Aadaa Oromoo: 'Qanafni kabajaafi gaachana dubartiiti'

Oromoota Sikkoofi Mandoo biratti dubartiin deesse mallattoo ittiin dubartoota kaanirraa adda ishee baasu qabdi. Meeshaa aadaa Qanafa jedhamu adda irratti hidhatti. Qanafni kun kabajaafi gaachana dubartiidha jedhu hayyoonni aadaa. Qanafni maali? Godina Arsii Lixaa aanaa Shaashamannee kan jiraatan Aadde Girjaa Aannootaa Qanafni meeshaa aadaa kabajni dubartii ittiin mul’ifamudha jedhan. “Qanafaan muka hindheessaa yookan mi’eessaa irraayi kan hojjetamu. Qanafaan kuni mallattoo dubartii deessuuti. Calleedhaan faayaniiti gogaa qal’aadhaan addarratti kan hidhatani,” jedhan. Qanafaan kuni kan hidhatamus dubartiin deesse guyyaa shan yookan jahaffaatti erga qaama dhiqatteen boodadha, akka Aadde Girjaan jedhanitti. “Kan dhalate suni dhiira yookan durba yoo ta’e guyyaan itti qaama dhiqatan (Wobaqaa) garaagarummaa waan qabaachuu danda’uuf, guyyaan itti Qanafa hidhatanis garaagarummaa qaba. Guyyaa shanaffaa yookan jahaffaadhaa hanga baatii shanii yookan jahaatti hidhatti,” jedhu. Dubartii deessuun Qanafaa hidhatte mirgootaafi kabajaawwan dabalataa qabdi kan jedhan ammoo maanguddoo aanaa Kofalee Obbo Gabramadin Guyyeeti. “Deessuun Qanafaa kanaan kabajamti gaafa godaansa Gadaa wayyoomni yoo himamulleen dubartiin Qanafaa qabdu kabajaa guddaa argatti. Dubartiin Qanafaa qabdu hin arrabsamtu, manattis alattis hin rukutamtu,” jedhan. Kana malees, lafa gabaatti, bakka bishaan waraabanitti, bakka midhaan daakkataniifi iddoo dabareedhaan tajaajilaman kamittuu dubartiin Qanafa hidhatte dursa argatti malee hin hiriirtu jedhan. Abbaan manaa yoo haadha manaasaa kan Qanafa hidhatte reebemmoo adabbii akka qabus himu. “Abbaan warraa yoo dubartii Qanafa qabdu rukute dubartoonni Siinqee qabatanii birmataniifii abbaa manaa sanatti ililchu. Badii raawwate kanaaf dallansuu isaanii ibsu. Abbaan manaas waan balleesse kanaaf horii yookan hoolaa qalee dhiifama gaafata,” jedhan. Siinqeen ulee laaftuu durbi Oromoo guyyaa cidhashee akka kennaatti fudhattu. Durba heerumtu sana aangoo, mirga, haqaafi wal-qixxummaa ishee ittiin kabachiiftu gonfachiifti Siinqeen. Abbaan warraa yoo ishee dhaanee, ililchaa Siiqqeeshee qabattee gadi baati. Dubartoonni ollaas Siiqqee isaanii qabachuun ililleesheef dirmatu. Hamma rakkoonshee karaa manguddoon fala argattutti manatti hin deebitu.  Siiqqeen aangoo hawaasa biroollee dubartiidhaaf kenniti jedhu warri aadaa irratti qoratan. Kanaaf dubartiin Qanafa hidhattee jirtu tokko kabajaafi bakka isheef malu mallattoo ittiin argattu waan ta'eef, kun cabee jennaan ammoo aadaa Siinqeedhaan qajeelaaf jechuudha. Deessuun Qanafaa qabdu kun yoo mana namaalleen deemte addatti waan kabajamtuuf dhadhaa dibamtee aannan dhugdeeti kan galuu qabdu jedhan. Dubartiin deessee Qanafa hidhatte kun hanga ji’a jaha guuttee Qanafa kana hikkattutti abbaa warraa ishee waliin qunnamtii saalaa hin gootus jedhan Obbo Gabramadihin. Ji’a jahaan booda erga yeroon Qanafaa hidhatan xumuramees Qanafaan kuni ni olkaa’ama. “Qanafaa kana hin gatan. Dhadhaa dibanii coonessanii fannisanii olkaa’u,” jedhan. Akka Aadde Girjaan jedhanitti ammoo Qanfaan dhaalaanis ijoollee ofiitiif ni darabsu. “Qanafaa kana namni dhala dhaabe ni olkaa’a. Yeroo mucaan kiyya fuudhee daa’ima godhatun haadha manaa isaatti hidha,” jechuun akka aadaan qanafaa kun darbu ibsu. Osoo sirni dimokiraasii amma addunyaan dubbatu kun hin jalqabiin dura Oromoon durirraa kaasee aadaa Gadaa isaa keessatti mirgiifi fedhiin dubartootaa umuriifi haala gara garaa keessa jiran ittiin eegamuuf tolfatee qaba. Barreessaa kitaabaa qorannoo 'Saddoo Gadaa' jedhu kan barreessan Gargaaraa Piroofeesaraa Muluqan Kaasahun  dhimmoota akka fuudhaa, dubrummaa, dhaalaafi kanneen biroo irratti seerota ammayyaa waliin adda addummaa qabaatanillee seeronni Gadaa keessatti dhimmi dubartii ilaalan  garri caalu mirga dubartootaa kan kabachiisan  jedhu. "Kun Oromoon osoo sirni dimikiraasii ammayyaa hin dhufin irraa kaasee hangam akka mirga dubartootaaf xiyyeefannoo kennaa dhufe kan mul'isuudha,"  jedhan.


'Nama kan nama taasise' uqqubiin amma karaa dijitaalaa dhufeera

Moobaayilii harkaa keenya ittiin namaaf bilbiluuf qofa fayyadamuun erga hafee amma barri isaa darbeera. Moobaayiliin keenya maallaqa ittiin erguuf, bittaa ittiin gaggeessuuf, miidiyaalee ittiin hordofuufi kaaniif ooleera. Galata isaa malee dhimmootni qaamaan wal arguuf dirqama tahanis amma karaa viidiyoo moobayila keenyaa wal arguun waliin dubbachuun danda'ameera. Hojiiwwan bifa barameen kan ''aadaa'' jennus amma kompitera fayyadamuun ammayyeessun danda'ameera. Isaan keessaa jireenya hawaasaa waliin wal qabatee umurii dheeraa kan lakkoofsise fi ittiin wal gargaaruuf oolu Uqqubiidha. Uqqubiin amma karaa moobayilii harkaa keenya hojjetamuu jalqabeera. Hariiroo naannoo ykn ollaa, firaan, yookaan ammoo bakka hojiitti walitti dhufuun namootni uqqubii galan amma karaa moobaayilii isaanii jalqabaniiru. Maqaan isaa Uqqubii jedhama. Kuusaa aappilikeeshinootaa 'play Store' jedhaman irratti ammoo eQub jedhamee galmaa'eera. Torban darbe keessa namootni 1,000 ol tahan aappii kana buufataniiru. Yohaanaa Eermiyaas hundeessituu waliinii teeknoloojii faayinaansii Uqqubii fi hoggantuu ol aantuu teeknikaa isaati. Appilikeeshinii Uqqubii kana hojiirra oolchuuf waggaa tokko akka itti fudhate himti. ''Waan hundumaa moobayila harkaa keenyaan fayyadamaa jirra. Hojiin daldalaa fi waanti hedduun amma moobaayilaan taheera. Nuyis Uqqubii aadaa gara appilikeeshinii moobaayila keenyaatti fidne,'' jette. Maallaqa qusachuuf akkasumas maalaqa guddaa al takkaatti argachuuf Uqqubiin karaa appilikeeshinii kanaa yoo tahe salphaa taha jette. Dhugumatti  Itoophiyaa keessatti tajaajilli interneetii xiqqaa tahuu, lakkoofsi namoota moobaayila 'smart phone' fayyadamanii xiqqaa tahuun gufuu tahuu danda'a. Yohaanaan yaada kanatti waliigalti. ''Yeroo dheeraa akka fudhatu eegna. Dandeettiin itti fayyadama teeknikaa yaada keessa galuu qaba. Kanas tahu garuu namootni baay'een akka fayyadaman barbaanna.'' Nama kan nama taasise uquubii waan taheef dhalootni amma akka uqqubii hin dagannes gargaara jette Yohaanaan. Jalqabuma yaadichi yeroo karoorfame namoota uqqubii qaban gara dijitaalaatti fiduuf ture. Akkasumas dargaggoota uqqubii hin qabne gara qusannaa kanatti harkisuuf ture jette. Uqqubiin maatii fi namoota karaa hojiin wal beekaniin yeroo murtaa'u, uqqubiin dijitaalaa garuu namootni bakka kamiyyuu jiran akka isaan maallaqa buusan isaan gargaara. Namni aappii kana moobaayila isaa irratti fe'atu maqaa, guyyaa dhalootaa, waraqaa eenyummaa isaa barreessuun galmaa'a. Appilikeeshinichi tajaajila lama qaba. Uqqubii haaraa hundeessuu ykn walitti qabuu fi uqqubii jiru keessatti hirmaachuudha. Uqqubii uumuu jechuun walitti qabaa uqqubii haaraa tahuun namoota galchuun hirmaachisuu yoo tahu miseensa uqqubii baname sanaa tahuudha. Uquubichi kan dhuunfaa [private] yookaan kan uummataa [public] tahuu danda'a. Uqqubiin dhuunfaa namootni wal beekan walitti dhufanii kan maallaqa isaanii walitti buusanidha. Amma tajaajila kennaa kan jirus tajaajila appilikeeshinii isa kanadha. Walitti qabaan uqqubichaa namoota meeqa akka walitti qabuu barbaadu, yeroo hammamii keessatti akka walitti qabuu barbaaduu fi hamma maallaqa bu'uu murteessa. Uqqubii guyyaan, torbaniin yookaan ji'aan buusuun danda'ama. Maallaqa xiqqaan 10,000 tahee Birrii 50 ykn 100 buusuun danda'ama. Namni uqqubicha walitti qabu namootni akka galan afeera. Sana booda miseensotaaf lakkoofsi ID isaaniif kennama. Miseensi Uqquubicha hundi koodii yookaan lakkofsa ittiin beekamu mataa isaa qabaata. Uqqubichi jalqabuun dura akka namootni galaniif guyyaan sadii kennamaaf. Namootni ulaagaa guutan erga galmaa'anii booda guyyaa waliigalan sana irra maallaqa waliigalan sana kaffalu. Namni walitti qabu sun ammoo lakkoofsa baankii uqqubichi itti galu beeksisa. Miseensotni ammoo baankii deemanii hamma kaffalan sana lakkoofsicha irra galchu. Sana booda na gahee ittiin maallaqa galchan appilikeeshinicha irra galchu. Guyyaan uqquubichi bahu gaafa gahu namni walitti qabu sun maallaqicha nama mo'ateef kenna jechuudha. Namoonni uqqubii buusan maallaqni isaan buusan sirritti nama uqqubicha sassaabu bira qaqqabuu ykn namni uqqubi sana mo'ate mallaqa isaa argachuu waan ittiin mirkaneffatan argachuun isaan barbaachisa. Adeemsi isa dijitaaliii ta'uun ammoo akka haalotni wal xaxaa ta'an taaasisuu danda'a. Yohanaan akka jettutti , namoonni wal beekaan muraasni uqqubii mataasani ummachuuf kan murteessan wal amante uumuufidha. Dhaabbatichi maallaqa qabaate yoo liqaa keessa galuuf ka'emmoo uqqubii uummataa jalqabuun ni danda'ama. ''Ammaf garuu uqqubii galuu kan danda'an namoota wal beekanidha. Liqaan iqqubichaa nama uqqubii sana sassabu irratti yoo kufee,  hirmaattonni uqqubichaas beekanima itti galuu" jetti. Dhaabbattichi gahumsa isaa ol-guddisuun liqaa hamma kaffalachuu danda'uutti namoonni uqqubii dhuunfaa akka galan qofa eeyyamus, gara fulduuraatti baankoota walin ta'uun hojjechuuf karoora akka qaban dubbatti. Akka fakkeenyaatti kan kaastus Baankota waliin ta'un lakkoofsa herrega Baankii addaa ta'e kan Uqqubii sanaaf qofa ta'u uumu isaaniti. Baankota waliin hojjechu yeroo jalqabanitti, namni tokko appilikeshinii sanatti fayyadamuun bakka barbaade taa'un mallaqa sana akka galchu gochuunis ni danda'ama. Hojimaata amma jiruun lakkoofsi herregaa baankii uqqubicha sassaabuu yeroo banamuufitti, hirmattonni uqqubichas yerootti maallaqa isaanii galchanis  ta'e, yeroo  abban carraa uqqubii sana mo'atee mallaqni suni galuufitti appilikeshinin sun akka isaan beeksisu godhameera. "Yeroo maallaqni galutti sassabdun iqqubichaa sirrii ta'uusa mirkaneessa. Enyu akka kaffaleefi hin kaffallen ilaalama. Walitti qabaan uqqubichaa lakkoofsa herrega baankii  bane yeroo maallaqa abba caraaf galchi appilikeeshinichi akka beeksisu godhameera. Abban carra sun ammoo akka mallaqni galeefi mirkaneessa." Jechuun ibsite. Hojmaata iftoomina qabu uumuuf jecha appilikeshiin kun seera kaffaltiin walqabatee akkaata qabxii itti kennan qaba. Fakkenyaaf abban carra uqqubichaa yoo maallaqni hin gallefii ta'e walitti qabaa uqqubichaa irraa qabxiin hir'ifama. Yohaanan akka jettutti, karoorri isaani itti aanu uqqubii namni kamuu seenu danda'u hojii irra oolchuudha. Kunis humna maallaqaa dhabbatichaa jabeessufii Baankota waliin hojjechuu gaafata.


