Imala jireenya miseensa raayyaa duraanii: Waardiyyummaa hanga odiitara baankichaatti

“Waanan lammaffaa dhaladhen se’e; umuriikoo keessatti sana duras, sanaan boodas akka guyyaa sanaatti gammadee hin beeku,” jedha Addisuu Xilaahun gaafa eebba isaa, bu’aa ba’ii jreenyaa rakkisaa keessa darbe yoo yaadatu. Addisuu Xilaahun bara TPLF keessaa loltummaan waggoota 16'f raayyaa ittisa biyyaa keessa tajaajileera. Booda ammoo raayyaa ittisaa keessaa ari’amee hojii dhabee hedduu rakkateera. Jireenyasaa mo’achuufis hojii humnaa hojjeteera. Akkasumas ji’atti birrii sagaliin waardiyyaa ta’ees hojjeteera. Kana qofaa miti. Jireenya mo’achuuf daa’imasaanii bakka haadhaas, bakka abbaas ta’ee guddisuuf haadha warraa isaas biyya Arabaatti ergee ture. Amma garuu baankii duraan waardiyummaa keessa hojjetu keessatti odiitara olaanaa baankichaa ta’eera. Bu’aa baayii jireenyaa Amboo hanga adda waraanaa Bureetti dabarse akkasiin BBC’tti himeera. Addisuu Xilaahun jedhama. ALI bara 1967 'tti magaalaa Ambootti dhalate. Maatiinsaa harka qal’eeyyii waan turaniif barnoota hanga kutaa 6tti qofa erga hordofee booda addaan kuteen gara waraana mootummaatti makame. Umurii dargaggummaa isaa mana waraanaatti dabarse. Ganna 16 guutuu sadarkaafi itti gaafatamummaa addaa addaatiin tajaajilaa ture. Yeroo adda addaatti sababoota gara garaan hooggantoota isaatiin waldhabuudhaan ji’oota saddetiifis hidhame ture. ALI bara 2000’tti ammoo akka dhiifama gaafatu gaafatamee waan dideef miseensummaa waraanaa keessaa akka ari’atame hima. Addisuun erga mana waraanaatii ari’ameen booda gara magaalaa Ambootti deebi’ee jireenya akka haaraatti jalqabuu yaadata. Hojii waraanaatiin ala ogummaa ittiin of jiraachisu akka hin qabne kan dubbatu loltuun duraanii kun, “Ani guyyaa waardiyyummaa eegaa galgala galgala ammoo barachuu, haati manaakoo ammoo biddeena tolchitee gabaatti baatee gurguruun jireenya keenya akka eegallu haadha warraakoo waliin waliigallee jireenya haaraa rakkoo fi qormaataan guutame tokko jennee jalqabne,” jechuun BBC'tti hima Addisuun. Abbaa ijoollee jahaa kan ta’e Addisuun, “Abbaafi haatikoo waan gargar bahaniif, harka qal’eeyyiis waan turaniif barnootakoo hordofuu hin dandeenye. Kanaaf, ALI bara 1984 ’tti gara waraanaatti makamee,” jechuun BBC’tti himeera. Yeroo sana haalli maatii keessa ture barnoota isaa akka inni itti hin fufne waan godheef, hubannoodhuma waraanaa bal’aas osoo hin qabaatiin murtoo ijoollummaatiin gara waraanaatti seenuu dubbata.  Waraana Itiyoo-Eertiraa irratti garee lubbu baraartuu balaliistootaa (pilot saver group)'tti dabalamuun akka hirmaate kan dubbatu Addisuun, yeroo gara garaatti Waraana Bilisummaa Oromoo-WBO waliin hidhata qabda jedhamee shakkamuun rakkataa akka ture dubbata.  Shakkii WBO waliin hidhata qabda jedhuufi kanneen birootiin Raayyaa Ittisa Biyyaa keessatti xiyyeeffannoo fi hordoffii addaa keessa galee kan ture loltuun kun. Kana hordofees, hidhaa dhaabbiitiin ji’oota saddetiif erga hidhameen booda ari’amuu isaa BBC’tti himeera. Addisuun erga mana waraanaatii ari’ameen booda, iyyataaf gara waajiraalee bulchiinsa waraanaa Maqalee, akkasumas Ministeera Raayyaa Ittisa Biyyaa Finfinnee akka deeme BBC’tti himeera. Haata’u malee, fala akka hin argannes dabaluun dubbata. Furmaata isa dhumaa barbaacha gara waajira ‘Abbagaar Uummataa’ dhaquun rakkoosaa ibsachuun akka itti boohes ni yaadata Addisuun. “Namni achi keessa hojjetu tokko, ‘obboleessakoo namoota hedduutu dhimma kanaan walfakkaatu iyyataa oola. Nuti ammoo dhimma waraanaa akka hin ilaalleef mootummaan nu ajajeera. Kanaaf, mana keetti galiitii akkuma ta’etti jiraachuu yaali’ naan jedhe,” jechuun waan isa mudate hima. Sana boodan waan hundumaa dhiisuudhaan, “haadha manaa fi intalakoo angafaa tokko waliin, harkakoo duwwaa gara ona abbaankoo keessaa du’ee, Ambotti deebi’een jiraachuu jalqabe,” jedha. “Haadha manaakoo waliin mari’achuun ani waardiyyummaa, isheen ammoo biddeena tolchitee gurguraa jireenya eegalle. Ani dhaabbata ijaarsaa Yooteek jedhamu kan yeroo sana Yunivarsiitii Ambootti hojii ijaarsaa irratti bobba’e biratti waardiyyummaa qacaramuun guyyaatti qarshii sagal (9) argachaa galgala galgala ammoo barnootan duraan addaan kute, kutaa saglaffaa irraa ittifufee barachuu jalqabuu dubbata. Haati manaakoos biddeena tolchitee gabaa Kolfee jedhamutti geessitee gurguraa, jireenya itti fufne,” jedha Addisuun. Haati manaan Addisuu, aaddee Maqdas Ashaagirees gama isheetiin guyyaa abbaan manaashee hidhamee kaastee jireenya ulfaataa akka dabrsite BBC’tti himteetti. “Mucaa keenya jalqabaa ilaaluudhaaf na bira dhufee halkan tokko bulee galgala lammaffaa loltoonni dhufanii manaa qabanii deeman,” kan jettu Maqdas, guyyaa abbaan manaa ishee hidhamee kaastee rakkachuu akka eegalte dubbatti. “Gaafa magaalaa Baatii bakka ani jiraachaa turee gara biyya isaa [Addisuu] Ambo deemuuf murteessine maallaqa geejibaaf ta’u waan hin qabneef, meeshaan mana keessa ittiin jiraachaa ture gurgureen ittiin deemne. Intala keenya ishee hangafaa qabanneet Ambo dhufne. Mana abba isaa [Addisuu] irraan kan hafe waanti ittiin jiraatan homtuu akka hin turre kan dubbattu Maqdas, jireenya mo’achuudhaaf abbaan manaa ishee waardiyyuummaa, isheen ammoo bideena tolchee gurguraa turuu ibsiti. “Boodarra jireenyi nutti hadhaa’ee jennaan mucaa keenya isa lammaffaa daa’ima waggaaf ji’a jahaan isa [Addisuu] irratti gatee hojiif biyya Arabaa deeme. ''Addisuu waan ilmoon dhiiraa baachuu hin dandeenye baatee haadhas, abbaas ta’ee guddise. Jiruun Arabaas waan naa hin milkoofneef baay’ee ulfaataa ture,” jechuun Maqdas qormaata jireenya ulfaataa isaan mudate keessa darbuuf gatii kaffalte BBC’tti himteetti. Ijoollummaa isaatii eegalee mana waraanaatti dabarsuu kan himu Addisuun, duraan hanga kutaa 6tti barachuufi erga waraana seenee ammoo hanga kutaa 8tti qofa barachuu dubbata. Miseensi waraanaa duraanii Addisuun, “ogummaa loltummaa irraan kan hafe homaa hin beeku. Kanaaf, rakkadheetuma baradhee akkan of danda’u amaneen guyyaa hojjechaa galgala barachuu murteesse,” jechuun dubbata. Jireenyisaa baay’ee ulfaataafi abdii kutachiisaa akka ture kan ibsu Addisuun, ALI bara 2001 irraa eegaluun barnoota isaa kutaa 9-10 halkaniin waggoota sadiif, kutaa 11-12 ammoo idileedhumaan waggoota lamaaf hordofuun bara 2006’tti seensa yunivarsiitii argatee, Yunivarsiitii Amboo akka seene dubbata. Turtii waggoota sadii Yunivarsiitii Ambootti dabarses baay’ee ulfaataa akka ture kan dubbatu, Addisuun turtii yunivarsiitii waggaa tokkoon booda ammas hojii waardiyyummaa baankii Birhaan Intarnaashinaal damee Ambootti qacaramuun hojjechaa akka ture hima. Erga mana waraanaatii ari’ameen booda waggoota hadhaawoo saddet mana barootaa sadarkaa olaanaatii hanga yunivarsiitiitti kan dabarse Addisuun, haala ulfaataa keessa darbuu hima. “Kutaa 9-10 guyyaa guyyaa hojii waardiyyummaa hojjechaa barachaa waanan tureef xiyyeeffannoo guutuun barnoota hordofuun ulfaataa ture. Yeroon waardiyyummaa Baankii Birhaan Intarnaashinaal hojjechaa ture ammoo namoonni na mormaa turanfaa jiru. ‘Yookaan hojii dhiisuu, ta’uu baannaan ammoo barnoota dhaabuu qabda’ jedhu ture. Gama tokkoon itti-gaafatamummaa maatii, gama biraan ammoo hojjechaa barnoota yunivarsiitii hordofuun ulfaataa ta’uu kan himu Addisuun, waggoota qormaataan guutaman sadiin booda barnoota Biizinasiitiin eebbifamuu isaa ibsa. “Waanan lammaffaa dhaladhen se’e; umuriikoo keessatti sana duras, sanaan boodas akka guyyaa sanaatti gammadee hin beeku; gara fuulduraattis waanan kana caala gammadu natti hin fakkaatu,” jechuun gammachuu guyyaa eebba isaa ture BBC’tti himeera Addisuun. Yunivarsiitii Amboo irraa eebbifamee baatii sadiin booda, Baankii Birhaan Intarnaashinaal bakkuma waardiyyaa ta’ee waggoota lamaaf hojjetaa turetti, hojjetaa tajaajila maamiltootaa (customer service) ta’uun akka qacarame kan dubbatu Addisuun, amma odiitara Baankichaa ta’uun hojjechaa akka jiru BBC’tti himeera. Gaafa Raayyaa Ittisa Biyyaa keessaa ari’amu lukkuu luka lamaa akka hin qabne kan dubbatu loltuun duraanii kun, “amma garuu, galanni Waaqaa hin badiin, manas qaba; ijoolleekoos kaffaleen barsiifachaa jira,” jechuun hima. Haati manaa Addisuu, Maqdas, akka himtutti rakkoon sun hundumtuu darbee amma isheenis hojii daldalaarra akka jirtuufi ijoollee isaanii barsiifachaa jiraachuu BBC’tti himteetti. “Jireenyakoo keessatti kanan gaabbu murtoon qalbii ijoollummaatiin murteessee gara mana waraanaatti seenedha; akkuma ta’etti rakkadhees ta’uu barachuutu narra ture. Kanan baay’ee itti boonu ammoo dukkana sodaachisaa sana keessa darbee jireenyakoof maatiikoo sirreessuudha,” kan jedha Addisuun ar’a irra taa’ee yeroo jireenya keessa darbe yaadatu. Ogeessi baankii, Addisuun, “Ilmi namaa yoo qorame, qoraafame malee jireenyi itti hin mi’aawu,” jechuun dubbata. Itti dabaluudhaanis, “namni haala fedhe keessayyuu taa’ee, kana boodas jireenyi jira jedhee yaaduu qaba!” jechuun namoota abdii kutannaafi qormaata jireenyaa keessa jiran gorsa. Dhuma irrattis, maatiin ijoollee isaanii barsiisuu akka qaban ciminaan dubbata, Addisuun. Gara fuuduraatti ijoolleesaa barsiisaa, barnoota digirii lammaffaa barachuufi ogummaa baankiitiin ammoo hanga sadarkaa hoogganaa baankiitti (manager) deemuuf karoora akka qabu BBCtti kan hime Addisuun, qormaata sana hunda keessatti oolmaan haadha manaa isaa Maqdasiifi obboleessa isaa qixisuu bakka guddaa akka qabu irra deddeebiin dubbata.


UN naannoo Tigraay waraanaan mancaate deebisee ijaaruufi

Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii (UN) naannoo Tigraay waraanaa baatilee 20n manca'e deebisee ijaaruuf akka jiru mootummaan Itoophiyaa hime. Waajjirri Tajaajilawwan Pirojaktii UN (UNOPS) misoomawwan bu'uura naannichaa waraanaan manca'an deebisee ijaara. Ministirri Maallaqaa Itoophiyaa ibsa Kibxata baaseen waajjira UN kana waliin waliigaltee mallatteessuu ibse. Waliigaltichi qaama sagantaa biyyaalessaa naannolee waraanaan miidhaman deebisanii ijaaruu akka ta'eefi deeggarsa maallaqaa Baankii Addunyaa irraa argameen kan raawwatamu ta'uus himeera. Pirojektiiwwan misoomawwan bu'uuraa manca'an deebisanii ijaaruu kana waajjirri UN kun kan hojjetuuf mootummaan Itoophiyaa caasaa isaatiin hojii kana raawwachuu hanga dandaa'uutti jedha ibsichi. Naannoon Tigraay irra caalaan to'annoo finciltoota Tigraay jala jira. Misoomawwan bu'uuraa manca'an deebisanii ijaaruutti dabalataan, namoota haleellaa saal-qunnamtiin miidhaman dandamachiisuufis sagantaan kan jiru yoo ta'u, kana ammoo qaama sadaffaa biraatu raawwata jedhe ministeerri maallaqaa Itoophiyaa. Kunis hanga haalli Tigraay keessa jiru fooyya'ee mootummaan ofii isaan hojiilee kana raawwachuu danda'uutti akka ta'e erameera. Dubbi himaan TPLF Obbo Geetaachoo Raddaa dhimmicharratti yaada karaa marsaalee hawaasaa kennaniin, "mootummaan Tigraay" Baankii Addunyaa waliin hariiroo akka hin qabneefi dhimma UN naannicha deebisee ijaaruus akka quba hin qabne himan. Baankiin Addunyaa Eebla darbe mootummaan Itoophiyaa fi TPLF dhukaasa dhaabuuf waliigaluu hordofee dhaabbata idil-addunyaa deeggarsa maallaqaa Itoophiyaaf kenne kan jalqabaati. Erga Eebla darbeetii waraanni bakkeewwan hedduutti dhaabbatee mootummaan Itoophiyaas gargaarsi namoomaa akka Tigraay seenu hayyame. Haata'u malee ammallee Tigraay keessa tajaajilawwan bu'uuraa akka komunikeeshinii, baankii fi elektiriisiitii hin deebine. UN namootni kuma dhibba hedduun lakkaa'aman beelaaf saaxilamuu malu jechuun akeekkachiisaa ture. Waraana baatilee 20f itti fufe karaa nagaa xumura akka argatu yaaliin godhamaa kan jiru yoo ta'u, mootummaan Itoophiyaa koree marii TPLF waliin godhamurratti bakka isa bu'u miseensota torba qabu ifa godhee ture.


