Abbootiin Irree  Odoo Dhaadatanuu Hallayyaa Bu’u !

Baarentuu Gadaa Irraa// gessogeda@gmail.com Abbootin irree baayyeen osoo dhaadatanuu, osoo gaafii ummataa qixa sirriin deebisuurra humnaan ukkaamsuun bara bittaa dheereeffachuuf carraaqanu hallayyaa hin deebine bu’aa turan, bu’aas jiru. keessumaa abbootiin irree Afrikaa fedhii fi heyyama ummataa malee qawwee fayyadamanii aangoo humnaan qabatan hundi isaanii jechuutu danda’amaa odoo dhaadatanuu, odoo rorrisanuu irree ummataatin daaraa botoroo ta’aa tura. Ta’aas jiru. Hundii isaanituu aangoo humnaan qabatan quufnee wallaaluun akka qawween Koran qawween harcahaniiru. Baayyeen isaaniis du’a saree abbaa hin qabnee du’anii hafaniiru. Wayyaaneen har’a qawween harkaa qaba jettee ummata Oromootti dhaadachaa fi roorrisaa jirtus kan ishii eeggatu kanuma. Akka rorriftetti hin haftu. Qawwee harkaa qabna, carraa arganneerra jedhanii ummata sivilii irratti roorrisuun, dhaadachuun yoo gaafii mirgaa kaase ajjeesuun, saamuun yakka, sammuu dhabuudhasii. Beekaan gaafii ummataaf gurra laata, dhaggeeffatee deebii barbaachisaa ta’e kenna. Kan akka wayyaanee garuu gaafii sirrii fi mirga uumamaa ta’e kan ummattoonni biyyattii keessumaa Ummanni Oromoo kaasaa turee fi jiruuf deebiin ishiin waggoottan 26n darbaniif keessumaa ammoo waggoota 2 as deebisaa turte waraana amma funyaanitti hidhate bobbaaftee kaa’imman Oromoo rasaasaan harcaasuudha. Guurtee mana hidhaatti darbuudha. Biyyaa godaansisuudha. Ummanni humna, ummanni mirga isaaf kaanaan humni ummata dhaabuu hin jiru. Umamnni abbaa irree kamuu daaraa botoroo akkuma jedhamu san akka taasisu shakkiin hin jiru. Murni qawwee qabate kamuu qawwees ta’e holola fayyadamee humna ummataa duran dhaabbadhaan gongumaa waan yaadamuu miti. Jabaan kamuu humna ummataa hin caalu. Addunyaan har’aa abbaa irree kamiifuu iddoo hin qabdu, jaalalaa fi fedhii malee ummanni bara baraaf bittaa jala qawween jiraatus hin jiru, jiraachus hin qabu. Jiraachisna jedhaniyyuu hin danda’amu. Deemsi fi fedhiin akkasiis waan yeroon itti darbee fi fudhatame hin qabneedha. Humnaan nama ajjeesaa, hidhaa fi dararaa nan bulchaan gongumaa hin danda’amu, yakkasii. Oolee haa bulu malee shakkii malee seeraanis seenaaniis nama gaafachiisa. Ummanni gaafa achii dallanee ka’e, qabuuf nama rakkisa. Balaan dhufus salphaa ta’uu baachuu mala. Wayyaaneen har’a yeroon naaf tole jettee ummata Oromoo fi saboota biroo ajjeesaa, hidhaa fi saamaa jirtus boru bakka seentu akka dhabdu ifaa dha. dhiiga dhanagalaaftee fi qabeenya saamteef numa itti gaafatamti. Ammalleen gatii kaffalaa jirti. Dhugaan, Dhiigni, cubbuun namaa yoomiyyuu lafatti hin hafu, hafees hin beeku, har’a waan qawween harka jiruuf ajjeesuu, hidhuu, saamuu malu, gochaas jiru. Haata’uutii heddummina qawweetiin, ajjeechaa fi hidhaan bara baraaf angora turuun danda’aan wayyaanee waan dhugoomuu miti. Gatii dhiiga ilmaan Oromoo dhangalaasaa turtee fi jirtu yeroon itti kaffaltu fagoo hin ta’u. kanaaf ammoo qabsoon amma Oromoon Itti Jiru FXG ragaa guddaadha. Kunoo dhiphuu keessa galchee akkuma abbootii irree kaanii guyyaa badii ishii lakkaawwachaa jirti, Wayyaaneen abbaa irree waggoota 26n darbaniif ummata Oromoo fixaa fi saamaa turte ta’uun eenyu jalaawuu dhokotaa miti. Murni tun yeroo ammaa kana Isa itti turte kana fuunduraafis itti fufsiisuuf akka carraaqaa jirtus Oromoon quba qaba. dhugaan lafarra jiruu fi qabsoon Oromoon Itti jiru garuu gongumaa carraa kana hin laatufii. Itti hin milkooftu. Ummanni Oromoo amma sadarkaan irra jiru sadarkaa sobaa fi sossobaa, akkasumas dorsisaan qabsoo isaarraa dagamuu fi duubatuu miti. Oromoon keessumaa ilmaan isaa qaqqaaliin diina innikaa waggoota 26n darbaniif ummata Oromoo qorqaa turte wayyaanneerratti qabsoo eegalan yeroo ittuma jabeessaa deeman malee yoo laaffisan muldhachaa hin jiru. Dhugaan lafarra jiru kan argisiisu Wayyaaneetti xumura gochuuf sochiin walirraa hin cinne, Fincilli XG finiinee itti fufuu dha. Wayyaaneen afaaniin jira, jira jettee haa dhaadattu, haa bookistu malee qabatamaan hin jirtu, bakkaa hiiqxee jirti, qabsoon Oromoo bakkaa hiiksee jira. Har’a labsii yeroo muddamaa baafteen waraana bobbaaftee jiraachaa jirti. Yoo midiyyaarraa bookkistu, dhaadattu jabaa of fakkeessuuf haa yaaltu, haa hololtu, jabaan ana caalu hin jiru jettee yaa odeessitu malee keessi ishii oneera, sodaan , dhiphuun gutamtee jiraachaa jirti. Dhugana lafarra jirus kanuma mirkaneessa. Abbootiin irree biyya kam keessattuu amala itti ta’ee yoo xumurra jala gahan caalaatti dhaadatu, jabaa fakkaatanii muldhachuu barbaadu, ni bookkisu. Haa ta’uutii osoo dhaadatanuu, jabaadha ofiin jedhanuu yoo irree ummataatiin hallayyaa bu’an argaa turre, argaas jirra. Wayyaaneen har’a ummata Oromoo goolaa jirtus carraan ishii kanaan ala hin ta’u. qabsoon eegalame jabaattee itti fufnaan yeroo gabaabaattis hallayyaa bu’uun ishii shakkisiisaa miti. Murna osoo hallayyaatti gulufaa jirtuu afaaniin dhaadattu, kan keessi ishii burkutaayee fi abdii kutatte tana gulufa ishii kana caalaatti saffisiisuuf wanti cunqurfama ahundarraa eegamu ni jira. Inniscunqurfamtoonni impaayeera itiyoophiyaa keessatti bulchiinsa wayyaanee jalatti mankaraaraa jiran keessumaa ummanni Oromoo osoo hidhaa, dararaa fi ajjeechaa akkasumas holola wayyaaneen gaggeessitu kanaaf iddoo hin laanne qabsoo eegale ,FXG finiinsee itti fufuudha. Eeyyee ummanni Oromoo keessumaa ilmana isaa qeerroon FXG jabeessanii itti fufuudhaan Wayyaanee waggoota 26n darbaniif ajjeechaa, saamicha, fi dararaa raawwataa turte xumura itti gochuun dubbii fardii fi dirqama lammummaati. Falli abbaa irree jalaa bilisa nama baasus kanumaa fi kana qofa waan ta’eef.


