Chaayinaan hongeen itti hammaannaan rookkeettii samiitti ergitee bokkaa roobsuuf yaalaa jirti

Hongee cimaa fi haala qilleensaa akka malee ho’uu irraa kan ka’e aanga’oonni Chaayinaa gidduu galeessaa fi kibba dhihaa biyyattitti bokkaa roobsisuu yaalaa jirti. Lagni ‘Yangtze’ kan Eeshiyaa keessa hunda caalaa guddaa ta’e akka malee gad bu’eera. Bakka gariitti roobni kan duraatiin walakkaa irraa gadi bu’aadha. Akkasumas kuufamni bishaani walakkaan gad bu’uu aanga’oonni himu. Dabalataan, haala qilleensaa akka malee ho’uu irraa kan ka’e meeshaa ittiin haala qilleensaa mana ofiitti qabbaneessan barbaadamaa waan jiruuf, dhaabbileen elektirikii gaaffiin itti baaya'teera. Ho’i qilleensaa cimaan ji’a lamaaf ture biyyattiitti kan duraan hin beekamne ta’u dhaabbati qilleensaa biyyattii too’atu beeksiseera. Naannoleen lagichaatti dhihaatan rooba roobsudhaaf adeemsi duumessa dorrobsuu (cloud seeding) eegalaniiru. Naannoo Huubeyi jedhamtu dabalatee naannoleen biroos, rokkeettii kemikaala qabu samiitti dhukaasuu eegalaniiru. Garuu naannolee birootti duumessi dhabamuun yaalii kana duubatti akka harkisu godheera. Yeroo kanatti, naannoo ‘Sichuan’  dabalate bakkeeewwan biroos hoʼi seenti gireedii 40 caaleera. Kana hordofee, waajjiraalen mootummaa meeshaa ittiin haala qilleensaa to’atan seenti gireedii 26 caala akka gad hin buufne gaafatamuu Rooyitars gabaaseera. Naannicha keessatti jiraattotni miliyoonan lakkaa’aman ifa dhabuun dukkana keessa jiraachuu himan. Magaalaa ‘Dazhou’  keessatti elektiriikiin dhabamuun manneen miliyoona 5.4 hamma sa’aatii sadii dukkana keessa jiraachuu miidiyaan biyyattii ibseera. Sababa kanaaf warshaaleen naannichaa elektirikii gara manneen ummataa dabarsuuf oomishasaani xinneessu fi dhaabuf dirqaman. Hongeen akkuma kana biyyoota hedduu addunyaa keessa waliingahaa jira.


Af-yaa'iin US Taayiwaan kan daawwattu taanaan Chaayinaan humna agarsiisuu dandeessi - Waayit Hawus

Af-yaa'iin US Naansii Peloosii sagalee balleeffattee Taayiwaaniin kan daawwattu taanaan Chaayinaan humna waraanaa qabduun dubbii kajeeluu dandeessi jechuun Waayit Hawus akeekkachiise. Kun ammoo Taayiwaanitti dhiyootti misaa'ela dhukaasuu, ykn sochiiwwan humnoota qilleensaafi galaanaa gurguddoo ta'uu danda'a jedhan dubbi-himaan Joon Kirbii. Af-yaa'iin mana maree bakka bu'oota ummataa Ameerikaa Aadde Naansiin yeroo ammaa kana Eeshiyaatti imalarra jiru. Miidiyaaleen Taayiwaaniifi US akka jedhanitti Naansii Pelosii magaalaa guddoo Taayiwaan Taayippee ni daawwatu, garuu kun mootummaa USn hin mirkanoofne. Taayiwaan odola akka biyya of dandeesseetti of ilaalti. Chaayinaan garuu akka qaama biyyashee irraa fottoqxeetti ilaaluun tolaanis ta'e humnaan ofitti deebisuu barbaaddi. Kanarraa kan ka'een, Aadde Naansii Peloosii Taayiwaan deemuun "waan hamaa hordofsiisa," jechuun akeekkachiisaa jirti Chaayinaan. US Taayiwaan waliin "hariiroo cimaa al-idilee" kan qabdu yoo ta'u, Chaayinaa waliin ammoo dippilomaasii idilee ta'e qabdi. Wiixata darbe Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniitti ergamaan Chaayinaa Zhang Jun daawwannaan aanga'aa olaantuu Ameerikaa kun, hariiroo Beejing fi Waashingitan kan gatii dhowwatedha jechuun akeekkachiisuu isaanii Rooyitars gabaaseera. Uummata Ameerikaafi Kongirasii US irraa deeggarsa cimaatu Taayiwaaniif taasifama. Aadde Naansiin aanga'oota olaanoo Paartii Dimokiraatotaa sarbama mirgoota namoomaa ilaalchisuun bulchiinsa Chaayinaa qeequun beekaman keessaa adda dureedha. Dubartiin kun kanaan dura deeggartoota sirna dimokiraasii bira dhaabbachuun ajjeechaa bara 1989 raawwatameen walqabatee wareegamtoota yaadachuudhaaf Addabaabaayii Tiyaanaanmen irratti argamanii ture. Aadde Peloosiin imala ishee Eeshiyaatti taasiftu kana Dilbata darbe Singaappor Imaluun jalqaban. Daawwannaa ishee kanaanis biyyoota akka Maaleezhiyaa, Kooriyaa Kibbaafi Jaappaan ni deemu jedhameera. Taayiwaan daawwachuu kan karoorfatte Ebla ta'ullee sababa Koronaan qabamteef yeroo biraatti dabarsite. Aadde Peloosiin jalqaba ji'a kanaa, "Taayiwaaniin deeggaruun unuuf barbaachisaadha" jettee turte. Pirezidant Joo Baayidan akka jedhanitti, humni waraanaa US daawwannaan Naansii Peloosii Taayiwaanitti "ammatti yaada gaarii miti" jedhee amana. Dubbi-himaan nageenya biyyaalessaa Waayit Hawus Joon Kirbii Wiixata darbe akka jedhetti, guyyoota dhufan keessa "sobaan waan seeraan isheef hin malle", fakkeenyaaf daandiin Taayiwaan galaana walqunnamsiisan ulaa bishaanii idil-addunyaa miti jechuun atakaaroo uumuun dubbii hammeessuu dandeessi jedhan. Yookaan ammoo gara odola kanaatti xiyyaarota erguun daangaa qilleensaa Taayiwaan humnaan cabsitee seenuu dandeessi jedhu aanga'aan Waayit Hawus kun.


Odeeffannoon dhuunfaa Chaayinaa biiliyoonaan gurgurtaaf dhiyaachuun yaaddoo uume

Pirezidaantiin Chaayinaa Shii Jimpiingi basaastonni odeeffannoo intarneetii erga odeeffannoo dhuunfaa lammiilee Chaayinaa biiliyoona tokkoo hatuun gurguuruuf beeksiisaniin booda, qaamooleen ummataa ''akka nageenya odeeffannooo eeganiif,'' gaafatan. Erga oduun waa’ee odeeffannoo dhuunfaa biiliyoona tokkoo hatamuun gurgurtaaf dhiyaachuun ifa taasifamee booda pirezidaantiin biyyattii odeeffannoo ummataatiif of eeggannoo barbaachisu akka taasifamuuf akeekkachiisaniiru. Qaamooleen odeeffannoo karaa onlaayiniitiin hatan (haakaroonni) odeeffannoo lammiilee hanneerra jedhan kan irraa bitu yoo jiraateef beeksiisa erga baasanii booda, Pirezidaantiin biyyattii Shiin Jiinpiingi dhaabbileen biyyaaleessaa ‘‘eegumsa odeeffannoo akka cimsaniif’’ gaaffii dhiyeessan.\n\nBeeksiisa odeeffannicha gurgurachuuf bahee, booda ammoo haqamee irratti akka eerametti odeeffannoon dhuunfaa gurgurtaaf dhiyaate kun kan hatamee pooliisii biyyaaleessaa Shaangaay irraa ta’u ibsameera.  Namni odeeffannoo dhuunfa hateefi gurgurtaaf dhiyeessee kana harka maqaa, teessoo, lakkoofsa eenyummaa biyyaaleessaa fi lakkoofsa mobaayilii dhuunfaa dabalatee odeeffannoowwan biraa akka jiran himameera. Odeeffannoon dhuunfaa hatameera jedhamee kana keessaa saamuda fudhachuun oggeessoonni tikaa qorannoo taasisaniin hannichi jedhame raawwatamu mirkaneessaniiru. Odeeffannoon baayyeen kunis teeraa baayitii 23 ni ta’a jedhamee kan tilamamamu yoo ta’u, oddeeffannoon kunis doolaara kuma 200tti gurguramuuf dhiyeeffame. Gochaan kunis yakka waan ta’eef marsariitii irratti beeksiisi maxxanfame irraa akka kaafamu taasifameera. Odeeffannoo dhuunfaa hatameera jedhamee olaanaa kana ilaalchisuun aanga’oonni Chaayinaa kamu hanga ammaatti ifatti kan jedhan hin jiru. Pirezidaantichas yoo ta’e dhimmicha ilaalchisuun kallattiin omaa hin jenne. Gaazeexaan biyyattii ‘South China Morning Post’ jedhamu tokko akka gabaaseetti, Pirezidaanti Shiin lammiileen tajaajilawwan ummataatiif odeeffanoo dhunfaa wayita kennaniitti, nageenyi akka itti dhagahamu gochuuf dhaabbileen, odeeffannoo dhuunfaa fi ragaalee dhaabilee icciitii ta’aniif of eeggannoo barbaachisu akka taasifamuuf’ akeekkachiisaniiru. Gurgurtaa odeeffannoo ilaalchiisuun beeksiifni baafamuu hordoofees, to’attoonni marsariitii bareeffama ittaanu kana erga maxxansanii, booda ammo beeksiisicha kaasaniiru. ‘‘Jaalatamtoota lammiilee Chaayinaa baga nagana gara waltajjii keenyaa dhufatan. Baayyeen keessan gara waltajjii kanaa kan dhuftan sababii odeeffannoo poolisii Shaangaay harkaa baheetiin. Odeeffannicha kana booda gurgurtaaf hin dhiyeeffamu. Dabalataanis, mata dureewwan dhimma Kanaan walqabatan hundi fuulicha irraa akka haqaman taasifamanii’’ jedhe. To’attoonni fuulchaa dabaluunis odeeffannoowwan Chaayinaa gara biraa baayyee barbaachisaa ta’an harkasaaniitti akka argamaniifi gurgurtaaf dhiyeessuu akka danda’an beeksiisan. ‘‘Kan argamnu Chaayinaa keessatti miti. Lammiilee Chaayinaatis miti nuyi. Kanaafuu seerawwan Chaayinaatiif bitamu hin qabnu,’’ jechuun waa’ee eenyummaa isaanii irratti deebii kennaniiru. Gareen yakkawwan intarneetii irraa hordoofu ‘Daarkitareesar’ akka jeddeetti, hammi odeeffannoo kun xiyyeeffannoo hedduu hawwateera. \nTarii kunis sababii odeeffannoo Chaayinaa irratti hanni raawwatameera jedhamuun kan wal qabate ta’u mala. Gareen hakarootaa ChinaDan jedhamu tokkoos haaluma wal fakkaatuun beeksiisa gurgurtaa baasee ture. Gareen kunis odeeffannoon namoota miiliyoona 90 ta’anii kan odeeffannoo poolisii biyyaaleessaa bulchiinsa Heenaan achuma Chaayinaa irraa hate harkasaatti akka argamu beeksiise. Haata’u malee oggeessoota intarneetiin odeeffannoon kun hangam dhugaa akka ta’e hin mirkanoofne. Oggeessoonni dhimma odeeffannoon hatame olaanaan kanaa aanga’oota Chaayinaatiif dhimma yaachisaa isa olaanaa akka ta’e, beesiisa gurgurtaa sana ilaalchisee mariiwwan miidiyaalee hawaasaa biyyattii irratti  taasisan dhorku kaasuu dubbatan. Dhimmoota nageenyaa dame kanarratti kan hojjatu Forensic Pathways’tti hojii gaggeessaan olaanaan Deeb Leerii akka amananiitti, odeeffannichi qama kanfaltii olaanaa dhiyeesseetti gurgurameera, ykn ammo haakaroonni odeeffannoo dhuunfaa gosa akkasii barbaadan akka gara sanaatti dhaqaniif beeksiisuuf mala itti fayyadaman ta’u danda’a jedhu.\n\nSababiib isaaa ammo, ‘‘gochaan isaanii qondaaltoota motummaa Chaayinaa kan aarsuu ta’u akka danda’u baayyee isaan hin yaaddeessine’’ jedhan. Baatii Ebla marsariitiin karaa intarneetiin cabsanii seenuudhaan odeeffannoo kan hatu Raid Forums jedhamu tokko, opareeshinii hoggansa Waajjira Nageenyaa Federaalaa Ameerikaa (FIB)n gaggeeffameen to’atamuun cufame. \n\nAchiinis hundeessaan marsarichaa lammiin Porchugaal fi lammiin Biritaaniyaa tokko to’annoo jala oolfaman. Odeeffannoon namoota dhuunfaa olaanaan amma Chaayinaa keessatti hatameera jedhame kunis, abbaa odeeffannichaa dhugaa fakkeessuu erguu fi gochaawwan badaa gara biraa raawwachuun yakkamtoonni maallaqa ittiin argachuuf faayyiidaarra oolchuu ni danda’u. Odeeffannoon lammiilee dhuunfaa biiliyoonaan lakkaa’amanii hatamu ilaalchisee, sababiiwwan adda addaa dhiyaataa kan jiran yoo ta’u, dhugaa ta’un mirkannoofnaan kan yeroo kamuu caalaa akka ta’u danda’u himama.


Awustiraaliyaan jeettiin waraanaa Chaayinaa xiyyaara kiyya fuldura 'sochii hamaa taasise' jechuun himatte

Awustiraaliyaan naannawa Galaana Kibba Chaayinaatti balaliisaan jeettii waraanaa Chaayinaa xiyyaara ishii biratti sochii hamaa taasise jechuun himatte. Akka Awustiraaliyaan jettetti jeettiin Chaayinaa xiyyaara Awustiraaliyaa haala naannichaa to’atu biratti ifa tasaa gadhiiseera. Achiitii meeshaa farra raadaarii gadhiisuu, caccabaan aluminiyeemii kunis motora xiyyaaraa Awustiraaliyaa seenuu ibsite. Dhimma kana irratti Chaayinaan waan jette hin qabdu. Chaayinaan bakki naannichaa gara caalu kiya jetti. Ministirri Muummee Awustiraaliyaa Antoonii Albaniis taateen kuni Caamsaa 26 raawwatuu himan. Taateen raawwate xiyyaara Humna Qilleensaa Awustiraaliyaa P-8 jedhamuufi hojjettoota balaarra kan buuse ta’u ibsan. Badii kanaaf jeetti Chaayinaa J-16 jedhamu himatan. Ministirri Ittisaa Richaard Maarles jeettiin Chaayinaa fuuldura xiyyaara Awustiraaliyaatti dhihaatee balali’uun caccabaa aluminiyeemii itti gadhiisuu himan. ‘’Kuni hamaadha,’’ jechuun televizhinii ABC’f himani. Ministeerri Ittisaa Awustiraaliyaa ibsa baasen naannichatti waggoota kurna hedduuf haala jiru hordofuu isaafi kanas seera idil-addunyaa bu’uura godhachuun ta’uu ibse. Chaayinaan naannichatti erga yeroo dhihootii bu’uuraalee waraanaaf tolan ijaaraa jirti. Ameerikaafi biyyoonni ollaa biroo Awustiraaliyaa dabalatee sochii ishee kana mormu. Guraandhala darbe Awustiraaliyaan dooniin Chaayinaa xiyyaara waraanaa isheerratti balaqqistuu gadhiisuun himachuun ishee ni yaadatama.


