Rippaaplikaanonni murtee Seneetii booda waldhaban

Erga miseensonni 10 Roobii murtee Pirezdaant Doonald Tiraampiin aangorraa kaasuu simatanii booda Rippaablikaanonni Kongirasii US bakka lamatti qoodamaniiru. Rippaablikaa olaantuu Kongirasii Liiz Cheenii erga murtee kana irratti sagalee deeggarsaa ishee kennitee booda hoggansa paartichaa irraa akka kaatuuf gaafatamaa jiru. Seera tumtoonni Tiraamp akka kaafamuuf sagalee isaanii kennan booda doorsisi irra waan ga’eef eegumsa dabalachuu isaanii himu. Kun kan ta’e yeroo Tiraamp aangoo gadhiisuufi Seneetii duratti dhiyaachuuf jedhutti. Manni Maree Bakka Bu’ootaa sagalee deeggarsa 232 fi mormii 197 Roobii keennuun himmaannaa hokkora kakaasuun aangorraa akka kaafamuuf gaafataniiru. Dhaabbati FBI Roobii dhufu yeroo Joo Baayden aangotti muudamutti hokkorri meeshaa waraanaan Waashigitaan DC keessatti kaaroorfamuu mala jechuun akeekkachiiseera. Adde Cheeniin erga mootummaa US irratti fincila kaasuun Tiraamp  akka aangorraa kaafamuuf sagalee deeggarsaa kennitee booda hatattamaan ture akka aangoorraa kaafamtuuf kan gaafatamte. “Essayyuu hin deemu. Kun filannoo waanta siirriifi dogoggoraa irratti kennedha,” jette Aadde Cheeniin erga miseensonni Kongiresii akka aangoo ishee gadhiiftuu gaafatamu booda. “Konfireensii keenya keessatti yeroo ilaalchi adda addaa jiraaatu keessaa kun isa tokkodha. Garuu biyya keenyarra erga waraana siviliiti, rakkoon heeraa irra ga’eera,” jechuun Rippaablikaanotatti himteetti. Rippaablikanii tokko isaafi wayiiloti isaa hedduun erga doorsisi irra ga’ee booda uffata rasaasa ittisu bitachuufi adeemsa isaanii duraanii geeddaruuf akka dirqaman ibsaniiru. “Kanarra ga’uun keenya nama gaddisiisa, garuu amma namni nu ajjeesuu danda’a soda jedhu qabna,” jechuun Rippaablikaanni Miishigaan Piitar Meejar Kamisa MSNBCtti himaniiru. “Kana booda maal akka uumamu hin beeknu. Waggaa 200 keessatti yeroo jalqabaaf Kappitool ni weerarama jennee hin eegne,” jedha. “Kanaaf, haala hin beekamneefi sodaan, adda wal qoodamuufi jibbi itti guute kana keessatti, waanta hunda gadi fageenyaan ilaaluu qabna” jedhe.


Haleellaa Kaappital: Tiwiitarii fi Feesbuukiin Tiraampiin ugguran

Pirezidaantiin US, kan aangoonsaanii obba'aa jiru, Doonaald Tiraamp, hookkara balaafamaa hiriirtonni Waashingitan DC naannawa Kaapitoolitti kaasan dhaadhessuun erga miidiyaa hawaasummaarratti barreessanii booda, tiwiitarii fi feesbuukiidhaan  ugguramaniiru. Qondaalli warra rippaabilikaanotaa, bara aangoosaanii dubbii walxaxaa ajandaa uumu kaasaa ba'an kun, tarii gadaansaanii goolabamuuf afuura ishee dhumaa wayita baafataa jirutti namoota hiriira ba'an akka carraatti fayyadamuun jeequmsa uumuuf yaalan jechuun komatu miidiyaaleen hawaasummaa kunneen. Hogganaan Feesbuukii komii Tiraamp balaalessan Tiwiitariin Doonaald Tiraamp jalaa cufame Tiraamp hiriirtonni jeequmsa kaasuurraa of-qusatanii manatti akka deebi'an gorsuurra, ''ishoo, isinan jaalladha'' jechuun miidiyaa hawaasummaarratti barreessaa turan. Himata ''filannoon hatameera, bu'aansaa wal-dhaheera'' jedhus irra deebiin kaasan. Barreeffamoota Tiraamp tiwiitarii isaaniirratti barreessan sadi, kanneen ''imaammata keenya faallessa'' jedhee itti amane akka haqan kan gaafate tiwiitariin, ergaawwan kunneen hin haqaman taanaan pirezidaanticha ugguruuf akka dirqamu ibsee ture. ''Fuulduratti Tiraamp ergaa seera ittiin bulmaata tiwiitarii cabsu maxxansuu itti fufu taanaan, akkaawuntiin isaanii '@realDonaldTrump account' jedhu" guutummaatti haqamuu danda'a jedhe jaarmiyaan miidiyaa hawaasummaa kun. Pirezidaantichi wayita qajeeltoo seeraa tiwiitarii kabajan argamanii hin beekan, kanaaf yeroon isaan tiwiitarii waliin turuuf qaban akkaan muraasa ta'a jedhe jaarmiyaan kun. Haala walfakkaatuun feesbuukiinis qabiyyee isaan maxxansan booda sa'atii 24'f ofirraa uggureera, YouTube ammoo viidiyoo pirezidaantichi maxxansan haqeera. ''Ergaan isaan maxxansan hookkara sana tasgabbeessuurra, daran kan hammeessu waan ta'eef uggurre'' jedhe feesbuuk. Hiriirtonni kunneen masaraa mootummaa haleelan, poolisii waliin walitti bu'an, daafoo kanaanis lubbuun dubartii tokkoo darbeera. Hookkarri kun marii Kongiresi injifannoo filannoo Joo Baayidan raggaasuuf ta'eerratti dhalate. Hookkara dura Tiraamp bu'aan filannoo akka hatame deggertootasaanii hiriira ba'anitti himan, yeroo muraasa booda erga hookkarri ka'ee viidiyoodhaan as ba'anii ammas irra deebi'uun waa'ee filannoon waliin dhahamuu dubbatan. YouTube, viidiyoon sun ''seera ittiin bulmaataa dhaabbatichaa kan sarbuu fi bu'aa filannoorratti dubbii hammeessuu waan danda'uuf'' jedhee haqeera.


Koronaavaayirasii: Covid addunyaarratti kabaja bara haaraa qabbaneesse

Tatamsa'inni koronaavaayirasii hammaachuu hordofuun akkaataa barri haaraa kabajamu ilaalchisee mootummoonni biyyoota addunyaa uggura haaraa labsaa jiru. Agarsiisawwan richiitii fi sagantaawwan gurguddoon namootni waliin ta'uun kabajatan Siidnii hanga Niwu Yoorkitti haqamanii jiru. Keessumaahuu Awurooppaa keessatti kabajni bara haaraa marti akka hafu taasifameera. Kunis sodaa akaakuu vaayirasichaa haaraa argame kan daran saffisa jedhameetiini. Firaans kabaja jala bultii ayyaana baha haaraa ittisuuf akkasumas uggura halkanii labsame akka kabachiisan poolisoota 100,000 ol bobbaaste. Bara darbe erga weerarri vaayirasichaa mudatee as namoonni miliyoona 1.8 ta'an yoo du'an, namoonni miliyoona 81 vaayirasichaan qabamaniiru. Sababa garaagartee sa'aatiitiin biyyoota bara haaraa dursanii labsatan keessaa Awustiraaliyaan ishee tokko. Sagantaan beekamaan agarsiisa richiitii magaalaa Siidnii ni gaggeeffama garuu akka kanaan duraa namni hedduun walitti qabamee hin daawwatu. "Hiree vaayirasichi akka malee akka tatamsa'u taasisu uumuu hin feenu" jedhan bulchaan Niwu Saawuz Weels Gilaadiis Berehikliin. Kanaaf lammileen Awustiraaliyaa hedduun agarsiisa richiitii jala bultii ayyaana bara haaraa Kamisa halkan qixxee raawwatu manumaa TVn hordofu. Chaayinaatti agarsiisfni richiitii magaalaa guddoo Beejingitti waggaa waggaa taasifamu haqameera. Magaalota biyyattii kaan keessattis kabajni ayyaanichaa akka qabbanaa'u taasifameera. Japaan sagantaa bara haaraa baratamaa ta'e kan mootiin biyyattii bahanii lammilee biyyattii harka fuudhan hambifteetti. Indiyaatti, Delhii fi magaaloti biyyattii kan sochii halkanii ugguranii, guyyaas namni heddumminaan kabaja ayyaanichaaf akka wal hin geenye dhorkan. Niwu Zilaanditti uggurri manaa bahuu dhorku labsamee daangaanis cufamus kabaji ayyaana bara haaraa haaluma baratameen itti fufa.Awurooppaan hoo? Firaansitti mootummaan Kamisa irraa eegalee poolisoota bobbaaseera. Paaris keessatti tajaajilli geejjiba baaburaa gariin ni cufama. Manneen nyaataa fi dhugaatii akkasumas hawwatawwan turistii cufamanii turu. Ingilaand iddoo vaayirasiin akaakuun haaraan akka malee tatamsa'aa jirutti namoonni miliyoona 20 ta'an uggura jala jiru. Namoonni manaa bahanii walitti qabamuus ta'e mana walii dhaqanii wal arguun hin danda'an. Poolisiin magaalaa Landan jiraattonni ayyaanicha manuma isaanii keessatti akka kabajatan hubachiisee jira. Biyyoonni akka Ayarlaand, Jarmanii, Neezarlaandis fi Tarkiis uggura namoonni akka walitti hin qabamne dhorku labsanii jiru. Ameerikaanis isteetiiwwan akkasumasmagaalota hedduu keessatti kabaja ayyaana bara haaraa daangessanii jiru. Sagantaan baratamaan Niwu Yoork, Taayims Iskuweeritti taasifamu bakka namni hin argamnetti ta'a. Magaalota akka San Firaansiiskoo fi Loos Anjalas keessatti agarsiifni richiitii haqameera.


Namichi Ameerikaa Israa’elitti basaasaa ture hidhaa waggaa 30 booda biyyatti gale

Joonaatan Polaard odeeffannoo iccitii Ameerikaa dabarsee Israa’eliif basaasusaatiif hidhaa waggaa 30’n adabame hidhaa ture yeroo Tel Aviiv gahu Ministia Muummee Israa’elin simatame. Jonaataan xiinxalaa humna galaanarraa Ameerikaa kan ture wayita ta’u, Israa’eliif basaasuun ganna 30’f hidhaa ture, akka biyyaas hin baane uggurri irra kaa’ame ture. Uggurri waggaa shanii irra kaa’ame erga goolabamee ji’a tokko booda gara Israa’elitti xiyyaaraan imaleera. Ga’eessa ganna 66 Poolaard fi haati warraa isaa buufata xiyyaaraa Israa’el, akkuma qaqqabaniin Minisitirri Muummee biyyattii Beeniyaamiin Neetanaahoon simataman. Neetanaahoon waraqaa eenyummaa loltuu Israa’el otoo hin isaaf hin kenniin dura ’’biyya kee jirta’’ jedhaniin. Itti aansuun akkas jedhan Neetanaaahoon ‘’Kana booda jireenya haaraa bilisummaa fi gammachuun eegalta’’. Waggoota 35 booda biyyatti deebi’uu kootti gammadeera, ummata fi MM Israa’el nan galateeffadhaa jedhe. Itti dabaluun, ‘’amma keenya eenyuyyuu biyya kanaan hin boonu’’ jedhe Poolaard. Aab Poolard bara 1985 kan hidhame wayita ta’u, odeeffannoo iccitii Ameerikaa Israa’elitti dabarsee gurguruu amanuusaatiif hidhaa umrii guutuun itti murameera. Poolaard akka himetti, Ameerikaan yeroosanatti odeeffannoo ijoo biyya michuu amanamtuudha jedhuun, Israa’eliif dabarsitee kennuu diduutti mufatee ture. Jalqabarratti Israa’el Poolaard basaasaafi akka ture haalte, yeroo sanatti qondaaltota ‘amanamoo hin taane’ wajjin hojjata ture jechuun ibsite. Bara 1995 Israa’el isaaf lammummaa kennite. Waggaa sadiin boodammoo basaasaa biyyattii akka ta’e beekamtii kenniteef. Bulchitoonni Ameerikaa dabaree dabareen akka Poolaardiif dhiifama godhan gaafatamanii fudhachuu didaniiru. Bara 2015 hidhaa gaadhiifamullee gara biyya alaatti akka hin imalle waggoota shaniif dhorkamee ture. J’i’a darbe garuu Dippaartimeentiin Haqaa US gara Israa’el dhaquu akka danda’u eeyyameef. Poolaard gara Israa’elitti xiyyaara dhuunfaa, biliyeenara Ameerikaa Shildan Adilsaniin imale. Viidiyoon waraabame MM Neetanaahoon buufata xiyyaara Been Guriitti Roobii ganamaan wayita simatan agarsiisa ture. Bara  1998 gaaffii deebii AP wajjiin kan taasise Poolaard ‘’biyya lama yeroo tokkotti tajaajiluufan yaalaa ture, Isatu naaf milkaa’uu dhabe,'' jedhee dubbate ture.


Eelon Mask sooressa gameessa addunyaa kanaa ta'e

Qabeenyi isaa qulqulluun (net worth) doolaara biliyoona 185tti kan tilmaamame abbaan qabeenyaa 'Tesla' fi 'SpaceX' sooressa gameessa addunyaa kanaa ta'e. Gatiin kaampaanii isaa kan konkolaataa elektiriikii 'Tesla' jedhamtu omishu dabaluu isaatiini dhalataan Afrikaa Kibbaa Eelon kamisa gara sadarkaa jalqabaatti ol bahuu kan danda'e. Erga bara 2017 as sooressa addunyaa ta'ee tokkoffaarra kan ture hundeessaa danldala onlaayinii 'Amazon' Jeef Beezoos ture. Gatiin kaampanii 'Tesla' bara kana daran dabalee yeroo jalqabaaf Roobii darbe doolaara biliyoona 700tti tilmaamame. Gatiin kaampaniiwwan akka Toyota, Volkswagen, Hyundai, GM fi Ford walitti dabalamee hagana hin gahu. Oduu kana fayyadamaan twiitter tokko erga maxxanseen booda Eelon Mask "akkam nama ajaa'iba" jechuun jalatti deebii kenneera. Waa'ee qabeenya isaa maal akka yaadu barreeffama twitter irratti maxxansee gubbaatti akka mul'atu taasiseen himeera. "Maallqani koo walakkaan rakkoolee dachee kanaa furuuf oola, kan hafe walakkaan ammoo Maarsii gubbaatti magaalaa sanyii gosa mara baraaruuf taatu ijaaruuf oola - kuni tarii yoo dacheen akka daayinoosarii miitiwooriin rukutamte ykn waraanni Addunyaa sadaffaa dhufee yoo of balleessineef ta'a," jedha. Filannoo Ameerikaa Sadaasa darbeetiin diimokiraatonni seneetii keessatti olaantummaa argachuun 'Tesla'f oduu gaariidha. Ajandaa magariisummaa waan dhaadhessaniif konkolaataa elektiriikiin hojjetu jajjabeessuu malu. Qabeenyi Jeef Beezoos baroota darban akkanuma dabalaa ture. Koronaavaayirasiin caalaatti daldalli isaa onlaayinii akka ho'u taasiseefi jira. Haa ta'u malee qabeenya isaa dhibbeentaa 4 haadha warraa isaa gargar bahan Makkeenziif kenneera. Kuni Eeloniin akka caalamu taasiseera. Gama kaaniin to'annoon jabeeffamuun gatiin 'Amazon' hanga eegamu akka ol hin kaane taasiseera.


