Haadholii Keeniyaa da'imaafi hojii keessaa tokko filachuuf dirqaman

Dhaabbati Fayyaa Addunyaa (WHO) daa'imman dhalatanii hanga ji'a ja'aatti harma haadhaa hodhuu akka qaban gorsa, harmootiin baay'een garuu sababa dirqama hojiitiin kana gochuuf ni rakkatu. Lammii Keeniyaa kan taate haati umrii waggaa 25 Soofii Saroonge deessee ji'a sadi keessatti hojiitti waan deebiteef daa'ima ishee harma ga'aa (ji'a ja'aaf) hoosisuu hin dandeenye. Ofiishee ogeettii sirna nyaataa kan taate dubartiin kun, maatiishee jiraachisuu waan qabduuf daa'ima dhiistee hojiitti deebi'uu malee filannoo biraa hin qabdu. Tarkaanfii ishee kanaaf garuu qeeqi irraa hin dhaabbanne. Ministeerri Fayyaa Keeniyaa daa'imman dhalatanii hanga ji'a ja'aatti aannan haadhaa qofa fayyadamuu qabu jedha. Mootummaan biyyattii kubbaaniyyaawwan aannan daa'imman dhugan oomishan, yeroo kaa'ame kana keessatti aannan harma haadhaa dirqama ta'uu akka beeksisan ajajeera. Dhaabbati Fayyaa Addunyaa (WHO) daa'imman salphaatti hanqina nyaata madaalawaan akka hin hubamneef hanga ji'a ja'a guutanitti harmi haadhaa dirqama ta'uu gorsa. Kana malees daa'imman dhibee garaagaraa irraa ittisuuf aannan harma haadhaa akka talaalliitti gargaara jedhe dhaabbati kun. Aadde Saronge garuu, ''ofii kiyyaaf ogeetii sirna nyaataa ta'ee osoon jiruu daa'ima kiyyaaf aannan loonii kennaa jira. Garaachi daa'immanii akka aannan harma haadhaatti aannan loonii akka hin bulleessine nan beeka. Garuu filannoo hin qabu,'' jette. Aadde Saronge wayita ji'a sadiif boqonnaarra turtellee kaffalamaafii akka hin turre himte. Sababni isaa haalli kontiraata hojiishee kan boqonnaa da'umsaa ba'anii kaffalamuuf miti. Sababa kanaan jireenyi waan itti ulfaateef daftee hojiitti deebi'uuf murteessuus himte. Dubartiin Kaaroolaayin Waayirimuu jedhamtu ammoo, abbaan manaashee hojii gaarii wan qabuuf, hojii daldalaa dhaabdee daa'ima guddisuutti deebiteetti. Dubartoonni wayita boqonnaa da'umsaa ba'an ji'a ja'aaf kaffalamuufii qaba jetti. ''Harmootiin akka daa'imman isaanii ji'a ja'aaf harma hoosisaniif kaffalaafii eeyyama kennuufiin akkaan barbaachisa. Heduun keenya ji'a sadi booda daa'ima dhiisnee hojiitti deebina. Maatii jiraachisuu fi haadhummaan baayyee ulfaataadha,'' jette. Akka seera Keeniyaatti dubartiin kontiraata mallatteessitee hojii hojjettu eeyyama da'umsaa ji'a sadi argachuuf mirga qabdi. Quuqamtuun mirga dubartootaa Ruth Mumbi rakkoon dubartootaa mootummaa waan hin dhphisneef, dubartoota da'aniif boqonnaan yeroo dheeraa hin kennamuuf jechuun komatti. Xiinxaltoonni tokko tokko akka jedhanitti dhababileen qacaranii nama hojjechiisan mootummaatti mataa jabaachuurraa rakkoon kun dhalate. Pireezidant Uhuruu Keeniyaataa wixinee seeraa kubbaaniyyaawwan akka haadholii hoosisaniif kutaa addaa qopheessan ajaju, kan bara 2016 labsame irratti hin mallatteessine. Seerri kun bara 2019 irra deebiin haaromfameera, garuu hanga yoonaa paarlaamaan hin raggaasifne. Ministira Fayyaa Keeniyaattii daarektarri dhimma sirna nyaataa Veronica Kirogo, mootummaan seera kana hojiitti hiikuuf kutannoo qaba jedhan. Waajjiraaleen mootummaa hedduun akkasumas kubbaaniyyaawwan dhuunfaa 50 caalan kutaa harmootiin keessatti daa'imman harma hoosisan mijeessaniiru. Hojii barnootaa fi ogummaa hin gaafanne guyyaa guyyaan hojjechuun kan maatiishee bulchitu Eviliin Muweenii deessee ji'a tokkotti hojiitti deebite. ''Daa'ima kiyya ollaa bira kaawwadhee, akka aannan looni fi marqaa naaf nyaachisan itti himadheen hojiitti deebi'e. Uffata harkaan miiccee, qe'ee namaa qulqulleesseen kiraa manaa fi nyaata kiyya danda'a,'' jette. Dubartoonni iddoo hojii mijataa keessa jiran aannan harmaa elmuun bakka qorraa kaa'uu danda'u, isa booda daa'immaniif kennu. Eviliin Muweenii garuu carraa kana hin arganne, filannoon qabdu aannan loonii daa'imasheef kennuu qofa. Dhimma fayyaa daa'ima reef dhalatteerratti speeshaalistii kan ta'an Dr Moses Lango, ''daa'ima yeoo malee soorata biraa nyaachisuun hin gorfamu. Sababni isaa ammoo harmi haadhaa hanga ji'a ja'aatti ga'aadha waan ta'eef,'' jedhan. Akkuma Keeniyaa, Laayibeeriyaanis kubbaaniyyaawwan aannan daa'imman dhugan, kan harma haadhaa bakka bu'an oomishan akka beeksisa isaanii xiqqeessan seerateera. Mootummaan Namiibiyaa ammoo harmootiin wayita eeyyama da'umsaarra turanitti doolaara 20 hanga 1,000 akka kaffalamuuf murteesseera. Namiibiyaa keessattis eeyyamni hojii ji'a sadi, kanas dubartoota qacaramanii ji'a ja'a guutan qofatu argatu. Kaffaltii mootummaas kan argatan dubartoota qacaramanii ji'a ja'a guutan qofa. WHO akka jedhutti daa'imman aannan harma haadhaa hoosisuun sammuusaanii cimsa, akkasumas wayita guddatan akka sirnaan of danda'an isaan gargaara.


Kiristaanoo Ronaaldoo himannaa gudeeduu irraatti dhiyaateen bilisa jedhame

Kiristaanoo Ronaaldoo himannaa yakka gudeeddii irratti dhiyaate abbaan alangaa US haquun barame. Himannaan kun kan haqame abukaaton himatuu odeeffannoo miliqee baheefi galmee hatametti waan dhimmannaa baheef jedhameera. Kaatiriin Maayorgaa, taphataan Mancheestar Yunaayitid kan ta'e, Kiritaanon bara 2009 Laas Veegasitti akka ishee gudeede himatte. Ronaaldon himannicha haalun takkaa himatamee akka hin beekne falme. Bara 2010'tti murtee mana murtiitiin alatti doolara 375,000  Ronaaldoo irraa akka fudhatte himamus isheen garuu beenyaa miliyeenan lakkaa’amu irraa barbaaddi turte.  Mayoorgan akka jettutti, erga taateen sun uumameen booda qarshicha fudhachuu waliigaltee turte; miidhaa hamilee irra gahe irraa kan ka’e adeemsa beenyaa sana sirriitti xinxaaluu akka hin dandeenyee fi beenyicha akkan fudhadhuuf dhiibbatu narra ture jetti. Abukaatoo Mayoorgaan kan ta’e Leslii Istooval himata iyyannaa osoo hin baniin dura bifa seerri hin eeyyamneen odeeffannoo akka argatee fi sanadiiwwan icciititti dhimma bahe jedhuun Abbaan Alangaa Distiriiktii US Jeenifar Doorsi. Abbaan alangaa kun akka jettutti, abukaaton Moyorgaa odeeffannoo hatamee fi icciitii dhuunfaa fayyadamuun maqaa Ronaaldoo balleesse. Abbaan alangaa Doorsin murtii kaleessa himanni Mayoorgan kana booda akka itti hin fufne addaan kutaniiru. Sababni isaas abukaaton ishee adeemsa himannaa yakkaa waan hin hordofneef. Bara darbes, amala Itooval-abukaatoo Mayoorgaa- irraa kan ka’e himanni kun akka adda citu abbaan alanagaa himannaa yakka sasalphaa yaada furmaataa kaa’ee ture. Bara 2019, qorattoonni yakkaa US “sababni isaan amansiise waan hin jirreef” Ronaaldon akka adabamuu hin dandeenye dubbatanii turan.  Biiron Abbaa Alangaa Bulchiinsa Kilaark Laasveegas keessatti argamu akka jedhetti bara 2009 tti yakki kun akka irratti raawwatte isaanif gabaastee turte, garuu ammoo yakkichi eessatti akka raawwatee fi eenyu akka ishee irratti raawwate itti himuu hin barbaanne. Kana irraa kan ka’e poolisiin qorannoo qabatamaa gaggeessuu hin dandeenye. Haa ta’u malee gaaffii isheen dhiyeessite irraa kan ka’e himannichi bara 2018 tti qoratamee ture. Kiristaanoo Ronaaldoo gama isaatin, bara 2009 Laasveegasitti ishee wajjin akka wal argan hin haalle, garuu waanti raawwate fedhii ishee irratti hindaa’uni. Namoota qoccolloon saalaa narra gaheera jedhan BBC’n maqaa isaanii ifa hin godhu, garuu Mayoorgan maqaan ishee yoo dhahame rakkoo akka hin qabne eyyamamtuu taatetti.


Dubartoota tajaajila ulfa baasuu argachuuf imalaniif eegumsi ni taasifama jedhan Baayidan

Pireezidantiin US Joo Baayidan dubartoota tajaajila ulfa baasuu argachuuf jecha imalaniif mootummaan federaalaa eegumsa ni taasisaaf jedhan. Waxabajjii amma xumurame kanarraa eegalanii dubartoonni miiliyoonaan lakkaa'aman US keessatti mirga ulfa baasuu dhabaniiru. Kunis erga manni murtii biyyattii seera ulfa baasuu eeyyamu, kan waggaa 50 dura raggaasifame, Roe v Wade jedhamuun beekamu erga haqeeti. Murteen kun kutaaleen biyyaa hunduu seera kana akka dhorkaniif karaa saaqeera. Garuu kutaaleen biyyaa tajaajila ulfa baasuu kennuu fi dhaabuu irratti dhibdee keessa galanii jiru. Google gamasaan ragaa dubartoota gara manneen yaalaa tajaajila ulfa baasuu kennan deemanii haquun, akkasaan hin hordofamne gochuuf hojii eegaluu ibseera. Dubartoonni kutaalee biyyaa seera ulfa baasuu haqan keessa jiraatan daangaa qaxxaamuruun gara kutaa biyyaa ammallee tajaajilli kun seera qabeessa ta'ee jiruutti imaluuf dirqamaniiru. Bulchitoota miseensa dimokiraatotaa ta'an waliin kan mari'atan Pireezidant Baayidan, kutaaleen biyyaa US hedduun dubartoota tajaajila ulfa baasuu barbaacha daangaa qaxxaamuran qabanii hidhuu akka danda'an himan. ''Uummanni kun ni ta'a jedhee amanee hin beeku. Garuu ta'uuf deema,'' jedhan. Pireezidantichi dabaluun mootummaansaanii dubartoonni qoricha da'umsa ittisu akka argataniif kan hojjetu ta'uu himan. Murteen ulfa baasuu Roe v Wade jedhamu dhorkamuun US keessatti rifaatuu guddaa uumeera. Murteen mana murtii olaanaa kun dubartoonni ulfaa'anii yeroo hanga ji'a sadiitti jiru keessatti ulfa baasuu akka danda'anii fi sanaa ol kan jiru ammoo seeraan akka dhorkamu eereera. Murtee mana murtii kana booda kutaaleen biyyaa US 13 ta'an ulfa baasuu dhorkaniiru. Pireezidant Baayidan kongiresi biyyattii seera mirga ulfa baasuu kan bakkatti deebisuu danda'u filannoo Sadaasa booda gaggeeffamuun boodadha jedhan. Gabaasaan BBC Los Angeles jiru Peter Bowes, kutaalee biyyaa ulfa baasuu dhorkan keessatti poolisiin dubartoota ulfa baasuuf karoorfatan karaa bilbila isaanii hordofuun bira ga'uu danda'a jedhe. Kana hambisuuf Google torbee dhufurraa kaasee, wayita dubartoonni ulfa baasuuf jecha gara manneen yaalaa, giddugala gorsaa fi kaanitti imalan ragaa agarsiisu akka haqu ibseera. Meeshaaleen elektirooniksii kallattii dubartoonni itti imalan agarsiisu yoo jiraate, ergasaan tajaajila ulfa baasuu argatanii booda ragaan imalaa isaanii akka haqamu nan godha jedhe Google.


