Tasfaayee (Gadaa) Gabra'aab: Waa'ee 'Ya Burqaa Zimmitaa' kana beektuu?

''Yaa Aanolee mucaa koo, tole abbaa; Samii sana argitaa? Eeyyee aabbaa! Lafa isaa dhiisiitii samiin isaayyuu kan Oromooti'' jedhu, qonnaan bultootni Arsii Aanolee Waaqoo waliin yeroo haasa'an. Aanolee Waaqoo asoosama 'Ye Burqaa Zimmitaa' keessatti taatoo tokkodha. Asoosamni 'Ye Burqaa Zimmitaa' seenaa Harma Muraa Aanolee, bittaa fi bulchiinsa TPLF yeroo sanaa, qabsoo paartilee Oromoo gama ABO'n turaniifi bulchiinsa OPDO yeroo sanaa, gaaffii uummata Oromoo isa sirrii fi namoota qabsoo uummatichaa gufachiisaa turan haalaan seenessa jedha asoosichi. Barreessaan asoosama 'Ya Burqaa Zimmitaa' Tasfaayee ykn Gadaa Gabra'aab waggoota lamaaf hojii gaggeessaa olaanaa dhaabbata Pireesii tahuun hojjetaa ture. Akkasumas qopheessaa Olaanaa barruu fi gaazexaa Iffooyitaa tahuun hojjeteera. Icciitii bulchiinsa TPLF yeroo sanaa haalaan gadi fageesseen beeka jedha. Jireenya qonnaan bultoota Oromoota Arsii bu'uura hodhatee kan barraa'e asoosamni kun taatotni isaa eenyuufi maalitti akka fakkeeffaman barreessaa kitaabichaan akkanatti ibsama. Burqaan laga naannoo Arsii Kofaleetti argamuu yoo tahu waa'een lagichaa afaaniin akka sheekootti himamaa ture. Anis deemee naannicha daawwachuun manguddoota irraa iyyaafadhe. Lagni Burqaa waa'ee sarbamuu mirga Oromootaa yeroo sana ture ilaalchisuun qaana'ee akkas jechuun dubbata. ''Yoo mirga keessan hin kabachiistan tahe kana booda ana hin argitan, akka jawweetti lafa jala dhokadheen deema" jechuun akka lafa jala bade dubbii afaaniin himamaa ture. Miseensa OPDOti. Haa tahu malee guutummaan guutuutti yaada OPDO waliin walii hin galtu. Taatota akka salamoon Disaasaa fi Kumsaa fa'a waliin tahuun OPDO keessa hojjetti. Qabsoo karaa nagaa jedhutti amanti. Taatoon Kumsaa jedhamu Kumaa Dammaqsaatti kan fakkeeffamedha. Tajaajiltoota TPLF  warra ajjeessaa, hataa, hidhaa yeroo jedhaman callisaanii tole jechuun raawwachiisan waliin ammoo walii hin galtu. Yeroo kaan ammoo karaa nagaa qabsaa'anii ADWUI ykn TPLF mo'achuun hin danda'amu, kanaaf. akka Aanoleen fa'aa jedhaniin qabsoofnee yoo mirga keenya kabachiisne malee ejjennoo jedhutti ammoo deebiti Hawwaniin. Haa tahu malee akka Aanolee fa'aa kutannoodhaan gara qabsoo hidhannoo fi ejjenno isaaniitti hin galtu. Dhiigni akka dhangala'u waan hin barbaanneef. Yeroon Hawwanii akka taatoo tokkootti fudhadhu Dr. Mararaa Guddinaa sammuu keessa na jira ture. Inni TPLF ykn ADWUI irratti karaa nagaa qabsaa'uun filannoodhaan mo'achuun ni danda'ama ejjennoo jedhu qaba ture. Eejjennoo ABO'n siyaasaa fi gaaffii uummata Oromoo irratti qabu bakka bu'a. Haa tahu malee miseensa ABO miti. Ejjennoo Galaasaa Dilboo, Leencoo Lataa, Daawud Ibsaa fa'a yeroo sana qaban ibsa. Amala, eenyummaa, dhaabbii qaamaa fi guutummaa Aanolee Waaqoo kanan fudhadhe dhalataa Arsii nama tahe Ambaasaddar Suleeymaan Daddafoo irraati. Anaa fi Suleeymaan hangan biyyaa bahutti iyyuu wal hin dubbisnu turre. Lamaan keenya gaazexessaa tahuun waliin hojjechaa turre. Haa tahu malee kitaabichi yeroo bahu, kitaaba kana dubbisi akka taatoo tokkootti ejjennoon kee keessa jira jedhee karaa namaa ergeeraaf. Suleeymaan Daddafoo yeroo sana hojiidhaan miiltoo koo tahus miseensa OPDO tahuun hojjeta ture. Garuu yaadaa fi ejjennoo isaan qaban hedduu irratti waan walii hin galleef yeroo baay'ee balaaleffatamaa akka turee fi hojii irraa illee al takka takka dhaabsisaa yeroo biraa immoo itti deebisaa turan. Faayidaa uummata Oromoo irratti nama duubatti hin deebinedha. ''Waa'ee faayidaa Oromoo irratti ni aara, dheekkama, isaanis ajjeesuus hidhuus barbaadu ture.'' Gaafa kitaabichi maxxanfamee bahu wal gahiin waamame ture. Obbo Barakat Simoon fa'a wal gahicha irratti akkamitti kitaaba akkas gadi nu xinneessu nu keessa taa'ee barreessa jechuun akka malee dheekkame. Gaafa wal gahichaa akka anarratti dubbii kaasuuf kan eegame Suleeymaan ture. Inni garuu gaaffii tokko qofa na gaafate. Gaaffichis ''kitaaba kana yeroo barreessitu ergaan dabarsuu barbaadde maal ture?'' kan jedhu ture. Anis haala siyaasa biyya kanaa ibsuu fi dhaggeessisuu barbaadeeni jedheen deebiseef. Ambaasaddar Suleeymaan hanga wal gahichi xumuramutti ol jedhee samii samii keessa ilaalaa ture. Homaa tokko hin dubbanne. Obbo Kumaa Dammaqsaa fi Abbaa Duulaa Kinfee Abirhaa bira deemuun himata narratti bananii ture. Kitaabicha keessatti lubni tokko akkas jechuun kadhatu: ''Yaa waaqayyo qulqulluu, nuyi eenyuun olis eenyuun gadis miti. Qonnaan bultoota Amaaraati. Ati immoo waaqa Amaaraa, waaqa Oromoo, waaqa hunda keenyaati jechuun kadhatu. Akka uummatatti saboota lamaan gidduu nageenya jiru kan agarsiisu ture. Seeneffamni harma muraa Aanolee garuu hogganoota Amaaraa yeroo sana turan dheekkamsiiseera. Kan biraa barreeffamoota afaan Amaaraa tokko tokko keessatti Caalaa fi Caaltuu maqaa hojjettuu fi waardiyaa godhanii barreessaa turan malee taatoo utubaa ykn guddaa tahee barraa'ee hin beeku, kunis yeroo sana isaan aarseera. Gama biraan ammo bulchiinsa TPLF guutummaa isaa qeequun waan barreesseef rakkoo guddaaf saaxilamaan ture. Akka Ba'aaluu Girmaa goonee yoo ajjeesne inumaa beekamaa deema kitaabichis akka dubbifamu waan taasisuuf callisuu wayya jechuun dubbataa turan, booda kanumaan biyya gadhiise. Waggaa 20 dura akkas jedheen qeerroof barreese, obaastu aannan goromsaa dhugaa, dheekkamsi keessan akkuma jirutti, irree keessan akkuma ol kaastanitti turaa, aarii keessan hin qabbaneessiinaa. Burqaan jechuun isini, kan callise isini, lagicha miti. Burqaan kattaa irraa kattaatti darbee, amma immoo kanneen callisanii jiran, kan dhabaman abboota keessanidha. Burqaan dachee guutuu danda'u isinidha. Hanga diinotni keenya nu ajjeesanii namni lama qofa hafutti carraa kennuufii hin qabnu jedha. Burqaan callise dargaggoota yeroo sanaati. Yeroon kitaaba kana barreessu gaazexessaan Mokonnin Tolaa jedhamu hanga xumuraatti na gargaaraa fi naaf sirreessaa ture. Mana Mokonnin Tolaa deemnee maal akka hojjennuu fi barreessinu haati manaa isaa illee osoo hin beekiin waggota lamaaf waliin hojjenne jedhe. Mokonnin Raadiyoo Harar keessa hojjechaa ture. Yeroo hogganoonni ABO gara Somaliyaa fa'aa deemaa turan konkolaataadhaan waan isaan gaggeesuufi deeggaruuf shakkamee ni jibbama ture jedha.


Haacaaluu Hundeessaa: Manni Murtii Xilaahun Yaamiifaa irratti murtee adabbii laachuuf beellama biraa qabate

Manni Murtii himatamtoota ajjeechaa Artiist Haacaaluu Hundeessaan murtee balleessummaa irratti muree ture irratti murtee adabbii laachuuf Kibxata har'aatti beellamee turus murtee adabbii hin laanne. Dhimmicha qabatee kan jiru Mana Murtii Olaanaa Federaalaa Ramaddii Lidataatti dhaddachi yakkaa farra shororkaa fi dhimmoota heeraa lammaffaa himatamtoota sadeen; Xilaahun Yaamii, Kabbada Gammachuu fi Abdi Alamaayyahu irratti murtee adabbii laachuuf ture har'atti kan beellame. Haata'u malee manni murtichaa murteen adabbii har'atti akka hin qaqqabne himeera. Sababni immoo himatamaan tokkoffaa Xilaahun Yaamii nama maatii bulchu ta'uunsaa akka qabxii adabbii hir'isutti akka qabamuuf kana dura kan iyyate ture. Haata'u malee qaamoleen mootummaa bulchiinsa gandaa walgahiirra ta'uusaaniitin waraqaa kana dhiyeessuu akka hin dandeenye gama abukaatoo ittisaa isaatin iyyachuusaa Abbaan seeraa dubbataniiru. Kanaafis beellamni biraan akka kennamuf abukaatoon ittisaa himatamtootaa gaafataniiru. Manni murtichaa iyyaticha kan fudhate ta'uu himuun Xilaahun Yaamii waraqaa gandarraa barreessisu hanga Jimaataatti mana murichaaf akka dhiyeessu ajajeera. Himatamtoota sadeen irratti murtee adabbii laachufis Adoolessa 27, 2013ti beellama qabateera. Ajjeechaa Artiist Haacaaluu Hundeessaa itti yaadee raawwate kan jedhame Xilaahun Yaamii du'aan akka adabamu Abbaan Alangaa Mana Murtii gaafachuunsaa ni yaadatama. Artiist Haacaaluu Hundeessaa waggaa tokko dura magaalaa Finfinnee keessatti rasaasaan dhahamee ajjeefame. Maatiin artistichaa adeemsa amma jiruun dhugaan Haacaaluu ni baha jedhanii akka hin yaadne obboleessi isaa Sisaay Hundeessaa amma dura BBC'tti himee ture. Ajjeechaa isaatiin namoonni afur kan himataman yoo ta'u Xilaahun Yaamii, Kabbada Gammachuu fi Abdi Alamaayyahu seera adabbii yakkaa keewwata adda addaa jalatti balleessitoota jedhamanii murtii adabbii eeggachaa jiru. Himatamtuun afraffaa Laamroot Kamaal manni murtii olaanaa amma dura bilisaan gadi dhiisullee abbaan alangaa ol iyyannoo gaafatee dhimmi ishii mana murtii waliigalaa federaalaatiin ilaalamaa jira.


Olompikii Tookiyoo: 'Osoon MM Abiy ta'e, aangoo dabarseen kenna' - Atileet Siifan Hasan

Olompiika Tookiyoorratti meedaaliyaa warqee lamaafi nahaasa tokkoon injifachuun kan leellifamte dhalattuun Itoophiyaa Siifaan Hasan waraanni Itoopiyaa keessatti gaggeefamaa jiru ''biyyattii mancaasaa jira'' jette. Sababa waraanaan atileetotni biyyittiirraa baqatanii biyya biraaf akka hin fiignee gochuuf waliigalteen aangoo walii qooduu akka jiraatu dhaamte. Umrii ganna 14'n baqattuu taatee Itoophiyaatii kan baate Siifan Olompiika Tookiyoo guyyoota dura xumurame irratti biyya lammummaa itti argattee Nezerlaandisiif dorgommii meetira 5,000 fi 10,000 warqee, meetira 1,500 ammoo nahaasa injifatteetti. Atileetiin ganna 28 Siifan naannoo Oromiyaa kan MM Abiy Ahimad keessaa dhufan akkasumas naannoo humnootni hidhannoon mootummaa Abiy morkataniifi ''bilisummaaf'' itti socho'an keessaa dhufte. Siifan meetira 10,000 kan injifattee atileetii Itoophiyaa rikoordii addunyaa of harkaa qabduufi naannoon irraa dhalatte Tigraay, waraana keessa kan jiru atileet Lattasanbat Giday waliin morkii jabaa gochuuni. Atileet Siifan dorgommii kana booda Latasanbatiif dinqisiifannaa akka qabdu ibsiteetti. Siifan gaaffiifi deebii BBC Sport Africa waliin gooteen Oromiyaa keessatti namootni sababa waraanaan du'aa turuu isaaniitti gadduu ibsiteetti. ''Biyya sanaa bahuukootti gaabbii hin qabu, deebi'ee deemuus hin barbaadu. Nama dhukkuba. Yeroon waayee isaa yaadu natti dhagahama, waan dabaati'' jette. Siifan hanga bara 2007 Oromiyaa keessatti lolli hammaatutti ijoollummaa ishee gammachuun dabarsuu dubbatti. Atileetotni waltajjii badhaasaa Olompiika Tookiyoo meetira 10,000 irratti argaman sadanuu dhalattoota Itoophiyaati garuu biyyoota garaagaraa sadii bakka bu'an. Baahireeniif meedaaliyaa meetii kan injifatte atileet Qaalkidaan Gazzaahany amma dura biyya dhaloota ishee Itoophiyaaf dorgommii mana keessaa meetira 1,500'n injifattee ture. Ta'ullee waltajjii kana irratti Lattasanbat qofatu Itoophiyaaf fiige. Biyyi Afrikaa keessaa uummata hedduu qabdu Itoophiyaan, walitti bu'iinsaaf haaraa miti. Siifan walitti bu'iinsi kun biyyattiin atileetota abdii qaban hedduu dhabuu isheef sababa jetti. Dur dargaggoon jaalala walii qabu kan jettu Siifan, amma jibbi dabalaa jira jetti. ''Dur ani lammii Itoophiyaati ofiin jedhu, amma dhalattoonni Tigraay hedduun lammii Itoophiyaati akka ofiin hin jenne mirkana'' jetti. Waxabajjii darbe Lattasanbata rikoordii addunyaa meetira 10,000 Siifaniin qabame yeroo cabsitu, deeggartootni bakka dhaloota ishee hedduun miidiyaa hawaasaa World Athletics' irratti rikoordii haaraan lammii Itoophiyaan osoo hin taane dhalattuu Tigraayiin qabame jechuun yaada kennaa turan. Sababa waraanaan naannoo Tigraay keessatti ummatni miiliyoona afur ta'u deeggarsa namoomaa kan barbaadu yoo ta'u, jalqaba ji'a kanaatti UN Oromiyaa keessattis deeggarsi namoomaa atattamaan barbaachisaa akka ta'e gabaasamuu ibseera. Siifaan waayee waraana Tigraay yoo haasoftu ''Lattasanbat atileetii nama ajaa'ibsiiftudha. Bakka isheen irraa dhufte shamarraan gudeedamaatti jiru. Dubartoota hangamii abjuu akka koo qabantu dirqiin gudeedamaa akka jiran amanuun ni rakkisaa jette.'' Qeeqxonni MM Abiy, kan ofiifuu saba guddicha biyyichaa Oromoo ta'e, aangoo naannolee laaffisuun aangoo guddaa mootummaa giddugaleessaatti to'achuufi jechuun shakku. Siifan waayee MM Abiy yoo dubbattu ''Osoon isa ta'ee, ittan dhiisa'' jette. ''Aangoo gadhiiseen, uummatni waan barbaadu akka filatun itti himaa jette''


Aaadaa Oromoo: Dargaggoonni Goobeefi Shinooyyee aadaasaanii agarsiisuuf Finfinnee keessa socho'an maal himu?

