Covid-19 sammuu keenyarratti miidhaa akkamii geessisuu mala?

Itituu dhiigaa(Istirookii), abjuu gadhee(wareeruu), bitaa namatti galuu, dadhabbii, itti fufa...Covid-19 qaamolee hargansuu keenya qofa miidha jettanii yaaddu taanaan dogoggortanii jirtu. Akkuma yeroon deemaa jiruun, miidhaan Covid-19 qaamaafi sammuu keenyarratti geessisu jijjiiramaa deemaa jira. Namoonni vaayirasichi irratti argame hedduun jalqabarra dhukkubbii hin yaaddessine kan isaan mudatu yoo ta’u, takka turaa mallatttoolee ciccimoo kan akka waa dagachuufi dadhabbii mul’isuu eegalu. Pool Maayiliriyaa sababa koroonaavaayirasiin istirookiin (dhiigni sammuu keessatti itituu) si’a lama isa mudateera. Namni ganna 64 Pool, Yunivarsiitii Kaambiriijitti hogganaa kominikeeshinii yoo ta’u, waan yaaddoo fayyaa itti ta’u hin qabu ture. Hoospitaala baqaqsanii yaaluu Landan keessa jiru keessatti dhukkubsataa fooyya’iinsa guddaa mul’isaa jiru ta’ee jira. Istirookii isa mudateen booda akka gaariitti goommateera. Istirookiin jalqabaa kan isa mudate kutaa ICU keessa osoo jiruu ture. Sababa kanaanis carraan lubbuunsaa itti darbuu malu guddaa ture. Kanaafis qoricha dhiiga qal’isu fudhachaa ture. Guyyoota muraasa boodas yeroo lammaffaaf mudateeni. Inni marroo lammaffaa garuu lubbuusaa daran balaarra kan buuse ture. Gorsaafi haakima sammuu kan ta’an Dr Arviindi Chaandiraateev, wayita Pool hoospitaalatti ambulaansiin fidamu hojii fixanii ba’aa turan. ''Fuula Poolirra bitaa galuutu mul’ata ture. Ilaaluu kan danda’us kallattii tokko qofaan ture, mobaayiliisaatti fayyadamuuf paaswordii galchuufillee rakkachaa ture’’ jedhani haakimichi. Akka Dr Arviindi jedhanitti, itituun dhiigaa sammuu Pool keessatti mul’ate, kana dura arganii kan hin beekne ta’uudha. Qorannoo irratti taasifameen mallattooleen itituu dhiigaa rratti mul’atanii turani. Bu’aan qorannoo isaas waan kana dura argamee hin beekneefi kan nama yaaddessu ture jedhu. Jireenyakoo keessatti itituu dhiigaa olaanaa ta’e akkasii argee hin beeku kan jedhan dooktarichi, koroonaavaayiras dhignisaa akka walitti maxxanu gochuu dubbatu. Giddu-gala qorannoo sammuu Laanseetitti qorannoo taasifameen, hoospitaalota UK keessatti namonin 125 ta’an sababa koroonaavaayirasiin rakkoon sammuu isaanii keessa mudateeraani. Walakkeessi isaanii istirookiin kan mudateen yoo ta’u, dhiita’uu sammuufi mallattooleen maraannaa fakkaatanis irratti mul’ataniiru. Qorataan sammuu lammii Kaanaadaa Piroofeesar Adiriyaan akka jedhanitti, namoonni koroonaavaayirasiin miidhaan cimaa erga irra ga’ee booda yoo itti wayyaa’u manatti galan jechuun fayyaniiru jechuu miti. Dhukkubsattoonni adeemsa fayyuu torbanoota hedduuf turu keessa darbuun irra jiraachuu mala. Sababa kanaafis mallattoolee dhukkubsattoonni Covid-19 mul’isaniifi rakkoo inni sammuu isaaniirraan yeroo gabaabaafis ta’e yeroo dheeraaf geessisu sirriitti qorachuun, rakkinoota gara fuulduraatti mudataniif furmaata ta’uu akka danda’u piroofeesarichi himani.


Koronaavaayirasi: Iraanitti lakkoofsi namoota du’anii dhokatee ture ifatti ba’e

Iraanitti lakkoofsi namoota koronaavaayirasiin du’anii kan mootummaan himeerra dacha sadii akka guddatu, qorannoon BBC Parshiyaa gaggeesse ibse. Ministirri fayyaa biyyaatti lakkoofsa namoota du’anii 14,405 jechuun gabasuus, galmee mootummaa irraa kan argame garuu namootni koronaavayirasiin du’anii gara 42,000 ta’uu agarsiisa. Lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamanii 278,827 ta’uu gabaafamuus galmeerra kan argamee garuu gara dacha sanaatiin  namoota 451,024 ta’uu barameera. Chaayinaan alatti Iraan biyyoota vaayirasichaan guddaa miidhaman keessaa tokkodha. Torban darban keessatti, marsaa lammaffaaf lakkoofsa namoota qabamanii deebi’ee ka’eera. Akka galmee meedikaalaa BBC’f kennametti, Iraanitti koronaavayirasiin jalqaba kan namni du’e Amajjii 22 irratti. Kun kan ta’e koronaavayirasiin biyyattitti gabaafamuusaa gara ji’a tokko duraatii jechuudha. Erga weerarri kun Iraan seenee booda tajjaabdoonni hedduun lakkoofsa mootummaan himu hin amanne. Gabaasni mootommaa nannoofi biyyooleessa garaagarummaa qabaachuu isaa angaa’onni tokko tokko komii kaasaaniiru, ogeessonni istaatikiis tilmaama biraa keennu yaalaniiru. Sababa hanqina qorannoottiin lakkoofsi sirri argamuu dhabuun biyyootii addunyaa hedduu keessatti ni argama, ta’us garuu odeeffannoon BBC’n ifatti baase kan agarsiisu anga’oonni Iraan galmee namoota du’anii qabaatanis lakkoofsa isaan gaabaasan garuu xiqqaadha, kun ammoo beekaa waan odeeffannoo qaban fakkeessa. Galmeen kun eessaa argame? Galmeen kun kan BBC'tti ergame maddaa of beeksisuu hin feenerraadha. Galmeen kun odeeffannoo namoota guyya guyyaan hospitaaloota Iraan seenanii, maqaasaanii, umurii saanii, koorniyaa, mallattoo dhukkubaa, yoom akka seenaniifi guyyaa hagamiif hospitaala keessaa akka turani akkasumas haala fayyina isaanii kan of keessatti qabatudha. Maaddi kun galmee kana BBCf sababiin qoodaniifis “dhugaan akka ba’uu akkasumas weerara kana “tapha siyaasaaf fayyadamuun akka dhaabatuufi jedhaniru. Maddii kun qaama mootummaa Iraaniif hojjeechuufi dhiisuu isaafi galmee kana akkamiin akka argate BBC’n hin beeku. Galmeen kun maal mul’isa? Magaalaa gudditti Teehraan keessatti lakkoofsi namoota COvid-19 du’anii 8,120 dha. Magaalaan Qoom keessatti ammo namootni du’an 1,419 ta’eera. Namoota du’an keessaa 1,916 lammilee Iraan miti. Kunis lakkoofsi namoota du’anii kan baqattootaafi godaantoonta wal gitaa akka hin taane mul’isa. Galmeen namoota vaayirasichaan qabamaniifi du’anii ifatti baafame kana mootummaan qabuu waliin lakkoofsaan alatti wal fakkaataadha. Jalqabarattii lakkoofsi namoota du’anii kan ministirri fayyaa jedhera gudaa tura, gara Bitootessa giddu galeessa irratti kan mootummaan jedhurraa dacha shan guddaa ture. Jalqaba dhoksaa kana kan ifatti baasan eenyu? Ogeessoti fayyaa kallattiin odeeffannoo qaban akka BBCtti himanitti ministeerrii fayyaa Iraan qamoota nageenyaafi tikaa irraa dhiibbaan irra ga’aa jira. Dr Polaadii (maqaa isaa dhugaa miti) ministeerichi ‘wanta jiru haalutti’ jira jechuun BBCtti himeera. “Jalqabaratti meeshalee qorannoo ga’aa hin qaban turan, erga argataniimmoo, bal’inaan hin fayyadamamne. Hojiin qamoolee tikaa koronaavaayirasiin Iraan keessa akka jiru haaluudha,” jedha Dr Polaadii. Ministirri fayyaa jalqabaratti koronaavaayirasiin jiraachuu kana amane dhiibbaa obboleessota lama kan ogeessota fayyaa ta’aniifi magaalaa Qoom keessa jiraataniini. Yeroo obboleessi Dr Mohaammad Molaayiifi Dr Alii Molaayii du’e, Covid-19’f qoratamuu qaba jechuun yeroo qoratamu vaayirasicha akka qabu ture barame. Hospiitaalaa Kamkar, bakka obboleessi isaanii itti du’etti, namootni hedduu mallattoo Covid-19 seenanii turani. Ta’us boodara isaan keessaa namni dhibicha qabu hin turre. Dr Molaayii viidiyoo oboleessa isaa ibsa waliin gadhiise. Boodarra ministirri fayyaa jiraachuu koronaavayirasii amane. Ta’us TV biyyaalessa sobaan viidiyoon obboleessa isaa kan turedha gadhiise jechuun himachuun qeeqaniini ture. Dhoksuun maaf barbaachise? Jalqabbiin weerara kana kabaja Waraqasa Islaamummaa 1979 fi filannoo parlamaa waliin walirra bu’e. Kun Rippaaplikaa Islaamaa kun deeggarsaa isaa irratti beekkamtii argachuuf carraa gaarii argachuu waan barbaaduuf vaayirasichaan beekkamtii isaa dhabuu hin fedhu ture. Hogganaan biyyatti Ayatolaa Alii Kamenii, namootni tokko tokko filannoo kana xiqqeessuuf koronaavaayirsii fayyadamuu barbaadu jedhuun himate ture. Yeroo sanatti namootni sagalee kennuuf ba’an muraasa turani. Weerarri kun addunyaarra tatamsa’uu isaan dura Iraan rakkoo ofii adda addaa keessa turte. Sadaasa 2018, qala’iinsa gatii bobo’aan walqabatee mormii ka’een guyyooti muraasaa keessatti mormitonni dhibbaan lakkaa’aman ajjeefamaniiru. Amajjii bara kanaatti ammo Jeneraal Qasiim Solimaanii, US’n ajjeefamuun isaa hokkora biraa uumee ture. Sana boodammoo humnootii Iraan dogoggoraan xiyyaraa Yukireen rukatanii lubbuun namoota 176 darbe. Miseensa Parlaamaafi hojjataa ministeera fayya kan ture Dr Nuroldiin Pirmoziin, haala kana keessatti mootummaan Iraan yeroon koronaavayirasiin biyyatti seenetti “dhugaa isaa mul’isuuf yaaddoofi sodaa qabu ture,” jechuun BBCtti himeera. “Mootummaan ummati harki qalleeyyi fi kanneen hojii hin qabne mormiin daanditti ba’u kan jedhu soodate,” jedha. Dr Pirmoziin Iraan dhabbati fayyaa ‘Médecins Sans Frontières’ jedhamu magaalaa Isfahaan keessatti akka namoota koronaavaayirasiin hubaman hin wal’aanneef dhorkuun isa soda nageenyaa akka ture agarsiisa jedha. “Kanneen rakkoo kana biyyatitti fidan gatii hin kaffalani. Kan gatii baasuu ummaata harka qalleeyyi biyyattiifi dhukkubsatootakootu lubbuu isaaniin kaffala,” jedha Dr Polaadii.


Koronaavaayiras: Dirree Dhawaatti ogeessonni fayyaa Covid-19n qabamuun yaaddoo uumeera

Dirree Dhawaatti ogeessonni fayyaafi hojjetoonni dhaabbilee fayyaa keessatti deeggarsa kennan 21 koronaavaayirasiin qabamuusaanii qindeessituun Dubbi Himtuu Biiroo Fayyaa magaalichaa Sintaayyoo Dabasaa BBC’tti himan. Akka qondaalli Biiroo Fayyaa kun jettutti ogeessonni fayyaa kunneen bakka hojii isaaniitti kan vaayirasichaaf saaxilaman. Bulchiinsi magaalattiis, ogeessonni fayyaa vaayirasichaan qabamuun isaanii hojii dhibee kana ittisuu dadhabsiisa mala sodaa jedhu qabaachuu dubbatti Aadde Sintaayoon. Blchiinsichi wantoota koronaavaayirasii ittiin ofirra ittisuuf gargaaran gahumsaan ogeessota kanaaf dhiyeessaa jiraachuu ibsuun, "hanga ammaatti hir'ina hin qabnu,' jetti. Qindeessituun kun tutuqqiiwwan dhaabbileen fayyaa keessa jiran ogeessota kunneen akka koronaavaayirasiif saaxilaman taasiseera jetti. Marii ogeessota kunneen waliin taasifameenis sa’aatii akkamii vaayirasichaaf akka saaxilaman adda baasuuf akka rakkatan himti. Haalonni jiran garuu akka agarsiisanitti ogeessonni fayyaa fi hojjettoonni deeggarsaa kunneen "yeroo wal’aansa fayyaa kennanitti carraan saaxilamuu ni jiraata," jette. Kanarraa ka'uunis tarkaanfiiwwan of eeggannoof ogeessonni fudhataa jiran keessa deebiyamee ilaalamuu akka qabaatu BBC’tti himtee jirti. "Ogeessonni fayyaa vaayirasichaan qabamaa dhufuun isaanii vaayirasicha ittisuudhaaf carraaqqii taasisaa jirru nu jalaa dadhabsiisu," jechuun yaaddoo bulchiinsi magaalaa Dirree Dhawaa qabu ibsiteettis. Ogeessota fayyaa koronaavaayirasiin qabaman keessatti narsonniifi doktaroonni kutaa dhibee tasaa fi namoota haalaan dhukkubsatanii keessa hojjetanii ni argamu. "Ogeessonni kutaa kana keessa hojjetan sababa amala hojii isaaniirraa kan ka'een carraan dhibee kanaaf saaxalamuu isaanii bal'aadha." Dirree Dhawatti hanga ammaatti namoota 8,000 koronaavaayirasii qorataman keessaa kanneen 500 ol ta'an irratti argamee, namoonni 20 ammoo sababa dhibee kanaatiin lubbuun isaanii darbeera. Magaalaa Dirree Dhawaatti namoonni 400 ol ta'an ammoo koronaavaayirasiirraa kan bayyanatan ta'uu Aadde Sintaayyoon BBC’f ibsaniiru. Oduu walfakkaatuun, Yuunivarsiitii Aksum mana barnoota fayyaatti ogessii to'annoo dhibeewwaan daddarboo beekaman Dr Fissahaa Alamsaggad Covid-19'n lubbuun darbe. Gargaaraan piroofeesaraa Fissahaa Alamsaggad ogummaasaaniitiin weerara koronaavaayirasii to'achuurratti hojjataa osoo jiranii vaayirasichaan qabamuun wal'aanamaa turanii A.L.I Hagayya 1, bara 2012’tti lubbuu dhaban. Fulbaana darbe osoo Yuunivarsiitii Aksumitti hin geeddaramiin Yuunivarsiitii Jimmaa Institiyuutii Saayiinsii Fayyaa Hawaasaatti barsiisaa fi qorataa ta'aniii waggoota 17’f hojjataniiru.


Koronaavaayiras: Weerara Covid-19 keessa saalqunnamtii of-eggannoo akkamiin raawwachuun danda'ama?

