Kaayyoo qabsoo isaa, dhimma araraafi halleellaa tibbanaa irratti 'ABO-WBOn' maal jedha?

Waraanni Bilisummaa Oromoo (WBO) kan mootummaan 'ABO-Shanee' jechuun paarlaamaan shororkeessummaan faraje, erga bulchiinsa Abiy Ahimad waliin wal waraanuu eegalee amma waggoonni sadii ol lakkaa'amaniiru. Mootummaan naannoo Oromiyaafi Federaalaa humnoota kanneen balleessuuf yeroo adda addaatti oppereeshinii gaggeessaas ammallee waraanni itti fufeera. Duula waraanaa mootummaan gaggeessaa jiruun hidhattootni kunniin sadarkaa ''yaaddoo biyyaa hin taanerra gahaniiru'' jedhamus haleellaawwan tibba kanaa magaalota Gaambellaa, Dambidoolloofi Gimbii milkaahina duulota mootummaa gaaffii keessa galcheera. Torban darbe keessa Adda Bilisummaa Uummata Gambeellaa waliin ta'uun magaalaa Gambeellaatti haleellaa raawwatee baheen namootni 40 ta'an ajjeefamuun gabaasameera. Mootummaan naannichaa hidhattoota magaalaa Gambeellaatti haleellaa gaggeessan kunneen keessaa kan 40 ta'an ajjeesuu himullee, gareen hidhattootaa kana haaluun kaayyoo opereeshinicha gaggeessaniif milkeessanii bahuu himatan. Akkasumas, haleellaa Waxabajjii 18, 2022tti Wallagga Lixaa aanaa Gimbii, ganda Toleetti gaggeeffameen namoonni nagaa lakkoofsi isaanii mootummaan ta'e qaama walabaatiin hin ibsamne hedduu ajjeefamuun gabaafamee. Deetaan Ministeera Tajaajila Kominikeeshinii Mootummaa obbo Kabbadaa Deessisaa magaalota sadeen keessatti hidhattootni haleellaa raawwachuu mirkaneessanii mootummaan tarkaanfii fudhachuu itti fufeera jechuun BBC'tti himan. Hoogganaa WBO kan ta'e Kumsaa Dirrabaa (Jaal Marroon) yaada BBC'f kenneen ammoo kaayyoon haleellaawwan kana humni isaanii magaalota eegumsa qabanis to'achuuf gahumsa qabaachuu agarsiisuuf ta'uu dubbatan. Gareen hidhattoota Waraanni Bilisummaa Oromoo ofiin jedhan, kan paarlaamaa mootummaatiin shororkeessaa jedhamuun farrajame kun ammaan tana kutaalee Oromiyaa kan akka lixaa, kibbaa fi gidduugaleessa keessa socho’aa jiraachutu maddeen mootummaa dabalatee himamaa jira. Mootummaanis hidhatoota kanneen balleessuuf yeroo garaa garaatti oppireeshinii akka gaggeessuu ibsaa ture. Ji'oota lama dura duula waraanaa haaraa mootummaan naannoo Oromiyaa humnoota federaalaa waliin ta'uun gaggeessuu eegalee hordofee haala jiru irratti miidiyaa biyaalessaaf ibsa kennanii kan turan hoogganaa itti aanaan biiroo bulchiinsaafi Nageenyaa Oromiyaa Koloneel Abbabaa Garasuu WBO ‘sadarkaa nageenya biyyaaf yaaddoo hin taanerra gaheera’ ture. Manni Maree waloo nageenyaafi tasgabbii biyyaalessaas torban lama dura haala nageenya biyyattii gamaagamee ibsa baaseen naannoo Oromiyaa keessatti hidhattootni WBO kumootaan ajjeefamanii, kumootni madaahuufi lafti to'atanii ture bilisa bahuu ibsee ture. Haleellaawwan magaalota Gaambellaa, Dambidoolloofi Gimbiis kan raawwate gabaasotni mootummaan kunniin dhagaahamuu booda. Haleellaan aanaa Gimbii Toleetti raawwatamuu dura kan dubbisne deetaan Ministiraa Tajaajila Kominikeeshinii Federaalaa, Obbo Kabbadaa Deessisaa, ‘‘odeeffannoo hanga ammaatti qabu dhukaasa banamuu dhageenyeerra. Qaamni mootummaa achi jiru garicharratti tarkaanfii fudhatee akka turedha kaniin beeku'' jechuun hidhattootni haleellaa banuu mirkaneessaniiru. "Gimbii keessatti osoo hintaane naannoo gandoota ollaa keessatti dhukaasni banameera. Waanuma walfakkaatu naannoo Dambi Dolloo fi Gaambellaattis dhukaasa banuun tureera. Garuu tarkaanfiin irratti fudhatamee magaaloonnis gara nagaatti deebii'aniiru,'' jedhan aanga'aan kun. Gaaffii ofii humnoonni 'dadhabsiifamaniiru' jedhaman kunneen eessaa dhufanii magaalota kanneen seenuu danda'an jedhuuf Obbo Kabbadaan akkasiin deebii kenna. ''Ani odeeffannoo mootummaan hidhattoota dhabamsiisera jedhu hin qabu. Garuu tarkaanfii fudhachaa jirra. Nageenya biyyaaf yaaddoo ta’aniiru. Kanumaaf bifa haaraatiin tarkaanfii fudhachaa kan jirrus,'' jedhan. Gabaasa mootummaan dhiyeessu kana ilaalchisee BBC'tti dubbatanii kan turan dubbii himaan idila addunyaa WBO Odaa Tarbii ''gabaasa kijibaati'' jedhanii, Onni gadhiisaniis tooftaa waraanaaf akka ta'e himanii ture. Ofii 'ABO-Shaneen' sadarkaa ummataaf yaaddoo hin taane irra qaqabeera wayita jedhemeetti guyyaa tokkichatti magaalota akka Dambi Doolloo, Gimbii fi Gambeellaa galuun maal akeeka? Kaayyoon isaa hoo maali? Gaaffiiwwan jedhan BBCn  ajajaa ABO-WBO, Marroo Dirribaatiif dhiyeesseera. ''Mootummaan kumaataman ajjeesnee, kumaatama boojineerra, kana booda rakkoo hin ta'an. Bakka qabatanis hin qaban jechuu quba qabna," jechuun WBOn akkasitti akka hin tilmaamne dubbata Marroo Dirribaa. "Ammattis gammoojjiifi baadiyaa keessa qofa osoo hin taane magaalota eegumsa qaban keessa galaa jirra. Namoota siyaasaa qawwee hidhachiisuun bobbasanis eegumsa isaanii bira cehaa jirra," jechuun hima. Sababii tibban magaalota seenuun barbaachiseef yoo dubbatus, dubbii ''dharaa mootummaan balleessineerra, qawwee caccabaa poolisii harkaa hataniin lolaa turan jechaa tureef deebii akka ta'uudha,'' jedha Marroon. Waraana magaalaa Gambellaa keessatti gaggeefameen walqabatee namootni 40 ta'an ajjeefamuu ragaalee magaalichaa bahan ibsaniiru. Marroon garuu lolli madaa’uus wareegamuus qabaachun beekamaa ta'uu kaasuun, kan gama isaanitii miidhame hanga sana akka hintaanee haala. "Nuti magaalicha to’annee yeroo ofii barbaannetti waan barbaadnu raawwannee baane. Maal raawwattanii baatan kan jedhu ibsuun hin barbaachisu," jedhe. Akkasumas, guyyuma walfakkaatu magaalaa Dambi Doolloo fi Gimbii galanii akka turan kan himu Marroon, keessattuu magaalaa Dambi Doollootti buufata waraanaa mootummaa bakka saddii ol jiru keessaa humna nageenyaa baasuu hime. Haata'u malee, jiraattonni BBC’n dubbise hidhattoonni guyyaa sana gara ganamaa magaalaa Dambi Dolloo erga seenanii booda, hospitaala keessaa qoricha fe'atanii bahuu BBC'tti himanii turan. Marroon garuu, '‘Dambi Doolloo keessa qabeenyi nama dhuunfaa tuqne tokkoolleen hin jirru. Hospitaala gallees madoo keenya yaallee baane malee qoricha feenee deemne hin qabnu,’’ jedha komii irratti ka'eef deebii wayita kenneetti. Qondaalli mootummaa BBCn dubbise Obbo Kabbadaanis hidhattoonni kunneen guyyaa sanatti  magaalicha galuufi dhukaasni naannicha akka ture kaasan. Dabalataanis haleellaa humnootiin mootummaa raawwataniin tarkaanfii irratti fudhate jedhan. Aanga'aan mootummaa olaanaa kun, gareen hidhate kun saamichaa, ajjeechaa, akkasumas ummanni akka hin qotanne gochaa jira waan ta’eef mootummaan tarkaanfii fudhachaa jira jedhu. Raayyaa ittisa biyyaa iddoo hundatti ramaduu hin danda’amneef, ummanni gama kanaan gahee mataasaa bahuu akka qabus dubbatan Obbo Kabbadaan. Tibba waraanni Kaaba Itoophiyaa hammaatee tureetti hidhattoonni WBO aanoolee Wallaga Lixaa kan akka Begiifi Gidaamii qabatanii akka ture ibsan. Haata'u malee, magaala seenanii bahuun nageenya uummataaf rakkoo hin ta'uu gaaffii jedhuuf, bakkeen qabatanii booda gadhiisanii bahan akka jiru kaasuun, ''amma uummatadha qabanne. Yeroon itti lafaafi uummata qabannu jira,'' jedhe. ''Kan jirru waraana keessa malee bakka sirbaa ykn mana amantaa miti. Halkan tokkotti biyya qabachuun hin jiru. Tarkaanfiin keenyas adeemsuma kana keessa darba. Waraana keessatti wareegamaafi buqqaatiis qabaachuun beekamaadha,’’ jechuun rakkoo ummatarra gahuu danda'u kaasa. Waraana hidhattoonni kunneeniifi mootummaan gaggeessaa jiraniin walqabatee jiraattonni yeroo gara garaatti BBC dubbise 'rasaasa lama gidduutti' rakkoo hamaa argaa jiraachuu himatu. Mootummaanis irra deddeebiidhaan ajjeechaa namootaafi mancaatii qabeenaatiif hidhattoota kanneen yoo himatu, isaan garuu kana waakkachuun qorannoon qaama walaba ta'een akka taasifamu gaafatu. Addi Bilisummaa Oromoo jalqaba bara 1976 yeroo hundaa’e sirna mootummaa Itoophiyaa yeroo sana tureerratti qabsaa’uun sirna dimokiratawaa ijaaruuf ture kaayyoonsaa. Kana keessattis ummanni Oromoo mirga hireesaa ofii ofiin murteeffachuu akka goonfatu, Itoophiyaa keessatti saboota kaan waliin mirga wal qixa tahe akka argatu gochuu, yoo kun hin taane ammoo Oromiyaa walabaa ijaaruu akka ta'e qondaalonni dhaabichaa himaa turan. Waraanni Bilisummaa Oromoos damee waraanaa ABO ta'uun waggoota 50 olitiif qabsoo hidhannoo gaggeessaa ture. Booda MM Abiy Ahimed gara aangootti dhufuu hordofee ABO’n akkuma paartilee biyya baqaa turan kaaniitti waamicha godhameefiin hoggansaafi waraanasaa Eertiraa irraa gara biyyaatti deebiisuun karaa nagaatiin qabso gaggeessuu eegale. Waraanni biyya keessatti hafes gara qabsoo nagaatti makamuuf waamichi taasifamee kaan galuun, kaan ammoo 'shakkii mootummaa irraa qaban' ibsuun hafan. Kana hordofees Paartiin ABO qabsoo karaa nagaa akka gaggeessu ibsuun waraana bosonatti hafe akka hin hogganeefi adda bahe ifa taasise. Isaan boodha gareen hidhattootaa bosonatti hafan Marroo Dirribaa ajajaa ol aanaa gochuun qabsoo hidhannoo itti fufuu kan ibse. Kaayyoon hidhattoota WBO amma lollaa jiruu maali? Karaa nagaatiin waan qabsaa'aniif galmaan gahuun hin danda’amuu gaaffiiwwan Marroof dhiyeessinedha. Kaayyoon WBOn amma qabsaa'uuf kan ABOn duraan waggoota shantamaaf qabatee deemaa ture irraa adda miti jedha. ''Hogganni ABO waraana kana dhiisnaan siyaasa isaas warana isaas iddoo tokkotti walitti fiduun itti fufsiifne. Kaayyoon isaa kanuma ABO kaleessati,'' jedha. ''Innis uummata Oromoo bilisa bahe, kan dhiibbaan siyaasaas ta'e dhiibbaan waraanaa irra hin jirre ijaaruudha. Uummata Oromoo bilisa ta'ee Oromiyaa bilisaafi walaba taate ijaaruu danda’uufi hireesaa ofiin murteeffatu dhugoomsuudha.'' Akkasumas, ''uummata bilisaa taanee sabaafi sab-lammoota Itoophiyaa kaan waliin wal qixa taanee, namummaafi aadaansaa kabajamee, waan siyaasaafi seenaan nuuf malu argannee jiraanna jedhu fiduudha,'' jedha. ''Ummanni Oromiyaa walaba taateen ijaarrachuu barbaada kan jedhu yoo tahe, sana kabachiisuufi tiksuuf qabsoofna. Itoophiyaa keessatti dhiitamuufi cunqurfamuun hafee saboota kaan waliin karaa wal qixa taheen jiraachuu yoo barbaades isas kabachiisuuf qabsoofna,’' jechuun kaayyoo qabsaa'aniif hima Marroon. Humna waraanaa gahaa tahe qabaachuu kan dubbatu Marroon,  lakkoofsaan garuu hanga kana jedhee himuu hin danda’u jedhe. TPLF mootummaa waliin mari'achuuf qophii tahuu ibsaa jira.  Obbo Jawaar Mahaammad dabalatee namoonni siyaasaa, akkasumas qaamonni gara gara miidhaa waraanni qaqqabsiisu eeruudhaan furmaanni kara anagaatiin akka barbaadamu gaafachaa jiru. Mootummaanis hidhattoota ABO-WBO adda baasee dubbachuu baatus, rakkoowwan jiran karaa nagaatiin furfuuf akka fedhu ni dubbata. Ejjennoon gareen hidhattoota kun dhimma kanarratti qabu maal jechuun Marroo (Kumsa Dirribaa) gaafanneerra. Qabsoo biyya keessaafi alaan sirna mootummaa Itoophiyaa waggoota kurnan lamaa oliif ol aantummaa TPLFn to’atame irratti godhameen Oromoo kumaatamni aarsaa itti tahee MM Abiy Ahimed bara 2018 gara aangootti dhufaniiru. Haata'u malee, dargaggoonni hedduun ammayyuu gaaffiin keenya hin deebine jechuun amanu. Hidhaafi ajjeechaan biyyattii keessatti gaggeeffamus daran dabalaa adeemuun yaaddoo biraa uumeera. Ammayyuu uummanni Oromoo bilisummaa barbaadu hin goonfanne kan jedhu Marroo Dirribaa, ‘‘Kan durii caalaa kan hammatedha. ABO yeroo kamuu caalaa amanta irratti gatee kan gale bulchiinsa MM Abiy Ahimedittidha. Garuu akka ka’uu hin dandeenyetti kan miidhame bulchiinsa isaanii jalattidha jennee amanna,‘‘ jedhe. ''Namatti garuu nagaa fakkaata. Eeyyee Oromoo irraa kan dhufe fakkaata, garuu kan baay’ee hamaa tahedha. Dhaabni kun seenaan qofa akka yaadatamutti akka baduuf nurratti hojjetaniiru,'' jechuun komatu. Bara 2018 mootummaafi ABO’n waliigaluun hoggani isaa Ertiraa irraa gara biyyaatti gale. Simannaa guddaanis taasifameef. WBO keessaas jaarsummaafi Abbootii Gadaa waamicha taasisaniin kan galan jiru. Kaan ammoo akka itti hin amanne ibsuun hafan. Marroon ABO mootummaa waggaa 40 oliif wal waraanaa ture deebisee amanuun warana isaa qawwee hiikkachiisee gammoojjii Eertiraa keessaa gara biyyatti galche. Garuu nu bittinsan jedha. "Namni dhiiga namaa dhangalaasuu barbaadus tahe dhiigasaa dhangaalaasuu barbaadus hin jiru," jechuun waraanni karaa nagaarra filatamaa akka hin taane ibsa. Garuu, daandii nagaa jedhu kana irratti waan arganne deebisnee dhabneerra. Hoggansi isaa hedduun hidhaa galan. Kaan ammoo shiraan akka walirratti ka’an godhan. Karaa nagaa jennee aarsa kaffalletu caale jennaan karaa kana filanne,’’ jedha. MM Abiy Ahimed tibbana paarlamaa irratti qaama warana keessa jiru kamuu waliin nagaa buusuu barbaanna jedhan. TPLF waliin mariin nagaa buusuu Tanzaaniyaa Arushaatti jalqabeera hamiin jedhus ture. Haatahu malee, MM Abiy Ahimed gareen qorannoo gaggeessuufi dhimma kana hordofu akka jiru himuun uummata irraa mariin dhokatee gaggeeffamu hin jiru jedhan. Garuu bu’aa isaatu caala waan taheef qaama kamuu waliin nagaa buusuu barbaannas jedhan. TPLF gama isaan mootummaa waliin Keeniyaatti mariidhaaf qophii ta'uu ibseera. Obbo Kabbadaa Deesisaa ammoo ‘‘Mootummaan akka qajeeltootti qaama kamiyyu waliin waraana hin barbaadu. Ani mootummaan TPLF waliigaltee jalqabeera kan jedhu reefuu sirraa dhagahuu kooti. Akka mootummaatti waliigalteen dhoksaadhaan gaggeeffamu hin jiru. Karaan nagaa yeroo kammittiyyuu banaadha,’’ jedhan. Marroon dhimma marii kanaa ilaalchisee akka daa’imaatti waan xiqqon soosobamee kan galu hin jiru. Waan barbaannu jira. Isa ammoo gadi buusnee waan harka kennanuuf hin jiru. Mootummaan ABO-WBOn nagaa biyya kanaa keessatti waan gumaachutu jira. Waliin hojjenna jedhee kan amanamu yoo tahe nuyis qophiidha jedhe. '‘Bakka nuyi filannetti, nama feenu mootummaafis nuufis taha jennaa kan amannu bakka jirutti, taajjabdootni idil-adunyaa bakka jiranitti kan waamichi nuuf godhamu taaanaan mariif qophiidha. '‘Kanaan ala akka daa’imaatti karameellaan nama gowwomsanii kan nama waaman yoo tahe kan gowwomfamu hin jiru.’’ De’etaan Ministira Komunikeeshinii Obbo Kabbadaa Deesisaa gamasaanitiin,  ABO-WBOn ammas akka gara qabsoo nagaatti deebi’an barbaanna jedhan. Obbo Kabbadaan ajjeechaa suukaneessaa raawwachuun hidhattoota kana himatanii, ‘‘Oromoon sirna kam keessattiyyuu badii fi cunqursaan akkanaa [hidhattootaan] Oromoorra gahee hin beeku,‘‘ jechuun ibsu. ‘‘Akka mootummaatti gaaffiin Oromoo deebi’ee dhumateera amantaa jedhu hin qabnu,''  jechuun gaaffii isaanii karaa nagaatiin dhiheessuu akka danda'an kaasu. ‘‘Badii guddaatu ummatarra gahaa jira. Ummanni gara lixaa jiru gara caalu qotachaa hin jiru, buna isaa guurrachaa hin jiru, karaa deemaa hin jiru. '‘Gubuudha, saamuudha, horii irraa qaluudha. Kanaafu, mootummaan nageenya buusuudhaaf fedhii guddaa qaba. Qaama akkasiin ummatarratti roorrisu dhaabbatee ilaaluu waan hin danda’amneef malee motummaa waraanatti seenuu filateeti mitis,'' jedhan. Hidhattoonni kunneen garuu himannaa irratti dhiyaatu yeroo hedduu ni waakkatu. ABO-WBOn yeroo waraanni kaaba Itoophiyaa humnoota TPLF fi mootummaa Federaalaa waliin gaggeeffamaa turetti TPLF waliin hariiroo waraanaa tolfachuu ibsee ture. Ammas hariiroon TPLF waliin qaban akkuma duraa sanatti jira jedhe Marroon. Dhaabbileen siyaasaa biroo sagalis akkuma TPLF waliin hariiroo ummachu ibsun saanii ni yaatama. Dhiyeenya ammoo Adda Bilisa Baasaa Gambeellaa waliin oppereshinii waloo Gambeellatti gaggeessuu dubbii himaan ABO karaa fuula tiwitaraatiin ibsee ture. Marroonis humna Gamabeellaa kana waliin hariiroo yeroo dheeraa qabna jedhe. ‘’Osoo hin hundeeffamiin durayyuu ajajaa waraanaa fi siyaasaa addichaa waliin dubbataa turre. Waan guuttachuu qaban waan tureef gama meeshaafi kaaniin wal quba qabna ture. Addichi dhiyoo hundeeffame osoo hin taane dhiyoo achii as bahe,’’ jedha. Waraana humnoota mootummaafi WBO gidduutti godhamuun uummanni bakka adda addaatti miidhamaa jiraachu himata. Namoonni BBC’n yeroo adda addaatti dubbise, humni nageenyaa mootummaas yeroo dhufu nyaachistan, obaastan jechuun kaan hidhaatti darbaa, kaan irratti tarkaanfii fudhata jechuun komatu. Gama biraan ammoo, namoonni mootummaa deeggaru jedhamanii shakkaman hidhattootaan akka ajjeefamaniifi dararamaa jiraattoonni dubbachu kana dura gabaasuun keenya ni yaadatama. Itoophiyaan filannoo bara 2021 booda biyyattii keessatti nagaafi tasgabbii dhibe deebisuuf, komishinii hundeeffamuun marii biyyaalessaa gaggeessuuf sochiitti jirti.