Liyooneel Meesii: Jifataan Baarseloonaa Ameerikaa keessatti taphachuun fedha jedhe

Taphataan sarara duraa (jifataa) fi dursaan taphattootaa Baarseloonaa Liyooneel Meesii gaaf tokko Ameerikaa keessatti taphachuu akka fedhu dubbate. Kontiraati inni Barseeloonaa waliin mallatteesse Waxabajjii dhufu wayita xumuramu maaltu akka itti aanu garuu mirkanaan hin beeku. Tapahataan lammii Arjantiinaa ganna 33 kun Amajjii kana keessa kilaboota waliin waa'ee waliigaltee marii eegala. Hagayya darbe Baarseloonaa gadi dhiisuuf gaaffii erga dhiyeeffatee booda waa'een hegeree taphataa kanaa qalbii nama hedduu hawwate. "Maal akkan godhu hanga yoonaa hin barre," jechuun Meesiin chaanalii TV Ispeen 'La Sexta' jedhamutti dubbate. "Hanga waqtiin taphaa kun dhumuutti nan eega. Ameerikaa keessatti tapachuun "muuxannoo jireenyaa fi liigii biyyattii horachuuf fedha, achii booda garuu sadarkaa wayiirra gahee Barseloonaatti deebi'uun koo hin oolu," jedhe. "Ammatti wanti murteessaan garee koo irratti xiyyeeffadhee waqtii taphaa kana xumuruu, xiyyeeffannaan waancaawwan mo'achuu yaaluu fi qalbiin koo waan kaaniin akka hin hatamnedha," jedhe. Bara darbe waancaa homaatuu kan hin injifanne Baarseloonaan bara kana Laa Liigaa sadarkaa shanaffaarra jira. Barana haalli itti eegalan waggoota 33 darban keessatti isa badaadha jedhama. Ganna 13n Baarseloonaatti kan makame Meesiin taphata kilabichaaf goolii hedduu galche ta'uun riikoordii qabateera. Kilabicha waliin Laa Liigaa Ispeen al 10, Chaampiyoons Liigii al 4 akkasumas taphataa cimaa Addunyaaf kan kennamu badhaasa Ballon d'Or al jaha injifateera. Sababa pireezidantii Baarseloonaa Jooseep Maariyaa Bartomewoo waliin wal dhabeef kilabicha gadi dhiisuuf gaaffiin inni dhiyeesse dubbii ijoo ta'ee ture. Booda Onkoloolessa keessa pireezidantiin kilabichaa aangoo gadi dhiise. Meesiin yeroon Bartomewoo aangoorra ture "balaa ture" jechuun ibse. "Kilabichaaf, hundumaaf yeroo badaa ture. Kilabichi haala badaa keessa akka ture warri keessa jiran ni beeku. Haalli jiru daran badaadha, kilabicha bakka duraan turetti deebisuuf ulfaatadha," jedhee ture.


Manni murtii UK Juliyaan Asaanje Ameerikaaf dabarfamee kennamu ittise

Hundeessaan 'Wikileaks' Juliyaan Asaanje Ameerikaaf dabarfamee akka hin kennamne manni murtii magaalaa Landan murteesse. Abbaan murtii gaaffii Ameerikaan dhiyeessite kana kan kuffise fayyaa sammuu Asaanje irraa yaaddoo akka qabuufi Ameerikaatti of ajjeesuu mala yaada jedhuun. Namni ganna 49 Juliyaan Asaanje bara 2010 fi 2011 marsariitii ofii hundeesse 'Wikileaks' irratti iccitii biyyaa hedduu baasee maxxanseera jedhamee Ameerikaan barbaadamaa ture. Ameerikaan iccitiiwwan inni miliqsee baase seera biyyattii kan cabsee fi lubbuu namootaa balaaf kan saaxiledha jetti. Asaanjeen dhimmi isaa yaada siyaasaa of duubaa qaba jechuun dabarfamee kennamuu isaa faccisaa ture. Aanga'oonni Ameerikaa murtee kanarratti ol-iyyannoo akka gaafatan himan. Kana jechuun Asaanjen mana hidhaa Landan Belmarsh jedhamu amma keessa jiru keessa tura. Haati seeraa Vaneesaa Bireeyitzar Asaanjen Ameerikaaf dabarfamee kennamee achitti seeratti akka dhiyaatu wayita taasifamu, namni kun lubbuu isaa akka hin balleessine ittisuuf Ameerikaan gahumsa hin qabdu jechuun murteessan. Of miidhuufi of ajjeesuuf yaada akka qabu ragaa erga dhiyeessanii booda, haalli Asaanjen keessa jiru "nama hegeree isaaf yaaddoo qaburraa kan ka'e abdii kutannaa fi dhiphina sammuu qabu fakkaata" jedhan. Asaanjen Ameerikaaf yoo dabarfamee kenname adeemsi inni ittiin seeratti dhiyaatu kan abbootiin alangaa Ameerikaa naaf ibsan akka inni oh hin ajjeesne kan dhorku ta'ee natti hin mul'anne jedhan haati seeraa kun. Uffata cuqulisa maaskii fuulaa waliin uffatee mana murtiitti kan dhiyaate Asaanjen wayita haati seera murticha dubbisan ni junuunfate. Jaalalleen isaa kan waliin ijoollee dhiiraa lama horatan Isteelaa Mooris wayita boochuu fi gulaalaa olaanaa 'Wikileaks' kan ta'e Kiristiin Hirafinsan wayita ishee jajjabeessu mul'atan. Abukaatonni Asaanje akka jedhanitti Ameerikaatti yoo seeratti dhiyaate hidhaan hanga waggaa 175 itti murtaa'uu mala. Mootummaan US garuu hidhaan itti murtaa'u waggaa afurii hanga jaha yoo ta'edha jedha. Ameerikaan Asaanjen kuusaa odeeffannoo waraana biyyattii keessa seenuun odeeffannoo waraana Afgaanistaan fi Iraaqiin wal qabatan miliqse baasee maxxanseera jechuuun himatti. Inni garuu odeeffannoon inni baase sarbama waraanni Ameerikaa raawwate kan saaxiludha jedha. Abbootiin alangaa Ameerikaa iccitiin inni miliqse lubbuu namootaa balaaf saaxileera jechuun iddoo itti hidhamee jiru mana hidhaa Belmarsh irraa bahee dabarfamee akka kennamuuf gaafatan. Manni murtii UK dabarfamee akka kennamu osoo murteesse Asaanjeen Ameerikaatti yakka ittiin himatameen mana murtiitti dhiyaata. Murtii haadha seeraa kana hordofuun namoonni siyaasaa hedduun yaada isaanii kennaa jiru. "Dabarfamee kennamuun Asaanje ittifamuun oduu dansaati," jedhan miseensi paarlaamaa UK 'twitter' irratti. "Waliigalteen yakkamtoota dabarsanii walii kennuu namoota sababa siyaasaan adamfamaniif ooluu hin qabu." Asaanjeen hanga Ebla bara 2019 to'annoo jala ooluutti waggoota torbaaf imbaasii Ikuwaador Landan jirutti kooluu galee achi jiraataa ture.


Guyyaa Baayidan ifatti aangoo fudhatu Tiraampi ni argamaa laata?

Joo Baayidan pirezidaantii Ameerikaa itti aanu ta'un kan filataman baatii lamaan dura ture. Haata'u malee hanga sirni aangoo ifatti wal harkaa fuuchuu gaggeeffamutti gara Waayit Hawus hin galle. Aangoo ifatti wal harkaa fuudhuun kunis qophii mataasaa danda'e qaba. Guyyaa sana ilaalchisee wantoota baruu qabdan muraasni kunooti. Sirni aangoo wal harkaa fuudhuu maali? Sirnichi kan ittiin pirezidaantiifi itti aantuun pirezidaantii US haaraa filataman kakuu raawwachuun aangoo itti fudhatanidha. ''Waadaa cimaa amanamummaa hojii Waajjira Pirezidaantii Ameerikaa raawwachisuun raawwadheen, Heera biyyattii dandeettii kiyya guutuun eegisiisuufi ittisuuf hojjadha.'' Tokkicha jechoota kanneen dubbachuun sanada Ameerikaa hundeesseef beekamtii itti kennee kaasee, Mr Baayidan akka pirezidaantii Ameerikaa 46ffaa ta'uun iddoo qabata. Sirnicharratti taateewwan aadaas ni gaggeefamu. Guyyaan aangoo wal harkaa fuchuu Baayidan yoomi? Pirezidaantiin haaran yoom Waayit Haawus galu? Akka seeraatti, sirni aangoo wal harkaa fuudhuu Amajjii 20 raawwata. Guyyaadhuma sana Joo Baayidaniifi Kaamaalaa Haariis gara waaree booda  ifatti Waashingitan DC’tti waadaa kan galan. Sirni baniinsa qophichaa seenaadhaan gara sa'aatii 11:30 EST (01:30) tti karoorfame. Tokkicha Mr Baayidan kakuu raawwannaan, ifatti akka waan waajjiraafi aangoo pirezidaantummaa fudhateetti lakkaa'ama. Guyyuma sana waaree booda gara Waayit Hawusitti gala- bakka mana jireenyaa isaa waggoota afur dhufaniitti jechuudha. Sirinicharratti hirmaachuuf tikeetiin attamiin argatama? Sirna aangoo wal harkaa fuudhuu sanarratti hirmaachuu kanneen barbaadan, dursanii bakka bu'oota naannoo isaaniitti dubbachuu qabaatu. Seenaataroonniifi miseensonni kongrasii kanneen muummeen hirmaataniidha. Tokkoon tokkoosaaniis hamma tikkeetii hiruu danda'an kan ramadameef qabu. Haata'u malee bara kana sababii weerara Covid-19 US guutuutti mudateen, haalli xiqqoo adda ta'uu mala. Tarii duraan tikeetiin hanga 200,000 sirnichaaf kennamaa ture bara kana gara 1,000’tti akka hir'atu eegama. Gareen Baayidan namoonni sirinicharratti hirmaachuuf gara Waashington akka hin imalleef cimsanii ergaa dabarsaa jiru, sodaa facaatii vaayirasichaatiif jecha. Haala barameen, DC’n namoota kuma hedduun guutamti ture. Bara Baaraak Obaamaan aangoo fudhatan namoota miliyoona lamatti tilmaamamutu sirnicha irratti hirmaatee ture. Sirni aangoo wal harkaa fudhuu maaliif Amajjii ta'e? Amajjii ta'uun waan barame hinturre. Heerri motummaa jalqaba hooggantoonni biyyattii haaraa Bitooteessa 4 akka sirna raawwatan kaa'e. Innis Sadaasa yeroo filannoon waliigalaa itti gaggeeffamee kaasee baatiin afur akka sagaleen biyyattii guutuun gara tokkotti dhufuuf yeroo ga’aadha jedhamee kan kaa'ameedha. Kana jechuun ammoo yeroo sana hunda pirezidaantiin aangoo dabarsu aangoorra tura jechuudha. Erga injifatamuunsaa barameen booda isaaf aangoorra turuun baayyee dheeraa ta'u mala. Haata'u malee wal-jalaan teeknooloojiin akkuma haala lakkaa'uufi kan filatan gabaasuu salphisaa dhufeen, yeroon dheeraan kun geeddarameera. Fooyya'iinsa 20ffaa bara 1993 keessa ragaassifameen, pirezidaantii haaraan filatame Amajjii 20 sirna aangoo fudhachuu akka raawwatu labse. Sirnichi eessatti gaggeeffama? Waltajjii Waashingitan DC, fuuldura gamoo biyyaaleessaatti raawwata. Namoonni hedduun sirnicha irratti hirmaachuunis bara 1981 muudama pirezidaanti Ronaaldi Reegan irraa kaasee waan baramedha. Isaan dura, pirezidaantoonni kalattii tokkotti kutaa kongirasii keessatti, Waayit Hawusitti ykn biyyattii keessatti bakka biraatti waadaa galu(kakuu raawwatu). Joorji Waashingitan kakuu kan raawwatan Magaalaa Niiw Yoorkitti ture. Sirna waadaa seenuutiin booda ammoo, Waayit Hawus galma Peensilvaaniyaatti agarsiisa barametu raawwatama. Bara kana garuu baayyinni hirmaattoota kabajichaa ''baayyee kan murtaa'edha'' jedhan gareen Baayidan. Qophiilee akka agarsiisaa fa'i irra deebiin kan ilaalaman ta'u sababii koronaavaayirasiitiif jecha. Hanga ammaattis karoorri qophii koronaavaayirasii hubannoo keessa galche kun maal akka fakkaatu ifatti hin baramne. Eenyuu fa'itu guyyaa sana sirba? Mr Baayidan eenyu fa'i waltajjii irratti akka affeeran ammallee hin beeksiifne. Namoota bebbeekamoo muraasaan alatti. Baroota dhiyoo asitti pirezidaantonni biyyattii haaraa muudaman, sagantaa guyyichaa keessatti artiistota jaalatamoo ni hirmaachisu. Sirna aangoo fudhachu jalqabaa Jorji W Buush kan bara 2001 irratti muuziqaan kan dhiyaate baandii waraanaatiin ture. Garuu boodarra Riippabliikaanonni Daa'ima Riikii Maartiin fi Seestiniin ittiin dabaalanii ture. Akkasumas bara 2005’tti yeroo Buush marasaa lammaffaaf aangoo fudhatanitti, weellistoota akka Hilaarii Duuf fi Gilooriyaa Isteefaan fa'iin kan gaggeefame ture. Bara 2009 sirna aangoo fudhannaa Baaraak Obamaa irratti Ariizaa Firaankiliin dabalatee kan biroos irratti argamun waltajicha ho'iisanii ture. Akkasumas Biyoonseenis waltajjicha sirna Obaamaaf qophaa'e jalqabaa irratti argamuun sirbitee turte. Aangoo fudhannaa marsaa lammaaffaa bara 2013 irratti ammoo Pirezidaanti Obaamaan Keelii Kilaarsaniifi Jeenifar Haadsan affeerree ture. Biyoonseen yeroo sanatti faaruu biyyaaleessaa faarfachuuf sirnicha irratti affeeramte turte. Sirna aangoo fudhannaa Doonaaldi Tiraampiin taasifamee irratti ammoo haalli muuziiqaa itti qophaa'e kan sirriin hin qindoofne akka ture himama. Ofii Tiraampi sirnicha irratti argamaa? Pirezidantiin aangoo dabarsu sirnicha irratti argamuun sirna waadaa galumsaa pirezidaantii itti aanu hordofuun aadaadhuma barameedha. Tarii Tiraampi dhaquu didnaan, kunis waan hin baramne taasisuu mala ta'a. Giifti-dureen duraanii Hiilaarii Kiliintan abbaa warraashee pirezidaantii duraa Biil Kiliintan waliin ta'uun sirna aangoo fudhannaa Mr Tiraampi irratti hirmaatanii turan. Kunis ammoo duula na filadhaa Mr Tiraampi waliin waan hamaa waliin jedhaa erga turanii baatii lama booda qofa ture. Ta'uus haalli addaa jiraachu danda'a, garuu kan dhiheenya mudatee miti malee. Pirezidaanti Joon Adaams, illmisaa, Pirezidaantii Joon Qu'nsii Adaams fi Pirezidaanti Andriiw Joonsan hunduu wayita pirezidaantiin itti aanu ifatti aangoo fudhatu achi hinturre. Bara kaan garuu sirna aangoo fudhannaa Joo Baayidan irratti argamu diduun tarree jarreen kaaniitti makamuuf akka jiru oduuwwan odeeffamaa jiru. Tiraamp hanga ammaattu injifatamu isaa fudhataa hinjiru. Garuu haala sirna filannoo biyyattiin Baayidan mo'aachun ibsameera. Tiraampis sirnicharratti argamuufi dhiisuu hanga ammaatti waan jechuu dideera. Deeggartoonni isaa tokko tokkos tarkaanfii flduratti fudhachuun, guyyaa Baayidan itti aangoo ifatti fudhatuutti karaa viidiyootiin Mr Tiraampiif mudama lammaffaa taasisuuf karoorsaa jiru. Namoonni gara kuma 600 ta'anis taatee sanarratti argamuun Abba Tiraampiif deeggarsa isaanii agarsiisuu akka barbaadan Feesbuuk irratti himaniiru. Mr Baayidan garuu gama isaatiin pirezidaantiin isa duraa sirnicha irratti aragamuun fakkeenya cee'umsa aangoo nagaa akka ta'an akka abdatan himan. Haata'u malee argamuun Mr Tiraamp ''tarreewwan gurguddaa 10'' filatamaa pirezidaantii keessa miti, jedhan barreessaan pireesii itti aanan Jeen Pisaaki baatii darbee keessa.