Erga weerarri koronaavaayirasii mudatee booda jireenya dhala namaa gama hedduun kan duraan barametti deebiyaa hin jiru. Dubbiin kun ammoo hariiroo jaalalaafi saalqunnamtiirrattillee jijjiirama mataa isaa ni qabaata jedha dhaabbanni gargaarsaa dhimma kana irratti hojjetu tokko. Dhaabbanni gargaarsaa fayyummaa saalaarratti hojjatu ‘Terrence Higgins Trust’ jedhamu gorsi namoota saalqunnamtii raawwataniif dhaame, yeroo weerara koronaavaayirasii kanatti wal dhungachuu dhiisuu, wayita saalqunnamtii raawwatanitti ammoo maaskii godhachuufi fuulaafi fulaatti walitti gargaraluu hambisuu qabu jedha. Kana gochuun rakkisaa ta'uu ni mala garuu  wayita weerarri Covid-19n hammaate kanatti fedhii saalqunnamtiifi hariiroo jaalaa keenya bifa rakkoo fayyaa kanaaf nu hin saaxilleen mala dha’achuu feesisa jedha dhaaabni gargaarsaa kun. Yeroo weerara koronaavaayirasii kana keessa saalqunnamtii ilaalchisee michuun amanamaaofii keessaniifi  jaalallee waliin jiraattan qofa jedha Tirast. Kana jechuun garuu saalqunnamtii raawwachuun ciraadhuma dhorkameera jechuu miti. Namni saalqunnamtii waliin raawwatan nama mana tokko waliin jiraattan ta'uu qabaadha. Dhaabni gargaarsa  fayyaa saalaarratti gorsa kennu kun akka  jedhutti, namoonni walirraa akka hiiqan wayita gorfamaa jirutti, namoonni saalqunnamti akka dhaaban eeguun hin danda’amu. Haata’u malee, nama mana tokko keessa wajjin jiraattun ala wajjin saalqunnamtii raawwatta yoo ta’e hiriyaa hin baayyisin jedhe gorsa. Ammallee walirraa fageenya keenya eeggachuun barbaachisaadha, garuu sochii sababa Covid-19f ji'ootaaf dhorkameen booda namoonni osoo saalqunnamtii hin raawwatiin yeroo hin beekamneef turuu qabu jechuun waan dhugaatti danda'amu miti jedha Tirast. Nama mana keessaniin ala ta'e waliin kan saalqunnamtii raawwatan yoo ta'e, lakkoofsa michuuwwan jaalalaa qabaattan hir'isuun barbaachisaadha jedha. Yeroo ammaa kana keessa ammoo mallattoowwan Covid-19 ofirratti ykn michuu keessanirratti argitan jiraannaan adda of baasuu hin dagatiinaa. Yoo nama haaraa waliin kan michoomtan ta'es mana isaa/ishee keessaa namni mallattoo Covid-19 qabu ykn dhibeen kun irratti argame jiraachuu isaa gaafadhaa. Vaayirasichi karaa saalqunnamtii ni daddarbaa? Koronaavaayirasiin karaa hancufaa/gororaa, furrii ykn hangasuun nama vaayirasichaan qabamee wayita dirra waanta jajjabarra qubatu namatti daddarsa. Dr Aleeks Joorji vaayirasichi tarii yeroo wal dhungatanitti hancufaan akka daddarbuu danda’u beekna jedhaniiru. Ogeessi kun waanti carraa vaayirasichi afaanirraa ykn harkarraa gara qaamaa saalaatti  ykn gara funyaaniitti dabarsu kamiyyuu carraa vaayirasichaa daddabarsuu dabala jedhan. Kanaaf jecha, dhaabbanni gargaarsaa kun akka wal hin dhungaanne, wayita saalqunnamtii maaskii godhachuu, fuulaafi fuulaatti walitti carraa gargaaralu hambisuu gorsa jedhan. Itti dabaluunis, vaayirasichi dhangala’aa sanyii kormaafi bobbaa keessattillee akka argarmu  kaasuun, wayita saalqunnamtii kondomiitti gargaaramuun akka gorfamu kaasan. Saalqunnamtii duraafi boodas harka sekondii 20f dhiqachuu ykn  alkoolii harka qulqulleessu fayyadamuu gorsaniiru.


Koroonaavaayiras: Poolisiin dargaggoota lama yaala Covid-19 adda kutanii miliqan barbaadaa jira

Godina Shawaa bahaa aanaa Booraatti dargaggoota lama iddoo Covid-19 itti wal'aanamaa jiran keessaa yeroo lammataaf miliqanii badan barbaadaa akka jiru poolisiin hime. Dargaggoonni Shaalloo Fittaalaa fi Issaachoo Abbabaa jedhaman sirreeffamtoota seeraa turan. Mana hidhaa keessatti qorannoo taasifameen Koronaavaayirasiin irratti argame. Ajajaan waajjira Poolisii aanaa Booraa Inspeektar Miliyoon Taaffasaa BBC’tti akka himanitti, dargaggoonni kunneen namoota shan mana hidhaa aanichaatti koronaavaayirasiin irratti argame keessaayi. Namoonni shananuu yaalii dhukkubichaatiif Magaalaa Buraayyuu geeffamuu fi dargaggoonni kuni lamaan garuu guyyaa muraasaan booda badanii gara aanichaatti deebi’uu himan. ''Dargaggoonni kuni dhukkubicha bakka itti yaalamaa jiranii badanii gara aanaa keenyaatti deebi’an. Eeruu nu gaheen uummatas hirmaachisnee bakka isaan dhokatan ganda baadiyyaa keessaa qabnee bakka yaala magaala Buraayyutti deebisne,'' jedhan. Dargaggoonni kunneen bakka yaalaa kanatti erga deebi’aniin booda guyyaa afraffaatti Sanbata Hagayya 08, 2020 marsaa lammaffaadhaaf bakka yaalaatii miliqanii badan. “Erga gaafa isaan marsaa lammaffaadhaaf badanii deebi’uu isaanii dhageenyee sakatta’iinsa cimsinee barbaadaa jirra. Maatii isaanii biras hin jiran. Hawaasa ganda baadiyyaa hundaafis odeeffannoo kenninee sakatta’aa jirra. Hamma yoonaa hin argamne. Tari gara aanaa Ollaa fa’atti ofdhoksanii ta’uu mala” jedhan. Itti gaafatamtuu itti aantuun waajjira eegumsa Fayyaa aana Booraa Aadde Fitsum Warqinaa, dargaggoonni Koronaavaayirasiidhaan qabamanii kunneen badanii hawaasaa keessa dhokachuun yaaddoo cimaa nutti uumeera jedhan. “Uummanni komii cimaa dhageessisaa jira. Nutis sakatta’iinsa itti fufnee jirra. Waan haalan nama yaaddessutu nu mudate” jedhan. Taateen akkanaa kun haaraa miti. Bitootessa darbe wayita koronaavaayirasiin Itoophiyaa keessa galuun himamee eegalee namoonni shakkaman, ykn ammoo qabamanii yaaliirra turan miliqanii baduun gabaafamaa ture. Akka ragaa Ministeera Fayyaatti Itoophiyaa keessatti namoonni vaayirasichaan qabaman walumatti 24,175 yoo gahu, kan du'an 440.


Koronaavaayiras: addunyaan wal’aansoo weerara kana waliin qabatte injifachaa jirtii?

Erga Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO) vaayirasii haaraa rakkoo fayyaa addunyaati jedhee labse booda ji’a jaha guuteera. Dhuma ji’a Amajjiitti namoonni vaayirasichaan qabaman 100,000 kan siqan yoo ta’u, 200 ammoo du’aniiru. Yeroo sanitti vaayirasichi Chaayinaa qofa keessatti ture kan mul’ate. Achi booda addunyaa fi haalli jireenya keenyaa haalan jijjiirameera. Yeroo ammaa kanatti namoonni miiliyoona 19 ol ta’an koronaavaayirasiidhaan kan qabaman yoo ta’u, 700,000 immoo du’aniiru. “Ammallee weerara baay’ee jabaa ta’e, saffisaan dabalaa jiru akkasumas hamaa ta’e keessa jirra,” jedhan Dr Margaareet Haaris WHO irraa. “Addunyaa irratti hawaasa hunda keessa jira.” Weerarichi tokko ta’ullee, seenaa tokko qofa miti. Dhiibbaan Covid-19 guutuu addunyaarratti adda addummaa qaba, dhugaa biyya keetiin ala jiru hubachuun salphaa miti. Vaayirasicha haalaan beekuuf rakkisaa akka ta’e bira gahameera. Kaanirratti mallattooleen baraman irratti mul'atanis, kaanirratti ammoo mallattoo giddu galeessa yookiin mallattoo tokkollee hin agarsiisu. Ta’us garuu hospitaalonni dhukkubsattootaa akka guutaman godheera. “Weerara vaayirasii beekamaa yeroo keenyaati. Yeroo koronaavaayiras keessa jiraataarra,” jedhan Dr Haaris. Biyyoonni tatamsa’inna vaayirasichaa ittisuun milkaa’an keessaa tokko Niiw Ziiland yoo taatu, biyyattiin osoo lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamanii haalan hin daballe ture kan tarkaanfiiwwan akka: uggura labsuu, daangaa cufuu fa’a fudhatte. Biyyattiin ammatti bal’innaan gara jireenya guyyuu baratametti deebi’aa jirti. Biyyi biraammoo Moongooliyaadha. Biyyattii sadarkaa guddinaa gadaanaa qabduufi Chaayinaa waliin wal daangessitu. Biyyattii haalan miidhamtee turte. Ta’us garuu hamma ji’a Adoolessaatti namni kutaa ICU keessatti yaala argataa ture hin turre. Hamma ammaatti biyyattii keessatti namoonni 293 vaayirasichaan yoo qabaman, namni du’e hin jiru. “Moongoliyaan qabeenya murtaa’aan hojii gaarii hojjatte. Isaanis namoota tuttuqqii qaban adda baaftee beekuun akka adda of baasan taasisaa turte,” jedhan Piroofeesar Deevid Heeyimaan, Yuunivarsiitii Landan kan waa’ee Qulqullinnaa fi Fayyaa Tiroopikaalaa qoraturraa. Biyyattiin saffisaan manneen barnootaa cufte, balalii idil addunyaa dhorkite akkasumas maaskii godhachuu fi harka dhiqachuu yeroodhaan jalqabsiifte. Gama biraatiin Prof Heeyimaan “hanqinni hoggansaa” biyyoota hedduu akka miidhe dubbatu. Biyyoonni “ogeeyyii fayyaa hawaasaa fi hoggantoonni siyaasaa waliin dubbachuu itti rakkisu,” jiraachuu himu. Haala kana keessatti vaayirasichi haalan tatamsa’eera. Pireezidaantii US Doonaald Tiraamp fi doktorri dhukkuboota daddarboo Antoonii Fawuchi yeroo weerara kanatti kallattii tokkorra miti kan jiran. Pireezidaantiin Biraaziil Jaayir Bolsonaaroon koronaavaayirasii akka “qufaa xiqqaatti” ilaala turan. Weerarrichis ji’a Bitootessa keessa baduu gaheera jedhanii turan. Biraaziil yeroo ammaatti namoota vaayirasichaan qabaman miiliyoona 2.8 akkasumas kanneen du’an 100,000 ol qabdi. Haalli Afriikaa koronaavaayirasii ittisuurratti qabdu ammallee gaaffii keessa jira. Ardicha keessatti namoonni miiliyoona tokkoo ol vaayirasichaan qabamaniiru. Afriikaan Kibbaa biyya ardicha keessaa lakkoofsa namoota Covid-19 qabamanii ol’aanaa qabduudha. Lakkoofsi namootaa Afriikaa keessatti sababa Covid-19 du’anii kutaalee addunyaa biro waliin wal bira qabamee yoo ilaalamu gad aanaadha. Sababni muraasni kunooti: Biyyoonni deebii barbaadaa jiru. Ruwaandaan meeshaalee barbaachisoo gara hospitaalaa erguuf diroonitti fayyadamaa turte akkasumas uggura koronaavaayirasii miidiyaaleen dabarsaa turte. Kutaalee Indiyaa muraasa keessatti, kibba-baha Eezhiyaa fi achii ol keessatti hanqinni bishaan qulqulluu fi qulqullinnaa harka dhiqachuuyyuu akka hin dandeenye isaan taasiseera. Qorichoonni yaalaaf oolan jiru. Fakkeenyaaf Deeksaameetaasoon dhukkubsattoota Covid-19 haala hamaa keessa jiran baraaruu akka danda’u beekameera. Ta’us garuu dhukkubsattoota Covid-19 du’uuf ta’an hunda baraaruu yookiin dhorkii jiru kaasuuf gahaa miti. Walumaa galatti abdii namoonni guutuu addunyaarra jiranii gara jireenya duraatti deebi’uu talaallii irratti hundaa’a. Namootaaf talaallii kennuun vaayirasichi akka hin tatamsaane godha. Yeroo kanatti talaallii jaha sadarkaa kiliinikaa sadaffaarra gahaniiru. Sadarkaan kun sadarkaa talaaliiwwan kunneen boodarratti akka hojjatanii itti beeknu waan ta’eef sadarkaa murteessaadha. Ogeeyyiin fayyaa xiyyeeffannoon keenya “yoom talaallii arganna?” kan jedhurratti osoo hin taane, “ni argannaa?” ka jedhurratti ta’uu qaba jedhu.


Koronaavaayiras: Paarkii indaasatirii Hawaasaa keessatti namoonni 100 ol Covid-19n qabaman

Paarkii indaasatirii naannoo Sidaamaa magaalaa Hawaasaa keessatti argamu keessatti namoonni 100 ol Covid-19n qabamuu daarektara itti-aanaa Institiyuutiin Fayyaa Hawaasaa naannichaa Dr Maatee Mangashaa BBCtti himaniiru. Qorannoo naannichi guyyoota 12 darbaniif paarkii indastirii kana keessatti taasiseen hojjettoonni qabamuu isaanii mirkaneesseera jedhe. Sheediiwwan lama keessatti bal’inaan tamsa’ee akka jirullee Dr Maateen BBCtti himaniiru. Paarkii Indaastirii kana keessatti weerarichi galuu kan barame guyyoota 12  dura hojjetaan tokko dhukkubsatee kiliinika dallaa keeessa jiru yoo deemu mallattoo dhukkubichaa agarsiisuun mirkanaa’uusaan booda dha. Namoonni nama kanaa fi namoota biyya alaatii dhufan biroo waliin tuttuqqaa qaban yoo qorataman namoota 100 caalaa keessatti vaayirasichi argameera. Ammallee namoota tuttuqqaa qabu jedhaman hundumarraa saamuudni fudhatamaa jira jedhan Dr Maateen. Sheediin hojjettoota dhibba saddeetii ol qabu keessatti bal’inaan tamsa’eera tilmaamni jedhu waan jiruuf hojjetaa hundumaa qorachuuf yaalaa jirra jedhan. Sheedii isa lammataa irraa garuu samuudni guutummaan akka hin fudhatamne himan. Namoota vaayirasichaan qabaman keessaa lammiilee biyya alaa, hojjettoota bulchiinsa humna namaa, oppireetaroota  tuttuqqaa qabani fa’I jedhan. ‘’Tamsa’ina paarkii indaastirii kana keessa jiru to’anneerra jechuun nu dhiba,’’ kan jedhan Dr Maateen, warreen qabaman waliin tuttuqqaa kan qaban hunda adda baasuuf hojjetaa jirra jedhaniiru. Ogeessotni koroonaavaayirasii irratti hojjetan waa’ee dhukkubichaa hubannaa kennuu dabalatee namoota tuttuqqaa qaban adda baasuuf tattaafachaa jiru jedhaniiru. Vaayirasichi kanaa ol akka hin babal’anneef hojjettoonni tuttuqqaa qabu jedhamanii shakkaman hojii dhaabanii akka of adda baasan gochuuf yoo yaalameyyuu hin danda’amane jedhaniiru. Dr Maateen naannoo Sidaamaa keessatti ogeessota fayyaa 13 dabalatee hojjettoonni gargaarsaa lama Covid19n qabamuu himaniiru. Ogeessoti fayyaa kunneen lafa deemanitti vaayirasichaaf kan saaxilaman, iddoo hojjetanitti of eeggannoo dhabuufi hanqina meeshaalee of eeggannoo irraan dhukkubichaan qabamuu danda’an jedhaniiru. Daariktarri Institiyuutiin Fayyaa Hawaasaa naannichatti hanga yoonaa namooti 452 dhukkuba kanaan qabamuufi shan immoo lubbuu dhabuu himaniiru.


Koronaavaayirasii: Vilaadimiir Puutin talaallii Covid-19 kennamuuf mirkaneeffame qabna jedhan

Pireezidaantiin Raashiyaa Vilaadimiir Puutiin akka jedhanitti talaalliin Covid-19 Raashiyaan qaba jettu ulaagaa mirkaneeffannoof barbaachisan hunda keessa kan darbedha. Talaallii ji'oota lama dura namarratti yaalamuu eegale kana intalli isaanii osoo hin hafiin fudhachuu himan. Qondaalonnis biyyattii talaalliin jumlaatti namootaaf kennamuu ji’a Onkololessaa dhuftu akka eegalamuuf jiru himan. Ogeeyyiin garuu saffisaan Raashiyaan talaalli kana hojjachuurratti gaaffii kaasuun, qorattoonni saffisaan hojjachuuf jecha adeemsa keessaa hambisan qabaachu malu jedhan. Torban darbe garuu Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa nageenyummaan qoricha kana sakatta’ame, qajeelfamoota idil- addunyaa hordofuun akka oomishamu qabuu Raashiyaaf waamicha dhiyeessee ture. Nageenyummaa talaallii maqaan Sputinik-V jedhamu kennameef kanaa mirkaneessuufis aanga'oota Raashiyaa waliin akka mari'atu ibsee ture. Talaalliin Raashiyaan argamuu ibsite marsaalee shaakalaa 3 keessa darbuun namarratti yaalamuuf talaallii dhaabbatichaan beekamtii qaban 6 keesssatti hin ramadamne. Pireezidant Puutiin akka jedhanittimmoo, talaallicha jaarmiyaa Gamaleya jedhamu Mooskootti argamutu hojjate. ‘’Madinummmaa koronaavayirasii qolatu namaaf kenna’’ jedhan Puutin. Ministirri fayyaa biyyatti Mika’eel Murashko ‘’talaalliin kun akka nama hin miine fi bu’a qabeessa ta’e mirkanaa’era’’jedhan. Sirumayyuu, injifannoo guddaa Covid-19 fayyisurratti dhalli namaa gonfate’’ jedhan. Torban darbe keessa mootummaan Raashiyaan yaalii taalallii goolabdee, jumlaatti talaallii namootaaf kennuuf qopha’aa jiraachuu kan ibse. Talaaliiwwaan 100 caalan addunyaarratti jalqabaman keessa muraasni isaanii yaalii kilinikaa darbanii namarratti shaakalamurra qaqqabaniiru. Hojiin talaalliwwan kanaa saffisaa jiraatullee, amma walakkeessa bara 2021tti  namoota hedduu bira hin qaqqabu jedhaanitu ogeeyyiin yaadu.