Aadaa Oromoo: Gumaa, sirna namni lubbuu baase namaa fi Waaqa ittiin araarfatu

Hariiroo waliin jireenya namootaa keessatti namni tokko itti yaadees haa ta'u tasa lubbuu nama kan biraa balleessuu dandaha. Firri yookan maatiin namni jalaa miidhame sanaammoo haaloo bahuuf gartuu kan biraa irraan miidhaa akka hin geessifnee fi badiin lubbuu dabalataa akka hin geenyeef Oromoon aadaa Gumaa qaba. Maloota araaraa sirna Gadaa keessatti rakkoo namoota yookan gosa gidduutti dhalatu ittiin furuuf hammataman keessaa mala waldhibdee hiikuu isa tokkodha Gumaan. Giddu gala aadaa Oromootti qorataa seenaa kan tahan Obbo Alamaayyoo Hayilee Gumaan lubbuu namaa badeef gatii kanfalamee araarri ittiin bu'udha jedhan. "Gumaa jechuun gabaabumatti gatii Lubbuu jechuudha. Gumaan araara lubbuu namaa bade sanaaf namaa fi Waaqa wajjin godhamu jechuudha." "Cubbuu oofirraa dhiquu jechuudha. Cubbuun akka maatii isaanitirra hin geenye, namni isaaniitis bifa Kanaan akka hin duune harka baafachuudha" jedhan. Gumaan erga baafameen booda gartuun lamaan akka diinaatti wal hin barbaadan, araara fulla'aatu ta'e jechuudha. Gumaan gatii lubbuu namaa badee malee miidhaa qaamaatu gahe yoo ta'e araaratu jaarsan taasifama malee gumaan hin baafamu. Godina Shawaa kaabaa aanaa Waacaaleetti lafti Gumaan itti bahu 'Boolla Dhiigaa' jedhamu jira. Wiirtuu Gumaan itti bahu kanatti waggoota 13 darban namoota lubbuu namaa balleessan jaarsa tahanii Gumaa baasisaa kan jiran Obbo Mokonnin Magarsaa, adeemsa Gumaan ittii baafamu akkanatti himu. "Namni tokko itti yaadees haa ta'u tasa yoo lubbuu namaa balleesse gosti nama sanii dafanii kallacha baasisee, Ulfaa baasee jaarsa biyyaa kadhata. Elemtuu qabatanii, gaadii harkatti qabatanii farda luugamanii, qotiyyoo camadanii dhugaa lubbuu saniitiif guyyaa sadii kadhatu?" jedhan. Gosti kuni warra namni isaanii jalaa du'e kana yoo kadhatanis waan jedhanii kadhatantu jira. "Isin warri namni isin jalaa miidhame nuuf qabbanaa'aa, dhugaa lubbuu bade kanaa olqabnaafi dhugaa kana nurraa fudhaa  jedhanii gosa miidhamaa sanii kadhatu." Saniin booda Maanguddoonni biyyaa gidduu seenanii hamma Gumaan bahutti balaan dabalataa gidduu isaaniitti hin dabalamne tumaa tumu jedhan Obbo Mokonnin. "Erga lubbuun nama keessanii isaan harkatti badee isaanis isin kadhatani, adaraa caffee Tumaa, adaraa Odaa Nabee,  Waaqaa lafaan isin kadhanna kan aartan aara qabbaneefadha, immimmaan haqadhaa, dhugaa lubbuu kanaa olqabna jedhanii dhugaa fudhadhaa" jedhuuni jaarsoliin. Namni lubbuu baase suni yoo too'annaa seeraa jala oole yeroo  adabbii seeraa fixate bahutti namni waan kana hordofee gumaa baasisu ni ramadama. Adeemsi seeraa fi gumaa baasuu kuni garuu amma fooyya'uus himan Obbo Mokonnin. "Duraan namni lubbuu baase suni adabbii seeraa hanga fixate bahutti eegameeti waggaa dheeraan booda Gumaan kan bahu. Amma garuu mootummaan fooyyesseera. Namni lubbuu baase suni mana adabaatii dhufee Gumaa baasee adabbii seeraa isaatti deebi'a" jedhan. Namni lubbuu baase suni yookan Gosti isaa yeroo Gumaa baasuuf jedhu birrii Gumaadhaaf barbaachisu qabeenya isaatirraa baasee miti kan kanfalu. "Namni lubbuu baase suni qabeenya waan qabuuf Gumaa manasaatii hin kanfalu. Cancala Harkatti hidhatee 'Lubbuu namaatu na harkatti bade gumaan baasaa nagargaaraa' jedhee Gabaa sagalirratti kadhata" jedhan Obbo Mokonnin. Hanga Gumaan bahutti gosti gartuu lamaanii karaa tokkorra hin deeman, fuulaa fuulatti wal hin argan, Gabaa tokkos hin deemani. Gabaa namni Gumaa baasu irraa kadhatu sanatti akka wal hin argineefis Gabaa kamitti akka kadhachuu qabu jaarsotatu murteessa. Gosa Namni jalaa du'e sunis Gabaa sana akka hin deemnetu itti himama. Birrii Gabaa sagalirraa kadhatame Kanaan birrii Gumaaf kanfalamuu fi Hoolaa Faloo ittiin bitu. "Gaafa Gumaan bahu sana gosti nama nama ajjeese sanii Hoolaa Faloo fi birrii Gumaa qabatee dhufa. Hoolaa sana qalanii namni nama ajjeese sunii fi warri namni jalaa du'e suni harka bitaa mar'imaan hoolaa san keessa dabarsanii harka walqabatu" jedhan. Erga gumaan bahee araaramanii haaloo walitti hin qabatan, hamaa walitti hin yaadan, dhoksaadhaan nama walitti hin bitan jechuudha. Waadaan gartuu lamaanii akka hin diigamneefis Jaarsoliin tumaa tumu. "Yoo waan tumame kana dabartan rasaasni keessan dhahee hin ajjeesu, boombii yoo darbattan dhukkee taha, yoo dhalchitan hin guddatu, yoo facaastan isiniif hin margu, Horiin dhale dil'uu hin buusu  jedhanii waadaa itti tumu" jedhan Obbo Mokonnin. Gumaadhaan booda gosti lamaan kan walfuudhu yoo ta'e walirraa fuudha, firooma cima malee diinummaan hin yaadamu. Duudhaan Gumaadhaan araara buusuu kuni hambaa aadaa Oromoon qabu kan akkuma 'Guddifachaa' naannolee biraattis babal'ataa jirudha jedhan qorataan seenaa Obbo Alamaayyoo Hayilee. "Gumaan kuni aadaa miidhagaadha. Ummanni Oromoo kuni sodaa waaqaa qaba. Lubbuu inni uume ati yoo balleesite xuuriidha, Cubbuudha. Oromoonimmoo waan hundumarra cubbuu nisodaata," jedhan. Gumaan Guutuu Oromiyaatti kan hojiirra oolaa jiruu fi adeemsa Gumaa baasisuu irratti garuu bakka bakkatti garaagarummaa akka qabus himan Obbo Alamaayyoon. " Garaagarummaan haala kennaati. Yeroo murteessan 'Baalani moo Maalani' jedhanii gaafatu. 'Birriidhaanimoo Horiidhaani?' jechuudha. Bakka Loonin Gumaa kanfaluu hin dandeenyetti Birriidhaan kanfalama" jedhan.


Duula Afaan Oromoo sirnaan dubbachuufi qubeessuu

Duulli Afaan Oromoo bal'inaan dubbachuufi sirnaan qubeessuun guddina afaanichaatiif murteessaa ta'uu akeeku tokko tibbana miidiyaa hawaasaa irratti gaggeefamaa jira. Namoota duula kana duuba jiran keessaa tokko kan ta'aniifi Yunvarsiitii Wallaggaatti barsiisaan Falaasamaa Obbo Dastaa Alamaayyoo, kaayyoo duula kanaa ilaalichisuun BBCn dubbiseera. Obbo Dastaan Afaan Oromoo mallattoo eenyummaa sabichaa waan ta'eef, guddachuufi bal'inaan dubbatamuu qaba jedhu. Barreessaa kitaaba 'Aramaa Jechoota Afaan Oromoo' kan ta'an, Obbo Dastaan, kana duras miidiyaa hawaasarratti maqaa 'Dassee Alex' jedhuun dhimmoota guddina Afaan Oromoorratti gufuu ta'an irratti barreessaa turuu himan. Magaalota Oromiyaa keessatti Afaan Oromoo bal'inaan dubbatamuufi sirnaan qubeeffamuu dhabuun duula kanaaf ka'umsa akka ta'eef dubbatu. Dhiheenya kana keessammoo namoonni hedduun hordoftoota ykn dubbiftoota isaanii ilaalcha keessa osoo hin galchiin, Afaan Oromoo dhiisanii afaan biroon barreessuu filachuun duula kanaaf ka'umsa biraati jedhu. Bakka barbaachisaa ta'etti afaan biroon barreessuun ykn dubbachuun rakkina akka hin qabne kan ibsan Obbo Dastaan, garuu ammoo namoota hordoftootasaanii osoo hubannoo keessa hin galchiin barreeffama maxxansan komatan. Namoonni Afaan Oromoo dhiisaanii Afaan Amaaraan barreessuun, ''araadummaa itti fakkaatu jira. Akkasumas kanneen Afaan Ingiliffaan dubbachuusaaniif akka waan beekumsi isaanii ol ka'eetti ilaalan jiru. Kunis dogoggora'' jechuun, kanarratti hubannoo cimsuuf jecha duula kana eegaluu dubbatan. Dhimma afaan kanarratti ofiin yeroo garaa garaatti barreessaa akka turan kan himan Obbo Dastaan, amma garuu hiriyoota isaanii waliin ta'uun garee uumanii maaliif bifa duulaatiin xiyyeeffannoo ummataa gara kanatti hin harkifnu jechuun duula kana eegaluu BBCtti himan. ''Ana dabalatee, keessattuu 'Dhaloonni Quubee' haalli afaanichi ittiin barraa'aa jiru sirna qabachiisuufi afaanichi akka guddataa adeemu tumsuu keessatti itti-gaafatamummaa addaa qaban',' jedhan Obbo Dastaan. Obbo Dastaan afaan saba tokkoo akkuma namoonni baayyeen jedhan meeshaa waliigalte qofa osoo hin taane, mallattoo eenyummaafi baataa aadaa saba sanaati amantaa jedhu qabu. Kanaafuu, afaanichi yoo bal'inaan dubbatame qabeenyaawwan ummatichaa afaan sana keessa jiran dagaaguu kan danda'an jedhu. Fakeenya yoo kaasanis, dhimmoota mallattoolee Oromoon ittiin beekamu kan akka Sirna Gadaa, Guddifachaafi Moggaasaa  hanga tokko afaan biraatiin himamuu ni danda'u ta'a, garuu Afaan Oromoo malee qabiyyeesaanii waliin guutumaatti ibsuun akka hin danda'amne himu. Kana malees, magaalota Oromiyaa baayyee keessatti Afaan Oromoo dabalatee wantoonni Oromoo ibsan heduumminaan keessatti kan hin calaqqisne ta'uu kaasu. Magaaloonni naannicha keessatti guddachaa adeemanilleen faallaa sanaa Afaan Oromoo immoo waljalaan dhabamaa adeemuu akka yaaddootti kaasan Obbo Dastaan. Fakkeenyaafis, magaalota Oromiyaa gurguddoo kan akka Adaamaafi Bishooftuufaa caalaa magaalota  xixiqqaa akka Gimbii, Najjoofi Dambidoolloo keessatti Afaan Oromoo caalatti bal'inaan dubbatamaa jiraachuu ibsan. ''Kanaafuu, dhimmi kun dhimma xiyyeeffannoo addaa barbaaduudha,'' jedhan Obbo Dastaan. 'Furmaanni isaa maali?. Akka Obbo Dastaatti, furmaanni afaan ofii guddisuu tokko tokkoo namaatiiin kan manaa eegaludha. ''Rakkoo kanaaf furmaanni jalqabaa nuyi. Kunis mana keenya keessaa eegaluun ijoollee, abbaafi haadha keenya waliin afaan kanaan dubbachuu qabna. Ala yoo baanees saalfannaa tokko malee dubbachuu barbaachisa. Kana keessatti ammoo nuti Dhaloonni Quubee gahee olaanaa qabna jennee ammana,'' jedhan. Sanaan booda saboota naannoo biraa irraa dhufuun naannicha keessa jiraatan jaalalaan barsiisuun kan danda'amu ta'uu kan himan Obbo Dastaan, ''dursa kan gahee keenyaa yoo baane, kuun ofumaanuu of qajeelchaa adeema'' jedhan. Waan ofiin hojjachuu dandeenyu qaama biraa irraa furmaata eeguun kan hin baafneedhas jedhan. Kana malees, namoonni fuuldura hawaasaatti mul'ataniifi ijji hawaasaa irra jiru kan akka aartistootaa irraa gama kanaan fakkeenyummaa guddaan kan irraa eeggamu ta'u kaasu Obbo Dastaan. Aartistoonni Oromoo baayyee muraasaafi qaxaleewwan, garuu kan ummanni waan hedduu irraa eeguu ta'u kaasuun, yeroo baayyee garuu waltajjii alatti wayita afaan biraatti fayyadaman akka mul'atan dubbatu. Haalli kun kan isaan yaaddeesse Obbo Dastaanis waggoota muraasaan dura barreeeffama mata-duree 'Maal aartistoota keenya waltajjii baannee jala deemnaa?' jedhu tokkko barreessanii akka turan yaadatu. Kanaafuu, guddinaafi dagaagina afaan kanaatiif hundumti kan gaheesaa bahachuu qaba jechuun dhaaman. 'Oromummaa tiksee kan asiin gahe Afaan Oromooti' Haaluma walfakkaatun, Yunvarsitii Finfinneetti barsiisaa Afaaniifi Ogbarruu kan ta'an Obbo Qulqulluu Ijoo, Oromummaa tiksee kan asiin gahe Afaan Oromooti jedhan. Dhimmi Afaan Oromoo sirnaan dubbachuufi barreessuu qaama tokko qofa osoo hin taane, seektaroota mootummaa naannoo Oromiyaa, akkasumas caasaalee hawaasummaa keessatti xiyyeeffannoo argachuu qabaa jedhan. Caasaalee hawaasummaa keessatti afaan kanatti fayyadamamuun cimu malee, afaanichi akkuma dadhabaa adeemu, aadaafi duudhaaleen ummatichaalleen badaa kan adeemu ta'uu kaasan Obbo Qulqulluun.


Abdallaa Shariif: Abbaa Godanbaa dhuunfaa Yun. Haramaayaa dhihoo Doktora Kabajaa kenneef

Torban dura Yunivarsiitiin Haramaayaa namoota lamaaf Doktora Kabajaa kennee ture. Kunneenis qondaala mootummaa olaanoo kan turan Obbo Abbaa Duulaa Gammadaafi Obbo Abdallaa Shariifidha. Obbo Abdallaan garuu eenyu? Maqaan guutuu isaanii Obbo Abdullaahi Alii Sharif yoo ta'u, gara caalu Abdallaa Shariif jedhamuun akka beekaman BBCtti himan. Dhaloonni isaaniis ta'e bakki amma jiraatan Hararidha, magaalaa bara 2006 UNESCO'n galmee Hambaa isaa jalatti galmeessedha. Maanguddoon ganna 69 kun, godambaa dhuunfaa isaanii magaalaa itti dhalatanitti horataniiru. Akka isaan jedhanitti yaadni of barbaaduu kun ijoollummaatti isaan eegale. Yeroo mana barumsaa sadarkaa lammaffaa baratan waa'ee seenaa maatii isaanii gaafatamuu himu. Kanaanis, Obbo Abdallaan maanguddoo gaafadhe jedhu. ''Dur hin qabna amma hin qabnu yeroo naan jedhan, rakkoo eenyummaakoo wallaaluutu na qunname,'' jedhu akkaataa of barbaachuu eegalan yoo dubbatan. Kanaanis seenaa qorachuu eegalanii. A.L.I bara 1982 eegalee immoo kitaabota, sirboota, waraqaa qorannoo, huccuu, meeshaalee adda addaa walitti qabuu eegalan. Yeroo walitti qabaniis kan Oromoos, kan Hararii, kan Somaalis, kan Affaaris, kan Argobbaa walitti qabuu dubbatu. Meeshaaleefi miinii saboota garaa garaa argarsiisaniifi isaan walitti qaban garuu waggoota 17f maatii isaanii mana keessa turuu dubbatu. Kunis, dhukkuba, 'asmiif' na saaxile jechuun BBCtti himan. Godambaan kun Obbo Abdallaa erga faayaaleefi meeshaalee walitti qabuu eegalanii waggoota 17 booda kan hundaa'edha. Magaalaa Harar Makiinaa Girgir bakka jedhan biratti argama. Manichi waggaa 110 dura ijaarame. Dajjaazmaach Tafarii Mokonniin [boodara Mootii H/Sillaasee ta'un Itoophiyaa waggoota 44f bulchan] bulchaa Harar yeroo turan A.L.I 1903 ijaarame. Mootummaan akka isaan godambaa keessatti dhaaban masaraa kana akka kenneef dubbatu Obbo Abdallaan. Muuziyeemii yookiin godambaa dhuunfaa qabaachuun Itoophiyaa keessa hammana waan barame miti. Obbo Abdallaanis, ''Dhuunfaatti ana malee hin jiru. Baha Afrikaattillee ana malee hin jiru,'' jechuun yaada isaanii ibsu. Ta'us kana mirkaneessuun rakkisaadha. Haata'u malee, kaka'umsa ofiin hojii hammana keessa seenuun waan xiqqoo miti. Bara ijoolummaa isaanii waan isaan mudate dhaloota ammaa akka hin mudanneef godambaa hundeessan. Akkaataa meeshaalee walitti qaban yoo dubbatan Obbo Abdallaan; tokko kennaa namni itti fidu ol kaa'un, ofii isaanii bituun, akkasumas namootaaf imaanaa kaa'un akka ta'e himan. Akkasumayyuu ta'e meeshaalee durii walitti qabuun salphaa hin turre. ''Duraan namni tokko nan amanu; ni gurgura jedhanii waan yaadaniif. Amma erga waliti qabuu eegale ummannis dhufee ilaaluu erga eegale amantii namaan argadhe,'' jedhan. ''Kanin guure [walitti qabe] keessaa dhibbarraa 60% ol ummatatu naaf kenne,'' jechuun ummanni isaanitti fiduu himu. ''Seenaafin walitti qabe malee hin gurguru. '' jechuun meeshaalee durii bituu malee akka hin gurgurre dubbatu ''Seenaa Oromodha, seenaa Harariidha, Seenaa Somaaleedha, Seenaa  Affaariidha. Gurguruufi daldalaa ta'uuf miti kanin bite. Seenaa keenya eegnee dhaloota dhufuuf kaayuf malee ani gurguruuf miti. Takkaas hin gurgurre.'' Akka Obbo Abdallaatti godanbaan kun muziyeemiiwwan bakkeewwan kaan jiran caalaa 'sabaafi sab-lammoota garagaraa faayaalee agarsiisaniin kan guutamedha.' Godambaa kana keessa, ''Mallaqa Hararii, Aksuum, akkasumas kan biyyoota 120 ol nan qaba,'' jechuun himan. Kitaabota garri caalu Afaan Arabaan harkaan barraa'an, Qur'aana Rabbii dabalatee hanga umrii waggaa 1,000 ol qabu fa'i akka qaban BBCtti himan. Kitaabota qubeen barraa'e dabalatee kan saboota garaa garaa qabaachuu himu. ''Hambaa 13,000 olitu argama. .. Huccuu, meeshaa lolaa, kaarraa, chaappaawwan, meeshaalee faayaa,'' jechuun eeru. Yeroo hedduu turistoonni Itoophiyaa daawwatan gama Kaaba biyyattii malee gama kaanii deeman lakkoofsaan xiqqoo akka ta'e kanneen damee Turizimiitti dhihoo jiran himu. Obbo Abdallaanis kanuma komatu. Kana dura namoonni godambaa daawwachaa galii muraasa irraa argachaa turan. ''Baatiitti kuma 30,000 yookiin 25,000 inuma arganna … Koroonaaf jecha namni xiqqaate jira kasaarumatti jirra,'' jedhan. Mootummaan masaraa durii godambaaf oolu Obbo Abdallaatti kennuun ala waardiyyoota shan godambaa kana eeganif miindaa akka kanfalu himu maanguddoon kun. Dabalataan, yeroo garaa garaatti Imbaasiifi dhaabbilee gara garaa Sheh Allaammuddiin dabalatee deeggarsa irraa argachuu himu. Kunis ta'u, amma deeggarsa akka fedhan himu. Jireenyi isaanii ammaas 'sanduuqa gargaarsaa' balbala teessun jiraadha jechuun gargaarsa ummataan akka jiraataa jiran ibsu. Hambaalee baduu malan waan ol kaa'aa turaniif Yunivarsiitiin Haaramaayaa bakka isaan jiraatan dhihoo jiru Doktara Kabajaa isaan badhaaseera. Kana boodas biyya keessaafi ala namoonni, 'Baga gammadde osoo hin taane baga nuti gammannee jechuuti jiran' jechuun himu. Badhaasa argachuu isaaniitti dhaabileen deeggarsa akka cimsaniif gargaara yaada jedhu qabu. Hojii isaanii kanaaf kana dura ''badhaasa 40 oliin qaba''  jechuun BBCtti himan. Ummataaf ergaa dabarsaniin, "Hambaalee kana eeggadhaa, [tursiisuuf] yoo eeggachuu hin dandeenye warra eeguu danda'anitti gurguraa yookiin amaanaatti kennadha," jedhu. ''Hambaa keessan biyya alaatti warra gurguruu barbaadu ofirraa ari'aa.''


