Mariin nagaa Itoophiyaa Afrikaa Kibbaatti taa'amaa jiru hanga Roobiitti dheereffame

Mariin nagaa mootummaa Itoophiyaafi humnoota Tigraay gidduutti torban darbe Afrikaa Kibbaatti eegale hanga Roobii dheereffamuu BBC’n maddeen irraa odeeffate. Mariin torban darbe gaafa Kibxataa jalqabe Dilbata kaleessaa ni xumurama jedhamee ibsamee ture. Mariin kuni waraana waggaa lamaaf tureefi lubbuu lammiilee kumaan lakkaa’aman galaafate akkasumas kaan hedduu balaarra buuse xumura itti tolchuuf kaayyeffate. Qaamoleen waraana keessa jiran lamaan yeroo mariif taa’an kuni yeroo jalqabaafi. Bakka buutonni olaanoo qaamolee lamaanis hirmaataa jiru. Mariin kuni galma cufaatti Magaalaa Piritoriyaa Waajjira Hariiroo Alaafi Wal-ta'insa Afrikaa Kibbaatti [Ministeera Dhimma Alaa Afrikaa Kibbaa] adeemsifamaa jira. Sadarkaa mariin itti jiru garuu Gamtaan Afrikaas ta’e qaamoleen mariirra jiran waan jedhan hin qabani. Mariin kuni Gamtaa Afrikaan kan gaggeeffamu yoo ta’u Yunaayitid Isteet, Dhaabbati Biyyoota Gamtoomanii (UN) fi IGAD taajjabdootadha. Haa ta’u malee, lolli Tigraayitti ammallee hin dhaabatiin akka jiru gabaasaaleen ni mul’isu. Qaamolee lamaan waliigalteetti fiduuf aangawoonni Afrikaa sadii jaarsummaan irratti hirmaataa jiru. KunneenisPirezidantii duraanii Naayijeeriyaa Olusegon Obasaanjoo, Pirezidantiin duraanii Keeniyaa Uhuruu Keniyaattaafi Pirezidantiin I/Aantuu duraanii Afrikaa Kibbaa Pumzile Malaamboo – Naakuk dha. Mariin kuni yeroo waraanni federaalaa bakkeewwan dabalataa humnoota Tigraay jalaa fudhateefi buufatawwan xiyyaaraa naannicha jiran to’achuuf akka jedhu jirutti jalqabe. Haata’u malee, waraanni waliinii Itoophiyaa akka furmaata hin arganne wantoonni danqaa ta’uu malan jiru. Humnoota Tigraayiif dhimmi ijoo waraanni saffisaan akka dhaabatuufi deeggarsi namoomaa akka seenu gochuudha. Yaadi isaanii kuni dhaabbilee idil-addunyaan kan gaafatamaa turedha. Angawoonni mootummaa federaalaa immoo 'biyya tokkotti waraanni lama jiraachuu hin danda’u?’ jechuun humnoonni TPLF meeshaa akka hiikkatan gaafatuu malu. Dhimmi Ertiraa, bakkeewwan waldhabsiisoo ta’aniifi dhimmoonni seeraa qaamoleen lamaan irratti waliigaluu dhaban wantoota waligalteen akka yeroon hin argamneef danqaa ta’u malanidha. Dhimmi gargaarsa namoomaafi tajaajiloota bu’uuraa bakkatti deebisuus mariirratti ka'u danda'u. Dhaabbileen idil-addunyaa rakkoo namoomaa hammaate furuuf waraana xumura itti tolchuun akka barbaachisu ibsaa turaniiru. Naannoo Tigraayitti lubbuu lammiilee miliyeenaa oolchuuf gara naannichaa galuun hayyamamuu akka qabu anga’oonni Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) torban darbe gaafataniiru. Lammiileen hedduun gidiraa hamaa keessa jirus jedhe dhaabbatichi. Eega Hagayya waggaa darbe lolli akka haaraatti eegale gargaarsi naannicha seenaa hin jiru. Sababa waraana waggaa lama tureen lammiileen kumaan lakkaa'aman akka ajjeefaman amanama. Kunis, waraana, dhibee yookiin hanqina nyaataarraa kan ka’en ta’uu mala. Lammiileen miiliyoonaan lakkaa'aman immoo Naannoo Tigraay, Amaaraafi Afaarirraa qe'eerraa buqqa'un ni yaadatama.


Obbo Alii Waariyoo waa’ee Boorana Keeniyaa keessa jiru maal jedhu?

Obbo Alii Waariyoon Keeniyaatti bulchaa duraanii Kaawuntii Taanaa Riivar jedhanidha. Marroo lammataaf filannoo tibbanaan dorgomanii osoo hin milkaa’in hafan. Jiruufi jireenya, rakkoo siyaasaafi haala waliigalaa Boorana yoo ibsan mootummaan haaraa aangoo qabate ka duriirra nu kabaja jechuun dubbatu.


TPLF fi Mootummaan Itoophiyaa waliigaltee waraana dhaabuurra gahan

Bakka buutotni mootummaa Itoophiyaa fi humnoota Tigraay jaarsummaa Gamtaa Afrikaan waliigaltee waraana dhaabuu mallatteessan. Waraanni mootummaa Itoophiyaa fi humnoota Tigraay gidduutti erga eegalamee jala bultii waggaa lamaffaa isaarratti qaamoleen lameen gaaga'ama hedduu booda dhiibbaa dhaabbilee idila addunyaan waliigaltee dhukaasa dhaabuu mallatteessan. Ergamaan addaa Gaanfa Afrikaa, Pireezidantiin duraa Naayijeeriyaa Oliseeguun Obasaanjoo ''duula walirraa hin cinnee booda TPLF fi Mootummaa Itoophiyaa waliigaltee waraana dhaabuurra gahaniiru'' jedhan. Kunis ''dhuma xumura marii araraa osoo hin taane jalqabbii gaariidha'' jedhan. Baankii Misoomaa Afrikaa fi Gamtaan Awurooppaa mariin nagaa kun akka milkaahu maallaqaan deeggaruu Obasaanjoon himaniiru. Mootummaa Itoophiyaa bakka bu'uun marii nagaa kana irratti kan hirmaatan gorsaan nageenya biyyaalessaa Ministira Muummee Abiy Ahimad Ambaassaddar Reedwaan Huseen qaamolee marii nagaa kana milkeessan maqaa dhahuu galateeffataniiru. Waraana kana of duubatti hambisuuf tattaaffii qaamoleen Tigraay godhaniifis Ambaasaadda Reedwaan galateeffataniiru. Mootummaa US fi dhaabbilee idilaa addunyaa kaanis galateeffatanii gaaga'ama waraana kanaa qaqqabe suphuuf akka gumaachan gaafataniiru. Hawaasni Idila adunyaa hojiilee mootummaan Itoophiyaa gama misoomaan hojjetu akka daawwatanis waamicha godhaniiru Ambaasaaddar Reedwan. Gama humnoota Tigraayiin kan dubbatan dubbii himaan TPLF obbo Getaachoo Raddaas gama isaaniin Gamtaa Afrikaa ''marii nagaa milkaahaa gaggeessuu isaaf ni galateeffanna'' jedhan. Waraana kanaan uummatni Tigraay rasaasaan qofa osoo hin taane hanqina nyaataafi qorichaan dhumaa akka ture obbo Getaachoon dubbataniiru. Waliigalteen waraana dhaabuu amma mallatteessanis guutummaatti dantaa saba Tigraay haala kabajuun akka raawwatamu abdii qabanis ibsaniiru. Waliigalteen amma qaamoleen lamaan irra gahan ''qaamolee ollaa fi nu keessa jiran biroon akka hin gufanne waliin hojjechuu qabna'' jedhan obbo Getaachoon. Waliigalteen dhukaasa dhaabuu kun atattamaan hojiitti hiikamee marii siiyaasaa akka ittii fufu gaafataniiru. Mootummaan Itoophiyaa fi humnootni Tigraay ibsa waloo qabxii 12 qabu baasanii gara waliigaltee dhukaasa dhaabuu mallatteessuutti ce'an. Qabxiiloon ijoo ibsa waloo isaanii kun sagalee dhukaasaa hambisuu, olola qaamolee lamaan gidduu deemu dhaabuu, mootummaan Itoophiyaa deeggarsa namoomaa dhiyeessuu kan jedhan fi kaanis ni argamu. Waliilateen kun obbo Getaachoo Raddaa fi Ambaasaaddar Reedwaan Huseeniin mallatteeffame. Hirmaannaa humnoota Eertiraa, wantoota waliigaltee kana gufachiisu malan, waayee TPLF shorkeessummaa jalaa baasuu fi dhiisuu, irratti miidiyaalee irraa gaaffiin dhiyaateera. Gaaffileen kun qaama jaarsummaa kan hooggananiif malee bakka buutota qaamolee lameeniif miti. Miseensonni jaarsummaa kanaas deebii ifa ta'e gaaffilee kanaaf hin laanne. Dhimmoota akka waraana hiikkachiisuu, uummata walitti deebisuu, deeggarsa deebisanii dhaabuu dabalatee raawwii waliigaltee waraana dhaabuu irratti qaamolee lameen irraahuu gaaffileen gadi fagoon dhiyaachuufi falmiin guddaan  akka ture pireezidantiin duraanii Keeniyaa Uhuuruu Keeniyaattaa dubbataniiru. Daangaan Itoophiyaa Raayyaa Ittisaa Itoophiyaan akka eegamuu qabu ibsameera kan jedhan Uhuuruun, gama siyaasaan hojiileen dhimmoota kana irratti hojjetaman akka jiran ibsaniiru. Biyyattii keessatti nagaa buusuun gahe qaamolee lamaan kanaa waan hin taaneef qaamolee biyyattii kaan hirmaachisuun waliigaltee kana dhugoomsuuf gaafatamni kennameeraf jedhan miseensi biraan jaarsummaa kanaa.


Itoophiyaan waliigaltee dhukaasa dhaabuu guutummaatti ni fudhatti- MM Abiy

Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahmad Naannoo Kibbaa iddoo daawwataa jiran Arbaa Minci irraa haala qabatamaa biyyattii yeroo ammaa irratti ibsa kennaniiru. Ibsa isaanii kanaan waliigaltee dhukaasa dhaabuu Afrikaa Kibbaa magaalaa Piriitooriyaatti irra ga'ame onnee guutuun akka fudhatan eeran. Waliigalteen Afrikaa Kibbaa kun gama nageenya buusuutiin injifannoo uummanni Itoophiyaa guutuun gonfateedha jedhan. Birmadummaan Itoophiyaa fi bulchiinsi waloo dhimma mariif dhiyaatu akka hin taanee fi biyyi raayyaa waraanaa tokko qofa qabaachuu qabdi kan jedhurratti gareen lamaanuu waliigaluutti guddoo akka gammadanis ibsan. Akkasumas filannoon bu'uura seeraa malee gaggeeffame haqamuun filannoo seera qabeessa ta'een akka buufamu waliigalamuuttis gammachuu qaban ibsan. Bakkeewwan gaaffiin abbaa qabeenyummaa irratti ka'aa turee fi madda waldhibdee ta'an osoo dhiigni hin dhangala'in mariin nagaan sirreessuun akka danda'amurratti gareen lachuu waliigaluus akka injifannootti eeran. ''Marii Afrikaa Kibbaatti gaggeeffamerratti yaadi Itoophiyaan dhiyeessite dhibbaa dhibbatti fudhatama argateera,'' jedhan. Gootummaan mo'achuu qofa miti kan jedhan Ministirri Muummee Abiy, ''Nuti erga injifannee booda dhiifama gochuus beekna. Waliigaltee nageenya irra ga'ames onnee guutuun simanna.'' ''Waliigalteen nageenyaa irra ga'ame uummata Itoophiyaa fcarraa guddaa waan ta'eef, carraa kana fayyadamuun Tigraay ijaarree, uummata Tigraay dandamachiisnee miira duraatti deebisuun akka walin dhababannu kabajaa guddanin isin gaafadha,'' jechuun dhaamsa uummataaf dhaaman MM Abiy. Gootummaan keessan kan mirkanaa'u yoo waan qabdanirraa qooddanii uummata Tigraay beela'e soortan qofa jedhan. Abdiin nageenyaa amma argame of duuba akka hin deebine fi nageenyi waaraa akka mirkanaa'uuf uummanni Itoophiyaa hunduu tokkummaasaa cimsuu fi waan qabu hundaan akka tumsu gaafatan. Miidhaa hin malle uummata Itoophiyaa fi Tigraay irratti raawwateera kan jedhan Ministirri Muummee Abiy, ''kanaan booda Uummanni Tigraay waraana hin malle keessa hin seeninaa, aarsaa hin taane hin kaffalinaa,'' jedhan. Waraanni lubbuu hedduu galaafate asirratti haa dhaabbatu jedhan. ''Yeroo baayyee waliigaltee booda shiratu jira, kanaafuu uummanni Tigraay ga’ee keessan akka baatan. Kanneen shira hojjetan debisanii waraanatti akka isin hin galchine, uummaa Itoophiyaa kaan waliin akka waltatan,'' jechuun ergaa dabarsan. Ministirri Muummee Raayyaan Ittisa biyyaa waraana Kaaba Itoophiyaa keessatti ga'ee olanaa gumaache jechuun galateeffatan Biyya mitii matiinuu walitti bu’a kan jedhan Ministirri Muummee Abiy, ''kanaafuu ni mari’anna waliigalla. Itoophiyaa rakkoo keessa glachuuf kan deeman jiru. Isaan kunneen dura dhaabbanna. Kan darberraa haa barannu,'' jechuun dhaaman. Ministirri Muummee Abiy marii hunda galessaa fi hunda hammaterratti hunduu hirmaachuun biyyi akka ijaaramtu dhaamaniiru. ''Yaada fidnee irratti haa mari’annu, Itophiyaa yaa ijaarru. Walajjeesuun, walbuqqisuun, wal abaaruun haa dhaabbatu. Gosaan, sabaan walqooduun hafee akka biyya tokkootti haa dhaabbanu.'' Marii kana keessatti yaadi Itoophiyaa fayyadu kamuu yoo dhufe Badhaadhinni ni fudhata, kana waadaa galuun barbaada jedhan.


Tigraayitti lubbuu lammiilee baraaruf 'hatattaman' karaa seensaa argachuu qabna jedhe WHOn

Naannoo Tigraayitti lubbuu lammiilee miliyeenaa oolchuuf gara naannochaa galuun hayyamamuu akka qabu anga’oonni Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) gaafatan. Lammiilen hedduun gidiraa hamaa keessa jirus jedhe dhaabbatichi. Naannolee Amaara fi Affaar bakkeewwan muraasa dhaabbileen gargaarsa namoomaa dhaqqabuu danda’anitti weerarri koleera fi gifiraa gabaafame jedhe dhaabbatichi. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa akka jedhetti, torban saddeetif daandii qilleensatiinis ta’ee konkolaatadhaan naannoo Tigraay keessa seenuu hin dandeenye. Kanarraa kan ka’e naannichatti weerarri maal akka fakkaatu baruu akka hin dandeenye ibsichi. Haa ta’u garuu, aangawoonni akka jedhanitti Tigraayitti talaallin daa’imaaf kennamu dhaabachuu, akkasumas dhiyeessin gilukosii (IV fluids), insuliinii, qorichoonni antibaayotikii dhumuutu gabaafame. Buufataalee fayyaa 10 keessaa kan hojjataa jiru tokko yookin inni hin jiru jedhame. Nyaata fi boba’aadhanis wal qabatee hanqinni jiru sadarkaa yaaddessaa irra kan gahe yoo ta’u uummata naannoo Tigraay keessaa 89% kan ta’an nyaata kan eeggatan yoo ta’an ijoollen 29% ammoo hanqinni nyaataa isaan mudateera. Akka gabaasa UN tti naannoolee Tigraay, Amaara fi Affaar keessatti namoota miliyeena 13 deeggarsa namoomaa barbaada. Daayireektarri Dhaabbata Fayaa Addunya (WHO) Dr. Teediroos Adihaanom jalqaba ji’a kanaa naannoo Tigraayitti “carraan duguuggaa sanyii hambisuu xiqqaadha” jechanii turan. Aangawoonni dhaabbatichaa naannoo Tigraayitti lubuu lammiilee baraaruf karaa ittiin seenan argachuun dhimma yeroon itti kennamuu hin qabne ta’uu hubachiisan. Waraanni Kaaba Itoophiyaatti eegale lammiilee heddu gaaga’amaaf saaxileera. Waraana kana karaa nagaan furuuf mootummaa Itoophiyaa fi TPLF gidduutti mariin nagaa Onkoloolessa 24 Afrikaa Kibbaatti eegalee jira.


