Donaald Tiraamp: Hayyoota seenaa US duudhaa Tiraamp ittiin yaadataman irratti

Yeroon turtii aangoo pirezidaantummaa Doonaald Tiraamp har'a goolabameera. Waggootni arfan itti Tiraamp aangoo pirezidaanti irra turan US'f yeroo ulfaataa turan. Pirezidaantii akkanaa gara fuulduraatti seenaan akkamiin yaadata? Hayyoonni seenaa qoratan haala kanaan kaa'aniiru. Jaarmiyaa barnootaa 'American Enterprise Institute' jedhamu keessatti adeemsa siyaasaa warra Paartii Rippaabilikanotaa fi Warraaqsa leellistoota sirna ganamaa (American conservative movement) kan qo'atan hayyuun seenaa Mathew Cotinetti hariiroo Tiraamp garee warra adii qofa leellisan waliin qaban irratti yaada kana kennaniiru. Duudhaan Tiraamp maali? Tiraamp pirezidaanti Ameerikaa jalqabaa yeroo lama aangoorraa akka buqqa'aniif himatan ta'uun yaadatamu. Filannoon waliin dhahameera jechuun baayyee dubbatan, bakka bu'aa filannoo mirkaneessuuf walga'iin taa'ama jiruttis deggertootasaanii hiriira baasuun jeeqan. Deggertoonnisaanii gamoo bakka buutonni uummataa keessatti walga'ii taa'an Kaappitaal Hiil akka weerarnii fi mootummaan aangoo heeraa qabu akka jeeqamu godhaniiru. Hayyoonni seenaa waa'ee turtii pirezidaantummaasaa Tiraamp wayita barreessan, waa'ee jeequmsa kaasuu isaanii yaadaa barreessu jechuudha. Hariiroosaan garee warra adii leellisan qofa waliin qaban, jeequmsa bara 2017 bulchiinsa Varjiiniyaa, magaalaa Charlottesville keessatti lubbuu namoota hedduu galaafate akkaataasaan itti ilaalaa turan, hookkarri sabummaarratti hundaa'e bara bulchiinsa isaanii bal'inaan mudachuun, fi dhiironni adda walbaasan shiraan wal haleeluun seenaa Tiraamp ittiin yaadataman keessaati. Barri bulchiinsa isaanii weerara koronaavaayirasiin kan qorame pirezidaant Tiraamp garuu weerara dhibichaa ittisuun hafee ofumaayyuu of-eeggannoo gochuurratti rincicuun irra deddeebiin komatamaa turan. Dhimma weerara koronaavaayirasi irratti Chaayinaa komachuun ilaalcha lammiileen Ameerikaa Chaayinaaf qaban hanga jijjiiruutti deemaniiru. Gama kaaniin shororkeessitoota haleeluurratti xiyyeeffachuun dureewwan isaanii hedduu dhabamsiisuu, sagantaa teeknooloojii hawaa haaraa guddisuu, Mana Murtii Walii galaa keessatti olaantummaan saboota ganamaa(adii) akka jiraatu gochuu, talaalliin koronaavaayirasii yeroo qabame keessatti akka ga'u gochuudhaan yaadatamu. Laura Belmonte Kolleejii Aartii fi Saayinsii Hawaasaa Varjiiniyaatti pirofeesara seenaati. Ogeettii hariiroo biyya alaa fi aadaa dippiloomaasii irrattis nama kitaaba barreessitedha. Waa'ee hooggansa Tiraamp kana jette. Gama kanaan duudhaan Tiraamp maal? Pirezidaanti Doonaald Tiraamp akkuma aangoo qabataniin hooggansa idil-addunyaa fi dippiloomaasii biyyoota hedduu laaffisuun biyya keessatti xiyyeeffatan. Bulchiinsa biyya keessaa qofarratti xiyyeeffatanii waan bara dabarfatan fakkaatu. Kunimmoo hariiroo idil-addunyaa US daran miidheera, miidhaansaa gara fuulduraattis ittuma fufa. Tiraamp kan bulchiinsa biyya keessaarratti xiyyeeffataniif hariiroo dippiloomaasaasiirratti laafina waan qabaniif. Bara 2018 wayita gitasaanii Raashiyaa Vilaadmiir Putiin waliin dhimma giddu seentummaa Raashiyaarrratti ibsa kennan, gara Raashiyaa goruun biyyasaanii komatan. Pirezidaantichi waan warri dimokiraatotaa akka duudhaa Ameerikaatti eeggatan hunda qo'achuun faallaasaa hojjechaa turan. Walii galtee haala qilleensaa Paaris keessaa ni ba'an, Dhaabbata Fayyaa Addunaa hin gargaaru jedhan, kana malees hooggantoota US waliin walitti dhufeenya gaarii hin qabaanne kanneen akka Kim Jong Un, Pirezidaantii Biraaziil Jeer Bolsonaaroo fi kan Tarkii Tayib Erdogaaan waliin walarganii harriioo gaarii uumuu akka fedhan ibsaafii turan. Kun hunduu seenaa Tiraamp gara fuulduraatti ittiin yaadatamaniidha. Kathryn Brownell Yuuniversitii Purdue jedhamutti pirofeesara seenaati. Hariiroo miidiyaa, siyaasaa fi aadaa uummtaa irratti hojjetu. Keessattuu pirezidaantummaa Ameerikaa irratti xiyyeeffachuun hojjetu. Bara Tiraamp waan dimokiraasii Ameerikaa mudate akkanaan ibsan. Duudhaan Tiraamp maal ture? Doonaald Tiraamp fi gareen isaanii haala hin eegamnee fi argamee hin beekneen dimokiraasii Ameerikaan ittiin dhaadattu qorumsa keessa galchan. Miidiyaa hawaasummaatti fayyadamuun uummataa miiliyoona hedduu oduu sobaan oofaa turan. Taateen Amajjii 6, 2021 Kaaappitaal Hiil mudate, oduu sobaa fi dogoggoraa Pirezidaantichi waggoota afran darbaniif facaasaa turan gubbaatti baasuun kan agarsiiseedha. Tiraamp yeroo hedduu odeeffannoo hin gulaalamnee fi yaada falmisiisaa uuman maxxansuun miidiyaa hawaasummaatti garmalee fayyadama aturan. Firaankliin Roosevelt, Jooon of Keeneedii, fi Ronaald Reegaan akkasuma odeeffannoo hin gulaalamne miidiyaaa irratti dabarsuun beekamu, seenaan bara sanaa amma deebi'ee miidiyaa hawaasummaarratti Tiraampiin irra deebi'ameera. Mary Frances Berry Yuuniversitii Peensalveeniyaatti Pirofeesara seenaa fi jiruu fi jireenya uummataati. Bara 1980 hanga 2004 'tti miseensa Komishinii Mirga Namaa US turte. Waa'ee qaamolee seera hojiirra oolchanii fi bulchiinsa Tiraamp akkas jette. Duudhaan Tiraamp maal ture? Pirezidaanti Tiraamp mana murtii fi hojimaata abbootii seeraan walqabatee imaammaa waggoota 20, 30 dhufuuf hojjechuu danda'u bu'uuressaniiru. Pirezidaantiin itti aanu seerota muraasa baasuu yookiin ammoo dhiyeessuu danda'a, jijjiirami bu'uuraa Tiraamp kaa'an garuu yeroo dheeraaf kan turuudha. Manneen murtii olaantummaa Ribbaablikaanotaan guutamee ture, abbootiin seeraa fedhii gartuu siyaasaa isaanii teellaatti dhiisanii waan biraa hojjetu jechuun rakkisaadha. Margaret O'Mara Yuunversitii Oof Waashingitanitti Pirofeesara seenaati, waa'ee siyaasa, dingdee fi seenaa yeroo ammaa US irraatti hojjetu. Waa'ee falmii filannoo Tiraamp irratti yaada kana kennan. DuudhaanTiraamp maal ture? Filnnoo pirezidaantummaa akkaataa heeraa fi seera US kabajuun gaggeeffame kan mo'atan Joo Baayidan. Tiraamp filannocha burjaajessuuf yaalii guddoo godhan. Erga mo'amaniis bu'aasaa fudhachuu didanii baayyee mataa jabaatan, deggertoonni isaaniis akkasuma. Ce'umsi aangoo US rakkoo keessa seenee hin beekne keessa seeneera. Herbert Hoover injifatamuusaaniitti akkaan gadde, ammallee amanee hin fudhanne, daandii Pensalveeniyaa irraa dhaabbachuun sirna Baayidan aangoo qabachuuf taasisan eega. Tiraamp seenaa aangoo dabarsuu US keessatti seenaa hin dagatamne kaa'anii darbaniiru. Tiraamp deemuu danda'u, garuu wanti isaan bu'uuressanii darban sodaa guddaa uumuu mala. Saikrishna Prakash Yuuniversitii Varjiiniyaatti pirofeesara seeraati, Heera biyyaa, hariiroo alaa fi aangoo pirezidaantummaa irratti xiyyeeffachuun hojjetu, komii Tiraamp Chaayinaarraa qaban akkanaan ibsu. Duudhaan Tiraamp maal ture? Barri dhumaa bulchiinsa Tiraamp xaxaa baayyee fi dhiibbaa guddaan kan itti uumame ture, deggertootasaanii irraan dhiibbaa guddaa ga'aa turan, akka irra deebiin dorgomanis ibsaa turan. Dhimmi ijoon kan biraan ammoo komii isaan Chaayinaarratti dhiyeessaa turaniidha. Chaayinaan diinagdee fi nageenya Ameerikaa barbadeessuuf hojjetaa jirti jechuun komii kaasu. Kubbaaniyyaawwan Chaayinaa hedduus qoqqobaa turan.


Pireezidant Joo Baayidan loltoota bakka konkolaataan dhaabbatu rafaniif dhiifama gaafatan

Pireezidant Joo Baayidan, miseensonni 'National Guard' kanneen Kaappital eeguuf ramadaman erga suuraan isaanii bakka konkolaataan dhaabatu ciisanii agarsiisu gadhiifamee booda, dhiifama gaafatan. Loltoonni 25,000 ol tahan, sirna kakuu galuu Baayidaniif jecha Waashingitanitti bobbaafamanii turan. Kunis erga jalqaba ji'a kanaatti jeequmsi mudate boodadha. Suuraaleen loltootaa kun gaafa Kamisaa kan qoqqodamaa ture oggaa tahu, erga sagantichi xumuramee booda loltoonni paarkingii dhiyoo jiru keessa wayita boqotan agarsiisa. Haalli kunis namoota siyaasaa gidduutti aarii uume. Kana hordofees bulchitoonni isteetiwwan tokko tokko loltoonni akka deebiyan waamicha godhan. Aabba Baayidanis guyyaa Jimaataa hoogganaa Biiroo 'National Guard' biratti bilbiluun dhiifama gaafachuun, maal godhuu akka danda'anis gaafatan jechuun miidiyaaleen US gabaasaniiru. Giftii dureen Jil Baayidan loltoota kanniin dhaqanii daawwachuun galateeffataniiru. Waayita Haawus irraa biskuutii fiduunis kennaniiru. ''Har'a kaniin asitti argameef, hunda keessaniif galata galchuufi. Anaafi maatiikoo waan nu eegdaniif galatoomaa,'' jedhan. Suuraan miseensonni waraanaa dhibbaan lakkaa'aman paarkingii keessatti rafaa jiranii agarsiisuu, gaafa Kamisaa haalaan qoodamuun,dheekkamsa kaase. Loltoonni kun Kaappital keessaa bahuun achi keessa maaliif akka turan gabaasaaleen waldhahan kan jiran tahus, sababa tokko malee Kamisa sa'aa booda murtaa'uusaa himu. Kaan ammoo koronaavaayirasiif sodaa qaban ibsan. Qondaalli biyyattii maqaan isaanii hin dhawamne Rooyitarsitti akka himanitti, kanneen bobbaafaman 25,000 keessaa 100 hanga 200 kan tahan vaayirasichaan qabamaniiru. Erga suuraaleen qoodamee booda, miseensonni Kongirasii aarii qaban karaa intarneetaan kan ibsan yogguu tahu, muraasnis waajirasaanii dhufanii akka boqotan waamicha godhan. Ergasiis murteen kun Kamisa gara boodaarratti haqamuun, loltoonni Kaappitoolitti akka deebiyan taasifameera. Ibsi US National Guard fi Poolisii Kaappitol Jimaataa waloon baasaniin, kanneen gamoo Kaappitol keessa jiran wayita boqonnaa isaanitti iddoo barbaachisu akka boqotan waliin mijeessuu isaanii himan. Kan malees kanneen dabareen isaanii hin geenye, kutaan hotelaafi iddoon biraa kennamuufi himan. Miseensota Kongireesis yaaddoo ibsachuu isaaniif galateeffatan. Guyyoota dhufan keessatti miseensonni 'National Guard' 19,000 tahan kutaalee biyyaa irraa dhufanitti ni deebi'u  jechuun New York Times gabaaseera. 7,000 kan tahan ammoo, achuma Waashingitanitti ni turu jedhameera.


US imaammata godaantotaa bu'uura irraa jijjiiruu qabdi jette Meeksikoon

Pirezidaantiin Meeksikoo Andirees Manu'eel loopez Obrador wayita tuutni godaantotaa gara Meeksikoo fi US imalaa turan Guwaatamaalaatti ugguramanii jiranitti US imaammata godaantotaa bu'uura irraa fooyyessuu akka qabdu akeekkachiisan. Pirezidaant Looppez Obrador yaada kanarrati waliigaluun Meeksikoo fi biyyoota waliin ta'uun ni hojjetu jedheen abdadha jedhan. Tuutni godaantotaa 7,000, hedduunsaanii Honduraas irraa baqachuun kan himamu, Guwaatamaalaa galanii ugguramanii jiru. Godaantonni kunneen jalqaba Meeksikoo seenanii isa booda daangaa US seenuuf kan karoorfatan turan. Baqattoonni kumaan lakkaa'aman waggaa waggaan Giddu-gala Ameerikaa irraa gara US godaanu, hedduunsaanii lukaan tuuta tuutaan imalu. Godaantonni kunneen dararaa, haleellaa fi hiyyummaa dheessuun biyyasaanii akka gadi dhiisanii baqachuuf dirqaman himu. Yeroon ammaa baqattoota kanaaf yeroo hamaa ta'uu kan himan Pirezidaant Looppez Obrador yeroon US imaammatashee bu'uura irraa fooyyessuu qabdus amma jedhan. ''Yeroon US godaantotaaf birmachuu qabdu amma. Imaammata godaantotaa fooyyessuun kutannoo agarsiisuun yeroonsaa amma. Kunimmoo ni ta'a jennee abdanna. Pirezidaantiin haaraa filataman Joo Baayidan wayita duula filannoo gaggeessaa turan dhimma godaantotaa irratti rifoormii cimaa fiduuf waadaa seenanii turan. Waadaa sana amma hojiitti hiiku jennee abdanna'' jedhan. Guwaatamaalaa ganda Vado Hondo jedhamtu keessatti walitti qabamanii kan jiran baqattoonni 4,000 ta'an poolisootaan dararamaa jiru Poolisoonni godaantota ofduuba dachaasuuf jecha gara kallattii biyya Honduraasitti humnaan oofaa jiru. Godaantonni hookkara kanaan faffaca'anis, bakkuma jiranii poolisootatti dhakaa darbatu, poolisoonni ammoo gaazii nama imimmaanessuun dararu. Godaantonni kunneen erga Sambata darbeetii boodatti akka deebi'aniif poolisootaan ittifamaa jiru. Godaantonni ammoo gamasaaniin daandii guddicha irra dhufan cufuun rakkoo tiraafikaaf naannocha saaxilaa jiru. Baqattoota keessaa kanneen gurmaa'anii tuutaan daangaa cabsanii poolisoota didanii darbuuf yaalan humnootii nageenyaan walitti bu'aniiiru. Aangoonsaanii kan goolabamaa jiru Pirezidaant Doonaald Tiraamp seera jabaa ittiin godaansa seeraan alaa dura dhaabbatan qabaachuun beekamu. Keessattuu daangaa US karaa kibbaatiin daangaa Meeksikoo irratti seera jabaa kaa'atanii turan. Biyyoonni giddu gala Ameerikaa kanneen akka Meeksikoo, Guwaatamaalaa fi Hinduuraas godaantota seeraan alaarraan dhiibbaa akka ga'aniifis dirqamsiisaa turan. Pirezidaantiin haaraa filataman Joo Baayidan ammoo imaammata godaantotaa kana hundeerraa fooyyessuuf akka karoora qaban ibsaa turan. Roobii borii (Amajjii 20, 2021) waajjira seenuun hojii eegaluuf kan jiran Baayidan, bara bulchiinsa isaanii imaammata godaantotaa fooyyessuuf waadaa galanis, garuu imaammati guyyaa tokkoon waan hojiirra hin oolleef godaantonni yeroof gocha kanarraa of-qusachuu qabu jechuun dhaaman.


