Taphattoonni kubbaa miilaa Eertiraa 7 buufata xiyyaaraa Kaampaalaatti badan

Waldorgommii kubbaa miilaa Mana Maree Waldaalee Kubba Miilaa Bahaafi Gidduu Galeessa Afrikaa (CECAFA) irratti hirmaachuuf taphattoota gartuu biyyaleessa Eertiraa gara Yugaandaa imalan keessa torba baduu isaani himame. Dubbi himaan 'CECAFA' Roogersi Muliindawa taphatoonni kun kan badan dorgommii isaanii fixanii gara biyya isaaniitti deebi'uuf buufata xiyyaaraa Inteebee erga ga'anii booda ta'u BBC'tti hima. "Kanaan dura kan badan hoteela isaanii keessaa ture. Amma garuu, buufata xiyyaaraa erga ga'anii booda, 'check-in' gochuu dhiisanii hiriyyoota isaani konkolaataa kireeffatanii isaan eegaa turan waliin badaniiru," jedha. Taphatoonni kubbaa miilaa Eertiraa dorgommiif biyyaa isaaniitii erga ba'anii boodaa yeroo badan kun kan jalqabaa miti. Dhimma kanaratti miseensonni Federeeshinnii Kubbaa miilaa Eertiraa deebii akka nu kennanniif yaalii nuti taasifne hin milkoofne. Onkololeessa darbe dorgommii 'CECAFA' ganna 20 gadii irratti hirmaachuuf biyyaa isaaniitii kan ba'an lammileen Eertiraa afur hooteela buufatan keessaa baduun isaanii ni yaadatama. Dubbii himaan 'CECAFA' Roogersi akkataa lammileen Eertiraa arfan ji'a Onkololessaa keessa ittiin badan yemmuu yaadatu kana dubbata: "Kaampaalaa keessa lammilee Eertiraa hedduutu jira. Dorgommii isaan injifatan booda lammileen Eertira hedduu gara hoteela isaanii deemanii deggaarsa kennaafi turani." "Sana booda dorgomtoonni deeggartoota isaanii waliin wal makuun ture kan hoteelaa ba'ani. Nuti kamtu taphataadha kamtu deeggaraadha isa jedhu addaan baasuu hin dandeenye ture." Taphatoonni kun baduu isaanii 'CECAFA'n mootummaa Yugaandaa, Federeeshinii Ispoortii Yugaandaafi Yugaandaatti Imbaasii Eertiraa beeksisuu isaanii dubbi himaan kun dubbateera. Taphattoonni hoteelaa osoo hin taanee maaliif buufata xiyyaraati badan isa jedhuuf " Biyyooti dorgommi kanarratti hirmaatan irraa namooti koree qopheessitu taasifne jiru," kan jedhan dubbi himaan kun, namootni isaan maqaan dhahaniifi jilli Eertiraa irra dhufan kun ogeessota kubbaa miilaa osoo hin taane "miseensoota poolisii olaanaa Eertiraa ta'uu isaanii hubanne," jedha. Kanaaf namni kun hoteela taphoonni buufatan keessa waliin wan turaniif achiirraa baduu akka isaan hin dandeenye dubbatu. "Dorgommiin hanga dhumutti hoteelaa ba'uu kan isaan hin dandeenye isaan hordofaa waan turreefi" jechuun dubbata. Taphattooni Eertiraa dorgommii Ispoortiif yeroo biyyaa ba'an hundatti baduun isaani baayyee nu yaaddessaa jira kan jedhu Roojersi, "kun Eertiraaf qofa osoo hin taanee kubbaa miilaa naannichaaf rakkoo kan fidu dha," jedha. "Akka CECAFA'tti kubbaa miilaa Eertiraa irraa fedhii guddaa qabna. Kubbaan miilaa isaanii ariitiin guddachaa jira." "Dorgommii 'CECAFA' ganna 20 gadii irratti jalabultii tapha walakkaa xumuraa irratti ture taphattoonni arfan  kan badani. Sana booda Eertiraan Keeniyaatiin 1 fi 0'n mo'atamte." "Ijoolleen kun osoo hin badne ta'ee bu'aan taphichaa kan biraa ta'u danda' ture. Dorgommii isa ammaa irrattis dorgomtoota marsaa xumuraa turani." "Yeroo yeroon baduun isaanii mootummaan Eertiraa biyyaa ba'u akka isaan dhorku taasisa. Kun ammoo dandeettiin kubbaa miilaa isaani akka hin guddanne taasisa" jechuun yaaddoo isaani ibsaniiru. Wagga waggaatti dargaggoonni Eertiraa jiranyaa foyyaa'aa barbaacha Eertiraa gadhiisanii baqatu. Gabaasi 2016 irratti ba'e tokko akka ibsutti, lammiilee Afrikaa biyya isaanii gadhiisanii ba'an keessa irra jireessi lammilee Eertiraadha. Eertiraa keessatti bilisummaan siyaasaafi taajilli looltummaa dirqamaa dhuma hin qabne sababoota biroo waliin dargaggoonni biyya isaani dhiisanii akka ba'an kan taasisu ta'uun isaa ni himama.


Mesuut Oziil: Taphataan sarara jidduu Arsenaal 'oduu sobaan gowwomfame' jette Chaayinaan

Mesuut Oziil akka Chaayinaan musliimota 'Uighur' itti qabde kan qeeqe "oduu sobaatiin gowwoomfameeti" jedhe dubbi himaan ministira dhimma alaa Chaayinaa. Taphataan Arsenaal ofii isaa musliima ta'e Oziil, musliimota warra 'Uighur' "qabsaa'ota warra ari'atamuu didan" jedhee marsaa hawaasaa irratti barreesse. Mootummaa Chaayinaa fi musliimota kaan callisanis qeeqeera. Qeeqni Oziil kun 'oduu dhugaa hin taane irratti hundaa'eeti' kan jedhan Geeng Shuwaang, taphatichi gara Chaayinaa imale haala jiru akka ofumaa akka daawwatu afeeranii jiru. Gareeleen mirga namoomaa akka jedhanitti namoonni miliyoona tokko ta'an, kan hedduun isaanii musliimota 'Uighur' ta'an manneen hidhaa eegumsa jabaa keessatti akkanumaan hidhamanii jiru. Chaayinaan garuu yeroo mara dhiibbaa musliimotarraan gahuun himata irratti dhiyaatu ni haalti. "Jiddugalawwan leenjii ogummaatti" leenjii fudhachaa jiru malee hidhaa miti jetti. Qeeqa Oziil Chaayinaa irratti dhiyeesseen booda TV'n biyyaalessaa Chaayinaa CCTV'n tapha Arsenal fi Manchistar Siitii sagantaa isaa keessaa haqeera. Arsenaal akkaataa Musliimonni Chaayinaa keessa jiran itti qabamaa jiranirratti Oziil yaada miidiyaa hawaasummaa irratti  kennee keessaa harka hin qabu jedhe. Warri 'Uighur' musliimota lakkoofsaan miliyoona 11 ta'an lixa Chaayinaa naannoo Shinjiyaang kessa jiraatu. Chaayinaan musliimota 'Uighur' kana manneen hidhaa eegumsa jabaa keessatti osoo seeratti hin dhiyeessiin akkanumaan hiiti jedhamtee yeroo hedduu qeeqamti. Manneen hidhaa kana keessatti afaan Mandariinii Chaayinaa akka baratan, pireezidant Shii Jiinpiingiif amanamoo akka ta'an, amantaa isaaniis akka ganan taasifamu jedhama. Chaayina dhimma kana haaltullee BBC'n qorannoo taasiseen hidhatoonni akka balballi itti cufame taa'an, akka adabamanii fi yaada dhimma amantaa irratti qaban akka jijjiiran dirqisiifamu Hidhamtoonni qaamaa fi xiin-sammuu isaaniirra miidhaan adda addaa akka gahu BBC'tti himaniiru. Miidhaa musliimota kanarra gahu ilaalchisuun qeeqni Mesuut Oziil dhiyeesse deeggartoota Arsenaal lammilee Chaayinaa kan mufachiise jedha jedhe Waldaan Kubbaa Miilaa Chaayinaa.


Taphattoonni kubbaa miilaa Ertiraa Yugaandaatti baqatan 'sodaa keessa jirra' jedhan

Taphattoonni Ertiraa afur biyya Yugaandaa hoteela isaanii keessaa badan yeroo ammaa ''sodaafi yaaddoo guddaa keessa jirra'' jedhan. Taphattonni kuni jalqaba ji'a kanaa ture hoteela magaalaa Kibba Lixa Yugaandaa Jinjaa jedhamtuuti kan miliqan. Akka taphattoonni kuni jedhanitti gareen isaanii tapha Waancaa taphattoonni biyya keessaaf qofa taphatan irratti hirmaatan, Cecafa, sadarkaa walakkaa xumuraa irraa ari'amani jennaan namoonni intarneeta gubbaa isaan doorsisaniiru. Yeroo ammaa Yugaandaa keessaa bahuf gargaarsa akka fedhan himuun kanaan achi butamanii Ertiraatti deebifamu akka danda'an himaniiru. ''Nagaa ta'u barbaanna. Namni nagaa keenya barbaadu nu haa gargaaruuti biyya kana keessaa nu haa baasu,'' jechuun taphataan tokko BBC'tti dubbate. ''Torban torbaniin mana jijjiiraa jirra. Mana jala jiraachaa jirra,'' jechuun himeera. Taphattoonni kuni akka jedhanitti yoo Ertiraatti deebi'an ''adabbii cimaatu isaan eeggata''. Ameerikaatti abukaatoo taphattoota kanaa ta'ee kan hojjetu Kimberlii Motilee ''maqaa guddaa kan qaban waan ta'anif namoonni Yugaandaa keessa isaan barbaachaa akka jiran gabaasaaleerra dhagenyeerra,'' jechuun BBC'tti dubbatan. Akka Obbo Motilee jedhanitti dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii dhimma godaantotaa hordofu UNHCR'tti iyyata kan galfatan yoo ta'u deebii isaanii eegaa jiru. Taphattoonni Ertiraa walmorkii ispoortii garaa garaaf ergamanii achumaan yeroo badan kuni waan haaraa miti. Lammiileen Ertiraa kuma hedduu ta'an tajaajila waraana biyyaalessaa baqachuun biyya biraatti godaanu.


Taphataan Arsenaal Giraanit Zhaakaa 'Aariin mataa na yaabe' jedhe

Dursaan taphattoota Arsenaal Giraanit Zhaakaa erga irra deddeebbiin deeggartootarraa doorsisi haadha warraa fi intala isaa irratti dhaqqabe booda ''aariin mataa na yaabe'' jedhe. Utubaan Siwizerlaand gaafa Dilbataa tapha Arsenaal Kiristaal Paalaas waliin qabxii qooddate irratti dirree Emireet keessaa yeroo bahu deeggartoonni itti cookaniiru. Innis yeroo itti cookan gurra cuqqaalate. Achiiti uffata ofirraa baasuun, leenjisaa isaa bira darbee deeme. Kanaanis, kun amala dursaa taphattoonni agarsiisan miti jedhamuun qeeqameera. Ergasii booda ibsa miira keesa seene gadhiisen yaada miidiyaa hawaasummaa irrattiifi yeroo taphni gaggeeffamu kennameen ''guddaan gadde'' jedheera. Arrabsoo arrabsame keessaa muraasa 'haadha warraakee ni ajjeefna' fi 'intalakee osoo kaansariin qabate hawwina' kan jedhan keessa jiru. Erga rakkoon akkanaa isa mudatee booda yeroo duraaf dubbii dubbaten Zhaakaan, umrii 27, deeggartootatti ''haala sirrii hin taanen' deebii deebise jedheera. Maanaajarri Arsenaal Unaayi Emiree Zhaakaan akka dhiifama gaafatu gaafatanis inni garuu gaddu isaa himeera. ''Kilaba kana baay'een jaaladha. Dandeettikoo %100 dirree keessas ta'e ala kilabichaaf kennuuf qophiidha,'' jechuun inistaagiraama irratti barresseera. ''Inni namoonni 'miilakee cabsina', 'haadhawarraakee ajjeefna', 'mucaakee kaansariin akka qabatu feena,' yeroo jedhan aariin mataa na yaabe '' jedheera. Haala kana keessatti haala sirrii hin taaneen deeggartootatti deebii kenne jechuun dhiifama gaafateera. Zhaakaan yeroo duraaf miti deeggartoonni isaa kan itti cookan. Kunis ta'u, Unaay Emireen isa baatii Fulbaanaa keessa dursaa taphattootaa gochuu isa hin dhorkine. Kanaanis, ganna kilabicha kan gadhiise Laawurent Kosilnii bakka bu'eera. Haa ta'uu malee, ta'ee gaafa Dilbataa booda Emireen Zhaakaan dursaa taphattootaa ta'ee itti fufuu isaa mirkaneessuu hin barbaadne.


Joosee Moriinoon, Pochetiinoo bakka bu'uun leenjisaa Tootinhaam ta'e

Maanchester Yunaayitid dabalatee leenjisaa kilaboota gurguddaa kan ture Joosee Moriinoo manaajara Tootinhaam Maarsiyoo Pochetiinoo bakka bu'uudhaan leenjisaa kilabichaa ta'e. Leenjisaan ganna 47 Pochetiinoon, turtii waggoota shanii kilaba Tootinhaam waliin taasiseen booda Kibxata ari'ameera. Leenjisaan lammummaan isaa Arjentiinaa ta'e kun kilaba kaaba landan kana waggaa darbe Waancaa Shaampiyoonsi Liigii Awurooppaatiif qaqabsiisuun dhuma irratti garuu Liiverpuuliin mo'atameera. Joosee Moriinoon ammoo erga Mudde 2018 Maanchester Yunaayitid irraa erga ari'amee booda hojii malee taa'aa ture. Hojii Tootinhaam leenjisuu kanatti darbuuf mariirra erga turamee booda ar'a waliigalteerra ga'uun hojii jalqabeera. Moriinoon duraan kilaboota akka Chelsii, Poortoo, Riyaal Maadriid, Maanchestar Yunaayitidiifi Inter Miilaan leenjisaa tureera. Erga Maanchester Yunaayitidirraa ari'amees carraan hojii leenjisuu biyyoota akka Chaayinaa, Ispeeniifi Poorchugaalirraa dhiyaateefii hin fudhaatiin hafeera. Waldhabdeen Pochetiinoofi gaggeessaa Tootinhaam Daani'eel Leevii gidduu akka jiru gabasaaleen agarsiisanillee, sababiin ari'amuu isaa Guraandhala darbe irraa kaasee ji'oota hedduuf qabxii barbaachisu dhabuu isaati. Tootinhaam leenjistoota biroos fidachuudhaaf korachaa ture. Aanga'oonni Tootinhaam Moriinootiin gara kilaba isaaniitti fidachuu isaaniitiins gamadaniiru. Tootinhaam hanga ammaatti manaajera qacaruuf baasii guddaa Moriinoof baasee kana baasee hin beeku. Moriinoon waggaa tokkoo oliif hojii dhiisee taa'ullee, mana isaa Landan keessa jiru waan of harkaa hin baasneef, hojiin inni Landanitti karoorfate kun isatti toluu mala jedhameera. Rakkoon yeroo Maanchester Yunaayitid kessa ture isa mudate maqaa ittiin beekama ture 'Nama Addaa' ykn 'Special One' jedhu jalaa ballesseera. Haata'u malee, milkaa'ina taphoota hedduu keessatti argamsiisan gurra inni horate hedduu akka isa kabajan taasiseera. Gama biraan ammoo leenjisaa kilaba Baarseloonaa duraanii kan ture Liiwuus Eneriikee oduun gara Arsenaal dhufuu jira jedhu turellee, garee biyyaalessaa Ispeen leenjisuuf waliigaleera. Eneriikeen garee biyyaalessaa Ispeen kana Waancaa Kubbaa Miilaa Addunyaa bara 2022 Qaataar qopheessituuf qopheessuuf itti gaafatamummaa fudhate.


