Daandiin qilleensa Itoophiyaa gosa xiyyaaraa kufee ture, B- 737-MAX balaliitti deebisuufan jedhe

Daandiin Qilleensa Itoophiyaa gosa xiyyaaraa Booyiing waggaa lama dura dhiyeenya magaalaa Bishooftuutti kufee lubbuu namoota 157 galaafate, B-737-Max, Guraadhala dhufu gara balaliitti akka deebiifamu beeksise. Ibsa Daandiin Qilleensaa Itoophiyaa fuula miidiyaalee hawaasaa isaa gubbaatti maxxanseen hojii gaggeessaa olaanaan dhaabbatichaa Obbo Tawaldaa Gabraamaariyaam murteen xiyyaara kana balaliitti deebisuu nageenya imaltootaa fi hojjettootaarratti hundaa'uun jedhaniiru. ''Daandii Qilleensaa Itoophiyaatti nageenyummaan wanta hunda dura kan dursi kennamuuf waan ta'eef murteewwan irra geenyu hundaafi tarkaanfii keenya isatu qajeelcha.'' Bitootessa 10, 2019 xiyyaarri Itoophiyaa gosti Booyiing 787-MaX buufata xiyyaaraa Booleerraa ka'ee daqiiqaa muraasa keessatti naannoo baadiyyaa Bishuuftuu bakka Tulluu Farraa jedhamutti erga kufee daandiiwwan qilleensaa addunyaa xiyyaara kana balalaliirraa dhorkanii turan. Balaa kana dura gosti xiyyaaraa walfakkaataan qabeenyummaan isaa kan Indoonezhiyaa ta'es kufee waan tureef balaa Itoophiyaa kanaa booda xiyyaarri kun akka imaluu dhaabu dhaabbileen aviyeeshinii biyyoota adda addaa murteessaniiru. Xiyyaarri Itoophiyaa kan lakkoofsa balalii Et-302 imaltoota 149 ta'eniifi hojjetoota xiyyaaraa 8 qabatee Naayiroobiitti osoo imalaa ture erga kufee, Itoophiyaan xiyyaarota gosa kanaa qabdu yeroo waggaa lamaa oliif balaliirraa ittiftee ture. Biyyoonni addunyaa hedduunis murtee Itoophiyaa hojiirra oolchaniiru. Daandiin Qilleensa Itoophiyaa xiyyaarota isaa kana balaliitti deebisuuf kan murteesse dhaabbileen Aviyeeshiniin hedduun xiyyaarri kun balaliif ulaagaa guutuu isaf mirkaneeffannaa kennuu isaanii dabalataan daandileen qilleensaa 34 xiyyaaricha balaliisuu erga eegalanii booda ta'uu beeksiseera. Xiyyaaricha warra balaliitti deebisan keessaa kan dhumaa ta'uufi fooyya'iinsa dizaayinaa xiyyaara kanaarratti taasifame yeroo fudhatanii hordofuufi adeemsa waraqaa hayyama balalii irra deebiin kennuuf ji'oota 20 fudhate hordofaa akka tures dhaabbatichi ibseera. ''Paayileetotni keenya, injinarootni, teeknishaanonni balalii miseensonni Kaabin Kiruu hunduu nageenya xiyyaara kanaarraa ofitti amanumummaa qabaachuu mirkaneessineerra.'' Xiyyaarri kun waggaa tokko dura US'tti erga balaliitti deebi'ee daandilee xiyyaaraa biyyoota addunyaa 34 ta'aniin balaliiwwan naga qabeessa 275,000 raawwachuu daandiin qilleensaa Itoophiyaa beeksiseera. Eggannoo gahaan balaliin ji'a dhufu eegaluun dura nxiyyaarri kun balaliitti deebi'uu hubachiifnas jedheera daandiin qilleensaa kun. Kaampaniin xiyyaara kana oomishu Booyiing tibba kana maatii imaltootaa balaa xiyyaaraa Itoophiyaan du'aniif beenyaa kaffaluuf maatii fi kanneen maatiif falma waliin waliigalteerra gahuun himamuunsaa ni yaadatama. Haata'u malee garee abbokaatota maatiiwwan balaa sanaan lubbusaanii dhabanii, motummaan US dhaabbanni Booyiingi balleessaa raawwateen akka seeraan hin gaafatamneef harka lafa jalaatiin seera geedareera jechuun himannaa irratti banusaaniis dhagahameera.


Balaliinsa MU5735: Xiyyaarri daandii qilleensa Chaayinaa Easter namoota 132 qabatee ture balaan mudate

Xiyyaarri daandii qilleensaa Chaayinaa 'Easter' namoota 132 qabatee ture bulchiinsa Guwangizhii keessatti kufee caccabuu qondaaltoonni mirkaneessan. Xiyyaaricha keessa imaltoota 123 fi miseensoota hojjattoota xiyyarichaa sagal akka turan Bulchiinsi Siiviil Aviyeeshinii Chaayinaa (CAA)n beeksiisera. Hanga ammaatti sababiin balaa xiyyaara kanaafi lakkoofsi namoota miidhaman hin baramne. Xiyyaarri Boeing 737-800 erga gaarreen naannoo Wuzhou jedhamu keessatti kufeen booda dho'insiifi bosona keessatti ibiddi qabachuu miidiyaaleen biyya keessaa gabaasaniiru. Gareeleen lubbuu baraartotaa naannichatti bobbaafamaniiru. Akkasumas Bulchiinsii Siiviil Aviyeeshiinii Chaayinaa qondaaltoota bakka balaan kun mudateetti bobbaasu himeera. Xiyyaarri lakkoosfi balaliinsa isaa MU5735 ta'e kun akka biyyaatti sa'aatii 13:11 (05:11 GMT) irratti Kumiing irraa kan ka'e yoo ta'u, sa'aatii 15:05 irratti Guwangizhii qubata jedhamee eegamaa ture. Marsariitiiwwan balaliinsa xiyyaaraa hordofan gamasaanitiin, xiyyaarichi gara sa'aatii tokkoo oliitiif qilleensa keessa turuufi bakka qubannaa isaatti dhiyaachaa akka ture gabaasan. Akka dhaabbanni balaliiwwan xiyyaaraa hordofu 'FlightRadar24' jedhutti odeeffannoon yeroo dhumaatiif xiyyaricha irraa argame xiyyaarichi sa'aatii biyyaatiin 14:22 irratti ol fageenya miila 3,225 irra balali'aa ture. Odeessa kanarratti odeeffannoo dabalataa akkuma arganneen isin biraan geenya.


Boeing: Maatiiwwan miidhamtoota balaa xiyyaara Boeing 737 Max Ameerikaa himatan

Maatiiwwan namoota balaa xiyyaara Boeing 737 Max  mudateen du'an mootummaa Ameerikaa irratti himannaa banan. Maatiiwwan kunneen Ameerikaan kan himatan, Boeing himannaa yakkaa irra bilisa akka ta'uuf jecha icciitiidhaan Waliigaltee Himannaa Jalaa Baafame (DPA) qopheessite jechuunidha. Daandiin Qilleensa Itoophiyaa balaliin ET302 Bitooteessa 2019 keessa Finfinnee irraa gara Naayiroobiitti qajeelee akkuma ka'een daqiiqawwan muraasaan booda kufe caccabe. Taateen sun yoo xiyyaara 737 Max mudatu kan lammataa ture. Booda keessa ammoo balaawwan lamaaniifuu maddisaa rakkina sooftiweerii ittiin balaliinsi to'atamu irra akka ta'e adda baafame. Balaa xiyyaaroota lamaanitiinis namoonni 346 lubbusaanii dhabanii ture. Balaawwan xiyyaaraa kana ilaalchises hanga ammaatti himannaawwan yakkaa keessatti kan caqafame nama tokicha qofaadha. Innis paayilatii olaanaa teknikaa duraanii Maark Forner. Innis waa'ee softiweerii to'annoo balaliinsaa irratti ta'e jedhee odeeffannoo waajjira to'annoo US, FAA dhoksuun himatame. Himannaan Mana Murtii Bulchiinsa Teeksaas keessatti banameen, Qajeelchi Haqaa US (DoJ)n  Kampaanichi yakkaan akka hin gaafatamneef jecha seera kanaan dura ture haquufi qorannoon akka kanaan dura hinturre jechuun maatii balaa ET302 dogongorsuun himatan. Haata'u malee, dhimmicha furuuf qorannoo irratti Boeing waliin hojjataa jirra jedhameera. DPAn jalqaba baatii Amajjii osoo bulchiinsi US haaraan hojii hin eegaliin guyyootaan dura ture kan ifa taasifame. Boeing addabbiifi beenyaa doolaara biiliyoona 2.5 ta'u kaffaluuf waliigalee ture. Yeroo sanattis Waajjirri Qajeelcha Haqaa US, ''Hojjattoonni Boeing odeeffannoo qabatamaa FAA irraa xiyyaara isaa 737 Max ilaalchisuun kennameef waliin dhahuu isaanii dhokfachuuf yaalii taasisuun, iftoominarra daandii bu'aa filataniiru,'' jedhee ture. Abokaatowwan miidhamtootaa ammoo waliigalticha bakka Boeing dhaabbata seeraa bu'uun mallatteffameef ittigaafatamoon abbootii alangaa Qajeelcha Haqaa ta'uu adda baasan. Isaanis manni murtichaa akka Boeing mirga himatamuu dhiisuu isaa haqaniif waamicha taasisan. Dhaabbanni Boeing dhimma kanarratti yaada kennuu dide. Oddeessaale walfakkaata:


Chaayinaan xiyyaara kufee caccabe keessaa namni lubbuun oole hin jiru jette

Aanga'oonni Chaayinaa xiyyaara Wiixata darbe namoota 132 fe'ee osoo imalaa jiruu Kibba biyyattiitti kufee caccabe keessaa namni lubbuun oole hin jiru jedhan. Xiyyaarri Booyingi qabeenyummaan isaa kan Daandii Qilleensaa 'China Eastern' ta'e kun Kunmiing irraa gara Guwaangizhuu balali'aa osoo jiruu funyaan isaa lafatti gadi garagalee bosona yabbuu gaarreen Guwaangishii keessatti kufee caccabe. Lubbuu baraartonni amma dura qorannoo qaccee sanyii (DNA)n eenyummaa namoota 120 adda baasuu akka danda'an qondaalonni aveeshinii biyyattii himaniiru. Miidiyaan mootummaa biyyattii meeshaa odeeffannoo balalii xiyyaaraa galmeessu Bilaak Booksii xiyyaarichaa lamaanuu argamuu gabaaseera. Meeshaan xiyyaarichi balalii eegalee sa'aatii tokko booda sababa maaliin akka kufe odeeffannoo murteessaa kennuu danda'u kun xiyyaarichi kufee guyyoota shan booda Sanbata argame. Bilaak Booksiiwwan lamaan qorannoof gara Beejiing kan ergaman yoo ta'u, tokko waraabbii sagalee kutaa paayileetotaa akka qabu Rooyitars gabaaseera. Namoonni lubbuun oolan jiraachuu malu abdii jedhuun lubbuu baraartonni bosona yabbuu kana sakatta'aa turanis namni lubbuun oole akka hin jirre mirkanaa'uu aanga'oonni himaniiru. Sakatta'iinsi sababoota akka teessuma lafaa, bosona yabbuu fi dhoqqee naannoo xiyyaarichi itti kufe jiruun rakkisaa akka ture himu aanga'oonni. Barbaachi qaama namoota balaa kanaan du'anii fi caccabaa xiyyaarichaa akka itti fufus himan. Xiyyaara 737-800 kana kan tolche Booyiingi Sanbata gareen teekniikaa isaa qorannoo godhamaa jiru gargaaraa jiraachuu beeksiseera. Pireezidantiin Chaayinaa Shii Jiinpiing balaa kanarratt qorannoon guutuun akka godhamu gaafataniiru. Balaan kun Chaayinaa keessatti balaa xiyyaaraa hamaa lubbuu namoota hedduu galaafate bar-kurneewwan sadan darban keessatti mudate ta'ee galmaa'eera.


Daandiiwwan qilleensaa US tajaajila mobaayilii 5G balaliinsa jeeqa jechuun akeekkachise

Daandiiwwan qilleensaa gurguddooon Ameerikaa 10 tajaajilli mobaayilii 5G Amajjii 19, 2022 eegaluuf jiru balaliinsawwan xiyyaaraa irratti ''jeequumsa cimaa'' qaqabsiisuu akka danda'u akeekkachiisan. Tajaajiliiwwan bilbila mobaayilii Verizon fi AT&T 5G ''guutummaatti rakkina diinadgee'' qaqabsiisuu danda'a jedhan. Daandiiwwan qilleensaa kunneenis cararaan C-band 5G sirnawwan bohaartii xiyyaarootaa keessattuu kanneen haala qilleensaa gaarii hin taanee keessa imalan irraan gahu danda'a sodaa jedhu kaasu. Akeekkachiisni kunis xalayaa abbaa Taayitaawwan aviyeeshinii US'tti ergameen kan kenname. Hogganaan Olaanaan Daandiiwwan qilleensaa Ameerikaa, Daandiin Qilleensaa Deltaa fi Daandiiwwan Qilleensaa Yunaayitid kaanis, raabsaa talaalii dabalatee ''imaltoota daandii qilleensaa, doonii, dhiiyeessitoota hidhataa fi dhiyeessitoota qorichoota barbaachisanii irratti osoo jeequumsi guddaan hin qaqabiin jidduu haa gallu,'' jedhan. BBCn xalayaasaanii kana kan arge yoo ta'u, xalayichis Barreessaa Geejjibaa Pitar Butigegii akkasumas hogganaa Bulchiinsa Aviyeeshinii Federaalaa (FAA), dura taa'aa Komishinii Kumunikeshinii Federaalaa fi daariktera Kaawunsilii Diinagdee Biyyaaleessaatti ergame. BBCnis waa'ee dhimma ''haala baayyee yaaddeessaa'' jedhame kanarratti mariin sadarkaalee olaanaatti motummaa UStti gaggeeffamaa jiraachuu bareera. Daandiiwwan qiilleensaa kunneenis cararaawwan 5G akka ''haaluma FAAn Amajjii 19, 2022 ibsameetti, tilmaamaan bakka xiyyaaroonni ka'uuf irra balalii'an irraa fageenya maayilsiiwwan lamaaakka fagaatu barbaaduu.'' ''Haala akkasiitiin 5G osoo indastirii aviyeeshin, geejjiba ummataa, adeemsa dhiyeessitiifi tamsaasa talaallii, hunda hojjataa keenyaafi diinagdee guddaa irratti dhiibaa hintaasifne akka hojiirra oolfamuuf ni dandeessisa. "Kanaafi AFF buufataalee daandiiwwan qilleensaatti dhiyeenyaan argaman gurguddaa atattamaan akka adda baasuun, rakkinsa nageenyaa geessisaniin akka hambiisuuf gaaffanna,'' jedhan. Yaaddoon kunis dhiheenya kanas dhaabbilee xiyyaara oomishan gurguddaa lamaa, Airbus fi Boeing kaafamee ture. Gareen daandii qilleensaa akkas jedhan.''Oomishtootni xiyyaaraa balaliiwwan hedduu yeroo hin beekamneef dhaabbachuu qabu jechuun nutti himaniiru. ''Jeequmsa naannootti uumeen dabalata, hanqinni xiyyaarota qaamni isaanii gurguddaa fayyamu mul'atu lammiilee Ameerikaa kumaatama biyya alaatti akka danqaman taasiseera.'' Ibsa Dilbata baheen, FAA qaamni nageenya aviyeeshinii US kan to'atu, yeroo tajaajilli 5GC buufataalee daandii qilleensaa keessatti hojiirra oolu xiyyaarotni daldalaa %45 tahan osoo haala gaariin isaanitti hin mul'atiin [low-visibility landings] qubachuu danda'u'' jedhe. Itti dabaluun ''qaama xiyyaarota Boeing fi Airbus jedhamaniif meeshaa elektirooniksii radio altimeter akka galuufiif raggaasisuu hime. Meeshaan kun fageenya xiyyaarichaa fi gaara ykn lafa itti qubachuuf jedhu gidduu jiru himudha. ''Waan kun hundi mirkanaa'eefiiyyuu ammayyuu balaliin buufata xiyyaaraa tokko tokko inuma miidhamu,'' jedhe. FAA kaampanota xiyyaara oomishan waliin tahun akkaataatti raadiyoo altimetiriin kun to'annoo balalii keessatti hojiirra ooluu danda'a kan jedhu irratti itti fufee hojjechaa jira. Imaltootni xiyyaara isaanii keessa taa'uun bakka 5G galee jirutti haalli qilleensaa raagamuu danda'uu isaa adda baasuu qabu. Kaampaanotni Moobaayilii oomishan doolaara biliyoonotaan baasuun neetwoorkii isaanii gara 5Gtti gudisuun tajaajilli interneetii saffisa guddaa qabu akka hojiirra oolu gochaa jiru. Tajaajilicha hojiira oolchuuf sodaa aviyeeshinii irraa kan ka'e harkifannaa baay'een jira. Silaa ji'a Muddee fi jalqaba bara kanaatti hojiirra oola jedhamee ture, garuu lamaanuu duubatti harkifateera. Indaastiriin tajaajila shuboo-maleessaa [wireless] US CTIA jedhamu tajaajilli interneetii 5G rakkoo homaatii hin qabu, indaastirii aviyeeshiniitu sodaa fi odeeffannoo qulqulluu hin taane facaasaa jira jedhe. ''Harkifannaan kun miidhaa qaqabsiisa. Waggaa tokkoof duubatti harkisuun yeroo biyy keenya weerara koroonaa irraa bayyaanachaa jirtutti guddina dingadee irraa doolaara biliyoona 50 tahu hir'isa,'' jedhe hojii gaggeessaa ol-aanaan CTIA Merediit Atweel Baaker, ji'a Sadaasaa keessa akka maxxansetti. Odeessaalee walfakkaata:


Balaliistuu ganna 19 xiyyaraan qofaa addunyaa nanna’uun rikoordii cabsuuf kaate

Shamarreen ganna 19 balaliistuu dubartii umurii xiqqaa qofaa ishee xiyyaraan addunyaa nannoofte ta’uuf balalii eegalte. Zaaraa Ruuterfoord, imala ishee ji’a sadiif turu har'a Kortirijik, Beljiyeem irraa eegalte. Blaliinsa sa'aatii tokkoo fi walakkaa booda bakka qubannoo ishee jalqabaa Buufata Xiyyaaraa Poofam Hampishaayer qubatteetti. Shammarreen kun imala ishee kanaan biyyoota 52 gubbaa balali’uun, walakkeessa lafaa ammoo si’a lama qaxxamuruuf karoorfatteetti. Yeroo ammaa dubartiin umurii xiqqaa qofaa ishee xiyyaara balaliisuun, addunyaa naanna'uun rikoordii qabattee jirtu lammii Ameerikaa Shayestaa Wayiz jedhamtudha. Shayeezaan umurii ganna 30’tti bara 2017’tti rikordii ishee galmeessiste. Karaa dhiiraan rikordii kan qabatee jiru dargageessa umurii ganna 18dha. Ruuterfoord leenjii hedduu kan akka bishaan jala ta’uun akkamiin akka xiyyaraa keessaa ba’anii fi akkamiin akka xiyyarashee suphitu fudhatteetti. Imala ishee kanaan bakka 70 qubachuun, guyyaa 19 erga boqottee booda, Sadaasa 4 imala ishee xumuruuf karoorfatteetti. Ruuterfoord kan Beeljiyeem keessa jiraattu akka jettutti, “qormaata guddaa” kan ta’u nannoolee Kaaba Raashiyaa ykn Giriinlaand jiranidha. “Nannoo sana namootni jiraatan hin jirani kanaaf yoo rakkoon wayii uumame waan hin taaneef na saaxiluu danda’a,” jetti. Maatiin ishee hundi balaliistoota (paayileeta) kan ta’an shammarreen kun, leenjii kan eegalte umurii ganna 14tti yoo ta’u, bara 2020tti waraqaa raga balalistumma argatte. Jalqaba gara Wiikitti balali’uun, Garba Atilaantikii qaxxaamuruun gara Ayislaand, Giriinlaand sanarraa Kaanadaatti imalti. Kaanadaarraa gara US achii Ameerikaa Kibbaatti balaliite achirraa gara Alaaskaarraa gara Raashiyaatti fi Baha Eeshiyaatti balali’uun sana booda Giddu Galeessa bahaa irraan gara Awuroooppaatti deebiti. Imala ishee rikoordii haaraa itti galmeessuuf karoorfatte kana kan baasii isaa danda’u mana barnootaa ishee Seent Iswituun jedhamudha.


Muddama Yukireen: Yukireen balaliin akka hin cufamne doolaara biliyoona 16 ol ramadde

Raashiyaa waliin muddama keessa kan galte Yukireen daandileen qilleensaa balalii akka hin dhaabne deeggarsa maallaqaa akka gootu beeksifte. Daandiin qilleensaa KLM yaaddoo nageenyaaf jecha gara magaalaa guddoo Kiyeev balali'uu adda kutuun daandii qilleensaa jalqabaa yeroo ta'u, Yukireen daandileen qilleensaa biroonis tarkaanfii kana fudhachuu malu yaaddoo jedhuun daangaan qilleensaa ishee akka hin cufamneef daandilee qilleensaaf deeggarsa maallaqaa akka gootu ibsite. Deeggarsi Yukireen gochuuf jirtu daangaa qilleensaa ishee keessatti nageenyummaa daandilee qilleensaa mirkaneessuufi. Baasiin inshuraansii daandilee qilleensaa waan dabaluuf daandileen qilleensaa kaanis tarkaanfii KLM fudhachuu malu jedhamaa jira. Hoogganaa itti aanaan waajira pireezidantii Yukireen Kiriil Tiymoosheenkoo baasiiwwan inshuraansii kana gariin akka kaffalan beeksisan. Maxxansa isaanii Feesbuukiin Tiymoosheenkoo qilleensa ''Yukireen keessatti nageenya daandilee qilleensaa mirkaneessuuf jecha maallaqa ramaduuf qophiidha'' jedhan. Mootummaan Yukireen bajata isaa 'Reserve Fund' irraa maallaqa nageenyummaa daandilee qilleensaa mirkaneessu dhaabbilee inshuransii, kaampaaniiwwan kireessaniifi daandilee qilleensaaf akka gadhiisu himan. Yukireen daangaan qilleensaa ishee yeroo muddamaa kanatti banaa akka turu doolaara biiliyoona 16.6 ramadde. Walitti bu'iinsa Yukireeniif Raashiyaa gidduutti dhalateen bara 2014 daandiin qilleensaa Maaleeshiyaa Amistaardaamirraa gara Kuwaalaa Laampuur imalaa ture Baha Yukireenitti rukutamee namootni keessa turan 298 fi hojjettootni xiyyaaraa hundi dhumaniiru. Muddama  alanaa yaalii dippiloomasiin osoo hin laafiin hammaachaa jiru kana sababeeffachuun kaampaniiwwan Awurooppaa xiyyaarota isaanii daandilee xiyyaaraa Yukireeniif kireesssan imalli gara daangaa Yukireen godhamu akka haqamu gochaa jiru. Daandiin qilleensaa Jarman Luftaanzaanis imala gara Yukireen godhamu adda kutuuf akka jedhu ibseera. Biritish Air ways kan Landanii ka'ee gara biyyoota Eeshiyaa imalu erga wiixataa daangaa Yukireen keessa qaxxaamuruu dhiiseera jedha Rooyitarsi. Haata'u malee daandiin xiyyaaraa Wizz ammatti imala isaa Yukireen irraa ka'uufi Yukireen qubatu hunda karoora qabateen gaggeessaa jiraachuu ibseera. Ragaan FlightRadar24 akka agarsiisutti daangaan qilleensaa Tarkii fi kan Raashiyaa imalli itti baayateera gama Yukireeniin kan jiru garuu sochii hedduu hin qabu. Rooyitarsi gorsaa pireezidantii Yukireen waabeffatee akka gabaasetti filannoon daandilee qilleensaa kan fedhe yoo ta'e, Kiyeev daangaa qilleensaa ishee hin cuftuu jedhaniiru. Wanti amma jiru uggura gartokkee jedhamuu danda'a jedhan. Muddamni Raashiyaafi Yukireen akkasumas michoota Yukireen gidduu dhalatee damee balalii qilleensaa qofa osoo hin taane qooda gabaa idila addunyaarrattis dhiibbaa taasisaa jira. Dabalatan biyyootni akka US, UK fi Jaramaniin lammiileen isaanii Yukireenii akka bahan warra dhaaman keessaati. Mooskoon daangaa Yukireen waliin qooddattuutti loltoota ishee 100,000 qubachiiftee, yaada weerara banuu hin qabuu jetti. Yukireeniifi michootni ishee warra Lixaa ammoo qophiin weerara banuu gama Mooskoon hedduu dabaluu himuun akeekkachiisa dhaamu.


Daandiin Qilleensaa Itoophiyaa xiyyaara Boeng 737 MAX balaa mudateen dhaabsisee ture balaliitti deebise

Daandiin Qilleensaa Itoophiyaa erga balaan xiyyaaraa hamaan isa mudatee waggaa lamaa bood xiyyaara Boeng 737 MAX'  balalii itti fufuu beeksise. Daandiin Qilleensaa Itoophiyaa ibsa Kibxata waaree baaseen gosa xiyyaaraa  Boeng 737 MAX'n jedhamuun balaan xiyyaaraa waggaa sadii dura isa mudachuu hordofee xiyyaarota kanaan balali'uu addaan kutee ture har'a deebi'ee eegaluu beeksise. Bitootessa 10, 2019 xiyyaarri Daandii Qilleensaa Itoophiyaa gosti Booyiing 787-MAX buufata xiyyaaraa Booleerraa ka'ee daqiiqaa muraasa keessatti naannoo baadiyyaa Bishuuftuu bakka Tulluu Farraa jedhamutti erga kufee daandiiwwan qilleensaa addunyaa xiyyaara kana balalaliirraa dhorkanii turan. Balaa kana dura gosti xiyyaaraa walfakkaataan qabeenyummaan isaa kan Indoonezhiyaa ta'es kufee waan tureef balaa Itoophiyaa kanaa booda xiyyaarri kun akka balali'uu dhaabu dhaabbileen aviyeeshinii biyyoota adda addaa murteessaniiru. Xiyyaarri Itoophiyaa kan lakkoofsa balalii ET-302 imaltoota 149 ta'eniifi hojjetoota xiyyaaraa 8 qabatee Naayiroobiitti imalaa ture erga kufee, Itoophiyaan xiyyaarota gosa kanaa qabdu yeroo waggaa lamaa oliif balaliirraa ittiftee ture. Biyyoonni addunyaa hedduunis murtee Itoophiyaa hojiirra oolchaniiru. Daandiin Qilleensa Itoophiyaa xiyyaarota isaa kana balaliitti deebisuuf kan murteesse dhaabbileen Aviyeeshiniin hedduun xiyyaarri kun balaliif ulaagaa guutuu isaaf mirkaneeffannaa kennuu isaanii dabalataan, daandileen qilleensaa 34 xiyyaaricha balaliisuu erga eegalanii booda ta'uu ibsa ji'a tokko dura baasee tureen beeksiseera. Erga balaa sanaa balalii isa jalqaa kanaan dura taa'aan boordii, hojii raawwachiiftoonni dhaabbata Booyiing, aanga'oonni mootummaafi ambaasaaddaroonniifi gaazexessitootni kanneen xiyyaarichaan imalan keessaa ta'uu beeksiseera. Xiyyaaricha warra balaliitti deebisan keessaa kan dhumaa ta'uufi fooyya'iinsa dizaayinaa xiyyaara kanaarratti taasifame yeroo fudhatanii hordofuufi adeemsa waraqaa hayyama balalii irra deebiin kennuuf ji'oota 20 fudhate hordofaa akka ture hoji gaggeessaan dhaabbatichaa Obbo Tawldaa Gabramaariyaam himaniiru. Itti dabaluunis ''Paayileetotni keenya, injinarootni, teeknishaanonni balalii miseensonni Kaabin Kiruu hunduu nageenya xiyyaara kanaarraa ofitti amanumummaa qabaachuu mirkaneessineerra'' jedhan. Ibsa Daandiin Qilleensaa Itoophiyaa baase kana irratti Obbo Tawaldaan murteen xiyyaara kana balaliitti deebisuu nageenya imaltootaa fi hojjettootaarratti hundaa'uun jedhaniiru. ''Daandii Qilleensaa Itoophiyaatti nageenyummaan wanta hunda dura kan dursi kennamuuf waan ta'eef murteewwan irra geenyu hundaafi tarkaanfii keenya isatu qajeelcha.'' Xiyyaarri kun waggaa tokko dura US'tti erga balaliitti deebi'ee daandilee xiyyaaraa biyyoota addunyaa 36 ta'aniin balaliiwwan naga qabeessa 275,000 ol raawwachuu daandiin qilleensaa Itoophiyaa beeksiseera. Daqiiqaawwan 900,000 nagaan balali'uus dhaabbatichi beeksiseera. Itoophiyaan ammaan tana xiyyaarota gosa kana afur kan qabdu yeroo ta'u, 25 ammoo amma dura ajajjee bara 2022 kana keessa gariin isaanii fudhachuuf jetti.


Xiyyaarri US gara Landan balali'aa ture imalaan tokko maaskii godhachuu diduusaatiif karaarraa deebi'ee qubate

Xiyaarri Daandii Qilleensaa Ameerikaa Miyaamii irraa gara Landaniitti balali'aa ture tokko sababii imalaan tokko maaskii hin godhachuu dideef jecha karaa wallakaadhaa deebi'uu daandiin Qilleensichaa hime. Xiyyaarri lakkoofsi balaliinsa isaa AA38 ta'eefi imaltoota 129 qabachuun balali'aa ture deebi'uun poolisiin simatamu jedhe. Poolisoonni kunis dubartii umuuriinshee waggoota 40 keessatti argamtu  xiyyaaricha keessaa fudhanii deemuu gabaasichi himeera. Dubartiin tunis tarree namoota hanga qorannoon gaggeeffamutti akka daandiiwwan qilleensaa Ameerikaatiin hin balaliineef dhorkaman keessa galfamuu daandiin qilleensaa hime. Balaliinsii guyyaa Roobii kun erga imala eegaleen booda naannoo sa'aatii tokkoo gaditti deebi'usaa gareen balaliinsa xiyyaaraa hordofu tokko beeksiiseera. ''Xiyyaarrii daandii qilleensaa Ameeriikaa Miyaamii (MIA) irraa gara Landan imalaa ture sababii imaltuu tokkoo ulaagaa maaskii seera federaalaa biyyattiin kaa'ame guutuu diduun hokkara uumteef jecha gara MIAtti deebi'eera,'' jedhe daandiin qilleensaa. Imaltoonni gara Landan buufata xiyyaaraa Heetrootti imalaa toran ammoo guyyaa Kamisaatti balaliinsa biraatiin akka imalan taasifaman. ''Namni hunduu nahanii turan,'' jechuun ture imalaan tokko erga guyyaa Roobii xiyyaaricha irraa bu'een booda kan CBStti kan hime. Imaltuun gara biraa ammoo baayyee aaruu dubbatte. ''Dhugaa dubbachuuf omaa wanti jedhan hin turre. Imaltootaatti waa himusaanii hin amanu. Kan isaan jechaa turan imaltu waliin walitti bu'iinsi garuu callisaniituma ofiirra deebii'an,'' jechuun buufatichatti himte. Daandiiwwan qilleensaa akka jedheetti bara darbee qofaa taateewwan imaltootaan walqabate gara 6,000 mudachu himan. Akkasumas, torbanoota lamaan bara 2022 keessa ammoo mudannoon walfakkaatu 151 mudachu Bulchiinsi Aviyeeshinii Federalaa himeera. Taateewwan kunneen irra caalaanis diddaa imaltoota maaskii uffachuun walqabata.


Daandiin qilleensaa Qantas osoo hin qubatiin balaliinsa sa'aatii 20 eegaluufan jedhe

Daandiin qilleensaa Awustiraaliiyaa Qantas jedhamu bara 2025 irraa kaasee bakka biraa osoo hin qubbannee kallattiin Magaalaa Sidiinii irraa fageenya akka Landan fi Niiw Yoork fa'i akka eegalu beeksiise. Dhaabbanni balaliinsa biyyaaleessa Awustiraaliyaa kun akka jedheetti, jeettiiwwan Airbus A350-1000 magaaloota addunyaa kamiituu osoo bakka biraa hin qubatiin qaqabuu danda'an haaraa bitateera. Balaliinsii Sidinii irraa gara Landaniitti taasifamuu jalqabaas bara 2025 keessa kan eegalu yoo ta'u, imalli kunis sa'aatii 20 kan fudhatuufi balaliinsa imaltootaa addunyaa isa dheeraa akka isaan taasisu himameera. Balaliinisi Sidiiniidhaa gara Landaniitti taasifamu bara 1947tti kan eegalame yoo ta'u, innis sa'aatii 58 fudhachuun bakkee torba qubatama ture. ''A350 fi 'Project Sunrise' Awustiraaliyaa irraa magaalaa kamiittu balaliinsa tokko taasisa'' jedhan Hogganaa Olaanaan dhaabbatichaa Alaan Jooyiis ibsa kennaniin. "Kunis fageenya dheeraadhaaf addaa fi furmaata dhumaatti.'' Dhaabbatichi pirojaktii kanarratti waggoota gara shaniitiif hojjataa kan ture yoo ta'u, sababii weerara Covid-19n hojiirra oolmaansaa harkifachutu himame. Bara 2018 keessa balaliinsa kallattii sa'aatii 17 Landanii fi Perth kan Lixa Awustiraaliyaatti argamtu jidduutti kennuu eegaleera. Bara 2019tti ammoo yaaliiwwan balaliinsaa qarqara baha UK fi Niiw Yoork'tti taasisaa tureera. Xiyaarriwwan 12 balaliinsa haaraa kanaaf ajajamanis bara 2025 keessa galuun kan eegalan yoo ta'u 2028tti hundi akka galanii xumuraman eegama. Tokkoon tokkoo xiyaarotaas imaltoota 238 kan qabataniifi teessumni isaanis kan barameen adda caalaa kutaa akka fakkaatan dhaabbatichi beeksiiseera. Imaltoonnis jidduugala xiyyaarichaatti ''zoonii nageenyaa'' -kan bakka ciree ofiin of tajaalilamu fi bakka keessa socha'uun miila diriirfatamu akka qabaatu himame. Kunis imala sa'aatii 20 qilleensa irra taasifamuuf imaltoonni akka itti bayyanatan gochuufidha.