Jaaneet Yeelan dubartii jalqabaa ministira maallaqaa Ameerikaa tahan

Jaaneet Yeelan sagalee Seneetiin kenneen dubartii jalqabaa ministira maallaqaa Ameerikaa tahuun isaanii mirkanaa’eera. Aadde Yeelan bara 2014-2018 baankii gidduugalaa Ameerikaa hoggananiiru, kana dura miseensota koree faayinaansii seeneetii irraa deeggarsa paartiilee lamaanii argachuun mo’atan. Bulchiinsa Baayidan keessatti tarkaanfii diinagdee weerara koronaavaayirasii to’achuuf taasifamu qajeelchuuf itti gaafatamummaa fudhataniiru. Ameerikaan diinagdee sababii koronaavaayirasiin dadhabe keessaa bahuuf wal’aansoorra jirti. Gaafa Amajjii 19 filamuun isaanii kan mirkanaa’e Yeelan deeggarsa weerara koronaavaayirasiif Kongirasiin qarshii tiriiliyoonaan akka raggaasisu gaafatan. Seera tumtoonni waa’ee liqaa otoo hin yaadda’in ‘murtoo jabaa’ kennuu qabu jedhan. Karoorri gibira guddisuu invastimantiiwwan gurguddoo maallaqaan deeggaruun diinagdeen Ameerikaa dorgomaa akka tahu taasisaa jedhan. ‘’Amma xiyyeeffannnoon dhimma gibiraa osoo hin taane, sagantaa weerara kana keessaa nu baasu dha,’’ jechuunis dubbatan. Jaaneet Yeelan hoggantuu Baankii Gidduugalaa Ameerikaa turan. Imaammata baankichi hojjettoota irratti qabuu fi baasii Ameerikaa wal-qixxummaa hin qabne irratti xiyyeeffatanii hojjechuun beekamu. Pireezidantii Ameerikaa duraanii Baaraak Obaamaatu dhaabbaticha akka hoggananiif bara 2014tti isaan filate. Miseensa boordii dhaabichaa tahuun yeroo dheeraaf kan tajaajilaa turan yoo tahu, waggaa afuriif dura teessuu itti-aantuu tahuun hojjetaniiru. Donaald Tiraamp immoo isa duraan Waashigitanitti marsaa lammataa filachuun bartee tahe cabsuun Yeelaniin otoo hin filatiin hafan. Haa tahu malee dubartii kun yeroo ammaa ogummaa diinageedhaan ol bahuun mallattoo qabsoo dubartootaa addunyaa diinagdee keessatti taasisanii taateetti. Yeroo baankicha bara 2018tti gadhiisan namooti baa'een ergaa galataa dabarsaafi turan. Yeelan miseensota bulchiinsa Baayidan ilaalcha wal-faallessu qabaniif deebii quubsaa nama kennanidha jedhamu. Yeroo baankii gidduugalaa hogganuuf filataman Rippaabilikaanota irraa deeggarsa argatanii turan. Xiyyeeffannoon isaanii carraa hojii yoo tahu, dhala liqaa xinneessuun kabaja horataniiru. Qarshii liqeeffachuu salphaa taasisuun diinagdeen akka guddatus taasisaniiru. Haa tahu malee hoggansa isaanii jalatti baankichi bara 2008tiin asitti yeroo jalqabaaf gatii dhala liqaa dabalus suuta suutaan ture. Dhimma kanas of eeggannoon keessa bahuun isaanii leellisa kan argamsiiseef yoo tahu garuu falmii kaasuunsaa itti fufeema jira.


Joo Baayidan fi ittaantuun isaanii Kaamaalaa Haris kakuu seenuun aangoo fudhatan

Maanguddoon ganna 78 Joo Baayidan Pireezidantii US 46'ffaa ta'uun Kaapitol Hiilitti waadaa galan. Kamaalaa Hariis ammoo dubartii jalqabaa Itti aantuu pireezidantii US ta'uun waadaa galaniiru. Filannoo Pireezidantummaa Ameerikaa Sadaasa darbe gaggeeffameen Doonaald Tiraampiin injifachuun kan filataman Joo Baayidan guyyaa Roobii waadaa galuu isaaniin dura torbanootni turan muraasni ce'eumsa aangoo kanatti qormaata jabaa ta'anii ture. Doonaald Tiraamp bu'aan filannoo waan waliin dhahameef hin fudhadhu jechuun hanga yeroo dhiyootti aangoo dabarsuuf rincica agariisaa turan. Amajjii 6 darbe ammoo guyyaa koongireesiin injifannoo Baayidan mirkaneessu haleellaa deeggartootni Tiraamp raawwatan haala nageenyaa  ce'uumsa aangoo ittii yaaddessaa godheera. Baayidaniin kan filataman Kaamalaa Hariis seenaa US keessatti Pireezidantii itti aantuu dubartii kan jalqabaa ta'uun waadaa galaniiru. Doonaald Tiraamp ganama har'aa sirna waadaa galuu Baayidan irratti osoo hin argamiin, ganamaan gara qe'ee isaanii Filooridaatti godaananiiru. Kana gochuu isaaniinis seenaa waggoota 150 biyyattii keessatti pireezidantii jalqabaa ta'aniiru. Pireezidantii itti aanaan Tiraamp, Maayik Peens garuu sirna kanarratti argamaniiru. Sirna waadaa galuu akka durii namni kumoota hedduun lakkaa'amu irratti hin argamne kana irratti, Tiraampiin alatti Pireezidantootni duranii sadii argamaniiru. Kamaalaa Hariis kan Pireezidantii itti aantuu ta'uun waadaa galaniis seenaa US keessatti dubartii aangoo kana qabatan isaan duraa ta'aniiru. kanatti dabalataan harmeen isaanii dhalattuu Hindii ta'uun abbaan isaanii ammoo nama gurraacha ta'uunis seenaa biraadha. Kamaalaa Hariis sadarkaa kanarra gahuu isaaniif dubartoota isaan dura qabsaa'aa turaniif galata galchaniiru. Baayidan ''Guyyaan kun guyyaa Ameerikaanootaa, guyyaa Dimookrasiiti'' jechuun erga waadaa galanii haasaa isaanii jalqabaniiru. Dimookraasiin injifateeras jechuun dubbatan. Wanti ijaaramu, wanti suphamu hedduun jira jechuunis himan. Baayidan haasaa isaanii keessatti pireezidantoota duraanii biyyattii paartii lamaanuurraa sagantaa har'aarratti argaman galateeffatan. Sirna kanarratti Pireezidantootni duraanii akka Kiliintan, Buush fi Obaamaan argamaniiru. Warra isaan mormaniifis wal qixa tajaajiluuf waadaa kan galan Baayidan, ''hunda keessaniifin  Pireezidantii ta'a'' jedhan. Tokkumaan akka cimuufis dhaaman. ''Tokkummaan daandii fuula duraati'' wal dhagahaa waliif kabaja kennuun akka jiraatus gaafatan. Barri aangoo isaanii qormaata hedduu fuula duraa qabaachuu himanii, danqaawwan jiran hundumaa akka irra aanaan dubbatan. Heera biyyattii akka tiksan, Ameerikaa akka tiksan waadaa galaniiru dubbii isaanii keessatti.


MM UK Booriis Joonsan fi Pirezedaantii US Joo Baayidaniin yeroo jalqabaaf bilbilaan haasa’an

Ministirri Muummee Yunaayitid Kingidom  Booriis Joonsan erga pirezedaantii Yunaayitid Isteet haaraa Joo Baayidan angoo fudhatanii as yeroo jalqabaaf dubbisaniinii jiru. Akka Abba Joonsan Tiwiitara gubbaatti jedhanitti, UK fi US gidduu ‘‘walitti dhufeenya yeroo dheeraaf jiru caalaatti cimsuuf abdatu’’. Akka dubbi himaan Daawuniing Istiriit (mootummaa UK) jedhanitti, Abba Joonsan murtee Baayidan waliigaltee jijjiirama qilleensaa Paariis fi WHO’tti Ameerikaa deebisuuf fudhatan haalaan akka simatan dubbatan. US wayita Tiraamp angoorra turan jaarmiyaalee lamaan kana keessaa of-baastee turte. "Muummichi ministiraa tarkaanfii Baayidan jijjiirama qilleensaafi 2050’tti kaarboonii zeerootti fiduuf taasifamu deeggaruu isaanii jajaniiru,’’ jedhan dubbi himaan kun. Itti-dabaluunis, hariiroo cimaafi yeroo dheeraa biyyoonni lameen dhimma nageenyaafi ittisa irratti qaban cimsuuf, dursitoonni kun ‘‘Waliigaltee ‘NATO’ mirga namoomaafi dimokraasii tiksuuf waadaa galam,e’’ akka itti fufsiisanis maria’chuu himan. Dursitoonni lameen dabalataan, ‘‘waliigaltee daldalaa bilisaa’’ UK fi US gidduutti taasisuun faayidaa qaburrattis mari’ataniiru jedhame.


Jaakkeettii Meelaaniyaa fi suuraalee pireezidantummaa Tiraamp ibsan saglan

Waggoota afuriif Donaald Tiraampiin bulaa kan turte Ameerikaan bulchiinsa haarayaaf of qopheessaa jirti. Walgahii hogganoota biyyoota addunyaa irraa hanga keessummoota jajjaboo Waayit Haawusitti suuraalee taateewwan ijoo bara pireezidantummaa Tiraamp ibsan walitti qabneerra. Sirna kakuu raawwannaa Tiraamp Amajjii 20 bara 2017 irratti namoonni hedduun walitti qabamanii mul'atu. Sirna kana guyyoota muraasa booda Tiraamp miidiyaaleen lakkoofsa nama sirnicharratti argamee xiqqaa akka fakkaatutti agarsiisan jechuun komatanii turan. Dubbi himaan Waayit Haawus Shoon Ispeensar "lakkoofsa uummata sirna kakuu raawwannaa irratti argame isa guddaadha, kanuma" jedhanii turan. Tiraamp lakkoofsa namoota sirna kakuu raawwannaa Baraak Obaamaa kan bara 2009 waliin wal bira qabamuun gabaafamuu isaatti akka mufatan himamaa ture. Warreen olaantummaa adii dhaadhessan Hagayya bara 2017  ibsaa qabatanii hiriira bahani turan. Guyyaa itti aanu faallaa kanaa warreen olaantummaa adii mormanii fi jibba sanyummaa balaaleffatan hiriira bahanii wayita turanitti konkolaataan ariitiin irra bahee dubartii tokko yoo ajjeesu namoota 19 madeesse. Kana irratti yoo dubbatan Tiraamp jechi fayyadaman dheekkamsa kaase ture. "Hokkora gama hedduun uumame" jechuun warra olaantumma adii dhaadhessanii fi warra jibbi sanyummaa haa badu jedhan wal bira qaban ykn qixa ilaalan jechuun komataman. Sa'aatii 48 booda kanneen olaantummaa adii dhaadhessan addatti balaaleffatanillee barfatanii turan. Wagga sadii booda Joo Baayidan sababa deebii Tiraamp taatee kanarratti kennaniin ittiin morkachuuf akka murteessan dubbatan. Tiraamp yeroo hedduu hogganoota biyyoota michoota Ameerikaa ta'an waliin wal lola. Kunis walgahii hogganoota biyyoota G7 kan bara 2018 Kaanadaatti taa'ame irratti mul'ate. Walgahii sana dursee Tiraamp omishaalee sibiilaa biyyoota EU, Meeksikoo fi Kaanadaa irratti qaraxa waan dabaleef walgahichi miira gaariin hin eegalle ture. Hogganoonni biyyoota kanneenii isaaniis tarkaanfii haaloo bahumsaa akka fudhatan dhaadataa turan. Pireezidantiin Firaans Imaanu'eel Makiroon tiwiitara gubbaatti jechoota walitti darbataa turan Tiraamp waliin. Suuraaleen hedduun hogganoonni kun waliin ka'an kan hariiroo gaarii akka qaban mul'isu jiraatullee suuraan kun muudama ture agarsiisa jedhamee xiyyeeffannaa argatee ture. Tiraamp hogganoota kaan dursuun walgahicharraa kan gale yoo ta'u, Ameerikaan biyya namni hunduu qabeenya ishee saamuu barbaadudha jechuun dubbatanii turan. Giifti dureen Ameerikaa Meelaaniyaa Tiraamp Waxabajjii bara 2018 jaakkeettii "I really don't care, do you?" ykn 'ani dhimmasaa hin qabu, ati hoo?' jedhu uffattee iddoo godaantonni daa'imman ta'an itti hidhaman daawwatte. Wayita pireezidant Tiraamp sababa imaammata godaansaa isaaniin daa'imman maatiirraa adda qoodan jedhamuun qeeqamaa turanitti giifti dureen uffata barreefama kana qabu uffachuun ta'e jedhamee waan raawwatame jedhamuun qeeqamte. Dubbi himtuun giifti duree uffannichi "ergaa dhokataa hin qabu" jechuun dubbatan. Booda garuu uffannaan ishee ergaa akka qabuu fi miidiyaa fi namoota ishee qeeqaniif, 'waan feete jettanis, ani dhimma hin qabu, waan sirriidha jedhee yaade gochuurraa duubatti hin jedhu," erga jedhu dabarsuufi akka barbaadde himte. Naansii Peeloosii af-yaa'iin koongirasii Ameerikaa haalli isheen pireezidantichaaf harka dhoofteef dubbii ijoo ture. Bara 2019 kora waloo manneen maree Ameerikaa lamaanii irratti ture. Tiraamp haasaa isaanii keessatti siyaasa keessatti marii fi walii dhiisuun jiraachuu qaba jedhani. Haasaa isaanii kana haala hin baratamneen osoo af-yaa'iin affeerraa hin godhiniif eegalan. Wal-diddaa Tiraamp fi Peeloosii jidduu ture ibsa jedhamee suuraan kun hedduu qoodame. Tiraamp sarara daangaa Kooriyaa Kaabaa fi Kooriyaa Kibbaa adda baasu wayita qaxxaamuran, Waxabajjii bara 2019. Kana gochuun pireezidantii Ameerikaa Aangoorra jiru isa jalqabaa ta'an. Haal-duree tokko malee hogganaa Kooriyaa Kaabaa Kiim Joong Uun waliin wal arguuf murteessuun Tiraamp addunyaa ajaa'ibsiisee ture. Keessumaahu jarri lamaan erga wal arrabsaa fi wal doorsisaa turaniin booda ta'uuun isaa. Biyyoonni lamaan hariiroo fooyyeffatanis waa'ee sagantaa Niwukileeraa Kooriyaa Kaabaa irratti garuu bu'aan argame hin jiru. Kiim Kardaashiyaan-Weest dubartiin TV irratti beekamtu Waayit Haawusitti waa'ee haaromsa manneen hidhaa keessaa wayita haasoftu. Jijjiirama sirna haqaa Ameerikaa irratti duulaa kan turte Kim Kardaashiyaan xiyyeeffannaa Tiraamp argattee turte. Dubartiin kun akkawoo ishii umurii guutuu hidhamteef qabsaa'aa turte. Akkawoon ishee kun booda ajaja Tiraampiin akka gadi dhiifamtu ta'eera. Pireezidant Tiraamp namoota 94f dhiifama kan godhe yoo ta'u osoo aangoo hin gadi dhiisiin namoota 100n gahuuf kanneen jedhan jiru Waxabajjii bara 2020 Tiraamp Macaafa Qulqulluu qabatanii bataskaana naannoo Waayit Haawus jiru fuula duratti mul'atan. Tiraamp gara bataskaana kanaa miilaan akka deeman karaa qulleessuuf jecha mormitoota nagaa irratti wanti ija nama gubu itti biifamee humnaan bittimfaman. Mormitoonni ajjeechaa nama gurraacha Joorji Filooyid irratti poolisiin raawwate balaaleffachaa turan. Gochi isa kun amantaa dhimma siyaasaaf itti fayyadamee jechuun akka qeeqamu taasisee ture. Fulbaana 29, 2020 wayita Tiraamp morkataa isaa Joo Baayidan waliin falmii godhu maatiin isaa taa'anii ilaalaa turan. Hirmaattonni marti maaskii godhachuu qabu qajeelfama jedhu cabsuun qeeqamanii turan. Guyyoota muraasa booda Tiraamp koronaavaayirasiin qabaman. Halkan sadi hospitaala erga turanii booda gaafa bahan namni vaayirasicha akka hin sodaanne jajjabeessaa turan. Jalqaba ji'a kanaa deeggartoonni Tiraamp gamoo mana maree bakka bu'ootaa US Kaappitool cabsanii seenan. Kuni hiriira filannoon hatameera jechuu Tiraamp hordofee "hanna dhaabaa" jechuun bahame irratti. Namoonni shan sababa hokkora kanaan yoo du'an, hogganooti biyyoota addunyaa hedduun haleellaa diimokiraasii irratti raawwatame jechuun ibsan. Sana booda Seeneetiin Ameerikaa yeroo lammaffaaf aangoorraa akka kaafaman himate. Tiraamp pireezidantii Ameerikaa al lama akka aangoorra kaafamu himatame isa jalqabaati. Suuraaleen hundi mirga abbeentaa qabu.


