Waayee Dr Teedroos Adhaanom maatin maal jedhu?

Waa'ee doorsisa ajjeechaa Dr Teedroos Adihaanom "narra gaheera" jedhan yeroo gaafataman "nutti hin himne ture. Akkuma nama kamiyyuu miidiyaa irraa dhageenye. Baay'ee rifanne" jedhan obboleessi isaanii Obbo Kibroom Adihaanom. Hogganaa Dhaabbata Fayyaa Addunyaa Dr. Teediroos Adhaanoom tibba kana dubbii ijoo miidiyaalee ta'an sababa Koronaavaayirasii wajjiin walqabatee ibsa miidiyaaleef kennan tokkorratti doorsisni ajjechaa irraa gahaa akka ture himaniiru. Miseensi maatii isaanii odeeffanno kana jalqaba miidiyaarraan dhageenye jedhu. Magaala Asmaraatti kan dhalatan fi maatii isaanif mucaa jalqabaa kan ta'an Dr Teedroos Adihaanom duuti obboleessa isaaanii taatee gara ogummaa fayyaatti akka seenan isaan taasise ta'uutu himama. "Quxisuun Dr Teedroos, Yemaane kan jedhamu waggaa afuritti sababa dhibeetin du'e" kan jedhan Obbo Kibroom ciminaan hojjechuun Dr Tewodiroos sadarkaa amma irratti argamaniif icciitii jalqabaa ta'uu himu. "Waan baay'ee abbaa keenya irraa dhaalle. Abbaan keenya nama cimaa fi dhuga-qabeessa ture" jechiinus himu. Dr Teedroosis yeroo ijoollummaa isaanii eegalee obbolaawwan isaanii biroof fakkeenya akka turan fi wayita barataa turanillee yeroo gannaa barattoota barsiisun dabarsaa akka turan obboleessi isaanii Obbo Kibroom Adihaanom dubbatu. Yunivarsiitii Asmaraa irraa erga ebbifamanii booda Ministeera Fayyaa keessatti dhukkuba busaa irratti hojjechuu akka eegalan kan himan obboleessi Dr Teedroos kun "bara 1993/1994 miseensa koree giddugaleessaa ABUT ta'uun filataman. Hogganaa Biiroo Fayyaa Naannoo Tigraay ta'uunis ramadaman" jedhan. Dr Teedroos bara 2005-2012 ministira fayyaa, bara 2012-2016tti immoo ministira dhimma alaa Itoophiyaa ta'uun erga hojjetanii booda bara 2017 daayrektara olaanaa Dhaabbata Fayyaa Addunyaa ta'uun filataman. Daayrektarri olaanaa Dhaabbata Fayyaa Addunyaa WHO Dr Teedroos Adihaanom bara faranjootaa 2017 aangoo daayrektarummaa dhaabbatichaa erga qabatanii as yeroo garaagaraatti mormii fi deeggarsa keessummeessaa jiru. Afriikaadhaa daayrektara dhaabbatichaa isaan jalqabaa kan ta'an Dr Teedroos akkuma muudamanin duula dhibee Iboolaa hogganuun koo'oman. Deeggarsa biyyaalee Afrikaa heddu akka qaban kan himamuf daayrektarichi waggaa lama dura wayita preezidaantii Zimbaabwee duraanii Roobart Mugaabee ambaasaaddara dhaabbatichaa gochuun filatan mormii cimaa keessummeessan. Sababa mormii kanaanis Dr Teedroos Adihaanom ambaasaadarummaa Roobart Mugaabee haqan. Waggoota lama booda yeroo ammaa kana immoo duulli Dr Teedroos aangoorraa akka bu'an gaafatu bal'inaan adeemsifamaa jira. Sababni immoo weerara dhibee Koovid-19 walqabatee Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa gahee irraa eeggamu hin bahanne akkasumas gara Chaayinaa goreera kan jedhu dha. Dr Teedroos wayita Itoophiyaatti aangorra turanitti "dhibee koleeraa dhoksaniiru fi mootummaan isaanii dhiittaa mirga namoomaa raawwataa ture" kan jedhuunis kan isaan qeeqan heddu. Ibsa Daayrektarri Olaanaa Dhaabbata Fayyaa Addunyaa Dr Teedroos Adihaanom torbee muraasa dura kennanin doorsifni ajjeechaa irra deddeebin itti dhaadatamuu fi eenuymmaa isaaniitiinis arrabfamuu isaanii himan. "Waa'ee doorsisa ajjeechaa nutti hin himne ture. Akkuma nama kamiyyuu miidiyaa irraa dhageenye. Baay'ee rifanne" kan jedhan obboleessi isaanii Obbo Kibroom Adihaanom "duulli" yeroo ammaatti Dr Tewodroos Adihaanom irratti deemaa jiru bifa lama akka qabu dubbatu. "Inni tokko Taayiwaanin kan hogganamu fi inni lammaffaa immoo biyyuma keessatti humnootii finxaaleyyin kan oofamudha" jedhu. Mormiin biyya keessaa garaagarummaa siyaasaa irraa kan madde ta'uu kan dubbatan Obbo Kibroom "mormiin biyya keessaa namoota Dr Teedroos uummatni Amaaraa miiliyoona lamaan akka xiqqaatu taasiseera" jedhaniin adeemifamaa jiraachuu himu. "Dr Teedroos Onkololeessa 1998 muudaman. Lakkaawwiin uummataa immoo Caamsaa 1998 adeemsifame. Kanaafuu inni ji'oota jaha keessatti uummatni Amaaraa dhala akka hin godhanne taasiseera jechuun hin danda'amu" jechuunis mormu. "Dhugaa dubbachuuf inni yeroo baay'ee hojii irratti xiyyeeffata. Nama maatiidhaaf yeroo baay'ee kennu miti" kan jedhan Obbo Kibroom erga Dr Teedroos daayrektara WHO ta'anii as yeroo lama wal arguu isaanii dubbatu. "Yeroo tokko gara biyya biraa yeroo deemu asumaan goree maatii argee deeme. Inni lammataa Gamtaa afriikaan affeeramanii yeroo dhufan ture" jedhan. Doorsifni ajjeechaa fi haalli Dr Teedroos yeroo ammaa irratti argaman maatii isaanii irratti dhiibaa ulfaataa akka qabu kan himan Obbo Kibroom "aniyyuu hirriiba baay'ee hin qabu" jechuun himan. Dr Tewodroos qormaata yeroo ammaatti isaan mudate injifannoon akka darbanis amantaa qaban obboleessi isaanii Obbo Kibroom dubbatu.


Afgaanistaan: Dubartii daa’imman haati isaanii hoospitaalatti jalaa du’an harma hoosiftu

‘‘Mucaakoo osoon hoosisuu garaan na boora’e. Daa’imman biroo yeroo gidiraan irra ga’u argaan ture,’’ jetti Firoozaa Omaar. Kibxata darbe Kaabuul, magaalaa guddoo Afgaanistaanitti haleellaa hospitaala hawwan keessatti da’anirratti raawwatameen daa’imman dhalattuu, hawwan fi narsoota dabalatee namoonni 24 haala suukanneessaan ajjeefamanii jiru. Dubartii ganna 27 kan taate Firoozaan oduu kana TV irraa dhageesse. Hiriyootashii waliin erga haasofteefi suuraawwan miidiyaa hawaasaarra naanna’an yeroo agartummoo haalichi hamaa ta’uu hubatte. Ofiisheef daa’ima ji’a afurii qabdi. Osoo ilmashee hoosiftuu waa’een daa’imman haati irraa duunaan dararamaa jiranii sammuushee jeequutti ka’e. Gara-laafummaan kakaatee dhalattoota sunneen gargaaruuf murteessite. Kan itti aane gara-laafessummaafi kaka’umsadha. ‘‘Baati qulqulluu Ramadaanaa kana keessa soomaa oollee yeroo faxaruuf dhiyaachaa jirrutti haleellaan kun raawwate, abbaa warraa kiyyatti ijoollee kana gargaaruuf yaaduukoo ittin hime. Abbaan warraashees yaadashiitiin walii-galee, mucaa isaanii akka ilaalu itti hime. Yeroo sanatti, humni addaa Afgaan haadholii fi daa’mman 100 ta’an Hoospitaala Daasht-e-Baarchii keessaa baasuun, warra reef dhalate ammoo bakka jireenyaa Firoozaa irraa km2 iddoo fagaatee jirutti da’achiisee ture. Boo’icha daa’immanii Konkolaataadhaan bakka daa’imman sunneen jiran ga’uuf dhiyoo ta’us, balaa qaba. Magaalaa reefuu haleellaan keessatti raawwatee naasuu keessa jirtu waan ta’eef. "Hospitaalicha yoon deemu daa’imman 20 ta’anun arge. Gariin isaanii miidhamanii jiru. Narsoota yoon haasosfsiisu warra baay’ee boo’aa jiran akkan hoosisu natti himani." Walitti aansitee ijoollee afur hoosifte. Osoo isheen achi hin ga’in dura, narsoonni nyaata aannan nam-tolchee irraa tolfame daa’imman sunneeniif laachaa turani. ‘‘Daa’imman muraasni aannan sana dhuguu didaa turani.’’ Jettee yaadatti Firoozaan. Lubbuu daa’imman sunneeniif boqonnaa kan laatte dubartiin kun. "Yeroon isaan hoosisetti, nan tasgabbaa’e. Waan isaan gargaaruu danda’eef, hedduu natti tole." Yeroo manatti deebitummoo, dabareen kan ilmashee ture. "Sa’aatii lama wayii booda, ilmakoon hoosise." Jechuun dubbatti Firoozaan. Muuxannooshee miidiyaa hawaasaa irratti barreessuun, hawwan biroos hospitaalichatti deemuun daa’imman kunneen akka hoosisan jajjabeessiti. Dubartoonni biroos deemanii harma hoosisaa akka jiran kan dubbattu Firoozaan, haleellaa sana booda Roobiifi Kamisa kaleessaa garasitti deemtee jirti. Kunis ta’uu kan danda’e, abbaan warraashee waan guutummaatti ishee deeggaruufi jajjabeessuuf akka ta’e dubbatti. 'Yakka waraanaa’ Amma yoonaatti qaamni haleellaa kanaaf itti-gaafatamummaa fudhate hin jiru, gareen mirga namoomaa ‘Human Rights Watch’ halellaa kana ‘Yakka waraanaa’ jechuun ibsee jira. Mootummaan warra kana raawwate akka qabaniif raayyaa ittisaa ajajeera. Kaabuul waggoota kurnan afur darbanitti walitti bu’iinsa hedduu keessumeessitus inni haadholiifi daa’imman ajjeesuuf aggaammate kun garuu isa hamaa ta’uun yaadatama. Magaalaa dhalattee guddatte keessatti walitti bu’iinsi dhaabbii waan hin qabne fakkaachuun Firoozaa ni yaaddessa. "Ijoolleen dhalattuun kun harmee isaaniitiin hammatamuun wayita irra jirutti ormi harma hoosisaanii jira." Jetti. Akka ogeettii xiin-sammuutti maatii Afgaan hedduu dararaan irra ga’e gargaaruun ga’ee hawaasummaa ba’achuu feeti. 'Fedha daa’imman guddisuu' Yeroo daa’imman hoosisuun rakkisaa ta’etti akka fayyaduuf aannan, akkasumas wantoota qulqullina ittiin eegan bituuf hiriyootashee kakaasuun qarshii walitti qabaa jirti. Warreen miidhaan irra ga’een ala, daa’imman kuun hoospitaala daa’immanii Ataaturkirraa ba’anii jiru. Warreen maatii hin qabneef garuu niyaaddofti. ‘‘Dursa kanin laadhu warra maatii malee hafaniifidha, daa’ima tokkommoo ilmakoo cinatti guddisuuf fedhii guddaan qaba.’’ Jechuun hamileen dubbatti.


Ministeerri Fayyaa dhaabbileen tajaajila idilee kannaa hin jirre akeekkachiise

Sodaa COVID-19 irraa kan ka’e dhaabbileen fayyaa tajaajila idile kannaa hin jiran jedhe Ministeerr Fayyaa Itoophiyaa. Sababa kanaatiiniis haadholiin manatti dahuuf dirqamaniiru; namootni dhibee salphaattii irraa fayyamuun du’aa jiruu jedha. Torbee lama dura gabaasa BBCn hojjetee tureen dhukkubsattootni hordoffii addaa barbaadan 'xiyyeeffannoon hunduu COVID 19 irra waan ta’eef dagatamnee miidhamaa jirraa'' jechuun komachuu isaanii dhiyessinee ture. Ji’oota shan dura biyya Hindiitti wal’aanasa Baqaqsanii Yaaluu Onnee fudhatee deebi’uu kan himu Gaazexeessaa Gaarii Lammaa, ergasii yeroo yeroodhaan Hospitaalatti deddeebi’ee hordoffii taasisaa ture. Erga dhibeen koronaavaayirasii kuni dhufee garuu Hospitaalatti deddeebi’ee hordoffii gochuuf rakkadheera jedhu. “Ani torbee lama lamaanin Hospitaalatti deddeebi’ee hordoffii taasisa ture. Amma erga dhibeen Koronaavaayirasii kuni dhufee garuu tokkoffaa geejjibni hin jiru, lammaffaa bakka hospitaalaa kanattis namni waan baayyatuuf dhibee dabalatatu naqaba jedhee waanin sodaadhuuf amma deemuu dhiiseera,” jedhu. Dhukkuba sukkaaraa qaban yaalamuuf Hospitaalati akka deddeebi’an kan himan namni BBC’n dubbise kan biraa Obbo Simee Gaarradoo, dhibeen koronaavaayirasii dhufe namoota dhukkuba cimaa akka keenyaa qaban akka dagataman godheera jedhu. Mootummaan Koronaavaayirasii qofarratti xiyyeefachuu osoo hin taane  yoo warra akka keenyaa kanas dagate namni hedduun miidhamuu dandaha yaaddoo jedhus qabu Obbo Simeen. Ministeerri Fayya ibsa reefu kenneen yaaddoo COVID 19 irraa kan ka’e dhaabbileen fayyaa cufamaniis jiraachuu hubadheeraa jedheera. Mootummaan bakka waldhaansa addaa dhukkuba Koroonaa qopheessee waan jiruuf dhaabbileen fayyaa tajaajila idilee kennuutti atattamaan deebi’uu akka qaban akeekkachiiseera. Dhaabbilee fayyaa yaala guutuu hin kennine irratti tarkaanfiin seeraa akka fudhatamus beeksiseera. Yaaliin fayyaa haadholii fi daa’immanii dhiibeewwan namatti daddarbaniifi dhibeewwan bifa weeraran ka’an irratt xiyyeeffannoo akka godhus beeksiseera. Ministeerri Fayya akka jedhutti tajaajila fayyaa kamiifuu galteen hanga ji’a jahaatti barbaachisu hanqina akka hin qabaannetti guutameera.