'Ulfikoo narraa ba'uu isaatiif hidhaan waggaa 30 natti murtaa'e'

Maqaan ishee Kaaraan jedhama. Ulfi sababa biraan irraa bahe 'situ ofirraa baase jedhamtee' hidhaan qaggaa 30 itti murtaa'e.  Wayita hospitaalaa keessatti of bartu, harkiishee sireetti hidhamee  poolisiin marfamtee of agarte. Balaan ulfi irra bahuu mudateen booda kunuunsa atattamaa osoo isheef kennamuu qabuu gara himatamuutti dabarsan. Yeroo sana umuriin ishee waggaa 22 kan ture Kaaraan ulfa ofirraa baasuun himatamte. ''Maal akka na mudate itti himuun yaale. Garuu kan na dhagahu hin turre,'' jechuun waan ishee mudate yaadatti. "Achinis natti murtaa'een hidhame',' jetti. Biyyoota jidduu gala Ameerikaa keessaa El Saalvaador kanneen addunyaarratti seera ulfa baasuu cimaa qaban keessaa tokko. Kunis ulfichi kan lubbuu haadhaa balaarra buusuu ta'us, ykn kan dirqisiifamuun gudeedamtee ulfoofte ta'us, hunda baasuun dhorkaadha. Ajjeechaa cimaa raawwachuun himatamunis, Kaaran hidhaa waggaa 30 itti murtaa'e. Isheenis dubartoota sababii balaa ulfaa ykn ulfi irraa bahuutiin daa'ima isaanii dhabanii hidhaman kanneen garee dubartootaa ''Las 17'' jedhaman keessa tokko.  Kaaranis dubartoota biraa sadii waliin osoo Muddee 2021 hidhaarraa hin hiikamiin dura waggaa jahaaf mana hidhaatti dabarsite. Isaanis hidhaarraa kan hiikaman erga dulli namoota bebbeekamoo addunyaatiin deeggarsa argate gaggeeffameen booda ture. Kaaran wayita mana hidhaatti darbatamteetti haadha mucaa waggaa lamaa turte. Isheenis hanga inni waggaa sagal guutuutti ijaan arguu hin dandeenye turte. "Akkan waggaa 30'f hidhaan dabarsu yoo natti murteessan, addunyaan kiyya akka dukkanaa'eetti natti dhagahame. Waa'ee mucaakoo yaaduun isarraa akkan hafuun yaadaan ture.'' Jiddugalli Walqixxummaa Dubartootaa, kan garee mirgaaf duula gaggeessanii Ameerikaa Kaabaa guutuutti duula gaggeessu. Garichis biyyattii keessatti yoo xinnaate dubartoonni 180  ta'an waggoota 20n darban keessatti haala wal fakkaataaf himatamaniiru ykn hidhamaniiru jedhu. Dubartoota haala walfakkaataan hidhaman keessaa kan biraa Sinitiiyaadha. Isheenis bara 2019 keessa erga mucaan ishee osoo guyyan hin gahiin dhalachuun du'een booda, ajjeechaa cimaa raawwachuun himatamte. Bara 2019 keessa gadhiifamte. Sinitiyaan BBC'tti akka himteetti,  ambulaansii poolisootatu rakkoo isheerra qaqabeef birmateef. Of wallaaltee yoo gara of baruutti deebiitu, akkuma Kaaran sana hospitaala keessatti, harkishee hidhamee of agarte. Hospitaala irraas kallattiidhaan osoo dhaddachatti hin dhiyeeffatamiin dura kutaa hidhaa buufata poolisiitti geeffamte. Kanaaf, firootaafi ijoollee ishee xixiqqootti dubbachuuf carraan hin kennamneef. Yeroo sanattis waggaa 20 turte. ''Mucaakoo kaasuutti hamachuun barbaadeen ture, garuu naaf hin hayyamamne. Akkan sirna awwaalchaa isaarratti argamulleen naaf hin hayyamne,''  jetti Siintiyaan. Sababii 'yakka' isheen raawwatteetiin, mana hidhaa keessattis loogiin irra gahuufi sirreeffamtuu biraatiin miidhaan qaamaa irratti raawwatamuu dubbatti. Kaaranis mana murtiitti mudannoon wal fakkaatu ishee mudachu garuu mana hidhaa keessatti carraa garii akka qabaatte himti. Sababiin isaas dubartoota dhimma walfakkaatuun himatamanii waliin turte. ''Baayyinni keenya 10 ol ta'a ture. Isaan keessaa dubartoonni muraasni sirreeffamtoota biraatiin miidhaan irra gaha ture,'' jechun haala ture yaadatti. "Garuu ammoo garee wal gargaaru cimaa uumnee turre.'' Kanneen hidhaman hundi barbaadanii kan ulfa baasan ta'uu isaanii adda baasuun rakkisaadha. Garuu ammoo kanneen duula gaggeessaa jiran, seerichi dubartoota ulfa baasuu hin barbaadne osoo adda hin baafne miidhaa jira jedhu. Dhaabbileen El Saalvaador keessatti mirgaaf falman akka jedhaniitti, seerichi dubartoota kunuunsa fayyaatiif qabeenyaa gahaa hin qabnelleen osoo adda hin baasiin miidhaa jira jedhu. Dubartoota akka Kaaraniifi Siintiyaa fa'i jechuudha. ''Biyyattii keessatti dubartoonni caalaa seera kanaan miidhamanis kanneen hiyyeeyyii ta'aniifi kanneen gochaa ulfa ofirraa baasuu raawwataniidha,'' jetti roogeettiin dhimma kanaa Moranaa Heeraraa. "Dubartoonni hidhaman akka gadhiifaman barbaadna. Hmannaan isaanii akka dhaabbatus ni barbaadna.'' Deeggarsi dubartoota hiyyeeyyiif taasifamu hanqina qaba, akka rogeeyyiin dubartoota miidhamaniif falman jedhaniitti.  Siintiyaan dhaddacha isheetti akka mana murtiitti dubbattuuf dhorkamuu himti. Akkasumas, wayita hidhaa keessa turteetti, nama seeraa mootummaan bakka buufameen dhimmicharratti ibsi akka hin kennamneef dubbatti. Himannaan ishee irratti baname maal akka ta'eyyuu hin baaktu turte.\n''Mana murtii keessa ta'eetan akkan himannaan ajjeechaa cimaan himatame kan dhagahe,'' jechuun haalicha yaadatti. BBC dhimma kanarratti yaada aanga'oota biyyattii argachuuf yaaliin taasise hin milkoofne. Akka odeeffannoo dhaabbata mit-mootummaa US'tti bu'uurreeffate -Jidduugala mirgawwan Walhormaataan waliitti qabameetti, El Salvaador biyyoota Laatiin Ameerikaa ulfa baasisuu dhorkan torba keessaa tokko. Hunduraas, Jamaayikaa, Nikaaraaguwaa, Haayitii, Riippablika Doomiinikaa fi Surinaam, biyyoota addunyaa 24 dhimma kanarratti seera cimaa qaban keessaayi.


Indiyaa: Viidiyoon dubartoonni bishaan barbaacha balaaf saaxilaman mul’ise ijoo dubbii ta’e

Indiyaa, bulchiinsa Madyaa Piraadesh keessatt viidiyoon yemmuu dubartiin tokko bishaan warraabachuuf jecha keenyaan boolla bishaanii gadi fagoo bu'aa jirtu agarsiise hanqinni bishaanii naannicha mudate hangam cimaa akka ta'e kan saaxileedha. Viidiyoon kun yeroo dubartiin kun bishaan waraabuuf jecha funyoo malee kenyaan boolla bishaanii kanarra gadi buutu mul'isa. Erga boolli bishaaniifi burqaan bishaanii naannichaa goganii booda jiraattonni baadiyyaa Gusiyaa, gocha lubbusaanii balaaf saaxilu akkanaa gochuuf dirqamaniiru. Indiyaa keessatti nannooleen biroo hedduu rakkoo hanqina bishaanii wal fakkaataan miidhamuu maddeen ni mul'isu. Viidiyooleen yeroo lammiileen Indiyaa tokko tokko bishaan argachuuf jecha balaaf of saaxilan agarsiisan, yeroo garaa garaatti ni qoodamu. Ebla keessas haalumaa walfakkaatuun dubartiin tokko Maharashtira keessatti yeroo bishaan waraabbachuuf jecha boolla bishaanii keessa seentu viidiyoon mul'isu qoodamaa ture. Akka gabaasa addunyaa bara 2019'tti, Indiyaan biyyootii 17 "rakkoon bishaanii garmalee cimaan keessatti jirudha'' jedhaman keessa tokko ta'u ishee ibsameera. Gabaasi kun akka jedhutti, naannoleen rakkoo kanaan guddaa hubaman keessaa bulchiinsonnti Maadya Piraadesh, Punjaab, Raajastaan, Uttar Piradeesh, Gujaraat, Uttarakhaand fi Haryaana ni argamu. Hanqinni bishaanii akkasii kunis bulchiinsoota tokko tokkootti waqxii bonaa hundatti irra deddeebiin kan uumamudha. Bulchiinsi naannichaa bara 2024tti tajaajilli bishaanii qulqullu gandoota hunda keessatti akka waliingahuu waadaa seenulleen, garuu namoonni miiliyoonaan lakkaa'aman ammayyuu bishaan dhugaatii argachaa hin jiran. Baadiyyaa Gusiyaa keessatti, jiraattoonni aaran mootummaa irratti mormii qaban ibsuuf filannoo naannicha irratti akka hin hirmaanne ibsu. "Bishaan waraabbachuuf boolla bishaanii baayyee gadi fagoo keessa gadi bu'uu qabna. As boolla bishaanii sadiitu jira, hundisaanii guutummaa guututti goguu ga'aniiru. Ujummoo bishaanii hin jiru," jechuun dubartiin tokko miidiyaa ANI'tti aariishee himte. "Qondaaltonni mootummaa fi hoggantoonni siyaasaa yeroo filannoo qofa gara kana dhufu. Bara kanas yoo dhiyeessitii bishaanii arganne malee filannoorratti sagalee keenya kennuu dhiisuuf murteessinedha," jetti. Lammileen Indiyaa hedduu miidiyaa hawaasummaa irratti, viidiyoon "onnee nama cabsu" jedhaniin kanarratti anga'oonni ummata akka gargaaraniif waamicha taasisaniiru. Indiyaan biyyoota addunyaa bishaan baayyee lafa jalaa baasaan keessaa tokko -ammalleen jiraatonni hedduun maddi bishaan isaanii inni guddaan boolla qotameedha. Baankiin Addunyaa akk jedhutti bulchiinsota biyyattii harki sadii keessaa lama kan ta'an hanqina bishaan lafa jalaatiif saaxilamaa jiru. Bara 2050'tti Indiyaan rakkoo bishaanii guddaaf saaxilamuu akka maltu tilmaamama. Magaalonni 30 ammoo haala balaa guddaa jedhamu keessatti argamu.


Biriitinii Ispiirs dargaggeessa Iraan kan waggaa 12n angaftutti eerumte

Sirbituu beekamtuu kan taate Biriitinii Ispiirs jaalallee ishee Saam Asgahaaritti eerumuu beeksifte. Biritiniin kanaan dura to’ataa ishee kan ture abbaa ishee wajjin mana murtiitti wal falmaa turte.  Sirbituun umuriin ishee ganna 40 ta’e kun dargaggeessa lammii Iraan umuriin isaa waggaa 28 ta’e waliin kaleessa gaa’ela kan dhaabbatte yoo ta’u, to’annaa abbaa ishee kana jalaa erga baatee ji’a 7 boodadha.  Maallaqa isheen qabdu dabalatee dhimmoota dhuunfaa Biriitinii kan biroo waggoota 13f to’ataa kan ture abbaa ishee Jeem ture. Falmii mana murtii yeroo dheeraa booda Biriitiniin to’annoo abbaa ishee jalaa bahuuf irra aantee jirti. Akka seera Ameerikaatti, namni tokko haala murtee mataa isaa dabarfachuu dhorku keessa yoo gale, manni murtii nama isa eegu ramadaaf. Bifa kanaan olaantummaadhan dhimma Biriitinii to’ataa kan ture abbaa isheeti. Guyyaa itti to’annoo abbaa ishee jalaa baate, “Jireenya koo keessatti guyyaan baay’ee gammadeedha,” jechuun dubbatte. Biriitiniin baroota to’annoo eegumsa abbaa ishee jala turtetti, “Gaa’ela dhaabbachuufi dhala godhachuu hin danda’u” jettee dubbataa turte. Sirni gaa’elaa Biriitinii fi Saam raawwachuuf sa’aatin muraasni yeroo hafutti, abbaan warraa ishee durii osoo hin affeeramin bakka sirni gaa’elaa itti raawwatamu seenuf yeroo yaalutti poolisiin to’atame. Abbaan warraa ishee durii kun Jeesan Aleeksandar yoo jedhamu bara 2004 ttii sa’aatii 55 qofaaf Biritinii waliin gaa’ela tolfatanii turan.  Biriitiniifi Aleeksaandar hiriyaa wajjin guddatan yoo ta’an, Laas Veegasitti gaa’ela erga godhataniin booda, abukaatonni ishee gaa’ela godhachuudhaf murteessuu hin dandeessu waan ta’eef gaa’ela ishee akka diiguu qabdu jedhanii falman. Gaa’elli ishees sa’aatii muraasa booda diigamee ture. Abbaan warraa ishee durii kun gaa’ela isheen amma dhaabbatte irratti osoo hin waamamin dhufee poolisiin erga qabamee booda, kana durayyuu yakkoota garaa garaan shakkamee barbaadamaa akka ture bira gahame. Biriitiniin abbaa warraa ishee isa ammaa- Asgahaarii bara 2016 irraa kaasen beeka jetti. Asgahaarin torbanoota muraasa dura BBC wajjin turtii taasiseen, Biriitinii wajjin wal fuudhanii dhala godhachuuf waggoota sadii dura yaada isaa akka qabu ibsee ture. Saam Asgahaarin Biriitiniidhaf abbaa warraa sadaffaa yoo ta’u, isheen ammoo bara 2004 hanga bara 2007 tti sirbaa Keevan Fedarlaayin jedhamu wajjin gaa’ela godhattee jiraataa turte.