Hojjetaan Fannoo Diimaa Kaaba Itoophiyaatti haleellaa irratti raawwatameen ajjeefame

Hojjetaan Waldaa Fannoo Diimaa Itoophiyaa Kaaba Itoophiyaa lafa waraanni jirutti hojiirra osoo jiru haleellaa ‘humnoonni hidhatan’ raawwataniin ajjeefamu waldichi ibse. Ajjeechaan kuni yoom akka raawwate hin ibsamne. Waldichi akkasumas Waldaan Fannoo Diimaa Idil-Addunyaa ajjeechaa raawwateen gadduu ibsanii, balaaleffataniiru. Konkolaachisaan waldichaa Obbo Mangistuu Minyil, ganna 40, Naannoo Tigraayitti ramadamuun hojiirra akka turan dhaabbatichi ibseera. ‘’Aduwaarraa gara hospitaala Walqaayit Aaddi Ramatsitti kanneen madaa’an osoo qabatee adeemuu namoota hidhataniin haleellaa irratti banameen madoo dabalatee ajjeefamaniiru,’’ jedhe dhaabbatichi. Yeroo ammaa kana naannawa Addigiraatitti lolli cimaan gaggeeffamaa jiraachutu gabaafameera. Erga waraanni Kaaba Itoophiyaatti eegalee lakkoofsi hojjettota gargaarsa namoomaa ajjeefamanii 26 ta'uu UN tti Ambaasaaddarri US kan ta'an Liindaa Toomas gabaasa UN waabeffachuun dubbatanii turan. Obbo Mangistuun Waldaa Fannoo Diimaa damee Kaaba Gondaritti konkolaachisaa ambulaansii akka ta’an dhaabbatichi ibseera. Waldaan Fannoo Diimaa Itoophiyaa ajjeechaa abbaa dubartoota lamaa kan ta’an irratti raawwate kanatti guddaa gadduu ibse. Dabaluunis, hojjettoonni gargaarsa namoomaa haleellaa akkanaarraa akka eegamaniifi hojii isaanii bilisummaan socho’anii akka dalagan irra-deebiin gaafate. Humnoonni hidhataniis haleellaa akkanaarraa akka of qusatan waamicha taasiseera. Obbo Mangistun waggoota lamaan darbaniif naannichatti hojii lubbuu baraaruu dalagaa akka turan dhaabbatichi ibseera. Waraanni waggaa lama dura eegale lammiilee kumaatamaan lakkaa'an galaafateera. Miiliyoonaan kan lakkaa'aman buqqa'aniiru. Haalli namoomaas hammaachuu dhaabbileen irra-deddeebiin ibsaa jiru. Yeroo ammaa waraana kana xumura itti tolchuuf torban kana mariin Afrikaa Kibbaatti eegaleera. Taatullee waraanni hin dhaabbanne. Mariin kuni yeroo mootummaan federaalaa Itoophiyaa magaalota haaraa humnoota Tigraay jalaa to'ataa jirutti jalqabe.


Waraanniifi walitti bu'iinsi waliin jireenya hawaasaa Itoophiyaa keessatti diigaa jiraa?

Goolamni siyaasaa fi rakkoon nageenyaa Itoophiyaa ajandaa addunyaa erga ta'ee bubbuleera. UN, US, Gamtaa Awurooppaa, Gamtaa Afrikaa fi kaan guyyuu dhimma Itoophiyaa dubbatu. Haalli Itoophiyaa keessa jiru na yaaddesseera kan jedhan Barreessaa Olaanaan Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii Antooniyoo Guteerez, ''Rakkoon Itoophiyaa to'annoon ala ta'aa jira. Hariiroon hawaasummaa laaffataa jira,'' jedhaniiru dhiheenya kana. Yaaddoon qondaalli kun ibsatan akkuma salphaatti ilaalamee bira darbamee? Lakki, garuu hagas mara bakki hin kennamneef. Qondaalli UN kana jedhanii guyyoota afur booda ammoo dhaabbatichatti bakka bu'aan Itoophiyaa Ambaasaaddar Taayyee Atsqasillaasee, ''hariiroon hawaasummaa uummata Itoophiyaa adda cicciteera kan jedhu oduu bu'uura hin qabneedha,'' jedhan. ''Haala bara kana caalaa hammaatu keessa wayita turreyyuu hariiroon hawaasumma akeenya kan hin diigamneef bu'uura jabaarratti waan ijaarameef,'' jedhanii barreessan. Waggoota saddeetiif US, kutaa biyyaa Neevaadaa magaalaa Laas Veegaas kan jiru Ibraahiim Baazzazaw, manneen bunaa-Starbucks qabu hunda keessatti siyaasi habashaa wayita calaqqisu arga. ''Starbucks bakka habashaan siyaasa isaa itti calaqqisiisu ta'eera. Habashaaf bakki kun bakka itti buna dhugan qofa miti,'' jedhe. Ibraahiim qoqqoodiinsi siyaasaa baayyinaan kan calaqqisuu eegale erga waraanni kaaba Itoophiyaa eegaleeti. ''Duraan bifa qofaan habashaa ta'uu walbarraan nagaa waliin jedhu. Waliin haasofta. Waa'ee sabaa lafaa hin kaasru. Amma sun hafeera. Haalli qoqqoodiinsa siyaasaa sabarratti hundaa'e yeroo gabaabaa keessatti akkaan babal'ate,'' jedhe. Akka Ibraahiim jedhutti magaalaa Laas Veegaas, ollaa ''Litil Itoophiyaa (Little Itoophiyaa)'' jedhamuun beekamtutti dhalattoonni Tigraay moggaatti of baasaniiru. ''Kanaan dura kolfitee taphattee adda baata. Waraana booda garuu bakka tokkotti argamuufuu miirri gammachuu sitti hin dhagahamu,'' jedha Ibraahiim. Magaalaa kana keessatti hawaasi Itoophiyaa bakka heddumminaan jiraatu- Little Ethiopia bakka jedhamutti faranjoonni wayita argan, hariiroon lammiilee Itoophiyaa cimaa ta'uu hubatu. Dhugaan jiru garuu hariiroon kun kan yeroo kamuu caalaa diigameera jedha Ibraahiim. Dhaabbata Barnootaa Kanaadaa jiru tokkotti piroofeesara kan ta'an Geetaachoo Asaffaa rakkoo dhalattoota Tigraay addatti baase akkas jechuun ibsu. ''Nama rakkoo kee qooddatu yoo dhabde, dhiphina kee kan sirraa salphisu yoo dhabde, kan si hirphu yoo cina keetii dhabde ni qoollifatamta, moggaatti baata,'' jedha. Piroofeesar Geetaachoon dhimma dhalattoota Tigraay kana ibsuuf haala naannoo Kaaffee akka fakkeenyaatti hin fudhanne, isaaniif haala mana amantii keessa jirutu dhimma kana ibsa. Waan pireeofeesar Geetaachoon ibsanitti ce'uun dura, haala qabatamaa biyya ollaa Itoophiyaa keeniyaa keessa jiru haa ilaallu. Keeniyaa magaalaa Naayiroobii keessa bataskaana ortodoksii lamatu jiru- Madihaanialam (kan Itoophiyaa fi Kidaanemihrat (kan Ertiraa). Dhalattoonni Tigraay hedduun barsiisi amantii bataskaana keessatti kennamu lallaba siyaasaati jechuun gara mana amantii deemuurraa of qusataaru. Bataskaana keessatti waa'ee jaalalaa lallabaa, alatti ammoo waraanichi sirrii ta'uu eebbisu jedhu dhalttoonni Tigraay. Daba raawwatamu kana ilaalaa dhalattoonni Tigraay gara manneen amantaa kunneen deemuuf miira isaaniin wal'aansoo qabu. Wayita filannoo dhaban gara mana amantii warra Masirii deemu. Kun Keeniyaa qofatti kan mul'atu miti. Biyya keessaas manneen amantii Islaamaa fi pirotestaantii keessatti darbee darbee mul'achuu eegaleera. Kanaadaa keessattis haalli kun mul'ataa akka jiru Pirofeesar Geetaachoon ni dubbatu. ''Hiriyoonni kiyya da'imman isaanii mana amantii warra Masiriitti cuuphuuf dirqamaniiru,'' jedhan. Piroofeesar Geetaachoon dhalattoonni Tigraay filannoo dhabuurraa [bakka itti daa'imman cuuphan] daa'imman dhalatanii hanga waggaa 2 fi 3 osoo hin cuuphamin ga'u jedhan. ''Yeroo tokko tokko waan itti obsitu osoo barbaadduu duula waraanaaf nama kakaasu miidiyaa biyyaa irratti argita. Amantoonni muraasni obsanii taa'u, kaan moggaatti of baasu,'' jedha. Obbo Galataa Zallaqe dhimmoota hariiroo hawaasummaa Itoophiyaan walqabatan irratti qorannoo gaggeessaniiru. Erga waraanni Kaaba Itoophiyaa eegalee hariiroo hawaasaa Itoophiyaa lafuu hin haalle. Rakkoo kanaaf bu'uura kan kaa'e siyaasi saboota bu'uureffate heddummaachuudha jedhan. Namni tokko lammiisaa isa cinaa taa'u yeroo callisee itti shakku keessa jirra. Hariiroon hawaasaa qabeenya Itoophiyaa ta'e akka laaffatu kan godhes kanuma,'' jedhan. Garuu dhuguma Itoophiyaa keessatti hariiroon hawaasaa cimaa turee? moo fakkeessaatu ture? jennee Obbo Galataa gaafanne. Hariiroo dhugaa fi bu'aa cimaa qabu akkasumas fakkeessaa kan jedhurratti walii hin galan. ''Biyya keenya ta'eeti malee osoo rakkoon amma nuti keessa jirru biyya biraa kan mudate ta'ee silaa yoona biyyi sun diigamteetti,'' jechuun ibsan. Akkasaan jedhanitti goolama siyaasaa fi hookkara gama hundaa biyyi keessa jirtu dandamachuunuu raajiidha. Kanaaf hariiroon hawaasummaa keenya hundee jabaa waan qabuuf rakkoo hagam guddaa ta'eenuu qoramee hin beeku jedhu Obbo Galataan. Waan darberratti hundaa'anii kana haa jedhaniyyuu malee, waan fuulduraa irratti garuu onnee guutuun yaada hin kennine. Haga tokko isaan yaaddessa. ''Riqichi fi gamoon yoo diigame ijaaruun ni danda'ama. Hariiroon hawaasummaa diigamnaan suphuun ni ulfaata,'' jechuun ibsan. Obbo Baay'isaa Waaqwayyaa dhumaatii sanyii addunyaarratti beekaman keessaa kan Kirooshiyaa fi Sarbiyaa qaamaan nama arganiidha. Bara 1992 karaa Kirooshiyaa fi Boosniyaa magaalaa Saaraayeevoo galan. Dhumaatiin waggoota sadiif wayita raawwatetti achuma turan. Yeroo sanatti Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti gorsaa seeraa ta'anii hojjechaa turan. Itoophiyaa haala Yugoslaaviyaa waliin walitti fakkeessuun miira gaari isaaniif kennuu baatus, haala qabatamaa ammaa wayita ilaalan yaadannoon rifaasisaan sun dhufee waan fuulasaanii dura dhaabbatu fakkaata. Waa'ee haala hariiroo hawaasummaa yeroo ammaa Itoophiyaa keessaa irrattis wayita yaada kennan, haala Kirooshiyaa fi Sarbiyaa keessa ture fakkeenya godhachuu filatan. ''Sarbiyaa fi Kirooshiyaa jechuun bar akkuma Gondarii fi Goojjam, yookiin akkaWalloo fi Goojjami. Saba tokkodha. Walfuudhanii, waliin horanii kan waliin jiraataniidha,'' jedhan. Keessa isaaniitti garuu jibbiinsi dagaagee ture. Kanaaf jecha warra Kirooshiyaa kaatoolikii ta'an, warri Sarbiyaa ammoo baayyinaan ortodoksiidha. Bara waraana addunyaa 2ffaa warri Kirooshiyaa Hitlariin tumsuun warra Sarbiyaa guddoo miidhan. Erga waraanni obba'ee ammoo warri Sarbiyaa olaantummaa argachuun haaloo ba'an. Warra Kirooshiyaa jiraatti awwaalan, abiddaan guban, kan irraa hafan gara Jarman, Kanaadaa, Awustiraaliyaa baqatan. Warri Kirooshiyaa waggaa 70 booda erga Yugoslaaviyaan diigamtee eeganii ammas walfixan. Obbo Baayyisaan seenaa kana waa malee hin kaasne. Kirooshiyaa fi Sarbiyaa keessa hariiroon hawaasummaa ture akkuma kan Itoophiyaa kan dinqisiifatamu ture. Boodarra garuu jibbiinsa hundee jabeeffateen burjaaja'e. Wal ajjeechaa keessa egaa abbaan amantiiyyuu ilmasaaf dhiifama hin goone. Kan walfuudhan garaa waliif hin laafne, hunduu walitti gadi taa'anii wal fixan. ''Waraana keessatti yeroo tokko nama tokko, lama ni ajjeesta. Isa booda dhalli namaa bineensa fakkaatee sitti mul'ata. Akka bineensaatti nama ajjeesuu eegalta,'' jechuun yaaddoo waraanaa ibsan. Amma yaaddoon isaanii haalli kun [hariiroon hawaasaa laafuun] Itoophiyaa keessattis mul'achuu eegaluusaati. Hariiroon hawaasummaa keenya duraanuu kan hunda hammatedha jedhaii hin amanan. ''Waa'ee Itoophiyaa wayita haasofnu waa'ee saboota sadii qofa irratti xiyyeeffanna. Kaan akka dagannu,'' ibsan. Mootummaan dhufaa darbaa xiyyeeffannaansaa Itoophiyaa bulchuu malee lammiilee Itoophiya ijaaruu hin turre kan jedhan Obbo Baayyisaan, Kanarraa ka'uun hariiroon hawaasummaa laafeera. Hariiroon hawaasummaa waggootaaf laafee ture, amma ammoo waraanni wayita irratti dabalamu haalota daranuu hammeesse. Kanarraa ka'uun egereen biyyattii isaan sodaachisa. Tarii haala walitti dhufeenya hawaasummaa laafaa, qoodinsa, hamii, jibbaa fi wal summeessuu amma argaa jirru intarneetiituu harbeessee nutti agarsiisaa laata? Har’a ykn boru kan diigamnu kan nutti fakkaatu ilaalchi keenya miidiyaa hawaasaatiin nu jalaa hagugamee ta’aa laata? Jecha biraatiin ibsuuf, osoo qonnaan bulaa bira deemne kan sodaannuu hin jiraatuu laata? Namoonni siyaasaa buna wal waamanii, waliin gadda gahaa jaalalaan itti fufuu laata? Pirofesar Geetaachoon kana deebiisuuf, hawaasa sadarkaalee afur irra ka’u. Isaanis, masaraa, mana amantaa, mana hayyoo fi mana ummataa jedhan. Seenaa Itoophiyaa keessatti masaraafi mana amantaa (betakinatiin) hidhata cimaa qabaataa turan. Ummata irraan dhiibaa qaqansiisuun wal faalleessanii hin beekan. Bara kana ammoo manni hayyootaa itti dabalameera. Osoo jarrii sadan kunneen jalaa goranii, manni ummataa walin jiraachuuf hidhata hawaasummaa gahaa ta’e qaba jedhanii amanu Pirofesar Geetaachoon. Pirofesar Geetaachoon ummanni Itoophiyaa wallakkaan rakkoo sabumaa qaba jedhee hin amanu jedhu. ‘‘Garuu ammoo hidhannii masaraa, mana amantaafi mana hayyootaa na sodaachisa. Sababiinsaas Ummata faaluu waan danda’aniif’’ jedhu. Walimaagalatti, amantaan Pirofesar Geetaachoo kana haata’u malee, taateewwan amantaasaanii kana qoran muraasni umamanii ture. Keessattuu naannoo magaalotaatti. ‘‘Waardiyaan tokkoo kan biraa, kadhataan tokko kan biraa sababii eenyummaasaatiin dabare yoo kennu arganiiru. Kunis osoo dhibbaan eenyuutuu hin jiraatiiniidha.’’ Haata’u malee Pirofesar Geetaachoon dhimmi akkasii jiraatulleen jira jedhanii amanu hin barbaadan. ‘‘Amanu kanan barbaadu kadhataawwan sun akkas kan raawwatan dirqisiifamaniiti jedheetan’’ jedhu. ‘‘Akka fayyaankoo hin miidhameef waanan yaadda’uuf harbeessuu hin barbaadu.’’ Obbo Baayisaan weerara alaafi waraana wal walii adda addaan yoo kaa’an, weerara alaa ‘qulqulluu’ fakkeessu. ‘Ziyaadibaarreen dhufe, deemee. Xaaliiyaaniin dhufe deeme. Badii hedduu qaqabsiisan. Garuu ammoo lammii Itoophiyaa isaan irratti haaloo qabate tokkoolleen hin argattu’’ jedhu. War waraansi walii badaadha. Kan miidhuufi miidhamaa ollaa ta’un akka waliin jiraatan dirqisiisa. Barri kun ammoo dhimmicha kan caalaa cimsu kan hin ollee fakkaata. Ilbaanyi miidiyaa hawaasaatiif. Miidhamtoonni madaansaanii daqiiqaan dhukkuba. Miidhaan yoo qaqabu dhukkubsachuun jira. Miidhicharratti yoo dhukkubbiin biraa umamuu ammoo caalaa dhukkuba. Teeknooloojiin mataansaa madaa gara biraati. Waraanicha akka cidhaatti waraabuun dhiyeessa. Tokko tokko kan hadhasaanii gudeedeefi kan abbaasaanii ajjeesse bilbilatti baatanii naanawu. Duri olmaan adda waraanaa loltuu dularraa deebii’un hanga tokko dhagahama ture. Har’a garuu badiin cimaan kaameeraan waraabamee kaa’ama. Akka kubbaa miilaatti Yutuben kallattiin dabarfama. Kan ajjeessee reeffa waliin ofee ka’a. Kun ammo waliif dhiisuu baayyee akka ulfaatu taasisa. Pirofesar Geetaachoon madaalliin walitti dhufeenya hawaasummaa hawaasa tokkootiif (Social fabrica) bakka miidhamaa sana ta’uudha jedhu. Mirriin amma jiru garuu isa miti. Faallaa isaati. Kan wal jajjabeessuu hin jiru. Kann ajjeessuus kann miidhamuus dabareedhaan geggedaram. Gamni ajjeessaa dabareen geerara. Haalli ajjeechaa attamiin ajaa’iba akka ture hima. Giingoonsaa marsaadha. ‘‘Baayyee miidhamneerra, gama lamaanuu meeqa gammoojii keessatti akka awwaalame ni beekna,’’ jedhu Obbo Baayisaan. ‘‘Waraanni bareedu jiraachu baatulleen, keenya garuu kan baayyee fokkisu natti fakkaata,’’ Obbo Baayisaan kan ajjeechaa hedduu addunyaa irratti argan. Amma gaaffiin tokkicha. Innis madaa keenya haa wallaanannuu? Ykn dhalootaatti darbaa? Dhumaatii baayyee kan ilala waggoota sadiif Sooviyeeti keessa jiraatanii turan Obboo Baayisaa Waaqwayyaa, ‘‘gara dhalootaatti akka hin dabarree taasisuun ni danda’ama. San gochuufis carraan jira, yoo daandii nagaa barbaachaaf turuu baanne’’ jedhu.


