Tokyo 2020: Konkolaataan Toyota shufeer-maleessi balaa geessisuun dhorkamee ture hojiitti deebi'e

Mandara Taphoota Paaraalimpikii Tookiyootti balaa dhaqqabe hordofee, Toyota'n konkolaattota isaa shufeer-maleeyyii irra deebiin hojii eegalchiise. Tajaajilli konkolaattoota e-Palette jedhamanii, erga inni tokko atileetii qaroo dhabeessa rukute booda dhaabbatee ture. Atileetiin kun miidhaan cimaan irraan gahuu baatus, miidhaa salphaa (dirmammuu fi muramuu) irra gaheen duuba dorgommii isaa keessaa hafeera. Konkolaattonni kunniin to'annoo namaa fi hojjettoonni dabalataa kan ramadamaniif oggaa tahu, kunis miidhaa dabalataa akka hin geessisneef jedhameera. Miseensi garee juudoo Jaappaan Aramitsu Kitazono, gaafa Kamisaa wayita lafoon daandii qaxxaamuraa turetti konkolaataa kanaan dhawame. Balaa kana hordofee Aabba Kitazano dorgommii isaa ramaddii kg81 irratti osoo hin hirmaatin hafeera. Toyota'n ibsa Wiixata baaseen akkas jedhe: ''Seensariin konkolaatichaa namni lafoon qaxxaamuraa akka jiru hubatee, awutomaatikiin fireenii qabate. Namni achi keessa taa'us akkasuma fireenii yeroo balaa irra ejjete. Haa tahu malee, konkolaatichifi imalaan kun, otoo konkolaatichi guutummaatti dhaabbatee hin xumurin walitti bu'an.'' Kaampaanichi akka jedhetti oppireetaroonni konkolaatichi saffisa hangamiin akka imalu irratti to'annoo ni qabaatu jedheera. Kana malees akka kanaan dura konkolaaticha keessa nama tokko qofa osoo hin taane, namni lama taa'ee akka to'atu gochuusaas hime. Tarkaanfiiwwan nageenyaa haaraa dabalaman keessaa sagalee akeekkachiisaa guddaa tahe, akkasumas mandara Paaraalimpikitti namoonni imaltoota lafoo deeggaran 20tti ol guddatu jedhameera. Akka Toyota'n jedhetti ''guyya guyyaan'' hanga mandarichi cufamutti sirnoota nageenya fooyyeessuu itti fufna jedheera. Gaafa Jimaataa balaa mudate hordofee hogganaa olaanaa Toyota, Akio Toyoda dhiifama gaafataniiru. ''Konkolaataan namarraa jabaadha, kanaaf akkuma eegamu namni sun maalirra akka ture yaadda'een ture,'' jedhan viidiyoo YouTube'n gadhiisan irratti. ''Kun Konkolaataan shufeer-maleeyyiin ammallee daandiiwwan guyyuuf guutummaatti akka hojiirra hinoolledha,'' jedhan Aabba Toyoda. Konkolaataan kaampaanichi midhaasse e-Palette jedhamu kun kan anniisaa elektiriikiifi guutummaatti shufeer-maleessa kan tahe oggaa tahu, Taphoota Olimpikii fi Paaraalimipiikii Tokiyoof addatti yaadamee kan qophaa'edha. Addunyaarra oomishaa konkolaataa isa guddaa kan tahe Toyota'n, akkuma morkattootasaa kaanii konkolaattota shufeer-maleessa oomishuun, daandiiwwan uummataa irratti nageenyaan akka imalan taasisuuf carraaqaa jira.


Dubartii beekaa konkolaataa daa'imatti oofte irratti poolisiin wabii miiliyoona 30 gaafate

Dubartiin lammii Ameerikaa shamarree tokkotti beekaa konkolaataa oofuu ishee erga qorattoota poolisii magaalaa Ayowaatti himtee booda yaalii ajjeechaan himatamte. Sababa itti oofteef yeroo gaafatamtu ''Meeksikoo'' waan fakkaattuuf jechuu ishee poolisiin himeera. Shamarreen miidhamte umriin ishee reefu 14 dha. Balaa konkolaataa kanaan ''bakka baay'ee miidhamte'' jedhameera. Kuni kan ta'e gaafa Mudde 09, 2019 yeroo shamarreen kuni mana barumsaa dhihoo jirutti adeemaa turtetti dha. Dubartiin maqaan ishee Nikoole Puul Firaankilin jedhamtu, umrii 42,  shamarree kana erga rukuttee booda miliquutu himame. Boodarra garuu gargaarsa ummataan argamuu dandeesseetti. ''Qorattoonni wanti raawwate beekaa ta'e, akka tasaa kan ta'e miti,'' jechuun poolisiin himannaa yaalii ajjeechaa akka irratti bane ibseera. Ibsa kaleessa kenname irratti hogganaan qajeelcha poolisii magaalaa Kilaayiv Mikaa'el Venemaa shakkamtuun waan raawwatte amanuu isheen ''rifadheera' jedhan. ''Firaankiliin qorattootatti akka himtetti shamarree kanatti kan oofte lammii Meeksikoo waan taateefi,'' jedhaniiru qondaalli poolisii kuni. Waa'ee Laatinoo wantoota gaarii hin taane baay'ee dubbatte jedhaniru. Dabalanis, ''Jibbi akkanaa hawaasa keenya keessatti bakka hin qabu,'' jechuun akeekkachiisan. Dubartiin himannaan yakkaa irratti baname kuni gaafuma daa'ima kana konkolaataan rukutte sana yakka biraan hidhaa buute turte. Poolisiin dubartii yaalii ajjeechaan shakkamtuu Niikool Puul Firaankilin jedhamtu kana wabidhaan baasuuf poolisiin dolaaraa miiliyoona 1 (qarshii miiliyoona 30'tti tilmaamamu) gaafateera. Dabalataanis, himannaa yakka - jibbinsaa irratti banuuf akka yaades ibseera. AP'n akka gabaasetti, balaa konkolaataa kanaan shamarreen sammuu keessa miidhamtus ergasii barumsatti deebiteetti.


Artistiin Taanzaaniyaa konkolaataa elektirikii meeshaa naannoon hojjete

Kaartonistiin (gosa oogummaa fakkii) lammii Taanzaaniyaa Masuud Kippaanyaa konkolaataa elektirikiin hojjettuufi biyya keessatti tolfamuun kan jalqabaa taate hojjetee ifa godhe. Konkolaataa meeshaalee naannoodhumatti argaman irraa hojjete kanaaf maqaa biraandii 'Kaypee Motor' jedhu kenneefiira abbaan kalaqaa kun. Konkolaataan kun km 50-60 imaluuf sa'aatii jahaaf chaarjeffamuu qabdi jedhameera. Konkolaataan kun ammatti daandiiwwan biyyattiirra akka konkolaattu hayyama argachuu baattus abbaan kalaqaa Masuud dhiyootti hayyama akka argatu adbii qaba. Masuud Kipaanyaa BBC Iswaahiilii waliin gaaffifi deebii taasiseen konkolaata kana ofiin hojjechuu isaa ammallee namootni amanuuf rakkachuu himeera. Konkolaataa kana hojjetee xumuruufis ji'oota 11 itti fudhachuu dubbate. ''Konkolaataa akkaan jabaa chaarjara mataa isaa qabuufi naannoo hin faalledha'' jedhe. ''Lammiileen biyya alaa dhufanii waan akkasii akka nuu hojjetan eeguu hin qabnu'' jechuunis dubbate. Konkolaataa kana hojjechuun baasii hedduu akka isa gaafate kan himu artistiin kun shilingii Taanzaaniyaa miiliyoona saddeetitti($3,400) gurguruu akka barbaadu BBC'tti himeera. Gatii raabsaa qaalii hin taanedha jechuunis dubbate. Konkolaataa hojjechuuf yaadni erga walirra bu'uufii eegalee waggaa sagal ta'uus dubbateera. Odeessaalee wal fakkaatan biroo:


Laamborgiinii dabalatee konkolaaataawwan gati-jabeessa ta'an kuma afuritti siqan doonii tokkorratti gubatan

Dooniin konkolaataawwan biraandii qaqqaalii ta'an kan akka Laamorgiinii, Audis, Porsche fi  kaan fe'atee Garba Atilaatikarra gara UStti imalaa ture tokko abiddi qabatee konkolaataawwan achirra turan 3,965 gubachuun dhaga'ame. Dooniin maqaan ishee Felicity Ace jedhamtu Emden, Jarman irraa kaatee odola qarqara Poorchugaa irratti argamtu Azores jedhamtu akkuma qaqqabdeen abiddi qabate. Gaazexaan jarman Handelsblatt jedhamu akka gabaasetti, konkolaataawwan gubatan irraa kan hafe namoota doonicharra hojjetaa turanirra miidhaan qaqqabe hin jiru. Humni galaanaa Poorchugaal ammoo abidda gaafa Roobii doonii qabate sanaan namni miidhame tokkollee akka hin jirre ibsuun, hojjettoota doonichaa 22 ta'an gara hoteelaatti baqachiifamaniiru jedhe. Humni galaanaa Poorchugaal kun dooniiwwan daldalaa afur doonii gubatte sanatti dhiyoo imalaa turan, akkasumas Humna Qilleensaa Poorchugaal waliin ta'uun hojjettoota baraaruu danda'eera. "Abbaan qabeenyaa doonii Felicity Ace doonii abiddi itti qabate sana baasuudhaaf dhaabbata loojistikii waliin dubbachaa jiraachuu humni galaanaa kun ibsa baaseen himeera. "Hanga ammaatti faalamni balaan kun qaqqabsiise galmaa'eeru hin jiru." Iimeeliin keessaa Volkswagen USA irraa agame biraandiiwwan konkolaataa bebbeekamoo akka Laamborgiinii, VW, Porsche fi Audi walumagalatti 3,965 doonii sun fe'attee turte akka barbaadaa'e mul'isa. Konkolaataawwan kanneen keessaa Volkswagen kan isaa hangama akka ta'e hin mirkaneessine, Porshe garuu konkolaataawwan isaa 1,100 ta'an doonittiirra turaniiru jedheera. Kampaaniin kun dooniin kan qaama sadaffaa taate konkolaataawwan fe'attee Atilaantika irra imalaa osoo jirtuu balaan kun qaqqabuu isaa akka quba qabullee ibseera. Kampaaniin konkolaataa Bentley jedhamu konkolaataawwan isaa 189 doonii sanarraa akka qabu himeera. "Odeeffannoo dabalatee argachuudhaaf kampaanii doonii waliin hojjechaa jirra," jedha dubbi himaan Bentley. Dooniin kun gara warshaa Volkswagen kan Davisville, Odola Rhodee jedhamu keessatti argamutti deemaa ture akka marsariitiin Marine Traffic jedhutti. Maamilli tokko fuula tiwiitara isarratti akka barreessetti konkolaataan isaa Porsche tokko doonii sanarra turte.


Konkolaataan namni keessa hin jirre Ameerikaatti nama galaafate

Namni Ameerikaa magaalaa Niw Yoork jiraatu konkolaataa namni keessa hin jirreen rukutame ajjeefamun gabaafame. Mikaa'el Kosaanovich torban darbe gaafa Jimaataa konkolaattota lama gidduu dhaabate ture. Tasa garuu konkolaataan inni tokko sosso'u eegaluu poolisiin ibseera. Konkolaataan fulduratti qajeele jennaan Mikaa'el Kosaanovich konkolaattota lama gidduutti rukutame. Namoonni yeroos bakkicha turan namicha gidduudhaa baasuf yaalanis ammas konkolaatichi fulduratti qajeele rukute. Obbo Kosaanovich miila isaa irratti haalaan erga miidhamee booda gara hospitaalaa geeffamus bulee isaa umrii isaa 21'n du'aan boqoteera. Poolisiin Niw Yoork akka ibsetti yeroo balaan kuni dhaqqabe Obbo Kosaanovich konkolaataa bituuf ilaalaa ture. Dubbii Himtuun 'Toyota' biyya Ameerikaa jiru kan taate gadda ishee ibsun wanti ifa ta'e ammatti beekamu baatus qorannoo taasifamu irratti deeggarsa akka taasisan BBC'tti himte. Dabaluunis, dhaabbani 'Toyota' konkolaataa modeela ''2002 IS'' irratti fagoodhaa akka ajajanif rimootii itti hin galchine jechuun dubbatan. Kunis, konkolaataa modeela amma ibsame irratti rimotiidhaan akka socho'u gochuu dura sirriitti dalaguun isaa qoratamu akka qabu akeeka. Qajeelfamni konkolaataa rimootiidhaan socho'u akka ibsutti tarii namni dhiheenya konkolaataa jiru miidhamu waan danda'uf fagoorraa motora isaa rimootiidhaan kaasun hin gorfamu.


Konkolaattota haaraa 'sekondii 10 keessatti hannaaf saaxilaman'

Konkolaataawwan haarawaa fi baayyee ammayyaawaa ta'an muraasni dadhabiina sirna galma furtumaleessaa isaanii hubachun balaa sakandiiwwan muraasa keessatti hatamu qabu. Sirnichis konkolaachiftoonni osoo furtuu kiirii hin baasiin saaquun oofuu akka eegalan isan dandeessisa. Magaazanni What Cars? UK yaalii konkolaatota modeelii garaa garaa sirna furtumaleessaa ta'an torba irratti gaggeesseera. A DC 3 crossback fi Audi TT RS sakandii 1o keessatti kan hataman yoo ta'u, konkolaatonni gosa 'Land Rover Discovery Sport TD4 180 HSE' ammoo sakandii 30 keessatti hatamu. Qondaaltoonni nageenyaa 'What Car?' teknolojii fooyya'aa hattoonni itti fayadamaniin walfakkaatuu irratti qorannoo taasisaniiru. Isaaniis yeroo konkolaataa totto saaqanii oofuun itti galuuf isaan jalaa fudhatu safaraniiru. Hanni konkolaataa Inglaandii fi Wales'tti waggoota darban saddeeti keessatti sadarkaa olaanaarra gaheera. Bara 2018'tti konkolaatota kuma 106 oliitu hatame. Kanfaltiin hanna konkolaataaf kubaaniyaa inshuraansiin bara kana UK tti kanfalame kan bara waggaa torban darbaii hunda caalaa olaanaa dha jedhame. Waldaan Inshuraansii Biritish akka jedheetti, gaaffiin kanfaltii baatiiwwan Amajjii hanga Bitooteessaa bara 2012 kan kurmaana waggaa bara kamu caalaa jedhaniiru. Gartokkeen dabala kanfaltii kanaas yakka konkolaatoota furtumaleeyyii yoo ta'u, konkolaatota akkaasiif kanfaltiin hangam akka taasifame ilaalchise garuu lakkoofsa hinqabu. Kubaaniyaan Maatii Audi kan ta'e Gareen VolsiWaagan, poolisiifi qaamoolee inishuraanii waliin wal ta'uun haala nageenya konkolaatoota kanneen fooyyeessuuf nan hojjadha jedheera. Kubaaniyaan maatii DS kan ta'e Gareen PSA -told What Cars? ammoo   hanqiinawwan nageenya konkolaatotaa kan fooyyeesan garee qabaachu himee, 'toftaawwan hattuun itti fayyadamu xinxaluuf'' poolisiin waliin walitti dhiheenyaan hojjana jedheera. Kana malees  gaaffii abbaa qabeenyaan dhiyaatuun daldaltoonni sirnawwan seensa furtumaleessaa argachu danda'u. Jaguar Land Rover akka jedheetti: ''Modeelli The Discovery Sport yaalamee amma omishamaa hin jiru. Modeelli The Discovery Sport amma omishamaa jiru kan teknolojii halleellaa ittisuuf dandeessisuudha. Kana malees, konkolaatawwan keenya hundi kan meeshaalee keessaan to'atamu (InControl ) qabaniidha. Stephen Savigar, namni umurii 59, fi UK'tti jiraataa Newport, South Wales osoo haadha warraa isaafi hiriyyota isaa lama waliin gara daandii Buufata xiyyaaraa Heathrowtti konkolaachisaa ture kan hattoota konkolaataa furtumaleessaaf saaxilame. Jarri kunis gara Singaapoortiitti balalii'uun haadha warraa isaa bashansiisee akkasamus sirna kabaja guyyaa dhaloota hirriyyaa ishee irratti argamuuf turan kan gara buufata xiyyaaraatti imalaa turaniif. Yoo isaan tajaajila dubbisuu konkolaatichaa fincaaniif dhaabachuu kan jedhuutti geedaran hannichi danqame. Kanaafuu Ford Mondeo Mr Savigar osoo hin hatamiin hafte. Garuu wanti konkolaaticha keessaa fudhatamees imalasaanii bashannanaa qullaa taasise. "Osoo baaayyina konkolaataatiin qabamne jirruu sirni furtuu konkolaataa kiyyaa hatame'' jedha. ''Hattoonnis boorsaa paasportii kiyyaafi kan haadha warraa kiyyaa keessa jiru nu jalaa hatan. Akkasumas fuullee ijaa fi Ipad keenyas fudhatan.'' "Sababii kanaafuu gara deemuuf turreetti balalii'u hind andeenye. Hirriyaa keenya garuu buufata xiyyaarratti geessinee nagaa itti dhaamuun biraa hafne." Haatii warraafi abbaan warraa kunneenis gara mana isaaniitti konkolaataasaaniin deebii'an. Achinis gara waajjira paasportii kennu dhaquun guyyaa lamataa deebii'anii gara Buufata xiyyaarratti qajeelan. Imala isaanitiifis kanfaltii biraa raawwachuun xiyyaara gara biraatiin gara Singaaportiitti imalan. Baatii shaniin booda Mr Savigar illeen waa'ee isa mudate sanaa haasa'un baayyee akka isa gaddisiisu dubbata. ''Imala kana waggootaaf karoorsaa turre. Yakka sukkanneessaatu raawwatame.'' Andrew Kaaba Landan irraa konkolaataansaa Mercedes c220  jalaa hatameera. Kunis bara darbee baatii Sadaasaa keessa ala nama jireenyaasattii ture, jechuun BBC'tti hima. Konkolaatichis hanga ammaattuu akkuma badeetti kan hafe yoo ta'u, Mercedes garuu kun attamiin mudachu akka danda'e ilaalchisee ibsa kennuu hin dandeenye jedha Andrew. ''Wayita omishtoonni konkolaatota kanneenii baayyee nageenyisaanii eegame jedhamaa jirutti, namoonni dogongorfamaa jiru natti fakkaata.  Akka ishuraansii kiyyaatti konkolaatoonni furtumaleeyyii ta'an 10 ol  naannoon ani jiraadhu qofaa baatiidhuma sana keessa hatamaniiru.'' Haattoonni yeroo baayyee lama ta'uun waliin adeemuun konkolaatota mana jireenyaan ala dhaabaman irratti xiyyeeffatu. Yakkamaan tokko meeshaa gara konkolaataatti siqsuun akka mallattoo furtuu kennuuf qaba. hattuun inni hafe ammoo meeshaa biraa qabachuun manatti siqee dhaabbata. Haala akkasiitiin sirnicha gowwomsuun mallattoo furtu argatu. Erga tokkicha konkolaatonni kunneen hatamanii booda, batalumatti qaamasaa adda baasu'' jedha poolisiin. Omishitoonni konkolaataa teknolojii haaraa hamma furtumaleessaa dhorku hojjataa kan jiran yoo ta'u, innis sochii namootaa adda baasuun kan saaxiludha. Haa ta'u malee teknolojiin kun gabaa konkolaataa hunda irraatti dhiyaachu hin eegalle.