Akka wal-fuudhan otoo beekanii 'natti heerumtaa' gaafachuun maaliif?

Yeroo dhihootiin asitti dargaggoonni cidha isaaniin dura sagantaa qopheessanii jaalallee isaanii 'natti heerumtaa gaafachuun' baramaa dhufeera.  Kuni sirna naqannaa isa aadaa Oromoo waliin walii maali?  Akka wal fuudhan otoo beekanii 'anatti heerumtaa?' gaafachuun maaliif barbaachise? Namoota muuxannoo kana qabanii fi ogeeyyii xiinsammuu dhimma kana xiinxalan gaafannee odeessa kana qixeessineerra. Ribqaa Waaqtolaan  sirna gaa'elaa ishee torbee lama dura ture kan raawwatte. Cidha isheen duras abbaan warraashee ammaa gaaffii natti heerumtaa akka dhiyeesseefii ture dubbatti. ''Jalqaba jaarsummaa ergee ture; erga maatiin tole jedhaniin booda sagantaa  'nattii heerumtaa?' qopheessee na gaafate. Anis yerooma sanan gaaffii sana harkaa fudhadhe,'' jetti. Ribqaan guyyaa gaaffiin kun dhiyaateef akkaan gammaduufi gaaffii kanas eegdee akka hin turre dubbatti. ''Guyyaa Sanbataarra hojiidhaa bahee, hiriyoonni koo yeroo baayyee wal arginu hoteela Boolee jiru tokkotti wal-argina jennaan arguu deeme. Yeroon ol-seenu manichi dukkana ture, nama tokko hin arginen ture. Achii baay'atanii gaafan isaan argu lapheen koo na rukute, hin egnen ture gaafasitti.'' ''Kana booda jilbeeffatee na gaafatee, qubeelaa naa qopheessee tures naa kenne,'' jechuun guyyicha nyaataafi dhugaaatiin qophaa'ee  akka tures yaadatti. Misirrittiin kaadhimaan ishee yerosii akka inni ishee fuudhu murteessitee akka turte dubbatti. Kana malees, guyyaama gaaffiin 'natti heerumtaa?' dhiyaateef maatiishee magaalaa Gimbii jiraatanitti jaarsummaa akka erges dubbatti. ''Gaafa isaan achii jaarsummaaf deeman, innimmoo asii sagantaa qopheesse, nan didan silas jedheeti fakkaata,'' jetti Ribqaan. Jaalalaan waggaa tokko ol kan dabarsan Ribqaafi abbaan warraashee sagantaa 'natti heerumataa'  hiriyyoota isaanii baayyee irratti akka hirmaatan dubbatti. Sagantaan kuni isheefis akka qophaa'uu malu  akka beektu dubbatti. Erga kana hunda beektee maaltu si dinqe? Maaltu 'surprise' si godheree ? jechuun gaafannee turre. Ribqaanis, ''guyyaa ani hin eegnerra tahuusaafi hiriyyoonni koo akkuma guyyaa kaanii koottu jedhanii na goyyomsuu isaaniiti," jette. ''Kanaafin  'surprised' tahee. Naasuun gaafasicha nahe sitti himuu hin danda'u,'' jetti. Sagantaan  kuni isheef  kan 'waadaa walii seenuu' akka tahes dubbatti misirroon kun. Waaqwayyaa Dassuu haadha warraasaa Kaanaadaa irraa dhufte kan fuudhe maatiisaarraa fagaatee Keeniyaatti ture. Haata'u malee, sagantaa 'natti heerumtaa' kan qopheesse  erga waldaan gaa'ela isaanii eebbisteen boodadha. ''Egaa duraan gaaffiin 'natti heerumtaa' kan dhiyaatu otoo isheen natti hin heerumiinidha,'' jedha. Haata'u malee jedha Waaqwayyaan, jaalalleesaa biyya hambaa irraa dhufte waliin, ''waliin turuuf eeyyamni Waldaa Kiristiyaanaa waan nu barbaachiseef kanaaf warri waldaa dhufanii manatti nu eebbisan,'' jedha. Torbee lama boodas achuma biyya Keeniyaatti sagantaa 'natti heerumtaa' nan qopheesse jedha Waaqwayyaan. Haati warrasaa biyyatti yeroo deebitu iddoo maatiin jiranitti cidha geggeessuu waan barbaanneef asitti waliin tahuu keenya namoota nu beekanitti beeksisuuf sagantaa qopheessines jedha. ''Sagantaan 'natti heerumtaa' kun wal-naqachuu keenya namoota nu beekanitti beeksisuuf waan raawwannedha,'' jedha. Sababiinsaa jedha Waaqwayyaan,''nuti namoota Waldaa Kiristiyaanaa gatii taaneef beekamtii waldaan alatti gaa'ela dura homaa gochuu ijaa hin barbaanneef isaanitti beeksisne, paastarotaafi jaarsolii waldaa muraasaan eebbifamne malee sagantaan achitti qophaa'e hin turre. Waldaan akkanatti eebba yookiin eeyyama kennuunis  baramaa dhufeeras jedheera. Kana malees, biyya ormaa hin beekne keessatti wal arguun isaaniifi haaloti tokko tokko mijachuu dhabuun sagantichi isa barameen alatti akka qophaa'u taasises jedheera. Waaqwayyaan akkuma Ribqaa fa'i waan aadaan gaafatu jaarsa erguufi yeroo naqannaa waan kennamu raawwadheera jedha. Haata'u malee, yeroonsaa wal darbus akkuma dargaggoota kaanii bara kanaa, jaalalleesaa ''sagantaa suura ka'uu irra erga oollee booda uffata jijjiirrachuu deemnee yeroo deebinu sagantaa addaa qopheesserratti 'natti heerumtaa?' jedheenii isheenis gatii barbaadduuf tole jettee kanumaan uummatatti beeksisnee jechuudha,'' jedha. Waaqwayyaan, ''anaaf wal-fuudhuu jechuun eebbadha sagantaan otoo jaalalleen kee hin beekiin qopheessitee itti gammaddu kunimmoo balbala gara gaa'elaatti dabarsudha jedheen yaadaa,'' jedheera Dr Alamaayyoo Faqqadaa Dhaabbata Qorannoo Aadaa Oromoo Yunivarsiitii Jimmaatti itti-gaafatamaa dhimma qorannnoofi maxxansaati. Qorannoowwan dhimma aadaa Oromoo garaagaraa irratti hojjetaman akka arganis ni himu. Dhimma naqannaa aadaa Oromoo yeroo dubbatanis yeroo durii sirna naqataa keessa maatiitu dursee  sanyii warraafi amala walii  qorata jedhan. Yeroo jaarsummaan ergamus,''kuni hundi erga qoratameen booda maatiin intalaa tole yookiin lakkii jedhuu danda'uu,'' jedhan. Milkiinis waan ilaalamuuf gaheen maatii guddaadha; of eeggannoo cimaatiin kan adeemsifamuudha jedhu. Naqatni erga raawwateen booda qophiin fuudhaafi heerumaatu taasifama. Dubartiin hodhaa garaagaraa qopheeffatti, meeshaa garagaraa kan fudhattee deemtu qopheeffatti. Gama gurbaatiinis akkasuma cidhaaf qophiin ni taasifama jedhan. Haata'u malee, ''gaaffii 'natti heerumtaa' yeroo ammaa akka ajaa'ibaatti adeemsifamuu kanaaf, maatiin sagalee keessaa hin qaban taanaan bu'uura aadaa hin qabuu,'' jedhan. Gaaffiin 'natti heerumtaa' ''kaaffeetti, hoteelattiifi karaa irratti fa'i gaaffii  dhiyaatu malee of eeggannootiin  milkii ilaallatanii, ibidda bulfataniifi biqila biqilfatanii kan raawwatu miti,'' jedhu. Dargaggoonni dhiibbaa miidiyaafi aadaa biyya hambaa ilaaluun waan raawwatanidha jedhu Dr Alamaayyoon. ''Inni dhiirris, isheen dubartiinis gaa'elaaf akka wal-qopheeffatan garaan isaanii wal-beeka. Haata'u malee, hoteela keessatti habaaboo afanii, jilbeeffatanii akka haaraatti qubeelaa itti qabuu kana ani akka qoosaattin ilaala, garuu dhiibbaan isaa immoo qoosaa mitii,'' jedhan Sababiinsaa jedhu doktarichi, dargaggoonni kunneen wal-baruu isaaniifi maatii isaanii gidduutti godhamuu qabuuf iddoo kennuu irra agarsiisa irratti xiyyeeffatu. Kana malees, dhalootni isaan booda dhufan isa kana akka aadaa kan isaaniitti fudhachuu jalqabu jedhaniiru. Kanaafis, aadaa waliin makamaa jiru kanarrattis of eeggannoon godhamuu akka qabuufi aadaa ofiidhaaf dursi kennamuu akka qabus akeekaaniiru.


Wadaajii, Sirbaa fi Gombisa Fardaa - Qabiyyeewwan aadaa Ayyaana Cuuphaa

Ayyaanni Cuuphamuu Iyyasus Kiristoos yaadachuun waggaa waggaan kabajamu, Ayyaanni Cuuphaa qabiyyee amantaan cinatti taateewwan aadaa garaagaraa raawwachuun kabajama. Qabiyyee aadaa Aayyaana Cuuphaa ilaalchisuun kan haasofsiisne Godina Shawaa Kaabaa Waajjira Aadaa fi Tuurizimii aanaa Giraar Jaarsootti dursaa garee tuurizimii kan ta’an Obbo Birhaanuu Isheetuu ayyaanichi taateewwan amantaa cinaatti taateewwan aadaa kan itti calaqqifaman ta’uu himu. Abbaan Gadaa Tulluu Salaale Kabbadaa Bayyanaa “Ximqatni (cuuphaan) waan guddaadha. Bareedanii taabota deemuutu jira. Taabota sana yeroo deeman ni ragadu, wal kaadhimatu” jedhan. Qophiin ayyaana Cuuphaa dursee akka eegalu kan himan Obbo Birhaanuu Isheetuu, kunneen maallaqa qaban uffata haaraa bitachuun kan hin qabnemmoo uffata qaban miiccachuun akkasumas laga dhiqannaa deemun qaama isaanii dhiqachuun ayyaanichaaf akka qophaa’an himu. “Dargaggeessi ulee/shimalafi shaashii wadaajii ykn qabdoo isaarraa fuudhe qabatee, goofareesaa filatee deema. Shamarreenis shurrubbaa adda-jalee jedhamu dhahattee babbareeddee shaashii yookin naxalaa qabdu qabattee deemti” jedhan. Kana malees shamarran wadaajii isaaniitif karameellaa qabatanii deemunis baramaa ta’uu himu. Guyyaa ayyaana Cuuphaa sirni amantaa xummuramee taabotni dirree bule gara bataskaanaatti yeroo deebi’u dargaggootnifi shamarran garee gareedhaan ta’uun sirboota aadaa sirbu. “Dargaggootni sirba aadaa kaawoo jedhamu yeroo tapahatan, shamarran immoo gosa sirba aadaa Shoboxee jedhamu taphatu” jedhan Obbo Birhaanuun. “Boodarra dhiirotni Kaawoo dhiisanii gara shamarraniitti makamuun ragaduu jalqabu. Ragada sana keessatti inni fi isheen gamanaaf gamasitti wal ilaaluun walitti ragadu." "Sana booda galgaltuu yemmuu xummuranii galan iddoo maanguddootni hin jirre nama safeeffachuun iddoo akka bosonaa jala taa’uun wal dhungatu” jechuunis Obbo Birhaanuu Isheetuu himu. Dargaggeessifi shamarri wadaajii walii ta’an dhungoodhaan jaalala walii ibsatu. Guyyaa ayyaana Cuuphaa erga waliin turanii boodas guyyaa biraatti wal arguuf wal beellamu. “Guyyaa biraatti beellama akka qabduuf shaashii irraa fudhata. Guyyaa inni itti beellame sanatti isheenillee hin diddu. Guyyaa beellamaa karameellaa yookin shittoo/urgooftuu fiddeefii dhufti. Sana boodas isa dhungattee shaashii ishee fudhattee galti” jedhu Obbo Birhaanuun. Walitti dhufeenyi wadaajii/qabdoo kun daangaa kan qabu ta’uu kan himan Obbo Birhaanuun “wadaajiin kun qabdoo yookin dhungoodha malee waan biraa keessa waan galan miti. Aadaadha, duudhaadha, dhungoodha, wal hammatu, wal dhungatu. Kanaaf wanta biraa keessa waan galan miti,” jedhan. Gama biraatin waliti dhufeenyi jaalalleewwan wadaajii walii ta’anii gara gaa’elaatti ce’uus dhiisus ni danda’a. “Namni tokko wadaajii qabatee namni biraan jalaa kadhachuu/fuudhuu danda’a. Innis akkasuma kan namni biraa wadaajii qabate fuudhuu ni danda’a. Kanaaf walitti dhufeenyichi dhaabbataa miti." "Dargaggeessi wadaajiisaa fuudhuuf haalli mijachuufi dhiisuu danda’a. Kanaaf kan haalli mijateeftu fuudha” jechuun Obbo Birhaanuun ibsu. Kana malees dargaggeessi tokko shamarri inni wadaajii/qabdoo qabatee ture wayita heerumtutti wantoota akka shaashii, saamunaa, kophee fi kunneen biroo akka bituuf himu. Wadaajii yookin qabdoon aadaa bara dheeraa ammallee haalaan baratamaa ta’uusaa Obbo Birhaanuun dubbatu. Ayyaanni Cuuphaa ayyaana waggaa waggaan hawwiidhaan eeggamu ta’uu kan himan Obbo Birhaanuu Isheetuu, qophiin fardaa dursee akka eegalamu dubbatu. "Dargaggootni faradoo isaanii waqtii gannaarraa eegalee haalaan sooruun qopheessuu eegalu" jedhu. Guyyaa ayyaana cuuphaa ganamaan abbootiin fardaa farda fe'atanii taabota bakkee bule itti marsanii dabaaluun gara bataskaanaa galchu. Taabotni bataskaana erga galee booda dirree naannawa jirutti bahuun gombisa taphatu. Gombisni ykn kaachisni fardaa bifa wal dorgommiis kan qabu yoo ta'u, yoo xiqqaate fardeen lama kan ari'uu fi kan baqatu jidduutti taphatama. Fardi collee wayita baqatu kan fiigee jalaa bahu, wayita ari'u ammoo kan fiigee dhaqqabu ni injifata. Kanneen gombisa fardaa taphatan wayita wal ari'anii wal dhaqqaban ulee qal'oo soqamee tolfame walitti darbatu, kan baqatu ol ka'ee ofirraa qolata. Gombisni fardaa guyyaa ayyaana cuuphaa qofa osoo hin taane ayyaanawwan akka Masqalaa fi Qilles ni taphatama. Kana malees ayyaanni cuuphaa ayyaana umurii fi saalaan daangeeffame kabajamu osoo hin taanee kan namni marti kabaju ta’uu dubbatan. “Ayyaanni Cuuphaa kan dargaggeessaaf dargaggeettii qofaa miti. Kan hundaati. Namni mana oolu hin jiru. Horiinillee mooraa galanii oolu. Maanguddoonni taabota erga galchanii booda manatti deebi’anii horii yaasu” jedhan.


