Haalluun Biiftuu keelloo maaliif hin taane?

Ijoollummaa keenyarraa kaafnee yeroo fakkii Biiftuu kaasaa jedhamnu halluu keelloodhaan fakkeessina. Yeroo bahaafi lixa Biiftuu agarsiisuu barbaannu ammoo haalluu diimaa xiqqoo itti makna. Ta'ulleen iddoon gidduu Biiftuu jiru keelloo, diimaaa yookan haalluu bifa burtukaanaa kan qabus miti. Kanarra haalluun sadanuu kan itti walmakaniifi haalluwwan biroo kan makatedha. Biiftuun walitti fufiinsaan balaqqeewwan (carallaawwan) haalluu adda addaa gadhiisti. Waan ittiin aduu ilaalan (Piriizim) fayyadamanii namootni Biiftuu ilaalan haalluwwan akka diimaa, keeloo,magariisa. Cuquliisa, indoogoofi vaayoleetiittii kan qoodame ta'uu hubatu. Akkuma kan sabbata waaqaa Biiftuu keessattis walgeettii Haalluwwaniitu jira. Dhugaan jiru sabbatni Waaqaaa akka ifa Biiftuu isa copha bishaanii keessa darbuutti fakkaatee nutti mul'ata. Ta'ulleen haalluuwwan hedduu kan qabdu Biiftuun dhugumaan kan nama gammachiistu fakkaattulleen garuu sirrii miti. Sababa kanaafi haalluuwwan Biiftuun gadhiistu hundi yeroo walitti makaman haalluu bifa tokko qofa kan argannu. Maal akka ta'e hubachuu yoo barbaanne samii irra ijoon isaa jira. Innis ifti aduu kan nutti balaqqeesisan duumessoonni haalluu keelloos ta'e kan biraa kan qaban miti. Halluun isaanii adiidha. Sababni ammoo haalluu sirrii aduun gadhiistutu isa. Maaliif halluu keelloo arginaree? Haalluuwwan Biiftuu keessa jiran tokkoon tokkoon isaanii fageenya danbalii mataasaanii qabu. Fiixee tokkoon dambalii dheeraa kan qabu halluu diimaadha. Sanirraa dheerinni daaambalii halluuwwanii Diimaarraa gara halluu burtukaanaa, gara magariisaa, cuquliisa, Indoogoo fi Vaayoleetiitti hir'achaa gara haalluu dambalii dheerinaa gabaabaa qabutti darba. Footonoonni (Photons) Halluuwwan dambalii dheerina gabaabaa qaban kanneen dheeraa irra qilleensa naannoo keessa faffaca'anii argamu. Ifti Biiftuu qilleensa naannoo lafaa keessa wayita darbu molokiyuulonni qilleensa keessa jiran dambalii gabaabaa fotonootaa waljala dhahu. Saniin booda halluuwwan piriizimii dambalii dheeraa irra jiran salphumatti gara ija keenyaa gahu. Dhaabbata 'The astronomers diary' jedhamu kan bulchu Enjil Molina "Qilleensi naannoo carallaa ifa aduu akkaan hamaa ta'e ittisa. Keessumaa carallaa altiraavaayoleetii fi cuquliisa irraa dhufan" jedha. "Kanaaf akka ampuulii hoo'eetti Biiftuun halluuwwan qilleensa qabbanaa'aadhaan irraa hambifamaniin malee lafarratti mul'atti.hoo'atii gara Halluu keellootti dhihaachaa mul'atti" Yunvarsiitii Ripabliika Uraagaayitti kan barsiisan Gonzalo Tankireedii BBC'tti akka hi,anitti halluuwwan biiftiu Magariisarraa hanga Vaayoleetii jiran kanneen damabalii dheerina gabaabaa qaban erah walitti dhufaniin booda ifti biiftuu haalluu keelloo gidduu walmakiinsa kanaarratti mul'ata jedhan. Biiftuu halluu magariisaa Miidiyaaleee hawasaa yookan weebsaayitoota adda addaa irratti Bifti Biiftuu keelloodha kan jedhu isin mudatee taha. Akka Gonzalo Tankireedii jedhutti kuni kan tahe osoo ispeektiramii Biiftuu kan haalluu hedduu qabu hojjennee naannoo haalluu magariisaatti olka'iinsaa kan qabuu fi gaara fakkaatee waan mula'tuufi jedha. Iji namaa halluu carallaa Biiftuu adda baasuu hin danda'u. meeshaaleen garaagarummaa kana mul'isuu dandahan garuu nijiru. Bu'aan isaa halluu Magriisa keessatti gudda akka ta'e ni argu. "Ta'ulleen yoo nuti dambaliiwwan dheerina gabaabaa qaban kanneen akka cuquliisaa yoo achii dhabamsiisne fiixeen isaa gara halluu Keellootti geeddarama. Kuni ammoo maaliif Bifa halluu keelloo lafa irratti akka arginu xinxaluuf gargaara" jedha Gonzalo Tankireedii. Halluu diimaan lixa Biiftuu hoo? Biiftuun yeroo baatuu fi lixxu bakka fiixee lafaatti dhihoo ta'etti argamti. Kuni ammoo carallaawwan biiftuu hedduun molokiyuulota qilleensa naannoo keessa akka darban godha. Kuni ammoo Halluu Magariisa baayyee jeequun halluuwwan dambalii dheeraa qaban kanneen akka Diimaa fi Halluu Burtukaanaa caalaatti bifa Biiftuu akka too'ataniif carraa uuma. Ta'iin akkanaa maqaa qaba. Jaarraa 19ffaa keessa hayyuun Fiiziksii Biyya Briiten lord Reyileyin kan mogga'e 'Reyiley iskaterin' jedhama. Biiftuun samiirra yoo sochootu fiixeen ishee karaa lafaatiin jiru walirraa citiinsa malee jijijjiirama. Kunis yeroo biiftuun lixxu halluu diimaa dabalatee yeroo adda addaatti halluuwwan adda addaa akka mul'istuu taasisa. Barreeffamni kuni wa'ee uumama raajii hawaa keessaa waan tokko akka isin hubaachiise abdii qabna. Garuu Teleskooppiis ta'ee daawwitii ijaa fayyadamtanii Biiftuu kallattiidhaan ilaaluu hin qabdani. Kuni agartuu keessan irratti balaa yaalaan hin fayyamne yookaan ammoo ijallee isin jaamsuu waan danda'uufi.


Namticha buufata hawaarratti salaaxaa magarsaa jiru

Hawaa keessatti astironomarooti fayyaa gaariin akka turan gochuuf kuduraalee hedduu soorachuun barbaachisaadha. Garuu orbiitii keessatti akkamiin kuduraa biqilfachuu danda’u? Salaaxaan namicha tokko biqilchaa jiru tarii deebii qabaachuu mala. Firaank Mortan qonnaa Origoon jiruu fi haadha warraa isaa Keeran waliin irratti hojjatu keessatti nama hojii sanyii biqiltoota haaraa uumuun hojjatu yoo ta’u, ogeessota nyaata bilcheessan biratti omishni isaa jalatamummaa qaba. Hojii sanyii biqilitoota uumuu fi raafuu salaaxaa hawaa keessatti biqilfamu qabachuu kan eegale, waggaa 40 dura obdii raafuu magariisaa isaa keessatti yemmuu raafuun diimaa adda ta’e tokko biqiledha. Bara 1981tti Mortan qonnaan bulaa ta’ee hojjachuu eegale. Jalqaba irratti gosa raafuu lama qotuu eegalee, raafuu beekaman lamaan. Yeroo raafuun isaa ija horatu, kan waggaa itti aanu faacasatu ol kaa’ata ture. Ija kana facaasee raafuu magariisa 200 ol ta’an keessatti waan adda ta’e tokko arge. “Qixxa lamaan isaanii raafuun diimaa tokko jira ture,” jedha. Raafuu gosa lamarra makamee uumame akka ta’e bare. Sanyii biqilaa isaa lamaan waliin makee facaasee, waggaa itti aanuu raafuu bocaa fi halluu adda addaa argate. Akkamiin gosti tokko isa biraa waliin wal makee kan biraa akka uumu hubachuu eegale. Sanyii biqiltoota waliin make waggootaaf sanyii haaraa uumaa deemuun madda galiii isaa ta’e, dabalataanis garuu sanyii haaraa akkamii itti aanee uumuu akka danda’u irratti fedhii isaa dabale. Sanyii biqiltoota biroo akka mimmixaafi hundee diimaa biratti raafuun inni oomishu halluun isaa diimachaa deeme. “Raafuun kun hagam diimachaa deema kan jedhu irratti gaaffii dabalataa uumaa deeme,” jedha. Biqilaa haaraa argatu kaan waliin wal makaa haaraa kan biraa argachuuf abdachaa deemaa ture. Yeroo sanatti raafuun barameeru isa magariisa ture, kanaaf raafuu Outredgeous jedhamu kun yeroo argamu argannoo addaa ture. “Baayyeema diimaa waan tureef qonnaan bultoonni raafuu itti hin fakkaanne. Hidda diimaa wayii itti fakkaate,” jedha Mortan. “Diiminni isaa ajaa’ibsiisaa ture. Kanaaf maqaan akkanaa moggaafameefi.” Karaa dhaabbata sanyii biqiltootaa filatamoo Jooniittiin Moortan sanyii Outredgeous kana gabaatti dhiyeesse. Boodarra sanyiin raafuu isaa kun hawaa keessatti akka fayyadamamu baree qorataa Nasa jiru kana wiirtuu hawaa idil-addunyaa keessatti raafuu isaa biqilchu qunnamee Outredgeous bu’aa addaa kan biraa akka qabu bare. Yeroo saayintistoonni gosa kuduraa kam irratti qorachuu akka qaban murteessuuf yaadanitti, kuduraa isa kamtu baakteriyaa badaa hin qabaatu kan jedhu yaadaa turani jedha. Wiirtuu hawaa irratti kuduraan E.kolaayi hawaa keessa jirun hubamee hojjattoota dhibeef saaxiluu danda’a yaaddoo jedhu qabu ture, kudurootni biroonis baakteeriyoota akkanaaf saxilamoo turani. “Raafuun Outredgeous “baala isaa irratti baakteriyaan wal horu xiqqoo ture’ jette,” jechuun kan qorattuun Nasa itti himte yaadatee hima. Raafuun isaa filatamee, seenaa uume. Har’a, Moortan hojii sanyii biqiltoota waliin makuu hedduu qabatee jira. Amma gosa raafuu haaraa biraa uumuuf yaalaa jira. Gosa haaraa biqilchaa jiruun waa jalqabate qaba. “Gosti isaa wal fakkaataadha, bakkeen isaa halluu diimaadha, ani keessi isaa halluu dimadii akka qabaatuufan yaalan jira,” jedha. “Raafuu babbareedoo hedduun qaba jechuu nan danda’a.”


Ji'i diimtuu fi guddoo taatee har'aafi bor samiirraa mul'atti

Daawwiin ajaa’ibaa pilaaneetii keenyaa samiirratti mul’achuufi , ji’a diimtuu dhiiga fakkaattutu mul’achuuf jira. Gaaddiddeessuu ji’aa guutuu waggaa kanaa al tokko qofa ta'uun, Lafti gidduu Aduufi Ji’aa buuti. Gaaddidduun Lafaa guutummaatti ji’arra waan bu’uuf jiini suuta gurraacha’aa gara halluu akka diimaa wayiitti geeddaramti. Awurooppaa keessatti gaafa Wiixataa subii ija uumamaan mul’atti. Ameerikaatti immoo Dilbata gara galgalaa daawwachuu danda’ama. Afrikaattis akkasuma ni mul’atti. Ji’i kunis yeroo kaanirra guddattee kan mul’attu yoo tahu, sababiinsaas yeroo kana orbiitiishee irratti qabxii lafatti baayyee siiqxee waan argamtuufi, kanaanis maqaa ‘Super Moon’ ykn ‘Ji’a guddoo’ jedhamu argatteetti. Ji’a guddoo diimtuu jedhamuunis waamamti. Hemisfeera Kaabaatti, jiini guutuu kuni ji’a abaaboo kan jedhamtu yoo tahu abaaboo waqtii birraa wajjinis waan walirra bu’uufi. Ifti ji’arraa mul’atu kuni diimaa akka dhiigaa yoo tahu, ifti aduu ganamaa fi gara galgalaa lafarraa ji’arratti balaqisa jedhu Landanitti, astiroonoomara Royal Observatory kan tahan  Dr Giriigoorii Biraawun. ''Aduun lafarratti yoo baatuufi lixxu al tokkotti arguun danda’ama jechuu dha. Ifti hundinuu gara ji’aatti balaqqisa,'' jechuun BBCtti himaniiru. UK keessatti gaara ykn gamoo dheeraa irraa ilaaluu danda’ama, sababiinsaa ji’i kuni samii irratti gad siiqxee waan mul’attuufi. UK keessaatti gaaddiddeessuun kuni yeroo jalqabu dha, kan akka gaaritti mul’atu jedhan Dr Biraawuun. Gaaddidduun lafaa yeroo ji’a haguuguu jalqabu,hanga muraasa uffisuun jalqaba, boodarra guutummaan guutuutti irratti gaaddiddeeessa, achii ji’i lixaa adeemti, nutti mul’achuu baatus gaaddiddeessuun kuni itti fufa. Ameerikaatti do’iin ji’aafi lafaa kuni guutummaatti kan mul’atu yoo tahu daqiiqaa 84f tura. Yoo Ameerikaa ykn Kanaadaa jirtu taheef Dilbata garagalgala yeroo ji’i lixuuf jettu ilaaluu dandeessu. Ija umamaan kan mul’atu yoo tahu, baayinaakulaara ykn teleskooppiidhaan xixiqqoodhaan ilaaluun immoo halluu isa diimaa sirrii ilaaluufi gargaara. ''Astiroonotii yoo taate ji’arra dhaabbattee gara duubaatti Lafa yoo ilaalte amartii diimaa ala dachee keenyaa naanna’u argita,'' jechuu ibsu Dr Biraawun.


Gosti Daayinoosaraa haaraan guddichi Awustiraaliyaatti argame

Saayintistoonni Awustiraaliyaa sanyiin Daayinoosarii bara 2007 keessa qorannoon bira gahan kanneen ardii sana irratti mul'atan jedhaman keessaa isa baayyee guddaadha jedhan. Daayinoosariina Zee Awustiraalooshiyaan Kupperneesiis yookaan ammoo Zee Saawuzarn Taayitaan jedhamu akaakuuwwan Daayinaaseroota gurduguddoo 15 addunyaarratti argamaniiru jedhaman keessaa isa tokkodha. Qorattoonni kunneen Daayinoosariin kun dheerina dalgaa meetira 30, hojjaan ammoo meetira 6.5 akka dheeratu himan. Kana jechuun guddinni Daayinoosarii kanaa lafa IM195 ykn tilmaamaan hanga dirree kubbaa kachoo tokko gaha jechuudha. Lafeen Daayinoosarii kanaa jalqaba kan argame Kibba-lixa Kiwiinsilaand keessa oyiruu qonnaa tokko keessattidha. Qorattoonni haftee lafee durii waggoota 10 darban keessa sanyii Daayinoosarii kana adda baafachuudhaaf dhama'aa turaniiru. Kaayyoon isaanii Daayinoosariin kun kanneen kaanirraa akkamiin adda ta'a kan jedhu adda baasuuf ture. Saayintistonni kunneen lafee Daayinoosarii kana raajii kaasuun dheerina hojjaa isaafi dalga isaa safaruun sanyii akkamiirraa dhufe jechuun qorachaa turaniiru. Daayinoosariin guddichi kun baala soorata ture. Akkuma Daayinoosaroota kanneen biroo guddinni isaa hedduu ajaa'ibsiisaadha jedhameera. Sanyiin Daayinoosaroota kanneenii qaama isaanii bakka biroo waliin walbira qabamee yeroo ilaalamu mataan isaanii xiqqaa yoo ta'u, mormi isaanii ammoo dheeraadha. Eegeen isaaniis baayyee lafarra dheeraadha. Miilli akaakuu Daayinoosaroota kanaa ammoo fufurdaadha. Saayintistoonni Daayinoosaroonni kunneen ardii Awustiraaliyaarra 'Kiretaasewoos Peered' waggoota miliyoona 96 dura jiraataa kan turanidha jedhu. Gareen qorattoota kun Daayinoosarii kanaaf maqaa masoo Kuupper jedhu moggaasaniiruuf. Kunis bakka Kuupper Kiriik jedhamutti argamuu isaa hordofeeti. Saayintistoonni gosa Daayinoosara kanaa adda baasuudhaaf kan waggoota itti fudhateef bakka lafeen isaa itti argame fagoo ta'uu isaarraan kan ka'e of eeggannoo waan barbaachisuuf ture. Haata'u malee, lafeen Daayinoosara kanaa akka umurii isaatti kan hin boossosne akka ta'e dubbatu  qorattoonni Goodambaa Kiwiinsilaandiifi Godanbaan Seenaa Uumamaa Eromaangaa. Lafeen Daayinoosarichaa yeroo jalqabaatiif kan argame bara 2007 Iroomaangaa bakka jedhamu oyiruu qonnaa maatii tokko keessatti ture jedhameera. Mootummaan naannoo Kiwiinsilaand argannoo lafee Daayinoosarii guddaa kana qorannoo Daayinoosara irratti taasifamuuf gumaachaa gaarii qabaata jedhaniiru. "Awustiraaliyaan lafa barbaachiifi qorannoon Daayinoosarii itti gaggeeffaman keessaa tokko yoo taatu, Kiwiinsilaand ammoo keessumaa magaalaa argame lafee durii qorannoof hedduu gargaaran ta'aa jirti" jedhan hoji-gaggeessaan Godambaa Kiwiinsilaan Dr. Jiim Toompsan.


