Beetaliheem Girmaa: Qorattuu Eeroospeesii bu'aa bayii hedduu keessatti abjuu ishee ganamaa milkeessite

Beetaliheem Girmaa jedhamti. Mana barnootaa Kaateediraalii Kaatolikii Lidataatti barnoota sadarkaa lammataa erga xumurteen booda Yuunivarsiitii Finfinnee seente. Yuunivarsiitii Finfinneetti Siiviil Injinariingii barachuu eegaltus fiixa hin baasne. Sababni ammoo abjuun ishee ganamaa waan biraati. "Daa'ima xiqqoo yeroon ture, maal ta'uu feeta yoo naan jedhan, Astiroonaatiin jedha ture. Yeroos Itoophiyaa keessatti waa'ee hawaa hin haasa'amu ture," jetti. Wayita yuunivarsiitii seentu garuu sababoota adda addaan Siiviil Injinariingii barachuu eegalte. Sababni tokko abbaan ishee Siviil Injinariingiin eebbifamuu isaa ture. Fedhiin baruumsichaaf qabdu garuu yeroo dheeraa hin turre. Bu'a qabeettiis ta'uu hin dandeenye. Kanaaf "gara fedhii kootii, gara wantan jaaladhuutti deebi'uu akkan qabun yaade," jetti. Fedhii ishee milkeessuuf ammoo gara Chaayinaa imaluuf murteessite. "Chaayinaa deemee Yuunivarsiitii Eroonotiksiifi Astiroonitiksii Naanjaangitti Eronootikaal Injinariingii barachuu eegale. Digirii jalqabaa Eronootikaal Injinariingiin argadhe," jechuun himti. Eronootiiksiin saayinsii balaliinsaati. Saxaaxa ykn dizaayinii xiyyaaraa ykn wantoota balali'an biroo baasuus ni dabalata. "Daa'imummaa kootti wantootan jaaladhun qaba ture. Waa'ee balaliinsaa fi hawaa fedhii guddaan qaba ture. Sanirratti yeroos dandeettii barnoota herreegaa qaban ture. Kanaaf gara damee kanaatti kanan dhufe." Beetaliheem qabxii olaanaa galmeessisuun eebbifamte. Gosti barnootaa ishee hedduu kan baratame waan hin taaneef namoonni waa'ee barumsa kanaa ishee gaafatu. "Wayitan kaampaasii turee boqonnaaf gara Itoophiyaa yoon dhufu, maal barachaa jirta? jedhanii na gaafatu. Yeroon itti himu rifatanii, biyya kana keessatti si baasaa jedhanii na gaafatu. Nama hedduutti gaaffii ta'a ture." "Namni hedduun kasaaraa akka ta'e ture kan yaadu. Garuu addunyaa keenyarratti namoonni jijjiirama fidan hedduun karaa bu'aa hin buusu jedhamerra deemaniiti jijjiirama fiduu kan danda'an," jetti BBCtti yoo dubbattu. Akkamiree bu'aa siif fidee? gaaffii BBC ture. "Sirriitti. Buu'aa buuseera kan jedhamu garuu hiikkoon isaa gargar ta'uu mala." "Bu'aa qabaachuun galii argamsiisuu qofaan miti. Hojiin jaaladhu hojjechuun anaaf bu'aadha. Itti aanseeti waa'een galii kan dhufuu qabu jedheen amana. ''Waanan jaaladhu yoon hojjedhe sadarkaan barbaadurra gahuu nan danda'a. San booda bu'aa buusuun nan danda'a, ani karaa kanarran deemuu fedhe," jette. Gara jiruu barnootaa isheetti xiqqoo booddee isin haa deebifnu. Gosa barnootaa ishee namaaf ibsuurraa eegaleeti qormaati kan ishee mudachuu jalqabe. "Eroonootikaal Injinariingii namootni hedduun waan hin hubanneef 'Injinariingii Xiyyaaraa' jedheen deebisaaf ture," jetti. Beetaliheem barnoota yuunivarsiitii Finfinnee adda kuttee gara Chaayinaa erga deemteen booda ganna tokkoof afaan barachuu qabdi turte. Kana jidduutti hiriyoonni ishee gatanii eebbifaman, gariin hojiis eegalan. Ammas xiqqoo booddeetti isin haa deebifnu. Mucaa xinnoo wayita turte abbaan ishii sababa kaansariin lubbuun waan darbeef kan ishee guddise haadha isheeti. "Haatikoo qofaashee na barsiifte" jetti. Haati ishee gara biyya alaa erganii barsiisuuf humna waan hin qabneef gara Chaayinaa kan deemte carraa barnootaa kaffaltii walakkaa ofiin kaffaluun irra jiraatu yeroo boqonnaa hojjettee kaffalachuuf murteessiteeti. Wayita Chaayinaa geessu garuu akka yaadde hin taaneef. "Dhaqxee gaafa agartu addadha. Xiqqoo ni ulfaata. Akkan yaade salphaa hin turre. Ta'us garuu karaa ulfaataa sana keessa darbuun eenyummaakoo har'aa qaree jira jedheen yaada," jetti. Qormaata kana hunda keessa tartee barattuu waggaa lammaffaa taatee boqonnaaf Itoophiyaa wayita dhuftee qormaati biraa - balaan konkolaataa ishee mudate. Hiriyoota ishee waliin bashannanaaf gara Bishooftuu osoo deemaa jiraniiti balaan kan irra gahe. "Akka natti himanitti taanaan gara Bishooftuu deemaa osoo jirruu karaa guddicha (haayiweey) irratti konkolaataan tokko nutti bu'ee, nu gatee deeme. Achi hospitaala nu geessan. "Hanga yoonaatti maaltu akka ta'e hin yaadadhu. Kanin yaadadhu wayitan of-baru hospitaala ciiseen jira, socho'uu hin danda'un ture. Mataan koo rukutamee waan tureef rakkoon yeroo gabaabaaf waa irraanfachuu na mudatee ture. "Ijji koo bitaan bakkaa socho'ee waan tureef wantin argu lama ta'ee natti mul'ata ture. Lafeen sarbaa kootiis cabee ture, tarkaanfachuu hin danda'un ture. Kiraanchiinan deemaa ture. Balaa hamaa akkanaatu narra gahe ture." "Naman amma argee daqiiqaa shan booda nan irraanfadhan ture. Boodarra yeroo keessa narraa bade," jetti. Mana yaalaa torbee tokko akka turte kan himtu Beetaliheem, osoo yaaliirra jirtuu yeroon barnootaaf gara Chaayinaa deebi'uu qabdu jalaa barfate. Yuunivarsiitiin ishiis barumsarraa ishee dhorkuu akka danda'u imeelii qoreef. Hakimootni ammoo wal'aansa dabalataa ji'oota sadiif turu hordofuu akka qabdu itti himan. "Barnoota kootiif haarsaa hedduu waanin kafaleef jecha, hakimootni waan naan jedhan dhiiseen kiraanchii qabadheen shaanxaa koo harkisaa gara Chaayinaa deebi'e," jechuun haala yeroos ture yaadatti. "Qaama koo keessa qorichi hedduun waan tureef, seeraan barnoota hordofuu hin dandeenye. Na dhukkuba, daree keessatti hirribni na qaba ture. Hojii hojjechuu hin dandeenye. Xiyyeeffannaan qo'achuufis nan rakkadhe, kanaaf qabxiin koos gadi bu'u eegale." Haata'u malee balaan ishiirra gahe caalaatti jiraachuuf hawwii akka qabaattuu ishee godhe. "Yeroo itti jireenyi koo jijjiirame natti fakkaata" jetti. Ijji ishee bitaan ammallee waan tokko lama godhee walirra buusee itti mul'isa. "Jireenyi mijataa ta'uun irra hin jiraatu. Qormaatni hedduummatus ittu fufuu qaba. Jireenyi guutuu ta'uu hin qabu," jetti. Wayita balaan konkolaataa ishee mudate ishee waliin duubarra teessee kan turte hiriyaan ishee Baankookitti yaalamtee fayyitee jirti. Afur ta'uun waa'ee balaa konkolaataa sanaafi waa'ee mudannoo isaanii kitaaba barreessaa akka jiran himti Beetaliheem. Betaliheem abjuushee dhugoomfattee ogummaa isheetiin ummata tajaajilaa jirti. Yeroo ammaa Saayinsii Hawaa fi Teknolojii Itoophiyaatti gargaartuu qorattuu ta'un tajaajilti. ''Tokko pirojektii diroonii (xiyyaara nam-maleessa)dha. Pirojektoota biroollee qabna,'' jechuun dhimmoota biraa keessa hojjetaa jirtu himti. Injinaringiin gama barnoota Eeroo Ispeesii digirii lammataafi sadaffaa akka eegalu barnootawwan fudhatamuu qaban adda baasuu keessatti qooda fudhatteetti. Ammammoo pirojektii diroonii qoricha farra aramaa akkasumas xaa'oo naqu tolchuu keessa qoofa fudhataa jirti. Tekinolojiin kuni yoo milkaa'e wiirtuu diinagdee biyyattii kan ta'e qonna ammayyeessuufi oomishias akka dabalu gumaachuu danda'a. ''Farri aramaafi xaa'oo fayyaafuu gaarii miti. Qonnaan bulaan fagoo taa'ee dirooniidhaan dalaguun faayidaa hedduu qaba,'' jechuun dubbatti. Ergamni ijoo Inistitiyutii Saayinsii Hawaafi Tekinolijii Itoophiyaa humna namaa ijaaruudha. Wantoota biyya keessa dalagamuu danda'an hojjechuus dabalata. Betaliheem dhihoo qorattoota umrii 30 gadii indasirii Hawaa Afrikaa keessa jiran 10 keessaa tokko taateetti. Kudhan keessaa dubartootni muraasa. Itoophiyaa keessaa dargaggoonni lama Itoophiyaa keessaa filamaniiru. Betaliheem namoota kudhan keessaa tokko ta'uun filatamuun ''ilaalcha namootaarratti jijjiirama guddaa kan fidu,'' jechuun ibsiti. Betaliheem kilabii 'Itiyoo Ispees Kiids Kilab' jedhamu keessas hirmaatti. Kilabiin kuni Itoophiyaa keessa gama saayinsii hawaa daa'imman fedhii qaban jabeessuu, gargaaruufi hubannoo isaanii guddisuuf kan hundaa'edha. Daa'imman jaha inistitiyutichaan filataman fudhataniiti eegalani. Amma ijoollee biroo simachuuf qophii xumuraa jiru. BBC: Abdiin saayinsiin hawaa Itoophiyaa fide maali? Qormaannoo? Betaliheem: Eegalun isaa biyya keenyaafi alaa ogeeyyii jiran ofitti harkisuu eegaleera. Qormaanni meeshaawwan elektironiksii hunda jechuun danda'ama alaa dhufu. Baasii bittaaf bahu alatti yeroo dheeraa fudhata. Pirojektonni tokko tokko yeroon akka hin xumuramnees ni godhu. Dameen dhuunfaa meeshaalee kana fiduu danda'an yoo jiraatan carraa guddaadha jedheen yaada. Buufata hawaa hanga ammaa daawwachuuf carraa hin arganne. Betaliheem osoo carraa kana argatte ''space x osoon daawwadhe nan gammada,'' jechuun himti. Isa caalaa garuu ''osoon waan tokko gumaache'' natti tola jechuun ibsiti. Namoota ogummaa ishee keessa jiran keessaa Elan Maask fakeenya godhatti. ''Eelan Maask wantoota hin danda'aman jedhaman hojjetee nama agarsiisedha,'' jechuun ibsiti. Fuuladuratti kalaqaxuu tekinolojii ta'uu feeti. Imala ishee hanga ammaan gammachuu akka qabdu himti. Maatiin ishees akka ishee gargaaran dubbatti. Qabxii gaariin waan eebbifamteef yunivarsitiin Chaayinaa digirii lammaffaa akka itti fuftu carraa barnoota bilisaa kenneefi ture. Isheen garuu ''biyyakootti deebi'ee hojjechuun fedha ture'' jechuun dubbatti. Digirii lammataa ishee fuuladuratti barachuuf yaada qabdi. BBC: Waggoota kudhan booda eessatti si agarru? Betaliheem: Waggoota kudhan keessa dhaabbata meeshaalee teknolojii dhiheessuufi Afrikaa keessa guddicha ta'e akkasumas dargaggoota Afrikaaf kalaqxuu hojii ni taati. Uumaanis na gargaara [kolfa]


Hojiin mana keessaa dubartootaan dalagamu qarshiin osoo shallagamee meeqa baasa?

Dubartoonni hojii mana keessaa dalaganiif nuuf haa kaffalamu jedhanii otoo gaafatanii gatiin hojii isaanii meeqa kan baasu isnitti fakkaata? Hojiin mana keessaa irra jireessaan dubartootaan hojjataman kan akka ijoollee kunuunsuu, nyaata bilcheessuu, qulqullina eeguu, bishaan waraabuu, qoraan cabsuu fi namoota dhukkubsatan gargaaruu fa’i ni dabalata. Dhaabonni kanneen akka UN hojii akkanaa kana hojii kunuunsaa kaffaltii hin qabne jechuun waamu. Dhaabbanni Hojjettoota Addunyaa dubartoonni dhiirota irra dachaa lamaa ol yeroo isaanii hojii kanarratti dabarsu, akka addunyaatti gidduugaleessaan dalagaa kanaaf sa’atii shan kennus jedha. Hojiin kun akka qaama diinagdee tokkootti otoo lakkaa’amee isa dameewwan oomishaa, daldalaafi geejibaa  walitti ida’amanii galii argamsiisan ni caala jedha odeeffannoo UN irraa arganne. Dubartoonni Itoophiyaa hoo hojii kaffaltii hin qabne kanarratti guyyaatti sa’atii meeqa dabarsu laata? Aadde Tinnabab Birhaana Gabiramasqal, hoggantuu dhaabbata dhimma kanarratti hubannoo kennu- ‘Action Aid’ Itoophiyaati. ''Dubartiin Itoophiyaa tokko guyyaatti sa’atii 13 ol hojii kanarratti yeroo ishee aarsaa gooti,'' jetti. Akka addunyaatti hojiin kunuunsaa dubartootaan dalagamu ''otoo qarshiidhaan tilmaamamee hanga doolaara tiriiliyoona 11 baasuu danda’a,'' jechuun himti. Itoophiyaatti qorannoon gad-fagoo barbaachisullee hawaasa keenya keessa deemnee qorannoo salphaa taasifneen, Itoophiyaa keessa gidduugalaan, ''dubartiin tokko hojiin kunuunsaa guyyaa guyyaatti dalagdu  ji’atti hanga birrii kuma 90 baasuu danda’a,’’ jetti. Kana gochuu isaaniin shamarran mirgoota isaanii bu’uuraa irraa ni hanqatu jette. ''Fakkeenyaaf mana barumsaa deemuurraa daangeffamuu dabalatee, fayyaa isaanii irratti dhiibbaa ni qabaataa akkasumas tajaajilawwan hawaasummaa, diinagdeefi yeroo guddina ofii isaaniitiif kennuu qaban hunda jalaa fudhata,’’ jetti. Akkanatti hojiin itti dhama’aman kuni garuu hawaasa keessatti beekamtiin hin kennamuufi inumaayyuu akka hojiitti hin ilaalamu jetti Aadde Tinnabab. ‘’Keesumaa akka hojiitti lakkaa’amuu dhabuusaatu rakkoo guddaa dha,’’ jechuunis hubachiisti. Sababiinsaas  dubartii hojii idilee miindaa ji’aa itti argattu hin qabne tokko, ''hojiin kee maali?’’ Jettee yoo gaafatte, isheenumtuu ‘’hojii hin qabu’’ jetteeti sitti himti. Kana malees abbootiin warraa illee haati manaa koo ‘’hojii hin qabdu’’ jedhanii yeroo haasa’an ni dhageenya jetti. Akka addunyaatti hojii kunuunsaa kaffaltii hin qabne harka 75 dubartootatu dalagaa jedha Dhaabbanni Hojjettoota Addunyaa. Kunis dhiirootaafi dubartoota gidduutti qixxee akka hin qoodamneefi dubartoonni dachaa afur irra caalaa  akka dalagan agarsiisa. Dubartoonni harka 70 ol hojii kanarratti bobba’an immoo, ''kanneen galii gad-aanaa jedhamu qabani dha,’’ jetti Aadde Tinnabab. Akka yaad-rimeetti, hojiin kuni silaa qarshiin shallagamee galii argamsiisuu qaba turee jedhu falmitoonni mirgoota dubartootaa. Shallaga ogeessonni diinagdee kaa’aniinis  biyyoota kanneen akka Arjantiinaa keessatti hojiin kuni guddina diinagdee biyyaatiif (GDP) harka torba gumaacha. Biyyoota guddataa jiran kanneen akka Taanzaaniyaa keessatti immoo hanga harka 63 gahuu danda’a jedhu. Keesumaa dubartoonni baadiyaa yeroo isaanii dheeraa  hojii kanarratti kan dabarsan yoo tahu, dubartoonni magaalaa hojii idilee mindaa irraa ragatan qabanillee yeroo isaanii hafetti hojii kanarratti ni bobba’u. Kanaaf obbolootaafi haadholii keenyaaf haa kaffaluuree? Aadde Tinnabab hojji kanaaf duraan dursa beekamtiin kennamuufi akka qabu dubbatti. ‘’Kunis dubartoota irraa ka’ee, hawaasaafi maatiin akka hojiitti ilaaluu jalqabuu qabu,’’ jetti. ''Dubartiin tokko mana ooltes, waajiraa hojjettes, qonna irratti bobbaates hojii ni qabdi jechaa jirra.’’ ''Inumaayyuu abbaan warraa tokko hojii idileesaa fixee gaafa galu  boqochuu danda'a, dubartiin garuu hojii waajiraa irraa galteeyyuu hamma halkaniitti hojiinshee itti fufa, kanaaf kuni beekamuufii qaba,’’ jetti. Erga beekamtii kennineen booda immoo sadarkaan itti aanu, hojichi dhiirotaafi dubartoota gidduu qixxe akka qoodamuu gochuu dha jechuun ibsiti. ''Yoo abbootiin, obboloonniifi abbootiin warraa  hojii kana irratti hirmaatan, hojii kana salphisuu irra darbe dubartoonni guddina mataa isaanii irratti akka xiyyeefatan gargaara, maatiinis haala gaarii taheen ijaarama deema,’’ jetti. Akka Aadde Tinnabab, ''fakkeenyaaf nyaata bilcheessuun dhiira dubartii otoo hin jedhiin dandeetti namni tokko jireenyasaa keessatti baruun isa barbaachisu  dha.’’ Gama diinagdeedhaan immoo  biyya keenyatti, ''hojiin kun meeqa akka baasu shallagamee qarshiidhaan taa’uufi GDP biyyaaf hangam shoora akka qabaatu baramuu qaba,’’ jetti. Kanaanis dubartootaaf deeggarsiifi haalli hojii kanarraa fayyadmoo tahan akka mijatu gochuun ni danda’ama jechuunis ibsiti. Hojii kunuunsaa kaffaltii hin qabne kuni erga akka hojiitti beekamtii kennineefii booda caasaafi imaammata mootummaa keessa galee, akka damee tajaajilaa tokkootti galii argamsiisuu jalqabuu qaba jedhu falmittoonni mirgoota dubartootaa.


