Itiyoo - Ertiraa: Araarri nagaa Itoophiyaafi Ertiraa jidduutti bu'e maal buuse?

Bara 2018 baatii Eblaa keessa gara aangootti kan dhufan MM Itoophiyaa Abiy Ahimad tarkaanfiiwwan gurguddoo fudhataniiru. Waldhabdee daangaatiin wal gaareffannaa Itoophiyaa fi Eertiraa jidduu waggoota 20f ture furuun biyyoota lamaan jidduutti nagaan akka bu'u taasisaniiru. Murteen komishinii dhimmi daangaa Itiyoo - Ertiraa irratti dabarse haalduree tokko malee fudhachuun waliigalteen nagaa akka raawwatamu taasisan. Waliigalteen nageenyaa biyyoota lamaan jidduutti bu'eenis kan gammade uummanni Ertiraas, MM Abiy wayita gara Ertiraatti imalaniitti daandiitti bahuun gammachuu guddaan simate. MM Abiy haasaa affeerraa irbaataa pirezidaantiin Ertiraa Isaayyaas Afawarqee qopheessan irratti taasisaniin ''kanaan booda haadhooliin bohan hinjiraatan. ''Dargaggoonni Ertiraa kanaan booda rakkachuun galaanaa fi gammoojjii qaxxaamuruun hin imalan,'' jechuun dubbatanii turan. Hawwii isaanii kanas namoonni hedduun kan 'waaqni kadhannaa keenya dhagahuun dibee kaaseedha' hanga jechuu qaqqabuun isaanii ni yaadatama. Garuu waliigalteen nagaa Itiyoo - Ertiraan maal buusee? Wanti irraa eegameefi haalli ammaa maal fakkaata? Dhimmoota kanneen irratti BBC'n namoota garaagaraa waliin turtii taasiseera. MM Itoophiyaa Abiy Ahimad paarlaamaa biyyattiitti dhiyaachuun waliigaltee Aljeersiifi murtee Komishiniin daangaa Itiyoo - Ertiraa murteesse haalduree tokko malee akka fudhatan ibsan. Yeroo isaan kana jedhaniitti, abdii itti uumuu dubbatu lammiin Ertiraa - Ameerikaafi Rogeessii Mirgoota Namoomaa fi Xinxalaan Dhimmoota Baha Afriikaa Siyyuum Tasfaay. Akkuma MM Itoophiyaa Abiy biyyasaaniitti raawwatan sana Pirezidantiin Ertiraa Isaayyaas Afawarqiinis biyyasaaniitti hidhamtoota gadhiisuun akkasumas jijjiramawwan murteessoo ta'an tokko tokko raawwachuun ''carraa sanatti ni fayyadamu laata?'' jechuun hawwiin eegaa akka turan ibsu. ''Bakka MM Abiyyiifi Pirezidantii Isaayyaas argamaniitti wayita daangaan Zaalaambassaa saaqametti, uummanni gamaa fi gamas ture wal hammatee walitti boo'aa gammachuusaa wayita ibsatu yoo argan caalaa kan isaan gammachiisu natti fakkaate ture. ''Abdiin sun hundi badee waraanaafi badiinsi hineegamne hordofeera,'' jechuun haalli eeganii turaniifi kan amma ta'e akka walitti hindhufne himu. Jiraataa Biriitan kan ta'an hayyuun Siyaasa Dinagdee Obbo Barihee Fisihaayyee gama isaanitiin, ''Waggoota darban dheeraaf bulchiinsa Pirezidant Isaayyaas yeroo qabsoo hidhannootii kaasuun itti dhiheenyaan hordofaa,'' turan. ''Guyyaa waamicha nagaa itti simatee Waxabajjii 20, 2010tti wayita Pirezidant Isaayyaas jecha ''Weyane Game Over'' jedhu fayyadameen akka adeemsa nageenyaatti fayyadamu hindandeenye hubadhe,'' jedhu. ''Michoomni aanga'oota lamaanii oolee bulee qondaaltoota TPLF irrati kan xiyyeeffatu akka ta'u naaf galee ture,'' jechuun kallattii aanga'oota lamaanii jalqabumarraa akka isaan hingammachiifne himu. Komishiniin Daangaa Itiyoo-Ertiraa haaluma waliigaltee Aljeersiin waggoota 18 dura hundeeffamees, murteewwan dhumaafi murteessoo ta'an dabarseera. Ta'us, gama TPLF murteewwan sun hojiirra akka oluuf fedhiin osoo hinagarsiisiin sababii turameef, uummanni Ertiraa jireenya nagaa isaarratti xiyyeeffannaa osoo hintaasisiin baayyee miidhamun tureera. Haalawwan kunneen geeddaramuun MM Abiya murticha ''haalduree tokko malee fudhanneerra'' jechuusaanii hordofees, ''Lafti nuuf murtaa'ee ture humnaan nu jalaa qabameera. ''Gama kibbaatiin yaaddoo walabummaa qabna'' jechuun dargaggoon Ertiraa yeroo seeraan labsame caalaa tajaajila biyyaaleessaa Ertiraa akka tajaajilan ta'eera jedhu. Waliigalteen nagaa hojiilee misoomaa kana dura harkifatan gara fuula duraatti akka geessu akkasumas keessumaa uummatoota daangaarra jiran irratti abdii waan horeef namoonni daangaa ce'un wal dubbisuufi daldaluu eegalanii turan. MM Abiy Ahimad waggaa sadii dura gara Asmaraa yeroo qajeelanitti uummanni sirna ho'aan daandiitti bahee simate. Daandileen aalaabaa biyyoota lamaan faayamee, haadholiin meexxii qabatanii, dargaggoonni tajaajila biyyaalessaa keessa qooda fudhachuuf dirqama qaban gammachuun itti dhagahamee gammachuu ibsaa turan. Uummatoonni biyyoota lamaan bilbilaan, miilaan, konkolaataafi xiyyaaraan wal arguu itti fufan. Ta'us, hin turre. ''Uummaticha dhiigaafi dhiiga gidduu arguun baay'ee nama gaddisiisa'' jechuun himu araara bu'e akka carraa guddaatti kan ilaalan Aadde Mabiraat Niguus. Yeroo daangaan baname uummata biratti miira gammachuu akka itti uume kan yaadatan hayyuun siyaasa - Diinagdee Bariheen, ta'us amala ilaalcha Pirezidant Isaayyaas bu'uura godhachuun shakkiin akka keessasaanii ture himu. ''Pirezidant Isaayyaas bilisummaa biyyattii booda daandii nagaa hordofanii hin beekani,'' jechuun qeequ. Jibuutii, Yaman, Sudaaniifi Itoophiyaa waliin waldhabdee uumuu himan. ''Ammas waraanni Ertiraa lola biyya ollaa isa hin ilaallanne keessa galcheeniira,'' jechuun ibsu. Waliigalteen biyyoota lamaanii MM Abiy badhaasa Nobeelii itti argatan Gaanfa Afrikaa guddina dinagdee fida jedhamee eegamee ture. ''Ummanni Ertiraa waliigaltee nagaarraa buufate yoo jedhame wanti buufate yeroo jalqaba daangaan banamu maatiifi namoonni walirraa fagaatan walitti dhufuu isaaniiti,'' jedhu Obbo Bariheen. Kanaan ala garuu diingadeenis ta'e siyaasaan wanti jijjiirame akka hin jirre, dhiibbaan Covid-19 itti hammaate ummatichi nyaata guyyaatti nyaatu argachuullee rakkateera jedhu. Dabalataan, waliigaltee 2010 booda kaabineen ministiroota Ertiraa walgahee akka hin beekneefi kanaanis qooda waraanni Ertiraa Tigraay keessa gochaa jiru ministiroonni akkasumas ummatichi akka hin beekne dubbatu. Biyyoonniifi dhaabbileen idil addunyaa waraanni Ertiraa Tigraay gadhiisee akka bahu gaafataa tureera. Obbo Siyyuum Tasfaay ''Yeroo araarri bu'e haadholiin gammachuu isaanii ibsan amma du'a ijoollee isaaniitti kan gaddan yoon yaadu laphee koorra gaddatu natti dhagahama,'' jechuun himu. Bariheen waraanni lubbuu namaa kan galaafatu, maatii gadda keessa kan galchu, hiree dargaggootaa kan balleessu, qabeenya biyyaa kan balleessu ummanni keessa darbe beeka jechuun ibsa. ''Sababa kanaaf namoonni siyaasaa amma aangoorra jiran haaloo dhuunfaafi kaan keessaa bahuun ummata yaadnaafi jedhanirraa lola dhaabuu qabu. ''Ergasii dhimma isaanii mariidhaan furuu qabu,'' jedhu. Dabalataan, dhaabbileen dhageettii qabaniifi biyyoonni gurguddoo dhiibbaa guddaa uumuu qabu jechuun yaada kennu. Obbo Siyyuum gama isaaniin ''nagaan yoo hin jiraanne guddinni hin jiru. Guddinni yoo hin jiru ta'emmoo badhaadhinni hin jiru. ''Kanaaf, ummanni Ertiraa duubatti hafummaa, du'aafi dhumaatii hambisuun yoo barbaachise sirna dimookiraasii seeraan hoogganamu dhaabuun barbaachisa,'' jedhu. Yoo kana gochuun danda'ame lammiileen biyyattii gahee isaanii akka gumaataniifi kanneen baqataniis carraan itti deebi'u danda'an uumuun akka danda'amu himan.


Waraana Tigraay: 'Humnooti TPLF gara Lixa Tigraay socho'aa jiru', naannoon Amaaraa 'ofirraa ittisuuf qophiidha' jedhe

Humnootiin finciltoota naannoo Tigraay milishoota naannoo Amaaraa waliin waraana haaraa eegaluuf qophaa'aa jiraachuu gabaasaaleen mul'isan. Pireezidantiin Naannoo Amaaraa Obbo Aganyehu Tashaagar gama isaanitiin, ''haleellaa garee shororkeessaa TPLFn raawwatamu ofirraa ittisuuf naannon Amaaraa qophiidha'' jedhaniiru. Obbo Aganyahu itti dabaluunis haleellaa Humnootii TPLFn qaqqabuu malan kamuu ofirraa qolachuuf ''dandeettii guutuu fi qophii qabna'' jedhan. Pireezidantichi humna addaa fi milishaa isaanii qophii taasisuu EBC gabaaseera. Lola Sadaasa darbe humnoota Tigraay fi Raayyaa Ittisa Biyyaa mootummaa federaalaa jidduutti eegale hordofuun gama Kibbaa fi Lixaan bakkeewwan naannoo Tigraay jala turan kan humnooti naannoo Amaaraa to'annoo jala galfatan jira. Torbee darbe mootummaan federaalaa dhukaasa dhaabuu labsuun naannoo Tigraay keessaa waraana kan baase yoo ta'u, TPLF Maqalee dabalatee magaalota hedduu to'atee jira. Konkoolaataawwan loltoota TPLF fe'an hedduun gara gama Lixaan gara lafa humnoonni Amaaraa to'atanii jiranitti imalaa jiraachu Tigraay irraa namoonni ijaan argineerra jedhan gaazexaa UK Gaardiyaanitti himaniiru. Humnoonni naannoo Amaaraa loltoota mootummaa federaalaa kan torban darbe keessa addatti dhukaasa dhaabuu ofiin labsuun, magaalaa guddiittii naannoo Tigraay Maqalee fi magaaloota biraa gadhiisee baheen, deeggaramu. Mootummaan federaalaa sababoota dhukaasa dhaabuu itti labse keessaa, inni duraa deeggarsi namoomaa naannichatti namoota barbaadaniif danqaa tokko malee akka qaqqabu gochuu fi yeroon waqtii qonnaan bulaan itti hojii qonnaa raawwatu waan ta'eef akka ta'e ibse. Kana malee badiinsi dabalataa akka hin qaqqabneef naannicha keessaa bahuuf murteessuu MM Abiy Ahimad himaniiru. Humnoonni TPLF garuu injifannoo lola irratti argataniin naannicha deebisanii qabachuu himu. TPLF hanga humnooti Amaaraa, loltoonni federaalaa fi kan Eertiraa daangaa Tigraay guutummaatti gadi dhiisanii bahaniitti lola akka itti fufanis ibseera. Mootummaan federaalaa rakkoo Tigraay mariin furuuf fedhii akka qabu agarsiisullee, humnootii Tigraay labsii dhukaasa dhaabuu fudhachuun dura haal-dureewwan qabxii gurguddaa torba qaban lafa kaa'aniiru. Pirezidaantiin naannoo Amaaraa Obbo Aganyahu, tarkaanfiin dhukaasa dhaabuu mootummaan federaalaa labse dhiibbaa fi rakkina yeroo dheeraan qaqqabuu kan hambisuudha jedhaniiru. Humnooti Tigraay haleellaa raayyaa ittisa biyyaa irratti Sadaasa 4, bara 2020 raawwatan jedhame hordofee lola dhalateen, namoonni kumaatamaan lakkaa'aman ajjeefamanii, miliyoonaa ol ammoo bakka jireenyaa isaaniirra buqqa'aniiru.

ABBUT (Adda Bilisa Baasaa Uummata Tigraay)