Guyyaa Kongireesiin injifannoo Baayiden raggaasutti Tiraamp hiriira mormiirratti argamuuf

Seera baastotni US  Roobii har’a wal arganii injifannoo filannoo pireezdaantummaa Joo Baayidan raggaasisuuf jiru. Ta’us garuu deggaartoonni Tiraamp hedduun hiriira mormii ba’aniiru. Rippaablikaanonni tokko tokko karaa seeraan marii kana mormuun bu’aa filannichaa dhabamsiisuun Pirezdaant Tiraampiin akka deeggaran dhaadataniiru. Sirna kana hordofee deeggartootni Tiraamp hedduun hiriira mormii guddoo gochuutti jiru, miiseensotni qaama nageenya eegsisaa National Guard bobbaafamaniiru. Deggartoonni Tiraamp filannoo Kanaan injifatamuu raggaasifamuuf jiru mormuuf hiriiranii Waashingitan keessatti walitti qabamaa kan jiran yoo ta’u, isaaniin mormuun ammo hiriirri ni ba’ama jedhamee eegama. Kibxata Tiraamp ''Hiriiraa Ameerikaa Olch''jedhu guyyaa itti aanuu gaggeefamu irratti haasaa akka taasisu Tiwiitara gubbaatti barreessanii turan. Tiraamp bu’aa filannoo Sadaasa 3 gaggeefamee hatameeraa jedhanii raga malee mormuun simachuu didaniiru. Ta'us garuu pireezidantii ta'uuf kan filataman Joo Baayden Amajjii 20 aangoo pireezdaantummaatti muudamuuf jira. Manni maree Kongireesii lamaan – seneetii fi Mana maree bakka bu’uutaa -  marii Roobii gaggeessan irratti raga samsamaa bulchiinsota 50’n US irraa ergamaan kan bu’aa filannoo qabatee jiru bananii ni ilaalu. Baayiden filannoo elktiroolaan sagalee 306 kan argatan yoo ta’u Tiraamp ammo 232 argatan. Bakka bu’oonni paartilee lamanii bu’aa filannoo kanaa dubbisanii seeraan ni lakkaa’u. Paartii Rippaablikaanii bakka lamaatti qoodamee jira- miseensonni Mana Maree Rippaablikaanii fi seeneetonni muraasni adeemsa kan moormuu barbaadan jiru. Mormiin kamuu miseensa Seeneetii fi Mana maree bakka bu’uutaan ka’u seeraa tumtootaan ilaalamee falmii sa’aatii lama booda sagalee kennuun adda baafama. Ta’us garuu mormiin kun ilaalamuuf miseensonni qaama lamanii sagalee ga’aan deeggaruu qabu. Seeneeta keessatti harki caalaan Rippaablikaanota ta’aniis miseensonni garuu bu’aa filannichaa akka hin mormine beeksisaniiru. Mana Maree bakka bu’ootaa keessatti ammo baayyina kan qaban Dimookraatotadha. Leellistoota olaantummaa adii dabalatee deeggartoonni Tiraamp kuumaataman lakkaa’amanii hiira namootni Kiibtaxa irratti walitti qabamuu eegalan irratti ni hirmaatu jedhamee eegama. Aanga’oonni deeggartoonni Tiraamp meeshaa waraanaa qabatanii akka hin baaneef akeekkachiisaniiru. Wiixata poolisiiin hogganaa gartuu olaantummaa adii leellisan Proud Boys jedhaman, moormii kanaan dura ture irratti qabeenya barbadeessuun himachuun to’annoo jala oolchee ture. Ta’us boodarra Enrikee Tarriyoon hidhaarra gadhiifamus, Abbaan Alangaa akka inni Washiingitan hin seenne dhorkeera. Qaamni nageenya eegsisaa 'The National Guard' aanga’oota naannichaa akka gargaaraniif bulchaan Washiigtan DC waamicha dhiyeessaniiru. Aanga’oonni akka jedhanitti loltoonni meeshaa akka hin hidhanneefi to’annoo tiraafikaa fi uummataa duwwaaf akka argaman ibsaniiru.


Haleellaa Kaappital: Kongirasiin US Joo Baayidan pirezedaantii kan itti aanu ta'uu raggaasise

Kongirasiin US Joo Baayidan kan filannoo pirezedaantummaa Sadaasa darbe mo'ate pirezedaantii biyyattii kan itti aanu ta'uu seeraan raggaasise. Amma Joo Baayidan pirezedaantii Ameerikaa 46ffaa ta'uun isaa mirkanaa'eera. Haaluma kanaan Joo Baayidan Pirezedaantii, Kaamaalaa Hariis ammoo Pirezedaantii Itti-aantuu US ta'uu isaanii Kongireesichi raggaasiseera. Sagaleen elektoraal kan mirkanaa'an erga Seeneetiiniifi Bakka Bu'uunni Mana Maree mormii filannoo kutaawwan Pensilveeniyaafi Arizoonaa kuffiisanii boodadha. Marii idileen Kongiresiin Roobii gaggeessaa ture hokkara deeggartoonni Donaald Tiraamp gamoo Kaappitaal Hiil cabsanii seenuun raawwataniin addaan cite ture. Haata'u malee, mareen addaan cite ture erga mormitoonni gamoo keessaa baafamanii itti fufuudhaan mo'achuu Baayidan mirkaneesseera. Hokkara deeggartoonni Doonaald Tiraamp Waashingiteenitti uumaniin walqabatee qalbii addunyaa hawwachuu itti fufeera. Aanga'oonni biyyooa addunyaa tokko tokkos yaada isaanii kennaniiru. Ministirri Muummee Indiyaa Naarendraa Moodii akkas jedhan: "Oduu waa'ee jeequmsaafi hokkara Waashingiteenitti dhalate dhaga'uukootti nan gadda. Aangoo karaa nagaa walitti dabarsuun itti fufuu qaba." Bulchituun Niiwuu Ziilaan Jasiindaa Ardeen tiwiitara isheerratti, "dimokiraasiin - mirgi filachuu namootaa, akka sagaleen isaanii dhaga'amu gochuufi murteen naga qabeessa ta'e akka taasifamuuf fedhuun - hokkaraan duuba deebiyuu hin qabu." Ministirri Dhimma Alaa Jarman Hayikoo Maas ammoo deeggartoonni Tiraamp " dimokiraasii lafa godhanii irra deemuu dhaabaa," jedhan. "Diinonni dimokiraasii suura taatee kana fakkaatu Waashingiteen DC irraa yeroo argan ni gammadu. Jechoonni kotaasisoo ammoo gara gocha hokkaraatti jijjiirama." Jooseef Robinette Baayidan Jr bara 1942tti Sikranton, Peensilveeniyaa keessatti dhalate. Maatii lammii Ameerikaafi Ayerlaandi ta'anii amanii Kaatolikii keessatti ijoollee afur keessa isa hangafaadha. Yeroo mana baruumsa sadaarkaa lammaffaa keessa turetti Joo Baayidan rakkoo haasaa qaba ykn giingee ture. Giingummaa isaa injifachuufis batii hedduuf daawwitii fuldura dhaabbatee haasaa shakaalaa turee milkaa'eera. Joo Baayidan Yunivarsitii Delawaariitti erga baraate booda Yunivarsitii Saayrakuusitti barnoota seeraa barachaa ture. Boodarra haadha warraa isaa jalqabaa Neeyilaa waliin bultoo dhaabbatee Wilmington keessatti hojii siyaasaa isaa eegale. Joo Baayidan bara 1972tti seeneetii US ta'uuf filatamuun yeroo aangoo isaa qabachuuf eegutti gaddi mana isaa seene. Haatii warraa isaafi daa'imni isaa dubaraa Nawoomii balaa konkolaataan lubbuun isaanii darbe. Ilmaan isaa Bewuu fi Hunter ammoo hedduu miidhamanii ture. Baaydeen seenetera paartii Dimokraatawaa ta'uun aangoo isaaf yeroo muudametti waada kan seene hospitaalaa keessa ijjoollee isaa lamaan bira ta'eeti. Jalqaba filannoo pirezdaantummaaf kan dorgome bara 1988tti ta'us himannaa haasaa hogganaan Paartii Dafqaan Bultootaa Biritsih, Niyeel Kinook taasise fudhate jedhamuun irratti dhiyaate amanuun filannichaa keessa baa'eera. Du'aa hadha warraa isaafi intalaa isaa boodaa Waashingitan keessa jiraachaa jireenya isaa sireeffatee ilmaan isaa lamaan guddisaa ture. Boodara baarsiistuu Jiil Jeekobs jedhamtuu waliin bultoo dhaabbachuun, intala Ashleey jedhamtu argataniiru. Bara 2008tti paartii Diimokraatii keessatti filannoof dorgomuuf seenuun boodarra dhiisee Obamaa waliin filannoo irratti hirmaate. Hagayya 23, 2008tti Obaamaan filannoo irratti Joo Baayden akka itti aanaa pireezdaantii isaa ta'ee akka dorgomu beeksise. Filannoo kanas lamaan isaanii waliin ta'uun injifatanii marsaa lamaaf tajaajilaniiru. Bara 2015tti ilmi isaa Bewuu kansarii sammuun hubamee ganna 46tti lubbuun isaa darbe. Kadhimaamtonni filannoo US 2020 Doonaald Tiraamp ,ganna 74 fi morkaataan isaa Dimookraatiikii Joo Baayden, ganna 77 dha.


Haleellaa Kaappital : Baayidan hokkora deeggartoonni Tiraamp 'Capitol'tti kaasan balaaleffatan

Injifataan filannoo Pireezdaantummaa US Joo Baayiden deeggartoonni Tiraamp gamoo Kongiresii US humnaan seenuu ‘hokkora’ uuman hadheefatanii balaalleffatan. Dimookraatoonni hokkora adeemaa jiru kana Pireezdaant Tiraamp ‘itti gaafatamummaa fudhate’ akka tasgabeessuuf gaafataniiru. Tiraamp ursee mormitoonni akka gara mana mootummaatti hiriiraaniif gaafatanii, boodarra ‘manatti galaa’ jechuun dhaamaniiru. Mariin Kongireesii waliin injiffannoo Baayden raggasiisuuf adeemsifamaa ture erga hokkorri kun tasgabbaa’e booda deebi’ee eegaleera. Itti aanaan Pireesdaantii US Maayik Peens maariii Roobii galgalaa kana yeroo eegalu, “seeraa mana mootummaa US keessatti kun guyyaa isa hamaadha,” jechuun dubbataniiru.. Moormitoonni gamoo kana poolisoota loluun darbanii iyyaa, alaabaa suura Tiraamp qabu qabatanii humnaan yeroo seenanitti bu’aan filannoo akka haqamuuf gaafachaa turani. Gochaa addunyaa maraan ilaalamaa ture kanaan, dhukaasii dhaga’amaa ture, gaasiin nama boossisus mormitootatti biifamaa ture. Miseensonni kongiresii gamoo Kongiresii Rotundaa keessatti sodaan yeroo dhokatan mul'ateera. Aangaa’oonni fedeeralaa akka jedhanitti meeshalee dhoyiinsaa ta’uun shakkaman lama kan argaman yoo ta’u, lamaanu FBI fi poolisii Kapitool Hiiliin nagaan to’atamaniiru. Hokkorri kun kan uumame yeroo Dimookratoonni lama filannoo teessoo Seneetii Joorjiyaa injifatanitti. Kadhimatootni Dimookraatotaa lamaan teessoo Seeneetii Joorjiyaa injifachuu jechuun ammoo dhaabichi Seeneetii keessatti olaantummaa akka qabaatu godhee jira. Filannoo pireezdaantummaa ka injifate Joo baayden gochii mormitootaa kun “mootummaa jeequu irraa kan hin hanqanneedha,” jedhaniiru. Haasaa Delaweer Wilmingitaan irraa taasisaniin dimookraasii irratti “haleellaa raawwatamee hin beekne” dha jedhan. “Pireezdaant Tiraamp amma TV irratti ba’ee waadaa isaa guutuun heeraa biyyatti eegee fincilli kun akka dhaabatuuf akka godhuuf waamichan dhiyeessa,” jedhaniiru. Gamoo teessoo mootummaa humnaan seenuun, foddaa caccabsuun, kutaalee Seneetii US to’achuun, nageenyaa qoondaltoota filatamanii yaddoo keessa galchuun “Kun hiriira mormii miti, finciladha” jechuunis dubbatan Tiraamp viidiyoo twiitara gubbaa gadhiisaniin himannaa filannoon haatamera jedhu irra deebi’uun dubbataniiru. ''Akka miidhamtan beeka. Akka gadditan beeka'' jedhan deeggartoota isaaniin. “Filannoon nu jalaa hatameera. Filannoo kufe ta’uu namni hundi beeka, keessumaa qaamni inni faallaa jedhan. “Garuu amma gara manaa galuu qabdu. Nagaa qabaachuu qabna.” Roobii ganamaan hirmaatootta “Hiriira Ameerikaa olchaa” jedhurratti hirmaataniin Waayit Haawuus fulduratti haasaa taasisaniin mormiitoonni gara mana mootummaa akka deeman gaafatanii ture. Jeeqtoonni kun -kan gariin isaanii uuffatta qama eegu uffatan- poolisii haleeluuf keemikaala akka fayyadaman Hogganaan Poolisii Waashingitan Roobart Koontee dubbataniiru. Gamoo sana keessa humnaan seenuun “Eessa jiru?” jechaa iyyaa dhaadannoo “Tiraampiin barbaanna” jedhu dhageessisaa turani. Namni tokko waltajjii Seeneetiitti ol ba’uun “Tiraamp filannoo injifateera” jechuun iyyaa ture. Namni biraan ammo waajjira Af yaa’iii Mana Maree Bakka Buututaa Naanci Peelosii keessa luka isaa miinjalatti ol baasee taa’aa ture. Kutaa mariin itti gaggeefamaa ture keessa mormiitoooni akka hin seenneef poolisiin balbalatti barcumaa fi miinjaala hirkisuun shugguxii isaanii baasaanii eegaa turani. Looltoonni, qoondaltoonni FBI fi US Secret Service boodarra poolisii Kaapitool gargaaruuf bobbaafamaniiru. Hokkorichaan sa’aatii hedduu booda aanga’oonni Seeneetii gamoon kun qamoolee nageenya eegasisaaniin to’atamuu ibsaniiru. Poolisiin Waashigtan shuquxiin shan booji’aamuu fi yoo xiqqaate namootni 13 to’annoo jala ooluu isaani ibseera. Dabalataanis mana mootummaa Kaansas, Joorjiyaa, Yutaa, Origoon fi bulchiinsa kaabaa Washiingitan keessa hiriirri mormii gaggeeffamaa ture.


