Mootummaan federaalaafi michoonni isaa Tigraayitti 'yakka namoomaa raawwatuu amanna' - Qorattoota UN

Qorattootni UN mootummaan Itoophiyaa yakka namoomaa naannoo Tigiraayitti raawwate duuba jira jechuun himatan. Waraanichi irra deebiin ka’uun isaas ‘’yakka hamaa’’ dhaqqabsiisuu itti fufa jechuun ibsani. Gareen ekispartoota mirga namoomaa waggaa darbe dhimma Itoophiyaa qorachuuf hundaa'an kan kana jedhan gabaasa isaanii jalqabaa gaafa Wiixataa baasaniini. Erga sadaasa 2020 waraanni Kaaba Itoophiyaatti jalqabee qaamolee hundaan yakki dhaqqabuu isaaf ragaa argadheera jedhaniiru qorattoonni kunneen. Humnootni TPLF, humnootni mootummaa federaalaa fi michoonni isaanii yakka waraanaa fi namoomaa lammiilee nagaa irratti yeroo adda addaa fi bakka adda addaatti raawwachuu isaanii komishinichi eera. ‘Bakkeewan adda addaatti haleellaan yakka waraanaa fi yakka namoomaa madaalu raawwachuu isaaf ragaa amansiisoo tahan qaba,’ jedheera komishinichi. Himannaa kana irratti mootummaan ifatti deebii kenne hin qabu. Haa ta'u malee, Ambaasaaddarri Itoophiyaa 'ergama siyaasaa qaba, guutus miti,' jechuun balaaleffatan. Qondaalonni TPLF garuu gabaasa komishinichaa fudhachuu ibsan. Dubbii Himaan TPLF Obbo Getaachoo Raddaa mootummaan Itoophiyaa yakka namoomaa naannicha keessatti raawwachuu isaa ‘’itti cichinee himaa turre’’ jechuun AFP'tti himan. Haa tahu malee, komishinichi gabaasa Fulbaana 19,2022 baase keessatti humnootni TPLF yakka waraanaa, ajjeechaa gurguddaa saba Amaaraa irratti raawwachuu fi yakka gudeeddii fi miidhaa saalaa dhaqqabsiisuu isaaniif ''ragaa amansiisaa tahen qaba’’ jedhe. Qaamoleen waraana keessa jiran yakkawwan waraanaan yoo himataman kuni kan duraa miti. Qorannoon waloo UN fi komishinii Itoophiyaa waggaa darbe qorannoo isaa ifa godheen yakki waraanaa fi yakki namoomaa qaamolee waraana keessatti hirmaatan hundaan gahuu akka hin oolle himee ture. Gabaasni kun Fulbaana 22,2022 Mana Maree Mirga namoomaa UN’f kan dhiyaatu yoo tahu, yakkoota waraanaa tahuu hin oolle jedhaman dabalatee qaamoleen hunduu ariitiin waraana dhaabuu akka qaban hime. Dura teessuun komishinichaa Kaari Beeti Murungiin "Kaaba Itoophiyaatti dhukaasni irra deebiin jalqabuun isaa lammiilee nagaa irra miidhaa fi yakka dabalataa geesisuun isaa waan hin oolle,’’ jedhan. Osoo waraanni amma akka haaraatti hin jalqabiin iyyuu dubartoota Tigiraay irra yakki gudeedii fi miidhaa saalaa dhaqabuu isaaf ragaa qabna jechuun himani. Ogeessonni qorannicha gaggeessan Itoophiyaa keessatti ‘’haasaan jibbinsaa akka malee bal’achuu fi saboota gidduutti jibba facaasuu hubadheera’’ jechuunis himani. ‘’Kun hookkara nama jeequ fiixeetti bahee fi haloo bahumsa facaaseera,’’ jedhan. Ogeesonni kunneen qorannoo isaanii keessatti yakki hamaan akka ajjeechaa murtii malee, beela akka meeshaa waraanaatti fayyadamuu, gudeeddii fi miidhaa saalaa ‘’lakkoofsa guddaan’’ humnoota mootummaan dhaqqabuu ibsani. Naannoo Tigiraay keessatti uumanni gara miliyoona jahaatti siqu tajaajila baankii fi intarneetii dabalatee tajaajila bu’uuraa misoomaa erga dhabanii waggaan tokko darbeera. 'Deeggarsa namoomaa akka hin arganne dhorkaan naannicha irra kaa’ame' uummanni %90 tahu akka rakkoo deeggarsa namoomaa hamaaf saaxilamu godheera jedhe gabaasichi. Gabaasni kun mootummaan federaalaa fi naannolee isa waliin dhaabbatan ‘’yakka namoomaa akka hidhaa sabummaa irratti xiyyeeffatee fi yakka namummaan ala tahe [inhumane] namoota nagaa irratti raawwataa turan’’ jedhe. ‘’Tahe jedhanii miidhaa cimaa ykn miidhaa qaamaa fi sammuu geessisaniiru, deeggarsi namoomaa akka hin dhaqqabnes danqaniiru, garuu gochaa kana haalaa turan,’’ jedhe gabaasichi. Ibsicha keessatti hoggantuun komishinichaa Kaarii Beetii Murungii rakkoon namoomaa naannoo Tigiraay ‘’ hamaafi yeroo isaan yoo ilaalle kan nama rifaasisudha’’ jedhan. ''Tajaajiloota bu’uuraa akka nyaataa, eegumsa fayyaa fi deeggarsa namoomaa, kaan dhorkamuu fi danqamuun uummata irratti miidhaa cimaa fideera,'' jechuun himan. Itti dabaluun, yakka namoomaa fi waraanaa dhaqqabuu hin oolle jedhan balaaleffachuun mootummaan ‘’beela akka meeshaa waraanaatti fayyadameera’’ jechuunis himatan. Mootummaan hatattamaan tajaajiloota bu’uuraa akka naannichatti deebisu gaafachuun uummanni danqaa tokko malee tajaajilicha argachuu akka qabu gaafatan. Gabaasni kana fakkaatu kana duras dhaabbilee mirga namoomaa fi hawaasa idil-adunyaan bahaa turanis mootummaan Itoophiyaa garuu haaleera. Mootummaan yakki namoomaa fi waraanaa humnootni TPLF raawwachuu hima. Komishiniin kun gabaasa isaa keessatti humnootni TPLF ‘’dhaabbileen deeggarsa namoomaa danqaa tokko malee naannicha keessa akka socho’an mirkaneesuu qabu,’’ jedhe. Mootummaan Itoophiyaa gabaasa ogeessota mirga namoomaa UN kana hordofee ifatti waan jedhe hin qabu. Garuu Qaataritti Ambaasaddara Itoophiyaa kan tahan Ambasaadar Feyisel Aliyyii Abiraahim miidiyaa mootummaa Tajaajila Oduu Itoophiyaatti akka himanitti, gabaasni komishinichaa yakka humnootni TPLF raawwatan hin agarsiisu. ‘’Gabaasichi guutuu miti. Ergama siyaasaa of keessaa qaba. Rakkoo jiru guutummaatti hin agarsiisu,’’ jedhan. Ambaasaaddar Feeyisel gabaasichi haleellaa humnootni TPLF geessisan guutummaatti hin agarsiifne jedhanii ajjeechaa, saamichaa fi mancaatii isaan manneen barnootaa, buufataalee fayyaa fi qabeenya namoota dhuunfaa irraan gahan hin ibsine jedhan. Mootummaan Federaalaa Itoophiyaa humnootni TPLF naannoo Affaarii fi Amaaraa galuun haleellaa jabaa fi saamicha dhaqqabsiisuu isaaniin himata. Ji’a Bitootessaa keessa qaamoleen lamaan dhukaasa dhaabuun isaanii waraanicha karaa nagaan xumuruuf abdii horee ture. Haa ta'u malee, turtii baatii shan booda irra deebiin jalqabuun isaa marii nageenyaa abdatamee ture balaa irra buuseera. UN, Ameerikaa fi Gamtaan Awurooppaa qaamoleen lameen gara marii nagaatti akka dhufan dhiibbaa taasisan itti fufaniru. Gaanfa Afrikaatti ergamaan addaa US Maayik Haamer MM Abiy Ahimed waliin wal arguun mari’ataniiru. Humnootni TPLF tibbana mootummaan federaalaa magaalaa Maqalee irratti haleellaa diroonii raawwachuun himataa jiru. Erga Kaaba Itoophiyaa naannoo Tigiraayitti Sadaasa 2020 waraanni jalqabee namootni nagaan kumaatamni ajjeefamanii, miiliyoonaan lakkaa'aman immoo qe’ee isaanii irraa buqqa’aniiru. Waraanichi gara naannolee ollaa Affaarii fi Amaaraatti bababl’achuun qabeenyaa fi lubbuu namaa irra miidhaa guddaa geesiseera.


Dubartii qonnaan bultuu ta’uuf Ayerlaand gara Itoophiyaa deebite

Barakat Warquu Walaayittaa keessatti lafa heektaara 600 irratti kuduraa fi muduraa omishiti. Ofiishees ‘qonnaan bultuu cimtuu’ ‘Qonnaan bultuu Barakat’ jechuun of waamti. Haala ittiin qonnaan bultummaa ogummaa kabajamaa ta’u itti ibsitus qabdi. Ofii gara Itoophiyaa hin deebii’in dura Ayirlaandi Dabiliin jiraataa turte. Haadha ijoollee sadii kan taatee Barakat, dhalattee kan guddattees Hawaasaatti. Maatiin ishees hojjattoota mootummaa turan. Barnoota ishee sadarkaa tokkooffaa fi lammaffaa achuma Hawaasaatti xumurte. Isaan booda ture gara Sudaan Kibbaatti kan imalate. Sudaan Kibbaatti raayyaa Ittisaa keessa hojjattee jirti. Mana galmee mana maree biyyattii keessas hojjattee jirti. Sudaan Kibbaatii ammoo gara Yugaandaa imalte. Yugaandaatti ammoo Yunivarsitii Kaavendishitti seera osoo barattuu, Yugaandaa fi Sudaan Kibbaa jidduu deddeebi’aa waggoota torbaaf hojjachuu itti fufte. Abbaan warraashee lammii Ayerlaandiin kan wal barte achumatti. Achinis gara Ayerlaandiitti imaltee jireenyashee magaalaa guddoo biyyattii Dabliin godhatte. Barakat gara qonnaatti kan galte sababii abbaasheetiin ta’u dubbatti. ''…Abbaan koo Mana barnootaa Sadarkaa tokkoffaa Taabooritti barsiisaadha. Kooleejjii barsiisotaafi mana barnootaa barnoota fagoo Maandeellaattis ni barsiisa ture. Yeroo boqonnaatti qonna nu agarsiisu ture. Qonna guddaa osoo hintaane heektaara 2 ykn 3tu lafa maatii irra ture kan nutti agarsiisu…’’ Abbaan ishee ganna yeroo boqonnaa argatan gara Sulultaa qabatanii isaan waliin akka deeman yaadatti. Abbaashee waliinis qonna keessa hojjachaa ganna akka dabarsan kaafti. Bona ammoo mana keessatti biqiltuuwwan adda addaa qopheessu turan. ‘‘…Mindaan barsiisaa abbaa keenyaa maatii jiraachisuuf gahaa hin turre. Kanaafuu mana keessatti biqiltuuwwan biqilchuun, bocawwan adda addaa hojjachaa fi hojiiwwan gara biraa hojjachuun galii argatu turan.’’ Miseensi maatii hundi qaama hojiiwwan kanneenii turan. Ijoollee maatii kanaa jaha keessaayis angafti qonna irratti hirmaatte. Barakat jaalalli qonnaa kan ishee eegale yeroo sana akka ta’e dubbatti. ‘‘Ergan biyyaa baheen boodas ijjikoo kan ilaalu qonnaa qofa ture,’’ jetti. Hojii biraa hojjachaa mataasaa biqiltuuwwan dhaabdi. Sudaan Kibbaatti Raayyaa Ittisaa fi Mana maree keessa wayita hojjataa turteettis dallaa keessa biqiltuuwwan dhaabaa akka turte dubbatti. Dhumarattis amma gutuummaan qonna keessa galte. Barakat osoo hojii jaalattu kana hin eegaliin dura biyyaa kan baate waan maatiin ishee rakkoon mudateef ture. Yeroo sanas akkasiin yaadatti: ‘‘Jireenyi baayyee cima ture. Abbaan keenya kaansarii garaachaan qabaman. Yeroos kaansariin maal akka ta’eyyu hin beeknu turre. Qabeenyaa qabnu hunda gurgurre. Ani sadarkaa lammaffaa wayitan barataa ture mucaan qaban ture. Daa’ima sana guddisaa jireenya itti fufuun waan salphaa hin turre. Gara Sudaan Kibbaa imaluuf carraan argadhe. Deemuun filadhe. Hojii dorgomee gara sana deeme.’’ Erga Sudaan Kibbaatti waggaa tokkoof hojjatteen booda hidhannoo loltootaa bituuf gara Yugaandaatti marmaaraa wayita turte, abbaa manaashee ammaa kana waliin wal barte. Kaappiteenii humna addaa Ayirlaandii kan ta’e abbaan warraa ishee yeroo sanatti leenjiisaa waardiyyoota pirezidaantii Yugaandaa Yoweerii Museevenii ture. Carraan hojii qonnaa Yugaandaatti eegaluus kan umameef yeroodhuma sana akka ture dubbatti. ‘‘Itoophiyaa keessatti hojii qonnaa bal’aa kan eegalees achuma Yudaandaa osoo jiru ture. Obboleessa quxisuu pirezidaantii Yoweerii Museevenii kan ta’e Janaraal Saaliim Saaleeh waliin qonna hojjataa ture. Isaan lafa qonnaa guddaa waan qabaniif lafa isaanii irratti hojjataa turre.’’ Barakat erga Chaayinaa, Mozaambiik, Xaaliyaan, Taanzaaniyaa turteen booda ture jireenya ishee Ayerlaand kan godhatte. Barakat gara Itoophiyaatti kan deebite waggaa 10 dura ture. Yeroos lafa mataashee hin qabdu turte. Kanaafuu Maqiitti lafa kireeffachuun qonnaa eegalte. Yeroo sanaa qabee gara Itoophiyaatti marmaaraa turte. Bara 2008tti lafa qonnaa heektaara 40 argatte. ‘‘…Osoon Ayerlaandi jiruun ture waa’ee Itoophiyaa yaaduu kan eegale. Biyya keenya biyyoo gaariitu jira. Laggeen gurguddaa qabna. Haalli qilleensaa keenyas gaariidha. Akka barbaadneetti socha’uun hojjachus ni dandeenya. Kanaafu maaliif itti hin fayyadamne, jedhee yaaduun eegale.’’ Dabliin osoon jirtuu lafa xiqqoo irraa omishni baayyeen yoo argamu agartee jirti. Sanaafuu biyya baatiiwwan saddeetti qorra itti ta’eetti. Barakat kan dinqisiisaa ture ammoo lammiilee Ayerlaandi haala qilleensaa sana keessatti oomishuun ofiisaanii irra darbanii gara biyya alaatti erguusaanii ture. Dandeettii Itoophiyaa keessa jiruun sana caalaa hojjachuun akka danda’u amanuun gara biyyaatti deebite. Erga gara biyyaatti deebitee boodas jalqaba Arsii keessatti lafa argachuun kuduraafi muduraa oomishuu eegaltee turte. Haata’u malee ALI bara 2009tti mormii ummataa Oromiyaatti ka’ee tureen wal qabatee qonnaan isheen guutummaatti jalaa barbadaa’uu dubbatti. Erga marsaa tokkoffaas qullubbii, corqaa, timaatimii, haabaabii fi zukiinii fa’i omishteen booda, marsaa lammaffaa dhaabuun gara UKtti erguuf qophiirratti osoo jirtu ture kan jalaa bade. ‘‘Oomisha gara biyya alaatti ergamu irratti xaa'oo fi qoricha omtuu hin fayyadamu. Yeroo sanatti sanyii kuduraa Hindii Karela jedhamutu ture. Oomishicha kan bitanis Hindoota turan. Osoon qonnaa irraa baala tokkolleen hin kutiin ture kan barbadaa’e,’’ jetti. ‘‘Kun ta’us garuu biyya kootti abdii hinkutanne. Lafa qonnaa Arsii ture achumatti dhiiseen gara naannoo Ummatoota Kibbaa deemuun hojjachuu eegale,’’ jetti. Barakat gara Itoophiyaa wayita deebiteetti invasitimantiif yuuroo miiliyoona tokko qabattee turte. Yeroo qonni ishee barbadaa’eettis kisaaraan irra qaqqabee ture. Gara Ayerlaandiitti deebitee maallaqa biraa argachuufis yeroo baayyee itti fudhate. Achinis gara yuuroo miliyoona sadii qabattee gara Itoophiyaatti deebite. Waggaa tokkoon dura Walaayitaatti lafa bitachuuf deemnaan Biiroon Invastimantii bituurra lafa qonnaa heektaara 600 siif kenniina akka jedhaniin dubbatti. Kanaan lammata deebitee hojii qonnaa eegalte. Amma kuduraa fi muduraa oomishaa loonis horsiisaa jirti. Hojiin qonnaa isheetiis ‘Bereket Worku Integrated Agro Industry’ jedhama. Lafa qonnaa isheerrattis muuzii, timaatimii, habaab, zukiinii fi kaan oomishaa jirti. Bakka buna itti qindeessaniifi dhaabbata turistoota dowwachiisuu hundeessitee jirti. Akkasumas hoteela abbaa urjii shanis ijaaraa jirti. Haala amma jiruun ‘‘bu’aa qabeessaadha’’ kan jettu Barakat, lafa qonnaa isheerratti hojjattoota 130f dhaabbataan carraa hojii uumtee jirti. Hawaasni naannichaa ilaalcha gaarii qabaatulleen, aanga’oonni mootummaa garuu deeggarsa barbaachisu akka hin gooneef Barakat ni ibsiti. ‘‘Haalli simannaa hawaasaa gaariidha. Garuu gara aanga’oota mootummaatiin wantoonni naaf hin galle jiru. Fakkeenyaaf, 'abbaan qabeenyaa ta’e bishaan obaasuuf waan ta’eef bishaan cufi' jedhama. Hanqinni bishaanii jira. Ofii kotiinan oliifi gadi fiigee wantoota sirreeffachuuf yaala malee qaamooleen mootummaa achi jiran deeggarsa hangas maraa hin taasisan.’’ Yeroo Sudaan Kibbaa turte irraa kaastee uffata ispoortii gurguruu, hojiiwwan qonnaa fi kaaniin galii gaarii argatti turte. Abbaan warraashee Joonaataan Piin dhaabbata Gilenevan jedhamu kan qabu yoo ta’u, isheenis dhaabbaticha keessaa qooda qabdi. Galiiwwa hojiiwwna kanneen irraa argamu qabatteeti kan Itoophiyaatti deebi’uun hojii qonnaa hojjachu eegaltes. Diinagdee Itoophiyaa keessatti gahee olaanaa kan qabu qonnaadha. Qonnaan bultoonnis oomisha isaanii gurguruun maatiisaanii deeggaruun hafee ofiisaaniiyuu danda’un yoo cimu ni mul’ata. Gama biraatiin ammoo hojiin qonnaa akka hojii kaaniitti ilaalchi gaariin hin kennamuuf. Itoophiyaatti maasaa laga biraa osoo qabanu waan ittiin bishaan laga keessaa harkisan dhabuun oomisha kan dhaban akka jiran Barakati ni kaafti. Qonnaan bultoonni xaa’oo dhabuun oomisha dhabanis hedduu ta’uu himti. Mootummaan alatti lammiileen Itoophiyaa biyya alaa jiraatan qonnaan bultoota akka deeggaraniif Barakati waamicha gooti. ‘‘… Biyyoo kan Itoophiyaatiin wal madaalu eessattuu hin agarre. Bishaan keenya, haalli qilleensaa keenya haalaan itti hin fayyadamne. Qonnaan bulaa yoo jedhamu mataasaa akka qaaniitti ilaalama. Anis qonnaan bultuudha jedhee yaada sana geeddaruufan qonnatti gale.’’ Barakat ilaalcha dogongoraa qonnaa irra jiru jijjiiruuf jecha ofiisheen ‘Barakat qonnaan bultuu’ fi ‘qonnaan bultu cimtuu’ jechuun kan of leeliiftu. Loltoota, barsiisaa, Ministira Mummeefi hunda kan sooru qonnaan bulaan akka kabajamu barbaaddi. Oomishaalee qonnaa ishee gara biyya alaatti erguuf karoora qabdi. Isheen alattis qonnaan bultoonni kaanis ‘‘lafasaanii, bishaan isaanii, haalaan fayyadamun hiyyummaa keessaa akka bahaniin barbaada,’’ jetti. Abbootiin qabeenyaa gara Itoophiyaa akka dhufaniif affeeruun alattis haala ni mijeesitti. Kanaanis jijjiirama fiduu akka dandeessu abdatti.