Waliigalteen har’a mallattaa’e rifoormii Itoophiyaan waggaa afur dura jalqabde tarkaanfachiisa- MM Abiy Ahimad

Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad (PhD) waliigalteen Afrikaa Kibbaatti mootummaa Itoophiyaafi TPLF gidduutti mallatteeffame imala rifoormii Itoophiyaan waggaa afuriifi wallakkaa dura jalqabde gara fuula duraatti tarkaanfachiisa jedhan. Mariin nagaa buusuu gaggeessummaa Gamtaa Afrikaatiin (AU) guyyoota 10 darbaniif Afrikaa Kibbaa magaalaa Piritooriyaatti gaggeeffamaa ture kun waliigalteen mallattaa'eera. Kana ilaalchisuun MM Abiy qaamoleen mariin kun akka milkaa'uuf hojjechaa turan galateeffachuuf ibsa baasaniin, “Murannoo nuti nagaaf qabnu kan hin jijjiiramnedha. Dhimmamuun hojiirra oolmaa waliigaltee irra ga’amee kanaatiif qabnus akkuma kana,” jedhan. Bakka buutonni mootummaa Itoophiyaafi humnoota Tigraay waliigaltee dhaabbataadhaan waraana dhaabuu Sadaasa 02, 2022 mallatteessaniiru. Waraanni kaaba Itoophiyaatti jalqabamee waggaa lama guutuuf guyyaan lama hafe kun gaaga'ama lubbuufi qabeenya guddaa erga qaqqabsiiseen booda yeroo jalqabaatiif waraana dhaabuun rakkoo jiru karaa nagaatiin bu'uura seeraafi heeraatiin akka furamu wal mallatteessaniiru. Ergamaan Addaa Gaanfa Afrikaa Pireezidantiin duraanii Naayijeeriyaa Oliseeguun Obasaanjoo ''duula walirraa hin cinnee booda TPLF fi Mootummaa Itoophiyaa waliigaltee waraana dhaabuurra gahaniiru,'' jedhan. Kunis ''dhuma xumura marii araraa osoo hin taane jalqabbii gaariidha,'' jedhan. Waliigaltee abbaa qabxii 12 kana keessatti humni waraanaa biyyattii keessa jiraahchuu qabu tokko qofa waan ta’eef humnoonni TPLF hidhannoo akka hiikkatan waliigalaniiru jedha. Akka waliigaltee mallattaa’e kanaatti birmaddummaafi tokkummaa daangaa Itoophiyaa mirkaneessuuf, akkasumas Heera Mootummaa Itoophiyaa kabachiisuudhaaf qaamoleen lamaan kan waliigalaniiru. Haala nageenyaa lafarra jiru ilaalcha keessa galchuudhaan aanga’oonni qaamoleen wal waraanaa jiran lamaan “sagaleen rasaasaa akka hin dhaga’mne” waliigaluun waraanichi bifa waara’aa ta’een waliigaltee walitti bu’insa dhaabsisuu danda’u mallatteessaniiru. Garaa garummaa siyaasaa furuudhaaf naannoo Tigraay keessatti sirna Heera mootummaa akka jiraatu, akkasumas bu’uuraaleen misoomaa waraana kanaan manca’an deebisanii ijaaruudhaaf qaamoleen lamaanuu waliigaluun isaanii ibsameera. Sirna waliigaltee mallatteessuu gaggeeffame irratti mootummaa Itoophiyaa bakka bu’uudhaan gorsaan dhimma nageenyaa biyyaalessaa ministira muummee Ambaasaaddar Rediwaan Huseen, gama TPLFn ammoo aanga’aa olaanaa garee sanaa kan ta’an Obbo Getaachoo Raddaa mallatteessaniiru. MM Abiy maqaa uummataafi mootummaa Itoophiyaatiin dhaabbileefi namoota, akkasumas qaamoleen mariin nagaa kun akka milkaa'uuf hedduu dhama'an galateeffataniiru.


Mariin nagaa maal fakkaachuu qaba, AUn wal waraansa Itoophiyaa hiikuu danda'aa?

Wal waraansi kaaba Itoophiyaatti waggoota lamaan darbaniif gaggeeffamaa ture dhiheenyatti fala argataa laataa? kan jedhu gaaffii namoonni hedduun gaafatan. Jilli mootumaa Itoophiyaafi humnootii Tigraay bakka bu'an marii nagaatiif Afriikaa Kibbaatti walgahii taa'aa jiru. Kaayyoon mariichaas wal waraansi badii hedduu qaqabsiisaa jiru kun dhaabbatee furmaata barbaaduufi nagaa buusuudhaaf. Waraanni kun dhaabbatee wal dhabdeen jiru karaa nagaatiin akka furamuuf yaadni yoo dhiyaatu kun kan jalqabaa miti. Haata'u malee, bakka bu'oonni garee wal waraanaa jiranii karaa ifa ta'een wayita mariidhaaf bakka tokkotti dhufan isa jalqabaati. Kanaan dura ija miidiyaatiin alatti qaamoleen kunneen al tokko ykn lama wal arguun isaanii himamulleen gama lamaaninuu ifatti kan jedhan omtuu hin turre. Mootummaan labsii dhukaasa dhaabuu gamtokkee labsuu isaa hordofee, TPLF erga waraana dhaabeen booda baatiiwwan muraasaaf naannichatti nagaan mul'atee ture. Haata'u malee, Hagayya darbe keessa qaamooleen lamaanuu gara waraanaatti deebi'uun isaanii dhagahame. Erga waraanichi irra deebiin eegaleen booda humnootiin Itoophiyaafi Ertiraa olaantummaa akka argataniifi magaaloota Tigraay gara garaa akka to'atan himamulleen, gama mootummoota lamaanitinuu waraanicha ilaalchisee odeefannoon kennamu baayyee hir'ateera. Kun osoo haala kanaan jiruu ture egaan, qaamooleen lamaan marii nagaa taasisuuf gara Afriikaa Kibbaatti kan balalii'an. Mariin nagaa kun gaaffiiwwan hedduu kan kaasuufi gaggeessummaa Gamtaa Afrikaa (AU)tiin ta'ee dhiibbaa biyyoota lixaafi Ameerikaa duubaan taasisan waliin ta'uun akka ta'e xinxaltoonni BBC dubbise ni dubbatu. Marii nagaa maal fakkaachuu danda'a? Carraan milkaa'uu isaa hangam? Gamtaan Afriikaa walitti bu'insiicha furuuf dandeettiin isaa hangam? Kanaafi kaan ilaalchisee xinxaltoonni yaada nuuf qoodan qabu. Yaared Haayilamaariyaam Itti-gaafatamaa Waldaa Mirga Namoomaa Itoophiyaati. Era waraanichi eegalee kaasee waldaa isaanii dabalatee dhaabbileen mirga namoomaa kaan osoo sarbamni mirga namoomaa hin babal'atiin dura waraanichi karaa nagaatiin akka furamuuf gaafataa turan. Obboo Yaared waan dhiibbaan dhaabbilee idil-addunyaa itti baayyateef ykn waraanichaan humni isaanii waan dhumeef marii kana jalqaban taanaan galma hin gahu jedhan. ''Waanti ijoon maricha qajeellummaafi dhugaan barbaaduuf miirrii jiraachuudha,'' jedhu. Hayyuun siyaasaa Mahaarii Taaddalaa (PhD) yaaduuma kanaan wal fakkaatu qabu. Milkaa'inni marii nagaa irra caalaa kan madaalamu haala waraanaa qabatamaan lafarra jiruun, fedhii siyaasaa qaamoolee wal waraananiifi murtoo hawaasa idil-addunyaatiin ta'uu dubbatu xinxalaan kun. Hunda irra kan caalu ammoo qajeelummaadhaa jedhu. ''Ummanni bo'aa jira. Biyyii miidhamaa jirti. Faayidaa biyyaaf jecha dhaabbachuu qaba jedhanii yoo ta'e kan seenan (akkas akka ta'es abdiin qaba) mariichi salphaa ta'uu baatulleen, imala dheeraa ni deemu. Waraanichi akka dhaabbatuufis sababii ta'uu danda'u.'' Yaared akka jedhanitti, marii nagaa kennuufi fudhachuu waan hammatuuf kanneen mari'atanis kanaaf qophaa'anii deemuu qabaatu jedhu. ''Marichi akka tarsimoo ittiin yeroo argachuutti kan fudhatame yoo ta'e garuu waraanichi hin dhaabbatu. Ummata, qabeenyaafi yerootti qoosuu ta'a.'' Falmitoonni mirga namoomaa kunneenis irra deddeebiin waa’ee qajeelummaa kaasu. ‘‘Walitti bu’inis umama ta’uu mala. Garuu haraarri kan jiraatu yoo qajeelummaan jiraatedha. Bu’aa biyyaa, miidhaa waraanni qaqqabsiisu madaaluu, fedhii siyaasaa isaanii, of tultummaa dhunfaasaanii dhiisuun kan ummataaf fayyadu yaadudha. Kan ummata fayyadu ammoo ifadha. Nagaadha.’’ Mariin nagaa biyyoota addunyaa kaanittis ni gaggeeffama garuu baayyeen kan hin milkoofneef ‘qajeellummaan’ waan hin jiraanneefi qaamooleen mari’atan ‘ajandaa dhoksaa’ qabaachuun gara marii waan dhufaniif jedhu Obbo Yaared. Miirri of tulummaa qaamooleen lamaanuu qalbii qajeelaan gara marii akka hin dhufne taasisa jedhu. ‘‘Yeroo baayyee rakkooleen waraana biyya keenyaa hanga dhumaatti deemun, ummataafi qabeenyaa biyyaa fixanii, dargaggoota kuma dubbaan lakkaa’aman fixanii, erga dadhabanii gara mariitti dhufu. Kun aadaa keenya waliin kan wal qabtedha. Namoonni siyaasaa dargaggoo hiriirsaniifi rasaasa qaban hanga fixanitti wal waraanu.’’ Tibba waraanni eegaleetti dhuunfaafi dhaabbata isaaniitiin waamicha nagaa taasisaniif qeequmsi umdatee akka ture kan yaadatan falmaan mirga namoomaa kun, turulleen carraan nagaaf kennamuu qabaata jedhu. ''Amma erga ummanni dhumee, qabeenyaa biyyaa midhamee, dubartoonni hedduun gudeedamanii booda gara marii nagaatti dhufaa jirra. Seenaan ofiisaa irra deebi'aa jira. Aadaan garaagarummaa siyaasaa keenya karaa ámmayyaa ta'eefi qaroominaan furuu keenya baayyee gadi aanaa ta'uun gatii nu baasisaa jira.'' Karaa ámmayyaa'e jechuun maali jechuu akka ta'e kan gaafataman háyyuun kun, dhimma biyya keessa jiraatan Awurooppaatti ta'e akka fakeenyaatti kaasu. ''Beeljiyeen waggaa shan/jáhan hár'aa mootummaa hundeessuu dadhabde. Paartileen sabaafi kaaniin kan qoodaman turan. Garuu ammoo taa'anii waliin mari'atu ture. Rasaasni háfee qaruuraalleen waliitti darbachuun hin turre. Rakkoo isaaniif yeroo kennan. Ni dhukkubchiisan. Hunda mariisiisan. Dhumarrattis dhufanii mootummaa gidduugalaa hundeessan. Hámmayyaa'uu jechuun kana egaa.'' Kana malees gaheefi milkaa'inni jaarsoolii háraaraafi tarsimoowwan irratti kan bu'urreeffate ta'uu kaasu Dr. Mahaariin. Adeemsi, caasaaniifi ajjandaan marii attamiin dhimmoota wal falmisiisoo ta'anaiif dursi akka kennamuufi dhimmoota marii ijoo kaan adda baasuu umrteessa jedhu. ''Gamtaan Afriikaa akka jáarsa muummeetti jila kaan waliin mari'achuun hánga yoonaatti tarsiimoo ifa ta'e hin baafne,'' jedhu Mahaariin. ''Kun balaa qabaachuu mala'' ejjannoo jedhu qabu. ''Jáarsummaan iftoomina hin qabaanne waan burjaajii uumuuf amantaa marii nagaatiif barbaachisaa ta'e dhabamsiisa,'' jedhu. Waliigaltee dhukaasa dhaabuu Bitooteessa 2022 irra gahameen booda, waraanni xiqqoo dhaabbachuu hordofuun qaamoolee lamaan walitti araarsuuf yaalii taasisaa kan turan pirezidaantiin  duraanii Naayijeeriyaa Oluseeguun Obaasaanjoo osoo hin milkaa'iin háfana. Aanga'oonni Tigraay walabummaa ergamaa addaa Gamtaa Afriikaa kanarratti gaaffii kaasaa turan. ''Dhaabbatichi jáarsoolii qaamoolee lamaan biratti fudhatama qaban kan biraa umduu qaba ture,'' jedhu xinxaltoonni. ''Sababiin isaas walabummaan ulaagaa ijoo jáarsummaati,'' jedhu. Pirezidaantiin duraanii Keeniyaa Uhuruu Keeniyaataa kan dhihenya aangoo kan isa dhaalanitti dabarsan marii nagaa kana keessatti akka hirmaataniif afeeramaniiru. Falmitoonni mirga namoomaa kunneen, 'humnootiin alaa' mariin akka milkaa'uuf ykn akka danqamuuf sababa ta'uu danda'u jedhu. Hedduun deeggarsi Gamtaa Afriikaatiif agarsiisaa jiran gaarii ta'ulleen, 'kanneen yoo Itoophiyaa keessatti nagaan bu'e dantaa keenya dhabna jedhanii yaadan jiraachuu malu' yaada jedhu kaasu. ''Mootummaa Eritraatiif TPLF jiraachuu yeroo hunda yaaddoodha. Mariin jira jechuun ammoo TPLF itti fufa jechuudha. Kanaaf, mootummaan Ertiraa marii kanaaf gufuu ta'uu ni danda'a.'' Mootummaan Itoophiyaa yeroo mariin nagaa yaadamuu eegalee kaasee marichi jáarsummaa Gamtaa Afriikaatiin akka ta'uuf fedhii qabaachuu ibsaa ture. Aangaa'onni TPLF ammoo amantaa bakka bu'oota Gamtaa Afriikaa irratti dhabuu ibsaa turan. Mootummaan Federaalaa ammoo dhaadannoo ''rakkoo Afriikaa Afriikaan furuu'' jedhuun akka hogganamuufi marii kanaan alaa ta'e akka hin fudhanne ibse. Dhaadannoo ''rakkoo Afriikaa Afrikaan furuu'' jedhu kunis kan dhufe Mana Umrtii Yakka Idil-addunyaa (ICC)n walqabateeti kan jedhan Obbo Yaared, yeroo hedduu mana umrtii kanarratti kan dhiyaatan Afrikaanoota ta'uusaaniin wal qabatee warri lixaa mana murtii kana Afrikaanoota ittiin miidhuuf itti fayyadamaa jiru yaadni jedhu jiraachuu kaasu. ''Gama tokkoon ilaalcha sirriitu jira jettee yaaduu dandeessa, sababii warri lixaa dhaabbata kanatti fayyadamaniif. Gama biraatiin ammoo abbootii hirree Afrikaa mala ittiin miliqan gochuun itti fayyadamu jechuu ni dandeessisa.'' Adooleessaa keessa Maqalee kan dowwatan Bakka Bu'aan Ameerikaa Gaanfa Afrikaa Maayik Háamar dabalatee bakka bu'oonni dhaabbilee idil-addunyaa biroo, Tigraayitti tajaajiloonni bu'uuraa atattamaan akka deebifaman gaafachuunsaanii ni yaadatama. Mahaarii Taadalaa akka jedhanitti, Obaasaanjoo ''kanummalleen akka ajandaatti kaasuu hin dandeenyee ture'' jechuun himatu. Akkasumas, waraanni Ertiraa Tigraay keessaa akka bahuuf gaafachuu dhabunsaanii, amanummaa isaa gaaffii itti kaaasa jedhu háyyuun kun. Ameerikaa, Gamtaan Awurooppaafi dhaabbileen idil-addunyaa biroo Uhuruun gara mariisisuutti dhufuu iaa deeggaraniiru. Gamtaan Afrikaa jáarsummaa ta'aa jedhamulleen duubaan ''kallattii qabsiisuufi deeggarsa kennuun gahee olaanaa taphataa kan jiran biyyoota Lixaa fi Ameerikaadha'' amantaa jedhu qabaachuu dubbatu. ''Dhugaa dubbachuuf Gamtaan Afrikaa nagaa kabachisuu ykn nagaan akka bu'u gochuu keessatti dhaabbata hin milkoofneedha. Koongoo, Sudaan Kibbaa, Daarfuur, Somaaliyaa, Seeraaliyoon… deemtus warri Lixaa hárkasaanii galfachuun qaxanicha yoo jeeqan dhaabbanni kun dadhabaa waan tureefiidha'' jechuun gamticha himatu. Gamtaan Afrikaa Waajjira isaa muummee Finfinneetti bu'ureeffate kunis mootummaa Itoophiyaafi TPLF gidduutti nagaa buusuu danda'aa laata gaaffiin jedhuu akka ka'utti itti fufeera. '[Gamtaan Afrikaa ]Waldaa mootummoota mana manasaanitti rakkoo mataasaanii qaban walitti qabaman waan ta'eef, nagaa buusuufis ta'e dimokraasii buusuun dhaabbata hángas mara seenaa qabu miti. Garuu ammoo mariin nagaa kun yoo milkaa'eef waan guddaadha,'' jedhu falmaan mirga namoomaa kun. Qaamooleen wal waraananis Afrikaa Kibbaa, magaalaa Piritoriyaatti marii nagaa taasisuurratti argamu. Marichis ammallee sadarkaa gadi aanaarratti kan argamu ta'ulleen hedduun kan abdiin eegaa jiraniidha.