Ergamaan addaa Ameerikaa aanga'oota Itoophiyaa waliin mari'achuuf Finfinnee jiru

Ergamaan Addaa Gaanfa Afriikaa Ameerikaa Ambaasaadar Deeviid Saatarfiild aanga'oota Itoophiyaa waliin mari'achuuf Finfinnee galusaanii Waajjirri Dhimma Alaa Ameerikaa beekisisee. Ergamichi daawwanaasaanii Itoophiyaatti taasisan kaleessa Bitooteessa 21, 2022 eegalusaaniifi har'a akka xumuran ibsichi mul'iseera. Ambaasadar Saatarfiild kaleessaa ergamaa addaa Gaanfa Afriikaa Gamtaa Afriikaa Oluuseenguun Obaasaanjoo fi Komishiinii dhimmoota Siyaasaa, nageenyaa fi Tikaa gamtichaa Baankoolee Adoo'oyee waliin dhimmoota Itoophiyaafi Sudaan irratti mri'achu waajjiiri dhimma alaa Ameerikaa isa isaa kanaan beeksiiseera. Ambaasaadar Saatarfiild turtiisaanii Finfineetiin aanga'oota mootummaa Itoohpiyaa, Qondaaltoota Dhaabbata Biyyoota gamtoomanii fi bakka bu'oota dhaabbilee deeggarsa namoomaa waliin akka dubbatan ibsichi dabaluun himeera. Ambaasadar Deeviid daawwanaadhuma walfakaatuuf baatii Guraandhalaa keessa gara Finfinnee dhufuunsaanii ni yaadatama. Daawwannaa kanaan dura guyyoota lamaaf Finfinneetti taasisaniin, aanga'oota mootummaa Itoophiyaa, Gamtaa Afiikaafi bakka bu'oota Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii akkasummas qindeessitoota dhaabbilee gargaarsa namoomaa waliin wal arguun mari'atanii ture. Yeroon ergamaan kun gara Itoophiyaa itti imalanii turan sunis tibba waraana Kaaba Itoophiyaa mariidhaan furuuf mootummaa Itoophiyaafi TPLF jidduutti dubbiin itti fufeera jedhamee himamee tureedha. Barreessaa Olaanaa Itti Aanaan Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii Amiinaa Mohaammad ibsa ALI Gurandhala 2, 2014 irratti Finfinneetti kennanii turaniin, ''Wayita ammaa kanaatti dhugaatti iddoo fooyya'eerratti argamna. Mariiwwan dabalataa taasifamaa jiru,'' jedhanii ture. Ibsan kanaan dura ammoo hogganaan TPLF Dabratsiyoon Gabramikaa'el (Dr) Itoophiyaafi TPLF jidduutti mariin al-kallattii taasifamaa jiraachu BBCtti himanii ture. Haata'u malee wayita ammaa kanatti mariin motummaa Itoophiyaafi TPLF jidduutti taasifamaa jiraachu ilaalchisee ifatti kan jedhame omtu hin jiru. Ameerikaan waraanni Kaaba biyyattiiti gaggeefamu karaa mariitiin furmaata akka argatuuf ergamaa addaa muuduun yaalii taasisaa turunshee ni yaadatama. Baatiiwwan muraasaan dura Ambaasaadar Feeltimaaniin bakka bu'uun ergamaa addaa mootummaa Ameerikaa ta'uun kan mudaman Ambaasaadar Saatarfiild imalawwan adda adda gara biyyota baha Afriikaafi jidduugala bahaatti taasisaniiru. Waraanaa Kaabaa Itoophiyaa waggaa tokkoofi walakkaa lakkoofsise kana hordofees sababii ejjannoo Amaaerikaan qabatteefi tarkaanfiiwwan fudhatteen wal qabatee waliitti dhufeenyi mootummaa itoophiyaa waliin qabdu laafee tureera. Mootummaan Ameerikaas waraanichaan wal qabatee aanga'oota Itoophiya dabalatee kanneen waraanicha keessatti hirmaatan iratti qoqqophii viizaa kan keessee yoo ta'u, akkasumas tarkaanfii dhorkaa AGOA kan ittiin Itoophiyaa oomishaalee ishee qaraxa malee gara Ameerikaatti ittii ergituu kaa'uun dhorkaan sunis torbanoota muraasaan dura hojiirra oolfamuu eegaleera. Kana malees miseensoonni kongrasii Ameerikaa bulchiinsi JOO Baayida Itoophiyaa, Ertiraa fi namoota dhunfaa kanneen waraanichaan walqabatee badiiwwan qaqabaniif ittigaafatamoodha jedhaman irra dhorkaa kaa'uuf kan dandeessisu wixiinee seeraa ifa taasisaniiru. Motummaan Itoophiyaa Ameerikaan ibsawwan finciltootaaf looguu baasuu fi tarkaanfiiwwan fudhataa jechuun Ameerikaa himataa turera.


Lammiilee Itoophiyaa gareewwan Afrikaa Kibbaa godaantonni akka gadhiisan duulaa jiraniin yaadda'an

Tibbana nama gara magaalaa Afrikaa Kibbaa Joohaanisbarg deemeef poolisota eeggannodhaan socho’an arguu danda’a. Kan Aleeksaandiraa immoo adduma. Maal jennaan lammiilee biyyattiifi godaantota biyya alaa daldala irratti bobba’an gidduu lolli ka’a yaaddoon jedhu ijaa jiruufi. Lammiileen Itoophiyaa immoo warreen yaaddoo qaban keessaati. Akka Aleeksaandiraa hin tahiin iyyuu malee Afrikaa Kibbaa maratti garaagarummaan sadarkaa jireenyaa ni mul’ata. Kanaaf akka sababaatti dhimmoota ka’an keessaa tokko, sirna bulchiinsa biyyattii yoo tahu, kaan immoo ‘’warreen alagaa biyya kana dhuunfachuun  nu gahe,’’ komii jedhu dhageessisu. Biyya lammiileen Afrikaa Kibbaa hiyyummaa akkaan himatan keessatti, godaantonni biyya garaagaraa deeman garuu badhaadhaa jiru. Dhimma falmisiisaa kana qabatanii gareewwan lama as bahaniiru. ''Sosochii Za Aleeksaandiraa Dudulaa fi Oppireeshiin Dudulaa,’’ jedhamu Lamaan isaaniiyyuu lammiileen Afrikaa sanada eeyyamaa hin qabne biyya isaaniidhaa akka bahan duula adeemsisu. Uummata dhiibamneerra, qooda keenya hin arganne jedhu biratti yaadni isaanii deeggarsa argateera. Muddama lammiilee biyyattii fi godaantota eeyyama hin qabne gidduutti uumamuuf sababiin inni guddaa hiyyummaa dha. Sirrii haa tahaniis, hin tahiinis komii lammiileen Afrikaa Kibbaa kaasaniif sababa kan jedhan godaantota eeyyama hin qabne dha. Dudulaa jechuun afaan Zuuluudhaan ‘’asii baasaa’’ ykn ‘’nuuf haa deeman,’’ jechuudha. Kunimmoo gareewwan kunneen maal akka barbaadan ifatti agarsiisa. Gareewwan kunneen sababiin hundeeffama isaanii tokko, lammiilee biyya alaa Afrikaa Kibbaa jiraachuuf eeyyama seeraa hin qabne achi baasuu dha. Kana gochuudhaan lammiilee Afrikaa Kibbaaf hojiifi balbala daldalaa akka banan amanu. Lammiilee Itoophiyaa garas jiran kan hirriba dhorkes kanumadha. Gaaffiin isaanii,’’lammiileen biyya biraa haa bahan nuti daldalicha qabanna,’’ kan jedhu jechuun BBCtti kan hime jiraataa Johaanisbarg Gazzaahinyi Sumaamoo dha. ‘’Lammiileen Itoophiyaa hojiin isaan hin hojjenne hin jiru,’’ jechuun ibsa. ‘’Hojii mana keessaa, keessummeessuufi taaksii konkolaachisuu fa’i lammiilee Itoophiyaatu hojjeta,’’ jechuun isaan ibsu. Suuqiin koo cufamaa laata, nan arii’ama tahinnaa, yoo jabaate immoo lubbuu nan dhabaa yaaddoo jedhu qabu. Kana dura ‘’nu miidhaniiru. Waan biyya hambaatti hojjenne bilaasha godhaniiru,'' jedha Gazzaahanyi. ‘’Naannoo Aleeksaandiraatti lammiileen biyya alaa daldala haa gadhiisan sosochiin jedhu jiraatullee qaamoleen seeraa to’ataniiru,’’ tibbana miidhaa hin geessisne jedhamullee lammiin Itoophiyaa tokko lubbuunsaa darbuu nutti himeera ‘’Akkamiin akka du’e hin beekamu,’’ kan jedhu Gazzaahanyi, ’’Akkamiin akka du’e hin beekamu garuu lammiin Itoophiyaa tokko ajjeefameera,’’ sosochii kana wajjin wal-qabachuu quba hin qabu. Lammiin Itoophiyaa jiraataa magaalaa Pietermaritzburg maqaan isaa akka hin dhahamne gaafate naannoo isaanii rakkoon akka hin jirre dubbateera. Tahus seerri godaantota biyyaa baasu ragga’uuf jira erga jedhameen as sosochiin garee Dudulaa dabaleera jedha. ‘’Gareen Dudulaa jedhamu godaantota ni baasna jechuun poolisiis tahe seera mootummaa hin eegnu jechuun ofiin socho’aa jiru,’’ jedha Akka Gazzaahanyi jedhutti miseensonni garee kanaa,’’waan godhaa jedhaman hunda gochuuf qophii dha.’’ ‘’Lammiileen Afrikaa Kibbaa ‘CV’ ykn waraqaa iyyannoo hojii qabatanii taa’aniiru. CV keessan qabadhaa bahaa jechuun duula geggeessu,’’ jedha. Kanaanis yaaddoon dabalaa dhufuu dubbata. Kanaanis uummatni keenya, ‘’yoo dhufanii nu gubu jechaa sodaa keessa jira. Hospitaala namoonni dhiphina qaban deemaa jiru. Rakkoo baayyee nutti uumaa jira,’’ jechuun hubachiisa. Lammiin Itoophiyaa biraa maqaansaa akka hin eeramne gaafate immoo ji’a ji’aan kaffaltii yoo raawwattan akka hin baane isin taasifna, qaamolee nageenyaa jedhan wajjin hojjechaa akka jiran ibseera. ‘’Hamma yoonaa iddoo ani jirutti namni miidhaan irra gahe hin jiru. Sosochiin kuni garuu jira. Hawaasa bira yaaddoon jiraatullee amma nagaa fakkaata. Keessumaa lammiilee Itoophiyaa biratti ilaalcha gaariituu jira,’’ jedheera. Seera godaantota baasuuf jedha jedhametu yaaddoo uume jedha. Sosochii Dudulaa jedhamu kana duuba lammiileen Itoophiyaa illee ni hirmaatu jedha Gazzaahanyi. ‘’Yeroo yerootti jeequmsi ka’u tasgabbeessuuf jecha qarshiiin walitti qabama. Lammiileen Itoophiyaa miseensota garee Dudulaa wajjin tahuun qarshii hirmaatu,’’ jechuun hima. BBC’n waa’ee sosochii Dudulaa kana dura gabaasus waa’ee hirmaannaa lammiilee Itoophiyaa garuu mirkaneessuu hin dandeenye. Namni odeeffannoo irraa arganne akka jedhutti rakkoo dur turetu ammallee sammuu lammiilee Itoophiyaa keessaa baduu dide ‘’Akkamiin seerri kuni ragga’a, akkamiin taha namni jedhu jira. Godaantota baayyeetu jira. Kan eeyyama hin qabnes baayyee dha. Sababa kanaan akka duraanii saamichaa fi rakkoon garagaraa ni mudata yaaddoon jedhu jira,’’ jedheera. ‘’Jarri waan tasgabbaa'an fakkaatanillee waamicha wal-fakkaataa dhiyeessaa waan jiraniif guyyoota dhufanitti lammiileen Itoophiyaa akka of eeggatan,’’ yaadachiiseera Gazzaahanyi. Godaantonni eeyyamni naa kennama jedhanii otoo yaadanii kuni dhalachuun waan gaarii miti jedha. Namoonni sosochii kana morman marti dhuunfaadhaan irratti xiyyeeffatamaa akka jiru ibsa. Sababa kanaan magaalawwan 37 keessa naanna’ee hawaasa dadammaqsaa akka jiru ibsa. Kanas magaalawwan muraasa keessatti jalqabeera. Guyyoota itti aanan keessattis gara magaalawwan birootti akka deemu himeera. Lammiileen Itoophiyaa Afrikaa Kibbaa jiran boondii Hidha Haaromsaa bituurraa jalqabee gama garagaraan biyya deeggaruu jedheera. Embaasiin Itoophiyaa Afrikaa Kibbaa jiru deeggarsa isaaniif godhu yoo gaafatamu yeroo ammaa xiyyeeffannoon dhimma biraatti akka tahe akka isaanii ibse hima. Yaada Embaasii Itoophiyaa gabaasa kanatti dabaluuf yaaliin BBC’n taasise otoo hin milkaa’in hafeera. Duulli Sosochii Dudulaadhaan taasifamu kuni garuu fedhii lammiilee Afrikaa Kibbaa hunda akka hin taane dubbata. Faayidaa diinagdee fi hawaasummaa godaantonni qaban eeruun, namoonni kana falman kan akka Pireezidant duraanii Afrikaa Kibbaa, Taaboo Imbeekii jiraachuun immoo abdii isaaniif kenna. Kanuma keessa miseensi paartii Afrikaa Kibbaa biyya bulchu ‘ANC’ ‘’yeroo xiqqoof malee dhimma kanarratti deebii kennina,’’ jechuun Gazzaahanyi faa xiqqoo hafuura akka baafatan godheera.