MM Abiy waraanni kan Maqalee gadhiise injifatamee miti jedhan

Ministirri Muummee Abiy Ahmad mootummaan federaalaa loltootasaa Maqalee keessaa kan baaseef mo'amee miti jedhan. Ministirri muummee kun kana kan dubbatan Kibxata kaleessaa gaafa guyyaa 29,06,2021 wayita dhimmoota haala yeroo irratti gaazexeessitootaaf ibsa kennanitti ture. ''Loltoonni kan ba'aniif mo'amanii osoo hin taane duulli olaantummaa seeraa kabachiisuu waan milkiin xumurameefi,'' jedhan Ministirri Muummee Abiy Ahmad. "Oppireeshiniin amma gaggeeffamaa jiru guutummaa guutuutti milkaa'eera. Loltoota keenya waan barbaannuuf baasneerra.'' TPLF gamasaatiin Maqalee to'achuusaatiin booda ibsa akka, bulchiinsa naannoo Tigraayitti, baaseen,''milkaa'inni ajaayibaa'' argameera jedhe. Maqaleen guutummaatti humna ittisaa Tigraayiin to'atamtee akka jirtus ibseera. Ministirri Muummee Abiy Ahmad gamasaanii, ''Juntaan Maqalee hin galle,'' jedhan. Akkasaan jedhanitti TPLF Maqalee galee osoo hin taane, humna naannoo ture, kan meeshaa waraanaa iccitiidhaan awwaalee haala mijataa eeggachaa turetu yaa'ee magaalaa guutee gammachuu ibsate. Loltoonni kuma 20 ta'an Tigraay akka turan kan himan MM Abiy, loltoonni kunneen wayita Maqaleedhaa ba'an meeshaa waraanaas achii baasaniiru jedhan. MM Abiy loltoonni isaanii wayita Tigraay seenan, achi turuuf kaayyoo akka hin qabne ibsan. ''Humna biraan nu sodaachisu waan tureef garasaatti fuula deebifachuutu nurra ture. Kunimmoo waan dursa kenninuufi,'' jedhan. Humna isaan akka sodaatti kaasan kun eenyu akka ta'e garuu yeroo kanatti hin ibsine. Keesumaa torban darban keessatti waraanni kuni kallattiisaa jijjiirrachuu himuun uummanni naannichaa waraana kanarratti hirmaateera jechuun hubachiisaniiru. ''Amma yaaddoo nurra jiru dhiisnee achitti yoo of dhiphisne  waan lama dhabuu taha isaanimmoo bu'aan argamu hin jiraatu. Sababiinsaa nuffiifi dadhabbii keessa seenneerra.  Waraannni jalqaba nu mudate guyyaa 15-20 nu fudhate. Inni itti aanu loltuu amala shiftaa qabutu nu mudatee ture, badaa nu hin yaaddessine ture ,teeknolojii fayyadamuun waan danda'ameef. ''Waraanni amma jiru adda dha,'' kan jedhan Ministirri Mummee Abiy Ahimad guyyoota 20 darban keessatti. ''Uummatni ofiisaayyuu waraana haleeluu jalqabee ture,'' jedhan. Dabaluunis,''loltuu Maqalee dhaa osoo hin baanee naasuun mana kanaa faallaa taha ture. Qeesonni sagalee guddistuu qabatanii mul'ataniiru, lafa awwaalachaatti meeshaa waraanaa awwaalaniiru,'' jedhan. Kanaachis, ''Maqaleen yeroo ammaa ilaalcha waraanaan waan nama hawwattu miti. Duraaniis Waraannii keenyi haleelame jenneeti malee Maqala bilisa baasuuf garas hin deemne,'' jechuunis dubbataniiru. Ministirri mummee Abiy raayyaan Maqalarraa bahuun miidiyaa hawaasaa irratti 'Amaarri ni ganame' yaadni jedhu tamsa'uu kaasuun sun dhugaarraa fagaachuu ibsaniiru. ''Amaarri Tigraay, Sudaaniifi kaan waliin illee jaalalaan yoo tahe malee humnaan kan isa jilbeeffachiisuu fedhuuf of irraa ittifachuu danda'a,'' jedhan. Tibbana Maqaleetiin alatti humnoota TPLF fi kan mootummaa gidduu haleellaan cimaa ademsifamuu gabaafamuu Rooyitars himeera. Akka gabaashichi jedhutti gaafa Wiixataa haala hin eegamneen humnooti TPLF naannicha kan to'atan yoo tahu kunis haala waraanaa ji'oota darban keessa ture ni geeddara jedheera. Ministirri mummee yaada kana kan hin fudhanne yoo tahu,'' diinni mo'amee hin beeku, yeroo hunda nu laamshessaa turan, Tiwiitarii fi Feesbuukii irratti yeroo hunda mo'amna,'' jedhan. ''Kaayyoon TPLF  mo'achuu otoo hin taane 'daaraa taheen jira, wal-qabannee daaraa taanaa, caccabeera gatiin taheef walummaan caccabna kaayyoo jedhu dha,'' ministirri mummee Abiy. Ji'oota darban keessatti waraana geggeefameen namoota nagaafi loltoonni ajjeefamuu isaanii mootummaan kan beeksise yoo tahu, yeroo sanatti naannichatti  qarshiin biiliyoona 100 baasii taasifamuus himaniiru. Baasiin kuni kan waraanaa qofa osoo hin taane karaa,ibsaa,barnootaafi fayyaaf ooluus hubachiisaniiru. Baasii kanas bajata naanniichaa,akkasumas bajata biyyattii waliin kan dorgomsiisan yoo tahu, bajatni barana qabamu harka 20,  bajata waggaa Tigraay irraa  harka 13 caala jedhan ministirri mummee kuni. ''Suphaa elektiriikii, dhiyeessii gargaarsaa, akkasumas hojiiwwan biroo otoo jiranii namoonnii ajjeefamaniiru. Tahus namni tokkollee gaarii hojjetan nuun hin jenne. Himannaa qofatu dhiyaachaa ture,'' jechuunis midiyaa hawaasaa komataniiru. Ministirri mummee kaleessaas mootummaan isaanii deeggarsa namoomaa akkasumas suphaa bu'uuraalee misoomaa yeroo geggeessan namooti gargaraa miidhamaniiru akkasumas du'aniiru jedhan. Mootummaan isaanii gaarii dalagus komiirraa akka hin oolle hubachiisaniiru. ''Namni tokkollee jabaadhaa, hojii gaarii hojjechaa jirtu kan jedhu nu hin mudanne. Inumaayyuu sababa keessaniin beelli dhufuufi, waraana hin dhaabne, mootummaa Ertiraaf eeyyamtanii kan jedhu,'' ture jedhan. Dhaabbileen adda adaa gamasaaniin waraanichi naannicha gara rakkina namoomaa hamaa ta'e keessa galcheera jedhu. Naannichatti jiraattoonni gara miliyoona shanii ta'an deeggarsi nyaataa atattamaa kan isaan barbaachisu yoo ta'u, haala UN jedhuutti namoonni 350,000 ta'an ammoo qarqara beelaarratti argamu. Kanaan duras dhaabbileen adda addaa beelli jiraachu himanilleen motummaan akka hinfudhannee beeksiisuun, naannicha beelli akka hinjirreefi deeggarsis hiramaa jiraachu irra deddeebiin ibseera. Naanichatti TPLF bara Dargii akka taasisee sana hidhannoon of qopheessuu kan yaadatan MM Abiy, haalli kunis taatee kanaan argamuu ibsaniiru. Jiraattoonni ''maatii shan qabaatu 10niin qaba jechuun galmeessee walakaasaa juntaaf kenna. Waraana yeroo dheeraa fudhateen raayyaa ittisa biyya bishaan didan, juntaadhaaf haayilaandiifi Yesii argatu'' jedhu. Kana malees, MM akka jedhaniitti loltuun humna 'diina' jedhanii waamaniin qofa osoo hintaane, uummanni naannichaa mataansaa raayyaa akka miidhe beeksiisan. ''Ganda tokko irratti ammoo juntaan na hindeeggarree jedhamuun namoota ajjeessan.  Nu fixaa jiru ishii eegumsa nuuf hintaasiftan jedhanii loltoota gaafatan. Ganda sanas raayyaan namoota lakkoofsaan 20 ol ta'an kaa'ee deeme. Namoonni ganama nu eegaa hindeemiinaa jedhan sa'aatii booda bahuun loltoota sana fixan,'' jedhan. Dhimma kana xiyyeeffannaa keessa galchuun torbanootaaf mariin erga gaggeeffameen booda murteerra gahameera jedhan. Keessattuu torbanoota sadan darban keessa uumata hirmaachisuusaatiin, ''uummata irratti hinhokaasu jedhuun kan of ajjeessan jiru. Kanneen rasaasa fixachuun ajjeeffamanii fi kanneen to'ataman jiru,'' jedhan. ''Nutis kan murteessine raayyaan ittisa biyyaa uummata akka diinaatti fudhatee, seenaa keeessatti madaa gurraacha dhiisee, haalli innis ittiin qaana'u, addunyaanis dhimma Itoophiyaa irratti ittiin ka'u  uumamuurra, gara uummata dahoo kiyya jedhuutti maxxanuun, akkuma tibba yeroo filannoo yaada naanneeffannaa sana akkuma jedhameetti, uummataaf yeroo haa kenninu jenneeti.'' ''Torbanootaa ykn baatiiwwan lama kenniineef yoo yaaliin motummaa fi raayyaa harka hedduun humatamu jalqabamu ni ilaalla,'' jechuun himan. UNn dabalatee, dhaabbileen mirga namoomaaf falman hedduun gama isaanitiin lammiileen nageenyaa hedduun naannicha keessatti loltootaan akka ajjeessan akkasumas baala akka meeshaa waraanaatti akka fayyaman himatu. UNtti tiigaafatamaan deeggarsa namoomaa Maark Loowukook dhiheenya kana walgahii cufaa mana maree nageenya dhaabbatichaa irratti akka jedhanii ture. ''Haala qindaa'een dubartootaa fi daa'imman gudeeduun shoroorkeessuufi dararuuf itti fayyadamaa jiru. Loltoonni Ertiraa beela akka meeshaa waraanaatti itti fayyadamaa jiru. Jiraattoonni naannichaa buqa'an ni marfamu, ni reebamu akkasumas doorsiisoon irratti raawatama,'' jedhan. Tibbana ammoo labsii dhukaasa dhaabuu motummaa hordofee Dubbi Himaan TPLF Obbo Geetaachoo Radaan madda oduu Rooyitarsiitti akka himaniitti, ''qoosaadha'' erga jedhiin booda ''Tigraay hanga humnoota weerartootaa irra bilisa taatuutti,'' waraanaa akka hindaabne himeera. MM Abiya gama isaanitiin, eeddoowwan addatti eeruu baatan illeen bakkeewwan waraanni akkuma qabateetti turu akka jiranii fi humni gar asana dhaqu yoo jiraatee ammoo qophii barbaachisaan akka taasifame himaniiru.


Jeneraal Tsaadqaan G/Tinsaa'ee: Ajajaa waraanaa jabaa Itoophiyaatti garee finciltootaa duuba jiru

Ajajaan duraanii waraana Itoophiyaa, jireenya isaa keessatti yeroo 2ffaaf, naannoo gaarreniin guutame Tigraay keessatti nama jabaa mootummaa Itoophiyaa irratti fincila gaggeessaa jiru tahe, jedhe xiinxalaan Aleeksi de Waal. Ajajaan humna waraanaa TPLF, Jeneraal Tsaadqaan Gabretinsaa'ee, akka Afrikaatti namoota waraanaa bara jireenya isaa keessa jiran keessaa nama istiraateejii waraanaa beeku jabaa jedhamuun xiinxaltoota dhimma nageenyaa idil-adunyaan ibsama. Jeneraalli waraanaa ganna 68, bara 1976 yuunivarsiitii Finfinfinneetti barnoota baayoloojii addaan kutuun garee finciltoota TPLFtti makame. Yeroo sana namoota dhibbaan lakkaa'aman muraasa, gaarreen Tigiraay keessaa sirna sooshaalizimiin Itoophiyaa bulchaa kan ture Mangistuu Haayile Maariyaam lolaa turan keessaa tokko. Xiinxalli isaa, dandeettiin qindeessuu isaa fi dandiittiin amanamummaa loltoota argachuuf qabu bara 1980 keessa akka inni ajajoota waraanaa baay'ee kabajamoo tahan keessaa tokko tahu isa godheera. Bara 1991 TPLF, humna waraanaa miseensota 100,000 fi garee makaanaayzdii qabu tahe. Baruma sana ji'a Caamsaa keessa, Jeneraal Tsaadqaan- yeroo sana humna Eertiraa TPLF waliin turan hogganuun, mootummaa Dargii irratti haleellaa gaggeessuun magaalaa Finfinnee to'achuun, Mangistuu Haayile Maariyaam aangoo irraa kaasan. Humnootni TPLF akkuma magaalatti dhiyaataniin waajjira ol-aanaa yeroof tajaajilu mana buufata keessummaa [guest house] hoteela Hiiltan cina jirtutti qopheessaniif. Achitti jeneraal Tsaadqaan waggoota 15 booda yeroo jalqabaaf siree afaa yookaan ansoolaa qabu irra ciise. Ajaja isaa jalatti loltootni TPLF gara magaalaatti dhufuun Caamsa 28 bara 1991 Finfinnee seenan. Guyyaa sadiin booda sooramnii fi miindaan hojjettootaa kaffalame. Waggota torba itti aananiif Jenraal Tsaadqaan irra deebiin humna waraanaa Itoophiyaa ijaaraa ture. Sadarkaan jeneraalummaa kennameefii achumaan ajajaa humna waraanaa Itoophiyaas tahe. Waggoottan kudhan yeroo jeneraal Tsaadqaan hoogganaa raayyaa ittisa biyyaa tahuun hojjetetti, ajajootni waraanaa duraanii TPLF  bakka murteessoo qabachuu akkasumas  waraanichi akkaataa baay'ina sabaan madaalawaa miti, Tigireen uummata Itoophiyaa keessaa %6 qofa jedhamuun qeeqame. Jeneraal tsaadqaan kanumaan gara kolleejjiitti deebi'uun, yuunvarsiitii UK, Open Yuunvarsiitii jedhamutti  MBA barate. Pirofeser Giraam Salaman barataa isaa duraanii kana yaadata. '' Inni ilaalcha qoodinsaa waraana keessa irraa fagoodha- nama callisaa, dhageeffataa, saalfataa fi yaada qajeelaa qabudha. Dhugumaan keessa isaa sibiila.'' Waraanni waliiwaliinii dhumaateera garuu Gaanfi Afrikaa waca keessa galteetti. Bara 1996 hidhatoota al-Qaayidaa haleelluuf Soomaaliyaa keessa humna waraanaa bobbaase. Akkasumas dhoksaadhaan mormii pirezidaantiOmar al-Bashir deeggaruuf daangaa irraan loltoota gara Sudaanitti erga. Akeekkachiisa Jeneraal tsaadqaan bulchaan Eertiraa Isaayas Afewarqiin Itoophiyaaf yaaddoodha jedhe jaallan isaa TPLF keessaa, yeroo sana Mallas Zeenaawwiif hin liqimfamne. Garuu yeroo waraanni Eertiraa waliin bara 1998 jalqabu Jen Tsaadqaan karoora waraanaa nama baasu ture. Waraana akka malee hamaa gama lamaaniin lubbuu namoota 80,000 olii galaafate ture.Bara 2000 humni waraanaa Itoophiyaa humna ittisaa Eertiraa cabsuun daangaa biyyattiitti seenan. Kaayyoon jeneraal Tsaadqaan hanga magaala Asmaraatti deemuu ture. Garuu MM Mallas Zeenaawii akka dhaabatu godhe. Kaayyoon waraana Itoophiyaa amma galma gaheera, Eertiraan mo'amteetti jedhe. Waraanichaan booda TPLF kaayyoo waraanaa fi kallattii paartiin kennu jedhu irratti adda bahan. Mallas Zeenaawwiin hoggansa waraanaa irraa jeneraal Tsaadqaaniin ari'e. Osoo hin eegamiin hojii kabajaa isaa ibsu irraa mulqame.  Hoogantoota TPLF'n qoollifatame. Bakka bu'oota nageenyaan itti dhiyeenyaan hordofamaa ture. Jen Tsaadqaan akkuma lammii yookaan nama dhuunfaa tokkootti jireenyatti baruuf rakkate. Gabaasa akkamiin waraanni HIV to'ata kan jedhu barreesse. Dhaabbata Misoomaa Idil-adunyaa UKdhaan akka dhimma nageenyaa irratti mootymmaa haaraa Sudaan gorsuuf qacarame. Pirojektiin humna waraanaa biyyattii ammayyeessuuf qabame sunis ni kufe. Jeneraal Tsaadqaan bakka dhaloota isaa Kibba Tigiraay Raayyaa keessatti biiraa oomishuu fi biizinesii qonnaa jalqabe. Bara 2018 yeroo MM Abiy Ahimed gara aangootti dhufu muudama isaa akka fudhatuufi waliin hojjechuu akka barbaadu yoo ibsu, jaallan isaa TPLF keessa jiraniin qeeqame. Bara 2019 garee harka wayyaa jalaan Abiyyii fi hoggantoota TPLF araarsuuf yaalaa turanitti makame. Garuu waggaa tokkoon booda Abiy dhimmaaa hin jiru jechuun dhiisee keessaa bahe. Magaalaa Finfinneetti jibbi Tigirummaa yoo dabalaa deemu magaalicha gadhiisuun gara Maqaleetti deebi'e. Yeroo ji'a Sadaasaa darbe keessa waraanni jalqabu garaagarummaa yaadaa hoggantoota TPLF waliin qabu dhiisuun gara waraannichaatti makame. Dargaggootni hedduun garee TPLFtti makaman. Miidhaa uummata irra gahaa ture yaaddessaa ture. Hoggantootni buleeyyiin waggaa dura TPLF keessaa bahanis garee kanatti makaman. Mootummaan Itoophiyaa jeneraal Tsaadqaaniifi hoggantootni TPLF biroo to'annoo jala akka oolaniif ajaja baase. Biyya ganan jechuun isaan himachuun isaan himate. Kunis humna waraanaa ajaja Kaabaa irratti haleellaa raawwachuu isaanii himuuni. Morkiin waraanaa kun maqaa 'Humna Ittisaa Tigiraay'' TDF jedhamu jalatti kan gurmaa'e yoo tahu, TPLF fi kanneen miseensa hin taanellee hammata. Jeneraal Tsaadqaan ajajaaa humna kanaatti dhufuun walumaan itti gaafatamummaa waranaa kanaa fudhatan Amajji keessa akkas jedhe. '' Biyyee nyaannee ture.'' Fiigicha irra turan, Kibba Tigiraay bakkeewwan gaarreniin guutamanitti baqatan. Loltootni dargaggoo tahan hedduun miilla qullaa deemaa turan, meeshaa waraanaa harkatti baachuuu danda'an qofa fudhatanii deeman. Garuu bakka marfaman kanaa cabsanii bahuu danda'aniiru. Humnoota Itoophiyaa fi Eertiraa deebisanii haleelan. Jeneraal tsaadqaan loltootni TPLF meeqa ajjeefaman yookaan madaa'an kan jedhu hin ibsine. Ji'oota afur darbabiif leenjii, gurmaa'aa akkasumas lola irra turan. Torban sadiin dura biyyootni G7 Tigiraay keessatti akka dhukaasni dhaabbatu gaafatan. TPLF ibsicha deeggarsa akka arbsamu gochuuf qophii tahuu hime. Garuu waa'ee dhukaasa dhaabuu hin ibsine. Waxabajji 17 TDF kakka'umsa godhate. Waraana cimaa taasifneen bakkeewwan adda addaa qabannee fi kutaa waraanaa saddet boojine jedhan. Humni waraanaa Itoophiyaa ''oduu dharaati'' jechuun haale. Gaazexesitootni dirree waraanaa deemuun yookaan ammoo booji'amtoota dubbisuun hin mirkaneesine. Garuu kun TDF'f inifannoo waraanaa guddaa yoo tahu, humni waraanaa Itoophiyaa rakkoo guddaa keessa galeera. Garuu MM Abiy waraanni isaanii mo'amee osoo hin taane, deeggarsa namoomaa akka dhiyaatuuf magaalichaa akka bahe himan. Itti aanaan Ministera Dhimma Alaa Itoophiyaa Amb Reedwaan Huseenis yoo ajajni kenname humni waraanaa keenya torbanoota keessatti deebisee Maqalee qabachuu danda'a jedhan. THumni TDF Maqalee seenuun humni waraanaa fi bulchiinsi mootummaa Itoophiyaa achii baheera. Dhukaasa dhaabuu labsuun. Meeshaalee waraanaa cicimoo qabatan fudhachuun loltootni TDF, ji'a Sadaasaa keessa humna waraanaa Itoophiyaa irra goruun gara waraannichaatti kan makaman loltoota Eertiraa haleeluu barbaadu. Diina isaan sodaachisudha. Gabaasonni akka jedhanitti loltootni Eertiraa magaalota Tigiraay keessaa gadhiisuun gara daandaatti deebi'anii ittisa irra jiru. Pirezidaantiin Eertiraa Isaayas Afawarqii murtee daangaa kaabaa keessaa baasamo waraanu jedhu keessa jiru. TDF akkasuma osoo aangoo irra jiruu nagaa tahuu waan hin dandeenyeef akka inni dirqamu gochaa jiru. Waraanni jabaan biraa dhufuu danda'a. Aleeksi de Waalhojii gaggeessaa olaanaa Faawondeeshinii Nagaa Adunyaa, Tuftis yuunavarsiititi.