Nasa'n ergama lama gara pilaaneetii Venus erguuf akka jiru beeksise

Nasa'n ergama lama, kan haala qilleensaa fi teessumaa akkasumas waan Pilaaneetiin Viinas of keessaa qabu qoratu garas erguuf akka jedhu beeksise. Ergamoonni lameen mata mataan maallaqi doolaara miiliyoona 500 kan ramadameef yoo ta'u, ergamni isaaniis bara 2028 fi 2030 gidduutti raawwata. Hoogganaan Nasa Biil Neelsan, ''ergamoonni lameen kunneen pilaaneetii nuti waggoota 30 keessatti irra qubannee hin beekne bira deemuun haala achi jiru qoratanii nuuf himu,'' jedhan. Pilaaneetii kana daawwachuun waan achi jiru qorachuun bara 1990 keessa xiyyaar-samii ''Magellan Orbiter'' jedhamuun raawwatamee ture. Xiyyaar-samiin kun yeroo sana bara 1990-1994'tti haala waliigalaa teessummaa fi qabiyyee pilaaneetii Viinas qorachuun addunyaaf ibsee ture. Ergamoonni lameen amma gara pilaaneetii Viinas imaluuf filataman kunneen dandeettiin beekumsa saayinsii fi hawaa isaanii sirnaan erga xiinxalamee booda kan filatamaniidha. Viinas biiftuutti aantee pilaaneetii lammaffaa yoo taatu, sirna soolaarii keessatti pilaaneetii akkaan ho'ituudha. Ho'i dirra ishii digirii seelshiyesii 500 yoo ta'u haalli qilleensaa ishee kun gosa sibiilaa lead jedhamu baqsuu danda'a. Ergamni jalqabaa 'Davinci+' kan jedhamuudha. Dheeratee yoo barreeffamu ''Deep Atmosphere Venus Investigation of Noble gases, Chemistry, and Imaging'' jedhama. Ergamni inni kun haala qilleensaa pilaaneetii Viinas qorachuun haala uumama pilaanetii kanaa odeeffannoo addunyaan ga'a. Akkasumas Viinas irra garbii fi galaanni jiraachuu fi dhibuu adda baasa. Ergamni inni lammaffaan 'Veritas' jedhama. Kun ammoo yoo dheeratee barreeffamu ''Venus Emissivity, Radio Science, InSAR, Topography, and Spectroscopy'' jechuudha. Ergamni inni kun ammoo dirra irra keessa pilaaneetii Viinas qorachuun seenaa uumama pilaaneetichaa addunyaaf ibsa. Pilaaneetiin kun akkamiin dacheerraa bifa adda ta'e qabaachuu akka dandeesses ni qorata.


Suuraalee ajaa'iboo turtii guyyoota 100 konkolaataa 'Perseverance' Maarsirraa

Konkolaataan Nasa Maarsitti erge 'Perseverance' erga pilaaneetii diimtuu geesse guyyoota 100 lakkoofsiste. Robootin kun achi gubbaa mallattoon jireenyaa durii tarii yoo jiraate, akkasumas ji'ooloojii fi haala qilleensaa durii pilaanetichaa baruuf ragaalee funaanuuf godaante. Guraandhala 18 erga achi geesse booda, roobotiin kun suuraalee aja'iboo naannawa bakka qubannaa ishee dhooqa 'Jezero Crater' jedhamutti kaastee jirti. Dhooqni Jezero bal'ina km49 kan qabu oggaa tahu, mudhii pilaaneetii diimtuu kanarraa gara kaabaatti kan argamudha. Helikooptarri bicuu 'Ingenuity' ammoo qilleensarraan suuraalee kaasteetti. Heelikooptarri kun balaliinsa annisaa ofiin pilaaneetii biraarratti to'atamtu seenaa keessa ishee jalqabaa taatee jirti. Kunneen suuraalee ergama kanarraa kaafaman isaan muraasa filannedha. Konkolaataan Perseverance bajata oppireeshinii bara Maarsii tokkoo qaba - ganni tokko Maarsii gubbaa dacheerra ganna lamatti dhiyaata.


Saayintistoonni Milkii Weey keessatti wanta ‘sodaachisaa’ hin beekamne argatan

Saayintistoonni Awustiraaliyaa gaalaksii Milkii Weey keessatti wanta nannaa’u kan maal akka ta'e hin beekamnee fi amma dura arganii hin beekne arguu isaani himan. Wanti kun jalqaba barattoota yunivarsitiin argame. Daqiiqa 18'f turee annisaa raadiyoo guddaa daqiiqa tokko guutuuf gadhiisaa akka ture hubatameera Wantoonni hawaa keessatti annisaa maddisiisan yeroo hedduu ni galmeeffamu. Qorattoonni garuu wanti akkas daqiiqaa tokkof ture waan argamee hin beeknedha. Gartuun kun caalaatti hubannoo argachuuf hojjachaa jiru. Wanti kun jalqaba kan argame barataa Yunivarsitii Kurtiin, Taayroon O’Dohertiin ture. Argannoo kanas kan taasise Lixa Awustiraaliyaa bakka Murchison Widefield Array jedhamutti, teeleskooppii fi mala haaraa ofii uume fayyadamuuni. Taayron miseensa gartuu qorattu hawaa (astrophysicist) Dr Natashaa Harlii-Walkeeriin hogganamuu, kan Yunivarsitii Kartinitti dame Wiirtuu Qorannoo Raadiyoo Hawaa Idil-addunyaa (ICRAR) ture. “Yeroo qorannoo keenyaatti sa’aatii muraasaan bade, deebi’ee mul’achaa ture,” jechuun himuu ishee ibsi ICRAR kan argannoo kana galmeesse ni eera. “Kun tasuma waan hin eegamnedha. Wanti akkanaa hawaa keessatti argamee hin beekneef qorattoota hawaaf waan xiqqoo sodaachisaa ta’edha.” Wantoonni hawaa keessatti badanii, deebi’anii mul’atan qorattoota hawaaf waan haara miti – wantoota akkanaa ‘transients’ jechuun waamu. Ta’us wanti amma argame kun daqiiqaa tokko guutuuf argamee turuun isaa “waan danuu hin baramnedha,” jechuun qorattuun hawaa ICRAR-Cyrtin, Dr Jemaa Andisan ibsa kanarratti himteetti. Dabalataanis ICRAR akka ibseetti, ragaalee waggoota hedduu irra deebiin duubatti debi’uun erga ilaalanii booda, gartuun kun Lafa irraa gara bara-ifaa 4000 akka faagatee jiru, baayyee akka ifuu fi human maagneetii baayyee cimaa akka qabu argataniiru. Wanti kun maal ta’u danda’a kan jedhu irratti tilmaami jiru urjii newutoonii ykn urjii jijjigeeru ta’uu danda’a jedhu jira. Ta’us garuu, argannoo kana irratti wanti hedduun hin baramne. “Qorannoowwan dabalataa yoo wanti kun waan takkuma mul’atu ykn waan haara guddaa nuti kanaan dura hin hubbanne ta’e nuti himuu malu,” jetti Harlii-Waaker. “Wanta kana caalaatti hubadhee, waantoota dabalataa argachuuf qorannoo koo ballisuun fedha.”


Hambaan bineensa durii guddaafi sodaachisaa ta'e Arjantiinaatti qotamee bahe

Arjantiinaatti hambaan uumama baay'ee sodaachisaafi lafarra loo'uu tokko argamuun ibsame. Hammi baallee umama baay'ee sodaachisaadha jedhame kanaas qarqara tokkoo hanga qarqara isa biraatti meetira 9 dheerata jedhameera. Inni biineensoota gara biraa adamsuun soorataa ture jedhame. Oggeessoonni hambaa uumama kanaa argatanis ''diraaganii du'aa'' jechuun ibsaniiru. Qindeessaan qorattoota hambaa uumama sodaachisaa kana argatan, Liiwonaardoo Oriiriit, hojjaansaa kan sattawwaan akka walfakkaatu ibsanii, bal'inni baallee isaa ammoo kan tilmaamnuun oliidha jedhan. Uumamni kunis danaa baay'ee sodaachisaa ta'e kan qabu akka ta'e ibsameera. Biyya Arjantiinaatti dhagaa gaarreen Andas jala waggoota miiliyoonota 86 kan ture qaamni uumama kanaa, bara daayinoosar jiraatuutti kan jiraataa ture ta'u mul'isa jedhan. Qorataa uumama hambaawwanii durii kan ta'an Pirofeesar Oritiiz hambaa uumama kanaatiis bara 2012'tti qotuun argatan. Qorattoonnis hambaa umama kanaa Afaan Giriikiitiin Thanatosdrakon amaru jechuun kan moggaasan yoo ta'u, innis hiikaa du'aafi diraagoon jedhu qaba. Umamni kuni osoo simbirroonni hin uumamiin dura kanneen baalleen balali'an keessaa kan jalqabaa akka ta'e amanama. Haala jireenya uumamama kanaarratti qorannoon taasifame gahaadha jechuun hin danda'amu jedhu Pirofesarichi. Kanneen guddina garaa garaa qaban waliin argamuunsaanii kan mirkanaa'eedha jechuunis dubbataniiru. Bara 2017'tti uumamni waggoota miiliyoona 170 dura akka jiraatu tilmaamameefi dheerina meetira 2.5 akka qabu himamee tokko odola Iskootishiitti argamuun ibsamee ture.


Qo'attootni loon mana fincaanii fayyadamuu akka baran leenjisan

Loon mana fincaanii akka fayyadaman leenjisuun, gaazii ho'ii addunyaa akka dabalu sababa ta'u (green house gas) xiqqeessuuf gargaara jedhan qo'attootni. Qo'annoo Jarmanitti gaggeeffamaa jiru kanaan, saayintiistonni loon akka itti bobba'an, bakka adda baheefitti akka bobba'an leenjisaniiru. Achii booda fincaan loonii sassaabamee adeemsa qulqulleessuu keessa darba. Gaaziin Amooniyaan fincaan loonii keessa jiru biyyoo wajjin yeroo walmaku gara gaazii ho'i addunyaa akka dabalu sababa ta'u nitiraawus oksaayid jedhamutti geeddarama. Addunyaarratti tolcha harka namaa ta'ee gaazii ho'i akka dabalu sababa ta'u keessaa dhibbeentaan 10 sochii loon waliin walqabaturraa dhufa. Saayintistonni Jarman ooyiruu loonii Inistitiyuutii 'Farm Animal Biology' keessatti loon 16 bakka bobbaaf adda baheef 'MooLoo' ittiin jedhanitti akka bobba'an leenjisuuf yaalaa turan. Loon kun kutaa MooLoo ittiin jedhan sana erga galanii yoo fincaa'an akka badhaasaatti waan nyaatantu kennamaaf. Loon bakka qophaayeen alatti fincaa'an ammoo sekondii sadiif bishaantu itti biifama. Sadarkaa sadaffaa yaalii kanaan ammoo bakki akka itti bobba'an qophaayeef isaanirraa xiqqo fagaatee akka taa'u godhamee, badhaasniifi adabbiinis akkasuma itti fufa. sadarkaalee yaalii 10 gaggeefameen booda, qo'attootni kun loon mana fincaanii fayyadamuu shaakalchiisaa turan 16 keessaa 11 mana fincaanii fayyadamuu baraniiru jedhan. "Hatattamaan gidduugaleessaan fincaan si'a 15-20 keessatti loon ofii isaaniin kutaa itti fincaa'an seenaniiru'' jedhan ogeeyyii qo'annoo kanarratti hirmaatan keessaa Lindisay Maatiwuus kan jedhaman Raadiyoo Niiw Ziilaanditti yoo himan. Dhumarratti dhibbeentaa 75 kan ta'an dhibbeentaa 75 mana fincaanii dhaqanii fincaa'an  jedhu ogeettiin kun. Qo'attootni kun akka jedhanitti fincaan horii dhibbeentaa 80 sirna MooLoon to'achuun yoo danda'ame, gadi lakkifamuu gaazii amooniyaa dhibbeentaa 56'n xiqqeessuun ni danda'ama. Fincaan loonii bakka oolanii fageessun qulqullinaa fi nageenya isaaniifis ni fayyada jedhan.


Mallattoon Pilaaneetii jalqabaa sirna gaalaaksii keenyaan ala jiru argame

Astiroonomaroonni sirna gaalaaksii keenya keessatti argamtuun alatti pilaaneetii jalqabaa argachuuf mallattooleen mul'achuu ibsan. Hanga ammaatti astiroonoomaroonni addunyaawwan, 'exoplanets' jedhamuun ibsaman 5,000 kan aduun olitti urjiiwwanirra naanna'an kan argatan ta'us, hundi isaanii miilk weey gaalaaksii keessatti argamu. Pilaaneetiin jalqabaa miilk weeyiin alatti argamuu hin ooltu jedhamte guddina hanga pilaaneetii Saatern gahu akka qabdu Teeleskooppiin X-Ray Chandra jedhamu qabeenyummaan isaa kan dhaabbata NASA ta'e bira gahuun gabaasameera. Akka gabaasa kanaatti pilaaneetiin kun Messier 51 galaxy keessatti argame. Gaalaaksiin kun gaalaaksii miilk weey jedhamu kan aardiin keenya keessatti argamturraa bara ifaa miiliyoona 28 fagaatee argama. Bu'aan qorannoo haaraa kun imala pilaaneetiin tokko urjiiwwan marsu itti qaxxaamuruufi ifa urjiilee fi haala ifaa pilaanetichaa teeleskooppiin qorachuu irratti hundaa'e. Tooftaan kun amma dura addunyaawwan ykn exoplanets kumoota hedduu ittiin argachuuf gargaareera. Dr Rosanne Di Stefano fi hirriyyoonni isaanii gadi fageenya ifa  x-ray addunyaa haaraa kanaa meeshaa 'X-ray bright binary' jedhamuun argame qorachaa turan. ''Malli uumnee itti fayyadamne gaalaaksiiwwan biroo keessatti sirna pilaaneetii jiran yeroo jalqabaaf adda baasuuf ammatti mala dandeessisu isa takkittiidha'' jedhan gidduugala Astiroo-fiiziiksii Harvard-Smithsonian keessatti kan qoratan Dr. Di stefano'n BBC'tti yoo himan. Malli kun meeshaa 'x-ray binary' irratti pilaaneetii haaraa argachuuf maa addaatis jedhaniiru. Dr. Di Stefanon malli amma dura miilk weey gaalaaksii keessatti addunyaawwan jiran adda baasuuf itti gargaaramaa turan gaalaaksii biraa abuuruuf yeroo yaalu caccabuus himaniiru. Astoroonootiin dubartiin argama qaama pilaaneetii haaraa ta'uu malu kanaa Dr. Di Stefano malli 'microlensing'  jedhamu pilaanetoota gaalaaksiiwwan biroo keessa jiran eekuuf abdii horaa jiru jedhaniiru. Argannoon isaanii kun bu'uura amansiisaa akka qabu himanii ogeeyyiin biroon argannoo haaraa itti dabaluu akka danda'anis dubbataniiru. ''Adeemsa saayinsiitu akkasitti hojjeta'' jechuunis ibsan. Bu'aan argannoo isaanii barruu Nature Astronomy jedhu irratti baheera.


