Koronaavaayirasii: Aanga'oota addunyaa 10 Covid-19 to'achuuf seera baasan ofumaa cabsaniin walbaraa

Sababii Covid-19 walqabatee firoonni wal arguu dadhabanii, fira, hirriyaa fi jaalalleen osoo hinhafne wayita du'aniitti dhaabbatanii awwaallachuun rakkisaa ta'eera. Seerri ugguraa biyyoonni labsanis tatamsa'ina Covid-19 kana akka hir'isu amanamulleen namoota hedduu aarsaa olaanaa kanfalchiiseera. Biyyoota tokko tokkoottis kanneen seera fageenya eeggachu kan hinkabajne wayita addabbii cimaaf saaxilaman dhagahama. Garuu ammoo aanga'oonni siyaasaa, saayintistoonnii fi gorsitoonni seerawwan kanneen baasan tokko tokkoos ofiisaanii wayita seerawwan kanneen cabsan mul'atu. Isaan keessaa kudhan kunooti. Lakkoofsa baay'ina namoota Covid-19n addunyaarra du'an keessaa %30 Ameerikaa keessatti argamu. Torban jalqaba baatii Ebla keessatti, Ameerikaatti jiddu galli Qorannoofi To'annoo Dhukkubootaa (CDC) Covid-19 ittisuuf ummanni hundi akka maaskii kaawwataniif gorsee ture. Pirezidantiin biyyattii Tiraamp garuu gorsa kana hinfudhanne. ''Ani ofii kiyyaan uffachu hinbarbaadu,'' jedhanii turan. Kana malees, wajjira kiyya taa'ee wayitan aanga'oota addunyaa nagaa gaafadhuutti maaskii uffadhee mullachuu hinbarbaadu jedhee ture. Haa ta'u malee, bulchiinsoonni akka Michigaan fa'i maaskii uffachuu dirqama taasisaniiru. Caamsaa 21 Donaald Tiraamp wayita dhaabbata Foordi kan Ventileetarii omishuu doowwateetti dureewwan dhaabbatichaa isa dowwachisaa turan hundi maaskii keewwatanii turan. Tiraamp garuu uffachuu dide. Gaazexessitoota bira wayita darbuutti garuu, kaameeraan alatti uffachu dubbate. ''Gaazexeessitoonni maaskii uffadhee na arguun akka gamadan hinbarbaadu'' jedhee ture. Deebiisees, ''Maaskiidhaan caalaan bareeda fakkaata,'' jedhee ture. Haa ta'u malee, Giiftii Duree Melaaniiya Tiraampi gorsawwan CDC akka hojjiirra olchaniif ummataafi ergaa karaa viidiyyootiin dabarsite jirti. Ammattis lakkoofsi namoota sababii Covid-19n Ameerikaa keessatti lubbuusaanii dhabanii 100,000 darbeera. Pirezidantiin Raashiyaa ummata biratti nama hojii ta'ee mu'lachuuf baay'ee cimee hojjeta. Bitootessa 24'tti haala qophii ittisa koronaavaayirasii itti jiru dowwachuuf hospitaala Moskoo dhaqee ture. Pirezidaantiin Raashiyaa wayita hospitaala dowwataniitti meeshaa ittisaa kan uffattan yoo ta'u, garuu wayita hakiimoota waliin haasa'aniitti meeeshaa ittisaa malee turan. Kunis gocha balaafamaadha, keessattuu Daarektara duree hakimii waliin harka wal fudhaa turan. Dureen hakimii Deenis Pirotsenkoo  guyyaa tokkoon booda koronaadhaan qabamunsaanii mirkanaa'e. Kanaan, walqabatees waa'ee fayyaa Puutiin ilaalchiisee oduun baay'ee haasa'amaa ture. Yeroo sanaan booda Puutiin ummata keessatti hirmaachu irraa of qusachuun walgahiiwwanis mana jireenyaa isaanii hirmaachu eegalan. Baatii Caamsaa keessa yeroo lama qofaa ummatatti mul'atan. Puutiin yoom akka gara hojii duraanitti akka deebi'an garuu wanti ifatti barame hinjiru. Hanga Waxabajjii 2ttis Raashiyaa keessatti namoonni 423,186 vaayirasichaan kan qabaman yoo ta'u, namoonni 5,000 du'aniiru. Ministirri Mummee Israa'el Beniyaamiin Netaanyaahu fi Pirezidaanti Re'uveen Riivliin yeroo guyyaa jala bultii Ayyaana Faasikaa sababeeffachuun qophii irbaata irratti ijoolleesaanii waliin hirmaatan balaa itti bu'ee ture. Kunis ummanni biyyatti kaan akka sirna akkasii irratti hin hirmaannee erga himaniin guyyaa tokkoon booda ture. Osoo ayyaanni sirna kabaja jala bultii faasikaa hin eegaliin duras, ummannii haala tatamsa'ina vaayirasichaa hir'isuun akka kabajan gaafachuun ugguras labsanii ture. Garuu guyyoota muraasan booda ammoo mucaa isaa waliin osoo irbaata ayyaana jala bultii faasikaa (Passover) kabaju suuraa ka'uun mul'ateera. Namoonni Ministira Mummee kanatti dhiheenya qabanis ilmisaa yeroo baay'ee lafa jireenyaa isaatti waliin akka dabarsuufi appartimantii dhiheenyatti argamu keessa akka jiraatu eeruun gocha isaa kana deeggaruuf yaalaa turan. Haaluma walfakaatuun pirezidantiin biyyattis ijoollee dubaraa xixiqoo waliin irbaata irratti argamuun baay'ee qeeqmanii ture. Isaaniis erga dubbichi ifa baheen booda dhiifama gaafataniiru. Ministirri Mummee Hindii Bitooteessa 24 irratti ture uggura addunyaa isa olaanaa kan ummata biliyoona 1.35 hirmaachisu kan labsanii turan. Bakkeewwan amantaa osoo hinhafiin cufamanii ture. Hojjattooni bakka jireenyaasaanii hojii barbaacha deemanii turan miliyoonnis kilometiroota hedduu miilaan deemuuf kan dirqaman yoo ta'u hedduunis daandiirratti du'aaf saaxilamaniiru. Garuu qondaalli siyaasaa biyyatti olaanoon Yoogi Aditiyaanaaz garuu, guyyaa jalqabaatii kaasanii seera ugguraa cabsaniiru. Qondaalli kunis suuraa osoo sirna amantaa ijaara mana sagadaa tokko keessatti hirmaataa jiran mul'isu maxxansan. Baatii tokkon booda wayita abbaan isaa du'anitti, Yoogii garuu haatiisaafi firoonni isaa seera ''ugguraa kabajuun akka sirna awwalchaa raawwataniifi'' gorsa dabarsan. Ofiin garuu sirna awwaalchaa irratti hinhirmaannee ture. Naayijeeriyaatti ammoo tatamsa'inni vaayirasichaa qondaaltoota olaanoo motummaa biras gaheera. Miseensi duree qondaaltoota motummaa Abbaa Kyaarii fi Bulchaan naannoo Baa'uchii vaayirasichaan qabamusaanii kan ibsame Bitooteessa 24 ture. Kiyaar nama dhuma waggaa 60 irratti argaman kan turan yoo ta'u, dhiheenya Jarmanii irraa gara biyyaa akka deebii'an himama. Innis walgahii pirezidantii Muhaammad Buhaarii qoopheessan irratti itti aanaa pirezidaantiifi bulchiitoota 16 kan biraa waliin hirmaatanii turan. Sababii kaaanis pirezidantichiifi itti aanaan isaanii qoratamanii bilisa ta'u maddeen BBC'tti himaniiru. Ebala 17 irratti duuni Kiyaar, qondaala motummaa olaanoo kan jalqabaa ta'e. Walumaagalattis biyyattin namoota 300 vaayirasichaan dhabde jirti. Ministirri Komunikeeshinii Afriikaa Kibbaa Istellaa Ndabeni-Abraahamis seera nama keessa turu cabsuu isheetti pirezidaantii biyyatti Siiril Raamaaposaan torban lamaaf akka diriqiin boqonnaa baatuufi ifatti dhiifama akka gaafatu taasifame ture. Suuraan midiyaa hawaasaa irratti qoodame tokko akka mul'isetti, ministirittin namoota biraa shan waliin mana ministira duraaniitti laaqana nyaatan. Kanaan walqabatees dhiifama gaafatte. ''Taatee kanatti gaabbeerra. Gocha kiyyaafis dhiifama'' jettee jirti. Pirezidaantiin biyyattis ''Eenyumtuu seeraan ol hinjiru'' jechuun seera hojiirra olchuuf kutannoo qaban himan. Itti aanaan Ministirri Fayyaa Maalezhiyaa seera ittisa sochii biyyatti waan darbaniif adabamaniiru. Qondaalli mootummaa kunis erga mana barnootaa Islaamaatti nyaata osoo sooratanii suuraan isaanii mul'ateen booda adabbii $325 akka kanfalan taasifameera. Midiyaalee hawaasaarratti gocha kanaan qeeqamaa turan. Maalezhiyaan tatamsa'ina vayirasichaa ittisuuf seera ittisa cimaafi addabbii keesseetti. Kumaatamnis himatamaniiru. Ministirri Mummee Biriteen Booriis Joonsan Covid-19'n qabamuun guyyoota muraasaaf kutaa dhukkubsattoonni ciminaan dhukkubsatan keessatti dabarsaniiru. Joonsan osoo hospitaala hin seeniin dura ture uggura sochii irratti seera kaa'anii kan ture. Sababii kanaanis sochiiwwan hedduun akka dabarfaman taasifamaniiru. Pirofeessar Niil Farguusan UK keessatti uggurri akka kaa'amuuf kan gorsaa turan tokko isaan. Haa ta'u malee, booda keessaa seera fageenya eegachuu akka cabsan gaazeexoonni gabaasaniiru. Kunis, dubartiin jaalallee isaa taate tokko mana isaa dhaqxee jirti jedhamuun ibsame. Isaan boodas Pirofeesar seericha 'tuffachuu isaatti' gaabbuu ibseera. Seera UK'n koronaavaayirasii ittisuuf keessee kan cabsee Pirofesar Fergusan qofaa hinturre. Ebla keessa qondaalli duree wal'aansa Iskotilaandi erga tibba ugguraa keessa yeroo lama mana ishee lammaffatti yeroo lama deddeebiiteen booda hojii gadhiiftee jirti. Dr kaatiriin Kaaldeerwuud jalqaba gocha isheetiif dhiifama gaafattee turte. Booda garuu dhiibbaa gama gaazexessitootaafi ummataatiin irratti baay'ateen hojii gadhiifte jirti. Akkasumas qondaalli olaanoon mootummaa Biritiish seera cabsuun argaman jiru. Gorsaafi namni amanamaa Ministira Mummee UK, Dominika Kumingsi mana isaanii kan magaalaa Landan irraa maayilsii 260 konkolaachisuun Kaaba Inglaandii imaluun kan dhagahame ugguruma keessa ture. Kunis Ministira Mummee Joonsaniin baayyee aarse. Akkasuma qeequmsaaf saaxile. Kummingsi garuu ani seera homaa hincabsiine jechuun mormuu yaalanii ture. Poolisiinis badii guddaa akka hin taane ibsee ture. Haa ta'u malee, qondaalli kuni deeggarsa cimaa Ministira Muummee qabu fakkaatu, aangoo isaanitti itti fufuu danda'u ta'a. Biriteen garuu addunyaarratti biyyoota garmalee Covid -19n miidhaman keessaa sadarkaa lammaffaarra kan jirtu yoo ta'u lammileenshee kuma 40 ta'anis vaayirasichaan dhabde jirti.


Kornaavaayiras: Yeroo kana xiyyaaraan imaluun hangam yaaddessaadha?

Dhiibbaan weerara koronaavaayirasii tokko ji'oota muraasaan asitti imalli xiyyaaraa gara malee hir'isuudha. Balaliiwwan harka 80 tahan jalqaba waggaa kanaarraa kaasee dhaabbataniiru. Daandiiwwan xiyyaaraa gariin balalii isaanii guutummaan yoo dhaaban, kaan immoo geejiba meeshaalee hojjechaa jiru. Daandiiwwan balalii UK, Jarmanii, Firaans  baatiiwwan dhufan lamaan kanattii gara balaliitti akka deebia'an himaa jiru. UK'n namni biyya biraatii dhufe hundi Waxabajjii 8 irraa qabee of adda baasuu qaba jennaan falmiin ka'eera. Covid-19 ammallee dhukkuba waliinsaa sirriitti hin beekamnedha birqabaan yoo laalamu. Ragaan imaltoota xiyyaara tokkoon imalan gidduu attamiin daddarba jedhu guutuu miti. Qorannoon kanaan duraa dhukkubni hargansuu akkamiin akka daddarbu agarsiisu jira, odeeffannoon Dhaabbatni To'annoofi Ittisa Dhukkuba Ameerika irraa ta'e akka agarsiisutti. a Imaltoota roga lama lamaan duubaafi fuuldura taa'an hordofaa ture. Qorannoon Yunvarsiitii Imoorii Atilaantaa jiru immoo samuuda imaltootaafi hojjettootni akkatti socho'aniifi kuni akkamiin tamsa'ina dhukkubaa irratti dhiibbaa akka uumuu danda'u ilaala. ''Cophni xixiqqoo dhukkuba hargansuu daddabarsan nama qabameerraa kallattiin meetira tokko caalaa darbuu hin danda'u.Kanaaf tamsa'inni roga tokko irratti qofa kan daangeffame dha jechuudha. Qorannoon biraa yunivarsiitiima kanaan dalagame dhukkubasttoonni hargansuu Saarsiifi Influweenzaa namoota naannoo isaaniitti dhiyaatanii taa'an baayyee faaluu mirkaneesseera. Ibsi kanaaf kennan immoo warri dhukkubi itti darbe yeroo xiyyaara yaabbatan yookiin yeroo bu'anii dha kan jedhu dha,yookiin  immoo meeshaa faalame qaqqabaniis tahuu mala jedhan. Samuuda qorannoo gaggeessan kanaan hojjettoonni xiyyaaraa asii fi achi ijaa socho'aniifi imalaa baayyee waliin tuttuuqii gatii qabaniif namoota baayyeetti daddabarsuu danda'u kanaaf yoo dhukkubsannaan balali'uu hin qaban. Gama biraan qondaaltonni Kaanaadaa imaltoota jalqabaa Chaayinaarraa Covid19'n qabamanii gamasitti balali'aniin alatti namoota 350 xiyyaara keessa turan keessaa namni qabame biraan hin jiru turre jedhan. Namoonni baayyee iddoo dhiphaatti walitti kurfaa'anii taa'uun infeekshiniif nama saaxila jedhanii haa amananiyyuu malee injinarri olaanaa eroospees Erbaasii akkas mitii jedhu. Jiin Biriis Danmaawunt,''xiyyaaronni ammayyaa qilleenssi keessa isaanii jiru akka qulqulluu ta'uu godhamuun hojjetaman jedhu.Daqiiqaa lamaafi sadiin qilleensi achi keessa jiru ni haarofamam,'' jedhu. Salphaatti yoo keenyu qilleensi haaraa alaati karaa injinii xiyyaaraa gara keessaatti galee isa duraa waliin wal-jijjiraa jechuudha. Qilleensi irra deebiin xiyyaara keessatti fayyadamnu teempreecharii eeguuf yoo tahu sirriitti kan calalame dha akkuma isa hospitaala keessatti fayyadaman jechuudha. Haalli qilleensi itti xiyyaara keessa damabli'u akka infeekshinii hir'isuuf yaadameeti qophaa'e. Kunis qilleensi gubbaa mataa keenyaan olitti seenee karaa miila keenya jalatti waan bahuufi. kanaaf waanti qilleensa keessaa tamsa'u daangefamaa dha. Namni roga lammaffaa irra taa'ee isa 20ffaa jiru faaluu hin danda'u. Haa tahu malee imaltoonni yoo bahaniif hojjettoonni xiyyaaraa asiifi achi yoo deeman sochiin qilleensaa kun jijjiiramuu mala. Piroofeesariin qorannoo dhukkuba hargansuu Yunivarsiitii leestar Dr Juuliyaan  Taang sirni qilleensa xiyyaara keessaa copha Covid19 faalame otoo nuti afaan keenyatti hin fudhatiin dura calaluu dhiisuu danda'u jedha. Sirni xiyyaara keessaa qilleensa qulqulleessuu qilleensa kuufama guddaa qabuuf hojjeta. Xiyyaara dabalatee geejiboota garaagaraa keessatti sochiin qileensaa yeroo nuti walitti haasofnu faa kan uumamu dha.Kuni infeekshiniif nu saaxiluu mala. Fagaattee jiraattullee Covid19 qilleensa keessaa iddoo garaagaraarra yeroo muraasaaf ni tura. Dr Taang ammallee maaskii fuulatti keewwachuufi yeroo qufa'aan ciqileetti afaan qabanii qufa'uun saaxilama ni hir'isa jedhu. Fageenya eeggachuuf teessuma guutuu gidduu xiyyaaraa irratti argamu akka namni irra hin teeny taasisuun gorfamus ogeessonni kaan immoo waan hin taane dha jedhu. Nama qufa'aa jirurraa meetira 0.6 qofa fagaattee jirta taanaan hafuurri nama sana keessaa bahu otoo qulqulleessituu qilleensaa xiyyaarichaa bira  hin gahiin si bira gaha jechuudha. Waldaan Geejiba Xiyyaaraa Addunyaa qajeelfama warreen balalii deenbisanii jalqabaniif tahu baaseera. Kunis baayyeen isaa xiyyaara osoo hin seeniin dura dalgamudha. Pireezidaantiin itti aanaa waldichaa Niik Kiriim rakkoon guddaan erga xiyyaara keessa galanii otoo hin taane. Achi keessatti fageenya eeggachuunis badaa murteessaa miti jedhu. Xiyyaara haalaan yeroo yerootti qulqulleessuufi namoonni yeroo gara mana fincaanii deeman akka hin hiriirree faa taasisuu dha jedhan. Dr Taangis of eegannoo hunda hordofanaan balali'uun hinuma danda'ama,harka 100 nagaa dha yoo jechuu baannes jedhu.