Chayinaan xiyyaarota waraanaa 30 gara zoonii ittisa qilleensaa Taayiwaanitti ergite

Taayiwaan Chaayinaan xiyyaarota waraanaa 30 ta'an gara zoonii qilleensaa isheetti bobbaasuu hordofee akeekkachisuudhaaf jecha jeettiiwwan waranaa itti erguu himte. Taateen Wiixata darbe mudate kun erga Amajjii darbeetii as kun Chaayinaan daangaa qilleensaa Taayiwaan cabsitee yoo seentu kan jalqabaati jedhameera. Kun pirezidantiin US Joo Baayidan Chaayinaan akka Taayiwaaniin hin weerarreef akeekkachiisa dabarsanii booda guyyoota muraasa keessatti kan ta'edha. Kana malees, guyyaadhuma Chaayinaa waraana xiyyaaraa gara Taayiwaanitti bobbaaste kanatti aanga'aan US tokko gaggeessitoota biyyattii waliin dhimmoota nageenyaa irratti mariyachuudhaaf gara biyya odola kanaatti imalanii jiru. Ji'oota dhiyoon asitti Chaayinaan maqaa shaakala waraanaa jedhuun xiyyaara waraanaa gara Taayiwanitti ergitu baayyisaa jirti. Gochi Chaayinaa kun ammoo Taayiwaaniin kan aarse yoo ta'u, naannicha keessatti muddamni akka baayyatu godheera. Chaayinaan Taayiwaan akka qaama biyyattii irraa fottoqxeetti waan ilaaltuuf barbaachisaa taanaan humnaan nan deebifadha jettee yaaddi.   Taatee ammaa kana malee xiyyaarri waraanaa 22 fi meeshaan waranaa elektiroonik ta'an, akkasumas xiyyaaronni akkeekkchiisa dabarsaniifi xiyyaarota farra humna waaanaa galaanarraa dhiyeenya akka turan miniseerri ittisaa Taayiwaan himeera. Akka maappii ministeerichi dhiyeesseetti xiyaaronni Chaayinaan ergite kunneen kaaba-baha Odola Pirataas jedhamtu kan zoonii ittisa qilleensaa Tayiwaan  (ADIZ) keessa bilinjaataa turan. Haata'u malee, qilleensa Taayiwaan cabsaii kan hin seenne yoo ta'u, kun ammoo osoo ta'eera ta'ee akka gocha dubbii barbaaduuttii fudhatama. ADIZ zoonii daangaa biyyattiifi daangaa qilleensaa biyyattiin ala ta'ee garuu bakka xiyyaaronni biyyoota alaa nageenya biyyattiif jecha keessatti adda baafamaniifi to'atamanidha. Taayiwaan xiyaaronni Chaayinaa waggaa tokkoo olirraa kaasanii daangaa ishee ADIZ keessa balali'uuti jiran gabaasaa turteetti. Xiinxaltoonni Chayinaan zoonii ittisa qilleensa Taayiwaan cabsitee seenuun kun akeekkachiisa gocha mootummaan Taayiwaan seeraan walabummaa labsachuutti deemtuuti jedhu. Chaayinaan garuu kanaan dura gochi kun birmadummaa ishee eeggacuudhaaf shaakala taasistu akka ta'e dubbatte.


Chaayinaan biyyootii hiyeeyyii 'kiyyoo liqiitti' galchaa jirtii?

Chaayinaan biyyootii hiyeeyyiif liqii kennuun, akka isaan liqicha deebisuuf rakkatanii fi kanaafis dhibbaa ishee jala lixuuf akka saaxilaman goochuun ni himatamti. Ta’us garuu Chaayinaan himata kanneen haaluun, biyyootiin Lixaa maqaashee balleessuuf soba akkanaa raabsu jetti. “Chaayinaa irraa waan liqeeffatteef biyyi takkittiin wanta ‘kiyyoo liqii’ jedhamu kanaan qabamte hin jirtu,” jetti Chaayinaan. Addunyaa keessatti Chaayinan biyyoota liqii kennaan gurguddoo keessaa ishee tokkodha. Waggootii soddoman darbe keessatti liqii isheen biyyootii galii gadi aanaa fi gidduugaleessaaf kennitu dacha sadiin dabaluun, bara 2020’tti doolaraa biiliyoona 170 ga’eera. Ta’us garuu, waluumaagalatti waadaa liqii Chaayinaan kennitu isa lakkoofsaan beekamurra guddachuu mala. Qorannoon dhaabbata AidData jedhamuun gaggeeffame, liqii Chaayinaan biyyootii guddachaa jiraniif kennitu walakkaan isaa galmee liqii seera qabeessa irratti akka hin galmoofne argateera. Yeroo hedduu galmee diinagdee mootummarra utuu hin kaa’amin, jijjiirraa mootummaa fi mootummaa gidduu jiru fakkeessuurra, gara dhaabbilee fi baankii mootummaa, dhabbilee dhuunfaa ykn kan waliiniitti dabarfamee ka’ama. Amma sababa ‘liqii dhokataan’ biyyootiin galii gadi aanaa fi giddugaleessa 40 ol ta’an, liqiin isaan Chaayinaa irraa fudhatan omisha biyya keessaa diinagdee biyyatti (GDP) wagga wagga isaaniirra %10 kan guddatu ta’uu AidData argateera. Jibuutii, Lawoos, Zaambiyaa fi Keegistaan liiqii Chaayinaa yoo xiqqaate GDP waggaa tokkoo isaanii keessa %20 ta’uun wal gitu irra jira. Liqiin Chaayinaa hedduun isaa ijaarsa daandii, sarara geejjiba baaburaa fi bufataa doonii akkasumas industirii albuuda baasuu fi annisaa, kan sochi Belt and Road Initiative jedhamu fi Pireezdaanti Zhii Jinpiing jalatti jiruun kan wal qabatedha. Hoogganaan dhaabbata basaasa hajaa alaa Biriteen MI6, Riichardi Muur, Chaayinaan biyyootii biroo irratti dhibbaa uumuuf wanta ‘kiyyoo liqii’ jedhamu fayyadamti jedha. Himatni jiru Chaayinaan biyyootii biroof maallaqa liqeessuun, yoo isaan liqii kana deebisuu dadhaban, qabeenyota ijoo biyyootii sanii akka to’attuuf kennuuf dirqamsiifti kan jedhudha. Himata kana Chaayinaan yeroo dheeraaf haalaa jirti. Fakkeenyi tokko ibsamu kan Siri Laankaa, biyya waggootii muraasa dura hojii buufata doonii guddaa investimaantii Chaayinaatiin magaalaa Hambantoota keessatti eegaltedha. Ta’us garuu piroojektiin doolara biliyoonaa kan liqii fi kontiraaktaroota Chaayinaatiin eegalame rakkoolee adda addaa fi bu’aa qabeessa yeroo ta’uu dhabe, Siri Laankaan liqii guddachaa deemu keessa akka seentu taasiseera. Dhuma irratti, bara 2017’tti, Siri Laankaan mootummaa Chaayinaaf ga’ee to’annoo buufata doonichaa  %70 kennuun invastimantii Chaayinaa dabalataaf kontiraata wagga 99’n mallateessiteetti. Ammatti liqiin waliigalaa Siri Laankaa harki caalaan biyyooti Chaayina hin taaneerraa yoo ta’u, Chaayinaan liqii kana fayyadamuun buufata doonii kanatti bu’aa humna waraanaa uummachuu ishee ragaan mul’isu hin jiru. Kun ta’us, waggootii kurnaan darban keessatti gidduu seentummaan Chaayinaa dinagdee Siri Laankaa keessatti qabdu guddachaa jira. Yaaddoon jiru kun feedhii siyaasaa ishee naannichatti babal’isuuf fayyadamuu dandeessi kan jedhudha. Biyyootii addunyaa biroo keessatti, kontiraaktaroonni akka Chaayinaa qabeenyota ijoo irratti humna qabaattu taasisuun, akka liqiin Chaayinaa shakkisiisaa ta’e mirkaneessan jiru. Ta’us garuu, waligaltee liqiiwwan dhibbaan lakka’amu AidData fi qorattoonni biroo qoratan kessaa, liqeessitoonni Chaayinaa sababa liqiin yemmuu isaan qabeenya ijoo to’atan ragaan mul’isu hin jiru. Chaayinaan raga liqii biyyootaaf keennitu hin maxxansitu, akkasumas kontiraatonni hedduun isaanii keeyyatoota iccitii waan qabaniif kanneen liqeeffeetan waliigaltichi maal of keessatti akka qabatu akka hin ibsineef ni dhorka. Iccitiin waliigaltee akkanaa kontiraatota liqii idil addunyaa keessatti waan baramaadha. “Waliigalteewwan iccitii  liqiiwwan daldalaa idil addunyaa keessatti waan baramedha,” jedha Yunivarsitii Queen Mary Landan irraa Piroofeesar Lii Joonsi. “Malli diinagdee Chaayinaan fayyadamtu hedduun isaa mala daldala keessatti baramaa ta’edha.” Biyyootiin guddatan hedduun odeeffannoo wa’ee liqii kennanii karaa miseensummaa gartuu Paris Club jedhamuun beekamuun ni qoodu. Chaayinaan gartuu kana seenuu hin filanne, ta’us garuu akka odeeffannoo Baankii Addunyaatti, biyyootii biroo waliin yeroo madaalamu liqii Chaayinaan kennitu saffisaan dabaluun isa ani mul’ata. Biyyootii lixaarra Chaayinaan liqii dhala guddaa ta’een liqeessiti. Akkasumas yeroo itti liqii Chaayinaa deebisuuf kennamu kaanirra gabaabaadha – waggootii 10 gadi, biyyootiin biroo yeroo biyyootii hiyyeeyyiif liqii kennaan yeroo hanga waggootii 28 kennu. Liqeessitoonni Chaayinaa yeroo hedduu, qaamni irraa liqeeffatu herrega baankii liqeessitooti fayyadamuu danda’an biyya alaatti akka uumaniif ni gaafatu. “Qaamoleen liqeeffatan kun liqii isaanii yoo kaffaluudhaa baatan, Chaayinaan karaa adeemsa liqii sassaabuu seeraa kessa utuu hin deemiin, herrega kana keessa maallaqa fudhachuu dandeessi,” jedha hogganaan AidData Biraad Paarkis. Adeemsi kun liqeessitoota biyyoota lixaa biratti badaa hin argamu. Amma biyyootiin G20 – kan diinagdee guddaa qaban- akka biyyootiin hiyyeeyyi dhibbaa weerara Covid-19 to’ataniif liqiin akka dhiisamuuf ykn foyya’u taasisuuf sochiin eegalame jira. Chaayinaan sochii kana kessa seenuun, biyyootii karoora kana irratti hirmaatan kaan caalaa ‘maallaqa liqii deebifamu’ guddaa akka gumaachite ni himti. Baankiin addunyaa akka ibsutti Caamsaa 2020 as, karoora kana jalatti liiqii dhiisuuf doolarri biiliyoona 10.3 ta’u dhiyaateera. Ta’us garuu biyyootii kam kamtu kana akka godhe akka ibsaniif Baankii Addunyaa yemmuu BBC’n gaafatu, odeeffannoo kana qooduu akka hin dandeenye ibseera.


Chaayinaan yoo Raashiyaa gargaarte 'gatii baasti' jette Ameerikaan

Akka miidiyaaleen Ameerikaa gabaasnitti, Chaayinaan Raashiyaa Yukreen weerarte yoo gargaarte ‘’gatii jabaa baasti,’’ jette Ameerikaan. Qondaallonni Ameerikaa maqaan hin beeksifamne miidiyaalee garaagaraatti akka himanitti Raashiyaan erga weerara eegalteen as Chaayinaadhaan gargaarsa waraanaa gaafatteetti. Embaasiin Chaayinaa Waashingitan jiru garuu dhimma kana akka hin beekne hime. Akeekkachisni kuni kora Ameerikaa fi Chaayinaa Wiixata har’aa Roomitti adeemsifamu dursee dhagahame. Erga waraanni jalqabee Beejing michuu ishee yeroo dheeraa Moskoodhaaf deeggarsa yaadaa taasisaa turte, gargaarsa waraanaa ykn diinagdee  akka goote garuu waan ifatti beekame hin jiru. Haa tahu malee miidiyaaleen garaagaraa qondaalota Ameerikaa eeruun Raashiyaan dhiyoo kana Chaayinaadhaan diroonii dabalatee deeggarsa waraanaa biroo gaafateetti jedhan. Chaayinaan gaaffii deeggarsa waraanaa kanaaf maal akka deebiste hin beekamu. Af-gaaffii CNN waliin taasisaniin Gorsaan Nageenya Biyyaalessaa Ameerikaa Jeek Saliivaan,''Chaayinaan  Raashiyaa yoo deeggarte  qoqqobbiin cimaa akka irra kaa’amu, kallattiin itti himneerra,'' jedhan. ''Raashiyaan qoqqobbii diinagdee irra kaa’ame irraa biyya yeroo rakkoo itti hirkattu eessaayyuu akka argattu hin eeyyamnu,'' jedhan. Dabaluunis Chaayinaan Vilaadmiir Puutiin weerara otoo hin raawwatiin dura,''waa karoorsaa'' akka ture, beekti turte, hamma kana akka tahuu danda’u hin beekiniyyuu malee jedhan. ''Sababiinsaa Puutiin akkuma  warra Awurooppaa sobe isaaniins sobeera,'' jedhan Saaliivaan. Saalivaan qondaala olaanaa miseensa qaama murtoo-kennu Poolitburoo fi hogganaa Koomishinii Hajaa Alaa Gidduugalaa Yaang Jiyeechi waliin Wiixata har’aa Roomitti wal-argu. Rooyitars  qondaala Ameerikaa eeruun Saalivaan walgahii Roomitti adeemsifamuun Chaayinaan yoo Raashiyaa deeggarte gatii akka itti baastu itti himu. Chaayinaan hamma yoonaa weerara Raashiyaa balaaleffachuurra of qusateetti. Inumaayyuu ''yaaddowwan nageenyaa Moskoo akka qosaattii ilaalamuu hin qaban,'' jette. Miidiyaalee fi qondaaloti mootummaa Chaayinaa weerara Raashiyaan raawwatte,''oppireeshinii waraanaa addaa'' jechuu irra darbee odeeffannoo sirrii hin taane irra deebi’aa turan. Beejinga gama biraan walabummaa Yukreeniif ''deeggarsa hin sochoone,'' akka qabdu himteetti. Nagaaf waamicha taasisuunis, waraanni kuni dippiloomsiin akka goolabamu gargaaruuf qophii tahuu himte. Biyyootni baayyee Chaayinaan weerara Raashiyaa dhaabsisuuf kana caalaa gochuu dandeessi jechaa jiru. Raashiyaan deeggarsa waaraanaa fi diinagdeetiif Chaayinaa gaafataa jiraachuu gaabaasni gaazexeessitoota Faayinaanshaal Taayimsi fi Niiw Yoorki Taayimsi ibseera. Beejiing dhiyeessii waaraanaa kan Yukireen keessatti ittiin fayyadamtu akka dhiyeessituuf barbaaddi jedhan gaazexaan Faayinaansi Taayimsi. Qondaaltota US maqaan hin caqasamne eeruun, Faayinaanshal Taayimsii akka gabaasetti Raashiyaan erga weerara eegaltee kaasuun Chaayinaan meeshaa akka kennituuf gaafataa jirti. Garuu qondaaltoonni kunneen meeshaan Raashiyaan gaafataa jirtu maal akka ta'e adda baasuun hin dubbanne. Gabaasni kuni dabaluun Chaayinaan deeggarsa taasisuuf qophii ta'uu akka dandeessu wantoonni agarsiisan jiru jedheera. Gabaasni Niiw Yoork Taayimsii gama isaatiin, qondaltoota Ameerikaa caqasuun, Raashiyaan miidhaa qoqqobbiiwwan dandamachuuf deeggarsa diinagdee gaafachuu eereera. Chaayinaan hanga ammaatti walitti bu'iinsa Raashiyaafi Yukireen keessatti walaba of fakkeessuuf yaaltullee ammoo hanga ammaatti weerara raawwatame hin balaaleffanne. Sulivaan Dilbata Bitooteessaa 13, 2022 NBC'tti akka himaniitti, Ameerikaan Chaayinaa ta'ee biyyi kamuu rakkiina diinagdee Raashiyaatiif deeggarsa akka hin taasifne ni mirkanneessiti jedhan.


Chaayinaafi US Taayiwaan irratti wal-waraanuuf deemaa jiruu?