Xumura hoggonoota OPDO

Hasan Alii, Almaaz Makkoo, Dr. Nagaasoo Gidaadaa,Junaddii Saaddoo, Abbaa Duulaa Gammadaa, Bakar Shaalee, Lammaa Magarsaa….Abaate Kishoo, Yaaragaal Ayishashum…fi ….Xumura Isaanii! Baarentuu Gadaa Irraa// gessogeda@gmail.com Biyyaa fi saba kam keessattuu, dhaabooleen siyaasa walii masaanuu ta’anii fi anatu caala, anatu caala waliin jechuun waliin atakaran ni jiru.Yaadoota adda addaarrattis wal mormuu danda’u; bakka walii galanitti walii galanii, bakka walii hin galletti ammoo garaagarummaa isaanii tikfatanii jiraatu. Biyyoota hedduu keessattis jiraachaa jiru. keessumaa biyyoota lixaa hedduu keessatti kun aadaa ta’eera. Dhaabni kamuu dhimma ummata kiyyaaf ni tola jedhe mararrattuu yaada adda addaa burqisiisee, keessumaa toftaa bulchiinsaa, diinagdee fi hawaasummaa isaa ummataaf dhiheessee masaanuu isaa waliin dorgomee yoo sagalee ummataa wayyaba argate hojiitti hiikee, yoo masaanuu isaan injifatame ammoo isa injifateef aangoo heebbisee bara filannoo itti aanuf of qopheessun dhimma addunyaan irratti walii galuu fi daandii sirrii ta’ee dhimma itti bahamaa jiruudha. Afrikaan garuu yoo biyyoota xiqqoo fi qubaan lakkaawwaman ta’e malee kanaaf hin carroomne. Afrikaan keessumaa Itiyoophiyaan har’a wayyaaneen bulaa jirtu gama tokkoon biyya bulchiinsaan seenaa waggaa kuma 3 olii qabdu jedhamee odoo hololamuu, gama biraan ammoo Itiyoophiyaa dhiisii kan addunyaanuu ajaa’ibsiifate, kan yeroo ammaa kana Yuniskootti hambaa ilma namaa addunyaa ta’ee galmaaye Bulchinsi Sirna Gadaa waggoota kumootaaf biyya sana keessatti Ummanni Oromoo dhimma itti bahaa ture osoo jiruu; sirnoonni Itiyoophiyaa bulchaa turanii fi jiran itti fayyadamuu diduun biyyi sun yakka ilma namaarratti hojjetamuun dorgomaa dhabde. Impaayeera Itiyoophiyaa Wayyaaneen bulaa jirtu keessatti ishiin duras ta’ee sana booda akka aadaa Oromoo sirna Gadaattis ta’e, akka dimookraasii ammayyaatti erga Itiyoophiyaan humnaan ijaaramtee as sirni karaa nagahaatin aangoo wal harkaa fuudhe |Itiyoophiyaa keessa hin jiru. karaa nagahaatiin filannoon hangoo walitti dabarsuu mitii lammiileen akka amma humna isaanii fi beekmumsa isaanii hojjetanii nyaatanilleen carraan gahaan hin turre,jirus. Hunduu abbaa irree qawween dhufe, qawweenis bu’e. Wayyaaneen har’a biyya kana bulchaa jirtus qawwee malee akka hin buune waggoonni 26n darban ragaa qabatamaa dha. Wayyaaneen mirga ummattootaa kabajuufan qabsaawe, kabachiisaan jiras jettee erga hololuu eegaltee waggoonni 26 kunoo Caamsaa 28 ykn akka iittin of waamanitti Caamsaa 20n guyyaa muraasa dura raawwate. Haa ta’uuti dhuguma akka Wayyaaneen jechaa jirtu Itiyoophiyaa keessatti dimookraasiin jiraayii? Ummattoonni hiree isaanii murteeffachuu danda’uuyii..? Kan filatantu isaan bulchaa jiraayii…? jennee yoo gaafanne gongumaa dhugaan jiru faallaa holola Wayyaanee ti. Waggoonni 26n darban bara saamichaa, bara ajjeechaa, bara hidhaa fi dararaa, bara godaansaa ture, ammalleen akkasuma. Keessumaa ummanni Oromoo biyya san keessatti bara akka malee itti dararamee dha yoo jenne dhugaa lafarra jiru waan ta’eef sobduu nama hin godhu. Waggoota 26n darban yakki ummata Oromoorratti raawwate amma hin qabu. Wayyaaneen ofiifis ta’e karaa ergamtoota ishii warra sammuu keessaa fuutee garaa qofaan oofaa jirtu ummata Oromootti bobbaaftee saamicha, ajjeechaa fi hidhaa amma feetu raawwatteetti; raawwachaas jirti. Namoonni Ishiin walitti qabdee akka dhaabaatti maqaa OPDO jedhu itti tolchitee Oromootti bobbaafte kun garaa malee sammuu akka hin qabne waggoonni 26n darban sirritti nuuf mirkaneessaniiru. Jarreen kana dhamni nama nama jechisiisu, ykn akka farnajoonni jettu sabistaansin namummaa keessa hin jiru. Akkuma namaatti lafee fi foon uffatanii, ejjetanii haa deeman malee maashinoota Wayyaaneedhaan gutaman jechuutu danda’ama. Wayyaaneen namoota namummaa hin qabne kana erga ijaartee booda yakka sirni Appaartaayidii, ykn kolaneeffattoonni Awuroopppaalleen hin hojjetin Oromoo fi saboota cunqurfamoo biroo irratti hojjetteetti. Saboota saamaa fi saamsisaa, hidhaa, ajjeesaa fi biyyaa godaansisaas kunoo waggoota 26 fixattee 27ffaa seentee jirti. Dhaggeeffattoota; mee waayee Wayyaanee dhiisnee waayee warra Wayyaaneen bixxiltee ummattoota cunqurfamootti bobbaaftee yakka ittiin raawwachaa jirtuu miseensoota dhaaboolee akka OPDO, DHDN, BADN, fi warra wayyaaneen “aggaar dirjitoochi” jettuun haa ilaallu. Miseensota dhaaboolee kanaas haa ta’an dhaaboleen kun dhuguma ummata ittiin waamaman kanaaf dhaabbatanii…? Ummata kanaaf hojjetuu..?, fedhii ummata isaanii guutuuf ijaaramanii…? Dhaaboleen kun mee maal ofii karoorsanii, irratti mar’atanii waan ummata ittin of yaamanii saniif tolu dalagan..? walumaa galatti waggoota 26n darban bu’aan isaan ummata maqaa dhahataniif buusan maali…? jennee yoo saaqnee ilaalle dubbiin faallaa holola dhaabolee fi miseensoota dhaabolee kanaan gaggeeffamaa jiruu ti. Qondaalonni dhaabolee Wayyaaneen ijaaraman kana keessa jiranii fi akka gaggeessaattis of ilaalan kun; kan biraa haa hafuuti Wayyaanee biratti gatii saree takkaallee hin qaban. Akka harree amma baachisan baachisanii yoo dadhaban yoo ashuffeetti gatan argaa turre, argaas jirra. Kanneen Wayyaaneen itti fayyadamaa jirtu qondaalonni dhaabolee maqaaf nuti bakka bu’aa saba akkasii fi akkanaatti jedhan kunneen keessumaa qondaalonni OPDO yakki isaan ummata Oromoorratti hojjechaa turanii fi akki itti isaan Wayyaanee biratti ilaalaman baayyee fokkisaa dha. Dhugaa dubbachuuf namoonni dhaaba jalee Wayyaanee OPDO keessatti qondaala ofiin jechaa turanii fi jiran kunneen sadarkaa adda addaatti dirqama Wayyaaneen itti kennite bahataa turanis wanti muldhatu garuu kabaja namummaa dhabuu qofaa osoo hin taane, hojii ergamtummaa raawwatanifilleen osoo waan saamsisanirraa kaffaltii gahaa hin argatin, yoo argatanis osoo hin nyaatin hoo hidhaman, hoo hari’ataman darbees yoo biyyaa baqachiifamaniidha. Dubbii kana dhugoomsuuf ammoo akka fakkeenyaatti qondaala OPDO kan maqaaf Pireezidaantii Naannoo Oromiyaa calqabaa godhanii muudanii itti fayyadamaa turan Hasan Alii, miseensuma dhaaba kanaa kan turtee fi kan fakkeessiif afi yaa’ii mana marii feedereeshiinii turte Almaaz Makkoo, Prezidaantii Itiyoophiyaa kan ture Dr. Nagaasoo Gidaadaa, kan dhiheenya kana biyyaa baqatee bahe pireezidaantii fakkeessii Oromiyaa kan ture Junaddii Saaddoo kaasuun ni danda’ama. Hundumaa Wayyaaneen akka shankooraa xuuxxee bara rakkoo itti dabarfattee ariite. Wayyaaneen ergamtoota maqaa OPDOn ijaarte qofattii mitikan fayyadamaa turtee fi jirtu, kan booddees akka harree ba’aa dadhabdee kan hartee gate, PDOLee naannoo naannootti ijjaarte hunda keessaawuu kaan hiitee, kaan ariitee, kaan ajjeeftee kaan ammoo biyyaa godaansiftee jirti. Mee kan saboota biroos haa ilaallu, akkuma OPDO jettee ijaarte Kibbattis DHDN jettee ijaaruun ergamtoota gurmeessitee kaayyoo ishii saamichaaf itti fayyadamaa turtee jirti. Kanneen keessaa pireezidaantii ummattoota kibbaa kan ture Abaataa Kishoo ergama isaa fixannaan mana hidhaatti darbame. Dhaaboolee haalauma walfakkaatuun ijaarte kan aggaar dirijitoochi jettuun keessaa ammoo Pireezidaantii Naannoo Beenishaangula kan ture Yaaragaal Ayishashumis qabeenya naannichaa warqii dabalatee erga saamsisaa ture booda xumurri isaa mana hidhaa ta’e ammallee hidhaa keessa jira. Pireezidaantii naannoo Ganbeellaa kan turees akkasuma kunoo mana hidhaa jira. Kan Affaarii fi Sumaalees haaluma walfakkaatuun hidhamaa turan. BADN ykn naannoo Amaaraa irraa ammoo Ministeera muummee biyyattii kan ture Taammiraat Laayinee fi jeneraalonni hedduun salphifamanii mana hidhaatti dararamaa turan.Hunduu hojii ergamummaa fixannaan Wayyaaneedhaan haramanii akka kosii gataman. Dhimma Qondaalota OPDO kophaatti baafnee yoo gadi fageenyaan ilaalle, yakki isaan Wayyaanee jala deemuun Oromoorratti raawwatan baayyee sukanneessa dha. Warreen kun tokkoon isaanilleen warra dhama, qabiyyee namummaa, ykn sabstaansii nama nama jechisiisu qabuu miti. Garaa malee sammuu itti hin uumne. Mooraalii namummaa tokkolleen of keessaa hin qaban. Qondaalonni OPDO sabstaansii ykn qabiyyee nama nama jechisiisu of keessaa hin qabne hedduu ta’anilleen kan Abbaa Duulaa fi ergamtoota amma Naannoo Oromiyaa bulchaa jirra jedhanii hololaa jiranii garuu gongumaa hin jiru, kan isaa adda. Namni Abbaa Duulaa jedhamuu fi kan kanaan dura pireezidaantii naannoo Oromiyaa ture, kan yeroo ammaa kana ammoo af -yaa’ii mana marii ummataa ykn paarlaamaati ofiin jedhu kun, ykn jedhamu kun yoo dhaabbatee deemu akkuma nama kamiitu nama fakkaata. Garuu namni kun qabiyyee namummaa,dhama nama nama jechisiisu ykn sabstaansii namummaa gongumaa hin qabu, moraaliin dhala namaa keessa jiru isa keessa hin jiru. Namni kun waggoota 26n darbaniif jechoota maaliif, akkamitti..? jedhan afaan isaatii bahee hin beeku. Hojiin isaa osoo hin yaamamin owwaachuu, osoo hin ergamin ergamuu dha. Arrabsamus, tuffatamus, ifatamus danda’aadha.Hundumaa numa danda’a. Abbaa duulaa hidhi jennaan ni hidha, ajjeesi jennaan maaliifin isa bira hin jiru waan ta’eef numa ajjeesa. Ajjeesaa fi ajjeechisiisaas ture. isa qofas osoo hin ta’in warreen yeroo ammaa kana Oromiyaa bulchaa jirra jedhan kanneen akka Lammaa Magarsaa, Bakar Shaalee, fi waayiloonni isaa haaluma walfakkaatuun yakka hojjechaa as gahan hojjechaas jiru. Namni Abbaa Duulaa jedhamu kun akkuma hunduu beekuu fi quba qabutti pireezidaantii nananoo Oromiyaa ta’ee hojjii ergamummaa bahataa nama tureedha. Bulchiinsa isaa jalattis Wayyaaneen yakka dandeechu hunda ummata Oromoorratti raawwatteetti, innis waan danda’u hundaan gargaaree jira, gargaaraas jira. Egaa namni haala kanaan Oromoon isa beeku kun kunoo tibba kana nama aantummaa ummata Oromoo qabu fakkaatee as bahaa jira. Namni kun waggaa 26f ergamaa wayyaanee ta’ee ummata Oromoo ajjeechisiisaa fi saamsisaa turee har’a deebi’ee Oromoon diinagdeen miidhamee jira, warraaqsaa diinagdeetu isa barbaachisa koottaa warraaqsa diinagdee gaggeessina jechuun waayiloota isaa waliin shubbisaa jira. kun dhugumatti baayyee, baayyee kofalchiisadha. Diraamaa yeroon itti darbesi. Kan caalaatti baayyee nama ajjaa’ibu ammoo warri isa waliin Oromiyaatti bobba’anii holola warraaqsa diinagdee gaggeessaa jiran; kanneen akka Lammaa Magarsaa, Warqinee Gabayyoo fi ergamtoonni biroon haaluma walfakkaatuun warrootuma waggoota 26n darbaniif hojii gaggeessituu naannoo Oromiyaa ta’anii ummata Oromoo qorqisiisaa turan ta’uun isaanii beekamuu nama haaraa waan hundumaa quba hin qabne ta’anii as bahuu isaaniti. Jarri kun waggoota 26n darban ummata Oromoo saamaa fi saamsisaa, hidhaa fi hiisisaa, ajjeesaa fi ajjeechisiisaa, biyyaa baqachiisaas warra tureedha. Ergamtoonni kun har’a akka nama biyya biraarraa dhufeetti gadi bahanii hololuuf yaalanis yakka hojjechaa turan ummanni Oromoos ta’e gutummaan saboonni biyyattii ni beeku.quba qabu. Kaleessa amma har’aatti nama mirga gaafate ajjeesaa jiru, nama qabeenyi Oromoo maa samama jedhe shoroorkeessa dha, ABO dha jechuun hidhaa turaniiru, hidhaas jiru.Yoo Oromoon gaafii misoomaa gaafate kun ergama diinaati kan jechaa turee fi qabeenya Oromoo Tigraayitti guursiisaa turee fi jirus isaanuma. Yoo wayyaaneen saamtee Tigraayitti warshaa Mismaaratirraa hanga warshaa konkolaataa ijaartu kan jala deemee jabaadhaa jechaa ture eenyu, isaanuma. Egaa amma maaltu dhalate? Essaa amma hirriibaa dammaqan? Jarri kun kaleessa bulchiinsa wayyaanee keessa hin turree…? Turaniiru. Kan biraa haa hafuutii yoo Oromoon handhuura keenya magaalaa Finfinneedhaa baane Adaamaatti hin gallu jedhulleen farra misoomaa fi guddiinaati, miseensoota ABoti jedhee kan hiisisaa fi barataa barnootarraa hariisisaa ture eenyu ? isaanuma. Egaa har’a moraalii maalitiin waayee warraaqsa diinagdee Oromoo haasa’u.? gongumaa jarri kun kana haasa’uuf moraalii itti hin qaban, waan fakkaatuus miti, kun ergama wayyaaneerraa fudhatanii gadi bahaniidha. Dhugaa dubbachuuf hojiin ergamtoonni kun yeroo ammaa itti jiran abshaalummaa siyaasaa itti fakkaachuu danda’a. garuu miti. Beekumsaa fi toftaa addaas dalagaa jirra jedhanii yaaduu malu. Kunis bakka hin qabu. Nama hubatee ilaalee fi xinxaleef jarri kun hojii akkanaa hojii gadhee, hojii ergamummaa kanarratti kan bobba’aniif dhama namummaa, mooraalii, qabiyyee namummaa ykn akka faranjiin jettu sabistaansii namummaa waan dhabaniifi. Eeyyee garaa malee sammuun waan irra hin jirreef tuffatamaa, arrabsamaa, hidhamaa, hari’atamaa ergamaa jiraatu. Jarri kun waan waggoota 26n darbaniif raawwatan innuu hafee waan waggaa 2 as itti jiran ummanni Oromoo waan dagate itti fakkaachuu mala, akkasitti yaadu taanaan kun abshaalummaa osoo hin ta’iin dhukkuba samuu guddaadha.Mmoraalii dhabuu malee abshaalummaa siyaasaatii jechuun gongumaa hin danda’amu. Dhugaa dubbachuuf ergamtoonni maqaaf qondaaloota jedhaman kanneen akka Abbaa Duulaa, Lammaa Magarsaa, Warqinee Gabayyoo fi kanneen hafan sadarkaa ummata Oromoo maqaa dhahachaa jiraniif yaaduu mitii hojiin isaanii kan muldhisu ofiidhuma isaanitiifuu akkuma ilma namaatti namoota namummaa isaa hin kabachiifnee fi namummaa hin guunne ta’uutu irraa muldhachaa jira. Yoo maashina ta’e malee namni hin aara, hin gadda, hin gammada, hin kolfa, hin boo’a, hin jibba, hin jaalatasi. Qondaalononi OPDO kunneen garuu qabiyyee namummaa ykn sabistaansii nama nama jechisiisu akkasii waan of keessaa hin qabaneef kana godhuu hin danda’an. Roboonni bara kana illee isaanirra gaariif yaraa adda baafata. Jarri kun taa’i jedhan taa’uu, kaa’i jedhaman ka’uu, ajjeesi jedhaman ajjeesuu, saamii fidi jedhaman saamuu malee lakkiin, maaliifin isaan bira hin jiru. Kanarraa ka’uun hojiin isaan tibba kana itti jiranis waanuma wayyaaneen godhaa jetteen godhuu malee itti yaadaniiti miti. Warraaqsi diinagdee kun shakkii malee kan qindaayee fi duubaan ajaja kennaa jiru wayyaaneedha. Kanammoo Oromoon ni beeka. Wayyaaneen maaliif kana godhaa jirti jedhee kan gaafatu yoo jiraateef ammoo deebin isaa salphaa fi ifaadha. Qabsoo Oromoo FXGti. Isatu muddee qabee jira. Yaanni wayyaaneen kana gootufis dargaggoo Oromoo Biyya abbaa isaa deeffachuuf qabsoo hadhooftuu gaggeessaa jiru diinagdee jettee qabsoorraa daguufi. Egaa Oromoon kanuma hubatee holola yeroon itti darbe, kan yeroo ammaa kana maqaa warraaqsa diinagdeetiin karaa ergamtoota Wayyaanee qondaaloota OPDO kanneen akka Abbaa duulaa, Lammaa Magasaa, Warqinee Gabayyoo fi fakkaattoota isaanii gaggeeffamu kana dura dhaabbachuun dubii fardii fi barbaachisaadha!


OPDOn Tartiiba Qubee Afaan Oromoo A B C D….Z  Ture  Jijjirte!

Baarentuu Gadaa Irraa// Biiroon Barnoota OPDO Oromiyaa keessatti tartiiba qubee Afaan Oromoo A B C E F….Z ture jijjirudhaan tartiiba haaraa L irraa eegalu uumee kitaaba barnootaa maxxansee barsiisuu eegaluun wal qabatee gutummaa Oromiyaa keessatti ummanni Oromoo keessumaa barattoonnii fi barsiiftonni mormii guddaa muldhisaa jiru. Akka gabaasa kanaatti biroo barnoota Oromiyaa kena jedhamuu fi kan jalee wayyaanee OPDOn hogganamu jiru qormaata gahaa fi sababa ifa ta’e osoo lafa hin kaa’iin tartiiba qubee faaan Oromoo waggota hedduuf, Odoo OPDOnuu hin ummamin hojiirra oolaa ture tartiiba isaa faalleessuun isa ummanni Oromoo fi saboonni kuunilleen ittiin beekan A B C D…..Z jedhu jijjiruun ka’uumsa isaa L.. …..taasisuun kutaa 1- amma 8tti kitaaba maxxansee barsiisuu eegaleera. Jijjiramuu tartiiba qubee afaan Oromoo kanaaf sirnichis ta’e ogeeyyiin afaanii amma ammaatti ibsa ballaa fi sababa isaa kan lafa hin kaa’iin yoo ta’u; Barattonnii fi barsiiftonni manneen barnootaa adda addaa gutummaa Oromiyaa keessa jiran deemsa kana ifatti balaaleeffachaa akka jiran gabaafameera. Barattonnii fi barsiiftonni naannawa Finfinnee ona Sulultaa keessumaa barsiiftoonnii fi Barattoonni mana baruumsa sd.1ffaa Noonnoo Mana abbichuu gocha kana akka malee warra balaaleffataa jiru keessaa tokko kan jedhan amddeen keenya; mormii fi balaaleeffannaan kun gutummaa Oromiyaatti babbalataa akka jirus ifa ta’eera. Tartiiba qubee afaana Oromoo A B C D jedhu kana ummanni Oromoo waggoota 30 oliif itti fayyadamaa ture, artiistoonni, barreessitoonnii, qo’attoonnii hedduun tartibuma kana hordofuun hojii seenaan hin daganne hojjechaa turan kan jedhan hayyoonni tokko tokkos; jijjiraaqn tartiibaa amma taasifame kun shakkii malee ta’e jedhamee hojii hayyoota Oromoo kan kanaan dura ture diiguu fi qubee afaan Oromoon katabuu kana fiduuf dhiiga ilmaan Oromoo qaqqaalii dhanagalahaa ture gatii dhabsiisuuf shira dalagamaa jiruudha jechuun akka balaaleffatanii fi dura dhaabbatan ibsaa jiru.