Koronaavaayiras: Mallattoo Covid-19 warri hin qabne dabarsuun isaanii hagas mara 'hin beekamu' -WHO jedhe WHOn

Hammi kanneen mallattoo Koronaavaayirasii hin qabne namoota kaanitti vaayirasicha dabarsuu danda'anii ammallee ''hin beekamu'' jechuun saayintistiin Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) ifa godhani. Dr Maariyaa Van Kerkhoove gaafa Wiixataa akka ibsanitti namoonni mallattoo hin agarsiifne carraan namoota kaanitti dabarsu isaanii ''baay'ee xiqqaadha.'' Garuu, hubannoon kuni qorannoo muraasa irratti hundaa'ee akka ta'e jala muranii ibsaniiru. Ragaaleen akka agarsiisanitti kanneen sirriitti kaanitti dabarsan namoota mallattoo dhukkubichaa agarsiisaanidha. Garuu, mallattoo malees darbuu danda'a. Namoonni hammi tokko mallattoo osoo hin agarsiisin qoratamanii vaayirasichi irratti argamus, kanneen keessaa hammam kan ta'an kaanitti dabarsu kan jedhu hin beekamu. Dr Van Kerkhoove akka jedhanitti ragaan isaan ibsan biyyoota 'namoota xuxxuqqaa qaban sirriitti hordofan' irraa kan argamedha. Biyyoota kana keessatti namoota mallattoo hin agarsiifne waliin namoota walitti dhufan faana dhahanis nama lammataa vaayirasichaan qabame argachuun ''baay'ee rakkisaadha'' jedhaniiru. Garuu, kuni akka idil-addunyaatti dhugaa ta'un isaa 'waan bira gahame murtaa'e miti' jedhaniiru. Eppidemolojistii kan ta'an Pirofeesar Liyaam Simiiz ibsa Dhaabbata Fayyaa Addunyaa kanaan akka ''dinqiisiifamatan'' ibsaniiru. Garuu, daataa dhaabbatichi irratti hundaa'e akka hin barre ibsan. Dhaabbata Fayyaa Addunyaatti Daarektarri Sagantaa Fayyaa Atattamaa kan ta'an Dr Mikaa'el Riyaan namoonni mallattoo malee akka vaayirasicha dabarsan ''akka amanan'' himu. Garuu, ''gaaffiin hangam kan jedhu dha'' jedhu. Dhaabbata Fayyaa Addunyaatti (WHO) hoggantuun dhukkuboota haaraa dhalatanii kan ta'an Dr Vaan Kerkoove garaa garummaa garee sadii gidduu jiru ibsaniiru: Lakkoofsa namoota xiqqoo qoratamaniin murtee dhumaarra gahuun rakkiseera jechuun dubbataniiru. Bakkeewwan qorannoon taasifametti namoonni mallattoo hin qabne yookiin hin agarsiisne gaheen isaan kaanitti dabarsan baay'ee xiqqaadha jechuun himaniiru. Bu'aa qorannoo kanarraa argamees xumura torban darbe qajeelfama haaraa dhaabbatichi itti fayyadama maaskii irratti baasef bu'uura ta'eera. ''Ragaan gabaasa biyyootaa namoota xuxxuqqaa qoratanii akka akeekutti hammi namoonni vaayirasicha qaban garuu mallattoo hin qabne vaayirasicha kaanitti dabarsan kan mallattoo qabaniin yeroo walbira qabamu baay'ee xiqqaadha.'' Ingilaanditti Waajjirri Istaatiksii Biyyaalessaa (ONS) saamuda fudhachaa ummata ni qorata. Argannoon isaas, namoota hanga yoonaa qorannoon pozatiiva ta'an keessaa yeroo qorannoon taasifame yookiin isa duras ta'e booda kanneen ''mallattoo akka qaban'' himan dhibbantaa 29 qofaadha. Qorannoon xuxxuqqaa namoota vaayirasii qaban akka agarsiisutti namoonni mallattoo vaayirasichaa hin qabne kaanitti ''carraan dabarsuu isaanii xiqqaadha.'' Garuu, tatamsa'inni osoo mallattoon hin mul'atin dura yookiin gaafa yeroo duraaf mallattoon mul'ate kaanitti tamsa'u danda'a jedhu Yunivarsiitii Kaambirijitti gorsaan dhukkuboota daddarboo Pirofeesar Baabaak Jaavid. Haala amma jirun namoonni mallattoo hin qabne kaanitti dabarsuu danda'anis, ammallee kan mallattoo agarsiisan kaan caalaa dhukkubicha dabarsu. Namni tokko qoratamee pozatiiva ta'e yookiin vaayirasichi irratti argame kan jedhu qofti hamma vaayirasii qaama keessa jiru hin agarsiisu jedhu ogeeyyiin. Namni vaayirasichaan qabame qufa'u yookiin haxxiffachuu akkasumas walitti dhufeenya namoota kaan waliin qabutu hamma kaanitti dabarsu isaa/ishee murteessa. Dr Vaan Kerkhoove akka jedhanitti koronaavaayirasiin ''dhangala'aa xixiqqoo vaayirasichaan faalameen waan daddarbuuf'' yeroo namoonni haxxiffatan yookiiin qufa'anidha caalaatti kaanitti kan darbu.


Lammii Itoophiyaa ogummaa isheetiin Jarman deeggaraa jirtu

''Biyyaan itti dhaladhee Itoophiyaas ta'ee biyyan keessa jiraadhu oogumma kiyyaan deeggaruuf dirqama narra jira. Dirqamni kiyya dhaloota itti aanuuf,'' jettii Dr. Mitsilaal Kifilayasuus. Doktar Mistilaal amma biyya Jarmanii jiraataa kan jirtu yoo ta'u, seenaashee akkasiin BBC'tti himte jirti. lItoophiyaatti Doktar Mitsilaal Kifilayasuus jedhanii na waamu. Biyya kanatti waanan lammii biyya kanaatti heerumeefu, Mitsilaal Kifilayasuus Maachiin jedhama. Daa'imummaa kiyyarraa qabee waraana dhaabsiisuun hawwa ture. Dhaabbata Biyyoota Gamtomaaniitti to'annoofi hir'isuu meeshaalee waraa keessa hojjachuu kanaan  eegalee wayita waggaa 21 jiru ture. Tibban Motummoota Gamtomaniitti hojjataa tureettis, namoota waa'een meeshaa waraanaa kemikaalaa akka ajandaa guddaa yaa'ii dhaabbatichaa ta'uuf hojjatan keessaa tokkoon ture. Biyyoota mallattesuun barbaachisu 76 keessaa 23 akka mallatteessan kan taasisee ana. Gareen kiyyas kana mirkaneessisuu isaatti badhaasa noobeelii nagaa badhaafamee ture. Tibba sanattis dubartii lammii Itoophiyyaa qofaa kiyyan ture. Ammas taanaan hojjataa kanan jiru meeshaaleen waraanaa keemikaalaafi baayologiikaalaa akka badaniifiidha. Waggoota muraasaan asi ammoo, omisha qonnaa irratti hojjachuu eegaleen ture. Biyyatti karaa saayinsaawaa ta'een qonnaan bultoota waliin hojachuun yeroo jalqabaatiif miidhaan Itoophiyaa keessa biqilan Jarmaniifi Jaappaan keessatti fudhatama akka argatan taasiseera. Amma yeroo kanatti ammoo koronaavaayirasiin erga eegalee kaasee gama yutuubii 'Saayinsiifi teknolojiin koronaavaayirasii' fi 'Inar Jarnii' jedhaman lamaatiin tajaajila ragaa kennaan jira. Kanas caliseetuma hineegallee ture. Hakiimoonni fi Narsoonni biyya Jarmanii kana jiran, erga waan Xaaliyaanii mudate hubatanii booda baayyee naasuun qabee ture. Kana duras waltajjiiwwan adda addaarratti waa'ee haasaa nageenya keessoo taasisee waanan tureefu, akka deeggarsa taasisuuf gaaffiin naaf dhiyaate. Anis karaa namoota hunda ni fayyada jedheen yutuubii saaquun haasaafi tajaajila kana qooduu eegale. Haasaa kiyya jalqabaas attamiin sodaa ofii mo'achuun akka danda'amurrattiin dhiyeesse ture. Haaluma kanaanis sodaa keessaa bahuuf imala jaalalaa kan jedhu Yutuubii eegale. Kana eegalu kiyyattis namoonni hedduun na galateffataniiru. Wayitan waa'ee jaalalaafi imala keessoo kenyaa dubbadhuutti namoonni baayyeen keessattu lammiile Itoophiyaa biyya jiran, kanan waa'ee imala amantaa odeessuu itti fakkaata.Wal fakkaatulleen ani garuu waa'ee imala saayinsaawaan dubbataa ture. Fakkeenyaaf dure maatiiwwan keenya namni tokko tokko wayita dhukkubsatan 'kun kan sanyiirraa dhufe' wayita jedhan dhagahamu. Kunis an saayinsiidhaan 'genetics' jedhuudha. Dhukkubboonni qaccee sanyiitiin dhufan jiraatan illeen amma deeggarsa saayinsiitiin mo'achuun akka danda'amu ni beekama. Kaayyoon Yuutiyuubi kiyyaa inni guddaanis qaawwa amantaa osoo hintaane afuuraafi saayinsii jidduu jiru cufuudhaaf. Namoonni yeroo baayyee dhukkuboonni akka sukkaaraafi dhiibbaa dhiigaa sanyiin kan darban ta'u dubbatu. Dhukkubbiin sammuus akkasuma sanyii darbu danda'a. Bakkatti mullachu baatan illeen haalli wayita namaa sanatti tolu baate yero eeggatanii mullachu malu. Namoota haala akkasii keessatti argamani fala akka argataniif gargaarsatu barbaachisa. Nammooni falawwan dhiyaataniif fudhachuuf banaa ta'e ammoo rakkinicha xiqqeessuuf carraansaa olaanaadha. Namni tokkos gargaarsa gaafachu kan qabaatu erga rakkinisaa humnaan ol ta'een booda osoo hintaane jalqabumarraa ta'u akka qabaatuun gorsa. Keessattuu aadaa biyya keenyaatti dhukkuba sammuu ni dhoksama. Kuni ammoo baayyee kan gargaaru miti. Keessattuu haala amma addunyaan keessatti argamtu kan hunda keenyayyuu yaadeessuudha. Kanaafuu yaadni gorsaa ani dheessaa jiru kunis baayyee kan fayyadu natti fakkaata. Biyya keenyaatti malliwwan amantaafi afuuraa sammuu namootaatiif nageenyaafi tasgabbii kennan hedduutu jira. Isaan kanas saayinsiidhaan imala 'tiraansformeeshinii' jennaan. Innis fala ofi dhaggeeffachuun dhufu yoo ta'u, kunis haalawwan daa'imummaa keenya irraa jalqabne barree geedaruunf yaaluu jechuudha. Wantoota eenyummaa keenya ibsaniifi haalawwan daa'immummaa keenyarraa kaafne barannee sana geedaruun ammoo hojii barbaada. Namoonni ofii isaanitiif ofi gargaaruu hindandeenyee ammoo deeggarsa qorichaa argachu qabaatu. Kun dhimma mataasaa danda'e waan ta'eef ani kan irratti xiyyeeffadhu dhimmoota sanyiidhaan dhufan ykn barmaatilee naannoo keessatti guddannee irraa barannee adda addaa hayyamummaadhaan  keessaa bahuurrattan deegarsa kennaa jira. Fakkeenyaaf Jarmaniitti yaadannoon waraa sanyii namoota hedduu keessa waan jiruuf, dhiphina weerara koronaavaayirasii baayyee hirriseera. Anis amma haaliichi darbuutti akka tasgabbaa'aniif baayyeen gargaaraa ture. Osoo koronaavaayirasiin hindhufiin duras akkasum baayyee gargaaraa ture. Namootan hanga Itoophiyaattilleen fuudhee deemee akka tasgabbii sammuu argatan taasisee illeen jiru. Amma imaluuf haalli waan hinmijanneef falwwan adda addatti fayyadamun gargaaraan jira. Fakkeenyaaf namoonni sababii Covid-19 kanaan qabeenyaa dhaban, kan idaan irra jiru, kan hojiirraa hirrifaman hedduudha. Namoonni kunneen akka waan boolla keessa jiraniitti waan itti dhagahamuuf,  isaaniif gorsan kennaaf jira. Kanan goorsuuf haaluma qabatamaa addunyaarra jiruurratti hundaa'iin malee harraa jireenya addaatti akka ce'an miti. Jireenya isaanii duraan keessa turan yaaduun ammas yoo lubbuufi nagaan jiraatana gara sanatti deebii'uuf akka hindadhabeenan itti hima. Dabalataanis, Maal ta'u akka hawwaniifi yaadan qofaarrratti akka xiyyeeffatanan gorsaa fi jajabeessaa jira.