'Guyyaa guyyaadhaan caasaan nageenyaa akka baalaatti harca'aa jira' - Shimallis Abdisaa

Mootummaan naannoo Oromiyaa galiin ji'oota torba darban argate kan waggaa darbee biiliyoona 10'n caalus rakkoon nageenyaa aarsaa guddoo baasisaa jira jedhan pireezidantiin naannoo Oromiyaa Obbo Shimallis Abdiisaa. Yaa'ii Caffee Oromiyaa gaggeeffamaa jiru irratti gaaffilee miseensonni Caffee guyyaa Wiixata dhiyeessaniif deebiifi yaada yoo kennan kana dubbatan. Miseensonni Caffee haaraan filannoo bar darbe gaggeefameen filataman haala hin baratamneen hirmaannaa ho'aa yoo godhan, gaaffilee faayidaa uummata bakka buuna jedhanii dhiyeessuufis carraa wal-saaamaa turan. Dhimmoota dameewwan misoomawwan bu'uraa hunda irratti yaadniifi gaaffileen dhiyaatanii hooggantoota dameewwan kanaan deebiin irratti kennamaa oole. Addatti garuu akkuma amma duraa dhimmi diinagdee fi nageenyaa xiyyeeffannoon irratti dubbatamaa oole. Pireezidant Shimallis yaada yoo kennan kanneen dubbatan keessa tokko dhimma waraana Kaaba Itoophiyaafi diinagdee biyyaati. ''Uummatni keenya waraanichas waraanee diinagdee isaas hojjetee galiin naannoo Oromiyaa ji'oottan torba darban biiliyoona 10'n dabale kan bara darbeerra. Kun Oromiyaa keessattis ta'e naannoo kamittuu hin taane. Eenyutu godhe? Uummata keenya.'' Waggoota sadan darban galiin mootummaa naannoo Oromiyaa dachaa sadiin dabalee jiraa jedhan Obbo Shimallis. ''Biliyoona kudhan lakkaawuu bira dabarree biliyoona shantama karoorfachuu fi raawwachuu bira geenyeerra. Hanga guyyaa har'aatti biliyoonni 34 sassaabamee jira'' jedhan. Bajatni naannoo waggoota laman darban dachaa lamaan dabalee jedhanii kun garuu fedhaa fi humna misoomuu naannichaan yoo wal-bira qabamu gad-aanaadha jedhan. Jijjiiramni kun kan dhufe mootummaan naannoo bilisummaa yaadaa qabaatee dhiibbaa malee karoorsee raawwachaa waan jiruuf ta'uu dubbatan Obbo Shimallis. Hojiileen misoomaa naannichaa kanaa ol akka hin milkoofne garuu ''alaa fi keessaan itti duulamaa jiraa'' jedhanii, ''ABO-Shanee qaama isa ergatuun'' danqaa guddaa uumaa akka jiru ibsan. ''Guyyaa guyyaadhaan uummatni keenya aarsaa kaffalaa jira. Guyyaa guyyaadhaan caasaan nageenyaa akka baalaatti harca'aa jira. Qaamni nageenyaa madaa'ee, aarsaa kaffalee jiru lakkoofsa hin qabu,'' jedhan. Obbo Shimallis qaamolee diina keenya ittiin jedhaniin meeshaan waraanaa ABO-Shaneef dhiyaachaa akka jiru Caffeetti himan. ''Qawween Shanee 2010'n dura hin turre eessaa as yaa'e amma?...uummatni keenya yeroo miliyoonotaan buqqa'u hin turre eessaa as yaa'e har'a? kabajamaa caffee kanaaf kaniin ibsuu barbaadu qawwee kana diinota keenya hundatu harka tokkoon ijaaramee qindeessee nurratti bobbaasaa jira'' jedhan. Obbo Shimallis amma dura yaalii qaamolee hidhatan waliin nagaan rakkoo furuuf godhame yaadachuun ''mootummaan naannoo Oromiyaa qaama kam waliin iyyuu nagaadhaan mariidhaan dubbii kamiyyuu hiikuuf qophiidha yeroo kamiyyuu'' jedhan. Qaamolee dogoggoraan hidhattoota kanatti makaman akka simataniis dubbatan. ''Warri TPLF juuntaarraa ergama fudhatee hoogganamee, achi jalatti leenji'ee karoorsee hojjetummoo karaa qabachuutu irra jira'' jedhan. Dhiibbaa siyaasaarraa kan ka'e baroota darban bulchiinsi naannichaa qaama nageenyaa jabaa ijaaruuf rakkachuu isaas dabalanii ibsaniiru. Kun ta'ee osoo jiruu waraanni hidhattoota TPLF yeroo gara gidduugala biyyaa dhiyaatu, ''humni Shanee hamma danda'u hunda hojjete'' jedhanii goototni keenya milishoonni, poolisiin,  humni addaa hiree kana tiksuuf jecha akka baalaatti harca'anii as nu teechisan'' jechuun galateeffatan. Humna nageenyaa naannichaa cimsuun barbaachisaa ta'uu kaasanii ''dubbii kana garuu qawwee duwwaan hin hiiku, siyaasatu xumura'' jedhan. Kana yeroo jedhan aanga'oonni sadarkaan jiran uummata mariisisuufi amansiisuu irratti xiyyeeffannoo kennuu ta'uu ibsaniiru. Sochii hidhattootaa dhaabuufis karoorrii addaa qophaa'uu Obbo Shimallis miseensota Caffeetti himaniiru. ''Tooftaa lolaa riphee loltootaa dura dhaabachuuf karoorri adda addaa qophaayee hojiitti galamaa jira, ji'oota muraasa keessatti jijiiramni guddaan akka dhufu abdii guddaa qabna.'' ''Humni dararaa uummata kanaaf hin mallee irraan gahaa jiru kun buqqa'uutu irra jiraata, ni buqqa'as'' jedhan. Mootummaan Federaalaas humna riphee lolaa kana dhaabuuf deeggarsa gochaa akka jiru himaniiru. Hirmaannaan mootummaa federaalaa bifa kamiin akka ta'e garuu ifa hin goone. Waggoota sadan darban dhimmi ijoon nammootni siyaasaa naannichaa fi dhaaba biyya bulchuu irratti mari'atan nageenya ta'uu kaasanii ''Samiidhaa gaditti waan godhamuu qabu hunda goonee uummatni keenya akka nagaa argatu ni goona'' jedhan.


Diinagdee Itoophiyaa: Itoophiyaan karoora Itiyoo-telekoom harka 40 gurguruu yeroo biraatti dabarsite

Mootummaan Itoophiyaa karoora dhaabbata telekoomii biyyattii harka afurtama abbootii qabeenyaa dhuunfaatti gurguruuf qabatee ture yeroo biraatti dabarsuu isaa beeksise. Ibsi Ministeerri Maallaqaa Jimaata baase "sababa jijjiirama saffisaa maakiroo-ikoonoomii addunyaa fi Itoophiyaa keessatti mul'ataa jiruun, mootummaan Itoophiyaa adeemsa dhaabbaticha gariin abbootii qabeenyaa dhunfaaf dabarsuu yeroo biraatti dabarsuu filateera" jedha. Haata'u malee qaamolee dhaabbilee kana bituuf fedhii agarsiisanifi kaanis hirmaachisuun adeemsa dhaabbaticha gariin abbootii qabeenyaa dhuunfaaf dabarsu goolabuuf mootummaan kutannoo akka qabus hima. Adeemsi dhaabbaticha gariin abbootii qabeenyaa dhuunfaaf dabarsuu yeroo hagamiif akka dheerate wanti ibsame hin jiru. Itiyoo–telekoom sababa waraana kaaba Itoophiyaatti adeemaa jiruun baatii 6 darbanitti birrii biiliyoona 3.67 dhabuu Bitootessa darbe beeksisee ture. Kanaanis karoorri galii dhaabbatichi qabatee ture guutummaan akka hin milkoofneefi ji’oota jaha keessatti galii argama jedhamee karoorfame keessaa 86.4 qofti milkaa’uu, gabaasa raawwii hojii walakkaa waggaa 2014 irratti ibseera. Mootummaan Itoophiyaa Fulbaana 2021 qaamoleen dhaabbaticha dhibbeentaa 40 bituuf fedhii qaban piroppoozaalii fedhii qabaachuu isaanii agarsiisu akka galfatan gaafatee ture. Mootummaan Itiyo-telekoom gariin abbootii qabeenyaa dhuunfaaf dabarsuuf karoorfachuun kun, hojii biyyattiin dhaabbilee maallaqaa addunyaa gara garaan deeggaramuun fooyya'insa diinadgee taasisuuf qabatte keessaa tokko akka ta'es ibsamaa ture. Biyyattiin waggoota sadiif gahee telekoomii gurguruudhaaf adeemsarra kan turte yoo ta'u, kan mootummaan ofiin dhuunfatee qabatee ture Itiyoo-telekom gaheen harki 40  abbootii qabeenyaa biyya alaatiif, harki 5 lammilee Itoophiyaan, harki 55 ammoo mootummaan akka qabatu ture karoorri ture. Baatilee muraasa dura dhaabbanni Global Partnership for Ethiopia jedhamuufi gurmuu kampaanota jahaa tahe hayyama Itoophiyaa keessatti tajaajila telekoomii kennuu argachuun isaa ni yaadatama. Dursaa walta'insa Global Partnership for Ethiopia kan ta'e dhaabbanni telekomii Keeniyaa guddichi Safaricom jalqaba Itiyoo-telekom harka 40 bitachuuf fedhii agarsiisullee,  dhaabbileen tajaajila telekomii Itoophiyaa keessatti kennuuf hayyama argatan keessaa tokko waan ta'eef bitachuuf fedhii akka hin qabne ibseera. Gurmuun Global Partnership for Ethiopia kun kampaanota telekomii gurguddoo maqaa gaarii qaban kan qabate yommuu ta'u, isaanis Safaricom, Vodacom Group, Vodafone Group, Korporeeshinii Sumitomo, akkasumas CC Gruop jedhamu. Itiyoo-telekom dhaabbilee misoomaa mootummaa galii guddaa argamsiisan keessaa tokko ta'ullee, kampaanota biyya biroo damee sana keessa jiran waliin walbira qabuun yoo ilaalamu gadi aanaadha jedhu xiinxaltoonni sektera kanaa. Itoophiyaan Itiyoo-telekom dabalatee dhaabbileen misoomaa mootummaa biroo keessaa gahee gurguruuf kan murteessiteef adda durummaan liqaa guddaa irra jiru kaffaluuf akka ta'e xiinxaltoonni ni ubbatu. Dabalataanis, walga'insi tajaajila telekomii akka dabaluufi si'ataa ta'u gochuuf akka ta'e ni himama. Itiyoo-telekoomiin alatti dhaabbanni mootummaan gariin abbootii qabeenyaa dhuunfaaf dabarsuuf karoora akka qabu ibse tokko Daandii Qilleensaa Itoophiyaati.


Barattoota hidhaman hiiksisuuf qondaaltotni Itoophiyaa Yukireenitti imalan

Barattoota lammiilee Itoophiyaa jaha mana hidhaa Yukireen keessatti argaman hiiksiisuuf garee dippilomaatootaa Imbaasii Itoophiyaa Jarman Barliiniitti argamu gara Yukireeniitti imaluun ibsame. Imbaasii Itoophiyaa Barliiniitti argamuutti Itaanaa hogganaa Miisiyoonii kan ta'an Ambaasaadar Taafarii Taadasaa BBCtti akka himaniitti, barattoota kanneen gadhiisiisuuf gareen dippilomaatootaa imbaasicha irraa waliitti qabaman gara Yukireenitti Roobii kaleessaa imala eegaleera. Barattoonni mana hidhaa Yukireenitti argamanis osoo waraanni hin ka'iin baatiiwwan saddeetiifi shan dura gara biyyoota Gamtaa Awurooppaatti imaluuf osoo yaalanii daangaa irratti qabamuun kan hidhaman ta'u Ambaasaadar Tafariin ni dubbatu. ''Barattoonni kunneen yakka raawwachuun kan hidhaman ta'anillee deeggarsa taasiisuuf jecha akka gadhiifamaniif liisee piiseen hojjatamee yaaliin taasifamaa jira,'' jedhan. Garichis lammiilee kanneen hiiksisuuf gara Yukireenitti imala kan eegalan erga Ministera Dhimma Alaa Yukireeniifi Imbaasii Yukireen Finfinneetti argamu waliin dubbataniin booda ta'u Ambaasaadarichi himan. Barattoonnis bulchiinsa mana hidhaa itti hidhamanii argaman waliin guyyaa Roobii bilbilaan dubbachuu kan ibsan Ambaasadar Tafariin, ''ragaalee barbaachisaa qabattanii dhufuu dandeessuu'' jechuun hayyama akka kennaniif dubbatu. Kanaafuu gareen dippiloomaatotaa gara Yukireeniitti imales mana hidhaa barattoonni itti hidhaman bira deemuun akka hiiksiisuuf yaalus himan. Kanaan alatti barattoonni Yukireeniitti barnoota irra turan bahusaaaniifi Poolaandiifi Jarman galuun carraa waggaa tokkoo Gamtaan Awuurrooppaa keeneef fayyadamaa jiraachuu himan. ''Kanneen hayyama jireenyaa hin argatiini jiru. Gara biyyaa deebii'uu hin barbaadan. Achuma turanii barnoota isaanii xumuruu barbaadu,'' jedhan. Kanneen hojii tola ooltummaa hojjataniifi BBCn dubbise, barattoonni waraanicha baqachuun biyyattii baqatan deeggarsa kan argatan karaa tola ooltootaatiin ta'u ibsanii ture. Kana ilaalchisuun kan gaafataman Ambaasaadar Tafariin kominiitii Itoophiyaa Poolaandii keessatti argaman waliin marii taasisuu isaaniifi barattoota kanneen deegaruufis koree hundeessuun hojjataa akka turan kaasan. Imbaasiichi, ''Mirga lammiilee kabachiisuuf, hanga daangaa keessaa bahaniitti deeggaru malee gara biyyaatti akka deebii'aniif adeemsa imigireeshinii tokkoo tokkosaanii hin hordofu,'' kan jedhan Ambaasaadaichi, barattoonnis dhimmasaanii dhunfaan xumurataa jiru jedhan. Barattoonni biyyoota Afriikaa adda addaa kumaatamni barnootaaf Yukireeniitti kan argaman yoo ta'u, baayyeen barattoota Moorookoo (8,000) Naayijeeriyaa (4,0000 fi Masrii 93,500) yoo ta'an, lammiilee Itoophiyaas hedduun Yukireen keessa jiraachu BBC mirkanneesseera.


Waarana Kaaba Itoophiyaa: Waggaa oliif 'uggura' jala kan jirtu Maqaleetti jjireenyi maal fakkaata?

