Ajjeechaa Tolee irratti 'qorannoon walabaa' akka godhamu Amnastiin gaafate

Ajeechaa Naannoo Oromiyaa Godiina Wallaga Lixaa Aanaa Gimbii, Ganda Toleetti gaafa Waxabajjii 18, 2022 dhalattoota saba Amaaraa 400 ta’an irratti raawwatame ilaalchisuun mootummaan Itoophiyaa qorannoo walabaa akka gaggeessuuf Aministii Intarnaashinaal gaafate. Dhaabbanni mirga namaaf falmu kun ibsa Adoolessa 21, 2022 baasen, ajeechaa Toleetti raawwateen namoonni nagaan heddduu ajjeefamuu, madaa’uufi qabeenyi barbaada’uu ibseera. Amnastii Intarnaashinaal namoota haleellaa irraa hafaniifi kanneen ijaan argan dubbiseera jedhee gabaasa baase kanaan, haleellicha kan raawwate Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO)- kan mootummaan “Shanee” ittiin jedhuudha jedhe. Dhaabbatichi qorannoo kana kan gaggeesse namoota 10 wajjin af-gaaffii taasiseen yoo ta’u, isaan keessaa namoonni shan ijaan kan argan yoo ta’an kanneen hafan warra haleellaa irraa hafan, firoota warra haleellaan irratti raawwateefi angawoota mootummaati. Amnastii Intarnaashinaaliitti Daayirektara Bahaa Kibba Afrikaa kan ta’e Dipiros Muchenan, “ajjeechan Toleetti Waraana Bilisummaa Oromotiin gaggeeffame jedhame dhala namaatiif kabaja dhabuu agarsiisa. Ajjeechaan gara jabinaa lubbuu ijoolleefi dubartootaa galaafate kun qorannoo walabaatiin qulqullaa’ee itti gaafatamummaan jiraachuu qaba,” jechuun dubbate. “Angawoonni Itoophiyaa namoota ajjeechaa kana raawwatan seeratti dhiyeessuuf dhagaa hunda garagalchuu qabu,” jechuun itti dabalee dubbate. Ibsi dhaabbatichaa akka agarsiisutti, namoonni gaafataman kunneen bifuma wal fakkaatuun ajjeechan, hanniifi qabeenya gubuun kan raawwate Waraana Bilisummaa Oromootiini jechuudhaan kan ragaa kennan. Waraanni Bilisummaa Oromoo gama isaatin himannaa irratti dhiyaatu kana haaluun qaamolee nageenyaa mootummaatu raawwate jechuun ibsee ture. Qorannoon walabaa qaama sadaffaan akka gaggeeffamus gaafateera WBOn. Bifuma wal fakkaatun paartilee mormitootaa kanneen akka ABO fi KFO dabalatee Ameerikaa fi UN ajjeechawwan Wallaggaa fi bakkeewwan garaa garaatti raawatamaniif qorannoon walabaa akka gaggeeffamuuf waamicha dhiyeessaniiru. Anga'aan naannichaa tokko Amnastii Intarnaashinaalitti akka himetti, haleellichi akkuma mudateen aanaafi godinaaaf gabaasni godhamus karaan cufamuu irraa kan ka’e deebii hatattamaa laachun hin danda’amne. Jiraattonni gama isaanitiin hidhattoonni walitti fufiinsan sa’aatii shaniif haleellaa kan raawwatanillee hanga kuni ta’u hunda mootummaarraa deebii argachuu hin dandeenye jechuun himan. Humnoonni mootummaa kan bakka ajjeechan itti raawwatame gahan erga hidhattoonni naannicha gadhiisanii deemaniin booda jedha ibsi dhaabbatichaa. Namoonni gaafataman akka jedhanitti gaafa Waxabajjii 19, 2022 ganama sa’aatii 3 irraa eegalanii hidhattoonni haleellaa jalqaban. Namoota kudhan dhaabbatichi gaafate keessaa saglan isaanii akka jedhanitti, dhukaasni osoo hin eegaliin dura hidhattoonni naannoo sana turan. Gabaasa kana keessatti Jamiilan, kan maqaan ishee nageenyaaf jecha jijjiirame, warra haleellicha irraa lubbuun hafan keessaa tokko. Akkana jechuun Amnastii Intarnaashinalitti himte: “Ganama sa’aatii 3tti oyiruu qonnaa keessa osoon jiruu tasa haleellan baname. Ana rasaasaan dhahanii abbaa manaa koo qalan. Namoota du’an jaha gidduun ciisaa ture. Abbaan manaa koo baangaadhaan ajjeesan, warra kaanis akkasuma.” Nammoonni af-gaaffii dhaabbatichi gaggeesse irratti hirmaatan akka jedhanitti, haleellan kan raawwate dhukaasaafi meeshaa qara qabuuni. Namoonni ijaan agarre jedhan akka dubbatanitti, jirattonni naannicha turan muraasni hidhannoo qabu turan, garuu humnaan waan caalamaniif ofirraa ittisuu hin dandeenye. Haleellicha kan raawwate Waraana Bilisummaa Oromoo ta’uu isaa daabee (rifeensa) isaanii, akkaataa hidhannoofi Afaan Oromoo dubbachuu isaanitiin beekna jechuun Amnastii Intarnaashinaalitti himan. Angawaan naannoo sanaa Amnastiin dubbise tokko ammoo namoonni ajjeefaman 450 akka ta’an ibsa. Manguddoon ganna 62 ijoolleefi ijoollee ijoollee isaanii 22 jalaa ajjeefaman Obbo Huseen, [kan maqaan isaanii jijjiirame], ammoo maatiin isaanii lubbuun hafna jedhanii manatti cufatanii taa’aa akka turaniifi isaan lubbuu oolfachuuf akka baqatan Amnastii Intarnaashinaalitti himan. “Namoota 42 iddoo tokkotti ajjeefaman keessaa dargaggeessa tokko malee warri kaan ijoolleefi dubartoota. Reeffi isaanii bakkuma tokko tuulamee jira. Namoota 42 du’an keessaa 22 ijoolleefi ijoollee ijoollee kootiti,” jechuun dubbatu. Jirattonni akka jedhanitti, haleellichi erga raawwatee sa’aatiiwwan muraasa booda humni mootummaa dhaqabe. Yeroo humni mootummaa bakkicha gahu jiraattonni reeffa sassaabuu akka eegalan ibsa gabaasni kun. “Biyyattii keessatti halleellaa raawwatamuuf aadaan itti gaafatamummaa dhabuu maraammartoo jeequmsaatti geessaa jira. Angawoonni hatattamaan qorannoo hatattamaafi walabaa ta’e ajajuu qabu. Akkasumas, Ogeeyyii Komishinii Mirga Namoomaa Idil-addunya Mana Maree Mirgoota Namoomaa UN galanii akka qoratan eeyyamuus qaba,” jechuun dubbata Dipiros Muchenan. Namoota ijaan arganiifi aanga'oota mootummaa gaafachuun qorannoo gaggeessen Amnastii Intarnashinaal ibsa baase kana keessatti haleellaan kan gaggeeffame saba Amaaraa irratti akka ta’e ibsa. Haata'u garuu, dhimma gargaarsa namoomaa namoota sababa haleellaa kanaan buqqa'anii ilaalchisee kanaan dura BBCn Itti-gaafatamtuu Buusaa Gonofaa Damee Wallaga Lixaa Adde Natsaannat Alamaayyoo waajjin turtii taasiseen, ajjeechan kan raawwate baay'inaan dhalattoota saba Amaaraa irratti ta'us Oromoonnis ajjeefamuu dubbatan. Ajjeechaa lammiilee nagaa irratti gaggeeffame kanaan Waraana Bilisummaa Oromootu raawwate jedhamus, inni garuu milishaa mootummaan “Gaachana Sirnaa” jechuun ijaaretu raawwate jedha.


Bulchiinsi Somaaliyaa haaraa loltoonni biyyattii waraana Itoophiyaa keessatti hin hirmaanne jedhe

Bulchiinsi Pireezidantii Somaaliyaa haaraa Hasan Sheeyik Mohaammad, loltoonni biyyattii Ertiraatti leenjii fudhachaa turan, walwaraansa Itoophiyaa keessatti hin hirmaanne jedhe. Amma dura Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii - UN fi humnoonni Tigraay, loltoonni Somaaliyaa waraana Kaaba Itoophiyaa keessatti humnoota mootummaa Itoophiyaa wajjin hiriiruun hirmaataniiru jechaa bahan. Haatahu malee bulchiinsi mootummaa Somaaliyaa duraanis tahe kan ammaa, loltoonni biyyasaanii waraana kaaba Itoophiyaa keessatti tasumaa hin hirmaanne jedhaniiru. Mootummaan Itoophiyaas himannaa loltoonni Somaaliyaa waraana Tigraay keessatti hirmaataniiru jedhu kuffisuusaa wayita sana Bloomberg gabaasee ture. Guyyaa Kibxataa dubbi-himaan Pireezidant Hasan Sheeyik Mohaammad ibsa miidiyaaleef kennaniin, loltoonni Somaaliyaa waraana Itoophiyaa keessatti hirmaataniiru kan jedhamu odeeffannoo hin mirkanoofnedha jedhan. Abdikarim Alii Kaar waan jedhan: ''Jette jettee malee, loltoonni Somaaliyaa waraana Itoophiyaa keessa hirmaataniiru waan jedhu ifatti dubbatamee agartanii?'' jechuun gaafatan. Waggoota sadan dabran siyaasa Somaaliyaa keessa dhimmoota falmisiisoo tahanii turan keessaa, dhimmi loltoota Somaaliyaa kumaatamatti Ertiraatti ergamanii jiru jedhaman isa tokko ture. Loltoonni Somaaliyaa kunniin yoomiifi haala akkamiin gara Ertiraa dhaqan kan jedhu adoo hin ibsamin tureera. Achiis daawwannaa Pireezidant Hasan Sheeyik Mohaammad hordofee, mootummaan Ertiraa Adooleessa keessa, loltoonni Somaaliyaa ganna sadiif leenjii waraanaa fudhachaa turan eebbifamaniiru jedhe. Qeeqxoonni Pireezidantii duraanii Farmaajoo, loltoota kanniin waraansa waliinii Itoophiyaa keessa hirmaachisaniiru jechuun qeeqaa turan. Maatiin loltootaas haala ijoolleen isaanii keessatti argaman baruuf mootummaa muddanii turan. Dubbi-himaan Abdikarim Alii Kaar ibsa guyyaa Kibxataa kennaniin, loltoonni isaanii Ertiraa keessa kan turan, Somaaliyaan maallaqa irraa eegamu baasuu waan dadhabdeef, loltoonni kunniin akka wabiitti qabamaniitu kan jedhamus dhara jedhanii kuffisan. ''Kun sobadha. Loltoonni kun akka wabiitti hin qabamnes, qaamni isaanirraa maallaqa qabus hinjiru. Biyyoonni hedduun kanneen akka Tarkii, Yugaandaa fi Itoophiyaa loltoota Somaaliyaa leenjisu. Maallaqaaf miti kan leenji'an, humnaan qabamaniis hin jiran,'' jedhan Aabba Kaar. Dabaluunis loltoonni isaanii 5,000 Ertiraa keessa jiran hunduu akka jiran himanii, mootummaan isaanis biyyatti deebisuuf hojjechaa akka jiru himan. Gabaasaaleen loltoonni Somaaliyaa waraana Tigraay irratti hirmaataniiru jedhan bahuusaanii hordofee, maatiin ''ijoolleen keenya eessa bu'an? Nuuf deebisaa!'' jechuun hiriira mormii bahaa turan. Loltoonni kunniin 2019 keessa Ertiraatti ergamuu isaanii gabaasaaleen kan eeran oggaa tahu, loltoonni kun Somaaliyaa dhiisanii bahuusaaniin dura, Waancaa Addunyaa biyyi Qataar qopheessitu irratti eegumsaan akka hojjetan itti himameetu ture jedhu. Abbaan loltuu Rooyitars dubbise Alii Jimaak Dudii jedhaman, ilmisaanii biyyaa kan bahe Waancaa Addunyaa Qataaritti gaggeeffamu irratti hojii eegumsaan qacaramuuf jedhamee itti himame jechuun dubbatanii turan.


Miseensi garee Itoophiyaa injifannoo atileetiksiin gammachuun boo’an maal himu?

Guyyaa Dilbataa Atileet Taammiraat Tolaa Shaampiyoonaa Atileetiksii Addunyaarratti maaraatoonii injifachuun lammiilee Itoophiyaa guddoo gammachiise. Kanneen gammachuun isaanii addunyaan daawwatte keessaa miseensonni garee Itoophiyaa magaalaa dorgommiin itti adeemsifame Oreganitti imalan ni jiru. Keessumaa yeroo Taammiraat atileetota kaanirraa adda bahee qofaa fiiguu eegalu ogeeyyiiniifi aangawoonni federeeshinii atileetiksii Itoophiyaa yeroo gammachuun cookan mul’ata. Kan boo'anis turan. Leenjistonni immoo qarqara daandii karaa namni dhaabbatee daawwatuun fiigaa Taammiraat jajjabeessaa turan. Suuraa Atileetiksiin Addunyaa gadhiiseefi miseensota garee Itoophiyaa yeroo boo’an mul’atan keessaa tokko Obbo Geetu Garramaw Sooressaati. ‘’Suuraan koo bakka baay’ee maxxanfamuu isaa dhihoon arge,’’ jechuun BBC’tti himan. Isaan eenyu kan jedhu booda itti deebina. Gahee isaanii gaafanne. Akka BBC’tti himanitti, kilaabii atileetiksii Humna Ibsaa hooggantummaan kanneen tajaajilan keessaati. Atileetonni isaanii keessaa kan maaraatoonii dubartootaa irratti hirmaatan ni jiru. Isaan ‘’deeggaruuf’’ gara Oregan imaluu isaanii himan. ‘’Iddoon itti dhaabannee ilaallaa turre bakka itti jalqabeefi xumuramu ture. Iskirinii guddaatu ture [foddaa Tv guddaa kan dorgommii kallattiin agarsiisu],’’ jechuun himu. Atileet Taammiraat dorgommiin yeroo xumuramuuf fageenyi kilomeetira muraasa hafutti atileetota kaan keessaa of baasee qofaa fiigee injifate. Injifachuu qofa osoo hin taane riikardii shaampiyoonaa maaraatooniin kana dura atileetii Keeniyaan galmaa’erree cabse. Itoophiyaan waggaa sadii dura shaampiyoonaa Dohaatti yeroo dorgomamellee atileet Leellisaa Deessisaan, Moosinnat Garramaw of duuba aansee injifatee ture. Namoonni baay’ee gammachuu biyyaan akka boo’an himu. Isaaniis kanuma mirkaneessan. Garuu sababni biraa jiraa? ‘’Fiigichi maaraatoonii biyya keenyaaf maal akka ta’e beekamaadha. Isatu miira keessa nu galche,’’ jechuun dubbatu. Ogummaa isaanii Injiniira Elektirikaalaa kan ta’an Injinar Geetuun Atileet Taammiraat waliin walitti dhiheenyallee akka qaban himu. ‘’Obbolaakoo waliin fiigaa ture. Wanti dabarsinees baay’etu jira. Akka biyyaattis immoo maaraatooniin iddoo guddaatu kennamaaf. ‘’Akka biyyaattis rakkoon itti jirru ni beekama. Walitti ida’amee miira keessa nu galche,’’ jechuun BBC’tti dubbatan. ‘’Yeroo ummanni keenya yeroo adda addaatti rakkoon uumamaa jirutti waan ta’ef kunillee baay’ee natti dhagahama. Waldhageenyee osoo wajjiin gammadnee baay’ee natti tola,'' jedhu. ‘’Gaafan miira san keessa turetti gammachuu kana osoo kabajaan, wal jaalachuun kabajne kan jedhu keessa koo ture,’’ jechuun dubbatu. ‘Rakkoo biyya keessa jiru’ jechuun isaanii rakkoo nageenyaafi walitti bu’iinsa bakkeewwan biyyattii garagaraatti mudatu jechuu isaanii akka ta’e BBC’tti himaniiru. Viidiyoo federeeshinichi bakkee miseensonni garee Itoophiyaa turanirraa dabarsaa ture miseensonni garichaa yeroo gammachuun miira keessa seenan mul’isa. Injinar Geetuun Pirezidantiin federeshinichaa Daraartuunis jiraachuuse dubbatu. ‘’Abbaba Biqilaarraa eegalee waan jiru beekamaadha. Mo’u malee ilaalcha jedhu san. ‘’Ijoolleen keenyammoo waan kana akka gaaritti nutti agarsiisan gammachuu guddaatu nutti dhagahame jechuudha. Wanti guddaan hunda keenya miira keessa nu galchees isa kanadha.‘’ Shaambal Atileet Abbabaa Biqilaa yeroo jalqabaaf Olompikii gubbaatti warqii fiiguun atileetii gurraacha jalqabaati. Sanuu miilaa qullaan fiige injifate. Atileetota boodarra Baha Afrikaatii bahaniifis bu'uura akka ta'e ogeeyyiin himu. Nami biraa eenyutu boo’e jedhamanii gaaffii gaafatamaniif, ‘’Yeroo sanatti namni hunduu miira keessa ture,’’ jechuun Injinar Geetuun deebisan. Atileetota maaraatooniin biyyaaf medaaliyaa fidan keessaa tokko Mosinnat Garramawidha. Mosinat Dohaattis bara 2019 dorgomee Leellisaa Deesisaa duuba lammaffaa ta’un xumure. Atileet Mosinnat Garramaw waliin maqaan abbaa keessan tokkodha. Isin obbolaadhaa? ‘’Firummaa dhiigaa hin qabnu. Akka atileetiksiitti hundi keenya obbolaadha. Garee tokko keessa jirra.’’ Sababoota boo’uu isaaniif Injinar Geetuun kaasan keessaa inni ijoo gammachuu injifannoo atileetiksii ta’us, haala rakkoo biyya keessa jiruufi seenaa maatii isaaniin kan walqabatu akka jirullee dubbatu. Obbolaan isaanii lama Taammiraat waliin akka walitti dhihaatan himu. Inumaa inni tokko Taammiraatiif moggoodha - maqaan isaanii tokko. ‘’Wajjiin turani. Durillee Taammiraat mana nubira ni dhufa ture. Isaan balaa konkolaataatiin boqotani. Sunis sababa tokko jechuudha,’’ jechuun sababa itti boo’an keessa kunis akka tokko ta’e himu. Akka isaan himanitti obbolaan isaanii kuni sadarkaa ‘’addunyaatti ol bahanii hin fiigne. Garuu biyyuma keessa fiigaa turani.’’ Garuu balaa konkolaataa waggaa torba dura mudateen isaan dhabani. ‘’Maqaan isaanii Taammiraat Garramawuufi Baqqala Garramawu jedhamu. Lamaan isaaniiyyuu balaa konkolaataatiin boqotani. Gadda keessa turre jechuudha.’’ Osoo isaan lubbuun jiraatanii akkuma Taammiraat milkaa’e isaaniis milkaa’u ture jettanii yaadduu? ‘’Akka nama tokkootti sitti dhagahama. Akka tasaa isa [Taammiraat Tolaa] waliin haasofnee turre. Yaadichis miira keessa nama galcha.’’ Injinar Geetuun Itoophiyaan walitti aansitee shaampiyoonaa lama irratti maaraatooniin injifachuu isheetiin ‘’gudddaa na gammachiise’’ jechuun ibsu. Injinar Geetuu Garramaw Sooressaan ogeessa olaanaadha. Akka BBC’tti himanitti, yeroo ammaa Tajaajila Humna Ibsaa Itoophiyaaf I/Gaafatamaa I/Aanaa [Deputy CEO] ta’un tajaajilaa jiru. Tajaajila Humna Ibsaa Oromiyaa dhihoo hundaa'e immoo hoogganaa ta’un tajaajilu. ''Ogummaan kiyya electrical mahandisiidha,'' jechuun of ibsan. Garuu, ''Fiigichaaf garmalee jaalala guddaan qaba.''