Koronaavayiras: Sababaafi furmaata qaala'iinsa jireenyaa tibbanaa

"Qaala'iinsi gatii mul'achaa jiru lakkoofsa namoota hiyyuummaa keessa jiran daran guddisuu danda'a," jedhu ogeessi diinagdee barsiisaa Guutaa Laggasaa. Gaaga'amni fayyaafi diinagdee sababa weerara dhibee Covid-19n mudate yeroo gara yerootti hammaataa jira. Itoophiyaa keessattis qaala'iinsi gatii weerarichaan booda mul'achaa jiru uummata lakkoofsa heddu kan miidhuu danda'u ta'uu ogeeyyiin diinagdee himu. Ji'oota muraasa keessatti iddoodhaa iddootti garaagarummaa qabaatus omishaaleen qonnaafi industrii daballii agarsiisan lakkoofsaan xiqqaa miti. Godina Shawaa Kaabaatti jiraattuun magaala Shararoo Aadde Qonjit Damissee ji'oota lamaa as xaafin kuntaala tokko daballii qarshii 800 ol agarsiisuu isaa himan. "Uummatni qaala'iinsa gatii hin mallef saaxilamaa jira," kan jedhan aadde Qonjit barbareen kiiloodhaan daballii qarshii 80 agarsiisuu isaa, qullubbii diimaa, zayita fi omishaalee biroo irrattis daballiin gatii mul'achuusaa dubbatu. "Rakkoon karaa hedduuni kan jiru" jechuun BBCti kan himan Itti gaafatamaa Waajjira Misooma Gabaa Aanaa Kofalee Obbo Musxafaa Fatoo aanaa isaanii keessatti omishaaleen midhaanii kan akka xaafii, boqqoolloo fi garbuu weerara dhibee Covid-19 booda gatiinsaanii dabaluusaa dubbatu. Qaala'iinsi gatii tibbanaa omishaalee qonnaan cinatti meeshaalee ijaarsaas tuqeera. Keessattuu gatiin simintoo sadarkaa olaanaan dabaluusaatu himama. Marii Ministeerri Daldalaa fi Indaastrii dhiyeenya kana dhiimmamtoota walin taasise irratti simintoon kuntaalli tokko gabaa dhoksaan hanga qarshii 650ti gurguramaa akka jiru himame. Daballiin kun gatii simintoon kuntaalli tokko ji'oota muraasa duraa naannoo qarshii 300 hanga 400 walin yeroo madaallamu daran olaanaa ta'uutu himama. Jiraataan magaala Awwadaay Obbo Bushraa Mahaammad "namootni simintoo dhiyeessan 'simintoon hin jiru. Dhabnee jirra' nun jedhan" jechuun dhiyeessin omishichaa gabaarra akka hin jirre BBCti himan. Qaala'uun simintoo kun keessattuu ijaarsawwan gurguddaa lammiilee hedduf carraa hojii uumman irratti dhiibbaa ulfaataa akka qabu Yunivarsiitii Finfinneetti barsiisaan mummee Ikonomiksii Guutaa Laggasaa BBCti himaniiru. Yunivarsiitii Finfinneetti barsiisaan mummee Ikonomiksii kan ta'an barsiisaa Guutaa Laggasaa "haala amma jiruun daballiin gatii omishaalee waanuma eeggamudha" jedhan. Kanaaf sababa yeroo dhiyeessanis "sodaa gabaa dhabuu dandeenya jedhurraa indaastriiwwan tokko tokko omisha isaanii hir'isaniiru. Gatiin geejibaas hanga tokko dabaleera. Kuni lamaan walitti gatiin omishaa akka dabalu taasisu." Qaala'iinsa gatii omishaaleef sababni inni biraan immoo gaafii 'fulduratti maaltu ta'a?' jedhu akka ta'e barsiisaa Guutaa himu. "Namootni dhibeen kun fulduratti babal'achuu danda'a jedhanii yaadan gara meeshaa dhoksuutti seenu "jedhan. Haata'u malee, daldaltootni omishaalee weerara Covid-19 dura fidanille gatii dabaluun gurguraa akka jiran kan himan aadde Qonjit, daballii gatii kanaaf tarii dhabamuu tajaajila geejibaan alatti sababni quubsaa biraan akka hin jirre himu. "Dhibee Koroonaa sababa godhatan. Walif yaaduu dhabuudha jechuun danda'a. Yeroo akkanaatti namootni tokko tokko waa'ee walin jireenyaa, yeroo dhibee kana waldabarsuu fi wal deeggaruu yaaduu dhiisanii ofiif fayyadamuuf gatii dabalan" jedhu. "Sababa dhibee Covid-19n daldaltoota bira humnaa ol gatii dabaluun ni jira" kan jedhan itti gaafatamaan Waajjira Misooma Gabaa Aanaa Kofalee Obbo Musxafaa Fatoo dhiyeessin gahaa ta'e osoo jiruu daballiin gatii daldaltootaan qofa raawwatamu akka jiru BBCti himaniiru. Qaala'iinsa gatii omishaaleetin miidhamtootni jalqabaa namoota harka qalleeyyii akka ta'an ogeessi diinagdee barsiisaa Guutaa Laggasaa himu. "Namootni mindaa amma qabanin hiyyummaa keessa jiran jiru. Namootni kun qaala'iinsa gatiin rakkina guddaa keessa kufanii lakkoofsi namoota hiyyummaa keessa seenan guddaa ta'uu danda'a" jechuunis yaaddoo qaban himu. "Keessattuu dafqaan bultootni hojiin isaanii baay'ee dhaabbateera. Namni nama ofitti siiqsuu hin barbaadu, hojiis hojjechiisuu hin barbaadu" jedhu jiraattun magaala Shararoo aadde Qonjit Damissee. Kanaaf qaala'iinsa gatii kana to'achuun daran barbaachisaa ta'uu kan himan barsiisaa Guutaa Laggasaa omisha irratti xiyyeeffachuun dhiyeessii gara fulduraa amansiisaa gochuun akka barbaachisus dubbatu. Warshaalen hojii dhaaban hojii akka eegalan taasisuu fi kunneen gabaa biyya alaa dhaban omisha isaanii biyya keessatti akka gurguran heeyyama yeroo kennuunis tarkaanfilee akka furmaataatti fudhatamuu danda'an keessaa muraasa ta'uu isaanii eeru. Koreen tasgabbii gabaa sadarkaa federaalaatti hundaa'uu isaa, magaalotni fi aanaalenis rakkoolee rakkoo qaala'iinsa gatii furuuf hojjechaa akka jiran himama. Ragaan yeroo dhiyoo Ministeera Daldalaa fi Indaastrii akka agarsiisutti Bitootessa 04 bara 2012 irraa eegalee mootummaan qaamolee daldalaa gochaa seeraan alaa raawwataniiru jedhaman 60,000 ol irratti tarkaanfii bulchiinsaa fi seeraa fudhatameera. Tarkaanfiin mootummaadhaan fudhatamaa jiru kun jajjabeessaa akka ta'e kan himan Yunivarsiitii Finfinneetti barsiisaan mummee barnootaa Ikonomiksii Guutaa Laggasaa mootummaan tilmaama diinagdee gara fulduraa hojjechuun tarsiimoo rakkoon yoo mudate ittin furamu qopheessuu qaba jedhan. Dabalataan dhaabbilee seera cabsan irratti to'annoo fi hordoffii gochuu fi omishni daldaltootaan yoo dhiyaachuu hin dandeenye filannoo biraa dhiyeessuu akka qabus dubbatan. Tarkaanfileen mootummaadhaan fudhatamaa jiran gahaa akka hin taane namootni BBCti himanis ni jiru. Akka fakkeenyaattis "tarkaanfiin dhaabbilee daldalaa guyyoota muraasaaf qofa saamsun fudhatamu quubsaa miti" jedhu. "Tokko fayyadamaa ta'ee tokkommoo miidhamaa ta'uu hin qabu waan ta'ef daldalaanis fayyadamaanis osoo hin miidhamin akka walirraa bitanif hubannoon osoo uummamee gaaridha" jechuunis himaniiru. *Dhimma kana irratti yaada Ministeera Daldalaa fi Indaastrii gaafachuuf daayrektara dhimmoota komunikeeshiniin beellamamnee turrus yaada nuf kennuu hin dandeenye.


Miidhaa daa'immanii: Dhimmi daa’imman 101 magaala Finfinnee keessatti gudeedaman rifannaa uume

Ji’oota lamaan darbanitti Finfinnee keessatti daa’imman 101 gudeedamaniiru.Miidhaan daa’imman irratti qaqqabe kun miidiyaalee hawaasaa dabalatee kallattii garaagaraan uummata biratti rifaatuu fi yaaddoo uumera. Hoggantuu itti aantuun Biiroo Dhimma Dubartootaaf Daa’immanii Magaala Finfinnee Aadde Wuddee Teessoo, ji’oota lamaan darbanitti daa’imman 101 gudeedamuu isaanii BBCti himan.Haleellaa gudeeddii raawwataman keessaa tokko tokko miseensoota maatii daa’immaniitin kan raawwataman ta’uunsaa dhimmicha caalmaatti yaaddessaa taasiseera. Dubartootni umriinsaanii waggaa 18 ol ta’e fi gudeeddiin akkasumas miidhaan qaamaa fi xinsammuu irratti raawwatame 51 galmaa’uu isaanis Aadde Wuddeen BBCti himaniiru. Ragaan kun giddugalawwan dubartoota fi daa’imman miidhaan irratti raawwatameef tajaajilli iddoo tokkoo itti kennamu kan hospitaalota sadi, Hospitaala Gaandii, Hospitaala Xurunash Beejing fi Hospitaala Minilik keessatti argaman irraa walitti qabame ta’uu dubbatan. Ragaan kun kan bara darbee walin yeroo madaallamus olaanaa akka ta’e Wuddeen himan. Daa’imman 101 weerara dhibee Covid-19 as yakki gudeddii irratti raawwatame keessaa tokko tokko araada sammuu nama adoochu akka fayyadaman taasisuun gochichi irratti raawwatamuusaa gabaasni Biiroo Dhimma Dubartootaaf Daa’immanii Magaala Finfinnee agarsiisa. Daa’imman umriin isaanii waggaa 14 fi 17 ta’an abbootii isaaniitin gudeedamuu isaanii fi shamarreen umrii waggaa 21 tokka immoo eessuma isheetin doorsifamtee gudeedamuu Aadde Wuddeen BBCti himaniiru. Dhimmichi duraan kan ture ta’us keessattu sababa dhibee Covid-19n namootni mana ooluu isaaniitin walqabatee rakkinichi hammaachaa akka jiru qorannoon mirkanaa’uu baatus hubannoosaa ni qabna jedhan. Yeroo ammaatti dubartoota fi daa’imman miidhaan saalaa irratti raawwatame keessaa tokko tokko giddugala tursiisaa dhibee Covid-19n walqabatee hundaa’etti akka turan taasifamaa jiraachus himan. Giddugalli kun dubartoota ijoollee qaban fi miidhaawwan garaagaraa irratti raawwatamee mana isaaniitii bahanis keessummeessaa jira. Lakkoofsa namoota yakkawwan gudeeddii fi miidhaawwan biroo dubartoota fi daa’imman irratti qaqqabanin shakkamanii to’annoo jala oolan fi murtee seeraa kenname irratti ragaa qindeessaa akka jiran Hooggantuu itti aantuun Biiroo Dhimma Dubartootaaf Daa’immanii Magaala Finfinnee Aadde Wuddee Teessoo BBC'ti himaniiru. Dhimma namoota gochicha raawwatan fi haala daa’imman miidhaman kunneen irratti argamanis yeroo dhiyootti akka beeksisan nutti himaniiru. “Koreen namoodha miidhaa geessisan hordofus hojiitti jira” jedhan. Gabaasni gochaa gudeeddii Biiroo Dhimma Dubartootaaf Daa’immanii Magaala Finfinnee erga dhagahamee booda namootni miidiyaalee hawwaasummaa dabalatee kallattii garaagaraan rifaatuu fi yaaddoo isaanii ibsachaa jiru. Namoota miidiyaalee hawaasaa irratti barreessan keessaa tokko tokko gochichi nama hundaan cimaa balaaleeffatamuu akka qabu himan. Lakkoofsi daa’imman gochaan gudeeddii irratti raawwatame mana keessatti hafan fi dhimmi isaanii hin baramne kanaa ol ta’uu akka danda’u yaadasaanii kan barreessanis heddudha. Kaan ammoo dhimmichi xiyyeeffannoo, hordoffii fi tarkaanfin cimaa irratti fudhatamuu kan qabu ta’uusaa miidiyaalee hawaasummaa isaanii irratti katabaniiru.


Koronaavaayiras: Finfinnee Addis Katamaatti Covid-19 hammaatu isaaf jiraattonni maal himatu?

Weerarri koroonaavaayirasii guyyoota muraasa darban Itoophiyaa keessatti haalaan dabalaa jira. Baay'inaan immoo magaalaa Finfinnee keessatti kan mul'achaa jiru. Ibsa Biiroon Fayyaa Finfinnee kaleessa baaseen akka hubanetti magaalattii keessa namoonni qorannoon vaayirasichi keessatti argame 1,205 gahaniiru. Lakkoofsa kana keessaa harki caalu kutaa magaala Addis Katamaafi Lidataatti argamu. Kanaaf akka sababaatti kanneen ka'an ni jiru. Kutaan magaalaa Addis Katamaa buufata konkolaataa isa guddaa dabalatee gabaa guddaa Afrikaa kan jedhamu Markaatoon keessatti argama. Naannoo kanatti maaliif vaayirasichi akka babal'ate sababoota ka'an keessaa tokko naannoo daldalaa gatii taheefi imalli biyya alaa addaan otoo hin citiin dura namoonni baay'een Chaayinaafi biyyoota baha gidduugalaarraa deddeebi'uu isaaniiti. Hojjettuu manaa tahuun qacaramuuf gara biyyoota Arabaa namoonni deeman lakkoofsi isaanii xiqqoo miti. Naannoo Addis Katamaa kan jiraatu Masfin haalli jireenyaa hawaasa achi jiruu walitti maxxanaa dha jedha. Obbo Laban immoo kana durallee dhukkuboonni kanneen akka kooleeraa irra deddeebiin mudachuun haala jireenyaa hawaasa kanaa agarsiisa jedhu. Namni kallattii garaagaraa biyyattiitti imalu lakkoofsaan guddaa tahu asii bahuu, naannoo daldalaa tahuufi lafa xiqqoo irratti namni akka malee baay'achuun sababa isa biraati jedhu. Namoonni seenaa imalaa hin qabneefi nama vaayirasichaan qabame waliin tuttuqqii hin qabne vaayirasichaan qabamuun isaanii vaayirasichi hawaasa keessa seenuu isaa agarsiisa jedhu ogeessonni fayyaa. Dabalataan, daldallii qarshii waraqaa taheen waan adeemsifamuuf tuttuqqii harkaaf akka nama saaxilu jiraataa naannoo kanaa kan ta'e Fiqaaduu Darajjee ni dubbata. ''Yeroo ammaa kanatti jiraataan magaalaa Finfinnee marti afaanitti maaskii keewwatee adeema kan jedhu Masfin immoo gama biraan Markaatoo keessa sochiin akkuma durii tahuun koronaan waan jiruyyuu sitti hin fakkaatu,'' jechuun ibsa. Fiqaaaduun koronaan Itoophiyaa keessatti nama baayyee ijaa hin ajjeefnee natti fakkaata namni akka duraa sana hin sodaatu yaada jedhu qaba. Tola ooltonni karaa irraa harka si dhiqachiisaa oolan amma akka duraa hin mul'atanis jedha. Hiriira taaksii, wiirtuu daldalaa fi manneen amantiitti fageenya ofii eeggachuun amma baayyee laafeera. Haalicha waliin madaquufi warreen hojii dhaabanii turanis hojiitti deebi'aa jiru jedha.


