Qabsoo bilisummaa ti moo qabsoo taayitaatu godhamaa jiraa?

Abdii Boruutiin Barreeffama mata-duree “QBO: Ammaas carraan biraa akka nu hin dabarre” jedhu keessatti, yaada fi ilaalcha siyaasaa yeroo ammaa mooraa QBO keessatti mul’atan gara bifa afuritti baasee akkan ibsuu yaale ni yaadatama. Barreeffama kana keessatti ammoo, jaarmayoota siyaasaa Oromoo ilaalchisee waanan hubadhe tokko tokkon dhiyeessuu barbaada. Duraan dursee garuu jechoota lama kan “bilisummaa Oromoo” fi “walabummaa Oromiyaa” jedhaman, kan yeroo baay’ee barreffamas ta’ee dubbii keessatti mul’atan, akka yaada fi ilaalcha kiyyaatitti ibsuun fedha. Ibsi kunis kan barbaachisaa ta’e, barruun kiyya kun jechoota kanarratti hundaayee waan dhiyaatuufi. Ibsi ani jechoota kanaaf kennu ibsa hayyootni siyaasaa kennanirraa adda ta’uu waan danda’uuf, yoon dogoggore akka na sirreessan dursee gaafachuun barbaada. “Walabummaa Oromiyaa” jechuun Afaan Ingiliziitiin “Oromian independence” kan jedhu yoo ta’u, kun gabaabumatti Oromiyaa walaboomtee, mootummaa ofii ijaarrattee fi ofiin of bulchitee, akka biyya addunyaa tokkootti beekamtu ijaaruu dha. Jechi bilisummaa Oromoo jedhu garuu karaa lamaan ibsamuu ni danda’a. Inni tokko bilisummaa Oromoo, kan walabummaa Oromiyaa keessatti argamu dha. Oromiyaa walaboomtu keessatti mootummaan abbaa-irree ijaaramee, bilisummaa uummataa kan hin eegne yoo ta’e malee, akka yaadaatti walabummaan Oromiyaa yoo argame, bilisummaan Oromoos mirkanaawuu ni danda’a jechuu dha. Inni kan biraa, akka warri Itoophiyaa diimookraatessuu jedhan amananitti, bilisummaa isa diimookraasii fi Federaalisimii dhugaa keessatti argamuu danda’uu dha. Impaayarittii diimookraatessuu danda’uun gaafii biraa ti. Egaa, asirraa kaanee yoo hubatnu, kaayyoo qabsoo bilisummaa Oromoo fi akkasumas jaarmayoota bilisummaa Oromootiif qabsoofna jedhanis garee lamatti baasuun ni danda’ama. Yaada lamaan kana cuunfinee yoo ilaalle, gabaabumatti, mooraa QBO keessatti jaarmayoota siyaasaa Oromoo bakkee gurguddoo lamatti hiruu ni dandeenya. Ilaalcha isaan qabani fi karaa isaan hordofan; akkasumas garaagarummaa tooftaa fi tarsiismoo isaanii akkuma jiranitti yoo dhiifne, akka kaayyoo isaan qabani fi/ykn galii isaan barbaadanitti garee lamatu jiru jechuu dha. Jaarmayoota siyaasaa Oromoo kan biyya keessa jiran dhiifnee, warruma biyya alaa jiran yoo ilaalle, akka hubatnoo kiyyaatitti, jaarmayootni beekaman: ABO SG kan Obboo Dawud Ibsaatiin hogganamu, ABO QC kan Obboo Dhugaasaa Bakakkootiin hogganamu fi Tokkummaa Humnoota Bilisummaa Oromiyaa – THBO (ULFO) waan kaayyoo tokko qaban fakkaatu. ABO garee Kamaal Galchuu fi warri yeroo ammaa Waltajjii Marii Oromoo (WMO) yookaanis ODF jedhanii socha’aa jiran ammoo waan kaayyoo walfakkaataa qaban fakkaatu. Asirratti wantan dubbistoota barreeffama kanaa hubachiisuu barbaadu, sagantaa, tooftaa fi tarsiimoo jaarmayoota keenyaa waanan sirriitti hin beekneef, yaada’uma adeemsa isaaniirratti mul’aturraa ka’een akka kaayyoo tokko ykn walfakkaataa qaban tilmaame. Garaagarummaa isaan qaban kaasee ibsuu hin barbaadu. Qabiyyeen barreeffama kiyyaas kan itti xiyyeeffatu kaayyoo jaarmayootni Oromoo akka waliigalaatti qabani dha. Jaarmayoota Oromoo kanan maqaa isaanii armaan olitti kaase kanaa ala, kan biraas akka jiru ni beekama. Inni kunis ABO warra jijjiiramaa kan jedhamani fi garee Kamaal Galchuurraa adda bahan, akkan yeroo tokko dhaga’etti warra KY ABO moggaafatanii dha. Ragaa qabatamaa qabaachuu baadhus warra Obboo Ibraahim Muummeetiin hogganaman natti fakkaatu. Akkan dhiyoo kana ibsa tokko bilisummaa.com irratti argetti, warri “OLF provisional council” jedhanii ibsa sana baasan sun jara kana ta’uu malu jedheen yaada. Isaan kun kan biraa yoo ta’an garuu, ABO garee shantu jiru jechuu dha. Akkana yoo ta’e garuu kun baay’ee gaddisiisaa dha. Akka amantaa kiyyaatitti, yeroon ammaa yeroo tokkumaa uuman malee yeroo jaarmayaa heddoomsan waan hin taaneefi. Asirratti wanti hubatamuu qabu, warri WMO jedhaman kun ifatti akka jaarmayaatti waan beekaman natti hin fakkaatu. Haa ta’u malee, yoo ibsa tokko baasan waan akka jaarmayaatti of dhiyeessan fakkaatu. Akkuman kanaa olitti tuqee dabre, yeroo ammaa yaadolee ykn kaayyoolee gurguddoo lamatu mul’achaa jiru. Isaan kunis impaayarittii diimookraatessuu yaaluu fi yoo danda’ame diimookraasii fi Federaalisimii dhugaa ijaaruu dha. Inni kan biraa impaayarittii diiganii Oromiyaa walaboomtu ijaaruu dha. Jaarmayootni ani armaan olitti tarreesse kunis, yaada (kaayyoo?) gurguddoo lamaan kana keessaa waan hin baaneef, akkuman duraan ibse, garee lamatti hiramuu ni danda’u. Garee Itoophiyaa diimookraatessuu fi garee Oromiyaa walaboomsuu jechuu dha. Warra yaada ykn kaayyoo tokko ykn walfakkaataa qabantu garee tokko keessa galu. Garaagarummaan isaanii tarii adeemsa isaanii yookaanis tooftaa fi tarsiimoo isaanii ta’uu danda’a jedheen yaada. Garaagarummaa isaanii isaanumaaf dhiisee, mee karaa kaayyoo fi galii isaan barbaadaniin waan tokko tokko jechuun fedha. Kaayyoo fi galii isaanii yoon jedhu, kaayyoo isaan qabani fi galii isaan barbaadan, kana jedhee, ifatti lafa kaayuuf otuu hin taane, waanan adeemsa isaaniirraa hubadhen ibsa. Hubatnoon kiyya kun ammoo, waan isan jedhan; waan isaan dalagani fi waan isaan ibsanirraa madde. Karaa kanaan yoon hubadhu, jaarmayoota Habashaa waliin hojechuurratti garaagarummaa haa qabaatan malee, warri yaada Itoophiyaa diimookraatessuu qaban kaayyoo fi galiin isaanii tokkuma jedheen yaada. Warri walabummaa Oromiyaatiif qabsoofna jedhanis, karaa ittin qabsoo kana gageessanirratti garaagarummaa xixiqqoo haa qabaatan malee, kaayyoo fi galiin isaaniis yoo tokkollee ta’uu baate walfakkaataa dha jechuun ni danda’ama. Jaarmayootni kun hunduu kan waliin qaban maal yoo jedhame, akka yaadaa fi ibsa jechootaatti, bilisummaa Oromoo kan jedhu ta’a. Gara gaafii akka mata-dureetti ka’etti deebi’uudhaaf, jaarmayootni Oromoo erga waan waloo tokko, asirratti bilisummaa Oromoo jechuu dha, qabaatanii, isa kana galiin gahuurratti waliin hojjechuun; tumsa waliif ta’uun silaa fedhii qofaa otuu hin taane, dirqamallee ta’uu qaba ture. Maaliif dirqama ta’a yoo jedhame, fedhii uummta Oromoo bal’aa guutuun dirqama lammummaa fi Oromummaa waan ta’uufi. Kan fedhii kana hin eegne fi hin kabajne, fedhii dhuunfaa guuttachuuf yoo ta’e malee, uummata Oromootiifan dhaabbadha jechuu hin danda’u. Tokkummaa uumuun yoo hin danda’amne, tumsa waliif ta’uun ni danda’ama. Gaafiin asirratti ka’u garuu, Maaliif kana godhuu dhiisu ykn dadhabu? kan jedhu ta’a. Wanti biraa yoo hafe, Oromummaanuu akka waliif tumsan nama taasisa jedheen amana. Akkuman kanaa olitti ibse, walabummaan bilisummaas waan ofkeessatti qabuuf, mee jaarmayoota keenya warra galii kaayyoo isaanii walabummaa Oromiyaa godhatan haa ilaallu. Tooftaaf jedhanii galii booddee banaa godhanii dhiisuudhaan; hiree ofii ofiin murteeffannaa uummata Oromootiif haa dhiisanis; lakkii karaa tokkoon qabsoofnee galii booddee geenya haa jedhanis; walumaagalatti tooftaa fi tarsiimoo mataa ofii qabaatnis, kaayyoon jaarmayoota kanaa tokko jechuu ni danda’ama. Tokko jechuun yoo nama rakkisellee, guutumaa guututti kaayyoo ykn galii walfakkaataa qabu jechuun waan nama rakkisu natti hin fakkaatu. Kanarratti hundoofnee yoo ilaalle, gaafii: Maarree maaliif tokkummaa uumuun ykn tumsa ijaaruun isaan rakkisa? kan jedhu akka ka’u taasisa. Dhugaa dhas kun gaafii seeraa ti. Jaarmayootni kaayyoo tokko qaban, kan fedhii uummata tokkootiif dhaabbatan tokkoomuun maaliif isaan rakkisa? Tokkoomuun ykn tokkummaa ijaaruun akka waan jaarmayootni walitti baqanii, jaarmayaa tokko ta’an qofaatti ilaalamuu hin qabu. Kun karaa tokko ta’ullee, qabiyyeen tokkummaa akka ilaalcha kiyyaatitti, karaa kana qofaadhaan hiikamuu hin qabu jechuu kooti. Dhugaa dha, yoo jaarmayootni waliittbaqanii, akka jaarmayaa tokkootti ijaaraman, jaarmayaan ijaaramu kun ammoo, dura taa’aa ykn hayyu-duree tokko qofaa qabaata. Miseensotni koree hojii gaggeessituus namoota muraasa ta’uu malu. Jaarmayootni yoo waliittibaqan kun hunduu waan hin oolleef, sodaan isaan qaban soda taayitaa dhabuu ta’inaaree laata? Gara garatti hiramanii hafuu kan filatan, tokko kan biraatiin liqimsamuun isaan sodaachisee ta’inaa? Hunduu bakkee taayitaa dhabuuf sodaatuu laata? Egaa, hubatnoo kanatu gaafii akka mata-dureetti ka’etti nu geessa. Isa kanatu, jaarmayootni keenya gara garatti hiramanii hafuu fi humna mooraa keenyaa laaffisuun, qabsoo bilisummatu godhamaa jira moo qabsoo fedhii dhuunfaa fi taayitaatu godhamaa jira laata? nama jechisiisa. Karaa biraatiin yoo ilaalame ammoo, tokkoomuun ykn walittibaqanii jaarmayaa tokko uumuun yoo isaan rakkise ykn sodaachise, gaafii Maaliif tumsa humnoota Oromoo mooraa QBO keessatti hin ijaarre? jedhutti nama ceesisa. Tumsi yookaanis Afaan Ingliziitiin “Alliance” kan jedhamu, hiikni isaa jaarmayootni akkuma jiranitti walaba ta’anii, garuu kaayyoo tokko lafa kaawwatanii; isa kanarrtti waliin hojjechuuf; humna cimaa uumuuf waliigaltee tokkorra gahuu dha. Kuni hoo jaarmayoota keenya ni rakkisaa? ykn Tumsa ijaaruuf sababni isaan sodaachisu jiraa? Hanga jaarmayootni keenya kaayyoo waloo tokko qabanitti, kaayyoo kanas galiin gahuuf tumsa ijaaruun waan nama rakkisu natti hin fakkaatu; yoo fedhiin biraa kan dhuunfaa ta’e duuba jiraate malee jechuu kooti. Asirrattis, gaafiin taayitaa ka’uu malaaa laata? Moo waan qabsoofnuuf sana dagachaa jirraa? Barreeffama kiyya xumuruudhaaf, dhaamsi ani dhumarratti dabarsuu barbaadu: yoo danda’ame tokkummaa; yoo hin danda’amne ammoo tumsa humnoota bilisummaa Oromoo ijaaranii; humna mooraa keenyaa cimsuun yoo amma hin taane, yoomiyyuu ta’uu hin danda’u. Carraa impaayara tana keessatti uumamuuf deemuutti fayyadamnee kaayyoo keenya galiin gahuu kan dandeenyu tokkummaa dhaanis haa ta’u, tumsaan; karaa’uma fedheenuu humna mooraa keenyaa yoo cimsine qofaa dha. Gara gara facaaanee hafuu fi qabsoo taayitaa godhuu dhiifnee; qabsoo dhugaa qabsoo bilisummaa Oromoo haa goonu. Galatoomaa! Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Ayyaanni Irreessaa (Irreechaa) mallattoo Oromummaa waan ta’eef, bakkee hundattuu bal’inaan..