Baayidan dhimma nageenya biyyaarratti odeeffannoo argachaa hin jiru jechuun komatan

Injifataan dorgommii pireezidantummaa US, Joo Baayidan ejensiiwwan nageenya biyyaalessaaf murteessoo ta'an sirna bulchiinsaa Tiraamp harkatti akkaan miidhamaniiru jedhan. Baayidaniifi gareen isaanii aangoo fudhachuuf yeroon torban sadii wayita hafetti odeeffannoowwan barbaachisoo kanneen akka muummee ittisa biyyaarraa yeroo yeroon dhiyaachuufiin irra jiru isaan gahaa akka hin jirre komataniiru. Baayidan Amajjii 20 aangoo kan fudhatan yoo ta'u Tiraampi injifatamuu isaanii amanuu didaa turan. Filannoo kanaan injifachuun isaanii erga ibsamee akka sirna biyyattiitti odeeffannoowwan murteessoo nageenya biyyaan walqabatan argachuu kan qaban ta'uus, torbanootaaf odeeffannoon kun dhiyaachaafii hin turre. Wiixata kaleessaa komii kana erga dhageessisanii hoogganaan ittisa biyyattii kan yeroo Kiristoofar Miilar aanga'oonni haala oogummaa bu'uureffateen adeemsa ce'umsaarratti hojjechaa jiruu jedhan. ''Muummeen ittisaa hojjettoota 400 caalan waliin gaaffiifi deebii 164 gaggeesseera, ragaa abbaa fuulaa 5,000 kan gareen Baayidan dursee gaafate caalu dhiyeesseera'' jedhan Miilar. Dubbii himaan muummee Ittisaa Peentaagoon garee Baayidan waliin iftooma guddaa qaba jedheera. Baayidan gama isaaniin ibsa isaanii tiwiitara gubbaa kaahaniin muummee ittisa biyyaafi waajjira bulchiinsaafi Bajataarraa danqaan isaan mudachuu himan. ''Ammaan tana dhimmoota nageenyaa murteessoorratti bulchiinsa aangoo gadhiisurraa odeeffannoo hunda argachaa hin jirru'' jedhan. ''Kuni ilaalcha koon gaafatamummaa dhabuun ala waan jedhamu hin qabus'' jechuun dubbatan. Gareen isaanii waraanni biyyattii guutuu addunyaarra jiru haala irra jiru beeku akka fedhuufi burjaajiin gama kanaan mudatu 'diinotaaf' carraa uuma jedhan. Ejeensiiwwan nageenya biyyaa waliin hojjetan bulchiinsa amma yeroon aangoo isaa xumuramaa jiruun akkaan miidhameeras jechuun dubbatan. Hedduun isaanii hanqina namaa gahumsa qabu, hamilee qabuufi sirnaan hoogganamu dhabuun miidhameera jedhan. Tiraamp filannoon booda guyyaa muraasa booda ture hogganaa raayyaa ittisa biyyaa Maark Espeeriin aangoorraa kan kaasan. Sababni isaa ammoo mormii jibba sanyummaa balaaleffatu dhaabsisuuf Espeer loltoota hin ergu jechuu isaaniiti.


Hokkora US Kaappitol: Hogganoonni biyyoota addunyaa waa'ee hokkora Ameerikaa maal jedhan?

Hogganoonni addunyaa hokkora Washingitan keessatti Roobii deeggartoonni Tiraamp kaasan balaaleffatan. Deeggartoonni Tiraamp kumaatamaan lakkaa'aman gamoo US Kaappitol kan teessoo seera baastotaa ta'e cabsanii ol seenuun hokkora kaasaniin lubbuun nama afurii badeera. Wayita hokkorri kun uumamu miseensonni Seneetii fi Koongiresi Ameerikaa waliin ta'uun injifannoo Joo Baayidan mirkaneessuutti turan. Taatee kana hordofuun hogganoonni biyyoota addunyaa Ameerikaa keessatti nagaan akka bu'u, sirni wal-harkaa fuudhiinsa aangoos nagaan akka gaggeeffamu waamicha dhiyeessan. Wanti ta'e 'suukkanneessaa fi haleellaa diimokiraasii irratti raawwatame' jechuun ibsan. MM UK Booriis Joonsan "wanti mul'ate waan nama qaanessu" jechuun balaaleffatan. "Ameerikaan biyya guutuu addunyaa irratti diimokiraasiif dhaabbattudha, kanaaf wal-harkaa fuudhinsi aangoo sirnaan karaa nagaa raawwatamuu qaba," jechuun twiitara irratti barreessan. Namni siyaasaa UK biroon Sar Keeyir Istaarmar "haleellaa kallattiin diimokiraasii irratti raawwatame" jechuun wanta ta'e ibsan. Chaansilarri Jarmanii Angelaa Meerkel wanta Washiingitanitti ta'etti "aaruu fi gadduu" himte. "Pireezidant Tiraamp mo'amuu isaa fudhachuu dhabuu fi waa'ee filannoo irratti shakkiin akka ka'u gochuun isaa sirrii miti," jechuun dubbatan. Chaayinaam gama isheetiin deeggartoota Tiraamp waajjira seera baastotaa US Kaappitool cabsanii seenan, hiriirtota Hoongi Koongi diimokiraasii dhaadhessan kan bara darbe mana maree seera baastotaa cabsanii seenan waliin wal fakkeessuu yaalte. Ministirri Haajaa Alaa Chaayinaa Huwaa Chunyiing hokkorri Hongi Kongi kan Washingitan caalaa hamaa ture garuu namni tokkollee hin duune jedhan. Chaayinaan taateewwan lamaan wal bira qabuun ishee rogeeyyii Hongi Koongi diimokiraasii dhaadhessan oriisisee jira. Awurooppaa irraa hogganoonni hedduun wanta Washingitan keessatti ta'e haleellaa diimokiraasii irratti raawwatame jechuun cimsanii balaaleffataniiru. MM Ispeen Peedroo Saancheez akki jedhan: "Jabina diimokiraasii Ameerikaarraa amantaan qaba. Bulchiinsi pireezidantii haaraa Joo Baayidan kana irra aanee uummata Ameerikaa ni tokkoomsa," jedhan. Pireezidantiin Fireench Imaanu'eel erga gama viidiyoon dabarsaniin, "biyya diimokirasii ganna dheeraa lakkoofsise qabdu keessatti deeggartoonni pireezidantii aangoo gadi dhiisaa jiru, wayita hidhannoon bu'aa filannoo morman arguun, qajeeltoon idil-addunyaa 'nama tokko, sagalee tokko' jedhu gatii dhabsiisa jedhan. "Wanti har'a Washingitan DC keessatti ta'e gonkuma Ameerikaa hin mul'isu. Jabina diimokiraasiin keenya qaburraa nuti amantaa qabna. Jabina diimokiraasii Ameerikaa irraas amantaa qabna," jedhan. MM Siwiidin Isteefan Loofveen taatee uumamee kan "nama yaaddessu" fi "haleellaa diimokiraasii irratti raawwatame" jedhan. Hoggantoonni Gamtaa Awurooppaas yaaddoo isaanii ibsatanii jiru. Pireezidantiin Mana maree EU CHaarlas Misheel Ameerikaan karaa nagaa aangoon Baayidanitti akka darbu akka mirkaneessitu amantaan qaba jedhan. Pireezidantiin Komiishinii EU Ursula von Der Leyen gama isheen  gara fuulduraa dipireezidantii haaraa filannoo injifate waliin hojjechuuf akka abdatan himan. Barreessaa Olaanaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii Antooniyoo Guterees wanta ta'etti gadduu isaanii dubbi himaan isaanii himeera. MM Kaanadaa Jastiin Tiruudoos "haleellaa diimokiraasii irratti raawwatame kanaan daran gaddeera, jeeqameera," jedhan. "Hokkorri yoomuu fedhii uummataa irra aanuu hin danda'u. Ameerikaa keessatti dimokiraasiin hundaa ol ta'uu qaba, ni ta'as," jedhan.


Haleellaa Kaappital: Deggertoonni Tiraamp galma Mana Maree US wayita weeraran

Pirezidaant Doonaald Tiraamp deggaruun kanneen hiriira ba'an gamoo guddicha mootummaa biyyattii kan ta'e Kaappitoo keessa seenuun galma walga'ii Mana Maree Bakka Bu'oota Uummataa weeraran. Qondaaltonni miseensota kongiresii akka dhokatanii fi walga'iin akka adda citu dirqamsiisaniiru. Kaayyoon walga'ii kongiresiichaa ammoo filannoo mo'achuu Joo Baayidan mirkaneessuuf ture. All pictures are subject to copyright.


Teessoon Seeneetii Joorjiyaa siyaasa US baroota dhufanii akkamiin murteessa?

Pireezidantiin Ameerikaa Doonaald Tiraampiifi kan haaraa filataman Joo Baayidan, teessoo Joorjiyaan Seeneetii keessaa qabdu dhaabni isaanii akka injifatu, kenna sagalee har'a xumuramu dursuun duula jabaa gaggeesan. Filannoon kun dhaabni lamaan Mana Maree bakka Bu'oota Uummataa isa olaanaa, Seeneetii keessatti olaantummaa qabaachuuf murteessaadha. Isteetni Joorjiyaa Seeneetii keessatti teessoo lamaan kan bakka buufamtu yoo taatu, Baayidaniifi Tiraamp teessoon Seeneetii kun siyaasa US waggoota dhufanii keessatti gahee olaanaa qabaata jedhan. Jiraattootni Joorjiyaa miiliyoona sadii ta'an asiin dura sagalee isaanii kan kannan yoo ta'u,  sagalee kennuuf kan galmaahan 60% ammoo guyyaa har'aa (Kibxata) sagalee isaanii kennu jedhamee eegama. Filannoo kana kaadhimamtootni Dimookraatotaa lamaan yoo injifatan, kanaanis paartichi Seeneetiifi Waayit haawusiin harka ofiitti galfata jechuudha. Kanaan dura Joorjiyaa irraa teessoo Seeneetii kan harkaa qaban kaadhimamtoota Ripaablikaanii  Keeliiy Lofleer fi Deeviid Perduu teessoon isaanii Dimookraatotaan akka hin fudhatamne duulaa turan. Filannoon Kibxata har'aa kun kan gaggeefame filannoo Sadaasa darbe gaggeefamee tureen kaadhimamaan sagalee 50% ol argate waan hin turreefi. Teessoon kun aangoo dhaabbiileen lameen Seeneetii keessaa qaban madaalawaa godha. Yeroo ammaa teessoo Seneeti 100 keessaa Ripaablikaanotni 52 qabu. Joorjiyaattii Dimookraatotni yoo mo'an ammoo teessoon walqixa ta'a. Kun ammoo pireezidantii itti aantuun Kamaalaa Hariis pireezidantii Seenetichaa ta'uun aangoo sagalee isheen murtee raggaasuu akka qabaattu godha. Seeneetiin hala kanaan guutamuun ajandaawwan Baayidan raaggisuu fedhan kanneen akka eegumsa fayyaa fi to'annoo jijjiirama qilleensaa kan Ripaablikaanootni morman rakkoo malee akka darbu carraa uuma. Seeneetiin aangoo muudama kaabinee fi abbootii seeraa mormuufi raggaasuus qaba. Kaadhimamtootni Dimookraatotaa yoo mo'atan, erga bara 2008 bara pireezidantummaa Baraak Obaamaatii, yerooo duraaf Seeneetiin, Manni Maree Bakka Bu'oota Uummataafi Waayit Haawus harka Dimookraatotaa gala. Atlaantaatti kan deeggartoota waliin wal argan Baayidan ''Joorjiyaa, biyyi  guutuun isin eeguutti jira, aangoon harka keessan jira'' jedhan. Tiraamp ammoo Daaltonitti bakka dhumaa Dimookraatota ofirraa ittifnudha jedhan. ''Addunyaa guutuun ilaalaa jira, kun carraa dhumaa Ameerikaa nuti jaalannu baraaruuf qabnudha'' jedhan Tiraamp, duula bara pireezidantummaa isaanii isa dhumaatiin. Kaadhimamaan Dimookraatotaa Joorjiyaatti  teessoo Seneetii erga injifatee waggootni 20 darbaniiru.


Ameerikaatti dubartiin miseensa Kongiresii taate shugguxii qabbattee Kongiresii seenuuf dhaadatte

Miseensi Koongireesi Ameerikaa dhiyeenya filatamte yeroo taajajila ishee Waashiigtan DC’tti shugguxii qabattee akka sochootu waadaa seente. Viidiyoo Dilbata maxxansite irratti Riippaablikaan Looren Boobert gara magaalaatti ba’uu ishee dura yeroo shugguxii ishee qixeeffattu agarsiisa. ''Shugguxiikoo DC fi Kongireesii keessatti nan qabadha,” jechuun viidiyoo si’a miiliyoona lamaa ol daawwatame kan tiwiitara gubbaatti maxxansite keessatti. Hoogganaan Poolisii magaalattii garuu wa’ee seera cimaa meesha waranaa qabatanii deemuu irratti Looren waliin haasa’uu akka barbaadu ibseera. Looren Koloraadoo magaala Rifle keessatti mana nyaataa Shooters Grill jedhamu kan namootni akka bulchiinsicha keessatti ifatti meesha waraanasaanii baadhatanii  deemaniif eeyyyamutti hojjatoonni mana nyaatichaa qabatanii akka socho’aan jajjabeessa. Dhimmi mirga meeshaa waraanaa filannoo Sadaasa darbee irratti dubbii ijoo duulaa na filadhaa ishee ture. ''Amma Ameerika keessatti magaalaa gaarii jedhaman keessa tokko keessa hojjadhus, mirgaakoo hin dhiisuu,'' jechuun viidiyoo Dilbata maxxansame irratti dubbatteetti. ''Akka dubaartii gabaabduufi xinnootti karaa seeraan of eeguun filadha, sababiinsaa anatu anaaf eegumsa keennuu danda’a,'' jette. Hogganaan poolisii Waashingitan DC  Roobart Koontee ''Dubartiin miseensa Kongireesii kun akkuma nama kamuu daandii DC keessatti meeshaa waraanaa qabattee utuu deemtuu yoo aragamte ni adabamti,'' jechuun gazexeessitootatti himaniiru. Heerrii US mirga namoota meeshaa waraanaa qabaachuufi hidhachuu kan eeyyamu ta’us, seerootni kan eeyyaman adda addaadha. Miseensotni Kongiresii meeshaa waraanaa isaanii hanga dhukaasaaf hin qophoofnetti DC fidanii waajjira isaanii keessa kaawwachuu ni danda’u. Ta’us garuu daandii magaalattii keessa qabatanii socho’uuf eeyyamni isaan ni barbaachisa, meeshaaleen bulchiinsa biraa irraa dhufan ammoo abba taayitaa magaalattii biratti galmaa’uu qaba. Ji’a darbe, gartuun seenetaroota Dimookraatikii seera ammaa miseensoota kongireesiif eeyyamamu akka cimuuf wixinee qopheessanii turani.


