Wellisaa Jaagamaa Taaddalaa : "Du'eera jedhanii kosii keessatti na gatanii deeman"

Sirboota 'lookoo Bulloo' fi Eelee Sibiilaa jedhaniin daran kan beekame weellisaa Jaagamaa Taaddalaa, torbee dura guyyaa Jimaataa namoota eenyummaan isaanii hin beekamneen reebichi cimaan irra gahuu BBC'tti hime. Akkaataa itti reebame yoo ibsu "dura naa bilbilamee 'qaama tikaa irraayii haala yeroo irratti si dubbisuu barbaanna' naan jedhani" jedha weellisaan kun. "Gara Birbirsa Gooroo (Piyaassaa) akkan dhufu natti himan. Tole jedheen Laga Xaafoo irraa gara Birbirsa Goorootti imala eegale" jedha. Bakka Magganaanyaa jedhamutti taaksii irraa bu'ee taaksii kan biraa gara Piyaassaa deemu qabachuuf wayita jedhu namoonni hin beekamne akka dinqisiifataa isaa ta'anitti dubbisuus hima. "Akkuma na arganiin 'Jaagii Lookoo Bulloo' jedhanii na dubbisan. Ani namoota kana hin beeku, tarii dinqisiifattootuma kiyya ta'u jedheen amane." "San booda bakkan deemu na gaafatanii itti himnaan isaanis garas akka deemanii fi isaan wajjiin akkan deemu na afeeranii konkolaataa isaanii seene" jedha. Konkolaatichi imala gara Birbirsa gooroo osoo hin taane kallattii biraarra waan deemeef akka isa buusaan gaafannaan, "duubaa fi fuulduraan na tumuu jalqaban" jedha. "Biyya Mootummaan jirutti maaf akkana na gootu maalin balleesse jedhuunis 'Har'aaf mootummaankee numa' jedhanii arrabsoo hamilee namaa cabsuu fi reebicha walirraa hin cinne narratti raawwatan" jedha. Namoonni kunneen yeroo dhiigni afaanii fi funyaaniin na yaa'ullee garaa naaf hin laafne kan jedhu Jaagamaan, yeroo muraasa booda of wallaalee waan tureef waan ta'e akka hin yaadanne dubbata. "Sa'aatii 10'tti kan na reebuu jalqaban. Halkan keessaa sa'aatii 4'tti yoon of baru magaala keessaa na baasanii bakka kosiin itti gatamu maasii qonnaa tokko cinaatti na gataniiru." "Du'eera jedhanii kosii keessatti na gatanii deeman" jedha. Weellisaa Jaagamaan sirboota aadaan beekamu yoo ta'u sirbi qabsoo inni bara 2015 gadi dhiise 'Eelee Siibilaa' jedhuun jaalatameefi ture. Gargaarsa namootaatiin bakkichaa kaafamuu fi reebichaan alatti qabeenyi isaa kamuu akka jalaa hin fudhatamnes himeera. Namootni kunniin wanbadee magaala keessatti gurmaa'anii namoota dhuunfaa haleelan malee akka dura jedhan qaama tikaa mootummaa akka hin taane haala isaanii irraa hubadheeras jedha Jaagamaan. Reebicha irra gaheen lafee dugdaa fi laphee isaarra miidhaan cimaan waan gaheef yeroo ammaa kana gargaarsa maatii isaatiin yaalamaa jiraachuu BBC'tti himeera. Miidhaa irra gahe kana qondaalota nageenyaa dhuunfaan beekutti himatus eenyummaan namoota isa reebaniin wal qabatee wanti bira gahame hin jiru. Aartiistonni Oromoo magaalaa Finfinnee keessa jiraatan yeroo adda adda arrabsoo fi reebichi akka isaan mudatu himu.


Badhaasni Noobelii Nagaa MM Abiy Ahmad fudhatan akka irraa mulqamuuf IOLAn gaafatame

Waldaan Ogeessota Seeraa Oromoo Idila-Adunyaa Badhaasni Noobelii Nagaa bara 2019 MM Abiy Ahmad fudhatan akka irraa mulqamu gaafate. Waldaan kun xalayaa koree badhaasa Noobelii Nagaaf barreesseen bulchiinsi MM Abiy Ahmad 'rakkoo nageenyaa hamaan kan guutameefi ajjeechaa gurguddaan keessatti raawwatamaa jirudha' jechuun ibseera. ''Bulchiinsa Abiy Ahmad jalatti tasgabbiin biyyaa dhabamaa dhufeera. Ajjeechaan namoota bebbekamoo dabalaa jira. Hidhaan namoota bulchiinsa isaa irratti qeeqa jajjabaa dhiyeessaniifi hoggantoota siyaasaa irratti himata jajjabaa banuun gochoota bulchiinsa isaa jalatti ibsamanidha. Filannoo yeroo hin beekamneef akka turu taasise,'' kanneen jedhan xalayaa sana keessatti dubbii ijoo ibsaman keessaati. Ogeettiin seeraa miseensa waldichaa keessaa tokko taateefi biyya Iswiizerlaandi jiraattu Dr Qabbanee Wadaajoo badhaasichi kan kennameef qabxiilee gurguddoo sadii irratti hundaa'uun tahuu koreen badhaasichaa ibsee ture jetti. ''Kan jalqabaa nageenya Itoophiyaafi Eertiraa gidduutti uumame. Kan 2ffaa biyya keessatti jalqabbii dimokiraasii babal'isuufi mirga namoomaa kabachiisuu jalqabamee turedha,'' jechuun himti. Dr Qabbaneen badhaasichaaf kan geessisan keessaa qabxii 3ffaan biyyoota ollaa kan akka Sudaaniifi Gaanfa Afrikaa keessatti nageenya buusuuf sochii Dr Abiy Ahmad taasisaa turan ilaalamuun tahuu himti. Haatahu malee, kun hundinuu akka abdatametti hin deemne jechuun ibsiti. ''Badhaasichi kan kennaameef waan hojjetaa turaniif galateeffamanii hojii manaa kana akka itti fufsiisaniif ture yaadni isaa. Garuu kun duubatti deebi'ee dimokiraasii babal'isuu, mirga namoomaa kabajuufi mirgi odeeffannoo bilisaan argachuu gaduma badaa adeeme.'' Dr. Qabbaneen Itoophiyaatti ajjeechaan adda addaa akka gaggeeffamu ibsuun, mootummaan garuu qorannoo qulqulluu taasisee tarkaanfii fudhatame waan uummataaf ibsaa jiruu hin mul'atu jechuun dubbatti. ''Dabalataan namoota karaa nagaa qabsoo taasisaniifi gaazexessitoota hidhuun akka waliigalaatti nu yaadesseera jechuun himti. Ol-aantummaa seera kabachiisuu waan jedhu fudhatama kan qabu yoo qaamolee seeraa hunda irratti amanamummaan jiraatedha.'' Tarkaanfii amma fudhatamaa jiru ilaalchisee amanamummaan qaama seera baasuu, raawwachiisuufi hiiku irratti uumanni qabu gadi bu'aa waan taheef hanga kun odeeffannoo qulquluun hin deeggaramnetti namuma aangoo of harkaa qabutu maqaa seeraa fayyadamuun miidhaa geessisa jette Dr Qabbaneen. Kanaaf, waldaan isaanii dhiibbaa taasisuuf xalayaa kana koree badhaasa Noobelii Nagaaf barreessuuf akka dirqames himteetti. Dr Abiy Ahmad akka gara aangootti dhufaniin diinummaan waggoota 20 oliif Itoophiyaafi Ertiraa gidduu ture furuun biyyootni lamaan akka araaraman taasisuun lammiileen biyyoota lameenii akka wal argan jalqabbii gaariin mul'ateera. Daangaan biyyoota lamaan gidduu cufamee tures banamuun firri waggoota hedduuf adda bahee ture akka wal argu taasifame. Biyyoota lameen gama dinagdeefi daldalaan walitti hidhuuf waadaa gurguddaanis galameera. Itoophiyaanis waliigaltee Aljeers fudhachuun hojiitti hiikuufi loltoota daangaa Ertiraa keessaa baasuuf akka hojjettu ibsaa turte. Haatahu malee, daangaan biyyoota lameenii banames deebi'ee cufamuun waliigalteen isaanii hedduun ammoo akka duubatti harkifatetu himama. Dr Qabbaneen amma gaggeesitootni biyyoota lameenii daawwannaa waliin taasisuu irra kan darbe wanti ifatti beekamu hin jiru jetti. Waliigalteen biyyoonni lameen  waliif galan, daangaa irra maaltu tahaa jira kan jedhuufi hariiroo uummata biyyoota lameenii gidduu jiru ilaalchisee hanga odeeffannoo ifatti hin himamnetti kaayyoon badhaasichaas galma gaheera jennee hin ammannu jetti. Namoota badhaasa Noobelii Nagaa kana mo'atan keessaa tokko dursituu biyya Mayinamaar Saan Suukiidha. Haleellaa musiliimota Rohingiyaa irratti biyyasheetti raawwatee namoota hedduu galaafatee kan biyyaa baase tasgabbeessuu hin dandeenye jedhamuun akka badhaasichi irraa mulqamu gaafatamaa ture. Haatahuyyuu malee, kun gama koree badhaasicha kennuun hin raawwatamne. Dr Qabbanee Wadaajoos badhaasichi mulqamuu hin danda'u erga tahee maaliif xalayaa kana barreessuun isin barbaachise? gaaffii jedhuuf akka danbii isaaniitti badhaasichi kennamee akka hin fuudhamne ibsamuu beeka jedhan. Korichi badhaasicha kan kennu waan hojjetamee darbeef malee kan fuulduratti hojjetamuuf akka itti hin gaafatamne danbii isaa keessatti ibsamee jira. Haatahu malee, waan tahu hundaa callisuu jechuu osoo hin taane hojii namni badhafame hojjetu jala bu'uun akka hordofan ibsaniiru jette. ''Kaayyoon xalayaa keenyaa badhaasichi haa mulqamuuf dhiisuu osoo hin taane koreen badhaasa kana kennu abdiifi galmi badhaasichi kennameef akka galma gahaa hin jirreefi xiyyeeffannoon itti kennamuuf.'' MM Abiy Ahimad erga aangoo qabatanii sarbama mirga namoomaa biyyicha keessatti waggoota kurnan lamaa oliif raawwatamaa turaniif dhiifama gaafatanii kanneen mana hidhaatti dararamaa turanis akka gadhiifaman taasisaniiru. Gama mootummaan yakkoota sarba mirga namoomaa raawwatamaa turaniif dhiifama gaafatanii biyyichatti akka haaromsa fidan abdii kenanii ture. Haatahu malee, bulchiinsa isaanii jalatti walitti bu'insa bakkaa bakkatti mudatu tasgabbeessuu dhadhabuufi sarbama mirga namoomaa gaggeeffamaa jiruun amma qeeqamaa jiru. Ajjeechaa lammiilee nagaa irratti Oromiyaafi naannoo Amaaraa keessatti raawwatamaa ture eeruunis dhiyeenya dhaabbanni mirgoota namoomaa Aminestii Internaashinaal gabaasa bal'aa baasuun ni yaadatama. Dhiyeenya ammoo ajjeechaa Haacaaluu Hundeessaa irratti raawwateen booda naannoo Oromiyaafi magaalaa Finfinnee keessaatti namootni hookkara kaasan jedhaman hoggaantoota siyaasaa dabalatee namootni kumaatamaan to'annoo jala oolaa akka jiran mootummaan ibseera.


Ajjeechaa Hacaaluu Hundeessaa: Kanneen weellisaa ajjeefamef haqa gaafatan halluu diimaa maaliif filatani?

Erga ajjeechaan weellisaa Hacaaluu Hundeessaa dhagahamee booda biyya keessaafi biyya alaatti namuu haqa akka argatu gaafataa jira. Keessumaa abbaan isaa Obbo Hundeessaa Boonsaa gaafa owwaalchi raawwate, ''mucaakoo dhabeera dhiigni mucaa kootii akkanatti dhangala'ee akka hin hafne waaqa naa kadhadhaa" jechuun dubbataniiru. Guyyaa kaleessaa, Jimaata, mootummaan namoota Hacaaluu dhukaasanii ajjeesun shakkaman ifa godheera. Kana hunda dura garuu, keessumaa lammiileen ala jiraatan suuraa isaanii miidiyaa hawaasummaa keessumaa fesbuukiifi tiwiitara gubbaa jiru halluu diimaatti jijjiiraniiru. Diimaan seenaa keessa wareegama waliin hidhata qaba. Qorannoon biyyoota Lixaa keessatti taasifame diimaa gammachuu, jaalala waliin walqabsiisa. Sababa rogeeyyiin Oromoo diimaa filatanif yoo himan kaan dhiigni dhangal'uusaa agarsiisuuf kan jedhan jiru. Kaan hiika saayinsii kennuuf. Hiikkaan isaa maali? Maaliif filatame? Kan jedhu kanneen duula kana keessa qooda fudhatan keessaa gaafanneerra. Faaxumaa Badhaasoon ''dhiiga dhangala'eefi walfakkaachuuf hallu diimaa filatan,'' yaada jedhu qabdi. Miidiyaa hawaasummaa gubbaallee akka dhageetti horatu akka ta'eefis amanti. Ayyaantuu Tibbeessoo barattuu digrii sadaffaa yoo taatu hiikkaa Oromoon addunyaa itti hubatu keessaa tokko halluu akka ta'e himti. Halluun yookiin bifni mallattoo Oromoon miira isaa ittiin ibsatudha kan jettu Ayyaantuun hiika wanta tokko qajeelchuuf ittiinis gargaarama jetti. Akkaatuma kanaan diimaan jireenya lafarraa, kan amma lubbuun jiru akkasumas walitti dhufeenya kaan waliin qabu ibsa jechuun himti. Sirna Gadaa keessa diimaan kan lubbuun jiruufi kaan jiraachisuf qaama qooda fudhatullee bakka bu'a. Duula miidiyaa hawaasummaarratti adeemaa jiruunis halluu diimaa sababa itti fayyadamaa jiran akkanaan ibsiti. Diimaan ajjeechaa Hacaaluu booda hookkaraan lubbuu dhaban yaadachuuf oola. Lubbuun biraalle akka hin dabarre yaalii baraaruu bakka bu'a jedhu kanneen duula gaggeessan. 'Bakka dhugaan hin jirre nagaan hin jiru, bakka nagaan hin jirremmoo haqni hin jiru,' kan jettu Ayyaantuun haqni dhugaan abbaatti gaafa galte argamti jechuun himti. Akka ilaalcha Oromootti dacheefi haalli jireenya dhala namaa gaafa walgituu/walsimuu dhabu waldhibdeef, waraanaaf, beelaaf madda rakkoo ta'a. Wanti tokko haqa akka argatu gochuunis nagaan akka jiraatu taasisa. Sababa kanaaf, halluu diimaa akka itti fayyadamaa jiran dhaamte.


Ajjeechaa Haacaaluu Hundeessaa: Gaazexeessaan OMN Guyyoo Waariyoo to'annoo jala oole

Gaazexeessaan OMN Guyyoo Waariyoo kan ajjeefamuu isaa torbee tokko dura Haacaaluu Hundeessaa waliin gaaffiifi deebii taasise hidhamuu maatiin isaa BBCf mirkaneessan. BBCn akka maatiirraa odeeffateetti, ''qaamoleen uffata Poolisii humna addaa Oromiyaa uffatan,'' Jimaata naannoo sa'a 6 Guyyoo fudhatanii deemaniiru. ''Poolisoota hidhatan lakkoofsaan shan yookaan jaha tahan keessaa kanneen siiviilii uffatanis turaniiru,'' jedhu maatiin dubbisne. Qaamoleen nageenyaa kunneen gara iddoo jireenyaasaanii Finfinneetti argamutti dhufuun gaazexeessaa kana qabanii deemuu maatiin ni dubbatu. Maatiin eessa akka geessaniifi gaaffilee garagaraa gaafachuuf, akkasumas duukaa bu'uuf yaalluus ''meeshaan nu dorsisuun nutti himuuf heyyamamoo hin taane'' jedhaniiru. Ajjeechaan artiist Haacaaluu Hundeessaa gaaffiif deebii inni yeroo dhumaatiif OMN waliin taasisee tureen akka walqabatu Abbaan Alangaa Waliigalaa Federaalaa ibsa yeroo garaagaraa kennaa tureen himee ture. Pireezidantiin Mootummaa Naannoo Oromiyaa Shimallis Abdiisaa Adoolessa 02 guyyaa sirni awwaalchaa Haacaaluu Ambotti raawwatame TV irratti bahuun 'OMN irratti dhiyeessanii qalmaaf qopheessan' jechuun dubbachuun ni yaadatama. Gaazexessaan  Guyyoon turtii torban darbe BBC waliin taasiseen, "af-gaaffiin sun Art. Haacaaluufi saba bal’aa walitti fidee dhugaan Haacaaluu akka mul’atuuf gahee olaanaa tapahatee jedheen yaadaa" jechuun dubbata. "Dhugaa Haacaaluu sabaaf dhiyeessine malee Haacaaluu qalmaaf hin qopheessine" jechuunis dubbata. Abbaan Alangaa Haacaaluun gaaffiifi deebii gaazexeessaa Guyyoo waliin taasise qaamni Shanee jedhamu isa doorsisaa jiraachuu bakka ibsu keessaa kutee tamsaasuu hime Gaaffiif deebiin guutuun sa’aa tokkoofi daqiiqaa 11 kan dheeratu ta’uus OMN garuu gaaffiifi deebii kana keessaa muree kan tamsaase daqiiqaa 47 ta’uus abbaan Alangaa ibsa torban dabre keessa kenneen beeksisee ture. ‘’ABO Shaneerraa irra deddeebiin dorsifni ajjeechaa irra gahaa akka ture artistichi dubbatus kun ta'e jedhamee keessaa cite hafeera’’ jedhan aanga'aan waajjira Abbaa Alangaa Obboo Fiqaaduu Tsaggaa. Gaazexessaa Guyyoo Waariyoo garuu Haacaaluun gaaffiif deebii san keessatti maqaa shanee gonkumaa hin kaafnee jechuun BBC’tti himeera. Gaaffiif deebii citee hafe jedhamee miidiyaalee mootummaa irratti tamsaafame irrattis artiistichi yoo kana jedhu hin dhagahaamu. Gaazexeessitoota OMN keessaa gaazexeessaa Mallasaa Dirribsaa hidhaa akka jiru guyyootaan dura gabaasnee turre. Guyyoota muraasa dura kan dubbisne daariktarri OMN Girmaa Guutamaa erga miidiyichi cufamee gaazexessitootni sodaa keessa waan jiraniif bilbila cufachuun dhokatanii akka jiran himee ture. Mootummaan OMN sabaa fi amantaa jidduutti jibba labsuun walitti bu'iinsaaf kakaasaa ture jechuun himata. Obbo Girmaan garuu kuni dhara ta'uufi cufamuun OMN ergama siyaasaa qabaachuu hima.