Abdii Boruutiin Waayeen Irreessaa (Irreechaa) yoo ka’u, beekaniis ta’ee otuu hin beekin namootni baay’een amantii wajjin walitti hidhanii karaa tokkoon qofaa ilaalu. Akka qorannoon tokko tokko agarsiisutti, ayyaanni irreessaa amantii Waaqeffannaa wajjin firooma qabaatullee, kophaatti bahee akka amantiitti ilaalamuun isaa dogoggora. Amantiin Waaqeffannaa Waaqa tokkotti amanuu ta’us, uummata Oromoo biratti amantiin kun karaalee adda addaatiin argamaa ture, jiras. Karaalee kana keessaa inni tokko malkaa fi tulluutti bahanii irreeffachuu dhaan Waaqa kadhachuu yookaanis Waaqaaf galata galchuu dha. Kanaaf, Ayyaanni Irreessaas laga ykn malkaatti (bakkee bishaan jirutti) ayyaaneffatama malee, akka alagaa fi diinni Oromoo waayee kana gadi xinneessuuf jedhanii dubbatan lagatti, malkaatti, tulluu fi mukatti amanuufii miti. Tulluu bahanii ykn malkaa bu’anii Waaqa kadhachuun yookaanis ammoo Waaqaaf galata galchuun aadaa Oromoo fi amantii Waaqeffannaa keessatti akka duudhaatti waan barameef malee, kan kadhatamu, kan galanni kennamu fi itti amanamu Waaqa tokko qofaa dha jechuu dha. Laga ykn malkaa bu’uun; tulluu bahuun waan akka bakkee kanatti amananii nama jechisiisuu hin qabu; hin danda’us. Mana ofiis taa’anii Waaqatti amanuu, Isa kadhachuu fi Isaaf galata galchuunis ni danda’ama. Warri amantii biroo hordofanis, fakkeenyaaf Islaama fi Kiristaana yoo fudhanne, Allaah fi Iyyasuusitti amanan malee masgiida ykn batskaana dhaqan (mana ijaarame sanatti) amananiitii miti jedheen yaada. Kanaaf, Oromoon malkaa bu’ee Ayyaana Irreessaa yoo kabajatu, kun akka waan lagatti ykn malkaatti amanamuu fakkeessanii adda godhanii ilaaluun sirrii miti. Kun amantii dha jedhanii hubatnoo biraa qabaachuunis dogoggora. Ayyaanni Irreessaa akka Ayyaana Biyyoolessaa Oromootti (as Oromo National Holiday) ilaalamuu fi akka mallattoo Oromummaatti fudhatamee; Oromoo hundaanuu kabajamuu qaba malee, kun amantii Waaqeffannaa ti jedhamee daangahuu hin qabu. Kaayyoo inni guddaan Ayyaana kanaa, bakkee murtaaye tokkotti walgahanii Waaqaaf galata galchuu ta’us, karaa biraatiin yoo ilaalame garuu, Oromootni naannolee Oromiyaa gara garaatii walitti dhufanii, wal arganii tokkummaa dhaan eenyummaa ofii kan itti calaqqisiisanii dha. Kanaaf, ayyaanni kun akka ayyaana walootti; akka ayyaana lammiilee Oromootti ilaalamuu qaba. Kun mallattoo Oromummaa ti malee, dhiphatee ilaalamuu dhaan akka mallattoo amantii Waaqeffannaattii qofaa fudhatamuu hin qabu jechuu dha. Diinni fi alagaan eenyummaa Oromoo gadi xiqqeessuuf sababni isaan hin uumne hin jiru. Afaanfaajjiin isaan hin yaalles hin jiru. Oromootni garuu amantii fedhan dhuunfaadhaan haa hordofan, Ayyaana kana akka mallattoo eenyummaa isaaniitti ilaaluu qabu. Olola diinni fi alagaan Ayyaana Irreessaa irratti oofan akka dhugaatti fudhatanii; kanarratti wal qoqqooduun diinaaf karaa baasuu ta’a malee bu’aan uummata ykn saba Oromootiif argamu hin jiru. Wal qoqqoodinaa fi wal lagachuu Oromoorraa kan bu’aa argatu yeroo hundaa diina Oromoo ti. Kanaaf, olola nurratti godhamu, olola eenyummaa keenyarratti godhamu karaa danda’amu hundaan gamtaadhaan, tokkummaadhaan dura dhaabbachuu fi ofirraa ittisuu qabna. Diinaaf meeshaa ta’uu hin qabnu. Kun dirqama Oromummaa fi lammummaa ti. Gara mata duree barreeffama kanaatti deebi’uudhaaf, akkuma argamu fi beekamu, Ayyaanni Irreessaa Oromiyaa ala biyyoota gara garaa keessatti, bakkee adda addaatti Oromootaan kabajamaa jira. Kun baay’ee gammachiisaa ta’ullee, bakkee Oromootni jiraatan hundatti otuu hin kabajamin hafuun isaa garuu haphina agarsiisa. Akka gabbinaa fi bal’inaan ayyaaneffatamu irratti hijjetamuu qaba. Yeroo’uma Birraan dhufu (Fulbaana fi Onkoloolessa) Ayyaana kana yaadachuu qofaa otuu hin taane, waayeen kun akka sirriitti hubatamu hawaasota Oromoo keessatti waayee sirna Irreessaa barsiisuun barbaachisaa ta’a. Akkuma kanaa olitti ibsame, Ayyaanni Irreessaa amantii waliin walitti hidhamee; amantii Waaqeffannaa wajjin walitti hirkifamee, moggaatti bahuun irra hin jiru. Akka hanga ammaatti hubatametti, Ayyaanni Irreessaa biyya alaatti, biyyoota gara garaa keessatti guyyaalee adda addaa ayyaaneffatamaa ykn kabajamaa ture, jiras. Fakkeenyaaf, Ayyaana Irreessaa kan bara kanaa yoo ilaalle, Fulbaana 29 hanga Onkoloolessa 6 tti bakkee adda addaatti kabajamaa jira ykn kabajamuuf karoorfatamee jira. Ayyaanni kun akka ayyaana biyyoolessaa Oromootti, bakkee Oromootni jiraatan hundatti kabajamuu qofaa otuu hin taane, guyyaa inni Oromiyaa keessatti (keessumaayuu handhuura Oromiyaa Bishooftuutti) kabajamuuf murtaaye tokkotti, biyyota hundattuu guyyaa’uma kana otuu ayyaanaffatame gaarii dha jedheen yaada. Oromiyaa keessatti fi biyyoota alaatti guyyaa tokko kabajamuun Irreessaa: Ayyaana Irreessaa ilaalchisee, akkan yeroo tokko tokko waan tokko tokko dhaga’utti ykn dubbisutti, ayyaanni kun ol guddatee, sadarkaa biyyaatti (Itoophiyaatti) akka kabajamu mootummaa Wayyaanee gaafachuun waan yaadame/yaadamu fi yaalame/yaalamu fakkaata. Haa ta’u malee, guddinni ayyaana kanaa hawwii uummata Oromoo ta’ullee, mootummaan Wayyaanee, kan farra Oromoo ta’e kun, waan kana ni godha jedhanii isarraa waa eeguun abjuu natti fakkaata. Mee yaa hubatnu! Akkuma gabroonfataarraa bilisummaa kadhatanii ykn gaafatanii hin arganne, ayyaana mallattoo Oromummaa ta’e kana akka ayyaana biyyoolessaatti nuuf haa kabajamu jedhanii diina gaafachuun garaagarummaa hin qabu. Otuu Oromummaan akka guddatu barbaaddee, Wayyaaneen Oromoota Sabboonummaan isaanii bilchaate fi guddate guurtee mana hidhaatti hin naqxu ture. Qabsoon bilisummaa Oromoo kan itti xiyyeeffatu bilisummaa fi abbaa biyyummaa dhabne deebifnee argachuuf qofaatti ta’uu hin qabu. Aadaa keenya guddisuunis qaama qabsoo kanaa ti. Oromummaa guddisuunis akkasuma. Kanaaf, waan eenyummaa keenya calaqqisan hundaa guddisuuf diina gaafachuu hin qabnu; gaafatnus wanti argannu hin jiru. Ayyaana Irreessaa sadarkaa biyyaatti guddisuun hafee; hanguma amma deemaa jiru kanattuu uummatni keenya bilisummaa dhaan kabajachuu dadhabanii; kunoo Wayyaanee faashistiin lammiilee keenya mana hidhaatti guuraa jirti. Kuni ammoo kan agarsiisu Ayyaanni Irreessaa mallattoo Oromummaa akka ta’e; diinniis kana waan beekuuf akka Oromummaan hin guddanne karaa danda’amu hundaan dura dhaabbata. Nuti ilmaan Oromoo garuu mallattoo eenyummaa keenyaa kana guddisuuf tokkummaadhaan, ciminaan irratti hojjechuu qabna. Dhumarratti, nuti ilmaan Oromoo akka waliigallu; sagalee tokko dubbatnu fi tokkummaa dhaan dhimma keenyaaf qabsoofnu, Waaqni/Rabbi nu haa gargaaru jechaa Ayyaanni Irreessaas kan milkii akka nuuf ta’u carraa kanaan dhaamsa koo dabarsuun barbaada. Galatoomaa! Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Dhimmi siyaasaa Oromoo bara baraan tarkaanfii tokko gara fuulduraatti..

Mata duree kanaan barruu kana akkan dhiyeessu kan na taasise, barreeffama dhiyoo kana mata duree“የኦሮሞ ፖለቲካ ጉዳይ” Ya Oromo politiikaa guddaay – Dhimma siyaasaa Oromoo” jedhuun Obboo Bulchaa Dammaqsaatiin Afaan Amaaraatiin dhiyaate dubbisuu kooti. Qabiyyee barreeffama sanaarratti yaada koo otuu hin dhiyeessin dura, Obboo Bulchaa ilaalchisee waan tokko tokko jechuun barbaada. Obboo Bulchaa Dammaqsaa, ilaalcha fedhan haa qabaatan, akka ilma Oromoo tokkootti; akka hayyuu Oromoo hangafa tokkoottii; akka manguddoo keenyaatti; nama kabaja fi ulfina guddaa argatanii dha. Karaa siyaasaatiinis yoo ta’e, kaayyoo fedhan haa qabaatan; galii fedhanis haa hawwan; xinnaatus baay’atus diina keessa taa’anii dhimma Oromootiif falmachuun; Paarlaamaa Wayyaanee keessa taa’anii Afaan Oromootiin dubbachuun; diina keenya qeequun, akka qaama qabsootti ilaalamuu qaba jedheen amana. Akka yaada fi ilaalcha kiyyaatittii, barreeffamni isaanii sun bakkee tokko tokkotti yaada mormisiisaa mul’isus; akka waliigalaatti yoo ilaalame, waanuma dhugaarratti hundaaye ibsa. Yoon barreeffama isaanii sanarratti yaada koo dhiyeessu, akka ilaalcha kiyyaatitti mormii ani qabxiilee tokko tokkorratti qabu ibsuuf malee, beekumsa fi dandeettii Obboo Bulchaa gaafii keessa galchee, isaan qeequufii miti. Beekumsi fi dandeettiin kiyyas kan Obboo Bulchaa ni caala jedhee ofmul’isuuf akka hin taane dubbistoota barruu kiyyaa hubachiisuun barbaada. Akkan Afaan Amaaraarraa Afaan keenyatti hiikuu yaaletti, Obboo Bulchaan barreeffama isaanii yoo jalqaban, akkana jedhu: “የኦሮሞ የፖለቲካ ጉዳይ በየዘመኑአንድ እርምጃ ወደፊት ሁለት እርምጃ ወደኋላ ሲመሏ ለዘመናት ቆይቷል” – Dhimmi siyaasaa Oromoo bara baraan tarkaanfii tokko gara fuulduraatti, tarkaanfii lama gara duubaatti deemaa ture – jedhu. Mormiin kiyyas qabxii kanarraa jalqaba. Haalota yeroo adda addaa keessatti uumaman keessatti carraaleen gara garaa nu haa dabran malee, hangan beeku fi hubadhutti, adeemsi siyaasaa Oromoo (qabsoon bilisummaa Oromoo) har’a bakkee tokko gayee gara fuulduraatti siquu dadhabullee; akka Obboo Bulchaan jedhan, tarkaanfii lama gara duubaatti waan deeme natti hin fakkaatu. Ofduuba gargallee yoo ilaalle, fakkeenyaaf warraaqsi bara 1974 impaayara Itoophiyaa keessatti dhalate, qaama qabsoo bilisummaa Oromoo akka ta’e dhara waan ta’u natti hin fakkaatu. Inni sun dhimma siyaasaa Oromoo ture jechuu dha. Innis xinnaatullee Oromoodhaaf bu’aa otuu hin argamsiisin hin hafne. Wanti guddaan argamuu baatullee, sirni Fiyudaalisimii nama-nyaataan sun kufee; lafti kan qotee bulaa akka ta’u taasisuun, innumtuu bu’aa tokko ture. Sun ammoo tarkaanfii tokko gara fuulduraatti deemuu dha. Kan biraa ammoo, jijjiirama bara 1991 argamee dha. Bu’aa fi jijjiiramni bara sana argame, dhugaa dubbachuudhaaf, seenaa saba Oromoo keessatti kan bakkee guddaa argatuu dha. Carraa guddaan nu dabrus, akka diinni fi alagaan xinneessanii ilaalan otuu hin taane, nuuf Oromoodhaaf jijjiirama hamma kana hin jedhamnetu argame. Kun jijjiirama hundee ti. Biyyi teenya Oromiyaan kaartaarratti mul’achuun; Afaan Oromoo awwaalamuudhaaf fiixee boolloorra kan gaye sun dandamatee; qubee ittiin barreeffamu argatee; sadarkaa kanarra gawuun,… bu’aalee akka laayyootti ilaalamanii miti. Bara 1974 wajjin walbira qabnee yoo ilaalle, bara 1991 tarkaanfii guddaa gara fuulduraatti deemne jechuu ni dandeenya. Dammaqinsi uummata keenyaa guddachuun; dhalootni haaraan (dhalootni qubee) eenyummaa ofii hubatanii; mirga uummata Oromootiif falmachuun,…kun hunduu tarkaanfii biroo ti. Har’as taanan, bara 1991 booda haalli Addunyaas jijjiiramaa dhufee; mooraan QBO laafee; qabsoon kun qabbanaayee; bakkee gayetti waan dhaabbate haa fakkaatu malee, tarkaanfii lama duubatti deeme jechuun hin danda’amu. Dhimmi siyaasaa keenyaa tarkaanfii lama duubatti deeme yoo jenne, sochii uummata keenyaa tuffachuu ta’a. Hamilee uummata keenyaa laaffisuu fi kan diinaa jabeessuu ta’a. Kanaafan yaada Obboo Bulchaa kanaan morma. Haalli har’a qabsoon keenya keessa jiru baay’ee rakkisaa fi walxaxaa akka ta’e; humni keenya gara gara faca’ee, mooraan keenya akka laafe waanuma mul’atuu dha. Bar-kurnee lamaan dabran kana keessatti bu’aa tokko malee turuun keenya baay’ee gaddisiisaa dha. Haa ta’u malee, tarkaanfii lama duubatti deebine jechuu hin dandeenyu. Yoo ta’ellee, bakkee geenye sanatti dhaabbannee hafne yoo jedhame kun dhara hin ta’u. Kan biraa kanan barreeffama Oboo Bulchaa keessatti hubadhe, Obboo Bulchaan weerara Minilik akkamitti akka ilaalani fi ibsanii dha. Barreeffama isaanii keessatti, “ኦሮሞንና ሀገሩን አሸንፈው ለማስገበርየቻሉት አፄ ሚኒሊክ ብቻ ነበሩ – Oromoo fi biyya isaa injifachuudhaan gabbarsiisuu (bituu) kan danda’e Minilik qofaa dha” jedhu. Bakkee biraatti ammoo, “እኔ አቀኑ እላለሁ አንዳንድ ሰዎች ግን “ኮሎናይዝ” አደረጉ ነውየሚሉት – namootni tokko tokko “colonize” jedhu, ani garuu akkas hin jedhu” waan jedhan fakkaatu. Asirratti mee Obboo Bulchaan gaafii tokko gaafadha. Erga uummatni tokko diinaan injifatamee; biyyi isaa qabamee; uummatnis gabrummaa jalatti kufee; kun akkamitti “colonized” hin jedhamne? Akka yaada Obboo Bulchaatti, weerartuun Habashaa, kan harka fi harma uummata keenyaa murtee; aadaa fi amantii isaanii uummat keenyarratti feetee; eenyummaa keenya balleessuuf nutti dhufte; nu gabroomsuuf malee waan biraa akka hin taane otuu seenaan agarsiisuu; “colonize” hin jedhu jechuun isaanii hayyuu Oromoo tokkorraa ni eegamaa? Weerara Minilik wajjin wal qabsiisanii yoo ibsan, Obboo Bulchaan, “እኔ እንደብዙ ወገኖቼ ጎበናንአላብጠለጥልም… – Ani akka lammiilee kiyyaa Gobana Daaccee hin balaalefadhu” jedhu. Ittifufuudhaan, “ራስ ጎበና ከሚኒሊክ ጋር ያደረጉት ስምምነት ለጊዜው ለኦሮሞ አንድ እርምጃ ወደፊት የሚሄድ መስሎ ነበር፡፡ ከዚያም በኋላ አፄ ሚኒሊክ ኦሮሞን የገዙበት የባሪያ አገዛዝ ሁለት እርምጃ ወደኋላ እንዲሄዱ አደረጋቸው፡፡Goobanaan Minilik wajjin waliigaltee kan godhe, Oromoodhaaf tarkaanfiin tokko gara fuulduraatti waan deemu ittifakkaatee ti. Sana booda Minilik uummata Oromoo gabrummaa jalatti kuffisuun isaa, uummatni kun tarkaanfii lama gara duubaatti akka deemu godhe” jedhu. Kun waan gurguddoo lama nutti agarsiisa. Inni tokko isaan amananii Habashaa wajjin waliigaltee godhuun xumurri isaa gaarii akka hin taane yoo ta’u; inni biraa ammoo, Habashootni nu gowwoomsanii nutti fayyadamuuf yoo ta’a malee, dhugaadhaan nu waliin hojjechuu akka hin barbaadne dha. Akka ilaalcha kiyyaatittti, dhugaa kanatu dhimma siyaasaa Oromoo tarkaanfii lama duubatti oofa. Waan dabrerraa barachuu dadhabuutu akka tarkaanfii lama duubatti deeman nama taasisa. Waan OPDOn godhe fi OPDO haaraanis godhuuf deemu, kan Goobana Daaccee godherraa adda ta’uu hin danda’u. Yeroon adda adda haa ta’u malee, haalli walfakkaataa dha jechuu dha. Mee asirratti Obboo Bulchaadhaaf gaafii biraan dhiyeessa. Duraan dursee, jaarmayaan isaanii OFDM fi OPC walittibaqanii, OFC uumanii humna Oromoo tokko ta’uun isaanii baay’ee nama gammachiisa. Tokkummaan ilmaan Oromoo murteessaa waan ta’uufi. Karaa biraatiin garuu, humni haaraan uumame kun (OFCn) ammallee warra MEDREK jedhamurratti rarra’ee waan jiru natti fakkaata. Kanaaf, Obboo Bulchaa: Humna mooraa ofii (humna Oromoo) otuu hin cimsin; Habashoota wajjin hojjetanii galii hawwamu gahuun, tarkaanfii tokko gara fuulduratti nu oofa moo tarkaanfii lama gara duubaatti nu deebisa laata? Dhumarratti, waan Obboo Bulchaan xumura barreeffama isaaniirratti ibsan tokko kaaseen; anis barruu kiyya xumura. “አንዳንድ ወዳጆቼ አንድ ጥያቄ ሁልጊዜ ይጠይቁኛል፡፡ “ለምን ሁልጊዜ ስለ ኦሮሞ ብቻ ትጽፋለህ?”መልሶቼ ባያጠግቡም ሁልጊዜ ተመሳሳይ ናቸው፡፡ “እኔ ደህና አድርጌ የማውቀው ስለ ኦሮሞዎች ስለሆነ ነው፡፡ …. እኔለኦሮሞ የምፅፍበት ሌላ ምክንያት የለኝም፡፡ Hiriyootni kiyya tokko tokko, maaliif yeroo hunda waayee Oromoo qofaa barreessita? jedhanii na gaafatu. Deebiin kiyya quubsaa ta’uu baatus, yeroo hundaa walfakkaataa dha. Ani gaariitti kanan beeku waayee Oromoo waan ta’eefi”…”Ani waayee Oromoo barreessuuf sababa biraa hin qabu” jedhu. Hayyuu Oromoo tokko dhiisii, waayee Oromoo alagaa fi diinnuu gaariitti beeku. Kanaaf, deebiin Obboo Bulchaa kun anaaf haphii dha. Sababa biraa hin qabu kan jedhan, ilma Oromoo ta’uun sababa hin ta’uu? Ani ilma Oromomoo waanan ta’eef; dhimmi saba kiyyaas waan na quuquuf,… jechuu maaltu nama sodaachisa? Akkana jechuun tarkaanfii lama duubatti deebi’uu ta’inaa laata? Galatoomaa! Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Kan dabrerraa haa barannu!!