Fayyaa: 'Harargee Lixaatti dhibeen gifiraa daa'imman ajjeesaa jira'

Godina Harargee Lixaa aanaa Gubbaa Qorichaatti dhibeen shiftee (gifiraa) daa'imman ajjeesaa jira jedhu jiraattoonni BBC'n dubbise. Jiraattonni aanaa Gubbaa Qorichaa daa'imman sababa dhibee gifiraa kanaan du'an lakkoofsaan hedduu ta'uu yoo himan, Waajjirri Eegumsa Fayyaa aanichaa garuu kan buufata fayyaa dhufee du'e hin jiru jedha. Godina Harargee Lixaa aanaa Gubbaa Qorichaa magaala Komonaa irraa BBC'n kan dubbise Aadde Kamziyyaa Aliyyi, dhibeen kuni erga naannichatti mul'atee bubbuleera jedhu. Isaanis sababa dhibee kanaatiin maatii isaanii keessaa daa'imman sadii du'uu himan. "Mana kiyya keessaa daa'imman sadii bakka tokkotti shifteen tuni narraa qabde. Buufatallee deddeebi'een ture. Booda manattiin galeenii garaagarummaa sa'aatii jahaa keessatti sadan isaanituu najalaa du'an" jedhu. Dhukkubni kuni naannoo isaaniitti bara kana akka mudateefi ijoollee kana sagalee qabee afaan madeessee nyaata fudhachuu dadhabuudhaan duu'an jedhu. Talaallii gahaa dhabuun rakkoo ijoodha kan jedhan Aadde Kamziyyaan, ijoolleen kuni umurii isaanii kan wagga 2 hanga 4 gidduu akka tureelleen dabaluun himaniiru. Jiraattuu Magaala Komonaa kan ta'an biraa BBC'n dubbise Aadde Masgulaa Aliyyis sababa dhibee shiftee (Gifiraa) tiin daa'imni waggaa sadii akka jalaa duu'e himu. "Daa'ima kana shifteen najalaa qabnaan mana yaalaa geesseen ture' shirooppii' bitiif amma qorichisaa hin jiru naan jedhan. Qilleensa keessan hin deemiin bishaanis hin obaasin naan jennaan manattin gale. Isaan boodas qamabee guyyaa Afur booda daa'imni kuni najalaa du'e" jedhan. Waajjirri Eegumsa Fayyaa Anichaa maal jedhaa? Jiraattonni aanaa Gubbaa Qorichaa daa'imman sababa dhibee Gifiraa kanaan du'an lakkoofsaan hedduu ta'uu himanis, Waajjirri Eegumsa Fayyaa aanichaa garuu kan buufata fayyaa dhufee du'e hin jiru jedha. Itti gaafatamaan waajjirichaa Obbo Sabrii Nuuruu, dhibeen kuni aanaa isaanii keessatti mul'achuun dhugaa ta'uufi lakkoofsa daa'imman aanichatti sababa dhibee kanaatiin du'anii adda baasuuf koreen hundeesinee qorachaa jirra jedhan. Hanqina hubannootiin hawaasni daa'imman yeroo dhukkubsatan gara mana yaalaa fiduu irratti rakkoon jiraachuus himu. "Ogeessi fayyaa yeroo tallaalliifi hordooffiidhaaf gara gandaa deemu nibaqatu. Ilaalcha dogogoraatu jira. Yeroo dhukkubsatan mana yaalaa fiduu irrattis hanqinatu jira. Kana sirreessuuf gandootarra naannofnee hubannoo uumaa jirra" jedhan. Hanga ammaatti aanichatti sababa dhukkuba kanaatiin daa'imman gara mana yaalaa dhufan haalaan xiqqoo ta'uu fi maalummaa dhukkubichaa adda baasuufis saamudni daa'imman shan irraa fuudhatame instituutii fayyaa hawaasaa Itoophiyaatif ergamuu eeran. Hanga ammaattis marsaa tokkoon daa'imman 300 caalaniif talaalliin kennamuu himan. Godina Harargee Lixaatti dhibeen Gifiraa kuni aanota shan keessatti mul'achuu fi hojii too'achuu hojjetamaa jira jedha, ittigaafatamaan waajjira eegumsa Fayyaa Godinichaa obbo Ahmaddiin Mohaammad. Dhibeen kuni miidhaa geessisaa jiraachuun dhugaa ta'us aanaalee akka Gubbaa Qorichaatti daa'imman dhibbaan lakkaahaman ajjeeseera kan jedhamu garuu dhugaa mitis jedhan. "Dhibeen shiftee ykn Gifiraa kuni godina keenya keessatti faffaca'ee jira. Kanammoo too'achuuf hojjechaa jirra. shifteen akka baalaa daa'imman harcaasaa jira kan jedhamaa jiru garuu dhugaa miti" jedhan. Aanaalee akka Gubbaa Qorichaa Daa'imman hedduun sababa Shifteetiin du'uun gabaafamaa jiru kanas qulqulleessuuf koreen godinaa dhugaa kana adda baasu aanichatti ergamuu himaniiru.


Itoophiyaatti weerarri 'yellow fever' dhalachuu danda'a jedhe WHO

Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa Itoophiyaatti weerarri gubaa qaamaa, 'yellow fever' dhalachuu akka danda'u akeekkachiise. Guyyoota 50 dura namootni dhibee kanaan shakkaman sadii galmaahanii kan turan yoo ta'u lakkoofsi kun torbee lama dura gara 85'tti ol guddateeraa jedha gabaasni dhaabbatichaa. Kanneen shakkaman keessaa ammoo sadeet irratti dhibeen kun argamuun mirkanaa'eera. Taalalliin dhibee kanaa erga haalli kun beekamee eegalamus, Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa kanneen seenaa imalaa hin qabnerratti dhalachuun na yaaddesseeraa jedhe. ''Sadarkaa biyyaalessaatti yaaddoon isaa guddaa ta'uun hubatameera. amma naannoo Sabaafi Sablammoota Uummatoota Kibbaatti Godina Guraageetti 'yellow fever' babal'achaa jira. Bakka haalli dandamannaa hawaasaa xiqqaa ta'etti, lakkoofsi namoota shakkamanii guddaa ta'uun yaaddessaadha'' jechuun Dhaabbatichi yaaddo isaa ibseera. Itoophiyaan naannoolee dhibee yellow fever saaxilamoo ta'aniitti talaallii gaggeessaa turte. Mallattoowan dhibee kanaa keessaa ho'i qaamaa dabaluun, fedhii nyaataa dhabuun, mataa bowwoon, qaamni dadhabuu ol ol nama jechuun ni argamu. Dhukkuba vaayirasiidhaan dhufu waan ta'eef dawaa qabaachuu baatus talaallii garuu qaba. Tuttuqqaa namaa walin godhamuu dhibeen kun nama biraatti hin darbu. Bookeen nama dhibee kanaan qabamerra dhiiga xuuxuun nama fayyaatti dabarsuu dandeessi. Sadarkaa jalqabaa dhibee kanaa irratti dhukkubsattootni hedduun kan bayyanatan yoo ta'u dhibeen kun sadarkaa isa hammaataarra erga gahee mallattoowwan akka infeekshinii kalee fi dhiiguu hordofiisuu danda'a. Sadarkaa kanatti namoota miidhaman keessaa namootni harki walakkaan guyyoota 10-14 gudduutti du'uu malu.


Saayinsii: Qorannoon dhiigaa si'a tokkootiin akaakuu kaansarii 50 ol adda baasu argame

Osoo mallattoon kaansarii tokkollee hin mul'atiin dura qorannoo dhiigaa baayyee haala salphaa ta'een gaggeeffamuun akaakuuwwan kaansarii 50 ol adda baasuun akka danda'ame qorattoonni beeksisan. Kana waan ta'eef qaama keessatti seelota kaansarii nama qabsiisuu danda'an osoo sadarkaa jalqabaarra jiranii adda baasuu ni dandeessisa jedhameera. Ogeessonni akka jedhanitti, argannoon qorannoo kun dhibee kaansarii yeroodhaan wallaanuuf, akkasumallee fayyisuufillee abdii akka uumeera. Gareen hojii qorannoo kana irratti hirmate akka eerutti, bu'aan qorannoon argame kun bu'aawwan qorannoo kaansarii agarsiisan harka dhibba keessaa 99 ol sirri ta'uu isaa hubataniiru. Hata'u malee, bu'aan isaa dogogora akka hin qabaanneef mirkaneessuu ni barbaachisa jedhameera. Hakiimonni qorannicha dhukkubsatoota irratti yaalaa kan jiran yoo ta'u, qorannoo dabalataa akka barbaachisu ammoo barruun wallaansa kaansarii irratti hojjetu ibseera. Qorannoon kun seelota kaansarii fidan irra darbee qaccee sanyii hidda dhiigaa keessa jiran keessatti jijjiiramoota keemikaalaa uumaman kan qoratudhaa. Qorattoonni dhaabbilee qorannoo gara garaa keessaa babbahan namoota kaansarii qabaniifi hin qabne 4,000 ol ta'anirraa saamuda fudhachuun ture qorannoo kan gaggeessan. Yeroo yaalii qorannoo kana keessattis kaansarii marrumaanii, sombaafi gadameessaa dabalatee akaakuuwwan kaansarii 50 ol hirmaachiseera. Yaaliin qorannoon kan irratti taasifame  keessaa harka dhibba keessaa 96 kan ta'an irratti bu'aan qorannoon argame sirriidhumatti gosa kaansarii jiruu kan agarsiise akka ta'e himameera.


Koronaavaayiras: Ruwaandaatti namoonni 17 guyyaa tokkotti Covid-19 irratti argame

Biyya Ruwaandaa gaafa Dilbataa eegalee tatamsa'ina koronaavaayirasii to'achuuf balbala cufatte keessatti lakkoofsi dhukkubsattootaa dachaan dabale. Ministeerri Fayyaa Ruwaandaa akka beeksisetti namoonni 17 biroo irratti dhukkubni addunyaa yaaddesse koronaavaayirasiin irratti argameera.  n Lakkoofsi hammanaa guyyaa tokkotti yeroo galmaa'u biyyattiif kan jalqabaati. Biyyattiitti yeroo ammaa namoomnni 36 qabamuu kan mirkaneessite yoo ta'u kuni biyyoota Afrikaa Bahaa keessaa isa olaanaadha. Kanneen 17 qabaman keessaa tokko qofaadha kan biyya keessatti qabame. Sagal kan ta'an Biyyoota Arabaa Gamtoomanii (UAE) irraa, sadii Keeniyaa, lama Ameerikaa akkasumas tokko Kuwaataar irraa akka ta'e Ministeerri Fayyaa biyyattii himeera. Ruwaandaan gaafa Dilbataa eegalee balbala cufatteetti. Biyyoota Sahaaraa gadii keessaa biyyi jalqabaa kana murteessites Ruwaandaadha. Baha Afrikaa keessatti Keeniyaa, Tanzaaniyaa, Yugaandaafi Itoophiyaan namoonni dhukkuba koronaavaayirasiin qabaman akka jiran mirkaneessaiiru. Hanga yoonaa kan hin gabaasne Burundiifi Sudaan Kibbaa qofaadha.


Koronaavaayiras: Xaaliyaanitti bulchiinsi Lombaardii tarkaanfii cimaa labsite

Biyya Xaaliyaanitti mootummaan bulchiinsa Lombaardii motummaan tatamsa'ina koronaavaayiras to'achuuf tarkaanfii baayyee cimaadha jedhame labse. Akka ajaja haaraa Sanbata alkan labsamee kanaatti, qofaa ofii ta'ulleen sochiilee qaamaafi ispoortii manaan alaa hundi dhorkameera. Kana malees, maashina nyaataafi dhugaatii keessa bitamutti fayyadamuunis dhorkameera. Tarkaanfii cimaan kunis ega biyyatti guyyaa Sanbataa tokkichatti du'aatii namoota 800 galmeessiteen booda. Hanga ammaatis biyyattiin sababiidhuma koronaavaayirasiin kanaan namoota 4,825 kan addunyaarratti isa olaanaa jedhame galmeessite jirti. Biyyatti keessatti bulchiinsi Lombaardii bakka namoonni 3,095 keessatti du'uun kan baayyee miidhame ta'eera. Pirezidaantiin naannichaa Attilio Fontaanaa ture ajaja cimaa kana ibsaan kan labsan. Dhaabbileen daldalaas yoo kanneen dirqamaan barbaachisan ta'e malee hundu akka cufamaniif gaafatamaniiru. Kana malees yoo hospitaaloota, daandiiwwan fi baabura irra kan hojjatan ta'e malee hojiiwwan ijaarsaa hundi akka dhaabataniif ajajni dabarfameera. Bakkeewwan gabaa dirreerraa hundi akka hafan taasifameera. Naanno biyyattii kunis Bitooteessa 8 irraa kaasee hojii dhaabuun akka turtu kan taasifamee yoo ta'u, motummaan jijjirama arguuf hawwee ture. Walumaa galattis addunyaa guutuuti namoonni dhukkubni kanaan qabamunsaanii mirkanaa'ee 307, 278 yoo ta'u, kanneen 13, 049ta'an ammoo lubbusaanii dhabaniiru. Gama biraatiin ammoo namoonni 92,373 ta'an ammoo dhukkubicha irraa bayyanachunsaanii dhagahameera.


Wallaggatti ogeeyyiin fayyaa akkamiin koronaavaayirasiif qophaa'aa jiru?

"Harka wal fuudhuun, walitti arreedanii akkuma yeroo kaanii wal hammachuun jira, homtuu wanti fooyya'eera jedhamu hin jiru," jedhu jiraataan magaalaa Naqamtee bilbilaan dubbisne. Maatii isaanii Wallagga Bahaa aanaa Giddaa jiraatan dabalatee namoonni hedduun waa'ee koronaavaayirasii waan dhagaahan akka hin qabne dubbatu jiraataan kun. "Keessuma gara lixaa intarneetiinis hin jiru, bilbilli illee bahaa hin jiruu, namni waan dhagahes, akkaataa irraa of eeganis waan dhagahe hin qabu, gurruma duudaa jiraataa jirra," jedhu jiraataan kun. Godinaalee Wallaggaa hafan irraas ta'e aanaalee godina Wallagga Bahaa irraa namoonni hedduun gabaaf, waaqeffannaaf, yaalaaf akkasumas dhimmoota birof gara magaalaa Naqamtee akka dhufan kan himan jiraataan kun, "akkanumatti wal keessa oollee galla" jedhu. Magaalaa Naqamtee hubannoon muraasni jira, harka keenya dhiqachaa jirra kan jedhan jiraataan kun ta'us namoonni iddoo biraa dhufan hagasuma hubannoo waan hin qabneef harka wal fuudhuufi wal hammachuun ittuma fufeera jedhu. Raadiyoo fi televiziyoonaan namni taa'ee dhaggeeffatu nama muraasa kan jedhu dargaggoon jiraataa magaalaa Naqamtee dubbisne biroo, dargaggeessi irra hedduun mobaayilii isaan odeeffannoo argataa ture jedha. "Amma garuu Naqamtee gadi bilbillis ta'e intarneetiin waan hin jirreef odeeffannoodhuma isaa namni qabu hin jiru," jedha dargaggoon kun. Iddoowwan kanneenitti osoodhuma dhukkubi kun mudate, iddoo akkanaatti namni dhukkubsateera ykn mallattoon irratti mul'ateera jedhanii odeeffannoo kennuun hin danda'amu jedha. Finfinneefi Naqamtee jidduu akkasumas Naqamteefi magaalota biroo godinaalee Wallaggaa afran jidduu tajaajilli geejjibaafi namoonni imalan jiraachuu kan himan jiraattonni dubbifne, akkuma iddoo kaanii carraan vaayirasichi godinaalee kanneen gahuu jiraachuu himu. Intarneetiinis bilbilli mobaayiliis waan dalagaa hin jirreef akkamiin hawaasa bira geenya kan jedhu karoorsine itti adeemuun nurra ture jedhu direektarri hospitaalaa riifaraalaa yuunivarsiitii Wallaggaa Dr Tamasgeen Xilaahun. FM hawaasaa magaalaa Naqamtee fayyadamuun guyyaa guyyaan ogeessa lama lama ramadne, guyyaatti daqiiqaa 30'f torbanitti guyyaa shan waa'ee koronaavaayirasii hawaasa barsiisuuf yaalaa jirra jedhu Dr Tamasgeen. Wal-geettiin FM hawaasaa kanaa raadiyasii muraasa waan ta'eef FM Faanaa waliin ta'uunis hojjechaa jiraachuu himu. Tamsaasni raadiyoo kun iddoowwan hunda waan wal hin geenyeef, dabalataan barreeffama adda addaa maxxansine raabsuun hubannoo uumuuf carraaqaa jirra jedhu. "Waanuma hojjechuu qabnuuf malee akka kanaan namoota hedduu bira gahuun rakkisaadha," jedhu. Vaayirasichi Finfinneetti mul'ateera, Wallaggattis mul'achuu danda'a kan jedhan ogeessi fayyaa kun, hospitaala riifaraalaa yuunivarsiitii Wallaggaa keessatti iddoo namoota shakkaman adda baasanii tursiisan (isolation center) qopheessuu isaanii dubbatu. Dabalataan hospitaala Naqamtee keessatti iddoon akkasii qophaa'uu dubbatu. Buufatni fayyaa tokko ammoo cufamee, yuunivarsiitii irraa sireen jiru barbaadamee jiddugaleessi tokko hundaa'aa jira, ogeessi ramadamee hojii akka eegalus kallattiin kaa'ameera jedhan. Yoo vaayirasichi mudate lakkoofsi namaa kan hedduummatu ta'e meeshalee amma jiddugalli kun qabuun to'achuun rakkisaa ta'a kan jedhan Dr Tamasgeen, "wanta gochuu dandeenyu godhaa jirra" jedhan.