Aadaa Oromoo yeroo namni du'u itti hinboo'amne beektuu?

Naannoo isin jiraattanitti yoo bakakkaan bu’ee nama ajjeese ykn beellada miidhe maaltu jedhama, namoonni ollaa fi firri maal jedhanii warra sana jajjabeessu? Waqtii gannaa yeroo bokkaan yandoo roobu qaqawwee fi bakakkaan darbee darbee ni mudata. Bakakkaan ammoo manarratti yookan mukaratti bu’ee lubbuu yoo galaafatus ni dhagahama. Hawaasa keessatti ilaalchaafi ibsa bakakkaaf kennan baruuf, godinaalee Oromiyaa adda addaa irraa iyyaafanneerra. Godina Wallagga Bahaa aanaa Giddaa Ayyaanaa kan jiraatan Luba Barsiisaa Kabbadaa Goobanaa, jalqabumarraa yoo bakkakkaan bu’ee balaa geessise ni ajjeese hin jedhamu jedhu. “Bakakkaan kuni yeroo namarras ta'e beelladarra balaa geessisu bakakkaan balaa geessise hin jedhamu, nagaa gaafate, ni bareeche, itti gammade jedhama. "Yeroo ollaan birmatee dhufee waan ta’e kana argummoo ‘baga, isaafuu xinnaadha’ jedhanii kabaju,” jedhan. Namni balaa bakakkaa saniin miidhame suni lubbuun yoo ooles ykn yoo du’eeras ta’e, bakkuma sanatti aannan irratti naqama jedhu Barsiisaa Kabbadaan. “Bakka sanatti aannan erga irratti naqaniin booda, bakkicha qabdoo dhaabbatu. Akkuma bokkaan caameen ‘siifoo baga, siifoo xinnaadha’ jedhanii ililleedhaan simatu. "Yoo akkas godhan namni bakakkaan itti gammade sun lubbuun itti deebiti jedhamee waan amanamuufi,” jedhan. Nama du’e sanaaf ni boo’u osoo hin taane ni ililchu. Firrii fi maatiis yoo ta’e garumatti boo’u malee, mul’isanii hin boo'ani. Yoo boo’an itti dabala jedhamees amanama. Warri bakakkaan itti gammade kuni balaa irra gahe safeeffachuuf jecha sirni godhatanis ni jira. “Maatiin warra bakakkaan nagaa gaafate kun hidda mataatti maratanii, muka ulumaa'ii qabatanii, gabaa keessa naanna’anii midhaan irraa hammaarratu. "Ergasii bakka bakakkaan itti nama rukute kanatti sunsuma shan dhaabanii marqaa gosa midhaanii hundarraa kana qopheessanii nama hundumaa nyaachisanii Waaqa araarfatu,” jedhan. Yeroo gabaa keessa deemanii midhaan hammaarratan kana warri midhaan gurguran mallattoo isaan qabaniin maalif akka ta’e waan beekaniif namuu maaf midhaan keenya hammaarta hin jedhuuni. Magaalaa Garba Gurraachaa irraa kan dubbifne Obbo Amdee Abarraas naannoo isaanittis bakkakkaan yeroo balaa geessisu hin komatamu, dheekkamsa waaqaati jedhamee fudhatama jedhan. “Yoo bakakkaan nama miidhe ‘isaa baga baga’ jedhan. Safuu qaba ni sodaatama. Yoo komatan akka waan namatti deebi’uutti ilaalama. "Waaqatu gadhiise jedhamee wana amanamuuf safuu qaba. Afaanumattuu yeroo dubbatan safeeffachaa sodaachaa dubbatu,” jedhan. Kanaan alattis naannoo isaaniitti maatiin balaan bakakkaa irra gahe suni daabaan (cubbuun) raawwatan yoo jiraate nilaallatu jedhan. “Maatii sana keessaa yoo namni lubbuu namaallee balleessee kan dhokse jiraate, kan qabeenya namaallee balleessee dhokse yoo jiraate of ilaalaa jedhamu. "Safuu wayii cabsaniiti kuni kan itti dhufe. Waaqni seermalee nama hin adabu jedhamee waan amanamuufi,” jedhan. Godina Baalee aanaa Raayituutti Dilbata darbe bakakkaan muka jalatti bu’ee re’oota 25 kan jalaa ajjeese obbo Abdoo Aboo, bakakkaatti hin gaddamu jedhan. “Kanin ani qabu re’ootuma kana. 25 bakkuma tokkotti fixe. Amma ilmoolee manatti hafanii turan malee homaa hin qabu. Garuummoo bakakkaan gocha Waaqaati. Itti hin gaddamu hin aaramu. Waan godheef isumatu beeka jedheen dhiise,” jedhan. Ejensii Meetiroolojii biyyoolessaa Itoophiyaatti daayirektara raaga haala qilleensaa kan tahan Aadde Caalii Dabalee, hawaasa keessatti ilaalcha bakakkaan dheekkamsa waaqaati jedhamee fudhatamu kana saayinsiin hin deeggaru jedhu. “Saayinsiin kan jedhu samii keessatti qilleensi hoo’aa fi qorraan yeroo walitti bu’u anniisaa elektiriikiitu uumama. Innis ‘negative fi positive’ qaba. Kana keessatti kan gara lafaatti gadi dhihaatu anniisaa negatiivii waan ta’eef, wantoota dabarsoo elektirikii ta’anitti yoo dhihaatan walqiphu ykn 'discharge' walgodhu” jedhan. Anniisaan elektiriikii gara wantoota dabarsoo elektiriikii tahaniiti gadi darbatamu kui hoo’insa aduu caalaa kan hanga digrii seelshiyesii kuma 27 waan qabuuf yeroo qilleensa qorraa keessa kutu sagalee guddaa uumas jedhan. “Hoo’inni duumessa keessaa gadi darbatamu kuni garmalee guddaa waan ta’eef, waan irra bu’e hundumaa sekondii keessatti guba. Kanaafuu akkaataan bakakkaan ittiin uumamu amantiidhaan yookan waan biraatiin waan walqabatu hin qabu,'' jedhan aadde Caaliin. Balaa bakakkaadhaan dhufurraa ofeeguuf maloota fayyadan yoo himanis, “yeroo bokkaan roobu wantoota dabarsoo elektiriikii ta’anirraa fagaachuu barbaachisa. Muka jala dhaabbachuu dhiisuu, bishaan keessas dhaabbachuu dhiisuu, yeroo roobu bakka jiranitti dhaabbachuu caalaa ofirra taa’uunis barbaachisaadha,” jedhan.


'Xiiqiituu aadaa Oromoo fakkiin akkan mul'isu na taasise'

Agarsiisni fakkii guyyoota 15'f turuufi kan aartiistota Oromoo buleeyyii fi dargaggoota ta'aniin qophaa'e Finfinnee galma Giddu Gala Aadaa Oromootti agarsiifamaa jira. Agarsiisa kana Dr. Kabajaa Aartiist Lammaa Guyyaa dabalatee ogeeyyii fakkii buleeyyii kanneen akka Girmaa Bultii, Umar Bookee, Daniel Asfaaw fi Burtukaan Jimaa akkasumas dargaggoota ogummaa kana qaban hedduun kan hundaa'e Waldaa Faayin-aartii Oromootu qopheesse. Dargaggoota kanneen keessa Maqaa 'Bokkuu Art Gallery' jedhuun fakkiiwwan gosa gara garaa kaasuun Feesbuukii irratti kan maxxansu dargaggoo Birhaanuu Guutaa waliin BBC Afaan Oromoo gaaffiifi deebii taasisera. Dargaggoo Birhaanunis fakkii kaasuu akkamiin akka eegalte gaafatame,''xiiqiituu akkan aadaa Oromoo fakkiin mul'isu eegalu na taasise. Kunis xiiqii aartiin Oromoo maaliif hinguddannee? Nuti fakkii kaasuu hindandeenyee moo yookaas rakkina biraatu jira jechuun xiiqiin natti dhagahameetiin,'' jedheera. Isaan boodas maaliifan ka'ee aadaafi seenaa Oromoo fakkiin hinmul'ifne jechuu oggummaa fakkii kaasuu kana akka eegale dubbata. Akka dargaggoo Birhaanuun himetti, dargaggoonni Oromoo rakkoolee dachaa bara dheeraaf tureen kan ka'ee, beekumsaafi oggummaasaanii baasanii mul'isuuf carraa hinargannee ture. Garuu yeroo dhihootiin asi dargaggoo muraasni golaa asi bahu eegalaniirus jedheera. Cunqurisaan baroota dheeraaf uummata Oromoorra tureen kan ka'ee, sammuun uummata Oromoo mataasaa, haalli aadaafi dudhaa ofiitti boonuun ifatti baasuu itti qaaneefatu irra gahe turuus Birhaanun ni dubbata. Kanaan kan ka'ee hedduun aadda barreedduu ofii dhiisuu gara kan ormaa leellisaattu  yaaluus himeera. Kana malees, hojii Aartii gadi baaftee ummatatti mul'isuuf midiyaa kan barbaadu yoo ta'u, akkuma  beekamu  amma yeroo dhihootti uummanni Oromoo midiyaa aadaafi dudhaasaa ittiin ifatti beeksifatu cimaa hin qabu ture, jedha Birhaanuun. Dhiheenya kana keessa abdiiwwan muraasni mul'achuu eegaluusaaniis hindaganne. ''Ani hojiiwwan Aartii haala fakkiitiin hanga ha'raatti hojadhe tokkoolleen gurguree bu'aa irraa argadhee hinbeeku. Jaalaluman Aartiif qabuuuf jecha hojadhee kaa'aa ture jira.  Meeshaalee na barbaachisanis galiin hojii makaanikaa irraa argadhuunan bitachaa jira,'' jedheera. Eergaawwan dargaggoo Birhaanuun karaa fakkiiwwan isaatiin dabarsuu yoo tarreessus ''haala Oromoon ittiin hirreefatuu, dheechisa aadaa Oromoo, fakkii gotootaa, rakkollee ummatichi keessa darbe, beelaafi gadadoo fi kkf dha'' jedheera. Haawwiin dargaggoo kanaas, gara fuulduraatti isituudiyoo mataasaa qabaachuun aadaa uummata isaa caalaatti calaqisiiuudha. Kaafis kunoo  artitoota Oromoo bebbeekamoo  yeroo ijoollummaa isaatii qabee akka isaanii ta'uuf hawwu kan akka Aartiisti Lammaa guyyaa fi kan biro waliin ta'uun, ta'uun dagaagina aadaa uummata isaatiif kan gaheesaa bahuufis akka hojachu dubata. Qaamuma kaayyoosaa kanaatinis kumoo aartistoota Oromoo buleeyyiifi dagaggoota  waliin ta'uun Waldaa 'Faayin aartii Oromoo' jedhu hundeessanitiin agarsiisa fakkii qopheessuun uummataaf banaa taasisuu danda'eera.


Aadaa fi duudhaa: Harbuu guddaa Keeniyaa pirezidaantii olitti aangoo qabu

Xalayaa yeroo yeroon gaazexeessitoota Afriikaa irraa BBC'f ergamu kan alanaan, waan leenjisaan kominikeeshinii biyyattii tokkoo irraa humna muki qaburratti taajjabee nuuf erge ilaalla. Akka barreeffama gaazexeessaa kanaatti Harbuun Keeniyaa guddichi pirezidaantiin olitti waan aangoo qabu fakkaata. Yeroo baay'ee mootummaan uummatasaa sirnaan dhaggeeffachuun waan baratamaa miti. Keessaahuu biyyoota Afriikaa hedduutti uummanni daandiitti ba'ee gaaffii qabu yoo gaafatellee mootummaan hin dhaggeeffatu. Biyyoota Afriikaa mootummaanshee haala akkanaatiin komatamu keessaa keeniyaan tokko. Seenaan kun garuu sababa muka guddaa tokkoo waan geeddarame fakkaata. Muki kun garuu muka salphaa miti. Muki iccitii, Harbuun, kunis kan waggaa 100 jiraatedha. Dhiha magaalaa Naayiroobii handaara daandii guddicha Wayiyaakii irratti kan argamu harbuun kun ijaarsa daandiif jecha akka muramee baduuf irratti murtaa'ee ture. Daandiin guddichi kiilomeetira 27 dheeratu kun buufata xiyyaaraa idil-addunyaa Joomoo Keeniyaataa kutaa dhiha magaalaa Naayiroobii waliin wal-quunnamsiisa. Achiis darbee gara Yugaandaa geessa. Pirezidaantiin Keeniyaa yaada mootummaa isaanii jijjiiranii harbuun kun akka hin muramne maaliif akka labsan namuu haalaan hin hubanne. Pirezidaantichi muka kanaan 'Guca duudhaa fi siidaa eegumsa sirnakkooti'' jechuun ibsan. Akkuma jedhan ammoo muki kun duudhaa aadaa fi amantii qaba, keessattuu uummata Afaan Baantuu dubbatan biratti. Hawaasi Luhyaa Dhiha Keeniyaa keessa jiraatan hedduunis muka kanaaf kabaja guddaa qabu, 'mukumu' jechuunis waamu. Aadaa uummata Keeniyaa keessatti gaaddisi muka Harbuu iddoo seerri itti muramuudha. Jaarsoliin biyyaa dhibdee jiru achi jalatti furu, gaaddisi muka kanaa akka mana murtiitti fayyada. Keeniyaa keessatti uummata hedduu qabaachuun kan beekaman gosti Kikkuyyuu muka kana maqaa 'mugumo' jedhuun waamu. Uummata kana biratti muki Harbuu dirree muudaa, iddoo waaqeffannaa fi bakka aarsaan itti kennamuudha. Uummanni kun akka Harbuun muramu hin eeyyaman, yoo murame balaa fi badiinsa biraa hordofsiisa jedhanii amanu. Harbuun uumamumaan wayita kufu yookiin jiguyyuu akka carraa badaatti fudhatu. Yookiin akka mallattoo aangoo dhaloota tokkorraa gara dhaloota itti aanuutti dabarsuutti fudhatu Akka hawaasa Kikkuyyuutti dhaloonni tokko waggaa 30'f aangoo qabatee bulcha. Gosa Kikkuyyuu kan ta'an Pirezidaantiin Keeniyaa Uhuruu Keeniyaataan seenaa siyaasaa isaanii keessatti carraa badaa qusatanii darbuu danda'u, garuu muki harbuu kun akka muramee barbaaduu fi dhiisuu isaanii jala muree ibsuun na dhiba jedha gaazexeessaan yaada kana nuuf erge. Wayita quuqamtoonni qabeenyi uumamaafi eegumsa naannoo akka muki kun hin muramneef duula gaggeessan, hawaasi Kikkuyyuus cinaa dhaabbatanii muka kabajaa mallattoo aadaasaanii ta'e kana badiisarraa eegaa turan. Mootummaan misoomaaf jedhee qabeenya uumamaa kanneen mukkeen gurguddoo muruuf mataa jabaatee wayita ittifamu kun isa jalqabaa miti. Bara 1980oota keessa paartiin biyya bulchaa ture, 'Kenya African National Union', gamoo guddaa waan hedduu ofkeessaa qabu giddugala magaalaa Naayiroobii, bakka Paarkii Uhuuruu, jedhamuun beekamutti ijaaruuf karoora bal'aa ibsee ture. Gareen quuqamtoota qabeenya uumamaa fi eegumsa naannoo badhaafamtuu noobelii nageenyaa biyyattii kan ta'an Pirofeesar Waangaarii Mataayiin durfaman paarkii kana baraaruuf jecha gamoon guddaan kun akka hin ijaaramne mormaa turan. Dhumarratti garuu pirezidaantiin yeroo sanaa Daani'eel Araap Mooyi, osooma rincicanii, osooma mataa jabaatanii paarkii kanaaf gurra kennanii dhaggeeffatan, muka isaafis yaaduu jalqaban. Haala kanaan karoorri gamoo guddaa paarkicharraan dhiibbaa geessisuuf malu ijaaruuf qabame haqameera, har'a jiraattonni magaalaa Naayiroobii paarkii kanatti boqotu. Rogeeyyiin kunuunsa naannoo Keeniyaa mukti harbuu waggaa 100 ijaarsa daandiif jecha muramuuf ture, ajaja pireezidantiin hafuusaatti gammadaniiru. Rogeeyyiin kunneen daandii saffisaa ijaaruuf jecha mukkeen magaala keessa jiran ciramuu mormuun hiriira bahaa turan. Karichi dhiphina geejibaa hir'isuuf kaayyeffachuun ijaaramaa jira. ''Guddinni kamiyyuu dhufuu danda'a, mukkeen kunneen garuu tuquu hin qabu,'' jedhan hogganaan Tajaajila Magaalaa Meejar Jeneraal Mohaammad Baadii, yeroo ibsa kana pireezidantii biyyattii bakka bu'uun dubbatan. Kana malees mukti harbuu, ''mallattoo aadaa fi kunuunsa naannoo jedhamuun,'' labsameera.


Siidaa Grunten: Iccitii dhabamuu siidaa qaama saalaa fakkaatuu maalii laata?