Waraana Tigraay: Daandiin Qilleensaa Itoophiyaa gabaasa meeshaalee waraanaa geejiba jedhu kufaa godhe

Daandiin Qilleensaa Itoophiyaa gabaasaalee miidiyaaleen idila addunyaa dhaabbatichi meeshaa waraanaa geejiba jedhuun baasan kufaa godhe. Miidiyaan Idila addunyaa kan US, CNN maddeen daandii xiyyaaraa Itoophiyaa keessa jiran waabeffadhe jedhee baase kana miidiyaaleen hedduun wal harkaa fuudhuun gabaasaa jiru. CNN daandiin xiyyaaraa dhiyeenya, daandii Xiyyaaraa guddicha Afrikaa jedhamuun beekamtii argate kanaan erga waraanni Tigraay eegalee meeshaalee waraanaa biyya Eertiraatti geejibaa jiraachuuf ragaa sanadaa argachuu gabaase. Daandiin xiyyaaraaa Itoophiyaa gama isaan meeshaa waraanaa hin geejibne jechuun gabaasa CNN gad jabeessee kan balaaleffate yeroo ta'u, gabaasa sirreefamaa akka hojjetus gaafate. ''Daandiin xiyyaaraa kun xiyyaarota isaa kamiiinuu biyya kamittuu meeshaa waraanaa kamuu hin geejibne'' jedheera daandiin xiyyaaraa Itoophiyaa ibsa baaseen. Tajaajila kennuun beekamtiiwwan idila addunyaa injfachaa akka jiru kan eeru ibsi dhaabbatichaa, seera waldaa tiraafika qilleensaa idila addunyaa dabalatee  seerota biyyaalessaa, kan ardiifi idila addunyaa kabajuun hojjechaa akka jiru beeksiseera. Itti dabaluunis himannaa amma dura hojjettoota sabaan qoodee ariyateera jedhuuf deebii kenneen eenyummaa isaaniirratti hundaa'uun hojiirraa kan ittifaman ykn ari'aman hin jiran jedheera. Dhimma kana qamni kamuu waajira isaa humna namaa irraa qulqulleeffachuu akka danda'u beeksise. Gabaasni CNN bahuu booda fuulli miidiyaa hawaasaa daandii qilleensaa kanaa to'annoo isaanii ala ta'ee akka tureefi maxxansi bahee turees beekamtii isaanii alaa akka ta'e ibseera. Wayita miidiyaan hawaasaa isaa butamee ture maxxansa gadhiifameen ''odeeffannoo icitawaa akkasii hojjettoota baasan irratti qorannoo gaggeessuuf koreen hundaa'uu hoji gaggeessan dhaabbatichaa himaniiru''  kan jedhu keessatti argama. Dhaabbatichi ibsa isaa keessatti odeeffannoon akka waan hoji gaggeessaan dhaabbatichaa dubbataniitti gadhiifame kijiba jedheera. Fuulli feesbuukii dhaabbatichaa butamee ture amma to'annoo isaatti deebi'uus ibseera. Ragaan CNN  argate maali? CNN gabaasa waayee daandiin qilleensaa Itoophiyaa Roobii darbe baase keessatti mootummaan Itoophiyaa daandii qilleensaa Itoophiyaatti fayyadamee magaalota Itoophiyaa fi Eertiraa gidduutti meeshaa waraanaa geejibuu isaa mirkaneeffadheera jedha. Namootni meeshaa waraanaa yeroo xiyyaaratti fe'an suurri agarsiisu kan kaafame xiyyaara daandii qilleensaa Itoophiyaa irratti ta'uu mirkaneeffadheera jedhe. Dabalataan daandiin qilleensaa kun meeshaa waraanaa geejibeef Ministeera Ittisaa Itoophiyaa xalayaan kanfaltii itti gaafate, haala fe'isaa fi bakka fe'isi itti buufame sanada agarsiisu dhiyeesseera CNN. Ogeeyyiin Miidiyaa kanaaf yaada kennan daandiin qilleensaa kun meeshaa waraanaa geejibuun seera aaviyeeshinii kan sarbu akka ta'e dubbatan. Daandiin Qilleensaa Itoophiyaa waraana Tigraayiin walqabatee maqaan isaa yeroo dhahamu kun isa jalqabaa miti. Amma dura meeshaalee waraanaafi loltoota gara Tigraayitti fe'aa jira jedhamuun miidiyaa hawaasaa gubbaatti maqaan isaa ka'aa ture. Ta'us himannaa kanaaniis bu'uura kan hin qabnbe jechuun kufaa godhe. Ibsa tibba san baasee tureen zooniin balalii qilleensaa naannoo Tigraay dhorkamee yeroo turetti garasitti balali'ee hin beekus jedheera. ''Maqaa keenya balleessuuf suuraalee adda addaa qindeessuun , suurota duriifi kan waliin hin deemnu walitti makuuniirus'' jedhee ture. Dhugaan lafarra jiru akka beekamtii daandii xiyyaarichaa balleessuuf akka namootni tokko tokko jedhan mitis jedheera.


UK: Qabduu maaskii abjuu dargaggoo balaliisaa xiyyaaraa ta’uuf yaade abdii itti hore

Jalqaba ganna kanaatti BBC’n Aleks Wiikinsi, dargaggoo abjuu balalisaa xiyyaara daldalaa ta’uu qabuufi yeroo uggurri sochii weerara Covid UK labsamutti abjuun isaa jalaa dukkanaa'ee ture dubbisee ture. Aleks Wiikinsi abjuun isaa gufannaan bizinasii biraa faana bu’e, qabduu maaskii gubbaatti keewwatamu gurguruu jalqabe. Amma abjuun balaliisaa xiyyaaraa ta’uu isaa milkaa'uutti jira. Dargaggoon kun Fulbaana darbe mana barnootaa balaliisummaa xiyyaaraatti barnoota eegaleera. Aleks Wiikinsi, ganna 22, Saseeks, UK irraa dhufe. Dargaggoon kun wayita uggura Covid keessa mana barnoota balaliisummaa xiyyaaraa hordofaa ture dhiisuun giddugala gabaa tokko keessatti hojii eegale. Qorumsa ji’ootaaf isaa mudatan irra aanuun, liiqii kaffaltii barnoota isaaf barbaachisu fudhachuuf ture. Haata’u malee, yeroo indastiriin balalii haala hamtuu keessa seenetti balaa isaatu caala jedhee hin yaadne ture. Akkuma dargaggoota biroo hedduutti abjuu isaa jalqabaa yeroof weerara dhibee kanaaf jecha dhiise ture. Dargaggoon kuni wayita giddugala gabaa keessa hojjatutti rakkina tokko hubate. Maaskiin fuullee ijaa waliin wayita keewwatamutti copha bishaanii wayita hargansuu fuullee kanarra qubatuun arguun akka nama rakkisu hubate. Kanaaf qabduu maaskii rakkoo kana furuuf gargaaru iddoo irraa argamu barbaade argachuun UK keessatti gurguruu eegale. Qabduuwwan kana ‘MistyClip’ jedheetu waama. Hojiin biizinasii isaa yeroo gabaabaatti bu’aa buuse, saffisaan guddate. Maatiifi hiriyoonni warrii ollaa isaatii qabduu ajajame dhiyeessurratti isa gargaaru. Daqiiqaa tokko keessatti hanga namoota 50'tu qabduu kana ajajata. Waxabajjii bara 2021tti maamiltootaaf qabduu maaskii 150,000 ol dhiyeessaniiru. Maallaqni inni gurgurtaa kanarraa argate kaffaltii mana barnootaa balaliistummaa xiyyaaraaf barbaachisuf gahaadha. Haa ta’u malee, Aleks Wiikinsi qabduu inni jalqaba hin kalaqne. Injinara Joorji Kaarliiz nama Kaaba Firaansitu kalaqe. Balaliistoonni xiyyaaraa hedduun erga waa’een biizinasii isaa maxxanfame booda Aleks Wiikinsi deeggaruufi jajjabeessuuf barbaadan. Keessumaa balaliisaan soorama bahan tokko ‘’tasuma abjuu keerratti abdii hin kutatiin,’’ jedhaniin. Itti dabaluun, ’’ilaalcha sirrii qabda, akka gaaf tokko iddoo balalii kortuu homaa shakkii hin qabu,’’ jedhaniin. Balaliisaan xiyyaara waraanaa soorama bahan tokko haaluma walfakkaatuun Aleks Wiikinsi deeggaruuf waadaa seenaniif. Aleeks Wiikinsi hojii biiznasii isaatiin maallaqa barnoota balaliisummaatti barachuu isa dandeessisu gahaa argatullee, egeree aviiyeshiinii (geejjiba qilleensaa) akka hojiisaa egereetti fudhachuurratti garuu shakkii qaba.


Taaksiiwwan qilleensarra balali'annitti fayyadamuu yoom eegalla?

Dhimmi taaksii qilleensa irra babali'anii namoota hedduuf kan filmii qofaan ilaalamu fakkaachuu mala. Garuu dhaabbileen akka Ubar fi Boyiing fakkaataan taaksiiwwan humna elktirikaatiin hojjataniifi kanneen keessattuu wayita tiraafikiin baayyatuutti daqiiqaawaniif ol ka'uun qilleensa keessa balali'an hojjataa jiru. Bara 2040 keessaa taaksiiwwan balali'an kuma 430n addunyaa guutuutti tajaajila akkasiin kennuuf  akka jiraatan tilmaamama. Kun dhugoomusaatiif carraa olaanaa kan kennu ammoo yeroo dhoyoon asiitti kampaaniiwwan teeknolojii adda addaa konkolaatawwan balala'an hojjachuuf yaalaa jiraachusaaniiti. Qorannoon tokkoo akka mul'isuutti dameen kun bara 2028tti dandeettii doolaara biliyoona 5.6 sochoosuu akka qabaatu hima. Gabaa akkasii gara fuula duraa kana to'achuuf ammoo taakisiwwan balali'an kan amma jalqabamaniif dirooniiwwan gahee olaanaa qabaatu. Waggoota dhiyoo keessatti konkolaataawwan balali'an kan baayyatan yoo ta'e, magaaloonni gurguddoon buufataalee qilleensaa 'Skyports' jedhaman ijaaruun dirqama akka itti ta'u oggeessonni damee sanaa ni dubbatu. Taaksiiwwan qilleensarraa kunneen maamiltoota fe'uufi buusuudhaaf buufataalee qilleensaatti fayyadamu jechuudha. Teessoo isaa Ameerikaa Kaaliiforooniiyaa kan taasifate Joobii Aviyeeshin konkolaatawwan balalii'an omishuun dhaabbata jalqabaa ta'eera. Hanga maattis nageenyummaafi bu'aa qabeessummaa konkolaataawwan kanneenii sakkata'uf yaaliiwwan balaliinsaa kumaa olii taasiseera. Dhaabbatichi dhiheenyatti aviyeeshinii Ameerkaa irraa hayyama akka argatu abdii godhateera. Bara 2024tti ammoo konkolaataawwan balali'an faayiidaarra oolchuuf karoorfatee hojjataa jira. Konkolaataawwan balali'an joobii hana namoota afurii qabachuu akka danda'anitti kan hojjataman yoo ta'u, sa'aatiidhaanis hanga Km 322 ni balali'u jedhameera. ''Taaksiiwwan balali'an kunneenis kan namoonni waloon itti fayyadamaniifi mana jireenyaasaanii yon bakka hojiisaaniitti akka ka'an taasiifamaniidha,'' jedhu dubbi himaan Oliivar Wookar Joonsan. ''Konkolaataawwan balali'an keenya filmaatawwan geejjibaa biroo waliin kan mijatan akka ta'aniif yaadamuun ammummaanu bulchinsoota magaaloota waaliin hojjatamaa jira. Buufataalee qilleensaa xixiqqoos buufataalee buubbuuraa, buufataalee daandii qilleensaa fi qaamoolee biroo waliin ta'uun akka hojjataman barbaadna." Kana malees, Joobiin Teeknolojii Riif kan tajaajila bakka konolaataan dhaabbatu kennu waliin hojjachuu kan eegale yoo ta'u, gubbaa gamoowwan dhaabbatichi konkolaataawwan dhaabuuf itti fayyadamu gara jiddugala Joobiitti geedaruuf hojjatamaa jira. Kana malees, dhaabbilee kaan biraa waliinis haaluma wal fakkaatuun hojjataa jiru. ''Deeggartoota kanneen waliin ta'uun Skyport ijaaruufi tajaajila maamiltootaaf haaluma salphaatiin kennudha karoorri keenya. Tiraafikii daandii irra ture haala olaanaa ta'een ni hirrisa.'' Haata'u malee dhaabbatichi haala yaaduun buufataalee qilleensarraa xixiqqaa ijaaruun kan hinyaadamne fakkaatulleen, magaalootifi bulchinsoonni Ameerikaa baayyeen dhimma kana yaaluudhaaf fedhiisaanii ibsaa jiru. Isaan keessaa Hiiwustan, Loos Anjalas fi Orilaandoon buu'uraalee misoomaa taaksiiwwan balalii'aniif ka'umsaafi qubbannaaf ta'an ijaaruuf sochii irratti akka ragaman beeksiisan. Kantiibaan Loosanjalas Eriik Gaarseetii akka jedhanitti, karoorri magaalattiif dhiyaate gara fuula duraatti kan bulchiinsoota kaan waliin attamiin akka deemuu danda'u agarsiisuudha.


Booyiingi 737 Max: Indoneshiyaan dhorkaa balaa xiyyaaraa 2018 booda keesse kaafte

Indoneshiyaan erga xiyyaarri Booyingii 737 Max kan Lion Air bara 2018tti kufee cacabuun lubbuu namoota 189 galaafateen booda, dhorkaa keessee turte waggaa sadiin booda kaasuu beeksifte. Xiiyyaarri kunis balaa Daandii Qilleensaa Itoophiyaa xiyyaaruma 737 Max kanaan Bitootessaa 2019 keessa mudateen booda addunyaa guutuutti  hojiin ala taasifamee ture. Wiixata darbe Daandiin Qiilleensaa Itoophiyaas Guraandhala dhufaa kaasee xiyyaara kana gara balaliinsaatti kan deebisu ta'uu beeksiiseera. Ibsi kun erga xiyyaarri kun Ameerikaafi Awurooppaatti gara hojiittii deebiifamaniibaatiiwwaniin booda kan dhagahameedha. Ammaan tanas erga Awustiraaliyaa, Jaappaan, Indiyaa, Maaleeshiyaa fi Singaapoor dhorkaa isaanii bara darbe kaasaniin booda biyyoonni 180 ol ta'an 737 Max hojiirra akka ooluuf hayyamaniiru. Ministeerri Geejiba Indooneshiyaa ibsa isaatiin akka jedheetti, dhorkaa kaasuun kunis battalumatti hojiirra kan ooluudha. Kunis kan mirkanneeffamuu jijjirama sirnawwan to'attootaan xiyyaarichaatti taasifameen kan hordofeedha jedheera. Ministirich dabaluunis daandiiwwan qilleensaa osoo deebiisanii 737 Max hojiirra hin oolchiin dura qajeelfamoota fayyadoo ta'an fi sakkata'iinsa xiyyaaroota saanii hordofuu qabaatu jedheera. Akkasumas qondaaltoonni motummaas xiyyaaroota kan shakkata'an ta'u jedheera. Dhaabbanni Lion Air osoo balaan sun hin qaqabiin dura xiyyaaroota walfakkaatan 10 kan qabu yoo ta'u, dhimma kanarratti yaada BBC'f kennuu hin barbaanne. Dhaabbanni balaliinsa biyyaaleessaa Indooneeshiyaa Gruda garuu dhaabbanni isaa idaa sirreessuu irratti waan argamuuf ammatti xiyyaara deebiisee hojiirra oolchuuf karoora akka hin qabne dubbata. Dhaabbanni motummaan bulfamuufi osoo balaan sun hin qaqabiin dura xiyyaaroota 737 Max hojjataa ture kunis, balaliinsawwan isaa 142 irraa gara 66tti hir'isuu hima. Onkolooleessaa 29, 2018 Daandiin qilleensaa Lion Air 610 battaluma balaliinsaaf Buufata Idil-addunyaa Jaakaartaa Soekarnoo- Hatta irraa ka'een daqiiqaa 13 booda galaana Jaavaa keessatti kufee cacabuun imaltootaafi hojjattoota 189 galaafateera. Baatiin shan osoo hin guutiin ammoo xiyyaarrii Daandii Qilleensa Itoophiyaa Booyingi 737 Max kan gara Keeniyaatti balali'aa ture ka'ee daqiiqaawwan jahan booda kufee cacabuun lubbuun namoota 157 baduunsaa ni yaadatama. ''Jijjirama diizaayina to'achuudhaaf yeroo gahaa fudhanneera. Adeemsii hordooffii cimaa baatiiwwan 20 oliis taasifameera...Paayilatoonnii, injinaroonni, oggeessoonni xiyyaaraa keenyaa fi hojjattoonni xiyyaaraa keenya nageenya xiyyaaraa kanaatti amananiiru,'' jedhan dureen Daandii Qilleensa Itoophiyaa Obbo Tawalda gabramaariyaa ibsa hojiitti deebiisuu xiyyaara Booying 737 Max kana ilaalchisuun kennaniin.