Koroonaavaayiras Afriikaatti: Kalaqawwan 10 Covid-19 ittisuuf kalaqaman

Afriikaatti wayita namoonni dhibee Covid-19’n qabaman miiliyoona tokko darbe kanatti, lammiileen ardittii weerara kana ittisuuf akka gargaaruuf kalaqa garagaraa gumaachaniiru. Isaan keessaa 10 filanneerra. 1. 'Dooktara Konkolaataa' Barattoonni Senegaal Pooliiteekniikii Daakaaritti baratan roobootii dhukkubsattoota irraa hanga ogeessotaatti saxilamummaa xiqqeessuuf gargaaruun tajaajila garagaraa kennitu hojjatanii turani. Kaameeraa kan qabdu yoo ta’u, fagoodhaa aappiidhaan to’atamti. Kutaa namoonni adda baafaman keessa naanna’uun ho’ina safaruu irraa kaasee, qorichaaf bishaan kennuullee dandeessi jedhu kalaqxoonni. 2. Maashina harka ittiin dhiqatan Lammii ganna sagalii Isteefan Waamukootaadhaan kan kalaqame maashinni kun, tuttuqqaa malee karka dhiqachiisuu danda’a. Isteefan Waabajjii keessa pirezidantiirraa badhaasa fudhateera. 3. Viintileetara sochoo’u Naayijeeriyaatti hanqinni veentileetaraa wayita jirutti ture barataan injinariingii ganna 20 Usmaan Daalhaatuu rakkoo kanaaf waa gumaacheera. Veentileetara sochoo’aa kana kan kalaqe Usmaan, lakkoofsasaa 20’n ga’uuf karoora qaba. 4. Maxxansa Maaskii ‘3D’ Naataalii Raafiil hundeessituu ‘Robots Can Think South Africa’ yoo taatu, maxxansa 3D fayyadamuun maaskii 100 guyyaatti omishtee hoospitaalota Johaanisbargiif kenniti. 5. Bakka dhiqannaa annisaa aduun hojjatu Obbolaa kan ta’an Riichaardi Kiwaarteengi fi Juudee Ooseeyi eegumsa qulqullina guddisuun dhibee kana ittisuuf Gaanaa yaalii taasifamuuf akka ta’uuf kan kalaqan yoo ta’u, namni dhiqachuuf harka yoo galchu bishaan saamunaan makate buusee sekondii 25 booda dhaaba. Kunis qajeelfama WHO kan eegedha. 6. Marsariitii bu’aa qorannoo ‘X-ray’ qoonqoo madaalu Injinaroonni Tuniziyaa marsariitii qorannoo qoonqoo yoo namni koroonaavaayiras qabaate adda baasuuf kaafamu itti fe’uun ittiin ilaalan kalaqani. Yeroo suuraan X-ray sun itti fe’amu, yoo namni sun vaayirasicha qabaate iskaan gochuun mul’isa. Dhaabbanni teeknooloojiiwwan akkasii madaalus kalaqni kun %90 bu’aa sirrii mul’isa jedheera. Teeknooloojichi ammallee fooyya’aa kan jiru ta’us, amma yoonaatti qorannoon qoonqoo kumaatamni itti fe’amuun dhiibbaa dhibeen kun qabu qoratamaa jira. 7. Poolisiiwwan roobootii Anga’oonni Tuniiziyaa wayita magaalonni cufamanii turanitti akka hordoffii taasisaniif poolisiiwwan roobootii daandiitti baasanii turani. Namoota yeroo dhorkametti karaarra deeman basaasuufi itti dhiyaatanii maaliif akka ba’an gaafachuuf oolaa turani. Roobootiiwwan gommaa afur qaban kunneen termaal (ho'insaa) kaameeraa kan qaban yoo ta’u ifa adda baasuufi fageenya eeggachuu danda’u. 8. Saanitaayizarii maallaqaa mukarraa hojjetame Tajaajila maallaqaa karaa bilbila harkaa raawwatu kan biyya Keeniyaa keessa kan hojjetu Danson Wanjohi meeshaa maallaqa vaayirasii irraa qulqulleessu mukarraa hojjete. Maallaqi wayita qaawwaa maashina kanaa keessa darbu saanitaayizaraan qulqullaa’ee lufa. Maashiniin kun mootora, gommaa(pilaastikii) fi geengoo naanna’u kan akka maallaqi keessa darbu gargaaru irraa hojjetame. Maallaqi wayita maashina kana keessa darbu bulbula achi keessa jiruun qulqullaa’ee darba. 9. Meeshaa daqiiqaa 65 keesatti bu’aa qorannoo Covid-19 agarsiisu. Hoji-uumtonni Afriikaa Kibbaa Daniel Ndima fi Dineo Lioma meeshaa qorannoo Covid-19 kan daqiiqaa 65 keessatti bu’aa qorannoo mul’isu hojjetan. Meeshaan kun haga guyyaa sadiitti bu’aa qorannoo Covid-19 mul’isa. Maqaan meeshaa qorannoo kanaa qPCR jedhama. Teekinooloojii qaccee sanyii namaa adda baasuuf tajaajiluudha. Meeshaan qorannoo kun hojiirra ooluunsaan dura bu’a qabeessummaansaa ilaalamuu qaba. 10. Walirraa hiiquun rifeensa sirreessuu Itoophiyaa, Harargee Bahaa keessatti dargaggoonni rifeensa sirreessan mala ittiin balaa tatamsa’ina koronaavaayirasii hir’isuun tajaajila kennan qabatanii as ba’aniiru. Inni rifeensa sirreessu kutaa biraa keessa dhaabbachuun golgamee, akkaataa qaamaan maamilatti hin siqneen tajaajila kenna.


Feesbuukiifi Tiwiitariin Tiraamp adaban

Feesbuukiin viidiyoo gabaabduu af-gaaffii Tiraamp Fox News waliin taasisan irraa kutamee maxxane haqeera. ‘’Odeeffannoo dhimma Covid miidhaa qaqqabsiisuu danda’udha,’’ jedheera dhaabbanni kun sababii haqeef yeroo dubbatu. Viidiyaa kana irratti Tiraamp ''ijoolleen Covid19n hin qabaman'' kan jedhu ture. Tiwiitariinis hanga gareen duulaa Tiraamp viidiyoo sana haqutti akkaawuntii isaanii akka hin fayyadamne taasiseera jedhe. Dhaabbatni Fayyaa Hawaasaa Ameerikaa ijoolleen Covid19n akka qabamuu danda’an ibsaafi gorsaa ture. Feesbuukiifi Tiwiitariin maal jedhan? Dubbii himaan Feesbuukii ibsa Roobii kaleessaa kennaniin: ‘’Viidiyoon kun odeeffannoo sobaa gareen namootaa muraasni Covid-19 akka hin qabamne hima. Kunimmoo imaammata nuti koronaavaayirasiidhaaf baasne ni faallessa,’’ jedhan. Dhaabbatichi odeeffannoo pireezidaantiin biyyaa koroonaavaayirasii irratti kenne yoo haqu kun kan jalqabaati. Haatahu malee, Tiraamp qabiyyee maxxansan irratti hundaa’un yoo adabu kun yeroo duraaf miti. Gaafa Roobii boodarra, Tiwiitariinis akkaawuntii Tiraamp @TeamTrump jedhu sababii wal fakkaataaf akka isaan hin fayyadamne taasisuu isaa hime. Dubbii himaan Tiwiitar,’’Seera Tiwiitar dhimma odeeffannoo Covid19n wal qabatee baase ni cabsaa,’’ jedheera. ‘’Qaamni akkaawuntii Tiwiitarii sana fayyadamu irra deebiin fayyadamuuf viidiyoo sana haquu qaba.’’ Jedha. Booda qabiyyeen sun haqamuutu barame. Ji’a darbe keessa ilmi Tiraamp Donaald Jr, odeeffannoo sirrii hin taane dhimma koroonaavaayirasii fi haaydirookiloorokiin irratti maxxansinaan yeroof jalaa cufamee ture. Haa tahu malee dureessi Ameerikaa Eloon Maask jedhamu ijoolleen koroonaavaayirasiin ‘haala bu’uura taheen hin qabamani,’ jedhee ture garuu maxxansi isaa hin haqamne ture. Tiraamp af gaaffii TV irratti kenneen maal jedhan? Sagantaa ganamaa Roobii ‘Fox and Friend’ jedhuun manni barumsaa guutummaa biyyatti banamuu akka qabu dubbatan. ‘’Ijoollee yoo argite haala guutummaan guutuutti jedhamuun koroonaavaayirasiin hin qabamani,’’ jedhan. ‘’Kan nama dhibu sirna qaamaa dhukkuba ittisu kan keenya caalu qabu, rakkoo waan jedhamu hin qabani,’’ jedhan. Tiraamp filannnoo bara kanaa baatii Sadaasaa keessa marroo lammataaf dorgomuuf jedhu ‘’koroonaavaayirasiin akkuma wantoonni kaan deeman deemuun isaa hin hafu,’’ jedhan. Ijoolleen koroonaavaayirasiin qabamuu fi dabarsuu ni danda’u haa tahu malee carraan isaanii vaayirasichaan dhukkubsachuu baayyee xiqqoodha. Ga’essonni garuu keessumaa manguddoonni, dhukkubichaan qabamuufi ittiin du’uu illee ni danda’u. Qorannoo hanga yoonaa hospitaalota 55,000 akka addunyaatti taasifameen ijoolleen waggaa 19 gadii kan qabaman %0.8 qofadha.


TB Jooshuwaa: Tajaajila waldaa sababa Covid-19 addaan cite eegaluuf ‘Waaqarraa sagalee eegaan jira'

Lammiin Naayijeeriyaa karaa foddaa TV amantii lallabu fi raajii himeessa ofiin jedhu TB Jooshuwaan, tajaajila waldaa kiristaanaa Leegositti kennuu adda citee ture eegaluuf ‘Waaqarraa sagalee eegaan jira' jedhe. Bulchaan Leegoos garuu tajaajilli kun Dilbata dhuftulle jalqabuu ni danda’ama jedhe. Weerara vaayirasii to’achuuf ji’ootaaf waldaaleen erga cufamanii turanii booda amma namoota keessuummeessuu danda'an walakkaan tajaajila eegaluu danda'u jedhan aanga'aan kun. TB Jooshuwaan garuu ‘’jalqabuu akka dandeenyu qondaalota mootummaarraa dhageenyeerra, ammammoo ajaja waaqayyoo eegganna’’ jedhee toora tiwitarasaarratti viidiyoo maxxanse. ‘’Akkuma waaqayyoo akka jalqabnu nuuf mirkaneesseen yoom akka tajaajila eegallu isinitti himna’’ jedha Jooshuwaan. Raajii kan ofiin jedhu Jooshuwaan, jalqaba bara kanaarratti weerarri koronaavaayirasii Bitootessa 27, bara 2020 ni goolabama jedhee raajee/raagee ture. Kuni osoo magaalota gurguddoo Naayijeriyaa akka Abujaa, Leegosi fi Oguun keessatti sochiin namoota sababa weerarri vaayirasii hammaateen hin ugguramiin guyyoota danuu dura ture. Gaafas Jooshuwaan akkas jedhe ’’xumura ji’a kanaatti jaalannuus, jibbinus qorichi nama fayyisuu yoo oomishames yoo oomishamuu baates dhibeen kun ni bada’’ wayita jedhu namoonni fuldurasaa ta’aanii hordofaa turan harka walitti rukataafi turan. Bitootessi 27 gaaf darbu garuu raajichi TV irratti beekamu ‘raajii sobaa’ hime jedhamee itti qoosame. Sana booda wayita falmatu, 'ani kanin jechuu barbaade Chaayinaa iddoo weerarri kun itti jalqabeetti weerarri vaayirasichaa ni dhaabbata jechuu kooti' jedhe.


Jaarmiyaan fayyaa Itoophiyaa Covid-19 ala dhibeewwan isa yaaddessan maali?

Inistitiyuutiin Fayyaa Hawaasaa Ministeera Fayyaafi dhaabbilee dhimmi ilaallatu waliin weerara Covid-19 to’achuurratti hojjechuurrati dalagaa jira. Haa ta'u malee, dhibeewwan hawaasaaf yaaddessaadha jedhe biroorrattillee maddiitti hojjetaa akka jiru ibse. Itoophiyaatti yaaddoo fayyaa hawaasaa gurguddoodha kan jedhaman akka Koleeraa, Busaafi Pooliyoodha. Inistitiyuutichi wiirtuu balaa tasaa fayyaa hawaasaa mudaturratti hojjetu hundeessuun dhibeewwan yaaddoo hawaasaa ta’an to’achuuf hojjechaa akka jiru ibseera. Akka ibsi Inistitiyuutii Fayyaa Hawaasaa agarsiisutti dhukkubni Koleeraa sadarkaa biyyaalessaatti hanga dhuma torban baatii Waxabajjiitti bakkawwan gara garaatti mul’ateera. Hanga ammaatti namoonni 145 Koleeraan qabamanii namoonni 8 ammoo dhibeema kanaan lubbuun darbuu mul’isa gabaasni kun. Naannoo Kibbaa aanaalee ja’aafi Naannoo Oromiyaa aanaa tokko keessatti weerarri koleeraa mudachuun gabaafameera. Haa ta’u malee, akka ibsa Inistitiyuutichaatti gabaasa torban darbee waliin yoo wal bira qabamee ilaalamu dhibbentaa 50'n hir’ateera. Hanga dhuma baatii Waxabajiitti garuu godina Omoo Lixaa aanaalee Gaacetiifi Gorgorshaatti akka haaraatti dhibeen kun deebiyee ka’uun gabaafame. Weerara koleera kana ittisuudhaaf tajaajila fayyaa babal'isuu, keemikaalota bishaan ittiin qulqulleessan rabsuu, manarra deemuun qoricha biifuu dalagaa akka jiru ibse. Dabalataan, namoota warra dhukkuba kanaan qabaman waliin walitti dhufeenya qaban barbaaduufi hojiiwwan hordoffii cimee itti fufeera jechuun ibseera Inistitiyuutiin Fayyaa Hawaasaa. Hanga torban dhumaa baatii Waxabajjiitti namoota guutummaa biyyattii keessaa 27,898 kan ta’an irratti mallattoon busaa kan mul’ate yoo ta’e, namoonni lama ammoo dhibee kanaan du’aniiru. Itoophiyaatti aanaalee 42 fi godinaalee 19 keessatti weerarri busaa dhalateera. Oromiyaatti godinaalee torbaafi aanaalee 15 keessatti, Kibbatti godina tokkoofi aanaalee lama keessatti, Amaaraatti godinaalee torbaafi aanaalee 21 keessatti mul'ate. Somaaleetti godina tokkoofi aanaa tokko keessatti, Tigiraayitti ammoo godinaalee sadiifi aanaalee sadii keessatti mudachuu ibsa gabaasichi. Bakkeewwan weerarri busaa itti mul’atan kanattis to’achuudhaaf hojjetamaa jira jedha Inistitiyuutichi. Hanga dhuma baatii Waxabajjiitti biyyattii keessatti namoota 32 irratti Pooliyoon argamuu gabaasni Inistitiyuutiin Fayyaa Hawaasaa kun ni mul’isa. Torbanuma kana keessa Naannoo Oromiyaa Godina Harargee Lixaa Aanaa Bookeefi magaalaa Adaamaatti namoota lama irratti Pooliyoon argamuun gabaafameera. Rakkooleen weerara kanneen ittisuu keessatti mudatan •          Sadarkaa addunyaatti sababa weerara Covid-19 irraa kan ka’een meeshaaleen wallaansa fayyaa yeroon alaa galchuu dhabuu, •          Meeshaaleen gara naannoleetti raabsamuun boodatti harkifachuu, •          Rakkoo bishaan qulqulluu, •          Rakkoo boolii/mana fincaanii foyyaa’aa ta’e dhibuu, •          Naannoleen hojii ittisa koronaavaayirasiin ko’oommachuu isaanii, •          Duulli hubannoo hawaasaa jalqabame wal fakkaataa ta’uu dhabuu, •          Bakkawwan tokko tokkotti rakkoon nageenyaa jiraachuudha jedheera.