Pirezidaantiin Ameerikaa waa’ee Taayiwaan irratti Chaayinaa erga akeekkachiisanii torbee tokkoon booda, Beejiin ammoo “Taayiwaan biyya of-dadeesse ta’uu qabdi kan jedhu kamiyyuu nan balleessa” jechuun dhaadatte. Dilbata darbe Ministeerri Ittisaa Chaayinaa Weey Faangee, “US waa’ee Taayiwaan irratti waadaa seente cabsuun walabummaa Taayiwaan dhaadhessaa jirti; dhimma keessoo Chaayinaa keessa seentees laaqaa jirti,” jechuun komatan. "Yaadicha ifa gochuuf: Taayiwaan, Chaayinaa irraa fottoqsuu kan barbaadu kamiyyuu waraanuf duubatti hin jennu. Gatii barbaachisu hunda kaffallee lolla. ''Hanga dhumaatti lolla. Chaayinaan loluu malee filannoo biraa hin qabdu,” jedhu Weeyi Faanges gumii nageenyaa Eeshiyaa Siingaapooritti taa’ame irratti haasaa taasisaniin. Chaayinaan yaada kana kan dhiyeessite haasaa dhiyeenya Joo Baayidan Chaayinaan xayyaarota waraanaa ishee gara Taayiwaanitti erguun “abidaan taphataa jirti” jedhaniin booda. Chaayinaan humnaan Taayiwaan yoo weerarte US oddoolittii bira dhaabattus hin haalle. Taayiwaan yeroo dheeraf akka biyya walabaatti of-waamtus, Chaayinan ammoo oddoolli Taayiwaan qaama kiyya jetti. Taayiwaan US michuu koo cimtuudha jettee ittiin boonti; kanaaf ammoo Washingtan Taayiwaanif deeggarsa waraanaa taasisuuf seera ishee dirqisiisu baaftee qabdi.  \n\nWal-gaarreffannaan kun kan dhufe bara kana keessa Chaayinaan xayyaarota waraanaa si’a heddu gara daangaa qilleensa Taayiwaanitti erguu isheerraa kan ka’eedha. Kuni ammoo US doonii waraanaa gara oddoola Taayiwanitti akka ergitu ishee dirqisiise. Sodaan jiru Chaayinaan Taayiwaan yoo weerarte waraanni ni ka’a jedhuudha. Kanaan dura Beejing oddoola Taayiwaan humnaan deebistee akka fudhattu dhaadataa turte. Xinxaaltonni heddu garuu ammatti kun Chaayinaaf abjuudha jedhu.  \nChaayinaan dhuguma waraanan Taayiwaan mootee of-jala galchuudhaf dandeettii isaa qabdii kan jedhu falmii yeroo dheerati; Taayiwaanis gama isheetin humna qilleensaa fi humna galanaa cimaa ijaaraa jirti. Humnaan Taayiwaan weeraruun Chaayinaa qofaaf osoo hin taane, addunyaa gatii guddaa akka kaffalchiisu Chaayinaa jalaayis hin dhokanne jedhu namoonni heddu. "Waan baay’etu deemaa jira, garuu Chaayinaan Taayiwaan weeraruu yoo barbaadde dhaabbattee ilaaluu qabdi, keessumattuu rakkoon waraana Yukreen jiru kanatti. Diinagdeen Chaayinaa kan Raashiyaa caalaa addunyaa wajjin kan walitti hidhameedha,” jedhu Inistiitiyuutii Qorannoo Kibba Baha Eeshiyaatti qorataa kan ta’an Williyaam Choong. Jeneraal Weeyi Dilbata darbe akka jedhanitti ijannoon Chaayinaa Taayiwaan wajjin “karaa nagaa walitti makamuu akka barbaaddu fi humna kan fayyadamtu sababni dirqisiisu yoo jiraatedha. Tarkaanfii humnaa akka fudhattu kan taasisu keessaa tokko Taayiwaan ifatti bilisummaa yoo labsatteedha. Pirezidaantin Taayiwaan gama isaanitiin irra deddeebin Taayiwaan biyya of dandeessedha jechu. Lammiilen Taayiwaan muraasni Chaayinaa wajjin walitti makamuu deeggaraniis baay’en isaanii garuu Taayiwaan biyya walabaa akka taatu barbaadu. US gama isheetin waraanni gatii kaffalchiisu Eeshiyaa keessatti akka gaggeeffamu akka hin feene beeksistee jirti. Ministeerri Humna Ittisaa US Liyood Oostin gumii nageenyaa Siingaapporitti gaggeeffamee ture irratti argamuun haasaa godhaniin US Taayiwaan biyya of-dandeesse akka taatu hin deeggartu akkasumas “Waraana Qabbanaa’aa haaraa” hin feetu jedhan. "Waa’ee Taayiwaan irratti lamaan isaanituu waraanan dhaadatu, cimaa fakkaatanii mul’achuu barbaadu, ijannoo isaanii irraa duubatti deebi’aniiru akka jedhaman hin fedhan,” jedhu ‘S Rajaratnam School of International Studies’ tti qorataa kan ta’an Koolin Kooh. Jeneraal Jeen Weeyi fi Oostin gumii Marii Shangri-la Singaaporitti ta’e cinaatti wal-arganii haasa’uun isaanii yaada gaaridha, sababni isaa “lamaanuu gadi taa’anii mariyachuuf, walii galuuf akkasumas walii galuu dhabuu isaanii wal hubachuuf illee fedhii akka qaban” agarsiisa jedhu Koolin Kooh. Itti dabaluunis, jalqabbiin kun biyyoonni humna waraanaa jabaa qaban kun lamaan marii dhugaa akka gaggeessaniif carraa isaanif bana jedhu. ‘National University of Singapore’ tti dhimma Chaayinaa irratti hayyuu kan ta’an Dr. Laan Choon ammoo, Chaayinaan xayyaarota waraanaa gara Taayiwaanitti erguun yookin piroppaagaandaa facaasun Taayiwaan obsa fixachiisuu dandeessi jedhu.


Yukireen: Waraanni kun akkamiin xumura argataa? Tilmaamawwan shan kennamaniiru

Urriin ykn qayyoonni waraanaa wayita lafa aguugee jiru kanatti, fuuldurri maal akka fakkaatu arguudhaaf rakkisaa ta'uu danda'a. Oduun dirree waraanaa irraa dhaga'aman, waci dippilomaasii, miirri namoota gaddaniifi buqqa'anii hundi isaa humnaa ol namatti ta'uu danda'a. Mee takkaa qalbii keenyatti deebinee akkamitti waraanni Yukireen keessatti deemaa jiru kun itti dhuma argachuu danda'u yaa ilaallu. Namoonni siyaasaafi warri karoora waraanaa baasan akka waraanni kun ittiin xumura argachuu danda'a jedhan tilmaama kennaa jiru. Muraasni isaanii waan fuulduratti ta'uuf jiru afaan guuttatanii dubbachuun tilmaamaa isaanii kaa'u. Akkamiin xumura argataa? Tilmaama kana jalatti, Raashiyaan oppereeshinii waraanaa gaggeessitu daran hammeessiti. Halleellaawwan meeshaa waraanaa gurguddoofi rookkeettiiwwan osoo adda hin baasiin guutummaa Yukireen irratti gaggeessiti. Hanga ammaatti gahee hangas jedhamu kan hin ba'atiin jiru humni qilleensaa Raashiyaa haleellaa qilleensarraa hamaa gaggeessa. Bu'uraalee misoomaa biyyaalessaa ijoo ta'an irratti xiyyeeffachuun haleellaan saayibarii Yukireen waliin gaha. Dhiyeessi annisaafi neetiwoorkiin komunikeeshiniis addaan citu. Lammileen nagaa kumaan lakkaaa'amanis ni du'u. Cichoominaan dura dhaabbachuun qolachuun jiraatullee, Kiyeev guyyoota keessatti harka kennatti. Mootummaan ammoo ergamtuu Raashiyaa kan ta'een bakka buufama. Pirezidanti Zeleniskiin ammoo yookaan ni ajjeefama, yookaan ammoo gara lixa Yukireenitti ykn biyyaa bahee mootummaa baqatee biyya alaa jiru hundeessa. Pirezidant Putiin ammoo injifannoon akka gale labsuun loltoota isaa muraasa baasuun kanneen biyyattii to'achuuf gahaadha jedhu ammoo achumatti dhiisa. Baqqattoonni kuma hedduutti lakkaa'aman ammoo gara lixaatti baqachuu itti fufu. Biyya maamila Mooskoo taate ta'uun Yukireen Belaaruusitti makamti. Bu'aa kanaan goolabamuun isaa haala kamiiniyyu hin danda'amu garuu haalawwan baayyee jijjiiraman irratti hundaa'uu mala: Humnoonni Raashiyaa raawwii gaarii agarsiisuu, loltoonni raawwii gaarii qaban dabalataan bobba'uu, akkasumas miirri ga'umsa addaan dura dhaabbachuu Yukireen laafuudha. Kanaan, Mr.Putiin Kiyeev keessatti mootummaa jijjiiruu milkaa'anii, xumura Yukireen warra lixaan tokkummaa qabaachuu ta'a jechuudha. Haata'u malee, mootummaan deeggaraa Raashiyaa ta'e kamiyyu mootummaa seera hin guutineefi humna irratti ka'uuf salphaatti kan saaxilamu ta'a.   Bu'aan akka kanaa kun ammoo kan tasgabbaa'aa hin taaneefi carraan walitti bu'insi deebiyee dhalachuun isaa olaanaa ta'eha. Ni ta'a jedhamee kan tilmaamamu gara waraana yeroon isaa dheerachuutti jijiiramuudha. Tarii humnoonni Raashiyaa mudhukanii hamileen isaanii gadi bu'uu danda'a. Hanqinni loojistikiifi gaggeessaan gahumsa hin qabnes mudachuu danda'a. Akkanaan humnoonni Raashiyaa magaalota akka Kiyeev kan humni daandiitti bahee ofirraa qolachuutti jiru qabachuudhaaf yeroo dheeraa itti fudhata. Yeroo dheeraaf marsanii turuun ni jiraata. Kun ammoo gar-tokkoon mancaasaniis ta'u, waraana yeroo dheeraa tureefi hamaa baroota 1990ta keessa magaalaa guddoo Chichiiniyaa Giroozinii qabachuudhaaf taasifame waliin wal fakkaata. Humnoonni Raashiyaa takkaa magaalota Yukireen keessatti argamuu milkeeffatanii jennaan, itti cichanii to'atanii turuu ni yaalu. Tarii ammoo Raashiyaan biyya akkas bal'aa ta'e kana hunda to'achuudhaaf loltoota gahu dhiyeessuu dadhabuu dandeessi. Humnoonni ittisaa Yukireen ammoo gara riphanii loluutti jijjiiramuun, deeggarsa uummata naannoo jiruun hamilee argachuu anda'a. Biyyoonni Lixaa ammoo meeshaalee waraanaa dhiyeessuu itti fufu. Waggaa baayyeen booda, tarii kan gidduutti gaggeessaan haaraan Mooskootti dhalatee Raashiyaan suuta Yukireeniin gadhiistee baati. Kun ammoo akkuma warra isaan dura turee riphe loltoota Islaamistootaa waggoota kudhaniif lolaa turanii bara 1989 Afgaanistaan kessaa mo'amanii bahanii ta'a. Waraanni kun tarii daangaawwan Yukireen keessaa bahuu danda'aa? Pirezidant Putiin qaama impaayera Raashiyaa durii kan turan biyyoota miseensa NATO hin taane akka Moldovaa fi Joorjiyaatti loltoota isaa eguun deebifachuu fedhuu mala. Yookaan ammoo tilmaamni dogoggoraa ta'ee dubbiin daran hammaachuus mala. Mr.Putiin meeshaa waraanaa biyyoonni Lixaa humnoota Yukireeniif dhiyeessan  gocha weerara ana irratti gaggeessuudha jechuun haaloo bahachuudhaaf sababa godhata ta'a. Loltoota gara biyyoota Baaltikitti ergu malee jechuun sodaachisa ta'a. Biyyoota Baaltik kana keessaa ammoo warri akka Lutiiniyaa ammoo miseensa NATOti. Kun ammoo lola baayyee hamaa ta'eefi balaa guddaa qabu NATO waliin taasifamu ta'a. Akka chaarterri waliigaltee waraanaa NATO keeyyata 5 jedhutti haleellaan biyya miseensa NATO ta'e tokko irratti raawwatama haleellaa biyyoota miseensa ta'an hunda irratti raawwatametti ilaalama. Haata'u malee, Mr. Putiin mootummaa isaa oolfachuudhaaf carraa tokkitti hafte taanaan waan balaa qabaachuu danda'u kanatti seenuus danda'a. Amma wanti hubachaa jirru gaggeessaan Raashiyaa kun safuuwwan idil-addunyaa yeroo dheeraaf turan cabsuudhaaf waan dhiisu hin fakkaatu. Meeshaa waraanaa niwukilaraa fayyadamuudhaafis waan duubatti deebiyu ta'uu dhiisuu mala. Torbanuma darbe Putiin 'milaacii' niwukilaraaa qbadhaatti qophaa'ee eegaa jechuun ajaja dabarsee ture. Wanti fedhe ta'us karaan kun banaadha, garuu falli dippilomaasii ni danda'amaa? Barreessaa Olaanaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii Antooniyoo Guutereez akka jedhu: "Qawween haasa'aa jira, garuu karaan  dippiloomaasii yeroo kamiyyuu banaa ta'uu qaba". Shakkii tokko malee mariin itti fufa. Pirezedantiin Firaansi Imaanu'el Maakiroon bibilaan gitasaanii kan Raashiyaatti dubbataniiru. Qondaaltonni Raashiyaa fi Yuukireen mariif daangaa Beelarusitti walgahanii turan. Tarii mariin isaanii fuuldurrati deemee/milkaa'ee galma yaadamu bira hin geenye. Taatullee mariyachuuf waliigalaniiru. Pirezedant Puutin yoo xiqqaate dhukaasa dhaabu waliigalteerrati hundaa'e ni fudhatu fakkaata. Dippilomaatonni akka jedhanitti, hogganaan Raashiyaa qoqqobbii biyyoota Lixaa ofirraa kaasuuf waliigaltee kabajaa isaanii hin minee yoo xiqqaate akka barbaachisu ni beeku. Taatee kana sirnaan xiinxali. Waraanni Raashiyaaf milka'aa hin jiru. Qoqqobbiiwwan dabarfaman Mooskoo tasgabbii dhorkuu eegaleera. Reeffii loltoota sanduuqaan garaa biyyatti hanguma deebi'u mormiin biyyattii keessatti jabaateera. Mr. Putin haala jajaba kanaan itti fufuun itti cimeera. Putin waraana goolabuun caala waraanicha itti fufuun hoggansa isaatiif yaaddoo guddaa ta'uu ni murteessa. Chaayinaan dhimmicha gidduu seenuun, Mooskoon gara waliigalteetti akka deebitu dhiibbaa kan uumte yoo ta'u, Raashiyaan yoo waraana qabbaneessite malee Chaayinaan gaaziifi zayita boba'aa akka irraa hin bitanne akeekkachifte. Kanaaf, Mr. Putin marii eegalan. Gama biraatiin, qondaaltoonni Yukireen biyyisaanii itti fufinsaan manca'aa jiraachuu argaa kan jiran yoo ta'u, waliigalteen siyaasaa tarii waraana lubbuu namaa akka malee balleessu kana caalaa fala ni ta'a jedhanii yaadasaanii dhiyeessaniiru. Kanaafuu, dippiloomatonni itti hirmaachuun waliigalteerra gahama. Yukireen birmadummaa Raashiyaan Kireemiyaafi  naannoo Dimbaasi irratti qabdu nan simadha jetti. Gama biraatiin ammoo Putin birmadummaa Yukiren amanee fudhachuun, mirga hariiroo Awurooppaa waliin cimsachuu akka qabdu simata. Kuni shakkisiisa ta'uu mala. Kun dhugaarra kan fagaatu miti, taatee akkasii tarii lola hamaa dhiiga namoota dhangalaasurraa madda. Pirezedant Putin wayita weerara jalqabu "Bu'aa boodarra argamu kamiyyuu simachuuf qophiidha," jedhan. Tarii bu'aan waraana booda argamu yoo isuma [Putin] aangoorraa kan buusu ta'ehoo? Kunis tarii waan yaadamu hin fakkaatu ture. Guyyoota muraasan asitti garuu addunyaan geeddaramteetti, amma waanti akkasii yaadamuu mala. Pirofeesar Lawuraans Firiidmaa, pirofeesaara gameessa qorannoo waraanaa Kolleejjii Kiing Landanitti argamuuti. Torban kana keessa akkas jechuun barreessan: "Akkuma Kiyeev Mooskootti jijjiramni sirnaa jiraachuun yeroon malu amma". Maaliif kana jedhan? Tarii Mr. Putin waraana balaa hamaa qaqqabsiisu kana itti fufuu malu. Loltoonni Raashiyaa kumaataman lakkaa'aman ni du'u. Qoqqobbiin dingadee itti cimuun Mr. Putin deeggarsa/fudhatama dhaba. Tarii yaaddoon walqabatu warraaqsi jiraachuu mala. Putin garuu humnoota nageenyaa biyya keessaa gargaaramuun mormii mudatu ukkaamsa. Taatullee, haalicha itti hammeessuun miseensota waraanaa, siyaasaa, dureeyyii irratti kakaasa. Biyyoonni Lixaammoo yoo Putin aangoorra bu'e, hogganaa fudhatama qabu kan biraatiin bakka buufamae fedhu. Raashiyaarraa qoqqobbiiwwan muraasa kaasanii, hariiroo dippiloomaasii deebisuus malu. Putin masaraa keessa lola jabduun aangoorra fonqolfamanii baafamu. Kunis ammatti waanta sirrii hin fakkaatu. Taatullee, namoonni Mr. Putin irraa fayidaa argatan yoo kana booda bu'aa keeenya hin kabachiisu jedhan malee shakkisiisadha. Taaateewwaan kunneen waltumsanii waliin hin adeeman. Muraasni isaanii garuu walitti ida'amanii bu'aa gargaaraa qabaatu. Lolli kun akkatuma tokkichaan raawwatamaa jira, addunyaan garuu geeddaramteetti. Hariiroon biyyoota kana gidduu ture akka duraniitti hin ta'u. Hariiroo Raashiyaan biyyoota kaan waliin qabaattus adda ta'a. Biyyoonni Awurooppaas ilaalchi nageenyaafi tasgabbiirratti qaban ni geeddarama/ni wayyaa'a. Ilaalchi walabaa,  seerrri idil-addunyaa bu'uura gaarii qabu tarii waan deebiyee kan lafa qabatus ta'a.