Kanneen carraa kondominiyeemii dhiheenya baheen walqabatee shakkaman to'atamuun himame

Adeemsa carraa baasuu namoota mana jireenyaa waloo ykn kondominiyeemii Magaalaa Finfinnee keessatti argachuuf galmaa'aniif dhiheenya kana bahee tureen walqabate aanga'oonni bulchiinsa magaalattii to'annoo jala oolfamuun himame. Jimaata Adooleessa 8, 2022 namoota haala sagantaa qusannaa 40/80 jedhamutiin galmaa'aniif manneen jireenyaa waloo 25,491 abbootii carraatiif akka qaqqabuu carraan fuudhamuun ni yaadatama. Adeemsa kana hordofuunis, qaamooleen garaa garaa adeemsa carraa fudhuufi namoota carricha keessatti hammataman irratti gaaffiiwwan kaasaa turan. Haaluma kanaanis bulchiinsa magaalichaas qorannoo gaggeesseera jedheetiin rakkoolee akka turan mirkanneesseera. Maddeen bulchiinsa magaalattii keessa BBCtti akka himanitti, dhimma kanaan wal qabatee yoo xinnaate itti gaafatamtoonni lama poolisiin to'annoo jala oolfamaniiru. Bulchiinsi magaalattiis ibsa guyyaa Wiixataa baase irratti, sirna adeemsa carraa buusuu manneen dabarsuu gaggeeffameen booda eeruuwwan garaa garaa dhiyaachuu kaaseera. Kana hordofee odeeffannoowwan adeemsa carraa baasuu keessatti hammataman wayita qulqulleessu, ‘’ragaa (daataa) baankiif ergamee fi adeemsa carraa baasuuf akka ooluuf kompiyuutara irratti fe’ame gidduutti adda addummaan uumameera,’’ jechuun rakkoo mudate ibseera. Dabalataan adeemsa carraa baasuu Jimaata darbe gaggeeffamee keesatti hojii qulqulleessuu hojjateen ‘’namoota hin qusanneef carraa kennuu dabalatee hojiiwwan amanamummaan itti hanqatan hedduun hojjetamaniiru,’’ jedheera. Bulchiinsi magaalaa kun hojiiwwan hanqinni amanummaa keessatti mudatee fi akkasumas hanqinni hagamii akka mudate bal’inaan hin ibsine. Sababa kanaaf hanqinoota amanamummaa mudatan kunneen jaarmiyaalee dhimmi ilaallatu irratti dabalataan qaamoleen walabaa gidduu seenuun hojii qulqulleessuu keessatti hirmaataa jiru jedheera bulchinsi magaalaa kun ibsa baase keessatti. Hoji-maata badaa fi walxaxaa mudateen walqabatee ‘’ogeeyyii fi aanga’oonni mootummaa shakkaman to’atamanii qorannoon irratti gaggeeffamaa jira,’’ jedheera bulchiinsi magaalaa kun. Dhimmoota qorannoon irratti gaggeeffames ta’e hooggantoota seeraan to’ataman jedhaman irratti BBCn odeeffannoo dabalataa argachuuf qaamolee bulchiinsaa dhimmi kun ilaallatuuf irra deddeebiin bilbilus deebii hin arganne. Jiraattota magaalattiif carraa mana jireenyaa mijeessuun gatii kiraa manaa akkaan dabale akka dandamatan gochuu kaayyeffatee ALI bara 1997 kan eegale  sagantaan manneen jireenyaa waliinii- kondomiiniyemii, lammiileef jireenya salphisa jedhamee abdatamee ture. Sagantaan carraa kondominiiyemii kan lammiileen dhibbeentaa 20 qusachuun dhibbeentaa 80 booda kaffalan fi dhibbeentaa 40 qusachuun dhibbeentaa 60 booda kaffalan, ijaarsi pirojektii isaa akka karooraatti deemaa hin turre. Kanneen waggoota hedduuf qusatan hanga yoonaa akka carraa hin argannee fi maallaqi kuufame herrigi isaa kan hin buune ta'uu akkasumas qabiyyeewwan seeraan alaa hedduun madda rakkoo ta'aa turnaiiru. Amajjii darbe magaalaa Finfinneetti manneen kondomiiniyeemii 21,695 karaa seeraan alaa qabaman argamuu isaanii kantiibaan magaalattii Aadde Adaanech Abeebee himanii turan.


Seenaatariin Ameerikaa lolli Itoophiyaa keessaa nagaan akka furamu waamicha dhiyeessan

Seenaatariin bulchiinsa Ameerikaa Oriigan, Jeef Maarkileey xalayaa Waajjira Hajaa Alaa Ameerikaaf barreessaniin, waajjirichi sarbama mirgaafi rakkoo namoomaa Itoophiyaa keessa adeemaa jiru furuuf hojii kana dura caalu akka dalaguuf gaafatan. Aanga'aan kun xalayaa marsariitii dhuunfaa isaaniifi Tiwiitar isaanii irratti barreessaniin kana gaafatan. Haalli nageenyaa Oromiyaa keessaa hammataa deemuu eeruun, Itoophiyaa keessa sarbama mirgaa taasifamuuf itti gaafatamummaan akka jiraatu, akkasumas mariin hunda hirmaachisaa tahe akka jiratuuf waajirichaaf waamicha dhiyeessaniiru. Torbeema kana keessa Imbaasiin Yunaayitid Isteet (US) Finfinneetti argamu Itoophiyaa keessatti qabsoo hidhannoo deemaa jiru hunda xumura itti gochuudhaaf biyyattiin marii akka filattu gaafachuu itti fufna jedhee ture. Imbaasichi ibsa fuula miidiyaa hawaasaa isaarratti ajjeechaa Waxabajji 04, 2022 Oromiyaa, godina Qeellam Wallaggaa, aanaa Hawwaa Galaanittti qaqqabe ilaalchisuun baaseen, lammileen Itoophiyaas  haleellaa humnaa akka balaalleffataniifis gaafatee ture. Jeef Maarkileey xalayaa isaanii keessattis waajjirichi waraanni Kaaba Itoophiyaa akka dhaabbatuuf deeggarsi namoomaa bilisaan naannoo Tigraay akka qaqqabu akkasumas tajaajilonni bu’uuraa akka deebi’aniif mootumma Itoophiyaaf waamicha dhiyeessuun tattaaffii godhu guutummaatti akka deeggaran himan. ''Lolli Itoophiyaa keessa adeemu nagaan akka furamuuf akkasumas sarbama mirga namoomaa irratti itti gaafatamummaan akka jiraatuufi mariin siyaasaa hunda hirmaachisaa nagaa hiika qabu fiduuf Waajirri Hajaa Alaa tarkaanfii dabalataa akka fudhatuuf,'' nan gaafadha jedhan. Muumichi ministeeraa Itoophiyaa Dr. Abiy Ahimad walgahii idilee mana maree bakka bu'oota uummataa Kamisa (Adoolessa 7, 2022) gaggeeffame irratti gaaffilee miseensotaan dhiyaataniif deebii kennaniin, ajjeecha iddoowwan biyyattii garagaraa keessatti raawwatamuuf ‘‘Itoophiyaatti daldaltoota du’aatu bobba’ee jira’’ jechuun dubbatan. Ajjeechaa Oromiyaa keessa adeemuufi Waraana Bilisummaa Oromoo mootummaan isaanii Shanee jechuun waamu itti gaafatamaa godhaniiru. Waraanni Bilisummaa Oromoo gamasaatiin himannaawwan ajjeechaa irratti ka’an hundaaf mootummaa itti gaafatamaa taasisa. Seenaatar Jeef Maarkileey, ‘’guutummaa Itoophiyaatti nagaa waaraa tahe buusuuf sarbama mirgaafi lola naannolee Itoophiyaa biroofi saboota irratti raawwatamuuf xiyyeeffannoon kennamuu qaba,’’ jedhan. Kunimmoo, hawaasa Oromoo lola Waraana Bilisummaa Oromoofi mootummaa gidduutti adeemuun rakkachaa jiru dabalata,’’ jedhan.


Gatii xaa'oo Itoophiyaatti %300n dabaleefi yaaddoo qonnaan-bultootaa

''Sababii gatiin xaa'oo bara kana dachaa sadiin dabaleetiin bara dhufu ni beelofna jennee yaddoo keessa galleerra',' jedhu qonnan bulaa Godina Arsii  Obbo Abbuu Maammoo. Bara darbe oomishni isaanii sababa roobaan jalaa manca'uu kan himan Obbo Abbuun, bara kanas yeroodhaan gara qonnaatti galuuf eeganis roobni erga roobee amma ji'a saddet darbeera jedhan. Sababa goginsa mudate kanaan horiin jiraattoota naannoo isaanii hedduu jalaa dhumuu kan himan Obbo Abbuun, ''waan gurgurree xaa'oo ittiin bitannu hin qabnu'' jedhe. ''Duraan xaa'oon Kiiloogiraamni 100 birrii 1,600 ture. Bara kana gara 5,000 gahee jira. Qonnaan bulaan qallaba [nyaataaf] of dadhabaa jira. Kanaaf xaa'oo bitachuunis hedduu ulfaatee jira.'' Jalqaba xaa'oo argachuun mataansaa rakkoo akka ture kaasanii, amma garuu mootummaan dhiyeessaafii akka jiru himan. Erga mootummaan dhiyeessee booda ammoo gatii garmalee dabaluunsaa qonnaan bulaan akka hin bitanne godhee jira jedhan. Daldaltoota dhuunfaa biratti ammoo kan motummaa dhiyaatu kana caalaa akka qaalii tahe himan. Qonnan bulaan gara biraa godina Arsii aanaa Suudee Obbo Gabiyyoo Bukkooy, bara darbe xaa'oo kuntaala tokko birrii 1,800 bitachuufi amma garuu 4,000 galu BBCtti himan. ''Hanga ammaatti nama humna qabu yoo tahe malee, namni xaa'oo bitachuu hin dandeenye. Midhaan bara darbes sababa roobaan bade. Waan gurgurree bitannu hin qabnu,'' jedhan. Gatii xaa'oof qofa osoo hin taane oomishni isaanii bara darbee sababa roobaan baduun wal qabatee, nyaataaf illeen rakkataa akka jiran himu. Obbo Gabayyoonis akkuma Obbo Abbuu horiin aanaa isaanii sababa goginsa bara kana mudateen jalaa dhumuu himan. Obbo Gabiyyoon, ''dur qonnaan bulaan horii gabbisee gurgurate xaa'oo bitaa ture. Bara kana ammoo kunis ni ulfaate'' jedhan. ''Haala amma jirruun fuulduratti beelli guddaan nu mudataa laata jennee sodaana.'' Qonnaan bulaan biraa BBC'n godina Horroo Guduruu Wallaggaa irraa dubbise, gatiin xaa'oo bara darbe birrii 1,600 bitaa turan baran 5,300 galuu himu. Sababa rakkoo nageenyaa naannicha jiruun waliqabtee inumaayyuu oomishachuuf rakkoo keessa jiraachuu kan himan qonnaan bulaan kun, gatiin xaa'oo ammoo akka isa 'cittoo irratti fanxoo' jedhan sanaa akka isaaniitti tahe himu. Qonnaan bulaan lafti isaanii xaa'oo malee callaa gaarii kennuu akka hin dandeenye himanii, haalli qilleensa jijjiramuunis rakkoo biraa itti tahuu dubbatu. Itoophiyaan xaa'oo oomisha qonnaatiif oolu kan galchitu biyya alaa irraati. Warshaan xaa'oo alaa galfamu kana hanga tokkoo hir'isuuf jecha biyya keessatti xaa'oo oomishu ijaaramuu jalqabuun miidiyaatti himamuunsaa ni yaadatama. Haata'u malee ammaan tana sadarkaa maal irratti akka argamu ilaalichee BBC odeeffannoo argachu hin dandeenye. Gatii xaa'oo alaa galu kanas tumsa [deeggars amaallaqaa] gochuun biyya keessa kan galchu mootummaadha. Naannoon Oromiyaa hanga ammaatti xaa'oon gara kuntaala miliyoona 5.6 ta'u bitamee qonnaan bulaaf raabfamaa jiraachu dubbatu, Biiroo Qonna Oromiyaatti Daarikterri fedhii fi itti fayyadama callaa guddistuu Obbo Taakkalaa Qurundee. Bara kana bitamee akka biyya galuuf kan karoorfamee ture gara kuntaala miliyona saddetii ta'uu kan himan Obbo Taakkalaan, hanga ammaatti akka bitamuuf kan eeyyamame miliyoona shanii fi kuma shan ta'uu dubbatu. Kunis guutummaan isaa biyya keessa hin galle. Haata'u malee bara darbe bitamuun kan mana bahe xaa'oon gara kuntaala kuma 800 akka jiru himuun, isa itti dabalanii gara kuntaala miliyoona 5.6 kan ta'u qonnaan bulaaf rabsaa akka jiran himan. Hanga ammaattis xaa'oo kuntaala miliyoona 3.2 tahuu harka qonnaan bulaa galuu himaniiru. Fedhiin xaa'oo waggaa waggaan dabalaa jiraachuu kan eeran aanga'aan kun, gatiin isaa bara kanas %300 akka dabale dubbatan. Kunis sababa hanqina sharafa alaa fi rakkoo adunyaan keessa galteen kan wal qabate akka ta'e himan. Kan amma argatanis biyyoota adunyaa kaan waliin dorgomamii kan bitan ta'u kaasuun, sababiiwwan garaa garaatiin biyyoonni duraan xaa'oo oomishan bara kana akka durii isaanii oomishuu akka hin dandeenye dubbatan. Obbo Taakkalaan qonnaan bultoonni gatii ammaa kanaan bitachuu hin dandeenye bifa liqaan akka fudhataniif hojjecha akka jiranis himaniiru. Kanaan alattis qonnaan bulaan wantoota naannoo isaaniitti argamu irraa kompoositii ykn xaa'oo umamaa qopheeffachuun akka falatti kaasaniiru Obbo Taakkalaan. Haata'u malee, lafa heektaara tokko ta'u kompoositiin ykn xaa'oo umamaa gahu hanga kuntaala 100 fi isaa olii waan ta'eef hanga kana qopheessuun ulfaachuu akka danda'u himu. Bara darbe akka naannoo Oromiyaatti xaa'oon rabsame kuntaala miliyoona 6.8 akka ture Obbo Taakkalaan himaniiru. Waggoota lamaan darban keessa biyyoonni baha Afrikaa sababa weerara awwaanisaafi goginsaatiin hedduu miidhamaniiru. Waraanni Yuukireenii fi Raashiyaas akkasuma gatii xaa'oo fi midhaan nyaataa irratti qaala'insi akka mudatu taasiseera. Biyyootiin xaa’oo oomishan gurguddoon sababa Covid-19 oomisha isaanii waan hir’isaniif, keessumaa gatiin gaazii uumamaa xaa’oo yuuriyaa jedhamu omishuuf barbaachisu waan dabaleef gatiin xaa'oo dabaluutu himame. Chaayinaa fi Raashiyaan hamma oomisha isaanii biyya alaatti ergan waan hir’isaniif, sadarkaa addunyaatti hanqinni xaa'oo olaanaa ta’e uumamuu isaa akka sababaatti dhimmota eeraman keessaayi. Sagantaan Nyaataa Addunyaa (WFP) hanqinni xaa'oo dabalataan namoota miiliyoona torba tahan hanqina nyaataaf saaxila jechuun akeekkachiiseera. Bara 2022tti oomishni miidhaan biilaa bara dabre toonii miiliyoona 45 ture gara toonii miiliyoona 38tti gadi bu'as jedheera.