Qorattoonni Israa'el uffata moototaa durii kan warqee caalaa qaalii tahe argatan

Huccuun halluu dhiilgee [purple] qabu yeroo akka macaafa Qulqulluu keesssatti himametti bara bulchiinsa mooticha Daawwit uffatamutti dhiyaatu arkiyoolojistoota Israa’eliin argame. Uffanni meetii fo'amaa irraa hojjetameefi halluu dhiilgee qabu kun warqee caalaa gatii jabeessaa yoo ta’u, huccuu halluu kana qabu warra mootiitu uffata. Bara mootii Daawwitii asitti yeroo jalqabaatiif uffanni halluu dhiilgee qabu kun naannichatti argame. Abbaa Taayitaa hambaalee durii Israa’elitti ogeettin kan ta’an Dr Naama Sukenik,’’argannoo baayyee gammachisaafi barbaadamuudha’’jedhan. Huccuun bosbosee ciccitee kun lafa keessaa qotamee kan baafame iddoo Timnaa jedhamu, km220 Kibba Jeerusaalemitti. ‘’Hambaan durii uffanni halluu dhiilgee qabu kun warra mootii, luba fi namoota bakka olaanaan kennamaafi ture wajjin hidhata qaba’’jedhan Dr Sukenik. ‘’ Miidhaginni halluu kanaa bifasaa hin gaddhiisne, dhugaan jirtu halluu kana oomishuun ni cima. Kana oomishuuf hangi tokko qaama cilaallu keessatti argama. Halluu gatii jabeessa yeroo hedduu warqee caala gatii qaalii qabu.’’ Halluu dhiilgeen kun kitaaba qulqulluu fi Jewish keessatti kan eerame wayita ta’u, Iyyesuus, mootiin Daawwit fi Salamoon uffata halluu kana qabu uffataniiru. Uffanni meetii fo'amaa irraa hojjetame argame kunis bakka gaara ‘Slaves' Hill’ jedhamu biraa qotameeti. Yuunvarsiitii Tel Aviv, dippaartimentii Arliyoolojiitti qorata kan ta’an Pirofeesar Eriz Bin- Yooseef ‘’halluun kun battaluma argame qalbii keenya harkiseera, taatullee halluu dhiilgee bara durii sana dhugumatti argine jennee amanuuf nu rakkisa’’jedhan. Kana dura qola cilaalluun keessa dhokattu fi suphee caccabeerratti halluun kun argameera. Uffaatarratti halluun kun argamuun garuu yeroo jalqabaatiif. Huccuun bosbose kun mala ‘Carbon-dating ‘ jedhamuun huccuu kun wayita ilaalamu dhaloota Kiristoosiin dura waggaa 1,000 yeroo mootiiin Daawwit mo’eetti akka ture tilmaamama. Bulchiinsa mooticha  Daawwitiitti aanee kan muudame ilma isaa Salamoon ture.


Chaayinaan biyya lammaaffaa Addeessarra Alaabaashee dhaabde taate

US Alabaa ishee  Addeessarra erga dhaabdee waggaa shantama booda Chaayinaan biyya lammaaffaa alaabaa ishee fannifte taate. Suurri bulchiinsa Hawaa Biyyaalessaa Chaayinaarraa argame akka agarsiisutti alaabaan diimaan urjiilee shan ofirraa qabu handaara Addeessaa qilleensa ofirraa hin qabnerra dhaabateera. Suurri kun kaameraa roobootii hawaa abuuruuf Chaayinaan kalaqxe Chang'e-5 jedhamtutti kaahameen  Addeessa irraa saamuda dhakaa fudhattee kamisa deebi'uu dura kaafame. Ergamootni Chaayinaa lama alaabaa biyyattii handaara  Addeessarra dhaabuuf yaaliin godhame hin milkoofne ture. Ameerikaan alaabaa ishee yeroo jalqabaaf  Addeessarra kan dhaabde bara 1969 ergama Apooloo 11 nama qabattee garasitti imalteen ture. Ergamoota dabalataa gara handaara ji'aattii irra deddeebiin hanga bara 1972 taasifameeniis alaabaawwan US shan ta'an dhaabamaniiru. Bara 2012'tti suuraalee saatalaayitii waabeffatee alaabaan shananuu akka dhaabatanitti jiru jedheera Nasa'n. haata'u malee ogeeyyiin miidiyaarratti ibsa kennaniin humna aduurraa kan ka'e halluun alaabichaa gadhiiseera jedhaniiru. Barruun mootummaa chaayinaan hoogganamu Global Times alaabaan Chaayinaa ''miira gammachuufi kaka'umsaa'' yeroo ergama Appooloo US nu yaadachiisa jedheera. Roobootiin abuura hawaaf kalaqamteefi suura alaabaa kana kaafte Chang'e-5 , handaara  Addeessarraa saamuda biyyoofi dhakaa fuutee  gara Orbitii ji'aa fageenya km 15 irratti argamuutti kan deebite yoo ta'u saamudni Addeessarraa fuudhame naannoo Mongoliyaatti geeffama. Alaabaan Chaayinaa kun bal'inna meetira lamafi fi dheerina saantimeetira 90 kan qabu yoo ta'u ulfaatinni isaa kg lama ta'a. Alaabaan kun qorra akka dandamatu godhamee hojjetamuu hogganaan piroojektichaa Lii Yunfeeng Global Times itti himaniiru. Alaabaan baratamaan lafarra jiru haala qilleensaa handaara  Addeessarra jiru hin dandamatu jedhu ogeessii biraan Cheeng Chaang. Kana dura si'a lama yaaliin alaabaa Chaayinaa  Addeessarra dhaabuu taasifamee ture. Kan Chang'e-5 waggoota torba keessatti yaalii Addeessarra qubachuun milkaahaa ta'e isa sadaffaadha.


Dhiyeenya Haramaayaa Ejersa Goorootti kirkirri lafaa Reektar iskeelii 3 ta'e mudate

Itoophiyaatti Kamisa galgala kirkirri lafaa xiqqaan magaalota akka Haramayaa, Harar fi Dirre Dhawaa akkasumas naannawa sanatti akka uumame jiraattonni BBC'tti himan. Kirkirri yookaan hoollannaan lafaa sekondii gabaabduuf ture kun galgala keessaa naannoo sa'aatii 2:38 irratti kan mudate oggaa tahu, rektar iskeeliin 3 akka galmaa'es himameera. Barataan Yunvarsiitii Haramaayaa maqaansaa akka ibsamu hin feene tokko, kirkirri lafaa kuni Yunivarsiiticha keessatti wayita dhagahametti barattoonni gamoo irraa rifatanii gara lafaatti fiigaa turuu hima. Rifaatuudhaan alatti rakkoon uume akka hin jirres hima: "Sekondii muraasa sanatti gamoon akka bitaa mirgatti socho'u wayii fakkaata. Sagalee iyyaa guddaa qabas ture," jedha. Jiraataan magaalaa Harar dargaggoo Abdurahmaan gamasaatiin ''sochiin kun yeroo uumamu akka waa manarra bu'e natti fakkaate, yeroon alatti bahee ilaalu homaan dhabe,'' jechuun hima. Kirkirri lafaa guyyaa kaleessaa naannoo Haramaayaatti mudate kun reektar iskeelii sadii kan qabu tahuu Yunivarsiitii Finfinneetti Daayireektarri Ji'oolojii, Astiroonoomii fi qorannoo Hawaa akkasumas qorataa kirkira lafaa kan ta'an Piroofeesar Attaalaay Ayyala BBC'tti himan. "Bakka Ejersa Gooroo jedhamuuyi sochiin kuni kan uumame. Bakki kuni magaalota Haramayaa fi Dirree Dhawaatti dhiheenya qaba. [Hoollannaan] hanga magaalaa Hararitti akka dhagahames qulqulleeffanneerra," jedhan. Kirikirri lafaa kaleessa mudate kuni reektar iskeelii (safartuu hamma kirkira lafaa) xiqqaa kan qabu waan ta'eef, dhiibbaa guddaan uumu akka hin jiraannes himan. Iddoowwan Sulula Qiinxamaa (Rift Valley) keessa jiranii fi olka'iinsa qabanirratti kirkirri lafaa uumamuu akka danda'u waanuma tilmaamamudhas jedhan. "Naannoon kuni fiixee Sulula Qinxamaa irratti waan argamuuf waanuma eegamudha. Kana duras mudatee beeka. Baay'inaan kan uumamu garuu gara Affaaritti Samaraa naannoo Ayishaabilook jedhamutti,'' jedhan. Kirkirri lafaa uumamaan yeroo hin beekamne mudachuu akka danda'uu fi iddoowwan Sulula Qiinxamaa keessa jiranitti ijaarsa gamoowwanii of eeggannoon gochuun filatamaa ta'uus eeran. Kirkirri lafaa keessoon dachee yookaan dirri lafaa (Earth's plates) wayita hoollatu ykn sosocha'u taatee gubbaa dacheerratti uumamudha. Kirkirri dachee keessoo gosa garagaraa qabutti uumamuu danda'a. Kunis kan uumamu wayita muddamni (dhiibaan) keessoo dachee keessa jiruu gadhiifamudha. Dirri lafaa yeroo hunda sochii laafaa tahe hinqabani, yeroo kaan walitti maxxanu. Yeroo kun tahutti dhiibaan dorrobaa dhufa. Dhiibaan walitti qabame kun oggaa gadhiifamu, lafatu kirkira jechuudha. Keessoo dachiitti bakki dhiibaan kun irraa gadhiifamu handhuura (focus) jedhama. Dachii gubbaa ammoo bakka 'focus' kana gubbaa argamu 'epicentre' jedhanii waamu. Annisaan kirkira lafaa dambalii 'seismic' jedhamuun gadhiifamu. Dambaliiwwan kunniin handhuura keessaa alatti faca'u. Dambaliin cimaan gidduu 'epicentre' keessatti mul'ata. Haguma handhuurarraa fagaachaa deemu humnisaa laaffachaa adeema. Balaan cimaan kirkira lafaan mudatus bakka dhiyeenya handhuura kanaatti argamudha.


Xiyyaarri hawaa UAE Maarsiitti ergamte suura jalqabaa kaafte dacheetti ergite

UAE’n xiyyaara hawaa Ergama Hooppiin qorannoof gara Maarsiitti ergite suura Maarsii jalqaba kaaftee gara dacheetti ergite. Xiyaarri hawaa kun Kibxa darbe orbiitii naannoo pilaaneetii diimtuu (Maarsii) qaqqabuu isheetiin, UAE biyya Arabaa seenaa keessatti yeroo jalqabaaf ergama qorannoo saayinsiin pilaaneetii ollaa dacheetti argamturratti gaggeessite taate. Suuraa jalqaba ergitetti aansuun pilaanetiin kun maal akka fakkaattu suura hedduu akka ergitutu eegama. Xiyyaarri hawaa ‘Hoopp’ maqaa jedhuun beekamtu orbitii bal’aa ta’erra kan naannoftu yoo ta’u, haala qilleensaa fi qilleensa baramaa Maarsii qoratti. Akkasumas Maarsiin guutummaatti maal akka fakkaatu ittin ilaaluuf oolti. Saatalaayitoonni pilaaneetii Maarsitti dhiyeessanii kaa’un kan barbaachiseef immoo, suura qulqullina olaanaa qaban dirra Maarsirra akka kaasanii fi roobitiwwaan Maarsiirra qubatan akka kan dachee wajjin wal qunnamuu danda’aniif akka buufata telekominikeeshinitti gargaaru. Suuraan fuula kana jalqabarra argamu xiyyaara samii Hoop irratti meeshaa argamu EXI jedhamuun dirra Maarsiirra fageenya km 24,700 irraa kaafame. Erga pilaaneetii diimtuu (Maarsiirra) geesse guyyaa tokko booda Hoop suura kana kaasu dandeesse. Bantiin Kaabaa Maarsii suuricharratti gara harka bitaa, gara olitti kan argamuudha. Walakkeessa pilaanetichaarratti immoo volkaanoo sirna solaarii hunda caala guddicha Olympus Mons jedhamutu argama. Sararri halkanii fi guyyaa addaan kan qooduu achirratti argamu tarmineetar jedhamee waamama. Volkaanoo sarara kana keessatti argaman sadan Askarayus Mans, Pavinis Mans, fi Arsiya Mans jedhamutu argama. Toora tiwitaraa ergama qorannoo kanaa ibsuurratti, suuraan Hoop kaafte seena qabeessa akka ta’e fi UAE’n qorannoo hawaa jajjabaatti dabalamuu kan agarsiisedha jedhame barreeffame. ‘’Ergamani qo’anno kun waa’ee Maarsii argannoo nama fayyadu haaraa fida jennee abdanna,’’jechuun barreeffame. Xiyyaarri hawaa Hoop km 1,000 Maarsiitti dhiyaachuun, akkasumas km 50,000 Pilaanetichaa fagaachuun qoratti. Xiyyaarri hawaa akkaataa naannoo atomosfarii Maarsiitti annisaan gara gadiirraa akkatti ol deemu qoratti. Kana malees, waa’ee atomoota Haayidirojinii fi Oksijiinii bilisa ta’anii qaama hawaa kana keessatti gadhiifamanii ni qoratti. Kunis akkaataa pilaaneetiin ho’ituu fi jiitu taate Maarsiin qorritu fi jiidhinsa qabu irraa gogee dhukkeen akka guutamte hubannoo akka qabaannuuf gargaarti. Gaaf xiyyaarri hawaa Hoop suuraa kaaftetti, xiyyaarri hawaa Chaayinaa ‘Tianwen-1 orbiter’ maqaa jedhu qabdu Maarsiirra qubatteetti.


Carraan ulfi bahuu dubartoota gurraachotaa, kanneen adiirraa harka %40n caala jedhe qorannoon