Koronaavaayiras: Itoophiyaatti namootni haaraan 150 Covid-19’n qabaman

Sa’aatii 24 darban keessatti saamuda namoota 5,141qoratame keessaa namootni  150 Covid-19’n qabamuu Ministeerri Fayyaa beeksiseera. Itoophiyaan erga vaayirasichi biyya seenuu ibsitee guyyaa tokko keessatti nama hanga kana baayyaturratti vaayirasichi argamuu gabaaftee hin beektu. Kuniis lakkoofsa namoota hanga ammaatti qabamanii 1,636’n  gaheera. Qorannoo kanaan kanneen vaayirasichi keessaatti argame keessaa dhiirri 94 dubartiin ammoo 56 Umriidhaan yoo kaahamu  3-72  gidduu jiru. Namoota kana keessaa sadii lammiilee biyya alaati. Namoota haaraa qabaman kana keessaa 123 Finfinnee, lama Oromiyaa, 13 Amaaraa, jaha Somaalee tokko Affaar irraa, lama Tigraay irraayi. Sa’aa 24 darbe kan bayyanatan afur ta’ee namootni hanga ammaa bayyanatan 250 gahaniiru. Haaraa kan du’e nama tokko dabalatee kan hanga ammaa du’an 18 gahaniiru. Oromiyaa keessatti qorannoo namoota 417 irratti gaggeefame keessaati namni lama qabamuun kan mirkanaa'e namootni lamaan jiraattota magaalaa Sandaafaafi Adaamaati. Lakkoofsa waliigalaa keessaa kan Oromiyaa keessatti vaayirasichaan qabamuun mirkanaa'e nama 92. Ministeerri Fayyaa ibsa isaa kanaan torbeewwan lamaan darban kanatti lakkoofsi nanoota vaayirasichaan qabamanii dhibbeentaa 300 oliin dabaluu beeksiseera. Vaayirasiin kun saffisaan dabalaa waan jiruuf hawaasni gorsa ogeeyyii ittisa dhibee kanaaf gorsa hojiirra akka oolchu gaafateera. Akka gabaasa Ministeera Fayyaa kanatti kanneen fayyaniifi Lubbuun isaanii darbeen alatti ammatti kanneen vaayirasii kanaan qabamanii jiran 1,366. Finfinnee keessatti namootni vaayirasii kanaan qabaman hanga ammaa 1, 205 kan ta'an yoo ta'u kanneen keessaa kutaleen magaalaa Addis Katamaa 355, Lidataan 180, Gullalleen 157 fi Booleen 120 qabaachuun walduraa duubaan sadarkaa 1-4 jirurratti argamu. Itoophiyaan hanga ammaatti saamuda 125,570 qoratteetti.


Koroonaavaayiras: Godina Wallagga Bahaatti manguddoon ganna 85 Covid-19'n qabamnaan namootni 53 adda baafaman

Godina Wallagga Bahaa aanaa Diggaa magaalaa Arjoo Guddattuu keessatti manguddoon ganna 85 tokko dhukkubsatanii yaalamuuf yoo mana yaalaa dhaqan akka koroonaavaayirasiin qabaman mirkanaa'e. Manguddoon kun magaala Guddattuu Arjoo jedhamtu keessatti sababa dhibee dhiibbaa dhiigaa qabaniin dhibamanii kilinika magaalicha keessa jiru tokkotti yaalamuu dhaqan. Hogganaan Waajjira Fayyaa Godina Wallagga Bahaa Obbo Sonaan Dassaaleny manguddoon kun dhukkuba isaaniin gara hospitaala Naqamteetti yaalii ol anaaf ergamanii ture jedhan. Hospitaala Naqamtee irraas yaalii dabalataaf gara magaala Finfinneetti ergamuu isaanii BBCtti himan. Haatahu malee,  A.L.Itti gaafa Caamsaa 29 bara 2012 torban darbe keessa manguddoon kun qoratamanii koroonaavaayirasiin qabamuun isaanii mirkanaa'uu Obbo Sonaan himaniiru. Kana hordofee namootni 53 manguddoo kana waliin walitti dhufeenya jalqabaa kallattiin qaban [primary contact] adda bahaniiru. Isaan keessaa namootni 22 bakka turtii Yunvarsiitiin Wallaggaa qopheesse keessa galaniiru. Namootni hafan kaan ammoo magaalaa Guddattuu Arjootti manuma isaanii keessatti akka adda bahan tahee gorsi ogeessaan kennameefi akka turan taheera jedhan Obbo Sonaan. Namoota 22 adda bahuun bakka turtii yuunvarsiitii Wallaggaa galan keessaa 11 kan tahan ogeessota fayyaa fi deeggarsaa hospitaala Ispeeshaalayizdii Naqamtee irraa tahuu Obbo Sonaan Dassaaleny himaniiru. Namoota 22 adda bahan kana irraa samuudni fudhatamuun qoratamee kan ogeessota fayyaa hospitaala Naqamtee 11 vaayirasicha irraa bilisa tahuun barameera. Dabalataan har'a karaa riijinaal Laabiratorii Naqamtee fi ogeessota fayyaa Yuunvarsiitii Wallaggaa namoota magaala Guddattuu Arjootti adda bahaniif qorannoon ni taasifama jedhan Obbo Sonaan Dassaaleny. Namootni tutuqaa 2ffaa qaban baayyeen jiraachuu waan danda'aniif isaaniinis adda baasuuf hojjechaa akka jiran himaniiru. Obbo Sonaan Dassaaleny magaalittii keessa daladlli waan jiruuf namootni bakka adda addaa irraa dhufan buluu waan danda'aniif tarii isaan waliin walitti dhufanii qabamuu danda'u jennee shakkina jedhan. Manguddoon ganna 85 vaayirasichaan qabaman sana dura naannoo biraa akka hin deemne himanii tarii yeroo tajaajila fayyaaf gara Naqamtee fi Finfinneetti ergamanis as gidduutti qabamuu mala shakkii jedhus qabna jedhan Obbo Sonaan. Gama biraan manguddoon vaayirasichaan qabaman mana daldalaa garaagaraa waan qabamaniif namoota garaagaraa biroo waliinis walitti dhufuu danda'u jedhanii maatiin isaaniis namoota addatti akka turan keessatti argamu jedhan. Magaalaa Naqamtee keessa gidduugalli qorannoo guddaan Lixa Oromiyaaf tajaajila kennu jira. Hanga ammaatti jiraataan Godina Wallagga Bahaa biraan koroonaavaayirasiin qabame jiraachuu baatus qorannoodhaaf godinaalee akka Jimmaa, Shawaa Lixaa, Wallagga arfan, Buunnoo Beddellee fi Iluu Abbaa Booraa irraa samudni ergamee qoratamaa ture jedhan Obbo Sonaan. Qorannoo laabiraatorichatti gaggeeffameenis hanga ammaatti namoota 25 irrati vaayirasichi argamuu himan. Obbo Sonaan gara jalqabaa akkuma vaayirasichi biyya galuun dhagahamee namootni hedduun godinaa fi magaala Naqamtee keemikaalota harka qulqulleessuuf oolaniifi kaan fayyadamuun eeggannoo gochaa turan jedhu. Garuu Torbee tokkoofi lama irra hin darnine jedhan. Hanga ammaatti Itoophiyaatti namootni 2506 vaayirasichaan yoo qabaman namootni 35 tahan waliigalaan du'aniiru.


Koronaavaayirasii: Itoophiyaatti namootni haaraan 129 Covid-19’n yoo qabamu, namni tokko lubbuu dhabe

Sa’aatii 24 darban keessatti saamuda namoota 5, 500 qoratame keessaa namoonni 129 Covid-19’n qabamuu Ministeerri Fayyaa fi Inistitiyuutiin Fayyaa hawaasaa ibsa waloon beeksisaniiru. Kunis lakkoofsa namoota hanga ammaatti qabamanii 1,934’n gaheera. Qorannoo kanaan kanneen vaayirasichi keessaatti argame keessaa dhiirri 75 dubartiin ammoo 54 Akka gabaasa kanaatti daa’ima ganna tokko nama umurii xiqqaa vaayirasichaan qabame yoo ta’u, maanguddoon ganna 90 keessatti ni argamu. Namoota kana keessaa 124 lammiilee Itoophiyaa yoo ta''an, kan hafan shan ammoo lammiilee Ameerikaa, Emireetota Arabaa, Eertiraa, Afrikaa Kibbaa fi Sudaan. Namoota haaraa vaayirasichaan qabaman kana keessaa 101 Finfinnee, shan Oromiyaa, 10 Amaaraa, jaha Somaalee, shan Tigraay fi Naannoo Oromiyaa irraa namoota shan, Harariifi Gaambellaa irraammoo nama tokko tokko ta'un barameera. Namni lubbuun isaanii darbe maanguddoo ganna 80 magaalaa Finfinnee akka ta’an ibsameera. Maanguddoon kun rakkoo fayyaa biroof mana yaalaa gahanii sa’aa tokko keessatti lubbuun isaanii darbuunis ibsameera. Reeffa isaaniirraatti qorannoo gaggeefameeniis vaayirasichaan qabamuun isaanii adda bahe. Kanaaniis lakkoofsi namoota du’anii 20 gaheera. Gama kaaniin namootni dhukkuba cimaa keessa jiran 27 ta’uu ibsichi beeksiseera. Namootni haaraan 19 dhukkuba kanarraa dandamataniiru. Walumaagalttis biyyattii keessatti namoonni dhukkubicha irraa fayyan 281 gahaniiru. Namootni shan Oromiyaa keessatti vaayirasichaan qabamuun isaanii mirkanaahe hunduu seenaa imala biyya alaa kan hin qabneefi hawaasa keessaa ta'uu Biiroon Eegumsa Fayyaa Oromiyaa ibseera. Namni lama Adaamaarraa kan qabaman yoo ta'u sadeen hafan Hoolota, Sulultaafi Shawaa Lixaa irraayi. Oromiyaan lakkoofsa akka biyyatti 1934 gahe keessaa, 109 galmeessiteetti. Kanneen du'an sadii.


Talaallii Koronaavaayiras: AstiraaZenekaa qoricha talaalliif ta'uu mala jedhe dursee omishuu jalqabuuf

Dhabbatni qoricha oomishuun bekamu AstraaZeneekaa jedhamu, talaallii Covid-19 yaaliirra jiru  osoo hin mirkanaa'iin dursee omishuu jalqabuuf akka jiru hoji-gaggeessaan dhaabbatichaa BBCtti himan. Qoricha jedhame kana irratti yaaliin gaggeeffamaa jira garuu dhaabbatichi yoo mirkanaa'eef jecha hanga barbaadame qopheessuuf akka isa dandeessisutti dursee omishuu jalqabuu qaba jedhan Paaskaal Sooriyoot. "Nuti talaallii kana yeroo ammaa omishuu jalqabneerra-. Yeroo bu'aan qorannoo mirkanaa'ee bahetti akka fayyadamuu dandeenyutti dursinee qopheessinee lafaa qabaachuu barbaachisa," jedhan. Dhaabbatichi yoo mirkanaa'eef talaallii [doozii] biiliyoona 2 nan dhiyeessa jedheera. Baatii darbe dhaabbati kun talaallii Yunvarsiitii Oksfoorditti qophaa'aa jiru biiliyoona tokko oomishuu akka danda'u beeksisee ture. Kamisa kaleessaa waliigaltee lama mallatteesseera,inni tokko Biil Geetsiin kan deeggaramu yoo tahu oomishasaa dachaan akka dabaluu dandeessisaan. Dhaabbatichi walakkaa oomisha qoricha kanaa biyyoota galii gad-aanaa fi gidduugaleessa qabaniif hiruufis waliigaleera. Waliigalteen inni haaraa dhaabbata Indiyaa Seeram kan talaallii oomishuun beekamu waliin yoo tahu,inni kaan immoo deeggarsa doolaara miiliyoona 750 dhaabbata Biil Geets irraa argamu dha. Dhaabotni tolaooltummaa lama talaalliin kun yoo oomishame miiliyoona 300 kan tahu rabsuuf waliigalaniiru.Kunis dhuma bara kanaatti jalqaba jedhamee yaadama. Hogganaan olaanaa AstraaZeenekaan Paaskaal Sooriyoot Haggayyatti qorichi kun akka hojjetu baruun fedha jedheera. Dhaabbatni tola oolaa raabsuuf waliigalemmoo talaallichi hojjechuu dhiisuu danda'a jedheera. Dhaabbati AstraaZeenekaa kun talaallicha barri 2020 otoo hin xumuramiin miiliyoona 400 dhiyeessuuf waliigaleera. Sooriyoot,''dhaabbatichi yeroo weeraraa kanattii bu'aa malee talaallii kana raabsuuf biyyoota garaagaraa waliin hojjechaa jira.Weerarri kun rakkoo ilmaan namaa qormaata keessa kan galche dha,'' Jedheera. AstraaZeenekaan talaallii reef qophaa'aa jiru kan miiliyoona 300 tahu Ameerikaaf miiliyoona 100 UKf rabsuuf waadaa seeneera kunis Fulbaana irratti ni qaqqaba jedhameetu yaadama. Mootummooti addunyaa talaallii Covid19 deeggaruuf maallaqa biiliyoonaan lakkaawwamu waadaa kan seenan yoo tahu,dhaaboti qorichaa talaallicha qopheessuuf fiigaati jiru.


Koronaavaayiras: Covid-19 ilaalchisee oduuwwan sobaa Afrikaa keessa tatamsa'aa jiran

