Waraana Yukireen: Manni Maree Nageenyaa UN maalidha, attamiin hojjataa?

Biyyoonni Gamtooman (UN) dhimmoota addunyaaaf furmaata barbaacha Waraana Addunyaa lammaaffaan booda biyyoota addunyaa walitti fiduun kan hundeeffameedha. Manni Maree Nageenyaa UN, qaamni nagaafi tasgabbii addunyaa mirkaneessuuf itti gaafatamummaan kennameef, yeroo jalqabaatti kan walgahii taa'e bara 1946tti ture. Weerara Raashiyaan Yukireen irratti taasifte hordofees, pirezidaanti Volodmiir Zelenskii haasaa mana marichaatiif taasisaniin tarkaanfii waraanni Raashiyaa fudhataa jiru dhaabsiisuuf ''tarkaanfii atattamaa'' akka fudhatuuf gaafatee ture. Haata'u malee haalli dhaabbatichi itti hojjatu wayita taateen idil-addunyaa mudatuutti deebii atattammaa kennuuf rakkisaa taasiseera. Miseensoonni isaa 15- kan shanan isaanii dhaabbataa fi kudhan dhaabbata kan hintaane- qoqqophaa kaa'uuf ykn nagaafi tasgabbii idil-addunyaa deebisuufi eegsiisuuf humnatti akka fayyadamu aangoo kennuu ni danda'u. Garuu yeroo hedduu ammoo, sababii sagaleen miseensoota dhaabbataa kanneen dhimmoota addunyaa irratti ilaalcha faallaa qabaniin, kennamuuf murtee cimaan hin fudhatamu. Kanaafuu, Manni Maree Nageenyaa UN kun attamiin hojjata? Mana maree Nageenyaa UN keessatti biyyoonni shan miseensoota dhaabbataati. Isaanis Ameerikaa, UK, Raashiyaa, Chaayinaafi Faransaay. Waraana Addunyaa lammaffarratti erga Jarmaniifi Jaappaan injifatanii, manni marichaa hundeefamee kaasee jijjiramni aangoo taasifameera. Haata'u malee haalli siyaasa qabatamaa haaraa irratti jijjiramni jiraatulleen erga 1946 as haala biyyootaa irratti jijjiramni hin jiru. Teessumni Chaayinaa jalqabarraa motummaa biyyaaleessaa Chi'aang Kaa'i-shekiin hogganamuun kan qabame ture. Erga qabsoo 1949 booda ammoo, motummaan isaa gara odoola Taayiwaaniintti deebii'uutti, hanga bara 1971tti Gumiin Waliigala UN abbummaa teessuma gara Riippablika Ummattoota Chaayinaa (PRC)tti geedaruuf murteesse. Akkasumas teessoon Raashiyaas hanga bara 1991 keessa diigamuutti jalqaba Gamtaa Sooviyeetiin  qabamee ture. Dhimmi cimaan waa'ee miseensoota dhaabbataa shanan kanneen tokko, dhimma mana marichaatiin irratti mari'atamaa jiru kamuu sagaleen kufiisuu danda'u. Kana jechuunis osoo tokkoon isaanii waan irratti mari'atamaa jiru mormanii, raggaasifamuu hin danda'u jechuudha. Haata'u malee, yoo miseensi dhaabbataa sagalee kennuu irraa of qusate ammoo seerichi raggaasifamu danda'a. Kunis keessattuu wayita biyyoonni sagalee sagalee diiguu danda'an kallattii ykn il-kallattiin waraana keessatti hirmaatan kan akka waraanaa Yukireen ammaatti kanaatti baayyee barbaachisaa ta'a. Fedhii wal morman akkasii kanas haalli ittiin dhorkuun danda'amurratti seerri hin jiru. Bara 2020 keessa, yaandi aangoo deegarameef sagalee sagaleel kuffisuu dhorkuuf dhiyaatee ture biyyoota 100 ol deegaramee ture. Akka yaada dhiyaate kanaatti, miseensoonni mana maree Nagaa shanan wayita ''ajjeechaan jumlaa'' raawwateetti sagalee diiguu irraa fedhiifi waloon akka of qusatan eegama. Biyyoonni akka Ispeen fa'i akka aangoo sagalee kufiisu diisaniif gaafataniiru. Biyyoonni 10 waggaa lama lamaan akka miseensa Mana Maree Nageenyaa UN dhaabbataa hin taaneetti ni filatamu. Biyyoonni miseensaa UN bakka bu'an hundinuu yaa'ii waliigalaarratti sagalee kennuu ni danda'u. Kaayyoonisaas miseensoota Eshiiyaa shan ykn Afriikaa shan, kan Ameerikaa Kaabaa lama, Awuroppaa bahaa tokkoo fiAwuroppaa lixaa ykn naannoolee biraa irraa miseensoota lama, miseensoota dhaabbataa hin taanee jidduutti madaallii aangoo eeguuf ture. Hanga Ebla 2022tti, miseensoonni dhaabbataa kan hintaanee, Indiyaa, Ayiraandi, Keeniyaa, Meeksiikoo fi Nooroween ittigaafatamummaan isaa hanga dhuma Muddee 31'tti xumuramu yoo ta'u, kanneen akka Albaaniyaa, Biraazeel, Gaaboon, Gaanaa fi Yunaayitid Araab Imireetsi bara 2023 keessa dhuma. Biyyoonni miseensummaa mana mareetiif fedhii qabu, kunis tarii sababii kabaja qabu ykn carraa dhimmoota fedhii biyyaleessaa isaanii ilaalatu kaasuuf qaban ta'u danda'a. Biyyoonni muraasnis kaadhimamtoota saanii waggaa baayyeen dura beeksiisuun si'ominaan sagalee kennuuf. Kan dhaabbataas ta'e dhaabbataa kan hin taane, miseensoonni Mana Maree Nageenyaa hundi- yeroo baatii tokkoof marsaadhaan aangoo dura-taa'ummaa ni qabaatu. Haata'u malee biyyoonni waggoota 75 darban keessa aangoonsaanii dabalees, haalli miseensummaa Mana marichaa addunyaa hunda bakka hin bu'uu jechuun cimsanii qeequu. Gareen hojii kan Gumii Waliigalaa UN jalatti bara 1993 keessa hundeeffamee haalicha irratti fooyya'insa muraasaa kan taasise yoo ta'u, kaadhimatoota ta'u qaban irratti garuu waliigalteen hin gahamne. Biyyoonni akka G4 jedhamuun beekaman- Jaappaan, Jarmanii, Indiyaafi Biraaziil akkasumas Gamtaan Afriikaa kanneen miseensa dhaabbataa ta'uuf yeroo dheeraaf hojjatamaa jiraniidha. Bara darbe walgahii waliigalaa UN irratti, bakka bu'oonni G4 ''mariiwwan keessatti kallattii haaraan akka dabalamuuf'' akka hojjatamu gaafatanii ture. Isaanis manni marichaa akka ''haala qabatamaa siyaasa addunyaa ammaa haala calaqisiisuun, Eeshiyaa, Afriikaa fi Ameerikaa Kaabaa irraa bakka butoonni baayyeen akka jiraataniif'' waliigalamee ture. Yaandi Eejjannoo Afriikaa Walloo jedhuufi manni marichaa akka bakka bu'oota hedduufi dimokraasii'' qabatuu gaafatan, bara 2005 keessa labsiiwwan lama 'Ezulwini Consensus and the Sirte Declaration' keessatti hammataman. Badhaafamaan Noobeelii fi Hogganaa Olaanaan UN Koofii Anaan jijjirama dhabuun eejjannoo manni marichaa addunyaa keessatti qabu akka dadhabsiisuu akeekkachiisanii ture. Jalqabarratti Manni Maree Nageenyaa waraana hidhannoo dhorkuuf gahee olaanaatu kennameef. garuu ammoo wal dhabdeen kaayyoosaa jalqabaatiif akka furmaata dippilomaasii gaafatu taasise. Waraannii yoo itti cime, Manni Maree Nageenyaa akka dhukaasni dhaabatuufi nageenya eegsiiftoota bobbaasuuf hojjata. Akka furmaata dhumaattis biyyoonni UN qoqqoophaa akka kaa'aniif ajajuu danda'a. Akkasumas kan diduurratti tarkaanfii waraanaa ajajuus ni danda'a. Miseensoonni UN hundinu murteewwan Mana Maree Nageenyaaf aboomamuuf dirqama qabu. Manni Maree Nageenyaa osoo balaan akka mudachuuf jiru barameelleen, kan akka duguggaa sanyii Rwaandaa bara 1994, hanga waan hamaan qaqabuutti tarkaanfii hin fudhatu jedhamuun qeeqama. Murtee dabarsuuf harkifachuufi aangoon sagalee sagaleen kuffiisuu jechuunis, biyyoonni fi michoonnisaanii yeroo tokko tokkoo osoo  aangoon hin kennamneef tarkaanfii waraanaa seera qabeessa jedhan ni fudhatu jechuudha. Duulli haleellaa nato bara 1999 Yugozilaaviyaa keessatti raawwatame osoo mana maree nageenyaatiin hin mirkanaa'iin ture. Biyyoonni Nato- keessatti Ameerikaan bara aangoo Biil Kilintan- tarkaanfiin fudhatame himannaa duguggaa sanyii ummata Albaaniyaa Kosoovoo irratti humnootii Yugozilaaviyaatiin fufhatame jedhuun ibsamee ture. Raashiyaan ammoo osoo mana maree nageenyaatiin hin mirkanoofne tarkaanfiin fudhatamu sirriiyuu balicha cimsa jechuun mormiti. Akkkasumas weerarri bara 20033ti US-UK Iraaqi irratti raawwatanis osoo addatti Mana Maree Nageenyaatiin hin mirkanaa'iin dura ture. Seerri 1441 mana marichaatiin raggaasifamees Iraaqi akka hidhannoo hiikataniifi meeshaalee waraanaa sakkata'uun waliin akka ta'an gaafata. Garuu ammoo miseensoonni dhaabbataa muraasni, Faransaayiifi raashiyaa dabalatee, seerrii 1441 tarkaanfii waraanaa US-UKf fudhataniif hayyamusaarratti waliin hingallee ture. taate gara biraatiin ammoo, Manni Maree Nageenyaa tarkaanfiiwwan murteessoo hedduu fudhateera. Bara 2006 fi 2015 jidduutti, sagantaa ishee nikuulaaraa ilaalchisuun teknolojiiwwan meeshaa waraanaa nikulaaraa fi hidhannoowwan ilaalchisee qoqoophiiwwan cimaa kaa'ee ture. Erga bara 2006 as, akkasumas sagantaa waraanawwan nikulaaraa ishee ilaalchisuun Kooriyaa Kaabaa seerawwan hedduu dabarseera. Isaanis gurgurtaa meeshaalee waraanaa fi meeshaalee loltummaa, waliigalte saayinsii dhorkuufi namoota dhuunfaa sagantaa gabbisa nikulaara Kooriyaa Kaabaa keessatti hirmaatan adabuu irratti kan xiyyeefatan ture. Bara 2001 keessa, Liibiyaa irra balaliinsii akka hin jiraanneefa ajajee ture. Kunis motummaan Gaadaafii akka kufuuf gargaaree ture. Bara 2012 keessa ammoo Jidduugala Bahaatti michuu Raashiyaa cimaa kan ta'e- pirezidaantii Siiriyaa Baashaar al-Asaad irratti seerri qoqqophii Mana Marii Nageenyaa cimaan akka hin kaa'amneef Raashiyaafi Chaayinaan ni morman. Kanaafu ammatti murtoon weerara Raashiyaan Yukireen irratti raawwattee ilaalchisuun Mana Maree Nageenyaatti dhiyaatu kamuu Raashiyaadhuma mataasheetiin kufiisamuu danda'a.


Tarkiin maqaashee gara 'Turkiye'tti jijjiiruu beeksiste

Biyyoota addunyaa hedduu biratti Tarkii jedhamtee kan waamamtu Turkiin, maqaashee jijjiiruuf tarkaanfiin fudhatte Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii biratti erga fudhatamee booda, kana booda Tarkiye (Türkiye) jedhamtee akka waamamtu beeksiste. Akka haaraatti addunyaatti of beeksisuuf hojjechaa kan jirtu Tarkiin, duula karaa pireezidantii ishee eegalameen jijjiirama maqaasheerratti uumame hordofee jaarmiyaaleen idil-addunyaa hedduun maqaashee akka sirreessan gaafatamaniiru. Ji’a Sadaasaa darbe keessa ‘’maqaan Turkiye jedhu aadaa, qaroominaa fi duudhaawwaan uummata Tarkii kan calaqqisiisuudha,’’ jechuun Pireezidant Raasiip Xayyib Erdowaan dubbatanii turan. Dhaabbati Biyyoota Gamtoomanii torbee kana keessa yaada jijjiirraa maqaa Tarkii erga fudhatee mirkaneessee booda battaluma maqaashee haaraaf beekamtii kenne. Lammiileen Tarkii hedduun biyyasaanii Turkiye jedhanii kan waaman yoo ta’u, Tarkiin ammo dubbattoota Afaan Ingilizii biratti bal’inaan beekama. Jijjiiramni maqaa kun erga ifa ta’ee booda miidiyaa mootummaa biyyattii kan ta’e TRT battaluma maqaa haaraadhaan waamuu eegale. Jijjiirraa maqaa kanaaf akka sababaatti kan ka’e inni biraan ammoo maqaan Tarkii jedhu lukkuu yeroo ayyaanaa qalamtuun beekamuu isaati. Biyyoonni lixaa wayita ayyaana qillee fi bara haaraa kabajatan gosa lukkuu qalataniin Tarkii jedhanii waamu. Kitaabaa galmee jechootaa (dictionary) Kambiriij irrattis hiikaan Tarkii lukkuu kanaaf kan kennameedha.


