Waqgaarii Kabaa: Dararaa kanarraa du'uu naaf wayyan jedheen gaafadhe

"Maatiin koo du'eera jedhanii abdii kutaniiru, otoo na arganii nan beekanii' jedha waggaa 19'f mana hidhaa lafa jalaa naannoo Tigiraay keessatti hidhamuu kan dubbatu Waggaarii Kabaa Nagahoo. Manni hidhaa naannoo Tigiraay, Shiree iddoo Addenebiriiti jedhamutti argamu kun "iddoon itti gidiraa argedha" jedha Waqgaariin. "Piinsaadhaan qeensa quba koo kurnan narra buqqisan" jedhe haala qabiinsa mana hidhaa kana keessa ture wayita dubbatu. Sababii dararaa irra gaheen fayyaa dhabe, rakkina keessa akka jirus hima. Mootummaan naannoo Tigiraay garuu, dubbii dharaati jechuun waan Waqgaariin himatu mara haaleera. "Manni hidha lafa jalaa naannoo keenya hin jiru, dubbii dharaati" jedhan dubbi himtuun mootummaa naannoo Tigiraay Aadde Liyaa Kaasaa. "Duula maqaa balleessiiti, kanaan duras nama yakkaamaa fanjii dhukaasuutti miilli irraa cite, mootummaa naannoo Tigiray maqaa balleessuuf dokumentarii sobaa irratti hojjetanii dhiyeessaa turani, kunis kutaa lammaaffaasaati" jedhu. Akka Waqgaariin jedhutti hidhamtoonni siyaasaa Oromoon 16 mana hidhaa inni keessaa bahe keessatti hafaniiru. Aadde Liyaan garuu kanallee ni waakkatu. Waqgaariin umurii dargaggumaatti mana hidha seene, 'aarrii baaseen mana hidhatii gadhiifame' jedha. "Nama hogganaa humna Agaazii ture qabe achitti na hiisisetu waggoota 19 booda dhufee achitti na arge, asuma jirtaa jedhee na gaafate" jedha akkamiin akka bahe yoo himu. San booda halkan tokko sa'aatii saddeetiin konkolaataan magaalota Tigiraay keeessa qaxxamursuun daangaa Affaar keessatti akka isa gatan hima. "'Asumatti nu eegi' jedhanii achitti nagatanii deemani" jedha. Torban darbe Affaar irraa ka'uun Kamisee keessa qaxxaamuree deeggarsa namoota karaarratti isa arganiin Finfinnee qaqqabu himata. "Mana hidhaa kanaa na baasu jedhee hin eegne, na ajjeesaallee jedhee kadhadheera" jedha. Mana hidhaa lafa jalatti ijaarame jedhu kana keessatti of ajjeesuuf yaale akka turellee dubbata. "Halkan sa'aatii 8tti hidhaarraa wayita na gadhiisanillee waan na ajjeesan natti fakkaata turee" jedha. Mana hidha kana keessaa namoonni baafamanii ajjeefaman jiru jedha. Waqgaarii Kabaa Godina Wallagga Lixaa Mandii, dur Manasibuu iddoo 'gabaa abbaa Caaniyaaloo' jedhame waamamutti dhalate. Loltuu ABO 'Jajjabeen ture' jedha. Dachaatuun maqaa qabsoo ittiin beekamu ta'u dubbata. Qondaaltota ABO gameeyyiif Waardiyyaa akka turellee hima. Boodarra sababa qabsoo hidhannoon wal qabatuuf gara Sudaanitti ce'uu hime. "A.L.I Caamsaa 8, bara 1993 galgala sa'aatii 11'tti loltoota Agaaziitu daangaa Itoophiyaa otoon seenu na qabanii, bara sanaarraa qabeen hidhaa seene" jedha. Wayita sana harkaafi miila hidhamee gara Finfinnee Buraayyuu geeffame, ji'a sadii waajjira poolisii keessatti hidhamuufi Gomoraa bakka jedhamutti dabarfamee ji'a 6 hidhamuu dubbate. Iddoo kanatti lammilee biyyoota ollaa kanneen akka Sudaan, Eertiraafii kanneen birootu hidhama ture jedha. "Halkan guutuu makiinaan otoo deemnu Gomoraa bakka jedhamu ija hidhaniitu konkolaataan na geessani, boodarraa gara Addenabiriit jedhamutti geeffamee hidhaa lafa jalaa seene" jedha. Manni hidhaa kun kutaa hidhaa lafa jalaa qabaachuun isaa halaalatti hin beekamu garuu mooran isaa shiboon kan marfame jedhe. Waliigalatti namoota 17 qofatu mana hidhaa kanatti hidhama, namoota achitti hidhaman halkan hidhu, halkan mana kana keessaa baasu jedhe. Muraasa maqaa isaanitiin akka beeku dubbata. Kanneen maqaa isaanii fi iddoo dhaloota isaanii beeku akka jiranillee Waqgaariin maqaa isaani waamee tarreesse. Abdallaa Aadam naannoo Shaashamanneerra, Mohaammad Abbaa Garoo Baatiirraa, Awwal Idiris namoota jedhaman mana hidha sanatti maqaadhaan akka beeku himeera. Namoota kana waliin gargar hidhamanillee sagaleen walitti hasaasaa wal iyyaafataa akka turan hima. "Dhiyeenyatti nama tokko konkolataan fidanii kutaa lafa jalaatti addatti hidhan, erga fidani hidhanii bishaan 'haayilaandii' galchuuf, nyaatas makinaadhaan fidanii kennuuf garuu eenyummaasaa hin beeknu, halkaniin baasanii galchuu" jedha. Yeroo garaa garaatti namoonni mana hidhaa kanaa baafamanii ajjeefamanillee jiraachuu dubbateera Waqgaariin. Isaan keessaa qabsooftu Annanee kan jedhamtu, Najjootti kan dhalatte halkan sa'aatii torbatti mana hidha kana keessaa qabanii baasani achi hin debine jedha. Mana hidhaa kana keessatti reebichi fi elektirikiin qama namaa guggubuun ture kan jedhu Waaqgariin, godaannisni hedduun qaamasaarraa akka mul'atu himata. "Qaamni kiyya mada'ee mana yaala na geessuu didani, ofin ajjeesa jedhe ansoolaan of ajjeesuu yaale, na gorsani akka hin raawwanne dhorkame" jedha. Reebicha irra gaheen kiraanchii laman akka deema ture, gurrisaas akka mala'uuf dhaga'uuf akka rakkatu dubbateera. Reebamuun maddiitti, soorata gahaallee akka hin arganne dubbate. Erga mana hidhaatii bahee deeggarsa namootaatiin Kamisee irraan Finfinnee qaqqabuu dubbata. Erga magaalaa Finfinnee gaheen booda haatii fi obbolaan isaa lubbuun jiraachuu dhaga'eera jedhe. Bilbillii addaan ciituusaan maatisaa akka hin dubbisne hima. "Hawwiin koo alaabaa ABO ol kaafame fannifamu arguudha ture isa ijaan argeera" jedhe. Waqgaariin miidhama qaamaa irra gaheef Finfinnee erga qaqqabee booda wal'aansa fayyaa hordofuu akka jalqabe dubbateera.


Dhugaasaa Bakakkoo: 'Waraanni mootummaan WBO fakkeessee bobbaase guute'

"Waraanni Bilisummaa Oromoo namoota ni jaallata, ni kabajas. Ummannis akka jiraatu barbaada malee hin balleessu," jedhu ajajaa olaanaa Waraana Bilisummaa Oromoo ta'uu kan himan Obbo Dhugaasaa Bakakkoo. Hayyu duree itti aanaa Adda Bilisummaa Oromoo kan turan Obbo Dhugaasaan, koree miseensota 71 qabu Waraana Bilisummaa Oromoo bosonaa baasuuf abbootii gadaan hundaa'ee ture keessatti ABO bakka bu'uun qooda fudhataa turan. Yaaliin sun fashalee, Waraanni Biisummaa Oromoo ABO jalaa bahee akka haaraatti wayita caaseffamu Obbo Dhugaasaa Bakakkoo ajajaa olaanaa Waraanaa kan zooniiwwan maraa ta'an. Rakkoo nageenyaa Lixaa fi Kibba Oromiyaatti mudateen walqabatee himannaa mootummaan waraana isaan ajajan irratti kaasu ilaalchisee BBC waliin dubbataniiru. "Guyyaa saafaadhaan humni tarkaanfii fudhatu mootummaa yoo ta'e malee kan biraa ta'a jennee hin yaadnu, garuu nu miti" jedhu. Ajajaa itti aanaan Raayyaa Ittisa Biyyaa Itoophiyaa jeneraal Birhaanuu Juulaa 'gochi gara jabinaa waraana bosonatti hafeen uummatarratti raawwatamu, kan al-shabaab hin raawwannedha' jedhanii ture. Obbo Dhugaasa Bakakkoo garuu kuni soba jedhu. "Humna keenya miti, humna Waraana Bilisummaa Oromoo akka hin ta'iin dhibbaa dhibbattin siif mirkaneessa," jechuun deebisan. Waraana bosonatti hafe mootummaan 'shiftaa' ittiin jedhu kan himatu mootummaa qofa miti. Jiraattonni godinaalee lixa Oromiyaa yeroo adda addaa BBC'n dubbise 'rasaasa lamaan du'aa jirra' jechuun waraana bosona jirus loltoota mootummaas himatu. "Maqa-balleessiidha malee WBO'n ummata kana foon isaafi lafee isaatiin isaaniif dhaabatee isaaniif du'aa jira" jedhu Obbo Dhugaasaan. "Waan itti jiru kana wallaalee miti. Du'aa jira. Wareegamaa jira. Kanaaf, ummata kanatti garaa jabaatee ajjeesuuf fedhiis hin qabu." Boombii magaalaa Ambootti deggertoota Paartii Badhaadhinaa hiriira bahan irratti dho'een wal qabatee maqaan waraana hidhatee bosonatti hafee ka'uu ilaalchisees Obbo Dhugaasaan, "waan akkasii fashalsiisuun hojii keenya miti" jedhan. "Kuni harka biraatiin kan hojjetame malee, nu miti" jechuunis akka harka keessaa hin qabne dubbatu. "Waraanni Bilisummaa Oromoo hanga kamillee yoo aareefi ijaa baafachuun irra jiraate diina adda baasee kophaadhumatti dha'a malee ummata bal'aa keessatti hojii ummata dhiigsuufi madeessu hin hojjetu" jedhan. Himannaa namoota ugguruu isaanirratti dhiyaatus maqa-balleessii fi olola akka ta'e ibsuun, kana akka hin raawwanes dubbatu. Yeroo hedduu miidhaa bakkeewwan gara garaatti qaqqabuuf mootummaan Waraana hidhatee bosona jiru himata. Ofii caasaan waraana keessanii guutummaatti harka keessan jiraa gaaffii jedhu yoo deebisan, "caasaan keenya guutummaatti harka keenya jira, kan keenya kan ta'e," jedhu Obbo Dhugaasaan. Humna isaaniitiin alatti bosona keessaa humni biraa miidhaa qaqqabsiisu jiraachuullee ni akeeku. "Kan mootummaan WBO fakkeessee ittiin ummata sobee, WBO kana hamaadha ittiin jechisiisu, lamaffaa ammoo ittiin ummata adabuu barbaadu kan bobbaasu guuteera kutaa hunda keessa." Jeneraal Birhaanuu Juulaa garuu waraanni Lixa Oromiyaatti bosona jiru kan biraa hin jiru jedhan. Loltoonni raayyaa ittisa biyyaa achi jiran hidhattoota osoo arganii itti hin dhukaasani, odeeffannoos walii kennu kan jedhamu jiraattonni kaasanis qondaalli waraanaa kun sobadha jedhu. Lixa Oromiyaatti aanga'oota mootummaa irratti haleellaa raawwachuun gareen 'Abbaa Torbee' jedhamu irra deddeebiin maqaan dhahama. Gareen kun Waraana Bilisummaa Oromoo waliin hariiroo qabaachuu Obbo Dhugaasaan ni waakkatu. "Kun harka keenya keessa hin jiru. Kun dargaggootaafi warra aaranii, miidhaa isaanirra ga'un kaka'anii ijaa bahuudhaaf tarkaanfii fudhataniifi warra farroota ummataa ta'an dhabamsiisuurratti kara Dhihaatti waan dalagamaa turedha," jedhu. "WBO'n bakka hundumaa ga'uu waan hin dandeenyeef Qeerroodhumti waan wal-gurmeessee hojjechaa jiru nutti fakkaata garuu suduudaan Waraana Bilisummaa Oromoo waliin hidhata hin qabu" jedhu. Addi Bilisummaa Oromoo waraana bosona jiru waliin hariiroo qaba jechuun jeneraal Birhaanuu Juulaa dubbatanii ture. Qabsoon hidhannoo Waraana Bilisummaa Oromoo qabsoo nagaa ABO irratti dhiibbaa uumaa jiraachuu gaafatamanii, "waan haalli fide akkuma jirutti fudhatanii qabsoo dhiibee dhufe hamaadha, gaariidha osoo hin jedhiin akka haalli fidetti mudaas yoo qabaate qabsoon irra aanuudha malee taa'anii gungumuuniifi yaada hiruun faayidaa hin qabu" jedhan. Erga Raayyan Ittisa Biyyaa duula eegalee wareegamni Waraana Bilisummaa Oromoo jiraatullee humni guyyaa guyyaan dabalamaa jira jedhu Obbo Dhugaasaan. "Qeerroo guyyaa guyyaadhaan dirqamee itti dabalamaa jiruufi qawwee namarraa kufe kaasee loluun humni 'WBO' gabbataafi heddummaataa deemaa jira" jedhan. Jeneraal Biraanuu Juulaa gaaffiifi deebii BBC waliin taasisaniin ajajaa 'WBO' Zoonii Lixaa Marroo Dirribaa "ofiin osoo rasaasa tokko hin dhukaasiin warra kaan ficcisiisaa jira" jechuu haalaan qeeqan Obbo Dhugaasaan. "Akkamitti qawwee tokko osoo hin dhukaasiin  bara qabsoo dheeraan kun jiraatama?  Jaallattee miti kan dhukaaftu," jedhu. "Maqa-balleessiifi tuffiidha" jedhan. "Xumura isaa maalitti beekna" jedhu Obbo Dhugaasaan gaaffii qabsoon hidhannoo yoom xumura argata jedhu yoo deebisan. "Hamma gaafa inni xumuramuutti ykn hanga lubbuun jirruutti itti fufna. Gaafa nuti dadhabne ammoo dhaloota itti aanuti itti fufa. Garuu guyyaa tokko bilisummaan ni dhuftiidhuma beekna." Hayyuu duree itti aanaa fi miseensa gumii shanee Adda Bilisummaa Oromoo kan ta'an Obbo Dhugaasaan, erga waraanatti deebi'anii miseensummaa gumii keessaa haqamuufi haqamuu dhabuu isaanii quba hin qaban. "Na haquu malu jedheen shakka garuu qunnamtii waanan hin qabneef hin beeku ani" jedhan. ABO waliin erga wal-qunnamtiin WBO waliin qaban addaan cite quba akka wal hin qabaanne dubbatu. Bara darbe yeroo WBO bosonaa galchuudhaaf koreen tekinikaa hundaa'e koree sana keessaa tokko kan turan Obbo Dhugaasaan, "faarri isaa akka hin taane bareen gara WBO'tti makame" jedhu. Akka Obbo Dhugaasaan jedhanitti haala araarri sun ittiin hojjetamaa tureefi waliigalteen taasifamaa ture karaa isaa jallisuudhaafi balleessuudhaaf gama mootummaan yaalamaa ture. "Waraanni bosonatti hafe akka warra biyya alaatii galee hoteela keessatti kunuunsa barbaadan argataa turanii miti" kan jedhan Obbo Dhugaasaan, "bosona keessatti osoo dheebotanii, beela'anii, dhukkubsataniifi du'aa jiranii hin gallu hin jenne" jedhu. "WBO'n qajeeltoodhaan ilaalamee haarsaan ummata isaa bilisa baasuuf kafale beekamtiin kennameefi galuu barbaada malee namni dide hin jiru" jedhu. Waraanni furmaata waara'aa fiduufi gaaffii Oromoo deebisuuf karaa sirrii ta'ee filanne osoo hin taane dirqamneeti jedhu Obbo Dhugaasaan.