Taphni Itoophiyaa fi Eertiraa daran eegamaa ture ammas hafe

Federeeshiniin Kubbaa Miilaa Itoophiyaa dorgommii kubbaa miilaa 'Cecafa' kan baatii kana keessa Yugaandaan qopheessitu irratti garee biyyaalessaa akka hin ergine mirkaneesse. Kana jechuun taphni biyyoota Itoophiyaa fi Eertiraa gidduutti taphatamu hawwiin eegamaa ture hafe jechuudha. Biyyoonni kunneen garee tokko keessatti ramadamanii turan. Erga gaafa Eertiraan Itoophiyaa irraa foxxoqxee biyya taate biyyoonni lamaan kubbaa waliin taphatanii hin beekan. Federeeshiniin Kubbaa Miilaa Itoophiyaa dorgommii 'Cecafa'kana irratti garee kubbaa miilaa dubartootaa waggaa 17 gadiis hin ergu jedheera. Gareelee lamaan maaliif akka hin ergine ibsuu baatus BBC Sport hanqinni maallaqaa sababa tokko ta'uu akka danda'u hubateera. Bara darbe erga hariiroon biyyoota lamaanii fooyya'een duuba federeeshiniin kubbaa miilaa biyyoota lamaanii tapha michoomaa gareelee biyyaalessaa lamaaniif qopheessuuf mari'atanii turan. Garuu hanga yoona taphni michoomaa kun hin qophoofne. Tapha 'Cecafa' dhiirotaa waggaa 15 gadii barana Eertiraan qopheessitee turterratti Itoophiyaan hirmaattee turte. Haa ta'u malee biyyoonni lamaan waliin hin taphanne. Dorgommii 'Cecafa' Mudde 7 hanga 19 Yugaandaatti taphatamu kanaan Garee A jalatti ramadamtee kan turte Itoophiyaan gareeshe hin ergitu erga ta'ee Yugaandaa, Burundii fi Eertiraa qofatu waliin morkata. Kan dubartootaa wagga 17 gadiin ammoo Itoophiyaan kan keessaa hafte Garee A jalatti Yugaandaa, Eertiraa fi Sudaan Kibbaa ni morkatu. Taphni dubartootaa kun Mudde 9 eegalee 19 xumurama.


Mikeel Artetaa: Arsenaal leenjisuuf walii galtee mallateesse

Lammii Ispeen kan ta'eefi, Arsenaaliifi Evartaniif taphataa sarara gidduu kan ture ga'eessi ganna 37 kan ta'e Mikeel Arteetaa, leenjisaa Arsenaal ta'uun waliigaltee mallateesse. Waligalteen isaa kanarati kontiraataa waggaa sadii mallateesseera. "Taphaa kana keessatti badhaasa isa guddaaf dorgomuu qabna," jedha Arteetaan. "Kana gochuuf immoo hojiin bayyee akka barbaachisu beekna garuu galma kana bira akka geenyu ammoo amantaa qaba," jedha Arteetaan dabaluun. "Halkan tokkotti kun akka hin taane beeka, garuu gartuun amma jiru dandeetti hedduu qaba, dabalataaniis taphatoota dargaggoo hedduu mana baruumsaa keenyaa keessa dhufaa jiran qabna." Arteetaan Siitiitti Gaardiyoolaaf itti aanaa ta'uun bara 2016 irraa eegaluun hojjaachaa tureera. Gaardiyoolaanis "Hojii bayyee gaarii akkannii hojjetu shakkii hin qabu,"  jedha Nama bakka Arteeta bu'urratti Gaardiyoolaan "Namootuma amma jiran waliin fufna." "Arsenaal isaaf barbaachisaa ture. Hojii isaa achitti dhaabee, isaanis biyyittii keessatti gartuu gurguddoo keessa tokko. Milkaa'inan hawwaafi," jedha. Amala Arsenaal irratti warrii Ciitii aaranii jiranis Artetaan leenjisaa duraa Sadaasa hojiirraa ari'ame Unaayi Emerii akka bakka hin buune gochuu hin danda'ani. Tapha dirree Eemireetsitti Dilbata gaggeeffame irratti wal arganii turanis Arsenaal fedhii Arteta irra qabu ifa hin goone. Saatii dheeraa booda hogganaan olaanaa Vinayi Venketesham mana Arteeta duratti argameera. Kanaaf beenyaan maallaqaa guddaa ni kennama.


Tilmaama Piriimer Liigii torban kanaa: Moriinoon hojiisaa Totanhaam mo'ichaan jalqabaa laata?

Ogeessi kubbaa miilaa tilmaamuun beekamu Maark Laawuroo tapha Pirimeer Liigii torban kanaa taphatamuun eenyu akka mo'atu tilmaameera. Isinis tilmaamaa. Amma Joozee Moriinoo leenjisaa Tootinhaam ta'uudhaan gara Piriimer Liigii Ingiliziitti deebiyeera. Moriinoon miidiyaarratti qalbii hawwachuu dabalatee, dorgommiin kilaboota Piriimeer Liigii Ingiliizii kana keessatti akka cimu ni eegama. Moriinoon turtii ji'oota 11n booda yeroo leenjisuutti deebi'u kana Tootinhaamiin qabatee kilaba Landan keessaa masaanuu isaa ta'an keessaa tokko kan ta'e West Haam waliin Sanbata dhufu waldorgomuuf jiura. Laawuroon Tootinhaam Moriinootiin leenjisaa godhachuun yeroo fidatu leenjisaa cimaa Maarsiyoo Pochetiinootiin ar'eeti. Kun ammoo hedduu kan nama gammachiisu miti, sababiin isaas Moriinoon erga Maanchester Yunaayitid irraa ai'amee booda bu'aa gaarii duraan ittiin beekamu deebisee agarsiisuu hin dandeenye. Tapha Tootinhaam xabatan arguun gaarii ta'a jedha Laawuroon. Tapha jalqabaa Moriinootiif  West Haam dorgomaa salphaa hin ta'u. Tilmaama Laawuroo: 1-1 Taphani kun leenjisaa Aresenaal Unaa'ee Emireetiif murteessaadha. Laawuroon Arsenaal ni mo'ata jedhee yaada sababiin isaas qeequmsi guddaan Arsenaalirra jiraachuufi ciminni Saawuuzhampiteen baayyee gadi bu'aa ta'uu isaati. Garuu jedha ogeessi kubbaa miilaa kun tadha Sanabataa kanaan mo'atus Arsenaal keessa rakkoon jiru fala argata jechuu miti. Tilmaama Laawuroo: 2-0 Wolviis ciminni isaa dabalaa dhufee sadarkaa saddetteffaarra jira. Haata'u malee, dandeettiin warra Saawuuzhampiteenis ajaa'iba ta'aa jira jedha Laawuroon. Tilmaama Laawuroo: 2-1 Biraayiteen yeroo ammaa tapha ittisuurra gara haleelluutti guddachaa jiru. Kun garuu Leester waliin hojjetaafii kan jedhu gaaffiidha. Leester warra Biraayiteen kanaaf waan gadi jedhu hin ta'u. Torbanii rraa gara torbnaniitti haala PiriimerLiigii tilmamuun ni cima, sababiin isaas yeroo heddduu waan hin eeegamnetu ta'a. Tilmaama Laawuroo: 2-1 Kiristaal Palaas leenjisaa ammaa isaa kana jalatti taphoota taphatan irratti humna kuufatanii ka'anii haleeluu barachaa jiru. Ta'us garuu Liiverpuuliin naasisuu danda'uu kan jedhu gaafiidha. Tilmaama Laawuroo: 0-2 Warri Noorwiich sirriitti deemaa hin jiran. Taphoota torba darban keessaa qabxii tokko qofaa argatan. Everteenillee erga torban dhiyoo kanaatii baayyee dadhaabaa dhureera. Tilmaama Laawuroo: 2-0 Yeroo dheeraa osoo hin mo'atiin turee Waatfoord tapha yeroo darbeetiin mo'ateera kun ammoo hamilee guddaa ta'uuf mala jedha Laawuroon. Barnileenis mo'amanii manattti deebiyuu hin barbaadan. Tilmaama Laawuroo: 2-0 Chesliin Piriimer Liigii kana keessatti taphoota ja'an darban mara mo'achuun ga'umsa ajaa'ibaa agarsiisaa jiru. Garuu jedha Laawuroon, "Ani yeroo hundaa Maanchester Siitiin deggera waan ta'eef yeroo dirree ofiirratti taphatan kilba guddaayyu ni adabu. Kanaaf, Chesliidhaaf qormaata ta'uun isaani hin oolu. Tilmaamaa Laawuroo: 2-0 Sheefiild Yunaayitid tapha Piriimer Liigii kanarratti baayyee cimaa jiru. garuu Maanchester Yunaayitidiif Antooniyoo Maarshaal waan deebiyeeruuf waan gammachuudha. Taphattoonni Maachester Yunaayitid biroo akka Raashfoordiifi Daani'eel Jaamsillee baayyee si'aana gaariirra jiru. Tilmaama Laawuroo: 0-2 Leenjisaan Aston Viilaa duraanii Isteev Biruus gara Viilaatti deebiyeera. Niiwuu Kasilillee taphoota sadii darba keessaa qabxii toorba argatee dorgomaa cimaa ta'ee itti fufee jira. Viilaan tapha yeroo darbe Liiverpuul waliin taphatee mo'ameen booda qalbiitti hin deebine. Tilmaama Laawuroo: 2-0


Taphataan Maanchister Yuunaayitid duraanii Wayinii Ruunii leenjisaa taphattotaa Darbii Kaawuntii tahuuf

Hogganaan kilebii Darbii Kawuntii Mel Mooris taphataan internaashinaalaa Ingiliz fi Maanchister Yuunayitid duraanii Wayinii Ruuniin leenjisaa taphattootaa tahuun kilebii isaanii galuu akka danda'u himan. Ruuniin Ameerikaa keessaa kilebii DC Yuunaayitid jedhamuuf kan taphataa jiru yoo tahu Ameerikaa irraa gara Landan imalee akka jirus ibsameera. Waliigalteen turtii ykn Kontiraataa kilabii DC Yuunaayitid waliin qabu waggootni lama kan hafan yoo tahu guyyoota jijjiirraa lamaan hafan kanneen keessatti jijjiirraa isaa ni xumura jedhamee eegama. Taphataan ganna 33 Ruuniin kilebicha gara dorgomaa cimaatti deebisuu danda'a jedhan Mel Mooris. Darbii Kaawuntiin bara dorgommii xumurametti piriimerliigii galuuf tapha xumuraan Aston Viillaadhaan mo'amuun ture kan hafan. Yeroo garee biyyaalessaaf taphataa turan miiltoo isaa kan ture Firaanki Laampaardi bara darbe Darbii Kaawuntii leenjisaa turuun bara kana immoo gara kilebii isaa duraanii Chelsiitti deebi'uun leenjisaa tahe. Kilebiin isaa DC Yuunaayitid dilbata dhufu tapha jalqabaan LA Gaalaaksii keessummeessu. Jijjiirraa taphattootaa biraan ammoo Riyaal Maadirid Pool Poogbaa Maanchister Yuunayitid irraa mallattesisuuf hanga sa'a xumuraatti yaalaa akka jirutu himama. Yuunaayitid bakka Poogbaa eenyuun mallateesisuu danda'a?Kiritiyaan Eriksen, Totenaaham irraa, Milinkoo Saavich [Laaziyoo] Biruuno Fernaandez [Ispoortiingi Liisban] irraa fudhachuuf yaalaa akka jiru himama. Taphataan sarara ittisaa Arsenaal Loorent Kooshiliniin gara Faransaay imaluu akka hin hafne ibsama. Woolvis ammo Arsenaal yeroo dheeraaf mallateesisuuf barbaadaa kan ture taphataa sarara ittisaa Juuventas Daani'eel Ruugaanii mallateesisuuf gaafataa jiru.


Gosootni raachaa daran xixiqqoo jaha Meeksiikootti argaman

Gosootni raachaa daran xixiqqoo jaha bosona Meeksiikoo keessatti argaman. Gosootni raachaa kunneen akka malee xixiqqoo ta'uurraa kan ka'e saantima Meeksikoo guddinni isaa hamma saantima Itoophiyaa abbaa birrii 1 irra kaa'amanii, bakki irraa hafu bal'aadha. Raachawwan xixiqqoo addunyaa kana keessaa tokko yoo ta'an  miiliimeetira 15 caalaa hin dheeratan. Baay'ee xiqqoo ta'uun isaanii, bifti isaanii fi gosoota kana dura argaman waliin wal-fakkachuun isaanii hanga har'aa osoo hin argamiin akka turan isaan godheera. "Raachawwan kunneen dukkana keessa, baala mukaa harca'ee bosbose keessa jiraatu, waa'ee isaanii qixaan wanti beeknu hin jiru. Amala isaanii, hariiroo hawasummaa isaanii, akkamiin akka wal horan wanti beeknu hin jiru," jedhu qorataa yuunivarsiitii Keembiriij kan ta'an Toom Jeemsan. Gosootni raachaa kunneen guutummaa Meeksiikoo keessa hin jiran. Kibba Meeksiikoo bosona 'pine-oak' naannoo Siyeeraa Maadiree del Suur jedhamu keessa jiraatu. Saayintiistonni gosootni raachaa kunneen tarree lubbu qabeeyyii sanyiin isaanii badaa jiruu jalatti akka galmaa'an barbaadu. Sababni isaa ammoo bosonni isaan keessa jiraatan manca'aa jirachuufi iddoo hedduutti argamuu dhabuu isaaniiti. "Jiraachuudhuma isaaniituu namni beeku waan hin jirreef lafarraa haxaa'amanii akka hin badne mirkaneessuu feena," jedhan Dr Jeemsan. Sirnakkoo keessatti madda nyaataa tahanii qooda barbaachisaa bahan qabu jedhanii amanu saayintiistonni. Manca'uu bosonaa, jijjiirama qilleensaa fi fangasii lubbu qabeeyyii amfiibiyaanii tahan ajjeesaa jiru dabalatee raachawwan kana balaa hedduutu isaan eeggata. Hedduun isaanii lafa xiqqoo irratti walitti qabamanii jiraatu. Fakkeenyaaf bosona xiqqoo tokko keessa lafa ol ka'aa tokkorra qofatti argamuu malu. Raachawwan kunneen hanga har'aa osoo hin argamiin kan turan sababa xiqqina isaanii qofa miti. Bakki isaan itti argaman to'annoo garee hidhattootaa yakkaa fi hokkora hamaan himataman jala jira. Hidhattoonni daldaltoota gurguddoo qoricha sammuu hadoochuu daldalan waliin hariiroo qaban kunneen, naannoo raachawwan kunneen itti argaman qorattoonni akka hin daawwanne dhorku. Gosootni raachaa kunneen argamuun isaanii waan gaarii ta'ee, waa'ee isaanii akkasumas gosoota lubbu qabeeyyii xixiqqoo biroo Meeksikoo keessa jiranii baruuf caalaatti qorannoon dabalataa ni barbaachisa jedhu qorattoonni. Dhaabbilee mootummaa fi miti mootummaa Meeksiikoo keessa jiran waliin ta'uun naannoo gosootni raachaa kun keessa jiraatan mijeessuuf abdatu. Kunis kan quuqamtoota eegumsa naannoon eegamu yoo ta'u, raachawwan kunneen akka hin badne carraa uuma. Argannoo kana kan argate qorattoota yuunivarsiitii Teeksaas kan Arliingitan keessa jiruu, qorattoota yuunivarsiitii Keembiriij fi kan Godambaa Seenaa Uumamaa Landan waliin ta'uuni.


Jawween akkamitti nama liqimsaa?