Daangaan sa'aatii magaalaa Gambeellaatti kaa'amee ture ka'e

Magaalaa Gambeellaatti sa'aatiin itti bakka tokkoo gara biraatti socho'uu torban tokko dura daangeffamee ture ka'uu isaa Biiroon Komunikeeshinii naannichaa beeksise. Itti-gaafatamaan Biiroo Ugutuu Odiing ibsa kennaniin,  naannichi waan tasgabbaa'eeruuf daangaan sa'aatii itti socho'an  yeroodhaaf kaa'amee ture  kaafameera jedhan. Sababa sa'aatiin itti socho'an daangeffamee tureef konkolaataa humnoota nageenyaafi ambulaansiirraa kan hafe warra gommaa sadii (baajaajii) dabalatee konkolaataawwan dhorkamuu isaaniitiin hawaasni rakkachaa turuu himan aanga'aan kun. Yeroo ammaa kana magaalattii keessa humni nageenyaa gahaan waan jiruufi hanga tokko nagaan waan bu'eeruuf sa'aatiin sochii daangeffamee ture kaafamuu isaa ibsaniiru Obbo Agutuun. Sa'aatiin itti socho'an kan daangeffameef haala magaalaa Gambeellaa keessa jiruun walqabatee "sochiiwwan seeran alaa to'achuudhaaf" ta'uu isaa Waajirri Dhimmoota Komunikeeshinii Mootummaa Gambeellaa ibsa guyyoota dura baasee tureen beeksiseera. Kana hordofees magaalaa Gambeellaa keessatti ambulaansiifi koniolaataa humnoota nageenyaarraa kan hafe sochiin namootaafi kankolaataawwan kamiiyyu halkan sa'aatii 2:00 boodaa hanga ganama barii 11:30tti socho'uun dhorkamee tureera. Ji'a Waxabajjii darbe keessa Waraanni Bilisummaa Oromoo (WBO), kan mootummaan shororkeessummaan farrajeeru hidhattoota Adda Bilisummaa Gambeellaa waliin magaalaa Gambeellaa keessatti haleellaa gaggeessuun sa'aatiiwwan hanga ta'eef magaalatti gar-tokkoon to'atanii turan. Yeroo sanatti tarkaanfii humnoonni nageneyaa naannichaa fudhadhe jedheen hidhattoota kanneen magaalaa keessaa baasuun kan danda'ame yoo ta'u, haleellaa sanaan walqabatee namoonni baayyeen ajjeefamuun isaanii himameera. Obbo Ugutuun sa'aatiin itti socho'an daangeffamee ture ka'uu hordofee ibsa kennaniin, magaalatiin gara duraan turtetti deebiyuu himuun, hawaasni of eeggannoo akka taasisuufi waanta hin baramne yeroo argutti qaamoleen nageenyaaf eeruu akka kennuuf hubachiisaniiru. Torban darbe keessa magaalaa guddoo naannoo Beneshaangul Gumuz, Asoosaa keessattis haaluma wal fakkaatuun sa'aatiin itti socho'an daangeffamuun isaa ni yaadatama.


Shaampiyoonaa atileetiksii addunyaa: Itoophiyaan meedaaliyaa dabalatte

Shaampiyoonaa Atileetiksii Addunyaa 18ffaa Ameerikaa Oregonitti  adeemaa jiru irratti atileetonni Itoophiyaa meedaaliyaa dabalataa biyyaaf argamsiisan. Dorgommii fiigicha meetira 3000 gufachiisa dubartootaa Roobii halkan Kamisatti bari'u fiigameen atileetiin Itoophiyaa Warquhaa Geetaachoo lammaffaa bahuun meedaaliyaa meetii, Maqidas Abbabaa ammoo sadaffaa bahuun nahaasa argataniiru. Atileetiin Kaazaakistaan Nooraa Jeruutoo tokkoffaa bahuun meedaaliyaa warqee fudhatteetti. Dorgommii guyyaa jahaaffaa qabate, xumuramuuf guyyootni afur qofti hafan kanarratti Itoophiyaan meedaaliyaa warqee 3, meetii 4 fi nahaasa 1 walumaagalatti meedaaliyaa 8 argachuun Ameerikaatti aantee sadarkaa lammataarra jirti. Ammoo dorgommiiwwan hafan irraa meedaaliyaa dabalataa argachuufis abdii qabdi. Dorgommiiwwan gulaallii Roobii halkan kan fiigaman yoo ta'u, meetira 5000 dubartootaan atileetiin Itoophiyaa Lattasanbat Gidey garee ishee keessaa tokkoffaa, Gudaaf Tsaggaay fi Daawiit Siyyuum ammoo garee biraa keessaa tokkoffaa fi lammaffaa bahuun sadanuu xumuraaf darbanii jiru. Dorgommii gulaallii meetira 800 dhiirootaan atileetonni Itoophiyaa lama Eliyaas Girmaa fi Tolasaa Boodanaa kan dorgoman yoo ta'u, Tolasaa Boodanaa marsaa walakkaa-xumuraaf darbee jira. Dorgommii gulaallii meetira 5000 dhiirotaa fi meetira 800 dubartootaa Kamisa halkan fiigamu irrattis atileetonni Itoophiyaa ni hirmaatu. Dorgommii meetira 5000 dhiirotaan atileet Yoomiif Qajeelchaa, Muktaar Idiriis fi Xilaahun Hayilee Itoophiyaa bakka bu'u. Dorgommii meetira 800 dubartootaa irratti ammoo atileet Dirribee Waltajjii, atileet Fireeweyinii Hayiluu fi atileet Haabtaam Alamuu ni morkatu. Pireezidantiin Federeeshinii Atileetiksii Itoophiyaa Daraartuu Tulluu turtii gabaabaa miidiyaa onlaayinii Liyu Sport jedhamu waliin gooteen, qabxii amma dura argametti gammaduu fi dorgommiiwwan hafan irraas meedaaliyaa dabalataa akka eegdu himteetti. Meedaaliyaa Itoophiyaan argatte: Warqee Meetii Nahaasa


Tigraayitti gaazexeessitoota himannaan cimaan irratti dhiyaate akka gadhiifaman CPJ'n gaafate

Gaazexeessitoota shan himannaan umurii guutuu ykn du'aan adabsiisuu danda'au irratti dhiyaate aanga'oonni Tigraay akka gadhiisaniif dhaabbanni mirga gaazexeessitootaaf falmu CPJ'n gaafate. Hojii isaanii waliin walqabatee ji'oota lamaa oliif hidhaarra kan jiran gaazexeessitoonni kunneen shananii fi kaan akka gadhiifaman kan gaafate CPJn, maatii gaazexeessitootaafi namoota isaan waliin hojjetan dubbisuu isaa himeera. Gaazexeessitoonni aanga'oota naannoo Tigraayiin hidhamanii jiran kunneen: Tashoomaa Xamaaloo, Misginnaa Siyyum, Haben Hallefom, Hayilamikaa'el Gassasaafi Daawwit Mokkonnonidha akka ta'an himameera. Akka maddeen CPJtti himanitti, gaazexeessitoonni Maqaleetti hidhamanii jiran mootummaa Federaalaafi paartii biyya bulchaa jiru paartii Badhaadhinaa waliin hojjetaniiru jechuun "diina waliin tumsitaniittu" jedhamanii aanga'oota naannichaatiin himannaan irratti banameera. Labsii yeroo muddamaa naannicha keessatti labsame holola, sabaa-himaalee, ykn waliti dhufeenya kamiyyu taasisuu dabalatee yeroo kamiyyu "diina waliin tumsuun" akka gaafachiisuufi adabbii umurii guutuu ykn du'aan adabsiisuu akka danda'u CPJn himeera. Torban darbe Aministii Intarnaashinaal  dura gaazexeessitoonni TV Tigraay shan hidhamanii akka jiran warra waliin hojjetan gaafachuun osoo himanni irratti hin banamiin turuu isaanii BBC'n gabaaseera. Yeroo sanatti abbaan alangaa magaalaa Maqalee Obbo Addis Gabrasillaasee, gaazexeessitoonni kunneen kan hidhamaniif hojii isaaniitiin walqabateen osoo hin taane, "yakkawwan birootiin shakkamanii" akka ta'e ibsuun dhimmi isaanii qoratamaa jiraachuu himanii turan. Gaazexeessitoota shanan keessaa sadan isaaniirratti "diina waliin tumsitaniittu" himannaan jedhu akka irratti dhiyaate abbaan alangaa kun ibseera. Guyyoota muraasa duras mana-murtiitti dhiyaatanii dhimmi isaanii ilaalamuu jalqabamuun gabaafameera. "Gaazexeessitoonni Tigraay keessa jiran sababa dhimmoota siyaasaatiin nurratti xiyyeeffatamuu mala jedhanii hin sodaatiin bilisaan jiraachuuf hojjechuu akka danda'an hayyamamuufiif qaba," jedhan bakka bu'aan CPJ  Afrikaa Gamoojjii Sahaaraa gadii Mutokii Muumoo. Namoonni CPJ'n dubbise akka jedhanitti, gaazexeessitoonni kunneen kan hidhamaniif bulchiin yeroo Tigraay kan yeroo gabaabaatiif ture keessa hojjechuu isaaniiti jechuun amanu. Gaazexeessitoonni kunneen buufata TV keessatti itti-gaafatama gara garaa irra kan hojjetan yoo ta'u, isaan keessaa sadii osoo hin hidhamiin ji'oota dura hojii isaaniirraa dhorkamanii turan. CPJn ibsa akka gaazexeessitoonni kunneen gadhiifamaniif gaafate kan osoo hin baasiin dura TV Tigraay, Biiroo Hariiraa Laa Tigraay, Piroofeesar Kindayyaa Gabrahiwoot, akkasumas Dubbi-himaa TPLF Obbo Getaachoo Raddaatiin waa'ee gaazexeessitoota kanaa ilaalchisuun gaaffii dhiyeessuufillee deebii akka hin arganne ibseera.


TPLF paartilee mormituu Tigraay keessa socho'an akeekkachiise

Naannoo Tigraay kan harkaa qabu TPLF paartileen mormituu naannicha keessa socho'an qabsoo uummata Tigraay "akka hin gufachiisne" akeekkachiise. Ibsa TPLF baase eeruun TVn naannichaa akka gabaasetti, paartileen mormituu naannicha keessa socho'an tokko tokko "sochii qabsoo uummataa gufachiisu tokko tokkotti jiru," jedhe. Ibsi kun kan dhagahame paartileen mormituu sadi naannicha keessa socho'an Saalsaay Wayyaanee Tigraay, Paartii Walabummaa Tigraay fi Baayitoonaa Abbaay Tigraay dhimmoota waraana naannichaa keessa tureefi bulchiinsa naannichaan wal qabatu irratti ibsa waloo baasuu isaanii hordofeeti. Paartileen sadan ibsa baasaniin naannicha keessatti bulchiinsi cehumsaa hunda hirmaachisu akka ijaaramu gaafatanii turan. TPLF naannoo Tigraay bulchuu irratti gaaffii seera qabeessummaa kaasu paartileen sadan. Waraana waggaa lama guutuuf baatileen muraasni hafanitti xumura gochuuf marii mootummaa federaalaa waliin godhamu irratti TPLF Tigraay bakka bu'ee hirmaachuus ta'e, naannicha kophaa bulchuu hin danda'u jedhu. Ibsi TPLF baase "paartileen mormituu haarsaa qabsaa'onni duraanii uummataaf kafalaa jiran haala xiqqeessuun, mootummaa Tigraay irratti himannaa dhageessisaa jiru," jedha. Itti dabaluunis paartileen kunneen "waraana uummataa uummanni Tigraay itti jiru gufachiisuuf yaalaa jiru" jechuun yakke. TPLF filannoo mootummaa federaalaan fudhatama hin arganne gaggeessuun 'seera duratti fudhatama' argadheera jechuun aangoo isaa cimsachuun dogoggora kan jedhan paartileen mormituu naannichaa, waraana naannicha keessa tureen booda TPLF aangoorraa buqqifamee ture jedhu. Kanaafis ammatti naannicha bulchuuf fudhatama seeraa hin qabu jedhu. TPLF sochii paartileen kunneen eegalan kanaaf amma booda obsa hin qabu jedheera. "Mootummaan Tigraay of sirreessu jedhee obsaan eegaa turullee, qabsoo keenya gufachiisuurraa of hin qusanne," jedha ibsi Biiroon Komunikeeshinii Tigraay baase. Heerri naannoo Tigraay akkasumas sirni heera naannichaan ijaarame kufeera, kanaaf mootummaan cehumsaa ykn waloo haa ijaaramu jechuun isaanii "qabsoo uummata Tigraay gufachiisa" jedhe. Paartileen kunneen TPLF mootummaa federaalaa waliin mari'achuu hin danda'u jechuu isaanii eeruun, "isin gahe jedhamuu qabu, uummatni Tigraay adaba isaan qabsiisuu qaba" jedhe ibsichi. Waraana baatilee 20f TPLF fi mootummaa federaalaa jidduutti adeemaa jiru mariin xumuruuf qaamoleen garagaraa waamicha dhiyeessaa turan. Qaamoleen wal-waraanan lamaanuu garee marii irratti hirmaatu kan ijaaran yoo ta'u, mootummaan federaalaa Itoophiyaa marichi Gamtaa Afrikaan, TPLF ammoo mootummaa Keeniyaan akka durfamu gaafatan.