Ajjeechaa Haacaaluun booda gaazexeessitoota kamtu hidhame, kamtu hin hidhamin?

Ajjeechaa artiist Haacaaluu Hundeessaa hordofuun mootummaan miidiyaa OMN kan walitti bu'iinsa sabaa fi amantaa umuu keessatti qooda bahe ittiin jedhe yoo cufu gaazexeessitoonni hidhamanis ni jiru. Kanneen hidhaman keessaa gaazexeessaan lammii Keeniyaa Yaasiin Juumaa jedhamu tokko ta'uu BBC'n odeeffateera. Gaazexeessaan kun mana jireenyaa Jawaar Mohaammad keessaa akka qabamee fudhatame namni ijaan arge tokko BBC'tti himeera. Wayita ammaa kana eessa akka jiruufi eessatti akka hidhame hin baramne. Mootummaanis hidhamuu isaafi iddoo inni jiru waan dubbate hin qabu. Waajjirri muummee OMN sakatta'amee miidiyichis cufamuu hordofuun gaazexeessitoonni mana hojichaa hedduun hidhamaniiru kan jedhu marsaalee hawaasaa irratti dubbatamaa ture. Haa ta'u malee, kan BBC'n hidhamuu isaa mirkaneeffate gaazexeessaa Mallasaa Dirribsaa qofa. Gaazexeessaa Mallasa Dirribsaa hidhamu isaa gaazexessaan OMN biraa tokko maqaa naaf dhoksaa jedhe BBC'tti himeera. ''Hanga yoonaa odeeffannoo ani qabuun isa kan mana hidhaa jiru,'' jechuun hime. Mana Jawaar Mohaammadi bahee yeroo gara manaa galu shofeera waliin qabamuun dhagahe jechuun BBC'tti dubbate. Gaazexeessituun duraanii LTV Beetaliheem Taaffasaa to'annoo jala akka oolte marsaalee hawaasaa irratti bal'inaan himamus, qondaalli dhaaba biyya bulchaa jiru soba jedhu. Gidduu kana hidhamuu ishee miidiyaa hawaasummaa gubbaa adeemaa jiru akka mirkaneessan kan gaafanne Dubbii Himaan Paartii Badhaadhinaa Oromiyaa Obbo Taayye Danda'aa ''Lakki soba. Maal balleessite hidhamti?'' jechuun  dubbatan. Obbo Tayyeen kanneen kana raawwatan ololanii ummata karaa hin taanetti warra oofu barbaadanidha jechuun himataniiru. Gaazexessaan gaazexeessituu kanatti dhihaatuufi maqaan isaa akka hin dhahamne gaafatellee hin hidhamne jechuun BBC'tti himeera. Ta'us, sodaa guddaa qabdi jechuun ibse. Hookkara ajjeechaa Hacaaluun booda keessumaa Naannoo Oromiyaafi magaalaa Finfinneetti dhalateen namoonni 200'tti siqan akka lubbuu dhaban amanama. Hedduu kan miidhaman yoo ta'u kanneen badii kanaan shakkamanis to'annoo jala oolaa jiru. Kanneen keessaa qondaaltonni paartii mormituu akkasumas qondaaltonni mootummaa ajjeechaa Hacaaluu booda hookkara dhalateen to'annoo jala oolan jiru. Gama kaaniin, itti gaafatama ofii bahuu dhabuun shakkamanii qondaaltonni mootummaallee to'annoo jala oolaa jiraachuu mootummaan beeksiseera. Obbo Taayyeen kanaan walqabate yeroo ibsan kantiibaan magaalaa Shaashamannee to'annoo jala oolu mirkaneessaniru. Dhimmoota kanaan walqabateefi kaan sababa intarneetin cufameefi bilbilli biyyati waan rakkisuuf odeeffannoo gahaa biyya keessaa argachuun rakkisaa ta'eera. ''Nama silaa ija ummataa keessa jiru, nama ummanni jaalala qabaaf jedhame yaadamu hundumaa kuun hidhame kuun akkana ta'e jedhani ololumaaf oofan,'' jedhan Obbo Taayyeen. ''Namni yakka raawwate abbaa fedhe yoo ta'e kan hafu hin jiru. Mootummaa keessa jira, mootummaa ala jira. Guddaadha, xiqqaadha wanti jedhu hin jiru. ''Namni aaree xiiqii keessa gale hiriira akka bahu Gofundme's yoo taate akka kanfaluudhaaf malee namuma nagahaa nama akkanuman hojii ofii hojjetu mootummaan waan hidhuuf hin qabu,'' jedhan. Ajjeechaa Hacaaluu booda hoggantoota siyaasaa hidhaa bu'an akka hiikaman akkasumas Hacaaluun haqa akka argatu gaafachuuf kanneen yaadan magaalota biyya alaa adda addaatti hiriira bahuuti jiru.


Baqqalaa Garbaa: "Siyaasa keessatti akka hin hirmaanneef 'shira nurratti xaxamedha'"

Obbo Baqqalaa Garbaa yeroo lammataaf kaleessa mana murtiitti dhiyaatanii, manni murtii guyyaa qorannoo dabalataa 14 poolisiin gaafate hayyamuuf beellama biraa qabateera. Obbo Baqqalaa fi Jawaar Mohaammad reeffa Haacaaluu humnaan gara Finfinneetti deebisuu, sanaan wal qabatee hokkora ka'eenis lubbuu poolisii tokkoo darben shakkamanii to'annoo jala oolan. Ijoollee isaanii lama waliin mana murtiitti kan dhiyaatan Obbo Baqqalaan, "uummanni akka karaa cufuufi mormii gaggeessu ergaa dabarsaa turan" jechuun akka shakkee poolisiin mana murtiif ibseera. Wiixata mana murtiitti dhiyaachuun jecha isaanii kan kennan Obbo Baqqalaan yakka poolisiin ittiin shakkee to’ate bilbilaanis tahe kallattii biraan hin raawwanne jechuun jecha kennuu isaanii abukaatoon isaanii Obbo Tuulii Baayisaa BBCtti himan. Waan oolmaa dhaddachaa irra ture yoo dubbatan Obbo Tuuliin, "Ani yeroon mana kootii bahu reeffi gara magaalaa Ambootti akka gaggeeffamuuf na dursee baheera. Reeffi kan gaggeeffamaa ture karaa daandii Buraayyuu irra keeessani. Animmoo karaa Ashawaa Meedaa qaqqabachuuf osoo deemaa jirruu bakka Gafarsa Noonnoo jedhamutti reeffi nutti dhufe' jechuun Obbo Baqqalaan dubbatan jedhan . Obbo Baqqalaan reeffi gara magaalaa Finfinneetti erga deebi’ee poolisii Oromiyaa fi qondaalota Oromiyaa waliin haala sirni awwaalchaa gaggeeffamu irratti mari’achaa turre jechuunis dubbataniiru. Kunis gidduu gala aadaa Oromootti akka taheefi bakka Itti aanaan kantiibaa magaala Finfinnee injiinar Taakkalaa UUmaa jiranitti akka tahe jecha kennan jedhan abukaatoon isaanii kun. Erga irratti waliigalaniis injiinar Taakkalaa Uumaa firiijii reeffi keessa turuu fi anbulaansii reeffa baattu fiduuf akka deeman himan jedhan. Kana gidduutti osoo isaaniin eegaa jiranii miseensonni raayyaa ittisa biyyaa dhufanii reeffa akka fudhachuu barbadaniifi haadha manaa Haacaaluu Hundeessaa waliin fuudhanii akka deeman himan jedhan. Yeroo kana wal dhabdeen homaatuu kan hin uumamne tahuus himaniiru. Yeroo gara mana keenyaatti galuuf jennu asuma turaa jechuun hogganaan poolisii Oromiyaa tokko akka isaanitti dubbateefi booda karuma nagaa to’annoo jala akka oolan mana murtiitti dubbataniiru jedhan Obbo Tuuliin. Obbo Baqqalaan yakka poolisiin ittiin shakke karaa bilbilaas tahe, ergaa gabaabaas tahe ‘E-mail’ gama kamiinuu akka keessaa hin qabne himuu ibsan. Kun nuyi siyaasa keessatti akka hin hirmaanneef ‘shira nurratti xaxamedha’ jechuun mana murtiitti himuu Obbo Tuuliin BBCtti himan. Poolisiin Maal Jedhe? Obbo Baqqalaa Garbaa fa’a waliin namootni biroo waliigalaan 35 ol tahan to’annoo jala ooluu guyyuma isaan hidhaman poolisiin ibsee ture. Kaleessa poolisiin namoota 25 tahan irraa jecha ragaa fuudhuufi shakkamtoota biroo 36 tahan irraa immoo jecha isaanii fuudhuu ibsee jedhan Obbo Tuuliin. Poolisiin qorannoo namoota kanneenii hunda galmee sadiin qindeessee xalayaa tokkoon qofa dhiyeesse jedhan Obbo Tuuliin. Galmeen tokko Obbo Baqqalaa Garbaa, kan 2ffaa galmee Arafat Abubakarii fi kan 3ffaa galmee Alifuu Tolasaa tahuu himan. Obbo Baqqalaa Garbaa irrattis poolisiin qorannoo gaggeessee argadheera kan jedhe mana jireenyaa isaaniitii shugguxii lama argachuu fi badii dhaaqabes qoratee adda baasuu hime jedhan Obbo Tuuliin. Poolisiin raga irratti dhiyeesse hin qabu jedhanii yakka ittiin shakkes mataa mataatti adda baasuun dhuunfaan dhiyeessuu qaba malee waan ittiin shakke bakka tokkotti dhiyeessu hin qabu ture jechuun mana murtiitti falmuu isaanii himu. Dabalataan poolisiin ragaa yakka ittiin shakkaman agarsiisu hin dhiyeessine jedhanii mormuu himan. Poolisiin qorannoo dabalataaf guyyaa qorannoo 14 gaafachuun manni murtiis galmee dhiyaatu irratti qorannoo gaggeessee murtoo kennuuf A.L.I Adoolessa 9 bara 2012 beellama kennan jedhan. Ajjeechaa Haacaaluu Hundeessaa booda hookkara ka’een wal qabatee namootni 4,700 ol tahan bakka garaagaraatti to’annoo jala ooluu poolisiin ibseera.


Jawaar Mohaammad fi kaan mana hidhaa lafa jalaatti hidhamuu abukaatoon mirkaneesse

Obbo Jawaar Mahaammadii fi eegdotni isaa duraanii to'annoo jala jiran har'a sa'aa booda mana murtii federaalaa sadarkaa jalqabaa damee Lidataatti dhiyaatu jedhan Abukaatoon isaanii Obbo Tuulii Baayisaa Abukaatoon isaanii Obbo Tuulii Baayisaa akka jedhanitti Jawaar Mahaammadii fi eegdotni isaa har'a galmee garaagaraa jalatti mana murtii Sadarkaa tokkoffaa federaalaa damee Lidataatti akka dhiyaatan himaniiru. Kibxata darbe deemee Jawaar fa'aa dubbiseera kan jedhan Obbo Tuuliin Jawaar fa'a 'mana hidhaa iddoo lafa jalaa [basement]' keessatti hidhamanii akka jiran natti himan jedhan. Ifa uumamaa gahaas akka hin argannee fi ifa xiqqaatu foddaa baay'ee xiqqoo irraan gala jedhanii natti himan jechuun BBCtti himan. Dukkana keessatti hidhamaniiru jedhamuun kan odeeffamuuf Obbo Tuuliin ''ibsaan elektirikaa ni jira. Ifa uumamaa gahaadha kan guyyaa argachaa hin jirre'' jedhan. Maatiin yeroo nyaata geessaniifiif Jawaar Mahaammad maatii isaa eenyu akka tahan adda baafachuu akka hin dandeenye maatii irraa dhagaheera jedhan. Maaliif maatii kee nyaata siif fidan argitee adda baafachuu dadhabde? jedhee Jawaar gaafadheera kan jedhan Obbo Tuuliin, 'maatiin anarra fagoo dhaabataniiti kan turan. Sagalee keenya ol kaasnee iyyineeti kan walitti dubbannu. Isa irratti ammoo 'yeroon mana hidhichaa keessaa gara ifa aduutti bahu ijikoo sirriitti naa hubachuu hin dandeenye jedhee natti hime' jedhan. Obbo Jawaar Mahaammadii fi Obbo Baqqalaa Garbaa kutaa tokko keessatti hidhamanii jiru kan jedhan Obbo Tuuliin Obbo Hamzaa Booranaa fi Shamsadiin Xahaa kutaa biroo keessatti waliin hidhamaniiru jedhan. Jawaar Mahaammad namoota biroo 35 ol tahan waliin sirna gaggeessaa reeffa Haacaaluu irratti humnaan gara magaalaa Finfinneetti fedha maatii malee deebisan jedhamuun ture to'annoo jala kan oolan. Obbo Shamsaddiin Xahaa 'akka malee reebameera' jedhee nutti himeera jedhan abukaatoonsaa Obbo Tuulii Baayisaa. Shamsaddin Xahaa Jawar Mahaammad fa'a to'annoo jala oolanii guyyaa tokko booda ture mana hiriyasaa Boolee Mikaa'el jiru keessaa kan qabame jedhan abukaatoon isaa Obbo Tuuliin. Obbo Tuuliin waan Shamsadin dubbisuu deemnee nutti himeera jedhan akkas jechuun BBCtti himan. "Yeroo jalqaba na qaban dookimantiin si harka jira fidi jedhanii nagumaan na gaafachaa turan. Guyyaa sa'a shan yeroo tahu ulee pilaastikii poolisii sanaan na reeban." "Bakki na tursiisan mana ijaarsa irra jiru tokko ture. Sibiila mumuramee achi jirun na reebaa turanii booda gara buufata poolisii magaalaa Finfinnee 3ffaa jedhamuu na geessan'' jedhee nutti hime jedhan Obbo Tuuliin. Akka yaalamuuf irra dedeebiin gaaffii dhiyeessus isa diduu natti hime jedhan. ''Guyyaa jalqabaa mana yaalaa na geessanii dabareen koo geenyaan poolisiin na fuudhee deeme, booda yaalamta jedhee boodatti na deebise." "Yeroo namoonni kaan yaalamanii xumuran ati yaalamuu hin qabdu jedhee na fuudhee kutaakotti na deebise'' jedhee natti himate jedhan Obbo Tuuliin. Komishiniin mirga namoomaa dhaqee yeroo dubbisu waan irra gahe itti himannaan akka yaalamuu qabu bulchiinsa mana sirressaatti himee deemuu natti himeeras jedhan. Haa tahu malee amma kilinika mana hidhichaa keessa jiru na geessanii hakiimni qoricha naa ajajee jennaan ammas poolisiin na geesse sun waraqaa qorichi ittiin naaf ajajame na harkaa fuudhee kukkute jedhee natti himeera jechuun Obbo Tuulii Baay'isaa BBCtti himan. Uffata isaa ofirraa baasee madaa qaama isaarra jiru nutti agarsiiseera kan jedhan Obbo Tuuliin madaan laphee isaarra, gara cinaachaa fi miila isaarra jiraachuu argineerra jedhan. Obbo Hamzaa Booranaas galmee gara biraa jalatti har'a mana murtiitti dhiyaatu jedhan abuukaatoon kun. Mana hidhaa lafa jalaatti hidhamuu Jawaar Mohaammad fi Baqqalaa Garbaa akkasumas reebamee wal'aansa dhabuu Shamsaddiin Xahaa ilaalchisee poolisii fi Abbaan Alangaa amma dura yaada hin kennine. Eegdotni Jawaar Mahaammad buufata poolisii magaalaa Finfinnee 3ffaatti hidhamanii akka jiran Obbo Tuuliin himaniiru. Isaan galmee Hamzaa Booranaa jalatti har'a mana murtiitti dhiyaatus jedhan. Mooraa hidhamanii jiran keessa namni koroonaavaayirasiin qabame jiraachuu hin oolu shakkii jedhu akka qaban akka itti himan Obbo Tuuliin himaniiru. Hogganaa garee eegdota Jawaar argadhee dubbisera kan jedhan Obbo Tuuliin qorannoo koroonaavaayirasiif taasisanii bu'aa isaa akka eegaa jiran natti hime jedhu. Ammaaf namni isaan keessaa vaayirasii kanaan qabamuun mirkanaa'e akka hin jirres himaniiru. Hundi isaanii har'a sa'a booda jechuun Adoolessa 16 bara 2020 mana murtii federaalaa sadarkaa jalqabaa damee Lidataatti akka dhiyaatanis himaniiru.