Indoneeshiyaa bulchiinsa Jaambitti jawween dubartii tokko guutummaatti liqimsuu miidiyaan biyya keessaa gabaase. Garuu Jawween akkamitti nama nyaata? Dubartiin kun Jahraa jedhamti, umuriin ishee ganna 50 keessa. Jahraan osoo isheen gara hojii deemtuu Jawween ishee ajjeesee liqimse. Bakka isheen buute erga dhabamtee guyyaa tokko booda jiraattonni naannoo Jawwee garaan isaa baay’ee guddaa ta’e argan. Jawwicha erga ajjeesanii booda reeffa ishee garaa jawwichaa keessatti argan. "Namni kun du’aa isheetu garaa jawwee keessaa argame,” jedhe poolisiin. Reeffi ishee yeroo argamu fayyaa akka ture hime poolisiin. Jawwichi yoo xiqqaate meetira shan akka dheeratu himan jedhan jirattonni. Taatewwan akkanaa baay’ee xiqqaa ta’us, kuni Indoneeshiyaa keessatti isa jalqabaa miti. Bara 2017 fi 2018 namoonni lama jawweedhan nyaatamanii turan. Waggoota shanan darban keessatti gosoonni jawwee Indoneeshiyaatti namoota ajjeesu kun meetira 10 kan dheeratuu fi nama adamsuun miidhaa qaqqabsiisa. Nama qofa osoo hin taane, waan miidhaa irraan gahe tokko hatattamaan itti marmee caccabsa. Ukkaamsudhaan yookin onneen akka dhaabatu gochuun- daqiiqaa muraasa gidduutti ajjeesa. Jawween waan nyaate tokko guutummaan liqimsa. Mangaagan jawwee ligaamentii gargar yaa’u irraa hojjatame waan ta’eef gaafa waa liqimsu sirriitti afaan bana. Nama yeroo liqimsu garuu waanti baay’ee jawwee danqu, gateettii namaati. Sababni isaa gateettiin namaa baay’ee hin dhodhommoqu  jetti qorattuu kunuunsa bineeldotaa Singaappor kan taate Meerii Ruut . Jawween addatti yeroo hedduu lubbu-qabeeyyii hoosistoota ta’an nyaata, ta’us garuu darbee darbee bineensota gurguddoo biroo warra akka naachaafaa dabalatee akaakuu reppitaa’elootaas ni nyaata,” jedhu Aadde Low. Kan barame antuutawwaniifi bineensota xixiqqoo biraa nyaachuu isaaniiti jetti Aadde Low. “Garuu yeroo qaamni isaa guddatu antuutawwan nyaachuurraa dhimma hin qaban, sababiin isaa ammoo kaaloriin qama isaaniitiif barbaachisu antuutaan waan hin guutamneef.” "Yeroo bineensa tokko liqimsu [jawween] hanguma bineensa adamsee liqimsuu Sanaatti dhifamee guddachuu danda’a." Bineensaafi beeyladoota warra hanga booyyeefi horii ykn sa’aa gahu liqimsuu danda’a. Yeroo tokko tokko hanga nyaata inni sooratuu akka sirrii hin taanetti shallagamuu danda’a. Bara 2002 keessa, jawween Barmaa tokko Filooriidaa keessatti bineensa naacha fakkaatu guddaa Aligaator jedhamu guutummaatti  liqimse. Jawween kun yeroo bineensa kana liqimsaa jirutti tarsa’ee dhohuu isaatiin lamaan isaanii du’aniiru. Du’aa jawwichaafi aligaator sana ammoo kan arge poolisoota paarkii turan. Bineensi akka jawwee kun bineensa kan adamsee nyaatu carraa eeggatee ykn haala ilaallatee filee nyaata. Waan adamsee nyaatu isaaf mijatu hanga argatutti soorata malee waanuma xiqqoo dhamdhamuun hanga waan guddaa ta’e argatetti turuu ni danda’a. Lakki, Indoneeshiyaa keessatti, waggoota shaman darban keessa mudannoon lama wal fakkaatan [jawween nama nyaachuu] gabaafameera. Bara 2018 keessa, kutaa bulchiinsaa Sulaawesii jedhamu keessatti osoo oyiruu muduraa ishee keessa deemtee ilaallachaa jirtuu bakki buuteen ishee dhabamee ture. Raafuufi aaduu (albee) isheen qabattee oyiruu seene guyyaa tokkoo booda yoo argamu, jawween guddaan tokko ammoo bokokee meetira 30 fagaatee osoo ciisaa jiruu argame. "Jiraattonni dubartii kana jawween nyaachuu danda’a jechuun waan shakkan, shakkanii isa ajjeesanii booda oyiruu keessaa baasan,” jechuun poolisiin naannoo Sanaa Hamkaa AFPtti himeera. Garaan jawwee kanaa banamee yeroo ilaalamu qaamni dubartii achi buuteen dhibamee kun keessatti argame.” Bara 2002 keessa ammo, gurbaan umuriin isaa wagga 10  tokko Afrikaa Kibbaa keessatti jawwee kattaa keessaa bahe tokkoon liqimfameera. Akkasumas Bitootessa 2017 keessa qote-bulaan tokko jawwee meetira torba dheeratuun Indoneeshiyaa Sulawesii keessatti liqimfameera. Baruma kana keessa, biyyuma Indoneeshiyaa kutaa Sumaatraa keessatti namichi qonnaa muka dhadhaa ejersaa dhaabaa jiru tokko jawween meetira 7.8 dheeratu tokko yeroo liqimsuuf qabatutti ofirraa ittisee lubbuun hafeera. Garuu madaa guddaatu isarra gahe. Wantonni gabaafamanii dhugaa ta’uun mirkanaa’e dura mudannoowwan wal fakkaataniifi amanuuf nama rakkisanillee bakkeewwan fagoo ta’an garuu nama ijaan argerraa mirkaneessuun hin danda’amne jiru jedhama. Hayyuun Antiroopoloojistii Tomaas Heedlaand dhimma garee adamsitootaafi soroobduuwwanii Filiippiins qorachuuf waggoota kurnan gosa Agaataatti dabarse, gosichi harka afur keessaa tokko yeroo ta’e jawwetiin miidhamaniiru jedha. Gorsti Agaataa ga’eessota ta’an hundi isaanii haala jechuun danda’amuun gajamootiin ofirraa ittisanillee, warren qaamaan xixiqqoo ta’an garuu yeroo baayyee ni nyaatamu jechuun hayyuun qorannoo isaa keessatti ibseera. Yunivarsiitii Birawijaayaa Indoneeshiyaatti Ogeessa bofaa kan ta’e Ni’aa Kurni’awaan Kanaan dura BBC Indoneeshiyaatti akka himetti, jawweewwan yeroo hedduu wantota kirkiran, sagalee jeequmsaafi ho’I ambuuliiwwanii waan itti hin tolleef bakka namoonni baayyatanii jiraatan ni dheessu.


Feestivaala korma sangaa fiigsuu Ispeen irratti namoonni sadi du'an

Baha Ispeenitti miidhaa wayita korma sangaa baqatan irra gaheen sa'aatii 24 keessatti namoonni sadi lubbuu dhaban. Namoonni sadanuu feestivaala korma fiigsuu (bull running) Vaaleenshiyaa keessatti adeemsifame irratti kan hirmaatan turan. Feestivaala namoonni kumaatamaan irratti hirmaatan kanarratti, namoonni kormawwan karaa dhiphaa irratti gadi dhiifaman jalaa baqachuuf fiigu. Feestivaalli beekamaan kun waggoota lamaan darbaniif sababa weerara koronaavaayirasii ittifamee kan ture yoo ta'u, bara kana deebi'ee eegale. Falmitoonni mirga bineeldotaa taateen kun uummata akkasumas bineeldota miidhaa jira jechuun waggoota dheeraaf mormaa turan. Waggoota saddeet darban keessa namoonni 20ni feestivaala kanarratti ajjeefamanii jiru jedhu. Namoonni sadi amma du'an kunneen torbanoota lamaan darban keessa kan akka malee miidhamanidha. Taatee iddoo Pikaaseent jedhamtu Kibba magaalaa Vaaleenshiyaatti argamtu keessatti uumameen manguddoon ganna 56 tokko korma sangaan erga ol darbatamee booda kufee miidhaan sammuu irra gahe. Kaaba Vaaleenshiyaa iddoo Meeliyaanaa jedhamutti ammoo namni ganna 50 sombi isaa gaafa kormaan erga waraanamee booda hospitaala keessatti du'e. Lammiin Firaans ganna 64 Peedireegur iddoo jedhamtutti miidhama irra gaheen lubbuu dhabeera. Kantiibaan Meeliyaanaa kormi sangaa bineensadha, namoonni balaan akka kanaa uumamuu akka maluu beekaniituma itti seenu jedhan. Feestivaala jaalatamaa biyya Ispeen kanarratti lakkoofsi namoota miidhamanii yeroo gara yeroo dabalaa jira. San Fermin jedhamuun kan beekamuufi Paampiloonaa keessatti kan adeemsifamu feestivaala korma fiigsuu beekamaa irratti bara kana namoonni 35 miidhamaniiru. Vaaleenshiyaa keessatti waggaatti taateewwan korma fiigsuu 10,000 ol kan qophaa'an yoo ta'u, diinagdee Vaaleenshiyaaf gumaacha guddaa godha. Yoo xiqqaate namoota 3,000 ta'aniif carraa hojii uumuu isaa qorannoon bara 2019 dalagame tokko ni mul'isa.


Kanniisni dhaltuun tuuta kanniisaan marfamte attamiin badhaasa suuraa mo’atte?

Battalli sun kan gammachuuti, tuutni kanniisa kormaa dhaltuu tokko marsanii jiru. Kormaa kana hunda keessaayis isa carraa qabeessa ta'etu qunnamaan. Suuraan ajaa’ibaa Kaareen Eyignariin kaafame kunis wal-dorgommii suuraa bineensotaa bara 2022 mo’ate. Gama tokkoon suurichi kan waan teeknikaa qabudha. Gochaa tuuta kanniisaa kana kaasuuf leensii guddaa fayyadamuun dirqama ture. '‘Suuraa kana kaasuuf lafa kosiirra foqoquun narra ture,’’ jechuun qoosteetti Kaareen. Seenaa wal-dorgommii waggaa 58 kana moa’achuun Kaareen dubartii Ameerikaa shanaffaadha. '‘Kanniisa kana barbaachan deeme miti. Kibba Teeksaasitti hojii qonnaa irrattin bobba'ee jira, kanniisas achumattiin arge. Boolla xixiqqoo kannisni man’ee isaanii keessatti ijaarratanin arge,’’ jechuun BBC'tti himte. Nyaanni bifa kubbaan qophaa’e kun laarvaan hamma ga’eessa ta’uttii fi marsaan wal-hormaataa akka itti fufu gargaara. '‘Suuraan kun ajaa’ibadha, humna guddaas qaba. Suuraa amala ilbisaa agarsiisedha,’’ jedhan murteessitoonni wal-dorgommichaa. '‘Suuricha guutuu kan godhe, waan xixiqqoo ijaan hin hubatamne qabaachuu isaati,'' jedhan. Kana qofaas osoo hin taane, suuraaleen gara birooa akkasumas damee garagaraa irratti wal-dorgomuun mo'ataniiru.


Biyya namoota saree ykn adurree qaban hidhaan adabuuf deemtu

"Ija isaa garraamummaa qabuu fi bareedaa ta'een na ilaale. Gadi baasee bakkee keessa akkan deemsisu na gaafachuu isaati, ani garuu tasa hin godhu. Ni hidhamna." Magaalaa guddittii Iraan, Teehraan keessa kan jiraattuu fi saree kan qabdu Maahsaan waa'ee hidhaa namoota saree qabatanii bakkee keessa deemanii irratti tibbana hammaatee dubbatti. Poolisiin magaalatti dhiyeenya kana saroota qabatanii parkiiwwan uummataa keessaa deemuun yakka jechuun labse. Labsichi "nageenya uummataa eeguu" sababa jedhamuun labsame. Paarlaamaan Iraan ammoo seera guutummaatti beeylada manaa qabaachuu dhorku raggaasisuuf jira.  Akka seera haaraa kanaatti namni tokko beeylada manaa akka saree, adurree, illeentii ykn qocaa qabaachuu kan danda'u koree addaa irraa hayyama yoo argate qofa. Akkasiinuu beeyladoota kana bituuf, gurguruuf, bakkaa bakkatti geejjibuuf ykn ammoo qabaachuuf kafaltiin doolaara 800 ni kafalama. "Falmiin tumaa seeraa kanaa bar-kurneewwan dura wayita gareen miseensota paarlaamaa Iraan, yaada beeyladoota hunda guuranii dawoo bineensotaatti galchuu ykn ammoo gammoojjii keessatti gatuu kaasan irraa eegala," jedhu Dr Payaam Moheebii. Pireezidantii Waldaa Wal'aansa Bineeldotaa Iraan kan tahan Dr Payaam seera amma raggaasifamuuf jedhu kana ni falmu. "Waggoota darban keessa dhimma kana yeroo hedduu jijjiiran, yeroon itti namoota beeylada manaa qaban miidhaa qaamaan adabuuf itti mari'atanillee tureera. Garuu karoorri isaanii eessayyuu hin geenye." Baadiyyaa Iraan keessatti saroota qabaachuun waan baramaa ture, booda keessa magaalaattis beeylada manaa qabaachuun mallattoo jireenya ammayyaa ta'e. Iraan bara 1948 seera nageenya bineeldotaa eegu tumuun biyyoota Jiddugaleessa Bahaa angafa keessaa tokko turte.  Mootummaan biyyattiis dhaabbata mirga bineeldotaa tiksu dhaabee ture. Maatiin moototaa biyyattiis saroota qabu turan. Haata'u malee bara 1979 Warraaqsa Islaamaa Shaah Mohaammad Reezaa Paahilaavii aangoorraa darbe booda jireenyi lammiilee Iraan hedduu fi kan saroota isaanii ni jijjiirame. Aadaa Islaamaa keessatti beeyladoonni akka saree qulqulluu miti jedhamanii yaadamu. Ija bulchiinsa amma biyyattii harkaa qabuun ammoo saroonni mallattoo "Warra Lixaati". "Poolisoonni namoota saroota qabatanii bakkee keessa hidhaa jira. Hiikaa mallattoo 'warra Lixaatiif' kennan irraa ka'uun, warra konkolaataa isaanii keessatti qabatanii deemanillee ni hidhu," jedhu hakiimni wal'aansa bineeldotaa Dr Ashkaan Shemiraanii. Beeyladoota manaa to'annoo jala oolfamaniif aanga'ooti "mana hidhaa" qopheessaniiru jedhu. Bakka sanarraa wantoota suukanneessoo hedduu dhaga'aa jirra jedhan. Sababa qoqqobbii biyyoonni Lixaa irra kaa'aniin, diinagdeen ishee kan miidhame Iraan sharafa alaa qusachuuf nyaata beeyladoota manaa gara biyyattii galchuu erga dhorkitee waggoota sadi guutee jira. Kun ammoo namootni saroota qaban nyaata dhokfamee gurguramu irratti akka hirkatan godheera. Sababa kanaan gatiin akkaan hammaate. Gosoota adurree 'Persian cats' jedhamuun beekamaniif qe'ee kan taate Iraan, gosoota adurree addunyaa irratti hedduu jaalataman kanneenillee ugguruuf jirti. Seera paarlaamaan biyyattii tumuuf jedhu keessatti naachillee maqaa dhahamee jira. Namoonni beeyladoota manaa qaban seera kanaan daran yaadda'uu isaanii dubbatu.


Sareen akkamitti michuu dhiyoo nuuf taate?