Ajjeechaa Gimbii qorachuuf koreen Majiliisa Oromiyaa hundeesse maal hojjechuuf karoorfate?

Manni Maree Dhimmoota Islaamummaa Oromiyaa haleellaa kutaalee Itoophiyaa garaagaraa keessatti hawaasa Muslimaa fi lammiilee kaanirra ga’aa jiru akka balaaleffatu ibse. Manni maree kun haleellaawwan lammiilee nagaarratti raawwataman qorachuun haqa barbaaduu fi kanneen rakkoo keessa jiran bira dhaabbachuuf koree hundeessuu ibse. Pireezidantiin mana maree kanaa Sheek Jamaal Muusaa Jiloo rakkoon hawaasa Muslimaa Naannoo Amaaraa, Affaar, Oromiyaa-Wallaggaa Lixaa, Gambeellaa fi Beenishaangul Gumuzitti irraa ga’aa jiru kan callisanii ilaalan miti jedhan. ‘’Akka jaarmiyaa muslimaatti dhimma kana ilaaluuf dirqama waan qabnuuf qorannoo gaggeessaa turre.’’ Sheek Jamaal Muusaa Jiloo dhumaatiin hawaasa musliimaa naannolee garaagaraatti raawwatu akka balaaleffatan ibsan. Rakkoo jabduutu harkaa nu qaba kan jedhan Sheek Jamaal, ‘’kanaaf jecha namoota hawaasa biratti fudhatama qaban kutaalee biyyattii garaagaraa irraa walitti qabneerra,’’ jedhan. Majliisi Oromiyaa koree namoota 13 of keessaa qabu kan hundeesse yoo ta’u, yeroo warraaqsa koree fala barbaadduu rakkoo hawaasa muslimaarraa kaasanii waa’ee dhimma muslimaa kan falmaa turan Miseensa Mana Maree Bakka Bu’oota uummataa yeroo ammaa Ustaaz Kaamil Shamsuu fi Ustaaz Abuubakar Ahmad dabalatee miseensota gameeyyii ulaamaa irraa kan ijaarameedha. ‘’Koreen kun kan manguddoo Oromiyaa qofa osoo hin taane hunda kan hammateedha. Abbootii qabeenyaa, ulamoota, manguddoo biyyaatu keessa jira. Nuti akka majiliisa Oromiyaatti ka’umsa haa taanuyyuu malee koreen kun akka biyyaalessaatti hundaa’uun rakkoolee Itoophiyaa keessa jiraniif furmaata waaraa fiduudha,’’ jedhan Sheek Jamaal. Warra dhumaniif haqa, warra rakkatanii jiraniif gargaarsa akkasumas warra madaa’ee mana haakimaa jiruuf wal’aansa ga’aa akka argatan deeggarsa gochuun kaayyoo koree kanaa ta’uu himan. Koree kana bakka bu’uun waan rakkoo kana qorachuuf isaan dirqamsiise kan ibsan Walitti Qabaan Boordii Mana Maree Dhimmoota Islaamummaa Oromiyaa Ustaa Gaaliim, "haleellaawwan suukanneessaa biyya keenyatti mudataa jiran keessaa irra caalaan hawaasa Muslimaa irratti" jedhan. "Dhiheenya kana Muslimoota Walloo Godina Wallagga Lixaa Aanaa Gimbii Ganda Tolee keessa jiraatan irratti haleellaan suukkanneessaan raawwachuu mirkaneeffanneerra,’’ jedhan. "Godinaalee Wallaggaa garaagaraa keessatti gochi walfakkaataan raawwachuun muslimoota hedduu rakkoo hamaa fi baqaaf saaxileera. Daran kan miidhaman muslimoota walloo fi Muslimoota Harar naannoo Somaalee irraa buqqa’anii garas deemaniidha." Majiliisi Oromiyaa taatee aanaa Gimbii, ganda Tolee jedhamtutti hawaasa muslimaa irratti raawwate adda baasuuf qorannoo gaggeessus garuu bu’uura rakkoo qixa sirrii ta’een adda baasuuf rakkateera jedhan Ustaaz Gaaliim. ‘’Odeeffannoowwan dhimma kanarratti arganne hedduunsaanii kan walfaallessan ta’us, garuu muslimoonni dhibbaan lakkaa’aman sababa amantii isaanii irratti xiyyeeffatamuun masjiida, manaa fi bakka hojiitti haala suukanneessaan ajjeefamuu mirkaneeffanneerra,’’ jedhan. Akka ibsa isaniitti ammallee namoonni hedduun kan miidhamanii fi wal’aansa fayyaa hatattamaa barbaadan hedduun jiru. Qabeenyi hedduun akka barbadaa’ee fi namoonni hanga yoonaa achi buuteensaanii dhabames jiraachuu eeran. Ustaaz Gaaliim akka ibsanitti muslimoonni hedduun qe’eesaaniirraa baqatanii gara biraatti godaananiiru, kanneen bakka rakkoon itti mudatetti hafan ammoo dararamaa jiru. Koreen kun kanneen ajjeefaman haqa akka argatan kanneen miidhaman akka gargaaraman akkasumas fuulduratti rakkoon walfakkaataan akka dabalamneef kan hojjetuudhas jedhan. Ustaaz Gaaliim qaamoleen mootummaa sadarkaa garaagaraa irra jiran hojii koreen kun hojjetuuf akka deeggarsa taasisan gaafataniiru. Waa'een haleellaa Gimbii sirnaan akka qoratamu kan gaafate Majiliisa Oromiyaa qofa miti. Paartileen mormitootaa akkasumas UN fi mootummaan Ameerikaa dhimma kanaan yaadda'uu himanii, qorannoon akka gaggeeffamus gaafataniiru. Garuu hanga yoonaa qaamni achi ga'ee qorate hin jiru. Addi Bilisummaa Oromoo fi Kongireesiin Federaalawaa Oromoo haleellaan raawwate qaama walabaan akka qoratamu wayita gaafatan, paartiin badhaadhinaa ammoo gocha kana erga balaaleffatee booda iddoowwan rakkoon nageenyaa jiranitti tarkaanfii fudhachuu akka itti fufu ibseera. Haleellaa Aanaa Gimbii Ganda Toleetti ALI Waxabajjii 11, 2014 raawwateen namoonni 300 caalan ajjeefamuu kanneen ijaan argan himaniiru. Aanga'oonni mootummaa haleellaan Waraana Bilisummaa Oromoo 'Shanee' ittiin jedhuun raawwachuu ibsuurraan kan hafe, lakkoosa namoota du'anii fi miidhamanii hin ibsine. Waraanni Bilisummaa Oromoo ibsa baaseen, hidhattoonni isaa namoota nagaa akka hin haleelle fi Gimbitti hidhattoota mootummaa al-idileetiin akka raawwatamee, haleellichi akka qoratamu gaafate. Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanitti Komishinarri Mirga Namoomaa haleellichi wayita qaqqabe namoonni lakkoofsi isaanii hin beekamne butamanii fudhatamuu ibsuun, mootummaan Itoophiyaa dhimma haleellaa kanaarratti saffisaan qorannoo bal’aa akka gaggeesse ibsu gaafate. Komishinichi ganda Tooletti iddoo haleellaan itti qaqqabetti ta’ii sana namootni ijaan argine jedhan dubbisuu eeruun, harka caalu daa’immaanii fi dubartoonni ajjeefamuu fi manneen gubachuuchuun akkasuma namoonni 2,000 ta’an qe’eesaaniirraa buqqa’uu hime. Paartileen mormitootaa, dhaabbileen mirga namoomaaf falmani fi qaamoleen biroos halleellaa kana balaleeffachuun mootummaan nageenya lammilee akka eegsisu gaafatan. Haleellichi qaqqabee guyyoota shan booda Manni Maree Bakka Bu’oota Uummataa keessatti bakka buutoonni Warraaqsa Uummata Amaaraa/ABIN dhimmi haleellaa sun akka ajandaa mariitti akka qabamu gaafatanillee fudhatama dhabuusaatiin yaa’icha addaan kutanii bahan. Manni Maree Bakka Bu’oota Uummataa Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa haleellaan Wallagga Lixaa fi Gambeellaatti qaqqabe qoratee akka dhiyeessu ajajeera.