Jimmaatti xannachi kg 15 ulfaatu garaa dhukkubsataa keessaa baafame

Gareen wallaansa baqaqsanii yaaluu jiddugala fayyaa Yunivarsiitii Jimmaatti garaa dhukkubsataa kaansarii  tokko irratti taasiseen xannachi kiiloograama 15 ulfaatu baafamu oggeessoonni hospitaalichaa BBCtti himan. Xannacha kana baasuufis sa’aatii torbaafi wallakkaa akka itti fudhate garee wallaansa kana taasisee keessatti kan hirmaatan Dr Dhaabasaa Moosisaa BBCtti himan. Dr. Dhaabasaan giddugala fayyaa Yunivarsiitii Jimmaatti, sub-specialistii kaansarii garaa keessaa (Gastrointestinal surgeon) yoo ta’an, “garaa dhukkubsataa kaansarii retroperitoneal sarcoma jedhamuun qabame garmalee rakkattaa ture keessaa xannachi kiiloogaraama 15 ulfaatu kun bahe.  Wallaansa kanarratti garee hakimoota ogummaa gara garaa qaba afur hirmaachisuun xannachi kun milkaa’inaan bahuu danda’eera,” jechuun BBC’tti himaniiru. Dhukkubni kaansarii retroperitoneal sarcoma jedhamu kunis gosa kaansarii garaa keessa ta’uun kutaa gara dugda duubaatii kaasee kan uumamu yoo ta’u, amala baayyee guddachuu qabaachuu dubbatu Dr. Dhaabasaan. Dhukkubsataan ganna 40 erga dhibee kana ofirratti argee waggaa tokko guutuu himus, ragaan qorannaa isaa garuu sanaa ol turuu akka mul’isu himu Dr. Dhaabasaan. “Qaamni dhibeen kun itti uumames bakka wallaansa baqaqsanii yaaluutiif rakkisaa ta’e keessaa isa tokkodha,” jechuun dubbatu. “Erga wallansa baqaqsuu eegalleen booda guutummaa kalee karaa mirgaafi korojoo hadhooftuu qabachu hubanne. Kanaafuu, isaan walumaan citanii bahan” jedhan Dr. Dhaabasaan.  “Keessatti yoo hafe seelii dhibee kanaa fudhatee hafa waan ta’eef,” qaamni inni qabate marti wajjumaan akka baafame ibsu. Qaama garaa duubaan jiran mara adda baasanii xannachicha bira gahuunuu rakkisaa ta’u kan himan oggeessi kun, ‘‘Yeroo baqaqsuun illee dhiigni hedduu akka hin dhangalaaneef of-eeggannoo cimaa barbaachisa’’ jedhu. Giddugala fayyaa Yunivarsiitii Jimmaatti wallaansi kaansarii tokko hojjechuuf yoo murteeffamu, dursanii garee ogeeyyii adda addaa waliin madaallii ogummaa hunda-galeessaa (multi-disciplinary evaluation) akka taasisan dubbatu, Dr. Dhaabasaan. Haluma kanaan, gareen wallaansaa baqaqsanii yaaluu kana hojjetes kan hakimoota tajaajila baqaqsanii wal’aanuu kennan gara garaa: ispeeshaalitii garaa keessaafi tiruu (sub-specialties of gastrointestinal surgeon and hepatobiliary surgeon), hakiimii waliigalaa (general surgeon) fi ispeeshalistii qoricha hadoochaa (anesthesia specialist) of keessatti haammachuu dubbatan Dr. Dhaabasaan. “Yaala baqaqsanii wal’aanuu sa’aatii torbaafi wallakkaa fudhate kanaanis xannachi kiiloogiraama 15 ulfaatu milkaa’inaan baheera; kunis akka Itoophiyaattis ta’ee akka keenyatti xannaxha guddaadha,” jedhu ogeessi kun. “Osoo garaa keessa ta’ee salphaadha; xannacha hangana ulfaatu kutaa qaama garaa duubaa-retroperitoneal keessaa baqaqsanii baasuun ni ulfaata. Hidda dhiigaa gurguddaa fi narvii ciccimoo adda addaatu jira. Isaan hudumarraa gadhiisisnee baasuun rakkisaa ta’ulleen garuu milkiidhaan xummurre. Dhukkubsataanis of baree, haasa’uu danda’eera,” jechuun haala ture BBC’tti himanDr. Dhaabasaan. Dhiibee kaansarii garaa keessaa sadarkaan ammaa kanarra gahe yeroo hedduu biyya alaatti ergu malee biyya keessatti yaalii baqaqsanii wal’aanuu kennuun akka hin danda’amne kaasan, Dr. Dhaabasaan. Kutaan wallaansa kaansarii Giddugala Fayyaa Yunivarsiitii Jimmaattis dhiyeenya hojii eegaluu kan dubbatan Dr. Dhaabasaan, xannacha kaansarii kutaa qaamolee gara garaatiin walqabatee sadarkaa akkasii irra gahee, osoo dhukkubsataan hin miidhamiin baqaqsanii wal’aanuun milkaa’aa kana kennuunis isa jalqabaa akka ta’e BBC’tti himan. Dhukkubsataanis sadarkaa amma irratti argamuun gutuummaatti fayyeera jechuu akka hin danda’amneefi yaalaa fi hordoffiin itti fufiinsa qabu akka barbaachisus himan. “Dhibeen kaansarii kamuu, keessattuu sadarkaa kana irra erga gaheen booda kan wallaansi baqaqsanii yaaluu taasifameef carraa deebi’ee biqiluu qabaachuu danda’a. Kanaaf, itti fufinsaan hordoffii gochuun yaalli qorichaa ‘chemotherapy’ jedhamu kan seelii kaansarii kana qofa adda baasuun rukutu akkasumas wallaansa cararii (radiotherapy) kennuun wal’aanna. Yaaliiwwan hafan kanneenis kan naannoo waggoota lamaaf ittifufinsaan hordofnu ta’a,” jedhu Dr. Dhaabasaan. Dhukkubsattoonni yeroodhaa osoo wallaansa argatanii carraan seeliin kaansarii wallaansaan booda deebii’ee biqiluu gadaanaa akka ta’e himu oggeessu kun. Akka dhibeewwan kaanii sababa kanatu dhibee kaansarii fida waanti jedhamu akka hin jirre kan dubbatan Dr. Dhaabasaan, sababoota dhibee kaansarii fiduu malan akka armaan gadiitti eeran. “Rakkoolee naannoo kan akkaa faalama qilleensaa, nyaata madaalawaa dhabuu, sigaaraa xuuxuu, alkoolii dhuguu kunneen hundi waloon sababoota dhukkuba kaansarii ta’uu danda’u; kunis ‘multi ‘etiologic factor’ jedhamuun beekama,” jedhu oggeessu kun. “Nuti akka ogummaa keenyaatti yeroo baay’ee dhukkubsattoota sadarkaa hamaarra gahan ennaa arginu keessi keenya baay’ee miidhama,” kan jedhan Dr. Dhaabasaan, “namni tokko osoo gaafuma dhiitoo garaa isaarratti argu atattamaan mana yaalaa dhufee hagas nu hin rakkisu ture. Wallaanamaanis salphaatti yaalamee fayyuu danda’a,” jechuun BBC’tti himan. Akkuma waliigalaatti, dhukkubsattoonni kaansarii Itoophiyaa keessaa qorichuma xinnoo fudhachuun taa’uufi gara wallaansa aadaa fi amantaa akka deeman kan kaasan ogeessi kun, erga sadarkaa dhumaa irra gahanii booda gara mana yaalaa akka dhufan himu. Kunis ammo sadarkaa lubbuu dhukkusataa balaarra buusuu danda’uudha jedhu Dr. Dhaabasaan. “Gama keenyaan wallaansi kaansarii beellamas ta’e dabarees kan eegsiisu waan ta’eef, yeroodhaan gara  mana yaalaa deemuun yaalamuun barbaachisaadha’’ kan jedhan ogeessi kun, “boordiin kaansarii ogummaa hunda- galeessaa (multi-disciplinary) irraa waloon hundaa’uun Yunivarsiitii Jimmaatiin beekamtiin kennameefiira. ''Torbanitti guyyaa tokko walgahuun haala kamiin yaaliin dhukkubsataaf kennamuu akka qabnurratti mari’achuun hojjenna,” jechuun akkamii gareen akka hojjatan himu. Wallaansi kaansarii Gidduugala Yunivarsiitii Jimmaa biyya Beeljiyeem waliin wal ta’uun geggeeffamaa jiraachuun kan himan Dr. Dhaabasaan, gara fuulduraatti humna meeshaa fi ogeessootaan cimfachuun jidduugalicha akka biyyaattilleen safartuu ga’umsaa ykn standard gochuuf karoora qabaachuu BBC’tti himaniiru.


Hoggansi olaanaan Paartii Baayitonaa Obbo Kibroom Barhe hidhamuun dhagahame

Itti gaafatamaan dhimmoota siyaasaa paartii Baayitoonaa jedhamuun beekamu Obbo Kibroom Barhe Magaalaa Finfinneetti humnootii nageenyaatiin to'atamuun dhagahame. Paartilee siyaasaa mormituu Tigraay keessa socho'an keessaa tokko kan ta'e hoggansi Paartii Baayitoonaa Obbo Kibroom dhiheenyatti kitaaba waraana Tigraay irratti xiyyeeffatuuf mata dureensaa 'Mitsiwaati' jedhu barreessuun dhiyeessee ture. Obbo Kibroom guyyaa Dilbataa galgala Magaalaa Finfineetti hunoota nageenyaatiin to'atamuu isaa BBCtti kan himan paartichatti ittigaafatamaa To'annoo Komishiinii dhaabichaa kan ta'an Obbo Yooseef Haayilasillaaseeti. Obbo Yooseef galgala keessaa naannoo sa'aatii tokkoo hanga sa'aatii lamaa jiruutti namoonni uffata siviilii uffatan jalqaba haadha warraa Obbo Kibroom to'achuu dubbatan. ''Abbaa warraa kee fidi jedhanii gaafataniin, Isaan boodas inni achi dhaqnaan to'annaa jala oolchaniin,'' jedhan. Labsii yeroo muddamaa tibba waraanni kaaba biyyatti cimuun humnootiin Tigraay gara naannoolee Affaariifi Amaaraa seenaniitti labsamee ture hordofuun, Obbo Kibroom to'atamuun naannoo Affaar keessatti baatiiwwaniif hidhaarra akka ture himameera.  Obboo Kibroom osoo to'annoo poolisii jala hin oolfamiin dura bilbilli itti bilbilamuun haatii warraa isaa to'atamuufi innis poolisiin barbaadamaa jiraachuun itti himamee akka ture kan dubbatan Obboo Yooseef, Obboo Kibroom yeroo ammaa kanatti mana hidhaa kutaa magaalaa Qaaliittii argame keessatti akka aragman dabaluun himaniiru. Haati warraa Obbo Kibroom inni to'annoo jala oolfannaan hidhaarra gadhiifamuu ishee kan himan Obbo Yooseef, Ittigaafatamaan dhimmoota Alaa Baayitoonaa Obbo Kibroom Barha maaliif akka hidhaman omaa akka hin beekneefi mana murtiittiis akka hin dhiyeeffannee dubbataniiru. Hidhamu Obbo Kibroom ilaalchisuun odeeffannoo dabalataa argachuuf BBC poolisiin Magaalaa Finfinneetti bilbilu illeen yaaliin taasisee hin milkoofneef. Yeroo dhiyoodhaan as duula motummaan seera kabachiisuu jedheetiin Magaalaa Finfinnee, naannoolee Oromiyaa fi Amaaraa keessatti gaazeexxeessitoota dabalatee namoonni hedduun humnootiin nageenyaatii to'annaa jala olafamunsaanii ni yaadatama.


Hanqina boba'aa Finfinnee fi magaalota kaanitti mul'ate maaltu uume?

Finfinnee dabalatee magaalota Itoophiyaa gurguddoo keessatti hanqina boba'aa cimaa mudateen wal-qabatee buufataalee raabsa boba'aatti hiriirawwan dheeraan mul'ataa jiru. Konkolaachiftoonni boba'aa guuttachuuf sa'aatiiwwan dheeraaf hiriiruu komachuun marsaalee hawaasaa irratti barreessaa jiru. Hanqinni boba'aa kun murtee mootummaan Adoolessa irraa eegalee deeggarsa gatii boba'aa kaasuuf dabarseen wal-qabata. Mootummaan Itoophiyaa waggoota dheeraaf deeggarsa gatii boba'aa gochuun, boba'aa gara biyya keessaa galchaa ture. MM Abiy Ahimad torbanoota dura paarlaamaatti yoo dubbatan mootummaan maallaqa biliyoona hedduu gatii boba'aa deeggaruuf baasaa akka jiru himuun, kun Adoolessa irraa eegalee akka dhaabbatu himanii turan. Akka isaan jedhanitti mootummaan Adoolessa booda deeggarsa gatii kan godhu, geejjiba uummataaf qofadha jedhan. Tarkaanfii dhuma torban kanaa gulantaa gulantaan hojiirra oolu eegalu kanaan wal qabatee abbootiin qabeenyaa 'booda gatii fooyya'aan gurgurachuuf boba'aa dhoksaa jiru' jedhan aanga'aan Abbaa Taayitaa Boba'aafi Inarjii Itoophiyaa Obbo Lammeessaa Tulluu. Abbootiin qabeenyaa gatii caalmaan gurguruuf boba'aa dhoksuun cinaatti konkolaataawwan boba'aa fe'uun Jabuutii irraa ka'an yeroo ghuu qabanitti Finfinnee akka hin geenye himu. "Osoo madda isaarraa kanqinni hin jiraatiin, sababa konkolaattota kanaa hanqinni boba’aa mudatee hiriirri magaalota keessa mul’ate" jedhan. "Hamma guyyaan gahutti suuta jedhanii adeemu. Konkolaataan Jibuutiirraa ka’e yoo guyyaa sadiitti as gaha ta’e, konkolaataan guyyaa torba fa’i ture jira. Kan asuu hin baane jira". "Sababa kanaani hanqinni kan dhalate" jedhan. Mootummaan konkolaattota boba’aa fe’an saddeet kan yeroo tilmamamurraa duubatti harkifataniifi bakka wayii dhaabatanii turan dhaaluus aanga'aan kun himaniiru. "Kokolaattonni boaba’aa fe’an gabaa seeraan alatti gurguraa jiraachuu yookiin karaa irraa maqanii gara Tigraay seenan gabaasi jedhu ammatti hin mirkanoofne" jedhu. Tarkaanfiin mootummaan deeggarsa gatii boba'aa kaasuuf murteesse gulantaa gulantaan kan hojiirra oolu yoo ta'u gulantaa jalqabaan gatiin mootummaan deeggaraa ture nuusatu kaafama. Mootummaan baatii Caamsaa irraa hanga Waxabajjiitti guyyoota 30 keessatti birrii biliyoona 16 deeggarsa gatii boba'aaf baasuu Obbo Lammeessaan BBCtti himan. Waggoota darban haala kanaan mootummaan wagga waggaatti doolaara miliyoona hedduu dhabaa ture jedhan. Gatiin boba'aa biyyoota ollaa Itoophiyaa keessatti qaalii ta'uurraa kan ka'e, boba'aan mootummaan deeggarsa gatii taasisee gara biyyaa galchuu baay'inaan seeraan ala gara biyyoota ollaa fe'amaa akka jirullee MM Abiy Ahimad dubbatanii turan. Hanqinni boba'aa kun waraana Kaaba Itoophiyaa fi walitti bu'iinsawwan kutaalee biyyattii gara garaa keessatti adeemaa tureen wal-qabatee, rakkoo geejjiba duraan ture caalaatti hammeessa yaaddoon jedhu jira. Naannoo Tigraay keessa hanqina boba'aa jirurraa kan ka'e buufatni xiyyaaraa Maqalee tajaajila dhaabuu TPLF yoo himu, dhaabbileen gargaarsa namoomaa sababa hanqina boba'aatiin gargaarsa dhaqqabsiisuu rakkataa turuu himu.


Itoophiyaa fi Sudaan dhibdee isaanii mariin furuuf waliigaluun 'milkaa'ina guddaadha'

MM Abiy Ahimad hogganaa Sudaan Jeneraal Abdulfattaa al-Burhaan waliin Keeniyaatti wal arganii mari'achuu Tiwiitarii isaanii irratti barreessaniiru. Hoggantoonni biyyoota lamaanii walgahii IGAD Kibxata Naayiroobiitti taa'ame irratti wal arganii addatti mari'atan. Biyyoonni lamaan karaa nagaa waliin hojjechuuf waliigaluu kan himan MM Abiy, "wantoonni biyyoota lamaan walitti hidhan kan gargar isaan baasan ni caalu" jedhan. Marii kanaan Itoophiyaa fi Sudaan dhibdee daangaa jidduu isaanii jiru karaa nagaa mariin furuuf waliigaluu Ministirri Deetaa Haajaa Alaa Keeniyaa Aab Machaariyaa Kamaawu BBCtti himan. Hogganoonni lamaan mariin dhibdee isaanii hiikuuf waliigaluun "milkaa'ina guddaadha" jedhan Aab Kamaawu. "Sababni isaa hamma yoonaatti yeroo dheeraaf waliin dubbachuu dhabuusaanii qofaa miti, daangaa biyyoota lamaanirratti lolatu adeemaa ture. Amma miirri sun guutummaatti geeddaramuu argine. "Marii karaa nagaatiin fala barbaaduuf fedha agarsiisuu isaanii argine," jedhan. Walitti bu'iinsa torban dura waraana Sudaanifi milishaa Itoophiyaa jidduutti daangaa irratti uumame hordofee Sudaan Itoophiyaan loltoota torba na jalaa ajjeeste jechuun himattee turte. Kana hordofees qubsumawwan Itoophiyaa daangaatti dhiyoo jiran meeshaalee gurguddaan haleelaa akka turte aanga'oonni Itoophiyaa naannawa sanii BBC'tti himaniiru. Biyyoonni lamaan dhibdee lafa qonnaa al-Fashagaa daangaarra jiruu irratti qabaniin alatti dhimma hidha Haaromsaa irrattis waliigaltee hin qabani. Hoggantoonni biyyoota miseensota IGAD yaaa’ii  marroo 39f taa’an kanarratti  dhimmoota nageenyaa Bahaa fi Gaanfa Afrikaa akkasumas dhimmoota waloo kaan irratti akka mari'ataniiru.