Shira garee shanee ABO: Cuunfaa Walgahii Qondaaloota Kutaalee ABO

1. Duula bifa oloolaan nurratti baname akkamitti ofirraa qolanna: 2. Dhaamsa KQ KS fi dirqama nuuf kenname: 3. Walii galtee dhaaboota Oromoo waliin taasifame 4. Tumsa dhaaboota Bilisummaa fi Democracy Hubachiisa: Cuunfaan kun qabxiilee duraan lamaa laalchisee yaada mana keessaa ka’ee fi murtii irra gahame 1. Duula bifa oloolaan nurratti baname akkamitti ofirraa qolanna: Yeroo ammaa kana keessatti paltalk, Facebook fi marsaalee adda addaa irratti oloolli dhaabaa fi hoggana akkasumas QBO irratti banamuun beekkamaa dha. Kana ofirraa qolachuuf gara keenyaan maal godhuu qabna isa jedhu irratti yaanni mana keessaa ka’e irratti marihatame jira. Qabxiilee ka’an keessaa: 1. Dhaabni yeroo namni ganu dursani miseensota beeysisuun irratti qophaawuuf nama gargaara. Ammayyuu kan dallananii bahan yoo jiraatan ololoota dhufuu deemu ofirraa qolachuuf dhaabni dursee miseensoota isaa beeysisuu. 2. Gama keenyaan araaramne jirra jannee dhaaboonni ammo ifaa fii karaa dhoossaan oloola hin dhiifne. Fakkeenyaa KWOn Swedeniti “shaneen summii dha” jattee ofaa turte. 3. Girmaa Xurunaa dhaan wal qabatee oloola deemu laalchisee gurmuun tokko dhaabbachuu akka 4. Oloolli deemaa jiru oloola cimaa dha. Harki wayyaanee karaa Diaspora Affairs keessa jiraatu shakkama. Irra guddaan kashlabootaan kan deemsifamaa jiru yoo tahu, oloola kana cabsuu jacha isaaniif deebisaa kennaa ooluun kar tokkoon barbaachisummaa hin qabu. Kanaaf, nuti Sochii biyya keessaa finiinsuu tu furmaata kennu dandanya. ABO irratti wanni duulamaa jiruuf dhaabuma kanaatu miseensaas tahe waraana qaba waan taheef jacha –Wayyaaanee dabalatee. Gama keenyaan oloola ofirraa qolachuu ti dabalatee tarkaanfii mumul’atoo tahe fudhachuu irratti hojjachuu dha. 5. Araara amma jalqabame kanas gara keenyaan akka hin gufannee waan dandeenye hunda godhuu fi karaa dhaabota kaaniin qooda fudhannaan oloola kana irraa qaban irraa akka dhaabbattan itti himanii, akka irraa of qusatan gochuun barbaachisaa dha. Miseensoota isaani sirnaan waan qabani hin jirreef rakkoo qabaachuu akka qabaatan beekuu fi gariin kan maqaa dhaaboota saniin dubbachaa jiran akka miseensoota isaaniitu hin taane hubanne kan isaan dhaabu dandayan akka dhaaban kan isaan hin dandeenye ammo ofirraa kanaa itti dhaaban barbaaduu qabna. 6. Oloola hamaatu deemaa jira. Oloolli ammaa deemaa jiru kun dhaabaa deggersa dhorkachuu, miseensotaa wal shakkisiisuu, ummatni ABO irra abdii akka kutatu godhuu, Qeerroo fi ummata wal shakkisiisuu, Qeerroo deggersa dhorkachiisuu fi kkf dha. Gar tokkoon isaanu oloola oofaa jirra jedhanii waa’ee ABO haasawuunu ofii caasaa akka hin qabnee fi ABOn akka caasaa qabaate hojjachaa jiru of saaxilaa jiru. Waan taheef oloola kana dhaabna jannee isaan confront godhuun keessaafu hogganni akka isaanitti gadi bu’uu irra hin jiru. Gama keenyaan waan isaan sodaatan sana hojjannee argamuutu 7. Hoggana tahanii kanneen dhokatani turanii fi amma as bahani nutti dhukaasaa jiran kanaas addaan baafachuun barbaachisaa dha. Namoota waan gaggadhee fi fokkisaa jedhani namoota akka isaani qabatani gadi bahan saaxiluun barbaachisaa dha. 8. Miseensoonni keenya bakka barbaachisaa tahetti (paltalk, fb … wkf) irratti saaxiluu irratti hojjachaa, hogganoonni keenya ammo media fi bakka barbaachisetti dura dhaabbachuun barbaachisaa dha. 9. Oloolli deemaa jiru waanuma lafa jala deemaa turee dha. Dubbiin kun erga jaarmayoonni wal tahan booda jabaachaa dhufe. Kun wanni garsiisu waanuma duraanu deemaa turee fi hinaafaan gadi bahuu 10. Media ummanni itti dadhabaa jiru irratti bahani namoota biyya keessaa faa dubbisuun propaganda oofuun dhibbaa nurratti qaba. Kana toora qabsiisuun dhaabarraa eeggama. Warri akka Boruu Barraaqaa faa miseensootni akka dhaabaaf hojjachaa jiruti yeroo eegan, gadi bahee dhaaba irratti olooluun isaa nu midhee jira. Miseensonni waan akkanaa kanaaf dursinee qophii dhabuu keenya odeeffanoo dhabuu dha. 11. Oloola deemu laalchisee odeessa jiru ykn waa’ee namoota oloola oofaa jirani odeessi yoo nuuf kenname nuti sanitti dhimma baanee namoota sana saaxiluu ni dandeenya. Waan taheef, hogganni odeessa gahaa kennee miseensotatti dhimma bahuu qaba – nutuu ofirraa dhoorgina. Karaa biraan media lee abbaa itti tahuu qabna. Meseensi dafee keessa seenuun abbaa itti tahuu osoo dandeenyu halaalarraa laaluun rakkoo akka fiduu dandayu beekuu qabna – nuutu abbaa itti tahee waan sana 12. Oloola kanaaf hamma tokko kan bu’ura tahe Girmaa Xurunaa ti. Nama tokkoof jacha dhaabni dilana arrabfamu hin qabu. Dhaabichi ibsa wahii irratti kennuun dirqama. Warroonni akkanatti oloola ofaa turan keessaa gariin miseensoota dhaabaa kan turan, gariin kan wayyaaneen ergite fi gariin kan karumaa itti dabalame dha.Oloolli hawaasa keessatti murteessaa dha. Kanaaf, namoota garii hogganiniis tahe miseensoonni bilbilaanillee nurraa dhaabbadhu jedhani itti himuuniis rakkina hin qabu – numa gargaara. Namni akka walitti dhihaannuun wal hubachiisuun gar-tokkoon ofirraa laafisuu numa 13. Oloola kana akka miseensatti maqaa dhooysaa fi deeggartoota keessaan, akkuma hedduun ammaahuu dura dhaabbachaa jirutti dura dhaabbachuu itti fufuun barbaachisaa dha. Kashlabeen hujjii godhatee waan kana itti hojjachaa jirti. Kanaaf, karaa adda addaan fact jirtu miseensootaa fi deeggartootaaf kennuun irratti hojjachuun ni dandayama. 14. Oloola oloolaan hin cabsinu jachuun, sirrii miti. Oloola oloolaumaan dhaabani. Kanaaf deebisaa kennuufiin barbaachisaa dha. Jiraachuu keenya hujjiin garsiisuun, barbaachisa adha. Oloola kanaaf wal rammanne torbaan tokkoofillee taatu yoo irratti hojjanne cal’isiisu dandeenya. 15. Hogganni maqaan dhawame akka amma J. Garbii faatti hoggana qeerrooti jedhani yoo oloolan fakkeenyaaf, ol bahani ofirraa deebisuun barbaachisaa dha. Hundaafuu, hujjii nuti hojjanuttu oloolaaf 16. Fincilaa fi lola walitti hin maknu jachaa miseensootaa fi ummatatti himaa jirra. Wanni nurraa eeggamu wana mul’ataa tokko gochuu dha. Warregama kafaluun keenya erga hin hafeneefu fagottii akkana goone jannee SBO irratti himuun osuma jiraatu, magaaluma xixiiqoo tokkotti tarkaanfii mul’ataa fudhachuu fi akka dhagayamu gochuun barbaachisaa dha. 17. Waan kana dura dhaabbachuun barbaachisaa dha. Keessaa fu Paltalk irratti warri oloola oofan warruma dhaaboota adda addaa keessaa dhufee dha. Waan kana cal’isuun nurra hin jiru, namoota hedduu dogoggorsuu dandayu. Kanaaf, warra oloola oofu kana qorannee eenyummaa isaani karaa adda addaan dura dhabbachuun barbaachisaa dha. 18. Sagalee Qeerroo faa jabeessani akka oloola deemaa jiru kana irratti waan dubachaa jiran ciminaani itti fufan gochuun barbaachisaa dha. Dhaaboonni walitti dhufne kuniis numa irratti eeguun gama isaaniis gadi bahani waa jachuu dhabuun gaaffii nama keessa fida. QC faa keessaahiis warri nummaan beeynu kanneen achumarra taa’anii barruun dubbii owwisaa jiru. Kanas waa gochuu qabna. Namoota dhaaba kana keessaa ala of godhe dhaabni dafee miseensootaaf beeysisuu – keessaafu hoggana yoo tahe. 1. Oloola amma deemaa jiru kana cabsuuf WBO cimsuun tarkaanfii finiinsuu fi Qeerroon akka jabaate FXG itti fuftu waan dandeenye hunda gochuu. 2. Qabsoo biyya keessaa finiinsuu. 3. Koree ykn qaama tokko kan waan kana dura dhaabbattu dhaabni itti tolchu. Koree kana birkiin odeessii fi beeksisa biyya alaa akka dhaabee hogganu. Birkiin Jaarmaa biyya alaan qajeelfamni itti tolchuun akka gargaaru. Miseensootaa fi deeggarootni akka waan deemaa jiru hubatani bakka hundatti dura dhaabbatan gochuu – kakaasuu. 4. Akka wal beekkumsaan kanneen osoo hin beekin oloola kanatti dabalamani hafarsan akka nurraa dhaabbatan itti dubbachuu. 5. Waltahiinsa dhaabota Oromoo giddutti godhame akka jabaatuu taasisuu irratti hojjachuu. 6. Medialee jirtu dhuunfachuun oloola nurratti oofuu irraa of qusatani akkan waan Oromoo fi QBO tolaa dubbatan irratti hojjachuu. 7. Kanneen qaama oloolaa tana identify goonee qabaachuu fi qormaata irratti gaggeessuun saaxiluu. Kanaafiis odeessa yeroo yeroon wal jijjiiruu qabna. Kanaaf marsaa keenyatti dhimma baanee wal hubachiisuun irratti hojjachuu. 8. Jabinaa fi laafina keenya xiinxallee yeroo yeroon gamaaggamuun hujjii teenya finiinsuu. 9. Shira wayyaanee oloola amma deemaa jiruun walitti qabsiisani ofirraa qolqachuu fi odeessi gahaan miseensootaaf kennamuu. 2. Dhaamsa KQ KS fi dirqama nuuf kenname: Dhaamsa Korsa Sabaa laalchisee, KQ KS qophii xumachaa akka jirtuu fi karaa keenyaa kan barbaachisu dolaara US kuma dhibba sadii buusuu akka tahe nu beeysiftee jirti. Dirqama nutti kenname kana akkamitti akka bahachuu dandeenyu laalchisee marii gaggeefame irratti yaadoota burqan: 1. Korri sabaa barbaachisaa dha. Dhaaba kana haaroyomse akka itti fufnu godhu. Haatahu malee, ammatti fardoominni isaa hin mul’atu. Yeroo namni dhumaa jiruu, qawwee fi rasaasaa bitaa jannee hulaa dhadhawaa jirru kana keessatti xiqqo prioritize godhu irratti rakkoo waan fiduu fakkaata. Waan taheef, akka yaanni kun GS tiif dhihaate achi nuuf butamu haa gaafannu. 2. KS kana schedule bahe irraa achi siiysuun ammatti hin barbachisu. Eerga itti seenneefu cininnannee taasisuu dha. Korri sabaa fardii dha. Lakkoofsi hogganaatu 80 ykn 90 tahuu malee kanneenuma duraanu ykn Jn. duraanu hojjachaa jiranitti garru malee kaan maqaadhuma qabatee taa’aa jira. KS yaamame kun hundi qulqullaawuu fi for any eventuality of qophaawu qabna. 3. Rakkina kana waliin itti seenne waan taheef, ba’aa kana baadhachuu dandayuu qabna. Caasaa hundatti dabarsani buusuu nutti murame miseensoonni keenya akka dafani xumuran gochuutu irra wayya. 4. Dhimma KS kana yeroo murteesitan irra hin turre. KS tahuun barbaachisaa dha. Akka KS gaggeefamu GS erga murteesse wanni godhan hin jiru. Horiin gaaffii tahuu hin qabu. Miseensoonni keenya kumaatamaan baasaahu waan jiraniif $400.00 matatti baasuun rakkisaa miti. Garuu, ammatti KS biyya alatti deebifanee goonaa yoo tahe ani bu’aa isaa argaa hin jiru. Miseensoonni guddaan biyya keessa jiru qooda yoo irraa hin fudhanne, bu’aa hin qabu. Dandayamnaan dirretti akka nuuf godhamu. 5. Dhimma kana kora xiqaa kutaa keenyaa irratti hasawame ture. Dubbiin maallaqa osoo hin tahiin maaltu ammatti prioritize tahuu qabaa dha. Kanaaf, gama keenyaan maalaqa hin buufna, garuu ammatti horiin kun lola nutti labsame ofirraa qolachuu irratti ooluu qaba. 6. Amma fardiin Waraanni Wayyaanee Oromiyaa guutuu irratti qubatee jira. Ol’adeemaan dhumaa jira. Kanaaf , ammatti fardiin KS otuu hin tahiin Qawwee bituu dha. 7. KS kun yoomii fi eessatti tahaa isa jadhu quba hin qabnu. Inni kaan lubbuu isaa kennaa waan jiruuf miseensooni keenya waan irratti murtaawe akka tahan tahanii baasuu qabna. 8. Dhaaboonni nuti dabalaman hogganni isaanii hedduun biyya alaa jiru. ABOn qophii kana yeroo qopheessuu hogganni isaa irra hedduun akka biyya alaa kanaa hin taane qophiin jiraa? Kan jedhuus gaafii dha. Hogganni kun kanneen hojjatanii fi biyya keessaa qabsoo tana furgaasu dandayaniin bakka 9. Ooloola alatti deemaa jiruu fi dantaadhuma qabsoo keenyaafu KS kun godhamu qaba. Akka heeraa fi seera dhaabatti tahee, korri godhamnaan dirreedhuma ykn biyyootuma olla keessatti godhachuu dha malee biyya alaa kana keessatti godhuu hin tahu. Barbaachisu biyya alaa kanatti WJQ godhame yaadni akka gumaachamu godhuu malee heeruma keenya eeggamee godhuu dha. Ummanni Oromoos KS kana yeroo hedduu gaafachaa jira. Kanaaf ,osoo yeroo biraa gaafachuu bannee horii kana hamma ofii baafnu baafne hawaasa keessaahis argamsiisuun godhamu qaba. 10. Haalli amma mootummaan jeeqamaa jiru kana keessatti, nuti gama keenyaan itti qophaawuu qabna. Dhaabni keenya jalaa gubbaan akkamitti deemaa jiraa kan nu hundinuu argaa jirru. Jaallan hamma tokko kan hojjachaa jiran malee argaa hin jirru. 11. KS kanarratti hogganni filamu Oromiyaa fakkaachuu qaba. 12. Hogganni tokko hammam takka dhaaba kana keessatti qooda kennuu qabaaniis waan jiraati. Amma warra akka Lichoo faa yoo laalle, dirreen kibbaa yeroo sanitti qacalee waan turteef namoonni akka siaa filamuu dandayan. Boruu barraaqaas akkasumatti laaluu dandeenya. 13. Oloolli deemaa jiru kun hasaassiin KS tun waan dhgayameef hoggana irratti duuluu, miseensa demoralize godhuu fi ummata abdii kutachiisani qabsoo tanarraa galchuu faatu jira. 14. Kora sabaa kanaaf maallaqa hanganaatu nu barbaachisa kan jedhuutu gaafatame. Kanaaf, amma waan gaafatamne kana akkamitti hujjii irra oolchinaa malee kaan yeroo birootti bu’ura qabsiifannee irratti marihachuun yaada kennanchuu/dhiheessuun ni dandayama. 15. Yeroo ammatti haa nuuf dheeratuu fi hin dheeratuun bu’ura kanaan waliin waan wal qabateef jacha legitimate jachuu ni dandyama. Garuu, akkamitti tahaa fi maal tahuu qabaa inni jedhu, KQ KS tiif dhiisuu dha. Jarri kore kuniis akkuma keenyatti kan yaadanii fi waan kanaas qopheessuuf empowered warra tahee irratti hojjachaa jiru. 16. Yeroon nuuf haa dheeratu warri jedhu ammatti kan itti rakkachuu qabnu natti hin fakkaatu, horiidhuma kana burqusiisuuf yeroo hamma tokko nurraa fixa. Qajeelfamni itti aanee dhufuu fii geejjibuunu yeroo hamma tokko fixa. KS kun ammaaf murteessaa dha. Garuuu yeroon hammanatti jedhame waan nutti himaniif jacha kana irratti yeroo baleeessuun hin barbaachisu. Qawwee bituus itti fufaa miseensoonni keenya horii xiqoo tana baasuun kan rakkisaa tahuu miti. 17. Silaa ammatti kan irratti marihachuun nurra ture, akkamitti abbootii qabeenyaa gaafanna fi hawaasa gaafanna kan jedhu irratti marihannee kanneen nu keessaa baasuu hin dandeenye llee compensate goonee waan gaafatamne kana daran baasuu akka dandeenyutti marihachuu qabna ture. 18. Ammatti ji’oota meeqa keessatti waan kana guuruu dandeenya kan jedhu irratti marihannee, kan yaada kennachuu itti debina. Amma waan murtaawe jijjiiruu hin dandeenyu. 19. Kutaalee fi konyaaleen cufti humna namaa wal qixa hin qabanii kan jedhuus yoo tilmaama keessa galchine gaarii dha. Fakkeenyaaf, naanno jiddu gala Europe kana miseensoonni hedduminaaf hin qaban kanneen jiranu waan adda addaan kan daadarakawani dha. Kanaaf, kanas keessa laaluun barbaachisaa dha. Ammaaf, murtiin kennamtee kana hujjii irra oolchuu dha. 20. Yeroo KS gaggeefannu eessaa fi yeroon isaa yoo himame gaarii dha. Akkuma 2004 sanitti kora gaggeefannee hogganoota biyya ambaa kanatti tarrifne addaan deemuu osoo hin tahini ulaagaan ammumatti qophaawuu qaba. 21. Gaaffiin yeroo KS achi butaa jedhu murtii GS gaafatu. Yaanni dhihaate garuu KQ KS fi koree hujjii raawwachiiftutti hin dhagayamnu jachuu miti. Kanaaf, KS barbaachisummaa tahuu isaa walgahiin kuni jala muree wal hubachiifnee dha. Kan yaada kennachuu booda irratti deebina. Mana keessaa yaadoti armaa olii erga ka’anii irratti marihatamee booda waanti irra gahame: 1. KS geggeeffachuun barbaachisummaan isaa hubatame. Horiin kanaaf barbaachisu akka hatattamaan baafamee gabaafamufi haatattamaan progress report dhihaate as geenyee jachuun 2. KS kana as butuu fi achi butuu, eessatii fi yoom kan jedhu odeessa wayyaaneef kennuu waan 3. Yaadoota amma dhihaatan kana KQ KS tiif akka ilaalcha keessa galchaniif dhiheessuu. 4. KS gaggeefachuu, dirqama nutti kenname bahachuu, akka naannotti hawaasaa fi abbooti taheef, yeroo isaa eeggachaa haala wal quba qabaachifamuu akka tahu. qabeenyaa gargaasifachuu irratti hojjatamuun jalqabu. Akkaataa abbooti qabeenyaa fi hawaasa keessaa qooda fudhachiifnu ammo wal hubannoo fi mariin akka tahu mariin barbaachisummaa isaa 5. Yaadoota amma kaka’nii fi waan KQ KS tiif akka yaadatti dhiheessinu laalchisee fuldura akka irratti 5. Walii galtee dhaaboota Oromoo waliin taasifame – ibsi J. Odaan kenname 6. Tumsa dhaaboota Bilisummaa fi Democracy – ibsi J. Dr. Shuguxin kenname. Injifannoo Ummata oromoof!