Marseedisiin rakkoo fireeniin konkolaatonni miiliyoona 1 akka deebifaman gaafate

Warshaan konkolaataa Jarmanii, Marseediis-Beenziin konkolaatota durii fireeniin isaanii rakkoo qabaachuu mala jedhaman miiliyoona 1 ta'an addunyaa irraa sassabuun warshaatti deebisuu eegale. Dhaabbatichi Sanbata kana akka ibsetti, fireeniiwwan konkolaataa kunneenii wanta "daanda'u olaanaa" (advanced corrosion") jedhamuun hubamuu waan maluun, abbootii qabeenya konkolaattota kanaa akka qunnamu ibseera. Murtee kanaan konkolaatotta 70,000 Jarmanii keessa jiran dabalatee, konkolaattonni 993,407 ta'an ni hubamu. Bara darbes Marseediis konkolaattota haguma kana ta'an sababa rakkoo nageenyaan warshaatti deebiseera. Dhaabbatichi akka jedhutti  konkolaatonni amma akka warshaatti deebifamaniif waamaman kanneen bara 2004 fi 2015 gidduutti omishamanii fi SUV gosa ML fi GL akkasumas R-Class minivaanii kan ta'anidha. "Konkolaatota kunneen keessaa gariin isaanii, sababa daanda'uun fireeniin isaanii akka miidhamu malu aragnneerra," jechuun Marsediis ibsa Dilbata baaseen beeksiseera. "Yoo garmalee ykn cimsinee fireenitti ejjenne rakkoo makaanikalii fireenii irratti uumuu mala," jedhan. "Yeroo kun uumamu, fireenii fayyadamuun konkolaaticha dhaabsisuun hin danda'amu. Kunimmo carraan balaa fi miidhaa uumamuu akka dabalu taasisa," jedheera. Marseediis, konkolaattota kana warshaatti deebisu akka hatatamaan eegaluu fi adeemsa kanaan konkolaattota rakkoo qaban qorachuun, yoo barbaachise kutaalee rakkoo qaban bakka buusuun akka jiraatu himeera. Guraandhala darbe, dhaabattichi sababa rakkoo "eCall"- kan yoo balaan uumame tajaajiloota to'annoo balaa beeksisuun bakka konkolaatichi jiru agarsiisuu- irratti rakkoon jira jechuun konkolaatota miiliyoona 1 ol waameera. Rakkoon kun akka odeeffannoon bakkaa dogoggoraan akka ergamu taasisuu danda'a jechuudha. Rakkoon kun wanta softiiweeriin wal qabate waan ta'eef, furmaatni ykn suphaan isaa kan taasifame konneekshinii daataa konkolaataa fayyadamuun dawoonlood goochuunidha. Gamtaa Awurooppaa keessatti bara 2018 eegalanii konkolaatotta gurguraman hundaaf, siistamii eCall qabaachuun dirqamadha.


Gaambiyaatti yaalin fonqolchaa gaggeeffame fashaluu mootummaan beeksise

Mootummaan Gaambiyaa yaalii fonqolchaa taasifamee ture fashalsuu hime. Fonqolcha kanaan wal qabatee loltoonni afur to’annoo jala oolanii, shakkamtoonni biraa sadii ammoo baqaarraa akka jiran, mootummaan ibsa baaseen eereera. Pirezdaant Adamaa Baaroo, kan wagga darbe marsaa lammaffaaf filannoo injifate aangoo irraa kaasuuf yaalii fonqolchaa Kibxata taasifame duuba eenyu akka jiru ifa miti. Yeroo yaalii fonqolchaa gaggeeffame jedhame kana keessatti dhukaasii dhaga’amee hin turre, akkasumas humnootiin nageenya bakkootii ijoo eeguuf bobbaafaman hin turre. Ta’us, ibsi mootummaa akka jedhutti, humni waraanaa qophiin akka turu godhameera. Dabaluunis, “haalli isaa guutummaatti to’onnoo jala ooleera,” jedheera. Yeroo Kibxta irratti gabaasi yaalii fonqolchaa jalqaba ba’e, humni waraanaa yakki raawwatamuu isaa haaluun “shakala waraanaa” qofa gaggeessaa akka ture himeera. Pireezdaant Baaroo kan aangootti ba’e pirezdaaantii duraanii biyyatti Yaahya Jaamee, kan wagga dheeraaf aangoorra ture, filannoo Muddee 2016 irratti sagalee guddaan injifachuunidha. Gaambiyaa keessatti, nama beekkamtii qabu ta’e itti fufus, Jaameen, biyyattii keessaa baqatee Iquwaatoriyaal Giinii keessa jiraachuuf dirqameera. Erga Pireezdaant Baaroo aangootti ba’ee, qondaaltonni waraanaa olaanoo hedduun humna waraanaa gadhiisanii ba’aniiru. Baaroon human waraanaa biyyatti hin ammanu, humnootiin nageenyaa dhuunfaa isaa biyya olla Senegaal irraa kan dhufanyo ta'u, buufati xiyyaarraa idil addunyaa ijoo fi buufati doonii biyyatti loltoota Naayjeeriyaa fi Gaanaa irraa dhufaniin eegama. Kun ammoo lammilee Gaambiyaa hedduu, kan pirezdaantichi humnoota biyyootii biraa irratti hirkachuun  walabummaa biyyatti salphiseera jechuun yaadaniin akka hin jaallatamne taasiseera. Dabalaataanii Baaroon ummata biratti fudhatamaa kan dhabaa dhufe erga Paartii Gamtaa Dimokraatiik (UDP) kan bara 2016’tti aangootti isa fide keessaa ba’uun, filannoo wagga darbeef Paartii Uummataa Biyyaalessaa (NPP) hundeesseedha. Caalaatti Baaroon kan beekkamtii dhabaa dhufe yemmuu carraa filannoo maarsaa lammaffaa injifachuuf jecha  paartii duraanii Jaamee waliin gamtaa uumuusaa beeksisedha.


Himannaa heera biyyaa cabsuun egereen Pirezidantii Afrikaa Kibbaa gaaffii keessa seene

Gabaasni Pirezidantiin Afrikaa Kibbaa Siril Ramafoosaa heera biyyattii cabsuu hin oolle jedhu bahuu hordofee dhiibbaan hammaataa dhufuu irraa kan ka'e egereen Pirezedantichaa shakkii keessa jira. Siril Ramafoosaan maallaqaa callaa kan hammi isaa guddaa ta'e bakka lafa qonnaa isaanii keessaa hatame dhoksuun himataman, Ramafoosaan garuu haalaniiru. Jimaata darbe kana paartiin isaanii Afrikaan Naashinaal Kongirees (ANC) muddamaan yaa’ii taa’e, garuu daqiiqaawwan 45 booda addaan cite. Qondaaltonni paartichaa Sambata kana Ramafoosaa waliin wal arguuf karoorfataniiru jedha Bakka-Bu’aa Barreeessaa paartii ANC kan ta’an Pool Mashatile. ‘’Pirezedantichi walga’iirra hin jiran. Isaan walgahii fi kaaniin qabamanii hafan. Kanaafuu akka keenyaatti pirezedantichaa aangoorra akka bu’uu ykn turu kan jedhu hin kaane," jedhan Aab Mashatile. Taateen kun waan ganna sadiin dura raawwaterratti xiyyeeffata. Pireezidantichi lafa qonnaa isaaniitti Doolaara Ameerikaa 580,000 ykn isaa ol tahu, keessoo soofaa keessatti dhokatee tureefi saamame dhoksuuf yaalaniiru kan jedhuun himatamu. Kunammoo maallaqni kun eessaa dhufe kan jedhurratti gaaffii kaase. Ramafoosaan garuu yakkan dalage homaa hin qabu jedhanii haaluun, maallaqni iddoo lafa qonnaa isaanitti argame jedhame sana gafarsa gurgureen argadhe jedhan. Taatullee gafarsi Ramafoosaan gurgureera jedhan ammallee iddoo isaan gafarsa itti horsiisan jiru. Kana malees, Afrikaan Kibbaa maallaqa biyyoota alaa guyyoota 30 fi isaa oliif namoonni akka qabatanii hin turre daangeessitetti. Gartuun ogeeyyii walabaa himannaa kana paarlaamaa bakka bu'uun erga ilaalaa ture booda, Pirezedantichi tarii seera cabsuun, aangoo isaattis seeran ala gargaarameera jedhan. Ramafoosaan paartii ANC keessatti deeggartoota muraasa qabaatanillee, namoonni kaan aangoorraa akka bu’an gaafataa jiru. Taatullee paartichi Ramafoosaa deeggarullee, paarlaamaa biyyattiin aangoorraa buqqifamuu malu. Paarlaamaan kan aagoorraa buqqisu garuu yoo naamusa dhabuun balleessaa raawwachuun isaa mirkaana’e filannoo gaggeessanii aangoorra buusu. Paarlaamaan biyyattii Ramafoosaan aangoorra buqqisuuf sagalee harka sadii keessaa lamaan deeggaramuu qaba, garuu yoo paartiin biyyattii bulchaa jiru pirezedantummaarra akka turan eeyyame miseensonni paartii ANC paarlaamaa keessatti sagaleen ni kuffisu. Himannaan Ramafoosaarratti dhiyaate kun yoo mirkanaa’e, pirezidentichaaf balaa qaba. Sababni isaa Ramafoosaan malaammaltummaa biyyattii keessatti bara Jaakob Zuumaa hammaate furuuf waadaa seenuun ture kan aangootti as bahan. Miseensota paartii ANC, kanneen Zuumaa fi Ramafoosaa deeggaran gidduutti garaa garteen dhalateera. Ramafoosaan otoo pirezedantummaarraa hin bu’iin dursa hogganaa paartii ANC irraa bu’u. Heerri biyyattii yoo pirezedantiin dhukkubsate ykn aangoo gadhiise Pirezedantii ittaanaatu bakka bu’a jedha. Taatullee, pirezidantii ittaanaan biyyattii Deevid Mabuzaa paarticha keessatti fudhatama guddaa hin qaban. Ammallee malaammaltummaan nama himatamanidha - isaan garuu himannaa irratti dhiyaatu ni haalu. Kanaafuu paarlaamaa biyyattii keessatti harka caalmaa kan qabu ANC’n, nama bakka Ramafoosaa bu’u filachuuf murteessa.


Jarman namoota 25 mootummaa fonqochuuf yaalan jechuun shakkite to'atte

Mootummaa fonqolchuuf karoorfataniiru shakkii jedhuun Jarman keessatti namooti 25 to’annoo jala oolfamaniiru. Gartuun kanneen ilaalcha jibbummaa finxaalesaniifi miseensota humna waraanaa turanii of keessa qabu, gamoo mana maree, Reechistaag seenuun aangoo qabachuuf qophaa’aa akka turan himameera. Finxaalessi maqaa Piriins Heenik XIII, ganna 71 ta’e, nama murteessaa karoora kanaa ture jedhamee shakkama. Akka abbootiin alangaa federaalaa jedhanitti namoota bulchiinsota Jarman 11 keessatti to’ataman keessa Heenik fi namni bira tokko hoggantootadha jedhamee yaadama. Kanneen fonqolcha kana karoorsa keessa miseensotni sochii Reekisbargar, kan haleellaa gaggeesuu fi yaadota jibbummaa sanyii raabuun xiyyeeffannoo poolisii jala turan ni argamu. Gartuun kun bulchiinsa ammayyaa Jaramnii hin simatani. Shakkamtoonni biroon kanneen sochii QAnon irraa kan dhufan yoo ta’u gartuun kun biyyattiin bulchiinsa “deep state” jala jirti jedhanii amanu. Dhiirotii fi dubartoonni 50’tti tilmaamaman gartuu kana keessatti hirmaataniiru kan shakkaman yoo ta’u, mootummaa sivilii jiru fonqolchuun bulchiinsa Jarmanii bara 1871 fakkaatu uumuuf karoorsanii turani. “Gartuu kanaaf ammatti maqaa hin qabnu,” jechund dubbii himtuun waajjira abbaa alangaa federaalaa ibsiteetti. Tarkaanfii 130 biyyatti guututti taasifame kana irratti qondaaltonni nageenya kuma sadii kan hirmaatan yoo ta’u, namootni lama Xaaliyaan fi Oostiriyaa keessatti to’annoo jala oolfamani. Kanneen to’annoo jala oolfaman, qoorrannoof dhiyaachuuf jiru. Ministeerri Haqaa Maarkoo Buuschimaan fuula Tiwiitaraa irratti, tarkaanfiin farra-shororkeessummaa guddaan akka gaggeefamaa tureefi, “karoorri haleellaa qaama mootummaa irratti taasisuu,” akka jiru shakkamee ture jedhaniiru. Waajjirri abbaa alangaa federaalaa, karoorri fonqolcha mootummaa Sadaasa 2021 irraa eegalee taasifamaa akka tureefi miseensotni koree gartuu kana erga sanaatti mariiwwan hedduu gaggeessanii turani jedheera.  Qorattoonni wa’ee gartuu kanaa jalqaba kan baran yeroo Ebla darbe gartuun yakkamtootaa ‘United Patriots’ jedhaman shira nama ukkamsanii butuu tasiisa akka jiran bira ga’anidha. Gartuun kunis karoora fonqolchaa kana keessatti hirmaatootta akka turanii fi dimokraasii Jarmanii balleessuuf yeroo karoorsanitti Ministeera Fayyaa Kaarl Looterbaak ukkamsanii butuuf karoorfatanii ture jedhameera. Gartuun kun bulchiinsa haaraa uumuurra darbee dame humna waraanaa Rudigar von P’n hogganamuu hundeessuuf karoorfatanii turani jedhameera. Ruudiger dabalataanis Kaaba Jarmanii keessatti qondaaltota poolisii karoora isaanitti dabaluuf yaala ture jedhamuun shakkameera. Shakkamtuun biraa Vitaaliyaa B, jedhamtu dubartii Raashiyaa hogganaa gartuu kanaa Heenrik bakka bu’uun bulchiinsa Moskoo akka qunnamtuuf gaafatamtee akka turte ibseera. Imbaasiin Raashiyaa magaalaa Barliin jiru ibsa kenneen, “bakka buutota gartuu shororkeessitootaa fi yakkaa kami waliin hariiroo hin uumne,” jedheera. Waggootii darban keessatti haleellaawwan hamoo hedduun finxaalessitoota kunneen waliin hidhata akka qaban ibsameera.  Bara 2020’tti, namichi ganna 43 tokko magaalaa Hanuu keessatti namooti dhalattoota biyya biro ta’an sagal ajjeeseera. Sochiin Reekisbargar hordoftoota 21,000 qaba jedhamee kan shakkamu yoo ta’u, isaan keessaa %5 kan ya’an finxaaleeyyidha jedhamee yaadama.