Dubartoonni sanyii gurraachotaa warreen adii caalaa ulfi irraa bahuuf akka saaxilamoo ta’an qorannoon bahe akeeke. Lancet ragaalee dubartoota ulfa miliyoona 4.6 kanneen biyyoota torba keessa jiraatani xiinxaluun akka akeeketti, haadholiin ulfaa gurraachonni %43 ulfi irraa bahuuf kaan caala saaxilamoodha. Namoonni UK keessa jiraatan ulfi jalqabaa irraa bahe deeggarsa akka argachuu qaban Lanset waamicha dhiyeesse. Ammatti kilinikoota ispeshaalistii dubartoonni ulfi irraa bahe kan wal’aansaaf kan ergaman yoo marroo sadiif ulfi irraa bahe qofaadha. UK dabalatee biyyoonni hedduun ragaalee ulfi bahuun walqabatu akka hin sassaabne ibsameera. Haata’u malee, qorattoonni akka tilmaamanitti: Namoonni kaan hammi ulfi dubartootarraa bahu olaanaa ta’uu tilmaamu, taatullee akkaataa biyyoonni ulfi addaan cituu/irraa bahuu ibsanirratti hundaa’a. Gabaasichi akka ibsutti, dubartii ulfi garaa bahuun rakkattu qomoo kamirrayyuu yoo dhalatte rakkoo fayyaa yeroo dheeraaf turuuf saaxilamtuudha. Keessattuu itituu dhiigaa, rakkoo onnee fi mukaa’uu hamaaf saaxilamuu dandeessi. Doriin Toomsan–Addoo yeroo torba daa’imni garaa bahe - abbaan warraa ishee Rejii jedhama. ‘’Gaafan jalqaba ulfaa’u guddoon gammadee ture,’’ jetti Doriin. ‘’Ulfaa’era jedheen hiriyoota fi maatii kootti himee, maqaan mucaa kootiif moggaasu yaadaa ture.'' Taaatullee ji’a lama booda dhiiguu jalqabuun ulfi irraa bahe. ‘’Ulfi bahuun baratamaa hangam akka ta’e nama biraarraa dhageessa,’’ jette, ‘’Taatullee wanta fuulduratti si mudatu hin beektu.'' Doriin bara 2017 itala Ariyel horattee turte wayita ulfi jalqabaa irraa bahu sanatti deebite akka ulfooftu gorfamuu himte. Marroo sadiif Doriin irraa erga ulfi bahee booda Tajaajila fayyaa biyyaaleessaa (NHS) kilinkila ulfa deddeebi’ee bahu irratti hojjatutti ergamte. Taatullee sababa ulfi deddeebi’ee irraa bahuuf hin baramne ture. Qorannoon Lancet irratti maxxanfame akka akeekutti: Qorannoon maxxanfame kun harki caalaan biyyoota akka Siwidiin, Fiinlaand fi Deenmaark gaggeeffamus, ragaaleen biyyoota akka US, UK, Kanaadaa fi Norweyi irraa sassaabaman qo’annicha gaggeessuuf oolaniiru. Daarektarri ittaanaan Giddugaleessaa Qorannoo Toom Naashinaal Sentar, pirofeesar Siyobhan Kiwunbayi, ulfa bahuurratti qorannoo gaggeessu. Ogeettiin kun carraan dubartoonni gurraachonni wayita ulfaatti du’aaf saaxilamuu mudatu dabaluusaa ragaa qabna jedhan. ‘’Dubartoota gurraachota biratti carraan ulfi bahuu dabaluusaa wayitan hubadhuu nan rifadhe,'' jedhan. Itti dabaluun akka ibsanitti, gurraachonni dhibee sukkaaraa gosa lammaffaa fi dhukkuba onneef carraan saaxilamu olaanaa ta’uun carraa ulfi bahuu dabala jedhan. Pirofesar Kiwunbay akka ibsanitti, saayintistoonni rakkoon fayyaa biroo kanneen akka maadinummaan qaamaan ofiin of lolu (autoimmune disorders) fi dhiitoon ulaa gadameessaa biqiluun fa’aan rakkinicha hammeessuu keessatti qooda qaban qorachuu ibsaniiru. Kilinika dubartoota ulfi deddeebi’ee bahu kan hoogganan Pirofesar Quenby akka himanitti, ulfi akka hin baane hambisuuf haala jiruu fooyyeeffachuun fayidaa qaba. Haawwan ulfi irraa bahu kanneen gara kilinikasaattii ergaman keessaa %30 tamboo aarsu, dhibee sukkaaraa wal’aansa hin arganne qabu, dhiibbaa dhiigaa kan qaban ykn ulfaatina sirrii hin qabani. Pirofesar Kiwunbay namoota akkanatti rakkoo keessa jiran marroo itti aanu akka deebi’anii ulfaa’an gargaaruuf, yeroo jalqabaaf kanneen ulfi irraa bahe gorsuu fi kanneen marroo lammataaf ulfi irraa bahe qorannootu barbaachisa jedhan. Hawwan ulfi marroo sadaffaaf irraa bahe qorannoo dabalataa barbaachisa jedhan. Ministirri dhimma fayyaa dubartootaa Nadinii Doriis, waa’ee ulfa bahu wayita dubbattetti ’’ulfi garaa bahuun daa’ima dhabuu jechaan ibsuu  ol gaddisiisadha,’’ jetti. Sababii kanaaf jecha saffisaan ka’umsi ulfi garaa bahuu maal akka ta’e adda baasuufi deeggarsa barbaachisu kennuuf hojjachuurratti argamna jedhan. Barruun qo’annoo kana maxxanse Lancet ulfa bahu hambisuurratti fooyya’insi gama wal’aansa fayyaan dhabamuu ‘’rifaasisaadha’’ jedha. Itti dabaluun ‘’barri dubartiirraa wayita ulfi bahe, ammas irra deebi’i yaali jedhan goolabameera,'' jedha dhaabbati kun. Qorannichi akka akeekutti, namoonni ulfi bahuun of ajjeesuuf yaalan, mukaa’uu garmaaleef saaxilaman, dhiphatan guddaa ta’uu eere. Dubartiin marroo saddeetiif ulfi irraa bahe Chaarlot ijoollee lakkuun da’a jettee eegaa turte, wayita ilaallamtetti garuu ulfi sun irraa bahutu itti himame. Gadditee iyyitee bo’uu dubbatti Chaarlot. ''Yeroo sana jiraachuu koon of jibbe.'' Charlot wayita lubbuu ofii dabarsuuf kaatetti dhiphina ulfi irraa bahuun ishe mudate hordofuun wal’aansa argatteetti. Ilma dhiiraa fayya-qabeessa tahe Ansel jechuun moggaasan bara darbe keessa argatte. Kana hordofees muxannoo ishee ifatti dubbachuu eegalte. ''Ilma argachuu kootti hedduun gammada, nan carroome.'' ''Nama mara miti kan carraa kana argatu,'' jette Charlot.


Saayintistoonni akkamitti weerara Koleeraa hawaa keessaa raaguu danda’u?

Saayintistoonni mala weerara koleeraa hawaa keessaa saatalayitii jijjirama qilleensaafi hubannoo nam-tolchee (artificial intelligence) tti gargaaramuun raaguun danda’amu argatan. Argannoon kun iddoowwan weerarri dhibee   miidhaa qaqqabsiisaa turetti lubbuu namoota hedduu baraaruu akka danda’u abdatameera. Ejensii Qo’annoo Hawaa Awurooppaarra ogeessi qo’annoo Dr Pawuloo Kipolini, ‘’hedduu waan qalbii harkisuu malu’’ akka ta’e dubbate. ‘’Saatelaayitoonniifi hawaan rakkoo fayyaa ni fura jedhamee hin yaadamu, Haata’u malee, yaad-rimeen kun bal’inaan fudhatama argateera,’’ jedhe. Qorannichi weerara koleeraa qarqara qaama bishaanii naannoo Indiyaatti tamsa’e harka 89% haala milkaa’aa ta’een raaguu danda’eera. Gartuun qorattoota Ejensii Qo’annoo Hawaa Awurooppaafi giddu -aleessi yaalii galaanarra Pilimooz, odeeffannoo saatelaayitiin ganna saddeetiif sassabdeefi hubannoo nam-tolchee (artificial intelligence) tti gargaaramuun tooftaa tamsa’ina koleeraa ittiin hordofuun danda’amu kalaqaniiru. Dhibeen koleeraa soorataafi bishaan baakteriyaa Vibiroo koleeraa jedhamuun falameen nama qaba. Dhibeen kun naannoo qarqaraa qaama bishaan gurguddoo namoota jiraatan, keessattuu handarraa mudhii lafaa, bakka namoonni heddummachuun jiraatanitti hammaata. Namoota dhibichaan qabaman keessaa harki walakkaan biyyoota qarqara garba guddaa Indiyaatti argaman keessa jiraatu. Akkasumalle, iddoo qo’annoo kun itti  gaggeeffame Indiyaattis ni mul’ata. Qorattoonni weerara koleeraa raaguuf safartuulee garaa garaa torba saatelayitoota heddurraa argamanitti fayyadamaniiru. Saayintisoonni kun jijjiramni bishaan ashaboorratti mula’tu akka baakteriyaan guddatuuf gargaaru hordofu. Kana malees, dabaluu ho’aa iddoo namoonni bashannaanaf dhaqan ykn hamma roobaa safaru. Qorattuun Emii Kaambel jedhamtu, "qorannicha waanti adda godhu, waantota jijjirama uuman hedduurratti hundaa’uu keenya,’’ jetti. ‘’Bishaanitti qabiyyeen ashaboon heddummachuun waan haaraadha, Weerara koleeraa raaguuf waanta baay’ee fayyadudha,’ ’jetti Emiin. "Wayita weerarri koleera ka’uuf jedhu hubachuuf yoo itti gargaaramne, talaajilli kun akka jiraatu qophii gochuu dandeenya. Kanaafuu iddoo tokko tokkotti yeroo talaalliin kennamu wajjin akka walsimatu gochuun ni danda’ama," jette. Saayintistoonni akka jedhanitti, jijjiramni haala qilleensaafi haallii qilleensaa hedduu qorruu ykn ho’uun weerara koleeraaf ka’uumsa ta’a. Akka Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa jedhutti, waggaa waggaan koleeraan namoota miliyoona afur  ta’an qabata, isaan keessaa143,000 kan ta’an sababa dhibee kanaatiin du’u. Namoota hedduurratti dhibichi mallattoo salphaa kan argarsiisu ta’ulle, gara kaasaa namaatti   cimisuun yoo wal’aansa hin arganne sa’aatii muraasa keessatti lubbuu dabarsuu mala. "Daa’imman, keessattu kanneen umriin isaanii ganna shanii gadii dhibee bishaan faalameen daddarbu kanaan caalaatti miidhamoodha. Kanaafuu, yeroo dhibichi itti ka’u raaguun yoo foyya’e daa’imman dhibichaaf akka hin saaxilamne fayyada," jetti saayintistii gameettiin Dr Meerii Faanii. Saayintistoonni raagni kun waqtiin gannaa otoo hin dhaqqabiin dura 93.3% sirrii akka ta’e dubbatu. Caalaatti tajaajilicha amansiisaa gochuuf garuu foyya’iinsi akka barbaachisu ogeeyyiin kun himaniiru. Raagni weerara Koleeraa hawaa kun biyya Indiyaa qofa keessatti kan yaalame yoo ta’u, raaga kana fooyyessuun lubbuu namootaa baraaruu akka danda’u abdatamera.


Antonii Faawuchii abukaatummaa saayinsiif dhaabataniif badhaasa argatan

Ogeessii dhibeewwaan daddarboo Ameerikaa beekama ta’e Antoonii Faawuchii kutannoo gama saayinisiirrratti agarsiisaniif badhaasa kabajaa doolara miliyoona tokko Israa’elirraa badhaafaman. Dr Faawuchiin badhaasa kana otoon argatiin dura pirezedantii duraanii Ameerikaa Doonaald Tiraamp wajjin haala to’annoo weerara Covid irratti wal dhabaa turan. Ogeessi beekaman kun amma ‘Saayinsiif falmaniiru’ jedhamuun badhaasa Daan Deevid jedhamuu injifatan. Faawuchiin talaalliin Covid akka jiraatuf tumsuu isaaniif galateeffamaniiru, akkasuma qorannoofi deeggarsii HIV’n walqabatu akka jiraatuf hoggansa kennaniiru. Dr Fawuchiin maanguddoo ganna 80 wayita ta’an, ogeessa gameessa pirezedantoota Ameerikaa torbaaf gorsaa dhimma fayyaa turan. Ogeessi jajjabinaan saayinsiif falmaa turan wayita weerarri dhibee Covid hammaatetti ‘’mormii hin dhaga’amne hedduutu isa mudate’’jedhe koreen badhaasaa. Itti dabaluun koreen kun ‘’inni hoggansa ogummaa guddaa barbaadu nama agarsiise fi  fayyaa hawaasarrattis bu’aa buusedha’’jechuun leellise. Hakiimni beekamaan kun jabiinaan  dhiibbaa siyaasaa hammaate keessatti dhugaa himuusaaniif irraa guddaa galateeffame. Dr Faawuchiin daarektara jaarmiyaa Alarjii fi dhibeewwan daddarboo ta’uun bara 1984 irraa eegaluun tajaajilaa jiru. Ogeessi beekamaa Ameerikaa kun bulchiinsi mootummaa Joorji W. Buush dhaabbata Afrikaatti gargaarsa AIDS to’achuurratti kennuu akka hundaa’uu gargaare, bara bulchiinsa Tiraamp dhimma weerara Covid-19 irratti dura bu’ummaan hawaasaaf waa’ee weerara dhibichaa ibsaa turan. Bara bulchiinsa Baayidanillee akkasuma dhimma weerara dhibicharratti hojjachuu itti fufaniiru. Badhaasni Daan Deevid jedhamu bara 2000 kennamuu kan eegalame yommuu ta'u,  nama sadarkaa idil- addunyaatti hojii bizinasii hojjatuun bekamu Daan Deevid jedhamuun hundeeffame. Badhaasni Daan Deevid doolara miliyoona tokko waggaa waggaadhaan namoota guddoo gumaachan jedhamaniif kennama.


Qaama miidhamtuu dorgommii imala gara hawaa mo'atte

Shamarreen ganna 29 Hayley Arceneaux, nama jalqabaa dhibee kaansarii lafee irraa dandamachuun qorattuu samii taate. Isheen nama jalqabaa osoo lafeenshee meeshaa namtolcheen utubamee jiruu (qaama miidhamtuu), hawaa daawwatte. Nama umrii xiqqoo jalqabaa Ameerikaa dachee naanna'uuf jirtu. Namni waan hedduudhaan kan jalqabaa taate kun shamarree umrii waggaa 29 Hayley Arceneaux jedhamtuudha. Kaayyoonshee kun yoo fiixaan ba'eef waan hedduudhaan nama jalqabaa taati. Hakiima gargaartuu kan taate shamarreen kun, Amajjii darbe ture garee imala gara hawaa kan namni hunduu itti hirmaachuu danda'utti seenuuf kan filatamte. Shamarree  Arceneaux jalqaba wayita filatamte qiliixamsuu guddoo keessa turte, garuu afaanshee qabattee teesse, dubbachuu hin barbaanne. "Ji'a tokkoo fi walakkaaf waan na quunname kana akka iccitiitti qabadheen ture. Ammaan tana garuu addunyaaf qooduu nan danda'a'' jechuun BBC'tti himte. Gara hawaa akka imaltuuf calalamuunshee kan itti himame Wiixata kaleessaa ture. Kan beeksise ammoo hospitaala daa'immanii fi qorannoo fayyaa 'St Jude' jedhamu kan bulchiinsa Tennessee, Memphis keessatti argamudha. Arcebeaux daa'ima taatee wayita kaansarii lafee dhukkubsattu hospitaala kanatti yaalamaa turte, boodarrammoo hakiima taatee hospitaala kana keessaa hojjechuu eegalte. Bara kana gara dhumaatti rookeetii Falcon 9 jedhamtuun Filooriidaa irraa gara hawaa imalti. Rookeetiin kana kan hojjete SpaceX dha, SpaceX kan abbaa qabeenyaa beekamaa Elon Musk jedhamuuti "Imalli kiyya kun namoota hedduu kallattii garaagaraan onnachiisuu danda'a. Wanti hundinuu akka danda'amu itti agarsiisa'' jette Ms Arceneaux. Shamarree Arceneaux umriishee waggaa 10'tti dhibee kaansarii lafeen qabamtee hospitaala St Jude seente. Hospitaala kanatti yeroo dheeraaf yaalamaa turte, yaalii Chemotherapy fudhachaa turte, lafeenshee garmalee miidhame kan namtolcheen bakka bu'eeraaf. Shamarreen kun sababa lafeen luka ishee kan namtolcheen bakka bu'eef qaama hir'uudha jedhamtee  bakka yeroo mara yaadduu fi hawwitu, Nasa seenuun gara hawaa imaluu hanqattee turte. Dhaabbati qorannoo hawaa kun nama fayyaa guutuu qabu qofa fudhata waan ta'eef. Imalli gara hawaa nama dhuunfaadhaan jalqabamuun garuu Arceneaux'f daandii saaqe, abdii guddaa ta'eef. ''Osoo sagantaa imala gara hawaa kun hin eegalamne ta'ee an nama gara hawaa imalu hin ta'un ture. Sagantaan kun namoonni qaama guutuu hin taane akka gara hawaa imalaniif daandii saaqeera'' jette. Akka rakkoo ijoollummaasheetti argiteef, waa'een gara hawaa imaluu hafee lubbuun turuufuu abdiin hin turre. Garuu amma milkoofteetti, gara hawaa imaluuf qophoofteetti, hawaasa kaansarii dhukkubsatu bakka bu'een imala jetti. "Hawaasa kaansarii dhukkubsatuu fi irraa dandamate bakka bu'uuun kabaja guddaadha. Anis hanga yeroo dhiyootti dhukkubsattuu kaansarariin ture. Amma kunoo isaan bakka bu'een gara hawaa imala. Kun anaaf gammachuu guddaadha'' jetti. "Wayita kaansarii dhukkubsattee yaalamtu wanti yaaddu lubbuun jiraachuu keeti. Fuulduratti waa yaaduun hin jiru. Milkaa'inni kiyya kun garuu namoonni kaansarii dhukkubsatan akka gara fuulduraatti waan abdii itti horu yaadan kan godhuudha'' jette Arceneaux.