Hariiroon saree waliin qabnu waggoota dheeraa lakkoofsisera. Arkiyoolojistoonni akka himanitti, ganna 14,000 kasee namoonni sareesaanii ofiisaanii cinatti awwaalaa turan. Taatullee akkatti hariiroon saree fi dhala namaa giddutti jalqabe falmisiisadha. Ragaaleen qo’annoo garaa garaa garuu sareen bineensota keessaa jalqabarratti dhala namatti madaquu eeru. Sareen dhala namaatti Awurooppaa ykn Eeshiyaa keessatti bara 15,000-40,000 giddutti akkatti michoomte ilaalchisee yaad-rimeewwan wal dorgoman lamatu jira. Yaad-rimeen inni jalqabaa, dhalli namaa buchillaa yeeyyiiwwan bifa daammii qaban, kanneen baroota seenaan duraa keessa turan akka tasaa madaqseti jedha. Yeeyyiiwwan bifa daammii qaban kunneen hortee saroonni hundi irraa dhufaniidha jedhamee yaadama. Yaada-rimeen inni lammaffaan akka jedhuttimmoo, saroonni soorata barbaaduuf jedhanii naannoo dhalli namaa qubatee jiraatu buufatan. Namoota yaada kana dhiyeessan keessaa tokko Yuunvarsiitii Istoonii Biruuk, Niwuyorkitti argamutti qorataa Kirishina Veeramaha jedhamu. ‘’Yeeyyiin namatti madaqan suni baayyee hamoo hin turre ta’uu mala,’’ jedhu. ‘’Saroonni jalqaba namatti wayita madaqan sana dhalli namaa bu’aa homaayyuu irra hin arganne ture, adeemsa keessa dhalli namaa hariiroo  bineensota waliin jiraachuu gabbifate, sarooota amma arginutti geeddaraman,’’ jedhu. Pirofesarri Antirooppolojii seenaa hariiroo dhalli namaa binensota waliin qabaachaa ture qorata turan Paat Shiipmaan akka jedhanittimmoo, hariiroon cimaan lubbu qabeeyyii kana giddutti cimuun duratti dhimma walitti isaan fidu xiqqaa ture jedhanii kaasu. ‘’Yeeyyii ofitti madaqsuun waan salphaatti raawwatamu hin turre. Yeeyyiin hamoo qofa hin turre, leecalloo dhala namaa waliin wal saama,’’ jette Shiipmaan. Paat Shiipmaan adeemsa keessa garuu bu’aa waloosaaniirratti waltumsuutti  ce’anii jedhu. Dhala namaaf sareen waardiyyaa diina ittistu taate, adamoorrattis sareen bineensota gurduddoo duukaa bu’uun dhala namaa gargaarte. Qorannoowwan arkiyoolojii akka agarsiisanitti, sareen michuu dhala namaa taatee iddoowwan awwaalaa fi holqawwan baroota seenaan duraa keessatti kaafaman gubbatti eeramtetti. Paat Shiipmaan, kitaaba dhiyootti maxxansan keessatti sareen dhala namaatti miichoomuun Hoomoo Saappiyaansi hortee dhala namaa dhiyoo kan ta’e Niyaandertaalsi akka injifatuuf sababa akka ta’e ibsan. Yuunvarsiitii Peensilvaaniyaatti ogeessa hariiroo dhala namaa fi bineensota kan ta’an Jeemsi Seerpel, saree madaqasuun bu’aa waloo dhala namaa fi sareefillee buuse qabaachuu ibsan. Barreeffama qorannoo Ebala darbe barruu ‘Frontiers in Veterinary Science’ jedhurratti maxxasanirratti Seerpel akkatti yeeyyiin adeemsa keessa saree taate ibsanii turan. Ogeeyyiin akka himanitti, waggoota kuma kudhanitti lakkaa’aman dura qubsumni dhala namaa muraasa ture, isayyuu gurmuu murasaan adda bittimee jiraata jedhu. Jeemsi Seerpel akka himanitti horteewwan dhala namaa durii bineensonni gurguddoon foon nyaatan naannoo isaaniitti akka marmaaran hin fedhan ture jedhanii amanu. Warreen Bushmenii adamoofi firii mukaa funaanii ammayyuu Afrikaa Kibbaa keessa jiraatan leenca sodaachisuuf akka yaalan akka fakkeenyaatti eeraniiru. Taatulee Seerpel horteewwan dhala namaa durii ilmaan bineensotaa jaalatanii guddisuu hin oolle jedhu. Seerpel namni durii ilmoo yeeyyii qabee guddisuu hin hafne jedhani amanu. Saree madaqsuun waggoota dheeraa dura raawwatame. Akkataan dhalli namaa saree itti madaqse garuu ammaaf ifa miti.


Qamaleen Jappaanitti jiraattota shororkeesse qabamee ajjeefame

Qamaleen miseensa gartuu qamaleewwan hamoo Jappaan Magaalaa Yaamaaguuchii keessatti jiraattotaaf gamsiisanii ta'e tokko qabamee ajjeefame. Gartuun qamaleen kanaa yoo xiqqaate namoota 50 irraan miidhaa geessisee ture. Dursaa gartuu kanaa kan ta'eefi namoota hedduurraan miidhaa geessisuun kan shakkame qamaleen guddaan mooraa mana baruumsaa keessatti adamsitootaan qabame. Qorichaan laaffifamee erga qabamee booda namoota hedduu kan miidhe isa ta'uun erga mirkanaa'ee booda ajjeefame. Poolisoonni Jappaan haleellaa qamalee magaalaa Yaamaaguuchii keessatti hammaate to'achuuf qawwee lilmee qorichaa dhukaasutti fuula deebifatanii turan. Lilmeen qorichaa akka rasaasaatti dhuka'ee qamalee erga waraanee booda, bineeyyiin kunneen akka laafan godha. Torbaanota darban magaalaa Yaamaaguuchii keessatti daa'immanifi manguddoota dabalatee namoonni 50 ol qamaleen miidhaan irra gaheera. Erga qamaleen guddaan meetira walakkaa dheeratuufi umuriin isaa ganna afur akka ta'u tilmaamamu kun ajjeefamee boodallee, haleellaawwan biroos kan gabaafaman yoo ta'u, poolisiin miseensota garee qamaleewwan hamoo hafan adamsaa jira. Haleellaa kana gosa qamalee Eeshiyaa 'Makaakiwu' jedhamuun beekamantu raawwataa jira jedhame. Gosti qamalee kanaas guutummaa Jappaan keessatti kan baraman ta'ullee, haleellaa akka kanaa raawwachuun isaanii garuu waan haaraadha. "Haleellaa hamma kana baay'atu yeroo yartuu kana keessatti arguun waan barame miti" jedha aanga'aan magaalattii tokko. Itti dabaluunis "duraan daa'immanifi dubartoota qofa ture kan haleellaan irra gahu, manguddoonni fi dhiironni ga'eeyyiinis miidhaan irra gaheera," jedhan. Kiyyoo diriirsuun bineeyyii kana qabuuf yaaliin poolisiin erga jalqaba ji'a kanaa haleellaan jalqabaa raawwatamee booda godhaa ture hanga Qamaleen guddaan kun ajjeefamuutti hin milkoofne ture. Miidhaan namootarra gahe moccooramuu irraa hanga harka, miilaa, mormaa fi garaarra ciniinamuuti. Kanneen miidhaan irra gahe keessaa mucaan dubaraa waggaa afurii qamaleen mana jireenyaa cabsuun itti seenee moccoore tokko yoo taatu, daree barnootaa oolmaa daa'immanii seenuun kan miidhamanis jiru. Gochaa qamalee kanaan daran shororkaawuu jiraattonni Yaamaaguuchii ni himu. "Kutaa gajjallaati iyya dhagaheen yoon fiigee dhaquu, qamalee mucaakoorra dhaabbatee jirun arge," jedhan abbaan Jappaan tokko miidiyaalee biyyattiitti yoo dubbatan. Gosti qamalee 'Makaakiwu' yeroo tokko baduu gahee ture, erga yeroo dhiyoo as lakkoofsi isaanii dabalaa jira. Gamtaan Eegumsa Uumamaa Idil-addunyaa akka jedhutti gosoota bineeyyii baduun isaanii isa yaachisu keessaa qamaleen 'Makaakiwu' tarree dhumaarra jiru. Lakkoofsi isaanii dabaluun isaa walitti bu'iinsi qamalee kanneeniifi namoota jidduutti uumamu akka dabalu godheera jedha qorannoon Yuunivarsiitii Yaamagaataa. Walitti bu'iinsi kun hammachuu isaaf fageenyi bineeyyii kanneenifi namoota jidduu jiru, haalli bosonaa fi sababawwan kaan eeramaniiru.


Sareen baddee waggoota 12 turte Zooy jedhamu argame

Sareen baddee waggoota 12 turte qorannoo maayikiroochiippii ishee irra jiru irratti godhameen adda bahuun namoota ishee guddifatan waliin walargite. Taateen kun Ameerikaa kutaa Kaalifoorniyaa keessatti raawwate. Sareen Zooy jedhamtu baadiyaa keessatti konkolaataa tokko irraa gatamuun namni tokko argee poolisii waame. Sareen kun kan dulloomtee fi dhukkubsattu fakkaatti jechuun hime. Qondaalli tajaajila bineeldotaa maayikiroochiippi saree kana irratti hidhameeru gaafa qoratu erga bara 2010 achi buuteen ishee kan dhabamte tahuu bare. ''Kuni yoomiyyuu taha jedhee hin eegne, baay'ee gammadeera,'' jette namni jalqaba saree kana guddifatte Misheel. Zooy waggoota hedduuf waan baddee turteef kaampaaniin maayikiroochiippi bara 2015 keessa duuteetti jechuun maqaa ishee, waajjirri Kaawontii Yowaakiin hime. Qondaalli poolisii Bireendaan Leeviin maayikiroochiippii saree kana irratti hidhame qorachuun isuma irraa haadha qabeenya saree kanaa eenyu kan jedhu galmee guutuu argate. Waan gaariin ammoo dubartiin saree kana guddifatte lakkoofsa bilbilaa yeroo sareen kun badde qabachaa turte qabatti. ''Yeroo dhageessu hedduu naate'' jedhe. Sareen kun bakka bara 2010 baddee ture qe'ee namoota guddifatan Lafayatee irraa fageenya maayilii 60 fagaachuun argamte. Miishel '' ishee fi lakkuu ishee yeroo umuriin isaanii ji'a jaha ture arganne. Ji'oota jaha kan tahaniif nu waliin jiraachaa turte. Daqiiqaa 20 kan tahuuf gara mana kuusaa deemnee yoo deebinu ishee dhabne.'' ''Deebisee argachuukoof baay'ee gammadeera. Deebisee fidee fayyisee umurii ishee hafe nu waliin akka jiraattu abdii qaba,'' jette Miisheel.


Namtichi Ameerikaa reeffi isaa bofa 100 oliin marfamee argame

Lammiin Ameerikaa mana isaatti du’ee gosoota bofaa hamoo fi summaa'oo tahan hedduun marfamee argame. Taateen kun kan mudate Ameerikaa bulchiinsa Meerilaanditti wayita tahu, warra ollaa isaatu mana namticha du’aan isaa argame dhaqanii lafa of wallaale ciisutti argan - achiis poolisii yaaman. Poolisoonni wayita mana isaa qaqqabanitti bofoota summaa’oo nama hiddanii fi nama hin hiddine 124 mana isaatti argan. Bofoota kana keessatti gosti bofa balaafamaa ta’e kobraa, bofa hoollattaa (rattlesnake) fi jawwee fa'i keessatti argamu. Bofoota kanneen keessaa dheeraan Jawwee Barmaa kan jedhamee waamamu yoo ta’u, faana 14 dheerata. Bofti kun taankarii keessa kan jiran ta’ullee ogeessa bineensota to’achuu danda’utu bakka sanatti waamame. Namtichi du'ee argame gannisaa 49 oggaa tahu, haga ammaa maqaan isaa hin eeramne. Amma yoonaattis du’a namtichaaf ka’umsi maali kan jedhu kan hin baramne yoo tahu, poolisoonnis yakki raawwatamuu ragaan agarsiisu hin jiru jedhan. Maaltu du’a isaaf ka’umsa akka ta’e adda baasuuf qorannoon reeffaa isaa ni gaggeeffamas jedhameera. Giddugaleessi to’annoo bineensotaa Bulchiinsa Chaarlas dhiyeenyatti argamu, deeggarsa ogeeyyii Kaaba Kaaroliyanaa fi fi Vaarrjiniyaarraa argatuun reppitaayiloota kana iddoo biroo geessuuf hojii lubbuu baraarsaa qindeessa jira. Dubbi himtuun giddugaleessa kanaa BBCtti akka himanitti, ''bofoonni hundi to’annoo dhaabbilee eeyyamaafi aangoo qabaniif dabarfamaa,'' akka jiran himan. Dabaluunis, kanneen keessaa bineensonni muraasa namoota eeyyama qabaniif dabarfamuu ni danda'u jedhaniiru. Kutaa biyyaa Meerilaanditti bofa summaa’aa manaa qabaachuun seeraan ala.


Haala kana dura hinbaramneen Keeniyaatti arbi lakkuu dhalte

Paarkii biyyaaleessaa Kaaba Keenyaa keessatti haala kana dura hin baramneen arbi torban kana keessa lakkuu dhalte. Arbi kormaafi dhaltuu waliin ilmooleen reefuu dhalatan yeroo jalqabaatif kan argaman turistotaani. Kunis, dahoo Saamburuu keessattidha. Dhaabbanni biyya keessaa arba irratti hojjatuufi 'Charity Save the Elephants' jedhamu tokkos taateen kun yoo mudatu kan yeroo lammataaf jedheera. Dhaabbatichi, carraan arbi lakkuu dhaluu parsantaa tokko qofaa ta'uu eeruun, taatee akkasii kunis yeroo dhumaatif kan galmaa'e waggaa 15 dura bara 2006'tti ta'u ibseera. Hundeessaan dhaabbatichaa Dr Iyaan Daagilaas Haamiiltan madda oduu Rooyitarsiitti akka himaniitti, arbi lakkuun kana dura dhalatan lubbuun turuu hin dandeenye. Kanneen amma dhalatan kunneenis yeroo murteessaa lubbuun turuuf isaan dandeessisu irratti argamu jedhan. Yeroo baayyee haati arbaa aannan ijoollee ishee lamaan gahu hinqabaattu kan jedhan Dr Daagilaas namoonni hundinuu arbi ''lubbuun akka jiraataniif hawwaa turan'' jedhan. Arbi Afrikaa bineensota daggalaa kamuu caalaa yeroo dheeraaf ilmoo isaanii garaatti baatu. Arbi tokko baatiiwwan 22'f kan garaatti baattu yoo ta'u waggaa afur afuriitti dhalu. Sababii daldala ilkaan isaanitiifi miidhama naannootiin walqabatee arbi akka Waldaa Eegumsa Bineensota Daggalaa Addunyaa kanneen sanyiinsaanii baduuf jiru keessa akka galfaman taasifameera. Haata'u malee, faallaa kanaa Keeniyaa keessatti baay'inni arbaa dhiheenya keessa dabalaa jiraachuu gabaasni lakkoofsa bineensota daggalaa biyyattii bara darbe bahee mul'iseera.