Maanguddoo waggoota 26 mootii Rirmaa baasuun maatii ofii jiraachisan

Obbo Fulla’aa Nagaashuu kan jiraatan Magaala Amboo yoo ta’u, jiruun isaanii kan irratti hundaa’e ammoo waan namni kaan madda galii namaaf ta'a jedhanii yaadaniin ala kan ta'eedha. Isaan waggoota 26 darban miseensa maatii isaanii namoota torba kan ittiin jiraachisaa turanii fi ammalleen itti jiraatan rirma baasuudhaan. Akkaataa hojii kana itti jalqaban yoo himanis “Baadiyyaa yeroon ture rirmatu dallaa ejersaa jalasaa muree nu jalaa jikse. Achumaan bakka sana osuma gadi qotuun mootii Rirmaa kana argadhe. Isa baasnaan rirmi bakka sanaa bade” jedhan. Hojii waggootaa 26 dura rakkoosaan mudatee ture furachuudhaaf eegalan kunis suutuma suuta gara madda galii ta’uutti ce'e jedhu. “Yeroon dura jalqabu sana mootii rirmaa mana tokko keessaa baasuuf birri shan qofa naaf kanfalu ture. Yeros ogummichas sirritti hin barre. Gara caalu tilmaaman bakka baayyee qofforeen argadha ture,” jedhan. “Ani barnootas ta'ee, ogummaa biraa hin qabu. Kanin baradhe waanuma rirmaa kana. Waaqumatu kana naaf ibse. Amma sanyiishii tokko tokkoon beeka. Mootiin isaa eessaa akka taa’u sirrittan beeka. Kanaafis ofitti amanamummaadhaan mana namaa diigeen keessaa baasa,” jedhu Obbo Fulla’aan. Obbo Fulla’aan amma ogeessa beekamaa Mootii Rirmaa mana namootaa keessaa baasan ta’aniiru. Amboo, Giincii, Hoolota, Wallaggaa Hamma Salaaleetti deemanii hojjetu. “Amma ogummaa kana sirritti waanin bareef maamila hedduun qaba. Anumatu dulloomaan jiraafin dadhabe malee hojichi boqonnaa hin qabu. Biyya meeqarraa naaf bilbilu. Mootiin rirmaa hanga ammaa mana namaa keessaa baase osoo lakkaa’amee miliyoonaa gadi ta’a jettetuu” jedhan. Amma dura iddoowwan rirmi baayinaan jiruu fi mana namaa diigee balleessutti summii fayyadamaa turani kan jedhan Obbo Fulla’aan Summiin kuni garuu mootii rirmaa bira gahee waan hin ajjeesneef furmaata hin ta’u jedhan. “Mootiin rirmaa kan taa’u hanga meetira tokkoo gadi fagaatee bakka dhokataa wayiiti. San maleemmoo mootiin kan keessa taa’u suphee jabaataa homtuu keessa hin seenne keessa. Isa keessa bishaanuu hin seenu. Kanaaf summiin bira gahee isa hin ajjeesne,” jedhan. Akkaataa ijaarsi manichaa irra jiruu fi mijaa’ina bakka qotanii baasanii irratti hunda’uunis Mootii rirmaa tokko baasuun guyyaa tokkoo hanga afurii akka itti fudhatus himu. Ogummaa isaanii kana namootni akka irraa baratanii isaanirraa fufanii hojjetaniif yaalanis namni akka gaariitti narraa barate hin jiru jedhan. “Nama meeqan ogummaa kana barsiisuuf yaale. Amma mucaan soddaa keenya tokko gara waggaa shanii najala deemee akka baratu godhe. Garuu hin qabanne booda abdii kutee itti dhiise” jedhan. Manneen jireenyaa keessaa fi gamoowwan gurguddoo keessaalleen baasaa akka jiranii fi amma gatiin mootii rirmaa tokko baasuu hanga qarshii kuma saadii akka kaffalchiisanis himu. “Namni birrii baayyee dhangalaasee simintoodhaan mana babbareeda ijaara. Ijaaruu malee jalasaa rirmi jiramoo hin jiru jedhee hin ilaalu. Erga ijaaree fixee rirmi jalaan qotee biyyoo oltuula. Gaafsa nawaamanii nan baasaf. Namoonni baayyee gammadu. Kaffaltii waliigalleen olitti kan naaf kennan hedduudha” jedhan Obbo Fulla’aan. Hojiin mootii rirmaa baasuu kuni humna kan gaafatuu fi dadhabsiisaa ta’ulleen hanga humni isaanii dadhabutti ogummaa kana dhiisuuf yaada akka hin qaabnes dubbatan. Akka Biiroon Qonnaa Oromiyaa jedhutti, naannoo Oromiyaa godinaaleen sagal keessatti Rirmi miidhaa geessisa. Hogganaaa Itti aanaan Biiroo qonnaa Oromiyaa Obbo Dajanee Hirphaa akka jedhanitti Rirmi omishtummaa qonnaa dhibbeentaa 25 hanga guutumaan guutuutti dhabamsiisuutti gaha. Godinoota Wallagga Afran keessati miidhaan Rirmi geessisu guddaa yoo ta’u godinaalee akka shawaa lixaa, Iluu Abbaa Boor, Bunnoo Beddellee fi Jimma keessattis ni heddummaata jedhan. Miidhaa Rirmi Geessisu kun ol’aanaa ta’uunsaa waan barameef jechas Pirojektiin kanarratti hojjetu waggaa 12 dura hundaa’ee turuus himu Obbo Dajaneen. Qorichoota karaa saayinsiitiin dhihaataniin caalaatti garuu hojiin ogeessonni akka Obbo Fulla’aa faa karaa aadaatiin mootii rirmaa baasan bu’a qabeessa waan ta’eef kanneen mala aadaatiin baasan waliin qindoominan hojjennas jedhan.


'Oduun Ertiraan waraana eeggataaf waamicha goote jedhu ni harbeeffame' - Mootummaa

Oduun Ertiraan lammiilee biyyattii umuriin isaanii wagga 55 gadi taheef waamte jedhu ol guddate odeeffame (ni arbeeffame) jechuun mootummaan biyyattii komiisaa ibsate. Torban darbe BBC dabalatee miidiyaaleen garagaraa lammiileen biyyattii umuriin isaanii 55 gadi ta’anii fi eeggataa ta’an akka saffisaan gabaasa godhan gaafatamuu gabaasaniiru. Maddeen BBC’n dubbiseefi maqaan isaanii akka dhahamu hin feene akka jedhanitti baay’een isaanii torban darbe gaafa Jimaataa magaalaa guddoo biyyattii Asmaraatti akka walitti qabaman ibsaniiru. Ministeerri Odeeffannoo Ertiraa Obbo Yamaana G/Masqal garuu miidiyaa Jarman ‘Ulrich Coppel’ jedhamu waliin turtii taasisaniin, waa’ee humna eeggataaf waamicha taasifame jedhu irratti komii ibsatan. ‘’Beekaa dhugaan akka marqamuufi akka dhukukkubsatu ta’eera,’’ jechuun himan. ‘’Ertiraan ummata ishee waliigalaa waraana keessa galchaa hin jirtu’’ kan jedhan Obbo Yamaanan, '‘miseensonni eeggataa kan waamaman ta’us lakkoofsi isaanii baay’ee xiqqoodha,’’ jedhaniiru. Torban darbe akeekkachiisa Embasii Kanaadaa waabeffachuun gabaasa Rooyitars dalageen miseensota waraanaa waliigalaaf waamichi taasifamu ibse. '‘Walitti bu’iinsa Kaaba Itoophiyaa jiru hordofee aangawoonni naannichaa waraana waliigalaaf waamicha dhiheessaniiru,’’ jedheera akeekkachisni imalaa mootummaa Kaanaadaan bahe. Akka ergaa Tiwiitara gubbaa bahe kanaan kanneen waamichi taasifameef kan umriin isaanii hanga 60 jirudha. Dabaluunis, lammiileen Kaanaadaa Ertiraa jiran sochii isaanii akka daangessaniifi miidiyaalee biyya keessaa akka hordofan dhaameera. Waraana Kaaba Itoophiyaa eega eegale waggaa lama guutuuf jiru kana keessatti waraanni Ertiraa bal’inaan hirmaachuu gabaafameera. Badii sarbama mirga namoomaa Tigraay keessa raawwatamaniif dhaabbileen mirga namoomaa idil-addunyaa waraana Ertiraa himatu. Mootummaan biyyattii garuu himannaa kana hin fudhatu. Muddama mootummaa federaalaafi TPLF gidduu adeemaa erga tureen booda humnoonni TPLF buufata waraanaa Itoophiyaa haleeluu hordofee ture waraanni baatiiwwan 22 dura Tigraayitti kan eegale. Waraanichi Tigraayittis eegalu gara Amaaraafi Affaar babal’achuun badii guddaa dhaqqabsiiseera. Lammiileen miiliyoonaan lakkaa'aman qe'eerraa yoo buqqa'an sababa waraanaan kanneen deeggarsa namoomaaf saaxilamanis hedduudha. Baatii shan dura waliigalteen dhukaasa dhaabuu waliigalamuu hordofee nagaan hamma tokko bu'ee ture. Taatullee, osoo sochiin waraana mariin xumura tolchuu taasifamaa jirutti  waraanni akka haaraatti eegale. Mootummaan Itoophiyaafi TPLF abbaa waraana irra-deebiin eegale irratti wal himatu. Waraana irra-deebiin eegale kana irratti TPLF fi Ameerikaan waraanni Ertiraa qooda fudhachuu ibsu, mootummaan Itoophiyaa garuu ni waakkata. Mootummaan Ertiraa dhimma kana irratti waan jedhe hin qabu. Torban darbe ajajaan waraanaa humnoota TPLF Janaraal Taaddasa Warradaa waraanni Itoophiyaafi Ertiraa magaalaa Shiraaroo dabalatee bakkeewwan Tigraay biroo qabachuu himani turan. Mootummaan Ertiraa torban darbe gaafa Kamisaa eegalee waraana eeggataa magaalaa guddoo biyyattii Asmaraa akkasumas magaalaa lammataa Karan, Tasanayiifi kaan jiraniif waamicha taasiseera. Dippilomaatiin tokko Rooyitarsiif akka himanitti, ‘waardiyyoonni Embasii, dallaa UN fi manneen jireenyaa keessa dalagan waamicha taasifame keessa seenuu akka malan eeruun yaadda’aniiru.’ . Mootummaa Kaanaadaan alatti mootummaan Biritaaniyaas lammiilee isaa Ertiraa jiraniif ergaa akeekkachiisa imalaa dabarseera. Ergaa isaan mootummaan Biritaaniyaa mootummaan Ertiraa Roobii darbe waamicha taasisu hime. Dabaluunis, lammiileen isaa ‘’yeroo kanatti akka sirriitti of eegan,’’ dhaame. Ministirri Odeeffannoo Ertiraa waan miidiyaa Jarmaniif jedhan alatti mootummaan Ertiraa waa’ee waamicha taasifame waan jedhe hin qabu. Waamichi waraanaa kuni yeroo waraanni Kaaba Itoophiyaatti eegale waggaa lama guutuuf yeroo jedhuufi irra deebiin hammaatetti dhagahame. Gamtaan Awurooppaa ibsa torban darbe baasen waraana Naannoo Tigraay keessa adeemaa jiru dhaabsisuuf danqaa kan ta’e Ertiraadha jechuun himatee ture. Embasiin Ertiraa Biraasals keessa jiru himannaa kana hin fudhanne. ‘’Waraana waggootaaf tureen kan miidhamte Ertiraan Gaanfa Afrikaatti nagaan akka bu’u murannoo qabdi,’’ jechuun waraana irra-deebiin eegaleef TPLF himate. Ertiraan erga walabummaa ishee argatte booda lammiilee biyyattiif tajaajila loltummaa biyyaalessa keessa hirmaachuun dirqamadha. Kunis dargagoonni baay’ee biyyaa akka baqataniif sababa ta’u ibsama.


