Raashiyaan hidhannoo waraana Niikuleera meeqa qabdi?

Pireezidantiin Raashiyaa Vilaadmiir Puutiin tibba kana humni waraanaa Niikuleeraa isaanii akka of qopheessan ajajuun isaanii addunyaattii yaaddoo dabaleera. Xiinxaltootni ammoo tarkaanfiin Puutiin kun biyyoonni kaan Yukireeniin deeggaruu akka itti hin fufne akeekkachiisa dabarsuufi jedhu. Kaayyoon isaas meesha waraanaa kanatti fayyadamuu mitii jedhu. Biyya addunyaa jalqabaa meeshaa waraanaa niikuleera erga hidhattee amma waggootni 80 darbaniiru. Biyyootni addunyaa hedduun nageenya biyyaalessaa isaaniif yaaddoo ta'uu amanuun hidhachuu itti fufaniiru. Meeshaan niikuleeraa Raashiyaan qabdi jedhamu kan tilmaamaan kaahamu yoggaa ta'u, Federeeshiniin Saayintiistota Ameerikaa  Raashiyaan fiixee misaayelaa neekuleera baatu 5,977 qabdii jedha. Kunniin keessaa ammoo 1,500 kan ta'an hojiin ala waan ta'aniif dhabamsiifamuu qabu jedhan. Kan hafan 4,500 kan ta'an ammoo meeshaalee niikuleeraa tarsiimawaa kan akka misaayela baalastiikii ykn rookkeettii kan fageenya dheeraa furguggifamanidha. Kunniin kan niikuleera waliin walqabataniidha. Kanneen hafan ammoo xixiqqo, meeshaalee niikuleeraa badii guddoo hin geessifne, fageenyaa gabaabaa furguggifaman kan dirree lolaafi qaama bishaanii keessa dhukaafamaniidha. Kana jechuun garuu Raashiyaan meeshaa niikuleeraa fageenya dheeraa furgiggifamu kan ammatti qophaa'ee taa'e kumaatamaan hin qabdu jechuu miti. Ogeeyyiin akka jedhanitti fiixeewwan misaayelaa niikuleera baatanii furguggifaman 1,500 ta'an buufata misaayelaafi boombiitti ykn ammoo qaama bishaanii keessatti qophii fixatanii eegaa jiru. Addunyaarratti biyyootni sagala meeshaa waranaa niikuleeraa qabu. Isaanis Chaayinaa, Firaans, Indiyaa, Israa'eel, Kooriyaa Kaabaa, Paakistaan, Raashiyaa, US fi UK dha. Raashiyaan dhuka'aa niikuleeraa 5,977 qabdii jedhamee kan tilmaamamu yeroo ta'u, Nato keessaa ammoo sadii US, Firaansiifi UK'n walitti  5,943 qabu. Kana keessaa US dhukaa'aa niikuleeraa 5,428 qabdi. Baayyina fiixee niikuleera dhuka'aa qabaniin kan itti aanan Chaayinaa, Paakistaan, Indiyaa, Israa'eelii fi Kooriyaa Kaabaati. Chaayinaa, Firaansi, Raashiyaa, US fi UK'n biyyoota addunyaa 191 fayyadama meeshaa niikuleeraa daangessuuf  waliigaltee idila addunyaa qophaaye Non-Proliferation of Nuclear Weapons (NPT) mallatteessan keessaati. Akka waliigaltee kanaatti biyyootni hunduu hanga dhuka'aa niikuleera isaanii daangessuufi dhabamsiisa isaarratti waliigalan. Bara 1970-80 ammoo hanga dhuka'aawwan kanaa man-kuusaa keessa kaahamus daangessuu danda'eera. Indiyaa, Israa'eliifi Paakisataan hanga ammaa waliigaltee kana kan hin mallatteessine yeroo ta'u, Kooriyaan Kaabaa ammoo bara 2003 waliigaltee mallatteessitee turte keessaa baateetti. Israa'eel biyyoota niikuleera hidhataniiru jedhamanii ofii qabaachuu hin amanne keessa tokko yeroo taatu, kaan garuu qabdii jedhee amaneera. Raashiyaan qabdii jettee kan himattuun Yukireen hanga ammaa meeshaa kana qabaachuu ragaan agarsiisu hin jiru. Meeshaaleen niikuleeraa badii guddaa geessisuuf kaayyeffamanii hojjetamu. Badiin isaan geessisan wantoota kan biroo muraasa irratti hundaa'u keessaa: Haata'u malee fiixeen misaayeela xiqqaa niikuleera baattulle lubbuu hedduu gaaga'uun dhiibbaa biroo yeroo dheeraaf turu qaqqabsiifti. Bara waraana lammaffaa boombiin niikuleeraa US magaalaa Jappaan Hirooshimaa irratti dhukaafamee lubbuun namoota 146,000 gaaga'e kilootoonii 15 ulfaata. Fiixeen dhuka'aa niikuleera amma jiran ammoo kilootoonii 1,000 ol ulfaatu. Bakka haleellaan kun itti raawwatutti namni lubbuun ooluuf carraa qabu hedduu xiqqaadha jedhamee amanama. Erga boombichi dhoyee booda, ibiddi akka kubbaa guddaa fi dambaliin dhuka'aa sanii fageenya km hedduun gamoowwaniifi ijaarsota jiran mancaasa. Meeshaa niikuleeraa hedduu qabaachuuf sababni dhiyaatu humna niikuleera qaama biraa haleellaa raawwatuu guutummaatti qolachuun ittisuu kan jedhudha. Yaada kana ibsuuf jechi 'mutually assured destruction (Mad)' jedhu hojiirra oolaa jira. Hidhannoon meeshaa niikuleeraa addunyaarratti dabalaafi teeknikaaniis guddachaa jiraatus, erga bara 1945 lola irratti hojiirra oolee hin beeku. Raashiyaan akka imaammataatti meeshaa niikuleera haleellaa ittisuuf qofa kan itti fayyadamtu ta'uufi sababawwan afur itti fayydamuuf dirqamtu tarresiteetti.


Waraana Raashiyaa - Yukireen: Putiin qoqqobbii biyyoota Lixaa labsii waraanaatiin walfakkeessan

Pirezidantiin Raashiyaa Vilaadimiir Putiin Yuukireen weeraruu isaaniin qoqqobbii biyyootni Lixaa biyyasaaniirra kaa'an ''labsii waraanaan walfakkaata,'' jechuun himan. Daangaan qilleensaa Yuukireen balalii kamiifuu banaa akka hin taane gochuuf yaaliin taasifamu waraana keessa akka qooda fudhachuutti ilaalamas jedhaniiru. Raashiyaa keessatti labsii yeroo muddamaa ni labsu jedhamee isa odeeffamaa tures fudhatama dhabsiisaniiru. Pirezidantiin Raashiyaa Vilaadimiiri Putiin kan kana jedhan bakka buufata leenjii Daandii Qilleensaa Raashiyaa, Aeroflot, argamuun yeroo daawwatanittidha. Eega Raashiyaan Yukireeniin guyyoota 10 dura weerarte as biyyoonni Lixaa qoqqobbiiwwan hedduu Raashiyaarra ka'aniiru. Qoqqobbiiwwan kuni qabeenya Putiin qoqqobuufi baankiiwwan Raashiyaa sistama kaffaltii idil-addunyaa Swift jedhamurraa akka bahan gochuu dabalata. Dhaabbileen gurguddoos hojii Raashiyaatii qaban dhaabutti jiru. Gaafa Sambataa Zara, Paypal fi Samsung kanneen hojii dhaabuu isaanii beeksisan keessaati. Tarkaanfiin biyyoota Lixaa kuni qarshii Raashiyaa Ruubil jedhamu rakkoo keessa galcheera. Putiin dubbii taasisaniin ammallee waraana kan banan namoota Yukireen keessa Afaan Raashiyaa dubbatan baraaruuf akka ta'e himan. Isa xinxaltoonni nageenyaa Raashiyaan saffisa yaaddeen Yukireen keessa waraana taasisaa hin jirtu isa jedhuufis yoo deebisan,''waraanni keenya ergama isaa ni raawwata. Kana homaa hin shakku. Hunduu akka karooraatti deema,'' jedhan Gabaasonni kanneen lolarratti qooda fudhatan waamichi taasifameefi jedhanis Putiin waraana pirofeshinaalaa qofatu hirmaate jedhan. Putiin Yukireen keessa balaliin qilleensaa akka dhorkamu yaaluun waraana keessa akka qooda fudhachuutti ilaalama jechuun dubbataniiru. Pirezidantiin Yukireen Volodimiir Zeleniskii isa NATO'n daangaa qilleensaa Yukireen keessa balaliin akka hin dhorkamne ejjennoo qabate balaaleeffataniiru. Biyyoonni lixaa murteen kuni waraana hammeessa jedhan. Waraanni akkuma fufettis ta'u waraanni mariin akka xumura argatu yaaliin taasifamu itti fufeera. Ministirri Muummee Israa'el Naftaalii Beneet Pirezidant Putiin waliin Moskootti wal arganii sa'aatii sadiif waa'ee waraanichaa mari'ataniiru. Eegasii gara Jarman imaluun Chaansilara Jarman Olaf Scholz waliin mari'atan. Bulchaan Israa'el kuni akka Jewishii amantaa Ortodoksii hordofanitti guyyaa Shabbat boqonnaa ta'e cabsuuni kan imalan. Akka seera Jewishitti lubbuun namaa yoo rakkoo keessa seene imaluun ni eeyyamama. Israa'el michuu Ameerikaa taatus Raashiyaa waliinis hariiroo gaarii qabdi. Pirezidantiin Yukireen Zeleniskiin Jewish ta'aniis Israa'el akka araarsitu waamicha taasisanii turan. Gama kaaniin Ministirri Dhimma Alaa US Antoonii Biliinkan Ministira Dhimma Alaa Yukireen Dmytro Kuleba waliin daangaa Polaand - Yukireenirratti wal arguun mari'ataniiru. Qondaalli Yukireen Nato'n waraanaan Yukireen akka deeggaruufi daangaan qilleensaa Yukireen balaliif cufaa akka ta'us gaafataniiru.


Waraana Yukireen: Putiin akka waan ofiisaa qofaa haleeluutti waraanicha eegaluun herrega dogoggoraati

Waraana Yukireenii fi Raashiyaa erga eegalee torbee tokko ta'e keessatti warri Yuukireen akka Raashiyaan eegdeen olitti ofirraa qolatan. Karoorri janeraalonni waraanaa ni raawwanna jedhanii Pireezidant Putiiniif waadaa galan akka eegan hin taane. Lolli kun akka Raashiyaan eegde ta'uu baatus, waraana reef jalqabe waan ta'eef haala kanaan itti fufnaan fuulduratti waan ta'uu malu nama sodaachisa. Raashiyaan Yuukireen irratti ifatti weerara bantee guyyaa itti aanutti Kiyeev harka kootti kufti jedhanii waan eegan fakkaatu ture Putiin. Qoqqoodiinsa siyaas-diinagdeen kan daddaaqaman warri lixaa, Raashiyaan qaama biyya kiyyaati jettee falmitu akka dhuunfattuuf dura hin dhaabatan jedhanii waan tilmaaman fakkaatu. Garuu kun hunduu amma hin taane. Yuukireenis ofirraa facciste, warri lixaas, keessatti Jarmaniin akkaataa eegameen olitti Raashiyaatti sodaa naqxe. Diinagdeen Raashiyaas akkaan gadi bu'e, michuun Raashiyaan abdattu Chaayinaan ofiifuu tarkaanfii warra lixaan naasuu keessa seenteetti. Guyyaa tokko yoo natti garagalan diinagdeen kiyya akkaan miidhama jettee sodaa keessa jirti Chaayinaan. Kanaaf dubbii weerara Yuukireen kanarraa fagaattee taajjabuu filatteetti. Nato'n Putiin yaaddessaa ture gamasaan daranuu jabaate, Finlaand fi Siwiidiin nageenyummaasaaniif jecha dhiyooma kana miseensa ta'an. Putiin tarii guyyaa tokko Yuukireen miseensa Nato taatee na salphifti jedhanii cichanii ofirraa ittisaa turan, garuu wayita weerara eegalan kallattii lixaan miseensota Nato hedduutu isaan mudate. Kun hundi karoora Putiin gufachiisan. Kun ammoo herrega dogoggoraa,  Putiin wayita Covid-19n qabamanii adda of baasanii turan herreganirraa kan maddeedha. Gorsitoota muraasa waan isaan dhagahuu fedhan qofa itti himaniin kan dabaalaman Putiin, waan ofii jedhanirraa duubatti deebi'uu hin barbaadan. ''Humna qaba, meeshaa waraanaa qaba, cimseen haleela,'' jedhanii karoorsanii itti cichuunsaanii gatii baasisaa jira, akka yaadan ta'uun waan hafe fakkaata. US'tti Ambaasaaddarri Yuukireen akka jedhanitti Raashiyaan meeshaa waraanaa Oksijiinii qilleensa keessaa harkisee fixuun tampireecharri qilleensa naannoo akka malee ho'ee akka dhoyiinsa uumu godhu-thermobaric kan namoonni "vacuum bomb" jedhanii waaman fayyadamuu himan. Yeroo akkasii Ambaasaaddarri akkanaa himata akkasii dhiyeessuun waanuma eegamu, dhugaan jiru garuu meehsaan rookeetii kana dhukaasu gara Yuukireen fe'amu argaa turre. Yeroon meeshaan waraanaa hamaan kun bal'inaan hojiirra oolu fagoo miti jedhu xiinxaltoonni. Magaalaa Karkiiv keessatti meeshaan boombii balaafamoo hedduu harcaasu-cluster bombs- gama Raashiyaatii dhukaafamuu suuraawwan waraana booda kaafaman ni akeeku. Boombiin kun tokkicha ta'ee dhukaafamee wayita bakka qiyyaafannoosaa ga'u bakka hedduutti faca'uun nama naannawa sana jiru hedduu miidha. Addunyaan meeshaan waraanaa kun akka hojiirra hin oolle bara 2008 dhorkite, Raashiyaan garuu hin mallatteessine. Meeshaa kana akkaataa qajeeltoo idil-addunyaan fayyadameera jechuunis himte, lammiileen magaalaa Karkiiv garuu yaada Raashiyaa kana mormaniiru. Vilaadmiir Putiin dantaan Raashiyaa tuqamnaan dhimmi lubbuu lammiilee nagaa dhimmasaanii miti jedhamanii komatamu. Seenaa waraanaa addunyaa keessatti hammeenyi isaan dhala namaa irratti raawwataa yoona ga'an kanuma amma lammiilee Yuukireen irratti raawwataa jiraniin kan mirkanaa'uudha. Osoo haala kanaan Yuukireen haleeluu hin danda'u ta'ee silaa meeshaa waraanaa niwukilaraa fayyadamaa laata? Kun waan ta'uu malu ture. Garuu xiinxaltoonni hedduun ammaaf sadarkaa kanarratti hin geenye jedhu. Putiin garuu akeekkachiisa hamaa kennaniiru, eenyullee yoo dhimma Yuukireen keessa seenuuf dhufe adabbii seenaasaa keessatti isa mudatee hin beekne adabama jechuun akeekkachiisa jabaa kaa'an. Addunyaan Raashiyaa hin hammanne maalgooti jiraattee jedhanii deddeebi'anii yaadu. Nato'n kanarraa ka'ee haleellaa niwukilaraan qoladha jedhee tarkaanfii herrega dogoggoraarraa maddetti deemaara. Seenaan bara 1939 ture Raashiyaatti deebi'aara-bara sana Istaaliin guyyaa tokkottin Fiinlaand bittimsa jedhee waraana bane, garuu warri Fiinlaand irree jabeeffatanii waan ofirraa dhawaniif milkii dhabe. Waraanni- Winter War jedhamu kun guyyaa 100tti xumurame. Fiinlaand kutaalee biyyaa muraasa dhabdeetti, garuu akka Raashiyaan yaadde in diigamte osoo hin taane biyya of-dandeesse taatee itti fufte. Waraanni Yuukireenillee akkuma kanatti goolabama jedhameetu tilmaamama. Jalqaba kanarratti Yuukireen ofirraa ittisaa jirti jechuun waraanicha olaantummaan xumurti jechuu miti, jalqabbiin Yuukireen garuu kan eegameen oli. Akkaataan warri lixaa itti deebii kennanis kan yaadameen olidha, namoonni akka Putiin hedduun warri lixaa haala kanaan Yuukireeniif birmatu jedhanii hin eegne.