Adaamaatti deggertoota KFO galma dhorkamanii mormii dhageessisan poolisiin bittimseera

Adaamaatti deggertoota Paartii Kongirasii Federaalaa Oromoo galma walga'ii dhorkamanii mormii dhageessisaa turan poolisiin bittimfamuu namoonni ijaan argan BBC Afaan Oromootti himan. Marii deggertoonni Kongirasii Federaalaa Oromoo ar'a magaalaa Adaamaatti gaggeeffachuuf  turan akka hin gaggeeffamneef poolisiin galma dhorkuu isaarraa kan ka'e deggertoonni paartichaa mormii isaanii dhageesisuu gaazexessaan Reuters Kumarraa Gammachuu BBC'tti dubbateera. Deggertoonni kunneen galma Tokkummaa duratti sagalee ol kaasuun "Shame on you Prosperity" jechaa turan. Poolisiin hanga banaa jeedhanitti waardiyyoonni galma Tokkummaa akka hin banneef dhorkamneerra jechuu isaaniis eera. Akka gaazexeessaan kun jedhutti, deggertoonni galma Mana Barumsaa Naafyaaditti walga'uuf turan kunneen naamusa guddaatiin socho'aa kan turan yoo ta'u, booda poolisiiin Oromiyaa konkolaataadhaan dhufee meeshaa sagalee guddistuun "bakka kana gadhiiftanii hin deemtan taanaan tarkaanfii isinirratti fudhanna" jechuun akeekkachiisuun uummata bittimsaniiru. Dhimma kana qulqulleeffachuuf poolisiifi komunikeeshinii bulchiinsa magaalaa Adamaatti yaaliin bilbilaan taasifne yeroof hin milkoofne.


Siyaasa Oromoo: Mootummaa fi WBO jidduutti araarri eegaluufi

Mootummaa Itoophiyaa fi Waraana Bilisummaa Oromoo bosonatti hafe gidduutti araarri fi nagaan akka bu'uuf hojii eegaluu isaa koreen dhimma kanaaf hundaa'e beeksise. Koreen Araara fi Nagaa Furtuu jedhamu kun dhaabbata tola ooltummaa Furtuu jedhamu jalatti ijaarrame guyyaa har'aa hundeeffamuufi hojii eegaluu isaa labseera. Ammaan dura yaaliin manguddoonni fi abbootiin gadaa mootummaa fi waraana bosonati hafe walitti araarsuuf taasisan hin milkaa'iin hafeera. Sababa rakkoo nageenyaa waraana bosona jiruun wal qabateen godinaaleen lixaa fi Kibba Oromiyaa komaandi poostii jalatti bulaa jiru. Jiraattonni godinaalee kanneeniis waldhabdee mootummaa fi waraana bosonatti hafe jidduu jiruun dararaan adda addaa irra gahaa jiraachuu himataa turan. "Rakkinni Uummata keenyaa nu quuqee kaane" jedhan miseensootni koree araara Mootummaa fi WBO har'a ibsa kennan. Barreessaa olaanaan korichaa Obbo Lammii Taayyee, korichi hojii araaraa kana hojjechuf qaama mootummaa dhimmichi ilaallatu irraa waraqaa ragaa fudhachuusaa himaniiru. Koreen kun namoota 13 of keessaa kan qabu yemmuu ta'u hayyoota, artiistoota fi namoota bebbeekamoo biroo of keessatti qabateeera. Haaluma kanaan Obbo Abbaa Biyyaa Abbaa Joobir walitti qabaa koree hojii raawwachiistuu, artiist Massaluu Taarikuu itti aantuu walitti qabduu, Dooktar Abbabaa Gammachuu, Artiist Ilfinash Qannoo, Dooktar Gammachuu Magarsaa fi namoota bebbeekamoo biroo of keessaa qaba. Lakkoofsi koree kanaas haala irratti hundaa'uun jijjiramuu akka danda'us ibsicharratti himameera. Miseensootni Koree Araara fi Nagaa Furtuu dhaaba kamiifu kan hin loogne ta'uu, saba dararamaa jiru akka bakka bu'an himan. "Imimmaan fi dhiiga saba keenyaa bakka buuna. Wareegama kaffaluu qabnu kaffallee nageenya uumuu barbaadna"  jechuunis dubbataniiru. Hojiilee Ijoo Miseensotni Koree Araara fi Nagaa Furtuu har'a ibsa laatan korichi mootummaa Itoophiyaa fi Waraana Bilisummaa Oromoof waamicha dhukaasa dhaabuu akka dhiyeessu beeksisaniiru. Koreen kun gahee haala mijeessuu qabaata kan jedhame yemmuu ta'u qaamoleen lamaan jaarsolii isaan bakka bu'an akka filatan taasifama jedhameera. Korichis jaarsolii kunneen gorsuun dabalataan dhaabbileen idil addunyaa dubbii araaraa irratti muuxxannoo qaban dhimmicharratti akka hirmaatanis ni taasisa. Qaamoleen dhimmichi ilaallatu maallaqaa fi meeshaalee adeemsa araaraa kanaaf barbaachisan akka gumaataniifis koreen kun hojii qindeessuu ni hojjeta jedhameera. Barreessaa olaanaan korichaa Obbo Lammi Taayyee "korichi caasaaleen mootummaa kan akka aanaalee, magaalootaa fi godinaalee sababa rakkoo nageenyaan bulchiinsa koomaand poostii jala jiran deebisanii dhaabuu fi dhaabbilee mootummaa siiviilii jalatti akka bulanif ni hojjeta" jedhan. Dabalataan intarneetii dabalatee bu'uraaleen misoomaa sababa rakkoo nageenyaan addaan citan akka deebi'anif qaamolee dhimmi ilaallatu walin akka hojjetanis Obbo Lammiin himaniiru. Haaldureewwan Miseensootni Koree Araara fi Nagaa Furtuu mootummaa fi Waraana Bilisummaa Oromoo keessaa tokkon isaanii araaricha kan hin fudhanne yoo ta'e korichi uummata waliin ta'uun hojiisaa akka itti fufu beeksisaniiru. Kana malees gareen lachuu dhukaasa dhaabuuf haal-duree dhiyeessuu akka hin dandeenyes himameera. Qaamni waliigaltee dhukaasa dhaabuu diige yoo jiraates korichi uummata fi qaamolee dhimmichi ilaallatu walin ta'uun adabbiiwwan waltajjiilee idil-addunyaa irratti beekkaman hojiirra oolcha jedha ibsicha. Dabalataan ibsi koreen kun kenne "loltoonni bosonatti hafan haalli hidhannoo hiikkataniifi gara jireenya nagaatti deebi'an ajandaawwan araaraa keessatti hammatamee waan jiruf marii fi gaaffii dhukaasa dhaabuuf akka haal-dureetti dhiyaachuu hin danda'u" jedha. Yaada Mootummaa Naannoo Oromiyaa Hogganaan Biiroo Dhimmoota Komunikeeshinii naannoo Oromiyaa Obbo Getaachoo Baalchaa ibsa Koreen Araara fi Nagaa Furtuu kenne irratti kan argaman yemmuu ta'u "yeroon uummatni Oromoo taa'ee rakkoosaa itti furatu amma" jechuun mootummaan yaada korichaa akka deeggaru himan. Yaadni koree kanaa barbaachisumaa olaanaa akka qabu fi abdii kan horu ta'uu isaatis himaniiru. Haa ta'u malee ajajaa itti aanaan raayyaa ittisa biyyaa jeneraal Birhaanuu Juulaa yaada BBC'f kennanii turaniin mootummaan loltoota kana dhabamsiisaa jiraachuu dubbatanii turan. Karaa nagaan galuuf fedha qabu yoo ta'e karri banaa ta'uus qondaalli waraanaa kun himaniiru. Mootummaan naannoo Oromiyaas koree kana cinaa dhaabbachuun rakkoo jiru furuuf kutannoo akka qabu Obbo Geetaachoo himaniiru. Koree kanaaf beekkamtti kennuu qofa osoo hin taanee gaafiwwan korichi dhiyeessuf deebii kennuuf qophii ta'uu kan himan Obbo Getaachoon "nagaa fida taanaan wanta isin fiddanii dhuftan hunda fudhachuuf qophaa'aa dha" jedhan.


Filannoo Itoophiyaa: Boordiin filannoo komii paartilee irratti mootummaa ibsa gaafate

Boordiin Filannoo Biyyaalessaa Itoophiyaa komii adda addaa paartileen siyaasaa mormituu dhiyeeffatan irratti mootummoota naannoolee ibsa gaafadheera jedhe. Paartileen momituu miseensonni isaanii jalaa hidhamaa akka jiran, waajjirri jalaa cufamaa akka jiruufi uummata waliin wal arguuf rakkachaa akka jiran komataa turani. Mootummaan gama isaatiin namni sababa miseensa paartii siyaasaa ta'eef hidhameefi miidhaan irra gahe hin jiru jechuun waakkata. Boordichi aangoon komii paartileen mormituu dhiyeessan ilaaluufi deeggarsa gochuuf labsiin aangoon kennamuufi ibsa fuula 'facebook' isaarratti baaseen himeera. Bu'uura kanaa komii paartileen adda addaa boordichaaf dhiyeeffataniif mootummaan deebii akka itti kennu gaafadheera jedhe. Akka ibsa boordichaatti Paartiin Dimokiraatawaa Tigraay kanneen komii dhiyeeffatan keessaa tokko yoo ta'uu hidhaa miseensotaa, doorsisaa fi biiroon irratti cufamu komate. Paartileen Lammiilee Itoophiyaa Haqa Hawaasummaaf (IZEEMAA) Gondariifi Dabrabirhaan keessatti walgahiin jalaa gufachuu fi humnoonni nageenya qooda keessaa qabaachuu komateera. Paartiin Biyyoolessaa Oromoo hidhaa, waajjirri jalaa cufamuu, barjaan jalaa buqqa'uu akkasumas miseensota isaarra doorsifni gahuu komateera. Addi Bilisummaa Oromoo mallattoon hundeessitootaa jalaa fudhatamuu, naannoo Oromiyaa iddoo adda addaa keessatti hidhaa miseensotarra gahaa jiru komate. Kongirasiin Federaaliistii Oromoo ammoo miseensota isaarra hidhaa fi doorsofni gahaa jiraachuu boordii filannoof iyyateera. Dhaabbanni Diimookiraatawaa Uummata Geede'oo sanadooti jalaa saamamuufi adeemsi mallattoo hundeessitootaa walitti qabuu jalaa gufachuu himeera. Komii paartileen kanneen boordii filannoof dhiyeessan irratti qaamoleen komiin irratti dhiyaate Guraandhala 26 fi 27 A.L.I waajjira boordichaatti argamanii ibsa akka kennan waameera jedhe. Mootummoonni Naannoo Tigraayiifi Oromiaa akkasumas Komiishiniiwwan Poolisii naannolee Amaaraa, Oromiyaa, Kibbaa, akkasumas Poolisiin magaalaa Baatuu warra deebii akka kennan waamamani. Boordiin filannoo komii paartileen dhiyeessan callisee ilaalaa jira komiin jedhu irratti ka'aa ture. Boordichi bara kana komii paartilee siyaasaa ilaalchisee mootummaa irraa ibsa yoo gaafatu kun isa jalqabaati.


Shamarree maqaa jaalalaatiin xaarii waggaa jahaa dhabde

Humna du'aan abbaafi haadha ishee dhabde. Oduu sobaan ammoo miiltoo jireenyaa naaf taha jettee nama jireenya ishee kennuufiif qophaa'aa turte tasa dhabdetti. Jiruu adunyaa kanaa keessatti jireenya hadhaa'aa jedhamu, of harkaa waa dhabuutii hanga gara jabina namaan waan waggaa jahaaf mana namaa hojjettee walitti qabatte guutummaan dhabuutti argiteetti. Shaashee jedhamti. Dhalattuu godina Shawaa Lixaa aanaa Baakkoo Tibbeeti. Bara 2005 ture gara Sawud Arabiyaa deemuun mana namaa qacaramtee hojjechuu kan jalqabde. Sawudiitti dubartii naaffachuun waggoota 30 oliif sireetti galte kunuunsaa turte. Bobbaa, fincaan, paadii ykn daayiperii bobbaaf itti fayyadamtu jalaa kaasuufi qulqulleessuun hojii ishee guyyuu ture. ''Waggoota lamaaf ifa aduu waan jedhamu argee hin beeku. Aduu dhiyuu fi bari'uu waan jedhamu gadi bahee argee hin beeku. Manni guutummaan foddaa isaa dabalatee narratti cufamaa ture. As keessa taa'een hojii ulfaataa hojjechaa waggoota lama guutuu maallaqa walitti qabachaa ture.'' Maqaa jaalalaan waan mana fincaanii namaa miicee argadhe dhabe kan jettu Shaasheen warra kaaniif barnoota taha jechuun waan ishee mudate BBCtti himteetti. Bara 20005 akkuma deemteen Riyaalii 700'n qacaramtee hojii baay'ee ulfaataa tahe yeroo dheeraaf hojjechaa turte. Hojii ulfaataa fi mijataa hin taane hojjechuu qofa osoo hin taane miindaa illee yeroo isaa eeganii kaffalaafii akka hin turre BBCtti himte, Shaasheen. Mana duraan akkuma Itoophiyaa irraa deemteen qacaramte keessatti dhukkubsattuu qaamni ishee erga naaffatee waggoota 30 ol lakkoofsise kunuunsaa turte. ''Namni ani kunuunsu obboleettii dubartii na qacaratteetti. Erga naaffattee waggoota 30 ol taheera. Waan hundinuu achumattidha... bobbaan, fincaan jechuudha. Ani immoo paadii [modesii] fuudheen achii gataa ture. Waggoota afuriif miindaa Raandii 700'n haala kanaan achuma hojjechaan ture.'' Shaasheen erga waggoota afuriif manicha keessa hojjechaa turtee booda miindaa Riyaalii 900'n mana nama biraattii qacaramtee hojjechaa akka turte himti. Amma immoo qormaata haaraa ishee mudate waliin wal'aansoo jalqabdeetti. ''Gaafa mana warra ishee hojiin jiru qofa na fudhattee deemti. Mooraa iyyuu arguu hin danda'u. Aduun dhiyuufi bari'uu argee hin beeku. Yeroo ho'aa foddaa banee qilleensa fudhachuu hin danda'u. Yeroo ho'aa baay'een miidhama.'' Shaasheen jireenya kana keessa taa'uun hojii baay'ee hojjechaa maallaqa walitti qabachaa turte. Yeroo kana adunyaan akkamiin ooltee bulte waan jedhu waan quba qabdu akka hin jirre dubbatti. Miidiyaa hawaasaa namootni hedduun miira isaanii irratti ibsatanillee fayyadamtee akka hin beekne dubbatti. Moobaayila ykn bilbila harkaas hin qabdu ture. Maatii ishee waliin kan wal qunnamtu bilbila maatii ishee qacaruun hojjechiisaniin akka tahe himti. Booda mana kana keessaa bahuun mana biraatti qacaramtee hojii ishee itti fufteetti. Kun garuu waan dhiyeenya eegaltedha. Shaasheen osoo gara biyya Sawudii hin deemiin dura nama jaalalaan waliin turte qabdi. Wal fuudhanii waliin bultoo ijaarrachuuf waliigalanii akka ture himti. Nama kana baay'een jaalladha ture. Maallaqa walitti qabadhee biyya galee waa hojjechuuf jaalallee koottis heerumuuf yaadaan ture. Isa waliin bilbila maatii na qacaree na hojjechiisuun bilbileefiin waliin haasa'aa ture, jetti Shaasheen. Bilbila harkaa nookiyaa ishee xiqqoo illee hawwaan ture. Biyya galuu waanan barbaaduuf moobaayila naa bitaa jedheen maatii kana sossobadhe. Moobaayilli akkuma naa bitameen 'Imo' banadhe. 'Imo' irratti obboleessi nama booda maallaqakoo nyaatee maatiikoo waan beekuuf bilbilakoo fudhatee durumaan qaba ture. Anis 'Imo' irrattin isa arge. Achumaan naaf bilbilee maaliif obboleessakootti hin heerumtu jedhee na gaafate jechuun dubbatti Shaasheen. Haatahu malee jaalallee akkan qabu itti himnaan eenyudha jedhee nagaafate. ''Anis eenyummaa isaa itti himnaan isahoo aniyyuu beeka. Wallaggatti fuudhee ture. Ishee dhiisee dhufe. Amma asitti fuudhee ijoollee lama godhateera. Ni si gowwoomse jedhee natti hime.'' Shaasheen baay'ee aartee nama jaallachaa turte kana dhiisuuf akka murteessite dubbatti. Nama isheef bilbilee obboleessakootti heerumi jechaa ture waliinis haasaa itti fufte. Booda nama ishee fuudhuu barbaada jedhame waliin wal qunnamti. Karaa bilbilaafi 'Imo' waliin haasa'aa turan. ''Ani nama wangeela tajaajilu waanan taheef horiikee hin nyaadhu. Dubartii waliinis takkaa waan jaalalaa hin beeku. Kanaaf sin fuudha jedhee nagaafate.'' Shaasheenis nama gaarii argaheera jettee gaaffii jaalalaa isaa simatte. Shaasheefi namni abbaa warraa ishee tahuuf gaaffii dhiyeesse kun amma marii jalqaban. Innis bilbileefii waan wal fuunuuf manni nu barbaachisa. Kanaaf ijaareen si eeguu qaba jedhee yaada dhiyeessaaf. Shaasheenis yaada gaariidha jette itti waliigalti. Innis lafa argadheera maallaqa na barbaachisa jechuun waan jalqaba yaade sana eegala. Lafa argadheera. ''Maallaqni walitti qabatte jira yoo tahe ergi naan jedhe. Anis maallaqan ergeef. Lafa akka bites natti hime. Garuu deebisee mootummaan narraa fudhate. Gamoo warra qaban irrayyuu fudhachaa jira. Kan koo immoo lafa qullaa waan taheef narraa fudhate naan jedhe.'' Shaasheen jalqaba Riyaalii 10,000 ykn gara Birrii 90,000 tahu ergitefii ture lafa akka bituuf. Booda mootummaan lafa narraa fudhate naaf deebiseera. Ammas deebisee akka narraa hin fudhanneef mooraa shiboodhaan ittan ijaara naan jedhe jetti Shaasheen. Kanumaan akka inni tasgabbaa'u itti himtee waan of harkaa qabdu hundaa ergiteef. ''Guyyaan isaa Dilbata ture. Asii baankiin banaa waan taheef miindaa koo irraa itti liqeeffadheen Riyaalii 4500 ykn Birrii 40,000 tahu dabalee ergeef. Gaafa Dilbataa ergeefii bulee isaa gaafa Wiixataa si gahee jedhee gaafachuuf gaafan jedhu 'block' na godheera.'' Shaasheen maallaqa waggoota jahaaf mana namaatti rakkattee walitti qabatte guyyaa muraasa kessatti dhabdee harka qullaa hafte. Kana qofaa osoo hin taane namni isheen duraan jaallachaa turtes haadha manaa fuudhee hin qabu. Oduu sobaan adda baasan jechuudha. Hanga ammaattis akka hin fuune dubbatti. Guyyaa namni maallaqa ishee nyaate 'block' godhus akka malee dhukkubsachuun afaaniif funyaaniin dhiigni akka ishee bahaa ture himti. Mana yaalaa ciisuun yaalamaa turte. Ji'oota sadiif nyaata nyaachuu akka hin dandeenyes himti. Kana irraa kan ka'e mana yaalaatti deddebi'uun guyyaatti si'a sadii qoricha fi gulukoosii fudhattee deebitee hojii humnaa barame sana hojjechaa akka turte himti. Shaashen mudannoo kanaan booda obboleessi ishee aanaa Baakkoo Tibbee keessa jiraatu akka hordofee seeratti dhiyeessuuf yaalii gooteetti. Garuu namni na gowwoomse jettu kun lafa bitatee tures gurguree akka magaalaa Finfinnee galee jiraataa ture dubbatti. Obboleessi koo himata irratti banus hedduu hin milkoofne kan jettu Shaasheen gaafa biyyatti deebitu isheen himachuu wayya jechuun namootni obboleessakoos gorsan jetti. Namni kun garuu kallatummaan bilbilee na doorsisaa ture jetti. ''Hamman siif godhu siif godheera. Obboleesikee lafa na falmaa jira. Ani garuu si harkaa qofa osoo hin taane shammarran baay'ee irraa maallaqa nyaadheera. Ati qofaan akkamiin na himatta. Si waliin shamarran shan irraa nyaadheera,'' naan jedhee na doorsisaa ture jette Shaasheen. Ogeessi seeraa Milkiyaas Bulchaa karaa lama ilaaluun danda'ama jedhan. Inni jalqabaa bultoo waan hin ijaarreef karaa seera maatiidhaan himachuu hin dandeessu jedha. Inni biraan ammoo osoo adeemsa irra jiranii gowwoomsaadhaan karaa qaxxaamuraa badhaadhina hin malle argachuuf jecha maallaqa narraa nyaateera jechuun himata mana murtiitti dhiyeessuu akka dandeesuu dubbatan. Himata yeroo banan ragaalee sagalee waliin haasa'aa turan, barreeffama hariiroo isaanii ibsuufi ragaa baankii maallaqichi itti ergamaa ture dhiyeessuun falmanii maallaqa sana deebisiisuun akka danda'amu himan. Maallaqa sana balleessee yoo jiraate sqabeenyi nama sanaa gara biraan akka qabamu gochuun danda'ama jedhu. Gama biraan ammoo yakka gowwomsaan yoo himatame namni sun ragaa guutuun yoo irratti argame yakkaan adabamuu danda'a jedhan. Haa tahu malee kun miidhamaa waan fayyadu hin qabu, maallaqa sana waan hin deebisneef jedhu Obbo Milkiyaas Bulchaa. Shaasheen silaa waan walitti qabatte fudhattee biyya galuuf turte amma miidhama ishee waliin ittuma fuftee hojjechaa jirti. Ani moobayila harkaa dhabuun koo waanuma namni miidiyaa hawwaasaa irratti qoodaa oolu illee wallaaluun koo hedduu na miidheera jetti. Dubartootni hedduun bifuma wal fakkaatuun maqaa jaalalaan gowwoomfamuun maallaqa isaanii hedduu akka dhaban karaa miidiyaalee hawwaasaa ni dubbatu. Kana qofa osoo hin taane icciitii dhuunfaa hanga viidiyoowwan safuu cabsan waliif erganitti gahanii booda meeshaa ittiin doorsisu godhachuun irra dedeebiin akka suuraa fi viidiyoon isaanii miidiyaatti hin baane waan dafqanii argatan erganis meeqa haa tahan laata!