Pirezidaantiin Somaaliyaa waa'ee loltoota Ertiraa jiranii maatiitti maal himan?

Pireezidantiin Somaaliyaa haaraa filataman daawwannaa guyyoota afurii Ertiraatti taasisan xumuruun Kibxata darbe erga qe'eetti deebi'anii booda waa'ee loltoota leenjiidhaaf Ertiraatti ergaman jedhamanii maatiitti himaniiru. Viidiyoo waajjirri pireezidantii tiwiitarii isaarratti maxxanserraa akka hubatametti, pirezidaanti Sheek Hasan Mohammad maatii loltoota kunneenii affeeruun waliin mari'ataniiru. Pireezidanti Hasan Sheek Mohammad haalli loltoonni keessa jiran hagas mara yaaddessaa miti jechuun maatiitti oduu gammachuu himanis, maatiin garuu pireezidanticha fuulduratti gaddaa fi boo’ichaan guutaman. Viidiyoo waajjirri isaanii tiwiitarii irratti maxxanseen Pireezidant Sheek Hasan Mohammad, ‘’Ertiraa keessatti mooraa isaan keessa jiran daawwadheera. Ijoollee keessan argeera. Iida Arafaa waliin dabarsinee turre,'' jechuun oduu gammachuu maatiitti himan. Dabaluunis ''Maallaqa isaan ittiin kaardii mobaayilii bitatanii isiniif bilbilan kenneeraaf. Akkasaan isiniif bilbilan akeekkachiiseera. Isiniif bilbilu,’’ jechuun wayita dubbatan dhagahamu. ''Anis maatiidha, ijoollees, daa'imman akaakayyuus naaf ta'anis nan qaba. Wayita ijoolleen maatiirraa adda baatu, keessattuu haala isaan keessa jiran yoo hin beekne miidhaasaa nan beeka,'' jedhan pireezidantichi. Maatiiwwan pireezidanticha waliin walargan keessaa tokko ilmi isaanii bilbileefii nagaa ta'uu akka itti hime dubbachuun pireezdanticha galateeffatan. Maatii keessaa tokko ammoo achuma walga'ii sanarratti wayita miira gaddaan guutamee boo'u mul'ata, pireezidantichi ammoo ''guyyaan gammachuu keetii dhufaa jira, abshir,'' jechuun jajjabeessu. Sambata darbe- Adoolessa 9 irraa hanga Kibxata darbe- Adoolessa 12tti Ertiraa kan daawwatan pireezidant Hasan Sheek Mohammad, loltootni Somaaliyaa kumaatamaan lakkaa'aman, kanneen Ertiraa keessatti waggoota sadiif leenji'aa turan, wayita eebbifaman sirna sana irratti argamuu TV'n Eertiraa gabaaseera. Dhimmi loltoota Somaaliyaa leenjiif jedhamanii waggaa sadi dura Eertiraa geeffamanii falmisiisaa fi maatiif yaaddoo guddaa ta’ee yoona ga’eera. Mootummoonni Itoophiyaa fi Ertiraa kana ni haalu. Pireezidantiin duraanii Somaaliyaa Abdullaahii Farmaajoo Caamsaa darbe keessa wayita pireezidantii haaraaf aangoo dabarsan loltoonni Somaliyaa 5,000 caalan Ertiraa keessatti leenji'aa jiraachuu ibsanii turan. Mootummaan Somaaliyaa loltoonni isaa waraana waliinii Kaaba Itoophiyaa Sadaasa 2020 eegalee keessatti hirmaachuu waakkateera.


Dhaloota kanaan egeree biyyattii ibsuuf jecha 'Ifa Boruu' jenne - BBO

Mootummaan Naannoo Oromiyaa baajata birrii Biliyoona 6 ramaduun gaaffiiwwan qulqullina barnootaa deebisuudhaaf fala tokko kan jedhe manneen barnootaa sadarkaa isaanii eegan ijaaraa jiraachuu himeera. Manneen barnootaa kunneen qorannoo Biiroon Barnootaa Oromiyaa taasise irratti hundaa’uun kan ijaaraman yoo ta’an, tibba kana ammoo magaalawwaniifi godinaalee adda addaa keessatti eebbifamaa jiru. Biiroon Kominikeeshinii naannichaas eebba pirojektiiwwan barnootaa kana ilaalchisuun ibsa baaseen, 'hojiin mootummaan naannichaa barnoota irratti hojjechaa jiru dhimma egeree ummata Oromooti' jedheera. Aanga’oonni naannichaas sochiin kunis kan 'mul’ata abbootiin Oromoon barachuu qaba jechuun falmaa turan galmaan gahuuf hojii xiyyeeffannaan hojjetamaa jiru akka ta’e kaasu. Gorsaafi Itti-aanaan Biiroo Barnoota Oromiyaa (BBO) Obbo Efreem Tasammaa kaayyoon pirojektii manneen-nbarnootaa Ifa Boruu maal akka ta’ee fi maaltu akka adda isa taasisu moggaasa maqaa isaa irraa ka’auun BBC'tti himaniiru. Pirojektiin maneen barnootaa kun qorannoo Biiroon Barnootaa ALI bara 2010 qorate irratti hundaa’uun bakka barbaachisutti guutummaa Oromiyaa keessatti hojjetameera kan jedhan Obbo Efreem, maqaan isaa maaliif akka ‘Ifa Boruu’ jedhame ibsu. “Fuuldura saba keenyaa, biyya keenyaa akkasumas fuuldura Gaanfa Afrikaa ibsuudhaaf itti yaadamee pirojektii hojjetame waan ta’eef ‘Ifa Boruu’ jedhame,” jechuun duubatan. Itti dabaluun, jaarraa 21ffaa keessatti daran barbaachisaa kan ta’e odeeffannoo, tekinooloojii fi kalaqaan dhaloota ammaa kana barnoota gahumsa qajeeltoon baafne siyaasaa fi hawaas-dinagdee hawaasaa ifa isaan gochuuf maqaan kun filatame jedhu Obbo Efreem. “Keessumatti dhaloota kanatti fayyadamnee fuuldura biyyaatii kana ibsuudhaaf jecha ‘Ifa Boruu’ jenne. Ifa Boruuu gosa lama akka qaban kan dubbatan Obbo Efreem, inni tokkoffaan maneen barnootaa ‘Ifa Boruu’ sadarkaa lamaffaa kan jedhamu 100 ta’an bara barnootaa 2013 (ALI) baajata mootummaan Oromiyaa ramadeen ijaaramanii bara 2014 kana keessa hojiitti kan galanidha. Inni lamaffaan ammoo Ifa Boruu Bultii Addaa Sadarkaa lamaffaadha. Isaan kun akka Oromiyaatti torba yoo ta’an, barattoota simatanii bakka bakka jireenyaa, nyaataafi dhugaatuu barbaachisu guutuun bakka itti barsiifamu akka ta’e ibsu aanga’aan kun. Seenaa Biiroo Barnootaa Oromiyaa keessatti waggaa tokkotti maneen barnootaa 100 ol, isayyu ammoo ijaarsa sadarkaa barbaachisuu guuttateefi ballina lafaa yoo xiqqaate hektaara 12 irratti ijaaranii qaqqabsiisuun murannoo jiru kan agarsiisu akka ta’e dubbatu. Maneen barnootaa kunneen wantota barbaachisan akka bakka woorkishooppii, ICT, mannee-kitaabaa, dirreewwan ispoortii, ijaarsa bulchiinsaafi kutaa barnootaa G+2 ta’een hundisaanii sadarkaa tokkoon ijaaraman jedhu. Kun deebii lama deebisuuf akka ta’e kan himan Obbo Efreem, “inni tokkoffaan istaandardii maneen barnootaa biyyattiin lafa kaawwattee jirtuuf gara fuula duraatti akka ka’umsaatti akka gargaaru gochuufidha. ''Lammaffaan ammoo barattoota sadarkaa tokkoffaa kutaa 8ffaa irratti fagoo deemanii barachuu dadhabuu irraa kan ka’een addaan kutan akka carraa barachuu argatan gochuuf jedhameeti,” jedhu. Akka Obbo Efreem jedhanitti, Maannee Barnootaa Ifa Boruu Bultii Addaa Sadarkaan Lamaffaa gaaffii qulqullina barnootaa jiru akka deebisuuf addatti itti yaadamee kan hojjetamedha. Kaayyoon ijoo Manneen-barnoota Ifa Boruu Bultii Addaa kun lama jedhu Obbo Efreem. Tokkoffaan, barattoota ciccimoo ta’an simatanii bakka mijataa jiraatan, barsiisota gahumsa qabaniifi ‘faasisliitii’ guutuu argatanii baratanii booda yoo xiqqaate human gaaffii qulqullina barnootaa deebisan keessatti qooda qaban gochuudha. Lamaffaan, barattoonni maneen barumsaa sadarkaa tokkoffaa keessa jiran akka kaka’umsa horataniifi mana-barumsaa addaa kana galuudhaaf qbsaa’an gochuudha. Kana malees, barsiisonniifi maatiinis ijoollee isaanii akkamiin akka Manneen-barnootaa Ifa Boruu Bultii Addaa kanaan gahuudhaaf danda’an irratti akka dhimmanii hojjetan taasisa jedhu Obbo Efreem. “Kun ammoo hawaasni barnootaa waliigalaa hawwii kana guutachuudhaaf hojii hojjetamuun miira kaka’umsaa horachuun gaaffii qulqullina barnootaaa keenya deebisuu danda’a jennee akka tooftaatti kan bannedha.” Manneen-barnootaa Ifa Boruu Bultii Addaa kunneen torba: Amboo, Baddallee, Najjoo, Dodolaa, Haroomaayaa, Yaaballoofi Nagallee Booranaa irratti banaman. Yeroo ammaa kana maneen barnootaa torbanuu hojiitti jiru kan jedhan Obbo Efreem, “waggoota afran, shaman tokkoon booda wanta mul’atu, ijaafi gurraaf bareedu ni argina jennee yaadna,” jedhan. Manneen Barnootaa Ifa Boruu sadarkaa lammaffaafi Ifa Boruu Bultii Addaa Sadaarkaa lamaffaa waan baaayyeen walfakkaatu garuu bal’ina lafa irratti ijaaramaniin garuu garaa garummaa qaba akka Obbo Efreem jedhanitti. Manneen Barnootaa Ifa Boruu sadarkaa lamaffaa lafa hektaara 12 irratti kan ijaaraman yoo ta’u, Ifa Boruu Bultii Addaa Sadaarkaa ammoo lafa hektaara 16 hanga 21 irratti kan ijaaramanidha. Manneen barnootaa Ifa Boruu Bultii Addaa lafa bal’aa irratti ijaaramuu, daree barnootaa gamoo G+2 qabaachuu, mana fincaanii barattoota dhiiraafi shamarranii addaa addatti qabaachuu, kutaaleen bulchiinsaa sadarkaa eeggatan, kutwwaan woorkishooppii, maneen-kitaabaa, ICT, direee jiminaastikaa, dirree kubbaafi istaadiyeemota, bakka bishaan daakaa sadarkaa isaa eeggate kan guuttatanidha. Kana malees, barattoonni barnoota qonnaas barachuu qabu waan ta’eef lafa qonnaas ni qaba. Kuduraafi fuduraa isaaniif barbaachisu barattoonni akka achumatti ho’aa isaa aragatn gochuuf lafti qonnaan gahaa mooraa keessa ni jira. Dabalaataan, bakka loon aannanii itti horsiisan ammayaawaa ta’e guutameefiif ogeeyyii leenji’an kanarra hojjetan waliin akka qaban himu aanga’aan BBO kun. Manneen-barnootaa Ifa Boruu Bultii Addaa wanti biroo adda taasian mooraa miidhagaa daandii keessaa, abaaboofi ibsaa guutuu qabaachuurra darbee bakka artiifi danddeettiiwwan adda addaa qaban barattoonni ittiin gabbifatan Amfii Tiyaatira guuttateera. Barsiistonni Manneen-Barnootaa Ifa Boruu Bultii Addaatti barsiisan hundumtuu yoo xiqqaate barnoota digirii lamaffaa (MA ykn MSC) qaban, qabxii waliigalaa guddaa ta’en eebbiifaman fi muuxannoo waggaa shanii kan qaban akka Oromiyaatti beeksifni bahee dorgomanii akka fudhataman beekameera. Akka Obbo Efreem dubbatanitti, pirojektiin kun akka milkaa’uuf gumaachi kutannoo siyaasaa mootummaa naannoo Oromiyaafi caasaa Biiroo Barnootaati. Gaheen beektota Oromoo biyya keessaafi biyya alaarraa bahatanis shoora akka qabu dubbatu. Mannen-barnootaa Ifa Boruu Bultii Addaa keessatti siidaan abbootii seenaa Oromoo keessatti bakka qaban akka Hayilee Fidaa, Abbaa Gammachiis (Onesmoos Nasiib), Sheek Bakirii Saphaaloo, Janaraal Waaqoo Guutuu, Luba Guddinaa Tumsaa, Abuuna Phexiroos (Magarsaa Badhaasaa) fi Jeneraal Taaddasaa Birruu ijaaramaniiru. Obbo Efreem, kaayyoo siidaa abbootii kanneenii dhaabuu yeroo ibsan akkas jedhu. “Oromoon akka qaroomuufi akka of danda’uuf , akka baratuuf namoonni gahee isaanii bahan yaadatamuun irra jiraata. Jarri kun qabsoo isaan taasisanii sadarkaa har’aa irra geenye. Ijoolleen har’a Manneen-barnootaa Ifa Boruu Bultii Addaa keessa jiran yeroo bahaniifi yeroo gaklanitti jara kana ni argu waan ta’eef; jechoonni jarreen kanaa siidaa isaanii jalatti barreeffamee jira. Kana ilaalanii akka isaanii seenaa hojjennee darbina jedhanii akka yaadan taasisa. Uummata Oromoof kan hojjete, kan qabsaa’e akka hin kufneefi seenaa keessatti akka yaadatamu akka beekaniif isa kanaaf ammoo akka hojjetan yaadneeti kan ijaarre,” jedhan.


Lattasanbat Giday 10,000m’n shaampiyoonaa addunyaa taate

Atileet Lattasanbat Giday dorgommii Shaampiyoonaa Atileetiksii Addunyaa Ameerikaa Oregonitti gaggeeffamaa jiru irratti fiigicha fageenya meetira 10,000'tiin injifatte. Dorgommii Shaampiyoonaa Atileetiksii Addunyaa yeroo 18ffaaf tibbana USAtti gaggeeffame kanaan daqiiqaa 30.09.94'tiin xumuruun medaaliyaa Warqee Itoophiyaaf argamsiifteetti. Lattasanbat atileetota Keeniyaa ciccimoo Helen Obirii fi Margaareet Cheliimoo Kipkembo’iin of duubaan lamaffafi sadaffaatti hambistee galte. Dogommii fageenya meetira 10,000 kanaan dhalattuun Itoophiyaa lammii Neezerlaandis taate Siifan Hasan afraffaan xumurteetti. Qabxiin kuni qabxii guddicha Lattasanbat waltajjii morkii idil-addunyaarratti maqaa isheetiin galmeessitedha. Waggaa darbe Olompika irratti sadaffaa yoo baatu, bara 2019'ttimmoo shaampiyoonaa Dohaatti dorgomameen lammaffaan xumuruun ishee ni yaadatama. Dorgommii Lattasanbat medaaliyaa warqee jalqabaa Itoophiyaaf argamsiifte kana irratti atileetonni Itoophiyaa biroo Ijigaayyoo Taayyeefi Boossennaa Mulaateen hirmaataniiru. Injifannoon booda dubbii dubbatteen, "kana mo'achuun koo anaaf gammachuu guddaadha," jette Atileet Lattasanbat. Atileet Ijigaayyoo Taayyee 6ffaa, Atileet Boossennaa Mulaateen ammoo 8ffaa bahuun xumuran. Dorgommii fageenya 10,000m dubartootaa kanarratti morkii cimaatu ture. Lattasanbat cimina addaa agarsiisuun saffisa dabaluun shaampiyoonaa taate. Atileet Lattasanbat Giday fiigicha walakkaa maaraatoonii Onkoloolessa bara 2021 Vaalensiyaa, Ispeenitti fiigdeenis rikardii addunyaa galmeessite. Lattasanbat riikardii addunyaa walakkaa maraatoonii kana atileetii Keeniyaa Ruut Chepgetichiin galmaa'e daqiiqaa tokko oliin fooyyessuun 1:02:52'tti xumuruun harka galfatte. Dorgommicha Shaampiyoonaa atileetiksii Addunyaa 18ffaa kanarrattti , Ityoophiyaan dhiiraa 21 fi dubartootaa 19 waliigalaan atileetota 40’n hirmaachaa jirti. Atileetonni kunneen fiigicha gufachiisaa meetira 800, 1500, 3000’n akkasumas fiigichaa meetira kuma 5 fi kuma 10 akkasumas maaraatooniin akka hirmaatan eerameera.


