ‘‘gammachuu liiqii’’ kan jedhuun. Kitaabooleen dhimma kanarratti barreeffamanis haaluma kitaaboota mata dureewwan biraatti gara Afaan Amaariffatti hiikamaniiru. Gabaa Itoophiyaa keessatti kitaabooleen mata dureewwan gara biraa irratti barraa’an koppii kuma sadii darbuun akka guddaatti yoo ilaalamu, kanneen dhimma onnachiisummaa kanarratti barraa’an garuu yeroo gabaabaa keessatti koppii kuma 20 fi 30tu maxxanfama ture. Amma amma garuu kitaaboonni kunneen lallabaafi haasaa waltajjiitiin bakka bu’aa jiru. Ofii kanas ta’e sana, onnachiisuun akka Naatinaa’el jedhutti ‘‘gammachuu liiqiiti’’ immoo ykn akka Dr Wulataawu jedhan, daandiiwwan namoota gara sadarkaa olaanaa qaqabsiisaniidha? Sababii leenjii Yunivarsitii Yuniitiin daandiin kan saaqameef Dr Warataawu, isaan booda kitaaboolee dhimmicharratti barraa’an adamsanii dubbisu eegalan. Wayita ijoollee turanitti kan maatiin yaadu ilmisaanii mindeeffamee hojii argachuun mindaa akka argatu kan jedhu ture. Bara 1992 keessaa kitaabni dubbisees kan ‘Think and Grow Rich’ jedhu akka ture dubbatu. Isaan booda kitaaba sana fakkaatan adamsanii bitachu eegalan. ‘‘Waggoota 6 leenjii sana booda turan keessatti ture ofiikoo akka haaraatti kanan of hojjadhe,’’ jedhu. Sammuun nama tokkoo ijoollummaa kaasee yaada garaa garaa keessummeessa. Jidduugalaanis guyyaatti yaadanwwan kuma 60 ol akka keessummeesu himama. Isaan keessa irra caalaan gaabbii fi abdii ykn waa’ee kaleessaafi boruti. Sammuun namaa bakka tokkotti kan tasgabbaa’e osoo hin taanee kan darbe ykn waa’e gara fulduraa yaada. Kanaaf, nama tasgabbaa’aa ykn qalbii qabu argachuun rakkisaadha kan jedhu Naatinaa’el. Nama qalbii hin qabne jechuun maal jechuudha? Haasawwan onnachisan yoo dhagahamuutti ykn dubbifamuutti miiraan kaka’umsaa keessa namoota galcha. Adeemsa kana keessattis namootarraa barachuu, jaalala dubbisuu cimaa keessa galuu, ofitti amanummaa itti uumuu ni danda’a. Bu’aa haasawwan onnichiisanii keessa tokko namoota gara disipiliinii cimaatti geessee jira,’’ jedha Naatinaa’el. Rakkoonsaa onnachisuun mataansaa araada ta’u danda’a jedha. Kan hojiin hojjatamu yaada rime onnachiisuu irratti yoo ta’e, hirkataa isaa ta’un hin hafu. Kanaaf araada jedha. Naatinaa’eel yaadni onnachiisuu kun hanga tokko bu’aa qabaatulleen rakkoo cimaa qabaachu kaasa. Innis ‘‘Gammachuu liiqii umuusaati’’ jedha. Fakkeenyaaf ‘‘gara fuulduraatti konkolaataa akkasii, mana akkasii, gaa’ila akkasii yoon qabaadhe gammadaan ta’a…’’ kan jettu yoo ta’ee dabare gammachuu keessa jirta jechuudha jechuun ibsa. Namoonni kaka’uun booda mukaa’u keessa kan seenan mataansaa waan gammachu ofiisaanii hin taanee keessa turaniifiidha jedhan Naatinaa’el. Ameerikaatti namoonni waa’ee badhaadhiinaa barsiisan hedduun ofiin