Abdii Boruutiin Waan ta’e fi dalagamee dabre ofduuba garagalanii ilaaluu fi hubachuudhaan, kan dabrerraa barachuun, waan gara fuulduraatti hojjetamuutiif murteessaa ta’a. Mata duree kanaan dhimmoota adda addaarratti yaada koo otuu hin dhiyeessin dura, addaan bahinsa uumamee, bar-kurnee tokkoo ol fudhate booda, ibsa walhubannoo fi araaraa Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) garee lamaanii, ABO QC fi ABO Shanee Gumii, dhagayuu keenyaaf ilmaan Oromoo baga gammdne jechuun barbaada. Itti aansees, gareeleen kun lamaan baga walhubachuu dandeessan; baga araarri kessan milkaaye jechuun fedha. Walhubannoo fi araarri kun jalqaba waan ta’eef, isa kana fiixaan baasuuf qormaata cimaatu isin eega. Rakkoolee hundaa irra aantanii gara tokkummaa dhugaatti akka deemtan abdiin qaba. Ergan gammachuu kiyya ibsadhe booda, mee gaafii waliigalaa tokkon kaasa: Tokkummaan dhugaa maaliin madaalama? Gaafiin kun kan hubannoo guddaa fi ibsa bal’aa barbaadu ta’ullee, gabaabumatti deebii kennuuf, tokkummaan dhugaa kan fedhii qofaa otuu hin taane, kan kaayyoo tokkorratti hundaayu fi kaayyoo kanas galii hawwamu tokkoon gahuuf kan dirqama gaafatuu dha. Gabaabumatti, tokkummaan dhugaa kan kaayyoo fi galii tokkoof ijaaramu, tokkummaa dirqamaa ti jechuu dha. Kan uummtani Oromoo barbaadus tokkummaa akkanaa ti. Ibsa walhubannoo ABO dhiyoo kana bahe keessatti, qabxii lammaffaan akkana jedha: “2. Kaayyoon irratti hundoofnee qabsoo bilisummaa Oromoo gaggeessinu – bilisummaa Oromoo fi walabummaa Oromiyaa, kan repubilika Oromiyaa jaaruun xumuramuu tahuu wal hubannoo irra geenyee jirra.” Kun kan agarsiisu, kaayyoon gareen kun lamaan qaban (irratti waliigalan) fi galiin isaan barbaadan tokko jechuu dha. Asirraa ka’ee yoon ilaalu, erga kaayyoo fi galiin isaanii tokko ta’etti; yoo hunduu dirqama isaanii hubatan, tokkummaan isaanii kun akka tokkummaa dhugaatti wanti hin ilaalamneef sababni waan jiru natti hin fakkaatu. Kanaaf, jaarmayootni keenya kun walitti deebi’anii; caasaa tokko jalatti akka tokkoomani fi ABO humna cimaa fi abdachiisaa akka taasisan Waaqayyo/Rabbi isaan haa gargaaru. Ibsi kun ilmaan Oromoo gammachiisee; diina fi alagaa farra QBO ta’an akka rifachiisu waan nama mamsiisuu miti. Diinni fi alagaan kun ammoo callisaniituma akka hin teenye beekuu fi hubachuu qabna. Tokkummaa ABO kanatti gufuu ta’uuf; hamilee qabsaa’otaa cabsuuf yaaliin isaan hin goone akka hin jirre ifa dha. Gara mata duree barruu kanaatti deebi’uudhaaf, maaliif isa kana akkan filadhe sababoota adda addaan qaba. Inni tokko, akka waliigalaatti kan ilaalamu yoo ta’u, waan dabre hundarraa (gaariis ta’ee badaarraa) barachuun adeemsa gara fuulduraatiif barbaachisaa akka ta’u ibsuufi. Kun dhugaa waliigalaa ti jechuu dha. Jaarmayootni keenya lamaan kunillee (ABO QC fi ABO Shanee Gumii) waan dabrerraa waan barataniif, walhubannoo fi araara kanarra gahuu danda’an. Inni biraa, maaliif kan dabrerraa haa barannu jedheef, waayee walhubannoo fi waliigaltee, keessumaayuu waayee walhubannoo, kanaan duras yeroo adda addaa keessatti dhageenyee turre. Fakkeenya tokko tokko kaasuuf, akka marsaalee Oromoo tokko tokkorratti maxxansamanitti, Karaa biraatiin ammoo, “Ibsa Waliigaltee Shanee Gumii GS-ABO fi Koree Yeroo ABO” http://gadaa.com/oduu/6002/2010/10/02/oromia-ethiopia-senior-members-signed-agreement-to-reconcile-and-unify-the-olf/ jedhamee, Onkoloolessa bara 2010 bahe keessatti, walhubannoo birallee dabramee; ABO tokkoomsuuf waliigalteerra akka gahame ni yaadatama. Ibsi sunis akkana jedha: “Marii Araaraa fi Tokkoommaa SHG-ABO fi Koree Yeroo ABO (KY-ABO) gidduutti waggaa tokko oliif dura teessummaa fi masakiinsa Bu’uuressitootaa fi Miseensota Gameeyyii ABO (BMG-ABO) tiin geggeeffamaa ture walgahii Fulbaana 25 fi 26, 2010 godhame irratti araara buusuu fi ABO tokkomsuuf walii galtee irra gahamuu beeksifna.” “Qabsoo bilisummaa Oromoo deebisanii itichuun ABO humneessuuf araarsitummaa Bu’uressitotaa fi Miseensota Gameeyyii ABO (BMG-ABO) Koree Yeroo ABO fi Shanee Gumii ABO giddutti waggaa tokko caalaaf geggeeffamaa ture Fulbaana 27, 2010 waliigaltee araaramuu fi tokkomuu ABO akka mallatteeffame miseensota, deeggartootaa fi ummata keenya yeroo beeksifnu gammachuu guddaani. Hundeen waliigaltee kanaa yeroo ji’a shan hin caalle keessatti Walga’ii Araaraa fi Tokkummaa ABO waamuun tokkummaa dhaaba keennaa deebisanii mirkaneessuudha.” Asirratti, wantin dubbistoota barruu kiyyaa hubachiisuu barbaadu, kan dabre kaasee asitti qeequuf yookaanis ammoo waliigaltee ammaa kana shakkii fi gaafii keessa galchuuf otuu hin taane, wanti dabre sun hunduu hubatamee; mooyxannoon irraa argatamee; kan ammaa kun gufuu tokko malee akka fiixaan bahu; ciminaan akka irratti hojjetamu hubachiisuufi. Yoo akkana hin taane, kan mooraan keenya diigamu fi laafurra, kan koflaatuu akka hin taaneef carraa kanaa yaaddoon qabu ibsuufi. Yaaddoon kiyya kun eessaa dhufe? Maalirraa madde? Gaafiilee kanaaf deebii argachuudhaaf, mee erga waliigalteen sun fashalee kaasee waan mooraa keenya keessatti ta’e fi ta’aas jiru haa yaadannu, haa hubannus. KY ABO kan ture sun, gareen tokko sagantaa ABO jijjiire; kan hafe bakkee lamaa saditti gargar bahe; gareen ykn jaarmayaan biraas uumamuuf waan jiru fakkaata? … Kana kanatu yaaddoo na keessatti uume. Kanaaf, waan ta’ee dabre yaadachuu fi hubachuun; kanarraa barachuun; bitaa fi mirga, fuulduraa fi duuba ilaaluun murteessaa ta’a jechuu dha. Kanaafan, akka dogoggorri fi balleessi walfakkaataan hin uumamne kan dabrerraa haa barannu jedha. Yeroon ammaa yeroo balleessa hojjetamee dabre sana irra deebi’anii dalaganii miti. Yeroon ammaa yeroo kaayyoo fi galii ifa godhanii; kutannoo fi murannoodhaan irratti hojjetanii qabsoo cimsanii dha. Kan ta’e ta’e; kan dabre dabre, jennee waan ta’ee dabre seenaaf dhiifnee gara fuulduraa haa ilaallu jechuu kooti. Yoomiyyuu caalaa tokkummaan ilmaan Oromoo, keessumaayuu tokkummaan qabsaa’otaa kan barbaachisu yeroon isaa amma. Mooraa ofii tasgabbeessuun; nagaa fi araara buusuun; humna cimaa fi abdachiisaa uumuun boru otuu hin taane hara’a ta’uu qaba. Dubbistoota barruu kiyyaa yaadachiisuuf, ibsa waliigaltee Onkoloolessa bara 2010 godhame sanarratti, anis gadaa.com irratti yaada koo akkana jedhee dhiyeesseen ture: “October 3, 2010 @ 8:11 am Kun jalqaba malee xumura miti Duraan dursee, Waaqayyo/Rabbi, kan xumura Ayyaana Irreessaa/Irreechaa bara kanaa irratti waan gaarii nu dhageessise, galanni haa gahu. Ittiaansee, hundi keessanuu, kan tokkummaa ilmaan Oromootiif keessumaayuu tokkummaa qabsaa’otaatiif karaa dandeessaniin waan dandeessan gumaachaa turtani fi jirtan; Maanguddoonni Oromoo otuu of hin ifatin, dadhabne otuu hin jedhin, obssa guddaa dhaan yaaliin araaraa fi tokkummaa kun akka milkaawu tattaaffii gootan, hunduu galanni keessan guddaa dha. Tarkaanfiin kun jalqaba malee xumura akka hin taane hubatamee, kan hir’ate akka guutu; kan hafanis yaamicha tokkummaatiif owwaatanii, tokkummaan qabsaa’otaa fi jaarmayoota Oromoo hunda hammatu sadarkaa itti aanutti akka milkaawu; hawwiin uummata Oromoo hojiirra ooluu qaba. Tokkummaa dhaan malee mooraa QBO keessatti humna cimsuun akka hin danda’amne hundaafuu ifa ta’uu qaba. Tokkummaan itti aanee dhufu, kan jaarmayoota bilisabaasota Oromoo hundaa hammatu ta’uu qaba. Otuu akka hawwii kiyyaa ta’e, waliigalteen amma dhaga’ame kun kan ABO garee sadeenuu tokko godhu ture. Haa ta’u garuu abdii kutachuun nurra hin jiru. Tarkaanfiin kanatti aanu kan QC ABO fi ULFO dabalatu fi tokkummaa bilisabaasota Oromoo hundaa hammatu akka ta’u abdiin kiyya guddaa dha. Gaheen ykn qoodni nuyi kanaaf gumaachinus itti fufuu qaba. Ani gara kiyyaan hamman tokkummaa hundaa hammatu kana argutti karaan danda’een, waanan danda’u godhuuf ykn gumaachuuf tattaaffii koo hin dhaabu.” Dhumarratti, ammas taanan hawwiin ani qabu fi yaadni ani ibsa walhubannoo fi araaraa ABO QC fi ABO Shanee Gumii kanarratti qabu kan biraa hin ta’u. Kanaaf, qabsaa’otni keenya hunduu yeroo tokkoon tokkoomuu yoo hin dandeenye, xinnaatee yoo xinnaate, warri kaayyoo tokko qaban ykn galii walfakkaataa barbaadan, tokkummaa ykn tumsa kaayyoo uumanii; karaa danda’aniin qabsoo kana cimsanii; uummata keenya gabrummaa hamaa kana keessaa akka baasan carraa kanaan dhaamsa kiyya dabarsuun barbaada. Warri amma walhubattani fi araaramtanis, walitti deebitanii; caasaa tokko jalati ABO cimaa tokko akka gootan abdiin qaba. Sadarkaan itti aanee dhufu ammoo, tokkummaa ABO fi THBO (ULFO) kan biroos dabalatee tokkummaa hunda-hammataa akka ta’u hawwii fi abdiin kiyya guddaa dha. Galatoomaa! Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Tokkummaa tokkummaa yoo jennu, hiika fi kaayyoo isaa hubannaa?