Yeroo tatamsa'inni koronaavaayirasiin biyyoota Afrikaa gara garaa keessatti dabalaa jiru kana keessa oduuwwan sobaa nama burjaajessan miidiyaalee hawaasaarratti tatamsa'aa jiru. Odeeffannoowwan sobaa Covid-19 ilaalchisuun tatamsa'aa jiran keessaa BBCn kan qulqulleeffate keessaa muraasni isaan kanadha. 1. Afrikaan qoricha koronaavaayirasii akka hin arganneef shira xaxame Pirezedaantiin Maadagaaskaar Andirii Raajoliinaa biyyi isaanii qoricha koronaavaayirasii wallaanuuf gargaaru Ariitiifi baala biroorraa hojjetame argatteetti jedhanii beeksisuun isaanii ni yaadatama. Ariitiin baala biqiltuu kanaan dura qorichi busaallee irraa hojjetamudha.  Erga Pirezedaantichi kana jedhanii booda shirri garaa garaa ta'uu mala jedhaman dhadhaga'amaa jiru. Isaan keessaa tokko Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO) pirezedaantii Maadagaaskaariif matta'aaf maallaqa guddaa kennuufiif akka dhiyeesse miidiyaalee hawaasummaa gara garaarratti qoqqoodamaa jira. Pirezedaantichaaf ammoo matta'aan kun kan kennamuuf qorichi omishan sun akka karaa icciitii ta'een summiin faalamuuf kan waliigalan ta'edha. Pirezedaantiin Maadagaaskaar kanaan dura TV Afaan Firaans tokko irratti dhiyaatanii waa'ee qoricha biyyi isaanii argadhe jette kanaa ibsaa turan. Qorichi argame kun osoo biyyoota Awurooppaa keessatti argame ta'e shakkiin irratti hin ka'e jechuun yaalii biyyoonni Afrikaa qoricha argachuuf taasisan  addunyaan xiqqeessaa jira jechuun komatanii turan Pirezedaantichi. Qorichi Maadagaaskaar kun erga dhaga'ameen booda biyyoonni Afrikaa akka Naajeeriyaa, Taanzaaniyaafi Koongoo biyya isaaniitti galfachuuf ajajanii turan. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO) dhimma qoricha kanaarratti pirezedaantii Maadagaaskaar waliin kan dubbate yoo ta'u, qorattoonni Ameerikaafi Jarman ammoo qorichicha akka qorachaa turan himamee ture. Namoonni odeeffannoo hin mirkanaa'iin kana miidiyaalee hawaasummaarratti daddabarsaa jiran ammoo akka sababaatti kan kaasan, Afrikaanonni of danda'anii qoricha koronaavaayirasii argachuu akka hin dandeenyeefi yoomiyyu taanaan akka of  hin dandeenyeetti dhiyeessuudhaaf fedhii WHOn qabudha jedhu. Odeeffannoon kun jalqaba kan bahe Ebla keessa miidiyaalee hawaasummaa Angoolaafi Koongoo keessa maanneefatanirraatti yoo ta'u afaan Firaansiin. Itti aansuudhaan ammoo baatii Caamsaa keessa gaazexaawwan Taanzaaniyaa lamarratti odeeffannoon kun barreeffameera. Gaazexaawwan kanneen lamaan keessaa gabaasni tokkorratti dhiyaate  Pirezedaantiin Maadagaaskaar gaaffiifi deebii Firaans "4 waliin taasisaniin  WHO irraa gaaffiin maallaqa siif kenninuu jedhu akka dhiyaateef dubbataniiru kan jedhudha. Gabaasni kun ammoo fayydamtoota miidiyaalee hawaasummaa Afrikaa keessa jiran hedduutiin afaan gara garaatti hiikkameera.  Haata'u malee, Pirezedaantiin Maadagaaskaar Firaansi 24 irratti dhiyaatanii gaaffiifi deebii taasisanillee WHO irraa matta'aan naaf dhiyaateera hin jenne. WHOn BBCf akka mirkaneessetti oduun kun dharadha. Mootummaan Maadagaaskarilleen oduu kana soba jedheera. "Qorichi Covid-19 fayyisu argamuu hordofee odeeffannoowwan sobaa pirezedaanti Andirii Raajoliinaa waliin walqabatan tatams'aa jiru," jechuun dubbatu dubbi himaan mootummaa Loovaa Raanooraamooroo. Qorichi baala biqiltuurraa qophaa'u kan ammallee Maadagaaskaar keessatti itti fufee omishamaa kan jiru yoo ta'u, biyyoonni Afrikaa hedduunis biyya ofiitti galfataa jiru. Haata'u malee, vaayirasicha fayyisuu isaatiif wanti hanga ammaatti mirkanaa'e hin jiru. WHOn qorannoon qorichawwan biyya keessatti argamanirratti taasifaman jajjabeeffamuu qabu jechuun garuu qorichoota hin qoratamiin fayyadamuun miidhaa jiraachuu malus akeekkachiiseera. 2• Ministirri fayyaa Taanzaaniyaa koronaavaayirasiin hin qabamne Marsariitiin Taanzaaniyaa tokko minisirri fayyaa biyyattii Uumuu Miwaalimmuu erga qorannoo taasifatanii booda koronaavaayirasiin irratti argameera jechuun gabaaseera. Oduu kana ammoo gaazexaawwan biyyattii keessa jiran fuula tiwiitera isaaniirratti baayyee qoqqoodan. Haata'u malee, odeeffannoon kun dhugaa miti. Odeeffannoon sobaa kun fuula tiwiiter ministirittiirraa arganne jchuun suura kaasanii qooan. Odeeffannoo afaan Siwaahiliitiin qoqqoodame jedhame kanaan, " Akka carraa ta'ee koronaavaayirasiin ana irratti argameera. Ta'us garuu  hanga wantonni jiran fayyaa'anitti fagaadhees ta'u biyyakoo tajaajiluuf murteesseera," kan jedhu ture. Haata'u malee, odeeffannoon kun fuula tiwiitera ministirittiirratti hin argamne. Ministeerri fayyaasa ta'e ministirittiin odeeffannoo dharaati jedhaniiru. 3• Sudaan Kibbaatti baajii qomaa koronaavaayirasii ittisu Pirezedaantii Sudaan Kibbaa Saalvaa Kiir dabalatee aanga'oonni gurguddoo biyyattii baajii qomaa koronaavaayirasii ittisuu danda'u godhachuun isaanii ibsamus soba jedhameera. Suurri wiirtuu odeeffannoo pirezedaantichaatii bahe jedhame akka garsiiseera jedhmaetti aanga'oonni kunneen maaskiiwwan marsariitiiwwan gara garaa irraa bitachuun danda'amu akka "Heyiir Doktar" fi "Vaayiras shiit awut" hasxaa qabu jedhaman godhachuun argamaniiru. Hasxaawwan kunneen ammoo vaayirasiis ta'e baakteeriyaa namarraa ittisuun isaanii wanti mirkanaa'e hin jiru. BBCn dhimma kanarratti dubbi himaa mootummaa gaaffii kan dhiyeesseef yoo ta'u, maqaa mootummaa Jaappaaniin namni tokko akka isaaniif kenne dubbataniiru. Baajiin qomaa walfakkaatan biyyoota gara garaa keessatti gurguramaa kan jiran yoo ta'u miseensonni paarlaamaan Raashiyaas tibba kana godhatanii argamaniiru. Kemikaalota baajii qomatti godhataman kanarraa kan bahan keessaa tokko Kilooriindaayioksaayid yo ta'u kun ammoo dhaabbata Ameerikaa qoricha to'atuun qorichoota dhalana miidhan keessaa tokko ta'uun eerama. 4. Pirezedaantiin Taanzaaniyaa maaskii fulaa godhachuu hin dhorkine Tibba kana pirezedaantiin Taanzaaniyaa Joon Magufuuliin bakka wwan ummanni baayyatutti maaskii afaaniifi funyaanii godhachuu dhorkaniiru kan jedhu odeeffannoon sobaa miidiyaalee hawaasummaarratti gadhiifamaniiru. Odeeffannoon sobaa fuula tiwiitera sobaa akka waan pirezedaantichi dubbataniitti bahe sun akkas jedha. "Bakkawwan ummanni itti heddumaatanitti maaskii godhachuun sodaa waan uumuuf kun ammoo turistoonni biyya keenya daawwachuuf dhufan akka odeeffannoo sobaa qabaatan taasisa." Odeeffannoo tiwiitera irratti bahe kun pirezedaantichaan barreeffame jedhamus garuu soba ta'ee argameera. Dubbi himaan pirezedaantichaas odeeffannoo qabatamaa hin taane akkas kanarraa ummanni akka of eeggachuu qabu dhaamaniiru. Mootummaan Taanzaaniyaa ummanni akka maaskii godhatuufi walirraa fageenya barbaachisu akka eeggatu ni jajjabeessas jedhaniiru dubbi himaan kun.


Godina Kafaatti namoota du'an irratti Covid-19 argamunsaa yaaddoo uumee

Naannoo Uummattoota Kibbaa Godina Kafaatti namoota lama sababii adda addaatiin du'an irratti qorannoo taasifameen Covid-19'n qabamunsaanii mirkanaa'eera. Godinichatti reeffii namni guyyaa Dilbata waldhabdee nama waliin umameen lubbuunsaa dabarte tokko irratti qorannoo taasifameen Covid-19'n qabamee akka ture mirkanneefachu Hojii Gaggeessaan Hospitaala Bongaa Obbo Zarihun Mangashaa BBC'tti himan. Namni du'an kunis vaayirasichaan qabamunsaanii kan mirkanaa'e ajjeechaa irrattii raawwatameetiin booda wayita  reeffi qoratamu ta'uu dubattaniiru Obbo Zarihuun. Reeffii nama kanaas ammallee hospitaalatti kan argamu ta'u kan dubbatan Obbo Zarihuun, maatiin nama kana waliin hidhata qaban, namoonni reefficha kaasan, miseensoonni poolisii reefficha fudhatan, qorattoonni yakkaa, konkolaachiftoonni fi qorattoonni reeffaa hundi Yunivarsitii Boongaattii bakka adda bahanii turuuf qophaa'ee keessa galusaanii himaniiru. Kana malees, namoonni nama du'e waliin hidhata qaban hundis bakka itti adda baafamanii turan galfamu himaniiru. Namni reebichaan ajjeefaman kunis qonnaan bulaa ta'usaaniifi vaayirasichaan akkamiin akka qabaman akka hinbeekne dubbatu obbo Zarihuun. ''Namni kuni ganda keessa jiraataniilleen bahanii hinbeekan jedhamu garuu vaayirasichi eessaa akka isaan qabee baruun rakkisaadha,'' jedhu. Kana duras achuma Aanaa Dechaa Mandara Baahaatti namni daandiirra jiraatu tokko lubbinsaanii erga darbee booda qorannoon reeffaa taasifameef koronaavaayirasiin qabamunsaanii baramu Obbo Zarihuun ni yaadatu. Hojii gaggeessaan kuni, ''vaayirasichi hawaasa keessa galuun, garuu kan dabarsan malee kan mallattoo dhukkubbii agarsiisan akka hinjirree kan mullisuudha,'' jedhu. Weeraricha ittisuuf hojiiwwan garaa garaa raawwataa jiraachu kan himan Obbo Zarihuun, maddi vaayirasichaa yoo adda hinbaane ammoo hojiisaaniitti danqaa ta'u dubbatu. Haa ta'u malee weeraricha ittisuuf hojiin hojjatamaa jira jedhu. Hanga ammaatti namoonni vaayirasichaan qabamuun mirkanaa'ee lamadha. Isaanis erga du'aan booda qorannoo reeffarratti gaggeefameen kan barame. Haa ta'u malee Godinichatti namoonni vaayirasichaan qabaman yoo  dabalan eddoo gahaan qophaa'ee jiraachuu ilaalchisuun gaaffii dhiyaateefiin, Obbo Zarihuun namoota tuxuqqaa qaban adda baasuun keessa tursiisuuf eddoon Yunvarsitii Boongaatiin qophaa'usaa fi namoonni mallattoon irratti mullatu yoo jiraatees achu tursiisuuf yunivarsiticha keessatti gamoon tokko qophaa'u himaniiri. Namoota vaayirasichi irratti argamu wallaanuuf jidduugalli wallaansaa Boongaatti qophaa'aa kan jiru yoo ta'u, bu'aan qorannoo harkifachuunsaa danqaa itti ta'u dubbatu hojii gaggeessaan kun. Kana malees oggeessoota fayyaa vaayirasicha irraa ittisuuf hirrinni dhiyyeessitii meeshaalee jiraachusaa Obbo Zarihuun ni dubbatu.


Koroaavaayirasii: Ogeeyyin fayyaa Hospitaala Mandii 15 sababa Covid-19n adda of baasan

Magaala Mandiitti dhibeen Covid-19 nama tokko irratti argamuu isaatin ogeeyyiin fayyaa Hospitaala Mandii 15 kophaatti adda of baasanii jiru. Namni dhibee Covid-19 irratti argame mallattoolee agarsiiseen guyyaa Jimaataa shakkamee adda bahuusaa Medikaal Daayrektarri hospitaala Mandii Dr Gammachuu Guddinaa BBCti himan. Sana boodaas samuudni isaa qorannoof gara Hospitaala Rifaraalaa Naqamtee ergamuusaa fi bu'aan qorannoo taasifames guyyaa Sanbata duraa Negatiiva akka ta'e itti himamuusaa Dr Gammachuu dubbatu. Haa ta'u malee guyyaa tokko booda Dilbata Caamsa 30 bara 2012 "bu'aan qorannoo nuuf ergame dogongora akka ta'e fi namichi dhibeen Covid-19 irratti argamuusaa nutti himame" jedhan. "Guyyaa kaleessaa deebisanii bilbilanii bu'aan qorannoo kaleessa isin bira gahe dogongora. Bu'aan qorannoosaa pozatiiviidha nun jedhan. Mucaas hospitaala keessaa baasnee gara giddugala dhibee Covid-19f qophaa'eetti deebisne," jedhan Dr Gammachuun. Namni kun sababa dhibee biraatiin Hospitaala Mandii keessattis kophaatti adda bahee akka ture Dr Gammachuun himaniiru. "Namichi cidharra ture…" Haala dhibee Covid-19 magaala Mandiitti argame yaaddeessaa kan taasisu namni dhukkubichi irratti argame namoota heddu wali tuttuqqii qabaachuu isaa akka ta'e Medikaal Daayrektarri hospitaala Mandii Dr Gammachuu Guddinaa himu. "Jalqabumaa cidharra ture. Torbee isaatti immoo osoo isa dhukkubuu namaaf miinjee ta'ee ture. Dabalataan bu'aansaa negatiiva erga jedhamee boodas maatiisaa wajjin walitti makameera" jedhan. Namni kun dhibichaan qabamuunsaa erga itti himamee booda giddugala turmaataa keessa galchuu fi boodas yaalaaf gara Naqamteetti akka ergamu taasifamuu kan himan Dr Gammachuun, hojiin namoota isa waliin tuttuqqii qaban adda baasuu hojjetamaa akka jiru himan. Hanga ganama har'aattis namootni isa walin tuttuuqqii qaban 30 adda bahanii iddoo turtii seensifamuu isaanii dubbatan. "Ogeeyyiin fayyaa 15 ta'anis kophaatti adda bahaniiru. Keemikaallis hospitaalicha keessatti biifameera," jedhan. Yaaddoon uumameera Akka Medikaal Daayrektarri hospitaala Mandii Dr Gammachuu Guddinaa himanitti, ogeeyyii fayyaa tuttuqqii nama dhibichi irratti argameen qabanin shakkamanii kophaatti adda bahanii jiran keessaa ogeeyyiin fayyaa sadi hojii yaala Covid-19 irratti leenjii kan fudhatani dha. Namootni kunneen sababa adda of baasaniif torbee lamaaf hojiirraa dhabamuun isaaniitin dhiibbaan hospitaalicharratti qabaatu yaaddeessaa akka ta'e himu. Kanaaf lakkoofsi namoota adda bahanii dabalaa waan jiruuf ogeeyyiin fayyaa baay'inaan akka barbaachisan Dr Gammachuun dubbatan. Dhimma ogeeyyii fayyaa fi dhiyeessii meeshaalee ittisaa kunneen akka maaskii fi kunneen biroo irrattis qaamolee godinaa walin mari'achuu isaanii himaniiru. Dr Gammachuun namootni nama dhibeen irratti argame waliin tuttuuqqii qaban gara giddugala turtiitti deemu akka qaban fi kunneen tuttuqqii hin qabne immoo of eeggannoo akka godhan dhaaman.


Koronaavaayiras: Qorichi Tiraamp dhibee Covid-19 wallaanuuf gargaara jedhan yaaliirraa dhorkame

Haayidirookiloorkiin carraa dhukkubsattoota Covid-19  du’aaf saaxiluu akka dabale ragaan qo’annoo haaraan mul’ise. Firiin qorannoo dhaabbata fayyaa Sarjisfeer jedhamu wabeeffachuun ibsame akka agarsiisutti, qorichi farraa busaa kun dandeettii dhukkubsattoota Covid-19n muddama keessa seenan fayyisuu akka hin qabne ibse. Dhaabbanni fayyaa qo'annicha ibse Sarjisfeer jedhamu qaama walabaaf qorannicha irra deebi’ee akka sakatta’u hin eeyyamne. Firii qorannoorratti bu’uureffachuun Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa yaaliin qoricha farra busaa kanarratti gaggeefamu akka addaan citu taasise. Pirezedantii Ameerikaa Doonaald Tiraamp dabalatee hoggantoonni muraasni garuu, qorichi kun vaayirasicha wal’aanuuf akka fayyadu dubbataa turan. Haasaa Tiraamp booda qorichoonni dawaa kanatti hidhata qaban Ameerikaa keessaafi biyyoota biroottis barbaadamummaan qaban dabaleera. Pirofeesarri Yunvarsiitii Harvaad qorannoo haaraa bahe adda durummaan gaggeessan Mandeep Mehraa  dhaabbanni fayyaa Sarjisfeer ragaa qorannoo kana qaamni sadaffaa (walabaa) akka ilaalu gaafatanii dhaabbatichi akka dide himaniiru. Hojii gaggeessan dhaabbata fayyaa Sarjisfeer garuu odeeffannoo icciitii maamiltoota isaanii eeguuf akka ta’e ibsaniiru. Qorannichi maal agarsiise? Qo’annoon barruu dhimma fayyaa Lanseent jedhamurratti duraan maxxanfame akka mul’isutti, yaalii kanaarratti dhukkubsattoota 96,000 hospitaalota addunyaarra jiran 671 keessatti argamaniitu irratti hirmaate. Dhukkubsattoota Covid-19’n qabaman keessaa 15,000’f qoricha farra busaa Haayidirooziikilorokiin of keessaa qaban kennameera. Qorichi kun garuu dhukkubsattoota wayyeessuuf homaa otoo hin gargaariin hafe. Sirumayyuu dhahannaa onnee dhukkubsattoota jeequu fi lubbusaanii galaafachuutu qorannoo kanaan bira gahame. Qorichi kun busaa wal’aanuurratti milka’aa ta’us, koronaavaayirasii wal’aanuuf fayyaduusaarratti ogeyyii hin mirkaneessiin hafaniiru. Qorichi kun dhibeewwaan akka madinummaan akka qaamaa of miidhuu kakaasan kanneen akka Luppasii fi Artiriis jedhaman wayyeessuuf ni fayyada jedhan ogeeyyiin. Qo’annoon kilinikaa Yunvarsiitii Minisootaatti gaggeefame dawaaan kun dhukkuba koronaavaayirasii wallaanuudhaaf akka hin fayyadne mul’iseera. Dhaabbanni  Fayyaa Addunyaa yaalii qoricha kanarratti gaggeeffamu ji’a darbe keessa addaan kutee ture akka irraa deebiin eegalamuu guyyaa lama dura ibsee ture. Qorannoon walfakkaataan dawaa kanarratti biyyoota akka Ameerikaa, UK fi Senegaal keessatti gaggeeffama ture.