Dubartiin Ameerikaa Siiriyaatti loltoota dubartootaa IS leenjisuu amante

Dubartiin Ameeriikaa loltoota dubartootaa garee ‘Islamic State’ jedhamuuf Siiriyaatti leenjisaafi lafa Ameerikaa irratti haleellaa raawwachuuf shira xaxaa akka turte amante.  Aliisan Filuuk Ekreen garee kanaaf deeggarsa kennuufi dubartoota 100 ol tahan haleellaaf leenjisuun yakka raawwachuu amante. Namni kuni haadha ijoollee fi barsiistuu kan turte yoo tahu, bara 2011 Ameerikaa irraa baatee, Siiriyaa galuun dura garee shororkeessaa kana waliin Liibiyaatti hojjetteetti. Adabbii Onkoloolessa dhufu iratti muramuun hidhaan waggaa 20 irratti darbuu mala. Filuuk Ekreen nama ganna 42 yoo taatu barattuu baayolojii fi barsiistuu turte,  Masrii fi Tarkii keessa jiraachuun booda garee shororkeessaa kanattii dabalamuuf gara Siiriyaa imalte. Yeroo IS keessa turte garee loltoota dubartootaa ‘Khatiba Nusaybah,’ jedhamu kan magaalaa Siiriyaa Raaqaa keessa ture hogganteetti.  Akka qondaalotni jedhanitti itti gaafatamummaan mummee, dubartii kanaa dubartootaafi ijoollee akkaataa meeshaaleen  waraanaa kanneen akka AK 47, boombii dhukaasan barsiisuu ture.  Dhaddacha Varjiniyaatti taa’ameen dubartiin kuni garee dubartootaa leenjisuu amantee, ijoollee garuu hin leenjisne jechuun haalteetti. ‘’Ijoollee dubartootaa leenjisne hin beeknu,’’ jechuu ishee CNN gabaaseera. Dubartootni isheen leenjifaman guyyaa adabbiinshee dubbifamu irratti ragaa bahu jedhamee eegama. Filuuk Ekren maqaa ‘Umm Mohammed al-Amriki’ jedhamuun waamamaa turte kuni loltoota IS’n qabamuun booda  Iraaq Mosuul keessa jiraatteetti. Akka abbaan alangaa jedhutti, namni ragaa irratti bahe tokko akkaataa yaadnishee gochaa kana raawwachuuf itti geeddarame sadarkaa 1-10 gidduutti ibsi yeroo jedhamu kana ni darba jechuun ‘’11 fi12’’ ni taha jedhe. Biyyoo Ameerikaa, yunivarsiitii, wiirtuu daldalaa fa’i irratti haleellaa raawwachuuf korachuus amanteetti. Ragaa namni bahe biraan,’’haleellaan namooti baayyeen irratti hin ajjeefamne, mancaatii qabeenyaati jettee yaaddi ture,’’ jedhe. Sanadootni argaman biroonis abbaan warraashee miseensa garee hidhataa ‘Ansar Al-Sharia’ jedhamuu yoo tahu, gareen kunis 2012 Libiyaa keessatti mooraa qabeenyaa Ameerikaa tahe haleelee ture. Abbaan warraashee booda haleellaa qilleensarraan ajjeefame wajjin sanada mooraa  Ameerikaa magaalaa Bengaaziitti argatan fayyadamuun hoggansa isaaniif xiinxalaafi gabaasa dhiyeessaa turan. Dhaddachatti yakka kana gochuu kan amante ijoolleesheef jecha tahuu yeroo gaafatamtu boo’aa turte. Miseensonni maatiishee akka isaan hin quunnamnef manni murtii akka dhorku gaafatanii turan. Abbbaan alangee Ameerikaa tokko akka jedhetti, maatiinshee, ‘’daandii gantummaa’’ nuu dhiiste jedhanii jedhe. Baatii Onokololeessaa yeroo adabbiinshee dhagahamus ibsa baasuu danda’uu jedhe.


Manni murtii US mirga ulfa baasuu dhorkuunsaa addunyaarratti miira walmakaa uume

Manni murtii Olaanaa US Mirga ulfa baasuu heera biyyattiin kenname haquunsaa biyyoota addunyaa garaagaraa keessatti miira walmakaa uumeera. Kanneen murtii kana deeggaranis ta'ee morman tarkaanfiin mana murtii US kun lammiilee Ameerikaa qofarratti osoo hin taane biyyoota addunyaa kaanirrattis dhiibbaa akkamii qabaata kan jedhurratti yaada kennaa jiru. Gaazexeessitoonni BBC biyyoota Italii, Eelsaalvaadoor, Indiyaa, Ayarlaand fi Kanaadaa irraa miira walmakaa biyyoonni kunneen keessa jiru gabaasaniiru. Ameerikaan mirga ulfa baasuu Roe v Wade jedhamu seera qabeessa kan goote bara 1978 yoo ta'u Italiin ammoo waggaa shan booda seera qabeessa goote. Italii keessatti seerri kun yeroo dheeraaf kan ture ta'ullee hagas mara siyaasa biyyattii keessatti ijoo dubbii falmisiisaa hin turre. Haata'u malee gareen siyaasaa amantii kaatoolikii (kan bu'uura uummataa jabaa qabu) waliin hidhata cimaa qabu dhalachuun dhimmichi xiyyeeffannaa akka argatu taasiseera. Murteen US kunis seerri ulfa baasuu Italii keessatti hojiirra jiru akka bifa haaraan mata duree oduu ta'u sababa ta'eera. Gareen siyaasa gara bitaa fi giddugaleessaa (Left and Centre) jedhaman yaadicha mormuun akeekkachiisas kennan. Italii keessatti seerri ulfa baasuu 194 jedhamu akka ragga'u kan gargaaran Ministirri Dhimma Alaa duraanii biyyattii Eemaa Boniinoo, murteen kun Itaalii keessatti miira booddeetti deebi'uu uumeera jedhan. Kanneen yaada siyaasaa gara mirgaa jiran ammoo tarkaanficha akka milkaa'ina guddaatti ilaalan. Garee kana keessaa kan ta'an gameessi siyaasaa Siimoon Piiloon, ''kun injifannoo guddaadha. Italiis ta'e biyyoonni Awurooppaa kaan tarkaanfii kana hojiirra oolchu abdii jedhun qaba,'' jedhan. Haata'u malee dursaan paartii isaanii Maatiyoo Saalvaanii, ''yeroo ulfaa murteen inni dhumaa kan dubartii ulfoofte saniiti,'' jedhan. Murteen mana murtii US kun Oddoola Ayarlaand keessatti miira namootaa akkaan kakaase. Biyyattii keessatti ulfa baasuun akka yakkaatti ilaalamuun kan hafe dhiyeenya kana. Kanarraa ka'uun gama lamaanuu falmitoonni sagaleen isaa olka'ee dhagahamu hedduudha. ''Ameerikaan haala irratti hin beekamneen wayita jiijjiiramtu addunyaan hordofuu itti fufti,'' kan jedhan nama yeroo Ayarlaand 2018 ulfa baasuu eeyyamte gammachuusanii ibsataa turan barsiisaa yuuniversitii Dr Jeenifar Kaasiidiidha. Hedduun akkasuma gammachuusaanii ibsatanii osoo hin xumurin Ameerikaan seera kana haquu yeroo dhagahan miira sodaa fi gaddaan guutaman. Kaaba Ayarlaand keessatti mirgi ulfa baasuu akka kabajamuuf qabsoo jabaa kan godhan hojjetaan dhaabbata Amnastii Intarnaashinaal  Giraayin Taagaart, ''kun murtee qaanfachiisaadha,'' jedhan. Murteen kun garuu garee Ayarlaand keessatti ulfa baasuun seeraan deeggaramuusaa mormaa turaniif kun hamilee guddaadha. Hedduun Ameerikaarraa waan barachuu qabnu hedduutu jira jechuun ergaasaanii dabarsaa jiru. Biyya Ameerikaa Kibbaa taate kana keessatti namoonni ulfa baasuu seera qabsiisuuf qabsaa'aa jiran murteen Ameerikaan fudhatte kun qabsoo isaanii akka waan gufachiisuutti sodaataa jiru. Eelsaalvaadoor keessatti mirga kanaaf namni adda dureen qabsaa'an Maariyaanaa Mooyiis, ''Kun hawaasi biyya keenyaa duudhaa ganamaatti cichan kan jajjabeessuudha,'' jedhan. Eelsaalvaadoor keessatti haala kam keessattuu ulfa baasuun hin eeyyamamu. Biyyoonni kaan yoo ulfi sun sababa gudeeddiin yookiin ammoo walquunnamtii fira gidduutti mudateen kan uumame ta'e akkasumas lubbuu haadhaaf yaaddessaa ta'e akka ba'u ni eeyyamu, Eelsaalvaadoor garuu kanallee hin eeyyamtu. Gama kaaniin ammoo aanga'oonni siyaasaa paarlaamaa biyyattii keessatti baay'inaan olaantummaa qaban kanneen mirga ufa baasuu morman murtee US kana gammachuun simatan. Ejjennoon isaanii kun ejjannoo Ardii Ameerikaa waliigalaatis jedhaniiru. Kanaadaan yeroo baayyee dhimmoota biyyoota ollaashee, keessattuu ammoo biyya michuu daldalaa walii ta'an Ameerikaa, keessa seenuutti hin ariifattu. Murteen mana murtii US kun garuu Ministira Muummee Kanaadaa Jastiin Tiruudoo obsa fixachiise, ''kufaatii gaddisiisaa,'' keessattuu dubartootaaf akkaan sodaachisaadha jedhan. Kora biyyoota 'Common Wealth' jedhamanii kan Ruwaandaa, Kigaalii keessatti gaggeeffamaa jiru irraa kan dubbatan Ministirri Muummee kun, ''dhugaa dubbachuuf kun ammallee mirgaa fi walabummaa namaarratti haleellaa uumamuudha,'' jedhan. Kanaadaan ulfa baasuu seera qabeessa kan goote bara 1983 ture. Falmitoonni mirgaa, dhimma koorniyaa Indiyaa murtee Ameerikaa kana ''tarkaanfii mirga dubartootaa sarbuudha,'' jedhan. Ogeettii Fayyaa fi waa'ee naamusa fayyaa doktaroota kan barsiisan Pirofeesar Dr Veenaa JS murteen kun Ameerikaa keessatti qofa hin taane addunyaa guutuutti dhiittaa mirga dubartootaa kan hordofsiisuudha jedhan. ''Ameerikaa addunyaa guutuutu hordofa, addunyaaf fakeenya. Kanaaf sodaan kiyya Indiyaanis yeroo wayiitti kaatee seera kana hojiirra oolchiti kan jedhuudha. Haala kanaan ijoollee hin feene guddisuuf deemna,'' jedhan Piroofasr Veenaa JS. Indiyaan bara 1971 irraa eegaltee ulfa baasuu seera qabeessa goote.


