Somaliyaa: Biyya sagalee ummata malee filannoon itti gaggeeffamu

Daandiiwwan Moqaadishoo biilboordiiwwan gurguddaa kaadhimamtoota pirezidaantummaa Somaaliyaatiin faayamaniiru. Namoonni wayita tiraafika daandii rakkisaa magaalatiin dhaabsiifamaniitti, poostariiwwan filannoo baayyee ni ilaalu. Garuu ammoo filachuuf sagalee kan kennu ummataa miti. Kunis sababii Somaaliyaan sirna siyaasaa walxaxaafi al kallattii ta'eetti fayyadamtuufidha. Kanaafuu paartileen siyaasaa filannichaaf hin dorgaman. Yookaanis kenninsi sagalee nama dhunfaa hin raawwatamu. Bakkasaa miseensoonni mana marii 275 bakka bu'oota jaarsoolii gosaa fi miseensoota waldaalee siiviilitii kanneen qondaaltota bulchiinsa naannooleetiin filatamaniin bakka buufamu. Akkasumas miseensoonni mana maree federeshinii 54, seeneetii, bakka bu'oonni naannoolee Somaaliiyaa shanis jiru. Isaan boodas  miseensonni mana maree lamaanuu pirezidaantii biyya ummata miiliyoona 16.3 hogganuuf sagalee kennu ykn filatu. Somaaliyaan filannoo Pirezidaantii yeroo dheeraaf harkifataa ture Caamsaa 15 gaggeessuuf jirti. Kun ammoo yeroo silaa itti gaggeefamuu qabaatu irraa waggaa tokkoon booda barfate jechuudha. Mohaamad Abdullaahi Mohaammad kan Faarmaajoo jedhamuun beekamu dabalatee, galmeen kaadhimamtoota 39 kan filannoo pirezidaantummaatiif dorgamanii ifa ta'eera. Kunis erga bulchiinsi soshaalistii Si'aad Baarreen hogganamu bara 1991tti kufeen booda kaadhimamtoota pirezidaantiif dorgoman isa olaanaadha. Dorgomtoota keessa pirezidaantii duraanii Shaariif Sheek Ahimad fi Ministirri Mummee duraanii Haasan Sheek Mohaammad Ali Kheyre ni argamu. Akkasumas Faawziyaa Yusuuf Adaam, dorgomtuun dubartii kanaan dura akka ittaantu MM fi Ministira Dhimma Alaatti tajaajilte turte ni argamti. Pirezidaantii Bulchiinsa ammaa, Puntiland kan wallakkaan walabaa Sa'iid Abdullaah Deeniis dorgomichatti makamaniiru. Pirezidaantiichi yeroo waggoota afuriitiif kan biyyatii bulchi yoo ta'u, yoo barbaadee deebii'ee filatamuf dorgomu ni danda'a. Haata'u malee, erga sirni filannoo alkallattii kun bara 2000tti hojiirra oolfamee kaasee pirezidaantiin irra deebiin filatame kamuu hin jiru. Namni dhuunfaan bahee sagalee kennuu dhabuun isaa Somaaliyaa keessatti aangoo gosti qabu agariisa. Gosatu dugugguruu hawaasaa cimaa ijaara. Kana jechuunis sirni dimokraasii warra lixaa biyyattii keessatti hundee gadi hin fageeffanne. Isaanis bakka qullaa sababa dhabamuu mootummaan mudates ni guutu. Somaaliyaan erga bara 1991 as mootummaa jabaa hojiirra ture tokko hin horanne. Gosawwan Somaaliyaa jidduu wal dhabdee cimaan waan jiruuf, sirnichi qooddachu aangoo irratti bu'uureeffata. Kanaanis gosoonni gurguddoon afur teessuma miseensota paarlaamaa wal qixa ta'e qabaatu. Gosootni kaan ammoo bakka tokkotti walitti qabamuun lakkoofsa wallakkaan kennamaaf. Kunis gosootni Somaaliyaa bakka bu'oota siyaasaa mootii hundeessan taasisa. Erga manneen maree lamaaniif filannoon gaggeeffameen booda miseensoonni mana maree 300 ta'an kakuu raawwataniiru. Filannichis malaamaltummaa olaanaa, aangootti haala malee fayyadamuufi dambiiwwan filannoo cabsuu hedduun mudateera. Darbee darbee ammoo bakka bu'oota bitachuuf doollaarri miiliyoonni baasii taasifameera. Haata'u malee, biyyattiin dhaabbata malaamaltummaa irratti qabsaa'u danda'u hin qabdu. Kaataar taatee siyaasaa keessatti gahee olaanaa baahaa jirti. Xinxaltoonnis duula filannoo bara 2017tti pirezidaanti ammaa Faarmaajoo maallaqaan akka deegarteefi bulchiinsa isaa keessatti harka akka qabdu amanu. Barri aangoo Faarmaajoo Guraandhala 2021tti xumurame. Haata'u malee sababii waliigaltee dhabu siyaasaatiin hanga ammaatti aangoorra ture. Bakka bu'oota dhabuun filannoo miseensoota paarlaamaa tursisee, kun ammoo pirezidaantichifi miseensonni mana maree hojii malee akka turan taasise. Filannoon paarlaamaa dhiibbaa arjoomtoota warra Lixaa olaanaatiin dhumarratti gaggeeffame. Fakkeenyaaf US qondaaltota adeemsa filannichaa akka turu taasisaanitti ilaalaman irratti dhorkaa viizaa keesse turte. Kenniinsi sagalee mataansaa baatiiwwan afur: Muddee irraa hanga Bitooteessatti harkiifame. Akkasumas Dhaabbanni Maalaqa Adduunyaa (IMF) yoo filannoon xumuramu baatee wallakkaa Caamsaa irraa kaasee deeggarsa maallaqaa Somaaliyaaf taasisu akka dhaabu hime ture. Mootummaa haaraan tokkicha aangoo qabannaan, hongee dabalatee rakkoolee biyyattiif furmaata barbaaduutu irraa eegama. Hongeen waggoota sadan darban keessaa cimaa dhufun dhaabbileen gargaarsaa beelli mudachu akka danda'u akeekkachisaa jiru. Somaaliyaatti ummanni miiliyoona 3.5 ol deeggarsa nyaataa kan barbaadu yoo ta'u, daa'immanni miiliyoona 1.4 ta'an ammoo hir'ina soorataa cimaaf saaxilaman. Yaaddoon isaanii inni olaanaan milishooti Islaamaa dabaluudha.Somaaliyaan waajjira Olaanaa hidhattoota akka al-shaabaab, al-qaa'idaa kanneen Afriikaa keessatti balaafamo jedhamaniitti. Milishoonni iislaamaa kunneenis erga loltoonni Itoophiyaa Ameeriikaan deeggarame Gamtaa Mana Murtii Islaamaa (UIC) aangoorraa aari'achuuf magaalaa Guddoo biyyattii Moqaadishoo haleellan waggoota digdama keessa dabalaa dhufan. Gamtaan Mana Murtii Islaamaa (UIC) mo'atamuunsaa akka al-shaabaab cimina argatu taasise. Kanaanis milishoonni 'weerartoot' ari'anii baasuuf dhaadachu eegalan. Har'a al-shaabaab Somaaliyaa keessatti eddoowwan hedduu to'achuun, motummaa aangoorraa buusuun bulchiinsa Islaamaa mataasaa hundeessuuf kaayyeffachuun irra deddeebiin haleellawan raawwataa jira. Filannoowwan bara 2012 fi 2016tti, al-Shaabaa dorsisawwan raawwachuun, sirumaa, erga filannoo faallaa -Isilaamaa keessatti hirmaataniiru jechuun balaaleeffateen boodas jaarsoolii gosaa ukkaamsuun fudhatee ture. Ammaan tana ammoo, yaadni gareen kun filannoo irratti qabu irra caalaan ukkaamfameera. Kunis yaaddoo miseensoonni fi deeggartoonni gariichaa dhoksaan teessuma paarilaamaatiif dorgomuun keessa taa'anii sirnicha diiguu danda'u jedhu irraa kan madde. Sodaan kunis pirezidaantii biyya ollaan kan taate Jabuutti, Omar Gullehn bara 2020 keessa ifatti ka'ee ture. Innis: ''Sababii al-shaabaab miseensoota paarilaamaa muraasa bitateefu, harka wayyaa jalaatiin manni marichaa isaaniin qabama jedhee sodaataan jira,'' jedhanii ture. Xinxaltoonni muraasnis, Mr Gulleeh haala al-shaabaab paarilaamaa itti seenuu danda'u ni harbeessan jechuun qeequ. Garuu ammo Somaaliyaa keessatti human siyaasaa cimaa akka ta'e shakkiin hin jiru. Somaaliyaan dimokiraatawa ta'u dandeessi? Faddaaloonni aangoo Somaaliyaa yeroo dheeraan dura ture bara kana keessa filannoon uummata hirmaachu akka gaggeefamuuf kan waliigalanii turan, garuu waadaa seenan eeguu hindandeenye. Sababii galmee paartiilee siyaasaa fi karaa rifarandamiitii heera motummaa haaraa ragaasisuu dabalatee, ulaagaaleen ijoon muraasni hin raawwatamneefu inni kunis waan dinqii miti. Ammas motummaa ittaanu, kan rakkoolee gurguddoo hedduun eeggataniif, dhimmoonni kunneen hagam akka dhimmoota dursi kennamaniif akka ta'an ifa miti.


Bulchaan duraanii Leegoos pireezidantii Naayijeeriyaa  ta’uuf abdataman eenyu?

Boolaa Tinubuu maanguddoo ganna 70 yoo ta’an, magaalaa biyyattii daldalaan beekamtu Leegoos toora sirrii qabsiisuun galateeffatamu. Aab Tinubuun paartii 'All Progressives Congress' (APC) jedhamu hogganuun filannoo pireezidantummaa Guraandhala dhuftuurratti hirmaachuuf jiru. Taatullee Tinubuun wayita hojii namoonni Afrikaa keessatti heddumminaan itti hin buune kana filatanitti morkii cimaatu isaan eeggata, malaammaltummaan shaakkamuu fi dhimmi fayyaasaanillee dubbii ijoo ta’aniiru. Qondaalli waraanaa duraanii Saanii Abaachaa biyyattii wayita bulchaa turetti Aab Tinubuun si’a tokko biyyaa bahuuf dirqamanii turan. Aab Tinubuun garuu gatii bilisummaan qabu bareechanii beeku. Lakkoofsa saddet dalga gale kan fakkaatu mallattoo cancala citee qoobii isaaniirratti tolfatanii uffatu. Akkawuntiingii kan baratan Aab Tinubuun, gochi isaan gartuu tumsa dimokiraasii 'National Democratic Coalition' (NADECO) jedhamu keessatti dalagaa turan qondaala waraanaa biyyatti Abaachaa dura isaan buuse. Bara 1998 Abachaan du’uu hordofee, gartuun mormituu NADECO jedhamu bara 1999 dimokirasiin biyyattii keessa akka jiraatu karaa baay'een gargaare. Hojii gaggeessaa Moobil Oyil kan turan Aab Tinubuun pireezidantii Naayijeeriyaa ta’uu barbaadu. Muuxannoo siyaasa keessatti horatanii fi dhiibbaa akka biyyaattii uumanitti gargaaramuun filannoo biyyattii injifachuufis ni tattaafatu. Taatullee Pireezidantii Itti-aanaa duraanii Atikuu Abubakar, kan paartii mormituu 'Peoples Democratic Party' (PDP) jedhamu bakka bu’an, fi Leebar Paartii kan bakka bu’an Piitar Obii irraa morkii jabaatu isaan eeggata. Piitar Obiin jiraattoota magaalaa biratti fudhatama olaanaa qabu. Deeggartoota isaanii biratti ‘Jagaban’ jedhamuun kan beekaman Aab Tinubuun, pireezidantii yoo ta’an Naayijeeriyaa kutaaleen addaan qoqqoodamte tokkoomsutu irraa eegama. Akkasumalee tasgabbii dhabiinsa biyyattii keessatti hammaate furuu, carraa hojii uumuu fi qaala’iinsa jireenyaa biyyatti gadi hir’isuutu isaan eeggata. Taatullee hojichi Aab Tinubuun hedduun hin jeequ. Bara 1999- 2007tti wayita Bulchaa Leegos turan hojii sirnaa hojjachaa akka turan eeruun, waan walfakkaatu uummata Naayijeeriyaaf akka hojjatan abdii itti uumaniiru. Bara bulchiinsa isaanitti galiin Leegos hedduu guddate, kun inveestimetii biyya alaa hawwachuun ture, konkolaattoota baasii saffisoo hojiitti galchuun daandii tiraafikaan guyyaa guyyaan cufamu hir’isaniiru. Taatullee magaalaan jiraattoota miliyoona 25tti dhiyaatan qabdu akka magaalaa guddaa hin taane. Bu’uuraaleen misoomaa kan akka tajaajila bishaanii fi manneen jireenya namoota galii xiqqaa qabanii kennamu suphaa dhaban. Kana malee, daandiin baaburaa salphaan bara bulchiinsa Aab Tinubuun eegalaman ganna 20 boodayyuu hin xumuramiin hafan. Bara 2007 waajjiricha gadhiisanii bahanillee maallaqa mootummaa irratti ajajuu itti fufanii jedhamuun himatamu. Bulchitoonni Aab Tinubuun booda gara aangootti dhufan wixinee hojii isaanii jalqabaa hordofu. Yoo karaa ofii isaanii kan hordofan ta’e garuu dafanii miseensota yuuniyeenii geejjibaatiin kufu. Kana malees Aab Tinubuu irratti himannaan malaammaltummaa ni dhiyaata. Aab Tinubuun garuu ni haala. Waggaa laman kana Aab Tinubuun maallaqa seeran ala daddabarsu, taaksii burjaajessuu fi hojiiwwaan malaammaltummaa  biraa hojjachuun himatamanii turan. Aab Tinubuun himannaa irratti dhiyaate ni haalan. Dambii tajaajila hawaasummaa Naayijeeriyaa si’a lama cabsuun himatamanii  bilisa bahanii turan. Morkatttoonni Aab Tinubuun wayita biyyattii keessatti malaammaltummaan  hammaate kanatti pireezidantii ta’anii dorgomuuf isaan nama sirrii miti  jedhuun.