Siyaasa Oromoo: Gamtaan paartilee Oromoo sadanii KFO, ABO fi PBO maalirra gahe?

Gamtaan paartileen Oromoo jajjaboo sadii, Addi Bilisummaa Oromoo (ABO), Kongirasiin Federaaliistii Oromoo (KFO)fi Paartiin Biyyaalessaa Oromoo (PBO) ijaaruuf waliigalan 'adeemsumarra jira' jedhu aanga'oonni paartilee kanneenii. Hogganoonni paartilee sadanii Amajjii 03 bara 2020 ture filannoo bara kanaaf gamtaa uummachuuf waliigaltee kan mallatteessan. Ergasii Gamtaan ijaaramu maalirra akka gahe ifatti wanti himames, wanti mul'atus hin jiru. Dhimma kanarratti kan dubbisne qondaalonni paartii ABO fi PBO dhimmichi ammallee adeemsarra jiraachuu dubbatu. Akka sagantaa Boordii Filannoo Biyyaalessaatti yeroon paartileen siyaasaa ulaagaa barbaachisu mara guutanii galmee xumuran Guraandhala 30 dhumata. Paartileen sadan Gamtaa uumuuf waliigaltee mallatteessanii qaboo yaa'ii isaanii Boordii Filannoof erguu hogganaan sab-qunnamtii ABO Obbo Qajeelaa Mardaasaa BBC'tti himaniiru. Qaboon yaa'ii Boordii Filannoof ergamuun alattii garuu hojiin koree dhimma kana raawwachiisu filachuu, dambiiwwan ittiin bulmaataa qopheessuu, manni maree paartilee sadanii walitti dhufanii koree hoji-raawwachiistuufi dura ta'aa filachuu hin hojjetamne akka qondaalli kun jedhanitti. Wantoonni kunneen Boordii Filannoorraa beekamtii argachuuf ni barbaachisu kan jedhan qondaalli kun 'kana waan hin guuttatiinif boordicha irraa deebii hin arganne' jedhu. Hojileen kunneen hojjetamuu dhabuuf Obbo Qajeelaan sababa kan jedhan paartileen sadan hojii mata mataa isaaniitti qabamuudha. Kanatti dabalataan "wanti xixiqqaan wal-gidduutti fixachuu qabnu, miidiyaaf hin himamnes jira" jedhu Obbo Qajeelaan. Dura teessuu itti aantuu Paartii Biyyaalessaa Oromoo kan ta'an Aadde Seenaa Gonfaa garuu koreen dhimma kana hordofu ijaaramee marsaa adda addaaf wal argee mari'ataa jira jedhu. Ofii miseensa koree kanaa akka hin taane kan himan Aadde Seenaan, koreen dhimmicha harkaa qabu Boordii Filannoo waliin dubbataa jiraachuufi wayita xumuramu ibsi irratti akka kennamu himaniiru. Paartileen sadan filannoo Hagayya dhufu raawwatu irratti tokkummaa uumanii akka dorgoman uummatarraa dhiibbaan irra gahaa ture. Hojiin Gamtaa kana gadi dhaabuu akkaa fi ariitii uummanni fedhuun raawwachuu dhabuun ammoo uummata gaaffii kana dhiyeessaa ture biratti muffii guddaa uumeera. Namootni hedduun hariiroon paartilee sadanii rakkoo godhachuu akka hin oolle shakkii qaban ibsu. Haa ta'u malee hogganoonni dubbifne rakkoon homaatuu akka hin jirre dubbatu. "Dhimmichaaf dursa kennanii irratti hojjechuu dhabuu yoo ta'e malee paartilee sadan jidduu wal-dhabdeenis ta'e wal-hubannaa dhabuun hin jiru" jedhu Obbo Qajeelaan. Jidduutti paartileen marii qofa qofaa uummata waliin taasisanirratti fuulleffachuu kan himan Aadde Seenaan, "odoo walitti deebinee wanta kana xumura itti goonee" yaada jedhu paartiin isaanii dhiyeessuu dubbatu. "Amma walitti deebinee marii harkaa qabna, wal-dhibdeen jirus ta'e, rakkoon nu mudate hin jiru," jedhu. Paartileen sadan waliigaltee eegalan xumuranii Gamtaan filannootti hin seenan yoo ta'e sagalee uummataa gargar facaasuun sagalee wayyaba mootummaa ta'uu isaan dandeessisu dhabu kan jedhu yaaddoo namoota hedduuti. Hogganonni paartilee lamaanii dubbifne garuu yeroo boordiin filannoo kaa'e keessatti hojileen hojjetamuu qaban xumuramanii hojiin gamtaa paartilee sadanii ijaaruu milkiin ni xumurama abdii jedhu qabna jedhu. Akka Obbo Qajeelaan jedhanitti waliigaltee paartileen sadan mallatteessan keessaa tokko, "filannoon karaa nagaa akka xumuramu, rakkoolee yeroo filannoo dhalachuu malan waliin furuufi akka hin dhalannes dursanii irratti hojjechuudha." Inni biraan "sagalee mootummaa nu ijaarsisuu danda'u yoo arganne, waliin Oromiyaa irratti mootummaa ijaarra kan jedhu" jedhan. Paartileen kunneen sagaleen isaanii bakka tokkotti akka lakkaa'amuufi mallattoo tokkoonis akka dorgoman akeeka waliigaltee sanaa ta'uu dubbatu Obbo Qajeelaan. Kuni sadarkaa naannootti yoo ta'u sadarkaa biyyoolessaatti ammoo paartilee sabaafi sab-lammiiwwanii gara garaa kan hirmaachiseefi paartileen sadanis kan qooda keessaa qaban gamtaan biraa ijaaramaa jira jedhu Obbo Qajeelaan. Paartiin tokko sadarkaa naannoofi biyyoolessaatti gamtaa adda addaa keessatti ijaaramuu seerri dhorku hin jiru kan jedhan qondaalli kun Gamtaan paartilee siyaasaa sadarkaa biyyoolessaatti ijaaramaa jiru adeemsi isaa xumuramaa jiraachuu himaniiru. ABO'n amma dura paartilee torba waliin hojjechuuf waliigaltee mallatteessee akka ture kan yaadachiisan Obbo Qajelaan, Gamtaan paartilee sadarkaa biyyoolessaatti ijaaramuuf adeemu itti fufiinsa waliigaltee sanaa ta'uu himu. KFO'n akka miseensa 'MEDREK'tti yookin of danda'ee gamtaa kanatti makamuu danda'a sochiittis jira jedhu. Akkasuma PBO'nis fedhii qabaachuu dubbatu. Ulaagaalee barbaachisan hunda guutanii boordii filannoof iyyata galfachuufi torbe itti aanu murteen akka kennamuuf eegaa akka jiran himaniiru. Akka qondaala kanaatti gamtaan paartilee siyaasaa sadarkaa biyyoolessaatti ijaaramu kan paartileen sadan sadarkaa naannootti ijaaran caalaa hojiin isaa xumurameera. Gamtaa paartileen siyaasaa sadan sadarkaa naannootti ijaaraniin wal qabatee garuu ammallee hojiin hedduun waan hafe fakkaata. Dhimma kanarratti Boordii Filannoo Biyyaalessaa irraa yaada dabalataa argachuuf yaallee itti hin milkoofne.


Pirezidantiin OIB Obbo Aabbe Saanoon Pirezidantii Baankii Daldala Itoophiyaa ta'an

Waggoota 10 oliif Pirezidantii Baankii Intarnaashinaala Oromiyaa ta'uun kan tajaajilaa turan Obbo Aabbe Saanoon Pirezidantii Baankii Daldala Itoophiyaa ta'uun muudaman. Waggoota 10 dura pirezidantii Baankii Daldala Itoophiyaa kan turan Obbo Aabben kan dhihoo ambaasaaddara ta'un muudaman, Obbo Baacaa Giinaa, bakka bu'u. Obbo Baacaan bara 2010 Obbo Baqaaluu Zallaqaa bakka bu'un Pirezidantii Baankii Daldala Itoophiyaa ta'un waggaa 1 fi ji'a torbaaf hoggantummaan baankicha tajaajilan. Osoo achi hin seenin dura immoo Baankii Hoji Gamtaafi Baankii Awaashitti pirezidantii Itti - aanaa ta'un hojjetaniiru. Turtii Baankii Daldalaatti taasisaniin kanneen hojii cimaa akka hojjetan kaasan ni jiru. Gama kaaniin, sababni yeroo gabaabaa keessatti akka ka'an isaan taasise ifa miti. Hojii baankii irratti muuxannoo waggaa dheeraa kan qaban Obbo Aabben, Baankiin Intarnaashinaala Oromiyaa akka guddatu taasisuun dabalatee baankiin isaan hoogganan akka biyyaatti tajaajilli dhalarraa bilisa ta'e akka eegalu taasisaniiru. Obbo Aabben guyyaa kaleessaa eegalee baankicha akka hoggantummaan tajaajilan kan muudaman yoo ta'u har'a ganama hojjettoota waliin walbaraniiru. Dhihoo Baankiin Daldala Itoophiyaa hanqina qarshii gabaa keessa socho'un rakkataa turuun isaa ni yaadatama. Obbo Aabben Yunivarsiitii Finfinneedhaa digirii jalqabaa akkaawuntingidhaan digirii lammataa immoo 'Business Administration' dhaan Yunivarsiitii of Landan irraa eebbifamaniiru jedha gaazexaan Addis Forchuun. Hojiis Baankii Daldalaatti akka eegalan amanama. Boodarras waggaa tokkoof pirezidantii Baankii Daldala Itoophiyaa ta'un waggaa tokkof erga tajaajilanii booda bakkicha Obbo Baqaaluu Zallaqaaf dhiisanii Baankii Oromiyaa hoogganuu eegalan. Yeroo Baankii Daldalaa turanis hooggansa cimaa kennuun maqaan isaanii akka ka'u kanneen damee baankiirra hojjetan ni himu. Hanga har'a bakka duriitti deebi'anittis waggoota kudhan olif Baankii Intarnaashinaala Oromiyaa gaggeessaa turan. Dabalataanis, Pirezidantii Waldaa hojjettoota Baankii Itoophiyaa ta'un tajaajilaa jiru.