Tokkummaa tokkummaa yaa ilmaan Oromoo tokkummaa,…jedhanii artistoonni keenya yoo weellisan;Tokkummaan humna! jedhamee yoo dhaadatamu; tokummaan barbaachisaa qofaa otuu hin taane murteessaa dhas jedhamee yoo dubbatamu fi barreeffamu… yeroo baay’ee ni dhaga’ama ykn ni argama. Haa ta’u malee, hiika dhaamsa kanaa Oromootni hunduu ni hubatu jechuun nama rakkisa. Kanuma wajjin walqabatee, mee gaafiilee tokko tokkon kaasa: Oromoon tokkummaa dhabe moo maaliif tokkummaan faarsama? Oromoon tokkummaa maaliiti dhabe? Tokkummaa maaliis qaba? Tokkummaa akkamiitu barbaachisaa dha? Tokkummaa akkamiitu humna cimaa uumee, injifannoo fida? fi kkf kaasuu fi deebii isaaniis argachuun hiika “tokkummaa” hubachuuf nama gargaara. Uummata bal’aa kana akka Oromoo dhiisii, uummatni kamiiyyuu uumaadhaan garaagarummaa qabaachuun seeruma uumaa ti. Garaagarummaan kunis kan amantii, ilaalchaa fi kan naannoo itti dhalatnii guddatanii fi kkf ta’uu danda’a. Haa ta’u malee, Afaan tokko dubbachuun, aadaa fi seenaa tokko qabaachuun akka tokko ta’an nama taasisa. Karaa uummata ykn saba Oromootiin yoo ilaalle, eenyummaan keenya “Oromummaan” tokko nu godha. Inni kun kan waloo ti; kan hafan hunduu waan dhuunfaa ti. Waan walootiif dursa yoo kennine, tokkummaa qabna jechuu dandeenya. Yoo kan waloo “Oromummaa” daganne; yoo isa kana duubatti hanbisne fi waan birootiif dursa kennine, tokkummaa qabna jechuun rakkisaa ta’a. Tokkummaa uumuu yoo barbaadnellee kun Oromummaarratti yoo hin hundoofne, tokkummaan uumnu kun tokkummaa dhugaa ta’uu hin danda’u. Gaafiilee armaan olitti ka’anitti deebi’uudhaaf, akka yaada fi ilaalcha kiyyaatitti, Oromoon waan isa tokkoomsu qaba; kunis eenyummaa isaa ti; Oromummaa dha. Garuu, waan inni kun dagatamuuf; waan inni kun dursa hin arganneef; yoo inni kun duubatti hafe ammoo tokkummaa jiruuyyuu waan laaffisuuf jecha tokkummaan faarsama malee, Oromoon dhalootaan tokkummaa dhabeetii miti. Karaa biraatiin yoo ilaalame garuu, garaagarummaa ayidoolojiirraa kan maddu, garaagarummaan ilaalcha siyaasaa uummata keenya jidduutti waan mul’atuuf, kun garaagarummaa kaayyoo fi/ykn galii akka qabaatan taasisa. Kun ammoo tokkummaa dhabuuf sababa ta’a. Garaagarummaa kaayyoo fi/ykn galii qabaachuun tokkummaa dhabamsiisa ykn tokkummaa jiru akka laafu taasisa jechuu dha. Asirra dhaabbadhee yoon ilaalu, Oromootni hunduu tokkummaa kaayyoo fi galii qabsoo isaanii waan qaban natti hin fakkaatu. Otuu tokkummaan kaayyoo fi/ykn galii jiraatee, har’a mooraa QBO keessatti ilaalchi siyaasaa karaa lamaan hin mul’atu ture. Itoophiyaa diimookraatessuu fi Oromiyaa walaboomsuu kan jedhan kun gargara bahanii hin mul’atan turan jechuu dha. Asirratti wantin dubbistoota hubachiisuu barbaadu, eessarratti tokkummaan akka dhabamu ibsuuf malee, kaayyoo fi galii kamtu akka isaaf tolu kan murteeffatu uummata Oromoo bal’aa dha. Kaayyoo fi/ykn galii gara garaa qabaachuun tokkummaa Oromoo hin dhabamsiisu jedhanii warri yaadan hin dhabamne. Haa ta’u malee, garaagarummaan akkanaa kun diinaaf qaawwa waan uumuuf, tokkummaa keenya ni gaaga’a jedheen amana. Gaafiilee: Tokkummaa akkamiitu barbaachisaa dha? fi Tokkummaa akkamiitu humna cimaa uumee, injifannoo fida? kan jedhaniif, tokkummaan nu barbaachisu tokkummaa dhugaa, kan humna cimaa fi abdachiisaa uumee; diina barbadeessee, injifannoo argamsiisu “tokkummaa eenyummaarratti hundaaye, kan kaayyoo tokkoof uumamu tokkummaa Oromummaa” ti. Gabaabumatti, tokkummaan Oromummaa bu’ura hin godhanne tokkummaa wabii qabu ta’uu hin danda’u jechuu dha. Kanaaf, yoo Oromummaadhaaf dursa hin kennine; yoo kan waloo dhiisnee waan dhuunfaatiif dursa kan kenninu ta’e, tokkummaa dhugaa kan hundee cimaa qabu uumuun baay’ee rakkisaa ta’a. Akka yaada fi ilaalcha kiyyaatittti, tokkummaan faarsamu kan ulaagaa kana guutu ta’uu qaba. Karaa tokkoon amantii fi naannoodhaan walqoqqoodaa; karaa biraatiin garuu tokkummaa faarsuun bu’aa hin qabu. Yoo akkanatti kan yaadnu fi dalagnu ta’e, diina keenyaaf meeshaa taana malee, uummata keenyaaf yookaanis qabsoo bilisummaa keenyaatiif bu’aa argamsiisuu hin dandeenyu. Mee asirratti fakeenya tokkon kaasa. Har’a uummatni musiliimaa, mirgi amantii isaanii akka kabajamu kunoo waggaa tokkoo ol sochii cimaa godhaa jiru. Gaafiin isaanii kun ammaaf gaafii mirga amantii haa ta’u malee, booda gara gaafii eenyummaatti cewuun isaa hin oolu. Kanaaf, uummatni Oromoo kan amantii biroo hordofan tokkummaa Oromummaa uumuuf; diina waloo injifachuuf; uummata musiliimaaf tumsa ta’uun barbaachisaa qofaa otuu hin taane, dirqamallee ta’uu qaba jedheen yaada. Akkuman kanaa olitti tuqee dabre fi yeroo adda addaas barruulee kiyya keessatti ibsuu yaale, mooraa QBO keessatti yaadni karaa lamaa yookaanis kaayyoon lama ifatti akka mul’atanii dha. Isaan lamaan kunis Itoophiyaa diimookraatessinee; kana keessatti mirgi Oromoo akka kabajamu taasisna warra jedhani fi warra bilisummaa Oromoo fi walabummaa Oromiyaa galii booddee godhatanii dha. Kaayyoo fi/ykn galiin kun ifa ta’ee bakkee lamatti haa bahu malee, jaarmayootni Oromoo, kan kaayyoo walfakkaataa qaban, garuu ammallee gara garatti hiramanii jiru. Gaafiin asirratti ka’u fi kan namaa hin galle garuu: Warri kaayyoo walfakkaataa qaban maaliif “tokkummaa kaayyoo” hin uumne? kan jedhu ta’a. Warri bilisummaa Oromoo fi walabummaa Oromiyaa galii kaayyoo isaanii godhatan, xinnaatullee gara walhubannootti deemaa jiru. Walittibaqanii jaarmayaa tokko jalatti ijaaramuun yeroodhaaf yoo hin danda’aminillee galii barbaadan sana gawuuf tumsa waliif ta’uuf waan yaadan fakkaatu. Gama warra Itoophiyaa diimookraatessuutiin yoo ilaalame garuu, waa baay’eetu gaafii keessa galaa jira. Jaarmayootni Oromoo kan garee kana keessa jiran, kaayyoo walfakkaataa qabaatanillee tokkummaa kaayyoo uumuun hafee, adeemsuma isaaniirrattuu waan wal hubatan natti hin fakkaatu. Yoo tooftaa fi tarsiimoo adda addaa qabaatanis, hanga kaayyoo walfakkaataa qabaatanitti, adeemsa isaaniirratti tumsa waliif ta’uun akka yaadaatti silaa ni danda’ama ture. Ammaaf wanti mul’atu garuu hin jiru. Dhugaa dubbachuudhaaf, yoo dhuguma humna uumanii karaa kanaan uummata Oromoo gabrummaa jalaa baasuu kan danda’an ta’e, ani akka nama tokkootti warra Itoophiyaa diimookraatessina jedhanirraa rakkoo hin qabu. Karaa itti amananii fi danda’aniin qabsaa’anii; injifannoolee QBOn hanga har’aatti argamsiise hundaa tiksanii; uummata keenyaaf jijjiirama biroo kan fidan yoo ta’e, akka ilma Oromootti, ani jara kanaaf kabaja Obbolummaan qabaaf. Wantin ani shakku garuu, Habashoota wajjin hojjetanii injifannoo biroo argamsiisuu dha. Asirratti dubbii tokkon yaadadha. Nama tokkotu otuu hin beekin nama meeshaa isaa hate wajjin meeshaa jalaa bade barbaadaa otuu jiruu; namni biraa tokko akkana jedhaan:“Yaa namtichoo kan meeshaa kee si jalaa hatee dhokse si wajjin barbaadaa waan jiruuf, meeshaa barbaaddu kana argachuu hin dandeessu” jedhaan. Uummatni Oromoo Habashootaan gabroonfatamee bilisummaa fi abbaabiyyummaa isaa dhabe. Erga gabrummaa kana jalatti kufee kaasee waan dhabe sana deebisee argachuuf qabsaa’aa jira. Egaa, dhugaan kana ta’ee otuu jiruu, akkuma namtichi nama meeshaa isaa hate wajjin barbaadee argachuu hin dandeenye sanaa, Oromootni Habashoota wajjin hojjetanii; waan barbaadan sana argachuun ni danda’amaa laata? Kanaaf, tokkummaan kaayyoos barbaachisaa yoo ta’ellee, warra kaayyoo walfakkaataa qaban (ilmaan abbaa fi haadha tokkoo) waliin mooraa ofii keessatti tokkummaa kaayyoo uumuutu sirrii natti fakkaata. Tumsi alaa barbaachisaa yoo ta’ellee, dura tokkummaa mooraa ofii jabeessuutu wabii ta’uu danda’a. Humna ofii otuu hin jabeessin, humna alagaa wajjin hojjechuun booda liqimsamuu ta’a. Dhumarratti, jaarmayootni keenya, kaayyoo kamiiyyuu haa ta’u, kan kaayyoo fi galii walfakkaataa qaban,tokkummaa Oromummaa kan hundaa hammatu ijaaruun yookaanis walittibaqanii jaarmayaa tokko jalatti ijaaramuun yoo hin danda’amne, tokkummaa kaayyoo uumanii; kaayyoo qaban sana galii hawwamutti geessuuf tumsa waliif ta’uun; walirratti duuluu dhaabanii diina waloorratti irree tokkoon duuluun; mooraa keenya keessatti nagaa fi tasgabbii buusuun dirqama Oromummaa akka ta’u hubachuu qabu. Tokkummaa, tokkummaa jedhaniituma dubbachuurra hiika fi kaayyoo isaas beekuun ykn hubachuun murteessaa dha. Waanuma barameef, tokkummaan humna! jedhanii dhaadachuurra, tokkummaan dhugaa ijaaramee akka humna jabaa uumu ciminaan irratti hojjechuun injifannoof ofqopheessuu dha. Galatoomaa! Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Gaddii du’a Gooticha Jaarraa Abbaa Gadaatiin uumame QBOtiif carraa gaariitti jijjiiramuu qaba

Abdii Boruutiin Duraan dursee, du’a gooticha keenyaa Obboo Jaarraa Abbaa Gadaa dhagayuu kiyyaaf, akka ilma Oromoo tokkootti, gadda natti dhagayame ibsuun barbaada. Itti aansuudhaan, maatii fi firoota Obboo Jaarraatiif jabeenya akka kennuuf; gooticha keenya ammoo lubbuun isaanii jannata akka seentu Waaqayyo/Rabbin kadhadhaaf. Karaa tokkoon qabsaa’aa hangafa, sooressa, kutataa fi goota keenya Obboo Jaarraa dhabuun saba Oromootiif gadda guddaa dha. Karaa biraatiin yoo ilaalamu garuu, gaddi har’a nutti dhagayamullee gaddi kun qabsoo bilisummaa keenyaatiif carraa gaariitti jijjiiramuu qaba. Kaayyoon Obboo Jaarraan umurii isaanii guutuu wareegama itti kaffalaniif; wanti isaan jalqabanii asiin gayan galii isaan hawwan sana gayuu qaba. Kanaaf jecha gaddi har’aa kun qabsoo kana cimsuuf saba Oromootiif keessumaayuu qabsaa’ota Oromootiif carraa waadaa ittii seenan ta’uu qaba jechuu dha. Akka yaada fi ilaalcha kiyyaatitti, wanti Obboo Jaarraa Abbaa Gadaa adda godhu, akka seenaan isaanii ibsutti, ijoolummaa isaaniirraa jalqabanii hanga lubbuu isaanii dhabanitti waan tokkotti (kaayyoo tokkotti) amanuu fi isa kanas bakkeen gahuuf hanga xumuraatti kaayyoo tokkorratti cichuu isaanii ti. Otuu mataa ofii qofa kan yaadan ta’ee; otuu dhimma dhuunfaatiif dursa kan kennani fi jireenya dhuunfaa kan filatan ta’e, abbaa fedheeyyuu caalaa nama bakkee guddaa gayuu kan danda’an turan. Dhimmi saba isaanii boqonnaa isaan dhoowwee (dhoorkee) jireenya gaarii lagatanii; lubbuu isaanii qabsoo bilisummaa Oromootiif wareegama godhuudhaan umurii isaanii guutuu qabsoo kana keessatti dabarsanii booda lubbuun isaanii dabartee addunyaa kanarraa deeman. Kun qabsaa’ota hafaniif fakkeenya guddaa ta’uu qaba. Waan Obboo Jaarraan jalqabani fi asiin gayan galiin gayuuf waadaa seenuu qabu. Tooftaa fi tarsiimoo jijjiiraa; karaalee adda addaa ilaaluu fi yaaluun qabsoo tokko keessa yookaanis adeemsa siyaasaa tokko keessa waanuma jiruu ta’ullee, gaaf tokko asii fi achi otuu hin jedhin kutannoo fi gootummaadhaan qabsoo bilisummaa Oromoo gaggeessanii asiin gayuun isaanii, Obboo Jaarraa Abbaa Gadaa dhugumatti qabsaa’aa fi goota fakkeenya guddaa isaan taasisa. Gootummaan isaanii kun qabsaa’ota birootiif dhaala ta’uu qaba. Dhalootni har’aa fi kan boruus goota kanarraa barumsa argachuu qabu. Uummata Oromoo kan gabrummaa Habashaa jalatti kufee fi har’allee gabrummaa yoomiyyuu caalaa hammaachaa dhufe keessa jiru, isa kana keessaa baasuu kan danda’u furmaata tokko qofaa akka ta’e hubatamuu qaba. Innis uummatni keenya guutumaa guututti bilisummaa fi abbaabiyyummaa dhabe deebisee akka argatu hanga xumuraatti qabsoo itti fufuu dha. Gooticha keenya Obboo Jaarraa Abbaa Gadaa otuu kana hawwanuu; otuu kanaaf qabsaa’aa jiranuu; lubbuun isaanii dabarte. Waan isaan qabsaa’aniif kana galiin gayuuf gadda har’aa kana carraa gaariitti jijjiiruun barbaachisaa dha; dirqama lammummaa fi dirqama qabsaa’otaa ti. Gadda har’aa kana carraa gaariitti jijjiiruu yoon jedhu, maal jechuu kooti? Du’a isaanii kanatti gadduu qofaa otuu hin taane, Gootichi keenya eessaa ka’anii eessa akka gayan; karaa isaan irra deemanii as gayan of duuba garagallee ilaaluudhaan; gumaa gootota keenyaa baasuuf; hawwii gootota keenyaa; kaayyoo isaan wareegamaniif galiin gayuuf gaddi har’aa kun carraa lammiileen Oromoo harka walqabatanii waadaa itti seenani fi qabsoo kan ittin cimsan ta’uu qaba jechuu kooti. Karaa biraatiin ammoo, gadda har’aa kana carraa gaariitti jijjiiruu yoon jedhu, humna Oromoo cimaa fi abdachiisaa ta’e, kan diina injifatee kaayyoo gootota keenyaa galii hawwameen gayuu danda’u uumuu dha. Humni akkanaa kun kan maddu tokkummaa dhugaarraayi. Tokkummaan dhugaa ammoo, tokkummaa tooftaa yookaanis tokkummaa intarneetarratti labsamee hafu otuu hin taane, tokkummaa Oromummaa, tokkummaa dirqamaa, tokkummaa wabii ta’ee gumaa gootota keenyaa baasu ta’uu qaba. Tokkummaa humna jabaa dhalchee; kan dubbatame fi karoorfatame hojiin agarsiisee; uummata keenyatti hamilee horu, kan diina sodaachisu fi kana birallee dabree injifatu ta’uu qaba. Egaa, isa kana hojiin agarsiisuuf gadda har’a nutti dhagayame kana carraa gaariitti jijjiiruu qabna jedhe. Gootichi keenya Obboo Jaarraa Abbaa Gadaa, galii qabsoo bilisummaa Oromoo isa booddee yoo arguu baatanis, jireenya isaaniitiin firii qabsoo isaan umurii isaanii itti fixan arganii jiru. Isa kana keessaa inni tokko, Afaan Oromoo kan yeroo isaan qabsoo kana eegalan raadiyoonii cabsa jedhamee tuffatame sun har’a kunoo sadarkaa kanarra gayuu isaa ti. Kun fakkeenyota baay’ee keessaa isa tokkoo dha. Bakkee barbaadame gayuu baatus qabsoon isaan jalqabani fi gaggeessaa asiin gayan bu’aalee baay’ee argamsiisee jira. Dhalootni har’aa fi kan boruu ammoo qabsoo kana cimsanii itti fufuudhaan waan hafe bakkeen (galiin) gayuu qabu. Dhumarratti, gadda natti dhagayame irra deebi’ee ibsaa; Waaqayyo/Rabbi lubbuu gooticha fi sooressa keenyaa jannata haa seensisu; maatii fi firoota isaaniitiif ammoo jabeenya haa kennu. Gootichi keenya Jaarraa Abbaa Gadaa seenaa saba Oromoo keessatti bakkee guddoo argatu. Qabsaa’an ni kufa, qabsoon itti fufa; bilisummaan Oromiyaa dhiiga ijoollee ishiitiin dhufa!! Galatoomaa! Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Hogbarruun Afaan Oromoo sadarkaa maaliirra jira?