Diinagdee: Dureeyyiin addunyaa 'gibira nurratti dabalaa' jechuun waamicha dhiyeessan

Dureeyyiin addunyaa muraasni Daavoositti walitti qabaman hoggantootni addunyaa namoota akka isaanii irratti gibira dabaluun rakkoo qaala'insa gatii jireenyaa akka furan gaafatan. Wiixata darbe rogeeyyii dabalachuun daandiitti bahuun sirna gibiraa haqa qabeessa ta'e akka addunyaatti akka diriiru waamicha dhiyeessaniiru. Hogganttoonni siyaasaa fi daldalaa erga weerarri koroonaavaayirasii jalqabee waltajjii Fooramii Diinagdee Addunyaa (WEF) irratti yeroo jalqabaaf qaamaan gaggeeffamu irratti argaman. Garuu akkaataa dureeyyiin addunyaa waggoota lamaan darban keessatti bu'aa argatan irratti qeeqni ka'aa jira. Miliyeenarri UK Fiil Waayit akka jedhanitti: "Addunyaan kaan ulfaatina rakkoo diinagdeetiin yeroo kufaa jirtutti, biliyeenarootaa fi hoggantoonni addunyaa mooraa dhuunfaa kana keessatti walga'uun seenaa keessatti qabxiilee jijjiiramaa irratti mari'atan" jedhan. "Hoggantoonni siyaasaa keenya warra baay'ee qaban, garuu rakkoo dhiibbaan dinagdee geessisu xiqqaa beekan, baay'een isaaniis gibiraan xiqqaa ta'e kaffalan dhaggeeffachuun isaanii waan nama aarsudha. ''Bu'aan amansiisaa konfiransii kana irraa argamu nuyi warri dureeyyiin gibira kaffaluudha, amma gibira nu kaffalsiisaa,'' jedhan. Garee 'Patriotic Millionaires' jedhamu bakka bu'uun kan hojjetan Mr Waayit gorsaa daldalaa ta'uun maallaqa isaanii baasii taasisaniiru. Duula farra hiyyummaa jijjiiramaaf waamicha dhiyeessanitti makamuu kan himan Waayit, walgahii waggaa daldaltootaa fi hoggantoota siyaasaa dhiibbaa uuman gaggeessan irratti jijjiiramni dhufuu akka qabu dhaaman. Sababni isaas dinagdeen addunyaa kufaa jira waan taheef jedhan. Waggoota kurnan darban keessa lakkoofsi miliyeenarootaa fi biliyeenaroota Ameerikaa fi Awurooppaa keessatti argaman baay'achaa dhufan sagalee isaanii ifatti dubbachuun, mootummoonni gibira olaanaa, gibira qabeenya dureeyyii irratti kaffalamu dabalatee akka kaffalsiisan gaafataniiru. Mormii kana irratti hirmaachuuf miliyeenaroonni muraasni qofti Daavoositti kan argaman yoo ta'u, duula geggeessitoonni xalayaa banaa abbootiin qabeenyaa 150 tahan irratti mallatteessan bakka bu'oota Daavoos hundaaf erganii jiru. Xalayaa jalqaba baatii Amajjii keessa ergame kanarratti namoonni haaraan mallatteessanis taatoo beekamtuu Ameerikaa Maark Rufaaloo dabalata. Deeggartoota sochii kana dura turan keessaa dhaaltuu Diiznii Abigaayil Diiznii, Nick Hanauer, abbaa qabeenyaa Ameerikaa fi invastara jalqabaa dhaabbata onlaayinii guddaa Amaazoon, fi Mooris Paarl, daayireektarri olaanaa duraanii dhaabbata invastimantii BlackRock turan. Hiriira mormii kanarratti miliyeenara biraa kan taate Marlene Engelhorn "akka nama jireenya isaa guutuu faayidaa qabeenyaa hubateetti, dinagdeen keenya hangam akka dabe argaan jira, ofiikoo taa'ee namni tokko, bakka tahe irraa akka waa hojjetu eeguu hin qabu,'' jette. "Xumura bara kanaatti namoonni nuusa biliyoona ta'an hiyyummaa hamaa jalatti yoo kufan isa dhumaarra gahuu keenya.'' Dhaabbanni tola ooltummaa Oxfam jedhamu waggaa waggaan waltajjii Daavoos irratti walqixxummaan dinagdee dhibuu ilaalchisee gabaasa baasu, waggoota lamaan darban keessa sa'aatii 33tti biliyeenarri haaraan tokko addunyaa irratti uumamaa turuu hima. Galii gama biraatiin ammoo, Oxfam bara kana sa'aatii 33tti namoonni gara miliyoona tokkootti siqan hiyyummaa hamaa keessa akka galan ni eegna jedhan daayreektarri olaanaa dhaabbata tola ooltummaa Gabriela Bucher. ''Waggoota kurnan lamaan darban keessa wal-qixxummaan biyyoota gidduu jiru hir'achaa ture,'' jedhan. "Yeroo weerara vaayirasii kanaa saffisa amma argaa jirruu kanaan dabaluun fiixee irra gahee jira.'' Gatiin aannisaa dabaluun rakkoo biraa adunyaa mudachaa jirudha. Walgahiin WEF kun isa barame irraa waggaa booda kan gaggeeffame yoo ta'u, kunis hoggantoonni, ogeeyyii fi namoonni daldalaa 2,000 ta'an irratti hirmaatan yeroo boqonnaa isaaniitti riizoortii Siwiizarlaand keessatti cabbiirra mucuceessuun [skiing] gammaduu hin danda'an jechuudha. Mata dureewwan ajandaa ta'an keessaa waraana Yukireen, weerara koronaavaayirasii dandamachuu fi jijjiirama qilleensaa kan dabalatudha.


Teessoo Pireezidantummaa abbaansaanii itti hin milkaa'in darban dharra'aa kan jiran-Raayilaa Odingaa

Filannoo Hagayya dhufu gaggeeffamu irratti dorgomuun aangoo pireezidaantummaa qabachuuf kan hojjetaa jiran Raayilaa Odingaa Keeniyaa keessatti maatii akkaan beekaman keessaa dhalatan. Waggoota dheeraaf hojii aangootti isaan baasuu danda’u hojjetanis garuu masaraa mootummaa seenuu hin dandeenye. Wayita Keeniyaan waanjoo kolonii Ingiliiz jalaa bilisoomtu Pireezidantii Itti Aanaa ta’uun kan tajaajilan abbaansaaniis aangoo fiixee argachuu hin dandeenye. Yeroo ammaa maanguddoo umrii wagga 77 kan ta’an Raayilaa Odingaa Kanaan dura yeroo afur pireezidantummaaf dorgomaniiru, amma carraa shanaffaa yaalaa jiru. Raayilaa Odingaa teessoo mootummaa olaanaatti siqaniiru kan jedhamu wayita bara 2008 Ministira Muummee biyyattii ta’an qofadha. Ergasii isaanii fi aangoon dugda walitti galanii turaniiru. Odingaan deeggartoota hedduu qabu, deeggartoonni isaanii jaalalarraa kan ka’e maqaa mason waamu. Fakkeenyaaf ‘’Baabaa’’ (Abbaa), ‘’Agwaamboo’’ (Hojii waaqaa), fi ‘’Tiingaa’’ (Tiraaktara) jechaa maqaa mason waamu. Maqaawwan masoo kunneen filannoo bara 1997 irratti mallattoowwan paartiin isaanii fayyadamerraa fudhataman.Raayilaa Odingaa qondaala siyaasaa umriin jaaran ta’anillee wayita deegartoota isaanii duratti waltajjiirratti ba’an walleewwan reegeen ni ragadu. Kanarraa ka’uunis namoonni maqaa ‘’ragada Raayilaa’’ jedhuun ragaduun baratameera. Jaalalli isaan kubbaa miilaaf qaban baayyee nama ajaayiba, kilaba Arsenaal guddoo jaal’atu. Raayilaa Odingaa wayita filannoon ga’u hunda qindoomina paartilee uumuun beekamu. Filannoo bara kanaarratti dhaadannoo ‘’Aziimiiyoo laa uumijaa’’ jedhu afaan Kiswaahiliin qabatanii dhiyaataniiru- Waadaa Tokkummaa jechuudha. Filannoo bara kanaarrattimmoo deeggartoota Pireezidanti Uhuruu Keeniyaataa gara ofiitti deebisuu hawwaniiru, Raayilaa Odingaa. Raayilaa Odingaa fi Uhuruu Keeniyaataa qondaaltota gameeyyii paartilee biyyattii bebbeekamoo dursaniidha. Qondaaltonni kunneen filannoo bara 2017 irratti akkaan walmorkataniiru, isa alanaaf ammoo akkaatuma waliigaltee ‘’The Hand Shake’’ jedhamuun beekamuutti waliin hojjechuuf waliigalaniiru. Raayilaa Odingaa Pireezidantii ta’uu yoo filataman karoora misoomaa Pireezidanti Uhuruu Keeniyaa akka itti fufsiisan himaniiru. Lammiilee Keeniyaa harka qalleeyyii ta’an maallaqaan deeggaruufis waadaa seenaniiru. Ji’aan Shiliingii Keeniyaa 6000 (Doolaara 50) kaffaluuf waadaa seenan, maallaqi kunis Fandii Eegumsa Hawaasummaa jedhamuun sagantaa haaraa eegalamaa jiru irraa kan argamuudha. Maallaqi kun akkamiin argama kan jedhu irratti wayita yaada kennan malaammaltummaa caasaa bal’ifate hto’achuudhaan akka ta’e irra deddeebiin himu. Odingaan sagantaa ‘’Baabaa keer’’ jedhu eegaluuf yaada dhiyeessaniiru. Sagantaan kun tajaajila wal’aansa fayyaa gatii madaalawaan kennuu kan kaayyeffateedha. Biyya uummata miiliyoona 56 ol qabdu kana keessatti miira abbummaa agarsiisuuf of beeksisaa jiru. Qondaalli siyaasaa gameessi umrii wagga 77 kun dorgommii isaanii marsaa kanarratti dhaabumoo itti fufu kan jedhu ifatti hin beekamne. Kanaan dura filannoon bara 2017 kan xumuraa isaanii ta’uu ibsanii turan. Bitootessa darbe wayita gaaffii fi deebii sagantaa BBC Focus on Africa waliin taaisan garuu yaadasaanii akka jijjiiran ibsan. Lammiileen Keeniyaa ‘’amanummaa isaanirraa qabanirraa kan ka’e,’’ ammas pireezidantummaaf akka dorgoman gaafatamuu kan ibsan Raayilaa Odingaa, gaaffii lammiilee kana deebisuuf akka itti seenan ibsan. Raayilaa Odingaa Ministira Haqaa duraanii biyyattii Maartaa Kaaru’aa akka waahila isaanii ta’anii dorgomuun, Itti Aantuu Pireezidantii ta’aniif filataniiru. Dubartii Pireezidantii Itti Aantuu gochuun filachuun isaanii seenaa biyyattii keessatti waan haaraadha. Qondaalli kun sagalee dhibbeentaa 50 ol argachuuf karoorfatanii iddoowwan ijoo ta’an irratti hojjechaa jiru. Raayilaa Odingaa akka nama aangoo siyaasaa abbaasaanii, Jaaraamoogii Odingaa,  dhaaleetti ilaalamu. Jaaraamoogii Odingaa erga Keeniyaan walabummaashee gonfattee booda Pireezidantii Itti Aanaa ta’uun lammii Keeniyaa jalqabaa turan. Yeroo sana pireezidantii kan turan Joomoo Keeniyaataa waliin waldhabuun bara 1966 aangoo gadhiisan. Jaaraamoogii Odingaa Gamtaa Sooviyeetii fi Chaayinaa waliin michoomuu filatan. Joomoo Keeniyaataa ammoo Ameerikaa fi biyyoota lixaa kaan waliin michummaasaanii cimsan. Waldhibdeen isaanii akkaan hammaataa deeme, Jaaraamoogii Odingaa ji’a 18 erga hidhamanii booda bara 1971 hidhaatii gadhiifaman. Raayilaa Odingaas akkasuma hidhamaa siyaasaa turan. Keeniyaatti hidhamaa siyaasaa yeroo dheeraa mana hidhaatti dabarse jedhamuun beekamu. Qabsoo olaantummaa bulchiinsa paartii abbaa irree waliin taasisaniin yeroo lama (bara 1982 hanga 1988 fi 1989 hanga 1991) hidhamaniiru. Kan hidhamanis Pireezidanti Joomoo Keeniyaataa kan bakka bu’an bara bulchiinsa Daani’eel Arap Mooy keessa. Bara 1982 fonqolcha mootummaa yaalaniiru jedhamuun hidhaman, hidhaan kun ammoo maqaansaanii addunyaarratti akka beekamu taasiseera.


US rookkeettiiwwan gurguddaa Yukireeniif akka ergitu Baayidan beeksisan

Pireezidantiin Ameerikaa Joo Baayidan sirna rookkeetti ammayyaa Yukireen weerara Raashiyaa irraa itiin of ittistu akka gumaachan beeksisan. Yukireen Ameerikaa dabalatee deeggartoota isheef gaaffii meeshaa waraanaa gurguddaa dhiyeessuu ishee hordofeeti Baayidan gumaachi kun akka kennamu kan beeksisan. Meeshaaleen amma US akka gumaachitu beeksiste kun fageenya dheeraa irraa bakka alaammatame qajeelchee rukutuu danda'a jedhameera. meerikaan tarii Yukireen meeshaalee kanatti fayyadamtee dachii Raashiyaa haleeluuf sodaa jedhuun meeshaalee kana kennuurraa of qusachaa turte. \n\nHaata'u malee Baayidan Roobii har'aa yaada Niiw Yoork Taayims irratti barreessaniin Kiyeev humna mariif dirqisiisuu horachuun rakkinichi furmaata dippiloomasii akka argatu gargaara jedhan.  Arjooma kana keessatti rokkeettiin ammayyaa 'M142 High Mobility Artillery Rocket System' ni argamaa jedhan qondaalli Waayit Haawus tokko. Meeshaalen kun lakkoofsaan hangam akka ta'an garuu hin ibsine. Meeshaan kun dhukaasawwan ziyyeeffannoo isaanii eeganii hanga KM70 haleellaa raawwachuu danda'u. Kunis meeshaa Yukiireen hanga ammaa qabdurraa kan wayyaa'uudha. Meeshaalee Raashiyaan qabd waliin bira yeroo qabamus isa aaamaa rukuchuun fooyya'aadha jedhama. Ji'a darbe hoogganaan waraanaa Yukireen meeshaa gabaabsamee yeroo barreefamu  'HIMARS' jedhamu kana argachuun ''murteessaadha'' haleellaa misaayelii Raashiyaaf deebii kennuuf gargaara jedhaniiru. Yukireen meeshaalee kana gara adda waraanaa dubbiin itti cime Donbas jedhamutti bobbaasti jettee eegdi US. Kunis meeshaalee waraanaa Raashiyaa fi loltoota magaalaale Yukireen haleelanitti haleeluufi jedhameera. US arjooma meeshaalee kanaaf hayyama kan kennite pireezidantiin Yukireen Voloodimiir Zeleniskii meeshaaleen kun dachee Raashiyaa akka hin haleelle waan mirkaneessaniifi.  ''Yukireen dachii Raashiyaa akka haleeltu sirna Rookkeettii kana kennuuf hin jirru'' jedha Baayidan barreefama isaanii keessatti. Rookkeettiin kun qaama arjooma $700m US Yukireeniif Roobii har'aa akka gumaachitu beeksistu ta'uu aang'oonni Waayit Haawus ibsaniiru. Hilikooptaroonni, meeshaaleen farra taankiifi qaamni jijjiirraa meeshaalee waraanaa gurguddoo qaama arjooma 11ffaa US erga waraanni eegalee Yukireeniif gumaachiteeti. Barreefama isaanii Baayidan galmi isaanii ''Yukireen dimookraatoftuu, of dandeesseefi walabummaa qabdu arguu malee Putiiniin aangoo pireezidantummaa isaarraa kaasuu miti'' jedhaniiru.


Maariyuupool; Raashiyaan warshaa sibiilaa Azovistal kan Maariyuupool keessatti injifannoo goonfachuu labsite

Raashiyaan magaalaa buufata doonii Yukireen Maaripool qabachuuf ji'ootaaf waraana irra turte amma qabachuu ishee labsite. Loltootni xumuraa warshaa sibiilaa Azovistaal ittisuuf hafan amma harka kennachuu Mooskoon ibsite. Ji'ootaaf loltootni kunneen warshaa guddaafi wal xaxaa tahe kana keessa buufachuun Raashiyaan guutummaan akka magaalittii hin to'anne ittisaa turan. Jimaata loltoota hafan achii baasuun waraana hamaa magaalittii mancaasetti xumura godhe. Raashiyaan guutummaan to'annoo ishee jala oolchite. Magaalittii fi warshaan sibiilaa Maaripool ''guutummaatti bilisa baheera'' erga loltootni Yuukireen keessatti hafan 531 achii baafamanii jedhe ministeerri ittisaa Raashiyaa. ''Buufataaleen lafa jalaa bakki loltootni kunneen buufatanii turan guutummaatti to'annoo waraana Raashiyaa jala ooleera,'' jedha ibsi kenname. Pirezidaantiin Yukireen Volodimiir Zeleniskiin humnootni waraanaa hanga xumuraatti falmaa turan akka bahan eeyyamni kennameeraaf jedhan. ''Har'a ajaja waraanaa irraa mallattoo isa tahe achii bahaun akka lubbuu isaanii oolfatan godhu argataniiru,'' jechuun televizhinii Yuukireen irratti dubbatan. Torbanotaaf Azovistaal guutummaatti marfamtee ture. Waraanni Raashiyaa akka deeggarsi namoomaa homtuu hin galle gochuun qilleensa irraan haleelaa turan. Loltootni hafan akka meeshaa waraanaa isaanii lafa kaa'an gochaa turan. Namootni baay'een gidduugalicha keessatti danqamanii turan namoota nagaa, dubartootaa, jaarsolii fi ijoollee turan. Jalqaba ji'a kanaatti marii UN fi Waldaan Qaxxaamura Diimaa wlaiin taasisaniin achii baafamaniiru. Haatahu malee, loltootni Yuukireen achi keessatti hafan harka kennuu diduun isaanii Raashiyaan akka magaalaa buufata doonii taate kana hin to'anne taasiseera. Namoota baay'eef loltootni achitti hafuun falmataa turan akka gootatota biyyaattii mallattoo diddaa tahuun ilaalaman. Humnootni dhibbaan lakkaa'aman achi keessatti hafan humna galaanarraa, Eegdota Biyyaalessaa, eegdota daangaa fi poolisii of keessaa qaba. Nyaatnii fi bishaan irraa citee torbanootaaf osoo ifa aduu hin argiin lafa jala, boolla jiran keessa dhokachuun turan. Gidduugalli warshaa sibiilaa kun iskuwer maayilii afur irratti kan ijaarame yoo tahu haleellaa misa'elii dandamachuu akka danda'utti ijaarame. Ajajaan waraanaa Yuukireen loltootni madaa'an baasii fi anbulaansii Raashiyaan fudhataman. Akka qondaalotni Raashiyaa jedhanitti loltootni Yuukireen 2,439 tahan harka kennaniiru. Moskoon eessa jiru kan jedhu odeeffannoo ibsite hin qabdu garuu awutoobisiidhaan fe'amuun gara bakkeewwan raashiyaan to'ateetti geeffamaniiru jedhama. Qondaalonni Yuukireen loltoota booji'aman wal jijjiruudhaan ni gadhiifamu abdii jedhu qabu. Putin akkaataa seera idil-adunyaatti ni yaalamu jedhanii garuu yoo to'annoma Raashiyaa jala kan turan tahe maal taha kan jedhu yaaddoo taheera. Qaamni seera baastuu Raashiyaa loltoota Azovistal ''yakkamtoota Naazii' jedhanii farrajuuf karoora baasanii isaan kunneen loltoota wal jijjiiruun gadhiisuu keessatti hin qabaman jedhan.


