Fayyaa walhormaataa: Itoophiyaatti maatiin kuma 68 ol dhibee maseenummaaf wallaansa argachaa jiru

Yeroo baayyee dhala dhabuun ykn maseenummaan (infertility) walqabatee gaa'ila keessatti taateewwan gaddisisaan ni dhagahamu. Oddeessa keenya har'aa kana keessattis haatii maqaanshee akka hin eeramne gaaffattee tokko attamiin daa'ima barbaachaa aarsaa olaanaa akka kanfalte seenaashee nuuf qoddee jirti. Dubbifadhaa. ''Naman waliin guddadheefi jaaladhutti cidhi erga dagafameen booda gaa'ila dhaabbadhe. Baayyees gammadoos turre. Jireenyi keenyas gaa'ila keenya ta'e. Waggoota dheeraas waliin jiraanne. Jireenyiifi jaalalli jidduu keenya tures baayyee gaarii ture. Haata'u malee, daa'ima argachu hindandeenye. Jalqabarratti naasuufi bitaan nuti galee ture. Boodara ammo wallaansa garaa garaa yaalle. Amantaa kenyaanis 'ilmoo nuuf kenne' jechuun kadhachuun gocha guyyaa guyyaa nuuf ta'e. Ta'us ilmo argachu hindandeenye.'' Nuti kan beekaa turree se'anii maatiifi namoonni naannoo kenya jiran hundi 'daa'ima godhadhaa malee' jechuu itti fufan. Nutis qaanneeffachuu eegalle. Dhiiphaan tures akka jedhamutti salphaa hin turre. Haala akkasiin waggoota muraasaaf itti fufne. Bu'aan wallaansa fayyaa rakkoon kan jiru ana bira ta'uu wayitan hubadhu ammoo caalaa akka balleensaan kan kiyya ta'eetti natti dhagahamuu eegale. Abbaan warraa kiyya garuu na jajabeessuun alatti omaa hin jedhu ture. ''Kan Waaqni jedhetu ta'a'' jedha ture. Ani agruu ''Ana jettee ilmoo malee hafuu hin qabdu. Kan biraa fudhii dhalfadhu'' jechuun yaada dhiyeesseefin ture. Kunis onnee kiyyarraa ture. Inni garuu ''Jaalallee kiyyaa kan bara ijoollummaa ilmoof jecha dhiisee deemuu sammuun kiyya naaf hin hayyamu'' jechuun yaada kiyya fudhachu dide. Kanaanis jidduu keenyatti wal dhabdeen umamee ture. Booda keessa garuu fuudhee erga mucaa godhateen booda mucaasaa fudhatee akka gara kiyyatti deebii'uuf tole naaf jedhe. Innis kan biraa fuudhe. Anis qofaa kiyya isa eeguu eegale. Osoo waggaa lama hin guutinis abbaa inatalaa ta'e. Anas gammachuun natti dhagahame. Innis qalbiinsaa ana waliin waan tureef intalli deesseef osoo mana deessuutii hin bahiin ''si waliin nagaha. Mucaa tiyya naaf kenniitii nan deema'' jechuun gaaffii dhiyeesseef. Odeessaaleen biroo kanatti dhiyaatan filadhaa: Isheenis garaa dhale waan ta'eef, ati  yoo brbaadde deemi malee mucaa tiyya akkuma ta'eettin guddisa malee siif hin kennu'' jetteen. Nutis duraan kana attamiin akka hin yaadiin hin beeku. Baayyee of jaalattoottaa taane turre. Kanaafuu kan yaadne osoo nuuf hin ta'iin hafe. Innis narraa kan isa baasee daa'ima waan tureef ana dhiisee haadha mucaasaa waliin gaa'iilasaa cimsate. Anis isatti  murteessine. Anis manaafi qabeenya kiyya qabadhee qofaatti hafe. Abbaa warraa kiyya kanan jaaladhuus sababii daa'imaatiin dhabe…'' jechuun haala keessa dabarte nuuf qoodde. Haata'u malee, teknolojiin akka dubartii kanaa dhala dhabuun bu'aa bahii hedduu dabarsaniif furmaata kennu eegale tokko biyyattiitti eegalamuutu dhagahame. Hospitaala Phaawuloositti Kolleejjiin Miliniyamii ammoo rakkina akkanaa kana furuuf A. L .I Ebla 2011 irraa kaasee tajaajila wallaansa daa'ima dhabuu kennuu eegale. Tajaajilicha eegalee osoo waggaa tokko hin guutinis haatiifi abbaan warraa kuma 60 ol ta'an wallaansa dhala dhabuu kana hordofaa jiraachusaanii, hospitaalichatti Hojii gaggeessaan Jiddugala Walhormaata Fayyaa kan ta'an Dr Tomaas Makuriyaa BBC'tti himan. Isaan keessaayis 1,400 wallaansa dhala dhabuu teknolojiin degarame argachuuf galmaa'aniiru. Kanneen hafan ammoo gara wallaansa kanaatti galuun dura wallaansa biraa hordoofurratti kan argamaniidha jedhan. Cimdiiwwan kunneenis kan sadarkaa jireenyaaf barnoota adda addaa irratti argaman yoo ta'an, kan biyyattii bakka garaa garaarraa dhufanis jedhameera. Akka itti gaafatamaa kanaattis dubartoota wallaansa teknolojiin deegarame argataa jiran keessaa harka 70 kan ta'an garaatti baachuun baatii adda addaa irratti argamu. Maatiiwwan jaha daa'ima argachuun hammataniiru. Isaan keessaayis haati tokkoo al tokkichaan ijoollee sadii deessee tokko jalaa haa baddalamu malee lama haala gaariirratti argamu jedhaniiru. Maatiiwwan amma ijoollee argatan kunneenis kan waggoota 4-18 gaa'iila keessa turan jedhame. ''Haadhooliin haala kanaan daa'ima argatanis gammachuun boo'u. Daa'ima argachuuf baayyee waan hawwaa turaniifuu, bu'aa bahii hedduu dabarsanii jiru. Dhiibbaan hawaasaan irra gahus salphaa miti. Kana hunda keessa darbuun amma daa'ima yoo argatan baayyee gammadu,'' jedha Daarektarri Komunikeshinii hospitaalichaa Obbo Niwaay Tsagaayee. Haatiifi abbaan warraa osoo mala ittisa ulfaa hin fayyadamiin yoo xiqqaate torbaniitti yeroo lamaafi isaanii ol quunnamtii saalaa raawwachaa dubartittiin garaatti baachuu yoo dadhabde kun dhabduu jedhama jedhu Dr Tomaas. Akkasumas, umuriin dubartittii waggaa 35 ol ta'ee baatii jaha keessatti mala ulfa ittisuu tokko malee garaatti baachuu yoo hin dandeenye, rakkina dhala dhabuu qabdi jedhamee yaadamuu akka danda'u himu. Abbaan warraafi haati warraa lama osoo adda hin bahiin mala ittisaa tokko malee quunamtii saalaa raawwataa garaatti baachuu dadhabnaanis akkasuma rakkinichi ni shakkama jedhu. Dhala dhabuun ammoo kan dubartootaa qofa miti. Dhiiras mudachu danda'a. Dubartoota sababii umuriinis ta'e umuriin ala yoo killeen sanyii dhume, sababii ujummoon cufamutiin, sababa dhukkuba gadaameessanii miidhamu fi sababii gara biraatiin mudachu danda'a. Madda rakkoolee kanaas qorannoo wallaansaatiin hubatamuun kan danda'amu ta'u Dr Tomaas ni dubbatu. Yeroo tokko tokkoos wanti hudi fayyaa ta'e ulfaa'uu dadhabuun ni jiraata. Kunis dhala dhubu hinibsamne (unexplained infertility) jedhama jedhu oggeessi kun. Kana jechuunis rakkooleen teknolojiin bira hingahiin jira jechuudha. Cimdiiwwan %20 ta'anis rakkina akkasiitu madata, kanaafu deegarsi tekinolojiin deegarame taasifamuufii hindanda'amu jedhu. Dhala dhabuun afriikaa keessatti rakkoo baramedha kan jedhan Dr Tomaas, kanaafis dhukkuboota qunnamtii saalaan darbaniifi infekshiin akka maddaatti caqasu. Itoophiyaa keessatti cimdiiwwan parsantaa 15-20 ta'an kanaan kan miidhaman ta'u gabaasa WHO eeruun dubbatu. Dr Tomaas akka ibsaniitti wallaansichi kan gaggeeffamu dubartiittii irraa killee sanyii, abbaa warraa irraa ammo dhagala'aa sanyii fudhuun kutaa qorannoo keessatti walitti fiduun akka lubbuun umamu erga taasifameen booda deebiifamee gadaameessa keessa galfama. Kunis wallansa dhala dhabu teknolojiin degarame jedhama. Wallaansi kunis haaluma namootaatiin garaagari ta'ulleen adeemsa parsantaa 40-50 fiixaan bahuudha jedhu. Hanga ammaattis cimdiiwwan tajaajilicha barbaacha gara hospitaalichaa dhaqan keessaa 200 kan ta'aniif tajaajilchi kennameera. Isaan keessaa %95 ulfaa'aniiru. Dubartoota jalqaba tajaajilicha fudhatan saddeetti keessaa shan ulfa yoo ta'an sadii dahaniiru. Lamma garuu ulfi irraa bahe jedhu. Ta'us fiixaan bahiinis wallansichaa %50 ta'u agarsiisa jedhu. Haalawwan adeemsichi kan umamaatiin adda itti ta'u keessaa tokko Killeen sanyii dubartiifi dhagala'aan dhiiraa kan wal qunnamsiisan lafa qorannoo keessatti gadaameessa dubartiin ala ta'usaati. Erga akka wal quunaman taasifameen guyyota shaniin booda ammo deebiifamee gadaameessa haadha keessatti akka guddatuuf deebifama. Kana malees adeemsa kana keessa haala umamaatiin caalaa balaa qabaachuun kan biraati. Kanaafuu qorichi tibba ulfa umamaa udhatamaniin ala dabalataan fudhatamu ni jira jedhu oggeessi kun. Akkasumas daa'imman erga dhalataniin booda kanneen umamaan dhalatan caalaa kunuunsa barbaachisuun alatti, keessattu umuriin dubartittii waggaa 40 ol yoo ta'e carraan fiixaan bahusaa ni hir'ata jedhu. Tajaajilicha kennuuf daangaan umurii jiraachu baatulleen, dubartoota waggaa 42 ol ta'aniif osoo hinkennamneef ni filatama jedhu. Kan dahamu ammo akkuma warra umamaan ulfaa'uutti ciniinsuun ykn wallaansa baqaqsanii wallaanamuun dahu danda'u. Hospitaalli Kidus Phaawulos kunis tajaajila kana yoo kennu dhaabbata motummaa kan jalqabaa yoo ta'u, kana dura dhaabbanni dhunfaa Aliikimaa jedhamu tokko tajaajila kana kennaa turu Dr Tomaas ni dubbatu. ''Hawwasa keesatti dhala argachuun akka qaama jireenyaa tokkotti waan ilaalamuuf, dhiibbaan hawaasunnaa, dinagdeefi siyaasaa dhala dhabuun qaqabsiisu olaanaadha'' jedhu Dr Tomaas. Kanaafi wallansi teknolojiin kanaan deegaramee kennamu kunis cimdiiwwaniif gammachu umusaa dubbatu. Haa ta'u malee hir'ina oggeessaafi dandeettii dhaabbatichaa jiruun namoota tajaajilicha barbaadan hunda qaqabuun akka hindanda'amne himu. Yeroo waggaa tokko hingunnee keessattis cimdiiwwan kuma 68 ol gara hospitaalichaa tajaajila kanaaf dhaqu himanii, kanneen beellamni kiyya dheerate jechuun komatan hedduu ta'u himu.


'Daa'imnikoo ganna 7 qofaasaa daangaa akka ce'uufan ergeeni'

Maatii hedduun seera haaraa koolu galtoota irratti ba'e jalaa ba'uuf, daa'imman isaani qofaa daangaa ce'anii akka Ameerikaa galaniif ergaa jiru.


Dargaggoo geemii ijoollee haala salphaan kompiitara ittiin barsiisan kalaqe

''Hundeessitoonni Facebook fi Google ijoollummaa isaanitti beekumsa kompiitaraa bu'uuraa waan argataniif asirra gahan'' Kanaaf biyya keenyattis ijoolleen daa'imummaarra qabee barnoota kompiitaraa haala salphaa taheen akka argataniif appii geemii kanaa kalaqe.


Doktorri duraanii Faransaay gudeeddii daa'immaniin shakkamanii mana murtii dhihaatan

Doktorri Faransaay soorama bahan daa'imman gudeeduufi xuxxuqqaa saalaa irraan gahuun himatamanii mana murtii dhihaatan. Ogeessi duraanii baqaqsanii hodhuu 'Joël Le Scouarnec' jedhaman intala obbolessaa/obboleettii isaanii lamaan, ollaafi dhukkubsattuu irratti badii raawwachuun himatamani. Abbootiin Alangaa bara 1989-2017 daa'imman 349 irratti rakkoo geessisuu hin dhabani jechuun shakku. Ogeessi umurii 69 amma sooroma bahan kuni garuu xuxxuqqaa saalaa kana amananis gudeeddii garuu hin raawwanne jedhan. Dhaddachi magaalaa Kibba Lixa Faransaay argamtu Seyintes jedhamutti eegale kuni jalqabbii salphina guddaa ta'u mala jedhameera. Yoo balleessaan irraatti argame Obbo 'Scouarnec;' hanga waggaa 20 hidhaa bu'u danda'u. Kanneen himata banan gaaffii waan dhiheessanif dhaddachi ummataaf banaa hin taane. Obbo 'Scouarnec' bara 2017 erga intalli ollaa rakkoo narraan geessisan jedhan booda hidhamani. Qorattoonni akka jedhanitti mana ogeessa duraanii kanaa yeroo sakatta'aan suuraa daa'imman rakkoo irraan geessisan akkasumas barruu waan isaan raawwatan irratti kataban argameera.


Keeniyaatti intalli waggaa 12 baatii tokkotti dhiirota lamatti heerumte

Keeniyaatti aanga'oonni Kaawuntii Naarok shamarree umuriin waggaa 12 kan baatii tokko keessatti dhiiroota lamatti heerumsiifamte baraaruun abbaasheefi jarreen lamaan barbaachaa jiraachuu beeksiisan. Abbaan shamarree tanaas kan Kaawuntii Naarook Lixa Magaalaa guddoo Naayiroobiitti argaman akka jaarsa waggaa 51'tti heerumtuuf intalasaanii dirqisiisan. Achiniis isa biraa miliqxee baanaan, dhiira biraa kan waggaa 35'tti heerumsiisan. Heeruma lammaffaan booda qaamoolee mirgoota daa'immaniitiif hojjataniifi qondaaltoota motummaatiin baraaramte. Akka seera biyya Keeniyaatti nama umurii waggaa 18 gadii fuudhuun yookaan itti heerumuun yakka. Namni mirgoota daa'immaniif falmu kun akka jedheetti, osoo inni intala biraa baraaruuf hojjataa jiru waa'ee ishee kanaa dhagahuu hima. ''Abbaan ishee dirqiin akka jaarsatti heerumtuuf kennan. Isheenis tole jettee heerumuun alatti carraa biraa hinqabdu turte,'' Jooshuwaa Kaaputaah Waldaa Nagaa Kaawuntii Naarok irraa BBC'tti hime. Itti dabaluunis, hiyyummaafi sababii koronaavaayirasitiin manni barnootaa cufamunsaa akka heerumni daa'immanii baayyatuuf gumaachee jira jedhan. "Maatiin wayita ijoolleesaanii heerumsiisaniitti kennaa loonii lama ykn sadii argatu, kanaanis dogoggoru, '' jedheera. Shamarran umuriin hingahiin herumsisuun hawaasa Maasaayi keessatti dhimma irra deddeebiin mul'atu tahuu dubbata gabaasaan BBC Pitar Mwaayi. Kana malees shamarran Maasaayi miseensoota maatiin akka madda qabeenyaatti kan ilaalmaniifi nama abbaan shamarree loon hedduu kenna jedhee yaaduutti akka herumsiifaman dabalee himeera. Mootummaan gochawwan akkasii kan hambiisuuf yaalii taasisuulleen seeroota bahan haalaan hojiirra oolfamaa waan hinjirreefuu, ammalleen shamarran balaa kanaaf saaxilamaa jiraachuu dubbata. Gaazexaan Istaandaard akka gabaaseetti erga namtichi jalqabaa akka uwwiisaatti loon afur kenneen booda, intalli dubraa kun heruuma didde. Achiis maatii keessaa warreen dhiiraatiin reebichi irratti taasifame. ''Jaarsa duraa jalaa ergan baheen booda mana warra kiyyaatti deebi'uun sodaadhe. Isaaniis dirqiin na deebisu. Kanaafuu namticha ganna 35, kan maatii ofiisaa qabu waliin bade,'' jettee jirti shamarreen tun. Isaan boodas abbaan shamarree bakka isheen jirtu adda baasuun fuudhee jaarsa waggaa 51tti deebiiseen. Wayita aanga'oonni mootummaa manicha qaqqabaniittis namtichi manaa bahuun badeera. Ammattis poolisiin abbaa intalaafi jarreen lamaan shamarree tana baatii tokko keessatti fuudhan barbaadaa jira. Yoo itti murtaa'ees adabbii hidhaa hanga waggaa shanii fi/ykn maallaqaan hanga doolaara 10,000 itti murtaa'uu danda'a.