Qubeen Afaan Oromoo qabsoo cimaafi wareegama qaqqaaliin as geesse. Laaftutti L jedhanii lallaaquun hin taatu.

Mee seenaa dhufaatii Qubee irratti barruu hayyuun Seerlugaa Dr Abdulsamad Mohammed bara 2013 barreessan tana laalaa. Barruun tun gafa Dr Shek Muhmmadrashaad Abdullee gara fuula rabbii deemaan qooda isaan guddina Afaan Oromoo keessatti qabaniif akka yaadannootti barreeffamte. ============ Seenaa barreefama afaan oromootiifi shoora dr. Sheek mahammad rashaad (Dr. Abdulsemed Mohammed) Afaan meeshaa walqunnamtiiti; mallattoo eenymmaatiisi. Akeeka barruu tanaatiif meeshaa walqnnamtii tahuu isaa haafuulleeyfannu. Meeshaa walqunnamtii hoggaa jennu moggaalee lama walitti fida; akka riqichaati isaan tajaajila jechuudha. Kanas bifa lamaan jechuunis: dubbiifi katabbiidhaan tajaajiluu dandaya. Dubbiin sagalee ykn qooqa qofaan gargaaramanii walitti dubbatanii ykn haasawanii hariiroo walhubantiidhaan xumuramtu qabaachuudha. Haaluma kanaan qubee walitti diranii waan katabbii jennuuniin wal qunnamtii akkasii qabaachuun hindandayama. Afaan kamuu karaalee lameen himaman kanaan hawaasa isaa akka tajaajilu shakkiin hinjirtu. Garuu, ar’allee afaannan baay’eetu sadarkaa dubbii qofatti hornagamee hafee jira. Kanneen gara katabbiititti dhawaataan tarkaanfachaa jiranis muraasaa miti. Afaannan sadarkaa afaan dubbii qofatti bara dheeraa turan keessaa, tokko, Afaan Oromooti. Ragaalee qabnurraa akka hubannutti afaan Oromootiin katabuun erga eegalame hinturre: umriidhaan yoo himne bardhibbee lamaafi cinaa qofa. Qabsoo garasiin godhamte dheertuudha; gufuuleen mudatees baay’eedha. Akeekni barruu tanaa seenaa barreeffama afaan Oromoo bifa gabaabaadhaan dhiheessuudha. Afaan tokko afaan katabbii tahe jechuun mallattoolee sagaleelee afaan sun keessa jiran bakka bu’an moggaafatee sirnaan walfaana tarree galchee barruu dhaamsa ittiin dabarfatu ittiin tolchuun dandayame jechuudha. Mallattooleen afaan tokko ittiin katabuuf mogaafaman waliigalatti QUBEE jennaan. Qubeen afaan tokkoo mallattoolee sagaleelee afaan sun keessa jiran guututti bakka bu’an of keessaa qabaachuu qabdi. Fakkeenyaaf, Afaan Oromoo sagaleelee SODDOMA qaba; soddomman kanarraahi ijaarama jechuudha. Qubeen afaan tokkoof moggaafamtu tan sagaleelee afaan sunii sirriitti bakka buutee laaftutti ittiin barreessuu nama dandeessiftu tahuu qabdi. Gara akeeka barruu tanaatti ceehuu dura, ifaajee Afaan Oromootiin barreessuuf godhamte ilaalla. Ragaan harkaa qabnu akka mul’isutti kitaabni duraa Raayya keessatti bara sheekoota Aanniyyi fi Daanniyyi keessa katabame. Kitaabban sun kitaabban manzumaati. Faaruu Rabbiitiifi kan ergamaa Isaati of keessaa qaban jechuudha. Kitaabban sun qalama dibeetaan tuqachaati harkaan barreeffaman. (qalamni gaafasii gobeensa fiinxi qaraa jechuudha). Qubeen ittiin barreeffamaniis qubee Arabaati. Qubeen Arabaa seera dheerina, gabaabina, laafinaafi jabeenya sagalee mul’isan qajeellotti qabdi. Sababa kanaafis namni Afaan Arabaa dubbisuufi katabuu beeku Qubee Afaan Oromoo dafeeti barata; katabuufi dubbisuus laaftutti qomatti galfata. Qubeen Arabaa tuni immoo, Afaan Oromootiif hanquudha. mallattoolee sagaleelee afaan Oromoo baay’inaan 6 (jaha) tahan bakka bu’an of keessaa hinqabdu. Isaanis: c, ch, dh, g, ny, ph [q x ?] hinqabdu jechuudha. Isaan kanaaf mallattoolee jiranirratti waa dabalanii mallattoo hahhaaraya itti tolchuun hindandayama. Meeshaalee katabbii afaan Arabaatiif tolfamaniin afaan Oromoo katabuun ykn maxxansuun hindandayamu. haatahu jennee yoo itti seennelle waan baay’ee feesisa: meeshaalee barruutiifi kan mana maxxansaa bifa haarayaan qoranii tolchuu, maallaqa guddaa dhimma kanaaf barbaachisuus diinnagdee biyyaa agabsanii garasitti ramaduu, hundaa’ol immoo mootummaa dhimma kana akka dantaa ofiititti fudhattee hojiirra oolchuuf qaamaa qalbiidhaan sossootu aangoorra jiraachuun dirqama taha. Kanaafuu ifaajeen garasiin godhamaa turte hundi hawwii milkiidhaan wal hingarre taateeti hafte. Tattaaffiin itti aantu warra kiristaanaatin godhamte. Toora xumura bardhibbee 19ffa pirotestaantoonni warra Orophaa “Macaafa Qulqulluu” gara afaan Oromootti hiikanii maxxansiisuu fedhan. Hojii suniifis Oromticha Oniisimos Nasiib (Abbaa Gammachiis) jedhaniin muudan. Anisimoos Nasiib teessoo isaa magaalaa Asmaraa biyya Ertiraa godhatee Macaafa ulqulluu Afaan Amaaraatirraa gara afaan Oromootti hiikee bara 1886 keessa achumatti maxxamfames. Kitaabni sun “Macaafa Qulqulluu” jedhama. Kan hiikees “Anisimos Nasiib, nama biyya Oromoo” jedha. Qubee Saabaatiin barreeffame. Qubeen Saabaa tanuma Afaan Amaaraatiifi afaan Tigree ittiin barreeffamtu tana. Qubeen tuni sababoota lamaaf afaan Oromootiif mijjooma hinqabne. Sababni tokko, seera dheerina, laafina, gabaabina fi jabeenya sagalee mul’isu hinqabdu. Sababni lammadaa, dubbachiiftoota “vowels” torba qofa qabdi; afaan Oromoo immoo, 10 qaba; kurnanuuti barbaada. Torban qubeen saabaa qabdu keessaahis lama sagalee afaan Oromoo waliin wal hingitan. Kanaafuu, qubeen Saabaatiin Afaan Oromoo katabuun hindandayamu. Tattaaffiin Sadaffaan tan qubee Laatiiniin godhamte taati. Tanas bakka lamatti qoonnee laalu dandeenya. Tokko kan Lola addunyaa kan lammaffaatiin dura taheefi kan Lola lammaffaa keessaafi achiin boodaati taha. Tattaaffiin duraa ammas tanuma warra Orophaa (France, German, Italy) fedhii amantii babal’isuu qabaniin godhamte taati. Kitaabban xixiqqaa amantii mataskaana pirotestaantii ykn kan kaatolikii barsiisan qubee Laatin tanuma afaan faransaa, afaan Jarman ykn afaan Xaalyaanif moggaafaman jijjiirama tokkollee osoo itti hingodhin Afaan Oromoo ittiin kataban. Seera afaan isaaniitiin afaan Oromoo barreessuu yaalan. Rakkoolee gararreetti gara dheerina, gabaabina, laafina fi jabeenya sagalee jennee ibsine sun qaban. [sagalee takka qubee adda addaa tin bakka buusuu fkf ny —> gn, …] Kan itti aanu tattaaffii Lola Addunyaa kan Lammaffaa keessa taate taha. Kuni gadaa qubee afaan Oromootiif aduun baate, gadaa qormaata karaa saayinsii afaaniitiin maalummaan afaan kanaa sirnaan itti hubatame jechuu nidandeenya. Tattaaffii ogeeysa saayinsii afaanii Martin Moreno warra biyya Xalyaaniitiin godhame taha. Kitaaba saa kan mataduree “Gramatica della Lingua Galla” jechuudhaan moggaasees bara 1939 keessa maxxansiise. Nama yeroo duraatiif xiinsaga (phonology), xiin-unkaa (morphology) fi walfaanoommii jechootaa qajeellotti hubate waan taheef gadaa suniin “Gadaa Moreno” jedhee yoon moggaase dogongora hintahu. Qubee MARTIN MORENO ’ A B C Č D Ḑ0 E F G H I J K L M N Ñ O H Q R S Ṧ T Ṭ U W Y Z Lola addunyaa kan lammaffaa booda haala ilmaan biyyaa barnootaaf gara biyya alaa itti imaltaawaniitu dhalate. Akkaataa biyyaa itti bahaniin immoo,murnoota lamatti qodaman. Murni tokko warra hiree barnootaa bifa qaari’aatiin (scholarship) ykn motummaadhaan ergamanii biyya alaatti deemani. Jarri kuni warra barnoota sadarkaa lammaffaa biyya eessatti fixatanii digrii duraatiif alatti imaltaawan ykn kanneen digrii duraa qaata biyya keessatti univarsitiirraa eebbifamanii digrii Maastersiitiif ykn Doktaraatiif deeman of keessaa qaba. Isaan kuni biyya itti deeman, universitii itti baratan, maal akka baratan, yeroo hammam keessatti barnoota sun akka xumuran, maallaqa ittiin jiraataniifi meeqa akka argatan beekaniiti roophilaadhaan gara biyya itti baratan sunitti imaltaawan. Jarri kun yeroo baay’ee gara biyyoota Orophaa ykn gara Ameerikaati dhaqan. Garri caalu, Ilmaan Amaaraa haa tahan malee, ilmaan sabootaafi sablammiilee birootis hammi tokko hinjiran. Barattoonni hiree tana argatanii barnootaaf gara Orophaa dhaqan barnoota qofa osoo hintahin nashaaxa siyaasaatis hinhoratan. Siyaasaa gara bitaatti conqoltutti waan amananiif bitaaleeyyii yaada maarkisistii ykn sooshalistiitiin masakamuufi biyyaas ittiin maskuu kajeelan tahan. Isaan kuni, dura Waldaya Barattoota Tophiyaa kan Orophaa jechuun beekkamu ijaarratan. Ilmaan Oromoo miseensoota waldaya kanaa tahan keessaa, kanneen Afaan Oromoo gara afaan barruutitti akka tarkaanfatu hawwaniifi hawwii tanaas dhugoomsuuf hojii nama boonsitu hojjetaniifi seenaanis dagachuu hinqabneetu jira. Isaan kuniis Haylee Fidaatiifi Abdullaahi Yuusuf turan. Kufiinsa Haylesillaasee booda kan qooda guddaa qabu Haylee Fidaati. Qubee Martin Moreno fudhatanii jijjiirama xiqqaa itti godhuudhaan ittiin barreessuu jalqaban. Qubeen isaaniitiis kunoo tana. Qubeefi seera Martin Moreno lafa kaayetti jijjiirama xiqqaa itti godhaniiti kunoo qubee kanatti aantuun as bahan: A B C Č D Ḑ E F G H I J K L M N Ñ O H Q R S ṧ T Ṭ U W Y Z Warri Orophaa kuni garuu, waa lama dagatan. Laageen (’) tan namni garii hudhaa ykn hamzaa jedhuun phoneme (dhamsaga) of dandeesse tahuu dagataniiti keessaa hanqisan. Qabxiin lammaffaan Qubee tanaan biyyatti galanii ittiinis barreessuuf hiree yoo argatan makiinaan barruutiifi manni maxxansaa kanaaf qophaawan jiraachuu dhabuudha dagatan. Akkasiinuu qubee tana lafa hinkeenye. Bara 1973-1974 keessa kitaabban lama biyya Jarmanitti maxansiisan. Matadureen kitaabban lameenii: tokko Hirmaata Dubbii Afaan Oromoo kan jedhu yoo tahu kaan immoo Bara Birraan Barihe jedha. Kitaabni duraa, akkuma maqaan isaatuu himutti kitaaba seera afaaniiti. Seera afaanii kan bu’uraa bifa gabaabaadhaan dhiheessa. Kitaaba kana qopheessuurratti maqaan baay’ee dhawamu Haylee Fidaa haatahu malee, jarri kaanis qooda hinqaban. Kan Bara Birraan Barihe jedhu immoo, roorroo sirni nafxanyaa ummatarraan gayu bifa diraamaatiin dhiheessa. Kitaabban lameen kuni jabeenya fi laafina, dheerina fi gabaabina sagaleelee afaan Oromoo yeroo duraatiif qajeellotti adda baasanii mul’isan waan tahaniif seenaa barreeffama Afaan Oromoo keessatti bakka guddaadha qaban. Jarri kitaabban kana qopheesse kuni kufiinsa mootummaa Haylesillaasee booda, dhaaba siyaasaa “MEISON” jedhu moggaafatanii gara biyyaa deebi’an. Maqaan “MEISON” Kottoonfii maqaa Afaan Amaaraatiin dhaaba saaniitiif moggaafataniiti (“Mellaa Itiyoophiyaa Soshalist Niqinnaaqee”) Afaan Oromootti (Sochii Soshalistii Idil Tophiyaa) jechuudha. Yoos sochiin ABO tiis qaata jalqabde. Hoggansa Elemoo Qilxuutifi Jaarraa Abbaa Gadaatiin qabsoon hidhannoo dhandhaaramte. Waraanni ijaaramuus barnoota siyaasaa, leenjii lolaatiifi barnoota qalamaa akka argatu, barnoonni kuniis afaan Oromootiin akka kennamu murteeffame. Kanaafuu, Qubee warri MEISON fide guutumatti fudhatan. Makiinaa Barruutiin barreessuuf immoo, makiinaaleen qubee tanaaf qoramanii tolfaman hinjiran. Makiinaan jirtu tanuma afaan Ingiliizii qofa. Makiinaan Afaan Ingiliizii Qubee Haylee Fidaa ittiin barreessuuf hinmijjooytu. Barkoo ykn baallaa xixiqqoo mallattoolee garii gararreerra (gubbaarra) jiran harriiqqaadhaan bakka buusanii barreessuu jalqaban. Kuniis golollee waraqaa ooftu oliifi gad qabuudhaan harriiqqaa ykn qabxii itti godhuu dirqama tahe. Kuniis tarree yaa’a barruu jallisuufi barruus buburreeysuu fide. Yeroo dheertuu fudhachuu malee rakkoon barruu fokkiftu mul’achuun dhimma furmaata saffee itti barbaadan taate. Gaafas kitaabni “ Fura Afaan Oromoo” kan Sheek Mahammad somaaliyaarraa hulluuqee gara biyya teenyaa seenuu haahimamu malee, harka namayyuu gayuu hindandeenye. Garuu, makiinaa barruu tan biyya keessa jirtuun rakkoo malee ittiin barreessuun akka dandayamu hoggaa dhagayan barbaachaaf karaa bu’an. Dr. Mahammad Rashaad qunnamuun dirqama tahe. Akkasitti booddee magaalaa guddittii biyya Soomaaliyaa moggaasatti wal qunnamanii haasawaafi marii booda Qubee Dr. Mahammad Rashaad fudhatanii ittiin fayyadamuu jalqaban. Qubeen ar’a manbarnoottan keessatti ilmaan Oromiyaa ittiin barataniifi waajjiroota Oromiyaa keessattiis ittiin hojjetan qubee suni. Qubeen sun kitaaba mataduree “Fura Afaan Oromoo” jedhuun bara 1969 keessa dura harkaan barreeffameeti ganna lama booda yeroo duraatiif maxxamfame. Namni kana barreessees Sheek Dr. Mahammad Rashaadi. Qubee Afaan Oromoo bifa arra qabdu kana Sheek