Naayijeeriyaatti barataan haadha manaa pireziaantii arrabsite jedhamee hidhame dhiifama gaafatee bahe

Naayijeeriyaatti barataan yuunivarsiitii giiftii duree biyyattii arrabsite jedhamee torbee lama erga hidhamee booda dhiifama gaafatee bahe. Barataa yuunivarsiitii kan ta'e Amiinu Adaamu Mohaammad Jimaata darbe dhiifamaan manaa hidhaatii gadi lakkifame. Aangawoonnis barataan kun haadha manaa pirezidaantii Naayijeeriyaa Muhaammaduu Buhaarii arrabsus dhiifama waan gaafateef "nus dhiifama goonefiirra" jedhan. Himanni "oduu sobaa tamsaase" jedhu irratti banamee mana murtiitti gaafa dhiyaatu keessaa hin qabu jechuun haalee ture barataan kun. Kanaan dura fuula tiwitara isaa irratti Ayishaa Buhaarii [haati warraa pirezidaanti] maallaqa uummataa bu'aa mataa isheef jecha qisaasti jedhe barreessee turus kuni maqa balleessii miti jedhee mana murtii haalera. Garuu erga mana hidhaatii dhiifama gaafatee bahee karaa tiwiitaraa fi ergaa viidiyootin waa'e giiftii waan barreessee tureef dhiifama gaafate. "Miira kee tuquuf tasumaa yaadee hin barressine," jechuun barreesse. Giiftii duree waan dhiifama isaaf gootef ishee galateeffachuun "ishee haadha keenya" jechuun ibse. Barataan haati warraa pirezidaantii maallaqa uummata nyaatti jechuun erga hidhamee dhiifa gaafatee booda Naayijeeriyaa keessatti namoonni baay'en miidiyaa hawaasaa irratti falmii kaasun barreesu. "Giiftii dureetu isa dhiifama gaafachuu qaba malee isa ta'uu hin qabu, sababni isaa ammoo akka hin taanetti qabame waan ta'eef" jedhu. isa osoo hin taane giiftii dureetu dhiifama gaafachuu qaba jechuun miidiyaa hawaasaa irratti falmii kaasaa jiru. Kaan ammoo rakkina uumame furuuf barataan kun dhiifama gaafachuun isaa sirriidhuma jedhu. Amiinu Adaamu Mohaammad to'annoo jala oolee akkuma himanni irratti banameen akka gadi lakifamuuf miidiyaa hawaasaa irratti duulli eegalee ture. \n\nKamisa darbe ammoo Amnestii Intarnaashinaal Amiinu Adaamu Mohaammad irra "reebichi" fi miidhan biraa irraatti raawwachuu ibsuun akka gadi lakkifamuuf gaafatee ture. Amiinu Adaamu Federaal Yuuniarsiitii keessatti Kunuunsa Naannoo barataa kan jiru yoo ta'u erga mana hidhaatii bahee baruumsa isaatti deebi'eera.


Manni murtii itti aantuu pirezidaantii Arjentiinaatti hidhaa waggaa jahaa mure

Manni Murtii Arjentiinaa pirezidaantii  itti aantuu biyyattii malaammaltummaan himataman Kiristiinaa Fernaandez irratti hidhaa wagga jahaa murteesse. Fernaandez dubartii ganna 69 yoo tahan, ‘’yakka bulchiinsa burjaajjessuu’’ jedhuun himataman. Kunis kontiraata hojii uummataa hiriyyaa isaaniif kennuudhaani. Haa tahu malee, adabbii hidhaa irratti darbe kana mana hidhaa seenanii waan hidhaman miti. Sababa hojii fi aangoo isaanii irraa kan ka’e mirga himatamuu dhabuu waan qabaniif ol iyyannoo yeroo dheeraa fudhatu akka dhiyeeffatan eegama. Umurii guutuu hojii mootummaa kaan irraa kan dhorkaman yoo tahu, hamma adeemsi ol iyyannichaa xumuramutti garuu aangoo itti aantuu pirezidaantummaa irra jiraniin itti fufu. Abbootiin alangaa hidhaa qondaalli kun waggaa 12 akka adabaman barbaadu. Fernaandez himanni irratti dhiyaate kun fedhii siyaasaa irraa kan maddedha malee yakka hin qabu jedhan. Erga murteen kun irratti darbees miidhamtuu ‘’murtee maafiyaa’’ [judicial mafia] tahuu isaanii dubbachuu AP’n gabaaseera. Murtee kana dursuun abbootii alangaa himata sobaa fi raga sobaa irratti dhiyeessuun himaniiru. Seenaa Arjentiinaa keessatti itti aanaan pirezidaantii aangoo irra osoo jiruu malaammaltummaan yoo himatamu kun kan jalqabaati. Abbootiin alangaa Fernaandez yeroo pirezidaantiiArjentiinaa tahuun hojjetaa turan bara 2007 hanga 2015tti michummaa seera maleessa tahe uumaniiru jedhan. Matta’aa fudhachuudhaan kontiraata hojii uummataa hiriyyaa isaaniif akka kennamu godhaniiru jedhan. Abbaan qabeenyaa kaampaanii ijaarsaa, nama malaammaltummaa Kanaan faayidaa argataniiru jedhaman Lazaaroo Baa’ez, hidhaa waggaa jahaan akka adabaman murtaa’eera. Daddabarsa maallaqaan himatamuun bara darbes hidhaan waggaa 12 irratti darbeera. Namootni torba gara biraas waliin himatamanii hidhaan wagga sadii fi walakkaa hanga jahaa gahu itti murameera. Sadii ammo bilisaan gadhiifamuun tokko ammoo himanni isaa adda citeera. Abbaan alangaa himaticha dhiyeessan Diyeegoo Luusiyaanoo, ‘’oppireeshinii malaammaltummaa isa guddaa biyyattii keessatti beekamu’’ jedhan. Pirojektiiwwan mootummaa hedduun jalqabaman hin xumuramne. Malaammaltummaan kun mootummaan yoo xiqqaate doolaara biliyoona tokko akka dhabu taasiseera jedhan. Fernaandez ammoo himata irratti dhiyaate kana hundaa haalan. Fernaandez anama siyaasaa jaalatamtuu yoo taatu, deeggartootni ishee hedduun naannoo mana jireenyaa ishee deemuun deeggarsa isaanii agarsiisaniiru. Garuu mormitootni ishees daandiitti bahanii mormii dhageessisaa turan. Fulbaana 1 bara 2022 namni tokko meeshaa waraanaa baafachuuf yaalii ajjeechaa yeroo irratti raawwate to’annoo jala ooleera.


Intalli Wiiliyaam Ruutoo 'Biiroo Intala Pirezidaantin' hooggana jechuun ishee namoota dheekkamsiise

'Biiroon Intala Pirezidaantii' (Office of the First Daughter) jiraachuun isaa lammiilee Keeniyaa aja'ibsiiseera. Namoonni hedduun karaa miidiyaa hawaasummaa biiroon intala pirezidantii jiraachutti dinqifataa, kaan ammoo dheekkamaa jiru. Eega dhimmichi ijoo dubbii ta'e booda Chaarlin dhimmi ''waajjira intala Pirezidantii kan dhuunfaati'' jechuun ibsa baasuun beeksiste. Viidiyoo miidiyaa hawaasaa gubbaatti qoodamaa jiru irraa akka mul'atutti intala lammaffaa pirezidant Wiiliyaam Ruutoo kan taate Charliin Ruutoo Tanzaaniyaatti wal-gahii tokko irratti osoo haasaa gootuu mul'atti. Wal-gahicha irratti "garee ishee Keeniyaarraa" wajjin dhaqan gorsaa ishee fi kan biraa ammoo "biiroo intala pirezidaantitti gaggeessaa daldalaa fi investimentii" akka ta'e osoo beeksiftuu viidiyicha irratti mul'atti. Yeroo isheen garee ishee kana beeksiftu namoonni wal-gahicha irra turan harka rukutu, kaan immoo ni kolfu. “Wanti nama kofalchiisu homtuu hin jiru," jechuun haasaa ishee itti fufte Charliin. Seerri Keeniyaa intala pirezidaantif addatti biiroo hojii hundeessuu hin hayyamu; biiroon akkasii jiraachuu ammoo ifatti waanti beeksifamees hin turre.   Lammiileen Keeniyaa 'maallaqa gibira uummataa irraa sassaabame qisaasaa jiru' jechuun miidiyaa hawaasummaa gubbaatti wal-harkaa fuudhanii qeequ. "Chaarlin Ruutoo garee ishee biiroo intala pirezidaantii irraa [ishee wajjin deeman] kan gibira ummata irraa sassaabamu kaffalamuuf beeksifte, biiron akkasii seeran beekamuu illee yoo baate," jechuun barreessa lammiin Keeniyaa tokko. Kan biraa ammoo biiroon intala pirezidantii akkamitti akka hundaa'e gaafachuun viidiyoo ishee qooda: Erga Wiiliyaam Ruutoo pirezidaanti Keeniyaa ta'uun filatamanii as intalli isaanii Charliin irra deddeebin aangawoota mootummaa heddu wajjin wal argaa turte. Akkasumas qondaalota biyyoota garaa garaa wajjin wal-argaas turte. Kanaan duras aangoo abbaa isheetti fayyadamtee maallaqa uummataa qisaasessaa jirti komiin jedhu irratti ka'ee ture. Yeroo sana tiwiitara gubbaatti duulli 'Quickmart Ivanka' jedhu irratti gaggeeffamaa ture. Kunis intala Tiraamp kan taate Ivanka Tiraamp wajjin wal ishee fakkeessufi. Yeroo Doonald Tiraamp pirezidantii US turan, intalli isaanii Ivaankaa Tiraamp abbaa ishee wajjin wal gahii taa'aa turte. Kanarraa ka'uun boodarra Tiraamp aangoo mootummaa kennaniifi turan. Amma immoo biiroon intala pirezidaantii jiraachuu fi gorsaa ishee dabalatee garee ishee erga beeksiftee as miidiyaa hawaasummaa gubbaatti mata duree taatee jirti.


Humni nageenyaa Sudaan deeggartoota dimokiraasii hiriira mormiif bahan boombii imimmaanessituun bittinse

Humnootni nageenyaa Sudaan magaalaa guddoo biyyattii keessatti namoota kumaatamaan bulchiinsa waraanaa biyyattii mormuuf bahan bittinneesuuf boombii imimaanessituu itti dhoosan. Namootni hiriira bahan kumaatmani gara masaraa mootummaa biyyattiitti imalaa turan. Haa tahu malee, humnootni nageenyaa gidduugaluun isaan bittinsuun akka duubatti deebi’an godhan. Waliigaltee dhiyeenya bulchiinsa waraanaa biyyicha gaggeessaa jiruu fi siivilii gidduutti mallattaa’e morman. Waliigaltichi ifa miti jechuun sagalee isaanii dhaggeesisaniiru. Hiriirri mormii kun yaadannoo wagga arfaffaa fincila guddaan biyyichatti gaggeeffamuun Omar al-Bashir aangoo irraa kaase irra gaggeeffame. Omar al-Bashir bara 2019 osoo aangoo irraa hin fonqolchamiin dura waggoota 30 oliif biyyattii gaggeessaniiru. Haa tahu malee, adeemsi bulchiinsa mootummaa siiviliitti ceesisuu jalqabame waggaa lama osoo hin guutiin gatatachuun waraanni aangoo qabate. Yeroo darbe, bulchiinsi Juuntaa biyyattii aangoo deebisee harka garee bulchiinsa  siiviliitti kennuuf waliigalee ture. Kunis hookkara siyaasaa hamaa biyyattii keessaa tasgabbeesuufi. Akkaataa waliigaltichaan bulchiinsi mootummaa ce’umsaa siiviliin gaggeeffamu waliigalameera. Haa tahu malee, deeggartootni dimokiraasii irra caalaan dargaggootaa, dubartootaa fi namootni gurguddoon kaanis waliigalticha mormaniiru. ‘’Bulchiinsa siivilii yoo tahe malee waan biraa tokkoyyuu hin barbaannu’’ jette Samiiraa Hasan warren mormiif bahan keessaa AFPtti yoo himtu. Sagaleen mormii ‚’Waliigaltee Kanaan nu hin gaggeesitu‘‘ jedhu dhagahamaa ture. ‘’Gara kaampii keessaniitti deebi’aa galaa’’ jechuun humna waraanaa biyyattii aangoo qabatee jiruuf ergaa dabarsaa turan. Jalqaba ji’a kanaatti, yeroo waliigaltichi mallattaa’u, namni fiilmii hojjechuun akka adunyaatti beekamu lammiin Sudaan Hajooj Kuukaa BBCtti yoo himu, ‘’Wal amantaan cabeera. Humni waraanaa ammas irra deebiin akkasuma gochuu danda’a’’ jedhe.


Miseensonni parlaamaa Seneegal dubartii ulfaa rukuttan jedhaman hidhaman

Miseensonni Parlaamaa Seneegal lama waldhabdee parlaamaa biyyattii keessatti mudateen dubartii ulfaa rukuttan jedhamanii to’annaa jala oolan. Dubartiin ulfaa isaan rukutan jedhamanii hidhaman kun akkuma isaanii miseensa parlaamaa biyattiiti. Namooni lamaan to’annoo seeraa jala oolfaman kunneen paartii mormituu bakka bu’uun kanneen parlaamaa seenaniidha. Taaten kun kan raawwate jalqaba ji’a Muddee kana keessa yoo ta’u parlaamaa Seneegal keessatti wal-dhabdee miseensota parlaamaa gidduutti uumameeni. Mata duree wal-dhabdichaa kan ture ammoo waa’ee bajataa irratti. Miseensota gidduutti osuma falmiin gaggeeffamaa jiruu afaan keessa wal bahuun gara harkaan wal qabachuutti cehe. Miseensonni parlaamaa kun yeroo wal-haleelan miidiyaan isaan waraabaa ture. Viidiyoon osoo miseensonni parlaamaa wal-reebanii agarsiisu miidiyaa hawaasaa gubbaatti qoodamee ajab! nama jeechisiisee ture. Dubartiin kun Amy Ndiaye Gniby jedhamti. Falmiirra osoo jiranii jalqaba dubbii miira namaa tuqu ykn dubbii qoosaa miseensa parlaamaa kan biraa Mosaata Samb jedhamutti dubbatte. Viidiyicha irraa akka mul'atutti Mosaataa Saamb bakka taa'uu ka'ee dhufee kabale. Gidduudhan miseensonni parlaamaa warri kaan fiiganii dhufanii itti ori'uun qabanii isa deebisan. Isheenis bakka isheetii kaatee gara fuulduraatti deemun teessoo fuutee itti darabatte. Yeroo gidduutti miseensi parlaamaa kan biraa Mamadou Niang jedhamu ol utaalee garaa isheetti ijjatee osoo kuffisuu viidiyicha irraa mul'ata. Isheenis achumaan kufte. Innis, gatantaree osoo kufuu mul'ata. Miseensonni parlaamaa lachuu, Samb fi Mr Niang, to'annaa jala erga oolanii jiru. Himanni osoo beekanii miidhaa geessisan jedhus irratti banamee jira. Abukaton isaanii garuu, "Mirgi himatamuu dhabuu isaanii osoo hin  kabajamin hidhamanii himanni irratti baname" jechuun Rooyitaritti hime. Miseensonni parlaamaa Seneegal dubartii ulfaa rukutan kun lamaan Wiixata dhufu Mudde 19 mana murtiitti dhiyaatu jedhame.