Biyyoonni 24 maaliif loltoota isaanii gara Mozaambikiitti ergan?

Mozaambiik keessatti waraana riphee loltoota kaaba bulchiinsa Kaabo Delgaadoo keessatti gaggeefamuun gargaaruuf yoo xinnaate biyyoonni 24 loltoota isaanii bobbaasaniiru. Waraanni biyyattii ''loltoota afuuraa'' 7,000 kanneen kanfaltii gahaa fi leenjii waraanaa sirrii hin argatiin qabdu Mozaambik maaliif deeggaruu barbaadde gaaffii jedhu kaasa. Gaazeexaan biyyattii guyyaa guyyaan maxxanfamu Carta de Moçambique akka qorateetti, mindaan loltoota 'sobaa' hedduun qondaaltoota waraanaa olaanoodhaaf kanfalama. Kanaafuu lakkoofsi ijoollee qondaaltoota duraaniifi namoota siyaasaa osoo leenjii waaraanaa hin qabaatiin mindaa argatanii haalaan dabalaa jira. Kan biraa hafee miilasaaniiyyuu waraana keessa seensiisanii hin beekan. Loltoonni Ruwaandaa haalaan leenjii'an 2,000 qofti bulchiinsa qarqara galaanaa Paalmaa fi Mocimboa da Praia kan dhiheenya dirree boba'aa guddichatti argaman irra caalaa to'achuudhaaf gahaadha. Mozaambiik keessatti qabsoon olaanaan ammaan tana jiru, siyaasa waa'ee mallaqaati. Maddi waraanaa pirojaktiin boba'aa yoo deebii'e eegalee eenyuutu loluu danda'aa kan jedhuudha. Godinni Kaaboo Delgaadoo bulchiinsa Mozaambiik qabeenyawwan kan akka boba'aa, warqee, giraafaayiti fi qabeenyaa umamaa biraatiin badhaatedha; garuu kan abaaramteedha. Carraan hojii muraasni jiraattoota naannichaatiif haa umamu malee galiin achiirraa argamu gara qondaaltoota paartii biyya bulchuu waan galuuf mormiin gudddachaa ademe. Zooniin qarqara galaanaa kunis seenaadhaan hordoftoota Islaamaatu keessa jiraata. Lallabaan amantii naannichaas seerri Islaamaa ykn Shariyaan qabeenyaan akka haala wal qixaa fi haqa qabeessa ta'een qoodamuu ni gargaara jechuun ergaa dabarsan. Achinis bara 2017 keessa wayita dargaggoonni Mocimboa da piraya buufata poolisii fi buufata waraanaa naannichaa irratti haleellaa raawwachuun meeshaa waraanaa fudhatanii booda lolli eegale. Erga yeroo sanaatii kaasees, namoonni 4,000 ol ajjeeffamuun kanneen 800,000 ta'an ammoo bakka jireenyaa saanii buqa'uuf dirqamaniiru. Qabsoon inni duraa madda waraanichaa irratti. Pirezidaantiin biyyattii Filipee Nyusi fi Firiilimoon, garuu gutummaa guutuutti haleellaa biyya alaa waan ta'eef balleessaan kan keenyaa miti jedhan. Gamtaan Awurooppaa fi Baankiin Addunyaa karaa hojii umuufi aarii jiru tasgabbeessuutiin waraanichi akka dhaabatuf doolaara miiliyoonota gumaatan. Firiilimoo garuu karoora Baankii Addunyaa sana kaabiinee biyyatiitti dhiyeessuuf baatiiwwan jahaaf didee ture. Wal waraanni yeroo hunda qaamoolee biyya alaa waan hawwatuuf Motummaa Islaamaa (IS) fi jihaadistooti hanga tokkoo waraanicha keessatti hirmaannaa taasisanii ture. Akkasumas biyyoota Jidduugala Bahaa irraas deeggarsi maallaqaa taasifamaa ture. Haata'u malee, qorattoonni biyyattii tokko tokkoos dhimma biyya keessatu caalaa yaachisaadha jedhu. Gama biraatiin ammoo US fi IS akka walitti bu'iinsa aanga'oota addunyaa lamaatti malee akka dhimma biyya keessaa qofaatti ilaalamuu akka hin qabaannee barbaadu. Guraandhal 2021 keessa, Ameerikaan hidhattoota akka Isis-Mozaambiikiitti ''shororkeessitoota addunyaatti'' ramadde. US odeeffannoo isaa gadhiisuu hin barbaadne malee haalli kun ammoo qaamoolee waraanicha qorataniin baayyee hin fudhatamne ture. Ministirri Dhimma Alaa Ameerikaa Antoonii Bilinkan Adooleessa 14, 2021 keessaa fedhiin Ameerikaa guddaan Mozaambiik keessaa qabdu ''Isis haleeluudha'' jdhanii ture. Ebla 4, 2022 irratti ammoo Ameerikaan Mozaambikiin akka biyyoota shanan seera Rakkoo Addunyaa (Global Fragility Act) argaman keessaa tokkootti kaaftee jirti. Sodaa guddaan jiruuf IS fi US Mozaambik keessatti waraanaa cimaa jidduusaaniitti gaggeessuu danda'u kan jedhuudha. Kunis yaaddannoo gaarii kan hin taane taatee baroota 1980motaa, Waraana Ololaatiin dura, kan US Gamata Yuuniyeen irratti waraana banuun lammiileen Mozaambiik miiliyoona tokko ta'an ittiin ajjeefaman sana yaadatu. Kanaafuu Mozaambiik Ameerikaan fageenyumatti akka turtuuf dhoowwuuf yaalii taasisaa jirti. Ergama leenjii loltummaa muraasa qofaa akka qabaattuuf kan US'f hayyamteef. Akkasumas biyyoonni akka Poorchugaal, Afriikaa Kibbaas loltoota isaanii erguuf dhiibbaa taasisan. Poorchuugaal kolooneeffattuu duraanii biyyattii yoo taatu waraana walabummaa bara 1965-1975tti gaggeeffameen mo'atamte baate. Erga yeroo sanaatii kaasees deebiiste loltoonni ishee ajaja biyyattii keessa jiraatan yaalii taasisaa jirti. Karaa Gamtaa Awurooppaatinis loltoota ishee ergitee jirti. Irra caalaan loltoota ergamaniis loltoota Porchugaal yoo ta'an, kan biyyoota biraa 10, kan akka Giriik, Ispeenii fi Xaaliyaanii fa'is keessatti argamu. Afriikaan Kibbaa gama isheetiin akka aangooftuu naannichaafi deeggartuu Mozaambiikiitti of ilaalti. Isheenis humni waraana Hawaasa Guddina Afriikaa Kibbaa (Sadc) akka ijaaramuuf dhiibbaa taasiifte. Mozaambiik garuu ni dhorkamte. Pirezidaantiin biyyattii Nyusi bara darbe pirezidaantii Ruwaandaa Pool Kaagaamee fi pirezidaantii Faransaayi Emaanu'eel Maakroon waliin wal arganii ture. Ruwaandaan waraanaa ogummaa leenjii waraanaa qabuufi oppareshiinii nagaa eegsiisuu keessatti hirmaate qabdi. Loltoonni 1,000 jalqabaa Adooleessa 9, 2021 kan gara sana imalan yoo ta'u, torbanoota sadii jidduutti hidhattoota bakkeewwan murteessoo jedhaman keessa qulleessan. Ergamni Sadc Mozaambiik keessaa jalqaba 2021 keessa kan umamee yoo ta'u, garuu Mozaambiik erga waraanni Ruwaandaa seeneen booda, loltoonni Afriikaa Kibbaa jalqabaa qofti akka seenaniif Adooleessa 19 hayyamte. Loltoonni Ergama Sadc keessatti hirmaatan irra caalaan kan Afriikaa Kibbaa yoo ta'an, biyyoonni akka Angoolaa, Botswaanaa fi Zimbaabwees keessatti argamu. Isaanis bakkeewwan gaazii irraa fageenyatti argamaniifi baay'ee barbaachisaa hin taneetti waan ramadamaniif hidhattoota waraanuurraati bu'aa qabeessa ta'un hin mul'anne. Pirezidaaniti Nyusi daawwannaa Yugaandaatti dhuma Ebla keessa pirezidaanti Yoweerii Moseviniin kan bara 1970 keessa wayita hidhattootaan lolaa turaniitti Kaabow Delgaadow'tti leenjii argatan waliin mari'atanii ture. Mr Museveniinis waraana Mozaambikiin deeggaruuf qophii ta'uu himuun qondaaltoota waraanaa erguu akka barbaadan himanii ture. Maraammartoon kunis Ruwaandaa-Yugaandaa-Faransayi jedhus Afriikaa Kibbaa, Portugaal fi US qarqaratti eeguuf gargaaraa jira.


Siyaasa Somaaliyaa: Pirezidantiin haaraa Hasan Sheek Mohaammud eenyu?

Pirezidaantiin Somaaliyaa haaraan amma filataman kun hojichaaf nama haaraa miti. Bara 2012 hanga 2017tti pirezidantii saddeettaffaa Somaaliyaa tahuun tajaajilaa erga turan booda filannoo bara 2017 irratti amma aangoo kan gadhiisaa jiran pirezidaanti Mohaammed Abdullaahi [Farmaajoo]'dhaan mo'aman. Pirezidantiin kuni Dilbata darbe biyya Gaanfa Afrikaa rakkoo nageenyaa keessa turte kana keessatti yeroo lammaffaaf pirezidaanti tahuun filamanii seenaa haaraa hojjetan. Dorgommiin pirezidaantummaa kun falmii cimaan irratti mul'achuun gara gara marsaa saddaffaaf sagalee kennuutti cehee ture. Dorgommiin akkasii seenaa biyyattii keessatti mul'atee hin beeku. Hasan damee barnootaa kan qo'atan yoo ta'u duulli filannoo isaanii Somaali tokkoomsuun ummata adunyaa kaan waliin nagaan akka jiraatan gochuu irratti xiyyeeffate. Wiixata yeroo sirna kakuu galaniis kana osoo hin eeriin hin darbine. ''Waadaan isinii gala biyyoota ollaa fi michoota keenya idil-adunyaa waliin walitti dhiyaachuun ni hojjenna.'' Dubbiin isaanii araaraa fi nagaa fiduu irratti kan xiyyeeffatee fi lammiilee Somaaliyaa hundaaf wal qixaan akka hojjetan waadaa seenan. Sirna sagalee kennuu marsaa sadaffaa irratti sagalee 214 argachuun garaagarummaa guddaadhaan morkataa isaanii aangoo irra jiran Faarmaajoo kan sagalee 110 argatan mo'atan. Kun nama bara 2017 isaan injifate irratti akka haaloo bahuuti. Waggoota lamaan darban Mooqaadishoo keessatti kan dabarsan Mohaammad Hasan filannichi yeroo kaa'ameef keessatti akka gaggeeffamuuf duula gaggeessaa turani. Paartilee mormituu tokkummaa uumuun wixinee Farmaajoon erga aangoo isaanii waggoota lamaaf dheeressuuf yaalanii morman keessaa tokkodha. Guraandhala 2021, yeroo humnootni nageenyaa hoteela isaanii Moqaadishoo jiru cabsanii seenuun mormii paartileen mormitootaa karoorsaa turan dhaabsisuuf yaalan dhiibba keessa galanii ture. Yeroo waraana waliinii Somaaliyaa waggoota 30 ture keessa hoggantoota muraasa biyyuma keessa turan keessaa isaan tokkodha. Pirezidantiin gara aangootti dhufan kun biyya rakkoo hedduun muddama keessa galte Faarmaajoo harkaa aangoo fudhatu. Goginsa hamaa UN biyyattii hongeef saaxila yoo deeggarsi ariifataan hin taaneef jedhe dabalatee Somaaliyaan rakkoo keessa jirti. Ummatni miliyoona 3.5 tahu deeggarsa nyaataa ariifachiisaa kan barbaadan yoo tahu amma beelaaf saaxilamaniiru. Kana malees qaala'insa jireenyaa biyyattii keessatti sababa waraana Yukireeniin hammaate dhaabsisuu irrattis hojjetu. Rakkoon biraa inni isaan furuuf hojjetan ammoo wal dhabdee mootummaa federaalaa fi mootummoota naannolee biyyattii gidduutti uumamedha. Kun bara bulchiinsa Faarmaajootti yaaddoo guddaa tahuun itti fufeera. Xiinxaltootni akka jedhanitti pirezidaantichi hariiroo biyyoota akka Keeniyaa, Jabuutii fi Yuunaayitid Arab Imireetis cabeeru irratti hojjechuu qabu. Pirezidantiin aangoo dabarsaa jiran Faarmaajoon yeroo garaagaraatti hariiroo Keeniyaa waliin qaban adda kutaniiru. Akkasumas daangaa galaanaa irrattis waldhabaa turan. Bara 2012 keessa mootummaan Somaaliyaa biyyoota addunyaa kaan waliin hariiroo akka qabaatu kan dalagan yoo tahu, hariiroo biyyoota Afrikaa fi biyyoota Lixaa waliin qabanis deebisanii haaromsan. Haa tahu malee, yakka malaammaltummaa akka malee babal'atee ture dhaabsisuu dadhabuu isaaniitiin hedduu ceepha'amaniiru. Bara1955 kutaa Hiiraan jedhamtu gidduugaleessa biyyattii keessatti kan dhalatan Hasan, ollaa Mooqadishootti guddatani. Bara 1981 digirii isaanii Yuunvarsiitii Biyyaalessa Mootummaa Somaaliyaa [Somali National University] jedhamu irraa teeknikal injineriingiidhaan eebbifamani. Osoo digirii lammaffaa isaanii Yuunvarsiitii Bihooppaal, Indiyaatti, hin xumuriiniifi aangootti hin dhufiin dura barsiisaa tahuun hojjechaa turani. Yeroo achii deebi'an ammoo Ministeera Barnootaatti leenjii barsiisotaa UN'n deeggaramu qindeessuuf ramadamani. Bara 1991 yeroo mootummaan gidduugaleessaa kufu, Hasan qondaala barnootaa tahuun dhaabbata UNICEF, galuun Kibbaa fi gidduugala Somaaliyaa keessa yeroo imalaa turanitti ''dameen barnootaa hammam akka kufe hubatan.'' Waggaa sadii booda erga waraanni banamee Moqaadiishoo keessatti mana barumsaa sadarkaa tokkoffaa tokko banani. Al-Islah garee jedhamu damee 'Muslim Brotherhood' kan walitti bu'insa gosaa mudate keessatti deebisanii sirna barnootaa ijaaruun qooda ol aanaa bahate waliin hidhata qabu. Manneen barnootaa hedduu sirni barnoota isaanii kan Musiliimaa tahe kan biyya Sudaanii fi Masirii waliin wal fakkaatu hundeessaniiru. Haa tahu malee, garee jihaadistootaa al-Qaayidaatti hidhata qaban al-Shabaab mormuun beekamu. Namni kun nama amantaa Islaamaa hordofaniifi hin cimsine [moderate] jedhamuun kan beekaman yoo tahu, Tokkummaa Mana Murtii Islaamaa [Union of Islamist Court] jedhaman waliin walitti dhufeenya qabu jedhama. Gareen kuni waraana waliinii biyyattii mudate keessatti seer-maleessumaa mudate dhaabsisuuf jecha jalqaba abbootii qabeenyaa biyyattiin kan hundaa'edha. Bara 2006 manni murtichaa [UIC] hamma tokko Somaaliyaa keessatti nageenyi akka dhufu taasiseera. Booda Itoophiyaan dhiibbaan al-Shaabaab gochaa ture daballaan biyyattii weeraruun aangoo irraa buuste. Deeggartootni isaanii gochaa kamiyyuu nagaa fi tasgabbii biyyattiif fida jedhanii yaadan ni deeggaru jechuun ibsu. Bara 1990 keessa Obbo Hasan Mohaammad garee siivilii biyyattii keessatti dammaqinaan hirmaachaa turan. Namootni isaanitti dhiyaatan akka jedhanitti wal dhabdee gosoota gidduutti mudate araarsuun beekamu. Hojiin isaanii inni guddaan itti beekaman ammoo bara 1997 marii garee ''Green Line' jedhamu bakkaa kaasuuf gaggeeffame irratti isaan taasisanidha. Gosa tokko irraa abbootiin waraanaa aangoo qabachuun Mooqadishoo bakka lamatti kan qoode ture. Jalqaba bara 1990 keessa 'Green Line'' kun ''Kaanserii Mooqadishoo'' jedhamuun beekama ture. Qoqqooddaa jireenya lammiilee biyyattii fi namoota siyaasaatti hammeesse ture. Waraana waliinii booda bara 2001 akka qorataatti Gidduugala Qorannoo fi Marii biyyaa keessa seenan. Qaamni kun ammoo takka takka warra Lixaa waliin hariiroo jabaa qaba jedhamuun qeeqama ture. Akkasumas qaamolee UN hedduu fi mootummaa Ce'umsaa biyyattiif gorsaa tahuunis hojjetaa turaniiru. Qorannoon isaanii shakkii tokko malee Somaaliyaa waggoota 30 oliif waraana keessa turte gargaara.