Keeniyaatti fakkiin leencaa borsaarra jiru uummata ganda tokkoo akkaan sodaachise

Keeniyaa kaawuntii Meeruu ganda Kinyaanaa jedhamu keessa uummatni jiraatu Roobii darbe leenci daggalaa muka abaaboo jala dahatee jedhanii sodaan raafaman, fakkii ta'ee argamee nama raaje. Qotee bulaan leenca arge jedhan uummataan eeggadhaa jedhan. Aanga'oonnis eegdota bineensa bosonaa waamanii gaafatan. Booda wanni leenca daggalaatii jedhamee uummata bir'achiise fakkii leencaa boorsaa yookaan miikkaa mi'a itti baatan irratti kaafame ta'ee argame. Dubbiin kun miidiyaa hawaasaa gubbaatti qoosaa guddoo ta'e. Tajaajilli Bineensa Bosonaa Keeniyaa (KWS) ibsa gama Twiitaraan dhiyeenya baaseen, wanti jedhame waan biraa tahee argamus ''hawaassni rakkoo uumamu hambisuuf jecha dursee nuuf gabaasuu isaanitti galateeffanna,'' jedhe. Aanga'aan naannichaa Saayiras Mbijiwee BBC'tti yoo himan qonnaan bultuun haadha qe'ee leenci keessa ciisa jedhamee torban darbe leenjii magaalaa Muraangaa jedhamu kan ganda kanarraa fageenya 140km irratti argamutti kenname tokko hordoftee yoo deebitu, boorsaa kanatti biqiltuu avokaadoo qabattee deebite jedhan. Yeroo deebitus boorsaa biqiltuu kana baatu qabbana aduun hin miine jala kaahuuf jecha manaa fi abaaboo gidduu keesse. Roobii darbe namni qotisa hojjetee galu horiif marga ciree yeroo deebi'u wanti gaaddisa sana jalatti arge leenca itti fakkaatee nama kaaniinis eeggadhaa jedhe. Manni qotee bulaa kun paarkii biyyaalessaa Mount Kenya jedhamu irraa fageenya km tokko irratti argama. Jiraattotni wanni ta'e maal akka ta'e ilaaluuf garas deemuufi hedduun itti siquu sodaatanii leenca ta'uu isaa amanuu aanga'aan naannichaa ni dubbatu. ''Anis dhaqeera wanna leenca fakkaatu san argee garuu shakkeen deebi'e,'' jedhan. Booda uummatni naannoo bakka walitti qabametti haati qe'ee waamamanii waayee qabee (borsaa) biqiltuu Avokaadoo itti fidanii fi fakkii leencaa irra jiruu hubachiisanii hawaasicha boqochiisan. Tajaajilli Bineensa Bosonaa Keeniyaa (KWS) dhimmichi gabaafamuu hordofee hojjettoota isaa naannichatti bobbaasuu himee, jiraattonni Meeruu bineensota bosonaa paarkii keessan jiran daawwachuun akka bashannanan ergaa dabarse.


Bineensi Biir 'Hank the Tank' jedhamu mana cabsee nyaata hatuu bare poolisii USn barbaadamaa jira

Bineensi Biir akka malee guddichi 'Hank the Tank' jedhamuun beekamu Kaalifoorniyaa ollaa Haroo Tahoweetti manneen hedduu cabsee seenuun nyaata namaa hatuu amaleeffate poolisiin barbaadamaa jira. Biiriin guddichi kun kiiloogiraama 227 kan ulfaatu yoo ta'u ulfaatina jiddugaleessaa biiriiwwan kaanii akka malee caala. Gosti bineensota kana ganna ganna sababa nyaata gahaa hin arganneef hirribaan kan dabarsan yoo ta'u, Hank garuu sababa nyaata mana namaatii hatuu bareef gannas hin rafu. Bineensi kun manneen cabsuu fi nyaata hatuutti waan madaqeef ajjeefamuu qaba jedhu aanga'oonni. Gareeleen mirga bineensotaaf falman garuu gara daannoo bineensotaa geeffamuu qaba jedhu. Guddina qaamaa isaafi humna qabu fayyadamuun manneen namoonni keessa jiran, manneen cufaman cabsee seenuun beekama. "Guddina qaamaa isaa fi humna isaa fayyadamee akkamiin mana cabsee seenuu akka danda'u barateera" jedha dubbi himaan Muummee Qurxummii fi Bineensota Bosonaa Kaalifoorniyaa Piitar Tiiraa. "Balbala gaaraajii cabsee seena, balbala fuullee cabsee seena ykn ammoo karaa foddaas seenuu danda'a," jedha. Maqaa masoo 'King Henry' jedhamuunis kan beekamu bineensi kun sababa guddinaa fi bifa isaatiin sirriitti adda baafamee beekama jedha poolisiin. Carraaqqiin amma dura bineensicha osoo hin ajjeesin tooftaalee gara garaan naannoo namootni jiraatan akka jibbu gochuuf yaalame hin milkoofne. Bineensichi bineensota akka isaa kaan caaluun qaamni isaa garmalee kan guddateef sababa nyaata namaa amaleeffateefi jedhe gareen mirga bineensotaaf falmu 'The Bear League' jedhamu. Gareen kun Haank ajjeefamuurra kiyyoon qabamee gara daannoo bineensotaa geeffamuu qaba jedhee, jiraattonnis akka of eeggannoo godhan hubachiise. "Ollaa Tahowe keessa nyaatni annisaa olaanaa qaban sirriitti argamu - haftee piizaa, aayiskireemii ykn ammoo nyaata gatame kamuu ta'uu mala" jedha Aab Tiiraan. Akka bineensota kaanii biyyoo haadhee goondaa fi ilbiisota kaan soquu caalaa nyaata namaa akkasii barbaaduutu isaaf salphata jedhe. Qondaalonni poolisii namoota Hank mana isaanii cabserraa bilbilawwan si'a 150 ol itti bilbilamaniiru. Baatilee jahaan darban keessa qofa manneen 40 ol cabsee kan seene yoo ta'u bakka tokko tokkotti miidhaa hamaas geessiseera. "Waggoota 40 magaala kana keessa jiraadheera, takka manakoo furtuun cufee hin beekun ture, dhiyeenya kana garuu cufuu eegaleera" jedhe jiraataan naannichaa Tiim Joonsan CBS News'tti yoo dubbatu.


Iraanitti namichi bineensa 'beer' sanyiinsaa badaa jiru ajjeesse hidhaa bu’e

Iraanitti namichi bineensa 'beer' jedhamu kan bifa booraa qabuufi sanyiinsaa badaa jiru dhahee ajjeese to’annoo jala oole. Dilbata darbe Kaaba-Lixa Iraan otoo bineensichi mandara keessa asiifi achi jedhuuti kan nama kanaan ajjeefame. Jiraattonni bulchiinsa Ardaabii, naannoo Kennaazaaq , konkolaataa tiraaktaraan isa danqanii dhaabuun dura arii’aa, haleelaa turani jedhe tajaajilli oduu Iraan Suuraan iddichatti kaafame akka agarsiisutti, bineensi kuni gommaa tiraaktaraan gadi gombifamee, mormisaa qaama konkolaatichaa biyyoo hammaaruun qabamee ture. Akka tajaajilli oduu kuni jedhutti bineensi kuni miilaafi dugugguruunsaa miidhameera. Qondaalli eegumsa naannoo gara kiliinika bineensotaatti isa dhaqatus miidhaa irra gaherraa hafuu hin dandeenye. Abbaan alangee naannicha gocha ‘suukaneessaa’ jechuun kan balaalleefatan yoo tahu, uummatas mufachiiseeraa jedhan. Gaafa Wiixataa manni murtii Ardaabiil ‘’yakkamaan’’ kuni to’nnoo jala ooleera jedhe, eenyummsaa otoo adda hin baasiin. Jiraattonni naannoo maaliif bineensa kana akka haleeluu barbaadan waanti barame hin jiru. Sanyiin beerii kanaa naannoo gaarreen Zaagroos fi Alboorz jedhamutti kan argaman yoo tahu, manca’insa naannoo, lola namootaa wajjin uumamuufi adamoodhaan badaa jiru. Dhaabbata idila addunyaa Union for the Conservation of Nature (IUCN), kan sanyii bineensota 100,000  bada jala jiraniifi haala eegumsa isaanii to’atuun beeriin kuni warreen adda baafaman keessa jira. Dilbatuma darbe kaaba Teeraanitti,  sanyiin qeerransaa Peershiyaa, poolisii erga miidheen booda qawweedhaan ajjeefameera. Viidiyoon miidiyaa hawaasaa irratti gadhiifame akka agarsiisutti bineensi kuni fuuldura gamoo dhaabachaa ture lafatti utaale jennaan namni fiiguu jalqabe. Qeerransi kuni boodarra qabamee gara dahoo bineensotaa geeffamus, gatii itti dhukaafameef lubbuun hafuu hin dandeeye. Bineensi kuni bosona naannoo jirurraa magaala haa galuu, qe’ee namootaatti madaqfamee jiraachaa haa turuu qulqulleeffachaa jiru.


Dhimmi taphataa adurree dhiitee namoota gidduutti qoodiinsa yaadaa uume

Taphataan duraanii Cheelsii bara kana West Haam gale Kurt Zuumaan adurree mana isaa dhiituun adabbii gurguddaan irratti darbe. Kilabni isaa West Haam paawondii kuma 250 akka adabe miidiyaaleen gabaasaniiru. Garuu haallitti taphataan kun qeeqame yaada uummata adunyaa bakka lamatti hireera. Kaan 'jibba sanyummaatu'' hanga kana akka qeeqamu taasise malee taphattootni yeroo dirree keessatti bifa isaaniin arrabsaman duulli akkasii hin taane jedhu. Kaan ammoo mirga bineeldotaaf jecha taphataan kun yakka hojjeteef himatamuu qaba jedhu. Poolisiin qorannoo gaggeessuun cinatti namootni 270,00 ol tahanis himanni akka irratti banamuu qabu duula gaggeessaa jiru. Kaampaanii gurguddaan akka Adidas kophee taphaaf hojjetaniifi ispoonsera gochaa turan waliigaltee isaanii adda kutan. Kana qofa osoo hin taane kaampaanotni akka Vitaaliitii West Haamiif ispoonsera turanis sababuma taphataan isaanii adurree dhiiteef waliigaltee isaanii adda kutuu himan. Garuu uummatni adunyaa gochaa taphataa kanaa sirrii akka hin taane himanii gariin ammoo haalatti taphataan kun qeeqame mormaa jiru. Taphataan sarara duraa West Haam Mikaayil Antooniyoon waanti Zuumaan adurree isaa irratti raawwate arraba sanyummaa gaggeeffamaa jiru caalaa hamaadhamoo? jechuun gaafachuu isaa Sky News gabaaseera. Taphattootni gurraachi kileboota Awurooppaa hedduu keessa taphatan arraba sanyummaaf saaxilamaa turan. Maarkes Raashfoordi, Jadon Saanchoo, Bukaayoo Saakaa fi torban darbe taphataa ol adeemaa Maanchisyer Yuunaayitid rukuttaa peenaalitii dhabe Antoonii Eelaangaa irratti raawwate kan dhiyeenya yaadatamaniidha. Qeeqi gama tokkoon dhagahamu gaafa taphataan gurraachi tokko bifa isaan arrabsamu akka dhaabbatuuf duulli hamma kanaa gaggeefamee hin beeku kan jedhu yoo tahu, kaan ammoo bineelda dandeessee of irraa dhorkuu hin dandeenye irratti gochaa akkasii raawwachuun sirrii miti jedhan. Namni biraa Tiwiitera irratti barreesse tokko akkas jedhe. ''Ani nama kubba miilaa dinqiisifatu miti. Garuu akkan dhagahetti taphataan gurraachi Kort Zuumaa jedhamu tokko adurree dhiituun akka malee adabame. Eeyyee adurree dhiituuni. Garuu waan kanaa gaditti argitan hiriyootni keenya hojjetan ammoo waan sirriidha jechuudhaa? jechuun qeeqe.'' Suuraan fayyadame kun kan yoomii fi eessatti akka tahe garuu hin beekamne. Obboleessi Zuumaa kilaba Dagenham & Redbridge FC jedhamuuf ittisa irra taphatu Yoan Zuumaa jedhamu tapha irartti akka hin hirmaanneef adabamuu The Sun gabaaseera. Yeroo Zuumaan adurritti dhiite kan viidiyoo waraabe obboleessa isaa kana tahuus eera gabaasichi. Qeeqni bal'inaan ka'aa jiru garuu taphataan duraanii Baarseloonaa Luwis Suwaarez nama ciniinuu fi sanyummaan Paatirsi Evraa arrabsuun adabbii taphaa fi paawondii 40 qofatu irratti darbe. Dursaan taphattootaa Maan Yuunaayitid Haarii Maguwer Giriikitti matta'aa kennuu fi haleellaa saalaan himatamee ture. Ammayyuu dursaa taphattootaa tahuun itti fufe. Kaampaanotni akka Adidas ispoonsera isaanii adda hin kutne. Homaa adabbiin hin darbine. Kan Zuumaa adda tahee kan ilaalameef ''jibba sanyummaati'' jedhan kaan ammoo. Dhiyeenya kanas Masoon Giriinwuud, taphataan Maanchister Yunaayitid haleellaa saalaan himatame. Garuu adabbiin akka Zuumaa irratti darbe takkaa irratti hin darbine jechuun Adidas ''Racist'' jechuun namoota hedduun miidyaa hawwaasaa irratti barreessan. Zuumaan hamma adurreellee kabaja hin arganne jedhanii kan barreessanis ni jiru. Qorannoon taphataa kana irratti gaggeeffamaa jiru itti fufeera. Kilabni isaa West Haamis kaampaanota waliin hojjetu gurguddaa dhabe. Adurreen Zuumaa lameen dhaabbata mirga bineensotaaf falmu harkatti kunuunfamaa jiru.


Taphataan kubbaa miillaa nama saree isaa bade argateef paawondii kuma 22 akka kaffalu ajajame

Taphataan sarara duraa duraanii Liivarpuul  Daani’eel Istaariij, namicha saree isaa bade argateef paawondii kuma 22,400 (doolara 30,000) akka kaffaluuf ajajame. Taphataan kubbaa miilaa, kan amma Awustiraaliyaa keessatti taphatu, sareen isaa Luchi jedhamu bara 2019’tti mana isaa Los Anjelis jiru keessaa hatame jechuun, nama argateef badhaasa kennuuf waadaa seenee ture. Fostar Waashingitan, raapparii maqaa masoo Killa Fame jedhuun beekamu, saree Daani’eel Istaariij argatee kennus badhaasi waadaa seename ture hin kaffalamneefi. Manni murtii Loos Anjeelis maallaqichi akka Obbo Waashingitaaniif akka kaffalamuuf murteesse. Ragaan mana murtii, miidiyaa PA News’n gabaasame akka mul’isutti, Istaariij komii dhiyaateef deebii dhiyaateef deebii hin kennine ture. Abbaan murtiii Kurtis Kiin, taphaataan kubbaa miilaa kun Obbo Waashigtaniif adabbiin doolara kuma 30 akka kaffaluufi baasiif doolara 85 akka kaffaluuf murteesseera. Raapperiin kun akka PA’tti himetti, Istaariij akka “isa gaddisiiseetti” akka itti dhagaa’ame dubbateera. “Baayyeen gammade, dhimma kana irratti wagga tokko oliif falmaa tureera. Dhumuu isaa hin ammanne. Yeroon sareecha argadhe jireenyikoo ni foyya’a jedheen yaadee ture.” Daani’eel Istaarij, ganna 32, kan gartuu liigii Awustiraaliyaa, Peerzi Giloorii jedhamuuf taphatu, bara 2019’tti yeroo sareen isaa Luchii bade viidiyoo namootni sadii yeroo mana isaa West Hooliwood keessa ture seenan agarsiisu miidiyaa hawaassummaa irratti maxxansee ture. “Saree kanaaf hanga barbaachise ni kaffala. Nama sareekoo na arge kamiifuu doolara kuma 20, kuma 30 nana kaffala jedha.” Erga Obbo Waashingita fuula Tiwiitaraa isaa irratti “kun Luchiidhaa?” jechuun suuraa maxxansee booda, taphataan kubbaa miilllaa kun guyyaa lama booda saree isaa argate. Erga sareen isaa deebifamee booda, Istaarij namoota “akka sareen isaa argamuuf gargaarsan” galateeffachun dubbarus garuu maallaqa badhaasaa waadaa seenee ture kaffaluu isaa irratti homaa hin jenne. Bakka buutoonni taphaataa kanaa erga murteen kun kenname booda yaada akka kennaniif gaafatamanis deebii kennuuf ammatti hin argamne.