Mootummaan dhaabbilee Lixaa waraanaan qabatanii  'ajandaa siyaasaa oofan' akeekkachiise

Itoophiyaan dhaabbileen biyyoota Lixaa bifa itti gaafatamummaa hin qabneen himannaa ‘dhumaatin raawwatameera’ jedhu 'ajandaa siyaasaa hamaaf' oofaa jiru jechuun balaaleffatte. Mootummaan Itoophiyaa maqa-balleessii sobaan biyyattiirratti dhaabbilee biyyoota lixaa gara garaatiin tatamsa’aa jira jedheef kana caalaa obsuu hin danda’u jedheera ibsa baaseen. “Olola TPLF itti-gaafatama tokko malee yakkawwan hamoo ta‘an Itoophiyaa keessatti raawwatamuu danda’a jechuun oofu akkeessuun isaanii qaanessaadha,” jedha ibsi Tajaajilli Komunikeeshinii Mootummaa Onkoloolessa 28 baase. Ibsi mootummaa yeroo mariin aangawoota Itoophiyaafi humnoota Tigraay gidduu Afrikaa Kibbaatti adeemaa jiru dhagahame. Mootummaan dhaabbilee biyyoota Lixaa loogiin himachuun isaa waan haaraa miti. Ibsa kanaan dhaabbileen himataman hin eeramne. Dhaabbileen maqaa guddaa qabanillee tokko tokko duula qindaawaa kanatti makamuu diduu dhabuun isaanii nama gaddisiisa kan jedhe ibsi kun, gariin isaanii maqa-balleessii Itoophiyaa irratti deemu kana akka amananiif sossobamuu akka malan eereera. Dhaabbileen biyyoota lixaa kanneen keessaa gariin isaanii gocha himannaawwan kanneen fayyadamuun Itoophiyaan akka harka kennattu dirqisiisuu jedhu qooddatu jedhe. “Himata qaanessaa akkasii kana dhiyeessuun Mootummaan Itoophiyaa sodaachisuun tarkaanfiiwwan ittisuu inni fudhachaa jiru irraa ni maqsina jechuun isaanii dogoggoradha,” jedheera. Gabaasaaleen akka agarsiisanitti osoo mariin adeemuu ammallee waraanni Naannoo Tigraay keessa itti fufeera. Waraana kaaba Itiyoophiyaa keessatti yakki dhala namaa irratti raawwatame yakka duguuggaa sanyii waliin kan wal gitu eeruun gabaasaaleen kanaan dura ibsan turan. Godambaan Yaadannoo- Holocaust Ameerikaatti argamu, naannoo Tigraay keessatti yakkoota dhala namaa irratti raawwatamuu fi duguuggaa sanyii baay’achaa dhufuun guddoo yaadda'uu ibseera. Godambaan kun Kibxata Waxabajjii 15, 2015 (ALI) akka ibsetti, humnoota Ertiraa fi humna addaa naannoo Amaaraan deeggaramuun waraanni Itoophiyaa magaalota ijoo Tigraay qabachuun, nageenya jiraattota nagaa Tigraay balaaf saaxilaa jira. Ibsa godambaa kanaa hordofuun, Imbaasiin Ityoophiyaa fi Eertiraa Ameerikaa keessa jiran gabaasa kana cimsanii qeeqan. Imbasiin Itoophiyaa Ameerikaa jiru ibsa Godambaa Yaadannoo-Holocaust kanaan, ''ittigaafatamummaa kan hin qabnee fi holola sagalee garee shororkeessaa TPLF dhageessisuuf kaayyeffatedha," jedhe. Imbaasichi akka jedhetti godambaan kun ''ragaa malee sagalee TPLF dhageessisuun dura'' ragaa qabatamaa walitti qabuu qaba ture,'' jedhe. Ibsi Tajaajila Komunikeeshinii Mootummaa kun aanga’oonni biyyoota tokko tokkos ajandaa kana kan oofan Itoophiyaan dhaabbileen isaaniitti harka kennachuu waan diddeef akka ta’e ofitti amananiiru jedha. “Garuu himannaawwaniifi arrabsoon baa'yataniif haqa lafarra jiru jijjiiruu hin danda’an.” Kanaaf, Mootummaan Itoophiyaa wantoota jiran madaaluun hariiroo biyyootaafi dhaabbileen himannaawwan 'bu’uura hin qabneefi fedhii galma siyaasaa isaaniif biyyattii irratti dhiyeessan' waliin qabu ilaaluuf dirqama jedheera ibsi kun. “Maqa-balleessii daangaa darbe kanaaf osoo deebii hin kenniin callisee itti fufuu hin danda’u.” Tibbana gareen mirga namoomaaf falmu Aminastii Intarnaashinaal Tigraay keessa duguuggaa sanyii raawwachuu isaaf ragaa hin qabu jedheera. Haa ta'u malee, warri waraana Itoophiyaa keessatti hirmaatan hunduu dhiittaa mirga namoomaa raawwataniiru jechuun ibse. Mootummaan Itoophiyaa Marii Nagaa Gamtaa Afrikaatiin durfamuuf sababiin dhimmamuuf walitti bu’insi kun karaa naga qabeessaafi waaraa ta’een akka furamuuf jedheera ibsi bahe. Walitti bu’insa keessatti sarbama mirgoota namoomaa raawwataman ilaalchisuun itti gaafatamummaan akka mirkanaa’us murannoo qabaachuu isaas hime.


Mariin nagaa dhimma Itoophiyaa Afrikaa Kibbaatti adeemsifamu maalitti jira?

Mariin nagaa mootummaa Itoophiyaafi humnoota TPLF torban kana Afrikaa Kibbaatti eegale akkaataa jalqaba ibsame taanaan har’a xumurama. Kayyoon ijoo marii kanaa waraana waggaa lamaaf tureefi lubbuu lammiilee kumaan lakkaa’aman galaafate akkasuman kaan hedduu balaarra buuse xumura itti tolchuudha. Haa ta’u malee, marii Kibxata eegale irratti odeeffannoon wayiitu bahaa hin jiru. Qaamoleen waraana keessa jiran yeroo jalqabaaf marii ta’aniin wanti irratti waliigalan jiraatun isaas hin beekamu. Mariin yeroo Afrikaa Kibbaatti itti fufe jirutti lollis Tigraayitti adeemsifamuu itti fufeera. Maddeen BBC’tti akka himanitti mariin guyyaa qabamerraa dheerachuu danda’a. Kunis, mariin hanga torban dhufutti itti fufuu danda’a kan jedhudha. Sadarkaa mariin dhoksaan adeemaa jiru irra gahe mariicha kan mijeesse Gamtaan Afrikaas ta’e qaamoleen waraana keessa jiran waan dubbatan hin qabani. Marii kana Pirezidantiin duraanii Naayijeeriyaa Olusegon Obasaanjoo, Pirezidantiin duraanii Keeniyaa Uhuruu Keniyaattaafi Pirezidantiin I/Aantuu duraanii Afrikaa Kibbaa Pumzile Malaamboo – Naakuk jaarsummaan qooda fudhataa jiru. Akka Gamtaan Afrikaa ibsetti, Ameerikaa, Dhaabbati Biyyoota Gamtoomaniifi IGAD akka taajjabdootaatti hirmaataa jiru. Gamtaan Awuroppaa (EU) maqaan hin eeramne. Haata’u malee, waraanni waliinii Itoophiyaa akka furmaata hin arganne wantoonni danqaa ta’uu malan jiru. Humnoota Tigraayiif dhimmi ijoo waraanni saffisaan akka dhaabatuufi deeggarsi namoomaa akka seenu gochuudha. Yaadi isaanii kuni dhaabbilee idil-addunyaan kan gaafatamaa turedha. Angawoonni mootummaa federaalaa immoo 'biyya tokkotti waraanni lama jiraachuu hin danda’u?’ jechuun humnoonni TPLF meeshaa akka hiikkatan gaafatuu malu. Dhimmi Ertiraa, bakkeewwan waldhabsiisoo ta’aniifi dhimmoonni seeraa qaamoleen lamaan irratti waliigaluu dhaban wantoota waligalteen akka yeroon hin argamneef danqaa ta’u malanidha. Dhimmi gargaarsa namoomaafi tajaajiloota bu’uuraa bakkatti deebisuus dhimmoota mariirratti ka’u malanidha. Waraana irra-deebiin Hagayya keessa eegaleen mootummaan Itoophiyaa bakkeewwan kana dura TPLF jala turan torban muraasa darban to’ataa jira. Bakkeewwan kanattis tajaajiloota akka ibsaafi kaan gargaarsa namoomaa dabalate akka dhiheessu ibseera. Qaamoleen alaa maqaa hin dhoofne meeshaa humnoota TPLF’f dhiheessaa akka jiran mootummaan ibsuunis buufata xiyyaaraa naannicha keessatti argaman akka to’atu ibseera. Humnoonni Tigraay gama isaaniin ofirraa deebisaa akka jiraniifi lolli itti fufu ibsaniiru. Haa ta’u malee, hawaasi idil-addunyaa qaamoleen waraana keessa jiran waldura dhaabbannaa akka dhaabaniifi waraana mariin akka xumura itti tolchan dhiibbaa gochuu itti fufaniiru. Naannoo Tigraayitti lubbuu lammiilee miliyeenaa oolchuuf gara naannichaa galuun hayyamamuu akka qabu anga’oonni Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) torban kana gaafataniiru. Lammiileen hedduun gidiraa hamaa keessa jirus jedhe dhaabbatichi. Eega Hagayya waggaa darbe lolli akka haaraatti eegale gargaarsi naannicha seenaa hin jiru. Waldaan Qaxxaamura Diimaa Itoophiyaa konkolaachisaan isaa Ambulaansii Aduwaarraa ka'uun madoo qabatee gara Walqaayit osoo imalu ajjeefamuu gaafa Jimaataa ibseera. Sababa waraana kanaan lammiileen kumaan akka ajjeefaman amanama. Kunis, waraana, dhibee yookiin hanqina nyaataarraa kan ka’en ta’uu mala. Lammiileen miiliyoonaan lakkaa'aman immoo Naannoo Tigraay, Amaaraafi Afaarirraa qe'eerraa buqqa'un ni yaadatama.


Kaayyoo marii Afrikaa Kibbaa keessaa tokko waraannni Ertiraa Itoophiyaadhaa akka bahu gochuudha- US

Kaayyon Marii nagaa Afrikaa Kibbaatti mootummaa Itoophiyaa fi humnoota Tigraay gidduutti gaggeeffamu waraanni Ertiraa Itoophiyaa keessaa akka bahu gochuudha jette US. Oduu himaa waajjira dhimma alaa kan ta’an Need Piraayis Onkoloolessa 31, 2022 ibsa kennaniin qaamoleen mariyatan wantoota afur mirkaneessuf akka ta’e ibsan. Ibsa kennaniin kaayyoo marii kanaati kan jedhan hatattamaan waraana dhaabuu, lammiilee Itoophiyaa gargaarsi barbaachisu hundaaf gargaarsa dhiyeessuu, nageenya lammiilee nagaa mirkaneessuu fi waraanni Ertiraa Kaaba Itoophyaatii akka bahu gochuudha. Mariin nagaa mootummaa Itoophiyaa fi humnoota Tigraay gidduutti eegamaa jiru Onkoloolessa 24 Afrikaa Kibbaatti kan eegale yoo ta’u hanga Sadaasa 2, 2022 tti itti fufa jedhame. Qaamoleen lamaan balbala cufatanii marii gaggeessaa jiraatanis, ajandaan marii fi maal irra akka gahan waanti beekamu hin turre. Haa ta’u garuu oduu himaan wajjira dhimma alaa US akka jedhanitti Gaanfa Afrikaatti ergamaa addaa US kan ta’an Maayik Hamar marii nagaa Afrikaa Kibbaatti gaggeeffamu irratti hirmaataa akka jiranii fi hanga mariin kun turutti achuma akka turan ibsan. Marii kana irratti Ameerikaa dabalatee IGAD fi UN taajjabdoota ta’anii maricha irratti akka hirmaatan Gamtaan Afrikaa ibsee ture. Need Piraayis ibsa kennaniin akka jedhanitti Maayik Hamar maricha irratti hirmaachun isaanii kaayyoo maricha arfan irratti qaamoleen lamaan yaada isaanii dhiphisanii akka walii galaniif ni gargaara. Torban darbe keessa waraanni Itoophiyaa xumura ni argata yaada jedhu kennanii kan turan Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad ibsa dhima marii nagaa irratti yaada CGTN'f kennaniin maricha keessatti qaamoleen hedduun hirmaachuun waliigalteerra gahuun rakkisaa akka ta'u godha jedhaniiru. ''Bitaa fi mirgaan akka fedhan keessa seenu yoo ta'e, haalonni ulfaachuun nama hin shakkisiisu,'' jedhan MM Abiy. ''biyyoonni alaa waraana dhaabaa jechuudhaan gidduu seenuun hagam takka dhiibbaa uumanillee lammiileen Itoophiyaa garuu rakkoosaanii ofumaan ni furatu,'' jedhan. Mariin nagaa Afrikaa Kibbaatti Onkoloolessa 24 eegale Onkoloolessa 24 ni xumurama jedhamee eegamaa turus mariachi yeroo qabametti waan hin dhumneef hanga gaafa Sadaasa 2, 2022 tti akka itti fufu gabaafame. Marichi dheerachuun isaa qaamoleen lamaan yaada “walirraa fagoo” ta’anii gara Afrikaa Kibbaatti imaluu isaanii akka agarsiisu dubbatan Need Piraayis. Gama biraan ammoo qaamoleen lamaanuu “waliin mariyachuuf fedhii qabaachuu” isaanii agarsiisa jedhan aangawaan US kuni. “Lamaan isaanituu taa’anii mariyachuuf fedhii kan qabanii fi walirraa fageenyaa yaadaa gidduu isaanii jiru dhiphisanii [carraa] itti mariyatan jennee yaanna,” jedhan oduu himaan waajjira dhimma alaa US, Need Piraayis.