Buufataaleen niwukilaraa Iraan ammallee maaliif haleellaaf saaxilamoo tahan?

Barri bulchiinsaa Tiraamp xumura argate, miira haara galfii Iraan keessatti uumeera. Kanneen biyyoota Galoo Galaanaa keessa jiran muraasni garuu guyyaan aangoo pirezedantummaa isaanii goolabamuutti dhiyaatu, Tiraamp Iraanirratti dhiibbaa gama imaammataan hammeessanii, buufataalee niwukilaraafi iddoowwan biroos haleeluu malu jedhanii sodaataa turan. Gabaasni Waashingtan keessa ji’oota muraasa dura bahe akka akeekutti, Tiraamp gorsitootasaanii wajjin mariyachuun dura tarkaanfii waraanaa irratti fudhachuuf akka filannootti qabataa turan. Faallaa kana pirezedantiin haaraa filataman Joo Baayideen immoo waliigaltee dhimma niwukilaaraa bara 2015 Iraan wajjin turetti Ameerikaan akka deebitu ifoomsaniiru. Baayideen qoqqobbii Iraan irraa kaasuun, maallaqni biyyattiif akka hin kennamne dhorkamee ture akka gadhiifamu kan taasisuudha jechuudha. Kanaafuu Iraan haleelamuurraa bilisaa taatetti? Lakkii bilisa miti, Israa’el sagantaa niwukilara biyyattiin tajaajila nagaaf oolchitu otoo hin taane, misaayila Iraan hidhatteerraa yaaddoo qabaachuu ibsite. Kamisa darbe Ministirri Ittisaa Israa’el Biin Gaantiz, sagantaa gabbisa niwukilaraa Iraan ilaachisuun yaada kennaniin ‘tarkaanfii waraanaa irratti fudhachuu akka filannootti qabachuu qabna’ jedhan. ‘’Kunis qabeenyaafi inveestimentii barbaada, kun akka raawwatuuf irratti hojjachaan jira jedhan,’’ Iraan biyya Israa’el akka diinaatti labsitedha. Kanaafuu, Israa’el biyyattiin boombii niwukilaaraa gabbisuun biyyasheef yaaddoo ta’uu ibsuun, biyyoonni addunyaa otoo hin fagaatiin gabbisa niwukilara biyyatti dhaabsisuu qabu jetti. Biyyi Iraan garuu sagantaan gabbisa niwukirara biyyattii nageenyaaf qofa ta’u ibsuun, dhiyeenyattimmoo yuuraaniyeemii gabbisuu cimsitee itti fufteetti. Gabbisni kun garuu waliigaltee bara 2015 wajjin wal faalleessa. Bara 1981 Israa’el pirezidantiin duraanii Iraaq Saadaam Huseen, boombii niwukilaaraa dandeettii argachuutti dhiyaachaa jiraachuu shakkuun haleeltee turte. Tarkaanfii waraanaa Baabiloon Oppireeshiin jedhamuun, xiyyaarota F15 fi F16 gargaaramuun buufata niwukilaaraa Osiraaq barbaadeessuun ni yaadatama. Waggoota 27 boodas bifuma walfakkaatuun bara 2007 Siriyaatti haleellaa raawwachuun buufata gabbisa piluutoniyeemi dhoksaan gammoojjiin Deyir al-Zooyir cinatti ijaarame otoo hojiin hin eegaliin barbadeessitetti. Haata’u malee, Iraan haleeluun akka duranitti itti hin salphatu. Sababii fageenyaa, ittisa farreen xiyyaaroota fi iddoo itti argamuuf itti sima jedhame. Israa'el otoo Ameerikaan ittii hin hirmaatiin haleellaa xiyyaara milkaa’aa raawwachuun shakkisiisaadha. Iraan buufataalee niwukilaaraa ishiitti Ameerikaa, Israa’elifi biyyoonni naannoo galoo ganaanaa yaaddoo akka hin uumne lafa jalaatti awwaaluuf maallaqa guddaa baasteetti. Muraasni isaanii tulluuwwan jalatti dhofkamanii awwalamaniiru. Biyyattiin haleellaa irratti qaqqabuu maluuf yeroo dheeraa qophaa’aa turte. Taatullee, gabbisni niwukilaaraa biyyattiin lafa jalatti awwaalte kallattii sadiin ammas haleellamuurra bilisa miti. Ogeessii to’annoo meeshaalee waraanaa Maark Fitizpaatirik, gabbisni niwukilara biyyattii ‘haleellaaf iddoo hin saaxilamnetti hin argamu’ jedhan. Biyyattiin garuu misaayiloota Bavar 373 fi misaayilota Raashiyaa xiyyaarota fageenya KM 300 irratti akeekkatanii rukutan S-300 qabaachuutu himama. Ejensiin basaasaa Israa’el Mosaad Iraan keessatti neetiwoorkii basaasaa adda ta’e uumuuf hojjateera. Yeroo saayintistiin waraana biyyattii Birgader Jeneraal Mohsiin Fakirizadiin daandii Teheeraanirraa eegamaa, daandii gubbaa imalaa ture namoonni haleellaa irraan gahan gara itti imaluu fi yeroo inni deemullee ni beeku ture. Fakirizadiin abbaa gabbisa niwukilaaraa Iraan jedhamanii nama beekaman turani. Yeroo ajjeefameetti Israa’el haleellaa sana duuba jiraachuu ifatti hin qeeqne turte. Bara 2010-2012 gidduutti garuu saayintistoonni niwukilaaraa Iraan afur biyyasaanii keessatti ajjeefamaniiiru. Ajjeeeffamuusaanii Israa’el hin mirkaneessitus, ajjeechaa kana keessatti qooda qabachuus hin haaltu turte. Waraanni hin labsamne Iraan fi biyyoota gartuu tokko kannneen akka Ameerikaa, Israa’el fi Sa’udii gidduutti gaggeeffamutti jira. Bara 2010 mosaajiin ‘Stuxnet’ kompiyuutarri gabbisaa yuuraniimii buufata Naantaaz to’atu tokko haleelamee ture. Haleellaa kana duuba Israa’el jiraachuun gabaafamaa turullee, mosaajiicha ogeyyii Israa’el fi Ameerikaatu walta’iinsaan kalaqe ture. Iraan otoo hin turiin neetiwoorkii oomisha boba’aa Sa’udii mosaajii biraan haleeluun, kompiyutaroota 30,000 caalan cufuun, oomisha boba’aa biyyattii yaaddoo keessa buuftee turte.


Isteetiiwwan US 50 mormii ka'uuf malu qolachuuf qophaa'anii jiru

Guyyaa simannaa Baayidan gaafa Roobiin dura Isteetiiwwan Ameerikaa  50n Naannoon Kolombiyaa dabalatee yaaddoo hokkorri ka’uu danda’a jedhuun of eeggannootti jiru. Loltoonni 'National Guard' jedhaman hokkorri akka yeroo darbee akka hin dhalanneef baay’inaan gara Waashingitan Diisiitti ergamaniiru. Biiroon Basaasaa Federaalaa (FBI) deeggartoonni Tiraamp hiriira meeshaa waraanaan deeggarame gochuu danda’u jechuun akeekkachiisee ture. Yerooma kanatti, gareen Baayidan imaammatawwan ijoo Tiraamp geeddaruudhaaf qophaa’aa jiru. Baayidan akkuma miilli isaanii Waayit Haawus ejjeteen hojiilee bulchiinsa darbee irraa kansaanii adda taasisaniifi kan ifatti mul’attan dalaguu akka jalqaban  ibsi miidiyaalee US’n gabaafame mul’isa. Tarkaanfiiwwan fudhataman keessaa: ·         Ameerikaan waliigaltee jijjiirama haala qilleensaa Paariis kan yaa’a kaarboonii hir’isuuf taasifametti ni deebisu. ·         Baayiden dhorkaa imalaa biyyoota baay’inaan uummata Musliimaa qabanirratti kaa’ame ni kaasu. ·         Maaskii keewwachuun naannolee bulchiinsa federaalaa fi daandiiwwan gurguddoo irratti dirqama ni taasisama Akkuma Pireezidant Tiraamp, dhimmoota kanneen akka qarshii deeggarsaa doolaara tiriiliyoona 1.9 hojii haaromsa godaantotaaf karoorfame kan seera tumtootaan raggaasifamu qaburratti Baayidanis aangoo ajaja raawwachiisuu fayyadamuu malu. Guyyaa simannaan dura Waashingitan Diisiin loltoota achitti ramadamaniin uggura keessa baati jedhamee eegamaa jira. Daandiiwwan baayyeen Kaappitaal irraa xiqqoo fagaatanii argaman, kan iddoo hokkorri itti uumame danqaraa sibiilaa jajjabaan cufamaniiru. Gamoon Biyyaalessaa yeroo simannaa namoota kumaatamaan guutamu gaaffii Tajaajila Icciitii-itti gaafatamummaa pireezidanticha eeguu qabuun akka cufamu taasifameera. Gareen Baayidan lammiilee Ameerikaa guyyaa simannaaf sababa Covid-19n akka hin imalleef gaafataniiru. Bulchitoonni sagantaa simannaa kana fagoodhumaa akka hordofan uummata gaafataa jiru. Kana malees sababa deeggartoonni Tiraampiifi gareen onlaayinii hiriira meeshaa waraanaan waamaa jiraniif guyyaa Dilbataaf xiyyeeffannoon kennamee jira.


Adabbii Du'aa: Bara pirezedaantummaa Tiraampiitti addabbiin du'a dhumaa gaggeeffame

Bara pirezedaantummaa Doonaald Tiraamp keessa adabbiin du'aa kan dhumaa Pirezedaantichi aangoo gadhiisuuf guyyaan afur yeroo hafurratti gaggeeffameera.  Namni Dustiin Higsi jedhamu murteen du'aa itti murtaa'ee Indiyaanaa keessatti hidhaamee jiru adabbii du'aa Federaalaan raawwatamuun ajjeefameera. Higsi bara 1996 keessa ajjeechaa dubartoota sadii buufata bineensota baqatan itti kunuunsan keessatti raawwatameen yakkamaa jedhamus, inni garuu hanga du'a isaatti akka ajjeefamaniif ajajuu wakkateera. Namni kun Sanbata akka saatii bakka sanaatti 01:23 ykn (06:23 GMT) irratti summii ajjeesu waraanamuun du'aan adabameera. Erga Adoolessa darberraa kaasee mootummaan US adabbii du'aa sadarkaa Federaalaatti waggoota 17f addaan citee ture deebisee jalqabsiisee as kun 13ffaadha. Adabbiin du'aa Higsirratti raawwatame kun namni adabbii du'aa mormuun beekamu Joo Baayidan aangoo pirezedaantummaa qabachuuf guyyoonni afur qofti hafuttidha. Bulchiinsi Tiraamp adabbii du'aa kana raawwachiisuudhaaf saffisuusaa qeeqaa turaniiru. Dustiin Hiigsi bara 2001 keessa butiifi ajjeechaa dubartoota sadii - Taanii Jaaksan, Taamikaa Bilaak fi Mishaan Chiin bara 1996 keessa raawwatame dura bu'ummaan gaggeessaniiru jedhuun yakkamaa ta'e. Dubartoonni ajjeefaman kunneen DUstiin Higsiifi dhiirota biroo lama waliin mana tokko keessa beellama jaalalaarra osoo jiranii garee namoota beellama jaalalaaf walgahan gidduutti fajoon dhalate. Higsiifi namni biraan yakka kana raawwachuuf isa gargaare jedhame, Hayines, dubartoota kana mana isin geessina jedhanii fudhatanii deeman. Garuu mana geessuu dhiisanii gara buufata bineensonni itti kunuunfaman Mariilaand keessatti argamuu tokko geessan. Bakka sanattis Higsi Hayinesiif shugguxii kennuun akka dubartoota sadanitti dhukaasee ajjeesuuf ajaje. Hayines akka dhukaasee ajjeese amanuu isaatiin adabbii hidhaa umuri guutiitiin adabameera. "Nama isa ajjeese sirrii caalaa Higsiin du'aan adabuun murtee akka feeteefi loogii qabudha," jechuun abbaan seeraa haraaraaf Pirezedaant Tiraamitti iyyatee ture tokko. Manni murtii tokko Kibxata darbe Higsiifi namni duuti itti murtaa'ee Korii Joonsan jedhamu biraa Covid-19n waan qabamaniif addabiin du'aa isaanii akka tursiifamu ajajee ture. Abbootiin seeraa man murtii kanaa jarri kun Covid-19n qabamnii waan jiraniif ribuun somba isaanii yeroo adabbiin du'aa raawwatamu baayyee dhukkubsuu danda'a jechuun ture akka turaniif kan gaafatan. Haata'u malee, Qajeelchi Haqaa battalumaan ol iyyatee dhimmicha mo'ateera.  Joonsan Kamisa ture kan ajjeefame. Ol-iayyannoon akka Higsi hin ajjeefamneef dhiyaate Jimaata darbe kufaa ta'uu hordofee, adabbiin du'aa akka raawwatamu ta'eera. "Kun haqa miti," jechuun barreessite haadha haqaa kan taate Sooniaa Sotomaayor. Dubartiin kun maqaa namoota 13 Adoolessa daree as ajjeefaman tarreessiteetti.  "Seenaa kessatti ilaaluudhaaf Mootummaan Federaalaa ji'oota darban ja'a keessa waggoota kurnana ja'a duraan turan keessa caalaa namoota du'aan adabeera." Jecha dhuma irratti dubbateen Hiigsi, ammallee ani yakkamaa miti jechuun gocha ittiin du'aan adabame raawwachuu wakkateera. "Ani nama qulqulluu akka ta'e ibsuun barbaada," jedhe maqaa dubartoota sadanii dha'uudhaan. "Ani akka isaan ajjeefaman hin ajajne." Torban darbes, US dubartii takkittii du'aan akka adabamtu murteessitee turte summiin akka ajjeefamtu osoo eegamuu  sa'aa dhumaatti murteen kun akka turu abbaan murtii murteessuus sa'aa muraasa booda adabbichi raawwateera. Liisaa Mangaamerii dubartii ajjeechaan himatamtee murteen du'aan ittii murtaa'ee fi US keessatti dubartii murteen du'a itti murtaa'e tokkotti turte.