Ajjeechaa Haacaaluu Hundeessaa: 'Hanqina qabinsa mirgaa hidhamtootarra gahu hordofaan jira' - Komishinii Mirga Namoomaa Itoophiyaa

Artiist Haacaaluu Hundeessaa ajjeefamuu isaa booda rakkoo nageenyaa dhalateen walqabatee namootni 200 ol ta’an ajjeefamanii, qabeenyarrattis miidhaan qaqqabeera. Kanuma wajjin walqabatees namootni hokkora kana keessaa harka qabaachuu malu jedhaman 7,000 ol to’annoo jala ooluufi kanneen ammallee barbaadamaa jiran jiraachuu mootummaan naannoo Oromiyaa BBC’tti himeera. Kanneen to’annoo poolisii jala jiran obbo Jawaar Mohammad, obbo Baqqalaa Garbaa dabalatee hooggantootni dhaaba mormituu, gaazexessitootni, miseensotni dhaaba siyaasaafi aanga’ootni mootummaallee ni argamu. Guyyaa Kamisaa mana murtiitti dhiyaatanii kan turan obbo Baqqalaa Garbaa, Jawaar Mohaammadifi kaanis mana ifti gahaan hin jirre keessatti hidhamuu fi maatiifi abukaatoo waliin haasa’ufi rakkachuuf kaaniis komatanii Manni murtii kun akka fooyya’u ajajeera. Obbo Iskindir Naggaas guyyaa to’annoo jala oole Poolisiin reebamee akka ture komateera. Jimaata mana murtiitti kan dhiyaate hojjetaan OMN dargaggoo Shamshaddiin Xahaaas akkasuma guyyaa to’annoo jala oolu qaamolee nageenyaa mootummaan reebichi irratti raawwatamuu komateera. Hidhaa namoota kumootaan lakkaawamanii kana wajjin walqabatee sarbama mirgaa mudachuu danda’uu fi komii hidhamtootni qabiinsa mirgaarratti qaban irratti Komishinara Komishinii Mirga Namoomaa Itoophiyaa Daani’eel Baqqalaa dubbifnee dhimma qabinsa hidhamtootaa to’achaa jirraa jedhan. ‘‘Hidhamtonni hedduun reebamaniiru, midhaan irra ga’eera odeeffannoon jedhu hedduun nanna’aa tureera. Obbo Jawar Mohammad, Baqqalaa Garbaafi iskindir Naggaa dabalatee mana hidhaa poolisii Finfinnee keessa kan jiran namoota 35 ta’u,’’ jedhan. Hunda isaanii jechuun ni danda’ama si’a lama deemne hasofsiisneerra. Hojjataa OMN kan ta’an Obbo Shamshaddiin Xahaafi Obbo Iskindir Naggaan alatti hidhamtoonni hundi yeroo to’annoo jala oolanittis ta’e mana hidhaatti reebichis ta’e dararaan gosa kamiyyuu akka irra hin geenye ifatti nuu mirkaneessaniiru jedhan Dr. Daani’eel. ‘‘Obbo Shamshaddiiniifi Iskindir akka nutti himanitti yeroo to’annoo jala oolaniitti poolisootaan reebichi irra ga’eera. Kana irratti immoo poolisiin qorannoo gaggeesse akka tarkaanfii barbaachisaa fudhatuuf gorsineerra, hordofaas jirra.’’ Hidhamtoonni tokko tokko komii isaan dhiyeessan koronaavaayirasiin walqabatee maatii waliin wal arguufi nyaata ykn  uffataa irrraa fudhachuun dhorkamuu isa irratti kan jedhan Komishinarichi, Kun immoo akka foyya’uuf aanga’oota mana hidhaa waliin haasofnee jirra jedhan. Hidhamtoonni tokko tokko maatii isaanii waliin dafanii wal arguu dhabuufi maatiin eessatti akka hidhaman baruu dadhabuun rakkoo biraa komii kaasaa jiru akka ta’e hubachuu isaaniis ibsaniiru ‘‘Keessumaa maatiileen angaa’ota ABOfi KFO kana himu.’’ ‘‘Kun wanta hatattamaan furamuu qabu waan ta’eef hordofaa jirra’’ jedhanii gama kaaniin hidhamtoonni tokko tokko akka heeraatti sa’aatii 48 keessatti mana murtiitti dhiyaachuu dhabuu isaanii hubachuullee BBC’tti dubbatan Dr. Dani’eel. Kunis wanta hordoffii barbaachisudha jedhaniiru. Finfinneen alatti naannoo Oromiyaa magaalota garaagaraa keessatti hidhaa gaggeeffamaa jiru irratti waan jiru komii ka’uu isa gaafatamaniifis  ‘‘ammatti haala hidhamtoota Finfinnee keessa jiranii malee kan hidhamtoota hundumaa hordofnee bira hin geenye,'' jechuun himan. ‘‘Fakkeenyaaf Finfinneen alatti Oromiyaa magaaloota akka Buraayyuu, Ciroo, Arsi Nageelleefi Dheeraa keessatti lakkoofsii hidhamtoota heddumminaan dabalaa jiraachuu odeeffannoon nu ga’eera isa ammoo hordofuuf qophaa’aa jirra.’’ Hidhamtoonni maatii keenyarra dorsiisi ga’aa jira jechuun kanneen BBC’n abukaatoo isaanii dubbise komataniiru. ‘‘Kanarratti odeeffannoo hin qabu. Hin geenye jechuu hin danda’u garu nu bira komiin akkanaa ammaaf hin geenye. Kun uumameera taanaan dogoggora waan ta’eef nuti hordofnee tarkaanfii barbaachisaa ta’e fudhachuu qabna,'' jedhan. Manneen midiyaa tokko tokkofi hojjjattoota miidiyaa sanaa  irratti mootummaan yakka hojjataniiru kan jedhuun tarkaanfii fudhateera. Kanarratti kan dubbatan Komishinar Daani’eel, ‘‘Kun qorannoorra waan jiruuf bu’aa qorannoo kanaa eeguu qabna. Dhugaa dubbachuuf hokkora uumame keessatti miidiyaan ga’ee tokko hin qabu jechuu hin dandeenyu,'' jedhan. ‘‘Ta’us garuu miidiyaa kamtu ga’ee kam qaba isa jedhu irratti yaadni adda addaa jira. Adeemsa qorannoo keessa kallattiin hirmaachuu baannuus namoota himataman kanaaf firdii qajeelaa kennamuufi adeemsi isaa mirga namummaa isaanii kan hin sarbine ta’uu isaa irratti hordoffiiifi taajjabbii keenya itti fufna,’’ jedhan Komishinar Daani'el.


Oolmaa dhaddacha Obbo Baqqalaa, Jawaar fi kaan irratti maaltu ka'e?

Obbo Jawaara Mohaammad har’a waaree booda Mana Murtii Federaalaa sadarkaa jalqabaa dame Lidataatti dhiyaatanii Poolisinii ragaa argate ibsuun raga dabalataa funaanuuf guyyaa dabalataa manni murtii akka hayyamuuf gaafateera jedhan Abukaatoo isaanii keessaa tokko kan ta’an Obbo Tuulii Baayyisaa. Poolisiin guyyoota darban himata Obbo Jawaar irratti bane jalatti meeshaalee waraanaa eegdoonni isaa qabatanii turan, meeshaalee qunnamtiifi sanadoota mana jireenyaafi waajira isaanii keessa argachuu ibsuun ragaalee kanarratti qorannoo dabalataan akka gaggeessu ibsee jedhan Obbo Tuuliin. Ragaa afaaniin dhiyeesseen qorannoo Foorensiiki Poolisii waajira Dhaabaa Badhaadhinaa biratti ajjeefamerratti gaggeefameen Poolisichi rasaasa eegdota Obbo Jawaar irraa dhukaafameen ajjeefamuu mirkaneeffanne jedhu poolisiin dhiyeeffachuus himan. Meeshaaleen waraanaa eegdota Obbo Jawaar bira turan Kilaashii 10, Kiiltii tokkofi shugguxiiwwan argadheen jira jechuun himuus Obbo Tuuliin BBC’tti himaniiru. Meeshaan eegdotni Jawaar qabatanii turan kun hayyama qabaachuufi dhiisuun isaa ammalle hin qulqulloofne jedha poolisiin jedhan Obbo Tuuliin. Poolisiin Obbo Jawaar irratti ragaalee kana qulqulleefachuuf guyyaa dabalataa 14 gaafatee Manni Murtiis guyyaa 13 hayyamuun Adoolessa 29/2020 beellama qabeeraaf jedhan. Obbo Jawaar Mohaammad himannaa afur jechuunis ajjechaa Poolisii Oromiyaa, reeffa humnaan ugguuruu, aanga’oota olaanoo mootummaa naannoo Oromiyaarratti ajjeechaa yaaluufi saboota gidduutti walitti bu’iinsa uumuu kan jedhaniidha. Obbo Jawaar irratti Poolisiin himata afur kan himate yoo ta’u, Obbo Jawaar himata kanarraa qulquulluu ta’uu isaanii ibsaniiru jedhan Obbo Tuuliin. ''Ani nama siyaasaa malee yakka kana dalaguuf yaada kan hin qabneedha, ta’e jedhamee siyaasa keessatti akkan hin hirmaanneef shira xaxame,’’ jechuun ofirraa ittiseeraas jedhan. Mootummaan isa siyaasa keessaa baasuuf kan duras lammummaa biyya Itoophiyaa isaa deebifachuurratti rakkoo itti uumaa akka ture dubbachuu isaanis himaniiru. ‘‘Gamoo jalatti hidhamuu, maatii wajjiin fageenya meetira 40-50 waliirraa fagaachuun walarguufi adda baasuuf rakkachuu, akkasumas abukaatoo waliin bakka qorataan argamutti haasa’uufi sanuu guyyaa tokko qofa hayyamamuu mana murtiitti himataniiru,’’ jedhan. Qorattootni wanti Obbo Jawaar kaasan dhugaa miti jechuun mormaniis, Manni Murtii kun akka foyyaa’u ajeeejaraa jedhan. ‘‘Keessumaa mana ifa gahaa hin qabne keessa nutti cufamee oolaa sa’aa 24 keessatti si’a lama qofa mana fincaanii deemnaa ganama sa’aa 12 fi galgala sa’aa 12 jechuun komii qaban kaasaniiru. Manni Murtiis mirgi namoomaa isaanii kabajamee wanni isaan komatan kun fooyya’ee beellama itti aanurratti gabaasa akka dhiyeessan ajajeera,’’ jedhan. Dhaddachuma kanarratti eegdota Obbo Jawaar dabalatee Obbo Hamzaa Booranaa waliin namooti sagal Galmee Obbo Jawaar jalatti diyaatanii, himata walfakkaataa, komii walfakkaataa, ajajni Manni Murtii akka fooyya’u jedhee kennes walfakkaataa nuun jedhan Obbo Tuuliin. Dargaggo Shamsaddiin Xahaa bor Mana Murtiitti akka dhiyaatus himaniiru. Abukaattota Obbo Baqqalaa Garbaa fa’a keessaa tokko kan ta’an Dr. Tokkummaan ganama har’aa Mana Murtii Federaalaa sadarkaa tokkooffa kan Araadaatti argamutti dhiyaatanii akka turaniifi ganama dhaddacha Obbo Dajanee Xaafaa fa’i, waaree booda ammoo kan Obbo Baqqalaa Garbaa, Arafaat Abuubakar, Addisuu Burqaafa’irratti argamuu BBC’tti himaniiru. Obbo Baqqalaan Wiixata darbe Mana Murtiitti dhiyaatanii kan turan yoo ta’u, har’atti kan beellamni qabameef adeemsa qorannoo poolisii ilaaluuf, akkasumas qabiinsa mirgaa isaanii ilaaluun yeroo qorannoo dabalataa kennuuf akka ta’e Dr. Tokkummaan himaniiru. Obbo Baqqalaaniis akkuma Obbo Jawaar Mohaammad ifa gahaa argachaa akka hin jirre, akkasumas maatii isaanii fageenya meetira 30-50 irraa dubbisuuf dirqamuu isaanii komatanii ture jedhan Abukaatoon isanii kun. Obbo Baqqalaan itti dabaluun wayita bokkaa isaniis maatiin isaan dubbisuus bokkaa keessa dhaabatanii wal dubbisaa akka jiran komataniiru nuun jedhan. Poolisiin kana haaluus, Manni Murtii garuu bitaaf mirga erga ilaalee booda haalli qabiinsa, bakki itti hidhaman akka fooyya’uufi komiiwwan kun fooyya’anii akka gabaasni dhiyaatuuf, akkasumas qaamaan dhaqaniillee ilaaluu akka danda’an ibsuu Dr. Tokkummaan himan. Gama kaanii Obbo Hamzaa Booranaarratti ragaa Poolisiin dhiyeesseen Shugguxii hayyama hin qabne lama argadheera jechuu himaniiru. ‘‘Obbo Hamzaan mana isaatii shugguxiin argame tokko malee lama akka hin taane, inniis waajira Abbaa Alangaarraa hayyama kan qabuufi hayyama kana poolisiin gaafa mana isaa sakatta’u mallatteessee fudhachuufi koppiin isaas maatii isaa harka akka jiru,’’ Mana Murtiitti himeeraas jedhan. Ragaan kun dogoggoraan Poolisiin dhiyaachuu isaatti hedduu gaddee ibsuu isaan abukaatoon isaanii kun himaniiru. Eegdotni Obbo Jawaaris meeshaan waraanaa harkaa qaban kan hayyama qabu akka ta’ee ibsuu isaanii Poolisiin garuu hayyama qabachuufi dhiisuu qorachaan jira jechuu Dr. Tokkummaan himaniiru. Gama kaaniin Obbo Dajanee Xafaa mana isaanii Ashawaa Meedaatti argamurraa erga to’annoo jala oolanii, manni isaanii sakatta’ameefi jecha isaaniin Poolisiif kennaiin guyyaa 12 booda Mana Murtiitti dhiyaachuu himaniiru nuun jedhan Dr. Tookkummaan Lammiin biyya Ameerikaa mana jireenyaa Obbo Jawaar Mohaammadii qabaman Obbo Miishaa Adam galmee Obbo Dajanee jala kan jiran yoo ta'an, har'a Mana Murtiitti yoo dhiyaatan Imbaasii isaanii argachuu akka hin dandeenye himataniiru. Boontuu Baqqalaa, Saamu'eel Baqqalaafi Kiyyaa Baalchaa guyyoota 16 booda har'a hidhaa gadhiifamuu mirkaneessaniiru.