Carraa baasuu kondomiiniyemii Finfinneetiin walqabatee mirgi himatamu dhabuu qondaala magaalattii mulqame

Miseensi Mana maree Magaalaa Finfinnee fi Itti gaafatamaan Biiroo Innooveeshiniifi Teeknolijii magaalattii, Dr Muluqan Haaftuu irraa mirgi himatamu dhabuu isaanii mulqame. Manni Maree magaalaa Finfinnee mirga himatamu dhabu miseensa isaa kan mulqe haaluma gaaffii ministeera Haqaatiin dhiyaateef ta’un barameera. Ministeerri Haqaa Dr Muuluuqan irraa dahoon seeraa qaban akka kaafamuuf kan gaafate, adeemsa carraa baasuu kondomiiniyemii magaalaa Finfinnee dhiheenya gaggefameen wal qabatee, malaamaltummaan shakkamuun to’annoo jala oolfamanii qorannoon akka irratti gaggeeffamu taasisuufidha. Muluqan Haaftuu guyyoota lamaan dura itti gaafatamummaa isaanii irraa akka ka’an taasifamun isaanii ni yaadatama. Manni Maree Bakka bu’oota Ummataafi manneen maree naannoolee hundi, miseensoonni isaanii yakkaan harkaafi harkatti qabaman malee akka hin to’atamneefi hin himatamneef dahoo seeraa qabu. Labsiin chaartariin Bulchiinsa magaalaa Finfinnee boqannaan 4, miseensi mana marichaa kamuu yoo yakka raawwatu harkaafi harkatti yoo qabame malee hayyama mana marichaa malee to’atamuufi yakkaan himatamu akka hin dandeenye labsa. Haata’u malee miseensi mana maree wayita yakkaan shakkamuutti mirga dahoo seeraa isaa kaasuuf manni marichaa murte dabarsu qabaata. Afi-yaa’iin mana maree magaalichaa Aaddee Buzeenaa Abuqaariir xalayaa Ministeerri haqaa dhiyeessee mana marichaatti dhiyeessaniiru. Dr Muluqan aangoofi itti gaaftaamummaa saanii haalaa itti fayyadamu dhabuun malaamaltummaan shakkamanii to’annoo jala oolfamuun qorannoo akka irratti gaggeffamuuf dahoo seraa qabana akka mulqamuuf gaafachu Afi-yaa’ittiin mana marichaatti himan.  Gaaffii kana hordofunis manni marichaa yaa’iisaa har’a gaggeeffamaa jiru irratti mirga himatamu dhabu miseensichaa kaaseera. Adeemsa carraa baasuu kondomiiniyeemii magaalaa Finfinnee turban darbe keessa gaggeeffameen walqabate namoonni kun malaamaltummaan shakkamanii to’annoo jala oolfamusaanii ibsamun ni yaadatama. Odeessaanoon sooftiweera carraan ittiin baafamu keessa galfamee ture kan qindaa’eedha jedhamee ture. Kanaan wal qabtees adeemsi carraa baasuu amanamummaa hin qabu jedhamuun carrichi gutummaatti haqamuunsaa ni yaadatama. Kantiibaan Magaalattii Aaddee Adaanach Abeebee “waliin dha’uun teeknooloojii nu mudateera. Hoggansi gochicha hoggane wanbadheera. Adeemsa Kanaan hanna manaa qofaa osoo hin taane fedhiin siyaasaas jiraachu ibsuun ni danda’ama’’ jechuun gochiichi kaayyoo siyaasaa qabaachu dubbatan.  Ittaanaan Ittigaafatamaan Biiroo Innoveshiinii fi iOdeeffannoo magaalattii Obbo Abrihaam Sarmoolloo, daareektarichi Mabiraatu Waldakiidaan, Daareektarri Odeeffannoofi Teeknolojii Manneenii Kumsaa Tolaa fi oggeessa sooftiweerii kan ta’an Haabtamu Kabbadaa, Yooseef Mulati, geetaachoo Bariihuun, Qaasiim Kadir, Sixootaawu Gizaachoo, Baayaliinyi Rattaa, Miikiiyaas Toleeraa guyyoota muraasaan dura to’annoo jala oolfamuu bulchinsichi beeksiisee ture.


Komishinarri To’annoo Balaa Tasaa Itoophiyaa Mitikkuu Kaasaa yakkawwan attamiin shakkamanii to’ataman?

Komishinarri To’annoo Balaa tasaa Biyyaaleessaa kan malaamaltummaan shakkamuun Adooleessa 13, 2022 to’annoo jala oolfamuun kan ibsame Mitikkuu Kaasaa yakkawwan ittiin shakkaman ilaalchisuun poolisiin ifa taasiseera. Komishinarri waggoota dheeraaf waajjiricha olaanummaan hogganaa turan kunis, daareektara dhaabbata tola oltummaa Elishaadaay Riiliif enda Davalopmeent jedhamu waliin ta’uun yakkiwwan raawwataniiru jedhaman tarreeffamaniiru. Kanaanis meeshaalee deeggarsaan keennaman faayidaa dhuunfaasaanitiif oolchaniiru akkasumas maallaqa seeraan alaa akka waan seera qabeessatti fakkesuun dhiyeessuun shakkamusaanii midiyaaleen biyya keessaa poolisii waabeefachuun  gabaasan. Qorannoo Daareektoreetiin Waliigala Abbaa Alangaa Malaamaltummaa Ministira Haqaa fi Komishina Poolisii Federaalaatti Biiroon Qorannoo Yeekkaa gamtaan gaggeessaa turan jedhameen ragaalee namaafi sanadaa tarreessaniiru. Dabalaanis qorannoon Oditarri Olaanaa Federaalaa, Komishiniin To’annoo Balaa Tasaa Biyyaaleessaa akkasumas jiddugalawwan Elshaadaayi naannoolee Amaaraa, Affaar, Oromiyaafi Kibbatti argaman irratti gaggeeffame xumuramuun qoranicha keessatti hammatamun ibsameera. Komishinarri To’annoo Balaa Tasaa Mitiku Kaasaa yakkiwwan ittiin shakkaman, erga to’annoo poolisii jala oolfamaniin booda sakkatta’insa mana saaniitti gaggeeffameen maallaqni biyya alaa birria kuma 605 ol ta’u argamu televishiniin biyyaaleessaa gabaaseera. Gabaasa akanarrattis Komishinari Mitiku Kaasaa biyyaa akka hin baaneef waggoota lamaan darbaniif dhaabbata aangoo qabuun dhorkaan irra kaa’amee akka ture himameera. Komishinari Mitikuun Daareektara Dhaabbata tola ooltummaa Elshaadaay, Obbo Yeemaana Waldamaariyaamii fi hojjattooota dhaabbatichaa kan biraa waliin walitti dhufeenya faayidaa hin barbaachifne uummachuun meeshaalee deeggarsaaf dhufan faayidaa dhuunfaasaanitiif oolchaniiru jedheera poolisiin.  Poolisiin akka jedheetti, Obbo Mitikuun maqaa deeggaramtoota hinjirree kumaatamaan lakkaa’amaniitti fayyadamuunii fi lakkoofsa namoota deeggarsa barbaadanii dabaluun miidhaaaniifi meeshaalee nyaataa man-kuusaa komishinichaa keessaa baasuun birria miliyoonatti gurguruun faayidaa itti argataniiru. Midhaan namoota deeggarsa barbaadaniif dhufe kanneen deegarsa barbaadan osoo hin qaqabiin warshaalee daakuutiifi namoota dhuunfaa biraatti gurguraniiru, kanaanis Obbo Mitikuutiin alatti maqaa maatii isaaniitiin bu’aa birria miiliyoonotaan lakkaa’amu yeroo garaa garaatti dhaabbata Elishaadaayi irraa argachusaanii poolisiin raga qabaachu ibseera. Poolisiin haalota komshinarichi dabaan faayidaa dhuunfaasaanii gabbifatanii fi maqaa namoota gargaarsa barbaadaniin dantaa dhuunfaasaanii mirkaneeffatan jedhe akkanaan eereera. Komishinarichii fi maatiin isaanii maallaqa karaa Elshaadaay argataniin qabeenya horatan poolisiin akkanaan tarreesse. Poolisiin ammallee qorannoon akka hin goolabamnee fi komshinichi birrii miiliyoona dhibbaan lakkaa’amu faayidaa dhuunfaaf kan oolchan ammas akka jiru kakasumas maqaa maatii fi firoottan isaaniin  manneen, konkolaataawwan akka bitramanii jiran fi hariiroon faayidaa maallaqaan ijaarame hedduun akka jiru ibseera.


Baqattoota Eertiraa naannoo Amaaraa qubatan lolaan qormaata biraa itti ta'e

Baqatoonni Eertiraa naannoo Amaaraa kaampii buqqaatota Alam-waac jedhamu keessa qubatanii jiran, lolaan waqtii gannaa haala isaan keessa jiran hammeessuu BBC'tti himan. Kaampii isaanii lolaan irra garagalee akka jiruufi dukkaana isaan keessa jiraatan bishaaniin liqimfamuu himu. Lafti gogaan itti baqatan dhiyeenya isaanii akka hin jirrellee dubbatu. "Lafti naannichaa caffaa'aa waan ta'eefi bishaan waan qabatuuf, socho'uun ulfaataadha. Balaa guddaa qaba," jetti baqattuun kaampicha keessa jiraattu Aadde Yoodiit. Akka isheen jettutti baqattoonni kaampii kana keessa jiran waraana naannoo Tigraay keessa ture dheessuun kan garas dhufan yoo ta'u, hedduun isaanii achi gahuuf faddaaltotaafi namoota isaan daddabarsaniif maallaqa guddaa kafalaniiru. Erga achi gahanii booda kampicha keessatti hanqinni nyaataa fi dhiyeessii fayyaa akkasumas rakkoon nageenyaa akka isaan mudate kan himan baqattoonni kunneen, qaamni mootummaas ta'e dhaabbileen UN rakkoo jiru fooyyessuuf tarkaanfiin fudhatan hin jiru jechuun komatu. Isaan kana haa jedhan malee, UNHCR dhiyeessii nyaataa fooyyessuuf deeggarsa maallaqa eeggataan jira jedha. Dabalataan kaampicha keessa eegumsi akkasumas tajaajilli fayyaa fooyya'aan akka jiraatu aanga'oota mootummaa Itoophiyaa waliin mari'ataa akka jiru beeksise. Kaampii naannoo Amaaraa Aanaa Dabaat keessatti argamu kana keessa baqattoonni Eertiraa 10,000 ol akka jiraatan himama. Baqattoota achi qubatan kan gargaaru Habta'aab Iyyoob akka jedhutti "kaampichi lafa qonnaa mijataa hin taane irratti waan ijaarameef, dukkaanni baqattootaaf dhaabame lolaafi bubbee dandamachuu hin danda'u". Walumaagalatti naannichi jireenyaaf mijataa miti jedha. "Daa'imman addatti caalaatti miidhamaa jiru, beela'aas jiru," jedha Habta'aab. "Biyya keenyaa baqannee kan baane, daa'imman keenyaaf egeree fooyya'aa uumuuf ture," jetti Aadde Yoodiit. Kaampii baqattoota Eertiraa Tigraay keessaa ture keessaa waraana baqatanii bahanii, Alam-waacitti ammoo haala jireenyaa hammaataati bahuu himu. Baqattootni Eertiraa kuma 100tti siqan waraanni Tigraay eegaluun dura kaampiiwwan baqattootaa naannoo Tigraay keessa jiran Addi Haarish fi Maay Ayinii jedhaman keessa jiraachaa turan.


Hogganaan Komishinii To'annoo Balaa Tasaa malaammaltummaan shakkamuun to'ataman

Komishinarri Komishinii To'annoo Balaa Tasaa Biyyaaleessaa Itoophiyaa Obbo Mitikkuu Kaasaa shakkii malaammaltummaan wal qabateen poolisiidhaan to'atamusaanii TV biyyaaleessaa gabaase. Komishinari Mitikkuu Kaasaa shakkamuun poolisii Federaalaatiin to'annoo jala kan oolfaman har'a Adooleessa 13, 2022 ta'un ibsameera. Poolisii Federaalaatti Qajeelcha Waliigalaa Qorannoo Yakkaatti, Ittaanaa Itti-gaafatamaa Qorannoo yakkaafi malaamaltummaa, Komishinar Taaddasaa Ayaaleew akka jedhaniitti, Obbo Mitikkuun to'atamu kan danda'an  dhaabbata mit-motummaa biyya keessaa tokko waliin ta'uun malaammaltummaa raawwataniiru jedhamuun shakkamaniiti. Kanaanis Komishina Mitikkuu Kaasaa abbaa qabeenyaa waldaa tola-oltummaa ''Elishaadaayi' jedhamu waliin ta'uun yakka malaammaltummaa raawwachuun shakkamuu poolisiin EBC'tti himeera. Komishinarichis dhaabbatichi buqqaatoota hin jirre, akka waan bakkeewwan garaa garaatti argamanii fakkeessuun gaaffiiwwan dhiyeessuu, dhiyeessitiiwwan deeggarsaa akka kennamuuf taasisaniiru jedhamuun himannaan irratti dhiyaateera. Komishinarichis osoo to'annoo jala hin oolfamiin dura ''poolisiin Obbo Mitiku irratti hordoffii guddaa taasisaa akka ture'' ibseera. Kana  malees gaaffii deeggarsaa sobaa kana hordofuunis deeggarsawwan miidhaaniifi uffataa kennaman karaa dhaabbata tola-oltummaa kanaatiin gurguramuun ''shakkamaan mana ittiin bitachu'' poolisiin qorannoodhaan mirkanneessuu ittaanaan komishinaraa Taaddasaa Ayyaaleew dubbachunsaanii gabaafameera. Poolisiinis hordoffii Obboo Mitikkuu irratti taasiseen booda malaammaltummaan shakkuun to'annoo jala oolchuu ibsuun alatti, dhiyeessitiiwwan deeggarsaa karaa seeraan alaatiin fudhachuudhaan gurgurtaaf dhiyeesseera kan jedhame waa'ee dhaabbata tola-oltummaa sana wanti jedhe omtu hin jiru. BBCn waa'ee dhaabbata tola-oltummaa Komishinari Mitikkuu waliin maqaansaa ka'ee ''Eelshaadaayi'' irratti deebii argachuuf yaaliin taasisee hin milkoofne. Obbo Mitikkuu Kaasaa waggoota dheeraadhaaf Komishinara Komishinii hoggansa To'annoo Balaa biyyattii ta'uun kan tajaajilan yoo ta'u, lammiilee sababiiwwan umamaatiifi nam-tolcheetiin rakkoof saaxilaman deeggarsa akka argataniif gargaarsawwan biyya keessaafi biyya alaarraa argaman qindeessu ture. Obbo Mitikuun shakkamuun to'annoo poolisii jala oolfamusaanii kunis erga waggoota dhiyootiin asi himannaa malaamaltummaa qondaaltoota motummaa olaanoo irratti dhiyaateedha. Kibba Itoophiyaa Yirgaalamiitti kan dhalatan Obbo Mitikkuu Kaasaa ,osoo komishira Komishiinii To'annoo Balaa Tasaa hin ta'iin dura, naannoo Kibbaatti ittigaafatamaa Qindeessaa Hojiiwwan Wabii Nyaataa ta'un hojjataa turan. Obbo Mitikkuun mana maree olaanaa buqqaatoota biyya keessaa kan barreessaa olaanaa UN'n bara 2019tti hundeeffame keessattis miseensummaan filatamanii ture. Obbo Mitikkuun waggoota torba darbaniif Komishirara Komishinii To'annoo Balaa Tasaa Biyyaaleessaa ta'un tajaajirlaniiru.