Iraan erga koloneelli waaraanaashee jalaa ajjeeffameen booda haaloo bahuuf dhaadatte

Pirezidantiin Iraan ajjeechaa koloneela Garee Loltoota Warraaqsa Islaamaa cimaa, 'Islamic Revolution Guard Corps (IRGC)' keessaa erga guyyaa Dilbataa Tehraan keessatti ajjeeffameen booda haaloo bahuuf dhaadatan. Ajjeechaan Koloneel Saayaad Kodaayi kan raawwatamees, mana isaaniin alatti haleellaa namoota doqdoqqeedhaan imalan lamaan konkolaataa keessatti irratti raawwatameen ta'u miidyaaleen biyya keessaa gabaasaniiru. Koloneelli kuni miseensa garee humnoota basaasaa, kan oppireeshiniiwwan waraanaa hunda to'atan turani jedhameera. Pirezidantiin biyyattii Ibraahim Raa'isi ''harka of tuultoota addunyaa'' jechuun erga Ameerikaafi michoota isheetti quba qabaniin booda balaaleeffatan. ''Qondaaltonni tikaa akka yakka cimaa kana qorataniif waamichan taasisa. Dhiiga qulqulluu wareegamaa kabajamaa kanaatiif ammoo yakkamtoota irratti haaloon kan hin hafneedha,'' jedhan. Dubbi himaan IRGC, Raamaazaan Shaariif, ajjeechaan Kolooneel Saayaad kutannoo inni ''nageenya tiksuuf, walabummaa fi fedhii biyyaaleessaa eegsisuuf qabaachaa ture akkasumas diinota Iraan dura dhaabbachu qabuu kan cimsuudha,'' jedhan. Hanga ammaattis ajjeechaa kana keessaa harka qabaachuu qaamni ykn biyyi dubbate hin jiru. Ajjeechaan kuni ajjeechaa saayintistii nikularaa Mohseen Faakirizaaden kan bara 2020'tti Teehraaniin alatti konkolaataa isaa keessatti haleellaan ajjeeffameen booda kun kan jalqabaati. Iraan ajjeechaan sanaafis Israa'eeliin himatte. Israa'eel ammoo, bara darbe hoogganaan eejansi tikaa Mosaad, Faakhrizaadeh bara dheeraaf xiyyeeffannoo jala jira jedhee kan ture ta'ulleen, himannicha hin fudhannee ykn ammoo harka keessaa hin qabu jechuun hin haalle. Eejansiin oduu motummaa Iraan, Irnaa akka gabaaseetti, Koloneel Saayaad rasaasawwan shaniin osoo konkolaataa isaanii keessaa bahaa jiranii itti dhukaafamuun ajjeefame. Kunis guyyaa Dilbataati. Akkasumas suuraalee nama dhiigaan makamee konkolaataa keessa saqii (seatbelt) hidhatee ture agarsiiseera. Foddaan konkolaataa gara fuulduraas bakka dhukaasaan rukkutamee agarsiisa. Haata'u malee, eejansichi gahee koloneel Saayaad garee waraanaa keessatti qaban ilaalchisuun bal'inni kennee homtuu hin jiru. Kolooneel Kodaayi miseensa Humnoota Quds olaanaa, kan oppireeshinii biyya alaatti gaggeessudha. Ameerikaanis humna kana dhaabbilee shororkeessitootaa deeggaruu fi Jidduugala bahaatti haleellaa raawwachuun himatti. Kana dura maaltu jedhame? Dubbii Himaan Ministeera Dhimma Alaa Iraan, Sa'eed Khaatibizaadeh, koloneelichi ''diinota'' Iraan kanneen ''of tuultota addunyaa waliin shororkeessitootaan hidhata qabaniin'' ajjeefaman jedhaniiru. Kanaanis Ameerikaafi michoota isheetti quba qabuun, ''kan nama gaddisiisu ammoo biyyoonni shororkeessummaa irratti qabsoofna jedhan kaan callisuun isaanii nama gaddisiisa'' jedhan. Kanaan duras, qondaaltonni Iraan ajjeechaa namoota maqaa guddaa qaban akkasii duuba Israa'eliitu jira jechuun himataa turan. Battaluma oduun ajjeechaa qondaala kanaa dhagahameettis, maddi oduun motummaa Iraan Eegdoonni Warraaqsaa hidhatawwan basaastota Israa'eel adda baasuun hidhuu gabaaseera. Haata'u malee, gama Israa'eeliin hanga ammaatti deebiin kanarratti kennamee huomtu hin jiru. Koloneel Kodaayi dureewwan Humna Quds lammaffaa bara dhiheenya keessa ajjeefamaniidha. Bara 2020 keessa, ajajaan waaraanaa Iraan baay'ee beekamaan, Janaraal Qaasim Soleemaanii haleellaa xiyyaaraa Ameerikaadhaan Iraan keessatti raawwatameen ajeefamanii ture. Ajjeechaan qondaala sanaaatiis waldhabdeen Ameerikaafi Iraan jidduu gar-malee akka cimu taasiseera. Baruma walfakkaatu keessattis, qorataan nikulaaraa Mohseen Faakhrizadehn Teehiraan keessatti ajjeefaman. Qondaalli kunis gahee olaanaa qabaachusaanitiin eegdoota hedduun dabaalamanii imalu turan. Faakhrizaadeh sagantaa gabbisa nikulaara Iraan keessatti gahee olaanaa kan qabaataa turan yoo ta'u, motummaanis hojiin nikularaa isaa guutummaa guututti nagaadha jechuun himaa ture. Iraan ammoo meeshaa waraanaa fageenya irraa to'atamuutti fayyadamuun Israa'eelitu ajjeese jechuun himatti.


Ahmadreza Djalali: Siwiidiin doktaricha du'aan adabuuf karoorfachuutti yaada'u himte

Minisiteerri Dhimma Alaa Iswiidiin, gabaasaaleen Iraan doktara lammii Isiwidiiniifi Iraan ta'e baatii kana keessa du'aan adabuuf karoorsuun ''garmalee yaaddeessaadha'' jedheera. Maddeen ejansii oduu Isna kan walakkaa qondaala-Iraan ta'eetti akka hinamiitti, Ahmaadreza Dijalali kan umuriin waggaa 50 Caamsaa 21 du'aan adabama. Ministirri Dhimma Alaa Iswiidiin, Aan Lindee toora tiwiitaraatiin akka jedhaniitti, Iswidiiniif Gamtaan Awurooppaa adabbii du'aa kana balaaleeffachuun Dijalalii akka gadhiifamuu gaafataniiru. Oggeessi wal'aansa hatattamaa kunis 2016 keessa osoo imala hojiirra jiru hidhamuun Israa'eeliif basaasta jechun himatame. Waggaa itti aanuus Mana Murtii Warraaqsaatiin Teehiraan keessatti duuti itti murtaa'e. Kanas gareewwan mirga namoomaatiif falman murtee haqa maleessa jechuun balaaleeffatanii ture. Haata'u malee haakiimni kunis dirqamaan dararameefi ijoolleefi haadha warraa isaa Iswiidiniitti aragama fa'i akka ajjeessan dorsiisuun balleessaa raawwachuu ''akka amanu'' taasifamuu himeera. Akkasumas maqaa akaadaamii isaatti fayyadamuun Insititiyuutii Awurooppaa keessatti Iraaniif basaasuu waan dideef akka ajjeefamu itti himamuullee himeera. Muddee 2020 keessa Dijalalin qondaaltoota mana hidhaa Evin kan Teehiraan keessa jiruutiin murteen du'aa isaa hojiirra oolfamuuf akka jiru itti himamee ture.  Haata'u malee qofaatti baatiiwwan shaniif du'a eeggataa akka tureefi booda ammoo gara mana hidhaa sirreeffamoota kaaniitti deebiifamutu himame. Guyyaa Roobii eejjansii oduu Isnaa ''maddeen beekan irraa akkan dhagaheetti, Dijalali dhuma baatii kanaa ykn Caamsaa 21tti ni ajjeefama'' jechuu gabaaseera. Haata'u malee qoondaaltoonni seeraa Iraan odeessa kanarratti yaada hin kennine akkasumas miidiyaalee motummaatinis hin gabaafamne.


Kiibaakii: Gaggeessaa dinagdee Keeniyaa ijaare kan jedhaman Kiibaakiin akkamiin yaadatamu?

Pirezidaantiin duraanii keeniyaa Miwaay Kibaakii umurii ganna 90'n du'aan boqachuu hordofee gaggeesitootnii fi lammiileen biyyattii gadda isaanitti dhagahame ibsachaa jiru. Bulchiinsi Kibaakii lammiilee Keeniyaa biratti akkamiin yaadatama? Bara 2002 filannoo pirezidaantummaa gaggeeffameen kan injifatan Kiibaakiin bulchiinsa paartii tokkichaa walabummaa biyyattii booda waggoota 40'f ture cabsuun nama jalqabaa paartii mormituu irraa aango qabatan tahan. Haa tahu malee filannoo marroo lammaffaa irratti bara 2007 jeequmsi mudate lubbuu namoota 1,000 olii galaafate. Lammiileen Keeniyaa kaan bulchiinsa Kiibaakii bifa adda taheen yoo jajan kaan ammoo jeequmsa lubbuu galaafateen isa qeequ. Lammiileen Keeniyaa miidiyaa hawwaasaa irratti boqachuu pirezidaantii duraanii Keeniyaa Kibaakii irratti barreessan gariin pirezidaantii gaarii Keeniyaan bulche isa addaati jedhan. Kaan ammoo jeequmsa marsaa lammaffaaf bara 2007 yeroo inni filatame mudatee lubbuu namaa badeen isa komatan. Keeniyaan erga kolonii Biriiten jalaa walabummaa ishee ergatte bara 1963 as pirezidaantii afur qofatu gaggeesse. Lammiileen biyyattii Kiibaakiin gaggeessaa tokkummaa biyyaalessaa dhugoomsee fi guddina dinagdee Keeniyaa ariifachiise jechuun galateeffataniiru. Paartiin mormituu ODM Tiwiitera irratti Kiibaakiin ''haaromsa dinagdee fi bu'uuraalee misoomaa biyyattiitti fide, akkasumas adeemsa haaromsa heera biyyattii fiixaan baasuun yaadatama'' jedhe. Keeniyaan pirezidaantii jabaa akka Kiibaakii hin arganne jedhan kaan ammoo. Nama tapha fi hojii jaalatu jechuun isa jajaniiru. Innis akka nama kaanii hanqina mataa isaa ni qabaata garuu gaggeessaa Keeniyaaf waan gaarii kenne jedhan. ''Hayyuu dinagdee maaltu akka Keeniyaaf gaarii tahe beekun dhabe. Gabatee beeksisaa, marsariitii ykn miidiyaa hawwaasaa fayyadamuun waan hojjete hin ibsanne. Garuu hojiin isaa dhalootaa gara dhalotaatti ofuma isaan mul'ataa jiraata,'' jedhe fayyadamaan miidiyaa hawwaasaa tokko. Edwiin Omarii ammoo yeroo hamaan bara bulchiinsa Kiibaakii jeequmsa marroo lammaffaaf filatamu isaa hordofee ka'edha jedhe. ''Yeroo sana Keeniyaan akka biyyaatti kuftee ture.'' Sadiiquu Shaabaan namni jedhamu ammoo pirezidaantiin duraanii icciitii filannoo bara 2007 boodaa waliin boqate jedhe. Jeequmsa sana hordofee namootni 1,000 ol ajjeefamuun hedduun ammoo qe'ee isaanii irraa buqqa'aniiru. Ministirri muummee duraanii Keeniyaa Raayilaa Odiingaa Kiibaakiin goota biyyaa, kutannoo, amanamummaa fi iftoominaan biyya tajaajile jedhan. ''Ministeerota isaa gidduutti miira garee ijaaruun namni hanga Kiibaakii gahu hin jiru'' jedhan. Kibaakiin bu'aa filannoo bara 2007 waliin dhahame jedhamuun jeequmsa ka'e hordofee Odiingaa waliin mootummaa tokkummaawaa hundeessuun Keeniyaa gaggeessaniiru. Hogganaan paartii mormituu Kalonzoo Musiyookoo bara 2007-2013tti pirezidaantii itti aanaa Kiibaakii tahuun kan tajaajilaa turan, ''abbaa fakkeenyummaa qabu'' jechuun ibseen. Pirezidaantiin Keeniyaa Uhuuruu Keeniyaataan pirezidaantiin duraanii Kiibaakiin nama ''jabaa'' siyaasa Keeniyaa keessatti falmii gaggeessuunis beekamu jedhan. Boqochuu Kiibaakii kan labsan pirezidaantichi ''goota biyyaa'' jechuun ibsan. Itti dabaluuun walabummaa Keeniyaan booda gaggeessaa jaalalaa fi kabajaa uummataa akka biyyaalessaa fi adunyaatti argatan jechuun ibsaniiru. Kibaakii jalatti ministira muummee itti aanaa tahuun kan tajaajilaa turan Musaaliyaa Mudaavaadii, ''gaggeessaa cimaa walabummaa biyyaaf qabsaa'uun bu'uura dinagdee biyyattii amma jiru kana lafa qabsiisan'' jechuun ibsaniiru. Pirezidaanti Keeniyaataan hanga sirni awwaalchaa raawwatamutti akka biyyaalessaatti gadda labsuun alaabaan biyyattii walakkaatti gadi siquun akka mirmirfamaa turu dhaamaniiru. Odeeffannoo wal fakkaatoo biroon:


Naayijeeriyaa: Pirezidant Buhaariin ministiroota isaanii filannoo dorgomuuf jiraniin aangoo gadhiisaa jedhan

Pirezidaantiin Naayijeeriyaa Muhaammaduu Buhaariin ministiroota isaanii filannoo bara dhufuutiif dorgomu barbaadan hundaan Wiixata torban dhufaatii kaasee aangoo motummaa keessaa qaban akka gadhiisaniif ajajan. Ministirri Odeeffannoo Laayi Mohaammad masaraa pirezidaantichaatti gaazexessitootaatti akka himaniitti, Buhaariin tibba walgahii kaabineetii Roobii ture qajeelfama kana kan kennan. Ministiroonni baayyeen murtee kanaan waan miidhamaniifuu tarii sababii tarkaanfii kanaatiin mootummaan ammaan tana biyya bulchaa jiruu irratti dhiibbaa qabaachu akka malu yaadama. Dubbi himaan pirezidantii dhimma kanarratti gaafataman garuu sochii motummaa irratti dhiibbaa akka hin qabaannee BBCtti himan. Ministirroonni baay'eenis filannoo biyyattii gaggeeffamuu jiru keessatti paartiisaanii bakka bu'uun pirezidaantummaa ykn bulchiinsa naannooleetiif dorgomuuf fedhii kan qaban ta'u ibsaniiru. Fakkeenya ministiroota filannoo dhufaa keessatti dorgomuuf karoorsan keessaa: Ittaanaa Pirezidaantii Yeemii Osinbaajoo paartii saanii biyya bulchaa jiruu All Progressives Congress (APC) party bakka bu'uun pirezidaantummaaf dorgumuu barbaadu. Haata'u malee, sababii inni dorgomee kan filatamee malee kan motummaan mudamee hin taaneefu murteen amma dabarfame irratti dhiibbaa hin qabaatu jedhameera.