Humni waraanaa Sudaan bulchiinsi sivilii akka deebi’uuf waliigaltee mallatteessuuf

Gartuun bulchiinsa Sivilii duraanii fi humni waraanaa Sudaan, bulchiisi sivilii dimokiraatawaa ta’e akka biyyattiitti deebi’uuf wixinee waliigaltee akka mallatteessanitu eegama. Waliigalteen kun muddama siyaasa fonqolcha mootummaa Sudaan  Onkoloolessa bara 2021tti mudate goolaba jedhamee akka abdatamu miidiyaaleen biyyattii bal’inaan gabaasaniiru. Humnoonni Walabummaafi Jijjiramaa-Koreen Giddugaleessaa Sudaan akka himanitti, waliigalteen kun  foqolcha mootummaa kan goolabuu fi  heera haaraa waliigaltee isa xumuraa kan yeroo ce’umsaa Sudaaniif haala mijeessa. Humnoonni Walabummaafi Jijjiramaa Sudaani fi Koreen Giddugaleessaa (FFC-CC ) ofiin jedhan ibsa Dilbata darbe baasaniin, xiyyeeffannoon gurmuu keenyaa "jalqaba dhimmaa haqaa, caasaa bulchiinsaa mootummaa duraanii diiguu, fandii maallaqa hawaasaa deebisuu, jijjirama gama nageenyaa, humnoota gurmeessu fi caasessuu, ergama isaan bulchiinsa dimokiraatawaa keessatti qaban ibsuu fi nageenya waaraa buusuudha,’’ jedhe. Waliigaltee mallattaa’uuf jiru kana gartuun mormituu dimokiraasi leellisu kan Koree Diddaa Sudaniin hoogganamu mormeera. Koreen Diddaa Sudaan kun humnoonni Walabummaafi Jijjiramaa Sudaan FFC-CC waliigatee  kana fudhachuun yeroo hoggantoonni waraanaa aangoo dhuunfatan akka hin himatamne madinummaa laataaf jedhani morman. Koree Diddaa Sudaan kun humnoonni Walabummaafi Jijjiramaa fi Koreen Giddugaleessaa Sudaan  FFC-CC himannaa irratti dhiyaate haale. Rogeeyyiin muraasni Wixata hiriira mormii guddaa waamuun waliigalticha fudhatama dhabsiisuuf waamicha dhiyeessan. Waliigaltichi mallatteeffamuu dursa qondaaltonni Sudaan nama siyaasa  beekamaa hidha ture Wajdi Saalihi hidhaarraa hiikan. Wajdi Saalihi, hoogganaa Koree Farra-malaammaltummaa Sudaan yoo ta’u, bulchiinsa Pirezedant Omar al-Bashiir akka diiguuf diqamni itti kennamee ture.


Intalli Pirezidant Wiiliyaam Ruutoo ministiroota waliin mul'achuun gaaffii kaase

Charlin Ruutoo intala pirezidantii Keeniyaa Wiiliyaam Rutoo yoo taatu mucaa lammaffaadha. Ofii ishee Intala Duree Keeniyaa (Kenya's First Daughter) jechuun of waamti. Garuu miidiyaa hawaasaa gubbaatti intalli pirezidaantii, Charlin Ruutoo, kuni ministeerota mootummaa garaa garaa waliiniifi biyyoota heddu deddeemuun ishee gahee maaliini gaaffi jedhu kaasaa jira. Ruuton akkuma pirezidantii ta'aniin filatamanii intalli isaanii isheen lammaffaan kun biyya keessaafi alatti aangawoota adeemtee dubbisuu ishee miidiyaaleen biyya keessaa gabaasaniiru. Bifuma wal fakkaatun yeroo Doonald Tiraamp pirezidantii US turan intalli isaanii Ivaankaa Tiraamp abbaa ishee wajjin wal gahii taa'aa turte. Kanarraa ka'uun boodarra Tiraamp aangoo mootummaa kennaniifi muudanii turan.  Kamisa darbe Chaarlin Ruutoo Ministeera Dargaggoota Morookoo Mohammed Mehdi wajjin wal arguun dhimma dargaggootaa irratti mariyachuu ishee fuula Tiwiitaraa irratti barreessite. "Waa'ee pirojektoota misooma dargaggootaa muuxannoo wal jijjiiru fi yaada biyyoota lamaanifuu barbaachisaa ta'e irratti mariyanne," jette. Lammiilen Keeniyaa tokko tokko yeroo bakka garaa garaa deemtu kana baasii ishee eenyutu kaffala? Lammiilen Keeniyaa heddu yeroo waan nyaatan hin qabnetti isheen gibira ummanni kaffaluun biyyarra joorti jechaa jiru. BBCn dhimma kana irratti biiroo Pirezidantii Wiiliyaam Ruutoo qunnamus hanga ammaatti deebii hin arganne.


Pirezedantiin addunyaarratti ganna dheeraaf bulchan waggoota 43'f itti fufanii bulchuuf

Pirezedantiin addunyaarratti ganna dheeraaf aangoorra turan filannoo injifachuun Ikuhatooriyaal Giinii Pirezedantummaan bulchuu itti fufuuf jiru. Tedoroo Obiyaang Niguyema Mibasogoo maanguddoo umriin isaa  ganna 80 yoo ta’u,  sagalee deeggarsaa %95 argatee filannoo injifachuu bu'aan filannoo ibsameera. ‘’Bu'aan filannoo ammas nu ta’uu mirkanneessa,’’ jedha itti aanaa Pirezedantii biyyattii fi ilmi Pirezedant Obiyaang. ‘’Paartii guddicha ta’uu ittuma fufna,’’ jedhe ilmi Tedoroo Obiyaang Niguyema. Paartileen mormituu muraasni kan filannicha dorgoman jiraatanillee, isaan keessa qaamni filannicha injifachuu malu jedhamee eegames hin turre. Pirezedant Obiyaang biyya giddugaleessa Afrikaa bobba’aan badhaate Ikuhatooriyaal Giinii humnaan hukkamse to’ata. Miseensonni maatii tokko gahee hojii mootummaa Ikuhatooriyaal Giinii dhuunfataniiru. Pirezedant Obiyaang bara 1979 waraanni aangoo dhuunfachuu hordofuun aangoo kan qabate yoo ta’u,  yaalii fonqolcha mootummaa heddu jalaa miliqe. Obiyaang aangoo eessuma isaa Firaasiskoo Makiyaas Niguyemaa irraa kan fudhate yoo ta’u, biyyattii keessatti waan fooyyeesse qabaatullee biyyattii guutummaatti ukkaamse to’achutti deebi’e. Ikuhatooriyaal Giinii keessatti morkattoonni siyaasa bakka hin qabani, walabummaan miidiyaas biyyattii keessa hin jru. Miidiyaalee mootummaatu to’ata ykn warreen mootummaatti hidhata qabanitu to’ata. Aab Obiyaang kanaan dura sarbamiinsa mirga namoomaa biyyattii fi filannoo burjaajeessuun himannaan walqabatu irratti dhiyaatus haalaa ture, ammas sadarkaa addunyaatti filannoo marroo jahaaffaa kanaan maqaa tolfachuuf yaadanii gaggeessan jedhama. Fulbaana darbe mootummaan du’aan nama adabuu hambisuu hordofee Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomaniitiin leellifame. Ikuhatooriyaal Giiniin bu'aa filannoo burjaajessuun biyya kanaan durayyuu beekamtu jedhu qeeqxonni. Ikuhatooriyaal Giiniin bara 1968 kolonii Ispeen jalaa bilisa bahuun bara Pirezedanti Firaasiskoo Makiyaas Niguyemaa biyya of dandeesse taate. Dhaabbileen mirga namoomaaf falman Firaasiskoo Makiyaas Niguyemaa fi Tedoroo Obiyaang Niguyema Mibasogoo Afrikaa keessatti hoggantoota hunda caala mirga namoomaa sarbanitti Ramadan. Biyya afaan Ispaanish, Fireench fi Porchugis dubbatu kanatti kuusaan boba’aa gurguddaan bara 1996 argamullee, uummanni biyyatti miliyoonni 1.4 hiyyummaa keessa jiru, boba’a biyyattirraas fayidaa hin arganne.


Filannoo Biraaziliin Bolsonaaroon injifatamuu isaanii ifatti osoo hin amaniin hafan

Filannoo Biraziilitti gaggeeffameen Luulaa da Siilvan mo'amanii kan turan Bolsonaaron osoo hin dubbatiin callisanii turuun isaanii tarii bu’aa filannoo fudhachuu diduun waldhabdee kaasuu danda'u jedhamee ture. Haa ta’u malee, Pirezidantiin biyyattii haasaa taasisaniin namoota sagalee isaaniif kennan galateeffatan. Garuu, ifatti mo’amuu isaanii hin amanne. Bolsonaaron ifatti mo’amuu isaanii dubbachuu baataniis manni murti olaanaa biyyattii adeemsi aangoo dabarsuu akka eegalu beeksisaniiru. Kanaan dura Bolsonaaron “Waaqayyo qofatu” aangoo irraa na kaasa jechaa waan turaniif, erga Dilbata darbe filannoon gaggeeffameen mo'aman booda ummatatti bahanii dubbachuu dhabuun isaanii aangoo gadi lakkisuu hin barbaanne sodaa jedhu hawaasa keessatti uumee ture. Osoo filannoon hin gaggeeffaminiin duras adeemsa filannoo irratti yaaddoo fi shakkii ragaa hin qabne kaasaa turan. Bolsanaaron haasaa taasisaniin bu’uura duudhaalee isaanii fi paartiin isaanii jedhu irra deddeebin kaasaa turan: “Waaqayyoo, biyyaa, maatii fi bilisummaa.” Haasaa isaanii keessatti morkataa isaanii cimaa kan turan waa’ee Luulaa da Siilvaa homaa hin dubbanne. Luulaa da Siilvaa Dilbata darbe garaa garummaa sagalee dhiphaadhan Bolsonaaroo injifatan. Deeggartoonni Bolsonaaroo mo’atamuun isaanii liqimfamuufii dide karaa cufuudhan mormii dhageessisaa turan. Pirezidaantin mana murti olaanaa biyyattii kan ta'an Aleeksaandar de Mooriyas akka jedhanitti karaa cufuun “nageenya biyyattiif yaaddoo” dha. Deeggartoonni Bolsonaaroo karaa cufuu isaanitiin sochiin geejjiba biyyattii baay’ee danqamuu irraa kan ka’e dhiyeessii nyaataa fa’aa irratti dhiibbaa fideera. Filannoo Biraazil kanaan Luulaa da Siilvaa sagalee 50.9% argachuun yoo injifatan morkataan isaanii Bolsonaaron sagalee 49.1% argachuun mo'aman. Luulaan mo’achuu isaanii hordofee biyyoota addunyaa irra ergaan baga gammaddan ergamaafi ture. Pirezidantin US Joo Baayidan, “filannoo haqaa, bilisaa fi fudhatama qabu” waan gaggeeffame mo'atte jechuun jajan.


Haleellaa Tarkii, Isaambuliitti raawwatmeen namoonni jaha ajjeefamanii 81 madaa’an

Dhohinsa jidduugala Istaambul bakka namoonni itti baayyataniitti qaqabeen yoo xinnaate namoonni jaha ajjeefamanii 81 ma’daa’u aanga’oonni Tarkishi himan. Dhohinsichis Dilabata Sadaasa 13, 2022 akka biyyaatti gara sa’aatii 16:20tti daandii daldlaa naannawa adabaabaayi Taaksim irratti mudate. Shakkamaan amma to’atamu minishirri dhimma biyya keessaa himan. Pirezidantii Ittaanaan Fuat Oktaay duraan, haleellichi gochaa shororkeessaa dubatiin raawwatame akka ta’e yaadama jedhanii ture. Pirezidanti Riisip Taayip Erdogaan ammo ammo gochicha kan raawwate ni adabama jedhan. Istaambul keessatti haasaa gaazexessitootaaf taasisaniin, gochaa ‘’haleellaa sukkaneessaa’’ jedhaniin balaaleefachuun, ‘‘urgaan shororkaa qilleensa keessa’’ jira jedhan. Ministeerri Haqaa Bakiir Bozdaag miidiyaa biyyattiitti akka himaniitti, dubartiin tokko teessuumma irra gara daqiiqaawwan 40 erga taa’aa turteen booda dhohinsaan daqiiqaa muraasaan dura achii deemte. Wiixata ganama ammo Ministeerri Dhimma Biyya Keessaa Suleeyimaan Sooyluu, namni boobmiicha achi kaa’uun shakkame poolisiin to’ateme jechuun, gochiichaaf Paartii Hojjattoota Kurdish (PKK) ittigaafatamaa taasisan. Gareen milishaa PKK jedhamu bulchiinsa Tarkiye keessatti bulchiinsa Kurdish bilisa taatee hundeessuuf qabsaa’a. Tarkiye, Gamtaan Awuroppaa fi Ameerikaan garee kanaan shororkeessaa jechuun farajaniiru. Gaazexessituun BBC bakka dhohinsi kun itti mudate dhaqxes naannichatti miseensoonni poolisii hedduun bobbaafamu, hilikopitaroonni naannicha yoo marsaniifi ambulaansiiwwan hedduun naannichatti yoo dedebii’an agarte jirti. Dubartii bakka dhohinsi mudate turte tokkoos, ‘‘namoonni yoo asiifi achi fiiganiifi karaa kaaffeen ani tureetiin gara hospitaalaatti namoonni miidhaman hedduun yoo geeffaman argeera’’ jette. Bakka dhohinsii itti mudate irraa fageenya meetira 50 irra kan ture Seemaal Duniizasii AFP’tti yoo dubbatu, ‘‘Aara gurraachatu ture. Sagaleen dhohichaas baayyee cimaa ta’usaarraa kan ka’e gurra nama duucha ture’’ jedhe. Tarkiyetti haleellaa hin maramne jedhem kun erga qaqabeen booda biyyoonni hedduun Tarkiye maddii akka dhaabbatan ergaa dabarsan. Ameerikaanis biyyi miseenseen Nato taatee Tarkiyen waliin farra shorrorkessuummaa irratti akka wal taatu ibsite. Pirezidantiin Faransaay Imaanu’el Maakiroon gamasaanitiin tora tiwitara isaaniirratti Afaan Tarkiitiin, ‘‘Dhukkiibbii keessan nan qooddadh. Duula shororrkaa irratti gaggeeffamuun isin waliin jirra’’ jedhan. Pirezidantiin Yukireen Volodmiir Zelensikiin haaluma walfakkaatuun afaan Tarkiitiin ‘‘dhibeen jaalalleewwan keenya ta’an ummaata Tarkii nuttis ni dhagahama’’ jedhan. Biyyoonni akka Paakistaan, Xaaliyaaniifi Giriik fa’is haleellicha hordofuun deeggarsa Tarkiif qaban ibsaniiru.


Medaaliyaan Badhaasa Noobeelii pirezidantii duraanii Afrikaa Kibbaa jalaa hatame

Medaaliyaan Badhaasa Noobeelii Nagaa Pirezidaantii duraanii Afrikaa Kibaa FW de Kilaarkif kennamee ture mana jireenya isaanii keessaa hatamuu faawundeeshiniin pirezidaantichaa BBCtti hime. Akka faawundeeshinichi ibsetti medaaliyaan kun waggaa darbe ji'a Eblaa keessa hatame. Pirezidantiin duraanii Afrikaa Kibbaa Kilaark bara 1993'tti Neelsan Mandeellaa waliin badhaasa Noobeelii fudhatani. Hatamuu medaaliyaa kanaan wal qabatee poolisiin Afrikaa Kibbaa hanga ammaa nami hidhe homtuu akka hin jirre miidiyaalen biyya keessaa gabaasaniiru. Haati warraa Dr. Kilaark miidiyaa biyya keessaa News 24 jedhamutti akka dubbatanitti, gaafa medaaliyaan badhaasa Noobeelii Nagaa kun hatamu bakka biraa deemanii akka turaniifi yeroo deebi'an manni hatamee argani.  "Faayaan koos hedduun isaa fudhatameera, gatii isaa tilmaamun na rakkisa. Sababni isaa waggoota 50 oliif kennaa gosa garaa garaatu naaf kennamaa ture waan ta'eef. Dabalataanis, kanin haadha koo irraa dhaales qaba," jedhan. Meeshaaleen jalaa fudhataman kunneen ni deebi'u abdii jedhu akka hin qabnes dubbatan. Pirezidaantin duraanii Afrikaa Kibbaa De Kilaark bara 1993 tti Neelsan Mandeellaa wajjin Badhaasa Nagaa Noobeelii walitti fudhatan. Medaaliyaa Badhaasa Noobeelitiin alattis medaaliyaan warqee abbaa kaaraata 18 kennameefii ture. De Kilaark bara 1989tti pirezidaantii Afrikaa Kibbaa ta'an, waggaa shan booda garuu aangoo pirezidaantummaa Neelsan Mandeellatti dabarsan. Karaa nagaa aangoo warra adii harka ture Neelsan Mandeellatti dabarsuu irraa kan ka'e lamaan isaanituu badhaasa Noobeelii fudhatan. De Kilaark bara darbe ganna 85 tti du'an.