Manni murtii Olaanaa Ameerikaa mirga heeraa ulfa baasuu dhorke

US keessatti dubartoonni miiliyoonni mirga heera motummaan kenneefii ture, ulfa baasisuu dhabuuf jiru. Kunis kan ta'e erga Manni Murtii Olaanaan biyyatti murtee Roe v Wade kan waggaa 50 ture geeddareen booda. Murtichis tokkoo tokkoon bulchiinsaa akka adeemisicha dhorkaniif daandii kan baneedha. Walakkaan isaanii dhorkaawwan haaraa akka baasan eegamu. Kudha sadan isaanii durumaa seera ulfa baasuu dhorkuuf isaan dandeessisu baasaniiru. Pirezidaantiin biyyattii Joo Baayidan ''dogongora hamaa'' jechuun ibsuun, bulchiinsoonni seera adeemsicha hayyamu akka baasaniif gaafatan.  Murtee mana murtii Olaanaatiin boodas, dubartoota umurii dahumsaa keessatti argaman miiliyoona 36 ta'aniif tajaajilli ulfa baasisuu akka dhaabbatu, dhaabbanni kunuunsa fayyaa tajaajila ulfa baasisuu hojjatu tokko hime. Wayita murtichi darbuttis gareewwan lamaan irraa iyyuu ala mana mutichaatti namoonni hiriiraaf bahanii kan turan yoo ta'u, poolisiinis gaheesaaniin eegumsa taasisaa turan. Rogeettiin ulfa baasisuu mormitu tokko BBCtti akka himteetti, murtee darbetti gammaddee jirti. ''Seera kana seera biyyaa gochuun qofaan gahaa miti. Ta'uu kan qabaatuu ulfa baasisuu yaaduun akka hin danda'amne gochudha,'' jette. Gama biraatiin ammoo kanneen murticha morman, ''fudhatama hin qabu'' jechuun mormii qaban agariisaa turan. Gabaaftuun BBC wayita murtichi darbutti kilinikii tajaajila ulfa baasuu kennu Litiil Rook, Arkaansaas irraa gabaasaa turtes, osoo akka baatuu hin gaafatamiin dura karri naannoo wallaanamtootaa cufamuufi sagaleen bo'ichaa dhagahamaa akka ture himte. Bulchinsi sun kanneen seera haaraadhaan irratti xiyyeefatame keessaa tokko. Narsiin maqaanshee Ashilii Hanit jedhamus, ''oduu badaa kanaan onneen keenya cabeera'' jette. Seerri Roe v Wed haqameera jechuun maamiltoota keenyatti himuun ulfaatadha'' jetti. Arkaansaas wayita manni murtichaa seericha haqeetti bulchiinsoota kanneen kallattiin seera isaanii haqan keessaa tokko. Kilinikiin ulfa baasuu wayita cufamuutti, narsoota tajaajilamtoota dabaaluun mormiif bahan keessa tokko kan taate Miis Kaaran, ''biyyi tun waa'een namaa kan gadduu jedheen amana ture. Mirga dubartootaas ni kabajna jedhee eegeen ture'' jette. Gama biraatiin murteen mana murtii waliigalaa deeggaruun hiriira kan bahanis naannichatii mul'atanii ture. Murtichaan booda kilinikiin hin cufamiin tokko hiriira naannichatti ta'aa jiruu ''lafa cubbuu kana dhiisaa bahaa. Bakki kun kan abaarameedha'' jechaa wayita namoota naannicha ture dubbiin xuqan dhagahame. Niiw Orliinis fi Luwiiziyaanaan murtee mana murtichaa hordofuun bulchiinsoota battalumatti tajaajila ulfa baasuu akka dhaabbatu dhorkan keessaayi. Kiliniikiiwwan sadii bulchiinsichatti argaman keessa tokko kan ta'e 'Women Health Care Center'' jedhamuu cufamuun hojjattoota isaas bittinseera. Kilinikicharraa BBC kan dubbise tajaajila tola oltummaa kennaa kan jirtu Liindaa Kochar karaa seeraatiin ulfa baasuun erga dhorkamee, ''ammas taanaan dubartoonni qabeenyaa qaban ulfa baasisuu ni danda'u. Dubartoonni hiyyeeyyiin garuu daandiirratti kufuu'' jetti. Faallaa kanaatiin ammoo kan ulfa baasiisuu mormaa ture Paastariin Biil Shaankis ''har'i guyyaa gammachuu kooti'' jedhan. Magaalaa Teeksaas- Saan Antooniiyootti ulfa baasuu kan mormiitu Teer Haardiingi ''lubbuun namoota hundaa eegamu qabaata'' jetti BBCtti wayita dubbateetti. Teer jidduugala dubartoonni itti dahan kan qabdu yoo ta'u, murteen mana murtii olaanaa kunis, ''daa'ima hin dhalannee akka namaatti kan ilaaleedha'' jetti. Pirezidaantiin biyyattii Joo Baayidan garuu murtichi kan fayyaa dubartootaa balaa irratti kufiisuudha'' jechuun qeeqan. ''Murtichi bu'aa ilaalcha mankaraarreesitootaati. Murtee gaddisiisaafi dogongoraadha'' jedhan. Pirezidaantichi dabalunis dubartoonni gara bulchiinsoota ulfa baasu hayyamanii imaluun tajaajila argataniif dhorkaan akka hin taane akka hojjatan himan. Torbanoota 10 keessattis qoricha ulfa baasuuf ooluu akkasumas dhiyeessitiin qorichoota ittisa ulfaa walitti fufiinsaan akka jiraatu pirezidaantichi dubbatan.


Ameerikaatti atileetonni bebbeekamoo miidhaa saal-qunnamtiin walqabate FBI himachuuf

Atileetonni dubartootaa  gareen hakiimii ispoortii Jiminaastikii Biyyaalessaa US miidhaa saal-qunnamtii nurraan gaheera jedhan FBI nuuf hin qoranne jechuun  maallaqa $1bn ta'uuf himachuuf jiru. Dubartoonni himannaa dhiyeessan kunneen Biiroon Qorannoo Ameerikaa FBI  qorannoo yakka miidhaa saal-qunnamtii ogeessa fayyaa Laarii Naasaar raawwateef ragaaleen amanamoo ta'an dhiyaatanillee sirnaan hin keessumsiine jedhan. Kanneen himatan keessatti badhaafamtoota medaaliyaa warqee Olompikaa, Simoon Baayilis, Alii Reeyismaaniifi maakeeyilaa Maaroniin ni argamu. Doktora Laarii Naasar, atileetota Ispoortii Jiminaasitikaa haleellaafi miidhaa saal-qunnamtii geessisuun  waggaan 175 itti murtaa'ee hidhaa jira. Tiksaan olaanaa FBI gama isaatiin waa'ee doktorichaa himannaa dhiyaate xiyyeeffannoo malu kennuufii dhabuufi jalqabbii qorannichaa irratti ammoo dogongorri dalagamuu saaxilaniiru.  Bara darbe keessa hawwiin eegamaa kan ture gabaasni Inispektara Olaanaa Qajeelcha Haqaa Ameerikaa,  qorannoo FBI doktaricha irratti taasise gamaggameera. Akka gabaasichaatti miidhaa doktorichI bara 2015 keessa raawwateera jedhamuun irratti qorannoon jalqabamullee osoo waan tokkollee hin taasifamiin waggaa tokkoof akka turu taasifameera jedha. Kanaaf ammoo, bakka buutonni FBI dogongora raawwachuun, akkasumas beekaa ta'e jedhanii dhoksuuf akka barbaadan akeekeera gabaasichi. Ega FBItti gabaafamee booda doktarichi miidhaa saal-qunnamtii akka isaanirraan gahe himattoonni ifa godhaniiru. Qaama sagantaa Jiminaastikii Biyyaalessaatti, akkasumas kilinika doktorichaa Yuunivarsiitii Michigaan keessatti argamutti atileetonni fayyadaman hedduudha. Qorattoonni FBI gabaasni qaqqabe qorannoo hangas mara jedhame akka hin fudhanneefi gama qorannoo gaggeessuutiin sochii kamillee hin taasifne. Kana malees, aanga'oota biroos hin akeekkachiifne jedhameera. "Miidhaawwan saal-qunnamtii kanneeniif kan saaxilamne nuti atileetonni dhaabbileen nuuf eegumsa gochuun isaanirra jiraatu, jechuunis Koree Olompikaa Amererikaa, Jiminaastikii Ameerikaa, FBI, akkasumas Qajeelcha Haqaatiin ganamneerra," jechuun badhaafamtuun warqee Olompikaa Keeyilaa Maaronii ibsa kenniteen dubbatteetti. Torbanoota lamaan dura Qajeelchi Haqaa Ameerikaa FBI'n qorannicha karaa dogongora ta'een qabataniiru kan jedhaman bakka buutonni FBI qorannoon akka irratti gaggeeffamu murteeseera. Atileetonni himata banan kunneen dhaabbatichi miidhaa qaqqabsiiseef beenyaa kan gaafatan yoo ta'u, kunis dolaara biliyoona 1 ol akka ta'u ni eegama.


Beeksisi qabduu harmaa Adidas qaama qullaa waan mul'iseef dhorkame

Jaarmiyaan qabduu harmaa dhiyeesuun beekamu 'Adidas sports' beeksisa waa'ee oomisha isaa hojjeterratti suuraa harma qullaa waan mul'iseef beeksisichi uggarameera. Suuraan dubartoota bifa, dhaabbii qaamaa fi guddina qaamaa adda addaa qaban heddumminaan tiwiitarii irratti fi beeksisa barjaan maxxanfame mufii guddaa kaaseera. Ejansiin hojii beeksisa sadarkeesuun beekamu- Advertising Standards Agency jdhamu dubartoota haala kanaan filatanii suuraasaanii beeksisaaf fayyadamuun namoota hedduu waan dallansiisuuf yakkatti ilaalama jedhe. Adidas gamasaan beeksisichi ''harmi gosa garaagaraa jiraachuu fi qabduu harmaa sirrii akkaataa danaa fi dhaabbii qaamaan oomishuuf/ qopheessuuf kan kaayyeffateedha jedhe. Kubbaaniyyaa adidas UK jirutti dubbi himaa kan ta'e waa'ee oomisha qabduu ergaan miidiyaa hawaasummaarratti barreessan sirrii ta'uu fi ejjennoosaas akka hin jijjiirre ibse. Ergaan kun tiwiitarii irratti kan barreeffame Guraandhala darbe ture, innis akkas jedha: "Harmi dubartootaa danaa fi hanga adda addaa qaba, kana hundaaf oomishi ta'u qophaa'uu qaba. Kanaaf oomishi keenya akkaataa hanga qaama dubartootaan kan qophaa'uuf. Oomisha qabduu harmaa gosa 43 qabna. Waan kana ta'eef namuu kan isaaf ta'u argachuu danda'a.'' Beeksisoonni barjaa lameen maxxanfaman tokkorra suuraa dubartoota 62, kaanirrammoo 64tu jira. Barreeffamni irra jirus akkas jedha: ''Sababni nuti qabduu harmaa gosa tokko qofa hin oomishneef kanaafi.'' Qaamni beeksisarratti hordoffii gaggeessu kun namoota 24 irraa iyyannoo/ komiin isa ga'uu ibse. Namoonni kunneen wayita komiisaanii dhiyeessan, adidas oomishasaa beeksifachuuf jedhee dubartoota qullaa dhaabaa jira jedhan. ''Dubartoonni qaama guutuun osoo hin taane kutaalee qaamaatti qoqqoodamanii akka hubataman gochaa jira,'' jechuun yaadoosaanii ibsan. Namoonni gariin suuraaleen beeksisarratti ba'an kan daa'immaniti mul'achuu hin qabneedha jedhanii amanu. Tiwiitariin gamasaan namoonni waa'ee suuraa maxxanfamee komii dhiyeessuu amanee, garuu wanti maxxanfame seerasaa kan hin cabsine ta'uu ibse. Ejensiin Sadarkeessaa Beeksisaa suuraan dubartootaa tiwiitarii irratti baafame qaama salaa qullaa kan mul'ise yookiin ammoo akka meeshaatti kan isaan agarsiiseda jedhanii dubbachuuf rakkisaa ta'us, garuu qullaan harmaa dhiyaachuun namoota hedduu waan dallansiisuuf of eeggannoo gochuu qabu jedhe. Adidas UK jiru garuu inumaa harma dubartootaa hangaa fi gosa garaagaraa qabu dhiyeessuun, garaagarummaa qaama dhala namaa hunda gidduu jiru keessummeessuun bakka kennuufii waan ta'eef yaadasaa akka hin jijjiirre hime.


Miseensi mana-maree UK paarlaamaa keessatti 'porn' daawwachuun himatame

Miseensa mana-maree paarlaamaa keessa osoo jiruu mobaayila isaarratti fiilmii saal-qunnamtii (porn) wayita ilaaluu argame jedhamerratti qorannoon walabaa akka gaggeeffamu gaafatame. Himannaa miseensa mana-maree paarlaamaa kan paartii warra leellistootaa UK - Conservative  ykn Tory jedhamanirratti kan dhiyeessan dubartoota miseensa paarlaamichaa lamadha. Dubartoonni kunneen dhimmichi akka qaama walaba ta'een qoratamuuf gaafataniiru. Himanni kun kan dhiyaate kora Kibxata galgala gaggeeffame kan dubartiin miseensa mana-maree paartii warra 'Conservative' irraa taate taateewwan miidhaafi hacuuccaa saal-qunnamtiin walqabatan jettu qoodderratti ture. Miseensa mana-maree maqaan isaa hin eeramiin kana dubartoota himatan keessaa tokko ministira yoo taatu, galma paarlaamaa keessa osoon isa cinaa taa'aa jiruu fiilmii kana daawwachuu isaa argeera jette. Paarlaamaatti itti-gaafatamaan warra Tory Kiriis Hiiton-Hariis himannaan dhiyaate dhimma bira darbamu waan hin taaneef akka qoratamuu qabu hime. Dhimmamaa naamusa warra Tory kan ta'e Mr. Hiiton-Hariis, osoo gara Damee Himataafi Komii Walabaa Paarlaamaa (ICGS)tti akka darbuuf hin gaafatiin dura dhimmicha ilaaluuf ture. Dubbi himaan waajira Mr. Hiiton-Hariis ammoo akkas jedhe: "Qorannoon ICGS xumuramee booda itti-gaafatamaan kun tarkaanfii sirrii fudhachuuf jira." Ministirri osoo miseensi mana-maree fiilmii saal-qunnamtii ilaalaa jiruu argite akka jettutti, kun kan ta'e torban darbe gabaasni koree dhaabbii dhaggeeffatamaa yeroo turettidha. Dubartiin lamaffaa miseensa Tory MP taates namichumti kun Paarlaamaa keessa taa'ee osoo 'poornoogiraafii' daawwatuu arguu dubbatti. Dubartiin kun viidiyoo inni ilaalaa ture ragaaf qabachuu yaaltullee akka hin milkaa'iiniif hafe ibsiteetti. Himannaan kun kan dhufe oduu Itti-aantuun Paartii Labar Anjellaa Raayinar sarbaa isheetiin ministira muummee UK Booris Joonsaniin hawwachuuf yaalti jedhu Meeyil Oon Saandey baaseen boodadha. Aadde Anjellaa Raayinar wandaboo (qamisii) mudhi-gadee gabaabduu uffachuun fuuldura Booris Joonsan teessee yeroo tokko tokko miilla walirra kaawwachaa, yeroo kaan ammoo miilla banachaa akka inni gaaffii sirriitti hin deebisne qalbii isaa hatuuf yaalte jedhamee ture. Oduu Meeyil Oon Saandey kun Anjellaa Raayinar irratti baase kun ministira muummichaa dabalatee namoota gurguddoofi paartilee siyaasaatiin "jibbaafi tuffii dubartootaa cimaadha" jedhamuun hedduu qeeqameera.