Haleellaan saalaafi malaammaltummaan UN keessaa akka qoratamu gaafatame

Himannaawwan haleellaa Saalaa fi malaammaltummaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii keessatti raawwatamaniiru jedhaman atattamaan qaama walabaan akka qoratamu hojjettuun sadarkaa hooggansaarra turan Aadde Purnaa Seen gaafatan. Yaadni kuni qorannoo BBC'n addatti erga gaggeesseefi hojjettootni gocha badaa kana saaxilan ar'iamuu bira gahuu booda kenname. Seen dhaabbatni guddaan addunyaa kanaa yaada ogeeyyiin dhiyeessan dhagahee tarkaanfii akka fudhatu gaafatan. UN gama isaan hojjettoota dhaabbatichaa odeeffannoowwan iccitii ta'an miliqsanii baasuutti jiran gaafatamtoota nan godhaa jedha. Dookumentariin BBC gocha badaa UN keessa jiru mata duree 'The Whistleblowers: Inside the UN' jedhuun hojjete keessatti malaammaltummaan fi haleellaawwan saalaaf hooggansi olii gurra dhorkachuun ibsameera. Hojjettootni dhaabbatichaa dhimma kana ifatti dubbataniifi saaxilan hoogganoota oliin adabamuu kaanis hojiirraa ari'atamuu BBC'tti himaniiru. Fiilmii BBC'n hojjete keessatti bara 2018'tti dhimma haleellaa saalaafi qollifannaa irratti dubbii himtuu ta'uun kan ramadamanii turan Seen, dubartootni waajira UN keessatti dirqiin gudeedaman jiru jechuun himaniiru. Hammuma dhiironni gocha kana raawwatan dhiifamaa deeman kan gochicha raawwatan ammoo dabalaa adeemuu jedhan. Dhugaa bahumsa namoota haleellaawwan saalaa kana irraa dhagahan nagaa akka isaan dhowwe himanii, dhaabbilee keessatti miidhaa hambisuurra eeggannoo hooggantootaaf godhamu cimaadha jedhan. ''Dhaabbatuma mirga namoomaa kabachiisuuf hojjetu keessa muddamni jiraachuu agarsiisa, ofiiyyuu bakka mirgootni namoomaa irraa maddan ta'ee garuu mana isaatti fidee hojjettootaa isaaf hojjetaniif akka hojjetu hin goone.'' Sen Barreessaa Olaanaan dhaabbatichaa Antooniyoo Gutaareez gartuu ogeeyyii walabaa dhaabbatichaan ala ta'an hundeessuun qorannoo gaggeessanii tarkaanfii fudhatamuu qaburratti waan akeekan akka hojiitti hiikan gaafatan. Waajirri Barreessaa Olaanaa Dhaabbatichaa dhimma kana irratti ibsa baaseen, qorannoo qaama alaa kamuu badii kamuu dhaabbaticha keessa jiru qoratuuf banaadha jedheera. Dhaabbatni Biyyoota Gamtoomanii mirga addaa qaba, hooggantootni dhaabbatichaa olaanoonis seerota biyyoonni baasaniin himatamuurraa bilisa godhamu(Diplomatic immunity). Mirgi kun kan kenname dhaabbatichi hojii dameelee isaa adda addaan hojjetu dhiibbaa malee akka milkeessu yaadamee malee hooggantootni dantaa dhuunfaa isaaniif akka itti dhimma bahan miti. Kanaaf mirgi himatamuu dhabuu kun warreen yakka akka haleellaa saalaa raawwataniif gaaddisa hin ta'u. Akka hojimaata dhaabbatichaatti komiin hunduu waajira Office of Internal Oversight Services (OIOS) jedhamu kanuma waajiricha keessa jiruun kan ilaalamu ta'us aangoo seeraan adabbii fudhachuu garuu hin qabu. BBC qaamni kun hojii milkaahaa akka hin dalagne ragaa argateera. Akka ragaa argateen hoogganaan damee qorannoo kanaa Been Swaanson, himata hojjettuun dubaraa dhaabbatichaa tokko gargaaraan Barreessaa Olaanaa akkamiin dirqiin qaama ishee tuttuqaa akka ture boohaa itti himuu ibsa. Namni kun himannaa kana Barreessaa Olaanaa dhaabbatichaafi warra kaanittis himus, nama gurra kennuuf dhabuu dubbata. Booda dubartootni haleellaa irra gahu dubbachuuf akka hin jajjabeeffamneefi namni dubartittiin himattu nama ''ilma jaalatamaa'' jedhamuu akka ta'e ibsan. "favoured son". Waggoota afuriif waajiricha keessa ta'ee odeeffannoo icciitii baasuun(whistleblower ) ta'uun ragaa kana BBC'f kan dabarse Piter Gaaloo namni jedhamu ''muuxannoo koorraa dhaabbatichi gaaraa hanga gajjallaatti malaammaltummaan weerarameera jedheen amanaa'' jedha. Hooggantuun duraa dhaabbatichaa Sen Barreessaan olaanaa dhaabbatichaa ''maaliif callisan maaliif imaammatni koo gocha kanaaf obsi keenya zero dha hin jedhanii'' jechuun gaafatu. Waajirri Barreessaa Olaanaa ibsa baaseen ''Hojjetaa dhaabbatichaa, hooggansa ta'ee hojjetaa idilee gocha haleellaa saalaarratti hirmaate adabuuf kotatoodha'' jedha. Gorsituun duraanii dhaabbata UNAIDS Maartiin Bostrom BBC'tti yoo dubbattu isheenis miidhamtuu haleellaa saalaati jette. ''Miidhaan saalaa, saamichichi humnaafi nama xiqqeessuun waajira olaanattis Wiixataa hanga Jimaataa raawwata. Yeroo hojii idileettis, yeroodhuma maraa raawwata'' jette. Hoogganaa itti aanaan UNAIDS Luwiiz Laawures kan gargaaraa Barreessaa Olaanas kan ta'e bara 2015'tti yaa'ii Baankook irratti hirmaatanii yeroo bahan liiftii keessatti dirqiin hidhiirra dhungachuu dubbatte.


'Garaagarummaa daqiiqaa 11n dubartiin tokko firaan ykn jaalallee isheetiin ajjeefamti' - UN

Barreessaa Olaanaan Biyyoota Gamtoomanii Antooniiyoo Gutareez, garaagarummaa daqiiqaa 11n dubartiin tokko jaalallee ykn miseensa maatiin akka ajjeefamtu himan. Hunda caalaa kan cimu ammoo ajjeechaa irra caalaan kan raawwatamu mana jireenyaa ''nageenyummaan saa baayyee eegamaadha'' jette amantu keessatti jedhan. Addunyaa guutuutti dubartoota sadii keessaa tokko irra miidhaan qaqqabee akka beekus Barreessaan Olaanaa kun dubbatan. Marii waggaa waggaan haala dubartoonni irratti argaman (Status of Women) irratti taasifame irratti haasaa kan taasisan Gutareez, miidhaan dubartoota irra gahu ''weerara addunyaa dheeraafi yaaddessaadha'' jedhan. Miidhaa saalaa bu'ureeffate dhabamsiisuuf gaheen dhiirotaa maal ta'u akka qabaatu ilaalchisuun waltajjiicha irra mariin gaggeeffamee ture. ''Miidhaa dhaabuuf tarkaanfiin jalqabaa ilaalchaafi qalbii dhiirotaa jijjiiruudha. Rakkinichas kan uuman dhiirootuma. Rakkinichas dhaabuu kan danda'an dhiirootuma,'' jedhan barreessaan olaanaan kun. Gutureez haasaa taasisaniin, tokkoon tokkoo dhiiraa ''olaantummaa dhiiraa hundeesaa irraa buqqisee gatuuf ofilaalii dura dhaabbachuun ofiif waadaa galuu qaba,'' jedhan. Itti dabaluunis, ''Miira olaantummaa dhiiraa balaafamaa balleessuuf, ilaalcha dogongoraa aadaan kaa'ee hir'isuuf akkasumas loogii barootaaf madda miidhaa ta'e ittisuuf tokkoon tokkoo dhiiraa ofiisaatiif waadaa galuu qabaata,'' jechuun dubbatan. Miidhaa saalaa furuuf UN hanga ammaatti dhiiroota 880,000 ta'an waa'ee dhiirummaa naga qabeessa (potisive masculinity) barsiiseera. Dhiiroonni kanneenis attamiin walitti bu'iinsa karaa nagaatiin furuu akka danda'aniifi waa'ee walitti dhufeenya nagaa qabeessaa irratti ture barnoonni kan kennameef. Haata'u malee kana caalaa hojiin hojjatamu akka barbaachisu dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii himeera. Biyyoonni miseensaas miidhaa saalaa dhaabsiisuuf karoora yeroo atattamaa akka baafataniif Barreessaa Olaanaan Gutureez akekkachiisaniiru. Dhaabbata Motummoota Gamtoomaniitti Fandiin Sirna Ummataa (UNFPA) fi 'Equality Now' akka jedhanitti Afriikaan miidhaa saala bu'uureeffate ittisuuf fooyyee agarsiiftee jirti. Fooyya'insii Ardittiitti mul'atees dhaqna qabaalleen kan hammatudha. Dameewwan adda addaa walitti qabuun hojjachuun, akkasumas qaamoolee dhimmisaa ilaallatu hirmaachisuun mirga dubartootaa kabachiisuuf hojjachuun Afriikaa keessatti jijjiiramni akka dhufuuf gargaareera jedhan. Gabaasni Motummooti Gamtooman baasan kan biyyoota Afriikaa 11 qoratedha. Kunis miidhaa saalaa gosa kamiituu ittisuuf irratti kan xiyyeeffatedha. Biyyoonni sagantaa kana keessatti hammatamanis: Itoophiyaa, Burkinaa Faasoo, Gaanaa, Laayibeeriyaa, Maalii, Seenegaal, Seeraaliyoon, Somaaliyaa, Taanzaaniyaa fi Ugaandaadha. Biyyoota 11 kanneen keessaayis torba jechuunis Itoophiyaa, Keeniyaa, Taanzaaniyaa, Yugaandaa, Burkinaa Faasoo, Gaanaa fi Seenegaal dhaqna qabaa seeraan dhorkuun hojiirra oolmaa isaatiif bajata ramadaniiru. Biyyoonni Afriikaa hafan garuu hanga ammaatti dhaqna qabaa seeraan hin dhorkine. Dhaabbata 'Equality Now' tti Ittigaafatamaan kutaa Ittisa Gochaawwan miidhoo, Aseenaat Miitihaay ''Dhaqna qabaan seeraan akka dhorkamu, imaammanni akka bahu, karoorri biyyaaleessaa akka bahuu fi bajanni akka ramadamuuf sochii siyaasaa cimaatu barbaachisa,'' jedhan.


'UKn kolu-galtoota Ruwaandaatti erguun waan Waaqayyo hin jaallannedha' - Arkibishoop Welbii

Mootummaan namoonni kolu-galtummaa gaafatan Yunaayitid Kingidam (UK) irraa gara Ruwaandaatti erguuf karoorsuun isaa "faallaa hojii Waaqayyooti, gocha sodaa Waaqayyoo malee taasifamudha," jechuun qeeqe Arkibiishoppiin Kaanterberii. Arkibiishoop Jestiin Welbii lallaba Ayyaana Faasikaa sababeeffachuun taasisaniin, "Du'aa ka'uun Kiristoos yeroo itti-gaafatamummaa keenya irraa dabarsinee kontiraata laannu miti," jedhe. Lallabuma guyyaa Ayyaana Faasikaa kanaa irratti waraanni Yuukireenitti gaggeeffamaa jiru waliigalteen dhukaasa dhaabuu akka taasifamuuf waamicha kan dhiyeesse yommuu ta'u, yaaddoo qaala'insa jireenyaa irratti qabus ibseera Arkibiishippiin kun. Mootummaan namoota kolu-galtummaa gaafatan gara Ruwaandaatti erguuf karoorfachuun isaa, "lubbuu namootaa warra seeraan ala namoota daddabarsanirraa eeguuf jijjiirama barbaachisuu isaa agarsiisa," jechuun sababa dhiyeessuun ibseera. Baqattoonni karaa seeraan alaa gara UK seenuun gaaffii kolu-galtummaa dhiyeessan gaaffii isaanii ilaaluufi keessummeessuudhaaf gara biyya Afrikaa Bahaa, Ruwaandaa geessuun baasii Paawondii miliyoona 120 gaafata jedhameera. Karaaro kana ammoo mormiin gudaa mudachaas jira. Dhaabbileen gargaarsaafi gareewwan duula gaggeessan 160 ta'an karoora UKn torban kana keessa ifoomsite kana "gocha gara-jabeenyaati" jechuun ministiroonni yaada isaanii akka jijjiirrataniif akeekkachiisaniiru. Gama paartile mormitootaafi namoota leellisummaan beekaman tokko tokkollee karoora kana qeeqaniiru. Arkibiishoppiin Kaantibarii Weelbii, "Namoota kolu-galtummaa gaafatan gara biyya alaatti erguuf yaaduu irratti gaaffiin naamusaa" akka jiru dubbata. "Dhimmicha siyaasadha; wanti godhan garuu hayyama Waaqayyoorratti hundaa'ee ta'uu qaba; akkas ta'uu garuu hin qabu ture," jedha. "Itti-gaafatamummaa keenya bahachuu waan hin dandeenyeef akka itti-gaafatamummaa biyya dudhaawwan Kiristaanaa irratti hundoofte tokkootti bahachuu hin dandeenye. Kun ammoo amala Waaqayyoo isa kufaatii keenyaafi cubbuu keenyaaf itti-gaafatama fudhate waliin wal faallessa," jedhe Arkibiishippichi. Qeeqa Arkibiishooppicha dhiyeessan ilaalchisuun Ministirri Dhimma Biyya Keessaa UK deebii deebisaniin, UKn warra rakkatan gargaaruudhaan seenaa boonsaa akka qabdu eeruun, gaaffiiwwan kolu-galtootaa kuma hedduutti lakkaa'amaniif "karaa naga abeessaafi seera-qabeessa ta'een" jireenya fooyyaa'aa akka kennan yaadateera. Haata'u malee, "addunyaan haala kanaan dura argamee hin beekneen rakkoon baqattummaa mudateera waan ta'eef warri seeraan ala namoota daddabarsan lubbuu namootaa balaarra akka hin buufneef dhorkuudhaaf sirna kolu-galtummaa idil-addunyaa akka hin taane ta'e foyyeessuudhaaf jijjiiramni ni barbachisa," jedheera dubbi himaan Ministeerichaa. Ruwaandaan "naageenya kan qabduu" akka taateefi gaaffiiwwan kolu-galtummaa fudhachuudhaan bu'uura sera mirgoota namoomaa idil-addunyaatiin akka keessummeessitu ibseera Ministeerri Biyya Keessaa UK kun. Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniitti Ejensiin Dhimma Baqattootaa (UNHCR) namoota kolu-galtummaa gaafatan Yunaayitid Kingidam irraa gara Ruwaandaatti dabarsuun seera idil-addunyaa akka faallessu ibsuun isaa ni yaadatama.


Chaayinaafi Itoophiyaa fa'i mormanilleen UN Raashiyaa miseensummaa Mana Maree Mirga Namoomaa keessaa dhorke

Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii (UN) yaa'iisaa waliigalaa Kamisa Eebla 07, 2022 Niiw Yoorkiitti taa'een, waraanni Raashiyaa Yuukireen keessatti sarbama mirga namoomaa cimaa raawwateera jechuun biyyattii miseensummaa Mana Maree Mirgoota Namoomaa UN keessaa dhorke. Yaadni murtoo Raashiyaa miseensummaa Mana marechaa keessaa dhorkuuf dhiyaatee ture kana biyyoonni 93 yoo deeggaran, Itoophiyaa fi Eertiraa dabalatee, biyyoonni 24 mormanii, 58 ammoo sagalee osoo hin kenniin hafaniiru. Itoophiyaafi Eertiraan alattis, biyyoota Raashiyaan mana marichaa keessaa akka hin dhorkamneef morman keessaa Chaayinaa, Siiriyaa, Kuubaa, Maalii, Aljeeriyaa, Veetinaam fi Zimbaabuwee fa'i ni argamu. Raashiyaa miseensummaa mana Maree Mirgoota Namoomaa keessaa dhorkuuf kan akka sababaatti eeramees, waraanni biyyattii Yuukireen keessatti sarbama mirga namoomaa cimaa raawwateera kan jedhudha. Osoo kenniinsi sagalee miseensootaan hin eegalamiin duras, UNtti Ambaasaadarri Yuukireen Seergiy Kyslytsyaan, Raashiyaan darara ''sukkanneessaa'' raawwattee jirti jechuun dhimma ajjeechaa namoota nagaa loltoonni Raashiyaa magaalaa Buchaa keessatti raawwatan kaasanii ture. Bakka bu'aan Raashiyaa Genaadii Kuzmin garuu sagalee kannamee kan balaaleffatan yoo ta'u, biyyoonni akka Kooriyaa Kaabaafi Siiriyaas deeggarsa isaanii dhageessisaniiru. Haata'u malee biyyoonni Lixaa hedduun Raashiyaan mana marichaa keessaa akka dhorkamtuuf sagalee deeggarsaa kennaniiru. Akkasumas biyyoonni akka Seeneegaal, Niijar, Kaameeruun, Gaambiiyaa, Masrii, Keeniyaa, Taanzaaniyaa, Kaataar, Saawud Arabiyaa, Yunaayitid Araab Imireetsi fi Yugaandaa fa'i ammoo kanneen biyyoota 58 osoo sagalee hin kenniin hafan keessatti argamu. Biyyoonni miseensootaa kunneenis yoo Mana Maree Mirgoota Namoomaa keessaa biyya miseensa ta'e yoo haqan kun kan jalqabaa miti. Liibiyaan hogganaan biyyattii booda aangoorraa kaafamuun ajjeefaman, Mu'aamaar Gadaafii mormitoota irraan miidhaa mirga namoomaa gahaniiru jedhamuu hordofee bara 2011tti teessuma mana marichaa keessaa qabdu dhabde jirti. Murtee yaa'ichaan darbe kana hordoofees, Ministirri Dhimma Alaa Yuukireen Diimiitiroo Kuleebaa, ''Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii mirgoota namoomaa eegsisu keessatti yakkamtoonni waraanaa iddoo hin qabaatan,'' jedhaniiru. Ministirri Dhimma Alaa kun ergaa toora tiwitaraa isaaniirratti barreessaniin, biyyoota Raashiyaan akka mana marichaa keessaa dhorkamtuuf sagalee kennan hundaaf galata dhiyeessaniiru. Biyyi miseensa Mana Maree Mirgoota Namoomaa UN taate tokko yoo sarbama mirgoota namoomaa cimaa raawwatte manni marichaa miseensummaa keessaa dhorku danda'a. Haaluma kanaanis manni marichaa biyya miseensa isaa balleessaa kanaan himatamte tokko dhorkuuf yoo xinnaatee sagalee miseensoota harka sadii keessaa lama argachu qabaata. Yaa'iin Waliigalaa UN (UNGA)n qaama muummee dhaabichaa imaammata- tumudha. Dhaabbati Biyyoota Gamtoomanii miseensoota 193 kan qabu yoo ta'u, tokkoon tokkoo biyyoota miseensa hundinuu sagalee wal-qixa ta'e qabu.