Filannoo Israa'elin Benjaamin Nataniyaahuu aangotti deebi'uu barbaada

Filannoo Israa'elitti gaggeeffamaa jiruun Ministeerri Muummee duraanii Benjaamin Nataniyaahuu aangotti debi'uu danda'a jedhamaa jira. Israa'el waggaa afur osoo hin guutin filannoo biyyaalessaa si'a shan gaggeessuu Sadaasa 1, 2022 eegaltee jirti. Bara 2019 irraa eegalee filannoon irra deddeebin gaggeeffamaa ture. Yeroo sana waggoota dheeraf ministeera muummee biyyattii ta'ee kan tajaajile Beeniyaamin Nataniyaahuun himannaan maalammaltummaa fi maallaqa waliin dhahuu irratti dhiyaachun filannoo gaggeeffameen mo'amee ture. Bara 2021 tti morkataa isaa kan ture Yaa'ir Laappid paartilee garaa garaa walitti qindeessun Natanaahoo aangoo irraa kaase. \n\nYaa'ir Laappid amma mootummaa yeroo cehuumsaa ta'uun hanga filannoon gaggeeffamutti aangorra jira. Filannoo amma gaggeeffamaa jiruun ammoo ministeera muummee ta'uuf Natanaahoo irraa falmii cimaatu isa mudataa jira. Natanaahon filannoo kanaan ni mo'ata taanan marsaa jahaffaadhaf ministeera muummee Israa'el ta'a jechuudha. Filannoo kanaan Natanahoodhaf carraa gudaadha jedhamee kan yaadamu paartii isaa paartii Liquud fi paartii warra leellistootaa Zaayaanizimii gidduu walii galteen jiraachuu isaati. Paartileen kun sanyummaa warra Yihudii kan leellisan yoo ta'u yeroo dhiyoodhaa as yaanni kun hawaasa keessatti babal'atee dhufeera jedhama. Dhuma torbee darbee ragaalen chaanaliwwan TV biyyattii garaa garaa irratti bahaa turan akka agarsiisanitti garee Natanahoo kan ta'an paartileen Shas fi United Torah Judaism jedhaman teessoo paarlaamaa 120 keessaa 60 ni argatu. Akka ragaalen torbee darbe bahan tilmamanitti gareen morkataa Natanaahoo teessoo 56 ni argatu. "Durii kaasee gareen leellistoota fi garee leellistoota hin taane garaa garummaan isaanii dhimma Filismeemidha...", jedha Walla News dhaaf siyaasa kan xiinxaltu Taal Shaalev. Gareen Natanaahoo dhimma Filisxeem, Weest Baank fi Iraan irratti ejjannoo cimaa ta'e hordofa.  \n\nAkka isheen jettutti gaggeessan paartii mormituu amma jiru mo'achuuf carraa bal'aa qaba. "Laappid caalaa carraa mo'achuu gaarii kan qabu Natanaahodha. Uummanni bahee eenyu filata kan jedhu akkuma jirutti ta'ee," jette Taal.


Raapparii Iraan adabbii du’aa eeggatu - Tomaaji Saalihi

Raappariin Iraan sirba mootummaa mormu sirbe ‘’maalammaltummaa guddaa dalage’’ jedhamuun himatame du’aan adabamuuf jira. Dargaggoo ganna 31 Toomaji Saalihi duraan holola tamsaasuu, diinaa waliin hojjachuu fi jeequmsa kakaasuun himatamuu qondaalli mana murtii biyyatti himan. Qondaalli Iraan kun dhaddachi Saalihi ogeessa seeraa otoo hin argatiin eegalame jechuun dhaabbileen mirga namoomaa himatan. Saalihin viidiyoo mormii Iraan keessatti gaggeeffamutti hirmaachuu isaa agarsiisu maxxansuu hordofeetu hidhame. Kana malees, sirba raappii jeequmsa biyyattii keessatti ka’e deeggaru kilippiin gadhiise. Jeequmsi Iraan keessatti kan eegale, shamarreen ganna 22 Mahisaa Aminii hijaaba seeran hin godhanne jedhamtee poolisiin to’atamuun torban 10 dura du’uu hordofeeti. Qondaaltonni Iraan tarkaanfii humnaa hiriirtoota mormiirratti akka fudhatamu kan ajajan yoo ta’u, jeequmsa sana biyyoota alaa‘’diina’’ keenya ta’anitu kakaase jedhanii himatan. Mormii Iraan keessatti ka’een namoonni 450 ol ajjeeffamanii, namoonni 18,170 hidhamaniiru jedhu rogeeyyiin mirgaaf falman. Qaamoleen nageenyaa Iraan 60’n sababa jeequmsa biyyattii keessatti hammaateen du’uun gabaafameera. Saalihiin hidhamu isaa guyyoota muraasa dura af-gaaffii CBC waliin taasiseen: ’’Lammiileen Iraan haala sodachisaa keessa jiru, Maafiyaa aangoo, maallaqaa fi meeshaa waraanaa isaa eeggachuuf biyya hunda ajjeesuuf qophaa’e waliin falmuutti jiru,’’ jedhe. Sadaasa darbe miidiyaan biyyoolessaa Iraan viidiyoo Saalihi bulchiinsa Isifaanitti wayita hidhamuu agarsiisu maxxansee ture. Viidiyoo sanarratti namni Saalihi ofiin jedhe ijasaatti huccuun hidhamee otoo lafa taa’uu agarsiisa. Namtichi sun sagalee hoollatuu tokkoon qaamoleen nageenyaa akka baqatan hiriira moormiirratti gaafachuu kootiin ‘’badiin dalage’’jedhe. Gartuuun bilisummaan yaada ofii ibsachuu akka kabajamu jajjabeessan, Saalihi dirqisiisanii yakka dalaguu akka amanu taasifamuu balaaleffatan. Dilbata darbe dursaan abbootii murtii Isafaan, Saalihin’’maalammatummaa guddaa dalage’’ jechuu isaanii Tajaajilli oduu ISNA gabaase. Kana malees, maxxansa dharaa sadarkaa olaanaan badii qaqqabsiise tamsaasuun himatameera jedhan dursaan abbootii murtii Isafaan. Durbiin Saalihi, Azadi Babadi Landan jiraatu isa yakkama taasisuu ragaa sobaa qindeessuu maluu jedha. Weellistoonni fi lammileen Iraan biroo heddu yaaddoo kanaan walfakkaatu qabaachuu toora tiwitaraa gubbatti barreessan. Raappariin Iraan Hiikas jedhamu biyyi Iraan ‘’ Tomaaji Saalihi’’ ajjeesuuf yaala jirti jedhe. Weellisaan biraa Mehidi Yarrahi jedhamu akkas jedhee barreesse:’’ himannaa bu’uura hin qabneen warra du’a hin sodaanne biroo barsiisuu barbaadu,’’jedhe.


Indiyaatti namni filannoo filachuun kan jalqabaa ta'e waggaa 105tti du'e

Namni filannoo jalqabaa Indiyaan gaggeessiterratti sagaleesaa kenne umriisaa waggaa 105tti du'e. Shyam Saran Negi wayita Indiyaan waanjoo kolonii Ingilizii ofirraa fonqolchuun walaba taatu filannoo jalqabaa gaggeessiterratti nama sagaleesaa kennedha. Aab Negin yeroo sanarraa kaasanii osoo walirraa hin kutin filannoowwan gaggeeffaman irratti sagaleesaa kennaa ture. Du'uusaa guyyaa sadi durallee filannoo mana maree naannoosaa taate bulchiinsa Himachal Pradesh keessatti gaggeeffamerratti hirmaachuun sagaleesaa kenneera. Namni barsiisaa turee booda soorama ba'ee amma lubbuun hin jirre kun, filannoo dimokiraatawaa biyyisaa bara 1952 gaggeessiterratti hirmaachuun nama jalqabaati jedhama. Filannoo kanaan Paartiin Kongiresii Biyyaalessaa Indiyaa injifannoo guddaa argate, Jawaharlal Nehru bulchiinsa kolonii waggoota 100 (1848-1947) booda ministira muummee jalqabaa filannoo dimokiraatawaan aangootti dhufe ta'e. Aab Negin bara 2014 ambaasaaddar Komishinii Filannoo biyyattii ta'uun namoonni akka ba'anii filatan kakaasaa ture. Filannoon karaa ittiin sagalee ofii kennuun mirga ofii kabachiifatan ta'uu barsiisaa ture. ''Dargaggoonni adeemsa ijaarsa dimokiraasii keessatti hirmaachuu qabu. Kun mirga keenya akkasumas ammoo dirqama keenya. Filannoo keessatti hirmaachuun karaa ittiin mirga keenya kabachiifataa dirqama keenya baanuudha,'' jechuun barruu Indiyaa- Tribute jedhamutti himee ture. Reenfa nama kanaaf gaggeessaan gootaa fi kabajaa akka taasifamu Ministirri Muummee Naarendiraa Muudii himaniiru.


Ministirri Muummee UK haaraa Rishii Sunaak eenyu?

Rishii Sunaak kanaan duras Ministira Maallaqaa UK kan turan yoo ta'u, ammammoo Ministira Muummee UK ta'un muudamaniiru. Barana marroo lammataaf Ministiraa Muummee biyyattii ta'uuf erga dorgomanii booda milkaa'anii filataman. Sunaak, Fulbaana darbe Ministira Muummee duraan Liiz Tiraas waliin dorgomanii kan injifataman yoo ta'u, Tiraas garuu otoo hin turiin torbanoota ja'a booda aangoo gadhiisan. Aab Sunaak dorgommii Ministira Muummee tibbanaarratti miseenstota paarlaamaarraa dursanii deeggarsa saffisaan argatan. Otoo yeroon filannoo hin goolabamiin miseensota paarlamaa kanneen Tiraas ykn Booris Joonsan deeggaraa turanirraa otoo hin hafiin deeggarsa argatan. Rishii Sunaak, kanaan dura rakkiinni gama faayinaansi bulchiinsa Ministira Muummee Tiraas keessatti akka mudatu raagee ture. Dorgommii Ministira Muummee kanaan dura gaggeeffamee turerratti Liiz Tiraas waliin otoo walii hin galiin hafan. Sunaak wayita qaala'insi jireenyaa hammaate kanatti Tiraas maallaqa liqeeffachuuf karoorsiteetti, liqiin kun dinagdee ittuu raasa jechuun Sunaak   morman. Sunaak ilma maatii baqattoota UK seenan irraa dhalatedha. Maatiin isaa Baha Afrikaa, Keeniyaarraa ka'uun gara UK kan seenan yoo ta'u, haatiif abbaan Sunaak dhalattota Indiyaati. Abbaan Sunaak dhalatee kan guddate Keeniyaatti yoo ta'u, haati Sunaak ammoo Taanzaaniyatti dhalatan. Akaakayyuuwwan isaa garuu Indiyaa, kutaa bulchiinsa Pujaab jedhamutti yoo ta'u, maatii isaanii wajjiin Baha Afrikaarraa gara Uktti bara 1960 godaanan. Sana booda Aab Sunaak bara 1980tti UK Sawuzaamtanitti dhalatan,  abbaan Sunaak hakiima waliigalaati. Haati Sunaak immoo faarmaasii ofii qabdi. Amma garuu UK tti Ministira Muummee hidda dhaloota Eeshiyaa qaban kan jalqabaa ta'uuf jiru Aab Sunaak. Sunaak mana barnootaa dhuunfaa Kolleejjii Wiinchister barate- sana booda reestorantii keessattillee keessuummeessaa ta'ee Saawuzamtanitti ganna ganna hojjate. Sanatti aansuun Oksfoorditti falaasama, siyaasaa fi dingadee barate. Wayita Yuunvarsitii Istanfoorditti baratu haadha warraa isaa Aadde Murtii wajjin  wal bare. Haatii warraan isaa  Akishataa Murtii, intaa biliyeenara Indyaa Narayanaa Murtiiti Murtiin-intala biliyeenara Indiyaa fi hundeessaa dhaabbata tajaajila IT kennu guddicha tokkooti. Rishii Sunaak fi haati warraan isaa sana booda ijoollee lama horatan. Aab Sunaak ganna torban darban Miseensa Paarlamaa UK ta'uun tajaajilaniiru. Aab Sunaak miseensa paarlamaa ta'uun kan filataman bara 2015tti yoo ta'u, Riichmoond, Kaaba Yookshir bakka bu'anii filataman. Saffisaan beekamaa deemuun bara 2020 bulchiinsa Booris Jonsan keessa Ministeera Faayinaansii UK ta'an. Aab Sunaak wayita weerarrii koronavaayirasii hammatetti deeggarsi maallaqaa uggura sochiin walqabate akka kennamu taasisaniiru. Rishii Sunaak miseensota paarlaamaa UK keessa warreen dureeyyii keessatti nama eeramanidha. Barruun The Sunday Time' jedhamu maati Aab Sunaak tarree dureeyyirratti kan maqaa isaanii tarreesse yoo ta'u, qabeenya Paawundii miliyoona 700 fi miliyoona 30 qabu jedheera.


Xaaliyaanitti Ministeerri Muummee sanyummaa leellistu filatamuun baqattoota yaaddesse

Jiyorjiyaa Meloonii Xaalyiyaanii keessatti dubartii yeroo jalqabaatif ministeera muummee taatee filatamtee jirti yoo taatu, kuni ammoo Waraana Addunyaa Lammaffaa booda paartii sabummaa leellisu aangoo siyaasa biyyattii akka to'atu taasisa. Paartin ishee sabboonummaa leellisu kan Brothers of Italy jedhamu godaantummaa xiqqeessuu akka ajandaa cimaatti qabatewe jira. Baqattoota Afrikaa kuni yaaddoo guddaa uumee jira. Musxafaa Joorjuu Afrikaa irraa baqatee magaala guddoo Paleermoo kan taatee Sisiilii keessa kan jiraatu yoo ta'u, "Jireenya baqattoota akka kiyyaa heddu irratti dhiibbaa guddaa uuma jedheen yaadda'a" jedha. Dargaggeessi ganna 24 fi odu himaa Waldaa Hawaasa Gaambiyaa kan ta'e Musxafaan tarsiimon paartii ministeera muummee haaraa baqattoota irratti garaa garummaa fi jibba hammeessuu danda'a sodaa jedhu qaba. Ji'a Waxabajjii keessa baqataan lammii Naayijeeriyaa qaro dhabeessi Aliikaa Ogorchukwu jedhamu guyyaa adiidhan ajjeefamuu isaa akka fakkeenyatti fudhata Musxafaan. Baqattoonni biyya garaa garaa gara Awurooppatti seenuf karra Xaaliyaanitti fayyadamu. Bara kana qofaa baqatoonni kuma 70 ta'an bidiruudhan Xaaliyaanii qaqqabaniiru. MM Xaaliyaanii Jiyorjiyaa Meloonin baqattoonni seeran alaa nagaeenya biyyattii fi jireenya lammiilee biyyattif yaaddoo ta'aniiru waan ta'eef  daangeeffamuu akka qabu dubbataa turte. Akkasumas baqattoota biyyaa baasuu, bidiruuwwan namoomaa baqattoota galaana Medetiraaniyaa keessatti akka hin dhidhimne baraaran irratti xiyyeefachuun baqattoonni gara Xaaliyaanii akka hin seenne barbaaddi. Musxafaa Jorjuu akkaatan inni itti gara Xaaliyaanii imale akkuma baqattoota hedduu gidiraan kan guutameedha. Jireenya gaarii barbaacha Lixa Afrikaa Gaambiyaa irraa baqachuun bara 2016tti Xaaliyaanii dhaqqabe. Gaambiyaa irraa ka'ee Liibiyaa erga galeen booda mana hidhaatti si'a sadi darbatame. Achii ka'uun deemsa galaana irraa yaaddon guutame booda Sisiilii gahe. Maasii qonnaa keessatti kaffaltii baay'ee xiqqaa ta'een hojii humnaa eegale. Baqattummaaf iyyatee waan tureef iyyanni isaa fudhatama erga argateen booda gara Paleermoo deemun baruumsa isaa eegale. Amma ogummaa fayyaatin digrii jalqabaa waggaa lammaffaa barataa jira, gaafa eebbifame hospitaala  magaalattii keessatti argamutti qacaramee hojjachuuf abdii qaba. Ministeerri Muummee biyyattii haaraa filatamte waan waadaa galte hojiitti hiikti taanan carraan baqattoota hedduu rakkoo keessa gala. "Hawaasa biyyattiitti makamuuf dookumentii seera qabeessa qabaachun murteessadha," jedha Musxafaan. Keessumaa baqattoota galaana Medetiraaniyaanii qaxxaamuranii dhufuuf jiran warra oolchan bidiruuwwan tola ooltotaa irratti xiyyeeffatamee baay'en isaanii du'aaf saaxilamu kan jedhu sodaa isaa guddaadha. Haa ta'u garuu baqattoonni Pooppi Firaansis gara isaanii ta'uun isaanii abdii isaan horachiisa. Torban darbe Vaatikaan bataskaana St. Piitaritti haasaa yeroo taasisan baqattoota deeggaranii turan. \n\nPooppi Firaansis Xaaliyaanii maqaa dhahanii dubbachuu baatanis poolisii haaraa baqattoota irratti xiyyeeffate kana gidduu galu jedhamee abdatama. "Baqattoota adda baasun waan fokkisaa fi cubbuudha. Galaanni Meditiraaniyanii iddoo awwaalchaa guddaadha," jechuun dubbatan. Kana jechuun isaanii waa'ee baqattoota heddu galaala meditiraaniyaanii keessatti yeroo garaa garaa dhidhimanii dhumanii dubbachuufi. Itti dabaluunis, "Warra gargaarsa barbaadanitti balbala cufuun cubbuudha" jedhan.