Waraana Tigraay: 'Murteen Tigraay gadi dhiisanii bahuu murtee sirriidha' - MM Abiy Ahimad

Murteen Tigraay keessaa waraana mootummaa federaalaa baasuu "gamaaggama amma dura qabnuun, murtee sirriidha" jedhan MM Abiy Ahimad. Kana kan jedhan Wiixata Adoolessa 05 bara 2021 mana maree bakka bu'oota uummataatti dhiyaatanii gaaffilee miseensonni mana marichaa kaasaniif deebii wayita kennanidha. Murteen dhukaasa dhaabuu mootummaan federaalaa torbee tokko dura labse marii bal'aa qaamolee adda adda waliin godhameen booda kan murtaa'e ta'u himan MM Abiy. Adeemsi waraana mootummaa federaalaa naannoo Tigraay keessaa baasuu baatilee sadi kan fudhate, malee murtee halkan tokkoo miti jedhan. Mootummaan federaalaa deeggarsi namoomaa akka danqaa malee walgahuu fi qonnaan bultoonni hojii qonnaa waqtii gannaa akka hojjetan jecha dhukaasa dhaabuu gam-tokkee labsee baatilee torba booda naannoo Tigraay gadi dhiisee bahe. Naannoo Tigraay bulchaa kan turee fi paarlaamaa federaalaatiin shororkeessaa jedhamee kan labsame TPLF gama isaan, injifannoo lola irratti argateen naannicha deebisee to'achuu hima. Labsii dhukaasa dhaabuu mootummaan federaalaa baase fudhachuufis ulaagaalee jajjaboo qabxiilee torba qabu ifa godhee jira. MM Abiy haasawa paarlaamaa keessatti taasisaniin haleellaa humnooti TPLF raayyaa ittisa biyyaa ajaja Kaabaa irratti Sadaasa darbe raawwatan hordofee, lola mootummaan isaanii osoo hin feene itti seeneen bu'aalee argachuu himan. Raayyaa Ittisa ajaja Kaabaa bilisoomsuu, meeshaalee waraanaa gurguddoo harka humnoota TPLF ture achii baasuu, yaalii Itoophiyaa gargar qooduuf godhame laaffisuu fi hogganoota TPLF jajjaboo to'annoo seeraa jala oolchuun bu'aalee argaman ta'uu eeran. Mootummaan dhukaasa dhaabu kan labseef, waraanicha itti fufsiisuu waan hin dandeenyeef miti kan jedhan MM Abiy, waraanicha osoo itti fufsiisuun barbaachisaa ta'e ganna 10 hanga 20 itti fufsiisuun ni danda'ama ture jedhan. Qaamolee lolli Tigraay akka dhaabbatu fedhan caalaa qaamolee lolichi harkifatee Itoophiyaan akka dadhabdu fedhantu hedduummata jechuunis dubbatan. Rakkoo naannoo Tigraayitti uumame dhukkuba lukkuutti fakkeessuun, "lukkuun dhukkubsatte jennee Qotiyyoo hin qallu," jechuun, sababa rakkoo kanaatiin biyyi miidhamuu akka hin qabne hubachiisan. Xiyyeeffannoon mootummaa itti aanu namoota qe'eerraa sababa adda addaan buqqa'an deebisanii qubsiisuu, ittisa Covid-19 cimsuu, baqattoota biyyoota gara garaa irraa deebi'an dandamachiisuu fi kkf ta'uu himan. Dhimmoota diinagdee irratti gaaffilee miseensonni mana marechaa dhiyeessaniif deebii yoo kennan, invastimantiin alaa dhibbeentaa 20n dabaleera jedhan. Osoo dhiibaan Covid-19 fi baasiin filannoo jiruu Baankii Biyyaalessaaf galiin doolaara biliyoona 2.7 galii ta'uus dubbatan. Walumaagalatti diinagdeen biyyattii rakkoolee nageenyaa, dhibbaa Covid-19, weerara awwaannisaa fi lolaa akkasumas danqaalee biroo dandamachuun dhibbeentaa 6.1n guddachuu himan. Lakkoofsi namoota herreega baankii qabanii waggaa lama keessatti miliyoona 38.8 irraa gara miliyoona 66.2tti guddachuu eeranii, kunis aadaan qusannoo fooyya'uu fi bu'aa nootii birrii jijjiiruun argame ta'uu himan. Manni maricha xumura irratti bajata waiigalaa bara 2014 (A.L.I)  birrii biliyoona 561 fi miliyoona 67 raggaasisee jira. "Qaala'iinsi gatii fi qaala'iinsi jireenya wantoota tokko miti," jedhan MM Abiy Ahimad. Qaala'iinsi gatii jiraatee galiin kanneen bitatanii jijjiirama hin qabu ykn hin daballe yoo ta'e qaala'iinsi jireenyaa ni uumama jedhan. Osoo galiin namoota hin dabaliin gatiin waan dabaleef qaala'iinsi jireenyaa uumamuu fi kanas sirreessuun yeroo gabaabaatti ni ulfaata jedhan. Sababoota qaala'iinsa gatii jajjaboo yoo ibsan: Gama kaaniin omishtoonni gatiin dabaluu mala jechuun omisha isaanii gabaaf dhiyeessuu dhiisuunis qaala'iinsa gatiif gumaacha akka qabu dubbatan. Mootummaan rakkoo kana furuuf tarkaanfiiwwan gara garaa fudhachaa jiraachuus himaniiru. Hidha Haaromsaa fi dippiloomasii Hidha haaromsaa ilaalchisee ejjennoon mootummaa Itoophiyaa karaa nagaa qabeenya ofii misoomsuu akka ta'e irra deebi'uun himan. Biyyoota kaan miidhuuf Itoophiyaan yaada akka hin qabne himanii, biqiltuu kan dhaabnuuf Itoophiyaa fayyadne, Sudaan fi Masriin akka fayyadamaniif ta'uu dubbatan. "Kan nuti feenu nagaa fi guddinadha. Hidhicha xumuruuf ni tattaafanna, Waaqni Itoophiyaas nu gargaara," jedhan. Gama kaaniin mootummaan haarofti Fulbaana dhufu ijaaramu dippiloomasii irratti kallattii haaraa hordofuu akka malu akeekaniiru. Baasii biyyattiin imbaasiiwwan biyyoota alaa keessa jiraniif baasaa jirtu hir'isuuf imbasiiwwan 30 ta'an cufamuu akka malan akeekan.


Waraana Tigraay: Itoophiyaan rakkoo Tigraay mariin xumura itti godhuuf fedhii qabaachuu himte

Mootummaan Itoophiyaa gaaga’ama naannoo Tigraay keessatti uumamaa jiru mariidhaan furuuf karoora akka qabu Ministirri Muummee itti aanaa fi Ministirri Dhimma Alaa Dammaqaa Mokonnin himan. Ministirichi haala waqtaawaa naannoo Tigraay ilaalchisee hawaasa diplomaasii Itoophiyaa keessatti argamaniif ibsa kan laatan yemmuu ta’u waliinis marii  taasisaniiru. Obbo Dammaqaa Mokonnin akka himanitti mootummaan federaalaa rakkoo naannoo Tigraay furuu fi nageenya waaraa fiduuf dhaabbilee siyaasaa seeraan galmaa’an, miseensota gadii TPLF [hogganoota kan hin ta'iin] rakkoo ummame karaa nagaan furuuf qophii ta’an, hawaasa siiviilii fi jaarsolii biyyaa walin marii gochuuf karoora qaba jedhan. “Gargaarsa keessan barbaadna, akka nu hubattanii fi michummaa keessan barbaadna” jechuunis hawaasni dipilomaasii mootummaa cinaa akka dhaabbatan waamicha dhiyeesaniiru. Hawaasni idil-addunyaa amma dura Itoophiyaan dhukaasa dhaabdee waraana Tigraayiif furmaata karaa marii akka soqxu dhiibbaa uumaa turan. Haa ta'u malee mootummaan Itoophiyaa garee yakkamtootaa waliin mari'achuuf fedhii hin qabu jechuun didaa ture. Paarlaamaan biyyattiis TPLF shororkeessaa gochuun labseera. Mootummaan Itoophiyaa Wiixata darbe deeggarsi namoomaa akka dhaqqabuu fi qonnaan bultoonni waqtii gannaa qotachuu akka danda'an jechuun dhukaasa dhaabuu labsuun Tigraay gadi dhiisee baheera. TPLF garuu waraanni Itoophiyaa naannicha gadi dhiisee kan bahe dirree lolaa irratti waan mo'ameef akka ta'e hima. Ammaan tana Maqalee dabalatee magaalotni naannoo Tigraay hedduun to'annoo humnoota TPLF jala jira. Haa ta'u malee tooftaawwan qunnamtii akka bilbilaa fi intarneetii akkasumas ibsaan guutummaa naannichaatti adda citeera. Riqichi guddaan naannichaa naannoo Amaaraan wal qunnamsiisuus cabee jira. Biyyoonni lixa labsii dhukaasa dhaabuu mootummaan federaalaa labse akka gaariitti simatanillee, maloota qunnamtii adda kutuu fi bu'uraalee misoomaa deeggarsa namoomaaf barbaachisoo ta'an barbadeessuun mootummaa komachaa jiru. Gareen TPLF garaagarummaa mootummaa federaalaa walin uummame karaa nagaan furuuf didaa turuu fi lola uummameef sababa ta’uu hawaasa diplomaasiitti himan Obbo Dammaqaan. Kana malees garichi olola sanyummaan walqabatu oofun dargaggootni lolicha keessatti akka hirmaatani fi kunis buqqaatii lammiilee hedduuf sababa ta’uu dubbatan. Bu’uraalee misoomaa naannicha keessaan walqabatee mootummaan bu’uraalee misoomaa akka telekoomii, ibsaa, baankii fi kanneen biroo suuphuufi hojiitti deebisuuf tumsa taasisus gareen TPLF bu’uraalee misoomaa kunneen mancaasaa jiraachuu himan. Qorannoo dhiittaa mirga namoomaa naannoo Tigraay keessatti raawwatameera jedhame ilaalchisee dhaabbileen mirgoota namoomaa qorannoo taasisaa jiraachuu himan. Obbo Dammaqaa Mokonnin hawaasni addunyaa bu’aan qorannoo osoo hin beekkamiin yaada gar-tokkee qabachuurraa akka of qusatus gaafataniiru. Gama biraatin namootni gargaarsa namoomaa fedhan gargaarsa akka argataniif mootummaan kutannoo cimaa akka qabu himan. Komiiwwan mootummaan “beela akka meeshaa waraanaatti fayyadamaa jira” jedhan olola akka ta’efi mootummaan beela akka meeshaa waraanaatti fayyadamuuf sababa tokkollee akka hin qabne dubbataniiru. Mootummaan Itoophiyaa dhukaasa dhaabuun waamicha dhukaasni akka dhaabbatuf taasifamaa tureef deebii kennuusaa himan. Tarkaanfiin dhukaasa dhaabuu kun jiraattotni naannichaa omisha midhaaniirratti akka xiyyeeffatan kan taasisufi rakkoo hammaataa mudachuu danda’u kan hambisu akka ta’es himaniiru. Waraanni Tigraay kan baatii saddeetiif adeemsifamaa ture lubbuu loltootaa fi namoota nagaa hedduu galaafachuu mootummaan federaalaa amma dura beeksisee jira. Mariin ambaasaaddaroota biyyoota garaagaraa fi hawaasa diplomaasii walin taasifame midiyaaleef cufaa kan ture yemmuu ta'u erga mariin xummurame booda Ambaasaaddar Redwaan midiyaalef ibsa laataniiru. Namootni TPLF seeraan barbaadaman muraasa ta'anillee baasin bahaa ture fi miidhaan diinagdeefi hawaasummaa lollichi qaqqabsiisu guddaa ta'usaaatin dhukaasa dhaabun barbaachisaa ta'uu himan. Sababootni dhukaasa dhaabuu isaan biroon immoo iddoowwan tokko tokko gargaarsa namoomaa geessuuf rakkisoo ta'usaanii, gareen TPLF ololawwan garaagaraa oofun namootni umriin isaanii guddattoota ta'an gara waliti bu'iinsaatti akka seenan taasisaa jiraachuudha jedhan. Itti dabaluun qonnaan bulaan naannichaa yoo midhaan omishate malee sadarkaa gargaarsa malee jiraachuu hin dandeenyerra  gahuu waan maluuf dhukaasa dhaabun barbaachisaa ta'uu himaniiru. Hawaasni addunyaa hanga ammaatti mootummaarratti dhiibbaa taasisaa jiraachuu kan himan Deetaan Ministeera Dhimma Alaa Ambaasaaddar Redwaan Huseen, midiyaalen biyya alaa tokko tokkos odeeffannoo dogongoraa tamsaasaa jiraachuusaanii himuun komataniiru. Gama biraatin xayyaarawwan Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii hojii gargaarsa namoomaaf gara naannoo Tigraayitti akka balali'anif heeyyamni akka laatamuuf gaafin dhiyaachuu himan. Mootummaan wayita Finfinneedhaa ka'ani fi qubatan deeggarsa akka taasisuuf himuun naannoo Tigraay keessa erga qubatanii booda rakkoo mudatuuf garuu mootummaan itti gaafatama akka hin qabne itti himusaanii dubbataniiru. Hawaasni diplomaasii "tarkaanfii dhukaasa dhaabuu leellisuu isaaniin dabalataan waliigalteen nagaa fi itti fufiinsa qabu akka ummamuu akka jajjabeessan dubbataniiru" jedhan. "Qaamoleen gargaarsa namoomaa Mootummoota Gamtoomanii immoo dhukaasa dhaabuun gara tokkoon haala mijataa akka uumu, gama biraatin immoo mootummaan iddoo walitti bu'iinsi itti turetti waan hin jirreef akkaataa gargaarsi namoomaa kana booda itti dhiyaaturratti gaafiifi yaaddosaanii kaasaniiru" jedhan. Naannoo Tigraayitti tajaajilli Telekoomiifi ibsaa akka deebi'us kan gaafatame yemmuu ta'u dhaabbileen akka Itiyootelekoomfi Humna Ibsaa wayita hojettootni isaanii suuphaaf gara naannichaa deeman ajjeefamaa turuu himan. Haala kana keessatti mootummaan dhaabbilee kunneen garas deemanii bu'uraalee misoomaa kunneen akka suuphan dirqisiisuuf kan rakkatu ta'uu hawaasa diplomaasii hubachiisusaanii Ambaasaaddar Redwaan dubbataniiru.