Ajeechaa Haacaaluu - ibsi haadha alangaa 'shakkii uume'

Ajjeechaa Haacaaluu hundeessaa namooti kallattiin raawwataniiru jedhaman to'annoo jala ooluu fi ajjeechaa raawwachuu amanuu isaanii ibsi haati alangaa Aadde Adaanech Abeebee kennan kanneen ija shakkiin ilaalan jiru. Battala ibsi sun kennametti namoonni marsaalee hawaasaa irratti yaada isaanii barreessan hedduun 'diraamaa' jechuun ibsan. Qorannoo yakkaa gara garaa mootummaan Itophiyaa taasisaa jiru irratti keessumaa lammiilee biyya alaa jiraatanin qeeqni akkanaa yoo dhihaatu kuni kan duraa miti. Ogeessi seeraa dubbifne adeemsa qorannoo taasifame qeeqeera. Namoota ajjeechaa Haacaaluu Hundeessaa irratti kallattiin qooda fudhatan sadi keessaa lama to'annoo jala oolaniiru jedhan Haati Alangaa Federaalaa Adaanech Abeebee. Namoota sadi ajjeechaa Haacaaluu irratti kallattiin hirmaatan jedhanii fi garee namoota kana duuba jira jedhanis maqaa dhahaniiru. Haaluma kanaan namoonni ajjeechaa Haacaaluu raawwataniiru jedhaman Xilaahun Yaamii fi Abdii Alamaayyoo to'annaa jala ooluun himameera. Namni sadaffaan Kabbadaa Gammachuu jedhamu ammoo barbaadamaa kan ture booda to'atamuu miidiyaaleen biyya keessaa gabaasaniiru. Akka Haati Alangaa Adaanech jedhanitti, artiist Haacaaluu Hundeessaa rasaasa dhukaasee kan ajjeese Xilaahun Yaamii nama jedhamu yoo ta'u, magaalaa Finfinnee naannoo Galaan akka jiraatu himameera. Abdii Alamaayyoo fi Kabbadaa Gammachuu ammoo ajjeechaa kana keessaa kallattiin qooda qabu jedhame. Namootni sadan garee 'Shanee' jedhamurraa ergama fudhatanii ajjeechaa kana raawwachuus himaniiru. Namoonni lamaan to'annoo jala oolan wayita qorataman jecha kennaniin yeroo gara garaa miseensota garee 'Shanee' jedhamu kanaan wal arganii ajjeechaa kana raawwachuuf waliigaluu isaanii himaniiru jedhan Aadde Adaanech. Namoonni kunneen jecha kennaniin miseensonni garee 'Shanee' ergamicha isaaniif kennan isaanitti Afaan Oromoo, walitti ammoo Afaan Tigree haasa'u ture jechuu isaanii Aadde Adaanech himaniiru. Ergama kana akka raawwataniif jecha sababni itti himameef ''Mootummaan federaalaa dadhabuun gara jiguutti waan adeemaa jiruuf, gara rakkoo caalutti akka hin galleef jedhanii sossoban,'' jedha ibsichi. Namni isaan ajjeesan dursee akka itti hin himamneefi maqaan tarreeffamee akka kennamuuf qofa akka itti himame namoonni kunneen dubbataniiru jedhan. Namoonni kunneen eeruu jiraattonni naannoo Galaan kennaniin to'atamuus himaniiru. Haati Alangaa Federaalaa wayita ibsa kennaa turanitti maqaa nama kallattiin dhukaasee ajjeesee wayita dogoggoranii namni biraa isaan sirreessu dhagaahamuun fayyadamtoota marsaalee hawaasaa hedduu biratti ijoo dubbii ta'eera. Kanneen viidiyoo kana waliif qoodaa qorannoo taasifame irratti shakkii qabaachuu isaanii ibsanis jiru. Namoota dhimma kanarratti shakkii isaanii ibsatan keessaa tokko kan ta'e ogeessi seeraa Ameerikaa Minisootaa jiraatu Bahaar Omaar, amanamummaan ibsa haadha alangaa shakkisiisaadha jedha. Ibsi amma haati alangaa kennan ibsa amma dura poolisiin kennaa ture waliin waan wal darbu qab jedha Bahaar. Namooti amma dura shakkamanii to'atamanii fi kan amma haati alangaa himan gargari jedha. Ibsi kenname garee siyaasaa tokko itiin maqaa balleessuuf waan kaayyeffate fakkaata jedhe. Osoo qorannoon gahaan hin taasifamiin aanga'oonni mootummaa dursanii garee amma ajjeechaa kana duuba jira jedhametti quba qabuu eegaluun isaanii kanaaf ragaadha jedha. Gama biraan, namoonni ergama kennan 'ABO-Shanee' erga jedhaniin booda 'ABO-Shanee' sun Afaan Tigree dubbatti jechuun waan nama shakkisiisu jedhan. Dabalataan ammoo Haacaaluu Hundeessaa yeroo gara garaa yaaliin ajjeechaa isarra gahaa akka ture himee, qaama isa sodaachisaa turellee akeekee jira jedha Bahaar. Yakka akkanaa yoo qorattu bakka ragaan qabatamaan hin jirretti, 'circumstantial evidence' ykn ammoo ragaa al kallattii laalta kan jedhu ogeessi seeraa kun, qorannoon silaa qaamoleen Haacaaluun himate irratti fuulleffachuu qaba ture jedha. Wantoonni kunneen qorannaan kun murtii siyaasaaf uwwisa seeraa kennuudhaaf godhame akka ta'e agarsiisa yaada jedhu qaba. Mootummaan yakka raawwatame sirnaan qoratee haqa argamsiisuuf ykn dandeettii ykn ammoo fedhii akka hin qabne agarsiisa jedha. Artiist Haacaaluu Hundeessaa Waxabajjii 29 ture konkolaataa isaa keessatti kan ajjeefame. Ergasii hokkora uumameen namoonni 177 yoo du'an, 4,700 ol hidhamaniiru.


Waa'ee namoota hidhaa jiranii yaaddofne jedhu maatii fi dhaabonni siyaasaa

Ajjeechaa Haacaaluu Hundeessaan booda hogganoota siyaasaa fi gaazexeessitoota dabalatee walumaagalatti namoonni 5000 jala siqan hidhamaniiru. Gariin mana murtiitti kan dhiyaataa jiran yoo ta'u gariin ammoo bakki itti hidhamaniyyuu hin beekamu. Kanneen keessaa qondaalota ABO kan ta'an dargaggoo Lammii Beenyaa fi Daawwit Abdataa isaan tokko. Sanbata xiqqaa halkan mana jireenyaa isaanii keessaa poolisiin fuudhamanii mana hidhaa galuu Hayyuu Dureen ABO Obbo Daawud Ibsaa BBCtti himan. Lammii Beenyaa Itti Gaafatamaa Damee Dargaggootaa ABO yoo tahu Daawit Abdataa ammoo Itti gaafatamaa Jaarmiyaa fi damee siyaasaa ABO godinaa fi magaalota Naannoo Finfinneeti. Qondaalonni lameen ''halkan poolisiidhaan mana jireenyaa isaanii keessaa fuudhamuu dhageenye. Eessatti akka hidhaman adda baasuu hin dandeenye. Qaamni kana sitti himus hin jiru'' jedhan Obbo Daawud. Gaazexeessaa OMN kan ta'e Mallaasaa Dirribsaa yeroo torban lamatti dhiyaatuuf buufata poolisii 'soostanyaa' jedhamutti hidhame akka jiruu fi gaafachuu dhorkamuu haati warraan isaa Taaddalach Margaa BBC'tti himte. Wiixata nyaataafi uffata geessitee poolisoonni karra eegan simachuu diduu dubbatte. "Waan inni keessa jiru fayyummaan isaalle na yaaddeessa, daa'imman waliin horatan lamaaniin 'fiildii hojii deeme' jedheen gowwaamsa jira" jette. Sambata darbe halaalatti mana hidhaa kana jiraachuusaa arguurraa kan darbe, haala keessa jiru akka hin beekne dubbatti. Hojiif bahee poolisoota federaalaan qabamuusa kan dubbattu haati Taaddalach, mana murtiittis otoo hin dhiyeeffamiin hidhamee turuu himte. Gaazexeessaan biraa lammii Keenyaa Yaasiin Juumaa hidhamuun isaa maatiin mirkanaa'us eessatti akka hidhameefi maalirra akka jiru quba hin qabnu jedhu maatiin isaa Naayiroobii jiran. Ajjeechaa weellisaa Haacaaluu Hundeessaan booda qondaalonni ABO hidhaman Dr Shuggux Galataa gorsaa ol-aanaa ABO, Obbo Kennasaa Ayyaanaa, Obbo Mikaa'el Booran fi Koloneel Gammachuu Ayyaanaati. Miseensi Koree hojii raawwachiiftuu dhaabichaa Obbo Abdii Raggaasaa fi miseensi Gumii sabaa biraan Obbo Amaan Filees erga hidhamanii bubbulaniiru. KFO irraas Obbo Baqqalaa Garbaa dura taa'aa itti aanaa, Obbo Dajanee Xaafaa barreessaa akkasumas Obbo Jawaar Mahaammad fi Obbo Hamzaa Booranaa hidhamanii jiru. Kanaan alatti Adaamaa, Shaashamannee, Gimbii fi godinaalee Oromiyaaiddoo gara garaatti hogganoonni sadarkaa jiddugaleessaa hedduun jalaa hidhamuu dura taa'aan KFO pirofeesar Mararaa Guddinaa BBC'tti himaniiru. Haaluma wal fakkaatuun hogganoonni godinaalee akkasumas miseensoonni fi deeggartoonni isaanii hidhamaa akka jiran Haayyu dureen ABO Obbo Daawud Ibsaas himaniiru.


Ajjeechaa Haacaaluu: Hookkara uumameen lakkoofsi namoota du’anii 239 gahuu poolisiin ibse

Ajjeechaa weellisaa Haacaaluu Hundeessaa booda mormiifi hookkara dhalateen lakkoofsi namoota lubbuu dhabanii 239 gahuu poolisiin ibse. ''Jeequmsa naannicha keessa uumameen poolisoonni 9, milishoonni 5 akkasumas lammiileen nagaa 215 lubbuu dhabaniiru,'' jechuun Komishinii Poolisii Oromiyaatti Hogganaan Poolisii Idilee Musxafaa Kadir Roobii galgala miidiyaarratti ibsaniiru. Kana dura magaalaa Finfinnee keesatti namoonni 10 ajjeefamu poolisiin magaalattii ibsee ture. Lakkoofsi Oromiyaatti du'aniifi Finfinneetti du'an yeroo ida'amu 239 ni taha. Lakkoofsi kuni kan dhuma torban darbe 166 turerraa kan dabaledha. Aartist Haacaaluun erga ajjeefamee asitti hiriira mormii dheekkamsaan Oromiyaa walgaheerratti namoonni kunneen du'ani. Akka qondaaltonni jedhanitti namoonni kunneen humnoota nageenyaafi walitti bu'iinsa namootaa gidduutti taasifameen kan lubbuu dhabanidha. Lubbbuu namaan alatti qabeenyi mootummaafi namoota dhuunfaallee barbadaa'eera. Akka qondaala olaanaa Komishinii Poolisii Oromiyaatti namoonni badii raawwateen shakkaman 3,500 ol to'atamaniiru. Kunneen, 'du'a Hacaaluu qabata godhanii sirna heeraa biyyattii humnaan diiguu warra barbaadanidha' jedheera poolisiin. Torban darbe akka poolisiin ibsetti namoota du'an dabalataan namoonni 167 miidhamaniiru. Namoota 1,000 olirrammoo miidhamni qaamaa salphaan qaqqabeera. Haacaaluun mormii Oromiyaatti waggoota shanaan darbaniif gaggeefffamaa tureef sagalee ta'uudhaan bara 2018 Ministirri Muummee Abiy Ahmad gara aangootti akka dhufan taasise keessatti gumaacha guddaa qaba. Wixata darbe namoota ammaaf eenyummaan isaanii hin baramneen Finfinneetti ajjeefamuun dheekkamsa jabduu hordofsiiisuun namoota kuma hedduutti lakkaa'aman hiriira mormiif karaatti baase. Ajjeechaa Haacaaluu hordofuun mootummaan Itoophiyaa Baqqala Garbaa, Mikaa'el Booran, Jawaar Mohammad dabalatee, hoggantoonni siyaasaa yoo xiqqaate 9 gahan hidhaa seenaniiru. Dhalattoonni Oromoo ajjeechaa Hacaaluu irratti raawwate balaaleeffachuuf bahan hidhaa seenuu namoota siyaasaa mormuun daandirra bahuun mormii dhageessisuutti jiru. Kana malees, mootummaan Itoophiyaa midiyaalee walitti bu'iinsa sabaa kakaasu ittin jedhu OMN wayita cufu, kanneen biroo sadii immoo akeekkachiseera.


Ajjeechaa Haacaaluu Hundeessaa: Oromiyaatti miidhaan lubbuu namaafi qabeenyaarra gahe maal fakkaata?

Ajjeechaa Weellisaa Hacaaluu Hundeessaa booda hookkara Naannoo Oromiyaa keessatti uumameen badiin guddaa kan gahe bakkeewwan sulula qinxamaatti ta'u mootummaan hime. Hogganaan Biiroo Bulchinsaafi Nageenya Oromiyaa Obbo Jibriil Mohaammad '' Rakkoon bal'aan kan jiru naannoo Shaashamannee, Arsii Lixaa hanga Baatuu kan jiru kana,'' jechuun BBC'tti himan. Lakkoofsa hanga ammaa jiruun namoonni nagaafi humnoonni nageenyaa 200 ol ta'an torban tokko keessatti lubbuu dhabaniiru. Qabeenyi ammaaf hammi isaa ifatti hin beekamneefi kan mootummaa akkasumas kan nama dhuunfaa ta'e barbadaa'eera. ''Rakkoon marsaa kanaa baay'een isaa rakkoo namaafi nama gidduutti uumamedha,'' jechuun kanneen du'an keessaa gara caalu humnoota nagaan kan ajjeefaman miti jedhu Obbo Jibril. Akkaa qondaala kanaatti, kanneen qabeenya barbadeessuu barbaadaniifi kan qabeenya tikfachuuf yaalan gidduu waldhabdee uumameen lakkoofsi namoota lubbuu dhabani 'ol - ka'e.' Ajjeechaa raawwate yoo ibsanis, ''gara caalu harkaan, dullaadhaan, billaan waan akkasi akkasiini waldhabuudhaan rakkoon guddaa kan gahe.'' Qaamoleen kanaan shakkaman hedduu to'atamu mootummaan kan ibse yoo ta'u kanneen keessa qondaaltonni mootummaa akka jiranillee ibsameera. Namoonni hidhaman ajjeechaa, qabeenya barbadeessuun walqabate, qindeessuun akkasumas kan gahee isaanii bahu dadhaban akka ta'an himu qondaalli nageenyaa Oromiyaa himaniiru. ''Warri mootummaa kessaayis namoonni qaqqabaman jiru'' jechuurraa kan hafe eenyu akka ta'e garuu ifatti hin dubbanne. Ji'oota muraasa dura yeroo Jawaar Mohaammad eegduun jalaa fuudhamu ibse booda hookkara dhalateen namoota 90 ol lubbuu dhaban keessaa garri caalu kan ummanni tarkaanfii walirratti fudhatedha. ''Ajjeechaa sukaneessaatu yeroos raawwate'' jedhamu kanaan haleellaan bifa sabaa akkasumas amantii akeeku raawwateera. Isa tibbanaan hawaasa gadda ibsachuu baheefi ergama biraaf bahetu jira kan jedhan Obbo Jibriil, dubbii gara amantiifi sabaa harkisuudhaaf yaaliin taasifame jiraachuu himu. ''Iddoo sabni adda addaa jirutti sabatti bu'ani akka waan Oromoon yookiin Amaarri saba tokkotti bu'etti yaaliin taasifamaa ture, iddoo immoo sabni tokko walumaan jiru amantii giddugaleessa godhatanii ummata walitti buusuudhaaf yaaliin taasifame jira garuu hin milkoofne. ''Bakkee muraasatti wanti ta'e jira. Akka waliigalaatti yoo ilaalle hin milkoofne,'' jechuun wanti raawwates saba osoo hin taane garee waan biraa raawwachuuf bahe bakka bu'a jechuun dubbatan. Gama kaaniin, jiraatonni magaalaa Finfinnee garee meeshaalee qaraa akkasumas ulee qabachuun kanneen isaan dorsisan akka jiran kanneen kondominiyeemii Oromiyaa jedhamu keessa jiraatan BBC'tti himaniiru. Dhimma kana irratti kan gaafanne Obbo Jibriil ''Humni ABIN waliin kan wal qabatu mul'achaa ture jira. Garuu, battaluma to'atame,'' jechuun himan. Godina Arsii Lixaa Magaalaa Nageellee Arsiitti ajjeechaa weellisaa Hacaaluu hordofee hookkara uumameen namoonni shan lubbuu dhabuu kantiibaan magaalattii Obbo Aliyyii Waataa BBC'tti himaniiru. Shan biroo immoo madaa'an jedhan. Haala ajjeechaan raawwate yoo ibsan 'namni humna nageenyaan lubbuu dhabe hin jiru,' jedhan. Bakki ijoo ajjeechaan itti mudate giroosarii tokko magaalicha keessatti argamuttidha. Jiraattuun magaalichaa dubbisne hookkara gaafa Kibxataa tureen (ajjeechaan Hacaaluu dhagahamee bulee isaa) abbaa warraa ishee fi qabeenya ishee dhabuu BBC'tti himte. Akka isheen jettutti, mana jireenyaa isaanii giroosarii isaanii duuba jiru keessa osoo jiranii kanneen mormiif bahan balbalaa manaa cabsanii itti seenani. Haati ijoollee lamaan kuni akka BBC'tti himtetti, gaafa sana nama lama kan girosarii keessa hojjetuufi nama ollaa biraa birmannaaf dhufetu du'e. Isheetiinis qaamoleen nageenyaa akka ishee baraaran kan himtu dubartiin kuni abbaan warraa ishee haala 'sukaneessaan' ajjeefamu oduudhaan akka dhageesse himtu. Dhimma kana kan gaafanne kantiibaan magaalitti Obbo Aliyyiin duuni ijoo giroosarii kanatti raawwachuu mirkaneessu. Ta'us, akka isaan BBC'tti himanitti abbaan warraa dubartii kanaa ''Manichi [girosarii] banaa ture cufii kan jedhu irratti'' kanneen daandii gubbaa bahan waliin walitti bu'un dhukaasani namoota lama rukutu himu. Akka qondaala kanaatti namoonni rukutaman du'aniiru. Kanneen qabeenya mancaasanii ajjeefaman jedhaman immoo abbaa qabeenyaafi waardiyyaa mana dhugaatichaati. ''Qabeenyi yeroo jalaa tuqamu rukute kan dhahes, kan ajjeeses, kan du'es isaanuma walakkaa gidduutti kan raawwatame,'' jechuun BBC'tti himan. Magaalicha keessa gamoofi dhaabbileen daldalaa manca'u kan mirkaneessan qondaalli kuni  ''gochi gaafas raawwatame amantaadhaan osoo hin taane keessatti saba sanatu ajjeese ilaalcha jedhuun wanti mul'ate jira,'' jedhan. Ta'us, kanneen du'an saba garaa garaa irraa akka ta'e himuun qaamni raawwates, qaamni miidhames saba tokko irraati jechuun nama dhiba jedhu. Gama biraan, jiraattuun magaalatti biroo daa'imni ganna 11 ajjeechaa raawwaten jeeqamee of ajjeesu BBC'tti himtee turte. Obbo Aliyyiin erga magaalaa keessa hookkarri ta'e booda umurii isaa mirkaneessuu baatanis namni of ajjeesu himu. Ta'us, akkaataa duuni raawwate irratti odeeffannoo biraa qabu. 'Shugguxii maatii osoo tuttuqu'' of galaafachuu isaa akka dhagahan BBC'tti himan. Bakkeewwan hookkara tibbanaan lubbuun namaa darbeefi qabeenyi guddaan barbadaa'e jedhame yaadamu keessaa tokko magaalaa guddoo Godina Arsii Lixaa Shaashamanneedha. Sadarkaa naannootti bakkeewwan 'badiin guddaa' dhaqqabe jedhamu keessaa tokko magaalaa kana yoo taatu, yeroo ammaa nageenyi magaalatti akka fooyya'e jiraattonni BBC'tti himaniiru. Jiraataan magaalichaa BBC'n haasofsiise waan magaalitiitti raawwate yoo himu halkanuma Hacaaluun ajjeefame namuu magaalatti yaa'uu dubbata. Intarviwii miidiyaa gara garaa irratti doorsifamaa akka ture waan weellisichi dubbate akka ka'umsaatti kaasuun namoonni qaamolee ajjeechaa isaaf shakkan irratti haleellaa raawwachuu hima. ''Ganamarratti, yoo gadi bahu magaalli hin mul'atu, hin beeksisuyyu daaraa ta'eera jechuun hin danda'ama,'' jedha jiraataan rakkoon akka irra hin geenyef maqaa isaa dhoksineef kuni. Namoonni manneen daldalaa, hoteela gurguddaa caccabsuufi gubuu, akkasumas meeshaa daandiitti baasuu kan himu dargaggoon kuni waaree booda qaamni nageenyaa erga seene booda tasgabbaa'u hima. Dargaggoon kuni namoonni jaha madaa'an ijaan akka arge hima. Jiraattonni magaalattii keessa namoonni jaha ajjeefamu himu. Qondaalli mootummaa kana mirkaneesse garuu hin jiru. Kanneen qabeenyi isaanii gubatan jedhaman keessaa rizortii atileet Hayilee G/Sillaase, Gamoo Tsaggaaye jedhamuufi kaan hedduu akka ta'an BBC'tti dubbate. ''Dhugaa si himuuf boo'u malee namni of hin beeku'' kan jedhu namni kuni ''Hacaaluu kan ajjeese nafxanyaa malee namni tokko hin jiru jedhuun,'' namni tarkaanfii fudhachuu dubbata. ''Gumaa obboleessa keenya baafanna'' ilaalcha jedhuun dargaggoon ollaa magaalaa Shaashamannee dhufan du'a Hacaaluun waan raawwate miira keessa seenanii raawwachuu hime. Ta'us, hawaasni keessumaa namni gurguddaa isa dabalatee gidduu seenee irraa dhorkaa turuu yaadata. ''Ijoollee miira keessa seentee dhufte irraa kadhannnee ollaa keenya baraarreerra,'' jechuun BBC'tti hime. Waajjirri Ministeera Muummee ibsa baaseen miidiyaaleen akkitti gabaasaa turan ajjeechaa Hacaaluu booda kanneen saba Amaaraa ta'an akka irratti xiyyeeffatamu godheera jechuun ibsa. Kanneen hookkara uumamee booda qondaaltota mootumaa to'annoo jala oolan keessaa tokko kantiibaa magaalaa Shaashamannee ta'u qondaalii Paartii Badhaadhinaa Obbo Taayyee Danda'aa BBC'f mirkaneessaniiru. Hogganaan nageenya Oromiyaa Obbo Jibriil qondaaltonni mootummaa itti gaafatama isaanii sirriitti hin baane jedhaman akka to'ataman ibsanii turani. Mootummaan ajjeechaa Hacaaluu booda jeequmsi magaalaa Finfinneefi Oromiyaa keessa erga mudate as tasgabbiin uumamuu ibseera.