Jireenya isaa Sudaan magaalaa Kaartum kan taasiseefi maqaa naaf dhoksaa jedhe tokko dhihoo maatii isaa Maqalee jiraniif maallaqa ittiin jiraatan erguufi dubbata. Magaalaa Maqalee tajaajilli baankii erga adda citee baatiiwwan muraasa darbeetti birrii 40,000 erguuf yaaduu isaa kan beekaniifi namoonni Naannoo Tigraayin ala jiran qarshicha maatii isaa biraan gahuuf birrii kuma 20 fi 800 akka isa gaafatan hime. Yeroo ammaa naannicha keessa dhaabbati faayinaansii seeraan dalagu jiraachuu baatus namoota maatii isaa Maqalee jiraniif birrii siif geessina warra jedhaniif maallaqa gaafatan herreega baankii isaanitti galchuu dubbata. Dabaluunis, namoonni kaanis maallaqa erguu yaadan keessaa walakkaa namoota maallaqa dabarsanii kennan kanaaf kanfalaa akka jiran ibse. Baatii Waxabajjii waggaa darbe finciltoonni Tigraay Magaalaa Maqalee to'atanii bakkeewwan naannoo Tigraay hedduu ''bilisa baasneerra'' erga jedhanii booda tajaajiloonni bu'uuraa adda citaniiru. Tajaajilonni baankii, telekominikeeshinii, geejjiba xiyyaaraafi kaan waraanni federaalaa Naannoo Tigraay erga gadhiisee bahee booda adda cite. Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii (UN) kuni 'uggura' mootummaan kaa'edha jechuun himata. Mootummaan Itoophiyaa immoo kana hin fudhatu. Jiraataa magaalaa Maqalee kan ta'an Obbo Gabraay Gazzaahany baatii Fulbaanaa eegalee pirojektii 'Baa'ilinnaa Nibaa'ilinnaa' jedhamuun guyyuu ganama keessa daabboofi shaayeen dhihaataaf. Maanguddoon soorata isaanii guyyaa dhaabbata gargaarsaarraa argatan kuni yeroo BBC'n gaaffii dhiheesseef rakkoo keessa jiran sirbaan ture kan ibsani. Dur Kiroos Alamaayyoon [weellisaa] '''maatiin ijoolleerraa adda bahe, beela hammaateen cilee fakkaate, afaan qawween nagaa dhabe,' jedhee ture har'a irra deebi'e,''' jechuun dubbatan. ''Waan nyaatamu dhabnee sagaleen ijoollee keenyaa nurraa fagaatee jiraataa jirra,'' jechun jireenyi magaalaa Maqalee hammaataa deemuu dubbatu. Magaalli Naannoo Tigraay waraana dura namoonni walakkaa miiliyoona ta'an keessa jiraatan amma baqattoota magaalotaafi gandoota garagaraarraa dhufanin guutamteetti. Buqqaatonni kumaan lakkaa'aman kunneen manneen barnootaa, galma walgahii, bataskaanota keessatti dahatanii rakkoorra jiraachuu himu. Obbo Gabraay ''beelli hunda bira gaheera. Xiqqaa guddaan waan uffatu dhabee rakkatee bitaa itti galee jira. Birriin, geejjibni hin jiru. Guyyaatti takka nyaannee 'ni darba' jechaa oolla,'' jechuun himan. Dhaabbata Nagaa Addunyaa keessa qorataa kan ta'an Dr Mulugeetaa Gabrahiywat, qorannoo kutaa sadii maxxansaniin ''dhiibbaa jiru dabartanii yeroo Maqalee geessan wanti agartan magaalaa beeloftedha,'' jechuun ibsaniiru. Waggoota shan dura maanguddoota gargaarsa hin qabne gargaaruuf kan hundaa'e dhaabbanni gargaarsaa maanguddootaa Karaadiyoon yeroo ammaa Maqalee keessa haadholiifi daa'imman baqatanii dhufaniif deeggarsa nyaataa ni dhiheessa. Akka hojii gaggeessaa dhaabbatichaa Amaanu'el G/Tsaadiqaanitti guyyuu lakkoofsi namoota gargaarsa fedhanii dabalaa jira. Sababa waraanichaan daa'imman bakkeewwan garagaraatii buqqa'anii deeggarsa hin qabne daandii gubbaa jiru jechuun ibsan. ''Hunduu cufamee nyaanniifi qorichi haala hin jirre keessa jirra. Baadiyyaa dhiisaatii Maqaleen rakkoo hamaa keessa jirti. Duuressa kan jettu hiyyeessa ta'eera. Hiyyeessimmoo rakkoo jabaa keessa jira,'' jedhan. Fulbaana 7, 2014 eegalee ciree namootaaf kan hiru dhaabbanni kuni yeroo ammaa namoonni miidhamanii lakkoofsi isaanii 300 ol ta'e akka qabu ibsa. Jalqaba ummati waltumsaa turuus amma garuu hunduu waanuma qabu fixaa waan jiruuf wal tumsuun xiqqaataa dhufeera jedheera. ''Magaalaa keessa bo'uf kan isa kajeelchisu, kan qophaa dubbataa deemu, harka bal'isee kan kadhatu arguun baramaa dhufeera,'' jedhu haala Magaalaa Maqalee yoo ibsan. Kanneen inni gargaaraa jiru keessaa haadholii ulfa ta'an, daa'imman akkasumas maanguddootni torbaatama ta'an jiru jedhan. Namootni biroo dubbisne keessumaa bakkeewwan waraanni jabaa adeemsifameefi waraanni Ertiraa ture jechuunis Qollaa Tanbeen Ambaasaanaytii, Maayi Qinaxaal fi idaagaa Arbii jedhaman ''beela hamaatu jira'' jechuun dubbatan. Sababa kanaan namoonni meeshaa mana keessaa, faaya, akkasumas mana isaanii dabalatee kan gurguran jiru jechuun ibsu. Daalataan, barsiisonni akkasumas haakimonni miindaa hin fudhanne akka hin jirreefi hojjettoonni mootummaa kadhachuu eegalan akka jiran himu. Gabaasonni UN kaaba lixa, bahaa, akkasumas godinoota giddugala Tigraayitti hanqinni soorataa akka jiru mul'isu. Biiroon Qonnaa fi Misoomaa Baadiyyaa Tigraay naanicha keessa baatilee sagalii oliif mindaan kan hin kafalamiiniif "hojjettoonni mootummaa kuma 220 ol rakkoo keessa jiru" jechuun ibsee ture. Baatilee muraasa dura BBCn kan dubbise barsiisaan yuunivarsiitii Maqalee muummee fayyaa tokko hojjettoonni Yuunivarsiitichaa 7000 ta'an wagga tokkoof mindaa waan hin arganneef haala rakkisaa keessa akka jiran himee ture. Mootummaan federaalaa barsiisota yunivarsiitichaa yunivarsiitiwwan kaanitti ramaduufi warra Maqaleetti hafan garuu karaatti gargaaruu danda'u akka hin jirre ibse. Hospitaala Ayidar inni keessa hojjetu keessa ammoo hojjettoonni 3000 ta'an ofii beela'aa dhukkubsataa gargaaruuf gara hospitaalaa dhufu jedhe. Geejjibni waan hin jirreefi hedduun waan miilaan deemaniif gariin karaatti akka kufan dubbata namni kun. "Nuti dhaabbata mootummaa federaalaa jalatti bullu taanullee, mootummaan federaalaa bajata nuuf erguu hin dandeenye," jechuun komata. TVn Tigraay hogganaa biiroo hawaasummaa naannichaa Obbo Mulugeetaa Dabaalqawu waabeffachuun akka gabaasetti, "yeroo dhiyootti gargaarsi yoo hin dhaqqabne uummatni Tigraay walakkaan dhumuu mala" jechuun akeekkachiise. "Uggurri jabaataa waan deemeef, baduuf fiixeerra jirra. Uggurri kun A.L.I hanga Eebla dhuftuu yoo itti fufe, uummatni Tigraay walakkaan ni dhuma. Ammayyuu namoonni hedduun hanqina qorichaan du'aa jiru. ''Maatii isaaniif wantoota bu'uuraa dhiyeessuu waan hin dandeenyeef hedduun ammoo of ajjeesaa akka jiran gabaasaaleen nu gahaa jiru," jedhan Obbo Mulugeetaan. Wayita mootummaan federaalaa baatilee jahaaf Tigraay qabatee turetti magaalota gurguddoo naannichaa keessatti tajaajiloonni akka baankii, bilbilaa fi intarneetii hojii eegalanii kan turan yoo ta'u, fnciltoonni Maqalee deebisanii qabachuu booda deebi'ee bade. Ergasii tajaajilli faayinaansiis waan adda citeef jecha hanqinni maallaqaa guddaan mudatee jira. Gatiin meeshaalee bu'uuraa dachaa oliin akka dabale jiraattonni BBCn dubbise ni himu. Naannichi toora dhiyeessii elektiriikii Itoophiyaa irraa waan adda citee jiruuf, tajaajila elektiriikii idilee fi adda hin citne argachaa hin jiru. Namoonni hedduun sababa kanaan duungoo fayyadamaa kan jiran yoo ta'u, duungoon tokkittiin duraan birrii sadiin bitan amma birrii 30 akka ta'e jiraattonni ni himu. Naannicha keessatti maallaqni hedduun abbootii qabeenyaa dhuunfaa fi daldaltoota muraasa harka akka jiruu fi karaa seeraan alaa meeshaaleen daldalaa gara naannichaa seenuu fi daddabarsi maallaqaa dabaleera jedha Amaanu'eel. Torban darbe miidiyaa naannichaa ibsa kan kennan Dura Taa'aan TPLF Dabratsiyoon Gabramikaa'el (PhD) daldaltoota meeshaalee bu'uuraa irratti gatii akka malee dabalan komatan. "Haala rakkisaa kana keessatti nan sooroma jedhanii yaaduun yakkadha," jedhan. "Uggurri nurra jiru ulfaataadha. Rakkoo keessa jirra. Rakkoo hawaasummaa guddaatu jira," jechuun Dr Dabratsiyoon kan dubbatan. Itti dabaluunis yeroo yeroon lakkoofsi namoota naannolee Amaaraa, Affaar fi Lixa Tigraay irraa garas baqatanii dabalaa akka jiru dubbatan. Jiraataan Tigraay sababa hojiitiin gara naannolee kaanii socho'uuf carraa argate tokko akka jedhutti ammoo namoonni hedduun gara naannolee ollaa baqataa jiru. "...keessaahuu Kibba Tigraay, Raayyaa Qobboo fi karaa Affaar gara jiddugaleessa Itoophiyaan kan godaanan danuudha. Karaa Raayyaa Allaamaaxaa namoonni hedduun Tigraay keessaa bahaa jiru. Faddaaltotaaf maallaqa kafalanii bahu," jechuun himan. Hammi gargaarsa gara naannoo Tigraay seenu xiqqaa ta'uufi sunuu waraana adeemaa jiruun waan gufatuuf gaaga'amni hamaan akka uumamee jiru dhaabbileen gargaarsaa idil-addunyaa ni himu. Sagantaan Nyaataa Addunyaa (WFP) akka jedhutti Tigraay keessa qofa namoonni miliyoona 4.6 jechuunis namoota 5 keessaa afur gargaarsa midhaan nyaataa eeggatu. Haadholiin ulfaa fi hoosisan hedduun haala rakkisaa keessa akka jiranis dhaabbatichi dabalee hima. Mootummaan federaalaa akkasumas finciltoonni Tigraay akkaataa gargaarsi namoomaa gahaan ittiin dhaqqabu haala akka mijeessan irra deddeebiin gaafataa ture WFPn. Mootummaan federaalaafi finciltoonni Tigraay gargaarsi namoomaa akka hin dhaqqabne dhorkuu ilaalchisee quba walitti qabu. Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii (UN) gabaasa baaseen daa'imman kuma 454 hanqina nyaataan miidhamuu, isaan keessaa daa'imman kuma 115 hanqina nyaataa hamaan akka miidhaman ibseera. Itti dabaluunis haadholiin ulfaa kuma 120 ta'an akkasumas ijoolleen umuriin isaanii ganna shanii gadi ta'e kuma 25 ta'an hanqina nyaataan miidhamaniiru jedhe. WFPn akka jedhutti uummata Tigraay keessaa dhibbeentaa 83 nyaata fixatee kadhaaf kan saaxilame yoo ta'u, guyyaatti al tokko qofa nyaata argachaa jira. Dhaabbileen gargaarsa namoomaa rakkoon biraa gargaarsa danqaa akka jiru himatan hanqina boba'aati. Waraanni Kaaba Itoophiyaa kun ariitiin dhaabbatee gargaarsi namoomaa barbaadamu danqaa malee akka dhaqqabu hawaasni idil-addunyaa yaamicha gochaa turullee, bu'aan qabatamaatti mul'ate hin jiru. Mariin yeroo gara garaatti qaamolee lamaan jidduutti akka eegalame gabaafamee tures bu'aa waan buuse hin fakkaatu. Torbee yaa'ii waliigalaa jalqabaa kan godhate paartiin Badhaadhinaa rakkoo naannoo Tigraay keessa jiru furuuf karaa nagaa jiru mara akka fayyadamuu ibseera. Tarkaanfiin qabatamaatti fudhatamuuf jiru maal akka ta'e garuu wanti ifatti himame hin jiru.


Fayyaa: Dhaabbata wal'aansaafi kunuunsa manguddootaa maatii jiruutti ko'oommatan fure

Wiintaa Tasfaayee adaadaan ishee wayita dhukkubsattee turte kunuunsa dhabuun miidhamtee akka turte yaadatti. Miseensonni maatii jiruu mo'achuuf oliifi gadi waan jedhaniif adaadaa dhukkubsatteef kunuunsa kan godhu hojjettuu manaa turte. Adaadaan ishee jabduu akka turte kan himtu Wiintaan, ta'us garuu kaasanii dhaqna dhiquuf, nyaata lachuufiif, akkasumas kunuunsawwan biroof gargaarsi namaa isaan barbaachisa ture. Hojjettuun manaa qulqullina adaadaa ishee eeguu, yeroo eegdee nyaata lachuufii qaamni ishee akka diddiriiru gochuuf akka rakkattu himti Wiintaan. "Baay'ee miidhamte ture.Nyaata fudhachuu irratti nu rakkifti ture. Gulukoosiin ishee baay'ee gadi bu'ee ture. Dhangala'aa fudhachuurrattis nu rakkifti turte." Haala kana keessatti ture ollaa isaaniitti wiirtuun dhukkubsattoota kunuunsuufu wal'aanu banamuu kan dhageesse. Akkuma adaadaa Wiintaa wal'aansi baqaqsanii hodhuu kan isaan barbaachisu Obbo Yassufantaa Bisraatis gara wiirtuu Girees jedhamu kanaa kan dhufan kunuunsiifi wal'aansi walirraa hin citne waan isaan barbaachisuuf. Wiirtuun wala'aansaa fi kunuunsaa dhukkubsattootaa fi manguddootaa Girees dhaabbata kunuunsaa fi wal'aansa dhukkubsattoonni akkasumas manguddoonni jaaran argachuu qaban duuka bu'ee kennudha. Tajaajila akkamiitu kennama? Itoophiyaa keessatti miseensi maatii tokko waan dhukkubsateef ykn dulloomeef jecha gara wiirtuu kunuunsaa geessuun wan barame miti. Haata'u malee wiirtuun kun jiraattota jiruu magaalaatiin ko'oommatanii yeroo itti maatiifi firoottaan isaanii dhukkubsatan ykn ammoo dulloomanii manatti hafan kunuunsan dhaban obbaafachiisee jira. Wiirtuu kanatti kunuunsi wal'aansi fayyaa barbaachisu wal-faana kennama jetti hundeessituun wiirtuu kanaa Dr Tsiyoon Salamoon. Hiriyaa isaanii waliin ta'uun dhaabbata kana hundeessuu kan himtu Dr Tsiyoon, 'Nursing home' ykn mana kunuunsaa kana sababni hundeessaniif tokko weerara Koronaa ta'uu BBCtti himteetti. Wayita weerarri koronaa hammaatee ture dhukkubsattoonni gara dhaabbilee fayyaa deemuu waan sodaataniif hakimoota isaaniin wal-arguuf rakkatanii akka turan himti. Sababni biraa hospitaala keessa hojjetan keessatti namoonni firoota isaanii nama isaaniif dhukkubsachiisu dhabanii jiruun isaanii yoo jeeqamu arguu dubbatti. Keessumaayyuu namoonni firootni isaanii biyya alaa jiran, biyya keessaa nama isaan kunuunsu hin qabne yoo rakkatan waan arganiif manni kunuunsaa jiraachuu qaba jedhanii murteessuu himti. Kanarratti abbaan hiriyaa ishee dhukkubsachuun sababa isa ijoo ta'uus yaadatti. "Abbaa isaa kophaa yoo dhukkubsachiisu, bahee hojii hojjechuuf yoo rakkatu argeera," jetti Dr Tsiyoon. Hojii hojjechuu waan hin dandeenyeef baasii yaalaaf barbaachisu argachuu irrattis rakkoon isa mudatee ture jetti. Sababoota kanaa dhaabbata tajaajila kunuunsaafi wal'aansa fayyaa wal-faana gatii madaalawaan kennu hiriyaa ishee waliin ta'uun banuu himti. Dhaabbata kana keessatti namoonni sababa dullumaan kunuunsi isaan barbaachisu akkasumas hordoffii hakiimaa dhiyootti barbaadan tajaajila argatu. Namootni gara dhaabbata kanaa dhufan nyaata ogeessaan qophaa'eefi sirna nyaataa qaama isaaniif tolu akka argatan himti Itoophiyaa keessa aadaan namoota gara wiirtuu akkasii geessuu jiraachuu dhabuun qormaatawaan dhaabbaticha mudatan keessaa tokko Ishee dabalatee hakimoonni biroo sadii fi narsoonni jaha akka hojjetan kan himtu Dr Tsiyoon gara fuulduraatti dhaabbata akkasiin guutummaa Itoophiyaa akkasumas Baha Afrikaa waliin gahuuf mul'ata qabdi. Namootni gara dhaabbatichaa dhufan Koovid irraa bilisa ta'uun isaanii mirkanaa'ee, akkasumas hospitaala kan turan yoo ta'e ragaa fayyaa isaanii fidanii akka dhufan taasifama jedhan. Adaadaan Wiintaa erga gara Girees deemanii ji'a sadi ta'eera. Amma fayyaan isaanii fooyya'aa jiraachuu himti. "Fayyaa isheetiif murtii sirrii murteessine. Amma tarkaanfachuu yaalaa jirti, haalli nyaataa ishees fooyya'eera," jechuun dubbatti Wiintaan. Obbo Yassufantaanis "akka maatiitti" kunuunsi godhamaafi akka jiru dubbatu.


Baha Afrikaatti lammiileen miiliyoonaan lakkaa'aman beela hamaaf saaxilamuu malu-Oxfam

Dhaabbanni Tola ooltotaa hiyyummaa hir'isuu kaayyeffatee hojjetu-Oksifaam-daafoo waraanaa Yuukireeniin qaala'iinsi jireenyaa akkaan dabaluun, lammiilee biyyoota Baha Afrikaa miiliyoona 28 ta'an beelaaf saaxileera yaaddoo jedhu ibse. Itoophiyaa , Somaaliyaa fi Keeniyaan hongee waggaa 40 keessatti mudatee hin beekneen dararamaa jiru, Sudaan Kibbaa ammoo balaa lolaa hamaadhaan wal'aansoo qabaa jirti jedha jaarmiyaan kun. Hawaasi addunyaa sababa waraana Yuukireen tasgabbii dhabuun biyyoota rakkoon akkanaa harkaa qabuuf deeggarsi nyaataa fi kaan akka hin godhamne danqeera jedhe jaarmiyichi. Jaarmiyaan kun ibsa baase keessatti deebiin hawaasa addunyaarraa rakkoo hongee biyyoota kunneeniif kennamaa jiru ''kan nama gaddisiisuu fi akkaan kan eegamee gadi'' jedhe. Dhaabbati Biyyoota Gamtoomanii bara 2022 keessa deeggarsa namoomaa biyyoota akka Itoophiyaa, Somaaliyaa fi Sudaan Kibbaan ga'uuf maallaqa doolaara Ameerikaa biiliyoona ja'atu barbaachisa jedheera. Kana keessaa hanga yoonaa dhibbeentaa 3 qofatu kenname jedhe jaarmiyaan kun. "Biyyoonni akka Itoophiyaa, Keeniyaa, Somaaliyaa, Sudaan Kibbaa fi kanneen naannawa kanatti argaman balaa hongeen hamaa keessa galanii jiru. Osooma roobni ji'a kana keessa roobeefiillee yoo tarkaanfiin barbaachisaan fudhatameen ala dandamachuun itti cimuu mala,'' jedhan Daarektarri Olaanaan Oksifaam Gabriela Bucher. "Daafoon waraana Yuukireen addunyaa mara jeequu danda'a, biyyoonni hiyyeeyyiin gargaarsa fedhan ammoo daranuu miidhamu,'' jedhan qondaalli kun. Biyyoonni Baha Afrikaa qamadii dhibbeentaa 90 Yuukireen fi Raashiyaa irraa argatu, jedhe Oksifaam. Qonnaan bulaan Keeniyaa, bulchiinsa Wajiir irraa ta'e tokko hanqinni nyaataa fi bishaanii namaa fi horii jalaa fixaa jiraachuu hime. ''Sababa hongee horiin keenya dhumaa jiru. Kanneen lubbuun hafanillee humna hin qaban. Yeroo hunda maatiin kiyya maal nyaatu jedheen yaadda'a. Amma yoo waa afaan kaayyatan isa itti aanummoo eessaa argatu? Bishaan jaarkaanii tokko guyyaatti eessaan argadha? jedheen yaadda'a,'' jedhe.