Waraana Tigraay: Itoophiyaan dhaabbilee gargaarsaa humnoota Tigraay gargaaraa jiru jette akeekkachiifte

Dhaabbilee gargaarsaa naannoo Tigraayitti deeggarsa namoomaa dhiyeessuun alatti humnoota Tigraay gargaaraa jiran biyyaa baasuuf akka dirqamuu mootummaan Itoophiyaa akeekkachiise. Mootummaan Itoophiyaa naannoo Tigraay keessatti dhukaasa dhaabuu gam-tokkee erga labsee booda wantoota taajjabaa ture Deetaan Ministeera Haajaa Alaa Itoophiyaa Amb. Reedwaan Huseen har'aa [Kamisa] ibsa kennaniiru. Lola baatilee saddeet darbaniif adeemsifamaa ture keessatti dhaabbileen gargaarsaa humnoota Tigraay hidhachiisuuf yaalii godhan akka turan himan aanga'aan kun. Itti dabaluunis, dhaabbilee deeggarsa namoomaa dhiyeessuu fedhan keessa kan ''deeggarsa caalatti pirooppoogaandaa qindeessuu, mootummaa Itoophiyaa afaanfajjuu, duula maqa baleessuurra kan jiran'' jiruu jedhan. ''Haalichi kanaan kan itti fufu yoo ta'e, mootummaan gaafatama biyya baraaruusaa bahachuuf jecha, qaamolee kanneen waliin hojjechuu itti fuufuu keessa deebi'ee ilaala, tokko tokkos biyyaa baasuuf ni dirqama'' jedhan. Hubachiisa kana kan kennan Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii fi dhaabbilee gargaarsa dhiyeessan biroofi. Mootummaan labsii dhukaasa dhaabuu labsee osoo jiruu ''qaama isa kan biroon aggaammiin godhamu kan itti fufu yoo ta'e, mootummaan murtee isaa kana keessa deebi'ee ilaaluuf ni dirqama. Sababa kanaattis tarkaanfii hunda hammate fudhachuu mala'' jedhan. Hawaasni idila addunyaa murtee mootummaa kana busheesseera kan jedhan aang'aan kun aggaammii gama kaaniin godhamu akka saaxiluufi qeequ gaafataniiru. Amb. Reedwaan Huseen ibsa isaanii kana keessatti deeggarsi namoomaa akka dhiyaatuuf jecha Labsii dhukaasa dhaabuu mootummaan kophaatti labse hawaasni idila addunyaa bifa xiqqeessuufi busheessuun hubatee jechuun komatan. Dhukaasni akka dhaabatu hawaasni idila-addunyaa gaafachaa turan ''murtee faara gaariin murtaa'e, dinqisiifachuufi faara gaariin deeggaruurra, waan hanqate guutuuf yaaduurra sababoota ijaaruurratti hin bu'uureffamne kaasuun murticha xiqqeessuuf socho'aniiru'' jedhan. Amb. Reedwaan dhukaasa dhaabuun kan labsame dhumaatii kana caalu hambisuuf, miidhama jabaa gama diinagdeefi siyaasaan mudate dhaabuufi jedhaniiru. Humnoonni Tigraay gama isaaniin isa mootummaan labsii dhukaasa dhaabuu jedhu injifatamaniiti jechuun, labsii dhukaasa dhaabuu fudhachuuf haaldureewwan qabxii torba of keessaa qaban tarreessaniiru. Dhaabbileen deeggarsa namoomaa dhiyeessan kan idila addunyaa hedduun irra deddeebiin mootummaan Itoophiyaa deeggarsa barbaachisaa gochaa akka hin jirre qeeqaa turan. Dhaabbileen kunniin gaaffiiwwan dhiyeessaa turan hundaaf deebiin kennamee wayita jiru kanattillee akkuma yeroo mootummaan naannicha keessatti lolaa turetti ammas mootummaa komachaa jiruu jechuun qeeqaniiru. Sagantaan Nyaataa Addunyaa guyyoota dura gargaarsa namoomaa konkolaattota hedduun fe'ee magaala Maqalee gahuu kan ibse yoo ta'u,, imalli isaa buufataalee sakatta'uumsaa hedduun kan guute akka ture ibseera. Mootummaan Itoophiyaa ammoo maqaa deeggarsa namoomaa jedhuun wantoota gara naannichaa galaa jiran beekuun barbaachisaadha jechuun shakkiin hordofaa jira.


Waraana Tigraay: Humnootiin TPLF deebiisanii Maqalee to'atan

Humnootiin TPLF magaalaa guddoo Naannoo Tigraay, Maqalee to'achuu isaanii maddeen qabatamoo ta'an BBCf mirkanneessan. Ummanni magaalattiis daandiitti bahuun gammachusaanii ibsachaa jiraachuus jiraattonni BBCtti himaniiru. Jiraattoonni magaalaa Maqalee akka himaniitti, humnootiin Adda Bilasa Baasaa Tigraay (TPLF) daandiiwwanii fi buufata xiyyaaraas to'ataniiru. Wiixata guyyaa humni raayyaa ittisa biyyaa Itoophiyaa magaalattii gadhiisee bahaa jiraachuufi jiraattoonni ammoo muddama keessa jiraachuu arguu jiraattoonni BBCtti himan. Miidiyaa mootummaa kan ta'e FBC galgala keessa akka gabaaseetti, mootummaan federaalaa waliigaltee dhukaasa dhaabuu kan Waxabajjii 28 irraa kaasee hojiirra ooluu Tigraay keessatti labseera. Labsiin dhukaasa dhaabuu kun hojii qonnaa waqtii gannaa fi hojii deeggarsa namoomaaf jecha gaaffii bulchiinsi yeroo Tigraay dhiyeesseen kan labsame ta'uu mootummaan federaalaa Itoophiyaa ibsus, TPLF garuu injifannnoo dirree waraanaa irratti argateen magaalaa Maqalee deebisee to'achuu ibse. Kunis jijjirama ejjannoo mootummaan erga Sadaasa 2020 waraana naannicha irratti banee as ifatti taasiseedha. Mootummaan Itoophiyaa yeroo garaa garaatti waamicha deegarsa namoomaatiif dhukaasa dhaabuun akka taasifamuuf biyyoota idil-addunyaatiin taasifamaafii ture cichuun didaa turun isaa ni yaadatama. Jijjirama amma jiru ilaalchisees hanga gabaasa kana qindeessineetti kan miidiyaalee biyya keessatiin gabaafameen alatti mootummaa Itoophiyaatti ibsi bahe omtu hin jiru. Guyyoota muraasa darban keessa ammoo, lolli cimaan naannoo Tigraay  keessatti gaggeeffamuufi humnootiin TPLF magaaloota hedduu qabachunsaanii gabaafameera. Gareen humnootii TPLF konkolaataawwan waraanaa barbadeessuufi loltoota mootummaa hedduun boji'aniiru. Mootummaan Itoophiyaa kan loltoota biyya ollaa Ertiraatiin deeggaramuun Sadaasa 04, 2020 ture paartii naannicha bulachaa ture TPLF irratti haleellaa  banuun naannicha to'achuu labsee kan ture. Mootummaan Itoophiyaas humnootiin TPLF loltoonni bakka ciisaa jiraniitti ajjeessuun meeshaa waraanaa saamuun himachuun gachaan isaa kun mootummaan tarkaanfii seera kabachiisuu akka fudhatuuf dirqisiisuu hima. Haata'u malee, TPLF haleellaan mootummaan raawwatame kan dursee itti yaadameedha jedha. Erga waraanni naannichatti eegale baatii saddeettan darbanii kaasee namoonni kumaatamaan lakkaa'aman ajjeeffamanii, kanneen miliyoonaan lakkaa'aman ammoo bakka jireenyaasaanitii buqaafamaniiru. Dhukaasa dhaabuu ykn 'Ceasefire' jechuun yeroof jecha waraana dhaabuudha akka UN hiikaa itti kennetti. Dhukaasa dhaabuun sababoota adda addaan kan labsamu wayita ta'u, hanga guutummaatti waraana ykn lola dhaabuuf waliigalteen tolfamuutti yeroof labsamuu mala. Sababni biraan waraana dhaabuun labsamuuf waraana keessatti lammileen nagaa hedduun yoo miidhamaniifi deeggarsa namoomaa dhiyeessuuf haalli rakkisaa yoo uumame, 'humanitarian casefire' ykn hojii deeggarsa namoomaaf waraana dhaabuun ni labsama. Dura taa'aan UN Antooniyoo Gutereez wayita weerarri Covid-19 mudatu guutuu addunyaatti vaayirasicha loluuf jecha qaamoleen wal-waraanaa jiran dhukaasa akka dhaaban labsii baasanii turan. Akka galmeen jechoota seera idil-addunyaa Oksifoord jedhutti dhukaasa dhaabuun yeroo hedduu waliigaltee qaamolee wal waraanaa jiraniin kan labsamu yoo ta'u, jidduu seentummaa qaama sadaffaan ta'a. Kana jechuun wayita waliigalteen dhukaasa dhaabuu kun cabu itti gaafatamni ni jiraata. Haa ta'u malee dhukaasa dhaabuun qaamolee wal waraanaa jiran keessaa gama tokko qofaan labsamuu danda'a. Kuni dhukaasa dhaabuu gam-tokkee ykn 'Uniateral Ceasefire' jedhama. Kana jechuun qaamni dhukaasa dhaabuu labse, duub-deebii qaama isaan lolaa jiruu osoo hin eegiin dhukaasa dhaabu jechuudha.


Waraana Tigraay: 'Raayyaan ittisaa ajajamnaan Maqalee deebisee to'achuu danda'a'

Waraana Tigiraayiin loltoonni fi lammiilee nagaan lakkoofsi isaanii guddaa tahe ajjeefamuu Deetaan Ministeera Dhimma Alaa Itoophiyaa Ambaasaaddar Reedwaan Huseen himan. Humnooti TPLF magaalaa guddittii Tigraay Maqalee erga to'ataniin booda ibsa jalqabaa mootummaan federaalaa dhimmicharratti kenneen kana jedhan. Murteen loltoota magaalaa Maqalee keessaa baasuu murtoo siyaasaati malee dhimma waraanaa miti jedhan ambaasaaddar Reeduwaan. TPLF ammoo magaalaa Maqalee fi bakkeewwan biroon naannicha keessaa waraanaan injifachuun qabachuu himaa jira. "Waraanni keenya yoo ajajame, Maqalee torban keessatti deebisee qabachuu danda'a, akkuma ji'a Sadaasaa keessa yeroo diinni akkaan qindaa'aa fi hidhannoo guutuu qabu sana godhe,'' jedhan. Waraana Tigiraayiin lubbuun loltootaa fi namoota nagaa hedduun darbuutti dabalataan ji'oota saddet darbanitti baasii waraanaa osoo hin dabalatiin mootummaan Federaalaa naannoo Tigiraayitti Birrii biliyoona 100 ol baasii gochuu himan. Naannoo Tigiraayitti, mootummaan miidhaa lubbuu namaa fi qabeenyaa irra gahe yoo ibsu kun kan jalqabaati. Ambaasadar Reedwaan gama mootummaa federaalaanis tahe gama TPLF lakkoofsa lubbuu namaa darbe adda baasanii hin himne. Lolichi diinagdee biyyaa irratti dhiibbaa guddaa kan fide yoo tahu naannoo ''namootni baay'een'' garee hundaa irraa akkasumas lammiilee nagaan baay'een ajjeefamaniiru jedhan. Ministirichi yaada mootummaan waraannichi ji'a Sadaasaa keessa xumurame jedhu irra deebi'uun dubbatanii, booda lolichi gara riphee lolaatti jijjiiramuun TPLF uummata keessa dhokachuun lolaa turuu himan. Amma waraanni sun baheera. Dhiibbaan idil-adunyaa lolichi akka dhaabbatuu fi deeggarsi akka hin danqamne jedhu gateettii Finfinnee irra hin jiru jedhan, Reedwaan. Itti dabaluun ibsi tibbana hoggantootni ol-aanoon TPLF kennan yaada waraana afeeruu qabaachuus kaasuun. Akkaataa murtoo gar-tokkeen mootummaan dhukaasa dhaabuuf labseen yeroo roobaa ji'a Waxabajjii eegale kana keessa lolli hin jiru jedhan. Mootummaa haraan filannoo bakka bu'oota uummataa yeroo darbe gaggeeffameen hundaa'u ammoo tarkaanfii kantti aanee fudhatamu murteessa jedhan ministirichi. Jeneraal Baacaa Dabalees ibsa ambaasaaddar Reeduwaan waliin kennaniin, amma TPLF Itoophiyaaf yaaddoo guddaa miti. Loltoota baay'ee maqalee keessaa fi naannoo ishee kaa'uun gaarii miti jedhan. Ambaasaadaroota Ameerikaa duraanii shan, UK fi Gamtaan Afriikaa labsii dhukaasa dhaabu motummaan federaalaa labse qaamoolee waraanicha keessatti hirmaataniin akka kabajamuuf waamicha yoo dhiyeessan, Chaayinaafi UAE ammoo murtichi tarkaanfii barbaachisaadha jechun dinqisiifatan. Dubbii himaan TPLF erga humni isaanii Maqalee to'ateen booda waamichi dhukaasa dhaabuu jedhu, ''baacoodha'' jechuun Rooyitarsitti hime. Geetaachoon gaaffiif deebii Rooyitasi waliin taasise irratti ''gara Amaaraatti deemuun zyoo nurra jiraate, ni deemna, gara Eertiraatti duuluu yoo barbaachise, kanas ni goona,'' jedhe.