Abbaa Caalaa Lataa: Imala jireenyaa fi qabsoo ABO

“Abbaan Caaltuu geeraree Abbaan Caalaa’ dhiisaaree!” jedhu hiriyaa isaanii irraa geerarsa dabaree eeganii harkaa fuudhuun. Kan akkanatti geerarsa lommoxu ilma Lataa Waaqayyoo, 'gooticha warra Sayyooti'. Hiriyyootaafi jaalleewwan qabsoo isaati, akkas malee 'Ilma Lataa Waaqayyoo, 'gooticha warra Sayyoo' jedhanii geeraraa kana jalaa kan qaban ture. Waggaa 43 dura gammoojjii Sudaan keessa taa’anii geeraru ture Abbaa Caalaa Lataaf qabsaa'onni kaan. Abbaa Caalaa Lataa maqaan isaa ganamaa abbaan baasaniif Abrahaam Lataa ture. Ofii Abbaa Caalaa Lataa akkamitti maqaa kana argatan? Dubbiin akkana! Bara 1979 tti hiriyoota isaanii wajjin qabsoo hidhannoo Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) hundeessuuf Sudaan keessa osoo jiranii hiriyaan isaanii Abbaa Caaltuu jedhamu gaaf tokko ni geerara ture. Abbaan Caalaas sagalee qaratanii itti taa’an, “Abbaan Caaltuu geeraree Abbaan Caalaa dhiisaaree?” jechuun Abbaa Caaltuu harkaa fuudhan. Tarii gaafa sana Obbo Abbaa Caalaa akkana jedhanii itti fufuun waan geeraran fakkaata: Harmee koo yaa soorettii mee hin galla akka koorrettii hin hafnu akka joorrettii….Ishoooo! “Abbaan Caaltuu geeraree Abbaan Caalaa dhiisaaree?” waan jedhaniif hiriyoonni isaanii ‘Abbaa Caalaa’ jedhanii waamuu eegalan. Maqichis ragga’ee hafe. Gaafa, “Abbaan Caaltuu geeraree Abbaan Caalaa dhiisaaree?” jedhan sana ‘anis ilma Caalaa jedhamu qaba’ jechuu isaaniti. Hiriyoota isaanif garuu dubbiin hin galle. “Dhuguma ilma Caalaa jedhamu nan qaba. Bara Dargii hojjataa mootummaa ta’ee osoon Wallaga jiruun ilma Caalaa jedhamu godhadhe. Namni tokkoyyu akkan mucaa qabu garuu hin beeku ture,” jedhu Abbaa Caalaa turtii BBC waliin taaisaniin. Abbaa Caalan bara 1950 A.L.A tti Qeellam Wallagaa moggaa magaala Dambi Doollotti Abbaa isaanii Lataa Waaqayyoo fi haadha isaanii Hambisee Gorbaa irraa dhalatan. Umurii ijoollummaatti akkuma ijoollee qotee bulaatti dhoqqee bukeessuu, biyyoo daakuu, geengoo waraanuu, mucucoo fi kollee fa’aa tapahatanii guddatan. “Ijoollummaatti ani mootii mandaraan ture. Yeroo tokko naannoo sanatti ana qofatu kubbaa teenisii qaba waan ta’eef ijoolleen ana wajjin taphachuuf jecha ana jala yaa’u turan,” jechuun ijoollummaa isaanii yaadatu Abbaa Caalan. Garuu gaaf tokko kubbaan isaanii dhootee akka durii ijoollee irratti mo’uun ni hafe. Ijoollee ajajuun hafee ijoollee wajjin wal-qixa tapahachuutti deebi’an. Baruumsa kutaa 1 hanga 8 Dambi Doollotti baratan. Baruumsa sadarkaa lammaffaa ammoo mana baruumsaa ‘Bethel Evangelical Secondary School (BESS)’ jedhamu kan magaala Dambi Doollotti argamutti baratan. Abbaan Caalaa hiriyoota isaanii wajjin nama sagal ta’anii qormaata kutaa 12 qoraman. “Ana dabalatee nama sadii qofatu yuunivarsiitii gale,” jedhu. Abbaa Caalaa Lataa barnoota sadarkaa olaanaa barachuuf bara 1971 tti Yuunivarsiitii Finfinnee seenanii barnoota Ikonomiksii barachuu eegalan. Yuunivarsiitin Finfinnee yeroo sana wiirtuu barnoota ammayyaa qofa osoo hin taane wiirtuu raacatiin qabsoo uummata Oromoo fi uummattoota Itoophiyaa finiinsu itti argamu ture. Mooraa kanatti egaa ijji qabsoo uummata Oromoo Abbaa Caalatiif kan banamte. Fincila barattootaa bara 1970’ oota keessa dhohee sirna Fiwudaalaa garagalche keessatti ilmaan Oromoo sochii kana finiinsuun mirga wal-qixummaa saba Oromoo fi uummattoota Itoophiyaaf falmaa turan keessaa tokko Abbaa Caalaa Lataati. Abbaa Caalaa Lataa dabalatee jaallan isaanii qabsoo Oromoo sochoosaa turaniif Yuunivarsiitin Finfinnee haala mijataa uumefii ture. Barattoonni bakka garaa garaa irraa dhufan waa’ee siyaasa Itoophiyaa ni mariyatu; wal-falmu; yaada furmaataa dhiyeessu turan. Addumatti barruun Waalalleny Makonnin ‘Gaaffilee Saboota Itoophiyaa’ jedhuu fi Walaloon Ibsaa Guutamaa ‘Itoophiyaawwii Maannawu?’ jechuun barreesse mata-duree falmiifi raacatii sochii qabsoo sabootaa finiinsaa turaniidha. Abbaa Caalaa Lataas sochii kana keessatti egaa ijji Qabsoo Bilisummaa Oromoo kan banamteef. Hiriyoota isaanii hedduu wajjin wal-baruun caasaa dhoksaadhan ABOn ijaare keessatti socho'aa akka turan himu. Abbaa Caalaan dhiyeenya kana kitaaba seenaa jireenya isaaniifi Qabsoo Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) seenessu mata-duree, “Jireenya fi Qabsoo ABO” jedhuun maxxansuun gabaarra oolchuu isaanii BBC tti himaniiru. Kitaabni isaanii kun ifatti Adoolessa 16, 2022 Washingtanitti akka eebbiffamu himaniiru. Akkasumas, bu’aa bayiin jireenyaa Abbaa Caalaa, qabsoon ABO fi karaa dheeraan qabsoon Oromoo keessa darbee dhufe qabiyyee kitaaba isaanii keessaa akka ta’e dubbatu. Abbaa Caalaa Lataa erga Yuunivarsiitii seenanii waggaa sadaffaatti waggaa tokkoof tajaajila uummataa kennuf Arsii Kofaleetti barsiisummaan ramadaman. Tajaajila uummataa kennaa turan xumuranii bara 1974 tti baruumsa isaanii xumuruuf yeroo gara mooraa yuunivarsiititi deebi’an qabsoo fincila barattootaa irraa kan ka’e yuunivarsiitin cufamuu isaa ni yaadatu. Haayilasillaaseen kufee mootummaan Dargii erga aangoo qabatee yuunivarsiititti deebi’uun baruumsa isaanii digrii jalqabaa Ikonomiksiidhan eebbifamuu dubbatu Obbo Abbaa Caalaa Lataa. Dhaabni ABO bara 1976 tti sagantaa siyaasa isaa erga ifa godheen booda bara 1977 tti iffatti hundaa’e. ABOn sochii isaa iffatti gaggeessuf mootummaa Dargiitin danqamaa waan tureef Dargiidhuma keessatti karaa namoota quuqama sabaa qabanii caasaa ijaarrachuu akka jalqabe ibsu qabsaa'aan buleessi kun. Kanaaf ammoo namoonni akka Baaroo Tumsaa fa’aa warra sirna bulchiinsa Dargii keessa taa’anii sagantaa ABO baasuu irraa kaasee hanga dhaabicha bu’uuressuutti qooda olaanaa qaban turan jedhu. Hundeeffamuu ABO keessatti namoota shoora guddaa qaban keessaa tokko obboleessa Abbaa Caalaa Lataa kan ta’an Obbo Leencoo Lataati. Pirezidaantiin duraanii Itoophiyaa Nagaasoo Gidaadaa (PHD) yeroo ABOn hundaa’u waan Leencoo Lataa jedheen mudannoo isaanii Kitaaba ‘Daandii Nagaasoo’ jedhu keessatti barreessaniiru. Yeroo ABOn hundaa’u sana Dr. Nagaason karaa Luba Guddinaa Tumsaa carraa barnootaa Jarmanitti argatan. Oduu gaarii kana hiriyaa isaanii Leencootti himuuf  Finfinneetti wal argan.  Dr. Nagaason, “Ani barnoota argadhee Jarman deemufan jira” jedhaniin. “Maal barachuu deemta?” jechuun gaafatan Obbo Leencon. Dr. Nagasoon dafee, “Seenan baradha” jedhaniin. Obbo Leencon, “Ati dhaqii seenaa baradhu, nuti asuma teenyee seenaa hojjannee si eegnaa!” jechuun deebisaniif. Dr. Nagaason ajaa’ibsiifatanii gargar deeman. Dr. Nagaason gaafa deebi’an dhuguma ABOn hundaa’ee seenan hojjatamee isaan eege. Abbaa Caalaa Lataas ABOn ifatti osoo hin hundeeffamiiniyyuu maandhee (seelii) dhaabichaa keessa seenuun dhoksaadhan hojjataa akka turan dubbatu. Keessumaa caasaa mootummaa Dargii keessatti diriire keessatti sochii guddaa taasisaa akka turan himu. Erga barnoota isaanii xumuranii maqaa hojjataa mootummaatin gara Wallaggaa deemanii hojii dhoksaa (covert task) akka hojjataniif dhaabichi ergama itti kennuu yaadatu. Yeroo Abbaa Caalaa Lataa garas deeman Wallagga bulchaa kan ture Obbo Abbiyyuu Galataati. Obbo Tasammaa Nagarii ammoo Obbo Abbiyyuu jalatti hojjata ture. Lamaan isaanituu aangawoota Dargii olaanoo ta'anii harka lafa jalaan qabsoo ABO deeggaraa warra turaniidha. “Akkan garas deemee hojii dhaabaa hojjadhuuf Jaal Baaroo Tumsaa fa’aa Obbo Abbiyyuu Galataa fa’aa wajjin haasa’anii maqaan ‘Ogeessa Diinagdee Baadiyyaa kan Bulchiinsa Wallaggaa’ jedhu naaf kennamee akkan garas deemu ta’e.” “Ani guyyaa tokko ogummaan baradheen hojjadhee hin beeku. Ani jalqabuma maqaa kanaan hojii sochii ABO akkan Wallaggatti hojjadhuufan ergame,” jedhu Abbaan Caalaa. Abbaan Caalaa Wallaggatti maqaa hojjataa Dargiitiin qabsoo ABO osoo hojjataa jiranii aanga'aan Dargii yeroo hunda maqaan isaa gara jabeenyan ka’u tokko Bulchiinsa Wallaggaatti ramadame- Nigusee Faantaa jedhama. Abbaan Caalaa aanga'aa kana waliin hojjataa akka turan dubbatu: “Walgahii fa’aa wajjin teenya, afaan nan hiikaaf ture. Hojii dirrees wajjin deemna turre; wallaalaa wajiiti, akkasumaan barooda malee homaa hin beeku, nuti garuu itti tapahanna turre, isuma bira teenyee hojii siyaasaa keenya hojjataa turre. Garuu ammoo gara jabeessa!” "Boodarra nurratti baree na hidhuuf yeroo jedhutti Dambi Doollottan baqadhe. Achii gaafa inni nama hidhuu jalqabun gara Naqamtee dhufe; Gimbiidhaa nama hidhuu yoo jalqabu Finfinneen dhaqe. “Finfinnee irraa ammas Dambi Doollon dhaqe. Achiin booda lama taanee bosona seenne; nama lama ta’anii qabsaa’un waan nutti ulfaateef achii baanee miilan Goreetti ceene; achiin gara Finfinneetti imalle,” jedhu. Yeroo sana ABOn gurmaa’ee dirree bahaatti qabsoo hidhannoo eegalee ture waan ta’eef Finfinnee irraa gara qabsoo hidhannoo Waranaa Bilisummaa Oromoo (WBO) dirree bahaatti imaluu yaadatu. Erga dirree bahaa xiqqoo turanii booda lixatti qabsoo hidhannoo akka eegalan dirqamni dhaabaa akka itti kenname kan dubbatan Abbaa Caalaan, achirraa miillan Jibuutii deemanii rakkoo gurguddaa keessa darbanii bara 1979 tti Sudaan galuun hiriyoota isaan dura achi gahanitti makamuu ibsu. Bara 1981'tti Sudaanitti leenjii waraanaa fudhachuun namoota 17 qabsoo hidhannoo Adda Bilisummaa Oromoo dirree lixaa saaqan keessaa tokko Abbaa Caalaa Lataati. Yeroo Obbo Abbaa Caalaa fi Obbo Daawud Ibsaa fa’aa waraana ABO dirree lixaa eegalanii kaasee Dargiin sochii hidhannoo kana kichuutti hambisuuf summiidhan fixuuf karoora cimaa akka baase yaadatu. Karoora kanattis hamma tokko milkaa'eera jedhu. “Guyyaa tokko Saglii nama 14 qabu taanee ona Gidaamitti ol baane. Dureen Saglii Obbo Daawud Ibsaati, ani itti aanadha; sana booda bakka lamatti hiramnee Obbo Daawud nama 8 wajjin Gidaamitti hafan, ani namoota 6 fudheen gara Beegii deeme. “Garee Obbo Daawud fa’aa balaa summiitu isaan mudate. Nutis silaa osoo achi jiraannee isaanuma wajjin dhumna turre,” jedhu Abbaa Caalaan bulchaan Wallaggaa yeroo sanaa Nigusee Faantaa akkamitti waraana ABO summiidhan akka fixe yoo yaadatan. Akka isaan jedhanitti, taateen kun kan raawwate bara 1981 ji’a Muddee keessa ture. “Jaallan keenya summiin erga dhumanii booda rakkoo guddaatu nu mudate. Namoonni heddus nu ganan. Deebinee erga of-ijaaruu jalqabnee booda bara 1982 ji’a Caamsaa fi Waxabajjii keessa  Dargiin lola guddaa nurratti bane. Isas mo’annee ofirraa deebisne,” jedhu. Abbaa Caalaan waa’ee jaallan isaanii summii nyaachifamanii dhumanii, gidiraa fi xiiqii qabsoo sana booda isaan mudate, naasuu jaallan isaanii dhumanii irraa dandamatanii akkamitti Dargii wajjin lolanii akka mo’ataa turan kitaaba isaanii keessatti bal’inaan akka ibsan ni dubbatu. Namoota Nigusee Faantaa summii nyaachise keessaa lubbuun kan hafe Obbo Daawud Ibsaa qofa jedhu. Obbo Daawud erga summii irraa hafanii qabamanii waggootaaf mana hidhaa turan. Booda mana hidhaa ‘Ma’ikalaawwii’ keessaa miliquun gaafa isaan dirree qabsootti deebi’an, waraanni Abbaa Caalaa fa’iin hogganamaa ture baay’atee lafa fudhatee isaan eege. Mootummaan Dargii Waraana Bilisummaa Oromoo dirree lixaa summii nyaachisee fixuu barbaadus, waraanichi dandamatee baay’atee bara 1991 yeroo Dargiin kufutti waraanni birgeedii guutuu ta’ee sadarkaa taankidhaan loluu irra akka gahe dubbatu Abbaan Caalaa. Erga jaallan isaanii summiidhan dhumanii booda hanga bara 1986 tti waraanaafi hojii siyaasa ABO damee lixaa itti-gaafatamummaan gaggeessaa kan ture Abbaa Caalaa Lataati. Bara 1988 tti ammoo damee siyaasaa irratti fuulleffatanii akka hojjataniif taasifaman. Akka Abbaa Caalaa jedhanitti, sabni Oormoo waggoota dhibbaa oliif eenyummaa isaatti akka qaaneffatu qor-qalbii isaa irratti waan hojjatameef kana keessaa baasuun qabsoo salphaa hin turre jedhu. “Guyyaa tokko hiriyaan keenya tokko Finfinneetti osoo nuti Afaan Oromoo dubbataa deemnuu nu argee, 'ijoolle afaan kun afaan dhoksaatii karaa irratti haasa’aa hin deeminaa' nuun jedhe,”' jechuun namni akkamitti Oromummaa isaatti qaanfataa akka ture yaadatu. “Finfinnee keessatti ‘baasii’ fa’aa seennee beekadhuuma walirraa fagaannee dhaabannee alaalatti sagalee ol-fuunee Afaan Oromoo dubbanna turre. Kaayyon keenya diddaa uumuu ture, akka namni of-baru gochuu! Jalqaba ofii kee bilisa baasta, sana booda namni akka garbummaa didu gootee bilisa baasta. Bifa kanaan hojjataa turre,” jedhu. “Kaayyon qabsoo nuti jalqaba kaaneef irra guddaan isaa raawwateera. Oromoon eenyummaa isaatti boonaa jira; afaan isaatiin dubbatee barata; daangaa Oromiyaa jedhamtu qaba.  Kana booda kan Oromoo hafu mirga hiree ofii ofiin murteeffachuudha,” jedhu Abbaa Caalaa Lataan. Goolama siyaasaa Itoophiyaan amma keessa jirtu ilaalchisee yaada furmaataa kennaniin mootummaan akkuma bara Wayyaanee humnaan cabseen of jala si galcha jechuu dhiisee mariidhan gaaffii uummataa deebisuutu furamaata jedhu. Akkasumas, mootummaan gadi taa’ee qaama hidhate wajjin mariyatee furmaata siyaasaa kaa’uu qaba malee humnaan gaaffii deebisuun kana durayyuu furmaata hin taane jedhu gameessi siyaasaa ganna 72 Obbo Abbaa Caalaa Lataa. Akka isaan jedhanitti, amma Oromoon sadarkaa dammaqiinsa guddaa keessa jira. Bara isaan qabsaa'aa turaniifi amma wal bira qabanii gaafa dubbatan: "Yeroo sana nuti waa'ee qabsoo yoo kaafne namni nu hin dhagahu ture. Hojii hojjatanee jireenya keenya fooyyeffanna nuun jedhu turan. Osoo dammaqiinsi amma jiru kun yeroo keenya jiraatee...!" jedhanii garaa isaan nyaata. Obbo Abbaa Caalaa fi Obbo Leencon obbolaadha. “Leencon gara waggaa torbaa na angafa. Anaa fi isa gidduu nama lamatu jira. Dheerinaan garuu anatu angafa,” jedhu. Obbo Leencoon gabaabadha jechuu isaaniiti. Isaan lachuu qabsoo Oromoo keessatti ilkaan buqqifatanii arrii baasan. Isaan lachuu dhaaba Adda Bilisummaa Oromoo keessatti qabsoo hidhannootii kaasee, dabballummaa fi hanga sadarkaa gaggeessummmaatti tajaajilaniiru. Lamaan isaanituu amma siyaasa keessaa bahanii Yuuba ta’uu isaanii labsaniiru. Akka sirna Gadaatti, namni Yuuba ta’e jechuun siyaasa ykn bulchiinsa keessatti kallattiin hirmaata osoo hin taane duuba taa’ee gorsa, kallattii itti agarsiisa. Akka Abbaa Caalaa jedhanitti, Obbo Leencoo waliin waa’ee siyaasa Itoophiyaa fi qabsoo Oromoo ni mariyatu, wal gorsu, kuni hin baasu, kanatu ta’uu qaba, kuni hin ta’u jedhanii wal-falmu. Akka obbolaa tiruu tokko boraafataniitti ammoo walitti deeemu, quba wal-qabu, wal-iyyaafatu. “Ani Yuuba ta’eera, kana booda hojiin koo taa’ee gorsuudha. Namni nama dhaggeeffatu yoo jiraate! Ammaan booda hammin jiraadhu xiqqaadha waan ta’eef yeroo haftetti waanan godhu hundumaa eeggannoodhan godhuun qaba.” “Hanga ammaatti waanan godhuu danda’u godheera. Isa dhumaa ammoo waanan keessa darbe kunoo kitaaban kaa’era. Dirqama koo xumuradheera ani. Qabsoon Oromoo yoo karaa irraa maqe garuu hin callisu, nan dubbadha. Waanan jireenya koo itti dabarse akkamittan callisee ilaala?” jedhu Abbaa Caalaa Lataa. Abbaa Caalaan gameessa umurii isaanii guutuu qabsoo uummata Oromoof dhama’aniidha. Qabsoo hidhannoo kaasee hanga waraana gaggeessutti; waggoota dheeraa miseensa koree giddu-galeessaa Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) ta’uunis tajaajilaniiru. Bu’aa ba’ii qabsoo Adda Bilisummaa Oromoo, waan uummanni Oromoo keessa darbee as gahee fi seenaa jireenya isaanii dhaloonni dhufu haa baru jedhan kitaabatti jijjiiranii jiru. Obbo Abbaa Caalaa ilma ittiin waamaman Caalaa qofa qabu. Caalan fuudhee ijoollee lama godhatee Abbaa Caalaa akaakayyuu taasiseera. Abbaa Caalaa amma biyya Ameerikaa jiraatu.