Naannoo Tigraayitti ajjeechaa, beelaa fi hanqina qorichaan namoonni du'an meeqa?

Dhiyoo kana Beeljiyeemitti Yunivarsiitiin Ghent Naannoo Tigraayitti ajjeechaa, beelaa fi qoricha dhabuun hamma yoonaa namoonni nagaa 300,000 hanga 500,000 tahan du'aniiru jechuun bu'aa qorannoo ifa baaseera. Qorannoo kana olaantummaan kan hogganan Piroofeesar Jaan Neesan yoo tahan, erga waraanni jalqabee haala Tigraay keessa jiru hordofaa ture jedhaniiru. Piroofeesar Jaan kana dura Naannoo Tigraayiifi yunivarsiitiwwwan naannolee birootti dhiqamuu biyyee irratti qorannoo hojjechaa akka turan himanii, waraanni kuni erga eegalee as Maqalee dabalatee maddoota odeeffannoo gandoota baadiyyaa fayyadamuun lakkoofsa namoota du'anii akka galmeessan himu. Mootummaan Federaalaa TPLF waliin lolatti kan gale bara 2013 A.L.I gaafa Onkololeessa 24 dha. Yeroo kanaa kaasee waraana kanaan namoonni meeqa akka du'an odeeffannoon qindaa'aa ifatti beekamu hin jiru. Piroofeesar Jaan qaawwa kana hubachuun, ''waayiloota koo waliin tahuun waraanichi erga jalqabee ajjeechaawwan raawwataman hordofuufi walitti qabuuf murteessine,'' jedhu. Akka ibsa isaaniitti, odeeffannoo ajjeechaa jumlaa raawwateefi eenyummaa namoota du'anii walitti qabuu danda'aniiru. ''Yeroo tokko tokko iddoo fi yeroo itti ajjeefaman qulqulleeffachuun rakkisaa ture, namoonni gariin guyyaa akka lakkoofsa Itoophiyaatti sitti himu. Kunneen danqaa nutti tahanii turan. Tahus odeeffannoo hundayyuu karaa garagaraan qindeeessuu fi mirkaneessuu yaallerra,'' jedhu. Karaa kanaan naannoo Tigraayitti ajjeechaa jumlaan namoonni ajjeefaman kuma 50 hanga kuma 100 akka gahan dubbatu. Piroofeesar Jaan qorannoo isaanii keessatti namoota beelaan du'an dabaluu ibsuun, haala kanaan namoonni kuma 400 hanga kuma 900 beelaan du'uu akka danda'an tilmaama qaban kaa'aniiru. Hogganaan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa Dr Teedroos Adihaanoom mootummoonni Itoophiyaa fi Eritiraa uummata miiliyoona jaha kan Naannoo Tigraay jiru haala ifa hin taaneen ugguraniiru jechuun dubbataniiru. Akka UN jedhutti namoonni miiliyoona 5.2 tahan deeggarsi yeroo atattamaa kan eeggataa jiru yoo tahu, miiliyoonni walakkaa ammoo beela hamaaf saaxilameera. Televizyiniin Tigraay itti gaafatamaa waajira dhimmoota hawaasummaa Tigraay Obbo Mulugeetaa Dabaalqaw eeruun gabaasa dhiyeesseen, ''gargaarsi yeroo dhiyootti hin qaqqabu yoo tahe uummanni Tigraay walakkaa ol tahu ni dhuma,'' jedhee ture. Itti gaafatamaadhumti kuni, ''uggurri hammaachaa deemuusaan nuti baduutti jirra, kuni hamma Eblaatti yoo itti fufe uummanni walakkaa Tigraay ni dhuma. Baay'een isaanii hanqina qorichaan du'aa jiru. Maatii isaaniif waantota bu'uraa kennuu warri hin dandeenye immoo of ajjeesaa akka jiran gabaasni nu qaqqabaa jira,'' jechuun dubbataniiru. Piroofeesar Jaan bu'aa qorannoo isaanii akka ibsanitti, lakkoofsa amma galmeessineerra gahuuf waraanaan dura yeroo turetti lakkoofsa du'aa namootaa ilaaluu isaanii ni dubbatu. Waraanni erga jalqabee booda odeeffannoo USAID irraa fudhachuufi fayyadamuu himuun, ''namoonni kuma 400 hanga kuma 900 tahan beelaan du'uu akka danda'ani kaa'e,'' jedhu. Odeeffannoon USAID kuni guyyaatti,''namoota 10,000 keessaa lama akka du'an,'' akka agarsiisu himuun kuni lakkoofsa guddaa akka baasu himu. Kana malees hanqina qorichaan namoonni du'an akka jiran Piroofeesar Jaan ni hubachiisu. ''Hospitaala Ayidar dhufanii qoricha dhabanii namoota du'an ilaalchisee odeeffannoo qabna. Kuni waanuma xiqqoodha akeeka. Galaanarraa fal'aanaan hanga fudhachuuti.'' Dhaabbanni Fannoo Diimaa Addunyaa kan damee Itoophiyaa, dhaabbileen fayyaa Naannoo Tigraay baayyee barbadaa'uu himee, kan irraa hafan hanqina qorichaafi meeshaalee wal'aansaan sadarkaa hojjechuu hin dandeenye irra gahuu isaanii beeksisee ture. ''Dhaabonni tajaajila fayyaa kennan galteewwan bu'uuraa argachaa hin jiran. Akkasumas, bu'uuraalee misoomaa tokko tokko irratti miidhaan olaanaa qaqqabeera,'' jedhe Dhaabbanni Fannoo Diimaa Addunyaa ibsa gaafa Amajjii 09/2014 A.L.I baaseen. Fannoon Diimaa hanqinni qorichaafi meeshaalee yaalaa akkasumas barbadaa'uun bu'uuraalee misoomaa fayyaa, walitti ida'amee tajaajilli fayyaa baayyee rakkisaa akka tahu godheera jedha. Piroofeesar Jaan gama isaaniin qorannoo kanaan namoota hospitaala Ayidar hojjetan dubbisuufi hanqina qorichaan namni meeqa akka du'e odeeffannoo argachuu isaanii dubbatu. ''Fakkenyaaf barataan sareedhaan ciniinamee du'e jira. Talaallii isaa argachuu waan hin dandeenyeef jechuu dha. Yeroo kaan otoo tahee fayyuu danda'a ture. Du'uun irra hin turre.'' Hanqina qorichaan namoonni meeqa akka du'an akkamiin akka qoyyabanis dubbatu.''Yeroo waraanni hin turre wajjin bira qabuun nurra ture, (giraafii lakkoofsa namoota du'anii agarsiisaa) lakkoofsi du'aa hangam akka dabale ilaaluu dandeessa,'' jedhu. ''Bara 1980 yeroo sirni fayyaa ammayyaa hin jiretti, namoota 1000 keessaa namoonni 20 ni du'a ture. Hamma waraanni kuni jalqabutti hammi du'aa nama 1000 keessaa jaha tahee akka ture gabaasonni ni agarsiisu,'' jedhaniiru. Amma garuu lakkoofsi du'aa dabaleera jedhu Piroofeesarichi, dhaabbileen fayyaa barbadaa'uu, kan jiranis meeshaalee fayyaa dhabuufi ogeeyyii fayyaa malee hafuu isaanii eeruun, ''gara bara sanaatti deebineerra jechuudha, bara yaaliin ammayyaa hin jirretti,'' jedhu. Dabaluunis, ''akka tilmaama keenyaatti bara nama 1000 keessaa 20 du'utti deebi'eera kan jedhudha. Bara dhiyeessi qorichaa tasa yeroo hin turetti deebina yoo jenne immoo lakkoofsi namoota du'anii nama 1000 keessaa 32 taha. Lakkoofsi kuni waan hakiimonni illee irratti waliigalanidha,'' jedhu. Yeroo ammaa gargaarsi namoomaa gara naannoo Tigraay galu gadi-aanaa gatii taheefi waraana itti fufee jiruun waan danqamuuf, rakkoon namoomaa hamaa akka uumame dhaabonni namoomaa addunyaa ni ibsu. Sagantaan Nyaata Addunyaa Tigraay keessatti qofa namoonni miiliyoona 4.6 tahan, jechuunis namoota shan keessaa afur midhaan nyaataaf ta'u eeggatu. Kana malees mootummaa federaalaa fi humnoonni TPLF gargaarsi namoomaa hin daangeffamne gara naannichaa akka galuuf haala akka mijeessan gaafataa tureera. Gargaarsi namoomaa gara naannichaa galuufi dhiisuurratti garuu gareen lamaan wal himatu. Piroofeesar Jaan haalli naannichaa akka kanaan itti fufa taanaan waan kanarra hammaatu mudachuu akka danda'u dubbatu. ''Gargaarsi hin qaqqabu taanaan lakkoofsi namoota du'anii ni dabala, lakkoofsaan akkasi jedhee kaa'uu garuu hin danda'u,'' jedhaniiru. ''Haala hamma yoonaa jiruun tilmaamaan namooti kuma 300 hanga kuma 500 lubbuun isaanii darbeera. Kanaaf kuni hin foyya'u taanaan, lakkoofsi du'aa dachaa baayyee waan dabaluuf namoonni miiliyoonaan lakkaa'aman du'uu malu,'' jedhu. Sagantaan Nyaata Addunyaa dhuma baatii Amajjii irratti odeeffannoo ifa baaseen uummata Tigraayi keessaa harki 40, ''hanqina nyaataa hamaaf,'' saaxilameera jedheera. Gabaasni kuni uummata naannichaa keessaa harki 83 nyaata akka fixaniifi kadhaadhaan guyyaatti al-tokko qofa akka sooratan agarsiisa. Dabalataan lola karaa Affaariin itti fufee jiruun daandiin gargaarsi itti darbu Samaraa-Ab'aalaa akka cufame irra deddeebiin ibsameera. Dhaabonni idil-addunyaa naannichatti socho'an dhiyeessii gargaarsaa naannicha keessatti qaban dugugamaa jiraachuufi, kuufamni boba'aa waan dhumaa jiruufis gargaarsa iddoo dhaa iddootti geejibuu akka rakkatan himu. Hanga gaafa Bitootessa 08/2022tis walumaagalatti boba'aa litiroo 600 qofa akka qaban himaniiru. Gama biraan Sagantaan Nyaataa Addunyaa yeroo ammaa daandii Affaar Aab'aalaa irraan gargaarsi gara Tigraay deemu akka hin jirre himee yeroo dhiyootti garuu qondaaloti mootummaa federaalaa fi Affaar gargaarsi gara naannoo Tigraay akka qaqqabu eeyyamuu mirkaneesseera.


Beenishaangul Gumuz: 'Matakkalitti namoota hidhattootaan butaman 10 ol keessa lama ajjeefaman, kaan gadhiifaman'

Naannoo Beenishaangul Gumuz Godina Matakkal aanaa Dibaaxii keessatti namootni 15 ta'an hidhattootaan butamanii achi buteen isaanii dhibee ture keessaa lama ajjeefamanii kaan gadhiifamuu miseensi maatii BBCtti himan. Namoota lakkoofsaan 15 ta'aniifi konkolaataa fe'isaa irraa guyyaa Kamisa Bitootessa 17 ganama hidhattootaan butaman keessaa lama ajjeefamanii namni tokko akkaan madaa'ee, namootni hafan immoo gadhiifamuu miseensi maatii himan. Obboleessi ishee konkolataa oofu Kooltee Fayyisaa jedhamu fi hiriyyaan isaa Taarikuu Fufaa ajjeefamuu dubartiin maqaa ishee nageenyaaf jecha hin ibsine BBC'f mirkaneessiteetti. ''Jalqaba namoota jaha kaleessa gadhiisani. Warra hafan ammoo galgala naannoo sa'aa 12:30 gadhiisani. Namni lama ammoo ajjeefameera,'' jette. ''Obboleessikoo Kooltee Fayyisaa fi hiriyyaan isaa ajjeefameera. Har'aa fidanii qorannoof hospitaala galchaniiru'' jette. Namootni lamaan kun rasaasaan rukutamanii ajjeefamuus dubbatte. Namni kan biraan tokkos rasaasaan rukutamee waldhaansa argachaa akka jiru himteetti. ''Dhukaasumaan rukutamani. Mucaan tokkos kaleessa rasaasaan bakka sadii rukutamee kan as seene jira.'' Jimaata darbe galgala dhimma butamuu namoota kanaa ilaalchisee bilbilaan dubbifnee kan ture bulchaan aanaa Dibaaxii Obbo Mulaalam Waqwayyaa namoonni hidhattootaan butamuu mirkaneessanii, qaamoleen nageenyaa hordoffii barbaaachisu gochiraachu BBCtti himanii ture. ''Odeeffannoon namoonni butamu sirriidha. Qaamoleen nageenyaa dhimmichi ilaallatu hordoffii gochaa jiru. Hidhattoonni kana raawwatan eenyu akka ta'aniifi warri butaman garam akka geeffaman ammatti wanti beekame hin jiru,'' jedhanii ture. Amma namoonni lama ajjeefamanii warri kaan gadhiifamuu ilaalchisee namoota gocha kana raawwataniifi to'atamuu isaanii qulqulleeffachuuf irra deebiin bilbillus Obbo Mulaalamiin argachuu hin dandeenye. Jiraataan ganda Barbar tokko obboleessi isaa barnoota xumuree hojii barbaaddachaa jiruufi miseensonni maatii kan biroos fudhatamuu Kamisa ganama hidhattootaan butamuu BBC'tti himeera. ''Obboleessakoo wajjin walumatti nama 13 ta'a kan Kamisa ganama konkolaataa keessaa fudhataman,'' jedha. Jiraattuun barbar kan biroon miseensotni maatii ishee Jirraa Raggaasaa, Ayyaantuu Siyyuum, Koolsee Fayyisaa, Jabeessaa Tashoome jedhamaniifi walumatti namootni 15 ta'an butamuu himte. Namootni butaman kun ganda Giixoo jedhamurraa boqqolloo fe'anii gara ganda Barbar jedhamutti konkolaataan imalaa osoo jiranii gidduutti naannoo Bacaatii jedhamtutti fudhatamanii jedhan namni biraan akkasuma ijoolleen adaadaa isaanii jalaa butamuu himatan. ''Achii isa butaman bakki isaan bu'an osoo hin beekamiin jira. Uummatnifi qaamni nageenyaas hamma tokko barbaachuuf yaalii godhee ture homaa argachuu hin dandeenye'' jedhan. Warra butaman keessa maanguddoo ganna 60 ta'aniifi mucaan ganna 14 akka argamaniifi walumatti barattootniifi abbootiin qabeenyaas keessatti kan argaman ta'uu namni kun himaniiru. ''Warri qabaman kun kan midhaan fe'aniifi buusani. Walumatti 15's ni jedhu 18 ni jedhu kan maqaan isaanii barreeffamee argame garuu 15'' jechuunis dubbatan. Dubartiin miseensi maatii ishee hedduun butamuu himatte guyyaa kaleessaa bakka itti butaman jedhame dhaqanii ''adaraa seeraa ijoollee keenya maa buttan jedhanii gaafannaan deebii 'seera maaliitu jira deemaa asii''' jedhu nama naannoo san jirurraa argachuu himte. Obboleessi isaa jalaa butamuu kan himate ammoo naannoo irraa butaman jedhame dhaqanii jiraattotni naannoofi qaamoleen achi jiran ''dhoksuuf yaalanii gariin ammoo homaa hin ta'an deemaa asii nuun jedhan'' jedha. Warra qabaman keessaa maanguddoon ganna 60 ta'an Jimaata gara waaree gadhiifamuu kan himtu dubartiin firootni jalaa butaman ammoo ''kan bute hidhattoota Amaaraati, ijoolleerra miidhaan gaheera, caammaa irraa baasanii, harka isaanii duubatti hidhanii fuudhanii deemani" jechuun manguddoon hiikaman kun yoo dubbatan dhagahuu himte. "Mana nama tokkoo irraa nyaata nuu kennanii nyaanneerra jedhanii'' jetti. Namootni sabaan Oromoo ta'an kun bakka Bacaatii jedhamurraa fudhatamanii gara bakka Bishaan Adii Ykn Waraabuu jedhamuun beekamu geeffamuu maatii dubbifne keessaa tokko himaniiru. Warri namoota kana butaniiru jedhaman hidhattoota dhalootaan Amaara ta'anifi naannicha buufatanii jiran ta'uu maatiin himaniiru. Himannaa kanaaf ragaan dhiyeessan jiraachuu baatus bakki gochi kun itti raawwate kan dhalattootni Amaaraa baay'inaan itti qubatan ta'uu himaniiru. Naannoo Beenishaangul keessumaa ammoo Godina Matakkal keessa waggoota darban yeroo adda addaatti haleellaa fi ajjeechaan hidhattootaan qaama hawaasaa sabaan qooduun raawwatamu irra deddeebiin gabaasamaa ture. Guyyoota duras Naannoo Beenishaangul Gumuz Godina Matakkal, Aanaa Gubaa ganda Ayisiid jedhamtutti namni harki hidhamee fayyaa ibiddaan gubachuu kan agarsiisuu viidiyoon miidiyaa hawaasaa gubbaa qoodamee mootummaanis gochi sun raawwatamuu mirkaneessee gaafatamni akka jiraatu akka godhamu ibsee ture Ta'ii alanaa kana ilaalchisee maatii warra butamaniif sababni kun ta'eef maal ta'uu danda'a gaafii jedhu kaafnee obboleessi jalaa butamuu namni nutti hime ''barootaaf waliin jiraannus sababa kana godhaniif osoo hin bariin jirra sababuma isaa wallaalle'' jedhan. Dubartiin dubbifne ammoo ''qomoodhumti isaanii Oromoo gatii ta'eef malee sababni biraan hin jiru. Warri butaman hundumti isaanii Oromoodha'' jetti. Namni biraan ammoo amma duras dhalattoota Oromoo adda baasuun ajjeefamuu fi butamanii gadhifamuu himanii, hidhattoonni kun ''Matakkal Oromoofi Guumuziirraa qulquulleessu tarsiimoo jedhuun socho'u'' jedhan. Adeemsa kanaan dubartii daa'ima reefuu deesse waliin mana keessatti gubamtee beektii jedhan namni kun. ''Waggaa kanafaa nama akka biyya keenyaatti sooressa ganda Giixoo keessa jiraatu nama Tashoome Nigus jedhamu ajjeesanii warrumti naannoo Amaaraa irraa hidhatee dhufe amma warra butan keessaa ilmi Tashoomee Nigus keessa jira'' jedhan. Ajjeechaan tokko lamaan raawwatamaa ture amma gara ajjeechaa jumlaatti ce'aa jira jechuun rakkoon hammaachaa dhufuu komatan. Bulchiinsi sadarkaan jiru fedha siyaasaa kanaan butamee waan jiruuf dhimma kanaaf xiyyeeffannoo kennaa hin jiru, amma dura sadarkaa hundatti iyyinee deebii dhabneerra jechuunis komatu namni kun. Butamuu namoota kanaa ilaalchisee hooggansaa fi qaamolee nageenyaa waliin gara naannoo itti butamanii imaluun danda'amus ''aanga'ootni gahaaniituma bu'aa quubsaa malee deebi'an, nu gargaaruuf hedduu hin tattaafanne'' jechuun hoogganoota naannoo komatan maatiin dubbifne. Buulchaan aanaa Dibaaxii Obbo Mulu'aalem, qaamni mootummaa hanga barbaadamu gochaa hin jiru komii jedhuuf deebii yoo kennan ''qaamni dhimmi ilaallatu hunduu jooraadhuma jira'' jechuun komichi sirrii akka hin taane dubbatan. Haleellaafi miidhaa saba bu'uureffachuun naannichaafi kutaalee biyyattii kaan keessattis raawwataman yaadachuun nageenya maatii isaaniif yaaddoo guddoo keessa galuus maatiin BBC'tti himaniiru. Hidhattootni namoota kana yeroo butan boqqolloo konkolaataatti fe'amee ture hin fudhanne. ''Baay'ee yaaddofnee jira nuuf galumoo hin galan jennee karaa ilaalaa jirra'' jetti dubartiin firootni hedduun jalaa butaman.