Bineensa Bosonaa: Adala daggalaa Itoophiyaa keessaa ukkaamfamanii biyyoota Arabaatti gurguraman

Argamni isaanii Itoophiyaa, Somaaliilaand fi biyyoota Baaha Afrikaa biroo kan ta'an adalli daggalaa ukkaamfamanii qabamanii biyyoota Arabaa keessatti akka bineensota manaatti gurguramaa jiru. Keessaayyuu gosti adalaa akka Hamaaqexaa ykn 'Abboo Shammaanee' jedhaman Itoophiyaa keessatti qabamanii kara Somaaliilaand baafamanii, Yaman qaxxaamuruun biyyoota Arabaa keessatti doolaara kumaatamaan abbootii qabeenyaatti gurguramaa jiru jedhu ogeeyyiin dhimmicha quba qaban. Toomaas Moolee waggoota afran darbaniif waa'ee bineensota Baaha Afrikaa keessaa seeraan ala gara biyyoota galoo galaanaa geeffamanii gurguramanii hordofaa ture. "Hamaaqexni adala daggalaa Afrikaa keessa jiran keessaa kan gosti isaa badaa jiru keessaa tokko ta'us, Gaanfa Afrikaatti hubannoon waa'ee kanaa jiru xiqqaadha" jechuun BBC'tti himan. Gosti adalaa kun heddumminaan Itoophiyaa keessaa ukkaamfamuun fuudhamanii biyyoota Arabaa keessatti gurguramaa jiru jedhu ogeessi kun. Toomaas dhaabbata Tooriid Anaalitiiks jedhamuuf kan hojjetu yoo ta'u, dhaabbatni kun chaanaalii National Geographic waliin ta'uun waa'ee bineensota Hamaaqexaa balaaf saaxilamanii odeeffannoo kenna. Dhaabbileen kunneen bara darbe Somaalilaand keessatti nama karaa seeraan alaa bineensota bosonaa daldalu to'annoo jala akka ooluu fi akka adabamu taasisaniiru. Ji'a tokkotti yoo xiqqaate bineensonni afur karaa seeraan alaa daangaa qaxxaamursiifamuuf yoo jedhaman to'annoo jala akka oolan bara darbe Abbaan Taayita Eegumsa Bineensotaa Itoophiyaa beeksisee ture. Ammaan tana addunyaarratti Hamaaqexaa kuma 7 ta'an bosona keessa akka jiran tilmaamama. Ta'us lakkoofsichi guyya guyyaan gadi bu'aa jira. Bineensonni kun yeroo mara qilleensa gogaa fi naannoo jijjiirama qilleensan miidhamee keessa jiraachuu waan filataniif akka rakkatan himu ogeessi kun. Fakkeenyaaf jedha Aab Toomaas, "paarkiiwwan Baha Afrikaa akka Serengeetii fi Masaay Maaraa keessa leenconni kuma 3 ol yoo jiraatan, lafa bal'aa hagana gahurra Hamaaqexi jiru 300 hin caalu." Hamaaqexaa daggala jiran kuma 7 keessaa irra hedduun Bahaa fi Kibba Afriikaa keessa akka jiran ragaaleen ni agarsiisu. Ta'us garuu daldala seeraan alaa bineensota kanaatiin kan miidhamaa jiran garuu Itoophiyaa fi Somaalilaand ta'uu hima Toomaas. Akka inni jedhutti namootni bineensota kana daddabarsan qonnaan bultoota naannoo waliin ta'uun bineeyyii kana qabu. "Qonnaan bultootaan adala daggalaa yoo agartan isinirraa binna qabaa jedhuun. Ilmoolee adala daggalaa qonnaan bultoota irraa fuudhanii gurguru." Ilmooleen Hamaaqexaa saaphanaan ykn ammoo pilaastikii uraa qabuun salphaatti bakka bakkatti geejjibsiisuun ni danda'ama jedha. Ilmoolee yoo xiqqaate 10 erga walitti qabaniin booda hedduumminaan gara gabaa biyyoota akka Sa'uudii Arabiyaa, UAE, Baahireen fi Omaan geessuun akka gatii guddaan gurguraman hima.Kanneen bineensota kana gara dabarsan doolaara kaasuun ykn ammoo meeshaa waraanaa akka argatan barruun National Geographic maxxansiise tokko ni agarsiisa. Aab Toomaas Mooleenis kanuma BBC'f mirkaneesse. "Yeroo baay'ee adalawwan daggalaa kana qarshiitti gurguratu. Haata'u malee Yaman fi Gaanfa Afrikaa jidduu daddabrsi namootaa fi meeshaa waraanaa seeraan alaa jira. Kanaaf yeroo tokko tokko meeshaan waraanaanis ni jijjiiru." Itoophiyaa fi Somaalilaand keessatti ilmoon Hamaaqexi tokko doolaara 250 hanga doolaara 500 baasuu dandeessi. Sharafa amma jiruun kana jechuun gara birrii kuma 23 gaha jechuudha. Haata'u malee ilmoon Hamaaqexaa tokko biyyoota Arabaa yoo geessu, yuuroo kuma 6 hanga yuuroo kuma 8 akka gurguramtu hima Toomaas. Kana jechuun birrii Itoophiyaatiin kuma 430 jechuudha. Ilmooleen Hamaaqexaa biyyoota Arabaatti gurguraman hedduun isaanii Itoophiyaa naannolee akka Oromiyaa, Affaar fi Somaali keessaa qabamu. Itoophiyaan gama IGADn daldala seeraan alaa bineensotaa kana dhaabsisuuf yaalaa jiraattus, raawwii irratti rakkootu jira jedha ogeessi kun. Itoophiyaan gama daldala bineensotaa seeraan alaa ittisuutiin Baaha Afrikaa keessaa seera jabaa qabaattus seericha hojiirra gama oolchuutiin Keeniyaan wayyoo qabaachuu hima Toomaas. Dhaabbati Toomaas hojjetuuf gara fuuladuraatti dhimma kanarratti mootummaa Itoophiyaa waliin ta'uun hojjechuuf yaada qaba. Ilmooleen adala daggalaa biyyoota Arabaatti gurguraman kunneen irra jireessa karaa miidiyaalee hawaasaa gurguramu jedhu. Kun silaa kaneen gurguran hordofanii to'achuuf mijataa ta'us xiyyeeffanaan itti hin kennamne jedhu. Hamaaqexa qofa osoo hin taane, gosootni qeerransaa biroo fi leencis Itoophiyaa fi Somaalilaand keessaa qabamanii doolaara hedduun akka gurguraman himu. Dhiyoo kana Keeniyaa fi Somaalilaand namoota daldala seeraan alaa kana hojjetan qabanii seeratti dhiyeessuun abdii kan namatti horudha jedha Toomaas.


Gosti bineensota 23 addunyaa irrraa baduu isaanii US beeksiste

Gosa simbira tumaaddisaa ivory-billed jedhamu dabalatee gosti bineensota 23 addunyaa irraa baduu isaanii Tajaajilli bineensotaa fi qurxummii US (FWS) himeera. Galmee Bineensota baduuf adeemanii, (ESA), kan bineensota rakkoo keessa jiran kunuunsu, irratti galma’anii kan turan bineensonni kun akka haqamaniif tajaajilli kun gaafateera. Walumaagalatti, gosti simbirroo 11, simbira halkanii tokko, qurxummii lama, biqiltuu tokko fi gosti bineensa masil jedhamani saddeet addunyaa irraa baduun isaa himame. “Gosa bineensota kana hunda irratti qorannoon saayinsi argamu hundi gadi fageenyaan gaggeefamuu” isaa irratti hundaa’uun bineensotni kun baduun isaani akka adda baafame FWS ni hima. “Gosti bineensota 23 tokko tokkoon isaani, hambaa biyya keenyaa fi jireenya uumamaa addunyaadhaaf miidhaa kan uumedha,” jechuun FWS irra hojii bineensota adda baasuu kan hoggantu Biriijet Faahee dubbachuu New York Times gabaaseera. “Akkasumas bineensoti baduu isaaniif sababa kan ta’u jijjiirama uumama dhala namaan uumame akka ta’e kan nu yaadachiisudha.” Gosa simbira tumaaddisaa ivory-billed jedhamu yeroo tokkotti US keessatti gosa tumaaddisaa baayyee turan ta’us, kan yeroo dhumaa namaan argamaniiru jedhamu garuu bara 1944tti Luwiisiyaana keessattidha. Goti simbirroo kun binoostota baduuf adeeman jedhamuun kan galmaa’an  bara 1967tti ture. Hawaayii irraa gosti simbiraa saddeet fi oddola Paasifikii Guwaam irra ammoo simbirri halkanii Little Mariana fruit bat jedhaman kanneen badan keessa jiru. FW ibsa baaseen, kunuunsi bineensota ESA’n geggeeffamu, kan bara 1973 eegale, bineensota kana oolchuf barfateera jedha. Ta’us garuu hojii ESA’n bineensota baduuf adeemu jedhamuun galmaa’an keessaa %99 ol olchuu akka danda’ame ibsaniiru, kunuunsi kun ammo yeroo kaan caalaa amma barbaachisaadhas jedhameera. “Tajaajilli kun biyyatti guututti dhaabbilee adda addaa waliin ta’uun bineensotni biro akka hin baadneef hojjata, kanneen baduuf deeman kunuunsee hambisa, akkasumas sadarkaa eegumsi isaan barbaachisu irra akka hin geenyefiyyu hojii jiru hojjata,” jedhu Itti aanaan Hogganaa FWS, Maartaa Wiiliyaams.


Mozaambikitti adamoon arbi uumamaan kumbii kan hin qabne akka ta'an godhaa jiraa?

Arboota kumbii isaaniif adamsanii ajjeesuun Moozaambiik keessatti baay'inaan raawwatame arbootni kumbii malee akka dhalatan gochuu qorannoon haarofti akeeke. Qorannoon barruu Saayinsii irratti maxxanfame kun akka jedhutti, paarkii biyyaalessaa Gorongosaa keessatti wanti duraan baay'ee baratamaa hin turre amma hedduummachaa jira. Kunis arboonni kumbii malee dhalatan hedduummachuu isaaniiti. Kanaaf ammoo sababni waraana waliinii Moozaambiik keessatti meeshaa waraanaa bituuf jecha, arba ajjeesanii kumbii gurguruun akka malee heddummachuu isaati. Waraana waliinii kana dura arbootni dhaltuu kumbii hin qabne dhibbeentaa 18.5 qofa turan. Lakkoofsi arboota baroota 1990 jalqabarra kumbii malee dhalatanii gara dhibbeentaa 33tti ol guddate. Waraana waliinii bara 1977 hanga 1992 ture jidduutti lakkoofsa arbootaa biyyattiin qabdu keessaa dhibbeentaa 90 kan ta'an kumbii isaanii jecha loltoota gama lamaniinu ajjeefamaniiru. Maallqani gurgurtaa kumbii arbaa kanarraa argamu waraana mootummaa fi finciltoota farra komunistii jidduutti adeemaa tureef bittaa meeshaa waraanaaf oolaa ture. Akka dhalli namaa halluu ijaa fi gosa dhiigaa warra isaarraa dhaalu, arbis kumbii qabaachuu fi dhiisuu warra irraa dhaala. Arbootni kumbii qaban hedduun adamsitootaan ajjeefamanii, kanneen kumbii hin qabne heddumminaan waan hafaniif, ilmooleen arbaa warra kanarraa dhalatanis kumbii malee dhalachaa jiru jedha qorannoon kun. Kunis lakkoofsi arbaa kumbii malee dhalatanii heddummachaa akka deemu sababa ta'eera jedhu. Amma dura saayintiistonni kumbii malee dhalachuun arbaa koornayaa waliin wal qabata jedhanii yaadu turan. Yeroo hedduu kumbii malee kan dhalatan arboota dhaltuu turan. Qacceen sanyii arboota kumbii qabanii f ikan hin qabne yoo qoratamu, jijjiirama kiroomoosomii arbootni kumbii qaban akka hin dhalanne godhu uumamuun bira gahameera. Barreessaa qorannoo kanaa keessaa tokko kan ta'e pirofeesar Roobart Piriingil, yuunivarsitii Prinsitan irraa, argannoon kun gosa arbaa kumbii qabanii irratti dhiibbaa yeroo dhiiraa uuma jedhan. Sababa jijjiirama kanaan lakkoofsi arboota dhalatanii walumaagalatti xiqqaachuu akka danda'u himan. Kunimmoo lakkoofsi arboota sababa waraanaatiin ajjeefamanii akka dafee hin bayyananne godha. Wayita ammaa parkii Gorongosaa keessa gosti arba kanaa 700 qofatu jira. "Kumbii-maleeyyii ta'uun wayita waraanaa sana fayida qabaachuu mala, garuu gatii baasisu qaba" jedhan. Sababni biraan arboonni kumbi-maleeyyii heddummachaa jiraniif ammoo jijjiirama haala teessuma lafaa akka ta'e qorannichi ni mul'isa. Kunis sababa arboonni kumbii qabanii fi hin qabne wanti isaan nyaatan gara gara ta'eefi. Haata'u malee adaduma lakkoofsi arboota heddummachaa adeemeen jijjiiramni kiroomoosoomii ammaa kun duubatti deebi'uu danda'a jedhu pirofeesar Piriingil.


Micireen sanyii daayinoosarii waggaa miiliyoona 66 dura ture Chaayinaatti argame

Saayintistoonni micireen bineensa daayinoosar, osoo killee keessaa akka wucii lukkuutti dhoofachuuf jedhuu olkaa'amee hanga yoonaa turuu ibsan. Micireen daayinoosar kun Kibba Chaayinaa bulchiinsa Ganzhou keessati kan argame yoo ta'u qorattoonni umriin miciree kanaa waggaa miiliyoona 66 akka ta'u tilmaaman. Micireen kun kan gosa daayinoosar kanneen ilkaan hin qabnee fi gariin rifeensa koochoo ykn gofla fakkaatu qaban theropod dinosaur ykn oviraptorosaur, jedhaman jalatti ramadama. Saayintistoonni miciree daayinoosar kanaaf maqaa Yingliang jedhu moggaasan. Namni qorannoo kana gaggeessuu keessaa qooda qabu Dr Fion Waisum Ma  "micireen kun qaccee daayinoosar yeroo jalqabaaf biyya lafaarratti ijaan arginedha,'' jedhe. Argannoon kun qorattoonni hariiroo gosoota daayinaasar fi simbirroota gidduu jiru akka hubataniif gargaareera. Lafeen sanyii daayinoosar waggoota hedduuf olkaa'amee ture kun micireen kun akka wucii lukkuutti killee keessatti walitti dacha'ee wayita taa'u agarsiisa, kunimmoo amala simbirrootaati. "Kun kan agarsiisu amalli amma simbirroonni agarsiisan gosoota daayinoosar biratti mul'achaa akka turedha. Sanyii tokko ta'uusaaniis mul'isa,'' jechuun AFP'tti hime Dr Ma. Akaakuun daayinoosar Oviraptorosaurs, yookiin ammoo "egg thief lizards," jedhamuun beekaman kan goflaa baasanii fi bakka amma Eeshiyaa jedhamuu fi Kaaba Ameerikaa jiraachaa turanidha. Barri isaan jiraachaa turan sun bara uumama duraa -Late Cretaceous period - waggaa miiliyoona 100 hanga miiliyoona 66 dura jechuudha. Garee qorattoota qaccee sanyii daayinoosar kanaa keessaa kan ta'e qorataan saayinsii bineensota durii Pirofeesar Steve Brusatte ''gonkumaa lafee daayinoosar haala kanaan qixaayee olkaa'ame akkanaa argee hin beeku, micireen dho'ee bahuuf jedhu haala kanaan mul'atee hin beeku,'' jechuun tiwiitarii isaarratti barreesse. Baby Yingliang(maqaa miciree daayinoosarii kanaati) eegeerraa hanga mataatti seentimeetira 27 dheeratti, lafee bifa killee qabu kan seentimeetira 6.7 dheeratu keessatti, godambaa Yingliang uumama dhagaa qabu keessatti olkaa'amee jira. Killeen kun bara 2000 abuurame, garuu waggoota 10'f mankuusaa keessaa hin baane. Wayita godambaa sana haaressuuf hojiin ijaarsaa jalqabamu lafeewwan turan waan adda bafamaa turaniif qorattoonni wayita kana xiyyeeffannaasaanii miciree daayinoosar kanarra godhatan. Lafeen kun of keessatti miciree qabaachuu hin hafe shakkii jedhuun qorannoo eegalan. Ammallee qaamni daayinoosar kun irri caalaan dhagaadhaan haguugamee jira. Qorattoonni meeshaa teeknooloojii qaama dhagaa keessaan mul'isutti fayyadamuun guutuu qaama daayinoosar kanaa ibsuuf jiru.