Paastariin koronaavaayirasiin 'soba' jedhe hojiirraa dhorkame

Paastariin Keeniyaa weerarri koronaavaayirasii 'soba' jedheefi harka dhiqachuu balaaleffate waldaa tajaajiluun hojiirraa dhorkame. Dhukkubni koronaavaayirasii addunyaa yaaddesse maloota ofirraa ittisan keessaa tokko harka dhiqachuu akka ta'e ogeessonni fayyaa ni gorsu. Paastar Naataan Kiriimii jedhaman giddugala Keeniyaa waldaa 'Jesus Winner Ministry' jedhamu keessa tajaajilan waldaalee sodaa tatamsa'ina dhukkuba kanaaf balbala cufatan qeeqaniiru. Vaayirasichi ''jette jettee'' kiristaanota qoruuf jalqabamedha jechuun waldaa dhufuurra akka hin hafne dhaamaniiru. Hoggantoonni waldichaa garuu yaada paastarii kanaa balaaleeffachuun weerarri dhukkuba kanaa dhugaa akka ta'eefi waldaa dhaquu akka dhaaban ibsa baasen ibseera. Paastar Ediwaard Miwaayi akka jedhanitti wanti Paastar Kirimiin dubbatan hoggantoota waldichaa waliigalaa bakka hin bu'u. Dabalanis, ajaja mootummaan tatamsa'ina dhukkuba koronaavaayirasii ittisuuf murteesse kabajuun hojiirra akka oolchan dhaaman. Waldaaleen hedduu Keeniyaatti walitti dhufanii tajaajiluu kan dhaaban yoo ta'u tajaajilas karaa televijinii dabarsuuf yaada qabu. Biyyi Baha Afrikaa Keeniyaan hanga ammaatti namoonni 7 dhukkuba kanaan qabamuu mirkaneessiteetti. Akka waliigalaatti namoonni 11,000 kan du'an yoo ta'u 250,000 ol kan ta'an immoo dhukkuba koronaavaayirasii kanaan qabamaniiru.


Dhaabbileen Itoophiyaa abaaboo alatti ergan weerarri Covid- 19 nu miidhe jedhan

Jiini Guraandhalaa hanga Waxabajjii jiru omishtoota abaaboo fi biqiltuuf ji'a daldalaa guddaa ta'uus sababa weerara Covid- 19'n oomisha bara darbe yeroo wlafakkaataan walbira yoo qabamu 85% gadi bu'uu ogeeyyiin ibsan. Holotaafi Baahirdaaritti qonna abaaboo kan qabu dhaabbatni Itiyoo Agrii seeft, weerara koronaavaayirasiin gabaan isaanii idila addunyaa hedduu qabbanaa'uu beeksise. Qonna isaa naannolee lamaaniirra waggaatti muka abaaboo miiliyoona 40 gabaa idila addunyaatti dhiyeessaa akka ture hojii gaggeessaan dhaabbatichaa obbo Isaayyas Kabbadaa dubbatu. Torbanoota darban gatii abaaboo gabaa idila addunyaatti gadi bu'uus himan. Sababa kanaatiinis, guyyaatti doolaara Ameerikaa 21,200 dhabaa akka jiran obbo Isaayyas himaniiru. Dhaabbatichi hojjetoota isaa boqonnaa akka bahan gochaa kan jiru ta'uufi muka abaaboo 100,000 ta'u guyyaatti gara koompostiitti jijjiiruuf dirqamuu himan. Dhiyeenya magaala Baahirdaaritti kan argamu dhaabbatni omisha abaaboo Xaanaa Filooriis rakkoon walfakkatu isa mudachuu beeksiseera. Hojii gaggeessaan qajeelcha gurgurtaa dhaabbata kanaa obbo Aabinnat Balaay guyyoota saddeet darban keessatti mukni abaaboo miiliyoona 1.8 ta'u gabaa dhabee baduu himan. Kunis maallaqni birrii miiliyoona 10'tti akka tilmaamamu dubbatan. Hojjettootni isaa 700 ol ta'an hojii malee taa'uus himan. Rakkoon kun yoo itti fufe dhaabbatichi hojjettoota isaaf mindaa kafaluuf akka rakkatullee dubbatan. Daayireekatarrii waldaa ala ergitoota Abaaboofi Kuduraa Obbo Teewdiroos Zawdee miidhaa seektara kana mudachaa jiru kanaaf mootummaan deeggarsa akka gochuu qabu gaafataniiru. Waldaan kun mootummaan yeroo liqaa itti kaffalan dhaabbilee kanaaf akka dheeratu, liqaa dabalataas argatanii omishaalee isaaniif gabaa biroo akka barbaadan deeggaruu qaba jedheera. Mootummaan rakkoo kana hubatee torbee dhufu keessa deebii ni kenna jedhamees abdatama jedhan.


Koronaavaayirasii: Gaazexessaan beekamaa Zimbaabuwee umrii 30'n koronaavayirasiin du'e

Gaazexessaan beekamaa Zimbaabuwee Zororoo Makaambaa jedhamu umrii isaa 30'tti dhukkuba koronaavayirasiin qabamee lubbuun isaa dabarte. Duuni isaa kuni naasuu guddaa dargaggoonnis dhukkuba addunyaa yaaddesse kanaan du'uu akka danda'an kan agarsiisuu akka ta'e fudhatameera. Torban darbe Daarektarri Olaanaa Dhaabbata Fayyaa Addunyaa dargaggoonni of dagachuu hin qaban jechuun akeekkachiisanii turan. Zorooroo Makambaan baatii darbe gara Ameerikaa kan imale yoo ta'u dhukkubichi achitti isa qabu akka hin oolle gabaasaaleen agarsiisu. Televijinii irratti sagantaalee dhiheessun biyya isaa keessatti kan beekamu Makaambaan jalqaba ji'a kana keessatti biyyatti erga deebi'e as mallattoon dhukkubichaa irratti mul'atee ture. Sambata darbe qorannoo taasiseen koronaavaayirasiin kan irratti argame yoo ta'u guyyaa kaleessaa du'u isaa Ministeerri Fayyaa biyyattii ifa taasisaniiru. Ministeerri Fayyaa ibsa baasen Makaambaan Kamisa darbe mallattoo dhukkubichaa agarsiisnaan hospitaala magaalaa Haraaree akka seenu taasifame. Qorannoo gaafa Sambataan nama lammataa dhukkubichi irratti argame ta'us guyyaa lama caalaa lubbuun hin turre. Nami jalqabaa biyyattiitti dhukkubichaan qabame garuu bayyanachaa akka jiru gabaafameera. Makaambaan bakka itti tursiifamu yeroo seenus baay'ee dhukkubsachuu isaa bakkicharraa gaazexeesstuun BBC Shaangaayi Niyokaa gabaasteetti. Makaambaan nama maqaa guddaa qabu yoo ta'u maatiin isaa dureessotadha. Nama jalqabaa Zimbaabuwee keessa dhukkuba kanaan du'edhas. Ministeerri Odeeffannoo Zimbaabuwee Monikaa Mutsvaanguwaa du'uu isaa yeroo dhagahaan ''baay'ee rifachuu'' isaanii ibsaniiru. Lakkoofsi namoota dhukkuba kanaan Zimbabauwee keessatti qabamanii xiqqoo ta'us ga'umsa biyyattiin dhukkubicha to'achuu qabdu garuu duruu gaaffii keessa jira. Yeroo dhuma kaanuu Zimbaabuwee keessa hanqinni qorichi mataa, wanti harkatti aguuggataniifi maaskii ni jira. Yaaddoo dhukkuba kanaan garuu biyyattiin namoonni baay'atanii akka walitti hin qabamne dhorkiteetti. Manneen amantaa qullaa yeroo ta'an supparmaarkeetiiwwan baay'inni namoota gabaa dhufani akka xiqqaatu gochaa jiru. Dhukkubni koronaavaayirasii jalqaba biyya Chaayinaatti erga mul'ate as biyyoota Afrikaa hedduu waliin gaheera.


Dubartii halkan tokkoon ijoollee ishee sadiifi firoota ishee lama ibiddaan of biraa dhabde

Aadde Heelan Warrada jedhamti. Kan dhalatte Itoophiyaatti yoo ta'u, daa'ima waggaa lamaa yeroo taate biyyaa baatee jireenya eegaltuulleen balaa ibiddaa akka tasaa mudateen ijoollee ishee sadiifi firoota lama dhabdee. Bu'aa bahii jireenyashee fi haala amma irratti argamtu BBC'tti himte jirti. Heelan jalqaba maatiinshee waliin gara biyya Suudaaniitti imaluun waggaa saddeetiif Suudaan keessa jiraatte. Gara Ameerikaa imaluuf carraa kan argattee ammoo wayita daa'ima waggaa 10 turtetti. Isheenis Ameerikaa Siyaatil keessatti barnoota ishee sadarkaa lammaffaa erga xumurteen booda, akkuma nama kaanii ijoollees godhatte. Ijoollee ishee sadan guddisaa jireenya ishee mo'achuuf, Heelan bu'aa bahii hedduu keessa darbu yaadatti. Haa ta'u malees, ijoollee ishee Yooseef kan waggaa 13, Nisiran kan waggaa jahaa fi Yaasiin mucaaa waggaa shan waliin gammachuun jireenya gageessaa turuu dubbatti. Hojii madda galii itti argattu hojjachaa gargaarsa nama biraa malee ijoollee sadii ofiin guddisuun hangam cimaa akka ture himtulleen, jireenyi ijoolleeshee waliin ture baay'ee gammachiisaa akka ture himti Heelan. Haa ta'u malee, taateen kallattii jireenya maatii kanaa guttummaatti geeddare tokko akka tasaa nama jireenyaa maatii kanaa Siyaatiilitti mudachuu himti Heelan. Maaltuu mudate? Guyyaa isaa Sanbata, Adoolessa 2010 ture. Akkuma tasaa iyyii cimaan naannoo mana jireenyaa Aadde Heelan irraa dhagahamaa ture. Gaafas lammiileen Itoophiyaa gadda isaanii ibsatan walitti qabamanii ture. Haati ijoollee kanaa, ''ani ijoollee koon barbaada,'' jechaa asii fi achi gaafa fiigdu, ''dubartoonni ammoo ishee jajjabeessuuf wajjin wajagaa turan,'' jechuun ture yeroos Siiyatil Taayims taatee sana kan barreesse. Heelan balaa abiddaa mana ishee keessatti mudateen, guyyaa sana sa'aatii wal-fakkaataa irratti ijoollee ishee sadan, obboleetti ishee ganna 22 fi daa'ima obboleettiishee dhabde. Ijoollee fi maatiishee ija jaalalaan ilaaltuufi qanansiisaa turte balaa ibiddaatiin akka tasaatti dhabde. Balaan ibiddaa sunis waggaa kudhan keessa yeroo jalqabaatiif Siyaatiil keessatti mudate akka ture himamee ture. Heelaniifi maatiinshee balaan kun osoo hin uumamiin guyyaa tokko dura (guyyaa Jimaataa halkan) fiilmii 'Za Kaaraatee Kiid' jedhamu erga waliin ilaalanii booda gara hirribaa adeemuu yaadatti. Garuu borumtaa sana guyyaa Sanbataa waan kalleessumtii raawwatan irra deebi'uu hin dandeenye. Ibiddi mana Heelan fa'i keessatti akka tasaa mudates, ogeessoti yeroo balaa illee to'achuu hin dandeenye ture. Kanaanis kan ka'ee lubbuun namoota shanii balaa ibiddaa kanaan darbu danda'e. Taatee kanaanis Siyaatilitti gaddi olaanaan tahe. Qalbiin namoota hedduus gaddaan cabe. Heelan taatee sana wayita ibsitu '' Anaaf wanti hunduu to'annoo kiyyaan ala ture. Dandeettiin ittiin lubbusaanii baraaru hin turre. Waa'eedhuma dhimma kanaas dubbachuun mataasaa gonkumaa anaaf cimaadha. Baay'ee cimaadha...'' jetti. Heelanis haala akkasiitin ijoolleeshee sadiifi obbooleetti ishee mucaa ishee waliin dhabuuf dirqamte. Carraa jireenya lammaaffaa heelaniif Heelan ijooleefi maatiishee balaa sanaan dhabdees 'ergamtoota shanan' jechuun waamti. Kanaafuu, jireenya balaa sanaan booda jiraataa jirtu hundaa kan 'ergamtoonni shanan' eebbisanii naaf kennan jechuun Waaqa galatteeffatti. ''Hundinu fedha Waaqaati. Inni kan naaf yaade waan tureef haalli sun hundi jireenya kiyya keessatti na mudate,'' jetti. Kana malees ''jajjabinni maatiin, hiriyyoonniifi hawaasni Siyaatiil naaf taasiseen haala cimaa sana keessa darbuuf humna argadhee,'' jetti Heelan. ''Isaan booda ijoollee dhiiraa lakkuu dahee. Amma waggaa shan guutaniiru. Hundumtu fedha Waaqaatiin ta'e,'' jettti. Ofii haala cimaa akkasii keessa darbuu jireenya biraa jiraachuuf boru abdii kan taasifannu meeqa keenya laata? Heelan bo'iichaan booda jireenyi itti gammachu argan kan biraa jiraachu yaaduuf fakkeenya gaarii taati. "Balaa gaddisiisaa na mudateen dhukkubsattuun ta'a ture. Garuu, akkan keessa darbuuf cimina naaf kenne Waaqni,'' jetti. Ijoollee lakkuu argattees akka 'dagachiiftoota' gadda isheetti lakkoofti. Haa ta'u malee, akka haadhaatti wayita ijoollee lakkuu kanneen deessuutti waa'ee ijoolleeshee dhabde yaaddattee, baayyee dhiphina keessa akka turte dubbatti. Taatee ijoolleeshee harkaa baasee yaadachuun lammaaffaa dhala gochu amanu akka dadhabee turte himti. Bultee oltee garuu dhugaa jiru amantee fudhachuun jireenya haaraa eegalte. ''Ijoolleen kunneen naaf waan kennamaniif waaqni deebiisee naaf kenne. Jireenyas akka haaraatti eegaleera,'' jechuun jireenyashe isa boqonnaa lammaffaa attamiin akka eegalte himti. Ijoolleen ishee aadaa Itoophiyaa akka baraniif biyya geessite akka turtes ni dubbatti. Imala gara biyyaa Heelan Itoophiyaa Naannoo Tigraay magaalaa Shiree Indaasillaaseetti dhalattuulleen daa'imummaan waan biyyaa baateef afaan Tigree haalaan akka hindubbannee himti. ''Ameerikaa Siyaatil keessa waldaan dhalattoota Tigree jira. Manattis haati kiyyaa yoo afaan Tigreetiin natti dubbatteelleen ani Afaan Ingliziin deebiisaaf ture. Ta'ulleen barachuuf waan barbaaduuf yaaliin taasiseen amma tokko baradheera,'' jetti. Bakka dhaloota ishee kanatti kan deebitees waggoota 30 booda dhiheenya kana ture. Kaanis kan ka'ee waa'ee biyyashee baay'ee baruu akka dandeesse dubbatti. Bara kanas jiddu gala fayyaa haadholiifi daa'immanii ''Ergamtoota Shanan'' jechuun moggaafte baasii birri miliyoona 12'tiin ijaartee eebbisiifte jirti. Maaliif jiddugala fayyaa daa'immaniifi haadholii ijaarte? Heelan ''fedhiin kiyyaa olaanaan fayyaa daa'iimmaniifi haadhoolii fooyyeessuudha,'' jetti. Kaayyoo ishee kanas galmaan gahuuf jecha jiddugala fayyaa kana ijaarsisuu himti. ''Ani akka haadha ijoollee guddisuun maal akka fakkaatu hubadheera. Haadholiifi daa'imman baadiyyaa jiran immoo carraan tajaajila fayyaa itti argatan hangam akka ta'e nan hubadha. Sababii kanaan du'aaf saaxilamu danda'u jedhee waanan yaadeef damee kanaaf xiyyeeffannaa kennu filadhe,'' jetti. Kanas wayita bakka itti dhalatte dhuftee mudannoo wayita jiddugala fayyaa deemteetti ishee mudate caalaa rakkina fayyaa jiru akka hubattu ishee taasisu himti. ''Dhukkubsattoota wal'aansa argachuuf buufata fayyaa dhaqanii lafa cisan argeera. Akkasumas, daa'imman maatii isaanii sababii Eediisin dhaban hedduus argeera. Uffataafi waan biraa qabadhee dhaquun guyyaa gutuun waliin dabarsaa ture. Rakkina jiruu dhagahuufis yaalee ture,'' jetti. ''Kanarraa ka'uun ture, maaliifan waan tokko hingumaachine jedhee kanan murteesse,'' jechuun attamiin murtee jiddugala fayyaa haadhooliifi daa'immanii hundeessuuf akka kakaate himti. ''Daa'immanii egeeree biyyaafi keenya waan ta'aniif fayyaa qabatanii guddachuun barbaachisaadha. Akkasumas haadhooliin dahumsaan duraafi dahumsaan booda fayyummaansaanii eegamuun fayyaa daa'immaniif gahee olaanaa qabaata. Jiddu galli tajaajilli akkasii itti kennamuus Naannoo Tigraayi guutuu keessa akka jiraatuun barbaada,'' jechuun hawwiishee ibsiti. Jiddugalli isheen magaalaa dhaloota ishee kan ta'ee Shire Indasillaaseetti ijaarsifte kan jalqabaas ijaarsi xumurame, meeshaaleenis gutameef, hojjattoonnis qaccaramuuf tajaajilaaf qophaa'usaa gabaasaan keenya taajjabeera. Heelanis kana booda gadda ishee hunda boodatti dhiisuun, gaddi ijoollee dhabuu haadhoolii biraa akka hin mudanneef hojii tajaajila fayyaa haadholiifi daa'immanii babal'isuurratti akka hojjattu himti.