Namoonni 7 mootummaa Itoophiyaa bakka bu’uun TPLF waliin mari’atan eenyu?

Waraana Kaaba Itoophiyaa baatilee 19 lakkoofsise karaa nagaa xumura itti gochuuf mootummaan Itoophiyaa garee aanga’oota olaanoo namoota torba of keessaa qabu ijaaree hojii eegaluu beeksiseera. Gariin TPLF waliin marii akka godhu ijaarame kun Ministira Muummee Itti Aanaa fi Ministira Haajaa Alaa Obbo Dammaqaa Makonnin kan dursanidha. Ministirri Muummee Abiy Ahimad torbee lama dura paarlaamaa irratti yoo dubbatan, dhimma mariin waraanichatti xumura gochuu irratti kan hojjetu koreen ijaaramee haal-dureewwan qorachaa akka jiru himanii turan. Koreen hoji raawwachiiftuu fi jiddu galeessa Paartii biyya bulchaa jiruu walgahiiwwan walitti aansuun taa’een booda ibsa Wiixata baaseen waraanichi karaa nagaa xumurri akka itti godhamu murteessuu hime. Miseensa garee amma ijaaramee fi Ministira Haqaa kan ta’an Dr Geediyoon Ximootewoos akka himanitti paartichi qajeelfaa ittiin mariin godhamu qopheesseera. Mariin TPLF waliin godhamu kan Gamtaa Afrikaa qofaan hogganamu ta’uu akka qabus ejjennoo qabachuu Dr Geediyoon himaniiru. TPLF dhimma kanarratti ifatti deebii kennuu baatus amma dura Gamtaa Afriikaa komachaa ture. Xalayaa banaa hogganaan TPLF Dr Dabratsiyoon Gabramikaa’eel amma dura UN dabalatee dhaabbilee idil-addunyaaf barreessaniin Gaanfa Afrikaa  ergamaan addaa Gamtaa Afrikaa Oluseeguun Obasaanjoo hariiroo MM Abiy waliin qaban ija shakkiin ilaalla jedhanii turan. Marii mootummaan Keeniyaa jaarsummaan hogganu irratti hirmaachuuf qophii fi fedha akka qaban Dr Dabratsiyoon himaniis turan. Namoonni 7 mootummaa Itoophiyaa bakka bu’an eenyu? Pireezidantii Itti aanaa Paartii Badhaadhinaa, Ministira Muummee Itti aanaa fi Ministira Haajaa Alaa kan ta’an Obbo Dammaqaa Makonnin, naannoo Amaaraa akkasumas mootummaa federaalaa keessatti nama aangoo olaanaarra turanii fi dhageettis qabanidha. Naannoo Amaaraa keessatti pireezidantii itti aanaa naannichaa dabalatee itti gaafatamummaa olaanaa gara garaan tajaajilaa turan. Ministira Muummee itti aanaa ta’uun yeroo dheeraaf kan tajaajilan yoo ta’u, sana dura yeroo yartuuf ministeera barnootaa turan. Waggoota dheeraaf ministira muummee itti aanaa ta’uun hojjetaa kan turan yoo ta’u, yeroo ammaa itti dabaluun ministira haajaa alaa ta’uun hojjetu. Wayita ammaa biyyattii keessatti MM Abiy Ahimaditti aanuun nama aangoo olaanaa of harkaa qaban isa lammataati. Bulchiinsa Ministira Muummee Abiy Ahmad jalatti kaabinoota muudaman keessa umriin dargaggoo kan jedhaman Dr Geediyoon Ximootiwoos yeroo ammaa miseensa paartii badhaadhinaati. Qondaalli kun Ministira Haqaa ta’uusaaniin duratti gosa barnootaa seeraan Yuunivirsitiiwwan akka Finfinnee, Senteraal Yuroooppiyan, Hawaasaa, Siivil Sarvisii keessatti muuxannoo barsiisummaa yeroo dheeraa qabu. Ogummaa seeraan kan beekaman Dr Geediyoon, bakka yeroo dheeraaf keessatti hojjetaa turan Yuuniversitii Finfinneetti dame barnoota seeraan sadarkaa pirofeesaraa irra ga’aniiru. Obbo tamasgeen Xiruunah naannoo Amaaraa hanga federaalaatti aangoowwan mootummaa garaagaraa irra hojjetaniiru. Naannoo Amaaraatti gorsaa dhimma nageenyaa fi teeknooloojii pireezdantii, Hoogganaa Itti Aanaa Abbaa Taayitaa daandiiwwanii, Hoogganaa Ejansii ijaarsa daandiiwwan baadiyyaa, Bulchaa Godina Goojjam Bahaa akkasumas Komishinara Poolisii naannochaa ta’uun hojjetaniiru. Raayyaa Ittisa biyyaa keessatti hanga gulantaa kumalaa kan ga’an Obbo Tamasgeen, raayyaa kana keessatti Qajeelcha Odeeffannoo waraanaa akkasumas odeeffannoo elektiroonikii fi teeknooloojii hoogganaa turan. Obbo Tamasgeen Ejansii Tajaajila Nageenya Odeeffannoo fi Tika Biyyaalessaa (NSA) namoota hundeessan keessaa tokko, jaarmiyaa kana keessattis sadarkaa hooggansaa garaagaraa hanga daarektara olaanaa ta’uutti tajaajilaniiru. Bulchiinsa Ministira Muummee Abiy Ahmad jalatti sadarkaa ministira muummeetti Gorsaa Dhimma Nageenya Biyyaalessaa MM ta’uun hojjetaniiru. Erga aanga’oonni naannoo Amaaraa ajjeefamanii booda ammoo pireezidantii naannochaa ta’uun yeroo muraasaaf hojjetaniiru. Ergasii gara federaalaatti deebi’uun Daarektara Olaanaa Ejansii Tajaajila Nageenya Odeeffannoo fi Tika Biyyaalessaa ta’uun tajaajilaa jiru. Ambaasaaddar Reediwaan naannoo Kibbaa, Finfinnee fi qondaala olaanaa sadarkaatti federaalaatti iddoo garaa garaatti ramadamuun ganna dheeraaf hojjatanidha. Qondaaala olaanaa Paartii ta’anii kan turan  Ambaasaaddar Reediwaan waggoota muraasan dura Kantibaa Ittaanaa magaalaa Finfinnee, Ministira Kominikeeshinii, Ministira Dhimma Dargaggoota fi Ispoortii ta’uun hojjataa turan. Sana booda gara Ministeera Dhimma Alaatti darbuun kan hojjatan yoo ta’u, biyyoonni lamaan ganna 20 booda hariiroo addaan citee ture yeroo haaromsan Ertiraatti Ambaasaaddara Itoophiyaa kan jalqabaa ta’uun hojjataniiru. Ambaasaddarichi Asmraarraa gara biyyaattii erga debi’anii booda Deetaa Ministeera Dhimma Alaa Itoophiyaa ta’uun hojjataniiru. Waraana Kaaba Itoophiyaatti ka’e hordofee hawaasa addunyaatiif ejjannoo mootummaa ibsuun heddu beekamu. Ambaasaaddar Reediwaan torban muraasa dura Ministirri Muummeef gorsaa dhimma nageenyaa ta’uun muudaanii turan. Ajajaa Rippaabilikaan Gaardii kan taruaniifi yeroo ammaa ammoo dursaa Miliitarii Intalijansii kan ta'an Letenaal Jeneeraal Biraanuu Baqqalaa, ganna 30’n darban raayyaa ittisa biyyaa keessatti gita garaa garaarratti ramadamanii hojjataniiru. Waraana Kaaba Itoophiyaatti gaggeeffamaa turarratti adda waraanaa Raaayyaa fi Lixa Tigiraayitti gaggeeffamaa turerrati hirmaachuu isaaniitu himama. Duula kanarratti qooda qabaniif Ministirri Muummee paarlamaa biyyattii duratti hoggantoota waraanaa leellisan keessaa tokkodha. Dr. Geetachoon naannoo Amaarratti gita gara garaarratti kan hojjataa turan yoo ta’u, ammatti naannichatti Pirezedantii Ittaanaa naannichaa ta’uun hojjataa jiru. Iddoo amma hojjataa jiratti otoo hin dhufiin Biiroo Qabeenya Bishaanii fi Ogummaa fi Teekinikaa naannoo Amaaraa hogganaa turan. Ambaasaaddar Hasan  hoggansa mootummaa sadarkaa olaanaarra turan ta’uu ragaaleen agarsiisa jiraachuu baatuus, Ministeera Dhimma Alaatti damee dhimma dippiloomasiirratti hojjataa akka turan ragaaleen ni mul’isu. Ammati paartii biyya bulchaa jiru keessatti dame giddugala dimokiraasii hogganaa jiru. Ambaasaaddar Hasan Abdulqaadir akkasuma miseensa Abbaa Taayiitaa Miidiyaalee Itoophiyaa keessatti miseensa boordii ta’anii hojjataa jiru.


Itoophiyaan ganna kana duula biqiltuu biiliyoona 6 dhaabuuf karoorfatte har'a eegalte

Itoophiyaan waggaa afur dura karoora 'Ashaaraa Magariisaa' jedhuun biqiltuu biiliyoona 20 dhaabuuf karoorsite bara kana xumurti. Sagantaa baranaan biyyattiin biqiltuu biiliyoona 6 dhaabuuf kan karoorfatte yoo ta'u, sagantaan kunas guyyaa har'aa (Waxabajjii 21, 2022) Ministirri Muummee Abiy Ahmad biqiltuu dhaabuun eegalsiisan. Sagantaa marsaa afraffaan kun magaalaa Finfinnee Wiirtuu Biqiltootaa Gullallee (Gullalle Botanical garden)'tti eegalame. Sagantaa kanarratti MM Abiy dabalatee qondaaltonni mootummaa federaalaa fi naannolee akkasumas qondaalli Gamtaa Afrikaa Muusaa Fakii Mahamat argamaniiru. Sagantaan 'Ashaaraa magariisaa' bara kanaa mata duree ''Ashaaraa magariisaa dhaloota itti aanuuf'' jedhuun gaggeeffamuu eegale. Ministirri Muummee Abiy karoora 'Ashaaraa Magariisaa'' baran kanaa ilaachisuun ibsa baasna keessatti, biqiltuu biiliyoona 20 dhaabuuf galmi waggaa afur dura qabame milkaa'aa jiraachuu eeran. Ibsa isaanii  kanaan Itoophiyaan rakkoo jijjiiirama qilleensaan daran miidhamaa jiraachuu kan eeran MM Abiy, kana qolachuuf karoorri 'Ashaaraa magariisaa' furmaata ijoodha jedhan. ''Sanyiin har'a facaasnu bor firii godhatee dhaloota itti aanutti akka darbu shakkii hin qabnu,'' jedhan. Sochiin 'Ashaaraa magariisaa' kun jijjiirama qilleensaa addunyaaf yaaddoo ta'aa jiru qolachuu, faalama bishaan fi qilleensaa hambisuu fi biyyee gabbisuuf akkaan murteessaa ta'uu ibsan. Itoophiyaan biyyoota hongeen miidhamaa jiran keessaa tokko ta'uusheetiin, ''iddoowwan gogiinsi itti mudatee fi kaan akka jiidhinsa argatanii fi dhiqamni biyyees akka hir'atuuf kutannoodhaan biyya keenya magariisa uwwisuu qabna,'' jedhan. Erga karoorri 'Ashaaraa magariisaa' eegalee waggaa waggaan lammiileen miiliyoonaan lakkaa'aman biqiltuu dhaabaa jiraachuun milkaa'ina guddaadha kan jedhan MM Abiy, sagantaa kanaan walqabatee carraawwan hojii kuma 183 caalan kutaalee biyyattii garaagaraa keessatti uumamuu ibsa isaan kana keessatti eeraniiru. Kaka'umsa sagantaa 'Ashaaraa magariisaa' kanarratti mul'ate oomisha keessattis fiduudhaan bu'aa gudda argamsiisuun akka danda'amu eeran. MM Abiy ibsa isaanii kana keessatti sagantaan kun biyyoota Afrikaa fi biyyoota addunyaaf barumsa kan ta'uudha jedhan. Lammiileen biyyattii heddumminaan ba'uun biqiltuu dhaabuun ashaaraasaanii akka kaa'anis dhaaman. MM Abiy biyyoonni Afrikaa sagantaa 'Ashaaraa magariisaa' keessatti akka hirmaatan kan dhaaman yoo ta'u, hawaasni addunyaas milkaa'ina sagantaa kanaaf ga'eesanii ba'uu akka qaban dhaaman.