'Daba teekinoolojii' sirna carraa baasuu kondomiiniyemii magaalaa Finfinnee mudate

Bulchiinsi magaalaa Finfinnee sirna carraa baasuu Jimaata Adoolessa 8, bara 2022 raawwate guutummaatti haquu beeksiseera. Sirni carraa baasuu kun kan haqame moosaajii ykn sooftiweeriin carraa baasuuf hojiirra oolfame rakkoo qabaachuun mirkanaa'uu isaatiini. Kana hordofees hoggantoonni fi hojjettoonni Biiroo Saayinsii fi Teekinoolojii magaalattii akkasumas Biiroo Manneenii magaalattii 10 to'annoo jala oolfamuus ibseera. Bulchiinsi magaalattii sirna carraa baasuu kallattiin tamsa'aa tureen manneen jireenya 25,000 ol namoota waggoota dheeraaf qusachaa turaniif dabarsuu ibsee ture. Haata'u malee adeemsi carraa baasuufi sooftiweeriin carraa baasuuf dhimmi itti baahame rakkoo qabaachuu eeruu isa gahe hordofee qorannoo taasiseen, rakkoon jirachuun waan mirkanaa'eef sirni carraa baasuu kun guutummaatti haqamuu Kantiibaan magaalatti Aadde Adaanech Abeebee gaafa Roobii miidiyaaleetti himan. "Daba teekinoolojiitu nu mudate. Daba hoggansaati. Mana hatuu qofa osoo hin taane fedhii siyaasaas kan mul'isedha," jedhan. Akka bulchiinsi magaalatti jedhutti namootni sirna carraa baasuu keessa galuun irra ture kuma 79 qofa tahee osoo jiruu, seeraan ala namoonni kuma 93 itti dabalamanii walumaagalatti namoonni kuma 172 carraa keessa galfamanii jiru. Namoonni seeraan ala carraa keessa galfaman kunneen namoota qusannoo adda kutan, kan gonkumaa hin qusannefaa akka dabalatu hime bulchiinsi magaalattii. Adeemsa carraa baasuu fi softiweerii tajaajilaaf oole kan sakatta'e Eejansiin Nageenyaa Odeeffannoo (INSA) sooftiweerichi hanqinoota akka qabu bira gahuu direektarri eejansichaa Dr Shumatee Gizaawu BBCtti himaniiru. "Qaamni sooftiweericha qopheessu, qaamni sakatta'uu fi qaamni itti fayyadamu qaama garagaraa ta'uu qaba ture" jedhu Dr Shumateen. Adeemsi saxaaxa-duraa (pre-design), saxaaxaa (design) fi wal-simsiisuu (integration) sooftiweerichi ittiin tolfame akkasumas adeemsi mirkaneeffannaa (verification) qaamolee adda addaatu mirkaneessuu qaba ture jedhan. "Nama tokkotu namoota muraasa waliin odeeffannoo wal jijjiiraa softiweerii qopheessee, Ragaa (data) galchee, ofiin mirkaneesse, carraan wayita bahus qooda olaanaa keessaa qaba ture," jedhan. Walumaagalatti sooftiweerichi sadarkaa barbaadamu kan guutu ta'ee hin argamne jedha Dr Shumateen. Adeemsa carraa baasuu keessatti hojiin ragaa qulqulleessuu hin hojjetamne ture kan jedhan Dr Shumateen, namootni carraa keessa galuu qaban galanii, kanneen bahuu qaban bahuu qabu ture jedhu. "Ragaan namoota qusatanii baankiirraa ergameefi kan bulchiinsi magaalaa caraan akka bahuuf harkaa qabu ragaa sooftiweerichatti akka galu godhameen gargar ta'ee argameera" jedhan. Namoonni sooftiweericha qopheessanii fi ragaa gara sooftiweerichaa galchan namoota gonkuma hin qusatiin fa'i dabalanii akka galchan bira gahameera jedhan. Kanaaf sooftiweerichi matuma isaattuu rakkoo kan qabu ta'ee, ragaan ykn daataan itti galfamees sirrii akka hin taane bira gahame jedhan. Dabalataan sooftiweericha keessatti sooftiweeriin alagaa biraa kan wanta warri sooftiweericha qopheesse barbaadu raawwatu argamuus himu. Sooftiweeriin alagaa kun sirreeffama ragaa gara sooftiweerichaa galfame irratti godhamu (data alteration) jala jalaa kan qulqulleesudha jedhan. Sooftiweeriiwwan akkanaa tajaajilarra ooluun dura sakatta'iinsa akka godhu aangoon labsiin kan kennameef INSA ta'ee osoo jiru, dhaabbatichi osoo hin mirkaneessiin tajaajilarra oolfamuus himan. INSAn adeemsa sooftiweericha tolchuu keessaa qooda akka hin qabneefi rakkoon erga uumamee booda afeeramee sakatta'iinsa godheen rakkiinoota kana saaxiluu himan Dr Shumateen. Bulchiinsi magaalaa Finfinnee hogganootaa fi hojjettoota adeemsa sooftiweericha qopheessuu fi hojiirra oolchuu keessatti hirmaatan 10 to'annoo jala oolchuu beeksisee, qorannoo dabalataa gochuun tarkaanfii fudhachuu akka itti fufu himeera. Sirni carraa baasuu haqame yoom irra deebiin akka raawwatu ammatti wanti himame hin jiru.


Hospitaalli Olanciitii attamiin naannicharraa tokkoffaa bahuun ministeera fayyaatiin badhaafame?

Bara 2007 A.L.I tajaajila yaala fayyaa kennuu kan jalqabe Hospitaalli Olancitii Godina Shawaa Bahaa aanaa Boosatitti argama. Hospitaalichi ‘tajaajila yaalii ariifachiisaa waaltaawaa kennuu’ gulantaa jedhuun Hospitaalota Oromiyaa keessa jiran waliin dorgomee tokkoffaa bahuun Ministeera fayyaatiin tibbana badhaafameera. Daayirektarri Meedikaalaa Hospitaala Olancitii Dr. Dajanee Qeerransoo BBC’tti akka himanitti, hospitaalichi gulantaa hospitaala jalqabaa qabaatulleen tajaajilli inni kennu kan waliigalaatiin gita kan qabudha jedhan. Tajaajila yaala ariifachiisaa waaltawaa ta’e kennuudhaan badhaasaaf kan gahes haaldureewwan yaala fayyaa ministeera Fayyaa irraa kennaman qixa sirriidhaan hojiirra oolchuu keenyaani jedhu. “Kan ittiin badhaafamne ‘Basic emergency care’ kan jedhamuuni. Hojjettoota yaala balaa tasaa leenjisuu, meeshaa kutaa kanaaf barbaachisu guutuun hanga yaala qulqulluu uummata bira gahuutti hunda guunne. Kanaaf Oromiyaarraa Hospitaalota dorgoman 10 moo’annee badhaafamne,” jedhan. Hojiilee karaa yaala fayyaa balaa tasaa kanaan hojjetan yoo ibsanis “Hospitaalli Olancitii kun kooridarii Itiyoo-Jabuutii irra jira. Karaa nageenyaatiinis naannoo waldhibdeen daangaa irra jirutti argama. Sababoota kana lamaaniin namoonni baayyeen miidhamanii gara keenya dhufu,” jedhu. Namoota balaa konkolaataatinis ta’e lola irratti miidhamanii dhufaniifis hojiin jalqabaa kaffaltii gaafachuu osoo hin taane lubbuu baraaruu irratti akka xiyyeeffatanis himu. “Jalqaba nama balaa tasaatiin dhufe sun maallaqa haa qabaatus haa dhiisus hojiin nuti hojjennu lubbuu nama sanaa baraaruudha. Isaan booda akkaataan ittiin maallaqa yaalaa sun bakka buufamu kan ilaalamu. Kan humna keenyaa ol ta’e ammoo hamma dandeenyu yaallee gara itti aanutti dafnee ergina,” jedhu Dr. Dajaneen. Hospitaalichi ji’oota 12 darban qofaatti namoota balaa tasaatiin yaalamuuf dhufan 5,000 caalaniif taajaajila kennuus eeran. Daandii Itiyoo-Jabuutii kanarratti balaan konkolaaataa yeroo hedduu waan mudatuuf jecha namootni miidhaman hedduun gara Hospitaalichaa akka dhufaniifii guyyaa tokkotti namoonni balaan konkolaataa irra gahe 40 tahan gaafa tajaajila kennan akka tures ni yaadatu. Hospitaalichi hojjettootaa fi kutaa yaala ariifachiisaa gahaa qabaatulleen yeroo miidhamtoonni lakkoofsaan hedduu tahan si’a tokkoon dhufan hakiimotni Hospitaalichaa hundi kan boqonnaarra jirus ta’e kan hojiirra jiraniif sagalee guddistuun waamicha ittiin taasisan qopheessuus himu. Hospitaala Oolancitii kanatti balaa tasaatiin balaan konkolaataa fi miidhamtoonni lola daangaa sadarkaa tokkoffaa fi lammaffaa kan qabatan yoo ta’u, balaan summii dhuguu ammoo sadarkaa sadaffaa irra jira jedhan Dr Dajaneen. “Naannawa baadiyyaa kanatti namootni mufannaa fi lola xixiqqaaf jecha summii aramaa fi hantuutaafaa dhuganii gara hospitaala kanaa fidamu. Naannoo kanatti summii dhuguun kuni ragaa qabnuun yaalamtoota balaa tasaa keessaa sadarkaa sadaffaa irra jira,” jedhan. Hospitaalli Olancitii kun miilana tajaajila yaala balaa tasaatiin badhaasa argatulleen mooraa hospitaalaa hawwataa gochuu fi tajaajiloota yaala fayyaa istaandardii eegee kennuunis irra deddeebiin badhaafamaa kan turedha. Hospitaalli Olancitii kun Boosatii fi Fantaallee dabalatee hawaaasa miiliyoona walakkaa ta’uuf kan tajaajila kennaa jiru ta’uus himan Daayirektarri Meedikaalaa Hospitaalichaa Dr. Dajanee Qeerransoo.


Itoophiyaan konkolaataa elektirikiin hojjatu beeksisuuf tajaajila geejjiba bilisaa eegalte

Fedhiin biyyoonni tibbana konkolataa elektirikaan hojjatuuf qaban, keessumaa gatiin boba’aa dabaluun walqabatee,  yeroodhaa yerootti dabalaa jira. Itoophiyaanis fayyadama konkolaataa elektirikaa biyyattii dabaluuf tarkaanfiiwwan adda addaa fudhachaa jirti. Kana keessa tokko tajaajilamtoonni konkolaataa kanaa sa'aatiiwwan murtaa'an keessatti geejjiba bilsaa akka argatan gochuu ta'uu Ministeerri Geejiibaa fi Loojistiikii Itoophiyaa beeksiise. Akkasumas Ministerrichi Waxabajjii 13, 2020 irraa kaasuun dhaabbata Giriin Teek Afrikaa (Green Tech Africa) damee Itoophiyaa waliin ta’uun karoora baafate socho'aa jira. Ministeera Geejjibaa fi Lojistikii  Itoophiyaatti Hogganaa kominikeeshinii fi qunnamtii Ummataa, Obbo Taaxxaq Nagaash, karoora wagga 10 ministeerichi baafate keessa tokko konkolaataa elektirikiin hojjatan hawaasatti beeksisuu akka ta’e BBC’tti himan. “Waggaa 10 keessatti yoo xiqqaate atoobisoota anniisaa elektiriin hojjatan 4,800 ta’anii fi konkolaattota manaa kuma100 ol biyya keessa akka seenan gochuudha” jechuun karoora isaanii ibsan Obbo Taaxxaq. Duula humannoo cimsu kanaan Green Tech Africa waliin ta’uun konkolaattota guutummaa guutuun annisaa elektirikiitin hojjetan gara biyyatti galchuu fi wiirtuulee itti konkolaattonni kunneen chaarjii ta’an ykn anniisaa guuttattan 40 hundeessuun  hojjatamu ibsan. Dabalataanis konkolaataa annisaa elektirikiin hojjatan ummataatti beeksisuuf, ji’a tokkoof konkolaattonni kunneen geejjiba Magaalaa Finfinnee keessatti tajaajila bilisaa eegalee akka kennan taasifamu himaniiru. Tajaajilli bilisaa konkolaataawwan kanneeniin ummataaf kennamus Waxabajjii 14 irraa eegaluun ''ganama sa'aatii tokkoo hanga galgala sa'aatii tokkootti Finfinneetti'' akka dhiyaataa jiraachu himan Obbo Taaxaqi. Baatii kana keessatti hojiiwwan konkolaataawwan anniisaa elektiriikiin hojjatan kunneen hangam mijaataa akka ta'aniifi hagam nageenya akka qabu mirkaneessuu akka hojjetamu himaniiru. Ammattis konkolaattonni elektiriin hojjattan 60 tajaajila geejjibaa bilisaa kennuuf qophaa’uu kan himan Obbo Taaxaeqi, isaan keessaa afur minii-baasaasii namoota 13 fe’an ta’uu himaniiru. Akka Obbo Taaxaqi jedhanitti, kanaan dura Dhaabbati Gireen Teek Itoophiyaa keessatti konkolataa elektirikii gabaaf dhiyeessee kan ture yoo ta’u, konkolaatonni elektirikii 200 ta’an biyyattii keessa jiru. Ta’us garuu, “hawaasni konkolaattonni kunnee kan elektirikiin hojjetan ta’uu isaanii odeeffanoo hin qabu ture” jedhu. Duula kanaanis uummatni konkolaatonni kunneen bu’aa buusaa akka jiran taasifuufi gara fulduraattis abbootiin qabeenyaa biroos gara hojii kanaatti akka galan abdachuun ta’uu ibsaniiru. Amma dhaabbileen Gireen Teek Itoophiyaa, Maaratoon mootarsii fi Korreentii Mootarsi kan jedhaman  konkaalottota elektirikii gara Itoophiyaatti galchuu fi suphuu irratti hojjechaa akka jiran anga’aan kun BBC’tti himaniiru. Bu’aalee konkolaataa elektirikii kanaa jedhamuun kanneen eraman keessa tokko faalama qilleensaa hambisuudha. Inni lammataa ammoo baasiin isaa kan konkolaataa boba’aan hojjetuun gadi aanaa ta’uu isaati. Itoophiyaan waggaatti boba’aaf qofa baasii doolara biiliyoona 4 akka baastu kan himan Obbo Taaxaqi, baasiin elektirikiif ba’u kan baasii boba’aatiin bayyee gadaanaa ta’uu mirkanaa'u ibsan. “Boba’aa qofa osoo hin taane wantoonni akka zaayita, suphaa mootaraa fi birootiinis konkolaattonni boba’aa gatiin isaanii akka dabaluuf sababa ni ta’u,” jechuun konkolataan elektirikii irra akka filatamaa ta’u eeraniiru. Itoophiyaa keessatti tajaajilli ibsaa amansiisaan waan hin taaneef konkolaatotta elektirikii irratti shaakkii fi yaaddoo uumuu malu. Obbo Taaxaqi ammoo adda ciccituun tajaajila elektirikii, keessumaa Finfinneetti mudatu hir’isaa dhufuun isaa yaaddoo guddaa akka hin uumne dubbatu. Dabaluunis gara fuulduraatti taajijilli ibsaa hidhaa guddicha Abbayyaa irraa argamus abdii akka qabu eeraniiru. Abbaan qabeenya konkolaataa elektirkii tokko mana jireenyaasaatti chaarjii gochuu akka danda’uu fi tarii  yoo daandirratti baatiriin isaa hir’iseef ammoo wiirtuuleen chaarjii jiran kun tajaajila akka kennan ibsaniiru. Wiirtuulee chaarjii akkanaa lakkoofsa isaanii dabaluuf bulchiinsa Magaalaa Finfinnee waliin mari’achaa jiraachuus Obbo Taaxaq himaniiru.