'Koronaavaayiras waggoota lama keessatti baduu danda’a'- Tediroos Adihaanoom

Hogganaan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) Dr. Teediroos Adihaanoom weerarri kun waggoota lama keessatti akka badu abdiin qaba jedhani. Ibsa Jeeneevaatti kennan irratti Ispaaniish Filuun 1918’tti waggoota lama gidduutti baduu dubbatani Dr Teediroos Adihaanoom. Teeknooloojiiwwan amma jiran garuu yeroo gabaabaatti dhibee kana balleessuuf akka gargaaran himani. WHOn Covid-19n walqabatee 'waan hamtuu dhufuuf jira' jechuun akeekkachiise 'Talaalliiwwan Koroonaa jalqaba bara 2021 dura hin eegiinaa'- WHO "Wal-qunnamtiin jiraachuunsaa vaayirasicha tamsaasuuf kan gargaaru ta’us, teeknooloojiifi beekumsa weerara kana dhaabuuf nudandeessisus qabna’’ jedhani. Weerarri hamaan 1918’tti ka’ee ture, yoo xiqqaate namoota miiliyoona 50 ol galaafate. Koroonaavaayiras hanga yoonaatti namoota 800,000 ajjeesuun, miiliyoona 22.7 kan ta’an ammoo qabamanii jiru. Hanniifi malaammaltummaan meeshaalee ittisaa irratti raawwatamu anaaf yakka ajjeechaa waliin wal-fakkaataadha jedhaniiru Dr Teediroos Adihaanoom. Afriikaa Kibbaa dabalatee biyyoota hedduu keessatti himanni hanna meeshaalee ittisaa waliin wal-qabatu ka’aa jira. Keeniyaatti hiriirri mormii dhimma kana balaaleffatu guyyaa Jimaataa geggeeffamee ture. Dooktaroonni hoospitaalota mootummaa keessa hojjatan kaffaltii hin raawwatamin hafeefi hanqina meeshaalee mormuun hiriira kan taasisan. Meeksiikoon namoota 60,000 dhabuun sadarkaa sadaffaarra yoo jirtu, namoota 173,490 dhabuun Ameerikaatu dursaa jira. Kanarraa ka’uun ture kaadhimamaan paartii Dimookraat Joo Baayidan pirezidantiin biyyattii lammiilee keenya du’arraa baraaruu dadhabe jechuun kan komatan. Iddoowwan birootti maaltu ta’aa jira? Jimaata kaleessaa biyyoonni hedduun lakkoofsa olaanaa namoota haaraa vaayirasichaan qabamanii gabaasanii jiru. 'Koronaavaayirasiin Itoophiyaatti hammaachuu mala' Vilaadimiir Puutin talaallii Covid-19 kennamuuf mirkaneeffame qabna jedhan Kooriyaan Kibbaa Bitootessaa as lakkoofsa olaanaa ta’een namoonni 324 haaraan qabamaniiru jechuun yoo ibsitu, sababni ol-ka’uu lakkoofsa kanaas manneen kadhannaa, muuziyeemota, manneen dhichisaafi sirbaati jedhamuun cufamanii jiru. Awurooppaa biyyoota muraasattis lakkoofsi ol-ka’aa jira. Poolaandi namoonni 903 akkasumas Isloovaakiyaan 123 naduraa qabamaniiru jechuun Jimaata yoo gabaasan, Ispeeniifi Faransaayis guyyoota muraasa darbanitti namoonni haaraa qabaman akka malee dabalaniiru jechaa jiru. Dhoohinsa magaalaa Beeyiruutitti mudateen namoota 178 jalaa kan du’an Libaanoos, sababa dabaluu namoota vaayirasichaan qabamaniitiin dhorkaa sa’aatii dabalatee tajaajiloonni gargaraa akka citan taasiftee jirti.


Koronaavaayiras: Manneen hidhaa naannoo Oromiyaatti yaaddoon koronaavaayirasii dabalaa dhufe

Ajjeechaa Haacaaluu Hundeessaatiin booda godinoota Oromiyaa adda addaa keessatti lakkoofsi namoota sababoota adda addaatin too'atamanii dabalaa jira. Kun ammoo weerara koronaavaayirasii biyyattii keessatti dabalaa dhufe waliin manneen hidhaas bakka dhukkubichi itti mul'achaa dhufe ta'uun yaaddoo uumeera. Magaala Buraayyuutti hidhamee dhiheenya bahu kan himu wellisaa Marsii Abboomaa, manni hidhaa bakka of eegannoon homtuu itti hin taasifamneefi saaxilamummaa guddaa qabudha jedha. " Bakka ani itti hidhamee ture waajjira Poolisii magaala Buraayyuutti waa'ee koronaavaayirasii homtuu of eegannoon hin godhamu. Ani gaafan hidhamu homaa qorannoo naaf hin taasifamne. Callisaniituma warra duraan jirutti dabalu. Halkan nama haaraa hanga 15 ta'u fidanii nutti dabalu," jedha. Kutaan keessatti hidhaman humna nama qabachuu danda'uu olitti waan guutuuf of eegannoo koronaavaayirasii wanti jedhamu tasa kan hin yaadamne ta'uus hima. "Bakki ciisichaa wal hanqatee yeroo walirra rafnufaatu ture. Waaqni lama nu adabu, takkaa adabamne jenneetuma waaqa kadhachaa turre malee haalli mana hidhaa baayyee saaxilamaadha," jechuun hima. Dhiheenya mana hidhaatii bahuufi nageenya isaatiif eenyummaa isaa ibsuu kan hin barbaanne namni BBC dubbise kan biraas, mana hidhaa keessatti maaskiifi saanitaayizerii fayyadamaa hin turre jedha. "Kutaan keessatti hidhaman baayyee dhiphoodha. Namni hidhamummoo heddu. Bakka akkasiitti of eegannoon homtuu hin jiru. Haalli mana hidhaa jiru sodaachisaadha jedha. Torbee darbe magaala Gidhiiritti namootni 66 mana hidhaa keessatti koronaavaayirasiidhaan qabamuun isaanii ni yaadatama. Magaalota akka Adaamaafi Botee, akkasumaas iddoowwan biraatti namoota mana hidhaa jiran irratti koronaavaayirasiin mul'achaa jiraachuun yaaddoo guddaa ta'aa dhufeera jedhan Hogganaa Itti-aanaan Biiroo Eegumsa Fayyaa Oromiyaa Obbo Darajjee Abdannaa. " Manneen amala sirreessaa bakka namnoonni baayyeen itti argaman waan ta'eef tatamsa'ina dhibee kanaatiif haala mijataa uumaa jira. Amma bakka hedduutti namoonni qabaman mul'achaa jiru. Shawaa Bahaa qofatti namnoonni hanga 15 tahan mana hidhaatti dhukkubichaan qabamaniiru," jedhan. Taateen amma manneen hidhaa adda addaa keessatti mul'achaa jiru kun rakkoo hammaataa fiduu akka malu waan hubanneef qaama dhimmi ilaalu waliin furmaata itti barbaadaa jirras jedhan Obbo Darajjeen. "Namni haaraa seenu qoratamee akka seenu, kutaa tokkotti akka hin heedummaanne walirraa faffageessuu, akkasumas namni haaraa seenu yeroodhaaf qofaa akka turan qaama dhimmi ilaalu waliin mari'annee jirra," jedhan. Koronaavaayirasiin hawaasa keessatti bal'achaa waan dhufeef namni hawaasa keessaa qabamee mana hidhaa seenu carraa dhukkubicha fuudhee seenuu guddaa waan qabuuf haalli hanga ammaa jiru tatamsa'ina dhukkubichaatiif yaaddoo guddaa kan uume ta'uus eeran. Namoota mana hidhaa keessatti koronaavaayirasiidhaan qabaman eegumsaaf jecha bakka itti yaalaman addatti qopheessuunis qorumsa biraa ta'eera jedhu Obbo Darajjeen.


Koronaavaayiras: Oggeessoonni fayyaa Covid-19f saaxilamaa jiraachuun himame

Naannoolee garaa garaatti weerarri Covid-19 hojjattoota fayyaa irratti baballataa jiraachuu itti gaafatamtoonni biiroo fayyaa naannoolee BBCn dubbisee mirkaneessan. Itti-gaafatamtoonni kunneen akka jedhanitti, oggeessoonni kunneen sababii adda addaatiin kan vaayirasichaaf saaxilaman yoo ta'u, sababoota kanneen keessaas hirrina of eegannoo, dhiyyeessa meeshaalee wallaansa fayyaa jiraachuufi sababii mataasaanitiin gara naanno vaayirasichi keessatti baballatee imaluun ta'uu kaasan. Fakkeenyaaf, Naannoo Tigraayiitti hanga ammaatti oggeessoonni fayyaafi degartoonni 30 ol ta'an Covid-19n qabamusaanii Qindeessaan Lojistikii Koronaavaayirasii Obbo Xaa'imee Araddoo BBC'tti himaniiru. Oggeessoonni kunneenis saaxilamummaa lafa hojiisaanitiin qabaniin alattis, tutuqqaa namoota vaayirasichaan qabaman waliin qabaniin, dhaabbilee fayyaa keessatti ammoo dhiyyeessitiin ittisa vaayirasichaa gahan waan hin jiraanneef dhukkubichaaf saaxilamusaanii akka sababaatti kaasu. Bakka adda baafamanii keessa turan Hospitaala Lamlam Kaarli keessa kan hojjatan Dr Saamsoon Nagaasii haalli tatamsa'ina vaayirasichaa sadarkaa yaaddeessaa irra gahu BBCtti himaniiru. Alaamaaxaatti teknishaanummaa laaboraatoriitiin hojjetaa kan jiran oggeessoonni torba vaayirasichaan qabamusaanii kan dubbatan Dr Saamsoon, Hospitaala Ayidariitti ammoo oggeessoota fayyaa olaanoo sadii dabalatee oggeessoonni fayyaa hedduun Covid-19n qabamusaanii dubbataniiru. Kanarra ka'uunis hospitaalichi tajaajilawwan akka balaa tasaa, deessisuufi kan kana fakkaatan malee tajaajila gara biraa kennaa hin jiru jedhan. Dr Saamsoon dhaabbilee wallaansaa keessatti rakkinni dhiyeessii meeshaalee jiraachuu BBCtti himaniiru. Rakkina qaban kanas qaamoolee naannooleefi kan federaalaatti beeksisanilleen hanga ammaatti fala argachuu kan hin dandeenye ta'uu dabaluun himaniiru. Naannoo Amaaraattis qaamoolee hawaasaa hanga ammaatti bal'inaan vaayirasichaan qabaman keessaa hojjattoota humnaa akka argaman kan ibsan naannichatti Insititiyuutii Fayyaa Hawaasa naannichaatti bakka bu'aa Daarektara Buchiinsa Balaa Tasaa fayyaa Hawaasaa Obbo Alee Ayaal. Sababii hojiisaaniifi haala jireenya isaanitiin akkasumas walitti dhufeenya ballaa qabaniin kan ka'ee hojjattoonni humnaa 259 vaayirasiin qabamunsaanii beekamu Obbo Alee himan. Akkasumas oggeessoonni fayyaas vaayirasichaan qabamusaaniis BBC'tti himaniiru. Oggeessoonni fayyaa saaxilamtoota jedhaman naannichatti haala adda ta'een saaxilamaniiru jedhamu baatulleen, amma lakkoofsi isaanii dabalaa jira jedhu. Haaluma kanaanis oggeessoonni fayyaa 23 vaayirasichaan qabamunsaanii ibsameera. Kana duras Bulchiinsa Dire Dhawaatti oggeessoonni fayyaa 21 fi hojjattoonni deeggarsa kannitoota ta'aniif dhaabbilee fayyaa keessa hojjatan Covid-19n qabamusaanii Biiroon Fayyaa Bulchiinsa Magaalattii BBC'tti himunsaa ni yaadatama. Haaluma walfakkaatunis lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamanii Naannoo Oromiyaattis dabalaa kan jiraachu Biiroon fayyaa naannichaa ibseera. Hanga ammaattis Naannichatti oggeessoonni fayyaa 34 vaayirasichaan qabamusaanii  Itti gaafatamaa itti aanaan Biiroo Fayyaa Oromiyaa Obboo Daraja Abdataa ibsaniiru. Oggeessoonni fayyaa vaayirasichaaf saaxilaman kunneenis kanneen hospitaalootaafi buufataalee fayyaa keessa hojjatan ta'u Obbo Darajeen dabaluun himaniiru. Institiyuutiin Fayyaa Hawaasa Naannoo Siidaamaatti Daarektara kan ta'an Dr Maatee Mangashaa gama isaanitiin hanga ammaatti Naannoo Sidaamaatti hakimoonnifi oggeessoonni fayyaa 13 fi hojjattoonni deegarsa kennan lama Covid-19n qabamusaanii dubbataniiru. Oggeessoota fayyaa Covid-19n qabaman keessaa bakkeewwan garaa garaa deemuun kan saaxilaman, hirrina ofe eeggannoonaannoo dhaabbata keessa hojjataniifi hirrina meeshaalee wallaansa fayyaa jiraachuun kan wal qabatu akka ta'e ibsaniiru.


Koronaavaayirasii: Doktora 'nama 350 ol Covid-19 irraa fayyiseera' jettu Tiraampiin leellifamte