Bulchiinsi waraanaa Giinii waggoota sadii keessatti aangoo siiviliittan dabarsa jedhe

Motummaan Waaraanaa Giinii yeroo ce'uumsaa baatii 39 booda aangoosaa bulchiinsa siiviiliitti akka dabarsu hime. Hogganaan juntaa Kolooneel Maamaadii Dumboyaa TV irratti dhiyaachuun ture yaada waggoota sadiin booda gara bulchiinsa siiviiliitti mana maree bakka bu'oota ummataa Giiniitti dhiyaachuun akka ragaasifamu kan dubbatan. Humnii waraanaa kunis bara darbe ture pirezidaantii biyyattii filatamee irratti fonqoolacha gaggeessuun erga aangoo irraa kaaseen booda biyya bulchuu kan eegale. Lammiileen biyyattii hedduunis fonqolcha sana deegaranii ture. Ta'us akkuma turaa adeemeen loltoonni aangoo bulchiinsa siiviiliitti akka dabarsuuf dhiibbaan ummataa itti cimaa adeemuu eegale. Ibsi bulchiinsa waraanaa kunis kan dhufe gamtaa biyyoota Afriikaa Lixaa kan ta'e ECOWAS yoo bulchiinsii waraanaa kun karoora gara siiviiliitti ittiin deebii'u hanga Wiixataaatti kan hin dhiyeesinee yoo ta'e qoqqobaa akka taasisan akeekkachiiseen booda ture. Fonqolchicha hordofuunis manni maree ce'uumsaa Giinii kan miseensoota 80 qabu hundeefameera. Kaawunsiliin kunis ammatti hojii mana maree bakka bu'oota ummataas hojjataa jira. Manni marii kunis akka waggaa sadiifi baatii sadiif yeroo ce'uumsaa qabaaatu yaadni dhiyaateera. Koloneel Daambooyaan akka jedhaniitti isa dabalatee eenyumtuu motummaa ce'umsaa jidduu galuu hin danda'u. Fuulbaana darbe keessa ture juntaan waraanaa pirezidaantii biyyattii maanguddoo waggaa 84 kan turan, Alfaa Koondeen malaamaltummaa fi sarbama mirgoota namoomaatiin himachuun aangoorraa kan kaasee. Pirezidaantichi bara filannoo sadi aangoorra turuuf jecha heera motummaa biyyatii erga fooyyeessaniin booda fudhatama ummataa biratti qabaachaa turan dhabanii ture. Lammiileen biyyattii hedduunis fonqolcha motummaa raawwatame akka abdii haaratti ilaalanii kan ture yoo ta'u amma garuu jijjiramichi harkiifataa itti ta'eera. Baroota dhihoo keessa biyyoota Afriikaa liixaa keessatti fonqolchi motummaa loltootaan gaggeeffamu baay'ataa dhufeera. Biyyoota akkasii keessattis Niijeeriifi Maaliin ni argamu.


Filannoo pireezidantummaa Somaaliyaaf uggurri sochii labsame, al-Shabaab haleellaa raawwate

Filannoo pireezidantummaa Somaaliyaa Dilbata dhufu gaggeefamuuf ergamni ce'umsa Somaaliyaa kan Gamtaa Afrikaa (African Union Transition Mission in Somalia (Atmis)) galma filannoon itti gaggeefamuu fi naannoo sanitti uggura sochii labse. Filannoon kun magaalaa guddoo biyyattii Moqaadishootti gamoo buufata humna qilleensaa Afisyoni keessatti gaggeefama. Uggurri sochii kun Kibxataa qabee hanga Wiixata torbee dhufuutti labsame. Pireezidantiin Somaaliyaa miseensota paarlaamaa ji'oota muraasa dura filataman 300 ta'aniin kan filatamu yeroo ta'u, miseensotni paarlaamaa kunniin gamoo humna qilleensaa filannichi itti gaggeefamutti walitti qabamaniiru. Filannoo kana irratti morkattoota jaboo ta'uu warri jedhaman pireezidantii ammaa Mohaammad Abdullaahii Farmaajoo, fi pireezidantoota lama isa dura turan, Hasan Sheek Mohaammudifi Sharriif Sheek Ahimadi. Filannoon kun yeroo gaggeefammuun irra ture irra sababa wal-dhibdee namoota siyaasaa gidduutti dhalateen ji'oota 15'n boodatti harikafatee gaggeefama. Kun kanaan osoo jiru, magaalaa guddoo biyyattii Moqaadishoo keessatti boombiin of wareegaa dhooyee namoota hedduu miidhuun dhagaahameera. Haleellaan kun kan raawwate galma buufata xiyyaaraa idila addunyaa Aden Addee jedhamurratti ta'uufi xiyyeeffannoon isaas konkolaattota ta'uun himameera. Maddeen naannichaa akka himanitti haleellaa bakka 'Kilometre-Four Junction' jedhamutti raawwatame kanaan qaamole nageenyaa fi namoota nagaarra miidhaan qaqqabeera. Bakki haleellaan kun itti raawwate buufata kaadhimamtootni filannoo pireezidantii duula na filadhaa itti gaggeessan irraa 5km qofa fagaatee argama. Filannoo kanaaf kaadhimamtootni 39 dhiyaataniiru. Ji'a darbe bakka miseensotni paarlaamaa haaraa filataman  galanitti haleellaan moortaarii raawwatamee ture.  Namootni hedduunis madaa'aniiru. Gareen finxaaleyyii al-Shabaab haleellaa har'aa namoota hedduu miidhe duuba akka jiru beeksiseera. Al-Shabaab haleellaa Moortaarii ji'a darbee san duubas akka jiru beekameera. Filannoo pireezidantummaa Somaaliyaan lammiileen biyyattii kallattiin filuuf hiree hin qabaanne kana irratti miseensota manneen maree biyyattii lamaaniitu hiree qaba. Isaan ammoo kan filataman hooggantoota gosaa Somaaliyaaa keessa jiraataniini. Kaadhimatoota 39 pireezidantii biyyattii ta'uuf duula isaanii miseensota Paarlaamaaf gaggeessaa jiran keessa dubartii tokko qofatu argama, Fawziyaa Yusuuf Adam. Kaadhimatootni kunneen haasaa na filadhaa isaanii isa guddaa Roobiifi Kamisa gaggeessu. Pireezidantiin haaraan filatamu biyyattii waggoota afuriif bulcha.


Naftali Bennett: MM Israa'el erga qeeqame booda baasii nyaata maatiisaa kanfaluuf

Ministirri Muummee Israa'el Naftaalii Beneet, gatii nyaata maatiisaa wajjiin soorataniif kiisiikoo keessaa baaseen kanfala jedhan. Kun kan dhagahame erga gabaasni TV mana dhuunfaa isaattii baasiin bahu garmalee tahuu ifa godhe boodadha. Manni dhuunfaa ministira muummichaa yeroo ammaatti akka masaraatti tajaajilaa jira. Boodarras ji'a ji'aan maallaqni uummataa dolaarri 26,400 (Birrii miiliyoona 1.3 ol) achitti akka baasii tahu ifa godhe. Kana keessaa $7,400 soorataaf kan ooludha. MM Bennett kaampaani hundeessaniin miiliyeenara kan tahan wayita tahu, baasiin koo kanuma seerri deeggarudha jedhan. Waajirri isaanis akka jedhutti MM duraanii Benjaamin Netaniyaahuu baasiin ji'atti baasan harka sadiin kan ammaa caala ture - mana dhuunfaa fi masaraa Jerusaalem argamutti dolaara  $84,300 baasu turan jedhe. Ripportarri BBC Jerusaalem jirtu Yolande Knell akka jettutti, Waxabajjii dabre aangoo kan qabatan MM kun, haala falmisiisaa taheen manuma dhuunfaa isaanii keessa jiraachuu filatan. Angawoota ammaan dura turanirraas garaagarummaa akka qaban mul'isuuf yaalaa turan. Haa tahu malee gabaasa Channel 13 TV hojjeteen, mana ministira muummichaa keessa maallaqni uummataa guddaan hojjettoota, qulqullinaafi nyaata alaa ajajamuuf bahaa jira jechuun himate. Aabba Bennet dhuma torbeerra gama toora Facebook isaaniin gabaasicha qeequun, baasiin jedhaman kunniin ''inumaawuu garmalee gadi bu'eera,'' jechuun, ''yaaliin anaan akka waan nama qananii barbaadutti na fakkeessuuf taasifame nama kofalchiisa,'' jedhan. Maatii isaa miseensa jaha qabu kanaaf seerri heeyyamuufis nama nyaata bilcheessuufillee hin qaxarre, kanaafis nyaata alaa ajajuun akka galchan himan. Akka inni jedhutti maatiin Netaaniyaahuu nyaataaf ji'atti doolaara 11,100 baasu turan jedhe. Guyyaa Wiixataa MM Beneet mufii hawaasaa hubachuun, baasii soorataa maatiisaa akka ofiif baasu hime. ''Hojiin keenya seeraan kan qajeelfame tahus, miira hawaasa keessatti uume hubadheera. Kaanafis hojjettoota waajira kootti, baasiin nyaataa maatiikoo hundi akkaawuntii koo keessaa akka kanfalamu itti himeera,'' jedhan ibsa baasan irratti. ''Hojii kana keessa kanin seene maallaqaafi kabaja argachuuf jedhee miti. Hangan danda'uun lammiilee Israa'el tajaajiluuf malee - kanas ittuman fufa.'' Aabba Beneet siyaasatti seenuu isaaniin dura kaampaaniiwwan tekinoolojii doolaara miiliyoona 250 oliin gurguranii soreessa tahan. Ministira Muummee erga tahanii booda mindaan ji'aa $16,500 ni kanfalamaaf. Israa'elitti miindaan ji'aa giddugaleessaan $3,400 akka tahe ni himama.


Pirezidantiin Keeniyaa Keeniyaattaan itti-aanaan isaanii aangoo akka gadhiisan gaafatan

Pirezidantiin Keeniyaa Uhuruu Keeniyaattaa itti aanaan isaanii Wiiliiyaam Ruutoon, filannoo Hagayya dhufu keessa gaggeeffamuu irratti wal dhabdee cimaan waan umameef, aangoo akka gadhiisaniif gaafatan. Pirezidant Keeniyaataan Obbo Ruutoon biyyattiin rakkina diinagdee keessa jirtuu akka mo'attuuf baay'ee hojjataa hin jiran akkasumas karaa keessootiin motummaa hin qeequu jechuun himatu. Ruutoon gama isaaniin waggoota lamaaf oliif kaabineen walgahee hin beeku, kanas pirezidanti Uhuruutti himeera jedhan. Pirezidaanti Uhuruu itti aanaa isaanii aangoorraa arii'achuuf aangoo hin qaban. Aangoorraa ka'u kan danda'an yoo himataman ykn aangoo dhorkaman qofaadha. Garaagarummaan pirezidaanti Uhuruu Keeniyaataa fi itti aanaa isaanii jidduu jiru wayita biyyattiin du'a pirezidaantii ishee duraanii Mo'i Kibaakii gaddaa jirtuutti ifatti mul'ate. Sirna gaggeessaa pirezidaantii duraanii guyyaa Jimaataa taasifamerratti guyyaa guutuu pirezidant Keeniyaataan Obbo Ruutoo harka fuuchuu didan. Irra caalaan madda wal dhabdee aanga'oota lamaanii filannoo waliigalaa biyyattiin Hagayya dhufaa gaggeessuuf jirtudha. Obbo Ruutoon pirezidaantii biyyattii itti aanu ta'u barbaadan. Marsaa biraaf dorgomuu kan hin dandeenye Uhuruun immoo mormituu kan turan Raayilaa Odiingaa deeggaraa jiru. Dhimmi dinagdee dhimma muummee filannoo dhufaaf irratti haasa'amu ta'eera. Keeniyaatti ammaan tanatti qaala'iinsi sadarkaa olaanaa mudataa kan jiru yoo ta'u, gatiin mi'awwan akka zayita nyaataa fi boba'aa garmalee dabalaa jira.


Aanaa Firaank kan addunyaarratti ammallee yaadatamtu erga Naaziitiin to'atamtee maaltu mudate?

Daa'imummaa isheetti seenaa kan hojjatteefi addunyaarratti beekkamtii kan argattee Anaa Firaank, Waxabajjii 12, 1929 dhalatte. Yeroo ajjeechaa Hoolookoositi sana Neezarlaandis turte. Yaadannoon guyyaa  loltoota naazii jalaa dhokataa barreessaa turtes erga kaampii naazii keessatti duteen waggaa torbaan booda Caamsaa 30, 1952 maxxanfame. Manni yeroo sana Aanaan keessa jiraataa turte amma bakka daawwannaa turisitii ta'eera. Erga daawwannnaaf ummataaf saaqamees barana waggaa 62ffaa qabateera. Aanaan maatii ishee waliin Amastardam keessa jiraataa turte. Bara 1960moota keessa garuu loltoota naazii jalaa baqachuun dirqama itti ta'e. Naaziiwwanis warra Yihuudota Awurooppaa keessa jiran balleessuuf kaayeeffatanii ture. Aanaan loltoota kanneen jalaa dhokataa olmaa guyyaa ishee barreessaa turte. Bareeeffamni ishee kunis kitaaboota addunyaarratti beekamtii argatan keessaa tokko ta'e. Aanaan osoo daa'ima jirtuu Aanaa ykn maqaashee guutuudhan Anaaliis Maarii Firaank Jarman Firaankifartiitti maatii Yihuudotaa Ediitiifi Otoo jedhman irraa dhalatte. Obbooleetiin ishee angafaa Maargooti waggaa sadiin ishee caalti. Abijuun ishee barreessituu ta'uuf qabduuf erga duuteen booda dhugoome. Isheen namoota Hoolookoostin ajjeefaman keessaa tokko turte. Abbaan ishee erga waraana Addunyaa lammaaffa darbaaniin booda ture yaaddanoo olamaa mucaasaan kan maxxansiisan  . Wayita waraanni addunyaa jalqabaa xumuramuutti Jarmaniin hiyyuummaan rakkataa turte. Hogganaan Paartii Naazii Adoolf Hiitilar rakkoo Jarmanootaa hundaaf Yihudoota itti gaafatamoo taasisa ture. Paartichi bara 1933tti aangoo yoo qabatu Yihudoota dararuu eegale. Maatiin Aanaas nageenya arganna jechuun gara Neezarlaandi Amastardaamiitti baqatan. Aanaas mana barnootaa galte. Hiriyyoota haaraas horatte. Haata'u malee osoo mucaaa waggaa 10 taatuutti Jarman Dachiin weerarte. Achinis waraannii Addunyaa lammaaffaan eegale. Waggaan booda Jarman Neezarlaandi weerarte. Naaziiwwanis warra Yihudootaa adamsuu eegalan. Aanaa Hoolookaasti jidduutti Aanaan waggaa 13 yoo taatuu galmeen olmaa guyyaa kennameef. Galmichas Kiitii jechuun moggaafte. Yeroo jalqabaatiif kan barreessitee Waxabajjii 12, 1924 ture. Yeroon sunis yeroo Jarmanoonni Yihuudotaa Neezarlaandi jiraatan adamsaa turteedha. Obbooleetiin Aan Maargoon Kaampii keessa akka hojjattuuf Naaziiwwaniin ajajamte. Maargoonis waan kaampii keessatti irra gahu soodaachuun garduubee mana daldala abbaashee dhokachuuf murteessite. Abbaan Aanaa Ootoon bakka itti dhokkattuus torbanooaaf qopheessaa turan. Miseensoonni maatii afuris waliin dhokatan. Maatiin Aanaa nyaataa dhiyeessuuf turan. Aanaan garuu kana hundaaa galmee olmaa guyyaaa ishee irratti barreessaa turte. Waan sukkanneessaa naannawa ishee jiruu irraa boqonnaa kan argattuu barreessuun ture. Guyyaa tokkoos Ministeeerri Barnootaa Ingliaand kan Neezarlaandiitti argamu karaa raadiyootiin beeksiisa hime. Lammiilee yaaddannoo olmaa bara naazii akka eeganii ol akaa'an kan jedhu ture. Aanaanis erga kana dhageesseen booda yaadannoo olmaashee gara kitaabaatti geddaru egalte. kitaaboota Het Achterhuis ykn The Secret Annex jedhaman osoo geedaraa jirtuu ture warri Naazii bakka maatiinshee itti dhokatan kan argan. Maatiinshees erga waggoota lamaaf dhokataniin booda turte kan qabaman. Naaziiwwanis attamiin bakka isaan keessa turan akka baran hanga ammaatti hin baramne. Hagayya 4, 1944 namoonni dhokatanii turan hundi gara Awushintiiz-Biirkaaniitti dirqiin geeffaman. Aanaanis yeroo dhumaatiif yaadannoo olmaashe kan barreessite erga bakka turtii geeffamanii guyyoota sadiin booda ture. Aanaan erga to'atamteen booda maaltu mudate? Aanaafi maatiinishee waan sadarkaa fayyaa gaarii irra turaniif akka bakka dirqiin keessa turamu keessa akka hojjatan taasifaman. Abbaan Aanaa maatiin adda baafaman. Achiin ammoo Aanaafi Maargoon haadhasaaniin adda baafaman. Hiriyyoonni abbaa Aanaa Amastardam keessati dhoksaan nyaataa kennaafii turanis yaadannoo Aanaa arguun dhoksanii kaa'aniif. Aanaan guyyyaa tokko deebiitee ni dhufti jedhanii eeggaa turan. Garuu hin deebiine. Onkolooleessa 1944 Aanaafi obbooleettiin ishee Maargoon gara buufata dirqii Beergan-Beelsan jedhamuutti geeffaman. Dhukkuubii qabaachaa turan. Bara 1945 keeessaa lamaanuu dhiibee tasibootiin du'an. Haatiisaaniis ni ajjeefamte. Maatii isaanii keessaa kan lubbuun hafe abbaasaanii qofa turan. Firoonni isaanii Amastardam jiranis yaadannoo guyyaa Aaanaa abbaatti kennan. Abbaan isheetiis kitaaba ishee Waxabajjii 25, 1947tti garagalcha kuma sadii ol maxxansiisaniif. Osoo baayyee hinturiin kitaabichis afaanoota baayyeetti hiikame. Fiilmiifi diraamaas ta'e. Seenaa Aanaas addunyaatti namoonni miiliyoonotaan lakkaa'aman dubbisan. Manni maatii ishee waliin keessa dhokatanii turanis ifatti dowwattootaaf banaa taasifame. Kitaaabni ishee jalqabaas kan argamu mana sana keessatti.