Siidaan boca qaama saalaa dhiiraa qabu kan eessaa dhufeensaa hin beekamnee fi tulluu Grunten irratti argamu dhabamuusaatiin walqabatee poolisiin Jarmanii barbaacha eegalaniiru. Tulluun kun magaalaa Muunik irraa gara kibba dhihaatti argama. Siidaan Grunten kun meetira lama kan dheeratu yoo ta'u, mukarraa bobbocamee kan hojjetameedha, umurii waggaa dheeraa kan qabuudhas jedhameera. Siidaa guddaan waggaa dheeraaf dhaabbatee ture kun amma gufuusaa qofatu hafee jira, oomtuu irra hin jiru. Namni jalqaba muka guddaa kana soofee boca kana itti baasee siidaa kana dhaabe hin beekamu. Siidaan gaara meetira 1,738 irratti guddatee mul'atu kun iddoo aaragalfii namoota hedduu ture. Namni gaara sanarra ba'ee osoo siidaa kanatti hin bashannanin deebi'u hin jiru. Siidaan kun 'Google Maps' irratti akka ''Siidaa mallattoo aadaatti'' beekamee ture. Garuu siidaan kiilogiraama 200 ulfaatu kun akkamiin gaara sanarraa muramee akka dhabamsiifame tilmaamuun rakkisaa ta'eera. Seenaan siidaa kanaa miidiyaa Jarmanii tokkoon gabaafame akka mul'isutti, jalqaba siidaa kana garee dargaggootaatu waliin gurmaa'uun akka kennaa guyyaa dhalootaatti bobbocanii qopheessan. Garuu namni kennaan kun qophaa'eef hin fudhanne. Isa booda dargaggoonni kunneen siidaa bobbocamee tolfame kana tulluu gubbaa baasanii dhaaban, namoonnis itti bashannanuu eegalan. Kan yeroo jiru hagas mara hin beekamne siidaan kun torbee darbe keessa baduunsaa erga baramee booda waa'eensaa beekamuu eegale. Barbaacha siidaa kanaaf sakatta'iinsa eegaluu kan isan poolisoonni garuu yoo argame maal goona kan jedhu gaaffii itti ta'eera. Dubbi himaan poolisii Holger Stabik akka jedhanitti, abbaan siidaa waan hin beekamneef eenyuuf haqa akka barbaadan rakkataniiru. Magaala dhiyeenyatti argamtu Rettenberg, jedhamtutti kantiibaa kan ta'an Nikolaus Weissinger, dhabamuun siidaa kanaa qaamii guddaadha jedhan. Siidaawwan iccitii qaban tibbana mata duree oduu addunyaa ta'aniiru. Torbee darbes siidaan meetira 3.7 dheeratu US, bulchiinsa Utaa keessatti argamee yeroo xiqqoo booda immoo dhabame. Siidaan sibiilaa eessaa dhufteen isaa hin beekamne kun argamuunsaa osoo nama jaayibee hin ga'in dhabamuunsaammoo raajii biraa ta'eera.


Gosa Oromoo Warjii jedhamu beektuu? Gosa Oromoo kamiitii?

Warjiin Gosa Oromoo Tuulamaa yoo tahan moggaasni maqaa isaaniis 'Warra Ji'aa' kan jedhurraa akka dhufetu himama. Miseensa Oromoota Warjii kan tahan Obbo Nurhuseen Hasan moggaasa maqaa Warjii jedhu kana Oromootuma kaantu nuuf moggaase jedhu. "Moggaasa Warjii jedhu kana Oromootu nuuf moggaase. Maqaa dabalataa nuuf kennan jechuudha. Warjii jechuunimmoo warra ji'aa, kan ji'a lakkaa'ee bulu jechuudha. ''Amantaa Islaamaa waan hordofnuuf jecha ji'a (Addeessa) waliin hidhata qabna. Kanaaf jecha 'warra ji'aa' nuun jedhu," jedhan. Gosti Oromoo Warjiin kuni jaarraa 9ffaa dhaa hanga xumura jarraa 12ffaattis naannoo Shawaatti mootummaa Islaamaa ijaaree ofbulchaa turuutu himama. Warri Warjii qubsuma daangeffame addatti qabaachuu baatanis Tuulama keessa baay'inaan jiraatu. Naannoo Oromiyaatiin ala naannolee akka Somaalee fi Affaar keessas akka jiraatan himu Obbo Nuurhuseen. "Ummanni kuni warra jalqaba amantii Islaamaa biyya kanatti babal'isanidha. Warra baha giddugaleessaa wajjinis hariiroo cimaa qabaachaa turan. Hojii qonnaa fi daldalaanis baayyee beekamoo turan," jedhan. Warjiin hanga jaarraa 19ffaatti ajajoota waraanaa ciccimoo mataasaa kan akka Turoo Waariyoo fa'a qaba ture. Awwaalli gooticha Warjii Turoo Waariyoo amma Aanaa Baarraak'tti argama. Gosti Oromoo Warjii kuni hanga jaarraa 13ffaatti magaalaa wiirtuu daldalaa taate 'Wulaalee' jedhamtu kan qaban akka ta'ee fi boodarra magaalattiin sababa waraanaatiin akka barbadoofte himu Nurhuseen. Sababa amantiitiin qofa garaagarummaa waan qabaniif jecha moggaasa addatti argatan malee Warjiin Oromoota Tuulamaa kaaniin tokkuma. "Nuti wiirtuun keenya Tuulama. Oromootuma Tuulamaati. Amantii qofaan adda taane malee Tokkuma. Tuulamni yoo duulu wajjumaan duulaa turre. Siyaas-dinagdeen keenya tokkuma. Aadaa Islaamummaa ofirratti daballe malee aadaan keenya kanuma Tuulamaatiin tokkuma," jedhan. Gosti sirbaa warra Warjii - Ragada yoo ta'u, gosti kuni maqaa 'Warjii Tigrii' jedhamuunis ni waamamu. Warjii fi Araba… Oromoota Warjii kana namootni akka hidda dhiiga warra Arabootaa tahanitti yeroo dubbatan ni dhagahama. Obbo Nurhuseen, sababa yaanni kuni ka'uuf yoo himan, "Nuti Araboota waliin amantaa fi daldalaan qunnamtii cimaa qabna. Jaarraa 9ffaa keessa Araboonni rakkoon biyya isaaniitti uumamnaan Shawaa kana qubatanii Warjii waliin jiraachaa turan. Booda gara biyya isaaniitti deebi'an. Muraasni asumatti hafanii Warjii waliin walitti makamani," jedhan. Sababa kanaan Warjiin Arabummaa dhiiga xiqqoo qabaachuu dandeenya malee, hundeen keenya Oromoodha, nuti uummata biyya Arabaatii dhufee as jiraatu miti jedhan. Warjiin aadaa Oromoo Hammachuu waan qabuuf jecha yeroo sanattis Araboota kana ofitti qabee waliin jiraachaa akka tures himu. "Oromummaa keenya namuu nuuf hin kennus namuu nurraas hin fudhatu. Kuni kennaa uumamaati. Waggaa dheeraaf asii fi achi nu qabaa burjaajiidhaan dabarsinee jirra. Ammaan booda Oromummaa keenya cimsinee qabachuu barbaanna," jedhan. Giddugala Aadaa Oromootti dursaa qorannoo seenaa kan tahan Obbo Girmaa Namarraa, qorannoo taasifameen Warjiin gosoota Oromoo Tuulamaa keessaa gosa Galaan akka tahan mirkaneeffanneerra jedhan. "Gosti Oromoo Warjii kuni amma naannoo Magaalaa Shanoo, Daalattii, Jidda, Shawaa Bahaa fi naannoo Shawaa Kibba-Lixaa kana keessa jiraatu. Amantaa Islaamaa dursanii warra fudhatan waan tahaniif qofa adda tahan," jedhan. Lakkoofsa uummataa ALI bara 1999 gaggeeffameen baay'inni gosa Warjii gara 15,000 akka ta'etu himama. Kitaabni seenaa Gosa Oromoo Warjii irratti xiyyeeffatu qorattoota seenaatiin qophaa'uu fi dhiheenyatti akka maxxanfamee bahus himan Obbo Girmaan.


Maatii: Lammiilee Naayijeeriyaa kan barbaadan fudhuun hinhayyamamneef

Naayijeeriyaatti gurbaafi intalli wal jaalatan gaa'ila dhaabbachuu akka hindandeenyee maatiin erga itti himeen booda kan of ajjeessan baatiidhuma darbe kana keessa ture. Maatiinis gaa'ila isaanii hinfudhannu kan jedheef sababii warri jara wal jaalatan keessaa kan tokkoo duubatti namoota duri garbummaan gurguramanii turan irraa kan dhalatan waan ta'eefiidha. Jaalalleewwan lamaanis osoo of hinajjeesiin dura ''ilaalcha boodatti haafaa irratti hundaa'uun akka waliin gaa'ila hindhaabbannee nu dhorkan'' jechuun barreessanii ture. Maatiin dargaggoota umuriinsaanii jalqaba waggaa 30n irratti argaman kunneenis bulchiinsa Anambiraa Akijaa keessa jiraatu. Bakka kanattis bara 1900 keess ture daldalli garbuummaa kan dhaabbate. Haa ta'u malee, hawaasni Igboo garbummaa irra bilisa ta'an illeen akka hawaasa biraa waliin gaa'ila dhaabbataniif hinhayyamamuuf. Intalliifi gurbaan wal jaalatanii ofi ajjeessaniis ''namni hundumtu wal qixxaatee umamee, kanaafuu maaltu nama tokko kan biraa caalchiisa?'' jechuun ture. Haaluma walfakkaatuunis cimdiiwwan gosa Igboo loogii wal fakkaatu keessa darbu. Ga'eettiin waggaa 35 taate waggaa sadiin dura gaa'ila dhaabbachuuf yaaddee turte. Haa ta'u malee, maatiin jaalallee ishee waggaa shaniif waliin turte, akkaayyoowwan Feeban garbummaan gurguramanii waan turaniif akka walitti hin heerumne mormu dubbatti. Jalqabarratti jaalalleen ishee ishee waliin dhaabbate kan ture ta'ulleen, dhiibbaan maatii itti cimnaan booda adda baheen. Feebaniis ''jalqaba baayyee gaddeen ture. Baayyeen ittiin hubamees'' jetti. Maatiiwwan gosa Igboo kan qoollifaman gaa'ilaaf qofaa miti. Bulchiinsa aadaa keessattilleen hawaasa bakka bu'uun hawaasa gaggeessuuf dorgomu hindanda'an. Barachuufi hojjachuu danda'anilleen walitti dhufeenya hawaasummaa kan biraa irraa qolliffamun isaanii dureewwan amantaa kiristaanaa biyya alaatii dhufan waliin walitti dhufeenya akka qabaatan isaan taasiseera. Namoonni maatiin isaanii gabrummaa keessa darbaniiru jedhaman kunneen hanga barbaadame milkaa'oo ta'anilleen hawaasichi ilaalcha gadaanaa qabaafi. Gaheessii umrii waggaa 44 kan ta'ee Ogee Maadugwu ilaalcha loogii qabuufi hawaasa keessa jiru kana ittisuuf bara 2017'tti waldaa hundeessaniiru. Waggoota sadan darbaniifis bulchiinsota Kibba Lixa Naayijeeriyaatti argaman shan keessa socha'un waa'ee wal qixxummaa barsiisaa turan. ''Dhiibbaan Ameerikaatti gurraachoota irra gahuufi kan asitti maatiiwwan warrisaanii garbummaa keessa darban irra gahu walfakkaata'' jedhu. Ogeen maatii warra garbummaatiin hidhata qabaachu baatan illeen ilaalaa waan guddatan sun akka dhaabbattu barbaadu. Bakkeewwaan garaa garaatti imaluun aada namoota qooduu kanarratti dureewwan hawaasaa waliin marii taasisaniiru. ''Namoonni walitti qabamuun danbiiwwan kanneen haaluma baasaniitti nutis walitti qabamnee diiguu ni dandeenya'' jechuun kaayyoo imalasaanii ibsu. Hawaasuma Igboo keessattu maatiin 'warra garbaa' bakka lamaatti qoodamu. Isaaniis Ohuu fi Osuu jedhamu. Akkaayyoowwan gosa Ohuu kan namootaa bitaman yoo ta'an, kanneen gosa Osuu jedhaman ammoo akkayyoowwan isaanii waaqoota namtolchee (gods) kan bitaman jedhamu. Yunivarsitii Kaaliifoniyaatti barsiisaa qorannoo Afrikaa kan ta'an Pirof. Ogoo Niweekijii ''Osuun garbummaa caalaa cimaa ture'' jedhu. Hayyuun kun akka jedhaniitti, namoonni garbummaa jala turan garbummaa jalaa bilisa bahan illeen, namoonni maqaa Osuu jedhu jalatti ramadaman garuu baayyee cimaadha. Innis dhalootarraa gara dhalootatti darba. Loogiin isaan irra gahuus baayyee cimaadha jedha. Keessa darbamee yoo warra Osuu irratti loogii hintaasifne waaqoota dheekkamsiisa jedhamee amanama. Gurbaa Feeban fudhuuf ture maatiinsaa ''Osuu yoo fuute ni duuta'' jechuun sodaachisanii ture. Innis kaadhimaasaa Feevaniin ''Akkan du'u barbaaddaa?'' jedheenii akka ture yaadatti. Sodaan hawaasichaa seerrii loogii hambiisuu akka hojiirra hinoolleef danqaa ta'eera. Bara 1956 keessaa Ahuuwwan fi Osuuwwan akka loogiin irratti hintaasifamneef qaama Igboo seera tumaniin labsamulleen hojiirra olchuun baayyee cimaa ta'e. Lubni amantaa Kaatolikii Antonii Obiinaa ''Barmaatiilee durii tokko tokko hambiisuuf seera qofa baasuun gahaa miti. Jijjirama olaanaatu barbaachisa,'' jedhu. Lubni kunis wayita barsiisan karaa barmaatileen warra Osuuwwanii ittiin hafan filatu. Hojiin namoota tola ooltoota dhibbaan lakka'aamaniin gaggeeffamaa jirus waan salphaa miti. Haa ta'u malee yaalii namoonnii wal qixxummaa dhugoomsuuf yaalan kanneen kan deeggaran akkuma jiran hunda, kanneen 'aadaa keenya hingeeddarru'' jechuun morman akka jiran dubbatu. Kibba Lixa Naayijeeriyaatti maatiin garbootaa hangam akka jiran ragaan hinjiru. Haa ta'u malee, sababii dhiibbaa irra gahaa jiruutti bakkeewwan walitti bu'insii itti umamu ni jira. Bakkeewwan tokko tokko namoonni loogiin irra gahu kunneen waldaaleefi hawaasa mataa saanii hundeeffataniiru. Fakkeenyaaf waggoota 13 dura Osuuwwan bulchiinsa Liimootti garee 'Niinjaa' ykn gadameessa tokkoo jedhamu hundeessaniiru. Miseensoota garee kanaa jidduutti gaa'iilli ni dhaabbata. Shamarreen warra Osuuwwan irraa dhalattee Ogdiimaa ''namoonni bu'aa yoo sirraa barbaadan dhufanii garuu Osuu waliin gaa'iila hindhaabbannu jedhuu'' jetti. Waggoota 10 dura teessumaa mana mareetiif dorgomtee loogiin akka irra gahee dubbatti. Ishee mormuun mallattoo walitti qabaa turan. Miseensoonni paartii Urbaa ishee deeggaruu hindandeenye. Hawaasa Yurbaafi Hawuusaatti maatiin garotaa irratti loogii taasisuun waan barameedha. Biyyoota akka Maaliifi Senegaalittis akkasuma loogiin ni muldhata. Lubni Antoonii akka jedhaniitti, maatiiwwaan ijoollee warra garbaa waliin gaa'ila dhaabbatan miidhaan akka irra hingeenye dhorkaniiru. Ilaalchi kunis hojiiwwan akka Chinuwaa Achebee fa'i keessatti illeen kan calaqqisiifame akka ta'ee Ogidiimaan ni amanti. Kitaaba 'Things fall apart' jedhuu keessatti dargaggoonni Naayijeeriyaa dubbisan waa'ee Osuuwwan ilaalcha akkamii akka qabaachu danda'an gaaffatti. Bulchiinsa Inguu keessa kan jiraatan Aloyisas Agbiin fiilmiiwwan Nooliiwuud dhiibbaa taasisuu jedhanii amanu. ''Ilaalchawwan bu'uura qabbeessa miti jennee dhiifne amma dhugaa fakkaachuun sagantaalee TVn dhufaa jiru. Aadaalee keenya kan mullisan fakkaatu. Dhiibbaa hawaasa irratti taasifamu itti hinyaadan'' jedhu. Akka sochiileen mirgaa kan akka duula ''Jireenyi gurraachaas nu ilaallata'' (black lives matter), ilaalcha namoota ni geeddaru amantaa jedhu akka qabdu dubbatti Ogidiimaan.