"Finfinneen seenaadhaan wantoota garaagaraa keessa dabarteerti. Inni guddaan garuu eenyummaafi aadaan uummatni Oromoo qabu magaalasaa keessatti sirriitti aagarsiifamuufi daawwatamuu qaba," jedha dargaggoo Biruk Girmaa Feestivaalli aadaa Goobeefi Shinooyyee yeroo sadaffaaf har'a magaala Finfinnee Giddugala Aadaa Oromootti eegalameera. Dargaggootni Goobeefi Shinooyyee guyyoota itti aananitti magaala Finfinneefi magaalota naannoo Oromiyaa garaagaraa keessa deemuun taphoota aadaa Goobee fi Shinooyyee agarsiisuuf qophaa'an eebba maanguddoo fudhataniiru. Magaala Sabbataarraa kan dhufte shamarree Xajjituu Alamaayyoo "aadaan Qaammee keessattuu naannoo magaala Finfinneetti irraanfatameera. Namootni aadaa kana dagatan akka nurraa baratanfi maatinis nu arganii ijoollensaanii aadaa kana akka baratan akka taasisanif barsiisuuf deemna" jechuun BBCti himteerti. Barri moofaan xummuramee barri haaraan yemmuu dhufu uumamni naannoo biqilootnifi haalli qilleensaa amala haaraa horatu. Bacaqiin gannaa qooree dachiin abaaboo ililliifi biqiltuu lalisaan uwwifamti. Ce'umsi bara tokkoo isa biraatti taasifamu kun adeemsa uumamaan cinatti adeemsa aadaa mataasaa akka qabu kan himu hoji gaggeessaan dhaabbata Piromooshinii Boraatii Aarti dargaggoo Biruuk Girmaa, taateelee aadaa barri haaraan uummata Oromoo biratti ittiin simatamu keessaa Goobeefi Shinooyyeen isaan ijoo ta'uu hima. Haa ta'u malee aadaan Goobeefi Shinooyyee dagatamaa jiraachuu kan himu dargaggoon kun "aadaa kana bakkatti deebisnee Itoophiyaan bara haaraa bifa kanaan simatti kan jedhu akka agarsiisnufi" jechuun sababa festivaalli kun itti qopha'e hima. Dabalataan "akkaataan bara haaraa sadarkaa biyyaatti ittiin simannu bifa aadaafi eenyummaa keenyarraa maddeen osoo hintaanee dhiibbaawwan alaa dhufanfi hamma ta'e ammoo wantoota eenyummaa keessaa ibsaniini" jechuunis aadaawwan ganamaa kun dagatamaa jiraachuu hima. "Aadaan kun feestivaala ta'ee bifa waaltawaa ta'een yemmuu kabajamu carraa UNESCOtti galmaa'u akka argatu akkasumas faayidaa sadarkaa biyyaatti argachuu qabnus akka argannu kan taasisudha" jechuunis dargaggoo Biruk Girmaa BBCti himeera. Feestivaalli aadaa Goobeefi Shinooyyee qindoomina dhaabbata Piromooshinii Boraatii Aartiifi Biiroo Aadaaf Tuurizimii Oromiyaatin qophaa'e. "Har'a eebba maanguddootaan erga eegalamee booda Finfinnee kutaalee  magaalaa garaagaraarra naannoofnee aadaa kana agarsiisna. Uummataafis ergaa baga geessanii dabarsina" jedha hoji gaggeessaan dhaabbata Piromooshinii Boraatii Aarti dargaggoo Biruk. Dargaggootni Goobeefi Shamarran Shinooyyee magaala Finfinnee keessatti guyyoota sadiif erga turee booda gara Godina Addaa Oromiyaa Naannawa Finfinnee akkasumas magaalota Bishooftuufi Adaamaatti imaluun taphoota aadaa kunneen agarsiisu. Feestivaala kana waggaa waggaan itti fufuuf karoora akka qaban BBCti kan hime dargaggoo Biruk, festivalli kun "waltajjii guddaa kan dargaggootni aadaafi eenyummaa isaanii bu'uura godhatanii itti wal argan akka ta'u barbaadna" jedha. Feestivaalichi dargaggoota Oromiyaa qofa osoo hintaanee kan dargaggootni Itoophiyaafi Afriikaa itti wal arguu danda'an akka ta'uf kaayyoo qabaachuu hima. "Kanaanis sirni Gadaa keenya sadarkaa Afriikaatti fudhatama akka argatu akkasumas aadaafi eenyummaa keenya gurguruufi sadarkaa Afriikaatti wanta fayyadamaa nutaasisu irraa arganna" jedha. Dabalataan feestivaalli aadaa Goobeefi Shinooyyee sabaaf sablammoota biyyattii gidduutti tokkummaafi jaalala biyyaa cimsuu keessattis gahee akka qabaatu dargaggoon kun hima. Sirni cufiinsaa feestivaalichaa Fulbaana 10, 2014 magaala Finfinneetti taasifama


Sirna barnootaa haaraa Itoophiyaatti hojirra ooluuf jedhu keessatti maaltu jijjiirame?

Sirna barnootaa haaraa bara barnootaa 2014 hojiirra ooluuf jiru keessatti immammanni afaanii jijjiirame akka hin jirre Biiroon Barnootaa Oromiyaa hime. Sirni barnootaa haaraa waggoota dheeraan booda kan jijjiirte Itoophiyaan, waggaa haaraatti hojiirra oolchuuf jirti. Kana ilaalchisuun BBC Afaan Oromootti kan dubbatan Itti-aanaan Biiroo Barnoota Oromiyaa Dr. Galaanaa Waldamikaa'el, barnoota afaanii ilaalchisee Oromiyaa keessatti wanti jijjiirame hin jiru jedha. Afaan lamaffaa afurii naannoo Oromiyaa keessatti kennamaa jiraachuu kan himan aanga'aan kun, isaanis afaan Amaaraa, afaan Somaalee, afaan Affaariifi afaan Sidaamaati jedhan. "Barnoonni afaan lammaffaa filannoorratti hundaa'uun kutaa 5 irraa kaasee kennama. Afaan dhalootaatiifi afaan Ingiliziin garuu kutaa 1ffaa irraa kaasee kennama. "Afaan lammaffaa kutaa tokkorraa kaasee kennamu hin jiru. Afaan lammaffaa kutaa sadiirraa kaasee kennamu hin jiru. Poolisii afaanii ilaalchisee wanti jijjiirame hin jiru," jechuun jijjiiramni imaammata afaanii akka hin jirre ibsan Dr. Galaanaan. Barnoonni hundinuus hanga kutaa 8ffaatti Afaan Oromoon akka kennamu ibsuun, sirna barnootaa haaraa kana keessatti wanti jijjiirame yoo jiraate akkaataa caasefamaati jedhan Dr. Galaanaan. Tigraayitti manneen barnootaa 'loltootaan qabamuufi saamamuun mirga barachuu ijoollee danqe' Barattoonni kuma 10 yuunivarsitoota Tigraay keessaa deebifaman Kanaan dura 4:8 jechuun kan caasefamee ture akka sirna barnoota haaraa ammaa kanatti 6:8tiin caasefameera. Kana jechuun qormaanni ministirii kutaa 8 irratti kan kennamu akka ta'e himuun, yoo kan mijaa'u ta'e ilaalamee ministiriin kutaa 6ffaa irrattis kennamuu mala ta'a jedhu aanga'aan kun. Sirna barnootaa haaraa kana keessatti Sirni Gadaa akka gosa barnoota tokkootti kutaa 1-8ti guutummaa biyyaatti akka kennamu himuun,  adeemsa keessa garuu hanga kutaa ol-aanaatti itti fufee barsiifamuu haala itti danda'amu ilaalamaa deema jedhu. Kana malees, barnooni aartii ilaallatus akka haaraatti sirna barnoota haaraa kana keessa galee kutaa tokkoffaa irraa kaasee ni kennama  jedhu Dr. Galaanaan. Kanaan dura kutaa 9ffaa irraa kaasee kan kennamaa ture ICT (Information Communication Technology)  akka sirna barnoota haaraa amma hojiirra ooluuf jiru kanaan utaa 7ffaa irraa kaasee kennama. Gosti barnootaa ogummaa qonnaa, mala jireenyaa, maanufaakcharing  barattootaa cimsu kan kutaa 7ffaa irraa kaasee kennamus qaama sirna barnoota kanaati. Sirni barnootaa haaraa kun hojiirra oolchuu maddiitti qulqullina barnootaa irratti xiyyeeffannoon kennamee hojjetamaa jiraachuu himuun, mosooma barsiisotaafi manneen barnootaa haaraa sadarkaa isaanii eeggatan ijaaruun qopheessuun hojii BBO naannichatti itti jiru ta'uu dubbatu. Oromiyaatti manneen barnootaa  Ifa Boruu  107 haaraa ijaaramanii bara barnootaa 2014tti hojii jalqabuu kan himan Dr. Galaanaan, isaan keessaa torba mana barumsaa bultii addaati jedhan. Manneen barumsaa bultii kun waan barbaachisu hunda guuttatee kan ijaarame yoo ta'u, barattoota kutaa sagalirraa kaasee dorgomsiisee fudhata. Akka aanga'aan kun ibsanitti manneen barumsaa bultii addaa kun barattoota dandeettii addaa qabaniif kan qophaa'e yoo ta'u, barsiisaanis bulchiifni isaas adattidha. Kaayyoon mana barumsaa bultii kun dhaloota itti darbanii biyya bulchan keessatti qopheessuudha. Gama misooma barsiisotaatiinis bara barnootaa dhufu kanatti hojiin bal'aan hojjetamaa akka jiru kaasanii, Oromiyaa keessa qofa barsiisota kuma 200 ol hojiirra jiraniif hojiirratti leenjiin adda addaa kennamaaf jira jedhan. ''Halkan tokkotti wanti jijjiiramu hin jiru,'' kan jedhan aanga'aan kun, sirna barnootaa haaraa kana irratti dammaqinaan akka hirmaatan taasifamaa jira jedhu. Sirna barnootaa madiitti moojuliin barsiisonni ittiin leenji'an qopheera kan jedhan Dr. Galaanaan, barsiisonni gosa barnootaa barsiisanirrattis dandeettiin qaban qabxii gosa barnootaa sanarratti qaban ilaaluun ulaagaa jalqabaa guutuu qaban akka ta'e ibsu. Ogummaa barsiisummaatiif namoonni leenjii seenan akka kanaan duraa kutaa 10 irraa osoo hin taane kutaa 12 warra xumuran yoo ta'u, gosa barnootaa barsiisuu barbaadan irrattis qabxii qabaniin dorgomanii erga waggaa sadiif leenji'anii hojiitti bobba'u jedhu. Bara kana barsiisota kutaa 12 xumuranii leenjii barsiisummaa waggaa sadii xumuran eebbisiisuullee kaasaniiru. ''Barsiisoonni ammaan booda akkuma eebbifamaniin hojii barsiisutti kan bobba'an osoo hin taane qormaata gahumsa ogummaatu isaaniif kennama.  Qormaanni gahumsa ogummaa kun mirkaneeffannoo qulqullinaaf yoo ta'u,  nama qormaata kana daruu danda'e qofatu hojiitti bobba'a,'' jedhan Dr. Galaanaan. Sirna barnootaa haaraa amma hojiirra ooluuf jedhu kana keessatti  gosoonni barnootaa jijjiiraman yoo jiraateef kan gaafataman Itti-aanaan Biiroo Barnoota Oromiyaa kun, gosti barnoota haaraan jalqabaman akka jiran dubbatu.


Laamroot Kamaal: Manni murtii galmeen qorannoo poolisii akka dhiyaatuuf ajaje

Manni Murtii Waliigalaa Federaalaa falmii Abbaa Alangaa Waliigalaa fi Laamrot Kamaal gidduu jirurratti murtee kennuuf har'atti beellamee turus murtee osoo hin laatin hafeera. Shakkamtoota ajjeechaa Artiist Haacaaluu Hundeessaa keessaa tokko kan taatee fi Abbaa Alangaatin himatni kan irratti baname Laamrot Kamaal Mana Murtii Olaanaa Federaalaatin bilisaan akka gadhiifamtu murtaa'unsaa ni yaadatama. Abbaan Alangaa Waliigalaa murtee kana mormuun Mana Murtii Waliigalaa Federaalaatti kan iyyate ta'uu isaatiinis Laamrot Kamaalii fi Abbaan Alangaa wal falmanii turan. Dhimmicha qabatee kan jiru Mana Murtii Waliigalaa Federaalaatti dhaddachi oliyyannoo yakkaa lammaffaas har'atti murtee kennuuf beellamee kan ture yemmuu ta'u dhaddacha har'a taa'een garuu galmeen qorannoo poolisii akka dhiyaatu ajajeera. "Wantootni qulqullaa'uu qaban akka jiran irra geenyerra" kan jedhan abbootiin seeraa murtee sirrii kennuuf galmee qorannoo poolisii ilaalun akka barbaachise dubbataniiru. Kanaafis galmeen poolisiin dhimma Laamrot Kamaal irratti qorachaa ture dhiyaatee akka qoratamu himaniiru. Dhumarrattis manni murtichaa galmicha qoratee murtee kennuuf Adoolessa 30, 2013ti beellama qabateera. Gama biraatin Laamrot Kamaal mana sirreessaa Qaallittiitii gama televiziyoonaan dhaddacha irratti dhiyaatterti. Laamrot Kamaal shakkamtoota ajjeechaa artiist Haacaaluu Hundeessaan walqabatee to'annoo jala oolanfi Abbaan Alangaa himata irratti hundeesse keessaa tokkodha. Shakkamtuun kun "michuushee yeroof to'annoo jala hin oollerraa ergama fudhattee artiist Haacaaluu gara iddoo itti ajjeefametti fudhattee deemuun akka ajjeefamuuf haala mijeessiteerti" jechuun ture Abbaan Alangaa Mana Murtii Olaanaa Federaalaatti himata kan irratti bane. Manni Murtichaas Laamrot Kamaal gahee haala mijeessuu bahachuushee kan agarsiisu ragaaleen namootaas ta'e sanadaa akka hin dhiyaanne himuun bilisaan akka gadhiifamtu murteessee ture. Abbaan Alangaa Waliigalaas murtee kana mormuuni Mana Murtii Waliigalaa Federaalaatti kan iyyate.


Godina Arsii Lixaatti namoonni kuma 400 ol sababa hanqina nyaataa hamaaf saaxilaman

Godina Arsii Lixaatti namoonni kuma 400 ol ta'an sababii hanqina nyaataa cimaa mudateetiin beela'aa jiraachuu Waajjirri Hoggansa Sodaa Balaa Godinichaa hime. Ka'umsi rakkoo hanqina nyaataa kanaa sababa bonni dheerateen midhaan osoo hin facaafamiin waan hafeef ta'uu itti gaafatamaan waajirichaa Obbo Yaasin Garjuu BBC'tti himaniiru. Rakkoon hanqina nyaataa mudate kunis Godina Arsii Lixaa aanaalee Shaallaa, Siraaroo, Shaashamannee, Arsii Negellee fi Wandootti keessatti ta'u himan. "Kana dura aanaalee rakkoon itti mudate kanatti rooba arfaasaatiin midhaan facaafama ture. Barana Fulbaanaa kaasee hanga Waxabajjiitti roobni hin turre. Kanarraa kan ka'e namoonni hanqina nyaataaf saaxilamu danda'an," jedhan. Aanaalee Shaallaa fi siraarootti ammoo hanqina nyaataa qofa osoo hin taane bishaan argachun illeen rakkoon akka jiru himan. Namoota kuma 400 caalan amma hir'inni nyaataa mudate kana keessaa gariin kanneen ammaan durallee deeggarsaan jiraachaa turan akka ta'anis himan. Haa ta'uutii deeggarsi ammaan dura karaa mootummaa federaalaatiin dhihaachaa ture adda kan ciccite waan ta'eef balaa kana hambisuu hin dandeenye jedhan Obbo Yaasiin. Jiraataan aanaa Shaallaa Obbo Qabatoo Tufaa akka BBC'tti himanitti, amma dura naannoo isaanitti hanqinni nyaataa akkanaa isaan mudatee hin beeku jedhan. "Amma hanqina nyaataa cimaatu jira. Ka'umsi isaammoo rakkina bishaanitirraa ka'a. Bishaan siruma hin jiru. Midhaan hin qotne. Qara naannoo keenyatti beela akkanaa kana hin beeknu amma beelli akkanaa nutti dhufe," jedhan. Haalli hanqina nyaataa amma naannoo isaaniitti mul'ate cimaa ta'uu kan eeran jiraataan kun, namoonni beelaan laafaa jiru, hamma ta'e namootuma waa qabantu nu gargaaraa jira jedhan. Osoo namni beela kanaan hin dhumin gidduu kanatti gargaarsi yoo nu dhaqabe malee beela kanarraa waan hafnu miti jechuun yaaddoon dubbatu. Sababa hanqina nyaataa kanaatiin aanaa Shaallaa Ganda Saroo Mi'ooftuutti lubbuun namaa darbuu akka quba qabanis himu Obbo Qaabatoon. Jiraataan Aanaa Shaallaa biraa kan BBC'n dubbise Obbo Garinaa Boonayyaas haala amma jiruun maatii keenya waliin yaaddoo beelaan du'uu qabna jedhan. "Durayyuu bishaan hin jiru. Isarratti caamni dhufe. Ani naannoo keenyaa nama beelaan du'e nan beeka. Namni du'aa jira. Kan laafes jira. Haala kanaan nu hunduu waan hafnu natti hin fakkaatu" jedhan. Itti gaafatamaan waajjira hooggansa Sodaa Balaa Godinichaa Obbo Yaasin garuu, beelli jiraachuun dhugaa ta'us hanga ammaatti lubbuun namaa darbuu gabaasni nu gahe hin jiru jedhan. Rakkoo kana furuu fi sababa beela kanaan miidhaan lubbuu namaarra akka hin geenyeefis qaamota dhimmi ilaalu sadarkaa naannoo fi federaalaa wajjin hojjechaa jiraachuus angaa'an kun himaniiru.