Teekinooloojii fakkeessanii mul'isuun (virtual) nama du'e quunnamuun gadda jalaa nama baasaa?

Dhala namaaf yeroon gaddaa baay'ee ulfaataadha, keessattuu wayita daa'ima akkaan jaal'atan du'aan of biraa dhabanfaa bakka itti baqatantu nama dhiba. Inni gaddi hube garuu nama of biraa dhabe quunnamuuf kufee ka'a, ekeraa nama sanaarraa fagaachuu hin barbaadu. Kooriyaa Kibbaatti haati tokko intalashee waggaa torbaa du'aan of biraa dhabde quunnamuuf teekinooloojii fakkeessee agarsiisutti dhimma baate. Ijoollee Jang Ji-sung keessaa ishee sadaffaa kan turte Na-yeon waggaa afur dura dhibee rakkoo dhiigaa ishee mudateen duute. Ogeeyyiin suur-sagalee biyyattiis teekinooloojii fakkeessee mul'isu(Virtual reality) fayyadamuun suuraa Na-yeon akka waan qaamaan jirtuutti midhaassan. Teekinooloojii 3D fayyadamuun jalqaba daa'ima taatoo fiilmii taatee hojjettu waraaban, isa booda akka waan Na-yeon hojjettuutti bakka buusan. Erga sagalee fi viidiyoo daa'ima duutee qopheessanii booda bakka haatii fi intalli itti walarganis teekinooloojii 3D'tiin hojjetan. Haala kanaan haatii fi intalli duute akka walargan taaisan Dookimantariin mata dureensaa '' "Meeting You" jedhu kun miidiyaalee gurguddoo biyyattiirratti darbaa ture. Lammiileen biyyattii miiliyoonaan lakkaa'aman ilaalaniiru. Kutaa dookimatarichaa keessaa kan daran miira namaa tuqe wayita haatii fi intalli walarganiidha. Viidiyoo fi sagaleen Na-yeon hanga bakka haati ishee Ji-sung,''Dhalakoo, eessa turte? Waa'ee koo yaaddeettaa?'' jettutti mul'ate. Haati kun wayita daa'imashee haammachuuf bira geessu baay'ee bootte. Miseensonni maatiishee garuu waan ta'etti mufataniiru. Dookimantariin kun dhiibbaa xiinsammuu fi hamilee namootaarratti inni qabu ilaalchisee yaadota wal falmisiisoo kaaseera. Kaan yaadaa fi sammuu gaddaan cabe wal'aana jedhu, kaan ammoo duudhaa jiruu fi jireenya dhala namaa kan faallessuudha jedhu. Miidiyaan MBC kan gochuusaatiin haadha gaddaan cabdee turte miira ishee qotee baaseera jedhamuun baay'otaan qeeqamaa jira. Kilippiin daqiiqaa 10 kan YouTube irratti maxxanfame kun yeroo miiliyoona 13 ilaalameera, yaadi 19,000 irratti kennameera. Namoonni hedduun wanti hojjetame kun Ji-sung gadda caalu keessa buusa jedhu. Jang Ji-sung garuu baay'ee na fayyadeera jetti. Erga intallishee duutee as qaama ishee hunda suuraa ishee dibdee, mana keessa bakka hunda suuraa ishee keessee yaadaan dhiphatti. Abjuusheetiin intallishee wayita gadditu akka argite kan dubbattu Ji-sung dookimantarii kanarratti garuu ni kofalti. Kanaafuu yaaddoo fi gadda keessa turte jalaa sammuunshee yeroof akka boqote himte. Qindeessaan sagantichaa Lee Hyun-seok akka BBCtti himanitti gareen saganticha hojjete xiyyeeffannaan akka hojjeteefi dokimantarichis yaadannoo Ji-sung irratti kan hundaa'eedha jedhan. Saganticha garaa xumuraa irratti daa'imni Ji-sung, Na-yeon ilallii haadhasheetiif kenniti. Yeroo hunda haadhashee akka jaal'attu itti himaa turte. Lamaanuu erga waliin dubbatanii booda nagaa walitti dhaamanii isa booda Na-yeo ciiste. Dhumarrattis akka billaachaatti barristee badde.


Ameerikaatti reeffi dhalataa Itoophiyaa mukarratti fannifamee argame gaaffii kaasee

Amaanu'eel Taamiraat (Amaanii Kiilidiiyaa] Magaalaa Finfinneetti kan dhalate yoo ta'u, umurii waggaa shaniin ture kan maatii Ameerikaa tokkotti guddifachaan kenname. Abbaafi haatii adiin lammii Ameerikaas guddifachaa fudhachuun gara Ameerikaa Niiw Jarsii magaalaa Moriis geessan. Amaaniin biyya Ameerikaa keessa waggoota 15 jiraate. Waxabajjii 28, 2020 garuu Paarkii Liiwus Mooriis jedhamu keessatti mukaratti fannifamee du'ee argame. Paarkii inni keessatti du'ee argame kunis mana jireenyaa isarraa fageenya sa'aatii tokkoo akka qabu himama. Reeffi isaas nama paarikicha daawwatu tokkotu halkan gara sa'aatii 2:47'tti arguun poolisiitti gabaafame. Abbaan seeraa bulchiinsa Mooriisis dafee Amaaniin ofiin of ajjeesse jechuurra kan gahe. Sababii ajjeechaa fi jibba gurraacharra gahaa jiruun walqabatee du'aatiin Amaanis gaaffii kaasee ture. Guyyoota muraasaan duras oduun namoonni olaantummaa warra adii leelisan nama gurraacha tokko guyyaa adiidhaan qabanii mukaratti fanniisuuf yaaluu Ameerikaa keessatti dhagahamuufi akkasumas namoonni adii warra gurraacha irratti ajjeechaa raawwachuun walqabatee du'aatiin Amaanii fudhatama hin argannee. Namoonni haalli du'aatii Amaan ifa hin taaneefis haqa gaafataa jiru.  Namoonni gara kuma 245 ta'aniis dargaggeessa Itoophiyaa-Ameerikaa ta'e kanaaf haqni haa kennamu jechuun mallattoo walitti qabaa jiru. ''Sababii gurraacha ta'eef ajjeefame waan ta'eef qorannoo tokko malee ofiin of ajjeessee jechuun fudhatama hin qabu. Amaaniif haqatu barbaachisa,'' jechuun barreeffamaan ka'ameera. Kana malees ''osoo waan ittiin mukicha yaabbatuufi namni gargaaru bakka hin jirreetti attamiin ofiisaa mukarratti of fannisuu danda'a? Kanaafuu qorannooo sirriin eegalamu qaba'' jedhan. Poolisiin bulchiinsichaa Amaan ofiin of ajjeesse jedhan illeen qaamooleen 'Black Lives Matter' gaggeessanii fi namoonni kaan miidiyaa hawwasummaa irratti yaada kennaa jiru. Ibsa abbaan seeraa bulchiinsaa Moriis Fireriiriik Naap baasaniin, ''Yakkii raawwatameera jennee hin amannu. Qorannoon reeffaa isaas kan mul'isu ofiin of ajjeesusaati,'' kan jedhu yoo tahu fayyadamnoota midiyaa hawwasaa biratti dheekkamsa uumnaan ibsa dura baasan geedaruuf dirqamaniiru. ''Qorannoo akka midiyaa hawaasarratti jedhamu osoo hin taanee ammas kan jalqabaati. Murtee dhumaarra hin geenye. Ibsi keenya jalqabaatiis bu'aa qorannoo jalqabaa ture. Ammas qaamoolee haqaa garaa garaa waliin ta'uun qorachuun itti fufeera,'' jedhan. Hundeessituun 'Black Lives Matter'' Tiiyaanaa Kiimboorigii,  abbaan seeraa kun osoo ibsa isaanii fooyyassanii hin basiin dura, dursanii itti gaafatamummaa isaanii sirriitti bahu qabu ture. Osoo qorannoon hin gaggeeffamiin dura sa'aatii 72 keessatti ofiin of ajjeesse jedhanii dubbachuun haqa maleessaa fi kan jiraattoota naannichaaf tuffii argasiiseedha,'' jette. Amaaniin yoo barnoota isaa xumuree FBI ykn CIA keessa hojjachuuf yaadaa akka ture kan dubbattu mormiituun mirga namooonaa ''Umuriinsaa gara 20 ta'ulleen hawaasa tajaajiluurra of qabee hin beeku ture. Hiriyoota isaa waliin ta'uun Niiw Jeersii keessaatti namoota daa'imman irratti xiyyeefachuun gocha dirqiin gudeeduu raawwatan 30 saaxilaniiru'' jetti. Hojiisaa kanaanis akka ajeefame amanti. ''Abbaan seeraa sababiin ajjeechaaf isa gahu hin jiru jedhuulleen, nuti garuu sababiiwwan isa calliisiisuu barbaadantu jira. Inni Yakkamtoota saaxiluunsaa haaloof isaan kakaaseera,'' jennee amanna jetti. "Namni gaariin hin bulu" Namoonni tokko tokkoo dhalatanii kan jiraatan yeroo gabaabduu qofaaf yoo ta'eyyuu gochi isaan raawwatan garuu kan umurii isaaniitiin ol ta'ee namoota baayyee biratti yaadatamaa hafa. Kanaafuu 'namni gaarii hin barakatuu' jedhanii kan himan jiru. Haaluma kana fakkaatuun Amaaniin waggoota muraasa jiraate keessatti gochi inni raawwate hedduu ta'uu kanneen isa beekaniifi maatiin ni dubbatu. ''Amaaniin nama qajeelaa, gara laafeessa ture. Gadda namoota akka waan kansaatti fudhataa ture. Namoonni isa beekan guddaa xinnaan isa jaalatu turan. Anis namoonni hedduun akka isa jaalatanan beeka'' jechuun ture maatiin isa guddifatan Lubni Tom Kildiiyaanaa fi haatii warraa saanii Jaaniis waa'ee seenaa isaa barreessaniiru. Amaaniin maatiifi hirriiyoota isaa mana barnootaa birattilleen baayyee jaalatamaa akka ture himama. Naannoo jireenyaa isaatti hirmaannaan hawaasa keessatti qabaataa ture baayyee kan dinqisiifameedha. Sochii inniifi hiriyoonni isaa taasisaniinis keessattu namoota yakka daa'imman dirqisiisuu kaameeraadhaan hordofanii saaxiluudhaan hedduu mana murtiitti akka dhiyaatan taasisaniiru. Haa ta'u malee gochii isaanii kunis namoota yakkicha keessatti hirmaataniifi qaamoolee hojii bulchiinsa naannichaafi poolisii keessa galtaniiru jedhaniin komiin irratti ka'aa akka ture himama. Amma sababii kanaan haala du'a Amaanii hedduun ofiin of ajjeessee jedhanii fudhachuuf kan rakataa jiran.  Kanaafu qorannoo gadi fageenya qabu akka taasifamu gaafataa jiru. Kana malees dargaggoon kun kubbaa milaatiifis jaalala olaanaa akka qabuu seenaa warri isa guddisan barreessan irraa hubatameera. Mana Barnootaa 'West Central' jedhamuutti barnoota saa sadarkaa lammaaffa akka xumure Amaaniin wayita achiitti barataa tureetti kubbaa miilaa taphataa ture jedhame. Walumaa galattis maatiin isa guddisan gochi dargaggoon kun bara jireenyaa isaatti raawwateetti ni boonna garuu isa dhabuu keenyaatti gadda nutti dhagahamee jechaan ibsu hin dandeenyu jedhaniiru. Waldaa Riidiimar Lutaraan jedhamu keessatti lubummaan kan tajaajilan abbaa isa guddisan, dargaggoon kunis dhiheenya kana leenjii loltummaa fudhatee eebbifamu himu. Ijoollummaa isaatii qabees  FBI keessa tajaajiluuf fedhii olaanaa akka qabu himu maatiinsaas. Karoora isaa kana galmaan gahuudhaafis hawaasa keessatti gumaatawwan hedduu taasisaa ture jedhame. Amaaniin namoota bulchiinsa sana keessatti of ajjeesan keessaa arfarraadha jedhame. Maatiin isaas jecha poolisiin ofiin ofi ajjeesse jedhe amanuun fudhataniiru. Kanaan walqabatees hedduun qeeqamaa jiru jedhame. "Gurraachoonni hedduun Ameerikaatti bakkeewwan bashannanaa adda addaa keessatti mukaratti faniifamanii reeffisaanii argameera. Isaanis ragaa qorannoo tokko malee ofii of ajjeesan jedhamanii fudhachuu waan fudhatama hin qabneedha'' jetti mormituun mirgoota namoomaa Tiinaan. Odeessi kuni maddawwan garaa garaa irraa kan qindaa'eedha.


Zimbaabuwee: Maatiin ijoolleesaani mana barumsatti hin ergine hidhaan adabamu

Zimbaabuweetti maatiin ijoollee isaani mana barnootaa hin galchine hidhaa gara waggaa lamaan adabamuu danda'u. Mootummaan biyyattii rakkoo lakkoofsa ijoollee barumsa addaan kutanii guddachaa dhufe hir'isuuf jecha namni hundi hanga ganna 16 ta'utti barumsa barachuu akka qabu murteesseera. Kutaa biyyattii tokko tokko keessatti ijoolleen %20 ta'an mana barumsaa hin seenani jedhame tilmaamama. Seerri haaraa kun sababa baasii mana barumsaa kaffaluu dhiisuu fi ulfaa'uun barattoota mana barumsaa irraa ari'uun yakka akka ta'u murteesseera. Akka koreen dhimma kana qoratu 'Zimbabwe Vulnerability Assessment Committee (ZimVac)' jedhamu akka ibsetti waggaa darbe yoo xiqqaate barattoonni mana barumsaa sadarkaa tokkoffaa %60 ta'an sababa kaffaltii kaffaluu dadhabuun barumsarraa ari'amaniiru. Hogganaan Zimbaabuwe jalqabaafi barsiisaa kan turan Roobart Mugaabeen imaammata barnoota kan gurraachonni biyyattii carraa barnoota guddaa akka argatan taasisu gaggeessaa turanif ni jajamu ture. Haa ta'u malee, barnootni bilisaa kana dhaabbate bara 1990'n keessa yoo ta'u sirni barnoota biyyattis sana booda kufuu eegale. Seerri barnootaa kun kan sirraa'e ijoolleen Zimbaabuwe waggooti 12'f mana barnootaa akka deeman taasisuufi. Kun kanaan dura kan turerraa wagga shaniin fooyya'a. Amma ijoolleen mana baruumsaa dhaquu yoo baatan maatiinis itti gaafatamu. Ijoolleen isaanii mana barumsaa akka hin galle yoo barame maatiin yoo dandeetti qabu ta'e addabbii maallaqaa doolaara 260 ykn ammoo hidhaa gara waggaa lamaan adabamu danda'u. Yeroo rakkoon dinagdee jirutti maatiin barnoota ijoollee isaaniif dursa akka kennan taasisuuf murtee cimaa fakkaata jedhanii kan yaadan jiru. Gariin garuu yeroo waadaan barnoota bilisaa kennuu cabsameefi rakkoo hanqina manneen barnoota mootummaa jirutti mootummaan itti gaafatamuummaa isaa ofirraa gataa jira jedhanii amanu. Lakkoofsi barattoota barnoota dhiisanii dabalaa dhufuuf sababootni biroon ulfa'uu, ga'eela ijoollummaa, fageenyaa mana barumsaafi fedhii dhabuu ijoolleeti jedhama.