Jeneraal Birhaanuu Juulaa: ''Bilbillii fi interneetiin cufamuun oppireeshinii gaggeessinuuf nu fayyadeera''

Lixa fi Kibba Oromiyaatti erga ji'a tokkoo as waraanni mootummaa hidhattoota shiftaa jedhee waamu dhabamsiisuuf tarkaanfii jajjabaa fudhachaa akka jiru ajaja itti aanaan Raayyaa Ittisa Biyyaa jeneraal Birhaanuu Juulaa BBC'tti himan. Waggoota lamaan darban Raayyaan Ittisa Biyyaa loltoota duraan ABO jala turaniifi bosonatti hafan irratti tarkaanfii fudhataa ture kan jedhan qondaalli kun kan miilanaa sanarraa adda ta'uu himu. "Waggaa tokko guutuu bifa kadhaa ta'ee of keessa qaba. Sanirraa kan ka'e jarri ittuma ciman, dararaan ummatarra gahu ni hammaate." "Kana jechuunis ummata ni saamuu, ni doorsisu, kiiloo meetira 60 geessanii ni reebuu achi boodas torbee tokko ykn lama booda ni deebisu." "Gochi farra diimokiraasii akkasiitiin kan beekamu al- Shabaab ture. Al-Shabaab ammatti waan akkasii hin godhu. Jarri keenya waan akkasii eessa akka fidan naa hin galle," jedhu jeneraal Birhaanuun. Isaan waan hamaa akkasii waan raawwataniif mootummaanis garaa jabaate, kanarraa kan ka'e tarkaanfiin ciman irratti haa fudhatamu jedhamee tarkaanfiin jabaan kan fudhatamaa jiru jedhan. "Tarkaanfiin kunis hamma isaan dhabamanitti ittuma fufaa. Mootummaan osoo ummanni iyyatu shiftaa dhiisee wanti cal'isuuf hin jiru.  Jarri kun kaayyoo fi naamusa hin qabani. Isaan naamusa 'gooreellaatuu' (riphee lolaa) hin qaban," jedhu jeneeraal Birhaanuun. Tarkaanfii loltoota bosonatti hafan qondaalli waraanaa kun shiftaadha ittiin jedhan irratti fudhatamaa jiruun miidhaan uummata nagaarra gahaa jira komii jedhu qondaalichi ni sobadha jedhu. "Ummanni shiftaa nurraa balleessaa jedha malee, Raayyaan Ittisa Biyyaa nu miidheeraa nurraa kaasaa hin jedhu" jedhan Jeneraal Birhaanuun. Gama loltoota mootummaatiin namni miidhameeraa yoo ta'e mootummaan itti gaafatamummaa ni fudhata jedhu. "Anis akka hogganaa waraanaa tokkotti ummata san dhiifama gaafadha. Waan bades ni kiisa. Raayyaan ani ijaree garuu ummata hin tuqu." Komaandipoostii jalatti namoonni hidhamuufi miidhaan adda addaa irra gahuu kijiba 'shiftoonni fi deeggartoonni isaanii odeessani' jedhu qondaalli waraanaa kun. "Shiftaan nu ajjeesaa Raayyaan Ittisa Biyyaa nu hin ajjeessuu kanaafuu waan Raayyaa Ittisa Biyyaa jedhu caalaa waan shiftaan nuun jedhu hojiirra oolchinaa jedha uummanni" jedhu. "Raayyaan maaf uummata rakkisa? Isaan irraa hin nyaatu. Raayyaa keessa namni tokko ummatarratti miidhama geesisnaan kallattiidhaan tarkaanfiin fudhatama waan ta'eef naamusaan hojjata." "Gama biraatiin yoo dogoggorri uumamee yookiin karaa Raayyaa Ittisa Biyyaatiin namni miidhame yoo jiraate Raayyaa Ittisa Biyyaa uummata waliin ni fixata" jedhu. Miseensota raayyaa ittisa biyyaa hidhattoota irratti tarkaanfii fudhataa jiranirra miidhaan gahaa jira gabaasaalee jedhanis ajajaan waraanaa kun ni haalu. Iddoowwan adda addaatti waraanni mootummaa hagana ajjeefama jira kan jedhan 'lola xiin-sammuuti' jedhu. "Osoo loltuu tokko hin ajjeessne 80 ajjeesnee siin jedhu, qawwee 100 boojinee siin jedhu, Raayyaa Ittisa Biyyaa ganda akkasii seenee nama hagasii fixe siin jedhu. Yookiin namni sun hin dhumannee yookiin immoo isaantu fixe." "Deeggartootasaanii biyya alaa taa'anii maallaqa erganiif gammachiisuuf jecha injifannoo hin arganne arganne siin jedhu. Kun amaluma gooreellaati." "Qaama cimaa of godhu. Isaan guyyaa tokko loltuu keenyaa fuuldura dhaabbatanii lolanii hin beekan. Osoma baqatan rukutamu. Dandeettii akkasiis hin qaban." "Kanaafuu miidiyaan waan isaan jedhan hunda dhugaa godhee fudhatee nu gaafaata yoo ta'e sirrii hin ta'u" jechuun dubbatu jeneeraal Birhaanuun. Tarkaanfii waraanni mootummaa fudhachaa jiruun hidhattoonni bosona jiran gariin waraanaa keessattii gariin ammoo ofii isaanii dhufanii harka kennataa jiru jedhu jeneraal Biraanuun. "Osoma jedhu osoma jedhu, osoma hir'atu, hir'atu namoota muraasatu hafe" jedhu. "Amma warra waan kana hogganaa ture, warra alagaaa waliin hariiroo qabu, warra ispoonsarii qabuu jireenyasaanii karaa kanaan jiraachisuu barbaadetu bobba'ee jira." "Yeroo ammaa kanatti Wallaggi bahaa guutummaatti nagaa qaba. Horroo Guduruu Wallaggas qarqara Abbaay naannoo 'lamlam barahaa' jedhamu san yoo ta'e malee iddoon biraa nagaadha" jedhu jeneeraal Birhaanuun. "Wallagga Bahaa keessa nama tokkolle keessaa hin qaban. Lixa Wallaggaarraas dhiisanii bahaniiru." "Qeellam Wallaggaatti iddoo muraasa qofa keessa jiru. Isa keessaayyuu rukutamanii amma dhokatanii jiru." "Caakkaa keessa barbaadamaa jiru. Hamma guutumaan guututti iddoo sun bilisa ta'utti hojiin seera kabachiisuu ittuma fufaa." Raayyaan Ittisaa magaala taa'a, bosona deemee hin lolu yaada jedhu jiraattotarraa ka'urratti gaafatamanii yoo deebisan, "uummanni kanuma magaala jiru arga malee isa bosona keessa shiftaa adamsaa oolu hin argu kanaafi" jedhan. Ajajaa loltoota Waraana Bilisummaa Oromoo zoonii lixaa kan ta'e Kumsaa Dirribaa (Marroo) eessa akka jiru quba qabaachuu kan gaafataman jeneraal Birhaanuun, "Marroon dhokatee jira" jedhan. "Ijoollee waraanatti naqee, iddoo waraanni hin geenye dhokatee jira. Yoo waraanni bira gahe ammoo odeeffannoo argaturraa ka'ee iddoo jijjiirrataa, osoo gaaf tokko rasaasa tokkollee hin dhukaasne achi taa'aa jira." "Ofii isaa bosonaa gara bosonaa, aanaa gara aanaa, gandaa gara gandaa socho'aa jiraata, teessoo dhaabbii hin qabu" jedhan. Raayyaan Ittisa Biyyaa ergamni isaa Marroo akka qabumoo akka ajjeesu jedhamanii gaafatamanii, "yoo argate ni qaba, yoo qabamuu didee lole ni rukutaa, yoo nagaan galemmoo nagaan simata filannoon hunduu karaarra jira" jedhan. Akka qondaalli waraanaa kun jedhanitti erga mootummaan opireeshinii jabaa Lixa irratti gaggeessuu jalqabee ji'a tokkoo as 'uummanni hafuura baafateera'. "Uummanni asiin bahi, asiin gali jedhamu hin jiru, kan midhaan bilcheessii fidi jedhamu hin jiru, odeeffannoo mootummaaf kennite jedhamee kan fannifamu hin jiru, uummannii tasgabbaa'ee nagaa argatee jira." "Shiftoonni kanneen rukuttaa irraa hafan baqatanii jiru, isa baqate waraanni raayyaa ittisaa barbaadaa jira. Hamma dhumaatti ni qulqulleessina." Godinaalee Gujii lamaan keessatti hidhattoonni hanga keellaa dhaabanii buna qonnaan bulaa irraa guuranii Keeniyaa geessanii gurgurachuu gahanii turani jedhu jeneraal Birhaanuun. Uummatarraan dararaa guddaa gahaa turani jedhu. "Oppireeshinii Raayyaan ittisaa gaggeesseen booda Gujiin lamaanuu bilisa baheera, uummanni nagaan bahee galuu jalqabeera" jedhan. Duraan uummanni godina lameenii ABO'f deeggarsa guddaa qaba ture kan jedhan qondaalli kun, "badii isaan dalaganiin amma, ani miseensa ABO'ti yoo jette uummanni qabee mootummaatti si kenna" jedhu. Gujii lameenitti dabalataan Boorana keessas lolli tokko hin jiru jedhu. "Shiftoonni iddoo dhaabbatan dhabanii Soloolootti baqataniiru" jedhu. Warreen harca'anii hafan akka jiraniifi isaanii hordofamaa akka jiran walumaagalatti garuu lafti Gujii lamaanifi Booranaa dhibbeentaa 99 bilisa jedhu. Gama Lixa Oromiyaa keessumaa Godinoota Wallagga Lixaafi Qeellam Wallaggaatti bilbilli mobaayilaas ta'e intarneetiin hin dalagu. Godina Wallagga Bahaafi Horro Guduruu Wallaggaattimmoo magaalota muraasa keessatti yoo ta'e malee bilbilis ta'e intarneetiin mobaayilirraas ta'e kan 'Wifi' hin dalagu. Kuni erga ta'e ji'aafi torban sadii ta'eera. Sababa kuni ta'ef mootummaan oppireeshinii waan adeemsisaa jiruf akka ta'e shakkameera. Kuni garuu nu fayyadeera jedhu Janaraal Birhaanuun. ''Baay'ee gargaare malee. Jarri reediyoo kominikeeshinii hin qabdu. Ummata keessa mobaayilii harka namaa keessee sochii mootummaa hordoftee fashaleessiti. ''Amma kominikeeshinii yeroo dhabdu ummanni sodaa dhiise. Ebeluun akkas godhe jedhanii gabaasuu waan dadhabanif ummata irratti miidhaa geessisuun hin hafe. Tokko kana. ''Otuma isaan gabaasa hin argatin Raayyaan Ittisa Biyyaa biraan bahe tarkaanfii fudhachuudhaaf haala mijaa'aa uumeef,'' jedhan. Bilbilli cufamuun kuni haala jireenya hawaasaa irratti dhiibbaa akka itti fide jiraattonni himu. Janaraal Birhaanuun garuu ummanni isaan bira dhufe waan biraa akka itti hime dubbatu. ''Hamma jarri sun dhabamtutti bilbila nutti hin baninaa jedha ummanni,'' jedhan. Jiraattonni bilbilaan magaalaa Gambellaa akkasumas Finfinnee irraa dubbisne tarkaanfii mootummaan fudhataa jirun nageenyaa isaaniif sodaatanii akka baqatan himu. Qondaalli olaanaa waraana Itoophiyaa garuu oppireeshinii mootummaan gaggeessaa jirun hidhattoonni bosonatti hafan gara magaalatti akka baqatan himu. ''Kan baqatemmoo shiftoota. Baqatee Gambeella, Asoosatti galee jira. Achittis oppireeshinii hojjedhaa jennee ajaja dabarsineerra. ''Shiftummaarraa qawwee awwaalee baqatee magaalatti gale seera jala ooluu qaba jennee [murteessineerra].'' Jiraattonni Raayyaan guyyaa hidhattoonni halkan nu dararu jechuun kanneen meeshaa of harkaa qaban lamaan walitti hin dhukaasani jechuun himatu. Dhihoo immoo qondaalli ABO tokko mootummaan hidhattoota qabata godhateeti Lixaafi Kibbatti sosso'e malee waraanii gaggeeffamaa jiru hin jiru jedhanii jiraattota waabeffachuun dubbataniiru. Dhimma kana kan gaafanne Janaraal Birhaanun dhugaa miti jedhu. ''Utuu arguu bira darba taanaan Raayyaan Ittisa Biyyaa warraa shiftaa wajjiin waliigaleera jechaadha. Akkas ega ta'e nu rukute maaliif jedhu?'' jechuun gaafatu. Hidhattoonni kana dura dhaaba ABO jala turaniifi A.L.I Ebla bara 2011 (bara 2018) irraa eegalee qofaa akka socho'an labsan odeeffannoo waraanaa miseensota raayyaa irraa akka dhagahan yeroo dubbatan dhagahama. Gama basaasaatiin Raayyaan Ittisa Biyyaa hangam cimaadha kan jenne qondaalli waraana Itoophiyaa hiika biraa qaba jedhu. ''Kun kijiba.[kolfa gabaabaa] Kun siyaasa. Raayyaa Ittisa Biyyaa keessatti shakkiin akka uumamu gochuudhaaf ta'e jedhamee kan tolfame malee wanti akkasii hin jiru. ''Raayyaan Ittisa Biyyaa ofii isaatii odeeffannoo isaaniif osoo kenna ta'e isaan maaliif moo'icha hin arganneree? Isaan maaliif baqaturee?'' jechuun balaaleeffatu. Ergamni ijoo Raayyaa Ittisa Biyyaa biyya diinarraa eeguudha. Haa ta'u malee, rakkoo nageenyaa biyyattii keessa mudaten bakkeewwan adda addaatti ergama nagaa kabachiisuu fudhate sosso'aa jira. Kuni ergama ijoo jaarmiyaa kanaa hin miidhu kan jenne Janaraal Birhaanuun, wanta humna poolisiifi naannoo ol ta'e fudhachuun ergamuma keenya jedhu. Garuu, osoo ta'u baates fedhu. ''Dirqamni [ijoo] Raayyaa Ittisa Biyyaa birmadummaa biyya keenyaa humna alaa irraa eeguudha. Qaama hidhatee seera biyyaa diiguudhaaf humnaan socho'u jira taanaan [kana to'achuun] dirqama Raayyaa isa lammaffaati.'' Akka fakkenyaatti, rakkoo Baahirdaar mudate, rakkoo Godina Sidaamaa mudate, kan Jigjigaatti mudateefi kaan hedduu ti'achuuf akka danda'e ibsu. Ministirri Muummee Abiy Ahimad erga gara aangootti dhufani as 'riiformiin ijoo raayyaa keessa taasifameera' jechuun isaanii ni yaadatama. ''Gahee kana immoo bahachaa jira waan ta'ef Raayyaa Ittisa Biyyaa keenyatti nuti baay'ee boonna,'' jedhu Janaraal Birhaanuun. Rakkoo Lixaafi Kibba Oromiyaatti mudate hiikuuf mootummaanis hidhattoonnis karaa nagaan akka xumuramu akka fedhan ibsaa turaniiru. Garuu, wal himachuu hin dhiifne. Tarkaanfii amma mootummaan fudhataa jirun alatti karaa nagaan xumuruun hin danda'amuuyi kan jenne Janaraal Birhaanuun ''karaan nagaa yeroo hunda banaadha'' jedhan. ''Nutis waraana hin feenu,'' kan jedhan Janaraal Birhaanuun raayyaa rakkoo biyyarratti dhufe faccisuuf qopheessuu barbaanna malee ''yeroo hunda shiftaa barbaachatti biizii [ko'oomuu] hin barbaannu jedhan. ''Loltuun yunivarsiitii seenee barachuun danda'u, man barumsaa sadarkaa lammaffaa galee barachuu danda'u shiftaa barbaachatti yeroo isaa guba taanaan miidhama kunis.'' Dabalataanis, lolatti qabamuun jijjiirama adda addaa raayyaa keessa fiduf akka rakkisus himu. ''Qaama alagaa alaa dhufu loluu barbaanna malee, isa nu keessaa akka nagaan jiraatu barbaanna.'' Waggoota dheeraa booda dhaabni ABO biyyatti galee booda dhimmi waraanaa mootummaa waliin wal isa dhabsiisaa ture. Dhimma kana Abbootiin Gadaa gidduu seenanis waan xumura argate hin turre. Hundeessaan dhaaba ABO Obbo Leencoo Lataa dhihoo miidiyaa biyya keessaaf yoo dubbatan 'walitti dhufeenyi ABO fi hidhattootaa ifa ta'uu qaba' jechuun gafatanii turani. Qondaaltonni dhaabicha dhimma waraanaa Abbootii Gadaatti akka kennaniifi dhimma kana akka xumuratan himu. Haleellaa yeroo garaa garaatti raawwatuf garuu mootummaan ammallee hidhattoota kan dur ABO jala turan himata. Dhaabiifi hidhattoonni wal quba qabaachuu isaanii odeeffannoo qabaachuu kan gaafanne Janaraal Birhaanuun shakkiin akka jiru himu. ''Sirriitti fakkaata. Hordofamaa jira. Dheengadda isaanuu ragaa fidanii. Mootummaa himatanii shiftaa deeggaranii ibsa baasani,'' jechuun erga mootummaan oppireeshinii eegalee booda ibsa dhaabichi baase akka fakkeenyaatti kaasu. ''Inni qofaan ragaa hin ta'u. Ragaan biraasa baay'etu jira,'' jedhaniiru Itaamaazhor shuumiin Itti - aanaa kan ta'an janaraal Birhaanuu Juulaa.