Haakaroonni biiroo maallaqaa fi daladala US cabsanii seenan

US erga haakaroonni toora waajjiraalee Maallaqaa fi daldalaa cabsanii seenuu barameen booda ajaja hatattamaa baasteetti. Gocha haakarootaa kana hordofuun manneen hojii mootummaa federaalaa marti isaaniiyyuu neetwoorkii akka dhaamsanii fi akka keessaa ba'an ajajamaniiru. Neetworkiin kompiyuutaroota manneen hojii mootummaa federaalaa hundaan hidhata qabu, SolarWinds Orion, haakarootaan kan qiyyaafannaa keessaa galeedha. Us, eenyu akka gocha kana duuba jiru ammatti adda hin baasne. Taateen erga dhaabbati saayibarii nageenyaa, Cyber security, ''FireEye'' jedhamu meeshaan ittiin waa haak godhan jalaa baduusaa ibsee torban osoo hin guutin raawwate. Dhabbileen dhimma nageenya saayibarii US kanneen ''Cybersecurity fi Infrastructure Security Agency (Cisa)'' jedhaman wayita ajaja dhaabileef kennan akka ibsanitti, haakaroonni yeroo ammaa kanneen sirna caasaa mootummaa keessa jiru butuu danda'aniidha jechuun akeekkachiisan. Dhaabbati teeknooloojii guddichi ''SolarWinds'' jedhamu tuwiitarii isaarratti akka barreessetti, fayyadamtoonni isaa hatattamaan gara sirna fooyya'aatti of guddisuu(upgrade) qabu jedhe. Jaarmiyaan 'FireEye' ammoo kompiyuutaroota dhuunfaas ta'e kan mootummaa, akkaataa haakarootaan butamuu hin dandeenyeen fooyya'uu (upgrade) qabu jechuun maxxansee ture. Dhaabbati teeknooloojii ''SolarWinds Orion'' jedhamu jalqaba of-fooyyessuu akka qabuu fi ta'uu baannaan haakaroonni akka qama fedhan haleelaniif haala mijeessee jira jechuun akeekkachiisee ture dhaabbati kun. Namoota dhimma nageenya saayibaraa fi haakarootaan walqabatu sakatta'aa turan keessaa sadi Rooyitarsitti akka himanitti, gocha raawwatame kana duuba Raashiyaatu jirti. Kana dhagahuun Ministeerri Dhimma Alaa Raashiyaa, hamiin kun hundee bu'uura hin qabu jechuun feesbuukii isaarratti barreesseera.


Haleellaa saayibarii US: Dameen anniisaa guddichi US haakarootaan hatame

Jaarmiyaalee US gurguddoo tibbana haakarootaan hataman keessaa dameen anniisaa isa tokkodha. Dameen anniisaa guddichi kun hatamuun yakka haakaroonni jaarmiyaalee US irratti raawwatan keessaa isa hammaataadha jedhameera. Dameen anniisaa kunis gabbisa niwukilaraa US adda durummaan kan hoogganuudha. Garuu haakaroonni kunneen hojii oomisha meeshaalee waraanaa keessa harka hin galfanne jedhe dameen kun. Haakaroonni kunneen ammaaf damee biizinasii dhaabbatichaarratti xiyyeeffatan malee siistama meeshaalee waraanaa keessa hin seenne jedhe. Jaarmiyaan teeknooloojii guddichi 'Microsoft' gamasaatiin mosaajii(software) haakarootaan akeekame siistama isaa keessatti arguu ibseera. Namoonni hedduun duula haakarootaa kana duuba Raashiyaan akka jirtu himu, isheen garuu himannaa kana haalteetti. Jaarmiyaaleen Maallaqaa fi Daldalaa US kanneen xiyeeffannoo haakarootaa ta'aniidha. Dilbata darbe dameewwan kunneen haakarootaa butamuu qondaaltonni US himanii turan. Aangoonsaanii obba'aa kan jiru Pirezidaant Doonaald Tiraamp hanga yoonaa dhimma kanarratti yaada hin kennine. Pirezidaantiin haaraa filataman Joo Baayidan gamasaaniin dhimma nageenyummaa saayibariif xiyyeeffannaa guddaa kennanii akka hojjetan ibsan. Nageenyummaa saayibariif qaamolee jajjaboo ta'ana affeerree, gatii guddaa kaffallee hojjenna jedhan. Jaarmiyaan nageenya saayibarii guddichi Ameerikaa,  Cybersecurity and Infrastructure Agency (Cisa), jedhamu duula haakaroonni gaggeessaa jiran dhaabsisuun ''akkaan walxaxaa fi qormaata hedduu kan qabuudha'' jechuun akeekkachiise. Duula haakaroonni tibbana gaggeessaa jiraniin miidhaa gurguddaan qaqqabuu fi ammas sodaa hamaan akka jiru akeekkachiise jaarmiyaan kun. Haakaroonni duula kan eegalan Bitootessa darbe yoo ta'u ergasii qaamoleen dhimmi ilaallatu hojii irraa eegamu hojjechaa turan jedhe jaarmiyichi.


Qulqulleesituu mana barumsaa wayyaa ishee moofaa gurguruun bu'aa argatte

Qulqulleesituun mana barumsaa Istoormii Jeems wayyaa kana dura uffatame deebistee gurguruun birrii 66,371 buufatteetti. Wayyaa erga dhaqna dhiqatanii uffatanirraa kaasee gosti wayyaa isheen hin gurgurre hin jiru. ‘’Yeroon jalqabu baay'ee na nuffisisa ture,’’ jetti shamarreen ganna 31 Ameerikaa, Ohaayoo jiraattu. ’’Qarshii waanin barbaaduuf ittan fufe, kanaan otoo hojii hin dhabiin ture,’’ jetti. Jalqaba Istoormiin uffata lammata gurgurtu gabaa Pooshmaark jedhamutti baaste. Gabaa kanatti bittuufi gurgurtuun kallattiin kan wal-argan yoo tahu gabaa kanatti baasanii yoo gurguran qarshii irraa shallagama. Gabaan kun arfaasaa kana gurgurtaan harka 50n dabaleera jedha. Istoormiin miya gurgurattu jalqabaa baatii Caamsaa keessa ture kan gabaatti baaste. Sana booda galii argatte irraa obboleettiifi jaalalleeshee wayyaa uffatame akka gurgurattuuf kennaniifitti deebiste. Doolaara 500 immoo gabaama kanaarraa ofiin daara baaste. ‘’Kennaa ayyaana Qilleef ta’us achumaan bitadhe,’’jetti. ‘’Wayyaan takkaa uffatamee gatamuu mannaa yeroo dheeraa akka uffatamu gochuu nan jaaladha, dabalataan gatii salphaan bitatta,’’ jetti. Manatti ugguramanii turuun fedhii wayyaafi faaya bitachuu harka 25nin hir’iseera. Haa ta’u malee marsariitiiwwan uffata kana dura faayidaarra oolan gurguran waan addaa argaa jirra jedhu. Hundeessituun Faashinfaayil Saaraa Deeviiz weerarri kun daldala ishee miidha jettee yaaddoftee turte. Dhaabbata kana korojoo dubartootaa dhiyeessuun qofa bara 1997 marsariitii eBay jedhamurratti gurguruun jalqabde. Amma gatii waliigalaa doolaara miiliyoona 200 baasuun of danda’ee harka 50 guddachaa jira. Akka yaadamu yaaddoon fayyaa fi diinagdee maamila gabaa deemtu hin baqachiisne. ‘’Akka addaatti gurguraa turre,’’ jetti. ‘’Waanuma girgijjii irra jiru hunda gurguraa jirra, garuu miini as galu badaa miti,’’ jetti. Aadde Deeviis  dhiyeessiin hir’atus galiinshee bara kanaa harka 20n akka dabalu eegdi, faashiniin ni geeddarama jetti. Otuma weerarri kun hin jalqabiin illee, gurgurtaa miiya kana dura tajaajilarra ooleetu jaalatamaa dhufe. Wayyaa, korojoo meeshaalee biro kan durii tahan gurgurti. Yeroo weerara kanaa namoonni onlaayinii waan turaniif faashinoonni durii bu’aa argachaa jiru jedhu ogeettiin dhimma kana xiinxaltu  Aleeksiis Diisilvaa Kaaleera. Dhaabbanni isheen keessaa hojjettu Miinteel qorannoo taasiseen maamilootni harka 70 tahan meeshaa lammata faayidaarra oolu bituuf eeyyamamoo dha. Namoonni meeshaa faayidaarra oole bituu didan qulqullina komatu. Haa tahu malee fedhiin miya akkasii bitachuu yeroo weeraraa dabaleera. Ameerikaatti namoonni harka 20 tahan yeroo weerarraa meeshaa irra deebiin faayidaarra oolu bituuf fedhii agarsiisaniiru. Aadde Aleeksiis namoonni vaayirasichi saanduuqa meeshaa keessa keewwataniifi huccuurraa nutti darba sodaa jedhu dhiisaa dhufan, hanguma waa’ee vaayirasichaa beekaa dhufan jechuu dha jetti Faashinii wayyaa takka itti fayyadamanii gatan guddachaa dhufuun wayyaa faayidaarra oole bitachuu dabale. Kufaatii diinagdee bara 2007-2008 as immoo iddoowwan gatii cabsaa qaban kanneen akka Giilt Giruupii dabalaa dhufan. ‘’Dhiibbaa diinagdeen nurraan gahu waan hubannuuf,maamilootnis qarshii qusachuu barbaadan karaa kana faa fayyadamuu fedhu.


Filannoo US 2020: 'Iraan marsariitiiwwan qondaaltoota irratti xiyyeeffatan keessaa harka qabdi'

Marsariitiiwwan fi midiyaale hawaasaa qondaaltoota olaanoo itti gaafatamoo nageenyaa fi filannoo 2020 to'ataa turan irraatti dorsiisa ajjeechaa qaban duuba haala ''amansiisaadha jedhamuun'' eergamtoonni haleellaa saayibarii Iraan jirachuu, eejansiiwwan nageenyaa US lama beeksiisan. Ibsa waloo Muddee 23 Waajjirri Qorannoo  Yakkaa Federaalaa (FBI) fi Ejansiin Saayibar Sakuritii fi Nageenyaa Bu'uuraa (Cisa) kennaniin, gochiichaaf Iraan ittigaafatamtu ta'usheetiif odeeffannoo qabatamaa harkaa qabna jedhan. Oppireshinichis ''yaada Iraanoonni US keessati wal qoqooduu fi dhabiinsa wal amantaa uumuuf akkasumas adeemsa filannoo biyyattii keessatti amantaa ummataa akka xiqqaatuu yaadaa jiraachuun kan mullisuudha,'' jedhan. Eenyummeessi marsariitiiwwanii fi midiyaalee hawaasaa, ''Diinoota Ummataa'' fi ''Diinoota Biyyaa'' jedhaman kunneen, jalqaba Mudde kanatti kan  saaqaman yoo ta'u, maqaa, suuraa, ibsa teessoo fi teessoo manaa qondaaltoota federaalaa, isteetiifi ganda akkasumas maqaa lammiilee dhuunfaa bulchinsootaa kanneeniin miindeeffamuun soofti weerii fi haardi weerii karaa elekitironikaatiin sagaleen ittiin kennamu gurguran 38 kan hammataniidha. Tiraamp, garee seeraa isaafi deeggartoonni isaa hedduun torban dhihoo keessaa illeen waa'ee waliin dhahu sagalee filannoo karaa elektorooniin gaggeeffameerratti kan bulchiinsoota hedduu irratti himannaa dhiyeessanii ture. Haata'u malee manni murtii federaalaa himannicha kufisuunsaa ni yaadatama. Akkasumas eejansiiwwan kunneen teessoowwan imeelii afur kan marsariitiiwwan ''imeelii dorsiisoo'' qondaaltootaaf ergan kanneen waliin hidhatan qaban adda baasuu himan. Oppireeshiinii gama midiyaa hawaasummaa kunis kan feesbuukii, twiiitara, Parler, V-Kontakte, Pinterest fi Gab jedhamaniitti dhimma bahuun deeggartoonni Tiraampi, maqaafi teessoo namoota ''biyyaafi adeemsa dimokiraasii keenya haalanii'' itti dabalaa jechuun gaafatan. Hagganaan FBI Kiristofar Wraay, dabalatee qondaaltoonni motummaa hedduun kanneen odeeffannoon isaanii marsariiticha irratti maxxanfame keessatti argamu. Amma gochiiwwan opareeshinichaa fi kuusaan saanii marti akka kaafamu taasifameeras jedhameera. Irra caalli eenyummeessa midiyaalee hawaasaas haqamaniiru. Garuu ammoo kanneen VK fi Parler irraa ammalleen jiru jedha ibsichi. Dabalunis kan eenyummeessi Parler nama dhunfaan kan saaqameedha jedhan. Jooyee Slowiik, qorataa olaanaan nageenya 'DomainTools' gama isaanitiin, galmeen maxxansawwan biloogii ifatti mul'atuu akka waan jalaba Raashiyaatti saaqameetti kan agarsiisuudha jedha. Haata'u amlee, imeeliiwwan galmee marsariitii ka'umsaan waliitti dhufanii ammoo bakka afaan Raashiyaatiin ''yandex.ru'' jedhuu kan ka'umsa idil-addunyaa ''yandex.com'' kan jedhuutti fayydaman. Tarii kunis shakkii gama Raashiyaatiis yaaliin ture jedhu sana ta'u mala ykn ammoo gochichi gama sanaa akka raawwatame fakkeessuun kan yaalame ta'u mala jedhu Mr Slowik. Qondaaltoonni Ameerikaa Iraan yaalii jiddugaluumsa filannoo baranaatii wayita himatan kun kan yeroo lamataati. Onkolooleessa keessas, qondaaltoonni nageenyaa biyyaaleessaa US, filattoota Dimokiraatootaatti imeelii dorsiisoo ergudhaaf ittigaafatamtuun Iraan jedhanii ture. Haata'u mlee Iraan imeeliiwwan jedhaman kanneen keessaatti hirmaannaa akka hin qabne kan haalte yoo ta'u, kan amma FBI jedheerratti garuu hanga ammaatti homaa hin jennee. Twiitar eenyummeessawwan gara 130 ta'aniifi tibba marii pirezidaantummaa jalqabaatti yaalii Iraan ''haasaa ummataa jeequuf'' taasifteetti hidhata qaba haqeera. Barreeffamni eenyummeessa twitiirii kanneenii muraasnis kan Tiraamp deeggarn yoo ta'u, garii isaanii ammoo Joo Baayidaniin kan deeggaran turan.


Twitter aangoo dabarsuusaaniin dura hordoftoota Tiraamp haquuf

Jaarmiyaan miidiyaa hawaasummaa guddichi 'twitter' akkaawuntiin pirezidaantii aangoo dabarsaa jiranii Doonaald Tiraamp qulqullaayee, hordoftoonni hundi erga haqamanii booda gara pirezidaantii haaraa filatamanitti dabarfama jedhe. Hordoftoota miiliyoona 88 caalan kan qaban Doonaald Tiraamp, waggaa afur dura wayita aangoo qabatan hordoftoota Baraak Obaamaa qabatanii itti fufan. Bulchiinsi Joo Baayidan garuu hordoftoota Tiraamp qabatee akka itti fufu twitter hin ayyamne. Gareen Joo Baayidan karoora twitter kana dura dhaabbatanii falamaniiru, dhaabbatihi garuu murteen kun kan hundi irratti walta'e waan ta'eef hin jijjiiramu jedheera. Dhaabbati kun wayita bara 2016 gareen Tiraamp gaaffii walfakkaataa dhiyeessan tole jedhee ammammoo diduunsaa karooraa fi ejjennoosaa jijjiiruu agarsiisa. Garee Pirezidaantii haaraa filataman jalatti daarektara dhimma dijiitaalaa kan ta'an Roob Filahertii, ''Bulchiinsi Tiraamp bara 2016 hordoftoota Baraak Obaamaa hunda guurrate.'' jedhan. Peejiin pirezidaantonni Ameerikaa ittiin twitter banatan kan bara 1890oota keessa hundeeffame @POTUS akkasumas @WhiteHouse kan jedhamaniidha. Twitter garee Tiraamp 'Team 44' irraa gaaffii jabaa isa mudate hubachuun hordoftoota Obaamaa akka jiranitti gara Tiraampitti dabarseera jedhan qondaalli kun. ''Gadaa kana keessa garuu Joo Baayidan jalqabarraa ka'anii hordoftoota horachuu akka qaban twitter nutti himeera'' jedhan. Kunimmoo hordoftoota akkaawuntiiwwan mootummaa kanneen akka @ @POTUS fi @FLOTUS jedhaman kanneen Amajjii dhufu gara Joo Baayidanitti darbuuf jiran irratti miidhaa guddaa qaba. Twitter akka jedhutti kanneen pirezidaantii ammaa hordofaa jiran daataansaanii akka olkaa'amuufi akka haqamaa jiran akkasumas ammoo carraa Joo Baayidan hordofuu akka qaban ergaan isaan ga'a. Akkaawuntiin dhuunfaa Joo Baayidan, @JoeBiden, ammatti hordoftoota miiliyoona 21.7 kan qabu yoo ta'u wayita kan kan bulchiinsa isaanii banatan hordoftoota kanneen irra miidhaan ga'u tokkollee hin jiraatu. Pirezidaanti Tiraamp akkaawuntii twitter isaanii kan mootummaas kan dhuunfaas sirnaan itti fayyadamaa turan, keessattuu namoonni akkasaan filatan kakaasuu keessatti. Wayita Waayit Haawus keessa turanitti yeroo kuma 50 ol tweet godhaniiru. Marsariitiin waa'ee tweet fi akkaawuntii hordoftootaa to'atu, Factbase, akka himutti ammoo Tiraamp erga ji'a Sadaasaa darbeetii as hordoftoota 369,849 dhabaniiru. Joo Baayidan ammoo faallaa kanaan hordoftoota 2,671,790 haaraa argataniiru. Twitter erga hoji gaggeessaan dhaabbatichaa Jaak Doorsii gameeyyii siyaasaa US kanneen akka Tiraamp, Baayidan fi Kamaalaa haariis hordofuu dhiisanii(unfollow) booda murtee kanarra ga'e.