Itoophiyaafi Sudaan: Sudaan meeshaan waraanaa xiyyaara Itoophiyaan geeffame seera qabeessa ta’u mirkaneessite

Ministirri Biyya Keessaa Sudaan meeshaaleen waraanaa sanduuqa 70 ol qondaaltota biyyattiin xiyyaara Itoophiyaa Sambata Kaartum buufaterraa to'atame seera qabeessa ta'u mirkaneeffachuu hime. Aanga'oonni Sudaan meeshaa waraanaa Itoophiyaa irraa fe'amee xiyyaara Daandii Qilleensaa Itoophiyaan biyyattii seensifame, buufata xiyyaaraa Kaartuumitti to'annoo jala oolchuun qorachaa akka turan himanii turan. Daandiiin Qilleensaa Itoophiyaa gama isaan meeshaan waraanaa gara Sudaan fe'e 'seera qabeessaa fi ragaalee barbaachisoo mara kan guuttate' akka ta'e ibsa baasen beekiseera. Aanga'oonni biyyattii meeshaan waraanaa kun "yakka biyyarratti raawwatamuuf" faayidaarra akka ooluuf ergame jedhanii akka shakkan Eejansiin Oduu Sudaan (SUNA) gabaasee ture. Rooyitars galgala kana akka gabaasetti meeshaan qabamee ture dhaabbata seeraa meeshaa daldaluufi 'Wael Shams Eldin' jedhamuun biyyatti akka galu taasifame. Meeshaan kun buufata xiyyaaraa Kaartuumitti Sanbata galgala qondaalota gumuruukaa biyyattiin kan to'atame yoo ta'u, koreen mootummaa duraanii Omaar al-Bashir kan bara 2019 fincila uummataan aangoorra buufame akka diiguuf hundeeffame dhimmicha qorachaa jira jedha gabaasni SUNAn Dilbata baase. Akka koreen kun jedhutti meeshaan waraanaa kun Caamsaa bara 2019 magaalaa guddoo Raashiyaa Mooskoo irraa gara Itoophiyaa kan gale yoo ta'u, 'aanga'oonni Itoophiyaa waggoota lamaaf to'annoo isaanii jala tursiisanii, akeekkachiisa tokko malee amma gara Sudaan fe'ame'. Daandiin Qilleensaa Itoophiyaa ibsa dhimma kanarratti BBC'f ergeen gabaasni Eejansii Oduu Sudaan (SUNA) dogoggora jedhe. Meeshaan waraanaa garas fe'ame qawwee adamoof bitame yoo ta'u, 'seera qabeessaa fi ragaalee barbaachisoo nama ergee fi nama itti ergamee mara kan guuttate' ta'uu hime. Daandiin qilleensaa Itoophiyaa meeshaa kana kafaltiin kan geejjibsiisee fi dhimma daldalaa ta'uu hime. SUNAn akka gabaasetti meeshaaleen waraanaa kun eenyuuf akka ergame adda hin baafamne. Haata'u malee koreen dhimmicha qorachaa jiru, meeshaan waraanaa kun kan ergame deeggartoota Omar al-Bashir - kan mootummaan Sudaan ce'uumsa gara diimokiraasiitti biyyattiin gochaa jirtu danquuf socho'u jechuun himatuuf ta'uu akka hin oolle shakkii qabaachuu himeera. Qawween adamoo kun yeroo dheeraaf qondaalota nageenyaan Finfinneetti to'atamee turuu ibsi Daandii Qilleensaa Itoophiyaa ni hima. Qaamni meeshichi itti ergame mana murtii Sudaanitti daandiin qilleensichaa meeshaa kana akka dhaqqabsiisu ykn ammoo adabbii doolaara 250,000 akka kaffalu himachuu ibse. Kana hordofuun dhaabbatichi qondaalota nageenyaa Itoophiyaarra adeemsa qulqulleessaa erga xumurreen booda, meeshaa kana gara Sudaan fe'uu isaafi xalayaa Ministeeraa Haajaa Alaa Sudaan irraa barraa'e dabalatee ragaalee barbaachisoo mara kan qabu ta'u hime. Gama mootummaa Itoophiyaatiin dhimmicharratti wanti jedhame hin jiru. Biyyootni lamaan, Sudaan fi Itoophiyaan duraan hariiroo gaarii kan qabaachaa turan ta'us, erga yeroo dhiyootii as wal-dhibdeen isaanii hammaachaa jira. Biyyootni lamaan yeroo ammaa lafa qonnaa daangaa irratti argamu al-Fashaga irratti akkasumas dhimma ijaarsa hidha haaromsaa irratti dhibdee yeroo dheeraa ture qabu. Waraanni Kaaba Itoophiyaatti humnoota Tigraay fi mootummaa federaalaa jidduutti adeemaa jiru ammoo dhibdee dabalataa waan uume fakkaata. Torbee darbe Waraanni Itoophiyaa humnoota Tigraay gama Sudaaniin Itoophiyaatti ce'uuf turan irratti tarkaanfii fudhachuu beeksisuun, Sudaan hidhattoota kana deeggaraa jiraachuu akeekee ture. Dubbii Himaan Waraana Sudaan Birgaader Janaraal Al-Xaahir Abu Haja himannaan Itoophiyaa ''bu'uura hin qabu'' jechuun ibsuu Sudaan Tiribuun Jimaata gabaasee ture. ''Sudaanii fi waraanni ishii dhimma keessoo Itoophiyaa keessaas ta'e biyyoota ollaa kaan keessa hin seenu,'' jechuun himan. Gama kaaniin torbanoota dura loltoonni Itoophiyaa ergama nagaa kabachiisuu UN jalatti nagaa eegsisuuf Sudaan Abiyee jiran akka bahan Sudaan UN waliin waliigaluun ishii ni yaadatama. Sudaan kana kan goote, Itoophiyaan amma booda biyya walaba nagaa kabachiisuu dandeessu miti jechuunidha. Haaluma wal-fakkaatuun MM Sudaan marii aanga'oota Ameerikaa waliin godhaniin booda waraana Kaaba Itoophiyaa mariin furuu keessatti qooda fudhachuuf wayita fedhii qabaachuu himan, mootummaan Itoophiyaa Sudaan akka qaama walabaatti hin lakkoofnu jechuun kuffisee ture.


Virgin Galactic: Richaard Biraansan daangaa hawaa xiyyaara rokkeettin daawwatee nagaan deebi'e

Biliyeenarri Richaard Biraansan haala milkaa’aan xiyyaara hawaa dhaabbatasaa Virgin Galactic'n tolfamteen daangaa hawaa dhaquu danda’e. Lammiin UK hojii bizinasii hojjachuun beekamu meeshaa kaampaaniin isaa ganna 17’f hojjataa tureen Ameerikaa Niw Meeksikoorra balali’e. Imalli kun ‘’muuxannoo bara jireenya koo keessatti hunda caalu’’ jedheera. Tujaarri kun sa’aatii tokkoo oliif erga lafa gadhiisee balaliirra tureen booda nageenyaan gara dacheetti deebi’uu danda’eera. ’’Ijoollummaarraa qabee yeroo kana arguun abjootaa ture, taatullee hawaa keessaa dachee ilaaluuf waanti si qopheessu homtuu hin jiru,’’ jechuun ibsa balalii sana booda kennerratti himeera. ‘’Waanti hundisaa addadha’’ jedhe. Imalli kun hundeessaan turizimii hawaa haaraan meeshaa balalii isaatiin shaakala kan gaggeesse ta’uusaatiin, hundeessaa kaampanii Amazoon Jeef Bezos fi SpaceX dirree kanaan akka injifatu taasiseera. Olfageenyii Richaard Biraansan xiyyaara rokkeettii 'Unity' jedhamtu kanaan irra qaqqabe km85 ykn maayila 53 dha. Biraansan ergama kana kan goolabuu danda’e paayilatoota xiyyaara sana balaliisan lama; Dave Mackay fi Michael Masucci jedhamaniifi hojjattoota dhaabbata Gaalaaktik sadii: Beth Moses, Colin Bennett fi Sirisha Bandla wajjin ture. Namoonni sadan kunneen fi Aab Richaard milkaa'ina kanaaf baallee astironaatii daldalaa ykn commercial astronaut wings badhaafamaniiru. Badhaasa kanas astironaatii Kaanaadaa duraanii Kiriis Hadfiild irraa fudhatan. Richaard balalii kana muuxannoo turizimii hawaa bara itti aanuurraa qabee maamiltotaaf dhiyeeffamuuf akka yaalii ta’utti ilaala. ‘’Yaadannoon waantota xixiqqaa qabadhe 30 ykn 40 ta’an namoota marroo itti aanu nu waliin gara hawaa dhaqaniif muuxannoo gaarii ta’u,’’ jedhe. ‘’Karaan waantota xixiqqaa akkasii arguun danda’amu xiyyaara hawaatiin garaa hawaatti qajeeluun ofumaaf shaakaluudhani,’’ jedhan. Namoonni 600 tahan tikkeetti $250,000 baasu bitachuuf qabdii kennaniiru ykn maallaqa qabsiisaniiru. Namoonni kunneen hundisaanii iddoo hawaan itti gurraachoftu qaqqabanii kanneen arguu barbaadaniifi sarara dacheef hawaa addaan baasu ilaalanii dinqisiifachuu barbaadani. Sir Richaard sadarkaa kanarra gahuuf karaa dheeraa adeemeera. Richaard Biraansan xiyyaara hawaa hojjachuu akka barbaadu bara 2004 yeroo jalqabaaf beeksise. Sanarraa ka’uun immoo bara 2007 tajaajila daldalaaf hojjachuu eegaluu akka danda’u amane. Haa ta’u malee, bara 2014 xiyyaarichi kufee caccabuu dabalatee, rakkoowwan teeknikaa mudachuun pirojeektii hawaa kana hojii rakkisaa taasiseera. Turizimiin hawaa damee ganna 10tti lakkaa’amaniif eegalame addaan ciccituudhaan booda iddoo dorgommii ta’uuf jirudha. Bara 2000 keessa tujaaronni torba Buufata Qo’annoo Hawaa Addunyaa (ISS) daawwachuuf maallaqa kaffalanii turan. Bara 2009 dawwannaan Ejensii Hawaa Raashiyaatiin qindeeffame ture addan cite. Amma kaka’umsiif dandeettiin haaraan horatameera. Akkuma Richaard hundeessaa Amaazooon Jeef Bezosii fi abbaa qabeenyaa Kaampanii Teeknolojii Kaaliforniyaa Eloon Maaskiin pirojeektiin eegalan ni jira. Raashiyaanis xiyyaara hawaa daldalaaf ooltu Buufata Qorannoo Hawaa Addunyaatti deebistee erguuf jirti. Kana malees buufataalee dhuunfaa namoonni daawwachuu danda’an kanneen hundeessuuf barbaadan biroos jiru. Jara kana keessaa kaampaniin ‘Axiom’ jedhamu ni argama. Kaampaanicha NASAtti maanejara duraanii Buufata Qo’annoo Hawaa Addunyaatu hundeesse. Eloon Maask hiriyaasaa Richaard gargaaruuf gara Niw Meeksikoo kan dhaqe wayita ta’u, balaliirraa erga deebi’es baga gammadde jedheeran.


Masfin Xaasawu hogganaa olaanaa Daandii Qilleensa Itoophiyaa ta'uun muudaman

Hogganaa Olaanaan Daandii Qilleensa Itoophiyaa waggoota dheeraaf gaggeessaa turan, Tawalda Gabramaariyaam Roobii darbe aangoosaanii gadhiisuun booda Masfin Xaasawu hogganaa olaanaa dhaabbatichaa ta'uun muudaman. Obbo Tawalde Gabramaariyaam itti gaafatamummaa isaanii gadhiisuuf akka sababaatti kan eerame haala fayyaasaanii ta'uu  ergaa iimeelii hojjettoota dhaabbatichaaf barreessaniin eeraniiru. Kana hordofee Obbo Tawalde dura waggoota dheeraaf Daandii Qileensa Itoophiyaa kan hogganaa turan Obbo Girmaa Waaqee, Obbo Abbaaduulaa Gammadaa bakka bu'uun dura taa'aa boordii manaajimantii Daandii Qileensa Itoophiyaa ta'uun muudamuun dhagaahame. Kamisa ammoo Obbo Masfin Xaasawu hogganaa olaanaa Daandii Qileensa Itoophiyaa ta'uun muudamuu miidiyaaleen biyya keessaa gabaasaniiru. Obbo Masfiin Daandii Qilleensaa Itoophiyaa keessa waggoota 38 oliif kan tajaajilan yoota'u hogganaa olaanaa dhaabbatichaa ta'uun muudamuun dura daandii qilleensaa 'ASKY' hogganaa turan. Daandiin Qilleensaa ASKY Toogoo magaalaa Loomee buufata kan godhatee fi Daandiin Qilleensaa Itoophiyaa qooda (sheerii) dhibbeentaa 40 kan keessaa qabudha. Daandiin Qilleensaa Itoophiyaa miseensota boordii haarawas kan muude yoota'u, Obbo Takilawaldi Axinaafuu, Obbo Tamasgen Xiruneh, Leetanaal Jeneraal Yilmaa Mardaasaa fi Obbo Taaddasaa Xilaahun kanneen muudaman keessa jiru. Obboo Tawaldan ji'oota jahaaf biyya Ameerikaatti wal'aansa fayyaa irraa akka turanii fi hojiisaaniis achumaa hojjechaa akka turan himameera. Amma garuu haaluma gaaffii dafanii soorama bahuuf Obbo Tawaldan Boordii Garee Bulchiinsa Daandii Qilleensa Itoophoyaatiif dhiyyeessaniin, akka guutummaan haala fayyaa isaanii irratti xiyyeefataniif, gaaffii isaanii fudhachu ibsichi dhaabbaticha dabaluun himeera. Obboo Tawaldan waggoota 35'f Daandii Qilleensaa Itoophiyaa keessa kan tajaajilan wayita tahu, waggoota 10 oliif ammoo Gaggeessaa Olaanaa (CEO) tahuun dhaabbaticha milkaa'inaan hooggananiiru. Daandiin Qilleensa Itoophiyaa dorgomtoota isaa Afriikaa caalaa waggaadhaa gara waggaatti milkaa'inaafi bu'aa qabeessaa ta'uun sadarkaa olaanaa qabachuu danda'eera. Waggoottan kurnan darban keessa daandiiwwan qilleensaa Afriikaa hedduun yoo kasaaraan mudachuun motummootaafi dhaabbilee biraa irraa deeggarsa gaafatan, Daandiin Qilleensaa Itoophiyaa garuu bu'aa olaanaa galmeessudhaan Afriikaa irra darbuun ardiiwwan biraa keessattiillee milkaa'ina gonfachuu danda'eera. Dhaabbanni kun muxannoo waggoota 75 keessatti argateen Afriikaatti dursaa ta'uu kan danda'e yoo ta'u, milkaa'ina kanaanis Obbo Tawaldan hojjattoota dhaabbatichaa adda duraan gumaata taasisan keessaa akka ta'an waahillisaanii BBCn dubbise ibseera. Keessattuu waggoottan lamaan darban wayita weerarri koronaavaayirasii damee imala qilleensaa haalaan miidheetti, daandiiwwan qilleensaa maqaa gaarii qaban osoo hin hafin rakkoo olaanaan mudatee ture. Daandiiwwan muraasa hojjattoota isaanii yoo hir'isaniifi kaan ammoo yoo tajaajjila dhaabuuf dirqaman, Obbo Tawaldan ammoo Daandii Qilleensaa Itoophiyaa milkaa'inaan hogganuun tibba sanas bu'aa qabeessummaan akka itti fufan taasiisanii ture. Obbo Tawaldan Hojii Gaggeessaa Olaanaa Dhaabbata Daandii Qilleensa Itoophiyaa ta'un hojii kan eegalan bara 2011tti. Dhaabbaticha keessatti hojii kan eegalan ammoo bara 1985 gahee hojii geejjibaatti bakka bu'aa (Agent) ta'un ture. Ittaansees daandii qilleensichaa keessatti itti gaafatamummaan eddoowwan adda addaa irra tajaajilaniiru. Daandii Qilleensa Itoophiyaa keessatti Fe'umsaa (Cargo), Ofisara naannoo (Areal officer) akkasumas dameewwan beeksiisa gurgurtaa irratti hoggansa olaanaarra tajaajilaniiru. Kana malees Obbo Tawaldan Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii (UN) keessatti damee geejiba walitti fufiinsa qabuu keessa miseensa garee gorsiitootaa ta'uun hojjataniiru. Akkasumas Dhaabbata Star Alliance keessatti miseensa boordii muummee ta'un, Waldaa Geejiba Idil-addunyaa (IAT) keessatti miseensa boordii ta'un alatti Waldaa Daandiiwwan Qilleensa Afriikaa (AFRAA) keessattis miseensa koree muummee ta'un tajaajilaniiru. Kana malees Waldaa Imala Afriikaa (ATA) keessatti miseensa boordii fi Daareektaroota Dhaabbata Turizimii Itoophiyaa (ETO) keessatti miseensa boordii ta'un tajaajilaniiru. Obbo Tawalda waggoota Hojii gaggeessaa daandii Qilleensa Itoophiyaa ta'uun tajaajila keessattis badhaasota hedduu argataniiru. Badhaasawwan argatan kanneen keessaayis, hojii gaggeessaa mummee cimaa barichaa, Hogganaa daldalaa Afriikaa cimaa, badhaasa hoggansa daandii qilleensa qaxanichaa akkasumas hojii gaggeessaa cimaa kornayaa jidduu-galeessa taasisuun hojjatu kan jedhan isaan eeraman keessaayi. Gama barnootaatinis Obbo Tawaldan digriisaanii jalqabaa Yunivarsitii Finfinnee irraa damee barnoota diinagdeen (Economics) argataniiru. Digriisaanii lammaffaa ammoo Yunivarsitii Yunaayitid Kingdamiitti argamu Open University irraa Bulchiinsa daldalaa (Business Administration) argataniiru. Kana malees bara 2019tti Yunivarsitii Finfinnee irraa doktarri kabajaa kennameeraaf.