Irreecha bara 2020: 'Ardaa keenyarratti eebba na dhoowwannaan aare,' - Abbaa Gadaa Goobana Hoolaa

Ayyaanonni gurguddoon ji'a Fulbaanaa darbe keessa Finfinnee keessatti kabajaman Masqallii fi Irreechi milkaa'inaan akka raawwatamuuf kanneen gummaachaniif, Dilbata galgala sagantaa galateeffannaa taasifame irratti Aabbootiin Gadaa beekamtii qophaa'eef fudhachuu didanii turan. Bulchiinsi Magaala Finfinnee qaamolee ayyaanonni Irreechaa akka milkaa'inaan xumuramuuf gumaachan jedhee waltajjiitti beekamtii kennuuf waame keessaa tokko abbootii Gadaati. Yeroo maqaan Abbootii Gadaa gara waltajjiitti beekamtii kana kantiibaa itti aantuu magaala Finfinnee Aadde Adaanech Abeebee irraa akka fudhataniif waamamanis gara waltajjiitti dhufuu diduun maqaan isaanii irra deddeebiin waamamaa ture. Kunis marsaalee hawaasaa irratti ijoo dubii ta'ee jira. Abbaa Gadaa Tuulamaa fi barreessaan Gamtaa Abbootii Gadaa Oromoo Goobana Hoola sababa beekamtii qophaa'eef fudhachuu didan yoo himan "Ardaa keenyarratti eebba na dhoowwatan" jedhu. Sirna kanarratti maanguddootaa fi abbootiin amantaaakkasumas abbootiin Gadaa saganticha akka eebban saaqaniifis waltajjiitti affeeramanii turan. Abbaa Gadaa Goobana Hoolaa waltajjii kanarratti eebbisuuf bahanis sababa carraa dhorkamaniif aariidhaan osoo hin eebbisne waltajjiirraa akka bu'an BBC'tti dubbatan. "Abbootiin amantaa fi abbootiin Gadaa waltajjiitti affeeramne. Finfinneen handhuurri tuni kan Oromooti. Silaa kan jalqaba eebbisee banuu qabu nu abbaa  araddaa kanaati ture. Warri waltajjichaa warruma amantaa affeeranii ana maayikiraafoonii na dhoowwatan." "Haalli jiru natti tolu didnaan hin eebbisne ani adda kuteen waltajjicharraa bu'ee deeme. Maalifi yoo jette nuti abbaa biyyaati, abbaa araddaati osoo jennuu eebba nu dhoowwatan. Darbeemmoo nuti Naannoo Amaaraa deemnee isaan dura hin eebbisnu, Tigraayis yoo deemne akkasuma," jedhan. Gochi kuni hedduu akka isaan dallansiises himaniiru abbaa Gadaa Goobana Hoolaa. "Oromoon jaalataadha, hammataadha, moggaafataadha jennee garaa bal'inaan yoo ofitti qabnu, warri kuni garuu waan abbootii amantaa irraas hin eegamne kan isaan na godhan, maayikiraafonii na dhoowwatan," jedhan. Turtiidhaan booda Abbaa Gadaa Goobana Hoolaa Pirezidaantiin mootummaa naannoo Oromiyaa Obbo Shimallis Abdiisaa waliin gara waltajjiitti bahanii beekamtii kana Aadde Adaanech harkaa fudhatanii deebi'an. "Jalqaba beekamtii sana uummata Oromoo bakka bu'ee fuudhuun waan natti hin tolleefan callise. Booda bulchiinsi magaalaa Finfinnee fi hoggantoonni Oromiyaas waan dhiifama gaafataniif wanni dhifama caale hin jiru jedheen ka'een fuudhe" jedhan. Waltajjii kanarratti muffii Abbootii Gadaa kan hubatan kantiibaa Itti aantuun Magaala Finfinnee Aadde Adaanech Abeebee, sababa waltajjii sanarratti namni baay'ateef, abbootiin Gadaa osoo hin eebbisin hafuu isaanitiin maqaa isaanii fi waltajjii sanaatiin 'Nu ofkalchaa' jechuun dhiifama gaafataniiru. Dogoggora ture hoggantoonni Magaalaa Finfinnee fi Oromiyaa hubatanii dhiifama waan gaafataniif dhumarratti karaa nagaa fi garaa qulqulluudhaan beekamtii isaaniif kenname fudhatanii galuus Abbaa Gadaa Goobana Hoolaa himaniiru.


Irreecha: 'Lakkoofsa hanga kanatu hirmaata jechuun gahee mootummaa miti'- Obbo Geetaachoo Baalchaa

Dubbii Himaan Mootummaa Naannoo Oromiyaa Obbo Getaachoo Baalchaa ayyaanni keenya dhuukkubaafi rakkoo nageenyaaf osoo hin saaxilamiin kabajamuu qaba jedhan. Gama lakkoofsa namoota Irreechaa irratti argamuu qabuu ilaalchisuun ammoo, ''lakkoofsa hanga kanaatu hirmaata jechuun gahee mootummaa miti, kana kan murteessu abbootii Gadaatu ardaalee jilaa waliin marii'atee murteessa,'' jedhan. Obbo Getaachoon, ''namni dukkana keessaa ifatti baheera jedhe galata Raabbiif galchu argamudhaaf lakkoofsaan ayyaana kabajnu hin qabnu,'' jedhaniiru. Abbaan Gadaa sirnasaa ganama yoo saaqan, ''ati galii irreeffadhuu, ati hin irreeffatiin namni jedhu hin jiru.'' Abbootiin Gadaa ganama sa'atii 11tti malkaa saaqu; sana booda namni barbaade sa'atii fedhetti galateefateeti kan deemu jedha. ''Humni siyaasa godhee itti fayyadamuu barbaadu ijaa jiruuf malee ajandaa mootummaayyuu tahuu hin qabu ture jedhan Obbo Geetaachoon. Haata'u amlee, ''qaamooleen kabaja ayyaannichaa tahe jedhanii gara hokkaraatti akka geeddaramu barbaadan kallaattii arafaniin sochoa'aa jiru,'' jedhan. Finxaaleyyiin paartilee adda addaa ayyaanichi nagaan akka hin kabajamne sochii garaa garaa raawwataa jiru, kanaaf of eeggannoon godhamuu ni qabaata jechuun akeekkachiisan Obbo Getaachoon. Kana malees, daddabarsa meeshaalee waraanaa seeraan alaafi qarshiin nootii haaraa kanaan wal-qabatee sochiin maallaqa dhoksuun waan jiruuf dhimmoota kana to'achuuf karra Finfinneetti galchu maratti sakatta'insi taasifamaa jiraachuu himan. ''Haata'u malee, namni nagaa akka Finfinnee hin galle dhorkame hin jiru,'' jedhan. Gama fayyaatiinis ajjeechaa Haacaaluu Hundeessaatiin booda namoonni baay'inaan waan walitti qabamaniif, 'Oromiyaa keessatti facaatiin dhibee Covid-19 dhibbeentaa 500 dabaluusaa Obbo Geechaachoon akka fakkeenyaatti kaasaaniiru. Kanaafuu, ammas wayita Irreechi kabajamuutti waan walfakkaataan akka hin mudanneen hirmmaattoonni of eegannoo barbaachisu taasisuu qabu jechuun dhaamaniiru. 'Dhimma baajii' Akkuma duraanii irreeffattoonni ardaalee saglan irraa yeroo dhufan waan ittiin adda baafatan qabaachuu ni danda'u. Kana lakkoofsa murteessuuf otoo hin taane, ''sababa nageenyaaf namni beekamuu waan qabuuf,'' jedhan. Obbo Geetaachoon, ''namootni nagaan irreefachuuf deeman baajiidhaan moo mallattoo biraatiin adda baasuu kan jedhu Abbootii Gadaadhumatu murteessa,'' jedha. Abbaan Gadaa Goobanaa Holaa gama isaanitiin, 'dhimma nageenyaa qaamni nageenyaa akka raawwachiisu, kan fayyaas warri fayyaa akka hordofu murteessineerra jechuusaanii gabaasuun keenya ni yaadatama. Gama biraatiin ammoo imalaan maqaansaa akka hin dhahamne gaafateefi Harargee Bahaa irraa Irreecha Finfinneetti kabajuuf dhufee tokko BBCtti akka himeetti, iddoo irraa kaasee hanga Finfinnee gahutti magaalaa garaagaraa irratti al 20 ol sakatta'ameera. ''Korojoo xiqqoo harkatti baatamtu dabalatee alaabaafi wayyaa aadaa irraa fuudhanii namoota tokko tokko yoo qaban argeera,'' jedhe.


Aadaa: Gabaan uffata aadaa Oromoofi qophiin Irreechaa baranaa maal fakkaata?

Ayyaanni Irreechaa waltajjii Oromoonni miliyoonaan uffannaa aadaa Godinoota adda addaa uffatanii bakka tokkotti mul'atan, diizaayiniiwwan uffata aadaa haaraa kalaqamanis irratti muldhatudha. Ayyaanichaaf dhuunfaafi gareedhaan namuu dursee itti qophaa'ee namuu ittiin faayamee irreeffata. Magaala Finfinnee irraa kan dubbisne shamarree Meeroob Hirphaayyee, Irreechi yoo yaadamu jalqaba kan sammuu kiyyatti dhufu uffannaa aadaati jetti. "Irreechi yeroo dhihaatu jalqaba kanin yaadu waa'ee uffannaa aadaati. Uffata aadaa Oromoo keessaa kan godina kamii, diizaayinii akkamiitin uffadheen irreefadha kan jedhun yaada. Hiriyoota kiyya waliinis dursinee irratti mari'anna," jetti. Waltajjii Irreechaa kanarratti uffannaa aadaa bareedina qabu uffatanii warra kaanirra bahanii mul'achuun akka ishee gammachiisus himti. Bara kana garuu Ayyaanni Irreechaa nama murtaa'een qofa kabajama waan jedhameef qophii dhuunfaa malee gareedhaan qophaa'uu akka hin dandeenyes himti. "Barana Irreecha deemuufi hafuu kiyyawuu hin beeku. Garuu uffata yoon deeme nan uffadha jedhu qopheefadheera. Uffannaa aadaa godina adda addaas karaa miidiyaa hawaasummaa kiyyaan hedduu beeksisaan jira. Namootni haa beekan haa filatan jedheetin kana godha," jetti Meeroob. Magaala Adaamaatti mana uffata aadaa kan qabdu Aadde Faaxee Huseen, torbeewwan dura Irreechi akka kabajamuu fi dhiisuyyuu waan hin murtoofnef gabaan uffata aadaa sochii hin qabu ture jetti. "Bara darbe namni ji'a tokko dursee qophaa'aa ture. Barana Irreechi jiraachuu dhiisuu mala jedhanii namuu ofqabaa ture. Erga abbootiin Gadaa akka ayyaanichi kabajamu murteessanii xiqqoo fooyya'iinsa mul'iseera," jetti. Torbee darbe kana keessa magaala Adaamaa iddoowwan uffannaan aadaa itti gurguramutti sochiin fooyyee qabu tureera. Ayyaanni Irreechaa baranaa nama muraasa qofaan Irreefatama sabaab jedhameef bittaafi gurgurtaan uffannaa aadaa Oromoo kuni magaala Finfinneettis hedduu qabbanaa'ee akka jiru achtti daldala uffata aadaa Oromoo irratti kan bobbaate Tsiyoon Balaay nutti himteetti. "Gabaan uffata aadaa Oromoo yeroo Irreechaa kan bara darbeefi barana gidduu garaagarummaa guddaa jira. Nama tokko tokko qofatu bitachaa jira. Kunimmoo sababa Koronaavaayirasitin Irreechi nama muraasan haa kabajamu waan jedhameef," jetti. Akkaataa kabaja Irreecha baranaa irratti daangefamni kaahame fedhiifi gabaa uffata aadaa Oromoo kana qabbneessus Irreechi garuu uffata aadaa Oromoo beeksisuu keessatti gahee guddaa qaba jedhu namoonni dubbisne kunneen.


Barnoota: Gadaan akka gosa barnootaatti guutuu Oromiyaatti kennamuu jalqabe

Sirni Gadaa erga hambaa kiliyaa Addunyaa ta'ee UNESCOtti galmaa'ee waggoottan afur ta'eera. Biiroon Barnootaa Oromiyaa fi Biiroon Aaadaa fi Turiizimii Oromiyaa aadaan diimokiraasii hambaa addunyaa ta'ee galmaa'e kun akka gosa barnootaatti yoo kenname fedhiin uummataa maal fakkaata kan jedhu qorannoo gaggeessaa turaniiru. Hogganaa Itti aanaan Biiroo Barnootaa Oromiyaa Obbo Efreem Tasammaa BBC'tti akka himanitti qorannoo bu'a qabeessummaa waggoota darbe adeemsifameen fedhiin Gadaan akka barsiifamuuf jiru daran olaanaa ture jedhan. Wixata Mudde 1, 2020 irraa kaasuun barnoonni sirna Gadaa akka gosa barumsaa tokkootti manneen barnootaa Afaan Oromoon barsiisan hunda keessatti kennamuu jalqabeera. Hayyoonni hedduun kan sirna Gadaa irratti qorannoo adeemsisaa turan qophii kitaabaa kanarratti hirmaataniiru. Kitaabni kuni barattoota kutaa 1 hanga 8 jiraniifi kan qophaa'e," jedhan Obbo Efreem. Hanga ammaattis kitaabni barataa fi qajeelchi barsiisaa miliyoona walakkaa ol ta'u maxxanfamee manneen barnootaatiif rabsamuu eeran. Kitaabni Gadaa kun duudhaa sirna Gadaa gadi fageenyaan kan barsiisuu fi gulantaalee sirna Gadaa, duudhaawwan Waaqeffannaa akkasumas ga'ee gulantaalee Gadaa sirritti kan hammate ta'uu himan. "Barnootni Gadaa kun duudhaa sirna Gadaa karaa aadaatiin daddarbaa ture ammayyeesuuf kan gargaarudha. Barattoota beekumsaa fi amala gaarii kan gonfachiisu waan ta'eef jijjiirama biyyaatiif gumaacha guddaa fida" jedhan. Gara fuula duraattis naannolee Ollaa kanneen fedhii barsiisuu qabanitti babal'isuuf karoorri qabamee jiraachuus himu Obbo Efreem. "Afaan Oromoo barachuuf fedhiin jiru amma naannolee hedduu biraa dhufaa jira. Akkuma sana karaa fedhii isaanii giddugaleessa godhateen Afaan Oromoos ta'e barnoota sirna Gadaa kana naannolee biraattis kan babal'atu taha" jedhan. Godinaalee Oromiyaa daangaa Naannolee Somaalee fi Affaar jiranitti afaan Somaalee fi Afaan Affaar barsiifamuuf hojiin eegalamuus Obbo Efreem Himaniiru. Tibba darbe kanas biirooleen barnootaa naannoo Oromiyaa fi Somaalee akkaataa jiraattonni daangaa afaan walii baratan irratti waliigaltee duraa waliif mallatteessuu himaniiru. Karoora Kanaan naannoo Somaaleettis Afaan Oromoo ni barsiifama. "Jiraattonni daangaa naannoo Oromiyaa fi Somaalee akkasumas Affaar dhimmoota hawaasummaa waliin qooddatu, Oromooni hedduun gara bahaa jiranimmoo Afaan Somaalees ni fayyadamu. Somaalee keessas afaan Oromoo ni fayyadamu. Kanaaf afaanota kana waliin guddisuuf yaadameeti" jedhan. Yeroo ammaa kanas koreen akkaataa somaalee keessatti Afaan Oromoo barsiifamu akkasumas Oromiyaa keessatti Af-Somaalii barsiifamuu danda'u qoratu hundaa'ee hojiitti galuus eeran.


Bu'uureffamuu fi gufuuwwan Bariisaa irratti Gaazexeessitoonni gameeyyiin maal jedhu?