badhaadhaniiru. Koppii kitaaboleessaanii miiliyoonaan gurgurataniiru. Namootas kakkaasaniiru. Kun ammoo biyya keenyaatti baayyee hin mul’atu. Namoonni waa’ee badhaadhinaa barsiisan kan ofiisaaniitiifu itti beekan fakkatan jiru. Dr Warataawu garuu dhimma kanarratti, namoota hunda haala walfakkaataan ilaaluun sirrii akka hin taane kaasu. Kanneen muuxannoofi mudannoo jireenyaasniirra ka’un barsiisan jiru. Kaan ammoo ummata walitti qabuun muxannoo jireenyaa tokko malee kan ummata irratti diraamaa hojjatanis jiru jedhu. Kanaafu rakkoon leenjiicha irraa osoo hin taane liinjiiftoota irraayi jedhu. “Fakkeenyaaf kan na leenjiisan waan yaaddee hunda bira akkasumaan ni qaqabda naan hin jennee. Milkaa’inaaf gatii olaanaan baasu jiraachus na barbsiisaniiru,’’ jedhu. ''Namni kutannoo qabaannaan wanti hin hojjannee homtu hin jiru. Fakkeenyaaf, namni tokko sa'aatii 8'f biiroo hojjattee, sa'aatii 8 biraa baajaajjii yoo oofe rakkiinsaa maali hanga jijjiramuuf kutannoo qabaateetti.'' Dhuguma namoonni waa'ee badhaadhiinaa fi qabeenyaa barsiisan ofiin qabeenyaa hin qabanii? ''Lakkii kun dogogora. Leenjiisaan Hayilee maaliif ofii hin fiigne isa leenjiisaa jedhamaa? Beekaan waan beekuun yoo barsiisee gahaadha.'' Dr Worotaawu, ''Ani miliiyoonara ta'eera, kitaaba yeroo 20 maxxanfame qaba. Kan biraa ammoo yeroo 12 kan maxxanfameen qaba. Aksiiyoonii baankii Hibrati keessaa miiliyoona 6.6 qaba. Mana kireessu qaba, Yutube maallaqa argamsiisuu eegale qaba,'' jedhan. Kanaafu, ''ilma namaatiif qabeenyaa guddaan ilaalcha isaati. Sammuu keenyatti haalaan fayyadamu qafaatu barbaachisa. ''Ani leenjii sana osoo hin argannee ta'e amma soorama bahee daamaa osoon taphadhu na agarta turte. Waanan leenjiicha argadheef abjuu waggaa 30tiin qaba.''


Walabummaa Miidiyaa: Itoophiyaatti lakkoofsi ogeessota miidiyaa tibbana hidhamanii 18 gahuu himame

Itoophiyaatti torban lamaan darban keessa lakkoofsi gaazexeessitootaa fi ogeeyyii miidiyaa humnoota nageenyaatiin to'annoo jala oolanii 18 gahuu Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa beeksise. Gaazexeessituu Ma'aazaa Mohaammad har'a ganama Caamsaa 20, 2014 humnoota nageenyaatiin to'annoo jala oolteetti. Akkasumas gaazexeessitoonni lama kaleessa to'annoo jala ooluu isaanii odeeffanneerra. Gaazexeessitoota kaan guyyoota muraasa darban keessa to'annoo jala oolan jedhaman dabalatee, gaazexeessituun Finfinne Integrated Broadcasting (FIB) Sabboontuu Ahimed fi gaazexeessaa TV YouTube  Alpha jedhamuu Baqaaluu Alammirroo Jimaata Caamsaa 18, 2014 to'annoo jala oolaniiru. Akka ibsi Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa baasetti lakkoofsi gaazexeessitootaa fi ogeessota miidiyaa humnoota nageenyaatiin to'annoo jala oolanii 18 gaheera. "Hidhaan