Waraana Tigraay: WFP deeggarsa Itoophiyaatti dhiyeessuuf hir'inni maallaqaa isaa mudachuu ibse

Mootummoota Gamtoomaniitti Sagantaan Nyaata Adunyaa (WFP) deegarsa baatiiwwan dhufan jahan keessa Itoophiyaatti dhiyeessuuf hanqinni maallaqaa mudachuu beeksiise. Hanqinni maallaqaa kun deeggarsi dhaabbatichi lammilee Itoophiyaa miiliyoonootaan lakka'amaniifi baqattoota akkasumas kanneen nyaanni madaalaan taasisurratti dhiibbaa qabaachuu himera. Itoophiyaatti lammiileen miiliyoonootaan lakkaa'aman sababii waraanaafi hanqina roobaa mudateetiin deeggarsi namoommaa kan isaan barbaachisu yoo ta'u, dabalataanis baqattoonni biyyoota biraatii dhufan deegarsa ni barbaadu. Dhaabbanni kun maallaqa namoota miiliyoona 12 baatiiwwan jahan dhufan keessatti deeggarsa qaqabsiisuuf isa barbaachisu keessaa doollaarri miliyoona 579 akka isa hanqate hime. Kunis doolaara miiliyoona 316 dhiyyeessa atattamaa nyaataa madaalawaa baatiiwwan dhufan ja'an keessaa kaaba Itoophiyaatti namoota miiliyoona 3.7f dhiyeessuuf barbaachisuu kan dabalatudha. Bakka bu'aafi Daareektarri Sagantaa Nayaata Addunyaa Dr Isteeviin Weeree Omaamoo, ''Biyyattii keessa dhiyyeessitiin nyaataa jira. Garuu torbannoota dhufan keessatti deeggarsi maallaqaa kan hin argamne yoo ta'e, nyaata jiru bituun bakka barbaachisutti dhiyeessuun hin danda'amne, baatiiwwan muraasaan booda namoonni miiliyoonotaan lakkaa'aman balaa beelaa cimaaf saaxilamuu danda'au,'' jedhan. Itti dabaluunis, namoota naannoolee garaa garaa keessatti sababi walitti bu'insaatiin bakka jireenyaatii buqqa'aniin alatti, haalli jiraattoonni naannoolee gammoojjii sababii jijjirama qilleensaatiin rakkina wabii nyaataatiif saaxilaman yaaddeessaa ta'uu dubbatan. Wallakkeessaa bara 2022 keessa naannoolee kaaba, kibbaafi kibba-baha Itoophiyaatti  rakkiinni wabii nyaataa cimaan mudachuu akka danda'u xinxalli dhiheenya kana bahe mul'isu dhaabbatichi himeera. Kaaba Itoophiyaatti naannoolee Tigraay, Affaarifi Amaaraa keessatti haalli wabii nyaataa yaaddeessaa ta'uu kan ibse dhaabbatichi, sababii waraanaatiin haalli dhiyeessitii deeggarsaa danqamuun yoo kan itti fufu ta'e gara sadarkaa yaaddeessatti ce'uu ni danda'as jedheera. Kana malees, naannoolee biyyattii kibbaafi kibba bahaatti sababii roobni eegamu hinroobiin hafeetiin walqabtee ongee mudateen beeladoota irra miidhaa olaanaan waan qaqabeef, rakkinni wabii nyaataa naannoolee kanneeniitti mudate baatiiwwan itti aananiif kan itti fufu ta'uu kaaseera. Sababii hanqina maallaqaa mudateetiin namoota miiliyoona 2.4 naannoo Somaaleetti argamaniifi baqattootaa kuma 710 biyyattiitti eddoowwan garaagaraatti argaman irraa deeggarsa taasisuu hir'isuu himeera. Dhaabbanni Nyaata Addunyaa sababii waraanaa kaabaa Itoophiyaatti gaggeeffamuun walqabatee lakkoofsi namoota deeggarsi namoomaa atattamaa barbaachisu miiliyoona 9.4 qaqqabuu kan ibse torbaniin dura ture.


UN hojjeettoonni kiyya 16 Itoophiyaatti hidhaman jechuun hime

Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii hojjettoonni kiyya kudha jahaafi maatiin isaanii Finfinneetti hidhaman jechuun gaafa Kibxataa dubbatuun isaa gabaafame. Qondaaltonni nageenyaa UN kanneen hidhaman mana hidhaa dhaqanii dubbisuufi akka hiikaman Ministeera Dhimma Alaa Itoophiyaa gaafatuu Rooyitars gabaaseera. ''Akka saffisaan hiikamaniif mootummaa Itoophiyaa waliin hojjetaa jirra,'' jechuun Dubbii Himaan UN Siteefan Dujaarik dubbatuu Rooyitars himeera. Dubbii Himaa Poolisii Magaalaa Finfinnee Komaandar Faasikaa Fantaa kan gaafate Rooyitars dhimma namoota hidhamanii akka odeeffannoo hin qabne dubbatuu gabaase. AFP'n akka maddeen deeggarsa namoomaa eeruun gabaasetti kunneen lammiilee Itoophiyaa dhaabbatichaaf hojjetaa jiranidha. Lakkoofsi isaaniis 12 ol jedhe. Dabalataan kanneen hidhaman kunneen lammiilee Itoophiyaa dhalattoota Tigraay ta'anidha jechuun ibse. ''Muraasni isaanii mana isaaniitii fuudhamani,'' jedheera gabaasni AFP. Rooyitars kan Dubbii Himaa UN eerun gabaase immoo kanneen hidhaman 16 ta'u ibse. Eenyummaa isaanii garuu waan hime hin qabu. Dhimmi hidhaa hojjettootaa kuni yeroo UN fi AU akkasumas dhaabileen kaan waraana Itoophiyaa keessaa mariin furuuf sochii taasisaa jiranitti dhagahame. Itoophiyaan lola Kaaba Itoophiyaatti hammaachaa dhufe hordofee labsii yeroo muddamaa baatilee jahaaf turu torban darbe labsiteetti. Eegasii dhalattoonni Tigraay kan magaalaa Finfinnee keessa argaman akka hidhaaf saaxilaman himachaa turan. Dhimma kana BBC'n kan gaafatame poolisiin Finfinnee namoota to'annoo jala oolan keessaa garri caalu dhalattoota Tigraay ta'u mirkanesseera. Ta'us, dhalootaan osoo hin taane shakkiin to'atamuu ibse. Baatii muraasa dura Itoophiyaan qondaaltota olaanoo UN torba ''gochaawwan walabummaa biyyaa cabsaniifi yaaddoo nageenya biyyaalessaa ta'an'' raawwataniiru jechuun himatte ariteetti. Murtee Itoophiyaa kana UN fi biyyoonni Lixaa cimsanii balaaleeffatanii turan. Ta'us, Itoophiyaan murtii ofiin akka itti fuftu ibsite.


Itoophiyaan konkolaachiftoota UN 70 hiite keessaa walakkaa hiikte

Mootummaan Itoophiyaa konkolaachiftoota kontiraataan UN'f dalagan 70 hidhe keessaa walakkaa kan ta'an hiikuu Dubbii Himaan UN himan. Farhaan Haaq, ibsa miidiyaaleef Niw Yoorkitti kennaniin konkolaachiftoota 70 keessaa 34 hiikamuu himan. Haa ta'u malee ammallee 36 akka hin hiikamiin jiran himaniiru. Itoophiyaan torban darbe ture konkolaachistoota fe'iisaa Sagantaa Nyaataa Addunyaa (WFP) 72 ta'an Affaar, Samaraatti hidhuu WFPn kan beeksie. Mootummaan waan hojjettoota UN ta'aniif hidhaman miti, seera cabsinaan ni gaafatamu jechuun ibseera. Konkolaachiftoonni kontiraataa UN 70 kunneeniifi hojjettoonni UN 10 Jimaata darbe hidhamanii turan akka gadhiifaman abdii akka qaban qondaalli UN kuni ibsaniiru. Mootummaan Itoophiyaa torban lama dura waraana Kaaba biyyattiitti hammaateefi finciltoonni magaalaa guddoo biyyattii akka to'atan doorsisuu eegalee Labsii Yeroo Muddamaa labseera. Eegasii hidhaan namootaa hammaachuu gabaafamaa ture. Jiraattonni magaalaa Finfinnee meeshaa waraanaa qaban akka galmeessaniifi akka magaalitti eegan ergaan darbeera. Poolisiin garuu namoota garee shororkeessaa tumsu jedhe shakku akka hidhaa jiru malee sabaan foo'ee akka hin hiine hime. Ta'us Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaafi Aminastii Intarnaashinaal yaaddoo qaban ibsa baasaniin himanii turan. Labsiin Yeroo Muddamaa ji'a jahaaf turuufi torban lama dura labsame 'balaa hamaa' biyyattii qunname qolachuuf akka labsame ibsameera. Gama kaaniin Wiixata kaleessaa UN Itoophiyaatti dolaara miiliyoona 40 gargaarsa namoomaa atattamaan barbaachisu dhiyeessuuf oolu ramaduu isaa beeksise. Dhiyeenya Itoophiyaa daawwatanii kan turan Itti-gaafatamaan OCHA Maartiin Giriifiitis, "guutummaa biyyattii keessatti fedhiin dabalaa jira. ''Maallaqni kun ramadamuu isaatiin dhaabbileen gargaarsaa namoota saaxilamoo ta'aniif eegumsa akka taasisaniif, akkasumas gargaarsa akka qaqqabsiisaniif isaan gargaara," jedhaniiru. Gama kaaniin Naannoon Amaaraa bakkeewwan finciltoota TPLFn ji'ootaaf to'atamanii jiranitti jaarmayaaleen gargaaraa idil-addunyaa gargarsa namoomaa kamuu akka hin dhiyeessine ibseera. Bakkeewwan kuni gara caalu Godina Walloo Kaabaafi Waaghimiraadha. Kanaanis lammileen nagaa miidhamaa jiraachuufi Waaghirmiraatti ammoo nyaataafi qoricha dhabuurraa kan ka'een lubbuun namoota 11 darbuu Komishiniin Ittisa Balaafi Wabii Nyaataa naannichaa beeksiseera. Lola waggaa dura eegaleefi baatii Waxabajjii darbe gara Affaariifi Amaaraa ce'een lammiileen kumaan lakkaa'aman lubbuu dhabaniiru, miiliyoonaan kan lakkaa'aman immoo buqqa'aan. Lammiileen 400,000 ta'an immoo haala beela fakkaatu keessa akka jiran kana dura UN ibsee ture. Naannolee sadanitti yeroo ammaa lammiileen miiliyoona 7 ta'an deeggarsa namoomaa kan barbaadan Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii (UN) ibsuun ni yaadatama.


Waraana Tigraay: Biyyootniifi dhaabbileen alaa maaliif namoota isaanii Itoophiyaa keessaa baasaa jiru?

Imbaasiiwwan biyyoota garagaraa teessoo isaanii magaala Finfinnee godhatan yaaddoo nageenyaa lola Kaaba Itoophiyaan walqabateen lammiileen isaanii gara biyya isaaniitti akka dacha'an torbee darbee kaasee waamicha gochuu kan eegalan. Ameerikaa, Yunaayitid Kingidam, Saawudi Arabiyaa, Kanaadaa, akkasumas biyyooti michuu Itoophiyaa jedhaman kan akka Raashiyaa fi Kooriyaa Kibbaa biyyoota yaaddoo nageenyaa Itoophiyaa keessa jiru lammiilee isaanif akeekkachiisa kennanidha.. Biyyootiifi dhaabbileen tokko tokko immoo lammiileesaanii Itoophiyaadhaa baasuu kan eegalan yemmuu ta'u biyyi Afriikaa Zaambiyaan lammiileeshee Itoophiyaadhaa baasushee gaafa Kibxataa gama pireezidantii isheetiin beeksifte. Pireezidantiin biyyattii Hakainde Hichilema "ajaja kootiin lammiilee keenya Itoophiyaa turan nagahaan baafnerra. Tumsa nuf taasisaniif angawoota ni galateeffanna. Eessayyuu ta'u lubbuun lammiilee Zaambiyaa dhimma ijoodha" jedhan. Guyyaa Roobii immoo dhaabbati tajaajila telekomii Itoophiyaatti kennuuf jiru Safaricom hojjettoota isaafi kontiraaktaroota Itoophiyaa keessaa baasuu BBC'tti himeera. Biyyooti biroo kan lammiileen isaanii sochii iddoodhaa iddootti taasisuurraa akka ofqusatan akeekkachiisanis ni jiru. Biyyooti kunneen gara caalu erga magaalotni naannoo Amaaraa lama Dasee fi Kombolchaan to'annaa humnootii TPLF jala oolunsaanii gabaafamee fi paarlaamaan Itoophiyaa labsii yeroo muddamaa labsee booda ture lammiileesaaniif waamicha gochuu kan eegalan. Biyyoota kannen keessaa kan dursa waamicha taasise Ameerikaadha. Lolli naannole Tigraay, Amaaraa fi Affaar keessa jiru hatattamaan babal'achuu fi hammaachuu akka danda'u kan akeekkachiise immoo mootummaa Yunaayitid Kingdamidha. Kanaanis, lammiileen biyyattii gara Itoophiyaa akka hin imallee fi kunneen biyyattii keessa jiranis Buufata Xayyaaraa Idil Addunyaa Booleetti fayyadamuun Itoophiyaa gadhiisanii akka bahan gaafateera. Ameerikaan gama isheetiin hojjettooti imbaasii ishee Finfinnee jiru maatii isaanii walin Itoophiyaa gadhiisanii akka bahan ajajje. Gama biraatiin Raashiyaan gama imbaasishee magaala Finfinneetti argamuun "hammaachaa dhufuu haala hawaasummaafi siyaasaa biyyattii keessa jirun dhimma hatattamaaf yoo ta'een ala lammiileen Raashiyaa gara Itoophiyaatti imaluurra akka ofqusatan gorsina" jetteerti. Yunivarsiitii Ambootti barsiisaa muummee barnootaa Saayinsii Siyaasaa kan ta'an Obbo Salamoon Tafarraa miidiyaaleen gurguddaa idil-addunyaa magaalaan Finfinnee akka waan finciltootaan marfamteefi balaaf saaxilamtetti gabaasuun isaanii hawaasa diplomaasii biratti rifaatuu uumuu himu. "Gabaasni miidiyaalee idil-addunyaa michuuwwan Itoophiyaa dabalatee hawaasa addunyaa kan dogongorsiisedha" jechuun gabaasaaleen kunneen ''dhugaarraa kan fagaatanidha'' jedhu. Waamichi biyyooti taasisan "waamicha dhugaa lafa jiruun wal hin qabannee fi qaama sochii karaa al-kallattiin (mootummaa Itoophiyaarratti) dhiibbaa uumuuf godhamaa tureeti" jechuunis himu. Kanaafis akka fakkeenyaatti taatee biyya Afgaanistaan keessa baatii muraasa dura ta'e himu. "Afgaanistaan yoo fudhanne hanga humni Taalibaan magaalaa Kaabul seenee magaalittii qabatutti diplomaatotni Ameerikaa achi keessaa hin baane ture" jedhu Obbo Salamoon Tafarraa. Kanaafuu haalli magaalaa Kaabulii fi biyyoota biroo keessa tureefii haalli amma Itoophiyaatti ta'aa jiru gargar ta'uufi ejjennoon biyyooti dhimma Itoophiyaarratti qabachaa jiranis tarkaanfii dantaa ofii kabachiisuuf fudhatan ta'uu dubbataniiru. Hundeessituufi hooggantuun Oromo Legacy Leadership and Advocacy Association (OLLA) fi dhimma hariiroo alaa irratti qondaaltota US waliin kan hojjettu Seenaa Jimjimoo adeemsi biyyootaa waan akeeku qaba jetti. ''Tokkoffaa biyyattiin tasgabbii hin qabdu, nagaa miti, bizinasaaf qophii miti, mootummaan kuni jigaa jira, ummanni keessaa haa bahu kan jedhu ibsa,'' jechuun himte. Lammaffaa yeroo Afgaanistaan keessa Taalibaan aangoo qabate ''akkatti namni rakkate arganii jirani. Suni akka ta'u hin barbaadani,'' jechuun ibsite. ''Sadaffaarrattimmoo akkuma mootummaan Itoophiyaa jedhe dhiibbaa irratti uumuuf godhanii jiru jedheen ilaala,'' jechuun BBC'tti himte. Mootummaan Itoophiyaa ibsa torban darbe baaseen ''biyyi ololaan diigamtu hin jirtu'' jechuun adeemsa imbaasiiwwan kanaa qeqeera. ''Qajeelfama dippilomasiin ala imbaasiiwwan biyyootaa tokko tokko Finfinneen akka marfamte fakkeessuuniiifi wanti yaadan akka galma gahu lammiilee isaanii embasii keessa dalagan akka biyya isaaniitti deebi'an akeekkachiisaa jiru. ''Mootummaan qaamoleen biyya diiguuf ko'ooman kunneen hojii isaaniirraa akka of qusatan akeekkachiisaa dhimma biyyaan qoosaan waan hin jirreef kanneen of hin qusannerraa tarkaanfii keessa hin deebi'amne akka fudhatu akeekkachiisa,'' jedheera. Waraanni naannoo Tigraayiitti eegalamuun boodarra naannoolee ollaa Affaariifi Amaaraatti babal'ate amma waggaa tokko lakkoofsiseera. Waraanichi dhaabbatee furmaanni mariin akka barbaadamuuf biyyoonni adda addaa, dhaabbilee ardii fi idil-addunyaa irra dedeebbiin waamicha taasisan illeen hanga ammaatti bu'aa qabatamaan osoo hin mul'atiin waraanichi akkuma itti fufeetti jira. Ta'us, torban darberraa eegalee Gamtaan Afrikaafi US deeggarsa UN fi Gamtaa Awurooppaan qaamolee lola keessa jiran mariitti deebisuuf itti dhiheenyaan hojjetaa akka jiran himaniiru.