Daballi gatii boba’aa haaraan har’aa kaasee hojiirra oole

Mootummaan akkaataa tumsa [diggomaa] boba’aaf taasisuu kaasuuf karoora qabateetiin marsaa jalqabaan daballi gatii olaanaan omishaalee bob’aarratti taasifame. Ministeerri Daldalaafi Qindomina Qaxanaa ibsa gatii gurgurtaa omishaalee boba’aa haaraa ALI Waxabajjii 29 hanga Adooleessaa 30, 2014tti hojjetu kaleessa ifa taasiseera. Haaluma kanaan gatiin beenziila leetira tokkoo duraan birri 36.87tti gurguramaa ture, birriin 10.96 itti dabalamuun har’a irraa kaasee birrii 47.83tti gurgurama. Naafxaa adiin ammoo baatiiwwan muraasa darbe keessatti daballii birria 14 agarsiiseera. Baatii Eblaa 30 irraa kaasee liitiriin tokko birrii 35.42tti gurguramaa kan ture naafxaa adiin, amma yeroo tokkoon birria 13.59 dabaluun gatiin liitira tokkoo birria 49.02 ta’uun ibsameera. Ibsa Ministeerichi jijjirama gatii omishaalee boba’aa ilaalchisuun Kibxata galgala baaseen, gatiin keroosinii birrii 49.02, kan naafxaa gurraacha salphaa birri 53.10, kan naafxaa gurraacha ulfaataa 52.37 fi boba’aan xiyyaaraa birria 98.83 ta’uu beekissiseera. Daballi gatii omishaalee boba’aa tibbana taasifameef kan kanaan duraa irra olaanaa ta’ulleen, mootummaan ammaalleen bob’aadhaaf tumsa olaanaa taasisaa jiraachuu ibseera. Mootummaan kanaan dura omishaalee boba‘aatiif tumsa waliigalaa taasisaa kan ture ta’ulleen, amma garuu tajaajilawwan geejjiba ummataatiif tumsi akka taasifamu himameera. Baatiiwwan darban muraasa keessatti, mootummaan Itoophiyaa gatii gurgurtaa qinxaaboo bob’aa irratti walitti fufinsaan daballii taasiseera. Fakkeenyaaf, ALI Ebla 30, 2014 irraa kaasee jijjirama gatii gurgurtaa qinxaaboo omishaalee boba’aa irratti taasifameen, beenziilli dabala gatii %15 taasisuun kan birrii 31.74tti gurguramaa ture gara birrii 36.87tti dbalee ture. Sababiiwwan daballii gatii olaanaa kanaaf ka’an keessaa tokkoo gatiin bob’aa sadarkaa idil -addunyaatti dabaluusaati. Kanaan wal qabatees mootummaan tumsa omishaalee boba’aatiif taasisuun, baasiin birrii biiliyoonaan lakkaa’amu taasisuun dhiibbaa itti uumaa jiraachuusaati. Abbaa Taayitaa To’annoofi Inarjiitti Daarektarri Qorannoo Sadarkaalee Boba’aa, Obbo Lammeessaa Tullluu akka jedhaniitti, mootummaan sababii tumsa boba’aaf taasisuutiin wagga waggaan doolaara miiliyoonotaan lakkaa’amu baasii taasisa. Guyyoota 30n Caamsaafi Waxabajjii jidduutti argaman keessatti qofaatti, mootummaan birrii biiliyoona 16 ykn doolaara miiliyoona 268 tumsa boba’aatiif baasii taasisuu Obbo Lammeessaan dubbataniiru. Akkuma kanaan dura hubatameetti, yeroo daballi gatii boba’aa taasifamuutti omishaaleefi tajaajilawwan biraa irrattis gatiin waan dabaluuf tarii qaala’insa jireenyaa badaa harbeessuu mala jechuun baayyeen yaaddoo keessa galcheera.


Komiishiniin UN sarbama mirgoota namoomaa waraana Kaaba Itoophiyaa qoratu gara biyyaa seenuufi

Komiishiniin idil-addunyaa sarbama mirgoota namoomaa waraana Kaaba Itoophiyaa keessatti raawwataman akka qoratu Mana Maree Mirgoota Namoomaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniin hundaa'ee ture gara biyyaa akka seenu hayyama argate. Komiishinichi gara Itoophiyaa seenuuf mootummaa Itoophiyaa irraa hayyama argachuu maddi oduu Firaans AFPn gabaaseera. Miseensotni komiishinichaa gara naannolee gara garaa socho'uun qorannoo gochuu akka danda'an mootummaa Itoophiyaa hayyama gaafataniiru jedha AFPn. Manni Maree Mirgoota Namoomaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii (UN)  komiishinii idil-addunyaa sarbama mirgoota namoomaa wal-waraansa Kaaba Itoophiyaa keessatti raawwataman qoratu kan ijaare Bitootessa darbe ture. Yeroos Itoophiyaa murtee ijaaramuu komiishinii idil-addunyaa kana akka hin fudhanne beeksiftee, qaamoleen tokko tokko yaa'ii mana maree mirgoota namoomaa UN fedha siyaasaaf itti dhimma bahaa jiru jechuun qeeqxee turte. Komiishinii akkanaa ijaaruun dhimma keessoo biyyattii keessa harka naqachuuf yaalii godhamu ta'uu eeruun, komiishinicha akka hin simannee fi tumsas akka hin goone ibsitees turte. Qaamni kun gara biyyaa akka seenu hayyamamuu ilaalchisee mootummaan Itoophiyaa ifatti waan dubbate hin qabu. Komiishiniin idil-addunyaa sarbama mirgoota namoomaa wal-waraansa Kaaba Itoophiyaa akka qoratu ijaarame Roobii darbe Mana Maree Mirgoota Namoomaa UNf gabaasa dhiyeesseera. Komiishinichi ammallee biyyattii keessatti mirgooti namoomaa idil-addunyaa, seeroti gargaarsa namoomaa fi baqattummaa cabaa jiraachuun akka isa yaaddesse hime. Ajjeechaa Lixa Itoophiyaa lubbuu namoota 200 hanga 500 galaafate jedhe qorachaa akka jirus himeera. Miseensa Komiishinichaa kan ta'an Isteevan Raatinar AFPtti akka himanitti gareen komiishinichaa walakkeessa Adoolessaa gara Finfinnee imaluuf karoora qabu. Kaayyoon imala isaanii kanaa gara naannolee socho'uun qorannoo gochuuf hayyama 'hin daangofne' argachuuf ta'uu dubbatan. Hoggantoonni komiishinicha Caamsaa darbe Ministira Haqaa Itoophiyaa waliin wal arguun gara Finfinnee seenuuf hayyamni akka kennamuuf gaaffii dhiyeessuu dura teessuun komiishinichaa Kaarii Beerii Muruungii himaniiru. Itti dabaluunis "gaaffiin gara Finfinnee imaluu mootummaa Itoophiyaaf dhiyeessine deebii gaarii argateera" jedhan. Marii Finfinneetti goonuun qorattoonni keenya gara naannolee sarbamni mirgootaa itti raawwatamee socho'uun, kanneen sarbamni irratti raawwatame fi kanneen ijaan argan akka dubbisan hayyama ni arganna jennee abdanna jedhan. Jeneevitti bakka bu'aa Mootummaa Itoophiyaa kan ta'an Obbo Zennebe Kebbede Qorichoo, yaaddoon Itoophiyaa ilaalcha keessa kan galu yoo ta'e, "wal-hubannaarra gahuuf karaan jira" jechuun dubbataniiru. Itoophiyaan "boqonnaa haaraa eegalaa jirti" akkasumas "Waraanichi karaa nagaa akka xumuramu" karaa soqaa jirti jedhan. Sadaasa bara darbe Tigraayitti eegalee gara naannolee ollaa Amaaraa fi Affaar kan babal'ate waraanni Kaaba Itoophiyaa lubbuu namoota hedduu galaafate, namoota miliyoonaan lakkaa'amu qe'ee irraa buqqisee, sarbama irgoota namoomaa bal'aafis sababa ta'eera. Gabaasaaleen dhaabbilee mirgoota namoomaaf falman baasan akka mul'isutti qaamoleen waraana kana keessaa qooda qaban martuu, sarbama mirgoota namoomaa sadarkaa yakka waraanaatti ilaalamuu danda'an raawwataniiru. UN yakkoota kana qorachuuf ture Bitootessa darbe komiishinii idil-addunyaa kan ijaare. Kaarii Beetii ce’umsa gara haqaatti taasifamu irratti muuxannoo yeroo dheeraa qabaachuun alatti, mirga namoomaa dubartootaa, waa’ee koorniyaa, dhimma heera mootummaa fi qajeeltoowwan bulchiinsaarrattis yeroo dheeraaf hojjetaniiru. Yeroo ammaa Mana Murtii Olaanaa Keeniyaatti haadha alangaa kan ta’an falmituun mirga namoomaa kun, yeroo hookkarri ka’u mirga namoomaa dubartootaaf falmuurratti xiyyeeffatanii hojjetu. Odeeffannoon marsariitii Mana Maree Mirgoota Namoomaa UN irraa arganne akka mul’isutti Kaarii Beetii bara 2009 hanga 2010tti Komishinii Haqaa fi Araaraatti dura teessuu Itti Aantuu kakasumas komishinara ta’uun tajaajilaniiru. Sadarkaa idil-addunyaatti ammoo Mana Murtii Yakkamtoota waraanaa Idil-addunyaatti Afrikaa bakka bu’uun Boordii Daarektarootaa Trust Fund- kan miidhamtoota gargaaruuf dhaabbate keessa seenuun hojjetaniiru. Koree walabaa lafa Paalastaayin warra Israa’eliin weerarame akka qoratuuf Mana Maree Mirgoota Namoomaan hundaa’e keessattis miseensa. Istiivan Raatinar yeroo ammaa mana barumsaa seeraa Michigaan keessatti pirofeesara seeraati. Pirofeesar Raatinar barnootaa fi qorannoonsaanii- seerota idil-addunyaa, seerota mirgoota namoomaa idil-addunyaa, tooftaawwan farra shororkeessummaa, gaafatamummaa yakka dhiittaa mirga namoomaa fi investimantii biyyoota alaa ilaachisuun hojiiwwan mootummaa fi kubaaniyyaan hojjetan kan ilaaluudha. Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii jalatti ogeeyyii Kaamboodiyaa fi Ogeeyyii Siriilaankaa gaafatamummaa seeraa irratti hojjetan keessatti miseensa ta’uun tajaajilaniiru. Bara 2008-2009 Koree Waldaa Fannoo Dimaa Idil-addunyaatti damee seeraa keessatti hojjetaniiru. Ministeera Dhimma Alaa Ameerikaa keessatti koree gorsitootaa idil-addunyaa ta’uun akkasumas hojii araaraa garaagaraa keessattis hojjetaniiru.


'Ammallee reeffa funaanaa jirra' - jiraattota Aanaa Hawwaa Galaan haleellaa irraa hafan

Haleellaa Lixa Oromiyaa Godina Qeellam Wallaggaa Aanaa Hawwaa galaan keessatti raawwatameen daa'immanifi dubartoota dabalatee namoonni hedduun ajjeefamuu kanneen ijaan argine jedhan BBC'tti himan. Ajjeechaan Wiixata barii sa'aatii 12 irratti eegalee, saa'atii sadiif walitti fufiinsaan raawwate, Aanaa Hawwaa Galaan gandoota dhalattoonni Amaaraa waggoota dheeraaf qubatanii keessa jiraachaa turanitti akka ta'e jiraattonni himaniiru. "Ammallee reeffa funaanaa jirra. Manneen 50 hanga 70 ta'an gubataniiru. Namoonni 40 ta'an madaa'anii gara kiliniikaa geeffamaniiru. Dargaggootni 25 ammo gara bosonaa geeffamanii ajjeefamaniiru, amma yoonaa reeffa isaanii hin argine," jedha jiraataan iddicharraa Wiixata galgala BBCtti dubbate. Lakkoofsi namoota ajjeefamanii 150 gahuu akka danda'u jiraattonni lama BBC'n dubbise himaniiru. MM Abiy Ahimad ergaa marsaalee hawaasaa isaanii irratti barreessaniin hidhattoonni lammiilee nagaa irratti ajjeechaa raawwachuu himan. "Gareen Shanee dullaa qaamolee nageenyaa jalaa baqate... lammiilee irratti miidhaa geessisaa baqachaa jira" jedhan. "Lammiilee... irratti dhumaatiin raawwatameera" jechuun lakkoofsi namoota ajjeefamanii olaanaa ta'uu akka hin oolle akeekan. Ajjeechaan kun Aanaa Hawwaa Galaan gandoota dhalattoonni Amaaraa waggoota dura qubatanii keessa jiraachaa turanitti akka raawwate jiraattonni himaniiru. "Gidiraa lammiilee keenyarra gaheen gaddaa, garee shororkeessaa kana uummata keenya waliin hamma dhumaatti hordofnee ni dhabamsiifna" jedhan MM Abiy. BBCn aanga'oota godina Qeellam Wallagga akkasumas kan naannoo Oromiyaa irraa odeeffannoo dabalataa argachuuf yaaliin godhe hin milkoofne. Haata'u malee Komiishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa haleellaan haaraan raawwatamuu quba qabaachuufi dhimmicha qulqulleessaa akka jiru himeera. "Namoota baqachaa jiran irraa haleellaan raawwatamuu dhageenyee jirra, miidhaa dhaqqabee fi odeeffannoo dabalataa hin arganne," jechuun battala ajjeechaa raawwatamuun dhagaahametti komiishinarri komiishinichaa Dr Daani'eel Baqqalaa BBC'tti himaniiru. Naannoo haleellan kun itti gaggeeffametti bara 1977 A.L.I tti beela biyyattii mudateen namoonni sabaan Amaara ta’an lakkoosi isaanii muraasa ta’e achi qubsiifamanii turan. Namoonni ijaan argan BBCn dubbise akka jedhanitti haleellan kun kan raawwate Wiixata ganama sa’aatii 11:30 irraa kaasee lafa sabni Amaaraa itti heddummatu Mandara 20 jedhamutti raawwachuu eegale. Jiraataa Mandara 10 kan ta’an namni tokko, mandara 20 ajjeechaan itti raawwate erga gahanii booda waan argan gaafa himan, “waantin ija kootin arge gaddisiisadha. Daa’imman ji’a lamaa fi sadii, ijoolle fi haati gara jabummaan ajjeefamaniiru,” jedhu. Akka namni ijaan arge kun himutti namonni 150 hanga 160 akka du’an BBC tti himeera. Mandaricha keessatti kan ajjeefame daa’imman, dubartoota fi jaarroliidha. Dargaggoota ammoo humnaan fuudhanii gara bosonaa geessan jedhama. Garuu hanga ammaatti hin deebine,” jedhuun dubbatu. Haleellicha kan raawwate Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO)- mootummaan kan “Shanee” ittiin jedhu akka ta’e dubbatu namoonni naannichaa ijaan argine jedhan. “Humni addaa kan seene erga haleellichi raawwateen booda,” jedhu. Akka namoonni kun jedhanitti hidhatoonni muraasni milishoota achi turan wajjin dhukaasa yeroo walitti banan, warri kaan ammoo mana namaarra deemanii nama ajjeesaa turan. Namoonni BBCn dubbise akka jedhanitti humni addaa naannoo Oromiyaa sa’aatii 4:00 tti iddoo buufata isaa Machaaraa irraa yoo dhufu humni waraana federaalaa ammoo sa’aatii 8:00 tti achi qaqqabe. Naannicha hidhattoonni socho’aa akka turanii fi isaan sodaachisaa akka turan, kana irraa kan ka’e nageenya isaanif sodaa qabu akka turan jirattonni kun BBC tti himaniiru. Namoonni haleellicha irraa hafan heddu gara iddoo birootti akka baqatan dubbatu namoonni kun. MM Abiy Ahimad haleellaa kana raawwate jechuun kan himatan Waraanni Bilisummaa Oromoo (WBO) aanga'oonni mootummaa 'Shanee' ittiin jedhan ajjeecha kana humnootuma mootummaatu raawwate jedhe. Dubbi himaan idil-addunyaa WBO Odaa Tarbii bakka ajjeechaa kun raawwate humni raayyaa ittisa biyyaa akka tureefi wayita milishoonni mootummaa uummata jumlaan ajjeesan tarkaanfii homaa hin fudhanne jechuun tiwiitarii irratti barreessan. Qorannoon walabaa akka godhamus irra deebiin waamicha dhiyeessee jira. Torban lama dura haleellaa Godina Wallagga Lixaa Aanaa Gimbii ganda Toleetti raawwatameen namoonni 338 ajjeefamuu mootummaan Itoophiyaa himeera. Ajjeechaa dhalattoota saba Amaaraa irratti raawwatame kanaan lakkoofsi namoota du'anii kan mootummaan ibseen ol ta'uu jiraattonni ni himu. Jiraattonniifi mootummaan haleellaa kana Waraana Bilisummaa Oromootu raawwate jechuun himatu. Waraanni Bilisummaa Oromoo gama isaatiin haleellaa kana humnoota mootummaa 'Gaachana Sirnaa' jedhamantu raawwate jechuun, qorannoon walabaa akka godhamu gaafatee ture. Ajjeechaa kana hordofee hidhattoota irratti tarkaanfii cimaa fudhachuu eegaluu kan ibse mootummaan godiinota akka Qeellam Wallagaa, Wallagga Lixaa fi Horroo Guduruu guutummaatti to’adheera jedhee erga beeksisee guyyaa shan booda ajjeechan Qeellam kun raawwate. Paartilee mormituu biyya keessaa akka ABO fi KFO dabalatee dhaabbileen idil-addunyaa akka UNs qorannoon walabaa akka godhamu gaafataniiru. Mootummaan erga yeroo dhiyoo as tarkaanfii haala qindaa'een hidhattoota Waraana Bilisummaa Oromoo irratti fudhachaa jiruun milkaa'aa jiraachuu hima. Hidhattoonni namoota nagaa irratti ajjeechaa raawwatanis kanneen tarkaanfii mootummaan fudhachaa jiru dura dhaabbachuu hin dandeenyedha jedha.


Gandummaan, gosummaan maali? Gocha akkamiitu hiika badaa kenneef?