Dhalattuun Kaameruun Ameerikaa jiraattu Dr Istellaa Imaanu'el qorichi busaa Covid-19 ni fayyisa jechuu isheetiin qalbii pirezidantii Ameerikaa Donaald Tiraamp haawwatteetti. Haa ta'u malee, qorannoon hanga yoonaa taasifame yaada ogeettii kanaa hin mirkaneessu. Dubbiin isheen waa'ee qorichichaa dubbatteefi Fesbuukiifi tiwiitara irratti mul'ate dhaabbileen miidiyaa hawaasummaa ummata dogoggorsa jechuun balleessaniiru. Osoo hin bu'in dura garuu Donaald Tiraampiifi ilmi isaanii tiwiitara irratti qoodanii turan. Pirezidantiin Ameerikaa Donaald Tiraamp Dr Imaanu'el kan Kaameeruunitti dhalattee amma magaalaa Teeksaas Hiwustan keessa jiraataa jirtuu nama 'ajaa'ibaati' jechuun dinqisiifataniiru. ''Isheen dhukkubsattoota dhibbaan lakkaa'aman irratti qorichicha yaaltee akka milkoofte dubbatti. Garuu waa'ee ishee ani wanti beeku homaa hinjiru," jechuun gaafa Kibxataa dubbatan. Gaafa Wiixataa doktarri kuni Mana Murtii Olaanaa US magaalaa Waashingitan fuuldura argamutti garee 'Ameerikaan Firoontilaayin Doktars' waliin ta'un Ameerikaanoonni qoricha Covid-19 fayyisuu dhorkamaniiru jette. ''Eenyumtuu dhukkubsachu hinqabu. Vaayirasiin kun qoricha qaba. Innisi haayidirokilorokiin jedhama. Dhukkubsattoota 350 ol ittiin wallaaneera. Tokkoolleen hindunee,'' jechuu ishii viidiyoon jalqaba marsariitii 'Breitbart' irratti qoodame agarsiisa. Jalqabarratti qorichi kun tarii koronaavaayirasii fayyisuu danda'aa laataa jedhamee abdatamee ture. Yaaliiwwan gurguddaan taasifaman garuu dhukkubsataa koronaavaayirasii wallaanuuf bu'aa qabeessa ta'u hin mirkaneessine. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO)'n hamma dhukkubsattoonni koronaavaarisiin du'an xiqqeessuu hin dandeenye jechuun yaaliin qorichichaa akka dhaabbatu taasiseera. Baatii darbee ammoo, Bulchiinsi Qoricha US (FDA)'n erga gabaasni 'rakkoolee fayyaa onneefi kanneen biroo' qaqqabeen booda qorichichi dhukkubsattoota koronaavaayirasitiif akka hinkennamne akeekkachiseera. Akkasumas ogeessi beekamaa dhukkuboota daddabarsaniifi gorsaan Donaald Tiraamp Dr Antooni Faawuchi , yaaduma kana irra deebiin calaqqisiisaniiru. Haa ta'u malee Dr Imaanu'eel, sababii qorichi kun biyya isheen irra dhufte Kaameeruun bakka weerarri busaa bal'inaan jiruutti waan fudhatamuuf, fudhachuun miidhaa hinqabuu jetti. Dr Imaanu'eel bara 1965'tti kan dhalattee yoo ta'u, biyya ollaa kan taatee Naayijeeriyaa, Yunivarsitii Kaalaabar irraa ogummaa wallaansa fayyaatiin digirii jalqabaatiin eebbifamte. Akka Boordii Wallaansa Teeksaasiitti heeyyama doktarummaa argattee jirti. Akkasumas Dr Imaanu'el Waldaa amantoota Hiwustanitti paastarii ta'uun tajaajilti. Achittis waa'ee qoricha kanaarratti duula gaggeessaa jirti jedhameera. Waggaa shaniin duras, namoonni akka amantaa hinqabaannee taasisuuf qorattoonni qoricha qopheessaa jiru jechuun komattee turte. Kana malee Dr Imaanu'eel gaa'iila warra saalaan wal fakkaatanii baay'ee balaalleefachuun beekamti. Viidiyoo guyyaa Kibxataa tiiwiitara irratti maxxansite tokkoonis, dhukkubsattoonni isheen dhukkuba Covid-19 irraa fayyifte akka gara fuulduraatti dhufaniif waamicha taasifte jirti. ''Isin kan hindubbannee yoo ta'e nuti ni tuffatamna,'' jechuun akka ergaa viidiyoon maxxansan jajjabeesite. Ergaan isheen kunis yeroo kuma 27 ol deebiifamee qoodame. Erga dhaabbannii Fesbuukii ergaa garee ogeessota fayyaa 'Ameerikaan Firoontilaayin Doktars' ofiin jedhan balleessee booda, yoo dhaabbatichi ergaawwan viidiyoo ishee deebisanii maxxansanii alatti Iyyasuus sarvarii dhaabbatichaa ni balleessa jechuun dubbatte. Dhaabbanni Fesbuukii garuu hanga ammaatti rakkiinni tajaajila isaa mudate jiraachu wanti gabaase hinjiru. Miseensonni garee 'Ameerikaan Firoontilaayin Doktars' ofin jedhan qorannoo saayinsawaa dhimma weerara Covid-19 irratti taasifaman ni balaaleeffatu. Taateen kunis sirumaa garee 'Tea Party' kan Pirezidantii Tiraampi akka irra deebiin filatamu gaafataniin kan deeggaramedha. Hakimoonni kunneenis facaatii koronaavaayirasii ittisuuf maaskii keewwachuu ykn uggura hin deeggaran. Hundeessaan garee kanaa Simoon Gold Tiraampi akka uggura kaasuuf Caamsaa keessa xalayaa barreessee ture. Rippablikaanii bakka bu'uun miseensa paarlaamaa kan ta'e Raalf Normaan wayita hakiimoonni kunneen ibsa kennaniitti isaan waliin ture.


Koronaavaayiras: Iccitii simbirroon halkanii Covid-19n osoo hin dhukkubsatiin wajjin jiraachuu maal?

Saayintistoonni  tibbana  caaseffama  dhala/ qaccee sanyii  simbirroota halkanii   gosa 6 addunyaa keenyarra jiraatanii  xiinxaluun iccitii haaraa tokko ifoomsan. Qacceen sanyii  simbira hoosftuu taatee kanaas, ‘’madinummaa  vaayirasoota lubbuu namaa galafaatanii dandamachuun waliin jiraachuu dandeessisu,’’ qabachuusaanii qorannoon barruu ‘ Nature’ jedhurratti maxxanfame mirkaneesse. Covid-19n simbirroota halkaniirraa gara namaatti darbuu hin oolle jedhama. Kanaaf, ogeeyyiin iccitii simbirroota  vaayirasii wajjjin waldanda’anii jiraatan kana sakatta’uurratti fuulleffataniiru. Waanti  beekamuu qabus, gosoonni vaayirasota balaafamoo Sars, Mers, fi Iboolaallee simbirroota halkaniirra namatti darbanii jedhame yaadama. Qorattoonni akkamitti simbiroonni halkanii ofiif otoo hin dhukkubsatiin  vaayirasii baatu iccitii jedhu baasuun dhala namaarraas  ittisuuf itti fayyadamna jedhanii abdatu. Kana malees, akkatti Covid-19 bifa haaran wal’aanuun danda’amu uumuuf  fala sirriidha jedhan. Yeroo koronaavaayirasiin addunyaa weerare kanattis ta’e, weerara vaayirasii fuulduratti dhalachuu danda’uuf fala barbaaduuf fayyada jedhan qorattoonni. Yuunvarsitii Kolleejji Dabliin irraa Pirofesar Emaa Teeling akka ibsatti,  caaseffamni dhala/ qaccee sanyii isaanii  simbirroonni halkanii ‘ sirna madinummaa adda ta’e’ qabaachusaaanii akeeka  jedhan. ‘’Akkatti madinummaan simbira halkanii deebii vaayirasichaaf kennu akkeessuu dandeenyaan, dawaa argachuuf uumamni maal akka fakkaatu ilaaludha ‘’jedha pirofessarri kun. Tartibaa barbaachisoo uumama dhala sanyii simbirroota kanarraa  barachuun barbaachisaa ta’u ibsaniiru. Ogeettiin qo’annoo kun pirojeektii  qaccee sanyii simbirroota dachee kanarra jiran keessatti qabiyyee kiromoozomii gosoota 1,421  qorannoon hubachuuf fayyadu 'Bat1K project' jedhamu hundeessuun nama beekaman. Quqamtoonni kunuunsa naannoo fi sirnaakkoof falman,simbirroonni halkaniif falmu. yeroo bidoolleen (iddoon jireenyasaanii) jalaa jeeqametti simbirroota halkanii adabuu ta’a jedhanii falmu. Akka isaan jedhani falmanitti, simbirroonni halkanii kun dhala namaatti yaaddoon fayyaa guuddaa hin uuman Simbirroonni halkanii madallii uumamaa eegu, biqiltoota poloneessu,sanyii bilqiltoota akka faca’ee marguuf fayyaduu jedhanii falmuuf. Gartuun qorattoota idila- addunyaa teeknolojii caaseffama qaccee sanyiisaanii toora qabsiisu fayyadamuun, maalummaasaanii sirnaan qorata jiru. Caaseffama dhala sanyiisaanii kan hoosftoota 42 wajjin wal bira qabuun odeefffannoo maalummaasaanii addatti baruu danda’aniiiru. Simbirroonni  halkanii ramaddii hoosiftoota akka saree,adurree,pengoliins fi weels fa’aatiin wal fakkaatti jedhani garee tokkichatti ramadaniiru. Akkamittiin odeeffannoo qaccee sanyii weerara vaayirasii qolachuuf fayyada? Qorattoonni akka himanitti caaseffama qaccee sanyii hosftuu balaliitu kanaa beekuun  weerara vaayirasii qolachuuf, ittisuuf ni fayyada jedha. Madinummaa adda ta’e qabaachuu fi  koronaavaayirasiin otoo hin miidhamiin wal-danda’anii wajjiin jiraachuun, jijjirama dhala sanyiisaaniirratti dhufeenii jedhu Dr. Misheel Hilaar, jaarmiyaa 'Max Planck Institute of Molecular Cell Biology and Genetics' jedhamu biyya Jarmaniitti argamurraa. Madinumma simbirroota halkaanii otoo guubatii qaamaa hin qaqqabsiisii wal danda’uun waliin waan jiraataniif mallattoo dhukkuba kanaa otoo irratti hin argamniin waliin akka jiraatan qorattoonni  kun ibsaniiru.


Koroonaavaayiras: Donaald Tiraamp qorichi hydroxychloroquine Covid-19 fayyisa jechuun irra deebiin falmaa jiru

Pireezidantiin Ameerikaa Doonaald Tiraamp qorichi hydroxychloroquine Covid-19 wal’aanuuf fayyada jedhanii falmuutti cichuun, yaada qondaaltota fayyaa biyyattii faalleessan. Pirezedantichi ''dawaan dhibee busaa kun Covid-19 wal’aanuuf fayyada jedhee yaada dhiyeessuu kootiif qofa fudhatama dhabe,'' jedhanii falman. Tiraamp yaada kana irra deebiin kan dhiyeessan wayita ilmisaanii angafti viidiyoo qorichi kun akka gurguramu dhaadhessuuf maxxanse toora tiwitara gubbaarraa akka hin mul'anne uggurametti. Qaamoleen bu’a qabeessummaa qorichaa to’atan, dawaan farra busaa kun koronaavaayirasii wal’aanuuf akka fayyadu ragaan hin argamne jechuun, sirumayyuu rakkoo onneef nama saaxila jedhan. Ji’a darbe Bulchiinsi nyaataa fi qorichaa Ameerikaa (FDA) haayidiroksikilorkiin koronaavaayirasii wal’aanuuf liqimsuun dhahannaa onnee jeequun rakkoo fayyaa biraaf nama saaxila jedhe. Jaarmiyaan fayyaa biyyattii kun wal’aansa yeroo muddamaaf qorichi kun akka hin oolle ajajee ture. Haaluma walfakkaatuun Dhaabbanni Fayyaa Addunyaas ammatti qorichi haayidiroksikilorkiin Covid-19 ittisuu akka danda’u ragaan mirkaneessuu hin jiru jedhee ibsee ture. Dhaabbatichi jaarmiyaalee fayyaa Ameerikaa fi qorattoonni dhimmaa fayyaa addunyaarraa jiran akka qoratan ajajuun,qorichi kun nama fayyisuu danda’uusaa ragaa agarsiisuu dhabaniiru. Maanguddoon ganna 74 Tiraamp qorichi kun dhibee addunyaa weerare kana akka wal’aanuu dubbachuun isaanii kan jalqabaa miti, ji’oota lama duras qoricha haayidiroksikilorkiin anis fudhachaan jira jedhanii gaazixessitoota ajaa’ibsiisaniiru. Tiraamp kaleessas ‘'yeroo ani nama fayyada jedhee yaada dhiyeesse itti hin gargaramiinaa jechuu jaalatu,'’ jedhan. Kana malees, ilmasaanii wajjin hakiimonni qorichi kun Covid-19 wal’aanuuf akka oolu dhaadhessuuf viidiyoo miidiyaa hawaasaarratti wiixata qoodaniiru. Tiwitarii fi Feesbuuk qabiyyee nama burjaajesssu ta’uu fayyadamtoota akeekkachisuun haqaniiru. Sana dura garuu namoota miliyoona 17 ta’anitu viidiyoo kana ilaale. Toorri tiwitaraa ilmi Tiraamp viidiyoo kana qoodusaatiif sa’aatii 12’f homaa akka hin maxxansine adabuuf dhorkee ture. Sa’aatii 24 keessatti Ameerikaatti namoonni 1,600 du’uun, ji’a tokko keessatti lakkoofsi namoota du’anii olaanaan wayita galmaa’e kanatti Tiraamp kana dubbatan. Ameerikaatti waligalaatti namoonni miiliyoona 4.3 koronaavaayirasiin qabaman keessaa namoonni 149,000 lubbuun dhabaniiru.


Koronaavaayiras: 'Osoo sirna awwaalchaa abbaa keenyaarra jirru, haati keenyas duute'

Joonii fi Meerii Booksar waggaa 60'ffaa guyyaa gaa'ilasaanii silaa torbee darbe kabajatu ture. Maatiin isaaniis sagantaa bashannanaa qopheessuuf karoorsanii turan. Haa ta'u malee isaan lamaanuu garaagarummaa guyyootaatiin sababa Covid-19 lubbuusaanii dhaban. "Isaan lamaanuu maatii guddaa keessaa dhufan," jette intalli isaanii Eleeyin. "Abbaan kiyya teleekoomnikeeshinii keessatti hojjata ture, haati tiyya ammoo qulqulleessituu turte. Boodarra Hospitaala Rooyaal Saandarlaand keessatti nyaata qopheessaa turte." Eleeyin fi obboleettii ishee Glynis guyyaa kabaja gaa'ila waggaa 60ffaa maatiisaanii karoorsaa turan. "Galma kireeffachuu fi abbaan warraa obboleettii tiyyaa kan weellisaa ta'e sagantaa sanirratti akka sirbuuf karoorsaa turre," jette Eleeyin. "Sababa uggura koronaavaayirasii sagantaan karoorsaa turre yeroof akka dhaabatu gooneerra." Ebla 10 Joon dhukkubsatee Hospitaala Rooyaal Sandarlaand seene. Guyyaan guyyaa ayyaana Fannoo ture. Ogeeyyiin fayyaas dhukkubbii homaa waan irratti hin argineef gara manaa akka deemu godhan. Guyyaa ayyaana Faasikaa hospitaalaatti deebi'ee qorannoo Covid-19 taasise. Guyyaa Wiixataa koronaavaayirasiidhaan qabamuunsaa mirkanaa'e. "Hospitaalli deebi'ee gara manaa akka deemuu godhuuf ture, garuu yeroo abbaan warraa obboleettii tiyyaa ol kaasuun dhaabbachuu hin dandeenye," jetti Eeeyin. "Abbaan kiyya dhukkuba sukkaaraa fi Paarikiinsan qaba ture, ta'us garuu miirri dadhabbii natti dhagahamaara jedhee ture." Joon hospitaala turus fayyaan isaa garuu fooyya'uu hin dandeenye ture. Innis guyyoota torba eega dhukkubsate booda Ebla 17 du'e. "Du'a isaa hin amanne," jetti Eleeyin. "Guyyaa Kamisaa bilbilaan dubbiseenii ture, naga qaba ture." Eleeyin haati ishee dhukkuba Alzaayimarii ykn waa dagachuu akka qabduu fi jalqabarratti wanta uumame fudhachuun akka ishee rakkisee ture dubbatti. "Haati teenya nyaata nyaachuu dhiiftee turte," jetti. "Guyyaa tokko obboleettiin teenya naa bilbiltee saffisaan harmee bira akka deemu natti himte. Ho'i qaamaashee ol ka'ee ture. Mallattoo Covid-19 yookiin qufaa hin qabdu turte ta'us garuu hammi oksijiinii ishee gad bu'ee ture." Meeriin guyyaa san gara hospitaalaa deemtee koronaavaayirasiin akka qabamte itti himame. Sirni awwaalchaa Joon Caamsaa 2 kan ture yoo ta'u namoota muraasa qofadha kan irratti hirmaate. "Ana, abbaa warraa kiyya, obboleettii kiyya, abbaa warraa obboleettii kiyyaa, abbeeraa kiyya fi namoota lamaan birooti kan sirna awwaalchaarratti argamne," jetti Eleeyin. "Eega awwaalchaa deebine booda bilbila abbaa warraa obboleettii kiyyaarratti si'a sadi bilbilamee ture. Innis deebisee bilbilee, Meeriin du'uushee dhaga'e, obboleettii tiyyattis hime." "Duutii harmee teenyaa baay'ee akka gaddinu nu godheera. Baay'ee gaddine." Guyyaa sirna awwaalchaa Meerii irratti namoota 16'tu akka hirmaataniif kan hayyamame. Maatiin biroo fi hiriyyoon keenya tamsaasa kallattiitiin hordofaa turan. "Haatii fi abbaan keenya baay'ee wal jaalatu turan. Waliif wanti isaan hin goone hin jiru. Yoo isaan keessaa namni tokko hospitaala ciisee namni kuun yeroo hunda cinaa nama sanii tura." Maatii kun haala jireenyaa Joonii fi Meerii waggaa dhufu kabajuuf karoora qaba. "Kabaja guyyaa gaa'ilasaanii kan waggaa 60ffaa bara dhufu bakka miseensonni maatii hundi argamanitti kabajuuf karoorfanneerra." "Walitti dhufuu qabna," jetti Eleeyin. "Jajjabinna xiqqoo kan nuuf kennu isaan irra deebiidhaan waliin jiraachuusaaniiti - waliinis turan."