Waraana Itoophiyaa: 'Humnootni TPLF nmagaalota aannoo Amaaraa lama keessatti jumlaan nama fixan' - HRW

Humnootni TPLF naannoo Amaaraa keessaa magaalota qabatanii turan lama keessatti namoota nagaa hedduu jumlaan ajjeesaniiru jedhe dhaabbatni mirga namoomaaf falmu Humna Raayits Waach (HRW). Dhaabbatichi gabaasa baaseen ajjeechaan kun kan raawwate maagalota Kaaba Gondar aanaa Daabat, ganda xiqqaa Cinaa jedhamtuu fi magaalaa Qobboo keessatti Hagayya 31 hanga Fulbaana 9, 2021 yeroo humnootni TPLF qabatanii turan keessattidha jedhe. Human Raayits Waach ragaa argadheen humnootni TPLF Cinaa fi Qobboo keessatti namoota nagaa 49 ajjeesaniiru jedhe. Ajjeechaan kun Manni Maree Mirga Namoomaa UN ariitiidhaan bakkeewwan waraanichi babal'ate keessatti sarbama mirga namoomaa qaamolee waraanicha irratti hirmaataniin raawwate adda baasuuf qorannoo idl-adunyaa gaggeessuu akka qabu akeeka jedhe. Gabaasichi wayita waraanni mootummaa federaala magaalota finciltootaan qabamnii turan gadi dhiisisaa jiruutti bahe. Magaalota finciltoota TPLFn qabamanii turan amma to'annoo humnoota federaalaa jalatti deebi'an keessatti finciltoonni namoota nagaa ajjeesuu fi hospitaalota dabalatee qabeenya hedduu barbaadeessuu mootummaan himeera. Mootummaan injifannoo waraanaa argateen magaalota kana deebisee to'achuu yoo himu, TPLF tarsiimoof jecha gadi dhiisee bahuu hime. Hagayya 31 humnootni TPLF ganda Cinaa jedhamtu galuun humnoota waraanaa mootummaa federaalaa fi milishaa Amaaraa waliin waraana hamaa gaggeessan. HRW jiraattota irraa iyyaafadhe akka jedhutti humnootni TPLF hanga gandicha gaafa Fulbaana 4 gadhiisanii bahanitti bakkeewwan adda addaa 15tti namoota nagaa 26 ajjeesaniiru. Akkasumas magaalaa Qobboo keessatti Fulbaana 9, bakkeewwan afuritti namoota nagaa 23 ajjeesuu isaanii hime. Ajjeechaan kunis haleellaa qonnaan bultootaan guyyaa sana dursuun humnoota TPLF irra gahee ture haloo bahachuuf akka tahe namoota ijaan argan irraa odeeffadhe jedhe. Humnootni TPLF namoota to'annoo isaanii jala jiran ajjeesuun "lubbuu dhala namaa fi seera waraanaa homaatti hin lakkoofne,'' jedhe HRWtti daarikterri yeroo balaa fi walitti bu'insaa Lamaa Fakii. ''Ajjeechaan kunii fi haleellaan waraanichaan qaama hundaanuu dhaqqabe Itoophiyaa naannoo Tigiraayii fi Amaaraa keessatti yakki waraanaa raawwatamuu qorachuun akka barbaachisu agarsiisa" jedhe. TPLF amma dura ajjeechaa kana raawwachuu waakkatee, qorannoon walabaa akka godhamuuf waamicha dhiyeessee ture. Ji'a Fulbaanaa fi Onkoloolessaa keessa Human Raayits Waach fageenyarra taa'uun namoota 36, yeroo ajjeechaan kun raawwate ijaan argineerra jedhanii fi maatii miidhamtootaa dubbisee ragaa argadhe jedhe. Cinaa fi Qobboo keessatti namootni nagaan 49 ajjeefamuu iyyaafachuun maqaa namoota ajjeefaman 44 namoota gaafadhe irraa argadheera jedhe. Dhaabbanni kun akka jedhutti humnootni TPLF ofumaan namoota nagaa ajjeesuu qofa osoo hin taane mooraa jiraattotaa keessa dahoo godhachuun humnoota mootummaa federaalaatti dhukaasaaa akka turan jiraattota irraa dhagaheera jedhe. Kun ammoo ''uummata dahoo'' godhachuutti akka ilaalamu ibseera. Mudde 4 HRW waa'ee ajjeechaa kanaaf deebii akka kennaniif qondaalota TPLF'f gaafatus deebii akka hin kennine hime. Sadaasa 2020 erga waraanni Kaaba Itoophiyaa naannoo Tigiraay keessatti jalqabeen as humnootni waraanaa mootummaa federaalaa, humna waraanaa Ertiraa, humna addaa fi milishaa naannoo Amaaraa waliin tahuun humnoota TPLF waraanaa turan. Dhaabbanni Humna Raayits Waach fi dhaabbileen mirga namoomaa biroon qaamolee waraanicha keessatti hirmaatan hundaan naannoo Tigiraay keessatti yakka waraanaa fi yakka namoomaa irratti raawwate tahuu kan malan qorachuun galmeeessuu isaanii ibsaniiru. Ji'a Adolessaa keessa ammoo waraanichi gara naannolee ollaatti babal'achuun kumaatamaan qe'ee isaanii irraa buqqisuun walumaagalatti uummata miliyoona 9.4 tahan ammoo deeggarsa namoomaa akka barbaadan taasiseera. Manni Maree Mirga Namoomaa UN waraana Tigiraay keessatti yakkoota namoomaa fi waraanaa raawwachuu malan adda baasuuf qorannoo idil-adunyaa tahe gaggeessuu akka qabu HRW himeera. Manni Maree Nageenyaa UN Itoophiyaa ajandaa isaa keessatti qabachuun qaamolee waraana keessatti hirmaachuun sarbama mirga namoomaa raawwatan irratti tarkaanfii qabatamaa fudhachuun sarbani dabalataa akka hin raawwanne gochuu qaba jedhe. Dabalataan qoqqobbiiwwan adda baafaman fudhachuu fi dhorkaa gurgurtaa meeshaalee waraanaa dabarsuu akka qabu Humna Raayits Waach hime.


Waraana Itoophiyaa: UN gargaarsa namoomaa Itoophiyaatiif dolaara miiliyoona 40 ramade

Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii (UN) Itoophiyaatti dolaara miiliyoona 40 gargaarsa namoomaa atattamaan barbaachisu dhiyeessuuf oolu ramaduu isaa beeksise. Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniitti Itti-gaafatamaan Waajjira Qindeessaan Gargaarsa Yeroo Atattamaa (OCHA) Maartiin Giriifiitis Itoophiyaatti gargaarsa namoomaa lubbuu oolchuufi namoota nagaa eeguudhaaf fandii wiirtuu deebii yeroo attamaa irraa dolaara miliyoona 25 ramadaniiru. Fandii gargaarsa namoomaa kanaan alattis dabalataa dolaarri miliyoona 15 kan ramadame yoo ta'u, walumaagalatti gargaarsa namoomaa Itoophiyaatti taasifamuuf dolaarri miiliyoonni 40 baasii akka taasifamu ibsameera. Waraanni naannoo Tigraay keessatti jalqabamee gara naannolee Amaaraafi Affaaritti babal'ate lammileen miiliyoonaan lakkaa'aman gargaarsa namoomaa akka eeggatan isaan dirqisiisuu isaas UN beeksiseera. Akka dhaabbatichi jedhutti taanaan, lakkoofsi sababa lola Kaaba Itoophiyaa kanaatiin gargaarsi isaan barbaachisu miliyoona 7.1 qaqqabeera. UN gargaarsa namoomaa dolaara miliyoona 40 ramaduu isaa yeroo ibsetti, gargaarsi namoomaa Kaaba Itoophiyaatti barbaachisu daran dabalaa dhufuun namoonni miliyoonaan lakkaa'aman jireenya gadadoo jiraachaa jiru jedheera. Dhiyeenya Itoophiyaa daawwatanii kan turan Itti-gaafatamaan OCHA Maartiin Giriifiitis, "guutummaa biyyattii keessatti fedhiin dabalaa jira. ''Maallaqni kun ramadamuu isaatiin dhaabbileen gargaarsaa namoota saaxilamoo ta'aniif eegumsa akka taasisaniif, akkasumas gargaarsa akka qaqqabsiisaniif isaan gargaara," jedhaniiru. Maallaqni UN ramade kun naannolee Tigraay, Amaaraafi Affaar keessatti dhaabbileen gargaarsa namoomaa dhiyeessan namoota sababa walitti bu'insaarraa ka'een miidhamaniif eegumsaafi deeggarsa lubbuu baraaraa akka taasisaniif gargaara. Fandiin UN kun yeroo lammiileen sababa waraanaatiin rakkoof saaxilamanitti dabalataan naannolee Oromiyaafi Somaalee keessatti lammileen sababa ongeen miidhaman gargaaruuf akka oolus eeramee jira. Dhaabbileen gargaarsaa naannolee kanneen lamaanitti bobba'anii jiran bishaan dhugaatii qulqulluu dhiyeessuuf, dhibee sababa bishaaniin dhufan ittisuuf, akkasumas weerara koleeraa ittisuudhaaf ni hojjetu jedheera UN. Kanarratti dabaluun, dhaabileen miti-mootummaa horsiise-bulaan horii isaa akka kunuunfatuuf gargaaru. Fandiin dolaara miliyoona 25 Maartiin Giriifiitis ifa godhan kun, bara 2021 kana keessa fandii wiirtuu deebii yeroo atattamaa irraa Itoophiyaatiif baasii ta'e gara dolaara miliyoona 65'tti guddisa. Hangi maallaqaa fandii namoomaa Itoophiyaatiin alarraa baasii ta'e ammoo dolaara miliyoona 80tti akka siqu UN beeksiseera. Haata'u malee, carraaqqi gargaarsa namoomaa guutummaa Itoophiyaa keessatti taasifamu deeggaruudhaaf hanqina maallaqaa dolaara biliyoona 1.3 akka isa mudate UN ifa godheera. Naannoo Tigraayitti ammoo gargaarsa namoomaa dhiyeessuudhaaf dolaarri miliyoona 350 ta'u dabalataan akka isa barbaachisu UN ibseera.


UN waraanni Itoophiyaa hatattamaan akka dhaabbatu waamicha dhiyeesse

Barreessaa Olaanaan Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii Antooniyoo Guutereez waraanni Itoophiyaa hatattamaan dhaabbachuu akka qabu waamicha dhiyeessan. Aab Guutereez waliigaltee nageenyaa ‘Revolutionary Armed Forces of Colombia’ (FARC) wajjin mallatteeffame ganna shanaffaa isaa yaadachuuf Kolombiyaa dawwaachaa kan jiran yoo ta’u, Mootummaan Itoophiyaas fakkeenya kana hordofuu akka qabu gaafatan. ‘’Adeemsi nageenyaa as Kolombiyaa keessa jiru waan na hawwateef, qaamoleen waraana Itoophiyaa keessaatti adeemaa jiru deeggaran haalduree tokko malee saffisaan dhukaasa dhaabanii biyyattii akka badiirra baraaran waamichan dhiyeessa,’’jedhan. Aab Guutereez dhukaasa dhaabuun ’’rakkina jiru furuuf mariin akka jalqabamu kan haala mijeessuu fi Itoophiyaan tasgabbii naannichaaf gumaachutti akka deebitu taasisa,’’jedhan. Waamichi Barreessaa Olaanaan Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii taasisan kun kan dhaga’ame, wayita Ameerikaan waraana kanaaf’’ furmaanni karaa waraanaa hin jiru’’ jechuun, akeekkachisaa jirtuttidha. Dubbi-himaan haajaa alaa Ameerikaa ’’lola kanaaf dippoloomasiin filannoo jalqabaafi isa xumuraati’’jedhan. Kun kan ibsame MM Itoophiyaa Abiy Ahimad dirree waraanaa, iddoo loltoonni mootummaa finciltoota TPLF waliin lolaa jiranitti duuluun achii hoggansa kennnuuf murteessuu hordofeetu. Finciltooti TPLF Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) waliin ta'uun ammas gara magaalaa Finfineetti imalaa jiraachu himan. Waraanni Itoophiyaatti ganna tokkoo ol lakkoofsise kun rakkoolee namoomaa hordofsiisun, namoonni kuma dhibbaan lakkaa’aman Kaaba biyyattii keessatti haala beela fakkaatu keessa akka jiran gumaache. Waraana kana keessatti namoonni kumaatamatti lakkaa’aman ajjeefamuun, kanneen miliyoonatti lakkaa’aman immoo qe’eerra buqqa’aaniru.


Waraana Itoophiyaa: UN Itoophiyaan hojjettoota dhaabbatichaa jahaafi konkolaachistoota hunda hiikuu hime

Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii (UN) hojjettoota dhaabbatichaa jahaafi konkolaachistoota WFP torban darbe hidhamanii turan hunduu gadhiifamuu hime. Ta'us, hojjettoonni dhaabbatichaa shaniifi miseensi maatii hojjetaa tokko ammallee hidhaa akka jiran Dubbii Himaan UN Siteefan Dujaarik himaniiru. Kunneen kanneen torban darbe hojjettoota UN 16 hidhaman keessaati. Konkolaachistoota 70 torban darbe Kaaba Itoophiyaa magaalaa Samaraa hidhaman keessaa 34 kan ta'an jalqaba torban kana hiikamanii ture. Amma immoo kaan hafanis hiikamuu gabaafameera. ''Konkolaachistoonni 70 gadhiifamaniiru,'' jechuun dubbi himaan UN Niiw Yoork keessatti ripportarootatti dubbachu isaanii AFP'n gabaaseera. Mootummaan Itoophiyaa kunneen seera labsii muddamaa cabsuun malee waan hojjettoota UN ta'aniif hin hidhamne jedheera. Waa'ee hiikamuu isaaniirratti garuu mootummaan hanga ammaatti waan dubbate hin qabu. Torban lama dura Kaaba biyyattiitti lolli ammaateefi finciltoonni Tigraay gara magaalaa Finfinnee akka qajeelan erga ibsanii booda labsiin yeroo muddamaa labsamuun ni yaadatama. Labsii kana booda hidhaan bakkeewwan biyyattii garaa garaatti babal'ateera. Dhaabbileen mirga namoomaaf falman kanaan yaadda'u ibsuun, hidhaan kun sabarratti xiyyeeffate jechuun himatu. Poolisiin gama isaatiin kan ragaa itti argametu hidhama, qulqulluun yoo jiraatan qorannoon booda gadhiifamu jedhan. Poolisiin kanneen garee shororkeessitoota tumsu jechuun shakke akka to'ataa jiru ibse. Waraanni waggaa tokko dura Kaaba Itoophiyaatti eegale mariin akka xumura argatu qaamoleen sochii taasisuu itti fufaniiru. Waraana kanaan lammiileen kumaan lakkaa'aman lubbuu dhabaniiru jedhamee yaadama. Keessumaa Naannoo Tigraayitti ammoo lammiileen 400,000 ta'an haala beela fakkaatu keessa jiru jechuun UN baatiiwwan dura ibsee ture. Akka UN'tti naannolee sadan Kaaba Itoophiyaa jiran keessatti lammiileen miiliyona lamaa ol qe'eerraa yoo buqqa'aan miiliyoona 7'tti kan siqan immoo deeggarsi nyaataa isaan barbaachisa. Lola kana keessa gareewwan hundinuu sarbama mirga namoomaa raawwataniiru jedheera qorannoon waloo UN fi Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaan taasifame. Kan kanaan walqabatan:


Waraana Itoophiyaa: Waraana Itoophiyaatti deemaa jiru dhaabuuf yeroon jiru xiqqaadha jedhan AU fi US