ogeessota miidiyaa haala addaatiin yaaddessaa tahe, seera miidiyaa waan faallessuuf qofa osoo hin taane, miidhaan isaa bilisummaa miidiyaa fi yaada ofii bilisaan ibsachuu bira darbee waan ta'eef," jedhan komishinara KMNI, Daani'eel Baqqalaa. Hidhaa seera miidiyaa cabsuu fi haala kana hammeessuu qeequun, gaazexeessitootaa fi ogeeyyiin miidiyaa hundi hatattamaan akka gadhiifaman gaafataniiru. Itti dabaluudhaanis: "Yakkoonni gaazexeesitootni raawwatan jedhame maal iyyuu yoo ta'e, wixinee seera miidiyaa haaraa ba'e cabsuuf sababa ta'uu hin qabu". Seerichi ajaja mana murtii malee hidhamuu ifatti dhorka,'' jedhan. Qaamolee nageenyaatiin hidhamanii seeratti dhiyaachaa jiran keessaa muraasni kanneen armaan gadiiti. Gaazexeessitoonni Miidiyaa Asharaa, Gaashaayyee Nugusee, Getinet Yalew, Habtaamuu Mallasaa, Daani'eel Masfiin, fi Qalamuu Galagayi torban tokko dura Naannoo Amaaraa Baahirdaaritti to'annoo jala kan oolan yoo tahu, ogeessotni maqaan isaanii hin ibsamne miidiyaa Arat Nisir jedhamu irraa magaalaadhuma sanarraa to'annoo jala oolaniiru. Akkasumas magaalaa Finfinneetti Maskaram Abarraa, Ethio Awakening Media irraa, Solomon Shumyee miidiyaa Gabiyaa irraa, Tamasageen dassaaleny Barruu Fiteh irraa, Yayyesew Shimallis, Ethio Media irraa, Baqaaluu Alamirrooy, Alpha TV irraa fi Finfinne Broadcasting irraa  Sabboontuu Ahimed hidhamaniiru. Mirga gaazexeesitootaaf kan falmu CPJ'n dubbi himaa poolisii federaalaa waliin bilbilaan haasawa taasisaniin, "gaazexeessitoonni ogummaa isaaniitiin to'annoo jala oolan hin jiran" jechuun deebii kenneera. Itti dabaluun dubbi himichi gaazexeessitoonni fi ogeeyyiin miidiyaa kunneen ''yakka hojjetaniin'' poolisiidhaan to'annoo jala ooluusaanii dubachuu CPJ 'n hime. Tamasgeen Dassaalenyii fi Yayyesew Shimallis dhimmi isaanii mana murtiitti waan dhiyaateef dubbii himaan poolisii federaalaa kun yaada dabalataa kennuu irraa of qusataniiru. Itti dabaluunis odeeffannoo dabalataaf dubbi himaa mootummaa DrLaggasaa Tulluu fi Kabbadaa Deesisaa qunnamuuf tattaaffiin taasisan akka hin milkoofne CPJ'n ibseera. Erga naannoon Amaaraa duula "seera kabachiisuu" jalqabee as aktivistootni, gaazexeessitoonni, fi ogeeyyiin miidiyaa biroo to'annoo jala oolaniiru. Duula ''seera kabachiisuu'' naannoo Amaaraatti jalqabeen namoonni 4500 ol to'annoo jala ooluu ibsameera. KMNI fi CPJn gaazexeessitootaa fi ogeessota miidiyaa akka fedhetti hidhamuu balaaleffachuu bira darbee Ameerikaan  hidhaa jimlaa aktivistootaa fi gaazexeessitoota gaggeeffamaa jiruun yaadda'uu karaa Imbaasii ishee magaalaa Finfinnee jiruu ibsiteetti. Humnootni nageenyaa naannoo fi federaalaa adeemsa seeraa hordofuu akka qaban dhaabbileen mirga namoomaaf falmanii fi imbaasichi ibsa baasan irratti eeraniiru.