Hawaasa Gaanaa foon saree fi adurree soorachuun beekaman

Addunyaarratti qe'een sagalee adurree fi saree keessaa hin dhagahamne muraasa, hawaasa Gaanaa bulchiinsa Voltaaf ammoo kun gammachuu gammachuu caalu. Namoonni hedduun beelladoota kunneen mana eegsifachuufi waliin bashannanuuf itti fayyadamu, hawaasa Gaanaa kunneeniif garuu dhangaa addaati. Hawaasi Gaanaa bulchiinsa Voltaa keessa jiraatan foon adurree akka dhangaa dhandhama addaatti ilaalu, kanarraa ka'uun maqaa ''Yooseef'' jedhu moggaasaniif, namni hunduu maqaa kanaan beeka. Maqaan kun maaliif akka kennameef ifatti beekamuu baatus, jaal'attoonni foon adurree garuu dhandhama ajaayibaa foon kun qabuuf maqichi moggaafameef yaada jedhu qabu. Hawaasi Gaanaa adda baafamuun foon adurree soorachuun isaanii lammiilee Gaanaa kaan hunda biratti beekamaadha. Kanaaf adurreen ollaa hawaasa Voltaa seenuu ni sodaatti jedhanii itti qoosu. Hawaasi kun akkuma horsiisa beelladoota nyaataaf oolan biroo kanneen akka re'ee, lukkuu, hoolaa yookiin looniitti adurrees qalmaaf horsiisu. Foon adurree barbareen itti dabalamuun mi'eessituu kaan waliin erga hojjetamee booda, nyaata hawaasa kana biratti beekamu gari ykn eba waliin nyaatama. Foon adurree haala kanaan qopheessanii gurguruun harmooti daandiirratti daldalan irraa kan eegaleedha. Gosoonni kaaba Gaanaa keessatti beekaman lameen Frafra fi Dagaaba jedhaman foon saree soorachuun beekamu. Gosoonni kunneen tapha aadaa, kan namni mo'ate akka waancaatti mataa saree badhaafamu, taphachuun beekamu. Foon saree gabaa soorata gurguramanii keessa jiraachuun dhandhama dhangaa dabala jedhanii amanu. Namoonni foon saree sooratan kunneen gabaa foon saree guddicha Boga Dog Meat jedhamutti walga'u. Gabaa kanatti foon qofa osoo hin taane, sareen lubbuun jirtus ni gurguramti, erga bitatanii booda achumatti qalatu. Saree fayyaa tokko giddugaleessaan maallaqa Gaanaa Ghc150 ykn Birrii Itoophiyaa 1,200n bitu. Waa'ee foon saree soorachuu ilaalchisee yaada mormii namootarraa dhaga'aniif namoonni kunneen wayita deebii kennan, ''akkuma namoonni kaan waan fedhan soorachuuf mirga qaban nutis akkasuma,'' jedhu. Inumaa foon saree dhangaa kabajaa sirnoota adda addaa kanneen akka cidhaa irratti kan dhiyaatudha. Rogeeyyiin dhimma fayyaarratti hojjetan, namoonni sababa foon saree soorataniif dhibeen 'rabies' ykn dhukkuba saree maraattee jedhamu, saree dhibaman irraa namatti darbuu danda'a yaaddoo jedhu ibsaa jiru. Doktaroonni biyyattiis foon adurree soorachuun dhibee daranyoo sombaaf nama saaxila jechuun akeekkachiisaa jiru. Yaaddoon ogeeyyiin fayyaa dhiyeessan kun garuu namoota kunneen foon saree fi adurree nyaachuurraa duubatti hin deebisne. Rogeettii mirga bineensotaa idil-addunyaa kan taate Natasha Choolun, mootummaan Gaanaa foon saree fi adurree soorachuu irratti akka dhorkaa kaa'u xalayaadhaan gaafachuu himte. ''Saree fi adurreen nyaataaf miti kan oolan. Isaan michuu dhala namaati, kanaafuu kabajaan kunuunsuu qabna. Haala suukanneessaan qalanii nyaachuun hafuu qaba,'' jette. Biyyoonni Afrikaa hedduun foon saree fi adurree soorachuu akka waan badaa hamaatti kan ilaalan yoo ta'u, biyyoota akka Yugaandaa keessatti saree qalanii soorataaf oolchuun ni adabsiisa. Gaanaa fi biyyoota kaan keessatti ammoo saree qalanii soorachuun waan baratame. Naayijeeriyaa keessatti hawaasi Kalabar kanneen daangaa bulchiinsa River State fi Ondo foon saree sooratu. Biyyoota lixa Afrikaa keessaa Laayibeeriyaa keessattis foon adurree fi saree ni nyaatama, namoonni manatti qalu osoo hin taane gabaadhaa bitachuun sooratu. Rogeeyyiin fayyaa hedduun Laayibeeriyaa keessatti Iboolaan babal'achuuf sababi guddaan foon saree soorachuudha jedhu. Rippaablika Dimokiraatawaa Koongoo keessattis foon saree fi adurree sooratamuun Iboolaa hammeesseera jedhu.


Harreen dhalataan "naafa" ture luka nam-tolche argatee sirriitti deemuu danda'e

Harreen lukni isaa tokkoo dhalatumaan naafa waan tureef sirriitti deemuu hin dandeenye lukni nam-tolchee tolchameefiif amma sirritti deemuu danda’u isaa dhabbati tokko hime. Harreen Toomii jedhamu kun yeroo hunda adeemsa isaa rakkoo qaba ture, sababa kanaanis dugdiifi gatiittiin isaa miidhameera. Dhaabbati qaama nam-tolchee omidhu fi Ringiwuud, UKtti argamu, Dorset Orthopaedic jedhamu luki nam-tolchee harree kanaaf guyyaa hunda ganama kan luka isaa dadhabaa ta’etti hidhamu uumeera. Ogeessi fayyaa addaa sochii maashaafi lafee irratti xiyyeeffatu (osteopath) kan Toomii irratti hojjeechaa ture, foyyee harrichi agarsiisee “ajaa’ibsiifachuu” isaa himeera. Daarektarri hoggansaa Dorset Orthopaedic, Maat Hiwuus, akka jedhutti Toomiin luka nam-tolchee kana torban tokko dura argachuu isaa dorsee “okkolaa adeema ture.” “Adeemsa isaa kan isa dadhabsu fakkaata ture, sababni isaas luki isaa jiraatus, bakka sirriirra hin turre,” jedha. “Yeroo dhabbattuufi adeemu, gara mirgaa isaatti jigee lafeen dugdaa isaa jallachaa ture.” Amma “hanga danda’amu maddaallii akka qabaatuf,”oggeessaa fayyaafi oggeessa fayyaa faana beeyladootaa irraa argachaa jira. Ogeessii fayyaa maashaa fi lafee Toonii Neevin, “harrootni fayyaan ulfaatina qaama isaanii %60 ta’u luka isaanii lamaan fulduraa irratti gatu.” “Toomiin garuu %60 kana luka isaa fulduraa bitaa (isa fayyaa) irratti kaa’ee waan tureef, lukti kun dadhabaa dhufee ture,” jedha. Toomiin ulfaatina isaa madalliiin akka lukasaarra kaa’uu gochuun “barbaachisaa” ture. “Furmaati ture kana gochuu ykn ammo hanga inni guutummaatti socho’uu dadhabutti eeguu ture.”


Sa'uudii Arabiyaatti gaalawwan kosmotiksii dibatan dorgommii bareedina gaalaa irraa ari’aman

Dorgommii bareedinaa gaalaa Sa'ud Arabiyaatti adeemsifamaa jiruun wal'aansa fuula bareechuu fayyaduufi kosmotiksii fayyadamuun gaalli 40 ol dorgommii keessaa ari'aman. Festivaala Gaalaa Mootii Abdullaazizin moggaafame kanaan walumaagala badhaasni dolaara miiliyoona 66 qophaa'eera. Fesivaala kanarratti dorgommii beeridina gaalotaa taasifamuun, ulaagaaleen kan akka hidhii dheeraa qabaachuu, kan gadi rarra'e qabaachuu, akkasumas funyaan guddaa qabachuun gaalota badhaasaaf  dorgomaniif murteessoodha. Miidiyaan Mootummaa Eejansii Pireesii Sa'udii (SPA) jedhamu akka gabaasetti, abbootiin seeraa haala kana dura hin baramneen tekinolojii ''ammayyaawaa'' dhimma bahuun qorannoo taasisu. Jalqabuma gaalonni kunneen galma guddaatti oofamuun qaamni isaaniifi sochiin isaanii ispeeshaalistotaan qoratama. Mataan isaanii, akkasumas mormi isaanii raajii (X-ray) akkasumas altiraasawundii ni kaafama. Saamudi fudhatamee qorannoon qaccee sanyii dabalataa ni taasifama. Hanga ammaa gama dorgommii waancaa Majahemiin gaalonni 27 qaama diriire waan qabaniif dorgommiirraa haqamaniiru. Kudha jaha kan ta'an ammoo wal'aansa fuula bareechu fudhachuu isaaniin ari'amuu SPA'n gabaaseera. Dhaabbanni dorgommii kana qopheessu, Camel Club, jedhamu gaala bareechuuf wantoota taasifaman dhaabsisuuf akka dalagan kanneen raawwataniis cimsanii adabuuf yaada akka qaban ibsuun isaanii gabaafameera. Waan irra gahanis yoo himan, wal'aansi gogaa dadacha'e sirreessu (Botox) hidhii gaalaa, funyaan, mangaagaafi mataa isaanii irratti waraanuun maashaa isaanii diriirsuuf akka kennamef ibsaniiru. Kana malees, talaallii biraa fudhachuun hidhiifi funyaan isaanii guddaa akka fakkaatu, akkasumas maashaa guddisuuf kanneen hormonii wal'aanan akka jiran himan. Dabalataan, dhiigi qaama isaanii keesa akka hin yaane dhorkuun qaami isaani bokokee guddatanii akka mul'atan kan taasisaniin jiru jedhan. Festivaalli Gaalaa Mootii Abdullaaziz addunyaa keessaa dorgommii gaalaa isa guddichadha. Akka miidiyaan biyya keessaa gabaasetti, abbootiin qabeenyaa gaalaa 33,000 ol US, Raashiyaa, akkasumas Faransaayirraa dabalatee dhufanii irratti hirmaatu. Dorgommiin Mudde 1 irraa eegalee guyyoota 40f tura jedhameera. Turistoonni 100,000 ta'an lafa dorgommii kiiloo meetira 32 dheeraturra guyyuu as bahanii dorgommii kana daawwatu jedhamee eegama. Dorgommiin kun magaalaa guddoo Sa'udii, Riyaad, irraa gama kaaba-bahaan bakka kiiloo meetira 100 fagaattee argamutti adeemsifama.


Keenyaatti qeerransi mana namaa seenuun qabame

Keenyaatti kootamni qeerransaa tokko mana nama dhuunfaa tokko tasa erga seenee booda qabame. Qeeransi kun kibba-baha Keenyaatti osoo deemuu ture tasa mana tokko erga seeneen booda hojjetoonni kunuunsa bineensa bosonaa birmachuun kan qaban. Gareen bineensota bosonaatiif eegumsa taasisaniifi kunuunsan yeroo qeeransa kana baatanii mana namaatii baasuun konkolaataa galchan viidiyoon agarsiisu miidiyaa hawaasaarratti qoodameera. Akka viidiyoo gaazexaan Keenyaatti beekamaa Dayilii Neeshin qoodetti, hojjetoonni kunuunsa bineensa bosonaa kunneen qeeransa kana fuulatti wayyaa haguuganii yeroo isaan konkolaataa baala geeshoo tokko keessa galchan mul'ata. Miidiyaa biyya keessaa akka gabaasanitti, qeeransi kun Keenyaa, Kaawontii Taayitaa Taavetaa, magaalaa Vo'ii jedhamtu keessatti kan qabame Paarkii Biyyaalessaa Tsavaa kan hollaa magalattiittti argamu keessaa miliqee bahu hin oollee jedhamee amanama. Yeroo qeeransi kun hojjetoota kunuunsa bineensa bosonaatiin qabamutti namoonni ganaa dacha'anii daawwachaafi mobaayila isaaniitiin viidiyoollee waraabaa turan. Bineensonni bosonaa magaalaafi mandara seenanii mana namaatti cabsuun keenyaa keessatti yeroo mudatu kun isa jalqabaa miti. Tajaajilli Kunuunsa Qabeenya Bineensa Bosonaa Keenyaa yeroo darbe, ummanni bineensota bosonaa tasa qe'ee namni keessa jiraatutti seenan akkasii kana irraa dammaqee of eeggatu gaafateera. Yeroo bineensa bakka ummanni jiraatutti arganis toora lakkoofsa bilbilaa bilisaa dhimmuma kanaaf kennameen akka bilbilaniif gaafateera. Waxabajji keessa, kootaa leenca miliqee magaalaa Naayiroobii bakka uummanni jiraatu keessatti argamee  eegdota bineensota bosonaatiin qabameera.


Peeruu: Sareen guddisan erga ollaa walitti buuse booda jeedala ta’un barame

Maatiin tokko biyya Peeruutti saree jechuun kan bitanii guddisan boodarra jeedala ta'un barame. Kunis kan ta'e bineeldota ollaa jiran miidhuun isaa erga baramee boodadha. Maatiin kuni saree kana dolaara 13'n ijoollummaa isaatti suuqii xiqqoo magaalaa guddoo biyyattii Limaa argamurraa bitan. Haa ta'u malee, yeroo booda ollaan isaanii saree isaanii Raan Raan jedhamu balfuutti ka'e. Achiitii warri bineensota bosonaa qabanii hidhan. Sareen sareedha jedhanii guddisan kuni ganda keessa giinii piig, wuciifi daakiyyee ariyee ajjeesuu yookiin nyaachuu itti fufe. Kunimmoo ollaa oorisise. ''Baatii tokko dura dubartiin dhihoo kanaa dhuftee giinii piig sadii naduraa nyaate jette. ''Achiimmoo guyyoota lamammoo sadii dura akkawoon tokko dhufanii giinii piig ni ajjeesa,'' jechuun akka itti himame abbaan saree kanaa Maaribel Soteloo Rooyitarsitti dubbatan. Boodarra akka barametti taanaan garuu Raan Raan saree miti. Jeedala Andiyaan jedhamudha. Miila qaqal'oo, faachoo rifeensa baay'atu, mataa xiqqoofi gurri isaas beeksisa. Tajaajilli Bineensa Bosonaafi Bosona Biyyaalessaa Peerutti argamu akka jedhetti bineensonni bosonaa naannawa Amaazoniitii bitamanii seeraan ala Limaa keessa ni gurguramu.