Haacaaluu Hundeessaa: Yunvarsiitiin Wallaggaa maqaa Haacaaluu Hundeessaatin mana Barumsaa Muuziqaa Hundeesse.

Yunvarsiitiin Wallaggaa maqaa Wellisaa Haacaaluu Hundeessaatiin mana Barumsaa Muuziqaa banuun eebbisiise. Manni barumsaa Muuziqaa kun gosawwan barumsaa akka Aartii, Muuziqaa, fiilmii fi Gaaazexeessummaa fi Kominikeeshinii kan itti kennamudha. Pirezedaantiin Yunvarsiitichaa Dr. Hasan Yusuuf Yunvarsiitiin wallaggaa Maqaa fi hojiin wellisaa kanaa dhalootaa dhalootatti akka darbuuf mana barumsaa kana maqaa isaatiin hundeessuuf murteessine jedhan. "Yunvarsiitiin keenya yeroo wellisaa jaalatamaan kun wareegame waan yaadannoo tokko kaa'ufii qabna jennee maqaa isaatiin manni barumsa muuziqaa akka banamu seeneetiin keenya murteesse. Karaa akkaadaamiitiin kan hojjetu waan ta'eef dhalootatti waan darbudha," jedhan. Manni barumsichaa Yunvarsiitichi maqaa Haacaaluutiin bane kun akka biyyaatti mana muuziqaa Afaan Oromoo kan jalqabaa taha jedhan Dr. Hasan. "Manni barumsaa kuni akkuma biyyaattuu mana muuziqaa afaan Oromootiin itti baratamu kan jalqabaa taha. Hanaan dabalatattis afaanota birootiinis muuziqaan ni baratama," jedhan. Waggaa tokko darbe kanas meeshaaleen muuziqaa mana barumsichaatiif barbaachisan guutamaa turuun waan xumurameef eebbifameera jedhan. Sagantaa eebba mana barumsichaa kana irrattis seenaa fi hojiileen Haacaaluu akaksumas Muuziqaan Afaan Oromoo eessaa garamitti kan jedhu qorannoon akka dhihaates himan. Mana barumsaa muuziqaa kana akkuma mana muuziqaa Yaareeditti beekamaa akka ta'uuf ijaarsi gamoos ta'ee wantoonni barbaachisoo tahan hedduun gara fuula duraatti guutamaa akka deemus himan. Sagantaa eebbaa kanarrattis wellistoonni, hayyoonnii fi namoonni bebbeekamoon hirmaachuus himan Dr. Hasan


Hayyu dureen duraanii ABO Obbo Galaasaa Dilboo waa'ee filannoo Itoophiyaan irra aanan maal jedhu?

Filannoo Biyyaalessaa jahaffaa bu'aan isaa Sanbata xiqqaa darbe ibsame irratti dhuunfaan teessoo paarlaamaaf dorgomanii kan injifatan Hayyu Dureen duraanii ABO Obbo Galaasaa Dilboo filannichi kan amma dura gaggeeffaman irra wayyaa'aadha jedhan. ''Qabsoon dhaabaa akka barbaadamutti hin deemne jedhanii harka maratanii hin taa'amu'' jedhan Obbo Galaasaa Dilboo BBC'tti yoo dubbatan. Filannoo baranaa irratti namoota dhuunfaan dorgomanii teessuma mana marii bakka bu'oota ummataa argatan muraasa keessaa Obbo Galaasaan tokko ta'aniiru. Obbo Galaasaan alatti hundeessaafi Dura Taa'aan jalqabaa ABO Dr Diimaa Noggoo filannoo biyyaalessaa baranaa irratti Iluu Abbaa Booraa, Goreetti dhuunfaan dorgomanii paarlaamaa seenaniiru. Obbo Galaasaan Dura Taa'aa ABO - Qaama Ce'umsaas turan. Dhaabni isaanii kuni waggoota sadii dura erga biyyatti deebi'an booda dhaaba ABO - Tokkoome waliin ABO - Gamtoome ijaareera. Filannoo barana gaggeeffame irratti ammoo Obbo Galaasaan dhaaba isaanii kana keessaa bahuudhaan dhuunfaadhaan dorgomani. Teessuma mana marichaa kan mo'atan aanaalee Godina Harargee Bahaa sadii Gola Odaa, Qumbii fi Malkaa Bal'oo bakka bu'uuni. Aanaaleen amma filannoo itti injifatan kuni bakka barootaaf qabsoodhaaf keessa turan ta'uu kan himan Obbo Galaasaan, filannoo kana injifatanii teessoo argachuutti guddoo akka gammadan himu. "Kan natti dhagahame gammachuudha. Gammachuun kunis akkuman amma dura uummata kiyyaaf gumaachaa ture carraa biraa kanin qooda kiyya uummata kiyyaaf gumaachu waanin argadheefi," jedhan. Dhaaba siyaasaa hogganaa turan dhiisuun gara dhuunfaadhaan dorgomuutti maaliif akka cehan yoo himanis, haala mataa kiyyaa fi haala siyaasa keenyaa xiinxaluudhaanin murteessee seene jedhan. "Haala jiru xiinxaluudhaan qoodan kana dura ummata kiyyaaf kennaa ture itti fufee gahee kiyya bahachuuf irra wayyaa'aa ta'ee waan natti mul'ateefin dhuunfaan dorgomuuf murteesse." "Akkan amma argetti qabsoon dhaabaa suni akka ani fedhutti naaf hin baane jennee waan godhamaa jiru tokko akka hin jirreetti haqanii bira darbuun dararaa uummata keenyaa heddummeessuun, ''bu'aa argamellee bira darbuu osoo hin taane dhuunfaadhanis sagalee uumatichaa dhageessisuun, ummatichaaf falmuun, sirreessuuf tattaafachuun bu'aa salphaa hin qabu jedheen itti seene" jedhan. "Ani filannoo kanin madaalu paartii hirmaatee fi hafeenii miti, inni guddaan hirmaannaa ummataati. "Filannoo miilanaa kana ammoo hirmaannaa ummataa, nagaan xumuramuu, haala biyyi kuni filannoo ilaalchistee keessa dabarsite yoon ilaalee jedhu filannoon baranaa wayyaa ture" jedhan. Hiree miseensa mana marii uummataa ta'uuf argatan kanaanis sagalee uummata isaan filatee ta'uuf akka hojjetan himaniiru. "Uummata nafilate kanaaf hamman danda'e sagaleesaan ta'a, jijjiiramni amma biyyattii keessatti jirus wareegama qaalii kaffalameen kan argame. "Qabsoon keenya yeroo hunda zeeroo irraa akka hin eegalle, waan tumsa ta'u irrattin bobba'a jedheen karoora qaba" jedhan. "Karaa dheeraa deemeetin as gahe. Karaa dheeraan deeme kana keessatti quuqama uummata kiyyaa dubbachaan ture, ammas quuqama isaan dubbadha. Quuqamni isaa furamee galma isaa hamma gahuttin hojjedha" jedhan. Dhaabni isaan Dhaaba Obbo Abbaa Nagaa Jaarraan hoogganamu waliin walitti dhufanii hundeessan - 'ABO Gamtoome' amma akka dhaabaatti jiraatus isaan hirmaannaa akka keessatti hin qabaannes himan Obbo Galaasaan. Waggaa sadii dura Itoophiyaa keessatti jijjiirama siyaasaa dhufe hordofee waamicha humnoota siyaasaa biyya alaa turaniif taasifameen dhaabbileefi hoggantoota siyaasaa biyyatti deebi'an keessaa tokkodha. Yeroo waggaa sadii dura deebi'an turtii BBC Afaan Oromoo waliin taasisaniin waayee isaanii akka kanaa gadiitti ibsan: Kanan dhaladhee Godina Wallagga Bahaa magaalaa Naqamteetti. Barnoota kiyya sadarkaa tokkooffaa fi sadarkaa lammaffaas kanan baradhee achuma magaalaa Naqamteetti. Bara 1974'tti ammoo Yunivarsitii Finfinneen seene. Barnoota bara jalqabaa osoo hin xumuriin, Dargiin aangootti waan dhufeef qabsoodhaaf gara Somaalee deemne. Boodarra Mootummaan Somaalee gara biyyaatti waan nu deebiseef, biyyatti deebinee dirree hidhannootti dabalame. Saniin booda jireenyikoo ABO waliin itti fufe jechuudha. Gama maatii ilaaluun obbolaa laman qaba. Gama kiyyaan sababuma qabsoo kanaan hin fuune; maatiis hin godhatiin hafeera. Abbaankoo, haatikoo, adaadaan koos bakkuma ani hin jirretti na jalaa du'aniiru. Du'a isaanis dirreedhuma qabsootti natti himame. Erga bara 1992 sababiidhuma qabsootiin biyyaa baanee amma waggoota 27 boodan gara biyyaatti deebi'e. Yeroo chaartaraa bara 1991 sana konfaransii jalqaba taasifamee ture sanarratti akkuman hirmaadheen, guyyaa lama booda waanin dhukkubsadheef yaalaaf gara Awurooppaan deeme. Yaala argadhee bara 1992 gara biyyaatti deebi'e. Sana boodas haalli ture babbadee waan tureef deebinee gara qabsoo hidhannootti deebii'uun dirqama ture. Anis qabsootti makamee sochii itti fufee. Yeroo cehumsaa sanatti anatu hayyu duree ABO ture. Obbo Galaasaan waggoota dheeraaf ABO Hayyu durummaan alatti gulantaalee adda addaa irrattis tajaajilaa turani.


Diimaa Noggoo: 'Waa'ee heera biyyaafi kaan filmaanni hin furu. Kan kana furuu danda'u waliigaltee biyyaati'

Diimaa Noggoo (PhD) barataa ta'anii qabsoo kan eegalan yoo ta'u kanneen waggoota dheeraa dura Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) hundeessan keessaa tokkodha. Umrii dargaggummaa keessa dura taa'aa dhaabichaa jalqabaa ta'uunis tajaajilaniiru. ABO keessa siiviliis, jaarmiyaa waraanaa keessas tajaajilaniiru. Ajajaaa waraanaa dhihaas turan. Qabsoon walqabatee biyyoota Keeniyaafi Somaaliyaatti hidhamanii beeku. Dhimma paartilee siyaasaa Oromoo, qabsoo hidhannoo, rakkoo biyyattii qunnameefi kaan irratti gaazexeessaa BBC Ammayyuu Ittaanaa waliin turtii taasisaniiru. Qopheessaan Ammayyuu Ittaanaa Viidiyoon Habtaamuu Xibabuufi Yaadataa Birhaanuu


'Waggaa waggaan lafti keenya fudhatamaa jira' - horsiisee bultoota Karrayyuu

Godina Shawaa Bahaa aanaan Fantaallee fi Naannoo Amaaraatti Aanaan Minjaar Shankoraa daangaa waliin qaban irratti yeroo hedduu waldhibdeen ni uumama. Rakkoon naannolee lamaan gidduutti uumamu lafa dheedumsaa fi horsiisa beeladaatitti qabamus, bu'uurri isaa garuu lafa babal'ifannaadha jedhu jiraattonni aanaa Fantaallee. Jiraataa naannichaa kan ta'e Ibraahim Roobaa, lafti Oromoota Karrayyuu dhiibamuu kan jalqabe bara 2003 irraa eegaleeti jedha. "Lafa amma naannoo Amaaraa wajjin irratti waldhabnu kana sirrittan beeka,'' jechuun asitti dhalatee guddachuu hima. ''Gaara Gaalaa, Dugda Daalacha, Malkaa Jiloo, Gaara Cobaa fi daandii aspaaltii gara Jibuutii geessurrammoo bakka Qorkee jedhamu ganda Xuxxuutii qabatanii jiru," jedha. Daandii aspaaltii guddicha irrattis magaalaa 'Awuraa Godaanaa' jedhamtu hundeessuun taappeellaa Naannoo Amaaraa ta'uu ibsu, manneen barnootaa fi waajjiraalee banachuus hima dargaggoon kun. "Lafti Karrayyuu babal'ifannaadhaan fudhatame hagana kan jedhamee beekamuu miti. Lafa jilaa kan Karrayyuu hundatu fudhatame. Karrayyuun lafa isaa tiksuuf aarsaa kanfalaa jira. Duuti namaatuu amma nubiratti haaraa miti. Ganamaa galgala namni du'a, uummanni Karrayyuu karaa hedduudhaan dhiibamaa jira," jedha. Orommotni Karrayyuu miidiyaalee isaaniif dubbatu akkasumas nama baratee sagalee isaaniif ta'u hedduullee dhabuun aarsaa humnaa olii isaan akka baasisaa jirus dubbata. Lafa weeraraan qabamu kanarrattis bifa qindaa'een dhalattoonni naannoo Amaaraa qubsiifamaa jiraachuus himata Ibraahim. "Hanga ammaatti lafti Karrayyuu fudhatame sirriitti beekamuu baatus tilmaama kiyyaan hanga kiloomeetira 45 kan ta'u lafti keenya fudhatameera. Warra kana mootummaa Naannoo Amaaraatu gurmeessee bifa qindaa'een qubsiisaa jira. Kanaafimmoo Chaappaa isaanii ragaa qabatamaa ta'e of harkaa qabna," jedha. Aanuma kana jiraataa aanaa Dheebitii kan tahan Obbo Fantaallee Bulgaa gama isaanitiin, lolli daangaa Naannoo Amaaraa wajjin jiru dhimma margaa fi bishaanii irraa gara daangaa bal'ifachuutti ceheera jedhan. ''Lafti Karrayyuu akka malee saamamaa jira. Humnaan fudhatanii qotatu. Horiinillee nisaamama. Lubbuun namaa darbaa jira. Haala ammaa kanaan itti fufnaan lafti Karrayyuu kuni guutumaatti fudhatamuun isaa waan oolu miti," jedha. Rakkoon lafa Oromoota Karrayyuu kuni hamma ulfaatina isaatiin uummanni Oromoos ta'ee mootummaan nuuf hubatee hin jirus jedha Fantaalleen. "Aanaan Fantaallee kuni ganda 18 qabdi. Uummanni Oromoo ammoo bal'aadha. Waan aanaa Fantaallee kana namni nuuf hubataa hin jiru. Gama Amaaraatiinis gama Affaarinis daangaarra jirra. Gara lamaaninuu lafa saamamaa jirra. Uummanni Oromoollee quba nuqabaachuu qaba," jedhan. "Bara baraan isa bara darbe qabatan mirkaneeffatanii qotachaa baranammoo haaraa achas nudhiibu. Waggaa waggaadhaan nutti siqama malee kan achi deebi'u hin jiru," jechuunis haala jiru ibsa. Jiraattonni aanichaa lola daangaa irratti mudatu irratti kan walitti dhukaasan qonnaan bultoota osoo hin taane humna addaa fi caasaa nageenyaa naannoo Amaaraa wajjin ta'uus himu. Bulchaan aanaa Fantaallee Obbo Alamaayyoo Masqalee, rakkoon daangaa aanaa Fantaallee fi Minjaar Shankoraa kuni rakkoo waggoota dheeraaf deebii hin argatin jirudha jedhu. Lafa naannoon Amaaraa babal'ifannaadhaan qabatee jiru hanga mootummoota lamaaniin furmaanni itti kennamutti magaalaa 'Awuraa Godaanaa' dabalatee iddoowwan babal'ifannaadhaan qabaman 'Qaxanaa Bilisaa' jedhamee qaama lamaanirraayyuu bilisaan akka qabamu murteessine jedhu. Murteen isaanii kuni garuu gama naannoo Amaaraatiin fudhatamee hojiirra ooluu isaa irratti garuu shakkii qabu Obbo Alamaayyoon. Lafti waggoota sadii fi afur dura babal'ifannaadhaan qabame garuu ammayyuu namoota Minjaar Shankooraa irraa dhufaniin qabamee jiraachuus himu. Yeroo ammaa kanattis saamicha beelladootaa gama lamaaniinuu mudatuun alatti sochiin babal'ifannaa lafaa kuni akka dhaabbatuuf aanicha wajjin hojjechaa jiraachuus himan. Naannoo Amaaraatti bulchaa Godina Shawaa Kaabaa kan tahan Obbo Taaddasaa G/Tsaadiq, himannaa horsiisee bultoonni Karrayyuu kaasan kana hin fudhatan. "Beellada waljalaa saamuun, margaa fi bishaan irratti waldhabuun duris ammas nijira. Saniin alatti weerarri lafaa naannoon Amaaraa lafa Karrayyuu irratti godhu hin jiru. Lola naannoo daangaa irratti mudatu irrattis Humni Addaa Amaaraa hirmaatee hin beeku," jedhan. Waldhibdee daangaa naannolee lamaan gidduutti ka'umsa lolaa ta'u kana furuufis, bulchiinsa Godina Shawaa Bahaa wajjin mari'achaa jirra jedhan obbo Taaddasaan. "Babal'ifannaan daangaa fedhii namoota dhuunfaatiin raawwatamee ta'uu danda'a. Garuu nuti gamaaggama akkanaa hin qabnu," jedhan.