Lammiilee Itoophiyaa lama UAE'tti Koronaavaayirasiin qabaman jedhaman keessaa tokko bilisa jedhame

Ministeerri Fayyaa Itoophiyaa lammiileen Itoophiyaa lama UAE keessatti Koronaavaayirasiin qabaman jedhamee ture keessaa tokko irra deebiin qoratamuun bilisa ta'uu beeksise. Lammiileen Itoophiyaa lama Biyyoota Arabaa Gamtoomanitti (UAE) dhukkuba koronaavaayirasiin qabaman jedhamuun kaleessa  gabaafamee ture. Har'a Deetaan ministira fayyaa Itoophiyaa Liyaa Taadasaa, lamaan keessaa tokko mallattoo salphaa waan agarsiiseef irra deebiin qortamuun Koronaavaayirasiirraa bilisa jedhamuu dhageenyeerra jechuun fuula tiwiiteraa isaaniirratti barreessaniiru. Namoonni qabaman jedhaman kunneen biyyattii keessa waggootaaf jiraataaa kan turaniifi yeroo dhiyoo keessa ammoo bakka kamittiyyu akka hin imaliin mirkaneeffachuu Ministeerri Fayyaa Itoophiyaas himeera. Liyaan fuula Tiwiitera isheerratti gabaasa ministeera fayyaa UAE caqasuun akka barreessanitti, namoota 13 Koronaavaayirasii (COVID-19) qabu jedhaman keessaa lammileen Itoophiyaa lamaadha. Dhimma kana irrattis aanga'oota UAE dhimmi isaa ilaallatu waliin bu'aa qorannoo, eessaa akka dhufaniifi dhimmoota biroo gadi fageenyaan qorachaa jirra jedhan Liyaan. Ministeerri Fayyaafi of Eeggannoo Biyyoota Arabaa Gamtoomanii [MOHAP - UAE] ibsa baaseen lammiilee Itoophiyaa lama dabalatee lammileen biyya biroos akka haaraatti dhukkuba kanaan qabamaniiru. Biyyoota Arabaa Gamtoomaniitti (UAE'tti) bakka buutuun Ambaasaaddara Itoophiyaa Aadde Nuuriyaa Mohaammad BBC'tti Sanbata akka himanitti isa miidiyaaleen biyyattii gabaasan quba qabu. Haa ta'u malee, wanti Imbaasiin isaanii addatti mirkaneesse hin jiru jedhan. ''Nuti mataan keenya mirkaneessuuf carraaqaa jirra. Odeeffannoon dabalataa hanga yoonaa arganne hin jiru. Yaalaa jirra garuu hin arganne,'' jedhan. Miidiyaan 'Gulf News' jedhamu akka gabaasetti [Afaan Ingiliziin] biyyattiitti namoonni 15 haaraa dhukkuba kanaan qabamaniiru. Kanneen keessaa Taayilaand, Morokoo, Chaayinaafi Hindiirraa nama tokko tokko akkasumas Sa'udi Arabiyaa, Itoophiyaafi Iraan irraa lama lama jechuun ibsa. Dabalataanis, lammiileen UAE 4 fi kan Masrii tokko akka qabaman gabaasa keessatti eerameera. Kudha shan keessaa 13 kanneen biyya alaarraa kan Biyyoota Arabaa Gamtoomanitti [UAE'tti] seenan akka ta'e gabaasaaleen ibsa Ministeera Fayyaafi Of Eeggannoo biyyattii [MOHAP - UAE] eeruun gabaasaniiru. Ministeerichi fuula tiwiitaraa isaa irratti lammiileen biyyoota garaa garaa 15 vaayirasichaan qabamuufi kunis lakkoofsa waliigalaa namoota biyyattiitti dhukkuba kanaan qabamanii 45'n gaha jedheera. Namoota haaraa dhukkuba kanaan qabaman jedhaman qorannoofi gabaasa isaan gahen kan irra gahame akka ta'es eera. Ta'us, imbaasiin Itoophiyaa biyyattii jiru dhimma kana qondaaltota irraa akka hin mirkaneessine Aadde Nuuriyaan ni himu. Sababa kanaaf, dhimma dabalataa gabaasa bahee guyyaa boru mirkaneessuun akka danda'amu BBC'tti himaniiru. Biyyoota Afrikaa muraasatti dhukkubni koronaavaayirasii mul'atus hanga yoonaa Itoophiyaa keessatti kan kanaan qabame akka hin argamne qondaaltonni Itoophiyaa ibsaniiru. Itoophiyaatti dhukkuba kana ittisuf koreen sadarkaa ministeeraan kan hundaa'e yoo ta'u Ministirri Muummee Itti -aanaa Dammaqaa Mokonniin giddugala dhukkuba kana ittisuf qophaa'e har'a daawwataniiru. Dhukkubni koronaavaayirasii erga tamsa'u eegale as Chaayinaan alatti biyyoota hedduutti faca'eera. Daarektarri olaanaa WHO Teediroos Adihaanom weerarri vaayirasichaa "hedduu yadeessaadha" jechuun biyyooti hundi ofirraa ittisuu 'xiyyeeffannoo isaanii isa jalqabaa godhachuu qabu" jedhaniiru. Hanga yoonaa guutuu addunyaatti lakkoofsi namoota dhukkuba kanaan du'anii 3,000 gaheera. Kanneen keessaa baay'een Chaayinaa keessa yoo ta'u Xaaliyaanii, Iraan akkasumas Ameerikaa dabalatee kaanittis lubbuun namaa darbeera. Dhukkuba kanarraan kan ka'e namoonni wantoota idilee dur dalagan irraa of qabaniiru. Harka walfuudhuu, kora hirmaachuu akkasumas manneen barnootaa bakkeewwan itti cufamellee ni jiru. Sababa dhukkuba kanaan, Phaaphaasiin Kaatolikii Vaatikaan Poop Firaanis gaafa Dilbataa karaa onlaayinii kadhannaa taasisu jedhameera.


Koroonaavaayiras: Haati warraa MM Kanaadaa koroonaavayirasiin qabamte

Haati warraa MM Kanaadaa Jastiin Tiruudoo, Soofii Gireegoor Tiruudoo koroonaavaayirasiif qoratamtee pozitiiva tahuushee, ibsi waajira ministira muummerraa bahe mirkaneesse. ''Yeroof adda baafamtee, iddoo turmaataa keessa turti. Amma wayyaa qabdi. Gorsoota barbaachisan hunda raawwachaa jirti. Mallattoon hagas cimaa tahes irratti mul'achaa hin jiru,'' jedha ibsichi. Abbaan warraa fi haati warraa lamman kun ofiin adda baasanii, kophaa jiru. Aabba Tiruudoon fayyaa gaariirra jiru, mallattoos agarsiisaa hinjiran. Haa tahu malee, guyyoota 14f adda baafamee taa'a. Haga yoonaa MM tiruudoo koronaavaayirasiif qorachuuf akka hin yaannes himameera. ''Ministirri Muummichaa hojiisaa idilee akkuma jiruun itti fufa, uummata biyyattiifis har'a (Jimaata) haasawa taasisa,'' jedhe waajirrisaa. Haga ammaa Kanaadaa keessatti tilmaamaan namoonni 103 vayirasichi irratti argameera. Leenjisaan Arsenaal Mikel Arteetaa dhukkuba Koronaavaayirasiin qabamuu kilabichi beeksise. Sababa kanaan, kilabiin Arsenaal bakka leenjii isaaniifi namoonni Arteetaa dhihoo harka fuudhan akka nama kaanirraa fagaatan dhaameera. Pirimiyeer Liigiin Ingilizii har'a ganama walgahii atattamaa kan waame yoo ta'u taphoota hafan irratti ni murteessa. Taphni Arsenaal boru Biraayitan waliin qabus haqameera. Guyyoota muraasaan dura Koronaavaayiras dhibee 'addunyaa weerare' ykn 'pandemic' jedhamee Dhaabbata Fayyaa Addunyaatiin labsameera. Hogganaan WHO Dr Teediroos Adihaanoom lakkoofsi namoota Chaayinaan alatti vaayirasichaan qabamanii torbee lamaan darban dachaa 13'n dabale jedhan. Saffisa vaayirasichi ittiin babal'ataa jiruun "daran yaadda'uu" himaniiru. Dhibeen tokko 'pandemic' ykn 'weerara' kan jedhamu al tokkotti addunyaa irratti biyyoota hedduu keessatti yoo tamsa'edha. Dhibeen kun 'weerara' jedhamuun isaa WHO'n gorsa biyyootni akka raawwatan kennaa ture ni jijjiira jechuu miti jedhan Dr Teediroos.


Tedroos Adihaanom G/Iyyesuus: Lammii Itoopiyaa qabsoo farra Koronavaayirasii hogganaa jiran

Bara Koronaavaayirasiin addunyaaf yaaddoo ta'etti hogganaa Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) ta'uun rakkisaadha. Pilaaneetiin guutuu jecha Dr Tedroos Adihaanom guyyuu tatamsa'ina dhukkuba biyyoota hedduutti babal'achaa jiru dubbatan hordofu. Lammiin Itoophiyaa kun waggaa lama dura Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) hoogganuuf kan filaman yoo ta'u lammii Afrikaa jalqabaa dhaabbaticha hooggananidhas. Yeroo aangoo kana argatan dhaabbatichaa keessatti rifoormii gaggeessuufi dhukkuba wagga waggaan namoota miiliyoona ta'an ajjeesu: busaa, gifira, nimooniyaafi HIV/Edsii ittisuuf waadaa seenaniiru. Dhaabbatichi dhukkuboota kana irratti hojjetaa jiraatus turtiin aangoo Dr Tedroos garuu jalqaba Iboolaa Rippablika Dimookiraatawaa Kongootti eegale ammammoo Koronaavaayirasii (Covid - 19) jalaa qabameera. Dhukkuboonni lamaanuu immoo sadarkaa idil - addunyaatti yaaddoo fayyaa hawaasaa ta'un labsamaniiru. Kana jechuun sa'aatii 24 guutuu faana dhukkubichaa dhahuu, hojjettota fayyaa, meshaalee akkasumas qoricha bakkaa bakkatti sossosuu, biyyoota dhukkuba kanaan hubaman ykn hubamuu malan waliin mari'atu fi kaan dalagaa oolu jechudha. 'Nama namatti toluufi nama nama hin tuffanne' jechoota namoonni isa beekan ibsuf itti fayyadamanidha. Hogganaa Dhaabbata Fayyaa Addunyaa ta'un yeroo jalqaba ibsi miidiyaaleef kennan garuu gaazexeessitoota magaalaa Jenevaati gabaasanif amalli isaanii bitaa isaan galee ture. Seeqaa, taa'anii haasa'uu eegalan. Sagaleen isaanii takka takka hin dhagahamu. Kuni hogganaa dhaabbatichaa duraanii Maargaaret Chaan irraa adda isaan taasisa. Amala nama callisa baay'isan duuba garuu nama waan tokko raawwachuuf dhamahanitu mul'ata. Otooma dhaabbata kana hin hogganiin dura mootummaa Itoophiyaa keessatti tajaajilaniiru. Jalqaba ministeera Fayyaa boodarra immoo Ministira Dhimma Alaa ta'an. Dr Tedroos bara 1965 Asmaraatti dhalatanii Kaaba Itoophiyaa Tigrayitti guddatan. Magaalaan Asmaraa Ertiraan Itoophiyaa irraa erga foxxoqxe as magaalaa guddoo biyyattii taateetti. Akka kana dura gaazexaa 'Time' jedhamutti dubbatanitti taanaan obboleessi isaanii quxisuu naannoo umrii 4'tti du'e. Boodarra gaafa barataa turanitti duuni isaa gifiraan akka ta'e shakkaniiru. Daa'mni tokko dhukkuba irraa fayyuu danda'un du'un sirrii miti jechuun dubbachuun isaanii gabaafameera. Dr Tedroos miseensa Adda Bilisa Baasaa Ummata Tigraay (TPLF) ta'un bara 2005 irraa kaase ministeera ta'un tajaajilaa turan. Qondaaltota dhaabichaa keessaa nama namatti dhihaatu akka ta'anitti beekama. Biyya Naayijeeriyaatti aanee biyya ummata baay'ee qabdu, Itoophiyaatti, rifoormii seektara fayyaa gaggeessuun alatti tajaajilli fayyaa hawaasaaf akka waliin gahu hojjechuun leellifamaniiru. Haa ta'u malee, yeroo Ministira Fayyaa turan waajjirii isaanii gaazexeessitoonni dhukkuba koleeraa akka hin gabaasne taasisaa ture. Yeroo Dhaabbata Fayyaa Addunyaa hogganuuf duula gaggeessaa turanitti deeggartoonni Dr Tedroos qondaalli kuni dhukkuba koleeraa hin dhoksine jechuun haalaa turan. Dhukkuba addunyaaf yaaddo ta'e ittisuun kan milkaa'u qindoomina miseensota dhaabbatichaa 194'n akka ta'e Dr Tedroos ni beeku. Yeroo dhukkubni Iboolaa tamsa'e biyyoota hedduu daawwachaa turani. Ilaaluu qofa hin turre haala jiru hoggantoota mootummaa waliin mari'achuuf malee. Yeroo dhukkubni Koronaallee dhagahame gara Chaayinaa saffisaan imalani. ''Tarsiimoon isaanii Chaayinaa himachuu osoo hin taane iftoomina akka qabaattuufi walitti dhufeenya addunyaa akka cimsitu,'' gochuufi jedhu Yunivarsiitii Jorjitaawonitti Piroofeesara seera Fayyaa Addunyaa kan ta'an Laawurens Gostin. Garuu kuni hojjetee? Kanneen Dhaabbata Fayyaa Addunyaa faana bu'an isa Chaayinaan leellifamte qeeqaniiru. Gara Beejing erga imalanii boodas Chaayinaan ''dhukkubicha to'achuuf hojjetaa jirti'' jechuun Dr Tedroos dubbataniiru. Gyyoota muraasa booda, hoggantoota addunyaa magaalaa Muunik dhimma nageenyaa mari'ataa turanitti wanti Chaayinaan dalagde ''addunyaan yeroo akka bitattu gargaare'' jedhan. Yaadonni kuni garuu isa Chaayinaan ogeessota fayyaa babal'ina dhukkubichaa dursanii himan hiiten waliin hin deemu. Qeeqni DrTediroos irratti dhihaatu biroo immoo dhukkubichi yaaddo fayyaa addunyaa ta'u isaa labsuf harkifataniiru kan jedhudha. Pirofeesar Goostin fa'i isa Dr Teedroos Chaayinaa leellisan akka hin jaalanne ibsaniiru. Dr Tedroos akkuma aangoo qabatanin ture yeroos pirezidantii Zimbaabuwee kan turan amma lubbuun kan hin jirre ambaasaaddara Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) gochuun muuduf kan yaalan. Guyyoota muraasa booda garuu dhiibbaa dhaabbilee mirga namoomaa irraa dhufeen yaada Roobart Mugaabee irratti qaban jijjiraniiru. Pirofeesar Goostin rakkoo koronaavaayirasiin fide ittisuu keessatti ''hoggana fakkeenya ta'anidha,'' jechuun ibsu. Haa ta'u malee, dadhabinni dhaabbatichi qabu ammas akkuma fufetti jira jechuun ibsu. Kunis, fandii lafatti baduudha jedhan. Milkaa'inni Dr Tedroosis ta'e dhaabbata isaan hoggananii keessumaa to'anoon koronaavaayirasii irratti taasisaa jiran hanga to'atamutti ifa miti. Ammaaf, biyyoonni akka qophaa'an, akkasumas to'annoo isaanii akka cimsan gorsaa jiru. Guyyaa guyyaatti ibsa kennuun jechi isaanii addunyaa guutuutti tamsa'aa jira. Guyyuu deebii waliin akka deebi'an dhiibbaan irratti taasifamus isaan ammallee callisaadha. Xumurri ibsa isaanii yeroo hundaa walfakkaataadha: waraqaa sassaabuu, seequu, achiitii ''boru isiniin arga'' jedhu.