Koronaavaayiras: Itoophiyaatti namootni haaraan 169 Covid-19’n qabaman, duuti tokko galmaahe

Sa’aatii 24 darban keessatti saamuda namoota 5, 798 qoratame keessaa namootni  169  Covid-19’n qabamuu Ministeerri Fayyaa fi Inistitiyuutiin Fayyaa Hawaasaa ibsa waloon beeksisaniiru. Kunis lakkoofsa namoota hanga ammaatti qabamanii 1,805  gaheera. Qorannoo kanaan kanneen vaayirasichi keessaatti argame keessaa dhiirri 111 dubartiin ammoo 58 Akka gabaasa kanaatti daa’ima ganna tokko irraa kaasee hanga manguddoon ganna 78 vaayirasichaan qabamaniiru. Lammii Ameerikaa tokkoon alattis hunduu lammiilee Itoophiyaati. Namoota haaraa qabaman kana keessaa 138 Finfinnee, 11 Oromiyaa, jaha Amaaraa, Shan Somaalee afur uummatoota Kibbaa, afur Tigraay irraayi fi tokko ammoo Hararii irraayi. Sa’aa 24 darbe kan bayyanatan 12 ta’ee, namootni hanga ammaa bayyanatan 262 gahaniiru. Haaraa kan duute dubartii ganna 35 yoo taatuu erga lubbuun darbee qorannoo reeffaa taasifameen vaayirasichaan qabamuunmirkanaa’e. Hanga ammaa lakkoofsi namoota du’aniis 19 gaheera. Namootni haaraa qabaman guyyuu dabalaa jiraachuun yaaddessaa ta’uu ibsa kana keessatti himamee jira. Dabalataan ammoo kanneen seenaa imalaa hin qabne akkasumas tuttuqqaan nama duraan qabamuun isaa beekame waliin qaban adda kan hin baane ittii dabalaa dhufuun yaaddo dabaluu ibseera. Kanaaf hawaasni of eeggannoo isaa caalmaatti dabaluu akka qabu akeekkachiiseera. Namoota haaraa 169 akka biyyaatti qabamuun isaanii mirkanaahe keessaa 11 Oromiyaa keessatti argamu. Namootni hangi kun qabamuun kan mirkanaahe wiirtulee qorannoo Oromiyaa keessa jiran keessatti saamuda 887 sa'aa 24 darban qoratame keessaati. Namootni haaraan qabamuun isaanii mirkanaahe keessaa shan seenaa imalaa hin qaban. Tuttuqqaan nama jalqaba qabame waliin qabanis adda hin bane. Namootni shan Adaamaa, Lama Buraayyu, yoo ta'an Shawaa Lixaa, Shawaa Bahaa fi Sabbataan tokko tokko galmeessisan. Namni tokko akka biyyatti vaayirasichaan du'uun gabaafame Oromiyaa keessaa taatus, teessoon ishee eessa akka ta'e qoratamaa akka jiru Biiroon Eegumsa Fayyaa Oromiyaa ibseera. Namni erga duutee vayirasii kanaan qabamtee akka turte beekamte kun dubartii ganna 35'ti. Tibba kana namootni sababa dhibee kanaan du'uun isaanii gabaafame harki caalaan manatti du'anii reeffi isaanii qorannoof yoo deemu vaayirasichaan qabamuun mirkanaahe. Oromiyaa keessatti hanga ammaatti namootni vaayirasichaan qabaman 103, kan lubbuun darbe ammoo sadiidha.


Koronaavaayiras: Remdesiiver qoricha Covid-19 hakiimonni dinqisiifataa jiran

Qorichi Remdesiiver jedhamu kun yeroo ammaa hakiimota dhibamtoota koronaavaayirasii wallaananiin dinqisiifamaa jira. Remdesiiver qoricha koronaavaayirasii wallaanuudhaaf hojjetame hin turre.  Dhibeen waa nama barsiifti akkuma jedhan sana, namni jalqaba Ameerikaa keessatti koronaavaayirasiin qabame qoricha ittiin wallaanan dhabanii hakiimonni mala dhahuutti ka'an. Namni jalqaba Ameerikaa, Waashingiteen keessatti koronaavaayirasiin iratti argame Amajji 20, 2020 ture. Namni jalqaba US keessatti dhibeen kun irattti argame kun CHaayinaa, kutaa Huubee deemee fira gaafatee deeme yeroo sanatti. Namni kun gaheessa umuriin isaa ganna 35dha. Jalqabarratti rakkoon fayyaa hamaan irratti hin mul'anne ture. Ni qufaasisa, gubaa qaamaa qaba ture. Yeroo sanatti weerarri koronaavaayirasii Chaayinaatti tatamsa'ee oduun addunyaa guutee waan jiruuf ammoo hakiimonni dammaqinsaan dhukkubsataa sana hordofaa turan. Namichis Chaayinaa deemee waan dhufeef shakkii hakiimotaa cimsuun akka itti dhiyeenyaan hordofan taasisee ture. Akkum eeganis gubaan qaama isaafi qufaasisaan itti jabaachaa deemee hanga arganuu dadhabee gargaarsa Oksijiinii isa barbaachisutti gahe. Mallattoolee dhukkubaa kana yeroo arganitti maal akka ta'e bira gahan hakiimonni. Namichi Covid-19n qabamuun isaa mirkanaa'e.D Dr. Dayaaz yeroodhuma sana Abbaa Taayitaa To'annoo Qorichaa Ameerikaatti beeksise. Namicharratti ammoo hordoffiin cimaan taasifamuun itti fufe. Dhibee haaraa kanaaf maaltu qoricha ta'a jechuun hakiimonni mariitti taa'an sababiin isaas dhibeen kun qoricha hin arganne. Yeroodhaafis ta'e qoricha farra vaayirasii kan ta'e Remdesiiver osoo kennineef maal ta'a jedhanii wal mariyatan. Warshaa qoricha sana omishu Gileed jedhamu mariisisan. Gileedis qorichicha gara hospitaala dhibamaan sun itti wallaanamaa jiruu fedeef. Isaan booda abbaa taayitaa to'annoo qorichaarraa hayyama qoricha sana dhibamaa sanaaf kennuu argatan. Hayyamni kenname sunis hayyama addaa marii hakiimotaatiin qoricha kennamu [Kompaashineet uuz oof diraagsi] jedhamuun gaheessa ganna 35 kanaaf ajajame. Namichi qoricha kana fudhachuu kan jalqabe gaafa guyyaa torbaffaa ture. Miidhaa maddee biraa hin qaqqabsiifne qorichichis. Namichis bayyanataa dhufe. Keessumaa qorichicha fudhatee gaafa guyyaa lamaffaa jajjabaataa dhufe. Dr. Daayaaz halkan sana yeroo yaadatan akka jedhanitti, "dhukkubsataan sun qoricha sana seenaa weerara dhibee kanaa keessatti nama jalqabaa waan ta'eef  maal akka ta'uu danda'u dhimmanee eegaa turre." Isaan booda ture qoricha Remdesiiver jedhamu kana irratti duuluun qorannoon gaggeefamuu kan jalqabe. Remdesiiver qoricha farra-vaayirasii keessatti ramadama.  Koronaavaayirasiidhaaf qorichi hanga ammaatti foyyee qaba jedhamee bal'inaan dubbatamaa jirudha. Ministirri Fayyaa UK Maat Hankook, "Tarii hanga ammaatti kan yaallee keessaa kan baayyee abdii guddaa namaaf kennudha," jedhaniiru. Qorichi kun jalqaba dhukkubsattoota Iboolaatiif kan kennamu ture. Yeroo ammaa kana UK keessatti Remdesiiver Tajaajila Fayyaa Biyyaalessaatiin dhukkubsatoota Covid-19f akka kennamuuf dhiyeessi isaallee akka hin gufanneef hojjetamaa jira. Ogeessonni to'annoo qorichaa UK dhukkubsattoota koronaavaayirasiirratti  hanga tokko qorachuudhaan fayyisuu akka danda'u odeeffannoo gahaan argameera jedhu. Yeroodhaaf qorichi kun akka garaatti waan hin argamneefis namoota dhukkubbiin itti cime qofaaf kennamaa jira. Ballinaan qoricha kana irratti hojjechaa kan jirtu UK haataatuyyu malee, Ameerikaafi Jappaanillee bal'inaan omishuudhaf adeemsarra jiru. Ammallee qorannoon qoricha kana irratti taasifamu guuutummaa addunyaarratti cimee itti fufee jira. Qorichi kun filatamaa kan ta'eef sababoota lamaafidha. Inni tokkofaan, qoricha farra vaayirasii kanaan dura dhukkubsattootaaf kennamaa ture waan ta'eef dhala namaarratti miidhaa hamaa akka hin geessisne dursee baramuu isaati. Lamaffaa ammoo Iboolaadhaaf ni hojjetamoo hin hojjetu jedhamee qorannoon kilinikaal hedduun kan irratti taasifamedha. Hanag ammaatti qoricha kana ilaalchisee wanti irra gahame yoo jiraate yeroo koronaavaayirasiirraa itti bayyanachuun danda'amu akka hariifachiisu ykn gabaabsuu danda'udha. Dhukkubsattoonni Koronaavaayirasii qoricha kana yoo fudhatan yoo xiqqaate guyyoota afuriin yeroo fayyuu isaanii hariifachiisa. Garee lamatti dhukkubsattoota qooduudhaan qorannoo gaggeeffameen warreen qoricha kana fudhatan dafanii dandamataniiru. Qorichi Iboolaaf hojjetame Remdesiiver Iboolaa wallaanuudhaf ammoo quubsaa hin turre. Remdesiiver yeroo ammaa kana akka addunyaatti laaboraatooriiwwan shan keessatti qorannoon irratti gaggeefamaa jira. Ogeessonni qoricha kana hojjetaniifi hakiimonni qorichi kun "guutummaan guutuutti" akka fayyisuu danda'utti yaadamuu hin qabu jechuunis ni akeekkachiisu. Itti-aanaan Hoji-gaggeessaan  Gileed Tomaas Sihalaar, dhukkuba tokkoof qoricha argachuun yeroo baayyee kan fudhatuuf dadhabsiisaafi adeemsa obsa nama gaafatudha jedhu. Kanas ta'ee addunyaan ija isaa Remdesiiver irra godhateera.


Koronaavaayiras: 'Itoophiyaan talaalliin yeroo argamuutti akkamiin akka daftee argachuu dandeessu mirkaneeffachuu qabdi'- Dr. Iyyoob G/Masqal

Amma yoonaatti koronaavaayirasii ilaalchisee saayintistoonni gaaffilee kanneen akka dandeettii dhukkuba ofirraa ittisuu (immunity) irratti deebii argachuuf hirriba malee bulaa jiru. UK Hoospitaala Kuwiinsitti kutaa immarjansii kan hojjatan Dr. Iyyoob G/Masqaliif gaaffilee tibba koroonaavaayiras kanaafi erga weerarri kun darbee booda wantoota ta’an irratti xiyyeeffatan isaaniif dhiyeessinee jirra. Vaayirasichi akkamiin qaama keenya miidha? Vaayirasichi karaalee gurguddoo afuriin tamsa’a. Namni qabame yoo qufa’u, haxxiffatu, fi harganu vaayirasichi qilleensarra turuun nama biraatti darba. Wal-tuttuqqaa namootaa fi wantoota namni qabame sun tuqe tuttuquun dhibee sanaaf nama saaxila. Akka Dr. Iyyoobitti, fincaan, dhiigaafi boolii keessa vaayirasichi akka jiraatu beekamus karaalee kanaan akka daddarbu qorattoonni ammallee deebii hin arganne. Vaayirasichi yeroo hagamiif meeshaaleerra turuu danda’a? Vaayirasichi kan miidhu qaama hargansuu keenya dha. Nyaata waliin garaacha yoo seenellee, vaayirasichi haphii waan ta’eef asiidiin achi keessa jiru ni bulbulaan jedhu dooktarichi. Meeshaalee garagaraa irra hagam akka turu garuu ammas qoratamaa jira. Akka Dr. Iyyoobitti, waggota 18 dura ka’ee kan ture Sars irratti hundaa’uun qorannoowwan taasifaman akka mul’isanitti, kooroonaavaayiras pilaastikaafi sibiilarra sa’aatii 72 (guyyoota sadii) turuu danda’a. Naahaasii irratti sa’aatii afur, kaartooniirra sa’aatii 24, mastaawotii, mukaafi waraqaarra guyyoota afur turuu akka danda’u dubbatu. Yoo qufaanuufi haxxiffannu qilleensarra sa’aatii sadif turuu danda’a jedhu. Gosti nyaataa gorfamu jiraa? Gosoota dhiigaa tokko tokko caalaatti miidha kan jedhamoo? Gosti nyaataa addatti vaayirasii kanaf gorfamu jiraachuu baatus, nyaanni madaalawaa humna ittisa dhukkubaa dabalu yeroo hunda barbaachisaa ta’uu ogeessi kutaa immarjansii Dr. Iyyoob ni dubbatu. Akka dhukkubichaan hin qabamneef walirraa hiiquufi harka daddafanii dhiqachuun akkuma jirutti, warri mallattoo dhukkubichaa argan dafanii adda of baasuu qabu jedhu. Warreen dhukkuba sukkaaraafi dhiibbaa dhiigaa qaban qoricha isaanii haalaan fudhachuu baannaan vaayirasicha ofirraa dhorkuuf humna hin qabaatani. Namoonni bakka namni itti heddumaatu hojjatan kan akka daldaltootaafi konkolaachiftoonni akkasumas naannolee gabaafi manneen amantaatti namoonni deeman ammoo maaskii fuulaa akka kaawwatan gorsu. Covid-19 Chaayinaarraa yoo ka’u namoota umuriin isaanii gurguddoofi dhukkuba qaban qofa akka miidhutti yaadamaa ture. Amma garuu dargaggootaafi dhukkuba kan hin qabnellee miidhuun isaa yaddessaa godheera. Dhugumatti garuu warreen umuriin raagan humni qaama isaanii dhukkuba ofirraa ittisu laafaa waan ta’eef, dhukkubichaaf caalaatti saaxilamoo dha. Dhukkubicharraa dandamachuu jechuun maal jechuudha? Namoonni dhibee kanarraa fayyan irra deebiin qabamumoo humna ittisaa horatu kan jedhu qoratamaa jira. Akka qorannoowwan kana duraatti, namni vaayirasiiwwan irraa dandamatan yeroo gabaabaaf vaayirasii sanaan akka hin qabamneef humna ittisaa ni horatu. Yeroo dheeraaf garuu ta’uu hin danda’u. Fakkeenyaaf namni qufaan ganna tokko isa qabe, waggaa sanatti vaayirasii wal-fakkaatuun deebi’ee qabamuu hafuu mala. Sababni isaas vaayirasiin qufaa bara kana ka’u wal-fakkaataa waan ta’eef. Bara itti aanutti garuu, vaayirasii haaraatu ka’a waan ta’eef dhukkuba sanaan qabamuu irraa hin oolu. Koroonaavaayirasis akkasidhamoo kanjedhu baruuf qoratamaa jira. Qorattoonnis kanaaf talaallii argachuuf yaalaa jiru. Talaalliin qaamni keenya yeroo hunda qophaa’ee akka eegu taasi waan ta’eef. Koroonaavaayirasiin ni badaa? Vaayirasiin kun addunyaarraa ni bada moo akkuma haala jireenya keenyaa jijjiire kanatti nu waliin tura? Gaaffi jedhuuf Dr. Iyyoob vaayirasoota biro irratti hundaa’uun deebii yoo laatan: Vaayirasiin tokko erga namootarraa namootatti darbuu eegalee booda hin badu. Namoonni dandeettii ittisuu waan horataniif garuu miidhaa jalqaba geessisu hin geessisu. Vaayirasiin kunis kanarraa adda hin ta’u. Yeroo muraasaan booda miidhaa amma nurraan ga’aa jiru qaqqabsiisuu hafee ittiin wal-barree jiraanna. Haata’u malee saayintistoonni talaallii argachuuf dhama’uu isaanii hin dhiisan jedhu. Waggoota 20 darban keessattis gosoonni koroonaavaayiras sadii tamsa’anii kan turaniifi dhibeewwan dhala namaa qoran hedduun falli argameefii jira waan ta’eef kunis asirra hin darbu jedhani Dr. Iyyoob. Qorattoonni talaallii argachuuf dhiyaataniiruu? Talaallii argachuuf waggoota 15 ga’uu mala, amma yoonaatti dafee talaallii kan argate Iiboolaa yoo ta’u, innis wagga shan fudhate. Kan Covid-19 garuu vaayirasiiwwan koroonaa tokkoo fi lama irratti qorannoon waggoota dheeraaf geggeeffamaa waan tureef, yeroo baay’ee fudhata jedhee hin yaadu jedhaniiru. Dr. Iyyoob HIV fakkeenya godhachuun yoo dubbatan, yeroo sanatti namni hedduun lubbuusaa yoo dhabu qorichi jira ture. Garuu Afriikaaf kennamuuf yeroo dheeraa fudhate, sun akka hin taaneef biyyoonni akka Itoophiyaa yoo talaalliin vaayirasii amma jiruuf argamu dafanii saammachuu qabu jedhu. Itoophiyaafi abdii talaallii Itoophiyaa dabalatee biyyoonni hedduun talaallii koroonaavayiras argachuuf dhama’aa jiru. Yaaliiwwan gulantaa garagaraas taasisaa argamu. Dr. Tewoodroos Adihaanoomiin kan hogganamu dhaabbanni fayyaa addunyaas hojimaata biyyoota talaallii argachuuf yaalaa jiran walitti fidu ‘Solidarity Trial’ jedhamu qaba. Biyyoota 70 ol hirmaachisaa kan jiru yaalii kana keessatti lammiileen Itoophiyaa: Piroof. Xaasaw W/Hannaa pirezidentii Yun. Finfinnee, Piroof. Ababaaw Bafiqaaduu Yun. Finfinnee fi Piroof. Ashannaafii Taazzabaw Yun. Goondar irraa hirmaachaa jiraachuun abdii itti hora. ‘‘Sagaleen keenya akka dhaga’amu gochuun talaalliin yoo argame dafee akka nuuf kennamu taasisuurra darbee, yaalii Itoophiyaan talaallii argachuuf taasiftuuf jajjabina ta’a’’ jedhu Dr. Iyyoob. Of-eeggannoo poolisii jalqabaa godhachuun humna qabduun weerara kana to’achuurratti xiyyeeffachuu qabdi kan jedhan dooktarichi, talaalliin yoo argamuu daftee fayyadamtuu ta’uuf haala ishee dandeessisus cimsuu akka qabdu himu. Maloota aadaa saayinsiin deeggaruudhaani talaalliin akka argamu yaalii taasiftus cimsitee itti fuufuu akka qabdu ogeessi Hoospitaal Kuwiinsi keessa dalagan kun kan dubbatan.