Big Jet TV: Viidiyoon balaliistonni xiyyaara qubachiisuuf yoo rakkatan waraabame ajaa'iba ta'e

Yuutubiin buufata xiyyaaraa UK Hiitroowitti xiyyaaronni yeroo qubatan kallattiin viidiyoodhaan agarsiisu akka tasaa xiyyaara akkaan qubachuuf rakkatu argate. Nami imala qilleensaa jaalatu Jeeri Daayar viidiyoodhaan xiyyaarri bubbee sa'aatii tokkotti 112km saffisu gidduudhaa yeroo qubachuuf rakkatu waraabee addunyaan waliin gaheera. Tamsaasi kallattii yeroo xiyyaarri qubatuutti dhihaatuufi rakkatu agarsiisu erga takkaa namoonni 200,000 ol daawwachaa turan. Daayer BBC'tt akka himetti taaten inni waraabe baay'ee bareedaadha. Bubbeen hamaa Storm Eunice jedhanii waaman UK yaachiseera. Gaafa Jimaataa Daayar xiyyaaronni dhufanii yoo qubatan baaxii konkolaataa gubbaa dhaabatterraa kallattiin agarsiisaa ture. Viidiyoon xiyyaarri akkaan rakkatu waraabe waan ajaa'ibaa ta'u BBC Radio 2'tti hime. ''Haalichi tasgabbaa'aa ture. Qophii bareedaa sa'aatii dheeraaf tureefi namoonni fiixee addunyaa mararraa daawwataa turan,'' jechuun balaliistotaafi hojjetoota kaan galateeffate. Haala bubbee jiru kan hime Daayar wanti guddaa ''ga'umsa balaliisaafi akkaataa isaan xiyyaaricha to'atan agarta,'' jechuun waan taajjabe hima. Xiyyaaronni si'a sadii yaalanii yoo qubachuu hin dandeenye gara kaanitti maquu qabu jechuun gaafa Jimaataa taateen akkanaa irra deddebiin mudachuu dubbate. ''Xiyyaaronni hedduu sochii qubachuuf taasisan dhaabaa turan,'' jechuun hime. Fayyadamtoonni miidiyaa hawaasummaa viidiyoo kallattii kana daawwachaa turan. Daayar kana dura akka dubbatetti dhihoo buufata xiyyaaraa Hiitrow guddate. Jaalala xiyyaaraas ijoollummaan horate. Bara 2015 firri isaa weellisaan Bruce Dickinson akka gara Landan imalu itti hime. Kanas Tiwiitara gubbaa kallattiin dabarsee namoonnis yaada gaarii kennaniif. Eegasii gara Yuutubitti goruun kallattiin dabarsaa jira. Lakkoofsi hordoftoota isaas akkaan dabale.


Balaa Chaayinaatti mudate booda xiyyaaronni Boeing 'xiyyeeffannaan hordofamu' eegalan

Abbaan Taayitaa Aviyeeshinii Indiyaa erga balaan xiyyaaraa Baha Chaayinaatti mudatee booda nageenyummaan xiyyaara 737 'akkaan fooyya'uu' akka qabu gaafate. Gareewwan ''adeemsa balali'uu, ga'umsa qilleensa keessaa fi oppireeshinii'' xiyyaarichaa hordofu erguus himeera. Wiixata darbe namoota 132 qabatee Kibba Chaayinaatti kan kufe xiyyaarri Daandii Qilleensaa Baha Chaayinaa, hanga ammaatti namni lubbuun ba'e tokkollee hin argamne. Lubbuu baraartonni guyyaa balaan kun mudaterraa eegalanii hojiitti jiru, garuu ammallee sababa balaa kanaa hin barre. Balaa mudate booda Daandiin Qilleensaa Baha Chaayinaa xiyyaarota 737-800 qabu hunda akka hin balaliine dhorkeera. "Balaliinsa xiyyaaraa keessatti nageenyummaan dhimma ijoodha, haala ture xiyyeeffannaan hordofaa jirra,'' jedha qondaalli Waldaalee Siivilii Indiyaa Arun Kumar. Gama kaaniin Ejensiin Nageenyummaa Aviyeeshinii Gamtaa Awurooppaa ''hanga ammaatti xiyyaarri 737-800 rakkoo nageenyummaa qabaachuusaa odeeffannoo quubsaa hin arganne,'' jedheera. Dubbi himaan ejensii kanaa bu'aa qorannoo erga hordofnee booda nageenyummaa balaliinsa xiyyaarichaaf waan tarkaanfii barbaachisu hunda ni fudhanna jedha. BBCn to'attoota US fi Chaayinaa irraa yaada argachuuf yaaleera. Dhaabbati US xiyyaara oomishu-Boeing- balaa Chaayinaatti mudate booda qorannoo gaggeeffamaa jiru tumsaa akka jiruu fi dhimma kanarratti Boordii Nageenyummaa Geejjibaa Biyyaalessaa US waliin dubbachaa akka jiru hime. Hoogganaan Boeing David Calhoun "maamiloota keenya waliin walitti dhiyaannee hojjetaa jirra, akkasumas jaarmiyaalee to'attootaa waliinis. Qorannoo Bulchiinsi Siivil Aviyeeshinii Chaayinaa gaggeessu hundaaf deeggarsa kennaa jirra,'' jedhe. Akka ragaa jaarmiyaa dhimma aviyeeshinii xiinxaluu Cirium jedhamuutti xiyyaaronni Boeing 737-800 jedhaman  4,208 kan ta'an tajaajila kennaa jiru. Kanneen keessaa tokko afraffaan Chaayinaa keessatti argamu. Jalqaba bara 1990oota keessa oomishamuu kan eegale xiyyaarri Boeing 737-800s, nageenyummaadhaan rikoordii jabaa qaba jedhama. Xiyyaarri Wiixata darbe Chaayinaatti kufee caccabe umrii waggaa torbaa kan qabuudha. Kubbaaniyyaan Boeing xiyyaaronni isaa 737 MAX jedhaman yeroo lama Itoophiyaa fi Indooneezhiyaa keessatti kufuun lubbuu namoota 346 erga galaafatee booda miidhaa irra ga'e jalaa dandamachuuf osoo ifaajaa jiruuti balaan kun kan mudate. Baankii Investimantii Cowen jedhamutti xiinxalaa kan ta'e Cai von Rumohr "Rakkoon Boeing kan xiyyaarota 737 MAX irratti dabalataan kan Chaayinaatti kufe kunis sababi isaa qixa sirrii ta'een hin ibsamu taanaan carraan maamiloonni ittiin imaluu dhabamaa deema,'' jedhe. "Kanaafuu sababa balaa kanaa adda baasuun dhimma ijoodha.'' Wiixata darbe qofa galiin Boeing dhibbeentaa 3.5n hir'ateera. Daandiin Qilleensaa Baha Chaayinaa akkaataa namoonni ittiin odeeffannoo namoota xiyyaaricharra turanii argatan diriisruu himeera, hojjettootaa fi imaltoota lubbuunsaanii darbeef gadduus ibse.


Qataar maatii 'daa'ima buufata xiyyaaraatti gatamtee argamte adda baaste'

Qataar maatii daa'ima buufata xiyyaaraa Dohaattii qodaa balfaa keessatti gatamtee argamte adda baasuu himte Dubartii 'lammii Eeshiyaatu' daa'ima kana gatee biyya alaatti baqatte jedhan abbaan alangaa. Ishee deebisuufis yaaliin taasifamaa jira jedhan. Qorannoon DNA daa'imaa abbaanillee lammii Eeshiyaa akka tahe agarsiisa. Gama biraan hojjettoonni buufatichaa dhimma sakkatta'insa dubartootaan wal-qabatee himannaan irratti banameera. Dubartoonni gara Sidnii imalan kan lammii Awustiraaliyaa, UK fi Niiw Ziilaand tahan dhihootti dahaniiru yoo taheef ragaa akka fidan gaafatamuun dheekkamsa kaaseera. Mootummaan Kaataar rakkoon kun daa'imni gaafa Onkololeessa 2 pilaastikii kosii keessatti erga argamteen booda jalqabe jedhan. Akkuma mucaan argamteen barbaachi maatii battaluma xiyyaarota 10 naannoo jiran sakatta'uun jalqabe jedhan. Dubartoonni baayyeen Xiyyaara Kaataariin gara Siidnii deemaa turan xiyyaara irraa bu'anii uffata jalaa baasaa jedhamuun akka sakatta'aman dubbatu. Dubartoonni kunneen gama mootummaan maaliif akka sakatta'aman akka itti hin himamneefi eeyyamni isaanii akka hin gaafatamne dubbatan. Ministirri mummee Awustiraaliyaa Iskoot Moorisan mudannoo kana 'fudhatama kan hin qabneefi jibbisiisaa,' jedhan. Gitni isaanii Kaataar Sheek Kaaliid Biin Kaaliifaa Al Taaniinis adeemsi gulantaa sarbameera jechuun ''dubartoota kana keessa darbaniin dhiifama gaafadha,'' jedhaniiru. Gaafa Wiixataa abbaan alangee Kaataar hojjettoota dhimma kana raawwatan jedherratti himannaa irratti baneera. Hojjettoonni kunneen ''hakiimoota dubartootaa waamuun imaltoota dubaraa akka sakatta'an gaafachuun,'' hanga waggaaa sadiitti adabamuu danda'u. Abbaan alangee haadha mucaas yaalii ajjeechaan himateera, to'annoo jala oolchuufillee adeemsa seeraa biyyoota addunyaa akka fayyadaman dubbatan. Yoo qabamtee mana murtiin balleessaadha jedhamte hidhaa waggaa 15nin adabamuu dandeessi. Abbaan mucaa haadha waliin hariiroo akka qabuufi mucaa akka deesseen suuraa akka ergiteefi dubbateera jedheera abbaan alangaa. ''Xalayaa marroo lammataan barreesite keessatti mucaa akka gattee fi biyyaa akka baqatte hima,'' jedhu Abbaan mucaa ammallee Qataar keessa akka jiru barameera. Isarratti himannaan haa banamuu haa dhiisuu waanti beekame hin jiru. Daa'imni mootummaa Qataariin kunuunsi taasifamaafi jira.


Talaallii Covid-19 raabsuuf 'xiyyaaronni fe'isaa 8,000 ni barbaachisu'

Talaallii Koronaavaayirasii addunyaa guutuu keessatti raabsuun ''qormaataa geejjibaa kana dura mul'atee hin beekne'' ta'aa jedhe Waldaan Geejiba Qilleensaa Idila Addunyaa (IATA). Gosti geejjibaa hanga xiyyaarota Booying 747 lakkoofsaan 8,000 ta'anii talaallii kana addunyaarratti raabsuuf akka barbaachisu waldaan kun himeera. Ammatti talaalliin faayidaarra akka oolu mirkaneeffame kan Raashiyaan alatti hin jiru, haa ta'u malee IATA'n daandilee qilleensaa, buufataalee xiyyaaraa, qaamota fayyaa addunyaa fi dhaabbilee qoricha omishan waliin haala talaalliin itti raabsamu irratti mariitti jira. Sagantaan raabsuu kun nama tokkoof doozii tokko ramaduun irratti qophaa'amaa jira. ''Of eegganno guutuun talaallii Covid-19 raabsuun indaastirii geejjiba fe'isa qilleensaa keessatti ergama isa guddaa jaarraa kanaati. Kuni garuu dursanii of eeggannnoon irratti qophaayuu gaafata. San gochuuf ammoo yeroon isaa amma'' jedhan Hoji gaggeessaa olaanaan IATA Aleeksaader dee Juni'aak. Weerara Covid-19 hordofee sochiin imaltoota geejjiba qilleensaa yeroo laaffatetti dhaabbileen kun fuula isaanii gara fe'isaatti naanneffataniiru. Amma ammoo talaallii kana raabsuun rakkisaa ta'uu mala jedhameera. Xiyyaaronni hunduu talaallii kana fe'anii balali'uu hin danda'an sababni isaammoo hanga ho'aa Seelshiyeesii 2-8 gidduu kan jiru keessatti tursiifamuu qaba. Qorichootni tokko tokko akka cabbaa'an waan barbaadamuuf xiyyaarotni kanaaf oolan akka murtaawoo ta'an godha. ''Adeemsa isaa sirriitti beekna. Gara sadarkaa barbaadamuutti ol guddisuu qabna'' jedhan hoogganaan damee kaargoo Geleyn Hiyuus Humna omisha talaallii waan hin qabneef biyyoota Kibba Baha Eshiyaa keessatti talaallii kana raabsuun akkaan rakkisaa ta'as jedhan. Afrikaa keessatti ammoo haala amma jiruun talaallii kana raabsuun hin danda'amuu jedha IATA'n. Sababni isaa ammoo hanqina Kaargoo, bal'ina naannichaa fi daangaa biyyoota qaxxaamuruu irratti rakkoon jiraachuudha jedha. Addunyaarratti talaalliiwwan 140 sadarkaa qorannoo dhumaa isa jalqabaarra kan jiran yoo ta'u 20 ol kan ta'a ammoo gara dhumaatti dhiyaataniiru. Biyootni lixaa hedduun shakkii irraa qabaataniis Raashiyaan biyya hunda dursuun talaallii Covid-19 argachuu ibsiteedha. IATA'n mootummoonni addunyaa talaalliin fayidaarra oluuf mirkanaahuun dura raabsa isaa fi dhimmoota kaaniif dursanii qophaa'uu qabuu jedha. Raabsa isaarratti hanga ho'a isa barbaachisu eeguu fi hannarraa eeguun barbaachisaa ta'uullee ibsa.