Buqqeen mataa waggaa miiliyoona lamaa argame, kan 'durbii ilma namaati' jedhame

Qorattootni Awustiraaliyaa buqqeen mataa umrii waggaa miiliyoona lama qabu kan Afrikaa Kibbaatti argatan, achii dhuftee dhala namaarratti hubannoo haaraa dabala jedhan. Buqqeen mataa dhiiraa argame kan gosa Paaraantiroopas Roobustas jedhamu yoo ta'u, hortee eessuma ykn adaadaa gosa Hoomoo Irreektas akka ta'e ibsameera. Hoomoo Irreektas ammoo hortee dhala namaa isa ammayyaa kanaa waliin kallattiin walfakkaata jedhama. Gosootni lameen kun yeroo walfakkaatuttii lubbuun jiraachaa turanii, Paaraantropas Roobustas dursee addunyaarraa dhabameera jedhamee amanama. Argannoo alanaa kanaan qorattootni arganno dinqiidha jedhaniiru. ''Hambaan kanaan dura argamaa ture ilkaan asittis achittis argamu ture, waan akkanaa yeroo hedduu hin argamu, carroomneerra,'' jedhan Dr. Anjeliinaa Leese. Qorattootni kunniin Awustiraaliyaa magaal Meelbarnitti Yunivarsitii argamu Laatroobee jedhamurraa kan dhufan yoo ta'u, bakka qorannoo Arkiyoolojii Diriimoleen jedhamu dhiyeenya magaala Johaanisbargitti buqqee mataa kana bara 2018'tti argatan. Naannoodhuma kanarraa osoo hin fagaatiin bara 2015'ttis, buqqeen mataa daa'imaa kan gartuu Hoomoo Irreektas argamee ture. Qorattootni kunniin waggoota darbanitti argannoo isaanii xiinxalaa erga turanii booda bu'aa qorannoo isaanii barruu 'Nature, Ecology and Evolution' jedhurratti har'a maxxansaniiru. Waggoota hedduu dura gartuuleen dhala namaa amma jiru waliin walfakkaatan sadii, yeroo walfakkaataatti Afrikaa Kibbaa keessa jiraachaa akka turan amanama. Qorataan garee kanaa Maartiin akka jedhanitti, gosti Parantroopas Roobustas ilkaan gurguddaafi sammuu xiqqoo kan qaban yoo ta'u, Hoomoo Irreektas ammoo sammuu guddaa fi ilkaan xixiqqoo qabu jedhan. Warri Roobustaas biqiltoota gosa akka dinnichaa akka sooratan amanama. Qorattootni kun haalli qilleensaa jiidha qabu kan sababa jijjiirama qilleensaan dhufe hanqina gosa nyaataa isaan soratanii fiduu hin oolu jedhu. Hoomoo Irreektas ammoo ilkaan isaanii xixiqqoon biqiltootas foonis soorataa akka turan tilmaamu qorattootni. Gosootni adda addaa lamaan kun ...qorannoo jijjiirama suutaa dhala namaa keessatti bakka walirraa addaa qabu,'' jedhu Dr. Leeseen ''Gosoota dorgomaa turan keessaa achii dhufteen keenya kan isa injifatee bahe ta'a, hambaalee argannerraa waggaa miiliyoona lama dura Paraantroopas Robustas, Hoomoo Irreektas caala gosa hedduminaan ture dha.''


Saayinsii fi Teknooloojii: Saayintistoonni teleskooppii haaraa fayyadamuun 'kaartaa hawaa haaraa' qopheessan

Saayintistoonni Awustiraaliyaa teeleskooppii foyya’aafi haaraa gammoojji keessa jiru fayyadamuun gaalaaksiiwwan haaraa miiliyoona argachuusaanii dubbatan. Dhaabbati saayinsii biyyaalessa CSIRO, teleskooppin haaraa kun yeroo gabaabaa keessatti odeeffannoowwan hedduun ''kaartaan hawaa haaraa akka uumamu,'' taasiseera jedha. Hanga ammaatti galaksiiwwan miiliyoona sadii kaartaatti kan dabale yoo ta’u, suuraaleen argamaniis kan isa durii irra dachaa lama qulqullina kan qabu ta’uu qorannichi ni ibsa. Ogeessonni qorannoo hawaa (astiroonoomii) suuraleen kun waa’ee hawaa irratti argannoo haaraatti nu geessa abdii jedhu qabu. Dhaabbati CSIRO akka jedhutti kaartaa kana qopheessuuf sa’aatii 300 kan itti fudhate yoo ta’u, kana dura qorannoon hawaa akka kanaa waggoota fudhata ture. Argannoon qorannoo kana uummataaf ifa waan ta’eef, saayintistoonni addunyaa irra jiran marti ''akkamiin urjiin uumame kan jedhu hanga galaaksiwwaan akkamiin guddatu kan jedhu,'' qorachuu danda’u jedha qorannoo kana kan durse Dr Deevid Makoneel. ''Gara fuulduraatti gaalaaksiiwwan haaraa miiliyoonaan ni arganna jennee yaadna,'' jedha. Argannoon qorannoo kanaa jalqaba kan maxxanfame, Maxxansa Hawaasa Qorannoo Hawaa Awustiraaliyaa irrattidha. Teleskooppin Askap jedhamu kun anteenaa diishii 36 waliin ta’uun suuraa samii kaasuuf hojjatan kan of keessatti qabatudha. Teleskooppin kun kan argamu Lixa Awustraaliyatti yoo ta’u Buufata qorannoo CSIRO Murchison keessatti lafa km6 bal’atu irra jira. Argannoowwan diishota xixiqqoo irraa argatu walitti qabuun, teleskooppin kun suuraa qulqullina qaban kan kaasu, gatii diishii guddaa irratti ba’u keessa xiqqoo qofa baasisuuni jedha CSIRO. Teleskooppiin Askap bara kana qorannoo samii hunda gochuun, samii mul’atu %83 qorachuun walummatti gaalaksiiwwan miiliyoona sadii argateera. Kaartaan kun suuralee qulqullina guddaa qaban 903 irraa uumame. Qorannoowwan kanaa dura suuraa samii xumurame baasuuf suuraalee kumaatamaan lakkaa’aman fayyadamu.


Duumessa dorrobsuu: Akkamiin karaa nam-tolcheen rooba roobsuun danda'ama?

Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad Bitootessa 23, bara 2021 miseensota Paarlaamaatti yoo dubbatan Itoophiyaatti teknolojii fayyadamuun rooba roobsuun akka danda'ame ibsaniiru. Garuu, tekinolojiin kuni maali? MM Itoophiyaa Abiy Ahimad Bitootessa 23, bara 2021 Paarlaamaatti dhimmoota dubbatan keessaa tokko biyyattiin teknolojii fayyadamuun rooba roobsuun akka danda'ame ibsuu isaaniiti. ''Kuni missiraachoodha. Itoophiyaan cimtee torbanoota darban Shawaa Kaabaafi Goojjaamitti roobni agartan kan uumamaa osoo hin taane nuyi kan roobsinedha. ''Yaallee bu'aa itti agarreerra. Itoophiyaanis duumessa roobsuu dandeesse jechaadha,'' jechuun yeroo dubbatan kanneen seera tuman harka rukutaniif. MM Abiy lakkoofsi ummataa dabaluufi fedhiin lafa qonnaa dabalu eeruun bakkeewwan gogaa ta'an akka oomishaaf mijataa ta'an gochuuf tekinoloojiin kuni akka barbaachisu himaniiru. Garuu, teekinolojiin Ameerikaan goginsa ittiin qolattu, UAE'n bishaan ittiin barbaaddu, Chaayinaan samii itti qulqulleessitu kuni maali? Akkamiinis dalaga? Duumessa dorrobsuu [cloud seeding] gama teknolojiin fayyadamuun karaa nam-tolcheedhaan [artefishaalii] rooba roobsuu yookiin cabbii uumuudha. Kana dura yaaliin akkanaa Itoophiyaa keessa jiraachuun dhagahamee hin beeku. Yaaliin duumessa roobsuu kuni bara 1940 keessa eegalee qoratamaa ture. Qorannoon kunis lammii Ameerikaa Dr Vincent J. Schaefer akkaataa uumama duumessaa dhaabbata General Electric'f yeroo qoratu eegalanitti jalqabe. Duumessi ofumaa karaa uumamaa ta'en bakkaa bakkatti faca'ee argamuus biyyoonni garagaraa gara barbaadanitti roobsuu eegalaniiru. Dr Rob Toomsan, Yunivarsiitii Reeding biyya UK argamutti meetirolojii barsiisu. Akka isaan jedhanitti tekinolojiin kuni durumaa samii keessa paartikiloota xixiqqoo bishaan yookiin gama cabbiin jiranitti kemikaalli gadhiifamee hammi bishaanii guddatee rooba ta'ee akka bu'u gochuudha. Teekniloojiin kuni biyyoota addunyaa kanneen akka Awustiraaliyaa, Iraan, Afrikaa Kibbaa, Chaayinaa, UAE, Israa'el akkasumas bakkeewwan USA goginsa qabanitti hojiirra oola. Yeroo hedduu rooba roobsuuf yookiin cabbii uumuuf hojiirra oolus rooba balleessuufillee biyyoonni itti fayyadamu. Amajjii waggaa darbe qondaaltonni Indoneeshiyaa magaalaa guddoo biyyattii Jaakaartaatti roobni cimee lolaan miidhaa dhaqqabsiise jennaan duumessa bittimsanii rooba xiqqeessaniiru. Itoophiyaan yaalii duumessa roobsuu kan argatte deeggarsa Biyyoota Arabaa Gamtoomanii (UAE) akkasumas Wiirtuu Meetirolojii waliin ta'un akka ta'e qondaalli mootummaa Itoophiyaa BBC'tti himaniiru. Kunneen Itoophiyaatin deeggarsa teeknoolojiifi ogeessotaa gargaaruu Hojii gaggeessaa I/aanaan Dhaabbata Metiyorolojii Biyyaalessaa Itoophiyaa Obbo Kinfa H/Maariyaam dubbatu. Hojii kana dura aantummaan kan gaggeessu Ministeera Innoveshiniifi Teknoloojii yoo ta'u Eejansiin Nageenyaafi Tajaajila Odeeffannoo, meterolojii Biyyaalessaa dabalatee dhaabbileen kaan keessatti qooda fudhatan jiru. Isa itti aanu Godinoota Kaabaafi Kibba Wallootti yaaluuf yaadamuullee himan. Biyyoota taa'umsi lafa isaanii gaarreen qabu kanneen akka Itoophiya gaara irraa gara qilleensi dhufutti kemikaalota bifa aaraan itti gadhisuun gara duumessaa akka gahu godhu. Kan Itoophiyaa garuu karaa xiyyaaraan yaalamuu Obbo Kinfan BBC'tti himaniiru. Teknolojiin kuni bara 1940 keessa eegalus yero keessa dagaagaa dhufe. Yeroo ammaa diroonii [xiyyaara nam-maleessa] yookiin xiyyaara fayyadamuun silver ayodaayid kan guddinni isaa hanga cabbii geessu dumeessa keessa gadhiifama. Paartikiloota duumessa keessa gadhifamanitti bishaan walitti qabamuun dumeessa keessa jijjiiramni akka jiraatu taasisu. Kunis, carraa tiifuu dabalee achumaanis roobni akka jiraatu gargaara. Xiyyaaraan ala rokkeetii, dhukaasawwan garagaraa duumessatti dhukaasuun akka rooba uumee roobu taasisu. Adeemsa kana keessa gara caalu kemikaalota kaarbon daayoksaayidii jajjaboo ta'an [cabbii gogaa], potaasiyeem ayoodaayid, akkasumas silvar ayodaayidiitu hojiirra oola. Barreeffamoonni ashaboon nyaataa adeemsa kana akka fayyaduun danda'amu eeranis jiru. Garuu, teeknoloojiin kuni rooba roobsuuf qofa miti kan hojiirra oolu. Hurrii bittimsuuf, balaa bubbee qajeelchuuf, akkasumas balaa bakakkaa xiqqeessuufis oola jedha Waajjirri Qilleensaa Noorz Kaarolaayinaa. ''Fakkeenyaaf naannawa buufata xiyyaaraatti tiifuun xixiqqoo qorra makate yoo baay'ate cabbii gogaa [dry ice] itti naquun cabbiin walqabatee lafa gahee akka samiin qulqullaa'u godha,'' jechuun ibsa waajjirichi. Duumessi rooba ta'uf adeemsa keessa darbu qaba. Wantoonni isa barbaachisanis jiru. Kanaan ala hin roobu. Saayinsiinis waan barbaachisu itti dabalee duumessa roobatti jijjiira. ''Sababoonni duumessi rooba hin kennine taasisan jijjiru. Adeemsi kunis [duumessa dorrobsuu] humna duumessaa cimsuudha. Kanaanis, roobni akka uumamu taasisa,'' jedhu Obbo Kinfan. Duumessa keessa ciccitaan roobaa roobatti hin jijjiiramneefi miiliyoonaan lakkaa'aman jiru. Kunneenis hammi isaanii guddatee harkisa dacheen rooba ta'anii akka bu'anif walitti qabamuu qabu. ''Adeemsa kana keessa kemikaala coba walitti sassaabutu naqama,'' jedhan qondaalli Itoophiyaa kuni. Kanaanis duumessi roobatti hin jijjiiramne gaafa kemikaalota argatu roobatti jijjiirama. Takka takka osoo duumessi jiru hin roobu. Lafa diriiraa caalaa immoo gaarreenitti duumessii ni argama. Kanaaf, lafa teesuma ol fagoo kanneen qaban akka Itoophiyaa fa'i fayyadamoodha jedhu ogeessi kuni. Dhaabbanni Teekinooloojii Idil-addunyaa gabaasa bara 2017 baaseen biyyoonni 56 teeknooloojii kana fayyadamaa akka jiran ibse. Teeknoolojiin kuni gara caalu Ameerikaa keessatti beekama. Teeknoolojiin fayyadamanii rooba artefishaalaa [nam - tolchee] uumuun itti fayyadamuun Lixa Ameerikaa keessumaa gammoojjii ta'anitti baramaadha. Bulchiinsota saddeet Lixa biyyattii jiranitti caamni yookiin goginsi hammaate dhugaatii bishaanis ta'e lafa qonnaaf yaachisaa ta'e jennaan, kana ofirraa qolachuuf tooftaa teknolojii 'cloud seeding' jedhamu fayyadamuuf jechuu The Gaardiyaan gabaaseera. Bulchiinsonni kunneen Yutaah, Arizoonaa, Koloraadoo, fi Niiw Meeksiikoo dabalata. Biyyoota Afrikaa keessaa kanneen akka ''Niijar, Maalii, Afrikaa Kibbaa fi Morookoo'' illee teknolojii kana akka fayyadaman qondaalli Itoophiyaa BBC'tti himaniiru. Akkuma Ameerikaa, Chaayinaanis teeknolojii duumessa dorrobsuu fayyadamuun goginsa ofirraa qolachuuf yookiin sagantaan guddaa gaafa jiraate rooba caamsuuf itti fayyadamti. Magaalaan Beejing magaalota addunyaa qilleensi isaanii faalame keessaa tokkodha. Yeroo samiin biyyattii ifatti qulqulluu ta'u gaafa walgahiin siyaasaa guddaa yookiin sagantaan idil -addunyaa jiraatedha. Kuni akkanumaan miti. Qondaaltonni Chaayinaa waggoota dheeraaf sagantaa qilleensa bakkaa bakkatti jijjiiruu fayyadamu. Akka fakkenyaatti Chaayinaan bara 2008 yeroo Olompikii Beejing tooftaa kanatti fayyadamuun akka hin roobne gootee turte. Inumaa biyyattiin bara 2025'tti bakkee iskuweer kilomeetirii miiliyoona 5.5 irratti rooba nam-tolchee yookiin cabbii uumuuf yaada qabu. Kunis, lafa biyyattii keessaa %60dha. Garuu biyyoonni ollaa kanneen akka Hindii garuu qilleensa teknooloojin kuni dhiibbaa qabaata jedhanii yaaddoo isaani ibsaniiru. Yunivarsiitii Normaalii Beejingitti saayintistii kan ta'an John C. Moore akka jedhanitti, mandaroonni Chaayinaa 50,000 ol ta'an teknolojii duumessa dorrobsuu kana lafti qonnaa isaanii akka hin miidhamne itti fayyadamu. Garuu, duumessa facaasanii ''waggaa keessa ji'a tokkoofi lamaaf hojjeta'' jedhu. Dabalataan, Chaayinaan ala waggoota 15 oliif Biyyoonni Arabaa Gamtoomanii (UAE) teeknooloojii kana gad fageenyaan fayyadamuun beekamti. Gama tekinolojii kanaan Itoophiyaa kan deeggartees biyya kanadha. Duumessa dorrobsanii rooba argachuun waggootii dheeraaf turuus gama saayinsawaan qorannoowwan adeemsi kuni milkaa'uu agarsiisan xiqqoodha jedhu John C. Moore. ''Duumessa dorrobsuu karaa saayinsii osoo hin mirkaneessiin dagaage'' jechuun himu. Guraandhala 2020 barruu New Scientist jedhamuurratti qorannoon maxxanfame duumessa dorrobsuun tiifuu roobaa 10% gadiin fida jedha. Qorannoon bara 2020 taasifame [Afaan Ingiliziitti geessa], tiifuun sababa dumeessa dorrobsuun dhufuu ifatti kan mirkaneesse ture. Ameerikaa gama Lixaa gogiinsi jirutti teeknolojii kana fayyadamuun furmaata waaraa hin fidu jedhanii ogeeyyiin dubbatan jiru. ''Duumessa dorrobsuun rakkoo goginsaan dhufuuf furmaata qaba jedhee hin yaadu garuu gargaaruu danda'a,'' jechuun Yunivarsiitii Koloraadootti qorattuu kan ta'an Katja Friedrich Gaardiyaanitti himaniiru. Dabalataan qondaalli Itoophiyaa ''Duumessi yoo hin jiraanne rooba roobsuun hin danda'amu. Duumessammoo uumuu hin dandeenyu,'' jechuun gaheen teknolojiin kuni goginsa xiqqeessuu keessa qabu xiqqaa ta'u ibsu. Roobni keessumaa kanneen qonnaan jiraataniif murteessaadha. Itoophiyaa keessa ummanni gara caalu qonnaan jiraata. Lafni gara hedduu baddaafi badda daree ta'us gammoojjiinis ni jira. Kanneen waa'ee teknolojii duumessa dorrobsuu dhihootti hordofan rooba roobsuu isaa, bakkeewwan gammoojjii misoomni akka jiraatu gargaaruu isaafi bakkeewwan roobni baay'atee lolaa xiqqeessuu isaa akka gaaritti kaasu. Ta'us, qilleensa baramaa ni jeeqa kan jedhaniis jiru. Kemikaalli yeroo dumeessa dorrobsuuf hojiirra oolu rakkoo biraa uumuu mala kan jedhanii yaaddoo ibsanis jiru.