Kaadhimamtoonni akaadaamii waraanaa US qormaata hatan

Kaadhimamtoonni qondaala akaadamii waraana Ameerikaa isa guddaa ta'ee hedduun qormaata herrega karaa olaayiniin hatuu, qondaaltoonni biyyatti himan. Kunis salphiina hanna qormaataa isa olaanaa jaarrawwan keessatti akaadaamii loltummaa US mudateedha jedhan qondaaltoonni. Barattoonni 70 ol ta'aniifi sababii Covid-19n fageenya irraa barnoota hordofaa turan, qormaata herreegaatiin Naamusa Kabaja Kaadhimamaa Waraanaa Weest Poyint (West Point's Cadet Honor Code) cabsuun komataman. Irra jireessi kaadhimamtootaas qormaaticha hatusaanii amananiiru. Barsiiftoonni wayita qormaata kaalkulasii qabxii kennaniitti garaa garummaawwan waan hubataniif shakkiin itti umame. Kanneen keessaayis kaadhimamtoonni 72 kan waggaa tokkooffaa barataa jiran yoo tahu, kaan barattoota waggaa lamataati. Kanneen qormaaticha hatu amanan keessaa 55 isaanii sagantaa bayyanachiisuu baatii jahaatti ergamaniiru. Kana malees yeroo turtiisaanii Weest Poyinti keessaa hafeetti ammoo akeekkachisa keessa turu jechuun midiyaan biyyatti kan gabaase. Kaan isaanii irratti garaagarummaan waan hin argamneef ykn kaadhimamtoonni barnooticha waan dhaabaniif dhimmisaanii adda citeera. Baayyeen isaanis adabamuuf ykn arrii'atamuuf murteessuuf dhaddacha boordii barattootaa fulduratti dhiyaatu. Saamusini Kabaja Kaadhimamtoota kan dhagaa irratti barraa'ees akkasi jedha: ''Kaadhimamaan hin sobu, hin hatu, ykn kanneen kana raawwataniif obsa hin qabu.'' ''Sirni kabajaa Weest Poyint baayyee cimaafi kan akka yaadameetti hojjatuudha'' jedhan Leetanaal Janaraal Wiiliyaams bulchaa olaanaan akaadamichaa ibsa midiyaattiif kennaniin. ''Tibba weeraraatti sadarkaa akaadaamii keenyaa akka cimuuf murtee itti yaadnetuma dabarsine. Kaadhimamatootaas sadarkaadhuma sanaan qabanna.'' Hanni ammaa kunis erga bara 1976 kan kaadhimamtoonni 153 qormaata injinariingii hatuun ittiin arri'atamniin ykn barnoota dhaabaniitiin as dhaabbaticha yoo mudatu kan jalqabaati jechuun, maddi oduu AFP gabaaseera. Weest Pooyinti kan Magaalaa Niiw Yookii gara kaabaatti fageenya km 100 irratti argamuus, bakka leenjitoonni janaraaloota beekammoo Ameerikaa irraa eebbifamaniidha.


Tiraamp gamoowwan mootummaa federaalaa haaraa ijaaraman 'bareedaa' ta'uu qabu jedhan

Pireezidantiin Ameerikaa Donaald Tiraamp qajeelfama haaraa mallatteessaniin, gamoowwan mootummaa federaalaa gara fuuladuraatti ijaaraman ''miidhagaa'' tahuu qabu jedhan. Keessattuu haala ijaarsa Giriik fi Romaa durii fi kan walfakkaatuun midhaaffamuu qabu jedhan. Labsiin mallatteessan (executive order) waan jedhu, gamoowwan federaalaa hedduun dizaayina 'gara-jabeessummaa' jaarraa darbee agarsiisu. Akka labsii kanaatti, gamoon haaraa ijaaraman, mallattoo ''jaalatamaa'' Ameerikaa kan ta'e, gamoo Waayit Hawus fakkaachuu qabu jedha. Murtee kana kanneen aadaa jabeessan kan jaalatan oggaa tahu, hedduun garuu gammadoo miti. Institiyuutiin Arkiteektotaa Ameerikaa murtee kana ''guutummaan guututti ni mormina'' jedheera. Labsii kanaan manni maree haaraa ni hundaa'a - manni maree kunis pireezidantii biyyattii gamoowwan federaalaa ijaaraman irratti ni gorsa. ''Dizaayinoonni gamoo federaalaa haaraa, mallattoo jaalatamoo Ameerikaa fakakachuu qabu. Akkasumas iddoo hawaasaa midhaassuufi guddisuu qabu, hafuura namaattis kan abdii horan tahuu qabu. Yunaayitid Isteetif ulfina kennuu qabu....'' jedha labsiin haaraa bahe kun. Pireezidant Traamp kan qabeenya isaanii manneen ijaaranii gurguruun horatan, erga filmaata marroo lammeessoo mo'amanii booda, aangorra turuuf torban muraasatu hafa. Labsiin 'executive order' Tiraampiin mallattaa'e kun akka jedhutti, gamoowwan magaalaa DCtti dhiyeenya kana ijaaraman ''dizaayinoota duriifi jabanaa waldidan'' uumaniiru. Muraasarraa kan hafe, ''mootummaan gamoowwan babbareedoo ijaaruu dhiiseera,'' jedha. Malootni arkiteekchara kilaasikaalaafi aadaa ''busheeffamuu mannaa, jajjabeeffamuu qaban,'' jedha labsiin Tiraamp mallatteessan kun. Wixineen labsii kanaa ji'ootaan dura uummatatti gadu ba'ee kan ture oggaa tahu, dhaabbilee dhimma kanarratti hojjetan American Institute of Architects fi National Trust for Historic Preservation jedhaman irraa mormiin mudatee ture. Guyyaa Wiixataa institiyutichi akka jedhetti ''hawaasni mirgaafi ittigaafatamummaa dizaayina arkiteekcharaa kamtu fedhii isaanii guutuu akka danda'u ofii murteeffachuu qabaachuu qabu,'' jedhe.


US haleellaa saayibarii dhaabbileesheerratti raawwatameef Raashiyaa himatte

Ministirri haajaa alaa US Maayik Pompeewoo haleellaa saayibarii hamaa mootummaa US irratti raawwatameef Raashiyaa himatanii jiru. "Gocha kanarratti Raashiyaan sirriitti harka keessaa akka qabdu ifatti himuu dandeenya," jedhani Abba Poompewoon gaafa Jimaataa. Prezidanti Tiraampi garuu hammeenya haleellaa kanaa busheessuun ‘‘toa’nnoo jela jira’’ yoo jedhan, Raashiyaa manna Chaayinaatu harka keessaa qabaachuu mala yaada jedhu kennani. Haakaroonni biiroo maallaqaa fi daladala US cabsanii seenan Haakaroonni damee anniisaa guddicha US hatan Buttaan sooftiweerii dhaabbata US ‘SolarWinds’ jedhamuun hojjatamerratti raawwate torbee darbe kan barame yoo ta’u, Raashiyaan ani waan akkasii hin goone jechuun haaltee jirti. Waajjiraalee US haleellaa kanaan irratti aggaammatame keessaa waajjirri meeshaalee niikularaa to’atu tokko ture. Waajjirri annisaa Ameerikaa yaaliin irratti taasifame kun ‘miidhaan nageenya meehsaaleerra hin geenye’ jira. Dhaabbileen idil-addunyaa garagaraa kan UK keessa jiran dabalatee haakaroota kanaan aggaammiin irratti godhamee akka ture baramee jira. Haleellaa saayibarii hamaa kan yeroo kamiiyyuu caaluufi maqaa ‘Sunburst’ jedhu itti mogga’e kanaan maaltu akka ta’e guutummaatti baruuf yeroo dheeraa fudhata jedhu qorattoonni. Pompeewoon waa’ee haleellaa kanaa maal jedhani? Af-gaaffii raadiyoo irratti taasisaniin yaada kennanin, Raashiyaan ji’ootaaf eejansiiwwan mootummaafi dhaabbilee dhuunfaa US fi idil-addunyaa biro cabsanii seenaniiru jedhani. Ministeera annisaa dabalatee eejansiiwwan federaalaa kan akka eejansii Maallaqaa, Ministeera haajaa keessaa, haajaa alaa, ittisaafi daldalaa warreen aggaammiin irratti taasifame keessaayyu. Dhimmichi ammallee qoratamaa jira kan jedhan Pompeewoon, Raashiyaan ‘‘akkaataa ireenya keenyaa miidhuu feeti’’ akkasumas Vilaadmiir Puutiin nama balaa qabudha," jedhani. Deebiin pirezidantichaa maal ture? Barreeffamoota lama guyyaa kaleessaa Tiwiitar gubbaa maxxansaniin qaamolee isaan ‘‘miidiyaa sobaa’’ jedhanii waaman dhimmicha akka malee afarsaa jiru jedhani. Akkasiin barreessani: "Haleellaan saayibarii kun isa dhugaa jirurra miidiyaalee sobaa irratti hammaata. "Ibsi guutuun naaf kennameera, dhimmichis to’annoo jela jira. Haguma waa mudateen Raashiyaa Raashyaa Raashiyaa jechuutu salphata, sababnisaas wanti akkasii yeroo hedduu kan raawwatu maallaqaaf waan ta’eefi. Tarii chaayinaatu godhe jechuuf nisodaatama (ta’uu mala!)." Ministirri haajaa alaa biyyattii yaada kennan hin dhoofne, Chaayinaan harka keessaa qabaachuusheefis raga hin dhiyeessine. Duula buttaa/haakii kanaa maal beekna? Haakaroonni kunneen dhaabbilee gurguddoo keessa seenuu kan danda’an sooftiweerii dhaabbanni IT SolarWinds jedhamu omishe keessaani. Carraan haakaroonni kunneen dhaabbilee sunneen seenuuf argatan neetworkiiwwan dhaabbilee Sanaa guutummaatti to’achuuf humna kan kennuuf ta’us, odeeffannoo hatuurraan kan darbe danqaa gurguddoo uumuuf itti hin fayyadamne jedhame. Dhaabbanni sooftiweericha omishe maamilootakoo kuma 300 ta’an keessaa kumni 18 haleellaa kanaaf kan saaxilaman ta’us, odeeffannoowwan murteessoo ta’an hin hatamne jedheera. Duulli ji’oota muraasaaf taasifame kun Bitootessa bara kanaarra eegamalamuu hin oolle jedhu qorattoonni.


Ameerikaan guyyaa lama keessatti sirreeffammaa biraa du'aan adabde

Namichi waggoota 20 dura mucaasaa xiqqoo ajjeessuun murteen du'aa itti murtaa'ee ture kaleessa ajjeefamuun adabamaa lammaffaa murteen du'aa irratti raawwate tahe. Kanaanis biyyattii keessatti yeroo kaaniin addatti guyyoota lama keessatti addabbiin du'aa nama lammaffaa hojjiira olfameera. Alfireediin duras Kamisa darbee gaheessi waggaa 40 kan ture Biraandon Beernaard achuma Ameerikaa bulchiinsa Indiyaanaa keessatti du'aan adabameera. Aangoon Pirezidaantummaa Tiraamp osoo Ammajjii 20 dhufutti hin xumuramiin dura adabbii du'aa dabalataa namoota sadi irratti akka raawwatamu ibsameera. Ameerikaatti addabbiin du'aa waggoota 17 adda cite ture. Jalqaba bara kanatti garuu adabbichi akka raawwatamuuf Tiraamp ajajaniiru. Namoota duutii itti murtaa'ee hunduu kan du'aan adabaman yoo ta'e, pirezidaantoota US kaaniin adda haala ta'een bara aangoo Tiraampiitti namoonni hedduun kan itti du'aan adabaman ta'uusaati. Waggoota 130 ta'uuf pirezidaantoonni Ameerikaa wayita aangoo gadhiisan adabbiin du'aa akka dhaabbatu taasisu. Pirezidaantii haaraan Ameerikaa Joo Baayidan Amajjii 20 dhufu kana aangootti darbu. Baayidan wayita seenaatar Daalweer turanii qabee adabbii du'aa mormaa turanis, akkuma aango qabataniin addabbii kun akka dhaabbatuuf akka gaafatan himaniiru. Manni murtis namni amma addabbiin du'aa akka irratti raawwatamu ta'e kunis intalasaa durbaa kan waggaa lamaa irraan erga miidhaa saalaa qaqabsiiseen booda ajjeesuu himeera. Konkolaachisaa konkolaataa fe'umsaa kan ture Alfireed karaa Teeksaasiin wayita darbu gochicha akka raawwate ibse. Abbaan alangaa akka jedheettis, osoo inni konkolaataa dhaabaa jiru waan mucaansaa konkolaataa keessatti dhagala'aa gadi naqxeef jecha foddaafi daash boordii konkolaataatti buusuun ajjeesee jedheera. Abbookaatoonni isaa garuu rakkina sammuu (intellectual disability) waan qabuuf du'aan adabamu hin qabaatu jechuun mormanii ture.


Kaabinoonni pireezidantoota US hagam calaqqee biyyattiiti?