Mahammad Rashaad Abdulleetu itti abbaa. Kanatti aansee Sheek Rashaad eenyu akka tahan beekuuf akkaataa biyyaa itti bahaniifi maal akka hojjetan seenaa isaanii hamma tokko dhiheessuun yaala. Sheek Mohammed Radhaad Eeenyu? Akkamiin Qubee Tolchutti Seenan? Oromoota barnootaaf biyya alaa dhaqan keessaa, murni lammadaa warra fedhii barnotaaf qabaniin ka’anii ofumaan daangaa qaxxaamuranii biyyaa bahan of keessaa qaba. Jarri kuni mootummaa isaan afeertee qaariyaa isaaniif baaftees tan irraa kafaltee isaan argitees hinjirtu. Ka galaa (sinqii) qabu gala saa baadhatee, kan hinqabne immoo, dhoortoo kadhachaa miilaan daangaa biyyattii tarkaanfatanii, dura gara biyya ollaa dhaqan. Barnoota barbaacha biyyaa bahuu malee, maal akka baratan, biyya tamitti akka baratan, yeroo hammamiif akka baratan, maallaqa qubsumaaf, nyaataafi uffataaf barbaachisu hinqaban; eebyurraa akka argatanis himbeekan. Kanneen haala kanaan afaan bineensaa bu’anii, dhukkuba hamaadhaan qabamanii ykn beelaafi dheebuudhaan du’a mudatanii karatti hafan baay’eedha. Kanneen lubbuun isaanii eewalamte keessaa, garii hiree barnootaatin wal dhabanii biyya ollaa miilli saanii dura ejjete sun qubachuufi mu’oya (kuulii) dalagachaa of jiraachuisuuf dirqaman. Muraasa imala isaanii itti fufanii fagaatanii deemanis biyyoota Baha Jiddugaleysaa gayaniiti imala saanii xumuran. Warri haala kanaan biyyaa bahan hundi muslimoota sabaafi sablammii garagaraatirraa dhalatan tahuu isaanii beekuun gaariidha. Oromoota hiree akkanaatiin miilaan biyyaa bahanii fedhii barnootaaf qaban argatanii sadarkaa digrii duraatiifi tan lammadaa argachuudhaan eebbifaman keessaa, tokko, Dr. Muhammad Rashaad Abdullee ti. Sheek Muhammad Rashaad Baha oromiyaa, Godinaa Harargee Dhihaa, Koonyaa Carcar Laga Arbaatitti dhalatan. Hoggaa Umriin barnootaaf geeyse barnoota amantii Islaamaa abbaa saanii jalatti barachaati guddatan. Dr. Muhammad Rashaad barataa faxina turan. Kanaafuu, barnoota bu’uraatiifi kan sunitti aanu yeroo gabaabduu keessatti xumuran. Kana malees, sabboonaa roorroon sabni Oromoo sirna nafxanyaa jalatti mudate isaan anaannachiiftu turan. Hoggaa umriidhaan dardarummaa guutan waahila isaanii tokko wajjiin miilaan Laga Arbaatii ka’anii, dura magaalaa Ciroo gayan. Achirraahis tirachaa magaalaa Harar gayan. Waan Ciroofi Hararitti argan laalchisee bara 1992 keessa yeroo duraatiif gara biyyaa hoggaa dhufan gaaffii fi deebiin godheef keessatti akkana jedhan: “Hoggan magaalaa ciroo gaye, ashkara Amaaraa kan ‘irgiccaa’ dhiituun arke. Magaalaa Hararittiis waanuma akkasiitiin arke. Yoo anaatii ashkarri Oromoo miidhu bakkuma lameen kana jira. Kanaafuu anaafi waahilli kiyya biyyaa baanee biyya Islaamaa dhaqnee rakkoo sabni keenya qabu itti himnee hidhannoo akka nuuf kennan kadhanna. Achirraa hidhannee bombii harkatti qabannee tokkoon keenya gara magaalaa Harar, tokko ammoo, gara magaalaa Ciroo sunitti deebinee yeroo takka kessatti Ashkaroota bakka lameenuu jiran bombiidhaan daaraa gooneeti saba keenya bilisoomsina” jedheetiin yaade. Yemmuu biyyaa bahaniis akeeka lama qabaachaati turan. Akeekni duraa barachuu yoo tahu kan lammadaa biyyatti deebi’anii diina saba miidhu murruq godhuudha. Biyyaa ka’aniiti miilaan dura Jibuuti dhaqan. Achirraa dooniidhaan Yaman seenan. Yamanirraahis miilaani Su’uudiyaa dhaqanii magaalaa Madiinatul Munawwaraa qubatan. Hamtuun amna dheeraa kana keessatti qunnamaniis baay’ee nama sodaachifti; lubbuu Rabbi eewalami jedheen qaban malee, nama umriidhaan turee as gayu tahuun akka jabaadha. Yeroo hamma tokkoof Su’uudiyaa taa’aniiti booddee gara Suuriyaatti deeman. Achitti barnoota saanii yoo xumuraniis xalayaa ragaa takkaan malee geggeeffaman. Yoos gara Misratti qaceelanii Universitii Al Azharitti galmeeffaman. Achitti Digrii Duraa, itti aanseetis Digrii Lammaffaa argachuudhaan eebbifaman. Barnoonni baratanis guddichi (major) barnoota amantii haatahu malee, barnoota hawaasaa (Sociology), xiinqalbii (Psychology), Manxiq (Logic), xiinqoonqa (linguistics) barataniiti jiran. Dr. Muhammad Rashaad hayyuu hayyummaa saa beekkoomsaan mirkaneessa qofa miti. Sabboonaa hojiidhaan maalummaa saa mul’iseesi. Universitii Al Azhar kutaa afaanii keessa damee afaannan alagaa itti barsiifamuutu jira. Afaannan achitti barsiifaman keessaa, tokko, afaan Amaaraati. Dr. Rashaad suutatti itti dhihaatanii dubbiin dhugaa tahuu hoggaa hubatan seerumaani “Afaan Oromootis nuu naqaa” jedhanii gaaffii saanii dhiheeffatan. Gaaffiin saanii hoggaa fudhatama dhabde “Maalif” akka didamte gaafatan. “Afaan Oromoo Qubee hinqabu; kanaaf dinne” jechuudhaan deebii laataniif. Haalli kuni hayyicha kana garamitti akka bobbaase tilmaamuun nama hindhibu. Gadaan achiin duraa tanuma ofiif barachuuf itti tattaafatan turte; tan achiin boodaa immoo, saba saa barsiisuuf tattaaffii adda citii hinqabne itti jalqabani. Afaan Oromoo qubee hinqabu; qubee dhabuun kabajaa afaannan biroo argatan isa dhabsiisuun hedduu itti dhagayame. Qubee qabaatee afaan ittiin barreeffamu tahuu akka qabu itti amane. Dirqama kana ofitti fudhatee tarkaanfii saa jalqabe. Tattaaffii Sheek Bakrii Saphaloo qubee Afaan Oromoo uumuudhaan godhaniifi sheekkaniifi darasoota faana Aanniyyiifi Daanniyyi bu’uudhaan Qubee Arabaatin Afaan Oromoo barreessan qoratanii tolaafi gufuu qaban adda baafatanii hubachuu jalqaban. Ulaagaalee barbaachisoo fi murteessoo jedhaniin hunda madaaluu itti fufan. Ulaagaaleen kuniis: Mallattoon filatamtu tan sagalee Afaan Oromoo sun guututti bakka buutu tahuu, Namni qubee sun barsiisu laaftutti argamuu; bakkayyuus jiraachuu. Makiinaaleen ittiin katabaniifi ittiin maxxansaniis lafa jiraachuu Ulaagaalee sadeen kanaan Qubee lameenuu hoggaa madaalan lameenuu fullahuu ykn bakka gayuu hindandeenye; lameenuu hinkufan. Qubeen Arabaa ulaagaalee sadeenuu guutuu hindandeenye. Gara mallattootiin afaan Oromootiif hintaatu; hinhanqatti. Mallattoolee sagaleelee Afaan Oromoo jahaaf bakka bu’uu dandayan hinqabdu. Mallattooleen jahanis kanneen akkaataa ammaatti kataban kana: “G, C, CH, DH, NY, PH” . Hanquu tana ibsuuf fakkeenyuma Dr. Rashaad natti himanin dhiheessa. Hima akkanatti barreessinu kana “Dhagaa caphsii cirracha nyaadhu” qubee Arabaatiin barreessuun hindandayamu. Jijjiirama tokko tokko itti godhuudhaan sagaleelee tana akka bakka bu’an gochuun hindandayama. haatahu immoo, makiinaan akkasitti qoramtee tolfamte lafa hinjirtu; beekaan beekkoomsa kana qomaa qabaatee yoggasumatti barsiisuu dandayuus hinjiru. Kanaafuu, Afaan Oromoo ittiin barreessuuf filachuus moggaafachuus hindandeenyu. Hayyoota Oromoo kanneen Afaan Oromootiif qubee qoranii qopheessuuf tattaaffii godhan keessaa, kan duraatiifi guddichi, Sheek Bakrii Saphalooti. Qubeen Saphaloo qubee ajaa’ibaati. Qubee takkittiin Afrikaa keessatti dhalattees isii tana. Qubee ilma Oromootiin qoramtee Oromiyaa keessatti dhalatte tahuu isiitiin malees, qubee saba Oromoo saba qubee ofii qabu taasifte waan taateef ayaa hundi keenya ittiin boonnu, tan yaadqalbii sabaa ar’aas jajjabeeysituufi niis dagaasituun jedha. Asirratti waa himee taruun fedha. Qubeen Saabaa Qubee biyya Yamanitti dhalattee warra Habashaatiin gara Afrikaa as goodaante malee Afrikaa keessatti hindhalanne. Ragaalee baay’ee tarree galchinee dhiheessuus ni dandeenya. Akeekni barruu tanaa garuu, kana miti. Kanaafis kanumaan irra tarree hegere hoggaa feesise itti deebina. Qubeelee lameenuu tan Arabaatiifi tan Saphaloo gara ulaagaalee lameen irraa boodaatin yoo laalle Arabaatu irra wayya. Kanaafuu Dr. Rashaad osoo Misra jiranuu hamma qubeen irra wayyaa argamtutti yeroodhaaf qubee Arabaatitti fayyadamuu turan. Maluma Aanniyyi fi Daanniyyi jalqabanitti jijjiirama tokko tokko itti godhanii bifa Afaan Oromoo ittiin barreessuuf maltu taasisan. Akkasiinuu harkaan malee, makiina barruutiin barreessuun hindandayamne. Afaan Oromoo qubee qabaachisuuf tattaafachuun isaa akeeka qaba. Akeekni isaatis Univarsitii Al-Azhar damee afaannan alagaa sunitti deebi’ee warra afaan Oromoo Qubee hinqabu jedheen suniin kunoo“Afaan Oromoo Qubee hinqabaa akka ittiin barsiifamu amma nuu hayyamaa” jedhee afaan Omootinis akka barsiifamu gochuudha. “Harki diddaaf deemu daduu hinseenu” jetti Oromoon. Jarri ammas hindidan; tattaaffiin Sheek Mahammad Rashaad Misratti gochaa turees milkaawuu hindhabde. Tattaaffiin Afaan Oromootiif Qubee barbaaduuf jalqabe ammoo, hamilee finiintuufi fedhii cimtuudhaan itti fufte. GODAANSA GARA SOOMAALIYAA Oduun biyyaa dhuftu yaada biyyatti deebi’uu jedhu haqanqoorteeti nama keessaa fixxi. Warri ofiin biyyaa bahee, alatti baratee biyyatti deebi’e hiree gaariin isaan hinqunnamne. Garii hinhidhaman; garii achi buuteen isaanii hinbeekkamtu. Sabbaba kanaafis biyyatti deebi’uun akka harka ofiitiin du’aaf dabarsanii of kennuutti hubatame. Malli hafe biyya ollaa dhaqanii biyyatti dhihaatanii jiraachuu tahe. Biyyoota ollaa keessaahis Somaaliyaan irra wayyaa taatee waan mul’atteef garasitti godaanuun dirqama tahe. 1991 1939 1974 1977 1969 AMMAA MORENO HAYLEE FIDAA ABO Dr. RASHAAD C Č Č C C CH C C CH CH DH Ḑ ɗ D DH NY Ñ Ñ N NY X Ṭ Ṭ T X SH Ṧ Ṧ S SH PH P P P PH Hubachiisa: Qubeen ABOn dura ittiin fayyadame kanneen tarree galfaman sun (C, D, NY, S, PH) gararreerraa harriiqqaa ykn sarara xiqqaa qabu. Kan Haylee fidaa ammoo, baallaa qarri lameen ol garagalan ofirraa qaban. Qubeen arra mallattoo “x” tanaan bakka buufamte ammoo, T barreessaniiti qabxii xiqqoo miiljaleerra kaayan. Dr. Mahammad Rashaadis hamma warra ABOtiin wal hinqunnaman mallattoon qubee arra “X” jennuun tanaaf “TH” katabuudha turan. Booddee marii bal’oo godhaniin qubee Ingiliizii tan lafatti hafte “X” (tan eks) jedhaniin sun maqaa arra qubee Oromoo keessatti qabdu itti moggaasaniiti garri lachuu fudhatee ittiin fayyadame. Qubee Afaan Oromoo ittiin barreessuuf toltu moggaasuuf biyya keessattiis alattis qabsoo ciccimtuu tu godhame. Qabsoofi tattaaffiin tuniis jijjiirama kufiinsa mootummaa Haylesillaasee booda jajjabaatteeti itti fufte. Mootummaan Dargii Afaan Oromoo Qubee Saabaatiin akka barreeffamu murteessite. Gaazexaa Bariisaa dhuunfaadhaan maxxamfamaa ture ni dhaaltee qabeenya mootummaa tahee akka itti fufu godhe. Gaazexaan Bariisaa dhaloota isiitirraa qubee saabaatiin barreeffamaa turte. Akkasiinuu Bariisaan barruulee qubee Laatiiniin barreeffamanii maxxamfaman fuula gariirratti baasuu turte; hanqina qubeen saabaa qabduufi mijjooma qubeen Laatin Afaan Oromootiif qabdu basaqeeysatti ibsuudhaan dubbistootaaf dhiheessuudha turte. Bara Dargii qubee Laatiiniin barreessuu dhiisii yaaduunuu yakka guddaa ture. Ob. Mahdii Haamid Muudee, editara fi qopheessaan gaazexaa Bariisaa, osoo kana beekuu soda takkaan malee, qubee Laatiniin barreessee akka raabsamtu godhee dhaamsa sun ummataan gayeeti jira. Sababni Dargiin gaazexaa Briisaa humnaan fudhatee mootummaa jalatti akka maxxamfamtu itti godhees kanuma. Haaluma akkasiitiin wallisaan, sabboonaafi qabsaawaan Oromoo beekkamaan, Dr. Alii Birraa bara 1976-tti akkana jechuudhaan wallise: A, B……………. jennee-k-kaana; Tanumaan jalqabna; Afaanuma keenyaan katabnee-d-dubbifna. Qubeen Oromoo qubee Laatin akka taatu sodaa malee wallise; kaaseeta maxxanseeti raabse; dhaamsa kanaasummataaf labsuudhaan aantummaa Qubee Oromootiif qabu ifatti ibsee kumaatamoota barsiisee qabsoodhaaf kakaase. Yeroo sun mootummaan Dargii afaan Oromootiif Qubee Saabaa moggaafte. Kitaabban barnoota bu’uraa ni qopheessite; duula beekkoomsaafi guddinaa jechuudhaan barattoonni biyyattii akka duulanii ummata ijaataniifi barsiisan ni labsite. Hayyootaafi sabboontoonni dantaa Oromootiif anaannatan hundi qubeelee lafa jiran keessaa tan mijjooma qabdu qubee Laatin qofa tahuu barsiisuufi falmachuu isaanii itti fufan. Dr. Muhammad Rashaad beekkoomsa biyya alaatti baratan saba saaniitiif qooduuf biyyatti deebi’uun harka ofiitiin du’aaf of kennuu itti taate. Misraa deemuun dirqama; malli biyyatti siqanii qubachuuf