Jaappaanitti nyaanni xiyyaara keessaa Birrii 22,000 baasu namoota hedduu hawwate

Jaappaanitti daandiin xiyyaaraa guddichi nyaata qananii xiyyaara dhaabbate keessaaf doolaara 540 yookaan Birrii Itoophiyaa 22,000 ol taheen dhiyeesseera. Daandiin Xiyyaaraa All Nippon (ANA) tajaajila kana guyyaa Roobiirraa kan kennuu jalqabe oggaa tahu, fedhiin namaa baay'atee dafee gurguramee dhumuusaatiin, teessoo kaanillee itti dareera. Daandiilee xayyaaraa hedduun weerarri dhalatee erga balali'uu dhaban, xiyyaarota isaaniin maal gochuu akka danda'an haalaan itti yaadaa turan. Awustiraaliyaan garuu xiyyaaronni deebi'anii akka balali'an gochuuf karoora doolaaraa biiliyoona 1.2 baasu ifoomsuun, imala biyya keessaa jajjabeessuuf kaayyeeffatte. Indastiriin imala qilleensaa addunyaa rakkoo hamaa amma dura mudatee hin beeknen raafamaa jira. Uggurri imalaafi sochii hambisuun mana keessa turuun, daandiiwwan xiyyaaraa gariin guddoo miidhaman. Baay'een isaanis galiisaanii dabaluuf haala adda taheen tajaajila garagaraa dhiyeessaa jiru. Kanneen keessaa "balallii eessayyuu hin geessine" haalaan kan fudhatama argate oggaa tahu, xiyyaara dhaabbate keessatti nyaachuunis akkasuma. Onkololeessa dabre, Singapore Airlines xiyyaara Airbus A380 dhaabbate keessa namootni galanii akka sooratan carraa dhiyeesse. Gatiin nyaataa nama tokkoo Doolaara 540 kan ture tahus, sa'aatii walakkaa keessa teessoon guyyoota lamaa gurguramee dhume. Kan Jaappaan kun xiyyaara Boeing 777, kan buufata xiyyaaraa Haneda Tokiyootti argamutti dhaabbatee jiru keessa taasifama. Teessoon sadarkaa 1ffaa (first-class) qarshii Jaappaan yen 59,800 kan si baasisu ennaa tahu, lakkii kun naaf qaaliidha jennaan ammoo, teessoo kutaa bizinesii (business-class) keessa galtee yen 29,800 baasuun fayyadamuu dandeessa. Torban dabre British Airways tarree nyaataa kutaa sadarkaa 1ffaa keessa dhiyeessu, dhaabbata nyaataa DO & Co jedhamu wajjin tahuun uummataaf dhiyeessan. Tahus nyaatni manatti kan ergamu malee, kan achi taa'anii nyaatan miti. Guyyaa Kamisaa mootummaan Awustiraaliyaa doolaara biiliyoona 1.2 baasuun, lammileen imala biyya keessaa akka taasisan jajjabeessuuf sagantaa jalqabasiise. Sagantaa hanga Adooleessa bara kanaatti turuun, gatiin tikkeetiwwan 800,000 tahan walakkaan hir'isa. Daandileen xiyyaaraa Qantas, Virgin Atlantic fi Jetstar, iddoowwan imalaa 20 oliif gatii walakkaa tikkeetii ifa godhaniiru. Kana malees Qantas aappii imala dijitaalaa yaalaa jira. Guyyaa Roobii, qaama imala qilleensaa idiladdunyaa kan ta'e IATA akka jedhetti, mirkaneessituun dijitaalaa bu'aa qorannoo Covid-19 fi ragaa talaalamuu, walakkaa ji'a Eblaa keessa Apple irratti ni gadhiifama. "Applikeeshiniin kun kan milkaa'u yoo daandiin xiyyaarotaa, biyyootni fi buufataaleen xiyyaaraa hojiirra oolchaniidha,'' jedhan dubbi himaan IATA. Appiin imalaa dijitaalaa kun sirna galmee (check-ins) ni saffisiisas jedhan.


Bara 2020 balaliin hir’atuus duuti balaa xiyyaaraa garuu dabalee ture

Bara 2020 keessa sababa Covid19’n balaliin xiyyaaraa baay'ee hir’atus duuti balaa xiyyaaraan imaltootarra gahe garuu dabalee ture. Dhaabbani gorsaa aveeshinii Daach To70, namoonni 299 tahan balaa xiyyaaraa akka addunyaatti qaqqabeen du’aniiru jedha. Bara 2019 keessa lakkoofisi kun 257 ture. Kuni kan tahe sababii dhorkaa Covid19’n balaliin baay'ee gad-bu’ee otoo jiruuti. Dhaabbanni balalliiwwan xiyyaaraa hordofu Flightradar 24 jedhamu bara 2020tti balaliin imaltoota idilee harka 42’n hir’iseera jedha. Lakkoofsi namoota du'anii To70n gadhiifame kanneen gocha seeraan alaa xiyyaara meeshaa waraanaan dhahanii kuffisuun du'an ni dabalata. Xiyyaara Yukireen bara 2020 baatii Amajjii keessa humnoota Iraaniin dhahamee kufellee ni dabalata. Iraan maatii namoota ajjeefaman 176f doolaara 150,000 kennuuf karoorfatteetti. Namoonni harki walakkaa bara 2020 balaa kanaan ajjeefaman. Inni kaanimmoo balaa xiyyaaraa Paakistaan magaalaa Kaaraachiitti qaqqabe dha. Kanaanis namooti 98 yoo du’an, dogoggora ogeessaa mudateeni jedhamee ture. To70 akka jedhutti balaan mudate kan isa bara darbe 86 irraa gara 40tti gad bu’eera. Balaa afurtama mudate keessaa shan qofatu lubbuu darbuu namootaaf sababa tahe. Haa tahu malee dhaabbatichi lakkoofsi namoota du’anii kan waggoota darban 10 waliin wal fakkaata jedhe. Balaliin baay'ee haqamuun hojjettoota xiyyaaraa irratti dhibbaa uumeera. Yeroo hojii idileetti deebi’an hojjettoonni ‘dandeettiin isaanii baay'ee hir’achuun mul’ateera' jedha. Akka indastirii aveeshinii addunyaatti barri nagaa qabeessi jedhamu 2017 ture. Xiyyaara imaltootaarra balaan du’aa kan hin geenye yoo tahu, balaa sababa motora xiyyaaraan uumameen namoota 13 galaafate lama qofatu mudate.


Xiyyaarri Singaappor weerara Covid-19’n miidhame nyaata dhiheessuu eegale

Kanneen Singaapporitti laaqana nyaachuu fedhan xiyyaara Airbus A380 jedhamuufi buufata xiyyaaraa dhaabatetti carraa nyaata nyaachuu argataniiru. Gatiin laaqana tokkoo hanga dolaara 496 yookaan Birrii Itoophiyaa 18,000 ol ta'us, teessumni laaqanaa guyyoota lama dursee daqiiqaa soddoma keessa gurguramee xumurame. Ergasii Daandiin qilleensaa biyyattii guyyoota lama nyaata itti dhiheessu dabale. Kanaafis, dursanii laaqanaafi irbaataaf galmaa'u. Daandiin Qilleensa Singaappor daandiiwwan qilleensaa gali dhaban bakka busuuf yaada biznasii haaraa hordofaa jiran keessaa tokkodha. Yeroo ammaa dhaabbatichi xiyyaara Airbus A380 lama sagantaa sa'aatii 3'f turuuf fayyadamuuf yaadeera. Kunneenis, sababa weerara Covid-19'f hamma qabatu danda'u keessaa walakkaa qofa akka qabatu ta'a. Kanneen nyaataaf xiyyaara seenan filmii ilaalaa sooratu. Garuu, xiyyaarri lafaa hin ka'u. Dhaabbatichi nyaatallee manatti namaa erga. Sanuu, meeshaalee xiyyaara keessa imaltootaaf kennaman waliini. Kana dura, Daandiin Qilleensaa Taayiwaan Eva jedhamuufi Qantas kan Awustiraaliyaa, yaada imaltoota bakka kaasanirraa qilleensarra naannessanii deebisanii qubachiisuu eegalaniiru. Daandiiwwan Qilleensaa weerara Covid-19'n miidhaman keessaa tokko kan Singaappori. Baatii darbe dhaabbatichi hojjettoota 4,300 hojiirraa akka gaggeessu ibseera. Kunis, hojjettoota waliigalaa dhaabbatichi qabu keessaa %20 dha. Daandiiwwan xiyyaaraa kaan gaafa uggurri ka'e balalii biyya keessaan hojiitti deebi'uuf yaada qabanis, Daandii Qilleensaa Singaappor bulchiinsa magaalaa keessa jiru qofaaf garuu kuni yaada furmaataa ta'u hin danda'u. Waldaan Geejjiba Qilleensaa Idil-addunyaa (Iata) jedhamu akka ibsetti, hammi namoota waggaa kana imalan kan bara 2019 yoona kana turerraa 66%'n xiqqaateera.


Konkolaataan qilleensarra balali'u shaakallii xumuruun tajaajilaaf qophaa'e

Konkolaataan qilleensa keessa akka balali'uu danda'utti oomishame kun buufataalee xiyyaaraa idiladdunyaa Nitra fi Bratislava keessa jiran gidduu daqiiqaa 35'f shaakala imalaa taasisaa ture xumureera. Konkolaataan balali'u kun mootora BMW kan qabu yoo ta'u boba'aa ammoo kanuma konkolaattota kaanii fayyadama. Konkolaataa balali'u kana kan hojjete Pirofeesar stefan Klein, konkolaatichi olka'iinsa meetira 2,5000 irratti fageenya kiilomeetira 1,000 qilleensarra balali'uu danda'a, akkasumas hanga ammaatti sa'atii 40 qilleensa keessa imaleera jedhan. Konkolaataan kun gara xiyyaaraatti jijjiiramee imala qilleensarraa eegaluuf daqiiqaa lamaa fi sekondii 15 itti fudhata. Konkolaataan kun wayita deebi'ee lafarra qubatu koochoowwan isaa qaqalloo ta'an cinaa isaatti dacha'uun maxxanfamu. Pirofeesar Klein bakka rippoortaroonni argamanitti konkolaataa kana ofiisaatii magaalaarra oofuun agarsiiseera. Konkolaataan kun qilleensa keessatti sa'atiitti hanga kiilomeetira 170 imaluus himeera. Kan inni baachuu danda'us altokkotti namoota lama yoo ta'u ulfaatinni isaanii lamaanuu kiilogiraama 200 darbuu hin qabu. Konkolaataan qilleensarra balali'u kun akkaan eegamaa kan turee fi namootni hedduun bitachuuf fedhii akka agarsiisan dubbata Pirofeesar Klein. Konkolaataa balali'u kana oomishanii milkeessuuf waggaa lama akka fudhatee fi yuuroo miiliyoona 2 akka fixe kubbaaniyyaan konkolaataa kana hojjete, Klein Vision, jedhamu ibseera. Konkolaataan balal'u kun akka addunyaatti fudhatama argatee xiyyaaraan qixa tajaajila kennuu eegallaan milkaa'ina guddaadha jedha gorsaa olaanaan Klein Vision Anton Rajac. "Hanga ammaatti US qofa keessatti konkolaataan balali'u kun 40,000 kan ta'u ajajameera,'' jedhe.


Koroonaavaayiras: Kaanaadaatti balaliin xiyyaaraa atakaaroo daa'ima maaskii hin kaawwanneef haqame

Kaanaadaatti sababii intalli dubraa xiyyaara keessatti maaskii hin godhanneef jecha, balaliin xiyyaaraa haqamuun, dhimmicha poolisiitti beeksisan. Namni Safwan Choudhry jedhamu, Daandiin xiyyaaraa WestJet daa'imni isaa ganna lama hin guunne maaskii afaanii fi funyaan haguugu akka keewwattu gaafatan; daa'imni kun garuu booyicha dhiisuu didde jedha. Daandiin qilleensaa kun garuu dhimmichi daa'ima ji'a 19 kanaa otoo hin tahin, daa'ima biroo kan ganna sadi taatedha jedha. Intalli dubraa isheen ganna lamaa gadi taate kun, seeraan maaskii godhachuuf hin dirqamtu. Balaliin 652 gaafa Kibxata ganamaa magaalaa Kaalgaarii irraa Torontoo deemuuf ture kun haqamee, imaltoonnis akka xiyyaara keessaa bu'an taasifaman. ''Wanti akkanaa tasumaa na mudatee hin beeku,'' jechuun aabba Choudhry BBCtti himan. Akka abbaan kun jedhanitti, daa'imti isaa hangafaa gannishee sadi tahe, xiyyaarichi kahuusaan dura nyaata nyaachaa turte. Achiis keessummeessitoonni balalii xiyyaaraa itti dhiyaachuun ijoolleen lamaanuu maaskii akka keewwatan itti himan. Choudhry fi haati warraa isaa lamaanuu maaskii uffatanii turan. Intallisaa nyaata jalqabde akka xumurtuu fi achis akka godhattu itti himus, tasumaa na didan jechuun BBCtti hime. Dhimma kanarratti ''imaammata cimaa'' akka qabanii fi yoo daa'imni kun godhachuu baatte balbala xiyyaarichaas akka hin cufne itti himan. Kanaan waliigalus dubbata abbaan kun. ''Ijoollee hedduu lafumaa kaatee itti hin keessu, suutuma suutaan malee,'' jechuun BBCti hime. Bodarra garuu daa'imni kun diddaa muraasaan booda, golgaa afaanii fi funyaanii godhachuu hime. Isheen ganna lamaa gadii haalaan rakkachaa turte - akka malee bohaa turte jedha. Haa tahu malee, yoo isheen xiqqoollee hin golgattu taanaan, maatiin hunduu xiyyaaricharraa akka buunu humnaan nu dirqisiisaa turan jedha. Kana yoo didan, to'annaa jala ooluu akka danda'an, akka himatamanii fi hidhaallee akka bu'an nutti himame jedha. Nutis kana kabajnee bu'uuf waliigalle jedha. Daandiin xiyyaaraa WestJet garuu waan abbaan kun jedhan irratti walii hin galu. Ibsa baaseen maatiin kun daa'ima isaanii ishee angafaa (kan ganna sadii) afaanii fi funyaan hin golgine jedheera. Viidiyoon abbaa kanaan waraabamee akka agarsiisutti, daa'imtisaa ganna sadii kun maaskii uffattee agarsiisa - erga poolisiin xiyyaricha seenee booda waraabame. Poolisiin achi qaqqabees, daa'imti kun wayita achi gahu maaskii kaawwattee akka turte mirkaneesseera - himatnis irratti hin banamne. Imaltuun achi keesa turte Marian Nur jedhamtu waan jettu, maatiin kun sababa eenyummaa fi amantii isaaniitif jecha irratti xiyyeeffatamuu hin oolu jettee sodaattee turte - haati warraa aabba Choudhry hijaaba uffatti. ''Baay'een nahe, maatiin kun tasumaa sagalee olkaasaniillee hin dubbanne. Keessummeessitoota waliinis aaranii hin dubbanne. Tasgabbaa'anii yaada isaanii ibsaa turan,'' jechuun miidiyaa CBC'f himte. Maatiin obboo Choudhry ammallee Kaalgaarii akka jiranii fi balaliin biraa Torontootti geessu akka hin dhiyaanneef dubbata. Wanti kun namoota kaan akka hin mudanne abdiin qaba jedha.


Xiyyaaronni Booying Max 737 balaliirraa ugguraman Ameerikaatti balaliitti akka deebi’an eeyyamame

Qaamni to’annoo nageenyummaa balalii Ameerikaa xiyyaaronni Booying Max 737 balaa qaqqabsiisuun balaliirraa ugguraman akka balaliitti deebi’an eeyyame. Xiyyaaroonni Booying Max 737 lama balaa suukaneessa erga qaqqabsiisanii booda Bitootessa, bara 2019 akka balalii dhaaban ajajni irratti darbee ture. Xiyyaarota Booyingi  kana balalitti deebisuun tarkaanfii bu’uura akka ta’eetti fudhatameera. Barana sababii weerara koronaavaayirasiitiin imalli xiyyaaraa hir’achuun, dhaabbaticha rakkoo faayinaansii hamaa keessa galchee ture. Ammatti ragaaleen bahan akka agarsiisanitti, xiyyaarota Booying Max 737 duraan turan otoo balaliitti hin deebi’iin dura dizaayiniin isaanii geeddaramuuf jira. Qaamni nageenyummaa balalii Ameerikaa to’atu Bulchiinsi Aviyeeshiinii Ameerikaa(FAA) akka ibsetti, eeyyamni amma kenname kun xiyyaarota kana balaliitti‘’battalumaan’’hin deebisu. Dursa mosaajii fi akkaataan caaseffama shiboowwan qaama xiyyaaricha keessatti walqabatuu jijjiruun fi balaliistootaas leenjisuun kan barbaachisuu ta’uun ibsameera. Bulchiinsi Aviyeeshiinii Ameerikaa akka ibsetti, dizaayinii (wixinee) xiyyaarichaa jijjiruun kan barbaachisef‘’balaa xiyyaarichaan qaqqabeef ka’uumsa waan ta’eef, isaa hambisuufi’’jedheera. Hojii gaggeessaan Bulchiinsa Aviyeeshiinii Ameerikaa nageenyumma xiyyaarichatti jijjiramni kun erga taasifamee‘’harka 100 amansiisaa  taha’’ jedhaniiru. Istiiv Diksan,‘’balaan walfakkaataan deebi’ee akka hin qaqqabne hambisuuf waan namni hojjachuu danda’uu hunda hojjanneerra’’jedhan. Akka xiyyaaronni kunneen balaliif samiitti deebi’anii Booying yeroo eeyyama gaafatee ture waggaa tokkoon booda eeyamni kun kenname, maatii firoottan isaanii balaa xiyyaarichi qaqqabsiiseen dhaban garuu eeyyamni saffisaan Booyingiif kennamee jedhanii komataniiru.