Alii Birraa: 'Haacaaluu Hundeessaa waliin 'lubbuun keenya tokko,' duuti isaa hedduu na hubde'

Urjiiwwan bakkalchaa dhaloota garaa garaa lamaati. Angafticha muuziqaa Oromoo Alii Birraa fi dargaggeessa jaalatamaa torbee darbe ajjeefame Haacaaluu Hundeessaa. Namoonni hedduun wantoota baay'een wal isaan fakkeessu. Darbees Haacaaluun nama Alii Birraa bakka bu'ee muuziqaa Oromoo dhaloota dhufu dhaalchisudha jedhuun. Artiistonni jajjaboon lamaan kun quba wal qabu turanii? Aliin akkamiin Haacaaluu ibsa? Wayita bilbilaan dubbisnetti gaaffiin keenya kan duraa Haacaaluu waliin yoom, akkamiin wal barte kan jedhu ture. "Artiist Haacaaluu Hundeessaa goota gootarra gootaati" jedhee eegale. "Ittiin boonna, dhaamsi nuuf dhaamaa ture, waan waggaa 150f nu quuqaa ture" erga jedheen booda dursee "Rabbiin haa araaramuuf, jannata keessatti haa qananiisu" jechuun barbaada jedhe. Gaaffi keenyatti yoo as deebi'u, "duraan dursee kanin arge kiliippii irratti ture, osoon biyya Itoophiyaa hin dhufiin dura" jedha. Aliin erga gara biyyaa dhufeen booda Oromiyaa keessatti wal arganii akka wal baran dubbata. Kunis waggaa 15 dura ta'uu hima. "Yeroos nama xinnaadha ture" kan jedhu Aliin, sana dura "muuziqaa babbareeda kan aadaa, waa'ee afaan ofii fi eenyummaa ofii kan ittiin mul'isu kiliippii isaa waanan argeef, baay'een dinqisiifachaa ture" jedha. "Nama guddatu tahuu isaatis natti mul'ataa ture" jedha. Yogguu san Aliin dhaabbiin gara biyyaa hin galle ture. Deddeebi'aa akka ture hima. "Osoon deddeebi'aa jiru, maqaan isaa ol ka'e. Nama hedduu hawwachiisee, nama kan Oromoo qofa osoo hin taane kaanillee jallachuutti ture." "Akkasitti anis caalaa wal baraa dhufne, innis muuziqaan guddate" jechuun wayita gara biyyaa deddeebi'aa turetti wal barachuun isaanii dabaluu hima. Alii Birraa waa'ee Haacaaluu haalaan ibsuuf jechoonni jalaa badanii wayita, akka itti miira isaa ibsatu rakkata. "Akka ogeessa muuziqaa tokkootti otoo hin taane kanan ilaalu, kanin isa ibsu, goota gootota Oromoo keessaa tokko jedheetin isa madaalu" jedha. "Jabinaa fi dhaabbii qabaachuun isaa uummata Oromoo fi Oromiyaaf qofa miti dhaamsi inni dhaamu" jedha Aliin. "Bikka cunqursi jiru hundaattuu, uummata sana hundaaf nama dhaabbate" jechuunis ibsa. "Afaan ittiin sirbutu Afaan Oromoo tahe malee, qabiyyeen isaa osoo hiikamee rakkataa addunyaa keessa jiru maraafuu kan tahudha" jedha. Kanaafis Haacaaluun goota keenya qofa osoo hin taane, "goota addunyaati jedheen achittin isa ramada" jechuunis ibsa. "Ani dhaabbiin (ejjennoon) kiyya akkuma Haacaaluutti saba kiyyaaf quuqameen tarkaanfachaa ture" kan jedhu Aliin, "karaa sanirratti isaa argeen nama tokko taane, lubbuun keenyas tokko, yaadni keenyas tokko" jechuun ejjennoo wal fakkaataa qabaachuu isaanii hima. 'Harki harka hin nyaatu diina ofii malee' jedhee sirbe Alii Birraan jechuun sirba isaa keessatti maqaa kiyya kaaseera jedha. "Maqaa kiyya kan kaaseef sarara Alii Birraa irra jirra, waan inni himu san himaa jirra jechuu isaati" jedha. Kanaafis ilaalchi isaanii fi sararri gama qabsoo uummataan irra deemaa turan tokko ta'uu hima. "Kaanaf jecha duuti isaa hedduu hedduu na hubde, na miidhe" jechuun hima. "Ana qofaa miti, silaa warri Jappaan, warri Ameerikaa, warri Yugaandaa waan inni jedhe hiikameefi dhagahani, baay'ee baay'ee gaddu ture" jedha. Sababni kana jedhuuf Haacaaluun qabsaawaa idil-addunyaa waan taheefi jedha. "Nu harkaa fudhatani" kan jedhu Aliin, "qaamuma isaa nu duraa fudhatan malee, lubbuun isaa Rabbi birattis bikka guddaa qabdi, uummata isaa biratti bikka guddaa qabdi, inni nama du'e miti kan bara baraan jiraatudha" jedha. Ajjeefamuu isaa halkan keessa gaafa itti himamu rifaatuudhaan dubbachuu akka dadhabe hima. "Nan rifadhe, abjuu taha malee kun dhugaa miti jechaan ture" jedha. Booda garuu dhugaa tahe jedha. Kan akka Haacaaluu miliyoonataan argachuuf tenya kan jedhu Aliin kanaan akka jajjabaatu hima. "Lubbuun isaa nu waliin ni jiraatti. Fedhiin isaa, dhaabbiin isaa nu bira ni jira. Kanaafuu dhalooti ammaa qofa otoo hin taane kan nu fuuldura dhufu hundaahuu Haacaluudha taha jedheen abdadha." Hojiilee isaa keessa kam kan ati yoomuu hin daganne jennee gaaffii gaafanne deebisuun Aliif salphaa hin turre. "Waan inni himaa ture, akka qabsaawaatti, akka jaalalaatti, akka ilma hawaasaatti waan hawaasaa inni himaa ture hundi ana biratti bikka guddaa qaba" jedha. "Kanaatu kanarra wayya kanin jedhu hin qabu. Sirba kudhan yoo sirbe, kan sadaffaa, kan kurnaffaa wanna jedhuun hin qabu," jechuunis dinqisiifannaa Hacaaluuf qabu dubbata. Waa'ee dandeetti isaa yoo dubbatu, "wanna uumata isaa cunqursu wanna isa quuqu yoo argu ofii barreessee sirba, kan namni barreesseefis akka miira uummataa ibsutti wallisa" jechuun hima. Jechan isa ittiin ibsu hin qabu kan jedhu Aliin, "jireenya kiyya keessatti wannin arge, gurbaan kun ergamaa Rabbiiti" jechuun hima. "Rabbiin qomoo hundaafuu nama tokko tokko ni kenna. Sadarkaan isaa sadarkaa qabsaawota gurguddaa akka Maartiin Luutar Kiingi, Nelsan Mandeellaa, Maahatama Gaandii, Maalkoom Eeksi sadarkaa sanittin isa kaaha." Ana biratti inumaatuu isaanii oli jechuu nan danda'a jedha Aliin. "Miidhaa nama keenyaa hunda sodaa malee qawwee Afaan dura dhaabbatee nama dubbatu" jechuun hima. Haacaaluun yoggaa hojjetu ani haa yaadatamu jedhee miti kan hojjetaa ture kan jedhu Aliin, ammoo akka itti Haacaaluun dhaloota ammaafi kan dhufuun yaadatamuu qabu ni akeeka. Siidaa dhaabuu, maqaa isaan karaa fi manneen barnootaa moggaasuu, seenaa isaa akka baratamu gochuun barbaachisaa tahuu hima. "Kana feen yoo goone maqaa isaa hin gitu" kan jedhu Aliin, kuni hundi godhamuu baatus inni yaadatamuun waan hin oolledha jedha. "Waan hojjeteefi seenaa galmeesseen hanga jireenyi ilmaan Oromoo, jireenyi cunqurfamtootaa kaaniis jirutti, inni yaadatamaadha" jedha. Xumura irratti wanni jettu jennee gaaffi gaafanneefis "Rabbiin gama isaatiin goota keenya kana, bikka isaaf malu jannata keessatti nu haa qananiisu" jedhe. Ergaan isaa garuu kana qofaa hin turre. "Wanni abdannu fuulduraaf gootni isaa akka nuuf dhalatee, fedhiin keenyas galmi keenyas akka bikka dhaqqabuu danda'uuf, goota biraa akka nuuf kennu Rabbiin kadhanna, kuni bu'uura bilisummaati" jedha.


Lolaa Buraayyuutti Sambata mudateen lubbuun namoota sagalii darbee manneen 180 ol mancaase

Balaa lolaa kaleessa naannoo Buraayyuu ganda Gafarsa Noonnoofi Gafarsa Gujee jedhamuutti mudateen lubbuun namoota sagalii darbuun alatti manneen 180 ol akkasumas, qabeenyi guddaan manca'uu Waajjirri Dhimmoota Komunikeeshinii magaalichaa BBC'tti hime. Itti-gaafatamaan Waajjira Komunikeeshinii magaalaa Buraayyuu Obbo Abdallaa Tibbeessoo Reeffi namoota torbaa hanga ammaatti awwalamuu himanii reeffi namoota lamaa ammoo buufata poolisii tursiifamee maatiin itti barbaadamaa jiraachuu himan. Itti-Gaafatamaan Waajjirichaa Obbo Abdallaa Tibbeessoo BBC'tti akka himaniiti, lolaa hamaa kaleessa Aaanaa Sabbataa Hawwaas ganda Jamoo jedhamu irraa gara Magaalaa Buraayyuu ganda Gafarsa Noonnoofi Gafarsa Gujeetti dhufeen, namoota lubbuun darbeen alatti kanneen achi buuteen isaanii dhabame barbaadamaa jiraachu himan. Maanneen lolaan miidhaa irraa gahee keessaa 35 guutummaan guutuutti manca'aniiru jedhu aanga'aan kun. Warshaalee torba bakka ganda indaastirii jedhamee beekamu keessa jiran irras miidhaan gaheera jedhan Obbo Abdallaan. Lolaan kun horii gaafaa, hoolaa, fardeenii fi oomisha qonnaan bulaa irras miidhaa geesisuu kan himan Obbo Abdallaan horii du'an dirree keessatti mul'atu jedhan. Daandii guddaan magaalaa Buraayyutii gara Ambootti baasus akkasuma miidhamuu himan. Dhaabbilee mootummaa tokko tokko irras miidhaan gahuu himaniiru. Qabeenyi hanga ammaatti tilmaame gara Birrii miliyoona 10 kan tahu manca'uu agarsiisa jedhanii ammayyuu qabeenya bade tilmaamuu fi qorachuun itti fufuu himan. Lolaan kun gaara Wacacaa jedhamu kan aanaa Sabbataa Hawwaas keessatti argamu irraa akka gara gandoota kanneeniin dhufe himan Obbo Abdallaan. Reeffi namoota lolaa kanaan du'aniis miseensa raayyaa ittisa biyyaa fi dargaggootaan barbaadamee argame jedhan. Kana malees maatiin tokko tokkos nama hanga ammaatti dhaban galmeessiisanii barbaadamaa akka jiran himan. Haaluma kanaanis namoota eenyummaan reeffi isaanii adda baafame amaa bakka dhalootaa saanii gara godina Shawaa Lixaa aanaa Jalduutti gaggeeffamuu himan Obbo Abdallaan. Irra caalaan namoota lolaan kanaan fudhatees namoota hojiif godinaalee biraa irraa dhufan tahuu akka hin hafnes himaniiru. Reeffa namoota argamanii adda baasuuf akka hojjechaa jiranis himanii, yoo eenyummaan isaanii baramu gara maatii isaaniitti gaggeessuuf jiraattota waliin tahuun bulchiinsi magaalaa Buraayyuu hojjechaa akka jiru dabalanii himaniiru Obbo Abdalaan lolaa kanaan qabeenyi manca'e ammaaf hin tilmaamamne jedhan. Haatahu malee, qabeenyi barbadaa'e guddaa tahuu himan. Warshaalee gurguddaa, manneetii jireenyaa, suuqota, dhaabbilee mootummaa fi manneetiin amantaa lolaa kanaan manca'aniiru jedhan. ''Manni amantaa Kiristaanaa guddaan tokko qabeenya achi keessa jiruufi mana barumsaa waldichaa waliin guutummaatti lolaadhaan manca'eera. Mooraan isaas fudhatameera. Qabeenyi achi keessa jirus hin hafne,'' jedhan yoo haala ture himan. Dhaabbanni fayyaa mootummaa gandicha keessa ture tokkoos guutummaan manca'uu himaniiru Obbo Abdallaa. Suuqonnii fi qabeenyi achi keessa tures guutummaan manca'uu dubbatu. Konkolaataan dedebisa uummataas lolaa kanaan fudhatamee booda daandii cinatti daddarbamee akka jiru himan. Koreen namoota miidhaman deeggaruufi deebisee akka dandamatan godhu hundaa'ee hojii eegalus himaniiru. Koreen kune akka tilmaameetti, qabeenyi miliyoona 10 hanga 12 ta'u balaa lolaa kanaatiin manca'u dubbataniiru. Obbo Abdallaan jalqaba Aanaa Sabbataa Hawwaas keessatti cabbii cimaatu roobe ture jedhanii, sanumatu gara lolaatti jiijjiramee humna guddaan dhufe jedhan. Seenaa bulchiinsa magaalichaattis balaa guddaa akkasii arginee hin beeknu jedhan. Balaan lolaa bara kana biyyoota Afrikaa Bahaa keessatti hammaachuu akka malu ogeessonni raaga qilleensaa himanii ture.