Jijjiiramni qilleensaa simbirroonni 'albatross' akka walhiikan taasise jedha qorannoon

Hariiroon gaa'elaa kan addaan citu tarii jaalalli duraan ture dhabamee yookis ammoo yeroo waliif kennuu dhiisuun tahuu mala. Jijjiiramni qilleensaa diigamuu jireenyaaf sababa taha jettanii yaaddanii beektuu? Sababa tahuu mala jedha qorannoon haaraa bahe tokko - gosoonni simbiraa albatross jedhamaniifi addunyaarratti amanamummaa waliif qabaniin beekaman, walhiikuun isaanii dabaleera jedha. Qorannoon jornaalii Royal Society gubbaatti maxxanfame, lameen walhoran 15,500 Odolawwan Falkland jiran waggoota 15f qorateera. Walhiikuu simbirroota kanneenii, gara namaatti wayita fidnu - hatuu yookaan amanamuu dhabuu jechuudha. Lameen keessaa inni tokko, simbira biraa wajjiin qunnamtii raawwachuu jechuudha. Akkuma namaatti albaatiroosonni wayita guddatanitti, michuu isaaniif tahu hanga argatanitti yaalii godhu. Takka kan isaaniif tolu argannaan garuu, gara caalu jireenya isaanii guutuu wajjin dabarsu. Albaatiroosota keessa %1 qofatu erga michuu jireenyaa argatanii booda walhiika. ''Isaaniif michuu tokko qabaachuufi yeroo dheeraaf waliin jiraachuun waan haaraa miti,'' jedhu qorattoota keessaa tokko ka tahan Francesco Ventura. Garuu waggoota 15n wayita ho'inni bishaanii itti dabale qorannoon kun itti gaggeeffame keessatti, lameen albaatiroos %8 tahan walhiikaniiru. Qorannoon kun akka jedhutti ''walhiikuun dhiibbaa naannoon gahu'' balaa jijjiirama qilleensaa irra darbame tahuu mala. Albaatiroosonni kan adda bahan wayita lameen walhoruu dadhaban oggaa tahu, achiis waqtii walhoruu dhufurratti michuu biraa barbaachutti ka'u. Haatahu malee qorannoo kanaan, lameen kun otooma walhoranii addaan bahaa jiraachutu bira gahame. Akka Francesco'n jedhanitti, lakkoofsi kun dabaluuf yaadota lamatu jira - inni jalqabaa, hariiroon walirraa fagaatanii gaggeessan rakkisaa tahuudha. Ho'i bishaanii dabaluun, simbiroonni nyaata barbaachaaf lafa fagoo akka balali'an dirqamsiisa. Achiis simphirreen kun waqtii walhormaataaf deebi'uu dadhabu yoo tahe, michuun isaanii jaalallee biraa barbaachutti ka'u. Yaadni lammeessoo ammoo, wayita bishaan ho'ee haalli naannoo hammaatutti, hangi hormonii dhiphinaa albaatiroosotaa ni dabala kan jedhudha. Haalota walhormaataa hin mijanneefi bakka hanqinni nyaataa jirutti, dhiphinni inuma dabala. Kanaanis michuun tokko ''gahumsa gadaanaa'' agarsiiseef komatamuun, gara hariiroon diigamutti ceha jedhu Francesco.


Warseessi adii lafarratti hafteefi hormaataaf tajaajilaa turte soorama baate

Warseessi maqaan ishee Najin jedhamtu umuriin ishee waggaa 32 ta'e Keeniyaatti sagantaa sanyii warseessa adii addunyaarraa bade baraaruu keessatti haadha hormaataa ta'uun tajaajilaa turte soorama baate. Saayintistoonni warseessa adii sanyii kaabaa (northern white rhinos) lama kan dhumaa lafarratti hafan keessaa tokko erga sagantaa sanyii bineelda kana baduurraa baraaruuf ittiin hojjechaa turanii booda akka soorama baatu taasisaniiru. Murteen hanqaaquu Najin irraa fudhachuu dhaabuu kan taasifame "madaallii balaa safuufi naamusaa" kan umurii isheefi dhimmooa biroo ilaalcha keessa galche taasifameen boodadha. Amma Najinis ta'e intalli ishee Fatuu jedhamtu hanga guyyaa da'umsaatti jabbii warseessaa garaatti baachuu hin danda'an. Kormaan dhumaa sanyii warseessa kanaa bara 2018 du'e, garuu sanyiin kormaa isaa (sperm) isaa fudhatamee amma akka hanqaaquu dhalaatti makamee dhalee uumuuf ittiin hojjetamaa jira. Adeemsi hojii kanaa garee hakiimota beeyladaa tokko kan hirmaachise yoo ta'u, malawwan qorannoo baroota dheeraatiin argame fayyadamuun hanqaaquu warseessaa baasuun raawwatama. Isaan booda hanqaaquuwwan kunneen gara laaboraatoorii hormaataa Xaaliyaan jirutti ergama. Hanqaaquun warseessaa kun ammoo sanyii kormaa (sperm) kormaa kanaan dura warra du'an lamarraa fudhatame waliin ergama. Hanga ammaatti micireewwan 12 ta'an kan uumaman yoo ta'u, saayintistoonni gadameessa warseessa adii haadhoo sanyii gara kibbaa jiran keessa kaa'u. Gareen saayintistootaa BioRescue jedhamu sagantaa kana gaggeessu akka jedhetti, hanqaaquu Najin irraa fudhachuu dhaabuu kan murteesse balaa jiraachuu malu erga madaalee ilaalee boodadha. "Nageenya bineeldaa ilaalcha keessa galchuun tokkoo ishee sagantaa kunuunsanii tursiisuu keessaa sooramaan baasuun gaaffii yeroo dheeraaf irratti yaaduun barbaachisu miti...garuu yeroo tokkoon ishee ammaa guutummaa qabdu keessaa parsantaa 50 qabatu ta'e murtee akkasii taasisuuhaaf si'a baayyee ilaaluu qabda," jedhan dursitoonni garee ogeessota baayladaa Firaank Goriiz fi Isteefen Niguluu. Altiraasaawondiin akka agarsiisutti, umuriin ishee deemuu isaatiin xannachawwan xixiqqan baayyeen fiixee gadameessaafi gadameessasheerratti, akkasumas dhiitaan bishaan kuusan qabee hanqaaquu gama bitaasheetiin uumamuu agarsiisa. Haata'u malee, BioRescue akka jedhutti hanqaaquu isheerraa fudhachuun yaa hafuyyu malee qorannoo hundee seeliitiif saamudawwan tishuu dhisuudhaan qaama qorannichaata'uun itti fufti warseessi kun. "Beekumsa hariiraa hawaasummafi amala ishee dhaloota dhufutti dbarsuuf," ni dabarsiti jedhamee abdatama. Warseessonni aduu kaabaa sababi adamoo seeraan alaafi mancaatii bakka keessa jiraataniirraa kan ka'een sanyiin isaanii lafarraa baduuf saaxilameera. Najin tursiisa bineeldaa Cheek jedhamu keessatti dhalatte garuu waggaa kuhaniin booda gara bakka Kunuunsa Ol Pejeta Keeniyaatti argamuu geeffamte. Bakka itti geeffamte kana yeroo ammaa hidhannoon eegamaa jiraatti.


Lakkoofsi fardeen bosonaa gaara Qundhudhoo akkamiin dabale? Madda turizimii gochuuf maaltu yaadame?

Lakkoofsi fardeen bosonaa Gaara Qundhudhoo kan Godina Harargee Bahaa keessatti argaman dabaluu ibsame. Fardeen kuni jaarraa tokko ta'uf daggalatti hafanii turaniis booda kana lakkoofsi isaanii akkaan xiqqaatee ture. Itti-gaafatamtuun Abbaa Taayitaa Eegumsa Naannoo Godina Harargee Bahaa Aadde Aleeyikaa Nasraddiin BBC'tti himanitti kunuunsa taasifameefiini lakkoofsi isaanii kan dabale. ''Fardeen kun lakkoofsa sagalirraa amma gara 29 gahaniiru. Dhiira 16 dhaltuu 12/13 ta'utu babal'atanii jirani,'' jechuun BBC'tti himan. Dabalataan, gaarreen Fardeen kuni itti argaman hawwata turizimii akka ta'aniif karoorri wagga kudhanii Yunivarsitiin Haramaayaafi Inistitiyutiin Lubbuu Qabeenya Itoophiyaa irratti qooda qaban qophaa'eera. Akka qondaala kanaatti Fardeen kuni Gaara Qundhuudhoo Aanaa Gursumiifi Jaarsoo gidduu argamurra waggoota dheeraaf jiraatu. ''Yeroo dheeraaf achuma turanis kunuunsi adda addaa taasifamaafi hin turre. Sanyiin isaanii gara dhabamuutti gahee ture. Ummanni naannawa sanaa of biratti fuudhee kunuunsuu eegale,'' jedhan. Ta'us, boodarra gaaratti deebisuuf ''hojiin bal'aa'' hojjetame jedhan. Hojii kana keessa qaamoleen mootummaa dhimmichi isaan ilaallatu aanaa, godinaafi naannoo irratti hirmaataniiru. ''Gaaruma saniitti deebi'anii jiranii yeroo sana. Lakkoofsaan sagal ni ta'ani. Waan isaan barbaachisuufi gaarreen san daangessuun,'' dalagamuu dubbatan. ''Gaarichi hoggaa ol baate dhagaatu jira. Gubbaa hogaa baatummoo dirreedha. Dirree guddoodha. Achumarra dheedaa jiraatu. ''Garuu dabalataan Nyaannis bishaanis ni dhihaataaf. Kanaaf haala mijataa uumameetu jira. Kanaafi isaan  walhoranii 29 gahuu kan danda'an,'' jechuun himan. Miidiyaaleen biyya keessaa lakkoofsi fardeenii 31 gahuu gabaasuu isaanii kan gaafanne qondaalli mootummaa kuni sababa isaan adda hin baafanneen ''akka du'an'' himani. ''Dhihoo bira geenye'' jedhan. Fardeen kuni madda turiizimii osoo ta'u danda'anii kuni garuu ta'aa hin jiru. Sababoota kana gochuuf rakkoo ta'an keessaa tokko bu'uuraaleen misoomaa dhibamuudha. ''Haalli mijataa hin jiru,'' jechuun kan ibsan qondaalli dubbisne kana bu'uura godhachuun Yunivarsiitii Haramaayaaf Inistitiyutii Lubbuu Qabeeyyii Federaalaa waliin waliigalteen tolfamuu himan. Waliigalteen baatii tokko dura tolfame jedhame kuni Gaara Qundhuudhoo fardeen daggalaa irra jiran madda hawwata turizmii akka ta'uf gargaara jedhameera. ''Karoora waggoota 10 baasnee, walii mallatteessine,'' jedhan Aadde Aleeyikaan. Karoorri kuni akka ijootti  gaarichi madda turuzimiif akka ooluufi hubannoo ummataa dabaluuf kan kaayyeeffate. ''Ummata Aanaa Gursumiifi Aanaa Jaarsoo gaara kana daangessan namoota 170 ol ta'an waliin dhihoo tana marii gaggeessine. Kunuunsuufi madda turizimii gochuu akka qabnu irratti waliigalle,'' jedhan. ''Mana ni qabani. Akka keessa galanii bulaniif manni ijaarameefi jira. Bakka nyaataafi dhugaatii ni qabani,'' jechuun ibsanis tumsi hawaasaa akka barbaachisuufi kanaafis akka hojjetamaa jiru himan. Seenaa achi dhuftee fardeen kanneeniirratti ragaan barreeffamaa taa'e jiraachuu baatus, argaan dhageettii jiraattotta naannichaa seenaa fardeen kanaa ni hima. Kana dura BBC'n Itti gaafatamtuu Abbaa Taayitaa Kunuunsa Naannoofi Jijjirama Qilleensaa Godina Harargee Bahaa Aaddee Miskii Mohaammed dhimma kana gaafatee ture. Aaddee Miskii waa'een faradoo kanneenii seenaa ummata naannichaa waliin hidhata akka qabu dubbatu. Yeroosaas yeroo lola Calanqootti tahe jedhu. ''Akka manguddoo irraa dhageenyetti fardeen Gaara Qundhudhoo seenaa guddoo qabu. Abbootiin keenya yeroo lola Calanqoo fardeen kanatti fayyadaman,'' jedhaniiru. Seenaan maanguddoonni dubbatan biraa ammoo: ''Bara 1876 keessa lola Oromoota Afran Qalloofi waraana warra Masrii kan Raawuf Paashaa jidduutti yeroo lolli gaggeeffamu, loltoonii Raabaa Doorii hedduun ni wareegaman. Faradoon lolarraa hafan, kan abbaan irraa dhume gaara Qundhudhoo gubbaatti dheessan,'' kan jedhudha. Ammallee seenaan argaa dhageettii biraa waan jedhu lakkii kun waggoota dheeraan dura, yeroo waraana Libina Dingiliifi Ahimad Giraanyi jidduutti taasifamerratti mudate jedhu. ''Bara 1528- 1560tti Mootii Libina Dingiliifi Ahimad ibin Ibraahim al-Gaazi (Ahimad Giraanyi) gidduutti lola gaggeeffame irratti, Libina Dingil waraana kana olaantummaan xumure. Loltoonnii Ahimad Giraanyis hedduun isaanii dhumnaan, fardeen jaraa dheessanii Gaara Qundhudhooti ol bahan.'' Aadde Maskiin, yeroos lakkoofsi fardeen kanaa baayyee akka tureefi booda keessa ammoo waljalaan haphachaa dhufuusaanii himu. ''Fardeen kun Godina keenyaaf qabeenya guddaadha,'' jedhu. Bifa faradoo kanneen wayita himanis, akkuma fardeen kaanii bifa bareedaa qabu, halluun isaanii adii fi diimaa dha. Kotteen isaaniis duudaadha jedhu.


Paarkii biyyaalessaa Ameerikaatti shamarreen saree ishee oolchuuf ofii gubatte

Ameerikaa Paarkii Biyyaalessaa Yellowstone jedhamutti shamarreen saree ishee baraaruuf burqaa ho’ituu keessa seente miidhaan gubachuu jabaa tahe irra gahe. Shamarree kana abbaanshee bishaanicha keessaa erga ishee baaseen booda gara hospitaala naannoo jiruu geeffamteetti. Sareen dubartii ganna 20 kuni bishaan danfaa kanatti kan utaalte yoo tahu, boodarra lubbuunshee darbeera. Qondaaloti waan mudate qorachaa jiru, balaan kunis isa dhiyeenya uumamedha jedhameera. Tajaajilli Paarkii Biyyaalessaa US, dubaroon jiraattuu magaalaa Waashingtan taate konkolaataa ishee keessaa buutee sareeshee qabuuf faana bu’aa turte jedhe. Iddoo burqaa ho’ituu Maiden's Grave Spring jedhamu seenuun saree baasuuf yeroo yaaltu gateettii isheefi miilasheerra ho’a gara maleen gubatteetti jedhe. Abbaanshee erga ishee baaseen booda gara wiirtuu fayyaa bulchiinsa Idaho keessa argamutti geeffamteetti. Paarkichi, ''saree sunis duuteetti,’’ jechuun ibsa baaseen himeera. Paarkichi maqaa shamarree kanaa adda baasee himuu baatus, duulli qarshii walitti qabuu onlaayinii GoFundMe baasii wal’aansasheef tahu waliitti qabamaa jira, Laiha Slayton akka jedhamtus achumarratti eerameera. Obboleettiin ishee fuula Instaagiraamii irratti miidhaa gubachuu sadarkaa lammaffaatu irra gahe, kunis bishaan ho’u keessa sakandii saddeet waan turteefi jechuun barreessiteetti. ''Kana jechuun abbaa keenyi saffisa ajaa’ibaan keessaa ishee baase jechuu dha,’’ jettii obboleettiin Kamilla Slayton jedhamtu. ‘’Baayyee carra-qabeettiidha, abbaan lubbuushee oolche,’’ jette. Qondaalonni daawwattoonni yeroo burqituu ho’aa kana daawwatan akka of eeggataniifi bineeldota manaa fidanii dhufan akka to’atan irra deddeebiin himu. Miidhaan jabaa akkasii paarkii Yellowstone’tti yoo mudatu kuni yeroo lammataafi. Marsariitiin of eeggannoo Yellowstone miidhaa gubachuu burqaa ho’ituu kanatti mudateen namoonni 20 ol du’aniiru jedhe. Iddoowwan uumamaa daawwataman keessaa iddoowwan burqaa ho’ituu qaban namoota baayyee miidhuufi ajjeesuun beekamu.