Ambootti ijoolleen haadhaafi abbaa isaanii du'aan dhaban maalirra gahan?

Magaalaa Ambootti ijoollee haadhaafi abbaa akkasumas obboleessa isaaniis du'aan dhabuun jireenya daandiitti bahanii turaniif gargaarsi walitti qabamaa jira. Ijoolleen kunneen jalqaba abbaa isaanii sababa dhukkubaan du'aan dhaban. Booda rakkoo nageenyaa magaalaa Amboo keesstti mudatee ture irratti obboleessi isaanii ajjeefame. Haati isaanii jalqaba abbaa warraa waliin rakkachaa turte miidhaan itti baay'ate. Yeroo ilmi isaanii kun ajjeefamu ammoo inumaa gadda guddaa keessa galan. Maatii jiraachisuunis ulfaataa dhufe. Xumura irratti haati ijoollee kanaas du'aan boqatan. Osoo hin turiin ammoo ijoolleen durbaa sadan kun waan ittiin jiraatan dhabuun jireenya daandiitti bahan. Erga seenaan isaanii kun miidiyaa hawwaasaatti bahee namootni baay'een deeggarsa gochaafii turan.


Awustiraaliyaa: Mucaan waggaa 3 fi sareen lolaan fudhataman lubbun argaman

Biyya Awustiraaliyaatti bakka Pilbaaraa jedhamu keessatti lolaa haamaa naannicha mudateen badanii kan turan daa'imtii waggaa sadiifi sareen sa'aatii 24 booda nagaadhaa argaman. Mucaan tunis guyyaa Roobii ture mana warra isheetii kan baddee turte. Amma garuu mana irraa fageenya km 3.5 irratti lubbuun argamtee jirti. Isheefi sareen lolaa rooba hamaan umameen bakka argamanitti qabamuu hima poolisiin biyyattii. Baduu mucaatiin wal qabatee barbaachi helekoptaraan gaggeeffamaa ture. Garuu guyyaa Kamisaa sa'aa booda hilikooptara irraa bakki jirtu argamuu danda'ame. Qondaaltoonni barbaacharra turan wayita mucattii arganittis dhoqeen laaqamuun alatti fayyaashee turte jedhame. Sareen ishee ammoo ishee bira taa'uun ishee eegaa ture jedha poolisiin. "Gammachuu keessa Maatildaa fi sareen ishee amma gara maatii isaaniitti deebii'aniiru'' jechuun ture poolisiin naannichaa kan fuula feesbuuk isaa irratti barreesse. Itti gaafatamaan waajira damee naannichaas warra barbaacha kanarratti hirmaachuun mucattiifi saree ishee eegaa turte argachuu danda'an hunda galateefataniiru. Pilbaaraa naannoolee Lixa Awustiraaliiyaa rooba cimaa tibbanaatiin garmale hubaman keessaa tokko. Haalli roobaa kunis lolaafii cufamuu daandiilee umee ture. Roobni amma roobaa jiru kunis balaa abiddaa baatiin oliif qabeenya barbadeessaa ture haara galfachiiseera. Baatii Fulbaanaa irraa kaasee sababii abidda bosonaatiin namoonni 28 lubbuu kan dhaban yoo ta'u, qabeenya kumaatamaan lakkaa'aman barbadeesseera. Hanqinni roobaa abidda bosonaa kan itti cimse ture yoo ta'u, karaa kaaba biyyaattiis haalichi gar malee cimaa ture. Awustiraaliyaa roobicha gammachuun kan simattee yoo ta'u, keessattuu bakka abidda bosoonaatiin miidhaa qaqqabeef caalaatti gammachuun taheera. Hojjattoonni abiddaas  guyyaa Roobii fi Kamisa erga samiin karra saaqqatteen booda boqataniiru.  Abdii abidichi to'annoo jala olfamuu isaaniif kenneeras.


Ijoolleen Jaappan hedduun maaliif mana barnootaa deemuu diduu?

Jaappan keessatti ijoolleen hedduun mana barumsaa deemuu hin fedhan. Haalli kun ammoo jecha biyya sanaatiin  "futoko" jedhamuun beekama. Lakkofsi ijoollee mana barnootaa deemuu didan baayataa dhufusaatiin maatiin barattoota rakkinni kun kan ijoollee osoo hin taane kan sirna barnootatii jechuun gaafataa jiru. Daa'imni waggaa 10 Yuutoo Itoon maatiisaatti gara mana barnootaa deemuu akka hin barbaannee iiti himeera. Ji'oota hedduuf gara mana barnootaasa dhiibbaadhaan deemaa ture, yeroo hedduu deemu hin fedhu ture. Innis baratoota biroo wajjiin waldhaba ture. Achii booda maatiin isaas filannoo sadii qabu turan: Yuutoon mana barnootaatti gorsa yoo argate wantoonni jiran akka fooyya'an, manatti akka baratu taasisuu yookiin gara mana barnoota bilisaatti erguu. Isaanis filannoo sadaffaa filatan. Yuutoon amma guyyoota barumsa isaa waan fedhu hojjata - innis amma baay'ee gammachuu qaba. Yuutoon barattoota hedduu 'futoko' ta'an keessa isa tokko. Kunis jecha ministirri barnootaa Jaappan jecha yeroo barattoonni guyyoota 30'f sababa dhukkuba yookiin rakkinna diinagdeetiin ala mana barnootaarra hafaniif fayyadamuudha. Jechi asiin dura akka mana barnootaarraa hafuu, dhibbaa mana barnootaa yookiin mana barnootaa deemuuf fedhii dhabuutti hiikkama ture. Onkololeessa  17 2018, mootummaan haftee barattoota manneen barnootaa sadarkaa tokkoffaafi lammaffaa ol'aanaa akka ture ibseera. Haaluma kanaan ijoolleen 164,528 guyyoota 30'f mana barnootaarraa hafaniiru yookiin achii ol; bara 2017 immoo 144,031. Sochiin mana barnoota bilisaa Jaappan keessatti heddummaachuu lakkofsa barattoota 'futoko'tiin 1980'oota keessa jalqabe. Kunis akkuma barnoota manatti baratamuutti fudhatama qabaatus gahuumsa beekkamtii qabu garuu barattootaaf hin kennu. Lakkofsi barattootaa manneen barnoota idilee deemanii baratan caalaa lakkofsi barattootaa mana barumsaa bilisaa yookiin kan birootti baratan 1992'tti 7,424 kan ture bara 2017'tti gara 20,346 ol guddateera. Mana barnootaa adda kutuun dhiibbaa yeroo dheeraa qabaata. Akkasumas dargaggeeyyiin heddu hawaasarraa adda bahuun yeroo dheeraa kophaasaanii turu- taateen kunis 'hikikomori' jedhama. Wanti heddu yaachisaa ta'e baayyinna barattoota of ajjeesaniiti. Bara 2018 lakkofsi barattoota of ajjeessanii 332 ture. Akka qorannoo ministira barnootaatti haalli maatii, dhimmoota dhunfaa hirriyoota waliiniifi arrabsoon sababoota heddu keessa muraasa akka ta'e ni ibsa. Walumaa galaatti, barattoonni barnootasaanii adda kutuun kan hirriyootasaanii faana yoo walii hin galle yookiin yeroo tokko tokko ammoo barsiisotasaanii waliin akka ta'e gabaafameera. Kun waan Toomee Moriihashii mudatedha. "Namoota hedduu biratti gammachuun natti hin dhagahamu," jedhe barataan ganna 12. "Turtiin mana barnootaa dhukkubbii namatti ta'a." Toomeen yeroo baayyee callisuun akka ishee miidhe dubbatti. "Yeroo manaa bahe yookiin maatii kiyyaan gargar bahe hin dubbadhu," jetti. Isheenis sirna barnootaa biyyattii kabajuuf ulfaataa akka ta'e hubatte. "Uffannaan dirqama bifa garagaraa ta'uu hin qabu, haalli rifeensaa dirqama bifa walfakkaataa ta'uu hin qabu, akkasumas dirqama mudhiirratti uffatamuu hin qabu," jetti. Manni barnoota barattoonni akka Toomeefi Yuutoo bilisummaan itti baratan Manni Barumsaa Bilisa Tookiyoo keessatti baratan Tamaagaawaa banamera. Asitti uffannan dambii barattootaa hin jiru; barattoonni uffata fedhan uffatu. Kunis walii galtee maatii, barattootaafi mana barumsaatiin ta'a. Haalli as jiru kan hin baratamnedha. Hundisaanii akka maatii guddaa tokkootti wal ilaalu. Barattoonni waliin dubbachuufi taphachuuf bakka tokkotti walgahu. "Faayidaan mana barnoota kanaa ijoolleen akka dandeettiisaanii guddisna gochuudha," jedhu hogganaan mana barumsichaa Takaashi Yooshikaawaa. Karaa sochii qamaatiin ta'ee, geemii taphachuun yookiin qo'achuunis ta'u wanni guddaan barachuusaaniiti. Manni barumsichaa amma gara iddoo bal'aatti jijjiirameera. Guyyaa guyaatti yoo xiqqaate ijoolleen kudhan garas deemu. Obbo Yooshikaawaa mana barnootasaa bara 2010'tti gamoo kutaa sadi qabutti bane. "Barattoota ganna 15 ol ta'an akka dhufan kan barbaadu ta'us garuu ijoolleen ganna 7fi  8'tis ni dhufu,"jedha. "Hedduun isaanii baay'ee cal'istoota. Mana barumsaatti homaa hin hojjatan turan." Obbo Yooshikaawaa rakkinni guddaan barattoota hedduu walii galtee akka amanu. Imalli barnootasaa adda ture. Innis jireenya hojiisaa akka "abbaa mindaatti" jiraatu gammachuu akka hin qabne arguun ganna 40'oota keessatti dhiiseera. Abbaan isaa doktora ture; innis akkuma isaa hawaasasaa tajaajiluu waan barbaadeef hojii namoonni dandeettiisaanii akka argatan gargaru hojjachuu jalqabe. Rakkinni barattoonni mudatu keessaa tokko jedhu piroofeesar Ryo Uchida bal'inna kutaati. "Kutaa tokko keessatti barattoonni 40 waggaa guutuu wal waliin akka dabarsan taasifamu, wantoonni heddus ni uumamu," jedhu. Prof Uchida akka jedhanitti manneen barnootaa Jaappan keessatti barattoonni heddu waan jiraniif rakkoolee uumaman dandamachuuf walgargaaruun barbaachisaadha- ijoollee waliin walii hin galtu yoo ta'e achi turuun ni ulfaata. Barattoota hedduuf dhugaa kana fudhachuun itti ulfaata. Bakka namni itti baayatu kanatti waan hunda bakka dhiphoo kanatti raawwatuu waan ta'eef gammachuun itti hin dhagahamu. "Haala akkanaa keessatti miirri gammachuu itti dhagahamuu dhabuun waan baratameedha,"jehdu prof Uchidaan. Jaappan keessatti ijoolleen waggaa gara waggaatti kutaa tokko keessatti waan barataniif gara mana barnootaa deemuun hin gammachiisuun. "Haala kana keessatti wanti mana barnoota bilisaatti kennamu waan gaariidha,"jedhu prof Uchidaan. Filannoon mana barnootaa bilisaa jiraatus rakkoon sirna barnootaarratti jiru ammallee yaaddoodha. Akka prof Uchidaatti, adda addumaa barattootaa kabajuu dhabuun mirga namummaasaanii sarbuudha- namoonni heddus walii galu. Ji'a Hagayya keessa gareen "Black kosoku o nakuso! Project"[Seerota gurracha mana barnootaa haa balleessinu!] mallattoo namoota 60,000 ol mallataa'een ministirra barnootaaf akka seerota sababa gahaa malee bahan akka jijjiiramuuf dhiyeessaniiru. San booda 'Osaka Prefecture'n manneen barnootaa sadarkaa lammaffaa hundi irra deebi'anii seeraasaanii akka ilaalan taasifamaniiru. Achiis manneen barnoota %40 ta'an jijjiiraniiru.


Filsan Abdullaahii: Ministirri Daa'immaniifi Dargaggoo haarayaa muudamte eenyu?

Ministiroota afur guyyaa kaleessaa (Kamisa) Mana Maree Bakka Bu'oota Ummataatti muudaman keessaa Filsan Abdullaahii Ahimad ishee tokko. Aadde Filsan Abdullaahii Ministira Daa'immaniifi Dargaggoo ta'uun muudamte. Filsan hojiiwwan hawaasa jidduutti wal ta'iinsa uumuuf raawwataa turte keessaa waa'ee TV walitti bu'insa naannoo Oromiyaa fi Somaalee jidduu ture furuuf jecha hundeessuun oduu madaalawaa tamsaasaa turte. Shamarree ganna 29 kan taate Aadde Filsan kan dhalatte naannoo Somaalee magaalaa Jigjigaatti yoo ta'u, guddinnishee garuu Finfinneedha. Filsan ministiroota umurii dargaggummaan aangoo siyaasaa olaanaa Itoophiyaa wayita ammaa qabatan keessaa tokko. Amma duras waa'ee dhunfaasheefi buufata TV ishee ilaalchisuun turtii BBC waliin taasiftee turte. Filsan Abdullaahii Ahimad kan dhalatte maatii Somaaleerraa Jigjigaatti yoo ta'u, magaalaa Finfinneetti guddatte. Barnoota sadarkaa ol'aanaashee immoo biyya Ingilaanditti obbaaste. Waggoota muraasa dura walitti bu'insa dhalattoota Oromoofi Somaalee jiddutti uumameen lubbuun namoota hedduu darbuunsaa akka ishee gaddisiise, Filsan BBCtti himte. Keessumaayyuu Adoolessa 27 bara 2010 hokkora naannoo Somaaleetti uumameen lubbuun namoota hedduun darbuun booda hawaasa tasgabbeessuufi garas imaluushee ni dubbatti. Walitti bu'iinsa ummattoota lamaan jiddutti uumame tasgabbeessuufi dargaggoota dhalattoota Oromoofi Somaalee 300 ol ta'an waliin 'Waltajjii dhiifamaafi tokkummaa' qopheessaa akka turte Filsan ni himti. Finfinneefi Jigjigaatti akkasumas magaalota isaan daangeessan keessatti waltajjii marii hawaasaa waliin karaa rakkoolee uumaman ittiin hiikan qopheessuushee kan dubbattu Filsan; "Itoophiyaa guddoo keessatti Oromiyaafi Somaalee xiqqoo qabannee ture kan sochoo'un" jetti. Waltajjiisheen ummattoota lamaan walitti fiduuf hojjachaa turte irratti dargaggoonni hirmaatan fedhii isaaniitiin akka ta'e Filsan BBC'tti himteetti. Yeroosanitti waltajjii garagaraa magaalota adda addaa keessatti qopheessuf yaaddoo nageenyaa ture ilaalcha keessa galchuun "waan hojjanne deebi'ee yoon yaaddadhu irra deebi'ee hojjadha jedhee hin yaadu" kan jettu Filsan; bu'aa barbaadame fiduu danda'uusaa akkashee gammachiisu ni dubbatti. Yeroo ammatti magaalota daangaa naannolee lamaan jiddutti argaman keessatti nageenyi bu'ee arguun; 'Nageenyi kun akka dhufuuf gahee nuti baane xiqqaa miti' jechuun ofiisheetti akka himtu dubbatti Filsan. Walitti bu'iinsa ummattoota obbolaa ta'an ummata Oromoofi Somaalee giddutti uumameef rakkoo kan ta'an keessa tokko hanqina odeeffannoon gahaa ta'e jiraachuu dhabuusaati jetti. Rakkoo kanaaf furmaata ta'a jechuun biyya jiraattu Ingiliiz irraa gara Jigjigaatti deebi'uun odeeffannoo sirrii ta'e hawaasaa biraan gahuuf buufata televizhiinii hundeessuuf akka murteessite ni dubbatti. "Naannoo Somaaleef wantoota barbaachisan keessa tokko miidiyaadha. Naannoo kanatti hanqinna odeeffannoo guddaatu jira.Miidiyaan jiru tokko; innis kan mootummaan buludha" jetti Filsan. Miidiyaa ummataaf dhaabbateefi ummanni kan irratti dubbatu hundeessuuf murteessite TV 'Nabaad' banuuf jetti Filsan 'Nabaad' Afaan Somaaleetiin nagaa jechuudha. Buufanni televizhiinii kunis afaan Somaaleetiin tamsaasa isaa jalqabuuf ji'oonni muraasni hafanis har'a Muddee 11 garuu eebbifameera. Buufata TV kana banuun salphaa akka hin turre kan ibsitu Filsan; bu'aa bayii ture garuu buufata kana hundeessuurra akka ishee hin daangessinne dubbatti. "Buufata TV kana hundeessuuf namootarraa gargaarsaafi gorsa argachuuf yeroo deemu miidiyaa 'mootummaan harka keessa hin qabnedha' yaada jedhu fudhachuun itti ulfaatee ture jetti. "Kan dhuunfaati; kan keessan. Buufata rakkinna keessan ittiin himataniidha. Mootummaan isin dhagaha jedhee  itti himuun yeroo natti fudhateera", jetti Filsan. Kanaan dabalatatti hundeeffamasaarraa ka'ee bu'a bayiin maallaqa walitti sassaabuufi humna namaa fiduun qormaata salphaa jedhamu akka hin taane ni ibsti. "Dhumarratti garuu hundeeffamee arguu kiyyaan gammachuu guddaa natti uumeera. Nabaad buufataalee miidiyaa naannicha keessa jiran keessaa miidiyaa dhuunfaa ta'uun kan jalqabaa yoo ta'u; anis immoo shamarree jalqabaa honggantuu buufata TV ta'uu kiyyaan baay'ee gammada". Buufanni tamsaasa isaa afaan Somaaleetiin jalqabe kun oduufi sagantaalee bashannansiisoo kan qabuufi kaayyoosaa guddaan ummattoota walitti fiduu akka ta'e Filsan ni himti. Filsan akka jettutti hirmaannaa dhalattoota Somaalee siyaasa Itoophiyaa keessatti jiru xiqqaadha jetti. Kunis immoo dhalattoota naannichaa biratti miira tajaajilummaa akka uume himti. "Namoota heddu biratti yaada 'Ani Itoophiyaadha' jedhu fudhachuu dhabuutu jira," kan jettu Filsan; mootummaan hamma gadiitti miira akkanaa kana jijjiiruuf hojjachuu qaba jetti. "Hayyoota Somaaleerra darbee Itoophiyaaf bu'aa buusuu danda'an heddutu jiru. Haalli isaan hirmaachisu jiraachuu qaba,"jetti Filsan.