Amandaa Gormaan: Shamarree sirna waadaa galuu Baayidan irratti walaloodhaan 'tokkummaa' leelliste

Amandaa Gormaan shamarree umurii xiqqaa ishee jalqabaa sirna waadaa galuu pirezidaantii Ameerikaa irratti walaloo dhiyeessuun 'tokkummaaf' waamicha gootedha. Shamarreen ganna 22 hojii ishee 'The Hill We Climb' [Gaara Nuyi Baanu] jedhu keessummoota sirnichaaf Waashingitanitti argamaniifi uummata adunyaa daawwataa tureef dhiyeessiteeti. Gaafa guyyaan dhufu, dukkana gonkumaa xumura hin qabne kana keessaa ifa eessaa arganna jennee of gaafanna, jechuun eegala walaloon ishee daqiiqaa shanii dhiyeesite. Weerara Kaappitaal Hiil jalqaba ji'a kanaatti mudates eerteetti. Osoo dimokiraasiin barfateera tahee humna biyya keenya waliif qoodurra biyya cufuu fi biyya mancaasu argineerra jette walaloo ishee keessatti. ''Ifaajeen kun milkaa'eera. Garuu dimokiraasiin barfachuu danda'a, garuu ammoo dhaabbataadhaan hin mo'amu'' Walaloo ishee keessatti Amandaan akkas jechuun of ibsite. '' Dubartii gurraattii qal'oo garboota irraa dhufte fi abbaa malee haati guddifte, kan pirezidaantii tahuuf abjuu qabdu, warra kaaniif nama dubbatu taatee of arguuf qofa,'' jette Dargaggeettii biyyaalessaa jalqabaa Looreetii walaloo taate hojii jechoota sirrii yeroo sirrii irratti fayyadamuun hojii ishee hojjettetti. Amandaan hojii ishee surraa gaariin dhiyeessite. Jechoonni isheen fayyadamte uummata adunyaa guutuu waliin kan deemanidha. Har'a, boru fi fuuldurattis kan jiraatanidha. Barreesituu fi taatoon bara 2017 akka biyyichaatti umurii xiqqaan Looreetii Walaloo Biyyaalessaa jalqabaa taate faana namoota beekamoo Roobert Firoostii fi Maayaa Anjeeluu qabatte. ''Dhugumaan jechoota koo fayydamee mallattoo tokkummaa fi wal utubuu tahuun barbaada'' jette yaada BBC'f kenniteen Amandaan. ''Akkan yaadutti Ameerikaa keessatti kun boqonnaa haaraadha, waa'ee fuulduree keenyaa jechoota miidhagoon ibsuu fi hojjeechuudha.'' Namootni baay'een waloo kana dinqisiifataniiru. Taatoo beekamtuun US Oppiraah Winfirii ''dubartiin dargaggeettii taate ajaa'ibaa biraa ka'uusheen akkas boonee hin beeku'' jettee Tiwiitera isheerratti barreesite. Giifti dureen duraanii Miishel Obaaman Gormaaniin akkas jette jajje. ''Jechoota baay'ee cimoo fi miira namaa tuqan,'' ittuma fufii mul'adhu Amandaa jette. Kaadhimamtuun pirezidaantii duraanii Hiilaarii Kiliinten Gormaan bara 2036tti pirezidaantummaaf dorgomuuf waadaa galteetti. '' Ani hamma gahutti hin eegu'' jette. Gorman yeroo carraa waadaa galuu pirezidaant Baayidan irratti akka walaloo dhiyeesituuf filamuu ishee dhageesse akka iyyitee fi gammachuu ishee ibsatte dubbatti. Yeroo akka dhiyeesituuf  gaafatamtu ''gammachuu guddaa fi kabajaa'' guddaan akka itti dhagahame himti. Akkasumas sodaachuu himte. Bara 1998 Loos Anjeles keessatti dhalatte. Ijoollee taatee dubbii irratti ni rakkatti ture. Akkuma pirezidaanti Jooy Baayidan duraan giinga'aa turan isheenis ni giingofti ture. ''Kuni taatoo amma itti jiruu fi tahuu barbaadu na taasiseera'' jette gaaffiif deebii Los Anjeles Taayimsi waliin dhiyeenya taasifte irratti. ''Akkkaataa akkamiin sagalee baasuu akka qabdu yeroo of barsiiftuu fi akkaataa qooqaa of barsiiftu, hubannoo haala sagaleessan irratti siif kenna.'' Kitaaba ishee jalqabaa 'The One for Whom Food is Not Enough' jedhu bara 2015 maxxansuun kitaaba biraa suuraan 'Change Sings' jedhu ammoo xumura bara kanaa maxxansiti. Umurii ganna 16'tti Looretii walaloo Loos Anjeles yoo taatu waggaa sadiin booda yeroo Yuunvarsiitii Haarvaardii Soosholoojii barattu ammoo Looreetii Dargaggoo Biyyaalessaa taate.


Tiraamp nagaa dhaammate, 'wanta hojjechuuf as dhufne hojjenneerra' jedhe

Pireezidantiin US Donaald Tiraamp aangoo gadhiisuun dura haasaa xumuraa taasiseen “wanta hojjachuuf as dhufne hojjenneerra, dabalataanis hedduu hojjenne,” jedheera. Haasaa daqiiqaa 20 'Youtube' irratti gadhiifameen “lola cimaa fi ulfaataa loleera…sababiin isaa kana akkan godhuuf na filattani,” jechuun dubbateera. Tiraamp bu’aa filannoo Sadaasaa darbee kan Joo Bayidan itti injifate hin simanne ture. Haasaa isaa kanaan garuu bulchiinsi haaraa akka milkaa'uuf ni kadhannaaf jedhe. Joo Baayidan Roobii (har’a) pireezidantii ta’uun ni muudama. Jala bultii sirna muudamaa isaa Baayidan lammilee US 400,000 dhibee Covid-19 lubbuu isaanii dhabaniif yaddannoo biyyaaleessa raawwate. Kibxata galgala namoota dhibee kanaan lubbuu isaanii dhaban yaadachuuf duungoon 400 Waashigtan DC, gamoo Lincoln Memorial duratti ibsameera. Guyyootiin xumuraa bulchiinsa Tiraamp kan yaadatamu hokkora deeggartoonni isaaa US Kaappitool humnaan seenuun kaasaniinidha. Hokkora kana kakaasuun aangoorraa akka kaafaman kana himataman Tiraamp seenaa Ameerikaa keessatti pireezidantii al lama aangoorraa akka kaafaman himataman ta'aniiru. Yoo kan itti murtaa'u ta'e lammata akka sadarkaa kamittuu aangoo mootummaaf hin dorgomne dhorkamuu malu Donald Tiraamp haasaa isaa xumuraa kanaan maqaa pireezidanti aangoo irraa fudhatu takkaayyu hin kaasne. “Hokkorri siyaasaa haleellaa wantoota nuti akka lammilee Ameerikaatti kabajnu irratti taasifamudha. Kun fudhatama hin qabu” jedheera. Haasaa isaa kana irratti Tiraamp bulchiinsi isaa “seenaa addunyaa keessatti diinagdee isa guddaa” ijaareera jedhe. Gabaan qoodni ykn sheeriin dhaabbilee US (stock market) weerara koronaavayirasii irraa bayyaannateera jedhe. Ta’us garuu diinagdeen biroo rakkoo keessa jiru. Muddee keessa namootni hojii irraa ari’amuun isaanii bu’aa hojii irratti dhiibbaa uumeera. “Ajandaan keenya wa’ee bitaa ykn mirgaa hin turree, waa’ee Ripaablikaanii ykn Dimokraatii hin turre, kan ture garuu waa’ee waan gaarii biiyyattidha, kun ammo wa’ee guutttumaa biyyattiidha,” jedhe. Aangoo yeroo gadhiisuutti sadarkaa fudhatamummaa (approval rate) %34’n yoo ta’u, kun seenaa pireezidantoota aangoo gadhiisanii keessatti isa xiqqaadha. Sirna kakuu raawwannaa Joo Baayidan irratti kan hin argamne Donaald Tiraamp kana gochuun seenaa Ameerikaa keessatti nama lammaffaadha.


Hokkara Kaappitol Hiil: Haasaa ani taasise guutummaan guutuutti fudhatamaadha jedhe Tiraamp

Pirezedaantiin US Doonaald Tiraamp haasaa ani hokkara torban darbe Kaappitolitti uumame dura taasise "guutummaan guutuutti fudhatamaadha" jedhe. Tiraamp haasaa taasisan keessatti deeggartoonni isaa akka gara Kongirasiitti duulaniif dubbatanii ture. Kun gocha "fokkuu" dimokiraatonni Kongirasii keessa jiran hokkara kakaase jechuun ana buqqisuuf carraaqanidha jedhe Tiraamp. Tiraamp Amajji 20 aangoo Joo Baayidanitti dabarsanii waajira gadhiisu. Dimokiraatonni Mana Maree keessa jiran Pirezedaant Tiraampiin buqqisuudhaaf sagaleen Roobii dhufte kennuuf jiru. Yoo sagaleen kennuun Mana Maree Bakka Bu'aataan taasifame, Tiraamp seenaa US keessatti pirezedaantii si'a lama akka aangoorraa buqqaafamuuf gaaffii dhiyaate ta'a. Haata'u malee, gara isa buqqaasuutti kan darbamu yoo sagaleen Seeneetii harki caalaan, jechuun sadii keessaa harki lama deegaran qofa ta'a. Kun ta'uuf ammoo sagalee gama paartii isaa , Rippabilikaanotaa, irraa hedduu barbaada. Hanga ammaattis Rippabilikaanonni muraasni akka inni aangoorraa buqqaafamuuf sagalee akka kennan fedhii agarsiisaniiru. Manni Marichaa jalqaba Pirezedaantii Itti-aanaa Maayik Peensiin akka aangoo heera mootummaa fayyadamuun Tiraampiin aangoorraa kaasuuf yaada kaasuuf gaafatu. Yaada kana garuu Maayik Peensi ni morma jedhamee eegama. Hokkara namoonni shan akka du'aniif sababa ta'e hordofee waamichi akka Tiraamp aangoo gadhiisu, waajira dhiisu ykn buqqaafamuuf Dimokiraatotaafi Rippabilikaanota tokko tokkorraa dhiyaatu dabalaa jira. Hiriira deegarsaa Amajji 6, Waashigiteenitti gaggeeffamerratti haasaa taasiseen Tiraamp filannoo pirezedaantummaa Sadaasa 3, 2020 irratti ragaa qabatamaa tokko malee sagaleen hatameera jechuun akka deeggartoonni isaa gara Kongirasiitti duulaniif gaafatee ture. Hokkara torban darbe uumameen walqabatees namoonni muraasni kan to'ataman yoo ta'u shan ammoo du'aniiru. Baayidan osoo kakuu raawwatanii aangoo hin fudhatiin deggartoonni Tiraamp finxaaleyyii hidhatan kutaaleen biyyattii 50 keessatti mormiif bahuu malu jechuun FBI akeekkachiiseera. Qophii aanoo fuudhaa irratti loltoonni 15, 000 Eegduu Biyyalessaa irraa Waashingiteen DC qofatti ni bobbaafamu jedhameera.


Awustiraaliyaan gugee Ameerikaarraa Garba Paasfik qaxxaamuree biyyashee gale ajjeesuuf

Gugeen Ameerikaarraa Garba Paasfik qaxxamuree Awustiraaliyaa gale seera biyyattii cimaa cabsuudhaan to'annoo jala oolfamee bakka murtaa'e tokko akka taa'u gochuuf. Gugeen kun magaalaa Awustiraaliyaa, Meelboornitti osoo hin argamiin dura Ameerikaa kutaa Oreegon keessatti dorgommii Onkoloolessa keessa ture irratti gugeen tokko baduun ibsamee ture. Haata'u malee, aanga'oonni gugee maqaan 'Jooyee' jedhamu moggaafameef kana, industirii horsiisa lukkuu Awusiraaliyaatiif, akkasumas sanyii simbirrootaaf "kallattiimaan lubbuuwwan danuuf yaaddoodha" jechuun murteessaniiru. Kanarraa ka'uun gugeen kun qabamee akka ajjeefamu murteen darbeera. Jiraataa magaalaa Meelboorn kan ta'e Keeven Seelii gugee kana tibba Ayyaana Qillee oyiruu isaa keessatti  ture kan arge. "Baay'ee beelaan cooligee ture. Kanaaf, anis buskutii caccabseen kaa'eef," jechuun haala ture AFPf ibse. Isaan booda interneeta banee marsariitiirraa yeroo dubbisu gugeen kun eessaa akka dhufe qulqulleeffate Keeven Seelii. Akka namni kun jedhutti a bbaan gugee kanaa nama kutaa Ameerikaa Alibaamaa jiraaatu yoo ta'u, waqtii dorgommii gugeewwanii kutaa bulchiisa Lixa Ameerikaa, Oreegonitti gaggeeeffamaa ture baduun isaa galmaa'eera. Isaan booda Joyeen qalbii miidiyaalee Awustiraaliyaa hedduu hawwachuu danda'eera. Sababii kanaanis aanga'oonni Awustiraaliyaa dhukkubni darddarbaan jiraanyuu mala sodaa jedhuun Keeven Seelii dubbisan. Gugeen kun hanga ammaatti hin qabamne garuu Biiroon Qonnaa, Bishaaniifi Kunuunsa Naannoo simbirroota dhukkuba qabsiisuu waan danda'uuf adamfamee qabamuu qaba murtoo jedhu dabarsaniiru. Dubbi himaan Biiroo kanaa, "Simbirroon madaqfamaan baar-gamaa gara biyyaa seenu ulaagaa fayyaa Awustiraaliyaa osoo hin guutiiniifi hayyama hin argatiin hin galu," jedhan. "Balaa lubbuuwwan danuuf qabaachuu malu to'achuudhaaf gugeen kun dhabamsiifamuu qaba," jedhan. Gugeen kun gama Lixa Ameerikaa irraa ka'ee kiiloomeetira 12,900 imaluun Kibba Awustiraaliyaa qaqqabuu akkamiin danda'e kan jedhuuf ragaan ibsu tokkollee hin argamne. Haata'u malee, gugeen kun doonii meeshaa fe'urra ta'uun dhufuu mala tilmaama jedhu dubbatu aanga'oonni. Gugee qabatanii Awustiraaliyaa seenuun kan danda'mu ta'ulleen bu'aa ba'iin isaafi baasiin isaa garuu cimaa ta'uun isaa ni himama. Gugee tokkitti Awustiraaliyaa galchuudhaaf dolaara kuma kudhan kaffaluu kan barbaachisu yoo ta'u, waggoota kunan baay'eetiif gugeen Ameerikaarraa Awustiraaliyaa galee hin beeku. Rakkoon kana fakkaatu Awustiraaliyaa mudachuun kan gugee Jooye jedhamu kanaa kun isa jalqabaa miti. Kanaan dura taatoo Joonii Dooppiifi haadha warraasaa yeroo sanaa kan turte Hamber Haard sarootasaanii karaa seeraan alaa xiyyaara dhuunfaa isaaniitiin qabatanii dhufanii akka fuudhanii hin seenne dhorkamanii turan.


US garee hidhattootaa Huutii shororkeessaa jechuun labsuuf

US garee hidhattootaa Huutii kan Yaman keessa jiruun shororkeessaa jechuun labsuuf ta'uu beeksise. Gareen kun gama isaan US karoora kanaan yoo itti fufte biyya waraanaan miidhamte Yaman keessatti dhiyeessii deeggarsa namoomaatti danqaa akka ta'u doorsisaa jira. Ministirri haajaa alaa Ameerikaa Maayik Pompiyoon kaayyoon isaanii garee Huutii kan haleellaawan daangaa ce'uun namoota nagaarratti raawatamu, miidhama bu'uura misoomaafi geejiba galaanaaf gaafatamaa gochuudha jedhan. Labsiin kun ''gochoota badaa'' deeggartuu isaanii Iraan waliin godhamus ni hambisa jedhan.Ejensiiwwan gargaarsaa garuu naannolee sababa waraanaan miiliyoonotni beelaafa itti saaxilamanitti labsiin kun deeggarsi namoomaa akka hin qaqqabamne godhaa jechuun yaada US mormaa jiru. ''Kun ifatti badiisa dippiloomasiiti'' jedhu Pireezidantiin dhaabbata gargaarsa namoomaa idila addunyaa 'Rescue Committee' Deeviid Milibaand. Hoogganaan Huutii ammoo bulchiinsa Doonaald Tiraampiin shororkeessaa jedhaniiru. Bara 2015 irraa kaasee Yaman lola hammaataa biyyoota alaa hirmaachiseen goolamaa jirti. Huutiin Lixa biyyattii yoo to'atan gareen mootummaa Saawdiin durfamu ammoo to'annoo mootummaa Yaman pireezidant Abdirabbuuh Mansuur Hadii jabeessuuf yaalii godhamuun Yamaan akka malee miidhamaa jirti. Gartuun mootummaa biyyattii deeggaru deeggarsa dabalataa biyyoota akka US, UK fi Firaans kan argatan yoo ta'u Iraan ammoo hidhattoota Huutii Misaayela, Dirooniifi leenjiin deeggarti isa jedhamu ni haalti. Lola kanaan namootni 110,000 yoo du'an  rakkoo namoomaa hammaataan addunyaa kanaa akka dhalatu sababa ta'eera. Lammiileen biyyattii 80% ta'an deeggarsa namoomaa fi eegumsa barbaadu.Pompiiyoon Dilbata kaleessaa akka beeksisanitti muummeen haajaa alaa dhimma kana Koongireesiif ibsuun hidhattootni Huutii yeroon bulchiinsaa Tiraamp xumuramuu dura Amajjii 19 shororkeessaa jedhamee akka raggaasifamu yaadan. Gareen dur Ansar Allah(michuu rabbii) maqaa jedhuun beekamu kun tarree dhaabbilee shororkeessaa biyya alaa jalatti akka labsamudha karoorrii Pompiyoo. Hoogganoonni Huutii sadii Abdul Maliik al-Huutii, Abdul Kaliiq Badr al-Diin al-Huutiifi Abdullaah Yaahyaa al-Hakiim ammoo addatti shororkeessitoota addunyaa jedhamuun akka adda bahan yaadame. Labsiin kun garee hidhattootaa kana yakka dalageef gaafatmaa gochuun cinaatti Yaman walaba taatee nagaa qabaattee dhiibbaa Iraan jalaas baatee ollaa ishee waliin akka jiraattu gochuuf akka fayyadullee himan Pompiyoo'n. Haleellaa Mudde 30 buufata xiyyaaraa magaala Adenitti raawwatamee lubbuu namoota 27 galaafatee akka fakkeenyaarrus kaasaniiru Ministirri haajaa alaa Ameerikaa kun. Mootummaa Yamaniif Saawdiin haleellaan kun hidhattoota Huutiin raawwatame jedhaniis garichi himannaa kana haaleera. Hoogganaan Huutii Mohaammad Alii al-Huutii deebii gama tiwiitariin kennaniin''Ameerikaan madda shororkeessumaati, imammatni bulchiinsa Tiraamp shororkeessaadha, gochi isaas shororkeessummaadha. Uummata Yamaniif dhimma isaanii miti kaayyoon isaa ajjeessuufi beelessuu waan ta'eef'' jedhan