Atileet Taammiraat Tolaa maaraatooniin shaampiyoonaa addunyaa ta’e

Atileetiin Itoophiyaa Taammiraat Tolaa Shaampiyoonaa Atileetiksii Addunyaa dorgomamaa jiruun maaraatoonii dhiiraan riikardii cabsuun injifate. Atileetiin kuni atileetota kaanirraa 32km irratti adda bahuun sa’aatii 2:05:36’n xumuruun mo’ate. Kana dura fageenyichaan shaampiyoonaarratti abbaa rikardii kan ture atileetii Keeniyaa Abeel Kiruuyiidha. Innis bara 2009’tti ture 2:06:54 kan galmeesse. Taammiraatitti aanee atileetiin Itoophiyaa biraa Moosinnat Garramaw lammaffaa bahuun meetii argate. Atileetiin Belejiyeemiif fiigu Bashiir Abdii sadaffaan xumure. Itoophiyaan yeroo lammaaffaafi walitti aansuun Shaampiyoonaa Atileetiksii Addunyaarratti maaraatooniin 1- 2 bahuun kan injifatte. ‘’Warqii argachuukootiin baay’ee gammadeera,’’ jechuun dorgommii booda BBC’tti hime. ‘’Baay’ee gammadeera. Ummannikoos naaf gammadeera.’’ Kana dura Taammiraat shaampiyoonaa bara 2017 Landan qophaa’erratti  maaraatooniin lammaffaa bahee ture. ‘’Yeroo sanatti teknikiin koo gaarii hin turre. Amma jijjiireera,’’ jechuun hime. Olompikii 2016 Riyoo dorgomameerrattimmoo 10,000m’n nahaasa argateera. Morkattuun Itoophiyaafi atileetiin ishee tokko qoricha si'eessuun dorgommiirraa haqame, Keeniyaan, dorgommii kana irratti medaaliyaa hin arganne. Dorgommii maraatoonii Shaampiyoonaa Atileetiksii Addunyaa 18ffaa kana irratti Atileet Leellisaa Deesisaa, Atileet Mossinnat Garramaw, Atileet Sayifuu Turaafi Taammiraat Tolaa turan Itoophiyaarraa kan hirmaatan. Sayifuun jahaffaan yoo xumuru, Leellisaan 29km irratti dorgommii adda kutee bahe. Leellisaan bara 2019 dorgommii Dohaa qilleensa ho'aa qabdu keessatti dorgomameen shaampiyoonaa addunyaa ture. Mosinnat kana duras shaampiyoonaa 17ffaarratti Leellisaatti aanuun lammaffaa bahuun xumuree ture. Itoophiyaan Shaampiyoonaa Atileetiksii Addunyaa 18ffaa Ameerikaa, Oreeganitti gaggeeffamaa jiruun hanga ammaatti warqee lama argatteetti. Dorgommii dubartootaa fiigicha fageenya meetira 10,000tiin gaafa Sambataa Atileet Lattasanbat Giday daqiiqaa 30.09.94'tiin xumuruun medaaliyaa Warqee Itoophiyaaf argamsiifteetti. Dilbata galgala dorgommii 10,000m dhiiraan dorgomameen garuu atileetonni Itoophiyaa hin milkoofne. Dorgommii kanarratti Salamoon Baaraggaa, Barrihuu Aragaawwiifi Taaddasaa Warquutu hirmaate. Atileetiin Yugaandaafi abbaan rikardii addunyaa Jooshuwaa Cheptegeyi 27:27:43 dhaan xumuruun seenaa kana dura atileetonni Itoophiyaa dalagan galmesseera. Kana dura Hayilee G/Sillaasee, Qananiisaa Baqqalaafi atileetii UK Mohaammad Faarahitu shaampiyoonaa lama walitti aansuun fageenyichaan kan injifatan. Dorgommii kaleessaan Cheptegeetti aanee atileetiin Keeniyaa Sitaanilii Miburuu meetii argate. Atileetiin Yugaandaa biraa Jaakon Kiplimoo nahaasa argate. Morkii cimaa taasisuus, atileet Salamoon Baaraggaa shanaffaan xumure. Salamoon atileetii waggaa darbe Olompikii irratti fageenyichaan warqii takkittii Itoophiyaan argatte kan galmeessisedha.


Motummaan Itoophiyaa lammiileen biyya alaa haala adda addaatiin biyya keessa jiran akka galmaa’an gaafate

Tajaajjilli Lammummaa fi Immigireshinii Riippaablika Dimokraatawa Federalaa Itoophiyaa lammiileen biyya biraa haala adda addaatiin seenuun biyya keessa socha’an akka galmaa’aniif guyyaa murteessuun kaa’e. Haaluma kanaanis lammiileen biyya alaa sanadoota yeroo irra darbee qaban ykn kanneen homaa hin qabne, Finfinnee fi magaaloota naannawashee keessatti argaman hundi ALI Adooleessa 11-25, 2014tti bakkeewwan jedhamaniitti dhiyaachuun akka galmaa’aniif akeekkachiseera. Dhaabatichi ibsa fuula facebook isaarratti Kibxata Adooleessa 12, 2022 baaseen, beeksiisi kunis lammiileen biyya biraa viizaa adda addaatiin Itoophiyaa seenuun yeroon viizaa isaanii darbe, kan hayyamni jireenyaa isaanii irra darbee, kanneen viizaa ta’e hayyama jireenyaa hin qabne akka ilaallatu ibseera. Beeksisni lammiileen biyya alaa Itoophiyaa keessa sochoa’an akka galmaa’aniif bahe kunis, namoota tajaajila baqattootaafi koolu galtummaatiin akka baqataatti galmaa’an ykn kanneen beekkamtii baqatummaa argachuun hayyamaan ykn hayyama malee baqatummaa magaalaatiin Finfinneefi magaaloota naannawa ishee keessatti argaman kan ilaallatu ta’u ibsi kun himeera. Galmeen lammiilee biyya biraa kunis guyyoota jedhaman kanneen keessatti Sanbataafi Dilbata dabalatee yeroo hunda sa’aatii hojiitti kan galameeffamu ta’u dabaluun ibseera. Dhaabbatichi dabalunis lammiilee biyya alaa kunneen guyyoota kaa’aman keessatti yoo hin galmoofne ta’e tarkaanfii seeraa kan fudhatu ta’us cimsee akeekkachiseera. Kanaafuu, sanada eenyummaasaanii agarsiisuu kan akka paaspoortii, hayyama jireenyaa, waraqaa eenyummaa baqatummaa ykn sanada ragaa galmee baqatummaa, sanadoora imalaafi/ykn kanneen wal qabatan kan biraa qabachuun qaamaan dhiyaatanii akka galmaa’aniif gaafateera. Ibsi kun dabalunis iddoowwaniifi magaaloota lammiileen biyya biraa kunneen tajaajila galmee kana itti argachu danda’anis tarreesseera. Haaluma kanaanis kanneen magaalaa Finifinnee keessatti argaman, waajjiiraalee galmee sanadawwan aanaa hundaa fi waajjira damee tajaajila lammummaa fi immigireshinii Piyaassaatti argamutti galmaa’u akka danda’an ibseera. Lammiilee biyya biraa magaaloota godinaalee addaa naannawa Finfinneetti argaman keessa jiraniif ammoo, waajjiraalee galmee ragaalee bu’uura murteessoo magaalaa Dukam, Galaan, Laga Xaafoo, Suluultaa, Buraayyuu, Holotaa, Sabbataa fi Bishooftuutti haa galamaa’an jedha. Akkasumas qaamoolee lammiilee biyya biraa mindeessuun hojjachiisan, kanneen mana saanii kirreeffasaniif ykn kan dahoo kennuufiin jiraachisan hundi, guyyaa kaa’aman keessatti galmaa’u saaniifi ragaa fudhachusaanii akka mirkanneessan gaafatamaniiru. Dhaabbanni Tajaajilichaa kunis lammiilee biyya biraa karaa garaa garaatiin biyya keessa seenanii socha’an galmeessuufi to’achuuf aangoon labsii 354/1995 fi lakkoofsa danbii 114/1997 kunnamuuf kaaseera.


Maatii Itoophiyaa US gara Finfinnee imaluuf turan irraa doolaarri kuma 27 ol fudhatame

Qondaaltonni Gumuruukaa fi Dangaa Ameerikaa maatii Itoophiyaa gara Finfinnee imaluuf turan irraa doolaara kuma 27 ol fudhatan. Dhaabbati Eegumsa Daangaa fi Gumuruukaa biyyattii akka ibsetti, miseensi maatii kunneen Dilbata darbe Adoolessa 10, 2022 maallaqa hamma harkaa qaban waan hin ibsineef doolaara kuma 27 fi 330 ta'uu dhabaniiru. Maatiin miseensa shan qabu kun xiyyaara Daandii Qilleensaa Itoophiyaan gara Finfinnee imaluuf buufata xiyyaaraa idil- addunyaa Daalaas, Waashingtan seenanii ture kan qabaman. Maatiin kun akkuma buufata xiyyaaraa kana ga'aniin hamma doolaara harkaa qabanii akka ibsaniif gaafatamanii turan. Dhalataan Itoophiyaa lammii Ameerikaa ta'an, abbaan maatii kanaa, doolaara 8,000 harkaa qabaachuu qofa ibsanii turan. Akka seera Ameerikaatti maallaqa namoonni gara keessaa seensisanis ta'e gara alaa qabatanii ba'an irratti daangaan hin jiru. Haata'u malee namni tokko doolaara kuma 10 caalaa yookiin maallaqa kanatti shallagamu yoo harkaa qabaate unka dhimma kanaaf qophaa'e irratti guutuun Abbaa Taayitaa Gumuruukaa Ameerikaaf beeksisuu qaba. Dhaabbati eegumsa daangaa fi Gumuruukaa abbaan maatii kanaa jalqaba doolaara 8,000 qofa akka qaban ibsee, booda ammoo ilmasaa hangafaa harkaatti doolaarri 8,000 biraan argame jedhe. Dhaabbati haala kana shakkuun wayita shaanxaa maatii kanaa sakatta'u doolaara kuma 27 fi 330 argeera. ''Dhimma kana deddeebinee dubbanneerra. Imaltoonni maallaqa haga fedhan  qabatanii Ameerikaa keessaa ba'uu yookiin ammoo itti seenuu danda'u. Seerri federaalaa mootummaa Ameerikaa garuu namni tokko doolaara 10,000 ol yoo qabaate beeksisuu akka qabu dirqamsiisa. Kun baayyee salphaadha,'' jedhan naannawa sanatti qindeessaa Gumuruukaa fi Daangaa kan ta'an Daani'eel Eskoobeedoo. Dhumarratti maatiin kun doolaara 8,300 qofti kennameefii gaggeeffaman. Namoonni kunneen yakkaan waan hin himatamneef maqaansaanii hin eeramne.


Itoophiyaan warqee sadiin Shaampiyoonsii Atileetiksii Addunyaa 18ffan lammaffaarra jirti

Shaampiyoonaa Atileetiksii Addunyaa 18ffaa Ameerikaa Oreganitti adeemsifamaa jiruun warqee sadiifi meetii tokko argachuun addunyaa irratti lamaffaarra jirti. Itoophiyaan medaaliyaa ammatti qabduun Ameerikaatti aantee sadarkaa lammataarra jirti. warqee Itoophityaan argatte fiigicha fageenya meetira 10,000 dubartootaa Lattasanbat Giday, maraatoonii dhiirotaan Taammiraat Tolaafi maraatoonii dubartootaa atileet Gotetoom Gabrasillaasee argamsiisaniinidha. Kanneen keessaa fiigicha gufachiisaa 3000m’n seenaa kana dura hin turre kan galmeesse Lammeechaa Girmaa fi dorgomtoonni kaan ni hirmaatu. Dorgommiin biroo Itoophiyaan warqii irraa eegdus ni jiru. Dorgommii 10,000m dhiiraa akka Itoophiyaatti Dilbata halkan sa'aatii shan irraa eegalee dorgomameen atileetonni Itoophiyaa hin milkaa’in hafaniiru. Atileetiin Yugaandaafi abbaan rikardii addunyaa Jooshuwaa Cheptegeyi 27:27:43 dhaan xumuruun seenaa kana dura atileetonni Itoophiyaa dalagan galmesseera. Kana dura Hayilee G/Sillaasee, Qananiisaa Baqqalaafi atileetii UK Mohaammad Faarahitu shaampiyoonaa lama walitti aansuun fageenyichaan kan injifatan. Chepteegeyiin wagga sadii dura shaampiyoonaa atileetiksii Addunyaa Dohaa dorgomameerrattis Yoomiif Qajeelchaa of duuba aansuun injifatee ture. Olompika bara darbe Tookiyootti dorgomameen garuu atileetii Itoophiyaa Salamoon Baaraggaan caalamee warqii dhabe. Amma isa deeffate. Dorgommii kaleessaan Cheptegeetti aanee atileetiin Keeniyaa Sitaanilii Miburuu meetii argate. Atileetiin Yugaandaa biraa Jaakon Kiplimoo nahaasa argate. Morkii cimaa taasisuus, atileet Salamoon Baaraggaa shanaffaan xumure. ‘’Ameerikaatti deebi’anii dhufanii dorgomuun anaaf miira addaa qaba,’’ jechuun Atileetiksii Addunyaaf hime. Bara 2014 dorgommii isaa idil-addunyaa Ameerikaatti isa eegale yaadachiisuun. ‘’Kuni anaaf waan guddaadha. Fiigicha fageenya dheeraa irratti olaantummaakoo itti fufsiisuun barbaada,’’ jechuun hime. Atileetiin Itoophiyaa yeroo xumuraaf Shaampiyoonaa Addunyaa irratti 10,000m warqii injifate Ibraahim Jeeyilaanidha. Kunis waggoota 11 dura bara 2011 ture. Eegasii atileetiin Itoophiyaa fageenya 10,000m'n shaampiyoonaa ta’e hin jiru. Fiigicha 5000m fi 10,000m’n abbaan rikardii addunyaa Chepteegeyiin akkuma Salamoon Baaraggaa fiigichaa 5000m irrattis akka hirmaatu hime. Gulaallii 1,500m dhiiraan gulaallii lammataa adeemsifameen Atileet Saamu’el Tafarraa fiigicha xumuraaf osoo hin darbiin hafeera. Saamu’el Shaampiyoonaa Atileetiksii Mana Keessaa Beelgireeditti barana taasifameen shaampiyoonaa addunyaa ture. Ramaddii lammataa keessaa garuu Atileet Taaddasaa Lammii dorgommii Kibxata boru taasifamuuf darbeera. Shaampiyoonaa 17ffaa Dohaa dorgomameerratti shaampiyoonaa kan turte atileetiin Keeniyaa Ruth Chepngetich ni dorgomti. Atileetonni Itoophiyaa atileetota Keeniyaafi kaanirraa morkiin cimaan isaan eeggata. Dhiirotaan atileetonni Itoophiyaa shaampiyoonaa Dohaattis, Oreganittiis milkaa’aniiru. Fiigichi xumuraa 3000m gufachiisaa dhiiraas ni taasifama. Itoophiyaarraa Lammeechaa Girmaa, Geetinnat Waalefi Haayilamaariyaam Amaara ni hirmaatu. Sadanuu gulaallii darbanii xumuraaf gahan. Lammeechaan shaampiyoonaa bara 2019 Dohaa dorgomameerratti medaaliyaa meetii argatee ture. Eegasii Olompikii Tookiyoo gubbaas waggoota 41 booda fageenyichaan medaaliyaa argamsiisuun biyyaaf seenaa dalage. Fageenyichaan atileetiin Morokoo Olompika Riyootti Lammeechaa dursuun xumure Soufiane El Bakkali fi atileetota Keeniyaa dabalatee morkiin cimaa ni taasifama. Dorgommiin 1500m dubartootaas har’a dorgomama. Atileet Gudaaf Tsaggaay, Firewaynii Hayiluufi Hiruut Mashashaa ni hirmaatu. Sadanuu gulaallii ga'umsaan darbanii xumuraaf gahan. Atileetiin Keeniyaa Feeyiz Kipyegoon Olompika irratti warqii gonfatte morkattuu cimtu warra ta'an keessaati. Abbaan rikardii 1500m mana keessaa Atileet Gudaaf Tsaggaay Olompikii Tookiyootti 5000m dubartootaan medaaliyaa maaldaa [nahaasii] biyyaaf argamsiistee turte. Dorgommiiwwan 1500m dubartootaafi 3000m gufachiisaa dhiiraan akka sa’aatii Itoophiyaatti halkan Wiixataa kan Kibxataaf bari’utti dorgomama. Ameerikaatti garuu Wiixata galgala ta’a. Yeroon Oregan Itoophiyaarraa sa’aatii 10 duubatti hafa. Shaampiyoonaan Atileetiksii Addunyaa 18ffaa gaafa Jimaata darbe eegale. Dorgommii hanga ammaa dorgomameen medaaliyaa argatteen Ameerikaan dursaa jirti. Itoophiyaan Warqii lamaafi meetii tokkoon lammaffaadha. Sadarkaan biyyoonni argatan kan tokkoo hanga sadii bahan qofaan miti. Hanga saddeet xumuruun qabxii argamsiisu qaba. Kanatu walitti ida’amee dorgomii hanga ammaa jiruun Itoophiyaan sadarkaa lammaffaa akka qabattu taasise.