Chaayinaan yaalii Taayiwaaniin biyya walabaa gochuu waraanaanin qoladha jette

Taayiwaaniin Chaayinaarraa biyya walabummaa guutuu qabdu gochuuf yaalii US gootu Chaayinaa waraanatti galchuu mala jette Beejiing. Ministirri Ittisaa Chaayinaa Wei Fenghe gita isaanii kan US Lyoyd Austin waliin Singaapooritti yaa'ii nageenya Eeshiyaa irratti walarganii koophaatti dubbataniiru. Taayiwaaniin Chaayinaarraa fottoqsuun humni waraanaa Chaayinaa ''baasii kamiinuu waraana oofuu malee filannoo biraa akka hin qabaanne'' godha jedhan Wei. Austin gama isaaniin sochiin waraanaa Chaayinaan naannoo Taayiwaanitti gootu ''qoccollaafi goolii uumuudha'' jedhan. Ministirri Ittisaa US xiyyaaronni waraanaa Chaayinaa guyyaa guyyaan odola Taayiwaan irra gadi siiqanii balali'uun ''nageenyaa fi tasgabbii naannichaa miidha'' jedhan. Chaayinaan Taayiwaan qaama ishee ofiin of bulchaa jirtu akka taatetti fudhatti. Dhiyeenya Ameerikaan Taayiwaaniif meeshaa waraanaa gurguruus Beejiingi bu'uura kanaan mormiti. ''Eenyuyyuu Taayiwaaniin Chaayinaarraa fottoqsuu yaallaan, Humni waraana Bilisummaa Uummata Chaayinaa waraana malee filannoo hin qabaatu, baasii kamiinuu yaalii Taayiwaaniin walaboomsuu ni cabsina. Walabummaa biyyaalessaa fi tokkummaa daangaa keenya ni eegna.'' jechuun Ministirri Haajaa Alaa dubbachuu dubbii himaan biyyattii himaniiru. Ameerikaan haalli jiru akkuma jirutti eegamee akka itti fufu fedha qabaachuufi walabummaa Taayiwaan akka morman dubbatani. Garuu ammoo muddamni kamuu humnaan hiikamuu hin qabuu jedhan. Hoogganoonni ittisaa US fi Chaayinaa wal arganii yeroo dubbatan kun kan jalqabaa yeroo ta'u sa'aa tokkoof walitti dubbatan. Wei akka jedhanitti ''marichi gaarii ture'' \nWalhubannaa dhabuun akka hin jiraanneef Chaayinaa waliin banaa ta'anii dubbachuun barbaachisaa ta'uu dubbatan. Walakkeessa ji'a darbee Taayiwaan xiyyaarota waraanaa ishee bobbaasuun Chaayinaan xiyyaarota waraanaa 30 daangaa qilleensaa ishee keessa balaliistu akka dhaabdu dubbattee ture.


Viidiyoon wayita dubartiin restoraantii keessatti reebamtu agarsiise dheekkamsa kaase

Chaayinaatti  viidiyoon yeroo dhiiroonni gareedhaan dubartii tokko reeban magaalaa Taangishaan keessatti qoodamuu hordofee namoonni sagal to'annoo jala oolfamuu poolisiin biyyattii hime.  Taateen kunis miidiyaa hawaasaa irratti dheekkamsa guddaa kaasuun, dhimmi sarbama mirga koorniyaa Chaayinaa keessatti deebi'ee akka ka'uuf kakaaseera.  Taateen kun kan eegalame yeroo namtichi tokko restoraantii (mana-nyaataa) keessatti harka isaa dugda dubartii kanaa irra inni keenyaan isheen ammoo ofirraa dhiibde ture.  Namtichi kun osoo dhiironni kaan dhufanii gara alaatti gottotanii bakka isheen kuftetti itti fufanii rukkutuu hin eegaliin dura ishee reebaa tureera.  Gareen dhiiroota sunis namoota waliin isheen nyaataa turte yoo reebanis ni mul'atu.  Isaan keessaa dubartoonni lama hospitaala kan galan yoo ta'u, ''haala lubbuuf hin sodaachifne irratti argamu'' jedhameera. Kaan lama ammoo miidhaa salphaan irra gahuu qondaaltoonni himan.  Poolisoonni Taangishaan bulchiinsa kaaba Hebee keessaas, gochaa, ''hokkara kaasuu'' sana keessatti hirmaachuun shakkamuun namoonni sagal to'annoo jala oolfamu hime.  Taateen kun miidiyaalee hawaasaa Chaayinaa keessatti mata-duree dubbii olaanaa ta'ee ooleera. TV biyyaaleessaas shakkamtooti adabbii cimaan akka irratti murtaa'u gaafate. ''Kun hundi anarras qaqqabu danda'a, eenyumayyuu mudachuu danda'a''  jedhe namni yaada kenne irratti deeggarsa argatee yeroo kuma 100 ol jaalatameef tokko. "Taateen akka kanaa attamiin bara 2022 keessa mudata?'' jedhe namni biraa yaada kenne. ''Maaloo yakkamtootaas murtee itti kennaatii tokkoon isaanii akka hin baanee taasisa.'' Maxxansi WeChat baayinaan qoodame dhimmicha, 'taateen kun gochaa haleellaati' jechuun ibse. ''Kunis hawaasa miidhaan dubaroota irra gahuu baayyee ta'e keessatti raawwatame,'' jedhan namni maqaa isaa osoo hin eeriin barreessee tokko.\n"Dhimma akkasii kana gadi qabuufi dhoksuun miidhaa namoota- akka dubartootaatti keessa darban haaluudha.'' Gochaan miidhaa dubartoota irratti raawwatamu Chaayinaa keessatti haala sodaachisaa ta'een baramaadha jetti xinxaltuun miidiyaa Chaayinaa, Keerii Alan.  Waggoota kudhan duras wayitan biyyattii keessa jiraataa turetti, dhiironni dubartoota waliin jiraatan yeroo reeban yeroo garaa garaatti ofiikoo argeera.  Seenaadhumaan, taateen akkasii akka waan dhimma cimdiiwwaniitti ilaalama. Kaan ammoo nageenya dhuunfaa isaaniitiif ykn akka yakkamaatti akka hin ilalamne sodaachuun jiduu seenu sodatu. Chaayinaan miidhaa mana keessaa seera Bitooteessa 2016 qofaatiin kan adabsiisu taasifte. Bara 2001 dura, miidhaan qaamaa gaa'ela diiguuf bu'uura hin ta'u ture. Ammas tarii murteen taatee kanaa adabbii baayyee xiqqaa aka hin taaneef namoonni baayyeen yaadaa jiru.  Waggoota dhiyeenya keessatti dubartoonni himannaa miidhaa ykn haleellaa saalaa bu'ureeffateen mo'atan baayyee xiqqaadha. Yoo waraabbii ittiin himannaa isaanii mirkaneessan yoo hin qbaaannees, himmannaa muraasaatu miidhamtootaaf murtaa'e. Uggurri waggoota lamaan darbaniif Chaayinaa keessa ture ammoo miidhaa mana keessaa cimseera jedhama.


Gaazexeessituu Awustiraaliyaa ''Chaayinaa basaasuun'' himatamte dhaddachatti dhiyaatte

Manni murtii Beejiing himata basasaa gaazexeessituu Awustiraaliyaa Cheeng Leey irratti  dhaddacha dhokataa gaggeessaa jira. Aadde Cheeng dhoksaa mootummaa karaa seeraan alaan biyya biraaf kennuun himatamte. Maatiin himata isheerratti dhiyaate ni haalu. Dhaalattuu Chaayinaa kan taate lammiin Awustiraaliyaa kun, Hagayya 2020’tti to’annoo jala oolfamuu ishee dura, miidiyaa mootummaa Chaayinaa CGTN jedhamuuf hojjechaa turte. Awustiraaliyaan irra daddeebiin to’annoo jala oolfamuu ishee irratti yaddoo qabu ibsuun, “haqi baramaa ta’e,” akka jiraatuuf gaafateera. Waa’ee himata yakkaa Cheeng ittiin himatamte irratti waan muraasa qofaatu beekama. Chaayinaatti ambaasaadarri Awustiraaliyaa, Giraam Fileechar Kamisa haasaa gazexeessitoota waliin taasisaniin, innii fi anga’ootni Awustiraaliyaa biroon dhadacha kana irratti akka hin hirmannee dhorkamuu isaani ibsaniiru. Chaayinaan yeroo hedduu rakkoo siyaasaa fidu mala sababa jedhuun lammilee biyya biraa mana murti akka seenaniif hin eeyyamtu. “Kun wanta baayyee yaaddessaa, quubsaa hin taanee fi gabbisiisadha. Adeemsi dhooksaan gaggeeffamu kun seera qabeessa kan jedhu irratti wanta mirkaneeffanne dubbannu hin qabnu,” jedheera. Dabaluunis Awuustiraaliyaan “mirgaa fi fedhii Aadde Cheengiif cimsitee falmuu itti fufti,”jedhaniiru. Kana dura Aadde Cheeng yeroo hiidhaa turtetti fayyaan ishee akka hubamee ture gabaafameera, amma garuu ‘haala gaarirra’ akka jirtu Fileechar ibsaniiru. Abukaatoon ishees kana mirkaneesseera. Ambaassador Fileechar dabaluunis, Awustiraaliyaan Aadde Cheeng ijjoollee ishee waliin haasuu akka dandeessuuf akka eeyyamamuufiif gaaffachuu ibsaniiru. “Erga isheen hidhamtee eegalee harmee isaanii waliin wal qunnamanii hin beekan,” jedhan. To’annoo jala olfamuu dura Cheenga waggootii dheeraaf Beejing keessatti hojjechaa kan turte yoo ta’u, ijoollee ihee lamaan dabalatee miseensotni maatii ishee hedduun Awutiraaliyaa keea jiraatu. Hagayya 2020tti, tasa TV irraa dhabamuun, maatii fi hirriyyoonni ihee qunnamuu hin dandeenye. Miidiyaan sagantaa ingiliffaa Chaayinaa ishee qacaree ture CGTN’s marsariitii isaa irraa odeeffannoo wa’ee ishee jiru hunda haqe. Chaayinaan jalqaba dhimma nageenya biyyaan akka to’atamte ibsuun, Guraandhala bara darbeetti ammo himata basasaan seeran hidha galcheera. Maatiin ishee maaliif akka isheen to’annoo jala oolfamte hin beeknu jedhu. Waliigaltee Chaayinaa waliin taasisaniin bakka buutonni ji’atti takkaa akka ishee daawwatan Awustiraaliyaan ni himti. Hariiroon Chaayinaa fi Awustiraaliyaa gidduu jiru waggootii darban keessatti laafaa dhufee, waldhabdeewwan dippilomaasii fi gabaa uumeera.


Dureewwan G7 biyyoota guddataa jiran keessatti babal'ina Chaayinaa dura dhaabbachuuf  $600bln ramaduuf

Gaggeessitoonni biyoota dureeyyii G7 tarsiimoo Chaayinaan 'China's Belt and Road'  jechuun hojjataa jirtu dura dhaabbachuuf biyyoota guddataa jiran keessatti bajata $600bn ramaduuf karoorasanii jiru. Walta'iinsa Bu'uuraalee Misooma fi Investimentii Idil-addunyaa (PGII) jedhamu kan bara darbe walgahii biyyoota G7 Ingilaanditti taa'ame irratti walii galame ifa godhee jira. Pirezidaantin US Joo Baayidan akka jedhanitti karoorichi hundumaaf kan bu'aa buusudha. Ijaarsi bu'uuralee misoomaa Chaayinaan bajata doolara tiriliyeena hedduun biyyoota guddatan keessatti gaggeessaa jirtu biyyoota heddu idaa keessa galcheera jechuun qeeqamaa ture. China's multi-trillion dollar infrastructure initiative is criticised for hitting nations with too much debt. "Waantin ifa gochuu barbaadu, kuni gargaarsa miti, kuni investimentii hundumaaf bu'aa fidee dhufuudha" jechuun Baayidan Walta'iinsa Bu'uuraalee Misooma fi Investimentii Idil-addunyaa (PGII) biyyoota G7 irratti dubbatan. Itti dabaluunis, "Karoorri walta'iinsa misoomaa idil-addunyaa kun biyyoonni dimokiraasii bu'uura godhachuun fayidaa qabatamaa ta'e akka argatan kan taasisuudha" jedhu Baayidan. Biyyoota galii gadi aanaa fi giddu galeessaa argatan keessatti pirojectiiwwan bu'uuraalee misoomatiif kan oolu bajata $600bn waggoota shan keessatti akka sassaabamuuf dureewwan biyyoota G7 tiif waamichi dhiyaatera. Bajata qabame keessaa US karaa deeggarsaa, fandiiwwan federaala fi investimentiiwwan dhuunfatiin $200bn akka dandeessu waadaa yoo seentu, Gamtaan Awurooppaa (EU) gama isaatin yiiroo 300bn akka danda'u ifoomsee jira. Karoorri kun kan inni irratti fuulleffatu jijjiirama haala qilleensaa ittisuu, fayyaa addunyaa fooyyeessuu, wal-qixa fayyadamummaa koorniyaa mirkaneessu fi bu'uuraalee misoomaa dijitaalaa ijaarudha. Karoorawwan qabaman keessaa pirojektiiwwan soolaarii Angoolaa keessatti, ijaarsa warshaa omisha talaallii Seneegal keessatti, fi keebilii qunnamtii galaana jalaa 1,609 km dheeratu karaa Masirii fi Gaanfa Afrikaatin Faransaayi fi Siingaappor wal qunnamsiisu of keessatti hammata. Karoorichi adeemsa tarsiimoo Chaayinaa guddicha 'Belt and Road Initiative (BRI)' jedhamu dura dhaabbachuuf kan karoorfameeedha. Pirojecktiin 'Belt and Road Initiative (BRI)' bara 2013 ttti pirezidaantii Chaayinaa Zhii Jiinping dhaan kan jalqabame yoo ta'u biyyoota guddataa jiran keessatti ijaarsa bu'uuraalee misoomaa kanneen akka buufata doonii, daandii fi riqichaatif bajata liqeessuf kan karoorfame ture. Karoorri Chaayinaa kun walitti dhufeenya daldaalaa kan guddise ta'us, Chaayinaan biyyoota guddatan liqii kaffaluu hin dandeenye keessa galchuun gaafa isaan kaffaluu dadhaban qabeenya isaanii irraa fudhachuuf kan karoorfameedha jedhamee qeeqamaa ture.