Covid-19: Ragaa sobaa Koranaarraa bilisa jedhuun imaluun miira akkamii uuma?

Koroonaavaayiras akkatti namni imalurratti jijjiirama fideera, biyyootni addunyaa hedduun imalaan gara biyya isaa dhufu koronaarraa bilisa ta'uu waraqaa ragaa koronaaarraa bilisa jedhu akka dhiyeessu gaafatu. Qoratamuuf baasiin guddaa kan gaafatu ta'uun ammoo namootni ragaa sobaa akka hojjechiifatan sababa ta'eera. Rippoortarri BBC Jioce Etutu Biriteen keessatti dubartoota lama kan ragaa sobaa qopheessuufi ragaa sobaan imaluu amanan dubbisteetti. ''Maaltu ta'uu akka danda'u waaniin tilmaamuu hin dandeenyeef sodaadheen ture.'' ''Xiyyaara koruu dura hayyama isa dhumaa bakka argatanitti, namichi ragaa qorannoo Koronaa na gaafate. Sekoondiiwwan 10-20 hin caalleef ragaa kana dubbisee, natti seeqee achiis eessa akkan deemaa jiru na gaafatee imala gaarii naan jedhe. ''Nan boqodhe sababni isaas bakka kana ergan darbee rakkoon akka na hin mudanne beeka.'' Kana kan BBC'tti himte dubartii ganna 24 Louise jedhamtu ragaa sobaa ykn fakkeeffamaan kan gara Gaanaatti imaltee turtedha. Gaanaan namoota biyyoota biroorraa garasitti imalan Koronaarraa bilisa ta'uu isaaniif ragaa akka dhiyeessan biyyoota gaafatan keessaa tokko. Kanaaf xiyyaaricha koruun dura ragaa kana imaltootni agarsiisuu qabu. Biriteen keessatti qorannoo Koronaa gochuuf paawundii 100-300 ta'u qabaachuun dirqama. Baasii hanga kanaa baasuu waaniin hin dandeenyeef ragaa sobaa yln dhugaan fakkeeffame argachuun filadhe jette. ''Namootan beeku kan footooshooppii hojjetaniin gaggaaffadhe. Hiriyyoota kootiin ammoo ragaa qorannoo isaanii akka natti agarsiisaniifi akkaataa itti qophaa'u akka natti agarsiisaniin gaafadhe. Achiis nama fakkeessee naaf hojjetu argadhe.'' UK keessatti ragaa sobaa bituunis ta'e bituuf yaaluun yakkadha. Osoo ragaa sobaa gurgurtuu yoo qabamtes hidhaan sirratti murtaa'uu mala. Haata'uutii ammaaf ragaa Koronaarraa bilisa jedhu sakkata'uun gaafatama warra daandii qilleensaati. Dubartiin biroon Jessica jedhamtu ammoo ragaawwan sobaa Koronaarraa bilisa jedhu beeksisa miidiyaa haawaasaarratti hojjettuun namoota biyya ormaatti imalaniif gurguruu amanteetti. ''Maallaqa salphaatti argamudha jetti. ''Isaan £150 qorannoof kanfaluu hin fedhan nutimmoo £50 kanfalchiifna,'' jetti. ''Keenya kun rakasa waan ta'eef akkamitti hojjeta, irra deebiin na qorachuu maluu, yoon qabame rakkoon na mudataa fi gaaffilee biroo hedduu gaafatus,'' jetti. Jessica'n hojii yakka ta'e kana hojjechuu isheef sababa gahaa gootee kan dhiyeessitu harmee qofaashee ijoollee guddiftu ta'uudha. Namni nagargaaru hin jiru, namni maallaqa naa kennu hin jiru. '' ''Waan rakkoo xiqqoo fidu hojjedhee ijoollee koo nyaachisuuf £300 nan argadha yoo ta'e na amani hinuman godha.'' Jessica'n hojii kanatti kan galte ofiif takkaa ragaa sobaa akkasii barbaaddee erga argattee boodadha. Dubartiin kun hanga ammaatti ragaalee sobaa Koronaarraa bilisa jedhan saddeet gurguruu amanteetti. Haata'uutii ragaan sobaa kun jireenya namoota biroo hangam akka miidhu erga hubattee hojii kana dhiisuuf murteessuu dubbatti. ''Amma gaarii akkan hin goone natti dhagahama,'' jetti dubartiin seektara fayyaa keessa akka hojjettu himtu kun. ''Namootni sababa koon Koronaan qabamaa jiru. Biyya biraa akka keenyallee carraa yaala fayyaa hin qabne keessatti.'' Dubartiin imalaaf jecha ragaa sobaa kana bitattee Gaanaatti imalte Louise, sana kan goote sababa maallaqa gahaa hin qabneef akka ta'e himti. Sana gochuu isheeniis maallaqa £200 to £250 oolfachuu himti. Sababni ragaa sobaa bitteef qoratamuu waan hin feeneef akka hin taanes dubbatti. Akkuma Jessica, Louise yakka raawwachuu ni beekti, ta'us itti deebitee raawwachuu akka dandeessu garuu hin haalle ''Hanga sirni wayii ragaa sana eessaa akka argatte mirkaneessee qabu hin dhufnetti, maallaqa hanga sanaa baasuun qoratamuun of dararuu hin fedhu,'' jetti. Biyyoota Awrooppaa keessatti dhimmi ragaa sobaa Koronaa amma dubbii ijoo ta'uu eegalee, Paarisitti poolisoonni namoota torba ragaa sobaa qabatan buufata xiyyaaraa irraa qabaniiru. Namootni kun ragaalee dijitaalaa kan biyyoota 200 harkaa qabu ture jedhameera.


Balaa Xiyyaaraa: Indiyaatti xiyyaarri Boeing 737 kufee lamatti cabe namoota 18 du’an

Xiyyaarrii Daandii Xiyyaaraa 'Air India Express' jedhamuu namoota 190 fe'ee ture Kibba biyyattii kutaa biyyaa Keraalaatti erga kufe booda yoo xiqqaate namootni 18 lubbuun darbu, anga’oonni himaniiru. Xiyyarri Boeing 737 gara Dubaay imalaa ture buufata xiyyaraa Kalikaatitti kufee bakka lamatti cabuu isaa anga’oonni daandii qilleensichaa himan. Balaliin kun lammilee Indiyaa sababa koronaavayirasiin biyyaa biraatti ugguraman gara biyyaatti deebisaa ture. Ministirri Muummee Indiyaa Nareendiraa Moodii “balaa xiyyaaraa kanaan gadduu” isaa ibseera. Bakka balaan kun itti qunnametti hojiin lubbuu baraaruu xumuramee namootni miidhaman gara hospitaalota Kalikaatii fi Malapuraam jiran geeffamuu Ministeerri olaanaa Keraala, Pinarayii Vijayan himaniiru. Namooti hedduun kan miidhaman yoo ta'u, 156 irra miidhaan cimaa ga’era jedhan qondaalli olaanaa poolisi. Akka daandiin xiyyaaraa ‘Air India Express’ jedhutti namoota lubbuun darbee keessaa balaliistoonni lamaan ni argamu. Balaliin IX 1134, daa’immaan kudhan dabalatee imaltoota 184 fi hojjatoota xiyyaara jaha qabatee ture. Xiyyaarri kun kan kufe akka sa'aatii biyattiitti Jimaata galgala 1:40 irratti yemmuu yeroo lammataaf Buufata Xiyyaaraa Kalikat qubachuuf yaalettidha. Yaalii jalqabaa irratti balaliistonni bu’uu kan dhisaniif sababa roobni cimaa tureefi. Ministeerri daandii qilleensaa Hardeep Siing Purii akka jedhutti sababa roobaan xiyyarrichii bakka buufaturra darbee deeme gara meetira 10 erga furguggifame booda bakka lamatti cabeera. Wajjirri Qorannoo Balaa Xiyyaaraa Indiyaa balaa kanaratti qoranno akka gaggeessus himeera. Lubbuun namoota hedduus kan baraaramuu danda’e sababa xiyyaarichi ibidda hin qabanneef ta’uu Puriin DD News’tti himaniiru. Yeroo xiyyarri kun bu’uuf deemutti Keralaa keessa roobaa cimaatu ture, kunis  waqxii roobaa waan ta’eefi. Jimaata gara ganamaarra roobni cimaan ture Keraalaa, bulchiinsa Idukkiitti sigiga lafaa waan uumeef namootni hedduu du’aniiru jedhame yaadama.


Boeing 737 Max balaliitti akka deebi'u 'jarjarsuun' hayyamame

Hogganni olaanaan duraanii buufata omisha Boeing 737 kan Siyaatil jiru ta'e, nageenya xiyyaara Boeing 737 Max ilaalchisee yaaddoo haaraa qaban ibsan. Xiyyaarri balaawwan lama kan lubbuu namoota 346 galaafate booda akka hin balaliine dhorkame kun, Ameerikaa fi Biraazil keessatti balaliitti akka deebi'u hayyama argateera. Torbee kana Awurooppaa keessattis balaliitti ni deebi'a jedhamee eegama. Haa ta'u malee gabaasa haaraan hogganaa olaanaan duraanii Eed Piirsan dhimmoota elekrikaalii fi qulqullina omishaa warshaa xiyyaarichaa irratti yaaddoo qabu ibseera. To'attoonni Ameerikaa fi Awurooppaa garuu qorannoon taasisan sirrii ta'uu fi xiyyaarri 737 Max balaliif qophii ta'uu himu. Gabaasa isaa keessatti Obbo Piirsan qorattoonni fi to'attoonni dhimmoota ijoo balaawwan mudataniif sababa kallattii ta'uu malaniif xiyyeeffannaa hin kennine jedhan. Akka inni jedhutti balaawwan kunneen haala warshaa xiyyaarichaa dhiyeenya Siyaatil bakka Reentan jedhamu keessa jiruun wal qabatu. Boeing garuu kun soba bu'uura hin qabne jedha. Xiyyaarri 'Lion Air' lakkoofsa balallii JT610 Onkoloolessa 2018 Indooneezhiyaatti galaana keessatti kufee caccabe. Xiyyaarri Daandii Qilleensaa Itoophiyaa lakkoofsa balallii ET302 ammoo balalii eegalee daqiiqaawwan muraasa keessatti naannawa Bishooftuutti kufee caccabe. Balaawwan lamaan kanaan walumaagalatti namoonni 346 lubbuu dhabaniiru. Qorannoowwan akka agarsiisanitti balaawwan kunneen lamaanuu rakkoo sirna to'annoo balallii MCAS jedhamuun uumameen mudatan. Seensariin xiyyaarichaa funyaan xiyyaaraa gara samiitti daran ol ka'uu ragaa sirrii hin taane sirna to'annoo balallii kanaaf kenne, san booda sirni balallii ofiin hojjetu kun funyaan xiyyaaraa gadi harkisuu eegale. Paayileetonni ol qabuuf yaalanillee osoo hin milkaa'iin xiyyaarri funyaaniin gara dachee gadi garagalee ariitiin akka kufu ta'e. Xiyyaaricha balaliitti deebisuuf yaaliin taasifame irra hedduun sirni balallii MCAS kun ragaa dogoggoraa seensarii tokkorraa argatuun funyaan xiyyaarichaa akka gadi hin harkifne haaromsuu irratti fuulleffate. Eed Piirsaniif kuni gahaa miti. Miseensa gameessa humna galaanarraa Ameerikaa kan ture namni kun, bara 2015 hanga 2018 omisha xiyyaara Boeing keessatti nama gahee hoggana olaanarra turedha. Koongiresiin Ameerikaa wayita ka'umsa balaawwan kanaa qoratu namoota jecha isaanii kennan keessa isa ijoodha. Waa'ee haala warshaa keessa jiru yaaddoo akka qabu fi maatiin isaa xiyyaara Boeing akka koran akka hin feene hogganoota Boeing'tti himuu kongiresiif ragaa bahe. Hojjettoonni warshichaa ariitiin xiyyaara haaraa akka omishan dhiibbaa guddaa jala turan, haalli warshicha keessa jiru hojjettoonni xiyyaarota qulqullinaan akka hin omishne taasiseera jechuun ragaa bahee ture 2018. Wayita 737 Max qilleensatti deebisuuf hojjetamaa jiru kanatti dhimmoonni kun ammallee xiyyeeffannaa hin arganne jedha. Eed Piirsan balaan lamaanuu sababa xiyyaaronni omisha irratti mudoo qabaniif kan uumamanidha. Mudoolee kanneen keessaa sirna balallii xiyyaaraa fi rakkoolee elektirikaaliin akka jiran hima. Sararawwan elektiriikii daran walxaxaa ta'e xiyyaarichi qabu keessatti dogoggorri uumamu sirni balallii xiyyaaraa MCAS jedhamu akka dogoggoru gochuu mala jedha. Mallattooleen hundi rakkoon warshaa omishaa 737 Max akka jiru agarsiisa jedha Piirsan. Rakkoon omisharratti uumamu balaaf sababa ta'uu akka malu, to'attoonni balalii qilleensaa guutummaatti dagataniiru jechuun falma. Rakkooleen ykn hanqinoonni omisharratti uumaman osoo furmaata hin argatiin xiyyaarichi balaliitti deebinaan balaan biraa uumamuu mala jechuunis akeekkachiisa. Yaaddoon kun kan Piirsan qofa osoo hin taane kan nama kabajamaa nageenya aviyeeshiniif qabsaa'u kaapiteen Cheeslii Suulanbargiiti. Gabaasni Eed Piirsan haala warshaaleen Boeing keessa jiran baasee 'nama rifaasisa' jedhu. Kun Max qofaaf osoo hin taane xiyyaarota 737 biroos kan ilaallatudha jedhan. "Gaaffilee deebii hin arganne murteessoo ta'an kan deebii argachuu qaban hedduutu jiru," jedhan. "Qulqullina hojii hojjetamaa ture ogeeyyiin walaba ta'an akka qoratan, Boeing fi Bulchiinsi Balalii Federaalaa (FAA) ifa ta'anii ragaa fi odeeffannoo barbaachisaa kennuu qabu," jedhan. Ogeyyiin biroos gabaasni Piirsan kun xiyyeeffannaan ilaalamuu akka qabu himu. Boeing mudoon omisha irratti uumamuu balaawwan lamaan xiyyaarota isaa mudateef sababa ta'uu fi dhiisuu irratti yaada hin kennu. Kuni dhimma abbootii taayitaa dhimmicha qorachaa jiraniiti jedha. Haa ta'u malee haala warshaa keessa jiruu fi balaawwan lamaan wal qabsiisuun "guutummaatti bu'uura kan hin qabnedha" jedhe. Abbootiin taayitaa balaawwan lamaan qoratanis kana hin jenne jedhe. Hogganaan eejansii nageenya aviyeeshinii Awurooppaa (EASA) Paatriik Kaay amma dura BBC'tti akka himetti, xiyyaarri 737 Max balaliitti akka deebi'uu nageenyi isaa amansiisaa ta'uu mirkaneeffateera. Haa ta'u malee kanneen balaawwan kanaan maatiin isaanii jalaa du'an osoo yaaddoon irratti ka'aa jiruu, xiyyaarichi Awurooppaa keessatti akka hin sochoone gaafachaa jiru.