Daa'imman jahan Jiddugala Gondar Xagadeetti maaliif butamanii ajjeefaman?

Naannoo Amaaraa jiddugala Gondar Aanaa Xagadeetti daa'imman saddeet ukkaamfamuun butaman keessaa ja'an isaanii ajjeefamuu, Itti-gaafatamaan Waajjira Komunikeeshinii Aanaa Xagadee Obbo Ishatee Aragaawwii BBC'f mirkaneessaniiru. Daa'imman kunneen A L I Mudde 10, 2012 guyyaa keessaa naannoo sa'aatii 6:00 irratti ukkaamfamanii butaman namoota eenyummaan isaanii hin beekamneen yoo ta'u laga Maayidaaraa jedhamu keessa horii tiksaa osoo jiranii ta'uu dubbatu Obbo Ishateen. Daa'imman umuriin isaanii 10-16 ta'an kunneen erga qabamanii booda gara Aanaa Taach Armaacaw geeffamaniiru. Daa'imman kunneen gara Taach Aarmaacaw geeffamanii guyoota 10'f erga ugguramanii tursiifamanii booda Mudde 19 cimdii cimdiidhaan hidhamanii saddettan isaanii keessaa ja'a rasaasaan rukkutamanii ajjeefamaniiru. Daa'imman ajjeefaman keessaa tokko maatii isaa gargaaruuf jecha mana namaatti qacaramee horii tiksuun hojjeta ture. Daa'imman keessaa kan lubbuun hafe tokko ammoo rasaasaan madaa'ee wal'aanamaa kan jiru yoo ta'u kan biraan ammoo gara hallayyaatti waan konkolaateef warra isa ukkaamsee bute jalaa miliquu danda'eera. Odeeffannoo kanallee qaama ilaallatuuf kan hime daa'ima kana akka ta'e Obbo Ishateen himu. Qaamoleen nageenyaa Aanaa Xagadeefi Taach Armaacaw daa'imman badan akka jiran eeruun erga isaan gahee booda barbaadaa turuu dubbatu aanga'aan kun. "Bakki sun daandiirraa kan maqedha. Ganda Kokeraam jedhamu duruu 'dahoo shiftotaadha' jedhama. Achi geessaniiti kan ajjeesan," jedhan Obbo Ishateen. Daa'imman kunneen kan butaman Aanaa Xagadeerraa waan ta'eef xiyyeeffannaan qaamolee nageenyaa gandoota naannoo sana keessa jiran keessa barbaaduu ture. Daa'imni miliquu danda'e kuni dhukaasa itti bananillee miliquu waan danda'eef eeruu qaamolee nageenyaaf kennuu danda'eera. Obbo Isheetuun odeeffannoo daa'ima du'a jalaa miliqerraan argadhe jedhu waabeeffachuun akka dubbatetti, namoonni ukkaamsanii daa'imman butan kunneen gara maatii ijoollee kanaatti bilbiluun maallaqa fidaa jechuun sodaachisuun fudhachuuf karoorfatanii ture. Warreen daa'imman ugguran kun daa'imman ugguran kana gadhiisuuf tokko tokko isaaniitti qarshii kuma 100 ol kan gaafatan yoo ta'u hanga qarshii kuma 50 ttilleen gadi bu'uun waliigaluu isaanii hogganaan kun ni dubbatu. Walumaa galatti maatiin daa'imman saddeetiif qarshii kuma 500 hanga kuma 700 akka kaffalaniif gaafatamanii turan. Maatiin sagalee isaanii qaama mootummaatti dhageessifachuu irraa kan hafe maallaqa gaafataman sana kaffaluu dadhabuu isaaniirraa kan ka'een ijoolleen isaanii ajjeefamaniiru. Reeffi daa'imman ajjeefamanii ja'an eeruu daa'ima miliqeetiin qaamonni nageenyaafi hawaasni waliin ta'uun bakka itti ajjeefamanii kaafameera. Guyyaa har'aa Xagadee Ganda Gabreelii Bataskaan Gabreeliitti sirni awwaalcha isaanii raawwatameera. Namoota ajjeechaa kana raawwataman ilaalchisuun kan gaafataman Obbo Ishateen, "Shiftaa aanichaa ykn shiftaa Taachinyawu Aarmaacaw jedhama. ''Haa ta'u malee, abaluudha jedhamee wanti qulqullaa'e hin jiru," jedhaniiru. Yeroo ammaa kana qaamoleen nageenyaa hawaasa naannichaa waliin ta'uudhaan shakkamtoota qabuuf adamsaa jiru jedhan. Gochi akkasii kun naannoo sanatti daa'immanirratti raawwatamuun isaa kan jalqabaa ta'ulleen namoota ga'eessota ta'anirratti garuu "namoonni ilaalcha Seexanaa qaban" jedhan kun maallaqa fidaa jechuun ukkaamsuun haaraa miti jedhaniiru. "Ajjeechaan kun yeroo jalqabaa ta'ullee, ugguranii maallaqa fudhachuun garuu waan haaraa miti." Kanaan dura ugguruun namoonni maallaqa fudhachaa turan to'annoo jala oolfamanii hidhaan hanga waggaa 25'tti murtaa'uus ni yaadatu. Naannoo sanatti to'annoon nageenyaa adda ta'e humna raayyaa ittisaan, poolisii addaafi milishoota gandaan hanga gara gammoojjiitti bu'uun bobbaafame akka jiru ibsaniiru. Bakkeewwan Naannoo Amaaraa Godina Gondar Lixaa argaman keessatti oduu waa'ee namoota butamanii dhagahuun kan baramee fakkaata. Namoota balaa ukkamsuu kanaaf saaxilamtoota ta'an keessaa tokko konkolaachiftoota. Ahimad Yimaam konkolaachisaa Ayisuzii fe'umsaati. Ahimad waggoota sadan darbaniif Matammaa irraa gara Shinifaa- Fogaraatti shaqaxaa fi saliixa deddeebisaa akka ture dubbata. Torban lamaan dura Matammaarraa ka'uun gara Foogaraatti shaqaxaa fi namoota fe'ee osoo imalaa jiruu, hidhattoonni jaha konkolaataa dhabsiisuun, isa, gargaaraa isaa fi imaltoota lama ganda Shiifaan jedhamuutti ukkaamsuu isaanii BBC'tti himeera. Ahimad harka namoota isa ukkaamsanii jala guyyoota sadiif turuu himuun, akkuma ukkaamsaniin gara gaara Amooraa jedhamuutti geessuu dubbata. Haa ta'u malee, bakka isaan itti ukkaamsaman irraa fageenya daandii miilaa sa'aa lamaarratti humni raayyaa kaampii buufatee jiraatulleen eenyumtuu akka hinqaqqabiiniif ibsa. Akka ukkaamsaman maatiin isaafii hirriyaansaa poolisii fi bulchiinsa ganda Gandawuyaatti iyyachuusaanii ibsee, wayita sanattis deeggarsa omaa akka hintaasifneef dubbata. Hidhattoonni kunneenis gocha ukkaamsuu kana kan raawwatan ganama keessaa sa'aatii 12 irratti ta'u kan himu Ahimad, erga gara Gaaraatti geeffamaniin booda namoona hin hidhatiin kan biraa sadii argusaa dubbateera. Daandiirra akkuma dhaabsiisanii konkolaataafi isaanillee erga sakkata'aniin booda maallaqa gahaa akka hin argannee dubbatee, erga gara gaaraatti geeffamaniin booda mataa mataatti qarshii kuma 300 akka kanfalaniif gaafatamu yaadata. Mariifi kadhannaa baayyeen booda qarshii kuma 120 kanfalee gadhiifamu hima. Haalli mariin itti taasifameefi maallaqichi attamiin akka kennameef gaafatamee, ''akka maatii keenya waliin haasofnuuf gara konneekshiniin mobaayilaa argamuutti nu geessu turan'' kan jedhe yoo ta'u, maallaqa kanfalees obbolessi isaa hanga bosonaatti dhufuun harkatti kaffaleef jedheera. ''Polisiin ykn namni biraa qabatee kan dhufee yoo ta'e, akka na ajjeessan waan nutti himaniif obboleessi kiyyaa qofaasaa bosonatti dhufuun isaan keessa tokkotti kaffale,'' jedheera. Ahimad gargaaraa isaatiif ammo kuma 15, kan isa waliin imalaa ture tokkoof immoo qarshii kuma 70 kanfaluun gadhiifamusaanii dabalee himeera. Tibba hidhaarra tureettis akkaawwii xiqqoofi bishaan kubbaayyaa tokkootiin turusaa himee, isaan alatti namoonni qarshii kuma 250 kanfaluun bahan jiraachu akkasumas namoonni 10 ukkaamfaman keessaa lamaansaanii guyyoota lama dura qarshii kuma 400 kanfaluun bahusaanii himeera. Haaluma walfakkaatunis torban tokko dura konkolaataan Quwaaraa irraa gara Gondariitti imalaa ture tokko bakka Nafaas Gabayaa jedhamuutti namoota eenyummaansaanii hinbeekamneen ukkaamamee namoommi jaha butamusaanii himamee ture. Dhimma kanarratti ragaa dabalataa argachuuf bulchiinsa naannichaatiif bilbillulleen, yeroodhaaf qorannoorra jirra jechuun ragaa osoo nuuf hinkenniin hafaniiru.


Bukkurruu: Tiyaatirri ijoollee Afaan Oromoon qophaa'e eebbifame

Tiyaatirri ijoollee Afaan Oromoon qophaa'e turtii daqiiqaa 50 qabu mata dureen Bukkurruu jedhu kennameef Sambata Finfinnee Giddugala Aadaa Oromootti eebbifameera. Daayirektarrii fi barressaan tiyaatira kanaa aartist Humneechaa Asaffaa tiyaatiricha qopheessuuf ji'oota shan itti fudhachuu hima. Tiyaatira kana xiiqiif akka qopheesses dubbata. "Ormi waan ijoollee kanarratti akka malee hojjeta. Oromoo birammoo Aadaa guddaa qabaannus karaa kanaan waan dagatame natti fakkaata. Ijoolleerratti hojjechuun egeree bareechuudha." "Namni barana hin qotanne bara dhufu beela'uunsaa waan hin oolle. Kanaafuu, nutis har'a nageenyi dhabame, sana ta'e, kana ta'e jechuurra ijoolleerratti hojjechuu qabna" jedha. Bukkurruun ilmoo harree xiqqoodha kan jedhu Humneechaan, "ilmoon harree bashannanuu fi taphachuu malee yaada biraa hin qabdu, haati bukkurruu garuu ba'aa guddaa fi ulee dandeessee jiraatti," jedha. Amalli Bukkurruu fi ijoolleen yeroo daa'imummaatti agarsiisan  waan walfakkaatuuf jecha moggaasa kana fayyadamne jedha. "Tiyaatira kanarratti Bukkurruun ta'ii ijoodha. Bashannanuu, taphachuu, kolfuu fi garraamummaa kan mul'istudha," jedha Humneechaan. Tiyaatirri Bukkurruu qabiyyee akka diraamaa fi sirboota aadaa fa'a ofkeessatti kan qabatedha. Tiyaatira kuni akka bukkurruutti fakkeefame waan ta'eef uffata akka ilmoo harreetti nama fakkeessuu danda'u argachuuf hedduun rakkadhe jedha Humneechaan. Fuulduraatti tiyaatira kana magaalota Oromiyaarraa naanna'ee ilaalchisuuf karoora akka qabuufi deeggarsa akka barbaadu hima. " Tiyaatira kana tolaanan hojjedhe, taatota kana magaalotarra fuudhanii deemanii ilaalchisuun baasii nama gaafata. Kanaaf, deeggarsa nama barbaachisa. Yoon deeggarsa dhabes hin dhiisu" jedha. Fuula duratti tiyaatiraafi diraamawwan ijoollee irratti caalmaatti fuullefatee akka hojjetus himeera Humneechaan.