Waraana Tigraay: Labsii dhukaasa dhaabuu gam-tokkee mootummaa fiixee xumuramuu gahe

Mootummaan Itoophiyaa naannoo Tigraay keessatti ji'oota saddeetiif humnoota Tigraay waliin waraanarra erga turee torban sadii dura, kophaatti dhukaasa dhaabuun loltoota naannichaa baasuus waraanni garuu itti fufuun gabaasamaa jira. Humnoonni Tigraay naannoo Affaar keessa socho'uun haleellaa raawwataa jiraniin namoota nagaarratti miidhaan qaqqabuu BBC'n jiraattota naannichaarraa iyyaafateera. Jiraattotni BBC'n dubbise guyyoota afur darban naannoo Affaar keessa lolli jabaan humnoota Tigraay, humnoota naannoo Affaariifi humnoota naannoleerraa deeggarsaaf garas duulan gidduutti gaggeeffamaa akka ture himan. Waraana kana keessa namootni nagaan humnoota TPLF'n miidhamuu jiraattotni himaniiru. Haata'u malee dubbii himaan TPLF Obbo Getaachew Raddaa ergaa Tiwiitara gubbaatti maxxansaniin hoogganoota mootummaa Itoophiyaa waliin malee uummata Affaariifi milishoota waliin lola hin qabnu jechuun nama nagaa hin miine jedhu. Rogeeyyiin miidiyaa hawaasaa naannoo Affaar waraana naannicha keessatti hammaate baqatanii namoota jiran hedduuf deeggarsi atattamaan barbaachisa jedhan. Raayyaan Ittisa Biyyaa Itoophiyaas Roobii darbe karaa hoogganaa isaa hariiroo Hawaasaa Koloneel Geetinnet Adaanee Tajaajila Oduu Itoophiyaaf ibsa kenneen waraana naannoo Affaaritti gaggeeffamaa tureen humnoonni TPLF rukutamuu isaanii jecha ''barbadeeffamaniiru'' jedhuun ibseera. Akkasuma gama naannoo Amaaraan humnoonni TPLF naannoo magaalaa Qobboo socho'aa turanis tarkaanfii ofirraa ittisuu Raayyaan ittisa biyyaa fudhateen ''barbadeeffamaniiru'' jedhaniiru Koloneel Geetinnat. Mootummaan Itoophiyaa naannoo Tigraay keesssatti ji'oota saddeetiif humnooota TPLF waliin waraanarra erga turee, torban sadii dura kophaatti dhukaasa dhaabuun loltoota isaa naannichaa baasuus, waraanni garuu naannolee daangaa Tigraayiifi Amaaraa akkasumas naannoo Affaar keessatti itti fufeera. Mootummaan Federaalaa kophaatti labsii dhukaasa dhaabuu kan labseef deeggarsi namoomaa uummata bira akka gahuufi waqtiin gannaa waan dhufeef uummati hojii qonnaa akka hojjetatu ta'uu ibseera. Qondaaltotni waraanaa biyyattii kanatti dabalataan humna waraanaa biyyattii deebisanii gurmeessuun naannoo Tigraay keessatti rakkisaa waan ta'eef bakka mijatutti socho'uuf ta'uus himu. Humnoonni TPLF, kan mootummaan shororkeessitoota jedhee labsee garuu labsiin dhukaasa dhaabuu labsame injifatamuu humnoota mootummaa Federaalaa dhoksuuf jechuun, dhukaasa dhaabuuf haaldureewwan guutamuu qabu jedhan tarreessaniiru. Haaldureewwan kunniin keessaa lafti naannoo Tigraay humnoota naannoo Amaaraan fudhatame akka deebi'u, humnoonni Eertiraas naannichaa akka bahan kan gaafatutu keessatti argama. Raayyaan Ittisa Biyyaa labsii dhukaasa dhaabuu mootummaa fudhatee naannichaa bahus, humnoonni TPLF lafa humnoonni naannoo Amaaraa na jalaa to'atan jedhuu fi naannoon Amaaraa ammoo lafakoo durii seera malee fudhatame jedhu dabalatee bakka kaanittis waraanni gaggeeffamaa jira. Magaalonni akka Koram fi Allaamaaxaa erga lolli Tigraay eegalee humnoota naannoo Amaaraan qabamanii turan, humnoota waraanaa Tigraayiin to'atamaniiru. Ergasii booda ammoo guyyoota darban humnoonni TPLF naannoo Amaaraa keessa lixuun, naannoo Magaala Qobbootti haleellaa raawwachaa akka turan Raayyaa Ittisa Biyyaa beeksiseera. Waraanni naannolee daangaa Tigraayi gama naannoo Amaaraan jiru harki caalaan isaa hirmaannaa Raayyaa Ittisaa malee milishootaa fi humna addaa naannoo Amaaraa fi Humnoota TPLF gidduutti gaggeeffamaa jira. Raayyaan Ittisa Biyyaa daangaa naannoo Amaaraa irratti humnoota TPLF haleellaa banuuf dhufan hin lolle jechuun rogeeyyiin miidiyaa naannichaa qeeqaa turan. Mootummaan Federaalaa dhukaasa dhaabuu beeksisuus, guyyaa Roobii garuu naannoo Qobbootti humnoota TPLF irratti tarkaanfii ofirraa qolachuu fudhachuu ibseera. Akkasuma guyyoota darban sochii waraanaa naannoo Affaar keessatti humnoonni Tigraay gochaa jiran dhaabsisuuf waraanni tarkaanfii fudhateera. Kun ammoo mootummaan labsii dhukaasa dhaabuu mootummaan torban sadii dura labsee ture adda kutee yaadu jedhu kaaseera. MM Abiy Ahimad Adoolessa 14 ibsa miidiyaa hawaasaa isaanii gubbaatti maxxansaniin labsiin dhukaasa dhaabuu uummataaf jecha labsame humnoonni TPLF kabajuu dhabuu isaaniitiin ''bu'aa hin finne'' jedhan. Adoolessa 18, 2021 ibsa Twiitara gubbaatti maxxansan keessatti ammoo, labsii dhukaasa dhabuu ofiif waadaa galle kabajaa sochoona jedhan. ''Raayyaan Ittisa biyyaafi humnoonni keenya kan naannolee bakka barbaachisaa qabachaa jiru. San jeequuf aggaammiin ni jiraata. Kanaaf waadaa dhukaasa dhaabuu ofiif galle kabajaa, deebii barbaachisu laannaaf.'' Ibsa guyyuma walfakkaatu fuula feesbuukii isaanirratti maxxansaniin, "Juntaan diina Itoophiyaa ta'uu mirkaneessaa jira" kan jedhan MM Abiy, "ummata keenya hunda qindeessinee ni buqqisna,'' jechuun lolli irra deebiin eegaluu akka malu akeekaniiru. Qindeessaan ijaarsa waraanaa Rayyaa Ittisa Biyyaa Leetanaal Jeneraal Baacaa Dabalee gama isaaniin, humnooti TPLF lola dhaabuuf fedha hin agarsiifne jechuun yeroon dhukaasa dhaabuu dhumee haleellaa raawwachuun akka jalqabu akeekaniiru. Labsii dhukaasa dhaabuun booda torbanootaaf miidiyaalerraa dhabamanii kan turan ajajaan waliigalaa Humna Waraanaa Itoophiyaa Jenaraal Birhaanuu Juulaas, Adoolessaa 19, 2021 ibsa kennaniin ''qophii keenya haala olaanaa taheen xumuraa jirra. Ergama mootummaan nu kennuuf qophii taanee eeggachaa jirra,'' jedhan. Mootummaan Federaalaa ibsoota baasu keessatti labsii dhukaasa dhaabuu qofaatti labseef akka bitamu ibsamuus, humnoonni Tigraay naannichaan alatti haleellaa raawwachaa sababa jiraniif waraanni mootummaa waraana keessatti qooda fudhaa jiru. Dhukaasa dhaabuu ykn 'Ceasefire' jechuun yeroof jecha waraana dhaabuudha akka UN hiikaa itti kennetti. Waraana keessatti dhukaasa dhaabuun akka kan qabu yeroo ta''u, gartuuleen wal-waraanan lamaafi isaa olis waliigalanii yeroof dhukaasa dhaabuu malu. Qaamolee waraana keessa jiran keessaa tokkos kophaatti dhukaasa dhaabuu labsuu mala. Kuni dhukaasa dhaabuu gam-tokkee ykn 'Uniateral Ceasefire' jedhama. Kana jechuun qaamni dhukaasa dhaabuu labse, duub-deebii qaama isaan lolaa jiruu osoo hin eegiin dhukaasa dhaabu jechuudha. Dhukaasa dhaabuun sababoota adda addaan kan labsamu wayita ta'u, hanga guutummaatti waraana ykn lola dhaabuuf waliigateen tolfamuutti yeroof labsamuu mala. Labsiin dhukaasa dhaabuu gam-tokkeen labsame qaamni labse sun yeroo dhukaasa dhaabuuf kaahe ykn sababa dhukaasa dhaabuu labseef sana irratti hundaa'uun cabsuu danda'a. Labsiin dhukaasa dhaabuu mootummaan Itoophiyaa labsee ture, humni TPLF waraana dhaabee rakkoo jiru mariin akka furu carraa kan kenne ture. Hanga ammaatti garuu waamichi dhukaasa dhaabuu mootummaan dhiyeesse humnoota TPLF'n fudhatama hin arganne.


Waraana Tigiraay: Saamicha magaalaa Maqalee keessaa yeroo dhiyoon asitti

Teessoo bulchiinsa mootummaa naannoo Tigiraay kan taate Maqaleen magaala sochii daldalaa, hawwaasumaa adda addaafi murtoo siyaasaa murteessoon irra maddan magaalaa tahuuun beekamtudha. Naannichatti dargaggoota hojii dhabeeyyii tahan guddaa kan qabattu yoo tahu, rakkoon nageenyaa fi hanqinni tajaajilotaas ni mul'ata. Paartiin naannicha bulchaa ture TPLF mootummaa federaalaa waliin erga wal dhabee caasaaleen nageenyaa naannichaa bakka baay'eetti diigamus magaalaan Maqalee iddoowwan biroo naannichaa waliin yoo ilaalamtu magaalaa tasgabbii qabduufi hojiin bulchiinsaa keessatti hojjetamaa jirudha. Haa tahu malee, namoota dhuunfaa gareen gurmaa'uun saamicha gaggeesanii fi miidhaa qaamaa nama irra gahaniin yaaddoo akka qaban jiraattotni ishee ni himu. Manguddoon ganna 55 Baahiruu Gidey ji'oota sadii fi arfan darbanitti ''meeshaalee sagalee hin qabne akka aalbee qabachuun namuma argatan haleeluun kan hatan jiru. Magaalittii keessa waan baay'eetu jira. Halkan guutuu saamaa bulu yoon jedhe ukukubsuu hin tahu,'' jedhan. Rakkoon kun durumas magaalattii keessa kan ture ta'ullee waraana Tigraay keessatti Sadaasa darbe uumame hordofee naannicha bulchaa kan ture TPLF magaalatti gadi dhiisee bahuu fi mootummaan naannichaas diigamuun wal qabatee kan hammaatedha. Guyyaa Wiixataa mootummaan federaalaa waraana dhaabuu kan labse yoo ta'u, TPLF garuu injifannoo waraanaan magaalaa Maqalee deebisee to'achuu beeksiseera. Saamicha haa tahu doorsisuun addunyaa kamuu keessa jira kan jedhan bakka bu'aan bulchiinsaa fi nageenyaa yeroo magaalaa Maqalee Obbo Gabremikaa'el Hayyeloom, '' kan magaala keenyaa kan adda godhu garuu qaawwaa rakkoo nageenyaa jiru ilaallachuun kan mudataa jiru'' tahuu isaati, jedhan. Amma magaalaa maqalee keeessa namoota afurii fi isaa ol tahuun dargaggootni socho'uun sodaa nageenyaa uumanii fi yakka sasalphaatii hanga yakka gurguddaatti raawwatan akka jiran jiraattotnii fi bulchiinsi yeroo himaniiru. Waxabajji 16 bara 2021 Televizhiniin Tigiraay suuraan deeggaruun akka tamsaasetti doozeriin Birrii miliyoona 84tti tilmamaman lama garaajii kutaa bulchiinsa kaabaa keessatti argamuu hatamuun, gara bakka biraatti geeffamuun oksijiniin kukutuun gara sibiila qarattiitti yookaan akkasumaatti akka jijjiran ibseera. Komishinii Poolisii naannoo Tigiraayitti I/G Qorannaa Yakkaa kan tahan Inispeekter Tsigaabuu Saamu'eel, waan kun xumura ji'a Bitootessaa kan mudate tahuu yaadachiisuun shakkamtootni lakkoofsi isaanii hin beekamne doozeroota lamaan gara kutaa bulchiinsa Ayider geessuun ''oksijiniidhaan kukutuun sibiilatti deebisan to'atamuun dhimma isaanii mana murtiitti hordofaa jiru'' jedhan. Namootni BBC'n dubbises konkolaatota sasalphaa hanga gurguddaa midhaan deeggarsaa fe'anii deemanillee osoo hin hafiin kan saamanii fi doorsisan akka jiran himan. Maqalee keessaa kaaffeewanii fi manneen bunni itti gurguramu baay'een jiru. Baay'een isaanii qarqara daandiitti kan banamanii fi bakkee namootni bunaaf shayee itti fayyadaman waan tahaniif, 'Mastiikaa qaba, kophee keessan sinii qulqulleessuu?' jechuun waanuma baramedha. Ji'oota sadii fi afur darban kana garuu ''ulee qabna' [ዱላ አለኝ"] kan jedhu daldala ho'aa taheera. Buna yookaan shayee osoo dhugnuu, ''…ulee qaba'' kanneen jedhan baay'ataniiru jedha jiraataan maqaan isaa akka ibsamu hin feene. "Duraan listiroo fi hartuu mana qulqulleessu baatanii kan deeman argaa turre. Amma garuu addatti ulee qophaa'e qabatanii 'ni barbaaddaa?' jechaa namoota naanna'ani argina jedhe. Waan kun yaaddoo nageenyaa magaalicha mudate hordofee akka dhufe kan himan jiraattoni of irraa ittisuuf jecha namootni ulee baatanii deemuu filannoo isaanii godhachuu himan. Naannoo ji'a lamaa dura suuqiin isaanii naannoo Jibraah jedhamu jiru jalaa saamamuu kan himan Obbo Barrihuun suuqiinkoo erga saamamee ofirraa ittisuuf jecha anis ulee bitadheera jedhan. ''Ulichi Birrii 20 hanga 30ttidha kan gurguramu. Yeroo Birrii 50n gurgurames jira. Saamtotni aalbee fi meeshaalee qara qaban qabatanii waan deemaniif namootni hundinuu ulee meetira tokko hin caalle qabatanii socho'u. Of irraa ittisuuf malee waan biraaf miti.'' Jiraataan biraa Fitsum jedhamu ammoo qabeenya Birrii kuma 18ti tilmaamamu saamameera. ''Ani suuqiin dhugaatii lallafaafi biiraa itti rabsun qaba. Halkan tokkotti mana keessa kan ture hundumaa haraqee, bishaan, biiraa fi lallafaan najalaa fudhatame. Ulfaataadha. Seeraa fi sirni waan hin jirreef eenyutu kana godha kan jedhu hin beekamu'' jechuun waan isa mudate dubbata. Haala nageenyaa baay'ee nama yaadessutu jira kan jedhu dargaggoon kutaa bulchiinsa Haadinnet keessaa dargaggoo Haayilesillaaseen. Namni kamiyyuu sa'aatii barbaade akka barbaade socho'uu akka hin dandeenye hima. ''Walitti qabamtee yoo hin taane qofaakee socho'uu hin dandeessu. Namni baay'een ammoo kan hin cabne jechuun ulee fi sibiila qabateeti kan socho'u. Kun waan ji'oota sadiifi arfan darban keessa mudatedha. Bakka poolisiin yookaan qaamni nageenyaa hin jirretti rakkoowwan mudatan ammoo nu yaaddessaniiru,'' jedhe. Bilbila moobaayilaa butuu, halkan dahoo godhachuun mana jireenyaa namaa saamuu fi miidhaa geesisuu, uffata danbii raayyaa ittisaa, kan poolisii federaalaa uffachuun yakka gurguddaa raawwachuu, midhaanii fi zayita deeggarsaaf dhufe saamuu fi gurguruu, fi yakkootni akkasii akka raawwatan bulchiinsi magaalittii ibseera. Kun haala qabatamaa naannicha mudate hordofee rakkoon dinagdee fi xiin-sammuu kan fide tahuu akka danda'u kan himan jiraattotni hundumtuu dabaree wal eegaa akka jiraniifi dargaggoonni kanumaaf gurmaa'anii akka jiran himan. Yakki saamichaa kun durumaaniyyuu magaalittii keessa kan ture tahus, hojii dhabdummaa, dhugaatii alkoolii fi araadota biro babbal'achuu fi manneetiin dhugaatii babal'achuu waliin wal qabachuu akka hin ooles kan himan jiru. Gama biraan ammo yakka tokko yeroo raawwatu adabbiin irratti darbu barsiisaa tahuu yeroo dhabuu fi mootummaan carraa hojii uumuuf kennu xiqqaa tahuu fi haalli itti maatiin ijoollee isaanii itti guddisanis yakka kanaaf shoora akka qabu himaa turan. Amma erga paartiin naannicha bulchaa ture TPLF erga haleelamee magaalicha keessaa bahee sirreeffamtootni mana hidhaa turan haal-duree tokko malee gadhiifamuu isaanii hordofee yakkichi akka dabales amanama. Kana irraa kan ka'e jiraattotni ibsaa harkaa, xurunbaa fi ulee qabachuun naannoo isaanii akka eegaa jiran himaniiru. Bakka bu'aan bulchiinsaa fi nageenyaa magaalaa Maqalee Obbo Gabremikaa'el Haayalom, shugguxxiidhaa hanga aalbee dabalatee meeshaalee sagalee hin qabne qabachuun yakki hojjetamaa turuu himan. Akkasumas uffata danbii raayyaa ittisa biyyaa fi poolisii federaalaa uffachuun yakkootni saamichaa raawwataa akka turan himanii baay'een isaanii to'annoo seeraa jala waan jiraniif bir-qabaan fooyyeen jira jedhan. "Ji'oota sadii keessatti shakkamtootni 45 ol harkaa harkatti qabamaniiru. Eessumaa Qedamay Wayyaanee, Ayiderii fi bulchiinsa magaalaa Haweltii, akkasumas bakka karee 70 jedhamuun wamamu keessa qorannoo gaggeessuun to'annoo jala oolchuuf hordoffiin godhamaa jira'' jedhan. Dabalataan komii nageenyaa jiraattotni qaban sirrii tahus garuu birqabaan amma nageenyi isa ji'a sadii afur dura ture caalaa dhufaa jira jedhan. ''Guyyaa 50 dura hundumtuu ulee qabatee deema ture. Nuyis deeggaraa turre. Ammas rakkoon hin jiru jechuu osoo hin taane, magaalota pooliisii milishaa fi qaamni nageenyaa kaan iran akka Finfinneeyyuu saamichi nama dhahuufi ajjeesuun jira. Yakki baduu hin danda'u, ni hir'ifama malee,'' jedhan. Rakkoon kun hanga konkolaataa irraa deeggarsa midhaan nyaataa saamutti gaha kan jedhan Obbo Gabremikaa'el naannoo Kuhaatti, namootni dhuunfaa hidhannoo qaban konkolaatota Jibuutii irraa dhufan dhaabsisuun midhaan buusisanii osoo gurguranii '' konkolaataa lama to'annoo jala oolchineerra,'' jedhan. Hanga ammaatti namoota yakka hojjetan %80 tahan to'annoo jala oolchineerra. Namootni murtaa'na baqatan jiru, isaaniin barbaadaa jirra,'' kan jedhan hogganichi hawwaasni ofii isaan akka nageenya isaa eeggatu dargaggoota 1,000 ol leenjisuun poolisii hawwaasaa tahuun akka hojjetan gochuu himan. Waxabajji 15, 2021 FBC'n akka gabaasetii magaalaa Maqaleetti namootni sagal meeshaalee sagalee hin qabne fayyadamuun saamicha irratti bobba'an to'atamaniiru. Shakkamtootni kutaa bulchiinsa Kaabaa jedhamu Maqaleetti argamu keessatti halkan sa'a 6:00tti gareen gurmaa'uun meeshaalee qara qaban ittiin saamanii fi nama irra miidhaa geesisan qabachuun saamicha gaggeessuuf osoo socho'anii dargaggoota nama jahaa fi qaama nageenyaan to'atamuu isaanii gabaase.