‘Yuuroo kuma jaha narraa fuudhee bade’- mudannoo namoota maallaqa ergan mudatu keessaa

Naannoo Tigraay kan waggoota lamaan darbaniif waraanni keessatti gaggeeffamaa jirutti tajaajilliwwan bu’uuraa adda citusaatti jireenyi ummatatti cimaa ta’eera. Hedduunis jireenyaafi hiriyummaa, barnootaafi hojii, hunda caalaa nagaa waraanaan dura qabaachaa turan sana hawwu. Bakka yoo dhukkubsatan fiiganii wallaansa itti argataa turan amma gamoo qofatu hafe. Akkasumas suuqiiwwan duraan waan barbaadan keessa bitataa turan amma duwwaa amuummataa oolu. Daldaltoota waan qaban gatii qaaliidhaan gurguran irraa waa bituuf ammoo maallaqni eessaa haa dhufu. Abbaa ijoollee lamaa kan ta‘an Obbo Abrihaa Yihidagoo, waajjira mootummaa tokko keessatti hojjataa mana galmee ta’uun hojjachaa turan. Amma garuu maallaqni kanfalamu waan hin jirreefuu hojii akka dhaabe ibsa. ‘‘Waraanichi ni dhiphisa. Jireenya jiraataa jirru akkamiin akkan sitti himu hinbeeku. Ittuma caalaa adeema. Ani maallaqa darbee darbee naaf ergamu eeggadheen ijoollee koo jiraachisuu yaalaa jira. Amma waan hundi waan dabaleef maallaqni faayidaa hin qabu. Omaas bitaa hin jiru,’’ jedhu. Kanneen biyya biraatii fira qaban rakkoo keessa jiran himuun deeggarsa gaafatu. Maallaqicha gara naannichaa galchuuf bu’aa bahiinsaa baayyee cimaadha. Kanaaf Naannoo Tigraayiitti kan dhalatan Daareektarri Olaanaan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa Dr Teediroos Adihaanoom osoo hin hafne maatii keenyaaf maallaqa erguuf rakkachuu kan dubbatan. ‘‘Tigraayii firoota baayyeen qaba. Maallaqa erguun barbaada. Garuu erguu hin dandeenye,’’ jedhanii ture ibsa tokkorratti. Waraanichi baankii dabalatee tajaajillawwan hawaasummaa adda addaa akka adda citaniif sababa ta’uun, ummanni naannichaa miiliyoonaan lakkaa’amu tajaajila baankii hin argatu. Tajaajilli faayinaaniisii adda citunsaa ammoo, maallaqa gara naannichaatti erguu rakkisaa gochuun baasii olaanaa kan gaafatu taasiseera. Kanas hordofee maatiin tokko tokko, maallaqa argachuuf jecha qabeenyaawwanii fi waan qabna jedhan gurguraaniiru. Kaan ammoo harka maatiifi hiriyoota biyya biraa jiraatan eeggatu. Salaam Baalkanyi Yunivarsitii Maqaleetti, oggeessa sirna koroniyaa yoo taatuu, waraanichaan baatii muraasaan dura carraa barnootaa argachuun gara biyya Beeliyeem imaltee turte. Amma garuu sababii waraanichaatiin gara naannichaatti deebii’uuf akka dadhabde dubbatti. Namoonni akka Salaam biyya alaa taa’uun maallaqaan maatiifi hiriyoota saanii deeggaraa jiran, gara naannichaatti maallaqa erguun baayyee wal xaxaafi mala wabii hin qabnee fayyadamu. ‘‘Lubbuun turuuf imimmaan hudhaa maallaqa naaf ergi waan jedhaniifu, maallaqa erginu keessaa wallakkaan ol nu jalaa fudhatamaa karaa seeraan alaatiin erguuf dirqamna,’’ jetti Salaam. Isheenis waggaa tokkoo oliif karaa adda addaatti fayyadamuun maallaqa ergaa turu dubbatti. Maallaqa erguuf jalqaba namoota Finfinneetti argaman fayyadamuudha. Isaanis namoota Maqaleetti argamaniifi maallaqa qaban waliin hidhata qabu. Erga namoota Finfinneetti argamaniitti maallaqichi baankiin galchaniif booda, enyuutti akka ergamuufi maqaa nama erguu bilbilaan waliin haasa’u. Isaanis abbootii qabeenyaa Maqaleetti argamaniitti bilibiluun maalaqni hangamii akka ergamee, fi yoom akka fudhatan itti himu. Isa keessaayis komishinii fudhatu. Qaamni maallaqa erguufi kan fudhatu odeeffannoo waliif dabarsuu gahee mataasaaniiti. Malli ittiin maallaqni dadabarfamu kan biraa ammo, karaa namoota daangaalee Affaariifi Amaaraa socha’aniifi maallaqa dadabarsuu irratti bobbaa’aniitiin. Mallik un ammo waliigalte tokko barbaada. Jalqaba kan ergu haaluma waliigaltee namoota maallaqa dadabarsan waliin taasisuun komishiin %30-50 gaafatu. Erga waliigalte irra gahaniin booda maallaqni hafe nama ergameef qaqqaba. Maallaqni karaa Affaariin ergamuuf kanfalamu baayyee gadaanaa yoo ta’u, maallaqni na ergameef bira hanga gahuutti ammoo hanga baatii sadii fudhachu akka danda’u fayyadamtoonni ni dubbatu. Kun hundis amantaa qofaan raawwatama. Namoonni maallaqa dadabarsan tokko tokkoos erga maallaqicha qaqabsiisaniin booda sagalee ykn suuraa waraabuun nama maallaqa ergeef ergu. Salaamis filmaatawwan kana hundaa fayyadamte jirti. ‘‘Yeroo tokkos obboleessikoo dhukkubsatee, dafaatii maallaqa ergaa waan jedhameef, birri kuma 67 ergeen kan maatiikoo bira gahee garuu kuma 30 qofaa ture. Kanaanis baayyeen aaree’’ jetti. Kunis sababii sararri namoota maallaqa dadabarsanii Finfinnee kaasee hanga Tigraay kan diriiree ta’eef, maallaqni ergame hanga nama ergameef harka qaqabuutti namoota hedduutuu irraa bu’aa argata. Namni hojii kanarratti bobba’eef kana dura BBC dubbise tokko, ‘‘komishiiniin fudhannu hundi kiisii keenya hin galu. Maallaqa tokko baankii wayita baafnuu namoota hedduutuu kan shaayiin irraa barbaada. Dabalataanis maallaqa baayyee qabatanii gara Tigraayi seenuun comaa fi danqaan kan itti baayyateedha. Kanaafuu maallaqaan keessa dabarra’’ jedhe ture. Sababii baankiin biyyaalessaa dameewwan baankii naannoo Tigraay hunda cufeen wal qabate, dameewwan baankii naannichatti argaman 616 cufamaniiru. Kanaanis maallaqa gara naannichaatti ergamees ta’e karaa ATM maallaqa baafachun hin danda’amu. Sababii kanaatinis maallaqni karaa adda addaatiin jiraattoota naannichaatiif ergamu namoota harkatti dabee haalli itti fahu jiraachu dubbatu. Baatii Caamsaa darbee bulchiinsii Magaala Qobboo maallaqa karaa magaalattiin darbaa ture birria miiliyoona sadii qaamoolee nagaatiin to’annoo jala oolchuu beeksiisee ture. Namoonni maallaqa dadabarsan daandiirratti yoo sakkatta’insii jiraate akka jalaa fudhatamu dubbatu. Salaamis baatii jahaan dura sarara karaa naannoo Affaariin jiruutti fayyadamuun yuuroon kuma jahaa gara Tigraayiitti ergite turte, nama ishee harkaa fudhe biratti osoo bakka yaadamee hin qaqabiin hafu dubbatti. Taateen akkasii kunis namoota baayyee irra qaqqabeera. ‘‘Barsiisaa Yunivarsitii Samaraati. Hiriyaan keenya tokko yuuroo kuma tokkoo karaasaa ergee guyyaa sadii keessatti Maqalee qaqabe. Komishiiniin kanfalchiisuu %22 waan tureef, kan nuuf hir’ita argachuutti baayyee gammadne. Yoo baayyee natti kennitan kan kanfaltan isiniif ni hir’ata, anis hin deeddeebii’u waan naan jedheef, namoota garaa garaa gaafadheen yuuroo kuma jaha erge’’ jetti. Maallaqa ergite keessaa yuroonni kumni sadii kan ishee yoo ta’u, kan hafee hiriyoota irraa kan fute ture. Maallaqichis jijjirraa yeroo sanaatti gara birri kuma 327 ni ta’a ture. ‘‘Osoo baankoonni saaqamanii rakkoo akkasiif hin saaxilamnu turre. Garuu ammo maatiin keenya lubbuun akka turaniif waan barbaadnuuf filmaatawwan dhiphinaa akka fudhannuuf dirqamne’’ jetti. Naannoo Tigraayiitti tajaajilli bilbilaa waan adda citeef malli jiruu bilbila saataalaayitii dhaabbilee deeggarsaa qofaaadha. Waldaan Fannoo Diimaa Idil-addunyaa bilbilawwan saataalaayitii kanneeniin jiraattoonni maatiiwwan isaanii fi hiriyoota naannichaan alatti argamaniin akka wal qunnamaniif hojjataa turan. Hanga yoonaattis walidichi ‘‘namoota waraanaafi walitti bu’insaan adda bahan kuma 115tti siqan’’ ergaafi bilbilaa akka taasisan ibsa. Konkolaachisaan nageenyasaatiif jecha maqaasaa hin eerreefi deeggarsa gara naannichaatti fe’u tokkoo, yeroo garaa garaatti naannichatti deeggarsa fe’ee geessuu hima. ‘‘Daandiirra waa hedduutuu jira. Badiin sababii waraanaatiin qaqabee daandiiwwan irratti ni mul’ata. Konkolaataawwan gubatan, maneen barbadaa’an hedduudha. Waraanichi kan daandiirratti mul’atu fakkaata’’ jedha. Naannichatti eddoowwan imaleetti badiin qaqabee hedduu ta’u kan dubbatu, konkolaachisaan kun, konkolaachistoonni tokko tokkoos Finfinnee wayita ka’an namoota maallaqa naaf qaqqabsiisaa jechuun akka ergan ibsa. ‘‘Tigraayiitti rakkoo baayyeetu jira. Daandiirratti maaloo maallaqa ykn qoricha naaf fide jedanii kan gaafatan baayyeedha, keessattuu dhukkubsattoonni kaansarii. Acumaa bitachuuf maallaqa hin qaban. Namni hunduu maallaqa si gaafata.’’ Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii, deeggarsa gara naannoo Tigraay geessuu akka dhaabe Adooleessaa darbe beeksiisee ture. Yeroo sanattis namoonni miiliyoona 5.2 ol deeggarsa yeroo atattamaa akka isaan barbaachisu Sagantaan Nyaata Addunyaa ibseera. ‘‘Waraanni akkasii ni jiraata jedhee yaadee hin beeku. Bara kana keessa haatii kee osoo lubbuun jirtuu guyyaa tokkolleen osoo bilbilaan sagaleshee hin dhagahiin turuun cimaadha. Guyyaa guyyaan namoonni du’an, haleellaan qilleensaa raawwatame, daa’imman beelaan du’aa jiru oduu jedhu dhagahuun na dhiphisa’’ kan jettu Salaam, waraanichi akka dhaabbatuuf awwiti.


'Giddu-seentummaan bitaafi mirgaan jiraachuu baannan nagaa ni milkaa'a' - MM Abiy

Adda Bilisa Baasaa Ummata Tigraay (TPLF) heeraa fi seera biyyattii kabajuun naannoolee biyyattii keessaa akka tokkootti akka socha'aniif amansiisuu yaalla kan jedhan MM Itoophiyaa Abiy Ahimad, ''gidduu seentummaan bitaa fi mirgaa hin jiru taanaan nageenyi ni milkaa'a'' jedhan. Ministirri Muummee Abiy miidiyaa Chaayinaa- CGTN jedhamutti wayita dubbatan, biyyoonni alaa karaa garaagaraatiin dhiibbaa taasisan illeen, lammiileen Itoophiyaa garuu rakkoosaanii ofumaan ni furatu jedhan. ''Bitaa fi mirgaan akka fedhan keessa seenu yoo ta'e, haalonni ulfaachuun nama hin shakkisiisu,'' jedhan MM Abiy. ''Lammiileen Itoophiyaa rakkoo keenya ofii keenyaan furachuu akka dandeenyu hubachuu qabu.'' Ministirri Muummee Abiy Ahmad waraanni federaalaa ji'a darbe keessa magaalota ijoo naannoo Tigraay keessatti argaman- Shiree, Aksuum fi Adwaa harka TPLF jalaa walaboomsuun ofii to'achuu ibsaniiru. ''TPLF akka seera biyyattii kabajuuf amansiisuuf guddoo ifaajaa jirra. Heera biyyattii kabajanii Itoophiyaa waliin tokko ta'uu hubatanii akka jiraataniif baayyee yaalaa jirra,'' jedhan. Mariin nagaa humnoota Tigraay fi mootummaa gidduutti Afrikaa Kibbaatti eegalameef yeroon itti goolabamu kan hin kaa'amne ta'uu dura taa'aan komishinii Gamtaa Afrikaa Muusaa Fakii Mahaamat Wiixata kaleessaa (Onkoloolessa 31, 2022) ibsaniiru. Mariin kun Onkoloolessa 25, 2022 eegale, Dilbata darbe xumurama jedhamee kan ture itti fufee gaggeeffameera jedha gabaasi AFP. Waraanni Kaaba Itoophiyaa naannoo Tigraayitti erga eegalee waggaa lama ga'eera. Waraana kanaan kanneen kumaan lakkaa'aman lubbuu dhabaniiru, miiliyoonaan kan lakkaa'aman qe'eerraa baqataniiru. US, UN fi Gamtaa Afrikaa dabalatee hawaasi idil-addunyaa waraanni dhaabbatee rakkoon jiru mariidhaan akka furamuuf yeroo dheeraaf erga dhiibbaa gochaa turanii booda, mariin nagaa Afrikaa Kibbaatti eegalus mariin kun akkamiin gaggeeffamaa akka jiruu fi maalirra akka ga'e wanti ifatti beekamu hin jiru. Mariin torban darbe gaafa Kibxataa jalqabee Dilbata darbe kana ni xumurama jedhamee ture hanaga Roobii dheereffamuu maddeen BBCtti himaniiru. Mariin kuni waraana waggaa lamaaf tureefi lubbuu lammiilee kumaan lakkaa’aman galaafate akkasumas kaan hedduu balaarra buuse xumura itti tolchuuf kaayyeffate. Qaamoleen waraana keessa jiran lamaan yeroo mariif taa’an kuni yeroo jalqabaafi. Bakka buutonni olaanoo qaamolee lamaanis hirmaataa jiraachuutu himama. Mariin kuni galma cufaatti Magaalaa Piritoriyaa Waajjira Hariiroo Alaafi Wal-ta'insa Afrikaa Kibbaatti [Ministeera Dhimma Alaa Afrikaa Kibbaa] adeemsifamaa jira. Sadarkaa mariin itti jiru garuu Gamtaan Afrikaas ta’e qaamoleen mariirra jiran waan jedhan hin qabani. Mariin kuni Gamtaa Afrikaan kan gaggeeffamu yoo ta’u Yunaayitid Isteet, Dhaabbati Biyyoota Gamtoomanii (UN) fi IGAD taajjabdootadha. Haa ta’u malee, lolli Tigraayitti ammallee hin dhaabatiin akka jiru gabaasaaleen ni mul’isu.


Waa'ee tibbana magaalaa Mandiifi aanaalee Wallagga Lixaa muraasatti  mudate maal beekna?