Pirezidaantii US haaraa filataman Joo Baayidan, seenaa pirezidaantummaa Ameerikaa keessatti nama kaabinoota uummata biyyattii hunda bakka bu'an filatan jedhamaniiru. Garuu pirezidaantota isaan dura turaniin yoo walbira qabamanii madaalaman sadarkaa kamirra jiru laata? Joorji Waashingitan jaarraa lama dura wayita walga'ii kaabinee isa jalqabaa taasisan, maqicha adda baasanii waamuu baatanis, yaada adda addummaa fi heddummina akkasumas bakka bu'ummaa walqixa ta'e keessummeessu bu'uuressanii turan. Kaabinoota calaqqee Ameerikaa ta'an hundeessuun dhuka bulchiinsa US ta'uu akka qabu bu'uuressaniiru. Wayita sana yaadi kun heera biyyattiirratti barreeffamee jiraachuu baatus, isaan garuu namoota yaadota garaagaraa irratti isaan gorsan waan barbaadaniif kaabinoota uummata Ameerikaa hunda bakka bu'an filachuuf dirqaman. Bara faranjootaa 2021tti Ameerikaan duree kaabinee nama biyyichaa ta'an, dubartii jalqabaa daarektara tikaa fi nageenya biyyaalessaa ta'an, qondaala nageenyaa Laatiinoo ta'an, kaabinoota gay ta'anii fi kaan calaqqee uummata Ameerikaa hundaa ta'an qabaachuuf jirti. Pirezidaantiin haaraan kun garuu waadaa jedhame kana guutuuf hedduu rakkachuu danda'u, sirna bulchiinsaa isaan dura ture keessaa ba'anii kaabinee calaqqee uummata hundaa ta'e hundeessuun qormaata itti ta'uu mala. Kaabinoota calaqqee uummata Ameerikaa ta'an filachuun maaliif barbaachisa? Mee yaa ilaallu. Erga bara 1933 as pirezidaantota 11 qofaatu kaabinoota dubartii ta'an filatan. Pirezidaantiin kamiyyuu kaabinee koorniyaa fi sabaan calaqqee hundaa ta'e hundeessanii hin beekan. Baay'inni kaabinootaa akkaataa sirna bulchiinsaa pirezidaantiin tokko ijaarratu irratti hundaa'a, garuu yeroo hedduu hoji raawwachiiftota 15tu jiraatu. Waggoota 30 darbaniif xiyyeeffannaan wal-qixxummaa koorniyaa irratti ture, kunumtuu hanga bulchiinsi Tiraamp  hojii eegalutti qofa ture. Guyyaa Pirezidaanti Biil Kilintan kakuu raawwatan gaazexaan Waashintan Post waa'eesaanii akkas jechun barreesse: Pirezidaantiin dinmokiraataa akkaataa seenaa keessatti hin baratamneen kaabinoota garaagarummaa qaban hundeeffatan. Dubartoota shan, gurraachota afurii fi Laatiinoo lama. Bara bulchiinsa Kilintan Interpiraayizii Maayikiroo fi Xixiqqaa kan dursaa turan Ayidaa Alvaareez nama Laatiinoo jalqanaa sadarkaa kaabineetti muudaman ta'aniiru. Gaazexaan Niwu Yoork Taayimsi, akkaataa kaabineen Pirezidaanti Joorji W Buush itti hundaa'e, ''bulchiinsa tuuti kaabinootaa hundi gosaa fi sabaan garaagara ta'an keessatti argaman, kan pirezidaanti Kilintaniin walfakkaatu'' jechuun jajee ture. Bara bulchiinsa Buush, namni bu'uurrisaa Jamaayikaa garuu kan maatiinsaa godaansaan Ameerikaa seenan Koliin Pooweel duree dhimma kaabinootaa ta'anii turan. Noormaan Mineetaa ammoo dursaa damee geejjibaa ta'uun nama jalqabaa Asian Ameerikaan kaabinee Kilintan keessatti iddoo guddaa argatan ta'aniiru. Pirezidaantiin duraanii Buush kan isaan ittiin beekamtii guddaa argatan inni ijoon wayita kondoliizaa Raayis Ministira Haajaa Alaa gochuun muudaniidha. Kondoliizaa Raayis dubartii gurraattii jalqabaa ministira dhimma alaa, achiis aangoo gorsaa nageenya biyyaalessaa qabachuun US keessatti bakka olaanaa argatan turan. Kana malees dubartii Asian Ameerikaa ta'an, Elaine Chao, duree dhimma hojjettootaa gochuun yeroo duraaf muudaniiru Buush. Wayita bulchiinsa Pirezidaanti Baraak Obaamaa kaabinoonni saboota xiqqeeyyii fi saboota heddummina qaban irraa walqixa hundeeffame jedhamuun jajame. Kaabineen isaanii dubartoota torba, saboota xiqqeeyyii sagal fi uummata adii saddeeti irraa kan ijaarame ture. Bara Baraak Obaamaa Suuzaan Raayiz UN'tti Ambaasaaddara US ta'uun dubartii jalqabaa kaabinee US keessatti iddoo guddaa qaban ta'aniiru. Eriik Hooldar ammoo nama gurraacha jalqabaa Abbaa Alangaa walii galaa biyyattii ta'an turan. Akkuma bara Pirezidaanti Roonaald Reegaan, bara Tiraampis kaabinoonni nama adii, dhiirotaa fi tujaarota turan. Pirezidaantota Rippaabilikaanotaa duraan turan waliin yoo ilaalaman garuu Waayit Haawus keessaa dubartoota qabaachuun wayyaa qabu. Kaabinee keessaa yaa dhibaniyyuu malee, Tiraamp ga'eewwan hojii mootummaa kanneen biroo irratti dubartoota inuma muudaa turan. Fakeenyaaf nama Indiyaan-Ameerikaan ta'an Nikki Halee Un'tti Ambaasaaddara Us gochuun muudaniiru. Kaabineensaanii haala kanaan duraa irraa bifa adda ta'een hunda kan haammate akka ta'u irra deddeebiin dubbatu Joo Baayida. Haala ittiin kaabinootasaanii kaadhimataa jiranis akka fakeenyaatti eeruun dubbatu. Kaabinoota tibbana kaadhimaman keessaa dubartiin miseensa kongireesii Deeb Haalaand, nama biyya Ameerikaa seenaa biyyattii keessatti yeroo jalqabaaf duree kaabinee biyyattii ta'uun eeramaniidha. Aab Baayidan kaabinoota uummata Ameerikaa hunda bakka bu'an filachuun Baaraak Obaamaa caalaa hojjechuu barbaadu. Kan isaan hanga ammaatti filatanis karoorri isaanii kan milkaa'u ta'uu waan akeeku qaba. Ta'us garuu hanga ammaatti dubartoota torbaa fi dhiirota 16, akkasumas nama guraacha tokko qofa qabu. Garuu gareewwan adda addaa bakka murteessaa tokko fedhan jiraachuu waan malaniif, karoorri Baayidan kaabinoota calaqqee uummata Ameerikaa ta'an hundeessuun seenaa dalaguun qaba jedhan kaan ammoo mufachiisuu mala.


Maayik Jaaksan: Qe'een Maayik Jaaksan 'Neverland' jedhamuu Doolaara miliyoona 22'tti gurgurame

Qe'een weellisaa beekamaa du'aan boqate Maayik Jaaksan, Neverland jedhamuun waamamu tujaara tokkotti gurgurame. Hiriyaan duraanii Maayik Jaaksan, Roon Burkee jedhamutti qe'ee Jaaksan kan Los Oliivoo, Kaalifoorniyaa keessatti argamu gurguramuu dubbii himaan isaa himeera. Roon qe'ee Neverland jedhamu kanaaf doolaara miliyoona 22 tahu kaffaleera jedhe gabaasni 'the Wall Street'. Lafti hektaara 1,100 tahu jalqaba bara 2015 keessa Doolaara miliyoona 100 tahuun ture gurgurtaaf kan dhiyaate. Ergasii gabaarra turuun yeroo dhiyoon as ammoo gara doolaara miliyoona 31tti gadi bu'uu ibsamee ture. Jaaksan yeroo laficha bitetti Doolaara miliyoona 19.5 itti kaffalee ture. Moggaasni maqaa 'Neverland' jedhus kan maqaa oddoolaa asoosama ijoollee Piiter Paan keessatti namni JM Baariii jedhamu barraa'ee irratti kan fudhatameedha. Addunyaa asoosamaa keessaatti odoolli kunis ijoollee kan keessatti hinguddaneedha. Weellisaan yeroo akka malee beekamtii itti argatee ture bara 1987tti ture qe'ee Neverland kan   bitee. qe'ee sanas gara gamoo bashannana gurguddaa, paarkii bineensotaa fi bakka taphaa maatiin ijoollee isaanii waliin itti bashananitti jijjiire. Bara 1990 fi 2000 keessa bakki kun iddoo miidhaan saalaa ijoollee irra gahudha jedhamuun qorannoon adda addaa gaggeeffamaa ture. Jaaksan garuu abbootii alangaa Saantaa Barbaraatti bakka kana ijoollee gowwomsee miidhaa irraan gahuuf tasumaa fayyadamee hin beeku jechuun haale. Bara 2005 mucaa waggaa 13 irra miidhaa geesisuuf yaaleera jedhamuun himatamee bilisa baheera. Sana booda Jaaksan gonkumaa gara Neverlanditti hin deebine. Bara 2009 mana jireenyaasaa Loos Anjales keessa osoo jiruu sababa dhibee onnee walqabateetiin qoricha baayyee fudhachuun lubbuunsaa darbite. Erga du'ees miidhaa saalaa geesiseera jedhamuun himata garaagaraatu irratti dhagahamaa ture. Dookimentarii Leaving Neverland' jedhamu bara 2019 hojjetame keessattis calaqeessameera. Erga inni du'ees 'Neverland' irra deebiin Sycamore Valley Ranch' jedhamee moggaafamuun haala gaariin misoomsameera. Abbaan qabeenyaa amma qe'ee kana bitate akka baankii lafaatti ilaala jedhe dubbii himaan isaa. Mr Burkil hundeessaa fi gaggeessaa kaampaanii Yucaipa, LLC jedhamu investimantii dhuunfaa irratti hojjetu. Akka ragaa barruun Foorbes  Mudde 24 bara 2020 baasetti qabeenyi qulqulluu Mr Burkil Doolaara biliyoona 1.4 qofaa ta'a.


Ameerikaan waggoota 32 booda balaa xiyyaara lubbuu namootaa 200 olii galaafateef lammii Liibiyaa himatte

Ameerikaan dhohinsa xiyyaaraa waggoota 32 dura qilleensa Lokarbee Iskotilaan irratti bara 1988 qaqabeef shakkamaa boombii hojjateera jetteen lammii Liibiyaa tokko irratti himannaa bante. Balaan qaqabee ture sanaanis lubbuun namoota 190 kan galaafatame yoo ta'u, gochichis kan haleellaa shororkeessummaan kan wal qabateedha jedhameera. Kanaanis lammii Liibiyaa boombii tolchuu keessaa harka qaba jetteen irratti himannaa bantee jirti Ameerikaan. Lammiin LIibiyaa Abu Agiilaa Mahaammad Almasuud jedhamu hagganaa Liibiiyaa duraanii Mu'aamar Gaadaafiidhaaf kan boombii tulchaa ture jedhameera. Dabalataanis shakkamaan kun Liibiyaatti qondaala tikaa akka ture irra qaqabeera jetti Ameerikaan. Sababii balaa xiyaarri Pan Am kan lakkoofsi balaliinsa isaa 103 ture, xiyyaarri booyngii 747 sanaatinis  walumaagalatti imaltoota 270 lubbuusaanii dhabe. Erga balaan xiyyaaraa kun qaqabeen boodas hogganaa Liibiyaa kan turan Gadaafiifi biyyoota lixaa jidduutti waldhabdee dippilomaasii umamee ture. Haaluma kanaanis boodara Gaadaafiin maatii warra miidhamtootaaf dolaara biiliyoona tokko kennuun dhimmichi akka xumuramuuf yaalii taasisuun isaanii ni yaadatama. Waggoota kana hunda booda abbaan alangaa Ameerikaa Wiiliyaam Baar shakkamaa Al Masu'dii Liibiyaadhaa dabarfamee akka kennamuuf gaafachuu ifa kan taasisan. Balaan qaqabee sunis balaliinsa Landanii gara Niiw Yoorkiitti taasifamaa ture irratti boombii borsaa harkaa keessa ture dhohuun qorannoon seenaa keessaatti walxaxaadha jedhame akka gaggeeffamu taasise. Balaan sunis balaa cimaa shorrkessuummaa seenaa Ameerikaa isa lammaaffa jedhameera. Wayita xiyyaarichi samii Lookarbag Iskotilaandi irratti kufe cacabeettis namoonni 11 lafa irra turan ajjeefamaniiru. Namoota xiyyaarichaan imalaa turan 270 keessaa kanneen 35 ta'an barattoota lammiilee Ameerikaa ayyaana gannootiif gara manaa deebii'aa turan jedhameera. Abbaan alangaa Ameerikaa Wiiliiyaam Baar wayita balaan sun qaqabeetti bulchiinsa Joorji Buush jalatti aangaa'aafi dhimma dhoohiinsa qaqabees kan hordofaa turaniidha. Waajjiira abbaa alangaa yeroo sanaa keessatti dhimmicha akka hordofanii qorataniif Roobart Muulariin ramadamanii rutan. Roobart Muular ammaan kanatti duree garee jidduugalumsa Rushiyaan filannoo Ameerikaa keessaa qabdu qoratu ta'uun beekamu. Wayita waggaa 32ffaan balaa sukkaneessaa kanaa yaadamuttis Roobarti Mulariifi haati warraa isaanii argamaniiru. Kana duras balaadhuma kanaan walqabtee shakkamtoonni lammii LIibiyaa lama to'aatamuun tokko bilisaan yoo gadhiifamu kan lammataa irratti addabiin umurii guutuu irratti murtaa'unsaa ni yaadatama. Haa ta'u malee shakkamaan dhukkuba kaansariin waan qabameef gara biyyasaa Liibiyaa deemuun jireenya isaa hafe nagaan akka dabarsuuf bilbilsa taasifameera. Innis erga yeroo muraasaa Tirippoolii keessa jiraateen booda boqateera. Namni amma Ameerikaan irra qaqabeera jette Al Mas'uudiin kana dura dhimmichaan himatamee hin beeku ture. Waggoota dheeraa kana booda nama shakkeera jira jette kan bira gahuudandeessees, du'a Gaadaafii hordoofee garen Liibiyaa to'ate wayita miseensa tika duraa tokkoof gaaffii taasiseetti waan hin eegamiin tokko dubbachu isaatti ejdhame. Wiiliyaan Baar waan namtichi sun dubbatee waajjirri Tikaa Liibiyaa akka kenneef dubbataniiru. Namni dhimma sana dubbateera jedhamees Al Masuud kan amma himannaan irratti banameedha. Wiiliyaan Baar akka jedhaniitti shakkamaan boombiicha erga tolcheen booda, hojii raawwateef Gaadaafiin galata keenneefii ture. "Yeroonsaa haa dheeratu malee kan haqa Ameerikaa jalaa bahuu danda'u homtu hin jiraatu'' jedhaniiru Wiiliyaam Baar. Haa ta'u malee motummaan Liibiyaa shakkamaa dabarsee kennuu ilaalchisee hanga ammaatti kan jedhe hinjiru.


Ogeesa rifeensaa miidhama qaamaan hin daangeffamne, waa’ee seenaa isaanii maal himu?