Waraana Tigraay: Waa'ee haleellaa humnoonni Tigraay Affaaritti raawwatanii maal beekna?

Dhuma Torbee darbeetti haleellaan naannoo Affaar keessatti raawwatan humna addaa Oromiyaa deeggarsa humna mootummaa federaalaaf dhufe bittimsuufi jedhe TPLF. Sanbata xiqqaa darbe Mootummaan Naannoo Affaar humnoonnii TPLF, kan paarlaamaan mootummaa federaalaa garee shororkeessaa jedhee labse, horsiisee bultoota naannichaa daangaarra jiran irratti haleellaa raawwachuu himee ture. Haleellaa naannicha godina Fantiirasuu Aanaa Yaaloo jedhamutti raawwateen horsiisee bultootarra miidhaan gahuus mootummaan naannichaa himee ture. Mootummaan federaalaas dhuma torban darbee keessa hidhattootni Tigraay naannoo Affaar keessatti namoota nagaa haleeluun dhiyeessii deeggarsa namoomaa danqan jechuun himateera. Tajaajilli Oduu Itoophiyaas maddeen isaa maqaa hin dhahiin naannicha jiran waabeffachuun, haleellaan meeshaa waraanaa gurguddoon raawwatamuu dhagahuu gabaaseera. TPLF gama isaan haleellaan hanga gabaafame guddaa hin taane humna addaa fi milishaa naannoo Oromiyaa irraa raayyaa ittisaa fi qaamolee nageenyaa naannoo Amaaraa hirphuuf gara naannichaatti bobbaafaman irratti qiyyeefate raawwachuu himeera. ''Haleellaa daangahedha'' jechuun AFP'tti kan himan dubbi himaan TPLF Obbo Getaachew Raddaa ''tarkaanficha kan fudhanne humnoonni kunniin Oromiyaatti akka deebi'an gochuufi, san gochuu dandeenyeerra'' jedhan. Kaayyoon haleellaa isaanii waraana naannoo Oromiyaarraa akka jecha isaaniitti ''humna qonnaan bulaa karaa miidiyaa waraana bu'aa hin qabnetti duule bittimsuufi'' jedhan. Lola kana ilaalchisee odeeffannoo dabalataafi miidhaa qaqqabe beekuun rakkisaadha. Mootummaan naannoo Oromiyaas haleellaa garichi raawwadhe jedhurratti hanga ammaa ifatti waan jedhe hin qabu. Waraanni baatilee saddeetii oliif naannoo Tigraay keessatti daangeffamee ture, naannoolee biraatti babal'achuu eegaluu isaaf kun agarsiiftuudha jedhu xiinxaltoonni. Mootummaan Federaalaa labsii dhukaasa dhaabuu gam-tokkee labsuu hordofee, humnoonni TPLF, naannolee Lixaa fi Kibba Tigraay deebisanii qabachuuf jecha bakkeewwan daangaa naannoo Amaaraarra jiran keessatti lola itti fufaniiru. Bakkeewwan kunniin waraanni naannoo Tigraay keessatti erga eegalee humnoota naannoo Amaaraa kan bakkeewwan kun 'kiyya' jedhaniin to'atamee kan jiru yoo ta'u, torbee darbe humnoonni TPLF magaalota akka Koramii fi Allaamaaxaa deebisanii qabachuun gabaafameera. Humnoonni naannoo Amaaraafi loltootni naannoleerraa dhufan garuu humnoota TPLF naannichaa baasuuf duulaa jiru. Duula naannoo Amaaraa fi kan mootummaa federaalaa hirphuuf naannoleen akka Oromiyaa, Sidaamaa, Somaalee, Gambellaa, Hararii, bulchiinsa magaalaa Dirree Dhawaa fi kaanis humna addaa dirree lolaatti erganiiru. Obbo Getaachew ibsa AFP kennaniin humnoonni isaanii Kaaba naannoo Amaaraa keessas haleellaa raawwachaa akka jiran himan. ''Wag Himraa, lafa naannoo Amaaraa ta'e, keessatti opireeshinii milkaahaa ta'e raawwanneerra. Amma yeroo dubbannuyyuu Maayi Tsebriifi lafa naannoo Amaaraa daangaarra jiran guddii waraanatu adeemaa jira.'' jedhan. Naannoo Amaaraa ''weerara jiraachuu koorratti qiyyaafate'' jedhe kana haleeluuf deeggarsa naannolee biroorraa argatetti dabalataan loltootni soorama bahan fi milishoonni dirree lolaatti akka duulan waamicha godheera. Waraanni karaa Affaar dhalate garuu ulaa gargaarsaa takkittii uummata Tigraayiif qaqqabuun danda'amu cufuun uummata naannichaa balaa hamaaf saaxila jedhamee sodaatameera. Karaa Affaar kanaan alatti daandileen gidduugala biyyaa naannoo Tigraayiin walqunnamsiisan sababa waraanaan cufamaniiru.


Bulchiinsi yeroo Tigraay dhukaasni akka dhaabbatu gaafate

Bulchiinsi yeroo Naannoo Tigraay haala namoomaa bu'uura taasifateefi miidhaa dabalataa karaa hinqaqabsiifneen waliigalteen dhukaasa dhaabuu akka taasifamuuf motummaa Feedeeraalaatiif gaaffii dhiyeesse. FBCn burqa Oduu Itoophiyaa waabeefachuun akka gabaaseetti, Hojii Gaggeessaan bulchiinsa yeroo Tigraay Dr Abrahaam Balaay, gannii seenaa waan jiruuf qonnaan bultoonni Tigraay tasgabbaa'anii hojii qannaa isaanii akka gaggeeffatanii, gargaarsi namoomaa danqaa tokko malee kanneen deeggarsa barbaadaniif akka qaqabuuf, furmaanni siyaasaa yeroo waliin deemu kennuudhaaf motummaan federaalaa waliigaltee dhukaasa dhaabuu akka taasisu gaafateera. Bulchiinis yeroo kun gaaffii torban darbe ifatti kan gaafate haala yeroo naannichaa ilaalchisuun, bakka bu'oota ummata naannichaa,miseensoota gaggeessitoota biiroofi godinaalee, dhalattoota Tigraay bakka garaa garaa jiran, hayyoota Tigraay, abbootii qabeenyaafi abbootiii amantaa waliin marii erga taasiseen booda jedheera. Gareen finciltootaa TPLF kun naannichaachattis ta'e biyyattii keessatti rakkoon walxaxaan inni uumee waraana qofa osoo hintaane, siyaasaa, dinagdeefi hawaasummaa ta'usaa kan kaasean Dr Abrihaam, kanaafis hanga ammaatti motummaa federaalaafi motummaa yeroo naannichaatiin furmaatiwwan garaa garaa fudhatamaa turusaa dubbataniiru. Hanga ammaatti tarkaanfii seera kabachiisuu fudhachuun alatti dhimmoota seeraan ilaalamaniif furmaata seeraa kennuuf human badiinsaa kaan keessaa yakkamaa kan ta'e adda baasuun hojiin seeratti dhiyeessuu hojjatamaa turuu himaniiru. Akka hojii gaggeessaa kanaatti TPLF jiraachu kan danda'u uummanni Tigraay yoo du'eefi yoo rakkate qofaa aan ta'eef, motummaafi dhaabbileen gargaarsaa deeggarsa akka hingeessineef, qonnaan bulaadhaaf ammoo sanyiifi xaa'oo akka hin dhiyeessineef gufachiisaa ummanni beela'aa jira jechuun ofumaan iyyaa jira. Akkasumas motummaan Itoophiyaa baatiiwwan darba keessa birrii biiliyoona 100 ol gargaarsaaf, tajaajilawwan motummaa ittifufiinsuu fi ijaarsa bu'uraalee misoomaarra olchee jira jedhan. Maaltu ta'e? Jalqaba ji'a Sadaasa darbe haleellaa TPLF buufata humna waraanaa biyyaa Tigraay keessa jirurratti haleellaa raawwachuu hordofee, mootummaan loltoota Ertiraa waliin ta'uun tarkaanfii fudhateen paartii naannicha bulchaa ture TPLF aangoorraa ari'uun injifannoo labsuun isaa ni yaadatama. Lola ji'a saddeet dura jalqabame kanaan namoonni kumaan lakkaa'aman ajjeefamanii miliyoonaan kan lakkaa'aman ammoo buqqa'uu isaanii gabaasni dhaabbileen gargaarsaa ni mul'isa. Lola kana hordofees, naannicha keessatti ummanni miliyoona shan ta'an gargaarsa nyaataa kan isaan barbaachisu yommuu ta'u, namoonni 350,000 ol ta'an ammoo beela'aa akka jiran Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii torban darbe keessa ibsee ture. Torban darbee kaasee ammoo naannichatti bakkawwan hedduutti finciltootaafi humnoota mootummaa federaalaa gidduutti lolli cimaan jalqabamuusaa gabaasaaleen mul'isaniiru. Gareen fincile, Humni Ittisaa Tigiraay (TDF) magaalaawwan hedduu qabachuu himeera. Namoonni ijaan argan BBC'tti akka himanittis, loltoonni humnootii Tigraay kun naannawaarra deemanii osoo isaan waan jiru ilaalaanii arguu ragaa bahan. Wanti jedhame kun oduu sobaati jechuun Humni Ittisaa federaalaa Itoophiyaa garuu waakkate ture.


Waraana jalaa miliquuf lammileen Tigraayirraa tibbana Sudaanitti baqatan maal jedhu?

Halkan hunda dargaggoonni daangaa eegumsa cimaa qabu qaxxaamuruun,  laga saffisaan yaa’u daakanii Sudaanitti miliqu. Dargaggoonni kun walitti bu’iinsa sabaa lixa naannoo Tigiraayitti battala kanatti hammaate jalaa baqachuu himatu. Bakki sun biyyee gabbataa kan qabuufi loltoota mootummaan kan qabatame wayita ta’u, iddoo humnoonni TPLF to’achuuf irratti qiyyaafatan akka ta’eetti ilaalama. Humnoonni naannoo Tigiraay keessa socho’an kun naannicha to’achuu cimsuufi karaa dhiyeessi murteessaa taate kan biyya Sudaaniin walqunnamsiisu to’achuu barbaadu. Lolli Tigiraay keessa jiru hammaachuun, walitti bu’iinsa sabaa kutaalee biyyatti bal’oo keessatti hammeessa yaaddoo jedhu uumeera. ‘’Guyyoota lama keessatti akka asii baanu nuuf eeyyamaniru, yoo kana ta’u baate ni ajjefamna’’jedhe dhalataan naannoo Tigiraay kan umriin ganna 18. Dargaggoon kun hiriyoota waliin barataa ture sadii wajjin laga ce’ullee,  maatii isaa Itoophiyaatti hafaniif yaadda’uun eenyummaan isaa akka hin ibsamne gaafate. Dargaggoon kun hidhattoota naannoo Amaaraa kanneen magaalaa daangaarratti argamtu Humaraa to’atan himata. Hidhattoonni naannoo Amaaraa fedhiinis ta’ee dirqamaaf bobbafaman hidhattoota naannichatti gargaaruuf saffisaan garasitti qajeelaa jiraachuu gabaasaleen kan agarsiisan Hidhattoonni naannoo Oromiyaafi Sidaamaa irraa garasitti ergaman waliin bobbafamuutu himame. ‘’Hidhattoonni naannoo Amaaraa mana manarra deeemanii sakatta’u.Yoo Tigiree taate si ajjeesu ykn si hidhu. Baayyee gaddina sababni isaammoo biyya keenyadha. Namni miliquu danda’u baqachaa jira,’’ jedhe gurbaa ol adeemaan biraa tokko, magaalaa Sudaan daangaarratti argamtu Hamdayet jedhamtutti. BBC’n  namoota saddeet guyyoota muraasa dura Humeraa gadhiisanii bahan fi seenaa duguuggaa sanyiin walfakkaatu himatan haasofsiseera. Haata’u malee, Tigiraayi keessatti tajaajilli bilbilaa adda waan citeef qaama walabaarraa mirkaneeffachuun rakkisaa ta’eera. Kun otoo haala kanaan jiruu mootummaan Itoophiyaa dhukaasa dhaabuu Tigiraayitti labse tarii goolabuu akka danda’u kan eerame yoo ta’u, filciltoota ‘’gocha dubbii barbaacha’’raawwachuun balaaleffachuudhaan, loltoota dabalataan naannoolee biroorraa gurmeessutti jira. Akeekkachiisa waraanaa Hamdayet karaa baqattoonni Tigiraay kumaatamaan lakka’aman fi loltoonni finciltootaa ittiin baqatani yoo taatu, yeroo tokko tokko Ertiraatti karaa darbani. Ji’oota muraasan asitti yaa’insi baqattootaa gadi xiqqaate ture. Baqannaan kun Sadaasa darbe wayita waraanni loltoota mootummaa Federaalaafi hidhattoota naannoo Tigiraay giddutti ka’e eegale.Amma namoonni 50,000 ta’an dawoo baqannaa Sudaan gara daangaatti dhiyoo keessa jiru. Waqtiin roobaa akkuma seeneen dawoon keessa qubatan bubbeen cimaan caba. Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanitti Ejensiin Baqattootaa rakkoolee namoomaa dawoo qubanna sana keessatti mul’atuun walqabatee qeeqni irratti dhiyatu dabalaa jira. Maddeen basaasaa naannicha jiran BBCtti akka himanitti, walitti bu’iinsi sabaa Tigiraay keessatti dabaluu agarsiisu-keessattuu naannoo Humeratti jiraachuun mallattoo dirree lolaa cimaan jiraachuu akka maluuf mallattoodha. Finciltoonni Tigraay Kibbaafi Baha naannicha to’atan, otoo roobni hammaatiin Dhiha Tigraay guutummaatti to’achuuf akka yaalanitu himama. Magaalichi iddoo walfalmiisisa, yeroo dheeraaf sabni Amaaraa kooti jedhanitti kan argamtu yoo ta’u,battala waraanni Tigiraayi eegalametti to’ataniiru. Yaaddoon jiru lolli naannichatti dabale walitti bu’iinsa saboota biyyattii gidduutti kaasun tasgabbii dhabiinsa Sudaaniif Eertiraatti hammeessu mala. Hawaasni Tigreefi akka Amaaraa obboleessafi obbolettii turan. ‘’Lafa keenya garuu hin kenninu kanaaf walwaraansi itti fufuuf jira’’ jette hojjattuun baankii fi haati ijoollee lamaa dhiyootti Hamdayet qaqqabde. ‘’Waraanni waan hin hafnedha. Hidhattoonni naannoo Amaaraa namoota hidhuun dhiyootti dabaleera. Kun duguggaa sanyiiti’’ jedhe Tewodiroos Teferraa, ogeessii baqaqsanii wal’aanuu daangaa qaxxaamuruun bara darbe Sudaanitti baqatefi kilinika xiqqoo baqattoota kumaataman lakka’amaniifi jiraattota Hamdayet itti tajaajilu keessa hojjatu. Akkuma baqattoota Tigiraay hedduun jedhanitti, Dr Tewodiroos Tigraay Itoophiyaarraa cituu qabdi jedhe amana- Birmadummaa guututu Tigiraayif  barbaachisa jedhe. ‘’Lammii Itoophiyaati jedhanii yaaduun hafeera.Namoota obboleettii koo gudeedan, kanneen obbolootakoo dhiiraaf durbaa ajjeessan wajjin ramadamuu hin fedhu.Yaadni paasportii tokkicha qabachuu darbeera’’jedhe.