Yeroo, haalaa fi bakka adda addaatti namoonniifi jaarmiyaaleen yaadaa fi gochoota tokko tokkoon ''kun gandummaadha'' yoo jedhan ni dhagaahama. Siyaasaa Oromoo keessatti ammoo ilaalcha tokkummaa Oromoo diigu akka ta'etti hubatamee yaaddoo yeroon itti uume jira. Miidiyaaleen hawaasummaas ilaalchaafi gocha ''gandummaadha'' jedhaman yeroo tarkaanfachiisan kaanis waan gandummaadha ittiin jedhan yeroo balaaleffatan mul'achaa jira. Jechi gandummaa jedhu kun hundeen isaa caasseeffama hawaasummaafi bulchiinsaa ganda jedhu akka ta'e ogeeyyiin ni dubbatu. Yunivarsiitii Jimmaatti barsiisaa afoola Oromoofi Hogbarruu kan ta'an Dr Darajjee Fufaa yaada gandummaa kan hubatan ''naannoo tokko ibsuuf ganda warra ebeluu yeroo jedhaniin beekaa'' jechuun ta'uu BBC'tti himan. Gandi wanta qe'ee fi araddaa gidduutti argamu ta'ee, kan bakka wayii adda baasuu jedhu. Oromoo keessa sirna gadaan walqabatee ilaaacha gosaatu jabaatee jira kan jedhan Dr Darajjeen, ''gumaa kan baasu gosa, gaafa dubartiin heerumtu gosatti heerumti jedhama. Ilmi gaafa dhalatus gosaaf dhalate jedhama,'' jechuun ilaalcha gandaa caala kan gosaa bu'uura qabaachuu dubbatu. ''Akka nuti har'a hubannu kana miti gosummaan kun iyyuu baayyee bala'aa kan walitti hidhamedha. Macca keessaa dhaqee Arsii keessaa gosa qabaata, Booranaa dhaqee Macca keessaa gosa isaa argata,'' jedhu. Hiikni badaan gandaaf kenname gandummaa jedhamu bu'urri isaa ilaacha bara bulchiinsa Dargii dhufe ta'ee, dantaa siyaasaaf kan oolfame ta'uu dubbatan hayyuun kun. Hoogganaan Waldaa Maccaafi Tuulamaa Obbo Dirribii Damissee gama saanitiin, ''gandummaa jecha yeroo dhiyoo dhuftee'' kaasuun, gandi garuu akka fokkataafi hin barbaachifnetti ilaalamuu hin qabu jedhu. Qondaalli ABO Obbo Battee Urgeessas yaada Obbo Dirribiifi Dr Darajjeen jedhan kanaan waliigalu. Oromoon durii qabee ijaarsa gosaa hanga sabaatti tartiibaan deemu qaba kan jedhan Obbo Batteen, siyaasni ilaalcha kana dantaa ofiif oolchuun babal'iseera ta'a malee, gandaa qabee ijaaramni hawaasaa wal gargaaruufi waliif dhaabachuu irratti hundaa'e bifa sirriin tureera jedhu. Yaanni gandummaa yeroo dhiyoo keessa kan dhufeedha kan jedhan Obbo Dirribiin, jalqabni dhufaatii isa ''warra Oromoo jibban irraayii'' jedhu. ''Isheen bara ammaa keessa jalqabamte kan gandummaa jedhamtu kun dura warra Oromoo jibbutu, warra Oromoo qoqqooduu barbaadutu wanta kana qopheesse.'' ''Anuma irrayyuu akkan gandaan ilaalu akkan gandaan waa jaaladhu akkan gandaan waa jibbu karaa gorsaas akka doorsisaas dhiibbaan adeemsifamaa turte. Garuu Oromoo ammaan booda gandaafi lagaan qooduun hin danda'mu.'' ''Ijoolleen warra akkasii walgargaarti, walqixxeetti nu hin laalanii, haa jibbinu wanta jedhutu jira.'' Sirna Gadaa keessatti ijaarsa jirutu tokkummaa kana eegee asiin gahe jechuun mammaaksa ''Shanaan Gadaa gaafa rakkoo waliif sunsumman'' jedhu yaadachuun, ''osoo akka namni walqoodu hojii irratti hojjetamaa jirutti, yoona kana lagaa lagaan walitti yaanee wal waraanna ture,'' jedhu. Ilaalchiifi gochi fokkisaan gandaan walqabatee jiru akka hin babal'anne hunduu hojjechuu qaba jedhan Obbo Dirribiin. ''Namni tokko Kamiseedhaa yoo na miidhe ykn inni Booranaa yoo na miidhe, namichi sun akka na miidhu Kamiseen ykn Booranni bakka buufatee hin ergine. Kanaaf namicha sanan komadha malee sababni ani ganda sana ykn laga sana komadhuuf hin jiru,'' jedhu. Ilaalchiifi gochi gandummaadha jedhamee miidiyaalee hawaasaa gubbaattis hawaasa keessattis ka'u dhugumatti yaada badaa dhamoo hanqina hubannoorraa ka'a gaaffiin jedhu ni ka'a. ''Oromoon seera Gadaa keessattuu ijaarama abbaa ollaa ykn abbaa Gadaa, isatti aanee abbaa areeraa, isatti aanee abbaa dheedaa, isatti aanee abbaa gabalaa ykn abbaa Gooroo achii booda sadarkaa Gadaa gahama. Kanaaf Gandi ija fokkisaadhaan ilaalamuu hin qabu,'' jedhu. ''Yaada Gandaa (Gandummaa) kan ati hammeessuu dandeessu fakkeenyaaf dorgommii hojiirratti qabxii gaarii fiddee ganda ati irraa dhufte ilaalee yoo si bira dabarse isheen kun gandummaadha ykn ammoo yaanni ani dubbadhu fokkisaa ta'ee sababa nama gandakoo taateef qofa gara koo yoo dubbatte kunis fokkisaadha dhugaa jallisa jedhu Obbo Dirribiin.'' Gumaa walirraa baasuun, buusaa gonofaa walii kennuun, walgargaaruun gandummaadha jedhanii akka hin amanne dubbatu Dr. Darajjeen. ''Namni tokko ganda isaattti mana barnootaa yoo ijaare, rakkoo hawaasa naannoo isaa yoo fure, gandummaa hin jedhamuu kan gandummaa jedhamu yeroon ani ganda koo gargaru yoo danqaa natti taatedha,'' jedhu Obbo Dirribiin. Namni hunduu bakka sirriitti beeku, maatiifi ollaa beeku irraa gargaarsa eegala jechuunis yaada isaanii kana cimsu. Garuu ammoo gargaarsa ykn faayidaa ganda tokkoof atattamatti barbaachisaa ta'e aangoo fi loogiin ganda ofiif oolchuun ''gandummaa badaa'' akka ta'e hubachiisu. Obbo Batteenis yaada kanaan waliigalu. Agarsiistuuwwan ilaalchota kanaa yeroo ibsanis, ''yaada fi gocha nama faallaa kaayyoo waluu adeemsisu sababa nama ganda kee ta'eef qofa ni deeggarta yaada isaa ni fudhatta yoo ta'e ilaalchi kun gandummaa ta'a,'' jedhu. Ijaarama waloo tokko keessatti aangoof, faayidaafi sababoota kaaniifis jecha murna xiqqaa namoota ganda tokkorraa dhufaniin ijaarunis agarsiistuu ilaachaa fi gocha gandummaa ta'uu dubbatan. ''Gandan beekutti keellaa fayyaa, mana barnootaafi kaanis yoon godhe fakkeenya gaarii ta'aan jira waan ta'eef kun gandummaa miti akkanitti warri yaadan dogoggoraniiru,'' jedhu Obbo Dirribiin Hojiin akkasitti eegalamu walitti dhufee biyya gargaara jedhu. Oromoon walloo osoo rakkoo mataa ofii qabuu Harargeetti warra naannoo Somaaleerraa buqqa'e gargaaruu akka fakkeenyaatti kaasuun sabani Oromoo ilaalcha kana bira darbaa jiraachuu dubbatu. ''Nama dhugaa hin dubbanneefi dhugaa Oromoo jallisu sababa ganda keessan ta'eef garasaa hin goriinaa, karaa dhugaarra hin jirtuu jechuun deebisuu baruu qabna'' jechuun gorsa dabarsan. Miidiyaan namoonni yaada fedhan itti qoodan baayyachuun walqabatees namoonni yaada waliif yoo kennan afaan tolanii jibbaafi mufii fageessaa akka walitti dubbatanis dhaaman. Yaannifi ilaalchi gandummaa kun Oromoo keessa qofa osoo hin taane saboota kaan keessattis ni mul'ata. Biyyoota addunyaa akka Jarman fa'i keessatti dubbiin gandummaa fi lagaan qooduu turee kan jedhan Obbo Dirribiin, Afaan tokko osoo dubbatanii tokkummaa ijaaruuf waraanatti galuun isaan barbaachisee ture jedhu. Ilaachaafi gocha ''gandummaan'' kannaan yeroo tokko tokko namoonni akkaan  miidhaman jira kan jedhan Dr. Darajjeen, garuu ammoo ''baadiyyaa dhaqxee yoo gaafatte gandummaa kana dhagaheeyyuu hin beeku ta'a. Jaarrooleen  maalinni gandummaan siin jedhu,'' jechuun ilaalchi kun bu'ura waan hin qabneef hedduu akka hin yaachiifne ibsu. Obbo Batteenis ilaalchi kun ifatti balaaleffatamaa waan jiruuf rakkoo guddaa miti jedhamus, ''keessa keessa irratti haasa'ama, ni gumgumama,'' jedhu. Obbo Dirriibiin ammoo ilaalchii fi gochi saba Oromoo ganda gandaan qooduun ilaaluu fi fayyaduu ykn miidhuuf yaaluun yeroo dhiyoo keessa bal'achaa dhufuu, dubbatu. Garuu ammoo Oromoon amma gosarra darbee biyya saba ijaarurra gaheera, ilaalchi gandummaa kana biras darbeera jedhu. Ilaalchi kun guddatee rakkoo sabaa guddaa kanaa ta'uu isaan dura ''Oromoon bilchinaan waa hubatee, dubbachuu danda'ee maaliif kun akka barbaachise gaafachuu danda'ee jennaan yaaddessaa miti. Faayidaa yerootiif dhimma itti bahuun kun garuu gaarii miti,'' jedhu Dr Darajjeen. Haala amma jiruun ilaalchi gandummaafi gosummaa saba Oromoo keessa jaarmiyaalee keessa jira jechuun hunduu ilaalchaafi gocha isaa dhaabatee ilaaluu akka qabu gorsu Obbo Batteen. Dr Darajjeefi Obbo Dirribiin ilaalchi gandummaa kan bifa amma qabu kana kan qabate keessumaa bara Dargiirraa eegalee sababa siyaasaan akka ta'e amanu. ''Yaanni gandaa kun gosaa gadi ta'ee keessumaa babal'atee kan ka'e erga Dargiin qabalee ijaaruu eegaleeti as malee Oromoo keessa wanta baayyee ture miti,'' jedhu Dr Darajjeen. Obbo Dirribiin Namoonni siyaasaa bulchiinsaafi siyaasa isaaniif akka tolutti ilaalcha gandummaa uummata keessatti facaasaa turan jedhu. ''Ilaalchi gandummaa kun warra tokkummaa keenya jibbuun namni itti ramadamee, bajanni ramadamee fi namootuma kana hojjetantu jira.'' Ilaalchi kun Itoophiyaa keessatti qofa osoo hin taane biyyoota addunyaa kaan keessattis bara durii kaasee siyaasaan walqabatee akka jiru dubbataniiru. Qondaala Adda Bilisummaa Oromoo kan ta'an Obbo Battee Urgeessaa dhimma kana ilaalchisee yaada kennaniin, ilaachi gandummaa fi gosummaa qajeeltoowwan dhaabbilee siyaasaa keessatti akka danqaalee ijoo qabsoo isaanii tarreeffaman keessa akka jiran dubbatan. Dhaaba isaanii keessattillee ''amaloota farra warraaqsaa'' jedhamanii akka adda bahan himu. Warraaqsi saba tokko saba sana tokkomsee ijaaruun kan eegalu waan ta'eef ilaalchi akka gandummaafi gosummaa farra warraaqsaati akka jedhamu dubbatu. ''Waan guddicha akka sabaatti galmaan gahuuf qabanne irraa gadi bu'ee namni yeroo qe'ee qe'eesaarratti yoo xiyyeefatu ykn sanaaf dursa yoo kennu jechuudha.'' Jaalala gandaafi gosa keenyaaf qabnu agarsiisuu hin qabnu jechuu osoo hin taane, jaalalli kun kaayyoo waloo akka sabaatti jiru haala hin miineen ta'uu qaba jedhu. Seenaa qabsoo ABO keessatti lagaafi amantaan walqooduun lubbuu isaanii oolchuu wayita danda'anitti qabsaa'oonni jalqabaa dhaabichaa lagaafi amantaan gargar hin baanu jechuun tokkummaa isaanii eegaanii waliin wareegamuu seenaa Shinnigaa yaadatu Obbo Batteen. Gochaan sun sadarkaa tokkummaan Oromoo itti itituu qabuuf fakkeenya akka ta'es kaasu.


Dhedheeroon Itoophiyaa lamaan, Nagawoo fi Yeneenesh, dhuguma waal kaadhimmatanii?

Nagawoo Jimaa fi Yeneenesh Araarsoo dhedheeroon Itoophiyaa dhiiraa fi dubaraan rikardiin dheerinaa harka isaanii jirudha. Nagawoon 2.25M yoo dheeratu, Yeneenesh ammoo 1.95M dheeratti. Jarri kunnneen lamaan Sanbata darbe yeroo jalqabaatiif qaamaan erga wal arganiin booda 'dhedheeroon kuni waalfuudhuuf jiru' oduun jedhu dhagahamaa ture. Viidiyoo jara lamaanii tibbana miidiyaa hawaasummaa irratti qoodamaa ture keessattis Nagawoon ‘Herumteertaa?’ jedhee Yeneenesh yoo gaafatu dhagahama. Yeneenesh akka hin heerumneefi hiriyaa hin qabne erga ibsiteefiin boodas Nagawoon Afaan Amaariffaatin ‘Inimachaachi’ yookaahuu waliif gallee jaalala haa jalqabnu akka jechuutti yoo gaafatu dhagahama. Haala wal arguu isaaniifi waa’ee jaalala gidduu isaaniitti odeeffamu irratti Nagawoo Jimaa fi Yeneenesh gaafanneerra. “Warra Yuutuubiif hojjetu tokkotu Nagawoo wajjin wal isin argisiisnee hojiiwwan tokko tokkos gara fuula duraa wajjin hojjettu nuun jedhanii jennaan obboleettiikoo wajjin bakka Nagawoon jiraatu Maqii deemne. Achitti Nagawoo argannee wajjin haasofne,” jetti. Nagawoo yeroo jalqabaatiif qaamaan argachuutti akka gammaddeefi waa’ee jaalalaan wal qabatu garuu wanti seeraan haasofne hin jiru jetti. Ta’us dhimma dheerina isaa, sababa dheerinaatiin rakkoowwan fayyaa isa muudataa turaniifi dhimmoota erga miidiyaarratti beekamee asitti jiru irratti akka waliin haasa’an himti. Nagawoon gama isaatiin viidiyoo miidiyaa hawaasummaa irra naanna’aa ture sana irratti gaaffiin jaalalaa ani gaafachaa ture qophii gaazexeesichi nu gaafateef bashanansiisaa gochuuf kanin fayyadame malee waan dhugaa haasofnee miti jedhe. “Ani hiriyaa qabadheera. Yeneenash wajjin gaaficha kan dubbachaa turre bashananumaaf kan haasofneedha. Malee ishee wajjin waa’ee jaalalaa waan haasofne hin qabnu,” jedhe. Nagaawoon tibba kana Maqiitti qorumsa kutaa 8ffaa fudhachaa akka jirus himeera. Nagawoo Jimaa rikardii dheerinaa qabachuudhaan erga beekamtii argateen asitti namootni akka Obbo Barihee fi Awwaluu faa dheerinaan Nagawoo ni caalla jedhan as bahaa turan. Haa ta’uutii Galmeen Dinqisiisoo Afrikaa hanga ammaatti dheerinaan Nagawoo Jimaa kan qixxaatu akka hin argamneefi rikardichis harkuma Nagawoo jiraachuu himeera. Yeneenesh gaaffiifi deebii BBC waliin taasifte irratti erga dheerina isheetiin miidiyaatti as baatee beekamtee asitti dinqisiifattoota hedduu akka horatteefi dheerina isheetti boonuu akka jalqabde himti.