ABO: 'Gaaddisni Hoggansa Paartilee Oromoo rakkoo mudataa jiru hiikaa hin jiru'

Tibbana hoggantoonni isaa hidhamuu kan ibse ABO'n marii Gaaddisni Hoggansa Oromoo [GHO] gaafa Dilbataa gaggeesse irratti akka hin hirmaanne ibseera. Qondaalli dhaabichaa BBC'tti akka himanitti 'ABO'n marii kana irratti hirmaachuuf qophii hin qabu ture'. Obbo Lammii Beenyaan akka jedhanitti miseensonni dhaabichaa hidhamanii waan turanif yeroo akkasiitti koottaa wal gahii hirmaadhaa jedhanii waamuun 'haamilee keenyaafis gaarii hin turre,' jedhu. Kanaafuu, mufii hoggansicha irraas qabnu ibsachuuf irraa hafne jedhan Obbo Lammiin. Dura taa'aan ABO Obbo Daawud Ibsaa tibbana miidiyaa biyya keessaa waliin turtii yero taasisanitti Gaaddisni kun 'suuraaf tolfame' jechuun qeeqanii turan. ''Tokkummaa polotikaa sirnaan wal bulchee [Oromoon] sirnaan ajandaa isaa xumurate wal gidduutti kan fuulduratti deemsisu akka hin taane ifaa ture akka itti tolfame [Gaaddisa Hoggansa Oromoo] suni, '' jedhan. Gama kaaniin, fooramii paartileen dhimma Oromoo irratti hojjechuuf ijaaran kana keessatti qooda kan qaban Obbo Jawaar Mohaammad ''dhimmoota uggura sochii dhaabbilee siyaasaa mari'annee kallattiin kaayameera,'' jechuun gaafa Dilbataa fuula Fesbuukii isaanii irratti barreessaniiru. Walgahii Gaaddisa kana irratti ABO'n durumaa eegalee hirmaataa turuu kan himan Obbo Lammiin garuu 'yeroo rakkoon uumamuu fi gama mootummaan barbaadamu qofa abidda dhaamsuuf kan itti daboo waammatan taheera,' jechuun qeequ. Akka sababaattis yeroo miseensonni dhaabichaa hidhamuufi 'hidhaan jumlaa raawwatus' furmaata hin fidne jedhu. ''Rakkoon kun haa furamu jennee yeroo hedduu gara mootummaattis ibsataa turre. Yeroo kana Gaaddisa Hoggansaa waan jedhamu kun as bahee furmaata kennees hin qabu,'' jedhan. Gaaddisni meeshaa mootummaan yeroo rakkoo keessa galu qofa waammatee itti fayyadamu tahuu hin qabu jechuun kan qeeqan Obbo Lammiin kanaan achi ummataaf murtoo keenya dhumaa beeksifna jedhe. Gaaddisni Hoggansa Oromoo ji'oota muraasa dura dhimma Oromoo irratti hojjechuuf fooramii paartilee hundaa'edha. Gaaddisa Hoggansaa kana osoo hin hundeessin dura ji'oota jahaa oliif irratti mari'achaa akka turan waliin hojjechuuf guyyaa waliigaltichi mallattaa'e miidiyaaleef ibsamee ture. Yeroos Dura Taa'aan Gaaddisa Hoggansa Oromoo Obbo Lammaa Magarsaa "Ija biraan wal-ilaaluufi barmaata badaa kanaan duraa keessaa baanee hanga saba Oromoodhaaf jennetti walhubanne, waldhaggeeffannee dhimma waloo keenyarratti waliin taanee hojjechuudhaaf haala gaariifi miira qajeelaatiin waliigalleerra,'' jedhanii ture. Ergasii garuu Gaaddisni Hoggansaa kun rakkoo nageenyaas tahe dhimma paartilee Oromoo ilaallatan irratti wal gahuun hojii irraa eegamu akkaataa barbaadameen hin hojjenne jedhamuun qeeqamaa ture.


Qondaaltonni ABO olaanoo shan to'annoo jala oolan

Miseensota koree hojii raawwachiiftuu dabalatee hoggantoonni ABO sagal hidhamusaanii dubbi himaan ABO BBC'tti himan. Dubbii himaan ABO Obbo Toleearaa Adabaa, manni hoggantoota kanneenii har'a ganamaa qabee poolisotaan marfamee erga sakatta'ameen booda hoggantoonni fi namoonni waliin turan kan biroollee mana hidhaatti geeffamuu isaanii dubbatan. Hoggantoota dabalatee namoonni sagal buufata poolisii 'Sostanyaa' jedhamu kan Finfinnneetti argamuutti geeffamuu isaanii himan. Miseensota koree raawwachiiftuu keessaa kan hidhaman, Abdii Raggaasaafi Mikaa'el Booran, miseensi gumii sabaa tokko Kennasaa Ayyaanaa, gorsaa olaanaa diinagdee kan ta'an Yaaddii Abdulshakuur, Dr Shuggux Galataa, gorsaa olaanaa dippiloomaasii fi konkolaachiftoota lamaafi eegdonni lama warra qabamanii hidhaman sagal keessatti argamu jedhan obbo Toleeraan. ''Sababiin hidhaa isaanii maal akka tahe baru hin dandeenye.  Erga marfamanii kaasees isaan quunnamuu hin dandeenyee,'' jechuun haala ture himu. ''Har'a ganamaa qabee ajaja mana murtiitiin alatti mana isaanii seenanii sakatta'aa turan,'' jedhan. Hoggantoonni ABO manni isaanii sakatta'amaa tures Finfinnee naannoo Kaarraa Qoree jedhamu walumaan akka jiraatanis dubbi himaan kun BBC'tti himaniiru. Humni nageenyaa hogganoota olaanoo ABO sakattaa'aa turanii, boodarra mana hidhaa dhaqatan eenyu akka tahan adda hin baasne jedhan. ''Qondaaltonni dhaabbichaa yeroo adda addaatti qabaman filannoo dhufu irratti dorgomu jedhamanii warra shakkamani dha jennee yaanna,'' jedhu Obbo Toleeraan. Dhimma kana gama mootummaan mirkaneessuuf Koomishinii Poolisii magaalaa Finfinneetti bilbillus, bilbilli waan hinkaaneef nuuf hinmilkoofne. Torba tokko dura ABO'n ibsa baaseen miseensonni koo 350 tahan naannawa Finfinnee fi godinaalee Oromiyaa gara garaa jumlaadhaan hidhamaa jiru jedhee ture.


Adda Bilisummaa Oromoo: Sanbata darbe yaalii ajjeechaatu raawwatame

Taateen Sanbata darbe raawwatame yaalii ajjeechaa hooggansaafi gorsitoota olaanoo dhaabbichaa irratti raawwatame ta'uu ABO'n ibsa har'a kenneen beeksiseera. "Humna waraanaa hidhateen weerara hin barbaachisnetu taasifame," kan jedhan miseensi koree hoji raawwachiistuu ABO Obbo Mikaa'el Booran, gochaan raawwatame tartiiba seeraa kan eeggate akka hin turre himan. Qe'een hooggansiifi gorsitootni olaanoo ABO keessa jiraatan humnootii mootummaa lakkoofsaan 25 ta'aniin weeraramuu isaa kan himan Obbo Mikaa'el, "uuffatni humnootin kunneen uffatan uuffata miseensota poolisii magaala Finfinnee ta'ulleen miseensootni poolisii Federaalaafi poolisii Oromiyaa akka turan booda hubanneerra," jedhan. "Eessaa akka dhufaniifi ajaja mana murtii akka qaban gaafachuullee hin dandeenye. Rasaasnis dhukaafamaa ture," jechuun ibsicharratti kan himan Obbo Mikaa'el garaadhaan akka ciisan taasifamuufi cancalaan hidhamuu himan. "Sana boodas iddoo lamatti qoodamuun gara buufataalee poolisii lamatti geeffamne," jedhan. Humnootiin nageenyaa sakkatta'iinsa mana keessaa taasisuunis kompitarootni, mobaayilootni, maallaqni, kuusaaleen odeeffannoo, waraqaan eenyummaafi paasportiin isaanii fudhatamuu kan himan immoo gorsaa olaanaa ABO kan ta'an Dr. Shuggux Galataati. Meeshaaleen jalaa fudhataman akka hin deebisamneefis dubbataniiru. Dhimma Obbo Abdii Raggaasaa ilaalchisee hanga ammaatti eessa buutee isaanii akka hin beekneefi maaliif kophaatti akka hambifamanis quba akka hin qabne dhaabbatichi beeksiseera. Wanti guyyaa sanbata xiqqaa raawwatame uummatni bakka buutota isaa nagahaan akka hin filanneefi kan raawwatame ta'uufi Obbo Abdii Raggaasaanis dhimmuma kanaaf yoo ta'e malee yakka biraa akka hin raawwanne ibsa har'aa irratti himameera. Filannoofi Aangoo Rakkoon guyyaa Sanbata muddate itti fufiinsuma rakkoo kana dura mul'achaa turee ta'uusaa kan himan hooggansi fi gorsitootni ABO ibsa har'aa laatan, kaayyoon isaas "ABO laamshessuu fi filannoo 2012 irratti akka hin hirmaanne gochuudha jedhan." Kanaan duras aanaa Boosatiifi magaala Baakkotti sagantaa ABO irratti dhukaasni dhukaafamuu fi kan aanaa Boosat irratti yaaliin ajjeechaa irratti raawwatamuu Obbo Kennasaa Ayyaanaa himaniiru. Hooggansi dhaabbichaa magaaloota garaagaraa akka hin seenne dhorkamuu fi karaarraa akka deebi'an godhamuus dubbatan. "Mootummaan humna qabuun namoota ilaalcha isaan adda ta'e qaban doorsisaa jira," kan jedhan miseensi koree hoji raawwachiistuu ABO Obbo Mikaa'el Booran "mootummaan ibidda dhaamsuun hin danda'amne qabsiisaa jira," jechuun dubbatan. Haala kanaanis dhaabbileen siyaasaa nagahaan socho'anii mootummaan uummata ijaaruu akka hin dandeenyeefi kunis yaaddoo itti ta'uu himan. Rakkinichi yeroodhaa gara yerootti hammaachaa akka jiru kan himan hooggansi ABO mootummaan waan kanarraa hatattamaan akka dhaabbatu fi filannoon haqaa akka adeemsifamuf haala akka mijeessuu waamicha dhiyeessan. Uummatni fi dhaabbileen siyaasaas gahee isaanii akka bahatan gaafataniiru.


Qondaalli Buraayyuutti ajjeefaman Obbo Solomoon Taaddasaa akkamiin yaadatamu?

Obbo Solomoon Taaddasaa, Itti-gaafatamaan waajjira Bulchinsaafi Nageenyaa Bulchinsa Magaalaa Buraayyuu torban darbe ajjeefaman. Haa ta'u malee waa'ee isaanii ammallee midiyaalee hawaasaa irratti qoodaamaa jira. Ofii, Obbo Solomoon Taaddasaan namoota isaaniitti dhiyaatanii akkamiin yaadatamu? Namoonni isaan waliin dalagan akkasumas dhihootti kan isaan beekan,  Obbo Solomooniin du'aan boqatan illeen maqaa gaariin itti gaafatamummaa irra turaniin bahan kan dagatamu miti jedhu. Barataa sadarkaa lammaffaa ta'anii akka Obbo Solomoon beekan kan dubbatan Obbo Xibabuu Simee, yeroo ammaa biyya Ameerikaatti dhaabbata Maayikirosoftiif keessa akka dalagan dubbatu. ALA bara 2002 sochii barattootaa Mana Barumsaa Gabra Gurraachaa taasifamaa tureen isaaniifi barattoonni biroo to'annoo jala ooluu himu. Yeroon hidhaman garuu qormaanni kutaa 12ffaa [maatirikii] gahuuf torban muraasa qofa yeroo hafetti ture. ''Qorataan keenya isa ture. Yeroosan isa bare,'' kan jedhan Obbo Xibabuun hoggantoonni tokko tokko qormaatarraa isaan dhorkuf yaalanii turan illeen Obbo Solomoon akka isaan baraaran himu. ''Itti gaafatamummaa fudhadhee ijoolleen kuni haa qoratamani [waan jedhaniif] qormaata akka fudhannu ta'e,'' jechuun ibsu. ''Nama cimaa ture, nama onnee qabu,'' jechuun nama nama miidhuuf dalagan miti jechuun dubbatu. Itti gaafatama garaa garaa irratti Godina Shawaa Kaabaatti erga hojjetaa turan booda Obbo Solomon Komishinii Poolisii Oromiyaatti sadarkaa Komishinara Itti aanaatti hoogganaa kominikeeshinii ta'un hojjetaniiru. Kanneen achitti isaan waliin dalagan keessaa tokko kan miidiyaa irratti dhimma tiraafikii gabaasuun beekaman Komaandar Nigusee Girmaati. Dandeettii namaan waliigaluu qabu jechuun Obbo Solomoon ibsu. ''Nama baay'ee namaaf quuqamudha. Yaada gaarii qaba. Nama hammeenyummaa qabu miti kana dhugaa dubbachuun hin danda'ama.'' Obbo Solomoon sababa komishinii poolisii hojjetanif namoonni hedduu 'Komishinar Solomoon' jechuun isaan waamu. Obbo Solomoon Harargee Bahaattis hogganaa bulchinsaafi nageenyaa ta'un hojjetaallee turan. Inumaa yeroon suni yeroo rakkoon nageenyaa daangaa Oromiyaafi Somaalee irratti mudatee namoonni miiliyoona 1'tti siqan qe'eerraa buqqa'ani ture. Achi deebi'aniiti hanga ajjeefamanitti magaalaa Buraayyuutti Itti gaafatamaa bulchinsaafi nageenyaa ta'un kan hojjetaa turan. Fulbaana bara 2011 yeroo ajjeechaan Buraayyuu dhalatetti waan jiru kan miidiyaatti ibsaa turan isaanidha. Buraayyutti qondaala nageenyaa ta'anii dalagaa yeroo turan dhiheenyatti akka isaan beekan kan himan hoogganaa duraanii waajjira poolisii magaalichaa kan turan Inispeektar Anteneeh Getaanee dha. Inispeektar Anteneeh Obbo Solomoon nama hojii isaanii qulqulummaan hojjetaa turani jechuun isaan ibsu. ''Nama kutannoo hamaa qabu, quuqama hamaa qabu nama ummata Oromoof aantummaa guddaa qabudha. Nama baay'ee hojii gurguddaa hojjetaa turedha.'' Akka fakkeenyaattis yeroo Harargee turan poolisii waliin hiriiranii loluu isaanii waan himamuuf dhugaa ta'u kan gaafanne Inispeektar Anteeneh kana deebisan. ''Gootummaa qaba. Loluu isaa waan siif kaasu hin qabu. Garuu, nama seenaa gaarii qabu, nama amanamaa, aantummaan ummata Oromoof qabu baay'ee baay'ee olaanaadha. Kana jedhee ibsuu hin danda'u.'' Tibbana weellistoonniifi artistoonni Oromoo magaalaa Buraayyuutti reebichi nurraa gahe jedhanii poolisii himatanii turani. Yeroos kuni ta'u bakkicha hin turre jechuun na jajjabeessaa turan jedha artistiin fakkii kaasuun beekamu, Lij Yaared. ''Nama na jajjabeessu ture. Yeroo naaf bilbilu Buraayyuu keessa hin turre. Iddoo biraa ture. Bilbila hiriyyoota koo barbaadee, hiriyyootakoof bilbilee Yaared naaf haa bilbilu jedhe. ''Guyyaa guyyaatin sitti wayyaa'ee jedhee naaf bilbilaa ture. Isarra waan badaa argee hin beeku. Naman kabajudha. Suuraa isaayyuu kaasee kennuufi yaadaan ture,'' jechuun hima. Lij Yaared Obbo Solomoon kana durallee akka isaan beekuufi ammallee fakkii isaanii akka kaasu BBC'tti dubbateera. Haleellaa kuni torban jimaata darbe, A.L.I Guraandhala bultii 13 bara 2012 achuma magaalaa Buraayyutti laaqana nyaatanii osoo bahanii dhaqqabe. Obbo Solomoon yeroo du'an Ajajaan Poolisii Humna Addaa Godina Addaa Naannawa Finfinnee isaan waliin turan, Komaandar Tasfaayee Dinquu, madaa'anii lubbuun hafaniiru. Isaan alattis, weellisaa Dajanee Kaasayeefi hojjetaan mootummaa tokko miidhamani yeroo ammaa hospitaala Kooriyaa magaalaa Finfinnee argamutti yaalamaa jiru. Mootummaan ajjeechaa kanaaf qaama hidhatee sosso'uufi garee Abbaa torbee himachuun namoonni 17 shakkiin to'atamuu ibseera. Gorsaan WBO Obbo Dhugaasaa Bakakkoo garuu waraanni isaanii hin raawwanne jechuun BBC'tti himaniiru. OBN akka gabaasetti Owwaalchi qondaala kanaa Aanaa Dabra Libaanos Gadaamii Dabra Libaanositti bakka hooggantoonni Olaanoon argamanitti waraanaan dabaalamee raawwateera. Obbo Soloomoon abbaa ijoollee afur yeroo ta'an dubartii sadiifi dhiira tokko godhataniiru.