Wallagga Lixaa, aanaa Gimbiitti namoonni nagaa hidhattootaan ajjeefamuun himame

Wallaggaa Lixaa, aanaa Gimbii ganda Tolee keessatti haleellaa hidhattoonni Sanbata darbe raawwataniin namoonni baayyee ajjeefamuu kanneen ajjeechaa kana irraa hafan BBC'tti himan. Aanicha ollaa sabni Amaaraa keessa jiraatan keessatti haleellaa raawwatameen kanaan namoonni nagaa dhibbaan lakkaa'aman ajjeefamanii, kanneen kumaan  lakkaa'aman ammoo naannawaa sana gadi dhiisanii akka baqatan dubbatu jiraattonni. Assooshiyeetid Pirees namoota ijaan argan jedhu eeruun akka gabaasetti, haleellaa qaqqabe kanaan namoonni 200 ol ajjeefamaniiru. Mootummaafi jiraattoonni haleellaa kana kan raawwate garee Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) kan motummaan 'Shanee' ittiin jedhu akka ta'e wayita himu, gareen hidhattootaa kun garuu haleellaa raawwatameef itti gaafatamtoonni humnoota motummaati jedheera. Dubbi himaan WBO Odaa Tarbii karaa Tiwitaraatiin, haleellaa jedhame kana hidhattootuma mootummaa kan 'Gaachan Sirnaa' jedhamanitu raawwate jechuun barreessaniiru.  Gama kaaniin, Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa (KMNI) ibsa Dilbata  baaseen, Godina Wallagga Lixaa, aanaa Gimbii, ganda Toleetti waraana mootummaafi hidhattoota Waraana  Bilisummaa Oromoo (WBO) kan mootummaan ‘ABO-Shanee’ ittiin jedhu gidduutti deemsifamaa tureen walqabatee haleellaa gareen hidhate raawwateen lubbuun namootaa darbuu  beeksise. Taatee kana hordofuunis humnootiin mootummaa naannichatti bobbaafamuu jiraattoonni dubbataniiru. Mootummaan Naannoo Oromiyaas ibsa ajjeechaa kana ilaalchisuun Sambata baaseen, haleellaa kanaan lubbuun namootaa darbuu fi qabeenyaan barbadaa’uu himeera. Mootummaan naannichaa qaamolee nageenyaa Federaalaa waliin qindaa'uun tarkaanfii humna ‘shoororkeessaa’ ittiin jedhu irratti fudhachaa jiru cimsee itti fufuus himeera. Gareen hidhattootaa kunis haleellaa mootummaadhaan fudhatamaa jiru kana fuldura dhaabachu waan dadhabeef namoota nagaa irratti tarkaanfii akkasii fudhatee jedha ibsi motummaa oromiyaa baase. Komishinii Mirgoota Namoomaa Itoophiyaas ta'e Mootummaan Naannoo Oromiyaa ibsa isaanii keessatti lakkoofsa namoota haleellaa jedhame kanaan ajjeefamanii hin eerre. Haata'u malee BBCn dhimma kanarratti odeeffannoo dabalataa argachuuf bilbila harkaa qondaala waajjira komunikeshinii godinichaarratti irra deeddebiin bilbilluus hin kaasiin hafaniiru. Motummaan naannoo Oromiyaa yeroo adda addaatti garee Waraana Bilisummaa Oromoo kanarratti tarkaanfii walitti fufaa fudhataa akka jiru yeroo garaagaraatti beeksiisuun isaa ni yaadatama. Haleellaan Sambata darbe raawwatame kunis kan tarkaanfiidhuma motummaa kanaan wal qabate ta'u Komishiniin Mirga Namoomaa ibsa isaatiin kaaseera. “Amallee naannawaa sana yaaddoon nageenyaa guddaan waan jiruuf jiraattonni deeggarsi atattamaa akka taasifamuufiif gaafachaa jiru,” jedha Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa ibsa Dilbata Waxabajjii 19, 2022 baaseen. Komishinarri Olaanaa KMNI Daani’eel Baqqalaa (PhD) namoota nagaa irratti haleellaan dabalataa akka hin raawwatamneef tarkaanfiiwwan ittisuuf barbaachisan akka fudhataman, haala kamiyyu keessatti namoonni nagaan akka hin miidhamneef of-eeggannoon barbaachisu akka taasifamu, akkasumas rakkinichaaf furmaanni waaraa akka barbaadamuuf hubachiisaniiru. Waraanni Bilisummaa Oromoo (WBO) kan mootummaan 'Shanee' jechuun shororrkeessummaan faraje, himannaawwan kanaan dura ajjeechaa namoota nagaa irratti xiyyeeffaten irratti dhiyaatuuf waakkachaa turunsaanii ni yaadatama. Gama biraatiin ammoo jalqaba torban kanaa Dubbi Himaan WBO  Obbo Odaa Tarbii, magaalota Lixa Itoophiyaa kanneen akka Gaambeellaa, Dambi-Doolloofi Gimbii keessatti humnoota mootummaa waiin wal haadhaa akka turan himaanii turan. Walumaagalattis, torban darbe keessa lixa biyyattiitti rakkoon nageenyaa bal'inaan mudachuu, kanaan wal qabtees keessattuu naannoo Gaambeellaatti lubbuun hidhattoota, humnootii nageenya motummaafi kan namoota nagaa 40 ta'an baduufi kaan 36 ol madaa'uu BBC gabaasunsaa ni yaadatama. Haleellaa tibbana aanaa Gimbii, ganda Toleetti Waxabajjii 18, 2022 raawwatamee kanaan ammoo namoonni gara 200 ta'an ajjeeffamu jiraattoonni kan jedhaniin alatti, hanga ammaatti motummaas ta'e komishiniin mirga namoomaa Itoophiyaa kan jedhan hin jiru. Akkasumas, haleellaa kanaan wal qabatee qabeenyaan manca'uu ibsa mootummaan Oromiyaa baasee kaasulleen, badiin qaqabe hangam akka ta'e BBCn ammatti adda hin baafne.


Gareen haleellaa Gaambellaa duuba jiru eenyu? Kaayyoonsaa hoo maali?

Haleellaa hidhattoonni magaalaa Gaambellaatti jalqaba torban kanaa banan hordofee lola humnoota mootummaa waliin adeemsifamee fi isaan booda lubbuu hedduun darbuutu himame. Guyyootaaf jiraattonni magaalaa naannichaa bahaa gala dhabanii rakkachuu himan. Garee haleellaa kana duuba jiru keessaa tokko Adda Bilisummaa Gaambeellaa kan waa'eensaa baayyee hin beekamnee fi haaraadha. Akka Addi Bilisummaa Gaambellaa jedhutti, haleellaa kan eegalan daandii Dambi Dolloo geessurra bosona jiru keessaati. Naannoon Gaambellaa kan baqattoota biyya ollaa kuma dhibba hedduun keessa qubatan yoo ta'u, Sudaan Kibbaafi lixa Oromiyaa bakka rakkoon nageeenyaa jiru daangessa. Haleellaan ALI Waxabajjii 07/2014 (14/06/2022) raawwate tarii haleellaa guddicha gareen kun qooda keessatti fudhatedha. Akkasumas badiin maqaan isaa itti dhahamedha. Garee kana duuba eenyutu jira? Hariiroon hidhattoota Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) kan mootummaan Shanee jedhu waliin qaban maali? Kaayyoon isaaniihoo? TPLF biraa deeggarsa qabuu? Waa’ee hogganaa isaanii maal beekna? Haleellaa kana gareen Adda Bilisummaa Gaambellaa hidhattoota lixaafi kibba Oromiyaa sosso’an  ‘walootiin’ raawwachuu ibsan. Dura taa’aan Adda Bilisummaa Gaambellaa Obbo Gaatluk Bu’aam Paal haleellaan kan eegalan daandii Dambi Dolloo geessurraa bosona km 4 fagaate argamurraa ta’u BBC’tti himaniiru. Yeroo muraasaaf bakkeewwan magaalattii to’atanii akka turan dura taa’aan kun ni dubbatu. Waraanni mootummaa of duuba deebi’ee lolli '‘ummata gidduutti’’ waan tureef magaalaa bahu himu. Galgaluma guyyaa haleellaan itti raawwatameettis mootummaan naannichaa hidhattoonni kutaa magaalattii hamma tokko to’atanii akka turanii fi tarkaanfii humnoonni nageenyaa fudhataniin hidhattoota magaalaa keessaa baasu ibse. Obbo Gaatluk fi Dubbii himaan WBO kaayyoo isaanii '‘milkeessuu’’ fi meeshaalee waraanaa to’achuu ibsan. Taatullee, jiraattonniifi qondaalonni mootummaa miseensonni hidhattoota kanaa 'hedduu' jechuun ibsan magaalaa keessatti ajjeefamuu BBC’tti himan. Reeffis daandii magaalaarra akka bubbulees himan. Qondaalli olaanaa naannichaa maqaansaanii akka hindhahamne gaafatan, hidhattoonni caasaa mootummaafi ummataa keessa jiran isaan tumsaniiru jechuun himatu. Akka qondaala kanaatti, hidhattoonni kunneen Lixa Oromiyaa Anfilloofi daangaa naannichaa keessatti argamu. Baqattoota Sudaan Kibbaa keessa walmakuunis akka sosso’an ibsu. Haleellaa gaafas booda magaalli suuta tasgabbaa’aa akka jirtuufi gaafa Kamisaa sochiitti deebi’u Dubbii Himaan Naannoo Gaambellaa Ugaatoo Adiing BBC’tti himaniiru. Ta’us, humnoonni nageenyaa miseensota hidhattootaa ummata keessa dhokataniiru jedhan adamsanii qabaa jiru jechuun dubbatan. Haata'u malee magaalaa Gaambeellaatti taateewwan sarbama mirga namoomaa raawwatamaa jiraachu gabaasni isa qaqabu Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa ibseera. Keessattuu erga viidiyoon yeroo dargaggoon harkisaa lamaan duubatti hidhameefi uffata siviilii uffate namoota uffata dambii uffataniin itti dhokaafamee ajjeefamu mul'isu miidiyaa hawaasarratti ijoo dubbii ta'eera. Komishiniin mirga Namoomaa Itoophiyaas qaamoleen nageenyaa tarkaanfii gita hin taane fudhatan gaafatamoo akka ta'anif gaafateera. Hidhattoonni lamaan waloon haleellaa banan waliin lola banan lammiilee nagaa ‘’sabaan Oromoofi Nuweer kan ta’an’’ irratti humnoonni mootummaa ajjeechaa raawwataniiru jechuun himatan. Mootummaan naannichaa garuu kun '‘olola diinaati’’ jechuun deebise. Haleellaa gaafa Waxabajjii 14, 2022 raawwatameen namoonni 40 ol ajjeefamuu BBC’n maddeen garagaraarraa mirkaneesseera. Kanneen keessaa hedduu kan ta‘an hidhattoota ta’u maddeen kun himan. Hidhattoonni garuu kana hin fudhatan. Addi Bilisummaa Gaambellaa filannoo biyyaalessaa jahaffaa Waxabajjii waggaa darbe Itoophiyaatti taasifame booda hundaa’u ibse. Miseensotaafi hidhattoota kumaan lakkaa’aman akka qabus dubbata. Dura taa’aan garee kanaa kan dura miseensa dhaaba Naannoo Gaambellaa bulchaa ture - Sosochii Tokkummaafi Dimookiraatawaa Ummatoota Gaambellaa - ta’un tajaajilaa turan. Qondaala mootummaa ta’unis hojjetan. Hoogganaa I/Aanaa biirolee garagaraa hanga diinii kolleejjii naannichaa ta’un dalaguu BBC’tti himaniiru. Bara ADWUI aangorra turee kaasee Biiroo Turizimii, Misooma Magaalaa, akkasumas Biiroo Barnootaa naannichaa keessa Hoogganaa I/aanaa ta’un tajaajilan. Waajjiraalee kaan keessas dalaguu himan. Filannoo biyyaalessaa waggaa darbe taasifameefi ‘’waliin dhahameera’’ jedhan keessatti hirmaachuu dubbatu. '‘Eegasii na hidhuu yeroo yaalanan gara gammoojjii seene,’’ jechuun akkamiin qabsoo akka eegalan ibsu. Yeroo aangoo mootummarra turan qarshii saamuun himannaan irratti ka’a. Isaan garuu ni waakkatu. Kanneen lammummaa Ameerikaa qabu jedhanii isaan ibsaniis jiru. Dhimma kana kan gaafataman dura taa'an garichaa, ‘lammumaa alaa kan qabu itti aanaa kiyya Gaatluk Poltergaaridha,’ jechuun deebisan. Akka qondaala kanatti kaayyoon isaani konfedereeshiniitiin Itoophiyaa fedhiirratti hundoofte ijaaruuf qabsa’uudha. Haleellaan dhihoo raawwatan kun ammoo magaalattii to’achuuf akka ture Obbo Gaatluk ibsaniiru. Qondaalli mootummaa naannichaa garuu sababni hundeeffamaa fi kaayyoon isaanii '‘fedhii aangooti, waan biraa miti,’’ jechuun ibsu. Obbo Gaatluk kaayyoon garee isaanii '‘jaarmayaa dimookiraasiifi haqaan amanu, bilisummaa ummata Gaambellaaf kan qabsaa’udha,’’ jechuun ibsu. Qeeqxonni garuu dura-aantummaan saba naannichaa keessa tokko kan ta’e Nu’eeriif qabsaa’u jechuun isaan himatu. Paartiin Obbo Gaatluk keessa turan paartilee biyyattii keessa sosso’an waliin michummaa uumuun garee ‘federaalistoota’ jedhu keessatti hirmaataa ture. Gareen kun osoo Kaaba Itoophiyaatti waraanni hin eegaliin dura irra-deddeebiin gara Maqalee deddeebi’uun TPLF waliin mari’ataa turuun ni yaadatama. Yeroo waraanni Tigraayitti Sadaasa 2022 eegale, Dura Taa’aan dhaabichaa Obbo Gaatluk '‘TPLF waliin hariiroo qabda jedhamuun ji’a sadii oliif’’ hidhamanii turuu himu. Qondaalli mootummaa BBCn dubbise gareen kun '‘Meeshaa Wayyaanee biraa argatu, ABO-Shaneenis jira’’ jechuun himan. Obbo Gaatluk immoo Waraana Bilisummaa Oromoo irraa malee TPLF waliin kallattiin hariiroo akka hin qabne himu. Haata'u malees, '‘TPLF waliin kaayyoo tokkicha qabna,’’ jechuun ibsan. WBO fi TPLF yeroo dheeraaf warra gumaa waliin jedhanis waggaa darbe keessa garuu wal ta'iinsa waraanaa tolfachuu ifatti beeksisuun isaanii ni yaadatama. Isa duras mootummaan waliin hojjetaa jiru jechuun yeroo dheeraaf ibsaa ture. Waggaa tokko dura Paarlaamaan Itoophiyaa TPLF fi hidhattoota WBO kan ABO-Shanee jedhee waamu galmee shororkeessummaa jala galche. Gareen Adda Bilisummaa Gaambeellaa kun haleellaa tibbanaa hidhattoota mootummaan ABO-Shanee jedhee waamu waliin raawwachu himan. Obbo Gaatluk garee kanarraa deeggarsa meeshaafi leenjii akka argatu mirkaneessaniiru. Ajajaan Waraana Bilisummaa Oromoo Kumsaa Dirribaas kan bal’inaan Marroon beekamuus kanuma mirkaneesse. ‘’Ajajaa isaanii waliin yeroo dheeraaf wal quba qabna. Amma achii as bahee mul’ate malee erga hundaa’ee tureera. ‘’Naannoo Oromiyaa keessatti humna isaaniif leenjiis kennaa turre. Saba cunqurfamoo akka keenyaa dhimma waloo qabnu waliin qabsaa’uuf yaadame hariiroo tolfamedha,’’ jechuun hime. Naannoon Gaambellaa Lixa Itoophiyaatti argama. Magaalaan guddoo naannichaas Gaambellaa jedhamti. Sudaan Kibbaa, Oromiyaa akkasumas Ummatoota Kibbaatu daangessa. Saboonni akka Anyuwaak, Komoo, Mazhangar, Nuweer fi Oppoo jedhaman keessa jiraatu. Akkasumas Oromoofi Amaaraa dabalatee saboonni Itoophiyaa garagaraa keessa jiraatu. Lakkoofsa ummataa kana dura taasifameen ummanni naannichaa miiliyoona tokko gadiidha. Naannolee Itoophiyaa lakkoofsi ummata xiqqoo keessa jiraatu keessaa tokkodha. Lafa qonnaaf mijatu qabdi. Baaroo dabalatee lageen naannicha keessa yaa’aan qabdi. Kana dura irra-deddeebiin haleellaawwan saba bu’uura godhatan naannichatti mudataniiru. Akkasumas hidhattoota Sudaan Kibbaarraa seenaniin haleellaa darbe darbee ni raawwatan. Akka Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii (UN) jedhutti, naannichatti baqattonni Sudaan Kibbaa kuma 480 ol Gaambeellaa keessa jiraatu. Paartiin naannicha bulchu Sosochiin Dimookiraatawaa Ummatoota Gaambellaa (GAHDEN) saboota naannicha jiran bakka bu’an walitti fiduun kan hundaa’eedha. Bara bulchiinsa ADWUI'tti paartiilee gurgoddoo arfan (kan Tigray, Amaaraa, Oromiyaafi Ummattoota Kibbaa bulchaniina alatti) paartiilee kaan ‘aggaar’ ykn paartii deeggartootaa jedhamuun beekamu ture. Yeroo ammaa garuu GAHDEN miseensa paartii biyya bulchu - Paartii Badhaadhinaati.


Waa'ee ajjeechaa Gimbii, Gambeelaafi kaanii paartiin biyya bulchuufi mormitootaa maal jedhan?