Al-Qaa'idaa: Ministirri Dhimma Alaa US Iraan 'buufata haaraa' al-Qaa'idaati jedhan

Ministirri Dhimma Alaa US Maayik Poompewoon, Iraan  neetiwoorkii Jihaaddistootaa kan ta'e al-Qaa'idaan akka "da'oo haaraa'' achitti ijaarratan hayyamteetti jechuun ifatti mootummaa biyyattii himatan. ''Faallaa Afgaanistaan keessatti kan yeroo al-Qaa'idaan gaarreen keessatti dhokatu sanaa, har'a garuu eegumsa cimaa bulchiinsa Iraan jalattii socha'aa jira,'' jechuun 'the National Press Club'tti himan. Poompewoon himannaa isaanii kanaaf ragaa qabatamaan dhiyeessan garuu hin turre. Ministirri Haajaa Alaa Iraan Mohaammad Jaavaad Zaariif ''soba lola barbaachaati'' jedhaniiru. Sadaasa darbe, Iraan gabaasa ajajaan al-Qaa'idaa lammaffaa kan ta'an Abdullaah Ahmad Abdullaah ykn Abu Muhaammad al-Maasrii jedhamuun beekamu Teehiraan keessatti ajaja US'n ergamtoota Israa'eeliin ajjeefamuu isaa haaltee jirti. Ibsa Poompewoon Kiibxata kaleessaa Waashiingtan keessatti kennaniin, yeroo jalqabaatiif Maasriin Hagayya 7 ajjeefamuu mirkanneessuun odeeffannoo dabalataa osoo hinhimiin darbaniiru. Namoonni Mootummaan Iraan kan amantaa Islaama Shiyaa leellisuufi harbeessitoonni garee Sunnii akka waliif diinaatti ilaalan dogongora ta'uu himan. ''Sababii Maasriin Iraan keessa taaa'uusaatiif nuti har'a asitti argamne. Rippabliki Islaamaa Iraan buufata mana haaraa al-Qaa'iidaati,'' jedhan. "Sababii kanaafu kaayyoon hammeenyaa Osaamaa Bin Laadan ciminaafi dandeettii argataa jira.'' Iraan ajjeechaa saayintistiisheef Israa'eeliin himatte Saayintistiin niwukilaraa gameessi Iraan ajjeefame Erga bara 2015tii kaasee Poompeen dureewwan Al-Qaa'iidaa akka bilisaan biyyattii keessatti miseensoota biraa waliin akka wal quunnamaniifi hojiiwwan kana dura Afgaanistaaniifi Paakistaan irraa ajajaman kan akka haleellaaf ajaja kennuu, holoola gaggeessuufi galii walitti qabu akka gaggeefaniif hayyamte jirti jechuun Teehiraam himaatan. ''Maraamartoon Iraaniifi al-Qaa'iidaa nageenya biyyootaa fi kan Ameerikaa mataasaa balaarra kan buusuudha, kanaafuu tarkaanfii fudhanna,'' jedhan. Mr Poompeen dabaluudhaa, Ameerikaan haala sadarkaawwan Shororkeesitoota Addunyaa Ramadaman Addaa hoggantoota al-Qaa'idaa lama kanneen  Iraan keessatti bu'ureeffachu amananiif keennuuf yaadaa jiraachu himan. Isaanis Mohaammad Abbaataay kan Raahmaan al- Maaghreebii fi Sultaan Yuusuuf Haasan al-Ariif jedhaman ta'u dubbatan. US qaamaa bakka Maaghrebiin itti argamu himuu ykn eenyuummaa isaa adda baasuun himeef badhaasa doolaara miliyoona torbaa keennuuf yaaduus himan. Akkasumas qondaaltoota al-Qaa'idaa lamaa kan Iraan keessa jiru jedhaman; Saa'if al-Adeel fi Yaasin al- Suurii bakka jiran kanneen himaniif badhaasin dhiyaateera. Erga bara 2001tti waraanni USn ogganamu biyya ollaa Afgaansitaanitti boba'een booda miseensoonni maatii Osaamaa Bilaadan fi milishoonni al-Qaa'idaa hedduun gara Iraaniitti baqatan. Aangaa'oonni Iraan garuu karaa seeraatiin ala waan daangaa ce'aniif to'achuun gara biyya irraa dhuufaniitti Erga bara darbe Maasriin Iraan keessa ajjeefamuun himameen booda ministeerri Haajaa laa Iraan ''shororkeessaan'' al-Qaa'isaa omtu biyyoo isaanii irraa hinjiru jechuun waakkataniiru.


Deeggartoonni Tiraamp hokkora dabalataa kaasuu malu jedhe FBI

Biiroon Qorannoo Federaalaa Ameerikaa (FBI) guyyaa pireezidantiin haaraa Joo Baayidan kakuu raawwatan dura mormiin meeshaa waraanaan deeggarame jiraachuu akka malu akeekkachiise. Gabaasoti bahaa jiran gareewwan hidhatan Waashingitan Diisii dabalatee isteetiiwwan 50 keessatti hanga Amajjii 20(guyyaa simannaatti) akka waliitti qabaman himu. Jila simannaaf eegumsi jabaachaa dhufuun yaaddoo kana fideera. Gaafa Wiixataa Baayidan gamoo Kaappitaal alatti kakuu raawwachuuf sodaa akka hin qabne rippoortarootatti himaniiru. Joo Baayidaniifi itti aantuun isaanii Kamalaa Hariis ala gamoo Kaappitaalitti kakuu isaanii akka raawwatan eegama. Kuni egaa kan tahu erga deeggartoonni Tiraamp bu’aa filannoo mormuun hokkora kaasanii torbee lama booda dha. Gaafa Amajjii 6 gochaan raawwatame akka irra hin deebineef qondaaloti eegumsaa mirkaneessaniiru. Deeggartoonni Tiraamp gaafa gara gamoo sanaatti seenan miseensonni Kongireesii bu’aa filannoo raggaasisuuf sagalee kennaa turan. Hogganaan yeroo, nageenyaa, US Department of Homeland Security, Chaad Woof guyyaa simannaa dura Tajaajila Icciitii Ameerikaadhaaf qajeelfama kennuun oppireeshinii guyyaa jahaa dursanii akka jalqaban taasifneerra jedhan. Kunis haala nageenyaa torbee darbe mul'achaa turerraa kaanetis jedhaniiru. Qondaaloti akka jedhanitti loltoonni(eegdotni)15,000 tahan eegumsa cimsuuf qophaa’aniiru. Wiixata boodarra garuu Woof ofiisaaniyyuu aangoo isaaniirraa bu’uun nama sadaffaa tahaniiru. Woof gadhiisuun  simannaa Baayidaniif yeroo haalli eegumsaa cime kanatti waajirichatti burjaajii uumeera. Woof Tiraamp hokkoricha akka balaaleffatan waamicha dhiyeessanii ture. Itti gaafataman aangoo isaaniirraa gadhiisan kun rakkoo tibbanaa fi manni murtii filatamuu isaanii sirrii tahuu shakkuun tarkaanfii fudhatame dha.


'Ameerikaan diina guddoo Koriyaa Kaabaati' - Kiim Joong Un

Hogganaan Koriyaa Kaabaa Kiim Joong Un Ameerikaan 'diina guddoo' Koriyaa Kaabaati jechuun, eenyumtuu pirezidaantii ta'us US imaammatashee Piiyongiyaang irratti qabdu ni geeddarti jedhanii akka hin eegne ibsan. Kiim haasaa Paarii Hojjattootaa biyya bulchu irraatti haala baayyeen hin baramneen taasisanii, dandeettii meeshaalee waraanaa nikulaaraafi humna waraanaa biyya isaanii akka cimsan waadaa galaniiru. Kana malees, karoora doonii niikulaaraa bishaan keessaa xumuruuf qarqara irra gahuu himan. Kiim kana kan dubbatan tibba pirezidaantii haaraan Ameerikaa Joo Baayidan aangoo pirezidaantummaa isaanii fudhachuuf guyyoonni muraasni qofti hafeetti. Xilxaltoonni akka jedhaniittis, Kiim kana kan jedhan bulchiinsa haaraa Baayidan dhiheenyatti hundeessuuf jiru irratti dhiibbaa taasisuuf yaaluusaati jedhana. Mariiwwan yeroo garaa garaatti karoora nikulaaraa Koriyaa Kaabaa ilaalchisee taasifameen bu'aa qabatamaa hedduun argamuu baatulleen, Kiim garuu pirezidaantii Ameerikaa amma aangoo gadhiisa jiru Tiraamp waliin walitti dhufeenya gaarii qabu turan. Kiim haasaa walgahii seenaa Paartii Hojjattootaatti saddeettaffaa ta'e irratti taasisaniin, 'humnootiin dinaashee' dursanii biyya isaanii irratti haleellaa raawwachuuf kan yaadan yoo ta'e malee Koriyaan Kaabaa meeshaalee nikulaaraa ishee fayyadamuuf hin yaadu jedhan. ''Ameerikaan warraaqsa biyya keenyaatiif diina guddoofi danqaa olaantuudha...eenyumtuu aangoo qabatuus imaammata Koriyaa Kaabaa irratti qaban hin jijjiru'' jechusaanii maddi oduu mootummaa biyyattii gabaaseera. Haasaa isaanii kanaanis misaa'eloota baalaastiikii fageenya dheeraa irraa lafaafi galaana irraa furgugifamuu danda'an dabalate tarree meeshaalee waraanaa ifa taasisaniiru. Koriyaan Kaabaa qoqqobbaan dinagdee cimaan irra kaa'amulleen sagantaa ijaarsa meeshaa waraanaa ishee haalaa olaanaadhaan guddisuu dandeessee jirti. Kiim jalqaba torbaan kanaatti, biyyisaaniif karoora dinagdee waggoota shanii raggaasifamee ture 'haala damee hundaan' jedhamuun fiixaan baasuu akka hin dandeenye amananii turan. Koriyaan Kaabaa koronaavaayirasiin biyyattii keessatti akka hin galle ibsitulleen, facaatii isaa dhorkuuf baatii Onkololeessaa daangaalee ishee cufteetti. Wal jijjiraan daldalaa ollaafi deegartuu ishee kan taate Chaayinaa waliin qabanis parsantaa 80n gadi bu'eera. Lolliifi obomboleettiin ammoo sagantaalee nikulaaraa ishee dabalatee manneenniifi midhaan hedduu barbadeessee jira.


Filannoo US 2020: Dimokiraatonni keewwata ittiin Tiraampiin aangoorraa buqqisan dhiyeessuuf

Dimokiraatonni US keeyyata Pireezdaant Doonaald Tiraampiin ittiin buqqisan dhiyeessuuf karoorfataa jiru. Af-yaa'iin Mana Maree Naansii Peloosii, Tiraamp atattamaan aangoo gadi hin dhiisu taanaan gara buqqisuuttin deema jette. Himannaan  "hokkara kakaasuu" Dimokiraatota Mana Maree keessa jiraniin Wixata irratti dhiyaachuuf jira. Dimokiraatonni hokkara Roobii darbe uumamee lubbuun namoota shanii akka darbuuf sababa ta'e kakaaseera jechuun himatan. Pirezedaantiin filatame Joo Baayidan ammoo Tiraampiin buqqisuun murtee Kongireesiiti, garuu, "Tiraamp silaayyu itti-gaafatama bakka sanaa bahachuuf gahumsa akka hin qabne yeroo dheeraaf" yaadaan ture jedhan. Yeroon aanoo Pirezdaantiin US Doonald Tiraamp hafte  guyyoota 11 taatus, Dimokraatiin Seeneetii olaanaa garuu erga deggartoonni isaa Roobii humnaan gamoo Kaappitool seenanii jeeqanii booda hatattamaan aangoon pireezdaantummaa isaa akka buqqifamu gaafachuun keewwata dhiyeessuuf jiru. “Wanti (Roobii) US Kaappitol keessatti raawwate, kakaasa pirezdaantiin fincila US irratti taasifamedha. Pirezdaantiin kun guyyaa tokkoofi aangorra turuu hin qabu,” jechuun Seeneetar Chak Shuumer ibsaniiru. Dabaluunis Itti-aanaan Pireezdaanti Maayik Peensi Ameendimaanti (keeyyata foyya’aa) 25ffaa fayyadamuu qaba jedhaniiru. Keeyyati kun aangoon pireezdaantii irraa gara itti-aanaa pireezdaantiitti yeroofis ta’e akka darbu kan eeyyamudha. “Itti-aanaa pireezdaantiifi kaabineen yoo ejjennoo fudhachuu baatan, Kongiressiin pireezdaanticha aangoorraa kaasuuf deebi’ee mari’achuu qaba,” jedhan. Diimokraatooni Mana Maree Bakka Bu'ootaatti Koree Dhimma Seera Hiikaa keessa jiranis, Doonald Tiraamp gocha fincilaa kakaase “dimookraasii keenya xiqqeessuu’ irratti hojjeeteera jechuun akka aangoo irraa isa kaasuuf Itti-aanaa Pireezdaantii Maayik Peensitti, xalayaa barreessaniiru. Kun akkamiin hojjata? Ameendimantiin 25ffaa yeroo pireezdaantiin itti-gaafatamummaa isaa ba’uu dadhabutti, fakkeenyaf sababa dhibee qamaan ykn sammuun hojjachuu yoo hin dandeenye, itti-aanaan pireezdaantii yeroof akka aangoo pireezdaantummaa fudhatuuf kan eeyyamudha. Qaamni ameendimanticha mari’atamaa jiru isa afuraffaadha. Kun itti-aanaan pireezdaantiifi harki caalaan kaabinee Pireezdaant Tiraamp itti-gaafatamummaa isaa ba’uu dadhabuusaa akka beeksisaniif kan eeyyamudha! Mana Maree Bakka Bu'ootaafi Seeneetiitti pireezdaantichi bulchuu waan hin dandeenyeef ykn “aangoofi itti- gaafatamummaa waajjiirichaa” hojjachuu akka hin dandeenyee xalayaa mallatteessanii erguu qabu. Yeroo kun ta’u Itti-aanaan Pireezdaantii Maayik Peens battalumaan aangoo fudhata. Pireezdaantichi carraa deebii isaa barreessee kennuun ni keennamaaf, yoo moorme ammoo murteen Kongiresiif kennama. Pireezdaantichi akka buqqifamuuf sagaleen Seneetiifi Mana Maree Bakka Bu’ootaan kennamu kamuu calmaa harka sadii keessa lamaa argachuu qaba. Hanga dhimmichi furamutti Itti-aanaan pireezdaantii bakka pireezdaantichaa bu’ee hojjata. Mariin Ameendimaantii 25ffaa fayyadamuu Onkololeessa bara darbe yeroo Pireezdaant Tiraamp Covid-19 qabametti, yaaddoo dhukkubsatee tajaajilu hin dand’u jedhuun ka’ee ture. Yerooma sana keessa Af-Yaa’ii Naansii Peloosii Amendimantii 25ffaa irratti hundaa’uun sirna komiishinii pireezdaantiin aangoo isaaf ga’aamoo miti jedhu uumte turte. Kana dura hojiirra oolee turee? Ameendimantiiin 25ffaa kan raggaasifame pireezdaant Joon F Kenedii ajjeefamee wagga afur booda bara 1967tti yoo ta’u, yaaddoo yoo pireezdaantiin itti-gaafatamummaa isaa ba’uu hin dandeenye aangoo eenyu fudhata jedhu furuuf ture. Sababa kanaaf, pireezdaantonni hedduun ameendimaantii kana fayyadamaniiru- keessumaa kutaa isa sadaffaa- kan akka isaan yeroof aangoo itti-aanaa pireezdaantii isaaniif dabarsaniif eeyyamu. Bara 2002 fi 2007tti Pireezdaanti Joorji W Buush yeroo wallaansaa Kolonskooppii isaa yeroo yeroof qoricha of wallaalsisu kennameefitti itti-aanaa pireezdaantii isaatti aangoo dabarsee ture. Akkuma kana Pireezdaant Roonald Reegan bara 1985tti yeroo wallaansa baqaqsanii yaaluu kaansarii argachaa ture yeroof aangoo dabarsee ture. Hanga ammaatti garuu, pireezdaantii gutummaan guututti Ameendimantii 25ffaa fayyadamuun aangoorraa kaafame hin jiru. Pirezdaant Tiraamp mala biroon akkamiin aangoorraa kaafamuu danda’a? Pireezdaant Tiraamp akka aangorraa kaafamuuf si’a lamaffaaf waamichi godhameera. Miseensi Kongireesii Dimookraatic Minisootaa Ilhaan Omaar akka inni aangoorraa kaafamuuf gabaasaa qopheessaa akka jirtu erga beeksistee booda Dimokraatonni biroos deeggarsa isaanii dhageessisaniiru. Kana dura Donaald Tiraamp Muddee 2019tti himannaa carraa deebi’ee filatamuu isaa fooyyeessuuf jecha Yukireen irraa karaa seeraan alaan gargaarsa gaafatee ture jedhamuun aangoorra akka buqqifamuuf dhiyaatee ture. Himannaa lamatu irratti dhiyaate -aangoo qisaaseessuufi sirna Kongiresii cabsuu – ta’us garuu boodarra Seeneetii Rippaablikaanootaan durfamuun himannaan isaa haqameera. Tiraamp seenaa keessatti pireezdaanti US akka aangoo irraa kaafamuuf dhiyaatee isa sadaffaadha. Buqqifamuu jechuun  dhaddachii akka banamuuf himannaa gara Kongiresiitti fiduu jechuudha. Heera US keessatti pireezdantiin “aangoorraa kaafamuu kan dana’u yoo himannaan biyya ganuu, malaammaltummaafi yakkoota gurguddoo biroo irratti mirkanaa’eedha.” Adeemsa yakkaa caalaa kun adeemsa siyaasaadha. Sadarkaa lamaan rawwata – gabaasni gara Mana Maree Bakka Bu’uutaatti dhiyatee, yoo darbe, dhaddachaaf gara Seneetiitti dabarfama. Asitti garuu pireezdaanti aangoorraa kaasuuf sagalee harka sadii keessa lama argamuu qaba – seenaa US keessatti garuu kanarra ga’amee hin beeku. Yoo Pireezdaant Tiraamp adeemsa aangoorra kaafamuu kanaan bakka buufame, Itti-aanaan Pirezdaantii Maayik Peens gara wajjira Pireezdaantii (Oval Office) seena jechuudha. Kana dura pireezdaantii yeroo tajaajila isaa keessatti akka aangorraa kaafamuuf si’a lama dhiyaate hin jiru. Gaaffiin amma jiru Pireezdaant Tiraamp maarsaan isaa Amajjii 20 dhumee filataamaan Pireezdaant Joo Baaydan aangootti dhufutti, Tiraampiin aangoorraa kaasuuf yeroon ga’aa jiraa isa jedhudha.