Pirezidantiin Venezuweelaa tokkoon tokko dubartii biyya isaanii daa'imman ja'a godhachuu qabdi jedhan

Pirezidaantiin Venezuweelaa Nikoolas Maaduroo dubartoonni biyyasaanii ''biyyaaf jecha'' ijoollee ja'a godhadhaa jechuun waamicha taasisan. Qophii karoora fayyaa dubartootaa biyyaaleessaa beeksisu kan TVtiin darbaa ture irratti Obbo Maanduroon dubartootaan ''dahaa, dahaa'' jechuun ajaja dabarsaniiru. Biyyattiin ammoo hir'ina nyaataafi dhiheesii qorichaa cimaa irraan kan ka'ee rakkinni dinagdee mudateera. Akka UNICEF jedhuttis,  bara 2013 fi 2018 jidduutti daa'imman biyyattii %13 hir'inni nyaataa mudatee ture. Morkiin cimaan motummaafi dhaabbilee mormitootaa biyyattiitti gaggeeffamus rakkina biyyattii hammeesseera. Dureen dhaaba mormituu Ju'aan Gu'aadoo biyyoota 50 oliin akka hogganaa Venezuweelaa seera qabeessaatti ilaalama. Garuu Pirezidaanti Maadurroo, hogganaan paartii 'left-wing' biyyattiifi kan deeggarsa waraanaa Veenezuweelaa qabu kun aangoorra tureera. ''Obbo Maaduroon dubartoota qophicharratti argamaniin ''daa'imman dubaraafi dhiiraa xixiqqoo jaha waan deessaniif Waaqni isin haa heebbisu,'' jedheeniiru. ''Biyyaaf jechuun dubartoonni hundinuu ijoollee jaha haa godhatan,'' jechuun itti dabalanii kan kana jedhaniis Bitooteessa 8 sababeeffachuun 'torban dubartootaa qophaa'eerratti ture. Haata'u malee, deeggartoonni hogganaa mormituu Obbo Gu'aadoo ammoo ariidhaan ergaa tiwitara irratti barreessan. ''Hospitaalonni hajjataa hin jiran. Talaalliin dhabameera. Dubartoonni sababii nyaata gahaa hin arganneef ykn hannan daa'imaa bituu waan hin dandeenyeef hosiisu hin dandeenye. Akkasumas, sababii waan itti jiraatan hin jirreef biyyattii godaansa dirqamaatu mudataa jira. ''Maadurroofi bulchiinsi isaa kana jedhan hundi rakkina xinsamuu qabu.'' Lammii Venezuweelaa sadii keessaa lama maatiif nyaata argachuuf baayyee akka rakkatu qorannoon Sagantaa Nyaata Addunyaa UN ni mul'isa. Sababii rakkina dinagdee biyyatti mudateen wal qabatees lakkoofsi daa'imman daandiirratti gataman ykn seensa gamoowwan ummataa irratti dhiifamanii %70 dabalusaa dhaabbanni deegarsaa tokko bara 2018 ibsee ture. Mootummaan Venezuweelaa ammoo bara dhiheenyaa keessa lakkoofsi ibsee hin jiru.


Ministeera Fayyaa Itoophiyaa: 'Koronaavaayirasiin Itoophiyaatti hammaachuu mala'

Torban tokkoofi lamaan dhufanitti qaamoleen garaa garaa gahee isaanii yoo gumaachuu baatan dhukkubni koronaavaayirasii kan amma jiru caalaa hammaachuu akka danda'u Ministeerri Fayyaa Itoophiyaa beeksise. ''Qophii amma jiruufi haala waliigalaa jirurraa yoo ilaallu dhukkubni[tatamsa'inni] kuni dabaluu danda'a,'' jechuun Ministirri Di'eetaa Ministeera Fayyaa Dr Darajjee Dhugumaa EBC'tti himaniiru. ''Kana caalaa hammaachuu danda'a, kanaanis dhaabbachuu danda'a. Hojii keenyatu murteessa jechuudha." ''Torban tokkoofi lama dhufanitti hundi keenya xiyyeeffannoo keennine yoo hojjenne dhaabsisuu dandeenya. Kanaan achi kana caalaa tatamsa'u danda'a,'' jedhan. Itoophiyaan vaayirasiin kuni biyya seenuu torban dura erga ibsitee booda hanga yoonaa namoonni sagal dhukkuba kanaan qabamamniiru. Daarektarri Olaanaa Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) Dr Tedroos Adihaanom guyyaa kaleessa Afrikaan dammaquu qabdi jechuun dhaamsa dabarsaniiru. Dr Darajjeen akkaataan jireenya hawaasa Itoophiyaa tatamsa'ina dhukkuba koronaaf 'gahee olaanaa gumaachuu danda'a jennee yaadna,' jedhaniiru. Dabalataanis, 'guyyaa guyyaatti ergaan dabarsinu hangam ummata bira gahaa jira. Hangi ummanni miidiyaa hordofu xiqqaadha,' jechuun yaaddoo qaban ibsaniiru. Ummanni hubannoo walfakkaataa qabaachuu dhabuun isaa immoo rakkoo akka ta'e ibsaniiru. 'Baay'inni siree wal'aanamtootaa hospitaalota mootummaafi dhuunfaa keessa jiranii xiqqaadha. Qophiin ogeessota fayyaafi kutaan 'IC' xiqqaadha,' jechuun yaaddoo qaban ibsan. Mootummaan Itoophiyaa namoonni shan dhukkuba kanaan qabamuu akka mirkaneessen Wiixata darbe barnoonniifi walgahiiwwan torban lamaan dhufuuf akka hin taasifamne ibsee ture. Haa ta'u malee, walgahiiwwan gara garaa kan paartii biyya bulchuu dabalatee taasifamaa akka jiran gabaafama. Kana Dr Darajjee Dhugumaan ni mirkaneessu. ''Kan xalayaadhaan dhorkines ni jiru. Garuu, ammas bakkeewwan tokko tokkotti taasifamaa jira… Baay'ee dhorkaa jirra… Walgahiiwwan dhaabbachuu qabu,'' jedhaniiru. Walgahiin dirqama yoo taasifamuu qaba ta'e baay'inni namootaa xiqqaachuu akka qabuufi meetira lama walirraa fagaachuu qabu jedhan. Lammiin Itoophiyaa hundi gahee isaa gumaachuu qaba jedhan.


Koronaavaayiras: Odeeffannoofi gorsawwan sobaa fudhachuu hin qabaanne

Koronaavaayirasiin addunyaarratti biyyoota hedduu keessatti mudataa jira. Tibba kanattis wanti irraa nama fayyisu hin argamne. Kanaan kan ka'ees maddeen adda addaa gorsawwan fayyaa miidhaa hin qabaannee garuu kan hin fayadne eeramaa jiru. Odeeffannoowwaniifi gorsa sobaa mala koronovaayirasii ittiin ittisuun danda'amudha jedhamanii odeeffaman keessaa qullubbii adii fayyadamuufi bishaan ho'aadha qaama dhiqachuu kan jedhan keessatti argammu. Gorsawwan dhukkuba kanaan wal ballinaan qabatanii eeraman keessaa muraasa isaanii ilaaluuf jirra. 1. Qulluubbii adii Gorsi qulluubbii adii nyaachuun infekshinii kana irraa nama dhorka jedhu midiyaalee hawaasaarratti ballinaan qoodamaa jira. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO) akka jedheetti "qulubbuun adii qabiyyeensaa fayyaaf waan gaarii qabaatulleen, soorachuun akka koronaavaayirasii irraa nama fayyisu ilaalchisee ragaan omaa hin jiru. Tarkaanfii akkasii fudhachuun hanga gorsa wallaansa fayyaa akka hin fudhatame hin dhorkineetti mataasaatiin miidhaa omaa hin qabaatu. Garuu miidhaa qabaachuuf haalli itti danda'u ni jiraata. Gaazeexaan Kibba Chaayinaa tokko akka gabaaseetti, dubartii tokko erga qullubbii adii kilogiraama 1.5 walitti aansuun nyaatteen booda hospitaala galtee jirti. Waliigalatti kuduraafi muduraa nyaachuufi bishaan gahaa dhuguun fayyaan jiraachuuf murteessaadha. Haa ta'u malee gosti nyaata tokkichaa dhukkuba kana fayyisu isaatiin ragaan argame hinjiru. Qopheessaan YouTube fi hordoftoota kumaataam kan qabu Jordaan Saazar, akka jedhuutti 'qorichoonni miniraalaa raajii' ta'aniifi MMS jedhaman koronaavaayirasii qulleessuu danda'u jedha. Saazariif namoonni biraa osoo dhukkubni koronaa hin umamiin diraa qabanii waan kana beeksisaa turan. Baatii Amajjii keessaa qorichi MMS jedhamu kun seelii kaansarii ajjeesuuf illeen humna kan qabu waan ta'eef koronaavaayirasiilleen ni balleessa jechuun fuula tiwiratii isaarratti barreesse. Bara darbee, dhaabbanni bulchiinsa qorachaafi nyaata Ameerikaa wa'ee MMS dhuguun dhiibbaa inni fayyaaf qabaatu ilaalchisee akeekachiseera. Dhaabbatichi akka jedheetti, ''bu'aalee jedhaman kunneen kamiyyuu dhukkuba kamuu fayyiisuu isaanii qorannoo agarsiisu hinagare,'' jedheera. Sirriiyyuu wantoa kanneen dhuguun haqiisiisuuf, ol gamuu, garaa kaasaafi mallattoowwan hirrina dhagala'aa cimaaf madda akka ta'an akeekachisaniiru. Dhiyeessitiin dhangala'aa harka jarmiirraa qulleessuu bakka adda addaatti argamuutu himamaa jira. Harka haalaa dhiqannaan ammoo malawwan ittisa tatamsa'ina dhukkubichaa keessaa tokkoodha. Hanqinni dhiyeessitii omisha kanaa mudachuun Xaaliyaan keessatti akkuma himmeen, dhangala'aan tajaajila kanaaf oolu mana keessatti omishamu akka danda'u midiyaa hawaasaa irratti tamsa'uu eegale. Haata'u malee, omishaalee midiyaarratti gadhiifaman kunneenis biraandii omisha beekamaa tokko kan wal fakkeefameedha. Omishi sunis lafa ittiin qulleessuufi malee qaamaaf fayyyadamuuf kan hin ollee ta'uutu himama. Dhangala'aawwan qabiyyee alkoolii hedduu qabanis qaamaaf miidhaa qabaachuutu himama. Maxxansi feesbukii hedduudhaan baayyifamee maxxansaa jiru. Maxxansichis ''Doktora Jaappaaniitu'' daqiiqaa 15 bishaa dhuguudhaan vaairasicha qaama keessaa karaa afaanitiin seensee waan baasuuf haajajeera jedha. Odeessaalee walfakkaataan afaan Arabaatiin maxxanfamees yeroo kuma 250 ol qoodameera. Pirofesar Biloomfiild akka jedhaniitti, dhimma kana ilaalchisee ragaan saayinsaawaan tokkoolleen hin jiru. Vaayirasiin karaa qilleensaan darban karaa qaama argansuu keenyaan gara qaamaatti seenu. Muraasni isaanii karaa afaaniin kan qaama seenan ta'a. Haata'u malee, bishaan walitti fufuun dhuguun vaayirasichaan qabamuu irraa isiin hin oolchu. Haata'u malee, baayisanii dhuguun wallaansaan waanuma fayyaa ofiif gorfamuudha. Ho'ii vaayirasii akka ajjeessuu ilaalchisee gorsiiwwan adda addaatu himamaa jira. Kanaafis vaayirasii ajessuuf bishaan ho'aa dhuguu kaasee hanga bishaan ho'aadhaan qaama dhiqachuu ykn maashina rifeensa gogsuutti fayyadamuun sirri akka ta'eetti himama. Maxxansa namoota hedduun baayyifamee midiyaalee hawaasummaarratti biyyoota adda addaa keessatti maxxanfameedha. Gorsi kunis sobaan akka UNICEF'n dabarfamee ta'u himamaa ture. Gorsichis bishaan ho'aa dhuguufi aduu qanqammachuun vaayirasi ajjeessa, garuu ammoo ayiskireemii nyaachurraa of qusachuu barbaachisaadha jedha. Dhaabbata UNICEF'tti koronaavaayirasii irratti hojjataa kan jiran Chaarlotte Gornitzka akka jedhaniitti, ''Ergaan tibbana intarneetii irratti kan UNICEF jedhamuun qoodamaa jirus...ayiskireemii nyaachuufi nyaatawwan qabannaa'aa kan biraa fudhachuurraa of qusachuun dhukkubicha ittisa jedha. Kunis guttummatti sobadha.'' Tibba ho'a bonaatti vaayirasiin qaamaan alatti siriitti jiraachuu akka hin dandeenye beekamaadha. Haata'u malee, ho'i hangam vaayirasii koronaa irratti dhiibbaa akka qabaatu hin baramne. Kanaafuu qaama keessan ho'isuuf ykn aduutti of saaxiluun akka vaayirasiin keessa keenya hin jiraannee gochuun, guttummaatti sirrii miti jedhu Pirofesar Biluumfiild. Vaayiraasicha tokkicha qaama keessa gallaan haalli itti ajjeefamu omtu hinjiraatu. Qaama keetu ofiirraa ittiisuuf yaalu qabaata. Qaamaan alatti ammoo ''vaayirasi ajjeessuuf haala qileensaa gara digrii 60 si barbaachisa,'' jedhu Pirofesar Biloomfiild.  Haalli kunis bishaa ittiin qaamni dhiqatamuufi kan saa'uunaa kamuu caalaa baayyee hoo'adhaa. Ansoolaafi fooxaaa haala qillensaa digrii 60 keessa kaa'uun yaada gaarii ta'a, waan ho'ii akkasii vaayirasii uffatarraa ajjeessuu maluuf. Garuu harka keenya dhiqachuu caalaa filmaanni biraa gaariin hin jiru. Bishaan ho'aadhaan qaama dhiqachuu ykn waan ho'aa dhuguun yoo dursa kan dhukkubsatte ta'een alatti haala ho'aa qaame keetii gonkumaa hin geedaru.


Koronaavaayiras: Xaaliyaanitti guyyaa tokkotti namootni 475 COVID-19'n du'an

Xaaliyaanitti guyyaa Roobii qofa namootni 475 COVID-19'n du'uun, erga vaayirasichi eegalee guyyaatti duuti guddaan itti galmaahe ta'era. Lakkoofsi namoota COVID-19'n Itaaliitti du'aanii guyyaa tokkotti 475 gahee, waliigalli namoota hanga ammaatti lubbuu dhabanii 3,000 ol ta'eera. Erga dhibeen kun biyyattiitti mudatee as namootni 35,713 vaayirasichaan kan qabaman yoo ta'u namootni 4,000 ta'an dhibee kanarraa bayyanataniiru. Namoota Itaalitti du'an keessa hanga ammaa lammiileen Itoophiyaa lama keessatti kan argaman ta'uu Ministeerri haajaa Alaa Itoophiyaa mirkaneesseera. Kutaan biyyaa gara Kaabaa biyyattiitti argamu Lombaardiin, guyyaa tokkoorri namootni 319 ta'an irraa du'uun naannoolee daran miidhamaniiru jedhaman keessaa kan jalqabaati. Weerara COVID-19 addunyaa mara goolaa jiruun biyya jalqaba dhibeen kun itti eegale Chaayinaatti aantee Itaaliin biyya lammataa dhibeen gaaga'ama guddoo irraan gahaa jiru dha. Yeroo ammaa namoota Vaayirasii kanaan addunyaa guutuutti faalamanii argaman 200,000 ol keessaa 80% kan ta'an biyyoota Awrooppaa fi Kibba Paacifikii keessa akka jiraatan Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa beeksiseera. Biyyootni addunya tamsa'ina vaayirasichaa ittisuuf tarkaanfiiwwan garaagaraa hedduu fudhata jiru. Haata'u malee Vaayirasicha ittisuuf biyyootni adda baasuun, qorachuu, yaaluufi hordofuun irra jiraa jedhan hoogganaan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa Dr. Teewdiroos Adhaanom. Itaaliin yeroo ammaa guutummaan guutuutti sochiin idilee dhorkamee namni mana mana isaa akka taa'u erga labsitee torbee lama darbeera. Haata'u malee lakkoofsi namoota vaayirasichaan du'anii dabalaa jira. Hangi du'aa Itaalitti ol ka'eef lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamanii dabaluufi uummatiicha keessa lakkoofsi namoota bubbulanii guddoo ta'uun sababa ta'uu akka malan dubbatama. Dr. Teewdiroos talaalliin jalqabaa Vaayirasii kanaa erga vaayirasichi dhalatee yeroo xiqqoo keessatti argamuu dinqisiifataniiru. COVIS-19 Itaaliin alatti biyyoota Awrooppaa akka Ispeen, Fraans, UK, Jarmaniifi Beeljiyeem keessattis lubbuu namoota hedduu gaaga'aa jira.