Atileetiin Keeniyaa Damaariis Muutii Mutuwaa hudhamtee akka ajjeefamte qorannoon reeffaa mul’ise

Kamisa kaleessaa poolisiin Keeniyaa qorannoo reeffa atileetii Damaariis Muutii Mutuwaa irrattis taasifameen hudhamtee akka ajjeefamte beeksise. Ammas samuudni garaa ishee keessaa fudhatamuun waanti hin beekmne biraan yoo jiraateef ni mirkaneeffama jedhe. Iteen magaalaa atileetotaa jedhamuun beekamtu ajjeechaa atileetii dubaraa lammataa, garaagarummaa baatii jahaa keessatti keessummeessite. Ajjeechaan Damaariis Muutii Mutuwaa torbee kana dhagahame kuni, Shaampiyoonaa Atileetiksii Addunyaa irratti maaldaa lama kan argatte Agnees Tiroop baatii Onkololeessaa keessa waraanamtee erga ajjeefamteen boodadha. Mutuwaan haadha ilma tokkoo yoo taatu, akka Tiroop maqaa guddaa qabaachuu baatullee, duutishee ajjeechaa dubartootaa fi Afrikaa Bahaattti eegumsa atileetota dubartootaaf kennamurratti yaaddoo uumeera. Mutuwaan dhalattuu Keeniyaa taatullee Baahireeniif dorgomti. Tahus magaalaa Iteeniifi Eldoret gidduutti argamtu Kaapsaabeet jedhamutti shaakallii taasifti, kunis naannoo burqaa atileetota Keeniyaa tahuun iddoo beekamudha. Mutuwaan bara 2010tti Olompiikii Dargaggootaa Singaapooritti adeemsifameen meetira 1000n Keeniyaadhaaf maaldaa yookaan nahaasa argamsiistee turte. Bara 2018tti fiigicha km20 yeroo filatamaa bara sanaa galmeessuun Maaraakaashitti mo’attee turte. Akkasumas Mozaambikitti maaraatoonni walakkaan lammaffaa bahuun xumurteetti. Jalqabni bara 2022 isheedhaaf gaarii ture, Shaampiyoonaa Qaxxaamura Biyya Arabaa Baahireen keessatti adeemsifameen baatii Guraandhalaa keessa lammaffaa baateetti, jalqaba Eblaa irratti immoo Angoolaatti walakkaa Maaraatooniin sadaffaa baateetti. Hogganaan Garee Miidiyaa Neeshiin Eliyaas Maakoorii, ‘’namuusa qabeeettiifi fiigicha daandii irratti as baatee mul’achuu jalqabdee turte,’’ jedhe. 'Jireenya karaatti hafe’ Nama lammii Itoophiyaa jaalalleeshee taheefi wajjin shaakala hojjetu kan ajjeechaasheen shakkame barbaaduun itti fufee jira. Mutuwaan ilma kan godhatte lammii Keeniyaa Feeliks Ngiilaa jedhamurraa yoo tahu, abbiyyuun ishee Joseefaat Ngilaa, ’’baayyee gaddineerra daa’ima ganna 6 dhiisteet deemte,’’ jechuun dubbatan. ‘’Ani mootummaa kanin gaafadhu namni kana irratti raawwate akka argamu gochuu qaba kan jedhudha. Waraqaa eenyummaa fi galmeewwan baankii ishee argachuu hin dandeenye. Hunduu manuma ture, amma eenyu bira jira?’’ jechuun gaafata. Dhaabbanni Atileetiksii Keeniyaa du’a isheetiin ‘’baayyee gaddineerra’’ jedhe. ‘’Lubbuu biraatu karaatti hafe, dandeettii bishaan nyaate,’’ jedhe dhaabbatichi ibsa baaseen. ‘’Biyya biraaf dorgomaa jiraattullee, Damaariis dhiigaan Keeniyaadha. Dhumishee akkas tahuun nama dhukkubsa, sababiinsaas lubbuun egeree ifaa qabdu haleellaa mana keessaan butamuun kuni kan jalqabaa miti,’’ jedhe. Dhaabbanni Atleetiksii Keeniyaa haleellaa mana keessaa atileetota dubartootaa irratti gahuufi leenjistoonni dhiiraa fiigdota kunneen bu’aa mataasaaniif fayyadamuun komiin irratti ka’a. ‘’Duuti Mutuwaa atileetotaaf deeggarsa haamileefi fayyaa sammuu isaanii eeguuf hojiin hojjetamaa ture,’’ jedhe. ‘’Kana booda waan gaariin taha jennee otoo eegnuu, kuni dhalate’’ jedhe Maakooriin.


Intala abbaan ishee hidhamuu isaatiin seera baratte

Teenaa Biraaskoo yeroo jalqabaatiif abbaa ishee kan agarte yeroo inni hidhaatii gadhiifamee buufata xiyyaaraatti isa simachu dhaqxeedha. Innis osoo isheen barnoota seeraa hordofaa jirtu hin eebbiifamiin dura ture. Beernaard Birskoo yakka qoricha sammuu hadoochu, kokeeyiin jedhamu gurguruun himamatamee waggaan 20 kan itti murtaa'ee bara 2001 keessa ture. Yeroo sanattis intalli isaa mucaa waggaa afurii turte. Mr Birkoo kan amma waggaa 53, hidhaa dheeratu itti murtaa'e. Imaamata bara 1994 keessa US keessatti hojiirra oolfamu jalatti, abbaan alangaa yakkawwan irra dedeebiin raawwatamaniif hidhaa umurii guutuu murteessuu ni danda'au. Haalli kunis bara 2018 keessa geedaramulleen, bulchiinsoonni hedduun ammalleen seericha hojiirra oolchaatuma jiru. Sababii Mr Biriskoon balleessaa qorichaan wal qabate qabuuf jecha hidhaan umurii guutuu itti murtaa'e. Ameerikaa keessatti hidhaan umurii guutuu jechuun umurii kee hafe hunda mana hidhaa keessatti dabarsu jechuudha. Kanaafu haala sanaan abbaan Teenaa, ''waggoota 24 dura battalumatti mana sirreessaa eegumsa cimaan taasifamuuf Indiyaanaatti'' dabarfame ture. Egaa irra caalaa murtee abbaa ishee kanatu akka seera barattuuf ishee kakaase. Dhummarattis sirna eebba ishee abbaa ishee waliin kabajachuun ''miira gammachu'' akka itti uumee dubbatti. Isaanis isa dursa dhufe irratti xiyyeefatu. ''Yeroon buufata xiyyaaraatii isa fudhu kan jalqabaa koo ture. Innis yeroo jalqabaatiif intalasaatiin oofamee yeroo galuudha,'' jetti Teenaa Birskoon BBCtti wayita himteetti. ''Amma nu waliin ta'usaatti baayyee gammadeera.'' "Guyyaa eebba intala isaas ''wantoota abbaan gonkumaa dagachuu hin dandeenyeedha,'' jedhu Mr Birskoon. ''Waraqaa koo irratti ergan du'een booda akkan gadhiifamu hima. Kanaafu sirna eebba Teenaa irratti argamuun anaaf abjuu ture.'' Teenaan abbaan ishee wayita mana hidhaa seenu isheen baayyee daa'ima turte. Haata'u malee maatiin ishee waa'ee hidhaa isaa irratti iftoominaan dubbataa turan. Haati ishees akka abbaafi intalli wal arganiif yaalii taasisaa turte. ''Yeroo hunda nan barreessaaf, yeroo inni bilbilu ammoo haadha kootu itti dubbata ture. Innis garagalchawwan kaardii gabaasaa ergaman hunda ni argata ture.'' Garuu ammoo wayita ijoollee tureetti bakka abbaan ishee jiru warra kaaniitti hin himtu turte. ''Yeroo hundaa akka hojjataa ijaarsaa ta'e dubbataa turuu koo nan yaadadha. Akkuma waan sobuun hojiikoo ta'eettiin namootaatti himaa ture. Garuu ammoo namoonni eenyummaan kiyya maal akka fakkaatu akka hubatan yaaduun nan qaanneefata ture.'' Garuu booda keessa ammoo ilaalchi ishee waan wal jalaan jijjirameef, dhimma ''haqa maleessa' jettee yaaddee kanairratti seenaa isaa qooduu eegalte. Bara 2021 keessa biyyattii dhimma seena Tiraavoon Maartiin, nama hidhannoo malee itti dhokaafamuun ''ollaadhumatti'' ajjeeffameen jeeqamaa turte. Ajjeechaan sunis Ameerikaa keessatti dhimmi jibba sanyii mata dure marii akka ta'u taasisuu himti Teenaan. ''Dhimmoonn attamiin walitti hidhata akka qaban, fakkeenyaaf qaamoolee seera raawwachisan, sirna haqaa, sirna abbaa alangaa, hunda yaaduun eegale'' jetti. Kanaafu caalaa baruuf akka kakkaate himti. Akka Waldaa Biyyaaleessa Qabisa Ummatoota biraatti, lammiileen guraachoota Ameerikaa kanneen adii caalaa harka shaniin hidhamu. Odeeffannoon Kaalifoorniyaa irraa argame akka ibseetti, namoonni guraachoonni bulchiinsicha keessatti seeroota sadiin warra adii irra yeroo 12 caala hidhamu, jedhama. Garaagarummaa jiru hubachunis akka isheen, ''murtee hidhaa haqa qabeessaaf kakaatu'' taasisuu himti. ''Taateen kunis kan abbaa koo qofaa miti, ammalleen namoota hedduutu haala isaatiin wal fakkaatu keessatti argama.'' Fedhiin ishee seera barachus irra caalaan firoota isheefi fedhii ''rakkoo maatii geeddaruf'' qabdu irraa kan maddeedha. Wayita isheen Yunivarsitii beekamaa Howaard kan Waashingitan DC keessaa irraa eebbiifamtu abbaan ishee waliin ta'uun gammachu ishee waliin qooddate. Bara darbe, erga waggoota 20f hidhaan dabarseen booda, Tajaajilliiwwan Ittisaa Federaalaa Wiiskoonsiin, Mr Birskoon akka gadhiifamaniif iyyata galche. Yeroo turtii isaattis sirreeffamaa amaLa qabeessaafi abbaa akka ture intallisaanii Teenaan ni dubbatti. Abbaan seeraa bara 2001tti isa hidhee sanumatu waggoota digdamaan booda akka gadhiifamuuf murteesse. ''Ani daandii addaa irran ture, akka waan dogongora koo sirreessuu, jireenya koo keessatti waan muraasa sirreessuu. Dargaggoonni baayyeen kaan dogongora akka kiyyaa akka hin raawwannee ittisuu hojjetaan ture,'' jedhan Mr Biriiskoon. Intalli isaas dhaabbata Waashingitan keessaa tokko irraa hojii argattee jirti. Isheenis hanga dandeessuun ''dhimmoota namoonni seera malee ittiin hidhaman bilisaan gargaaruuf gammachuun akka falmitu dubbatti.


Yeroo laguu dubartootaaf boqonnaa kennuun haala hojii geeddaruu danda'aa?