Beelgireed: Shaampiyoonaa atileetiksii Itoophiyaan tokkoffaan xumurte, eenyu maal injifate?

Shaampiyoonaa atileetiksii addunyaa mana keessaa Sarbiyaa magaalaa Beelgireeditti guyyooya sadiif gaggeefamaa ture Itoophiyaan warqee afur dabalatee meedaaliyaa waliigalaa sagal injifachuun addunyaarraa tokkoffaa ta'uun xumurte. Shaampiyonaa mana keessaa 18ffaa Beelgireed kana irratti Itoophiyaan yeroo 17ffaaf kan hirmaatte yeroo ta'u, qabxii gad-aanaa Olompiika Tookiyoorratti argamee kan kiise ta'eera. Ameerikaa, Beeljiyeem, Siwiizarlaand fi Siwiidin biyyoota afur Itoophiyaatti aansee sadarkaa hanga shanii qabachuun xumuraniidha. Dorgommii kanaan Itoophiyaan meedaaliyaawwan jalqabaa kan argatte dorgommi guyyaa lammataa fiigicha meetira 3,000 dubartootaan godhameeni. Dorgommii kanaan Lamlam Haayiluu warqee, Ijjigaayeehu Taayyee ammoo nahaasa injifatan. Federeeshiniin Atileetiksii Itoophiyaa fuula miidiyaa hawaasaa isaa gubbaatti erga dabarseen ''Itoophiyaan addunyaarraa tokkoffaa ta'uun xumurteetti, gammachuun keenya daangaa hin qabu'' jedhe. Itoophiyaan seenaa ishee Shaamiyoonaa kana marroo 17 keessattis injifannoo isa olaanaa galmeessisuus Federeeshinichi beeksiseera. Itoophiyaan fageenya meetira 800 hanga 3000 atileetota dhiirota shaniifi dubartootaa sagal kan Beelgireeditti ergite yeroo ta'u dhiirotaan medaaliyaa warqee lama fi meetii tokko, meedaaliyaa warqee lama, meetii tokkoo fi nahaasa afur ammoo kan galmeessisan atileetota dubartootaa jaha. Biyyootni addunyaa 138 atileetota 680 kan irratti hirmaachisan shaampiyoonaan atileetiksii mana keessaa Sarbiyaa guyyoota sadiif gaggeefamaa turee xumurameera. Gudifaay Tsaggaayee dubartootaan Saamu'eel Tafarraa ammoo dhiirotaan fageenya meetira 1,500 warqee inifataniiru. Meetira kuma 3000 dhiirotaan Salamoon Baareggaa dubartootaan Lamlam Haayiluu warqee injifatan. Dorgommii kana irratti atileetotni dubartootaa Itoophiyaa tokko hanga sadii bahuun injifatan. Samu'eel Tafarraa ammoo riikardii shaampiyoonaa kanaa haaraa galmeessuun injifate. Meetiiwwan sadii dorgommii kanaan argaman kan galmeeffaman fiigicha meetira 3000 Lammeechaa Girmaan, Meetira 800 dubartootaan ammoo atileet Fireeweeynii Haayiluufi  meetira 1,500 dubartootaan Aksumaayit Imaayeeni. Nahaasa lama kan argamsiisan meetira 1,500 dubartootaan Hiruut Mashashaa meetira 3,000  dubartootaan immoo Ijjigaayyoo Taayyeedha. Lakkoofs hirmaattotaa: 14 (dhiira 5 fi dubartoota 9) Fageenya dorgommii irratti hirmaatan: 800, 1,500 fi 3,000 Baayyina meedaaliyaa: sagal(Warqee 4, meetii 3, Nahaasa 2) Baayyina meedaaliyaa saalaan: dubartootaan meeaaliyaa 6( warqee lama, meetii 2 fi nahaasa 1) Dhiirotaan (warqee 2 fi meetii 1) Shaampiyoonaan atileetiksii mana keessaa bara 1985 tapha mana keessaa jedhamuun Faransaay Paariisitti kan eegale yeroo ta'u, maqaa isaa har'aa kan qabate bara 1987'tti. Dorgommiin kun waggaa lama lamaan dorgomama. Inni alanaa kun yeroo 18ffaaf kan gaggeefameedha. Dorgommii kan irratti bara 2008 hanga bara 2018tti sadarkaa tokkoffaan xumuraa kan turte Ameerikaadha.


Dorgommii shaampiyoonaa atileetiksii mana-keessaa Beelgireediitti eenyaa fa'itu eegama?

Sarbiyaa magaalaa Beelgireed keessatti Shaampiyoonaa Atileetiksii Mana keessaa Idil-addunyaa Jimaata Bitootessa 18 hanga 20, 2022 turuun atileetonni Afrikaa medaaliyaa argatu jedhamee eegamaa jira. Atileetota Afrikaa irraa eegaman keessa atokko atileetii Keenyaa Fardinaand Omurwaa Omaaniyaalaa yoo ta'u, fiigicha fageenya meetira 100 tiin rikkoordii Yuuziyaan Booltiin qabamee ture cabsuu akka danda'u himamaa jira. Atileetiinb keenyaa kun Shaampiyoonaa Sarbiyaa kana fageenya meetira 60n jalqaba. Atilwwtiin umuriin isaa waggaa 26 ta'e kun fageenya meetira 100 sekondii 9.77 tiin galuun rikkoordii Afrikaa qabatee jira. Fiigicha fageenya gabaabaatiin rikkordii addunyaa qabatee kan jiru kan Yuuziyaan Boolt (sekondii 9.58) jabaatee jennaan cabsuullee ni danda'ama jedhamaajira. "Wanti hin danda'amne hin jiru jedheen amana. Rikkoordiin addunyaa waan milkeessuun danda'amudha," jechuun Omaaniyaalaan BBC Sport Africa'tti dubbateera. "Namni rikkoordii kana cabsu yoo jiraate ana qofaadha jedheen amana." "Rikkoorddi kan Afrikaa ilaalaa. Yeroon fiigicha jalqabetti namoonni salphaatti hin cabu jedhanii yaadaa turan. Kana garuu bara darbe milkeesseera." Rikkoordiin Omaaniyaalaa kun sa'aatii yeroo kamirrayyu caalaa rakkisaa ta'e isa saddetteffaada. Kana kan milkeesses sababa qoricha humna namaaf kennuun walqabatee adabbii ji'oota 14 bara 2017 irra kaa'ameen boodadha. Qorichi kun kan keessatti argames qoricha Isterooyid jedhamu dhukkubbii qabaneessuuf fudhatamu erga fudhateen booda ta'uu eeruun, "haala ture kanaan miidhameen ture," jedheera. Atileetiin keenyaa kun shaampiyoonaa ta'uudhaaf atileeti lammii Xaaliyaan Maarsel jaakobsiin, akkasumas abbaa shaampiyoonaa dorgommii atileetiksii mana-keessaa yeroo ammaa kan ta'e lammii Ameerikaa Kiristiyaan Koolmaaniin mo'achuutu irraa eegama. Atileetonni Afrikaa biroo Beelgireeditti dorgoman biroon eenyufaadha? Shaampiyoonaa Atileetiksii Addunyaa bara 2022 magaalaa Beelgireeditti gaggeeffamu kana irratti atileetonni biyyoota 137 keessaa babbahan 680 ta'an ni hirmaatu jedhamanii eegamaa jiru. Atileetota Afrikaa ja'a eegaman Salamoon Baaraggaa (Itoophiyaa) - atileetiin umuriin isaa waggaa 22 ta'e kun shaampiyoonaa Olompikii fiigicha meetira 10,000ti. Bara 2018 keessa dorgommii mana-keessaa Adunyaa irratti fiigicha fageenya meetira 3,000tiin medaaliyaa meetii argatee ture foyyeessudhaaf dorgoma. Lameechaa Girmaa (Itoophiyaa) - fiigicha gufachiisaa fageenya meetira 3,000tiin Shaampiyoonaa Addunyaafi Olompikiin medaaliyaa meetii argateera. Atileetiin umuriin isaa waggaa 21 ta'e kun fiigicha fageenya meetira 3,00tiin mo'achuudhaaf Salamoon waliin dorgoma. Saamu'eel Tafarraa (Itoophiyaa) - fiigicha fageenya meetira 1,500tiin abbaa rikkoordii dorgommii mana-keessaa atileetiksii Adddunyaa yoo ta'u, bara 2018 barmingihaam keessatti madaaliyaa argate akka dabarsee hin kenninetti dorgoma. Gudaaf Tsaggaay (Itoophiyaa) - atileetiin umuriin ishee waggaa 24 ta'e kanaan dura fiigicha fageenya meetira 5,000 Olompikiifi  meetira 1,500  Shaampiyoonaa Addunyaatiin maaldaa/nahaasa moa'tte kun dorgommii ammaa kanaan meetira 1,500niin ni eegamti. Iisee Birumee (najeeriyaa) - Atiletiin umuriin wagaa 26 kun Olompikiifi Shaampiyiina Addunyaatiin medaaliyaa naahaasa kan mo'atte yoo ta'u, Shaampiyoonaa Afrikaatis. Dorgommii utaalacha dalgeetiin ni hirmaatti. Halimaa Naakaayyuu (Yugaandaa) - atileetiin umuriin ishee waggaa 27 irra jiru kun bara 2019 keessa Dohaatti madaaliyaa warqee argatte dabaluuf dorgomti. Yaasir Tireekii (Aljeeriyaa) - Utaalchoo lafarrattiin (triple jump)  meetira 16.95 utaluun yeroo ammaa atileetota filatamoo adunyaa  shan keessaa tokkodha.


Maqaa akka mallattoo sabboonummaatti: Namoonni maaliif maqaa jijjiirratu?