filmaanni biyya takka qofa tahe. Biyti gaafasitti irra wayyaa Soomaaliyaa waan taateef garasitti godaanaan. Yeroon yeroo J/ Ziyaad Barree mootummaa Abdirashiid Ali Sharmaarkee fonqolchee aangoo itti dhunfate turte. Ziyaad Barreetis siyaasaa gara bitaa awaddu ofitti fudhatee biyyattii daandii soshalistiirra kaaye. Afaan Soomalee afaan barruu tahee akka ittiin barsiifamuufi ittiinis hojjetamu ni murteessan. Qubeen filataniis Qubee Laatiin taate. Koreen dhimma kana geggeessitee fiixa baaftuus ni jaaramte. “Sheek Mohammed Rashaadiis miseensa koree sunii akka tahu godhame” warri jedhu ni jiran. Ani garuu, ragaa dhugooma waan kanaa mirkaneessu ammoo, hamma ammaatti hin argine. Somaaliyaatti hoggaa godaanan wanni duraa bakka qubatan qabaachuudha. Itti aansee biyyaafi qilleensa biyyaatiin wal fudhachuudha. Sun booda osoo hin turin waan sabaaf tolu argamsiisuuf tattaaffii isaanii itti fufan. Dr. Mahammad Rashaad ummnni bal’aan akka baratee, waa hubatee, dammaqee bayyanatu hawwan. Karaan garasitti nu geessu karra qaba; karri suniis barnoota jedhan. Hawaasa Oromoo kan halaala jiru kana halaalaa barsiisuuf afaan Oromoo afaan Miidiyaa akka tahu gochuu feesisa. Kana jechuun: gaazexaa, kitaabbaniifi barruulee ummanni irraa baratu maxxansanii raabsuu; raadiyoofi TV keessaan ummata gurra ykn gurraafi ija ummataa gayuu barbaachisa. Hawaasa dubbisuufi barreessuu hin beekne kan akka hawaasa Oromoo hoggaa tahe wanni miidiyaa elektronikaa caalu hin jiru. Raadiyoo keessaan dhaamsa qabdu bifa sagaleetiin akka dhagayutti gara gurra saa erguu, ykn TV keessaan dhaamsa qabdu bifa suursaga (suuraa fi sagalee) taheen gara argaafi dhageeytii ummataatiif qilleensarraan itti erguudha. Namni waan qabuun, waan dandayuuniifi waan lafa jiruun jalqaba. Tattaaffiin jalqabaa afaan Oromoo raadiyoona akka seenu gochuudha. Sheek Rashaad kana hoggaa himan akkana jedhan: “Ani beekkoomsa xiqqaa tokkoon qaba; Raadiyoo hinqabu; maallaqa bahii hojii tanaatiif feesisuus hinqabu. Abdiin kiyya Tokkicha na uume qofa. Akka na gargaaruus shakkii hinqabu. Kanaafuu Isa abdadhee Isarra of kaayeetiin qondaalootafi itti gaafatamoo Raadiyo Maqdishoo bira dhaqee Afaan Oromootis akka nuu naqan itti iyyadhe. Sababoota siyaasaa, kan diplomaasiitiifi kanneen adda addaa dhiheessuudhaan “Lakki, lakki. Kuni Tophiyaa wajjiin wal nu lolchiisa; seera akkaataa ollaan waliin itti jiraatu ni cabsa. “Kuni hin tahu” naan jedhan. Ani garuu, hifaataan maleetti itti deddeebi’ee, yaada fi mala garagaraa itti dhiheessuudhaan tura keessa deebii jaalannu nuuf kennan. Afaan Oromoo raadiyoo maqdishoo ni seene. Haa tahu ammoo, Afaan Oromo jechuu nuf hayyamuu ni didan; diduu qofa miti, nuus ni dhoowwan. Faraqaa Afaan Qottuu” akka jennu nutti himan. Raadiyoonni sun arra hin jiru; yaadannoofis kunoo akkanatti jalqabuu ture: “Kun Raadiyoona Maqdisho qooqa Jumhuriya Dimoqraasii Somaalee faraqaa Afaan Qottuti) jechuu ture. Booddee tura keesaa ammoo, “Kun Raadiyoona Maqdisho qooqa Jumhuriya Dimoqraasii Somaalee faraqaa Afaan Gaallaati” jechuutti jijjiirame.Guyyatti sa’aa takka dabarsuu ture; qophiilee adda addaa: oduu addunyaa, gorsa fayyaa, barnoota amantii, haasawa manguddoo, walleefi muziqaa, kkf ). Raadiyoonni sun ummata ni gammachiise; ni barsiise; ni bayyanachiise; ummata dantaa ofiitiif falmatu ni taasise. Bifa waliigalaatiin humna qabsoo itti aantuuf qophaawe ni uumte. Hayyichi Afaan Oromoo afaan raadiyoo akka tahuu tattaafatees Dr. Mahammed Rashaad Abdulleeti. Tattaaffiin hayyichi kun Somaaliyaa keessa osoo jiruu godhe itti fufa qabsoo Misratti jalqabamte tahuu dagachuu hin feesisu. Tuniis Afaan Oromoo Afaan ittiin Barruutiifi afaan barnootaa gochuudha. Qubee ulaagaalee sadeen gararreetti ibsaman guututti qabdu moggaasuu, mariidhaaf dhiheessuu, hoggaa fudhatamtees Qubee Oromoo tahuu sii murteessuudha. Tattaaffiin garanaan biyya keessatti godhamaa turte gufuu adda addaati mudatte. Gufuun duraa warra Afaan oromoo afaan katabbii (afaan barruu) akka hin taane fedhan hunda of keessaa qaba. Isaanis mootummaa Nafxanyaa, nafxanyoota yaada mootummaatti amananiifi kanneen yaadqalbii suniin masakaman hunda of keessaa qaba. Jarri kun bifa dandayan hundaan afaan Oromoo afaan barruu akka hin taane gochuuf tattaafatan. Hamma bara 1974 Qubee fedheen afaan Oromoo barreessuun yakka ykn wanjala ture. Ergas ammoo, bara Dargii keessa qubee Saabaatiin malee, qubee biraatiin afaan Oromoo barreessuun yakka tahuun itti fufe. Arra garuu, seeraan murteeffame: Oromiyaa keessatti afaan Oromoo afaan barruu, afaan hojiitiifi afaan barnootaati. Murtii tanaas walgahii Duraa tan Caffee Oromiyaatu murteesse. Gufuuleen tattaaffii tana heewasan biyya alaattis hin hanqanne. Humnoota gaafa Soomaaliyaan qubee Laatin moggaafatte dura dhaabbate suniitu afaan Oromootis heewasuu jalqabe. Jarri kuni akka warra Habashaatti qubee Saabaa haa tahu hin jenne. Waa mara ija amantiitin laalan; qubee Arabaa filachuu dhabuun akka waan amantii diduutti hubatan. Gariin isaanii tafsiira (hiikkaa) haaraya tolfataniiti “Laatiin jechuun “Laa diin” ykn (Amantiin hinjirtu) jechuu waan taheef irraa dhaabbadhaa” jedhan. Jarri kuni qubeen Arabaa Diin-Islaam dura, gaafa jaahiliyyaa dhaamsa zamana jaahiliyyaa ittiin barreeffamaa akka turte dagachuun isaanii ni mala. Garii ammoo, jaalala amantii ofiitiif qabaniin qubee Arabaatiifi afaan Arabaa bay’ee jaalatan. Qubee Arabaa afaan Oromootiif moggaasuun amantiin sun akka babal’atuuf haala mijjeessuu akka tahetti amanan. Jaarmayni dhiibbaa akkanaa gochaa turte takka Raabixatul Islaamiyyaadha. Raabixaan tuni biyyoota ollaa (Suudaaniifi Soomaaliyaa) keessatti qubeen Arabaa afaan Oromootiif akka moggaafamtu dhiibbaa cimaa gochaati turte. Dhibbaa tana fashalsiisuuf tattaaffiin Dr. Mahammad Rashaad Soomaaliyaa keessatti godhan kan seenaan dagattuu miti. Walgayiilee garanaan godhamaa turanirratti argamuudhaan ibsa bal’aa raga gayaa diduun hindandayamne iin waldhiheessaati turan. Hayyoota gaafas tattaaffii sun keessatti hirmaatan keessaa, tokko, Ob. Xaahaa Abdii akkana jedhan: “Dhiibbaan Raabixaan gootu cimtee hunda keenya hifachiiftee abdii nu kutachiisuu bira geyseeti turte. Haala sun keessatti anaa garaan na gubatee rakkachutti jiru Sheek Mahammed Rashaad : “Qubee Arabaatiin afaan Oromoo katabuu narra ka moyxannoo itti qabu hin jiru.Rakkoo, dhibdeefi hanquu qubeen tun qabdu ka beeku ana. Yeroo ammaatti garayyuun madaallee hoggaa laallu qubeen qubee Laatinirra afaan Oromootiif mijjooytu hinjirtu. Garanaan anaatu warra Raabixaatin falmaati abshir je’aa” jechuudhaan garaa nu qabbaneesse” jechuudhaan ragaa bahe. Akkuma jedhanitti Dr. Rashaad muggutii Raabixaatirra aananii barreeffamni Afaan Oromoo bifa isaan maluun daandii guddinaarra akka qaceelu qooda daaddaa hin qabne gumaachaniiti jiran. Tattaaffii Qubee afaan Oromoo moggaasuuf godhamte keessatti kitaabni duraa “FURA AFAAN OROMOO” yoo tahu bara 1969-itti Maqdishotti barreefame. Kitaabni sun mootummaa Somaaliyaatin hin fudhatamne. Inumaatuu bifa suniin maxxamfamuun isaatuu akka yakkaatti ilaalame Sheek Rashaad qabanii hidhuuf warra nagaya eegu itti bobbaasan. Jaarsi garuu, mimmiliqaa jiraateeti manguddoo keessaan ofirraa qabbaneessee fedhii isaaniitis hubate. Gaafas Somaaliyaan Ogaadeeniifi lafa Oromiyaa kutaa bahaatiifi kan kibbaarraa ciqqaawwatanii muratanii biyya “Soomaaliyaa Guddittii” (Soomaali Weyn) ijaaruuf shakaran. Eenyummaa saba Oromootis haaluudhaan maqaa haaraya “Soomaali Abboo” jedhanii waaman itti moggaasan. Kitaabni Fura Afaan Oromoo yakka tahee magaalaarraa guuramuunis sababni saa kana. Suniis “Fura Afaan Abboo” tahee akka maxxamfamu ajajan. Mataduree malee qabeentaan kitaabaa ka duraaniitin addaa miti. Sheek Dr. Mahammad Rashaad, kitaabban baay’eedha barreessan. Baay’een achiin dura waan hin barreeffaminiif isaatu ka duraa taha. kitaabban ijoollee barreessuuf inni ka duraati. Qur’aana guututti gara Afaan Oromootti hiikuudhaaf inni ka duraati. Kanuma bifa lamaan barruufi sagaleedhaan biyyaaf qopheessuu isaatinis inni ka duraati. Kana malees kitaabban amantiitiifi kan hawaasaa kanneen adda addaa kitaabsuu isaatiif inni ka duraati. Isaan keessaa hamma tokko: Hadiisa Afurtamman Nawawii, Seeraafi Naamusa Hajjii, Gadaa Islaamaa (Hundeelee Amantii Islaamaa), Tajwiida Qur’aanaa (Akkaataa Qur’aanni Itti qara’amu), Manxiq (Logic), kkf. Kanneen malees, kitaabban Sheekkoo walalooleefi gorsoota adda addaatis barreessaniiti jiran. Ija kanaatiin ragaalee lafa jiran hundaan Sheek Mahammad Rashaad “Abbaa Barreefama Afaan Oromooti” yoon jedhe itti xiqqaata malee, itti hin guddatu. Sheek Mohammed Rashaad umrii saanii guutuu Oromoo fi Oromummaaf waa buusuuf wareega godhan. Waggoota hamma tokko dura osoo Su’uudii jiranuu faalij irra gayeeti yeroo dheertuuf dhukkubsatan. Booddee gara biyyaa ofiitti galanii magaalaa Dirree Dhawaatti, Caamsaa 25, 2013 du’aan adduyaa tanarraa galan.(Rabbi Rahmata Isaaniif Haa Godhu; Ol’aantii Jannataa Jannatul furdowsiin isaan haa qananeeysu) Dr. Sheek Mahammad Rashaad hayyuu ummata ofii dagatee osoo humaa hin dhiisiniif aakiratti deeme miti. Marsaa internet keessatti “Bakka Rashaad” jedhee “website” ofii ijaarratee hojiilee saa kan bara hedduu achirra kaayeeti dhaalmaya dhalootai kaniifi kan hegereetiif gayu dhiise. Kana gochuu isaatiin ammas hayyuu duraa tahuu saa hundi keenya ragaa dha. www.rashaad.org dhaqaati dhaala isiniif lakkise daaw’adhaa. Hikkaa Jechootaa Waaheellan barruu tana osoo ummatatti hi bahin dura dubbisan “xumuratti hiikkaa jechootaa yoo itti dabalte gaarii dha” jedhanii waan na gorsaniif kunoo itti dabalameera. Bakka barbaachisutti jechi hiikamu uunkaa barruu tana keessatti ittiin mul’ate qofa osoo hin tahin hundee isaatii fi hortee achirraa dhalatanis ni dhiheessina. Awaduu – this is in the infinitive form and it means “to tilt towards”. Synonyms afaan Oromoo: conqoluu, golisuu Ciqqaawuu – it is a verb in the infinitive form. It means cutting into small chunks (originally used for trees ad tree branches) but now extended to other similar actions. Like the scrumble land. Dhoortoo – has two meaings: one is “a begger”singular, or “beggers” plural both in the noun form , the other is “begging” a gerund. Dhoortoon hulaarra ejjitii maaliin kennaaf? A begger(s) is by the door what should I give him/her/them? Dhoortoodhaan jiraata. He lives by begging. Dibeeta it means INK . It is a solution made by mixing water, soot, natural gum and other things. Hornagame: In the article the word appears in this form. It is a passive verb from the derivative /hornagam-/ meaning “to be limited” and “Hornagame” would indicate a passive verb of the 3rd persone singular of masculine gender the past tense. Its root verb is /hornag-/ , a active verb whose English equivalent is “(to) limit”. Here (to limit) is included with “(to)” in bracket only because it has a meaning close to the infiitve form of the English verb. Otherwise, /hornag-/ is a verb root and not in its infinitive form which as /hornaguu/ which exactly has the meaning “to limit”. There is also the Noun form (“Hornaga) meaning “Limit”. The statement “sadarkaa afaan dubbiititti hornagame.” Means “It was limited (forced to remain) to the level of a spoken language only; not allowed to develop to a written language. Shakaruu – it is a verb in the infinitive form; it is related to hyperactivity or elated behavior which is usually goal directed to get some thing, or attain a certain goal, or do or perform a certain activity. Suursaga – this is a word coined by blending two words (suuraa & Sagalee) to bear the meaning just like “VIDEO”. Blending is done based on the method the Oromo people used in the past: ex. Abbuuddoo (“the thumb”) from Abbaa and guddoo; qoollajjii from (qoola and jiidhaa) meanig (“freshly removed animal skin after killing”) , and many more: ogbarruu, seerlugaa, xiinsaga, kkf