Dhaabotni gara garaa gaaffii boqonnaa laguu hanguma deebisaa deeman-qeeqxonni gariin ammallee shakkii qabu. Bara 2020tti Jeesii namni ganna 28tii, Niiw Yoorkitti hojii haaraa gulaaltuu miidiyaa taatee otoo hojjetaa jirtuu, ji’a sadaffaatti iddoo hojiitti gaggabde. Laguun ishee guyyaa sana akka dhufuufi akka ishee dhukkubuu malu waahillan ishee beeku ture. Tahus waajjira deemtee viidiyoo waraabuurraa hin hafne, kanas kan goote hanqinni hojjetaa gatii jiruufi. Na dhukkubeera jettee hafuuf, ‘’laguun akka dhukkubaatti waan ilaalamu hin seene,’’ jetti. Yeroo garaa ishee ciniinuufi dugda ishee kutu qoricha gab godhu fudhattee gara hojiitti deebi’uuf yaalte. Garuu daqiiqaa 15tti qaamni ishee muddamuufi dadhabbiin itti dhagahamuu jalqabe. ‘’Natti dukkanaa’aa ture’’ jetti Jeesiin. Hamma warri gargaarsa fayyaa kennan dhufanii ambulaansiidhaan gara hospitaalaa ishee geessanitti, ‘’natti jonja’ee, namaa deebisuullee hin danda’u ture,’’ jetti. Jeesiin ambulaansiidhaan hospitaala deemuu osoo hin taane mana galtee cinaacha ishee boqochiisuu ture kan barbaadde, yookiin yeroo dhukkubbiin itti dhagahamu manaa hojjechuudha kan barbaadde. Dhaabotni tokko tokko hojimaata boqonnaa akkasii kennu qabu, "boqonnaa laguu" jedhama. Hojjettoota yeroo laguu isaan dhukkubuufi dubartoota laguu arguu dhaabuun booda dhukkubbii keessa darbaniif manaa akka hojjetaniifi guyyoota boqonnaa kaffalame akka bahan eeyyamu. Kuni egaa guyyaa boqonnaa idileedhaan kennamuun addatti dha. Dhukkubbii laguudhaaf boqonnaa kennuun haala garagaraa biyyoota addunyaa keessa ture. Gamtaan Sooviyeet imaammata dhimma kana ilaallatu bara 1922tti jalqabde.Jaappaan keessa 1947tti, akkasuma 1948tti immoo Inooneeziyaa keessatti boqonnaan kuni kennamuu jalqabe. Haatahu malee biyyoota diinagdee gurguddaa qaban kanneen akka Ameerikaa fa’i keessattillee boqonnaan kuni hin kennamu. Dhaabotni garagara boqonnaa kana hanguma eeyyamaa deeman, sochiinwwan tarkaanfii kana jajjabeessanis guddachaa jiru. Boqonnaan kuni bal’inaan yoo hojiirra oole dubartootaafi namooti saal-hin himannee laguu argan biroon, boqonnaa yeroo gara malee isaan barbaachisutti argachuurra darbee, gammadoo tahu, oomishtummaan isaanii ni dabala, iddoo hojii isaanii yeroo dheeraa dabarsuuf gargaara jedhamullee Erga boqonnaan laguu  kennamuu qabeetii qeeqxonni gariin, namoota laguu argan ni qooda jedhu. Dhukkubbiin laguu wajjin dhufu namaa namatti adda adda dha. Dubartoonni gariin homaa otoo itti hin dhagahamiin marsaa kana kan darban yoo tahu, kaan immoo laguu arguun guyyoota muraasaan dura miirri isaanii jeeqamuu fi yeroo laguun dhufu  dhukkubbi garaa, dugdaa, mata-bowwaa itti dhagahamuu mala. Kana keessa garuu dubartoonni baayyee hojii isaanii idileerraa hin hafan. Kanas kan godhan hojii isaanii akka hin hojjenneefi dadhaboo akka tahanitti akka hin lakkaa’amneef dhukkubbii laguu himachuuf boodatti  jedhu jedhan yunivarsiitii ‘South Australia’tti barsiistuu seeraa kan tahan Gaabri’eel Gooldiing. Qorannoo bara 2021 dhaabbata sooftweerii Meelbarn jiru irratti taasifameen, dubartoota qo’annicha irratti hirmaatan keessaa harki 70 waa’ee laguu isaanii hogganaa isaaniitti dubbachuun itti hin tolu. Harki 83 sababa kanaan hojiin isaanii irratti dhiibbaan akka uumame dubbatu. Gaabri’eel kuni immoo dubartoonni baayyee waa’ee fayyaa sammuu fi qaama isaanii cinatti akka dhiisan taasiseera jetti. Koodweel nama ganna 36 yoo taatu Niiw Yoork jiraatti, hojjettoonni gaaffii isaanii ukkaamsanii dafqanii akka hojjetan aadaan Ameerikaa ni jajjabeessa jetti. ‘’Otoo dhiigni nurra yaa’uu ciniinnannee hojii akka deemnu nurraa eegama,’’ jetti. Boqonnaan laguu namoota kanneen akka Koodweel otoo dhukkubbii irra jiranii hojii hojjechuu baran boqonnaa akka argataniif karaa bana jetti Gaabrii'eel. Yaadni imaammata boqonnaa kana kennu jalqabuu biyyoota tokko tokko keessatti tamsa’aa jira. Biyyoota kunneen keessaa Awustiraaliyaan tokko yoo taatu, dhaabotni garagaraa sababa weeraraan gabaan isaanii gatii qabbanaa’eef hojjettoota deebisanii argachuufi hojjettoonni akka isaaniif turan gochuuf  boqonnaa laguu kennuun dhimma barbaadamu taheera. Kiruuks dhaabbatashee wal-qixxummaa koorniyaa irratti hojjetu bara 2016 hundeessite keessattii boqonnaa laguu guyyoota 12 eegalsiifte. Kanas dhaabbaticha jalqabuun waggaa tokko dura dubartoota 3500 irratti qo’annoo taasisuun, dubartoonni baayyeen yeroo boqonnaa argachuu dhabuun  akka isaan yaaddessu hubatte. Achii dhaabbatnishee qajeelfama  boqonnaa  laguu maxxansiisuurra darbee, hojiiwwan dabalataa dhimma kanaan wal-qabatan jalqabsiise, ergasii dhaabonni boqonnaa laguu akkatti kennuu danda’an hubachuu fedhan akkan baay’atan himti.. Haa tahu malee hanguma boqonnaan laguu barbaadamu imaammatni kuni wal-xaxaafi komii kan kaasu tahuu mala. Sababiinsaas hojjettoonni laguu gatii arganiif qofa boqonnaa yoo fudhatan addati waan ilaalamaniif wal-qixxummaa Koorniyaa irratti dhiibbaa fiduu mala jedhu. ‘’Dubartoonni sababa qaama isaaniin akka hojjetaa yeroo hunda itti amanuun danda’amutti ilaalamuu dhiisuu malu,’’ jetti Gaabrii’eel. Dhiibbaan inni wal-qixxummaa koorniyaa irratti qabaatuufi yaaddoowwan biroo kan qoodattu Gaabri’eel Awustiraaliyaatti yoo xiqqaate haala ala-idilee taheen boqonnaan laguu akka jiraatu gochuun bu’aa gaarii ni qabaata jetti. Kaadweel boqonnaan laguu otoo kennamee jireenyashee akkatti geggeessitu yaaduun akka ishee dhibu dubbatti. ‘’Jireenya koo nan geeddara, jireenya addaan qabaadha,’’ jetti.


Afgaanistaan: Ajaja Taalibaan booda gaazexeessitoonni dubartoota ta'an fuula haguuggatan

Ajaja Taalibaaniin dhiyeessitoonni oduufi rippoortaroonni dubartoota Afagaanistaan fuula haguuganii TV'tti bahan. Kaleessa guyyaa Dilbataan dura gaazexeessitoonni kunneen ajaja fuula haguugaa jedhu didanii fuula isaaniitti hin haguugne ture. Gaazexeessitoonni kunneen fuula hin haguugnu jedhanii didanillee hojjechiiftonni isaanii dhibbaa jala jiru jechuun gaazexeessituun tokko dubbatte. Taalibaan bara darbe erga aangoo qabateen booda, torbanoota darban keessatti dubartootarratti dhorkaa garagaraa kaa'aa jira. Gaazexeessitoonni dubartii ta'an hijaaba keewwatanii fi fuula haguuganii oduufi odeessaalee garagaraa dhaabbilee TV, TOLOnews, Ariana Television, Shamshad TV fi 1TV gubbaa dhiyeessaa turan. Gaazexeessituun TOLOnews Fariidaa Siyaal, ''Musliima gatii taaneef hijaaba uffachuun rakkoo hin qabnu garuu warreen oduu dhiyeessan fuula haguuganii sa'atii lamaafi sadii haasa'uu hin danda'an,'' jette. Hawaasni addunyaa Taalibaan irratti dhiibbaa gochuun dhorkaa kana akka hambisus gaafatteetti. ''Dubartoota jireenya hawaasummaa fi siyaasaa irraaa haquu barbaadu,'' jette. Ministirri Naamusaa Taalibaan dubartoonni hundi fuula akka haguugan kan hime yoo tahu, kanaachi adabbiitu isaan eeggata jedheera. Kunis gaazexeessitoota oduu dhiyeessan dabalata jechuu dha. Dubartoonni muraasni ajajicha didanillee, qondaaloti Taalibaan maatiifi hojjechiftotatti haasofna jedhan, sunimmoo adabbii hordofsiisuu mala. Soniyaa Niyaziin miidiyaa TOLOnews'tti oduu dhiyeessiti, ''fuula haguuguu kana didnee turre,'' jette. Dhaabbatichi garuu dhiibbaan waan irra tureef, dubartoota kunneen yoo fuula haguuguu baattan gara hojii biraatti geeddaramtu ykn hojiirraa ari'amtu jedhe. Daariktarri itti-aanaa dhaabbatichaa ergaa Feesbuukii irratti barreessaniin, ''guyyaa har'aa gadda guddaa keessa jirra,'' jedhan. Gaazexeessituun Afgaan maqaanshee akka hin dhahamne gaafatte, ''dubartoota biyya koof guyyaa gaddaa biraati,'' jechuun himte. Gaazexeessituun gameettiin biroon immoo tarkaanfiin inni itti aanu immoo ciruma isaaa qilleensarraa dubartoota dhorkuu akka hin taane jedhaniiru. Musliimonni addunyaa baay'ee dubartoonni addabaabaayiitti fuula haguuguu akka qaama amantii isa guddaatti hin ilaalan. Taalibaan yeroo jalqaba dhufe adeemsa rincicaa kan qabate hin fakkaatu ture. Haa tahu malee, torbanoota muraasaan asitti jireenya dubartootaa irratti dhorkaa kaa'aa jira. Kunis paarkii daawwachuuf guyyaa addaa qabachuu, imala dheeraa yoo deeman dhiiraa ala akka hin deemne gochuu fa'i dabalata.


Afgaanistaan: Mana barnootaa “iccitii” shamarranii Afgaan keessaa beektuu?

Mandara mana jireenyaa Afgaanistaan tokko keessa dhokatee, manni barnoota “iccitii” haaraa jira – kun gocha mormii xiqqoo garuu cimaa Taaliban irratti taasifamedha. Barattooti dubaraa muraasi barnoota herregaa kutaa keessatti hordofaa jiru. “Dorsiisa jiru beekna, nutis waa’ee isaanii ni yaaddoofna,” jechuun barsiistuun tokko BBC’tti himteetti, garuu jetti, barnoonni dubaraa “dorsiisa kamiyyu” ni caala. Bulchiinsota muraasa irraa kan hafe biyyattii guututti, manneen barnootaa sadarkaa lammaffaa shamarranii Taalibaniin cufamanii jiru. “Wanta kana dhoksaan hojjechuuf cimsinee hojjechaa jirra,” jetti barsiistuun kun, “ta’us garuu utuuma na reebaniiyyu, utuuma to’annoo jala na olchaniiyyu, rakkoo hin qabu.” Bitootessa keessa, manni barnoota shamarranii waan deebi’ee banamu fakkaate ture. Ta’us garuu barattoonni mana barumsaatti deemuu erga eegalanii gara sa’aatii muraasa booda, bulchiinsi Taaliban deebisanii geeddaru beeksisani. Barattoonni mana barnootaa iccitii kanaa ammoo, kan hedduun isaanii kan shamarran saafelaa ta’an, miidhaan isaa ammayyuu haaraadha. “Amma ji’a lama ta’era, ammayyuu manni barnootaa hin baramne,” jechuun barattuun ganna 19 BBC’tti himteetti. “Baayyee na gaddisiisa,” jechuun imimmaan ishee qabaa himti. Ta’us garuu miirri mormiis jira. Barattuun ganna 15 biraa ammoo “Jabduu ta’aa, yoo jabduu taatan eenyuyyu isin hin dhaabu,” jechuun shamarran Afgaan biroof ergaa dabarsite. Manneen barnootaa sadarkaa jalqabaa dubartootaa bulchiinsa Taalibaan jalatti deebi’anii banamaniiru. Baadiyyaawwan biyyatti keessatti nageenyii waan fooyya’aa jiruuf, lakkoofsi barattootaalle argameera, ta’us garuu barattoota umurii 13 oliif garuu yoom akka manni barnootaa deebi’ee banamu hin beekamu. Taalibaan jalqaba “nannoon Islaamummaa” uumamu qaba jedha, ta’us manneen barnoota durumaanuu korniyaan gargar ba’anii waan turaniif, eenyuyyu kun maal jechuu akka ta’e hin beeku. Anga’ooti Taalibaan irra daddeebiin ifatti mannee n barnoota daburaa akka deebi’anii banaman himanii turani, ta’us garuu barnoota dubaraa dhimmaa “miira qabeessa” akka isaanif ta’es ibsaniiru. Yeroo bara 1990’n keessa yeroo Taaliban aangoorra turan, dubartoonni hundi mana barnoota irraa dhorkamanii turani, sababa “yaaddoo nageenyaa” jedhuun. Amma, maddileen hedduu akka BBC’tti himanitti, ammayyuu anga’ooti olaanoo Taalibaan yaada kana kan deeggaran fakkaata. Dhoksaatti, miseensoti Taaliban biroon murtee mana barnoota kunneen deebisanii banuu irratti akka gaddan ibsaniiru. Ministeerri Barnootaa Taaliban yeroo bulchinsichi Bitootessa keessa murtee kana dabarse akkuma namoota kaanii kan rifatan fakkaata. Anga’ootii Taalibaan olaanoo tokko tokko ammo ijoollee isaanii dubaraa barnootaaf gara Qataarii fi Paakistaanitti akka ergan himama. Torbanoota dhiyoo keessatti, hayyuleen amantaa kan Taalibaan waliin hidhata qaban hedduun, barreessaa fi barsiisa amantaa mirga barnoota shamarranii deeggaru himaa turani. Sheek Rahimullaa Haqqanii, Afgaan keessa kan jiraatu, “seera Shariyaa keessa barnooti dubarootaa hin eeyyamamu kan jedhu wanti deeggaru hin jiru. Wanti deeggaru tokkoyyu hin jiru,” jechuun BBC’tti himaniiru. “Kitaabotni mantaa hundi barnoota dubartootaa akka eeyyamamaa fi barbaachisaa ta’e ibsu, sababiin isaa fakkenyaaf, yoo dubartiin tokko dhukkubsatte wal’aansa barbaadde, naannoo Islaamummaa akka Afgaanistaan fi Paakistaanitti, yoo dooktara dubaraan wal’aanamte wayya.” Anga’ooti Lixaa, gama isaaniis, mirgi dubartootaa foyya’uun isaa Taalibaan akka maallaqa doolaara biiliyoonaan lakka’aman qabaman gadhisiisuuf waan furtuu ijoo akka ta’e ibsaniiru. Rogeessonni mirga dubartootaa Afgaan ammo dhalootni dubartootaa duubatti akka hin hafneef yaalaa jiru. Mana barnoota iccitii BBC’n daawwatetti, guyyatti kan barnoota gaggeessan sa’atii tokko fi lamaaf yoo ta’u, barnoota herregaa, baayolojii, keemitirii fi fiiziksii irratti xiyyeeffatu. Barsiistuun kana hoggantu akka shamarrran hedduu mana barnoota kana seenuu fedhan akka jiran beekti, ta’us garuu sababa hanqina iddoo fi meeshaaleen, akkasumas iccitiin isaanii akka hin baramneef jecha simachuu hin dandeenye. Manni barnootaa idilee dhiyootti deebi’ee ni banama kan jedhu irratti abdii hin qabdu, ta’us garuu waan dandeessu gochuuf kutatteetti. “Akka dubartii baratteetti, itti gaafatamummaakoodha,” jechuun BBC’tti himteetti. “Barnootni dukkana kana keessaa nu olchuu danda’a.”