Haleellaa diroonii Maqaleetti raawwateen namoonni 10 ajjeefamuu Hospitaalli Ayidar ibse

Qondaalli TPLF Geetaachoo Raddaa haleellaan diroonii har'a magaalaa Maqaleetti raawwachuu tiwiitarii isaarratti barreesse. Haleellaan kun iddoo jiraattotaa irratti kan xiyyeeffate ta'uu kan barreesse qondaalli TPLF kun, haleellichaafis mootummaa federaalaa komateera. Hospitaalli guddichi magaalaa Maqaleetti argamu, Hospitaalli Ayidar haleellaa ganama kana mudateen namoonni lubbuun darbuu fi kanneen miidhaan irra ga'e yaalamaa jiraachuu ibseera. Hospitaalicha keessa kan hojjetan Dr Faasikaa Amdasillaasee, shamarran lama rukutamanii hospitaala seenuu argeera jedhan. ''Shamarran lameen rukutamanii hospitaala seenan keessaa tokko mooraashee keessatti tokko ammoo fuuldura mooraasheetti rukutamte,'' jedhan ogeessi fayyaa kun. Hospitaalichi kana kan ibse erga hooggantoonni Tigraay haleellaan diroonii har'as dabalataan raawwachuu ibsaniiti. Daarektarri Olaanaa Hospitaala Aydar Dr Kibroom Gabrasillaasee, haleellaa Kanaan hanga ammaatti namoonni 10 ajjeefamuu fi hedduun madaa’uu tiwiitarii isaaniirratti ibsan. ‘’Har’a ganamaan haleellaan diroonii si’a lama raawwateera. Inni lammaffaarratti raawwate akkaan hamaa ture. Kanneen namoota miidhaman baraaruuf ba’an irratti kan xiyyeeffate ture. Ammallee kanneen miidhaman gara hsopitaalaa dhufaa jiru,’’ jechuun haal jiru ibsan. ‘’Guyyuu ganama ganama haleellaa dirooniin lammiileen lubbuu dhabuu dhagahuun baayyee nama gaddisiisa.’’ Haleellaan diroonii kun har’a ganama akka lakkoofsa biyyaatti sa’aatii 1:30 irratti ta’uu fi iddoo jireenyaa Midra Gannat jedhamu irratti kan xiyyeeffate akka tures hoogganaan hospitaala Ayidar kun ibsaniiru. Humnoonni Tigraay kaleessas (Fulbaana 13, 2022) haleellaan qilleensarraa dirooniidhaan raawwachuu ibsanii turan. Haleellaa har'a raawwateen lammiileen nagaa ajjeefamuu Obbo Geetaachoon himeera. Mootummaan federaalaa himannaa TPLF kanarratti hanga yoonaa homaa hin dubbanne. Obbo Geetaachoo Raddaa lammiileen nagaa ajjeefamuu malee namni meeqa akka ajjeefame hin ibsine. Walitti bu'iinsi kaaba Itoophiyaa hanga tokko erga tasgabbaa'ee booda akka haaraatti erga eegalee torban sadi caaleera. Hawaasi idl-addunyaa nagaa buusaa jedhanii osoo watwaatanii, dhiyeenya ammoo humnoonni Tigraay dhukaasa dhaabuun rakkoo karaa nagaan hiikuuf qophii ta'uu osooma ibsanii waraanni ammallee ittuma fufee jira. Waraana kaaba Itoophiyaatti erga deebi'ee ka'ee torban sadi lakkoofsise kana booda humnoonni Tigraay walitti bu'iinsa karaa nagaan hiikuuf qophii ta'uu ibsa gaafa Dilbataa (Fulbaana 11, 2022) baaseen eereera. Gamtaan Afrikaas humnoonni Tigraay dibaabee gamtichaa jalatti mari'achuuf qophaa'uu simateera. Kana malees mariif qophaa'uun TPLF kana Dhaabbati Biyyoota Gamtoomanii, US fi Gamtaan Awurooppaa simataniiru, akka adeemsa kana deeggaranis ibsanii turan. Mootummaan federaalaa waamicha humnoonni Tigraay walitti bu'iinsa karaa nagaan hiikuuf dhiyeessan fi marii dibaabee Gamtaa Afrikaa jalatti gaggeeffamurratti hirmaachuuf qophii ta'uunsaanii ibsuu ilaalchisee hanga ammaa homaa hin jenne. Humnoonni Tigraay kanaan dura marii Gamtaan Afrikaa gaggeessuu fi jaarsummaa Gaanfa Afrikaatti bakka bu'aa gamtichaa Oliseeguun Obaasaanjoo didaa turan. Bakkasaanii pireezidantii Keeniyaa amma gadaansaanii obba'e Uhuruu Keeniyaataa jaarsummaaf filataa turan. Dura taa'aan Gamtaa Afrikaa Muusaa Fakii Mahaamaat yeroon Oliseeguun Obaasaanjoo akka jaarsummaa taa'aniif bakka buusan akka dheeratu ibsaniiru.


Magaalaa Finfinneetti qaamoleen 'maqaa amantiin namoota waraanaaf leenjisaa turan' to'ataman

Gamtaan humna nageenyaa fi tika biyyaalessaa irraa hundaa'e namoonni maqaa amantiin gocha shororkeessummaaf of ijaaraa turan sakatta'iinsa taasifameen to'achuu Poolisiin magaalaa Finfinnee Samabta har'aa (Fulbaana 10, 2022) feesbuukiisaarratti maxxanseera. Namoonni kunneen Bulchiinsa magaalaa Bulbulaa keessatti iddoo amantii jechuun bakka qabatanii turanitti karaa seeraan alaa namoonni walitti qabuun leenjii waraanaa kennaa turan jedha gabaasi kun. Karaa duudhaa fi barsiisa amantaa faallaa ta'een osoo leenjii meeshaalee waraanaa kennaniin qabamuu Gamtaan Humna Nageenyaa fi Tika Biyyaalessaarraa hundeeffame ibseera. Namoonni kunneen iddoowwan dahannoo afur qopheeffachuun shaakallii waraanaaf itti fayyadamaa turuuf gamtaan kun ibseera. Shakkamtoonni kunneen kanneen balleessaa balleessaniiru ittiin jedhan mana hidhaa qopheessuun itti hidhaa turuu akka adda baase gamtaan kun ibseera. Namoonni maqaa amantiin socho'an kunneen gocha faallaa amantii raawwachuusaanii adda baasuu kan ibse qaamni nageenyaa kun, ALI Qaammee 04, 2014 oppireeshinii gaggeesseen meeshaa kilaashii fakkaatu afur rasaasa 368 waliin, kaazinaa kilaashii 4, shugguxii afur rasaasa 29 waliin fi meeshaa ittiin dahannoo boollaa qotatan afur waliin qabuu ibse. Kaameeraa lama teessoo isaa waliin, kompiyaataroota afur, Hard Dis ja'a, CD afur, filaashii shan, tirika ammayyaa fi meeshaalee kanneen fafakkaatan hedduu qabuus ibseera. Kana malees maallaqa yuuroo 300 fi birrii kuma 390 ta'us qabuun galii gochuu eereera. Oppireeshinii kanaan ''namoonni maqaa amantii jala dahachuun gocha shororkeessummaa raawwachuuf qophaa'aa turan'' 31 qabamuu gareen oppireeshinii gaggeesse kun ibseera. Jalqaba kan eeruu kenne uummata naannoo ta'uunis ibsameera.


Hawaasni idil-addunyaa mootummaan Itoophiyaa fi TPLF gara mariitti akka deebii'aniif dhiibbaa gochuu danda’uu??

Biyyoota gidduutti yookaan biyya tokko keessatti lolli wayita dhalatu, hawaasa idila-addunyaa jedhamuun kan beekaman biyyooti diinagdeen badhaadhanii fi dhaabbileen garaa garaa lola dhalate dhaabsisuuf gaheesaanii bahu. Haa tahu malee biyyoonni kun yeroo hunda gama kanaan hin milkaa’an. Biyyoota kanaan alattis dhaabbileen akka Biyyoota Gamtoomanii - UN fi kaanis, nagaa buusuuf itti gaafatamummaa qabu. Gamtaan Afrikaa – AU yeroo hundaa’u, galmisaa inni tokko lola ardittii keessatti mudatu Afrikaan hiikuu danda’uu kan jedhu ture. Haa tahu malee waraana waliinii kaaba Itoophiyaatti erga jalqabamee ganna lama guutuuf deemu dhaabsisuu hin dandeenye. UN, Ameerikaa fi Awurooppaa dabalatee qaamoleen kaanis, lola kana dhaabsisuuf yaalla jedhanis, callisa ji’ootaan booda waraanni irra deebiyee eegalameera. Biyyoonni Lixaa fedhiisaanii eegsisuu malee nagaa buusuuf dhimma hinqaban jedhu xiinxaltoonni tokko tokko. Gama kaaniin ammoo qaamoleen walwaraanaa jiran fedhii qabbana buusuu hin qaban taanaan, gaheen warra jaarsummaa taa’anii daanga’aadha kanneen jedhanis jiru. Hawaasni idil-addunyaa waraana Kaaba Itoophiyaa irratti ibsa baasuun alatti maal gochuu danda’a, qaamoleen kun gara mariitti akka seenan dhiibbaa gochuu danda’aa? Mootummaan federaalaa Itoophiyaa ergamaa addaa AU kan tahan Oluseeguun Obaasaanjoo adeemsa marii nagaa akka gaggeessan fedha. TPLF ammoo pireezidantiin Keeniyaa barri aangoo isaanii obba’e Uhuruu Keeniyaataan akka dursan fedha. Kana gidduutti waraanni akka haaraatti deebi’ee dhalate. Mootummaan Itoophiyaa TPLF ‘marii waan hin feeneef’ qawwee kaase jedhee himata. TPLF gamasaan mootummaatu lola bane jedhee komata. Waraanni kun irra deebiin dhalachuu hordofee biyyoonni Lixaa qaamoleen lamaaniinuu qabbaneessaa jechuun waamicha dhiyeessaa jiru. Ministirri Dhimma Alaa US Antonii Bilinkan, haala fooyya’aa ji’oota shanan turetti akka deebi’an ergaa dabarsan. Barreessaa olaanaan UN Antooniyoo Gutereez gamasaaniin, lolli deebiyuun isaa akka isaan yaaddesse himan. Yunivarsiitii Finfinneetti Gargaaraa Piroofeesaraa Qorannoo Nagaa kan tahan Yonaas Adaayyee, hawaasni idil-addunyaa gaaffiin loogii yookaan baabsuu irratti ka’a jedhu. ‘‘Falaasamni nageenyaa inni bu’uuraa yaada gaariidha. Tahus wanta qabatamaa lafarra jirus ilaaluu feesisa,’’ kan jedhan hayyuun kun, hawaasni idiladdunyaa walabummaa isaa eegaa? Hiikaa nageenyaa hubataa? jechuunis gaaffii kaasu. Yunivarsiitii United States International (USIU)tti Piroofeesara Seenaa fi Walitti Dhufeenya Idiladdunyaa kan tahan Maachaariyaa Muneenee, kanneen araarsan qaamolee lamaan gara mariitti fiduuf amanamummaa kennuu danda’uu? gaaffii jedhu kaasu. Piroofesarichi: ‘‘Gama Tigraayin waraanichi erga dhaabbatee booda yaaddoon maaltu dhufa jedhu jira. Gama mootummaan ammo TPLF irra deebiin of gurmeessuun isaa yaaddoon uume akka jiru natti mul’ata,’’ jedhu. Hayyuun lammii Keeniyaa kun akka jedhanitti, yaaddoon naannoo lola kanaan dhufuu malu waan yaaddessaa taheef, mootummaa Keeniyaa dabalatee kaanis waraanichi akka dhaabbatu fedhu. Gargaaraa Piroofeesaraa Yonaas Adaayyees yaada piroofeesarichaan waliigalu. ‘‘Itoophiyaa keessa nageenyi dhabamuu jechuun, Afrikaa Bahaattis nageenyi dhiba. Keeniyaa fi Sudaaniif akkasumas kaaniif rakkoo fidee dhufa. Kana malees fedhiin Ameerikaafi Awurooppaa naannoo kanatti qabanis ni tuqama.’’ Akka isaan jedhanitti, hawaasni idil-addunyaa hiikaa nagayaa hubateetu moo faayidaa biyyaalessaa isaatiif dursa laateera kan jedhu murteessaadha. Yonaas Addaayyee lolli kun gama Gamtaa Afrikaan furamuu qaba jedhanii amanu. ''Rakkinichi kan Afrikaa callaa miti. Garuu rakkinicha furuuf dureen biyyootaa Afrikaa fi Afrikaanonni keessa jiraachuu qabu. Kanaaf wanti bu’uuraa haala qabatamaa lafa jirutu murteessa. Waanta qabatamaan ala waa dubbachuun fedhii gara biraa agarsiisuudha.'' Pirofeesar Munenee ammoo qaamni gama lachanuun fudhatama qabu jiraachuu qaba jedhu. ''Namni araarsuuf ergame gama lamaaniinuu fudhatama hinqabu taanaan, qisaasadha. Dhumni waraana kanaa mancaatii tahuusaa namni agarsiisuu danda’u hanga argamutti waraanichi itti fufa,’’ jedhanii yaadu. ''Gamtaan Afrikaas tahe UN wabiin amanamummaa argatan akka eegamutti hin taane. Kun amma argamutti waraanni itti fufa.’’ Biyyoota aango-qabeessa tahan dabalatee dhaaboti addunyaafi ardiileen dhageettii qaban dhiibbaa gochuu yaalanillee waraanni Kaaba Itoophiyaa marsaa lammeessoo jalqabuurraa hin hafne. Haa tahu malee biyyooti ollaafi biyyooti addunyaa mootummaan federaalaafi humnoonni mariif akka taa’an dhiibbaa taasisuu danda’u jechuun yaada kennu. ''Iftoominni, wal-amanuufi looguu dhiisuun jiraannaan ni danda’ama. Daa’imman hin ajjeesiinaa, waraanni hunda keenya miidha jedhanii dubbisuu, marii’achiisuufi walitti isaan fiduu ni danda’u,’’ jedhu Dr Yoonaas Addaayee. Haa tahu malee jedhu Dr Yoonaas, ''jaarsummaaf namni deemu duraan garee tokkoof kan baabse yoo tahe rakkisaa dha,’’ jedhu. Ameerikaan mootummaan dhukaasa dhaabuu otoo hin labsiin dura karaa garagaraa dhiibbaa gochaa turuu hayyoonni kunneen dubbatu. Kanaaf fakkeenya kan tahu Ameerikaan waliigaltee daldalaa Itoophiyaan miseensa itti taate AGOA irraa haquusheeti jedhu. Yeroos mootummaan Itoophiyaa namoonni keessumaa dubartoonni 200,000 ol waraana kana wajjin hidhata hin qabne miidhamu jechuun murtoo sana mormee ture. Kana malees mootummaan Ameerikaa aangawoota Itoophiyaa, Eritiraafi akkasuma Naannoo Amaaraafi humnoota TPLF miseensa tikaa fi waraanaa tahan irratti dhorkaa viizaa kaa’ee ture. Ibsi yeroos bahe murtoon kuni loltoonni Ertiraa naannoo Tigraayii akka bahan, dhiyeessi deeggarsa namoomaa akka fooyya’u akkasumas hirmaattonni waraanaa gara mariitti akka dhufan tattaaffiin taasifame ijaa hin milkoofneefi jedha. Tumsaan piroofeesaraa, Yoonaas ''haala hin baabsineen meeshaa waraanaa dhorkuunis tahe kara garagaraan dhiibbaa tolchuu danda’u,’’ jedhu. Haa tahu malee, ''dhiibbaa kan gochuu qaban qaama isa qoccollaa taasisu irratti tahuu qaba,’’ amantii jedhu qabu. Piroofeesar Muneeneen gama isaaniin dhiibbaan taasifamu hangam jabaadha kan jedhu jiraatullee, ''qoqqobbii kaa’uun garuu jijjiirama akka hin fidne kana duras mul’ateera,’’ jedhu. ''Ertiraan qoqqobbiin garagaraa irratti kaa’amus hin jijjiiramne,'' kan jedhan piroofeesarichi,’’rakkoon mootummaa bira jira, mootummaafi uummanni immoo qoqqobbiin qixxee itti hin dhagahamu,’’ jedhu. Dhimma nagaa kan qoratan Yoonaas ammallee mariin kuni karaa Gamtaa Afrikaa kan hogganamu yoo tahe abdii jira jechuun amanu. ''Nuti yeroo barsiisnu: 'karaan gara nagaa geessu hin jiru, nagaatu ofiisaa karaadha!' jenna.'' Mariisistoonni kana akkaan hubatanii nagaan akka bu’u kan barbaadanidha? Moo faayidaa mataasaanii kabachiisuuf sirni bulchiinsaa akka geeddaramu kan fedhanidha?’’ Hayyuun kuni gama kanaan ejjennoo biyyoota kanneen akka Chaayinaa, Afrikaa Kibbaa, Noorweeyiifi Deenmaarki dinqisiifatu. Yeroo baayyee, ''hawaasni addunyaa nagaa irraa wal-dhibdee uuma,’’ jechuun kan falaman Yoonaas, ‘’Liibiyaa, Iraan, Iraaq, Afgaanistaan keessatti waggoota 20 booda waan uumame argineerra,’’ tahus qajeelummaan jiraannaan furmaatni hin dhibu jedhu. ''Fakkeenyaaf Gamtaa Afrikaa keessa ‘Paanal oof za Waayis’ waan jedhamu jira. Iddoo dhaa iddootti naanna’un araara buusa. Lolli Buruundii keessa ture akka qabbanaa’uu gumaacheera. Kaanaafi qajeelummaan jiraannaan hawaasni idila addunyaa nagaa buusuu danda’a kanin jedhu.''