Koronaavaayirasii: Koriyaan Kaabaa dippilomaatoota biyya alaa ada baafte turte gadhiifte

Dippilomaatoonni sababii sodaa koronaavaayirasitiif Koriyan Kaabaa torbanoota muraasaaf karra itti cuftee turte dhumarratti biyyattii akka bahan taasifaman. Xiyyaarri dippilomaatoota qabatee gara magaalaa Rusiyaa Vilaadiivostok imalees lammiilee biyya  hedduu qabatee ture. Balaliinis dippilomaatoota fe'ee kunis baatii tokko keessatti wayita magaalaa guddittii biyyatti iraa ka'uun gara biyyoota addunyaa biraa wayita imalu kun kan jalqabaati. Haaluma kanaanis xiyyaarri lakkoofsi balaliinsa isaa KOR271 ta'ee guyyaa Wiixataa magaalaa baha fagoo Raashiyaa taate qubateera. Hojjattoonni imbaasii amma biyyattii gadhiisan kunneenis dallaa imbaasii keessati kan ugguramanii akka turan taasifaman torbanoota Guraandhalaafi jalqaba Bitoteessaatiif ture. Koriyaan Kaabaa yaaddoo Koronaavaayirasii adda kutuuf jecha lammiilee biyya alaa addatti akka turan taasifte ture. Ambaasaadarri raashiyaa Aleeksaandar Maatsegoraa haalicha akka 'kan haamlee namaa cabsuu' jechuun ibsaniiru. Hanga ammaatti mudannoon dhukkubichaa Koriyaa kaabaa keessatti gabaafamee hinjiru, namoonni kana shakkan jiraatan illeen. Kooriyaan Kaabaa Chaayinaan biyya vaayirasichi irraa ka'ee fi Kooriyaa Kibbaa bakka mudannnoon hedduun itti galmaa'een wal daangeessiti. Balaliinsa biyyattii irraa ka'e kana keessa dippilomaatoonniifi hojjattoonni Imbaasii 60 kan argaman yoo ta'u, yoom gara biyya isaaniitti akka debii'an garuu kan barame hinjiru. Koriyaa Kaabaatti Ambaasaadarri Biritish  Wiixata darbee ergaa tiwiitara isaarratti barreesseen, ''Ambaasaadaroota Jarmaniifi Faransaayiin adda bahuu kiyyaaf gadda natti dhagaham,'' jechuun barreeessan. Itti dabaluunis imbaasiiwwan Koriyaa Kaabaa jiran hundi cufaman illeenn kan Birishi yeroof saaqaa ni turu jedhaniiru. Kooriyaan Kaabaa kana duras yaaddoo koronaavaayirasiitiif jecha lammiilen biyya biraa 380 guyyoota 30'f mana isaanii akka hinbaane dallaa keessa tursiisuunshee ni yaadatama. Daangaa kanas baatii tokkoon booda ji'a darbe kaafte. Ambaasadarri Siwiidiin Jowaakiim Bargastoorm erga gadhiifamaniin booda ''adabaabaayii Kim Suung II irra dhaabadhee gamadaa nan ta'a jedhee gonkumaa yaadee hinbeeku'' jechuun tiwitaraan barreesseera. Haa ta'u malee, ammas dippilomaatoonni Koriyaa Kaabaa jiran ummata waliin akka wal hinagareef dhorkamu oduun NK jedhu gabaaseera. Kana malees suuqii, bakka isooprii fi hoteeloota magaaloota keessaa galuun hin hayyamamuuf. Haa ta'u malee osoo vaayiraichi Koriyaa Kaabaa seenee biyyattii qorachuufis ta'e wallaanuuf humna hinqabu sodaa jedhu jira. Lakkoofsi namoota vaayirasii kanaan faalamee addunyaa gutuutti kuma 107 ol kan qaqabee yoo ta'u, kan du'e ammoo gara 3,600 ta'eera.


Mallattoon koronaavaayirasii 'guyyaa shan booda mul'ata'

Mallattoon koronaavaayirasii namootarratti mul'achuuf gidduu galeessaan guyyaa shan akka fudhatu saayintistoonni mirkaneessan. Mallattoon dhukkuba 'Covid-19' keessaa ijoon dhaqna gubuu, qufaa fi rakkoo hargansuudha.  Hanga yoonaa, dhukkuba kanaan adduunyaa irratti namoota 111,000 ol hubamaniiru. Gartuun qorattoota Ameerikaa dhimoota vaayirasichaa Chaayinaafi biyyooti biraarra qorachuun waa'ee dhibee kana irratti hubannoo dabalataa argachuu yaalaa jiru. Namoota hedduu irratti mallattoon dhibee kanaa kan mul'achuu eegalu erga qabamanii guyyaa shan boodadha. Namni guyyaa 12 keessatti mallattoo dhibee kanaa hin agarsiisne kamiyyuu yoomu mallattoo dhibee kanaa irratti mul'achuu dhiisu kan danda'u yoo ta'u dhibee kana garuu nama birratti dabarsuu danda'u. Namootni mallattoo dhibee kanaa qabaatanis dhiisaniis dhibee kana namoota birootti akka hin dabarsineef guyyoota 14f ofiin akka namaarra adda ba'an qorattoonni ni gorsu. Mana Baruumsa Fayyaa Hawaasaa Joohn Hopkiins Biluumbargitti qorataan duraa Piroof Jastin Leslar, argannoon kun gabaasa 181 irratti hundaa'uun tilmaama 'ariifataa' fi gaarii dhibee kanaratti hanga ammaatti qabnudha jedhaniiru. Garuu ammayyuu wa'ee dhibee kanaa waan baayyee baruu qabna jedhu. Qorannoon kun walumaa galatti namoota meeqa irratti mallattoon dhibee kanaa akka mul'atu hin qoranne. Ogeessonni namootni dhibee kanaan qabaman baayyinaan sadarkaa gadaanaa dhibee kanaan hubamu jedhanii amanu. Gariin vayirasichaa qabaatanii mallattoo dhibee kanaa qabaachuu dhiisuu malu. Ta'us garuu dhibeen kun namoota tokko tokko - keessumaa manguddoota dhibee biraan hubamanii jiran yoo qabate hamaa ta'uu danda'a. Dhibee kanarraa of eeguufi ofirraa ittisuuf malli gaariin:


Ittisa COVID-19'f Gamtaan Awurooppaa daangaa cufachuufi

Gamtaan Awuroopaa imala biyyoota miseensa gamtichaa hin taanerraa gara biyyoota gamtichaatti godhamu hunda guyyota 30 dhufaniif dhorkuufi. Murteen kun qaama duula ittisa tamsa'ina Koroonaavaayiras yoo ta'u biyyoota miseensa gamtichaa ta'an 26 fi kanneen akka Ayiislaand Noorway fi Siwiizerlaand fa'a irrattis ni raawwata. Gamtaan Awurooppaa murtoo kanarra kan gahe lakkoofsi namoota vaayirasii kanaan qabamanii Awuroopppaa keessatti daran dabalaa jiraachuufi Itaaliifi Ispeen akkasumas Firaans keessatti duuti heddummachuu isaatiini. Dorgommiin Kubbaa miilaa Awuroopaa bara kana gaggeeffamuus waggaa tokkon akka achi siiqu murtaa'eera. Murteewwan kunniin yaa'ii viidiyoo hooggantoota biyyoota Awurooppa gidduutti Kibxata gaggeeffame booda dhagahame. Gaggeessitootni kun murticha hatattamaan hojiirra olchina jechuu isaanii Komishinarri gamtochaa miidiyaaleetti himaniiru. Chaayinaan alatti lakkoofsa dhibamtoota vaayirasii kanaa guddaa kan qabaatte Itaaliin hanga ammaa lammiilee ishee 2,500 ol dhabdeetti, 31,500 ol kan ta'an ammoo vaayirasichaan qabamaniiru. Itaaliitti aantee biyyi miidhamni guddaan itti galmaahe Ispeen ammoo lammiileen 11,200 tti siiqan COVID-19 qabamuu beeksifteetti. Gamtaa Awurooppaan ala Yunaayitiid Isteets keessa bulchiinsonni shantammanuu keessatti COVID-19 mul'achuun ibsameera. Hanga ammaattis namootni 108 ta'an du'anii, kanneen vayirasichaan qabaman ammoo 6,300 ol gaheera. Bulchiinsonni tokko tokko manneen nyaataa fi dhugaatii akka cufamaniifi namootnis bakkuma jiranii osoo socho'uu baatanii gaarii akka ta'e gorsaa jiru. Bulchiinsotni akka Los Anjalas ammoo manneen hidhaa keessatti namni akka hin heddummaanneef jecha lakkoofsa namoota to'annoo seeraa jala oolchanii xiqqeessuuf karoorsaniiru. Magaalli bashannanaa fi manneen qumaaraan beekamtu, Laas Veegaas manneen qumaaraa ishee ji'a tokkoof akka cufaman ajajjeetti.


Koronaavaayiras: Mala aadaatiin koronaavaayirasii ofirraa ittisuun ni danda'amaa?

Uummanni baroota dheeraaf qorichoota mala aadaatiin manatti hojjetamaniin dhibeewwan akka utaalloo ofirraa ittisaa, yoo qabames dafee fayyuuf itti dhimma baha. Dhibeen haaraa addunyaa yaaddesse, Koronaavaayirasiin gara Itoophiyaa seenuun dhagahamnaanis hawaasni toftaawwan aadaa fayyadamuu eegale. Dhibee haaraan kuni mallattoowwan akka qufaa gogaa, qoonqoo gogsuu fi mallattoolee muraasa utaalloodhaan walfakkaatan qabaachuun ammoo namni hedduun akka qoricha aadaatti fayyadamu kakaaseera. Sababa kanaanis erga weerarri koronaavaayirasii mudatee as Itoophiyaa bakka tokko tokkotti gatiin qullubbii adii, qaaraa fi jinjibilaa dabaleera. "Dhukkubni kuni dhufe jechuu dhageenyaan dafnee qoricha mala aadaatiin qophaa'aan hojjetachuu eegalle," jedhu jiraataan magaalaa Adaamaa maqaan isaanii akka himamu hin feene tokko. "Jinjibila, qullubbii adii, feexoo, kororimaa daaknee cuunfaa looomii fi dammaan walitti makne fayyadamaa jirra," jedhan. Qoricha aadaa kana erga maatii kiyya waliin fayyadamuu eegallee guyyoota 3 darbeera kan jedhan namni kun, makaa kana galgala galgala fal'aana tokko tokko nyaannee rafna jedhu. Kanaan alattis Araqeen hoo'ina qaamaa waan dabaluuf isa dhuguunis akka aadaatti faayidaa qabaa jedhu. "Araqee kan manatti baafame, cilaaddama ykn xeenaaddaamiidhaan makanii galgala galgala yoo dhuganis baayyee nama fayyada. Hoo'ina qaamaa waan dabaluuf vaayirasicharraa nu ittisa jedheetin amana. Yoo baayisan garuu rakkoo fayyaa biraa namatti fida" jedhan. Qorichi kuni dhibee koronaavaayirasii irraa akka gaariitti nu ittisa jedhaniis amanu. "Qulqullina dabalataan qoricha kana fayyadamuun baayyee nama gargaara. Qoricha kana dhukkuboota biraatiifis fayyadamnee ittiin fayyina waan ta'eef" jedhu. Naannoo Amaaraa Saqoxaa irraa kan dubbifne Ilfinash Hayiluus, erga koronaavaayirasiin dhufuun dhagahamee naannoo isaaniitti namni hundi qoricha aadaa kanatti dhimma bahaa jiraachuu himti. "Duruu yeroo utaalloon nu qabe qoricha aadaa kanaan fayyadamna. Itti dabalataanimmoo damma daamuutis nan fayyadama." "Qoricha aadaa kana garuu amantaadhaan walqabsiisnee miti kan fayyadamnu. Akka faayidaa qabu waanin amanuufin fayyadama" jetti. Yunvarsiitii Saayinsii Fi Teeknolojii adaamaatti Bariisaa kan tahan Obbo Daandii Warqinaa, qorichootni aadaa kunneen dhukkuba koronaavaayirasii kana hin ittisan jedhanii amanuun nama rakkisa jedhu. "Qorichootni aadaa kuneen vaayirasicha ni ittisa yookan hin ittisan jechuuf qorannoo saayinsii barbaada. Sababnisaas dhukkubni kuni haaraadhaa," jedhu. Isaanis qorichoota aadaa hawaasni fayyadamu kanatti akka dhimma bahan himu. Erga namoonni qorichi aadaa mi'eessituuwwan kanneen walitti makuun hojjetamu koronaavaayirasii namarraa ittisa jedhanii fayyadamuu jalqabanii gatiin mi'eessituuwwan kanneenii dabaleera. Magaala Adaamaattis qullubbii adiin kiloogiraama tokkorratti daballii hanga birrii 40 fi Loomiin ammoo dhiheessiin isaayyuu xiqqaachuu himu daldaltoonni. Hospitaala waliigalaa Shaashamannee irraa Dr. Nureddiin Lukee, qorichoonni aadaa namoonni fayyadamaa jiran kana fudhachuun rakkoo waan qabu miti jedhu. "Wantoonni akka qullubbii adii fi Jinjibilaa kuni dandeettii dhukkuba ofirraa ittisuu qaama namaa ni dabalu. Akkasumas dhangala'aa baay'inaan fudhachuunis gaariidha," jedhan. Haa ta'uutii qorichoonnii aadaan fudhataman kunneen koronaavaayirasii namarraa ittisu kan jedhu qorannoon mirkaneesse waan hin jirreef akka qorichaatti kan ajajamu miti jedhan. Alkoolii akka Araqee fayyadamuun garuu hormoonota waan miidhuuf namni akka qoricha koronaavaayirasii namarraa ittisuutti fayyadamuu yoo dhaabe gorfama jedhan. Qorichoonni aadaa kunneen fayyadamuun miidhaa qabaachuu baatus dagannaa uumuu malas jedhan Dr. Nureddiin. "Namoonni qoricha aadaa kanneen fayyadaman akka waan qorichi kuni koronaavaayirasii irraa isaan ittisuutti amanuudhaan dagannaa keessa seenanii dhibee kanaan qabamuu malu." "Qorichoonni aadaa kuni akka ittisan wanti mirkanaa'e waan hin jirreef" jedhan.Dhibee Koronaavaayirasiin dhufu COVID19 ofirraa ittisuuf haaldureewwanii fi qajeelfamoota dhaabbanni fayyaa ajaju hojiirra oolchuutu filatamaadha jedhu Dr Nuuraddiin.