Fayyaa: Narsiin Keeniyaa Qabballee Duubaa badhaasa $250,000 mo'atte

Ogeettiin fayyaa Marsabiit Qabballe Duubaa Soraa badhaasa ogeeyyii Narsiif kennamuun doolaara 250,000 injifatte. Lammiin Keeniyaa Qabballee Duubaa narsoota addunyaa keessaa badhaasa kanaaf biyyoota addunyaa 184 keessaa hirmaatan 24,000 waliin dorgomtee injifachuu dandeesse. Qaballeen ogeeyyii 10 marsaa isa dhumaaf darban keessaa tokko yeroo taatu guyyaa narsootaa addunyaa Caamsaa 12 kabajame sababeeffachuun qophii godhame irratti injifachuun ishee ibsame. Badhaasni 'Global Nursing Award' Qabballeen injifatte kun badhaasa idila addunyaa yeroo jalqabaaf qophaaye yeroo ta'u, kan qopheesse jaarmiyaa 'Aster Guardians' jedhamudha. Qabballeen Kaawuntii Marsabiit keessatti ganda ishee keessaa dubartii jalqabaa digiriin eebbifamte yeroo taatu maatii ishee keessaas dubartii hiree barachuu argatte ishee takkittiidha. Ammaas Hospitaala rifaraalaa Kaawuntii Marsabiit keessatti ogummaa isheen hawaasa tajaajilaa jirti. Qabballeetti dabalataan achuma Marsabiit irraa abba Didaa Jirmaa Bulees namoota 10 marsaa xumuraa badhaasa kanaaf gahan keessaati. Barattuu narsii taatee osoo jirtuu dorgommii bareeedinaa Keeniyaa keessatti gaggeefame irratti hirmaattee 'Miss Tourism Kenya 2013' injifannoo jedhu argatteetti. Dhageettii argatte kana fayyadamuunis walqixxummaa fi barnoota dubartotaarratti hojii bu'aa qabeessa hojjetteetti. Qabballeen faawundeeshinii 'Qabale Duba Foundation' jedhu hundeessuunis mana barnootaa ganama daa'imman itti qara'an sa'aa booda ammoo gaheessotni itti baratan ijaarteetti. Qabballeen damee barnootaa irratti kan hirmatteef, barnoota dhabuun waan haaraa baruurraa boodatti kan nama harkisu, aadaa boodatti hafaa jijjiiruufis barbaachisaa waan ta'eef akka ta'e ibsiteetti. Gaheessonni mana barnootaa isheetti baratan barreessuufi dubbisuu qofa osoo hin taane, eeggannoo dahumsa boodaa, gargaarsa oogummaan dahuu, dhimma fayyaa wal-hormaataa fi mirga ofiirrattis hubannoo argatu. Hojiin ishee kunis biyyaafi sadarkaa idila addunyaattis beekamtii kan argate yeroo ta'u, 'Waislitz Global Citizen's Choice ' badhaasni jedhamu kanneen sababa hojii ishee kanaan injifatte keessaa tokko. Beekamtii bara 2019'tti injifatte kanaan badhaasa $50,000 argatteetti. Hojiin ishee kun kittaannaan dubartootaa harka guddaan akka hir'atu gahee baheera. Dubartootni horsiisee buloonis hiree mana yaalaatti dahuu argataniiru. Haadholiin hedduunis ijoollee dubaraa isaanii gara mana barnootaatti erguu eegalaniiru. Qabballee Duubaa bara 2019 keessa turtii BBC waliin taasiftee ture irratti kaayyoon ishee ''ganna 5 kan gad-deemu keessatti, iskuula (mana barnootaa) guddaa ijaarrachuu feena,'' jetti. Kana malees waggoota shanan dhufan keessatti warshaa 'sanitary pads' fi butaantaa 'qanxarroo' oomishu Marsabiit keessatti hundeessuu karoorfattee jirti. ''Gar feetee dhufnaan, [abjuun kee ni milkaa'a.] Ol ejjedhu. Yoo soomtee uriin baate, deebitee ilmaan teenna taan dhibii qarqaaruu malte. Obboleeyyaan tantee kan waliin dhalattan callaa niti - [hawaasni] cufti obboleeyyan tan teeti. Deebi'i qarqaari. Masoomoo(barnoota) teessanitti jabaadhaa. An masoomotu armaan na baase. Aayyoofi aabboon hin soomne. Obboleeyyan tiyyas akkas hin soomin. An ilmee dubraati jettee, harka marattee hin taa'in. Namni dhufee haraka qabee si qarqaaru hinjiru. Ufillee of qarqaaru malte,'' jechuun gorsashee obbaasti Qabballe Duubaa. Qabballeen waggaa lama dura wayita dubbifne dira guddoo Keenyaa - Naayiroobiitti digrii lammaffaa, gosa barnootaa 'epidomology'n soomaa turte. ''Gaafa durii namni hedduun soomee (baratee) hinjiru,'' kan jettu Qabballe, dubartii Faaxumaa Abdulqaadir jedhamtu akka fakkeenyaatti ilaaleen guddadhe jetti.


Miseensi mana-maree ministira muummee sarbaasheetiin hawwachuuf yaalte jedhamte ijoo dubbii taate

Miseensa Labar Paartiifi gaggeessituu itti-aantuu kan taate Anjellaa Raayinar Ministira Muummee Yunaayitid Kingidam Booris Joonsaniin sarbaa isheetiin hawwachuu yaalteetti jechuun oduun ba'uu hordofee dhimmichi ijoo dubbii ta'eera. Mana-maree keessatti Booris Joonsan fuula dura kan teessu miseensi mana-maree Anjelaa Raayinar ministira muummichaa hawwachuudhaaf yaalti jechuun kan barreessee baase gaazexaa Meeyil Oon Saandey jedhamudha. Anjelaa Raayinar yeroo Booris Joonsan fuula dura teessutti wandaboo (qamisii) gabaabduu uffattee miilla ishee yeroo tokko walirra kaawwachaa, yeroo kaan ammoo bantee qalbii ministira muummichaa rarraasuudhaaf yaalteetti gabaasa jedhu bahe hordofee dhimmichi Gireet Biriteen keessatti ijoo dubbii namuu wal harkaa fuudhaa jiru ta’eera. Gabaasa kana kan baase gaazexaan Meeyil Oon Saandey, fiilmii Holiiwuud beekamaa ‘Basic Instinct’ jedhamu waliin wal bira qabeera. ‘Basic Instinct’ fiilmii baroota 1990 keessa ummataaf dhiyaate, kan agarsiifni saal-qunnamtiifi qormaatawwan itti baayyatan yoo ta’u, Maayikel Daagilaas qorataa yakkaa ta’ee miidhagina sarbaa dubartiitiin sossobamee kufu agarsiise baayyee kan yaadatamudha.  Qortaa yakkaa kan ta’e Maayikel Daagilaas sarbaa ishee miidhagaatiin kan sossobde ammoo Shaaron Istoon turte. Kabajamtuun miseensi mana-maree Anjeliinaa Raayiner, MM Booris Joonsan fuula dura taa’uudhaan  bifa walfakkaatuun hawwachuudhaaf yaalteetti jedha gaazexaan kun. Gaazexaan kun gabaasa kana kan baase suura Shaaron Istoon waliin deeggaree yommuu ta’u, miseensi mana-maree kun ta’e jettee tooftaa kana fayyadamuudhaan hawwachuuf yaalti jechuun miseensi mana-maree Konservaatiiz Paartii irraa ta’e akka maqaan isaa hin eeramne barbaadu tokko dubbateera. Kabajamtuun miseensi mana-maree Anjellaa Raayinar gabaasa kana, “ana qofaa irratti osoo hin taane dubartoota guutuu irratti kan aggaamamedha” jetteetti. Anjellaan gabaasa isheerratti aggaame kana cimsitee balaaleffatteetti. Wantichi “dubartoota siyaasa keessa jiran xiqqeessanii ilaaluufi yaalii akka yella’an gochuutis” jechuun ibsiteetti. Gabaasa kana hordofee, miseensonni mana-maree baayyeeniifi namoonni siyaasaa gurra qaban biro Anjellaatiif deeggarsa qaban agarsiisaniiru. Gabaasicha kan baase gaazexaan Meeyil Oon Saandey ammoo qeeqni cimaa irra gaheera. Miseensa Konservaatiiv kan taate Kaarolaayin Nooks miseensonni mana-maree dubartoota ta’an gabaasawwan akkasii fokkuu ta’anitu irratti baha jechuun gabaasicha qeeqxee jirti. Ministira kan turte Andiriyaa Liigsi ammoo fuula Tiwiitara isheerratti, “Gabaasni kun na gaddisiiseera; waan fudhatama hin qabne nama qaanessudha,” jechuun isheenis qeeqxeetti. Gabaasa Anjellaa irratti hojjetame kana Booris Joonsanillee balaaleffataniiru. “Dhimmoota siyaasaa hedduu irratti Anjellaa Raayiner waliin kan waliif hin galle taanullee, wanta isheerratti raawwatameef gaddeera. Kun dhimma dubartoota tuffachuufi xureessuuti malee kan biraa miti,” jedhan. Gaggeessaan Labar Paartii Saamer Istaamarilleen gabaasa kana balaaleffateera. “Maaloo jabaadhu,” jechuunis Anjellaa jajjabeessaniiru. Gabaasni gaazexaa kanaa itti dabaluun, miseensi mana-maree Anellaa Raayinar, tooftaa hawwachuu kana yeroo hunda gaaffiin Booris Joonsaniif yeroo dhiyaatutti mana-marichaa keessatti fuula isaa dura taa’uudhaan isa gufachiisuudhaaf yaalti jechuun barreesse.