Daa'ima waggaa sagalii Elektirikaal Injiinariingiitiin eebbifame

Laawureent Saayiman yeroo barnoota kutaa tokkoffaa jalqabu umuriin isaa waggaa afur ture. Ta'us garuu osoo hiriyyoonni saa sadarkaa lamaffaa barataa jiranii inni ammoo digiriin eebbifamuuf ta'a. Laawureent barumsa isaa kutaa tokkoffaa akkuma barattoota warra kaanii waggaa tokko keessatti xumure. Erga gara kutaa lamaffaatti darbee garuu haalonni turan ni jijjiiraman. Waggaa tokko keessatti barnoota hanga kutaa sagaliitti jiru xumure. Laawureent yeroo umuriin isaa waggaa ja'a guutu barattoota sadarkaa lamaffatti kan makame yoo ta'u, barnoota waggoota ja'a fudhatu ji'oota 18 keessatti xumuruu danda'eera. Isaan booda ammoo daa'imni waggaa sadddetii ji'oota ja'aaf boqotee yunvarsiitii seeneera. waggaa saddetitti yunvarsiitii kan seene Laawureent, ji'a sagal keessatti barnoota digirii jalqabaa isaa xumuruun baatii dhufu keessa Elektirikaal Injiinaringiitiin eebbifama. Ol-adeemaan kun raajii akkamiitiin akka umurii waggaa sagaliitiin Elektirikaal Injiinaringiitiin eebbifamuu danda'e hin beekulleeti. Turtii BBC waliin taasiseen "Akkamiin akka kana milkeesse hin beeku" jechuun dubbateera. Laawureent tekinooloojiitti fayyadamee akkamiin akka dhala namaa gargaaruun itti danda'amu irratti qorachuutu isa gammachiisa. Waraqaan eebbaa inni hojjetes sochii sammuu namaa kan safarudha. Laawureent maatii hogeessota fayyaa ta'anirraa kan dhalate yoo ta'u, digirii isaa sadaffaatiif dhimma fayyaarratti qorannoo gaggeessuu akka barbaadu kaoora qaba. "Mul'anni koo qaamota namaa nam-tolchee hojjechuudha," kan jedhu daa'imni samuu qaroo kun onnee, kalee dhala namaaf yeroo barbaachisanitti bakka buusuudhaan jireenya foyyaa'aa uumuufiifiin umurii isaanii dheeressuun wayya. "Akaakayyoota koo dabalatee umurii namoota biroo dheeressuun barbaada," jedha. Laawureentiin kan guddise akaakayyuufi akkayyoota isaati. Yeroo xunnummaa isaarraa kaasee kennaa addaa akka  qabuu abbaan Laawureent Aleksaandeer Saayimeen ni dubbatu. Laawurant barnoota sadarkaa tokkooffaa yoo jalqabuu, barsiiftoonni isaa maatii isaaatti himan. Maatiin isaatii maaliif saffiisaa akka ta'e baruuf yaalaa turan. Dandeettiin isaa maan qofa osoo hintaanee oggeessootaa kan dinqisiisu ture. Mucaa daa'imtii kunis dandeettii waa yaadachuu olaanaa kan qabu yoo ta'e, IQ isaa yoo safaramu 145 ta'e. Mucaan eerreegaafi saayinsii jaalatu kunis, afaaniif garuu fedhii addaa hinagarsiisu ture. Abbaansaa akka jedhaniitti, guyyaa tokko tokkos mana barnootaa hafuun qarqara galaanaa deemuun bashannanuu barabaada ture. Erga yunivarsitii galee booda garuu sagantaa addaa hordoofuu eegale. "Wiixata galma barnootichaa fudhachuun Kibxata laaboraatoorii gala. Roobii mana taa'ee sa'aatii saddeetiif qo'ata. Kamisa ammo kutaa barnootichaatiif gaaffii dhiyeessuun Jimaata qormaata fudhata,'' jechuun himu abbaansaa. Barattoonni gara biraas adeemsa kana xumuruuf turban sagalii hanga 12 itti fudhata. Walumaa galattis hirriyyoonni kutaa isaa umuurii dachaan kan isa caalan Laawuranti, barnoota isaa kan hordofu kutaa addaa keessatti. Abbaansaa akka jedhaniitti, akkuma ijoollee biraa yeroo itti xabatuus qaba.Maatiinis dhiibbaa omaa irratti hintaasisan. Mucaan kunis Instagram irratti hordoftoota kuma 35 qaba. Suuraawwan wayita bashannannu agarsiisan midiyaalee hawaasaa irratti ni maxxansa. Hiriiyyoota isaattis TV irratti gaaffiin akka taasifameef boonaa akka dubbatu abbaansaa ni hima. Mozaarti umuriisaa waggaa shanaffaatti muuziiqaa qindeesse ture.  Piikaasaan ammoo fakkii jalqabaasaa kan hojjate waggaa sagaliitti ture. Haa ta'u malee namoonni kanneen biroo daa'ummaatti beekkamtii argatan, yoo ol si qan ni baduu. Tarii Laawuranti umuriinsaa yoo dabaleen booda fiixaan bahee argu dandeenyaa laata?


'Suura oofee akkan daa'ima hatame ta'uu ifa taasise'

Baatii Ebla bara 1997 ture dubartiin uffata narsii uffattee tokko daa'ima dhalattee guyyaa sadii tokko kutaa hospitaalaa Keeppi Taawoon keessa wayita haati deesse rafaa jirtu kan fudhattee baate. Akka carraa ta'ee garuu waggoota 17 booda mucaan hatamte sun kan eenyummaashee isa dhugaa barte. Guyyaansaa guyyaa jalqabaa mana barnootaa sadarkaa lammaffaa Magaalaa Keeppi taawooniifi Miché Solamoniif ammoo waggaa dhumaa ture. ' Waggaadhuma sana baatii Amajjii 2005 keessa Michen waggaa 17  barattoota biraatiin marfamaa waa'ee barattuu biraa Cassidy Nurse kan waggaa sadiin ishee gadiifi gara malee ishee fakkaattuu itti himuu eegalan. Micheen garuu jalqabarratti baayyee waa'ee dhimma kanaa hin yaadne turte. Garuu booda wayita shammarran lamaan wal arganiitti miira kana dura itti dhagahamee hin beekne akka itti dhagahame dubbatti Micheen. ''Akkuman waan kana dura ishee beekuutti natti dhagahame,'' jetti. ''Maaliif mirri akkasii akka natti dhagahameelleen hubachuu hin dandeenye ture.'' Garaa garummaa umuriitiin alattis Micheefi Casiidy yeroosaanii baayyee waliin dabarsii eegalan. ''Anis mucaa xiqqoo attam jirataan jedhaan. Isheenis obboleettii angafaa attam naan jetti turte!'' Micheen. ''Yeroo tokko tokkos ishee waliin mana dhiqannaa galla ture. 'Mee riifeensa keen siif sirreessa, anuu si babareecha naan jetti.'' Yoo namoonni isiin obbolaadhaa jedhanii gaafataniin 'lakkii hin beeknu, tarii addunyaa gara biraatti' jechuun qoosaa turan. Achuun guyyaa tokko dubartoonni lamaan waliin ofee ka'uun hirriyyota isaaniitti agarsiisan. Namoonni muraasni Micheen yoo guddafamtee ta'e gaafataniin. Isheenis Lakkii! Lakkii hin maraatiina! jechuun deebiisaafi jirtu. Micheefi Cassidy ammoo suuraasaanii fuudhanii galuun maatiisaanitti agarsiisu eegalan. Lavona haati Michee kan intala isheetiin ''Giiftii'' jechuun waamtus gara lafa filmii itti doowwataniitti geessuun akka dubartoonni lamaan wal fakkaatan itti himte. Mikaa'e abbaan Miche ammoo akka hirriyaa intalasaanii beeke dubbate. Kunis abbaan Cassidy suuqii meshaa elekitoniksii waan qabaniif yeroo ta'e achii bitusaa hime. Garuu maatiin Cassidy Silesteefi Mornee Nurse suuraa intalasheefi hirriyaashee yeroo dheeraaf irratti ija baasuun turte. Achinis Michee gaafii gaafatan akka qaban Cassidy'tti himan. Wayita wal arganittis isheenis ''Ebla 30, 1997'tti dhalattee? jechuun gaafatte. "Anis akkasiin jedheen, 'Maaliif? Maal feesbuukii irratti na adamsuu barbaaddee?'' jetteen Micheen. Hiriyaan ishees beekumaaf akka barbaaddee Micheetti himte. Achinis Micheen eeyyeen Ebla 30, 1997 dhaladhee jetteen. Torban darbe, Michee osoo hin eegamiin waajira  daarektara mana barnootaatiin kutaa eerreegaa irraa waamamte. Isaan boodas waa'ee mucaa umurii guyyaa sadii Zephaany Nurse jedhamtuufi Hospitaala Groote Schuur  kan Keeppi Taawon keessaa waggaa 17 dura hatamuun gonkumaa hin argaminii itti himan. Micheen seenicha dhaggeeffatee garuu maaliif akka itti himame hin hubannee ture. Hojjataan hawaasaas intalli sun Michee ta'uu akka dandeessuu ragaan jiraachusaa eere. Dubbicha gabaabsuuf jecha Micheen hospitaala Groote Schuur  keessatti akka hin dhalatiin, kan dhallatte hospitaala Retreat  jedhamu keessatti ta'uu dubbatte. Kana turees akkan waraqaa ragaa dhalootaashee irra ture jette. Garuu hojjataan hawaasummaa achiitti dhallachuusheetiif ragaan akka hin jrree hime. Micheen wanti ta'aa jiru dogongora ta'uu yaada garuu qorannoo DNA'tiif tole jette. "Haadha na guddifterratti amantaa cimaan qaba. Gonkumaa akka na hin sobne nan amana. Keessattuu eenyuu akkan ta'eefi eessa akkan dhufeerratti,'' jetti Micheen. Kanaafuu, qorannoon DNA faallaa akka ta'u amataan qaba ture jetti. Haata'u malee, haalli akka isheen abdatteen hin taane. Guyyaa itti aanu bu'aa qorannoo qaqabee Micheen mucaa guyyaa sadiitti hospitaalaa hatamte Zephany Nurse ta'ushe mirkannesse. ''Anis naasuun achumatti hafe. Jireenyi kiyyas to'annoo kiyyaan ala ta'e,'' jetti. Dubbiin intala guyyaa sadiitti dhalattee amma waggoota 20 booda ragamte kunis mata duree gaazexoota Afriikaa Kibbaa ta'e. Jireeny Michees haala hinyaadamiin jijjirame. Tarii gara manaatti deebii'uu akka hin dandeenye itti himame. Waggaa 18 guutuuf ganaa maatii sadiitu hafa ture. Wayita sanatti murte mataashee taasisuu dandeessi, amma sanatti garuu achuma turuun akka qabaattu itti himame. Wayita kanas Michee odeeffanoo caalaa gaddisisaa dhaggeesse. Lavonaa Salamoon, dubartiin akka haadhasheetti amantee harkasheetti guddatte to'annoo jala olfamte. ''Haalli kuni caalaa hamlee koo cabse. Ishee arguun barbaadeen. Maaliif akka raawwatteefi maal akka umamee gaafachuus nan barbaade,'' jetti. Namni akka abbaa Micheetti dhiyaate kunis poolisiirraa gaaffiin dhiyaateefiira. "Ijaraa keessa yoon milladhuu dhiphinaafi soodaa jiruu yoo argu caalaa dhiiphadhe,'' jetti Micheen. Poolisiinis yoo hanna raawwatame keessaa harka qabaate baru barbaadan. ''Abbaan kiyya garuu baayyee lallaafaafi nama gaarii ture. Abbaafi goota kiyya,'' jetti Micheen. Innis ''Lakkii ani kana hinraawwadhu, Micheen intala tiyya. Attamiin kan kiyya hintaane? Anis kana keessaa harka hinqabu,'' jedhee. Polisiinis Mikaa'eel Salamoon akka warra dhugaa jala hatamte akka hinbveekne adda baasan gadhiisan. Mikaa'el Lavonaa ulfa akka turte beeka ture. Isheenis ulfa irra bahee ture akka waan mucaa godhattee fakkeessuun hospitaalaa hatuun Zephany Nurse manatti fiddee. Amma Lavona Salamoon mana hidhaatti geeffamte sobaan haadha fakkachuufi daa'ima namaa humnaan hatuun himatamuuf eegataa jirti. Celeste and Morne Nurse ijoollee biraa sadii godhatan illeen mucaasaanii jalaa hatamte Zephany barbaachu dhaabanii hinbeekan ture. Bara baraanis guyyaa dhalootashee ni kabaju ture, erga wali hiikanii boodalleen. . Intalli isaanii hatamte garuu ollaadhumatti gudataa turte. Manni Salamoon kan Nurse irraa km 5 qofaa fagaata. Micheenis naannoodhuma sanatti burraaqaa guddatte.  Amma Micheen maatii ishee dhugaan waliitti makkamte. ''Isaanis ofitti na hammachuun boo'uu eegalan,'' jetti. garuu baayyee gammadduu hinturre. ''Waan harka isaniitti hingudatiiniifu waanan isaan yaadu natti hinfakkaannee ture.'' Micheen dhiphiina miiraa keessa galte. Bara 2016'tti dubartiin daa'ima guyyaa sadii hatuun akka ilmoosheetti guddiftes hidhaa waggaa 10 itti murtaa'e. baruma sana Micheen haadha guddiftee mana hiidhaatte gaaffate. ''Anis yoo uffata hidhamtootaa waliin argu amman ofi to'achu dadhabuuttan boo'ee,'' jetti Micheen. Dhugaa baruuf wayita gaafatuuttis guyyaa tokkoon sitti hima jetteen. Wayita kanattis akka raawwatte shakkuu eegalte. "Dhiifama gochuunis qalbii namaa fayyisa. Jireenyi itti fufuu qabaata,'' jetti Micheen. Haati na guddiftees erga dhugaasaa natti himteen booda akkan dhiifama taasiseefi ammalleen ishee jaaladhu waan hubattees nageenyan argadhe. Isheenis yeroo tokko tokko maatii isheen jaallattuufi ishee haala gaariin guddisan irra fudhachu saaniif maatii dhugaashee jibbaa akka turte dubbatti. Micheen ammalleen haadha ishee guddifte mana hidhaati dhaquun gaafataa jirti. Ijoolle lama godhatulleen jaalali isheef qabdu fageenya km 120 konkolaachisuun gaafachuunirraa hindhorkine. Micheen amma Laavolaan hiikamuuf waggaa jaha qofatu hafa. Ammas mana maatii shee jiraachaa deebiite galuu haadhashee eegataa jirti. Micheen maqaadhuma warra guddiseen waamamu itti fufuu filattee. Amma eenyummaa ishee dhugaa hubachuu tasgabiin jiraachu kan eeegalte fakkaatti. "Jalqabarratti Zephany kanan jebbee natti fakkaata," jetti Miché. Isheetu rakkinaafi balaa sanaaf maatii lamaan dararee jettee yaadi turte. Haa ta'u malee Zephany ishee dhugaa Miché jedhamtuudha. Intala waggaa 17 sobamaa jiraatte amma garuu lamaanu wal madaalchisuun jiraataa jirtuudha. Isheenis 'maqaa lamaaniinu na waamu dandeessu. Natti tola,'' jetti. Seenaan ofee kunoo dhugaa waggoota 17'f dhokatee ture ifatti baasuun, maatii gaddaan qalbiin cabe boqachisee.


Casey Viner: Qoosaan daa'immanii lubbuu namaa galaafate

Daa'imni Ameerikaa qoosaaf jedhee poolisii hatattamaan waamuun akka lubbuun nama nagaa badu godhe hidhaa ji'a 15tiin adabame. Namni umrii waggaa 19 Casey Viner jiraataa magaalaa Ohio yoo ta'u hiriyaasaa waliin akka waan balaan tasaa mudatee fakkeessanii poolisiitti bilbiluun waaman. Hiriyaan Casey Viner, Tyler Bariss toora bilbilaa poolisii Ameerikaa 911 irratti bilbiluun maatiisaa ugguree jiraachuu itti hime. Bariss kana kan godhe bara 2017 ture, akka waan mana isaaniitti waamee fakkeessee iddoo biraatti waame. Akka waan abbaasaa ajjeesee, maatiisaa warra kaan ugguree jiruutti poolisiitti bilbile. Poolisiin garuu wayita hatattamaan dhufan abbaa ijoollee lama kan ta'e Andrew Finch ajjeesan. Namni kun waan uumame kana homaa quba hin qabu, garuu poolisoonni bilbilaan achitti waan waamamaniif ajjeesaniiru. Ijoolleen lameen erga tapha meeshaa waraanaan interneetiidhaan taphatamu 'Call of Duty' jedhamu hiriyaa isaanii Shane Gaskill waliin taphatanii booda gara poolisiitti bilbiluusaanii amananiiru. Bariss baruma kana keessa waggaa digdamaaf akka hidhamee taa'u itti murtaa'ee ture. Viner Mana murtii keessatti shira xaxamee fi adeemsa hojii mana murtiirraan dhiibbaa ga'eera jedhamuun isa himatameef mormaa ture. Adabbii kana booda waggoota lamaaf tapha 'game' akka hin taphanne ni ittifama. Waan mudateef dhiifama kan gaafate Viner itti yaadee akka hin taane dubbate.