Gamtaan Afrikaa (AU) fi US waraana Itoohiyaatti deemaa jirutti xumura gochuuf carraan jiru xiqqaadha jedhan. UN ammoo balaa Itoophiyaan gara waraana walii waliitti galuuf jettu ''dhugaa tahuuf'' jechuun akeekkachiise. Gaanfa Afrikaatti Ergamaan Addaa Gamtaa Afrikaa Oliseegun Obaasaanjoofi UNtti hoggantuun dhimma siyaasaa Roozimerii Dikaarloo waraana Itoophiyaatti gaggeefamaa jiru dhaabsisuu kan jedhu irratti Mana Maree Nageenyaa UN'f ibsa kennaniiru. Itoophiyaa irraa ibsa kan kennan Obaasaanjoon, xumura torban kanaatti akkamiin deeggarsa namoomaa argatu kan jedhuufi qaama hundaa kan gammachiisu loltoota isaanii bakka jiranii baasuu irratti "sagantaa agarsiisu wayii harkaa ni qabaanna jennee abdanna," jedhan. UN naannoo Tigiraay keessa namootni 400,000tti tilmaamaman sababa waraanaan sadarkaa beelaan miidhamuu irratti argamu jedha. Qaamolee wal waraanan gidduutti mariin akka jalqabuufi muddama jiru xiqqeesuuf Sadaasa 4, 2021 MM Abiy Ahimed waliin marii gaggeessaniiru. Ergasii gara Maqalee deemuun gaggeesitoota TPLF argachuun waliin mari'achuu himan. "Gaggeesitootni hundi as Finfinnee jiran fi kaaba jiran dhunfaadhaan garaagarummaan gidduu isaanii jiru siyaasa waan taheef furmaata siyaasaa karaa mariin dhufu akka barbaachisu irratti waliigalaniiru,'' jechuun Obaasaanjoon Mana Maree UN miseensota 15 qabutti himan. Ministeerri Haajaa Alaa Ameerikaas ibsa Sadaasa 8,2021 baaseen waraanichatti xumura gochuuf Gamtaa Afrikaa waliin hojjechuuf carraa xiqqootu jira jedheera. Gaanfa Afrikaatti Ergamaan Addaa US, Jeefrii Feeltimaan gara magaalaa Finfinneetti deebi'uu isaanis ibseera. Gamtaan Afrikaa Wiixata kaleessaa Sadaasa 8,2021 rakkoo nageenyaa Itoophiyaa irratti cufaatti marii gaggeessera. Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanitti Ambaasadara Itoophiyaa kan tahan Taayyee Atsqe Sillaasee Amdee Mana Maree nageenyaa UNtti ''daandiin gara mariifi furmaata siyaasaatti nu geessu kallattumaan yookaan salphaatti waan tahu miti,'' jedhan. ''Ammaaf xiyyeefannoon keenya TPLF dhaabsisuun uummata keenya akka malee miidhame oolchuufi dhaqqabuudha." Dabalataan Ambaasadar Taayyeen biyyoota Lixaafi miidiyaalee biyyoota Lixaa TPLF jajjabeessan jechuun balaaleffataniiru. Hamma sadarkaa mootummaa federaalaa uummataan filatame aangoo irraa kaasuuf sodaachisuufi biyya uummata miliyoona 112 qabdu jeequutti gaheera,'' jedhan Ambaasadar Taayyeen waa'ee finciltootaas yoo ibsan. "Ammas garee kanaaf qaamolee deeggarsa meeshaalee qunnamtii, odeeffannoo satalaayitii, meeshaa waraanaafi inumaayyuu loltoota kan erganiif akka gocha kanarraa of qusattan cimsinee himna,'' jedhan. Waraanni Kaaba Itoophiyaa Sadaasa 2020 yeroo humnootni TPLF'f amanamoo tahan buufata waraanaa raayyaa ittisa biyyaa haleelan eegale. MM Abiy Ahimed kana hordofee loltoota hedduu gara naannichaatti erguun waraanni itti fufe. Kumaatamni lubbuu dhabuun namootni miliyoona lamaa ol tahan ammoo qe'ee isaaniirraa buqqa'aniiru. Dhiyeenya waraannichi naannoo Amaaraatti cimee itti fufeera. TPLF fi humnootni waliin tokkummaa uummatan akka Warana Bilisummaa oromoo (WBO) gara Finfinneetti qajeeluu yoo ibsan, mootummaan ammoo labsii yeroo muddamaa ji'a jahaaf turu labseera. ''Amma yerootti meeshaa waraanaa keessan lafa keessanidha,'' jette, UNtti Ambaasadara Ameerikaa kan taate Liindaa Toomaas Giriinfiild, kora Mana Maree Nageenyaa UN dhimma Itoophiyaarratti taa'ame kanarratti. ''Waraannni namoota aariifi gara jabinaan guutaman gidduutti gaggeeffamu ijoolleefi haadholii miidhaa jiru, dhaabbachuu qaba,'' jette. Obaasanjoon mana marichaatti yoo dubbatan MM Abiy, pirezidaantii naannoo Oromiyaa Obbo Shimallis Abdiisaafi Maqaleettis imaluun hoggantoota TPLF waliin wal arganii mari'ataniiru. Har'a ammoo bakka waraanni kun itti babal'ate gara naannolee Amaaraafi Affaaritti imaluuf karoorsaniiru. Hoggantuun dhimma siyaasaa UN, Dikaarloon waraanichi ''haala sodaachisaa irra gaheera. Haasaan jibbinsaafi saba tokko adda qoodanii irratti xiyyeeffachuun akka malee dabaleera,'' jette. Roozimeerii Dikaarloo itti dabaluun, biyya uummata miliyoona 110 ol qabdu, sabaafi sablammii 90 ol keessa jiruufi afaanotni 80 ol keessatti dubbatamu keessatti waraanni itti fufee gaggeeffamuufi nageenyi dhibuun miidhaa akkamii fiduu danda'a kan jedhu namuu tilmaamuu hin danda'u jette. Waan hin oolu jedhamee nama sodaachisu Itoophiyaan gara waraana walii waliiniitti ni galti isa jedhudha jette. Miseensotni mana marichaa ifaajee araara buusuuf Gamtaan Afrikaa gochaa jiru akka deeggaran himanii, TPLF humnoota isaa dhaabuun bakka waraana duraan turanitti deebisuu qaba jedhan. Bakka buutuun Noorwey humnootni TPLF fi WBO magaalaa Finfinnee haleelanii qabachuu akka hin qabne himte. Akkasumas, mootummaan saba tokko adda qoodee dhorkaa adda addaa yookaan qoqqobbii irra kaa'uurraa akka of qusatu gaafatte. Bakka buutuun Ayerlaandi ammoo ''yeroo dheeraaf callifne,'' manni marichaa aangoo jijjirama tokko fiduu qaba ture jette. Garuu waraannichi bara darbe yeroo hammaataa dhuferraa eegalee akkasumaan ture jette. UKn ammoo labsiin yeroo muddamaa mootummaan dabarse mirga namoomaa cinatti dhiisuun seerota mirga namoomaa idil-adunyaa cabsuu hin qabu jechuun akeekkachiifte. Bakka bu'aan Itoophiyaa ''marii siyaasaa akka gaggeeffamu waamicha tahe hundaa ni kabajna. Garuu garaagarummaan siyaasaa guddaan kamiyyuu Itoophiyaa keessa jiraatu gareen siyaasaa meeshaa waraanaa kaase hin jiru. Sabaafi sablammii heedduu tahuun Itoophiyaaf rakkoo miti. Rakkoon garee yakkamtootaa wal qixxummaa didee ol aantummaafi kabaja karaa malee argame barbaadudha,'' jedhan. UN dabalatee biyyootni gurguuddoo adunyaa waraanni dhaabbachuun karaa mariin akka xumuramu gaafataa jiru. TPLF, WBO fi humnootni biroo waliigalan sagal tahan ammoo mootummaa MM Abiy Ahimed kaasuun mootummaa  ce'umsaa hundeesina jechuun Waashingitanitti waliigaltee walii mallatteessaniiru. Waraanni naannoo Tigraayiitti eegalamuun amma naannoolee ollaa Affaariifi Amaaraatti babalate amma waggaa tokko lakkoofsiseera. Waraanichi dhaabbatee furmaanni mariin akka barbaadamuuf biyyoonni adda addaa, dhaabbilee ardii fi idil-addunyaa irra dedeebbiin waamicha taasisan illeen hanga ammaatti bu'aa qabatamaan osoo hinmul'atiin waraanichi akkuma itti fufeetti jira. Lakkoofni namoota waraana kanaan lubbusaanii dhaban sirriin beekamu baatulleen kanneen kumaatamaan lakkaa'aman du'uu akka hinoollee dhaabbilee idil-addunyaa adda addaa ni tilmaamu. Dhaabbanni Motummoota Gamtoomanii akka jedhuutti, sababii waraana kanaatiin naannoo Tigraay, Amaaraa fi Affaar keessatti nammoonni miiliyoona torbaa ol ta'an deeggarsa namoomaa atattamaa kan barbaachisu yoo ta'u, kanneen wallakkaa miiliyoonaa ta'an ammoo qarqara beela cimaatti argamu.


Antooniyoo Gutereez hidhaarraa hiikamuu namoota siyaasaa Itoophiyaa 'gammachuun simatan'

Mootummaan Itoophiyaa hogganoota siyaasaa KFO, Baaldaraasiifi hoggantoota TPLF dhiifamaan hiikuu beeksisuu hordofee barreessaan olaanaa UN murtee kana gammachuun akka simatan himan. Antooniyoo Guteereez ergaa guyyaa Jimaataa dabarsaniin: ''Itoophiyaatti mormitoota siyaasaa olaanoo dabalatee kaan, manneen hidhaa keessaa gadhiifamuu isaanii [gamachuun] simadha,'' jedhan. Aabba Guteereez dabaluun ''qaamoleen tarkaanfii kana bu'uura godhachuun dhukaasa akka dhaaban, akkasumas adeemsa marii biyyaalessaa qaamolee hunda hammateefi araaraa jalqabsiisuuf akka oolchan waamicha koon dhiyeessa,'' jedhan. Hoogganaa olaanaa UN kun waraana Itoophiyaatti xumura gochuufi nageenyaafi tasagabbii biyyattiitti fiduu keessatti kanneen dhimmi ilaallatu wajjin akka hojjetaniis himan. Guyyaa Jimaataa Jawaar Mohaammad dabalatee hogganoonni paartii mormituu Kongirasii Federaalawaa Oromoo fi namoonni isaan waliin himatamanii mana hidhaa Qaallittii turan gadhiifamaniiru. Mootummaan Itoophiyaa "dirree siyaasaa bal'isuu fi marii biyyaalessaa hirmaachisaa ta'eef jecha" hidhamtoota kana "dhiifamaan" hiikuuf murteessuu Tajaajilli Komunikeeshinii Mootummaa ibsa Jimaata galgala baaseen beeksiseera. Gama kaaniin Paartiin Baaldaraas Dura Taa'aan dhaabichaa Iskindir Naggaafi hoggantoonni dhaabichaa galmee isaa jalatti himataman kaan hiikamuu mirkanesseera. Iskindir mana hidhaatii gadhiifamuu hordofee mana jireenyaa isaatti haasawa taasiseen: ''Kabajaan kan malu nuyi kanneen mana hidhaatii baaneef osoo hin taane, kanneen Itoophiyaaf jedhanii wareegamaniifi qaamni isaanii hir'ateef haa tahu,'' jechuun dubbachuusaa paartiin isaa ibseera. Abbaan Alangaa Federaalaa ammoo ibsa gama Feesbuukiin baaseen hidhamtoonni kun marii biyyaalessaa karoorfame bu'a qabeessa gochuuf "bu'uura labsii 943/2008tiin himatni isaanii akka kaafamu murtaa'e," jedheera. Kanneen akka gadi dhiifaman murtaa'e keessaa hogganoonni gameeyyii TPLF Sibhaat Naggaa, Qiddusaan Naggaa, Abbaay Walduu, Abbaadii Zammuu, Muluu Gabragzaabeer fi Kiroos Hagoos jiraachuu ibsichi himeera. Ajjeechaa Artiist Haacaaluu Hundeessaa hordofee Adoolessa 1, 2020 to'annoo jala kan oolan Obbo Jawaar Mohaammad, hidhaa guyyoota 530 ol booda gadhiifamaniiru. Adeemsi himataa isaanii waggaa tokkoo ol lakkoofsisees dhimmoota hedduun kan dabaalame ture. Jawaar Mahaammad fi eegdota isaanii dabalatee namootni 35 sirna gaggeessaa reeffa Artiist Haacaaluu Hundeessaa irratti reeffa humnaan gara magaalaa Finfinneetti fedha maatii malee deebisan jedhamuun ture to'annoo jala kan oolan.


Itoophiyaatti konkolaachistootni konkolaataa fe’iisaa UN 70 ol hidhaman - UN

Konkolaachistoonni konkolaattoota fe’iisaa Sagantaa Nyaataa Addunyaa (WFP) 72 ta’an Affaar, Samaraatti to’atamuu WFPn beeksiseera. "Sagantaa Nyaataa Addunyaatiin qacaramanii hojjataa turan konkolaachistoonni 72 magaalaa Samaraatti to’atamuu ni mirkaneessina. Hojjattoonni kunneen maaliif akka hidhaman mirkaneeffachuuf mootummaa Itoophiyaa waliin haasa’aa jirra," jechuun dubbi-himaan WFP Rooyitarsitti himan. Oduun kun kan dhaga’ame, hojjattootni UN  yoo xiqqaate 16 ta’anii fi miseensonni maatii isaanii magaalaa Finfinneetti to’atamuun ibsamu booda. UN kaleessa galgala yoo xiqqaate hojjatoonni 16 miseensota maatii isaanii waliin jalaa hidhamu erga beeksise as Ameerikaan "hojjattoota dhaabbatichaa hidhuun na yaaddeesse," jette. Dubbii himaan Ministeera Dhimma Alaa Ameerikaa Need Piraayis, hojjattoonni UN hidhamuun "Ameerikaa ni yaaddessa" jedhan. Itti aansuun "hidhaan eenyummaa bu’uura godhate tasuma fudhatama hin qabu," jedhan. AFP’n akka gabaasetti mootummaan labsii yeroo muddamaa bu’uureffachuun hojjettoonni UN hidhe dhalattoota Tigraay ta'uu hime. Dhalattoonni Tigraay magaalaa Finfinnee fi iddoowwan kaanii heddumminaan qabamanii hidhamaa jiraachuu fi rakkoof saaxilamuu himatanis, mootummaan namni yoo yakkaan shakkame malee sababa eenyummaa isaa qofaan hidhame hin jiru jedhe. Dubbi-himaan UN konkolaachiftoonni kunneen hidhamuu isaanii wayita beeksisan, "nageenyi isaanii akka mirkanaa’u, mirgi namoomaa fi seeraa isaanii akka kabajamu gaafataa jirra" jedhan. Rooyitarsi gabaasa isaa keessatti Samaraatti konkolaachistoonni to’ataman eenyummaan isaanii ifoomu baatus, Sagantaan Nyaataa Addunyaa kana dura dhalattoota Tigiraay deeggarsa namoomaa naannicha akka geessaniif qaxaree ture jedhe. Sagantaan Nyaataa Addunyaa hojjattooonni isaa jalaa hidhamuu kan himate ilaachisuun amma yoonaatti mootummaan Itoophiyaa ibsa hin kennine. Mootummaan Federeaalaa Itoophiyaa ji’a tokko dura qondaaltota olaanoo UN torba "walabummaa biyyattiirratti yaaddoo uuman" jedheen biyyaa ariyachuun ni yaadatama. Murtoo mootummaa hordofuun biyyoonni Lixaa fi UN tarkaanfii mootummaan Itoophiyaa fudhate komachuun, irra deebiin akka ilaalamu gaafataa turan. Mootummaan Itoophiyaa hojjattoonni fi itti gaafatamtoonni dhaabbilee idil-addunyaa keessa hojjatan deeggarsa garaa garaa TPLF kennu jechuun himataa ture. Itti dabaluunis konkolaatonni fe'uumsaa deeggarsa namoomaa fe'uun gara Tigraay imalan akka hin deebinee fi finciltoonni Tigraay waraanaaf itti dhimma bahu jechuun shakkii akka qabu mootummaan komachaa ture.