Waraana Yuukireen: Yukreenitti namoonni nagaa 2,000 ol ajjeefaman

Daqiiqaawwan muraasa darban keessatti qondaaloti Yukreen namooti nagaa 2000 weerara Raashiyaa torbee darbe jalqabeen ajjeefaman jedhan. Lubbuu baraartonni kudhanis ajjeefamuu Tajaajilli Yeroo Atattamaa biyyattii himeera. Lubbuu baraartonni haleellaa Raashiyaa booda ibidda manneeniifi iddoo garagaraatti qabate  400 dhaamsaniiru, meeshaalee dhuka’an 416 immoo fashaleessaniiru ‘’Guyyoota torba darbanitti, Raashiyaan buufataalee konkolaataa, gamoowwan mana jireenyaa, hospitaalota fi oolmaawwan daa’immanii dhibbaan lakkaa’aman barbadeessitee,’’ jedhe dhaabbatichi. Gama biraan Raashiyaan kibba Yukreen naannoo buufatni niwkileeraa guddaaa jiru qabachuu himteetti. Raashiyaan qaama addunyaalessaa oomisha niwukileeraa to’atutti  kibba Yukreen iddoo  buufatni niwkileeraa guddaa jiruufi Zaapoorizyizyaa jedhamu qabachuu himte. Hojjettoonni buufata niwkileeraa hojii idilee isaanii itti fufaniiru.  Ejansiin Annisaa Atoomii Addunyaa (IAEA) Raashiyaa eeruun himeera. Oppireetariin buufata niwkileeraa Yukreen hojiin nagaan itti fufee akka jiru quba akka qabu hime. Buufatni niiwkileeraa Zaapoorizyizyaa biyyoota 15 oomisha aannisaa niwkileeraa qaban keessa jaha qaba jedhe IAEA’n Magaala dhiyoo buufatni niiwkileeraa jiru kanatti jiraattonni karaa cufaa jiru gabaasni jedhu bahaa jira. Addatti immoo qondaaloti buufata niiwkileeraa Yukreen IAEA’n iddoowwan dhiyoo buufatichaa jiraniifi loltoota Raashiyaan qabaman haala nageenyaa eegsisuuf akka qindeessu gaafataniiru. Waraanni akkauma itti fufeen, marii nagaa Roobii har’aa, galgala keessa irra deebiin akka jalqabu Rooyitars gabaaseera ‘’Bakka buutonni keenya marii itti fufuuf qophii dha,’’ jedhe dubbi himaan Raashiyaa, Kireemliin irraa. Kunis  itti fufa marii jalqabaa Belaaruus, daangaa Yukreen irratti argamtutti adeemsifamee, bu’aa malee raawwateeti. Gama Raashiyaan gorsaa Puutiin Vilaadmiir Mediinskiitu biyyattii bakka bu’uun hirmaata. ‘’Waan hundi akka jirutti itti fufa jedheen yaada. Homtuu hin geeddaramu. Ejjennoo keenyarraa hin sochoonu,’’ jechuun gorsaa pireezidantii Putiin kan biroo Oleeksii Ariistooviich TV Suspilne’tti himaniiru. Mariin  kuni eessatti geggeefama kan jedhurratti waan barame hin jiru.


Weerara Yukireen: Waraanni Raashiyaa hanga ammaatti magaalaa guddoo Yukireen, Kiyeev, maaliif to'achuu dadhabee?

Waraanni Raashiyaafi Yukireen guyyoota 10 lakkoofsise kun mancaatii hedduu qaqqabsiiseera. Akka Dhaabbanni mootummoota Gamtoomanii (UN) jedhutti namoonni miliyoona tokkoo ol ta'an sababa waraana kanaan Yukireen keessaa gara biyyoota ollaatti baqataniiru. Humnoonni Raashiyaa magaalota Yukireen heduu meeshaa waraanaa gurguddaatiin haleelaa kan jiran yoo ta'u, magaalota muraasallee to'annoo isaanii jala oolfataniiru. Magaalota Yukireen to'annoo humnoota Raashiyaa jala galan keessatti magaalaa ulaa galaanaa taateefi baayyee murteessituu taate Keerson tokkodha. Guyyoota darban keessa magaalaa guddoo biyyattii Kiyeev dabalatee magaalonni Yukireen warri akka Kerkiiv, Chersen, Leviiv, Luhaaniskiifi Maariyoopool misaa'elii Raashiyaan tumamaniiru. Osoo akkas ta'aa jiruu loltoonni Putiin hanga funyaaniitti hidhatan maaliif hanga ammaatti Yukireeniin qabachuun yeroo isaan fudhate ykn dadhaban? Magaalaan guddoo Yukireen, Kiyeev, hanga ammaatti maaliif qabachuun dadhabame? Jabina Yukireen irraa kan ka'edha moo sababoota birooti jiru? Kunnneen gaaffiiwwan hedduun gaafataa jiranidha. Loltoonni Putiiniifi konkolaataawwan waraanaa sibiila uffatan kuma hedduutti lakkaa'aman daandii magaalaa Kiyeevitti dhiyoorra erga hiriira galanii dhaabbatanii bubbuleera. Hiriirri konkolaataawwan sibiila uffataniifi loltootaa walqabatee karaarratti mul'atu osoo walirraa hin citiin  kiiloomeetira 60 ol akka dheeratu gabaafameera. Kun ammoo fageenya xiqqoodhuma Finfinnee hanga Bishooftuurra darbu jechuudha. Loltoon hanga kanaa baayyatu, hanqina loojistikii tokkollee kan hin qabne, isayyu sibiila warra uffate ta'anii maaliif balbala magaalaa Kiyeev gahanii dhaabbatanii hafan? Maaliif magaalaa guddoo Yukireen kana seenanii namoota barbaadan kokkee qabanii fudhachuu dadhaban? Masaanuu Raashiyaa kan taate Ameerikaan kanaaf deebii qabdi. Loltoonni Raashiyaa bakka jiranitti dhaabbatanii kan hafaniif hanqina boba'aafi nyaataa akka ta'e bira gaheera jetti Waashingiteen. Dhimma kanarratti Ameerikaa amanuu dhabuun ni ulfaata. Sababiin isaa ammoo loltoonni Putiin karra magaalaa Kiyeev irratti hiriiranii akka jiran irraa gadi saatelaayitii isheetiin waraabdee addunyaatti kan agarsiifte isheedha. Erga waraanni kun jalqabee torban tokko keessatti lammileen Yukireen miliyoona ta'an biyyaa baqataniiru. Kun amanuuf nama rakkisa. Magaalaan Siiriyaa diigamteyyu lakkoofsi hanga kanaa keessaa baqachuuf walakkaa waggaa ishee fudhatee ture. Lakkoofsi namoota Yukreen irraa buqqa'anii kun kan UN hime waan ta'eefis fudhatamni isaa hin shakkisiisu. Seenaa Awurooppaa keessatti baayyinni namaa hanga kana gahu yeroo gabaabaa keessatti buqqa'ee godaanuuf erga Waraana Addunyaa Lamaffaatiin booda isa jalqabaatis jedhameera. Haata'u malee, Yukireen baqattoota sanyiin isaanii gur'aacha ta'e biyyaa ba'uudhaaf yaalan irratti loogiin agarsiifte taajjabbii keessa ishee galcheera. Pirzidantiin Raashiyaa Vilaadmiir Putiin gita isaanii Pirezidantii Firaans Imaanu'eel Maakroon waliin bilbilaan dubbataniiru. Maal ture kan waliin haasa'an? Daqiiqaawwan 90 osoo bilbila hin cufuun waliin dubbatanii ture. Garuu haasaan bilbilaa isaanii kun nagaa fiduu hin dandeenye. Yeroo bilbilaan haasa'anitti Putiin caalaa dheekkamuun Yukireen adabattee hin teessu taanaan fedhiin Mooskoon qabdu kan dabalu ta'a jedhe. Erga waraanni kun jalqabamee gareen marii nagaa biyyoota lamaanii marsaa lamaaf kan wal argan yoo ta'u, Yukreen dursa kennitee kan gaafattu lammileen ishee nagaadhaan biyyaa akka bahaniif Raashiyaan karaa akka bantuuf yaada jedhu dhiyeessite. Haata'u malee, marii sanarraa wanti abdii namaaf kennu hin dhaga'amne. Gama biraan Yukreeniifi Raashiyaa eenyu walitti yaa araarsu kan jedhu dhimma addunyaan irratti mariyataa ture yoo ta'u, filannoo tokkofaa taatee kan dhiyaatte Chaansilara Jarman duraanii Angellaa Merkel taate. Angellaa Merken fi Vilaadmiir Putiin bara tokko keessa Baha Jarman keessa jiraataniiru. Lamaan isaanii yeroo wal arganis Afaan Ruusik osoo hin taane Afaan Jarman akka isaanitti tolu dubbatama. Putiin dur basaasaa dargaggeessa wayita turetti Baha Jarman jiraataa ture; bara sana keessa kan Afaan Jarman dubbachuu anda'e. Angellaa Merkel ta'uu baannaanis, Pirezidantiin Chaayinaa Shii Jiinpiing jaarsa ta'ee araarsuu ni danda'a jedhameera. Ministirri Dhimma Alaa Raashiyaa Sergee Laaviroov, af-gaaffii Aljaziiraa qofaaf kennaniin Kireemiyaa Yukireen jala turte biyyi isaanii humnaan weerartee fudhatte kanaan booda akka Yukireeniif hin deebine dhugaa jiru dubbatee ture. Kireemiyaan qaama Raashiyaa ta'uu ishee Yukireen itti hadhooftullee liqimsuudhuma qabdi jedhee ture Laaviroov Lafti qabatan ballataa kan dhufe humnoonni Raashiyaa magaalaa Maariyoopooloottis marsaniiru. Interneetiifi ibsaan magaalattiis addaan citeera. Magaalaa marfamte kana keessaa bahuunis hin danda'amu. Haata'u malee loltoonni Yukireen magaalaa isaan jaallatan Maariyoopooloon akka harka loltoota Raashiyaa hin turreef kufanii kuffiisaa jiru. Raashiyaan kilaastar boombii kan summaa'aa ta'eefi lafa gahe gubu fayyadamuu ishee ilaalchisee ammoo ragaan argameera. Kana kan ifa godhan ammoo barreessaa olaanaa NATO Yenis Istooltenberg ta'uu isaati. Torban kana keessa oduun sodaachisaan tokko dhaga'ameera. Awurooppaatti wiirtuun nuukilaraa gudicha ta'e Raashiyaa harka galeera. Wiirtuun kun Zaappaarzhiizhiyaa jedhama Wiirtuun nuukilaraa kun miidhamee jennaan namoota naannawaa sana jiraataniif balaa baayyee hamaa ta'e qaqqabsiisa. Isaan qofa osoo hin taane gara fuula duraatti dhalli dhala isaanii dhalatuyyu fayyaa ta'uu dhiisuu mala. Wiirtuun nuukilaraa kun midhaan irra gahee calaqqeen isaa miliqee yoo bahellee miidhaa hamaa qaqqabsiisa. Kana jechuun maal jechuudha? Calaqqeen qaama namaa uree seenu ni jiraata jechuudha. Namoonni qaamni isaanii akka coomaatti baqa jechuudha. Kana sirriitti hubachuudhaaf waggoota kudhan dura achuma Yukreen keessatti wiirtuun nuukilaraa Chernoobel jedhamu balaa irra gaheen kan uumame yaadachuudha. Wiirtuu nuukilaraa kanarra wanti tokko gahee jennaan miidhaan isaa balaa Hiirooshiimaa Jaappaan irra gahe caala balaa qaba jedhu saayintistoonni. Biyyoonni hollaa gochaan Raashiyaa isaan yaaddesse akka Joorjiyaafi Moldovaa Gamtaa Awurooppaatiif xalayaa barreessaniiru. Maaloo miseensa Gamtichaa nu godhadhaa jedhanii iyyataniiru. Raashiyaa qofaa ofiitiin dura dhaabbachuu sodaatanii jechuudha. Dabalataanis Putiin TV biyyaalessaa Raashiyaa irratti bahanii biyyoonni Lixaa qoqqobii dabalataa Raashiyaarra akka hin keenyeef akeekkachiiseera. Yeroodhuma Putiin kana dubbataa turetti garuu ministiroonni dhimma alaa biyyoota Lixaa waa'ee qoqqobbii dabalataa Raashiyaarra kaa'amuurratti Biraaselsitti walga'anii mariyataa turan. Putiin ergaa ummata isaatii fdabarseen, duulli waraanaa addaa Yukireen irratti baname akkuma karoorfameen deemaa jira; tasa isin yaaddessuu hin qabu jedheera.


Odola Zimiinyi'tti loltootni Yukireen gootummaan dhumuun gabaafame 'lubbuun jiru' jedhame

Egdoonni daangaa Yukireen kan odola xiqqashuu Zimiinyi jedhamtu dabarsinee hin laannu jechuun ajjeefaman jedhu sirrii akka hin taaneefi hunduu lubbuun jiraachuu mootummaan Yukireen beeksise. Guyyoota jalqabaa loltootni Raashiyaa Yukireeniin weeraranitti dubbiin odola xiqqashuu harka Yukireen jirtu Zimiinyi ykn Odola Bofaa jedhamtu dubbii ijoo miidiyaalee addunyaa taatee ture. Mootummaan Yukireen loltoota 13 odola xiqqashuu kana eegaa turan harka loltoota Raashiyaatti hin laannu jedhanii boombiin dhumuu beeksisuun galateeffachuuf akka jiru hime. Yukireen odolawwan qabdu keessa odolli Zimiinyi(odola bofaa) odola xiqqashuu yeroo taatu, Raashiyaan Yuukireen irratti weerara erga raawwattee humnootni Raashiyaa lafa to'atan keessaa tokko. Yukireen loltootni 13 odola sanirraa qabdu hundi harka keenya hin laannu jedhanii gootummaan boombiin dhumuu gabaaste. Aarsaa birmadummaa biyya isaaniif kaffalaniifis erga namni du'ee kabaja isa guddaa akka biyyaatti kennamu ni kanninaafis jdhe mootummaan Kiyeev jiru. Dubbiin loltoota kanaa erga assunyaa waliin gahee booda amma mootummaan Yukireen yaada warri Raashiyaa durumaa jechaa turan dhugaa ta'auu ''lakki loltootni kun lubbuun jiru'' gabaasa jedhu baaseera. Amma humna galaanaa Yukireentu ''obboloonni keenya loltoota ta'an lubbuun, nagaadhaan jiru'' jedhe. Humni Galaanaa Yukireen ibsa baase keessatti miseensonni humna galaanaafi eegdonni daangaa gootummaa isaanii dabaluun humnoota Raashiyaa lafa to'achuu dhufan faccisaniiru. Booda garuu rasaasa waan fixaniif loluu itti fufuu hin dandeenye'' jedha. Raashiyaan dhimma kana ilaalchisee deebii kenniteen humnootni Yukireen daangaa eegaa turan hunduu nagaan harka kennataniiru kan ajjeefame hin jiru jettee ture. Humnoonni galaanaa Raashiyaa odolittii gahanii harka kennadhaa jedhanii ergaa yoo dabarsan loltootni kun sagalee tokkon abadan jedhanii jedha mootummaan Yukireen. Ergasii humna galaanaafi qilleensaan boombii itti dhukaafameen dhumanii jedha mootumman. Raashiyaan gama isheen wanti Yuukireen jettu dhugaa miti jechuun loltootni hundi harka kennatanii jiru, hin ajjeefamnee jetti. Odeeffannoo kana ilaalchisee qaamni walaba ta'e mirkaneeffateeru hin jiru. Odolli xiqqashuun kun galaana gurraacha(Black Sea) irratti naannoo Odeessaa jedhamurraa fageenya km 142 irratti argamti. Sagalee waraabame kan mootummaan Yukireen gadhiise irratti loltootni dhumaniiru jedhaman kun humna galaanaa Raashiyaa waliin yoo dudubbatan ni dhagaahama ture. ''Kuni humna galaanaa Raashiyaati'' jedha sagaleen tokko. '' Dhangala'uu dhiigaa hanqisuufi miidhama xiqqeessuuf hidhannoo keessan akka lafa keessaniin yaad isinii dhiyeessa. Yoo diddan boombiin isin fixna'' Sagalee dhugummaa isaa BBC'n hin mirkaneeffanne kana irratti loltootni Yukireen walitti erga dudubbatanii booda walii galanii ''kanuma'' jedhu. Achii booda deebii ''humna galaanaa Raashiyaa gaannama bu'aa'' jedhu kennu. Akka mootummaan Yukireen jedhutti kunniin jechoota dhumaa Raashiyaan haleeluu ishee dura warra odolittii eeganirraa dhagaahamaniidha. Pireezidantiin Yukireen Voolodimiir Zeleneskii ''odola keenya Zmiinyi irratti, eegdonni daangaa hunduu hanga dhumaatti falmatanii gootummaan du'aniiru'' jedhan. ''Haaa'u malee, harka hin laanne. Hundi isaanii kennaa gootota Yukireen ni fudhatu. Yaadannoo barabaraa warra Yukireeniif lubbuu kenneef.'' Mooskoon gama isheen loltootni odolittii 82 fedhaan harka kennachuu malee waayee miidhaa qaqqabees ta'e haleellaa raawwatamee hin ibsine.