Abdii Boruutiin Har’a dhimmi Oromoo kamiiyyuu, seenaas ta’ee aadaan; Afaanis ta’ee wanti biraa dhimma siyaasaa ti yoon jedhe waanan dogoggore natti hin fakkaatu. Warri beekumsa, dandeettii fi ogummaa siyaasaa qaban garuu, lakkii waayeen Afaanii siyaasaa wajjin walittihidhannaa hin qabu jedhanii naan mormuu danda’u. Yoo akkana ta’es gaarii dha jechaa, mee har’a siyaasaarraa gara Afaaniitti deebi’ee; hogbarruu Afaan Oromoorratti waan tokko tokko jechuun barbaada. Waayee Afaan Oromoo ilaalchisee, barruulee adda addaa dhiyeessaa turuun kiyya ni yaadatama. Dhimma kanatti deebi’ee, har’a barreeffama kana akkan dhiyeessu kan na taasisan, kitaabonni Afaan Oromoo garagaraa mumul’achuu jalqabuu isaanii ti. Guddinni Afaan Oromoo qaama qabsoo bilisummaa Oromoo waan ta’eef, dhugaa kanarraa ka’een dhimmi kunis dhimma siyaasaa ti jedhe. Qabsoon Bilisummaa Oromoo (QBOn) karaalee adda addaatiin gaggeessama. Karaalee kana keessaa inni tokko guddisuu Afaan keenyaa ti yoo jedhame kun dhara hin ta’u. Qabsoo diinarratti goonu qofaatti xiyyeeffannee, guddina Afaan keenyaa dagachuu hin qabnu. Afaan keenya guddachuu qaba yoo jennu ammoo, waan Afaan kana guddisurratti hojjechuun barbaachisaa ta’a. Guddinni Afaan tokkoo kan madaalamu guddina hogbarruu Afaanichaatiini. Hogbarruun Afaan Oromoos, kan Afaan kana guddisan keessaa isa tokko fi hangafa dha. Kanaaf, sadarkaan hogbarruu Afaan keenyaa maal fakkaata? jennee ofis ta’ee wal gaafachuun barbaachisaa ta’a. Bara 1991 dura, hacuuccaan diinaa Afaan keenyarratti godhamaa waan tureef, hogbarruu isaa guddisuun hafee, Afaanichumaa dandamachiisuun qabsoo tokko ture. Kan ani asitti kaasee yaada koo irratti dhiyeessu, bara 1991 irraa jalqabee hanga har’aatti haala jiru hubachuudhaani. Erga Qubeen Afaan Oromoo heeraan hojiirra ooltee, kunoo bar-kurnee lamaa ol dabarsinee jirra. Bar-kurneen lama yeroo gabaabaa miti; umurii dargaggeessa cimaa tokkoo ti. Guddina Afaan keenyaa yoo hubannu garuu, waggoota diigdamman dabran kana keessatti akka Afaan tokko guddachuu qabutti ykn danda’utti waan guddate natti hin fakkaatu. Yoon akkana jedhu, guddina Afaan keenyaatiif hoomtuu hin dalagamne jedhee tattaaffiilee garagaraa gadi xiqqeesuu kiyya otuu hin taane, Afaan kana guddisuuf hojii quubsaan hin dalagamne jechuun barbaaade. Afaan keenya guddisuu kan dandeenyu, yoo dura bilisummaa fi abbaabiyyummaa dhabne deebisnee arganne booda dha, warri jedhan hin dhabamne. Akka ilaalcha kiyyaatitti garuu, kun yaada dogoggoraa dha. Akkuman kanaa olitti tuqe, guddinni Afaan keenyaas qaama qabsoo keenyaa waan ta’eef, qabsoo gaggeessaas Afaan keenya guddisuun ni danda’ama. Afaan keenya akka hin guddanne kan taasisan sababootni adda addaa jiraatanillee, waan tokko tokko kaasuun barbaada. Inni tokko karaa alagaa fi diinaatiin har’allee tooftaalee adda addaatiin Afaan keenyarratti hacuuccaan godhamuu dha. Haala Oromiyaa keessa jiru yoo ilaalle, Afaan keenyaan haa hojjetamu malee, guddina isaarratti sarara kana hin dabrin jedhamee waan daangaan itti godhame fakkaata. Daangaa kana dabruu hin qabu jedhamee waan irratti murtaaye fakkaata jechuu kooti. Artistootni keenya heddoomaa dhufanii; gara sirbootaatiin xinnoo sochii gaariin haa jiraatu malee, gara hogbarruutiin biyya keessattis wanti baay’ee mul’atu hin jiru. Kun kan ta’e ammoo, dhiibbaan diinaa waan jiruufi. Gaafiin asirratti ka’u garuu, biyya alaatti, bakkee dhiibbaan diinaa hin jirretti, maaliif Afaan keenya guddisuuf hojii quubsaan otuu hin dalagamin ture? kan jedhu ta’a. Dhugaa dha, gaafiin kun gaafii bu’uraa ti. Sadarkaa hogbarruu Afaan keenyaa yoo ilaalle, biyya alaattis waan baay’ee irratti hijjetame hin fakkaatu. Kunis sababoota adda addaa qabaachuu danda’a. Haa ta’u malee, barreessuudhaaf kan dandeettii qaban dhabamanii otuu hin taane, warri kitaabota barreessuu danda’an rakkoolee gara garaatu isaan qunnaman. Rakkoolee kana keessaa tokko tokko tuquuf, namni tokko kitaaba maxxansiisee yoo gabaarra oolchu, namootni kitaaba kana bitatan lakkoofsaan xiqqaa waan ta’aniif, bu’aa caalaa kisaaraan argamuu danda’a. Hamileen barreessaa ni caba ykn ni hir’ata. Karaa biraatiin ammoo, manni maxxansaa Oromoos waan baay’ee hin jirreef, kunis sababa karaa tokkoo ti. Sababni biraa ammoo, namootni caalaan Qubee Afaan Oromootti waan hin fayyadamneef; sababa kanaan dubbisuun waan isaan rakkisuuf, kitaaba Afaan Oromoo bitatanii dubbisuu hin fedhan. Kan biraa, wanti dagatamuu hin qabne tokko, erga Wayyaaneen aangootti dhuftee, olaantummaan Amaaraa haa dhabamu malee, karaa biraatiin garuu, olaantummaa Afaan isaanii eeguuf jecha, Afaan Amaaraa caalaatti guddisuuf baay’ee ciminaan irratti hojjetamaa jira. Guddinni Afaan kanaa ammoo, guddina Afaan Oromoorratti dhiibbaa guddaa godha. Fakkeenyaaf, fiilmiilee (draamaa) Afaan Amaaraatiin hojjetamaa jiran yoo ilaalle, akkaataa isaan ittiin hojjetaman, kan Afaan Oromootiin walbira qabnee yoo hubanne, kan keenyaa nuuffisiisaa ta’ee argamuu danda’a. Wanti tokko nuuffisiisaa yoo ta’u ammoo, namni irraa dheessa. Kitaabotas yoo ta’an akkasuma jechuu dha. Akkuman kanaa olitti tuqe, namootni Afaan Oromoo dubbisuu rakkatan, Afaan biraatti kaachuun hin oolu. Kun hunduu naannayee naannayee guddina Afaan keenyaarratti rakkoo uuma. Akkuma marsaalee intarneetaa Oromoo tokko tokkorratti argamu fi dhagayamus, kitaabotni Afaan Oromoo adda addaa mumul’achaa waan jiran fakkaatu. Haa ta’u malee, yaaliin kun waan karaa tokko qofaa deemu fakkaata. Maal jechuu kiyya? Hogbarruun Afaan tokkoo waa baay’ee hammata: waayee seenaa, aadaa, Afaanii, siyaasaa, saayinsii, teeknoolojii fi kkf. Afaan Oromoo ilaalchisee, yaaliin amma godhamaa jiru karaa tokkoo qofaa waan deemu fakkaata kanan jedheef, akkan dhagayutti kitaabotaasoosamaatu gadi babbayaa jiru. Kanuma dhiyoo kana bahn keessaa fakkeenya tokko tokko dhiyeessuuf: “Fixeensa” Obboo Boruu Barraaqaatiin, “Dhoksaa Jireenyaa” Obboo Abdii Fiixeetiin, “Lallaba hin dhagayamne” Obboo Amaan Hedatoo Qeerransootiin fi kkf hunduu kitaabota asoosamaa natti fakkaatu. Asirraa ka’ee yoon ilaalu, karaa asoosamaa qofaatti xiyyeeffatmaa waan jiru fi kanarrattis waldorgommiin godhamaa waan jiru fakkaata. Karaadhuma fedheenuu haa ta’u, yaaliin godhamu kan nama gammachiisu waan ta’eef, deeggaramuu fi jajjabeessamuu qaba. Haa ta’u malee, hogbarruun Afaan keenyaa karaalee hundaanuu guddachuu qaba. Seenaan keenya bal’inaan Afaan keenyaan barreessamuu qaba. Kitaabotni Saayinsii fi Teeknoolojiin Afaan keenyaan barreessamuu qabu. Afaan keenya waaltessuu fi guddisuurrattis ciminaan hojjechuun dirqama ta’a. Maaliif yoo jedhame, yoo Afaan kun waaltayee fi guddate, guddina hogbarruu isaatiifillee bu’ura ykn hundee ta’a. Kanaaf, Afaan Oromoo guddisuuf, karaa kanaan ciminaan irratti hojjechuun waan filannoo hin qabne dha. Barreessaan qofaa Afaan tokko guddisuu hin danda’u. Dubbisaanis gahee isaa taphachuu fi/ykn qooda isaa gumaachuun baay’ee barbaachisaa dha. Oromoonni kitaaba Afaan isaanii bitatanii dubbisuuf otuu hin yaadin dura, Qubee Afaan Oromootti fayyadamuu qabu. Nuuf hin galu ykn barachuun rakkisaa dha jedhanii irraa dheessuun eessanuu nama hin gawu. Afaan keenyaan barreessuu fi dubbisuudhaaf, akka beelofnee fi dheebonnee eegaa turre sanatti, erga Afaan keenya qubee ittiin barreessamu “Qubee Afaan Oromoo” argate booda, silaa Oromootni hunduu sirriitti itti fayyadamuu qaban turan. Mallattoo bilisummaa Oromoo kan taate, “Qubeen” silaa mana Oromoota hundaatuu keessatti argamtee ittifayyadamuutu irra ture jechuu kooti. Haa ta’u malee, mee dhugaa haa dubbannu: Oromoo meeqatu Qubee kanatti fayyadamu? Oromoo meeqatu Qubee barachuuf fedhii qabu? Oromoo meeqatu seera barreessuu Qubee Afaan Oromoo sirriitti beeku? Meeqatu kana barachuu barbaadu? Gudinni Afaan keenyaa deebii gaafiilee kanaarraa jalqaba. Guddinni hogbarruu Afaan keenyaallee asirraa ka’a. Kanaaf, Qubee barachuun, isatti fayyadamuun, isa jaalachuun, isa kabajuun, isaaf dursa kennuun, sadarkaa duraa ta’uu qaba. Dhumarratti, dhaamsi ani carraa kanaan Oromootaaf dabarsuu barbaadu: Afaan keenya mallattoo eenyummaa keenyaa ti. Hundee Oromummaa ti. Guddinni isaas bu’ura guddina saba keenyaa ti. Afaan keenya guddisuuf karaa dandeenyu hundaan ciminaan irratti haa hojjennu. Warra barreessuuf dandeettii qaban haa jajjabeessinu. Afaan keenya guddisuunis qaama qabsoo bilisummaa akka ta’e hubannee; kanarrattis qabsoo haa gaggeessinu. Kanaaf ammoo qawwee nu hin barbaachisu. Gaara bayuu ykn bosona seenuun dirqama miti. Bakkee jirru hundatti Afaan keenya guddisuu ni dandeenya. Warri barreessuuf dandeettii qaban, karaa danda’an hundaan qooda ofii gumaachuudhaan hogbarruu Afaan keenyaa akka guddisani fi babal’isan dhaamsa Orommummaa dabarsuufiin barbaada. Hanga bilisummaa fi abbaabiyyummaa deebisnee argannutti eeguu hin qabnu; har’umaa kaasnee guddina Afaan keenyaarratti hojjechuun egeree keenyaaf hundee ta’a. Galatoomaa! Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Dhaamsa Sooressa Jaarraa Abbaa Gadaa

Abdii Boruutiin Dhaadannoon “Qabsaa’an ni kufa, qabsoon itti fufa” jedhamu kun, waanuma barameef akkanatti dubbatama moo qabiyyee fi dhaamsi inni qabu ni hubatama laata? Kun dhugaa waliigalaa ti; qabsaa’aan dhufaatuma dabra. Tokko yoo kufe kan biraatu bakka isaa bu’a; qabsoon garuu hanga galii isaa gahutti ittuma fufa jechuu dha. Akka seenaan isaanii agarsiisutti, Sooressi Jaarraa Abbaa Gadaa ijoolummaa isaaniirraa jalqabanii hanga lubbuun isaanii baatutti, waan tokkotti amananii, waan tokkoof qawwee kaasanii, jiruu gaarii otuu hin hawwin, umurii isaanii guutuu qabsoorratti fixuudhaan boodarra duuti Waaqarraa dhuftu waan hin oolleef, qabsoo kana lammiilee Oromootti dabrsuudhaan dhaamsa lafa kaayyatanii addunyaa kanarraa deeman. Gootichi keenya Jaarraan maalitti amanan, maaliif qabsaa’aa turan? Gaafii kanaaf deebii gabaabaa kennuudhaaf, wanti isaan itti amanani fi qabsaa’afiis turan kaayyoo guddaa tokko dha. Innis sabni Oromoo bilisummaa fi abbaabiyyummaa humnaa dhabe sana deebisee akka argatu taasisuu dha. Kaayyoon qabsaa’otni Oromoo kan biroos itti wareegamani fi wareegamaa jiranis kanarraa waan adda ta’u natti hin fakkaatu. Haa ta’u malee, tooftaafis ta’ee tarsiimoof jedhamee; yookaanis ammoo ayidoolojii adda addaa qabaachuudhaanis haa ta’u, har’a mooraa QBO keessatti yaada bifa lamaatu adeemaa jira. Yaadni lamaan kunis Oromiyaa walaba taate ijaaruu fi Itoophiyaa diimookraatessuudhaan bilisummaa Oromoo argamsiisuu kan jedhani dha. Yaadni inni lammataa kunuu karaalee adda addaatiin ibsamaa waan jiru fakkaata. Kuun Itioophiyaa diimookraatessuu jedhu; kuun federaalessuu jedhu; kuun ammoo karaa biraatiin tokkummaa Itoophiyaa jiraachisuu jedhu. Ilaalcha fi ibsa adda addaa kana akkasumas kaayyoo isaan qabatanii ka’an hundaa warruma akkanatti yaadaniif dhiisuudhaan; wanti har’a du’a goota keenyaa kanarratti mul’achaa jiru waan tokko nama hubachiisa. Innis mooraa keenya keessatti gadda uumame kanaaf akkamitti gamaa gamanaa akka waliif mirmatanii dha. Kun ammoo Oromoon wal malee akka hin qabne; ilmaan haadhaa fi abbaa tokkoo; ilmaan lafee, foon fi dhiiga tokkoo; ilmaan saba tokkoo, yeroo gaddaa walbira dhaabbachuu akka danda’an agarsiisa. Gaafii guddaan asirratti ka’u garuu, waliif quuqamuun, waliif rifachuun, waliif mirmachuun, waliin gadduun kun hunduu hanga gaddi kun qabanaayutti turee; sana booda waanuma dur barame sanatti deebina moo carraa gaddaa kanatti fayyadamnee; egeree saba keenyaa yaadna laata? kan jedhu ta’a. Akkuman barreeffama kiyya isa kana duraa “Gaddii du’a Gooticha Jaarraa Abbaa Gadaatiin uumame QBOtiif carraa