Seenaa gaazexaa Oromoo keessatti Bariisaan bakka ol-aanaa akka qabu gaazexeessitoonni buleeyyiin ni dubbatu. Bariisaan 'Angafa Gaazexaa Oromooti' jedhamas. Gaazexaan kun waggaa 44 dura ture kan hundeeffame. Akka namoonni miidiyaa Afaan Oromoo irratti qorannoo gaggeessan jedhanitti Bariisaan gaazexaa Afaan Oromoo dhuunfaan maxxanfame isa jalqabaati jedhu. Bariisaan akkuma Fulbaana 2, bara 1976 irraa eegaleen hanga baatii ja'aatti uummata Oromoo biratti hedduu jaallatamee ture. Keessattuu siyaasaa, aadaafi eenyummaa Oromoo jabeessuu keessatti fudhatama guddaa argatee ture akka warri qoratan jedhanitti. Haata'u malee, erga ji'a ja'aaf walitti aansuun maxxamfamee rabsamaa turee booda mootummaan of jala galfatee akka dhimma piropogaandaa ofiif itti fayyadamuu eegales ni mullisa ragaan qorannoo seenaa midiyaa Afaan Oromoo irratti taasifame kun. Qorannoo mata-duree 'Afaan Oromoo Mass Media: Challenges and Prospects' jedhu jalatti Barsiisaa Yunvarsiitii Finfinneefi Kaadhimamaan Doktoraa Nuutmaan Aliyyii, akka seenaa ka'umsa gaarii qabuuf gaazexaan Bariisaa yeroo ammaa kana 'du'eera' jechuun ni danda'ama jedha. Seenaa dheeraa qabuufi baayyina saba tajaajiluu qabuun walbira qabamee yeroo ilaalamu gaazexaan Bariisaa xiyyeeffannaa addaa itti kennuun akka guddatu taasisuu barbaachisa akka qorannoon kun jedhutti. BBC Afaan Oromoo namoota hundeessan keessaa gaazexeessaa Ibraahim Haji Alii haala jalqabbii gaazexichaa gaafateera. Bara sanatti Qubeedhaan kan hin yaadamne ture kan jedhan gaazexeessaan gameessi kun, "Waanuma fedhe yaa ta'u jennee qubee Saabaadhaan eegalle," jedha. Yeroo sanatti akka hojjetoota gaazexaa Bariisaatti kan turan Mahaadii Amiid Mudee akka Gulaalaa Ol-aanaatti, Lammeessaa Boruufi Immiree Angoosee akka turan yaadatee, isaan keessaa anumatu biyyatti hafe jedha Ibraahim Hajii. Gaazexaan Bariisaa kabaja waggaa tokkoffaa Mootii Hayilasillaasee itti kuffiisan ALI bara 1968 tti ture yeroo jalqabaa kan maxxanfamee gabaarra oole jedha. Qabiyyeen gaazexaa Bariisaa yeroo sanaas, xalayaafi walaloo baayyee uumata keessaa dhufan keessumeessuu akka ta'e yaadatee rakkoofi haccuucaa uummata Oromoo irra ga'aa turetu ittiin ibsama jedha Ibraahim Hajii. "'Qeerroo mataa tuutaa hin jarjartu suuta" walaloo jedhaniifi walaloowwan rakkina ibsan ergamaa turan. Uummanni Oromoo maal keessa akka turaniifi jiran, hangam akka miidhamee ture ilaalchisee xalayaan sodaa tokko malee barreeffamaa ture." Ibraahim Hajii akka jedhutti milkaa'inaafi hirmaannaa yeroo sana ture ilaalanii yeroo sana akka 'saansurii' jalatti deebiyan ta'e. "ALI bara 1969 irraa kaasee mootummaa jala galee Pireesiidhaan maxxanfamuu eegale," jedha. Maxxansi al takkaatti 25,000 maxxanfamaa ture akka 5,000 gadi deebiyu taasifamee uummata birattis akka fudhatama dhabu taasifame jedhuun ibsa gaazexeessaa Ibraahim Hajii. Obbo Dhugaa Jabeessaan ammoo erga Bariisaan hundeeffamee  waggaa muraasaa booda itti makamuun bara dhimma Oromoofi Afaan Oromoof hojjechuun gatii guddaa nama baasisutti gahee seena qabeessa ba'anidha. Angafa gaazexaa Oromoo kan ta'e Bariisaan Afaan Oromoo afaan afoola qofaan ture akka gara hog-barruutti jijjiiramuuf gumaacha ol-aanaa taasiseera jedhan Obbo Dhugaan. "Akkuma Afaan Oromoo raadiyoofi TV ni caccabsa jedhamaa ture sana attamitti afaan kun afaan hog-barruu ta'a? Oromoon nu irratti barachuu/hubachuu isaati jechuudhaan karaa adda addaatiin gadi qabamaa ture," jedhu. Uummanni yeroo gaazexaa Bariisaa baruu jalqabu kutaalee Oromoyaa gara garaa keessaa akka isaan qaqqabuuf gaafataa akka turan yaadatanii, dhiibbaan guddaa karaa mootummaafi namoota Afaan Oromoo akka guddatu hin jaallanneen taasifamaa tureera jedhan. Obbo Dhugaan yeroo tokko baayyinni gaazexaa Bariisaa maxxanfamu 25,000 ga'ee ture garuu uummata bira ga'aa hin turre jedhu. "Nuti kutaa biyyaatti ergama seena garuu odeeffannoo gaafa dhageenyu kun hunduu uummata bira ga'uudhaa mannaa jedhanii namoonni qabeenya qaban jumilaadhaan bitanii Markaatootti hambisuun meeshaa/shaqaxa  ittiin maramee akka gurguramu taasisaa turan." Quuqama qabaniin akka dhuunfaatti kutaa Oromiyaa gara garaa irra deemuun ifaajaa akka turaniifi warra dhimmi isaan ilaalatuttis dhiyeessanis, "maaltuu isin galche nuun jedhan," jedhan. Sana irraa jalqabee kan koppii 25,000 ture gara 10,000tti gadi bu'e. Booda ammoo gara 5,000tti achirraa ammoo gara 3,000 gadi bu'ee jedhan Obbo Dhugaan. Maaltu ta'uu qaba kan jedhuuf Obbo Dhugaan, "Gaazexaan kun gaazexaa seena qabeessa waan ta'eef kabaja argatee yoomiyyu caalaa babal'atee akka fakkeenyaatti fudhatamee guddachuu qaba," jedhan.


Irreecha 2020: Hora Finfinnee caalaa namni baayyeen Hora Har-Sadeerratti argameera

Abbootiin gadaa fi irreeffatootni gara malkaa Hora Har-Sadeetti imalaaniiru. Irreecha kaleessa magaalaa Finfinneetti kabajameen yeroo madaalamu namni baay’een Irreecha Hora Harsadii irratti argameera. Kaleessa waaree booda namootni baajii kabaja ayyaana irreechaa yookin waraqaa eenyummaa magaala Bishooftuu hin qabne gara magaalaa akka hin seenne dhorkamaa turan. Ganama kanas namootni baajii hin qabanne kabaja ayyaanichaa irraa ittifamaniiru. Sababa dhibee Covid-19 ayyaana Irreechaa bara kanaa namootni muraasni qofti akka kabajan murtaa’uunsaa ni yaadatama. Irreechi Hora Finfinnee namoota muraasaan kabajamuun miira akkamii uume? Irreechi Hora Finfinnee iddoo namootni muraasni affeeraan taasifameef argamanitti kabajameera. Sababa weerara dhibee COVID-19 ayyaanni Irreechaa bara kanaa namoota muraasaan akka kabajamu murtaa'uunsaa ni yaadatama. Haaluma kanaan namootni godinaalee Oromiyaa garaagaraa irraa filataman kabaja ayyaana Irreechaa hora Finfinnee irratti argamaniiru. Miirri ayyaanichaa kan bara darberraa qorraa ta'us namootni kabaja ayyaanichaa keessatti argaman miira garaagaraa akka qaban BBCti himaniiru. "Irreeffachuun keenya gaariidha. Garuu akka bara darbee nama hin gammachiisu" jechuun BBCti kan hime dargaggoo Tasfaa Zarihun lakkoofsa namoota ayyaanicha kabajanii daangeessuun sirrii akka hin taane hima. "Irreechi akkasitti nama murtaa'aadhaan ta'uu hin qabu ture. Irreechi ayyaana Oromoo hundaati malee ayyaana nama muraasaa miti. Ayyaana mootummaas miti. Ayyaana uummataati. Akkas nama murteessanii kabajuun kun baay'ee nu gaddisiisee jira" jedha. Kana malees "silaa osoo gadda Haacaalus ibsannee, irreeffannee, booqa birraa arguu keenya waaqa galateeffannee Oromoon hundi kan itti gammadu ture" jechuunis dargaggoo Tasfaa Zarihuun haala ayyaanichi bara kana itti kabajame komata. Gama biraatin jiraattuun magaala Finfinnee artiist Burtukaan Jimaa, "ayyaana Irreechaa bara kanaa itti gammadnee jira. Akka kana duraa uummatni hunduu akka fedhasaatti dhufee irreeffachuu baatus uummatni as jiru uummata baay'ee waan bakka bu'uuf haala gaariidhaan irreeffachaa jirra" jechuun himte. "Uummatni hundi akka fedhasaatti osoo irreeffatee ittin gammada. Garuu dhibee Covid-19n walqabatee rakkoo waan qabaatuuf of eeggannoof jecha waan ta'eef gaaridha" jechuunis artiist Burtukaan BBCti himteerti. Gama biraatin godina Gujii Lixaa aanaa Abbaayyaa irraa kan dhufe Eebbisaa Badhaanee "ayyaanichi kan tasgabbii qabudha. Kan bara darbee walin walbira yeroo qabnu baay'inni uummataa baay'ee hir'achuunsaa ho'ina ayyaanichaa gadi qabee jira" jechuun himeera.


Irreecha Oromoo: 'Lakkofsa irreeffattootaa daangessuun Oromoo malkaarraa ugguruun safuudha'

Dhimma ayyaana Irreechaa Sanabataafi Dilbata dhufu Hora Finfinneefi Hora Bishooftuutti kabajamu ilaalchisuun BBC waliin turtii kan taasisan Abbaan Gadaa Tuulamaafi Barrreessaan Gamtaa Abbootii Gadaa Oromoo Goobana Hoolaa, Irreechi baranaa akka dur itti Irreefatamuun adda jedhu. "Irreecha baranaa kana akkuma bara darbee fa'atti ummanni miliyoonaan dimbiliqnee kabajna yoo jenne amma biyya Itoophiyaa kana keessa rakkoowwan ciccimootu jiru. Dhukkubni baraa kuniifi rakkoon nageenyaatis jiraachuu mala," jedhan. Gamtaan Abbootii Gadaa dhimmoota kana ilaaluun dhimma nageenyaa qaamni nageenyaa akka raawwachiisu, kan fayyaas warri fayyaa akka hordofu murteesine jedhan. Namni Irreechaaf gara malkaa dhufu ofeegannoo yoo gochuu baate dhukkuba qorichisaa hin argamne kana carraan fuudhanii gara maatiifi hawaasaatti deebi'uu bal'aa akka ta'es akeekachisan. "Ummanni keenya ayyaana kanaaf waan abbootiin Gadaa jedhan dhagahanii, waan qaamni mootummaas ofeegannoof jedhu dhagahanii Irreefannaa kanarratti argamuu qabu. ''Rakkoo gurguddoo lamaan nu eeggatan kana toftaadhaan jala darbuu qabna," jedhan Abbaan Gadaa Goobana Hoolaa. Baay'ina namoota Ayyaana Irreechaa irratti hirmaatanii gama ilaaleenis Gamtaan Abbootii Gadaa daangaa lakkoofsa Irreefattootaa kaa'ee Oromoo malkaarraa ugguruu hin danda'u jedhan. "Amma Oromoo malkaa irraa ugguruun hin danda'amu. Abbaan Gadaa namni hammanaa haa irreefatu, abalu yaa dhufee irreeffatu abalummoo yaa hafu jechuun safuudha. Sababnimmoo namoonni kun galata galfachuu deemu waan ta'eef,'' jedhan. Haala nageenyaafi ofeegannoo dhibee baraa kana waliin akkaataa deemuu danda'uun dhimma kana kan murteessu warra nageenyaafi warra fayyaatiif dabarsine jedhan Abbaan Gadaa. Dhimmi namoota irreeffannaa deemaniif qoodinsa baajiifi kaanis Abbootii Gadaa akka hin ilaallanneefi qaamni mootummaa dhimmicha akka waarratus himan. Biyyi nagaa ta'ee osoo dhukkubni baraa kun dhufuu baatee Irreechi baranaa kan bara darbee caalaa akka bareedu shakkii hin qabnu kan jedhan Goobana Hoolaa, amma garuu haala yeroo xiyyeefannaa keessa galchuun uummanni ofeegannoo barbaachisu gochuu akka qabu dhaaman. "Ummanni Oromoo Irreechaaf akka dursa kennu nan beeka. Keessumaa kan Finfinnee kun kan xiiqiiti, garuu ammoo waan barriifi Gadaan nutti fide kana obsaan dabarsuu barbaachisadha. ''Yoo fayyaan jiraate bara dhufus ni irreefanna waan ta'eef. Dursa lubbuufi nageenya keenyaaf kennuu qabna," jedhan.Irreechi baranaa yeroo raafama siyaasaafi dhiphina hedduu keessa jirrutti kan kabajamu waan ta'eef, akka Abbaa Gadaatti yaaddoo cimaa keessan jira jedhan Abbaa Gadaa Goobana Hoolaa. "Haalli qabatamaan amma sabaafi sablammiin biyya kanaa itti jiru akka duraa sana miti. Walitti garaan badee jira. Oromiyaa keessattis haalli nageenyaa kun mana nama baayyee tuttuqee jira. ''Namni namni jalaa hin hidhamin, hin madaahin hin jiru. Uummanni Oromoo dallanee jira. Haala akkanaa keessatti Irreefannaan hedduu na yaaddessa," jedhan. Qeerroofi Qarreeen Ayyaana Irreechaa kana kabajuuf gara malkaa dhufus ajaja qaamoleen nageenyaafi Abbootiin Gadaa dabarsan fudhachuun qaamolee nageenyaa waliin waldhabdee hin malle keessa galuu akka hin qabnes dhaaman.


Irreecha 2020: Irreechi Hora Finfinnee namoota muraasaan kabajamuun miira akkamii uume?

Irreechi Hora Finfinnee iddoo namootni muraasni affeeraan taasifameef argamanitti kabajameera. Sababa weerara dhibee COVID-19 ayyaanni Irreechaa bara kanaa namoota muraasaan akka kabajamu murtaa'uunsaa ni yaadatama. Haaluma kanaan namootni godinaalee Oromiyaa garaagaraa irraa filataman kabaja ayyaana Irreechaa hora Finfinnee irratti argamaniiru. Miirri ayyaanichaa kan bara darberraa qorraa ta'us namootni kabaja ayyaanichaa keessatti argaman miira garaagaraa akka qaban BBCti himaniiru. "Irreeffachuun keenya gaariidha. Garuu akka bara darbee nama hin gammachiisu" jechuun BBCti kan hime dargaggoo Tasfaa Zarihun lakkoofsa namoota ayyaanicha kabajanii daangeessuun sirrii akka hin taane hima. "Irreechi akkasitti nama murtaa'aadhaan ta'uu hin qabu ture. Irreechi ayyaana Oromoo hundaati malee ayyaana nama muraasaa miti. Ayyaana mootummaas miti. Ayyaana uummataati. Akkas nama murteessanii kabajuun kun baay'ee nu gaddisiisee jira" jedha. Kana malees "silaa osoo gadda Haacaalus ibsannee, irreeffannee, booqa birraa arguu keenya waaqa galateeffannee Oromoon hundi kan itti gammadu ture" jechuunis dargaggoo Tasfaa Zarihuun haala ayyaanichi bara kana itti kabajame komata. Gama biraatin jiraattuun magaala Finfinnee artiist Burtukaan Jimaa, "ayyaana Irreechaa bara kanaa itti gammadnee jira. Akka kana duraa uummatni hunduu akka fedhasaatti dhufee irreeffachuu baatus uummatni as jiru uummata baay'ee waan bakka bu'uuf haala gaariidhaan irreeffachaa jirra" jechuun himte. "Uummatni hundi akka fedhasaatti osoo irreeffatee ittin gammada. Garuu dhibee Covid-19n walqabatee rakkoo waan qabaatuuf of eeggannoof jecha waan ta'eef gaaridha" jechuunis artiist Burtukaan BBCti himteerti. Gama biraatin godina Gujii Lixaa aanaa Abbaayyaa irraa kan dhufe Eebbisaa Badhaanee "ayyaanichi kan tasgabbii qabudha. Kan bara darbee walin walbira yeroo qabnu baay'inni uummataa baay'ee hir'achuunsaa ho'ina ayyaanichaa gadi qabee jira" jechuun himeera.


Irreecha Hora Finfinneerratti namooni hirmaatan maal jedhu?

Irreechi baranaa(2020) namoota muraasaan kabajameera. Namoonni har'a Irreecha Hora Finfinneerratti hirmaatan miira wal-makaa qabu. Kaansaanii lakkoofsi namaa daangeffamee namni muraasni argamuutti ni gaddu. Kaan ammoo koronaavaayirasii ofirraa ittisuuf tarkaanfii fudhatameedha jechuun gammadu. Yaada namoota kunneen akkanaan qindeessineerra.


Looreet Tsaggaayee Gabramadihiniif Oromummaa fi Itoophiyummaan waliif maali?