Humni waraanaa Yugaandaa finciltoota Tigraay leenjisuu waakkate

Humni Waraanaa Yugaandaa gabaasa finciltoota Tigraayiif leenjii fi deeggarsa kennuun Itoophiyaa keessa tasgabbiin akka hin jiraanne gumaacheera jedhu waakkate. Gabaasaaleen Humni Waraanaa Yugaandaa finciltoota TPLF deeggaraa jira jedhu jalqaba baatii Caamsaa keessa ture kan dhagaahame. Torbee darbe ammoo gabaasni odeeffannoo bal'aa qabu marsariitii biyya Niwu Ziilaand buufate tokkorratti bahe. Dubbi himaan Waraana Yugaandaa Birgaadeer Feeliiks Kulaayigiyee Dilbata fuula tiwiitarii isaanii irratti akka barreessanitti gabaasni Yugaandaan Itoophiyaa tasgabbii dhoowwite jedhu 'guutummaatti soba' jedhan. Gabaasichi maqaa qondaalota olaanoo waraana Yugaandaa naannoo biyyattii Masakaa jedhamu keessatti finciltoota Tigraayiif leenjii kennamu dursaa turan jedhaman eera. Hidhattoonni Tigraay 4000 ta'an buufataalee afur keessatti leenjiin akka kennamuuf hojjetamaa ture jedha gabaasichi. Itti dabaluunis oppireeshiniin leenjii kennuu kun Masrii fi Ameerikaan akka deeggaramullee akeeka. Qondaalota olaanoo waraana Yugaandaa gabaasicha keessatti maqaan dhahame keessa tokko ilma pireezidantii biyyattii fi ajajaa humna lafoo Jeneraal Muhoozii Kaayinerugaabaati. Namni kun bara 2021 finciltoota Tigraayiin "obboloota" jechuun deeggarsa isaaniif qabu tiwiitarii irratti barreessee ture. 13 lolli yoo dhalatus mootummaa deeggaruun hirmaattee turte. Ragaan gabaasa kana kessatti eerame sirrii ta'uun ykn duula oduu sobaa ta'uun hin mirkanoofne. Marsariitiin Niwu Ziilaand 'Scoop' jedhamu madda gabaasichaa ykn ammoo odeeffannoon achi keessa jiru sirrii ta'uu isaa mirkaneessuu hin dandeenye. Haata'u malee gabaasichi dogoggoroota ifatti mul'atan qaba. San keessaa tokko ministira ittisaa duraanii Jeems Kabareebee jechuun maqaa kan dhahu yoo ta'u, Yugaandaan ministira ittisaa maqaa kanaan beekamu hin qabdu turte. Birgaadeer Feeliiks Kulaayigiyee gabaasicha keessatti Yugaandaan Sudaan Kibbaa waliin ta'uun leenjicha qindeessuus soba jedhan. Sudaan Kibbaatti ambaasaaddarri Yugaandaa qondaala waraanaa Sudaan Kibbaa gabaasicha keessatti maqaan dhahame waliin gonkumaa wal hin agarres jedhan. Yugaandaan lola Bahaa fi Gaanfa Afrikaa keessatti uumaman hedduu keessaa qooda qabaachuun seenaa qabdi. Humni waraanaa ishee wayita ammaa DRC keessatti finciltoota hiddi isaanii Yugaandaa ta'e waliin lolatti jiru. Al-Shabaab akka waraananiif loltoota ishee gara Somaaliyaa erguunis biyya jalqabaati. Sudaan Kibbaa keessatti pireezidant Salvaa Kiir fi itti aanaa isaanii Riik Mashaar jidduutti bara 20


Hayyuu qaroo-dhabuun Qur'aana qara'uutii hanga PhD qorachuu isaan hin dhorkine

Maqaan isaanii Jamaal Abdulqaadir jedhama. Abbaa ijoollee jahaa yoo ta'an, Arsii Lixaa Adaabbaatti ALI bara 1960tti dhalatan. Obbo Jamaal ijji isaanii lamaanu daa'immummaa irraa kaasee hin argu. Haata'u malee, qaroo dhabun barnoota isaanii hanga barnoota olaanaatti barachuu isaanii hin dhaabne. Yeroo ammaa Yunvarsiitii Finfinneetti kaadhimamaa PhD ykn digirii sadaffaati. Barnoonni Qur’aanaa ijoollumman barataa turan akka itti barnoota idileetiin sadarkaa PhD qaqqabaniif bu’uura akka ta’eef BBC'tti himan. Waggoota 24’f ogummaa barsiisummaan kan tajaajilan Obbo Jamaal, amma yeroo dhiyootti Kolleejjii Barsiisota Fedhii Addaa Sabbataatti Afaan Ingilizii  barsiisaa turan. Wayita barnoota isaanitiin sadarkaa kana irra qaqqabanitti, bu'aa bahii hedduu keessa darbuu kan hima Jamaal, guyyaa dubbisuu itti eegalan gonkumaa akka hin daganne kaasu. ''Jireenya koo keessatti yeroon baayyee itti gammade yoo jiraate gaafan bireeliin dubbisedha,’’ jedhan. Obbo Jamaal qaroo ijjasaanii lamaanitu kan dhaban umurii daa'imummaatti ta'uu dubbatu. ''Daa’ima ganna shanii wayitan turetti osoon ijoollee biroo waliin korboo taphadhuu, ijoolleen nyaara gubbaa na waraante. Sababii sanattan qaroo koo dhabe,’’ jedhan Obbo Jamaal. Yeroo balaan sun irra qaqabeetti maatiin mana yaala geessanii akka turan kan himan Obbo Jamaal, ta'us manni yaalaa qaroosanii deebisuufiif akka hin dandeenye dubbatu. '‘Yeroo sana qaroo dhabuukootti maatiin koo baayyee nahanii, gaddaasaa turan,’’ jedhan. '‘Abbaankoo mana yaalaatti na deddeebisaa ture. Ergan guddadhee hojii qabadhee booda wayitan haala yeroo sana ture gaafadheetti, 'qabeenyaan koo hundi dhumee osoo ijjikee fayyee' nan fedhan ture naan jedhe’’ jechuun kutannoo maatiinsaanii isa yaalchisuuf qabu turan yaadatu. ''Baadiyyaa iddoon ani jiraadhetti qaroo-dhabeessi biraa hin jiru ture. Sana booda maatiin barnoota amantii Islaamaa, ''Qur’aana na barsiisan’’ jedhu. Erga barnoota amantaa eegalanii booda ammoo barnoota idilee barachuuf fedhii qabaachuu maatii gaafachuun akka eegalan dubbatu. Sana booda barsiisaa Mana Barnoota Adaabbaa sadarkaa lammaffaa barsiisu tokko bira deemanii bireelii barachuu eegaluu yaadatu. ''Jireenyakoo keessatti yeroon itti baayyee gammade gaafan bireeliin dubbiseedha,’’ jedhuu yoo guyyaa jalqaba dubbisuu itti eegalan sana akka hin daganne himan. Sana booda gara Mana Barnootaa Qaroo Dhabeeyyii Sabbataatti barachuuf carraa argatan. Barnoota sadarkaa tokkoffaafi lammaffaa magaalaa Sabbataatti baratanii xumuran. Itti aansuun ammoo barnoota sadarkaa olaanaa kan eegalan Kolleejjii Leenjii Barsiisummaa Kotobeerraa dippiloomaan eebbifamuuniidha. Kana qofaan hin dhaabbannee, Yunvarsiitii Finfinneetti digirii tokkoffaafi lammaffaa baratan. Obbo Jamaal digirii isaanii jalqabaatiin seera, digirii lammaaffaammoo gaazixeessuummaa fi kominikeeshinii baratan. Waggoota 24'f barsiisaa kan turan wayita ta’u, waggoota shaniif immoo Komishiinii Investimeentii Oromiyaa keessa ogeessa ta’uun hojjachuu dubbatan. Obbo Jamaal jireenya isaanii keessaatti guyyaan qaroo dhabusanif itti gaddan, digirii lammaffaa wayita baratanitti mata-duree waraqaa qo’annoo isaanii barsiisaa isaanitti kennaniitti dogoggora barreeffamaa qabaachuu itti himamee ta'uu himu. Haata'u malee, barnoota digirii sadaffaa isaanii wayita baratanitti, teeknolojiifi namnis isaan gargaaraa jiraachuu dubbatan. ''Barnoonni digirii sadaffaa (Phd) ka’uumsa falaasama garaa garaa dubbisuu nama gaafata,’’ kan jedhan Obbo Jamaal, teeknolojii kompiyuutaraa ‘adaptive’ jedhamutti gargaaramuun waraqaa qorannoo isaanii hojjachaa jiraachuu himan. Faayyidaa irraa argatan irraa ka'unis barattoonni qaroo dhabeeyyiin kaanis teeknolojii kanatti madaqanii, leenji’uun ittiin akka hojjataniif gorsu. Obbo Jamaal digirii sadaffaa isaanii akka barataaniif ispoonsara ta’uun kan isaan gargaare Biiroo Barnoota Oromiyaa ta’uu himu. Akkasumas, Kolleejjii Barsiisota Fedhii Addaa Sabbataas deeggarsa taasisuufiif kaasu. ''Gara fuulduraatti ijoollee qaroo-dhabeeyyiidhaaf moodelan ta’aa, barsiisuu itti fufuun fedha,’’ jedhan. Kaayyoosaanii kanatti milka’aa jiraachuu himu Obbo Jamaal. Qaro-dhabeeyyiin kutannoo qabachuun teeknolojiitti yoo gargaaraman, hawaasni immoo hojiirratti yoo hirmaachise, rakkoo kamiyyuu keessa ni darbu jedheenii yaadu. Obbo Jamaal erga barnoota PhD isaanii amma itti jiran xumuraniin booda ammoo, qorannoowwan qaama miidhamtootaaf bu’aa buusaniin hojjadha jedhan.


Gaanfa Afrikaatti itti-aanaan ergamaa addaa US aangoo gadhiisan

Gaanfa Afrikaatti itti-aanaa ergamaa addaa Ameerikaa ta’uun tajaajilaa kan turan Paayitan Kiinof fedhaan aangoo gadhiisuu isaanii maddoonni amanamoon BBC tti himan. Paayitan bara darbe erga Ameerikaan Gaanfa Afrikaatti ergamaa addaa muuduu jalqabdee kaasee itti aanaa ergamaa addaa ta’anii tajaajilaa turan, torbee kana ammoo aangoo isaanii gadi dhiisan jedhame. Paayitan Kiinof dabalatee ji’oota torba qofa kessatti dippiloomaatota Ameerikaa ergama addaa baha Afrikaa sadi aangoo gadi lakkisaniiru. Paayitan itti aanaa ergamaa addaa ta’anii tajaajiluun alatti ji’a sadi dura yeroo ergamaan addaa Deevid Saatarfild aangoo isaanii irraa ka’anii turan yerodhaaf bakka isaanii bu’uun hojjachaa ture. Oduu himaan biiroo dhimma alaa Ameerikaa Need Piraayis, “Dippiloomaatonni ogummaa fi muuxannoo yeroo dheeraa qaban kun sadan ergama addaa kana fudhatanii tajaajiluu isaanif gammachuutu nutti dhagaham,” jechuun BBC tti himan. “Baha Afrikaa tasgabbiin dhabamuun, qormaatawwan siyaasaa, namoomaa fi nageenyaa deeggarsa Ameerikaa addaan hin cinne barbaada,” jechuun dubbatan. Paayitan Kiinof itti gaafatamummaa ergama addaa irraa qofa osoo hin taane, hojii mootummaas akka gadi dhiisan maddi dhimma kanatti dhiyoo ta’e mirkaneessee jira. Haa ta’u malee Paayitan sababa hojii gadi lakkisaniif isaanis ta’ee madda biroo irraa waanti adda bahe hin jiru. Waraanni kaaba Itoophiyaatti erga mudateen booda Ameerikaan dhimmichi sirriitti akka hordofaniif dippiloomatota muuxannoo qaban baha Afrikaatti muudde. Bara 2013 A.L.I tti baha Afrikaatti ergama addaa Ameerikaa ta’anii kan muudaman Jeefrii Feltmaan turtii naannoo waggaa tokkoo booda aangoo isaanii gadi lakkisan. Bara kana ji’a Amajjii keessa ergamaa addaa Ameerikaa ta’uun muudamanii kan turan Deevid Saatarfilman ammoo turtii ji’a afurii booda bifuma wal fakkaatun itti gaafatamummaa isaanii irraa ka’an. Ergamaa addaa ta’anii warra tajaajilanii turaniin addatti baha Afrikaatti itti aanaa ergamaa addaa Ameerikaa ta’uun tajaailaa kan turan Kiinof Paayitan miiluma Ferii Feltman fi Paayitan hordofuun aangoo isaanii gadi dhiisanii jiru. Rakkoolee biyyoota garaa garaa keessatti mudatan qorachuun kan beekamu dhaabbata “Crises Group” xinxaalaa kan ta’e Wiiliyaam Deevisan, “Dippiloomaatii naannichatti nama muuxannoo dheeraa fi walitti dhufeenya cimaa qabu ture” jechuun cimina Paayitan ibsa. “Nami akka isaa muuxannoo fi dandeettii cimaa qabu kan egamaa addaa haaraa deeggaru ramadamuu qaba jedheen amana,” jedha Wiiliyaam Deevisan. Paayitan kanaan duras dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniitti itti gaafatamummaa fudhachuun biyyoota akka Sudaan Kibbaa fi Yamanitti hojjataa turan.


Babal’ina Finfinneetiin qonnaan bultoonni buqqaatii irraa hafaniifi hojii qonna magaalaa