Itoophiyaan dippilomaatota Ayirlaandi afur Imbaasii Finfinnee keessa turan ariite

Mootummaan Itoophiyaa dippilomaatota Ayirlaandi Imbaasii biyyattii Finfinnee jiru keessa hojjetan jaha keessaa afur gadhiisanii bahuu akka qaban imbaasichatti hime. Ministerri Dhimma Alaa Ayerlaandi akka beeksisetti Ambaasadara isaanii fi dippilomaatiin tokko qofa Itoophiyaatti hojjechuuf eeyyamani akka kennameef hime. Dippilomaatotni kaan afur aduu torban tokkoo keessatti gadhiisuun bahuu akka qaban itti himamuu ibseera. EBC'n Ministera Dhimma Alaa Itoophiyaa irraa argadhe jedhee akka gabaasetti, dippilomaatotni afur torban tokko keessatti gadhiisanii bahuu akka qaban murtaa'eera. Dhimmi haala Itoophiyaa irra deddeebbiin Mana Maree Nageenyaa UN'tti ajandaa akka ta'u Ayirlaand sochii taasisaa turuun ishee ni beekama. Sababni lakkoofsa dippilomaatota Ayerlaandi xiqqeessuuf barbaachise ammoo ejjennoo Ayerlaandi waraana Kaaba Itoophiyaa  fi rakkoo namoomaa mudatu ilaalchisee ibsiteen walqabatee akka ta'u Ayirlaand ibsite. Dabalataan, Mana Maree Nageenyaa UN dabalatee qooda idil adunyaarratti qabdu akka tahe, qondaalonni mootummaa Itoophiyaa himuu isaanii eerera ibsi Ministeera Haajaa Alaa Ayarlaandi. Ministeerri Dhimma Alaa Ayerlaandi Saayiman Koovenii ''murtee mootummaa Itoophiyaa kanaan baay'ee gaddeera,'' jedhan. Saayiman Koovenii Ayerlaandii erga bara 1994 michuu Itoophiyaa tahuu himanii, biyyi isaanii misooma Itoophiyaa deeggaraa akka turte himan. Waggoota shanan darban keessas Itoophiyaan biyyoota Ayirlaandi irraa deeggarsa argataa turan keessaa jalqaba irratti akka argamtu himaniiru. Hariiroon Itoophiyaa waliin qabnu Mana Maree nageenyaa UN dabalatee akkaataadhuma ibsa Gamtaa Awurooppaatti dhaabbataafi kan hin jijjiiramnedha jedhan. ''Imbaasiin keenya Finfinnee banaa tahee itti fufa. Gareen keenya dhaabbilee idila addunyaa ittiin beekkamtii arganne kan akka Gamtaa Afrikaa fi IGAD waliin hojjechuun itti gaafatamummaa isaan irraa eegamu ni bahatu,'' jedhan. Itti dabaluun hojii Gamtaan Afrikaa walitti bu'insicha karaa nagaa furuuf hojjetu akka deeggaran himan. Ol aantummaa fi walabummaa Itoophiyaa akka kabajanis ibsaniiru. Haala nageenyaa Itoophiyaa 'yeroodhaa gara yerootti hammaataa dhufe' kana keessa hojiin imbaasii inni guddaan tajaajila qontsilaa kennuu akka tahes himaniiru. Haa tahu malee, lakkoofsi hojjettoota imbaasichaa harka lama sadaffaan xiqqaachuun isaa tajaajilicha karaa guutuu taheen kennuuf rakkisaa tahuu ibsaniiru. Lammiileen Ayerlaandi gara Itoophiyaatti akka imaluu hin qabne ibsuun kanneen biyyicha jiranis balalii idileen akka gadhiisanii bahuu qaban dhaaman. ''Murtoon Itoophiyaa kun yeroofidha jedheen abdadha. Hojjettootni imbaasii keenyaa yeroo danda'ametti gara hojii isaaniitti ni deebi'u jennee abdanna,'' jedhan. Saayiman ''yeroo rakkoon deeggarsa namoomaa itti hammaate kanatti uummata Itoophiyaa waliin dhaabbanna'' jedhan. Torban dhufu keessa 'Dhaabbatni Gargaarsa Ayerlaandi [Irish Aid] Yuuroo miliyoona 16 dhaabbilee gargaarsa Itoophiyaatti waliin hojjetan akka UN OCHA, UNICEF, UNFPA fi IRC'f akka rabsu himaniiru. Itoophiyaan kana duras hojjettoota UN  humnoota TPLF deeggaru jechuun himatte biyyashee gadhiisanii akka bahan gochuun ishee ni yaadatama. Waraanni Kaaba Itoophiyaa Tigraayitti eegale erga gara Amaaraafi Affaaritti ce'ee baatiiwwan muraasa darbaniiru. Keessumaa humnoonni TPLF Naannoo Amaaraa bakkeewwan garaagaraa Kaaba Walloofi Kibba Walloo to'achuun gara Shawaa Kaabaatti dhihaachuu isaanii hordofeeti MM Abiy waraana kana ofumaa hoogganuuf gara adda waraanaatti kan qajeelan. Waraana Kaaba Itoophiyaa mariin xumura itti tolchuuf yaaliin hanga ammaa taasifamaa ture hin milkoofne. Gaanfa Afrikaatti Jilli Addaa US Jeeferii Feltimaan waraana mariin xumuruuf yaaliin taasifamaa ture abdii horatuus waraanni akka haaraatti tibbana cime danquu ta'u gaafa Kibxataa ibsaniiru.


Fonqolcha Sudaan: Jen Abdel Fattaa al-Burhaan hogganaa mana maree ce'umsaa Sudaan gochuun of muudan

Hogganaan fonqolcha mootummaa Sudaan Jeneraal Abdel fattaa al-Burhaan hogganaa mana maree haaraa biyyattii bulchuu gochuun of muudan. Burhaan mana maree haaraa hundeessan keessaa miseensota siivilii mana maree mootummaa ce'umsaa kana duraa diigan keessa turan haqaniiru. Sirni kakuu galuus guyyaa kaleessaa (Kamisa) raawwate. Jeneraal Burhaan itti aanaa isaa kan ture Hamdaan Dagaloo, Aliyaas Hemeetii fi qondaalota waraanaa ol aanoo biroo aangoo fonqolcha Onkoloolessa 25 dura qaban irra akka turan godhaniiru. Manni maree mootummaa ce'umsaa haaraan hundeessan miseensota 14 kan qabu yoo tahu, qaama siivilii keessaas kan itti dabalaman jiru. Garuu siivilii irraa warri tokkummaa siyaasaa tolfachuun fonqolcha dura aangoo irra turan tokkollee hin hammatamne. Ministeerri Odeeffannoo aangoo irraa kaafaman Hamzaa Balool tarkaanfii haaraa amma kana fonqolchicha itti fufsiisuudha jedhanii ibsan. Uummatni ''mo'achuun ce'umsicha itti fufsiisuu danda'a,'' jedhan. Fonqolchi gaggeeffamee ture akka gara aangoo isaatti deebi'uuf dhiibbaa guddaan biyya keessaa fi hawwaasa idil-addunyaa irraa yeroo Sudaan mudachaa jirutti tarkaanfiin kun fudhatame. Ergamaan Addaa UN, Sudaan jiran Voolker Peertis, mana marichaa hogganaan waraanaa ofii isaa muuduun biyyattiin gara bulchiinsa heeraatti deebi'uuf akka malee ulfaataa taasisa jdhan. Ergamaan addaa UN kun jireenya siyaasaa fi dinagdee bakkasaa idileetti deebisuuf marii ariifachiisaan akka gaggeeffamuu qabu waamicha godhan. Akkasumas humni waraanaa ''tarkaanfii ofitti amanamummaa ijaaru, akka walabummaa ministira muummee Abdallaa Hamdook bakkasaa duraatti deebisuu'' fudhachuu qaba jedhan. Pirezidaantiin duraanii Sudaan Omar al-Bashir erga fonqolcha mootummaa humni waraanaa gaggeesseen aangoo irraa kaafamanii ji'a darbes biyyattiitti fonqolchi lammataa mudate. MM biyyattii kan turan Abdallaa Hamdook mana jireenyaa isaanii keessatti hidhaa jala akka jiran himama. Gamtaan Afrikaa fonqolcha kana hordofee Sudaaniin sochiisaa hunda keessaa yeroof dhorkeera.


Anga'oonni UN Itoophiyaan akka bahaniif ajajajje torban biyyaa bahuu dhaabbatichi mirkaneesse

Hojjattoonni dhaabbilee UN sadarkaa garaa garaa irra hojjatan torba, torbee dabre keessa dhimma keessoo biyyattii keessa galaniiru jechuun sa'aatii 72tti akka biyyaa bahaniif ajajaman, biyya gadhiisanii bahuusaanii UN mirkaneesse. Tarkaanfii Itoophiyaa kana hordofee Barreessaa olaanaan Dhaabbatichaa Antooniyoo Guteereez, ''Itoophiyaan qondaaltota Dhaabbatichaa biyyaa ari'uu dhagahuu kiyyatti naasuu guddaan natti dhaga'ame,'' jechuun ibsanii turan. Qondaaltonni kunniin ''sababa nageenya isaaniif jecha'' biyyattii keessa akka hinjirre, dubbi-himaan Dhaabbatichaa Farhaan Haq guyyaa Wiixataa mirkaneessan. Farhaan Haq akka jedhanitti: ''Nageenya isaanii mirkaneessuuf biyyattii keessaa baafamaniiru,'' jedhan. Torban dabre wayita dubbiin kun ho'ee haasawamaa turetti dubbi himaan kun, tarkaanfiin Itoophiyaa hojjattoota UN irratti hojiirra oolfamu kan ta'u waan hintaaneef, aanga'oonni Itoophiyaa keessa akka turaniif ibsuu isaanii Rooyitarsi gabaasee ture. Gama kaaniin ammoo UNtti ambaassaaddarri Itoophiyaa Taayyee AstiqaSillaasee dhimma kana ilaalchisuun fuula Twiitara isaaniirratti barreessaniin, UN bakka jarreen hari'aman kana namoota kaan dafee bakka akka buusu gaafatan. ''Qarqaarsa namoomaa waltahuun dhiyeessaa jirru itti fufsiisuuf, UN hojjettoota hari'aman kanneen atattamaan bakka akka buusu gaafanna,'' jedhan. Ambaasaaddar Taayyeen dabaluun, namootni haarayaa ramadaman akka biyyatti galuu danda'an dhaabbaticha wajjin waltahuun ni mijeessina jedhaniiru. Aabba Farhaan dhimma kanarratti gaaffii gaazexeessaa tokkoof dhiyaateef wayita deebisanitti, ''Waantin mirkaneessuu danda'u, hojjettoonni UN mootummaa Itoophiyaatin maqaan dhawame hunduu, biyya keessa hin jirani. Nageenya isaanii mirkaneessuuf jecha biyya biraatti geeffamaniiru.'' Dubbi-himaan kun dabaluun, ''Ejjennoon keenya dhimma persona non grata irratti qabnu ammallee hin jijjiiramne. Seera kana anga'oota UN irratti labsamuu fudhachuu dhiisuun ejjennoo seeraa Dhaabbata keenyaati. Kuni kan hojiirra oolu, dippilomaatota biyya tokkorraa biyya biraatti dhaqan irratti,'' jedhan. Itoophiyaan hojjettoota UN torba maqaan dhawame kanneen Afaan Laatiniin persona non grata yookaan ammoo ''nama biyya tokkotti hin simatamne'' seera jedhu itti labsuun biyyaa akka bahan ajajje. Gama kaaniin Pireezidantiin Yaa'ii Waliigalaa (General Assembly) UN, Abdulla Shahid BBCtti akka dubbatanitti, qaamoleen waraana Tigraay keessaa qooda fudhatan hundi dhaabbatanii akka ilaalaniifi rakkoon namoomaas akka hin babal'anne waliin hojjechuu qabu jedhan.


Manni Maree Nageenyaa yeroo 10ffaaf dhimma Itoophiyaarratti mari'achuuf

Manni Maree Nageenyaa Mootummoota Gamtomanii (UNSC) yeroo 10ffaaf har'a dhimma Itoophiyaa irrratti akka mari'atu ibsame. Mana marichaaf ajandaa ''Peace and Security in Africa'' jedhu jalatti haala naannoo Tigraay irratti akka mari'atu ibsi mana marichaa beeksiiseera. Mariin mana marichaa bakka bu'aan Itoophiyaa irratti ni argamu jedhamee eegamu kun kan torban darbe gaggeeffameen addatti saaqaa ta'a jedhameera. Mariichi akka gaggeeffamuuf kan gaafatan Ameerikaa, UK, Nooriwee, Istooniyaa, Faransaayi fi Ayirilaandii yoo ta'an, barreessaa Olaanaan dhaabbatichaa Antooniyoo Guteereez haasaa akka taasisan eegamu. Marii har'aatiin Gutereez hojjattoonni dhaabbatichaa torba Itoophiyaa akka bahaniif ajaja Itoophiyaan dabarsite ilaalchise akkasumas rakkina biyyattii keessa jiru irratti haasaa ni taasisu jedhamee eegama. Erga waraanni humnootii fedraalaa fi humnootii TPLF jidduutti eegalamee kaasee manni marii nageenyaa dhimma Itoophiyaa irratti kan har'aa waliin yeroo 10ffaaf mari'ata. Erga Itoophiyaan hojjattoota UN torba biyyaa akka bahaniif ajaja dabarsitee as ammoo manni marichaa yoo mariif taa'u kun yeroo lammaffaaf. Hojjattoonni dhaabbatichaa Itoophiyaa hojii seeraan alaa irratti hirmaachuun argeera jechuun sa'aatii 72 keessatti akka biyyaa bahaniif ajauun walqabate, Ameerikaa, UK, Nooriwee, Isooniyaa, Faransaayiifi Ayirlaandi walgahii mana marichaatiif gaaffii dhiyaasseen ni yaadatama. Manni maree torban darbe cufaan marii gaggeesse hordofees ibsi Ayirlaandi qopheessite deeggarsa gahaa waan argateef ifa osoo hintaa'iin hafeera. Ibsa Ayirlaand qopheessite turteen, Itoophiyaan hojjattoota dhaabbatichaa har'iachu kan balaaleeffatu, Itoophiyaa UM waliin akka waltaatu kan gaaffatuufi deeggarsi namoommaa akka hingufannee kan gaafatu ture, akka odeeffannoo mana marichaa argame mul'isuutti. Haata'u malee, biyyoonni A three plus one' jedhaman Keeniyaa, Niijar Tuniziyaa, Seent Viinsnat fi Za Giriiniinaadiis akkasumas Chaayinaa fi Russiyaan ibsichi faayidaa hinqabu jechuun mormutu dhagahame.  Dhaabbatichi dhimma Itoophiyaatiif furmaata akka barbaadu biyyoonni kunneen akeekkachisaniiru. Tarkaanfii Itoophiyaan hojjattoonni dhaabbatichaa biyyaa akka bahaniif fudhate akka geeddartuuf barreessaa Olaanaan UN gaafachu Dubbii Himaan Ittaanaan dhaabbatichaa Faarihaan Haqii dubbataniiru. Biyyi tokko namoota hojii dippilomaasii keessa jiran fi mirga akka hinhimatamne qabaniif adeemsi dahoo seeraa isaanii kaasuu ittiin dandeeessuu hojiirra kan oolfamu, dippilomaatoota biyyootaan mudamaniif malee hoggantoota UNf akka hintaanee dhaabbatichi Itoophiyaatti beeksiiseera. Tarkaanfii fudhatame hordofunis Barreessaa Olaanaan dhaabbatichaa MM Abiyiif xalayaa erguun himameera. Barreesichi akka jedhaniitti, hojjattoonni torban biyyaa ari'achuun adeemsa hojii deeggarsa namoomaa ni gufachiisa. ''Wayita lubbuu baraaruu fi mirgoota namoommaa eegsiisuuf tattaafannu kanatti hojjattoota Itoophiyaadhaa akka bahaniif murteessuun danqaa biraa uuma. Deeggarsa namoommaa dhimma siyaasaa gochuun UN yaalii Itoophiyaa deeggaruuf taasisuu danqa,'' jedhan. Motummaan Itoophiyaa gama isaatiin hojjattoonni torban gochaa nageenya biyyaaleessaatiif yaaddoo ta'an irratti hirmaachuun waan argamaniifan biyyaa baasuuf murteesse jechuun deebii kenneera. Motummaa Itoophiyaa fi UNtti bakka bu'aan Itoophiyaa AMbaasaadar Taayyee Atsiqasilaasee akka jedhaniitti, hojjattoonni kunneen deeggarsa namoommaa TPLFf dabarsanii kennuun alatti odeeffannoo dogongoraa tamsaasaniiru. Dhaabbatichi garuu himanaawwan kanneen waakkateera. Hojjattoonni loogiin ala haluma oguummaansaanii gaafatuu kan hordofan jedheeras. Itoophiyaa bakka hojjatoota biyyaa bahaniitti kan biraa akka buufamaniif gaafatee jirti. Dubbii Himaan Ittaanaan Gutereezi Faarihaan Haqi, bakka hojjattoota torbanii hojjattoota biraa gara Itoophiyaatti akka ergaman gaafatamanii, ''Hojjattoonni UN erge kan hojiisaaniif dandeettii gahaa qabaniidha. Danqaa tokko malee hojiisaanii itti fufuu qabaatu,'' jechuun deebii kennan. UNtti Ambaasaadarri Ameerikaa Jeeniivaa Saayiman Maanilii biyyoota 40 bakka bu'uun, hojjattoonni ari'ataman torban gara Itoophiyaatti deebii'uun akka hojjataniif akka hayyamamu gaafataniiru.