Sababa Koronaavayiraasiin Kaaliforniyaan labsii yeroo muddamaa labsite

Koronaavayirasiin namni tokko du'uu isaan booda bulchiinsi Ameerikaa Kaaliforniyaan labsii yeroo muddamaa labsite. Manguddoon ganna 71 ji'a darbe imala dooniirra turan, kana duras rakkoo fayyaa kan qaban ta'uufi hospitaala naannoo Saakramentoo argamuutti du'u isaani aanga'oonni ibsaniiru. Amma lakkoofsi namoota Koronaavaayirasiin Ameerikaa keessatti du'ani 11 ga'eera. Mootummaan Ameerikaa gaafa Roobii irraa eegalee qorannoo koronaavayiraasi guutummaa biyyattiitti gaggeessuuf sochii eegaleera. Bulchiinsota Ameerikaa 16 keessatti hanga ammaatti namootni Covid-19 qaban 150 argamaniiru. Addunyaa mara irratti namootni vaayirasichaan hubaman 92,000 ol yeroo ta'an isan keessaa 80,000 ol Chaayinaa keessaa akka ta'an anga'oonni mirkaneessaniiru. Namootni lubbuu dhaban ammoo 3,000 ol ni ta'u. Namoota 11 Ameerikaatti du'an keessaa 10 bulchiinsa Waashingitan keessatti kan argaman yoo ta'an weerarri kun bulchiinsota kaan kanneen akka Teeksaasiifi Nabiraaskattis mul'ateera. Lixa Afrikaa Moritaaniyaa keessatti gartuun daawwattoota Xaaliyaanii irraa dhufan lafa to'annoo koronaavayiraasiif jalaa baqachuu utuu yaalanii qabamanii gara biyya isaanitti deebisamuu isaani AFP'tu gabaase. Moritaaniyaan biyyooti vaayirasichaan guddaa hubaman irraa dawwaattooti dhufan yeroof qofatti akka qorataman murteessiteetti. Dawwattoonni 15 lafa turtii kana jalaa baqachuuf yaalan buufata xiyyaaratti geessamuun gara Xaaliyaanii akka deebi'an taasifamuu isaa dubbii himaan Ministeera Fayyaa biyyatti himeera. Aljeeriyaa keessatti lakkoofsi namoota Koronaavayiraasiin qabamanii guyyaatti dachaan dabaluun 17 ga'eera. Akka Ministeerri Fayyaa biyyattii jedhutti namootni haaraan vaayirasichaan hubamanii argaman saglanuu miseensota maatii tokoodha. Senegaal keessatti immoo imaltoota Awurooppaa irraa ta'an lama vaayirasichaa akka hubaman adda baafateetti. Taayilaand keessatti ammoo namootni vaayiraasichaan qaban afur haaraan argamuun lakkoofsa namoota hubamanii 47 ga'eera. Awustiraaliyaatti haadha fi daa'imni ishee koronaavaayirasiin qabamuu isaanii midiyaan biyyatti ABC gabaaseera. Haadhaafi daa'imni kun Dilbata Iraan irra gara Kibba Awustiraaliyitti kan deebi'an yoo ta'u amma haala gaarii keessa jiru jedhameera. Chaayinaatti garuu namni ganna 36 Wuhaanitti koronaavaayiraasiif yaalamee erga mana yaalaa irraa gadhiifamee guyyaa shan booda dhibeema kanaan lubbuun isaa darbuu midiyaan biyyatti gabaaseera. Gama biraan, koronaavaayirasiin sagantaaleen ispoortii hedduurratti dhiibbaa uumeera. Xaaliyaaniin taphooti kubbaa miilaa gurguddoo dabalatee qophiileen ispoortii hundi ji'a tokkoof daawwattoota malee akka gaggeeffamanif murteessiteetti. Biyyi Arabaa Gamtoomanii (UAE) immoo dorgomtoonni Xaaliyaanii lama koronaavaayirasiin qabamuun isaanii erga baramee booda sadarkaa dorgommii saayikilii isa xumuraa lamaan haqxeetti.


'Intarneetni haa banamu, hidhamtootni haa hiikaman' - KFO

Paartiin Kongireesii Federaalawaa Oromoo ibsa baaseen ittisa weerara COVID-19'f jecha Lixa Oromiyaatti Intarneetni adda citee ture akka deebi'uufi hidhamtootni akka hiikaman gaafate. KFO' ibsa Roobii baaseen tamsa'ina COVID-19 kan Itophiyaa keessatti namoota 5 irratti mul'ate ittisuuf tarkaanfii mootummaan Itoophiyaa fudhachaa jiru, ''guddoo jajaa'' jedheera. "Bifa faallaa kanaa ta'een ammoo Oromiyaa gara lixaa irraa networkiin wal qunnamtiin cufamee waan jiruuf lammiileen weerara kana quba kan hin qabne ta'uun guddoo nu yaaddesssaa'' jedha ibsichi. Bu'uuruma kanaan KFO'n qabxiilee sadii irratti hojii mootummaafi dhaabbileen siyaasaa hojjechuu qabuu jedhe tarreeseera. 1. Lammiileen dhibee balaafamaa kana si'aawinaan akka ofirraa eeggatan mootummaan Itoophiyaa intarneeta cufe ariitiin deebisee akka banu. 2. Hidhamtoota sababa siyaasan jumlaan walitti kuufamanii buufata Poolisi, manneen hidhaafi mooraa leenjiijiran gadi dhiifamanii mana mana isaanii ta'aanii of eegannoo akka taasisan. 3. Jaarmiyaaleen siyaasaa, qaamoti adda addaa qabsoo karaa kamiinuu taasisan weerara dhukkuba kanaa ofirraa dabarsanitti tumsa barbaachisu akka goonu dhaamnaa jedheera. Paartiin Koongireesii Federaalawaa Oromoo mootuummaan Itoophiyaa sababa nageenyaaf jecha naannoo Intarneetni adda citee jirutti tajaajila intarneetaa akka deebisu gaafate. Waldaan Ogeeyyii Fayyaa Oromiyaafi dhaabbileen biroonis weerara COVID-19 sabeebbachuun tajaajilli qunnamtii gama Intarneetaa gara Lixa Oromiyaatti cufamee jiru akka deebi'u mootummaa Itoophiyaa gaafachaa jiru.


Fayyaa: Hakiimonni nama lamaffaa HIV irraa fayyisan

Jiraataan Landan HIV irraa fayyuun addunyaa irratti nama isa lammaffaa tahe jedhan hakiimonni. Adaam Kaastileejoo qoricha qaamni keenya dandeetti dhukkuba ittisuuf fudhatu erga dhaabee baatii 30 booda vaayirasii HIV irraa bilisa taheetu argame. Namni kun qoricha HIV dhaan miti kan fayye. Wal'aansa kaansariif isa qabateef kennameetu isa fayyise jedha gabaasni barruu 'the Lancet HIV' irratti bahe. Seelonni kaansarii wal'aanuuf namootarraa arjoomaan argaman qaccee sanyii addaa waan qabaniif Adaamiin HIV irraa isa fayyisan. Bara 2011tti Jiraataa Barliin kan tahe Timootii Biraawoonitu HIV irraa yeroo jalqabaaf fayye. Innis wal'aansa wal fakkaataa waggaa sadiif erga taasiseen booda dha. Wal'aansa stem-cell jedhamu kan dhukkuba kaaansariif kennamu vaayirasiin HIV qaama keessatti  akka wal hin horre taasisa. Kunis seeliin nama HIV'n qabamee seelii isa arjoomaan argamee kaansarii fayyisuuf faayidaarra ooleen yoo bakka bu'u jechuu dha. Adaam Kaastileejoo- amma nama ganna 40 yoo tahu HIV akka qabu ifatti himatee ture, qorannoo dhiigaa, tiishuufi ispeermii isaa keessatti HIV'n hin argamne. Erga HIV irraa bilisa tahuusaa himamee waggaa tokko boodallee namni kun dhiiga isaa keessa HIV'n hin argamne. Yunivarsiitii Kaambiriijitti hogganaa qorannoo kan tahan Pirof Raavindraa Kumaar Guptaan: ''Taateen kun HIV'n fayyuu akka danda'u mirkana nuuf taasisa.'' ''Bu'aan qorannoo kan agarsiisu wal'aansi seelii jijjiiruu HIV akka fayyisu waggaa sagal dura argame babal'achuu danada'a.'' Haa tahu malee wal'aansi kun namoota miiliyoonaan lakkaa'aman addunyaa kanaa HIV qabaniif hin hojjetu. Wal'aansi cimaa kun jalqaba kan kennamu namoota HIV qabaniif osoo hin taane namoota kaansarii qabamaniifi dha. Qorichooti HIV amma jiran otoo vaayirasichi dhiiga keessa jiruu namni tokko fayyaa qabeessa tahee waggaa dheeraa jiraachuu danda'a. Piroof Guptaan:''Wal'aansi kun kan balaa hamaaf nama saaxiluu danda'uufi namoota HIV otoo dhiiga keessaa qabanii kaansariidhaan qabamaniif kan kennamu dha,'' jedhan. ''Kanaaf wal'aansi kun bal'inaan namoota HIV'n qabateef kennamuu hin danda'u, keesumaa immoo namoota qoricha dhukkuba ofirraa ittisu fudhataniif. Haa tahu malee fuulduratti wal'ansa qaccee sanyii fayyadamuun qorichasaa argachuuf abdiin jira CCR5 qaama seelii HIV-1 jedhamuun qabamu dha. Vaayirasichi  HIV fayyadamuun addunyaatti babal'ate. Haa tahu malee namooti muraasni HIV'an isaan hin qabne qaama seelii CCR5 jedhamu lama gatii qabaniifi. Kana jechuun vaayirasichi seelii miidhuu danda'u otoo hin qaqqabiin hafaa jechuu dha. Qorattoonni qaama seelii CCR5 jedhamu irratti xiyyeeffachuutiin qofa wal'aansa kana gaggeessuun danada'ama jedhu. Qorannoon  seeliinwwan  Adaam Kaastileejoo seelii arjoomtootaa harka 99 bakka bu'uusaa agarsiisa. Qaama isaa keessatti ammallee vaayrasiin hafan ni qaba akkuma nama isa jalqaba fayye sanaa jechuu dha. Kana booda HIV'n deebi'ee itti hin dhufu jechuu garuu hin dandeenyu. Adaam Kaastileejoon,''kun waan addaati, asirra gahuun koo ani eenyu kan na jechisiisu dha,'' jedheera. ''Ambaasaadara abdii tahuun barbaada. ''Namoonni ati nama carraa qabeessa dha akka naan jedhan hin barbaadu.'' ''Kuni waanuma tasa tahe dha. ''Ani yeroo waan kun tahu iddoo sirriifi sa'aatii sirriitti argameen tahuu danda'a.'' Yunvarsiitii Meelbarnitti piroofeesar kan tahan Shaaroon Lewiin,''samuuda seelii baayyee fudhannee vaayrasii tokkoyyuu dhabuun fayyuu agarsiisaa?'' Odeeffannoon kana booda dhufan kan jajjabeessan tahuu malu dhumarratti garuu yerootu waan hunda nutti agarsiisa,jedhan.


Lammiileen Kanaadaa 13 Gondaritti hidhaman gadi dhiifamanii galan

Ogeessonni fayyaa lammii Kanaadaa 13 magaalaa Gondar keessatti hidhamanii turan hiikamanii gara biyya isaaniitti deebi'aniiru. Namoonni kunneen magaalaa Gondar mana barumsaa naannoo ganda 18 keessatti argamutti qoricha yeroon isa irraa darbe osoo kennaa jiranii to'annaa jala akka oolfaman itti-gaafatamaan poolisii magaalaa Gondar Komaandar Ayyeliny Takkalaa BBC'tti himaniiru. Lammilee Kanaadaa qoricha yeroon isaa irra darbe rabsuudhaan shakkamanii mana murtiitti dhiyaatan 13 yoo ta'an lama ammoo lammilee Itoophiyaadha. Lammileen kunneen Kamisa ganama gadi dhiifamanii gara Kaanadaatti deebi'uu isaanii 'Globalnews' gabaaseera. Namoonni kunneen kan to'annaa jala oolfamanis odeeffannoo namoota qorichi kun isaaniif kennameefi manni barumsichaa kenneen jedhameera. "Eeruu nu qaqqaberraa kaanee ogeessonni fayyaa akka ilaalaniifi mirkaneessan goonee jirra. Qoricha yeroon isaa irraa darbe barattootaaf kennaa akka jiran erga mirkaneeffannee booda namoota sana to'annoo jala oolchineerra," jechuun Komaandar Ayyeliny BBCf ibsa kennaniiru. Qorichoonni baayyeen isaanii kan yeroon isaanii irra darbedha kan jedhan Komaandar Ayyeliny, "qorichoonni kunneen yeroo ahanga waggaa ja'aa ta'utti kan yeroon isaa irraa darbedha," jechuun dubbatu. "Kanaan dura caalmaan gargaarsa yeroo kennan uffataafi wantota gara garaa ture. Kan dhufanis kana goona jechuudhaan. Haata'u malee, dabalataanis gocha kana raawtaniiru," jedhan. Komaandar Ayyeliny akka dubbatanitti, shakkamtoonni kunneen mallattoo barattoonni nu dhukkuba jedhan 'akkas na godha' jechuun itti himan qofa dhaga'uudhaan osoo meeshaafi tekinooloojii barbaachisuun hin qoratiin qoricha kennaniiru. Namoota qoricha fudhatanii miidhaan irra ga'e gaafatamamanii, "fayyummaa namoota qoricha fudhatanii beekuudhaaf qorannoo gaggeessuu barbaachisa. Ammatti miidhaan jiraachuu dhiisuu mala. Yeroo booda garuu ammoo miidhaa qaqqabsiisuu danda'a. Isa kana ogeessi kan ilaalu ta'a," jechuun deebisaniiru. Shakkamtoonni mana murtiiti akka dhiyaatan kan himan Komaandarichi, poolisoonni qoratan sirritti qorachuuf yeroo dabalataa mana murtii gaafatanii fudhatama argateera. Haaluma kanaan beellamni guyyoota 14 booda kan qabame yoo ta'u hanga guyyaa sanaatti akka mana hidhaa turan murtaa'eera.


Koronaavaayirasii: Yaaddoo vaayirasichaan dhiibbaa hoteeloota Finfinnee irraan gahaa jiru

Yaaddoo koronaavaayirasiin umeen walqabatee walgahiiwwan idil- addunyaa hoteelota Finfinneetti gaggeeffamuuf turan haqamuun galii isaaniirratti dhibbaa akka qabaatu himame. Walitti qabaan Waldaa Abbootii Qabeenyaa Hooteelota Finfinnee Obbo Biiniyaam Bisiraati BBC'tti akka himaniitti, dhukkubichi Itoophiyaa keessatti umamuu baatulleen sababii haala biyyoota biraa keessa jiruun walqabatee imaltoonni karoora dursanii qabatanii turan haqaa jiru. Ammatti ragaa gadifageenyaa qabaachu batan illeen, sagantaaleen dhaabbilee gurguddoofi dhuunfaa haqaman kunneenis galii hoteelota irratti dhiibbaa mataasaa akka qabaatu himan. Obbo Biniyaam akka fakkeenyaatti baatii Eblaa keessa yaa'iin waggaa Faawundeeshinii Mo Ibraahiim Finfinneetti namoota kuma tokko himaachisuuf ture haqamu kaasaniiru. Yaa'ii kanaafis hirmaattoonni halkan afuriif Finfinneetti akka dabarsan karoorfamee kan ture yoo ta'u, namni tokkoos jidduugalaan halkan tokkootti doolaara 100 kan kanfalu yoo ta'e, galiin dolaara kuma 400 dhabamu himaniiru. Kanneen keessayis yaa'iin minisitroota olaanoo Motummoota Gamtoomaniitti Komishiinii Dinagdee Afriikaa ALI'tti Bitooteessa  9-15 tti gaggeefamuuf ture isa tokkoodha. Komishinii Diinagdee Afriikaa kana dabalatee, yaaddoodhuma babalachuun vaayirasichaa umeen biyyoota waliin mari'achuun of eeggannoof jecha beeksifni dabalataa hanga bahuutti ''yaa'iiwwan ummataa hundu yeroo biraatiif dabarfamusaanii'' ibseera. Sababiidhu dhukkuba kanaatiin wal qabatees naoommi hojiifi boqonnaaf biyyoota addda addaatti imala taasisaa turan karoorasaanii haquuf dirqamaniiru. Kanaanis galii hoteelotaa akka hiratu Obbo Biniyaam ni dubbatu. Haalli dhukkuba kanaa akkasumatti itti fufinaanis qophiin FIFA'n Caamsaa fi Waxabajii keessa qopheessuuf jiru geedaramuuf akka hinollee shakkama. Waldaan kunis dhiibbaa dhukkubichi galii irratti qabaatu caalaa dhimmi fayyaa kan yaaddeessu ta'u himuun, hojjattoonni waldicha keessa hojjatan of eeggannoowwan taasisu qaban irratti leenjii fi qajeelfamni kennamaa jira jiru. Yaaddoon koronaavaayirasii addunyaa irratti badiinsa lubbuu namoota kuma sadii oliittif madda ta'ee kunis, Itoophiyaa qofas osoo hintaanee biyyoota addunyaa mara irratti haqamuu sagantaaleef madda ta'aa jira. Haaluma kanaanis walgahiin 'The Next Einstein Forum' jedhamuuf Wiixata dhufaarraa kaasee Keeniyaa, Naayiroobiitti gaggeeffamuuf ture yeroo gara biraatti dabarfameera.


Koronaavaayirasi: Oduun sobaa Afrikaa keessatti naanna'aa jiruu maali?