Ajjeechaa Hacaaluu Hundeessaa: Xilaahun Yaamii du'aan akka adabamu Abbaan Alangaa gaafate

Ajjeechaa Artiist Haacaaluu Hundeessaa raawwachuusaa manni murtii kan mirkaneesse Xilaahun Yaamii du'aan akka adabamu Abbaan Alangaa gaafate. Mana Murtii Olaanaa Federaalaa ramaddii Lidataatti dhaddachi yakkaa farra shororkaafi dhimmoota heeraa lammaffaa himatamtoota sadeen murtee balleessummaa irratti mure ilaalchisee yaadni adabbii akka dhiyaatuf ture har'atti kan beellame. Dhaddacha har'aa irratti himatamtootni tokkoffaa hanga sadaffaa jiran: Xilaahun Yaamii, Kabbada Gammachuufi Abdii Alamaayyahu dhiyaataniiru. Abbaan Alangaa yaada adabbiisaa barreeffamaan mana murtichaaf kan dhiyeesse yemmuu ta'u abukaatoon ittisaa himatamtootaa immoo akkaataa seera adaba yakkaa bara 1996 bahe keewwata 82/1/A'tin adabbiin akka salphatuuf barreeffamaan gaafataniiru. Keeyyatni 82/1/A yakkamaan tokko nama kanaan dura amala gaarii qabuufi yakkichas osoo itti hin yaadin kan raawwate yoo ta'e adabbiin ni salphataaf kan jedhudha. Haa ta'uu malee, Abbaan Alangaa yaadni adabbii salphisu kun himatamaa sadaffaa Abdii Alamaayyoof yoo ta'e malee himatamtoota tokkoffaafi lammaffaa, Xilaahun Yaamiifi Kabbada Gammachuuf, akka hin qabamne mana murtichaa gaafateera. Himatamaa tokkoffaa Xilaahun Yaamii "nama kana dura amala gaarii qabu miti" kan jedhe Abbaan Alangaa bara 2012 keessa galmeewwan lamaan himatamee akka ture dubbataniiru. Kunis tokko hanna shibootiniifi kan biraa immoo saamicha baajaajin akka ta'e Abbaan Alangaa himaniiru. Kana malees himatamaa tokkoffaa Xilaahun Yaamii "meeshaa waraanaa seeraan alaa qabatee iddoo seerri dhorku mana bashannanaa seenaa ture" jechuun dubbatan. Kana malees ajjeechaa Artiist Haacaaluu Hundeessaa itti yaadee kan raawwate waan ta'ef adabbiin salphachuufi hinqabu jechuun du'aan akka adabamu Mana Murtii gaafataniiru. Haa ta'u malee abukaatoon ittisaa himatamaa galmeewwan lamaan Abbaan Alangaa kaasan kan murteen irratti hin kennamin waan ta'anif mirga bilisa ta'ee ilaallamuu himatamaa kan sarbu waan ta'ef yaadni Abbaa Alangaa kufaa akka ta'u gaafatan. Gama biraatin himatamaa lammaffaa Kabbada Gammachuu ilaalchisee meeshaa waraanaa seeraan alaa bituusaafi Xilaahun Yaamif ergisee ajjeechaan Artiist Haacaaluu Hundeessaa ittin raawwatamuusaa Abbaan Alangaa himaniiru. Dabalataan, himatamaan kun osoo qaamolee seeraa jalaa miliqaa jiruu iddoo Ada'aa Dirree jedhamutti to'annoo jala ooluusaa himuun adabbiin akka hin salphanneef gaafataniiru. Haaluma kanaan Kabbada Gammachuu akkaataa keeyyatni ittin himatame isa adabsiisun akka adabamu Abbaan Alangaa Mana Murtii gaafataniiru. Abukaatoo ittisaa himatamtootaas Kabbada Gammachuu ilaalchisee iddoo rikoordiin irratti hin dhiyaannetti "amalli isaa duraanii gaarii miti" jechuun sirrii akka hintaane himuun yaadni adabbii salphisuuf akka qabamuuf gaafataniiru. Manni murtichaas yaada adabbii garee lamaanii qoratee murtee adabbii laachuuf Adoolessa 20, 2013'tti beellameera.


'Amantiin koo rakkoo saba koof akkan dubbadhu na dirqamsiisa'-Ustaaz Raayyaa Abbaa maccaa

Barsiisaa amantii Islaamaa kan ta'an Ustaaz Raayyaa Abbaa maccaa, yeroo baayyee manzuumaa hojjetan keessatti rakkoo hawaasa kaasuun beekamu. Hanga ammaatti manzuumaa Afaan Oromoon 34, Afaan Amaaraan ammoo 6, waliigalatti 40 hojjetaniiru. Kaka'umsa isaaniin lammiilee qe'eerraa buqqa'anii fi kanneen gara biyyoota Arabaatti baqatan gargaaruun kan beekaman Ustaaz Raayyaan, yeroo ammaa waldaa walgargaarsaa ''Egereef'' jedhu hundeessaa jiraachuu himan. Ustaaz Raayyaan yeroo ammaa karaa miidiyaa hawaasummaa (YouTube fi Feesbuukii) fi karaa miidiyaatiin barumsa dabarsuu fi akkaataa hawaasi rakkoo keessa jiru ittiin gargaaramuu danda'urratti hojjechaa akka jiranis himaniiru. Turtii addatti BBC waliin taasisaniin waa'ee amantii fi eenyummaa, manzuumaa, waa'ee gargaarsaa fi jireenya dhuunfaasaanii nuuf qoodaniiru. Ustaaz Raayyaa Abbaa Maccaa barsiisaa amantii ta'anis garuu quuqqaa saba Oromoo kaasuun wayita dubbatan dhagahamu. Manzuumaa ittiin beekamanii fi barsiisa amantii keessatti rakkoo hawaasaa kaasuun beekamu. Amantiin Islaamaa eenyummaa koo kan naaf kabajuu fi kan naaf keessummeessu waan ta'eefan filadhe jedhu. Of ta'uu fi eenyummaa ofiitti amanuun akkaataa amantii isaaniitti (amantii Islaamaa) dhimma deggeramu ta'uus kaasan. ''Yoon of ta'en eenyummaa nama kaanii kabajee waliin jiraadha. Kunimmoo duudhaa amantii kootiiti.'' Bara Adda Bilisummaa Oromootti makaman irraa kaasanii dhimma mirga Oromoof dubbachuurraa duubatti hin jenne kan jedhan Ustaaz Raayyaan, ''amantii kana na harkatti hin balfine waanan qabuufan itti cichee hafe,'' jedhan. ''Amantiima kootu rakkoo hawaasaa akkan dubbadhu na ajaja. Baran ABO'tti galuuf Obbo Nadhii Gammadaa bira deeme, maal yaadda jedhanii na gaafatan. Anis deebiseen, hamma gaafa haati shawaa naannawa magaa Finfinnee kana keessa jirtu kaboota dugdatti baachuurraa gara harreetti fe'achuutti tarkaanfattuutti akkan itti rafu hinqabun jedheen. ''Isaanis umurii kanaan erga waan akkanaa yaaddee bakka guddaa geessa Abshir naan jedhan. Kanaaf amantiima kootu namoomaaf, bineensaaf, biqiltuuf uumama hundaaf akkan yaadu na dirqamsiisa'' jedhu. ''Akkuma qaamni kiyya amaanaa natti kenname uummanni kiyyas anaaf amaanaadha. Amaanaan hangan danda'e baadhee ilmaanitti dabarfadhudha.'' Ustaaz Raayyaa Abbaa Maccaa dhalli namaa kamiyyuu yoo beela'e, yoo rakkate, yoo godaanee fi baqate gargaaruuf ulaagaan kamuu jiraachuu hin qabu amantii jedhu qabu. ''Hawaasa keenya kan buqqa'ee fi kan godaane keessa deemee ilaaleera. Maaltu rakkoo kanaaf akka isa saaxiles nan beeka. Namoota akkasii gargaaruuf amanitin ulaagaa ta'uu hin danda'u, ana biratti,'' jedhan. ''Namoomaanin nama gargaara malee amantii miti. Amantiin koo akkan dhala namaa gargaaruuf na ajaja malee, akkan amantiidhaan qoodee nama gargaaru na hin ajaju.'' Rakkoon godaansaa fi qe'eerraa buqqa'uu uummata Oromoo mudatee jiru hanga hammeenyasaa xiyyaaffannaa hin arganne kan jedhan Ustaaz Raayyaan, ''haalli kun yeroo hunda hirriiba na dhorka,'' jedhan. ''Oromoo ta'ee namni amantii an hordofu hin hordofne, amantiirraa kan hafe waan hunda na biraa qaba. Namummaa, sabummaa, hidda, lafaa fi lafee na biraa qaba.'' Wayita uummanni Oromoo dhibdee naannoo Sumaalee waliin tureen kumaatamaan buqqa'e bira dhaabbachuuf ifaajaa akka turan kan himan Ustaaz Raayyaan, gargaarsa kennan keessatti jaarmiyaadhaan gurmaa'anii socho'uu dhabuun akka dhiibbaa irratti uume himu. Rakkoo kana furuun humna guutuun hawaasa rakkate gargaaruuf yeroo ammaa waldaa walgargaarsaa 'Egereef' jedhu hundeessaa jiraachuu himan. ''Sababa eeyyama seera qabeessa ta'e hin qabneef jecha akka fedha keenyaa deemnee hawaasa keenya gargaaruuf rakkanneerra. Dheengadduma gara Walloo deemnee uummata keenya bira dhaabbachuu kan dadhabneef sababa eeyyama dhabneefi. Amma garuu eeyyama arganneerra.'' Yeroo keessan irra-jireessaan namoota rakkoo keessan gargaaruurratti dabarsuurraa maal fayyadamtan jechuun kan gaafataman Ustaaz Raayyaan, akkas jedhan. ''Nama sababa keenya rakkoo keessa jirurraa oofkale ijaan arguu caalaa wanti na gammachiisu hin jiru. Faayidaan keenya dhuunfaatti waa argachuu osoo hin taane, rakkataan dheebuu fi beela ba'ee arguudha. Kanatu gammachuu fi boqonnaa sammuu naaf kenna.'' Ustaaz Raayyaa Abbaa Maccaa manzuumaa qabiyyeensaa barsiisa amantii Islaamaa irratti xiyyeeffate hojjechuun beekamu. Hanga ammaatti manzuumaa Afaan Oromoo 34 fi afaan Amaaraa 6 walumatti 40 hojjechuu kan himan Ustaaz Raayyaan, manzuumaa hojjetan keessatti saba Oromoo rakkina keessa jiruuf sagalee ta'uurratti akka xiyyeeffatanis dubbataniiru. Manzuumaa kana hunda walaloo qopheessuurraa eegalanii waan hunda ofii isaanii akka qopheessanis himan, kunimmoo hojii baayyee dadhabsiisaadha jedhan. ''Uummata kana maaliina gargaaree qooda koo ba'a kan jedhutu akkan wareegama kaffalee qopheessu na dirqamsiise. Sagalee fi dandeettii walaloo rabbiin natti arjoome fayyadamuun hawaasa kiyyaaf waa gumaachuutu hamilee naaf ta'e, malee manzuumaa hanga kana baayyatu dhiisii tokkoyyuu qopheessuun ni ulfaata.'' Rakkoo fi quuqqaa sabaa akkasumas laalaa godaansaa fi gorsa namummaarratti xiyyeeffachuusaaniitiin, manzuumaan isaan hojjetan hordoftoota amantii Islaamaa biratti qofa osoo hin taane kaan birattillee akka dhaggeeffatamu ibsan. ''Uummanni kaaseta hamma kana baasuukoo ilaalanii dureessa na se'u. Waanan irraa fayyadame itti fakkaata. Anaaf faayidaa guddaan ergaan koo hawaasa bal'aa bira naaf ga'uudha,'' jechuun bu'aa manzuumaa isaanii ilaalchisee haala jiru gabaabinaan ibsan, Ustaaz Raayyaan. Utuun irraa fayyadamee jireenya kiyya jijjiruufin hojjedha ta'ee silaa akka kanatti hawaasa koo bira naaf hin ga'u jedhan. ''Hojiin faayidaa dhuunfaarratti rarra'u umuriin isaas, yaadni isaas, deemsi isaas ni gabaabbata,'' jedhu. Inumaa kan silaa gurguramee isaan gargaaruun irra ture, kaaseta heddumminaan maxxanfamee kuufamee jiru dhabamsiisuutti maallaqasaanii baasaa akka turan himan. ''Bara manzuumaa kaasetaan maxxansinu irraa eegalee kaasetii magaazina tokko guutuutu na harkatti hafee ture. Waggaa já'a dura birrii 5,000 baaseen kaaseta konkolaata shan dhabamsiise. Ammallee gatamee hin xumuramne.'' Barsiisaan amantii kun, hojii ittiin beekaman, manzuumaa, irraa faayidaa argachuu baatanis, garuu tumsa dinqisiifattootaa fi jaal'attoota isaanii akka hamilee fi jabina ta'eef dubbatu. ''Kaasetiin kiyya akka eegametti bitamuu baatus, na garuu haaluma gaariirran jira. Namoonni biyyoota Arabaa, keessattuu Qaataar jiran na bira dhaabbatanii naaf maxxansiisaa turan. Yeroo mara akkan hin rakkanne ifaaju.'' Abbaa ijoollee sadii ta'uu fi magaalaa Finfinnee keessa jiraachuu kan himan Ustaaz Raayyaan, jaalallii fi gammachuun maatiisaanii keessa jiru ulaa rakkinaatti karaa cufuu himan. ''Hundaa ol ammoo qabeenya biyya lafaa kanatti baay'ee hin haajomu. Yoon gamoo shan ijaares siree tokkorran bula, yoon warshaa daabboo ijaares daabboo tokkon nyaadha amantii jedhun qaba.'' ''Jireenya koof ana caalaa namumatu naaf dhimmama. Namoonni waa harkaa qaban yoo aksiyoona hundeessanis keessa na galchu. Hunda caalaa ammoo maatii koo waliin gammachuun qaba. Akka bareedduun jira galata rabbii.'' Ustaaz Raayyaa Abbaa maccaa yeroo ammaa karaa TV Hamiltan jedhamu kan gareensaanii hundeesse, akkasumas gama YouTube fi Feesbuukiitiin ergaawwan amantii fi dhimma namoomaarratti xiyyeeffatan dabarsaa jiru. Hawaasi baay'inaan miidiyaa hawaasummaatti godaanee jennaanin bakka hawaasi koo itti argamu dhaqe malee miidiyaa hawaasaa qofarratti hin xiyyeeffanne. Ustaaz Raayyaa Abbaa Maccaa hawaasa Oromoo rakkoon harkaa qabu bira qaamaan deemuun waan irraa eegamu gochaa turan. Erga weerara koronaavaayirasii as garuu akka fedhanitti imaluun hawaasa waliin walarguun rakkisaa ta'uurraan kan ka'e miidiyaa hawaasummaa(Feesbuukii fi YouTube) fayyadamuu akka eegalan himan. ''Rakkoon saba kootii rakkoo amantii qofa miti, anis kanaafan amantii qofarratti hin xiyyeeffadhu. Rakkoon hawaasa kootii waan hedduudha.'' ''Manzuumaa fi barumsa adda addaa karaan dabarsu waanan dhabeefan, bara 2020 keessa YouTube banadhe. Karaan jiruu fi bakki uummati jiru as waan ta'eefan banadhe.'' YouTube'n Raayyaa Abbaa maccaa official jedhu hordoftoota/maamiloota kuma 133 caalan kan qabu yoo ta'u, Feesbuukiin isaanii ammoo Raayyaa Abbaamaccaa kan jedhu hordoftoota kuma 707 ol kan qabuudha. Maqaasaaniitiin akkaawuntii fi fuulli Feesbuukii 24 ta'u banamee jiraachuu kan himan Ustaaz Raayyaan, ''namoonni kunneen akka maqaa koo irraa kaasan yeroo garagaraatti iyyadhus guutummaatti narraa hin kaane,'' jedhan. Ustaaz Raayyaa Abbaa Maccaa Oromoo ta'anii dhalachuu fi duree amantii Islaamaa ta'uusaaniitiin ba'aan lama akka isaanirra jiru dubbatan. ''Tokkoffaa waa'ee amantii Islaamaa barsiisuun dirqama kooti. Wayita hawaasi muslimaa na waamu masjiida deemeen tajaajila. Lammaffaan rakkoo hawaasa kootii bira darbuu hin danda'u. Kunimmoo duudhaa amantii kootiiti,'' jedhan. Akka Ustaaz Raayyaan jedhanitti karaa miidiyaa hawaasummaa hawaasa tajaajiluun hamma isa qaamaan imalanii rakkoo hawaasaa ijaan arganii hin ga'u. Uummata biyyattii biratti aadaan miidiyaa hawaasummaa waan gaariif itti fayyadamuu baay'inaan hin mul'atu. Ustaaz Raayyaan dhimma kanarratti akkas jedhan: ''Miidiyaa hawaasummaa ittiin waa ijaaruunis, ittiin waa diiguunis harka namaa jira. Anaaf miidiyaa hawaasummaa jechuun bakka hawaasi jirutti dhaquu jechuudha.''