Taanzaaniyaa: ‘Sababa koronaavaayirasiin maatiinkoo qoqqoodameera’

Riippoortarrii BBC Taanzaaniyaa Saamii Awaamii sababa koronaavayirasii irratti ilaalcha amantaa Pireezdaant Joon Magufuulii qaban maatiikoo keessatti waldhabdee uumeera jedha. Erga Bitootessa keessa jalqaba koronaavaayirasiin Taanzaaniyaa keessatti mul’atee booda, bilbilaafi ergaa barreeffamaan firoonniifi hiriyyoonnikoo biyya ormaa jiraatan na dhiphisaa turani. Gaffiin isaanis, Afrikaa keessatti biyyi qajeelfama ittisa koronaavaayirasii laafaa qabdu akkamiin dhibee addunyaa raasee jalaa miliquu dandeesse kan jedhudha. Kun lammilee biyyichaa keessa jiraataniifis wanta gaaffi ta’edha. Pireezidaant Maguufilii hoggantoota muuraasaa uggura gosa kamiiyyu kaa’uu didan keessaa tokkoo yoo ta’an, weerara kanaaf na’uun hin baarbaachisu jechuu isaaniifis qeeqamaniiru. Namoota hedduun qeeqamus – nu keessaas yaaddoon jiraatus – sodaa qabiinsaa itti gaafatamummaa hin qabnedha jedhanis, biyyaattiin lakkoofsa namoota du’anii sodaatamee ture hin agarre. Wanta hunda caalaa kan gaaffii uumee ammoo, akkamiin kun akka ta’e namni beeku hin jiru. Rakkoon jiru tokko lakkoofsi namoota hubamanii ifa miti. Pirezidaant Magufuuliin gabaasa guyyuu uummatatti ifa gochuu dide. Xinxalaan Eeyidan Eyakuzee akka jedhutti: “Biyyittiin dukkana odeeffannoo keessa akka sochootu godhe.'' Ogeessoti fayyaa ani hasoofsise sadi akka natti himanitti, isa durii caalaa hospitaalotatti dhukkabsattonni hin baayyane. Namootni tokko tokko yoo dhugaa jiru dubbatan rakkoo irra ga’u waan sodaataniif wanta mootummaan jedhe wajjiin walii galuu filatu. Pireezdaantiin Waldaa Meedikaalaa Taanzaaniyaa Dr Eliishaa Osaatii wanti dhoksamee beeku hin jiru jedha, ta'us garuu amma paartii Chama Cha Mapinduzi bakka bu’ee filannoo paarlaamaaf dorgomuu barbaada. Haala mootummaan lakkoofsa miidhamtoota hin kennineefi gaazexxessitoonni ofiin qorachuuf buufataalee fayyaa seenu hin dandeenye keessatti, filannoon jiru waan ogeessoti fayyaa jedhaniifi kan isaan qeeqanidha. Ogeessoti fayyaa mootummaa tokko tokko, vaayirasiin kun rakkoo waan qabuuf namootni qulqullina isaanii akka eeganiif yeroo akeekkachisanitti, pireezidaantichi garuu uummati jireenya isaa itti fufuun eegumsaa Waaqaa akka kadhatuuf jajjabeessu. Akka hordofaa amantaa Kaatoolikiitti amantootaan ‘fayyinni dhugaan’ kan argamu kadhannaani jechuun dhiibeen kun ‘Waaqa haa galatu balleeffameera,” jedhaniiru. Ejjennoon pirezdaantichaa anaafi maatiikoo akkasummas firoottankoo gidduutti garaagarummaa yaadaa uume. Firoottankoo hedduun deeggartoota pireezidaantichaafi amantoota cichanii Kiristaanummaa hordofanidha. Yeroo weerarri kun jalqabeerra eegalee, yemmuu lakkoofsi namoota miidhamanii guyya guyyaan dabaluu eegaletti fayyummaa maatiikoof yadda’uunkoo dabalaa deeme. Ta’us garuu biyyitti keessatti koronaavaayirasiin siyaasessuun maatiinkoo of eeggannoo gochuu akka qaban amansiisuu cimaa taasise. Gareen WhatsApp maatiikoo dirree waraanaa ta’e. Gareen kun gaabaasalee pireezdaanticha deeggaraniifi odeeffanoo saayinsii sobaa namootni of eeggannoo goochuu dhiisanii abdiin akka turan gorsuun guute. Dabalataanis yaaddoon isaanii sababa sochiin dhorkamuun galii dhabuu danda’an ture. Fakkeenyaaf wasiillankoo sadan hojiin idilee isaanii paastarummaadha. Isaaniif manni amantii bakka hawaasuummaafi amantaa isaanii itti gaggeessan qofa osoo hin taane, madda galii isaaniidha. Abbaafi harmeenkoo magaalaa gudditti Dodomaa keessatti suuqiin banatan madda galii isaaniifi, bakka oollaafi hiriyoota isaani waliin guyya guyyaan wal arganidha. Maanguddoota waan ta’aniif sochiin isaanii vaayirasichaaf waan saaxiluunii danda’uuf waa’ee vaayirasichaa isaan barsiisuufi akka isaan manaa hin baane amansiisuuf jecha, WhatsApp gubbaarratti miseensota maatiikoo umuriin isaanii deemeef eergaan qixeesse. Ana dhaga’anii mana turuun madda galii isaani dhabumoo? Gorsa pireezdaantichaa dhaga’uun daldalaafi kadhannaa itti fufu? Vaayirasichi hamaa ta’uusaa ni amanu. Garuummoo kadhaannaattis ni amanu - keessumaa maddii galii isaanii rakkoo keessa yeroo jirutti. Dabalataan pireezidaantichi weerara kana ittisuu irratti diinaa haaraa uumeera - biyyoota Lixaa. Yeroo waa’ee biyyootii Lixaa haasa’uu ‘mabeberu’ jechuun isaan waama, ‘mabeberu’ jechuun ‘re’ee kormaa’ jechuudha. Jechi kun yeroo warraaqsa walabummaatti jarreen koloneessitoota ibsuuf kan uumameedha. Kunimmoo dhalootaa hangafaa kan akka abbaafi harmeekoofi waasillankoof hiika guddaa qaba. Pireezdaant Magufuuliin jarri ‘mabeberu’ fi waayilootni isaani vaayirasichaa fayyadamuun biyyachi galma dinaadgee isaarra akka hin geenyeef jeequu barbaadu jechuun dubbateera. Darbeeyyu haasaa isaa tokko irratti warri Lixaa lammilee Taanzaaniyaa miidhuuf vaayirasicha meeshaalee alaa galan keessa kaa’uu danda’u jechuun dubbateera. Yeroo kanatti mootummaan qajeelfama ‘yoo namni karaarratti callisee du’aa hin jiru ta’e, jireenyi itti fufuu qaba’ kan jedhu fakkaata. Mala soodachiisaa ta’us, namootni hedduun garuu simatanii mootummaan sirriidha kan jedhu abdatu.


Koronaavaayiras: Kooriyaa Kaabaatti 'nama Covid-19 shakkame' jalqabaa argame

Kooriyaan Kaabaa yeroo jalqabaaf namni koronaavayirasiin shakkame argame jechuun himte. Miidiyaan biyyatti KCNA jedhamu akka gabaasetti namni waggaa sadii dura biyya ganuun Kooriyaa Kibbaa galee ture, torban darbe biyyatti deebi'ee mallattoon Covid-19 irratti mul'ateera. Hogganaan Biyyatti Kiim Joong-uun anga'oota olaanoo waliin marii hatattamaa gaggeessuun, magalaan daangaarra jirtu Kayisoong akka cufamtu murteesseera. Biyyi iccitii qabaachuun beekamtu Kooriyaan Kaabaa, kanaan dura namni Covid-19 qabame hin jiru jettus, xinxaltoonni garuu kun waan hin taanedha jedhu. "Wanta hatattammaa magaalaa Kayisoongitti uumameen namni biyya ganee turee karaa seeraan alaan Waxabajjii 19 karaa seeraan erga daangaa ce'e booda vaayirasii hamaa kana qabaachuun shakkamera," jedha KCNA. Walga'ii Sanbata taasisan irra Kiim Joong-uun vaayirasichaa to'achuuf "mala hatattamaa cimaa" ajajeera. Dabalataaniis namni biyya ganee ture kun akkamiin daangaa eegumsa cimaa qabu kana darbuu akka danda'e irratti qorannoon eegaluu isaa kan ibse Kiim, kanneen yakka kana keessatti hirmaatan irratti 'adabbiin cimaa' akka fudhatamu ibsuun KCNA gabaaseera. Yeroo kanatti Kooriyaan Kibbaa guyyoota darban keessatti namni karaa seeraan alaan daangaa darbe kamuu jiraachuu hin gabaasne. Yeroo koronaavaayirasiin addunyaatti tatamsa'aa turetti, Kooriyaan Kaabaa ji'a ja'a dura daangaa ishee cufuun namootni kumaatamaan lakka'aman akka adda of baasan gootee turte. Jalqaba ji'a kanaatti Kiim Joong-uun biyyattiin 'milkaa'ina ifaan' Covid-19 to'atteetti jechuun faarsaniiru.


Koronaavaayiras: Talaalliin Covid-19 miidhaa maddee qabaachuu malaa?

Gareen Yunivarsiitiin Oxfoordi torbee kana firii qorannoosaa jalqabaa wayita baasetti oduun gaarii dhaga’amee ture. Talaalliiwwan hedduu namootarratti yaalaman keessaa isa tokko yoo ta’u, 140 kan ta’an ammoo guutuu addunyaatti adeemsarra jiru. Gulaaltuun kutaa fayyaa BBC Misheel Roobartis waa’ee talaalliirratti gaaffiiwwan keessaniif deebii qopheessitee jirti? Talaalliin %100 fayyaalessaa? Talaalliin ariitiin raabsamee miidhaa maddee akka hin qabaanneef nan yaadda’a? Tiim Piraayik, Wuudilsfoordi, Liids irraa Talaalliiwwan haaraa osoo ummataaf hn raabsamin dura nageenyummaan isaanii sirriitti qoratama. Talaalliin koroonaavaayiras ariitiin omishamuuf yaadamaa jiraatus adeemsa yaalii kana keessa darbuunsaa dirqama. Wal’aansi kamiyyuu miidhaa cinaa muraasa hin dhabu, kan koroonaas kanarraa adda miti. Miidhaawwan cinaa talaallii hundarratti beekaman jiru, isaanis, gogaa bakka lilmeen itti waraaname diimachuu/iitauu fa’a. Talaalliin 2019’f 2020 keessa qufaa qufaaf omishame koroonaavaayiras wal’aanuuf yaalamaniiru kan jedhuuf ragaan jiraa? Antooniyoo Saaluutoo, Beedfoordi, Ingilaandirraa Talaalliin qufaa/utaalloo koroonaavaayiras hin fayyisu. Dhibeewwan lameen kan wal hin fakkaanneefi vaayirasiiwwan garagaraan kan dhufanidha. Garuu talaallii qufaa fudhachuun fayyaa ofii eeggachuuf gaariidha, keessumaa yeroo weerar Covid-19 kanatti. Utaalloon keessumaa warra balaaf saaxilamoodha jedhaman (ganna 65 ol jiran) irratti dhukkuba hamaa ta’uu waan maluuf. Namoonni qaama isaanii jijjiirsisan fkn kalee, talaallii kana fudhachuu danda’uu? Aan Liindoo, Reeding, Ingilaandirraa Saayintistoonni talaalliiwwan koroonaavaayirasiif ta’an garagaraa yaalaa jiru. Kamtu caalaatti milkaa’aa ta’uu mala kan jedhu ammallee hin baramne. Tarii namarraa namatti talaalliiwwan gosa adda addaa hojjachuu malu. Namoota namoota irratti yaaliin taasifamaa kan jiru yoo ta’u, talaallii kanarraa eenyutu caalaa fayyadama kan jedhu baruuf ammallee yeroo fudhata. Humni vaayirasichaa kan laaffatu yoo ta’ellee talaalliin kun bu’a qabeessa ta’uu malaa? Aalan Ng, Dingilii, Kaanaadaa irraa Talaalliiwwan koroonaavaayiras ammarra yaalamaa jiran qaccee tatamsa’ina ariifataa ammarra naanna’aa jiru irrattidha. Vaayirasoonni laaffachuu danda’u, garuu talaalliiwwan bu’a qabeessa ta’uurraa isaan hin dhorku. Vaayirasichi hagam akka laaffateefi qaamni vaayirasichaa rukutuuf yaadamee tolfame sun hagam hubamuu danda’a kan jedhutu murteessa. Talaalliiwwan haga yoonaatti yaalamaa jiran kan aggaammatan pirootiinii vaayirasiin kun seelii namaa hubuuf ittiin maxxanu irrattidha. Saayintistoonnis qaama vaayirasichaa kanarratti amma yoonaa laafinaa akka hin agarreefi bu’a qabeessummaa talaallii akka gadi hin buufne mirkaneessaniiru.


Koronaavaayiras: Qarannoon Covid-19 fi qufaa haaraa daqiiqaa 90tti taasifamu ‘bu’aa qabeessa’ jedhame

Qorannoon haaraa Covid-19 fi qufaa  daqiiqaa 90 keessatti taasifamu “lubbuu baraara" jedhame torban dhufurraa eegalee jalqabamuuf. Qorannoon kunis dhukkuboota biroo fi Covid-19 adda baasuu danda’a jedheera mootummaan UK. Ministirri fayyaa qorannoon kun ji’a gannaa keessatti “baay’ee bu’a qabeessa” ta’a jedhaniiru. Yeroo ammaatti bu’aan qorannoo harka afur keessaa sadii sa’aatii 24 keessatti ifa taasifamu. Walakkaansaanii ammoo hamma guyyaa lamaatti turu. Ji’oottan dhufan keessatti qorannoo samuudaa miiliyoona 5.8 taasisuuf maashinoonni 5,000 hojiirra ni oolfamu jedheera jiddu galichi. Ministirri Fayyaa Maat Haankook kalaqoota qorannoo koronaavaayirasiif oolan haaraa “lubbu baraartota” jedhaniiru. UK keessatti qorannoon koronaavaayirasii hospitaalota NHS kan dhukkubsattootaa fi hojjattootaa, wirtuulee qorannoo yookiin konkolaataa namoota dhuunfaa keessatti taasifama. Namnis ofiisaatii qorannicha akka taasisuuf meeshaaleen qorannoo manatti ni geeffamu. Piroofeesar Kiriis Toomaazu, hundeessaa DnaNudge, kan maashinoota qorannoo dhiheessaan akka jedhanitti qorannoon Covid-19 “saffisaa” fi “bu’aan isaa sirrii ta’e” laabiraatoorii keessatti hojiirra ni oolfamu. Ji’a darbe keessatti mootummaan biraandii mana keessatti qorannoo taasisu tokko sababa yaaddoo nageenyaatiif hojicha keessaa akka bahu taasiseera. Gama biraatiin qorattoonni namoonni asiin dura dhukkubicharraa fayya pilaazimaa dhiigaa isaanii akka arjooman gaafataa jiru. Kunis namoota ji’oota dhufan keessatti dhukkubsatan yaaluuf jechadha. Guyyaa kaleesaa UK keessatti namoonni haaraa saddeet kan du’an yoo ta’u, kunis lakkoofsa namoota du’anii gara 46,201’tti ol guddiseera. Dabalataanis namoonni haaraa 744 koronaavaayirasiidhaan qabamuusaanii gabaasni mootummaa ni mul’isa.


Rodrigoo Duteerte: 'Qoosaa hin jiru, maaskii keessan gaaziin qulqulleessaa'

Pirezidantiin Filippiins Rodrigoo Duteerte namoonni maaskii koronaavaayirasii to'achuuf godhatan akka gaaziin qulqulleessan dubbatan. Isumarrattuu, ''qoosaa hin jiru'' jedhan. Torban darbellee waan walfakkaataa dubbatani. Garuu qondaaltonni kaan dafanii sirrii miti jedhanis Duteerteen qoosaa  hin jiru jedhanii deebisanii dubbatan. Qondaaltonni fayyaa maaskiin uffatarraa tolfame akka miicamu, kan ogeessota fayyaa garuu kaaniin akka bakka buufamu gorsu. Gaafa Jimaataa garuu, pirezidantiin biyyattii ''kan ani jedhe sirrii ture .... gara buufata boba'aatti deemaa'' jechuun namoonni gaasii akka fayyadaman dhaaman. Hanga ammaatti gaaziin maaskii takkaa godhatan qulqulleessuuf gargaaruu isaa ragaan hin jiru. Inumaa gaaziin miidhaa qabaachuu mala jedhu ogeeyyiin. Duterteen yaadni isaanii sirrii akka ture himun qeeqxota isaanii deebisani qeeqani. ''Isaan [qeeqxonni isaanii] Duteerten maraatera jedhu. Maal? Yoo ani maraadhee jiraadhe ana miti ati pirezidantii ta'u qabda.'' ''Kan ani jedhe sirrii ture. Yoo alkooliin hin argamne, keessumaa hiyyeeyyiif buufata boba'aatti deemaa, gaazii fayyadamaati maaskii qulqulleessaa. ''Ani qoosaa hin jiru. Na hubadhaa,'' jechuun dubbatan. ''Maaskii keessan fannisaati, yoo dandeessan 'Lysol' itti biifaa,'' jedhan. 'Lysol' biraandii beekamaa maaskii qulqulleessuuf gargaarudha. Kanneen kana hin qabneef gaazii keessa kaa'aa jedhan. Erga kana jedhanii booda dubbii himaan pirezidantichaa Haari Rooku isaan sirreessan. ''Waggaa afurif erga pirezidantii ta'ellee ammallee isa hin barre jechaadha,'' jechuun dubbiin himaa dubbachuu isaanii maddi oduu 'Rappler' gabaase. ''Qoosaadha. Miicuuf [maaskii] maaliif gaazii fayyadamna?'' jechuunis gaafate. Gaazexessaan BBC Filippinsii gabaasu Howaard Joonsan akka jedhutti yeroo koronaavaayirasiin biyyattii seenu Duteerten 'vaayirasichi hin bada' jedhanii turan. Boodarra garuu uggura labsuuf dirqaman. Torban torbaniinis ummataaf ibsa kennuu eegalan. Haa ta'u malee, ibsi kennan halkan keessa ture. Yeroo baay'es dafanii hin eegalani. Takka takka dhimma eegamaniif dhiisanii diina keenya kan jedhaniin qeequutti gad taa'u jedha Joonsan. Yeroo kaan waliin walbira qabamu hammi namoota biyyattiitti vaayirasichi irratti argame xiqqoodha. Duunis akkasuma. Hammi namoota qoratamanis xiqqaadha. Yeroo ammaa Filippiins keessatti vaayirasichi namoota 89,374 irratti kan argame yoo ta'u hammi namoota du'anis 2,000 gadidha.