'Uleen abbaankoo naaf mure hin cabus, hin badus/dabus' -  Deebiin Hibboo kanaa Maqaa abbaa/maatiin namaaf baase/moggaasedha. Hibboo kanarraa wanti hubatamu, maqaa kan namaa baasu abbaa ykn maatii ta'ee, maqaan ammoo kan hin cabneefi hin dabne/badne ta'uu isaati. Haata'u malee 'uleen abbaan ganama namaaf muru kun yeroon akka cabuufi baduuf dhiibame jira. "Waggoota 150 dura Oromoofi lafti isaa maqaa Oromoo qabu turan. Haata'u malee, jarri [mootummoonni Itoophiyaa imaammata tolfatanii maqaa biyya tokkoomsuutiin saba danuu liqimsuuf edaa turan] yeroo eenyummaa Oromoo dhabamsiisuuf ka'anitti jalqaba kan isaan godhan namaafi lafa Oromoo maqaa jijjiiruudha. "Kanaaf, eenyummaa kiyya kan ta'e Oromummaa koo deebisee jabeeffachuudhaaf wanti jalqabaafi salphaa ani gochuu danda'u maqaa koo jijjiirrachuudha," jedha Injinar Mootii Beegii. Injinar Mootiin hiriyyootaafi jaalleewwan isaa biroo torba waliin ji'a darbe keessa ture kan maqaa isaa kan afaan Amaaraa ture gara Afaan Oromootti jijjiirrate. Mootiin maqaa 'Darajjee' jedhu fedhiifi eenyummaa isaa bakka hin buune wagga 40 oliif baataa ture ji'a tokko dura seeraan ofirraa gaggeessuu BBCtti dubbate. Mootiin turtii dheeraan booda akka maqaa isaa jijjiirratuuf sababoota ijoo lama kaasa. Inni jalqabaa taatee jalqaba baatii Guraandhalaa keessa Biiroon Fayyaa Oromiyaa ogeessota fayyaa qacaruuf yeroo ibsa baasetti, Afaan Oromoo sirriitti barreessuufi dubbisuu akka ulaagaatti kaa'uu hordofee ''waca'' dhalatedha jedha. Afaan Oromoo afaan ummanni Itoophiyaa walakkaa ol dubbatu ta'ee osoo jiruu, darbees afaan hojii naannoo Oromiyaa ta'ee osoo jiruu warri umurii isaanii guutuu Oromiyaa keessa jiraatanii barachuu hin barbaadne maaliif ulaagaa hojii ta'e jechuun mormuun isaanii hedduu akka isa aarse ibsa. Sababa beeksisa kanaatiin qeequmsi dhaga'amaa ture akka gocha sanyii ofiif qofa yaaduu [zaranyinatii] tokkotti fudhachuu barbaadan jedha Mootiin. "Ani yeroo hedduu namootan itti dhiyaadhu osoo maqaa Amaariffaa moggaafannee jirruu, osoo ammoo afaan Amaaraa beeknee jirruu [Zaranyaan] nu miti jedhee amansiisuuf hedduun dhama'e, garuu hin fudhatan." Kun akka maqaa isaa jijjiiratuuf seetoo itti ta'uu kan dubbatu Injinar Mootiin, sababiin lamaffaa ammoo ijoolleen isaas gara fuula duraatti maqaan abbaa isaanii kan eenyummaa isaanii isa sirrii ta'e ibsu akka qabaatan fedhiirraa kan ka'edha jedha. Kaayyoo hannaafi waliin dha'uuf hanga hin taanetti namni kamiyyuu yeroo barbaadetti maqaa isaa jijjiirrachuuf mirga qaba. Sababoonni namoonni maqaa isaanii itti jijjiiratan hedduudha. Eenyummaa ofiitti deebi'uufi deebifachuuf, sababa amantaatiin, sababa heerumaatiin, beekamaa ta'uu fedhuun kanneen jedhan muraasa. Ummanni Oromoo bara mootummaa Dargiifi isaan dura dhiibbaa siyaasaa, hawaasummaafi dinagdee irra tureen maqaa Oromoo hin taane (keessatti maqaa afaan Amaaraa) moggaafachuu ykn ammoo gara maqaa Amaaraatti jijjiirrachuun baramaa ture. Bara 1991 kufaatii Dargiin booda  garuu Oromoon maqaa Afaan Oromoon moggaafachuu, kaan ammoo maqaa afaan Amaaraa irraa gara maqaa Afaan Oromootti jijjiirrachuun bal'inaan mul'achaa dhufeera. Barsiisota Yunivarsiitii Walaayitaa Sooddoo kan ta'an Ayyalaa Gammachuufi Wandimmuu Taganyee moggaasni maqaafi maqaa jijjiirrannaan Oromoo biratti maal akka fakkaatu qorannoo gaggeessaniiru. Baroota moototaa (Miniliik II fi Hayilasilaasee I), akkasumas bara Dargii keessa (1886-1991), ummanni Oromoo maqaa afaan Amaaraa akka qabaatuuf haalli siyaasaafi hawaas-dinagdeen turan ni dirqisiisu jedhu qorattoonni kunneen. Haata'u malee, erga bara 1991 haalli siyaasa Itoophiyaa jijjiiramee kaasee garuu haalli tures jijjiirameera. Dhimmi aadaafi eenyummaa ofii cimsachuun bakka argataa waan dhufeef Oromoon akkuma ganamaa maqaa Oromoo moggaafachuutti deebi'e. Kana malees, warri Oromoo ta'anii maqaa Afaan Amaaraa qabaachaa turanis maqaa isaanii gara Oromootti jijjiirachuu eegalan jedhu hayyoonni Yunivarsiitii Walaayitaa Sooddaa kunneen. Abdii Waaqwayyaa kufaatiin Dargii waggaan tokko yeroo hafu maqaa isaa gara Amaaraatti jijjiirame wagga 15 booda barataa kutaa saddetii ta'ee gara Oromootti akka deebifate BBCtti hime. Maqaan afaan Amaaraa 'Girmaa' jedhu haadha isaa afaan Amaaraa hin beekneen guyyaa tokko buufata fayyaa talaalliif isa geessiteen akka moggaafameef yaadata Abdiin. Abdiin maaliif akka maqaa lama qabuufi maqaan isaa ganamaa 'Abdii' jedhu maaliifi mana barumsaafi galmee irraa bakka isaa 'Girmaa' jedhameef hin beeku ture. Qormaata ministirii kutaa 8ffaa irratti maqaa isaa ganamaatti jijjiirrachuuf yeroo murteessutti seenaa ittiin maqaan afaan Amaaraa isaaf bahe haadha isaarraa hubate. Haati isaa Marartuu Galataa narsii buufata fayyaa isa talaalchisuuf bira geessaniin gorfamtee akka maqaa afaan Amaaraa moggaafteef itti himuu yaadata Abdiin. Narsiin kun kaardii talaallii kan mana barnootaatti galmaa'uufis isa barbaachisu irratti maqaa 'Abdi' jedhu barreessuu hin barbaadne ture. Sababiin isaa ammoo gara fuula duraatti osoo maqaa afaan Amaaraa qabaate magaala gaafa deemeef isa rakkisa, akkasumallee hojii argachuufis ni rakkata jechuun Aadde Marartuu amansiifte narsiin kun. Kana irraa ka'uun Aadde Marartuun egeree ilma ishee kanaaf yaadda'uun achuma buufata fayyaatti maqaa afaan Amaaraa tokko ilma ishee kanaaf moggaasuun dirqama itti ta'e. Amaariffa waan hin beekneef battala sanatti maqaa afaan Amaaraa argachuun ishe rakkisus, bulchaa onaa yeroo sanaa kan ture nama maqaan isaa Girmaa Bayyanaa jedhamu gara qalbii ishee dhufe, 'Girmaa' jettee na moggaaste jedha Abdiin. Abdiin hanga bara 2005 seeraan 'Abdi' kan jedhutti jiijjiiratutti mana barumsaatti 'Girmaan' beekamaa ture. "Amma maqaa eenyummaakoo ibsu ragaalee barnootaa kiyyarratti arguukootiif nan gammada. Maqaan kun eenyummaakoo isa dhugaa bakka naaf bu'a. Hunda caalaa ammoo maqaan kun ganama kaayyoo itti naaf kennameef qaba. Innis abdii jijjiiramaaf qabaniin 'Abdii' naan jedhan jechuun sababa guddaa maqaa isaa itti jijjiirrate hima dargaggeessi wagga 32 kun. Abdii qofaa miti, kufaatii mootummaa Dargii booda eenymmaa ofiitti deebi'uufi sabboonummaa dagaagfachuuf jecha maqaa jijjiirrachuun akkaan dabalaa dhufe. Akka qorannoo waloo hayyoonni Yunivarsiitii Jimmaa lama— Dajanee Gammachuu (PhD)fi Workinaa Dirribsaa agarsiisuttis dargaggoonni Oromoo hedduu maqaa isaanii afaan Amaaraa irraa gara Afaan Oromootti jijjiirrataniiru. Oromoota biratti maqaa jijjiirrachuun waggoota 30 ol ta'e kun ammallee itti fufee jira. Yeroo baay'ee namoonni maqaa jijjiirratan mana barumsaa sadarkaa tokkoffaafi yunivarsiitii yeroo jiranitti ta'us, amma amma garuu sadarkaa barnoota digirii lammaffaafi sadaffaa, akkasumas waajjiraalee gara garaa keessattis baayyachaa jira. Eebbisaa Baayisaa erga barnoota Maastersi Digirii isaa jalqabee maqaa isaa duraan Indaalkaachoo jedhamu gara Eebbisaatti jijjiirrate. Dargaggeessi kitaabota hedduu barreesseeru kun kitaabota barreesse keessaa gariin isaanii maqaa isaa afaan Amaariffaa 'Indaalkaachoo' jedhu qabatanii kan ba'an yoo ta'u, boodarra kanneen irra deebiin maxxanfamaniifi haaraa barreeffaman garuu maqaa 'Eebbisaa' jedhuun akka ta'e dubbata. 'Indaalkaachoon' maqaa abbaan isaa baaseef akka hin taane kan himu Eebbisaan, maqaa sirriitti eenyummaa isa ibsu barbaadee akka jijjiirrate dubbata. Yunivarsiitii Walaggaatti barsiistuufi qorattuu kan taate Alimaa Jibiriil (PhD), sababiin ijoon Oromoonni hedduun maqaa isaanii gara Afaan oromootti jijjiirrataa jiraniif Oromummaafi sabboonummaa of ibsachuuf akka ta'e dubbatti. Qorannoo digirii sadaffaa (PhD) ishee dhimma kanaan walqabatan irratti kan hojjette Alimaan, eenyummaa ofii sirnoota darban keessa namarraa mulqaman karaan ittiin barbaaddatanii deebifatan inni tokko maqaa of jijjiirrachuu akka ta'e ibsiteetti Akka qorannoon hayyoota Yunivarsiitii Jimmaa, Dajanee (PhD) fi Warqinaa, agarsiisutti Oromoota biratti fedhiifi qabatamaan maqaa jijjiirrachuun dabalaa kan dhufeef jaala afaan, aadaafi eenyummaa isaaniitiif qaban irraati.


Walta'iinsi biyyoota Galaana Diimaa Itoophiyaa qollifate hangam yaaddessaadha?

Biyyoonni nannoo adda addaatti kaayyoo garaa garaaf gamtaa ijaarratu. Takka takka daldala saffisiisuun diinagdee jabeeffachuuf ta'a yookaan ammoo yaaddoo nageenyaa irraa kan ka'e nageenya isaanii eeggachuufi. Nato'n kanaaf fakkeenya. Nato kan dhalate waggaa 70 har'aa sodaa tokkummaan Sooviyeet nu weeraruu danda'a jedhuun ture. Booda garuu tokkummaan Sooviyeetiyyuu diigamtee biyyoota 15 taate. Nato'n kana keessa jabaatee bahe. Biyyoota 12 sodaanne jedhaniin ijaaramee amma miseensota 30 qaba. Biyyootni miseensa garee kanaa ta'uu barbaadanis dabaalaadhuma jiru. Waraana Addunyaa lammaffaatti kan hundaa'e Nato'n amma fiixee waraana addunyaa sadaffaarra dhaabatee jira. Afrikaa keessa qindoomminni kaayyoo adda addaa qaban hedduu jaboodha jedhamuu baatanis jiru. Lixa Afrikaatti Ecowas, Gaanfa Afrikaattis IGAD fa'aa maqaa dhahuun dand'ama. Amma ammoo gamtaan haaraan 'Waltajjii walta'iinsa Galaan Diimaa' jedhamu dhiyootti dhalateera. Hundeessitootni gamtaa kanaa Maasriifi Saa'udii Arabiyaadha. Isaaniin alatti biyyootni jaha miseensa ta'aniiru. Eertiraa, Sudaan, Somaaliyaa, Jabuutii, Yoordaanosiifi Yaman. Biyyootni miseensa ta'an kan gamaa gamasitti wal ilaalaniidha. Naannoon kun qaama galaanaa daldalli guddaan itti adeemsifamu waan ta'eef muddamni sochii geejibaa itti mudatu ta'ee hawwattumma qaba. Eeshiyaa, gidduugala Bahaa fi Awurooppaatti nama baasa. Biyya Jabuutii hanga barruu harkaa geessuu keessaa lafa muraasa irratti eenyu fa'utu qubatee kan jedhu ilaaluu qofti ni gaha. Naannoo kanatti irree jabaa qabaachuuf fiigicha godhamu kan ifatti agarsiisuu dandeessu Jabuutiidha. Biyya hanga barruu harkaa geessu kana keessa Faransaay, Ameerikaa, Chaayinaafi Jappaan buufata qabu. Hindiifi Raashiyaanis sochii eegalaniiru. Biyyootni fagoo jiran dooniiwwan daldalaa isaanii ulaa kana keessa darbuun isaa waan hin oolleef nageenyi naannii kanaa isaan yaachisa. Ulaa Galaana Diimaa Baabeel Maand irra rakkoon tokko yoo dhalatee rakkoon isaa warra kana tuquun isaa hin oolu. Fedhii biyyoota gurguddoo fagoo kana hubachuun biyyootni naannoo kanaa ijaaramuu kan eegalan bara 2018'tti ture. Gamtaan kun bara 2020'tti biyyoota saddeet of keessatti qabatee yaa'ii taa'ee ifatti hundeeffame. Damee qorannoo Afrikaafi Oreentaal keessatti kan hirmaatan obbo Ni'aammin Ashenaafii gamtaan kun fedha jabaa Masriifi Saawdii Arabiyaan malee miseensota warra hafan jahaan kan ahundaa'e mitii jedhu. Kanaaf sababni dhiyeessan ammoo haala qabatamaa biyyoota miseensa ta'an birooti. Masrii malee biyyootni kaan kan ofiin dhaabachuu danda'an miti. Shoora hamaamota Saawdii ta'uu qabu'' jedhan. Manni Maree Bakka bu'oota Uuummataa Itoophyaas gaaffii kaasee ture ogeessa kanaaf dhiyeessine, gamtaan kun maliif Itoophiyaa hammachuu hanqate? Gamtaa kana keessa biyyootni ijoon sadii hin hammatamne, Israa'eel, Emireetota Arabaafi Itoophiyaan. Kun Itoophiyaaf gaaffii ta'eera. Torbanoota dura miseensi Paarlaamaa Itoophiyaa Dr Toofiiq Abdullaahii ''Galaanni Diimaa unuuf bahaafi galma keenya. Saawdiifi Masriin ta'e jedhanii yoo nu qoodan nutoo maal gochaa jirra? gaaffii jedhu MM Abiyyiif kaasanii ture. Biyyoota miseensa ta'a keessaa afur miseensota IGAD ta'anii osoo jiranii maaliif qollifannaa kana dhaabsisuu dadhabne? jechuunis dabalanii gaafatan. ''Simbirroon damee mukaa cabaarra kan teessu mukicha abdattee miti. Baallee ittiin barartu abdattee malee. Amma Itoophiyaan Galaana diimaa jetti. Hin shakkiinaa waggaa 10, 15 booda biyyoota fagoo jiran irraas fayidaan qaba jetti. Hiyyeettii taanee hin hafnu, uummata miiliyoona 100 oli. Saba boonaadha...dhiibbaan keenya as naannoo galaana diimaatti kan hafu natti hin fakkaatu'' jechuun deebisan MM Abiy Ahimad. Gama dippiloomasiin hojii hojjetamaa ture ykn hojjetamu ilaalchisee garuu wanti dubbatan hin turre. Dubbii himaan Ministeera Haajaa Alaa Ambaasaaddar Diinaa Muftii haasaa muummichaa kana booda ibsa kennanii ture keessatti Itoophiyana gamtaa kana keessatti hammatamuu dhabuutti mufachuu dubbataniiru. Obbo Ni'aammin ''keessi isaa yeroo sakatta'amuu warri yaada kana boce eenyu?'' gaaffiin jedhu Masriin akan duuba jiraachuu isheef sababa gahaa dhiyeessaa jedhu. Masriin haala kamiinuu Itoophiyaa dirree dippiloomasiifi diinagdee keessaa fageessuu feetii jedhu ogeessi kun. ''Miseensota gamtichaa keessaa Saawdiitti aantee ajandaashee raawwachiisuu biyyi dandeessu Masrii taati. Masriin ammoo ajandaa dhuunfaa Itoophiyaa qollifachuu qabdi'' jedhan obbo Ni'aammen Ambaassadar Diinaa Muftii ibsa isaanii keessatti Itoophiyaa qollefachuu kana akka hin fudhanne malee kanaaf dura dhaabbachuuf wanta godhamu hin ibsine. Gaaffii ijoon Itoophiyaan sochii kana dura dhaabbachuuf ammumaa maal gochuu qabdi kan jedhudha jedhu obbo Ni'aammin Itoophiyaan suuta gara qubeelaa rakkoo seenaa jirtii? Amma Raashiyaa Yukireen weeraruun gara waraanaatti wanti galche suuta suuta marfamtee rakkoo keessa galchuudha yaaddoo jedhu akka ta'e xiinxaltootni ni himu. Dhimmootni hedduun gamtaa kanaa kan Nato waliin wal hin argu. Gamtaan kun kaayyoo godhadheera kan jedhu saamicha galaanarraa to'achuu , bu'aa naannicharraa argamu dabaluu, sochii seeraanaa alaa meeshaa waraanfii namaa to'achuudha. Ulaa gaazii daddabarsuu dabalatee hojii misooma bu'uraa Chaayinaan naannichatti babal'isaa jirtu naannicha gara toora daldalaa guddaa gochuun isaa hin oolu. Yeroon sun yoo gahu biyyootni naannichaa biyyoota humna qaban fagoodhaa dhufaniin caalamuu hin fedhan. Kunis sababa gamtaan kun ijaarameef keessaa tokko. Obbo Ni'aammin Ashannaafii gamtaa kana hundeessuuf wixineen erga dhiyaatee bara hin qabuu jedhanii, biyyoonni amma adda durummaan hundeessan abjuu isaanii akka ture himan. Bara 2020'tti haa milkaahu malee ''bara 1970'oota keessaa eegalee yaaliiwwan turan'' jedhu. Sababa hundeeffama gamtaa kanaa yeroo gaafannuu biyyoota miseensa ta'aniifi fedha naannichaa hubachuun gaarii ta'uu kan kaasaan ogeessi kun morkii Saawdii Arabiyaafi Emireetota Arabaa gidduu jiru ilaaluun barbaachisa jedhu. Kuniis gaaffii Yunaayitiid Arab Eemireets maaliif gamtaa kanaan ala taate jedhu kaasa. Obbo Ni'aammin dagatamtee mitii jedhu. Biyyootni Galfa Kataar yeroo qollifatan Masrii, Saawdiifi Emiroototni Arabaatu qollefatee dhiibbaa diinagdee irra kaahe. Tokkummaa kana garuu itti fufsiisuu hin dandeenye. Dhiibbaan Emireetotaa naannichaa guddaadha. ''Diipp woorliid Jabuutiifi Somaalilaanditti buufataalee gurguddaa bulchu. Eemireetotni biyyoota qaxanaa kanaa keessatti fedha siyaasaa fi diinagdee qabut.'' Naannichatti humna guddaa kan qabdu Yunaayitiid Arab Emireets osoo keessa hingalchiin gamtaan ijaaramuun daantaa biraa qaba kan jedhan obbo Ni'aammin, ''kanaafi galmi waltajjii kanaaakka hundeessitootni jedhan wal-ta'iinsa daldalaati jedhanii fudhachuun kan rakkisu'' jedhu. ''Walta'insa irraa dorgommiitu natti mul'ata,'' kan jedhan xinxalaan naannichaa, Saawudii fi Imireetsi ammoo caalaa to'achuuf fiigicha irra akka ta'an jala muran. "Waltajjii waliigalte daldalaati kan jedhan itti fakkeessuuf (face value). Dhimmichi garuu waliigaltee osoo hintaane dorgommiidha. Dorgommichis kan biyyoota maallaqa boba'aa qaban lamaanitii.'' Dorgommiin kunis cimee yoo deeme maaltu uumamuu danda'a? Imreetis dhimmicha calliftee ni ilaaltii? Obbo Na'aamiin akka tilmaamaniitti dhimma yeroo ta'eeti malee  Imireetiinni cimanii ni dhiyaatu. ''Tarii ummanni hedduu kan qabdu Itoophiyaa itti dabaluun gamtaa (block) Saawudiin dorgomu kan biraa umunsaanii kan hin hafneedha. Waltajjiin Galaana Diimaa garamiitti guddachu danda'a? Obbo Na'aam ganaa jalqabarraa cimina waltajjii fi iftoomina kaayyoo irratti ggaaffii qabu. fakeenyaaf, ogeessoonni Esiraa'eel keessa hin jirtu jedhan, Israa'eel qaama Galaana Diimaa taatee, Itoophiyaan naannichatti dhiibbaa kan uumtu taatee biyyoonni lamaanuu haalli itti dhiifamu  jedhu. ''Taatoowwan mummeen waltajjii waliigaltee taatoowwan qaxanichaa kan gara alaatti dhiise ta'ukan nutti himu dhimmi tokko yoo jiraate, kan abjuu biyya tokkichaa qofa raawwachiisuuf dhaabbate ta'usaati,'' jedhu Obbo Na'aamin. Gara Waadaaa Waraanaatti guddachuuf carraa qabaa? jedhamuun gaafatamanii, dhimmichi fagoo itti ta'a. Kanas kan jedhan xiqqeenya biyyoota miseensoota yaaduuniidha. ''Sudaan rakkoorra jirti. Ertiraan kan addunyaalaa qoodamtedha. Somaaliyaafi Yeman ammoo eessa akka jiran ni beekama. Kan hafan ammoo Yordaanoosiifi Masriidha. Waliin cimuun hafee kan waliif haaloo qabaniidha. Gabaabumatti Saawudii dabaaluu yoo ta'e malee biyyoonni kunneen gahee cimaa qabaachu ni danda'u? jechuun gaaffii kaasu. ''Dhaabbileen Nati fakkaatan yoo hundeeffaman kaayyoo fi ergama waloo ifa ta'e qabatanii ture. Waltajjiin kun ammoo kaayyoo yoo qabate kaayyoo Saawudii qabate kan ka'edha.''