Daraartuu Tulluu - Xombora injifannoo dubartoota Afrikaa

Seenaan Daraartuun Tulluun waggoota 30 dura dalagde har’allee akka daraaraa tulluurraa fagoodhaa mul’ata. Qalbii namootaa ganda baadiyyaa Boqqojjii hawwachuu kan eegalte garuu ijoollummaatti. Manni barumsaa immoo dhuguma ga’umsa atileetiksii akka qabdu akka hubattuuf ishee gargaare. Sodaa maatiin dhokachaa dorgommiin dorgomaa turte kanaan na gaha jettee hin yaadne. Injifannoon waggoota 30 dura Baarselonaatti galmeessite garuu biyya guutuu ishee wal barsiise. Eegasii Daraartuun kan biyyaa taate. Daandiin, gamoon, dirreen… kaan maqaa isheen mogga’ani. Seenaan ishee umrii ishee 20’tti galmeessite utubaa seenaa hin jigne ta’ee jira. Atileetiksiin biddeena ta’ef, jireenya ishees jijjiire. Amma immoo jireenya atileetota kaanii jijjiruuf dalagaa jirti. Keessumaa barana hooggansa ishee jala gareen atileetiksii Itoophiyaa fiigicha mana keessaa, kan ganna 20 gadiifi shaampiyoonaa addunyaarratti milkii guddoo goonfate. Dubartii gurraattii Afrikaa jalqabaa Olompika gubbaa warqii argatte kan taate Daraartuu Tulluun waggoota 30 of duuba deebitee waan ture akkanaan BBC’f qoodde. Dhihaadhaa! Boqqojjiitti yeroo barataa tureen fiigicha eegale. Tiksituus ture. Horii deebisuuf, bishaan waraabuuf, ollaaf yoon ergamu, mana barumsaas yoon dhaqu nan fiiga. Fiigicha birattimmoo farda gulufuu nan jaaladha. Mana barumsaatti umrii kiyya 15’tti fiigicha eegale. Kunis qabxii barnoota ispoortiif ture. Fiigichaafi gugsii fardaaniin bashannana. Ani beekamaafin fiige miti. Garuu biddeena naaf ta’e. Waggaa 35 ol dura yeroon biyyatti fiigicha eegalu dubartiin qoloo uffattee barumsa yookiin heerumtee jiraatti. Malee akka guddina keenyatti uffata gabaabaa [qumxaa] uffattee bahuu maatiin hin jaalatu. Haati kiyya akka dubartii kamuu safuudhaan akka guddadhu barbaaddi. Yeroosimmoo dubartiin qumxaadhaan dhiira waliin fiiguun akka dubartii baalageetti waan ilaalamuuf haadhakootti osoon dubbadhees waan naaf hin eeyyamneef nan dhokse. Garuu abbaafi obbola dubaraa kiyyatti akkasumas harmee Kiristaanaa kiyyatti himee gara Finfinnee adeemee kilaba seene. Olompikiin hangam guddaa akka ta’e waan hin beekneef ani Baarselonaa akkuma dorgommii kaaniin yaade. Garuu sirriitti qophoofne. Leenjisaan koo muuxannoo nama qabanidha. Homaa hin yaaddofne, tokkoffaa ijoolleen ture. Injifachuufi injifachuu dhabuun na hin yaaddessine. Ta’us, ga’umsa gaariirran ture. Olompikii dura Tookiyootti fiigee 8ffaa baheen ture. Akka Tookiyoo xumura geessee akka hin dhaabbanne, warra fiigan faana bu’in jedhame. Tilmaama na jala hin bahu jedhu hin qabuun ture. Anaaf gulaalliinis [yeroos 10,000m gulaallii qaba ture] xumurris na yaaddessine. Irrattimmoo atileetota na dorgoman hinbeeku. Ani waanuma leenjisaan kiyya dalagi naan jedhaniin dalaga. Ani hirriba nan jaalla, boqochuu nan jaaladha. Gaafa dorgommii [Baarselonaa] wanti addaa raawwadhe hin jiru. Dorgommii dura hanga yeroon shaakala taasisnu gahutti istaadiyeemii keessa rafuu kiyya nan yaadadha. Hirriba gaariin rafe. Leenjisaa kiyyatuyyuu hirribaa na dammaqse. Wanti Baarselonaa irraa dagadhe hedduu jiraatus, isa kana garuu hin dagadhu. Barsiifatnikoo gaafa dorgommii careen nyaadha shaakala nan hojjedha achii nan boqodha. Laaqana nyaadhee boqodhee achii dhidhiqadheen kadhadhee dorgommiif baha. Guyyaa dorgommii akka Tookiyoo [dorgommii Baarselonaa dura taasifame] akka hin taane of eeggadhu naan jedhan leenjisaan kiyya. Yoo sitti cime bahii fiigi, akka hin hadoodne naan jedhan. Atileetiin Afrikaa Kibbaa Elenaa Meeyar [kan ni injifatti jedhamte] osoo marsaan kudhan hafuu dursitee baate. Ani suuta jedhee marsaa sadiimoo afur boodan itti gahe. Ani leenjisaa kiyya baay’een jaaladha, baay’ee nan kabaja. Waan isaan naan jedhan sammuutti qabadhee fiigaa ture. Baarseloonaa ho’atu ture. Ho’a sanaan tishartii dabalee uffadheen fiigaa ture. Xumuruuf 400m gaafa hafu bahee fiigee akkan injifadhu yaadaan ture. Miira gaarii keessan ture. Ergan injifadhe booda waliin gammachuu ibsine. Lamaan keenyayyuu Afrikaarraa dhufne. Yeroos warri Afrikaa Kibbaa yeroo jalqabaaf Appaartaayidii booda Olompikii gubbaa hirmaatani. Ishee waliin wal beekuu baannus ispoortiin kan obbolummaa waan cimsuuf waliin gammachuu ibsanne. Hanga fiigicha dhaabdutti – isheetu na dura fiigicha – wal agarra ture. Yeroo xumuraaf Afrikaa Kibbaa Doktarri Kabajaa yeroo naaf kennamu keessummaa taatee dhuftee wal agarre. Baay’ee adda ture, hanga har’aa na gammachiisa. Yeroo biyyatti deebi’u akka goota biyyaatti na simatani. Simannaan yeroosii yoomuu hin dagatamu. Yeroos qarshii guddaan badhaafame, loltuu waanan tureef sadarkaan kiyyas ol guddate. Ummatni Itoophiyaa hunduus na bare. Waaqaas haa galatu yeroon suni baay’ee adda ture. Yeroos magaalaa Baarselonaa hin daawwanne. Ammas ta’e dur yoo biyya bakka buunee fiigne kan fiigicha ofii fiige kan hin fiigne jajjabeessa. Wanti tokko atileetota Itoophiyaa itti galateeffadhuus kanadha. Baarselonaatti manni nyaataa inni sa’aatii 24 banaa ta’un isaa yeroos baay’ee na ajaa’iba ture. Namni garagaraa ol baha gadi bu’a, mana nyaataa seenee baha. Lakkoofsi namaa hin xiqqaatu ture. Namoota hedduu walitti fida waan ta’eef anaaf Olompikiin addadha. Atileetota Itoophiyaaf fakkeenya ta’un legaasii kiyya jedheen yaada. Ummata biyyakoottis addunyaattis kan wal na barsiise dorgommii Baarselonaadha. Gammachuu kiyyan ala injifannoon kiyya Baarselonaa dubartoota Itoophiyaaf karra bane. Kuni yeroo hundaa na gammachiisa. Kanaaf hanga yoonaa dubartootni atileetii ta’an baay’atani. Baarselonaan kan jalqabaa haa ta‘u malee eegasii dorgommii hedduu injifadheera. Inumaa fiigicha keessaa bahee gara hooggansa ergan dhufee dhihoo gaafa Amerikaatti [Shaampiyoonaa Atileetiksii Addunyaa Oregoon] injifannee deebinu Baarselonaan yaadadhe. Baran fiiguufi amma simannaan akkanaa taasifamuu isaatti baay’ee na gammachiisa. Waaqayyootu carraa akkanaa namaa kenna. Yeroon ani dabarse anaaf waan guddaadha. Yeroo ture sirriittin fayyadame. Waggaa soddoma har’a taa’ee yoon yaadadhu baay’ee na gammachiisa. Maatii kiyya keessaa namoonni fiigichaan beekaman jiraachuun eeyyama Waaqaati malee iccitii biraa hin qabu. Ani hojii kiyya baay’een jaalla, nan dhamaha. Sirriittin leenjii kiyya hordofa. Dhamahuu qabda, obsuu qabda. Akka milkooftummoo Waaqayyoo kadhachuu qabda.


Baayidan murteewwan Itoophiyaa irratti dabarsan akkuma jirutti akka itti fufu ibsan

Waraana Kaaba Itoophiyaa dhiittaa mirga lammiileef sababa ta'e keessatti qaamolee qooda fudhatan qoqqobuuf ajajni darbee ture akkasumatti akka itti Pireezidantiin Ameeriikaa Joo Baayidan murteessan. Pireezidant Joo Baayidan murtee qaamolee waraana Kaaba Itoophiyaa keessatti hirmaatan qoqqobuuf darbe irratti Fulbaana 17, 2021 mallatteessanii turan. Qoqqobbiin kun kanneen waraanni Kaaba Itoophiyaatti adeemaa jiru akka itti fufu gaafatamoo ta'an ykn qooda qaban, gargaarsa namoomaa kanneen ugguran fi kanneen dhukaasni akka hin dhaabbanne dhorkaa jiran irratti kan qiyyaafatuudha. Ajaji pireezidantichi mallatteessan, namoota mootummaa Itoophiyaa, mootummaa Eertiraa, Adda Bilisa Baasaa Uummata Tigraay /TPLF/ fi mootummaa naannoo Amaaraa keessa jiranii fi kaan, marii caalaa waraana itti fufuu filatan itti gaafatamoo kan godhu ta'uu ibsamee ture. Ajaji kun yeroo waggaa tokkoof kan darbe waan ta'eef, pireezidantichi seera ''Labsii Yeroo Ariifachiisaa Biyyaalessaa'' jedhamu kana  waggaa tokko guutee hojiirra oolmaansaa osoo hin obba'in, akkuma jirutti akka itti fufu mana mareef xalayaa barreessaniiru. Akka seera Ameerikaatti ''Labsiin Yeroo hatattamaa Biyyaalessaa'' tokko yeroo n kaa'ameef osoo hin xumurin guyyoota 90 hafan keessatti akkuma jirutti akka itti fufuuf gaaffiin yoo hin dhiyaanne ta'e obba'uu waan danda'uuf pireezidant baayidan dursanii xalayaa barreessan. Pireezidantichi xalayaa Afa-yaa'ii mana mareef barreessaniin, ''Itoophiyaa ilaalchisuun labsiin Yeroo hatattamaa Biyyaalessaa yeroo kaa'ameefiin alatti itti fufuun akka hojiirra oolu,'' murteessuu isaanii eeran. Waraanni Kaaba Itoophiyaa fi haalonni isaan walqabatanii Itoophiyaa keessatti uumamaa jiran gaanfa Afrikaaf balaa guddaadha jedha ibsi Waayit Haawus baase. Keessattuu haleellaawwan hammaa olii heddummaachuu, haleellaan sabarratti fi saalarratti xiyyeeffate hammaachuun dhiittaa mirga namoomaa hammeessuurratti taree ''deeggarsa namoomaa danqeera,'' jedha ibsichi. Haalli kun nageenya biyyaalessaa fi imaammata alaa Ameerikaa irratti yaaddoo guddaa uumuu waan itti fufeef, ''Labsiin hatattamaa biyyaalessaa dhimma Itoophiyaarratti labsame lakkoofsa 14046 akka itti fufee hojiirra oolu murteesseera,'' jedhan pireezidant Baayidan. Pireezidant Baayidan murtee Fulbaana bara darbee mallatteessan kana akka raawwatuuf itti gaafatamummaa isaa Ministeera Maallaqaa biyyattiif kennaniiru. Qoqqobbiin kun uummata Itoophiyaa ykn Eertiraa irratti osoo hin taane, namoota dhuunfaa ykn qaamolee hokkora oofaa jiranii fi rakkoo namoomaa hammeessaa jiran irratti kan qiyyaafatedha jedhan pireezidant Baayidan wayita labsii kana mallatteessan. Ameerikaan uummata Itoophiyaa gargaaruu fi hariiroo seena qabeessa biyyattii waliin qabdu cimsuuf kutannoon qabdu itti fufas jedhan. Ministirri haajaa alaa US Antonii Bilinken gama isaaniin ''mootummaan Itoophiyaa fi TPLF hatattamaafi haalduree tokko malee waraana dhaabuu mariirratti hundaa'e yoo tolchan US qoqqobbii kaahuuf jettu tursiisuu malti'' jedhanii ture.