Ajjeechaa Haacaaluu Hundeessaa: Jawaar Mohaammad fi kaan wanni ittiin shakkaman 'ta'e jedhamee raawwatame' jedhan

Jawar Mohaammad dabalatee namoota ajjeefamuu Haacaaluu Hundeessaa hordofuun hidhamaniif gareen abukaatoo ogeeyyii seeraa 10 ta'an of keessaa qaba jedhame Jimaata Waxabajjii 10, 2020 maamiloota isaan wal arguu himeera. Abukaatoowwan kanneen keessaa tokko kan ta'n Obbo Tuulii Baay'isaa lama ta'anii Jawaar Mohaammad, Baqqalaa Garbaa fi Hamzaa Booranaa bakka tokkotti arganii dubbisuu, akkasumas intala Obbo Baqqalaa Garbaa, Boontuus, arganii dubbisuu BBC'tti himaniiru. Obbo Tuuliin Komishinii Poolisii Finfinnee iddoo buufata poolisii sadaffaa (soostanyaa) jedhamutti arganii akka dubbisan dubbatu. Kunis gamoo haaraa mana hidhaa maa'ikalaawii durii cinaatti argamudha jechuun ibsu. Qabiinsa isaanii ilaalchisee warri dhiiraa rakkoon hin jiru haaluma gaarii keessa jirra jedhanillee, kanneen hidhaman keessa namni SHamsaddiin Xahaa jedhamu poolisiin akka malee reebamuu nutti himaniiru jedhu Obbo Tuuliin. Haa ta'u malee, warri shamarranii gaafa dura qabaman nama 26 ta'anii kooridarii irra qorra keessa akka bulfaman, ergasii ishee dabalatee hidhamtoonni shamarranii kaan bakka akka malee qorru, haala rakkisaa keessa jiraachuu Boontuun nutti himteetti jedhan. Dabalataan, daa'ima waliin hidhamtee kan jirtu Caaltuu Taakkalaa kophaatti adda baafamtee hidhamtee akka jirtuufi iddoo garmalee qorruu fi haalli isheen keessa jirtus rakkisaa ta'uu Boontuu irraa dhagahuu himu. Jawaar dabalatee namoonni kunneen torbee darbe mana murtiitti kan dhiyaatan yoo ta'u, poolisiin wantoota afuriin shakkee isaan hidhuu mana murtiitti akka hime nutti himaniiru jedhu Obbo Tuuliin. Isaanis, ajjeechaa poolisii tokkoo, sabaa fi sab-lammii walitti buusuuf yaaluu, aanga'oota mootummaa ajjeesuuf yaaluu fi reeffi Haacaaluu Hundeessaa gara Amboo akka hin deemne uggurani kan jedhu akka ta'e himu. Kuni mana murtiitti kan jedhame ta'ulleen hanga ammaa qorannoof jecha nurraa hin fuune akkasumaan taa'uutti jirra jedhaniiru jedhu Obbo Tuuliin. 'Nuti akkuma nama kaanii reeffa Haacaaluu Hundeessaa gara Ambootti gaggeessuuf qajeellee, magaalaa Buraayyuu iddoo Gujee ykn Keellaa jedhamu yoo geenyu, namoota Finfinneetti awwaalamuu qaba jedhaniin karaa cufamee ture' jedhani jedhu. Namoonni gariin Ambotti awwaalamuu qaba gariin ammoo Finfinneetti awwaalamuu qaba jedhanii wal-dura dhaabbannaan jabaan akka ture nutti himaniiru jedhu Obbo Tuuliin. Dabalataan, ammoo konkolaataan reeffa baattus kan reeffaa waan hin turreef ho'itee jennaan achi gahuu hin dandeenyu yaada jedhuun poolisoota waliin dubbannee uummata tasgabbeessinee gara Finfinneetti akka deebi'u goone jechuu isaanii dubbatu. Osoo gara Finfinneetti ol deebisaa jirru uummanni hedduu waan tureef magaalaa Burraayyuu ganda Gafarsa Noonnootti buufata poolisiitti gorree nu gargaaraa jennuunillee nu gargaaruu akka hin dandeenye nutti himan jechuus dubbatu. Sana booda aanga'oota magaalaa Finfinnee fi kan Naannoo Oromiyaa wajjin dubbannee reeffa gara Jiddugala Aadaa Oromoo geessine jedhani jedhu. Wayita jiddugala Aadaa gahanitti warri eegan rifatanii seensisuu akka didan, haa ta'u malee aanga'oota magaalaa Finfinneetti bilbilanii akka seensisan erga itti himameen booda konkolaataa gara jahaa ta'uun seenu dubbatu jedhu Obbo Tuuliin. 'Nagaadhuman miira obbolummaatiin, wal hubannaan gara mooraa seenne' jechuu isaaniis dabalanii himu. San booda iddoo kantiibaan magaalaa Finfinnee fi aanga'ootni gurguddoo Oromiyaa jiranitti haala awwaalchaa, iddoo isaafi guyyaa isaa mari'annee waliigalle jechuus himu. Itti aansuun 'akkaatuma waliigaltee isaanitiin' aanga'oonni magaalaa Finfinnee deemanii firiijii reeffi keessa taa'u, konkolaataa ykn ambulaansii reeffaa akkasumas ogeeyyii fayyaa waan kana mijeessan akka fidan waliigallee deemuu isaaniis himuu dubbatan. Kanumaan osoo isaan eegaa jirru Raayyaan Ittisa Biyyaa 'miira hamaatiin guutame' konkolaataa sadiin fe'amee dhufee naannoo san to'achuu nutti himan jedhu Obbo Tuuliin. San booda poolisii humna addaa Oromiyaa fi Raayyaa Ittisaa jidduu wal gaarreffannaa fi wal hubannaa dhabuun uumamuu nutti himan jedhan. Haala tasgabbeessuuf wayitaa yaalaa jiranitti aanga'aan poolisii Oromiyaa tokko reeffa fuudhuu ajajamnee dhufne jennaan, fuudhaa nutis poolisiin haa gaggeessudha kan jenne jechuun reeffa akka fuudhan gochuu himuu dubbatu. Itti aansuun aanga'aan poolisii Oromiyaa biroo dhufanii Jawaar Mohaammad, Baqqalaa Garbaa fi Hamzaa Booranaa to'annoo jala akka oolfaman ajajni itti kennamu isaanitti himuu dubbatu jedhan. Isaanis tole jedhanii eegdonni isaaniis akka meeshaa hiikkatanii waan poolisiin jedhuun akka raawwatan itti himuu nutti himan jedhu. Haala kanaan qabamanii gara buufata poolisii magaalaa Finfinnee geeffamuu himaniiru jedhu Obbo Tuuliin. Poolisiin tokko ajjeefamuu kan dhagaahan 'erga to'annoo jala oolanii gara buufata poolisii geeffamaniin' booda akka ta'eefi hanga isaan achi turanitti dhukaasnillee akka hin turre, namni waan hamaa dubbatellee akka hin turre himuu isaanii dubbatu. 'Nuti rakkoon guddaan akka hin uumamnellee gumaacha guddaa baane, galateeffamuu osoo qabnuu hidhamuun keenya garmaleedha' jechuu isaaniis dabalanii himu. 'Kuni ta'e jedhamee waan nurratti raawwatame malee, yakka ittiin shakkamne tokkoo isaallee raawwannee hin jirru' jechuu isaanii dubbatu. Ajjeechaa kan jedhame ta'e jedhamee mirga wabii akka hin arganne nu dhorkuudhaaf, kan wixineeffame malee balleessaa kana keessa hin jirru jechuu isaanii himu. Ammoo wanni hundi waraabamaa ture waan ta'eef waan kana waliin dhahuunillee akka hin danda'mne dubbachuu isaanii himu. Poolisiin Federaalaa ibsa torban darbe kennee tureen Obbo Jawaar Mohaammad hokkora Onkoloolessa bara 2019 lubbuu nama 97 galaafatee tureenillee akka himatamu ibsuus mana murtiitti kun akka irratti hin dhiyaanne Obboo Tuuliin dabalanii himaniiru. Obbo Baqqalaa Garbaa Wiixata Adoolessa 13, Jawaar Mohaammad ammoo Kamisa Adoolessa 16 mana murtiitti akka dhiyaatan Obbo Tuulii Baay'isaa himaniiru.


Ajjeechaa Haacaaluu: Rakkoo nageenyaa tibbanaan walqabatee Oromiyaafi Finfinneen maal keessa jiru?

Weellisaa Haacaaluu Hundeessaa ajjeefamuu hordofee kutaalee Oromiyaa garaagaraa keessatti hookkara dhalateen lubbuun namoota 80 ol darbuu mootummaan ibseera. Reeffi isaa deeggarsa mootummaan gara bakka dhaloota isaa magaalaa Ambootti geeffamee har'a sirni awwaalchaa isaa raawwateera. Kaleessa gareen dargaggootaa magaalichatti bakki awwaalchaa magaalaa Finfinnee tahuu qaba  gaaffi jedhuun hookkarri uumamee lubbuun nama jahaa kana gidduutti darbuu Itti Gaafatamaan Bulchiinsaaf Nageenyaa Oromiyaa Obbo Jibril Mahaammad himaniru. Har'a sirni awwaalchaa tasgabbiin akka raawwatuuf qaamni nageenyaa yaalii taasiseera jedhan Obbo Jibril. Sirni gaggeessaa reeffa Haacaaluu Hundeessaa Istaadiyeemii Yunvarsiitii Amboo keessatti gaggeeffame. Kun kan taheef yoo istaadiyeemii guddaa magaalaa Ambootti gaggeeffame mooraas waan hin qabneef rakkoon nageenyaa uumamuu danda'a jedhamee sodaatameeti jedhan. Obbo Jibril magaalota akka Shaashammannee, Adaabbaa, Adaamaa, Buraayyuufi magaalota kaan keessatti rakkoo uumameenis lubbuun namaa darbee qabeenyi guddaan barbadaa'uu himaniiru. Qabeenyi manca'e kan namoota dhuunfaafi waajjiraalee mootummaas dabalata jedhan Obbo Jibril. Har'a aanoleen Oromiyaa keessa jiran 300 ol tahan tasgabbii fooyyee qabu keessa jiru jedhan. Magaala Finfinnee kutaa bulchiinsota garaagaraa keessatti hookkarri uumamee qabeenya irra miidhaan gahuu quba qaba kan jedhan Obbo Jibril Mahaammad, bulchiinsa magaalichaa waliin daangaan osoo adda wal hin baasiin waliin hojjechaa jirra jedhan. Jiraattota magaalaa Finfinnee Kondominiyeemii Oromiyaa jedhamuufi bakkee kaanitti gareen gurmaa'e namoota dhuunfaa irratti miidhaa geessisuuf yaalan jiru jedhan. Magaala Finfinnee dabalatee magaalota Oromiyaa kan akka Shaashamanneefi Adaabbaa keessatti qabeenyi namoota dhuunfaa barbadaa'aniiru jedhan. Badiin kun kan dhaqqabe garee finxaaleyyii lamaan--Oromoo irraas,  Amaaraafi kaan irraas ka'aniin akka tahes himaniiru. Qabeenyi barbadaa'e kan saba garaagaraati malee kan saba tokkoo miti. Finxaaleyyiin akkasii to'annoo jala oolaa jiru jedhan Obbo Jibril. Buraayyuu keessatti gareen yakka raawwachuuf sochii taasisaa ture miidhaa nama irraan gahurra darbee warshaalee shanii ol gubuuf osoo yaalanii humnoota nageenyaan oolera jedhan. Kanaan wal qabatee  Iskindir Naggaa magaalaa Finfinnee keessatti garee qindeessuun haleellaan akka raawwatamu gochuun shakkamuun to'annoo jala ooluu Waajjirri Abbaa Alangaa Waliigala Faderaalaa kaleessa ibsa kenneera. Waajjirichatti Daarektarri dhimmoota yakka daangaawwan qaxaamuranii kan ta'an, Obbo Fiqqaduu Tsaggaa, "Gareen na deeggaran iddoo biraatti haleelamaa jiru waan ta'eef ka'aa warra as jiran haleelaa jechuun Finfinnee keessa iddoo 10 olitti dargaggeessa gurmeessuufi konkolaataa qopheeessuun sochoosaa ture," jedhan. Namni haleellaa raawwachuuf gara Finfinnee dhufee tokkollee bakka hin jirretti namni isin fixuuf dhufaa jira waan qabdaniin ofirraa ittisaa jechuun dargaggoota sochoosaa turuus himaniiru. Iskindir Naggaatti dabalataan maqaan paartii Sosochii Biyyaalessaa Amaaraa (ABIN) dhaahameera. Dargaggoonni gurmaa'anii kutaalee magaalaa Finfinnee keessa socho'aa turan haleellaa raawwataniin lubbuun namaa darbuu jiraattonni ni dubbatu. Keessumaa jiraattonni Kutaa Bulchiinsa Nifaas Silk Laaftoo Oromiyaa Kondomiiniyeemii keessa jiraatan namoonni gurmaa'anii dhufanii miidhaa akka irraan gahaa turan BBC'tti himaniiru. Jiiraattonni kun poolisiin federaalaa naannoo sana jiraatanillee garee meeshaa qara qabuufi dhakaa qabatanii socho'aaturan kanarraa isaan oolchaa akka hin jirre komatu. Jiraattuu Kutaa Bulchiinsa Nifaas Silk Laaftoo Oromiyaa Kondomiiniyeemii taate haala nageenyaa yaaddessaa keessa akka jiran dubbatti. ''Kan itti himannu hin jiru. Kan nu dhaga'ullee dhabneerra," jetti. Karaanis ta'e manni yaalaas cufaadha. Osoo banaa ta'eellee karaa gadi baanee warra miidhaan irra gahe mana wallaansaa geessan akka hin jaannes dubbatti jiraattuun kun haala kaleessa keessa turan yeroo dubbattu. Humni poolisii Oromiyaa dafee nu qaqqabuu baannaan haalaa yaaddessaa keessa jirra jetti. Jiraataan biroon naannoodhuma kanaa, tasa gadi bahanii garee kanaan dhagaan rukkutamuu dubbatu. Erga rukkutamee booda manatti deebiyee akka dheesse himuun, miidhama irra gaheefillee karaa ittiin wallaansa argatu dhabeera. Jiraatan Finfinnee kutaa magaala Eekkaa jiratuufi maqaan isaa akka ibsamu hin feene biroon guyyaa kaleessaa naannoo Hospitaala Phaawuloos bakka reeffii Art. Haacaaluu Hundeessaa itti qoratamerraa kaasee, ''qaamolee nageenyaan reebichi nurra gaha turee,'' jedha. ''Reeffii erga gaggeefamee boodas gareen gurmaaye wanta qara qabu baatee yaa'u nama Afaan Oromoo dubbatu yoo argan reebuufi saamuutu ture. Namootni hedduun miidhaman jiru.'' Gara kutaa magaalaa Aqaaqiitti reeffii nama ajjeefamee akka argamellee himamaa jiraa nuun jedhe. ''Har'as erga bari'ee aniifi hiriyyoonni koo naannoo koo jiran daabboollee bitachuuf manaa hin bane," jechuun miidhaa sabummaa irratti xiyyeeffate Finfinnee keessatti garee gurmaa'e kanaan deemsifamaa jiru ibsa jiraataan Eekkaa kun. Ijoollee kutaa magaalaa biroo jiran waliin qunnamtii akka qabu kan dubbatu dargaggoon kun  inumaa naannoo Eekkaa kana wayyaa bakka birootti rakkoo guddaatu jiraa jedha. Yaaddoo nageenyaa jiraattotni magaalitti kaasan kana qaamni nageenyaa magaalaa Finfinnee quba yoo qabaateefi hojiin hojjechaa jiru yoo jiraate akka nuu ibsu dubbii himaa Komishinii Polisii magaalaitti kan ta'an Komaandar Faasikaaw Fantaatti irra deddeebiin kaleessa guyyaa bilbillus nuuf hin kaafne. Komishinara Itti aanaa Poolisii Finfinnee kan ta'an  Zalaalam Mangistee bilbila yaallee nuu kaasuu didan. Guyyuma kaleessaa komii jiraattota kanaaf deebii argachuuf Komishinii Poolisii Federaalaattis yaallee argachuu hin dandeenye. Tarii ammoo Komishiniin Poolisii Oromiyaa dhimma kana yoo quba qabaate jennee Komishinara Itti aanaa Poolisii Oromiyaa Komishinar Girmaattis bilbillee isaan dubbisuuf hin milkoofne. Haata'u malee, Komishiiniin Poolisii Finfinnee kaleessa galgala ibsa EBC irratti kenneen Baaldaraasiifi ABIN Magaalaa Finfinnee keessatti walitti bu'iinsi saboota jiduutti akka umamuuf sochaa turan jedheera. Komishinarri Komishiinii Magaalaa Finfinnee Geetuu Argaawu kaleessa jalqabee magaalattii keessatti nageenyi boora'uu himaniiru. ''Konkolaataawwan dhunfaafi kan mootummaa caccabsuufi gubuu, qabeenya lammileen horataniifi saamichi meeshaalee ture,'' jedhaniiru komishinarri kun. Carraa kanatti fayyadamuun magaalattii keessatti hokkaraafi jeequumsa uumuun hawaasichi waliitti akka bu'uuf sochiin taasifamaa akka ture ibsan. Miseensoota poolisii ergama nageenya kabachiisuuf socho'aa turan irra miidhaa salphaa hanga du'aatii qaqabeera kan jedhan Komishinarichi, ''Kaleessaafi kaleessa qofaa miseensoota poolisii federaalaafi kan Finfinnee 57 irra miidhaan qaqabeera. Akkasumas, miseensoonni lama lubbusaanii dhabaniiru,'' jedhan. Miidhaa lammiileera gaheera ajedhaniinis ''Dheengaddaafi kaleessa qofaatti lubbuun anmoota 8 darbuu'' ibsaniiru. ''Lubbuun namoota kanneenis boombii, rasaasa, dhagaafi kan kana fakkaataniin,'' jedhaniiru. Kana malees, konkolaataawwan dhunfaafi mootummaa 250 ta'an cacabanii, 20 kan ta'an ammoo gubachuusaanii ibseera. ''Miseensoonniifi aanga'oonni paartiilee siyaasaa kanneenii kana keessatti qooda fudhataniiru,'' jedhan. ''Keessattuu aanga'oonniifi miseesnoonni paartiilee Baaldiraasiifi ABIN ifatti T-shartii uffachuuniifi alaabaa paartii isaanii qabachuun magaalattii keessa bakkeewwan garaa garaatti socho'uun walitti bu'iinsa sabaa uumuuf  socho'aa turan,'' jedheera., ''Magaalattii keessa kallattiiwwwan garaaa garaatiin socho'uudhaan, sabni tokko saba biraa miidhuudhaaf akka dhuufeetti, ''akka weerarameetti'' beeksiisuudhaan akka ofirraa ittisuu kakaasuun raawwatamaa ture,'' jedhan. Magaalaattii keessattis namoota bakka gara garaatti dhaabuun waragaa eenyuummaa gaafataa akka turan Komishinarrichi kun himaniiru. Rakkoo magaalaa Finfinneetti uumame to'achuuf Humni Raayyaa Ittisa Biyyaa bobbaafamuu Rooyitars gabaaseera.