gaariitti jijjiiramuu qaba” jedhu keessatti ibse, akka ilaalcha fi hubannoo kiyyaatitti, ilmaan Oromoo akka waliigalaatti, qabsaa’otni Oromoo ammoo akka addaatti, karaa qaxxaamuraarra (cross road) akka jiran hubachuu qabu. Karaan tokko, tokkummaa dhugaa, tokkummaa Oromummaa kan humna cimaa fi abdachiisaa uumu ijaaranii; diina injifatanii; guutumaa guututti bilisummaa fi abbaabiyyummaa saba Oromoo mirakneessuu dha. Karaan biraa ammoo, humna ofii abdachiisaa fi kan wabii ta’u otuu hin qabaatin ykn hin uumin; gara garatti hiramuudhaan ykn humna qaban gara garatti hiruudhaan; Itoophiyaa impaayara dulloomtuu diimookraatayuu hin dandeenye; projektii kanaan duras Oromootni meeqa itti galaafataman yaaluu; yoo kun ammas hin milkoofne seena badaa hojjetanii dabruu dha. Akkuman kanaa olitti ibse, Gootichi keenya Sooressi Jaarraa Abbaa Gadaa kaayyoo ifa ta’e tokko fi karaa qulqulluu ta’e qabatanii hanga lubbuun isaanii dabartutti qabsaa’anii boodarra dhaamsa lafa kaayanii deeman. Dhaamsi isaaniis “qabsoo narraa fuudhaa; kaayyoo ani fi qabsaa’otni itti wareegamaniif galiin gahaa…” kan jedhu dha. Egaa har’a karaa qaxxaamuraarra kan jirru yoo ta’e, dhaamsa isaanii kana fudhannee karaa kam deemuu akka qabnu murteessuu qabna jechuu dha. Gooticha keenyarraa wanti barachuu qabnu inni guddaan tokko akkamitti akka qabsaa’an qofaa otuu hin taane, kaayyoo tokkotti amanuu fi waan barbaadnu sana ni arganna jedhanii ofitti amanuu dha. Murannoo ykn kutannoo fi ofitti amantaan yoo jiraate, haalli addunyaa kanaallee yoo jijjiramaa deeme; turrus bakkee barbaadnu sana gayuun keenya waan oolu hin ta’u jechuu dha. Kun amala goota fi qabsaa’aa dhugaa ti. Gootichi keenya Jaarraa Abbaa Gadaa otuu lubbuun isaanii hin bayin dura yoo dhaammatan, ijoolee kiyya adaraa hin jenne; dhaamsi isaanii dhaamsa Oromummaa ti; dhaamsa lammummaa ti. Qabsoo narraa fuudhaa yoo jedhan, maqaa kiyya yaamaa jiraadhaa jechuu isaanii tii miti. Kana seenaanuu bara baraan yaama. Yaamichi isaanii qabsoo ani jalqabe fi kaayyoo ani ka’eef galiin gayaa dha. Kan baay’ee nama dinqu dulluma keessattillee qawee qabatanii boson Oromiyaa keessatti wareegamuu barbaaduu isaanii ti. Kanaaf, qabsaa’otni hafan fi dhalootni har’aa qabsoo tana biyya keessatti deebisuu fi bakkee diinni keenya lammiilee keenya ajjeesaa jiru sanatti humnoota diinaa barbadeessanii bilisummaa fi abbaabiyyummaa saba Oromoo mirkaneessuu dha. Filannoon biraa hin jiru. Kun akkamitti milkaayuu danda’a? Sadarkaan duraa kaayyoo ifa ta’e lafa kaayyachuu; isa kanas galii hawwamutti ni geessina jedhanii humna, qabeenya, beekumsa fi dandeettii qabanitti amnuu, ofitti amanu fi kutannoo qabaachuu dha. Kanaaf akka fakkeenyaattii gooticha keenya kana yaadachuu dha. Sadarkaan itti aanu tokkummaa dhugaa tokkummaa Oromummaa uumuu dha. Tokkummaa yoon jedhu ammoo tokkummaa waraqaarraa otuu hin taane tokkummaa humna jabaa uumuu danda’u; humni ammoo humna injifannoo argamsiisee jijjiirama tokko mul’isu ta’uu qaba. Yoo jijjiiramni tokko mul’ate uummatni bal’aan hamilee horatee nama duuba hiriira. Yoo uummatni bal’aan sossa’ee nama duuba hiriire ammoo, humni diinaa kamiiyyuu kana dura dhaabbachuu hin danda’u. Akkanatti walitti hidhamee deemuu qaba. Tokkummaa faarsuun qofaa bu’aa hin qabu. Tokkummaan hojiidhaan mul’achuu qaba. Hunda caalaa ammoo waayee tokkummaa ijaaruurratti yeroo dheeraan baduu hin qabu. Dhimmi tokko hammuma lafarra harkifamaa deemu fi turu hamilee uummataa hir’isaa deema. Wanti dubbatamu, wanti yaadamu fi karoorfatamu dafee hojiirra ooluu qaba. Yeroo ammaa, ji’oota dabran kana keessa afuura gaariitu mooraa QBO keessatti hubatamaa jira. Wanti jalqabame fi gammachuudhaan simatame kun dafee hojiidhaan mul’achuu baannan; adeemsi tokkummaa kun yeroo gabaabaa keessatti xumuramuu baannan qilleensa badaatu mooraa keenya keessa galuu danda’a. Yeroo ammaa yeroo gootichi keenya addunyaa kanarraa boqotani fi dhaamsa lafa kaayanii deeman kana, yoomiyyuu caalaa kaayyoo qulqulluu qabaachuu fi isa kanas galiin gayuuf; humna mooraa ofii cimsuun dirqama Oromummaa akka ta’u hunduu hubachuu qabu. Ilmaan Oromoo keessumaayuu qabsaa’otni Oromoo kaayyoo tokko jalaatti ijaaramanii humna Oromoo jabaa uumuun yeroon isaa amma dha. Galatoomaa! Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Walhubannoon ABO QC fi ABO Shanee Gumii tokkummaa dhugaatti jijjiiramuu baatnan..

Abdii Boruu tiin Haala mooraa qabsoo bilisummaa Oromoo bar-kurnee lamaan dabranii of duuba garagallee yoo ilaalle, erga Addi Bilisummaa Oromoo (ABOn) bara 1992 mootummaa ce’umsaa Itoophiyaa keessaa bayee jalqabee hanga har’aatti mooraan keenya tasgabbii dhabee rakkooleen bifa adda addaatiin ittifufaa jiru. Kun maaliif ta’uu danda’e jennee gaafii yoo kaasne, deebii quubsaa argachuun waan danda’amu nattihin fakkaatu. Maaliif yoo jedhame, haalli mooraa keenya keessatti uumame kan nuti yaadnu caalaa baay’ee walxaxaa waan ta’eefi. Haala uumame kanaaf eenyutu ittigaafatama? Maddi rakkoolee mooraa keenyaa maali? Tokkummaa dhabuutu ykn tokkummaan laafuutu rakkooleen adda addaa akka uumaman taasise kan jennu yoo ta’e, maaliif tokkummaa dhabne ykn tokkummaan maaliif laafaa dhufe? jennee gaafii biraa kaasuun hin oolu. Diinatu akka tookkummaan keenya laafu godhe moo sababa biraatu jira? Gaafiilee dhuma hin qabne!!! Bara 2001 yeroo ABOn bakka lamatti bayu, kaayyootu sabab ta’e jedhamee dubbatame. Tokkummaa ABO kan laaffise sababa kana jechuu dha. Haa ta’u jennee haa fudhannu. Bara 2008 gargar bayinsi biraa uumamnaan hogganatu jijjiirama agarsiisuu dide jedhamee; gareen tokko jijjiirama labse. Maqaa Koree Yeroo ABO (KY ABO) jedhuun jalqabuudhaan; warra Jijjiiramaa jedhanii ofbeeksisan. Warri Jijjiiramaa kunis tokkummaa qabsaa’otaa fi gurmuulee Oromoo jechuudhaan Onkoloolessa bara 2009 labsa baasan. Hamman yaadadhutti, yeroo sana tokkummaa qabsaa’otaa jechuurraa kan hafe, waayeen kaayyoo ka’ee hin turre. Jijjiirama labsuu malee jijjiiramni sun maal akka ta’e ifa hin goone turan. Tokkummaan yeroo sana yaalames guddatee humna tokko otuu hin uumin labsa qofaatti hafe. Otuu jijjiiramni guddaan hawwiidhaan eegamuu; jalqaba bara 2010 siriidhaa miseensotni Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) hangi tokko Wayyaaneetti harka kennatan. Kun mooraa keenya keessatti gadda uume. Karaa biraatiin ammoo, baruma kana keessa, yaaliin araaraa gareelee lamaan (ABO Shanee Gumii fi KY ABO sana) jidduutti godhamaa ture milkaaye jedhamee Fulbaana bara 2010 ibsi baye. Yeroo gabaabaas ta’u mooraa keenya keessatti xinnoo haalli hamileessaan uumame. Haa ta’u malee, gammachuun kun yeroo dheeraa otuu hin turin, bara 2011 keessa araarri fi tokkummaan yaalame sun akka fashale ibsame. Sababni isaa hanga har’aatitti hin beekamu. Gaafii guddaan asirratti ka’u, sababa kaayyootiini moo sababa taayitaatiin deebi’anii tokkoomuun sun fashaluu danda’e? kan jedhu dha. Kun xiinxala bal’aa waan barbaaduuf, yeroo biraa itti deebi’uun yaala. Amma wanti hubatamuu qabu garuu, sababni isaa waan fedhes haa ta’u; fashaluun tokkummaa yeroo sanaa mooraa keenya keessatti balaa akka fidee dha. Balaan ani jedhu kun maali? Fakkenyota tokko tokko keesuun yaala. Tokkoffaa, warri jijjiirama labsani fi tokkummaa qabsaa’otaa fi gurmuulee Oromoo jedhanii ibsa baasan sun bakkee lamaa saditti hiraman. Murni tokko jalqaba bara 2012 irratti kaayyoo ABO jijjiiree karaa biraa filate. Murni tokko ammas KY ABO jedhamee hafe. Murni biraa ammoo Gurmuu qabsaa’otaa fi Miseensota ABO jedhee ofmoggaase. Lammaffaa, murni duraan miseensota warra Jijjiiramaa sana turan ammoo kunoo yeroo ammaa Waltajjii Marii Oromoo (WMO) jechuudhaan; tarii jaarmayaa haaraa ijaaruudhaaf uummata mari’achiisaa jiran. Sababni warra jijjiiramaa kana gargar baase gaafii kaayyoo ta’inaa laata? Sababni ammas diigumsa tokkummaa (kan warra jijjiiramaa) kana fide waan fedhes ta’u, fashaluun deebi’anii tokkoomuu ABO bara 2011 uumame fi warra jijjiiramaas gara gara baase kun karaa tokkoon kaayyoo mooraa QBO bakkee lamatti hiree jira. Isaan lamaan kunis i) Itoophiyaa diimookraatessuu ykn federaalessuu fi ii) Oromiyaa walaba taate ijaaruu dha. Gaafiin ani asirratti kaasu garuu, dhugumatti mooraa QBO keessa kaayyoo lamaan kana qofaatu jiruu? kan jedhu ta’a. Akkan haala tokko tokko hubadhutti, ana garuu kaayyoo lamaan kana qofaa natti hin fakkaatu. Maaliif gaafii kana akkan kaase fi shakkii qabaadhef ibsuun yaala. Gaafiin kaayyoo tokkummaa uumuuf kan rakkisu yoo ta’e, warri kaayyoo tokko qabna jedhan maaliif tokkoomuu dadhaban? ABO Shanee Gumii fi ABO QC walubatanii kaayyoo tokkorratti akka waliigalan labsanii jiru. Tokkummaa dhugaas ijaaruuf waan deeman fakkaata. Erga kaayyoo tokkotti amananii fi irratti waliigalanitti, sababni biroo yoo hin jiraatne, wanti gara tokkummaa dhugaatti isaani hin ceesisne waan jiru natti hin fakkaatu. Jaarmayoota kaayyoo walfakkaataa qaban kan hafan yoo ilaalle, akka himamutti walabummaa Oromiyaa kaayyoo guddaa waan godhatani fi galiin isaanii kan booddees isuma kana waan ta’e natti fakkaata. Maarree, maaltu tokkummaa kaayyoo tokkoo akka hin ijaarre isaan taasisa? Gaafii taayitaa ta’ina moo tokko kan biraatiin liqimsamuun yaaddoo isaanitti ta’ina laata? Yoo sababni dhugaatti kaayyoo ta’e, silaa amma kaayyoo tokko jalatti tokkummaa hundaa hammatu ijaaruun rakkisaa hin ta’u ture jedheen yaada. Gama biraatiinis yoo ilaalle, warri Itoophiyaa diimookraatessinee ykn feederaalessinee Itoophiyaa haaraa ijaaramtu tana keessatti gaafiin Oromoo deebii argachuu qaba jedhanis, erga kaayyoon isaanii tokko ykn walfakkaataa ta’ee; kaayyo kana jalatti tokkummaa kaayyoo ijaaruun akkasuma rakkisaa hin ta’u ture. Asirratti, ana akka ilma Oromoo tokkootti kan naaf hin galle, warri diimookraatessuu ykn federaalessuu impaayara Itoophiyaa kaayyoo godhatan kun, gaafii uummata Oromoo akkamitti akka hiikanii dha. Karaa itti amananii fi danda’aniin uummata Oromoo gabrummaa jalaa baasuu kan danda’an yoo ta’u, ani Obboleeyan keenya kanarraa rakkoo hin qabu. Haa ta’u malee, gaafiin Oromoo gaafii kolonii tii miti; gaafii diimookraasii ti kan jedhan yoo ta’e, seenaa saba Oromoo kan dur jijjiiranii haaraa barreessuuf deemu moo dhaloota jiru fi kan dhufuuf maal lafa kaayu? Kan ta’es ta’u, kaayyoon biraa yoo jiraate malee, mooraa keenya keessatti kaayyoo lama qofaatu ifa ta’ee jira. Kanaaf, karaa fedheenuu haa ta’u, diina injifatanii saba keenya gabrummaa Habashaa jalaa baasuu akka danda’an, warri kaayyoo tokko ykn walfakkaataa qaban kaayyoo tokko jalatti tokkummaa kaayyoo uumuutu humna Oromoo jabeessuu danda’a malee, gara gara hiramanii; diina dagatanii walirratti duuluudhaan wal laaffisuun uummata keenyaaf bu’aa hin qabu. Hanguma walirratti duuluun; wal dura dhaabbachuun; waliin mormuun ittifufu diinaaf qaawwi babal’achaa deema. Qaawwi babal’achuun ammoo diinaaf ykn warra farra QBO ta’an hundaaf carraa gaarii uuma. Kanaaf warri kaayyoo tokkotti amanan rakkoolee keessa isaanii jiraniif dafanii furmaata argachuudhaan; rakkooleen kun babal’achaa akka hin deemne godhuun hojii sadarkaa duraa ta’uu qaba. Egaa, gara mata duree barreeffama kanaatti deebi’uudhaaf, walhubannoos ta’ee, tokkummaa labsame yeroo adda addaa keessatti arginee jirra. Isaan kun hunduu intarneetumarratti hafan. Kun diinaaf gammachuu saba keenyaaf ammoo gadda ta’e. Tokkummaan ijaaramu, tokkummaa Oromummaa, tokkummaa dhugaa kan humna jabaa uumu ta’uu qaba. Kan mooraa keenya tasgabbeessuu fi cimsu ta’uu qaba. Waldura dhaabbachuuf jedhanii kan tooftaaf jecha uumamu ta’uu hin qabu. Kanaaf, walubannoon ABO QC fi ABO Shanee Gumiitiin labsame fi uummataaf ibsamaa jiru kun daddaffiidhaan gara tokkummaa dhugaatti jijjiiramuu baatnan, akkuman kanaa olitti ibse, gareelee heddoomsuu bira dabree; gaaga’ama guddaa mooraa keenya keessatti akka uumu hubachuun barbaachisaa fi murteessaa dha. Balleessa dabrerraa barachuun yoomiyyuu caalaa amma ta’uu qaba. Rakkoon mooraa Oromoo akka heerragaa kan foormulaadhaan furmaata argatuu miti. Akka salpaatti kan furmaata argatuu miti jechuu dha. Otuu salphaa ta’ee, qaata rakkoolee kana keessaa baanee turre. Haa ta’u malee, mooraa keenya keessatti nagaa fi tasgabbiin akka uumamu fi akkasumas qabsoon kun gara fuulduraatti akka deemu, qabxiilee armaan gadii kana hubachuun gargaarsa ta’uu danda’a: Egaa, qabxiileen kun furmaata qabsoo kanaa ti jechuuf yookaanis ani gorsaa ta’ee qabsaa’otaaf yaada kennuu otuu hin taane, isaan kana hubachuun gargaarsa ta’uu danda’a kan jedhurraa ka’eetani. Galatoomaa! Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Manni hidhaa tokko yoo diigame malee deebi’anii keessatti hidhamuun hin hafu