TPLF waraana dhaabsisuuf Manni Maree UN ‘‘humnaan jidduu’’ akka galu gaafate

Humnootiin Tigraay kan baatiiwwan 22’f mootummaa Fedeeraalaa waliin waraanaarratti argaman, waraana ‘‘deebii’ee narratti banameera’’ jedhe Manni Maree Nageenyaa Mootummoota Gamtoomanii ‘’humaan jidduu galuun akka dhaabuuf gaafate. Dura taa’aan TPLF Dabratsiyoon Gabramikaa’el pirezidaantii Mana Maree nageenyaa fi Barreessaa Olaanaa Dhaabbata Motummoota Gamtoomaniif xalayaa barreessaniin, humnootiin ittisaa Itoophiyaa fi Ertiraa haala qindaa’eefi haala cimaa ta’een Tigraay irratti haleellaa bananiiru jedhan. Dabratsiyoon xalayaa isaanii irratti, manni Maree nageenyaa UN humnaan jiduu galuun looltoota Ertiraa Itoophiyaa keessaa yoo hin baafne, walitti bu’insicha yoo hin dhaabsiifne, naannichatti tajaajjilliwwan bu’uuraa, deeggarsii namoomaa hin daangoofne yoo hin eegalchiifne, ‘‘ummanni Tigraay looltoota gara jaboo lamaan kanneeniin ni bada’’ jedhan. Dura taa’aan TPLF Dabratsiyoon Gabramikaa’eel, UN’f xalayaa yoo barreessan kun kan jalqabaa isaanii miti. Dura taa’aan kun torbanoota lamaaniin duras looltoonni Ertiraafi Itoophiyaa akka haaraatti waraana eegaluuf dibbee waraanaa reebaa jiru jechuun xalayaa barreessanii ture. Gareewwan wal waraanan lamaan kunneenis deeggarsa namoomaatiif jecha baatiiwwan shaniif dhukaassa dhaabuun, waraanni gab jedhee ture torbanoota muraasaan dura akka haaraatti deebii’ee eegalunsaa ni yaadatama. Deebii’ee eegaluu waraanaa kanaatiifi gareewwan lamaanuu walii isaanitti  quba qabaa jiru. Waraanni kun marsaa sadaffaa irra deebin erga eegalee booda naannowwan Lixa, Kibba Lixaa fi Kaaba Tigraayitti gaggeeffamaa jiraachuu ibsame. Itti gaafatamaan TPLF Dabratsiyoon Gabramikaa’el xalayaa kana kan barreessan yeroo itti Baha Afrikaatti ergamaa addaa US Maayikil Hamar Finfinnee jiranittiidha. Maayik Hamar Finfinnee erga seenanii Itti aanaa muummee ministeeraa Dammaqaa Makonninii fi Gorsaa biyyaalessaa muummee ministeeraa waliin erga mariyatanii booda ergaa wal fakkaataa Dabratsiyoonif dhaamuu isaanii itti hojjataana dhimma alaa US tokko kaleessa ibsaniiru. Dabrsatsiyoon xalayaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniif barreessaniin mootummaan federalaa kallattii Kibbaan (Qobboo), Kibba Lixaan (Saqotaa) fi adda waraanaa Lixaatin humna waraanaa guddaa bobbaasee waraanni gaggeeffamaa jira jedhan. “Adeemsi nagaa diigameera” erga jedhaniin booda waraanni amma irra deebin eegale kun waraana kana dura gaggeeffame caalaa uummata Tigraay irratti dhumaatii guddaa fida jechuun ibsan. Waraanni dhaabatee nageenyi itti fufiinsa qabu akka bu’uuf gareen marii ogeeyyi idil-addunyaa akka hundaa’uf Dabratsiyoon gaafataniiru. Shakkii bakka bu’oota Gamtaa Afrikaa irraa qaban kana dursa ibsuu yaadachisuun, gareen marii UNdhan hundaa’u nu biratti fudhatama kan argate ta’uu qaba jechuun ibsan. Adeemsii waliigaltee nageenyaa hordooffiin kan irratti taasifamu, itti gaafatamummaa kan qabu fi kan yeroon itti kenname irra gahamu qabaata jechuunis Dabratsiyoon gaafataniiru. Waraanni kaabaa itoophiyaa wagga lama guutuuf jiruu, baatiiwwan muraasni erga dhaabbatee tureen booda Hagayya 26, 2022 irra deebiin eegaluunsaa ni yaadatama. Yaaliin nagaa buusuu qaamoolee adda addaatiin taasifamaa tures bu’aa qabatamaa osoo hin argamsiisiin erga waraanichi deebii’e eegaleen booda, biyyoonniiif dhaabbileen idil-addunyaa, TPLF fi mootummaan akka mariin dhukaasa dhaabuu akka eegalaniif cimsuun gaafataa jiru.


Hanqina sharafa alaa kan qabdu Itoophiyaan tajaajila baankii dhaabbilee biyya alaaf banaa gochuufi

Itoophiyaan tajaajila baankii waggoota dheeradhaaf abbootii qabeenyaa biyya alaatif osoo hin eeyyamamin ture banaa gochuufi. Kaabineen mootummaa wixinee labsii tajaajila kana banaa gichuuf dhiyaates raggaasisee jira. Manni Maree Ministeerotaa kora idilee 13ffaa Fulbaana 3, 2022 taa'en tajaajilli baankii investaroota biyya alaatif banaa akka ta'uuf wixinee dambii dhiyaate raggaasisuun hojiirra akka oolu murteessera. Wixineen labsii kun baankii biyyoolessaatin kan dhiyaate yoo ta'u baankilee biyya alaa gara Itoophiyaa dhufuun akka hojjataniif kan eeyyamuudha. Mootummaan Itoophiyaa murtee kana kan dabarse biyyattiin Kaaba Itoophiyaatti waraanatti wayita deebiteefi hanqinni sharafa alaa guddaan biyyattii wayita mudatee jirutti. Itoophiyaa keessatti tajaajilli faayinaansii bara baay'edhaaf to'atamee kan ture baankilee fi dhaabbilee faayinaansii mootuummaa fi kan dhuunfatiini. Manni maree ministeerotaa dambii faayinaansii baankin biyyoolessaa dhiyeesse kana raggaasisuun baankileen gurguddoon addunyaa damee faayinaansii irratti akka bobba'aniif eeyyamee jira. Manni Maree Ministeerotaa murtee kana irra gahuu isaa ibsa baasen damee tajaajila baankii investaroota biyya akaatif banaa gochuun tajaajilicha beekumsaa fi tekinolojiidhaan deeggaruu, akkasumas diinagdee biyyattii gabaa addunyaa wajjin caalmatti akka walitti dhufu gochuuf kan kaayyeffate ta'uu isaa ibseera. Dabalataanis murteen kun dhiyeessii sharafa alaa argamsiisuf, hojii uumu fi dorgommii cimsuun giddina diinagdeetif barbaachisaadha jedha ibsi mana maree ministeerota kun. Gama biraatin Minsiteerri Faayinsaansii Fulbaana 2, 2022 waamicha dhiyeessen lammiilee biyya alaa jiratan sharafa gara biyyaatti ergan karaa seera qabeessan akka erganiif jechuun akkaawuntii diyaasporaa banuu isaa beeksiseera. Waamicha kanaan piroojektiiwwan akka hin dhaabanneefi gargaarsa namoomaf deeggarsi akka biyyattii barbaachisu ibsee jira ministeerichi. Ministeerichi dhalattootni Itoophiyaa biyya isaanii jaalatan hunduu ''maallaqa biyya alaa gara biyyaatti yeroo ergitan karaa seera qabeessa qofa ergaa'' jechuun  ''biyya keessan akka gargaartan waamicha isinii goona'' jedha. Tajaajilawwan biyya keessaa mootummaa fi abbootii qabeenyaa dhuunfaa qofaan qabamanii turan investaroota biyya alaatif banaa gochuuf fedhii akka qabu mootummaan ibsaa turus amma damee baankii abbootii qabeenyaa biyya alaaf banaa gochuu beeksisee jira. Ministeerri Muummee Abiy Ahmad gara aangoo erga dhufanii booda addumatti dhaabbileen mootummaadhan qabamanii jiran gabaa addunyaatif banaa akka ta'an fedhiin jiraachun himamus hojiirra oolchuu irratti harkufateera jedhama. Waggoota dhibbaa oliif mootummaa harka kan ture Itiyoo Telekoomin bara darbe gabaaf dhiyaatee amma dhaabbanni Safaricom Itiyoophiyaatti tajaajila telekoomii kennuu eegalee jira.


Bara 2014 Itoophiyaa akkamitti dabare?

Bara 2014 ALI'tti yeroo eegaltu Itoophiyaan waraana keessa turte. Filannoon biyyaalessaa gaggeeffamee paartiin Badhaadhinaa teessoo mana mare bakka bu’ootaa harka caalu argachuun isaa yeroo itti beekame ture. Humnoonni Tigraay ammoo magaalota akka Waldiyaa fi bakkeewwan biroo yeroo itti to’ataniidha. Biyyattiin waraana keessa taatee filannoo gaggeeffameen paartiin Badhaadhinaa mo’atee Ministeerri Muummee Abiy Ahimad aangoo kan itti qabatan dhuma ji’a Fulbaana bara 2014 ture. Osoo baay’ee hin turiin humnoonni Tigraay gara magoota Walloo Kibbaa fi naannoolee birootti haleellaa isaanii cimsinaan Manni Maree Ministeerotaa Onkoloolessa 23, 2014 labsii yeroo muddamaa guutummaa biyyattiitti labse. Bakkeewwan humnoota Tigraayiin qaban harkaa baasuf humna ittisaa, milishaawwan naannoolee biraa biyyattii fi Fannoon waliin akka duulan ta’e. Humnoonni Tigraay magaala Kombolchaa erga gahanii booda dubbii himaan TPLF Obbo Getaachaw Raddaa Waraana Bilisummaa Oromoo wajjin wal qunnamuu himan. Minisirri Mummee Abiy Ahimad lola humnoota Tigraay waliin taasifamu ofii gaggeesuuf dirree waraanaa qaamaan deeman. Humnoonni Tigraay Finfinnee irraa fageenya km 130 irratti kan argamtu Dabra Birhaan erga gahanii booda duubatti deebi’uun hanga Allaamaaxatti akka deebi’an godhaman. Waraanni mootummaa bakkeewwan duraan TPLFn qabaman erga to’ateen booda loltoonni gara Tigraay akka hin seenne ajaja dabarseera jedhee beeksise. UN'tti Komishiniin Mirga Namoomaa sababa waraanatiin sarbama mirgoota namoomaa Itoophiyaatti raawwate kan qoratu komishinii kan hundeesse baruma 2014 kana ture. Kana hordofee mootummaan Itoophiyaa komishinii hundaa’e mormee ture. Ji’oota muraasa booda garuu komishinichi mootummaa irraa eeyyama argachuu fi Itoophiyaa keessa bakkeewwan garaa garaa deemuuf fedha akka qabu aangawoota mootummaa wajjin haasa’uu mirkaneesse. Deeggarsi namoomaa gara Tigraay akka dhaqqabuuf jecha mootummaan Itoophiyaa waraana dhaabuu kan labse Amajjii 15, 2014 waraana dhaabuu labsuun isaa ni yaadatama. Humnoonni Tigraayis deeggarsi namoomaa dhuguma Tigraay kan gahu yoo ta’e haa ta’u jechuun waraana dhaabutti waliif galan. Itoophiyaan waraana wal waliin kanaan wal qabatee labsii yeroo muddamaa labsiteen gaazexeessitoota hidhuushee gareen mirga gaazexeessitootaf falmu CPJ’n gabaasee ture. Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa gama isaatiin labsii yeroo muddamaatiin wal qabatee keessumaa magaala Finfinneetti hidhaan “eenyummaa bu’uureffate raawwachuun na yaaddessa,” jedhee ture. Kanneen hidhaaf saaxilaman keessaa gaazexeessitoota EBC Afaan Tigriffaa lama, qopheessaa Ubuntu TV, qopheessaa Olaanaa Tarara Network fi Rohaa TV warra hundeessan keessaa namni tokko. Dabalataanis gaazexeessaa viidiyoo fi kaameeraa Asooshiyeetid Pirees fi gaazexeessan FBC Waraana Bilisummaa Oromoof gabaasitan jechuun hidhamanii turan. Magaala Finfinneetti ijoolle fi dubartoota dabalatee dhalattoota Tigraay irratti kan xiyyeeffate hidhaan gaggeeffamaa akka ture Amanastii Intarnaashinaal gabaasuun ni yaadatama. Manni mare bakka bu’ootaa labsii yeroo muddamaa Onkoloolessa 25, 2014 ji’a jahaaf akka turuuf labsee ture Amajjii 18, 2014 akka ka’u murteesse. Bara kana irra deebiin kan mul’ate haleellaa sabaarratti xiyyeeffateedha. Guraandhala 24, 2014 Naannoo Beenshangul Gumuuz, Godiina Matakkal Aanaa Ayisiid keessatti humnoota nageenya mootummaa fi hirmaannaa qaamolee birootiin ajjeechan lammiilee nagaarratti raawwachuu Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa (KMNI) gabaasee ture. Akka gabaasa KMNI kanaatti, humnoonni nageenyaa tarkaanfii fudhataniin namoota to’annaa jala oolchan kudhan dhukaasanii ajjeesanii turan. Tarkaanfii adeemsa seeraa hin hordofne ta’uu kan ibse KMNI nama tokko jiraatti gubuu dabalatee reeffa namoota du’anii hundi qaamolee nageenyan gubatan. Naannoo Oromiyaa Godiina Gimbiitti Caamsaa 11, 2014 haleellaa hidhattonni fudhataniin namoonni nagaan 300 akka ajjeefaman ragaan mootummaa ni ibsa. Ittuma fufee Caamsaa 27, 2014 Godiina Qeellam Wallaggaa Hawaa Galaanitti haleellaa hidhattootaan namoonni nagaan heddu ajjeefamanii turan. Humaan Raayitis Waatch ammoo ibsa baaseen, haleellaa Gimbiitti raawwateen lammiilen saba biraa dhibbaan lakkaa’aman ajjeefamuu fi mootummaan haleellaa kanarraa ittisuuf eegumsa cimaa akka hin taasifne ibsee ture. Kanaafis mootummaan hidhattoota bilisummaa Oromoo yoo ta'u isaan garuu kan hin fudhata. Hagayya 23 hanga Hagayya 25, 2014 Godiina Horroo Guduruu Aanaa Amuruutti halleellaa qaamoleen hidhataniin lammilee nagaa sabaan Oromoo ta’an 60 ol ajjeefamanii, 70 kan ta’an madeessuun, kannee kuma 20 ol ta'an qe’eesaanii irraa buqqaafamu KMNI ibseera. Haleellaa Godina Horroo guduruu kanaaf kan himatame hidhattoota naannoo Amaaraa irraa dhufan 'Faannoo' ofiin jedhan ta'utu jiraattoonni himu. Gareen al-Shabaab magaalota daangaa Itoophiyaa fi Somaaliyaatti haleellaa baneen Adooleessa 13, 2014 lolli cimaan gaggeeffamee ture. Haleellaa garichaa hordofee tarkaanfii waraanni Itoophiyaa fudhateen gaggeessitoonni al - Shabaab olaanon ajjeeffamuun ibsame. Gaggeessitoota olaanoo al-Shabaab raayyaa ittisaa Itoophiyaatin ajjeefaman keessaa Fu’aad Mohaammad Kaahilaaf tokkoodha. Gaggeessaa al-Shabaab kana kanaan dura Ameerikaan nama argeef doolara miliyeena 5 nan kaffala jettee barbaachisaa turte. Aanan addaa Koontaa, Godiinni Oomoo Lixaa, Godiina Beench Shakkoo, Godiina Kafaa, Godiina Daawuroo fi Godiinni Shakkaa walitti dhufuun naannoo 11ffaa kan hundeeffatan baruma kana. Godinaalen shanii fi aanan addaa tokko walitti dhufanii naannoo mataa isaanii hundeessuf riferandamii kan gaggeessan filannoon biyyaalessaa yeroo gaggeeffame ture. Boordin Filannoo Biyyaalessaa filannoo murtee uummataa gaggeeffame ilaalchisee Fulbaana 28, 2014 bu’aa murtii uummataa akka ibsetti namoonni miliyeena 1.3 sagalee kennuuf galmaa’anii namoonni miliyeena 1.2 sagalee murtii uummataa kennan jedhe. Bara kana gaaffilee naannoo ta’uu ka’an keessaa kan Godinaalee Walaayittaa, Geede’oo, Gaamoo, Koonsoo, Kibba Oomoo akkasumas kan aanaalee addaa Daraashee, Baaskeettoo, Allee, Burjii, fi Amaarroo waliin naannoo ta’uuf gaaffii dhiyeessaniidha. Godinaale fi aanaalen addaa gaaffiin isaan dhiyeessan kun mana maree isaanitiin mirkanaa’ee Mana Maree Federeeshiniitif dhiyaatee fudhatama argateera. Waraanni mootummaa fi humnoota Tigraay gidduutti gaggeeffamaa ture karaa nagaa akka xumuramuuf qaamolee garaa garaan dhiibban godhamaa ture. Kana hordofee mootummaan haal-duree tokko malee marii gochuuf eeyyamamaa ta’uu beeksisee ture. Kanaaf ammoo namoota gama mootummaatin marii irratti hirmaatu jedhe beeksise. TPLF gama isaatin waraana mootummaa Itoophiyaa waliin godhu karaa nagaa xumuruuf marii mootummaa Keeniyaatin gaggeeffamu nan fudhadha jedhe. Mootummaan federaalaa ammoo mariachi Gamtaa Afrikaatin yoo gaggeeffame malee hin ta’u jedhe. Humnoonni Tigraay garuu Gamtaa Afrikaarraa shakkii qabna jechuun Uhuuruu Keeniyaataa maricha akka gaggeessaniif gaafatan. Bakka bu’oonni mootummaa maricha irratti haa hirmaataniif MM Abiy Ahmad filatan torba mariin maal irratti xiyyeeffachuu akka qabu ifa godhanii turan. Angawaan TPLF Obbo Getaachaw Raddaa garuu ibsa koreen marii mootummaan dhiyeesse hordofuun, “Koreen mootummaa Abiyyiin hundaa’e yaada wal-dhahaa dhiyeessun hawaasa idil-addunyaa burjaajessaa jira, gama biraan ammoo humnoonni mootummaa haleellaa nurratti gaggeessaa jiru” jechanii turan. Waraanni mootummaa fi humnoota Tigraay gidduutti ji’ootaf qabbanaa’ee ture irra deebin eegaleera. Ji’oota shaniif tasgabbaa’ee kan ture waraanichi Hagayya 18, 2014 irra deebin eegalee amma Naannoo Amaaraa fi Naannoo Affaar keessatti gaggeeffamaa jira. Humnoonni Tigraay magaala Kaaba Walloo kan taate Qobboo irratti haleellaa garaa garaa gaggeessaniin “dhumaatii uummataa hambisuuf jecha” waraanni mootummaa gadi dhiisee bahuu beeksiseera. Humnoonni Tigraay garuu waraana mootummaan nurratti bane ofirraa qolachuun magaala Qobboo fi naannoo ishee bakkoota heddu to’achuu isaanii akkasumas haleellaa guddaa raayyan ittisa biyyyaa, naannon Amaara fi Faannon narratti banan jedhu ofirraa faccisaa akka jiru ibseera. Kanatti aansun Lixa Tigraay, Waag Himraa fi kallattii Ertiraatin waraanni eegalee gaggeeffamaa jira.