Dararama baqattoota Itoophiyaa buufata baqattootaa Jabuutiitti argamanii

Abrahaam (kan maqaansaa jijjiirame) erga wal waraansa kaabaa Itoophiyaatti umamee baqachuun karaa namoota seeraan ala nama dadabarsaniitiin daandii rakkisaa keessa imaluun Jabuutii seenee waggaa tokkoo ol ta’eera. Itoophiyaa keessa wayita turetti maatiisaa fi ofiisaa hojii daldalaatiin bulchaa kan ture Abrahaam, amma rakkoo cimaa keessatti akka argamu dubbata. Jireenyi baqattummaa rakkisaa ta’usaa tilmaamulleen, haala rakkisaa buufata Hoolhool kan amma Jabuutii keessatti argamu nigaha jedhee hin yaadne ture. Baatii tokkotti nama tokkoof kan kennamu daakuu qamadii kiiloo sadii fi mishingaa kiiloo lama qofa akka ta’e dubbata Yeroo ammaa kanattis buufata baqattootaa Hoolhool keessatti baqattoonni 7000 ol ta’an kan argaman yoo ta’u, isaan keessaayis kanneen gara kuma tokkootti siqan lammiilee Itoophiyaa akka ta’an kanneen kaampicha keessa jiraatanii BBCtti himaniiru. Haalli midhaan mishingaa dheedhii kennamu daaksisuun itti fayyadamuu dandeessisu waan hin jirreef, jiraattota naannnichaa re’ee horsiisanitti haala baayyee rakasa ta’een akka gurguratan dubbatu baqattoonni kunneen. Biyyi xiqqoo gaanfa Afriikaa Jabuutiin ummata gara miiliyoona tokkootti siqu kan qabdu yoo ta’u, baqattoota gara kuma 35 ta’an ammoo buufataalee baqattootaa afur keessatti kessummeessaa jirti. Kaampiin Alii Adii baqattootta walakkaa kan keessummeessuu yoo ta’u, Holhool ammo baqattoota parsantaa 23 ta’an kan qabate kaampii baqattootaa guddicha lammataa Jabuutiitti argamuudha. Akkasumas kaampiiwwan baqattootaa magaalaa Jabuutiifi Maarkaaziitti argamanis jiru. Baqattoonni kaampii Hoolhooliitti argaman akka jedhanitti, rakkoo dhiyeessitii bu’uuraalee qabanii alattis torbanoota sadan darban keessa Jabuutiitti bubbeen waggaan ka’u ‘Kaahaamsiin’ jedhamu mudachuusaatti buufatichi rakkiinaaf saaxilameera. Bubbee hamaan kunis buufataalee laastiikii buufaticha keessatti argaman kukkutee kaasuusaatti jiraattoonni dahoo maleetti habmiisuu dubbatu. Bubbeen barii sa’aatii 10 irraa kaasuun hanga guyyaa walakkaatti dhukkee kaasuun turu kunis, balaa hamaaf isaan saaxilaa jiraachuu dubbatu baqattoonni BBCn dubbise kunneen. Kanaan wal qabtees dahannoowwan kaampicha keessatti argaman walakkaa ol bubbee Kanaan barbadaa’uufi buufataaleen gara 12 ammoo gutummaatti manca’uu suuraadhaan deegaruun ibsaniiru. Bubbeen kunis haala Kanaan itti fufnaan jiraattoota hedduu dahoo malee akka hambisuu malu soda qaban himan. Bubbeeb gammoojjii kunis hanga dhuma Adooleetti kan turu ta’uu raaguun qilleensaa ni mul’isa. Jiraattoonnis obomboolleettiin bubbee kun ka’usaa walqabatee motummaa kaampicha bulchuufi dhaabbiilee miti motummaatti beeksiisuu, haata’u malee hanga ammaatti deebii omaatu akka hin argatiin kaasu. BBCnis dhimma kanarratti Motummoota Gamtoomaniitti Dhaabbata Baqattoota Gaanfa Afriikaa fi Haroowwan gurguddaatti dubbii himaa kan ta’an Feeyiiz Kaasiinaan dubbiseera. Keessattuu rakkoo gama dhiyeesitii gama nyaataatiin jiru irratti sababii dabala gatii boba’aafi waraana sadarkaa addunyaatti mudateen wal qabate rakkoo umameen baqattootaaf nyaata gahaa dhiyeessuu akka rakkatan kaasan. ‘‘Kan biraa dhaabbata keessa hanqinni maallaqaa mudateera. Bara kanattis baqattota biyyatii keessatti argamaniif tajaajila kennuuf maallaqa nu barbaachisu keessaa aragachu kan dandeenye parantaa 27 qofaadha. Ammas deeggartoonni gargaarsa walitti fufiinsaan akka nuuf kennaniif waamicha taasifna’’ jechuun BBCtti himan. Haata’u malee dhaabbatichi dhimma baqattoonni baayyee yaaddeessaadha jedhan irratti deebii kennu irraa of qusateera. Buufati fayyaa Hoolhool keessatti argamu qoricha, tajaajila laaboraatoorii fi hakiimoota hin qabu, HIV fi Koronaavaayirasii irraa kan hafe qorannoo malee hojjechuun akka hin danda’amne baqattoonni ni himu. Buufata fayyaa mooraa baqattootaa irraa kiilomeetira 40 fagaatee argamutti riifariin akka barreeffamuu fi achi deemuuf ammo tajaajilli geejjibaa waan hin jirreef rakkoo fayyaaf saaxilamaa jiraachuu baqattoonni himu. Ambuulaansiin namoota akkaan dhibamanii koomaa keessa seenan deddeebisuuf ramadamte yeroo isheen achitti argamturra kan ishen hin argamnetu heddummaata jedhu baqattoonni. ‘’Kana keessa baanee wayita deemnus qoricha kiisa keenyaa baafnee akka bitannutu nutti himama. Baqataan maallaqa waan hin qabneef osoo dhukkubuu deebi’ee ciisa,’’ jechuun haala jiru ibsa Abrahaan. ‘’Hoolhool irraa dhiyeenyarratti kan argamtu gara Alseebeeh geejjibni hin jiru. Deemuun akka hin danda’amne osoo beekanii riifarii barreessun mataansaa hiika hin qabu,’’ jedha Abrahaan. Konkolaataa jimaa feetu kan guyyaatti yeroo tokko dhuftu kadhachuun namoonni ittiin imalanii wal’aansa argachuuf yaalanis jiru. Mooraa keessa bishaan ga’aan akka hin jirree fi taankariin bishaanii jirus ji’oota shaman darbaniif guyyaa saditti yeroo tokko qofa guutamee akka cufamaa ture himan. Sababa Kanaan namni torbanitti guyyaa tokko qofa bishaan argata jedhan baqattoonni kunneen. Haala kana keessatti kanneen humna qaban miillaan sa’atii sadi deemuun bakka burqaan bishaanii jiru barbaadanii waraabbatu jedhan. Kunimmoo dhibeewwan daddarboof akka isaan saaxilaa jiru himan. Baqattoonni rakkoo walirratti heddummaate akkanaa keessa jiran hedduunsaanii gara biyyoota arabaatti imaluuf kanneen Oromiyaa fi Tigraay irraa baqataniidha. Dhiheenya kana baqattoonni haala Kanaan biyyaa ba’an osoo gara Yaman imalaa jiranii namoonni sadi karatati du’uu BBCn raga eenyummaasaanii mul’isu waliin agarsiiseera. Dhaabbati Biyyoota Gamtoomanii mooraan baqattootaa deeggarsa barbaachisaa argachuun lubbuun baqattootaa akka baraaramuuf, Sagantaa Nyaataa Addunyaa fi dhaabbilee gargaarsa namoomaa kaan irraa maallaqi akka gadhiifamuuf waliin hojjechaa akka jiru ibseera.


Magaalaa Gambeelaatti daangaan sa’aatii kaa’ame

Naanoo Gambeelaa, magaalaa guddoo keessatti daangaan sa’aatii kaa’amu motummaan naannichaa beeksiise. Naannichi akka beeksiiseetti, daangaa sa’aatii kana kaa’un kan barbaachise haala naannoo Gambeelaa keessatti argamuun wal qabatee ‘‘sochiiwwan seeraan alaa to’achuuf’’ ta’u ibsa waajjirri dhimmoota kominikeeshinii motummaa naannichaa baasee ibseera. Baatii tokkoon dura, jechuunis ALI Waxabajjii 07, 2014tti, hidhattoonni Waraana Bilisummaa Oromoo kan motmmaan shororkeessaa jedhuuniifi hidhattoonni Adda Bilisummaa Gambeellaa magaalattii irratti haleellaa raawwachuun, sa’aatiiwwan muraasaaf kutaalee magaalatti muraasa to’achun isaanii ni yaadatama. Yeroo sanattis tarkaanfii humnootiin nageenyaa naannichaa fudhataniin hidhattoota magaalaa keessaa baasuun kan danda’an yoo ta’u, haleellichaan walqabates namoonni baayyeen ajjeeffamunsaanii himamee ture. Haleellaa kana hordofunis rakkina nageenyaa naannichatti tibba sana umamee to’achuuf karaa pirezidaantii naannichaatiin daangaan sochii halkanii kaa’amulleen, to’annoon cimaa akka hin turre ittigaafatamaan waajjira komunikeshiinii naannichaa Obbo Ugatuu Adiingi himaniiru. Haleellaa hidhattoonni magaalaa guddoo naannichaa irratti raawwataniin booda, Kamisa Adooleessa 14, 2022 irraa kaasee hojiirra kan oolu daangaa sa’aatii cimaan kaa’amu ibseera. Kana hordofunis magaalaa Gambeelaa keessa galgala sa’aatii 2 irraa kaasee hanga barii sa’aatii 11:30tti keessa ambulaansiiwwanii fi konkolaataawwan humnootii nageenyaa malee, sochiin namootaafi konkolaataa kamuu dhorkameera. \nDaangaa sa’aatii magaalaa Gambeelaatti kaa’ame kunis hanga yoom akka turu kan jedhamee hin jiru.\nIttigaafatamaan waajjira Komunikeeshinii akka jedhaniitti, haalli ammaan tana naannicha keessa jiru nagaa ta’u ibsanii, humnootiin nageenyaa naannichaas eegumsa cimaa taasisaa jiraachu dubbatan.\nTorbana darbe keessa ALI Adooleessa 1, 2014 irraa kaasee naannoon ollaa Gambeelaa Beenshaangul Gumuzis magaalaa guddoo ishee Asoosaatti daangaa sa’aatii kaa’un ni yaadatama. \nDaangaan sa’aatii Beenishaangul Gumuzitti kaa’ame ammo namoota lafoo deemaniifi konkolaataadhaaf sa’aatii garaa garaatu kaa’ame. Haaluma kanaanis konkoolaataan galgala sa’aatii 2 hanga barii 12tti akkasumas namoonni lafoo deeman ammo galgala sa’aatii 3 hanga barii 12tti socha’u hin danda’an.


Sodaan balaa beelaa Tigraayitti uumamuu malu hanqifamuu UN hime

Waraana Kaaba Itoophiyaatiin rakkoon beelaa sodaatamee ture, amma garuu yaaddoon sun akka hin jirre Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti Sagantaan Nyaataa Addunyaa beeksise. Jaarmiyaan kun lammiilee naannoo Tigraayitti argaman miiliyoona tokko caalaniin gargaarsa namoomaa ga'uu erga danda'ee booda kana ibse. Waraana ji'oota digdama lakkoofsise kanaan namoonni naannicha keessatti argaman miiliyoonaan lakkaa'aman beelaaf saaxilaman jechuun UN dabalatee dhaabbileen gargaarsa namoomaa idil-addunyaa ibsaa turaniiru. Sagantaa Nyaataa Addunyaatti hoogganaan damee Itoophiyaa Edriyaan Vaandaakinaab Jimaata- Adoolessa 15,2022 BBCtti akka himanitti, dhaabbatisaanii gargaarsa namoomaa qaqqabsiisuu waan danda'eef, ''beelli ni mudata jedhamee ture sodaa ta'uun hafeera,'' jedhan. ''Kana jechuun garuu haalli jiru akkanaan itti fufa jennee mirkaneessuu miti,'' jedhan. Haalli amma jiru akka itti fufuuf gargaarsa namoomaaf jecha waliigalteen dhukaasa dhaabuu labsame cimee itti fufuu qaba jedhan. Hoogganaan kun akka jedhanitti namoota miiliyoona 2.1 gargaaruuf karoorfamee namoonni miiliyoona 1.1 ta'an qofti gargaaraman. Bitootessa darbe erga mootummaa fi TPLF gargaarsa namoomaaf jecha dhukaasa dhaabuurratti waliigalanii as haalli dhiyeessii gargaarsa namoomaa kan duraarra fooyya'eera. Akka Aab Edriyaan Vaandaakinaab jedhanitti erga waliigaltee kanaatii jaarmiyaansaanii fi kaanis karaa ulaa Samaraa-Maqalee konkolaattonni gargaarsa namoomaa fe'atan kuma 4 ta'an Maqalee seenananiiru. ''Oduun gaarii fi badaa hedduun turaniiru. Wanti gaariin, gargaarsa namoomaaf jecha waliigalteen dhukaasa dhaabuu hojiirra oolaa jira,'' kan jedhan qondaalli kun, kunis jaarmiyaan isaanii gargaarsa midhaan nyaataa fi meeshaalee kaan akka namoota rakkatan biraan ga'aniif kan isaan gargaare ta'uu ibsan. Haalli nageenyaa fi tasgabbii, rakkoon fandii dabalataa fi hanqinni dhiyeessii boba'aa garuu dhiyeessii meeshaalee gargaarsaa irratti ammallee yaaddoo ta'aniiru jedhan hoogganaan kun. Waraanni kaaba biyyattii ji'oota 20'f ture rakkoo namoomaa bal'aa uumeera jedhaniiru. Ammas taanaan bakka waraanichi miidhaa itti uume naannolee Tigraay, Amaaraa fi Affaar keessatti ulaawwan gargaarsa hedduun dabalataan barbaachisu jedhan. Dabalataan dhaabbileen gargaarsaa dhiyeessiiwwan bu'uuraa jedhamanillee namoota rakkatan biraan ga'uuf deeggarsa maallaqaa akka barbaadan dubbatan. ''Maallaqa dabalataa barbaadna. Maallaqa harkaa qabnu fixaa jirra. Sochiin hawaas-diinagdee fi tajaajilaawwan uummataa kaan akka eegalan feena,'' jedhan. Erga waraanni kun eegalee namoonni waan harkaa qaban duguuganii fayyadamaniiru kaan ammoo muraasa of harkaa qaban obbaasaa jiru jedhan Aab Endiriyaan. Deeggarsa dabalataa dhiyeessuuf ulaawwan dabalataa kan banaman yoo hin taane, maallaqi dabalataa yoo hin ramadamne, akkasumas tajaajilaawwan bu'uuraa yoo hin eegalamiin jijjiirama fidne itti fufsiisuu hin dandeenyu jedhan. Xaxaawwan turan haga tokko furamaa jiru kan jedhan hoogganaan kun, erga waliigalteen dhukaasa dhaabuu labsamee as iddoowwan yaaddoon nageenyaa jiru tokko tokko irraan kan hafe, gargaarsa namoomaaf kenninu irratti dhorkaan nurra kaa'ame hin jiru jedhan. Tigraay fi naannawashee irra jireessaan to'atee kan ture waraanni mootummaa federaalaa fi michuuwwan isaa ALI bara 2013 gadhiisee erga ba'ee booda tajaajilli telekoom, ibsaa fi baankii adda citee jira. Hoogganaan Sagantaa Nyaataa Addunyaa damee Itoophiyaa Endiriyaan Vaandaakinaab dhiyeessii gargaarsa namoomaa naannoo Tigraay gufuun inni ijoon kan biraan hanqina boba'aa ta'u himan. Guutuu biyyaatti hanqinni boba'aa akka mudatu kan dubbatan qondaalli kun, naannoo Tigraayitti boba'aan dhibuun deeggarsi namoomaa akka lammiilee rakkatan bira hin geenye godheera jedhan. ''Akka biyyaatti dhiyeessiin boba'aa fooyyee qaba,'' kan jedhan hoogganaan kun,  boba'aa liitira miiliyoona 2 ji'aan Tigraay galuu qabu akkamiin milkeessuun akka danda'amurratti mootummaa waliin mari'ataa jiraachuu himan. Sagantaan Nyaataa Addunyaa Tigraay irratti dabalataan naannolee Amaaraa fi Affaar keessatti namoota rakkatan hedduu gargaareera jedhe. Naannoo Tigraay keessatti eegalee gara naannolee ollaa Amaaraa fi Affaaritti kan babal'ate waraanni wal waliinii kaaba Itoophiyaa, rakkoo namoomaa fi mancaatii qabeenyaaf sababa ta'eera. UN naannolee sadan keessatti namoonni miiliyoona sagal ta'an deeggarsa namoomaa kan barbaadan ta'uu ibsee ture. Waraanni waliinii kun dhiittaa mirga namoomaa akkaan cimaa ta'eef lammiilee saaxileera. Biyya ollaa kan taate Ertiraa dabalatee humni addaa naannolee Itoophiyaa keessa jiranii raayyaa ittisaa cinaa hiriiruun humnooti Tigraay lolaa turan. Qaamoleen waraana keessatti hirmaatan hunduu lammiilee nagaarratti yakka ajjeechaa, dararaa, hidhaa fi miidhaa saalaa raawwataniif gaafatamoo ta'uu jaarmiyaaleen mirga dhala namaaf falman gabaasa isaanii keessatti eeraniiru.