Waraana Raashiyaa -Yukireen: NATOn humna hangamii qaba? Maalifi Raashiyaaf bowwuu mataa ta’e?

Raashiyaan Yukireen weeraruun qormaata NATOn waggoota 73 keessatti argee hin beekneefi isa mudatee hin beekne itti ta'eera. Waraanni yeroo ammaa Raashiyaan Yukireen keessatti gaggeessaa jirtu kun daangaa biyyoota miseensota NATO ta'an irratti yoo ta'u, biyyoonni miseensota NATO ta'an hangi tokko itti aanee ammoo Raashiyaan waraana nurratti banti jedhanii yaaddoo qabu. Ameerikaa, Kanaadaa, Yunaayitid Kingidom, Firaans, jarman fi biyyoota Awurooppaa baayyee miseensummaan kan qabateeru NATOn Baha Awurooppaa keessa loltoota dabalataa sochoosaa jira. UK fi Yunaayitid Isteet garuu loltoota gara Yukreenitti galchuuf karoorri kamiyyuu akka hin jirre ibsaniiru. Dhaabbatni Waadaa Waraanaa Kaaba Atilaantik, NATO'n tokkummaa waraanaa bara 1949 biyyoota 12 hammachuun hundaa'edha. Miseensonni NATO biyyi tokko isaan keessaa biyya biraan weeraramnaan walii birmachuuf waliigaltee qabu. Kaayyoon hundeeffama isaa jalqabaa waraanaan booda babal'ifannaa lafaafi bulchiinsaa Raashiyaan Awuroopppa keessatti gochaa turte dura dhaabbachuuf ture. Bara 1955 ammoo Sooviyeet Raashiyaan humna NATO kana qolachuu kan danda'u tokkummaa biyyoota Baha Awurooppaa Komunistii hordofanii ''Warsaw Paakt'' [Warsaw Pact] jedhamu hundeessite. Bara 1991 kufaatii Sooviyeet Raashiyaa hordofee biyyoonni duraan miseensa 'Warsaw Pact' turan miseensota NATOtti makaman. Amma tokkummaan waraanaa NATO jedhamu kun biyyoota miseensa ta'an 30 of keessaa qaba. Yukireen duraan biyyoota Sooviyeet Raashiyaafi biyyoota Gamtaa Awurooppaa daangessitu turte. Lammiileen hidda dhiiga isaanii Raashiyaa ta'an miliyoona hedduu kan qabdu Yukireen, hariiroo hawaasummaa cimaas Raashiyaa waliin qabdi. Garuu miseensa NATO hin turre, ''michuu isaanii'' turte malee. Kana jechuun ammoo fuulduratti yeroo barbaaddetti tokkummaa waraanaa NATO jedhamu kanatti makamuu akka dandeessu agarsiisa. Raashiyaan ammoo akka kun hin taane biyyoonni Lixaa akka waadaa galaniif barbaaddi. Yaada Raashiyaa kana ammoo isaan hin barbaadan. Yuukireen ummata sanyiin isaanii Raashiyaa irraa ta'an hedduu qabdi. Aadaafi hawwaasummaan uummata Raashiyaa waliin hariiroo guddaa qabu. Akka tarsiimoo isheetti Kireemiliin Yuukireeniin akka boroo qe'ee isheetti ilaalti. Amma waan rakkoo tahe Pirezidaant Vilaadmiir Puutiin humnoonni Lixaa tokkummaa kana fayyadamuun Raashiyaa marsuu barbaadu yaaddoo jedhudha. Ameerikaan bara 1990 NATOn kana caalaa gara Baha Awuroopppatti hin babbal'atu jechuun waadaa Raashiyaaf galte cabsiteetti jechuun mormu. NATO ammoo himata kana haaluun miseensota isaa xiqqootu Raashiyaa waliin daangaa qooddata, kunis tokkummaa ittisaaf oolu jedhe. Sochii amma Raashiyaan humna waraanaa ishee daangaa Yuukireen irratti bobbaaste, biyyoonni Lixaa dirqamuun fedha nageenyaa Raashiyaan barbaaddu sana akka fudhatan gochuuf jedhu namoonni baay'een. Pirezidant Putiin biyyoonni Lixaa gurmaa'ina NATO fayyadamanii Raashiyaa marsu jedhu. Kanaaf, NATOn sochii isaa Baha Awurooppaa keessatti taasisu akka dhaabu barbaadu Putiin. Putiin NATOn waliigaltee gara Baha Awurooppaatti hin baballatu jedhamee waliigalame Ameerikaan akka cabsite himu. Ameerikaan ammoo waadaa akkasii hin galle jetti. NATOn ammoo biyyoonni miseensa ta'an Raashiyaan wal daangessan lakkoofsi isaanii xiqqaa ta'uufi biyyoonni kunneenis kan isaan NATO irraa barbaadan deeggarsa loltummaa qofaa akka ta'e ibsa. Lammileen Yukireen bara 2014 pirezidaantii isaanii jaalala Raashiyaa qabu yeroo angoo irraa ari'anitti odola kaaba biyyattiitti argamtu Kireemiyaa to'atte Raashiyaan. Kana malees Raashiyaan mormitoota mootummaa baha Yukireen jiran deeggaruus itti fufte. Kana hunda keessatti NATOn tarkaanfii hin fudhanne, biyyoota Baha Awurooppaa baayyeetti garuu loltoota bobbaasuun garuu deebii kenneera. Tarii Raashiyaan biyyoota miseensa NATO weeraruuf kaayyoo yoo qabaatteef dursanii ittisuuf akka danda'amutti yaadameeti kun kan ta'e. NATOn Istooniyaa, Laatiiviyaa, Romaaniyaa fi Polaand keessa loltoota isaa qubachiiseera. Kana malees NATOn xiyyaaronni Raashiyaa gara naannichaa keessa akka hin seenne dhorkuudhaaf eegumsa qilleensaa biyyoota Baaltikiitti baayyisee cimseera. Mooskoon gama isheetiin humnoonni kunneen gadhiisanii akka bahaniif akeekkachiisaa turteetti. Ameerikaan daangaawwan gama Bahaatiin jiruun humna NATO cimsuudhaaf jecha loltoota kuma sadii gara Polaandiifi Romaaniyaatti ergiteetti. Dabalataan loltoonni waraanaaf qophii ta'an 8,500 qophii cimaatiin akka turan ajajjeetti. Haata'u malee, Yukireen keessa loltuu qubachiisuuf karoorri hanga ammaa hin jiru. Kana malees, Ameerikaan meeshaaleen waraanaa gara garaa, akkasumas misaa'eloota farra taankii dolaara miliyoona 200 baasan, Yukreeniif kan ergite yoo ta'u, meeshaaleen biyyoota miseensa NATOs ta'e Ameerikaatti hojjetame Yukireeniif akka kennamu hayyamameera. Yunaayiti Kingdom ammoo gama isheetiin Misaa'eloota farra taankii fageenya dhiyootti dhukaafaman Yukireeniif kan ergite yoo ta'u, loltoota dabalataa 350 gara Polaanditti ergiteetti. Karaa Istooniyaatiinis loltoota dabalataa 900 ta'an erguudhaafis yaaddeetti. Humna waraanaa Kibba Awurooppaafi humna doonii fayyadamuudhaan Yunaayitid Kingidom loltoota kuma 1 of eeggannoon akka turan ajajjeetti. Tarii rakkoon namoomaa hamaan yoo dhalateef dooniin kun gargaarsa akka qaqqqabsiisu irraa eegama. Denmaark, Ispeen, Firaans, fi Neezerlaand ammoo jeettiiwwan waraanaa gara Awurooppaa Bahaafi Mediteraaniyaanii Bahaatti erganiiru. NATOn xiyyaarotaafi dooniiwwan waraanaa of eegganoon akka turan kan taasise yoo ta'u, daangaa Raashiyaafi Yukireen irratti ammoo lakkoofsi loltoota isaa akka dabalu ni eegama. Loltoota kuma 40 ta'an qophaa'an bobbaasuu danda'a jedhamaas jira. Dabalataanis Romaaniyaa, Bulgaariyaa, Hangaariifi Silovaakiyaa keessattis garee waraanaa dabalataa qopheessuu akka danda'u kan eegamu yoo ta'u, Polaandiifi biyyoota Baaltik keessatti sochiin jirus walfakkaata.


'Otoo waraanni as dhufee duuluunkoo shakkii hinqabu'- dhalataa Itoophiyaa Raashiyaa jiraatan

Dhalataan Itoophiyaa Raashiyaa waggoota 35 jiraatan waayee biyya kooti jedhaniin Raashiyaa yoo himan, ''otoo waraanni as dhufee duuluunkoo shakkii hinqabu'' jedhan. Obbo Tafarraa Yewaala miilli isaanii dachee Raashiyaa kan ejjete bittinaa'uu Sooviyeet Yuuniyeen dura yeroo ta'u amma magaala Mooskoo keessa waggoota 35 jiraataniiru. Injinara Saayinsii Albuudaa kan ta'an obbo Tafarraan barnoota bilisaa argachuun ture garas kan imalan. Achiis lammii Raashiyaa fuudhanii daa'imman sadii horataniiru. Yeroo isaan jalqaba biyattii dhaqana qaama tokkummaa Sooviyeet ta'an booda biyya of danda'an ta'an lama Yukireeniifi Raashiyaa gidduutti waraana dhalate irratti yaada isaanii BBC'f kennaniiru. Yeroo Gamtaan Sooviyet ture sana Gorbaachev bara bulchaa ture sanattin garana dhufe. Achin booda Boris Yelsen dhufe, achiin booda ammo Vilaadmir Putinitti cehe, achii ammo dimeetirii Medvedev ture, deebisemmoo Putiin harkaa fudhatee haga ammaa bulchaa jira. Mootummaa afur argeera. Shanaffaan ammo tarii horteen ijoollee keenyaa ni argu jedheen yaada. Putiin nama Raashiyaaf oolmaa guddaa oolaniifi biyyattiis sirnaan kan kunuunsan, akkasumas biyyoota awurooppaa tokko tokkorraa nageenya biyyattii kan eegsisaniidha. Gama kaaniin ammoo ''nuyi demokraatota'' jedhaniin namticha kan morman jiru. Itoophyaa waan jirus yoo fudhatte akkasuma. Biyyoota awurooppaarra darbee Ameerikaallee, dhimma Nato irratti gaafateera. Uummata biyyasaa eeguuf, daangaa biyyasaa kabachiisuuf. Waan amma gochaa jiruun, uummanni deeggarsa olaanaa gochaafi jira. Jarri gosti isaanii tokkicha. Keessattuu magaalonni Yukireen kan hundeeffaman, giiftii Raashiyaadhaan ture. Warra Ruskiitu ijaare. Walhoraniiru, lamaanuu gosa Islaaviyaan kan jedhamanidha. Namoota siyaasaatu morkii akkasii uume malee, gama Yukireeniin adaraa maaloo obboloota keenya wajjiin wal nun lolchisiisiinaa,  uummanni nagayaan jiraachuu barbaada, jechuun hiriira nagaafaa bahaa, miidiyaa argatanitti dubbatu. Wanti isaan gargar baasu hinjiru, kan isaan gargar baase dhimma siyaasaafi daangaadha. Yeroo ammaa kanatti waa'een waraanaafi waraana fakkaatu tokkollee hinjiru. Raashiyaan achi galuushee kan as teenyee arginu gama televizhinii fi miidiyaa hawaasaatiin malee, waanta tokkollee hin agartu. Uummannis kun tapha siyaasaa akka tahe waan beekuufi rakkoo jarri Awurooppaa fidan akka tahe waan beekuuf, dhimmuma kanafaarratti dubbata malee, dhiphinni kanaafi sana haa goonu jedhu hinjiru. Waanta duraan tureerraa wanti adda tahe oomtuu hinjiru. Namni waayee waraanaa yaadu hinjiru. Baayyeen isaanii inumaa tv irratti siyaasa ilaaluurra, kubbaa miilaa ilaalu. Een nan qaba. Raabbiin hin fidin malee, otoo waraanni as dhufee, biyya keetii qolachuuf duuluunkee waan hinoolledha. Duuluunkoo shakkii hinqabu. Amalli uummata Itoophiyaafi Raashiyaa tokkuma. Walabummaan biyyaa akka hin sarbamne, hamilee cimaa uummata qabudha. Uummanni Raashiyaa yoo itti siqxe, sitti dhiyaata, yoo jibbites si jibba. Yoo si jaalate, siif jedhee du'a. Yoo si jibbe bakka seente lixee, si balleessa.


Weraramuu Yuukireeniifi deebii addunyaa: qoqqobbii, baqattootaafi sodaa waraanaa

Biyyoonni Lixaa jajjaboon Raashiyaan Yukireen weerarutti dheekkamuun deeebii kan kennaan yoo ta’u, Puutiin waraana dachee Awurooppaatti deebise jedheedhaniin. Pirezedantiin Ameerikaa Joo Baayideen balaa kanaan lubbuu namootaa darbuuf yaaddoo qabaachuu ibsuun, biyyoonni michuuwwan isaa qoqqobbiiwwan jajjaboo ni buusuu jedhan. Biyyoonni Baha Awurooppaa dambalii baqqattootaa biyya isaanii seenaniin waliin rakkachuu maluu jedhamee sodatama. Biyyoonni biroo kanneen akka Chaayinaa jecha weerara jedhuttille mufachaa turan amma ni callisan. Biyyoonni kaan immoo nageenya lammilee isaanii Yuukireen keessa jiranii eegsiisuuu irratti qiyyaafatan. Yuukireen akka jettutti, Raashiyaan humna guutuudhaan haleellaa kallattii hedduun raawwatte. Taatullee odeeffannoon bal’aan haleellaa qaqqabee fi namoonni hangamii akka miidhaman amma yoonaatti hin ibsamne. Pirezedantiin Raashiyaaa Vilaadimiir Puutin ''tarkaanfi waraanaa addaa ta’een’’ meeshalee waraanaa hiikkachisuufi ‘’ilaalcha Naazii Yuukireen keessaa balleeesuuf’’ tarkaanfii fudhanne jedhan. Haata’u malee, galmi weerara Raashiyaan raawwataa jirtu kan waliigalaa ifa miti. Pirezedantiin Firaansi Emaanu’el Maakiroon akkas jedhan: ''Kun seenaa Awurooppaa keessatti jijjirama olaanaadha.’’ ‘Raashiyaan gatii jabduu baasti’- Biyyoota Lixaa jajjaboo Biyyoonni jajjaboon kunneen weerara Raashiyaa balaaleffachuun maddiitti qoqqobuuf waadaa seenaniiru. Pirezidaant Baayidean: ''Pirezidaant Puutin waraana karoorsan filachuun lubbuu namootaa dabarsuufi namoota heddu dararuuf jira’’ jedhan. Itti dabaluun Baayidan, Ameerikaan biyyoota michuu waliin qoqqobbii dinagdee Raashiyaa adabu buusuuf walga’uuf jirra jedhan. Hoggaantuun Komishinii Awurooppaa Yuursulaa Voon dir Leyen, Aab Puutin ‘’waraana Awurooppaatti deebisee fiduu isaatiif itti gaafatamaadha,’’ jedhan. Ministirri Muummee UK Booris Joonsan gamasaatiin: ''Qoqqobbiiwwan dinadgdee Raashiyaa laaffisaaniifi akka hin ammayyoofne humna dhabiisan buusna,’’ jedhan. Itti dabaluun Joonsan’’ Aab Puutin dhiiga dhangalaasuufi badiif’’ osooo dorsiifni irra hin qaqqabiin haleellaa raawwachuu filatan jedhan. Chaansilarri Jarman Olaaf Shooltis biyyoota Baha Awurooppaa cina akka dhaabbata himuudhaan, Aab Puutin dogoggora isaatiif ‘’gatii jabduu baasa,’’ jedhan. Pirezedantiin Firaansi Emaanu’el Maakiroon yaa’iin ‘NATO’ saffisaan akka taa’amu waamicha dhiyeessun maddiitti Yuukireen cinaa akka dhaabatan ibsan. Biyyoonni hedduunis yaaduma walfakkaatu dhageessisaniiru. Minisitirri Muummee Xaaliyaaniii Maariyoo Diraagi, haleellaa Raashiyaa kanaan ’’sababa sirrii hin qabu,’’ jedhaniiru. Kana booda maaltu ta’a jechuun yaaddoo qabaachu himan. Yaaddoo Baha Awurooppaa Biyyoonni ollaa Yuukireen akkuma biyyattiitti yaaddoo qabu, taatullee hedduun isaanii nageenya isaanii eeggachuurratti fuulleeffatan. Pirezedantiin Lituuniyaa labsii yeroo muddamaa labsan. Moldovaanis akkasuma gara Kibba biyyattiitti labsii baaste. Daangaa Yuukireen irrattii konkolaattoonni hedduun hiriraa galanii kan dhaabbatan yoo ta’u, Moldovaan baqattoota kuma kudhanitti lakkaa’aman nan simadha jetteetti. Roomaniyaan immoo baqattoota 500,000 nan simandha jette. Pooland iddoowwan simannaa baqattootaa dhaabu eegalte. Biyyattiin Raashiyaan haleellaa akka goolabdu fi Yuukireen gadhiiftee akka baatu gaafattetti. Joorjiyaann biyya bara 2008  Raaashiyaa waliin waraana keessa turte yoo taatu, Yuukireen tumsuun weerarri Raashiyaa hawaasa addunyaaf ‘’balaadha ‘’jedhan. Raashiyaa cina kan hiriirte Beelaruus immoo waraan keessatti hirmaachuuf fedha hin qabnu garuu yoo affeeramne ni ilaalla jette. Beelaruus yeroo muddama dhalate kanatti loltoota Raashiyaa kan keessummeesite yoo ta’u, haleellaa raawwachuuf daangaa biyyattii qaxxamuranii Yuukireen seenan. Yuukireen biyya miseensa NATO taate Tarkii ulaa  qaama bishaanii Boosforasfi Danddanillis jedhaman Raashiyaattii akka cuftu gaafattee ture. Gaaffii dhiyaate kana akka ilaaltu kaasuun, tokkummaa Yuukireen akka tumsitu beeksifte. Chaayinaan maal jette? Ministirri Dhimma Alaa Raashiyaa ‘’kana ta’a jennee guduunfuuf hin ariifannuu’’ jedhan. Dippiloomaatii olaaanaan Chaayinaa Waangi Yiin yaaddoo nageenyaa Raaashiyaan qabdu ni hubanna jedhan. Chaayinaafi Raashiyaan dhiibbaa Ameerikaa qolachuuf yeroo ammatti michummaa tarsimoo waliin qabu. Chaayinaan lammilee ishee Yuukireen keessa jiraniin’ akka balaan isiniirra hin geenye of eeguuf alaabaa Chaayinaa mirmirsaa’ jettee.