Erga raftanii booda saayintistoonni bilbila keessanitti akka fayyadaman hayyamtuu?

Saayintistoonni mobaayiloota namootaatti fayyadamuun qorannoo Covid-19 irratti taasisaa jiru. Qorannichis nyaanni akkamii dhibee kana wal'aanuu danda'a kan jedhu adda baasuuf yaalaa jira. Haanaa Laawusan Weesti kan jiraattu Landan keessadha. Yeroo hunda osoo hin rafin dura fuuashee dhiqattee ilkaanis rigatti. Mobaayilasheerratti oduu erga ilaaltee booda fuula Inistaagiraamiishee mil’atti. Dhumarratti bilbillishee annisaa akka guuttatuuf irra keessee rafti. Dubartiin ganna 31 kun sa’aatii saddeetiif wayita raftutti bilbillishee nidammaqa, saayintistoonni bakka jiranitti itti fayyadamu. Bilbillishee osoo irraa hin fagaatin namoonni Covid-19 irratti qorannoo geggeessan akka itti fayyadaman hojimaata taasisu hordofti. Erga akkas gochuu eegaltee wagga tokko kan guute yoo ta’u, bilbilasheetti fayyadamuun shaallaggii koompiitaraa 2,500 ol taasisaniiru. Hojimaata kana kan qixeessu ammoo mosaajii/aappii ‘Diriimlaab’ jedhamu yoo ta’u, namoonni erga rafanii booda saayintistoonni bilbilasaaniitti akka fayyadaman isaaniif hayyama. Akk addunyaattis namoonni kuma 100 ol ta’an tajaajilichaaf hayyama kennanii jiru. Mossaajiin kun kan xiyyeeffatu dawaa koroonaavaayiras irrattidha. Namoonni nyaata akkamii osoo sooratanii wal’aansa Covid-19’f gargaara kan jedhu irratti qorannoo geggeessaa jiru. Qorannichi keessumaa namoota dhibeen kun yeroo dheeraaf irra tururratti xiyyeeffata. Nyaanni dhibee kanarraa nama ittisuufi warreen qabaman maal soorachuu akka qaban wanti beekame hin jiru. Qorannoo taasifamaa jiru kana kan geggeessan Kooleejii Impeeriyaal Landan fi Voodaafoon Faawundeeshin dha. Adeemsichi ‘voolantarii kompiyuutiingi’ jedhama. Humni bilbilaa walitti yoo qabamu odeeffannoo walitti qabame baatii sadii keessatti shaallaguu danda’a. Hojiin kun kompiitara tokkoof guyyoota 30 itti fudhata. Hanaan moosaajii kana kan feete abbaanshee kaansariin erga qabamanii boodadha. Piroojaktiin jalqaba irratti hirmaatte qoricha kaansarii irratti kan xiyyeeffatedha. Ammammoo piroojektii Covid-19 irratti hirmaachaa jirti. ''Bakkan rafetti waan bu’a qabeessa gochuunkoo nadinqa. Namoonni hedduunis irratti hirmaachuu qabu'' Jetti Haanaan. Tola ooltota akkasheetiinis hanga yoonaa shaallaggiin miiliyoona 53 ta’u geggeeffamee jira. Osoo raftee jirtuu shaallaggiin hagamii akka bilbilasheerratti hojjatame arguun guyyaashee akka bareechu dubbatti. Deeggarsi tola ooltotaa qorannoo Covid-19 irratti geggeeffamu akka ariifachiisaa jiru Piroofeesar Kiiriil Valiskoov nidubbatu. ''Mobaayiloonni kumni 100 koompiitariita saffisa guddaa qabanirra harka lama/sadii fooyya’oodha,'' jedhani. Shaallaggiin bilbila hundarratti dalagan nyaanni akkamii nama koroonaavaayirasiin qabame akka gargaaru sakatta’a. Qorannoo kanaanis molekiyuulonni 50 ol dandeettii Covid-19 ittisuu akka qaban wanti mul’isu argamuuf jira jedhani.


Rookkeettiin Chaayinaa to'annoo ala ta'ee lafatti deebi'aa jiru hangam yaaddessa?

Rookkeettii guddaan Chaayinaan torbee darbe Ebla 29 gara samiitti furguggifte to'annoon ala ta'e sanbattan lamaan torbee kanaatti gara Dacheetti deebi'us lafti itti bu'u hin baramne. Waraana Ameerikaa keessatti gareen ajaja Hawaa, rokkeettiin kun to'annoon ala ta'uun gara Dacheetti deebi'aa jiraachuufi bakka itti bu'u beekuuf yaalamaa akka jiru ibseera. Rookkeettiin Chaayinaan odola Ha'inaan jedhamurraa Ebla 29 dhukaafte, Long March 5B, guddicha yeroo ta'u, of keessatti xiyyaarsamii Ti'aanhee jedhamtu kan buufata hawaa Chaayinaarratti miseensota sadiif bakka jireenyaa ta'u of keessaa qaba jedha Rooyitarsi. Barruun The Guardian rookkeettiin kun to'annoon ala ta'ee gara Dacheetti deebi'uun isa guddicha ta'uufi ogeeyyiin bakka namni itti heddummatu bu'uu malaa jedhanii sodaachaa jiru jechuun gabaaseera. Gidduugala Astiroofiiziksii Yunivarsiitii Haarvaarditti Astiroofiizistii kan ta'an Jonaataan McDooweel to'annoon ala ta'ee deebi'aa jiraachuun waan badaa ta'uu malaa jechuun dubbataniiru. ''Amma dura rookeettiin Long March 5B dhukaasanii turan lafatti yoo deebi'u caccabaan isaa sibiilli guddaan samiirra balali'aa Ayivoorii Koostiitti gamoowwan hedduu miidhee,'' jedhan. Rookkeettiin kun amma Dacheetti siiqee marsaa kan jiru yoo ta'u, harkisa lafaatiin harkifamee gara keessoo lafaatti yoo seenu caccabaan isaa bakki itti bu'u, bu'uu isaa sa'aa muraasa dura beekamaa jedhameera. McDoowel qaamni rokkeettii kanaa hangi ta'e sensa gara ardii lafaa dandamatee hanga xiyyaara xiqqaa ta'ee lafa dhahuu akka danda'u The Guardian' tti himaniiru. Ogeessi kun harkisa lafaa jabaan gara keessoo lafaatti waan dhufuuf bakka namni heddummatutti yoo lafa dhahe balaa geessisuu danda'a jedhaniiru. Barruun Chaayinaa Global Times, rookkeettichi to'annoon ala ta'uufi miidhaa qaqqabsiisuu akka danda'u ogeeyyii indaastiricha keessa jiran irraa odeeffachuu gabaaseera. ''Qaamni Rookkeettichaa wayita saffisa guddaan gara keessaa Dacheetti deebi'u boba'uun qaamni isaa muraasni lafa dhahuu mala. Bakka namni hin jirre yookinis galaanarratti kufuuf carraa guddaatu jira,'' jedhan hojii gaggeessaa olaanaan barruu Aerospace Knowledge, Waang Yaanaan. Dacheen kun harki 70 ol qaama bishaanii waan ta'eef qaama bishaaniirratti lafa dhahuu akka danda'u ogeeyyiin biroonis tilmaamaniiru. Gariin ogeeyyii damee kanaa Rookkeettichi Sanbata xiqqaa dhufu lafa dhaha jedhanii tilmaamu. Gariin ammoo Wiixata ta'uu akka maluufi guyyaa lama asis achiis siiquu danda'aa jedhu. Akkuma guyyaan itti lafa dhahu tilmamame bakki itti lafa dhahus akkasuma tilmaamamaa jira. Akkaataa amma Oorbiitii lafaa naanna'aa jiruun gara kaabaatti naannoo Niiw Yoork, Maadriid fi Beejiing, Kibbatti ammoo gara Chiilii Weeliingtaniifi Niiwziiland keessa lafa dhahuu mala jedhanii tilmaamu. CNN'tti kan dubbatan Jonaataan McDoweel, ''namni sababa kanaan ni miidhamna jedhee hirriba dhabuu hin qabu miidhaa nama irrraan gahuuf carraa xiqqaa qaba,'' jedhaniiru.


Biliyeenarrii Jaappaan namoota 8 bilisaan Adeessatti baasuuf affeere

Dureessii lammii Jaappaan Yusaku Mizawa miseensota hawaasaa keessaa namootni saddeet xiyyaara hawaa Elon Mask Ispees X jedhamtuun akka gara Addeessaatti imalan affeere. Toora Tiwitarasaatii gubbatti ''namni kamuu imala kanatti dabalamuu ni danda’a'' jechuun hidha(link) namoonni itti galmaa’u danda’an qoode. Yusaku Mizawa, namoota gara Addeessaatti imalaniif kaffaltii barbaachisu hunda nan kaffala, namoonni Xiyyaara samii kana koran tolaan balali’u jedheera. Ergamni imala gara Addeessaa kun maqaa ‘dearMoon’ jedhu kan qabu wayita ta’u, bara 2023tti balali’uuf karoorfameera. Namoonni galma’aan ulaagaalee lama guutuu qabu: namoota ‘’hojii kamiyyuu’’ haa ta’u kaayyeeffatanii ‘’namoota biroo fi hawaasa amma ta’e gargaraan’’ta’u qabu. Kana malees, ‘Miseensota balalii kanatti dabalamu nama biraa hawwii isaan  walfakkaatu qabu deeggaruutu irraa eegama’’jedha. ‘’Teessoo hundumaa biteera, kanaafuu  geejjiba dhuunfaa ta’uf jira’’ jechuun  itti dabalee dubbate. Aab Mizawaan nama indastirii faashiinii kessatti beekama fi hojiiwwan aartii funaanuu wayita ta’u, kanaan dura aartistootni rokkeettii Istaarship jedhamuun akka imalan affeeruuf karoorsee ture. Haa ta’u malee, garaa boodaarra ‘’sagatichatti namoonni addunyaa keenyarra jiraatan kamiifu carraa imala kanatti dabalamuu kenneera’’ jedhe. ‘’ Yoo akka aartistiitti of lakkoofta ta’e, ati aartistuma’’jedhe. Bara darbe dokimeentarii hiriyaa durbaa wajjin imaluun barbaada jedhu erga jalqabee booda’’miira walmakaa uume’’jedhee haqeera. Bara 2018 Aab Mizawaan nama geejjiba dhuunfaa Ispees X dhaan yeroo jalqabaaf gara Addeessaatti imaluufi jedhame himamaa ture. Gatiin Aab Mizawaan tikkeetti tokko tokkosaatiif kaffaluuf irratti waliigale hin ibsamne, garuu akka Aab Elon Mask jedhutti ‘’maallaqa hedduudha’’. Imalli gara ji’aa(Addeessaa) bara 2023tti karoorfame kun imala bara 1972 yeroo jalqabaaf dhalli nama Addeessaa qubachuuf imaleen asitti kun kan  ergama jalqabaa ta’uuf jira.


Suuraan ''ofee'' arba 30,000 kunuunsa keessatti akkamiin gargaara

Eegdotni Zoo suuraa arbaan adunyaa irraa isa baay'ee tahe walitti qabaniiru. Suuraan kun paarkii ZSL Wiipsneed jedhamu keessatti yeroo arbi taphatu, nyaatuufi bashannanu agarsiisa. Suuraawwan ''ofee'' 30,000 tahan sagantaa kunuunsaa sanyii arbaa badaa jiru oolchuuf jedhu keessatti fayyadamaniiru. Qorattootni biyyoota arbi baay'atu bilisaan keessatti walitti bu'insa arbaa fi namaa xiqqeessuuf teeknoloojii haaraa hojjetaa jiru. Alaasdaayir Deevis paarkii Zoological Society of London (ZSL) keessatti ogeessa teeknoloojii kunuunsaati. Pirojeektiin hojjechaa jiran arba bosonaa keessa jiraatuufi uummata naannoo isaanii jiraatu Afrikaa fi Eeshiyaa keessa jiraniif hiikaa adda qaba jedhan. BBCtti akka himetti ''arbi fageenya tahe irratti adda baasuu danda'a. Kana dirree irratti fayyadamuun bineensota keessa keenyee bineensotnii fi hawwaasni waluma cinaa akka jiraatan gochuuf hojjechaa jirra. ''Kuusaan suuraa arbaa kun fageenyatti arba akka adda baasuuf kaameeraa ittiin leenjisuuf gargaara ture. Kaameerichi yeroo arbi itti dhiyaatu, dukkana keessas tahu adda baasuun ergaa dammaqsitu erga.'' Afrikaa fi Eeshiyaatti walitti bu'insi namaa fi arba gidduutti uumamaa jiru jiraachuu arba bosononaaf yaaddoo hamaa uumeera. Akkuma lakkoofsi dhala namaa dabalaa adeemuun bakki jireenya bineensotaa badaa adeemaa jira. Kun ammoo akka oomishni badu, qabeenyi miidhamuufi lubbuun darbu taasisuu danda'a. Hinditti qofa sababa arbi oomishaa fi qe'ee irra miidhaa geessisuuf lubbuun namoota 400 fi arba 100 wagga waggaatti akka darbu gabaafama. Teeknoloojii haaraan kun dhalli namaa fi bineensotni akka nagaan jiraatan gargaara. Paarkiin ZSL haalli kunuunsa akkasii rakkoo deeggarsa maallaqaa jiruun paarkiiwwan UK keessaa rakkoo keessa galchaa akka jiru akeekkachiisa. Dubbii himaan akkas jedhe. ''Bara 2020 paarkiin ZSL Paawondii miliyoona 20 sababa paarkichi cufamee tureef kasaare. Yeroo banaa turanis humna daawwatu xiqqaa ture.'' Ji'a darbe paarkiin Chester sababa rakkoo maallaqaa koroonaavaayirasiin uumameen hojii kunuunsaa Afrikaa fi Eshiyaa keessaa akka dhaabu beeksiseera.