Balaliisaa xiyyaarri bosona bineensaan guutame Amaazon keessaa jalaa caccabee du’arraa hafe

Balaliisaan xiyyaaraa Antooniwoo Senaa osoo hin eegin xiyyaarri caccabee yeroo bosona Amaazon keessatti of argu wanti inni dursee sodaate: ''bineensota kanneen akka naachaa, Jaaguwaar akkasumas anaakoondaa'' ture. Haa ta'u malee balaliisaan ganna 36 qofaa isaa jiru kuni bineensa kamtu dura na nyaata jedhee qofa hin yaaddofne. Osoomallee nyaatamuu baate waan nyaatu, waan dhugu akkasumas bakka dahatu barbaaduu qaba ture. Erga xiyyaarri inni balaliisaa ture caccabdee booda lubbuu baraartonni isa baraaruuf guyyoota hangamii akka duraa fudhatu yaadatee yaadda'e. Wanti yeroo sanatti Antooniyoon hin hubanne garuu qofaa isaa, nyaata malee ji'a tokko oliif lubbuun of tursuuf akkaan qabsaa'u akka qabudha. Ergaan xumuraa Antooniyoon gama raadiyoon balaan akka isa qunname dabarse "Mayday, mayday, mayday… Papa...'' kan jedhu ture. Sagalee balaan isa dhaqqabuu akeeku ture. Xiyyaara keessa Antoniyoon qofaa isaa ture. Balaan kuni baatii Amajjii darbe yeroo kanneen albuuda baasaniif dhiheessii geessutti mudate. ''Motorri xiyyaaraa fageenya 900m irratti tasa dhaabate. Kanaaf bosona gidduu dirqamaan bu'uun qaba ture.,'' jechuun BBC World Service 'f dubbate. Akka tasaa ta'e garuu xiyyaarri inni oofaa ture damee mukaatti rarraatee hin hafne. Bakka diriiraa arge qubachuu danda'e. Sadarkaa kanatti du'arraa hafee ta'u danda'a. Haa ta'u malee, rakkooleen biroo isa eeggatan reefu isa qunnamuu eegalani. Boba'aan xiyyaaraa lafa balaan dhaqqabetti dhangala'e. Kanaaf, caccabaa xiyyaaraa keessa dahachuu hin dandeenye. Ta'us, ergaan xumuraa lubbuu baraartotaaf erge abdachuun ni dhufu jedhee osoo hin fagaatin eegu jalqabe. ''Wantoota guyyaa muraasaaf lubbuun bosona keessa na tursu qabadhe. ''Yeroos gareen lubbuu baraaruufi barbaachatti ka'e ana bira dhaqqabuuf guyyoota 5 - 8 itti fudhata jedhee guyyoota hammanaaf bosona keessa turuu mala jedheen tilmaame.'' Garuu, namni isa gargaaru osoo hin dhaqqabiin torban tokko darbe. Ergasii balalisaan Antooniyoo jedhamu yoo lubbuun hafe maatiikoo ilaaluu danda'a ta'a jechuun warrii lubbuu baraaran nan arganne ta'a jedhee bakka balaan dhaqqabe dhiisee of baraarsuuf adeemsa jalqabe. ''Gara baha biiftuu adeemuun eegale. Ganama ganama sa'aatii lamaa hanga afuurii adeemuu jalqabe'' jechuun lafa namni jiraatu mala jedhee yaadetti adeemuu jalqabe. ''Ergasii halkaniif karoorsuun eegale. Dahoo kiyya ijaarradhee ibidda qopheesse.'' Bosonni Amaazon nama akka tasaa keessatti of argeef sodaachisaadha. Irrattimmoo karaan dhabamuufi malli namoota kaan itti qunnaman dhibuun hammaataa taasisa. Garuu, Antooniyoon lubbuun of tursuuf muuxannoo jireenyaa horate qaba ture. ''Yeroo waa'ee aviyeeshinii baradhe koorsii bosona keessa lubbuun ittiin of tursiisu danda'u baradheera. Akkasumas, Amaazon keessa dhaladhee guddadheera.'' Kana dura namoota bosona Amaazon keessa jiraatanitti dubbate akka beekuufi isaanirraas akka waan hedduu baruun danda'amu BBC'tti hime. ''Firii wayii jireenya kootti argee hin beekne garuu yeroo qamaleen nyaattun arge. Kanaaf, yoo qamaleen yaatte anis nyaachuu nan danda'a,'' jedhanii nyaachuu himu. Fuduraa Kokowaa jedhamullee baay'achuus baatu argani. Garuu, fuduraa qofa hin barbaanne. ''Hanqaaquu Naandu'' kan allattiin bosona keessa jirtuu hanqaaqxu nyaachuu fedhan. Allaattiin hin balaliine kuni ''hanqaaquu guddaafi cuquliisa ta'e'' hanqaaqxi ture. Balaliisaan kunis irra deddeebbiin hanqaaquu kana argee ture. ''Hanqaaquun hanqaaquma. Pirotinii qaba. Na barbaachisa ture kanaaf dheedhii isaan nyaadhe,'' jedhe. Nyaata lubbuu isaa itti of tursu argatuus, bineensa biraaf laaqana akka hin taane of eeggachuutu irra jira ture. ''Godoo keessa bulu yeroo mara lafa muummeerran ijaara ture,'' jechuun hima. ''Sababni isaas jaaguwaar, naacha akkasumas anaakoondaan bishaanirraa hin fagaatan. Kanaaf,, qarqara bishaaniirraa godoo kiyya ijaaree hin beeku.'' Kan biraa immoo guyyaa keessa yeroo bosona qaxxaamuru sagalee guddisee cooka ture. Guyyaa keessa bineensa ofiifu rifatee tasa isatti dhufuun malee kan inni dhufuu isaa dursee dhagahee eeguun akka hin nyaatamne beeka ture. Muuxannoon Antooniyoon horate lubbuun turuuf isa gargaarus, ulfaatinni qaama isaa garuu hedduu hir'ate. Erga xiyyaarri oofu kufee caccabee guyyoota 36 booda ummata lakkoofsaan xiqqaa ta'etti bahe. Jalqaba waan isaan hin agarreef sagalee isaanii dhagahee bakka isaan jiran bare. ''Yeroo hojjetan nan dhagaha,'' jechuun namoota firii funaananitti bahe. Xumurarra lubbuun isaa du'a oolte. ''Wanti guddaa kaka'umsa naaf ta'e, dhukkubbiifi beeluu akkan obsee cimu kan na taasise hawwii maatii kiyya arguu barbaaduuti.'' ''Yeroon bosonaa bahee booda buufata xiyyaaraatti isaan arge. Yeron kuni gammachuu guddaa jireenya koo keessatti na mudatedha,'' jechuun hima. Xiyyaarriifi helikoftarri Antooniyoo barbaacha ergamaniis erga isaan barbaaduu dhaabanii torban hedduu ta'eera. Osoo Antooniyoon lafa balaan dhaqqabe dhiisee hin deemne ta'e, maatii isaan deebi'ee wal arguu hin danda'u ture. ''Isaan hammadhee, hangam akkan isaan jaalladhu ittan hime.'' ''Isaanumaaf jecha kana hunda godhe.''


Covid-19: Daandiin Qilleensaa Itoophiyaa appilikeeshinii darbinsa fayyadamuun Afrikaa irraa kan jalqabaa tahe

Daandiin Qilleensa Itoophiyaa appilikeeshinii darbinsa imalaa (Travel Pass) Covid-19 fayyadamuun Afrikaa irraa kan jalqabaa tahuu himame. Daandiin qilleensichaa marsariitii isaa irratti akka beeksisetti [Afaan Ingiliizii], Waldaa daandii qilleensaa idil adunyaadhaan (IATA) appilikeeshinii dijitaalaa imaltoota ilaalee dabarsu hojiirra oolchuun Afrikaa irraa irraa daandii qilleensaa jalqabaa taheera. Appilikeeshinichi bu'aa qorannoo koroonaavaayirasii fi haala talaallii vaayirasichaa adda baasa. Appilikeeshinichi imaltoota, daandii qilleensaa, labiraatoorii akkasumas mootummaa walitti hidhuun bu'aa qorannoo koroonaavaayirasii sirrii tahe adda baasuuf kan gargaarudha. Kunis imaltootni bu'aa qorannoo isaanii fi ragaa talaallii isaani dursanii karaa ittiin ajajanidha. Daandiin qilleensaa Itoophiyaa appilikeeshinii kana balalii idil adunyaa garaagaraa afur irratti guyyaa lama dura hojiirra oolchuu akka jalqabe karaa marsariitii isaa ibseera. Daandiin qilleensichaa balalii magaalaa Finfinnee irraa gara Waashingitan DC fi Toroontoo akkasumas Landanii fi Toroontoo irraa gara magaalaa Finfinneetti godhu irratti yaalii akka taasisu himeera. Weerara koroonaavaayirasii ittisuuf tuxxuqaa qaamaa hanbisuun karaa hojmaata hundaa dijitaala tahuu kan ibse daandiin qilleensichaa kanaanis imaltootni muuxanno imalaa haaraa kanaan akka gammadan isaan taasisa jedhe. Hojii gaggeessan dhaabbatichaa obbo Tawaldee Gabrimaariyaam rakkoo weerarichi geessisaa jiru hambisuuf teeknolojiin dijitaalaa kun gahee guddaa qaba jedhan. ''Karaa guutuu taheefi eeggannoo qabuun balalii jalqabuuf teeknoloojii darbinsaa haaraa kana maamiltoota keenyaaf dhiyeessuu keenyaan gammadneerra,'' kan jedhan hojii gaggeessichi, maamiltootni keenya appilikeeshinii dijitaalaa kana fayyadamuun, bu'aa qabeessa, tuttuqqaa irraa bilisa kan taheefi imala nagaa qabeessa tahe gochuu danda'u jedhan. ''Nageenyaaf dursa kennuun'' daandiin qilleensichaa appilikeeshinii darbinsa kana yaaluun Afrikaa irraa daandii qilleensaa jalqabaa taheera jedhan hojii gaggeessaan kun. ''Appilikeeshiniin kun maamilootni imala irratti ofitti amanamummaa akka qabaatan akkasumas biyyootni hundi daangaa isaanii irra deebiin akka banan kan jajjabeessudha,'' jedhan. Itti aanaan Waldaa Daandii Qilleensaa Idil-addunyaa Niik Kaaren, imaltootni salphumatti tajaajila isaan barbaachisu hundumaa bakka tokkotti akka xumuratan isaan gargaara jedhan. Biyyootni Afrikaa kaanis tarkaanfii wal fakkaataa akkasii akka fudhatan jajjabeessaniiru. Hanga ammaatti appilikeeshinii kana fayyadamuun daandiin qilleensaa Singaapoor kan jalqabaa taheera. Ruwaandaa, Etihaad, Emireetis, Siwiis, fi Jaappaan dabalatee yaalii jalqabuun daandilee qilleensaa 20 ol caaluu waldichi ibseera.


Humni galaanaa Indoneeshiyaa naannoo xiyyaarri itti kufe bare jedhe

Aanga'oonni Indoneeshiyaa qaama galaanaa Xiyyaarri Indoneeshiyaa Sanbata kaleessaa Magaala guddoo biyyattii Jaakaartaarraa akkuma ka'een itti kufe bira gahuu beeksisan. Xiyyaarri kun namoota 62 fe'atee buufata Xiyyaaraa Jakaartaa jiru irraa ka'ee daqiiqaa afur keessatti raadaariin ala ta'e. Xiyaarichi Kibba biyyattii bulchiinsa Kalimantaan jedhamutti imalaa ture. Dilbata qaamni xiyyaarichaa galmee balalii qabu gariin argameera. Bakka xiyyaarrii kun kufuu hin oolu jedhamutti dooniiwwan 10 barbaacharra jiru. ''Bakka lamatti mallattoo(signal) arganneerra, black box ta'uu danda'a'' jedhan hoogganaan Ejensii barbaachaafi baraarsaa Baagus Puruhiito. Xiyyaarri imaltootaa Indoneeshiyaa kufee cacabuu akka hinollee shakkameera Barbaacha hanga ammaa godhameen caccabaa qaama xiyyaarichaatii jedhame irratti qorannoo dabalataa gochaa akka jiran qorattootni ibsaniiru. Dubbii himaan Poolisii Jaakaartaa Yusriin Yunuus, caccaabaan qaama xiyyaarichaati jedhame shaanxaan lama Ejensii barbaachaafi baraarsaarraa fudhatamuu himaniiru. ''Shaanxaan inni tokko meeshaalee imaltootaa qaba, kan biroon ammoo qaama xiyyarichaa qaba'' jechuun gaazexessitootan kan himan yoo ta'u, adda baasuutti akka jiranillee himan. Barbaachi Sanbata eegale halkan adda citee Dilbata bariin eeegaluufi Xiyyaarotni afur barbaacha kana keessatti qooda fudhachaa akka jiran ibsameera. Gosti xiyyaaraa kun Boeing 737 haa ta'u malee gosa xiyyaaraa isa Itoophiyaafi achuma Indoneeshiyaatti kufee lubbuu namoota hedduu erga gaaga'e balali'uu akka dhaabu  godhame Boeing 737 Max miti. Xiyyaarri Booyingi 737 kun magaalaa guddiitti Indooneeshiyaa Jakaartaa irraa akkum ka'ee balalii eegaleen ture kan achii buuteen isaa dhabame. Xiyyaarri Boeing 737 abbaan qabeenyummaa isaa kan Daandii Qilleensa Sriwijaya ta'e kun gara magaalaa Pontiyanak imalaa utuu jiru akka dhabame aanga'oonni ibsaniiru. Marsariitiin balalii hordofu 'Flightradar24.com' jedhamu xiyyaarichi daqiiqaa tokkoo gad keessatti gara meetira 3,000 gadi bu'ee akka ture ibseera. Namoonni ijaan argu himanis yoo xinnaate dhohinsa tokko dhageenyeera jedhan. Qurxummuu kiyyeessa kan ture Solihin akka BBC Indoneshiyaatti himeetti, cacabu arguufi innis gara lafaatti lafaatti deebii'uuf murteessuu hime. ''Xiyaarichi akka bakakaatti galaana keessatti kufuufi bishaan keessatti dhowee'' jedhee. "Baayyee nutti dhihoo ture, irraa caabaan isaatu bidiruu kiyya rukuteeti oolee.'' Jiraattoonni odoola dhiheenya bakka xiyyaarichi itti bakka buteen isaa dhabameetti argaman hedduunis, meeshaa kan xiyyaaricha irraa bahe jedhan argachu BBCtti himan.


Balaliisaan xiyyaaraa duraanii US kutaa balalii keessa waan hinmalle raawwachuu amane

Balaliisaan xiyaaraa duraanii US waggaa darbe osoo balalisuu ''waan safuu cabseefi hin malle'' raawwachuu isaa amane. Balaliisaan ganna 60 fi Mikaa'el Haak jedhamu qondaala dubartiitti garagaluun laaptoppiirraa viidiyoo saalqunnamtii daawwataa ture jechuun Abbaan Alangaa himeera. Balalii Daandii Xiyyaaraa Saawuziwest irratti Mr Haak kutaa balalii balaliistoonni turan keessatti ''amala fudhatama hinqabne'' raawwateera jedhe. Abbaan seeraa Meerilaand waggaa tokko keessa amala jijjiirachuun isaa akka hordofamuufi dolaara 5,000 akka kanfalu murteessan. Taateen kun Hagayya 10, 2020 balalii Buufata Xiyyaaraa Idil - Addunyaa Filaadelfiyaa irraa gara Buufata Xiyyaaraa Idil - Addunyaa Orlaandoo imaluu irratti akka mudate dhaddachi dhagaheera. Qondaalli balalii hojiishee bakka itti fuftee jirtutti Mr Haak waan hin malle keessa seene jechuun abbootiin alangee federaalaa barreeffamaan ibsaniiru. Dabalataan, balalii dura balaliisaan kun qondaala tanaan walitti dhufanii akka hin beekne himan. Akka gabaasa AP'tti, kanneen waliin balaliisan ''mirga amala akkanaaf saaxilamuu dhabuu qabu'' jedhan Abbaan Alangee Itti - aanaa US Mikaa'el Kaaningihaam. Mikaa'el Haak kan inni bulchiinsa Meerilaand keessa himatameef taaten sun yoo raawwatu xiyyaarri daangaa qilleensaa bulchiinsichaa keessa waan tureefi jedhameera. Mikaa'el Haak bakka ummataatti waan safuu cabse raawwachuu isaa amaneera. Yakkamaas ta'eera. Ibsa karaa viidiyoo baaseen Mr Haak amala isaaf dhiifama gaafateera. ''Jalqaba akka qoosaatti balaliisaa biraa waliinan eegale. Takkaa akkana ta'a jedhee waggaa kumattuu yaadee hin beeku,'' jechuun hime. Abbaan seeraa Maark Koolsan amalli Haak qondaala balalii irratti dhiibbaa qaba ture, nageenya imaltoota kaanis rakkoo keessa galchu kan dandalu ture jedhan. Dhaloonni isaa Loongiwuud Filooridaa kan ta'e Haak Hagayya waggaa darbe sooroma bahuu isaa dura Daandii Xiyyaaraa Saawuziwest keessatti waggoota 27'f balaliiseera. Ibsa daandiin xiyyaarichaa baaseen ''amala akkanaa hin obsinu, yoo raawwates tarkaanfii fudhanna,'' jedhe. Dubbii Himaan dhaabbatichaa taateen akkanaa raawwachuu erga Mikaa'el Haak waggaa darbe fedhii isaatiin hojii gadhiisee booda baruu himaniiru. Sababa kanaaf dhaabbatichi faayidaa Haak erga sooroma bahee booda argachuu maluu irra kutuu beeksisan.