Weerara Yukireen: Akeekkachiisni nuukilaraa NATOn sodaate hin oolle

Pireziaantiin Raashiyaa Vilaadmiir Putiin humnoota nuukilaraa isaanii akka of eeggannoo addaan qophaa'anii taa'aniif waraana isaaniif ajaja dabarsaniiru. Walga'ii qodaaltota ittisaa waliin Kireemilin keessatti taa'ame irratti, biyyoonni Lixaa Raashiyaa irratti tarkaanfiiwwan hin malle fudhatan jedhan. Tarkaanfii hin malle isaan fudhatan keessaa ammoo qoqqobbii isaan weerara Yukireen irratti banameen booda irra kaa'amedha. Putiin akka jedhanitti, humnoonni waraanaa of eeeggannoo cimaan qophaa'anii eeguu qabu, sababiin isaa ammoo aanga'oonni NATO olaanoon Raashiyaa irratti "dubbiiwwan hamoon" akka dubbatamaniif hayyamaniiru. Kanaaf, ministeera ittisaafi dursaa jeneraala waraanaa humna nuukilaraa of eeggannoorra godhanii akka qopheessan ajajaniiru. Meeshaan nuukilaraa aggaammii diinaa qolachuuf akka "of eegannoo addaatiin qophaa'ee eeggatuuf" beeksisuun Raashiyaa, qoqqoobbiiwwan farra Raashiyaa biyyoonni Lixaa kaa'anitti aaruu Pirezidant Putiin fi sodaa irra bubbule inni biyyi koo yaaddoo NATO jala jirti jedhee yaadu agarsiisa. Amma gochi isaa kun qalbii biyyoota Lixaa argateera. Dubbiin akkas hammaachuun kun sirriidhumatti kan karoorsitoonni waraanaa NATO sodaatanidha. Kanaafidha, waliigalteen humna waraanaa Kaaba Atilaantik kun irra deddeebiidhaan Yukireen akka Raashiyaatiin ofirraa deebiftuuf loltoota akka hin ergine beeksisaa kan tureef. Haata'u malee, haleellaan Raashiyaan Yukireen irratti goote karoora guutuun miti. Guyyaa afraffaa irratti magaalaa jajjaboo Yukireen keessaa tokkollee harka Raashiyaa hin jirtu. Raashiyaanonni loltoonni baay'inaan jalaa du'aa kan jiran fakkaata. Kun ammoo Mooskoon akka dhiphattuufi obsa dhabdu ni taasisa. Mariin nagaa daangaa Belaaruus irratti akka gaggeeffamuuf yaadni dhiyaates Mooskoofi Kiyeeviif lachanuuf hojjetee bu'aa buusa jedhanii eeguunis rakkisaadha. Putiin Yukireen akka isheen akka fedha isaa taatuutti akka deebitu barbaada, mootummaan Zeleniskiin ammoo walaba ta'ee itti fufu barbaada. Garaa garummaa walitti dhiyeessuuf rakkisaa ta'ee mul'atudha. Kanaaf, akeekkachiisa nuukilaraa har'a biyyoonni Lixaa akka dhaabbataniif kennameen alatti, wraanni Raashiyaan Yukireen keessatti gaggeessaa jirtu guyyoota itti aanan keessa kan kanaan duraa caalaa of eeggannoo namoota nagaaf osoo hin taasisiin cimee itti fufee arguuf jirra.


Weerara Yuukireen: Pirezidaantiin Yukireen kan Raashiyaan waraana irratti bantee, Voloodmiir Zeleniskiin eenyu?

Pirezidantiin Yukireen Voloodmiir Zeleniskiin yeroo jalqabaatiif TV irratti kan dhiyaate diraamaa walitti fufee dhiyaataa ture baayyee beekamaafi nama kofalchiisu irratti akka pirezedaantii ta'ee yoo taphatu ture. Haata'u malee, bara 2019 keessa diraamaa hojjete sana keessatti taatoo pirezidantii ta'een kan milkaa'e Zeleniskiin, aangoo pirezidaantii isa dhugaas qabachuu danda'eera. Amma pirezidaantii lammilee Yukireen miliyoona 44 yeroo ta'anii jiran kanatti, daangaa hundaan Raashiyaarraa rakkoon jabduun isa mudatee jira. Zeleniskiin yeroo diraamaa keessatti taatoo pirezedaantii ta'ee hojjecha turetti amala barsiisaa Seenaa gaarii qabu fakkaachuun malaammaltummaa biyyattii keessa jiru mormuudhaan ergaan viidiyoo inni dabarse beekamtii argate. Xiqqoo turee ammoo gara aangoo pirezedaantummaatti dhufeera. Diraamaa keessatti pirezedaantii ta'ee taphachuun akkuma milkaa'e pirezedaantii dhugaa biyyattii ta'ees ni milkaa'a jedhanii lammileen Yukireen abdachuun isaanii hin oolle. Kan filataniifis kanumaaf ta'a. Voloodmiir Zleniskiin yeroo duula filannoo gaggeeffataa turetti 'tajaajilaan uummatichaa gara angootti dhufuuf' jechuun deeggartota baayyifachuu danda'ee ture. Amma loltoonni Raashiyaa daangaa Yukireen cabsanii seenuudhaan gara magaalaa guddoo qaqqabaniiru. Kanaaf, haala baayyee rakkisaafi walxaxaa ta'e kana keessatti itti gaafatamummaan guddaan biyya tasgabbeessuufi loltoota qindeessuu, akkasumas biyya eeguu nama muuxannoo siyaasaa guddaa hin qabne Voloodmiir Zeleniskii irratti kufeera. Pirezidantiin umuriin isaa waggaa 44 ta'e kun biyyattii keessatti hokkarri akka hin dhalanneef ummata tasgabbeessaa carraa cinaatiin ammoo michoonni isaa kan ta'an biyyoonni Lixaa gargaarsaaf harka isaanii akka diriirsaniif kadhachaa jiru. Magaalaa guddoo Kiriiv Riih jedhamtu keessatti maatii Yihudoota ta'an irraa kan dhalate Voloodmiir Zeleniskiin, Yunivarsiitii Ikonoomiksii Biyyaalessaa Kiyeev irraa Seeraan digirii jalaqabaa argateera. Haata'u malee, diraamaa nama kofalchiisan hojjechuun ammoo kennaa isaa ta'e. Dargagummaa isaatti dorgommii komeedii TV Raashiyaa irratti dhiyaatu tokko irratti irra deddeebiin hirmaateera. Bara 2003 keessa dhaabbata qophii Televizhinii 'Kivaartaa 95' jedhamu banuudhaan milkaa'ina guddaa argachuus danda'era. Namoonni dhaabbata kana hundeessan lama turan. Pirezidant Zeleniskiifi biliyeenara kan ta'e Hi'oor Koloomoskii turan. dhuma irratti Voloodmiir Zeleniskiin pirezidantii ta'uuf yeroo dorgamu namni kun deeggarsa guddaa taasisaniiruuf. Zeleniskiin gara siyaasaatti kan dhufe sababa mormii ummataa bara 2014 Yukireen keessatti uumamee tureenidha. Yeroon suna pirezidantiin duraanii Raashiyaan deeggaraman Pirezidant Viiktor Yaanukooviich mormiiwwan ji'ootaaf tureen booda aangoo isaaniirraa ari'aman. Sanatti aansuun ammoo Raashiyaan Kireemiyaa to'achun ofitti waan fudhattee finciltoota karaa gama Bahaan jiran deeggaruu jalqabde. Waggaa tokkoon booda bara 2015 keessa diraamaan walitti fufee dhiyaatu mata-dureen isaa 'Servant of the People' ykn 'Tajaajilaa Uummataa' jedhu kan Zeleniskiin keessatti taatoo ta'ee taphatu uummata ballaaf dhiyaate. Lammileen Yukireen hedduunis gaggeessaa akkas barbaadna jechuun amananan. filannoo itti aanee dhufeen Zeleniskiin dhuguma pirezidantii ta'ee filatame. Yeroo sanatti dorgomaa isaa kan ture Pirezidant Petiroo Poroshenkoon Zeleniskiitiin 'muuxannoo siyaasaa kan hi qabneefi kan pirezidantii ta'uu hin dandeenyedha' jechuun qeeqaa turanillee dhuma irratti garuu mo'achuu danda'eera. Lammileen Yukireen harka dhibba keessaa 73.2 ta'an Voloodimiir Zeleniskiitiif sagalee kennuudhaan bara 2019 keessa pirezidantii Yukreen ja'aaffaa gochuun filatan. Pirezidaantichi walitti bu'insa Baha Yukireen keessatti dhalate tasgabbeessuudhaaf hanga danda'an yaalanis, hanga ammaatti jijjiirama barbaachisu fiduu hin dandeenye. Sababii walitti bu'insa kanaatiin qofa lubbuun namoota kuma 14 ol ta'e akka darbeeru himama. Pirezidant Zeleniskiin jalqaba Raashiyaa waliin marii barbaadanii ture. Yeroo gara garaattis waliin dubbachaa kan turaniifi hidhamtootallee wal jijjiiraa turaniiru.  Haata'u malee furmaanni waaraa ta'e argamuu hin dandeenye. Vilaadmiir Putiin bakka walitti bu'insi keessatti deemaa jiru Baha Yukireen keessa namoota jiraataniif paaspoortii kennu eegaluun isaa ammoo haala jiru daran hammeesseera. Gama biraan ammoo waliigalteen dhukasa dhaabuu waggoota lamaan dura irra gahee tures ta'e, sababii dhukaasawwan darbee darbee mul'atuun guutummaan guutuutti hojiirra ooluu hin dandeenye. Pirezidant Zeleniskii Yukireen miseensa Gamtaa Awurooppaa akka taatuuf, akkasumas Waliigaltee Waraanaa Kaaba Atilaantikii (NATO) keessatti miseensa akka taatuuf ni barbaada. Gama kanaan hojiiwwan hedduus raawwatera. Biyyoonni Lixaa, Yukireen miseensa NATO akka taatuuf hayyamuufiif hin qaban kan jedha yaada Raashiyaa kufaa taasisuun, miseensonni biroon galuu qabu jechuun wal gaarerfannaa keessa turaniiru. Raashiyaan ammoo yaaddoo nageenyaa qaba jechuudhaan loltootashee gara daangaa irratti butaa turteetti. Yukireen ammoo miseensa NATO kan taatu yoo ta'e yaaddoo nageenyaa guddaa anarratti uuma jechuun yaada kana cimistee mormiti. የsochiin waraana Raashiyaa yaada NATOtti makamuuf qaban isa jijjiirsiseera yoo ta'eef kan gaafatame pirezidantiin Yukireen Voloodimiir Zeleniskiin, "Anaaf wanti guddaan biyya koo itti fufsiisuudha. NATOn callisee jcha miti. NATOn karaa nageenya ittiin mirkaneeffatanidha," jedhee ture. Haata'u malee, Raashiyaan loltoota ishee Yukireen galchuun waraana kan bante guyyaa afraffaa keessa taatus, biyyoonni Lixaafi miseensonni NATO qoqqobbiiwwan jajjaboo gaggeessitoota Raashiyaa irra kaa'uun alatti, Yukireeniin baraaruudhaf hanga ammaatti tarkanfiin fudhatan hin jru. Pirezidant Zeleniskiin waliigalteen waraana dhaabuu hanga fudhatama argatutti "biyya keenya eeguu itti fufna," jedheera. Zeleniskiin, "biyyoonni Lixaa fageenyarra taa'anii haala jiru ilaaluu filataniiru" erga jedheen booda, "har'a akkuma kaleessaa qofa keenya biyya keenya eeggachaa jirra," jechuun biyyoonni Lixaa Yukireeniif deeggarsa akka taasisaniif ammooo gaafateera. Yukireen waraana karaa gama Bahaan jiru dhaabuubaannaan dhiiga dhangala'uuf itti gaafatamtuu akka taatu Pirezidaant Viladmiir Putiin akeekkachiisee ture. Pirezidantiin Yukireen ammoo haasaa Kamisa galgala taasiseen, Pirezidantii Raashiyaa Vilaadmiir Putiin waliin dubbachuudhaaf yaaliin taasise akka hin milkaa'iin hafe beeksisee ture. "Pirezidantii Raashiyaa waliin bilbilaan dubbachuudhaf yaaleen ture. Bu'aan isaa ammoo callisuu ta'e," jedhee ture Zeleniskiin. Zeleniskiin afaan ittiin dubbatu Yukireen irraa gara Ruusikitti jijjiiruudhaan lammileen Raashiyaa waa'ee Yukireen irratti sobamaa kan jiran ta'uu eeruun haleellaa akka mormaniif miiraan guutamee kadhateera. Pirezidantiin Yukireen Voloodimiir Zeleniskiin biyyi isaa halellaa Raashiyaan taasiftuuf qophii ta'uu himuun, "isaan [Raashiyaa] haleella yoo raawtan, biyyi keenya, bilisummaa keenya, lubbuu keenyaa, lubbuu ijoollee keenyaa fudhachuuf yoo yaalan oirraa ni ittisna," jechuun waadaa galeera.