Maanguddoon Shaangaay utuu lubbuun jiruu korojoo reeffaa keessa ka'ame

Maanguddoon dhukkuubsataa ta'e  wiirtuu kunuunsaa Shaangaay keessaa waan du'e se'uun erga korojoo reeffatti fe'amee booda, anga'ooti naannichaa, qondaaltota afur hojiirraa ari'aniiru. Dilbata irra, viidiyoon yemmuu namootni lama kan hojjettoota mana reeffaa fakkaatan korojoo reeffaa konkolaataa irratti fe'an agarsiisu maxxanfamee ture. Boodarra hojjettoonni korojoo kana yeroo bananii fi hojjetaan inni tokko dhukkubsataan ammayyuu lubbuun jira yemmu jedhu viidiyoon kun ni mul'isa. Taateen kun hawaasa miidiyaa hawaassummaa Chaayinaa dheekkamsiiseera. Aanga'oonni Shaangaay bulchiinsa Putuwoo, Wiixata taatee kana mirkaneessuun, amma dhukkubsataan kun gara hospitaalaa geeffamee haala gaarirra akka jiru ibsaniiru. Angaa'oti naannichaa akka jedhanitti, qondaaltonni shanii fi ogeessi fayyaa tokko irratti qorannoon gaggeefamaa jira. Itti aanaaa hoogganaa waajjira dhimma hawaasaa naannichaa fi hoggannaa wiirtuu kunuunsaa dabalatee qondaaltonni afur hojiirraa ari'amaniiru. Akkasumas oggeessi fayyaa maqaa Tiyaan jedhamuun qofa ibsamee, eeyyami hojii isaa jalaa haqameera. Eeenyummaan dhukkubsataa kanaa ammatti ifa hin taane. Haawasnii miidiyaa hawwaasummaa gocha kana yemmuu balaaleeffatan, gulaalaan duranii miidiyaa mootummaa Hu Shijiing, gochi kun " hojii itti gaafatamummaa ofii ba'uu dhisuu kan du'a fidee ooledha" jedheera. Shaangaay, Chaayinaa keessatti magaalaa ishee guddoo fi jitaattota miiliyoona 25 kan qabdu yoo taatu, amma dhorkii Covid jala jirti. Namootni hedduun sababa kamiifuu akka manaa hin baaneef dhorkamaniiru- kanneen koronaavaayirasiin hubamanii fi maatiin isaanii gara wiirtulee covid mootummaatt akka deemaniif dirqisiifamu. Viidiyoon yemmuu namootni mana isaanii keessa akka ba'aniif dirqisiifamnii fi poolisiin walitti bu'an agarsiisu ba'eera. Biyyootii koronaavayirasii balleessuuf kutatanii jiran keesa tokko Chaayinaadha. Biyyootiin addunyaa hedduun vaayirasichaa waliin jireenya itti fufaniiru


Chaayinaan Taayiwan irratti waraana banuun waan hin oolledha - US

Ammatti ta'uu baatus Chaayinaan Taayiwaan irratti waraana banuunshee waan hin oolledha jette  itti dhiyeenyaan dhimmicha hordofaa  kan jirtu US. Ajajaan Humna Waraanaa US Jeneraal  Maark Milley BBC'tti akka himetti, Chaayinaan yeroo ta’etti Taayiwaan haleeluuf sadarkaa ishee dandeessisu guuttataa jirti jedhan. Chaayinaan akka jettutti, Taayiwaan qaama Chaayinaa irraa adda baate waan taateef humnaanis yoo ta’e deebi’uu qabdi. US walabummaa Taayiwaan deeggaraa jirti waan ta’eef of eeggachuu qabdi jechuun Chaayinaan US akeekkachiisaa turte. Dhiyeenya kana dhimma Taayiwaan irratti US fi Chaayinaa gidduu wal gaarreeffannaan ka’ee ture. US michuu Taayiwaan ishee cimtuudha. Chaayinaan xiyyaarota waraanaa heddu gara naannoo qilleensa Taayiwaanitti ergaa turte, US ammoo dooniwwan waraanaa gara daangaa bishaan Taayiwaanitti ergaa turte. Ji’a Caamsaa keessa Piresidaantiin US Joo Baayidan, Chaayinaan xayyaarota waraanaa daangaa Taayiwaanitti erguun ishee “abiddaan taphachuudha” jedhanii turan. Taayiwaan ni weeraramti taanan US gara Taayiwaan gortee waraanti jedhan. Beejing “US keessoo koo keessa harka gakaa’aa jirti” jechuun komatti. Taayiwan walabummaan labsadha yoo jette hanga dhumaatti loluudhaf qophii akka taates Chaayinaan irra deddeebiin dubbataa turte. Ajajaan humna waraanaa US Jeneral Milley, "Akka natti fakkaatutti Chaayinaan humna gahaa ijaaraa jirti. Pirezidaantin Chaayinaa Zii Jinping ifatti waraanni isaanii  dandeettii Taayiwaan weeraruu akka qabu dubbataa ture” jechuun dubbatu. Jeneral Maark Milley BBC tti akka himetti, Chaayinaan Taayiwaan weeraruu fi dhiisun dandeettii waraanaa osoo hin taane miidhaa fi fayidaa isaa shalagdee murtee siyaasaa murteessitu irratti hundaa’a. "Ammatti weeraruuf qophaa’uu isheef mallattoon mul’atu hin jiru, garuu ammoo ija keenya Chaayinaa irraa hin buqqifannu,” jedhan Jeneral Miiley. US walitti dhufeenya dippiloomaasii ifatti Taayiwaan waliin hin qabdu, garuu ammoo akkaataa Walii Galtee Walitti Dhufeenya Taayiwan Waliinitti, Taayiwaan akka of ittistuuf US meeshaalee waraanaa itti gurgurti. Bifuma wal-fakkaatun ammoo US Chaayinaa wajjin walitti dhufeenya dippiloomaasii seera qabeessa ta’eefi ejjennoo mootummaa Chaayinaa tokko jedhu ni fudhatti. Chaayinaa fi Taayiwan kan gargar bahan bara 1940 oota keessa yeroo waraana waliinii gaggeessaa turanidha. Beejing, oddoolli Taayiwaan humnaanis ta’u gaaf tokko qaama Chaayinaa taati jettee amanti. Taayiwaan oddoola heera mataa ishee qabdu, mootummaa dimokiraasin filatamee fi loltoota eeggataa osoo hin dabalatin loltuu 300,000 qabdi. Addunyaa irraa biyyoota muraasa qofatu Taayiwaan akka biyya walabaatti ilaala.


Qamadiin Chaayinaan hawaa keessatti sanyii fooyyessitee biqilchitu maali?

Ijaan yoo ilaalamu gosa qamadii guutuu addunyaa irratti wayita ammaa omishamaa jiruun adda hin jiru. Garuu qamadiin oyiruu babal'aa Kaaba-Baha Chaayina keessa jiran irratti omishamaa jiru adda. Sanyiin qamadii kanaa hawaa keessatti fooyyeffamee kan biqilfamedha. Gosti qamadii 'Luyuan 502' jedhamu kun Chaayinaa keessatti gosa qamadii hedduumminaan omishamu isa lammaffaati. Qamadiin kun sanyiin isaa kiiloomeetira 340 ol fagaatee hawaa keessatti fooyya'ee tolfame. Haala harkisni lafaa fi gaachanni maagineetawaa pilaaneetii keenyaa hin jirreetti sanyiin qamadii kanaa jijjiirama DNA hongee fi dhukkuba akka dandamatu isa gargaaru horatee biqile. Gosoota midhaan nyaataa gara garaa hawaa keessatti sanyiin isaanii madaqfamee tolfamu keessaa kun fakkeenya isa tokkodha. Harkisni lafaa daran xiqqaa fi carallaan hawaa sanyiin midhaan kanaa akka jijjiiramu godha. Adeemsi kun 'space mutagenesis' jedhamee beekama. Jijjiiramawwan sanyii midhaan kanaa irratti uumaman gariin midhaanichi akka hin biqille godha, kaan ammoo faayidaa caalu itti hora. Gariin haala qilleensaa rakkisaa akka dandamatan ta'anii yoo jijjiiraman, gariin ammoo muka tokkorratti ija hedduu akka naqatan gochuun omishtummaa dabala. Yeroo gabaabaa keessatti omisha akka kennan akkasumas bishaan xiqqaan akka guddatanitti kan sanyiin isaanii jijjiirames jira. Sirna nyaataa addunyaa jijjiirama qilleensaa fi adeemsa dhiyeessii saaxilamaa ta'een qormaatni guddaan isa mudachaa jiruuf, sanyii midhaanii hawaa keessatti fooyyessuun midhaan nyaataa rakkinoota kanneen akka dandamatan gargaara jedhu qorattoonni. "Hawaa keessatti sanyii midhaanii fooyyessuun jijjiirama gaarii fida" jedhan qorataan sanyii midhaanii Akkaadamii Saayinsii Qonnaa Chaayinaa Liwu Lushiyaangi. Fakkenyaaf omishtummaan sanyii qamadii 'Luyuan 502' gosoota qamadii kaan Chaayinaa keessatti omishamanii dhibbeentaa 11n caala. Humna hongee fi dhukkuboota qamadii baramoo ta'an ittiin dandamatus ni qaba akka Eejansiin Humna Atoomii Idil-addunyaa jedhutti. Eejansichi walta'iinsa idil-addunyaa carallaa fayyadamuun sanyii midhaanii haaraa uumuuf tolfame qindeessa. "[Luyuan 502] milkaa'ina qabataadha" jedha Liwu. "Omishtummaa fi dandamannaa guddaa qaba. Bakkeewwan haala qilleensaa garagaraa qaban hedduu keessatti omishamuu danda'a," jedha. Dandamannaa olaanaa waan qabuuf qonnaan bultoota Chaayinaa haala teessumaa lafaa fi haala qilleensaa garagaraa keessatti omishan birratti fudhatama argateera. Sanyiin qamadii kun sanyiiwwan 200 ol Chaayinaan waggoota 30 darban keessa hawaa keessatti fooyyessitee tolchite keessaa tokko jedha Liwu. Saayintiistonni Chaayinaa qamadii qofa osoo hin taane sanyii ruuzii, saliixa, jirbii, timaatimaa fi gosoota midhaanii akkasumas kuduraa fi muduraa kaan hawaa keessatti fooyyessanii jiru. Chaayinaan qorannoo 'space mutagenesis' kan jalqabde bara 1987 yoo ta'u, biyya addunyaa tokkitti walitti fufiinsaan tooftaa kanatti dhimma bahaa jirtudha. Akka Liwu jedhutti sanyiin qaaraa mi'aawaa (sweet pepper) 'Yujiao 1' jedhamu biyyattiin yeroo duraaf bara 1990 hawaa keessatti foyyessitee uumte, gosoota qaaraa kaan caalaa firii gurguddaa kan naqatuu fi dhukkubas kan dandamatu ture. Qoodni guddaan Chaayinaan waggoota as dhihoo qorannoo hawaa keessatti qabaachaa jirtu gama qorannoo sanyii midhaanii fooyyessuutiin akka isaan gargaare hima Liwu. Sanyiin midhaanii qorattoonni Chaayinaa gara hawaa erga guyyoota afurii hanga ji'oota turu. Sanyiin gara hawaa geeffame achitti erga fooyya'e booda deebifamee lafarratti biqilfama. Qorattoonni sanyii lafarrati biqilfame irratti hordoffii erga godhanii booda sanyii omishtummaan isaa akka dabalutti jijjiirame akkasumas bishaan xiqqaan biqiluu danda'uu fi hongee dandamatu filatanii qonnaan bultootaan gahu. Chaayinaan qorannoo hawaa keessatti sanyii midhaanii fooyyessuun addunyaarraa biyya dursaa jirtu taatulle, qorannicha qorattoonni Ameerikaa fi Sooviyeet Yuuniyen akka jalqaban amanama. Yaadichi sanyii midhaanii carallaa niwukileeraaf saaxiluun jijjiirama DNA akka uummatu gochuu bara 1920moota keessa shaakalamaa ture ka'uumsa godhachuu hin oolle. Naannoo bara 1950 Ameerikaa dabalatee biyyoonni hedduun tooftaa carallaa niwukileeraa fayyadamuun sanyii midhaanii fooyyessuu (nuclear mutagenesis) itti dhimma bahaa turanillee, baroota as kaluu tooftaa kana dhiisaa dhufan. Chaayinaan garuu tooftaa lamaanuu carallaa niwukileera fayyadamuu fi gara hawaatti erguutti fayyadamuun sanyii midhaanii fooyya'e 800 uumuu himti. Addunyaan bara 2050tti uummata biliyoona lama sooruu kan dandeessu omishtummaa midhaanii amma jiru dhibbeentaa 70n guddisuu yoo dandeesse qofa jedha Liwu. Kana gochuuf ammoo sanyii midhaanii fooyyessuun dirqama jedha.


Konfaransiin nageenyaafi tasgabbii Gaanfa Afriikaa Chaayinaan deeggaramu Finfinneetti eegalame

Walgahiin dhimmoota nageenyaafi tasgabbii Gaanfa Afriikaa irratti xiyyeeffatuufi biyyoota naannichaa hirmaachise deeggarsa Chaayinaatiin Waxabajjii 20, 2022 Finfinneetti eegale. Walgahichi deeggarsa Chaayinaatiin gaggeeffamunsaa, Chaayinaan erga yeroo dhiyootiin as naannicha irratti dhiibbaa olaanaa qabaachuuf barbaachuu ishee kan agarsiisu jedhamaa jira. Chaayinaa haalli nageenya naannichaa kan yaaddeesses biyyoota kanneen keessatti waan maallaqa olaanaa baasaa jirtuuf kan jedhanis hin dhibne. Walgahii guyyoota lamaaf turu kanarrattis qondaaltoonni olaanoon biyyoota Gaanfa Afriikaa bakka bu’an ni hirmatu jedhamee eegama. Biyyoonni kunneen irra jiraan isaanii kanneen deeggarsa maallaqa Chaayinaa hedduu jedhamu argataniidha. Keessummeesituun walgahichaa Itoophiyaanis deeggarsa maallaqa mootummaa Chaayinaa irraa biyya argattudha. Haata’u malee, waggoota darban keessaa tasgabbii dhabiinsaafi wal waraansa biyyattii keessatti cimaa dhufe Chaayinaa yaaddeessuu akka danda’u tilamaamama. Jalqaba bara kanaatti Keeniyaa dowwatanii kan turan Ministirri Dhimma Alaa Chaayinaa Mr Waang Yuu, yaalii nageenyaaf taasifamu keessatti biyyisaanii ‘‘gahee olaanaa bahuu’’ akka barbaaddu dubbatanii ture. Ministirichi kana jedhanii osuma baayyee hin turiin biyyattiin haala hin baramneen ergamaa addaa Gaanfa Afriikaa muuduun ishee ni yaadatama. Walgahiin har’a Finfinneetti eegalamu kun kan Chaayinaan deeggaramu ta’ulleen, qaamoolee wal waraanaan marisiisuuf hanga yoonaatti fedhiin ifatti agarsiifte hin jiru. Walgahiin kunis akka agarsiiftuu fedhiiwwan imaammata alaafi invastimantii Chaayinaan  naannicha irratti qabdu dabalaa dhufuutti kan fudhatanis hin dhabamne. Chaayinaan ergamaa addaa Gaanfa Afriikaaf kan muddee Guraandhala darbe keessa ture. Dippilomaatiin beekamoodha kan jedhaman Shuu Biing osoo mudama kanaaf hin kaadhimamiin dura, Paapaawuu Niiw Giiniitti ambaasaadara ta’un tajaajilaniiru. Kana males, biyyasaanii bakka bu’uun Afriikaa, Ameerikaa fi Oshiniyaatti itti-gaafatamummaa adda addaatiin tajaajilaniiru. Chaayinaan Baha Afriikaatti fedhiiwwan loltummaa, siyaasaafi diinagdee kan qabdu yoo ta’u, mandarri human galaanaa Jabuutiitti hundeessite guddichis kan gama kanaan eeramuudha. Akkasumas, Chaayinaan Itoophiyaa dabalatee biyyoota qaxanichatti argamaniif liqaa olaanaa kennuun alatti, biyyoota keessatti pirojaktiiwwan gurguddaa gaggeessaa jirti. Wal waraansa Itoophiyaa, Sudaan Kibbaafi Somaaliyaatti argamuun nageenya amansiisaa irra gahu dhabuunsaa, akkasumas rakkoon Sudaan Kibbaa hagan yoonaattu furmaata hin argatiin, dhimmoota qaxanichaaf rakkoo ta’an keessaay. Chaayinaan alattis Ameerikaafi Gamtaan Awurooppaa dhimma biyyoota Gaanfa Afriikaa itti dhiheenyaan kan hordofan ergamtoota addaa akka qaban ni beekama.


Hirmaattonni kora nageenyaa Chaayinaa- Gaanfa Afrikaa waraana hambisuuf walta'an

Korri nageenyaa, bulchiinsa gaariifi misoomaa Chaayinaa-Gaanfa Afrikaa kan jalqabaa yaa'ii isaa guyyoota lamaaf gaggeesse yeroo xumuru hirmaattonni naannichatti sagalee waraanaa hambisuuf walta'uun xumurame. Konfiransii kan jalqabaa ta'e kana irratti, bakka buutonni mootummoota Itoophiyaa, Somaaliyaa, Sudaan, Sudaan Kibbaa, Jibuutii, Ugaandaa, Keeniyaafi Chaayinaa argamaniiru. Hirmaattonni konfiransichaa xumura yaa'ii kanaarratti ibsa waloo baasaniin galma naannicha tasgabbii waaraa keessa galchuuf qabataniin sagalee dhukaasaa dhabamisiisuurratti waliin hojjechuuf walta'uu ibsaniiru. ''Naannichatti nageenyaafi tasgabbii waliin mirkaneessuuf sagalee waraanaa callisiisuun nageenya waaraa fidna.'' Biyyootni naannichaa kun wal amantaa siyaasaa gidduu isaanii jiru cimsuun hariiroo walii isaanii gidduu jiru jabeessuufis hojjechuuf waliigalaniiru. Biyyootni naannichaa rakkoo nageenyaa gidduu isaanii jiru karaa nagaa fi mariin akka furan wal ta'uus ibsi waloo kun ni ibsa. ''Hirmaattotni birmadummaa waloo kabajuufi kabajamuu daangaa isaanii irratti, dantaa keessoo biyyaa keessa galuurraa of qusachuuf, sirna siyaasaa, misoomaafi duudhaa biyyi tokko hordofuuf filatte irratti kabaja qaban cimsuuf waliigalaniiru.'' Gama hawaasummaanis hirmaannaafi fayyadamummaa dargaggoofi dubartootaa cimsuuf walta'aniiru. Hirmaattotni rakkoo naannichaa of danda'anii furuu adda fo'uun qoqqobbii godhamu mormuuf wal ta'aniirus jedhameera. Biyyootni hirmaatan kun ittisa shororkeessummaa naannicha jiru irratti walgargaarsa cimsuuf walta'uu, darbees dhimma hongee, lolaafi weerara awwaannisaa irratti waliin hojjenna jedhaniiru. Gama diinagdeen walitti hidhaminsa qaban cimsuun damee qonnaa, maanufaakichariingii, indaastiriifi kaanis jabeessuuf walta'aniiru. Gama bulchiinsa gaariin dagaagsuun muuxannoo walirraa qooddachuufis waliigalaniiru. Konfirensii kana yeroo duraaf kan qopheessite Chaayinaan Ministeera Haajaa Alaatti ergamaa addaa gaanfa Afrikaa Xue Bing,  yaa'ii kana irratti hirmaachaa turan. Chaayinaan sagantaa misoomaa 'Belt and Road' jechuun waggoota dura misooma bu'uuraarratti hojiin eegalte fi bu'aan yaa'ii FOCAC imaammata misoomaa biyootni qaban akka simutti akka raawwatu biyyoota Gaanfa Afrikaaf waadaa galteetti. Walitti hidhaminsa biyyoota naannichaa cimsuuf daandii Jibuutii Finfinnee fi Mombaasaa Naayiroobiin cimsuufis akka hojjettu waadaa galteetti. Konfiransiin nageenyaa Gaanfa Afrikaa Chaayinaan qopheessite kun Itoophiyaatti waraanni waliinii gama hedduun gaaga'ama fide hanga ta'e gara tasgabbiitti adeemaa wayita jiru, Somaaliyaan pireezidantii haaraa karaa nagaa erga bakka buufteefi Keeniyaan gara Filannootti wayita galaa jirtutti. Naannoo Gaanfa Afrikaarraa fedha addaa kan qabdu morkattuun Chaayinaa Ameerikaan gama isheen dhiyoo kana waggaa lama keessatti ergamaa addaa naannichaa isa sadaffaa muuddeetti.