Kora isaa gaggeessaa kan jiru Koreen Hoji-raawwachiistuu Paartii Badhaadhinaa ajjeechaa lammiilee nagaarratti raawwatamu kamuuu balaaleffachuun ibsa baase. Haala nageenyaa yeroo ammaafi tarkaanfii seera kabachiisuu irratti kan mari'ate koreen Paartiin Badhaadhinaa, tarkaanfiin olaantummaa seeraa eegsisuu akka itti fufuuf kallattii kaa'uu ibseera. Gama kaaniin ammoo, ajjeechaa lammiilee nagaarratti bakkaawwan garaagaraatti raawwatamaa jiran qaamni walabaa gidduu seenee akka qoratee ifa baasu Addi Bilisummaa Oromoo (ABO)fi Kongiresiin Federaalawaa Oromoo (KFO) gaafatan. Torbee darbe Kibxata Waxabajjii14, 2022 haleellaan Naannoo Gambeelaa namoota 40 caalan galaafate erga raawwatee booda kutaalee lixa Itoophiyaa jiran keessatti yaaddoon nageenyaa hammaateera. Walitti bu'iinsi hidhattootaafi qaamolee mootummaa gidduutti Gambeelatti eegale magaalota Lixa Oromiyaa kanneen akka Dambi Doolloofi Gimbii keessattis raawwateera. Godina Wallaggaa Lixaa Aanaa Gimbii Ganda Tolee keessatti haleellaa Sambata darbe (Waxabajjii 18,2022) raawwateen namoonni 300 ol ta'an ajjeefamuu namoonni ijaan argine jedhan ibsaniiru. Lakkoofsi kun garuu qondaaltota mootummaan kan mirkanaa'e miti. Ajjeechaa kana hordofee qondaaltota mootummaa biyyattii dabalatee jaarmiyaaleen mirga namoomaaf falman fi mootummaan Ameerikaa dhimmamuun ibsa kennaniiru. Addi Bilisummaa Oromoo  ibsa baase keessatti dhumaatii lammiilee nagaaf hidhattoota mootummaa komate. ''Hidhattoonni mootummaa hidhattoota bosona keessa jiran barbaaduuf jecha lammiilee nagaa humnaan bobbaasuun waraanatti oofaa jiru. Namoonni waa'ee waraanaa hin beekne humnaan guuramanii gara bosonaa geeffamuun hidhattoota dura akka dhaabbatan taasifamaa jiru,'' jechuun dhumaatii lammiileef sababa dhiyeesse dhaabichi. Kongireesiin Federaalawaa Oromoo gamasaan, dhumaatii lammiileerratti qorannoon walabaa gaggeeffamuu qaba jechuun ibsa baaseera. Mootummaan mirga lammiilee eegsisuuf dirqama waan qabuuf itti gaafatamummaa fudhachuu qabas jedheera. ABO'n ibsa isaa keessatti akka eeretti, wayita qaamoleen mirga namoomaaf falman lammiileen hedduun ajjeefamuu ibsaa jiranitti mootummaan garuu ajjeechaa lammiileerratti raawwatame haalee jira jedhe. Akka fakkeenyaatti ajjeechaa Abbootii Gadaa Karrayyuurratti Muddee 1, 2021 humnoota mootummaan raawwatame, kan Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa ibsa baase, mootummaan hin fudhanne jechuun kaase ibsi kun. Hidhattoonni yuunifoormii waraana mootummaa Itoophiyaa uffatan naannoo Gambeelaatti nama Oromoo nagaa wayita haala suukanneessaan itti dhukaasanii ajjeesan, akkasumas haleellaa suukanneessaa Godina Addaa Saba Oromoo Naannoo Amaaraa viidiyoon waraabame akka fakkeenyaatti eereera ibsi kun. Mootummaan Itoophiyaa qubattoota akka caasaa nageenyaasaatti fayyadamuun rakkoo kana dhaleera kan jedhe ABOn kun ammoo dhalattoota naannoo fi qubattoota walitti buusuun lubbuu fi qabeenya hedduu balleessaa jira jedheera. Kutaalee Oromiyaa gara lixaa, keessattuu Shawaafi Wallaggaa keessatti malli quunnamtii adda cituun dararaa lammiileen keessa jiran qixa sirrii ta'een akka hin hubanne hudhaa ta'eera jedha ibsi kun. Dabalataan mootummaan miidiyaa harkaa qabu fayyadamee miira hawaasaa dantaa siyaasaa isaaf jijjiiraa jiraachuu kan eere ibsi kun, kun ammoo nageenyaaf balaadha, dhiiga hedduu dhangalaasisa jedhe. Haleellaan hidhattoonni mootummaafi michoonni isaanii kutaalee biyyattii adda addaa keessatti lammiilee nagaarratti raawwataa jiran biyyattii gooluurra taree Gaanfa Afrikaafillee balaadha jedheera ABOn ibsa isaa keessatti. Kanaafuu, qaama walabaa qofatu waan raawwatamaa jiru dhugaarratti hundaa'ee qorachuu qaba jedhe ibsichi. ''Qaamni dhimmi ilaallatu hundinuu taateen raawwate kun qaama walabaan akka qoratamuuf tumsuu qabu. Ganda Tolee fi bakkeewwan birootti halleellaan lammiilee nagaarratti raawwatamaa jiru qaama walabaa qofaan qoratamuu qaba.'' Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa lammiileen ajjeefamuu ibsee tarkaanfiin hatattamaa fudhatamuu qaba jedhe. Mootummaan naannoo Oromiyaas mootummaa Federaalaa waliin ta'uun tarkaanfii humna ''Shororkeessaa'' ittiin jedhu irratti fudhachaa jiru cimsee akka itti fufu ibseera. Ministirri Muummee Abiy Ahmad gamasaaniin bakkeewwan rakkoon nageenyaa jiran maratti tarkaanfiin nageenya mirkaneessuu cimee itti fufa jedhan. Qaamoleen seeraan alaa fi hidhatanii lammiilee nagaarratti badii raawwatan gochi isaanii kan fudhatama qabu miti.'' jedhan. Mootummaan haleellaa raawwateef Waraana Bilisummaa Oromoo 'Shanee' jedhee waamuun himata, dubbi himaan WBO garuu haleellaa kan raawwatan hidhattoota mootummaati jedhan.


Dhukkubni lukkuu Itoophiyaatti mudate maali?

Tibbana gidduugala horsiisa lukkuu kan taate Bishooftuu, Finfinneefi naannolee ollaa tokko tokko keessatti dhukkuba lukkuu hin beekamne mudateen lukkuu kumaatamni du’uu isaanii irraa kan ka’e Ministeerri Qonnaa lukkuu fi bu’aawwan lukkuu gabaaf akka hin dhiyaanne gaafa A L I 03/2014 dhorka dabarse. Buufataalee horsiisa lukkuu tokko tokko keessatti lukkuu kumaatama ajjeesera kan jedhame dhukkubni lukkuu kun hanga maalummaan isaa baramutti cuucii fi hanqaaquun bakkaa bakkatti geeffamuu akka hin dandeenye dhorka dabarse. Dabalataan namootni lukkuu horsiisan lukkuu fi bu’aa ishee gabaaf dhiyeessu akka hin dandeenye Dr Fiqiruu Raggaasaa Ministera Qonnaatti ministera damee beeylidaa himaniiru. Magaalota dhibeen kun keessatti mudate Magaalaa Finfinnee, Bishooftuu, fi naannaa isaanii keessaa baasuus tahe biyya alaa irraa galchuun hin danda’amu. Bakkuma mudatetti akka dhaabbatuu fi bakka biraatti akka hin babal’anneef yaadamuun akka dhorkames ibsaniiru. Naannooleen kaanis eeggannoo mataa isaanii akka godhan akeekkachiisaniiru. Amma isa yeroo jalqabaa irraa duuti lukkuu kun akka xiqqate himuun garuu gara dhaabachuutti hin dhufne jedhan. Sababa dhukkub akanaan cuucii handaaqoo yaa’an akkasumas hanqaaquun qophaa’e gabaarra akka hin oole tahuu isaan omishtootni rakkoof saaxilamniiru. Dhukkubichi maali? Miidhaa hagamiis dhaqqabsiise? Akka ibsa Ministeerri Qonnaatti, weerarri kun torban tokko dura magaalaa Finfinnee, Bishooftuu fi naannoolee ollaa Ityoophiyaa keessatti mudate. Tatamsa'inni dhibee kanaas Bishooftuu irra darbee hanga Adamaatti babal'achuu isaas Obbo Berhaanuun BBC'tti himaniiru. Dhukkubni akkasii kun irra deddeebiin kan mul'atu tahus, dhukkubni kun daddarbaa olaanaa waan ta'eef wiirtuuwwan horsiisaa isaa hunda keessatti hanqaaquu hedduu ajjeeseera jedhu Dr Fiqiruun. Keessattuu bakka horsiisee lukkuu xixiqqaa fi giddu galeessaa irratti kan xiyyeeffate yoo ta’u, bakka horsiisa lukkuu dhuman hundaatti mul’ateera. Hanga ammaatti lukuuwwan kuma dhibbaan ol lakkaa’aman akka du’an kan ibse ministerichi  hanga ammaatti odeeffannoo tokkollee waan hin arganneefi ammas haala jiru qorachaa akka jiru ibse. ''Saffisaan waan babal'atuuf lukkuuwwan baay’inaan ajjeesuu danda’a soda jedhu uumeera. Yoo callisamee ilaalame wiirtuu hormaataa tokko irraa gara wiirtuu biraatti babal'achaa jira." Weerarri dhukkuba lukkuu dhiheenya kana mul’ate oomisha lukkuu gurguddoo irratti dhiibbaa kan hin geessisne ta’us, wiirtuuleen kunneenis oomisha lukkuu fi bu’aa isaanii geejibuu hin danda’an. Ogeessi beeyladaa Dr Demeke Wondmageng Mengiste akka jedhanitti, qonna lukkuu xixiqqaa fi giddu galeessaa keessatti lakkoofsi lukkuu du’anii ol’aanaa ta’uu isaa ilaalcha keessa galchuun dhibeen kun hamaa ta’uu danda’a jedhan. Dhukkubni kun lukkuu dabalatee cuucii hedduu ajjeesee lafa bal'aa waan uwwiseef dhukkubichi ''weerara'' jedhamuu akka danda'amu Dr Dammaqaan ibsu. Obbo Birhaanuun gama isaanitiin dhukkubni kun kan miidhaa jiru lukkuu hanqaaquu waan taheef kan foonii miidhuu dhiisuu danda’a jedhan. Dhiibbaa uggurri kun geessise Ministeerri Qonnaa yeroo ammaa sababa dhibee kanaa adda baasuuf qorannoo gaggeessaa jira. Haa ta’u malee, maalummaa dhibee kanaa fi maalummaa dhibee kanaa irraa kan ka’e magaalota Finfinnee, Bishooftuu fi Oromiyaatti oomisha lukkuu kamuu akka hin galchine ykn gara alaatti akka hin galchine murtaa’eera. Akka Ministirri Ministeera Dhimmichaa jedhutti, horsiisitoonni tokko tokko yeroo lukkuun dhukkubsattu dhabamsiisuu irra baasanii gurguraa jiraachuu isaaniif deebii kennuudhaan murtoon kun kan kennamedha. Haa ta’u malee, horsiiftotni lukkuu magaalaa Finfinnee fi naannoo Oromiyaa, Bishooftuu fi naannoo ollaatti argaman oomisha isaanii geejjibuu fi gabaaf dhiyeessuu dadhabuu isaaniitiin kasaaraa guddaa irra ga’uu dubbatu. Keessattuu, irra caalaan isaanii Nmoota horsiisa lukkuu irratti hirkatan waan tahaniif miidhamaa jiru. Torban darbe qofa sababa uggura lukkuu fi hanqaaquu irratti kaa'ameen cuuciin gara 40,000 ta'an bakka horsiisa isaanii  tokkotti awwaalaman. Obbo Biraanuun wiirtuun oomisha cuucii hojii dhaabuu isaa irraa kan ka’e hanqaaquu kuma 50 tahu tajaajilan ala taheera jedhan.Akkasumas wiirtuuleen  hanqaaquu doolaara guddaadhaan biyya alaatii bitanii galchuun gurguruu osoo qabanii hafuun kisaaraa guddaa keessa galaniiru jedhan. Kunis qonnaan bultoota, keessattuu horsiiftoota xixiqqaa irratti miidhaa geessisa jedhan. Rakkoon biraa ammoo horsiisee bulaan kunneen galii isaanii irraa nyaata horii bitachuu waan hin dandeenyeef, uggurri kun yoo itti fufe balaa qaba jedhan. Obbo Biraanuun dhiyeessii hanqaaquu biyyattii keessaa harka 50 ol kan qaban qonnaan bultoonni xixiqqaadha. Ministeerichi yeroo dhiyootti furmaata akka argatu itti himame. Dhibee kana hamaa kan taasises amala daddarbuu qabaachuu isaati jedhan Obbo Biraanuun. ''Dhukkubni Lukkuu jira. Lukkuun yeroo hunda dhukkuba waliin jiraatti. Fayyaa namaa yoo hin miidhu ta'e talaallii kennuun dandamachuun ni danda’ama jedhan. Dr Fiqiruun buufata horsiisa lukkuu tokko keessatti lukkuu dhibbenta 100 fixuun qofti weerara hin jechisiisu jedhan.Dhibee kana qorachuuf, naannoo horsiisa lukkuu adda addaattis hordoffii gochuuf gareen tokko waajjiraalee adda addaa irraa akka ijaarame ministerri Qonnaa ibseera. Lukkuun du'an bakka bakatti akka hin gatamnee fi dhibee kana kana caalaa hin babal'isne hordoffii taasisu.


Obboleessi qondaala ABO Lammii Beenyaa, akkamitti ajjeefame?

Sanbata darbe magaalaa Naqamteetti kan ajjeefame barataa Hundaa'ol Beenyaa guyyoota sadiif reeffi isaa dhorkamee ture Wixata sirni awwaalchaa isaa raawwatamuu maatiin himan. Obboleessa qondaala ABO, kan wayita ammaa mana hidhaa jiru, Lammii Beenyaa kan ta'e barataa Hundaa'ol, osoo qormaata kutaa 12ffaaf qophiitti jiruu akka ajjeefame obboleessi isaa Firaa'ol Beenyaa BBC'tti himeera. Barataan kun rasaasaan ajjeefamuufi reeffi isaa guyyoota sadan darbaniif hospitaala magaalaa Naqamtee akka ture BBC'n maddeen hospitaalicha keessa jiran irraa mirkaneeffate. Hundaa’ol Beenyaa barataa kutaa 12ffaati. Magaalaa Naqamteetti barataa kan ture yoo ta’u, Jimaata darbe galgala magaalaa Naqamtee naannoo Yuunvarsatii Riift Vaalii jedhamee beekamutti ajjeeffame. Obboleessi isaa Firaa'ol Beenyaa akka Hundaa'ol itti ajjeefame wayita dubbatu, Jimaata darbe magaalaa Naqamtee keessa dhukaasni turuu himuun eegale. Borumtii isaa namni dhukaasa sanaan du’e jiraachuu dhageenye jedhe. Sana booda namoonni wayita suura obboleessa isaa miidiyaa hawaasaarratti qoodan argu hima. '‘Suuraa argee wayitan qoradhun dhugaa ta’uusaa mirkaneeffadhe,’’ jedhe Firaa’ol. Wayita obboleessi isaa ajjeefamu akka bira hin turre kan dubbatu Firaa’ol, namoota naannoo sana turan haala ture iyyaafachuu kaase. Obboleessi isaa ajjeefame ijoolle biroo waliin manatti qo’achaa erga turanii booda gara galgalaa shaayii dhuguuf naannoo Riftivaaliittii bahan jedhe. '‘Bakka sanati waan ajajatan osoo eeggataa jiranii dhukaasni qaamoolee nageenyaatiin isaaniirratti baname. Hundaa’ol ajjeefamuun namoonni isa waliin turan qabaman’’ jechuun haala ture ibse. Namoota isa waliin turan keessaa kanneen mada’aan turaniiru jedhe. Reeffi isaa guyyoota sadiif osoo hin kennamneef erga turee booda Wiixata maatiin fudhachuun sirni awwaalcha obboleessa isaa rawwaachuuf akka ture wayita BBC dubbiseetti himeera Firaa’ol. Obboleessi isaa kunis kan siyaasa waliin hidhata omaatu hin qabneefi barataa qorumsaaf qophiirra turetu ajjeefame jedhe obbolleessi barataa ajjeeffamee kanaa. '‘Erga ajjefamee Abbaa Torbee ajjeefne jedhamuun fokkorri ture, Hundaa’ol garuu barataadha malee nama siyaasaa hin turre. Qormataaf qopha’aa ture ’’ jedhe. Dhimma kanarratti waajjira poolisii magaalaa Naqamtee irraa deebii argachuuf yaaliin BBCn taasise hin milkoofne.