Waraana Yuukireen fi Afriikaa: Dhiibbaa boba’aa, barattoota fi daabboo irratti qabu

Waraanni Yukireen biyyaalee Afriikaa muraasa irratti miidhaa hammaataa geessisuu danda'a. Waraanichi diinagdee biyyaalee Afriikaa yaaddoo keessa galchuun cinaatti biyyaaleen gama Raashiyaa ykn warra Lixaatti goruuf dhiibbaa dippilomasii keessa galaa jiru. Marsariitiin oduu biyya Afriikaa Kibbaa 'Daily Maverick' "lolli fagoo Awurooppaa keessatti adeemsifamu tokkon tokkon araddaawwan fi magaalota Afriikkaa Kibbaafii addunyaatti ni dhagahama" jedha maxxansa isaatin. Biyyi ardii Afriikaa keessatti diinagdee inddaastiriin cime qabdu Afriikaan Kibbaa loltootni Raashiyaa hatattamaan Yukireen gadhiisanii akka bahan, waldhabdichis karaa nagaan akka furamu gaafatte. "Lolli meeshaa waraanaan adeemsifamu mamii malee dararama namoomaa fi mancaatii qaqqabsiisa, kun immoo Yukireen qofa osoo hintaanee addunyaa kan miidhudha. Biyyi waldhabdee kanaan hin miidhamne tokkolleen hin jiraatu" jedha ibsi mootummaa Afriikaa Kibbaa. Haa ta'u malee ejjennoon Afriikaa Kibbaa kun Raashiyaaf "haleellaa" cimaadha. Biyyaaleen lamaan michummaa diinagdee cimaa qabu. Dabalataanis lachanuu miseensota gamtaa biyyaalee BRICS jedhamuuti. Gaanaa fi Gaabon- biyyaaleen lamaan yeroo ammaa miseensa Mana Maree Tasgabbii Biyyaalee Gamtoomanii yemmuu ta'an lachuu isaaniitu gochaa Raashiyaa balaaleefataniiru. Hanga ammaatti biyyi Afriikaa giddu seentummaa Raashiyaa deeggaruun dubbate hin jiru. Haa ta'u malee ajajaan waraanaa biyya Sudaan Jeneraal Mahaammad Hamdaan "Hemeti" Dagoolo wayita waraanni Yukireen keessaa eegalutti Raashiyaa magaala Mooskoo gahaniiru. Imalli isaaniis walitti dhufeenya Raashiyaa waliin qaban cimsuu akka ta'e himameera. Gatiin boba'aa barmeelii tokkoo gabaa addunyaarratti bara faranjootaa 2014 as yeroo jalqabaaf Doolaara 100 (Birrii 4,900) ol ta'eera. Kun immoo biyyaaleen Afriikaa boba'a omishan kan akka Naayijeeriyaafii Angoolaa galiin isaanii akka dabalu taasisuu danda'a. Haa ta'u malee daballiin gatoo boba'aa ummata Afriikaaf gatiin geejibaa akka dabalu taasisa. Kun immoo gatii omishaalee biroo irratti dhiibbaa kan qabaatudha. "Guutuu addunyaatti gatiin nyaataafii anniisaa dabaluun qaala'insa jireenyaa guddisu. Baankiiwwan biyyaalessaa kana to'achuuf hammeentaa dhalaa guddisu. Kunis rakkoo biraati" jedhu Renisaans Kaapitaalitti ogeessi diinagdee Chaarlii Robartisan. Gulaalaan dhaabbata maxxansaa 'Africa Confidential' Paatrik Smiiz immoo waraanichi biyyaalee Afriikaa boba'a fi gaasii omishaniif carraa guddaa akka qabu hima. "Awurooppaan gaasii Raashiyaadhaa bittu bakka buusuuf filannoo birraa barbaaddachuu qabdi. Kanaaf filannoon amansiisaan immoo Afriikaa keessa jira. Kanaaf kuni biyyaaleen Afriikaa dafanii waliigalteewwan haaraa akka mallatteessaniif carraa guddaadha" jedha. Rakkoon guddaa sababa waraana kanaan Afriikaa mudachuu danda'us dabaluu gatii daabboo ta'uu akka malu Paatrik hima. Sababni isaammoo qamadii akka addunyaatti omishamu keessaa dhibbeentaan 30 Raashiyaafii Yukireenin kan omishamu ta'uu isaati. "Gatiin daabboo sababa hookkara siyaasaa ta'uun warraaqsa biyyaalee Arabaa mudatee ture /Arab Spring/ fideera. Biyyaaleen Maagrab qamadiirratti hirkatan kan akka Ijipt, Tuuniziyaa, Morookoo, Liibiyaa fi Aljeeriyaa  hanqina dhiyeessiifii dabaluu gatii qamadiitiin cimaa miidhamu" jechuunis hima Paatrik Smiiz. Keeniyaanis biyyaalee sababa waraanichaan diinagdeen isaanii yaadoo keessa seene keessaa tokko. Raashiyaan biyyaalee omisha baala shaayee Keeniyaarraa bitan isaan gurguddoo shan keessaa ishee tokko. Kanaafuu qoqqobbiin diinagdee Raashiyaarra kaa'amu indaastirii omisha baala shaayee Keeniyaarratti miidhaa qabaachuu danda'a. Kaffaltii barnootaa madaalawaa ta'e fi Afriikaa waliinis hidhata bubbule kan qabdu Yukireen biyya barattoota Afriikaan filatamtudha. Afrikaanotni kumaatamaan lakka'aman yunivarsiitiiwwan biyya Yukireen keessatti barumsarra /keessattuu barnoota Medisinii/ jiru. Kunneen biyyattii keessa hojjechaa jiraatanis ni jiru. Haa ta'u malee eegalamuun waraanaa nageenyi Afrikaanota kunneenii yaaddoo keessa akka galu taasiseera. Ministeerri Dhimma Alaa Gaanaa lammiileensaa 1,000 ol ta'an kunneen Yukireen keessatti argaman mana isaanii fi dahoowwan mootummaan qopheesse keessa akka turan gorseera. Haa ta'u malee Gamtaan Barattootaa Biyyaalessaa Gaanaa mootummaan biyya isaanii barattoota Yukireen jiran deebisuuf haala akka mijeessu gaafataniiru. Biyyaaleen Afriikaa Yukireen keessatti barattoota heddu qaban Morokoo (8,000), Naayijeeriyaa (4,000) fi Ijipt (3,500) dha. Ministeerri Dhimma Alaa Naayijeeriyaa gama isaatiin nageenya lammiileesaa biyya Yukireen jiran eeguuf fi "kunneen achii bahu barbaadan akka bahaniif haala mijeesuuf" hojjechaa akka jiru himeera.


Weerara Yuukireen: Federeeshiniin Juudoo Putiniin pirezidaantummaa fi ambasadarummaa federeeshinichaa irraa dhorke

Federeeshiniin Juudoo Idil-adunyaa Vilaadmir Puutiniin aangoo pirezidaantii kabajaa fi ambaasaadarummaa kenneef ture irraa fuudhe. Pirezidaantiin Raashiyaa kun ispoortii Juudoodhaan qabattoo gurraacha qaba. Tarkaanfiin kun qaamuma ‘’qoqqobbii’’ ispoortii tibbana sababa Raashiyaan Yuukireeniin weerarteef irratti darbedha. Akkasumas dorgommiin Formula 1 Grand Prix Fulbaana dhufu Soochiitti gaggeeffamuuf qabames haqameera. Kana malees dorgommiin waancaa xumuraa Shaampiyoonsi Liigii Awurooppaa 2022 St Piitersbargitti taphatamuuf qabames haqamuun Paarisitti akka taphatamu murtaa’eera. Biyyootni Lixaa Raashiyaa irratti qoqqobbii jajjabaa dabarsuu ittuma fufaniiru. Dhaabbilee faayinaansii biyyattii waliin hidhata kan qaban irrattis tarkaanfii wal fakkaataan fudhatamaa jira. Baankotni Raashiyaa gariin tajaajila daddabarsa maallaqaa si’ataa biyyoota adda addaa irraa gaggeessu Swift irraa akka haqamanis murtaa’eera. Pirezidaantiin Raashiyaa weerara Yuukireen irratti gaggeessan itti fufaniiru. Humnoota addaa isaanii Yuukireenitti ‘’dirqama waraanaa isaanii gootummaan bahan’’ jedhanis galateeffataniiru. Ibsa foddaa Televizhiniin kennanii marsariitii Kiremliin irratti maxxansameen loltoota isaanii ‘’maqaa uummata Raashiyaa fi biyya keenya guddoon dirqama isaanii bahatan’’ jedhan galateeffataniiru. Haleellaan waraanaa Raashiyaan Yuukireen irratti taasifte ‘’jalqabbii xumura Putin taha’’ jette Ministirri Dhimma Alaa UK, Liiz Tiraas. Sky News sagantaa Tirevar Filiipsi irratti akka himanitti ‘’ittisa jabaa fi gootummaa qabu uummata Yuukireen irraa argaa jirra, Uk’n meeshaa waraanaa fi dinagdeen isaan deeggaruu itti fufti,’’ jedhan. Itti dabaluun Puutin ‘’imaammata dogogoraa hojjette’’ sababni isaa ammo qoqqobbiin Lixaa dinagdee Raashiyaa waan miidhuuf jedhan. Waraanni kun waggootaaf kan itti fufu tahuu akka malu himan. ‘’Hatatamaan nan sodaadhe waan jettu miti, waraana kana nan sodaadhe kan jedhamus yoo tahe dhiiga akka malee kan dhangalaasu taha,’’ jedhan. Waraanni kun dinagdee UK irrattis dhiibbaa akka qabu himanii garuu yoo Putin fuuldura hin dhaabbanne gatii inni nu kaffalsiisuu danda’u uummanni keenyas ni hubata jette. Raashiyaan jila tokko Yuukireen waliin mari’achuuf gara Beelaarusitti ergiteetti. Pirezidaantiin Yuukireen Zeleniskiin garuu mariif qophii tahuu himanii Beelaaris magaalaa Miniskitti garuu hin mari’annu jedhan. Sababni isaa ammo Raashiyaan karaa daangaa Beelaarus seenuun Yuukireenin weeraruu ishee akka sababaatti kaa’an. Magaalotni akka kiyeev ammallee misaa’ela jajjabaan rukutamaa jiru. Waraanichi itti fufee jira.


Weerara Yuukireen: Biyyootni hedduun xiyyaarotni Raashiyaa qilleensa isaanii irra akka hin balaliine dhorkan

Biyyootni Awurooppaa hedduun daandii qilleensaa isaanii balalii xiyyaarota Raashiyaa jalaa cufan. Mooskoon weerara Yuukireen irratti raawwatteen dhiibbaa cimaa keessa galaa jirti. Estooniyaa, Laatviyaa, Islooveniyaa fi Roomaaniyaan Sanbata kaleessaa balalii Raashiyaa irraa dhufu akka dhorkan himan. Bulgaariyaa, Poolaandii fi Cheek Rippaabiliki akkasuma xiyyaarotni raashiyaa qilleensa isaanii irra akka hin balaliine dhorkinaan Raashiyaanis balalii biyyoota kanneen irraa tahu gara biyyashee akka hin galleef dhorkiteetti. Akkasuma xiyyaarotni Raashiyaa daandii qilleensa UK galuu hin danda'an. Ministirri Muummee Estooniyaa, Kaajaa Kaalaas biyyootni Gamtaa Awurooppaa kaanis dhorkaa wal fakkaataa akka fudhataniis waamicha godhaniiruuf. ''Samii biyyoota dimokiraatotaa irra bakki xiyyaarota mootummaa abbaa irreef hin jiru'' jechuun fuula Tiwiitera isaanii irratti barreessan. Ministirri Muummee Estooniyaa Jaanez Jansaa dubbii Kaalas kana fudhachun ''Islooveniyaanis waanuma kana raawwatti'' jechuun tiwiit [Tiwiitera isaanii irratti maxxansan] godhan. Ministerrii Geejibaa Laativiyaa Taalis Linkaatis akkasuma Tiwiitera irratti ''Laatviyaan daandii qilleensaa ishee xiyyaarota daldalaa Raashiyaa jalaa ni cufti'' jedhan. Murtoon kunis wal gahii kaabinee isaanii itti aanu irratti akka murtaa'u himan. Dhorkaan xiyyaarota Raashiyaa irratti darbe kun Baha Awurooppaa keessa imaluuf karaa biraa naannahaa akka oolan godha. Balaliin xiyyaara Aeroflot tokko gaafa Sanbataa Moskoo irraa ka'ee gara Buudaapest imaluuf sa'a duraan fudhatu irratti daqiiqaa 75 dabalataan balal'eeti gahe. Marsariitiin balalii hordofuuf gargaaru 'flight radar24 jedhamu balaichi sarara qilleensa Poolaand irra hin darbine. Balaliin xiyyaarota daldalaa kaanis  sababa weerara Yuukireeniin daandii qilleensaa Yuukireen, Moldoovaa fi Beelaarus irraa dhorkamaniiru. Ameerikaa irraa ammoo Daandiin Qilleensaa Deeltaa jedhamu waliigaltee ragaa walii qooduu Daandi Xiyyaara raashiraa Aeroflot waliin qabu akka adda kutu hime. UK'n qilleensa ishee xiyyaarora Raashiyaa akka Aeroflot fi xiyyaarota dhuunfaa dhorkinaan, Moskoonis tarkaanfii wal fakkaataa xiyyaarota Biriiteen irratti fudhatte. Virjin Atilaantik xiyyaarota Raashiyaa dhorkuun kun balalii UK, Indiyaa fi Paakistan gidduu godhan irratti daqiiqaa 15 hanga sa'a tokkoo itti dabala.


Yuukireen: Faransaay qoqqobbi Raashiyaa irratti dabarsiteen doonii ishee fudhatte

Faransaay doonii fe'umsaa alaabaa Raashiyaa ofirraa qabdu qoqqobbii sababa waraana Yuukireenii darbe cabsiteetti jedhamuun shakkamte dura goruun gara biyyasheetti galchite. Dooniin, Baltik Liider [Hogganaa Baltik] jedhamuun beekamu Kaaba Lixa magaala faransaay Ruuhen irraa gara St Piitersbargitti konkolaattota haaraa feetee deemaa turte. Dooniin kun bo'oo buufata doonii Bolonyitti qabamte. Miidiyaan mootummaa Raashiyaa dooniin kun kan baankii tibbana Gamtaa Awurooppaa fi US'n qoqobamanii akka tahe hime. Qondaalli naannichaa Farnsaay tarkaanfiin akkasii xiqqoodha garuu kun mallattoo ejjennoo keenyatti cichuuti jedhan. Dippaartimantiin Qabeenyaa US dhorkaa qoqoobii doonii kana irratti dabarsuun dooniin qabamte kan baankii Promsvyazbank akka tahe hime. Dhaabbatni faayinaansii Raashiyaa kun qoqqobameera. Baankichis kana booda doonii Baltik kan isaa akka hin taane hime. Rooyitarsitti akka himetti osoo qoqqobbiin kun hin darbiin dura dhaabbata biraatti gurguruu hime. Qondaalonni Faransaay dooniin kun kan Raashiyaa tahuu fi dhiisuu ishee adda baasaa jiru. Gareen doonii kana irra jiran qorannicha irratti ''deeggarsa ni taasisu'' jedhan. Adeemsi kun ammoo hanga sa'a 48 fudhata jedhameera. Imbaasiin Raashiyaa Paaris jiru qabamuu doonii kanaa irratti mormii qaban Ministera Dhimma Alaa Faransaayiif akka ergan himan.


Weerara Yukireen: Hireen Yukireen gara fuula duraa maal ta'aa?