Obbo Mokonnin Alamuu Magaalaa Finfinnee Kutaa Magaalaa Lammii Kuraa keessa jiraatu. Isaan amma umurii maanguddummaa isaaniitti Finfinneen dhuunfattee marfamanii jiru malee ijoollummaa isaaniitti Finfinnee fageenyatti ilaalaa guddatan. Akaakilee fi abaabileen isaaniis mandaruma amma ‘Ayaat’ jedhamuun beekamu kana keessa jiraachaa akka turanis dubbatu. Qabiyyeen lafaa maatiifi gosti isaanii qonnaan keessa jiraachaa turan hedduun amma wiirtuu magaalaa ta’eera. “Maatii keenya qofa osoo hin taane warri naannawa kana jiraachaa turan hedduun sirna darbe sana keessa gatii bu’aa hin qabneen lafa qonnaa isaanii gadhiisan. Qonnaan bulaan naannawa Finfinnee kuni lafti irraa fudhatamee kan biyya gadhiise, kan zabanyaa karra namaa ta’e lakkoofsa hin qabu,” jedhu Obbo Mokonnin. Qabsoo dhimma magaalaa Finfinnee kanaan ka’een waggoota afuriin dura jijjiiramni siyaasaa biyyattii keessatti dhufe booda buqqaatiin qonnaan bulaa akka fooyya’es dubbatu. Obbo Mokonnin lafti maatii isaaniirraa dhaalan hammi ta’e fudhatamulleen gara caalu amma harka isaaniirraa qabu. “Anaa fi warra naannoo kiyyaa kana waaqumatu keessaa nutufee lafti keenya nuuf hafe. Jijjiiramni siyaasaa sun gidduutti osoo dhufuu baatee yoona as hin jirru nuti. Lafti keenya kun ‘Real state’dhaan abbaa qabeenyaatiif kennamuuf qophaa’ee ture.” “Qabsoo qarree fi qeerroon taasisaniifi waaqnis nu gargaaree jennaan lafa keenyarratti hafne,” jedhu Obbo Mokonnin. Kutaa Lammii Kuraa aanaa lama jedhamuun beekamu keessatti Obbo Mokonnin amma lafa isaanii daangeffatanii qonna magaalaa irratti hojjechaa jiru. Qe’een isaanii kuni magaalaa gidduu ta’ulleen mooraan isaanii keessi haala jireenya baadiyyaa ibsu inuma qaba. Manneen citaa dur keessatti guddatanis ‘Mana aadaa Oromoo durii’ jechuun mooraa keessatti ijaarratanii qabu. Ganda isaan keessa jiraatan kana keessattis abbaa qe’ummaa isaanii utuu hin gadhiisne obbolaa isaanii wajjin ollaa walii ta’anii qe’ee gamaa gamanatti bal’atu qabatanii jiraatu. Obbo Mokonnin Finfinnee naannawa ‘Ayaat’ jedhamuun beekamu kanatti sangaa camadanii oyiruu babal’aa akka durii qotuu baadhulleen ammas hojuma qonnaa irran jira jedhu. Qe’ee isaanii keessatti loon sanyii fooyya’oo karaa saayinsawaaa ta’een horsiisaa jiru. Finfinneen duraan ‘oollee galla’ jedhan amma isaan marsee bira kuteera. “Galma gurguddaa kana ijaareetan loon horsiisaa jira. Loon elmaman qofaatti, gorommii qofaatti, korommii qofaatti mana ijaaretan horsiisaa jira. Loon amma elmamaa jiran kanarraa guyyaatti yoo xiqqaate aannan liitira 150 gabaaf nan dhiheessa,” jedhan. Loon horsiisan kana keessaas aannan qofa osoo hin taane raadden sanyii filatamaa tahanis horsiisanii gurguru. Torbee durayyuu loon aannanii afur tokkoon tokkoon isaanii birri kuma 100 fi kuma 70’tti akka gurguranii turan dubbatan Obbo Mokonnin. Lukkuulee kuma lama caalan qe’ee keessatti horsiisaa jiran irraas guyyaatti hanqaaquu hanga 2,000 akka argatanis himu. Yeroo hojiif qe’ee isaanii deemnee turrettis sababa dhibeen lukkuu seeneera jedhameef nama hanqaaquu isaanirraa bitu dhabuun hanqaaquu kumaatama mankuusaa isaanii keessatti tuulanii jiru. Obbo Mokonnin damma Naannawa Finfinnee kanarraa yaadannoo addaa qabu. Kanaaf jechas walakkuma magaalaa kanatti gaagura ammayyaa 20 qabaachuun horsiisa dammaas hojjetu. “Amma gaagura 20 qaba. Dammi Finfinnee kunimmoo mi’aan isaa adda. Dur daraaraa gaayyoo, kan shumburaa kan nuugii irraa kanniisni damma hojjetti. Ammas taanaan gaattiraan baargamoon magaalaa keessa inuma jira,” jedhu.\n“Amma magaaluma walakkaa kanatti kanniisa horsiiseen waggaatti hanga kiiloogiraama 250 nan argadha. Kana maatiin kiyya ni nyaatu, ollaas ni nyaachisna. Kaan gurgurree galii irraa arganna,” jedhan. Obbo Masfin Kabbadaa ammoo kutaama Lammii Kuraa kana Aanaa sagal keessa jiraatu. Isaanis qonnaan bultoota buqqaatii irraa hafanii amma lafa isaanii irraatti hojii qonna magaalaa kana hojjechuun bu’a qabeessa ta’aa jiranidha. “Waggaa afuriin dura qotee bulaan Finfinnee keessaa kuni rakkoo hamaa dabarseera. Lafasaa saamamee, reebamee, biyyarraa ari’atamaa ture. Erga jijjiiramni kuni dhufee lafa of harkaa qabdan hin baasinaa ofumaan misoomsaa jedhamne. Amma lafa keenyarratti omishnee gabaaf dhiheessaa jirra,” jedhan. Lafa bal’aa magaalaa keessaa qaban kanarrattis bishaan lafa keessaa baafachuun hojiiwwan akka omisha kuduraa fi muduraa, horsiisa loonii hojjechaa jiru. “Ani amma lafa kiyya kan gara hektaara sadii ta’u irratti omishaan jira. As keessatti bona ganna osoo hin jedhin waggaatti yeroo lama xaafiis qamadiis nan omisha. Saawwan faranjiis, sangaas nan soora. Nama hedduudhaafis carraa hojii uumeera. Kuduraa fi muduraas gabaaf dhiheessaan jira,” jedhan. Qarshii hojii qonnaa irraa argachaa jiran caalaatti amma yaaddoo buqqa’uu keessaa baanee lafa keenya akkasitti magariifannee irratti hojjechuun gammachuu dachaa naaf kenna jedhan Obbo Masfin.  Qonnaan bultoonni kunneen amma kaapitaala Miliyoonaan lakkaa’amu horatanii akka jiranii fi fuula duratti gara ‘Agro processing’tti cehuuf hojjechaa jiraachuu himu. Finfinnee keessatti qonnaan bultootni akka Obbo Mokonnin fi Masfin daandii milkaa’inaatti bahan jiraatanis kanneen lafti isaanii irraa fudhatamee amma hiyyummaa keessa jiranis laayyoo miti. Ragaan Koomishinii Qonnaan bultootaa fi misooma Qonnaa magaalaa Finfinnee irraa arganne akka ibsutti Finfinnee keessaa qonnaan bultoonni yeroo adda addaatti lafasaaniirraa buqqa’an 40,200 caalan ragaan isaanii argamee galmaa’aniiru. Kanneen keessaas abbottiin warraa 1,500 caalan kanneen galii homaa hin qabnee fi mootummaadhaan dhaabbiidhaan deeggaramaa jirani jedhan, Hoogganaan Komishinichaa Obbo Baayyuu Shugguxee. Akka isaan jedhanitti waggoota afran darban kanatti hojii qonnaan bultoota buqqa’an qubachiisuu adeemsifameen kanneen homaa hin qabne dhaabbiidhaan gargaaruu, kanneen hojjechuu danda’an gurmeessuu fi kan qabiyyee isaanii irratti hafan ammoo abbaa mirgummaa isaanii mirkaneessuun hojjetameera jedhan. Qonnaan bultoonni magaalaa keessatti qabiyyee isaanii irraa osoo hin buqqa’in hafanis mirgi isaanii kabajameefii hojii qonna magaalaa irratti bal’inaan akka hirmaataniif deeggaramaa jiru jedhan. Qonnaan bultoonni kunneenis yeroo ammaa kana lafa Hektaara 6,000 ta’u irratti omisha adda addaa omishuun hojii qonna magaalaa kanaaf gumaachaa jiru jedhan. Hojiin qonna magaalaa xixiqqaa omisha ‘Oddoo keessaa’ Finfinneetti jalqabame gufuuleen adda addaa mudatanis amma karaa milkaa’inaa qabateera jedhan Obbo Baayyuun. “Sosochii qonna magaalaa kuni yoo jalqabamu namni fudhachuuf rakkisaa ture. Kaan ani lafa hin qabu jedha, kaan mana kiraa keessan jira jedha, kaan bishaan hin qabu jedha. Kuni waan haaraa waan ta’eef hanga amananitti bakka fakkeenya ta’urratti hojjennee agarsiisaa turre,” jedhan. Magaalaa Finfinneetti yeroo ammaa kana namootni mooraa isaanii keessatti, qodaawwan keessattii fi bakka dhiphaa jiru irratti kanneen omishanii amma ofii nyaachurra darbanii gabaaf dhiheessuu jalqaban jiraachuus eeran. Duula ‘Nyaata kiyya oddoo kiyya keessaa’ jedhuun eegalame kanaanis kuduraa fi muduraan dhaabbate walitti yoo ida’ame hanga hektaara 307 kan gahu akka ta’es himan. Magaalli Finfinnee hojii qonna magaalaa kanaan jiraattota magaalaa fi qonnaan bultoota magaalaa keessatti qabiyyee qaban haalaan deeggaruun dhihootti hojii qonna magaalaatiin Afrikaarraa magaalaa fakkeenyaan eeramtu ta’uuf hojjechaa jirtis jedhan komishinarichi.


Miidiyaan hawaasaa Itoophiyaa keessaatti walitti bu'iinsa hammeessaa jiraa?

Ji’oota muraasa dura viidiyoon naannoo Beenishaangul Gumuz keessatti waraabamee miidiyaa hawaasaa gubbaatti baay'inaan qoodame namoota hedduu rifaasiseera. Viidiyoo kana irratti namni lubbuun jiru namootaan marfamee ibidda qabatee jirutti yeroo darbamuufi jechoonni gocha kana jajjabeessan yeroo dubataman ni mul’ata. Viidiyoon kun miidiyaalee hawaasaa garaagaraa gubbaatti erga naanna’ee booda hedduun gocha kana balaaleffatanii, mootummaan kanneen gochicha raawwatan irratti tarkaanfii akka fudhatu gaafataa turan. Faallaan ammoo kanneen ''saba koorratti'' raawwate jedhan miidiyaalee hawaasummaa fayyadamuun tarkaanfiin haaloo bahuu akka fudhatamu gaafachaa turan. Gareen kan biraan ammoo ajjeechaa sukkaneessaa sana dinqisiifachuun qama ''diina'' jedhan irratti tarkaanfiin walfakkaatu akka fudhatamu gaafataa turan. Haleellaa tibba kana Godina Wallaga Lixaatti ganda Tolee keessatti hidhattoota WBO’n raawwatame jedhamee fi lubbuu namoota dhibbaan lakkaawwamanii galaafateen walqabatees miidiyaaleen hawaasaa yaada walqooduun walirratti ka’uu labsan keessummeesseera. Gaheen miidiyaaleen hawaasaa gama jibbaafi walitti bu’iinsa labsuurratti bahaa jiran kun nageenyaaf qofa osoo hin taane miidhaan isaa xiinsammuu irrattisi. Jiraataan magaalaa Finfinnee Wandimmeenah Ingidaa Feesbuuk fayyadamuu ergan dhaabee ji’a lama ta’eera jechuun BBC’tti hime. ''Yeroon galu barreeffamniifi suuraan argu waayee ajjeechaati. Dabalataan miidhamtoota irratti barreeffamoonni qoosan ni gadhiifamu. Kun sammuu na jeequu eegale'' jechuun sababa miidiyaa hawaasaa kana irraa of fageesseef dubbata. Kanaafis ''deebi’ee feesbuuk kaniin fayyadamu natti hin fakkaatu'' jedha. BBC’n qabiyyeewwan miidiyaalee hawaasaa akka Feesbuuk, Tiwiitarfi Telegiraam jiran walitti bu’iinsa kakaasuufi suuraafi viidiyoolee sukkaneessoon akka irratti qoodamaa jiran hubateera. Suuraafi viidiyooleen kunniin warreen gocha sana raawwataniin yookaan ammoo kanneen naannoo sana turaniin kan waraabamanii fi kaafaman akka ta’anis hubachuun ni danda’ama. Mootummaan Itoophiyaa qabiiyyeewwan miidiyaalee hawaasaan tamsa’an kan isa yaaddessu ta’uu dubbata. Garuu ammoo, miidiyaalee hawaasaan qabiyyeewwan oduu sobaafi walitti bu’iinsaa jajjabeessan to’achuurratti wanti hojjetame gahaa mitis jedhamee qeeqama. Dura taa'aa itti aanaan Kongireesii Federaalawaa Oromoo Obbo Jawaar Mohammad kan hidhaa waggaa tokkoofi walakkaa booda amma biyyoota alaa keessatti hawaasa Oromoofi saba kaan waliin mari'achaa jirus miidiyaaleen hawaasaa walfixiinsa labsuurraa akka of qusachuu qaban dhaame. ''Ajjeechaan Oromoo haadhaabbatu, ajjeechaan Amaaraa haadhaabbatu, ajjeechaan Tigree haa dhaabbatu kan jedhamu dubbii baratameedha. Eyyeen haa dhaabbatu garuu ajjeefamuun Oromoo dhaabbatee kan Amaaraa itti fufuu hin qabu, kan Amaaraa dhaabbatee kan Tigiree itti fufuu hin qabu,'' jedhe. Itti dabaluunis ''Gaaffii keenyaa ta'uu kan qabu ajjeechaan hunda keenyaa haa dhaabbatu kan jedhu'' jedha Obbo Jawaar. ''Waggoota afran darban haalli biyyi itti adeemaa turte kaayyoon isaa maaluu haa ta'u, Itoophiyaa kan diige, kan dadhabsiise, saboota gidduu komiin uummattoota gidduu jiru gara diinummaatti akka ce'u kan godhe humna mootummaan haleellaawwan to'achuuf qabu kan laaffiseedha.'' ''Oromoon du'aa jira yoo ta'e, Amaarri du'aa jira yoo ta'e, Tigireen du'aa jira yoo ta'e, Gumuuz du'aa jira yoo ta'e, eenyutu nu ajjeesaa jira? Wal ajjeessaa jirra jechuudha. Kana amanuu qabna'' jedha Jawaar. Haalli biyya keessa jiru walwaraansa akka ta'e dubbatee, sabni hunduu akkuma miidhamaa haleellaawwan kanaa ta'e raawwataa halleellaa kanaatis jechuun ibse. Warri biyyoota alaa jiran haala Itoophiyaan keessa jirtu tapha akka hin taane hubachuun ''maallaqa gama youtube'n argamuuf jecha saba kakaasuu dhaabuu qabu. Kan dhumaa jiru kan homaa keessaa hin qabne, dubartootaafi daa'immani'' jedhe. ''Obbolootni keenya miidiyaa hawaasaarra jirtan sabni keessan yeroo miidhamu  balaaleffachuun waan tokko ta'ee haleellaa haaloo bahuuf kakaasuun sabaa ofii hamaa kanaa oliif saaxiluudha.'' Itti dabaluunis warri miidiyaa hawaasaarra jiru mirga saba isaaf yeroo falmu saba isa kaan osoo hin xiqqeessin mirga dhala namaa hundaaf akka dubbatu kadhateera. Mootummaan Itoophiyaa odeeffannoowwan miidiyaalee hawaasaan qoodaman walitti bu'iinsa kutaalee adda addaa keessatti dhalatanii fi isa hordofees miidhaalee mudatan keessaa gahee qabuu jedha. Daayireektarri Bulchiinsa neetwoorkii odeeffannoo biyyaalessaa Dr. Shumatee  Gizaaw qabiyyeen miidiyaalee hawaasaa ''Itoophiyaaf yaaddoodha'' jedhanii, kanneen oduu dharaa fi dhaamsa jeequmsaa dhaaman adda baasuun seeratti dhiyeessaa akka jiran himaniiru. Akkaawuntiiwwan miidiyaa hawaasaa kan sobaa waan baay'atuuf, qajeelfama miidiyaalee hawaasaa irratti hundaa'uun akkaawuntiiwwan akka cufaman ykn maxxansaalee qabiyyee hamaa qaban ''kubbaaniyyoota kana waliin ta'uun akka haqaman gochaa jirra'' jedhan. ''Miidiyaa hawaasaa irratti kanneen miindeeffaman (fakkeenyaaf akka Youtube) beelli Tigraay, dararaa Oromoo ykn ajjeefamuu Amaaraa irraa dhimma hin qaban. Caalattuu uummata walitti buusanii maallaqa kaffalamuuf yaaduu'' jedhu aanga'aan kun. Dhaamsa hamaa fayyadamtoota miidiyaa hawaasaa qolachuuf uummanni kaayyoo isaanii akka beekuufi hubannoorrattis hundaa'uun fayyadama isaa akka sirreessu hojjechaa jiraachuus dubbatan. Miidiyaalee hawaasaa odeeffannoowwan sobaa, ummata walitti buusan, haasaa jibbinsaa, kabaja namaa mulqan fi burjaajii uuman ittisuuf bara darbe labsiin bahee hojiira oolaa akka jirus Dr. Shumatuun BBC'tti himaniiru. Akka labsii bahe kanaatti namni haasaa jibbinsaa gama biroodkaastiin, maxxansaafi miidiyaa hawaasaan tamsaase, hanga hidhaa waggaa lamaafi adabbii birrii 100,000'n akka adabama. Haasaa kanaan nama dhuunfaa ykn garee tokko irratti miidhaan gaheera yoo ta'e ammoo adabbiin kun hanga waggaa shanii gahuu danda'a. Mootummaan duula olaantummaa seeraa kabachiisuu naannoo Amaaraa keessatti gaggeessuu eegaleen walqabatee yuutiyuubaroonni(gaazexessitootni) chaanaaliiwwan akka Chaanaal Nisir, Ashaaraa, Itiyoo Niqaat fi Gabayaanuu miidiyaa walumatti 11 ta'an to'atamaniii gariin boodarra mirga wabiin bahuun isaanii ni yaadatama. Dr. Shumatuu namootni waltajjiiwwan akka feesbuuk, tiwiitar fi Youtube irratti oduu dharaafi, hokkora kakaasan raabsan akka seera biyyaatti akka adabamaniifi dhokatanii harka dukkanaa ta'anii warra hojjetan ammoo miidiyaaleen hawaasaa kun akka isaan cufu hojjechaa akka jiran dubbatan. Miidiyaaleen hawaasaa akka feesbuuk, tiwiitariifi youtube fayyadamaan isaanii qajeelfama dhaabichaan bitamuu didee odeeffannoo walitti bu'iinsa kakaasu yeroo dhaabsisuufi tarkaanfii si'ataa irratti fudhachuu hanqatu mul'ateera jechuunis komataniiru. Baayyinni uummata Itoophiyaa miiliyoona 120 akka ta'e tilamaamama. Kana keessaa dhibbeentaan 24 dargaggoo ganna 13-24 gidduu jiruudha. Akka ragaa marsariitiin Dataaripportaal jedhamu baaseetti, lammiileen Itoophiyaa biyya keessa jiraatan miiliyoona 30 ta'an intarneetatti fayyadamu. Lakkoofsi kunis waggaa waggaan dabala. Lakkoofsi fayyadamtootaa kun bara 2022 keessa dhibbeentaa 25 akka dabalus tilmaameera. Ragaaleen hedduun kan akeekan fayyadamaan Intarneetaa akkaan dabalaa jiru miidiyaalee hawaasaa itti fayyadamu keessa inni guddaan Feesbuukiidha. Ragaaleen bara darbe keessa bahan fayyadamtoonni Feesbuuk Itoophiyaa keessa jiran miiliyoona 7 gahuu agarsiisu. Dhaabbanni Feesbuuk amma maqaa isaa Meta'tti jijjiiree, waltajjiin kun Itoophiyaa keessatti ergaalee walitti bu'iinsa kakaasan to'achuu hin dandeenye jechuun komiin guddaan irratti ka'aa ture. Meta'n Itoophiyaa biyyoota addunyaa walitti bu'iinsi keessatti yaaddessu keessaa tokko jechuun ramadus, balaa karaa waltajjii kanaan dhufu hanqisuuf gahaatti hin hojjenne jedhama. Barruun 'Wall Street Journal' bara kana keessa maxxansa isaa waayee miidiyaa hawaasummaa Itoophiyaa haasa'u keessatti hidhattoonni viidiyoowwan sukkaneessoo dhorkaa malee feesbuuk gubbaatti gadhiisaa turan jedheera. Dhaabbata Meta keessa hojjetaa kan turan Firaansiis Haawugin ''Feesbuukiin Itoophiyaa fi Miyaanmaar diigaa jira'' jechuun Seeneetii Ameerikaatti dhiyaatanii odeeffannoo miliqsanii turan. Dhimmi kun dubbii miidiyaalee gurguddoo erga ta'ee booda, dhaabbatichi tarkaanfii fudhachuu eegaluu ibsee ture. Fakkeenyaatti gabaasa Sadaasa darbe baaseen qabiyyeewwan kuma 92 Feesbuukii fi Instaagraam gubbaatti bahan irratti tarkaanfii fudhachuu ibseera. Ebla darbes akkasuma fuulawwan ''Masrii irraa Itoophiyaarratti xiyyeeffachuun hojjetu'' jedhe irratti tarkaanfii fudhachuu beeksiseera. Ta'us ammallee tarkaanfiin fudhatamaa jiru gahaa miti. Ammallee fayyadamtootni hedduun qabiyyeewwan walitti bu'iinsa kakaasan dhorkaa malee maxxansu komiin jedhu ni dhagaahama. Meta'n qabiyyeewwan waltajjii isaarratti gadhiifaman walitti bu'iinsa akka hin kakaasne, mirga dhuunfaa akka hin sarbineefi miidhaa kan hin qaqqabsiifne akka ta'an qajeelfama ittiin hordofu qaba. Hordoffiifi tarkaanfii fudhachuufis dhaabbilee isa gargaaran qaba. Teessoo isaa magaalaa Naayiroobii kan godhate dhaabbatni Meta waliin ta'uun qabiyyeewwan to'atu, Sama Source jedhamu, qabiyyeewwan Afaan Oromoo, Amaariffa, Tigriffaafi kaanis hordofee tarkaanfii fudhata. Dhaabbata kana keessa kan hojjetan namni maqaan isaanii akka ifa hin godhamne gaafatan tokko, erga waraana Tigraay eegalee qabiyyeewwan jibbinsaafi walitti bu'iinsa kakaasan dabalaniiru jedhu. ''Qabiyyeewwan to'annu keessaa dhibbeentaan 80 kan ta'u haasaa jibbinsaafi kan walitti bu'iinsa kakaasu.'' Meta'n biyyoota addunyaa kaan keessattis qabiyyeewwan qajeelfama isaan ala ta'an kan to'atu ta'uus dameen Naayiroobii jiru qabiyyeewwan amma Itoophiyaa ilaalan Afaanota sadiin to'achuun humnaa ol ta'uu namni kun ibsaniiru. Feesbuuk qabiyyeewwan irratti tarkaanfii kan fudhatu yoo qabiyyeen sun gabaasame (report) godhameedha. Haala amma Itoophiyaa keessa jiruun qabiyyeewwan walitti bu'iinsaaf kakaasan gadhiisuun kan komatamu Feesbuuk qofa miti. Google jalatti kan bulu Youtube irratti komiin hedduun ni dhiyaata. Lakkoofsi fayyadamaa waltajjii kanaa biyya keessaafi alatti saffisa guddaan dabalaa jira. Waltajjiin kunis walitti bu'insa kakaasuu keessatti qooda bahaa akka jiru BBC'n hordoffii taasiseen hubateera. Dhimma kana ilaalchisee dameen Google Naayiroobii jiru deebii yoo qabate jechuun gaafatus deebii hin arganne.