Ameerikaan rakkoo kaaba Itoophiyaatti mudateef deebii kennuuf filmaatawwan ilaalaan jira jette

Ameerikaan rakkoo kaabaa Itoophiyaatti cimaa jiruuf deebii kennuuf qoqqobbii dinagdee dabalatee filmaatawwan qabdu ilaalaa jiraachuu Dubbii Himaan Waajjira Dhimma Alaa Ameerikaa Need Piraayiis gaazexessitootatti himan. Ministirri Dhimma Alaa Ameerikaa Antoonii Bilinkan qondaaltoota olaanoo Gamtaa Afriikaa, UK, Faransaayi, Jarman fi Gamtaa Awurooppaa waliin dhimma Itoophiyaa irratti Kibxata darbe mari'atanii ture. Walgahii kanarrattis qaamoolee walitti bu'iinsicha keessatti hirmaatan atattamaan waliigaltee dhukaasa dhaabuu gochuun gara mariitti akka galaniif waamicha taasisaniiru. Waamichi biyyoota lixaa kun kan dhagahames raayyaan Itoophiyaa humnootii Tigraay irratti kallattii maraan haleellaa qindaa'aa eegaluusaanii erga finciltoonni ibsaniin booda. Waraanni kaaba biyyattii keessatti saaqamee mariidhaan akka dhaabbatuuf Waashingitan irra deddeebiin waamicha taasisaa turuunshee ni yaadatama. Oduu walfakkaatuun ammoo biyyoonni Garee 7 fi biyyoonni deeggarsa taasisan kan biraas dhimma waraanaa kaaba Itoophiyaatti ta'aa jiru kanarratti marii taasisuu isaanii Dhaabbanni Gargaarsa Ameeriikaa (USID)n beeksiise. Hirmaattoonni, deeggartoonni namoomaa fi gargaartoonni idil-addunyaa rakkoolee walxaxaa isaan mudatuuf furmaata hariifataa barbaachuufi danqaawwan kanneen darbuuf malawwan adda addaa hubannoo keessa galchuu barbaachisaa ta'uu kaasaniiru jedheera dhaabbatichi. Hirmaattoonni walgahii mana maree Dhimma Aaa Gamtaa Awurooppaa dhufaa irratti biyyoonni miseensa gamtichaa qaamooleen waraanicha keessatti hirmaatan barbaachisummaa gara marii siyaasaatti akka ce'aniif waliigaltee irra gahuu irratti mari'ataniiru. ''Ameerikaafi biyyoon deeggartoonni kaan miidhaa hojjattoota namoommaa irra gahu fi haala qabatamaan lammiilee irra gahaa jiru irratti odeeffannoo dogongoraa dabarsuu isaanii balaaleeffataniiru. Hirmaattoonni walitti bu'insichaa qoccoollaa fi doorsiisa hojjattoota gargaarsaa irraan gahan akka dhaabaniif gaafataniiru,'' jedha ibsi USID kun. Deeggartoonni tajaajilli qunnamtii, baankii fi kanneen barbaachisoo ta'an kan biraa Tigraayiitti deebiisanii akka eegalaniifi daandiiwwan gara Tigraay geessaniifi imalli qilleensaa gutummaan bakka tureetti akka deebii'uuf waliigalusaanii beeksisaniiru. ''Kunis baatiiwwan lamaan darban keessa kan dhorkaman dhiyeessitiin boba'aa, qorichootaa fi meeshaalee wallaansaa gara naannichaa akka galaniif hayyamuu ni dabalata,'' jedhan. Kallattii kanaa jijjiramni atattammaa yoo hintaasifamne dhaabbileen namoomaa hojiisaanii dhaabuuf ykn daangeessuuf akka dirqaman beeksiisaniiru. Dhaabbileen fayyaas dhiyeessitiin ala ta'u jedheera. Miidhaa saalaa bal'aa fi ajjeechaawwan seeraan alaa dabalatee miidhaawwan raawwataman keessatti kanneen hirmaatan, gabaasa fi yaada furmaataa UNtti Komishiinii Olaanaa Mirgoota Namoomaa fi Komishinii Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa waloon dhiheenyaatti dhiyyeessan irratti hundaa'uun kanneen balleessan ittigaafatamo akka ta'aniif gaafataniiru. Waraanaa Tigraay waggaa tokko guutuuf deemu kanaan walqabatees namoonni gara miliyoona jahaa hanga torbaatti siqan rakkina wabii nyaataa cimaaf saaxilamaniiru kan jedhee USIDn, kanneen miliyoona lamaa ol ta'an ammoo qee'esaanii irraa buqqa'u hime. Tigraayiitti namoonni hanga kuma 900 ta'an haala beela cimaa fakkaatuuf kan saaxilaman yoo ta'u, namoonni guyyootaaf osoo nyaata hin argatiin turuun baala soorachu eegalaniiru jechuun beeksiiseera.


Fonqolcha Sudaan: Jen Abdel Fattaa al-Burhaan, US fi UN waliin erga dubbatanii mootummaa ce'umsaa deebisuuf

Hogganaan humna waraanaa Sudaan Jeneraal Abdel Fattaa al-Burhaan, erga Ameerikaa fi UN waliin dubbatanii adeemsa gara mootummaa cehumsaatti taasifamu akka ariifachiisan himan. Bakka Bu'aan Addaa UN, Voolker Peertiis akka jedhanitti, marichaan booda fonqolcha mootummaa ji'a darbe gaggeeffame iddootti deebisuufi ministira muummee Abdallaa Hamdook hojii isaatti deebisuuf waliigalameera. Abdallaa Hamdook ammayyuu hidhaa mana keessaa jala jiru. Ministirootni afur hidhaa turan garuu gadhiifamaniiru. Fincilli tokkummaan biyyattiitti gaggeeffamuun pirezidaantii duraanii Omar al-Bashir aangoo irraa kaase, fincila waliigalaa guyyoota lamaaf Dilbataa fi Wiixatatti waameera. Jeneraal Abdel Fattaa al-Burhaan erga Antoonii Bilinken waliin dubbatanii ibsa kennaniin, caasaa mootummaa cehumsaa jalqabe ariifachiisuufi mootummaa hundeessuuf adeemsa barbaachisu ariifachiisuuf waliigaluu miidiyaaleen biyyattii gabaasaniiru. Dubbii himaan Waajira Dhimma Alaa US, Need Piraayis, Biliinkeen marii bilbilaan al-Burhaan waliin godhan irratti namoota siyaasaa maqaa gurguddaa qaban fonqolchaan booda hidhaman, akka ariitiin gadhiifaman gaafachuun gara marii nagaa Abdallaa Hamdook dabalateetti akka galan gaafataniiru jedhan. Mootummaan siivilii akka deebi'uun hundaa'us waliigaluu isaanii Aljaaziiraan gabaaseera. Erga humni waraanaa aangoo of harka galfatee lammiileen Sudaan kumaatamaan daandiitti bahuun mormaa turan. Onkoloolessa 25, 2021 al-Burhaan miseensota mootummaa cehumsaa hundaa'ee ture bittinse. Qondaalota mootummaa fi gaggeessitoota siyaasaa mana hidhaa galche. Abdallaa Hamdook erga guyyoota lamaaf mana keessatti hidhamuun eegumsa guddaa jala turee gara mana isaatti deebifamuun, dippilomaatota idil-addunyaa UN waliin akka mari'atu eeyyamameeraaf. Kunis akka qaama gara mariitti deebi'uutti fudhatame. Sudaan erga Omar al-Bashir aangoo irraa kaafamee mootummaa cehumsaa qaama waraanaa fi siivilii irraa walitti bahuun mana maree ce'umsaa hundaa'een gaggeeffamaa turte. Kun hanga ji'a darbe humni waraanaa biyyattii mana marichaa bittinsuun deebisee aangoo qabatetti ture. Fonqolcha kana hordofee Gamtaan Afrikaa Sudaaniin sochii isaa hunda keessaa dhorkeera.


IOM Itoophiyaatti buqqaatotaaf dahoo dhiyeessuuf dolaara mil. 21 ol na barbaachisa jedhe

Dhaabbanni Godaantoota Addunyaa (IOM) Itoophiyaa keessatti namoota miliyoona 1.8 qe'ee isaaniirraa buqqa'aniif dahoo dhiyeessuuf dolaara miilyoona 21.1 akka isa barbaachisu beeksiise. Lammiileen naannoolee Tigraay, Amaaraafi Somaaleeirraa buqqa'uun wayita ammaa kanatti buufataalee dahannoo keessaafi manneen namoota dhuunfaatti dahatanii jiraniif bakka dahannoo qopheessuuf baasiin dolaara miiliyoona 21.1 akka barbaachisu hime dhaabbatichi. Waraana mootummaa Federaalaafi humnootii TPLF jidduutti mudate hodofee namoonni buqqa'an kuma 233 ol buufataalee 53 keessatti deeggarsi taasifamaaf jira jedhe. Buufataaleen kunneenis kan kana dura manneen barbootaa turaniifi amma gara bakka dahannoo buqqaatotaatti geedarmuun tajaajila kennaniidha. Buqqaattoonni irra jireessi dirree irra buluuf dirqamuu ragaan dhaabbata IOM Itoophiyaa irraa argame ni mul'isa. Kana malees, baajanni buufataalee kanneen keessatti nyaata, bishaan, wallaansaafi tajaajilawwan bu'uuraa kan biraa dhiyeessuuf oolu dhumaa jiraachuu dhaabbatichi dablee himeera. IOM buqqaatootaaf dahoo waloo, mana fincaaniifi bakka nyaati itti bilchaatu waloo, akkasumas kutaalee tajaajilaa kan biraa ijaaruuf deeggarsi akka barbaachisu beeksiseera. Dhaabbatichi deeggarsa maallaqaa barbaachisu yoo argate dahannoowwan nageenyi isaanii eegameefi tajaajila gahaa ijaaruu akka danda'u ibseera. Gaaffii deeggarsa maallaqaa adda durumaan kan hooggannu dhaabbanni IOM Itoophiyaa yoo ta'u, Komishiniin Olaanaa Baqattoota Mootummoota Gamtomanii (UNHCR)) fi Ejjansiin Baqattoota Mootummoota Gamtomanii buqqaatootaaf deeggarsa kennaa jiru. Guutuu Itoophiyaatti kaampiiwwan buqqaatootaa 1,500 ol kan bulchan yoo ta'u, kanneen keessaa 300 kaaba Itoophiyaatti kan argamaniidha. Sababii waraana Naannoo Tigraayitiin lakkoofsi namoota buqqa'anii daballaan karaa kutaa Camp coordination and Camp Management (CCCM) jedhamuutiin deeggarsa akka argatan taasifame. Qindeessaa kutaa kanaa kan ta'an Raafaa'eel Abiis akka jedhaniitti, sababii ammalleen walitti bu'insiichi itti fufeef buqqaattoonni irra caalaa gara qe'eefi qabeenyaa isaaniitti deebi'uu hin dandeenye. Itti dabaluunis, ''manneen barnootaa gara tajaajilasaanii duraatti deebiisuufilleen buqqaatotaaf dahannoo qopheessuu qabna. Kun ammoo baasii dabalataa gaafata,'' jedhan. Dhaabbatichi Adoolessaa keessa deeggarsi dolaara miiliyoona 70 akka taasifamuuf gaafatee hanga ammaatti kan argate dolaara miliyoona 31.7 qofaadha. Haala ibsa dhaabbatichi baase kanaatiin hanga waggaan kun xumuramuutti baqattootaaf dahannoo ijaaruuf dolaara miiliyoona 21.1tu barbaachisa. IOM Itoophiyaatti hogganaa kutaa CCCM kan ta'an Istiifaaniin Niik Yoomihirid, ''maallaqni kun buqqaatotaaf dahannoo ijaaruuf barbaachisa. Deeggarsa yoo hin argannee ammoo buqqaatoonni gara rakkoo hamaatti galu,'' jedhan.


Waraana Tigraay: Mootummaan Itoophiyaa sababii hojjattoota UN torba biyyaa akka bahan itti ajaje ibse

Mootummaan Itoophiyaa sababii hojjattoonni Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii (UN) torba biyyaa akka bahaniif itti ajaje ibse. Ministerri Haajaa Alaa Itoophiyaa dhimmicha ilaalchisuun ibsa Jimaata galgala baaseen, hojjattoonni dhaabbatichaa kunneen gochaawwan walabummaa biyyaa cabsaniifi yaaddoo nageenya biyyaalessaa ta'an raawwataniiru jechuun himate. Kamisa Fulbaana 30, 2021 akka ibsametti, hojjattoonni dhaabbilee UN sadarkaa garaa garaa irra hojjatan torba dhimma keessoo biyyaa keessa galaniiru jechuun sa'aatii 72tti akka biyyaa bahaniif ajajame. Dhaabbatichi tarkaanfii mootummaa Itoophiyaa kana akka hinfudhanne barreessaa olaanaan UN Antooniiyoo Gutereez Ministira Muummee Abiy Ahimaditti guyyaa Jimaataa dubbachusaanii fi dubbi himaan dhaabbatichaa Faarhaan Haaqi tarkaanfiin Itoophiyaa hojjattoota UN irratti hojiirra oolfamu kan ta'u waan hintaaneef, aanga'oonni Itoophiyaa keessa akka turaniif ibsuu isaanii Rooyitarsi gabaaseera. Mootummaan Itoophiyaa sababii hojjattoonni dhaabbatichaa biyyaa akka bahanii ittiin gaafate wayita ibseetti, humnootii TPLFtiif deeggarsa namoomaa fi meeshaalee qunnamtii taasisaniiru jedhe. Ministeerri Haajaa Alaa Itoophiyaa haala kaaba biyyaatti umameen walqabatee hojjattoonni dhaabbilee UN kunneen ulaagaa dhaabbatichaa kabajuu akka hindandeenye kaasuun, gochaawwan cimaa kanneenis anga'ootni olaanoo dhaabbatichaa dhimmisaa ilaallatu fi deeggartoonni idl-addunyaa kan biraas akka beekan taasifamuilleen bu'aa akka hinfinne ibseera. Haata'u malee Rooyitarsi yaadannoo Waajjira dhimmoota seeraa UNtti ergamaa Itoophiyaa kan Niiw Yoorkiitti argamuuf ergame ilaalee jira jechuun akka gabaaseetti, hojjattoonni kunneen dhimma keessoo biyyaa keessa seenuu isaanitiif odeeffannoo kamuu akka isa hingahiin ibsuu himeera. Mootummaan Itoophiyaa akka jedhutti ammoo, balleessaa yaaddessoon hojjattoota kanneenii raawwataman itti fufuu isaanitiif akka filmaata dhumaatti mootummaan ''gariin isaanii biyya gadhiisuun akka bahaniif gaafate,'' jedheera. Mootummaan Itoophiyaa guyyoota sadii keessatti biyyaa akka bahaniif Kamisa waaree booda xalayaa hojjattoota UN kanneeniif barreesse irratti dhimma keessoo biyyattii jidduu galuu jechuun alatti sababii gadi fageenyaa kaasee hinturre. Tarkaanfiicha ilaalchisuun burjaajjii jiru qulleessuuf jechuun Ministeerri Haajaa Alaa Itoophiyaa ibsa baasee kanaan, badii hojjattoonnia kunneen raawwataniiru jedhaman tarreesseera. Haaluma kanaanis hojjattoonni biyya gadhiisuun akka bahaniif ajajaman kunneen, ''dhiyyeessii deeggarsa namoomaa fi meeshaalee qunnamtii TPLF akka ittiin gargaaramuuf dabarsuun kenanniiru,'' jedheera. Kana malees, ''hojimaatawwan nageenyaa irratti waliigalaman'' cabsuu fi konkolaataawwan fe'umsaa 400 ol kanneen dhiyeessitii deegarsaatiif bobba'uun osoo hindeebi'iin hafan, ''TPLF sochiilee loltummaatiif dhimma itti bahaa jira'' jechuun akka deebiifamaniif yaalii barbaachisu osoo hintaasisiin hafanii kan jedhuus kaa'eera. Akkasumas dhimmoota tarkaanfichaaf sababa ta'an keessaa namoonni kunneen ''odeeffannoowwan dogongorsaa ta'an tamsaasuu fi deeggarsa namoomaa siyaasaaf dhimma itti akka bahamu'' taasisaniiru jechuun himateera. Gochaawwan kunneenis balleessaa walabummaa biyyattii irratti raawwataman ta'uu Ministeerri Haajaa Alaa ibsa baaseen kaaseera. Sababii tarkaanfii motummaan fudhate kanaan walqabatees dhiyeessitiin deeggarsa namoomaa gaggeeffamu akka hin gufanne amantaa qabaachuu ibsuun, hojjattoota biyyaa baafaman kanneen atattamaan bakka buusuun hojiin deeggarsi namoomaa akka itti fufuuf waamicha dhiyeesseera. Itti dabaluun ammoo miseensoonni hawaasa idil-addunyaa tokko tokkoos gochaa TPLF raawwatu callisuun, tarkaanfiiwwan ittigaafatama mootummaa walabaa tokkoo ta'aniifi gama motummaatiin fudhataman akka rakkootti kaasu jechuun komateera. Mootummaan Itoophiyaa tibba rakkisaa kanatti dhaabbilee Motummoota Gamtoomanii hawaasa rakkataa jiran gargaaruuf kaayyoo qaban waliin wal ta'uun akka hojjatu, akkasumas dhaabbilee walabummaa fi nageenya biyyaaleessaa biyyattii irratti yaaddoo hintaane kamuu waliin hojjachuu akka itti fufu ibsichaan kaaseera. Hojjattoonni dhaabbilee Motummoota Gamtoomanii (UN) torba guyyaa Kamisaa akka sa'aatii 72 keessatti Itoophiya gadhiisanii akka bahaniif motummaan Itoophiyaa ajajees kanneen sadarkaalee ittig aafatamummaa adda addaa itti turaniidha. Isaan keessaayis shanan isaanii kan Waajjira Qindeessaa Dhimmoota Namoomaa (OCHA), tokko ammoo Dhaabbata Deeggarsa Daa'immanii (UNICEF) fi tokko ammoo Komishinii Olaanaa Mirgoota Namoomaa keessa ittigaafatamummaa garaa garaatiin hojjataa turaniidha. Tarkaanfii mootummaa Itoophiyaatiin fudhatame hordofees barreessaa olaanaa dhaabbatichaa dabalatee, biyyoonni akka Ameerikaa, Yunaayitid Kingdam, Jarmaniifi kaanilleen karaa imbaasiiwwan isaanitiin mormiisaanii ibsanii jiru.