Nageenya Lixa Oromiyaa: 'Du'a sodaannee qe'ee keenya dhiisnee baqanne'

Rakkoo nageenyaa lixa Oromiyaatti uumameen keessumaa jiraattonni godinaalee Qeellem Wallaggaa fi Wallagga Lixaa rakkoo hamtuu keessa seenuu himatu. Iddoowwan kanneenitti rakkoo yeroo yeroon mudatuun lubbuu namaa irra miidhaan gahaa akka jirus yeroo hedduu himama. Gareen gaazexessitota BBC dhiheenya kana gara sanatti imales waan ofiin taajjabaniifi jiraattoota irraa dhagahan akka asiin gadiitti qindeessineera. Jiraattoonni maal jedhuu? Jiraattoonni godinaalee lameen Qeellem Wallaggaafi Wallagga Lixaa irraa ta'anis rakkoo gahaa jiru baqatanii Magaalaa Naqamtee jiran dubbisneerra. Godina wallagga Lixaa aanaa Laaloo Assaabii irraa baqatanii dhufuu kan himan ga'eessi umurii 42 maqaan isaa akka dhahamu hin barbaanne tokko rakkoon Oromiyaa gara lixaa jiru hamma himamuun olitti hammaataadha jedhu. Naannoo isaan irraa baqatan kana halkanis ta'e guyyaa nageenyi akka hin jirreefi sochiin hundi yaaddoodhaan kan guutame ta'uu himu. "Nagaan waan hin jirreef guyyaa yoo birrii baattee waraana mootummaa sodaatta, halkan manakee birrii yoo bulchatte waraana bosona jiru sodaatta. Kanaafuu daldaluunis ta'e, bahanii galuun baayyee ulfaataadha" jedhu. Yaaddoo kanarraa ka'uunis isaan dabalatee namoonni hedduun qe'ee isaanii dhiisanii godaanuuf akka dirqamanis himu. "Ummanni kan humna qabu wallagga lixaa fi Qellem Wallaggaa keessaa baqataa jira.inni kuni ni ajjeesa inni sunis ni ajjeesa. Lamaan kana gidduutti namni du'a baqaa qe'ee ofii sagantaa ofii hunda dhiisee deemaa jira "Jedhan. Du'a baqachuuf lafa namni itti du'urraa baqachuufi nageenya barbaacha lafa nagaan jirutti dhokannee jiraanna jedhu namni BBC'n dubbise kuni. Uummanni waraana mootummaafi waraana hidhatee bosona jiruun akkaataa itti miidhamaa jiru yoo himanis, "Yoo guyyaa waraanni mootummaa sidubbisee darbe waraanni bosona jiru ammoo basaastudha jedhee halkan dhufee si fuudha. Basaastuu ta'uufi dhiisuukeeyyuu osoo hin qulqulleefatin tarkaanfii namarratti fudhata jedhan. "Waraanni mootummaammoo jarri bosonaa eda asturani, sintu buddeena kenneef jedhanii uummata hunda gadi yaasee walitti qabee garafa. Uummanni keenya gara lamaanittuu du'aa jira" jedhan. Waraanni hidhatee bosona jiru nama qabe hunda basaastuudha jedhee waan yaaduuf tarkaanfiin fudhatu daran hammaachuus himu namni kuni. Nannoo rakkoon nageenyaa jiru kanatti uummanni gadi bahee hojii idileesaa hojjechuu waan hin dandeenyeef uummanni beelaf saaxilamaa akka jirus himan. "Uummanni qaama hidhatee bosona jiru kana himaa yoo jedhaman lubbuu ofiitiif waan sodaatuuf hin himu. Mootummaanis jarri kuni hawaasa keessa waan jiraniif argee sassaabuu hin danda'u. Waraanni hidhatee jiru kuni uummata keessa kan dhokatee jiru," jedhan. Ofii isaaniitiif bakka irraa baqatan kanatti hojii daldalaa hojjechaa turuu kan himan namni kun, waggaa lamaan kana hojii daldalaa sirnaan hojjechuu waan hin dandeenyeef liqii baankii kaffaluu akka hin dandeenyes himu. "Amma godinaalee wallaggaa keessatti sochiin daldalaa gara dhaabbachuutti deemeera. Ji'a jaha yookan waggaa tokkoon booda namni waan nyaatuyyuu rakkachuunsaa waan hin oolle" jedhan. Waraana hidhate lama gidduu teenyee nagaa argachuu dadhabuun baqanne, du'a sodaannee qe'ee keenya gadhiifnes jedhan. Bakka isaan irraa baqatan kanatti uummanni jiraatu egereen isaani akka isaan yaddessus himan. Filannoon barana adeemsifamuuf jiru kan ilaaleenis, naannoo rakkoon nageenyaa jiru kanatti filannoo walabaa taasisuun waan hin yaadamneedha jedhan. "Filannoon yoo nagaan jiraate. Bakka namni lubbuu isaatiif yaadda'utti kuni waan hin yaadamnedha.nama walitti qabdee mariisisuu hin dandeessu. Lama sadii taateeyyuu hin dhaabbattu. Biyya jiraachuu hin dandeenye keessatti filannoon akkamitti gaggeefama? jechuun gaafatu. "Waraanni lama osoo achi keessa jiruu eenyutu dhaqee kaardii fudhata? Eenyutummoo danda'ee kaardii sana danda'ee deebisa? Osoo ati guyyaa waajjira mootummaatii kaardii fudhattee galtee galgala kan dhufee sirraa fuudhee cirutu jirahoo," jechuun yaaddoo isaanii BBC'tti himan. Uummanni Oromoo dur tokkummaan dhaabbatee waldhagahee sagalee waliif akka ta'u himuunis, amma tajaajilli qunnamtii naannoo isaaniitii waan cufameef rakkoo gahaa jirullee akka gaariitti waliif qooduuf hudhaa akka ta'es dubbatan. Dargaggoon Godina Qellem Wallaggaa irraa baqatee Magaala Naqamtee jiraatu kan biraan yaada BBC'f kenneen, Godinaalee Oromiyaa irraa addatti Komaandi poostii jalatti buluunuu xinsammuu uummataa miidhaa jira jedha. "Naannoo keenyatti xiqqaanis guddaanis sodaadhaan jiraata. Yeruman afgaaffii kana siwaliin taasisaa jiru kanallee yaaddoo meeqatu natti jira. Yoo na argan maal akka nagodhan waanin beekuf jechuudha.haalli jiru baayyee yaaddessaadha" jedha. Lolli kuni lola obbolaa gidduutti taasifamaa jiru waan ta'eef waraanan furmaata argata jedhee akka hin yaannes hima. "Qaamni lamaan osoo mariidhaan dippilomaasiidhaan rakkoo isaanii furatanii feena. Sababa isaanitiin uummanni rakkoodhaan lafatti rirriitamaa jira," jedha. Haalli nageenyaa kuni baadiyyaatti kan magaalaa caalaa hammaataa ta'uu fi fooyya'iinsa kan hin mul'isne ta'uus hima. Magaalli Naqamtee magaalota Gimbii fi Dambidoolloo irraa nageenya fooyya'aa kan qabdu waan ta'eef, namoonni sodaa nageenyaaf bakka jiraatan gadhiisan achitti daheefatanii jiraatu. Sochiin dinagdees guyyaa hoo'aadha. Galgala sa'aatii tokkoon booda garuu namni daandirra socho'u baayyee xiqqaata. Baajaajonni tajaajila geejjibaa kennanis magaalatti keessa galgala sa'aatii tokko booda socho'uun dhorkamaadha. Kanaafis sa'aatii 12 dabarraan konkolaachiftoota baajaajii "sa'aatiin nutti gahaa jira" jedhan dhagahuun baratamaadha. Magaalichatti baajaajiin balbala godhatanii oofuun waan dhorkameefis baajaajii balballi hundi banaa ta'ee deemu arguunis waan magaala biraatirraa adda ta'ee argineedha. Magaalatti keessa qaamni nageenyaa bakka hedduu qubatee waan jiruuf daandiiwwan irratti mallattoon "lafoon asiin darbuun dhorkaadha" jedhu niheddummata. Namni haaraa magaalatti seene rakkoo nageenyaa adda ta'e arguu baatus jiraattonni garuu " yoo boombiin darbatame kan karaatti argame hundatu reebama" waan jedhaniif nagaa ta'us yeroon galuu filatu. Waliigala Naqamteen komaandpoostii jalatti guyyaa sochii hoo'aa galgala daldalli yeroon cufamee, namni yeroon galee callisa keessa galgaleeffatti.


'TPLF' qabsoo hidhannoo hanga 'Tigiraay biyya of-dandeesse...'

Tibbana Addi Bilisa Baasaa Ummata Tigraayi (TPLF) bara hundeeffama isaa waggaa 45ffaa naannoo Tigiraayitti haala adda addaatiin kabajataa ture. TPLF erga sirna Dargii kuffisuun aangoo mootummaatti dhufeen as waggoota 27'f biiyyattii bulchaa ture. Isaan booda ammoo erga waggoota lamaan darbanii as aangoo mootummaa jiddugalaa keessaa bahee naannoo ofii qofaa bulchu irratti xiyyeeffataniiru. Annga'oonni dhaabichaa 'Tigiraay biyya of-dandeesse' akka taatu fedha qabaachuu waltajjiiwwaan adda addaarratti yaada isaanii calaqqisiisaa turan. 'TPLF' eessa kaa'e? Dadabiit bakka qabsoo hidhannoo TPLF itti eegaleefi dhiigni dargaggoota kumaatama hedduu itti dhagala'eedha. Bara sanattis dargaggoonni miidhaafi sarbama mirgaa sirna Dargiitiin irra gahaa ture irratti qabsaa'uuf hedduun lubbuu isaanii dhabaniiru. Sanadootaafi taateewwan adda addaatiin akkuma himamuu kaayyoon qabsoo adda kanaa inni guddaan sirna Dargii tibba sanatti misoomaafi dimokiraasiif gufuudha jedhee amane kuffiisuun Tigiraay bilisa baasuu ture. Qabsoon isaanii finiinee naannoo Tigiraay bilisa ergabaasaniin booda Dargii kuffisuun Itoophiyaa guutuu bilisa baasuuf qabsoo itti fufan. Qabsoo Addi Bilisa Baasaa Eeritiraafi Addi Bilisummaa Oromoo qooda keessatti fudhataniin bara 1991 mootummaa dargii aangoorra erga buusaniin booda aangoo mootummaa jiddugaleessaa Itoophiyaa harkatti galfatan. Humnoota siyaasaa hedduu kan hirmaachise chaartara dhaabuun mootummaa waloo ijaaruuf yaaliin taasifame milkaa'uu dhabee ABO'n akka biyyaa baqatu erga taasifame booda TPLF dhaabbilee siyaasaa sadii- Dhaabbata Dimokiraasummaa Ummata Oromoo (OPDO), Sochii Dimokiraatawa Ummata Amaaraa, Sochii Dimokraatawa Ummattoota Kibbaa waliin ta'uun ADWUI hundeessanii waliin biyyattii bulchuu eegalan. Jalqabarrattis motummaa ce'umsaa hundessuun waggoota sadiif hogganan. Itti aansee ammoo ALI bara 1987'tti heerri motummaa haaraan raggaasifamuun biyyattii keessatti boqonnaan siyaasaa haaraan eegalame. TPLF fi Heera mootummaa Heerri motummaa Itoophiyaa ALI Sadaasa 29 bara 1987 ragaasifames ummattoota biyyattiif mirgoota addaa isaan dura hin turre akka goonfachise himama. Heerri kun akka yaadaatti ummattoota mirga aangoo ofiin of bulchuu gonfachiisa. Garuu hojiirra olmaa isaatiin qeeqamaa ture. Mirgoota namoomaa idil-addunyaa heera kanaan beekkamtiin kennameef keessaa, mirgi afaan ofiitiin barachuu, mirga yaada ofii bilisaan ibsachu, mirgoota walgahuufi mormuu, mirgi ofiin ofi bulchu hanga foxxooquutti fa'i kan hammate ture. Kana malees adeemsi wixinneessuu kaasee hanga raggaasisuu heera kanaa kan yaada qaamoolee adda addaa hirmaachise ta'unsaa jajamee ture. Xinxalaa siyaasaa fi waa'ee siyaasa Itoophiyaa itti dhiheenyaan kan hordofan pirofeesar Sheetil Tironvool heerri mootummaa kun kan miira ummataafi haala qabatamaa biyyattii wayita sanaa ibsu ta'uu dubbatu. Akka oggeessi kun jedhaniitti rakkinni kan jiru heera motummaa biyyattii keessa osoo hin taane qaawwa hojiirra oolchuun wal qabatee jiruudha. Fiannoo bara 1997 kan ifti dimokiraasii itti calaqee ture Siyaasa Itoophiyaa keessatti filannoon bara 1997 iddoo olaanaa qaba. Bara sana keessa waltajjiiwwan mormii paartilee siyaasaa jidduu turan ciccimoo, paartileen waliin ta'uun akka paartii siyaasaatti ijaaramuufi duula na filadhaa turan kan yadatamaniidha. Keessattuu kutannoon ummanni paartii naaf ta'a jedhe filaachuuf qabu kan yeroo kamuu caalaa jechuun ni danda'ama. Filannoo isa dura tureen teessoo paarlaamaa 547 ture keessaa ADWUI 481 mo'achuun ture aangoo motumma ce'umsaa irraa kan fudhate. Bara sanattiis aanga'oonni paartilee mormituu kan akka Dr Mararaa Guddinaa fa'i mana maree keessatti teessoo argachuun yaada isaanii dhageessisuu carraa argatanii turan. Bara duula na fidhannaa filannoo bara 1997 ammoo dhaabbileen midiyaa fi dhaabbileen sivilii bilisaan socho'uuf carraa argatanii ture. Tibba sanattis, paartilee mormitootaa waliin ta'uun gamtomanii ADWUI dura dhaabbachuun haala hin eegamneen Finfinneetti mo'achu danda'aniiru. Haa ta'u malee qabxii filannichaa ADWUI waan hin fudhanneef gara jeequmsaafi hidhaatti geeddaramee ture haallichi filannoon booda. Hoggantoonni dhaabbilee siyaasaafi gaazexessitoonni himannaa biyya ganuu jedhuun mana hidhaatti darbataman. Kanneen hafan ammoo biyyaa baqatanii ture. Anga'oonni paartilee siyaasaa sababii sanaan biyyaa bahan kanneen kan yeroo ce'umsaa baqatan kan akka qondaaltoota ABO dabalate amma erga Dr Abiy gara aangootti dhufanii waggoota 27 booda Itoophiyaatti deebii'an. Haa ta'u malee filannoo bara 1997 boodas haalli ifa dimokiraasii biyyatti keessatti mul'atee ture hir'achuun, seeroonni mirgoota namoommaa sarban kan akka farra shororkessummaa, labsii pireesi fi labsiin dhaabbilee sivilii fa'i raggaasifaman. Aanga'oota TPLF duraanii keessaa tokko kan ta'an Obbo Gabru Asiraati tarkaanfii tibba sana paartiin biyya bulchu fudhate kan guddina dimokiraasii biyyatti boodatti harkiseedha jechuun ibsaniiru. Haala adeemsa paartii biyya bulchu qeequun kan beekaman Dr Mararaan tibba tokko "Ummanni waan nyaatu dhabe hogganaa isaa ni nyaata'' jedhanii ture. Jecha kanas 'Dhumni ADWUI qabsoo ummataa kan biyya keessaa ykn kan biyya alaatiin ta'uun akka danda'u nan beekaa ture'' jechun BBC'tti himanii ture. Kana malees dhaabbilee mirgoota ummatta ni kabachisuu jedhamanii eegaman kan akka dhaabilee seera baastootaa, seera hiiktootaafi seera raawwachisaniif dhiibbaa mootummaa biyyattii irraa bilisa waan hin taaneef kan irraa eegamu hojjataa akka hin ture qeeqamu. Dimokiraasii Warraaqsaaatii [Revolutinary Democracy] Motummaan ADWUI biyya bulchaa ture tibba filannoo bara 1997 irraa kasee tarkaanfiiwwn ciccimoo fudhachuu eegaluun isaa, bu'aa filannootiin nahaniiti kan jedhan jiraatanillee, Obbo Gabru Asiraat garuu kanaan walii hin galan. Obbo Gabruudhaaf rakkoon addichaa bu'uraa fi inni guddaan kallattii siyaasaa isaa irraa kan maddeedha. Yaadi-rimeen Dimokiraasii Warraaqsaa heera biyyattii waliin wal morma kan jedhan Obbo Gabruun, ''sirnichi lammiilee hunda wal qixa hin ilaalu. Firaafi diina jechuun lammiilee bakka lamatti qooda,'' jedhu. Dhimma dhaabichi akka fakkeenyaatti eeru keessaa, ''Hojjataafi qonnaan buulaafan dhaabbadha jedha. Hayyuun yaada murtaa'aa hin qabu jechuun amana,'' jedhu. Yaadni kun tibba qabsootti ummata sochoosu TPLF fi ADWUI kan fayyadee ture ta'ulleen, erga qabsoon xumuramee gara aangootti dhufameen booda garuu kallattiin kaa'ame akka hin jire himu Obbo Gabruun. ''Attamiin itti haa fufnu kan jedhurratti waliin hin galle'' jedhu. Ilaalchi dimikraasii warraaqsaa jedhus Obbo Gabruu qofaan osoo hin taanee xinxaltoota dinagdeefi siyaasaa hedduunis yoo qeeqamu ni dhagahama. Dr Mararan kitaaba isaanii mata duree ''Qormaatawwan seenaa Itoophiyaa fi Abjuuwwan walmorman, siyaasa Sobaa ADWUI'' jedhuun barreessaniin, qeeqaniiru. Kanas dhaabichi ''aangoon kan dhufu qaataa qawweetiin" jedhee amana. Kunis waadaa heera mootummaa keessatiin wal faalleessa'' jedhu. Kanaafuu addichi paartileen siyaasaa akka jiraataniif kan barbadu dhimmoota murtessoo ta'an irratti osoo hin taane, itti fakkeessuufi deegartootaaf jechuun kan qeeqaniis jiru. Murteessitoota sirnichaa Waggoota gara soddomaaf dura taa'aa ADWUI fi TPLF ta'uun kan tajaajilan Obbo Mallas Zeenaawii waltajjiiwwan idil-addunyaa hedduurrattis jijjiirama dinagdee fidaniin maqaansaanii gaariin ka'ulleen, hidhaafi ajjeechaa lammileetiin baayyee balaalleefatamaa turan. Booda keessas sababii dhukkubbii mudateen waggaa 57'n du'aan boqataniiru. Du'a Obbo Mallasiin booda aangoo biyya bulchuu kan fudhatan Obbo Haayilamaariyaam Dasaalanyi ammoo ilaalchuma dura tureen itti fufsiisan. Haalli hidhaafii dararaa lammiilee cimuun ummattoonni daandiitti bahuun sagalee mormisaanii akka dhageessisaniif ka'umsa ta'e. Miseensi koree jiuddugala TPLF duraanii Obbo Birhaana Tsigaab kitaaba mata duree ''Imala irraan gadee ADWUI' jedhu du'a Mallasiin booda barreessaniin, "hoggantoonni paartichaa bu'aa ofiisaanii qofa kan eegsiisan ta'aniiru'' jedheera. Mormiin ummataa keessattuu gama Oromiyaatiin eegales irra jirreessa kan xiyyeeffate TPLF balaalleeffachuurratti ture. Dhuma Addichaa Adeemsa TPLF kanatti kan hin gammmadne namoonni akka barsiisaa Yunivarsitii Maqalee  Abrihaa Hayilazigii  fa'i paarticha keessaa bahuuf baayyee itti hin fudhanne. ''Paartichis uummataaf hooguu keessaa bahuun dantaa namoota dhuunfaatiif wayita itti fayyadaman hubadheera. Paarticha keessa ta'ees bakka qabsaa'uuf na dandeessisu akka hin taane hubadheera,'' jechuun xalayaa galfachuun paarticha keessaa bahuu dubbatu. Akka Obbo Abirahaatti namni paartii keessa ta'uun mormuuf yaale rakkooleen hojiirraa ari'atamuu, dorsifamuufi kan biroo irra qaqaba ture jedhu. ''Namni gaaffii gaafate akka diinaatti ilaalama. Kana malees jechoota dhiphaa, ofi tultuu jedhuun gadi qabamanii ilaalamu,'' jedha. Tibba sanattis murtee sirrii akka taasisee kan amanu Obbo Abrihaan, boodaras gamagama gadi fagoo TPLF taasiseen adeemsichi dogongora ta'uu amanee ture jedha. Haaluma kanaanis walgahii  jiddugala koree TPLF bara 2010'tti gaggeesseen mirgoonni heeraa lammiilee cabuufi ukkaamfamuu, sirni farra dimokiraasiifi waliirratti ka'uu kan paartichi ittiin beekamu ta'uu amanuun ummata dhiifama gaafatee ture. Paartiin TPLF sarara baheef irraa maqeera jedhu Pirofesar Sheetiil Tironvaal. Dr Mararaan waa'ee ADWUI waan gaarii yaadan yoo jiraate jedhamanii gaafatamanii, ''Sirna Dargi seexana sanarraa bilisa waan nu taasise qofaaf nan galateeffadhaa,'' jedhan. Erga Dr Abiy gara aangootti dhufanii kaasee ammoo aanga'oonni TPLF motummaa jiddu galaa keessaa dhiibamneera jechuun gara naannoo Tigraayiitti deebii'uun naannoo ofii irratti xiyyaaffachuu eegalaniiru. Kanneen aangoo motummaa jiddu galaa irraa kaafamanis naannootti muduun aangoo naannichaa kan cimfataa jiran fakkaatu.