Waraana Tigraay: :Yeroo humnoonni TPLF Maqalee galan maaltu ta'e?

Humnoonni naannoo Tigraay waraana baatiiwwan saddeetiin ol tureen booda Waxabajji 28, 2021 magaalaa Maqalee yeroo deebisanii qabatan ummanni hedduun gammachuu ibsachuuf daandiitti bahan. Jiraattoonni magaalattii alaabaa mirmiirsaafi richiitii dhukaasaa miira gammachuu isaanii akka ibsatan dubbatu. Mootummaan federaalaa finciltoonni Tigraay kan riiformiiwwan siyaasaa diduun buufata waraana biyyattii kaabaatti argamu irratti haleellaa raawwachuun himataman, baatii Sadaasaa keessa ture kan Maqalee keessaa ari'achuun to'atee ture. Amma ammoo, naannichatti "gargaarsa namoomaaf jecha dhukaasa dhabuuf'' murteesse. Waraana naannichatti gaggeeffameenis namoonni kumaan lakkaa'aman yoo ajjeefaman, kanneen kuma 350 ta'an ammoo beelaaf saaxilamaniiru. Kana malees, kanneen miliyoona lamaa ol ta'an bakka jireenyaa isaaniirraa buqqa'aniiru. Dhiheenya kana ammoo waraanni loltoota 'Humnootii Ittisa Tigraay' fi humnootii mootummaa federaalaa jidduutti Maqaleedhaan alatti cimuun gabaafamee ture. Haata'u malee, haleellaan guyyaa Wiixata gaggeeffame ammoo finciltoonni osoo hin eegamiin deebiisanii magaalaa Maqalee qabachuu dandeessiseera. Kunis waraanaa cimaa naannichatti gaggeeffamaa tureef sadarkaa jijjirraa isa cimaa ta'uu mala. Ibsa Mootummaa Biyyaaleessa Bulchiinsa Tigraay  kan ofiin jedheen baheenis, 'injifannoo ajaa'ibaa' jedheen leelliseera. Itti dabaluunis, ''amma Maqaleen gutummaan guutuutti to'annaa Humnootii Ittisa Tigraay jala galtee jirrtis,'' jedheera. Ibsichi dabaluunis, uummannifii humnootiin finciltootaa, ''hanaga Tigraay gutummaatti humnootii weerartootaa irraa bilisa taatuutti of eeggannoon'' akka turaniif waamicha taasiseera. Dubbi Himaan gare fincltootaa Obbo Geetaachoo Raddaa waliigaltee dhukaasa dhaabuutiif fedhii gadaanaa qabaachuu CNNtti himeera. ''Tigraay hanga humnootii diinaa kamiiyyuu irraa gutuummaatti quliqullooftutti hin dhaabbannu. Kun kan nu gaafatu hunda ni raawwanna.'' Kibxata wayita CNNtti dubateetti akka jedheetti, loltoonni TPLF humnootii mootummaa kallattii kibbaafi baha Maqaleettiin hordofanii harii'ataa jiru. Qondaalli federaalaa toko madda oduu AFPtti akka himaniitti, bulchiinsi yeroo naanoo Tigraay kan Maqalee keessaa waan finciltoonni ''kallattii hundaan'' dhiyaataniif guyyaa Wiixataa magaaattii bahuuf murteesse jedhe. "Hundinu bahaniiru. Isaan hafan waaree booda bahan... Naannichi mootummaa hin qabu,'' jedheera. Haata'u malee, jiraattoonni gammachusaanii ibsataa jiru. Namni haalicha ijaan argee APFtti himee tokkoos, ''Hundinuu manasaaniitii ala jiru. Hunduu gammachuun daandiiwwan irratti sirbaa jiru,'' jedhe. Mootummoota Gamtomaniitti Ejansiin Daa'immanii (UNICEF), guyyaa Wiixataa loltoonni mootummaa Itoophiyaa waajirawwan isaa magaalaa Maqalee keessa seenuun meeshaalee saataalaayitii isaa barbadeessuu beeksiise. ''Nuti gonkumaa yoomuu nurratti xiiyyeeffatamuu hin qabaatu,'' jedheera ibsa taatee kana ilaalchiisuun baaseen. Mootummaan Itoophiyaa ammoo sababii gargaarsa namoomaatiif lolli waraanaa akka dhaabbatuuf  jechuun bulchiinsi yeroo naannoo Tigraa dhiyeesse jedhe hordofee addatti ofumaaf dhukaasa dhaabuu murteessuu hime. Hojjattoonni deeggarsaa karaa akka argataniif, qonnaan bultoonni waqtii qonnaatti gargaarsa akka argataniifi namoonni biyya keessatti bakka jireenyaa isaanii buqqa'an akka deebii'aniif ta'uu akka sababaatti kaasuun dhukaasa dhaabuuu kan beeksise Wixata darbe. Barreessaan Olaanaa UN Antooniyoo Guterees, MM Abiy Ahimad waliin dubbachu himaniiru. ''Namoonni nagaa eegumsa rgachuu, warri deegarsa barbaadan ammoo gargaarsa qaqabsiisuufi furmaata siyaasaa barbaaduun murteessaadha,'' jedhaniiru ibsa isaanitiin. UK, Ameerikaa fi Ayirlaanda ammoo Manni maree Nageenya Mootummoota Gamtoomanii walgahii atattamaatiif akka waamuuf gaafatan. Qaamooleen waraannicha keessatti hirmaatan hunduu ajjeechaa jumlaafi sarbama mirgoota namoomaa raawwachuun himatamu. Ammatti sadarkaan loltoota Ertiraa kan waraana Itoophiyaa gargaaruuf Tigraay seenanii ifa miti. Haata'u malee, jiraataan magaalaa Shiree tokko loltoonni Ertiraa gara kaabaatiin kalattii daangaatti socho'aa jiraachuu Rooyitarsiitti himeera. Jalqaba baatii kanaattis, UN haala beela kaaba Itoophiya keessaa ilaalchisuun ibsa baasee ture. UNtti dhaabbanni Sagantaa Nyaata Addunyaa (WFP), Dhaabbannii Nyaataafi Qonnaafi UNICEF hundisaanituu tarkaanfii atattamaatiif waamicha taasisaniiru. Haata'u malee, mootummaan Itoophiyaa biyyattii keessa beelli jiraachu hin fudhatu. Gama biraatiin ammoo, Itoophiyaa bu'aa filannoo biyyaaleessaa marsaa 6ffaa Waxabajjii 21 gaggeeffamee eeggataa jirti. Filannoon kun  paartiilee siyaasaa bebbeekamoon kan irratti hin hirmaatiin hafaniifi Tigraay dabalatee naannoolee biyyattii bakka gara garaatti hin gaggeeffamiin hafe ture.


Waraana Tigraay: Humnootiin Tigraay dhukaasa dhaabuuf haalduree kaa'an

Humnootiin Tigraay kan motummaa federaalaa shororkeessaa jedheeniifi baatiiwwan saddeet darbaniif motummaa waliin waraanarra turan dhukaasa dhaabuuf waraanni Ertiraafi humnoonni Amaaraa bahuu akka haldureetti kaa'e. Ibsi humnootii Tigraay kunis dhimmoota ijoo lama mootummaan Itoophiyaa torban kana keessatti dhimma Naannoo Tigraayin walqabatee murteessuu beeksise hordofee kan bahe fakkaata. Motummaan federaalaa jalqaba torban darbeetti Raayyaan Ittisa Biyyaa oppireeshinii waraanaaf gara Tigraay imalee ture baasuun labsii waraana dhaabu kan labse yoo ta'u, ittaansuun immoo rakkinicha mariidhaan hiikuuf yaada akka qabu ibsee ture. Raayyaan akkasumas loltoonni Ertiraa naannichaa gadhiisuu isaanii hordofee humnoonni Tigraay magaalaa guddoo naannichaa Maqalee dabalatee naannicha deebi'anii to'ataniiru. Haata'u malee, dubbii himaan duraanii dhaaba TPLF duraanii Obbo Getaachoo Raddaa hidhattoonni isaanii lola akka itti fufu Rooyitarsiif dubbatanii turan. Guyyaa Jimaata ammoo dhimma Itoophiyaarratti ifatti yeroo jalqabaaf kan mari'ate Manni maree Nageenyaa UN humnoonni Tigraay lola akka dhaaban akeekkachiisee ture. 'Ibsa mootummaa Tigraay' jechuun Obbo Getaachoo Raddaan fuula tiwiitaraa isaanii irratti har'a gadhiisaniin dhukaasa dhaabuu dura haaldureewwa guutamuu qaban jedhan tarreesseera. Haaldure kana keessaa tokko TPLF paartii naannicha bulchu akka ta'e beekkamti akka kennamuuf dabalatee kaan eeraman jiru. Dhimma haalduree dhaabichi dhiheesse kana irratti gama mootummaa Itoophiyaa ammatti wanti jedhame hin jiru. Xiinxaltoonni dhimma naannichaa hordofan garuu motummaan haalduree dheeraa gareen Tigraay dhiheesse kana ni fudhata jedhanii akka hin yaadne himu. Qabxiiwwan torba gareen TPLF kan mootummaan shororkeessummaan galmeesseefi yeroo ammaa lola baatii saddeet booda magaalaatti deebi'e baase keessaa inni jalqabaa humnoonni Amaaraafi Ertiraa Tigraay keessaa akka bahaniifi lafa waraana dura turanitti akka deebi'an gaafata. Dabalataan, qaamni walabaa sarbama naannicha keessatti mudatan qoratu UNn akka hundaa'uufi kanarrattis waligalteen akka jiraatu gaafata. Yeroo ammaa UN fi komishiniin mirga namoomaa Itoophiyaa himannaa sarbama mirga namoomaa naannichatti mudatan qorataa kan jiru yoo ta'u, baatii muraasa booda akka xumuramu ibsameera. Kallattii 'hundaanu' deeggarsi namoomaa danqaa hin qabne ummata Tigraay bira akka gahu ibsi kun ni gaafata. Kanneen lolichaan buqqa'aniifi baqatan akkasumas kan qubsiifaman jedhees bakkatti akka deebi'an gaafata. Gama kaaniin, tajaajilli bu'uraalee misoomaa kanneen akka baankiifi kominikeeshiniifi kaan akka bakkatti deebi'an gaafata. ''Si'achi mariin taasifamu heera biyyattii kan bu'ureeffatedha'' kan jedhe ibsichi garee kanaa kun, mootummaan naannichaa kan karaa dimokiraatawa ta'een filatameef beekkamtii akka kennu gaafata. Kana dura filannoo ajaja mootummaa federaalaa cabsuun naannichatti gaggeeffamee ture mootummaan fudhatama dhabsiisuun isaa ni yaadatama. Namoonni 'siyaasaafi waraanaa' Tigraayirraa hidhaman jedhe akka hikaman kan gaafatu haaldureen kun, kunneen hojiirra ooluu isaanii qaamni idil - addunyaa hordofu akka jiraatulleen ni gaafata. Baatii Sadaasa 2020 ture humnoonni TPLF buufata waraanaa Itoophiyaa Maqalee jiru irratti erga haleellaa raawwatan booda lolli motummaa federaalaafii humnootii TPLF jidduutti kan ka'e. Mootummaan federaalaa torban sadii keessa Maqalee to'atuun injifannoo labsuus yeroo garaa garaatti bakkeewwan magaalarraa fagaatanitti lolli adeemaa ture. Lola kanaan lammiileen kumaan lakkaa'aman yoo lubbuu dhaban, miiliyoona tokko ol kan ta'an immoo qe'eefi qabeenyarraa buqqa'aniiru. Lammiileen 400,000 siqan Naannoo Tigraayitti beelaan miidhamaa jiru jechuun UN akeekkachiiseera.  Kana dura mootummaan federaalaa naannichatti beelli hin jiru jechuun himeera. Gama kaaniin mootummaan Naannoo Amaaraa kan kana dura 'lafa humnaan nu duraa fudhatame humnaan deeffanne' jedhe lafa qabate hin gadhiisu jedheera. ''Dhimmi Walqaayit, Xagadee, Tsallamtiifi Raayyaa kan Amaaraa ta'un kan mirkanaa'e, faayilii cufame ta'u irra deebinee mirkaneessineera,'' jechuun haleellaa raawwatu dura akka dhaabbatan Pirezidantiin naannichaa Obbo Aganyahuu Tashaagar kaleessa himan. Mootummaan naannichaa bakkeewwan kun yeroo TPLF aangootti dhufe jalqaba bara 1990 keessa akka Tigraayitti makaman ibse. Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanitti Ambaasaaddara Itoophiyaa kan ta'an Taayyee Axiqasillaasee gaafa Jimaataa gaaffii gaazexeessitootarraa dhihaateef deebii walfakkaataa kennaniiru. Yeroo ammaa magaalaa Maqalee dabalatee akkeewwan naannichaa baay'een humnootii Tigraayiin kan to'atame yoo ta'u mootummaan federaalaa kanneen mootummaa waliin hojjetaa turan irratti ajjeechaan raawwataa jira jechuun himateera.