Weerarri koronaavaayirasii addunyaa keessatti babal'achaa akka dhufeen odeeffannoon dogoggoraafi oduun sobaas akkasumaa babal'achaa dhufeera. Afrikaa keessatti tatamsa'inni koronaavaayirasii guddaa ta'u baatus, aanga'oonni biyyoota ardichaa tokko tokko garu oduu sobaa to'achuuf hojjataa jiru. Fakkiin dur dhimma hareedaafi hargansuu irratti abba taayitaa fayyaa Ameerikaan hojjatamee ture fayyadamuun odeeffannoon dogoggoraa dhiiroti koronaavaayirasii ofirraa ittisuuf hareedaa haaddachuun qabu jedhu tatamsa'eera. Gaazexaan The Nigerian Punch jedhamu mataduree: "Koronaavaayirasii irraa of eeggachuuf, haareeda haaddadhaa, jedha CDC'n" jedhuun maxxansa gadhisee ture. Odeeffannoon kana biyyooti hedduu keessatti maxxanfamun namootni hedduu qoddataniiru. Lallabaan amantaa kiristaanaa vaayirasichaa irraa nama fayyiisuu nan danda'a ofiin jedhuuu tamsaasa oduu sobaaf saaxilameera. Oduun hojjataa waldaa Glorious Mount of Possibility Church Deevid Kingleyoo Ejaayija jedhamu midiyaalee hawaasummaa irratti kan qoodamuu eegale erga vidiyoon isaa Chaayinaa deemee koronaavaayirasii nan balleessa jedhu erga YouTube'tti ba'eedha. Vidiyoo kaanaratti "Raajummaan koronaavaayirasii nan balleessa.  Chaayinaa nan deema koronaavaayirasii balleessuun barbaada," jechuun dubbata. Guyyaa xiqqoo booda maqaan isaa Elija Emeka Chibuke'tti geeddarame odeeffannoon namni kun Chaayinaa deemeera garuu vaayirasichaan qabame hospitaalaa jira jedhuu naanna'oo eegale. Suuraan akkanii hospitaala jiru agarsiisuuf fayyadamame kan taatoo Naayjeriyaa beekama Adeshinaa Adesanya jedhamu kan  bara 2017tti  hospitaalaa keessatti du'eedha. Oduun konkolaachisaa taaksii Naayjeeriyaa tokko koronaavaayirasiin qabameera jedhu midiyaa hawaasummaa irratti qoodama ture - garuu dhugaa miti. Akka oduun kun jedhutti, konkolaachisaan taaksii kun 'nama adii' koronaavaayirasii qabu tokko gara lafa to'aatamatti geesse. Sana booda mootummaan bulchiinsa Ogun konkolaachisaa kanaan gara hospitaalaa deemi jedhe. Oduun kun Konkolaachisaan kun vaayirasichaan qabamuun isaa erga barame booda hoospitaalaa miliquun yoo naayiraan miliyoona 100 (doolara 274,000) maatii isaaf kennamee malee vaayirasicha namootattan dabarsa jedhe jechuun oduun ni hima. Odeessaan kun dhugaa akka hin taane aangaa'onni dubbataniiru. Keeniyaa oduun sagalee yeroo ibsa koronaavaayiraasii warabamee jedhame of keessa qabufi WhataApp irratti heeddu qoodame  'oduu sobaa' ta'uu isaa mootummaan biyatti ibsa baaseen beeksiseera. Sagaleen kun Keeniyaa keessatti namootni vaayirasichaan qabaman 63 ta'uu himus, kun dhugaa miti. Ammatti Keeniyaa keessatti namni koronaavaayirasiin qabame argame hin jiru. Ministeerri Fayyaa biyyatti sagaleen kun yeroo leenjii kominikeeshinii irratti hojiidaree hojjatamuu kan warabamee ta'uu ibsuus akkamiin uummattatti akka ba'e hin himne. Akka seera Keeniyaatti wa'ee weerara  irratti oduu sobaa maxxansuunis ta'e qooduun addabbiii maallaqaa doolara 50,000n ykn hidhaa waggaa lamaan qaba Naayjeriyaa keessatti lalllabaan tokko vidiyoofi suuraa mooqni mimmixaa koronaavaayirasii fayyisa jedhu maxxanse. Oduun kun WhatsApp irrattis qoodameera. Koronaavaayirasiif yaaliin adda baafameefi qorichii argame hin jiru. Oduun kun ammoo nyaata aadaa Nayjeeriyaa kan ta'e moognii mimmiixaa kun faayidaa fayyaa akka qaba jechuun odeeffannoo xiqqoo ni kenna. Lixa frikaa biyyaa Keppe Verdee keessatti, oduun dooktarri Biraazil shaayeen fennel jedhamu koronaavaayirasii fayyisuu danda'a jedheera jedhu midiyaa hawaasummaarra nannaa'uu eegale. Kun ammoo namootni gara suuqiitti akka fiigan taasisuu isaa AFPn gabaaseera. Akka WHO jedhutti weerrarri kun weerara oduu sobaafi odeeffannoo dogoggoraa fideera. Dhaabbati Fayyaa Addunyaa WHO  carraa vaayirasiin qabamuu hir'isuuf yeroo yeroofi sirritti harka dhiqachuun ni gargaara.


Koronaavaayiras: COVID19 to'achuuf murteewwan haaraa Itoophiyaan dabarsite maal fa'i?

Mootummaan Itoophiyaa weerara koronaavaayirasii ittisuuf tarkaanfiiwwan haaraa fudhachuu isaa MM Abiy Ahimad ibsa har'a kennaniin beeksisaniiru. Murteewwan kunneen maal fa'i? Daandiin Qilleensa Itoophiyaa sababa weerara koronaa vaayirasiin balalii biyyoota 30 akka adda kute MM Abiy Ahimad ibsa har'a kennaniin beeksisan Biyyootni 30 kunneen kam akka ta'an hin ibsamne. Namoonni biyyoota 30 balaliin akka adda citu murtaa'een alaa dhufan kamiyyuu guyyoota 14'f adda baafamanii tursiifamuun dirqamas jedhan. Namootni kunneen hoteelota dhimma kanaaf qophaa'an keessatti adda of baasanii kan turan yoo ta'u baasii isaanii guyyoota 14 ofiin akka of danda'anis himaniiru. Amma dura sababni Daandiin Xiyyaaraa Itoophiyaa balalii adda hin kutiin tureef, balalii adda kutuun qorichaafi meeshaalee ittiin qorannoon koronaavaayirasii gaggeessan dabalate wantoota kaan gara biyyaa galchuuf rakkisaa waan ta'uufi jedhan. Weerarri vaayirasichaa gamanumaan diinagdee biyyattii miidhaa jiraachu eeruun, Daandiin Qilleensaa Itoophiyaa doolaara miiliyoona 190 kasaaree jira jedhan. Indaastriiwwan abaaboo fi huccuus miidhamanii jiru jedhan. Manneen amantaa tatamsa'ina vaayirasichaaf haala mijataa uumuu waan danda'aniif manneen amantaa murtee mataa isaanii akka murteessan waliigalteerra gahamuu MM Abiy himaniiru. "Abbootii amantaa Ortodoksii walin mari'anneerra, isaanis irratti mari'atanii murtee isaanii ni beeksisu" jedhan. Hordoftootni amantaa piroteestaantis tajaajila gama miidiyaan akka fayyadaman dhaamaniiru. "Gama amantaa Islaamaatinis kadhannaawwan gareedhaan taasifaman irratti murtee akka murteessan mootummaan waamicha dhiyeessee jira" jedhan. Manneen hidhaa keessatti vaayirasichi yoo mudate to'achuun rakkisaa waan ta'uuf kaneen daa'imman waliin hidhaman, kanneen yeroo itti murtaa'e xumurataa jiran akkasumas himatni isaanii salphaa ta'e akka gadi dhiifaman murtaa'uu himaniiru. Dabalataan manneen hidhaa namoonni hedduun keessatti hidhaman iddoon isaanii akka bal'atu gochuuf murtaa'uu himan. Sirreeffamtootni haaraan dhibicharraa bilisa ta'uun isaanii osoo hin mirkanaa'in gara mana sirreessaa akka hin seenne ni taasifama jedhan. Kana malees maatiin hidhamtoota gaafachuuf dhaquun yeroof akka adda citu murtaa'era jedhaniiru. Tatamsa'ina vaayirasichaa hanga to'achuun danda'amutti manneen dhugaatii fi sirbaa (night club) magaala Finfinnee keessa jiran yeroo hin murtoofneef hojii saanii akka dhaaban murtaa'era jedhan MM Abiy. Gama biraan ogeeyyiin fayyaa barumsarras ta'e hojiirra jiran bifa dirqama lamummaatiin tumsa taasisaa jiran akka itti fufan dhaamaniiru. Dargaggoonni magaalaa Finfinnee keessatti hojii tola ooltummaa hojjetan wayita hojii kanaaf bahan ofis ta'e namoota kaan haala vaayirasichaaf hin saaxilleen ta'uu qaba jedhan.Magaalaa Finfinnee iddoowwan tokko tokkotti haleellaan lammilee biyyoota alaarrati raawwatamaa jiraachuu quba qabaachuu kan himan MM Abiy, lammileen gocha akkasii irraa akka of qusatan dhaamanii jiru. Mootummaan magaala Finfinnneen alatti naannolee keessatti vaayirasicha qorachuun akka danda'amu hojjetamaa jira jedhan. Hospitaala mootummaa dabalatee hospitaalonni dhuunfaa gahee isaanii akka bahataniif dhaamanii kanaafis deeggarsi barbaachisaan ni taasifamaaf jedhan. Dhukkuba kana ittisuuf dureeyyii Eezhiyaa fi Ameerikaa Jaak Maa fi Biil Geets akkasumas Baankii Addunyaa irraa deeggarsi maallaqaa doolaara Ameerikaa miliyoona 80 argamuus dubbataniiru. Meeshaan ittii qoratan, maaskiifi barruuleen qajeelfamaa Jaak Maa arjoome fe'umsi jalqabaa Dilbata Bitootessaa 22 Finfinnee gaha jedhaniiru. Filannoo ilaalchisee Boordiin Filannoo Biyyaalessaa qorannoo mataasaa adeemsisaa jiraachuu dubbatan. "Akka Chaayinaatti vaayirasicha yeroo gabaabaatti kan to'annu yoo ta'e yeroo karoorfametti yoo adeemsifame gaariidha," jedhan. Yoo yeroo gabaabaatti hin to'atamne garuu qorannoo boordichi adeemsisu irratti hundaa'uun filannoon dheerachuu akka malu akeekaniiru.


Koronaavaayiras: Naannoon Amaaraa seensa naannichaa irratti sakkatta'iinsa koronaa eegaluufi

Naannoon Amaaraa magaalota kallattii gara garaan seensa naannichaarra jira akka Dajan, Dabrabirhaanifi Baatii dabalatee seensa 19 irratti Wiixata irraa eegalee ho'a qaamaa imaltootaa safaruu eegaluufi. Naannoo Amaaraatti namoota mallatton koronaavaayirasii irratti mul'ate jaha keessaa afur vayirasicharraa bilisa ta'uu isaanii Biiroon Fayyaa naannichaa beeksise. Namootni lama hafan ammoo bu'aan qorannoo isaanii eeggamaa jira, akkuma barameen ifa taasifama jedhe. Koronaavaayirasii ilaalchisuun ibsa har'a magaalaa Baahirdaaritti kennaniin, ogeeyyii fayyaa 300 ta'aniif leenjiin kennamuu isaa hogganaan Biiroo Fayyaa naannichaa Dr Malkaamuu Abbitee himaniiru. Buufataalee Xiyyaaraa afur naannicha keessa jiraniifi seensa daangaa Sudaan magaalaa Matammaatti namoota 1900 ta'an ho'a qaamaa isaanii qorachuus dubbataniiru. Naannicha keessa amma dura namni vaayirasichaan qabame jiraachuu dhabuu akka carraa gaariitti fayyadamuun of eeggannoo cimsuun barbaachisaa ta'uu hogganaan Inistiitiyuutii Fayyaa Hawaasaa Itoophiyaa Dr Mahiteme Haayilee dubbataniiru. hawaasni odeeffannoo sirrii qaamolee dhimmichi ilaallatu irraa argatuun qulqullina isaa eeggachuu akka qabus dhaamaniiru. Buufataalee Xiyyaaraa afur naannicha keessa jiraniifi daangaa Sudaanitti dabalataan Dajan, Dabrabirhaanifi Baatii dabalatee magaalota kallattii gara garaan seensa naannichaarra jira 19 keessatti Wiixata irraa eegalee ho'a qaamaa imaltootaa safaruun akka eegalamus dubbataniiru. Ammatti qorannoon vaayirasichaa Finfinneetti ergamee raawwatama kan jiru yoo ta'u sadarkaa naannootti qorannoo gochuuf gaaffii dhiyeessuu isaanii himaniiru. Meeshaaleen barbaachisoo kan argaman yoo ta'e laboraatooriin qophii ta'ee akka jiru himan. Naannichi koree dhimma kanarratti hojjetu aanga'oota olaanoo mootummaafi qaamolee hawaasaa gara garaa irraa ijaaree sochiitti jira. Hojii kanaafis mootummaan naannicha bajata birrii miliyoona 150 ramadeera.


Koronaavaayirasii: 'Ummata addunyaa %40 - %70 hubuu danda'a'

Ogeessonni tokko tokko koronaavaayirasiin baay'ina ummata addunyaa %40 -70% hubuu akka danda'u himaniiru. Kolombiyaa yunivarsitiitti ogeessa weerara dhibee kan ta'an Isteefan Moorsi akka BBC'tti himanitti koronaavaayirasiin akkuma weerara utaalloo aritiin nama hedduutti tatamsa'uu danda'a. "Daangaa hin beekne keessa seenne jedheen amana. Yaaliin nuti dhibee kana to'achuuf gochutti jirru kan kanaan dura goone hin  beeknedha," jedhu Isteefan Moorsi. "Sadarkaa kanatti milkaa'uu dandeenya kan jedhu mirkaanneessu hin dandeenyu." Akkasumas Koronaavaayirasiin naannoo ho'ina qabu keessa jiraachuu hin danda'u yaada jedhuuf ragaan saayinsiin mirkanaa'e akka hin jirre ogeessi kun dubbataniiru. Chaayinaa keessatti gaafa Kibxataa namootni haaraan Koronaavaayiraasiin qabaman 125 qofadha. Kunis, lakkoofsi namoota dhukkuba kanaan qabamanii xiqqaachuu agarsiiseera. Bulchiinsa Hubeyii bakka jalqaba dhukkubichi itti eegale keessatti ammoo namootni 31 dhibee kanaan du'aniiru. Chaayinaa keessatti hanga ammaatti lakkoofsi namoota koronaavaayirasii Covid-19 jedhame kanaan du'anii gara 2,943 ga'eera. Ameerikaa keessatti ammoo lakkoofsi namoota dhibee Kanaan du'anii jaha ga'eera. Wiixata kana Tuniziyaa keessatti yeroo jalqabaaf namni dhibee kanaan qabame argamuu isaa Ministeerri Fayyaa biyyattii beeksiseera. Namni dhibee kanaan qabames lammii Tuniziyaa ganna 40 kan Guraandhala 27 irratti Xaaliyaanii irraa dooniin biyyatti galee ta'uu himameera. Wiixata galgala ammoo namni tokko koronaavaayirasiin hubame Morookoo keessatti argamuu fi namni kunis lammii biyyattii Xaaliyaanii jiraatu ta'u Ministeerri Fayyaa biyyattii ibseera. Senegaal keessattis namni koronaavaayirasiin qabame argamu isaa Ministeerri Fayyaa biyyattii Abdolayii Diyoof Saar ibsaniiiru. Dhukkubsataan kun lammii Faransaay kan Senegaal jiraatuu ta'uufi Faransaay irraa Guraandhala 26 gara biyyaatti kan seene ta'u himameera. Ammatti biyyoota Afrikaa keessaa dhibeen kun kan argameeru Moorokoo Tuniziyaa, Senegaal, Aljeeriyaa, Masriifi Naayjeeriyaa keessattidha. Dhaabbata Fayyaa Addunyaatti hoggantuu damee Afrikaa kan ta'an 'Matsdhidiso Moyeti' torban xiqqoo keessatti' biyyootiin Sahaaraa gadii qorannoo dhibee koronaavaayirasii ofii gaggeessu akka danda'an beeksisaniiru. Gama biraan, liigiin kubbaa kaachoo Ameerikaa NBA sababa weerara koronaavaayirasiin taphattoonni akka harka wal hin fuuneef ergaa dabarsuu isaa AFP'n gabaaseera. Dhaabbatni Tiwiitaraa immoo tatamsa'ina koronaavaayiraasii hir'isuuf hojjattoonni isaa Hong Koong, Jaappaan fi Kooriyaa Kibbaa jiran waajjiraa seenurra mana taa'anii akka hojjatan dhaameera. Akkasumas, dhaabatni kun hojjattoonni isaa 5,000 ta'an addunyaa mara keessa jiran akka gara waajjiraa hin seenne 'jaabeesse akka gorsu' himeera. Hong Koong gama isheen lammilee ishee biyya Chaayinaa magaalaa Wuhaan jiran 533 ta'an gara biyyaatti deebisuuf balalii xiyyaara afur kireeffatteetti. Itoophiyaa keessatti namoonni kanaan shakkamanis ta'e qabaman akka hin jirre Inistitiyuutin Eegumsa Fayyaa hawaasa Itoophiyaa beeksiseera.