Amma MP haasaa taasisutti, af-yaa'iin mucaa xuxxoo hoosisan

Paarlaamaa Niwuzilaand keessatti haati mucaa hanga haasoftee xumurtuutti af-yaa'iichi mana Maree Tirevor Maallaard mucaa harkaa fuuchuun baatee xuuxxoo hoosiisaniif. Af-yaa'iin Mana Maree Niwuzilaand mucaa haadha haasaa taasisaa turte harkaa fuudhuun kan sossobanii xuuxxoo hoosisaniif wayita manni marichaa gatii boba'aa irratti marii taasisaa tureetti. Af-yaa'iin mana marichaa Treevoor Maaraard; mucaa dhiiraa xiqqoo hammatanii xuuxxoo hoosisaa haasaa taasisaa turan. Daa'imni kunis kan miseensa mana maree nama Taamaatii Koofaayi jedhamuuti. Namni abbaa mucaa ta'e kunis mucicha dubartii hayyamteef tokko irraa dhalfachuunsaa himameera. Taamaatii Koofaay; miseensa Mana Maree Niwuzilaand dhiheenya kana boqonnaa abbummaa irraa akka debii'an himameera. Innis mata duree gatii boba'aa mana marichaatti dhiyaate mormuuf dubbachaa turte. Af-yaa'iin mana marichaas abbaan mucaa kun yaadasaa qalbiidhaan akka ibsatu gargaaruuf jecha daa'ima harkaa fuudhuun gargaaraa turan. Haaluma walfakkaatunis, Ministirri Mummee Biyyattii Jaakindaa Ardeern dhiheenya kana mucaa kan godhatte yoo ta'u, baatii Fulbaanaa wayita walgahii UN irratti hirmaachuuf deemte turteetti abbaa warraasheefi mucaaan ishee waliin turan. Bakkeewwan hojii lafa daa'imaaf mijatu taasisuun amma baayyee beekamaa dhufaa jira.


Daa'imni Gaanaa qaroo ta'e umrii waggaa 12'tti yunivarsiitii seene

Daa'imni Gaanaa umri 12'tti qormaata seensa yunivarsiitii qabxii olaanaa fiduun yunivarsiitii seene. Daa'imni maqaan isaa Viyemeens Baamfo jedhamu kuni barnoota Bulchiinsa Ummataa barachuuf fedhii akka qabus himeera. Barataan kuni barattoota 3,000 Yunivarsiitii Gaanaatti ramadaman keessaa umriin xiqqoodha. Viyemeens Baamfon akka barattoota kaani mana barnootaa dhaqe hin baranne. Abbaadhuma isaatu manatti isa barsiise. Gaaffiifi deebii sagantaa 'BBC's Focus on Africa' waliin taasisen aangoo guddicha biyyattii keessa jiru irra -aanuuf akka hojjetu himeera. ''Pirezidantii Gaanaa ta'un barbaada. Alaabaa Gaanaa ol fannise akkuma Chaayinaa, Ameerikaa, Biriteeniifi biyyoota kaan biyya of dandeesse gochuun barbaada,'' jedheera. Waa'ee heeraa, bulchiinsa sirna siyaasaa, manejimantii, ikonomiksiifi akkaawuntingii barachuuf fedhii akka qabu ibseera. Abbaan isaa barnoota keemikaal injinaringitiin digirii kan qaban yoo ta'u milkaa'ina ilma isaaniin garuu hammana hin dinqamne. ''Rakkoo isa mudatuufi carraa argatu akkatti fayydamu isa hubachiisuuf yeroofi humna koo irratti dhangalaaseera. Kanaafuu, na hin dinqine,'' jedhan. Daa'ima qaroo ta'e guddisuu duuba iccitii jirus yoo dubbatan kaanirraa akka adda ta'uf akka dhama'u isa gorsuu isaaniifi innis hojiitti cimuu isaa dubbatan.


Afrikaan Kibbaa maatiin ijoollee manatti adabuu ilaalchistee murtoo haaraa dabarsite

Manni murtii heeraa Afrikaa Kibbaa manatti ijoolleee akka malee adabuun mirga isaanii sarbuu waan taheef dhaabbachuu qaba jedhe. Sababii kamiin iyyuu akka adabbiitti ijoollee irra miidhaa qaamaa geessisuun heeraan aladhadha jedhe manni murtichaa. Ijoollee naamusa gaarii barsiisuuf tooftaalee hedduun jiru jedhee adabbii qaamaa geessisuun ammoo seeraan ala jedhe. Qorannoo manni murtii ol-aanaa abbaan osoo ilmi isaa ganna 13  poornoogiraafii ykn viidiyoo waa'ee saal-qunnamtii ilaaluu argee reebe ykn adabbii qaamaa  irraan gahes manni murtichaa akka akka itti fufuuf akka deeggaru ibseera. Abbaan ilma miidhame jedhamee akkaataa amantaa kootti yoo ilmi koo balleessaa hojjete adabuuf mirgan qaba jedhee mormeera. Manni murtichaa garuu adabbiin qaamaa fudhatame heeraan ala jechuun ibse. Gareen Walabummaa Amantaa Afrikaa Kibbaa ammoo murtoo manni murtii heeraa biyyichaa har'a dabarse kana mormeera. Akkaataa amantaa keenyaatti yoo daa'imni kee balleesse adabii guddisi jechuun kan macaafa qulqulluun ajaju cabseera murtoon mana mana murtichaa jechuun morman. Haa tahu malee Sheeboo Mokoonaa dhaabbata mit-mootummaa mirga ijoolleef falmu irraa murtoo mana murtichaa sirriidha jechuun simachuu BBCtti hime. Ijoollee irra miidhaa geessistee amala isaanii sirreessuu hin dandeessu waan jedhutti waliigalla jechuun BBCtti hime.


Dhiirota sadii Somaaliyaatti daa'ima gudeedan irratti duuni murtaa'e

Kaaba Baha Somaaliyaatti dhiirotni sadii daa'ima ganna 12 gudeedani fi ajjeesan du'aan adabaman. Ayishaa Iliyaas Adeen butamtee erga gudeedamtee booda mana jireenyaashii Gaalkayoo argamutti biratti gatan. Gaalkayoo bakka ofiin bulchitu Puuntland keessaatti argamtu keessatti  yakki kun Guraandhala keessa raawwatame. Himannaan kun biyyatti keessatti hiriiraa fi dallansuu kaaseera. Shakkamtoonni 10 jalqabarratti kan hidhaman yoo ta'u,  manni murtii olaanaan biyyatti namoota 3  balleessaniiru jedhee irratti mureera. Abbaan alangaa ragaa qacceesaanii(DNA) fayyadamuun yeroo jalqabaaf balleessaa itti mure. Dhaddachi mana murtii Puuntilaand dhaaddacha ijibbaataati. Adabbiin du'aas itti dhukaasuun kan raawwatamuu yoo ta'u Pirezidantiin akka mirkaneessaniin ni raawwatama. Bulchiinsi Pirezidantichaa namoota yakka gudeeddii raawwatanirratti tarkaanfi cimaa akka fudhatu waadaa seenu isaatu yaadatama.


Indiyaa: Suuraa mucaa ganna 5'f hiree barnootaa argamsiise

Harkatti meeshaa nyaata itti qopheessan qabattee, balbala daree barnootaarra dhaabattee suuta gara daree barnootaa osoo ilaaltuu namni wayii suuraa ishee kaase. Mucaan ganna 5 lammii Indiyaa kun magaalaa Hayiderabad jedhamtu keessa jiraatti. Diviyaan ammaan kana maagaala ishee keessatti nama beekamtuu taateetti. Suuraan ishee osoo dhokattee gara daree barnootaa ilaaltuu kaafamte daran qoodamee, namoota hedduu bira gahe. Sadaasa 7 barruu biyyatti Telugu jedhamu irratti maxxanfame namoota hedduu biratti ijoo dubbii ta'e. Rogeessi mirga daa'immaniif falmu daa'ima waan nyaattu fi hiree barnootaas dhabde jechuun 'Facebook' irratti maxxanse. Dhiibbaa suuraa kanaatiinis manni baruumsichaa mucaa kana galmeessee barnoota eegalchiise. Abbaan mucattii Lakshman garuu suuraan ishee sadarkaa kanatti iyya uumuun isaafi haadha warraa isaaf gaarii hin turre jedhe. "Yeroon suuraa sana argu nan gadde" jedhee BBC'tti hime. "Diiviyaan maatii egeree ishee tolchuuf halkanii guyyaa dhama'an qabdi, garuu akka haadhaafi abbaa hin qabneefi beeloftetti fakkeeffamte." Obbo Lakshman hanga umuriin ishee waggaa 6 guututti eegaa akka ture hima. Shamarran isaa biroo lama mana barumsaa mootummaatti barataa jiru. Ilmi isaa ammoo barumsa fixee kolleejii galuuf qophiirra jiraachuu hima. Ofirra darbee ijoollee obbolaa isaatii shan deeggaraa jiraachuullee hima. Diviiyaa fi maatiin ishee magaalaa Hayiderabad keessa lafa warra hiyyeeyyii jiraatu. Gandi isaanii mana baruumsaa isheen suuraa itti kaafamte irraa meetira 100 caalaa hin fagaatu. Warri achi jiraatan hundi bilisaan ijoollee isaanii mana barumsaa kanatti barsiifatu. Manni barumsicha ijoolleef laaqana bilisa kennaaf. Ijolleen xixiqqoon umuriin isaanii barumsaaf hin geenyes wayita laaqanaa dhaqani waan angafoota isaanii irraa hafe nyaatu. Diviyaanis gaaf hunda hin deemtu garuu gaaf tokko tokko dhaquun ishee hin oolle. Akka kanaan gaaf isheen dhaqxe tokko namni hin beekmne duubaan suuraa ishee kaase. Kun dhugaa ta'u barsiisonni mana barumsichaas BBC'f mirkaneessanii jiru. Sababa suuraa ishee kanaan xiyyeeffannaan manni barumsichaa argate hanqinawwan kaan akka furaman hiree uuma jedhu barsiisonni. Ammoo daa'imman umurii isheerra jiran hundi mana barnootaa akka galanis karra baneera. Diviyaan hiree barnootaa argachuu ishetti baay'ee gammadde. Boorsaan ishee yeroo hunda dugda isheerraa hin bu'u.


Waggoota miliyoona lama dura da'umsi 'kan ammaarra salphaa' ture

Da'umsi kan dhala namaa lubbu qabeeyyii biroo caalaa yeroo dheeraa kan irra turu, dhukkubbii cimaas kan qabu, deggersas kan barbaachisuufi yeroo tokko tokko ammoo guyyootallee kan fudhatudha. Lubbu qabeeyyiin fakkaattii namaa qaban kan akka chimpaanziin (gosoota jaldeessaa) garuu ciniinsuu salphaa ta'eefi sa'aatii gababaa keessatti maaliif ofiidhuma isaaniin da'uu danda'uree? Gaaffii achii dhuftee adeemsa tirannaa kana deebisuu yaaluudhaaf, saayintistoonni miseensi lubbu qabeeyyiin hidda sanyii namaa waliin walfakkeenya qaban akkamiin akka da'aa turan ilaalaa turaniiru. Akka qorannoon durirraa kaasee haftee boososaarratti gaggeeffame mul'isutti, lubbu qabeeyyii hidda sanyii namaa waliin walfakkeenya qabaniif waggoota miliyoona lama dura da'umsi "salphaa" tureef. Sanyii dhala namaa Australopithecus sediba, jedhamu waggoota miliyoona 1.95 dura Afrikaa Kibbaa keessa jiraataa tureef, "bir-qabaan da'umsi salphaa akka tureef" argineerra jechuun ogeessi dhimma kanarratti qoratte  Dr Nataliyaa Ladwudikina ni dubbatu. "Mataafi qoleen daa'ima dhalattuu guddaadha jedhamu ulaa gadameessaa baay'ee dhiphaadha jedhame keessa darbuudhaaf bakka bal'aatu jira," jetti qorattuun kun. Kun har'a yeroo hangiifi boci mo'oo (lafee gadameessaafi ulaa da'umsaa gidduu jiru) kan nama ammayyaa kun baayyee xiqqaa waan ta'eef waan rakkisaadha.  Mataan daa'imaa yeroo guddaa ta'utti kun caalaa rakkisaa taasisa. Daa'imni kan dhala namaa osoo hin dhalatiin dura yeroo ciniinsuu kallattiidhaan ba'uurra si'a baayyee gaggalagalu. Achii dhuftee adeemsa tirannaa dhala namaa keessaa da'umsi dhala namaaf caalaa rakkisaa ta'aa dhufeera. Akka hayyuun Antiroppoloojii Yunvarsiitii Boston ibsanitti, Luusiin (Australopithecus afarensis) kan sanyiin  A. sediba taate caalaa adeemsa da'umsaa baayyee rakkisaa ta'e keessa dabarte. "Da'umsi dhala namaaf suuta suutaan 'salphaarraa' ykn isa da'umsa qamalee/jaldeessaa fakkaaturraa gara da'umsa amayyaa rakkisaadha jedhamutti akka jijjiirameeru yaadama jira," jetti Dr Nataliyaa Ladwudikina . Hayyuun kun argannoo qorannoo garee kanaa barruu Plose One jedhu irrattis dhiyeessaniiru. Gaaffii achii dhuftee da'umsa ammayyaa deebisuun walxaxaadha kan jettu dubartiin kun, kanaaf ammoo tokkoo tokkoon haftee lafee boososaa dhala namaa hidda dhala namaa maatii rakkoo da'umsaa mata isaanii qabanii agarsiisu jette. Bara har'aallee akkamitti akka dubartoonni da'an kan tokkoo warra kaanirraa addadha. Dubartoonni tokko tokko haala salphaa ta'eefi tasuma osoo yeroo isaan hin fudhatiin yommuu da'an,  kanneen biroon ammoo dhukkubbii baayyee hamaa ta'eefi sa'aatii 20 ol fudhatuun booda da'u.


Ijoolleen barumsaa yoo dhaqaniifi yoo galan maal fakkaatu?

Amma yeroonsa kan manni barumsaa itti banamuuf qophiin taasifamaa jiruudha. Baatiin Fulbaanaa jechuudha. Maatiinis ijoollee isaanii mana barumsaatti erguuf qophii taasisuurratti argamu. Maatiinis yunifoormii/uffata danbii, dabtara, borsaafi kanneen barbaachisa kan biroo guutuun ijoolleekeessan kanneen duraan barataa turaniifi isaa haaraa jalqaban ergu. Keessumaa maatiin ijoollee isaanii guyyaa jalqabaaf gara mana barumsaatti erganis hunda caalaa daa'imasaanii kunuunsu. Guyyaa jalqabaa sanatti daa'imtii maal keessa akka olte hubachuu miiraa eeguun waanuma barameedha maatii hedduu biratti. Tarii ganama yeroo deemaniifi galgala yeroo deeman maal fakkaatu? Jijjiirama akkamiitu irratti argama? Keessumaa uffanni isaanii, rifeensi isaanii, kopheefi borsaan isaanii ganama maal fakkaata, yeroo manatti galan hoo? Haadha intala tokkootu intalashee kana ganama yeroo sirriitti itti uwwistee mana barumsaatti ergiteefi yeroo isheen deebitu simatte  suura kaasuun walbira qabdee ilaalte. Haati intala umuriin ishee ganna shan taatee tokkoo suura ganama yeroo intallishee mana barumsaa deemtuufi galgala yeroo isheen galtu argitee taajjabde kaastee toora interneetaarratti gadhiisuun namoota ajaa'ibsiifte. Suura isheen mana barumsaa durafi mana barumsaan booda jechuun suura intalashee ganama yeroo deemtuufi galgala yeroo galtu kaastee walbira qabdee gadhiiste kun namoonni kuma hedduutti lakkaa'aman daawwataniiru, waliifis qoodaniiru. Fuula Feesbuukii irrattis "hedduu kan namoota kofalchiise" ta'eera. Intala waggaa shanii kun Luusii jedhamti, Reenfirewshaayer Bahaa jiraatti. Ganama mana barumsaa deemuuf manaa osoo hin ba'iin dura  "sirriitti qulqulluu taatee bareeddee, iftee" deemuu barbaaddee turte, jetti haati ishee Jiil. Garuu guyyaa hiriyyootashee waliin taphataa ooltee yeroo deebitu uffanni ishee "kan maraatuu fakkaateera". Erga gaazexaan naannootti argamu tokko suura intalashee kana fuula isaarratti baasuuf Jiil hayyamtee namoonni 10,000 ol ta'an suurawwan mana barumsaafi booda walbira jiru sana jaallatanii "Isheen sirriitti mana barumsaa jaallatteetti. Mana barumsaa P2 jedhamu guyyaa jalqabaa deemte, achittis wantota haarawaa argitee hedduu itti gammaddeetti," jetti Jiil. Jiil WIxata waaree booda yeroo "haala" intalli ishee kun fakkaatu argitutti, Luusiin maal akka hojjetaa oolte gaafatte. "Waan baayyee miti," jette Luusiin ammoo. "Wanti mana barumsaa sanatti taasifamu gaaridha," jetti Jiil. "Barsiisonni baayyee gaariidha, si'oominaan barsiisuurratti waan hedduuu hojjetu.  Barattoota waliin ta'uudhaan gadi bu'anii ahnaga sanaatti ofirraa bu'anii akka taphatan taasisu." "Intalli koo guyyaa gammachuu addaa dabarsite," jette Jiil. Jiil yeroo baayyee suura kaafachuu jaallatti, keessatti yeroo ijoolleen ofirraa bu'anii taphatanitti. "Akka yeroo ani suuran si kaasa jedhu isheen tole naaf hin jenne nan beeka. Sababiin isaas baayyee uffanniifi rifeensi ishee akka malee ta'eera. Isheen yeroo hedduu ammoo qulqulluufi sisirreeffanna jaallatti waan taateef," jechuun ibsiti haati intalaa. Jiil haadha ijoollee sadii yommuu taatu, yeroo abbaan Luusii oolmaan mana barumsaa guyyaa jalqabaa ishee maal akka fakkaatu gaafatutti ture kan haati warraa isaa kun suura kana ergiteef. "Waan hedduu nama koflachiisu waan tureef hiriyyoota keenyaafi maatii keenyaaf karaa Feesbuukuu qoqqodnee," jetti Jiil. Isaan booda ture suurawwan kanneen kan gara Barrhead News jedhamutti ergame. Gaazexaan sunis suurawwan "mana barumsaatti deebi'uu" akka addaatti "jaallatamaa ta'edha. "Akka inni hedduu qoqqodamuun baballatu tilmaamaniiru jedhee hin yaadu ani," jechuun dubbatti. Luusiinillee isaan booda "asiifi achi deemtee" "Ooh ilaa ani beekamtuun ta'eem" jechuudhaan namootatti himti jetti hati kun. "Akkan yaadutti hubachuudhaaf xiqqoo ijoollummaa ni qabaatti jedheen yaada," jetti Jiil. Kopheen ammoo miila waljijjiireera. Maatiin hedduun suura  mana barumsaa duraafi boodaa arganii deebii kennaniiru. Intalli dubartii Laawuroo jedhamtu umuriin ishee waggaa afur ta'es mudannoo walfakkaatu akka qabdu dubbatti. Intalli Laawuraa Haarper jedhamtus guyyaa jalqabaa mana barumsaa deemtu "akka malee gammaddeetti" Guyyaa jalqabaa mana barumsaa isaanitti dhiyoo jiru Broxburn jedham ooltee yero deebitu akka ganama yeroo baatuu hin turre. Kopheen Harper bitaafi mirgi isaa wal jijjiireera. "Akkas jedheen ishee gaafadhe, 'kopheen kee ammoo miila waljala darbeera' Isheen garuu ammoo 'maamii har'a guyyaa gammachuu guddaa keessan oole,'" jette Laawuraan.ru.