Abdii Boruutiin Dubbiin akka mata dureetti dhiyaate kun hiikni isaa mormisiisaa ta’uu mala. Maaliif yoo jedhame, manni hidhaa amma jiru tokko yoo diigame, kan biraa haaraan ijaaramuus waan danda’uuf, isa haaraa kana keessattis hidhamuun waan ooluu miti; kanaaf kun hiikkaa hin qabu kan jedhutti waan nama geessuufi. Dhugaa dhas; dubbiin akkuma namni ilaalu fi hubatutti hiikamuu danda’a. Kan ijaaramee jiru keessattis ta’ee kan gara fuulduraatti haaraa ijaaramu keessatti warra hidhamuuf garaagarummaa hin qabu. Bareedee ijaaramullee manni hidhaa manuma hidhaati. Haa ta’u malee, wantan dhimma kana kaaseef sababan qaba. Yeroo baay’ee warri bilisummaa sabootaatiif ykn uummatootaatiif qabsoofna jedhan, “Impaayarri Itoophiyaa tun mana hidhaa sabootaa ti” jedhu. Akkuman dursee ibsuu yaale, imaayarittiin mana hidhaa sabootaa taate tun, hanga diigamtee sabootni achi keessatti hidhamanis walaba hin taanetti; deebitee haaromtee kan ijaaramtullee yoo taate, manni hidhaa manuma hidhaa waan ta’uuf uummatootnis deebi’anii keessatti hidhamuun isaanii hin oolu. Dhugaa kanatu akkan mata duree kana kaasu na taasise. Maarree, namni waayee mana hidhaa tokkoo beeku, manni hidhaa kan biraa tokko fooyya’ees kan ijaaramu yoo ta’e, warra hidhamuuf jijjiirama akka hin qabne akkamitti hubachuu dagata? Ani akkan ilaalu fi yaadutti, impaayarri Itoophiyaa tun sirna ishii diiguu qofaa otuu hin taane, sirnas ta’ee teessoodhumti ishiituu hundeedhaan yoo diigame malee sabootni achi keessa jiran bilisummaa dhugaa waan argatan natti hin fakkaatu. Uummatni biyya ofii keessatti tuffatamaa; qabeenyi isaa saamamaa; ijoolleen isaa hidhamaa, dararamaa, ajjeefamaa waggaa dhibba tokkoo ol gadi-aantummaa keessa jiraachaa ture fi jirus, akkamitti lammii biyyattii dhiigaan ijaaramte tanaa ta’ee jiraachuu danda’a? Akkamitti eenyummaa ofii dhiisee kan namni biraa ittimaxxansuuf deemu fudhata? Uummatni Oromoo kan har’allee jaarraa 21ffaa keessatti biyya ofii keessatti dararamaa jiru waan irra gaye fi gayaa jirus hundaa hirraanfatee; Oromummaa dhiisee Itoophiyummaa ni fudhata jedhanii yaaduun gamnummaa dha moo ofis uummatas gowwoomsuu dhaa? Har’a yeroo Oromummaa fi Sabboonummaan guddachaa dhufan kanatti uummata keenyaan kana sii wayya jchuun booddeen isa maala akka ta’u hubatuu? Warri bilisummaa sabootaatiif qabsoofna jedhanii asii fi achi fiigan, beekaniituma xiiqiidhaan yookaanis aangoo qabachuuf hojii sabootaaf jijjiirama hin fidne kan dalagan yoo ta’e malee, dhugumatti manni hidhaa kun otuu hin diigamne sabootni achi keessa jiran bilisa bayuu hin danda’an. Karaa tokkoon, natu sii beeka fi si bulchaan algaa uummata Oromoorraa hafuu qaba jechaa; karaa biraatiin garuu kan siif ta’u nutu beeka; kana siif wayyaa isa fudhadhu jechuun waan walfaallessuu dha. Hiree ofii kan murteeffatu uummaticha bal’aa dha malee, namni tokkooyyuu murteessufii hin danda’u. Ana kan naaf hin galle, warri Itoophiyaa diimookraatessinee; achi keessatti mirgi uummata Oromoo kabajamuu danda’a jedhan, filannoo kana uummata bal’aa Oromoo gaafataniiti moo akkuman duraan jedhe nutu siif murteessa jechuufii? Oromummaa yookaanis lammii Oromiyaa dhiisiitii Itoophiyummaa fudhadhu jechuun isaanii dammaqinsa uummata keenyaa tuffachuu hin fakkaatuu? Sadarkaa bilchinni Oromummaa fi Sabboonummaa har’a irra gaye wallaalaniiti moo numatu beekaa dha, numatu waa siif godhuu danda’a jechuudhaan oftulummaa agarsiisuu dhaa? Jaarmayootni Oromoo, kan duraan ijaaramanii jiranis ta’ee kan yeroo ammaa haaraa labsame, kan impaayarittii tana diimookraatessinee bilisummaa Oromoo fidna jedhan, hunduu sadarkaa Sabboonummaa uummata keenyaa keessumaayuu kan dhaloota haaraa (dhaloota Qubee) waan hubatan natti hin fakkaatu. Keessumaayuu warri biyya alaa jiran hammuma uummata bal’aa Oromoorraa fagaatanii jiran sana, sammuudhuma bar-kurnee lama duraatiin waan yaadan fakkaatu. Dammaqinsi uummata keenyaa fi guddinni Oromummaa achuma dhaabbatee baakkeedhuma dur sanatti hin hafne. Yaadni fi ilaalchi uummatni keenya qabu kan biraa ti. Har’a warri baratan hafanii kan barumsa hin qabnellee, qonnaan bultootni Oromoollee waan isaan yaadani fi dubbatan baay’ee nama dinqa. Jaarmayaa amma haaraa labsame Adda Diimookraatawa Oromoo (ADO) ilaalchisee, akka yaada fi ilaalcha kiyyaatitti, kun har’a otuu hin taane otuu bara 1991 dura ijaaramee turee, tarii sammuu namootaa jijjiiruu danda’a ture. Har’a laafullee kan sammuu fi onnee Oromoo keessa jiru ABO qofaa dha jedheen amana. Har’a uummatni keenya kan barbaadus akka mooraan QBO cimu malee jaarmayaa haaraan akka ijaaramuu miti. Akkuman kanaan duras irra deddeebi’ee ibsaa ture, abbaan fedhe karaa itti amanuu fi danda’uun qabsaayee uummata keenya gabrummaa jalaa baasuu kan danda’u yoo ta’e ani akka ilma Oromoo tokkootti kanarraa rakkoo hin qabu. Karaa itti amanuun yoon jedhu garuu tooftaa fi tarsiimoo barbaadutti fayyadamee qabsoo kana cimsuu ni danda’a jechuu kooti malee kaayyoon gootonni keenya itti wareegamaniif dagatamee projektiin hin milkoofne haa yaalamu jechuu kiyyaa miti. Itoophiyaa diimookraatessuu jechuun mana hidhaa jiru diiganii kan biraa haaraa ijaaruu jechuu dha. Hidhamtootaaf (sabootaaf) garuu, hanga walaba ta’anii, waan ofiif barbaadan sana hiree ofii ofumaan murteeffachuu hin dandeenyetti; hanga waan siif ta’u nutu siif beeka jedhanii isaaniif murteessuun yaalamutti; wanti jijjiiramu waan argamu natti hin fakkaatu. Kun ilaalcha fi amantaa kiyya dha. Haa ta’u malee, ammas gaafiin kiyya: Warri Itoophiyaa diimookraatessinee bilisummaa Oromoo argamsiisuu dandeenya jedhan, kaayyoo kana walsaamuu dhiisanii; erga maqaa Oromootiin ijaaramanii fi socha’anitti humna, qabeenya fi dandeettii gara gara hiruurra; humnootni Oromoo ilaacha tokko qaban akka jabaatan maaliif tokkummaa kaayyoo hin ijaarre? kan jedhu dha. Gaafii walfgakkaataan kun warra walabummaa Oromiyaatiif qabsoofna jedhanis ni ilaala. Isaaniis taanan akkasuma gara garatti hiramanii humna ofii dadhabsiisuurra maaliif tokkummaa kaayyoo hin uumne? Maqaadhuma bareedaa uummatni Oromoo jaalatu qabatanii jijjiirama tokko otuu hin fidin taa’uun isaaniifis ta’ee uummata keenyaaf bu’aan argamu hin jiru. Kanaaf, tokkummaan kaayyoo gama hundaanuu barbaachisaa dha. Yoo kun hin taane; yoo jijjiiramni tokko hin mul’ane, ammasa gara fuulduraatti gareeleen ykn jaarmayootni haaraan uumamuun isaanii waan dhaabbatuu miti. Kun ammoo uummata keenyaaf afaanfaajjii guddaa uuma. Jaarmayaan tokko hojiidhaan kan biraa caalee argamuun barbaachisaa dha; garuu akkuma makmaaksi Oromoo “Namni mana tokko ijaaru citaa wal hin saamu” jedhu, kaayyoo qabanis walsaamuun bu’aa hin qabu. Waan waliin ijaaruu barbaadan sana yoo tumsa waliif ta’anii walumaan ijaaran xumuruu danda’u. Dhumarratti, jaarmayaa haaraa ijaarame ADO ilaalchisee, gaafii fi deebii Radio Marii Obboo Leencoo Lataa waliin godhe dhaggeeffadheen wanti tokko na dinqe. Akka ilaalcha kiyyaatitti, deebii Obboo Leencoon gaafiilee dhiyaataniif kennan dhugumatti quubsaa miti. Kan nama dinqu dubbii waliin dhayuu isaanii ti. Walabummaan Oromiyaa barbaachisaa miti jechuuf aggaamanii; deebi’anii ofqusachuudhaan “dirqii miti” jechuun ejjannoo sirrii ta’e hin agarsiisu. Erga hin oollee, erga Itoophiyaa diimookraatessuun kaayyoo ifaa isaanii ta’ee, maaliif guutumaa guututti barbaachisaa miti jechuu sodaatan? Ofqusachuu maaltu fide? Warra har’a miseensota Koree Hojii Raawwachiistuu jedhamanii ramadaman keessa warri kanaan dura Adda Walabummaa Oromiyaa (AWO) jedhanii jaarmayaa ofii dhaabbatanii turan, ilaacha fi kaayyoo sana hundaa dhiisaniiti walabummaan Oromiyaa hin barbaachisu ykn dirqii miti jedhuu? “Buddeenni gaariin eeleerratti beekama” jedha Oromoon. Walabummaan Oromiyaa haa hafuu, mee uummata keenyaa gabrummaa jalaa baasuu kan danda’an yoo ta’e, jabaadhaa Waaqni isin haa gargaaru jechuun barbaada. Garuu manni hidhaa tokko akkuma jiruitti yoo diigame malee, haaromees yoo ijaarame deebi’anii keessatti hidhamuun waan oolu natti hin fakkaatu. Galatoomaa! Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Xalayaa Oromummaa: Qabsaa’ota Oromoo maraaf

Abdii Boruutiin Duraan dursee, nagaan Obbolummaa, Oromummaa fi Sabboonummaa bakka jirtan maratti isin haa gayu. Uummatni keenya uummatni Oromoo erga gabrummaa Habashaa jalatti kufee kaasee hanga har’aatitti jabana tokkorraa jabana biraatti, bara tokkorraa bara biraatti, mootommaa Habashaa tokkorraa kan biraatti yeroo dabru, qabeenyi isaa saamamaa, ijoolleen isaa hidhamaa, dararamaa fi ajjeefamaa, kuun biyyarraa baqachaa as gaye. Biyya dureettii Waaqni uumaadhaan kenneef; biyya waa hundaa qabdu fi hunduu hawwan Oromiyaa badhaatuu otuu qabuu, abbaa biyyaa fi abbaa qabeenyaa ta’uu dadhabee; nafxanyoonni biyya isaarra qubatan yeroo dhaa yerootti duroomaa yoo deeman, uummatni keenya garuu dhukkuba, beela fi gadadoo keessatti kufee; jireenya namaa gadii jiraachaa ture, jiras. Haalli uummatni keenya har’a kessa jiru ammoo yoomiyyuu caalaa baay’ee hamaa dha. Gabrummaa gaarii fi badaan jiraachuu baatullee, gabrummaan har’a uummatni keenya keessatti dararamaa jiru yoomiyyuu caalaa hamaa akka ta’e waan isin hundaa jalaa dhokatuu miti. Maaliif jedhaatii of gaafadhaa!! Xalayaa kana keessatti waan tokko tokko yoon kaasu, seenaa isinitti himuufii miti; rakkoolee jiran kana hin beektan jedhee isiniif ibsuufiis miti; dhimma kana ni dagattan jedhee isin yaadachiisuufiis miti. Wanti biraa yoo hafe, yeroodhuma xalayaa kana dubbistan rakkoolee kana akka hubattani fi maal godhuu qabna? Maaltu mala? jettanii tokko tokkon akka of gaafattaniifi. Gabrummaa har’a uummtani Oromoo keessa jiru maaltu kan durirraa adda isa godha? Mee yaadadhaa, mee hubadhaa: Duri uummatni keenya biyya ofii keessatti cunqurfamaa, hacuucamaa, hidhamaa ajjeefamaa ture. Har’a garuu kun hunduu akkuma jiranitti ittifufaa; karaa biraatiin garuu i) qayee isaa keessa jiraachuu dadhabee lafa isaarraa buqqifamee rakkoolee gara garaatiif saaxilamaa jira; ii) lafti isaa inveestaroota nafxanyootaa fi warra biyya alaatti gurguramee; inni garuu gara magaalaatti baqachuuf dirqamee; achittillee jireenya harkarraa gara afaaniitti taatullee dhabee rakkachaa jira; iii) ijoolleen isaa kan boru warra ofiitiif akkasumas abdii biyyaa ta’uu danda’an akka baratanii barumsa isaanii hin xumurre mana barumsaarraa ari’amaa jiru… Rakkooleen uummata keenyarra gayaa jiran kana qofaa miti; lakkaawamaniis kan dhumanii miti. Kan baay’ee nama gaddisiisu fi nama yaaddessu, biyya boru bilisoomsinee nagaa fi gammachuudhaan, badhaadhinaan keessa jiraanna