Namoonni baayyeen maaliif 'ija xixiqqoo' akka bareedinaatti hin ilaalan?

Moodeliin beekamtuu Chaayinaa Cai Niangniang haleellaa balleessaa isheen kallattiin keessatti hin hirmaanneen karaa miidiyaa hawaasummaa isheerratti raawwatameen mufachuun jechoota nama aarsan barreessaa turte. Dubartiin akkaan beekamtu kun ''Waanan ija xixiqqoo qabuuf qofa anaaf lammummaan Chaayinaa naaf hin ta'u jechuudhaa?'' jechuun mufiidhaan barreessite. Modeliin kun beeksisa kubbaaniyyaa nyaataa-Three Squirrels- irratti erga mul'attee booda lammiileen biyyattii karaa onlaayinii, dubartiin kun itti yaaddee hammeenyashee fi miira badaa biyyaaf qabdu mul'iste jechuun irratti duulan. Ifatti yakka ta'ee kan mul'ate ija xixiqqoo qabaachuusheeti. Kubbaaniyyaan kun mufannaan karaa miidiyaa hawaasummaa hammaachuu erga hubatee booda beeksisicha haqe, uumata mufachiisuusaafis dhiifama gaafate. Aadde Cai garuu ''waan namoonni narratti duulaniif hin beekne, an akka modelii tokkootti hojii kiyyan hojjedhe malee waanan yakke hin qabu,'' jette. ''Danaa fi fakkii kiyya maatii kiyyarraan dhaale. Sababa bifa kiyyaa akkuman dhaladheen Chaayinaa arrabseera jechuudhaa?'' jechuun miidiyaa hawaasummaa tiwiitarii fakkaatu Weibo irratti barreessite. Beeksisi jalqaba bara 2019 keessa hojjetame kun wayita Chaayinaan waa'ee interneetiirratti seera akkaan cimaa ta'e hojiirra oolchuu eegaltetti, lammiilee biyyattii interneetii fayyadamuu aadaa godhataniin sakatta'amee ba'ee mata duree dubbii ta'e. Chaayinaan beeksisoota lammiileesheetti fayyadamuun hojjetaman to'achuuf jecha seera to'annoo cimaa hojiirra oolchuu eegalte. Sadaasa darbe ogeettiin suuraa faashinii Chaayinaa, suuraa modelii Chaayinaa ijishee diphoo ta'e tokkoo, beeksisa kubbaaniyyaa faashinii Firaans-Dior- jedhamu keessatti fayyadamuun uummata waan mufachiifteef dhiifama gaafattee turte. Dhiyeenya kanas kubbaniyyaawwan Mercedes-Benz fi Gucci jedhaman suuraa moodelii Chaayinaa ijishee dhidhiphoo fayyadamanii beeksisa hojjechuunsaanii miidiyaa hawaasummaarratti mufii guddaa kaaseera. Wayita sabboonummaan lammiilee Chaayinaa karaa onlaayinii dagaagaa jiruu fi ilaalchi warra lixaa biyyattii keessatti gatii dhabaa jiru kanatti, beeksisoonni haala kanaan hojjetaman jibbiinsa sanyii Chaayinaarraa qaban karaa ittiin mul'isaniidha jechuun kanneen kaasan hedduudha. Kubbaaniyyaan kunneen moodeliiwwan Chaayinaa ijisaanii dhidhiphoorratti xiyyeeffatanii beeksisan hojjechuunsaanii akkaataa warri lixaa Chaayinaa itti ilaalan kan agarsiisuudha jedhu namoonni kunneen. Namoonni hedduun kubbaaniyyaawwan wayita beeksisa hojjetan maaliif moodeliiwwan Chaayinaa kanneen babbareedoo fi ija gurguddaa qabanitti hin fayyadamne gaaffii jedhu kaasu. Maddi oduu Chaayinaa-China Daily- jedhamu ''dubartoota Eeshiyaa akka waan ija dhidhiphoo qabaniitti yeroo hunda mul'isuun akkaataa warri lixaa itti yaadan agarsiisa. Ulaagaa bareedinaa, dhandhama, waan jaallatamuu fi jibbamu-hunduu kan isaanii akka ta'u fedhuurraa madda,'' jedhe. "Kanaan booda inni warri lixaa waan nuti jenne qofatu ta'a jedhan hin hojjetu,'' jechuun barruun yaada namootaa irratti hundaa'uun qophaa'e kun ibseera. Dhimmi walfamii guddaa kaasise inni ijoon seenaa akkaataa uumama ijaan walqabatee akka arrabsootti uummata eeshiyaatti maxxanfamee tureedha. Uummata Eeshiyaantiin uummata ija haguugumaa-slanted eyes- jechuun akka arrabsootti itti maxxansuun kan eegalame jaarraa 19ffaa keessa yoo ta'u, kunis warra lixaarraa dhufe. Yeroo ammaa ija haguugamaa-slanted eyes- jechuun uummata Eeshiyaa biratti arrabsoo cimaadha. "Ija haguugamaa-slanted eyes jedhanii uummata Eeshiyaa addatti qoodanii arrabsoon kan eegalame qaata,'' jedha Akkaadaamii Taayiwaan-Sinica irraa Dr Liu Wen. Lammiileen Chaayinaa bareedina gosa tokko qofarratti cichuun yaada bareedinni bifa garaagaraan mul'ata jedhuu fi uummata gosa garaagaraa addunyaarra jiru keessa bareedina jiru hubachuu dhabuutti isaan geessa. Inumaa uummattootuma Ardii Eeshiyaa keessa bareedina gosa gargaagaraa jirullee akka hin beeksisne hudhaa ta'aa jiru. Kanneen dhimma kana taajjaban akka jedhanitti namoonni tokko tokko beeksisa haala kanaan hojjetamuun mufachuu malu, garuu miidhagina Chaayinaa kallattii biraan kanneen ilaalan tuffachuu ta'uus danda'a. "Namoota ija haguugamaa qaban waan jiraniif ''ija haguugamaa-slanted eyes- waan jedhu tuffachuu hin qabnu. Kana jechuun bareedinni gosa adda addaa jiraachuu tuffataa jirra jechuudha,'' jedha Yuuniversitii Hong Kong irraa Dr Luwei Rose Luqiu. Ogeeyyiin kaan ammoo inumaa akka duudhaa fi aadaa Chaayinaatti iji dhidhiphoon mallattoo bareedinaati. Bara aartii fi aadaa- bara mootummaa Tang(Dhaloota kiristoos booda 618 hanga 907) dubartoonni babbareedoo dhedheeroo ijisaanii dhidhiphoon akka miidhagina bara sanaatti fudhatamaa turan jechuun iji xixiqqoon calaqqee bareedina Chaayinaa ta'uu ibsu. "Yeroo dheeraa keessa haalli ilaalchaa fi aadaa jijjiiramuu mala, garuu bara durii iji dhidhiphoon ibsituu miidhagina Chaayinaati,'' jedhe Yuuniversitii Delaware irraa Dr Jaehee Jung. Yeroo ammaa kana ija gurguddaatu miidhagina mul'isa, kunis ulaagaa warra lixaa irraa dhaalamedha. Ulaagaan bareedinaa kun bara 1970oota keessaa eegalee geeddaramaa dhufe, akkuma Chaayinaan balbalashee addunyaaf banuu eegalteen lammiileen biyyattii gabaawwan beeksisaa fi kaan keessa wayita seenan kansaanii ofirratti jibbuun kan ormaaf bakka kennuu eegalan. Kanarraa kan ka'e yeroo ammaa inumaa dubartoonni Chaayinaa yaalii baqaqsanii wal'aanuun ijasaanii guddifatu. Moodeliin dubbii falmisiisaan irratti ka'e Aadde Cai garuu lammiileen Chaayinaa namoota bifa garaagaraa qaban kabajuufi waan gaarii yaaduufii qabaatu jette. Yoo jaal'achuu baatanillee miidhaa irraan ga'uu fi qoollifachuun hin barbaachisu jette. "Iji koo akkuma kana, kan waaqni naaf kenne. Inumaa uumamaan isa beeksisarra jiruu gadi. Namni hunduu uumama mataasaa kan ittiin dhaadatu qaba,'' jechuun barreessite.


Duuti mucaa Chaayinaa maatiin isaa 'ala lama isa gatanii' dheekkamsa kaase

Dargaggeessi lammii Chaayinaa wayita daa'ima ture warra isaatiin nama biraatti gurguramee booda guddatee yeroo of baru maatii isa dhalan iyyaafatee argatus ofitti siksuu didanii jennaan of ajjeese. Dargaggoo Luu Xuezhou Wiixata darbee ture bulchiinsa Haayinaan keessatti of ajjeesuun isaa kan gabaafame. Oduun du'a dargaggoo kanaa lammiilee Chaayinaa hedduu kan gaddisiiseefi kan dheekkamse ture. Seenaa mucaa waggaa 17 kanaa jalqaba xiyyeeffannaa hawaasaa kan argate wayita inni maatii isa dhalan barbaacha akka isa gargaaraniif waraabbii viidiyoo midiiyaa hawaasaarratti maxxanse ture. Akka gabaasa miidiyaalee biyya keessaatti, Luu bara 2005tti warra isa dhaleen maatii biraatti gurguramuun gara biraatti fudhatame. Haata'u malee, warri isa guddifatan booda balaan waan jalaa du'aniifu jireenyasaa guutuu akkawoofi firoota maatii isa guddifatanii biratti dabarse. Muddee 2021 keessa maatii isa dhalan qoratee bira gahuu danda'ee ture. Haata'u malee, wayita inni karaa intarneetiin qorachuu eegaleetti, abbaafi haati isa deessee addaan bahuun gaa'ela biraa dhaabatanii turan. Jalqaba abbaafi haadha isaa bakka jiran dhaquun gammachuu walitti makamusaaniifi booda keessa erga akka isa gargaaraniif gaaffii dhiyeesseefiin booda, dubbiin baduu miidiyaa hawaasaa irratti barreesseera. Luu akka jedhetti, nama isa gargaaru waan hin qabneef jecha yoo isaan waliin jiraachuu kan danda'u ta'u ykn ammoo mana kireeffachuuf ykn bituuf kan danda'an ta'e gaafachuu hima. Haata'u malee, warri isa dhalan sababii gaaffii isaa kanaatiif jecha isa waliin haasa'uu dhaaban. Keessattuu, haatiisaa akka midiyaa hawaasaa WeChat jedhamuun ishee ergaa hin ergineef uggurushee himee ture. Maatiin isaa garuu kana ni haalu. Haatiisaa ''Luu mana akkan biituuf na dirqisiisee. Ani ammoo dandeettii hin qabu,'' jette. Luu ammoo booda keessaa maatiin isa dhalan waan gataniif himannaan irratti bana jechuun Weibo irratti maxxansee ture. Maxxansa kanaan wal qabatees namoonni hedduun akka isa balaaleeffataniifi abaaran barreesse ture. Haata'u malee, halkan walakkaa guyyaa Wiixataa Amajjii 24, 2022 Luu barreeffama dheeraa tokko Weibo gubbaatti maxxanse. Barreeffamichi taateewwan jireenya isaa keessatti isa mudataniifi attamiin namoonni karaa intarneetiin isa akka miidhan ibsa ture. ''Nama hedduun waamamu dandamadheen ture,'' jedha. Akkasumas, maatii isa dhalaniin ''yeroo lama gatameera'' jechuun waan itti dhagahame barreesse. Sarara barreeffama isaa dhumaa irratti ammoo, ''lubbuu kiyya kana xumura ittin godha'' jechuun akka of ajjeesuu barbaadu himee ture. Barreeffama kanaan boodas namoonni akka tarkaanfii of irratti hin fudhanneef kadhachaa turan. Akkasumas, namoota dhiyeenya inni jiraatuutti bilbiluun akka isa barbaadaniif gaafataa turan. Haata'u malee, adaadoon isaa akka of ajjeesse miidiyaa naannoo sanaatti himte. Akkuma inni ergaa sana intarneetii irratti maxxanseen sa'aatiiwwaniin booda barbaachi dhaqamee gara hospitaalaatti geeffamullee, Wiixata gara barii keessa lubbuun isaa darbuu adaadoon isaa himan. Erga Luun of ajjeesuun dhagahameen booda, yaadawwan karaa intarneetiin kennameef ilaalchisuun namoonni hedduun aariisaanii ibsaniiru. ''Arrabsoon karaa intarneetii (cyberbulliing) inni keessa darbee akka mucaa daa'imaatti dandamachuuf baayyee cimaadha. Kanarratti daa'ima qofaasaa jirudha,'' jedhan namni yaada kennan tokko.


USA'n xiyyaara waraanaa ishee F-35C galaanatti dhidhimte bira Chaayinaa dursitee gahuuf muddamaa jirti

Humni waraanaa galaanarraa US xiyyaara waraanaa ishee galaanatti dhidhimte Chaayinaan osoo hin argatiin dursiitee bira gahuuf fiigichatti jirti. Xiyyaarri waraanaa US doolara miliyoona 100 baastu osoo buufata humna waraanaa galaanarraa USS Karli Viinsanii kaatuu ture ''akka tasaa'' galaana Kibba Chaayinaatti kan kufte. Xiyyaarri kun xiyyaara waraanaa humna galaanichaa haaraa yoo tahu, meeshaalee guutuu baattee ture. Qaama bishaanii idil-adunyaa keessatti waan kufteef ammoo xiyyaarittii bira gahuuf fiigicha Chaayinaa waliin gochaa jiran taphuma sirriidha. Abbaan dursee achi gahe ammoo dorgommicha irra aanuu isaati. Badhaasni hoo? Badhaasni isaa ammoo icciitii qaama xiyyaaraa hanga kana qaalii tahee sana bira gahuudha. Gaafa Wiixataa darbe ture shaakala irra osoo jirtuu buufata waraanaa Viinsanitti kan buute. Amma hundee galaanaa jala ciistee jirti. Garuu itti aanee maaltu taha kan jedhu icciitiidha. Humni waraanaa galaanarraa US bakka kamitti akka kuftee fi achii baasuuf ammoo hammam akka itti fudhatu hin mirkaneessine. Chaayinaan qaamni galaanaa Kibba isheerra jiru kan kooti jechuun gaaffii kaasaa turtee dhiyeenya ammoo waliigaltee idil-adunyaa bara 2016 bulchiinsa isaa irratti mallattaa'e bu'uura seeraa hin qabu jechuun gara tarkaanfii fudhachuutti ceeteetti. Kamisa darbe Dubbii Himaan Ministera Dhimma Alaa Chaayinaa, Zhao Lijiyaan, Beejiingi miidhaa xiyyaara waraanaa F-35 irra gahe duuba jirti kan jedhu haalan. ''Xiyyaara isaanii irraa fedha addaa hin qabnu,'' jedhe. Ogeessotni nageenyaa US ammayyuu humni waraanaa Chaayinaa xiyyaarittii argachuuf ''fedha guddaa qabu'' jedhan. Humni galaanarraa US bakka balaan kun mudate gahuuf ammayyuu yoo xiqqaate guyyootni kudhan kan isa hafu fakkaata. Kun ammoo haalichatti akka barfatu taasisa jedhe gorsaan humna ittisaa Abi Oosteen. Sababni isaa ammoo hanga isaan achi gahanitti sanduuqni ragaa 'black box' jedhamtu waan du'uuf bakka xiyyaarittiin jirtu beekuun hin danda'amu jette. ''Us deebistee argachuun ishee waan murteessaa taha,'' jette. ''Xiyyaari waraanaa F-35 akkuma kompitera balali'uu dandahuuti. Qabeenya ykn ragaa kaan waliin akka wal qunnamutti hojjetame. Qunnamtii isaa kana humni qilleensarraa senserii isa dhukaasutii hidhuu jechuun waamu.'' Kanatti fufee galaana Kibba Chaayinaatti maaltu tahuu mala? Chaayinaan teekinoloojii kana waan hin qabneef harka ishee keessa galfannaan tarkaanfii guddaa tokko fuulduratti fudhatte jette. ''Neetwoorkii F-35 yoo argachuu danda'an falaasama xiyyaarittii guutuu kan gaaffii keessa galchu taha.'' Waraana Ololaa kaasuu malaa laata gaaffii jedhuuf akkas jette: ''Kun saree guddaan paarkii keessaa kami kan jedhudha. Adamoo jabaa sadan isaanii godhanidha.'' Aadde Osteen, gorsituu duraanii humna waraanaa US fi dippilomaatii Nato fi Gamtaa Awurooppaa gameettii kan taate, Chaayinaan cacabsaa isaa harka galfadha jettee yaaluun ishee ''dhipphina US itti qortu'' jette. Balaan kun yeroo namootni baay'een US Afgaanistaanii bahuu ishee hordofuun qindoomina hin qabdu jedhanii yaadanii fi balaaf saaxiluu fi ulfaataa tahe keessa raawwate jette. Shakkii hin qabu, Chaayinaan xiyyaara kana barbaaddi. Karaa basaasa saayiberiis tahu beekumsa qaama isaa itti hojjretan ni argatu jedhe Biriiyis Baaroos, xiinxalaa dhimma Chaayinaa fi nageenya pirojektii Tiruumaan keessa kan hojjetu. ''Amma dhugaatti qaamni isaa akkammiin akak hojjetame baruu barbaadu,' jedhe. Bara 1974 Waraanni Ololaa fiixee irra gahe. CIA'n dhoksaadhaan doonii waraanaa Raashiyaa qarqara galaanaa Hawiyitii meeshaa guddaa harkisu fayyadamuun baaste. Waggaa lama dura ammoo humni waraanaa Chaayinaa doonii waraanaa UK, HMS Poseidon jedhamu qarqara Baha Chaayinaatti dhidhime dhoksaan baasaniiru. Akkasuma Chaayinaan caccabaa qaama xiyyaaraa US ''stealth'' jedhamu bara 2011 mooraa Osaamaa bin Laaden keessatti kufte jedhamus dhoksaan harka glfatteetti jedhamuun amanama. Baaroos ammas Chaayinaan qaama xiyyaaraa kana ni barbaaddi jedhan. Kanaaf falli jiru  akka harka Chaayinaa hin galleef dhabamsiisuu qofa jedhe.