Saayinsii: Booyyeen funyaansaatiin geemii viidiyoo taphachuu danda’a jedhan saayintistoonni

Booyyee afur irratti erga yaalii dalaganiin booda akka geemii viidiyoo taphachuu danda’an baran. Booyyeen afran- Haamleet, Omleet,Ibooniifi Ivoorii jedhaman ulee qalloo ittiin tuqachuun iskiriin to’ataniin leenji’an. Qorattoonni kunneen booyyeewwan ulee qalloofi geemii gidduu hariiroon akka jiru baruun isaanii ‘milkaa’ina xiqqaa mitii,’ jedhan. Booyyeewwan yeroo qodaan badhaasa nyaataa isaanii cabullee taphachuu isaanii itti fufan. Yeroo kaan, yoo geemii sadarkaa tokko mo’achuun darban badhaasa nyaataa argatu. Haatahu malee, yeroo taphaa qodaan jalaa cabnaan geemii isaanii qorattootaan jajjabeeffamaa xumuran. ‘’Qorannoon akkasii barbaachisaa dha, akka uumama qaroo tokkootti, akkatti booyyee waliin walii galluufi waanti irraan geenyu isaaniif hiika qaba,’’ jedhan barreessaan dursaa qorannoo kanaa Kaandaans Koornii. Gareen qorattoota kanaa dimshaashumatti booyyeen geemii viidiyoo taphachuu danda’uun ‘ajaa’iba’ jedhan sababiinsaas bineensota qaroo harka hin qabnedha jedhan. Garummoo isaaniif salphaa hin turre. Booyyeewwan kunneen keessaa Haamleet Omleetirra taphicha dandeeessi garuu lamaansaaniyyuu yeroo geemichi cimaa adeemu rakkatu. Booyyeewwan Paaneepiintoo jedhaman dandeettii geemii irratti boodatti hafu, Ivooriin harka 76 iddoo barbaadamu gaafa rukuttu, Ibooniin garuu harka 34 qofa dha galmaan geesse. Waan qorattoota kana gammachiise garuu yaaliin booyyeewwan kanaa akka feetee  otoo hin taane itti yaadanii, xiyyeeffannoon raawwachuu isaaniiti. Kanaaf, xiyya iskiriiniirraa sochootuufi ulee qalloo isaanii gidduu hariiroo jiru baraniiru. Keet Daani’eels qonnaa Woorsitarshaayir jedhamurraa, ‘’qorattoonni kunneen akka waan diqiitti ilaalan malee nama booyyeewwan waliin hojjetuuf dhimma haaraa miti,’’ jechuun BBCtti himte. ‘’Isaan viidiyoo geemii sana taphachaa hin jiran- badhaasa argachuuf garuu waanti isaan hin goone hin jiru,’’ Jechama Wiinstan Charchiil fayyadamanis dubbatte ‘’Saroonni asii ol ilaalanii si kabajuu, adurreen asii gadi ilaaltee sitti boonti, booyyee garuu kallattiin ija keessa si ilaalti.’’ ‘’Booyyee ija keessa gaafa ilaaltu dandeettii akka qaban argita,’’ jette. Yaaliin wal-fakkaataa chimpaazii fi qamalee irratti taasifame gatii harka qabaniif waan qorattoonni irraa barbaadan guutaniitu argaman. Waraqaan qorannoo kuni joornaalii xiinsammuu Firoonteer jedhamurratti maxxanfame.


Akkamitti akka barnooti Herregaa ammayaa mana kitaabaa Islaamaa keessaa bahe

Jaarraa baay’ee dura manni kitaabaa Islaamaa maqaa guddaa qabu sirna lakkoofsaa addunyaaf gumaache. Manni kitaabaa kun erga badee waggaa baayyee tahus warraaqsi yeroosii garuu Herreega addunyaa jijjiire. Mana Ogummaa(Baayat al-Hikaah) akka ture amanuun ala jiraachuusaaf agarsiistuun hin jiru. Jaarraa 13ffaa keessattidha kan barbadaa’e. Kanaaf, sirriitti eessa akka tureefi maal akka fakkaatu hin beeknu. Haatahu malee, Wiirtuun Barnootaa kun Baagidaaditti yeroo Islaamummaan akkaan dagaageetti  madda beekumsaa guddaa ture. Iddoo lakkoofsi zeeroo itti argameefi lakkoofsi Arabaa ammayyaa itti jalqabedha. Jalqaba Kaaliifaa Haruun Al-Rashiid jedhamutu kitaabotasaa keessa kuusa ture. Waggaa soddomaan booda garuu wiirtuu beekumsaa uummataa tahe. Saayintistoonni baayyees addunyaa mara irraa gara Baagdaad yaa’u ture. Dheebuu beekumsaafi bilisummaan yaada ofii ibsachuu achi turetu isaan hawwata ture. Hayyooti Musliimotaa, Juhootaa fi Kiristiyaanotaa garas deemu ture. Kuusaan ajaa’ibaa hamma mana-kitaabaa Biriitiish yeroo ammaa gahu boodarra wiirtuu qorannoo jireenya namaa, Herreega, Astiroonomii, Fayyaa, Keemistirii, Joogiraafii, Og-barruu, Aartii, akkasumas baroonata falfalaa fa’i tahe. Mana kitaabaa kana baruuf yaada keenyaan fakkii kaasuudhaaf walsimsiisuu keenya barbaada, mana kitaabaa Hogwaarts isa akka fiilmii Haarii Pootar irratti ilaalle sanaa. Waan tokko garuu waa’ee wiirtuu beekumsaa kanaa dhugaadha. Haaromsa aadaa barnoota Herreeggaa irratti Jijiiama fideera. Manni Ogumaa kun Baagdaada Mongool Seeg keessatti bara 1258tti barbadaa’e. Barreeffamoonni baayyeen laga Taagirasitti gataman sababiinsaa bishaanichi qalama gurraacha haa qabaatuuf barbaadameeti jedhama Haatahu malee. argamni Herreegaa booda Impaayara Islaamaa, Awurooppaafi akka addunyaatti fudhatamee barsiisaaf ooleera. Gara fuulduraatti haa dachaanu ‘’Unuuf Wiirtuun Beekumsaa sun yoom akka hundaa’e miti yaaddoon keenyi,’’ jedha Yuunivarsiitii Sarreeyitti piroofeesra Fiiziksii kan tahe Jiim Al-Kahaaliil. ‘’Waanti ajaa’ibaa seenaa saayinsiifi sababiisaatiin hanga kanaa guddachuusaati,’’ jedhe Waa’ee Wiirtuu Beekumsaa sana baruuf gara duubaatti yeroo waliin imaluun nu barbaachisa. Hanga Xaaliyaaniitti Reneesaansiin jalqabu maqaan nama tokkoo Herreega waliin ka’a ture, Lii’oonaardoo Da Piisaa. Bara 1170tti dhalate, abbaan Herreegaa kun barnootasaa jalqabaa Buugiyaa Afrikaa Kaabaatti fudhate. Namni kun erga du’ee booda Fiboonaachii jedhamuun waamama. Umriisaa 20 moota keessa, Baha Gidduugalaa imalee yaada qaroomaa Indiyaa fi Parshiyaatti argateen booji’amee ture. Achiis yeroo Xaaliyaanitti deebi’u kitaaba sirna lakkoofsa Arabaafi Hindii ibsu maxxanse. Kitaabni Liibar Abaachiin jalqaba bara 1202tti mul’ate yeroos lakkoofsa Hinduu-Arabaa kana hayyoota muraasa, daldaltoota Awurooppaa qofatu beeka. Beektoonni yeroosii lakkoofsa Roomaa qofa fayyadamu ture. Inni ammoo baayyisuu fi hiruudhaaf dadhabsiisaa ture. Kitaabni nama kanaa tooftaa qoyyabuu rakkoo qabatamaa bu’aa gurgurtaa, jijjiirraa maallaqaa, hanga waan tokkoo jijjiiruufi dhalaafi kaan irratti fayyadamuu agarsiise. Fiboonaachiin kitaabsaa boqonnaa jalqabaa keessatti diijiitiiwwan ijoolleen amma barnoota jalqabaarratti fudhatan barreesse. "Lakkoofsota tokkoo hanga sagaliifi mallattoo zeeroo ‘0’ zeerfii jedhamu beeksise. Sana booda akka tasaa Herreegni hundumaaf kan fayyadu tahee argame. Fiboonaachiin tooftaa Herreega kanaa beekuusaa qofa miti kan beekaa isa taasisu. Isa Musliimonni waggootaaf baran, formulaa, deesimaalotaafi alajeebiraa isaanii fa’i hubachuusaati. Liibar Abbaachii guutummaan guutuutti haala jechuun danda’amuun Algoorizimii Abbaa Herreegaa  jaarraa 9ffaa  Al-kihaawaariizimii fayyadamuun barreefame. Kunis gaaffii Herreegaa Kuwaadiraatiik jedhamu deebise. Sababa argannoo isaatiin Al-kiwaariizimiin Abbaa Aljeebraa jedhama. Kunis jecha Arabaa al-jaabir jechuunis ‘’isa caccabe walitti deebisu’’  jechuudha. Bara 821tti Astiroonoomarii tahuun filatamee hogganaa mana kitaabaas ture. Al-kihaawaariizmiin beekumsa sirna lakkoofsaa deessimaalii addunyaa Musliimaatti beeksise, jedha Al-kahaaliil. Namoonni kanneen akka Lii’ooraad da Piizaan faa akka tamsa’u gargaaran jedha. Kanaaf. Herreega ammayyaaf kan galata fudhatu Al-kihaawizimii yoo tahu Fiiboonaachii waliin garuu garaagarummaan jaarraaa afurii jiraatus mana kitaabaa kanaan walitti hidhataniiru. Bara Gidduugalaa keessa Abbaan Herreegaa tokko isa dura jirurraa baraati dhaabbata beekumsaa kana Bara Beekumsi Islaamaa itti dagaage taasisan.. Waa’een wiirtuu beekumsaa kuni hedduu ijaa hin beekamneef hayyoonni baayyee akka oduu duriitti dubbatu. ‘’Manni Beekumsaa kuni akka jedhamu badaa guddaa miti,’’ jedha Al-Kahaaliil.‘’ Haa tahumalee hayyuu Al-kahaawaarizimii waliin maqaan dhahamuun, Herreega, Astiroonomii, Joogiraafii gaafa jettu dhugumayyuu wiirtuun sun kan beekumsa guddaati si jechisisaa jedha. Beektonniifi hiiktonni beekumsa kana uummataaf qaqqabsiisuuf dhama’u turan. "Mana Beekumsaa kana keessatti yaadota Giriikii gara naannootti hiikaa turan. Kanaanis bu’uura beekumsaa Herreegaa taheera jedhan,’’Open Yunivarsiitii UK’tti qorataaa seenaa Herreegaa kan tahan Juun Baaroow Giriin. Masaraan mana kitaabaa kuni foddaa kalaqa saayinsiifi lakkoofsaa ture. Sirna deessimaalii, lakkoofsa 0 fi 1 sagantaa koompitaraa, lakkoofsa Roomaaniifi warra Mesooppotaamiyaan dura namoonni durii mallattoofi sararaan Herrega qoyyobu ture. Kunis sirni lakkoofsa kan warra lixaan alatti akka jiruufi  qoyyaba garaagaraa baruun faayidaa akka qabu agarsiisa. Daldaltuun durii tokko ‘hoolaa lama’ jettee barreessuu yoo barbaadde supheerratti fakkii hoolota lamaa kaasti ture. Garuu 20 yoo barreessuu feete kuni baayyee rakkisaadha. Barana waggaa 850 ffaa dhaloota hojii Fiboonaachiidha. Lakkoofsi Roomaaniis kufaa jiraachuu baruunis ni danda’ama. UK keessatti sa’atiin mana barumsaa ijoollee illee lakkoofsa Roomaaniirraa lakkoofsa Hinduu-Arabaatti geeddarammeera. Biyyoota garaagaraa keessatti mallattoon daandii, galmee fi fiilmiiwwan irraa badaniiru. Haa tahu malee sirni lakkoofsaa kan Roomaanii  badaa dhufuunsaa dhimma herreegaa irratti marii fiduu danda’a. ‘’Gaaffiin seenaa eenyuu himu feenaa, aadaa kamtu iddoo argate, beekumsa gosa akkamiidha jiraachisuu barbaanna kan jedhu kolonii lixaan dhibbaan akka irra gahe ni argina,’’ jetti Wiirtuu Herregaa Kaambiriijitti gulaaltuu kan taate Luusii Raaykoof-Ismiiz. Luusiin barnoota herreegaaf kan famitu yoo tahu garaagarummaa lakkoofsaa fi herreegaas ni qo’atti.  Ameerikaan ijoolleen akka lakkoofsa Roomaan baratan hin dirqisiistu UK keessatti garuu ijoolleen lakkoofsa Roomaanii hanga 100’tti dubbisuu qabu. Lakkoofsi Lee’oonaard  da Piizaa sirna lakkoofsaa 1’n jalqabee lakkoofsa isa isa dura jiru ida’uun argamu  addunyaa waliingahe, qaama beekumsaafi jireenyaa hunda keessa gale. Haaahu malee, shoorrisaa kuni manneetii barnootaa keessatti hin himamu. Seenaan isaa masaraa mana kitaabaa waggaa 1000 har’aa jalqabe. Yeroos warri lixaa dukkana beekumsaa keessa turan. Seenaan kuni Herreegni kan Awurooppaa akka tahe himamu sanarraa addunyaa Isalaamaa milkaa’inaan Herreega addunyaaf kenne nutti hima. Barbaachi lakkoofsaa ammallee akka itti fufu barbaachisummaasaas akkasuma nutti agarsiisa.


Wayita gammadnu maaliif sagalee baafnee iyyina?