Adeemsa dhiirri dubartii ilaallatu keessatti 'Soddomaa fi Soddooma' beektuu?

Yeroo ijoollummaa keessanii tapha ijoollee, ‘Tokkeen maali? Tokkeen tokkituma, lamaan mucha re’ee, sadan sunsumanii…’ jettanii taphattanii beektuu? Taphni ijoollee mana barnoota guddaa itti daa’imman maatii, ollaa, naannoo, uumama, hawaas-dinagdeefi aadaa hawaasaa keessatti baratan kalaqa Oromoo isa hangafaati. Barnoonni kunis haala umurii isaaniitiin walgituun dhangi’amee bifa salphaa ta’een jireenya guyyuu isaanii keessatti raawwata. Kanaaf, daa’imman beekumsaafi ogummaa kanaan naannoo isaanii waliin walbaru; salphaattis walii galu. Ijoolleen, ‘Tokkeen maali? Tokkeen tokkituma, lamaan mucha re’ee, sadan sunsumanii,… Soddoma qabdoo soddaa’ jettee lakkaa’aa beekumsa, ilaalchaafi hubannoo hawaasichaa bal’aa wal barsiisu. Adeemsa umuriin ijoollee dabalaa dhufee umurii dargaggeessi durba ilaallachuurra gahuttis waan umurii sanaa barsiisaa deemu akka Afoola Oromootti. Isaan keessaa tokko Soddomaafi soddooma. Dargaggeessiifi dargaggeettiin barnoota karaa afaaloon yeroo ijoollummaa barataa turan amma ammoo gara dhimma 'Soddaa' barachuutti ce'u. Karaa soddaas hawaasa caalaa bal'aa, itti gaafatamummaa bal'aa, barachaa deemu.  Yunivarsiitii Jimmaatti hayyoonni Saayinsii Hawaasaa akka jedhanitti, Oromoon lakkoofsa yeroo kalaqu waan qabatamaadhaan jiruufi jireenya hawaas-dinagdeefi siyaasa isaa guyyuu keessatti calaqqisutti tolche. Hayyuun seenaa, Dheeressaa Dheebuu (PhD) BBC’tti akka himanitti, osoo barnoonni ammayyaafi aadaan magaalaa jiraachuu hin dhufiin dura Oromoon siyaas-dinagdeefi hawaasummaa walootiin jiraachaa ture. Yaaduma Dr. Dheeressaa kan cimsan hayyuun Antirooppolojii Jiraa Mokonnin (PhD), Sirni Gadaa ammoo haala itti namni tokko gulantaa Gadaa Gaammeerraa eegaluun hanga Gadamoojjummaatti itti beekumsaafi ogummaa hunda-galeessa ta’e barachuu danda’utti sadarkaa sadarkaadhaan qoqqoodu jedhu. Ofii tapha ijoollee keessatti ‘Soddoma qabdoo soddaa’ jechuun maali? Lakkoofsi soddomniifi soddoomni hariiroo maal qabu? Qabdoo....Soddoma....Soddooma.....jechoota Oromiyaa lixaatti yeroo diira gaheefi dubara geesse ittiin barbaadan fayyadamanidha. “Soddoma qabdoo soddaa yookaan Soddoma dhaaba soddaa,” jechuun adeemsa ittiin dhiirri gahe tokko dubara geesse waliin mana ijaarratan kan calaqqisiisudha jedhu warraa aadaa kana qoratan. Adeemsi jalqabaa jaarsoliin milkii ilaallachuudhaan coqorsa qabatanii gara mana warra intalaa deemu. Warri intalaas jaarsolii sanaaf qabdoo qabu. Qabdoon guyyaa itti aanu gaafa dhimmicha haasa’uudhaaf itti wal beellaman yoo ta’u, qabdoon kunis guyyaa soddomatti beellamama. Kanaaf, ‘soddomman har’aa (ji'a tokkoo booda) deebi’aa’ jechuun beellamu jechuudha. Guyyoonni soddomman kunis yeroo itti warri intalaa qophaa’an ta’a. Yeroo itti isaan biqila biqilchatanii milkii ilaallataniifi waan jaarsoliin ittiin keessummeeffaman itti qopheeffatanidha. Dabalataanis jechamoonni ‘laga sadii cehanii soddoomfatu’, ‘darbannaa eeboo soddomaa fagaatanii soddoomfatu’ jedhanis hariiroo soddomaafi soddoomaa agarsiisu. Kuni ammoo soddaan walirraa fagaatee, walkabajee jiraachuu qaba yaada jedhu ofkeessaa qaba jedhu hayyoonni. ‘Soddomaan soddaa argu’ yaanni jedhus, har’aa borii mana warra soddaatti akka hin deddeebineefi soddaan waliin ji’atti akka wal argan agarsiisa. Darbannaa eeboo soddomaa fagaachuufi laga sadii cehanii soddoomfachuus kanumaan hidhata qaba.  Afoolli Oromoo lakkoofsi soddomniifi yaanni soddoomaa hariiroo jabaa qabachuu agarsiisan biroonis jiru. Dr. Jiraan akka jedhanitti, afoolli kunneen bifa jechamaafi mammaaksaatiin kan jiran ta’anii yaada lama of keessaa qabu: ‘alagaa’ fi ‘firooma yookaan walooma’ dha. Gurbaafi intalli osoo mana hin dhaabbatin dura warri isaanii alagaa homaa walirraa hin qabneedha. Kanaaf, yaada alagummaafi sodaa waliin wal qabata. Gaafa cidhaa isaanii geggeessanillee hamaamonni warra gurba warra intalaatiin yoo arrabsaman, warri intalaammoo warra gurbaatiin arrabsamu. Kunis, mallattoomaa alagaa ta’uu warra lamaanii yookaan gosa lamaanii agarsiisuu akka ta’e dubbatu hayyoonni kun. Gurbaafi intalli erga mana dhaabbatanii booda warri isaanii ni firoomu; amma soddooman waan ta’eef walooma mul’isa. Sana booda wal arrabsuu otoo hin taane warra tokko warra walfaarsan ta’u. Kanaaf fakkaata, “Na mararti manni koo harkakootu muree ijaaree; na mararti niitiinkoo, alagatu fira ta’ee” kan jedhe weellisaan Abbitoo Kabbadaas. Dr. Dheeressaa Dheebuu akka jedhanitti, jechamni ‘soddaan sodaa’ jedhu soddaan waan sodaatamu, waan safeeffatamu ta’uu agarsiisa jedhu. Mammaaksi Oromoo, “Soddaafi surree waliin kufu” jedhu ammoo firoomuu, waloomuu, waliin kufuu, waliin dhaabachuu, walkafanuu yaada jedhu agarsiisa jedhu Dr. Dheeressaan. Soddoomni bu’uura ittiin alagaan firoomu waan ta’eef hariiroon soddummaa wal sodaa fi wal kabajuu irratti bu’uurame. Haati intalaa yookaan haadha manaa gurbaa yookaan abbaa manaa isheetiif jaartii soddaa yoo taatu, abbaan ishee ammoo jaarsa soddaa ta’aaf. Gosti bal’aan warra intalaa ammoo warra gurbaa yookaan abbaa manaatiif warra soddaa ta’aaf. Gosti gara garaa kunneen soddummaadhaan hariiroo firoomaa jabeessu. Aadaa Oromoo keessatti, keessumaa warri gurbaa warra intalaa ni safeeffatu, ni kabaju. Yeroo rakkoo, yeroo giitii waliif birmatu; waliif dhimmu; waliin lolu; waliif lolu; waliin dhaabatu; waliif dhaabatu, jedhu Dr. Jiraan. Gaa’illi adeemsi ittiin namni firooma dhiigaa waliin hin qabne ittiin gosoomuufi firoomudha. Kanaaf, gaa’illi warreen walitti dhufanii maatii isaanii qofa osoo hin taane, gosa bal’aa isaan lameen keessaa bahanis akka ilaallatu agarsiisa jedhu hayyuun Antirooppolojii kun. Affoolli akkasii kan bifa taphaatiin ijoollee gara addunyaa kanaatti madaqsuufi jireenya isaanii gara fuulduraatti waan isaan eeggatu salphaatti barsiisuf kan ooludha.


Koonsootti hanqina nyaataa hongee fi walitti bu'iinsaan uumameen daa’imman du’an

Kibba Itoophiyaa Godina Koonsoo keessatti hanqina nyaataa mudateen daa’imman 13 du’uu aanga’aan mootummaa Godinichaa BBC’tti himan. Hanqinni nyaataa kan uumame waggoota sadan darban walitti aansuun roobni waqtii eeggatee roobuu dhabuu hordofee hongee uumamee fi walitti bu’iinsa irra deddeebiin godinicha keessatti uumamaa tureen jedhu Obbo Tasfaayee Caaree. Bakka Bu’aa mootummaa Godina Koonsoo kan ta’an Obbo Tasfaayeen BBCtti akka himanitti baatilee jahaan dhufan godinicha keessa lakkoofsi namoota gargaarsa nyaataa hatattamaa isaan barbaachisuu kuma 190 ol ta’a. Kanneen keessaa 122,735 kan ta’an hanqina roobaatiin rakkoof kan saaxilaman yoo ta’u, sababa walitti bu’iinsaa buqqa’anii gargaarsa kan eeggatan ammoo 68,087 ta’uu himan. Godina Koonsoo aanaalee sadi keessatti lakkoofsi daa’imman hanqina nyaataan miidhamanii akkasumas hanqina nyaataan akka malee dhukkubsatanii gara buufataalee fayyaa geeffamanii daran dabaluus Obbo Tasfaayeen himaniiru. Daa’imman hanqina nyaataan akka malee miidhaman 244 kutaa dhukkubsattoota dhukkubni itti hammaatee galanii yaalamaa jiru jedhan. Komiishiniin Hoggansa Sodaa Balaa Naannoo Kibbaa Godina Koonsoo keessatti namoota sababa walitti bu’iinsaa akkasumas hanqina roobaatiin miidhamaniif gargaarsa nyaataa dhiyeessaa akka jiru BBC’tti himee jira. Komiishinichi kana haa jedhu malee, jiraattonni harka mootummaa eeggachaa jirra jedhu. Godina Koonsoo Aanaa naannawa Kaaraat ganda Sorooboo keessa kan jiraatan Obbo Kootaanaa Alee Lammiisaa, abbaa ijoollee 12ti. Waggoota darban oyiruu isaaniirra Xaafii, Mishingaa, Boqqoolloo, Daagussaa fi Boloqqee facaasanii turanillee sababa hanqina roobaatiin omisha akka hin arganne himu. Waggoota sadan darban roobni yeroo isaa eeggatee waan hin roobneef rakkoo hamaaf saaxilamuu himu. Ammatti waan gootaraa keessaa qaban mara nyaatanii fixanii harka duwwaa hafuu kan himan Obbo Kootaanaan, “harka Waaqaa ykn kan mootummaa eeggachaan jira” jedhan. “Hongeen akkanaa umurii koo keessatti yeroo lammaffaaf na mudate” kan jedhan qonnaan bulaan kun, bara 1977 rakkoo wal-fakkaataa isaan mudate yaadatu. Hongee godinicha keessatti uumameen wal qabatee daa’imman qofa osoo hin taane ga’eeyyiinis hanqina nyaataan miidhamuu fi lakkoofsi isaaniis dabalaa akka jiru Obbo Tasfaayeen ni himu. “Ga’eeyyiin beelli amma jiru kan bara 1977 caalaa hamaa ta’uu nutti himu” kan jedhan Obbo Tasfaayeen, mootummaa naannoo Kibbaa fi Federaalaa dabalatee dhaabbileen miti-mootummaa godinicha keessa socho’an gargaarsa akka godhan gaafatamaniiru jedhan. Waggoota sadan darban Aanaalee Godina Koonsoo sadi keessatti roobni yeroo malee roobee yeroo malee baduu isaarraan kan ka’e, akkasumas bakka mara wal gahuu dhabuurraa kan ka’e midhaan facaafame omisha hin kennine jedhan. Sababa hanqina roobaa midhaan facaafame guutummaatti sadarkaa jedhamutti manca’uu himu Obbo Tasfaayeen. Dabalataan walitti bu’iinsa Aanaalee addaa fi gandoota ollaa waliin yeroo gara garaa uumamaa tureen, namoonni hedduun hojii qonnaa hojjechuu hanqachuu himan. Oyiruuwwan midhaan irra facaafamanii turanis sababa walitti bu’iinsa kanaa osoo hin sassaabamiin turanii waan manca’aniif rakkoon hanqina nyaataa akka hammaatu gochuu dubbatu. Midhaan facaafamee ture nyaata horiifilee osoo hin gahiin bade jedhan. Hanqinni nyaata horii uumamuufi baalli re’oonni nyaatan goguun qonnaan bultoota yaaddoo guddaa keessa buuseeras jedhu. Gidinicha keessa beeyladootni miliyoona shan akka jiran kan himan aanga’aan kun, roobni yeroon roobuu baannaan beeyladootni kun balaa dhumaatiif saaxilamoodha jedhan. Godinichi dabalataan qaala’iinsa jireenyaa fi rakkoolee hawaasummaa biroon qoramaa jiraachuus himu. Manneen barnootaa 20 ta’an walitti bu’iinsa tureen waan gubataniif barattoonni kuma 10 ol barnootaan ala ta’aniiru jedhan. Manneen barnootaa kun ariitiin suphamuu baannaan barattoonni kun A.L.I bara barnootaa 2015 barumsatti deebi’uu dhiisuu malu jedhan. Naannoo Uummattoota Kibbaa keessatti kan argamu Godinni Koonsoo, Kilaastara Kolmee dabalatee Aanaalee sadii fi bulchiinsa magaalaa tokko of jalatti qabatee ijaarame. Walitti bu’iinsa daangaa hawaasa naannawa san jiraatan jidduutti irra deddeebiin uumamaa tureen, namoonni hedduun ajjeefamanii hedduun qaama yoo miidhaman, kan qe’eefi qabeenya isaanii irraa buqqa’anis muraasa miti.