Guyyoota muraasaan dura hidhattootni Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) kan mootummaan ABO-Shaneen jedhuun aanaalee Wallagga Lixaa muraasa to'achuufi qabeenyi barbadaa'uu jiraattonni BBC'tti himan. Kun kan dhagahame yeroo mootummaan Itoophiyaa waraana Kaaba biyyattiitti waggoota lamaaf gaggeeffamaa turetti xumura gochuuf TPLF waliin waliigaltee waraana dhaabuu irra gahettidha. Jiraattonniifi qondaalli mootummaa nageenyaaf jecha maqaansaanii akka hin eeramne gaafatan BBC'n dubbise, hidhattooti torban kana magaalaa Mandii, Qilxuu Kaarraa fi Lataa Sibuu seenuun to'atuu himu. Kana hordofes qabeenyaawwan akka baankotaa dabalatee waajjiraaleen mootummaa saamamuufi manca'u himaniiru. Mootummaan naannoo Oromiyaa dhimma kana irratti hanga yoonaatti homaa hin jenne. Kana malees yaaliin bulchitoota aanotaa fi godina Wallagga Lixaa irraa adda baasuuf BBCn taasisee hin milkoofne. Hoogganoonni mootummaa Magaalaa Mandii lakkoofsaan hin ibsamne hidhattootaan butamuu hidhattooti mirkaneessaniiru. Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa sababa waraana qaamolee lamaaniin miidhaa namoota nagaa irra gahu ilaalchisee odeeffannoo walitti qabataa jirachuu BBC'tti himeera. Komishinichi qorannoosaa yeroo xumuruttis ummataaf akka ibsu qondaalli komishinichaa ergaa karaa barreeffamaatiin BBC erganiin himaniiru. Jiraataan magaalaa Mandii maqaa naaf dhoksaa jechuun BBC’tti dubbate akka jedhanitti, dhukaasni gaafa Wiixataa ganama jalqabee magalaa Mandii keessa dhagahamuu jalqabe. ‘‘Konkolaataan tokko socho’aa hin jiru, suuqiin hundi cufaadha, jiraattonnis manasaanii keessa jiru,’’ jechuun haala  magaalicha ture gaafa Kibxataa BBC’tti dubbatan. Yeroo BBC’n jiraataa kana dubbisaa turettis duubaan sagaleen dhukaasaa dhagahame ture. Guyyaa Wiixataa Baankii Daldala Itoophiyaa dabalatee baankiiwwan sadii akkasumas waajjirii Itiyoo Telekoom magaalaa Mandii keessa jiru hidhattootaan saamamuu jiraattonni himaniiru. ‘‘Baankii Daldala Itoophiyaa argeera, baankii Siinqee dhiheenya kana hundeeffame argeera, Birhaan baankiis argeera,’’ jechuun saamamuu isaanii ibsan. Haata'u malee dhimma kana irratti hanga yoonaatti baankiileen kunneen waan jedhan hin qaban. Jiraataan biroo BBCn dubbisa garuu baankiiwwan saamaman lama ta’uu dubbatu. ‘‘Waajjirri mootummaa akkuma jiruutti barbadaa'e, kan hafe hin jiru,’’ jechuun gubachuu fi kaan saamamuu himan. ‘‘Waajjirri poolisii kan magaalaas, kan baadiyyaas, waajjira bulchiinsa Aanaa Mana Sibuus gubateera’’ jechuun himan. Qabeenyi mancaa’e kunis hidhattootaa fi dargaggoonni hidhattoota waliin yaa’aniin raawwatamu BBC’tti himan. Qondaalli mootummaa Godina Wallagga Lixaa nageenya isaaniif maqaan isaanii akka hin dhahamne gaafatan tokkos, hidhattoonni aanolee kanneen keessa akka jiran BBC'f mirkaneessaniiru. Qondaalli kun akka jedhanitti, hidhattoonni guyyaa Kibxataa Sadaasa 01, 2022 ganama irraa eegaluun erga humna waraanaa mootummaa waliin walitti dhukaasaa turaniin booda magaalicha galanii baankilee akka Awwaash, Baankii Daldala Itoophiyaa fi Baankii Siinqeee saaman. Dabalataanis waajjiraalee mootummaa hedduu mancaasuun meeshaalee akka kompiteraa fa'i ammoo fudhachu himu qondaalli kun. Kana malees naannoo magaala Najjoos dhukaasni akka ture fi magaalaa xiqqoon Dongoroo jedhamtu aanaa Laaloo Assaabii keessaa fi magaala Gimbiitti dhiyoo jirtus hidhattootaan qabamuu himan qondaalli kun. ''Hidhattoonni kaabinoota irratti xiyyeeffatu jedhamee waan sodaatamuuf hedduun isaanii baqatanii bahaniiru'' jedhan qondaalli godina Wallaga Lixaa maqaa isaanii akka hin dhahamne gaafachuun odeeffannoo BBC'f kennan kuni. '‘Kaabinoota baay’een gara kaampii waraana mootummaa naannoo magaalichaa jiruutti baqatanii turan. Garuu hidhattoonni kaampicha yeroo cabsan loltoonni achi turan baqatanii bahan. Qondaalonni mootumaa achi keessa turan kaan hidhattootaan qabaman, kaan ammoo baqatanii bosona keessa turan,’’ jedhan. Hidhattoonni namoota to’atan jedhaman kanneenis gara kaampii waraanaa isaanii godinicha keessa jira jedhamuutti fudhatanii deemu himu maddeen BBCn dubbise. Dhimma qondaaltota mootummaa aanolee kanneenii hidhattootaan qabamuu fi saamicha raawwatame jedhame ilaalchise BBC’n yaaliin nageenya naannoo Oromiyaa irraa odeeffannoo qulqulleefachuuf yaaluus bilbila hin kaasan. Dhimmicharratti kan gaafataman ajajaan WBO Marroo Dirribaa, qondaalota mootummaa hedduun isaanii kaampii waraanaa keessa buufachuun hojjetaa akka turaniifi humnoota isaanitiin to’atamu BBC'f mirkaneessaniiru. Namoonni to'ataman kunneenis ''waan mootummaa waliin hojjataniif to'ataman. Ammas ummata waliin walitti araarsuun gara maatii isaaniitti ni deebifamu'' jedhan. Qondaaloti kana dura hidhattootaan qabaman garuu achi buuteen isaanii dhabamuu maatiin isaaniifi jiraattonni himaa turan. Yeroo garaa garaatti badiiwwaniifi saamicha qabeenyaa naannoo Oromiyaa bakkeewan hidhattoonni qabatanitti mudatuuf mootummaan qaamooleedhuma kanneen himata. Tibbanas aanaa Mana Sibuu magaalaa Mandiittis hidhattoonni akkuma magaalicha galaniin baankiilee saamamuu, wajjiiraalee mootummaa gubachuu fi mancaa'uu maddeen irraa BBCn odeeffateera. Dubbbii himaan WBO Obbo Odaa Tarbii humni isaanii aanaalee wallagga Lixaa muraasa to'achaa jiraachuu himan. Kaayyoo waraana gaggeessaa jiranii yoo himan kaampii waraana mootummaa aanolee kessa jiran qabachuudha jedhan. ''Humna waraanaa mootummaa naannicha keessa jiru guutummaatti diiguudha,'' jedhan. Kaampii waraanaa irratti akka xiyyeeffatan haa himan malee qabeenyi gubachuu fi saamamaa jiraachuu jiraattonni himaniiru. Dubbii himaan hidhattootaa garuu badii kana ni waakkatan. ''Dhufaatii keenya sodaatanii kaabinee fi humni waraanaa mootummaa saamanii achii bahan. Waajjiraaleen bulchiinsaa kaampii waraanaa tahanii turaniiru. Waraana gaggeesinee yoo kaampicha qabannu qabeenyi manca'eera,'' jedhan. Haa ta'u malee, namoonni BBC'n dubbise ammoo qondaalonni mootummaa ofiiyyuu baqatanii akka bahan himan. Odaa Tarbii yeroo humni isaanii bakka tokko to'achu jeequmsi yeroo gabaabaaf jiraata. Namoonni carrichatti fayyadamuun saamicha raawwatan jiru jechuun himu. Waraanni naannoo magaalatti humnoota lameen gidduutti yeroo gaggeeffamu namootni nagaan miidhamu. Magaala to'achuun maaliif barbaachise kan jedhuuf Odaan kaayyoon oppireeshinii keenya kana duraa magaala gallee kaampii waraanaa haleeluun meeshaa fudhatanii bahuu ture jedhe. Kan amma gaggeessaa jiran garuu caasaa mootummaa diiguun bulchiinsa caasaa haaraa waliin hojjechuudha jechuun dubbatu. Qondaalota mootummaa hidhattootaan ugguraman ilaalchisee ''qondaalonni mootummaa qorannoodhaaf qabamu malee miidhaan isaan irra gahu hin jiru. Gara maatii isaaniitti ni deebisna. Mirgi isaanii akka eegamu goona,'' jedhe. Ammaaf lakkoofsa namoota to'annaa isaanii jala jiranii hin ibsine. Mootumaanis bakkeewwan hidhattoonni kunneen keessa socha'aniitti, hidhattootatti quba qabuurra darbe nageenya uummataa kabajiisaa akka hin jirree jiraattoonni BBC dubbise yeroo garaa garaatti ni komatu. Dabalataan humni nageenyaa mootummaa namoota nagaa hidhattoota deeggartu jechuun dararuu fi ajjeesuun yeroo hedduu akka jiru yeroo adda addaatti BBC'n maatii miidhamtootaa irraa odeeffateera. Godinaalee Wallaggaa keessatti waggoota arfan darban keessa qondaalonni mootummaa hedduun hidhattoota kanneen akka ajjeefamaa turan mootummaan naannoo Oromiyaa himaa ture. Hidhattoonni mootummaan ABO-Shanee jechuun shororkeessaatti galmeesse kunneenis duraan irra caalaa Lixa Oromiyaa fi Kibba keessa akka socho’an himulleen, amma garuu godinoota naannichaa kaaniittis akka babal’ataa jiran himama. Ji’a darbe keessa naannoo Oromiyaa Godinaalee Wallagga Bahaa, Shawaa Lixaa fi Shawaa Bahaa keessatti haleellaa qilleensarraa mootummaan hidhattoota kanneen irratti raawwateen lubbuun lammiilee nagaa darbuu jiraattonni BBC'tti himuun ni yaadatama. Hidhattoonni WBO jedhaman kunneen, damee waraanaa duraanii ABO yoo tahan, erga paartichi qabsoo nagaa gaggeessuuf gara biyyatti galee booda maqaa isaanii ABO-WBOtti jijjiiruun bosonatti hafuun mootummaa Itoophiyaa waliin wal waraanaa jiru.


Arrabsoon maqaa haadhaa tuquu Boorana biratti murtoo duʼaa akka qaqqabsiisu malu beektuu?

Arrabsoon maqaa haadhaa yookaan qaama saalaa dhahuu addunyaa irra bakka hedduutti baramaadha. Gariin akka qoosatti, kaan ammoo faashinii itti fakkaatee yookiin immoo akka seesaatti fudhatu. Ummata Booranaa biratti arrabsoon akkanaa kun qaanii guddaa ta’uu qofa osoo hin taane murtuu du’aallee qaqqabsiisuu mala jedhu jaarroleen argaa-dhageettii. Namni haadha namaa arrabse 'dhiiga hin qabu' jedhama hawwaasa angafa kana biratti. Akka jaarsi argaa dhageettii Aab Borbor Bullee himutti, sirni Mootii Haylasillaasee Boorana qabate hawaasicha bulchus aadaasaanii waan sodaateef namni dabse hin jiru jedha. “Maaliif jennaan haadhii waan jajjabduu, Booranni waan haadha kana irra hafuu hin danda’u,” jedhan. Aadaan kun akka inni amanutti, Gadaa utuu hin ta’iin kan dhala namaafi uumamaaf kenname jalqabaa kaaseeti. Waaqni uumama yeroo uume, safuu, ceeraafi fokkoo wajjin uume. Gaafaa mootumman nama bulchu eegale aadaa Booranaa laafaa dhufte jedha Aab Borbor, amma murtiin hedduun akka seerrii biyyaa jedhu malee akka aadaatti murteen kennamu muraasa. Garuu namoonni haadha namaa arrabsan ammatti ijjeeffamuu baatus, namoota abaaramaa ta’uu hima. Jaarsi argaa dhageettii Aab Dirree Guyyoo ammoo Boorana jedhanii yoo waaman wanti himaniin haadha,; abbaa miti jedha. Kanaaf, arrabsoon haadhaa waan qoosaa miti; fudhatamas hin qabdu jedha. Aadaa Booranaa keessatti ceeraa fokkoo/namuusati jira, kun ammoo amala namootaa to’achuun waan hawaasa keessatti qaanii ta’e dhorka. “Haatee akkas godhi namaan jechuun waan akka malee hamtuudha Boorana biratti. Nama ceeraa fokkoo hin qabnetti waan akkanaa jedha.” Namni ceeraa fokkoo hin qabne namoomaan ala taha jedha Aab Dirreen. “Kan nama aarsu garuu, dhiheenna kana dubartootatti akkas jedhe ilmaan ofi arrabsa, kun qaanii hamtuu. Wanti amma Boorana miira harkaa fuudhe waan akkanaa.” Adabbii irratti Booranni seera hedduu qaba. Akkuma yakkaan nama ulfaatuun adabbiin ulfaata. Namni tokko balleessaa qaba jedhee gaaddisi murteessinaan, yakkasaa kan jalqabaa yoo ta’e aadaan ni seerti (akeekkachiifti). Iitti aansudhaan ni dhaanan(rukutu) kaan gatii itti muran (loon 1,ykn 2), kana hordofee murtiin biraa qakkee jedhama( kunin loon 5-15 ta’uu danda’a. Namoonni nama ijjeessan loon 30 itti muran). “Seerri kun tokkolleen namoota haadha namaa arrabseef ooluu hin danda’u.  Kan haadha arrabseef murtiin isaa ajjeechaadha; wanti biraan hin jiru.” Haata’u malee, hawaasa Booranaa keessatti amma aadaan namoonni ittiin bulaniin kan mootummaa waan ta’eef, aadaan laaffachuu irra kan ka’e namoonni akka fedhan nama arrabsuun himatan. Tibba kana Godina Booranaa aanaa Yaaballootti barataan kutaa 12ffaa, miseensa Poolisii aanichaatiin arrabii akkanaa irra geennan of ajjeessuu maatiisaafi poolisiin aanichaa mirkaneessee ture. Waraqaa barreessuun, sababa of ajjeesuusaa kan ibse barataan kun, “haadha tiyya boollatti arrabsee, nama itti himadhu hin qabu, kanaaf du’an filadhe,” jedha. Osoo seerri akka durii jiraatee gurbaan kun of hin ajjeesu; nama arrabsetu itti gaafatama jedha Aab Dirreen. “Rakkoon jirtu namoonni garii aadaa, amantaa yookaan sirna mootummaattis hin bulu, akkanumaatti tika malee jiraata. Namni akkanaa naamuusa ykn ceeraa fokkoo qabaachuu hin danda’u. Namoonni aadaafi sirna lafa balleessu namoota akkanaati.'' Akka jaarsi argaa-dhageettii Aab Dirreen himutti, dhalooti Booranaa kan amma afaan hamaa dubbatu kun namoota karaa badaa bahedha. Fakkeennaaf, aadaa Booranaa keessatti durbi dhiira jedhani; durbi gaammee bira hin deemtu. Namni gogeessa jiru abbaafi haadha namaatti hin dhihaatan, akkasumas hariyyaa abbaa ofii itti hin dhihaatan jedhu. Barataa Yunivarsiitii kan ta’e Gumii Surichoo Layee namoota naannoo garagarraa irra dhufan wajjiin barata. Adoo abbaan fedhe arrabaa akkanaa fayyadamee aadaa tiyya keessa waanan dhufeef keessi kiyya hin fudhatu jedha. “Waaqni nama waan akkasii naan jedhu natti hin fidin,'' jechuun kanaan achi akka lolu dubbata. Booranni uumamaanuu waan akkasii hin jedhu. Dur Booranallee namni waan akkanaa hin jedhun jedhan. Akka dargaggeessi kun jedhutti, abbootisaanii utuu barnoota ammayyaa kana hin baratiin aadaa baduu dhorkan, saala fokkoo, ceeraafi duudhaa hawaasaa jabeessuun beekumsa abbootii durii dhaalanii isaanin gahan. ''Amma aadaa kana jabeessuun nurra jira, akka umanni keenna aadaa durii itti bulutti deebi’uu gochuuf akka qeerroo tokkotti qophii jira,” jedha. Aadaa Booranaa keessatti haadha jechuun miyyuu tokkoo ta una daadhii hin hir’anne jedha jaarsii argaa dhageetii Aab Dirree Guyyoo. Akkana jechuun guutuu hanqina hin qabne, maqaan Booranaa akkanaan beekama jedha. Miyyuun yoo hir’ate ammoo of hin taatuu, yookaan  ni raafamtii yoo waan biraa itti dabalan ammoo areera taati. “Amma dhalooti arrabsoo haadhaa fayyadamu kun maqaatti Boorana malee miyyu Booranaati isaanitti hir’atee akkan ta’a.” Boorana jedhanii yoo waaman wanti himaniin haadha; abbaa miti. Haatii Booranaa akka lama, sadiitti ilaalamti. Tokkoo haadha nama deette. Tunin ta garaatti nama baatte, dadhabdee guddifte. Taan, hiriyaan abbaa namaafi haadha namaat hunduu akka haadha nama deettetti ilaalaman. Hawaasa keessatti jaarsi durba xiqqoo fuudhuu danda’a; dubartiin tun umriin ishee xiqqaa ta’us, ijoollee hiriyyaa dhiirsa dhalteef cufaaf haadha. Kan hundarra jabduun haadha gogeessaa ta’u hima. Gadaan Booranaa gogeessa (dhaabbilee) shan qabdi. Namni Boorana ta’e hundi gogeessa shanan kana keessatti argama. Lubi abbaafi kan ilmaa adda addaa; waliti hin dhufu. Kanaaf, dubartiin abbaafi haadha namaatiif luba tokkoo nama saniif haadha, akkuma haadha nama deesseetis. Kan qofaa miti, hiriyyaan Booranaa haadhaan himamti. Namni haadha hin beekne yookaan kabaja haadhaa hin beekne aadaa keessatti didha baasuu hin danda’u . Didha jechuun wantoota aadaa keessatti gochuun dirqama ta’e jechuudha. Fakkeennaaf, hiriyyaa Booranaa gaafa kan birootti dabartu sirna geggeefamuti jira. Kanarratti namni waan aadamalee ta’e hirmaachuu hin danda’u. Akkasumas, ga’ee haadhi Boorana keessatti qabdu kan ibsu, gootaafi jabaa Boorana wanti gooban maqaa haadhaafi kan akaakayyuu haadhaa nama dhaleen dhahan. Goobii sirba waraanaa/jeemuu/weeduu dhiirooni namoota adamsuun cimaa, kan duula irratti goota ta’een faarsan. Yoo faarsan kana maqaa haadhatiin faarsan jedhan. Akka jaarsii argaa dhageettii kun ibsutti, nama qaroo janna/goota yoo barbaadan fincaan haadhaa dhahan. Kunis kan argisiisu dhalootarra bakkii amalawwan kunin irra dhufan gara abbaa utuu hin ta’iin kan haadhati. Kanaaf, haadhi Boorana biratti ulfina guddaa qabdi. Kanaaf, namoonni qajeelfama aadaa kan dhiisee arrabsoo akkanaa kana fayyadamu 'miyyuu hir’ate' jedhan. Aab Dirreen arrabsoon akkanaa isa irra gahuu dubbata. Namni isaan arrabse ammoo Boorana utuu hin ta’in nama naannoo biraa irra dhufe jedha. Dhimmicha mootummaa gahes, furmaata wommaatu hin arganne. Akka wanti hamtuun akkasii isaafi maatii isa keessatti hin umamne obboolessaa yaamee qalatanii meedhicha kewwatanii of bira dabarsuu dubbata. Booranni haadha tuquun waan hin beekamne kanaaf dur jechi akkanaa waan hin jirreef, seerri ka’ame hin jiru. Sababnisaa beekaafi wallaalaa walitti muruu ykn gatii nama yakka hojjate kana irra fudhachuun aadaa keessatti waan hin taaneef filannoon turte du’a qofa. Gadaa Guyoo Gobbaa akka namoonni jecha kanatti hin fayyadamne seerri akka ka’amu gumiin kaaftee turte, garuu waan ummanni halaan itti fayyadamuu ta’uu dhabeef rakkoo hin turre jechuun bira darban. Amma ammoo jaarolleen Booranaa itti mari’achaa jirti. “Eegii gurbaan sun of ajjeesee waan kana akka jaarolletti wal-gaafachuutti jiru. “Badii kana namni geggeessutti jiru dargaggoota. Ammaan booda karaa kamiinuu waan akkanaa balleesuu dandeenna jenne walitti deebine,” jedha Waan ummata Booranaa biratti jibbamu kana falli jiraachuu hima. Gadaan Booranaa akkuma durii waan jirtuuf, yoo ummanni sagalee tokkoon ka’e murteessee salphaa. Akkasumas, amma mootummaan manneen murtii aadaa Oromiyaa guutuu keessatti hundessuun, aadaan akka jajjabaatu mari’atanii sirreessuun ni danda’ama jedheen amana jedha. “Namoota arraba akkanaatti fayyadamuun haadha biyya aadaa dhowwe murtiin haadhaaf ooltu akka jiraatu jaarolleen manneen murtii aadaa kun waraqaa barreessitee jirti,” jechuun himu Aab Dirreen. “Adoo du’a ta’u baatee murtee hanga du’aa geessuun adabamanii seerri kun jiraachuu qaba. Maan jennaan aadaa ummata tokkoo dabsuun sirrii miti.” Dhimmi kun xiyyeeffannaa argannaan sirreeffamuu danda’a jetti jaarolleen argaa dhageettii kunneen. Hanga ammaatti Boorana bal'aa biratti wanti kun hin jedhamu, namoota magaalota keessa jiraatan malee kan baadiyyaa ammallee aadaa qulqulluu duriin jiraata jedhan. Sirni Gadaa UNESCO jalatti galmeeffameera. Manneen barnootaa Oromiyaa keessa jiran keessatti ammoo gosa barnootaa ta’un kennamuu jalqabeera.