Dubartiin Ameerikaa daa'ima korojoo keessa dhoksitee Filippiinsiiti ba'uf yaalte himatamte

Lammii Ameerikaa kan taate dubartiin takka daa'ima reefu dhalate korojoo keessa dhoksitee biyya Filippiinsiiti ba'uuf osoo yaaltu to'atamte yakka daddabarsa dhala namaan himatamte. Jenifar Taalbot, 43, buufata xiyyaaraa idil addunyaa Ninooy Akuwinoo magaalaa Manilaatti gaafa Roobii to'annoo jala oolte. Daa'imni dhiiraa umrii guyyaa ja'a kun korojoo ishee keessatti kan argame yeroo isheen xiyyaara Ameerikaatti imalu yaabuuf yaltutti akka ta'e himameera. Aanga'oonni akk jedhanitti Jenifar daa'ima kana qondaaltoota immigireeshiniitti akka hin beeksisne himu. Dhaabbatni qorannoo biyyaalessa Filippiinsi NBI Jenifer "daa'ima kana dhoksitee biyyaa baasuuf yaalte" jechuun hima. Harmeefi abbaan daa'ima kanaa heera kunuunsa daa'ima jalatti himatamanii akka jiran anga'onni dubbatu. Daa'imni kunis eegumsa dhaabata taajajila hawaasummaatti kennamee jira. Aanga'onni akka himanitti Ohayoo irraa kan taate Jenifar waraqaa eeyyama balaliis ta'e dokimaantii daa'ima kamiyyuu dhiyeessuu hin dandeenye. Kamisa har'aa himannaa irratti dhiyaate beeksisuun ibsa midiyaaleef aanga'ootaan laatame irratti Jenifar Taalbot argamteetti. Yaada garuu hin kennine. Hogganaan dhaabbata NBI damee buufata xiyyaara, Manuwel Dimaano, yoo himannaa irratti dhiyaaten yakkamtu ta'uun ishee mirkanaa'e hidhaan umurii gutuu irratti murtaa'uu danda'a jechuun gaazexeessitootatti himeera. Dhimmi to'annoo jala oolu Jenifar Taalbot qondaaltota Imbaasii Ameerikaatti himamuu isaa AP'n gabaaseera. To'annoo jala ooluun booda Jenifar dokimantii daa'ima kana Ameerikaatti fudhachuuf naa eeyyamudha jettu dhiyeessiteetti jedha NBI. Ta'us dokimantiin kun harmee daa'ima kanaan akka hin mallatteeffamne NBI ni hima.


Shamarree walgahiirratti hirmaachuuf bishaanirra imalaa jirtu

Falmattuun jijjiirama haala qilleensaa namoonni jijjiirama haala qilleensaarratti dargaggoota "aarsuu" dhiisuu qabu jette. Rogeettiin jijjiirama haala qilleensaa Taanberg walgahii jijjirama Dhaabbata Biyyoota Gamtoomani irratti hirmaachuuf imalli taasifte torban lama jalaa fudhateera. Kunis waan bishaanirra imalteefi. Iddoon ka'uumsa ishee Varjiiniyaa, US yoo ta'u garba Atilaantikii qaxxaamuruun Poorchugaal magaalaa Lisbaan'tti argamuun dubbii taasiftee jirti. "Namoonni aarii dargaggootaa tuffachaa jiru," jechuun gaazexeessitootaatti himtee jirti. Shamarreen ganna 16 walgahii haala qilleensaa 'COP25' jedhamu kan magaalaa Maadriiditti taasifamuuf jedhurratti hirmachuuf imalarra jirti. Isheenis ejjannoo xiyyaaraan yookiin konkolaataan imaluurra bishaan irra imaluu woyya jedhu qabattee imalaa jirti. Gaaffii gaazexeessitootarraa ka'eef yoo deebii kennitu namoonni tokko tokko akka isheen "aartetti" ilaalani. Shamarree Taanberg akka jette: "Nuti aarree jirra, soddaannes jira kuni sababoota gahaa qabna. Akka nuti hin aarre yoo barbaaddan, nu aarsuu dhiisuu qabu." Jalqaba irratti US irraa ka'uun gara walgahii haala qilleensaa UN Chiiliitti imaluuf kaayyeeffattee ture. Ta'us garuu biyyoonni Ameerikaa Kibbaa sababa jeequmsa biyya keessatiin abdii murataniiru. Kanaaf iddoosaa gara Ispeeniitti jijjiirame. Isheenis lammii Awustiraaliiyaa Rileey Wiitlum fi Elaayinaa Karaasu kan 'YouTube' irratti hojjataniifi Biriitoon Nikkii Heendarsan- ogeessa doonii waliin ta'uu imalte. Dooniin isaanii sochiif ifa aduufi humna bishaanii fayyadamti. Ta'us garuu dhiibbaan qilleensi gubataa doonicha keesssa bahu kun gaaffii kaasaa jira. Gabaasni gaafa Kibxata yeroo walgahii COP25 bahe akka ibsutti, Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO) akka jedhetti biyyoonni dhiibbaan jijjiirama qilleensaa fayyaarratti fiduu dursa kennuu qabu jedha. Waggoota kudhan dhufan keessatti jijjiirramni haala qilleensa du'a namoota kumaatamatti lakkaa'amaniif sababa akka ta'u eeggama. Kunis nyaata madaalawaa dhabuun, dhukkuba ilbiisotaan dhufuufi dhiphuurraati. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa biyyoonni 101 kan tarsiimoo fayyaafi jijjiirama haala qilleensaa qabaniifi isas hojiirra oolchuuf maallaqa gahaa akka qaban qorannoo gaggeessaa jira. Biyyoonni walakkaa ta'an tarsiimoo biyyaalessaa akka qaban beekkameera. Ta'us garuu biyyoonni 45 ta'an qorannoo jabaa akka gaggeessan yoo godhaman %40 gad immoo tarsiimoo fayyaasaanii guutummatti yookiin walakkaadhaan akka karooraa biyyaalessaatti qabataniiru. %9 immoo tarsiimoo isaanii hundaaf qabeenya gaha ramadaniiru.


Dubartiin Hindii ganna 73 durba lakkuu deesse

Bulchiinsa kibbaa Hindii, Andihra Paradesh keessatti dubartiin ganna 73 durba lakkuu deesse. Daa'imman lakkuu kunneen yaalii 'IVF' booda Kamisa dhalatani. Yaaliin IVF jedhamu kan hanqaaquufi ispeermiin qaama gadameessan alatti laabraatorii keessatti akka wal simu taasisu dha. Dr Umaa Sankar "Harmeefi daa'imman ishee haala gaarirra jiru," jechuun BBC Telugutti himaniiru. Aadde Mangayammaa Yaramati isheefi abbaan warraa ishee ganna 82, ijoollee horachuu hedduu kan fedhan ta'us hanga ammaatti hin milkaa'in akka hafan dubbatti. "Baay'ee gammanneera" kan jedhan abba warraan ishee Sitaramaa Rajaarawo, yaalii IVF jalqabanii ji'a lama booda akka ishiin ulfaa'uu dandeesse dubbatu. "Yeroo hedduu yaallee, ogeessota fayyaa hedduu biras deemnee turre," jedhu Aadde Mangayammaan. "Kun jireenya koo keessatti guyyaan hedduu itti gammadedha." Hawaasaafi naannoo isaanii keessatti akka dhiibamte turteefi haadha waan hin turreef sagantaawwan hawaasichatti irratti yeroo tokko tokko akka hin waamamne dubbatti. "Dubartii dhabduu jedhanii na waamu," jetti. Daa'imman kun dhalatanii guyyaa tokko booda garuu Obbo Rajarawoon dhukkuba istrookiin hubamanii yeroo ammatti hospitaalatti yaalamaa jiru. Daa'imman lakkuu kan dhalatan mala baqaqsanii hodhuu 'Caesarean section' jedhamuuni. Bara 2016tti, dubartiin Hindii biraa ganna 70n keessa taatu, Daljindar Kaawur, ilma deessee turte.


Yaaddoon hanna daa'immanii Walloo Kibbaa eessaa madde?

Naannoo Amaaraa Godina Kibba Walloo aanaa Laga Amboo keessatti torbee darbe 'daa'imman hatuu dhufan' namoonni jedhaman shan daboon reebamanii lubbuun isaanii darbeera. Jiraattonni godinichaa baatilee muraasa darban daa'imman keenya 'nu jalaa hatamu' jechuun yaaddoo guddaa keessa jiraachuu dubbatu. Daa'imman to'achuun rakkisaa ta'us, osoo ija irraa hin kaasiin daa'imman keenya eggachaa jirra jedhu jiraattuun maqaan isaanii akka hin dhahamne gaafatan tokko. "Ijoollee keessaan koottaa yeroon fudhadha, yeroo boqonnaa isaaniif hordoffii taasisaafi" akeekkachiisni jedhu mana barumsaarra akka isaan gahe jiraataan magaalaa Dasee biroo BBC'tti himaniiru. Baati tokko dura Wallo Kibbaa aanaa Hayiq jedhamtu keessatti haati mucaa ishee jalaa dhukkubsatte gara buufata fayyaa geessite, dubartii ogeettii fayyaa fakkaattee itti dhiyaatte tokkoon mucaan jalaa hatamte. Mucaan kee baay'ee waan dhukubsatteef gara Dasee geessuu qabda jetteen. Haatis abbaa warraa isheetti bilbiltee gara Dasee deemaan jira na qaqqabi jetteeni, dubartii ogeettii fayyaati ofiin jette kana waliin Daseetti qajeelte. Magaalaa Dasee erga gahanii booda kiliniika tokko keessatti 'gadi bahi abbaa manaake simadhu' ittiin jettee yo haati gadi baatu daa'ima jalaa fudhattee badde. Hordoffii poolisiin taasiseen dubartiin daa'ima hatte konkolaachisaa fi namoota biroo lama waliin Naannoo Afaar bakka Awash Arbaa jedhamutti to'annoo jala oolte. Seenaa asoosama fakkaatu kana kan nuuf himan itti gaafatamaa qajeelcha poolisii magaalaa Dasee Komaandar Darajjee Asaffaadha. Ka'umsi yaaddoo hanna daa'imanii jiraattota godinichaa oduun kun bal'inaan odeeffamuu ta'uu dubbatu. Hawaasni yaaddoo kana keessa osoo jiru Waxabajjii 21 A.L.I oduun namoonni daa'imman hatuufi jedhaman qabaman jedhu aanaa Laga Ambootti dhagaahame. Namoonni 300 ol ta'an gadi yaa'anii namoota daa'imman hatuufi jedhaman shan reebanii ajjeesan. Baay'ina namootaa irraa kan ka'e poolisiin haalicha to'achuu hin dandeenye jedhu qondaalli nageenyaa aanichaa Obbo Kabbada Yimaam. Ergasii godinicha keessa bakka adda addaatti namoonni daa'imman hatuufi jedhamanii ajjeefamuuf turan baraaramuu dubbatu. Namootni shanan ajjefaman kunneen magaalaa Finfinnee irraa, Kamisee, Saayintii fi Dasee irraa kan dhufan yoo tahu namni tokko ammo eessaa akka dhufe baruun akka hin danda'amne itti gaafatamaan bulchiinsaa fi nageenyaa aanaa Lagamboo obbo Kabbadaan BBCtti himaniiru. Namoota jaha tahanii gara sana akka deeman kan himan hogganaan kun tokko eessa akka jiru waan hin beekamneef ammayyuu barbaadamaa jira jedhan. Namootni kunneen 'fira dubbisuuf'gara naannichaatti akka imalan himuu isaanii fi boodarra garuu yakka hojjechuuf akka bobbaafaman odeeffannoowwan dhufaa jiru jedhan obbo Kabbadaan. Yakka maalii hojjetu gaaffii jedhu ammo poolisiin qorachaa jiraachuu himan. Namni isaan bura buufatanis akka malee waan reebamaniif yaalii irratti akka argamaniifi namootni ajjeefaman ammo raga waraqaa eenyummaa isaanii irra jiruun reeffi isaanii gara maatii isaaniitti ergamuun sirni awwaalchaa namoota afurii raawwachuu himaniiru. Waraqaa nama tokkoo irra ragaan eenyummaa isaa jiru kan sobaa waan taheef maatii argachuun waan hin danda'amneef achuma aanicha keessatti awwaalamuus himaniiru. Namoonni 5 ajjeechaa kanaan shakkamanis to'annoo jala oolanii jiru. Daa'ima dubartii ogeettii fayyaa fakkaatteen hatamte kanaan ala yakki daa'ima hatu mul'ate hin jiru. Armaan dura garuu magaalaa Daseetti ijoolleen ganna 7 fi 8 mana barnootarraa dhabamanii naannoo Yuunivarsiitii Walloo baadiyyaa keessatti naguma deebi'anii argamuu Komaandar Darajjee Asaffaa ni dubbatu. Gocha kana caalaa hawaasa keessatti oduun dharaa tamsa'uun hawaasni yaaddoorraa ka'uun daboodhaan haleellaa raawwachuutti akka ce'uuf ka'uumsa ta'uu himan. Poolisiin godinichaa jiraattonni odeeffannoo dharaa 'daa'ima hatuufi' jedhuun nama kamirrattuu tarkaanfiin akka hin fudhatamne hawaasa hubachiisaa akka jiru hima. Yoo namni shakkan jiraatellee qabanii gara poolisii fiduu malee tarkaanfii irratti fudhachuun gonkumaa sirrii miti jedha.