Haacaaluu Hundeessaa: 'Walaloo artistootaaf wayita barreessullee maqaakoo hin fayyadaminaa jedha'

Artist Hacaaluu Hundeessaa Waxabajji 29, 2020 Wixata galgala Finfinneetti ajjeefamuun guyyaa Kamisaa bakka dhalootasaa Magaalaa Ambootti awwaalameera. Weelluu isaatiin alatti Haacaaluun nama akkamii ture ka jedhu baruuf artistoota, hiriyootaafi maatii keessaa namoota itti dhiyeenyaan beekan BBCn dubbiseera. Gaazexeessaan wayita ammaa biyya Siwiidin magaalaa Gotanbarg jiraatu Eebbisaa Naggasaa, Haacaaluu waliin walitti dhufeenya gaarii akka qaban himuun, ''ajjeechaa Haacaaluun booda miira hamaa keessan jira,'' jechuun nutti hime. Eebbisaan magaalaaa Gudaritti dhalatee guddatus, barnootasaa sadarkaa lammaffaaf gara magaalaa Ambootti wayita dhufu Haacaaluu waliin walbaruu dubbata. Kutaa 11ffaa waliin barachuus kan dubbatu Eebbisaan, ''Mana barnootaatti kiiyboordii fidee, yeroo boqonnaatti nu bashannansiisa ture,'' jedha. Ambootti fincilli kahee Hacaaluun mana hidhaa yoo seenu, Eebbisaafi waahillan waliin barachaa turan barnootasaanii xumuruun yunivarsiitiirraa eebbifaman. ''Ennaa nuti yunivarsiitiidhaa baanu, inni ammoo mana hidhaatii bahe,'' kan jedhu Eebbisaan, erga hojii gaazexeessummaa eegalees irra deebiin walitti siquu eegaluusaanii dubbata. Ergasiis gaafa Eebbisaan fuudhu Hacaaluun waa'ela yookaan miinjeesaa ture. ''Haacaaluu wajjin namni daqiiqaa tokkoof taa'e, barnoota gaarii irraa fudhatee deema,'' ka jedhu Eebbisaan Haacaaluun ''nama si kofalchiisuufi gaddakee si cabsudha,'' jedha. Hiriyootasaa yeroo qabsoo ijoollummaatti waliin dabarse nama hin irraanfannedha jedha. ''Ammuma Oromoo biratti fudhatama qabu, sabaafi sablammoota Itoophiyaa birattis fudhatama guddaa qaba.'' Dargaggoota ol dhufanis ni jajjabeessa kan jedhu hiriyaan isaa kun ''walaloofi yeedaloo kennuun dargaggoota jajjabeessa ture.'' Dargaggoota baayyeefis walaloofi yeedaloo kennuusaa kan dubbatu Eebbisaan ''sinumti guddadhaa malee maqaakoo hin fayyadamiinaa,'' jedha. ''Waahee Haacaaluu kana sana jedhee dubbachuu hin danda'u, miira hamaa keessan jira,'' jechuun miira keessa galee dubbate Eebbisaan. Erga ajjeechaan Haacaaluu dhagahamee booda biyya keessaa fi alatti sagantaaleen jireenya Haacaaluu yaadachuufi hiriirawwan mormii garagaraa gaggeeffamaniiru, ammallee gaggeeffamaa jiru. Hawaasni Oromoo Magaalaa Gotanbarg jiran lakkoofsaan xiqqoo tahanis, torban dabre keessa duungoo qabsiisuun Haacaaluu yaadataniiru. ''Haacaaluun waan itti wareegame sana galma gahuu qabna jechuun walitti qabamnee gadda keenya ibsanne. ''Sababuma Haacaaluutiin waliitti dhufeenya keenya cimsachuu qabna, faffaca'uun keenya nuun baasne, hawaasa jabaa tokko ijaaruu akka qabnu irratti waliigalle,'' jedha. ALA bara 2010 Haacaaluu Hundeessaa wajjjiin wal baruu kan dubbatu weellisaa Habtaamuu Lamuu gama isaatiin Haacaaluun ''goota, hayyuu fi qaroo Oromootii'' jedha. "Bara jalqaba wal barreerraa eegalee fedha bilisummaadhaaf qaburraa kan ka'e ani akka kanatti hin danda'uu bosonatti galeen WBO'tti makamee waan narraa eegamu godheen wareegama naan jechaa ture" jedha weellisaa Habtaamuun. ''Asuma taa'ii sagaleen loli jedheen gorsaa ture. Sagalee sana torban sadii dura naa ergee, akkan aaruufi arifadhutti silaa yoona hin gahu ture naan jechaa tures'' jechuun yaadata. Bakka Artiist Alii Birraa bu'ee waggoota 50 fi 60'f hojii aartii hojjeta jedheen yaada malee akkanatti yeroo gabaabatti lubbuun isaa dabarti jedhee hin yaadne" jedhe. Haacaaluun Finfinneef hedduu qabsaa'aa ture dhalootni kuniis kaayyoo isaa kana galmaan gahuu qabaa jedheera weellisaa Habtaamuun.


Abbaa Alangee Federaalaa: Lakkoofsi namoota ajjeechaa Hacaaluun shakkamanii to'ataman 14 gahe

Lakkoofsi namoota ajjeechaa Haacaaluu Hundeessaan shakkamanii 14 gahu Abbaan Alangee Federaalaa Adaanach Abeebee himan. ''Shakkamtoonni 14 ta'an to'atamaniiru. Kana dura afur turan. Amma dabalataan 10 qabamaniiru. Walumaagala dhiira 11 fi dubartoota 3 dha,'' jedhan Aadde Adaanach. Qorannoo hanga ammaa qabnuun ajjeechaan Haacaaluu ''itti yaadamee, karoorfamee, qophiin godhame kan raawwate akka ta'e ragaan agarsiisu harka keenya seeneera,'' jechuun himan. Gama kaaniin, guyyaa kaleessaa bakka Jawaar Mohaammad argametti manni isaa 'yeroo lammataaf' qoratamuu miseensi maatii tokko BBC'tti himaniiru. Ajjeechaa weellisaa Hacaaluu Hundeessaa hordofee hookkara uumameen lubbuun namoota 160 yoo darbu qabeenyi hedduullee barbadaa'uu qondaaltonni himaniiru. Torban darbe gaafa Kibxataa Jawaar Mohaammad, Baqqalaa Garbaafi kaan dabalatee namoonni 35 to'annoo jala oolaniiru. Qorannoo Jawaar Mohaammadiifi Baqqala Garbaa irratti taasifamaa jiruurratti kan dubbatan Aadde Adaanach kana dura 'waamicha hookkaraafi jeequmsaa, akkasumas haasaa jibbinsaa' taasifamaa ture walitti qabneerra jedhan. Torban har'aa Kibxata, reeffi gara magaalaa Amboo qajeelaa ture Burayyuu erga gahe gara Finfinneetti akka deebifame taasifamee ture. Jawaar Mohaammad fa'i 'humna namaa qindeessuun, meshaalee odeeffannoo qabatanii meeshaa waraanaan deeggaramaniiti deebisan,' jedhan Abbaan Alangee Federaalaa. Gama kaaniin, miseensa maatii Jawaar Mohaammad akka ta'an kan dubbatan BBCtti akka himanitti guyyaa kaleessaa 'yeroo lammataaf' mana dhufanii sakatta'insa gaggeessaniiru. Namni miseensa maatii akka ta'an dubbatan kun 'erga gaafa Kibxataa manaa bahaa akka hin jirre, akkasumas namni alaa dhufee nu ilaaluu hin danda'u' jechuun himan. Guyyaa kaleessaa qorattoonni ''sa'aa lamaaf turan'' kan jedhan namni kuni, ''kompiitara tokko fuudhanii'' deeman jedhan. ''Akka torbee darbe sanii miti waan tokko akka nutti hin dhagahamne nutti dhaamaa ture. Mana keessa wayi rakkoo qabdanii jedhee nu gaafate [Jawaar],'' jedhu miseensi maatii kun. Aadde Adaanach ajjeechaan Haacaaluu, Haacaaluu qofa kan bu'uura godhate osoo hin taane nageenya biyyaafi nagaa jeequuf ture jechuun Kibxata TVbiyyaalessaa irratti dubbatan. Iskindiir Naggaa waliin walqabatee immoo namoonni jaha to'annoo jala oolu EBC'n gabaaseera. Abbaan Alangee Federaalaa biyya alaa ta'anii kanneen ummannii ''akka walitti garagalu'' kanneen waamicha taasisan jiru jechuun ''isaaniis seeratti dhihaatu'' jechuun dubbatan. ''Hojiin eegalle jira. Biyya alaa ta'uun seeraan ol isaan gochuu akka hin dandeenye ibsuun barbaada,'' jedhan Abbaan Alangee gaafa Kibxataa yoo dubbatan. Dabalataan, ''hoggantoota mootummaa hojiirra jiran dabalatee hidhameera'' jedhanii ergaa mobaayilaan, miidiyaa hawaasummaa, akkasumas nama ramaduun 'ummanni akka burjaaja'u' taasifamaa jira jedhan. Ummannis odeeffannoo madda odeeffannoo sirriirraa akka odeeffatu waamicha dhiheessan.


Waajjirri OBN Intarnaashinaal namoota ajjeechaa Haacaaluun dheekkamaniin caccabe hojii dhaabuu ibse

Waajjirii OBN Intarnaashinaal kan Ameerkaatti argamu namoota ajjeechaa artist Hacaaluu Hundeessaatiin dheekamaniin caccabe hojii dhaabuu ibse. Ibsa boordiin dhaabbatichaa baasen yeroo hin beekamneef hojiisaa idilee adda kutuu ibseera. Waajjirri biyya Ameerikaa bulchiinsa Minesotaa magaalaa Seent Aantonii keessa argamu kunis guyyaa Roobii waaree boodaa ajjeechaa Hacaaluu irratti rawwatame kanneen mormiif bahaniin caccabe. Waajirrichi OBN Intarnaashinaal Ameerkaa amma cacabee kunis damee OBN biyya keessaa waggaan dura hojii eegale dha. Hundeessaafi Daarektarri boordii OBN Intarnaashinaal ogeessi fayyaa Lalisaa Hiikaa BBC'tti akka himanitti wanti raawwate ''waan nama aarsudha,'' jechuun himan. 'Qabeenya namaa caccabsuu ta'ee saamuun sirrii miti. Biyyi kuni biyya seera qabudha. Waan goote hundumaan itti gaafatamta,' jechuun ibse. Akka Obbo Lalisaan jedhanitti, kanneen mormiif daanditti bahan fesbuukiidhaan kallattiin of waraabaa waajjira dhaabbatichi kireeffatee hojjetu deemuun caccabsan, akkasumas saaman. ''Wanti hafe hin jiru'' kan jedhan Obbo Lalisaan ''Meeshaa diiganii balleessani, balleessuu duwwaa osoo hin taane fuudhanii deemani. Kana jechuun hanna jechuudha,'' jechuun ibsu. ''Meeshaan gara dolaara kuma 70, ykn kuma 80 tti shallagamudha meeshaan fuudhatame, '' jedhu Obbo Lalisaan. Erga kuni raawwatee booda qorattoonni bakkasitti argamanii qorannoo eegalaniiru. Ashaaraas fuudhaniiru jedhameera. ''Kan diinaati jedhani diiguuni baay'ee nama gaddisiisa. Miidiyaa kana ijoolle Oromootu keessaa hojjeta,'' jechuun waan raawwatameetti dhaabbatichi gaddu himu. ''Meeshaan haa badus. Garuu ani irra caalaa kanin gadde maali yoo jette biyya kanatti hojjettee jiraachuudhaaf yakkarraa bilisa ta'u qabda.'' Haa ta'u malee, dhimmichi poolisiin osoo hin taane mariidhaan akka furamuuf akka hojjetaa jiran hundeessaan akkasumas daarektarri boordii dhaabbatichaa BBC'tti himaniiru. ''Yoo danda'ame dubbiin kuni akka fagoo hin deemnes hojjechaan jira'' kan jedhan Obbo Lalisaan ''ummannis waan fuudhani akka deebisan'' gaafatu. Waajjiirri OBN Intarnaashinaal erga miidiyaan OMN kan torban kana qondaaltonni motummaa waajjira isaa cufan, gara Finfinnee  erga deeme booda kan banamedha. Kaayyoon isaas hawaasa Oromoo diyaaspooraa tajaajiluudha. Seera Ameerikaa bu'uura godhachuun 'dhaabbata miti mootummaa' ta'unis kan hundeeffame. Walitti qabaan boordii dhaabbatichaa akka jedhanitti ''Itoophiyaarraa hamma tokko deeggarsa haa argatu malee, kan caalaatti isa deeggaran namoota dhuunfaati.'' Kunneenis, jijjiirama biyyattii keessa dhufe deeggaruu kanneen barbaadanidha jedhu. Gaazexessaan miidiyaa kanaa ALamaayyoo Qannaa mudannoo tibbanaatiin booda hojii gadhiisuu isaa ibseera. ''Ajjeechaa Aartist beekaamaa fi jaalatamaa Oromoo Haacaaluu Hundeessaan wal qabatee hawaasni biyya alaa jiru miidiyaa kana irraa gammaachuu waan hin qabneef, anis fedhii kootiin gad dhiiseera,'' jechuun ibse. Gaazexessaa Alamaayyoon ''OBN waliin gama editooriyaaliin'' akka waliin hojjetan hima. Ta'us, ''mootummaan kallattiin keessa hin seenu,'' jechuun BBC'tti hime. Ibsa dhaabbatichi baase keessatti ''fedhii ofiin hawaasa diyaaspooraa tajaajiluuf hojjechuu malee mootummaaf hojjenna miti, mootummaanis nu hin hundeessine'' jedhaniiru miseensonni boordii dhaabbatichaa. Waggoota kurnan hedduuf magaalli yookiin bulchiinsi Minesotaa hawaasa Oromoo mormituu ta'aniif wiirtuu ta'un socho'aa ture. Erga MM Abiy Ahimad aangootti dhufaniifi tarkaanfiiwwan dirree siyaasaa biyyattii babal'isu erga fudhatanii as ture hoggantoonni siyaasaa Oromoo waggaa dheeraaf ala turan biyyatti kan deebi'an. Haa ta'u malee, xinxaltoota siyaasaan gaaffiiwwan ummata Oromoo moggaatti dhiiseera jedhamuuniifi dhimmoota birootiin MM Abiy Ahimad  qeeqamu. Ammas namoonni ajjeechaa artisiti Haacaaluun gaddan waajjira miidiyaa mootummaa tokkicha ala jiru kan dhaquun caccabsuun isaanii mormiirraa darbe mootummaaf ergaa dabarsullee qabaa laata? ''Miidiyaa Mootummaati jedhanii waan yaadaniif'' caccabsani jedha gaazexessaa Alamaayyoo kana dura OMN'f hojjetaa ture. Ibsa boordiin dhaabbatichaa baasen garuu 'mootummaa waliin walitti hidhiinsa hin qabnu' jedheera. Dhalattoonni Oromoo ajjeechaa Hacaaluu Hundeessaa morman guyyoota imuraasa darbaniif magaalota Awurooppaafi Ameerikaa garaa garaa keessatti mormii isaanii dhageessisaa jiru. Bakkeen itti imbaasiin Itoophiyaa irratti 'miidhaa' qaqabsiisuuf kaka'anis akka ture gabaafameera, Fakkeenyaaf Imbaasiin Itoophiyaa kan Landan jiru 'miidhamuu' ibsamee ture. Kan Faransaay jirus alaabaan Itoophiyaa buusuuf yaaliin taasifamutu himame. Akkasumas siidaan mootii H/Sillaasee magaalaa Landan jirus kanneen gadda ajjeechaa Hacaaluun hiriira bahaniin diigamuun isaa ni yaadatama.