Dhimma xiyyaara Antoonov rukutamee kufuun himamee maaltu beekama?

Xiyyaarri Antoonov xayyaara bara Sooviyeetii Raashiyaan hojjattee fi meeshaalee waraanaa akkasumas loltoota bakkaa bakkatti deddeebisuuf bal’inaan beekamuudha. Itoophiyaa dabalatee biyyoonni Afrikaa hedduun xiyyaara kana tajaajila garaa garaatif dhimma itti bahu. Dhiyeenya kana xiyyaaronni waraanaa Antoonov lama kaaba Itoophiyaatti mul’atan jedhamee bal’inaan odeeffamaa jira. Torbee lama dura ammoo gosti xayyaara Antoonov kun daangaa qilleensa Itoophiyaa hayyama malee galuu hordofee rukutamee kufuu raayyan ittisa Itoophiyaa beeksisee ture. Osoo waraanni Kaaba Itoophiyaa irra deebin hin eegalin dura TPLF meeshaalee waraanaa galchaa ture jechuun himata mootummaan. Dhuguma xiyyaaronni waraanaa Antoonov kun gara naannoo Tigiraay seenaa turanii? Dhiyeenya kana ammoo humni qilleensa Itoophiyaa xiyyaara Antoonov rukutee kuffiseera kan jedhe waanti beekamu maaltu jira? Ministeerri Muummee Abiy torbanoota dura kora dargaggoota guutummaa biyyaa irraa walitti qabaman wajjin marii taasisaniin xiyyaaronni dhoksaadhan naannoo Tigraay galaa turan jedhan. “Ji’oota muraasa dura xiyyaaronni muraasni dhokatanii galuun Shireetti meeshaalee waraanaa buusaa turan. Miidiyaan tokko illee hin gabaasne. Isaanif nuti hin beeknu itti fakkaata,” jedhan MM Abiy. Kana haa jedhan malee taatee kana hordofee tarkaanfin mootummaan fudhate jiraachu fi dhiisuu waan dubbatan hin qaban. Ajajaan Humna Qilleensaa Itoophiyaa Leetinant Jeneraal Yilmaa Mardaasaa, xiyyaarri Antoonoov 26 karaa Sudaaniin qilleensa biyyattii qaxxaamuruun galeera jechuun miidiyaalee biyya keesstti himan. Xiyyaarichi ‘‘meeshaalee waraanaa fe’uun TPLF dhaaf geessuuf ture’’ jechuun mootummaan kan beeksiise. Yeroo dhimmi kun himameettis, yeroo xiyyaarichi itti rukutamee jedhameefi bakka isaa ilaalchisee ragaaleen wal faalleessan bahaa kan turan yoo ta’u, Gorsaan Nageenya Biyyaaleessaa Ministira Mummee Ambaasaadar Reediwaan Huseen fuula tiwiitara isaaniirratti ‘‘xiyyaarri qabeenyaa diinoota seenaa keenyaa ta’e meeshaa waraanaa fe’ee Maqaleetti osoo buusuu’’ rukutameera jedhanii ture. Kana hordofees TPLF karaa dubbi himaasaanii Obbo Geetaachoo Raddaatiin ‘‘kun gonkumaa soba’’ jechuun deebii itti kennanii ture. Toorawwan tiwiitaraa kanneen fakkaatan xinxaluun deebii kennuun kan beekaman Keeriyoon, Humni qilleensaa Itoophiyaa dhimmicharratti ‘‘odeeffannoon kenne gahaa ta’u baatulleen, dhugaadha’’ jechuun BBCtti himan. Ajajaan humna qilleensaa ibsa ragaan deeggarame kennuun mootummaan xiyyaaricha rukutee kuffisuu ibsan. Xinxalaan aviyeeshiinii kun akka jedhaniitti, xiyyaarri N-26 jedhame kun gara daangaa Itoophiyaa kan gale akka lakkoofsa sa’aatii biyyatiitti galgala sa'aatii1:50 irratti. Keeriyoon, Xiyyaarichi gara bahaatti qajeeluun gara kibba Shireetti, ittaansee ammo gara Aksuumiitti qajeele. ‘‘Isaan booda ammoo haguuggii raadaarii itoophiyaa gadhiisee bahulleen kallattii balaliinsa isaa ilaaluun gara Maqaleetti qajeelaa jiraachuun adda baasuun dubbachuun ni danda’ama,’’ jedha. Isaan booda alkan gara sa'aatii 3:14tti xiyyaarichi dhumarratti kan irra deeebiin mul’ate liixa Maqaleetti. Itaansee gara daangaa Sudaaniitti qajeelusaa xinxalaan kun ni dubbata. Ajajaan humna qilleensaa akka jedhaniitti, xiyyaarichi rukutamee kan kufe halkan naannawa sa’aatii 3:30tti. Keeriyoon akka jedhaniitti, ajajaan humna qilleensaa xiyyaarichi erga raadaarii keessaa badeen booda maal akka umamee ibsu baatanilleen, saffiisa balaliinsa antoonoovii qorachuun ibsichi sirriidha’’ jedhu. N-26 rukutamuun kan kufe diroonii nama maleessaa baayaaraakrtaar TB2 ol ka’iinsa jiddu galeessaatiin akka ta’e humni qilleensaa Itoophiyaa ibseera. Xinxalaan aviyeeshinii haala kana bal’inaan xiinxaluun toora isaanii irratti kan barreessan kun akka jedhaniitti, ‘‘ibsi humna qilleensaa Itoophiyaa dhugaa fakkaata. Balaliiwwan Sudaan irraa gara Tigraayiitti jiraachuuf carraansaa bal’aadha’’ jedhu. Waraabbiin sagalee qorataa olaanaa Dhaabbata Idil-Addunyaa Kiraayisiis Giruuppii kan ta'an Wiiliyaam Deeviisan ta’uun kan himame tokko, balaliinsiiwwan dhoksaa gara Tigraayiitti taasifaman jiraachuu kan ibsu tokko miidiyaalee hawaasaa irratti dhagahameera. Waraabbii sagalee kana irratti, qorataan kun xiyyaaroonni kunneen maal akka fe’an beekuu baannuulleen baatiiwwan darban muraasa keessa xiyyaaroonni gara naannoo Tigraayiitti balalii taasisaa turan jedhe. Sagaleen kunis kan isaa ta’u mirkanneeffachuuf BBC’n Wiiliiyaamii Deeviisanii kan gaafate ture yoo ta’u, sagalichi kan isaa ta’u mirkanneesseera. ‘‘Eeyyeen wantin jedhe sirriidha jedheen amana. Xiyyaaroonni mi’a fe’an gara naannoo Tigraay seenaa akka turan ragaa qaba." Kana irra darbuun Wiiliyaam xiyyaaroonni eessaa akka ka’an, ykn kan eenyuu akka ta’an ilaalchisee ragaa kennu irraa of qusateera. Itti dabalunis, ‘‘Keessattu erga waraana bara faranjootaa darbe keessa agarreetiin booda, gareewwan lamaanu dandeettiisaanii cimsataa turan. Gareewwan lamaanu miseensoota adda baasuun, leenjii kennaa fi bittaa meeshaa waraanaa taasisaa akka turan nan amana" jedha Wiiliyaam. Ministirri Mummee Abiy Ahimad walgahii dargaggoota waliin taasisan irratti dubbii dubbataniin, xiyyaaroonni meeshaa waraanaa fe’an gara naannoo Tigraay seenaa akka turan dubbataniiru. Humni qilleensaa Itoophiyaa dhimma kanarratti ragaa haa qabaatu malee yaada saanii argachuuf yaaliin taasifne nuuf hin milkoofne. Xinxalaan Aviyeeshinii Keeriyeen, wayita dhukaasa dhaabuun taasifamee turetti‚ “xiyyaaroota deeggarsa fe’an kan Itoophiyaa, kan Saamaariitaan Parsii DC-8 kan jedhaman kanneen deeggarsa namoomaa fe’aniin alatti xiyyaaroonni gara biraa naannoo Tigraay seenu saanii ragaa hin qabu," jedhan. Kanaafu himannaa motummaan dhiyaatu kanarratti qondaaltoota mootummaafi fayyadamtoota miidiyaalee hawaasaa tokko tokkoon alatti qaamni kana deegaru hin argamne. Haata’u malee qaamooleen lamaanu waraanaa amma akka haaraatti ka’eef qophaa’aa akka turan xinxaltoonni ni dubbatu. Jiddugala Qorannoo Istiraateejiifi Idil-addunyaatti qorataa kan ta’an Kaameeran Haadisan, “qaamooleen lamaanu gara waraanaatti deebii’uu akka danda’an amanaan ture," jedhu. “Marichi qabatamaan waan mul’atu waan hin argamsiifneefu, deebi’anii waraanaa keessa galuu akka danda’an wantoonni agarsiisan turan." Xinxalaan Ameerikaa kun akkas haa jedhan malee, gama lamaaninuu baatiiwwaniif qophii olaanaatu ture jechuun ni ulfaata jedhu. “TPLF osoo qophii cimaa qabaatee boba’aa ni kufata ture. Sagantaa Nyaata Addunyaa jalaa boba’aa fudhachunsaanii qophii guutuu akka hin taasifnee kan agarsiisudha. “Mootummaanis xiyyaaroota daandii qilleensa Itoophiyaatti fayyadamuun meeshaa waraanaa gara kaabaatti ergeera jedhamuun himatama. Mootummaan jidduugalaas tarkaanfii fudhachuuf karoora osoo qbaatee, daandiiwwan loltummaatti fayyadamuun waraanasaa of eeggannoo irra kaa’a ture,‘‘ jechuun yaada waraanaaf qophiin ture jedhu irratti shakkii qaban ibsu. Xiyyaarri antoonoovii motummaan Itoophiyaa rukutee kuffiiseera jedhees ta’e, xiyyaaroonni qorataan Wiiliiyaam Deeviisan jedhamu gara naannoo Tigraay seenaniiru jedhan hunduu gurguddaadha. Wiiliyaam Deeviisan ‘‘maal keessa isaanii akka ture beekuu baadhulleen xiyyaaroonni kan mii’a fe’an (kaargoodha’’ jedheera. Xiyyaaroonni mi’a fe’aniifi kanneen Antonovi, booyiingi fi Eer baasiin omishaman jiddugalaan dheerina baallee meetira 73 qabu. Ofii xiyyaaroonni gurguddaan akkasii raadaarii ala miliquun balalii’uu ni danda’uu? Gabaasaan BBC Kiriis Paartiriij Xiyyaarri Antoonoovii raadaariidhaan ala ta’uuf carraansaa baayyee gadaanaadha jedha. Kana malees xiyyaaroonni gurguddoon kunneenis jettiiwwan waraanaa ykn miisaa’eeloota lafaa dhukaafamaniin rukutamu ni danda’u jedha. Gama biraatiin ammoo xinxalaan aviyeeshinii Heeriyeen akka jedhaniitti, xiyyaaroonni gurguddaan akka antonoov jiran ‘Transponder’ meeshaa ittiin to’ataman dhaamsan illeen, to’ataan qilleensaa dhiheenyatti argamu isaan arguu danda’a. ‘‘Xiyyaaroonni N-26 jedhaman baayyee guddaa ta’u isaaniirraa kan ka’e, gosti xiyyaaraa beekamu baatulleen, kan balalii’u jiraachu raadaariidhaan ilaaluun ni danda’ama.’’ Miseensi human qilleensaa Ertiraa duraanii maqaansaanii akka hin dhahamneef gaafatan tokkoos, ‘‘simbirri osoo hin hafne’’ raadaarii keessa ni seenu jedhu. Oggeessi kuni raadaaroonni hanga fageenya km 3500tti arguuf dandeettii akka qaban dubbatu. ‘‘Wanti balalii’u tokko yoo olfageenya faana 400 gadii balalii’e argama raadaariitiin ala ta’u ni danda’a. Xiyyaaroonni antonoovii garuu lafatti gadi fageenya kanaatiin balalii’uu hin danda’an,’’ jedhu. Xiyyaarri naannawa daangaa Kaaba Lixa Itoophiyaan Sudaan waliin wal daangeessituutti Humna Qilleensa Itoophiyaan rukutamuun kufe jedhame, karaa Sudaanin daangaa Itoophiyaa qaxxaamuruun seenutu himame. Kunis ifatti bahee dhagahamu baatulleen, mootummaan Itoophiyaa karaa keessootiin Sudaan irraa ibsa gaafahcuun akka hin oollee amanama. Kana ta’u yoo baate ammoo walitti dhufeenya biyyattii caalaa booreessa. Hidha haaromsa guddicha Abbayyaa akkasumas gaaffii daangaatiin Itoophiyaa waliin atakaaroo keessa kan galte Sudaan taatee kana soba jette. Oduun xiyyaarichi rukutamun kufuun akkuma dhagahameen, dubbi himaan raayyaa ittisa biyyattii, Naabiil Abdalaah, Biluumbargiitti akka himeetti, ‘‘Sudaan taatee kana waliin hidhata omaatu hin qabdu’’ jedhe. Dhimma kanarrattis hanga Kibxata darbeetti gama biyyoota lamaanitiinu wal dhabdees ta’e wal himannaan jedhame homtu hin turre. Booda garuu ALI Hagayya 24, 2014tti, dhimma xiyyaara rukutamuun kufee jedhame kanaarratti Sudaan ambaasaadara Itoophiyaa sudaaniitti argamu waamuun dubbifte jirti. Ministeerri Dhimma Alaa Sudaan, Ambaasaadarri Itoophiyaa Yibalxaan A’imiroo, ibsa xiyyaaricha ilaalchisuun kennaniin gammadoo waan hin taaneef Ambaasadaricha waamuun kan haasofsiise. Maddi oduu Mootummaa Sudaan, Sunaan akka gabaaseetti, Ambaasaadari Yibalxaaliin kan dubbisan, Ministeera Dhimma Alaa Sudaaniitti Daareektara Dhimmoota Afriikaa kan ta’an, Jeeneeraal Ambaasaadar Faadal Abdulaah Faadal yoo ta’an, Ambaasaadarri Itoophiyaa yaada miidiyaaleef kennan akka deebiisanii sirreessaniif gaafataniiru. Kana irra kan darbe garuu, dhimma kanarratti Finfinneefi Kaartuum jidduutti wanti jedhame omtu hin jiru.