Dhimmoota ijoo marii nagaarratti mootummaafi humnoota Tigraay waldhabsiisuu danda’an

Waraana Kaaba Itoophiyaa waggaa lama guutuuf guyyoota muraasa hafe mariin xumuruuf torban kana yeroo jalqabaaf mootummaan Itoophiyaafi humnoonni Tigraay Afrikaa Kibbaatti marii eegalaniiru. Qaamoleen waraana keessa qooda fudhatan marii kanarraa waan eegan qabu. Haata’u malee, waraanni waliinii Itoophiyaa akka furmaata hin arganne wantoonni danqaa ta’uu malan jiru. Dhimmoonni qaamolee lamaan walitti fiduu danda’anoo kami? Wantoota danqaa ta’uu malan irraa haa eegallu: Bakki kuni humnoota Tigraayifis ta’e Amaaraas barbaachisaadha. Humnoonni Tigraay bakka kana ‘Lixa Tigraay’ jechuun waamaniifi humnoonni Amaaraa ‘Walqaayit Xagadee’ jedhan faayidaan siyaasaafi dinagdee qabu olaanaadha. Bakki kuni Itoophiyaa, Sudaaniifi Ertiraa daangessa. Bakki qotisaaf mijataa ta’e kuni Saliixiin baay’inaan itti oomishama. Oomishi kuni bunatti aanee sharafa alaa biyyaaf kan argamsiisudha. Humnoonni TPLF waraana dura bakki kuni daangaa Naannoo Tigraay akka ta’e eeruun bulchiinsa isaanii waraana dura turetti akka deebi’u morkatuu malu. Humnoonni Amaaraa immoo bara bulchiinsa ADWUI, TPLF’n durfamu bakkicha Tigraay jala galuu dura ummati Amaaraa kan keessa jiraatu ta’u ibsuun falmuu malu. Yeroo ammaa waraana kanarratti olaantummaa fudhachuun isaa kan ibsamuufi daandii Maqalee geessurra kan jiru waraanni federaalaa, humnoonni Tigraay waraana akka hiikkatan gaafachuu mala. Aangawoonni mootummaa federaalaa fi deeggartoonni isaanii ‘biyya tokkotti waraanni lama jiraachuu hin danda’u?’ jechuun yeroo ibsan dhagahamaniiru. Yeroo ammaa ‘raayyaa ittisaa Tigraay’ jechuun humna hidhaterraa loltoonni meeqa akka jiraniifi hammi meeshaa waraanaa jiru beekamu baatus, mootummaa federaalaaf balaa ta’e itti fufuun isaa waan hin oolle. Sababa kanaaf Tigraay qaama mootummaa federaalaa ta’u ibsuun mootummaan meeshaa akka hiikkatan gaafachuu danda’a. Dhimma kana garuu TPLF faallaan ilaala. Humnoota ‘diina’ jedhaniin marfamanii akka jiran ibsuun gaaffii meeshaa lafa kaa’aa jedhu salphaatti fudhachuu diduu malu. Ertiraan marii nagaa kanaan hin fayyadamu jettee yoo yaadde milkaa’inni marii kanaa gaaffii keessa galuu mala. Fedhiin Ertiraa maal taanaani loltuu ishee gara Tigraay kan ergite? Asmaraan jiraachuun TPLF nageenya kiyyaaf yaaddoodha jechaa turtettii. Rokeetiiwwan waraanni yeroo eegale TPLF gara Asmaraa dhukaase agarsiistuu ta’u danda’u. Dabalataan garuu waldhibdee Ertiraan TPLF waliin qabdu sababa biraati jedhu xinxalaan siyaasaa Abduraahimaan Sayid. Akkasumas TPLF siyaasa Itoophiyaa keessatti dhiibbaa uumee akka hin fufne Ertiraan barbaaddi. Dhimmi biraa dhimma lafaati. Waraana Itiyoo – Ertiraa booda lafa Ertiraaf murtaa’e bulchiinsi TPLF’n durfamu didee ture. Sababa kanaaf fakkaata lolli Kaaba Itoophiyaatti yeroo eegale lafa kana dura waliigaltee Aljersiin murtaa’ef dabalatee lafa hedduu kan to’atte. Fakkeenyaaf akkaataa waliigaltee Aljersiin Zaalaambassaan qaama Itoophiyaati. Amma garuu lafi kuniifi kaan daangaarraa jiran Ertiraa jala jira. Sababa kanaaf lafi Ertiraafi Tigraay daangessu raayyaa ittisa biyyaa Itoophiyaan eegamuu qaba jechuun gama Ertiraatiin yaadi dhihaachuu danda’a. Ertiraan osoo TPLF diina jettuu ‘hin dhabamsiisin’ akkasumas lafi kiyya jettu harka ishii jala galchuu osoo hin mirkaneessin Pirezidant Isaayyaas adeemsa mariin furuuf jedhu fudhachuu danda’uu? Waraanni kuni akkuma eegaleen mootummaan oppireeshinii Tigraayitti eegale ‘’olaantummaa seeraa kabachiisuu’’ jechuun waama ture. Kaayyoon ‘’olaantummaa seeraa kabachiisuu’’ miseensota TPLF seeraan barbaadaman to’annoo jala oolchuu ture. TPLF tarree shororkeessummaan jala seenuun ala mootummaan dura taa’aa TPLF Dr Dabratsiyoon fi kaan dabalatee biyya ganuun himate ajaja hidhaa itti baaseera. Namoonni mootummaan federaalaa yakka jabaan barbaadu hidhee mana murtii dhiheessamoo waraanichaaf furmaata siyaasaa barbaaduuf isaan waliin hojjeta? Waa’ee gargaarsa namoomaafi tajaajilota bu’uuraa Mariin Kibxata eegale Dilbata yeroo xumuramu qaamoleen lamaan dhimmoota gargaarsa namoomaa dhiheessuufi tajaajiloota bu’uura bakkatti deebisurra waan haaraa jiraachuu mala. Ajandaan kuni kan TPLF qofa osoo hin taane ajandaa jalqabaa biyyoota Lixaatis. Mootummaan federaalaas lammiilee Tigraay keessa jiraniif deeggarsa dhiheessuun ‘waan mariif dhihaatu miti’ jedheera. Guyyaa mariin eegale MM Abiy Ahimad waliin bilbilaan kan haasa’an Ministirri Dhimma Alaa US Antonii Biliinkan walitti bu’iinsa atattamaan dhaabuun deeggarsa namoomaa danqaa hin qabne akka jiraatu gaafataniiru. Mootummaan Itoophiyaa ibsa baasen bakkeewwan Tigraay keessa to’atetti deeggarsa namoomaa dhiheessuuf akka dalagaa jiru ibseera. Haa ta’u malee, mootummaan bakkee TPLF to’ate jirutti tajaajiloota bu’uuraa ni gadhiisaa? Hin beekamu. Dhaabbileen mirga namoomaaf falman waraana Kaaba Itoophiyaan yakki yakka waraanaan qixxaatu raawwatu hin oolle jedhaniiru. Ajjeechaan jumlaa, bu’uura seeraa malee ajjeesu, haleellaa saalaa, dararaa, hidhaa, saamicha akkasumas qabeenya ummataa mancaasun yakkawwan waraana kanaan dalagamanidha. Yakkawwan waraanaan raawwatamaniif akkamiin seeraan gaafatamuu danda’u? Eenyu dhimmicha qorata? Akkamiinis hojiirra oola kan jedhu gaaffii ta’us qaamoleen lamaan sadarkaa qajeelfamaan seera duratti dhiheessuuf waliigaluu danda’u.


Warri waraana Itoophiyaa keessatti hirmaatan hunduu dhiittaa mirga namoomaa raawwataniiru- Amnastii

Waraana kaaba Itiyoophiyaatti gaggeeffamaa jiru irratti kanneen hirmaatan hundinuu yakka dhala namaa irratti raawwataniiru  jechuun falmaan mirga namoomaa idil addunyaa Amnastii Intarnaashinaal ibse. Amnastiin kaleessa (Kamisa 27,10,2022) magaalaa guddoo Keeniyaa Naayiroobii keessatti ibsa gaazexeessitootaaf kenneen, raayyaan ittisaa Ityoophiyaa fi Eertiraa, humni Tigraay, humni addaa Amaaraa fi milishoonni Faannoo sarbama mirga namoomaa hamaa raawwachuu isaanii ibseera. Ibsa gaazexeessummaa kana keessatti qorataa Gaanfa Afrikaa kan ta'e Fissahaa Takilee; ''Erga waraanni jalqabee dhiittaa mirga namoomaa hamaa yakka waraanaa fi yakka dhala namaa irratti raawwatamuun wal qixa ta'uu danda'u argineerra,'' jedhe. Fissahaan akka jedhutti yakkoota waraana raawwataman kanneen keessaa ''gudeeddii fi miidhaa saalaa gara jabinaa biroo'' eeruun ni danda'ama. Waraana kaaba Itiyoophiyaa keessatti yakki dhala namaa irratti raawwatame yakka duguuggaa sanyii waliin kan wal gitu ta'uu gabaasaaleen kanaan dura ba'aa turan. Godambaan Yaadannoo- Holocaust Ameerikaatti argamu, naannoo Tigraay keessatti yakkoota dhala namaa irratti raawwatamuu fi duguuggaa sanyii baay’achaa dhufuun guddoo yaadda'uu ibseera. Godambaan kun Kibxata Waxabajjii 15, 2015 (ALI) akka ibsetti, humnoota Ertiraa fi humna addaa naannoo Amaaraan deeggaramuun waraanni Itoophiyaa  magaalota ijoo Tigraay qabachuun, nageenya jiraattota nagaa Tigraay balaaf saaxilaa jira. "Gabaasa ajjeechaa mallattoo duguuggaa sanyii ta'e, ajjeechaa jiraattota nagaa irratti xiyeeffatee raawwatamu, haasaa jibbiinsaa, jumlaan hidhuu, akkasumas itti yaadanii beelessuun namoota jumlaan adabuu." . . babal'achaa jira," jedheera ibsi kun. Ibsa godambaa kanaa hordofuun, Imbaasiin Ityoophiyaa fi Eertiraa Ameerikaa keessa jiran gabaasa kana cimsanii qeeqan. Imbasiin Itoophiyaa Ameerikaa jiru ibsa Godambaa Yaadannoo-Holocaust kanaan, ''ittigaafatamummaa kan hin qabnee fi holola sagalee garee shororkeessaa TPLF dhageessisuuf kaayyeffatedha," jedhe. Imbaasichi akka jedhetti godambaan kun ''ragaa malee sagalee TPLF dhageessisuun dura'' ragaa qabatamaa walitti qabuu qaba ture,'' jedhe. Dhiittaa mirga namoomaa waraana kaaba Itoophiyaa keessatti raawwatame qorachuuf jecha Komishiniin Mirga Namoomaa Ityoophiyaa fi Komishiniin Mirga Namoomaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii qorannoo waloo akka gaggeessan haala mijeessuun mootummaan kutannoo isaa agarsiiseera jedhe. Haala walfakkaatuun Ameerikaatti Imbaasiin Ertiraas gabaasa godambaa kanaa mormuun ibsa qabiyyee walfakkaataa qabu baaseera. Imbaasichis gabaasi kun "holola maqaa balleessii TPLF tumsuuf raawwatameedha," jedhe. Imbaasichi gabaasi qorannoo walabaa osoo hin gaggeessin ba'e kun akka irraa ka'u gaafateera.


Sirna mallattoo waliigaltee dhukaasa dhaabuu mootummaa Itoophiyaa fi TPLF Piriitooriyaa suuraadhaan

Mootummaan Itoophiyaa fi TPLF marii Afrikaa Kibbaatti guyyoota kudhaniif gaggeessan booda dhumarratti waliigaltee dhukaasa dhaabuurra ga'aniiru. Mariin nagaa yeroo dheeraaf eegamaa ture waliigalteen xumuramuun lammiilee Itoophiyaa fi hawaasa idil-addunyaa hedduu biratti miira gammachuu uumeera. Waliigaltee kana mootummaa Itoophiyaa bakka bu'uun Gorsaa Nageenyaa Ministira Muummee Itoophiyaa Ambaasaaddar Reedwaan Huseen fi Humnoota Tigraay bakka bu'uun Dubbi himaa TPLF Geetaachoo Raddaatu mallatteessan. Marii nagaa mootummaa Itoophiyaa fi humnoota Tigraay gidduutti  Afrikaa Kibbaatti Onkoloolessa 24 eegalee Roobii kaleessaa (Sadaasa 02, 2022) goolabame kana Ameerikaa, Igad fi UN irraa qondaaltonni taajjabaa turaniiru. Waliigalteen dhukaasa dhaabuu magaalaa Piriitooriyaatti wayita mallatteeffamu kanneen adeemsa marii kana keessatti hirmaatan marti galateeffatamaniiru. Pireezidantiin duraanii Naayijeeriyaa kan ta'an Gaanfa Afrikaatti bakka bu'aa Gamtaa Afrikaa Oliseegun Obaasaanjoo gareen lameen waliigalteerra ga'uu wayita ibsan, ''kun xumura marii araaraa osoo hin taane jalqabbii gaariidha,'' jedhan. Ambaasaaddar Reedwaan Huseen fi Obbo Geetaachoo Raddaa erga waliigaltee dhukaasa dhaabuu mallatteessanii booda bakka taajjabdoonni fi hirmaattonni marichaa hundi argamanitti harka walfuudhan. Qondaaltonni gam-lachuu bakka bu'uun wal himataa ba'an haala kanaan harka walfuuchuun namoota hedduutti abdii horeera. Miidiyaa hawaasummaarratti namoonni wayita kana argan gammachuu ibsataniiru.