Amma falmiin jalqabameera, fakkeessuun hafeera. Dippilomaasiin ammoo baddu-baheera. Kanaaf, hireen gara fuula duraa maal ta'uu danda'a? Biyyoonni Lixaa Putiin dhaabuudhaaf maal gochuu danda'u? Kanaaf, itti aanee maaltu ta'a? Loltoonni Raashiyaa magaalaa Yukireen keessatti guddinaan sadarkaa lamaffaa irratti argamtu Kaarkiiviin qabatanis, loltoonni Yukireen deebisanii to'achuu himan. Wanti guddaan Raashiyaan milkeessuu barbaadu tokko magaalaa guddoo Yukireen, Kiyeev qabachuudha. Haata'u malee, magaalattiin salphaatti kan harka kennitu hin taane. Waraanni Raashiyaa magaalattii qarqara gahullee dura dhaabbachuu cimaatu mudate. Pirezidant Putiin biyya hollaa Raashiyaa garuu michuu biyya warra Lixaa taate Yukireeniin akka fedhii Mooskootti tolchuudhaaf karoora qondaaltonni waraanoo olaanoo baasan karra cufatanii mariyachaa turan. Karoorri waraanichaa kallattii sadii kan hordofedha. Kallattii kaabaa, bahaafi kibbaan haleeluu kan hammatedha. Loltoonni lafoofi taankii qabatan osoo hin seeniin dura daandiin akka qulqullaa'uuf halellaawwan madiifi misaa'elaa ni taasifamu. Putiin pirezidantiin Yukireen Zeleniskiin atattamaan aangoo isaa gadi dhiisee akka harka kennu barbaada. Itti aansuun ammoo mootummaa Mooskootiif ajajamu bakka isaa akka bu'udha. Kaayyoon isaa ammoo magaalaawwan keessatti mormiin ummataa akka itti hin fufne dhorkuufidha. "Milkaa'eefii yeroo gabaabaa keessatti Raashiyaan magaalaa guddoo Yukireen, Kiyeev to'attee jennaan, milkaa'ina waraanaafi siyaasaa dhiibbaa uumuu danda'udha," jedhu dhaabbata qorannoo tarsiimoo idil-addunyaa irraa Biriig Been Baarii "Haata'u malee, mootummaa Yukireen dhabamsiisuu dhabuu mala. Sababiin isaa ammoo teessoo mootummaa haaraa biyyattii gara Lixaarraan hundeessuudhaaf karoorri baheera. Waraannni Raashiyaa guutummaan guutuutti akka karoorfametti hin deemne. Tiki Ittisa Biriteen akka jedhetti, loltoonni Raashiyaa dhibbootaan lakkaa'aman ajjeefamuufi mormiin jabaanis mudateera. Haata'u malee, gara fuula duraatti imaluu isaanii itti fufaniiru. Waraanni Raashiyaa lakkoofsaan kan Yukireen ni caala. Caalmaan isaa tokko sadiitiifidha. Ciminni gaggeessitoota loltuu Yukireeniifi yeroo hangamiitiif waraanaa turuu danda'u gaaffileen jedhan jiru. Ofirraa Ittisuu Sochiin ofirraa ittisuun cimee itti fufeera. Waamichi sadarkaa biyyaattis dhiyaateera. Namni umuriin isaanii gahe hundinuu waraanatti akka makamaniif waamichi taasifameera. Jiraattota magaalaa Yukireen, Kiyeev keessa jiraatan kuma 18 ta'an ammoo akka duulaniif qawween qoodameeraaf. Kanarratti ammoo humni waraanaafi humni eeggataas cimee hojii ittisuu hojjechaa jira. Iji Putiin yaaddoodhaan biyyoota Awurooppaa Bahaa Raashiya waliin wal daangessan ofirratti eeggattis. Barreessaan Ministirri Ittisaa Istooniyaa Kustii Saalim Yukireeniif gargaarsa loltummaa dabalataa akka taasifamuuf warra gaafatan keessaa tokkodha. "Akka misaa'eloota farra taankii, farra xiyyaarotaa, rasaasaawwaniifi humna ittisaa abalatee meeshaaleen waraanaa kennuufiif nurra jira. Hawaasni NATO hunduu isaan gargaaruu qabu," jedhan. Raashiyyan biyya baayyina ummataa miliyoona 40 qabdu Yukireen jirbeeffachiisuuf hanguma yeroo fudhataa deeme rakkoon ishee mudachuu danda'a. Mormii biyya isaanii keessa jiru kamiyyu kan ukkaamsan Pirezidant Putiin, waggoota lamaan darban keessa akkamitti akka Belaaruus mormii haala milkaa'aa ta'een ukkaamsites ni hubata. Poolisiin mormitoota walitti qabee mana hidhaatti naqeera. Namoonni hedduun mana hidhaa keessatti reebichiifi hiraarsuun hamaan irra gaheera. Kun ammoo mormiidhaaf gufuu guddaa ta'eera. AKka Biriing Baarii jedhanitti, "Raashiyaan meeshaa basaasaa foyyaa'aafi hacuuccaa baayyee hamaa Chaayinaan Shiinjiyaang irratti fayyadamte caalaa gargaaramti. Mootummoota finciltoota gargaaran fudhachuuf akka jirtu sodaachisuun Raashiyaa jiraachuu danda'a." NATOn eessa jira? NATOn ta'e jedhee Yukireenitti hin argamu. Biyyoonni Lixaa akka isaan gargaaraniif Yukireen waywaattullee NATOn loltoota isaa Yukireenitti erguu dhiisuu murteesseera. Maaliif? Yukireen miseensa NATO miti. Kana malees, NATOn ifatti Raashiyaa waliin waraanatti seenuu hin barbaadu. Weerarri Raashiyaan Yukireen irratti bante yeroo dheeraaf turraan akkuma Ameerikaan baroota 1980 keessa Mujaa'id warra Paakistaan deeggarte sana mootummoonni biyyoota Lixaa finciltoota Yukireen sirriitti deeggaruu akka danda'an tilmaamuun ni danda'ama. Putiin ammoo tarkaanfii haaloo bahuu fudhachuu waan danda'uuf yaaddoon ni jira. Hanga sanaatti garuu NATOn daangaawwan gama Bahaan jiran cimsee eegaa jira. Dura ta'aan Koree Ittisaa Paarlaamaa UK Toobiyaas Ilwuld, "Kun Awurooppaatiif mallattoo akeekkachiisaa cimaadha. Amma hariiroo abbootii irree waliin qabnu irratti karoora keenya cimsachuu qabnda," jehan. Walitti bu'insi kun kan kanarra hammaate ta'uu danda'a? Oduun kun warra Yukireeniif gammachiisaa miti. Bara 1991 Yukireen Mooskoo irraa adda baatee bilisa akka taatu sagalee kan kennaniifi abbaa qabeenyaa meeshaa nukilaraa ta'uu isaanii warri dhiisan, yeroo Yukireen irra deebiin Raashiyaa jalatti kufnaan yaaddoon waggoota 30f duubatti deebiyuu jira jechuudha. Gaaffiin ballaa gaggeessitoota adunyaa yaaddessaa jiru Pireziant Putiin Yukireeniin booda maal gochuudhaaf yaadaniiru isa jedhudha. Ajajaan humna ittisaa NATO haasaa dheeraa Waxabajji 2021 taasisan yeroo goolaban, Putiin ija isaanii biyyoota akka fi Istooniyaa irra hin godhanneef daangaawwan gama bahaa jiran akka hin cabneef NATON humna isaa gama sanaan jiru jabeeffachuu qaba jedhanii ture. Putiin ammoo kana godhuu laata? Toobiyaas Iliwuud, "Karoora waan qabu natti fakkaata. 'Waraana xiqqaa' kan ta'e kakkaasuudhaaf loltoota Yuunifoormii hin uffanne erguudha. Gara biyyoota Baalkaanitti akka hin baballanne nan sodaadha," jedhan. NATON qophaa'uutiin ala carraa biraa hin qabu. Xiyyaarota waraanaa 100 ol ta'an qopheessee kaa'eera. Biriteen biiyyoota humna dabalataa gara Istooniyaatti ergan keessaa ishee jalqabaati. "በWaraanni UKtiin durfamu [Istooniyaa kan jiru] qofaa isaa biyya meeshaa nukilaraa hidhachuun addunyaa irratti lamaffaa taate ni ittisa jedhee kan yaadu hin jiru. Kun US, UK fi Firaans dabalatee biyyoota miseensa NATO dhimma kakaasudha," jedhan itti dabaluun. Waraanni raashiyaa gara biyyoota miseensa NATO ta'anitti ni gala kan jedhu yeroo dhiyootti kan yaadamu hin turre. Kun taanaan Raashiyaafi NATOn waraana walirratti banu jechuudha. Kun hanga ammaatti hin taane. Biyyoonni Lixaa tarkaanfii waloo qindaa'aa ta'e fudhachuudhaan, qoqqobbiiwwan dinagdee ciccimoo itti dabaluudhaan ergaa cimaan Mooskoo ni qaqqaba jedhanii abdii qabu.


Waraana Yukireen: Baayidaan maaliif Yuukireenitti waraana hin ergani?

Pireezidantiin Ameerikaa Joo Baayidan Raashiyaan michuu US Yuukireeniin akka hin weerarre gama dippiloomasiitiin dhiibbaawwan hedduu godhan. Bulchiinsi isaas weerarri kun dhalachuuf ta'uu dursee hawaasaa idil-addunyaas akeekkachiiseera. Baayidan Raashiyaan fedha qabaattus lammiileen Ameerikaa garuu waraana Yuukireen kana irratti hirmaatanii loluu akka hin feene ifatti dubbataniiru. Lammiilee US Yuukireen jiran baraaruufillee loltoota erguuf yaada dhiyaate didaniiru. Inumaayyuu loltoota US duraan leenjiifi gorsaaf achi turan achii baasaniiru. Bara bulchiinsa isaanii imaammata alaa isaaniirratti dhiibbaa guddaa wanta fidu kana ilaalchisee maaliif sarara diimaa tolchan? Jalqabarratti Yukireen biyya ollaa Ameerikaa miti. Daangaa US waliin hin qooddattu. Biyya humni waraanaa US buufata itti ijaarrate keessaas tokko miti. Kuusaa boba'aa hin qabdu, Daldalaanis michuu jabduu miti. Kuni marti ta'ee garuu seenaa keessatti pireezidantootni US warra kaaniif jecha dhiigaafi qabeenya gabbaraniiru. Bara 1995 Biil Kiliintan kufaatii Yugoozlaaviyaa keessatti loltoota erganii waraana keessatti hirmaataniiru. Bara 2011 Baaraak Obaamaan waraana waliinii Liibiyaa keessatti waan walfakkaatu dalaganiiru. Hirmaannaan US lamaan kun bu'uurri isaa namoomaafi mirga namoomaati. Bara 1990 Joorji W Buush Iraaq Kuweet keessaa akka baatu gamtaa yoo ijaarna kaayyoon isaa olaantummaa daggalaa irratti olaantummaaseeraa kabachiisuufi jedhanii ture. Gorsitootni dhimma nageenya biyyaalessaa Baayidanis jechuma walfakkaatuun balaa Raashiyaan duudhaalee nageenya fi tasgabbii idila addunyaarratti aggaaman ibsan. Garuu ammoo loltuu erguun waraana keessatti hirmaachuu caala qoqqobbiidhaan waraana diinagdee gochuu filatan. Wanti kuun ejjennoo pireesident Baayidan gidduu-seentummaa waraanaatti hin amanneen walqabata. Ilaalchi isaanii kun yeroo keessa dhufe. Waraana bara 1990'ootaa saboota Baalkaan gidduutti ka'eef gidduu-seentummaa waraana US deeggaranii turan. Bara 2003 Ameerikaan Iraaqiin akka weerartu sagalee kennaniiru.  Ergasiigaruu humna waraanaa waa gochuurratti of qusachaa jiru. Ameerikaan Liibiyaatti waraana ishee yoo bobbaasu Baayidan pireezidantii yeroo sanii Obaamaa mormanii turan. Afgaanistaan, biyya muddam hedduun waggaa 20 booda keessaa bahanitti yoo Loltoota dabalaniis lakkii jedhanii tran. Dippiloomaatiin olaanaan Baayidan kan waajira haajaa Alaa US waggoota 20 keessatti daandii haaraatti qajeelchaa jiran Antonii Biliinkeen,  nageenyi biyyaalessaa US giddu-seentummaa waraanaa caala, jijjiirama qilleensaa to'achuu, dhibee aaddunyaa to'achuu fi Chaayina waliin dorgamuu irratti akka fuullefatu godhaniiru. Dhaabbatni yaada uummataa sassaabu AP-NORC namoota  yaada kennan keessaa %72 Raashiyaafi Yukireen ilaalchisee shoorri US muraasa akka ta'uu qabu amanu. Namoonni kun gara caalu xiyyeeffannoon isaanii waayee qaalayiinsa jireenyaati. Waashingitan keessatti bakka bu'ootni uummataa Baayidan tarkaanfii jabaa gama qoqqobbiin akka fudhatn fedhu. Garuu ammoo warra Rippaablikaanotaa dabalatee Ameerikaan dhaqxee warra Raaashiyaa waliin walitti akka hin dhukaasnie barbaadu. Ogeessi imaammata Alaa warra Rippaablikaanotaa Senaatar Maarkoo Ruubiyoo, waraanni biyyoota gurfuddoo addunyaa niikulera hidhatan gidduutti ta'u qaama kamiifuu gaarii hin ta'uu jedhu. Dubbii ijoon dhimma hidhannoo niikuleeraati. Baayidan Yukireen keessatti Raaashiyaa fi Ameerikaan walitti dhukaasanii ''waraanni addunyaa'' akka eegaluu hin barbaadan. Kana ifatti dubbataniiru. ''Dhaabbata shororkeessaa waliin akka walitti bu'uu miti'' jechuun NBC'tti kan dubbatan Baayidan, ''Addunyaarratti qaama hidhannoo waraanaa guddica waliin dubbachuutti jirra. Kuni haalaan rakkisaadha, dubbiin saffisaan hammaachuu danda'a'' jedhan jalqaba ji'a kanaatti. Fakkeenyaaf waliigaltee Nato keessatti, haleellaan biyya miseensa taate tokkorratti raawwatamu akka miseensa hundarratti raawwatameetti lakkaawama kan jedhu jira. Yukireen biyya miseensa taate miti. US balaa kanatti akka galtu waliigalteen dirqisiisuun hin jiru. There is a certain irony here, given that the conflict is about Putin's demands for guarantees that Ukraine never be allowed to join the military alliance, and Nato's refusal to give them. Ministirri Haajaa Alaa US Antonii Biliinkeen maaliif US gara Yukireen akka hin dullee yoo ibsan Yukireen miseensa Nato miti jechuun kun ba'aa US of cinqitee bahachuu qabdu miti jedhan. Sababoota Raaashiyaan Yukireeniin weerarte keessa inni ijoon Yukireen miseensa Nato akka hin taane dhiibbaa gochuudha. Amma Baayidan loltoota dabalataa garaAwurooppaatti ergaa jiru. Humna Nato daangaa Raashiyaafi Yukireenitti dhiyaatee jirus jabeessuutti jiru. Kun ammoo yaada Raashiyaan humna Nato naannoo Baha sanirraa baasuf qaban jedhamu dura dhaabbachuufi. Amma sababni Raashiyaan Yukireeniin weeratrteef suuta Nato achii siqsiif yoo ta'e dubbichi hammaachuu mala. Nato'iis ta'e Ameerikaan gara waraanaa akka galan sabaa ta'a. ''Puutiin biyyoota Nato'tti ni bu'a yoo ta'e, nutis itti galla'' jedhan Baayidan.


Kilabni Cheelsii kan qabeenya lammii Raashiyaa ta'e qormaata keessa gale

Leenjisaan Cheelsii Toomaas Tuheel Raashiyaan sababa Yukireen weerararteef ''dhimma kilaba keenyaan walqabatee wantootni hin tasgabboofne hedduun jiru'' jedhan. Cheelsiin qabeenya biiliyeenara lammii Raashiyaa Roomaan Abraamiiviich hoggaa ta'u, UK ammoo tarkaanfii Raashiyaa dhaabsisuuf jecha abbootii qabeenyaa Raashiyaa qabeenya isaanii uggurtu keessaa tokko biiliyeenara kanaa jedhu miseensi paarlaamaa UK tokko. Tuuhel ibsa kana kan kennan gareen isaanii Cheelsiin Dilbata boruu Waancaa Karabaa'oof Weembilee irratti Liivarpuuliin falmachuuf yeroo qophii xumuraa jiruttidha. ''Kuni dhimma guddaadha miti jennee fakkeessuu hin qabnuu '' jedhan Tuheel. ''Haalichi waliigalatti(Yukireen) anaaf fi waahillan koof akkasumattis nama hunda Cobhaam jiran, taphattootaafis rifaasisaadha. ''Humtuu kana hin eegne. Dhugaa hin fakkaatu, akkuman jedhe sammuu keenyarra mareera, tapha xumuraaf miira qabnu mareera. Kuniis tasgabbii dhabuu guddoo uumuu dubbatan. Warra Yukireeniif hawwii gaarii qabanis dhaaman. ''Kilaba keenya ilaalchisee wantootni ifa hin taane hedduun jiru'' jedhan kuniis mootummaan UK aanga'oota Raashiya, baankiiwwaniif abbootii qabeeenyaa Raashiyaa qoqqobuu wajjin walqabata. Abbaan qabeenyaa Kilabichaa Abraamiiviich pireezidantii Raashiyaa Vilaadmiir Puutiin waliin michummaa jabaa qaba jedhamee amanama. Miseensi paartii warra Leeber ragaa dhoksaan miseensota paarlaamaatti dabarsaniin Ambraamoviich UK keessa turuu akka hin dandeenye akeekaniiru. Tuuheel dhimma abbaa qabeenyaa isaa ilaalchisee odeeffannoo hedduu akka hin qabne himaniiru. ''Gareen kun, hojjettootniifi anas dabalatee siyaasaan alatti ilaalamuun ispoortiirratti xiyyeeffannee hojjechuun mirga keenya'' jedhan. Dhugaa jiru garuu ifa waan ta'eef hin dhakatu, akkaanis hamaadha jedhan. Awurooppaatti waraannii yeroo dheeraaf kan yaadamu hin turre. Mee haa eegnu. Dhiibbaan isaa ifadha. mariin dhiibbaa ni qabaata. Mee obsa xiqqoo haa dabalannu, safartuuwwan kunniin maal akka ta'an haa hubnu. Achii booda itti madaqna'' jedhan leenjisaan Cheelsii Tuheel.


Weerara Yuukireen: Weerarri Yuukireen erga jalqabee miidhaa dinagdee akkamii geessise?