jennee hawwinu, Oromiyaa badhaatuun badaa akka jirtu yaadannaa? Gabrummaan hamaan har’aa kun uummata keenyarratti qofaa otuu hin taane, biyya keenyarrattis balaa guddaa fidaa jira. Haroolee fi lageeleen keenya walumaagalatti naannoon biyya keenyaa summiidhaan badaa jiru. Yoo haalli amma jiru kun itti fufe, biyya jaalannu tanaa dhabuuf deemna. Rakkoon Oromiyaa keessa jiru kana qofaa miti. Uummatni keenya har’a amantii barbaadullee hordofuu dadhabee mirgi isaa sarbamaa jira. Rakkoolee lakkaawamanii hin dhumne!! Egaa kun hunduu mallattoo gabrummaa nafxanyaa haaraan Wayyaaneen nurratti feete dha; gabrummaa hammayyaa kan jaarraa 21ffaa ti. Yaa ilmaan Oromoo, kana hundaa callisneetuma ilaaluu qabnaa? Dhuguma malli dhabameetii, kan haalli kun bar-kurnee lamaa ol itti fufaa jiru? Waanuma godhuu dandeenyutu hin jirree? Erga Addi Bilisummaa Oromoo (ABOn) ijaaramee jalqabee hanga har’aatti haala jiru yoo hubatne, ilaalchi adda addaa yookaanis ayidoolojiin gara garaa ABO keessa turullee, qabsoo hanga bara 1991 godhametu injifannoolee hamma kana hin jedhamne galmeesse. Gama tokkoon diina waliin falmuudhaan qabsoo hadhaawaa godhaa; gama biraatiin ammoo uummata keenya dammaqsaa; walumaagalatti qabsoo karaa lamaa gaggeessaa injifannoolee gurguddoo sana argamsiisuun dhugumatti anaaf ajaa’iba. Kun hunduu laayyootti hin argamne. Dhiiga fi lafee ijoollee Oromoo qabsoo kana keessatti wareegamantu bu’aalee kana argamsiise. Haala bara 1991 booda uumame yoo ilaalle, dhugaa dubbachuudhaaf waan qabsoon tun dhaabbattee bakkuma sanatti hafte fakkaata. Akkana yoon jedhu ilmaan Oromoo, kan Oromiya keessatti diina hamma funyaaniitti hidhate wajjin falmii godhaa jiran qabsoo isaanii dagachuu fi xiqqeessuufii miti. Gootonni keenya, keessumaayuu dargaggootni Oromoo kufaa fi diina kuffisaa jiru. Haa ta’u malee, bar-kurnee lamaan dabran kana keessatti injifannoolee maaltu galmaayan ykn jijjiiramni mul’ate maali jennee yoo gaafii kaasne, deebii gaafii kanaa isinumaafan dhiisa. Jijjiiramni mooraa keenya keessatti mula’te yoo jiraate, jaarmayootni fi gareeleen heddoomuu; humni Oromoo gara garatti faffaca’uu; diina dhiisanii walirratti duuluu,… fi kkf. Kun maaliif ta’uu danda’e jennee deebinee of gaafachuu qabna. Dhugaan lafarra jiru tokko, erga ABOn mootummaa ce’umsaa Itoophiyaa keessaa bayee; hogganootni isaas gara biyya alaa deemanii kaasee yoo ilaalle, qabsoonis isaanuma wajjin alatti baatee achumatti waan hafte fakkaatti. Warri biyyaa bahan kun qabsoo dhiisan ykn dhaaban jechuu kiyyaa miti. Qabsoon biyya alaa keessatti godhamaa jiru kun bifa maal qaba? Qabsoo akkamiitu gaggeessamaa jira? fi kkf kaasuun barbaachisaa dha. Uummatni Oromoo kan biyya keessa jiru, warri ala jiran keessumaayuu ABOn yoom humna cimaa ta’ee deebi’ee nuu dhufa jedhanii bara baraan eegaa jiru. Kana qofaa miti. Warri biyya keessa jiran maqaa ABOtiin balaa meeqatu isaanirra gayaa jira? Yoo uummatni keenya dararaman warri biyya alaa jirru maal godhaa jirra? Wanti biyya alaatti godhamaa jiru faallaa hawwii uummata bal’aa Oromoo ti. Uummatni keenya kan inni hawwu fi eegaas jiru, jaarmayootni isaaf qabsoofna jedhan waliigalanii, tokkummaa ijaaranii, humna uumanii gabrummaa jalaa akka isa baasanii dha. Jaarmayootni fi qabsaa’otni keenya kan biyya alaa jiran maal godhaa jiru? Hawwii uummata bal’aa kanaa guutuu dagatanii ykn yaamicha isaatiif owwaachuu dhiisanii; humna Oromoo uumuurra gara gara wal hiruu; walirratti duuluu; wal arrabsuu; wal abaaruu; wal dura dhaabbachuu; wal laaffisuu filatanii; mooraa keenyas tasgabbii fi nagaa dhoowwaa (dhoorkaa) akka jiran abbaa fedhe jalaayuu waan dhokatuu miti. Mee ilaalaa, jaaramyoota ykn gareelee ykn murnoota Oromoo meeqatu jiru? Akka haala yerootti, tooftaalee gara garaa yaaduun; karaalee adda addaas yaaluun waanuma adeemsa siyaasaa fi qabsoo keessa jiruu dha. Haa ta’u malee, kaayyoo ganama manaa bahaniif otuu hin jijjiirin; isa kana galiidhaan gayuuf tooftaa fi tarsiimoo adda addaatti fayyadamanii qabsaa’uun otuu danda’amuu; waldhabbii dhuunfaatiin ykn xiiqiidhaaf jedhanii humna Oromoo gara garatti hiruu fi laaffisuun qabsoo kana eessanuu gayuu hin dandeenye, hin danda’us. Mee rakkoon mooraa keenya keessa jiru rakkoo kaayyoo ti haa jennu. Yoo akkan ta’e ammoo har’a kaayyoon qabsoo Oromoo mooraa keenya keessatti yoomiyyuu caalaa ifa ta’ee bakkee lamatti bayee jira – Itoophiyaa diimookraatessuu fi Oromiyaa walaboomsuu. Jaarmayoota Oromoo yoo ilaalle ammoo otuma kaayyoo lamaan kana keessaa kaayyoo walfakkaataa ykn tokko qabanuu garuu ammallee bakkee hedduutti hiramanii jiru. Fakkeenyaaf gama tokkoon ABO QC, ABO Shanee Gumii, KY ABO, GQM ABO fi THBO (ULFO) …kaayyoo tokko waan qaban fakkaatu. Gama biraatiin ammoo ABO murni G/ Kamaal Galchuutiin hogganamuu fi warra yeroo ammaa WMO jedhanii tarii jaarmayaa haaraa? ijaaruuf deeman yoo ilaalle, isaanis kaayyoo walfakkaataa waan qaban natti fakkaatu. Maarree, erga hunduu karaa ofii filatanii, akka walfakkeenya kaayyoo isaaniitti maaliif walitti hin baqne ykn tokkummaa kaayyoo hin uumne? Erga waan isaan barbaadan ykn galiin isaan hawwan tokko ta’ee, maaltu tokkoomuu isaan dhoowwe? Xiiqii dur walirraa qabantu sababa ta’e moo gaafii aangootu isaan rakkisaa? Moo iccitii biraatu duuba jira? Humna mooraa Oromoo jabeessuu fi cimsuu kan danda’u silaa tokkummaa hundaa hammatu ture. Haa ta’u malee, jaarmayootni Oromoo hunduu bakkee tokkotti dhufanii tokkummaa hundaa hammatu ijaaruun rakkisaa yoo ta’e, kaayyoo itti amanan qabatanii bakkee lamaan kanatti tokkummaa kaayyoo ijaaruun maaliif rakkisaa ta’a? Hanga yoomiitti gara garatti hiramanii walumarratti duuluudhaan humna Oromoo laaffisu? Bu’aan isaanis ta’ee uummatni Oromoo haala uumame kanarraa argatu maali? Akkan ofii kiyyaa hubadhutti, rakkoon mooraa keenyaa suuta suuta gaafii aangoo ta’aa waan deemu natti fakkaata. Qabsaa’aan kaayyoo tokkotti amanu fi isa kanas galii hawwamu tokkotti geessuuf kutatee ka’e, hanga xumuraatti qabsaa’a malee duubatti hin deebi’u; asii fi achi hin jedhu. Kanaaf ammoo qabsaa’ota keenya kan qabsoo kana keessatti wareegaman akka fakkeenyaatti fudhachuu dha. Kan fagoo dhiisnee kanuma dhiyoo kanaatuu yoo ilaalle, Gooticha keenya Jaarraa Abbaa Gadaa kaasuu ni dandeenya. Ergan waayee gootota keenyaa kaase, mee waanan dhiyoo kana konfaransii Waldaa Qorannoo Oromoo (OSA) irratti viidiyoodhaan arge tokkon akka fakkeenyaatti dhiyeessa. Gootni Oromoo Aaddee Urjii Dhaabaa waan keessa dabartee as geesse yoo haasoftu, gama tokkoon imimmaan kiyya qabuun dadhabe. Gara biraatiin garuu waan ishiin dubbatte tokko qalbii kiyya na harkise. “Booyuu otuu hin taane, waan booyicha fidu hanbisuu dha” jette. Warri konfaransii sanarra turanis akkamitti garaan isaan badee akka booyan ni mul’ata. Yeroo dabres, yeroo Aaddee Asili Oromoo haasoftus akkasuma uummatni imimmaan gadinaqe. Sunis guyyuma sana malee, booda hirraanfatamee hafe. Kan aaddee Urjiis akkasuma ta’uuf deema ta’a. Konfaransii Aaddee Urjiin irratti haasofte sanarratti, manguddoonni ka’anii aariidhaan akkamitti akka dubbatani fi “Adaraa Waaqaa….” jechuu dhaan yaamicha tokkummaas akka dabarsan ni argama. Yaamichi kun dhagayamuu ykn dhagayamuu baachuu isaa waan arguuf deemnu dha. Kan dubartootni keenya keessa dabranii as gayan kunillee nutti hin mul’atuu? Dubartootni gootonni kan akka Aaddee Urjii Dhaabaa meeqatu wareegaman? Gootota meeqatu bosona fi gaara Oromiyaa keessatti kufan? Meeqatu kufaas jiru? Gara xumura xalayaa kiyyaatti deemuudhaaf, ani jaarmayoota (gareelee) Oromoo fi qabsaa’ota Oromoo kan biyya alaa jiraniif dhaamsa xiqqoo dabarsuun barbaada. Biyyatti deebitanii qabsaa’uun yoo isin sodaachise ykn rakkisaa ta’e; uummata Oromoo kan biyya keessa jiruu fi nu dhaqqabinuu laataa jedhanii isin eegaa jiran bira gayuu kan hin dandeenye yoo taatan; yoo dhuguma uummata kanaaf dhaabbanna kan jettan ta’e, waan tokko godhuu akka dirqama Oromummaatti fudhachuu qabdu. Xinnaatee yoo xinnaate, warri biyya keessa jiran, qabsaa’otni Oromoo ala jiran tokkooman jedhanii caalaatti akka hamilee argatan, gara garatti fafacaatanii hafuu dhaabaatii akka kaayyoo qabdanii fi itti amantanitti tokuummaa kaayyoo uumaa. Otuu humna ofii hin jabeessin, otuu humna sodaachisaa hin qabaatin, diinatti (Habashaatti) kaachuu fi tumsa isaanii barbaaduun eessanuu isin hin gayu. Booddeen isaa kufaatii ta’a malee bu’aa ni fida jedhee ani ofii kiyya hin amanu. Yoo humni Oromoo jabaatee, cimee fi sodaachisaa ta’e booda tumsa alaa barbaaduun nama hin sodaachisu. Gaafa sana ormatu tumsa nurraa barbaada malee, nuyi tumsa barbaaduu hin deemnu. Tokkummaa uumuurratti waayeen taayitaa ykn aangoo kan isin sodaachisu yoo ta’e, qabsaa’aa tokko kan bakkee olaanaa kennisiisuuf dandeettii, beekumsa, kutannoo fi murannoo isaa waan ta’uuf, kana uummata ykn miseensotatu arguu fi madaaluu danda’u. Kanaaf, kora hundaa hammatu qopheessuudhaan isa kanarratti kan wayyabni itti amanu bakkee isaaf ta’u argachuu danda’a. Wal sodaatanii essayuu gahuun hin danda’amu. Warri hanga har’aatti yeroo dheeraadhaaf jaarmayoota hogganaa turani fi jiranis, akka seera fi sirna Gadaatti dhaloota ittiaanuuf bakkee gadidhiisuun jijjiiramni akka mul’atu taasisa. Kunis jaarmayoota Oromoo keessatti aadaa ta’uu qaba. Afaaniin waayee sirna Gadaa haasa’aa karaa biraatiin garuu faallaa kanaa dalaguun, gara abbaa irrummaatti nama geessuu danda’a. Kuni ammoo egeree keenyaaf gaarii hin ta’u. Karaa biraatiin ammoo, uummata mari’achiisuun ykn uummata waliin marii godhuun barbaachisaa ta’ullee, walgayii gaggeessuudhaan, kora xiqqaa kora guddaa jechuudhaan, yeroo dheeraa balleessuurra daddaffiidhaan xinnaatullee hojiidhaan waan tokko mul’isuun uummatatti abdii hora. Yoo akkan hin taane, amantaa uummatni isinirraa qabu hir’achaa deema. Dhumarratti, akka yaada fi ilaalcha kiyyaatitti, waan tokko hubachuu qabna. Tooftaa fi tarsiimoof jedhamees haa ta’u; hammuma fedhan nuti diimookraatota ofiin haa jedhan; otuu humna Oromoo sodaachisaa hin qabaatin ykn hin uumin, Habashoota amannee isaan wajjin hojjennee ykn tumsa ijaarree; uummata Oromoo gabrummaa keessaa baasna jechuun anaaf abjuu dha. Karaan kun yeroo baay’ee akka yaalamee ture seenaatu ragaa ta’a. Bu’aan inni fide hin jiru. Projektii hin milkoofne yaaluun booddeen isaa kisaaraa fi kufaatii ta’a malee uummata Oromootiif bu’aa hin argamsiisu. Jaalannus jibbinus dhugaa kanatti amanuu qabna. Waan barbaadnu tokko argachuu kan dandeenyu yoo humna cimaa fi abdachiisaa, sodaachisaa qabaanne qofaa dha. Humni akkanaa ammoo tokkummaa dhugaarraa madda. Tokkummaa humnoota Oromoo qofaatu injifannootti nu geessuu danda’a jechuu dha. Karaa galii QBOtiinis yoo ilaalle, kan uummata keenyaaf wabii ta’uu danda’u guutumaa guututti bilisummaa fi abbaabiyyummaa uummata Oromoo mirkaneessuudhaa ala furmaatni biraa natti hin mul’atu. Kanaaf, qabsoo keenya galii kanaan gahuuf, tokkummaa qabsaa’ota Oromoo, kan hundaa hammatu ijaaruun yoomiyyuu caalaa yeroon isaa amma dha. Gootota galii kana argamsiisuuf jedhanii wareegaman yaadadhaa. Dhiiga ilmaan Oromoo dhangalaye fi dhangala’aa jiru; lafee ilmaan Oromoo qabsoo kana keessatti caccabe yaadadhaa. Lammiilee keenya kan mana hidhaa keessatti dararamaa jiran; kan biyya alaattillee dararama kana jalaa bayuu hin danda’in hundaa yaadadhaa. Uummata irraa dhalattan, kan isin guddisee sadarkaa kanaan isin gaye yaadadhaa. Oromoon wal malee akka hin qabne hubadhaa. Hiree keenya numatu murteeffata malee oromi kana akka nuuf hin goone beekaa. Dhugaa kanaaf jedhaatii haal-duree tokko malee tokkoomaa. Galatoomaa! Abdii Boruu: aboruu@gmail.com