Dargaggoo bariitu ajjeechaa Haacaaluu qe'ee maatiitti rasaasaan dhahame

Bariitu ajjeechaa Haacaaluu Hundeessaa qe'ee maatiitti maaltu ta'e? Dargaggoon yeroos rasaasaan dhahamee qaama miidhamummaaf saaxilame maal hima?


'Qaroon Booranaa' Jaatanii Alii Tandhuu eenyu turan? Ganna hedduun booda ammallee maaliif leellifamu?

Jaatoo fi Shaalaqaan maqaa hawaasni ittiin yaamu. Maqaan warri baasaniif Jaatanii Alii Tandhuuti. Gaggeessaan Booranaa duraanii ''jireenya isaa guutuu uummata isaaf jiraate'' jedhamuun har'allee hawaasa Booranaa fi uummata Oromoo biratti guddoo jajama. ''Ilmi sabaa guddoo jaalatamu'' kun erga lubbuun isaa dabree ganna 30tti dhiyaachaa jira. Hiriyyaan ijoollummaarraa qabee Shaalaqaa beekaniifi wajjin baratan Aabba Taadhii Liiban BBCtti akka himanitti, Jaatanii Alii gabaabumatti ''nama nam dura deemuufi diqqaa -guddaan kan haasa'aasaa jaalatu,'' ture jedhu. ''Akka durii loon callaa horatanii taa'uu hin danda'ani, lafa tanallee qotadhaa miidhaan namaa baafti, loon keessanillee jabeessaa, daldallis nama guddisa. Dirattilee mana ijaarradhaa,'' jedhee hawaasa Booranaa gorsaa akka ture maanguddoon kun dubbatu. Aabba Huqqaa Garsee Odaa ammoo bara Jaatanii Alii bulchaa turanitti isaan jalatti nama tajaajilaa turaniifi isaan wajjinis nama dirree waraanaa hiriiranidha. ''Jaataniin qaroo fi jagna Booranaati. Beekaa namaati. Kan waan cufa fageessee laaluufi nama nam cufa jaalatu,'' jechuun ibsu. Namoonni gameessa kana qaamaan beekanis tahe dhaloonni ammaa, waa'ee Jaatanii Alii wayita dubbatan miira keessa galaniiti. Hiriyyaan isaanii bara dheeraa Aabba Taadhiin ''Duuti namaa ta akkasaa garaa na nyaatte hin jiru,'' jechuun ajjeechaa nama kanaan gadda garaa keessaa hin baane wajjin akka jiran dubbatu. Kabajaa nama kanaaf jecha har'allee dhaloonni sirba baasu, ni walaleessu, kitaaba barreessu, bakka garagaraa maqaasaatiin moggaasu. "Gaaddisi dawoo gosaa waa nurraa cabuu hin malle. Jaatanii Alii Tandhuu biyyeen si dhawuu hin malle," jechuun artist Lookoo Ashanee weellisteetti. Nami akkasiin saba biratti ajjeechaasaa barkurnee sadiin boodas har'allee guddoo jajamu kun eenyu? Hawaasa biratti maaliif akkasiin kabajaa guddaa horate? kan jedhuufi kaanis namoota isatti dhiyeenya qabaniifi kitaaba seenaasaa irratti barreeffame wabeeffachuun odeessa armaan gadii qixeessine. Jaatanii Alii Tandhuu ALA bara 1941 bakka Melbanaa jedhamtu, Aanaa Dirree Godina Booranaatti dhalatan. Wayita Kiristinnaa ka'uttis maqaansaa gara MabaaTsiyoon'tti jijjiirame. Hawaasni Booranaa maqaawwan jaalalaa 'Jaatoo' fi maqaa sadarkaa poolisiin argataniin 'Shaalaqaa' jedhamaniin yaamus, maqaan galmeesaaniirra ture garuu Mabaatsiyoon Alii kan jedhudha. Kitaabni seenaa isaanii Aabba Taadhii Liibaniin Afaan Ingiliiziin barreeffame ''Jatani Ali Tandhu: Life & Legacy of a Borana Statesman'' jedhu akka himutti, Jaataniin bara mootii Hayilasillaasee keessatti ijoollee horsiisee bulaa carraan barnootaa kennameefii keessaa isaan tokko turan. Ijoollee 65 lafi Booranaatii deemanii barnoota argatan kanneen hawaasni ''Ijoollee bulguu kennani,'' jedhee ibsa. Kanaanis bara 1952tti Finfinneetti kan argamu Mana barnootaa sadarkaa tokkoffaa Madihaanee Alamitti barnootasaa jalqabaa, akkasumas Wiingeetitti ammoo kutaa 10-12tti baratan. Barnootasaanii erga xumureen booda Akkaadaamii poolisii Abbaa Diinaa jedhamutti leenjii waggoota sadiif galuun, 1965tti eebbifaman. Achiis waggoota torbaaf magaalaa Finfinneefi kutaa biyyaa Gaamoo Goofaa dabalatee itti gaafatamummaa garagaraan hojjetan. Boodarras gara Finfinneetti geeddaramuun Damee Poolisii Tiraafikaa keessatti ganna shaniif tajaajilan. Kanaanis Itoophiyaa bakka bu'uun yaa'iiwwan biyyoota garagaraatti adeemsifaman irratti hirmaataniiru. Biyyoota akka Jaappaan, Biriteen, Firaans fi Jarmanii Lixaa daawwataniiru. Boodarras eeyyama hojiisaaniirraa argachuun Yunivarsiitii Hayilasillaaseetti (Yunivarsiitii Finfinnee ammaa) Mana Barnootaa 'Social Work'tti galmaa'uun ganna lamaaf baratan. Achiis gara Harar imaluun tajaajila hawaasummaarratti hirmaatan. Waggootaan boodas bulchaa Booranaa tahuun tajaajilaa kan turan oggaa tahu, hojiiwwan hawaasa naannichaa fayyadan hedduu hojjechuun, akkasumas daangaa Itoophiyaa gamasaanaan jiru eegsisuuf hojii guddaa hojjechuun jajamu. Qorataa fi barreessaa seenaa kan tahan Aab Jaatanii Diidaa, Kumaalaa Jaatanii Alii Tandhuu ''akka guddoottin fuula beeka'' jechuun, ''waliin hojjenneef osoo hin taane, jaalatti guddanneef beekna,'' jedhu. Guyyaa gaafa qaraa Jaatanii Alii arganiis guyyaa hedduu rifaasisaa akka tahe yaadatu: ''Warri Somaalee kunniin gaarii isaa [meeshaa] laawuncheriin dhahee, gube. Namni isa wajjin ture nama hedduu ijjeese. Isa Waaqi jalaa baase.'' Bara mootummaan Dargii kufee mootummaan ADWUI aangoo qabatutti, Kumaalaa Jaataniin mootummaan harka kennachuu didee baqachuun bakka Dhoqqollee (Gaar Gubaalaa) jedhamutti ji'a kudhaniif wayita dhokatanii turanitti, Aabba Jaatanii Diidaa nama isa wajjin ture tahuu dubbatu. ''Ji'a 10 wajjin baane. Saayikiliin qaban ture... Yaaballoo hanga Dubluq deemee, Dubluq ammoo km 45 haga Dhoqqollee deemee, nyaataafi waan cufa akkasiin deddeebisaaf ture,'' jedhu. Kanas yoo xiqqaate ji'atti marroo shaniifi jaha deddeebi'uun wanta barbaachisu dhiyeessaaf akka turanillee dubbatu. Nama Jaatanii arguu barbaadus karaasaaniin malee arguu akka hin dandeenyellee kaasuun, wayita isaan gara Keeniyaatti cehanillee haga daangaatti gaggeessuu himaniiru. Erga Shaalaqaa Jaatanii ijjeefamanii barkurnee sadii tahuuf deema. Hawaasa Booranaatiif Adoolessi 2 guyyaa gaddaati. Ragaaleen akka mul'isanitti, gameessi kun Magaalaa Naayiroobii, Hoteela 'Ngera' jedhamutti Adoolessa 2 bara 1992 rasaasaan rukutamanii du'an. Ajjeechaa nama kanaaf haga ammaatti namni qabameefi yakkaan himatame akka hinjirres ni himama. Aabba Taadhiin ''namni shakkamee hidhame kan ani beeku hinjiru,'' jedhan. Jaatanii Alii hin fuune. Wayita tajaajila poolisii keessa jiranitti haadha warraa fuudhuuf yaadanis, hin milkaa'in hafe. Aabba Taadhiin kitaabasaanii keessatti: ''Jireenyasaa keessatti tajaajila hawaasaaf dursa kennuun nuffii tokko malee hojjete,'' jedhu. Tahus garuu gara dhuma jireenyasaatti gaa'ela dhaabbachuuf murteessuun kaadhimaa akka godhataniifi isheenis intala akka deesseef ni himama. Jaataniin intalasaa kana ijaan osoo hin argin akka du'anis ni himama. Qorataan seenaa Aab Jaatanii Diidaa ''wanni haga ammaa du'asaa caalaa kan mataa na dhukkubsaa ture,'' dhimma intalasaa arguu dhabuusaati jedhu. ''Intaltisaa Hawwiin tun eegi inni bahe booda dhalatte. Suuraa intalasaa kan geesseef ana,'' jedhu Aabba Jaataniin. Akka isaan jedhanitti, wayita suuraa itti agarsiisuuf deemanitti, ilma (wayita sana ganna 10) biraallee Finfinneedhaa akka qabu itti himuusaa dubbatu. ''Nutti akeeki hin barbaannallee jennee gaafannaan 'Na malee namni itti hin bahu' nuu jedhe.'' Aabba Taadhii Liiban wayita seenaa Shaalaqaa kitaabasaaniif qindeessanitti, namoota ijoollummaarraa isa beekan garagaraa dubbisuu himu. Kanneen keessaa wayita magaalaa Yaaballootti imalanii turanitti, nama Jaatanii Alii beeka jedhan argatanii dubbisan hin dagatan. ''Nama kana Jaatanii beektaa jedhee gaafannaan, imimmaantu keessaa jige,'' jedhu. ''Lafa kanatti namni akkasaa duratti hin dhalanne, duranallee hin dhalatu'' akka jedheen yaadatu. Aabba Taadhiin dabaluun: ''Wayita biyya bulchutti nam cufa gargar hin qoodu. Nama 'kun gos teenna' jedhee gosaan gargar hin baasu,'' jechuun Shaalaqaan nama hunda walqixa tajaajilaa akka turan dubbatu. Aabba Taadhiin gorsa Shaalaqaa Jaataniin wayita sana gorsan amma hawaasni Booranaa hojiirra oolachaa jira jedhu. ''Gorsa isaa sanarraa ka'ee... yoon ilaalu Booranni inuma sosocho'uutti jira.'' Aabba Huqqaa Garsee Odaa ammoo Jaataniin ''Kan waan cufa fageessee laalufi nama nam cufa jaalatuufi kabaju,'' jechuun ''nam nama hin tuffanne,'' jedhu. ''Gaafa lolaallee janna,'' jechuun guyyaa lolaas nama waliin bu'ee lolaa ture jedhu. Aabba Jaatanii Diidaan ''ji'a kurnan waliin dabarse sun mana barumsaa ture. Akka barsiisaatti waa irraa baradhe,'' jedhu.


Namoota achi buuteen isaanii dhabame iyyaafachuu eegaluuf jedhe Komiishiniin Mirgoota Namoomaa

Namoota achi buuteen isaanii wallaalamee iyyannoon hedduun isa dhaqqabaa akka jiru fi barbaacha eegaluuf akka ta'e Komishinii Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa beeksise. Iyyannoo komiishinichi na dhaqqabe jedhe keessaa tokko kan Koongirasiin Federaalawaa Oromoo iyyate dhimma miseensa dhaabichaa Obbo Mallasaa Caalaati. Godina Shawaa Lixaa aanaa Baakkoo Tibbeetti miseensi buleessi KFO Mallasaa Caalaa jedhamu mana jireenyaa isaatii butamuun achitti buuteen isaa dhabame hedduu akka isa yaaddesse KFO'n xalayaa Komiishinii Mirgoota Namoomaaf barreesseen ibseera. Miseensi Koree hoji raawwachiistuu dhaabichaa Obbo Xuruneeh Gamtaa BBC'tti akka himanitti Obboo Mallasaa Caalaa mana jireenya isaanii magaalaa Buraayyuu jiru irraayi Eebla 13, bara 2013 halkan sa'aatii 6tti kan butaman. "Hojii ooleeti manasaatti kan gale. Maatii isaa Baakkootti dhiisee kan asitti galeyyuu yaaddoo nageenyaa qabuuf jecha. Namootni isa wajjin qabaman Awaash Arbaatti hidhamanii bahan. Ergasii Obbo Mallasaan ajjeefamuu ergaan maatii gahee maatiinis boohani" jedhan. Obbo Mallasaan mana hidhaatii baafamanii ajjeefamuu isaanii ergaan maatii gahee maatiin booyicha taa'anillee, ragaa qabatamaan ajjeefamuu isaaniis ta'ee lubbuun jiraachuu isaanii ibsu garuu akka hin argamnes himan. Sababa kanaafis KFO'n xalayaa Adoolessa 5, bara 2013 barreesseen Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa dhimma miseensa isaanii kana qoratee, yoo ajjeefaman akkamittii fi eenyuun akka ajjeefaman, yoo jiraatan ammoo eessa akka jiran akka qulqulleessuuf gaafateera. Obbo Mallasaa Caalaa ammaan dura KFO bakka bu'uun miseensa Caffee Oromiyaa akka turanillee dhaabni isaanii himeera. Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa dhimmi Obbo Mallasaa Caalaa kun akka isa gahe ibsuun iyyannoowwan akkanaa baay'inaan komishinicha qaqqabaa akka jiran eereera. Iyyannoon KFOn dhiheeffate kan nama dhuunfaa tokkoo ta'us, qaamoleen achi buutee miseensa maatii isaanii gaafatan hedduun gara komiishinichaatti iyyachaa jiraachuu Komishinichatti daayirektara qorannoo naannolee kan tahan Obbo Imaad Abdulfattaa BBC'tti himan. "Maatiin namni isaanii hidhamee bakka itti hidhame hin beeknu, lubbuun jiraachuu fi dhiisuu wallaalle jedhan hedduun nutti iyyachaa jiru. Kanaaf gaaffii kana deebisuuf jecha guyyoota muraasaan booda koree waan kana hojjetu ni hundeessina," jedhan. Koree hundaa'e kanaaf mootummaan naannichaa deeggarsa yoo godhe, komishinichi namoota achi buuteen isaanii dhabamee fi hin beekamne kunneen barbaacha akka eegalu Obbo Imaad himaniiru. Erga yeroo dhiyoo as lakkoofsi namoota mana hidhaatii baafamanii eessa akka geeffaman wallaalamaa jiranii dabalaa jira. Mana murtii waliigalaa Oromiyaa fi Federaalaa bilisaan akka bahan murteessee kan ture qondaaltonni ABO lama Lammii Beenyaa fi Daawwit Abdataa kanneen mana hidhaa keessa turanirraa baafamanii bakki geeffaman wallaalame keessaati. Erga mana hidhaatii baafamanii eessa akka jiran akka hin beeknee fi lubbuu isaaniitiif yaaddoo akka qaban maatiin BBC'tti himaniiru.