Hawaasni Oromoo biyya alaa jiru hiriirra mormii gaggeessaa jira

Hawaasni Oromoo biyyoota addunyaa garaagaraa jiran ajjeechaa Art. Haacaaluu Hundeessaarratti raawwatameefi hidhamuu hooggantoota siyaasaa mormituu balaaleffatu gaggeefamaa jira. US keessatti hiriirri mormii kan eegale halkan Art. Haacaaluu Hundeesssaa itti ajjeefame bulee yoo ta'u maagalota garaagaraa keessatti sirni gadda ibsachuufi ajjeechaa sana balaaleffachuu gaggeefamuu eegale itti fufeera. Hawaasni Oromoo Minisootaa ammoo guyyaa afraffaaf hiriira itti fufee jira. Obbo Jawaariifi Obbo Baqqaalaan mana murtiitti dhiyaatanii guyyaa gara garaatti bellamaman Obbo Mikaa'el Booran dabalatee miseensotni Hoggansa ABO hidhaman Dubbi himtuun hawaasa kanaa kan taatee fi mirga Oromoof dubbachuun kan beekamtuu Najaat Hamzaa bulchiinsa sadarkaa gadi jirurraa qabee hanga Federalaatti gaaffii isaanii dhiyeeessaa akka jiran BBC'tti himte. ''Wanni nuti gaafataa jirru Hooggantootni keenya hidhaa jiran akka gadlakkifamanfi mirgi Oromoo akka kabajamu dhiibbaa gochaa jirraa.'' Gaaffii tartiibaan tarreesanii miidiyaalee biyyattiin kallattiin gabaafamaa ture. ''Bulchaa Minisootaa guuyyoota as adeeman keessatti argannee dubbisuuf jenna. Karaa cufuu caalatti wanna Kanaan dura hin godhiin hedduu gochuun sagaleen keenya akka dhgaahamu gochuu dandeenyeerra'' jetti aadde Najaat. Ajjechaa Arti. Haacaaluuf haqni akka kennamu gaafachuu, dureen hawaasa Oromoo hidhaman gadhiifamuun, Intarneeta ugguurame akka gadhiifamufi mirgi saba Oromoofi saboota kaaniis haa kabajamu kan jedhu gaaffilee isaanii keessaa ijoo akka tahaniis dubbatti. Mana Maree Bakka Bu'oota Uummataa Ameerikaattii bakka buutuu Minisootaa Ilhaan Omar waliinis walarguuf sagantaan jiraachuu Najaat himteetti. UK, magaalaa Landan masaraa Mootummaa Weesti Ministir fuula durattis hiriirri mormii gaggeefamaa ole. Jiraataa Landan kan ta'e Manduu Hasan har'a hirriira kan baaneef bilisummaa uummata keenyaa, haqa Haacaaluu Hundeessaafi akkasuma hooggantootaa mataa mataa ta'an hidhuun miidhaa nurra gaheef sagalee keenya dhageessiisuuf jedhe. Ajjechaa Haacaaluuf haqni hanga kennamutti, hooggantootni keenya hanga gadhiifamanitti yoo galuu hin barbaachisiin hin gallu, dalagaa wanti jedhamu hin jiru, daandii cufsiisnee as oolutti jirras'' jedha. Mormii isaanii seeraa biyya UK eeguun mirga sabaabfi sablammoota birootti osoo hin bu'iin ''karaa naga qabeessa ta'een sirna mootummaa Itoophiyaa balaaleffachaa jirras'' jedheera. Ajjeechaa Haacaaluu hordofuun hokkora uumameen lubbuun namaa darbe Guyyaa har'aa biyyii Awrooppaa biroon hiriira guddaa keessummeesite ammoo Jarmani. Magaalaa Firaankifarti keessatti hawaasni Oromoo magaalittiifi naannawaa ishee walitti qabamuun mormii isaanii dhaageessisaniiru. Magaala Firaankifartirraa kan dubbifne obbo Abdoo Qaadii Abbaa Jabal ''guuyyaa sadii dura Qoontsilaa Itoophiyaa achitti argamu duratti sagalee keenya dhageessisuu akka feenu mootummaa Jarman gaafannee hayyama waan arganneef mormii keenya ibsachaa oollee'' jedha. Hiriira mormii kanarratti namootni kuma tokko ta'an qooda  fudhachuu isaaniis nutti hime. ''Daandii guddaa Gara Qoonitsilaa geessu cufuun sagaleen keenya akka mootummaa Jarmanii bira gahu gochuun xiyyeeffannoo miidiyaalee biyyattii argachuu dandeenyeerraa jedha. Gaaffiiwwan keenya irratti katabne xalayaan qopheessine mootummoota Awrooppaa akka gahu dhiyeessineerras jedha Obbo Abdoo Qaadiin. ''Hanga mootummaan Abbaa Irree Abiyy Ahimad kan uummata Oromoo tuffate gidiraa Uummata Oromoorratti qaqqabsiisu hanga dhaabutti, Jawaar Mohaammad, Baqqalaa Garbaafi qabsaa'onni biroon hanga hiikamanitti, dhimmi Haacaaluu hanga qulqullaa'ee ibsi kennamutti fi Oromoon nagaa argatutti duubatti hin deebinuu.'' Siwiidin magaalaa Istookhoolmi, Neezarlaands magaalaa Amisterdaam dabalatee biyyoota kaan keessattis ajjeechaa Haacaaluufi hidhaa namoota siyaasaa Oromoorratti raawwatame hordofuun hiriirri mormii fi sagaleen bulchiinsa MM Abiy Ahimad balaaleffatu gaggefameera.


Ajjeechaa Hacaaluu Hundeessaa: Obbo Dajanee Xaafaafi Kol. Gammachuu Ayyaanaa to'annoo jala oolan

Qondaaltonni dhaaba ABO fi KFO Obbo Dajanee Xaafaafi Koloneel Gammachuu Ayyaanaa to'annoo seeraa jala ooluu dhaabbileen lamaan beeksisan. ''Obbo Dajanee Xaafaa ganama kana hidhanii jiru. Manumasaatti dhufanii halkan sa'aatii 11:00'tti hidhan,'' jechuun Dubbii Himaan KFO Obbo Addisuu Bullaallaa Kibxata ganamaBBC'tti himaniiru. Miseensi hooggansa ABO Obbo Toleeraa Adabaa gama isaaniin qondaalli dhaaba ABO Koloneel Gammachuu Ayyaanaa Dilbata darbe to'annoo jala ooluu mirkaneessaniiru. Ajjeechaa Haacaaluu booda hoggantoonni akkasumas miseensonni dhaabbilee mormituu garaa garaa 'ajjeechaa Waxabajjii 15 kan bara darbe irra- deebi'uf sosso'un' shakkamanii to'atamaa jiraachuu mootummaan ibseera. Guyyaa kaleessaa ibsa miidiyaaleef kan kennan Abbaan Alangee Federaalaa Adaanach Abeebee ajjeechaa Haacaaluun namoonni dabalataa 10 shakkamanii to'atamuu ibsaniiru. Haata'u malee, kanneen shakkaman eenyu akka ta'an wanti ifatti beekamu hin jiru. Torban darbellee qondaaltonni dhaabbilee mormituu KFO fi ABO irraa to'annoo jala oolan turani. Dhaaba Kongirasii Federaalistii Oromoo (KFO) jalaa hanga yoonaa hoggantoonniifi miseensonni 4 to'atamuu Obbo Addisu Bullaallaa himaniiru. Kunneenis, Dura Taa'aa Itti-aanaa KFO Obbo Baqqala Garbaafi Miseensa koree Hojii Rawwachiiftuu dhaabichaa Obbo Dajanee Xaafaadha. Akkasumas miseensonni dhaabichaa Obbo Jawaar Mohaammadiifi Hamzaa Booranaa torban darbe to'atamaniiru. Dhaabni KFO torban darbe hidhaa hoggantoota kanaan ''yaadda'u'' isaa ibseera. Obbo Addisuun isaan dabalatee hoggantoonni dabalataa hidhamuu akka malanillee akka shakkan BBC'tti himaniiru. Obbo Toleeraa Adabaa BBC'tti akka himanitti dhaaba isaanii keessaallee qondaaltonni 4 hidhamaniiru. Torban darbe miseensi Koree Hojii Raawwachiiftuu dhaabichaa Obbo Mikaa'el Booran, gorsaa olaanaa Dr Shuggux Galataa akkasumas miseensi koree giddugaleessaa Obbo Kennasaa Ayyaanaa hidhaa seenaniiru. Obbo Mikaa'el baatii Guraandhala keessa ajjeechaa qondaala nageenyaa Magaalaa Buraayyuu Obbo Solomoon Taaddasaa waliin walqabatee hidhaa seenanii yeroosuma ture kan bahan. Yeroos kan isaan waliin hidhamaniifi ajjeechaa Obbo Solomoniin kan shakkaman Obbo Abdii Raggaasaa ammallee hidhaa taa'anii dhimma isaanii hordofaa jiru. Guyyaa Dilbataa immoo qondaalli waraanaa duraanii ABO fi yeroo waggaa tokkotti dhihaatuf hidhaa seenanii kan bahan Koloneel Gammachuu Ayyaanaa hidhamuu Obbo Toleeraan BBC'tti himaniiru. Akka dubbii himaa duraanii ABO Obbo Toleeraatti Koloneel Gammachuun yeroo ammaa dhaaba keessa gahee homaatu akka hin qabani. Ajjeechaa Hacaaluu Hundeessaa booda hidhaan kan paartii mormituu Oromoo qofa osoo hin taane hoggantoota siyaasaa garaa garaa irratti xiyyeffate. Dura taa'aan Paartii Baaldaraas Iskindir Naggaallee hidhamuun himameera. Ajjeechaa Hacaaluu booda hookkara uumameen lubbuun namoota 160 yoo darbu qabeenyi hedduu manca'u qondaaltonni himaniiru. Kanneen badii garaa garaan shakkamaniifi dhibbaan lakkaa'aman to'annoo jala ooluullee Poolisiin Oromiyaa ibseera. Ta'us, dhalatoonni Oromoo magaalota biyyoota Ameerikaa garaa garaatti hiriira bahun Hacaaluuf haqni akka argamu gaafachaa jiru. Dabalataanis, bulchiinsa MM Abiy Ahimad qeequun hoggantoota dhaaba siyaasaa hidhaa seenan akka gadhiiisan gaafataa jiru. Itoophiyaa keessa 'haasaa ummata walitti buusu' to'achuuf jechuun mootummaan erga intarneeta dhaamse har'a torban tokko ta'eera.


Haacaaluu Hundeessaa: "Mucaan koo dhugaa dubbate malee wanni balleesse hin jiru"

Oromoon goota isaa ''kabajaan awwaallachuu dadhabuun miira cabaafi salphinaa nutti uumee'' jedhan hiriyyoonni artiist Haacaaluu Hundeessa. Sirni awwaalchaa artiist Hacaaluu Hundeessaa Kamisa iddoo dhalootasaa magaalaa Ambootti bakka namoonni bebbeekamoon, aanga'oonni mootummaa olaanoo fi dinqisiifattoonni isaa biroo hin jirretti raawwateera. Sirna awwaalchaarratti haasaa gabaabaa kan taasisan abbaan Haacaaluu Obbo Hundeessaa Boonsaa, "yaa biyyaa waanan yakke hin beeku. mucaan koo dhugaa dubbate maalee waanni balleesse hin jiru. Wanna dubbates ta'ee dhaggeeffadhe dhugaa beeku dubbate, torban isaatti ajjeechaa isaan dhaga'e'' jechuun ajjeefamuun isaa badii malee akka ta'e dubbatan. "Waanna inni yakke hanga ammaatti hin beeku. Wantiin isin kadhadhu... mucaakoo dhabeera dhiigni mucaa kootii akkanatti dhangala'ee akka hin hafne waaqa naa kadhadhaa" jedhan. ''Ennaa mucaan koo akka kana ta'us Waaqatu arge, namni hin argine dhiigni mucaakootii akkanatti akka hin hafne Waaqa kadhadhaa, Waaqatti naa boohaa''jedhan. Ijoollummaarraa eegalee koodee artiist Haacaaluu Hundeessaa kan ta'e fi A.L.I bara 1995'tti Haacaaluu dabalatee hiriyyoota isaa 14 waliin hidhamee kan ture dargaaggoo Urgeessaa Daammanaa sirna awwaalchaa yoo dubbatu ''awwaalchi kun Haacaaluuf hin maluu'' jedhe. "Yaa uummata Oromoo, Haacaaluu har'a awwaallus Haacaaluun hin duune ni jira. Haacaaluun du'e jettanii hin boo'inaa, ofiif boo'aa." ''Dhiira gaafa jiraa jibbanii reeffa isaatiin nagadatanii'' jedhuunis qaamota sirna awwaalchaa Haacaaluu hundeessaa 'jeeqan' qeeqe. "Haacaaluun kan uummata Oromoo maraa ta'ullee "bakka Daraaraa Kafanii awwaalametti haa awwaalamu, ganamas galgalas dhaqeen ilaalladha kan jedhe Haadha. "Haadha, Abbaa fi Haadha Warraa caala kan itti aanu hin jiru" jedhe. Gareen sobaan mootummaan reeffa fudhachuu dhufe jedhanii rakkoo uumuun namni dabalataa akka ajjeefamu sababa ta'uu himuun sun soba akka ta'e dubbate. ''Kaayyoo Oromummaa sobaan hin gannus" jedhe. Kaayyoon Oromoo fiixa ni baha jechuun kan dubbate dargaggoon kun ''mootummaanis sobaan uummata hallaayyaa buusuu akka dhaabu'' gaafate. ''Ani har'allee borullee nan du'aa, bakka jirtanitti Oromoof hojjedhaa...sobaan garuu waliin hin jiraannuu jechuun'' miira gaabbii fi dheekkamsaan dargaggoon kuni dubbate OBN'n kallattiin tamsa'eera. ''Gumaan Haacaaluu garuu seeraanis, seenaanis karaa lixe lixxanii dachaan hin deebi'u taanaan habadan sobaan waliin hin jiraannuu'' jedhe. Haacaaluun hin duune Oromootu du'ee, salphatee jechuun sirni awwaalchaa artiisti Haacaaluu 'akka hin mallee ta'uutti hedduu gaddu' hime. Bara 2010 artiist Haacaaluu Hundeessaa wajjjiin wal baruu kan dubbatu weellisaa Habtaamuu Lamuu gama isaatiin Haacaaluun ''goota, hayyuu fi qaroo Oromootii'' jedha. "Bara jalqaba wal barreerraa eegalee fedha bilisummaadhaaf qaburraa kan ka'e ani akka kanatti hin danda'uu bosonatti galeen WBO'tti makamee waan narraa eegamu godheen wareegama naan jechaa ture" jedha weellisaa Habtaamuun. ''Asuma taa'ii sagaleen loli jedheen gorsaa ture. Sagalee sana torban sadii dura naa ergee, akkan aaruufi arifadhutti silaa yoona hin gahu ture naan jechaa tures'' jechuun yaadata. Bakka Artiist Alii Birraa bu'ee waggoota 50 fi 60'f hojii aartii hojjeta jedheen yaada malee akkanatti yeroo gabaabatti lubbuun isaa dabarti jedhee hin yaadne" jedhe. Haacaaluun Finfinneef hedduu qabsaa'aa ture dhalootni kuniis kaayyoo isaa kana galmaan gahuu qabaa jedheera weellisaa Habtaamuun.