Koronaavaayiras: Biyya poolisiin Covid-19 ittisuuf dhibee kana caalaa nama ajjeese

Yugaandaatti koronaavaayirasiin namni qabamee du’uun otoo hin  dhaga’amiin, humnoonni nageenyaa mootummaa namoota 12 ol  ajjeesuu himatamuu eegalan. Humnoonni nageenyaa kun uggura sochii kabachiisuu maqaa jedhuu da’eeffatanii  lubbuu namootaa galaafachuu isaanii maatiin namoota miidhamanii himataniiru. Ilmasaanii Irik Mutaasigaa jedhamu rasaasa poolisotaan kan dhaban maanguddoo ganna 65 Joyki Namugalu Mutasigaatii ba’aan maatii bulchuu irrtti kufuu dubbatan . Maanguddoon nyaata maxinoo fakkaattu ‘Kabalagala’ jedhaniin bilcheessaatuma, miira gaddasaanii sagalee addaan ciccittu tokkoon himatu. Yoo namni sirraa achi deeme wayi itti dhukaastaa? jedhanii gaaffiin jalqaban. "Humnoonni nageenyaa kun rasaasa itti dhukaasanii erga ajjeesanillee deebi’anii dhiifama hin jenne. Lubbuun baate garuu hin deebitu. Ani amma ijoollee guddisuufin qabsootti jiraa’ jedhan miirasaanii to’achuuf yaalaa dirqamni maatii miseensota 8 qabu bulchuu irratti jiguu wayita himatan. Ijoolleen akkawoo lama umriin isaanii ganna 3 fi 5 ta’e  waanti uumame tasumaa isaaniif hin galleeef kan jedhan dubartiin kun  mooraa keessa fiiganii 'mee suura konkolaataa abbaa/daadii suura kaafadhu’ jedhanii gaazexeessa achi turetti dubbatu. Ilmisaanii miilarra rasaasa poolisiin dha’amuun miidhamarraa otoo hin bayyanatiiin torban sadii booda hospitaala geeffametti du’e. Ragaan mana yaalarraa argamees rasaasaan rukutamee du’uu akeeka. Muddamni cimaan kun maatii kanatti kan dhufe ji’a Caamsa 13 darbe kana ture. Haaluma walfakkaatuun, daarektarri mana barnootaa tokkos kan umriin ganna 30   humnoota nageenya uggura sochii  koronaavaayirasii to’achuuf labsame kabachiifna jedhaniin hidhame. Abbaan ijoollee sadii yeroo hayyamameen alatti suuqii xiqqoo banee dalaguudhaan hidhame jedhu. Hojjetan isaanii chaappatii suuqiin alatti gurgureellee qabamee hidhameera. Jiraattoonni naannoo lama daarektarri mana barnoota kun akka hin hidhamneef  poolisoota kadhanneetu nu dhaga’uu didanii jedhan. Poolisoonni lama dhimma kanarratti ofuma isaaniifuu otoo walfalmanii  boodarraa hidhame. Iddoon kun magaalaa guddoo biyyattii Kampaalaarra adeemsa konkolaataan sa'aatii tokko fudhata. Humnoonni nageenyaa nama ajjeesuun himataman kunneen poolistota,loltootaafi  miseensota qaama mootummaa hidhachisee bobbaase ‘Local Defence Unit’  jedhamanillee kan of keessaa qabu. Humnoonni mootummaan bobbaase kun walta’iinsaan keellaa qopheeffatanii doqqoqqeenillee akka hin darbine karaarratti ugguruufi sochii namoota  ji’a Bitooteessa caalatti  dangeessuun  komatamu. Lammileen Yugaandaa hedduun  sababni isaa otoo hin baramiin karaan cufuun isaan yaaddesse. Maatiin namoota miidhamanii poolisiin eenyummaa miseensotasaanii dhukaasaanii nama miidhaanii ifatti hin himan, ni dhoksu kanaafuu eenyuun gaafadhaa? jedhan Joyki Namugalu Mutasigaati, ilmisaanii kan ajjeefame. Namoonni haleellaa poolisiin miseensoonni maatiisaanii miidhamuu himatan biroollee jiru. Reebicha poolisiin qaqqabsiiseen miseensi maatiisaanii du’uullee namootni himataniis  biroos hin dhabamne.


Koronaavaayiras: Furdinni garmalee carraa Covid-19 qabamuu ni dabala jedhan qorattoonni

Furdinni garmalee dhukkubbi hamaa yookiin du'a sababa koronaavaayirasiin dhufuu danda'uuf nama saaxila jedhan qorattoonni. Ragaan Fayyaa Hawaasaa Ingilaand akka mul'isutti akkuma furdinni dabalaa deemuun miidhaan namarra gahuus akkasuma dabalaa deema jedha. Dr Aliisan Teedistoon Fayyaa Hawaasaa Ingilaanditti ogeessa nyaataa yoo ta'an ragaan ammaa durallee ta'u ifa jedhan. Furdinni garmalee carraa dhukkubbii hamaa yookiin du'a sababa Covid-19 dhufuuf nama saaxila akkasumas dhukkuboota hedduu lubbuu keenyaaf sodaachisaniifillee nama saaxila jedhan Dr Aliisan. "Furdina hir'isuun fayyaa keenyaaf baay'ee faayida-qabeessadha, akkasumas carraa rakkoo fayyaa Covid-19 faana wal qabaturraa nu eega," jedhan Dr Aliisan. UKn biyyoota Awurooppaatti namoonni furdinni garmalee qaban itti heddumaatan keessaa ishee tokko. Biyyattii keessatti gaheessonni lama sadaffaa ta'an furdinna garmalee qabu. NHS akka jedhutti namoonni 'body mass index (BMI)' yookiin furdinnisaanii iskuweerii dheerinnasaaniitiin hiramee 25 hanga 29.9 ta'an furdaadha jedhamu, kan BMI isaanii 30 hanga 39.9 ta'e immoo furdinna garmalee qabu jechuudha jedha. Safartuun cooma garmalee inni biraammoo hamma mudhiiti - dhiiroonni cm94 fi achii ol akkasumas dubartoonni cm80 fi achii ol qaban carraa rakkinnoota furdinna garmalee waliin wal qabatee dhufuuf ni saaxilamu. Namoonni furdinna fayya qabeessa akka qabaatan taasisuun carraasaanii Covid-19'f saaxilaman ni hir'isa jedhan. Keessumaayyuu namoota namoota furdina garmaleedhaan haalan miidhaman. Piroofeesar Suuzaan Jeeb Yuunivarsiitii Oksifoord irraa akka jedhanitti namoonni ga'eeyyii, dhiironni, namoonni Eezhiyaa Kibbaa fi sanyii muraasni fi isaan naannoo hanqinni qulqullinnaa jiru jiraatan carraan Covid-19 qabamuusaanii ol'aanaa akka ta'ee ni beekna. "Hundaa ol ragaan kun akka namoonni furdinna garmalee qaban Covid-19 saaxilamoo akka ta'an mul'isa," jedhan. Akka gabaasa kanaatti namoonni yeroo weerara koronaavaayiras kanatti sochii qaamaa akka taasisan mul'isus guutuu biyyaa keessatti lakkoofsi namoota sochii qaamaa taasisan hin daballe jedha. Gama biraatiin bittaan nyaataa fi alkoolii haalaan dabaleera. Booriis Joonsan furdinna garmalee to'achuuf tarkaanfiiwwan haaraa ni fudhatu jedhamee eegama.


Koronaavaayiras: Addunyaarratti guyyaa tokkotti namootni 284,000 ol Covid-19 qabaman

Biyyoonni baay'een uggura laaffisaa jiraatanis Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO) garuu lakkoofsi namootaa guyyaa tokkotti Covid-19 qabaman guutuu addaunyaarratti dabalaa jira jedheera. Dhaabbatichis sa'aatii 24 darban namoonni haaraa 284, 196 koronaavaayirasiidhaan qabamaniiru. Namoonni 9,753 yoo du'an kunis eega Ebla booda lakkoofsa ol'aanaa guyyaa tokkoo ta'uusaa ibseera. Rooyitarsi lakkaawwii guyyuu kootiin biyyootni aaddunyaa 40 ta'an guyyaatti namoota Covid-19'n qabaman kan kanaan dura galmeessaa turanirra isa olaanaa galmeessaniiru jedhee gabaase. Kutaalee addunyaa hunda keessatti lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamanii dabalaa jiras jedhe. Asiin dura riikordii namoota qabamanii WHO ta'ee kan galmaa'e Adoolessa 18 irratti yeroo namoonni 259,848 qabamaniidha. Lakkoofsa namoota haaraa qabamanii biyyaan: Biyyoonni lakkoofsa namoota du'anii itti dabalee: Ameerikaa keessatti namoonni koronaavaayirasiidhaan qabamanii miiliyoona afur yoo caalu; 145,000 ammoo du'aniiru. Hoogganaan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa Teedroos Adhaanoom(PhD) torbee kana yaaddoo fayyaa addunyaa kanarratti yoo dubbatan, ''jireenya isa dur barretti deebi'uun hin jiruu'' jedhan. ''Weerarri kun akka itti jiraannu jijjiireera'' kan jedhan Dr. Teedroos, ''namni kamuubakka ta'e deemuuf yoo murteessu, maal akka hojjechuu deemuufi eenyuun arguu akka deemu yoo murteessuu murtee jiraachuufi du'uu akka ta'eetti hubachuu qaba'' jedhan. Sababni isaas wantichi ''dhugumatti akkasidhaa'' jedhan. Biyyoota akka US, Biraaziilfi Indiyaa alatti biyyoota akka Awustiraaliyaa, Japaan, Hoong koong, Booliviyaa, Sudaan, Itoophiyaa, Keeniyaa fi kaan hedduu keessatti lakkoofsi namoota haaraa qabamanii saffisaan dabalaa jira.


Raashiyaan talaallii Covid-19 ji'a lamaa booda lammiileef kennuu eegaluufi

Ministeerri Fayyaa Raashiyaa duulaa talaallii Covid-19 ji'a lama booda adeemsisuuf qophii xumuruu miidiyaalee biyya keessaa waabeffachuun Rooyitarsi gabaase. Talaalliin kun yaalii hunda xumuree galmaahuuf hojiileen beekamtii kennuu hojjetamaa akka jiran Ministirri Fayyaa biyyattii Mikhail Murashko dubbataniiru jechuun madda oduu Raashiyaa Interfax gabaaseera. Talaallii Covid-19 kana gidduugala qorannoo Raashiyaa magaala Mooskootti argamu Gamaleya jedhamutu qopheesse. Addunyaarratti hanga ammaattii talaalliiwwan Covid-19 hedduun sadarkaa yaaliirra jiru malee yaaliin isaanii xumuramee namootaaf kennamuu hin eegalle. Murashkoon akka jedhanitti qaamoleen hawaasaa jalqaba talaallii kana argatan Hakiimotaafi barsiisota. ''Duula talaallii guddaa Onkoloolessatti karoorsine'' jechuuniis dubbataniiru. Rooyitarsi maddeen isaa Raashiyaa waabeffacahuun akka qabaasetti Raashiyaan talaallii Covid-19'f hayyama barbaachisu ji'a Hagayyaa keessa xumuruun saffisaan ogeeyyii fayyaaf kennuu eegalti. Inistiitiyuutiin Gamaleya ji'oota darbaniif gosoota vaayirasii 'adenovirus' jedhaman irratti hundaa'uun talaallii argachuuf hojjechaa ture. Miidiyaaleen biyyoota lixaa garuu saffisa Raashiyaan talaallii itti argatteefii hojiirra oolchuuf itti jirtu kanarratti gaaffii kaasaa jiru. Tarii biyyattiin oolaantummaa ishee agarsiisuuf jecha saayinsiifi nageenyummaa talaallichaa booddeetti qabdee laata shakkii jedhu kaasaa jiru. Daayireektarri Fandii Inveestimeentii kallattii Raashiyaa Kirill Dmitriev argannoo talaallii Covid-19 biyya isaanii kana bara 1957'tti Tokkummaan Sooviyeet yeroo sanii saatalaayitii   Sputnik 1  yeroo duraaf samiitti furguggisuun milkaahuu ishee waliin wali bira qabanii ibsaniiru. Biyyoota biroo waliin yeroo wal-bira qabamu Raashiyaan lakkoofsa namoota Covid-19'n qabaman guddaa qabaattus, duuti gadi aanaadha. Hanga Sanbata har'aatti namootaa haaraa qabaman 5,462 dabalatee waliigalli namoota qabamanii 845,443 yoo ta'u, ka hanga ammaatti lubbuu dhabanii 14,058. Addunyaarratti Covid-19 to'achuuf talaalliiwwan adda addaa 100 ol yaalamaa kan jiran yoo ta'u, akka Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa jedhutti talaalliiwwan afur sadarkaa yaalii isa xumurraarra gahaniiru. Talaalliiwwan kana keessaa sadii Chaayinaatti tokko ammoo UK keessatti gaggeefamaa jiru.


Koronaavaayiras: Baqattoota Afriikaarraa gara Maaltaa imalan 65 irratti Covid-19 argame

Biyyi odolaa dhiyeenya Xaaliyaanitti argamtu Maaltaan, godaantoonni baraaraman 65 Covid-19n qabamu ibsite. Baqattootta 94 eegdoota Maaltaa kan galaana Meditiraaniyaaniin baraaraman keessaa harka sadii keessaa harka lama kan ta'an, Covid-19n qabamuun ibsame. Qorannoo akkuma lafa qaqqabaniin godaantota kanneen irratti taasifameen 65 isaanii irratti vaayirasichi argameera. Kanneen hafan 20 ammoo bilisa yoo ta'an, bu'aan qorannoo kanneen sagal ammoo eegamaa jiraachuun himameera. Baqattoonni biyya Ertiraa, Morokoo fi Sudaan irraa ta'an, bidiruun isaanii bishaan galchuun eegaluun osoo baraaramiin dura sa'aatii 30f galaanaarra turan. Isaan boodas ammo jidduugala simannaa keessatti atta baafamuun turuu jedhameera. ''Baqattoonni akkuma qaqabaniin guyyaa 14f adda baafamuun akka turan taasifamu. Kanneen Covid-19n qabamunsaanii barame ammo adda baafamu. Kanneen hafa ammo jiddugala keessa tursiifamuun hordoffiin taasifamaaf,'' Ministeerri Fayyaa akka jedheetti. Garee baqattootaa kunneenis bidiruu xixiqqoon Libiyyaarra akka ka'an gabaafameera. Haa ta'u malee erga imala isaanii eegalanii booda mallattoon akka ofi eeratti argan himama. "Garee kunis walumaan erga Maaltaa qaqabaniin booda osoo hinqoratamiin duras namoota muraasa waliin wal quunnamaniiru,'' jechuun jiraattoonni naannichaa muraasnis garee kana waliin wal qunamuu ibsa Ministireerri Fayyaa. Garee kana dabalatee namoonni ammaan ta'a Maaltaatti ammaan tana koronaavaayirasiin qabamanii jira gara 99tti ol kaa'uu maddi oduu AFP gabaaseera. Erga baatii Bitooteessaa 7tti namni tokko Covid-19n qabamunsaa mirkanaa'ee asi Maaltaan odoola xiqqoo lakkoofsa namoota vaayirasichaan qabaman baayyeen keessatti argamte taate jirti. Ebla keessa ammoo guyyaa tokkootti waliigalatti namoota 52 irratti vaayirasichii argamee ture. Akkasumas Maaltaatti namoonni sagal dhukkuba kanaan du'unsanii gabaafameera. Tibba weerarichi biyyoota Awurrooppaa keessatti sadarkaaolaanaa irra gahee tureetti, biyyi baayyiina ummata kuma 450 qabdu tunis, baqattoota baraaruu dabalatee, buufatawwan ishee gutummaan cuftee turte.