Godina Baaleetti dubartiin nama daddabarsitu hidhaa waggaa 13'n adabamte

Godina Baaleetti dubartiin daddabarsa namaafi karaa seeraan alaatiin daangaa ceesisuun himtamte tokko hidhaan waggaa 13 yoo itti murtaa’u, shakkamtuun tokko ammoo barbaadamaa jiraachun Abbaan Alangaa Godinichaa BBCtti himan. Himatamtuu Tsaggaanash Madaboo Mangashaa, Godina Baalee aanaa Madda Walaabuttti jiraattuu magaala Bideree yoo taatu, ALI bara 2014'tti keessa daa’ima umuriinshee waggaa shan ta’e manashee teesisuun hojiilee humnaa hojjechiifti. “Daa’ima tana karaa namoota namaan daldalan fi daangaa ceesisaniin Naannoo Kibbaa aanaa Bayiraa Konshaa jedhamurraa fidan” jedhan hogganaan Waajjira Abbaa Alangaa Godina Baalee kan ta’an Obbo Abdulwaahid Abdurahmaan. Shakkamtuun daa’ima kana naannoo Kibbaatii gara godina Baalee aanaa Madda Walaabuu fiduun himatamtuu Tsaggaanash jedhamtuuf kennite immoo Abbabach jedhamti. “Iddoo wayiin si geessa koottu bajaajii seeni’ jetteenii gara godina Baaleetti akka ishee fidde daa’imni miidhamtuun dubbateerti,” jedhan Obbo Abdulwaahid. “Sobdee daa’imummaa isheetti fayyadamuun ‘bajaajiin si yaabbachiisa’ jettee ukkaamsuun gara godina kanaa fidde,” jedhan Abbaa Alangaa kun. Daa’imni kun mana himatamtuu Tsaggaanash Madaboo erga dhuftee booda hojii humnaa hojjechuun dabalataan miidhaawwan qaamaa garagaraa irratti raawwatamuu ragaan Abbaa Alangaa hima. “Gaafa guyyaa 06/08/2014 halkan keessaa naannoo sa’aa 4:30 yemmuu ta’u bishaan danfaa qaama mucattii tanaarratti dhangalaasuun; miila lamaan, harka lamaan, dugda isheefi iddoowwan adda addaa ibiddaan gubuun midhaa cimaa irraan qaqqabsiiste,” jedhan. Sana boodas daa’imni miidhamtuun mana yaalaatti yaalamaa turuu fi Waajjira Abbaa Alangaaf eeruun dhiyaachuu hogganaan Waajjira Abbaa Alangaa Godina Baalee Obbo Abdulwaahid Abdurahmaan BBC'tti himan.\n \nYakka namaan daldaluu fi nama karaa seeraan alaan daangaa ceesisuu ilaalchisee aangoo kan qabu Waajjirri Abbaa Alangaa Godinaa Baalees Waxabajjii 23 bara 2014 Tsaggaanash Madaboo irratti Mana Murtii Olaanaa Godina Baaleetti himata hundeessuu dubbatan. Labsiin ittiin himatamtes labsii yakka namaan daldaluufii nama karaa seeraan alan daangaa ceesisuu ittisuufii to’achuuf bahe 1178/2012 keewwata 4/2/c akka ta’e himaniiru. \n \nAkka labsii kanaatti shakkamaan nama daddabarsuun “lubbuun ykn nageenyi miidhamaa balaarra kan bu’e yoo ta’e, yookiin miidhaan qaamaa cimaa yoo irra qaqqabe yookiin qabiinsi namooma hinqabne yoo raawwatame hidhaa cimaa waggaa 15 hanga 25 gahu fi adabbii qarshii birrii kuma 50 hanga kuma 150 gahuun ni adabama” jedha. \n \nHaaluma kanaan Abbaan Alangaa himata hundeessee ragaalee erga dhageesifatee booda himatamtuunis erga ofirraa ittistee booda manni murtichaa dhaddacha Hagayya 19/2014 taa’een himatamtuu Tsaggaanash Madaboo irratti hidhaa cimaa waggaa 13 fi adabbii birrii kuma 50 irratti murteessuu himaniiru.\n \nGama biraatiin shakkamtuun Abbabach jedhamtufii daa’ima tana Naannoo Kibbaatii fiduun himatamtuuf laatte ammatti to’annoo jala kan hin oolle ta’uu himaniiru. \n \n“Barbaadamaa jirti. Qabamuu hin dandeenye. Eenyummaan isheellee adda hin baane. Kanaaf hordoffiirra kan jirudha,” jedhan Obbo Abdulwaahid. \n \nAmmatti hojiin daa’ima gara maatii isheetti deebisuus adeemsarra akka jirus himaniiru. “Yakki namaan daldaluufii karaa seeran alaan daangaa ceesisuu akka godina keenyaatti reetiin isaa giddugaleessa” kan jedhan hogganaan Waajjira Abbaa Alangaa Godina Baale Obbo Abdulwaahid Abdurahmaan, yakkichi karaa lamaan kan raawwatamu ta’uu himan. \n \nInni tokko namoota biyyuma keessatti kan daddabarsan yemmuu ta’u inni biraan ammoo daangaa biyyaa ceesisuun gara biyya biraatti kan daddabarsan ta’uu dubbatan. \n \nGama godinichaan namoota gara Liibiyaatti akkasumas gama naannoo Somaaleetin gara biyyaalee birootti ceesisuun kan jiru ta’uu himan. \n \n“Keessattuu gara biyya alaatti ceesisuurratti yakki ni jira. Qooda fudhattoota baay’eetu jiru. Namootni namaan daldalan ni jiru. Hojii walharkaa fuudhinsaan hojjetamutu jira,” jedhan. \n \nBara 2014 keessas yakka namoota karaa seeran alaan daangaa ceesisuun walqabatee galmeewwan shan seeratti dhiyaachuu himaniiru. \n \nYakkichi rakkoolee hawaasummaafii xinsammuu kan qaqqabsiisu akka ta’e kan himan Obbo Abdulwahid “Hojiin olaantummaa seeraa mirkaneessuullee akkasumatti hojjetamaa jira. Tumsa hawaasa bal’aas kan gaafatudha,” jedhaniiru.


Baankiwwan biyya alaa Itoophiyaa galuun faayidaa moo miidhaa qaba?

Dameen baankii Itoophiyaa baankilee biyya alaatiif haarayaa miti. Baankoo di Roomaa fi Baankii Abisiiniyaa kaasuun ni danda’ama. Haatahu malee barkurnee hedduuf gabaan Itoophiyaa dameewwan akka baankiifi telekoomii invastaroota biyya alaafi dhuunfaaf cufaa turan. Ministirri Muummee duraanii biyyattii Mallas Zenaawii 2012'tti Foramii Diinagdee Addunyaarratti, Itoophiyaan human damee baankiifi telekoomii banaa itti gootu hinqabdu jedhanii turan. “Hordofuu dhiisaatii, meeshaalee nuti hubachuullee hin dandeenye fayyadamu. Akkamiin isaan to’achuu dandeenya? Amma humna hinqabnu,’’ jedhanii dubbatan. Ejjennoo Mallas kana kanneen deeggaran akkuma jiran, kanneen gabayaa addunyaarraa gargar baanee jiraachuu hin dandeenyu jedhanis jiru. MM Abiy Ahimad bara 2018 gara aangootti oggaa dhufan, dhaabbileen mootummaa gara guutummaatti yookaan gariin gurgurtaaf akka dhiyaatan akeekanii turan. Mootummaan kana kan murteesse; invastimantii biyya alaa biyyatti galchuun, diinagdee qonnarratti hirkate ammayyoomsuuf akka tahe hima. Akkasumas dhiyeessii sharafa biyya alaa fiduun, kalaqa hojiifi dorgommii idil-addunyaa cimsuun, guddina diinagdee fiduuf akka gargaaru ibsa. Dameen telekoomii invastaroota biyya alaatii banamuu hordofee ammammoo indastriin baankii dhaabbilee biyya alaaf banaa akka taasifamu murtaa’eera. Ji’ootaan dura MM Abiy dubbii Paarlaamaa biyyattiif taasisaniin: “Baankoliin teknoloojiin deeggaramuun, guddina addunyaa wajjin kan deemuufi baankiiwwan biyyoota biraa wajjiin dorgomuuf qophii isaan dandeessisu taasisuu qabu,’’ jechuun haasawa taasisan. Baankileen biyya alaa gara biyyaatti galuun isaanii, baankiiwwan biyya keessaaf yaaddoodha moo, waan dansaati? Baankoonni Afrikaa hedduun gabaa Itoophiyaa seenuuf fedhii agarsiisaa akka jiran, bulchaan Baankii Biyyaalessaa Itoophiyaa Yinager Dassee (PhD) ji’ootaan dura dubbatani turan. Marsariitiin FurtherAfrica ragaa 2020tti baaseen, 2015 irraa jalaqabee, baankonni biyyoota alaa sagal Itoophiyaatti waajira qabu. Dura taa’aan Fairfax African Fund kan tahan Zamadeenah Nigaatuu “labsiin kun tarkaanfii guddaadha,’’ jedhu. “Fakkeenyaaf ani biyyoota guddachaa jiran jedhamaniitti hedduu hojjedheera. Arjantiinaa, Biraazil, biyyoonni Eeshiyaa kan akka Chaayinaafi Indiyaan akkatti banan ilaaluu dandeenya.’’ Ogeessi diinagdee kun oomisha biyyaa waliigalaan (GDP) biyyoota Sahaaraan gadi jiran keessaa, Naayijeeriyaafi Afrikaa Kibbaatti aantee kan jirtu Itoophiyaatti, dameen kun banamuun “Itoophiyaan bizinasiif banaa tahuushee agarsiisa,” jedhu. Baankileen biyya alaa ennaa dhufan muuxannoo idiladdunyaa fidanii dhufu – muuxannoo bulchiinsaafi teknoloojii akkasumas sharafa biyya alaa fidanii dhufu…’’ Aabba Zamadeenah tajaajila maamiltootaas akka faayidaa tokkotti kaasu. “Fakeenyaaf biyya ani jiraadhu Ameerikaatti, baankoliin maamiltoota isaanii haalaan kunuunsu. Biyya keenya tajaajilamaan baankicha kadhatee tajaajila argata. [Wantichi] faallaadha. Kan liqeessanis namoota muraasaaf.’’ Ogeessi gorsaa fi oditii Obboo Xilaahun Girmaa gamasaaniin, baankileen biyya alaa galuun isaanii faayidaan isaa inni tokko, invastaroota biyya alaa biyyatti harkisuu isaaniiti jedhu. “Dameen kun baankiwwan biyya alaaf banamuun isaa teknolojiin haaraa akka babal’atu taasisa,… invastaroota baankileen biyya keessaa maallaqa gahaa tahe naa kennu jedhanii hin amanne gara biyya keessaa affeera. Fakkeenyaaf Itoophiyaa keessa Citibank yookiin Standard Chartered yoo seenan, invastaroonni biyya alaa ennaa qorannoo gaggeessan akka faayidaa tokkotti ilaalu,’’ jedhu ogeessi kun. Haatahu malee Obboo Xilaahun biyyattiin indastrii baankii kan bante dhiibbaa dhaabbilee idil-addunyaa irraa itti dhufeen tahuu kaasu. Akkamiin jennaan: “Ulaagaan Dhaabbata Daldalaa Addunyaa – WTO inni tokko, biyyoonni daldalaa fi tajaajila irratti danqaa tahuu hinqaban kan jedhudha. Kanaaf dhiibbaan gara caalu Dhaabbata Maallaqaa Addunyaafi Dhaabbata Daldalaa Addunyaa irraa kan dhufedha,’’ jechuun yaadasaanii himu. Dabaluun: “Baankonni biyya keessaa kan duriirraa haala fooyya’aa taheen sadarkaa kaappitaalaa fi teknooloojii fooyya’aarra jiraatanis, ammas karaan dheeraa isaan hafa,’’ jedhu. Kanaaf baankileen Itoophiyaa keessaa akkamiin morkachuu danda’u? Mootummaan baankiiwwan biyya keessaa imaammata haaraa kana hordofee dorgomaa tahanii itti fufuu barbaadu taanaan, walitti dabalamuu yookaan baquu qabu jedha. Aabba Zamadeenah yaadni kun tolaadha jedhu. ''Itoophiyaa keessatti baankiin dhuunfaan guddichi Awaash Baank, Afrikaa keessallee sadarkaa 83ffaa irra taa'e,'' jechuun baankoliin walitti baquu qabu jedhu. ''Indastrii baankii keessatti humni gatii guddaa qaba. Baankota 18 qabna, dhiyeenyatti ammoo sadii ykn afur dabalamuu dandayu. 10 kan tahan ammoo heeyyama eeggachaa jiru. Kun tasumaa waan barbaachisu miti. Akka tilmaama kootti, waggaa fi walakkaan booda, baankiiwwan humna gurguddaa qaban shan ni jiraatu.'' Baankonni ennaa walitti baqan dandeettiin liqeessuu isaanii ol guddata, teknoolojiinis in dagaaga. Kana malees, baankonni biyya alaa yoo dhufan dandamachuu danda'u jedhu. Ogeessi diinagdee Xilaahun ammoo Naayijeeriyaa akka fakkeenyaatti kaasuun, ''jalqaba fedhiin akka walitti baqan taasifamuu danda'a, tahuu baannaan ammoo inni humna qabu isa hinqabne of jala galfachuu danda'a,'' tilmaama jedhu qabu. Baankonni biyya alaa ennaa galan, kan biyya keessaa baduu danda'uu jechuun kan gaafanne Aabba Xilaahun: ''Baankonni Itoophiyaa ni badu tilmaama jedhu hinqabu. Garuu maamiltoonni isaanii korporeetii jalaa fudhatamu,'' jedhu. ''Wanti dogoggoruu hinqabne, baankonni biyya alaa kun baadiyyaa keessa seenanii hojii 'retailing banking' ni hojjetu jedhamee hin yaadamu.'' Aabba Zamadeenah baankonni biyya alaa baankota Itoophiyaa keessa jiran irraa qooda bitatanii wajjin otoo hojjetanii carraa guddachuu qabu yaada jedhu qabu. Baankoti biyya keessaa hin badani jechuun falmii kan dhiyeessan Xilaahuun, baankoti biyya alaa xiyyeeffannoo isaanii magaalaa guddoo fi magaalawwan  gurguddoo biroo keessatti waan godhataniif baankoti biyya keessaa hawaasa isa kaan tajaajiluu danda'u jedhu. ''Imaammataan yoo dirqisiisne malee hojii isaanii kan dalagan waajira mummee tokko irraa taha, isa kaan immoo teeknolojiidhaan walitti hidhachisu. Akka baankota biyya keessaa gandaa, gandatti  damee banatu jedhamee hin yaadamu.’’ Gorsaan kuni  yaada ‘maamila korporeetii’ jedhu irra deddeebiin kaasu. ‘Maamila Korporeetii’ jechuun maali? ''Indastirii baankii keessatti waan 20/80 jedhamutu jira. Dhibbeentaan 20 kanneen baankiif sharafa alaa guddaa fidaniidha. Baankoti biyya alaa maamilota kunneen butuuf akka dhufan shakkii tokkollee hin qabu. Kaayyoon isaanii, '‘maamila korporeetiiti malee gadi bu’anii liqii kennu jedhanii yaaduun dogoggora.’’ Xilaahuun, ''kanaafan dorgommiif akka itti toluuf walitti makamanii tokko tahuu qabu kanan jedhu, Baankiin Biyyaalessaas baankii soddoma, afurtama to'achuun irraa hin eegamu,'' jedhu. Ogeessi kun kaappitaalli baankiiwwanii birrii biiliyoona shan akka tahe himanii tahus hammeentaan kaappitaala kanaa dhiyootti akka guddatu tilmaamu. ''Baankoti ulaagaa kana guutan hin jiran, hin jiran taanaan immoo filannoon isaanii walitti baquu dha,’’ jedhu. Hayyuun dhimmoota diinagdee irratti qeeqaa fi barreeffama garagaraa dhiyeessuun beekamanii fi Kuwait Institute for Scientific Research (KISR)tti qorataa kan tahan Ayyala Galaan (PhD), kanneen labsii kana cimsanii morman keessaati. ‘‘Nama mataan bowwaafatuuf, qoricha garaa ciniinnaa kennuudha,’’ kan jedhan ogeessi diinagdee kun, damee kana dhaabbilee biyya alaaf banaa gochuun rakkina qabatamaa biyyattii keessa jirurratti kan hundaa’e miti jedhu. Dameen baankii fi faayinaansii Itoophiyaa keessaa rakkoo gurguddaa lama qaba jedhu. Ka jalqabaa structural imbalance kan jedhamu akka tahe kaasuun kunis, baankileen mootummaa garmalee gurguddaa ennaa tahan, baankilee dhuunfaa ‘xixiqqaa’ tahan wajjin morkata jedhu. ‘‘Warra akka malee gurguddaatu warra xixiqqaa faanaa morkee, waan hundumaan faayidaa kan argatan baankota mootummaati.’’ Walcaalmaa akkaan guddaa tahe kana furuuf: harkuma mootummaa jalatti hafee baankiiwwan garagaraatti addaan hiramuu qabu, yookaan ammoo privatise tahee harka dhuunfaatti galuu qaba jechuun waan furmaata jedhan lafa kaahu. ‘‘Bunyaa keessatti ulfaatina walfakkaataa namoota hinqabne waltajjiirra baastee wal hin tumsiiftu.’’ Akka ogeessa diinagdee kanaatti rakkoon inni lammataa dameen baankii Itoophiyaa harkaa qabu, dhimma seera bulchiinsaa (regulation) tahuu kaasu. Kanaafis akka fakkeenyaatti kan kaasan hammeentaa dhala liqii baankotaati. ‘‘Biyya lafaa keessatti, namni hanga dhala liqii %15 ykn %18n liqeeffatee,  daldala itti hojjetee bu’aa argatee, sanaan biyyi guddatu jiraachuu hin danda’u,’’ jechuun rakkoon kun kan madde qaamoleen bulchiinsa mootummaa keessa jiranii fi kanneen baankii qaban waliigaluun dhimma murteessan tahuu kaasu. ‘‘Akkuma biyyoota kaanitti hanga dhala liqii %7 fi %6tti gadi buusuu qabu.’’ Kanaan baankooliin bu’aan isaanii hir’achuu malus, lammiileen miiliyoonota tahaniifi amma dura liqeeffachuu hin dandeenye, carraa liqeeffachuu argata jedhu. Kanaafuu murtoon mootummaan damee kana baankiiwwan biyya alaaf banaa taasisuuf fudhate ‘tasumaa’ rakkoo kana furuurratti kan hundaa’e miti jedhu. Baankoliin biyya alaa gara biyyaa galuun biyyattii ni fayyadu sababoota jedhamee himamu keessaa tokko sharafa biyya alaa biyyattiif argamsiisuu isaaniiti. Qorataan diinagdee Ayyala Galaan (PhD) garuu kana cimsanii mormu. Kana ennaa ibsanis dubbiin kun – jechama ''rakkoo yeroo dheeraaf, furmaata ammee itti kennuuttin ilaala,’’ jedhu. “Kaampaaniin gara biyyaa galu yeroo dura dhufu tokkicha, miiliyoona ykn biiliyoona amma tahe fidee dhufuu ni danda’a. Garuu, erga dhufee hojii eegalee kaasee ji’a ji’aan dolaara biyya alaatti erga.’’ “Dolaarri kan biyyatti dhufu mi’a alatti gurgurree deebi’ee dhufa malee, baankonni kun dolaara biyya alaatii fidanii wanti dhangalaasaniif hinjiru.’’ Faayidaan biraa baankonni fidu jedhamu teeknolojii haaraa biyya keessa galchuun beeksisu kan jedhamu ennaa tahu hayyuun diinagdee kun garuu kun “false economics’’ dha jechuun mormu. “Teknoolojiin baankileen fidan ‘saayinsii rokeettii’ miti. Teeknolojiin harka baankii miti kan jiru, sammuu namaa keessa jira. Wanni teknoolojii kun karaa warshaa konkolaataa itti suphan, warshaa xaa’oo, fi kaanis biyya alaatii galchina yoo jedhan nan fudhadha.’’ Baankoti biyya alaa gara biyyaa keessaa gaafa galan to'annoon akkamiitu irratti taasifamuu qaba? Gaaffiin jedhu qabxii falmii biraati. ''Waggooti 27 darbanitti Itoophiyaa keessatti baankiin tokkollee hin 'kufne' jechuun kan ibsan Zamadeeneh Baankiin Biyyaalessaa hamma yoonaa gama kanaan hojii gaarii hojjeteera,'' jedhu. ''Haatahu malee amma baankoti biyya alaa dhufaa waan jiraniif Baankiin Biyyaalessaa humna to’annoosaa guddisuu qaba. Sababiinsaa baankoti biyya keessaa to’achuufi baankota addunyaa wal-xaxoo tahan hordofuun baayyee wal-adda.’’ Xilaahuun ‘maamila korporeetii’ irratti xiyyeeffachuun baankota hojjetaniif adeemsi to’annoo haaraa dhiyootti bahu akka malu ni tilmaamu. ''Namoonni baayyeen mana bituuf, konkolaataa bituuf yaa liqii eessa jirtaa jechaa jiru,’’ kan jedhan oditarri kun, Finfinnee keessa hojjettoonni mootummaafi miti mootummaa, ''qarshii ji’a ji’aan kiraa manaaf kaffalan baankiif kaffaluu danda’u,’’ jechuun hubachiisu. Baankiin Biyyaalessaa, baankoti biyya alaa gara biyyaatti yeroo galan, ''hammi liqaa fayyaalessa tahe seera jiru ni sirreessa,’’ jedhanii amanu. Haa tahu malee jedhu, ''amma galuun akkuma eeyyamameef akkamiin immoo bahu kan jedhu itti yaadamuu qaba,’’ jedhu. ''Qajeelfamoota Baankiin Biyyaalessaa baasu hordofuun nurra jiraata. Waggaa waggaan qarshii hangamii baasuu danda’u waan jedhu beekamuu qaba. Lammiileen Itoophiyaas haalli itti qooda bitatan jiraachuu qabas,’’ jedhu.