Tiktokariin Masrii hordoftootashee viidiyoo ‘live’ akka hojjetan gaafatte hidhaa waggaa sadiin adabamte

Tiktokariin lammii Masrii dhaddachatti al lammataaf erga dhiyaatteen booda, yakka daddabarsa namootaan balleessaadha jedhamuun hidhaa waggaa sadiin itti murameera. Haniin Hosaam shammarree ganna 20’moota keessa jirtu yoo tahu, dubartoota hordoftoota ishee tahan qarshii argachuuf jecha fayyadamuun himatamteetti. Shamarreen kuni hordoftootashee viidiyoo kallattii (live) yoo hojjettann isinii kaffalama jechuun affeeruushee haalteetti. Rogeeyyiin mirga namoomaa hidhamuun shamarree kanaa qaama tarkaanfii dubartoota beekamoo miidyaa hawaasaa irrattii taasifamuuti jedhan. Hosaam dabalatee dubartoonni 11 kan hordoftoota miiliyoonaan lakkaa’aman qaban himannaan bara 2020 irraa qabee irratti baname mirga dhuunfaa/icciitii, bilisummaa of ibsuuufi qoodamuu dhabuu fa’i ni sarbaa jedhu. Hosaam barattuu Yunivarsiitii Kaayiroo yoo taatu Tiktookii irratti viidiyoo shubbisaafi sirba namootaa fakkeesanii sirbuun hordoftoota 900,000 horatteetti. Yeroo jalqabaaf kan to’annoo jala oolte bara 2020 yoo tahu, hordoftoota dubartootaa miidiyaa hawaasaa ‘Likee’ jedhamu fayyadamuun viidiyoo ‘live’ yoo hojjetan qarshii argachuu akka danda’an himuudhaan himatamteeti. Yeroos manni murtii Hosaamiifi fayyadamtuu TikTok biroo hordoftoota baayyee qabdu Mawaadaa al-Adhaam ‘’safuu maatii cabsuun,’’ himatee, hidhaa waggaa lamaa fi doolaara 16,100 adabe. Bara 2012tti ol iyyannoodhaan Hosaam bilisaan yeroo gadhiifamtu, al-Adhaam immoo himanni ishee addaan cite. Kanumaan ji’a itti aanutti bilisaan gadhiifaman. Haa tahu malee abbootiin alangee ergasii himannaa jabaa daddabarsa namaa waliin wal-qabatu banan. Dubartoonni TikTok kunneen ‘’sona hawaasa Masrii cabsuun bu’aa qarshiif jecha dubartootatti fayyadamaniiru.'' Akka miidiyaaleen biyya keessaa gabaasanitti, himanichi garee Hosaam Linkee irratti beeksifteefi, viidiyoo Adhaam Instaagiraamii fi TikTok irratti  maxxansite waliin wal-qabata. Baatii Waxabajjii keessa Manni Murtii Kaayiroo lamman isaaniyyuu balleessaadha jechuun itti murteesse. Hosaam bakka hin jirretti waggaa 10 yoo adabamtu, Adhaam immoo mana murtiitti argamuuun adabbiin waggaa jahaa kennameeraafi. Hosaam qabamuusheen dura viidiyoo,’’waan naamusaan ala taheefi akkasittin akkan adabamu kan godhu homaa tokko hin dalagane, namni ani miidhes hin jiru,’’ jechuun viidiyoo maaxxansitee turte. Yeroo lammataaf dhaddachatti dhiyaachuuf eeyyama erga argatteen booda, manni murtii hidhaa waggaa sadiin adabuun dabalataan, doolaara 10,800 akka kaffaltu irratti mureera. Ogeettiin seeraa mirga namoomaa, Maayi El-Sadaanii, murtoon mana murtii Masrii kuni fayyadamtoonnni miidiyaa hawaasaa hordoftoota baayyee qaban kaan affeeruun qarshii argachuuf yaaluu isaanii yakka gochaa jira jechuun Tiwiitarii irratti barreessite.