Ameerikaatti dubartin reeffa harmee ishee waliin waggoota 3’f jiraatte

Dubartiin Ameerikaa, bulchiinsa Teeksaas jiraattu reeffa harmee ishee waliin waggoota sadif mana ishee keessa osoo waliin jiraattu qabamte. Dubartiin kuni mucaa isheefi reeffa haadhaa waliin mana kutaa lamaa keessa reeffa waliin kan qabamte. Poolisiin tarii haati dubartiitti kan umuriin isaanii 71 jedhame shakkamu bara 2016'tti akka lafatti kufan shakka. Dubartiin umurii 47 kuni rakkoo yeroos harmee ishee qunnameef gargaarsa kennuu hin dandeenye jechuun himata poolisiin. Achii ''guyyoota muraasa'' keessatti silaa wal'aansa argatani osoo fayyuu danda'ani du'uutu himame. Reeffi akkawoo kanaas lafa kutaa ciisichaa keessatti argame. Haatiifi intalli immoo kutaa biraa keessa ciisu. Mucaan haadha kanaa reeffa akkawoo ishee waliin yeroo jiraatte sana umuriin ishee 15 ture. Sababa kanaan, haati ishee rakko mucaa waggaa 15 irratti dhaqqabsiisteen himatamteetti. Yeroo ammaa daa'imni kuni fira bira kan jirtu yoo ta'u kanneen daa'imman kununsan biraa gargaarsa argataa jirti. Haati ishee hanga hidhaa waggaa 20 fi qarshii dolaara 10,000 (gara 300,000'tti tilmaamamu) adabamti jedhamee eegama. Poolisiin akka jedhetti akkawoon daa'ima kanaa hawaasa keessatti kabajamaa turaniifi yeroo lubbuun turanis barreessituufi gargaartuu barsiistu ta'un mana barumsaa dhihoo jiru keessa waggoota 35'f hojjetaniiru. Yeroo soorama bahanillee sagantaa ispoortii irratti tikkeeta sassaabuun hojjetaa turan.


'Gaa'ila diiguun furdina garmaleef daa'imman saaxilu danda'a' jedhu qo'attoonni

Ijoolleen haati fi abbaan isaanii gargaar bahan kanneen haatii fi abbaan isaanii waliin jiraatan irra carraa furdachuu qabu jedha qorannoon. Yeroo hedduu furdinni qaamaa kun ijoollee maatiin isaanii gargar bahanii kun osoo isaan ganna jaha hin guutiin dura uumama jedha qorannoon. Qorattoonni yuunivarsiitii Landan muummee Ikonomiksii fi Saayiinsii Siyaasaa daa'imman bara 2000 fi 2002 gidduutti dhalatan 7,574 ta'an irratti qorannoo gaggeessan. Waraqaan qorannicha akka agarsiisutti,daa'imman kunneen sababa dinagdee fi diinagdeen alaatiin furdina qaamaatiif saaxilamu jedha. Isaaniis:- Qorannoon kun daa'imman UK jalqaba barkumee keessatti dhalatan irratti qo'atame. Qorannoon kun daa'imman ji'a sagali, waggaa sadii, torba, 11 fi 14 ta'an irratti qo'atame. 'Dhiibaa yeroo dheeraa' Ijoollee qorannoon irratti gaggeeffame 1,573 yookiin daa'imman shan keessaa tokko kan haati fi abbaan isaanii yeroo isaan ganna 11 ta'anitti  gargar bahaniidha. Qorannichi furdina qaamaa isaanii qofa osoo hin taane ulfaatina fi dheerina. Umurii akkasumas, saalaa irratti hundaa'uun qorannoo kana geggeessan. Bu'aan qorannicha akka agarsiisutti ijoolleen maatiin isaanii gargar bahan kan maatiin isaanii waliin jiraatan waliin bira qabamee yoo ilaalamu ,turtii wal fakkaata keessatti ijoolleen maatiin isaanii gargar bahan ji'oota 24 duraa keessatti furdinni qaamaasaanii dabale. Akkasumas ijoolleen maatiin isaanii gargar bahan turtii ji'oota 36 keessatti carraa furdina gar maleef saxilamuusaanii guddaa ta'uu qorannoon kun ni mul'isa. Qorannichi "adda bahiinsi maatii miidhaa yeroo dheeraa" sababa guddaa akka ta'e waraqaan qorannoo kun ni agrsiisa. Qorattoonni akka jedhanitti ,furdina garmalee kana to'achuuf maatiin akkuma gargar bahaniin irratti hojjatamuu qaba jedhu. "Yeroodhaan osoo irratti hojjatamee hambisuun yookiin to'achuun ni danda'ama. Kunis akka ijoolleen furdina garmaleef hin saaxilamne godha " jedhu. Qorannichi maatii ijoollee godhatanii gargar bahan irratti malee, maatii booda isaan guddisaan gargar bahan irratti miti kan gaggeeffame. Qorattoonni rakkoolee hawaas-diinagdeerrattis qorannoo taasisaaniiru.


Qe'ee Hindii kanatti maqaan muuziqaan bakka bu'a

Qe'ee Hindii kanatti haadholiin ijoollee isaaniif maqaa moggaasuuf osoo hin taane, muuziqaa adda taheen waamu. Sagalee muuziqaa kanaanis wayita guddatanis itti waamamu.


Miseensi mana maree Keeniyaa daa'ima qabattee paarlaamaa seente ari'amte

Biyya Keeniyaa magaalaa Naayiroobiitti dubartiin miseensa mana maree taate daa'ima qabattee waan paarlaamaa seenteef ari'amte. Aadde Zulekha Hassan akka jettutti, "dhimma ariifachiisaa waan qabduuf" daa'ima ishee qabattee gara hojii dhufte. Walga'iin paarlaamaa gaggeeffamaa ture TV mootummaa Keeniyaan KBC jedhamuun kallattiin tamsa'aa osoo jiruu yeroo haati mucaa kun daa'ima ishee qabattee paarlaamaa seentutti yeroodhaaf addaan citee ture. Af-yaa'iin itti-aanaa yeroo sanatti paarlaamaa to'achuu dadhabee ture. Sababiin isaas, yeroo haati daa'imaa daa'ima ishee qabattee seentu itti iyyuun jeeqan. Kaan ammoo, ciqileedhaan walitti bubbu'anii akka ajaa'ibaatti walitti agarsiisaa turan. Dubartii bakka buutuu Kaawontii Kiwaale taate kana, akka isheen paarlaamaa keessaa baatuufis ajajeera Af-yaa'iin Itti-aanaan kun.  Wanti dubartiin kun goote "kan kanaan dura ta'ee hin beeknedha," jedhe. Dubartiin kun boodarra akka geezexeesitootatti dubbatteetti, paarlaamaan kun bara 2013 keessa kutaa maatiidhaaf barbaachisu akka qophaa'u  walii galus hanga ammaa wanta hojjete hin qabu. "Daa'ima koo waliin dhufuu dhiisuudhaaf yaalii godheen ture garuu har'a wanta ariifachiisaa ta'e hojjechuun narra jira ture. Osoo paarlaamaan mana daa'imman keessa tursiifatan qaba ta'ee achi keessan kaa'a ture," jette. "Yeroo caalmaatti dubartoonni baay'een gara paarlaamaa  akka dhufan gaafataa jirrutti, bakka maatiidhaaf mijataa ta'e qopheessuu barbaachisa," jette Zulekha Hassan. Akka dambii mana marichaatti, "keessummoonni" daa'imman dabalatee kutaa sana keessa seenuun hin hayyamamu. Diraamaan ta'e kun miidiyaalee hawwaasummaa irratti falmii guddaa kaaseera. Namoonni tokko tokko dubartii kana jajuun, biyyoota biroo daa'imman isaanii akka qabatanii dhufan hayyaman eeru. Kaan ammoo, fuula tiwiitara isaaniirratti sobdee gurra ergachuuf ykn qalbii hawwachuuf jedhanii ishee qeeqan. Fuulli Tiwiitaraa Tired Kenyan jedhu tokko ammoo: "Bakka buutuun Kaawontii Kwale Zulekha Hassan daa'imashee qabattee seenuun Af-yaa'ii mana mareetiin paarlaamaa keessaa ar'imate. Biyya biraatti garuu daa'imman isaanii harma hoosifataa falmii paarlaamaa keessaa gaggeessu," jechuun barreeffama dhiyeesseera. Paarlaamaadhuma Keenyaa kana keessatti kanaan duras miseensi mana maree tokko miseensa paarlaamaa bitaatiin kabalamuun ishee ni yaadatama.


Appilikeeshiniin daa'immanii 'Facebook' mudaa godhate

Mudaan appilikeeshinii 'Facebook' daa'imman ganna 13 gadii qofti fayyadaman 'Messenger Kids' jedhamu irratti argame kan namoonni umuriin isaanii sanaa olii akka daa'imman waliin haasa'an taasisa jedhe 'Facebook'. Bara 2017 kan hojii eegale appiin 'Messenger Kids' jedhamu daa'imman appii warra ga'eessotaa fayyadamanii rakkoof akka hin saaxilamneef yaadameeti. Appii kanarratti daa'imman hiriyoota isaanii maatiin akka waliin haasa'an hayyamaniif qofa waliin haasa'uu danda'u. Mudaan dizaayinii reefu argame garuu ga'eessonni hin hayyamamneef appii kanatti fayyadamuun daa'imman waliin akka haasa'an karra baneera jedhame. "Mudaan kun daa'imman gareen haasa'an (Group chat) muraasa qofa irraatti dhiibbaa geesisa, kanas matii beksifneerra," jedhe kaampaniin 'Facebook'. Gareelee mudaa kanaan dhiibbaan irra gahuu malu akka cufeefi maatiin nageenya ijoollee isaanii tiksuu akka danda'an deeggaruu himeera. 'Haasaa garee' Daa'imman wayita 'Messenger Kids' fayyadaman ijoollee maatiin ykn guddistoonni isaanii akka waliin haasa'an hayyaman qofa waliin haasa'u. Haasaa garee irratti garuu daa'imni tokko nama sadaffaa maatiin ishee akka waliin haasa'an hin hayyamne kan maatiin daa'ima lammataa hayyama kennaniif waliin haasa'uuf banaa ta'a. 'Messenger Kids' ga'eessoti (maatii ykn guddistoota ta'an) karaa appichaa daa'imman isaniitti akka dubbatan ni hayyama. Kana jechuun haasaa garee keessatti namni sadaffaa daa'imman waliin haasa'u kun ga'eessa ta'uu danda'a jechuudha. Dubbi himaan 'Facebook' battala mudaa kana arganitti akka sirreessaniifi komiin tokkollee akka hin dhiyaanneef himaniiru. Mudaan kun yeroo hagamiif akka ture garuu hin dubbanne.


Mormii qabxii qormaataa Hindii barattoota 23 galaafate

Erga Ebla darbee Hindii keessatti qabxiin qormaata kan seensa Yuunivarsitii  gadi dhiifamee as dargaggoonni 23 du'aniiru. Rakkoon kun kan dhalate Kibba biyyattii Kutaa Biyyaa Telangaanaa keessatti yoo ta'u, dogoggorri qormaata soroorsuu irratti mudate lubbuu barattootaa galaafachuu maatiin ni dubbatu. Barattoota akkuma qabxii isaanii dhagahaniin of ajjeesan keessaa tokko kan taate Zotaa Venelaa guyyuma qabxii ishee dhageesse sana summii nyaattee, yeroo muraasa booda hospitaalatti duute. Obboleessi Vannela akka BBCtti himetti hanga hafuura ishee dhumaa baafattutti kufuun isheedhaaf akka hin mallee fi qorumsa sirriitti akka hojjette ofitti amanamummaan dubbachaa turte jedheera. Obboleessi akkas jedha: ''Irra deddeebitee, akkamittan kufa jechaa turte. Haadhashee yaadachaa turte. Qormaanni irra deebiin ni ilaalama ykn waggaa dhufu irra deebitee qoramta jennee gorsinus isheen garuu darbuun qaba jechuun itti cichitee dubbachaa turte.'' Vennelan barattoota Telangana 320,000 kanneen qorumsatti kufan keessaa tokko. Indiyaa keessatti barnoonni sadarkaa olaanaa dorgommii cimaan kan itti baay'atuudha. Yuuniversitii seenuuf ammoo qabxiin asitti argatan murteessaadha. Egeree ifaa fi bareedaa ta'e harka galfachuuf qorumsi barnoota sadarkaa qophaa'inaa hedduu murteessaadha. Qabxiin qormaataa gadi dhiifamee guyyaa itti aanu keessatti barattoonnii fi maatiin barattootaa miira aariitiin guutaman hiriira ba'uun qormaanni akka irra deebiin soroorfamuu qabu gaafatan. Namoonni hiriira ba'an kunneen qabxiin barattootaa dogoggoraan soroorfamee akkas ta'e jedhanii komatan. ''Ilmi koo kutaa 11ffaatti qormaata gosa barnootaa herregaa , fiiziksii fi keemistirii guutuu deebisaa ture. Qabxiin amma ba'e garuu herrega tokko akka deebise, fiiziksii ammoo zeeroo akka argatetti kaa'a. Kun akkamiin ta'uu danda'a?'' jedha Venugopal Reddy. "Barnoota biroofillee dorgomaa ture. Qorumsa dorgommii kan biraafis qo'achaa ture. Erga qabxii dhagahee garuu abdii kutate. Qo'achuus nyaachuus ni dhaabe. Manaa ba'uu dide. Waa'een fayyummaa sammuu isaa baay'ee na dhipphisa.'' jedhe itti dabaluun. Hiriirri mormii bakka hedduutti akkuma babal'achaa deemeen, barattoonni of ajjeesuun iddoo garaagaraa irraa dhagahamuu eegale. Gareen mirga daa'immaniif falmuuf dhaabbate mana murtii biyyattiitti himannaa dhiyeesse. Manni murtiis qorumsi barattoota kufanii irra deebiidhaan akka soroorfamu ajaje. Ergasii qabxii ji'a tokko booda Caamsaa 28 ba'een barattoonni kufanii turan 1,137 darbuun isaanii labsame. Kanneen keessaa barataan marsaa jalqabaarratti zeeroo argatee ture, erga qormaati isaa irra deebiidhaan soroorfamee marsaa lammaffaarratti 99 fide. Qabxii barattootaa waliin dhahuudhaan jireenya barattootaa kan balleesse jedhamee komatame dhaabbata mosaajii (software) dhuunfaa, Globarena Technology, jedhamuudha. Dhaabbati kun bara 2017 qormaata barattoota 970,000  soroorsuuf mootummaa waliin kontiraata mallatteessee hojjechaa jira. Dhaabbatichi qabxii barattootaa soroorsee, waldorgomsiisee qabxii darbiinsaa isa dhumaa baasee barattootaaf qooda. Boordiin barnootaa mootummaa Indiyaa garuu barattoonni lubbuu isaanii galaafachuun dogoggora teekinikaa dhaabbati ,Globarena, uumeen wal hin qabatu jedheera. Dhaabbati Globarena garuu dogoggorri teekinikaa mudatee akka ture dhugaa ba'eera. "Ajaja boordii barnootaatiin hojjechaa turre. Dogoggorri teekinikaa tasa mudateera. Dogoggora gara jalqabaarratti nu mudate sirreessineerra.'' jechuun Hoogganaan dhaabbatichaa VSN Raju, Eebla darbe BBCtti himanii turan. Maatiin barattuu of ajjeestee, Anamika Yadav, Boordii Barnootaa fi dhaabbata Globarena yakka ajjeechaatiin himachuuf akka jedhan dubbatan. Shamarreen umurii waggaa 16  Anamika Yadav qabxii qorumsaa erga argitee of ajjeesuu ishee kan dubbatan maatiin Caamsaa darbe qabxii irra deebiin ba'een darbuunshee mirkanaa'us boodarra ammas irra deebiin soroorsanii kufuushee itti himan jedhu. Wayita qorumsa barattootaa irra deebi'anii soroorsan ammas dogoggorri waan uumamu fakkaata. Boordiin barnootaa akka jedhutti dhaabbati qorumsa soroorsu, Globarena, irra deebiin qorumsa barattootaa soroorsuu keessatti hin hirmaane. Qabxiin barattoota of ajjeesan 23, irra deebiin hin ilaalamne. Maatiin garuu qorumsa ijoollee isaanii kana maal akka godhan bitaa itti galeera. Deebiin Boordii Barnootaa fi hojiin dhaabata Globarena hedduu kan isaan mufachiise maatiin barattoota kunneenii qaamoleen kunneen itti yaadanii jireenya barattootaatti taphachaa jiru jechuun himata akka irratti banan dubbataniiru.