Lixa Oromiyaa bakka Raayyaan Ittisaa bahee Humni Addaa galaa jirutti maaltu ta'aa jira?

Raayyaan Ittisa Biyyaa godinaalee Wallaggaa keessaa bahuun bakka isaa humni addaa naannoo Oromiyaa galaa akka jiru jiraattonni godinaalee kanneennii himan. Qaawwa kana gidduutti uumamen, sosochiin Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) dabaluu fi bakkeewwan tokko tokkoo qaama nagaa eegsisu malee akka jiran dubbatu jiraattoonni. Jiraataan Godina Qeellam Wallaggaa magaalaa Gidaamii BBC'n dubbise, Raayyaan Ittisa biyyaa aanaa Gidaamii kaampii adda addaa buufatee ture inni dhumaa Kibxata ganama bahee jedha. ''Qaamni mootummaa guyyaa Kibxata ganama naannoo sa'aa sadiitti magaalittii gadhiisee bahe. Ergaasii magaalli qullaadhumasaa jira.'' Yaaddoo jiraattoonni kaasan kana ilaalchisuun Raayyaa Ittisa Biyyaa irraa deebii argachuuf yaaliin BBC taasise hin milkoofne. Jiraataan nageenya isaaf jecha maqaa isaa hin ibsine kun Raayyaan Ittisa biyyaa dhibbootaan lakkaa'amu kan ji'ootaaf naannoosaanii qubatee ture Sanbata duraa darbe irraa eegalee bahuu jalqabee jedhu. ''Gaafa Sanbata duraa irraa eegalee bahaa ture. Guyyaa kaleessaan (Kibxata) ammoo hundumtuu poolisiin milishaan, kaabineen hunduu guyyaa kaleessaa bahe.'' Dhuma torbee darbee irraa eegalees bakka Raayyaa Ittisa Biyyaa mootummaan humna addaa Oromiyaa galchaa akka jiru himu jiraattoonni kunneen. Godina Horro Goduruu Wallaggaa aanaa Amuruu magaala Agamsaattis sababa humni addaa Oromiyaa duraan bakka sana ture kaafameen, finxaaleyyiin ‘Faannoo’ ofiin jedhan lammiilee nagaa irratti haleellaa banuun hedduu ajjeesanii kumaatamaan kan lakkaa'aman akka buqqa’an jiraattonni BBC'tti himan. Miidiyaan DW Amharic taatee kana ilaalchisuun tibbana akka gabaaseetti,  jiraattoota naannichaa waabeeffachun namoonni ajjeefaman 55 awaalamuufi kanneen 30 ol ta'a hanga yoonaatti reefasaanii barbaadamaa jiraachu himeera. Yaaddoo nageenyaa bakka gara garaatti uumamuu hawaasni himataa jiru kana ilalachisuun qamoleen nageenyaa godinaa fi naannoo Oromiyaaf irra deebii argachuuf irra deddeebiin bilbillus milkaa'u hin dangeenye. Hidhattoonni Waraana Bilisumma Oromoos naannoolee Lixa Oromiyaa keessa socho'anis qaawwa nageenyaan mudate kanatti fayyadamuun magaalota seenuuf yaalaniiru jedhu jiraattonni BBC'n dubbise. Jiraataan Godina Wallagga Lixaa magaalaa Gullisoorraa dubbifne tokko gamasaanitiin, miseensonni Raayyaa Ittisa Biyyaa naannoo isaanii gadhiisanii bahuutti yaaddoo nageenya qabaachu BBC'tti himan. Wixata darbe irraa eegalee haalli nageenyaa naannoo isaanii gaarii akka hin turre kan himan jiraataan magaalichaa kun, Kibxata sa'aa 11 irraa eegalee hanga halkan walakkaatti magaalichatti marsee dhukaasni meeshaa gurguddaafi xixiqqa dhagaahamaa akka ture dubbatan. ''Humni mootummaa xiqqaan (humna addaa Oromiyaa) magaalicha ture WBO  magaalatti akka hin galle gochuu danda'aniiru fakkaata. Rooba guddaafi dhukaasa sa'aa 1:30'f gaggeefame waan tureef haala ture manumaa dhaggeeffanne.'' Walitti dhukaasa kana keessatti namni nagaan miidhamuu quba hin qabuu jedhanii, ganama garuu reeffa nama rifeensa dheeraa qabu tokko magaala keessatti arguu dubbatan. ''Reeffi sun kan qaama mootumaa natti hin fakkaatu. Kan hidhattootaa ta'uu hin oolu,'' jedhan. Magaalaa Gidaamiittis Kibxata ganama qaamoleen nageenyaa mootumma ''hunduu bahuu'' hordofee, hidhattootni WBO magaala keessatti mul'achaa akka turaniifi boodas bahuu dubbatu jiraataan dubbifne. Jiraattonni magaalota lamaanii dubbifne kunniin amma haalli nageenyaa tasgabbii qabaachaa jiraatus nageenya isaanii qaawwa qaamolee nageenyaa jiru irraa yaaddoo qabaachuu dubbatan. Gidaamii fi naannoo ishee hanga Roobii guyyaatti qaamni nageenyaa mootummaa bobbaafame hin jiru. Gullisootti ammoo humna addaa Oromiyaa muraasa turanitti humni dabalataa ergamaa jiraachuu dhageenye. Akkuma Wallaga Lixaafi Qeellam Wallaggaa, Baha Wallaaggatti sababuma walfakkaatuun sochiin waraana Bilisumma Oromoo mulateera. Aanaa Arjoo keessatti hidhattootni WBO warshaa shukkaaraafi buufata waraanaa mootummaa naannicha jiru seenuu isaanii fi walitti dhukaasa viidiyoon agarsiisu Kibxata miidiyaa hawaasaa gubbaatti qoodamaa ture. Dhimma kana ilaalchisees hooggansi godinaa yaada akka nuuf kennu yaallee hin milkoofne. Dubbii himaan idila addunyaa WBO Odaa Tarbii twiitara gubbaatti odeeffannoo maxxanseen humnoonni isaanii ''Warshaa Shukkaaraa Arjoo guddattuu to'ateera'' jedhanii ture. Humnoonni mootummaa naannicha gadhiisanii bahuus hime. Waraanni Kaaba Itoophiyaa ji'ootaaf tasgabbaa'ee ture torban darbe deebi'ee hammaachuu isaatiin moottummaan miseensota Raayyaa Ittisa biyyaa bakka jijjiiraa jira tilaaama jedhu qabu jiraattonni dubbifne. Waraanni Kaabaa hammaatee humnoonni TPLF gara naannoo Amaaraa fi Affaaritti yeroo seenan qaawwa nageenyaa Oromiyaa keessatti mudateitti fayyadamuun WBO naannolee Oromiyaa hedduu keessatti sochii isaanii bal'isuu Pireezidantiin naannoo Oromiyaa Obbo Shimallis dubbatanii turan. Mootummaan Itoophiyaa TPLF fi WBO, ABO-Shanee ittiin jedhu dhaabbilee shorokeeyyii jedhee labsee ture yoo ta'u, WBO fi TPLF ammoo waliigaltee loltummaa waliin ummachunsaanii ni yaadatama.


'Lammiilee Itoophiyaa 18 'garbummaan' gurguramuuf turan baraare'-Poolisii Keeniyaa

Lammiileen Itoophiyaa 18 biyyoota Galoo galaanaatti ''garbummaan'' gurguramuuf turan Keeniyaatti baraaraman. Daayirektoreetiin qorannoo yakkaa Keeniyaa lammiileen Itoophiyaa hundi isaaniiyyuu dhiira ta'an kun Keeniyaa keessa qaxxaamuruun gara biyyoota galoo  galaanaatti dabarfamuuf turan jedheera. Namootni kun ''achitti garba godhamanii gurguramu'' jedha Poolisiin Keeniyaa. Lammiileen Itoophiyaa kunniin qarqara magaalaa Naayiroobii naannoo Atii Riiver jedhamutti mana tokko keessaa qabaman. Akka Poolisiin Keeniyaa jedhutti garee Yakkoota qindaa'oo Daangaa Ce'an to'atan sakattaa godhaniin qabaman. Lammiileen Itoophiyaa hojii barbaacha karaa seeraan alaa gara biyyoota Arabaa imalan hedduun dararaa hedduuf akka saaxilaman, darbees irra deddeebiin akka garbaatti kan gurguraman amma dura BBC'n gabaasee ture. Waggoota dhiyoo keessa Sa'uudii Arabiyaan duula hojjettota hayyama malee biyya ishee jiran baasuu eegalteen walqabatees dargaggoonni kumootaan lakkaawwaman manneen hidhaa keessatti dararamaa jiraachuu himachaa turan. Mootummaan Itoophiyaa mootummaa Saawdii wajjin dubbachuun lammiilee kana biyyatti deebisuuf duula guddaa gochaa turuunis ni yaadatama. Daddabarsa namaa seeraan alaa kana wajjjin walqabatee Lammilee Keeniyaa sadii to'achuus gareen yakka qindaa'aa daangaa qaxxaamuru to'atu ibseera. Namootni yakka nama daddabarsuun kanaan shakkaman Huseen Mohaammad nama ganna 32, Hasan Ibraahiim Godaanaa nama ganna 35 fi Carii Dullachaa nama ganna 40 ta'uu Daayireektoreetiin Yakka Qindaa'aa Keeniyaa ibseera. Shakkamtootni kun buufata Poolisii Mutaayigaa akka jiraniifi lammiileen baraaraman 18 to'annoo jala turanii ragaan imalaa isaanii sakatta'amaa akka jirus beeksise. Oduun kun kan dhagaahame lammiin Keeniyaa ganna 24 Diyaanaa Chepkemooyi jedhamtu Sa'uudii Arabiyaatti harka hojjechiistota isheetti hammeenyi irratti raawwatee biyyatti erga deebiteeti. Dubartiin kun lammiileen Keeniyaa haala hamaa isheen keessaa baate keessatti biyyoota Baha Gidduugaleessaa keessatti danqamanii akka jiraniifi mootummaan Keeniyaa akka isaan gargaaru waamicha gooteetti. Waajirri Haajaa Alaa biyyattii gama isaan namoota hojii mana keessaa hojjechuuf gara gara Sa'uudii imalan wajjin walqabatee rakkoon isa mudachuu ibseera. ''Lammiileen Keeniyaa hojii damee kanaan gara Sa'uudiitti nama akka hin ergine irra deddeebiin himneerra. Nu dhagahuu dhiisuu filattan'' jedhan aanga'aan Ministeerichaa Machaariyaa Kamaa'uu. Lammiileen biyyattii miidiyaa hawaasaa gubbaatti yaada qoodaniin mootummaan waan irraa eegamu hin baane jechuun qeeqan.