Tiraamp 'hokkora kakaasuun' aangoorraa akka buqqa’an himataman

Miseensonni Kongireesii Ameerikaa Pireezidant Donaald Tiraamp torbee darbe Kaappitaal Hiilitti ‘hokkora kakaasan’ jedhamuun aangoorraa akka buqqa’an himatan. Walmorkii yaadaa gaggeefameen booda sagalee kennameen sagalee deeggarsaa miseensota Koongireesii 232 fi kan mormii 197 argachuun Tiraamp aangoorraa buqqa'uuf himatni isaanii ragga'eera. Duula kana keessatti Rippaablikaanotni kudhan himatamuu Tiraamp deeggaraniiru. Garuu hanga simannaan pireezidantii haaraa Joo Baayidan adeemsifamutti dhimmi isaanii Seeneetiitti dhiyaatee aangoorraa buqqa'uu kan jedhu gaaffiidha. Tiraamp pireezidantii Ameerikaa jalqabaa himanni buqqisaa yeroo lama irratti dhiyaate dha. Manni irra caalaan Demookiraatotaan qabamee jiru, morkii sa’atii lamaa Kaappitaal Hiil eegumsa jabaan taasifamaafi jiru keessatti sagalee kenneera. BiiroonQorannoo Federaalaa Ameerikaa (FBI) kana dura Waashingitan dabalatee isteetiiwwan shantama keessatti hokkarri meeshaa waraanaan deeggarame akka karoorfame akeekkachiisee ture. Viidiyoo sagaleen erga kennamee booda baherratti Tiraamp deeggartoonnisaanii akka tasgabbaa’an gaafataniis waa’ee buqqisasaa hin kaasne. ‘’Hokkoraa fi badiin biyya keenyatti iddoo hin qabu, deeggaraan koo dhugaa hokkora siyaasaa hin jajjabeessu,’’ jedhaniiru. Tiraamp maaliin himataman? Himannaan buqqisaa Tiraamp kan yakkaa osoo hin taane kan siyaasaati. Pireezidantichi Kongireesiidhaan hokkora Kaappitaalitti dhalate kakaasuun himatameera. Deeggartoonni isaa ‘nagaafi gootummaan’ sagalee isaanii akka dhageessisan gorsee ture. Filannoo hatame jedhullee akka isaan morman itti himeetu ture. Jecha Tiraamp kana hordofuun deeggartoonnisaa gamoo Kaappitaal cabsanii seenuun bakka buutonni uummataa bu’aa filannoo raggaasisaa turan akka addaan kutanii hokkorarraa akka dahatan taasisanii turan. Boodarra gamoon sun akka ugguramu yoo taasifamu namoonni shan hokkora kanaan du’aniiru. Keewwatni buqqisaa kun Tiraamp’’irra deddeebiin yaada sobaa filannoon hatameera, fudhatamuu hin qabu,’’ jechuu ibsa. Kanamalees ‘’Tiraamp itti yaadanii deeggaraa isaanii  jajjabeessuun gochaan seera maleessummaa kaappitaalitti akka dhalatu taasisan, kunimmoo hokkoraa fi lubbuu namootaa gara dhabuutti geesse,’’ jedha. ‘’Pireezidaantichi haalli nageenyaa US yaaddessa akka ta'u taasiseera, caasaan mootummaa isaas dhugummaa sirna Demookiraasii shakkisiiseera, wal-harkaa fuudhinsa aangoo karaa nagaallee danqeera, qaama mootummaallee balaarra buuseera.’’ jedha. Torbee darbe Rippaablikaanoti 139 bu’aa filannoo 2020fi mo’muu Tiraamp mormuun sagalee kennaniin turan. Kana booda keewwatni buqqisaa kun gara Seneettiitti qajeelfama, Seneetiin pireezidaantichi balleessaa tahuu qorachuun ni murteessa. Tiraampiin balleessaa dha jechuuf harki lama sadaffaa deeggaruu qaba. Kana jechuun Rippaablikaanoti 17 Demookiraatota waliin teessoo mana maree bakka bu'oota isa olaanaa 100 qixxee hirame keessatti sagalee kennuu malu. Rippaablikaanoti 20 tahan pireezidanticha balleessaa dha jechuuf eeyyamamoo dha jechuun Niiw Yoork Taayims gaafa Kibxataa gabaasee ture. Yoo Tiraamp Seneetiidhaan balleessaa dha jedhame, seera tumtootni akka inni lammata filannoof hin dorgomnetti sagalee kennuu danda'u.  Tiraamp bara 2024tti filannoof akka dorgoman himaniiru, garuu yeroo waajiraa isaan hafe kanatti qorannoof hin dhiyaatan. Hogganaan Seneetii Rippaablikaan Miich Maakneel ibsa kennaniin ''Haala seera, hojimaataa fi adeemsa buqqisa pireezidantiitiin otoo Baayidan torbee dhufu waajiratti hin dhufiin carraan buqqisni kun xumuramu hin jiru,'' jedhan. Kongireesiin wal-harkaa fuudhiinsa aangoo irratti otoo xiyyeefatee fedhii uummata tajaajiles jedhan, Maakneel akkaataa kamiin filanna kan jedhurratti murtoo akka hin laanne waa'iloota isaaaniitti himaniiru. Guyyootni jalqabaa Joo Baayidan diraamaa buqqisa jedhuun qabamuuf deemu jechuun hubachisan. Seenaatarooti ''dhimma uummataa hatattamaa'' akka hin daganne jedhan. Kaabinee muuduu,dhimma koronaavaayirasii fi talaallii akka biyyaatti kennamu akka xiyyeefatanis jedhan. Haa tahu malee dubartiin kongireesii Rippaabliikaanaa, Maajoorii Teeyilar Joorjiyaarraa, Joo Baayidanirratti aangoo akka malee fayyadamuun  himannaa buqqisaa akka bantu himteetti. Kana dura pireezidantiin Ameerikaa buqqisaan aangoorraa ka'e hin jiru. Tiraamp 2019tti waliigaltee Yukreen waliin raawwateen buqqisaaf himatamee ture. Kana dura Biil Kiliintaniifi Andriiw Joonsan akkasuma himatamanii turan.


'Jiraachuun mana hidhaa Guwaantanaamoo Ameerikaaf qaaniidha'-UN

Gareen ogeeyyii Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii bulchiinsi haaraan atattamaan mana hidhaa Guwaantanaamoo akka cufu gaafatan. Manni hidhaa US  qarqara galaanaa Kibba Kuubaatti argamu, Guwaantanaamoon, bakka namootni US shororkeessummaan hiitee itti dararamaniidha. Waggoota darban dhiibbaa akka cufamu godhamaa tureen hidhamtootni baayyeen achii kan bahan ta'us, ammas hidhamtootni hafan qabiinsa mana hidhaa san keessa jiru, miidhama qaamaa fi xiinsammuu fi umrii irraan kan ka'e du'aaf saaxilamaniiru jedha gareen ogeeyyii mirga namoomaa UN. ''Guwaantanaamoon bakka akka feetee fi sarbama mirgaati, bakka dararaafi qabiinsi akka hin malleee itti raawwatu, ijaarama dhaabbataa qabu ta'ee kan itti fufedha'' jedhee komata. ''Bakka olaantummaan seeraa hojiin ala itti godhamee fi haqni itti jallate'' jechuunis ibseera. Jireenyi bakka dararaa kanaa Ameerikaafi hawaasa idila addunyaa maraaf qaaniidha jechuunis ibseera. Guwaantanaamoon yeroo hedduu dura(qaata) cufamuutu irra tures jedha Dhaabbatni Mootummoota Gamtoomanii. Bara  2013 Pireezidantiin duraanii US Baraak Obaamaan manni hidhaa kun cufamuu qaba jechuun duula eegalanii turan. Haasaa dhimma kanarratti godhanii tureenis manni hidhaa kun ''faallaa eenyummaa keenyaati'' fedha US's ni miidha jedhanii turan. Wixinee Obaamaan mana hidhaa kana cufsiisuuf baasanii tures Kongireesiin harkatti kuffisee irra deebiin yaalaa turan. Kun kanaan osoo jiruu bara 2018'tti Pireezidant Doonaald Tiraamp wixinee manni hidhaa kun banaa ta'ee akka itti fufu ajaju mallatteessaniiru. Manni hidhaa kun erga haleellaa 9/11 bara 2001 as namoota Waashingitan shorokeessummaan himattu itti dararaman ture. Bara 2018 keessas hidhamtootni 41 mana hidhaa kana keessa akka jiran amanama.


Kilabiin tapha Golfii Tiraamp dorgommii keessaa haqame

Kutaa Bedminister keessatti kan argamu kilabiin tapha golfii Tiraamp, 'Tiraamp Naashinaal' dorgommii chaampiyoonaa bara 2022 keessaa haqame. Kilabicha hirmaachisuun rakkoo xaxaa fiduu waan danda'uuf keessaa haqne jedhu qindeessitoonni. Waldaan taphattoota Golfii Ameerikaa(PGA) Dilbata kaleessaa ture kan waliigaltee Tiraamp Naashinaal waliin qabu haqe. Abbaan qabeenyaa kilaba Tiraamp Naashinaal, Doonaald Tiraamp erga hookkara Roobii darbeetii warra dimokiraatotaa fi rippaablikaanota haga tokkoon himatamaa jiru. Bakka bu'aan Tiraamp Naashinaal murtee darbeen baayyee mufachuu ibse. Pirezidaantiin Waldaa Taphattoota Golfii Ameerikaa(PGA) Jim Richerson,''Dorgommii chaampiyoonaa tapha golfii iddoo quubsuma Tiraamp Naashinaal ta'e Bedminister keessatti qopheessuun waldaa kanaaf balaa guddaadha. Sagantaa hedduu PGA'n qabatee dhiyaatu dabarsuufis danqaa guddaatu uumamuu mala. Galma keenya ganamaas ni faallessa'' jedhan. ''Murteen kun PGA'n akka itti fufuuf akkasumas taphattoonni pirofeeshinaalaa dandeettiisaaniin dursuu akka itti fufanii fi PGA'n waggoota itti aananiif akka guddataa deemu gochuuf kan darbeedha'' Kilabiin Tiraamp Naashinaal kan Bulchiinsa Niwujersii keessatti argamu kun kilaboota tapha golfii bebbeekamoo addunyaa keessaa isa tokko. Kilabiin kun silaa bara 2022 ji'a Caamsaa keessa dorgommicha dirree isaarratti qopheessuuf ture. PGA'n yeroo ammaa qaama bakka kan Tiraamp bu'ee sirna kana qopheessu barbaadaa jira. Bakka bu'aan Tiraamp Naashinaal PGA waliin hariiroo gaariirra akka turan himan, kunis waliigaltee mallattaa'erratti kan hundaa'e waan ta'eef mirga haquu hin qaban jedhan. Yeroo aangoosaanii ganna afurii goolabaa kan jiran Pirezidaant Doonaald Tiraamp, gara dhumaa kanarratti qormaati itti heddummaateera. Roobii darbe hookkarri dimokiraasii Ameerikaan ittiin dhaadattu akkaan qore erga dhalatee booda, Aab Tiraamp miidiyaa hawaasummaa mara irraa waan ugguramaniif karaa afuura baafatanillee dhabaniiru. Kana qofaas miti, dimokiraatonni Waayit Haawus keessaa isaan baasuuf cichanii hojjechaa jiru. Afa-yaa'iin mana maree US Naansii Peloosii, osoo adeemsi pirezidaantichi buqqisuuyyuu hin eegalamanin dura Waayit Haawus keessaa akka gaggeeffaman seera baastota waliin irratti walta'aniiru.


Namootni hokkora Kaapital uumuun suurri isaanii hedduu qoodame himataman

Hordofaa beekamaa yaadota raga malee dhiyaatan tarkaanfachiisuun bekamu ‘QAnon’ jedhamuu namni ta’e kun hokkora Paarlaamaa US ‘Capitol’ irratti ka’een himatame. Jaakoob Antoonii Chaansilii, maqaa Jeek Anjeelii jedhamuun beekamu kun humnaan cabsanii seenuufi hokkoraan himatame. Namni ‘QAnon Shaman’ jedhee of waamu kun, fuula halluun dibame, koofiyyaa rifeensaafi gaafa qabu uffachuun Roobii darbe Kaappitaal keessatti suuraa irratti mul’atedha jedhama. Tiraampi shoora hokkora kanarratti gumaataniif angoorraa buqqisuuf ammas yaaliin taasifamaa jira. Dimokraatonni hokkora namoota shan galaafate kana jajjabeessaniiru jechuun pirezidanticha himatu. Biiroon Qorannoo Federaalaa (FBI)namoota achirratti hirmaatan ummanni akka saaxiluuf waamicha dhiyeessaa jira. Abba Chaansiliin himatasaarratti ammallee ifatti yaada hin kennine. Ibsi Abbaa Alangaa Waliigalaa Waashingitan Diisii akka jedhetti, ‘‘Namni kun eeboo faana jaha dheeratu qabachuun qara eeboo sanaarra alaabaa US hidhee mul’ateera." Namni Filooriidaarraa dhufe biraan wal-tajjii Naansii Peeloosii Mana Maree Bakka bu’ootaa keessaa baatee osoo ba’uu suuraa irratti mul’ates hidhamuu ibsi poolisii beeksiseera. Namni ganna 36 Adaam Joonsan hanna qabeenya mootummaafi humnaan cabsanii seenuudhaan himatame. Warreen himataman keessaa Seenaatarri Varjiiniyaa Deeriik Eevaansi ni argamu. Namni kun deeggartoota Tiraampi waliin dhaabbatanii viidiyoo mul’isu erga maxxansanii booda gara gamoo sanaatti seenaniiru jedhame. Isaanis himatuma humnaan paarlaamaa biyyattii cabsanii seenuudhaan himatamani, akka Ministeerri Haqaa jedhetti. Namoonni kurnaniin lakkaa’aman hokkora guyyoota muraasa dura mudateen wal-qabatee himatamaniiru. Abba Tiraampi guyyoota 10 booda angoo kan gadhiisan ta’us, Dimokraatonni mana marichaa to’atanii jiran nama kana sana dura angoorraa buqqisuuf yaalaa jiru. Dubbi himaan Waayit Haawus tokko akka jedhanitti, Tiraampiin yeroo kanatti angoorraa kaasuun darna biyyattii qoqqooda.