Itoophiyaatti lakkoofsi oggeessoota fayyaa Covid-19 qabaman dabaluun yaaddoo uumeera

Itoophiyaatti wayita amma lakkoofsi namooya Covid-19n qabamaa jiran garmalee dabalaa jiru kanatti lakoofsi hojjattoota fayyaa vaayirasichi irratti argame 97 gaheera. Kana malees heedduun tuxuqaa namoota vaayirasicha waliin qabaachuun shakkamanii adda baafamanis hedduu akka ta'e himama. Oggeessoonni fayyaa kunneen irra caalaansaanis kan vaayirasichaaf saaxilaman torban lamaan darban keessa ta'u Ministirri Fayyaa Dr Liyaan dubbataniiru. Koronaavayirasin baatii Muddee keessa Chaayinaatti akka mullate himamee kunis Itoophiyaa keessatti waljalaan dabalaa dhufee uyyoota shanan darban garuu itti caaluu kan dubbatan Dr Liyaan, lakkoofsi hojjattoota fayyaas dabaluu himaniiru. Oggeessoota fayyaafi kennitoota deeggarsaa 97 keessaa kan parsantaa 55 ta'an dubartoota ta'uus dubbataniiru Ministirittiin. Oggeessoota fayyaa qabaman kanneen keessaa 91 kan ta'an bufataalee fayyaa magaalaa Finfinneetti argaman adda addaa keessatti kan argaman ta'un ibsame. Oggeessoota kanneen keessaa kanneen parsantaa 86 ta'an mallattoonni dhukkubichaa kan irratti hinmullannee yoo ta'u, qorannoo taasiifameen vaayirasichi irratti argame. Isaan hafan ammoo mallattoo dhukkubichaa jiddugala ta'e irratti mullateera. Baatii darbee keessa lakkoofsi namoota sababii Covid-19 ykn dhimma fayyaa gara biraatiif gara dhaabbilee fayyaa dhaqan dabauun walqabatee, saaxilamuun oggeessoota fayyaa dabaluusaas Dr Liyaan himaniiru. Oggeessoonni fayyaa dhukkubsattoota waliin tuxuqaa qabu jedhaman 2,3490 kan gahee yoo ta'u, kanneen keessaa 1,721 kan vaayirasichaaf saaxilaman baatii Bitooteessa keessa ture jedhameera. Oggeessoonni fayyaa vaayirasichaaf saaxilaman kunneenis ofii saanii adda baasuun ykn jiddugalawwan keessatti addatti baafamuun hordoffiin taasifamaaf jiraachuun himameera. Oggeessoota dhaabbilee fayyaa keessa hojjatan qorachuun cimee kan itti fufuu ta'u kan dubbatan Dr Liyaan, haaluma kanaan walqabatees qajeelfamoonni adda addaa bahaa jiraachus himan. Haaluma walfakkaatunis vaayirasichi hawaasa keessa akka hinababallannee to'achuuf hojiiwwan hojjatamaa jiraachu himanii, bakkeewwan tokko tokkooti ammoo vaayirasichi hawaasa keessa waan baballateefu malliiwwan geedaramu himu. Tibban ammaa kanattis biyyattiin weeraricha hirrisuuf, lakkoofsa sababii vaayirasichaatiin du'an hirrisuufi dhiibbaa dinagdee biyyaa irratti qabaatu ittisuun dhommoota xiyyeeffanaan irratti hojjatamuudha jedhaniiru. Guyyaa kaleessattis lakkoofi namoota vaayirasichaan biyyatti keessatti qabamanii 2020 gaheera. Tatamsa'inni vaayirasichaa haala kanaan itti fufinaanis haali namoonni vaayirasichaan qabaman mana keessatti itti wallaanaman akka jiraatu himameera. Keessattu namoonni mallattooni dhukkubichaa irratti hinmullanneefi mallattoon jiddugalaa irratti argame, wallaansi mana keessaa akka eegalamuu eeranii, haa ta'u amlee bakka kana gochuun hindanda'amneetti eddoon qopheessuun barbaachisaa waan ta'uuf jiddugalliwwan adda itti bahuun tursiifamaniifi wallaansa itti argatan qophaa'aa jiru jedhan.


Koronaavaayiras: Biraaziliitti guyyaa tokkotti namoonni kuma 33 Covid-19n qabaman

Biraaziil keessatti guyyaa tokkootti namoonni kuma 33 ta'an koronaavaayirasiin qabamuu wayita himamaa jiruutti pirezidaantiin biyyattii Jeer Bolsoonaaroon ammas qufaadhaaf harka hinkenniinu jechaa jiru. Haata'u malee, dhugaan mullisuu garuu ummanni biyyaattii Covid-19 dhumaa jira. Ministirri Fayyaa biyyattii akka beeksiiseetti guyyaa Sanbata darbee qofaatti namoota kuma 33 ta'uti vaayirasichaan qabamuun mirkannaa'ee. Guyyaa Dilbataa ammoo namoonni 1,000 du'uun himameera. Ammaan tanattis Biraazil baayina namoota vaayirasichaan du'aniitiin Faranisaayii caaluudhaan, Ameerikaafii UK fi Xaaliyaaniitti aanuun sadarkaa 4ffaa irratti argamti. Waliigalattis lammiilee 28,834 koronaavaayirasiin dhabdeetti biyyattiin. Biyyattiin amma sadarkaa arfaffaarratti yaa agamtu malee, haala kanaan itti fufnaan Ameerikaatti aantee lammaffa akka taatu oggeessoonni ni tilaamu. Ogeessonnis kana kan jedhaniif haala saffisaa vaayirasichi itti biyyattii keessa babalataa jiru irraa ka'uun jedhameera. Haata'u malee, pirezidantiin biyyattii ammalleen ummanni harkasaa koronaavaayirasiif kennuu dhiisee bahee hojii akka hojjatuuf waamicha taasisaa jiru. Eejjannoo isaa kanaanis deeggartoota hedduu akka qabu himamaa jira. Sababii Covid-19tiin mana keessa taa'uun dinagdee biyyaa miidha jechuun mormaa jiru. Aaanga'oonni biyyattii gara biraa ammoo ejjannoo pirezidaantii isaanii kana balaalleefataa jiru. Haata'u malee, pirezidaantichi ''Vaayirasichaanis kan dhufu du'a yoo ta'u, karra cufannee mana keessa yoo teenyees beelaan du'uudha,'' jechuun mormu. Kama malees, Pirezidaantiin biyyattii osoo maaskii hinkaawwatiin deegartoota isaanii waliin suura wayita adabaabaayiitti ka'an mullatu. Waliigalattis baayyinni namoota biyyattii keessatti vaayirasichaan qabamanii gara miliyoona wallaakkaa gaheera. Ameerikaatti ammoo lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamanii miliyoona 1.7 gaheera.


Koronaavaayirasii: Oromiyaatti nama 8 dabalatee namootni haaraan 137 Covid-19'n qabaman

Qorannoo koronaavaayirasii sa’aatii 24 darbe keessa namoota 5,015 taasifameen namoota 137 irratti vaayirasichi argamuu Ministeerri Fayyaa Itoophiyaa beeksiseera. Kanneen keessa 20 gara biyya alaatti imalanii kan turan yoo ta’u saddeet ammoo warra nama duraan vaayirasichaan qabame waliin tuttuqaa qabanidha. Kan hafan 109 hariiroon nama qabamee waliin qaban adda hin beekamne. Kanaanis lakkoofsi namoota waliigalaa vaayirasichaan qabamanii 968 gaheera. Namootni vaayirasichi irratti argame 109 Finfinnee,17 naannoo Amaaraa, saddeet Oromiyaa, lama Beenishaangul Gumuz fi tokko ammoo Afaar irraayi. Namootni qabaman 86 dhiira, 51 ammoo dhalaa yoo ta’an umuriin isaanii ganna 4-75 jidduu jira jedhame. Oromiyaa keessatti namoota haaraa Covid-19'n qabaman keessaa Afur iddoo tursiisa addaa Sandaafaa Bakkee keessa akka ta'an Biiroon Fayyaa Oromiyaa ibseera. Kan hafan sadii hawaasa keessaa ta'uu fi isaaniis magaalota Buraayyuu, Bishooftuu fi Adaamaa irraayi. Naannichi sa'aa 24 darban saamuda namoota 338 qorateera. Qorannoo hanga ammaa hojjetameen kanneen akka biyyatti ibsame keessaa 45 Oromiyaa keessatti argamu. Gama kaaniin namoota jaha har'a magaalaa Finfinneetti vaayirasicharraa dandamatan dabalatee lakkoofsi namoota dandamatanii 197 gaheera. Gaheessi ganna 62 rakko fayyaa birootiin mana yaalaatti erga du’anii booda qorannoo Koroonaavaayiras gaggeefameen vaayirasichaan qabamuun waan mirkanaaheef lakkoofsi namoota du’aniis saddeetitti olguddateera. Ministeerri Fayyaa Itoophiyaa ibsa baase kanaan samuudni qorannoo kanaa kan fudhatame hawaasa saaxilamummaan isaanii guddaa ta'e, dhaabbilee Fayyaa, kanneen nama vaayirasichaan qabamuun beekame waliin tuttuqqaa qabanii fi kanneen bakka adda baasanii tursiisuuf qophaaye keessa jiran irraa akka ta'e ibseera. Yeroo dhiyoo as Itoophiyaan dandeetti qorannoo gaggeessuu ishee dabalaa kan dhufte yoo ta'u, hanga ammaatti namoota 101,581 qorannoo taasifameera. Haata'u malee irra caalaan namoota vaayirasichaan qabamuun mirkanaahee seenaa imalaa kan hin qabneefi nama qabamuun mirkanaahe waliin hariiroon qabaniis adda kan hin baane ta'uun yaaddoo uumeera.


Koronaavaayiras: Biil Geetis talaalliin qabatanii irree keenya keessa waa awwaaluu fedhuu?