Yeroo walaloo katabu, tiyaatira yoo qopheessu waan garaasaa jechoota halluu dibee bareechee dhiyeessa, waa'ee sabaa, waa'ee biyyaa, waa'ee lagaa, waa'ee qaroominaa, dimshaashatti dhugaa ofii itti amane sookoo fi soorgoon ifatti baasa. Xiinxalli isaa gadi fagoo, nuuressi isaa fugugiin gama dha. Haa tahu malee innumtiyyuu ofii isaa icciitii ogummaan maramee dhalootni isa leellisu dha, jechuun maqaaTsaggaayee Gabiramadihiin kan ukukkubsan warreen dhiyootti isa beekan qofa miti ; warreen hojiiwwan isaa jaalalaan dubbisanii,jaalalaan mi'eefatan malee. Kitaaba walaloo beekamaa 'Isaat way Ababa,' dabalatee hojiiwwan tiyaatiraa 'Haa Huu Be Sidist War...' Innaat Alam Xannuu yoo barreessu Haamleetii fi Maakbeez immoo barreessaa beekamaa Wiiliyaam Sheekspiir irraa gara Afaan Amaaraatti hiikeera. Hojiiwwan isaa hog-barruu kunneen Tsaggaayeen ejjennoo inni jaalala biyyaa, sabboonummaa fi eenyummaa waan himan qabu? Ogeessa kanaaf Itoophiyummaafi Oromummaan maal walii turan laata? Obbo Miikaa'eel Shifarraaw ogummaan isaa Arkiteektii yoo tahu ''Tsaggaayee jaalalaanan dinqisiifadha'' jedha, kitaaba hojii og-barruu Tseggaayee keessaa isa tokko xiinxaluun kitaaba maxxanseera. Kitaabichi  'Mistirenyaaw Baale Qinee' jedhama. Tsaggaayeen sookoo fi soorgoon yookiin fakkeenyaan barreessa gatii taheef namni waan inni jedhu hubataa hin turre jedha Mikaa'el. Tiyaatira isaa bara gara boodaarra barreesse 'Haa Huu Be Sidist War...' boqonnaa boqonnaa dhaan hiika kennuu yaaleera jedha. Kana malees, Wiirtuu Yaadannoo Tsaggaayee Gabiramadihiiniif Yunivarsiitii Ambootti ijaaramaa jiruuf dizaayiinii wiirtuu kanaarratti tolaan tajaajilaa jira. ''Tsaggaayeen waa'ee dhimma tokkoo mirkanaan hin dubbatu, akka gareettis hin yaadu. Dhugaa sabboonummaa Itoophiyummaa fi Oromummaa keessaa baheetu dhugaa isa caalu nutti agarsiisu yaala.'' Jedha Mikaa'el. Tiyaatira inni xiinxale keessatti namoonni lama harkaa fi miilli isaanii walitti guduunfameetu jalqaba. Kun 'ilmaan haadha tokkoo' tahuusaanii mallattoon haa agarsiisuyyuu malee, yerooma sana immoo deebi'anii wal-loluu jalqabu jedha. ''Wal hin ilaaltanii, wal hin dhaggeeffattani malee dhugaan iddoo tokko qofa  hin jirtu jedhee warreen bara sana ejjennoo siyaasaa isaaniif wal lolanitti hima ture'' jedha. Haata'u malee Tsaggaayeen ''kuni miidheera, sun miidhameera jechuun furmaata kennuuf hin yaalu,'' jedha. Inumaayyuu Tsaggaayeen uummata kanaaf furmaata jedhee kan yaadu, ''dammaquu,ilaaluu baruu dha.'' jedha. Gareen inni tokko waa'ee isa kaanii baruu, qorachuu yoo yaale ifa keessatti wal argu,'' dammaquu jechuun Tsaggaayeedhaaf seenaa keenya baruu, of beekuufi beekumsi bareerra jennu hir'uu akka tahe baruu dha jedha. Tseggaayeen magaalaa Amboo, bakka Boodaa jedhamutti dhalatee yeroo weerara Xaaliyaanii haati isaa baqataniitu gara iddoo Goromtii jedhamtutti abbaa isaa waliin deeman jedha Mikaa'el kitaaba yoo barreessu waan qo'aterraa. Abbaan isaa Oromoo Maccaa yoo tahan, haati isaa immoo Amaara naannoo Ankoobar dha. ''Haadha isaa Aadde Ballaxach Taayyee abbaansaa Finfinneerraa Amboo fudhatee, achi yoo jiraattu jaalalaan jiraatti ture,'' jedha Mikaa'el. Obboleettii Abbaasaa Aadde Argattuu waliin immoo michooma cimaa qabu ture. Aadde Ballaxach mucaa dhiiraa argachuuf bataskaana Aabboof 'silata' galchitee yoo Waaqa kadhattu, Aadde Argattuun amantiinshee Waaqeffannaa tahus waliin Waaqa kadhatti ture, jedhu Obbo Mikaa'el. Tsaggaayyeen Afaan Oromootiin afaan hiike. Boodammoo yeroo weerara Xaaliyaanii obboloota haadhasaa baqatanii Goromtii dhufanirraa 'Gi'iizii' barate. Abbaan isaa immoo mana barnootaa idilee isa galchan, boodarra mana barnootaa Generaal Wiingeetitti Afaan Ingiliizii isa barreessaan beekamaa Wiliyaam Sheekispiir dubbatu qara'e. ''Abbaansaa muudama haatisaa immoo mucaa wareegaa gatii taheef lubummaa hawwuufi ture.'' Kanaaf eenyummaan nama kanaa sadarkaa biyyaatti takkaa wal-jaalachaa, takkaa wal-morkachaati yoo jiraatan ni argina jedha barreessichi. Hawwii haadhasaa guutuuf nama amantii tahuuf yoo yaalu luboota waliin oola, achii dhiisee immoo,qondaalota bira dhaqee achumaan badee hin badu; waan itti mul'ate deebi'ee gaafa barreessu hidhamaa, hojiinsaas jalaa ugguramaa ture jedhu Obbo Mikaa'el. Dhugaa waa'ee biyyaa baruu barbaadus, alaa otoo hin taane Tsaggaayeen of keessaati argachuuf dhama'a ture jedha. ''Itoophiyaa gargar qooduun dhiiga kan koo dhangalaasuu dha,'' jedha ture jedha Mikaa'el. ''Namni kun Itoophiyummaan ol fagaatee haa deemuyyuu malee, lammii addunyaa hojiiwwan Wiiliyaam Sheekispiir Afaan Ingilizii ulfaataafi wal-xaxaan barreefaman hiikus, Itoophiyummaa isaa qorachaa jiraate. Oromummaan isaafi Amaarummaan isaa walitti bu'ee isa hin burjaajessu ture; inumaayyuu gara ogummaa fi qorannootti geeddara malee jedha. Haata'u malee loogii fi haqni jallachuu calluma jedhee bira hin darbu ture jedha Mikaa'el. ''Fakkeenyaaf hojiinsaa 'yidires la wondimee lamittaaqany lamaalaaqih' jedhu waa'ee cunqursaa sab-lammiiwwaniiti odeessa ture. Yunivarsiitii NoorzWeestarn, Meniisootaatti piroofeesara gargaaraa Og-barruu kan tahan Doktar Tafarii Nigusee immoo gama isaan Tsaggaayee Gabiramadihiin nama 'sabboonummaa Paan Afrikaanii leellisudha' jedha. ''Ilaalchi isaa  falaasamaafi hundee uummata gurraachaarraa kan madduudha'' jedha. Oromummaa isaa yoo ilaalle,''Oromoon saboota Kuush keessaa tokko jedheetu amana, sabooti kunneen immoo qaroomina gurraachaa warreen jalqabaniidha jedhee yaada.'' 'Itoophiyummaan inni leellisu illee kan Oromoon barbaadu sani, kunis barreefamoota isaa keessatti mul'ateera'' jedha. Kitaaba walaloo 'Isaat way Ababaa' jedhu keessatti, ''Ateetee dubra Oromoo, Be ine innaa baanchi mahaal agul silixxaanee qomoo...,''walaloon kun ergaa 'namoonni baranne baranne jedhanii of jijjiran, attamiin of gananiifi uummata cunqursan ibsa,' jedha Tafariin. Karaa Tiyaatira isaallee qonnaan bulaan abbaa lafaatiin miidhamaa ture gad-fageenyaan agarsiiseera. Baay'inaan Afaan Oromootiin hin barreessine jechuun 'sabboonaa miti' jechuu miti jedha. Sababiinsaa immoo yaadni inni akkatti Oromoon addunyaatti beeksifamuu qabu jedhee yaadutu sabboonaa isa taasisa jedha Tafariin. Fakkeenyaaf tiyaatirri isaa afaan Ingiliiziin barreefame 'Oda Oak Oracale' jedhu yeroo sanatti mallattoo uummata Oromoo Odaa fayyadamuunsaa sabboonummaa isaa agarsiisa jedha. ''Bara inni jiraate keessa mootoliin nuti sanyii Solomoon irraa dhufne yoo jedhanillee inni nama gurraachummaatti ciche ture,'' jedha Dr Tafariin. Hojiiwwan isaa Adwaa, Tewoodiroos jedhanillee daawwiitii gurraachumaatiin kan faarfamani dha jedha barsiisaa Tafariin. Kanaaf Tsaggaayeen aartii ogummaaf qofa osoo hin taane aadaa uummataa calaqqisiisuuf itti fayyadameera jedha. ''Namoonni tokko tokko sabbonummaa Oromoo jechuun Itoophiyaa jibbuu itti fakkaachuu danda'a. Tsaggaayeen garuu Oromummaasaa jaalachuun sabboonaa isa taasisa,'' jedha. Tseggaayee Gabiramadihiin bara 1998tti isaaf lammii Itoophiyaa tahuun maal jechuu akka tahe barruulee 'Ethiopian Review' irratti akkas jedhee ture. ''Itoophiyummaan anaaf nama seenaa, qaroomaafi aadaa Afrikaa hubatu jechuu dha. Kana qofaas miti; qaroomina addunyaa, aadaa, wal-qixxummaafi obbolummaa dhala namaa addunyaatti kan amanuudha. Seenaan Afrikaa durii, seenaa Itoophiyaati. Ammallee kun hin geeddaramu. Kanaaf akkuma nuti barumsaaf Ameerikaa deemnu isaanis nurraa barachuuf dhufuu qabu. Barachuudhaaf of tuulummaa isaanii dhiisanii, lasummaadhaan lafa akaakilee isaaniirra barachuu qabu,'' anaaf Itoophiyummaan kana jedheetu ture.


Ogeessi suphaa Hambaa dhabamuun haaromsa hambaalee Oromiyaatti yaaddoo uume

Magaala Jimmaatti kan argamu masaraan mootii Abbaa Jifaar deeggarsa Imbaasii Ameerikaatiin suphaan isaa wagga tokkoo fi ji'a afuriin dura eegalamee ture. Hambaa seenaa kana Ogeessi suphus karaa Imbaasichaa biyya alaatii kan dhufe yoo ta'u waggaa tokkoo fi ji'a jaha keessatti xumurama jedhamuunis kan karoorfame. Yeroon itti xumurama jedhame kuni dhumuuf baatiin lama qofti hafus haaromsi hambichaa garuu walakkaarra jira. Hogganaan Biiroo Aaadaa fi Turizimii Oromiyaa Obbo Kabbadaa Deessisaa BBC'tti akka himanitti haaromsi masaraa Mootii Abbaa jifaar  sababoota ijoo lamaaf jecha suphaan isaa gara dhaabbachuutti dhihaateera jedhan. "Ogeessi Haaromsa Hambaa hojii kana jalqabee ture biyya alaatiyi kan dhufe. Yeroo inni jiru suphaan isaa haala gaariin deemaa ture. koronaavaayirasiin dhufnaan ogeessi kuni gara biyya isaatti deebi'e. Amma achas deebi'ee hojicha xumuruuf fedhii hin qabu" jedhan. Ogeessi kuni yeroo hojiirra turetti dargaggoota suphaa kanarratti leenjisaa kan ture ta'us ogummaan isaanii garuu sadarkaa haaromsicha qofaa itti fufsiisan irra waan hin geenyeef suphaan masaraa kanaa harkifachuu himan. Ogeessi suphaa Hambaa biyya keessaa salphaatti kan hin argamne ta'uun ammoo hojii Haaromsa  hambaalee irratti yaadoo uumeera. Saanqaan haaromsa masaraa Abbaa Jifaarif barbaachisus hamma jalqabarratti yaadameen olitti waan ta'eef gosa mukkeenii ijaarsa kanaaf barbaachisan salphaatti argachuu dhabuunis rakkoo kan biraati. Hojiin Haaromsa masaraa kanaa hamma ogeessi argamutti itti fufsiisuun rakkisaa waan ta'eefis haaromsisaa yoom akka xumuramu tilmaamuun rakkisaa akka ta'es eeran Obbo Kabbadaan. Dargaggoonni haaromsa hambaalee irratti leenji'an kan haaromsa masaraa Abbaa Jifaar irratti hirmaatan kunneen muuxannoo argataniin masaraa Kumsaa Morodaa ni haaromsu jedhamee abdatamees ture. Ta'us  Ogeessi Biyya alaatii dhufe suni erga deemee dargaggoonni kunneen dhuunfaa isaaniitiin hojii kana raawwachuu waan hin dandeenyeef abdiin ture abdii qofa ta'eera. Oromiyaa keessatti Masaraa Mootii Abbaa Jifariin alatti masaraan Kumsaa Morodaa fi Qonsilaan Ingiliz Magaala Goree jirus haaromsa kan barbaadan ta'us ogeessi suphaa hambaa dhabamuun haaromsa hambaalee kunneenii gaaffii keessa galchee jira.


Muka Djab Wurrung: Mukti kabajamaa Aborijinaalotaa manca'uun dheekkamsa kaase

Awustiraaliyaatti muka kabajamaa saba durii biyyattii, daandii tolchuuf jecha mancaasuun dheekkamsa guddaa kaase. Mormitoonni iddoo aadaafi duudhaa kutaa biyyaa Viktooriyaatti argamutti bahuun yeroo dheeraaf dura dhaabbachaa turan. Kanneen keessaa tokko bakka dubartoonni gosa Djab Wurri bara durii keessa deemuun iddoo itti dahanidha. Haatahu malee angawoonni naannichaa muka ''kallattii agarsiisu'' Djab Wurrung jedhamu gaafa Wiixataa mancaasan jedhan rogeeyyiin. Angawoonns gamasaaniitiin, mukti kun tarree mukkeen eegamanii keessa hin jiru jedhan. Bara dabre keessa abbootiin qabeenyaa Aborijinaal tahan, mootummaa Viktooriyaa waliin mukkeen 10 oli aadaa keessa bakka guddaa qaban akka hin muramneef waliigalan. Haatahu malee, rogeeyyiin garee lafaa Aborijinaal hin taane, naannichatti turuun mukkeen kaanis akka hin mancaane yaalaa jiru. Poolisiin Viktooriyaa namoota 25 bakkichaa deemuu didan to'achuusaa beeksiseera. Viidiyoon rogeeyyiin maxxanfame, poolisoonni wayita mormitoota humnaan harkisan agarsiisa. Mormitoonni muraasnis muka gubbaa koranii turan. Akka jecha mootummaatti mukti jige kun muka gosa 'fiddleback' kan jedhamuufi ganna 100 kan tahudha jedheera. Mormitoonni garuu gosti mukaa 'yellow box' kan jedhamu akka taheefi umurii ganna 350 kan qabudha jedhu. Manca'uu muka kanaa namootni hedduun balaaleeffataniiru. ''Aarii guddaafi dhukkubbii hortee keenyatu natti dhagahama,'' jechuun dubartiin siyaasaa Aborijinaalaa Lidia Thorpe Twit tolchan. Namoonni Aborijinaal tahan hedduun, lafti isaanii eenyummaa isaaniif daran murteessa tahuu dubbatu. Rogeeyyiin Djab Wurring, mukkeen naannoo san jiran, batasakaana yookaan lafa amantiitti fakkeessuun dubbatu. Mukkeen kabajaa eegumsi taasifamuf keessaa lama ''mukkeen dhalootaa''ti. Mukkeen kunniin dubartoonni jaarraa hedduu irraa eegalee, erga da'anii booda bakka obbaatii yookaan offoltii (placenta) itti awwaalanidha. Mootummaan Viktooriyaa daandii ijaaramaa jiru kun tarkaanfii sirriiti jedha. Daandiin km 12 Melboorn fi Adeleeyid gidduutti fooyyeeffamu kun, balaa tiraafikaa hir'isa jedha. "Waggoota dhiyoon asitti daandii guddicha 'Western Highway' irratti balaan 100 ol mudateera, namoonni 11 lubbuu dhabaniiru. Daandii kanas kan haareessinu lubbuu namaa oolchuufi,'' jedhan ibsa baasaniin. Dabaluunis muka safuu biraa maqaan 'muka kallattii' jedhamu akka hin tuqne dubbatan. Akkatti rogeeyyiin tarree mukkeen kabajamaa qoqqodaniifi gareen lafaa gargari jedhan. Piroojektii kana hojjechuuf gareewwan warra durii abbootii lafaa irraa heeyyama argachuufi dhimmoota seeraas guutuu dubatu. "Sagalee Aborijinaalaa sadarkaa hundatti dhageeffataa as geenye,'' jedhan dubbi himaan. Jalqaba bara kanaatti, holqa Aborijinaalaa durii Awustiraaliyaa dhihaatti argamu, albuuda baasuuf jecha diigamuunsaa uummata dheekkamsiisee ture.