'Hidhamtoonni eessa akka jiran waanan hin beekneef haala qabiinsa mirga namoomaasaanii hordofu akka hin dandeenye' - GMNI

Gumiin Mirga Namoomaa Itoophiyaa (GMNI) gaazexessitoonni, roggeeyyoonnii fi namoonni dhuunfaa hidhamanii eessa akka jiran waan hin beekneef haala qabiinsa mirga namoomaa saanii horduf akka hindandeenye beeksiise. ''Maatiiwwan namoonni jalaa hidhaman eessa akka jiraniifi gaafachuu akka hin dandeenye odeeffannoo arganneera,'' kan jedhu dhaabbatichi, dhimmicharratti motummaan tarkaanfii furmaataa akka fudhatuuf akeekachiisuu himeera. Haala hidhamtootaa irratti yaaddoo isaa kan beeksiise GMNIn, sarbama mirga namoomaa biyyattiitti bakkeewwan adda addaatti furmaata hatatamaa barbaadu jedheen tarreessuun har'a ibsa baaseera. Sababii namoonni hidhaman eessa akka jiran hin barreeffuu haala mirga namoomaa hidhamtootaa hordofuuf gufuu akka itti ta'e beeksiise. Waa'een namoota haala qabiinsa mirga namoomaa isanii hodofuu hindandeenyee hunneenis ''dhaabbaticha baayyee yaaddeessa,'' jedheera. Akkasumas namoomni to'ataman, osoo hinqabamiin duras ta'e booda, mirgi heera mootummaa saanii akka kabajamu gaafateera. Hidhaa dabalatee tarkaanfiiwwan motummaan fudhataman hundi kan sababii gahaan deeggaraman, kan adeemsa seeraa kabajaniifi kan mirga namoomaa hin sarbine akka ta'aniif motummaa gaafateera. Qondaaltoonni mormituu yeroo garaa garaatti to'annoo jala oolfaman, gaazexessitoonni akkasumas namoonni dhuunfaa tokko tokko eessa akka jiran akka hin beekamne ibsamaa ture. Haala kana mormuunis abbookaatoonni saanii, mormitoonni mirgaa fi maatiiwwan komii dhageessisaa turaniiru. DHiheenya kanas gaazexessitoonniifi hojjattoonni midiyaa Itiyoo-Foramii fi Awuloo Miidiyaa erga to'annoo jala oolfamanii torbanoonni lakkaa'aman illeen mana murtiitti akka hindhiyaatiin gabaasuun keenya ni yaadatama. Eegumsa mirga namoomaa hidhamtootaan alattis walitti bu'insa saba bu'ureeffachuun biyyattii bakkeewwan garaa garaatti umamaniifi buqqa'iinsi jiraattootaa isa yaaddeessuu dhaabbatichi ibseera. "Kanneen daa'imman isaanii waliin hidhamuun dhibeef saaxilaman jiru'' Gama biraatiin naannoo Oromiyaatti ''Shanee waliin hidhata qabdu, ijoolleen keessan Shaneeti makaman'' jedhamuun osoo mana murtiitti hin dhiyeeffamiin kutaa namoonni itti baayyatu keessatti akka hidhamaniifi dhibeef saaxilamaa akka jiran ibsi dhaabbatichaa ibseera. ''Haadhooliin daa'ima waliin hidhamuun dhukkubaaf saaxilamuu fi wal'aansa fayyaa argachuuf rakkatan jiru. Namoonni bakka itti hidhamanii fudhatamanii eessa buuteensaanii hin beekamnees jiru,'' jechuun ibsan dhaabbatichi. Keessattuu Aanaa Gutoo Giddaa buufata poolisii Ukkee fi Aanaa Diggaa buufata poolisii Arjoo Guddattuutti rakkoon akkasii kun bal'inaan akka mul'atan ibsichi himeera Akkasumas qaamolee nageenyaa motummaa fi hidhattoota seeraan alaatiin ajjeechaafi bakkaa balleeffamuun raawwatamaa jira jedheera. Kana malees Naannoo Beenishaangul Gumuz Godina Mattakkal, Aanaa Bulaniifi Dibaaxeetti rakkoon nageenyaa olaanaan akka jiruufi hidhattoonni seeraan alaa haleellaa akka raawwatan himeera. Gama biraatinis Godina Gondar Kibbaa, Magaalaa Warrataa, Aanaa Fogaraatti dhalattoonni Tigree sadii jiraattoota naannichaatiin reebamuun ajjeeffamusaaniis dabaluun kaaseera. Mudama naannoolee garaa garaatti argamu ilaalchisees sababii nageenyaatiin, mirgi lubbuun jiraachu namootaa, socha'uufi qabeenyaa uummachuu akka hin sarbamneef motummaan tarkaanfii barbaachisu akka fudhatuuf waamicha taasiseera. Miidhaa fi buqqa'iinsa Naannoo Oromiyaa Godina Horroo Guduruu Wallaggaa, aanaa Jaarteetti jiraattoonni saba tokkoo hidhattootaan jiraachu hin dandeessan jedhamuun bakka jireenyaa isaanii buqaafamu dhaabbatichi ibsa isaa kanaan kaaseera. Gandoota aanichaa jaha keessaas jiraattoonni naannichaa akka bahaniif dhiibbaan irra gahaa jiraachuu odeeffannoon na qaqabeera jedha. ''Torban darbe keessa ganda Sanboo Caffee jedhamuutti hedduun hidhattoota shaneetiin ajjeefamuun, kaan gara naannoo Amaaraatti baqachuuf yoo jedhan dhorkamuun rakkoorratti akka argaman ragaalee mul'isan dhaabbatichaaf dhiyaachu,'' ibsichi hime. Kana malees namoonni hedduun naannichaa bahuu hin dandeessan jedhamuun yaaddoo nageenyaa keessatti argamus jedha.


Shaashamanneen badii ganna tokko dura irra gaherraa bayyanattee?

Ajjeechaa Wellisaa Haacaaluu Hundeessaa hordofee hokkora uumameen daran miidhamtee kan turte magaalaan Shaashamannee ganna tokko booda maalitti jirti?


Weellisaa Haacaaluu Hundeessaa: ‘‘Eenyutu Waddeessa eenyutu Jaldeessa?’’

Sirbi qeenxee mata duree 'Jirra' jedhuun weellisaa Haacaaluu Hundeessaan tibbana gadi dhiise gamanumaan jaalatamumma guddaa horateera. Haacaaluun walleewwan Afaan Oromoo ciigoon masakaman, qor-qalbii fi yaada ummataa calaqqisiisan aartiin miidhagsee gurra uummataan gahuun beekkamtii guddaa horate. Weellisaa Daawitee Makonnin fakkeenya isaa kan godhate Hacaaluun muuziqaan hiree ganamaa isaa akka ta'e amana. ''Ijoollummaakooti kaasee afaan gabii nan qabu, inuman sirba,'' jedha. Bakka dhaloota isaa magaalaa Ambootti jabbileefi loon tiksee guddachuun isaa kennaa isaa akka cimsatu isa gargaareera. Naannoo manneen barnootaafi gumiiwwan keessatti sirbuu itti fufe. Abbaan isaa obbo Hundeessaa Boonsaa kana hin jaalanne. Addee Guddattuu Horaan garuu gammadoo turan. ''Abbaan koo doktarummaa fi pirofeesarummaa kana jaalata. Sirbituun mana hin godhattu alalee taati,'' jechuu isaanii har'as yaadata. Weellisaa Hacaaluun barataa sadarkaa lammaffaa ta'ee wanti isa mudate jireenya isaa jijjiireera. Umurii waggaa 17'n, A.L.I bara 1995 hanga 2000'tti karchallee Amboo keessa ture. Shakkamee akka hidhame dubbata. ''Akka barataa Oromoo tokkotti waanuma barataa Oromoorra gahuutu narra dhaqqabe. Kan biraa wanti haaraa hin jiru'' jedha. Karchallee Amboon alatti Finfinnee dhufees torban tokko Ma'ikalaawii ture. Yeroo kana mara garuu abbaan isaa gaafa dubbisuu dhufan, ''Jabaadhu gurbaa, hidhaan qoraasuma dhiiraati!'' jedhuun ture. Sirbuu isaa jibbanis ijoollummaan hidhaatti hamileen isaa caba jedhanii sodaatani. Manni hidhaa garuu waan abbaan isaa isarratti jibban akka guddifatu isa gargaare. Hacaaluun mana hidhaatti ogeessa muuziqaa ta'e. ''Isa dura ani sagaleedhaan weellisuu malee walaloo fi yeedaloo barreessuu hin beeku ture. Kanan bare mana hidhaa sana keessatti. Albama jalqabaa keessaa sirboota sagal achittin fixee bahe. Walaloos yeedaloos barreessee.'' jedha. Manni hidhaa Amboo Haacaaluuf mana barumsaa ture. Namoota gurguddaarraa akka galaa galaafate yaada qaba. Akka abbaan jedhanis qoraafameera. ''Hamma tokko bilchaadhe akkan bahu na godhe. Waan hunda of-eggannoodhaan akkan raawwadhu na taasise.'' Abbaan isaa har'as karaa ilmi isaanii filatetti hin amanne. Daandiin isaa barumsa akka ta'u yaalaniis hin taane. Isaaniis innis yaada hin kaasne. Gammachuu hin qabani jechuummoo miti. Sirba weellisaa hangafaa Wasanuu Diidoo, Jabbilootakoo, gaafa sirbe guddaa gammadani. Ilma abbaa caaletti fudhatani. ''Guddattuu, Ilmikee reefu sirbite!'' jechuu isaanii harmee isaarraa dhagaheera. Amma garuu Obbo Hundeessaan ilma dhalchan dhaalsisaniiru. Amma Hacaaluun kan uummata Oromooti. Artiistota Oromoo hedduuf walleen waan weellisanii biraa galan miti, aarsaa qaba. Yeroo dheeraa eegalee kan ture. Egaa Hacaaluun kanatti dabalame. Sagaleen isaa qarree keessa hin turre. Dafee gurra uummataa seene. Kanaafimmoo ergaa fi hiikni walleen dabarsu akka jaalatamuuf guddaa gumaatuu mala. Maqaa isaatiin albamii lama qaba; 'Sanyii Mootii' fi 'Waa'ee Keenya'. Ergasii booda garuu sirba qeenxeerratti xiyyeeffate. Guddaas milkaa'eera. Sirbi qeenxee isaa Maalan jiraa, waggaa lama ol dura gad-lakkifame har'as jaalatamaadha. Sirbi qeenxee 'Jirra' jedhu haaraa gadi dhiifames gamanumaan jaalatamummaa argachaa jira. Muuziqaan garuu isaaf maali? Hacaaluun yoona fuula guure. ''Muuziqaan anaaf jireenya kooti. Firan itti horadhes, diinan itti horadhes. Muuziqaan ana keessa kooti. Akkaataa jiruufi jireenya saba kiyyaa kanan itti ibsu, quuqama garaa kiyyaa kanan itti baasu. Muuziqaan waan hunduma kiyyaa anaaf.'' Aartiin daawwitii uummataati. Gaafa aartiin waan uummata quuqe as baase, uummannis hagasuma deebisa. 'Maalan Jiraa' yeroo Hacaaluun gadhiisu hagana jaalatama jedhee hin tilmaamne ture. ''Maalan jiraa waanuma keessa kiyyaan barreesse. Uummanni battalatti galeeraaf. Kaanis gaafatee galeef. Kanammoo uummanni baruun anaaf gammachuudha.'' Namoonni hedduun kanneen Afaan Oromoo hin dhageenye dabalatee Hacaaluu weellisaa siyaasaatti fudhatu. Innis kana quba qaba. Ta'us, itti hin dhimmu. ''Ani nama siyaasaa miti. Artistii Oromooti. Jiruufi jireenya hawaasaa walleetiin xiinxaluun nama siyaasaa hin taasisu. Yoo jedhanis immoo hin jibbu. Ishoo jedheen jalaa qaba.'' Weellisaa Hacaaluuf fakkeenya ta'e dabalatee weellistoonni Oromoo danuu biyya abbaa isaaniirraa fagaatani biyya ormaa jiraatu. Hedduun isaanii yoo boqotan malee, jiraa biyyatti deebi'aa hin jiran. Kanaafi fakkaata hedduun namaa Hacaaluun biyya keessa jiraachuu isaatti kan raajeffaman. Isaaf garuu akkanatti yaaduutu raajiidha. Yeroo konsartiif Ameerikaa dhaqe achitti hafa jedhanii kan eegan turan. Garuu hin taane. ''Ani biyya abbaakoottin deebi'e, ajjeesee biyyaa hin baane. Akka artiistii tokkotti waan natti dhagahamen sirbe. Gara fuuladuraattis nan sirba. Biyyaa baqachuun dhaloota kanarratti dhaabachuu qaba.'' ''Kanarrammoo eenyutu Waddeessaa eenyutu Jaldeessa? Eenyu waddeessa ta'e ari'a, eenyu Jaldeessa ta'e baqata jedhu ijoolleen Waddeessaa ennaa xiiqeffatan," jedha. Warri sirna darbeef dibbee dhahaniyyuu biyya keessa jiraatu keenya addatti maali? Kana uummanni keenya baruu qaba.'' Haacaaluun akka weellistoota durii wallee isaanii raadiyoorratti dhagahanii gammadanii miti. Miidiyaaleen hedduun walleewwan isaa lagatu. Hin taphachiisan. Uummata sirbuuf biraan hin gahan. Ta'us isaaf rakkoo miti. ''Waggaa afur darbeera shanaffaaf deema. Maaliif akka hin taphachiisne isaantu beeka. An dhimmakoo miti. Na yaaddessees hin beeku nan yaaddessus. Maaliif jennaan teeknoolojiidhaaf.'' Affeeruu dhabuu isaanitti isaantu miidhama jedha. Sababa kanaaf miidiyaaleen hawaasaa kanneen akka weellisaa Haacaaluufi kaaniif kennaa guddaa dha. Walleewwan isaanii haala salphaadhaan akka uummanni dhagahu godhaniiru. Weellisaa Haacaaluun sirba qofaa miti jaalalayyuu ijoollummaatti eegale. Amma bultii horateera. Haati warraa isaa Faantuu Damissoo Diroo ogeettii fayyaati. Intala tokko, (Wabii kan jedhamtu) waggaa lama dura godhataniiru. Ammatti ishiin mucaa guddisuuf hojii dhaabde. Sirbi isaa ''Olmaan kee natti ulfaate'' jedhus jaalallee isaaf sirbame. ''Erga bultiin walitti dhufnee waggaa torba. Erga jaalalaan walitti dhufne garuu waggaa 15 ol. Ayyaana isheetiin naa milkaa'a. Baay'een ishii jaaladha," jedha. Haacaaluun yeroo dhihoo keessatti koonsartii guddaa qopheessuuf yaada qaba.


Ajjeechaa Hacaaluu waggaa tokko booda: Shaashamannee, magaalaa gubachuurraa guddachuutti deebi’aa jirtu

Ajjeechaa Wellisaa Haacaaluu Hundeessaa hordofee mormii fi hokkora Waxabajjii 23, bara 2012 uumameen Oromiyaafi Magaalaa Finfinnee keessatti lubbuu namaa fi mancaatii qabeenyaa hedduu kan hordofsiise ture. Ajjeechaan isaa kun Oromiyaattis ta’ee biyyattiidhaaf rakkoolee hedduu dhale. Lubbuu lammiilee nagaa hedduu galaafate, hedduun hokkora kanaan miidhaa qaamaaf saaxilaman, qabeenya uummataa fi mootummaa magaalota hedduu keessatti abiddaan gubate, namoonni siyaasaa fi siivilii hedduun hidhaa akka seenan ka’umsa ta’e. Magaalota waggaa kana abiddaan mancaatiin guddaan itti gahe keessaa ammoo Baatuu fi Shaashamanneen bakka eelaan balaa kanaa haalan ifee itti mul’atedha. Jiraattuu magaalattii kan tahanii fi namoota manni isaanii jalaa gubatee ture keessaa tokko kan tahan Aadde Muluu Nugusee, balaa waggaa darbe sanaa yoo yaadatan akkas jedhu, “Barii sa’aatii 12’tti yaa’anii dhufan. Qabeenya kiyya hundumaa gadi guuranii guban. Ani jaartiidhaa nan ajjeesinaa jedheen kadhadhe. Achumaan harkisanii alatti nabaasani. Uffata qaamarraa qabu malee homaa hin baafanne. Waan yeroo sanii yoon yaadadhu ammayyuu hirriiba nama dhorka” jedhan. Hoji gaggeessaan mana qopheessaa magaala Shaashamannee Obbo Musxafaa Gammadaa BBC’tti akka himanitti balaa waggaa tokkoon dura magaalattiitti qaqqabe hedduu rifaasisaa ture. “Hoteelota Gurguddoo 27, manneen jireenyaa dhuunfaa 818 caaluu fi konkolaattota 85 tahantu abdiddaan gubatee ture. Mancaatii qabeenyaatiin alattis hawaasa magaalattii irratti miidhaan xiinsammuu gahe laayyoo miti” jedhan. Shaashamanneetti erga balaan suni qaqqabee waggaan tokko darbus gamoo hoteela Hayilee dabalatee manneen ashaaraa abiddaa qabatanii akkasumatti turan ammallee ni mul’atu. Haa ta’uutii magaalla Shaashamannee yeroo ammaa kana sochii daldalaa hoo’aatu keessatti mul’ata. Magaalli bakka duriitti deebi’uuf waggoota itti fudhata jedhamee ture kuni waggaa tokko kanatti damdamannaa cimaa keessa akka jirtu namni magaalattii duraan beeku ni hubata. Jiraataa magaalattii fi Abbaan Gadaa Bushuushee Buttaa waan magaalli Shaashamannee waggaa tokko kana keessa dhufte akkas jechuun ibsu. “Magaalli tuni gubata sanirraa haftee ni deebiti jenneellee hin yaanne. Sabaa fi sablammiinillee garaa walbadee ture. ''Namni walitti fayyee wajjin jiraata jenneellee hin yaanne ture. Waaqni ammoo waan hunda gochuu dandaha. Jaarsonnis hojii araaraa hojjennee, magaalli waggaa 10’tti hin deebitu jedhamte waggaa tokkotti deebite” jedhan. Bulchiinsi magaalichaa akka jedhutti waggaa tokkoffaan ajjeechaa Haacaaluu Hundeessaa yeroo yaadatamu kanatti magaala Shaashamannee keessatti Hoteelota lamaan alatti qabeenyi gubate hundi bakkatti deebi’eera. “Qabeenyi gubate hoteela lamaan tokko kan rakkoo dhuunfaatiin hin haaromsiniin alatti guutumaan deebi’eera. Manneen jireenyaa 21 akka haaraatti ijaarre. Manneen 818 tahan ammoo deebisnee haaromsineerra. Amma magaalli keenya balaa sanirraa dandamattee magaala hoo’ituu taateerti” jedhan Obbo Musxafaan. Magaalli Shaashamannee yeroo ammaa sochii hawaas dinagdee hoo’aatti deebitus eelaa balaa yeroo darbeetiin kanneen ammallee yaadda’an jiru. “Amma namni waan waggaa har’aa ta’e sana arge nagaan rafa jettee yaaddaa? Sobuun maal godha ammayyuu inuma yaaddofna. Sodaas qabna. Garuummoo waaqumatu jira” jedhan Jiraattuun Magaalichaa Aadde Muluun. Hookkara ajjeechaa Hacaaluu hordofee Oromiyaafi magaalaa Finfinnee keessatti uumameen lubbuun lammiilee 180'tti siqu darbuu poolisiin ibseera. Qabeenyi biiliyoona 4 ol ta'u tilmaamamees barbadaa'u kana dura Abbaan Alangee Federaalaa himeera. Namoonni hookkaraafi ajjeechaan shakkaman irratti manni murtii hidhaa ganna tokko hanga 22 itti muruun ni yaadatama.