Yaadonni shiraman ‘kana ta’uu malu’ [conspiracy theory] jedhan akka salphaatti hin laalamani. Warri dubbii kana foo’aa oolanis hojii dhabanii miti. Wanti hubachuu qabnu, waa’ee dubbii foo’uu yoo haasofnu waa’ee hawaasa bal’aa dubbachaa jiraachuu keenyadha. Warri dubbii foo’anis dhiibbaa guddaa waan uumaniif ergaan isaanii salphaatti addunyaa waliin-gauu danda’a. Fakkeenyaaf, gareen qorannoo Yuugoov jedhamu namoota 1,640 gaafachuun qorannoo taasiseen, Ameerikaanonni %28 ta’an biiliyeenarichi Biil Geetis, meeshaa diigitaalaa wayii talaallii sababa godhatee irree keenya keessa awwaaluu fedha jedhanii amanu. Yaadni kun warra Riippabliikaanota bira yoo ga’u, %44 ga’a. Kana deebisuuf Covid-19 akkamiin uumame isa jedhu ija warreen dubbii kana ibsaniin ilaaluun dansaadha. Warra dubbii foo’an kunneen biratti, vaayirasicha kan uume manguddoo kanadha jedhamee amanama. Kana mirkaneessuuf kan dhiyeessan ammoo, Biil Geetis osoo vaayirasiin kun hin dhufin dura waa’eesaa beeku ture kan jedhudha. Biiliyeenarri kun addunyaa to’achuun kaayyoosaa waan ta’eef vaayirasicha fide, san duuba talaallii uume. Talaallii sana keessas meeshaa ijaan hin mulanne dhoksee nukeessa awwaaluufi jedhanii yaadu. BBC’n wanti dhugaadhamoo jedhee Faawundeeshinii Biil Geetis yoo gaafatu ‘sun dhara’ deebii jedhu argate. Foo’aan dubbii kun Ameerikaa qofarratti hin xiyyeeffatu Dursaan Paartii Koministii Ruusiyaa ‘‘Warreen dhala namaa to’achuuf machaa’an kun maqaa talaalliitiin meeshaa nutti galchuu fedhu,’’ yoo jedhan dhaga’amee ture. Gorsaan Tiraamp duraanii Roojar Istoon ammoo, ‘‘namoonni tokko tokko koroonaavaayirasiif qoratamuu keenya baruuf wanti ta’e harka keenya keessa awwaalamuu qaba jechaa jiru,’ jechuun yaada kennanii turan. Ta’us garuu maqaa Biil Geetsi hin dhofne. Dubbiin Biil Geetsi kun jabaachaa kan dhufe yaada jaarsi kun Bitootessa darbe kennanitti aanseetu. ‘‘…Fuulduratti ragaan diijitaalaa vaayirasicha qabaachuufi dhiisuu keenya himu jiraachuu mala…’’ Dubbii isaanii gidduutti kan jedhanidha. ‘‘Ragaan diijitaalaa kunis eenyu akka qoratame, eenyu vaayirasicha akka qabu, eenyummoo talaallii akka fudhate sirriitti mul’isa,’’ jechuun kan ibsan. Kanatti aansee barreeffamni tokko maxxane. Mata-dureen barreeffamichaas, ‘Biil Geetis vaayirasicha qoluuf meemoorii diijitaalaa ijaan hin mul’anne awwaaluu fedhu’ kan jedhu ture. Barreeffamichis ka’umsa gabaasichaa kan godhate qorannoo Faawundeeshinii Biil Geetisiin geggeeffame tokkodha. Qorannoon sun kan dubbatu waa’ee kuus-ragaa namoota talaallii fudhatanii qopheessuudha. Lilmoon talaalliin itti kennamu halluu waan qabuuf warreen fudhataniifi hin fudhanne adda baasuuf hin rakkisu jedhee amana. Teeknooloojiin qorannoo kana keessatti ibsame garuu waan irree keessa awwaalamu kan jedhu hin qabu. Manneen dhugaatiifi ragadaa yookaan feesiivaalota irratti namoonni kaffaluu isaanii mirkaneessuuf qalama barruu duuba harkaarratti kaa’amuun wal-sima. Yookaan tumaa harkarraa fakkaata jechuu dandeenya. Miseensi garee qorannichaa Aanaa Jaakileeniik akka jettutti kun ammallee yaada qofaa yoo ta’u, tasuma namoota hordofuuf kan kaayyeffate miti jetti. Biil Geetis nu to’achuuf yaalaa jiruu? Manguddoon abbaa qabeenyaa Maayikiroosooftiifi tola-oolaan kun warra dubbii foo’uuf mijatanii jiru. Ingiliiz keessatti hordoftoota hedduu kan qabu fuulli Tiwiitaraa tokko, ‘‘Biil Geetis namoonni 700,000 ta’an vaayirasii kanaan akka dua’an mirkaneessanii’’ jechuun barreessee ture. Erga akkas jedhee boodas barreeffama kana viidiyoo nama Aleeksi Joonsi jedhamu irraa argate waliin walitti fidee kaa’e. Ergaa kana namoonni 45,000 ta’an qooddatanii jiru. Namoonni kan hin hubanne garuu Biil Geetis akkas akka hin jennedha. Viidiyoo sanarratti jaarsi kan dubbatan, talaalliin yeroofi qorannoo hedduu waan barbaaduuf suni taasifamuu baannaan miidhaan cinaasaa hamaa akka ta’u ture. Keessumaa jaarrolii irratti. Kana ibsuufis lakkoofsa yaad-rimee kaa’an. "Fakkeenyaaf, manguddoota 10 keessaa tokkorratti talaalliin kun miidhaa cinaa yoo fide, Ameerikaatti namoonni 700,000 du’an jechuudha’’ kan jedhu ture. Akka dubbi footonni jedhanitti namoonni 700,000 nidhumu hin jenne Biil Geetis. Sana milkeessuufis hojjachaa akka jiran ragaan tokko hin jiru. Kan nama dhibu Biil Geetisiin ilaalchisuun dubbiin foo’amu kun dhiibbaan inni geessisaa jiru kan mul’atu mana maree bakka bu’oota ummataa Xaaliyaan bira ga’uu isaatiini. Miseensi Deentiroo Laa Nootiiviyaa jedhaman tokko ‘maaliif jaarsa kana mana murtii idil-addunyaatti hi himannu’ jedhanii turan. Biil Geetisiin alatti yaadonni talaallii iaalchisuun ka’an kami? Xaaliyaanitti sochiiwwan talaallii morman jabaatanii jiru. Viidiyoon namoota miiliyoona tokkoon ilaalameera jedhamu beekkamtii argateera. Viidiyichi kan odeessu vaayirasichi ta’e jedhamee kan uumame ta’uudha. Viidiyicharratti ibsa kan kennu qorataa Xaaliyaan Isteefaanoo Moontaanaarii jedhamudha. Qoricha uumuurratti diigrii qaba. Akka inni jedhutti, vaayirasichi kan uumame ilmi namaa dirqamaan talaallii akka fudhatuuf yaadameetu. Sana duubas Biil Geetis jiru jedha. "Weerarri kun akka itti fufu taasifama, kunis kan taasifamu talaallii akka fudhannuuf sodaachisuuf. Achiis sooreyyiin daran sooromu,’’ jechuun amansiisuuf yaala. Eeshiyaattis warreen dubbii kana foo’an baay’ataniiru. Indiyaan ammoo, biyya hamiin akkasii itti baay’atudha. Talaallii biyyoota Lixaa irraa dhufu fudhachuu dhiisuuf sochiiwwan eegalamaniiru. Biyyi isaanii fincaan sa’aarraa talaallii argachuu akka dandeessu amanu. Duulli Feesbuukiirratti fudhatama guddaa argate tokko fincaan loonii waliin wal-qabata. Odeessa kana miiliyoonotatu qooddachaa jira. Dubbichi oduu gaazexaa ‘Ahimadaabaad Miirar’ jedhamurraa kan ka’edha. Gaazexaan kun Indiyaatti loowwan kabaja guddaa qaban irraa qorichii argamuu mala odeessa jedhu qabatee ba’ee ture. Talaalliin kunis kan hojjatamu, fincaan, dhadhaafi dhoqqee looniirraa akka ta’edha kan himu. Gabaasa kana durallee lammiileen Indiyaa hedduun fincaan loonii dhuguu eegalanii turan. Ammas ittuma jiru. Biyyattiitti sa’aaf kabaja guddaatu kennama. Saani qulqulluudha. Kan nama ajaa’ibu fudhatama guddaa yaadni argate kun bifa isaa jijjiiraa demuu isaati. Dubbichi gaazexaa sanarraa fudhatamus, Ahimadaabaad Miirar qorichi fincaan irraa ni hojjetama hin jenne. Gaazexichi ogeessa fayyaa dubbisuun kan maxxanse, ‘fincaan saawwaa qabiyyee talaallii Covid-19’f oolu qabaachuu mala’ gabaasa jedhu ture. Warri dubbii foo’uu irratti argaman garuu, dhimmicha sanarraa fageessaniiru. I/G giddu-gala qorannoo fayyaa Indiyaa kan ta’an Dr. Raajiinii Kaanti, dhuguma fincaan yookaan dhoqqeen sa’aa koroonavaayirasii nifayyisaa jechuun BBCn gaafatee ture. Isaanis, "Ragaafi qorannoon kana mirkaneessu jiraachuusaa hin beeku’’ jedhaniiru. Kutaan Ministeera Qonnaa Indiyaa jalatti dhaabbate tokko garuu, ammaaf talaalliin koroonaavaayirasiif argamuu baatus, fincaan, dhoqqeefi dhadhaa sa’aa walitti makuun qoricha hojjachuuf ni yaalama jedhee ture.


Koronaavaayiras: Waa'ee Covid-19 ammallee hakiimotaaf hibboo ta'an

Addunyaa guutuutti hakkiimoota kutaa wallaansa fayyaa dhukkubsattoonni garmalee dhukkubsatan keessaatti wallaanan osoo waa'ee koronaavaayirasiirratti gaaffii dhiyyeessitanii hunduu deebiisaanii walfakkaataadha. Innis ,''kana akka kanaa agarree hinbeeknu'' kan jedhuudha. Dhukkubni irra caalaan qaama argansuu namootaa miidhuufi Mudde darbe biyya Chaayinaatti yeroo jalaqabaatiif mudachuun himame kun hakiimoota muuxannoo bara dheeraa qabu jedhaman dabalatee dhimmisaa bitaa itti galaa jira. Namoonni dhukkuba kanaan qabaman hedduun mallattoolee dhukkubbii salphaa ta'e kan argasiisan yoo ta'u, kaan ammoo gonkumaa mallaattoon dhukkubbii irratti hinmullatu. Haata'u malee, namoonni Covid-19 lubbusaanii dhabaa jiranis baayyeetu jiru. Isaan kunneenis irra caalaansaanii kan dhukkuba biraa qabaniifi rakkoo biroo qaban ta'uutu himama. Hakiimoonni hedduunis jalqaba wayita waa'een koronaavaayirasii dhagahameetti dhukkuba qaama argansuu miidhuun rakkoo sombaaf namoota saaxiluu kan fakkaatu ykn qufaa waktii eegachuun mudatu akka ta'uu malu tilmaamanii turan. Haata'u malee, amma vaayirasichi kan yaadameen ol cimaa ta'u dubbatu hakamiin kutaa wallaansa dhukkubsattoota baayyee dhukkubsatanii, Dr Antonii Gordan. ''Koronaavaayirasiin dhukkubawwan argansu kana dura beeknuun baayyee addadha. Miidhaafi mallattoonsaa namarraa namatti adda ta'unsaa mataansaa dhimmicha caalaa yaaddeessaa taasiseera,'' jedhu. Namoota Covid-19 miidhaa fayyaa cimaa irraan gahurratti rakkoolee fayyaa kan akka sombi bishaan qabaachuufi itituu dhigaa mudachuu danda'a. Baatii Bitooteessaa keessa vaayirasichi garmalee babalachuu wayita eegaleetti dhukkubsattoonni hanqinni Osijiinii mudatee ture hosipitaalota hedduu keessatti mullachaa turan. Akkasumas, qaama argasuun alatti dhukkubsattoonni miidhaan qaama saanii gara biraarra gahee gara kutaa wallaansa dhukkubsattoota garmalee maadhamanii wayita geeffamaniitti hakiimoonni maal gochuu akka qaban bitaa itti galaa ture. ''Dhukkubbsattoonni tokko tokko hangi Oksijiinii qaamasaanii keessaa baayyee xiqqaa ta'ee osoo jiruu akkuma nama nagaatti yoo socho'an arguun kan hinbaramneedha,'' jedha Hospitaala Kaaba Landoonitti argamu Wiitiingitan keessatti hakmini kutaa dhukkubasttoota wallaansa warra garmalee dhukkubsatanii kan ta'e Dr Hiiyuu Montigomrii. ''Vaayirasichi Oksijiiniin qaama keenya haala akka hingeenyee kan taasisuu ta'ulleen, torbanoota jalqabaarratti tarii somba keenya miidhuu dhiisuu danda'a. Kanaaf, hakiimoonni hedduun dhukkubsattoota wallaanuuf meeshaa argansuuf gargaaraniitti fayyadamuurra of kan qusatan,'' jedha. Dr Hiiyuu akka jedhaniitti, meeshaan argansuuf gargaaru venteletariin deegarsa olaanaa taasisuulleen, somba qofaarratti xiyyeeffachuun ammoo dhukkubsattoota tokko tokkoof jijjirama eegamu argamsiisuu hindanda'u. Wayita namni tokko koronaavaayirasiin qabamuutti ujummoon dhiigaa ni dhiita'u. Kunis dhiigni keenya akka itiituu kan taasisuu yoo ta'u, namoota dhiibeen itti cimeeratti dhiigni akka furdatu taasisa. Namoota biyya Ingliziitti vaayirasichaan qabamuun kutaa dhukkubsataa garmalee dhibamanii seenaan keessaa 2,000 kan ta'an kaleesaanii hojii dhaabee ture. Rakkinni biraa kornaavaayirasiin walqabatee ka'u, namoonni baayyeen sammuu isaanii keessatti dhiitoon mullachusaati. Haalli akkasi kunis dhukkubsattoonni akka burjaaja'aniifi waan hinjirree akka ilaalan taasisuun, yoo itti cimuuttis kirkiiruufi of wallaalluu irraan gahuu danda'a. Qaama keenya keesstti hirrinni Oksijiinii wayita umamuutti ammoo haalli jiruu caalaa ni cima. Namoonni kana dura rakkoolee akka dhukkuba sukkaaraa, dhiibbaa dhiigaafi dhukkuba onnee qaban, carraan vaayirasichaan miidhamuusaanii olaanaa yoo ta'u, wantoonni xiyyeeffannoo keessa galuu qaban kan biraa jirachuus ogeessoonni ni gorsu. Fakkeenyaaf, umurii, saalaa, furdiinaafi dhiimoonni kkf wantoota xiyyeeffannoo keessa galuu qaban muraasa keessaati. Haala ragaa mootummaan Biritaaniyaa ifa taasiisee tokkootti, dhukkubsattoota Ingliizii, Weelsiifi Kaaba Ayirlaandiitti gara kutaa namoota garmalee dhukkubsatanii keessaa kan %70 ta'an dhiiraa yoo ta'an, %70 isaanii kan garmalee furdataniidha. Namoota osoo kutaa namoonni garmalee dhukkubsatan itti wallaanaman keessa jiranuu du'an sadii keessaa harki lama kan ta'an kanneen umuriinsaanii waggaa 60 ol tureedha. Namoonni hedduun mallattoo salphaa, kaan ammoo mallattoo omaatuu kan hinagarsiifneefi kan dafee itti fooyya'uufi kanneen hafan ammoo garmalee kan dhukkubsataniifi maaliif akka ta'ee dhuggaatti hakiimoonni ifatta hinbeekan. Garuu ammoo baayyeen isaanii uumamni qaama keenyaafi qacceen sanyii keenya gahee akka qabaatu ni amanu. Haata'u malee, wayita ammaa kanatti Covid-19 ilaalchisee deebii ogeessooonni damee kanaa qaban caalaa gaaffiin isaanii olaanaadhaa.


Koronaavaayiras: Doonaald Tiraamp hariiroo Ameerikaan WHO waliin qabdu adda kutan

Pireezidaantiin US Doonaald Tiraamp hariiroo biyyattiin Dhaabba Fayyaa Addunyaa waliin qabdu adda kutuusaanii ibsaniiru. Pireezidaantichi Dhaabba Fayyaa Addunyaa Beejiing weerara koronaavaayiras to’achuu dhabuusheetiif tarkaanfii fudhachuu dhabeera jechuun himatu. “Chaayinaan WHO to’annaashee jala galfatteetti,” jechaas bahan pireezidaant Tiraamp. Dr Teediroos Adihaanom haleellaan sanyummaa narratti raawwate jedhan Waayee Dr Teedroos Adhaanom maatin maal jedhu? Waashingitan deeggrsa maallaqaa dhaabbata kanaaf kennitu kana booda qaamolee biraatiif dabarsitee kennuufi. Ameerikaan biyya kophaashee dhaabbatichaaf maallaqa guddaa kennituudha – bara 2019 doolaara miiliyoona 400 dhaabbatichaaf gumaachiteetti. Pireezidaant Tiraamp Ameerikaatti weerara kana to’achuu dhabuusheetiif namni jalqaba qeeqan isaani. Isaanis yeroo hedduuf weerara kana to’achuu dhabuuf Chaayinaa qeeqaa turan. Ameerikaa keessatti namoonni 102,000 sababa Covid-19 lubbuusaanii dhabaniiru. Kunis biyyoota addunyaarraa lakkoofsa namoota du’anii qabaachuudhaan biyyattiin tokkoffaa akka taatu taasiseera. “Har’arraa jalqabnee hariiroo fi deeggarsa maallaqa Dhaabbata Fayyaa Addunyaatiif taasisnu ni dhaabna,” jedhan. “Balleessaa mootummaa Chaayinaatiin addunyaan rakkataa jirti. Chaayinaan weerara du’a lammiilee Ameerikaa 100,000 oliif harka keessaa qabdi.” Pireezidaantichi Chaayinaan Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa waa’ee vaayirasichaarratti “addunyaa akka dogoggorsiisuf” dhiibbaa gooteetti jechuun himatu. Doonaald Tiraamp ji’a darbe ture deeggarsa maallaqa dhaabbatichaaf taasisuuf yeroo muraasaaf adda kutuu akka yaadan kan ibsan. Himannaan Tiraamp WHO irratti kaasan sirruma turee? 'Afriikaan dirree itti talaallii Covid-19 shaakalan miti' “Tarkaanfiin sirrii hin taanee atii fi dhaabbanni kee fudhatetuu addunyaaf weerara kanaan akka miidhamtu kan taasise,” jechuun daayirektara dhaabbatichaa kan ta’aniif Dr Teediroos Adihaanoom’f Caamsaa 18 xalayaa kan barreessan. Boodarra Dhaabbanni Fayaa Addunyaa “saree Chaayinaati” jechuun ibsan. Chaayinaan tatamsa’inna vaayirasichaa Ameerikaatti ta’eef Ameerikaa mataashee himatte. Miseensonni WHO weerara koronaavaayiras irratti qorannoo walabaa akka taasifamuuf walii galaniiru.