US dubartii takkattii murteen du'aa irratti murtaa'ee ture du'aan adabde

US dubartii takkittii du'aan akka adabamtu murteessitee turte summiin akka ajjeefamtu osoo eegamuu  sa'aa dhumaatti murteen kun akka turu abbaan murtii murteessuus sa'aa muraasa booda adabbichi raawwateera. Liisaa Mangaamerii dubartii ajjeechaan himatamtee murteen du'aan ittii murtaa'ee fi US keessatti dubartii murteen du'a itti murtaa'e tokkotti turte. Erga yeroof murteen ishee Mana Murtii olaanaa US'n akka turu godhamee booda mana hidhaa Terre Hoote Indiyaana keessatti summiin kennameefi ajjeefamteetti. Dubartiin isheen ajjeefte, Boobii Jo Istiineet ganna 23 turte. Abbaan murti US dubartii Liisaa Mangaamerii  jedhamtu murteen du’aan ittii murtaa’ee summii ajjeesu waraanamuuf yeroo saatiin muraasni hafutti murtichi akka tursiifamu taasifameef. Abbaan murtiii Jeems Hanloon jalqaba dhaddachii fayyummaa sammuu ilaalu taasifamuu qaba jedha. Abukaatoonni Mangaamarii murteen du’aa akka haqamuuf kan gaafatan sababa dhibee sammuu waliin dhallatte qabdi jedhuun. Liisaa Mangamoorii bara 2004tti dubartii ulfa huutee ajjeessuun garaa ishee baqaqsitee daa’imashee keessa fudhatteetti. Mangamariin dubartii umuriin ishee ganna 52 ta'e yoo taatu, utuu murteen du’aa ishee akkuma karoorfameen Amajji 12  raawwatameera ta’ee wagga 70 keessatti dubartii jalqaba Indiyaanaa Terree Hootitti murtee du’aan ajjeefamte taati turte. Abbaan murti murtee akkamii dabarse? Murtee Wiixata dabarseen Abbaan Murti Mana Murtii Bulchiinsa Kibbaa Indiyaanaa  Hanloon “Iyyataa murtee du’aa Mangamorii yeroof akka haqamu kan eyyamame murtee du’aaf fayyinni sammuu ishee ga’aa akka ta’e akka ilaalamuuf,” jedha. “Faayyiinni sammuu Mangaamorii dhugaa jiru irraa kan adda ta’e waan ta’eef sababa murteen kun irratti murtaa’eef hubachuu hin dandeessu. “Manni murti guyyaafi yeroo dhaddachi biraa itti gaggeeffamu ni murteessa,” jechuun abbaan murti Hanloon ajajaniiru. Abukaattonni Mangamarii murtee kana simataniiru. “Manni murtii murtee du’aa ishee dhaabuuf murteessuun isaa sirriidha,” jetti abukatoon ishii Keelii Henrii. “Managamariin dhukkuba sammuufi dhibee xiinsammuu hedduu kan yeroo guddina isheetti xuxuqqaa saalaa namoota ishee kunuunsan hedduun irra ga’een hammaachaa dhufe qabdi,” jetti. Akka gabaasa CNNtti abbootiin alangaa murteen abbaa murtii akka geeddaramuuf iyyata galchaniiru. Mangamariin murtee du’aa jalaa miliquu dandeessii? Yeroon murteen du’aa Mangamarii dabarfamuuun kun kan lammataadha. Guyyaan murteen kun itti rawwatamuuf jalqaba karoorfamee ture Mudde darbe keesa yemmuu ta’u – garuu sababa abukatoon ishee Covid-19 qabamteef achi dabarfame. Dubartiin dhumaa murteen du’aa irratti murtaa’ee mootummaa US’n ajjeefamte Boonii Heedii kan bara 1953tti kutaa Gaasii keessatti duutedha, akka odeeffannoo Wiirtuu Odeeffannoo Murtii Du’aa mul'isutti. Murteen du’aa Federaalaa hanga Pireezdaant Doonald Tiraamp wagggaa darbe jalqabarrattii deebisee eegaletti waggootii 17’f addaan citee ture. Erga Pireezdaant Joo Baayden aangoo qabatanii booda Mangamariin gutummaatti murtee du’aa jalaa miliquu dandeessi yaadi jedhu jira.


Haleellaa Kaappital: Tiraamp Amajjii 20 dura aangoorraa buqqifamuu danda'uu?

Deeggartoonni Tiraamp Kongireessii biyyattii erga haleelanii as pireezdant Tiraamp hokkora kakaasan jechuun aangoorra akka buqqifaman waamichi dhiyaatu heddummateera. Doonaald Tiraamp bara pireezdantummaasaanii goolabuuf guyyoota torban lama hin guutnetu hafa. Amajjii 20 Joo Baayideen akkuma sirna kakuu raawwatanii muudamaniinTiraamp waajira gadhiisanii bahuuf jiru. Haa ta’u malee, afyaa’ii mana maree biyyatti Naansii Peelosii dabalatee seera baastonni biyyattii danuun Tiraamp Amajjii 20 dursanii masaraa Waayit Haawus gadhiisanii akka bahan barbaadu. Adeemsi pireezdanticha aangoorra buqqisuu kan baratame ta’uu baatullee karaa itti raawwatamu qaba. Seera pirezedantii aangoorraa buqqisuu eeyyamu (The 25th Amendment) Dimookiraatonni Koongireessi Ameerikaa olaanoon akka Naansi Peelosii fi Chaak Shumeer, Pirezedantiin ittinaa Maayik Peens fi miseensonni kaabinee Tiraamp pirezedantichi ‘jeequmsa kakaasuu’ isaaniif aangoorraa akka buqqisan waamicha dhiyeessaniiru. Kana raawwachuun Peens seera biyyattiin Tiramp aangoosaanii akka dabarsan eeyyamu akka hojiirra oolu gaafachu qabu. Seerri kun Pireezidant Tiraamp gaafatama isaanii bahachuu dhabuu isaanii ragaan yoo mirkanaahee aangoo isaanii itti aanaa isaanitti dabarsanii akka kennan dirqisiisa. Fakkenyaaf, sababa dhukkubaatiin pirezedantiin yoo dirqamaa isaa raawwachuu dadhabe ykn dadhabde jedha seerichi. Qaamni ameendimanticha mari’atamaa jiru isa afuraffaadha, kun itti aanaan pireezidaantii fi harki caalaan kaabinee Pireezdaant Tiraamp itti gaafatamummaa isaa ba’uu dadhabuu isaa akka beeksisaniif kan eeyyamudha. Mana Maree Bakka Bu'ootaa fi seeneetiitti pireezdaantichi bulchuu waan hin dandeenyeef ykn “aangoo fi itti gaafatamummaa waajjiirichaa” hojjachuu akka hin dandeenyee xalayaa mallatteessanii erguu qabu. Yeroo kun ta’u I/A Pireezdaant Maayik Peens battalumaan aangoo fudhata. Pireezdaantichi carraa deebii isaa barreessee dhiyeessuu ni keennamaafi, yoo moorme ammo Koongireesiin akka murtee dabarsu ta'a. Pireezdaantichi akka buqqifamu sagaleen Seneetii fi Mana maree bakka bu’ootaan kennamu kamuu calmaa harka sadii keessa lamaa argachuu qaba. Hanga dhimmichi furamutti I/A pirezdaanti bakka pireezdaanti bu’ee hojjata. Mariin Ameendimaantii 25ffaa fayyadamuu Onkololessa bara darbee yeroo Pirezdaant Tiraamp Covid-19'n qabamanitti, yaaddoo dhukkubsatanii tajaajiluu dhabu jedhu uumee ture. Yerooma sana keessa Af Yaa’ii Naansii Peloosii Amendimantii 25ffaa irratti hundaa’uun sirna komishinii pirezdaantiin aangoo isaaf ga’aamoo miti jedhu uumanii turan. Ameendimantiiin 25ffaa kan raggaasifame pireezdaant Joon F Kenedii ajjeefamee wagga afur booda bara 1967tti yoo ta’u, yaaddoo yoo pirezdaantiin itti gaafatamummaa isaa ba’uu hin dandeenye aangoo eenyu fudhata jedhu furuuf ture. Sababa kanaaf, pireezdaantonni hedduun ameendimaantii kana fayyadamaniiru- keessumaa kutaa isa sadaffaa- kan akka isaan yeroof aangoo itti aanaa pireezdaantii isaaniif dabarsaniif eeyyamu. Bara 2002 fi 2007tti Pireezdaanti Joorji W Buush yeroo wal’aansaa kolonskooppii isaa yeroo yeroof qoricha of wallaalsisu kennameefitti yeroof itti aanaa pireezdaantii isaatti aangoo dabarsee ture. Akkuma kana Pireezdaant Roonald Riigan bara 1985tti yeroo wal’aansa baqaqsanii hodhuu kaansarii argacha ture yeroof aangoo dabarsee ture. Hanga ammaatti garuu, pireezdaantii guutummaa guutuutti Ameendimantii 25ffaa fayyadamuun aangoorraa kaafame hin jiru. Pireezdaant Tiraamp akka aangoorraa kaafamuuf si’a lammaffaaf waamichi godhameera. Miseensi Kongireesii Dimookraatotaa Ilhaan Omaar akka inni aangoorraa kaafamuuf gabaasaa qopheessaa akka jirtu erga beeksistee booda Dimokraatonni biros deeggarsa isaanii dageessisaniiru. Kana dura Donaald Tiraamp Muddee 2019tti himannaa carraa deebi’ee filatamuu isaa fooyyeessuuf jecha Yukireen irraa karaa seeraan alaan gargaarsa gaafate ture jedhamuun aangoorra akka kaafamuuf dhiyaatee (impeach) ture. Himannaa lamatu irratti dhiyaate -aangoo qisaasessuu fi sirna Kongiresii cabsuu – ta’us garuu boodarra Seeneetii Rippaablikaanootaan caalmaa qabuun himannaan isaanii haqameera. Tiraamp seenaa keessatti pireezdaanti US akka aangoo irraa kaafamuuf yaadni irratti dhiyaate isaan sadaffaadha. ‘Impeach’ godhamuu jechuun dhaddachii akka banamuuf himannaa gara Kongiresiitti fiduu jechuudha. Heera US keessatti pirezdantiin ''aangoorraa kaafamuu kan danda’u yoo himannaan biyyaa ganuu, malaammaltummaa fi yakkoota gurguddoo biro irratti mirkanaa’eedha.'' Adeemsa yakkaa caalaa kun adeemsa siyaasaati. Sadarkaa lamaan rawwata – gabaasni gara Mana Maree Bakka Bu’uutaatti dhiyatee, yoo darbe, dhaddachaaf gara Seeneetiitti dabarfama. Asitti garuu pireezdaanti aangoorraa kaasuuf sagalii harka sadii keessa lama argamuu qaba – seenaa US keessatti garuu kanarra ga’amee hin beeku. Kana dura pirezdaantiin yeroo tajaajila isaa keessatti akka aangorraa kaafamuuf si’a lama himanni iratti dhiyaates kan alanaa yoo itti fufe Tiraamp kan jalqabaa ta'u. Gaaffiin amma jiru Pireezdaant Tiraamp aangoon isaanii Amajjii 20 xumurumu guyyaa kana dura aangoorraa buqqisuuf yeroo ga’aan jiraa isa jedhudha.


Dimokraatonni Tiraampiin angoorraa buqqisuuf qophiitti jiru

Bakka buutonni ummataa US Tiraampiin angoorraa buqqisuuf bariitu sagalee kennuu akka danda’an anga’aan olaanaa tokko dubbatan. Dimokraatonni paarlaamaa biyyattii to’atanii jiran pirezidantichi paarlaamaan biyyattii humnaan yoo seenamu shoora gumaachaniif  ‘‘hokkora kakaasuun’’ himachuuf akka karoorsan himame. Akka Jamsi Kilaybarni CNN’tti himanitti, torbee kana keessa tarkaanfiin nifudhatama. Haata’u malee hanga Baayidan guyyoota 100 jalqabaa waajjira isaanii keessatti dabarsanitti, paartichi himata sana gara Seeneetiitti murteef akka hin ergine himame. Aab Tiraampi miidiyaa hawaasaa garagaraa irratti erga ugguramanii booda ifatti dhimma kanarratti yaada hin kennine. Dilbatarra Waayit Haawus ibsa baaseen pirezidantichi gara Teeksaasitti imaluun haala dallaan daangaa Meeksiikoo irratti ijaaramaa jiru irratti argamu daawwachuuf akka ta’e beeksiseera. Tiraampi hokkora paarlaamaa biyyattii cabsiiseefi lubbuu namoota shanii galaafate kakaasaniiru jedhamuun Dimokraatotaafi miseensota paartiisaanii Riippabliikaan hedduun himatamu. Riippabliikaanonni badii dalaganiiru haajedhan malee Seeneetii keessatti waayila isaanii angoorraa buqqisuu irratti nihirmaanna hin jenne. Kan angoosaanii dursanii akka gadhiisan gaafatan garuu hin dhabamne, biyya keenyaaf kan ta’u isadha jechuun. Waayit Haawus sochii angoorraa buqqisuu kana ‘‘siyaasaan kan kaka’e’’ jechuun busheessee jira. Tarii sochiin kun dhuguma yoo raawwate, Aab Tiraampi pirezidantii isa jalqabaa yeroo lama buqqifamuuf sagaleen irratti kenname ta’u. Suni akka ta’uuf ammoo, himanni buqqisuu paarlaamaaf dhiyaatee sagaleen irratti kennamuu qaba. Sana booda gara Seeneetiitti deemee sagalee harka lama sadaffaa argannaan angoorraa akka ka’an taasifama. Yoo himata sanaan yakkamaa ta’an Seeneetichi namni kun lammata gara angootti akka hin dhufneef dhorkuu danda’a. Akka Aab Kilayibarni jedhanitti garuu, adeemsa kanaan guyyoota 10 Tiraampi waajjira keessa turanitti himata bananii murteef dhiyeessuun waan ta’u hin fakkaatu. Kanaafidha Dimokraatonni dhimmicha murteef Seeneetiitti dhiyeessuu achi butuuf kan murteessan. Pirezidantii itti aanaa Maayik Peensi Boqonnaa 25ffaa Heera Mootummaa kaasuun Tiraampiin bakka bu’anii pirezidantii akka ta’aniif kana dura gaafatanii turani, warri Dimokraatotaa. Guyyaa kaleessaas Afa-Yaa’iin paarlaamaa biyyattii Naansii Peeloosii, Maayik Peensi nama kana himanni osoo irratti hin dhiyaatin angoorraa akka buusaniif torbee kana keessa nigaafanna jedhaniiru. Aab Peensi gaafa Baayidanitti angoon darbu nan argama jechuun Tiraampirraa of haafageessan malee, boqonnaa heera mootummaa sana fayyadamuu irratti waan dubbatan hin qabani. Baayidan pirezidanticha angoorraa buqqisuun hojii paarlaamaa ta’us, "ani yeroo dheeraaf namni kun waajjira sanaaf hin madaalu jedheen amanaa ture". Jedhani.