Chaayinaa: Taphattootni kubbaa miilaa garee biyyaalessaa tumaa akka hin tumanne dhorkaman

Taphattoonni garee biyyaalessaa Chaayinaaf taphatan tumaa akka hin tumanne dhorkaman. Kana malees, Chaayinaan taphattoonni duraan tumaa qaban akka ofirraa balleessan qajeelfama haaraa baafteetti. Qaamni ispoortii biyyattii hoogganu taphattoota haaraa tumaa qaban sadarkaa biyyalessaatti fi garee dargaggootaatti dabaluun ‘’dhorkaadha’’ jedhe. Tarkaanfichi ‘’fakkeenyummaa gaarii hawaasa keessatti uumuuf gargaara’’ jedheera. Jifataa Zayang Linpeng dabalate taphattoonni bebbeekamoon sadarkaa biyyaalessaa muraasni tumaa ofirraa qaban akka hin mul’ifne (haguugan) kanaan dura itti himameera. Bara 2018 irraa kaastee Chaayinaan dambiiwwan tumaan foddaa Tv irratti akka hin mul'ifamne daangeessuu cimsiteetti. Taphattoonni qacaramanii taphatan muraasni yeroo sanarraa kaase aartii tumaa harka isaanii dhoksuuf huccuu harka dheeraa uffatu. Bulchiinsi Ispoortii Chaayinaa ibsa baaseen taphattoonni garee biyyaaleessa tumaa qaban ‘’akka ofirraa haqanitu gorfama,’’ jedhe. ‘’Haala adda ta’een keessatti immoo garee isaanii waliin mariyachuun taphattoonni tumaa isaanii yeroo shaakalaafi dorgommiitti dhofkachu qabu,’’ jedhe. Aadaa Chaayinaa keessatti tumaa qabaachuun qaanessaa akka ta’eetti ilaalama. Bara durii namoota yakka dalganitu tumaa tumata jedhanii hawaasni Chaayinaa wal qabsiisu turan, ammas tumaa qabaachuu garee gurmaa’aanii Kibba Baha Eeshiyaatti yakka raawwatan wajjiin walqabsiisu. Kana malees, saboota Chaayinaa kaan keessatti tumaa tumachuun akka mallattoo doofummaa ykn qaroomuu dhabuutti ilaalama. Tumaa tumachuun paartii Koministii Chaayinaa biratti fudhatama gaarii hinqabu, taatullee dargaggoota biyyattii birattimmoo jaalatamaa dhufeera. Jalqaba bara kanaatti qaamni tamsaasa miidiyaalee Chaayinaa to’atu ‘qabiyyee fayyaalessa hin taane’’ jedhurratti to’annoo akka cimsu beeksiseera. Intarneetiifi Televizhinii irratti taphattootni fi namoonni bebbeekamoon tumaa akka hin mul’ifne fi dhiironni rifeensa mataa isaanii dubbatti akka hin hidhanne daangeeffamaniiru. Yeroo kun ta’e argame foddaa TV irratti suurri isaanii akka dimimmisu (hin mul’anne taasifama) jedhameera. Ji’a Mudde keessa taphattoonni rifeensa isaanii halluu dibuun akka hin danda’amne itti himamuu hordofee dorgommiin kubbaa miilaa barattoota yunvarsiitii Chaayinaa gidduutti gaggeeffamu haqameera.


Covid-19: Shamarree Chaayinaa mana jaalallee haaraan wal baruu dhaqxetti ugguramte

Chaayinaatti uggurri sochii Covid-19 akka tasaatti labsame dubartiin Waang jedhamtu mana namticha guyyaa tokkicha qofaa iddoo jaalallee filattuutti barteetti hambisuutu gabaafame. Dubartii Waang jedhamtu miidiyaa hawaasummaa Chaayinaa WeChat jedhamurratti torban darbe akka maxxansitetti, sababii uggura sochii sanaan affeerraa laaqanaaf jecha mana namticha reefu wal barteetti danqamteeA hafte. Fuula miidiyaa hawaasaarratti akka maxxansitetti magaalaa ‘Zengzhou’ jedhamtu irraa gara Guwaanzuutti barri haaraan otoo hin seeniin gara boodaa deebitetti. ‘’’Ani dulloomaan jira, sababa kanaaf maatiin koo sagantaan nama jaallallee naaf ta’u itti filachuu danda’u 10 ol naaf mijeessanii turan,’’ jettee maxxansite. Namoota sana keessaa inni shanaffaan ’’akka nyaata bilcheessuu danda’uufi mana isaatti na affeeree laaqana naaf qopheessu natti himee ture,’’ jette. Haata’u malee, nyaatarra otoo jiranii battala uggurri sochii Covid walqabatu dabarfameen mana nama jaalalaaf wal qorachaa jiranitti guyyoota hedduuf ugguramte. Waang akka miidiyaaletti Dilbata darbe himtetti guyyoota afuriif mana namtichatti ugguramte. Haalli sun ‘’sirrii hin turre’’ jette Waang. Namni isheen mana tokko keessatti waliin ugguramte sun guyyaa hundumaa soorata qopheessaafi akka ture himte. ‘’Baayyee hin haasa’u,’’ jette Waang. Yeroo ammaa mana keessatti ugguramte sana keessa jiraachuufi dhiisuun ishee ifa miti. Haata’u malee, magaalaa ‘Zengzhou’ keessatti guyyoota muraasaan asitti lakkoofsi namoota Covid-19 qabamanii dabaleera. Torban darbe magaalicha keessatti namoonni 100 ol vaayirasichaan qabamaniiru, akka barruun Giloobaal Taayimsi gabaasetti. Magaalaa ‘Zengzhou’ keessatti hojiiwwaan bizinasii hedduu barbaachisoo hin taane akka cufaman Kibxata ajajni darbeera. Magaalaa jiraattoota miliyoona 12.6 qabdu kana keessatti qorannoon vaayirasii bal'inaan taasifamu eegaleera.


Chaayinaan 'yakkamtoota' qaaneessuuf adabbii ummata fuulduratti raawwattu eegalte

Kibba Chaayinaatti poolisiin namoota baleessaa raawwataniiru jechuun shakkee afur, balleessaan saanii itti himamaa ummata keessaa akka deeman wayita taasifaman suuraan mul'isu baherra. Dhiirooni afran kunneenis seeraan ala karaa daangaa sababii Covid-19'n cufameen namoota dadabarsuun kan himatamaniidha. Namoonni kunneenis daandiiwwan Kibba Chaayinaa bulchiinsa magaalaa Jiingish keessatti argaman irra akka naanawan taasifamaniiru. Kana hordofunis miidyaalee hawaasaa fi miidiyaa motummaa irratti yaadniwwan adda addaa dhimmicharratti kennamaa jiru. Namoonni dhimmicha hordofanis suuraafi suur-sagalee namoota kanneenii miidyaa hawaasaa irratti kan qoodan yoo ta'u, namoonni arfanis poolisiin dabaalamanii daandiiwwan magaalattii irra deddeebiifamaa turan. Kunis kan raawwatame guyyoota lamaan dura jedhameera. Kana malees namoonni kunneenfullisaanii kan haguugamee yoo ta'u, garu waraqaan maqaafi suuraansaanii qabate irratti maxxanfamuun naanneeffamaa turan. Miidiyaa motummaa kan ta'e Giiyaangeshi Deeyiliin akka gabaaseetti, namoonni kunneen daangaa waliin walqabatee balleessaa kan raawwatan yoo ta'u, akkasumas qajeelfamoota tatamsa'ina koronaavaayirasii ittisuuf kaa'amanis cabsaniiru. Maddi oduu kun dabalataan, haalli tatamsa'inavaayirasii gama daangaa jiruu baayyee yaaddeesaafi wal xaxaa akka ta'e hime. Yeroo jalqabaatiif koronaavaayirasiin keessatti kan argame Chaayinaan, waliigalatti namoonni 114,365 vaayirasichaan qabamuufi kanneen 4,849 ta'an sababiidhuma kanaan du'u ibsite jirti. Kibxata darbee ammooo namoonni haaraan 203 vaayirasichaan qabamu gabaafameera. Wayita ammaa kanattis biyyattiin qajeelfama cimaa tatamsa'ina vaayirasichaa zeroo gochu dandeessiisu hojiirra olchaa jirti. Kana malees Chaayinaan hanga ammaatti ummatashee parsanataa 85 guutummaan talaaluun himameera. Namoonni arfan kunneenis maqaafi suuraa isaanii waliin akka daandiiwwan irra deddeebiifaman erga taasifamaniin booda, miidyaa hawaasaa Chaayinaa kan ta'e Weboo irratti mata duree marii ta'eera. Namoonni tokko tokkoos gochaan poolisotaa kun gosa addabbii mootoonni waggoota dhibba hedduun dura raawwataa turan akka ta'e ibsuun kan morman yoo ta'u, kaan ammoo murtee tatamsa'ina weerarichaa ittisuuf raawwatame akka fudhatan himan. Miidyaan motummaa kan biraa Beeshingi Niiwus tarkaanfiiwwan kana fakkaatanis kan olaantummaa seeraa fi ittigaafatamummaa poolisii hin hordofne ta'u gabaaseera. Biiroon Nageenya Ummata Magaalatii gamasaatiin, tarkaanfii poolisii deegareera. Itti dabaluunis tarkaanfiichi adeemasa namoota yakkaafi gocha naamusa cabsuu raawwatana bakkuma arganiitti adabuufi barsiisuudha jedheera. Qondaaltoonni Chaayinaa bara 2007tti haaluma walfakkatuun namoota addabbiin du'aa itti murtaa'ee ummata fuuldura daandiiwwan irra akka dedebiifamaniif seera gaafatu haquunsaani ni yaadatama. Odeessaalee dabalataa argachuuf:


Teknoolojiin akkaataa waraanni itti gaggeeffamu jijjiiraa jiraa, kan itti-aanu maal fakkaata?

Waggaa gara waggaatti haalli waraanni ittiin gaggeeffamu geedaramaa dhufeera. Yeroo ammaa kana  meeshaalee waraanaaf oolan kan teeknooloojiin dabaalaman ta'aa jiru. Fakkeenyaaf, bara darbe UKn jijjirama caasaa raayyaafi tikaa ishee irratti taasifteen, kutaa dandeettii nam-tolchee (Artificial intelligence)f maallaqa olaanaa ramaddee jirti. Faallaa kanaa ammoo maallaqni loltootaafi meeshaalee barri irra darbeef ramadamu hir'ateera. Muddamni waaraanaa addunyaarratti bakkeewwan adda addaatti yaaddoo ta'eera. Muddamni Raashiyaafi Ukireenis fakkeenya dhiheenyaati. Raashiyaan NATO bakkeewwan daangaawwan bulchiinsa miseensotasaa tokko tokko keessaa akka bahuun akeekkachifte. Chaayinaanis yoo barbaachisaa ta'e humnatti fayyadamuun Taayiwaaniin bulchisa ofii jalatti akka deebiiftu dhaadataa jirti. Itoophiyaanis waggaa tokkoo oliif waraana keessa jirti. Sooriyaattis haleellaan hidhatootaa ammalleen akkuma itti fufeetti jira. Biyyota Afrikaa adda addaa keessatti ammoo gareen bulchiinsa Islaamaa (IS) shororkaa uumuu itti fufeera. Wayita addunyaan akkasiin walitti bu'insaan dhiphataa jirtu kanatti waraanni bifa akkamii qabachuu danda'aa? Gaaffiin jedhu kun ni ka'a. Keessattuu, waraanni biyyoonni guddatan harka keessaa qaban maal fakkaachuu dad'a laata? Chaayinaa, Raashiyaafi biyyoonni lixaa erga waraana isaanii hammayyeessanii bubbulaniiru. Raashiyaan Onkolooleessa keessa misaa'eela ishee gara hawaatti furgugsuun saatalaayitii ofii rukkutte. Chaayinaan ammoo miisaa'iea saffisa sagaleen walitti dhiyaatu qabu yaalaa jirti. Haleellaawwan karaa intarneetiin gaggeeffamaniis dabalaa jira. Siriiyyuu intarneetiin haaki gochuun waraanaa mataasaa danda'e jechuutu salphata. Bara bulchiinsa Kilintaniifi Obaamaatti Ittigaafatamaa Imaammata Peentaagoon Ameerikaa kan turan Miisheel Faalarnoor akka jedhaniitti, addunyaan lixaa waggoota 12 darban keessaa gidduu-gala irratti xiyyeeffannaa taasisan. Dorgomtoonni biyyoota lixaa garuu meeshaa hammayyaa oomishuu eegalan. ''Ameerikaa, UK fi biyyoonni michusaanii kaan waggoota 20 darbaniif farra shororkeessaafi Iraaqiifi Afgaanistaan irra ture xiyyeeffannaan isaanii. Amma garuu biyyoonni humna keenya qoran nu mudataniiru,'' jedhan. Isaanis Raashiyaafi Chaayinaadha. Mootummaan UK ''yaaddoowwan cimaa'' fi ''morkattoota addunyaa lixaa'' jechuun ibsaan. Raashiyaafi Chaayinaan meeshaalee waraanaa ammayyaa omishuun alattis karaa intarneetiin odeeffannoo hataa turan. Hanga filannoo biyyoota lixaa gidduu-galuu gahaniiru. Sababii waldhabdee Raashiyaafi Ukireen, Raashiyaan osoo biyyoota lixaa waliin wal looltee ykn sababii Chaayinaafi Taayiwaaniin Ameerikaan osoo loltee, waraanichi maal fakkaachuu danda'a? Dhaabbata Qorannoo Tarsiimoo Idil-Addunyaatti kan waa'ee dhimma odeeffannoo adeemsa loltummaa Chaayinaa qoratan, Maayaa Nuweens akka jedhaniitti, waraanniiwwan kunneen osoo eegalanii dhimmi murteessaan waraana odeeffannooti. Chaayinaan dhaabbata haaraa hawaafi odeeffannoo intarneetii irratti xiyyeefatu hundeesite jirti. Kanaafuu, Chaayinaan biyyoota lixaa waliin osoo waraana eegalte, tarkaanfiin jalqabaa haleellaa intarneetiin gaggeeffamu ta'a. Saataalaayitii dabalatee sararawwan quunnamtii biraa kutuun waraanni ni cima. Firaanzi-Isteefan Geduu waa'ee waraanoota gara fuula duraa kan qortan akka jedhaniitti, yoo waraanni odeeffannoo ka'utti carraan haalli itti bilbilli tokkoon tokkoo keenyaa itti citu, buufataaleen boba'aa duwwaa itti ta'an, fi hir'inni nyaataa itti mudatu bal'aadha. ''Waraanawwan gara fuuladuraa ka'an kan irratti xiyyeeffatan loltoota qofaa osoo hintaane lammiilee irrattis,'' jedhu. Walitti dhufeenya saatalaayitii butamuun dhaabbate jechuun biyyi tokko odeeffannoo wal jijjiruu hindandeessuu jechuudha. Kanaan ammoo maal ta'aa akka jiru, ittaanee maal akka ta'u baruun cimaa ta'a. Maayaa Nuweens akka jedhanitti, biyyi haleellaan odeeffannoo irra gahe deebisee yoo miidhu, miidhaa irra gahe caalaa ykn isaan gadi qaqabsiisu danda'a. Waraana odeeffannoo to'achuun rakkiisaa waan ta'uuf haalli waraanichi cimee itti fufuu  jiraachuu danda'a. Dandeettiin argannoowwan nam-tolchee gara garaa waraanawwan gara fuulduraatti ka'an haalaan akka geedaran tilmaamama. Odeeffannoo  wal jijjiruufi tarkaanfii atattamaa fudhachuuf ni gargaara. Gama kanaan Ameerikaan fageenya dheeraa imaltee jirti. Addunyaan lixaa kaan garuu Chaayinaan qoramaa jiru. ''Namootaafi mashinoota waliitti fiduun haleellaa cimaa qaqabsiisuun ni danda'ama,'' jedhu Miisheel. Namni tokko maashinoota 100 akka to'atu yoo ramadamu humna namaafi bobbaatii jidduutti olaantummaan ni mirkanaa'a. Chaayinaafi Raashiyaan miisaa'elii haaypasooniikiin biyyoota lixaa ni caalu. Misaa'eloonni kunneenis sagalee caalaa dachaa 5-17 saffisu. Nikularaas ni baatu. Raashiyaan miisaa'ela Hayiparsoniikii Zikroon jedhamu yaaltee mirkooftee jirti. Meeshaa kutaa addunyaa kamittuu haleellaa raawwachuu danda'u ta'uu ibsite jirti. Chaayinaanis Dong Fangi 17 bara 2019tti ifa taasifte. Meeshaa qilleensa keessa furgugfamu kana butuun rakkiisaadha. Ameerikaan yaaliin gama kanaan taasifte bu'aa guddaa hin agarsiifne. Ameerikaanis meeshaalee Chaayinaan qabdu xiyyeefannaa keessa galchuun waraana keessa galuuf barbaaduu dhiisuu dandeessi. Chaayinaa Taayiwaan yoo weerarteyyuu Ameerikaan hangam jidduu galti? kan jedhus hanga meeshaa Chaayinaan qabduun murtaa'a. Raashiyaan sochii daangaa Ukireen irratti taasiftu addunyaa yaaddeesseera. Waraanaa rasaasaa barameen alatti haleellaan intarneetii raawwatamuu danda'a. Tarii haala waraana lafoofi taankii gadi hintaaneen waraanni odeeffannoo jiraachuu danda'a. Firaanzi Istefan-Geduu akka jedhaniti, UKn baajata raayyaa ishee irraa gahee olaanaa nageenya odeeffannoof ramaduunshee waggoota 20 dhufan keessatti murtee gaariidha. ''Waggoonni ittaanan 5-10 rakkisaa ta'u. Meeshaalee teeknooloojiin hogganamaniifi jalqabbiirratti argaman irratti hirkachuun hindanda'amu,'' jechuun yaaddoo qaban himu. Biyyoonni lixaa yoo walta'an yaaddoosaanii ilaaluu akka danda'an ittigaafatamaan Imaammata Peentaagoon Ameerikaa kan turan Miisheel ni dubbatu. ''Teknoolojii sirrii irratti maallaqa keenya yoo baafneefi yoo wal gargaarree yaaddoowwan waaraanaa keenya ni hir'ifna. Naannawa galaana Indiyaa bilisa gochuun waliin badhaadhuu ni dandeenya,'' jedhan. Odeessaalee walfakkaatan:


Weeraramuu Yuukireen: Kun 'Cold War' haaraadhaa, jechuun gaafata Joon Simpson

Jaarraan gargara bahuufi walqooduu kan goolabame fakkaatee ture. Sadaasa 1989, yeroo Gimbiin Barliin jige sana, ilaalchi gargar bahuu yaada dulloomaa addunyaa Bahaa fi Lixatti qooda seenaa ta'eera jennee amannee turre. Sababiin isaa ammoo waldhibdeen falaasamaa sirnoota Kaappitaalizimiifi Komuniizimii gidduu ture  urkee ture ture waan ta'eef hundumti keenyayyu gamuma tokko jirra miira jedhuti ture. Rakkoo kan uume garuu nama bara sana Baha Jarman keessatti qondaala dhaabbata basaasaa KGB keessa hojjetaa ture Vilaadmiir Putiin ta'uu isaati. Diigamuun Sooviyeet Yuuniyeen (USSR) gara haaloo nama dhuunfaatti qoqqoodamee adaduma waggaan deemaa dhufeen daran kan hammaataa dhufe fakkaata. Yeroo sana qaama USSR kan turte Yuukireen Raashiyaan Federeeshiniirraa fotoquun ishee akka amantaa Putiinitti arrabsoodha. Raashiyaan Yuukireen biyya haaraa walabummaa mataashee qabdu ta'uu fudhachuun seera idil-addunyaa mallatteessuun ishee waan akka maal na dhibdiitti ilaalamedha. Bara 2-14 keessa Pirezidant Putiin akka Kireemiyaa qabatu dubbatee ture. Kireemiyaan ammoo mallattoo qaama Raashiyaa Yuukireen jedhamti. Yeroo sanatti egaa, loltoota isaa gara lafa galaanaan marfamte Kireemiyaatti seensifate. Era loltoonni isaa seenanii booda karra cufuun rifereendamii gaggeessuun akka qaama Raashiyaa taatu gochuutiin milkaa'e. Kireemiyaa keessa uummanni sabummaan isaanii Raashiyaa ta'e heddumminaan jiraachuun ammoo rifereedamichaan mirkanaa'eera. Gochi ture kun faallaa seera idil-addunyaati, garuu biyyoonni gama Lixaa dhimma kana salphisanii ilaaluun Pirezidaantii Raashiyaa Putiin waliin biizinasa isaanii hojjetachuu itti fufan. Afaaniin dubbachuufi qoqqobbiiwwan turaniiru, garuu kunneen Pirezidant Putiiniifi michoota isaa irratti dhiibbaa malu gochuun akka dhaabbatanii irra deebiyanii yaadan isa gochuu hin dandeenye. Yeroo diinonni Putiin, ykn diinonni KGB fi diinonni dhaabbata KGB bakka bu'e FSBn, akka yaaddootti fudhatamuun Barliiniifi Awurooppaa keessatti summiin miidhaman, itti dhukaafamuufi biyyatti dirqamaan deebifamannis waanuma wal fakkaatuti mudate. Biyyoonni warra Lixaa akeekkachiisawwan baasaniiru, qoqqobbiiwwan haaraas kaa'aniiru, garuu ammallee Putiin warra Raashiyaa darbee isaanuma waliin jiraachuu itti fufe. Waggoota 10 darban keessa, Raashiyaan roga haaraa tokko Chaayinaa waliin uummachuu jalqabde.  Raga isaan uummatan kun kallattiidhaan warra Lixaa dura dhaabbachuu hin turre, garuu yeroo warri Lixaa kun isaan qeeqanitti walii walii isaanii deeggaruuf kan kaayyeffatedha. Pirezidant Shii Jiinping fi Pirezidant Putiin garee waloo ittiin wal tumsan uummatan. Amma Chaayinaan gocha Raashiyaan Yuukireen irratti raawwatte mormuu idaa jirti. Uummanni Taayiwaan amma hireen kan itti aanu kan keenya ta'a jedhanii yaadda'uu jalqabaniiru. Chaayinaarraa adda of baastee kan jirtu Taayiwaaniin hin weeraru jedhi jechuun yeroo gaafatamutti Pirezidantiin Chaayinaa Shii Jiinping akkuma didetti jira. Kanaaf, amma walumaagalatti, addunyaan waggoota muraasa dura caalaa bakka jiraachuuf caalaa yaaddoo taatedha. Wal bira qabamee yeroo ilaalamutti, baroonni Waraana Qabbanaa'aa durii baayyee salpaadha. Seeronni duranis baayyee ifa turan, qaamni gama tokkoo dhimma/bakka isa kaanii keessa yoo seenu, yaaddoon jiru kan waloo ta'ee miidhaan qaqqabus walumaan ta'a jedhamee yaadamaa tureera. Kanaaf, waraanni namatti hin tolle si'a tokkoo ol mudatee turellee, miidhaan guddaa, badii hamaa qaqqabsiise hin ta'iin hafeera. Haata'u malee, kufaatii Kumuniizimiitiin booda, macaafni danbii durii ni tarsa'e. Amma daangaawwanillee baayyee falmisiisoodha, sararri diimaan eessa akka ta'ellee namni tokkoyyu hin beeku. Erga wanti hunduu ta'ee amma wanit baayyeen jedhamaa jira. Namoonni siyaasaafi hayyoonni tokko tokko erga Gimbiin Barliin diigamee booda NATOn adeemsa isaa jijjiirrateera ta'a. Biyyoota deeggartoota isaa durii ta'an Baha Awurooppaa keessaa qabu kakaasee Mooskoo haarsuun isarra hin turre jedhu. NATOn biyyoota michoota isaa durii Baha Awurooppaa keessaa of duukaa hiriirsuuf yaaluun ammoo Raashiyaa Putiiniif akka tutuqqaa ta'etti ilaalama. Callisanii akkasumaan guyyaa tokko Yuukireen NATOtti makamuu dandeessi (yeroo hunda garuu akka waan carraa ta'uu hin dandeenyeetti yaadamullee) jedhanii yaaduun Kireemiliin hedduu aarseera. Kun ammoo Pirezidant Putiin dhimma Yuukireen takkaafi isa dhumaa akka tarkaanfii fudhatu isa amansiiseera. Hundumtuu akkuma beeku kun imaammata isaati, kanuma isaa qofa. Namoonni siyaasaa Raashiyaa gara garaa, akkasumallee qodaalonni waraanaa tokko tokko dursanii waraana gaggeessuun sirrii miti jedhanii ture. Haata'u malee, Putiin nama duuba deebiyu miti. Amma kaayyoofi adeemsi isaa tapha waraanichaa mo'achuudha taanaan, itti milkaa'uu qaba, Raashiyaanis ifaan ifatti mo'ichaan galuu qabdiidha. Haata'u malee, tarkaanfiin waraanaa mata jabina akkasiitiin fudhataman gara waan hamaa ta'eetti geessa. Putiin waggoota saddet dura Kireemiyaa irratti milkaa'eera. Tarii ammas milkaa'uu danda'a. Kana ammoo karaahumnoota waraanaa Yuukireen cabsee seenuudhaan mo'icha barbaachisaa ta'e argachuun atattamaan keessaa ba'uun mirgaan akka gale agarsiisa waraanaa gochuunidha. Sirriitti waanuma danda'amudha. Haata'u malee, karaa kanaan milkaa'uu dhiisuu mala jennees yaa  yaadnu. Yoo loltoonni Raashiyaa lakkoofsi isaanii baayyee ta'e du'uu jalqabban, aikkasumas qoqqobbiin Raashiyaa irra kaa'ame dhiibbaa uumuu yoo jalqabe, isaan booda ejjennoon Putiin raafamuu danda'a. Akkas taanaan maal gochuuf jiraa? Deebii tokko qofaatu jira. Maqaa nageenya biyyaalessaa jedhuun akkuma kanaan duras gochaa ture warra biyya keessaa isa qeeqanitti dhaddhaabbata. Kan nama ajaa'ibu, ammallee wayita dorgomsiisanii ilaalan, baroota darban caalaa hawaasni Raashiyaa walabadha. Dhugaa dubbachuuf kun hafuuf deema. Dinagdeen Raashiyaa rakkoo keessa galuuf deema. Gargaarsi Chaayinaan gootus eessayyu kan geessisu ta'uu dhiisuu mala. Kanaaf, haaloo waggoota 30 dura sababa impaayerri Sooviyeet durii diigameen qabatee jiruun Yuukireen irratti waraana kan bane Vilaadmiir Putiin, Raashiyaa gara baroota USSR sanatti deebisuu danda'a ta'a. Biyyoonni Lixaa warri Raashiyaan akkuma kaanii biyya biraa tokkodha jedhanii yeroo dheeraadhaaf fakkeessuun waliin biizinasii hojjechuu dandeenya jechaa turan, baroonni dur darban sun amma haaloo bahuu qabatee akka dhufeera arguu danda'u.


Qoqqobbiin maallaqa sochoosuu dhorku haaraan hangam Raashiyaa miidha?

Raashiyaan waraana Yukireen irratti bante hordofee biyyoonni Lixaa qoqqobbiiwwan ulfaatoo ta'an gara garaa irra kaa'aa jiru. Qoqqobbiiwwan Raashiyaa irra kaa'aman keessaa baankoti Raashiyaa sirna maallaqa sadarkaa idil-addunyaatti kan ittiin dadabarsan 'Swift' jedhamu irraa dhorkamuun isaaniifi Senteraal Baankiin Raashiyaa hojii baankii idil-addunyaa akka hin raawwanneef dhorkamuun isaa qoqqobbii isa baayyee hamaa ta'edha. Baankoti Raashiyaa sirna maallaqa sadarkaa idil-addunyaatti ittiin sochoosan 'Swift' akka hin fayyadamne dhorkamuun dhaabbileen maallaqaafi kampaaniiwwan biroo Raashiyaa keessa jiran irratti dhiibba ammuma mul'atu ykn kan bulee hammaachaa deemu qabatee dhufa. Swift akka hin fayyadamne dhorkamuun Raashiyaa irratti kan jalqabame miti. Bara 2018 keessa Ameerikaan baankoti Iraan sirna Swift keessaa baasuu dandeesseetti. Dinagdeen Iraan kan Raashiyaa waliin wal bira qabamee yoo ilaalamu gadi aanaa ta'ullee, tarkaanfii kana yeroo sanatti mootonni Awurooppaa baayyeen mormanii turan. Zayita boba'aa fayyadamtu sadii keessa harka lama Raashiyaa irraa kan argattu Jarman dhimmichi addatti ishee yaaddesseera. Hayyamni toora zayita boba'aa Raashiyaa irraa gara Jarmanitti diriirfames Jarmaniin dhorkameera. Dhimmichi ifatti ibsamee beekamuu baatus aanga'oonni Ameerikaa, Awurooppaafi Yunaayitd Kingidom dhaabbileen isaanii baankota Raashiyaa waliin hariiroo qaban irratti miidhaan akka hin qaqqabneef waliigalteerra gaaniiru. Qoqqobbiin kun Raashiyaaf qormaata ta'u garuu filannoo biroo tokkollee hin qabdu jechuu miti. Bara 2014 keessa Raashiyaan Kireemiyaa weeraruu hordofee sirni maallaqa ittiin waliif dabarsuu isheen ifa goote SPFS kan jedhamu akka filannootti jiraaf. Sirna wal fakkaatu Chaayinaanis diriirsiteetti. Chaayinaan CIPS kan jedhamu sirna maallaqa sadarkaa iil-adunyaatti daddabarsuun danda'amu dabalataa qabdi. Kanaaf, qoqqobbiin Raashiyaa irra aa'ame kun Chaayinaatiif carraa addaa uumuufiin hin hafu. Raashiyaan filannoo barbaachaaf gara Chaayinaatti siquun ishee hin oolu. Kun ammoo olaantummaa maallaqaa dolaara giddu-galeessa godhate diiguudhaaf carraaqqii Pireziaantiin Chaayinaa Shii Jiipiing taasisaniif ulaa hin eegamiin baneeraaf. Yaadichas atattamaan hojiitti hiikuuf ni gargaara. Ta'us garuu hariiroo daldalaa alatti erguufi alaa galchuu Chaayinaan biyyoota addunyaa biroo waliin qabdu baayyee guddaa waan ta'eef, Chaayinaan saffisaan Raashiyaa gargaaruudhaaf hayyamamtuu ta'uu dhiisuu dandeessi kan jedhanis jiru. Raashiyaatiif Swift akka hin fayyadamne gochuu caalaa, tarkaanfii hojii Senteraal Baank Raashiyaa qoqqobuuf fudhatamudha. Kuusaa dolaaraa idil-addunyaa dolaara biliyoona 630 akka hin fayyadamneef dhorkamuun dinagdee Raashiyaa irratti miidhaa hamaa qaaqabsiisuun isaa ifadha. Gama biraan ammoo mootummaan Yunaayitid Kingidam kanaan booda sochii maallaqaa Raashiyaatiif ejjennoo garaa laafuu hin qabaadhu jedheera.