Miseensi paarlaamaa Kaanaadaa mana fincaanitii walgahii hirmaatan Shaafqaat Alii dhiifama gaafatan

Miseensi mana maree paarlaamaa Kaanaadaa tokko mana fincaanii ta’uun viidiiyoodhaan walgahii waan hirmaataniif dhiifama gaafatan. Miseensi paarilaamaa warra walabaa (Liberal) kan ta’an Shaafqaat Alii erga waahilli isaanii keenyaa mana fincaanii duubaan mul’atu hubataniin booda Jimaata darbe miseensa paarlaamaa paartii warra Konsarvaatiivitiin qeeqamaniiru. ‘‘Kaameeraan qarqara keenyaa mana fincaanii duuba agarsiisa ture’’ jedhan miseensi paarlaamaa mormituun. Taateen qaanessaan miseensi mana maree yeroo walgahii intarneet gubbaa Zuum [Zoom] irratti akkanaan mul'atan haaraa miti. Inumaa waggaa lama keessa yeroo lammataaf mudate. Aab Alii kan umuriin waggaa 55, duraan daldalaa mana jireenyaa kan turan yoo ta’u, bulchiinsa Kaaba-lixa Toroontoo akka tajaajilaniif bara darbe filataman. Taateen kunis wayita miseensonni mana marichaa hedduun osoo wixinee seeraa irratti mari’ataa jiranuu Zoom dhunfaa miseensonni qofti arguu danda'an irratti wayita hirmaataniitti ture. Miseensi mana marichaa Paartii Konsarvaativii Laayilaa Guudirih, kan walgahiicha qaamaan hirmaataa turaniitu waayillisaanii ‘‘mana fincaanii taa’uun hirmaataa jiraachuu malu,’’ jechuun kaafte. Isaan boodas toorri mana marichaa miseensichi bakki namni kuni jiran ‘’mana fincaanii akka fakkaatu’’ mirkaneesse. Kunis Af-yaa’ii ittaanaa gargaaraa chaambarichaa kana ‘‘miseensoonni hundi wayita karaa onlaayiinii seenaniitti malawwan itti fayyadamnuufi waan naannoosaaniitti’’ argamu hubachuu akka qaban hubachiisan. Akkasumas guyyaa Wiixataas waa’ee Aab Aliin eessa turan jedhurratti mariin irra deebiin taasifame. Dureen garee Konsarvaatiif Joon Biraasaard taatee sanarratti bal’inaan ibsa kennan. ‘‘Kanneen taatee kana agartaniif ifa akka tureetti miseensi mana maree Libaraalaa manneen fincaanii warra dhiiraa gamoo kanarratti argaman keessaa tokko seenan,’’ jedhan Biraasaard. "Dhagaan, karri mukaa fi sibiillii karrarraa fi qabduuwwan karra sana duubatti argamu… hundinuu waanuma beeknu fakkaata,'' jechuun akkaataa kaameraan ka'aamu hin oolles dubbatan. "Miseensi paarlaamaa kunis wayita marii mana marichaa irratti hirmaataniitti dhuguma mana fincaanii keessa turan,'' jedhan. Battaluma Mr Biraasaard kana jedhaniittis Miseensi Paarlaamaa Shaafqaat Aliin paarilaamaatti bilbiluun taatee mudateef dhiifama gaafatan. "Dhimma kana baay'ee cimseen fudhadha. Dogongora walfakkaatus akkan irra deebiin hin raawwanneen waadaan gala’’ jedhan. Af-yaa’ii ittaanaan Kiriis D’Entarmoon gama isaanitiin ‘‘dhiifama gaafachu’’ miseensa paarlaamaa Alii hordofee dhimmichi xumuramuu beeksisan. "Kaameeraan mul'achuu yoo hin qabaanne, dhaamsaa,’’ jechuun miseensota mana marichaas yaadachiisan. Bara darbes, miseensi mana maree warra paartii Libaraalii, Wiil Amoos osoo waligahii paarlaamaan gaggeeffamaa jiruu viidiyoo irra ta’uun fincaa’utti dhiifama gaafatamanii ture. Baatiidhuma tokko duras, fiigichaa deebi’uun osoo waahillan waliin viidiyoon haasa’anii qullaa mul'atanii ture. Isaan boodas irra deebiin filatamuuf hin barbaadne.


Ilmi mootii Jordaan Hamzaa Biin-Huseen aangoon natti haa hafu jedhan

Ilmi Mootiin Jordaan Hamzaa Biin-Huseen kan kanaan dura abbaa isaanii irraa aangoo mootummaa dhaalanii turan amma aangoon koo nagaheera jedhan. Aangoo isaanii gadhiisuuf ammoo akka sababaatti kan himan, ''ilaalchi dhuunfaa kiyya maloota ammayyaa dhaabbilee keenya'' waliin kan deemu miti kan jedhuudha. Hamzaan ilma arfaffaa Mootii Huseen kan du'aniifi obbooleessa quxusuu haadha buddeenaa mootii Abdullaahiiti. Bara darbe wayita aanga'oonni biyyattii malaammaltummaa, hanqina dandeettiifi dararaan himatamuun hidhaa buufamanii turanitti Hamzaanis hidhamee ture. Haata'u malee Bitootessa keessa waraqaan Hamzaan ittiin obboleessa isaa Mootii Abdullaah dhiifama gaafachuufi inni mallatteessuun himame mootummaan maxxansamee ture. Ilmi Mootii Hamzaan barreeffama fuula tiwiitaraa isaanii gubbaatti guyyaa Dilbataa maxxansaniin, ''Waanan baroota dhiheenya keessa arge irraa ka'uun, ilaalchi kiyya dhuunfaa kan abbaan kiyyaa keessoo kootti ijaaran, kan anis jireenya kiyyatti abboomamuufiif yaalaa ture, akka adeemsaafi malawwan ammayyaa dhaabbilee keenya waliin hin deemne yaada dhumaarra gaheera. ''Yoon kallattii Waaqaaf amanamaa ta'uufi sammuutiin ilaalu, kabaja mootii ta'uu dhiisuu malee kan biraa natti hin mul'atu. Biyya jaalatamtu tiyyaa fi uummata jaalatamoo koo jireenya kootiin waggootaaf tajaajiluutti kabajatu natti dhagahama. "Hangaan lubbuun jiruttis gara fulduraattis akkuma duraatti jaalatamtuu Yoordaanoos tiyyaaf amanamaa ta'een jiraadha,'' jedhan. Ilmi Mootii Hamzaa eenyu? Hamzaan ilma mootii Huseeniifi kan haadha warraa isaa ilma angafa giiftii duree Nuurti. Gama barnootaatinis Mootii Hamzaa Mana Barnootaa UK Haaroow  jedhamu fi Akaadaamii Loltummaa Royaal kan Sandhurst irraa eebbifamaniiru. Akkasumas Ameerikaatti Yunivarsitii Haarvaardiitti erga baratanii booda humna waraanaa Jordaan keessa tajaajilaniiru. Bara 1999tti Mootii Jordaan taasifamuun mudaman. Inni abbaasaaa Mootii Huseeniin kan jaalatamu yoo ta'u, isaanis yeroo baayyee ''gammachu ijakoo'' jechuun adababaayiitti osoo hin hafne ibsu turan. Haata'u malee Huseen wayita mootiin Huseen du'aniitti aangoo motummaa akka hin kennamneef baayyee ijoolleefi muxannoo akka hin qabneetti ilaalamee ture. Kanaafu, bakka isaa obbooleessi isaa angafaa Abdullaah mootii taasifamuun mudaman. Booda ammoo  aangaa mootii bara 2004'tti Hamzaaf kenname. Sochiin kunis Giiftii Nuur kan ilmishee angafaa akka mootii ta'uuf hawwiituuf naasuu ture. Hamzaan erga aanga'oonni Jordaan bara 2021tti malaammaltummaafi hanqina dandeettiin himatamaniin booda, hidhaa manaa irra jiraachu viidiyoo qoodaniin ifa taasisaniiru. Kunis kan ta'e erga aanga'oonni motummaa olaanoo hedduun yaalii fonqolcha motummaa waliin hidhata qabu jedhaman hidhamaniin booda. Mootii Hamzaan garuu balleessaa kamuu akka hin qabneefi daba kamu keessatti akka hirmaannaa hin qabne dubbatu. Waraanni biyyattii garuu Hamzaan hidhaa manaa irra ta'u haaleera. Haata'u malee ammoo gochaawwan ''nageenyaafi tasgabbii'' Jordaan balaarra buusan irraa akka of qusataniif ajaja kennuuf ibseera. Booda keessa ammoo Mootii Abudullaah TV irratti dhiyaachuun, Hamzaan ''maatii isaa waliin masaraa keessatti eegumsa kiyya jalatti argamu'' jedhan. Haata'u malee Hamzaan isaan booda adabaabaayiitti baayinaan mul'ataniin hin beekan. Bitooteessa keessa ammoo manni murtii mootii xalayaa Hamzaan obbooleessa isaatiif barreesse ifa taasiseera. ''Biyya jaalatamtuun teenya Jordaan bara darbe keessa haalawwan rakkosoo dandamatee jirti. Seenaasheettis boqonnaa gaddisiisaa ture'' jedha xalayichi. "Kabajamoo dogongoreera. Namni ammoo ni dogongora. Kanaafuu waggoota darban keessa balleessaafi okkoran isiniifi biyyakoorratti raawwadheen taateewwan irra gaheef ittigaafatamummaa nan fudhadha. "Kanaafu yeroo hunadha dhiifama akka taasiftan waanan beekuufu dhiifama mootii keessanan gaafadha,'' jedhan ergaan xalayichaa.


Paakistaan: Ministirri Muummee Imraan Kaan filannoo 'amantaa irraa dhabuun' aangoorraa kaafame

Ministirri Muumee Paakistaan Imraan Kaan filannoo 'amantaa irraa dhabu' (no-confidance vote) gaggeeffameen aangoorraa kaafame. Paartileen mormituu yaada bulchiinsa isaarraa amantaa dhabuu fi sagaleen irratti akka kennamu jedhu kan dhiyeessan torbe darbe yoo ta’u, MM Imraan Kaan garuu dhimma kana paarlaamaa bittimsuun ofirraa ittise. Murteen Dilbatarra sagalee kennu kan dhufe erga Manni Murtii Olaanaa biyyatti MM heeraan ala socho’e paarlaamaa bittimse jechuun paartilee mormituuf erga murteesse booda. MM Imraan seenaa Paakistaan keessatti ministira muummee jalqaba filannoo 'amantaa irraa dhabuun' aangoo irraa kaafamedha. Paarlaamaan biyyatti Wiixata irratti ministira muumme Paakistaan haaraa filachuuf ni mari’atu. Minitirri Muummee haaraa filatamu hanga filannoon biyyaalessaa itti aanuu Onkololeessa 2023 irratti gaggeeffamutti aangoo qabatee ni tura. Miseensonni hoggansaa paartilee ykn dubbi himtoonni waan hin jirreef maarii biyyaalessa kan hoggannu Ayaaz Saadiq, waraqaan kaadhimamtoota Dilbata akka dhiyaatu ibseera. Filannoo 'amantaa irraa dhabuu' gaggeeffammeen miseensota mana maree 342 keessaa paartileen mormituu sagalee 174 argachuu danda’uu isaanii, af-yaa’iin ibseera. Hogganaan paartii mormituu Sheehbaaz Shariif ergaa Tiwiitara gubbatti barreessaniin, Paakistaan fi paarlaamaan ishee “ dhumaratti rakkoo cimaa jalaa bilasa ta’uu danda’aniiru” jechuun barreessaniiru. Dabaluunis “guyyaa haaraa kanaaf uummati Paakistaan baga gammadani,” jedhaniiru. MM Imraan ragaa utuu hin dhiyeessiin malee, sababa dhimma Raashiyaa fi Chaayinaa irratti US waliin waan dhabbachuu dideef shirri aangoorra isa kaasuu US’n durfame jira jedha. Irra deddebi’uun paartileen mormituu Paakistaan humnootii biyya alaa wajjiin hojjechaa jiru jedheera. Himata dhiyaate kana irratti US “dhugaa hin qabu” yoo jettu, MM Imraanis himata isaaf ragaa hin dhiyeessine. Filannoon 'amantaa irraa dhabuu' gaggeefamuun daqiiqaa muraasa dura af-yaa’iin mana maree bakka bu'ootaa Paakistaan, waahila MM Imraan ta’e hojii isaa gadhiiseera. Miseensonni paartii Imraan (PTI) yeroo filannoon kun gaggeefamutti, MM Imraan shira idil-addunyaan miidhamaa jira jechuun gamoo paarlamaa gadhiisanii ba’aniiru. Dursaa garee gartuu ispoortii Kirikeetii kan ture Imraan ministira muummee ta’uun kan filatame bara 2018 yoo ta’u, malaammaltummaa loluu fi diinagdee sirreessuuf waadaa seenee ture. Ta’us garuu yemmuu biyyattiin rakkoo diinagdee keessa seentetti waadaa isaa eegu hin dandeenye. Bitootessa darbe aanga'ooti hedduun yemmuu isa gananitti sagalee qabu dhabaa dhufe, hojii siyaasaa isaa qabatee turuuf rakkachuu eegale. Seneetarri PTI Faayisal Jaaved Kaan akka jedhanittii Imraan Kaan mana jireenya MM isaa keessa haala “surraa qabuu fi mataa utuu gadi hin cabsatiin,” ba’e.


MM fi pireezidantiin Somaaliyaa ari'amuu bakka bu'aa Gamtaa Afrikaa irratti wal-dhaban

MM Somaaliyaa Mohaammad Huseen Rooblee bakka bu'aan addaa Gamtaa Afrikaa sa'aatii 48 keessatti Somaaliyaa gadi dhiisanii akka bahan yoo ajajan, pireezidant Formaajoon ammoo ajaja kana kufaa godhan. Somaaliyaatti bakka bu'aan addaa Gamtaa Afrikaa Firaansiiskoo Madeeraa "gocha sadarkaa inni irra jiru hin madaalle" keessatti qooda fudhate jechuun biyyattii gadi dhiisee akka bahu kan ajajaman. Aab Madeeraa lammii Moozaambiik yoo ta'an Somaaliyaatti bakka bu'aa addaa Gamtaa Afrikaa ta'uun kan muudaman bara 2015 ture. Gochi dippiloomaatiin kun akka ari'amu isaan taasise maal akka ta'e ifatti wanti himame hin jiru. Pireezidantiin Somaaliyaa Mohaammad Abdullaahii Formaajoo ammoo ajaja MM Mohaammad Huseen Rooblee kufaa gochuun "mootummaan tarkaanfii seera-qabeessa hin taane kamuu hin deeggaru" jedhan. "Imaammatni alaa keenya miiraa fi fedhii dhunfaa faallaa Aab Madeeraa" namootni qabaniin kan taliigamu miti jedhan. Tarkaanfiin wal faallessu kun aanga'oota olaanoo Somaaliyaa jidduutti yoo mul'atu kun kan jalqabaa miti. Mudde darbe pirezidant Mohaammad Abdullaahi Farmaajo Ministira Muummee biyyattii saamicha lafaa keessa qooda qabu jedhanii himachuun aangoorraa dhorkanii turan. Haata'u malee waajjirri MM Mohaammad Huseen Rooblee garuu murti pirezidantichaa mormuun ministirri muummee hojii itti fufu jedhe. Humnoonni nageenyaa ajaja MM Rooblee irraa malee Farmaajoo irraa akka hin fudhannes ibsee ture. Sana dura Fulbaana keessa basaastuun Somaaliyaa ganna 25 Ikraan Tahliil jedhamtu achi buuteen ishii dhabamuu hordofee, MM Roobleen hogganaa ejensii tikaa biyyattii Fahaad Yaasin hojiirraa dhorkee ture. Basaastuu kana irra maaltu gahe kan jedhu sa'a 48 keessatti gabaasuu dhiisuun ajajakoo cabsiteetta jechuun hojiirraa dhorke. Haata'u malee pireezidant Formaajoon gidduu galuun ministirri muummee aangoo qondaala kana ari'uu hin qabu jechuun Aab Fahaad Yaasiniin hojiitti deebise. Kana hordofees pirezidaant Farmaajoon ''maal na dhibdeen tarkaanfii rakkoo siyaasaa fi nageenyaa fidu fudhate,'' jechuun aangoo MM Mohaammad Huseen Rooblee daangessee ture. Garuu Aab Roobleen ajaja kana hin fudhadhu, heeraan ala jechuun mormee ture. Wal-diddaan aanga'oota lamaan jidduu jiru filannoon biyyaalessaa erga Guraandhala bara darbeetii lafarra gangalataa jiru akka hin milkoofne gochaa jira.