'Lammiileen Itoophiyaa Kuma 35 Saawudiidhaa deebi’uuf galmaa’aniiru' Ministeera Dhimma Alaa

Lammiilee biyya Saawudi Arabiyaatti rakkoo keessa jiran Kuma 100 ol biyyatti deebisuuf qophiin xummuramuu Ministeerri Dhimma Alaa Itoophiyaa hime. Har’a miidiyaaleef ibsa kan laatan dubbi himaan ministeerichaa Ambaasaaddar Diinaa Muftii, yeroo ammaa haala lammiilee kunneenii sakatta’uun hojiin galmeessuu hojjetamaa jiraachuu himaniiru. “Lammiileen 35,000 deebi’uuf galmaa’aniiru, yeroo gabaabaattis gara biyyaa ni deebi’u’ jedhan. Lammiileen galmaa’an kunneen kan manneen hidhaa Saawudii Arabiyaafii kaampiiwwan garagaraa keessatti argaman kan of keessatti qabate ta’uunis himameera. Gaafii ‘hojiin lammiilee kunneen deebisuu maalif harkifate?’ jechuun gaazexeessitoota biraa ka’eef “hanga galmaa’anfii adda bahanitti yeroo barbaada. Addaan baasuufii galmeessuun nageenyafii fedhii biyyaa akkasumas loojistikiif ni barbaachisa. Kanaafi malee wanti tureef wanti biraan hin jiru” jedhan. “Mootummaan dirqama lammiileesaa fudhachuu qaba…” Ji’a tokkoon dura jiilli Ministira Maallaqaa Itoophiyaa Obbo Ahimad Shideen durfamu garav Saawudi Arabiyaatti imaluun dhimma lammiilee Itoophiyaa biyyattii keessa jiraniirratti mari’atee ture. Marii taasifame irrattis gama mootummaa Saawudi Arabiyaatiin sababootni garaagaraa ka’uu Ambaasaaddar Diinaa Mufti himu. Sababootni kunneenis “karaa seeraan alaan gama Yamaniin kan seenanidha, tasgabbii keenya balaa keessa kan kaa’anidha fi amala sirrii hintaane kan agarsiisanidha” kunneen jedhan akka ta’an himan. Dhimmootni mootummaa Saawudii biraa ka’an kunneen qulqullaa’anis dhiisanis mootummaan Itoophiyaa dirqama lammiileesaa fudhachuu waan qabuuf lammiilee hunda gara biyyaatti deebisuuf adeemsi galmee eegalamuu Ambaasaaddarichi dubbatan. Rakkoo lammiilee Itoophiyaa biyya Saawudiitti… Lammiileen Itoophiyaa biyya Saawudi Arabiyaa keessatti argaman yeroo garagaraatti hidhaafii dararaaf saaxilamaa turaniiru. Mootummaan biyyattii lammiileen kunneen karaa seeraan alaan garas deemuu isaanii komata. Haa ta’u malee qabiinsi lammiilee Itoophiyaa manneen hidhaa Saawudi keessaa hammaataa akka ta’e dhaabbileen mirgoota namoomaaf falman himaa turaniiru. Hidhamtootni yeroo garagaraatti BBCf yaada kennaa turanis beelaaf dheebuu, reebicha, dhukkuba darbees du’aaf saaxilamaa akka jiran himaa turan. Mootummaan Itoophiyaas bara 2021 keessa qofa lammiileesaa kuma 40 ol biyyattii keessaa gara Itoophiyaatti deebiseera.


Hojii dubartoonni mana keessatti dalagan akka damee diinagdee tokkootti

Dubartoonni hojii mana keessaa dalaganiif nuuf haa kaffalamu jedhanii otoo gaafatanii gatiin hojii isaanii meeqa kan baasu isinitti fakkaata? Hojiin mana keessaa irra jireessaan dubartootaan hojjataman kan akka ijoollee kunuunsuu, nyaata bilcheessuu, qulqullina eeguu, bishaan waraabuu, qoraan cabsuu fi namoota dhukkubsatan gargaaruu fa'i ni dabalata. Viidiyoon: Firaa'ol Balaay, Yaadataa Birhaanuu fi Habtaamuu Xibabuu


Waraana Tigraay: WFPn guyyoota darban gargaarsi konkolaataan gara Tigraay fe'ame hin jiru jedhe

Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti Sagantaan Nyaataa Addunyaa (WFP) guyyoota darban gargaarsi konkolaataan fe'umsaan fe'amee gara Tigraay ergame hin jiru jedhe. Bitootessa 17 mootummaan Itoophiyaa konkolaataawwan 20 ol gargaarsa nyaataa fi boba'aa fe'anii Samaraa irraa gara Maqalee imala eegaluu himee ture. WFPn akka jedhutti Sanbataa fi Dilabata darbe jechuunis Bitootessa 19 fi 20kon kolaataawwan fe'umsaa gargaarsa fe'an Samaraa irraa ka'an jiraatanis, achuma naannoo Affaar keessa malee gara Tigraay kan imalan miti. Mootummaan Itoophiyaa konkolaataawwan gargaarsa fe'an gara Tigraay imala eegaluu erga beeksisee booda gabaasaaleen konkolaataawwan kunneen naannoo Affaar keessatti hidhattootaan haleelamuun himamaa ture. Dhimma kanarratti dubbi himaan WFP imeeliin deebii BBCf kennaniin, "konkolaataawwan kunneen jalqabumaa galmi isaanii Tigraay osoo hin taane, namoota Affaar keessatti gargaarsa barbaadan bira gahuu ture" jedhan. Haata'u malee konkolaataawwan kunneen achuma Affaar keessatti "miseensota hawaasaan" akka hin dabarre waan dhorkamaniif "nagaan gara Samaraa deebi'aniiru" jedhan. MInisteerri Haajaa Alaa Itoophiyaa ibsa Jimaata Bitootessa 18 baaseen konkolaataawwan fe'uumsaa 20 ta'an kan nyaata fe'an akkasumas konkolaataawwan boba'aa fe'an 3 Kamisa Bitootessa 17 Affaar Samaraa irraa gara Tigraay imala eegaluu beeksisee ture. Ministeerichi ibsa isaa kanaan mootummaan federaalaa gargaarsa gara Tigraay erguu keessatti qooda gaarii bahachaa jiraachuu ibsee, haleellaa humnooti Tigraay raawwataniin ulaan Abaalaa gargaarsi namoomaa irra deemu waan cufameef dhiyeessiin gargaarsa namoomaa danqameera jedhe. Bitootessa 16 irraa eegalee dhaabbileen gargaarsa namoomaa 17 qoricha, meeshaalee wal'aansaa fi gargaarsa nyaataa gara Tigraay akka geejjibsiisan hayyama argataniru jedhe. Torbee darbe hogganaan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) Dr Teediroos Adihaanoom erga walakkeessa Mudde darbee gargaarsi nyaataa gara Tigraay ergame hin jiru jedhan. Uummatni Tigraay dhibbeentaan 83 hanqina nyaataaf saaxilamee jira jedhan. Wayita ammaa gargaarsi namoomaa gara Tigraay fe'amaa jiru akka hin jirre kan ibse WFPn, dhiyeenya kana mootummaan federaalaa fi kan naannoo Affaar gargaarsi gara Tigraay akka seenu hayyamuun waan jajjabeeffamudha jedhe. Akka UN jedhutti Tigraay keessatti uummanni miliyoona 5 ta'u gargaara nyaataa hatattamaa barbaada.


Siyaasaa fi Amantaa: Yaada duree amantaa Ortodoksii miidiyaa hawaasummaa irratti falmii kaase

Yaadni paatiriyaarkiin mana amantaa Ortodoksii Tawaahidoo Itoophiyaa Abuna Maatiyaas ajjeechaa tibbana Beenishaangul Gumuz keessatti raawwate ilaalchisuun kennan miidiyaa hawaasummaa irratti falmii kaaseera. Dureen amantaa kun viidiyoo Jimaata darbe miidiyaa TMH (Tigrai Media House) jedhamu biyya alaa buufate irratti tamsa'een, ajjeechaa qaamoleen nageenyaa mootummaa naannoo Beenishaangul Gumuz, Godina Matakkal Aanaa Gubaatti dhalata Tigraay tokko irratti raawwatan balaaleffatan. Torban dura viidiyoon wayita qaamolee nageenyaa dabalatee namoonni gareen ta'anii nama tokko osoo lubbuun jiruu abiddaan guban agarsiisu miidiyaa hawaasummaarratti qoodamaa ture, namoota hedduu dheekkamsiise. Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa ajjeechaa kana kan raawwate humnoota nageenyaa mootummaa ta'uu himee, ajjeechaan sukaneessaa namoonni nagaa itti gubaman dafee qoratamee itti gaafatamummaan akka jiraatu gaafateera. Paatiriyaarkiin mana amantaa Ortodoksii Tawaahidoo Itoophiyaa Abuna Maatiyaas ajjeechaa kana "gocha suukanneessaa fi baay'ee nama gaddisiisu" jechuun ibsan. Yaadni paatiriyaarkichi tibbana ajjeechaa Beenishaangulitti raawwate ilaalchisun kennan kun namoota mana amantaa Ortodoksii keessatti dhageettii qabanirraa osoo hin hafiin balaaleffannaa irratti kaaseera. Miidiyaa hawaasaa irratti namoonni hedduun abbaan amantaa kun yakkoota Itoophiyaa kutaalee gara garaa keessatti raawwataman biroo itti dhiisanii ajjeechaa dhalattoota Tigraay irratti raawwatame qofa balaaleffatan jechuun qeequ. Gorsaa dhimmoota hawaasummaa MM Abiy Ahimad kan ta'an diyaaqon Daani'eel Kibrat gaaffifi deebii miidiyaa ESAT waliin dhimma kana irratti taasisaniin, abbaan amantaa ofii isaanii dhalataa Tigraay ta'an kun addatti uummata Tigraayiif loogu jechuun qeeqan. Yakkoota naannoo Amaaraa mana amantaa Cinaa fi iddoowwan gara garaa akkasumas naannoo Affaar keessatti TPLFn raawwataman dubbachuufis ta'e dhagahuuf hayyamamoo miti jedhan diyaaqon Daani'eel. "Abbaa amantii sabaafi sab-lammoota hundaa ta'uu dhiisanii abbaa amantaaa saba tokkoo, abbaa amantaa naannoo tokko qofaa ta'aniiru" jedhan. "Akka paatiriyaarkii Itoophiyaatti miti kan of-ilaalan. Abbaa amantaa mana amantaaa hin jaalannee fi hin feene irratti muudamanidha," jechuunis ibsan. Darbees yaadni isaan amma kennan kun wixinee-seeraa waraana Itoophiyaa keessa jiru ilaalchisee Ameerikaan qopheessiteef galtee akka ta'utti kan qindaa'edha, wanta isaan dubbatanis qaamolee Ameerikaa jirantu qindeessee kenneef jedhan. Gocha isaanii kanaan "mootummaas tuttuqaa jiru, hordoftootaa fi phaaphaasota mana amantichaas dheekkamsiisaa jiru" jedhan diyaaqon Daani'eel. Namootni kaan dureen amantaa kun hojii hafuuraa osoo hin taane siyaasaa hojjechaa jira jechuun kan qeeqan jiru. Gama kaaniin namootni yaada paatiriyaarkichaa deeggaran, abbaan amantaa kun amma dura yakkoota iddoowwan gara garaatti raawwataman akkanuma balaaleffataa turan jechuun, yaadaa saba tokkoof loogu jedhu mormu. Viidiyoo bara 2019 wayita paatiriyaarkichi badiiwwan iddoo biraatti raawwataman booyaa balaaleffatan agarsiisa jedhan kan maxxansanis jiru. Gulaaltuu olaantuun duraanii Addis Standard Tsadaale Lammaa, abbaan amantaa kun ajjeechaawwan amma dura iddoowwan akka Gede'oo, Jijjigaa, Buraayyuu fi Wallaggatti raawwataman balaaleffataa turan jechuun tiwiitarii irratti barreessite. "Yeroos manni amantichaa isaan waliin dhaabbatte, Sinoodoosiin ibsaa isaaniitti waliigale, miidiyaanis gabaasee dhageettii argatan ... amma garuu kophaa ta'an," jetti Tsadaalen. Abuna Maatiyaas amma dura dhimma waraana Tigraay irratti "yaadnikoo ukkaamfameera" jedhanii turan. Viidiyoo daqiiqaa 10 dheeratu baatilee kudhan dura jechuunis Caamsaa darbe miidiyaa hawaasummaa irratti gadhiifameen, hallii nageenyaa Oromiyaa fi Gambeellaa keessa jirus gaarii miti, addatti garuu Naannoo Tigraay keessatti wanti ta'aa jiru "gocha gara jabinaa hamaadha" jedhanii turan. Yeroos Sinoodoosiin mana amantaa Ortodoksii Tawaahidoo Itoophiyaa ibsa baaseen wanti paatiriyaarkichi jedhan mana amantichaa bakka hin bu'u jedhee ture. Waraana Kaaba Itoophiyaa waggaa fi baatilee jahaa ol lakkoofsise keessatti uummata Tigraay irratti yakkoonni 'jiraachuu nama jibbisiisan' raawwatamuu kan himan dureen amantaa kun, "kan ammaa kun hunda caalaa hamaadha" jedhan. "Waraanni Tigroota balleessuuf, lafarraa dhabamsiisuu eegalame amma guutuu Itoophiyaatti babal'atee jira" jedhan. "Gochi sanyii balleessuu (Genocide) addunyaa irratti mul'atee hin beekne raawwatameera" jedhan Abuna Maatiyaas. Akkaataa ajjeechaan kun itti raawwate yoo ibsan, "dhalattoonni Tigraay 12 mana hidhaa Gilgal Balas jedhamurraa gadhiifaman, kan ragaa bilisa ta'uu isaanii manni murtii kenneef qabatanii gara mana isaanii galaa turan karaa irratti qaamolee mootummaan dhaabsifamanii ajjeefaman" jedhan. "Isaan keessaa miliquuf kan yaale, nama tokko iddoo dhokatee qabanii, jiraa osoo ijji isaa arguu ibiddaan guban" jedhan. "Kun gara jabinaa fi jibba daangaa hin qabnedha" jechuunis ibsan. Komiishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa ajjeechaa A.L.I Guraandhala 24, 2014 raawwate jedhe kanaaf ka'umsa kan ta'e haleellaa guyyaa tokko dura hidhattoonni raawwataniin humnoonni nageenyaa fi namooti nagaa walumatti yoo xiqqaate namoonni 20 ta'an ajjeefamu ta'uu ibsa. Nama osoo lubbuun jiruu abiddaan gubame kana dabalatee dhalattoonni Tigraay lakkoofsaan 8 ta'an ajjeefamanii reeffi isaanii gubame haleellaa kanaan kan wal-qabatu akka ta'es ereera.