Duula 'seera kabachiisuu' naannoo Amaaraan namoonni kuma 12 ol to'atamaniiru jedhame

Mootummaan naannoo Amaaraa ''tarkaanfii seera kabachiisuu'' fudhadhe jedhuun  hidhattoota maqaa Faannootiin gurmaa’an yakka raawwatu jedhe shakke 12,400 ol to’achuu Komishinii Poolisii naannichaa wabeeffachuun miidiyaan naannichaa gabaase. Shakkamtoota kana to’achuun kan barbaachiseef nageenyaa fi tasgabbii naannichaa karaa ittifufinsaan kabachiisuuf yaadamee ta’uu qondaaltoonni naannichaa Amaaraa Miidiyaa Korporeeshiniitti himan. Hogganaa Biiroo Nageenyaa Naannoo Amaaraa Obbo Dassalanyi Xaasaw ''waraannii rakkoo namoomaa fi mancaatii qabeenyaa qaqqabsiise caala seera maleessummaa naannichatti uumame balleessuuf hojiin seera kabachisuu eegalame,'' jechuun Waaajjira Kominikeeshinii naannichatti himan. Finciltoonni TPLF naannicha keessaa erga bahanii booda seera maleessuummaan naannicha keessatti hammaachuu fi balaa guddaa geessisuu eeran. Seera dhabdummaa naannichatti hammaate ittisuufi balleessuuf tarkaanfii seera kabachiisuu eegalame jedhan Obbo Dassaalanyi. Jiraatoonni naannicha BBC'n dubbise mootummaan ''Faannoo ariyachaa jira'' jedhanii komatanis turaniiru. Shakkamtoonni Faannoo ofiin jedhan kunneen seeran ala gurmaa’uun yakkoota ajjeechaa, saamicha, gudeeddii fi  naannicha jeequurratti hirmaachuun  shakkaman to’atamuu isaanii Komishiinarri Poolisii Naannoo Amaaraa Takollaa Ayifokkiruu  Mana Maree Bakka Bu’oota Uummataatti Koree Dhaabbii Dhimma  Seeraa, Haqaa, fi Diimokiraasiitti himan jedhe. Ministirri Muummee Abiyi Ahimad yaaduma kanan walfakkaatu tibba darbe paarlaamaa dubbatanii turan. Shakkamtoota to’ataman jedhaman keessaa 3,746 kanneen ta’an miseensota raayyaa ittisa biyyaa, poolisii humna addaa naannichaafi poolisota idilee keessa walitti bahanii jedhe. Shakkamtoonni hafan  8,700 ol kanneen ta’an immoo caasaa nageenyaatiin ala kan ta’anifi yakkoota garaa garaa keessatti kan hirmaachuun kanneen shakkamanii jedhan Komishiinarichi. Shakkamtoota kana keessaa 3700 kan caalan mirga wabii  bahuufi qulqulleeffame gadhiifamaniiru jedhan. Komishiinar Takollaan akka jedhanitti tarkaanfii fudhatamee Kanaan naannichatti dhukaasni seeran alaa fi yakkoonni raawwatamu hir’achuun, nagenyi fooyyeen argameera jedhan. Kana malees, sakatta’iinsa keellaarratti taasifameen ,maallaqa birria miliyoona 37 ta’uu to’atame jechuun gabaase miidiyaan naannichaa. Hidhattooti maqaa 'Faannoon' waamamaniifi uummata Amaaraaf dhaabbachuu himan eega yeroo dhihooti ajjeechaafi badii Oromiyaa, Benishaangul Gumuziifi Naannoo Amaaraatti raawwatuuf himatamaa jiru. Naannoon Amaaraa garee dargaggoota meeshaa waraanaa hidhataniifi 'ummanni Amaaraa hubameera' jedhanii ka'aniirratti ifatti komii yeroo dhiheessu hin dhagahamu. Namoonni siyaasaa fi rogeeyyiin naannichaa, akkasumas namoonni dhageettii qaban Faannoon 'gaachana uummata Amaaraa' ta'uu ibsu. Faallaan jiraattonnii Naannoo Oromiyaa keessumaa badii waggaa baranaa kana bal'inaan mudataa jiruuf isaan himatu. Aangawoonni Oromiyaas garee 'finxaaleyyii' jedhanii waaman kana yakku. Naannoo Oromiyaa keessatti hidhattoota WBO ['ABO-Shanee] fi Gumuzitti aansee hidhattooti Faannoo garee sadaffaa mootummaan alatti himannaan irratti dhihaatudha. Gareen dhalattoota Amaaraarratti haleellaan raawwate jedhamaa ture booda  maalummaa garee kanaa BBC'n gaggeessitoota garichaa, seenaa dudduubee jiru, komii irratti ka'uf deebii qaban akkasumas caasaa garee hidhate kanaa iyyaafachaa ture. Ministirri Muummee Abiy Ahimad gara aangoo osoo hin dhufin dura maqaan Faannoo kan dhahamaa ture qabsoo mormii ummataarratti ture. Mormii bara ADWUI Naannoo Oromiyaafi kaanitti ture hordofee Faannoon Naannoo Amaaraa keessumaa bakkeewwan naannawa Gondaritti caasaa dhokatee sosso'u akka ta'e himama. Eegasii keessumaa booda kana haleellaa bakkeewwan biyyattii garagaraatti raawwatu hordofee garee 'caasaa al-idilee hidhattootaa' ta'e mul'ateera. Lola Kaaba Itoophiyaan keessumaa yeroo humnoonni Tigraay gara Naannoo Amaaraa ce'an waraana mootummaa waliin kallattiin hirmaachuu ajajoonni Faannoo ni dubbatu. Namoonni achi dhuftee Faannoo yoo dubbatan, namni roorroon bosona galche, hacuuccaa jibbee qawwee qabate 'Faannoo' jedhama jechuun ibsu. Akka namoota kanaatti Faannoon humna jijjiiramaa hacuuccaan dhaledha. Waggoota dheeraaf ummata Amaaraa keessa kan ture ta'uu dubbatu. Sochiin Faannoo bakkeewwan Naannoo Amaaraa afuritti hundaa'ee jira. Kunneenis; Shawaa, Walloo, Gondariifi Goojjam keessadha. Taatullee, yeroon itti hundaa'eefi ergamni isaa gargari. Obbo Zammana Kaasen walitti qabaa 'Humna Ummata Amaaraa Faannoo [Ye Amaaraa Hizbaawii Hayil Faannoo] ta'uu isaanii himu. Baatiiwwan saddeet darbaniif Faannoo Goojjam jiru hundeessuufi ajajuun akka socho'an himu. Yeroo hidhattoonni TPLF Naannoo Amaaraatti ce'un lola bananitti hiriiranii loluu himu. BBC'n maaliif maqaa 'humna ummata Amaaraa' jechuun of ijaartan jedhee gaafateera. ''Waraanni ummataa waan nutti banameef, waraana ummataa gaggeessuu qabna. Duulli ummataa nutti banameera, duula ummataan deebisuu qabna,'' jechuun deebisan. Akka isaaniitti humni isaan ajajan Naannoo Amaaraa hundatti socho'a. Haa ta'u malee, caasaan cimaadha jedhan Goojjam keessa akka jiru dubbatu. Caasaa biraa 'Faannoo Amaaraa Bahaa' jedhu immoo Faannoo Walloofi Shawaati walitti dhufee ijaare. Garichaaf leenjiifi barnoota kennuu akkasumas dubbii himaa ta'un kan tajaajilan immoo Obbo Abbaba Fantaawidha. ALI bara 2008 mormii ummataa ture hordofee Faannoon Raayyaa Ittisa Biyyaa jala dhoksaan ijaaramanii socho'aa akka turan dubbatu. Eegasii garuu ALI Hagayya bara 2011 finciltoonni Tigraay weerara raawwatuu isaanii hordofee Dasee irratti Faannoo Dasee hundeessuu isaanii ibsu. ALI hanga bara 2011 meeshaa hidhatanii socho'aa akka hin turre ibsu Obbo Abbaban. Leenjiinis ALI bara 2014 lola TPLF waliin walqabatee eegalee malee dura akka hin turre himu. Humnoonni Tigraay gara Naannoo Amaaraa seenuu isaanii hordofee ''adda waraanaa hedduu Kibbaafi Kaaba Walloo'' Raayyaa Ittisaafi Humna Addaa waliin loluu dubbatu. Obbo Zammanan gama isaaniin ALI Hagayya bara 2013 eegalee Faannoo ijaaruu kan eegalan humnoonni TPLF gara Naannoo Amaaraa ce'uu isaanii hordofee ta'uu himu. Taatullee ''bakkeewwan biraatti humnoonni ummata Amaaraa diinummaan farrajan of ijaaruu yoo eegalan'' ummata Amaaraa baraaruuf of ijaaruufi leenji'uun akka barbaachisu himu. Kuni, galma gabaabaa ta'uu himu. Galma dheeraa waliin walqabatemmoo waggoota kurnan darbaniif ''siyaasni Itoophiyaa jibba Amaaraarratti xiyyeeffate'' jechuun himatu. Kunis, hedduun isaanii qe'eerraa akka buqqa'an, akka baqataniifi du'an gochuu himu. Barri ummanni Amaaraa akkuma lammiilee Itoophiyaa biroo hundi 'walqixxummaan jiraatan dhufutti' ummata dammaqsuun, ijaaruun akka barbaachisaa eerun walitti qabamuu himu. Ajajoonni Faannoo bakkeewwan Naannoo Amaaraa garagaraa jiran akka wal quba qaban himu. Dabalataan, gaaddisa tokko jalatti walitti qabamuuf akka yaada qaban ibsu. ''Faannoo ajaja tokko jalatti ajajamu ni hundeessina jennee yaadna,'' jedhu Obbo Zammana Kaasen. Kuni yoom akka raawwatu garuu hin ibsine.


Viidiyoo ajjeechaa Gaambellaatti raawwate jedhameefi ijoo dubbii ta’e

Viidiyoon nami meeshaa hin qabne yeroo namoota uffata waraanaa uffataniin ajjeefamu mul’isu guyyaa Kamisaa miidiyaa hawaasummaarratti qoodamaa ture. Namoonnis mufii ibsaniiru. Taaten ammatti sirriitti hin mirkanaa'in kuni magaalaa Gaambellaatti akka raawwatetti gabaafame. Magaala kanattimmoo jalqaba torban kanaa haleellaa hidhattoonni raawwataniifi dhukaasa humnoota mootummaa waliin tureen hedduun du’aniiru. Hidhattoonni Waraana Bilisummaa Oromoo kan mootummaan ABO-Shanee jedhee waamuufi Addi Bilisummaa Gaambellaa ajjeechaan sabarratti xiyyeeffate jechuun himatan. Himannaa humnoonni mootummaa lammiilee nagaa ajjeesan jedhu garuu mootummaan naannichaa ‘’olola diinaati’’ jechuun BBC’tti hime. Viidiyoon kuni mootummaan haleellaa hidhattoota booda magaalittii deebisee to’achuu erga ibseefi hidhattoota hafan ‘qulqulleessuuf’ tarkaanfii akka fudhataa jiru erga ibse booda as bahe. Lola guyyoota lama dura Gambeellaatti hidhattootaa fi humnoota mootummaa jidduutti godhameen booda guyyaa Kamisaa magaalattiin sochii idileetti deebi'aa akka jirtu mootummaan ibseera. Dhaabbileen daldalaa fi geejjibni tajaajila kennuu akka eegalanii fi hojjettoonni mootummaa Jimaatarraa eegalee hojiitti akka deebi'an ajajamuu hogganaan koomunikeeshinii Naannoo Gambeella Obbo Ugaatoo Adiing BBC'tti himaniiru. Lola tureen hidhattoonni lakkoofsi isaanii adda hin baafamne yoo ajjeefaman, gariin kan magaalattii keessa dhokatanii hafan to'annoo jala oolfamaa jiraachuu Obbo Ugaatoon himaniiru. ''Humni diinaa dhufe kana dura waa’ee Gambeellaa kan hin beeknedha. Muramanii uummata jidduu waan seenaniif karaa bahan dhaban. Karaa bahan yoo dhaban qe’ee namaatti seenan. ''Kaleessa nyaataa fi bishaan malee waan oolaniif har’a kan harka kennatan jiru. Kaan ammoo bakka dhokatanii jiranitti eeruu uumataan kan to’annoo jala oolfaman jiru,'' jedhan. Lakkoofsaan namoota hanga ammaa to'ataman adda hin baafne jedhan. Lola tureen hidhattoonni heddumminaan ajjeefamaniiru, kan jedhan Ugaatoon, lakkoofsaan adda baasuu baatanis ''ammallee reeffa funaanaa jirra'' jedhan. ''Lolli magaala keessatti waan ta’eef gama lamaanuu irraa daggala keessatti, mana namaa duubatti, marga keessatti reeffi argamaa ture. Kanaaf nama haganaatu du’e jechuu hin dandeenyu.'' Kana dura qondaalotni olaanoo naannichaa namoonni 40 ta'an haleellaafi lola gaafa Kibxataan lubbuu dhabuu BBC'tti himanii turan. Kanneen keessaa gara caalu hidhattoota ta'uufi humnoonni nageenyaallee lubbuu dhaban akka jiran ibsan. Jiraattonni BBC'n dubbisees lola guyyaa kibxataa hordofee reeffi magaalaa keessa mumul'achuu ibsaniiru. Hidhattooti garuu galma magaalattii seenaniif ''galmaan geessisuu'' himu. Eegasii ture, keessumaa gaafa Kamisaa viidiyoon namni harki isaa duubaan hidhamuun isaa mul'atu, namoota uffata humnoota nageenyaa uffataniin yeroo ajjeefamu mul'isu kan qoodame. Kanneen qawwee of harkaa qabatanii dhukaasa raawwatan keessaa kan uffata waraanaa hin uffannes jiru. Viidiyoon kuni keessumaa jalqaba hoogganaa riphee loltoota Gaambellaan qoodame. Dubbii Himaan hidhattoota Waraana Bilisummaa Oromoo Odaa Tarbii kanneen ajjeefaman sabaan Oromoodha jechuun namoonni nagaa 11 ajjeefamuu himu. Gareen seera Itoophiyaa galmee shororkeessitoota jalatti farrajame kuni ibsa baasen maqaa ''hidhattoota dhoksitu'' jechuun hawaasarratti xiyyeeffachuun haaraa miti jechuun humnoota mootummaa himate. BBC'n addatti viidiyoo kana hin mirkaneessine. Dhimma kana irratti gaaffii kan dhiyeessineef hogganaan koomunikeeshinii naannoo Gambeella Obbo Ugaatoo Adiing ''olola diinaati'' jechuun himannaa kana fudhatama dhabsiisan. ''Kun ololaa fi shira diinaati. Kaleessa lolarra kan ture humna uffata dambii uffatee dhufe malee uummata nagaa miti. ''Wayita isaan baqatanii gara mana jireenyaa seenaa turanillee humnoonni keenya namoonni nagaa akka hin miidhamne jedhanii dhiisaa turan.'' Itti dabaluunis ''olola ummata walitti buusuuf, Oromoon saba kaan walin akka walitti bu’u godhamaa jirudha'' jedhaniiru. Lolli magaala keessatti waan godhameef namni nagaa ''rasaasa rasaasa miliqxeen du’e jira'' jedhanii, ''namni sabaan adda baafamee ajjeefame akka hin jirre siifan mirkaneessa'' jedhan. BBC'n waa'ee viidiyoo kanaa adda baasuufi jiraattota dubbisuuf yaalutti jira.


Ajjeechaa rifaasisaa Gimbiirraa kanneen lubbuun hafan haala akkamii keessa jiru?