Somaaliyaan ammas guyyaa filannoof qabame dabarsuuf

Somaaliyaatti waldhabdee siyaasaa biyyatti keessatti mudateen walqabatee filannoo paarlaamaa yeroo dheeraaf harkifataa ture ammas guyyaasaatti kan xumurtu hinfakkaattu. Mootummaan federaalaa filannichi Bitooteessa 15tti akka xumuramuuf yeroo kaa'ee kan ture yoo ta'u, qaama seera tumu keessaa teessoon 50 ganaa hin guutamne. Kunis yeroo filannoon pirezidaantii biyyattii kan miseensoota mana mareetiin filatamu itti gaggeeffamu irratti dhiibbaa akka taasisu yaadama. Somaaliyaan Guraandhala 2021 irraa kaasuun filannoo kanaan walqabatee irra deddeebiin yeroo filannoon miseensoota mana maree bakka bu'oota ummataa itti xumuruuf kaa'amee dabarsaa turunshee ni yaadatama. Hanga ammaattis teessoo mana marichaa 275 keessaa 220 filatameera. Turtiin filannoo miseensoota paarlaamaa haaraa fi pirezidaantiin wal qabatee taasifamees biyyattii rakkoo siyaasaa keessa galcheera. Biyyattiin sababii rakkoo boordiiwwan filannoo fi wal amantaan siyaasaa pirezidaanti Mohaammad Abdullaahi 'Farmaajoo' fi Ministira Mummee Mohaammad Hussien Roblee jidduutti umameetiin hoggantoonni haaraan akka filatamaniif carraaqaa turte. Pirezidaanti Farmaajoon bara 2017tti kan filatame yoo ta'u, amma garuu garee al-Shabaab kan al-Qaa'idaa waliin hidhata qabu waraanuu dabalatee, waadaawwan seenee ture guutuu irratti rakkataa jira. Al-shabaab ammaan tanatti eddoowwan Somaaliyaa hedduu to'atee jira. Akkasumas malaammaltummaa irrattis qabsaa'uuf waadaa galee kan ture yoo ta'u, qeeqxoonni Faarmaajoo ammoo gama kanaanis baayyee akka hin milkoofne dubbatu.


Paarlaamaawwan biyyoota 10tti kan dubbate Zeleniskiin haasawaa isaa akkamiin tolfata?

Pireezidantii biyya weerara Raashiyaa jala Jirtuu Yuukireen kan ta'e Voloodmiir Zeleniskiin torbee lama gidduutti paarlaamaa biyyoota 10'f haasaa godhee, ajandaa barbaadu addunyaarratti dhiibuu danda'eera. Waraanni isaa naannolee Yuukireen keessatti humnoota Raashiyaa qolachuuf qabsoo yeroo finiinsan Zeleniskiin ammoo biyyoota Lixaa keessatti duula odeeffannoofi ajandaa uumuu raawwachaa jira. Seneetii Ameerikaa dabalatee paarlaamaawwan biyyoota 10 irratti haasaa yeroo godhu miseensonni teessuma isaaniirraa ka'anii isa simatan. Haasaawwan kana kan godhu magaalaa guddoo biyya isaa Kiyeev irraa gama Viidiyoon malee qaamaan argamee miti. Biyyi isaa dhimma jiraachuufi dhiisuurratti qabsootti waan jirtuuf haasaawwan bukkee labuu hedduu hin qabneef kallattiin dhimma barbaadu irratti ibsatu erga xumuree gara dhimma isa kaaniitti ce'a. ''Miira biyyattii akkamiin ibsuu akka danda'u ni beeka'' jedha Inistiitiyuutii Royal United Services irraa Jonaataan Eyaal. Waan dubbatuun qofa osoo hin taane, akkitti dhiyaatuufi magaarajaan duuba isaa jiraatus'' jedha. Haasaan paarlaamaawwan biyyoota Lixaa kan eegale Bitootessa 3, Paarlaamaa UK irratti. Kaayyoon isaas deeggarsa idil-addunyaa dabaluudha. Zeleniskiin kaayyoo isaa kana haasaa akka gaariitti bocameen dhiyeesse. Kufaatii keenyaan Barliinii hanga haleellaa 9/11 Niiwu  Yoorkiifi Waashingitan ta'iiwwan biyyaalessaa gurguddoo fi madaa hambisan tuttuqeera. Paarisitti yoo dubbatu ammoo dhaadannoo biyyaalessaa  "liberté, égalité, fraternité" jedhu itti fayyadameera. Jaappaniitti ammoo dubbii balaa niikuleeraa kaase. Haasaan isaa bukkee labuu hin qabu, ta'uunis irra hin jiraatu. Miira keessoo isaa ibsa. Zeleniskiin yeroo dubbatu eroo hin gubu. Miseensota Paarlaamaa Landanitti yeroo dubbatu daqiiqaawwan jalqbaa lama keessatti waraana Yukireen guyyaa 13 lakkofsiseefi waraana Biriteen yeroo waraana addunyaa lammaaffaa walbira qabee dhiyeesseera. Yaada hoogganoota waraanaa Biriteen duraani kaasee haala Yukireen ibsuu danda'eera. ''Mukoota gidduutti, dirree keessatti, qarqara galaanaatti, magaala fi gandoota keessatti, daandiiwwan gubbaattis ni waraanna'' jedhe Zeleniskiin. Zeleniskiin waan biyyoota Lixaarraa barbaadee hin argannes kallattiin itti hime. Kongireesii Ameerikaatti yeroo dubbatu, Zeleniskiin maqaa namoota siyaaa gurguddoo akka Peerl Haarboory, Maartiin Luutarkiing, Maawunt Raashmoor fa'a kaasuun haasaa dippiloomaatotaa keessatti haala hin baratamneen ''deebii isinirraa barbaanna'' jedhe. ''Shororkeessummaaf deebii. Kuni waan guddaadhaa gaafachuudhaa?'' Warra UK'tiin waan gahaa hin goone jechuu akkuma qaanessan paarlaamaa Xaaliyaaniin namootni Putiinitti siiqan Room keessaa bashannanu jechuun komatan. ''Bakka bashannaan warra nama ajjeesuu hin ta'inaa'' jedhan miseensota paarlaamaa Xaaliyaaniin. Bakka bu'oota uummataa biyya biroo bira dhaqxeeqaana'uu qabdu jechuu hin dandeessu kan jedhan profeesar Lazaar san jechuuf hamilee qabaachuutu sirra jira jedhan. Immoo Zeleniskiin pireezidantii biyyi isaa weerarmteeti jedhan. Akkaataan dubbii Zeleniskii kun haala biyyattiin keessa jirtu irraa yoo laalamu ni hubatamaaf jedhan. Namni hanga tuqamuu malu hin dammaqfamne jedhanii yaaduun Zeleniskiifi garee isaa bira jiraa jedhu ogeessii Catham House  Orysia Lutsevych. Dubbii Zeleniskii gargaaraa isaa Dimytroo Litviin barreefamu kun miseensoota paarlaamaa biyyoota Awurooppaa hedduutti hamiilee fi miira addaa uumeera. Miira warra Yukireenis agarsiisuu danda'eera. Akkuma warra Lixaatti dubbatu lammiilee isaattis ni dubbata. Wantii Zeleniskiin waraana kanaan walqabatee agarsiisaa jiran fudhatamummaa isaa akkan dabaleera. Zeleniskiin torbanootaaf Nato'n daangaa qilleensaa Yukireen balaliin ala godhee akka labsu('no-fly zone) gaafachaa ture. Kana akka hin arganne ni beeka. Garuu ammoo kana yoo dhabes waani biraa barbaachisaa ta'e akka argatu abdata. Yoo isa inni gaafate kennuufii baatan waan biraa hin dhowwataniin waan ta'eef kun tarsimoo natti fakkaata jedhu Laazaaras Kibxata darbe hoogganaan waajira pireezidantii Andriiy Yermaak '''no-fly zone' erga diddanii humna ittisaa haleellaa qilleensaa amanamaa nuu kennaa'' jedhee ture. US dabalatee biyyoonni kaanis sirna ittisaa qilleensaa Yukireen jabeessuuf meeshaalee gurguddaa gumaachaa jiru. Yaaliin Zeleniskii bu'aa buusaa jiraa jedhan Jonaataan Eyaal.


Kuubaatti namoonni mormiif bahan hidhaan waggaa 30 irratti murame

Kubaatti namoonni hiriira mormii farra-mootummaa Adoolessa keessa adeemsifamee ture irratti hirmaata 100 caalan irratti hidhaa waggaa ja’aa hanga 30 tahu itti murtaa'e. Namoota himataman 129 keessaa nama tokko qofaatu bilisaan gadhiifame, warri kaan garuu hokkora kakaasuufi hannaan balleessaa dha jedhamaniiru. Biyya odolaa sirna Koominiisittiin bultu kanatti lammiileen Kuubaa kumaatamaan lakkaa’aman hiriiraaf ba’an, ‘’bilisummaa’ jechuun sagalee dhageessisaa turan. Kuubaatti eeyyama malee uummatni walitti qabamuun seeraan ala dha, kanaanis namoonni 1000 ol to’annoo jala oolaniiru. Mormiin kuni waggoota dheeraa keessatti isa guddaa dha jedhameera. Biyyattiin rakkoo diinagdee hamaa keessa yeroo jirtutti kan dhagahme yoo tahu, mormitoonni daballii gatiifi hanqina nyaataa irratti sagalee dhageessisaa turan. Namoonni baayyees akkatti mootummaan Kuubaa  weerara Kooviid hir’isuuf tarkaanfii fudhate qeeqaa turan. Mootummaan paartii Koomiyunistiidhaan hogganamu momrii sana yaalii Ameerikaadhaan deeggaramee mootummaa kuffiisuuf taasifame dha jedhe. Hiriirawwan mormii otoo hin eegamiin taasifaman hundarratti tarkaanfii kan fudhate yoo tahu, kanaanis yoo xiqqaate namni tokko du’ee kaan immoo mada’anii turan. Manni murtii hiriirtonni konkolaataawwan garagalchaa, dhagaa, qaruuraa, boombii gaazii qabu poolisii fi waajira Ministeera Keessoo fa’itti darbachaa turan jedhe. Haa tahu malee Jaavaayir Laarroondoo dhaabbata mirgaaf falmu ’Prisoner Defenders’ irraa, ‘’baayyeen namootaa haala nagaa-qabeessa taheen mormii dhageessisan,’’ jedhan. Laarroondoon murtii adabbii kuni fudhatama kan hin qabne dha jedhe.


Sudaanooti gatii daabboo %40n dabale mormuun hiriira bahan

Lammiilee Suudaan gatii dabboo garmalee dabale mormuudhaan sagalee mormiisaanii dhageessifachuuf addabaabaayiitti bahan. Qaamooleen nagaa kabachiisan garuu mormitoota irratti gaazii imimaaneessaa dhukaasuun bittinsuuf yaalan. Lammiileen biyyattii mormiidhaaf daandiirratti bahanis gatii daabboo fi boba'aa erga yeroo dhihootiin asi garmalee dabale irratti mootummaan furmaata akka barbaaduuf gaafataniiru. Lammiileen biyyattiis guyyaa kaleessatti mormii kanaaf kan bahan magaalaa guddoo biyyattii Kaartuumii kaasee kanga magaala Daamaaziin kan kibba bahaatti argamtutti ture. Daamaaziin keessatti ammoo mormitoonni hiriira bittiinsuuf jecha poolisiin namoota hiriira bahan irratti dhukaaseera jedhan. Sudaan keessatti Dilbata darbe irraa kaasee gatiin dabboo parsantaa 40n akka dabalu taasifameera. Gatiin boba'aas akkasuma yeroodhaa gara yerootti garmalee dabalaa dhufeera. Mootummaan Gamtooman akka jedheetti, uummanni Sudaan harki sadi ta'u deeggarsa irratti kan hirkateedha. Haalli Sudaan keessa jiru cimaa kan dhufe fonqolcha motummaa bara darbe gaggeeffame hordofee yoo ta'u, kunis qaamooleen deeggarsa taasisan hedduun hojiisaan waan adda kutaniif jedhameera. Lammiileen Sudaan qaalaa'insa jireenyaa mormudhaan addabaabaayiitti yoo bahanis kun kan yeroo jalqabaa miti. Pirezidaantiin Sudaan duraanii Omaar al-Baashir kan amma hidhaarratti argaman aangoorraa kan kaafaman mormii gatiin daabboo dabaluun walqabtee ilaalchisee mormii hiriiraa cimee dhufuusaatiin wal qabte ture. Al-Baashir erga fonqolcha mootummaatiin aangoo irraa buufamaniin booda Sudaaniitti nageenyi deebii'u hin dandeenye. Bulchiinsa siviiliifi waraanaatiin qoodamuun mootummaa ce'umsaatiin bulfamaa kan turte Sudaan bara darbe keessa ammoo fonqolcha motummaa keessumeessite jirti. Damee waraanaa kan hoggannu Janaraal Abdul Fattaah Al-Burhaan fonqolcha motummaa gaggeesseessanii Ministira Mummee Abdallaa Hamdook aangoorraa kaasuun qofaatti aangoo to'atani illeen hanga ammaatti biyyattii keessatti nagaan deebii'u hindandeenye.


Baayidan Putiin 'yakkamaa waraanaati' jechuun 'dhiifama kan hinqabneedha' jette Raashiyaan

Pirezidaantiin Ameerikaa Joo Baayidan yeroo jalqabaatiif Pirezidaantii Raashiyaa Vilaadmiir Putiin ''yakkamaa waraanaati'' jedhan. Haata'u malee deebii battalaa Mooskoon kenniteen, jechaan Baayidan kun ''kan dhiifama hin qabnedha'' jechuun balaaleeffate jirti. Maddi oduu TASS akka jedhetti, Kireemliin yaadni Baayidan Putiin irratti kennan ''dubbii fudhatamaafi  dhiifama hin qabneedha,'' jette. Hanga ammaatti, bulchiinsichi yeroo kallattiin gaafataman dabalatee, jechaa kanatti fayyadamuu hin barbaadu ture. Baayidan waligahii Waayit Hawuusi Roobiitiin booda gaazexeessitootatti wayita dubbatanitti, ''akkan yaaduutti Putiin yakkamaa waraanaati'' jedhan. Akkasumas Ministira Dhimma Alaa Ameerikaa Antoonii Bilinkan guyyaa Roobii akka jedhaniitti, Ameerikaan humnootiin Raashiyaa itti yaaduun namoota nagaarratti kan xiyyeeffatan ta'uu murteessuuf yaadaa jirti,'' jedhan. Yukireen gama isheetiin yakka waraanaatiin Raashiyaa akka qoratu Heegi gaafatte. Yaada pirezidaantichaa irratti ibsa kan gaafataman Pires Sakreetariin Waayiti Hawuus Jeen Psaaki akka jedhaniitti, Baayidan ''garaadhuma isaaniirra dubbatan. Waan miidiyaa irratti argan irraa ka'uun dubbatan. Kunis tarkaanfii gara jabinaa abbaa hirree hamaadhaan weerara biyya biraa keessatti raawwatameedha,'' jedhan. Itti dabaluunis, haata'u malees, ''adeemsii seeraa ''himannaawwan yakka waraanaa qoratu Ministeera Dhimma Alaatiin gaggeeffamuu itti fufa,'' jedhan.