Tartiiba Qubee Afaan Oromoo jijjiiruun waan boba’aa jirurratti boba’aa dabaluu dha

Abdii Boruutiin Kaayyoon Qabsoo Bilisummaa Oromoo (QBO) fi warraaqsi biyya keessatti akka ibiddaa boba’aa jiru injifannoolee hanga ammaatti argaman tikfachaa; waan hafe “Abbaa-Biyummaa Oromoo” mirkaneessuuf akka ta’e firaafis ta’ee diinaaf ifa waan ta’ee dha. Dhugaan lafarra jiru kana ta’ee otuu jiruu, shira biraa xaxuudhaan injifannoo QBOn argamsiise ”Qubee Afaan Oromoo” tartiiba isaa jijjiiruun duula bifa biraa, Oromummaa irratti labsuu dha. Kun tooftaa diinaan ittiyaadamee fi sirriitti karoorfatamee gadi bahee dha. Haa ta’u malee, gochaan ykn shirri kun ibidda QBO kan boba’aa jirurratti boba’aa biraa dabaluu waan ta’eef, ibiddi kun ammoo yeroo xumuraatiif diina fi tajaajiltoota isaanii gubee akka balleessu shakkiin hin jiru. Qabsoon haqaa ni tura malee booddeen isaa injifannoo akka ta’u seenaa Addunyaatu ragaa ta’a. Akka waliigalaatti yoo ilaalame, Afaan tokko seeraa fi sirnaan, sirna seer-lugaa Afaanichaa eeggatee yoo barreeffame, qubee kamiinuu jalqabuun rakkoo hin uumu. Haa ta’u malee, ayinaa barumsaa fooyyessuufis ta’ee barattoota gargaaruuf imaammata barumsaa fooyyessuu; akkasumas hanqina meeshaalee barumsaa guutuu fi leenjii gahaa barsiistotaaf kennuu dha malee, tartiiba qubee jijjiiruun bu’aa waan fidu natti hin fakkaatu. Bakkeen irratti hojjetamuu fi fooyya’uu qabu otuu jiruu; isa dhiisanii Qubee Afaan keenyaa, kan uummata keenya keessatti margitee dagaade lafumaa ka’anii tartiiba ishii jijjiiruun waa fooyyessuuf ykn rakkoolee jiran karaa kanaan hiikuuf otuu hin taane, injifannoo QBO kana diiguu ta’a. Shirri fi kaayyoo dhokataan duula kana duuba jirus isuma kana ta’a malee waan biraa akka hin taane hundaafuu ifa ta’uu qaba. Karaa biraatiin yoo ilaalme fi hubatame ammoo, kaayyoon jijjiirama tartiiba Qubee kun, uummata keenya sochii warraaqsaa kanarraa ilaalcha isaa dabsuu fi Sabboontotni keenyas waan qabsoof gargaarsa ta’u irratti hojjechuu dhiisanii waan hin taane irratti beekumsa fi yeroo isaanii akka balleessan taasisuufi. Haala akkanaa kana keessatti diinniis afuura galfatee; shira biraa xaxuudhaaf yeroo akka argatu achumaanis umurii bittaa isaa akka dheeraffatu taasisa jechuu dha. Egaa kun tilmaama biraa ti. Kaayyoon shira kanaa garuu ifaa dha. Innis karaa danda’amu hundaan bu’aalee QBOn argamsiise balleessuu dha; Oromummaarratti duula hamaa gaggeessanii, QBO laaffisuu dha. Uummata keenya jidduuttis nagaa fi tasgabbiin akka hin uumamne godhuu dha. Hayyoota Oromoo jidduuttis karaa danda’ameen walmormuun akka uumamu fi beekumsi gara gara akka faffaca’u godhuu dha. Kun hunduu shira ittiqophaayamee gadi bahee dha. Mee ilaalaa, hubadhaa erga sochiin uummata keenyaa eegalee fi gama warraaqsaatti ce’ee kaasee, mootummaan Wayyaanee waan Oromoof tolu fakkeessee olola adda addaa afarsaa fi afarsiisaa, akkasumas afaanfaajjii uumaa akka jiru. Fakkeenyota tokko tokko kaasuuf: Wanti nama gaddisiisu garuu, ammallee Oromootni muraasa ta’an shira diinaa kana hubachuu dhabuu isaanii yookaanis otuma beekanuu gochaa baleessaa kanaaf meeshaa ta’uu isaanii ti. Beekaniis ta’ee otuu hin beekin diinaaf tumsa ta’uun isaanii garuu, yoo balan nutti dhufu, isaanis balaa dhufa kanarraa akka hin hafne hubachuu qabu. Diinni yoomiyyuu rafee akka hin bulle beekamee; Sabboontotni fi uummatni Oromoo bal’aan qabsoo bilisummaa kana caalaatti cimsuu ala furmaatni fi karaan nu baasu hin jiru. Qabsoon itti fufa, injifannoonis ni dhufa. Qabsoo hadhooftuu booda injifannoo mi’ooftuun akka jirtu kun dhugaa waliigalaa ti. Injifannoon xumuraa kan qabsoo haqaa ti; kan uummata bal’aa Oromoo ti. Guyyaa Oromoon abbaa biyyaa ta’u fagoo hin ta’u; hammasitti garuu wareegama ulfaataa kaffaluunis hin oolu. Galatoomaa! Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Akka qopheessaan tartiiba qubee jijjiiramee Nagaasaa Hundee jedhamu jedhutti, sababni qubeen ‘L’ dura buufameef, ulaagaalee armaan gadii kana waan guuteefi jedha.

1- Barreessuudhaaf kan salphaa ta’e 2- Sagaleessuudhaaf kan salphaa ta’e 3- Irra deddeebi’ee kan dhufu Akkuma isaan jedhanittuu yoo deemne, qubeen ‘A’ sagaleessuudhaan salphaa tahuu fi irra deddeebiin dhufuu keessatti qubee ‘L’ ni dursa jedheen amana. Yoo jechootni afaan Oromoo qubee ‘L’ eegalu kan ‘A’ eegalurra hedduudha jettanis ulaagaa irra deddeebi’uu waan jettaniif, mee barruu ani barreesse tana qofa keessatti ‘A’ meeqa akka fayyadame laalaa! Irra deddeebii jechuun akkas tahuudha akka ibsa isaaniittti. Sagaleessuudhaanis daa’imni Oromiyaa keessatti yeroo afaan hiikkattu ‘aayyoo’ fi ‘abbaa’ jechuun eegalti. Bakka adda addaatti garagara tahus kanarraa hin fagaatu. Yaa OPDO waan isin gaafadhu, – Afaanota 132 kan qubee laatinii fayyadamaa jiran keessaa kan tartiiba isaa jijjiire kami? Kan afaan Oromoo maaltu adda isa godhe? – Rakkooleen tartiibni qubee fide maali? Barreessuu fi dubbisuu yoo jettan deebii hin tahu. Rakkoon barreessuu fi dubbisuu, hanqina tooftaa barsiisuu fi barsiisaa, akkasumas hanqina meeshaa barnootaa irraa akka madde deddeebi’ee dubbatamaa ture. – Qubeen warra Chaaynaatuu 莫 baratamaa hin jiruu? Ijoolleen isaanii barreessuu rakkatanii dubbisuun ykn barreessuun duubatti hafanii?