Jiraattonni Godina Wallagga Lixaa, Aanaa Gimbii Ganda Tolee jiraataniifi haleellaa torban darberraa hafan gargaarsa nyaataa gahaa ta’e argataa hin jiruu jechuun rakkachuu isaanii BBC’tti himan. Akka jiraattonni jedhanitti, qabeenyaafi mana isaanii akkasumas horiin isaanii jalaa saamamaniiru. Halkan firoota isaanii biratti akkasumas Masjiidatti akka dahatan himan. Jiraattonni BBC’n gaafa Roobii dubbise, amma yaaddoon nageenyaa jiraachuu baatus nyaata gahaa hin qabnu jechuun ibsan. Haleellaa A.L.I Sambata Waxabajjii 11, 2014 raawwateen lammiileen 300 caalan hidhattootaan akka ajjeefaman kanneen ijaan argan himaniiru. Gama mootummaan lakkoofsi namoota ajjeefamanii hin ibsamne. Hidhattoonni Waraana Bilisummaa Oromoo mootummaan Shanee jedhee waamu garuu ajjeechaa waakkatan, qorannoo walabaa gaafatan. Hidhattooti kuni ajjeechaa waggaa darbe Gullisoo, Baabbo Gambeel akkasumas kaan gara caalu saboota Amaararratti raawwateen himatamanii turan. Miidiyaaleen lakkoofsa namoota ajjeefamanii 300 ol eeran jiru. Jaarmiyaan dhimma ummata Amaaraaf sosso’uufi Ameerikaa buufate ‘’dhalattoonni Amaaraa yoo xiqqaate 378 ta’an ajjeefamuu mirkaneessineerra,’’ jechuun ibsan. Dhaabi biyya bulchu, Badhaadhinni, walgahii idilee Roobii taa’uu eegaleen bakkeewwan Itoophiyaa garagaraatti ‘’ajjeechaa shororkeessitootaan raawwataa jiru’’ akka balaaleeffatu ibseera. Dabaluunis, ‘’tarkaanfiin seera kabachiisuu cimee akka itti fufu kallattii’’ kaa’uu paartichi ibseera. Haadha ijoollee kan ta’an Aadde Fooziyaan* mana obboleessa isaanii daheeffatanii akka jiran himu. Mucaa booda kana dahan kan ganna afur ta’e dabalatee mana tokko keessa namoonni shan jiraachaa jiru. Ganda Tolee bakka Silsaaw jedhamu jiraatu ture. Qonnaan kan of jiraachisan Aadde Foziyaan haleellaa raawwateen garuu manni isaanii guutummaatti barbadaa’eera. Haleellaa kanaan sangaa cimdii lama, saawwan sadii, akkasumas midhaan gootiraan tokko jalaa manca’u himan. Har’a ijoollee isaaniif mulluu nyaachisuu dubbatan. Boruufi iftaan waan nyaachisuuf jedhan akka isaan yaaddessu dubbatu. ‘’Maatiin keenya dhumanii qofaa keenya boo’aa jirra. Osoo beelofnuu, dheebonnu teenye jirra,’’ jechuun himan. Jiraatonni haleellaan Sambata ganama sa’aatii sadii eegalee hanga waaree boodaa raawwatamuu himan. Owwaalchimmoo Dilbataa eegalee hanga Kibxataa raawwachuu ibsaniiru. Jiraataan biraa Ganda Tolee Obbo Ahimad ‘’Qamadiin kuntaalli 10 moo 20 ta’u dhufeera. Koshoroon kaartonii jaha ta’u ture daa’imman nyaataniiru. ‘’Sukkaarris hamma tokko dhufeera. Nama wal’aanna jedhaniis dhufaniiru,’’ jechuun himan. Qonnaan bulaa kan ta’an Obbo Ahimad, jiraattonni naannichaa qonnatti deebi’uf rakkachuu isaanii ibsan. ‘’Reeffa sana hunda agarree garaa maaliin hojiitti deebina. Namuu gaddumarra jira. Kanneen Sambata ajjeefaman keessaa kan awwaalame, arraagessi tuttuqees jira,’’ jechuun ibsan. Gaafa ajjeechaan raawwate maasii keessa dhokatanii lubbuun akka hafan dubbataniiru. Yeroo ammaa Raayyaan Ittisa Biyyaafi Humni Addaa Naannoo Oromiyaa bakka haleellaan raawwatetti bobba’aniiru. Amma xiqqoo tasgabbiin mul’atuus yaaddoo akka qaban himu. ‘’Kuni akeekkachiisadha. Guyyoota sadii booda gara biyya keessanii galaa, as akka hin teenye. Xumurarra yoo dhufnu namni lubbuun hafu hin jiru nuun jedhaniiru,’’ jechuun dubbatan. Kana hordofees mootumman ‘’asii nuuf haa kaasu’’ jechuun gaafatan. Tajaajilli Kominikeeshinii Mootummaa ibsa baasen haleellaa raawwate ‘’haleellaa shororkeessummaa’’ jechuun ibse. Kanneen ajjeefamaniif gaddas ibse. Gama kaaniin ajjeechaa lammiilee nagaarratti bakkaawwan garaagaraatti raawwataman qaamni walabaa akka qoratu ABO fi KFO’n gaafataniiru. Dhaabi ABIN gama isaatiin waggoota kurnan sadan darbeef ‘’ummata Amaaraa ajjeesuun, buqqaasuun, qabeenya isaa barbadeessuun raawwataa tureera,’’ jedhe. Dhaabbileen IZEMA, Baaldaraas, Paartii Abiyotaawwii Ummatoota Itoophiyaa (IHAPA), Paartii Bilisummafi Walqixxummaa akkasumas Paartiin Innaat ajjeechaa raawwate balaaleeffataniiru. Mootummaan Ameerikaa gama Ministeera Dhimma Alaa isaatiin ibsa baasen ‘’Naannoo Oromiyaatti hawaasa Amaararratti ajjeechaa raawwate nu yaaddesseera,’’ jedhe. ''Gabaasonni akkanaa as bahuu itti fufuun isaanii walitti bu’iinsa Itoophiyaa keessa adeemaa jiru atattamaan dhaabuun akka barbaachisu ergaa dabarsa,’’ jette US. Ganda Tolee bakka Coqorsa jedhamu kan jiraatan abbaan daa'imman torbaa obbo Abduu* naannoo isaanii amma humni addaafi raayyaan ittisa biyyaa waan galee jiruuf nageenyi deebi'us, nyaata ijoollee isaanii sooran akka hin qabne dubbatu. Qotee bulaan kun haleellaa saniin ilmaan eessumman isaanii du'aan dhabaniiru. Qabeenyi isaaniis saamameera. Kuusaa midhaanii isaanii keessaa boqolloon kuntaalli 110, Ruuziin kuntaalli 15 fi sangootni shaniifi re'eefi hoolonni jalaa saamamuu himu. ''Haleellaan raawwate hammaataafi cigaasisaadha. Kaleessas nama awwaalleerra. Kan osoo hin awwaalamiin bosonatti hafes jira. ''Boolla tokkotti namni 63 kan itti awwaalame jira. Kana keessaa 40 kan ta'an daa'immani'' jedhu. Itti dabaluunis ''amma midhaan kiiloo tokkollee hin qabnu. Uffatas, kophees hin qabnu. Mootummaanis nu hin gargaarre. ''Midhaan isa saamicharraa oole affeellee mulluu isaa nyaachaa jirra. Ajjeefamnee amma ammoo beelli nu waxalaa jira,'' jedhu. Ilmaan isaanii waan nyaachisan dhabuu kan himan namni kun miseensonni raayyaa ittisaa ijoolleef koshoroo kennaa akka jiran dubbataniiru. ''Daa'ima waggaa hin guunne fa'in qaba... beelli yaachisaadha.'' Guyyaa haleellaan kun raawwatu obbo Abduun* gandicha akka hin turreefi haati ijoollee isaaniifi ijoolleen isaanii lafa qonnaa keessa dhokatanii lubbuun ooluu dubbatan. Namni kun maatii isaanii guutuufi mucaa guyyaa 15 haati ishee jalaa ajjeefamte waliin ganda namaa dahatanii akka jiran himan. ''Amma bar abbaan warraa kophaa, haati warraas kophaa hafaniiru. Maaltu oole jedhama. Isarraa kan hafemmoo beelluu nu fixuufi'' jechuun deeggarsi akka kennamuuf gaafataniiru. Ganda Saalsaaw jedhamu keessatti dhalatee kan guddate namni biraan BBC dubbise ammoo haleellichaan obboleessa isaa du'aan dhabeera. Suuqiin isaa jalaa saamamuufi amma ganda namaatti dahatee akka jiru hima. ''Mana firaa, hiriyyaa, Masjiida, namaa jalaa fa'a dahannee jirra.'' Namni eeggannoof jecha maqaa Kamaal jedhuun yaada isaa dhiyeessinu kun lafa qochisiisu kan qabu akka tureefi erga haleellaa sanii namni ganda isaanii gara qonnaa deeme akka hin jirre BBC'tti himeera. ''Maaliif qonna? Yeroon isaa bara kan itti qotamee maadaabaraan adiin kan itti godhamu ture. Garuu qabeenya meeqatu bade. Boqolloo hektaara afuriifi ruuzii heektaara tokko facaasiseen ture. Amma badee hafuu isaati. ''Maaliif jedheen baasii itti baasee madaabaraa itti godha? maaliif jedheen kunuunsa. Ituman jedhees maallaqni eessaa dhufa? Maallaqni keenya, qabeenyi keenya fudhatameera. Namni akkanitti rakkateera.'' Akka Kamaal jedhutti qaama mootummaa kamuu irraa gargaarsi isaan qaqqabe hin jiru. ''Boqolloo hafte affeellee hirmaannee nyaachaa jirra. Ashaboollee hin qabnu. Raayyaan ittisaa qallaba isaaniirraa baasanii daa'immaniifi haadholiif buskutii tokko tokko ganamaa galgala yeroo kennan argeera. Garuu kun hanga yoomii nama tursa?'' jedha. Yeroo qonna isaanii kunuunsuun irra jiru kanatti haleellaa kanaan hojii kamuu hojjechaa akka hin jirres dubbata. ''Waayee qonnaa eenyutu yaada? Nuti namatu nu jalaa dhume. Lubbuutu dursa. Namni ajjeefame gara 500 gaheera jedhamaa jira.'' Gargaarsi midhaan nyaataas atattamatti akka barbaachisu dubbata. ''Raayyan ittisaa waan jiruuf amma nagaa keenya. Raayyaan Ittisaa yoo bahe garuu namni ofirraa ittisuu danda'u hin jiru. Ammayyuu sodaannee gariin keenya yoo rafnu, gariin ammoo ni eegna... fiixeerra jirra.'' Haala namootni haleellaa Toleerraa oolan keessa jiran bulchiinsa godinaafi aanaarraa odeeffachuuf yaaliin BBC'n irra deddeebiin taasise hin milkoofne *Gabaasa kana keessatti namootni yaada kennan nageenya isaaniif jecha maqaan isaanii geeddarameera.


Ajjeechaan murtii seeraa malee  maal? Namni mirga lubbuun jiraachu kan dhabu yoomi?

Itoophiyaa keessatti dhiheenya kana keessa namoonni osoo seeratti dhiyaatanii murteen itti hin kennamiin wayita qaamooleen uffata dambii uffataniin itti dhukaafamee ajjeefaman dhagahuun kan barame ta'aa kan dhufe fakkaata. Waxabajjii 14, 2022 naannoo Gambeellaatti dargaggoonni uffata siviilii uffate tokko harkisaa lama duubatti hidhamee wayita humnootii nageenyaatiin itti dhukaafamee ajjeeffamu viidiyoon agarsiisu miidiyaalee hawaasaa irratti dheekamsa kaaseera. Ittaansee ammoo dhumuma torban kanaattis, Naannoo Amaaraa Godina Addaa Saba Oromoo Wallootti wayita humnootiin mootummaa namoota baayyee konkolaataa lamaan fe'anii magaalaa erga baasanii booda rasaasa itti roobsuun jumlaan yoo ajjeessan viidiyoon mul'isu gadhiifameera. Taateewwan lamaan kanneen irratti hanga yoonaatti mootummaan omaa jechuu baatulleen, Komishiiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa ragaa argateen mirkanneessera jechuun, ajjeechaan humnootii mootummaantiin raawwatamuu kaasuun akka qoratame itti-gaafatamummaan mirkanaa'uuf gaafateera. Gochaan ajaja mana murtii malee nama ajjeesuu (extra -judicial killing)n hangafa mirga namoomaa kan ta'e sarbuudha jedhu ogeeyyiin seeraa. Akka seera Itoophiyaattis ta'e labsiiwwan idil- addunyaatti mirgi lubbuun jiraachuu mirga bu'uuraatii jedhu, hayyuun seeraa fi Yunvarsiitii Finfineetti kadhimamaaa PHD Abdii Gurmeessaa. Itoophiyaan labsiiwwaan mirga namoomaa addunyaa mallatteessuun heera biyya ishee keessattis akka hammatamu taasifteetti. Haata'u malee, namoonni ykn shakkamtoonni erga to'annoo jala oolfamanii booda osoo mana murtiitti dhiyeeffamuun murteen itti hin kennamiin dura qaamolee nageenyaa mootummaatiin yoo ajjeefaman irra deeddeebiin dhagahama.   Obbo Abdiin ''namni kamiyyuu mirga lubbuun jiraachuu seeraan kabajame qaba,'' jedhu. Akka seera Itoophiyaattis mirgi kun nama tokkorraa kan mulqamu wantoonni lama wal faana yoo guutamaniidha jedhan. Jalqabarratti yakka cimaa yoo rawwateefi kunis adeemsa seeraatiin mirgi lubbuun jiraachuu irraa yoo mulqame ykn adabbiin du'aa yoo itti murame qofa ta'uu dubbatu hayyuun seeraa kun. Haalli namni mirga lubbuun jiraachuu itti dhabu danda'u baayyee gadaanaa ta'uu kan eeran Obbo Abdiin, seera adaba yakkaa keeyyata 539 irratti nama ajjeechaa sukanneessaa (aggravated homicide) raawwachuun irratti mirkanaa'eeratti akka muramu danda'u akka fakkeenyaatti kaasu. Kanas ta'ee adabbichi hojiirra kan oolu yoo pirezedantiin biyyattii mallatteessan qofa ta'uu hime. Yoo hin mallatteesine garuu mirgi lubbuun jiraachuu hin mulqamu, tarii gara hidhaa umurii guutuutti geddaramuu mala malee jedhan. Kunis Heera Mootummaa Itoophiyaa keeyyata 15 keessatti kan heerame yoo ta'u, heera naannoolleerrattis isumatu irra deebiin ibsame jedhan. Namni tokko yakki raawwate cimaa yoo hin taane, keewwanni adabbii yakkaa ittin himatame du'aan kan hin adabsiifne yoo ta'e, mana murtiitti osoo hin dhiyaanne ajjeechaan raawwatamu kamuu ajjeechaa ajaja mana murtii malee raawwatamu (extra judicial killing) jedhamee fudhatama jedhan. Haata'u malee baatii Ebla keessa Godina Shawaa Kaabaa Aanaa Warra Jaarsootti namoonni shakkamuun humnootii nageenyaatiin to'annoo jala oolfaman 18 ta'an mana hidhaatii baafamun haala suukanneessaan ajjeefamuu BBCn jiraattootaa fi qondaaltoota aanichaa irraa odeeffatee ture. Erga ajjeechaan sun raawwatameen boodas awwaallachuuf reeffa dhowwamuu jiraattonni BBC'n dubbise himanii ture. Itoophiyaatti keessatti mirgi lubbuun jiraachu sadarkaa heeraafi seera naannoolee keessatti hammatamulleen, ''Garuu raawwii seeraa irratti rakkinni jira'' jedhan Obbo Abdiin. Heerrifi seerri biyyattii ittigaafatamummaa mirkaneessuurratti rakkoo baayyeetu mul'ata jedhan. Wayita ajaja mana murtii malee namootarratti ajjeechaan raawwatamu abbaan alangaa fi poolisiin qorachuun seeratti dhiyeessuun dirqama isaanii akka ture kaasan. Garuu ammoo poolisoonni irra deddeebiin ajaja mana murtii kabaju diduuf ajjeechaa raawwachuun himatamu. Murtii seeraa malee nama ajjeesuun mirga lubbuu jiraachuu namoonni umamaan gonfatan kan sarbu ta'uu dubbatan Obbo Abdiin. Mirgi lubbuun jiraachuu namni tokko dhala namaa ta'uusaatti qofa kan qabu, kan heera, seeraan ykn mootummaadhaan namaaf hin kenninedha jedhu. Mirgoonni namoomaa kunneenis sadarkaa addunyaa fi biyyootaatti karaa labsii fi seerootaan beekamtii argataniiru. Itoophiyaan mirgoota namoomaa kana kabajuuf waliigalteewwan kanneen mallatteessan keessa tokko. Fakkeenyaaf, waliigaltee mirgoota siviilii fi siyaasaa sadarkaa idil-addunyaa (International Covenant on Civil and Political Rights) keeyyata 6 jalattis namni kamiyyuu mirga lubbuun jiraachuu akka qabu eerameera. Itoophiyaanis waliigalteewwan sadarkaa addunyaatti, ardii fi naannootti jiran waan mallatteessiteef, mirgoota namoomaa guutuu, kabajuu fi kabachiisuuf dirqama akka qabu himu ogeessi seera Obbo Abdiin. Seerichi akkas haa jedhu malee ajjeechaan dhuma 2021tti Godina Shawaa Bahaa daangaa aanaalee Fantaallee fi Boosatitti Abbaa Gadaa Karrayyuu Kadiir Hawaas dabalatee miseensonni gadaa Michillee 14 irratti Poolisoota humna addaa Oromiyaatiin raawwatame kanaaf agarsiiftuudha. Mootummaan ajjeechaa jumlaa sana kan raawwate ''garee ABO- Shaneetii'' jedhee waakkatulleen, Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa ajjeechichi kan raawwatame humnootiin nageenyaa motummaatiin ta'u adda baasuu ibsuun saa ni yaadatama. Akkasumas baruma 2022 kana baatii Bitooteessaa keessa viidiyoon suukanneessaan wayita qaamolee nageenyaa dabalatee namoonni gareen ta'anii, Naannoo Beenishaangul Gumuz Godina Matakkal, Aanaa Gubaa ganda Ayisiid jedhamtuttinama tokko osoo lubbuun jiruu ibiddaan guban agarsiisu miidiyaa hawaasummaarratti dheekkamsa kaasee akka ture ni yaadatama. Taatee sana hordofes Tajaajilli Komunikeeshinii Mootummaa Federaalaa ibsa tibbas baaseen gochaan raawwatame "suukanneessaa fi gocha namoomaarraa kan jallate" jechuun ibse. Mootummaan qaamolee gochaa kana raawwatan qulqulleessee tarkaanfii akka fudhatus beeksisee ture. Garuu ergasi tarkaanfiin fudhatame jiraachu ilaalchise kan dhagame hin jiru, ajjeechaan kunis ammalleen akkuma itti fufeetti jira. Komishiniin Mirga namoomaas qorannoon gaggeeffamee itti gaafatamummaa seeraan akka mirkanaa'uuf waamicha taasisuu hin dhaabne.