Namoonni jaha haleellaa boombii Amboon shakkaman to'ataman

Magaalaa Ambootti hiriira paartii badhaadhinaa deggeruuf Sambata ba'ame irratti boombiin qaama hin beekamneen darbatamuun yoo xiqqaate namoonni 29 miidhamaniiru. Komishinarri Poolisii Oromiyaa haleellaa kanaan wal-qabatee ibsa kennaniin namoonni haleellaa boombii kanaa raawwataniiru jedhamanii shakkaman jaha to'annoo jala oolaniiru jedhan. Jiraataan magaalaa Amboo tokko akka BBC'tti himetti magaalaa Amboo fi aanaalee magaalattii marsanii jiranirraa namoonni walitti bahanii magaalattii keessatti hiriirri geggeeffamaa ture. Hiriira kanarratti namoonni fardaan ba'uu kan nutti hime jiraataan kun namoonni deggersa paartii badhaadhinaaf hiriira ba'an irra caalaan kan aanaalee adda addaarraa fe'amanii dhufaniidha jedhe. ''Ganamarraa ka'ee daandiin cufamee ture.  Warra hiriira deeggarsaaf deeman qofaaf banaa ture. Kanuma keessaa warreen fardaan hiriiricha dabaaluuf deeman irratti qaama hin beekamneen boombiin darbatame. Namoonnii fi fardeen miidhamaniiru'' jedha namni kun. Hoogganaan Waajjira Bulchiinsaa fi Nageenyaa magaalaa Amboo Obbo Hinsarmuu Dalaasaa, rakkoon dhuguma mudachuu dubbatan. ''Hiriirtota hedduu, ummata lafoo fi kanneen fardaan imalaa turan irratti boombiin eessaa akka dhufee fi eenyu akka darbate hin beekamne dho'eera. Namoonni 29 akkasumas fardeenis dho'iinsa boombiitiin miidhamaniiru." "Namoonni miidhaman Hospitaala Amboo seenanii wal'aanamaa jiru. Hedduunsaanii fooyya'anii gara manaa deebi'aniiru. Muraasni ammallee yaalamaa jiru. Wanti lubbuudhaaf nama sodaachisu hin jiru.'' jedhan. Waa'ee namoota miidhamanii Hospitaala Amboo seenanii iyyaafachuuf  gara hospitaalichaatti bilbillus argachuu hin dandeenye. Boombii darbatameef namoonni shakkaman to'atamaniiru kan jedhan Obbo Hinsarmuun, ''wayita namoonni tuutaan gara isteediyemii seenaa turan, namoonni muraasni duubaan imalaa turan. Boombiin kun kan darbame isaan keessaati," jedha. "Ammaaf nuti kan shakkinu humna hidhatee bosona jiruudha. Sababiinsaa humni hidhatee bosona jiru tibba kana magaalaa Amboo seeneera odeeffannoo jedhu qabna turre.'' jedhan. Boombiin kun kan darbatame Hoteela Malkaa Amboo fuulduratti ta'uu kan dubbatan Obbo Hinsarmuun sababa kanaan hiriirri adda hin cinne jedhan.


Hogganaan nageenyaa magaalaa Buraayyuu ajjeefaman, ajajaan poolisii madaa'an

Hogganaan Waajjira Bulchiinsaafi Nageenya Bulchiinsa Magaalaa Buraayyuu Komishinar Salamoon Taaddasaa guyyaa har'aa magaalaa Buraayyuu keessatti ajjeefaman. Hogganaan Kominikeeshinii Bulchiinsa Mootummaa Naannoo Oromiyaa Obbo Getaachoo Baalchaa BBC'tti akka himanitti kuni kan raawwate osoo qondaala biraa waliin laaqana nyaatanii bahanii naannoo bulchiinsa magaalaa Buraayyuutti akka tahe himaniiru. Komishinar Solomoon waliin kan nyaata nyaataa turan immoo Ajajaa Poolisii Humna Addaa kan Godina Addaa Oromiyaa Naannawa Finfinnee Komaandar Tasfaayee Dinquudha. Komaandar Tasfaayeen lubbuun akka hafaniifi yeroo ammaa namoota waliin miidhaman kaan waliin hospitaala Kooriyaatti tajaajila wal'aansa fayyaa argataa akka jiran Obbo Getaachoon himaniiru. Dabalataan, namootni rukutaman afur tahuu fi isaan keessaas weellisaan Dajanee Kaasaaye jedhamu akka jiru himaniiru. Kan biraa tokko immoo siviilii [hojjetaa mootummaa] Obbo Geetaachoon himaniiru. Ammaaf qaamni ajjeechaa kanaaf shakkame akka hin jirre ibsanii namootni naannicha turan shakkamuun qabamuu danda'u, ammatti garuu kanneen to'annoo jala oolan hin beeku jedhan. Nageenya namoota rukutaman kan gaafanne Obbo Getaachoon kanneen 'miilla rukutaman' akka jiraniifi lubbuu isaaniif akka hin sodaachifne ibsan. Komishinar Salamoon Taaddasaan kana dura Hoogganaa dhimmoota kominikeeshinii Poolisii Oromiyaa akka turaniifi namoonni kanaaf komishinar jedhanii akka waaman ibsameera. Hojjataan mootummaa ta'uu kan nutti hime jiraataan maagalichaa tokko rakkoo nageenya uumameen karaa gubba otoon adeemuu poolisiin 'akka nama aarii narra qabanitti na reebani miila na cabsani' jedhe. Miseensonni poolisii Oromiyaa karaa gubbaatti mul'atu,naannoo Burraayyuu iddoo Kaattaa jedhamutti  namoonni ni baqatu, suuqiin cufaa ture jechuun BBCtti hime. Jiraataan magaalaa Burraayyuu dubbisne kan biraan, Komimishinira Salamoon Taaddasaa ajjeefamuu dhagaheera. Ka'uumsa isaa ani hin beeku. Sana booda humni addaa poolisii Oromiyaa dhukaasa banani. Iddoo rakkoon kun itti dhalaten alattis magaala keessattis nama reebu jedhe.


Gaaffiifi deebii Janaraal Birhaanuu Juulaa waliin taasifame

Itaamaazhor shuumiin Itti -aanaa Raayyaa Ittisa Biyyaa Itoophiyaa Janaraal Birhaanuu Juulaa oppireeshinii waraanni mootummaa gama Lixaafi Kibba Oromiyaatti taasisaa jirun milkaa'aa jira jechuun BBC'tti dubbatan.


Obbo Geetaachoo Baalchaa: Haleellaa Buraayyuutti raawwatee lubbuu namaa galaafateen shakkamtootni qoratamaa jiru

Haleellaa kaleessa Buraayyuutti raawwatee lubbuu namaa galaafateen shakkamuun namootni to'ataman poolisiidhaan qoratamaa jiraachuu Itti Gaafatamaan Biiroo Dhimmoota Komunikeeshinii Oromiyaa himan. Kaleessa haleellaa Buraayyuutti raawwateen Itti Gaafatamaan Bulchiinsaaf Nageenya magaalaa Buraayyuu Komishiner Salamoon Taaddasaa ajjeefamaniiru. Itti Gaafatamaan Poolisii Humna Addaa godina Addaa Naannaa Finfinnee Komander Tasfayee Dinquu fi miseensi poolisii biraa tokkoo fi  weellisaa Dajanee Kaasayee waliin rukutamanii madaa'uun hospitaala galanii yaalamaa jiru. Sirni awwaalchaa Komishinar Salamoon Tasfayee har'a, jechuunis Guraandhala 22,2020, raawwata kan jedhan Obbo Geetaachoon namootni madaa'an kaan haala gaarii irratti akka argamanis himaniiru. Gocha kanaan namoota shakke poolisiin qulqulleessee namoota yeroo beellamaa itti gaafachuun seeratti dhiyeessuuf adda baasee ragaa qulqulluu nuuf hin laatne jedhan. Lakkoofsa namoota shakkamuun to'atamanis ammatti akka hin beekamne himan. Haa tahu malee poolisiin kanaan duras hordoffii mataasaatiin namoota shakkuu fi gochaa kana keessaas harka qabu jedhee shakke to'achaa jira jedhan Obbo Getaachoon. Haleellicha ilaachisee qaama kana keessaati kan shakkamee to'atame odeeffannoon jedhamu hin jiru jedhan. Komishiniin poolisii Oromiyaa ibsa baaseen ammoo ''haleellaan guyyaa har'aa Bulchiinsa magaalaa Buraayyuutti namoota afur irratti raawwatame, humna ABO Shaneetiin hogganamuu fi maqaa Waraana biliisummaa fi Abbaa Torbeetiin of waamu ta'uunsaa mirkanaa'eera'' jedha. Lixa Oromiyaa bakka garaagaraatti ajjeechaan namoota dhuunfaa fi hoggansa mootummaa irratti yeroo garaagaraatti raawwataa ture garee 'Abbaa Torbeeti' jedhamuun ibsamaa ture. Haa tahu malee Obbo Geetaachoon humni maqaan 'Abbaa Torbee' jedhamu kennameefii caasaan nageenyaa akka hojii isaa hin hojjenne danqaa tahe kun eenyu? kan jedhu karaa guutuu taheen qoratamee uummataaf ibsamuu qaba jedhan. Maqaa dimshaashaa itti kennanii darbuun gaarii miti kan jedhan Obbo Geetaachoon kun waan qulqulleeffamee uummataaf beeksifamuu qabudha jedhan. ''Gareen kun miseensa WBOti moo? Humni adda tahee nageenya biyyaa booressuuf hojjetutu jira? kun  qoratamee adda bahuu qaba. Sababni isaa humni abbuumaadhaan garee kana fudhatu hin jiru waan taheef'' jedhan. ABO'n erga biyyatti galee waraana akkas jedhamu akka hin qabnee fi miseensa isaa akka hin taane ibseera jedhan Obbo Getaachoon. Qaamni bara ormi biyya bulchaa ture nama tokko irratti tarkaanfii hin fudhanne amma maaliif Oromoo ajjeesa kan jedhamu kun beekamuu qaba.'' Maqaa kanaan qaamni nageeny biyyaa jeequ kun dhuguma Oromoo fi Oromiyaa keessatii? kan jedhus shakkiin qaba jedhan. Kanaaf uummata waliin tahuun qoratamee beekamuu qaba jedhan. Bakka adda addaatti gaggeesitootni uummata tajaajila turan ajjeefaman akka jiran yaadachiisanii yoo rakkoo qabaatan seeraan gaafatamu malee ajjeefamuu hin qaban uummatuma kana keessaa bahan waan taheef jedhan. Tibba ABO'n biyyatti gale sirna simannaa ho'aa taasifameen booda rakkoon nageenyaa magaalaa Buraayyuu keessatti uumame lubbuu namootaa galaafateera. Ergasi hidhaan magaalicha keessatti akka dabalaa dhufes ni himama. Haa tahu malee rakkoon akkasii maaliif magaalichatti hammaate gaaffii jedhu Obbo Geetaachoon Buraayyuu keessa sabaa fi sablammoota hedduutu jiraata. Yakkoota achitti raawwatan ammoo maqaa 'Abbaa Torbee' jedhu qofatu itti kenname malee waan adda bahe hin jiru. Gareen shororkaa uumu kun murna siyaasaamoo garee ajjeechaati kan jedhu qoratamuu qaba jedhan. Magaalaa Buraayyuu keessatti akkuma magaalota kaan keessatti mudatu rakkoon ni uumama jedhan. Kun ammoo caasaan nageenyaa waan hojjechuu qabu hedduun akka jiru namatti agarsiisa jedhan. Nageenya kana qaama booressutu osoo hidhama tahe nageenya waaraa fiduun danda'ama. Amma eenyu akka tahe hin beekamu. Caasaan nageenyaa yeroo deemu namni yoo fiige ykn baqate mallattoo argu irraa ka'uun tarkaanfii fudhachuunsaa hin oolu.'' Garuu shakkamtootni to'ataman qulqullaa'anii adda bahuu qabu jedhan Obbo Geetaachoon. Uummatnis kana adda baasuu keessatti gumaacha isaa bahuu qaba jedhanii duuti qaama hin beekamneen raawwatu kunis dhaabbachuu qaba jedhan.