Afaan Oromoo Fii OPDO

Waxabajjii 06, 2017 Akkuma ummata isaatti afaan Oromoo tiis afaan guddaa dha. Afaan kuni, afaanota alarraa dhufan, jachuun, warra maddi isaanii Afrikaa-rraa ala tahan kan akka afaan Arabaa, ykn afaan achii waliin diqaalawan kan akka Sawaahilii, Amaaraa fii Tigree tii miti. Afaan ummata Afrikaa kan dhaloonni isaa tiis Afrikaa ti. Afaan baroota kumaatama qabu. Afaan guddinaa isaa tii fii baayyina namoota isa dubbatuu tiin afaanota adunyaa keessa jiran keessatti gulantaa oliitti arkama. Akka hubannoota qormaata hamma yoonaatti, adunyaa keessa afaanota 6912 tu arkama. Afaanota kana keessaa irra hedduun afaanota xixiqqoo fii lammii bicuu if duubaa qabu. 473 afaanota yaroo gabaabduu keessatti du’uuf jiraatanitti eegamu. Ummata adunyaa biliyoona 7 kan arraa keessaa, harki 87 (87%) lammii afaanota 95-ii ti. Harka 76 (76%)-a tu afaanota 50 irratti abba. Afaanota kana keessaa baayyina lammii isa tiin kan durummaa qabu Maandariin Chaaynotaa ti. Afaan kuni, lammii miliyoona 973 if duuba qaba. Isaan malees, warra akka afaan lamadaatti isa beekan miliyoona 257 dhunfatee jira. Lakkooysa saba Oromoo kan diinni dhawwaaquun odoo hin taane, haala dhugaa fii fakkaatuun yo fudhatame, afaan Oromoo baayyina lammii isa falmatanii tiin afaanota adunyaa keessaa gulantaa 24faa -rratti arkama. Kuni, lammii afaan Oromoo ifatti falmatan, hawaasa Garbaa kanneen Dhidhima Keeniyaa qubatan irraa kaasee, Garrii, Waataa fii Boorana biyya sanii dabalatee, ilmaan Raayyaa kanneen Wayyaaneen afaan isaanii tiin adda baaftee Tigroomsuuf ijibbaataa jirtu walitti herreguun waan mirkanaawaa ti. Kana malees, akkuma Maanadariinitti, afaan Oromoo tiis, firaa fii diina jidduu, nafxanyoota kalee tii fii kan arraa (Tigroorta sharriif barachaa jiran) waliin, warra akka afaan lamadaatti isa beekan, miliyoonota qaba. Afaanota hunda keessaa afaan jachootaan soorama afaan Ingilizii ti. Afaan kuni, hamma yoonaatti jachoota if dandayan 171, 476 if keessaa qaba ja’ama. Afaan Ingilizii lammii isa falmatan miliyoona 372 fii kanneen akka afaan lamadaatti beekan miliyoona 611 qabu. Durooma isaa kanaaf bu’urri, ergisaa jachootaa kan afaan Laatiin, kan baroota dhibba afur caalaaf afaan isaa gabroomsee fii, afaanota saboota ifii gabroomsee fii itti dhihaaterra fudhate. Sanirraan, biyya dhaloota isaa Ingiliz malees, biyyoota 67 keessatti akka afaan mootummaatti heeraan fudhatamee waan tajaajilli ittiin kennamaa jiruu fi. Akka Ingiliziillee tahuu baatu, afaan Oromoo tiis afaan dureeysa. Baayyina jachoota isaa himuun ammaaf rakkisaa tahullee, haala qabatamaa isaarraa durummaa isaa ibsuun nama hin dhibu. Lammiin afaan Oromoo, kan lafa baloo Gammoojjii fii Baddaa dhunfatte keessa dhangala’ee, aloola, tiiyfannaa fii qonnaan jireenya isaa baroota kumaatamaaf gaggeeyfachaa as gaye, hoojum isaa, mukaa-citaa fii bineeyyii qabu hundaaf, jachoota qabaaf. Sanirraan, Haroo Xaanaa tan qubsuma Garbaarraa kaasee, hamma Raayyaatti, Diida Waaleedirraa hamma Matakkalitti yo iyyaafatame, wanni tokko kan jechoota adda-addaa tiin ibsamu heddu. Kuni durooma afaan Oromoo tiif raga. San malees, afoolli afaan Oromoo, mammaaksi qofti, himamee hin dhumu. Kanarratti, ollummaa, hawaasa biraa tiin wal seenuu fii sababaa amantii tiin jachoonni afaan Oromoo fudhatee ittiin if gabbise heddu. Afaan kuni, bara 1887, gaafa ummanni Oromiyaa, guututti, gabrummaa Minilik jalatti kufanirraa kaasee, akkuma ummata isaatti, afaan hacuuccaa hoonga hin qabne jala seene. Gaafasirraa kaasee, diinni ummata isaan dubbatuun adda baasee, abbaa dhoorkee, ajjeesuuf ijibbaata hin godhin hin-qabu. Hawwii isaa tana hujiirra oolchuuf, aadaa fii hooda bu’ura guddina isaa tahaniin adda baasee, akkuma lammiitti, afaan Gaallaa, afaan Qottuu, afaan Islaamaa jachuun adda qoqqoodee akka meeshaatti maqaa adda addaa moggaaseef. Ittiin barachuu fii bareessuu heeraan dhoorkee, miyoota sab-qunnamtii kanneen akka raadiyoo fii televisiyoona irraa ugguree, hamma ittiin dubbachuun qaanfatamuun gaye. Haala kuna, bara 1887 kaasee, baroota dhibbaaf eega irratti hojjate booda, bara 1984-tti, karaa mootummaa gaafasii, Dargiin, tiin “afaan du’uuf deemu” jachuun jachoota hamma tokko harshif irraa kaayuuf afaan karoorfatamee fi. “Yaa qacaa! Si ajjeesuuf bineeyyiin sirratti walii galanii,” jannaaniin “marii san keessa Rabbi turee hii?” je’ee gaafate ja’an qocaan. Akkasii tii, akkuma qocaan diina isaarraa dahoo horetti, afaan Oromoo tiis, sab-boonota akka Sheek Bakhrii Saphaloo tii fii wal’aansoo qabsoo bilisummaa Waaqni ergeefii, bayyanachutti seene. Afaan Oromoo du’a jalaa bahee dagaagutti seenuun, Xoophiyaa fii warra isiitti amananiif dhukkuba sammuu tahaa dhufe. Taaboonni diinaa mana qubeen jirtu hin seenu hamma ja’u takka dallane. “Qubeen maal si goote?” jannaaniin, “sheeyxaanaa” je’e ja’an qeesoonni isaaf dubbatan. Duuba, wanni dhiheenya kana gama xurumbaa Wayyaanee, OPDO, tiin dhawwaaqaa jiru sharrii Taaboonni Wayyaanee hariira jalatti dhooyfatee deemaanii as gaye. OPDO-n meeshaa Wayyaaneen karoora Yohaannis tan Darbuushoonni boquu irraa hallagan bakkaan gayuuf dhaabbatte. Tuuta summii qorkummaa (abbaa-irrummaa) Habashaa hawaasa Oromoo keessa ittiin naquuf tolfatte. Bara 1990, gaafa isiin boojihamtootaa fii warra waraana Dargii keessaa harka itti kennaan haala kanaaf gamaaggamtu, Qubee fii afaan Oromoo qaata wal-fudhatan. Boojihamtoota, gantoota Dargii tii fii goobanoonni eegas itti dabalamanii Tigreef meeshaa tahaa jiran, kalee fii arraas, dirqamni isaanii ajaja hujiirra oolchuu fii gooftaa gammachiisuuf wixxifachuu qofa. Arra, gooftaan “baroota dhibbaa fiin aangorra tura,” je’ee ifii fii isaaniis abdachiisaa ture, akka somba goflaan seentetti, hafuurri itti ciccitaa, quqqufa’aa, du’aa jira. “Dhukkuba gooftaa tiif maalo anuma koobaa,” jatte ja’an gabrittiin, gooftaa gammachiisuuf. Wanni haala tarrisa qubee afaan Oromoo irratti OPDO bobbaasees, galiin isaa, kanaan addummaa hin qabu. Miseensoonni dhaaba Wayyaanee, OPDO-n, afaan Oromoo tiif yaaduun hanqatee, warra: Fedhii gooftaa hujiirra oolchuu malee, tarrisa qubee fii guddina afaan Oromoo keessa wanni OPDO galchu hin jiru. Hin bu’ureessine. Hin dagaagsine. Qubeen ija qabsoo bilisummaa ummata Oromiyaa ti. Goobanootaan tuttuqaa hin taa tu. Oromiyaan ni bilisoomti!


Tartiiba Qubeelee Afaan Oromoo jijjiiruudhaan kufaatii qulqullina barnootaa dandamachiisuun hin danda’amu.

Barreessaan : Abonketi Fayissa =========================================== Oromiyaa keessatti sababa qulqullinni barnootaa kufeef, barattootni sadarkaa tokkoffaa Afaan Oromoo dubbisuu fi barreessuu dadhaban; kanaaf immoo furmaatni barbaachisaan tartiiba qubee afaanichaa jijjiiruudha jetti egaa warri OPDO. Kufaatiin erga uumamee booda sababa sababa hin taane tarreessuun hin barbaachisu. Duraan dursa sababoota kufaatii qulqullina barnootaa kana dhugaatti addaan baasuutu barbaachisa. Ani barnoota sadarkaa tokkoffaa Afaan Oromootiinan baradhe. Ammas mana barnootaa Oromiyaa keessa jiru tokkottin barsiisaa ta’ee hojjetaa jira. Hanqina dandeettiin dubbisuu fi barreessuu barattoota manneen barnootaa Oromiyaa keessa jiran mudateera jedhamaa jiran kanaaf sababootni dhugaa ta’an hedduun (kanneen siyaasaan hanqaaqaman dabalatee) kanneen dur yeroo aniyyu baradhu irraa eegalanii hanga ammaatti akka aadaa manneen barnoota Oromiyaa hanga fakkaataniitti wal harkisanii deemaa jiran keessa muraasa isaanii mee walumaan haa ilaallu. 1) Manneen barnootaa hedduu (kanuma ani amma keessa jiru kana dabalateeyyu) barsiisonni saayinsii barnoota Afaan Oromoo sirriitti baratanii gahumsaan eebbifaman yommuu gara manneen barnootaatti ramadaman OPDO n akka diinatti ilaalti. Kunis jalqabbiin afaan keenya, Afaan Oromootiin barachuu gumaata ABO fi hayyootni Oromoo hedduun irratti wareegamanii dhiiga isaaniitiin nuuf kennan waan ta’eef (OPDO’n ofii isheetiif gootas hayyuus hin qabdu), barsiisota kana garee ABO’tti ramaduudhaan dhugaa jiru ilmaan Oromoo barsiisu jedhanii shakku. Kanaafuu, bakkoota hedduutti barsiisota ciccimoo ta’an Afaan Oromoo akka hin barsiisne hojiirraa ari’aa; kaan immoo gosa barnoota biroo akka barsiisan dirqamaan godhamaa ture, jiras. Afaan Oromoon egaa barsiisota ( waan daree barnootaa seenaniif qofa namoota maqaaf barsiisaa jedhamaniin) fi waan ofitti amanamuummaa hin qabneef qofa OPDO’f amanamoo ta’aniin barsiifama. Namni ofiifuu sirriitti barreessuu fi dubbisuu hin dandeenye egaa afuura qulqulluu(?)tiin barataa eebbisee qulqullina barnootaa fidaaree? 2) Daree barnootaa tokko keessatti giddu-galeessaan barattoota 80 olitu barata. Kun immoo barsiisaan tokkichi/barsiistuu tokkittiin turtii wayitii tokkoo daqiiqaa 40-45 keessatti qabiyyee barnoota guyyuchaa barsiisee, hojii daree kennee, hanqina barattoota kanaa sirreessuudhaan guutuu mitiiti, maqaa isaanii hanga akaakayyuutti waamee fixuufiyyu ulfaataadha. Egaa barsiisuun akka qeesii habashaa bishaan facaasanii jamaa walitti qabame kana waliin gahuudhaaree? 3) Dhugaa dubbachuuf taanaan ofuma mataa koo irraa ka’ee yoon dubbadhe, ani barsiisaa ta’uuf hawwiis fedhiis hin qabun ture. Hiriyoonni koo hedduun amma waliin jirrus ta’e kanneen ani bakka biraatti beekus akkasuma. Garuu, biyya kana keessatti namni hunduu waan fedhii isaa barachuuf carraa waan hin arganneef barsiisummaa akka riqichaatti itti fayyadamee har’umaaf taatus mataa koo danda’ee jiraachaa gara biraatti ce’uuf qofan itti seene. Kanumaaf egaa barsiisaan hedduun yeroo ammaa kana kan inni barsiisummaa lagatee keessaa baqataa jiruuf. Ergan Oromiyaa keessatti barsiisaa ta’ee asis fedhii ijoolleen Oromoo waa beekuuf qabdu ilaalee dheebuu isaanii kana baasuuf hammamuu yoon carraaqe, bu’aa barbaachisaa buusee hin beeku. Namni waan fedhii fi jaalalaan hojjetu irratti bu’a-qabeessa ta’akaa! 4) Dareewwan barnootaa manneen barnootaa Oromiyaa keenyaas ta’an; kan Itoophiyaa martuu galma wal gahii beeloftootaati jedheen hiika ani. Maaliif jennaan, barsiisaan mindaa gahaa waan hin arganneef ni beela’a, barattoonni isaas tarsiimoo misooma baadiyyaa dadhabaa mootummaan dadhabaan miidiyaa irratti qofa odeessuuf baafateen maatiin isaanii waan hiyyoomaniif ni beela’u. Namni dhimma baruu-barsiisuu qabu hin jiru jechuu kooti. Waa’ee barnootaa odeessuun qofti manneen barnootaa fi hojmaata isaa irratti jijjiirama waaraa fidaaree? 5) Yeroo ammaa kana egaa hanqinni barsiisaa Oromiyaa qofa osoo hin taane guutummaa impaayerittii Ixoobiyaa kanayyu mudateera. Kafaaf immoo sababni ijoon isa gareen sobdootaa (mootummaan) manneen barnootaa heddumminaan ijaarree waan babal’isneefi tarsiimoo barnootaa daree tokko keessatti yoo baay’ate barsiisaan tokko barattoota afurtamaaf (1:40), jedhu qabannee hojjechaa waan jirruuf jedhu miti. Hojmaatni manneen barnootaa keessatti dura-taa’ota manneen barnootaa utuu gahumsa hooggansa mana barnootaa hin qabaatiin malaammaltummaa fi ergama OPDO galmaan gahuuf kaa’amaniin waan laamsha’ee fi yaada ani qabxii sadaffaa irratti eeruuf yaaleen barsiisaan garbummaa mana barumsaarraa hurii of baasuutti kutate. Isa kanaaf immoo mootummaan akka furmaataatti barattoota ofiifuu kutaa 10ffaatti kufan ganda keessaa barbaadee miindeffamanii akka isaan barsiisan godhe. Haala kana keessatti egaa qulqullinni barnootaa ergamaa waaqaatiin gara daree barnootaa haa dhufuuree? 6) Dubbiin garagaltoo taanaan tajaajilaa hawaasaa (civil-servant) biyya kana keessa jiru keessaa barsiisaan isa akka malee tuffatamaa ta’aa dhufeera. Dhawaatuma kanaatiin, hojiin barsiisummaa immoo jibbamaa dhufeera. Kun immoo sadarkaan ofitti amanamummaa barsiisotaa akka quucaruuf shoora mataa isaa taphateera. Hangamuu sabboonaa yoon ta’e; ijoollee Oromoo barsiisuuf yoon kutadhe, nama na tuffatu daree seenee dhugaatti barsiisuun ni ulfaata. Utuuma anuu barsiiseetii, hammi hubannaa barataa koo isiniin haa tilmaamamukaa! 7) Yeroo ammaa kanayyu, jechuun jaarraa qaroome kana keessattillee, maatiin ijoollee Oromoo hedduun aadaadhumaaf barataa mana barnootaatti ergaa jiru. Mee kanumti ilmi/intaalli isaa/ishee kutaa meeqa akka baratan hin beekneyyu haa dhibukaa! Barataan maatii isaatiin hin hordofamu; hin deeggaramu taanaan barsiisaa qofti qulqullinaa fi bu’aa barnoota irraa argamu gonkumaa fiduu hin danda’u. Sababni inni biraan dhimma daree dhuunfaa jedhamu kanadha. Daree dhuunfaa jechuun kutaa tokkoo hanga afuriitti barsiisaan tokkichi/tokkittiin haa barsiisu isa jedhu. Barsiisaan sun ijoollee barnoota A,B,C,D… 0.1,2,3… jedhanii reefuu eegalan egaa akkuma mataa isaa/isheetti qaree doomsa jechuudha mitiiree? “Sa’a abbaan gaafa cabse, ormi ija jaamsa” jedha Oromoon. Kanaafuu, waa’een afaanii waa’ee eenyummaati. Abbaan argite lafumaa kaatee akka barbaadde gochuu hin qabdu; hin dandeessus. Itti fufa… Aboonkeeti Fayyisaati Caamsaa 6, 2017 Finfinnee