Koronaavaayiras: 'Eezhiyaa keessatti namni akka kiyya dhukkubsate hin jiru'

Isteefan eega Covid-19 qabamee ji'oota lama hospitaalatti gargaarsa veentileetariin hospitaala ture sanitti carraan lubbuun hafuukee %10 jedhamee ture. Innis biyyasaa Iskootilaand osoo hin taane Veetinamaitti ture kan yaala argataa ture. "Dhiigni kiyya ititee ture, kaleen kiyyas hojii dhaabdee turte, kutaan qaamaa kiyya biroos hojii dhaabanii turan, sombi kiyya %10 qofaan tajaajila kennaa ture," jedha Isteefan Kaameroon. Dhukkubni Covid-19 itti hammaatee doktoraan, qondaltoota fi miidiyaalee Veetinamiin hordofamaa ture. "Yeroo sanitti Eezihiyaa keessatti namni akka kee dhukkubsate hin jiru naan jedhanii turan." Bayyanachuuf "yeroo dheeraa" itti fudhata jedhu doktoroonni isaa. "Miidhaa koronaavaayirasiin geessisu beekuuf ani fakkeenyadha, vaayirasichis dhugaadha," jechuun siree hospitalaa Iskootilaanditti argamurraa BBC'tti himeera. "Yeroo ta'e hiriyyaan kiyya Kiraag carraan lubbuun hafuu kiyya %10 akka ta'e itti himamee ture, kanaaf wanti hamaa dhufuu danda'a jedhee eegaa ture." "Saanduqa keessa kaa'amee dhufa jedhee waan namni tokko godhuu qabu hojjataa ture," jechuun hospitaalaa magaalaa Hoo Chii Miinh irraa BBC'tti himeera. Isteefan dhukkubbii keessa jiraatus Veetinamitti dhukkusachuusaatiif carra qabeessadha ofiin jedha. Veetinam biyya ummata miiliyoona 95 qabduu fi namoota Covid-19 qabaman 420 qofa qabdudha. Biyyattiinis dhukkubsattoota Covid-19 kutaa yaala addaa ICU keessatti argaman muraasaa kan qabdu yoo taatu namni sababa Covid-19 du'e tokkollee hin jiru. "Osoo bakka biraa ta'ee nan du'a ture," jedhe ji'a Waxabajjii keessa. "Kunuunsa ummanni Veetinam naa godheen baay'ee gammadeera. Doktoroota harka isaanitti akka hin duuneef hojjataa turaniif kabaja guddaa qaba." Dr Maanish Paatel gorsaa sirna hargansuu fi doktora eega Isteefan Kameeroon Iskootilaanditti deebi'e booda hordoffii taasisaaniifi jiraniidha. Isaanis yeroo dheeraa eega koomaa keessa ture booda lubbuun hafuusaa "waan addaati" jedhu. "Namoonni dhukkubsataan yeroo kutaa ICU galan akka nama maaratoonii fiiguuti jedhu. Taateen Isteefan mudate immoo maaratoonii maaratoonii caaludha," jechuun Dr Maanish BBC'tti himaniiru. Isteefan yeroo koomaa keessa ture sanitti kg30 hir'iseera. Ammas ta'u dhaabbatee deemuuf rakkachaa jira. "Yeroo jalqaba koomaa keessaa bahu, irra deebi'ee deemuu danda'aa laata? jedhee yaada ture. Sababa miilli kiyya akka jiru hin beekneef Kana booda miilli kiyya waan deemuu natti hin fakkaanne ture," jedha. Kaayyoon Isteefan "jalqaba waggaa itti aanutti"  irra deebi'ee xiyyaara balaliisuudha. Sababa weerara koronaavaayiras hojiin isaas rakkoo keessa galeera. Veetinam biyyoota koronaavayiras ittisuuf tarkaanfii gaarii fudhatan keessaa ishee tokkodha. Ta'us garuu eega magaalaa Daa Naang kan daawwattootaan beekamtutti namoonni haaraa afur Covid-19 qabaman booda mootummaa deeggarsa taasisaa jira. Namoonni haaraa qabaman kunneen isaa biyyoota biroorraa dhufan osoo hin taane isaanuma biyya keessa jiraniidha. Guyyaa Wiixataa MM Nguyen Xuan Phuc jiraattoonni Daa Naang irra deebiidhaan fageenyasaanii akka eegan himaniiru. Dabaltaanis warroonni tajaajila murteessoo hin kennine akka cufaman ajajaniiru. Daawwattoonnis guyyoota 14'f gara biyyattii hin seenan, isaan 80,000 ta'n immoo gara biyyaatti akka deebi'an ni taasifamu. MM Phuc magaalattiin guutumatti uggurri akka hin labsamne ibsaniiru.


'Koronaavaayirasiin ajandaa siyaasaati'' jechuun namni of eeggachuu dhiiseera-Jiraattota

Baatiiwwan muraasaan dura yeroo koronaavaayirasiin Itoophiyaa keessatti mul’achuun dhagahame maloonni ittisaa sirnaan hojiirra oolaa turan. Harka walfuudhuu dhiisuun, hoteelotaa fi iddoowwan bashananaatti walitti qabamuu dhiisuun, walirraa fageenya eeggachuun,maaskii fayyadamuu, bakka hundatti harka dhiqachuun amaleefamee ture. Yeroo dhihoo asitti garuu baayyinni namoota Itoophiyaatti Koronaavaayirasiin qabaman kuma 11 caalus ofeegannoon taasifamu ammoo faallaa isaatiin gara hafuutti deemeera. Jiraataa godina Harargee bahaa kan tahan obbo Afandii Mohaammad, magaala Hararii fi naannawasheetti yeroo ammaa ofeegannoon hawaasni taasisu gara hafuurra gaheera jedhu. “Ji’a tokkoo fi walakkaa asitti dhimmi koronaavaayirasii kuni faallaa ta’e. mootummaan siyaasaaf itti fayyadama malee koronaavaayirasiin hin jiru ilaalcha jedhutu dhufe. Sababa kanaanis ofeeggannoon   hawaasni   duraan taasisu guutumatti dhiisaa jira” jedhan. Naannoo isaaniitti harka walfuudhanii nagaa walgaafachuun duraan akka safuutti ilaalamaa ture amma akkuma duriitti harka walfuudhuunis deebi’eera jedhan Obbo Afandiin. Magaala Amboo irraa kan dubbisne Obbo Mararaa Faanaa, yeroo koronaavaayirasiin haalan dabalaa jiru kanatti ofeeggannoon taasifamu hafee jireenya akka duraatti deebi’ameera jedhan. “Geejjibni dachaadhaan dabalus baayinni nama fe’anii garuu akkuma duraatti. Namni to’atu hin jiru. Akka magaala Ambootti ittisa vaayirasii kanaatif akkaataa labsii labsameen kan hojiirra oolaa jiru tokko hin jiru jechuun nidandahama” jedhan. Aanaa Dugdaa Irraa kan dubbifne Obbo Boruun  koronaavaayirasiin akka ajandaa soba ta’eetti fudhatamee namni jireenya idileetti deebi’aa jiraachuu himu. “Duraan bakka hundatti harka dhiqannaan qophaa’ee jira. Amma waajjira mootummaa yoo dhaqxee halaalaa akkam jirtu jette,’Koronaan hin jiru inni siyaasaa, koottu harka nafuudhi’ jedhamuurra gaheera” jedhan. ‘Oromiyaa keessatti wanti akka Koronaavaayirasiitti tuffatame hin jiru’ kan jedhan jiraattonni kunneen, tuffiin kuni balaa hamaa fiduunsaa waaan hin oolle jechuunis yaaddoo qaban ibsu. Magaalotatti sochiin daldalaa fi dinagdee bifuma idileetiin hojiirra oolaa jiraatus ofeegannoon daran laafeera. Magaalota akka Adaamaatti ammoo gareedhaan bashannanuu, gareedhaan dhugaatii dhuguun, manneen fooniitti foon dheedhii nyaachuunfaa akkuma yeroo koronaavaayirasiin duraatti deebi’aa jira. Ta’ii magaalota Oromiyaa keessatti mul’achaa jiru kana namni ilaales gaaffii ‘dhuguma Koronaavaayirasiin hin jiruu? Jedhu sammuu isaa keessatti xinxaaluun isaa hin oolu. Dhimma kanarratti kan dubbifne hogganaa itti aanaan Biiroo fayyaa Oromiyaa Obbo Darajjee Abdannaa, dagannaan hawaasaa kuni miidhaan isaa torbeewwan muraasa darbe kanatti mul’achuu eegaleera jedhan. Vaayirasichi namoota sababa adda addaatiin du’an irrattis baayinaan argamaa jiraachuun koronaavaayirasiin sadarkaa hawaasaatti bal’achuu kan agarsiisu waan ta’eef uummanni ofeegannoo amma dura taasisaa turetti akka deebi’uu qabu dhaaman. “Tilmaama amma dura tureen Koronaavaayirasiin Adoolessa 15 booda haalan akka dabalu sodaatamee ture. Kuni amma eegaleera. Guyyaatti nama 700 olirratti argamaa jira. Uummanii keenya ofdagachuu hin qabu. Mala ofeegannoo hunda hojiirra oolchuu qaba” jedhan. Yeroon kuni yeroo kamiyyuu caalaa kan itti namni hundi lubbuu isaa koronaavaayirasii jalaa baraaruuf ofeegu ta’uusaa hubatamuu qabas jedhan Obbo Darajjeen.


Koronaavaayiras: Werarri marsaan lammaaffaa waqtii gannaa hangam hamaa ta'a?

Biyyoota gara kaaba waaltaatti argamaniif amma gara waqtii qorraafi qufaan itti hamaatutti deemaa jira.  Tarii haalli kun ammoo tatamsa'ina Covid-19 fi dhukkuuboota gara biraatiif caalaa kan itti saaxilamanuun ta'aa? Kunis amma koronaavaayirasiin walqabatee tarii dhukkubicha marsaa lammaaffaaf kan isa jalqabaa caaluu akka ka'u ni taasisaa laata sodaa jedhu guddaa umaa jira. Haata'u malee, Covid-19 yeroo gannaa keessa maal fakkaachuu akka danda'u tilmaamuun rakkisaadha. Irra caalaas haalli koronaavaayirasii murtaa'uu kan danda'u haala qilleensa gannaa, amala namoonni of eeguuf taasisaniif imaammata mootummaa biyyootaa irratti jedhamaa jira Gaaffiin kun kan deebii hin argatiin ta'ullee qorattoonni garuu garuuma dhugaa ta'etti akeekaa jiru. Kun kan tilmaamamu ammoo vaayirasiiwwan biroo beekaman irratti hundaa'un jedhu. Vaayirasiiwwan tibba qorraatti mallattoo dhukkubbii uuman gosa afurituu jiru. Hundiisaanii caalaa tibba gannaa haala salphaan tatamsa'u. Isaanis Influenza, rhinoviruses, kan qufaa nama qabsiisaniifi vaayirasiin qaama argansuu 'syncytial virus (RSV)' amala walfakkaatu qabu. ''Haaluma vaayirasota biraa kan tibba gannaa hammaatan irratti hundaa'uun, koronaavaayirasiifis mijataa ta'uu mala'' jedhu Dr Raachel Lowe London irraa. Haata'u malee, wantoonni kana hameessuu danda'an haala fayyinaafi amala ilmaan namootaati jedhu. Vaayirasoonni hundi tibba qorraatii caalaa qaama namaatiin ala jiraachuu danda'u. Gareen Gorsitoota Saayinsii Yeroo Balaa Tasaa UK (Sage) akka jedheetti, haalli qilleensaa 4C koronaavaayirasiif baayyee mijataadha. Wayita alaa qorrii hammaatu hunduu manatti galuun karra cufata. Foddaawwan waan cufamaniif haalli qilleensi itti seenuu malu ni xiqqaata. Haalawwan kunneen hunduu tatamsa'ina Covid-19f ni mijata. Sodaa olaanaan jiru, biyyoonni kaaba waaltaatti argaman qufaa hamaafi marsaa lammaffaa koronaavaayirasiin rukkutamuu malu kan jedhuudha. Haata'u malee, hanga ammaatti wanti qabatamaan barame hin jiru. Haalli hawaasni ballinaan itti jiraatu, fakkeenyaaf harka keenya yeroo baayyee dhiqachuurraa kaasee, maaskii kaawwachuu, fageenya keenya eeggachuufi manaa hojjachuu dhimmoota tatamsa'ina vaayirasichaa dhaabuuf gargaaran keessaa murteessoo kan ta'aniidha. Fakkeenyaaf, biyyoota amma ganna keessa jiran kan akka Hong Kongiifi Awustiraaliyaatti ugguurri guutuu taasifameera. Kanaafuu, waqtiin qufaa hin jiru ykn gara dhumaa gahaa jiru. Haata'u malee, biyyoota gara Kibbaatti argaman kan akka Chiiliifi Afriikaa Kibbaatti dabalatee taateen walfakkaataan qufaa gannaafi ilbiisoonni biraa mudataa jiru. Kanaafuu, haalli walfakkaataan biyyoota garaa kaaba ni mudata jechuu hin danda'amu. Garuu manneen barnootaa cufuu, uggura kaa'uufi balaliinsa xiyyaaraa tibba waqtii qufaatti dhaabuun ni gargaara. Biyyoonni hedduun garuu amma uggura kaa'an kaasaa jiru. Prof Juliyaan Hiscox Yunivarsitii Liivarpuul irraa BBC'tti akka himeetti, ''Akkan yaadutti marsaa lammaaffaaf qophaa'u qabna. Of eeggannoowwan gama fageenya eegachuufi harka dhiiqachuu of dagachu hin qabnu.'' Qorannoo cimsuunis haala ittisaa tokko ta'uu dubbatan oggeessi kun. Haalli vaayirasiin gosa tokkoo kan biraa itti ugguru saayinsiidhaan waan haaraa mullataa jirudha. Kun garuu koronaavaayirasiif hikkaa akkamii akka qabaatu ammallee hin barmne. Wanti amma yoonaatti saayinsiidhaan adda hin baafamiinis koronaavayirasiin attamiin vaayirasoota biraa waliin akka waliin deema kan jedhuudha. Vaayirasoonni argansuu hundi qaama keenya keessatti eddoodhuma walfakkaataa kan akka funyaanii, qonqoofi somba namaa miidhu. Kunis haala walxaxaa keessa nama galchuu danda'a. Qorannoon garuu wayita qaamni namaa gosa vaayirasii tokko ittisuuf deebii kennuutti vaayirasii kaan na dandamata kan jedhan jiru. Dr Paabloo Murishiyaa jiddugala qorannoo vaayirasii Yunvarsitii Glasgow BBC'tti akka himaniitti: ''Vaayirasiin tokko wayita nama qabutti qaamni akka umamaan deebii kennu kakaasa. Deebiin kunis akka yeroo muraasaaf vaayirasiiwwan kan biraa irra of ittisu ni dandeessisa qaamni.'' Haata'u malee, qorannoowwan gara biraa ammoo vaayirasoonni muraasni waliin ta'uun yeroo walfakkaataatti akka faca'an mullisa. Kanafuu, Covid-19 attamiin haala walxaxaa kana keessatti tamsa'a laata? ''Ragaan keenya akka mul'isuutti influwenzaan haala wal makaa akkasii keessatti kan faca'u baayyee gadaanaadha. Kanaafuu qufaa infloweenzaa fi Sars-CoV-2  waliin ta'a faca'uun baayye ni jiraata jedhee hinyaadu,'' jedhu Dr Murishiyaan. Namni vaayirasiiwwan lamaan qabamusaatiif baayyee dhukkubni itti cimelleen hinjiru jedhu. Haata'u malee, gosti koronaavaayirsii gara biraa kan akka RSV, adenoviruses fi parainfluenza muraasni  waliin haala walfakaataatti faalama umuu danda'u ta'a jedhu Dr Murshiyaan. Itti dabaluunis "Ani waa'ee ammaafi gara fuula duraa yaadaan jira," jedhan.