Ji'a sadii dura aangoorraa kan buqqifaman Booris Joonsan deebi'anii MM UK ta'uuf dorgomu

Ministirri Muummee UK duraanii ji'oota sadii dura aangoorraa buqqifaman Booris Joonseen, namoota sadii bakka Liiz Tiraas bu'uun Ministira Muummee ta'uu mlu jedhaman keessaa tokkodha. Ji'a tokkoo fi torbee lamaaf MM UK kan turan Liiz Tiraahs hamma irraa eegamu hin hojjenne jedhamee qeeqa dhaaba isaanii dabalatee morkattoota isaanii irraa dhiyaate hordofee Kamisa darbe aangoo akka gadhiisan ibsaniiru. Booris Joonsen filannoo waliigala abara 2019 gaggeefameen injifatanii aangoo kan qabatan ta'us paartiin aangoorraa jiru filannoon waliigalaa osoo hin gahiin hogganaa dhaaba isaa jijjiiruuf aangoo qaba. Komiiwwan fi himanna amantaa dhabuu Booris Joonsen irrati dhiyaate booda miseensotni dhaaba Conservative Booriis aangoorraa akka buqqa'u sagalee caalmaan deeggarani ture. Adeemsa kana keessatti sagalee guddaa kan qaban ammoo miseensota paarlaamaa dhaaba warra Conservative dha. Joonsan deebi'anii ministira muummee ta'uuf hiree argatu taanaan seenaa UK keessatti waggaa 140 booda seenaa deebi'ee raawwatame ta'a. Waggaa 140 dura hogganaan dhaaba Liberal Wiiliyaam Gilaadistoon aangoo isaanii dhabanii deebi'anii hiree MM ta'uu argatanii ture. Bashannanaaf gara Dominikaan Rippaabliik kan imalanii kan jiran Booris Joonsen ibsa Liiz kaleessa kennan booda gara UK'tti deebi'aa jiru ta'a jedhu abbaan Booris Staanlii. Pirees Sekireetariin Joonsen duraanii Wiil Waalden hoogganaan isaa duraanii aangoo Ministira Muummee kanaaf irra deebiin ni dorgomu jechuun Sky News'tti himeera. Ministira Muummee yeroo turan yaadni gaafa dhumaa isaanii kennan jechama afaan Ispaanish "hasta la vista, baby" jedhu ture. Hiikni isaas yeroo biraa walitti deebina akka jechuu ta'a. Deeggaraan Joonseen, barreessaan dhimma daldalaa duraanii Jakoob Rees-Moog ammoo miidiyaa hawaasaa gubbaatti hoogganaa isaa duraanii Daawuniing Istiriititti deebisuuf duula eeglaniiru. Miseensotni paarlaamaa dhaaba Conservative muraasnis isa deeggaraa jiru. Hoogganaan humna ittisaa UK Been Walees, Joonsaniin gara deeggaruutti siqaa akka jiran BBC'tti himaniiru. Namni kun dhaaba Conservative keessatti nama dhiibbaa guddaa uumanidha. Amma bakka Liiz bu'uuf kadhimamtooti sadii kan jiraatan yeroo ta'u, sagalee deeggarsaa miseensota paarlaamaa 375 keessaa 100 ol kan argatetu MM ta'a. Booris Joonsenitti dabalataan morkataan isaa duraanii Rishi Sunaakiifi Peeniiy Moordaant warra aangoo kanaaf morkatanidha. Hanga ammaatti akka tilmaama BBC'tti Sunaak miseensota paarlaamaa irraa kaadhimamaa deeggarsa 52 argachuun dursaa jiran yeroo ta'u, Joonsen deeggarsa miseensa 30 argachuun itti aanu. Miseensi paarlaamaa dhaaba warra conservative kan walitti qabaa garee ta'uun hojjetan Ser Roojeer Geel Joonsen daabi'anii ni filatamu yoo ta'e gaafatama qindeessummaa garee irraa akka of kaasan dubbatan. Joonseniin qeequutti kan beekaman namni kun namootni akkuma isaanii gaafatama dhaaba keessaa of baasan akka jiraatan dubbata. Dhaaba Jonseen keessaa teessoo paarlamaa kan qaban Kirispiin Bilaant ammoo namni gara haala ji'oota sadii dura tureetti deebi'u fedhu hin jiru gara fuulduraa ilaaluu qaban jedhu. Warri dhaaba mormituus kaadhimamu Joonsen dafanii mormuu eegalan.


Rishii Sunaak Ministira Muummee UK jalqabaa hidda dhaloota Eeshiyaa qaban ta'uufi

Rishii Sunaak nama dhaloota Eeshiyaa qaban jalqabaa Ministira Muummee UK ta'uf deeman ta'an. Sunaak guyyaa har'aa Dura Taa'aa Paartii Konservaativii ta'un filamaniiru. Kan paartii hoogganu, kallattiin biyya bulcha. Kanneen dorgommiif eegaman keessaa tokko kan turan Penny Mordaunt deeggarsa gahaa erga dhabanii booda dorgommii keessaa of baasaniiru. Eegasiis Sunaak tumsan. Ministirri Muummee duraanii Booris Joonsan dursaa paartii ta'uf akka dorgoman erga ibsamee booda dhiisun ni yaadatama. Qofaa isaanii paarticha hoogganuuf dorgommiif kan dhihaatan Rishii Sunaak Liiz Tiras bakka bu'un biyyattii bulchu. Sunaak torban torba dura dura taa'aa paartii Konservaativii ta'uf dorgomanii Liiz Tirasiin mo'amani. Obbo Sunaak, 42, ministira muummee umriin dargaggoodha. Waggoota 200 ol keessatti nami umrii kanaan aangotti bahe hin jiru. Ministirri Muummee haaraa guyyoota muraasa itti aananitti hojii eegalu jedhamee eegama. Liiz Tiraas guyyoota 45'f Ministira Muummee ta'un erga tajaajilanii booda  torban darbe aangoo kan gadhiisan. Haa ta'u malee, aangootti dhufuun Rishii Sunaak kuni yeroo biyyattiin rakkoo diinagdeen raafamaa jirtuttidha. Paartiileen mormituu Rishii Sunaak ministira muummee ta’u hin danda’an jechuun filannoon waliigalaa akka taasifamu gaafataa jiru. Filannoon waliigalaa yoo xiqqaate bara 2024 dura hin taasifamu.


Sababoota ijoo MM UK ji'aaf torban lamatti aangoo gadhiisisan

Liiz Tiraas Ministira Muummee UK ta'uun gara aangotti erga dhufanii reefu ji'aaf torban lama ta'a. Haata'uutii wanna irraa eegamu hin bahanne jedhamuun qeeqaafi dhiibbaa irra gahaa tureen aangoo gadhiisuutti jiru. Kunis seenaa UK keessatti MM yeroo gabaabaaf aangoorra turan isaan taasisa. Liiz dhaaba warra Conservative keessatti MM duraanii bakka Booris Joonseen bu'uun kan filataman ji'a Fulbaanaa ture. Ofii sababootni ijoon sadii dubartii ganna 47 Liiz Turaas aangoo akka gadhiisan dirqisiise haa ilaallu. Liiz akkuma gara aangootti dhufaniin qormaatni itti baayyate. Torbee sadaffaa isaaniitti Ministeera Faayinaansii waliin ta'uun karoora gibira paawundii biiliyoona 45'n xiqqeessu qopheessan. Karoorri kun rakkoolee diinagdee biroo hordofsiise. Qeeqa guddoofis isaan saaxile. Karoorri kun guutummaatti kan dhiifame yeroo ta'u Ministirri Faayinaansiis aangoorraa kaafaman. Liiz  miseensota paartii isaanii irraa osoo hin hafin qeeqni irratti baayyachaa ture. Tokko tokko ifumatti aangoo gadhiisuu qabdi jechuun waamicha gochaa turan. Ministirri Dhimma biyya keesaa Su'aalaa Bireevermaan aangoo isaanii fedhaan gadhiisan. Sana hordofees Liiz morkattoota isaanii duraanii Graant Shaaps fi Jeremii Haant gara garee hooggansa olaanaatti makanii turan. Liiz jalqaba hooggantuu dhaaba Conservative ta'uun yeroo filataman atattamaniis Ministira Muummee UK ta'an. Adeemsa kana keessa raawwachuuf wantoota waadaa galan raawwachuu hin dandeenye. Aangoo gadhiisuu isaanii wayita ibsan ''haala amma jiru irratti hundaa'uun gaafatama akkan bahadhu paartiin koo amane na filateef akkan hin bahanne nan fudhadha'' jedhan. Liiz Tiraasiin bakka buusuuf Jimaata dhufu filannoon ni gaggeefama jedhamus ammatti eenyu akka ta'u hin beekamu. Wanti ifa ta'e tokko garuu morkataa Liiz kan tran Jeremii Haant garuu warra filatamuuf dorgoman keessa akka hin jirreedha.  Namni siyaasaa kun murtee isaanii kana ifa godhaniiru. Liiz aangoorraa ka'uu isaanii ibsaniis namni bakka isaan bu'u hanga ifa godhamutti hojii kan itti fufan ta'uu ibsa isaanii Kamiisaa keessatti akeekaniiru. Giiftiin UK Elizaabeet II du'uu isaanii dura aangoo olaanaan mirkaneessan inni dhumaa kan Liiz Tiraas ture.


Ministirri Muummee UK Liiz Tiraas aangoo gadhiisan

Hooggantuu dhaaba biyya bulchuu Conservative party kan ta'an Liiz Tiraas  gaafatama dhaabni isaanii akka ministira Muummee biyyattiitti irraa eegu bahachuu hanqachuu amanuun aangoo gadhiisuu beeksisan. Liiz hara'a mana jireenyaafi waajira Ministira Muumme Daawiniing Stiriit jedhamutti argamurraa ibsa wayita kennan mootii haaraa biyyattii kan ta'an Chaalesitti aangoo isaanii gadhiisaa akka jiran beeksisuu himan. Rippoortarootni hedduun ibsa isaanii kana hordofuuf kan argaman yeroo ta'u, ji'oota dura gara aangootti kan dhufan wayita biyyattiin tasgabbii dhabuu diinagdee keessaa hawaasni idil addunyaas qormaata nageenyaa keessa galetti ta'uu dubbatan. UK'n yeroo dheeraaf guddina diinagdee harkifataa qabaachaa akka jirtu fi dhaabni isaanii Ministira Muummee gochuun yoo filatu sana akka jijjiiran ta'u dubbatan. Mootummaan isaanii kaffaltii boba'aa hir'isuu, inshuraansii biyyaalessaa xiqqeessuufi gibira xiqqeessanii guddina jajjabeessuurratti fooyya'insa fiduu dubbatan. Itti dabalunis '' Haala amma jiru irratti hundaa'uun gaafatama akkan bahadhu paartiin koo amane na filateef akkan hin bahanne nan fudhadha'' jechuun aangoo gadhiisuu isaanii beeksisan. Liiz guyyoota 45 qofaaf Ministira Muummee ta'uun aangoorra kan turan yeroo ta'u, kunis seenaa UK keessatti turtii isa gabaabaa Ministirri Muummee waajira qabatee ture ta'eera. Hanga Liiz aangoo gadhiisuu isaanii ibsanitti MM UK yeroo gabaabaa waajira keessa turan Joorji Kaaniing yeroo ta'an bara 1827 guyyoota 119'f qofa tajaajilan.


Mana-hidhaa Iraan hammeenya isaatiin beekamutti ibiddi ka'ee dhukaasnis dhaga’amaa jira

Ibiddi guddaan Sambata kaleessaa mana-hidha Iraan hamaafi beekamaa Ivin jedhamu kan hidhamtoonni siyaasaa, gaazixeessitoonnifi lammileen biyyoota alaa keessatti hidhamanitti qabachuun dhaga’ame. Viidiyoon toora intarneetiirratti qoodame mana-hidhaa magaalaa guddoo biyyattii Teheraanitti argamu keessaa laboobaa ibiddaafi aara bahu agarsiise. Dhukaasni qawweefi dho’iinsi viidiyoo qoodame sanarra dhaga’ama. Qondaaltoonni Iraan ammoo haalli mana hidhaa sana keessa ture to’atameera jechuun miidiyaa biyyattiif himaniiru. Haata'u malee, viidiyoon naannichaa bahe boodas ibiddi bobba’uu ittifufuu agarsiise. Biyyi Iraan torbanoota muraasa darban mormii mootummaa balaaleffatun muddamaa turte. Mormiin yeroo jalqabaaf biyyattii keessatti kan dhohe, shamarreen Kurd Mahsaa Amiin erga poolisiin to’ate booda du’uu hordofee ture. Qondaaltonni biyyattii rakkoo onneetiin akka tasaa duute jedhu; maatiin ishee garuu poolisitu dhahee ajjeese jedhanii himatan. BBC Tajaajilli Pershiyaa akka gabaasetti, balaan mana-hidhaa Ivin keessatti qaqqabe kun hiriira mormii tibbana biyyattii keessa ture wajjin hariiroo qabaachuufi dhiisuun isaa hin baramne. Namoonni hiriira mormii irratti hirmaatan kanneen dhibbaan lakkaa’aman garuu mana hidhaa sanatti ergamaniiru. Miidiyaan Iraan mormiin tibbana balaa mudate sana wajjiin hariiroo akka hin  qabne akeekuun, qondaala biyyattii  ibidda sana ‘’qaamole yakka raawwatanitu  qabsiise’’ jedhu eeruun gabaase. Miidiyaan Iraan mootummaan to’atu IRNA’n akka gabaasetti, balaa sanaan namoonni saddeet madaa’aniiru. Bulchaan Teheraan mana hidhaa keessaa dhaquun TV biyyattiitti akka himanitti, hokkorri mana namoonni yakkaa cimaa raawwatan itti hidhaman keeessa ture,  garuu haalii ture’’ guutummaatti’’ qabbanaa’eera. Suuraan miidiyaa biyyattii IRNA irratti qoodame miidhaan balaa ibiddaa sana hordofee qaqqabe agarsiise. Ibiddi mana hidhaa Ivinitti qabachuu viidiyoowwan agarsiisu Sambata Kaleessaa halkan miidiyaa hawaasaarratti jalqaba maxxanfamee ture. Viidiyoowwan  baaayyeerratti sagaleen dhukaasa fi dho’iinsaa  sirnaan dhaga’ama ture. Namoonni kaan ammoo dhaadannoo ‘’duuti abbaa irreef’’ wayita jedhan dhaga’amu ture. Namoonni hedduun mana hidhaa sana durattii kan walitti qabaman yoo ta’u,  sochiin tiraafikaa danqameera, poolisoonni hokkora bittimsan mana hidhaa sana wayita seenan mul’atu. Miidiyaaleen biyyattii haalli  naannoo mana hidhaa sanaa ture qabbanaa’u himanillee, haalli naannicha jiru wal dhahaa akka ta’e Gabaasaan BBC Pershiyaa Kasraa Naajii himeera. Viidiyoon miidyaa hawaasaarratti maxxanfame ibiddi ammas itti fufee mana hidhaa Ivin keessaa boba’aa akka jiruu fi dhukaasni qawwee akka dhaga’amu agarsiisan. Suuraaleen biroo hidhamtoonni siyaasaa fi iddoo mormitoonni hiriira torbanoota muraasa darban gaggeeffamaa turen walqabatee hidhamanitti hidhamtoonni kaan bantii ykn baaxii manarratti bahinii mul’atan jedha Kasraan. Maatiin hidhamtootaa muraasni bilbilaan firoota isaanii mana hidhaa jiran argachuu akka dadhabanii fi tajaajilli intarneetii naannoo mana hidhaa sanaa jiru addaan cituu himan. Dhaabbileen mirgaan namoomaaf falman mana hidhaa sana keessatti dararaan akka raawwatamu, yeroo dheeraaf hidhuufi hidhamtoota wal’aansa fayyaa dhorkaachuu himataa turan.