"Baay'een sodaaadhe garuu dhiisuu hin barbaanne, kanaaf harka caalu ija dunuunufachaan ture. Lammaffaa kaniin itti deebi'u natti hin fakkaanne ture," jette Alejandiraan. Alejandiraa Mendoza umrii ishee ganna saddeetiitti lammaffaa rooler koosterittii deebi'ee hin yaabbadhu jettee waadaa ofiif seente. Garuu battaluma waada seente cabsiti. Si'a tokko qofaa miti, irra deddeebiidhaan cabsiteetti. Rooler koosterii (rollercoaster) si'a jalqabaaf wayita kortu miira ishee jeeqe, oliif gadii wayita buhee bahu nan kufa jettee sodaachuun iyyaa akka turte himtetti. Haa ta'u malee, iddoowwaan bashannanaa Ameerikaa xumura ji'a kanaatti banamuuf qophiirra jiran namoonni wayita meeshaa oliif gadii namaan marsuu rooler koosterii yaabbatan wayita gammadanii iyyan Covid-19'f namoota kaan akka hin dabarsineef gammachuusaanii akka to'atan Kaaliforniyaatti gaafataaniiru. Kanaafuu, iyyi waan nuti ofii keenyaan to'achuu dandeenyudhaa? Namoonni gochoota akkas nama wareersan kana hojjachuudhaan gammadan iyya dhiisuu laata? Wayita gammannutti maaliif iyyinaa? Akka pirofeessarri xiinsamuu Kolleejjii Imorii Harold Gohuzulis jedhutti, "iyyi dubbannaa guutummaatti of keessaa hin qabu,'' sagalee tasa gadoodu, otoo itti hin yaadiin sagalee dhaga'amu. "Iyyuu jechuun sagalee olkaasuudha, garuu dubbachaa otoo jirtus ta'u mala'' jedhe. "Watwaatuun sagalee adda ta'e qaba. Iyyaa sagalee olka'aa eegalamee amma sagalee isa xumurratti  iyyuun itti fufuudha. Kanaafuu iyyi gabaabbate, dandeettii nama wareersuu qabuufi halaalaatti dhaga'amuu danda'u. ''Iyyi karaa waan nu adamsu wareersuun, carraan miliquu argamudha'' jedhe pirofesar Gohuzulis. Namni wayita iyyu miseensi maatiisaatii dhiyoo jiru akka birmatuuf deeggarsa gaafachuuf itti gargaarama. Otoo iyyi meeshaa sagalee ta'e, sagalee obboleettii fi obboleessa keetii ykn kan nama biraas itti adda baasta ture jedhe Pirofesarichi. Ogeessi kun akka akeekutti, namni adeemsi tirannaa jalqabbiirratti bakka ''sodaa giddu galeesssaa'' barbaaduun ''iyya itti shaakalu'' jedha ogeessi kun. Namoonni gochoota isaan wareersu dalaguun gammadan harki caalan isaanii yaad-rimee  bu'aa jijjirama tirannaa hin fedhan, gammachuu argachuurratti caalatti xiyyeeffatu. Pirofesar Gohuzulis waantonni lamaanuu walitti hidhata qabaachuu dubbatu. ''Sammuun keenya kan guddateef jireenyi keenya balaarra akka hin buunetti gammachuu akka argannu gumaachaafi''jedhe. Yeroo qaroomina keessa waan jirruuf, baayyeen keenya waan guyyaa guyyaan nu iyyisiisu hin qabnu ta'a, garuu waanti nu rifaasisu homtuu hin jiru jechuu miti jedhan. Garuu ammas taanaan akkaataa addunyaarra jiraannu keessatti iyyuun ni barbaachisaa,''jedhe. Akaakileewwan keenyaaf iddoon iyyuu itti shaakalan tarii iddoo volkaanoo ykn fincaa'aa bishaanitti dhiyaachuu fa'aa of keessatti qabachuu mala ta'a jedhe pirofesar Gohuzulis. Dhala namaa amma jiruuf immoo waanti nama iyyisiisu roolar kostarii fi meeshaalee bakka bashannannaatti argaman fa'aati jedhe. ''Dhahannaan onnee kee olka'uu eegala, dhiibbaan dhiigaa ni dabala, qalbiin kee roolar koosteriin akka balaaf sin saaxille otoo beektuu sodaatta.'' Yeroo akkasiitti iyyi muddamni akka si gadhiisuuf gargaara jedhe. Kuniis maaliif namni akka Alejandaraa roolar koosterii gubbaatti gammadaa iyyiiti dhimma jedhu ibsa. Shamarreen ganna 25 lammii Ikuwaadoor dhiphina ofirraa balleessuuf ta'uu mala jetti. Sababiin isaammoo haala keessa jirtu hunda yeroo yartuuf si dagachiisa jetti. Dymphe Mensink bilogaara imalaati, ijoollummaa qabee roolar koosterii akka jaalattu dubbatti. Waan hojjachuutti gammaddu akka ta'ellee kaaftetti. Dymphe iyyi miira koo ittin ibsachuuf na fayyada jetti. Miirri sun garuu jiruu idilee keessatti kanan barerraa adda jetti. Yeroo iyyitu akka itti gammaddulle dubbatti. Aki Hayashi Tokiyoo Uraysutti dhalatee guddate. Jiruu isaa keessatti waanti inni yaadu addunyarratti roolar koosterii jiran bira gahuun fedha jedhe. ''Jireenya koo keessa rolerkosteriin yoo jiraate malee gammaduu hin danda'u,'' jedha. Dargaggoon ganna 27 kun Jaappaanitti garee akkasaa rolerkosterii jaalatanif dura taa'aadha. Akiin haga ammaa addunyaarra rolerkoostaroota jiran keessaa 350 yaabbachuun bashannaneera. Akka inni jedhutti iyyuu hambisuu yookaan iyyuu dhiisuu nan danda'a jedha. Pirofesar Gouzoules iyya hambisuun ni danda'ama garuu namoota tokko tokkotti ni jabaata jedhe. Namoonni kaan iyyuuf dhiisuu danda'anilee, namoonni kaan hin danda'ani garaa garummaan jira jedhe Pirofesar Gohuzulis. ''Akkuma waantota kaanii, garaagarummaan hin dhabamu.''


Awwaalchi daa'imaa waggaa 78,000 lakkoofsise Afrikaatti argame isa jalqabaati jedhame

Daa'ima tokko waggaa 78,000 dura lubbuun dhabuu kan agarsiisu qorannoo bakka awwaalchaa durii Afrikaatti gaggeeffameen argame. Argannoo kun bara sana keessa dhalli namaa akkamitti akka gaa isaa ibsatuufi jireenyi isaa maal akka fakkaata turellee ni agarsiisa jehameera. Bara dhagaa gidduugaleessaa- kan mucaan waggaa sadii holqa Keeniyaa tokko keessatti argame. Barruu joornaal necher [journal nature] jedhamu irratti qorattootni lafee caccabaa, haftee isaa qoratan mataan isaa boraatii irra taa'uu ibsan. Saayintistootni kunneen mucaa kana afaan Kiswaahiliin 'Mtoto' jechuun daa'ima jechuun moggaasan. Gareen arkiyolojistootaa idil-adunyaa caccabaa lafee isaa hafe ol kaa'uuf jecha guutummaa awwalchichaa pilaastikaan qabanii baasan. Kun qaama isaa karaa nagaa qabuun hanga bakka qorannootti geessuuf isaan gargaareera. '' Kun akka waan gaaddidduu qotuuti,'' jedhe pirofeser Maartinoon Toores-daarikterri gidduugala qorannoo tirannaa dhala namaa biyyaalessaa Ispeen. ''Yeroo achi keessaa baasnu, daa'ima kaasuu keenyatti baachuu keenya hin beeknu ture,'' jechuun sagantaa saayinsii BBCtti himan. Qorattootni kunneen ilkaan isaa qorachuun lafee dhala namaa xiqqaa yookaan ijoollee waggaa lamaa fi sadii gidduu tahuu adda baasan. Qorannoon carallaa akka mul'isetti ammoo mucaan du'ee ture kun akkaataa ciisicha daa'ima gadameessaa keessaa jiruutti kaa'ame. Lafeen isaa yeroo qotamee bahe akkaataadhuma qaamni isaa cimsamee hidhamee turetti bahuu agarsiisa. Mataan isaa waan akka boraatii baalaa fakkaatu boossoseeru irra kaa'ameera. "Akka yaadnutti mucaan kun waan akka andaqii baala irraa hojjetame yookaan gogaa horiin marame. Akka hirriba isaa isa dhumaa keessa jiruutti,'' jedhan Pirofeser Martinoon. ''Garee yeroo sana jiraataa ture du'a mucichaaf miira isaanii ibsachuf jecha yaadniifi gaarummaan akkasii jiraachuu agarsiisa.'' Qorannoo bal'aa saayintistootni kunneen hammaafi boca lafee mucichaa irratti gaggeessaan Mtoton yookaan daa'imni sun dhiira tahuu hin hafne jedhan. "Holqa keessatti awwaalame- bakka namootni jiraataa turan,'' jedhe pirofeser Martinoon Toores, Amalli kun hunduu waa agarsiisa- gadda isaanii yookaan ammoo akka inni deemu barbaaduu dhabuu isaaniiti.'' Afrikaan bakka argaminsa dhala namaa ammayyaa jedhamtee amanamti. Garuu ragaaleen meeshaalee dur namootni fayyadaman ammoo tirannaa dhala namaa baayee barbaachisaa hin argamiin hafe tahuu agarsiisa. ''Awwalchi dulloomaan biraa lammaffaa irra jiru biraan ammoo kan waggaa 74,000 dura argamedha'' jedhan Dr Luusii Haamfiree, Muuziyeemii seenaa Uumamaa Landan irraa. Kan nama dhibu ammoo kan isaas ijoolleedha. Garuu waggaa 50 dura haala qulqullina hin qabneen qotamee bahe. Kanaafuu waa'ee isaa hagas mara hin beeknu jedhu. "As dhugumatti dhala ofii tokko akka dhaban kan himu jira,'' jette. Kun ragaa mallattoo adunyaa kana bakka bu'an qabaachu agarsiisudha.''


Hidhaa mormaa gaddaafi gammachuu saree adda baasuun abbaaf ergaa dabarsu

Dhaabbatni Kooriyaa Kibbaa hubannoo nam-tochee(Artificial Intelligence ) fayyadamuun hidhaa mormatti kaa'amu miira saree shan adda baasu tolche. Hidhaan mormatti kaa’amu kun miirri saree gammachuu, soda, aarii, gaddaafi bohaartii tahuu gara bilbila abbaatti ergaa dabarasa. ‘’Meeshaan kun sagalee namni dhagahuu danda’u kenna,’’ jechuun hogganaan dhaabbata Petpuls Lab Andriiw Jiil Rooyitarsitti himeera. Dhaabbanni kun  miira sarootaa xiinxaluuf bara 2017 irraa eegalee sagalee dunna sarootaa walitti qabaa ture.  Waggaa sadii booda samuuda 10,000 fi sanyii saree 50 tahanirraa sirna ittiin xiinxalan ykn algoorizimii  tolchuu danda’eera. ‘’Yeroo taphattu gammdduu natti fakkaattee turte, edaa yeroo ani mana hin jirre gaddaafi sodaan itti dhagahama. Tapharratti yeroon ishee mo’ufaa ni aarti, akkuma namaa,’’ Muun Saayimiitu waa’ee sareeshee waggaa ja’aa kana dubbatte. Hidhaan kun hanga %90 sirrii kan himu yoo tahu, Yunvarsiitiin Biyyaalessaa Si'ol meeshicha sakatta’uun meeshaa gosa kanaa keessaa kan jalqabaafi adda tahedha jedheera. Petpuls Lab waggaa darberraa kaasee doolaara 99 gurguruu jalqabuu Rooyitarsitti himeera. Odeeffannoon Yuroomoonitar akka agarsiisutti gabaan saree bara 2020 biiliyoona 138 ta'uun harka 34 dabaleera. Sababiinsaa immoo namoonni  weerara koronaa keessa yeroo dheeraa manatti waan dabarsaniif. Lakkofsi saroota addunyaas harka 18 dabaluun miiliyoona 489 gaheera Namoonni baayyee saree erga madaqsaniin booda waliigaluu waan dadhabaniif kunuunsa gochuurra isaan gatu jedha Jiil. ‘’Dhaabbatichi warri saree dhuunfatan michooma isaanii akka cimsatan ni gargaara,’’ jedheera


Meeshaaleen 'balfa hawaa' samiitti ol ergaman walitti bu'insarraa tasa oolan

Meeshaaleen hawaa keessaa caccaban lama fageenya dhiyoon walbira dabruun, walitti bu'uurraa ooluu, kaampaaniin kana hordofu beeksise. Dhaabbanni LeoLabs, raadaarii fayyadamuun meeshaalee pilaaneetii marsan hordofa. Saatalaayitiin Raashiyaa hojiin ala taheefi rokeetiin Chaayinaa gatame, walitti dhiyeenya meetira 25 marsuun walbira dabruu LeoLabs ibse. Ardii Antaarktikaarra haftee caccabaa samii gubbaarraa gadi bu'an ilaallee hin arganne jedhu. Ogeeyyiin biroo garuu Kosmos-2004 fi rokkeetiin ChangZheng fageenya ibsameen walbira hin dabarre, fagoodha jedhu. Meeshaaleen kunniin waliigalatti toonii 2.5 yookaan kiloogiraama 2500 kan ulfaatan oggaa tahu, sekoondii tokkotti km 14.66 saffisuun naanna'u. Otoo akkasiin saffisuun walitti bu'anii silaa balaa guddaa uumu - caccabaa hedduutu gara dachee gadi bu'a Olfageenyi meeshaaleen kunniin irra jiran km1,000 ammoo, caccabaan kunniin achuma gubbaa yeroo dheeraaf akka turan taasisuun, saatalaayitoota hojjetan biroof balaa biraa uuma. Astiroodaayinaamistiin Yunivarsiitii Teksaas Dr Moriba Jah, fageenyi meeshaaleen lamaan walbira dabranii meetira 70 tahuu bira gaheera jedhu. Korporeeshiniin Aerospace jedhamuufi maqaa gaarii qabu bu'aa walfakkaataa argachuusaa ibseera. Saatalaayitoonni hedduun gara hawaatti yeroo yeroon furguggifamuun, sodaan walitti bu'uu guddachaa dhufeera. Akka namoota tokko tokkotti meeshaaleen namtolchee seentimeetira tokko caalan dachee marsan 900,000 tahantu jiru jedhu. Kunniinis rokeetii nama baatuufi gara hawaatti ergamu, saffisa kanaan yoo itti bu'an balaa dhaqqabsiisuu danda'u sodaan jedhu jira. Torbe dabre keessa gabaasa waggaa waggaan Ejensii Hawaa Awurooppaan baasuun, sodaa meeshaalee hawaa keessa jiranii eera. Isaanis boba'aa fi baatiriiwwanii kanneen rokeetiiwwan duriirra jiranii dhoohuun sodaawwan jiran keessaa isa tokko jedha. Giddugaleessaan waggoota digdamman darban keessa, waggaatti balaawwan 12 caccaba meeshaaleen qaqqabaniiru. ''Adeemsi kunis dabalaa dhufe malee, hin hir'anne,'' jedhe ejensichi. Dhiyeenya kanas, gareen ogeeyyii onlaayinii 'International Astronautical Congress' jedhamu, meeshaalee balaafamoo pilaaneetii marsan (orbit) 50 jechuun tarreesseera. Kanneen keessaas garri caalan, rokeetiiwwan durii Raashiyaa, kan Soviyetiin ol ergaman Zenit jedhamanidha.


Argannoo saayinsii: Daa’imni ganna 12 lafee daayinoosarii ganna miiliyoona 69 argate

Daa’imni ganna 12 lafee daayinoosarii waggoota miiliyoona 69 dura ture argate. Daa’imni lafee qorachuu reefu jalqabe kun, osoo abbaasaa waliin Albeertaa, Kanaadaa keessatti tabba bahan ture kan lafee kana argate. Naataan Hiruuskiin yeroo jalqaba ijjisaa lafeerra buute “waan jedhu dhabe” jedha. “Gammaduun osoo narra jiraatuu, ani garuu hin gammanne,” jechuun BBC’tti himeera. ''Lafee daayinoosarii argachuu kiyyaaf naasuu keessa ture.” Naataan ganna jaha irraa kaasee daayinoosariirraa fedhii qaba ture, innis yeroo baay’ee abbaasaa waliin bakka Eegumsa Uumamaa Kanaadaa deema. Yeroo hundaa wanti na raaju, akkaataa lafeensaanii lafee akka keenyaarraa gara dhagaatti jijjiiramuudha jedha Naataan. Waggaa dura lafee xixiqqoo caccabe arganii turan, abbaansaa dhagaa gama gubbaatiin jirurraa gad bu’an itti fakkaatee ture. Naataanis barana waa’eesaa qorachuu jalqabe. Lafeewwan kunniin yeroo duraaniirraa guddatee mul'ata ture. “Abbaa, dafii as koottu!'' jechuun abbaasaa waame. Akkaataa sagalee Naataan irraa abbaansaa akka inni waan tokko argateeru beekeera. “Lafee dhagaarraa hojjataman fakkaatu – waan biraa waliin walfakkaatee si dogoggorsuu hin qaban,” jedhe abbaansaa Diyoon Hiruushkiin. Erga mana gahan booda Muuziyeemii Rooyaal Tiyireel argannoosaanii irratti qorannoo jireenya duraa akka taasisuuf bilbilan. Muuziyeemichis suuraa fi bakka argamaa akka erganiif gaafate. Baadlaandis bakka argama lafee hedduu fi daayinoosarii Albeertoosaayuras jedhame kan xumura 1800’oota keessa Jooseef Tirireeliin argameeti. Ta’us garuu kutaan lafaa isaan lafee daayinoosarii kana itti argatanii argama daayinoosariin kan beekamuu waan hin taaneef, muuziyeemichi qorattoonni akka qoratan gara bakkichaa ergeera. Isaanis hamma ammaatti lafee 30 – 50 kan Hadrosaur ganna sadii yookiin afur ta’ee argataniiru. Lafeen daayinoosarichaa isaan argatan gama saayinsiitiin argannoo guddaadha. Lafeenis waggoota miiliyoona 69 dura ture; argannoowwan baay’een yeroo sanitti turan baay’ee miti jedheera muuziyeemichi. “Argannoon Hadroosar kanaa argannoo baay’ee murteessaadha. Sababni isaas yeroo sanitti Albertaa keessatti daayinoosaroota yookiin bineensota akkamiitu jiraachaa akka turan baay’ee hin beeknu waan ta’eefi. Argannoon Naataanii fi abbaansaa beekumsa daayinoosarii keessatti qaawwa jiru guutuuf nu gargaara,” jedhan muuziyeemii keessatti ogeessi lafee Firaankoyis Teereen. Naataan waa’ee daayinoosarootaa qorachuun akka isa gammachiisu dubbata. Isaan arguun gaariidha, hojii ji’ootaan booda dhumarratti lafarraa waan tokko arganneerra jechuun dubbata.