Pirezidant Baayidan fi al-Sisiin waa’ee hidha Abbayyaa mari’achuun isaanii dhagahame

Pirezidantiin Ameerikaa Joo Baayidaniifi Pirezidantiin Masrii Abdulfattaah al-Sisii guyyaa Sambataa Sa’udii Arabiyaa keessatti wal arguun dhimmoota naannawaafi idil-addunyaa mari’achuun isaanii ibsame. Yeroo kanatti ture dhimma hidha Laga Abbayyaa Itoophiyaan ijaaraa jirtuurrattis mari’achuun isaanii kan dhagahame. Tibbana Pirezidant Baayidan biyyoota Giddugala Bahaatti daawwannaa taasisaa jiru. Imala isaanii Israa’el irraa eegalanii gara Sa’udii Arabiyaa imalaniiru. Marii biyyoota Arabaa Sa’udii Arabiyaatti taasifame biratti ture al-Sisii waliin kan mari’atan. Marii hogganoota lamaan booda waajjirri pirezidantii US fi kan Masrii ibsa baasaniin, hoogganoonni lamaan dhimmoota waloorratti mari’achuu ibsan. Dhimmoota mari’atan keessaa hidhi laga Abbayyaa Itoophiyaan ijaaraa jirtu tokkodha. Akka waajjirri isaanii ibsetti, Pirezidant Sisiin dhimma hidha kana ilaalchisuun Masriin karaa wabii mirkaneessuun ''waliigaltee seeraarra akka gahamu'' ejjennoo qabdu Baayidaniif himaniiru. Pirezidant Baayidaniis Ameerikaan wabii bishaanii Masrii akka deeggartu himan. Dabaluunis, furmaatni gama dippilomasii nagaafi badhaadhina naannichaaf gumaachu, akkasumas faayidaa hunda kabachiisuurra akka gahamu akka fedhan ibsi Waayit Haawus eera. Ibsi waajjira pirezidantii US irraa bahe, hoogganoonni lamaan Fulbaana waggaa darbe ''ibsa pirezidantii mana maree nageenyaa UN’n irratti akka eerameefi bu’uura seera idil-addunyaan'' osoo hin turiin waliigalteerra gahuun barbaachisaa ta’u himaniiru. Joo Baayidan gara aangootti erga dhufanii sarbama mirga namoomaa Masrii keessa jiruun walqabatee hariiroon biyyoota lamaanii qabbanaa’ee ture. Ameerikaan bara bulchiinsa Donaald Tiraamp dabalatee waldhibdee Itoophiyaa, Sudaaniifi Masrii gidduu dhalate jaasrummaan furuuf carraaqaa turte. Fedhii Masriin taajjabaa akka ta’an kan filataman US fi Baankiin Addunyaa, Masriif caalsisaniiru akkasumas Itoophiyaarratti dhiibbaa uumaniiru jechuun Itoophiyaan komachuun marii kana keessaa baatee turte. Hidhi Itoophiyaan laga dheerinaan guddicha ta’e Abbayyaaratti ijaaraa jirtuun xumuramuuf jira. Gaafa xumurame pirojektiiwwan madda elektirikii Afrikaa keessa jiran keessaa tokkoffaa ni ta’a. Masriifi Sudaan osoo waliigalteen hin taasifamiin bishaan guutamuu hin qabu jedhanis, Itoophiyaan marsaa lamaaf bishaan guutteetti. Baranas kan sadaffaaf qophaa’uu himte. Tarbaayinoota 13 hidhi Abbayyaa qabu keessaa Guraandhala darbe tarbaayiniin tokko elektirikii maddisiisuu eegaluu Itoophiyaan ibsiteetti. Hidhi kuni gaafa xumurame meggaa waatii 5000 ol maddisiisuu danda’a jedhameera.


'Waggaa sadiif guyyaan halkan natti ta'ee ture, amma qaroon ijakoo naaf banameera'

Oggeesoti fayyaa Hospitaala Yunivarsitii Wallagaa ogummaa isaaniitiin hawaasa tajaajiluuf duula wal’aansa ijaa bilisaan kennaa jiru. Duula kanaan yeroo jalqabaaf tajaajila kan kennan waggaa tokko dura magaalaa Naqamtee keessatti ture. Yeroo sanatti namoota 100 ol ta’aniif wal’aansa ijaa adda addaa kan kennan yoo ta’u, isaan keessaa namoota 47 ta’aniif ammoo wal’aansa baqaqsanii yaaluu ijaa kennuu isaanii gartuu duula kanaa kan gaggeessan ogeessi fayyaa ijaa Dr Sinboonaa Galataa BBC’tti himaniiru. Namoota tajaajila kana argachuun kanneen fooyya'an keessaa Aadde Geexee Guddataa tokko. Maanguddoon ganna 65 Aadde Geexee Guddataa gara waggaa sadiif qaroo ijasaanii dhabanii rakkachaa akka turan BBC’tti himaniiru. “Tirachaan gadi ba’a, tirachaan ol gala, ijoolleetu na harkiseen deema ture. Guyyaan halkan natti ta’ee ture,” jedhu. Waggootii sadii dura erga tasa kufanii booda iji isaanii arguu akka dhaabe kan himan Aadde Geexeen, utuu gargaarsa hin argatin turanii, amma karaa intala oboleessa isaaniin dhagahuun wal’aansa kana argachuu danda’u isaanii BBC’tti himaniiru. Erga wal’aansi baqaqsanii yaaluu ijaa taasifameef booda amma sirritti argaa akka jiran himuun , “amma gammadeen ililche” jechuun qaroon isaanii deebi’uutti miira itti dhaga’ame ibsaniiru. “Amma namni na harkisu hin barbaadu, ofumaanan gadi ba’a.” Dr Sinboonaan duula kana gaggeessuuf maal akka isaan kakaaseen yoo himan, “Oggeessi fayyaa oggummaa ija baqaqsanii hodhuu qabu baayyeen naannoo kanarra jiru. Fakkeenyaaf Hospitaalli Waliigalaa Shaambuu wal’aansa ijaa hin qaban. Uummanni hedduun ammoo rakkoo qaroo ijaan rakkachaa akka jiran ni beekna. Kanaaf jecha karoorsinee achirratti hojechuuf kan murteessine,” jedhan. Gartuun duula kana irratti hirmaatan hundi hojjettoota Hospitaala Yunivarsitii Wallaggaa yoo ta’an, Dr Sinboonaa, ogeessaa wal’aansa baqaqsanii yaaluu ijaa ta’an dabalatee ogeessota fayyaa saddeet of keessatti qabata. Dabaluunis “kana hundaaf maallaqaan kan nu gargaare ammoo Yunivarsitii Wallaggaadha,” jedhaniiru. Marsaa lammafaa duula kanaan Waxabbajjii 27 hanga Adoolessa 2’tti magaalaa Shaambuutti imaluun wal’aansa ijaa namoota 1,152’f kennuu isaanii Dr Sinboonaan ibsaniiru. Kanneen keessaa dhiiroonni 618 yoo ta’an, dubartoonni ammoo 534 jedhu. “Kan wal’aansa baqaqsanii yaaluu hojjenne namoota 112'f. Isaan kun namoota  moora ijaa qabanii fi kanneen libsaan ija isaanii gara keessaatti galagalee isaan quuqudha,” jedhu Dr Sinboonaan. “Isaan keessa namoonni torba ta’an guutummaa guutuutti qaroon isaani badee, deggarsa namaan kan deeman turani.” Dabaluunis namoota wal’aansaaf galmaa’an keessaa kanneen ilaalamanii, qorichaan, fuullee ijaa (kishaafa) ajajameefii fi kanneen homaa dhibee akka qabne baramee gorsa qofaan gaggeeffaman jiraachuu ibsaniiru. Marsaa duula wal’aansa ijaa itti aanuun yoo haalli nageenyaa eeyyameef gara Aanaa Giddaatti imaluuf karoora akka qaban himaniiru. Duula kanaan magaalota Godina Wallagaa Bahaa keessa jiran hedduu bira ga’uuf karoorfatanii kan turan ta’us, sababa rakkoo nageenyaatiin hundi hin milkaa’in akka hafe Dr Sinboonaan ni himu. Namoota Shaambuutti wal’aansaaf galmaa’an keessa hedduun isaani kan dhibee kaatiraakti ykn mooraa ijaa sadarkaa adda addaarra jiru qaban akka turan Dr Sinboonaan ni himu. Itti aansuun ammo dhibamtoota qaroo dhiyoo fi qaroo fagoo hedduun akka turanii fi kanneen dhibee Gilaakoomaa fi Tiraakooma akka turan himaniiru. Kaatiraaktiin dhibee sababoota adda addaan mooraan ija haguuguun qaroo balleessu danda’u akka uumamu taasisu akka ta’e Dr Sinboonaan ni himu. “Dhukkubni kaatiraakti yoo iji rukutame, yoo infekshiniin ijaa jiraate moora uummachuu danda’a. Baayyinaan garuu namoota uumuriin isaanii dollumaa yemmuu deeman dhibee kanaaf ni saaxilamu danda’u,” jedhu. Oggeessi fayyaa ijaa kun akka jedhanitti dhibeen kaatiraaktii wal’aansa baqaqsanii yaaluun qofa malee, “qorichaan waan yaalamee fayyu miti.” Waal’aansa  kanaan “moorichi keessaa miiccamee, leensiin namtolchee keessa galchama. Yoo rakkoon dabalataa narvii ijaa irra hin jiru ta’e, iji nama Sanaa akkuma duriitti arguu ni danda’a,” jedhu. Namootni dhibee tiraakomaa qaban dabalataan dhibee gilaakomaan iji isaanii hubamee yoo jiraate, sadarkaa dhibeen gilaakomaa kun irra jiru iratti hundaa’uun wal’aansi mooraa kaasu kun milkaa’uu fi dhiisuu akka danda’a Dr Sinbonaan ibsaniiru. Dhibeen gilaakomaa gosa lama, inni jalqabaa ‘primary open angle glaucoma’ jedhamu kan namoota umuriin isaanii ganna 40 ol kan miidhu yoo ta’u inni lammaffaa ‘congenital glaucoma’ jedhamu ammo dhaalotaan uumamuun daa’imman irratti kan mul’atu akka ta’e ogeessi fayyaa kun ni himu. Dhibeewwan ijaa lamaanuu – Gilaakomaa fi Kaatiraaktiin – hedduminaan  namoota umuriin dulloomaa jiran irratti kan mul’atan ta’us, umurii kamirrattiyyuu mul’achuu akka danda’an Dr Sinboonaan ibsaniiru. Dr Sinboonaa akka ibsanitti ija keenyaf qofa osoo hin taane fayyuummaa qaama keenyaa guutuu eeguuf wanti jalqabaa barbaachisaan nyaata madaalamaa soorachuudha. Namoonni hojii humnaa, kan akka hojii mukaa fi sibilaa irratti hojjetan ija isaani akka hin rukutamneef, kishafee hojii (goggle) fayyadamuu akka qaban ni himu. Sababiin isaas “iji keenya yoo rukutame rakkoon ijaa baayyee itti fufee dhufuu danda’a. Fakkeenyaaf moori fi gilaakomaan uumamuu danda’a. Darbeeyyu kallattiimaan qaroo isaanii dhabuu danda’u,” waan ta’eef of eeeggannoo gochuun barbaachisaa akka ta’e Dr Sinboonaan ibsaniiru. Dhuma irratti Dr Sinboonaan gorsa kennaniin namni kamuu iji isaa yoo dhukkubsate, callisanii ofiratti ilaalurra hatattamaan gara mana yaalaa deemuun barbaachisaa akka ta’e ibsaniiru.


Bulchiinsa Sudaan Itoophiyaa daangessitutti walitti bu'iinsi namoota  60 galaafate

Ministeerri Fayyaa Sudaan waldhibdee abbummaa lafaarratti Kibba biyyattii dhalateen lakkoofsi namoota lubbuu dhabanii 60 gahuu beeksise. Aangawoonni Sudaan bulchiinsa Biluu Naayil jedhamu keessa waldhibdee gosoota gidduutti dhalateen erga namoonni hedduu ajjeefaman booda uggura imala galgalaa kaa'aniiru. Akkasumas waraanni biyyatti haala jiru tasgabbeessuuf bakkasitti sosso’eera. Bulchiinsi kuni gama Kibba Bahaa Sudaan, Itoophiyaa ni daangessa. Gabaasaaleen gaafa Sambataa bahan lakkoofsi namoota ajjeefaman 31 jedhanis, eegasii lakkoofsi namoota lubbuu dhaban dabaleera. Kanneen miidhaman baay'ee akka ta'an ibsame. Hospitaalonnis hanqinni dhiigaa isaan mudachuu hordofee gargaarsa gaafataniiru. Gosoota Bartiifi Hawusaa jedhaman gidduu walitti bu’iinsi jalqaba torban darbe uumame. Sudaanitti bakka bu’aan addaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii (UN) hawaasi naannichaa akka dubbii qabbaneessu gaafataniiru. Humnoonni nageenyaa biyyattii gidduu seenanii haala ture tasgabbeessuu isaanii dura bakka hedduutti babal’achuu ibsi bulchiinsa Biluu Naayil agarsiisa. Dabaluunis, namoota du’an alatti namoonni 39 yeroo madaa’an suqiiwwan 16 immoo barbadaa’uu xumura torban darbe ibsamee ture. Kana boodas magaalota Daamaaziiniifi Rosaayirasitti daangaan sochii galgalaa kaa’ameera. Akka jiraattonni Rooyitarsitti himanitti garuu, walitti bu’iinsi gosaa kuni gaafa Sambataallee bakkeewwan bulchinsichaa kaanitti babal’ateera. Waldaan Doktaroota Sudaan taate mudate irratti ibsa baasen, namoonni miidhaan irra gahe hospitaalota Daamaaziniifi Rosaayirasitti gaafa Sambataallee dhufuu hime. Akkasumas, hospitaalonni meeshaalee wal’aansaa gahaa waan hin qabneef ministeerri fayyaa biyyattii deeggarsa akka dhiheessuufi namoota miidhaman xiyyaaraan bakka biraa akka geessan gaafateera. Ganna lamaan dura gareewwan finciltootaa gidduutti waliigalteen biyyaalessaa mallattaa’us, naannoo qarqara galaanaa bahaa fi Lixa Daarfur dabalatee, bulchiinsota Sudaan hedduu keessatti walitti bu’insi walfakkaataa tahan uumamaa turaniiru. Gareeleen morkattootaa xixiqqoodha jedhaman waliigaltee kana mallatteessanis, Kordofaan Kibbaafi bulchiinsa Biluu Naayil keessatti kan socho’u gareen finciltootaa Sochii Bilisummaa Ummata Sudaan Kaabaa jedhamu hin mallatteessine. Walitti bu’insa lubbuu hedduu gaaga’e kanaaf sababa kan tahe, gosoota bulchiinsa Biluu Naayil keessatti argaman Hawusaa fi Bartii gidduutti, abbummaa lafaatiin hokkora kaheen tahuu AFPn gabaaseera. Humnoonni siyaasaa Sudaan keessaa bulchiinsa kanatti walitti bu’insi dhaabbatee, nageenyi akka bu’u kan gaafachaa jiran yogguu tahu, bulchiinsi waraanaa Jeneraal al-Burhaanin hoogganamu garuu dhimma kanarratti haga ammaa ifatti hin dubbanne. Ji'ootaan dura bulchiinsa cehumsaa waraanaa irratti yaaliin fonqolchaa erga gaggeeffame booda, biyyattiitti qaawwi eegumsa nageenyaa mudateera jedha AFPn. Kanumaanis sababa abbummaa lafaa, horii fi marraa-bisaanin walitti bu'insi hamaan gosoota akka akkaa gidduutti babal'achaa dhufuu eera. Humni waraanaa Jeneraal Abdul Fattaah al-Burhaanin durfamu, fonqolcha mootummaan bulchiinsa cehumsaarraa aangoo erga harkaa fudhatee duuba, ji'oota saddeet darbanitti mormii addaan hin cinne keessummeessaa jira.