Filannoo Keeniyaa 2022: Dhuguma akka Odingaan himatan waraqaan filannoo waliin dhahameeraa?

Filannoo pirezidaantummaa Keeniyaatti torban lamaan dura gaggefffameen Wiiliyaam Ruttoon sagalee %50.5 argachuun injifachuun himameera. Garuu dorgomaan isaa Raayilaa Odiingaa bu'aa filannichaa waliin dhahameera jechuun mormaniiru. Abookaatoowwan Aab Odiingaan buufataalee filannoo 40 ol keessatti sagaleen itti dabalamuun akka Aab Ruutoon mo'ataniif sagaleen argate %50 ol akka bahu taasifameera jedhan. BBCnis fakkiiwwan waraqaa buufataalee filannoo kanneenii jalqabaatiifi kanneen marsariitii Komishinii filannoo irratti maxxanfaman waliin wal madaalchiseera. Himannaan ture maali? Keeniyaa keessatti, tokkicha filannoon lakka'aamnaan, qondaaltoonni buufataalee battalamuunaan bu'aa beeksiisuun ibsa Guca 34A jedhamu guutu. Guci kunis osoo karaa intarneetiin gara jidduugala biyyaaleessatti hin ergamin dura bakka bu'oota paartiileen ni mallattaa'aa. Guciiwwan kunneenis karaa onlaayiniitin komishinii filannootin akka ifa ta'u taasifama. Abbookaatoowwan Aab Odingaa bakkeewwan filannoo 41 keessatti lakkoofsa sagalee Ruutoof kenname dabaluuf jecha jijjirameera. Kunis osoo ifatti komishinii filannootiin hin maxxanfamiin dura jedhan. Kutaan himannaan mana murtii olaanaa kun irratti dhiyaatees kanadha; Himannaan abbookaatoowwan Aab Odiingaan dhiyaatan keessa kan biraa lakkoofsi ni sirreeffaman, guciiwwan osoo ifatti hin labsamiin dura geeddaramaniiru jedhan. Garuu lakkoofsi sagalee walii galaa sirriidha jedhan. Akkasumas erga gara buuftaalee filannootti ergamaniin booda ''koppiiwwan guca karaa elektironiksiin ergaman keessa kan sobaa jidduu galeera'' jedhan. Hanga danda'ameetti waraqaa sagalee buufataalee naannoo ittiin sagaleen ibsame kan jalqabaa hedduu ilaaleerra. Kunis kan raawwatame yoo haala ta'een gucawwan kana duraa irraa adda kan ta'an ta'e adda baasuufiidha. Akkaawwuntiiwwan kanneen irratti guciiwwan mallatteeffaman hundi bilbila mobaayilii bakka bu'oota paartiilee akka qabu hubanneera. Bakka bu'oonni kunneenis namoota wayita lakkoofsi sagalee gaggeeffamu sirrii ta'usaanii hordofaniif kan paartiilee siyaasaa waliin hidhata qabaniidha. Namoota kanneen keessayis yoo wayita hordofaa turaniitti suuraa waraqaalee filannoo sana kaafataniifi nuuf ergan ta'e gaafannee jirra. Bakka bu'oota paartii Aab Odingaa irraa dabalatee namoota bakka bu'aa turan 23 irraa deebii arganneera. Isaanis fakkii gucawwan jalqabaa 21 fi waraqaa bakkeewwan 41 nuuf qoodaniiru. Bakka bu'oonni lama ammoo fakkii osoo hin taanee waan harkaan barreessan nuuf erganiiru. Guciiwwan bu'aa filannichaas haaluma hundaanuu kan komishinii filannootiin marsariitii irratti maxxanfameen wal fakkaata. Bu'aawwan sagalee filannichaa guyyaa filannootti buufataalee filannoo hundatti ni argamu. Miidiyaalee fi taajjabdoota dabalatee, namni kamuu qaaman dhaqee ilaaluufi suuraa kaafachuuf mirga qaba. Dhuma sanadawwan kanneenii hundarrattis maqaa fi lakkoofsi bakka bu'aawwan hundaa ni argama. Nutis eenyummaa saanii dhoksuuuf jecha dhoksiineera. Yeroo baayyees sanada dhumaa suuraa kaafachuu kan danda'an yoo ta'u, BBCnis namoota kanneeniin kan buufataalee 41 gareen Odiingaa eeran irraa kan dubbifne. Kanaafuu sanadawwan jalqabaa kanneen komishinichaan marsariitii irratti fe'aman waliin wal bira qabuuf ilaalu dandeenyeera. Kanaanis hundumtuu kan wal fakkaatan ta'uu adda baafneerra. Suuraaleen nuuf ergaman, tokkoosaa malee, hundumtuu chaappaa itti rukutame waliin baayyee ifatti mul'ata. Kanaafu, kan komishinichaan maxxanfaman akka hin taane haalaan mirkanneeffanneeera. Kaayyoon keenya barreeffama kanaatis yoo ragaan himannaa Aab Odiingaa waliin dhahameera jedhu sana deeggaru jiraate adda baasuudhaaf ture. Haata'u malee homaa argachu hin dandeenye. Akkasumas himannaa isaanitiif yoo sanada dhiyeessan jiraataniif garee Aab Odiingaa gaafannee turre. Garuu eenyusaanituu nuuf hin kenniine. Manni Murtii Olaanaa Keeniyaa himannaa filannoo irratti Aab Odiingaan dhiiyaatee irratti guyyoota dhufan keessatti murtee ni dabarsa.


Kaaba Keeniyaatti saamtoonni horii haleellaa raawwataniin namoota 11 ajjeesan

Kaaba Keeniyaatti namoonni saawwan saaman haleellaa rawwataniin namoota 11 ajjeesan poolisiin biyyattii beeksiise. Poolisoonni saddeeti, namoota nagaa lamaa fi bulchaan naannoo Turkaanaa namoota walitti bu’insichaan ajjeefaman keessaa ta'utu himame. Miseensonni Tajaajila Poolisii Biyyaalessaa saamtota gandicha keessa galuun horii saamanii fi miidhaa dhaqqabsiisan adamsaa jirus jedhame. Naannichatti lafa dheedumsa horii fi bishaan irratti walitti bu’uun waanuma baramedha. Dhiyeenya ammo goginsi akka malee hammaachuun lubbuu saawwan kumaatamaa galaafateera. Waggoota afurtama keessatti goginsa takkaa Baha Afrikaa keessatti argamee hin beeknetu mudate. Waggoota afuriif walitti aansee roobni osoo hin roobiin hafuun isaa horii hedduun dhumaniiru. Oomishni naannicha keessa hin turre. Uummanni naannichaa deeggarsa nyaataa fi bishaan dhugaatii barbaadu. Sagantaan Nyaata Adunyaa UN, Baha Afrikaa keessatti namootni miliyoona 20 ol tahan beela hamaaf saaxilamaniiru jedhe. Poolisiin Keeniyaa haleellaa dhaqabe kana ‘’yakkaa fi hammeenyaa’’ namoota nagaa fi poolisii irratti raawate jedhe. Humni poolisii dabalataa saamtota adamsuu fi nageenya kabachiisuuf gara ganda Baha Turkaanaatti bobbafameera. Namoonni Saamicha gaggeesuun miidhaa lubbuu namaa irraan gahan jedhaman saba Pokot jedhaman irraa akka tahe himama. Ji’a darbes hidhattootni saba Pokot irraati jedhamuun shakkaman gandicha galuun namoota torba gubanii ajjeesaniiru jedhamee ture. Bulchaan Turkaanaa, Jeremiyaa Lomorukaa, jiraattotni naannichaa ‘’du’a maatii isaaniin gadduun nuffisiiseera’’ jedhan. Kaaba Keeniyaa keessatti sababa lafa dheedumsaa fi bishaaniin yeroo heduu walitti bu’insi ni mudata. Kana duras Gabraa fi Boorana giduutti walitti bu’insa wal fakkaataan mudachuun lubbuun namoota hedduu darbee ture. Filannoo Keeniyaa darbeen booda namootni naannoo Tukaanaa fi marsabeet keessaa filaman qabxiin bu’uuraa irratti hojjetu jedhamee eegamu nageenya naannichaa mirkaneessudha.


Manni murtii Olaanaa Keeniyaa Wiiliyaam Ruutoo filannoo pireezidantummaa injifachuu raggaasise

Manni Murtii Olaanaa Keeniyaa himata bu'aa filannoo pirezidaantummaa irratti dhiyaate ilaalaa ture murtee kenneen Wiiliyaam Ruutoo injifachuu mirkaneesse. Komishiniin Filannoo biyyattii qondaalli Pireezidantii Itti Aanaa turan Wiiliyaam Ruutoo sagalee uummataa miiliyoona 7.1 argachuun filannicha injifachuu mirkaneesse. Kunis sagalee miiliyoona 6.9 argachuun sadarkaa lammaffaarra kan jiran qondaalli siyaasaa gameessi biyyattii, Raayilaa Odiingaa, bu'aa filannoo mormuun, mana murtiitti himata dhiyeessuu hordofee murtee darbedha. Mana murtichaa filannichi burjaaja'uuf ragaan argame akka hin jirre ibse. Bu'aa filannichaa burjaajessuuf teeknolojiin addaa gidduugale akka hin argamnes ibseera. Keeniyaan wayita murtee Mana Murtii Waliigalaa eegaa jirtutti, haalli nageenyaa biyyattii keessatti yaadoo uumeera. Yeroo ammaa daandiiwwan gara mana murtii geessan hunduu cufaadha. Manneen barnootaa barattoota dafanii manatti deebisuuf karoorsaniiru. Qaamoleen nageenyaa iddoowwan jeequmsi itti uumamuu danda'a jedhamanii shakkamanitti dabalataan bobbaafamaniiru. Manni Murtii Waliigalaa Keeniyaa waggaa shan dura bu'aa filannoo pireezidantummaa biyyattii haquun seenaa hojjetee ture. Filannoon yeroo sana Pireezidantiin amma yeroon aangoosaanii obba'e, Uhuruu Keeniyaataa, mo'atan bu'aansaa kan waliin dhahamee fi adeemsi isaas seera-maleessa jedhamee ture. Kan alanaa kanarrattis Aab Odingaan bu'aan filannochaa of-duuba deebi'ee, isaan ammoo mo'achuunsaanii akka labsamuuf yookiin filannoon irra-deebiin akka gaggeeffamu fedhu turan. Morkataansaanii sirna qaamoleen filannoo hoogganan ittiin fayyadaman cabsanii seenuun (hatuun) sagalee isaaniif kenname akka hir'isan Odingaan himatan. Himata kana Komishiniin filannoo fi Wiiliyaam Ruutoon ni haalan. Aab Odingaan Dura taa'aan Komishinii Filannoo biyyattii kanaan booda dhimma filannoo akka hin ilaallee fi akka ari'aman gaafataniiru. Komishinaroota jiran torba keessaa afur bu'aa filannootti hin amanne, afran kunneen Odingaa degegaru. Hoogganaansaanii qajeelaa ta'uu dhabuus himatan.


Uhuruun yeroo jalqabaaf Ruutoodhaan baga gammaddan jedhan

Pirezidantiin Keeniyaa Uhuruu Keeniyaattaa pirezidantii haaraa biyyattii filataman Wiiliyaam Ruutootiif gammachuu isaanii ibsan. Dubbiin baga gammaddee jedhan kuni erga biyyattiin filannoo gageessite yeroo jalqabaaf ta’uu isaati. Biyyattiin baatii tokko dura filannoo gaggeessiteen ture Wiiliyaam Ruutoon pirezidantii ta’un kan filatamani. Uhuruun itti-aanaa isaanii Wiiliyaam Ruutoo dhiisuun morkataa isaanii duraanii Raayilaa Odingaan akka injifatan deeggaraa turan. Odingaan bu’aa filannoo mormuun dhimmicha mana murtii geessaniiru. Manni murtiis waliin dhahuun hin raawwanne jechuun murteesse. Murtee mana murti booda Uhuruun ergaa dabarsaniin maqaa Wiiliyaam Ruutoo hin kaasne, mo'achuusaattis gammaduu hin ibsinee ture. Erga aangawoonni lamaan waldhabanii bubbuleera. Uhuuruun erga filannoo marroo lammataaf waggaa shan dura pireezidantii ta'anii filatamanii booda itti aanaa isaanii amma pireezidantii ta'an Wiiliyaam Ruutoo wajjin waldhabanii turan. Uhuruun guyyaa har’aa masaraa mootummaatti Ruutootiin erga simatanii booda ummata biyyattiif ergaa isaanii kan dhaaman. Wiiliyaam Ruutoon guyyaa Kibxataa pirezidantii biyyattii ta’uun ifatti muudamu. Qophiin kanaaf taasifamullee xumuramuu ibsameera. Sagantaa kana irratti bulchitoonni biyyoota 20 ol akka argaman eegama. Dubbii Uhuruun taasisaniin milkaa’ina bara bulchiinsa isaanii eeran. Dabaluunis, haala nagaa ta’en aangoo isaanii akka dabarsan ibsani. Dubbii yeroo xumuraaf pirezidantii ta’uun lammiilee Keeniyaaf dabarsaniin bulchiinsi Keeniyaa haaraa aangotti dhufu lammiilee Keneiyaa ilaalcha siyaasaa isaaniin osoo hin qoodin akka tajaajilu dhaaman. Dabaluunis, bara bulchiinsa isaanii biyyattiin jijjiirama bal’aa keessa darbuu himani. Sirna qoodinsa aangoo biyyattii keessa bara bulchiinsa isaanii labsameefi Rippabliki Dimokiiraatawaa Kongoo Hawaasa Baha Afrikaa akka seentu gochuun kanneen akka milkaa’inaatti ibsan keessaati.