Filannoo US 2020: Tiraamp gutummaan guututti Tiwitara irraa dhorkame

Pireezdaantiin US Doonald Tiraamp guutummaan guututti Tiwiitara isaa akka hin fayyadamne dhorkameera. Kanaaf ammoo sababiin isaan, “yaddoo hokkara dabalataa kakasuu danda’a jedhuun,” akka ta’e dhaabbatichi himeera. “Maxxaansa akkaawuuntii Doonald, @realDonaldTrump jedhu irratti dhiyeenyaa ba’aa ture gadi fageenyaan ilaaluun booda” murtee kanarra akka ga’ame Tiwiitar ibseera. Seera baaftoonniifi namootni bebbekamoo waggootii dheeraaf Tiraamp akka Tiwiitara irraa dhorkamuuf gaafachaa turaniiru. Giiftii dureen duraanii Misheel Obaamaa Kamisa dhabbileen teeknoolojii Silikan Vaalii gurguddoo, “amala hammeenyummaa” Tiraamp eyyaamuu akka hin qabneefi gutuummaatti isa dhorkuu akka qaban Tiwiitar gubbaatti barreessiteetti. Tiraamp maaliif dhorkame? Tiraamp Roobii namoota US Kaappitool humnaan seenaniin erga “gootota” jedhee booda sa’aatii 12 qofaaf Tiwitara irraa dhorkamee ture. Yeroo Kongiresiin US injifannoo filannoo pireezdaantummaa Joo Baayden raggaasisuuf maarirra turanitti deeggartoonni Tiraamp dhibbaan lakkaa’aman gamoo sana humnaan seenaniiru.  Hokkora kanaan qondaala poolisii tokkoofi namootni afur lubbuu isaanii dhabaniiru. Yeroo sanatti Tiwiitarri yoo seera dhaabbatichaa cabse akka “guutummaatti” isa dhorku Tiraampiin akeekkachiise ture. Murtee kanaaf deebii akkamiitu ture? Erga Tiwiitarri akkawuntii isaa @realDonaldTrump jedhu balleessetti, Tiraamp akkawuntii Pireezdaantii US @Potus irraatti “gara fulduraatti mala miidiyaa hawaasuummaa ofii keenyaa itti banuu dandeenyu ilaalle: Tiwitaraan mormina jechuun barreesseera. Ta’us maxxansi isaa kun akkuma maxxanfameen deebi’ee haqameera. Dhabbileen Teeknoolii biroo Tiraampiifi deeggartoota isaa dhorkan jiruu? Jiimata Tiwiitarri nama raadiyoo irratti dhiyeessaa ta'e  Rush Liimboo fi deeggartoota Tiraamp beekamoo lamaan: qondaala nageenya biyyaaleessa duraanii Maaykel Filiin fi Abukaatoo Sudnuu Paaweliin gutummaatti dhorkeera. Boodara guyyaama sana Google ammoo miidiyaa hawaasumma Parler jedhamu -kan Tiwiitara morkachuun deggaartoonni Tiraamp hedduun fayyadaman – gabaa intarneeta isaa irraa dhorkeera. “Waantoota Parler irratti hokkara US kana jajjabeesuun irra daddeebiin maxxanfaman agareerra,” jedha Google. Kamisa amoo, Feesbuukiin “yeroo hin beekamneef” Tiraampiin dhorkeera. Miidiyaan hawaasuumma Twitch jedhamuus chaanalii Tiraamp kan inni hokkara guyyaa sana ittiin dabarsuuf fayydame yeroo hin beekamneef dhorkeera. Miidiyaan hawaasumma Snapchat jedhamuus murtee kana fudhateera. Seenaan gabaabaan Tiraamp inteerneetarra ture lama torban kana dhaabbata daldala intarneetaa e-commerce jedhamuun cufameera. Jimaata irra ammoo Reddit fuulaa “donaldtrump’ jedhamu deeggartoota isaaf qophaa’e cufeera. Tiraamp Tiwiitara morkattoota isaa arrabsuuf, deegartoota isaa jajuuf, qondaaltota ari’uuf, “oduu sobaa” isa jedhu haaluuf, akkasumas komii isaa dhageessisuf fayyadamaa tureera. Bara 2017 irratti Dippaartimantiin Haqaa US wanti Tiraamp Tiwiitara irratti barreessu “yaadaa Pireezdaantii Yunaayitid Isteetidha” jedhe ture.


Ashlii Baabbiit: Dubartiin hokkara Waashingiteeniin duute miiseensa Humna Qilleessaa US turte

Ashliin dubartii ganna 35 yoo taatu namoota afur hokkara Waashingiteen DC, Kaappitool Hiilitti uumammeen du'an keessaa tokkodha. Ashlii Baabbiit du'uusheetiin guyyaa tokko dura miidiyaa hawaasummaa irratti hiriira deeggartoota Tiraamp magaalaa guddoo US keessatti gaggeeffamuuf jiruu barreessitee turte. "Wanti nu dhaabu tokkollee hin jiru," jechuun barreessite. "Osoo walirraa hin kutiin yaaluu danda'u garuu galaanichi asuma jira waan ta'eef yeroo saatii 24 hin guutne keessatti DC irra galagala." Ashliin namoota US Kaappitool Roobii humnaan cabsanii seenan keessaa tokko turte. Namoota afur hokkara sanaan walqabatee du'an keessaa tokko akka taate poolisiin US Kaappitol adda baasuun mirkaneesseera. Miseensa duranii Humna Qilleensaa US kan turte Ashliin imala marsaa lama gara Afgaanistaaniifi Iraaqitti Humni Qilleensaa US taasise tajaajilteetti. Boodarra ammoo Naashinaal Gaard waliin Kuwetiifi Kaataaritti babbaatee akka turte abbaan warraa ishee duraanii  Timootii Maakentee miidiyaa US'tti dubbateera. Jiraattuu Saan Diyaagoo, Kaalifoorniyaa kan taate Ashlii Baabbiit dhiyeenya nama biraatti kan heerumte yoo ta'u, abbaa warraa ishee yeroo ammaa Aaron Baabbit waliin kampaanii tajaajila puulii tokko keessa hojjechaa turte. Aadde Ashliin gara balleettiifi goota akka taate miidiyaa hawaasummaa irratti of ibsti. Irra deddebiyuudhaan deeggartuu cimtuu Doonaald Tiraamp akka taates ni barreessiti. Himannaa ragaa hin qabne Doonaald Tiraamp filannoo hatameera jedhus irra deebiyuun dhageessifti. "Amala jaallattu yookaan ammoo jibbitu qabdi," jedha  abbaan manaa ishee duraanii Timootii Maakentee. "Ejjennoosheetiif hin gaabbitu... akkuma biyyashee Ameerikaafi lammii Ameerikaa ta'uu isheetiin boontu ittiin boontiyyu." Fulbaana keessa, Aadde Ashliin agarsiisa bidiruu Saantiyaagoo Kaalifoorniyaatti qophaa irratti T-shartii "We are Q" jedhu kan irratti barreeffame uuffatee turte. Ergaan barreeffamaa kun ammoo warra leellistoota siyaasa biyyaafi sanyii ofii dhaadhessan bakka bu'u QAnon jedhamu kan ilaalatudha. Gareen QAnon deeggartoota Doonaald Tiraamp cimoo yoo ta'an,  Tiraamp warrra amala fedhii saal-qunnamtii addaafi gadhiisii qaban Seexana waaqeffatan waliin icciitiin lolatti jira jedhanii amanu.  Garuu kanaaf ragga qabatamaa  hin qaban jedhamu. Hiriira torban kana keessa gaggeeffame guyyoota muraasa dura, Aadde Ashliin hiriira deeggarsa Tiraamp irratti argamuuf akka Waashingiteenitti argamtu fuula tiwiitara isheerratti barreessitee turte. "Amajji 6 DCttin argama!" jechuun barreessite.  "Waaqayyo Ameerikaafi  WWG1WGA yaa eebbisu!"  jette. Gabaajeen WWG1WGA  ammoo deeggartoota QAnon waan baramaadha. Amaatiin ishee Aadde Roobin Baabbiti, buufata Faaks naannootti argamutti akka dubbattetti ilmi ishee hiriirichaaf Ashlii waliin hin turre. "Kana gochuudhaaf maaliif akka murteessite hin beeku," jette. Viidiyoo oonlaayin maxxanfame tokko iratti, dubartiin Aadde Ashlii Baabiit taati jedhamee amanamu tokko alaabaa Make America Great Again jedhu qabu qoleerra buufattee garee gamoo Kaappitool  keessatti hokkara uumanii karra cabsanii seenuudhaaf yaalaa turan waliin argamteetti.  Miseensi Poolisii Kaappitool  tokko ammoo garee kanatti qawwee nyaachifatee mul'ateera. Dubartiin kun keenyan karra cinaan jiru osoo kortuu akkuma argamtee xiqqoo turee sagaleen wanti tokko akka kufee dhaga'ame. Osoo lafatti kufaa jirtuus fiilmiin waraabameera. Poolisiin Kaaappitool ibsa baaseen, hojjetaan Poolisii Kaappitool kan Yunaayitid Isteet meeshaa tajaajilaaf hidhate dhukaasuun dubartii tokko rukkuteera jedhe. Kana gochuuf kan dirqames mormitoonni humnaan cabsanii galma miseensonni Kongirasii keessa jiran seenuuf yeroo jedhanitti ture jedha ibsa isaa keessatti Poolisiin. Aadde Ashlii Baabbiit madaa rasaasaan madoofteef hospitaala geeffamtus galgaluma sana lubbuun darbeera, jedhe poolisiin. Qondaalli poolisii Aadde Ashlii Baabbiititti dhukaase akka boqonnaa bahu taasifamus eenyu akka ta'e adda baasee hin himne. Amaatiin Aadde Ashlii miidiyaa US'tti akka dubbattetti, oduu yeroo dhageesse hedduu rifatte. "Afaankootu na hidhamee waanan dubbadhun wallaale," jechuun Niiwu Yoork Postitti dubbatte. "DC keessaa namni tokkollee ilmakootti kan hime hin jiru, kallattiimaan TV irratti argine." Hokkara Roobii uumame kanaan namoonni sadii biroon du'aniiru. Hokkara dhalate kanaan lama warra hospitaala geeffaman dabalatee yoo xiqqaate qondaalonni poolisii Kaappitool 14 miidhamuu poolisiin ibseera.


Joo Baayiden dinagdee Ameerikaa bayyanachiisuuf $ Tiriiyoona 1.9 karoorse

Pirezedantiin Ameerikaa haaraa filataman Joo Baayiden torban dhuftu  muudamanii waajira seenuun dura dinagdee Ameerikaa weerara koronaavaayirasiin miidhame dammaqsuuf kan oolu doolara Ameerikaa Tiriliyoona 1.9 karoorsuu ifoomsan. Kongireessiin biyyattii yoo raggaasise lammileen Ameerikaa maatiin tokko tokkoon doolara 1,400 deeggarsa kallattiin argatu. Kana malees, wixineen deeggarsa maallaqa kun doolara biliyoona 415 weerara koronaavaayirasii qolachuuf oolu of keessaatti qaba. Doolarrii biliyoona 440 immoo daldala xixiqqaa deeegaruuf karoorfameera. Mr Baayideen weerara vaayirasii lubbuu namoota 385,000 ol galaafatee injifachuuf waadaa seenanii turan. Wayita duula filannoo bara darbe gaggeessaa turanitti pirezedanti Tiraamp caala haala to’annoo vaayirasichaarratti akka hojjatan  dubbataa turan. Karoorri Baayideen kan ifoome wayita weerarri vaayirasichaa rikoordii cabsaa jirutti ta’uun ibsameera. Guyyaa guyyaan namoonni 200,000 vaayirasichaan haaraan qabamaa fi  guyyaatti lubbuun namoota 4,000 sababa vaayirasii kanaan darbaa jirutti. Baayideen maal jedhan? Kamisa halkan haasaa magaalaa keessa jiraatan Wilmingtan, Delawarii irraa dhageessisan keessatti ‘’rakkoo cimaa nama dararuu ta’uu hubachaa jirra, yeroo qisaaseessuu hin qabnu’’jedhan. Itti dabaluun, amma tarkaanfii barbaachisu fudhachuu qabna jedhanii dubbatan Baayiden. Pirezedantiin haaraa filataman kun fuulduratti rakkoo hin hafu garuu waan yaadame galmaan geenya jedhanii akka abdatan dubbatan. Karoorri Koronaavaayirasii ilaalchisuun baafatan maali ? Joo Baayiden doolara biliyoonni 20 talaalliin lammilee Ameerikaa bira akka gahu, namoonni jumlaatti akka talaallicha akka argatan haala mijeessuu barbaadu. Bulchiinsi Tiraamp talaalliwwan lama hojiirra oolchus, garuu qondaalonni fayyaa saffiisaan dhiyaachuu hanqate jedhu. ‘’Dhiyeessiin talaallii Ameerikaattii duraan ture gadi kufaa ture’’ jedhan Baayideen. Bulchiinsi Baayiden guyyoota 100 keessatti talaallii miliyoona 100  dhiyeessuuf karoorsan. Kana malees, qorannoo babal’isuuf doolara biliyoona 50 akka barbaachisu ibsuun madditti, manneen barnoota deebi’anii akka banaman deeggaruuf doolara biliyoona130 karoorsaniiru. Ogeeyyii fayyaa hawaasaa 100,000 namoota vaayirasichaan qabman namoota tuttuqaa qaban adda baasan qacaruufillee karoorfameera. Deeggarsi gama dinagdee kan akkamiiti? Namoonni miliyoona 11tti dhiyaatan biyyaatti keessatti hojii kan dhaban wayita ta’u, deeggarsi maallaqaa hojii dhabuusaaniif torbanitti namni tokko argatu $300 irraa gara $400 guddata. Kunis amma Fulbaana dhuftuutti kan hojiirra oolu itti fufa. Pirezedantiin haaraa filataman Baayideen sadarkaa federaalaattii kaffaltiin dafqaa humna hojjattootaaf sa’aatii tokkotti kaffalamu doolara 15 irraa akka eegaluu qabu kongireessii biyyattiif akka dhiyeessanillee ni eegama.


Suuraleen durii warraaqsa mirgaa Maartiin Luutar Kiing yeroo suuraa halluutti geeddarman

Jimaanni kaleessaa kabaja guyyaa dhaloota Martiin Luuter Kiing waggaa 92ffaa ture. Jordaan J Looyid erga qorannoo seenaa bal'aa taasisaniin booda, suuraawwan Dr Kiing fi eeddoowwan uummtaa kan yeroo warraaqsa mirga bara 1960 kaafamanii halluu guurraachaa fi aadii (black and white) qofaan turanitti halluu dijitaalaa dabaluun akkasuun dhiyeessaniiru. “Namoonni seenaa isaanii argachuuf mirga qabu,” jechuun Looyid BBCtti wayita himaniitti. “Halluun ammoo yeroo baayyee kan sadarkaa fageenya seenaa duurii irraa nu fageessu kan hir’isudha” “Akkuma tasaatti, suuraan kun dhugaa fi caalaatti mira kan qabu fakkaata.” Bara 1963tti, haqa dhabiinsa sanyummaa bu'uureeffate mormuu fi Kongrasiin akka wixineen mirga namummaa Pireezdaant Joon F Kenediin dhiyate raggaasisuuf dhibbaa uumuuf jecha hiriirri namoota sanyii adda addaa kan walakkaa miiliyoonaa ta'an irratti argaman nagaan Waashingitaan keessatti gaggeeffameera. Hiriirri sun haguuggii miidiyaalee addunyaa guddaa kan argate ta’us – mootummaan federaalaa garuu dhimmoota ka’an furuuf tarkaanfii siyaasaa homaa hin fudhanne. “Jijjiramni kan ta'e qabsoo keessaan,” jedha Looyid. “Har'a namoonni hedduun ammoo walqixxummaa dhabuu hawaasaa fi sanyuummaa bara 1960 fi ammaa jiru wal biratti arguu danda’u jeedheen yaada.” Looyid suuralee kanneen kan argate Mana Kitaabaa Kongiressi keessa yoo ta’u, qorannoon isaa garuu suuraalee hedduu yeroo hiriira sanaatti halluun kaafaman hin baramne akka jiran bare. “Yeroo sanatti suuraa halluu qabu kaasuun hedduu qaalii ture,” jedha. “Ammaan tana ammoo, suuraaleen halluu qaban sirrii faayyadamuuf hayyama qaalii ta’e bituu qabda.” “Waa'een bifaa mataduree walxaxaa ta’edha. “Akkasumas kunis waan wayita suuraa yeroo jalqabaatiif innaa agaruutti uumamaan kan qalbii keenya hawwatudha. “Halluu googaa namootaa haaluma sanyii qofaan osoo hin taane, umuriinis addaa addummaa qaba. Kun ammo ifa yeroo sana ture fi haalaa qilleensa guyyaa sana ture waliin xiyyeeffannoo kan itti kennamuu qabudha. “Suuraalee kanneen keessatti, wantoota akka gaaddidduu fi gabaasa haala qilleensa guyya hiriira sanaa ilaaluun haala qilleensa guyyichaa murte taasisuu dandeenyu.” “Qeeqxoonni hojii halluu dabaluu kanaas hojiin adeemsa teeknolojii kana mormuun kan akka Dandeettii nam-tolchee (artificial intelligence) mormuun kun aadaa balleessuudha jedhu. “Adeemsii dadhabsiisaan suuralee kanneen deebisuu, qorachuu fi halluu itti dabaluu kun seenaa geeddaruu osoo hintaanee akka seenaatti waan tokko dabaluuti jedheen amana. “Waanti baramee tokko kallattii adda ta'een arguufi qoratamuu danda’ama.” “Sochiin mirga uummaticha seenaa Ameerikaa keessa gita barbaachisa tokkoo ta’ee uutuu jiru, kitaabaa fi intarneetii irratti suuraalee gurraachaa fi adii muraasaan qofa bakka buufamee jira.” Suuraleen Looyid kunneenis bilisaan itti fayyadamamuuf marsariitii Unsplash jedhamu irratti ni argamu. “Hanga danda'ameettis daree barnotaa keessatti ta'e, poostaroota irratti, haguuggii kitaabaa fi waantoota biroo  irrattis yoo ta’e, qaamni seenaa Ameerikaa barbaachisaa kun namoota hedduun ilaalamuufi qoodamuu qaba” jedha.