Erga guyyaa jalqabaa sababa weerara Yuukireeniin qoqqobbii jabaan Raashiyaa irratti darbee maallaqni Raashiyaa Raabil doolaaraan yeroo sharafamu %30 tahuun gadi bu'e. Kun rikardii haaraa galmaa'e yoo tahu, Yuuroonis akkasuma %1'n gadi bu'eera. Erga waraanni kun eegalee gatiin boba'aas akka malee dabalaa jira. Weerara Waashiyaan Yuukireen irratti gaggeesite hordofee tarkaanfiin tibbana fudhatame gama dinagdee fi hawwaasummaan gatii Raashiyaan baastu akka dabalu godha. Lammiileen raashiyaa hiriira guddaan eeggatanii maallaqa baafachaa jiru. Kaardiin baankii isaaniis hojjechuu dhaabuu danda'a soda jedhu qabu. Yookaan ammo hammi maallaqaa baafachuu danda'an nu jalaa murtaa'a jechuun soda qabu. Akka bulchitootni jedhanitti tajaajilli baankii Isberbaanki kan qabeenyummaan isaa mootummaa Raashiyaa tahe kufaa jira. Tarkaanfii haaraan Senteral Baankii Raashiyaa irratti darbe ammoo kuufama maallaqaa biyyoota alaa qabu doolaara biliyoona 630 tahu fayyadamuun akka human maallaqa isaanii Rabilii hin tiksine godheera. Humni maallaqa isaanii dadhabuu irraa kan ka'e qaala'insi jireenyaa haalaan dabalaa jira. Kun ammo Senteral Baankiin biyyattii dhala maallaqaa tajaajila itti fufuuf filannoo  muraasa qfa akka qabaatu taasisa. Tokko hamma dhala maallaqaa dabaluu, yookaan ammoo hamma maallaqaa gara biyya keessatti galu fi bahu to'achuu taha. Gamtaan Awurooppaa aannisaadhaaf Raashiyaa irratti hirkatanii jiraatu. Moskoonis kana irraa maallaqa guddaa argatti. Kun ammoo rakkoo amma jiru kana irraa adda bahuun ilaalamuu hin danda'u. Biraasilsi weerara Raashiyaan raawwatte kana hordoftee qoqqobbii dabalataa dabarsaa jirti. Torban kana irrattis Gamtaan Awurooppaa qoqqobbii haaraa baankii Raashiyaa irratti qiyyeefatuu fi daandii qilleensaa isaanii xiyyaarota Raashiyaa jalaa cufuu fi meeshaalee waraanaa bitanii Yuukireeniif erguu irratti wal tahaniiru. Garuu Gamtaan Awurooppaa toora dhiyeessii boba'aa Raashiyaa waliin 1qaban addaan hin kutan. Gatiin boba'aa ammoo Awurooppaa keessatti dabalaa dhufeera. Mooskoon ammoo dhiyeessii boba'aa xiqqeessuu yookiin dhaabuun ijaa bahachuu malti jedhamees sodaatama. Aannisaadhaaf Raashiyaa irratti qofa hirkachuu irra tooftaa biraa barbaaduun dirqama akka tahes Gamtaan Awurooppaa irratti wla taheera.


Qondaalli waraanaa ol-aanaa Sudaan Raashiyaatti qajeelan

Miseensa Mana Maree Walabaa Sudaan yeroo ammaa biyya bulchaa jiruu  kan ta'an Jeneraal Hamdaan "Hemetii" Daggaloo Roobii har'aa aanga'oota ol-aanoo Raashiyaa waliin mariyachuuf gara Mooskootti imalan. Jeneraal Hemeetiin qondaalota waraanaa Sudaan keessatti jabaa akka ta'etti kan ilaalaman yoo ta'u, siyaasa Sudaan keessatti bakka addaa akka qaban himama. Akka madden Sudaan jedhanitti, Komaandara Raappiid Saappoort Foorsiis (RSF) kan ta'an Jeneraal Hemeetiin, Pirezidant Vilaadmiir Putiiniifi Ministira Dhimma Alaa Raashiyaa Sergeey Laavroov waliin wal argu jedhamee eegama. Daawwannaan qondaalli waraanaa kun Raashiyaatti taasisan, dhimmoota waloo biyyoota lamaanii, akkasumas dhimmoota naannicha keessa jiran ilaalchisuun akka ta'e himama. Garee waraanaa Sudaan Raappiid Saappoort Foorsiis (RSF) jedhamu Jeneraal Hemeetiin hooganan kun ammoo gurmuu waraanaa Raashiyaa addunyaa irratti biyyoota gara garaa keessatti hojjetu Wagner jedhamu waliin fedhii akka qabu shakkama. Gareen human waraanaa Raashiyaa Wagner jedhamu kun Sudaan keessa ni socho'a jedhama. Raashiyaan buufata dhiyeessa humna galaanaa qarqara Galaana Diimaa gama Sudaaniin jiru irratti ijaarrachuudhaaf fedhii qabdi. Kana malees, kampaaniiwwan Raashiyaa seektara albuuda warqee baasii irratti hojjetan hangi tokko Sudaan keessa jiru. Qondaalli waraanaa Sudaan yeroo Raashiyaan Yuukireen waliin mudama keessa jirtuttidha kan garasitti imalaa jiran. Rakkoo Yuukireen-Raashiyaan mudate kun ammoo Pireezidanti Putiin loltoota isaanii bakkeewwan lama Baha Yuukireen keessaa finciltootaan qabamanitti erguuf raggaasisanii booda daran hammaachaa jira. Naannoowwan lamaan Baha Yukireen kana Raashiyaan akka walaba taheetti ilaalti. Yuukireen ammoo haleellaa birmadummaa biyya koo irratti raawwate jechuun himatti. Biyyootni Lixaa tarkaanfii kana haal-duree guutummaatti Raashiyaan Yuukireen weeraruuf uumte jechuun qoqqobbii Raashiyaarra kaa'uutti jiru.


Waraana Raashiyaa Yuukireen: Yukireen loltoota Raashiyaa 5,000 ajjeesuun taankii 191 barbadeessuu himte

Ministirri Ittisaa Yuukireen waraana guyyoota afuriif loltoota Raashiyaa biyya isaanii weeraran irratti godhaniin loltoota Raashiyaa 5,000 ol ajjeesuu himan. Ibsa fuula Feesbuukii isaanii irratti baasaniin qondaalonni Yuukireen tilmaamaan loltootni Raashiyaa 5,300 tahan ajjeefamaniiru. Dabalataan lola kana irratti taankii waraanaa Raashiyaa 191 fi jeettii waraanaa 29 barbadeessuu ibse. Waraana kana irratti helikoopteroota waraanaa 29 fi konkolaatotni waraanaa sibiila haguugaman 816 tahan human waraanaa Yuukireeniin manca'uu himan. BBC'n addatti gabaasni kun dhugaa tahuu adda hin baasne. Garuu humni ittisaa UK Raashiyaan jalqabuma waraana kanaa irratti akka malee haleelamte jedhan. Ibsi kun erga ministerri ittisaa Raashiyaa loltoota isaanii irra miidhaa guddaan gahuu gaafa Dilbataa himanii boodadha. Garuu qondaalotni kunneen miidhaa akkamii akka irra gahu hin ibsine. Haatahu malee, taajjabdootni UN guyyaa waraanni kun jalqabe irra namootni nagaa 94 ajjeefamuu himan. Weerarri kun ''miidhaa namoomaa guddaa'' dhaqqabsiisa jedhee lakkoofsi namoota miidhamaniis kana caalaa dabalaa deema jedhe. Kun Kanaan osoo jiruu marii nageenyaa Raashiyaa waliin eegaluuf jilli isaanii daangaa Yuukireenii fi Beelaarus dhaqqabuu qondaalonni Yuukireen himan. Dhimmi ijoon marii isaaniis dhukaasa dhaabuun loltootni Raashiyaa daangaa Yuukireen keessaa akka bahan gochuu akka tahe himan. Duraan mariin har'atti qabamee ture kun sababa hanqina meeshaalee fi rakkoo nageenyaan guyyaa biraatti darbeera jedhamee ture. Pirezidaantiin Yuukireen Zeleniskiin Dilbata kaleessaa ibsa kennaniin marii kana irraa bu'aa guddaa hin eegu jedhaniiru. Garuu yooma waan xiqqoo tahes carraa kanatti fayyadamuun ni yaalla jedhan. Yoo kana goone namni kamiyyuu Yuukireen waraana dhaabuu didde jedhee nu hin qeequs jedhan. Biyyootni Awurooppaa qoqqobbii cicimaa Raashiyaa irratti dabarsuun cinatti Yuukireeniis deeggarsa meeshaa waraanaa gochaa jiru. Kun ammo Putin nukilara isaa akka dhukaasu taasisuu mala jedhamees sodaatama. Sababa waraana Kanaan lammiileen Yuukireen 422,000 tahan biyya bahuun gara biyyoota ollaatti baqataniiru jedhe UNHCR. Gara 100,000 kan tahan ammo achuma biyya keessatti qe'ee isaanii irraa buqqa'aniiru.


Raashiyaan maaliif loltoota ishee gara Yuukirenitti bobbaasuu barbaadde?

Ji’oota muraasa darban Pirezedantiin Raashiyaa Vilaadimiir Puutin Yuukireen weeraruuf karoorsuu isaanii waakkachaa turan. Amma garuu waliigaltee nageenyaa diiguun loltoota isaanii Baha Yuukirenitti naannolee lama kanneen to’annoo hidhattootaa jala jiranitti akka babba'aniif ajajaniiru. Sababni isaan himatan ammoo, "nagaa buusuu" kan jedhudha. Raashiyaan ji’oota muraasa darbanitti loltoota 150,000 ol ta’an naannoo daangaa Yuukireenitti bobbaastetti. Tarkaanifiin kun weerara haaraa jalqabuuf ta’uu agarsiiftuudha jedhamuun yaaddoo uume. Waanti itti aanee raawwatamu caasaa nageenyaa Awurooppaa balaarra kan buusu. Loltoonni Raashiyaa eessatti ergaman? Bara 2014 Raashiyaan biyya Yuukireen weerartee turte. Yeroo sanatti finciltoonni Pirezedantiin Raashiyaa Puutiiniin deeggaraman Baha Yuukireen qabachuun loltoota Yuukirneen wajjin wal lolaa turan. Waliigalteen nageenyaa idil-addunyaa Miniskii jiraatulle, wal gaarerfannaan isaanii ittifufeera. Puutin loltoota nagaa eeegsiftoota jedhani waaman iddoowwan finciltootaan to’ataman lamatti akka ergan beeksisaniiru. Biyyoonni Lixaa yaada kana fudhatama dhabsiisuun, Mooskoon dhiyootti Yuukireen weeraruuf jedhanii amanu. Biyyii uummata miliyoona 44 qabdu Yuukireen Gamtaa Awuurooppaafi Raashiyaa waliin wal daangessiti. Iddoowwan finciltoonni to’atan keessaa tokko Dooneski taankiiwwan waraanaa gabaasaleen agarsiisan jiru. Suuraleen saatalaayitiirraa dhiyeenya argaman loltoonni Raashiyaa daangaa Yuukireen irraa bakka km 15-30 fagaaturra qubataniiru. Yuukireen waraana Baha Yuukireen yoo dhaabuu dadhabde waraana naannichatti qaqqabuuf itti gaafatamtuudha jechuun Puutin akeekkachiisaniiru. Kanaan dura ta’iiwwan dhugaa hin taane kan dubbatan yoo ta’u,  Raashiyaan sababa lakkaa’uun haleellaa raawwachuu dandeessi jedhame. Puutiin fi Yuukireen waldhabdeen isaanii ijoon maali? Yuukireen Waadaa Kaaba Atilaantik ‘NATO’ fi Gamtaa Awurooppaa seenuuf ejannoo qabdu Raashiyaan balaaleffataa turte. Ammatti Yuukireen ergamtuu biyyoota Lixaa akka taate fi haala kamiinuu  biyya sirrii ta’uu hin dandeessu jechuun Puutin qeeqan. Fedhiin ijoon Puutin immoo Yuukireen ‘NATO‘ tti akka hin dabalamne biyyoonni Lixaa wabiii ta’uusaanii agarsiisuu qabu jedhan. Biyyi qaama Gamtaa Sooviyeet durii turte Yuukireen, Raashiyaaa waliin hariiroo hawaasummaafi aadaa cimaa qabu. Bara 2014 Raashiyaan erga Yuukireen weerartee garuu hariiroon isaanii laafe. Bara 2014 gara jalqabaatti michuu Raashiyaa kan turte Yuukireen, Pirezedantiin biyyattii aangoorraa erga bu’anii booda Raashiyaan haleellaa raawwatte. Sana booda waraana Baha biyyattii gaggeeffamee namoonni 14,000 du’aniiru. Iddoo finciltoonni to’ataniif beekamtii kennuun balaa akkamii qaba? Ummanni Doonesk fi Luhaansaak namoota deeggarsa Raashiyaa qabaniin bulaa turan. Naannoleen lamaan Yuukireen irraa walaba ta’anii beekamtii Raashiyaa argachuun isaaniimmoo loltoonni Raashiyaa yeroo jalqabaatiif naannicha akka qubatan gochuun alatti maadheewwan waraanaa Raashiyaan akka ijaartuuf karra bana. Iddoowwan dhukaasni hin addaan hin citnetti loltoonni Raashiyaa bobbaafamuun waraanni akka uumamuuf carraa guddaa uuma. Akkaata waliigaltee nageenyaa Miniskitti, idddowwaan finciltoonni to’atan lamaan qaama Yuukireen ta’uun fayidaa addaa qabanitu eegamaafi ture. Ejjannoo Puutiin tarkaanfiiwwan kana ni ittisa. Hunda caala waanti yaaddeessa ta’emmoo mootummaan iddoowwan finciltoonni to’atan lamaan qofa otoo hin taane guutummaa naannoolee Doonesk fi Luhaansaak Yuukireen jala jiranii Raashiyaan guutummaatti dhuunfachuu barbaaddi. ‘’Nuti beekamtii kennineefi jirra,Kunis hundeeffamuu isaanii sadoota  agarsiisaniif beekamtii kennuu keenya jechuudha,’’ jedhan Puutin. Yuukiren karaa bahaatiin ‘’yakka duguuggaa sanyii raawwattee’’ himannaan  dharaa jechuun Raashiyaan waraanaaf erga qophooftee bulbulteetti. Raashiyaan tarkanfiiwwan hangamii fudhatti? Pirezedant Puutin waliigaltee nageenyaa baha biyyatirratti ture cabsuu dhiisu malu. Waanta barbaadan yoo argatan garuu tarkaanfiiwwaan‘’teekinika waraanaa’’qofa fudhachuu dandeessi. Mooskoon duraanuu’’ Raashiyaan Yuukireen hin weerartu’’ jettee turte. Tarkanfiiwwan dippiloomasii garuu bu’aa kan buusan hin fakkaatan. Biiyyoonni Lixaa garuu haalichi hammaachaa adeemu mala yaaddoo jedhu qabu. Pirezedantiin Ameerikaa Joo Baayideen  gama isaanitiin’’ magaalaan guddoo Yuukireen jiraattoota miliyoona 2.8 qabdurratti haleellaa akka raawwaachuuf jiran amanna,’’ jedhanii akeekkachiisan. Yaadni humnoonni Raashiyaan karaa Bahaa, Kaabaafi Kibba Yuukireeniin  haleellaa banuudhaan mootummaa  karaa dimokiraatawaan filatame aangoorraa buusuuf yaalu malu. Loltoota karaa Kireemiyaa,Beelaruus fi Baha Yuukireen jiran walitti qindeessuu danda’u. Yukireen waggoota dhiyoon asitti humna waraana ishee kan ijaartee yoo ta’u, Raashiyaan waraanaa kana waliin walwaraanutti seenuu malti. Hogganaaan olanaan Waraana Ameerikaan Maark Mileey humnoonni waraanaa Raashiyaa baayyinni isaa yoo ilaalamu magaalota lakkoofsa jiraattootaa olaanaa qabanitti  lollichi sukaneessaa ta’uu mala jedhan. Raashiyaan filannoowwan biroos ni qabdi. Tarii iddoowwan iddoowwan balaliin dhorkamu hundeessuun filannoo jalqabaati. Buufataalee dooonii Yuukireen cufuun filannoo biraati. Yookin immoo  boombiiwwan niwukilaraa gara biyya ollaa kan taate Beelaruusitti erguu ta’uu danda’a. Haleellaawwan saayibarii raawwatamuu mala. Amajjii keessa marsariitii mootummaan Yuukireen citee ture. Sadaasa keessa baankota gurguddoo Yuukireen lama irra haleellaan qaqqabe. Biyyoonni Lixaa maal gochuu danda’u? Biyyoonni Lixaa tarkaanfiin Raashiyaa seeraan ala jedhaniiru. Barreessaa Olaanaan Dhabbata Biyyoota Gamtoomanii Antoniyoo Guutereez tarkaanfiin Raashiyaa bulchiisaafi birmadummaa Yuukireen kan sarbe jechuun balaaleffatan. Biyyyonni miseensota NATO garuu loltoota isaani gara Yuukireenittii erguuf karoora akka hin qabne ibsan. Taatullee Yuukireeniif gorsitoota, meeshaalee waraanaa fi hospitaalota  dhiyeessan. Deebin isaanii ijoon Raashiyaa qoqqobuudha. Jarman  dhaabbileen Raashiyaa fi Awurooppaa maallaqa guddaan ujummoo gaazii  boba’aa dada barsu Raashiyaa –Noordik 2 jedhamu simachuu diddeetti. Gamtaan Awurooppaa  Raashiyaan iddoowwan finciltootaan to’atamaniif beekamtii kennuu balaaleffachuun , miseensota paarlamaa biyyattii 351 tarkaanficha deeggaran qoqqobuurratti waliigalan. UK’n immoo baankota biyyattii gurguddoo shan qoqqoburratti xiyyeeffatte. Ameerikaan dhaabbilee maallaqaa fi warshaalee ijoo ta’aniirratti  qiyyaafatteetti. Gamtaan Awurooppaa immoo gabaa faayinaasii  Raashiyaarrattti qiyyaafate. UK’n  namonnii ‘’Kireemiliin fi naannicha jiraatan iddoon itti dhokatan  hin jiru,’’ jechuun akeekkachiifte. Gama dinagdeetiin waanti ijoon irratti xiyyyeeffatame, sirna baankii Raashiyaa sirna kaffaltii Siwiifti irraa adda baasudha. Dhiibbaan dinagdee kun garuu dinagdee biyyoota Ameerikaafi  Awurooppaarratti  miidhaa qaqqabsiisu mala. Loltoonni ‘NATO’ lakkoofsi isaanii 5,000 ta’u biyyoota naannoo  Baaltikitti bobbaafamaniiru. Lolotoonni 4,000 immoo Roomaniyaa, Bulgaariyaa Haangaarii fi Islovaaniyaa keessatti  bobbaafamuu malu.