Qondaalota ABO mana hidhaatii dhabaman 'lubbuu isaaniitiif yaaddofne' jedhu maatiin

Mana murtii waliigalaa Oromiyaa fi Federaalaa irraa bilisaan akka bahan murtaa'ee kan ture qondaaltonni ABO lama Lammii Beenyaa fi Daawwit Abdataa mana hidhaa keessa turanirraa bakka geeffaman wallaalame. Erga mana hidhaatii baafamanii eessa akka jiran akka hin beeknee fi lubbuu isaaniitiif yaaddoo akka qaban maatiin BBC'tti himaniiru. Ajjeechaa Haacaaluu Hundeessaa hordofee Adoolessa 4, bara 2012 kan hidhaman namoonni lamaan kun, jeequmsa kakaasuu fi yakkoota shororkeesummaan walqabataniin himataman. Dhimma isaanii ilaalaa kan ture manni murtii waliigalaa Oromiyaa dhaddacha Muddee 14 bara 2013 ooleen wabii birrii 20,000n akka gadhiifaman murteessee, erga bahaniin booda poolisiin deebisee too'achuun isaas ni yaadatama. Dhimmi isaanii ol-iyyannoon gara mana murtii waliigalaa Federaalaatti geeffamee manni murtichaa dhaddacha Waxabajjii 24, bara 2013 ooleen himatamtoonni lameen bilisaan akka gadhiifaman jechuun ajajee ture. Abukaatoon himatamtootaa Obbo Boonaa Yaazoo BBC'tti akka himanitti, ajajni mana murtii waliigalaa Federaalaa kuni bakka himatamtoonni turan waajjjira Poolisii magaalaa Moojoo qaqqabus ajajni mana murtii akka hin kabajamne dubbatu. Qondaalonni ABO Lammii Beenyaa fi Daawit Abdataa Adoolessa 5, bara 2013 irraa eegalee bakka hidhaa turan waajjira Poolisii magaala Moojootii baafamanii eessa akka geeffaman hin beeknu jechuun yaaddoo qaban himu maatiin isaanii. Maatii keessaa tokko kan ta'e Firaa'ol Beenyaa, Wiixata ganama ciree qabneefii yeroo gaafachuu deemnu 'asii baafamaniiru' nuun jedhani jedha. "Poolisoota yeroo gaafannu asii baafamaniiru jechuu malee 'ebelutu bakka akkanaa geesse kan jedhu hin beeknu' nuun jedhu. "Amma namootni kuni lamaan eessa akka jiran hin beeknu. Lubbuu isaaniitiifuu baay'ee yaaddofna. Amma achi buutee isaanii dhabnee nama gaafannus wallaalle," jedha. Ammaan dura yeroo mana hidhaa tokkorraa gara biraa geeffaman odeeffannoo akka argatan kan himu Firaa'ol, miilana garuu eenyurraayyuu homaa odeeffannoo dhabnee rakkachaa jirra jedha. Dhimma kanarratti poolisii Oromiyaa fi kan bulchiinsa magaalaa Moojoo irraa deebii argachuu hin dandeenye. Abukaatoon isaanii Obbo Boonaan gamasaaniin maamilootni isaanii kuni bakka geeffaman wallaaluu himuun, adeemsa mana murtii hunda yaalleerra garuu ajajni mana murtii kabajamaa hin jiru jedhan. "Wanni karaa mana murtii waliigala Oromiyaas ta'e federaalaa hunduu dhumateera. Tarii waan kuni kan raawwatamaa jiru qaama hoji raawwachiistudhaani jennee shakkina. "Yeroo ajajni mana murtii kabajamuu didu, mirgi namaa sarbamu kan qoratu komishinii mirga namoomaati. Amma isaanitti iyyachuuf jirra," jedhan. Qondaalonni ABO mana hidhaa keessa turanii baafamanii maatii fi abukaatonni isaanii achi buutee isaanii dhaban isaan kana qofaa miti. Obbo Abdii Raggaasaa torban muraasa dura hidhaarra erga gadi dhiifamanii booda mana osoo hin gahiin deebifamanii to'annoo jala oolfamaniiru. Haala wal fakkaatuun koloneel Gammachuu Ayyaanaa Caamsaa darbe manni murtii bilisaan akka gadhiifaman erga ajajeen booda akkuma bahaniin Poolisiin fudhatamanii bakki geeffaman akka hin beekamne abukaatoonni BBC'tti himanii turan. Namooti kunneen eessa akka geeffaman maatiis ta’e abukaatonni quba akka hin qabne dubbatu. ABOn hoggantoonnii fi miseensonni isaa yeroo gara garaatti hidhamuurraa kan ka'e filannoo biyyaalessaa Itoophiyaan gaggeesite keessaa dursee ba'uuf akka dirqame beeksisaa tureera. Erga Eebla darbee jalqabee ammoo Hayyu Dureen dhaabichaa Obbo Daawud Ibsaa mana jireenyaa isaanii keessaa akka hin baane dhorkamuus himeera. Amnastii Intarnaashinaal ibsa ji'a darbe baaseen, Poolisiin erga Obbo Daawud Ibsaa manatti hidhee namni biraa gara mooraa isaaniitti akka hin gallee fi akka hin baane dhorkeera jedhee, hatattamaan akka gadi dhiifamanis gaafatee ture. Miseensa hoji raawwachiiftuu ABO kan ta'an Mikaa'el Booranii fi miseensi Gumii Sabaa Kennasaa Ayyaanaa manni murtii bilisa jedhee erga isaan gadhiisee booda qabamanii akka hidhaman dhaabichi himee ture. Dabalataan dubbii himaan ABO, Battee Urgeessaa, I/G waajjira muummee ABO Gadaa Oljirraa fi kaanis akkasuma hidhamnii akka jiran hima. ABO'n filannoo biyyaalessaa Itoophiyaa 2021 irratti hirmaachuu baatus ''rakkoo siyaasaa, nageenyaa fi heera mootummaa biyyattii mudachaa jiru ilaalcha keessa galchuudhaan, filannoon haala akkanaa keessatti gaggeeffamu kamiyyuu seera qabeessa, haqa qabeessaa fi walaba ta'uu hin danda'u'' jechuun ibsa baasee ture.


'Hojii inni jalqabe itti fufsiisuudhaan Haacaaluu yaadachuu qabna'- Waloo Lataa Qana'ii

Walaloowwan miira uummataa hawwatan dhiyeessuun kan beekamu waloo Lataa Qana'ii, hojiiwwan Artist Hacaaluu Hundeessaa keessattillee akka hirmaate BBC'tti himeera. Keessattuu geerarsa Artist Haacaaluun galma barkumeetti geerare keessatti walakkaansaa walaloo inni kenneef akka ta'e himeera. Haacaaluu waliin bara yuunivarsitiidhaa baratu akka walbaran kan himu waloon kun, wayita sana gorsi Haacaaluu hamilee akka ta'eef dubbata. Waloo Lataa Qana'ii hanga ammaatti kitaaba lamaa fi CD walaloo tokko kan qopheesse yoo ta'u, biyya keessaa fi biyya alaatti waltajjiiwwan hedduurratti walaloo dhiyeesseera. Hacaaluun michuusaa akka ture kan himu Lataan, erga inni ajjeefamee waggaan tokko kun isaaf akkam akka turee fi dhimma hojiisaarratti yaada kana nuuf qoodeera. Erga Hacaaluun ajjeefamee waggaan tokko darbe kun baay'ee ulfaataa ture kan jedhu Waloo Lataa Qana'ii, ''akka Oromoottis akka dhuunfaattis yeroo ulfaataa dabarsine,'' jedhe. ''Akka dhuunfaa kootti waan baayyeen itti miidhame. Jireenya koo keessatti kanin itti dhukkubsadhe wagga tokko dabarsine kana keessatti.'' ''Haacaaluu waliin kana booda deebi'ee wal hin argu jedhee yaaduun akka malee keessakoo na miidhe.'' Haacaaluu waliin wagga kudhan dura yeroo Yuuniversitii seene akka walbaree fi  isaan walbaruun akka hamilee itti hore hima waloo Lataan. ''Akkuma walbarreen baayyee walitti dhiyaanne. Innis walaloo koo baayyee akka jaallatu natti hime. Yoo jabaatte guddachuu dandeessa, Oromoof bu'aa buusta jedhee na jajjabeessa ture. Innis waan harkaa qabu natti hima. Walitti dhufeenyi keenya haala kanaan cimaa dhufe.'' Haacaaluun hojiisaa, keessattuu kanneen qabiyyee geerarsaa of keessaa qaban yoo qabaate naan mari'ata ture kan jedhu Lataan, ''kanarratti maal jetta jedhee na gaafata. Anis yaada koo nan kennaaf,'' jedhe. ''Bara 2018 waltajjii galma barkumeetti qophaa'erratti wayita geerare, jalqaba waltajjii duubatti anaaf geerare. Kana jechuufan jedha jedhee gaafa naaf geeraru baayyeen rifadhe. "Isa booda maaltu irra ga'uu danda'a kan jedhu na yaaddesse. Innis murteeffatee Oromoon rakkoo isa mudate keessa akkamiin akka ba'u ija jabinaa fi gootummaadhaan waltajjiirratti ba'ee itti hime.'' ''Ergasiis galmuma barkumeetti bakka Isaayyas Afaworqii jirutti geerarsa geerare keessatti cinaa tokko anatu barreesse. Walakkaa ofumaaf barreeffate, walakkaasaammoo kanin duraan barreeseefitti fayyadame,'' jedhe Lataan. ...Lubbuu biliqa baatuuf maafan gola naanna'aa Saba koof falmee du'een Taaddasaa Birruu ta'aa Saba koof falmee du'een Maammoo Mazammir ta'aa, Abdiisaa Aagaa ta'aa Daandii dheeraatu na hafe kan fuuldura koo taa'uu Booddeetti galgalee bookee fi tafkii hin lakkaa'uu Bakka ajaan baay'atu bakka tortoraa fi raqaa Allaattii fi saree malee kan biraa maaltu dhaqaa Jedhee bakka inni itti geeraru akka barreesseef dubbate waloo Lataan. ''Kan darbe caalaayyuu geerarsa akkanaa Kanaan gara fuulduraatti waan baayyee waliin hojjenna jennee sagantaa wajjin qabna ture,'' jechuun waan waliin karoorfatanii turan hima. Waloo Lataa Qana'ii waggaa tokkoffaan guyyaa Hacaaluu Hundeessaa itti ajjeefamee yaadatamuuf wayita jedhutti xalayaa Hacaaluuf jedhee barreessee tureen miidiyaa hawaasummaarratti ijoo dubbii ta'eera. Xalayaa bifa walaloon qophaa'e kana maalirra ka'ee akka barreessee fi xalayichi ergaa akkamii akka baatu Lataan akkaanaan ibseera. ''Duuti Haacaaluu hunda keenyaafuu hibboodha,'' jechuun gaafata. ''Battala ishee dhumaa Haacaaluun itti ajjeefametti maaltu ture? Kan jedhu hundi namaa mataasaa keessatti dhukkubsata.'' ''Haacaaluun goota sodaa hin beeknedha, Kanaan beekama. Yeroo sana maaltu ture laata? Maal dubbate laata? Kun hunduu hunda namaaf hibboodha.'' Polisiin kanneen ajjeechaa isaan shakku afur irratti himata baneera. Kunneenis dhimma isaanii mana murtiitti hordofaa jiru. Xalayaa kana keessatti akka waan inni na dhagahuutti yaadeen waan keessa koo jiru baafachuuf barreesse kan jedhu Waloo Lataa Qana'ii, ''walaloo sana keessatti gootota Oromoo warra akkasaatti du'anin maqaa dhahe,'' jedhe. Aartistoonni akka keetti 'wareegaman' jedhe kanneen akka Eebbisaa, Usmaayyoo, Daadhii Galaan, Yooseef Gammachuufaa maal siin jedhan? jedheen gaafadhe jedhe. Aartistoonni Oromoo kunneen daba walfakkaatuun nyaatamuu kaasuun walaloo isaa keessaa toora kana nu yaadachiise. ...Biyyootti nu maktee gaddatti nu naqxee Akkam siif ta'eeraa Hacee bakki ati dhaqxe? ...Eebbisaa Addunyaa waliin sagalee kiiloleedhaan biyya weerartanii? Maalfaa sirbitani maalfaa geerartani? Usmaayyoo Muusaa, Maaramee Harqaa waliin , Jaarsoo Waaqoo waliin Musxafaa Harawwee waliin Yooseef Gammachuu waliin Daadhii Galaan waliin teessuu dhiyaa barii? Jireenyaa Ayaanaahoo kan barbaannee dhabnee achi jiraa tarii? ...Maal siin jedhan maaloo kanin maqaa hin dhoofnee, xinnaa fi guddaan firaa. Waa'ee Nadhii Gammadaahoo waan dhageesse jiraa? Waan Dabbasaa Guyyoo waan dhageesse jiraa? Wayita isa yaadannu, Haacaaluun maal ture jennee of gaafachuu qabna jedha waloo Lataa Qana'ii. ''Maaliif nama addaa ta'e, maaliif haala kanaan Oromoo hunda biratti jaallatame? Du'i isaa maaliif akkasitti uummata dhukkubse? jennee of gaafachuu qabna,'' jedhe. ''Haacaaluun goota lubbuusaarra uummatasaa jaal'atu. Nama sodaa hin qabne, dhimma Oromoorratti of duuba kann hin mil'anne. "Yeroo rakkootti nama dhugaa uummata isaa dubbatu, tokkummaa Oromoo nama cimsee fi nama uummataaf of kenne ta'uusaa hubachuun fakkeenyasaa hordofuun yaadanna.'' ''Yeroo yaadannoo ammoo sagantaama qopheessuu qofaan ta'uu hin qabu. Hojii inni jalqabe itti fufsiisuudhaan isa yaadachuu qabna.'' Osoo silaa lubbuun jiraate waan inni hojjetuu danda'u ofii keenyaa gochuudhaan ta'uu qaba jedha. "Godina Wallagga Bahaa Aanaa Giddaa Ayyaanaattin dhaladhee guddadhe, achumattin barnoota koo sadarkaa tokkoffaa fi lammaffaa baradhe. Isa booda Muummee Seeraatiin Yuuniversitii Finfinnee seeneen waggaa shan baradhee xumure. Ergan eebbifamee dhaabbata dhuunfaa lama keessatti hojjedheera. Achi booda barsiisummaadhaan Yuuniversitii Rifti Vaalii hojjedheera. BBC Media Action keessas hojjedheera. Hojiiwwan aartii adda addaa irrattis hirmaadheera. Haga ammaatti kitaaba lama, Maal kolfa dhaloonni fi Miila kaayyoo, kan jedhaman barreesseera. Albama walaloo CD tokko kan mata dureensaa ''Haqni dhara hin qabu'' jedhu qopheesseera. Biyya alaa fi biyya keessatti waltajjiiwwan adda addaa irratti walaloo dhiyeesseera. Walaloon anaaf hiriyaa koo an itti dubbannaan inni natti dubbatuudha jedha waloo Lataa Qana'ii. ''Yeroon gadduu fi gammadu, quuqqaa koo waanan ittiin baafadhu. Ofirra darbees quuqqaa uummata Oromoo ibsuuf na gargaara.'' ''Walaloodhaan ofiikoorra darbee uummatan itti tajaajila waan ta'eef gara fuulduraatti walaloo kana cimsee waantota haaraa itti dabaluun kana caalaa fooyyessee uummata koo ittiin tajaajiluuf sagantaan qaba.'' Kitaabas dabalee barreessuufi sagaleedhaanillee walaloo adda addaa hojjechuuf karooran qaba jedhe. Barata kutaa torbaa ta'ee walaloo barreessuu akka eegalee fi walaloo Obbo Zalaalam Abarraa ammoo kutaa 12ffaatti dhagahuu hime Lataan. ''Yeroon walaloo Obbo Zalaalam dhagahetti waltajjii adda addaarratti walaloo dhiyeessuu jalqabeera.'' Dhugaan jiru garuu ergan walaloosaanii dhagahee hamilee guddaa horadheera, miira gaarii fi jabinaa na keessatti uumeera jedhe. ''Akkaataasaan itti jechoota itti fayyadaman, jiruu hawaasaa ibsan, akkisaan itti dhiyeessan hunduu fakkeenya naaf ta'eera.'' Akkasaanii ta'uuf akkan barbaadu, sadarkaasaan amma irra ga'an irra ga'uuf akkan hawwu na godheera jedha Lataan. Keessattuu ergan isaan walin walbaree waliin haasa'uutti ka'ee, hamilee guddaa natti horaniiru. ''Akkan jabaadhee hojjedhee, qixasaaniillee qaqqabuuf akkan hawwutti dhiibbaa narratti uumaniiru.''