'Ilmakoo konkolaataa jala naannessanii rasaasaan ajjeesan' Obbo Misgaanuu Lammii

Sanbata darbe ALI gaafa guyyaa 23 bara 2012 ganama keessaa naannoo sa'atii sadiitti dargaggoon umurii waggaa 22 Naa'ol Misgaanuu magaalaa Naqamtee bakka Boordii jedhamutti humnoota nageenyaa mootummaatiin ajjeefamuu Abbaan isaa Obbo Misgaanuu lammii BBCtti himaniiru. Ilmi isaanii akkuma kanaan duraa hojiif sa'atii saditti manaa ba'ee galaafatamuu kan dubbatan Obbo misgaanuun,''Bakka inni hojjetu garaajii Boordiitti argamutti konkolaataa jala naannessanii rasaasaan ajjeesan.'' jedhu. Naa'ol wayita raayyaan ittisa biyyaa rasaasaan ajjeesan hiriyootasaa waliin mana garaajii ture kan jedhan Obbo Misgaanuun,''Rakkoon nageenyaa homtuu osoo hin jiraatiin dhaqanii dhukaasuma eegalan. Isa booda ilmakoo Naa'ol rasaasi argatee wayita galaafatu hiriyootasaa biroo osoo hin miidhin dhukaasa dhaaban.'' jedhan. ''Sa'atii saditti deemnee wayita reenfa kaasuuf jennu miseensonni raayyaa ittisa biyyaa dhaabatanii jiru. Naa'ol lubbuun keessaa ba'eera. Ajjeefamuu Naa'ol booda isaanuma (raayyaa ittisa biyyaa) gidduuttiyyuu  dhibdeen uumamee ture. Nuti reenfa kaafnee hospitaalatti erga geessinee booda awwaalle.'' jechuun haala yeroo sana ture ibsan Obbo Misgaanuun. Yakki ilmasaaniirratti raawwatame daran akka isaan suukanneesse kan dubbatan Obbo Misgaanuun,''Haqi keenya ukkaamfamee hafeera. Bakka itti iyyannu hin qabnu. Yoo iyyachuuf deemnes yakka biraatu nurratti raawwatama. Kanaafuu dhiigi ilmakootii bakkeetti dhangala'ee hafe.'' jedhan. Akka Obbo Misgaanuun jedhanitti magaalaan Naqamtee yeroo ammaa tasgabbii qabaattus raayyaan ittisa biyyaa garuu baay'inaan socho'u. Dhukaasni duraan darbee darbee mul'atuu fi ajjeechaan namoota nagaarratti raawwatus gidduun dhaabbatee ture, amma kunoo ilma koo Naa'olirratti deebi'ee eegale jedhan. Ilmi isaanii Naa'ol isaanirraa addaan ba'ee akka hin beeknee fi siyaasa keessattillee hirmaatee nama hin beekneedha kan jedhan Obbo Misgaanuun,''Maaliif akka isaan mucaa koo hordofanii ajjeesan naaf galuu hin dandeenye. Ilmi koo siyaasa keessattis hirmaannaa hin qabu. Hojjetee of jijjiiruuf kaata. Utuma ta'eellee kan darbee darbee gaaffii mirgaa gaafatu anadha. Inni homaa quba hin qabu'' jedhan. Obbo Misgaanuun akka jedhanitti magaalaa Naqamtee keessa socho'uun rakkoodha. Keessattuu galgala sa'atii 12 irraa eegalee sochiin guutummaatti dhaabbata jedhan. Namoonni hedduun Godinaalee Qellem Wallaggaa fi Wallaggaa Lixaa irraa baqachuun firoota isaanii magaalaa Naqamtee fi naannawa ishee jiran biratti gugatanii akka jiran quba qabaachuus dubbatu Obbo Misgaanuun. Haala nageenyaa Lixa Oromiyaa irratti akka yaada nuuf kennaniif kan gaafanne qondaalli nageenyaa Oromiyaa Koloneel Abbabaa Garasuu, odeeffannoo nuuf kennuuf iyyamamoo hin taane. Lixa oromiyaatti ajjeechaa lammiilee nagaarratti raawwataa jiruuf garuu namoonni raayyaa ittisa biyyaa komatu. Mootummaan garuu olaantummaa seeraa kabachiisuun nageenya lammiilee mirkanessuufan waraana garasitti ramade jedha. Godinaaleen Wallaggaa Lixaa erga komaandi postiidhaan buluu eegalanii waggaa caaleera. Godinaaleen Oromiyaa bulchiinsa Komaandi Postii jala jiran kanneen akka Gujii fi Wallaggaa yaaddoo nageenyaa keessa jiraachuutu himama. Keessattuu godinaalee wallaggaa irraa erga tajaajilli bilbilaa fi interneetii addaan citee as haalli achitti ta'aa jiru daranuu nama yaaddesseera. Torbee darberraa eegalee Anfilloo, Gidaamii, Beegii, Najjoo, Mandii fi Naqamtee keessatti namoonni nagaan hidhattootaan ajjeefamuu namoonni miidiyaa hawaasummaarratti barreessaa turan. Keessattuu Godina Qellem Wallaggaa keessaa namoonni baqachuun gara naannolee ollaatti godaanaa jiraachuun ammoo daranuu yaaddoo guddaa uumeera. Guyyaa kaleessaa ,Wiixata 3,2020 gaaffilee miseensonni Mana Maree Bakka Bu'oota Uummataa kaasaniif deebii kan kennan Ministirri Muummee Abiy Ahmad,''rakkoo lixa Oromiyaatti uumamaa jiruuf maddi isaa biyyaa ala osoo hin taane numa gidduutti kan uumameedha'' jedhan. Biyya tokko keessa mootummaan lamaa fi qaamni hidhate lama jiraachuu hin danda'u kan jedhan Ministirri Muummee Abiy,''Mootummaan nagenya eegsisuuf ni dirqama.'' jedhan. Nama ajjeesuun bu'aan argamu tokkollee kan hin jiru kan jedhan Ministirri Muummee kun ,''furmaati ammas karaa nagaan mari'achuudha'' jedhan. ''Raayyaan ittisa biyyaa dhukaasee nama 10 yoo ajjeese kisaaraa malee bu'aa hin qabu. Kan du'u lammii keenya. Kan hidhatee bosona jirus barataa ukkaamsee kan fudhatu yoo ta'e homaa bu'aa hin qabu. Furmaatisaa karaa nagaan mari'achuudha.'' ''Karaan amma irra jirru nun baasu. Haala kanaan namni mo'us hin jiru. Kanaaf jecha yeroo dheeraadhaaf tasgabbiidhaan itti deemaa turre. Ammas tasgabbiidhaan itti deemuun itti fufa.'' Rakkoo mudachaa jirurratti yaada walxaxaa fi walfalmisiisaa kaasuun kanneen mootummaa muddama keessa galchuu barbaadan jiru kan jedhan Ministirri Muummee Abiy Ahmad, ''gama tokkoon nageenya eegsisuu hin daneenye jedhanii nu komatu. Namootumti komii kana kaasan ammoo deebi'anii Wallaggaarratti oppireeshinii gaggeessuun uummata darartan jedhu. Namoonni akkas jedhan yeroodhaaf waan mootummaa huban fakkaata malee boodarra uummata walitti buusuun isaanii hin hafu. Mufii saboota Amaaraa fi Oromoo sadarkaa hammaataarraan kan ga'uudha,'' jedhan. Barataan sababii eenyummaasaatiin Dambi Doollootti uggurame kan jedhuuf,''barataan eenyummaa uummata naannoo sanaarraa addaa hin qbau. Jibuutii ykn Sudaan irraa miti kan dhufan. Haadha bishaan isaan obaaftu gidduu jiru. Qaamni barattoota ugguruun siyaasa gaggeessu yoo jiraates kun hojii baay'ee gadi bu'aadha. jedhan.


Siyaasa Oromoo: 'Hidhaan jumlaa fi hacuuccaan siyaasaa Oromiyaa keessaa na yaaddesse' - ABO

Hidhaa jumlaa naannawa Finfinnee fi godinaalee Oromiyaa gara garaa keessatti raawwateen torbee tokko kana qofatti miseensonnii fi derggartonni isaa 350 ta'an hidhamuu Addi Bilisummaa Oromoo beeksise. Dhaabichi kana kan jedhe ibsa haala yeroo irratti miidiyaaleef waajjira isaa muummeetti kenneeni. Fulbaana bara 2018 erga gara biyyaatti deebi'ee dhiibbaan siyaasaa dhaabicharra gahaa turuu kan himan hogganni olaanaa dhaabichaa Obbo Mikaa'el Booran, "ce'umsi akka hin gufanneef obsaa turreerra" jedhan. Hidhaa iddoowwan adda addaatti taasifamaa jiru ilaalchisuun Abbaan Alangaa Waliigalaa Federaalaa ibsa kaleessa baaseen, kanneen hidhamaa jiran namoota yakka raawwachuun shakkamanidha jedheera. "Wal-dhabdee saboota fi naannoolee akkasumas namoota dhuunfaa fi gareelee jidduutti uumaman ka'uumsa godhachuun iddoowwan yakki itti raawwatametti shakkamtoonni to'annaa seeraa jala oolfamanii haala qindaa'een himannaan irratti banamuun eegalameera" jedha ibsi kun. Dhaabichi filannoo dhufuuf qophaa'aa jiraachuu himuun ammallee dhiibbaan miseensota kiyyarra gahu dabalaa dhufeera jedhe. "Godinoota komaandi poosti jala jiranitti ajjeechaa, hidhaa fi saamichi qabeenyaa lammiilee gidiraa hamaa keessa galcheera" jedhan. Bakkeewwan tajaajilli bilbilaa fi intarneetii adda citetti miidhaan uummatarra gahaa jiru akka hin dhaga'amne awwaalamaa jiraachuus himaniiru. Tibbana ammoo hidhaan jumlaa hacuuccaan siyaasaa miseensotaa fi deeggartoota isaarratti hammaachuu dhaabichi beeksiseera. Torbee darbe qofa naannawa Finfinnee fi godinaalee Oromiyaa gara garaa keessatti miseensonnii fi derggartonni isaa 350 ta'an hidhamaniiru jedhe. Kanneen keessaa Buraayyuu, Laga Xaafoo, Caancoo, Amboo, Calliyaa fi kanneen biroo bakka hidhaan itti hammaate jechuun eeramanidha. Lakkoofsi namoota hidhamanii kunis kanneen torbee tokko dura hidhamanii fi dhimmisaanii mana murtiitti ilaalamaa jiran akka hin dabalannes dhaabichi himeera. "Gaafatama guddaa kan qabu mootummaan rakkoo kanaaf furmaata kennuun, hidhaan jumlaa sababa ilaalcha siyaasaatiif taasifamu hataattamaan akka dhaabbatu gaafanna" jedhan Obbo Mikaa'el. Komaandipostiin akka ka'u, iddoowwan tajaajilli bilbilaa citetti akka gadhiifamufis gaafataniiru. Koomishiniin mirga namoomaa Itoophiyaas dhiittaa mirga namoomaa mul'atu irratti gaafatamasaa akka bahu dhaaman. Haalli amma Itoophiyaa keessatti mul'atu faallaa sirna dimokiraasiti kan jedhan aanga'aan dhaabichaa, dhaabbileen mirga namoomaaf falmanis dhimmicha akka hordofuu qabaniif waamicha dhiheesseera. Filannoo dhufu kanarratti nageenyi amansiisaan uumamee mootummaan uummataan filatame akka hundaa'uuf qooda fudhattoonni hundi gaheesaanii akka bahaniifis dhaameera.


Magaalaa Finfinneetti rakkoo uumameen lubbuun namootaa darbe

Kaleessa galgala jechuun Kibxata halkan walakkaa magaalaa Finfinnee naannoo 22 jedhamee beekamutti bakka sagadaa waliin wal qabatee rakkoo nageenyaa uumameen lubbuun namoota lamaa darbuu manni Amantaa Ortodoksii magaalaa Finfinnee beeksise. Mana amantaa Ortodoksii Itoophiyaa kutaa lallabaa magaalaa Finfinneetti hogganaa bulchiinsa lubootaa kan tahan Malaake Hiwoot Abbaa Waldayesuus Seeyfuu BBCtti akka himanitti walitti bu'insichaan namootni lama yoo ajjeefaman namootni kaan ammoo madaa'uun hospitaala galaniiru. Abbaa Waldayesuus akka jedhanitti,amantootni ayyaanaaf qophii gochaa yeroo jiraniifi sagada irra jiranidha poolisiin tarkaanficha kan fudhate. Kantiibaan Itti Aanaa magaalaa Finfinnee injiiner Taakkalaa Uumaa hoggantoota dabalatee namootni torba rakkoo nageenyaa uumame keessaa harka qabu jedhamuun shakkaman  to'annoo jala ooluu ibsaniiru. Yakka hojjetame waliin wal qabatee odeeffannoo qindaa'aan argamaa akka jirus himaniiru. Injiinar Taakkalaan, mootummaan dhaabbilee amantaa waliin, qabiyyee fi ragaa seera qabeessummaa laachuurratti yeroo kamuu caalaa walitti dhiyeenyan hojjechaa jiraachuus beeksisaniiru. Bakki walitti bu'insi uumame jedhamu kun lafa dallaan itti ijaaramee taa'aa akka tures himama. Bakka waaqeffannaa kana waliin wal qabatee waggaa 10 dura fudhachuuf gaaffiin akka dhiyaachaa turee fi gaaggeesitootni jijjiramuu irraa kan ka'e deebii osoo hin argatiin turuu Malaake Hiwoot Abbaa Waldayesuus Seeyfuu himan. Kutaan lallaba magaalaa Finfinnees xalayaa ifa tahe kutaa bulchiinsaaf barreessee hordofaa akka ture himan. Rakkoon kun akkamiin uumame kan jedhuufi waa'ee miidhaa gahee gaafachuuf komunikeeshinii poolisii federaalaatti bilbilus deebii poolisii magaalaa Finfinnee gaafadhu jedhun argadhe jedhee kan gabaase ripportera BBC Afaan Amaaraa magaalaa Finfinnee jiru Qaalkidaan Yibelxaalidha. Dabalataan odeeffannoo dabalataa argachuuf gara Itti gaafatmaa komunikeeshinii  poolisii magaalaa Finfinnee Komaander Fasikaw'f bilbilus deebii akka hin arganne himeera.


Filannoo Biyyaalessaa Itoophiyaa Hagayya 23 bara 2012 akka gaggeefamu boordiin filannoo biyyaalessaa beeksise

Guyyaan Filannoo Biyyaalessaa Itoophiyaa Hagayya 23 bara 2012 akka tahu Boordiin Filannoo Biyyaalessaa konfiransii har'a magaalaa Finfinneetti qooda fudhattoota waliin gaggeeffamaa jirurratti dhiyeesse. Murtoon kun kan xumuraa tahuu ibsamuu baatus, konfiransii taa'amaa jiru irratti boordiin filannoo dhiyeesseera. Boordiin Filannoo Biyyaalessaa guyyaa sagaleen kennamu kanaan dura Hagayya 10 akka tahu yaada dhiyeesse ture fooyyeessee dhiyeessuun gaafa Hagayya 23 bara 2012 akka tahu hirmaattota mariif dhiyeesseera. Filannoo bara kanaa ilaalchisee qooda fudhattoota garaagaraa waliin konfiransiin gaggeeffamaa jira. Konfiransicharratti hogganaan Komishinii Mirga Namoomaa, hoggantootni paartilee mormitootaa fi qooda fudhattootni kaanis argamaniiru. FBC'n akka gabaasetti, konfiransicha irratti walitti qabdun Boordii Filannoo Biyyaalessaa Aadde Burtukaan Miidhaksaa guyyaa filannoo ilaalchisee gaaffiiwwan hedduun ka'anis ilaalcha keessa galfamanis bu'uura seeraan garuu guyyichi hagayya 23 tahuu qaba jedhaniiru. Yeroo gannaa filannichi gaggeeffamuu waliin wal qabatee Ejensii Meetiroloojii Biyyaalessaa waliin hojjenna jedhaniiru. Guyyaa filannoo kanaan dura Hagayya 10 haa tahu jedhamee dhiyaate irrattis paartileen mormitootaa garaagaraa mormi akka qaban ibsaa turaniiru. Gama biraan ammoo paartileen akka ABO filannicha dursee miseensotnii fi deeggartootni keenya bakka garaagaraatti hidhamaa jiraachuun yaaddoo nutti uumeera jedhan.