'Lammiileen Itoophiyaa Yuukireen gara daangaa Poolaanditti baqatan jiru'-Lammii Itoophiyaa Kiyeev jirtu

Kamisa Guraandhala 24, 2022 Raashiyaan kan ji'ootaaf loltoota ishee 100,000 ol gara daangaa Yukireenitti bobbaafte qeeqamaa turte magaala guddoo Kiyeev irratti haleellaa misaayelaa raawwatteetti. Warri Lixaa Raashiyaan Yukireen weeraruu irraa akka dhaabbattu dirqisuusuuf qoqqobbii adda addaa kaahuun marii godhanis, waraanni sodaatame hin oolle. Amma jiraattotni magaalaa Kiyeev sodaan magaalatti gadhiisanii bahuu eegalaniiru. Dhalattuun Itoophiyaa magaalaa Kiyeev jiraattu Illeenii Abiroom ''halkan naannoo sa'aa sagalii dhukaasa boombii dhagaahamee'' jechuun haleellaan yoom akka eegalame BBC'tti himteetti. Kan jiraattu naannoo buufata xiyaaraa haleelamerraa lafa hedduu hin fagaanne ta'us, dhukaasaa boombii jalqabaan booda gadi baatee waan argite akka hin qabne himte. ''Biyya kana ayyaanotni hedduun waan kabajamaniif richiitiitu dhukaafame natti fakkaatee ture'' jetti. Eenyuyyuu hordoffii nuuf hin taasisu, Eembasiin Itoophiyaa as hin jiru. Raashiyaa jira. Lammiileen kaan karaa eembasii isaanii waan dhagahan nutti himaa turan. Eembasiiwwan lammiilee isaaniin bahaa jechaa turan. Nuuf kun mudannoo tasaati.'' Illeeniin magaala Kiyeev keessa lammiileen Itoophiyaa muraasa ta'anii barattootaa achi jiran tokko tokko akka beektu himti. Kiyeev nagaa ta'uu waan dhabduuf daangaa Poolaandiif magaalaa dhiyaattu Liveevitti kann deeman jiru. Ariifachuurra Kiyeevuma haa turru kann jedhanis jiru'' jetti. Barattoota isheen beektu keessaa shan gara Liviiv imaluufi kan hafan Kiyeev jiraachuu himti. Waliigalatti haleellaan Raashiyaa kun rifaatuu guddaa akkuma uume lammiileen homaa itti hin fakkaanneefi jireenya idilee isaanii itti fufan jirus jetti. Muddamni Raashiyaa, Yukireeniifi michoota ishee gudduutti hammaachuu hordofee biyyootni kaan guyyoota muraasa darban lammiileen isaanii Yukireenii akka bahan dhaamaa turan. Torban darbe keessa sodaan daangaa qilleensaa Yukireen qaxxaamuruu waan dhalateef daandileen xiyyaaraa gara Yukireeniifi daangaa Yukireen keessa balali'uu adda kutanii turan. Haleellaa pireezidantiin Raashiyaa Vilaadmiir Puutiin ajajan kanaan hanga ammaatti namootni saddeet ajjeefamuu Yukireen ibsiteetti. Namoota du'uun isaanii ibsameen cinaatti namootni 19 achi buuteen isaanii dhibuunis gabaafameera. Gulaaltuun BBC Yukireen magaalaa Kiyeev jirtu Maartaa Shokaaloo ibsa pireezidant Vilaadimiiri Puutiin dhagahanii waahillan ishee wayita ergaa erganiif halkan hirribaa ka'uu gabaaste. Putiin weerarri akka eegalamu ajaja dabarsuu isaaniin booda osoo hedduu hin turiin dhukaasni dhagaahame jetti. ''Mana  kiyya taa'eenan dhagaha. Namootni kaan bakka adda addaa jiraatanis garee waatsaappii keenyarra ergaa dhukaasni naannoo isaaniittis dhagaahamuu himu qooduu eegalan'' jetti. ''Daangaa Yukireen gara Bahaa muddamni irratti dhalate qofa osoo hin taane Kiyeev mataan ishee haleellaa jala jiraachuu beekuun rifaatuu guddaadha.'' ''Ammaa booda Yukireen keessa bakki nagaadha jedhamu hin jiru'' jetti. ''Yaaddoon uummata nagaa inni guddaan  ibsaa dhabuufi intarneetnis yoo adda cite addunyaan adda bahuudha. Sodaan biraan riqichi laga Dnieper yoo rukutame kutaa magaalatttii bahaafi lixatti adda kutuudha.'' Dhukaasni jalqabaa daqiiqaawwan 30'f kan itti fufe ture. ''Supparmaarkeettii mana koo cinaa jiruufi ATM bira hiriira guddaatu jira. Hedduun isaanii maallaqni keessaa dhumeera. Buufataaleen boba'aa hedduunis boba'aa fixatanii cufamaniiru. Qilleensa sodaatu jira, guutuun biyyattii haleellaa jala jirti.'' Daandiin magaalittii nama baasuu heddummina konkolaataan cufameera. Baaburri hojiirra jira, garuu namni hedduun itti yaa'aa jira. Daangaan qilleensaa ammoo cufameera. Haleellaa hanga ammaan kan miidhaman bakka waraanaa qofa osoo hin taane bakka jireenyaa uummataas ta'uu suuraalee biyyattii bakka adda addaatii bahan irraa hubatameera jetti Maartaan. Haleellaan Raashiyaa kun daangaa fagoo Poolaanditti siiqu marallee waan xiyyeefateef guutuu biyyattiitu haleelamaa jiraa jetti Maartaan.


Muddama Yuukireen: 'Raashiyaan haleellaa qilleensa Yuukireen irratti raawwachu eegalte'

Raashiyaan haleellaa misaa'elaa bu'uuraalee misoomaa humna waraanaa Yuukireen irratti gaggeessaa akka jirtu himte. Humni waraanaa biyyattii akka himetti, haleellaan qilleensa irraa gaggeessaa jiran magaalota Yuukireen irratti osoo hin taane humna ittisaa qilleensarraa, buufataalee xiyyaaraa fi waraanaa Yuukireen irratti hime. Dhukaasa gurguddaan naannoo magaala kiyev har'a akka dhagahamaa ture gabaasaan BBC naannicha jiru himeera. Pirezidaantiin Yuukireen Zeleniskiin haleellaan qilleensarraa biyya isaanii irratti gaggeefamaa jiraachuu himan. Ministirri Dhimma Alaa yuukireen Putin 'guutummaatti Yuukireeniin weeraruu eegale' jechuun fuula Tiwiiterii isaanii irratti maxxansan. Yuukireen ''ofirraa ni ittisti'' jedhanii ''adunyaan Puutiniin nurraa dhaabsisuu qabdi, gochuus dandeessis'' jedhan. UN'tti ambaasadara Yuukireen kan tahan Sergiy Kiyslatisya UN'tti ergamaan addaa Raashiyaa pirezidaantiin isaa ''waraana biyya koo irratti labsuu'' mirkaneessera jechuun Rooyitersi gabaase. Ministeerri Dhimma Keessoo Yuukireen CNN'tti akka himanitti ''weerarichi jalqabee jira.'' Pirezidaanti Putin karaa foddaa Televizhinii biyyi isaanii ''karoora Yuukireen weeraruu hin qabdu,'' jedhan. Waan amma biyyi isaanii Yuukireen waliin itti jirtu yoo himani ''oppireeshinii waraanaa adda tahedha,'' jechuun ibsan. Uummanni Yuukireen eenyu akka biyya isaanii gaggeessuu qabu ''bilisa tahanii filachuu'' danda'u jedhan. Pirezidaantiin US Joo Baayiden haleellaa hin barbaachisne loltootni Raashiyaa Yuukireen irratti raawwatan jedhan. ''Kadhannaan adunyaa guutuu uummata Yuukireen waliin jira jedhan. Pirezidaanti Puutin waraana hamaa lubbuu namaa gaaga'uu fi balleessu jalqabuuf itti yaadee qophaa'e'' jechuun dubbatan. ''Ajjeechaa lubbuu namaa fi miidhaa waraana kanaan dhaqqabuuf Raashiyaa qofaatu itti gaafatama. US fi michoonni ishee karaa qindaa'aa fi murteessaa taheen deebii ni kenninaaf'' jedhan. ''Adunyaan Raashiyaan akka itti gaafatamtu ni gooti.'' Baayiden gaafa Kamisaa kana raashiyaa maaltu akka eeggatu lammiilee Ameerikaaf akka himan dubbatan. Waayit Haawus irraa haalicha akka hordofaa jiruu himuun osoo miidhaa akkamiitu Raashiyaa irratti dhaqabuu danda'a kan jedhu hin ibsiin hoggantoota biyyoota badhaadhan torba G7 jedhamuun beekaman waliin wal gahii akka gaggeessan himan. "Halkan kana anaa fi Jiil uummata Yuukireen jagnaa fi goota tahaniif kadhannaa gaggeessaa jirra,'' jedhe. Qoqqobbii baay'ee hamaa tahes Raashiyaa irratti akka darbu himaniiru. Baayiden gita isaanii Yuukireen pirezidaanti Volodymyr Zelenskii waliin tarkaanfii akkamii adeemsa adeemsaan akka fudhachaa jiran irratti bilbilaan dubbataniiru. Zeleniskiin gaggeesitootni adunyaa bahanii akka ifatti dubbataniifi uummata Yuukireen cina akka dhaabbataniif gaggeesitoota adunyaa kanaaf akkan bilbilee himu na gaafateera jedhan Baayiden. Pirezidaantiin duraanii Ameerikaa Donaaldi Tiraampi Fox News irratti weerarri Raashiyaan Yuukireen irratti gootu ''bara bulchiinsa isaatti hin raawwatu ture'' jedhan. Tiraampi bilbilaan Putin ''jalqaba kana gochuuf waan yaade miti,'' jedhan. ''Akkan yaadutti waa gochuu fi mari'achuu barbaadeeti haalichi hammaataa hammaataa dhufe, as keessatti dadhabina US arge,'' jedhan Tiraampi. Weerarri Putin gaggeessaa jiru kun sababa Ameerikaan loltoota ishee Afgaanistaanii baasuun ''dadhabina'' agarsiiften jedhe.


Saayinsii Hawaa: Buufanni qorannoo hawaa idil-addunyaa bara 2031 keessa Dacheerratti kufuuf

Bufanni hawaa idil-addunyaa (ISS) jalqaba bara 2031 keessa Dacheerratti kufee Garba Paasfik keessa akka seenu NASAn beeksise. Haata'u malee, buufannni hawaa kun hanga bara 2030tti hojii isaa ittuma fufa. Ejensiin hawaa Ameerikaa gabaasa torban kana baaseen buufanni hawaa idil-addunyaa kun kutaa galaanaa Point Nemo jedhamuun beekamu keessatti akka kufuuf jiru ibseera. Bakki Point Nemo jedhamu bakka awwaala xiyyaar-samii akka ta'etti beekamu kun lafa Dachee keenyarraa fagaatee argamudha. Buufata hawaa Raashiyaa Mir jedhamtu dabalatee saatelaayitoonniifi caccabaawwan hawaa biroo bara 2001 keessa bakka Point Nemo kanatti kufaniiru. NASAn gara fuula duraatti sochiiwwan hawaa Dacheetti dhiyoo ta'an kan gaggeessan seektara daldalaa ta'u jedheera. Buufanni hawaa idil-addunyaa ejensiiwwan hawaa walooman shan of keessaa qabu bara 1998 irraa kaasee marsa-pilaanetiirra kan ture yoo ta'u, bara 200 irraa kaasee walitti fufinsaan hojjechaa tureera. Kutaa qorannoo Maayikiroo-giraaviitii keessa isaa jiruun qorannoowwan kuma sadii ol gaggeeffamaniiru. Haata'u malee kutaan qorannoo kun hanga bara 2024 qofatti akka hojjetu kan hayyamameef yoo ta'u, yeroo isaa dheeressuudhaaf miseenni garee kanaa hunduu waliif galuu qabu. ISS hojiin ala gochuudhaaf kan karoorfame hawaa Dacheetti dhiyoo ta'een-sochiiwwan marsa-lafaa gadi aanu keessatti tasifaman gara seektara dhuunfaatti dabarsuuf akka ta'e NASAn beeksiseera. Waajira Muummee NASAtti daarektara hawaa daldalaa kan ta'e Fiil Maakiliistar, "seektarri dhuunfaa deeggarsa NASA irraa argatuun bakkaawwan marsa-lafaa gadi aanan missomsuufi hojjechuudhaaf  dandeettii isaa ni qabu," jedheera. Bara 2020 NASAn ISS waliin walqabsiisee mana qaama itti dhiqatan, mana fincaanii/booliifi wantota bu'uuraa biroo kan qabu yoo xiqqaate buufata jireenyaa tokko akka ijaaruuf kampaanii Teeksaasitti argamu Aksiyuun Ispees jedhamuuf kennee ture. Dabalataanis, kampaaniiwwan sadiif buufata hawaa akka ijaaraniif, akkasumalleen marsa-pilaanetaa irratti buufatawwan daldalaa biroo akka ijaaraniif NASAn deeggarsa maallaqaa taasiseera. NASAn pirojektoonni kunneen osoo ISSn hojii isaa hin dhaabiin gariin akka hojjechuu jalqaban abdateera. NASAn buufata cimaa dinagdee daldalaa Ameerikaatiin gaggeeffamu kan marsa-lafaa gadi aanaarratti hojjetu uumuun barbaada jechaa jira. Seektara kana gara dhuunfaatti naannessuudhaan marsa-lafaa gadi aanaarratti sochii taasifnaan sochii gadi fageenyaan hawaa irratti taasifamuuf baasii bahu dolaara biliyoona 1.3 qusachuun ni danda'ama jeha NASAn. Gabsaani NASAn torban kana maxxanse kan bahe bulchiisni Joo Bayidan sochiiwwan buufata hawaa hanga bara 2030tti dheeressuudhaaf murannoo akka qaban erga dubataniidha. Haata'u malee, adeemsi dheeressuu kun Ameerikaa qofaan kan murtaa'u miti. Raashiyaa dabalateewaliigaltee biyyoota deeggarsa maallaqaa taasisanii gaafata. Buufanni hawaa hanga 2024tti akka hojjetu kan hayyame mana maree Ameerikaa qofaadha. Itti-gaafatamaan sagantaa hawaa Raashiyaa Dimiitirii Roogooziin gaaffiifi deebii burqaa oduu Raashiyaa, Interfaaksiif kennaniin bara 2024 booda NASA waliin hojjechuuf hayyamamoo akka ta'an ibseera. Itti-gaafatamaan Koroporeeshinii Hawaa Raashiyaa gama isaaniitiin, qoqqobbii Ameerikaan Raashiyaarra keesse industirii hawaa biyyattii miidhuu himuun, qoqqobbiin kun ka'uu baannaan Raashiyaan hirmaannaa sagantaa ISS keessatti qabdu dhumachuu danda'a jedheera. Ameerikaafi michoonni ishee warri Lixaa Raashiyaan Yuukireeniin kan weerartu taanaan qoqqobbii dabalataallee akka irra kaa'an dhaadachaa jiru. Haata'u malee, qoqqobbiin kaa'an maal akka ta'e hanga ammaatti wanti beekame hin jiru. Raashiyaan kanaan dura ISSn bara 2030 booda hojjechuu akka hin qabne kan ibsite yoo ta'u, meeshaaleen yeroon itti darban gara kufaatii suphamuu hin dandeenyetti geessuu danda'u jechuun akeekkachiifteetti.