Mohaammad Deksiisoo: 'Kanan gaafadhe gaaffii mirgaa waan ta'eef gaabbii omaatuu hinqabu'

Guraandhala darbe keessa sagantaa eebba barattoota Yunivarsiitii Jimmaarratti kan qabame dargaggoo Mohaammad Deksiisoo ''waanan yeroo sana gaafadhe gaaffii mirgaa waan tureef, gaabbiin natti dhagahamu omtuu hinjiru'' jechuun BBCtti hime. Mohaammad Deksiisoo Guraandhala darbe waltajjii eebba barattoota Yuunivarsiitii Jimmaa irratti sagalee mormii namoota hidhamanii fi haqa Haacaaluu Hundeessaaf jedhu erga dhageessiseen booda hidhamuun Adooleessa 10, 2021 gadhiifame. Mohaammad waltajjii Pireezidantiin Naannoo Oromiyaa obbo Shimallis Abdiisaa fi aanga'oonni olaanoo mootummaa Federaalaa argamanitti ture ''Free Jawar Mohammad, Justice for Hachalu'' jechuun sagalee guddistuun galma sirni eebbaa gaggeeffamu keessatti kan dubbate. ''Eenyumtuu beekuu kan qabaatu gaaffiin ani gaafadhe gaaffii mirgaati, wanti na yaaddessuus ta'ee kan na sodaachisuu ykn waanan itti gaabbuu omtuu hinjiru,'' jedheera Mohaammad. Erga to'annaa jala oolfamee kaasee bakkeewwan garaa garaa jahatti hidhamuu kan dubbatu Mohaammad, isaan keessaa lama qofti bakka mana hidhaa idilee yoo ta'an kaan bakka al-idilee namoonni itti dararamanidha jedheera. Kanaan dura Mohaammad guyyaa to'annoo jala oolfame poolisootaan reebichi irratti raawwatamuu komiishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa himuunsaa ni yaadatama. Awaash Malkaasaa 'lafa horsiisa lukkuu' keessatti namoota biraa waliin gara baatii tokkootiif hidhamu isaa kaasuun, Jimaata irraa kaasee namoonni hedduun gadhiifaman jiraachuu BBCtti himeera. Haala turmaata isaa mana hiidhaa Awaash Malkaasaa yoo dubbatuus ''Guyyoonni achi ture akka waggaatti dheeraa waan turaniif, hinlakkoofne garuu baatii tokkoo ol ni ta'an se'a'' jedheera. Haala mana hidhaa Awaash Malkaasaa ilaalchisees ''bakka lukkuun itti horsiifamaa ture, maal akka ta'e hubachuun ni danda'ama,'' jechuun ibse. Tibba hidhaarra tureetti waan isa mudate dubbachurraa kan of qusate Mahaammad, garuu ammoo ''kan na mudatee kanneen hidhaarra jiran birootiin addaa miti. Namoota hedduutu hidhaarratti argama'' jedheera. Mohaammad dabalatee namoonni isa waliin hidhaman lama marroo duraatiif hokkora kakaasuu fi qaama hidhatee socho'u waliin hariiroo qabaachuun shakkamuu poolisiin magaalaa Jimmaa mana murtiif ibsee ture. Irra deebiin ammoo 'yakka ajjeechaan' shakkamuu isaanii poolisiin himee ture. A.L.I Guraandhala 6 bara 2013 manni murtii mirga wabii eeguufi hordofee Komiishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa Mohaammad Deksiisoo hatattamaan akka gadi dhiifamu gaafachuun ibsa baasee ture. Wanti Mohaammad Deksiisoo godhe yakkaan nama gaafachiisa jedhee hin amanu jedhe komishinichi. Dabalataan Mohaammad guyyaa to'annoo jala oolfame poolisootaan reebichi irratti raawwatamuu komishinichi himee ture. Manni Murtii aanaa magaalaa Jimmaa dhaddacha ALI gaafa 07/07/2013 ooleen Mohaammad Deeksisoo yeroo lammaffaaf wabiidhaan akka gadhiifamuuf murteesse. Abukaatoon isaa Obbo Obsinaan Girmaa erga mirgi wabii eegameefiin booda garuu poolisiin osoo hin gadhiisiin torbe lamaa oliif turuu BBC'tti himanii turan. Boodas qarshii wabiidhaaf gaafatame kanfalee mana hidhaatii bahee erga namootaanis wal-argeen booda poolisiin deebisee too'annoo jala oolchuun dhagahame. Poolisoonni Humna Addaa Oromiyaa paatirooliidhaan fuudhanii deemuu isaaniitiin alatti eessa akka geessan quba akka hin qabnes, Obbo Obsinaan fi obboleessisaa Sulxaan Deksiisoo BBCtti himuunsaanii ni yaadatama. Guyyaa Sambataa Adooleessa 10, 2021 ammoo Awaash Malkaasaa irraa hiikamuun maatiitti makamuu Mohaammad fi maatiin isaa BBCtti himan.


Dhageettiin Sirboota Afaan Oromoo YouTube irratti akkamiin wayyaa'uu eegale?

Aartistonni Afaan Oromootiin walleewwan garaagaraa hojjetan akkaataa eeganiin irraa fayyadamuu dhabuusaanii kaasaa turanis yeroo dhiyoo as garuu fudhatamummaan walleewwan Afaan Oromoo dabalaa jira. Weellistoonni hedduun kilippiiwwan sadarkaasaanii eeggatan hojjechuudhaan waan miira dorgommii keessa galan fakkaatu. Walleewwan Afaan Oromoon hojjetaman sadarkaa biyyaarra darbanii, biyyoota bahaa fi lixa Afriikaa tokko tokko keessattillee hanga dhageettii argachuutti ga'aa jiru. Namoonni walleewwan fooyyee qaban filanii yaada irratti kennan sirboota Oromoo hedduu filatanii irratti dubbataa jiru. Fakkeenyaaf Weellisaa Galaanaa Gaaromsaa kan weellise Wal Agarraa, kan Artist Andu'alam Gosaa Darbee laallaa, kan Artist Margituu Worqinaa Obomboleettii, kan Fayyisaa Furii Qondaala, Kan Guutuu Abarraa Hawwaanawwa fi walleewwan kilippiidhaan hojjetaman hedduun dhageettii guddaa argataniiru. Weellistoota Oromoo biratti jijjiiramni kun akkamiin dhufuu danda'e? maaltummoo hafa? Sirboota kunneen dabalatee kanneen biroo hedduu chaanaalii YouTube isaarratti fe'uun kan beekamu 'Vision Entertainment' kan hundeessee fi amma olaantummaan kan hoogganu Birraa Gammadii waliin turtii taasifneerra. Itoophiyaa keessatti uummanni Oromoo saboota kaanirra heddummina qabaatus, walleen Afaan Oromoon hojjetaman garuu hagas mara fudhatamuu dhabuun(dhageettii hedduu dhabuu) weellistoota keessatti xiiqii uumeera jedha Birraa Gammadii. Waltajjii(Pilaatfoormii) Artistoonni Oromoo itti fayyadaman, Vison Entertainment hundeessuufis kun akka isa kakaase hima. ''Uummanni Oromoo uummata miiliyoona 50 caalu ta'ee yeroo sirbi Afaan Oromoo ba'u garuu nama muraasatu ilaala. Uummnni lakkoofsi isaanii xiqqoo ta'an ammoo walleensaanii kan Afaan Oromoo caalaa ilaalamaa ture. Kanatu nu aarsee akka dhaabbata kana hundeessinu nu dirqamsiise.'' Rakkoo guddaan Aartiin Oromoo qaama abbaa itti ta'ee mataa walitti qabu dhabuusaati jedha Birraan. ''Akkaataa viidiyoon itti hojjetamurraa jalqabee hanga YouTube irratti fe'amuutti, adeemsi pirodaakshiniisaa hundinuu rakkoo qaba ture. Qaamni ijoollee ciccimtuu filee, viidiyoo fi sagaleerraa eegalee hanga wallee hojjetanii xumuruutti bira dhaabatu hin jiru. Jaarmiyaan ulaagaa (standard) kaa'ee qulqullinarratti xiyyeeffate hojjetu dhibuun rakkoo ijoodha.'' Hojiin qulqullina qabu hojjetamuunsaa Aartiin Oromoo, uummata Oromoo bira taree sabota biraanillee akka daawwatamu godheera kan jedhu Birraan, ''sirboota keenyarratti yaada kan kennan (reaction) saboota Itoophiyaa biroo fi namoota Afriikaati,'' jedha. Walleen Afaan Oromoon hojjetamaa turan hedduun kanaan dura dhageettii guddaa hawaasa bal'aa biraa argachuu dhabuusaaniin alatti seera ittiin bulmaata YouTube cabsan jedhamuun haqamaa turan. Sirboonni Afaan Oromoo heddumminaan hojjechuun kan beekamu Raayyaa Istuudiyoonis sababuma walfakkaatuun akka cufamee ture nutis iyyaafannee turre. Erga haalonni akkasii hammaatanii as walleen Afaan Oromoon hojjetaman qabbanaa'anii turan, weellistoonni kaan hojii aartiillee kan dhiisanii ba'an jiru jedha Birraan. ''Dhaabbati Vision Entertainment rakkoo walfakkaataa keessa akka hin galleef jecha ulaagaa barbaadamu hunda guunnee hojjetaa jirra.' ''Nuti kan goonu aartiin Oromoo akka sadarkaasaa eeggatee hojjetamuudha. Dhaabbati kun biraandii akka ta'uu fi aartistoonni keenya akka irraa fayyadaman ifaajaa jirra,'' jedhe. Weellistoonni Oromoo yeroo baayyee hacuuccaa jala jiraachuu fi rakkoo maallaqaa qabaachuu himatu. Rakkoo weellistoonni kaasan kanaaf qaama furmaataa ta'uuf akka hojjetaa jiran hima Birraan. ''Ijoolleen keenya maallaqa ittiin hojii sadarkaasaa eeggate hojjetan hin qaban. Kanaaf nuti chaanaaliin keenya brand ta'ee, ijoolleen Oromoo akka wallee isaanii irratti fe'atan goone. Sirbooti sadarkaasaanii hin eegganne akka sirratan goona. Artistoonnillee waan qulqullina qabu hojjechuuf akka dorgommii fi xiiqii keessa seenan gooneerra,'' jedhe. Hundaa ol ammoo qajeeltoo YouTube'n akka seeraatti kaa'atee jiru hordofuun dirqama jedha Birraan. ''Artistoonni Oromoo wayita nama wayii maqaa dhahanii sirban dhagahama, kunimmoo dubbii jibbiinsaa(hate speech) jalatti nama himachiisa. Ijoolleen keenya hedduun jechoota haasaa jibbiinsaa jalatti ramadamaniin miidhamaa turan.'' Kanaan dura weellistoonni Oromoo hedduun seera ittiin bulmaata YouTube kanarratti hubannoo hin qaban kan jedhu Birraan, hubannoo cimsuurrattis akka hojjetan hima. ''Waan fedhan kallattiin osoo hin taane afaan aartiitiin ibsachuun ni danda'ama. Fakkeenyaaf Artistiin tokko nama wayii maqaa waamee ajjeesaa! kan jedhu yoo ta'e YouTube'n hin eeyyamu. Nuti isa kana dursinee qorannee qajeeltoo kana kabajna.'' Qajeelfama ittiin bulmaata YouTube kabajuun alatti, walaloo fi yeedaloon akkaataa qalbii namaa hawwatuun akka qophaa'u ulaagaa keenyee hojjenna jedha Birraa Gammadii. ''Walaloon barreeffamu boca aartii qabaachuu qaba malee kallattiidhaan maqaa namaa fi sabaa kaasanii abaaruu fi ajjeesaa jechuun sirrii miti. Dabalataan kaameeraa ittiin waraabnu, qulqullina waraabbii fi bakka itti waraabnuufillee xiyyeeffannoo guddoo kennina.'' Aadaa, safuufi dhugaa Oromoo waan of keessaa qabuuf dursa kennina kan jedhu Birraan, ''akkaataan pirodaakshiniis ulaagaa keenya isa ijoodha,'' jedha. Uummanni Oromoo akkuma heddummina isaa aadaa fi duudhaa hedduu qalbii namaa hawwatan qaba kan jedhu Birraan, ''Aadaan gosa hedduu kun osoo sirriitti ba'ee mul'atee uummata Oromoo qofa osoo hin taane sabni biraanillee waan ilaaluu danda'uudha,'' jedha. Haala kanaan dura tureen walbira qabamee wayita ilaalamu, yeroo dhiyoo as fudhatamummaan sirboota Oromoo baayyee nama jajjabeessa kan jedhu Birraan, garuu akkaataa baay'ina sabichaan ga'aa miti jedha. ''Qara nuti waggaa lamatti sirbi Afaan Oromoo yoo kuma 500, miiliyoona tokko argate, suuraa kaasnee akka milkaa'ina guddaatti maxxansaa turre. Amma garuu ji'a tokkotti nama miiliyoona tokko caaluun ilaalamuun waan baayyee nama boonsu,'' jedha. Milkii kana daran cimsuuf Artistoonni cimanii hojjechuu akkuma qaban, miidiyaa fi rogeeyyiirraas hojii guddaatu eegamas jedheera. ''Aartii guddisuufis qabsoo barbaachisa waan ta'eef keessatti hirmaachuun qooduu qabu, beeksisuu qabu. Afaan Oromoo qofa waan ta'eef osoo hin taane sirba istaandardii qabu jajjabeessuu qabu.'' Kanaan dura ijoolleen Oromoo Afaan Oromoon sirbuu hifatanii hanga gara Afaan biraan sirbuu yookiin dhiisuutti ga'aniiru. Weellistoota muuziqaarraa fagaatanii tibbana itti deebi'an keessaa Artist Fayyisaa Furii tokko. Wallee isaa 'Qondaala' jedhu kan daawwattoota hedduu argate akka milkaa'uuf namni qooda guddaa gumaache Birraa Gammadiiti. ''Amma seenaan duraa jijjiiramee inumaa afaan biraa irraa gara Afaan Oromootti fedhiin heddummaataa jira. Kun akka boodatti hin jennee fi kanarra akka cimu gochuuf miidiyaa fi rogeeyyiin miidiyaa hawaasummaarratti beekamanillee qooda gumaachuu qabu,'' jedha Birraan. Uummanni Oromoo waggoota hedduuf waanjoo garbummaa ofirraa qolachaa kan jiraate waan ta'eef aartiin Oromoollee waa'ee madaa isaarratti kan xiyyeeffateedha jedha Birraan. ''Keenya yeroo waanjoo garbummaan wal'aansoo qabu, uummati biraan kan haalli mijateef damee aartii irratti invest godhanii hojjetaa turan. Damee muuziqaa akka kubbaaniyyaa guddaatti irratti hojjetaa turan. Keenya garuu weellisaadhumatu carraa argateen tattaafata malee kan cinaa dhabbatee deggeru hin jiru.'' ''Maqaa sirba Afaan Oromootiin ispoonsara gaafachuunillee qaanii ture, sirba Oromoo taanaan namni nama dubbisuyyuu hin jiru ture. Kun hundi artistoota Oromoo hamilee tuqee, aartiinillee akka hin guddanne danqeera.'' Uummanni Oromoo seenaa duraa kaasee komachuu caalaa karaa ittiin aartiin guddachuu danda'urratti mala dhahuu qaba kan jedhu Birraan, ''karaa ittiin aartii Oromoo guddisna jennee yaadnu keessaa tokko dhaabbata Vision Entertainment kan hundeessineef kanaaafi,'' jedhe. ''An wayita ijoolleen keenya sirbasaanii osoo maallaqa tokko itti hin argatin tola feesifachuuf namoota kadhatan ija kootiin argeen natti dhagahame. Chaanaalii keessanirratti naaf maxxansaa jedhanii kadhatu.'' ''Har'a garuu sun jijjiirameera. Inumaa yeroo ammaa Chaanaaliiwwan hedduun sirboota Afaan Oromoo irratti hojjechuuf yaalaa jiru, view'n illee guddataa waan jiruuf. Kana boodallee cimuu qaba.''