Paatiriyaarkiin duraanii Eertiraa waggoota dheeraf hidhaa manaa jala turan du'an

Paatiriyaarkiin amantaa Ortodoksii Eertiraa waggoota kudhanii oliif mootummaan hidhaa manaa jala turan, Abuna Inxooniyoos du'aan boqochun isaanii himame. Lallaba wangeelaa kutaa biyyaa Kaaba Ameerikaatti miseensa kan ta'an Lubni olaanaan Gabra Mikaa'eel Yoohaannis BBCtti akka himaniitti, dureen amantaa kun Guraandhala 9, 2022 du'aan booqatan. Dureen amantaa Abuna Inxoniyoos maanguddoo waggaa 97 kan turan yoo ta'u, reeffi isaaniis gara godina Kibba Safa'aatti kan argamu gara gadaamii Abbaa Indiriyaasiitti gaggeeffamuun himameera. Duuka bu'aa Abbaa Inxooniyoos kan ta'anii fi UK kn jiran abbaan amantaa Abbaa Yoohaannis Gabrahiyoot jedhamanis du'a duree amantaa duraanii kun dhugaa ta'u mirkaneessaniiru. ''Abuna Inxoniyoos waggoota 16'f oliif hidhaarra turan. Waaqa amananiif i waadaa bataskaanaaf seenaniif jecha osoo hidhaarra jiranu du'aan boqatan,'' jedhan Abbaa Yoohaannis. Duree amantaa kunis yeroo dheeraaf jidduu galummaa Motummaan Eertiraa taasisu qeeqaa kan turan yoo ta'u, kanaanis waggoota 16 kan ta'uf aangoo isaanii irraa kaafamuun hidhaa manaa jala oolfamutu himama. Bara 2019tti aangoo paatiriyaarkummaarraa hanga buufamaniitti yeroo paatiriyaarkii sadaffaa ta'uun tajaajilaa turan. Waggoota sadiin dura sinidoosiin Eertiraa Paatriyaarkii duraanii kana baleeleeffachuun hordoftoonni amantichaa ''beekkamtii akka hin kenniinee fi maqaasaanii akka hin kaafne'' ajajee ture. Paatiriyaarkichi miseensummaa bataskaanaa irraa kan dhorkaman yoo ta'an, mana abbuummaa bataskaanittii jalatti argamu keessa akka jiraataniif heyyamameefii ture. Warrabbii viidiyoo waggoota sadiin dura bakka itti hidhamanii irraa bahe jedhameen komii irratti ka'e balaaleeffachuun batasikaaniitti irraa dhorkamus akka hin fudhannee himanii ture. Viidiyicha irrattis paatiriyaarkichi jalqaba wal dhabdee mootummaa waliin qaban ilaalchisee, namni mootummaa irraa ergaman Obbo Yooftaahee Diimoxiroos jedhaman tokko batasikaanittii nan hoggana jechuu fi isaan garu bataskaannii nama daaqonii ykn luba hin taaneen hogganamu akka hin dandeenye ibsuun mormu dubbatan. Ta'us Obbo Yooftaaheen yaadasaanii kana akka hin fudhannee itti himu cimsanii hubachiisanii turan. Abuna Inxooniyoos yaada kana gara yaa'ii qulqulluu Sinidoosiitti wayita dhiyeessaniitti, miseensoonni Sinodoosii, ''motummaan erga murteessee nuti maal gochu dandeenya'' jechuun akka deebisaniif himanii turan. Booda ammoo Sinidoosichi yakkawwan jahaan akka isaan himate kan dubatan Abuna Inxooniyoos, ''seera cabsuudhaan ana yoo dubbisan ofiisaaniitii himattoota, ofumaan murteessitoota ta'uun paatiriyaarkummaa irraa na buusuun akkan monoksee ta'u na taasisan,'' jechuun haala yeroo sana ture dubbatanii turan. Erga hidhaa manaa jala taasifamanii boodas humnootiin nagaa fi nama amantaa tokko waliin ta'uun manasaanii dhaqanii, fannoo, kitaabooleefi uffatasaanii konkolaataatti fe'uun akka jalaa fudhatan ibsanii turan. Abuna Inxooniyoos miseensoota mana barnootaa Dilabataa gara kuma sadii ta'an ari'achuuf hayyamamoo waan hin turreefi akkasumas  dureewwan amantaa hidhaman waan gaafataa turaniif hidhaa kanaaf saaxilamun ni dubbatama. Bataskaanni Ortodoksii Ertiraa Bitsuh Abuna Qeerliisiin paatiriyaarikii ishee shanaffaa taasisuun kan muddee bara darbe keessa ture. Namoonni tokko tokkoos paatiriyaarikiin duraan mudaman osoo lubbuun jiranu mudama haaraa kennuun akka hin hayyamamne eeruun qiiqaa turan. Hordooftoonni Phaaphaasiin Kooptik kan Ameerikaatti argamtuufi kan Abuna Maqaariyoosiin kan hogganamuu motummaan dhimma batasikaanaa keessa gala jechuun himatu. Motummaa Ertiraas jidduu galmaataafi sarabama mirga namoomaa ittiin himatamu haalaa tureera. Motummoota Gamtomaniifi Amanastii Intarnaashinaal dabalate dhaabbileen mirga namoomaaf falman, motummaa Ertiraa dhiibbaa amantaa irraan gahuun himatu. Abuna Inxooniyoos jidduu galuumsa motummaafi sarbama mirga namoomaa mormuun diyaasipooraa hedduu biratti akka fakkeenya ciminaatti fudhatamu. Hedduunis karaa miidiyaalee hawaasaatiin gadda du'asaanitiin itti dhagahamee ibsaa jiru. Du'a paatiriyaarikii duraanii kana ilaalchisuunis gama motummaatiin wanti jedhame hin jiru. Abuna Inxooniyoos bakka Himbiritii jedhamtuuf magaalaa Asimaaraatiin alatti argamtuutti kan dhalatan akka ta'e seenaan isaanii ni mul'isa.


Ameerikaan hooggantoota Somaaliiyaa irratti qoqqobbii Viizaa kaa'uuf

Mootummaan Ameerikaa aanga'oota, dimokiraaasii Somaaliiyaa irratti danqaa uumaniiru jedhu irra qoqqobbii viizaa kaa'uuf akka jiru beeksiise. Ministirri Dhimma Alaa Ameerikaa Antonii Bilinkeen qoqqobbaan viizaa kunis qaamolee mormitoota irratti badii raawwatan irrattis hojiirra ni oola jedhan. Qoqqobbiin viizaa mootummaa Ameerikaa kuni kan dhagahame yeroo filannoon biyyaaleessaa Somaaliyaa gaggeeffamu qabu erga waggaa tokkoon tursiifameen booda. Aangoon pirezidaantii biyyattii Mohaamad Abdullaahii Farmaajoos erga xumuramee waggaa tokko lakkoofsiiseera. Hidhaa sababa malee Ministira Dhimma Alaa irratti kanneen raawwatan, kanneen gaazexessitootaa fi mormitoota irratti dhiibbaa taasisan,  akkasumas adeemsa filannoo irratti kanneen danqaa uuman irratti qoqqobbaan viizaa hojiirra akka oolfamu dubbataniiru. Akkasumas qoqqobbaan kun miseensota maatii qondaaltotaa irrattillee akka hojiirra oolfamu Antoonii Bilinkan ibsa Somaaliyaa ilaalchisuun baasaniin himaniiru. ''Qoqqobbichi kanneen adeemsa filannoo danqan akkasumas filannichi yeroo qabameefiitti amanamummaa isaa eeggachuun akka gaggeeffamuuf kanneen itti gaafatamummaa isaanii hin bahiin hunda ilaallata,'' jedhan. Itti dabaluunis kanneen gaazexessitootaafi miseensota paartiilee mormituu doorsiisan, kanneen hidhanii fi dararuudhaan harka keeessaa qaban hundi qoqqobbaan kun ni ilaalata. ''Aanga'oonni mootummaa Somaaliyaa filannoon amanamaa fi ifaa ta'ee akka gaggeeffamu gochu qabu ture,'' jedhan Biliinkan. Itti dabaluunis biyyisaanii Somaaliyaa keessatti dimokraasiin akka dagaaguuf waliin ta'uuf qophii ta'u himaniiru. Farmaajoon filannoo pirezidaantiifi kan mana maree dheereessuun aangoorra turuuf murteessuun isaanii Somaaliyaa rakkina siyaasaa keessa galcheera. Biyyattiin filannoo mana maree hanga Bitooteessa 6tti gaggeessuun gara filannoo pirezidaantii gaggeessuutti akka dabartu eegamti.


Mootummaan hidhamtootaafi maatii isaanii 'hiraarsuu akka dhaabu' ABO'n gaafate

Addi Bilisummaa Oromoo, ABO'n, Dhaabni biyya bulchaa jiru hidhamtootaa fi maatii hidhamtootaa 'hiraarsuu akka dhaabu' ibsa baaseen gaafate. Jaarmiyaan hoogganoonni isaa hedduun sababoota adda addaan mana hidhaa keessa jiran kun, ibsa isaa keessatti dhaabni Badhaadhinaa kan biyya bulchaa jiru ''addatti miseensotaafi deeggartoota ABO hiraarsuu jebeessee itti fufeera'' jechuun komateera. ''Caasaan nageenyaa PP hooggantootaafi miseensota ABO seeraan ala hidhuun, manneen hidhaa keessatti adeemsa seeraa tokko malee dararaa jira.'' Ibsi dhaaba kanaa kun kan bahe Roobii Kaleessaa Manni Mirtii hoogganni dhaabichaa koloneel Gammachuu Ayyaanaa fi waahillan isaanii osoo hidhaa keessa jiranii galmee isaanii cufuun erga dhagahameeti. Abukaatoon Koloneel Gammachuu fa'aa obbo Tuulii Baayyisaa yaada BBC'f kennaniin, mamiltootni isaanii mana murtiin bilisa jedhamaniis, seeraan ala to'annoo qaamolee nageenyaa Federaalaa jala jiru jechuun adeemsa haqaa jiru komataniiru. Mootummaan komiiwwan ABO fi abukaatotni dhiyeessaniif hanga ammaa ifatti wanti jedhe hin jiru. Mootummaan manneen hidhaa seerawaa fi seerawaa hin taane keessatti nama dararaa jiraa kan jedhu ibsi ABO, ''Manni hidhaa Buraayyuu gidduugalawwan hidhamtootni itti dararaman fi tajaajila wayiituu itti hin arganne keessaa tokko,'' jedha. Hoogganoonniifi miseensonni dhaabichaa akka Mikaa'eel Booran, Kennasaa Ayyaanaa, Daawwit Abdataa, Lammii Beenyaa, Gadaa Gabbisaafi Battee Urgeessaa ''haala qabiinsa badaa manneen hidhaa keessa jiru'' mormuun nyaata lagachaa jiru jedha ibsichi. Hidhamtootni kunniin mana hidhaa Galaan irraa Buraayyuutti dabarfamuu isaaniis himeera. Manneen hidhaa gariin keessatti hoogganoonniifi miseensonni isaa maatidhaan akkan hin daawwatamne dhorkamuu, nyaata fi bishaan dhugaatii argachuu dhabuufi sarbama mirgoota namoomaa biroon irra gahe akka isa yaaddessu ABO ibseera. Mootummaan dararaa hidhamtoota irraan gahu haa dhaabuu jechuun kan gaafatu dhaabichi, hawaasni idilaa addunyaafi dhaabbileen mirga namaaf falmaniis dhimma kana akka quba qabaatan gaafate. Namootni siyaasaa hedduun Oromiyaa keessatti hokkora kaasisuuf yaalaniiru sababa jedhuufi sababoota biroon hidhamanii kan jiran yeroo ta'u, adeemsi haqaa isaani walxaxaa ta'eera. Gariin Mana Murtiin bilisa jedhamanis hidhaarraa hin hiikamne. Hayyuu Dureen ABO obbo Daawud Ibsaas ji'ootaaf mana isaanii keessaa akka hin sochoone hidhaa jala jiraachuu dhaabichi amma dura beeksisee ture.


Somaaliyaa: Haleellaa boombii badee balleessaan raawwatameen namoonni 10 ajjeefaman

Somaaliyaatti haleellaa boombii badee balleessaan reesitoraantii Magaalaa Beeledweyne keessatti namoonni siyaasaa keessaa nyaatan irratti raawwatameen yoo xinnaate namoonni 10 ajjeefaman. Haleellaan kunis osoo biyyattiin filannoo naannoo gaggeessuuf qophiirratti argamtuutti kan qaqabeedha. Haleellaan kunis jidduugala magaalaa Beledweynyeetti mana nyaataa namoonni siyaasaafi qoondaaltoonni naannoo keessaa nyaatan irratti. Maddi oduu Rooyitaris akka jedheetti namoota ajjeeffaman keessaa tokko kaadhimamaa miseensa paarlaamaa Soomaaliyaa filannoo amma gaggeeffamaa jiruutti.  Filannoon kunis Muddee darbe gaggeeffamu qaba ture. Milishoonni al-shaabaabis haleellicha raawwachu amananiiru. Gareen islaamaa kunnneenis waggoota 10 oliif motummaa Somaaliyaa waliin wal waraanaa kan jiru yoo ta'u, eddoowwan biyyattii tokko tokkoo keessatti buufata cimaa umataniiru. Akka gabaasa Eejjansii oduu AFPtti, magaalaa Beledweynee keessatti osoo filannoon paarlaamaa marsaa jalqabaa hin eegaliin dura haalli eegumsa nageenyaa baayyee cimeera. Adeemsi filannoo biyyattiis erga ministira mummee fi pirezidaantii biyyattii jidduutti filannoon maalif harkifataarratti waldhabdeen umammeen booda baatiiwwaniif boodatti harkiifateera. Silaa filannichii jalqaba baatii lamaan dura Guraandhala 25 akka xumuramuuf kan karoorfamee ture. Adeemsi filannichaas hoggantoota goosaa fi bakka bu'oota hirmaachisuun kan miseensoota paarlaamaa biyyaaleessaa kanneen seera tuman kan filatamu. Booda ammoo miseensoota paarlaamaa sanatu pirezidaantii biyya hogganu kan filatan.


Miseensi Mana maree duraanii Sudaan to'ataman

Namni siyaasaa fi miseensa mana maree mootummaa siiviliifi waraanaa Sudaan kan waraanaan diigamee kan ta'an to'annaa jala oolfaman. Firoonni Mohaammad al-Faakii Suleemaan akka jedhaniitti namni siyaasaa kun dhiheenya mana isaa kan Magaalaa guddoo biyyattii Kaartuumii to'atame. Manni maree mootummaa gamtaa bakka bu'oota siviiliifi waraanaa erga pirezidaantiin duraan Omaar al Baashir aangoo irraa  buufamaniin booda biyya akka bulchuuf bakka buufamee ture, Onkolooleessa keessa waraanaan to'atamuunsaa ni yaadatama. Namni siyaasaa Aab Mohaammad Al-Faakii Suleemaan erga to'atamaniin boodas namoonni siyaasaa kan biraa lamas to'atamuun himameera. Jarreen amma to'ataman kunneenis qaama taaski foorsii hidhatawwan motummaa duraanii biyyattii Omaar al-Baashiriin ijaarame diiguuf yaalaa turaniidha. Akkasumas maallaqaa fi qabeenyaawwan waggoota soddoomman bara Al-Baashiri aangoorra turan saamamee deebiisuuf yaalaa turan. Sudaan erga waraanni Onkoolooleessa darbe keessaa motummaa ce'umsaa irratti fonqolcha raawwateen booda yeroo filannoon itti gaggeeffamuu geeddarusaatiin alattis, biyyattii rakkoolee siyaasaa fi diinagdee cimaa keessa buuseera. Erga waraanaan fonqolchi motummaa gaggeeffamee kaasees mormiin ummataa hedduun magaalaa guddittii biyyattii Kaartuum dabalatee eddoowwan garaa garaatti gaggeeffamaa ture. Humnootiin nageenyaa biyyattiis namoota hiriira mormiitiif bahan 80 ta'an akka ajeessan qaamooleen mirga namoomaatiif falaman ni himu. Akkasumas dubartoota hiriiraaf bahan irratti humnootii nageenyaatiin miidhaan quunnamtii saalaa raawwatamuulleen himatamaa ture. Fonqolcha waraanaan gaggeeffameen booda marii gaggeeffameen ministirri Mummee biyyattii duraanii Abdallaa Amdook gara aangootti deebii'ulleen mormii ummataa hammaateen wal qabatee aagnoo gadhiisuun isaanii ni yaadatama.