Waraana Tigiraay: Itoophiyaan haleellaa xiyyaaraa Tigiraayitti raawwate jechuun UN balaaleffateef deebii kennite

Ibsa 'haleellaan qilleensarraa lammiilee nagaa irratti raawwate' jechuun US fi EU balaaleffachuun baasan hordofee Ambaasadar Diinaa Muftii, “‘namootni haleellaan qilleensaa raawwatameera, mootummaan lammiileesaa miidhera’ jedhanii ibsa baasan filannoo seena-qabeessa kana ibsa isaanii keessatti eerufillee dhimma hin qaban. Kanaan dura maqaa dimokiraasiin kunneen kakachaa turan, “nuti abbaa dimokiraasiiti” kuneen ofiin jedhan filannoo ummatni Itoophiyaa baay’inaan bahee bifa tasgabbii qabun adeemsise osoo hin eerin xiyyeeffannoo jijjiiruf waan kana uuman” jedhan. “Isaan Libaanon keessatti, Afgaanistaan keessatti xayyaaraan damma roobsaa turani? Iraaq keessatti damma dhangalaasaa turanii? Bishaan roobsaa turani? Maalif yeroo kanatti Itoophiyaarratti dhimma kana filatan?” jechuunis gaafatan Ambaasaaddarichi. Ambaasadar Diinaan kana kan jedhan erga Gamtaan Awurooppaa (EU) fi US haleellaa xiyyaaraa Waxabajjii 22 naannoo Tigraayitti namoota nagaarratti raawwate jedhame cimsanee  balaaleeffanna jedhanii ibsa baasaniiti. Ambasadar Diinaan, Loltootni TPLF lammiilee nagaa akka dawootti kan fayyadaman ta’uu akkasumas manneen bataskaanaa, masjiidootafi iddoowwan siiviilii akka dawootti akka fayyadaman kan himan Ambaasaaddar Diinaan, “Biyyattiin hookkara keessa ni seenti, filannichaaf namni tokkoyyu hin bahu’ jechaa kan turan waan fashalaa’ef amammoo waan kana fidanii dhufan” jedhan. Sochiin mootummaan Itoophiyaa naannoo Tigraay keessatti taasisaa jirus namoota seeraan barbaadaman to’achuuf malee lammiilee nagaa kan hin akkeekne ta’uu himaniiru. Gamtaan Awurooppaa (EU) fi US haleellaa xiyyaaraa Waxabajjii 22 naannoo Tigraayitti namoota nagaarratti raawwate jedhame cimsanii kan balaaleeffatan ta'uu beeksisan. Gamtaan Awurooppaa (EU) haleellaa xiyyaaraa 'itti yaaduun' naannoo Tigraay keessatti namoota nagaa irratti tibbana raawwate jedhame cimseen balaaleeffadha jedhe. Gamtaa Awurooppaatti Bakka Bu'aa Olaanaa Dhimmoota Alaafi Imaammata Nageenyaa Jooseep Boreel Fronted fi Komishinarri To'annoo Balaa Awurooppaa Janez Lenaricic ibsa waloo Roobii galgala baasaniin [Afaan Ingiliizii], ''haleellaa xiyyaaraa itti yaadamuun naannichatti namoota nagaa irratti raawwate kana cimsinee balaaleeffanna'' jedhan. Haleellaa lafa gabaatti mudateera jedhame kana ilaalchisee BBCn kan dubbise dubbi himaan Raayyaa Ittisa Itoophiyaa Koloneel Geetinnat Adaana, haleellaan namoota nagaarratti raawwatame hin jiru jechuun haalan. Koloneel Geetinnat akka himanitti: ''Iddoo gabaatti haleellaa xiyyaaraa hin gaggeessine. Kun akkamiin tahuu danda'a? Waraanni keenya iddoowwan barbaadu qiyyaafatee haleeluuf kan dandeettii qabudha,'' jedhan. ''Haleellaa qilleensaa gaggeessineerra, garuu iddoowwan adda bahan muraasatti. Garuu inni gabaa keessatti raawwatame jedhamee kan haasawamu dhugaarraa kan faagateedha,'' jedhan. Haaluma walfakkaatuunis ibsa Ministeerri Dhimma Alaa Ameerikaa dhimma kanarratti baaseen [Afaan Ingiliizii], haleellaan xiyyaaraa naannoo Tigraayitti lafa gabaa ollaa Idaagaa Seluu kan dhiheenya Togogaa Aanaa Doguu Tambeen keessati Waxabajjii 22 raawwatameen cimsee yaadda'uu beeksise.


Waraana Tigraay: Raayyaan Ittisaa humnoota TPLF deebisee haleeluu akka malu beeksise

Raayyaan Ittisa Biyyaa Itoophiyaa humnoota TPLF deebisee haleeluu akka malu qondaalli olaanaa raayyaa ittisaa miidiyaa biyya keessaaf himan. Mootummaan federaalaa dhukaasa dhaabuu gam-tokkee labsuun loltoota isaa Tigraay keessaa baasuuf sochiirra akka ture kan himan qindeessaan ijaarsa waraanaa Rayyaa Ittisa Biyyaa Leetanaal Jeneraal Baacaa Dabalee, humnooti TPLF lola dhaabuuf fedha hin agarsiifne jedhan. Kibba Tigraay naannoo Koram fi Allaamaaxaatti loltoota raayyaa ittisaa lakkoofsaan muraasa ta'an sababoota adda addaan achi akka turan taasifame humnooti TPLF haleelanii barbadeessuuf yaalii gochu himan. MM Abiy Ahimad ibsa Roobii baasaniin labsiin dhukaasa dhaabuu addatti mootummaan federaalaa torban lamaan dura bu'aa barbaadamu hin buusne jedhanii turan. Mootummaan ulaawwan deeggarsa namoomaaf jecha banaa godherratti dabalatee humnoonni TPLF bakka adda addaatti lola itti fufee jiraachuu himan. "Juntaan diina Itoophiyaa ta'u mirkaneessaa jira" kan jedhan MM Abiy, "ummata keenya hunda qindeessinee ni buqqisna,'' jechuun lolli irra deebiin eegaluu akka malu akeekaniiru. UN'tti Ambaasaaddarri US Liindaa Toomas Giriinfiild gabaasni waraanni Tigraay babal'achaa akka jiru isaan qaqqabe isaan yaaddessuu ibsa har'a baasaniin beeksisaniiru. Waraanni kun itti fufuun dararaa barbaachisaa hin taaneefi duuti akka itti fufu godha jechuun waan isaan yaaddesse ta'uu ibsan. Waraana kana keessatti qaamoleen hirmaachaa jiran hunduu atattamaan waraana dhaabuutti waliigalanii dhibdee jiruuf fala siyaasaa mariin barbaaduu qabuu jedhan. TPLF labsii dhukaasa dhaabuu kan fudhachuu dideef, gaaffii nagaa uummanni Tigraay kaasuuf deebii kennuu waan hin dandeenyeefi jedhan Leetanaal Jeneraal Baacaan. "Raayyaan ittisaa yoomii fi eessatti haleellaa raawwachuu akka qabu murteessee irratti hojjechaa jira," jedhan. Loltootni mootummaa sababoota naannoo Tigraay keessaa bahaniif keessaa tokko bakka ijaaramuuf mijatutti of ijaaruuf  akka ta'es Leetanaal Jeneraal Baacaan dubbataniiru. ''Hoomaan waraanaa kun eessatti ijaaramuu danda'a. bakki itti ijaaramu aggaammii haleelamuuf lafa hin mijanne ta'u qaba. Tariimmoo haleellaan yoo raawwatees deebisanii haleeluuf lafa mijataa ta'e ta'uu qaba yaada jedhuun'' Tigraay keessaa baahuu ibsan. Lola guyyoota muraasa darba gama Kibba Tigraayiin godhameen humnoonni Tigraay magaalota akka Koramii fi Allaamaaxaa to'annoo isaanii jalatti deebisaniiru. Gama Lixaatiinis bakkoota akka Walqaayit fi Humaraa to'achuuf lolaa akka jiran mootummaan Naannoo Amaaraa ibsa baaseen beeksiseera. Lola adda durummaan humnoonni TPLF humna addaa naannoo Amaaraa fi milishaa naannichaa waliin godhan keessatti qoodni raayyaa ittisa biyyaa maal akka ture ifatti wanti beekamu hin jiru. Sababa kanaan raayyaan ittisaa maaliif tarkaanfii fudhachuu dide gaaffileen jedhan marsaalee hawaasaa irratti heddummataa jiru. Leetanaal jeneraal Baacaan hojiin loltummaa loltootaan malee rogeeyyiin kan hojjetamu miti jechuudhaan eessaa fi akkamiin tarkaanfiin fudhatamuu akka malu ifa akka hin godhamne dubbatan. Lolli godhamu Itoophiyaa akka biyyatti itti fufsiisuuf lola godhamu kan jedhan qondaalli waraanaa kun, "karoorri biyya diiguu juuntaan qabatee socho'aa jiru hin milkaa'u" jedhaniiru. Uummanni Itoophiyaa akkuma amma duraa raayyaa ittisaa cinaa akka dhaabbatus waamicha dhiyeessaniiru. Mootummaan federaalaa Itoophiyaa dhukaasa dhaabuu gam-tokkee labsuun loltoota isaa naannoo Tigraay keessaa erga baaseen booda, TPLF Maqalee dabalatee naannicha harka caalu to'annoo jalatti deebifateera. Daangaan naannoo Tigraay bakka waraanaan dura tureetti hanga deebi'uutti waraana akka itti fufan dubbi himaan TPLF Obbo Geetaachoo Raddaa Rooyitarsitti himaniiru.


Lola Tigraay: Eertiraan loltoota ishee daangaa Itoophiyaa keessaa baasuuf waliigalte

Eertiraan loltoota ishee daangaa Itoophiyaa keessa jiran baasuuf waliigaluu ishee MM Abiy Ahimad beeksisan. Kamisa gara Eertiraa kan imalan MM Abiy Ahimad, pireezidant Isaayyaas Afawarqii waliin mari'achuu fi mootummaan Eertiraa loltoota isaa daangaa Itoophiyaa keessaa baasuuf waliigaluu himan. Battaluma loltoonni Eertiraa gadi dhiisanii bahaniin Raayyaan ittisa biyyaa bakka bu'ee daangaa tiksuu eegala jedhan MM Abiy ibsa ganama kana baasaniin. Loltoonni Eertiraa Tigraay keessatti sarbama mirgoota namoomaa 'yakka waraanaa ykn yakka dhala namaarratti raawwatamu' ta'uu danda'u raawwataniiru jedhamuun qeeqamaa jiru. Kana hordofuunis loltoonni Eertiraa naannicha keessaa akka bahan Ameerikaa fi UN dabalatee biyyoonni kaanis dhiibbaa uumaa turan. Biyyoonni lamaan yeroo dheeraaf loltoonni Eertiraa Tigraay keessatti lolaa jiraachuu waakkataa erga turaniin booda Kibxata darbe MM Abiy Ahimad loltoonni Eertiraa daangaa ce'uu ifatti dubbatan. Loltoonni Itoophiyaa sababa TPLF'n haadhamaniif jecha daangaarraa socho'anii waan turaniif, loltoonni Eertiraa bakka loltoonni Itoophiyaa gadi dhiisan qabachuu himan MM Abiy Ahimad. Dabalataan humnooti TPLF rokeettii gara Asmaraa dhukaasanii waan turaniif, Eertiraan haleellaa dabalataa akkasumas balaa nageenyaa akka biyyaatti irra gahuu danda'u qolachuufi jedhan. Lolli Sadaasa darbe naannoo Tigraay keessatti eegale haleellaa humnooti TPLF raayyaa ittisa biyyaa achi buufatee ture irratti fudhatan hordofuun kan eegale yoo ta'u, loltoonni Itoophiyaa humnoota TPLFn haleelaman gariin Eertiraatti ture kan baqatan. MM Abiy haasaa Mudde erga lolichi xumuramu labsaniin booda paarlaamaa keessatti taasisaniin, mootummaan Eertiraa loltoota qullaa garasitti baqatan itti uwwisee , laateefi, hidhachiisee deebi'anii akka lolan gargaare jechuun dubbatanii turan. Dubbii paarlaamaa Kibxata darbee keessattis irra deebiin mootummaa Eertiraa galateeffatan. Dhabbileen mirga namoomaa loltoonni Eertiraa lola kana hordofuun Tigraay seenanii magaalota Tigraay akka Aksuum keessatti lammilee nagaa irratti ajjeechaa raawwachuu himu. Komiishiniin mirgoota namoomaa Itoophiyaa gabaasa guyyoota muraasa dura baaseen loltoonni Eertiraa Aksum qofa keessatti lammilee nagaa 100 ol ajjeesuu mirkaneessuu hime. Mootummaan Eertiraa kan loltoonni isaa Itoophiyaa keessa akka hin jirre waakkataa ture, sarbama mirgoota namoomaa loltoonni isaa raawwatan jedhames dhara jechaa bahe. MM Abiy loltoonni Eertiraa magaalota Tigraay seenuu ifatti hin dubbanne. Daangaa loltoonni Itoophiyaa gadi dhiisanii deeman to'atani jedhan. Haa ta'u malee yakki loltoonni Eertiraa Itoophiyaa keessatti raawwatan kamuu fudhatama hin qabu jechuun miseensota paarlaamaatti himanii turan.


Ameerikaan waraana Tigraayitti gaggeeffamaa jirurratti 'boba'aa firfirsaa jirti' jechuun Ertiraan himatte

Mootummaan Ertiraa waraana Kaaba Itoophiyaa naannoo Tigraay keessatti gaggeeffamaa jiruuf mootummaa Ameerikaa himate. Ministeerri Dhimma Alaa biyyattii Osmaan Saaleh, xalayaa Mana Maree Nageenyaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniitti barreessaniin Ameerikaan ''walitti bu'insichi akka itti caaluufi tasgabbiin akka dhibu goote'' jechuun himatan. Olaantummaan Itoophiyaa gaggeessaa kan turan ''harcaatota TPLF deebistee lubbuu itti horuuf'' karoorsitee hojjechaa jirti jechuun Ameerikaa himatan xalayaa barreessaniin. Ameerikaan loltootni Ertiraa sarbama mirga namoomaan himatamaa turan naannoo Tigraay keessaa akka bahaniif waamicha gochaa turte. Haata'u malee, xalayaan Osmaan Saaleh mana marichaaf barreessan loltootni Ertiraa naannoo Tigraay jiraachuu irratti waanti jedhan hin jiru. Mootummaan Itoophiyaa jalqaba irra loltootni Ertiraa naannoo Tigiraay keessa jiraachuu haalaa turuun booda akka  naannicha keessaa baasu waadaa seenee ture. Mootummaan Itoophiyaa karaa ministira dhimma alaa isaa loltoota Ertiraa ''guyyaa tokko'' naannichaa akka baasu torban darbe keessa ibsee ture. Haatahu malee, dubbi-himtuu MM Abiy Ahimad kan ta'an Billanee Siyyuum Ministeera Raayyaa Ittisa Biyyaa wabeeffachuun ibsa miidiyaaleef kennaniin, loltootni Ertiraa naannoo Tigiraay keessaa bahuu jalqabaniiru jedhan. Ameerikaan waa'ee lola naannoo Tigraay ilaalchisuun dhorkaa viizaa qondaalota Itoophiyaa fi Ertiraa irratti dabarsuu ishee ibsitee ture. Eenyummaan qondaalota kanneenii ammatti hin baramne. Deeggarsa namoomaa irraa kan hafe kaanis akka dhaabduufi michoota ishee Itoophiyaa deeggaran waliinis akka hojjettu ibsitee ture. Loltootni Ertiraa naannoo Tigiraay keessatti sarbama mirgoota namoomaa ciccimaa, yakka gudeeddii, namoota nagaa jumlaan ajjeesuu fi kaan raawwataniiru jechuun dhaabbileen mirga namoomaaf falman irra deddeebiin watwaatu. Ameerikaanis yaaduma wal fakkaatu ibsaa turuun yoo hin dhaabbatu tahe, tarkaanfii qoqqobbii dabalataa Itoophiyaa irratti akka fudhattu ibsitee ture. Abbaan alangaa waliigalaa Itoophiyaa Dr Geediyoon Ximootiyoos ibsa torban darbe kennaniin, loltootni yakka ajjeechaa fi gudeeddii naannoo Tigraay keessatti raawwatan himatamuufi kaanis qoratamaa jiraachuu himaniiru. Dhaabbileen gargaarsa idiladdunyaa naannoo Tigraay keessatti rakkoon deeggarsa namoomaa hamaa tahe mudachaa jiraachuu himan. Barreessaan olaanaa UN Antooniyoo Guutirez, ''Tigiraay fiixee hongeen rukutamuurra jirti'' jechuun akeekkachiisaniiru. Itoophiyaan ALA Waxabajjii 21 bara 2021 filannoo biyyaalessaa gaggeessuuf qophiitti kan jirtu yoo tahu, kun erga MM Abiy Ahimad gara aangootti dhufanii isa jalqabaati.