Haala jireenyaa jiraattonni Naannoo Tigraay waggoota lamaan keessa darban

Waraanni waggoota lama lakkoofsise namoota kuma dhibbaan lakkaa’aman galaafatee, namoota miliyoonaan lakkaa’aman ammoo qe’eef qabeenya isaaniirra buqqiseera. Humnoota Tigiraayi fi mootummaa Federaalaa gidduutti waraanni hammaate naaannicha hubeera. Waraana kana hordofuun tajaajiloonni bu’uuraa addaan cite. Baruuf barsiisuun adda citeera, tajaajilli ibsaa, bilbilaa fi dhiyeessin boba’aalle addan cite. Kaa qofayyuu miti bu’uuraaleen misoomaa iddoowwan kaanitti badeera. Hojiin qonnaa, tajaajilli fayyaa fi mootummaan kennu ni gufate. Namoonni miliyoonaan lakkaa’aman beelaaf saaaxilaman. Dawaa dhabuun namoonni wal’aansa dhabanii du’uutti akka jiran ogeeyyiin himaniiru. Tajaajiloonni bu’uuraa adda cituu hordofee jiraattoonni rakkoof saaxilamuuf dirqaman. Waggaa lama  dura, ji’a Sadaasaa 24 wal-waraansa eegalameen sarbamiinsi mirga namoomaa’’dhageettiif hin tolle’’ raawwatamaniiru. Torban tokko dura Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti Koreen Mirga Namoomaatiin hundaa’ee fi Komishinii sarbamiinsa mirga Namoomaa Kaaba Itoophiyaa qoratu gabaasni baase yakkoonni waraana fi yakki farra-namoomaa raawwatamuu mul’ise. Deeggarsi namoomaa gufachiisuu fi guddeeddii akka meeshaa waraanatti ooleera jedha jedha gabaasichi. Haleellaan saalaafi gudeeddiin raawwatamuu kan akeeke gabaasichi, haleellaan kun iddoo waraanni ka’e hundatti kan qaqqabe yoo ta’u,  Tigiraayitti garuu miidhaan qaqqabe caalatti gara-jabumaan raawwatame jedheera. Haleellaawwan sun raayyaa ittisa biyyaa Tigiraayi wayita to’ateetti kan qaqqabe yoo ta’u, waraanni Itoophiyaa fi Ertiraa akkasuma mseensonni Faannoo miidha qaqqabsisu gabaasichi ifoomse. Gabaasichi Lixa Tigiraayitti gudeeddii fi miidhaan saalaa itti fufeera jedhe. Haaluma kanaan walfakkaatuun, humnoonni Tigiraayi iddoowwan to’atanitti gudeeddii fi miidhaa saalaa iddoowwan to’atanitti qaqqabsiisuu gabaasichi eere. Mootummaan Itoophiyaa garuu gabaasicha kuffisuun’’maqaa qorannootiin ibsa siyaasa kenname’’jechuun fudhatama dhabsiise. Waraanni erga eegalee ji’oota jaha booda Ministirri Muummeee Itoophiyaa Abiyi Ahimad  sarbamiinsi mirgaa raawwatamuu Paarlaamaaf ibsan kennanirratti amanuun garuu, ’’holola guddaatu  jira’’ jedhan. ‘’Loltuu garasitti kan ergineef yakkamaa akka to’atuuf malee akka gudeeddi raawwatuuf miti, loltuun yakkicha raawwate seeraan gaafatama’’ jedhan. Kanaan alatti waraanni Itoophiyaafi Ertiraa, akkasuma deeeggartoonni isaanii nyaata,  manneen barnootaa fi dhaabbilee fayyaa bal’inaan mancaasan jechuun Komishiniin Koree Mirga Namoomaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniin hundaa’e gabaase ture. Kun haala kanaan otoo jiruu, sarbamiinsi mirga namoomaa fi duulli dhalattoota Tigiraay Dhiha Tigiraayi keessaa dhabamsiisu ykn ’’ ethnic cleansing’’ raawwatamuusaa  dhaabbileen mirga namoomaa idil-addunyaa lama bara darbe gabaasa baasanii turan. Aminasti Intarnaashinaali fi Hiyuuman Raayitis Wooch gabaasni baasan, qaamoleen nageenyaa fi qondaaltonni naannoo Amaaraa dhalattoota Tigiraayi naannicha qulleessaa turuu agarsiisan. Haleellaawwan kun yakka namoomaa fi yakka waraanati jedhe gabaasichi. Mootummaan Federaalaa fi Naannoo Amaaraa garuu gabaasicha fudhachuu didaniiru. Aminasti Intarnaashinaal A.L.I bara 2013tti addatti gabaasa baaaseen, ji’oota sadii keessatti gudeeddiin 1288 raawwatamuun, miidhamtoonni dhaabbilee fayyaatti gabaasu ibse. Lakkoofsi kun dubartoota yeroo sanatti Tigiraayitti gudeeddamanii guutuu hin akeeku. Gabaasichi dabalataan akka eeretti dubartoonni Tigiraayi daboon gudeeedamu, meeshaa biraa qaama saalaa isaanii keessa kaa’u fi dhibee HIV’-AIDS’n kanneen qabaman jiraachu eere. Sarbamiinsi mirgaa naannoo biroottis raawwatameera. Waraana kana hordofee magaalaa Finfinnee dabalatee, kutaalee biyyattii biroottis dhalattoonni Tigiraayi eenyummaa isaaniif hidhamuu Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa fi jaarmiyaaleen mirga namoomaan idil-addunyaa mirkaneessun akka dhaabatu gaafatan. Qondaaltoonni Itoophiyaa akkuma fedhanitti dhalattoota Tigiraayi hidhuu, dhabamsiisuu fi miidhaawwan biroo irraan gahuu gabaasni Hiyuuma Raayitis Wooch kan hubachise. Humnoonni Tigiraayi iddoowwan garaa garaa to’achuun gara magaalaa Finfinneetti wayita qajeeluu horodofee wayita absiin yeroo muddamaa labsame dhalattoonni Tigiraayi hidhamaa turu gabaasaleen bahaniiru. Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii lbsiin yeroo muddamaa yeroo labsametti, dhalattoonni Tigiraayi 15,000 ol ta’an hidhamaniiru jedhe. Rooyitarsi dhalattoota Tigiraayi haasofsisee, akkasuma suura saatalayiitii xiinxaluun lakkoofsi hidhamtoota kan Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii baaase dachaa sadiin akka caalu  gabaase. Labsiin muddamaa ragga’uu hordofee iddoo hojii, mana jireenya isaaniitii fi karaa gubbaarra qabamanii  namoonni hidhamuu Komishiiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa ibseera. Buufatalee Poolisii muraasa keessatti nyaata fi uffata hidhamtoota gahuun rakkisaa akka ture,  miseensonni maatii gaafachuuf akka rakkatan fa’aa himatanii turan. Dhalattoonni Tigiraayi kumtaaman lakkaa’aman magaalaa daangaa naannoo Affaari fi Tigiraayitti argamtu Aba’aala keessaa qabamanii gara magaalaa Samaraa erga geeffamanii booda iddoo tajaajila bu’uuraa gahaa hin qabne tursiifamuun gabaafame ture. Yeroo sanatti BBCtti namoonni dawoo tursiisa keessa tursiifaman akka himanitti namoonni iddoo tursiisanitti du’anillee jiraachu eeran jiru. Waraanicha hordofee tajaajilli bu’uura naannoo Tigiraayi dhabamuun tajaajila fayyaa kennamu hubeera. Naannichi uggura keessa jiraachu hordofee, hanqinni qorichaa dhukkubsattoota lubbusaanii dabarsaa jira. Torban darbe talaallii, qorichoota dhukkubbii wayyeessan fi insuuliniin naannicha keessa ture muraasni guutummaatti dhumuu Dhaabbanni Fayyaa Adunyaa beeksiseera. Dhukkubsattootni yaalii argatanii fayyuu danda’an sababa hanqina qorichaan du’aa jiran akka malee dabalaa jiraachuus ibseera. Sababa dhorkaa kaa’amee tureef qorichaa fi meeshaalee yaalii galchuu akka hin dandeenye kan hime dhaabbatichi yeroo dhukaasni dhaabatee turetti qorichaa fi meeshaalee muraasa galchuu ibseera. Daarikterri WHO ofiis dhalootaan Tigiraay tahan Dr Teediroos Adaanoom naannicha keessaa buufataaleen fayyaa hojiirra jiran %9 qofa akka tahan ibsaniiru. WHOtti gaggeesituun garee Itoophiyaa Ellihaam Abdullaay Nuur naannoo Tigiraayitti daa’imman wagga shanii gadii hanqina nyaata madaalamaan rakkachaa jiran ‘’nama rifaasisa’’ jedhan. Dr Teediroos ammoo hawwaasni adunyaa rakkoo fayyaa naannoo Tigiraayiif xiyyeeffannoo akka kennan gaafachuun ‘’amma duguuggaa sanyii hanbisuuf carraan jiru dhiphaadha,’’ jedhan. Dhaabbilee yaalaa Tigraayitti argaman 106 erga ilaalee booda MSF ibsa baaseen harka afur keessaa sadii saamamuu ibseera. Saamichi raawwatame tokko tokkos loltootaan raawwatamuus himaniiru. Dhaabbilee fayyaa inni taajjabe keessaa harka 13 qofatu tajaajila irraa eegamu ba’ataa akka jiru ibse. Dhaabbilee fayyaa MSF Tigraayitti taajjabe keessaa dhibbeentaan 65 guutumatti tajaajila kennaa kan hin jirre yoo tahu, dabalataan ogeessota kan hin qabne ta’uu ibseera. ''Haleellaan dhaabbilee fayyaa Tigraay irratti raawwatamaa jiru ummata irratti miidhaa geessisaa jira,'' jedhan daayreektarri olaanaa MSF Oliivar Been yaada ibsa kennaniin. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa sababa hanqina nyaataa hamaa Tigraay keessatti mudateen daa'imman guyyaa guyyaan du'uu beeksise. Hospitaalli Ayider magaalaa Mekele jirus hanqina qorichaa fi meeshaalee yaala fayyaan tajaajila yaalaa bu'uuraa dhaabuuf dirqamee jira.  Tigraay keessatti dhukkubsattootni sukkaaraa gara kuma 27 ta’an kiniinii afaaniin fudhatamuun ykn qoricha lilmootiin kennamuun lubbuun akka jiraatan daayreektarri fayyaa hospitaalichaa Dr Kibrom Gebreslaase BBC’tti himaniiru. Isaan keessaa kuma 8 ol kan ta’an umuriin isaanii waggaa 14 gadi ta’uu ibsameera. Kanarraa kan ka’e torbanitti hanga namoonni 12 du’u. Sababa waraana Kaaba biyyattii Kanaan miidhaa cimaan kan irra gahe keessaa daa’imman isaan jalqabaati. Akka ragaan Waajjira Eegumsa Fayyaa Tigraay irraa argametti, bara kana lakkoofsi daa’imman naannichatti talaallii fudhatan dhibbeentaa 10 gadi gadi bu’eera. Kana irraa kan ka’e daa’imman dhukkuboota akka weerara busaa, dhukkuba gifiraa fi kaaniif saaxilamuu ibseera. Dhukkubni Titanes jedhamu waggoota afur dura naannichatti zeeroo irra gahee kan ture amma daa’imman 25 irratti akka argame itti gaafatamichi himaniiru. Gama biraatiin, ragaan BBCn Biiroo Eegumsa Fayyaa Tigraay irraa argate akka agarsiisutti, waggoota lamaan darbanitti lakkoofsi daa’imman umuriin isaanii waggaa shanii gadii sababa hanqina nyaataatiin du’anii osoo waraanichi hin jalqabiin ji’oota afur duraan wali biratti yoo madaalamu, dhibbeentaa 1,533 dabaleera. Adoolessa bara 2013 hanga July 2014tti [A.L.Ttti] daa'imman kuma 2 fi 450 hospitaala keessatti du'aniiru. Rakkoo geejjibaa fi hanqina dhiyeessii humna ibsaa dabalatee sababoota adda addaatiin ragaa walitti qabuun naannichaaf rakkisaa ta’eera. Kanarraa kan ka’e lakkoofsi kun dhugaa lafarra jirurraa fagoo ta’uu ni amanama. Gama biraatiin waraanni erga ka’ee booda naannoo Amaaraa fi Affaar keessatti dhaabbileen fayyaa kuma 1 fi 500 ol humnoota TPLF’n saamamuu fi barbadaa’uu Ministeerri Fayyaa beeksiseera. Tigiraay keessatti waraanni fi uggurri kun hanqina nyaataa fi beela hamaa fideera. Kanarraa kan ka’e, BBC’n hakiimotaafi narsoota hanga nyaata kadhachuutti ga’an dubbiseera. Kunis sababa hojiin qonnaa naannichaa addaan citee fi gargaarsa namoomaa addaan cituu isaa irraa kan ka’edha.  Tigiraay keessatti sababa beelaaf namoonni fi bineensonni du’aa jiraachuu itti gaafatamaan waajjira qonnaa naannichaa Dr Atenkut BBC’tti himaniiru. Waraanni erga jalqabee gara ji'a 8 booda Sagantaan Nyaataa Addunyaa fi UNICEF ibsa baaseen uummata Tigraay keessaa dhibbeentaan 90 ol gargaarsa nyaataa hatattamaa barbaadu. Haala naannoo Tigraay ilaalchisee, Dhaabbatichi ibsa baaseen ‘’waggoota kurnan keessatti beela hamaa adunyaa mudate akka ittifamu yoo barbaadame namootni miliyoona 5.2 tahan deeggarsa hatatamaa barbaadu,’’ jedhe. Qindeessaa gargaarsa yeroo muddamaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii kan ta'an Maark Loowkook ''Tigraay keessatti hongeen mudatee jira'' jedhan. Qindeessaan kun akka jedhanitti Tigraay keessatti namoonni gara kuma 353 ta’an rakkoo suukaneessaa sadarkaa shanaffaa (catastrophe) jedhamu keessa jiru. Dabalataan namoonni miiliyoona 1.7 ol tahan gargaarsa hatattamaa akka barbaadan eeraniiru. Gabaasni Komishinii Dhiittaa Mirga Namoomaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii akka agarsiisutti, Raayyaan Ittisa biyyaa Itoophiyaa fi Eertiraa akkasumas humnootni isaan waliin lolaa turan kaan Tigraay keessatti loon ajjeesuu fi nyaata barbadeessuu isaanii ibseera. Gama biraatiin, Manni Maree Nageenyaa UN, ji’a Waxabajji bara 2013 [A.L.I] walgahii cufaa Tigraay ilaalchisee taa’een, Tigraay keessatti beelli akka meeshaa waraanaatti itti fayyadamaa tureera jedhee ture. Haa ta'u malee, mootummaan federaalaa kana hin fudhatu.  Yeroo filannoo biyyaalessaa Itoophiyaa bara 2013 gaggeeffamee MM Abiy Ahimed, BBCtti akka himanitti "Tigraay keessa beelli hin jiru" jedhan. Hagayya darbe sababa waraanni deebi’ee ka’een gargaarsi namoomaa addaan cituus, kenniinsa gargaarsa namoomaa naannichatti daangeffamee ture fooyya’ee ture. Waraanni Kaaba Itoophiyaa muddama kana hunda Tigraay keessatti fide erga jalqabee waggaa lama ta'eera. Waggoota kanneen keessatti namoonni qulqulluun ajjeefamanii, sarbamni mirga namoomaa suukanneessaan raawwatameera, namoonni miiliyoonaan lakkaa'aman qe'ee isaanii irraa buqqa'aniiru, sirni fayyaa naannichaa akka malee miidhameera. Mariin nagaa amma itti jiran waraana kanatti xumura godhamoo kana boodas namootni nagana dararamuun itti fufa?


Lammiileen Itoophiyaa Afrikaa Kibbaa jiraatan marii nagaarraa maal abdatu?

Mariin nagaa mootummaa Itoophiyaafi humnoota Tigraay gidduu erga eegalame torban tokko ta'eera. Mariin Afrikaa Kibbaatti taasifamaa jiru kuni waraana lammiilee kumaatama ta'an galaafate xumura itti tolchuuf kaayyeffate. Lammiileen Itoophiyaa Afrikaa Kibbaa jiraatan waan marii kanarraa eegan BBC'f qoodaniiru.