Ga’eessi ganna 36 Obbo Danaa Yaaballoo qaama miidhamummaa isaaniin osoo hin daangeffamin waggoota 20 oliif magaala Yaaballoo keessatti rifeensa sirreessaniiru. Obbo Danaan miila lamaan dhaabbatanii rifeensa maamiltoota isaanii sirreessuu waan hin dandeenyeef dhagaa walirra tuulanii irra taa’uun rifeensa sirreessaa turaniiru. Yeroo waggaa 20 ol kana keessatti tekinoloojiiwwan rifeensa namaa sirreessuuf gargaaran maqasii, tondoosii fi maashinii ammayyaatti fayyadamaniiru. Kaffaltiin rifeensa nama tokkoo sirreessuuf kaffalchiisanis saantima 50 irraa gara birrii 30ti guddateera. Namootni cimina Obbo Danaa Yaaballoo dinqisiifatanis tibbana miidiyaalee hawaasaa garagaraarratti waa’eesaanii barreessaa hamilees kennaafii jiru. “Miilli taa’e hoomaa hin argatu; milli hin shaakalles hoomaa hin baratu” kan jedhan Obbo Danaan ogummaa rifeensa sirreessuu ijoollummaatti barataniin ofirra darbanii maatii isaanii deeggaru. “Namni tokko tokko rifatee ‘dhiifama dhiifama’ jedhee baha” jechuun Obbo Danaan mudannoo isaanii BBCti himan. Bara 1978 godina Booranaa aanaa Yaaballoo keessatti dhalatanii kan guddatan Obbo Danaa Yaballoo daa’ima waggaa jalaa yemmuu turan sababa dhibee pooliyootiin miila isaanii lamaan irratti miidhaan gahuu himu. Sana boodas dhaabbatanii miila lamaan deemuu yookiin iddoodhaa iddoodha iddootti socho’uu hin danda’an. Haa ta’u malee miidhaa qaama isaaniirratti qaqqabeen osoo hin daangeffamiin ogummaa rifeensa sirreessuu daa’imummaatti barachuu eegalan. “Abbaan kiyyallee dur mataa cira ture. Yeroon ani nama ganna saddeetii ture ‘narratti baradhu’ jedhee nabira ciqilfatee taa’a. ‘Baradhu’ naan jedhee maqasii natti kennee na barsiise” jedhan. “Abbaan kiyya ‘waan namaa hin ilaalin, hin kajeeliin’ naan jedha ture” kan jedhan Obbo Danaan rifeensa abbaa isaanii sirreessuun erga baranii booda rifeensa ijoollee ollaa sirreessuu eegaluu dubbatu. “Bara 1993 immoo mana dhuunfaakoo banadhee keessatti hojjechuu jalqabe” jedhan. “Maqasiidhaanin jalqabe. Achii hanga bara 2000ti Tondoosiin ciraa ture. Namni magaalaa cuftinuu nabiraa cirata. Namni Danaa hinbeekne magaala keessa hinjiru” jechuunis himu. Dabaluunis “tondoosiidhaan magaala guutuufiin sirreessaa ture. Saba booda dhaabbatni miti mootummaa ‘Gayo Pastoralist’ jedhamu dhufanii na ilaallanii, waan hunda hubatanii maashinii rifeensa sirreessu tokko, teessoo tokko fi daawitii sadi naaf bitanii na jajjabeessan” jedhan. Bifa kanaanis maashinii ammayyaan hojii rifeensa sirreessuu caalmaatti hojjechuu akka eegalan dubbatu. Namootni rifeensa sirreeffachuuf gara dukkaana isaanii seenan tokko tokko akkuma isaan arganiin miirri walmakaan akka itti dhagahamu Obbo Danaa Yaaballoo himu. “Namni tokko tokko ‘eenyutu cira’ yemmuu jedhu ‘ana’ jedhee yeroon deebisuuf kan rifatee ‘dhiifama dhiifama’ jedhee bahutu jira” jedhan. “Namni gariin immoo ‘koottu naaf ciri si jajjabeessina’ jedhee cirata. Nama kana biratti sirreeffadhaa jedhee nama biraallee fidee dhufa” jechuunis himu. Bifa kanaanis maamiltoota heddu horachuu kan himan Obbo Danaan, bara 2004 gaa’ela godhachuun ijoollee shan horataniiru. Kana malees Obbo Danaan barnoota idilee hanga kutaa kurnaffaatti erga baratanii booda ogummaa kompiitaraa dhaabbata teknikaaf ogummaa keessatti barachuun waraqaa ragaa fudhataniiru. “Namni taa’uu hin qabu. Miilli taa’e hoomaa hin argatu; milli hin shaakalles hoomaa hin baratu” jedhan Obbo Danaa Yaaballoo. Akkasumas “har’a yoo dhabde boru waan argattuuf abdii ofii ofjalaa osoo hin fashaleessiin fulduratti deemuu qabda” jechuun namni abdiifii ciminaan hojjechuu akka qabu himu.


'Ani Siif Jira'- Waldaa hawaasa harka qalleeyyii bira dhaabbachuuf hundaa'e

‘Ani Siif Jira’ waldaa walgargaarsa hawaasaa Godina Wallagga Lixaa magaalaa Gimbii keessatti dargaggootaan ijaarameedha. Waldaan hojiilee gargaarsa namoomaa magaalicha keessatti hojjetuun beekamtii gonfachaa dhufe kun, bifa qixaa’een gurmaa’ee hojii erga eegalee ji’oota jaha lakkoofsiseera. Waldichi magaalaa Gimbii keessatti miseensota barattootafi hojjettoota ta’an 33 qaba. Itti Gaafatamtuun Waajjira Dhimma Hojjetaa fi Hawaasummaa magaalaa Gimbii Aadde Amsaalee Waaqtolaa, “Kan dargaggoonni kunneen hojjataa jiran kunis waan dargaggoota birootiif fakkeenya ta’udha. Baay’ee tattaafatu, hawaasa birattis jaalala kan qabu,” jechuun miseeensota waldaa Ani Siif Jira ibsan. Hundeessaan waldaa ‘Ani Siif Jira’ dargaggoo Yooseef Garramuu magaalaa Gimbii keessatti dhalatee guddate. Yeroo ammaa boqonnaaf magaalattii keessa jiraatullee Yunivarsiitii Ambootti barataa waggaa afraffaati. Jaalallii fi fedhiin namoota rakkatan gargaaruuf qabu waan yeroo ijoollummaa isaatii kaasee waliin guddate ta’uu hima. “Namoonni gammachuun ofii qabu, nagaan ofii qabu hinqabne akka jiran waanan beekuuf namoota sana gargaaruu wanti jedhu keessakoo bule,” jedha. Haaluma kanaan bara 2014 Yunivarsiitii Amboo Kaampaasii Gudaritti osoo baratuu, barattoota irraa maallaqa walitti qabuun namoota gargaaruu akka eegale dubbata. “Yeroo jalqabaaf qarshii 915 walitti qabuun harmee harka qalleessa deemsa sa’aa lamaa deemuun qoraan cabsitee jiraattu gargaarre,” jedha. Sana boodas dargaggoota biroo of cinaa hiriirsuun ji’oota jaha dura waldaa walgargaarsa hawaasaa ‘Ani Siif Jira’ hundeesse. Waldaan “Ani Siif Jira’ yeroo ammaatti gumaata namootarraa walitti qabamuun magaalota Gimbii fi Naqamtee keessatti hojiilee gargaarsa namoomaa hojjeta. “Nuyif qarshiin 10 ykn 20ni waan salphaa ta’uu danda’a. Namoota rakkoo baay’ee keessa jiraniif garuu qarshiin 10 ykn 20 jireenyasaanii guyyaa tokkoo kan ittiin jiraatanidha,” jedha hundeessaan waldichaa dargaggoo Yooseef. “Dargaggootni kun kaka’umsa ofii isaaniitiin wal ijaaran. Haalli hojii kana itti hojjetan miidhagaadha; rakkoos furreera,” jedhu Aadde Amsaalee Waaqtolaa. Magaalicha keessa kutaaleen hawaasaa rakkoolee hawaasummaa garagaraaf saaxilaman akka jiran kan himan Aadde Amsaaleen, maanguddoonni harka qalleeyyiin, daa’imman qaama miidhamtoonni akkasumas daa’imman haadhaa fi abbaa hinqabne fi gargaarsa namootaan jiraatan akka jiran himan. Haaluma kanaan hojiilee ijoo waldaan ‘Ani Siif Jira’ hojjechaa jiru keessaa inni tokko, suuphaa fi ijaarsa manneen jireenyaa harka qaleeeyyiiti. Haadha ijoollee shanii kan ta’an Aadde Ababaayee Kumsaa immoo namoota waldaan walgargaarsa hawaasaa Ani Siif Jira mana ijaareef keessaa tokko. “Ani afaan boolla mana fincaaniirran ciisaa ture. Baay’ee miidhamtuun ture. Dhukkubsachaan ture,” jechuun haala waggoota 23’f keeessa turan himu. “Achirraa taayifoyidiin na qabatee, busaaniis na qabatee, asmiinis na qabatee na jeeqaa ture,” jedhan. Mana waldaan ‘Ani Siif Jira’ hojjeteef keessa Fulbaana 05 bara 2015 akka galan kan himan Aadde Ababaayeen, ijoollee isaanii namootaaf kennanii turan ofitti deebisaa jiraachuu himan. “Iddoo ciisichaa sababa hinqabneef ijoollee namaaf kenneen fixe. Erga ijoolleen kun mana naaf ijaaranii boodan deebisuu jalqabe,” jedhan. Waldichi suuphaa fi ijaarsa mana harka qalleeyyiin cinatti namoonni diinagdeen akka of danda’aniif akka tumsan dargaggoo Yooseef dubbata. “Wantoonni nuti ammatti irratti xiyyeeffannee hojjechaa jirru keessaa inni jalqabaa, namoota harka qalleeyyiif carraa hojii uumuudha,” jedha. Kunis daldala xixiqqaa kan akka daldala kuduraaleefi muduraalee akkasumas hojii kophee qulqulleessuufaa akka ta’an hima. “Kana cinaatti immoo maatii rakkina guddaa keessa jiran kan gargaarru. Sadarkaa waan nyaatanii fi uffatanii bulan dhabanirra jiranidha,” jedha. Dhimmi ijoon waldaan walgargaarsa hawaasaa ‘Ani Siif Jira’ irratti xiyyeeffachuun hojjetu inni biraan immoo barnoota. “Ijoolleen barachuuf fedhii osoo qabanuu barachuuf humna dhaban yoo gargaaraman, boru biyyattiif bu’aa buusuu danda’u,” jedha. Kanaafis barattoota maatii harka qalleeyyii qabaniif deeggarsa uffata mana barumsaafii meeshaalee barnootaa taasisu. Karoorri gara fulduraa waldichaa guddaa ta’uu kan himu dargaggoo Yooseef, “waldaa kana gara dhaabbata gargaarsaatti guddisuu barbaanna. Namoota rakkinaa fi miidhama gurguddaa keessa jiraniif furmaata ta’uu barbaadna,” jedha. Aadde Amsaaleen gamasaaniin: “dargaggoon magaalaas ta’e baadiyyaa Oromiyaa keessa jiru guutummaanuu fakkeenyummaa isaanii fudhatee hiyyeessa naannoo isaa jiru yoo gargaare walqabannee biyya kana ceesisuuf ni gargaara jedheen yaada,” jedhu .


"Namni barate mirga ofiifi kan uummataa gaafata jedha ture Taaddasaa Birruu"

Barnoonni uummata Oromoo bal’aa bira akka qaqqabuuf kan qaabsaa’aniifi hundessitoota Waldaa Maccaafi Tulamaa keessaa tokko kan tahan Birgaadeer Janaraal Taaddasaa Birruu guyyaan dhaloota isaanii waggaa 100ffaa Onkololeessa 13, 2015 ALI irraa jalqabee torbanoota afuriif kabajama. Guyyaan dhalootaa nama saba Oromoo biratti gootummaan beekaman kanaa sagantaa garagaraan akka kabajamu Faawundeeshiniin Taaddasaa Birruu ibsa  Roobii Onkololeessa 12, 2015 ALI kenneen himeera. Kanneen gama Faawundeeshinichaan ibsa kennan keessaa tokko kan tahan Obbo Leencoo Lataan, kabajni guyyaa dhalootaa Janaraa Taaddasaa Birruu jireenyaafi  aarsaa hamma du’aatti kaffalan irratti xiyyeefata jedhan. Hunda caalaammoo inni ’’namni barate mirga ofii gaafataa jedha ture, mirga ofii qofa miti kan uummata ofiis gaafata,’’ dardarri keenya kaayyoosaa kana hubatee akka hordofu gochuudha jedhan. Obbo Leencoon Janaraal Taaddasaa Birruu qaamaan akka beekaniifi inumaayyuu yeroo baayyee wal-arganii akka haasa’aa turan himu. ''Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) bu’uureessuu irratti ni haasofna turre, yaada garaagaraa irrattis ni marii’anna turre,’’ jedhan. Taaddasaan nama ifatti waa himu akka tahes namni siyaasaa Obbo Leencoon ni himu. ''Yoo ati dabeessa taatee, dabeessa gatii hin qabdu jedhee sitti hima. Nama Oromoo tahee Oromoof hin hojjenne ni arrabsa ture,’’ jedhan. Gama biraa janaraalti sun uummata Oromoof jecha aarsaa hamma du’aatti isaan geesse kaffaluu ni dubbatu Bara Haayilessilaasee Ministira Mummee kan turan Akliiluu Habtawald wajjiin yeroo dubbatan, ‘’Oromoo naannoo Shaggar jiran ‘Fidal Seraawwit’ jedhee barsiisaa akka ture yoo itti himu, Oromoon baayyeedha nurra galagala,'' jedheenii Akliiiluun ni jedhama jedhan. Duraan Taaddasaan Oromoon akkuma saboota biroo Itoophiyaa, mirga qabaa barnoota dhabe malee jedhee yaada ture. ''Kana booda garuu akka isaan Oromoon hin barannee kaayyoo qabaachuu barraan Waldaa Maccaafi Tulamaa isa dur dide deebi’ee miseensa tahe. Isa hafe seenaaf dhiisna,’’ jedhan Obbo Leencoon. Taaddasaan kaayyoonsaa ammaallee galmaan gahuuf nu hafa jechuun kan dubbatan Obbo Leencoon, ‘’Itoophiyaa wal-qixxummaa qabdu arguu fedhee ture,’’ jedhan. Amaara dabalatee sabni biyyattii hundi wal-qixxummaan mirga barnootaafi siyaasaa akka argatan barbaada ture jechuun himan. Garuu warreen ‘’olaantummaa saba tokkoo tiksuu barbaadan kana gaafa hubatu wal-lolutti ka’ee,’’ kan jedhan Obbo Leencoon, ‘’inni ofiisaa Afaan Amaaraa, Gi’iizii qixeessee duubbataa, ani Itoophiyaawwiidha ofiin jedha,’’ ture jedhan. Oromoota kaaniis akka isaa ‘Itoophiyummaan’ isaanii kabajamee akka jiraatan fedhii qaba ture. Akka Obbo Leencoon jedhanitti, kaayyoon Taaddasa Birruu ‘’wal-qixuummaan saboota gidduutti akka jiraatu barbaade suni ammallee ni jalqabe malee fiixaan hin bane.'' Guyyaa dhalootaa wagga 100ffaa Birgaadeer Janaraal Taaddasaa Birruu fiigicha magaalawwan Oromiyaatti taasifamu, eebba kitaabaa, gaaffiifi deebii qaama miidhamtoota gidduutti taasifamuufi agarsiisa suuraan akka kabajamu ibsa Faawundeeshinichi kenne eeruun miidiyaaleen biyya keessaa gabaasaniiru.


Waa'ee garee 'kinatii' bulchiinsa Dargii dhaggeessanii beektuu?

Waa'ee garee aartii 'kinatii budin' jedhamun beekamuufi bara bulchiinsa Dargii turee dhaggeessanii beektuu? Garee artii sana keessaa tokko kan ta'e garee aartii daa’imman guddattuu Jimmaa ganda Bossaa 4 isaan tokko. Gareen kunis faaruuwwan ittiin beekaman keessaa tokkoo, faaruu bunaa kan ‘Bunnaa Bunnaa’ jedhudha. Hogganaa garee fi miseensoota garee aartii kanaa waliin turtiin taasifne viidiyoodhaan kunooti.


Qabeenya qurxummii haroo Danbal wal jalaan dhabamuuf jiru

Haroon dambali haroowwan Oromiyaa keessatti qabeenya qurxumiitiin beekaman keessaa tokko ture. Haata'u malee qabeenyaa kun wal jalaan hir'ataa adeemuufi kunuunsi dhibee kan kiyyeessu itti baayyachu himan jiraattooni. Tarii waluma faana qabeenyi qurxumii kun gara dhabamuutti adeemuu malaa laata jechuun yaaddoo keessa galus jiraattoonni BBC'tti himaniiru. Haroo kana kunuunsuun qabeenyaa kunis deebii'ee akka bayyanatuufis osoo qaamni dhimmisaa ilaalatu tarkaanfii fudhatee jechuun waamichi dhiyeessan.