‘Murtoon kun Keeniyaan biyya dimookraasii ta’u kan argisiisuudha’ - Lammiilee

Manni murtii olaanaa  biyyatti himannaa Raayilaa Odingaa bu’aa filannoo pirezidaantummaa dhiheenya gaggeeffameerratti dhiyaaffate, kuffisuun injifannoo Wiiliyaam Ruutoo mirkaneessuutti gammaduu lammiileen biyyattii himan. Manni Murtichaas bu’aa filannoo hogganaan Komishinii Filannoo biyyattiin Hagayya 15 labsame ture raggaaseera. Kana hordofes, deeggartoonni Wiiliyam Ruutoo dandiitti bahuun sirbaa kan jiran yoo ta’u, kanneen Raayilaa Odingaa deeggaranis ''baga gammadde'' jechuun miidiyalee hawaasarratti erga dabarsan. Prezidaantiin Oggeesota Seeraa Keeniyaa, Eerik De'urii gama saanitiin, manni murtichaa yeroo gabaaba keessatti falmiiwwan dhihaatan dhaggeefate murtoo kana kennusaatiif galateeffatee manneen murtii biroon fakkeenya kana akka hordofan gaafate. Murtoo har’a kana hordofe mana murtii olaanaa keessatti kan dubbi taasisan Ittigaafatamaan isaanii Eerik Deurii, murtoon kun sagalee lammileen Keeniyaa Hagayya 9 kennatan kan murteessuu fi amanamummaa Komishini filannoo fi mana murtii kan jabeessuudha jedha. “Murtoo kanaan nutis hin mo’amne, kan mo’ate dimookrasii fi lammilee Keeniyaa.” “Dabalataan biyyi dimookraasiidhaan dhalatu hin jiru, sirni dimookraasiis adeemsa itti fufiinsa qabu. Kanaaf bu’aa filannoo falmuu fi himannaa mana murtiitti dhiheesssuun dimookrsaasii keenya kan ijaarudha,” jedhan. Kaawuntii Marsabeetitti Daareektara Komunikeeshinii kan ta’e Galgaloo Duuba Faayoo, deeggaraa qondaala siyaasaa gameessa biyyattii Raayilaa Odiingaa fi kan ammaa waliin si’a shan sagalee kennee fi dhabuu hima. ‘‘Jaarsii kun waggaa dheeraaf dorgomaa jira, fedhii barcuma qofa utuu hin ta’in dimookrasii Keeniyaa keessatti argamsiisuuf aarsaa guddaa kaffale. Ammallee jijjirama guddaa fidu danda’a jedhe bara cufa isa wajjiin dhaabbadhe.” “Namni filannoof dorgome kamuu akka argatuu fi akka dhabuu beeka. Innis mo’e, biyya kana akka bulchuuf fedhii guddaan qaba ani akka nama tokkotti.” Haata’u malee, adeemsa manna murtii olaanaa hordofaa turuun, filannichi burjaaja'uuf ragaan argame waan hin jirreef amma Ruutoo deeggarra jedhan. “Ani akka yaada kiyyaatti namni Keeniyaa cufti murtoo kanaan mo’ate jira, maan jennaan dhaabbileen keenya akka walaba taatee argineera. Asiin dura abbootiin seeraa hedduun gara Uhuruu Keeniyaataa jirti. Bu’aan filannoo kana haqamuuf deemti jechaa turre, ammoo akka agarre hundusaanii sagalee tokkoon murtoo kennan.'' Akkasumas Komishiniin Filannoo (IEBC) filannoon hatamuu hin danda’amtu jechaa turan. Manni murtiis kana murteesse jira, wanti bira maarree? Amma pirezidaantiin keenna Ruutoodha,” jedha. Faatuma Goolloo daldaltuun Magaala Naayirobii jiraatuus, deeggartuu Wiiliyaam Ruutooti. Murtoon kanaan boqonnaa argachuu dubbatti.\n“Akka inni darbe guyyaa Chebukaatiin labse murteesse. Amma ammoo manni murtii mirkaneessun kan akka malee guddoo gammachuu teenya ol kaaseedha,” jetti. Keeniyaatti yeroo garaa garaatti filannoon waliin dhahamee jedhame jeequmsi ka’aa turuun isa ani yaadatama. Ta’us murteen dhimmicha irratti taasifames amanamummaa filanichaa dabalaa deeme jetti. “Keeniyaan gara dimookrasii fagoo jirti, biyya garii keessatti adoo filannoon hin geeggeffamin bu’aasaa beekama. Keenya garuu hanga har’a sa’aatii ja’a kan manni murtii murteessutti namni tokko hin beekuu ture.” “Raayilaan kan deeggarsa pirezidaanti Uhuruu Keeniyaataa qabutti filannoo kana dhabee, Ruutoon ka bara shanan darbe rakkoo siyaasaa hamtuu keessa ture mo’e. Kunis siyaasaa teenna keessatti jijjirama guddaadha,” jetti. Filannoon dura, bulchaan Marsabeeti, Muhaamuud Alii dabalate hogganoonni kaaba dhiha Keeniyaa deeggartoota Raayilaa turte. Filannoon booda hundisaanii godaanuun gara Wiiliyaam Ruutootti deebi’an. Naannoo Raayilaan irra dhufus, akkasumas namoonni siyaasaa gariin Ruutoo deeggaruun gara paartiisaatti galan. Kun waan duraan hin beekamnedha jedhu jiraattoonni BBCn dubbise. Garee Abbootii seeraa murtee tana dabarsan keessa tokkoo kan taatee fi itti aantuu pirezidaantii Mana Murtii Olaanaa Keeniyaa, Filomeenaa Muwiluu biyyatiin dimookraasii ishee cimuuf adeemsa gariirraa jiraachuu ibsite. “Murtoo kanaan kan mo’ate dimookraasii fi lammiilee Keeniyaa ta’us, har’a namoonni miiliyoon jaha kan Raayilaa Odingaaf sagalee kennan gammachuu akka hin qabne beena. Garuu kun waan ta’uuf eegamuudha, gami tokkoo mo’e kaan jiguun aadaa seeraati,” jetti. Murtoo kanaan Wiiliyaam Ruutoo pirezidaantii Keeniyaa 5ffa ta’uuf Fulbaana 13 siran kakuu raawwachuuf adeema.


'Seeqaan aangoo dabarsa, hoogganaan koo garuu Baabaa dha'-Uhuuruu

Pireezidantiin Keeniyaa waggoota sagal darbanii Uhuuruu Keeniyaattaa pireezidantii haaraa baallii fudhachaa jiran Wiiliyaam Ruutoo'n pireeziantii ta'uuf filannoo gaarii mitii jedhan. Uhuuruun gammadaa baallii akka dabarsan himanii, Ruutoo caala Raayilaa Odingaa pireezidantii gaarii ta'a turee jedha. ''Aangoo kiyya seeqaan dabarsee kenna sababni isaas dirqama koo heerri narra kaahedha, garuu ammoo hoogganaan koo Baabaa(Raayilaa)dh'' jedhan. Filannoo pireezidantummaa Keeniyaa bu'aan isaa falmisiisaa ta'ee Manni Murtii mirkaneesse ilaalchisee Uhuuruun yaada kennaniin lammiileen Keeniyaa hiree gaarii of jala dabarsan jedhan. ''Biyyattii tokkoomsuuf hiree of jala dabarsitan. Kan hiree dhowwattan Raayilaa miti.'' Uhuuruun erga filannoo marroo lammataaf pireezidantii ta'anii filatamanii booda itti aanaa isaanii amma pireezidantii ta'an Wiiliyaam Ruutoo wajjin waldhabaniiru. Filannoo alanaa kana irrattis morkataa isaanii bara kaanii Raayilaa Odingaa deeggaran. Ruutoon erga injifachuun isaanii mirkanaa'ees ifatti baga gammadde hin jenneen. Paartileen Odiiingaas ta'e Raayilaa paarlaamaa keessatti teessoo harka caalu hin injifanne. Kana jechuun ammoo pireezidantin haaraan seeraa, imaammataa fi muudama  baasuu yoo fedhan paarlaamaa keessatti sagalee caalmaa argatanii mirkaneessisiifachuuf hojii guddaatu eeggata jechuudha. Wiiliyaam Ruutoon gama isaaniin Uhuuruun pirazidantummaaf gaha ata'ee waan itti hin mul'anneef baga gammadde akka ittiin hin jenne dubbatan. ''Filannicha injifadheera, inni guddaan isa... akka carraa dhabuu ta'ee pireezidant Keeniyaattaan baga gammadde naan jechuuf gahaa ta'ee itti hin mul'anne. Homaa miti... tarii kaadhimamaa isaa injifachuu kootti hin gammanne. Kuni amala siyaasaati'' jechuun CNN'tti himan. Ruutoon injifachuun erga Mana Murtiin mirkanaa'ee booda pireezidantii baallii harkaa qabanitti akka bilbila dubbatanii kan ture yoo ta'u, akkuma jedhan bilbilanii waayee wal-harkaa fuudhinsa baalliifi filannichaa dubbachuu himan. Wiiliyaam Ruutoo Fulbaana 13, Kibxata torbee dhufuu pireezidantii Keeniyaa ta'uun kakuu raawwatu.


Hoogganaan fonqolcha mootummaa Burkinaa Faasoo Ibraahim Tirawoore eenyu?

Hogganaan juntaa Burkiinaa Faasoo haaraan, Kaapteen Ibraahim Tirawoore, naannichatti hoogganaa dargaggeessa umurii waggaa 34ti. Innis  dirree waraanaarratti loltuu cimaafi hogganaa  isa dura ture sababii milishoota Bulchiinsa Islaamaa fi al-qaayidaa irratti “tarsimoowwan hin milkoofne” fudhate jechuun qeeqaa turedha. Duree Tirawoore Fulbaana 30 irratti Lt Kol Pool-Henrii Daamiibaa kan karaadhuma fonqolchaatiin aagnoo qabte angoorra fonqolcheera. Kunis fonqolcha mootumma lammaffaa baruma kana keessatti biyyattiin keessummeesite yoo ta’u, kunis adeemsa bulchiinsa siviliitti dabarfamuuf ture duubatti harkisuu mala. Kaapt Tirawoore, loltummaa kan eegale bara 2009’tti yoo ta’u, naannolee lixaa fi kaaba Burkiinaa Faasoo keessatti human waraanaa keessa tajaajileera. Akkasumas fonqolcha pirezdaantii biyyatti ummataan filatame Rooch Kaboree wayita Amajjii 24 irratti Lt Kol Daamibaa  aangoorra fonqolcheetti, loltoota isa deeggaran keessa tokko Kaapt Tirawore ture. Ta’us garuu ji’a saddeeti booda, garee juntaa Patriotic Movement for Preservation and Restoration (MPSR) jedhamu keessatti wal qoodiinsi uumamuu eegale. Humna ittisaa human waraanaa deeggaru keessatti jijjirama umuu, naannoolee hokkorri itti baayyatanitti bulchitoota humna waraanaa muuduu fi naannoo kaabaa fi lixa biyyattiitti tarkaanfiiwwan waraanaa fudhachuu dabalatee bulchiinsi waraanaa Lt Kol Damiba maalota adda adda hojiirra olchus, haleellaa hidhattonni lammilee nagaa fi qamoolee nageenya irratti taasisan hir’isuu hin dandeenye. Akka xinxala dhaabbata odeeffannoo waraanaa qoratu ACLED jedhamuutti, Burkiinaa Faassoon bara kana okkooraan biyya ollaa kan taate Maalii bakka buute, kunis hiriira mormii akka Lt Kol Daamibaa aangoo gadhiisuuf gaafatu uumeera. Fonqolchi inni haaraa kun nama rifaasise ta’us, erga yaalii fonqolchaa bara 2015 hin milkaa’in hafeen humnootiin olaanoo erga gargar ba’anii booda, humni waraanaa Burkiinaa Faaoo yeroo dheeraaf amantaa dhabuu fi fedhii dhabuu keessa turaniiru. Darbeeyyuu hamileen humnoota nageenya haleellaa hidhattootaa irra daddeebiin uumamuu fi haala hojii hamaa keessummaa naannolee daangaarra jiranitti uumamuun gadi bu’eera. Kapt Tirawore erga aangoo fudhate booda, hordooftoota isaa fi kan Lt Kol Damiba gidduutti arrabsoon kan ka’eeru yoo ta’u, kun ammo aangoo qabachuuf gara lolaatti galu soda jedhu uumeera. Lt Kol Damiba Dilbata irratti aangoo gadhiisuun isaa, Kapt Tirawore human nageenya diigamaa, hidhattoota qamoolee Burkinaa Fasoo hedduutti miidhaa geessisa jiru loluuf rakkachaa jiru akka to’atu isa taasiseera.


Sirna awwaalcha MM duraa Jaappaan Shiinzoo Abee mormuuf namichi ibiddaan of gube

Jaappaanitti namichi tokko sirna awwaalcha Ministeera Muummee duraanii Shiinzoo Abee irratti mormii dhageessisuuf jecha abidda ofitti qabsiisee of gube. Fulbaana 21, namichi kun magaala Tookiyootti kan argamu naannoo biiroo Ministeera Muummee biyyattii abidda ofitti qabsiisee jennaan namoonni argan poolisii waaman. Shiinzoo Abeen ministera muummee Jaappaan ta’uun waggaa dheeraa kan tajaajile yoo ta’u ji’a Adoolessaa keessa duula filannoo osoo namaaf gaggeessuu ajjeefame. Sirni awwaalcha Shiinzoo Abee Fulbaana 27, 2022 kan raawwatamu yoo ta’u dureewwan biyyoota garaa garaa dabalatee keessummoonni heddu irratti argamu jedhamee eegama. Namicha abidda ofitti qabsiise kana poolisoonni dhufanii gara hospitaalatti geessuu miidiyaan biyyattii gabaase. Haa ta’u garuu miidhaa isarra gahee fi haala inni amma irra jiru waanti beekame hin jiru. Miidiyaan biyyattii akka gabaasetti namichi abidda ofitti qabsiise kun nama ganna 70 keessa jiruudha jedhame. Waa’ee mormii namichaa kana irratti mootummaan yaada hin kenning jira. Haa ta’u garuu yeroo dhiyoo as sirni awwaalcha ministeera muummee duraanii kun turuu fi baasii sagantichaaf bahu irratti gammadoo miti jedhame. Shinzoo Abeen Adoolessa 8, 2022 ganna 67tti paartii siyaasaa deeggaruuf duula filannoo osoo gaggeessuu rasaasan rukutamee ajjeefame. Jaappan keessatti sirni awwaalchaa akka biyyaalessaatti raawwatu baramaa miti. Sirna awwaalchaa akka biyyaatti raawwatamu kanaaf ammoo bajanni mootummaa yeenii biliyeena 1.65 (dolaara miliyeena 11.4) tu itti baha jedhame kana garuu namoonni mormaa jira. Biyyaattii keessatti paartii mormituu cimaa kan ta’e Constitutional Democratic Party sirna awwaalchaa kana akka hin hirmaanne beeksise. Sirna awwaalcha Giiftii Elizaabet II wajjin gaafa wal bira qabamu kan Shinzoo Abee lammiilen Jaappan heddu ni mormu. Ragaalen akka agarsiisanitti bajatni qaraxa uummata irraa walitti qabamu sirna awwaalatiif ooluun alatti keessummoota hirmaatan keessaa bakka bu’oonni juuntaa waraana Barmaa fa’aa affeeramuun dheekkamsa kaasera. Dhimma namicha abidda ofitti qabsiisee odeeffannoo bal’aa poolisiin hin laanne, haa ta’u garuu namichi kun osoo tarkaanfii kana ofirratti hin fudhatin sirna awwaalchaa kana irraa mormii akka qabu qaama dhimmi ilaalutti beeksisuu himeera jechuun miidiyaalen biyya keessaa gabaasan. Naannoo inni abidda ofitti qabsiisettis mormiidhuma kana barreeffamaan ibsuu kan agarsiisu waraqaan argamuu miidiyaalen kun himaniiru.


Kantiibaan magaalaa Shawaa Roobiit rasaasaan ajjeefaman

Naannoo Amaaraa godina Shawaa Kaabaatti kantiibaan bulchiinsa magaalaa Shawaa Robiit qaamolee hin beekamneen rasaasaan rukutamanii ajjeefaman. Kaantiibaa Wubisheet Ayyaaleew Kamisa Fulbaana 1, 2022 galgala sa'aa sadiitti waajira isaanii bahanii osoo gara manaa galaa jiranii qaama ammatti adda hin baafamneen itti dhukaafamee ajjefamuu bulchiinsi magaalittii beeksise. Magaalaan Shawaa Roobiit amma dura walitti bu'iinsa amantaafi fi sabummaan walqabatan fakkaatan keessummeessaa kan turte yeroo ta'u, ji'oota dura humnoonni TPLF naannoolee Amaaraa fi Affaar wayita to'atanii turan magaalota harka hidhattoota kanaa galte keessaas tokko turte. Waraanni Kaaba Itoophiyaatti TPLF waliin godhamu dhukaasa dhaabuu ji'oota shaniin booda deebi'ee hammaachuu isaatiin Godinaaleen Baha Amaaraa keessa jiran dhorkaa sochii dabalatee qophii waraanaa keessa wayita jiranitti ajjeechaan kantiibaa kanaa dhagaahame. Obbo Wubisheet guyyaa kamisaa Manni maree nageenyaa magaalichaa nageenyaa fi tasgabbii magaalittii eeguurratti murteewwan dabarse ibsaa turan. Kantiibichi galgala naannoo sa'aa sadiitti balbala isaanii fuulduratti rasaasaan rukutamanii du'an. Magaalittiin nageenya mirkaneessuuf jecha sochiin konkolaattotaa sa'aa lamaa booda kan namaa lafoon deemuu ammoo sa'aa shan booda akka hin gaggeeffane dhorkaa kaaheera. Buqqaatonni magaalitti qubatanii jiran ammoo galgala sa'aa 12 booda akka hin sochoone dhorkaa kaaheera. Kantiibaan magaalittii guyyaa ajjefamanitti manneen nyaataafi dhugaati galgala hanga sa'aa afuriitti qofa akka tajaajilanis murteen darbeera. Dabalataaniis qaamolee nageenyaa mootummaan alatti namni meeshaa waraanaa qabatee akka hin sochoone, beekamtii mootummaa malee walgahuunis dhorkameera.