Kooriyaa Kaabaatti daa’immaniifi maanguddoonni 'beelaaf saaxilamaa jiru' jedhan anga'aan UN

Kooriyaa Kaabaatti daa’immaniifi maanguddoonni beelaaf saaxilamoo ta’uusaanii ogeessi Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii-UN dubbate. Dhaabbatichatti ergamaan addaa haala qabiinsa mirga namoomaa biyyattii gabaasu akka himetti, rakkoo hanqina nyaataa biyyattii waanti ittuu hammeesse qoqqobbii sadarkaa idil-addunyaafi uggura Covid’n walqabatudha. Kanarraa ka’uun lammileen Kooriyaa Kaabaa guyyaa guyyaatti ‘’kabajaan jiraachuuf qabsoo keessa jiru,’’ jedhe Toomaas Ojiyaa Quyitaana. Ojiyaa Quyitaana qoqqobbiin sagantaa gabbisa niwukilaara ilaallatu biyyattirra kaa’ame muddama dhalate kana hambisuuf kaafamuu qaba jedha. Kooriyaan Kaabaa rakkoo dinagdee jabduu keessa akka jirtutu yaadama. Biyyattiin Covid-19 akka hin tamsaane ittisuuf daangaa cufatte. Kooriyaan Kaabaa xaa’oo, nyaataafi boba’aa Chaayinaarraa galfatti. Daldalli biyyoota lamaan gidduu ture sababii kanaaf qorre. Torban kana keessammoo hogganaan biyyattii Kiim Joong –un, biyyisaanii ‘’haala hamaa’’ keessa jiraachuu amanuusaanii miidiyaan biyyattii gabaasera. Gatiin nyaataa qaala’uu gabaasaleen kan agarsiisan. Tajaajilli oduu NK Waxabajjii darbe akka gabaasetti, muuzii kiilogaraamiin tokko $45 yookaan Birrii 2,000 olitti gurgurama. Aab Quyitaan gabaasa isaa tibbanaa keessatti akka jedhetti, Manni Maree Nageenya Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii qoqqobbii sadarkaa idil-addunyaa irraa hir’isuun, ‘‘deeggarsi namoomaafi lubbu-baraarsaa akka kennamuuf eeyyamuu qaba,’’ jedha. Pirezidantiin Ameerikaa Joo Baayidan Kooriyaa Kaabaa wajjiin haasa’uuf qophii ta’uu irra deddeebiin ibsaa turan, taatullee Piyoonyaang meeshaalee waraanaa niwukilaraa hidhatte otoo qoqqobbiin irraa hin kaafamiin dursa dabarsitee kennuu qabdi jedhuun. Kooriyaan Kaabaa garuu kanaan dura didaa turte. Jalqaba torban kanaatti Aab Kiim Ameerikaan muddama jajjabeessiti jechuun balaaleffachuun, meeshaalee waraanaa  ittin ofirraa qolachuuf gabbisna jedhan. Dinagdeen biyyattii rakkoo keessa seenullee, Kooriyaan Kaabaa meeeshaa waraanaa niwukilaaraa gabbisuufi misaayiloota hidhachuu ittuma fufteetti. Dhiyeenyatti biyyattiin misaayila saffisaan furguggifamuufi misaayila farra –xiyyaaraa yaalutu yaadatama.


Weellisaan beekamaa Abeel Tasfaayee - The Weeknd ambaasaaddara Sagantaa Nyaata Addunyaa tahe

Sagantaan Nyaata Addunyaa- WFP weellisaa beekamaa Abeel Tasfaayee sanyii Itoophiyaa qabu ambaasaaddara tola-ooltummaa gochuun muude. Maqaa wal-tajjii ‘The Weeknd’ jedhamuun kan beekamu weellisaan kuni akka addunyaattii tola-ooltota beela balleessuuf dhaabicha waliin hojjetan waliin dalaguuf deema jechuu dha. ‘The Weeknd’ ji’ootaan dura waraana Tigraayi irratti namoota miidhaman deeggaruuf akka oolu doolaara miiliyoona tokko arjoomee ture. Dhaabbatichi ibsa baaseen The Weeknd doolaara miiliyoona tokko kana dabalatee hanga yoonaa dhaabota gargaarsaa adda addaaf qarshii miiliyoona sadii tahu arjoomeera. Sagantaan Nyaata Addunyaa Mootummota Gamtoomanii jalatti socho’u wagga waggaan biyyoota 80 keessatti namoota miiliyoon 100 ol tahaniif deeggarsa nyaata lubbuu baraaru kenna. Maatiisaa lammiilee Itoophiyaa tahanirraa Kaanaadaatti kan dhalate Abeel Tasfaayee, waraanni kaaba Itoophiyaatti adeemaa jiru akka dhiibbaa irraan gaheefi Sagantaa Nyaaata Addunyaa waliin dhiyeenyaan hojjechuu akka barbaadu himeera. Sagantaan Nyaata Addunyaa dhaaba isa guddaa deeggarsa nyaata lubbuu baraaru kennudha. Yeroo ammaa kanatti Kaaba Itoophiyaatti dhaabota idila-addunyaa gargaarsa gochaa jiran keessaas tokkodha. Dhaabbatichi deeggarsa kennuun dabalata jaarmiyaalee idil-addunyaa gargaarsaaf qindeessuun beekama. Hojiiwwan muuziqaa isaatiin badhaasa pilaatiniyeemii fi daayimandii kan argate ‘The Weeknd’ gosa muuziqaa ‘pop’ jedhamuun warreen beekaman keessaati. Abeel marsariitii muuziqaan irratti dhaggeeffatamu ‘Spotify’ jedhamurratti sirbisaa al biiliyoona 86 caalaa dhaggeefatamuun weellistoota baay’inaan dhaggeefatamuun maqaan eeramu keessaati. Albamiin bara darbe baase ‘After Hours’ gosa muuziqaa ‘R&B’ dhaan sadarkaa tokkoffaarra ture.


Waraana Tigraay: Manni Maree Nageenyaa UN dhimma Itoophiyaa irratti akka walgahu gaafatame

Manni Maree Nageenyaa UN dhimma waraana Kaaba Itoophiyaa irratti walgahee akka mari'atu biyyoonni miseensa mana marichaa gaafatan. Aayarlaandi, Keeniyaa, Niijer, Tuniiziyaa, Seent Viinsant fi Za Giriinaadiins biyyoota manni marichaa walgahee dhimma waraana Itoophiyaa irratti akka mari'atu gaafatan ta'u UN'tti ergamni Aayarlaandi himeera. Walgahichi yoomitti akka waamame ifatti ibsamuu baatus, manni marichaa Jimaata [har'a] akka walgahuu malu gabaasaaleen ni himu. Walgahichi kan waamame tibba waraanni Kaaba Itoophiyaa waggaa tokko guute hammaatee mootummaan federaalaa labsii yeroo muddamaa labsee fi lammileen humnaafi meeshaa qabaniin gara adda waraanaa akka duulan kakaasaa jirutti. Dippilomaatonni fi hogganoonni biyyootaa waraanichi akka dhaabbatu dhiibbaa gochaa kan jiran yoo ta'u, kanumaafis jecha ergamaan addaa US kan Gaanfa Afrikaa Jeefrii Feeltimaan Finfinnee jiru. Manni marichaa walgahii amma waamame kana kan taa'u yoo ta'e dhimma waraana Kaaba Itoophiyaa irratti yeroo 11ffaaf mari'achuuf deema. Walgahiiwwan amma duraa irratti waraanichi karaa nagaa furmaata argatu irra deddeebiin waamichi dhiyaachaa turus, manni marichaa waliigalee tarkaanfii fudhachuu hin dandeenye. Biyyoonni akka Raashiyaa, Indiyaa fi Chaayina waraanichi dhimma keessoo Itoophiyaati jechuun mormaa turan. Miseensa yeroo mana marichaa kan taate Aayarlaandi, "guyyoota darban hammaachaa kan jiru waraanni Itoophiyaa daran yaaddessaa" jettee, dhukaasni dhaabbatee waraanichi mariin akka xumuramu gaafatte. Pireezidantiin Yugaandaa Yuweerii Museeveniinis walitti bu'insa mootummaa giddu-galeessaa fi finciltoota TPLF fi deeggartoota isaa gidduutti deemaa jiru irratti mariyachuudhaaf gaggeessitoota biyyoota Afrikaa Bahaaf Sadaasa 16 irratti waamicha taasisuu Rooyitars gabaaseera. Oduu walfakkaatuun, Pireezidantiin Keeniyaa Uhuruu Keeniyaataa waraana Itoophiyaa ilaalchisuun ibsa Roobii baasaniin,"Lolli kun dhaabbachuu qaba!" jedhan. Akka Roohitarsi gabaasetti, waliin dubbatanii karaa nageenyi waaraa iittiin argamu barbaaduudhaaf meeshaa isaanii lafa kaa'anii lola akka dhaabaniif qaamolee wal waraanaa jiraniif waamicha taasisaniiru Pirezidanti Uhuruun. Mootummoonni dhimma misoomaarratti gamtooman Intergovernmental Authority on Development (IGAD) jedhamus waraanni atattamaan akka dhaabbatuuf ibsa Kamisa baaseen gaafateera.


UN hooggantu isaa Itoophiyaa yaada dhimma waraana Tigraay irratti kennaniin hojiirraa ittise

Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti Ejensiin Baqattootaa hooggantuu isaa damee Itoophiyaa waraana Kaaba biyyattiitti adeemaa jiruufi ejjennoo UN ilaalchisee yaada kennanirraa ka'uun yeroof hojiirraa ittifaman. Ejensichi hoggantuun isaa damee Itoophiyaa Maawureen Achiyeeng ''gaaffiifi deebii hayyama hin arganne'' gaggeessaniiru jechuun boqonnaa bulchiinsaa (Administrative leave) irraa akka turan taasiseera. Achiyeeng af-gaaffii san keessatti hoogganoonni olaanoon UN deeggartoota hidhattoota Tigraayi jechuu isaaniitu xalayaan yeroof hojiirraa ittifamuu isaanii ibsu akka isaan qaqqabu sababa ta'e. AFP'n xalayaa hojiirraa ittifamuu Achiyeeng ibsu wiixata darbe barreeffame isa qaqqabuu gabaaseera. Pirees seekireetariin waajira Ministira Muummee Billanee Siyyuum yaada Kibxata ganama tiwiitara gubbaatti barreesiteen ittifamuun Achiyaang ''akkaan nama jeeqa'' jechuun dhugaa jiru dubbachuu isaaniif tarkaanfiin kun irratti fudhatame jette. ''Boqonnaan dhimma bulchiinsaa Maawureen Achiyeeng irratti dabarfame loogii akka dhaabbataatti sirna UN keessa jiruufi yakka  shorokeessitoota TPLF'n walqabatee dhugaa jiru irra dibaa malee waan himaniifi'' jette. Mootummaan Itoophiyaa hooggantoota UN Itoophiyaa keessatti dhiyeessii deeggarsa namoomaa Kaaba Itoophiyaa qindeessan torba dhimma keessoo biyyaa keessa galan jechuun ariya'chuun isaa kan yaadatamu yeroo, ta'u dhiyeessiin deeggarsaa sababa kanatti miidhama yaaddoon jedhu jira. Waraana Kaaba Itoophiyaa erga eegalamee ji'ootni 11 darbanii miiliyoonota qe'eerra buqqisee, kumootni dhibbaa hedduu haala hamaa beelatti siiqu keessa jiru jedha UN. Hooggantuun Ejensii Baqattootaa UN damee Itoophiyaa Achiyeeng hojjettuu UN biroo waliin, nama mootummaa Itoophiyaa deeggaruun barreeffamoota hedduu barreesse Jeef Peersi waliin dhimma waraana Kaaba Itoophiyaatti adeemu irratti af-gaaffii taasisaniin taarkaanfii mootummaa Itoophiyaa deeggaruun dubbatan. Af-gaaffii kun torbee darbe miliqee bahee marsaalee miidiyaa hawaasaarratti qoodamaa ture. Sagalee miliqee bahe kana irratti Achiyeeng, waahillan isaanii waraanni Tigraay eegaluu booda hojjettoota bakkicha jiran boodatti jechuun mootummaa Finfinnee jiru irratti duulan qeeqaniiru. Achiyeeng garee mootummaan shorokeessaa jedhee farraje TPLF'n ''gadhee fi gara jabeeyyii'' jechuun ibsaniiru. Bakka tokkotti warri TPLF hojjettoota Tigraayii godaananii biyyoota Arabaa keessa hojjetan kan Saawudii Arabiyaarraa ari'aman Ruwaandaa qubachiisuuf shiraa turanii jedhan hooggantuun baqattootaa kun. ''Achii booda waraana riphee loltummaa Ruwaandaatii eegalu ta'ee hin beeku. Gadheedha jechuu kooti'' jedhan Achiyeeng. Gonkumaa gara Tigraayitti deebi'uu akka hin feenes dubbatan. Achiyeeng ergaa keessoo waahillan isaaniif qoodaniifi AFP'n argachuu isaa ibse irratti ammoo sagalee baheen ''akkaan jeeqamuu fi aaruu'' ibsaniiru. Sagalichi ''dhoksaan kan waraabamee fi filatamee kan gulaalame'' jechuunis ibsan. Ta'uus af-gaaffii san keessatti hirmaattotni mariin isaanii waraabamaa jiraachuu ifatti mariyachaa turan. Wiixata darbe ammoo Hoogganaa olaanaan IOM Antooniyoo Vitorinoo xalayaa barreessaniin ejensiin isaanii yaada Achiyeeng kennan irraa akka of fageessu himan. ''Yaadni hojjettoota dhaabbatichaa ilaallatu kan sagalee waraabame san keessatti hammatame duudhaa fi qajeelfama IOM waliin hin deemu, ejjennoo IOM's haala kamiinuu ni ibsa jedhamee hin fudhatamu'' jedhan  Antooniyoo Vitorinoon. AFP'n xalayaa maqaan Achiyeeng irra hin jirre argeera jedhe kun boqonnaa dhimma bulchiinsaan walqabatuuf(administrative leave) atattamaan waamaniiru jedha. Qorannoon akka gaggeefamus hima jedha.