Ameerikaa: Waayit Haawus dubbii himtuu gurraattii yeroo jalqabaaf muude

Pireezidant Joo Baayidan pirees sekireetarii dubartii gurraattii fi jaalattuu saala wal-fakkaataa  jalaqabaa Kaariin Jiin-Piiyer muudan. Kaariin nama ganna 44 yoo taatu, erga Baayidan aangootti dhufanii pirees sekreetarii itti-aantuu  tahuun tajaajilaa turte. Dhuma torbee dhufaa irratti, pirees sekreetarii duraanii Jeen Saakii bakka bu’uun hojii jalqabdi jechuu dha. Pirees sekreetaroonni gaazexeessitoota Waayit Haawusiif guyyaa guyyaan ibsa kennu, kana jechuun gaheen hojii kuni xiyyeeffannoo uummataa guddaa kan qabaatu taha. Kaariin, ''kuni yeroo seen-qabeessa dha, hawaasa ani keessatti guddadheef immoo hiika guddaa qaba. ''Kanaaf wal-tajjii kana duuba akkan dhaabbadhuuf gatiin muudameef kabajni natti dhagahama, bulchiinsa pireezidantii kana bakka bu'uuf hamma dandeettii koo nan hojjedha, ummata Ameerikaas nan boonsa jedheen amana.'' jette. Dubbii himtuun duraanii Saakiin miidiyaa MSNBC jedhamutti hojii haaraa jalqabuuf jirti. Tiwiitar irrattis dubartii ishee bakka bu’uuf jirtu kana, ‘’dubartii jabduu, simboofi hojii bareedaa isheen dalaguuf jirtu hammaan argutti hin obsu,’’ jechuun dubartii haaraa muudamte leellisteetti. Xiinxala - Rippoortara Kaaba Ameerikaa Antoonii Zarchariin Pirees sekireetariin Waayit Haawus fuula bulchiinsa pireezidantii aangoo irra jiruuti. Kan miidiyaa biyya keessaa, darbees kan biyyaafi addunyaa hafaniiti. Namni gahee hojii kanarra jiru rakkoon biyyaalessaa ykn gochi siyaasaa naamuusaan ala tahe raawwatu kan uummatatti as bahee ibsa kennu taha. Seenaa Ameerikaa keessatti yeroo jalqabaaf fuulli bulchiinsa kanaa dubartii gurraattiifi kan ifatti jaalattuu saal-walfakkaataa tahuu himattu ta’aa jechuu dha. Dubartii gurraattii yeroo jalqabaaf aangoo kanarra kaa’uun bulchiinsa Baayidan dubartoota gurraacha baayyee filatu garuummoo aangoowwan badaa hin mul’annerra kaa’uuf kuni tarkaanfii guddaa dha. Pirees sekireetariin dhimma imaammataa irratti hojjechuu baatanillee, ilaalcha uummatni bulchiinsa sanaaf qabu bocuu irratti gargaaruu danda’u. Kaariin hojii kutannoo barbaadutu ishee eeggata jechuu dha.


Yakkamaan dubartoota sadii ajjeesuun hidhame mana sirreessaatti niitii fuudhuun barbaada jedhe

Ajjeechaa dubartoota sadiifi tokko irraan miidhaa qaqabsiisuun himatamee addabbiin hiidhaa umurii guutuu lama kan itti murtaa'ee mana hidhaa keessatti argamu Liiv Beelfild mana hidhaa keessatti akka fudhuuf hayyamni akka kennamuuf gaafachuun dhagahame. Sirreeffamaan kunis haadha warraa kaadhimachuufi mana sirreessaa keessatti gaa'iila dhaabbachuu akka barbaadu gaafachuu Ministeerri Haqaa Ingiliiz beeksiise. Gaheessii umuriin waggaa 53 Leevi gaa'ila jedhu kana dhaabbachuuf hayyama bulchiinsa magaalattii argachuu qabaata. Sirreeffamaan kunis dubartoota Maarshaal Maakdooneel, Ameelii Delagrange fi Miilii Doowular jedhaman gara jabinaan ajjeessuun yakkamaa jedhamee hidhaan umurii guutu lama itti murtaa'e ture. Ministirri Haqaa duraanii Roobarti Bakilaand gaazeexaa The Sun jedhamutti akka himanitti yaadni cidha godhachuusaa ''waan amanuuf nama rakkisuudha'' jedhan. ''Shamarreen waggaa 13 Miiliin osoo guyyaa gaa'ilashee hin argin ajjeesseen. Inni ammoo cidha godhachuuf yaaduunsaa sirrii natti hin fakkaatu,'' jedhan. Yakkamaan kunis dubartii waggaa lamaan dura karaa barreeffamaatiin wal argaa turan waliin walitti dhiyaachuufi irra dedeebiin akka isa gaafattu The Sun gabaaseera. Dhiheenya ammoo wayita isa gaafachuuf dhuftetti jilbeenfachuun akka isatti heerumtuuf gaafachusaatu gabaafame. Dubbi himaan Ministeera Haqaa biyyattii gama isaanitiin, ''Cidha godhachuuf gaaffiin ifaan kan dhiyaate yoo ta'u, haaluma kana dura hojjannuun qoratamaa jira,'' jedhan. Leevi Beelfildi balleessaawwan yekka garaa jabinaa kanaan dura raawwatee hordofee hidhaan umurii guutuu kan itti murtaa'e waggaa 14n dura ture. Osoo mana sirreessaa keessa jiruu ammoo Miilaan kan umuriin waggaa 13 ajjeessuun, irra deebiin manni murtiitti dhiyaate. Miilii Doowular osoo mana barnootaatii gara manaa galaa jirtu ture bara 2002tti butamuun eessa buuteenshee kan dhabame. Manni murtichaas erga dhimmicha qorateen booda bara 2011tti Leevi irratti ammas balleessaa raawwateef hidhaa umurii guutuu biraa murteesse. Leevi Beelefiildi kilabii alkanii tokkoo keessa waardiyyummaan tajaajilaa kan ture yoo ta'u, dubartoota garaa garaa 5 irraa ijoollee 11 dhalchuus The Sun gabaaseera. Waahiillan Liivi waliin hojjataa turan kan dubbisee qorataan tokkoos, hundumtuu jalqabarratti baayyee kan tabatuufi kan nama bohaarsu akka tureefi booda keessa ammoo gara jabaafi hundaa to'achu kan barbaadu ta'u dubbachusaanii ibseera.


Haadha miidhama qaamaa osoo qabduu takkaatti daa'imman afur deessee abbaa warraa malee guddiste

Haati magaalaa Adaamaa keessatti daa'imman lakkuu lama (ijoollee afur) takkaatti deessee miidhama qaamaa osoo qabduu abbaa warraa fi firri hedduun bakka hin jirretti kophaa guddiste naannoo isheetti mallattoo jabinaa taateetti. Waggaa jahan har'aa ijoolleen lakkuu lama magaalaa Adamaatti dhalatan amma fayyaa guutuudhaan waggaa jahaffaa isaanii qabataniiru. Haati ijoollee kanaa Aadde Raahel Kabbadaa daa'imummaa isheetti kuftee miilla isheerra miidhaa qaamaa qaqqaberraa kan ka'e deeggarsa kiraanchiin sochooti. Gaa'ila erga dhaabbattee booda abbaa warraa ishee waliin daa'ima jalqabaa yeroo eeganitti wanti amma dura maatii ishee keessatti ta'ee hin beekne, odeeffannoodhaanis dhageessee hin beekne isaan mudate. Garaatti baachuu ishee erga bartee ji'a shanaffaarratti sababa hanqina maallaqaan hakiimni hordoffii ishee tolaan akka isa biratti hordoftu gargaareen qorannoo altiraasaawundii akka gootu gorsee ''bu'aan isaa guyyootaaf dubbachuu akkan hin dandeenye na godhee'' jechuun BBC'tti himte. ''Naasuurraa kan ka'e guyyootaa sadii moo afuriif afaankootii jecha baasuu dadhabeen ture. Dubbachuun dadhabe. Ijoollummaas waanin qabuuf amanee fudhachuun natti ulfaate.'' ''Wanti ogeeyyiin fayyaa natti himan dhugaamoo abjuudha jedhee amanuun guyyoota natti fudhatee ture'' kan jettu Aadde Raahel, haalli fayyaa isheefi diinagdee isaanii akkamiin guddisuu dandeenya kan jedhurratti yaaddoo guddoo itti uumuu yaadatti. Ijoolleen afranuu kan deesse waldhaansa baqaqsanii yaaluun ta'uufi dugdi ishee akka hadoodu godhamuurraa kan ka'e ijoolleen afran yeroo bahan sammuun ishee hanga ta'e dammaqee ta'iiwwan san hordofaa akka turte dubbatte. ''Ijoollees siistarittiin fiddee natti agarsiifti ture'' jetti. ''Daa'ima tokko dahanii guddisuun qormaata hedduu qaba. Yeroo dhalatanii qabee hanga ji'oota muraasaa halkan ka'anii hoosisuu, deeffachiisuu, raffisuun achiimmoo gaafa daa'imuu fi deemuu jalqaban wajjin fiiganii nyaachisuufi kunuunsuun nama qofaa guddisuuf qormaata. ''Qoramaata kana hunda keessa ammoo haati hanqina qaamaa yeroo qabaattu hangam akka cimu yaaduun hin ulfaatu. Rakkoo diinagdee fi sanirrattimmoo gaa'illi diigamuun yeroo itti dabalamu namni tokko sadarkaa baachuu danda'uun ol gara ta'uutti adeema.'' Haatii ijoollee afur takkaatti deessee guddiste kun qormaata kana hunda keessa dabarte. Takka takka miira koon to'achuu dadhaba ture jette. Kana dura daa'ima deessee kan hin guddifne ta'uus wanna ishee mudate kana amantee fudhachuuf jalqaba rakkattus ''ergan of amansiisee fudhadhee garuu nan jabaadhe rabbis na gargaare'' jetti. ''Keessa koo amansiisuun yeroo natti fudhate. Ergan of amansiisee garuu waan hunda jabinaan keessa darbuu akkan qabu amaneen rabbis ogummaa isaan naa kenne.'' Wanti ulfaataan yeroo kennamu oogummaa wajjiin namaa kennama jetti. ''Humnan ittiin aannan bituuf hin qabu ture. Yeroo sanitti mana kiraan kaffalee jiraadha ture. Aannanicha mooqaan bakka buusee isa ganamaaf galgala ho'isaan guddise.'' Daa'imman ishee afran lakkuulee firaaternaal jedhama (kan anqaaquu adda addaarraa dhalatan) ta'uufi amalle isaaniifi gosti dhiigaa isaaniis adda adda ta'uu kan himtu Aadde Raahel, hedduu amala dhibu hin qaban turee jetti. Ji'a saddeettaffaa irratti kan dhalatan ta'uus mucaa dubaraa tokko hanqina dhiigaa qabduun alatti hunduu fayyaa guutuu qabaachuun isaanii gammachuu akka kennuuf himti. ''Har'a maaliin kennaaf bor maalin nyaachisa yaaddoo jedhu malee amalli isaanii homaa na hin rakkifne.'' ''Amma erga guddatanii naa yaadu yeroon waa hojjedhu harmee koo nuti haa guddannu malee siif hojjenna naan jedhu. Isaanitti gammachuu guddaan qaba.'' Daa'imman yeroo reefu dhalatan maatiin halkan hedduu hirriba malee dabarsuuf dirqamu. Haati daa'ima halkan ka'uun hoosisuu qabdi, achii deeffachiiftee deebistee raffisuuf dadhabbii qaba. Aadde Raahel halkan hirriba hin qabne hedduu dabarsuun ''akkuma jiruttuu jiraa'' jetti. Waa'ee daa'imman afur hoosisuu yoo himtu, daa'imni tokko harma isa tokko hodhaa jira yeroo ta'u isa dabareen hodhanii inni tokko ammoo aannan isaa elmamee qodaatti kaahamee warri hodhaa hin jirre sadeen xuuxxoodhaan dhuguu himti. ''Galgala dhaqna isaanii dhiqee dugda isaanii sirriitti vaaziliiniin sukkumeen ho'iseen raffisa isaaniis akka gaariitti rafanii bulu'' jechuun halkan qormaatni hedduun akka ishee hin mudanne dubbatti. Halkan akka tasaa yeroo ka'aniis xuuxxoo kenniteefi akka dafanii rafaniifi guyyaas hirriba hedduu akka rafan himte. Ijoolleen Aadde Raahel afran bara kana mana barnootaa galaniiru. Aadde Raahel rakkoo dinagdee ishee furuuf miidhama osoo qabduu ijoollee kana erga deessees hojii adda addaa hojjettee galii ittiin jiraattu argachaa turte. Miidhamni ijoollumma kiraanchiin ishee deemsisuuf dirqama itti ta'e garuu ishee miidhaa akka jiru dubbatti. Akkanumas ta'ee deeggarsa namootaas argachaa ijoolleen ishee wayita mana barnootaa galan kanatti galgala waan qooda laaqanaa isaanii keessa marsaa lama nyaatan ijoollee ishee lakkuu lamaaf qopheessiti. Halkan sa'aa 11 fa'atti ammoo kaatee ho'istee qoqopheessitee ergiti. ''Nyaati lamatu qophaa'aaf kan sa'aa afuritti nyaataniifi kan sa'aa laaqanaatti nyaatan. Ijoollee koo afraniifu lama laman qopheessaaf.'' ''Hojii ittiin jiraannus osoo isaan hin deebi'iin daddafee xumureen gala'' kan jettu Aadde Raaheel, ''bakka haadhaas bakka abbaas bu'een guddifachaa jira'' jetti. ''Dhiibbaan jiru yeroo daa'imummaa isaaniirra amma erga of baranii ni hir'isa jetti. Daa'imummaatti itti himuun ni cima isaaniis hin hubatan amma garuu dubbiinis walii galla ergan itti himee booda ''akkasii harme tole' naan jedhu.'' ''Amma jireenya koo guutuu isaaniif jiraadha. Gammachuun isaanii naa gammachiisa. Ani fayyaa hedduu hin qabu. Yoon har'a fayyaa bule boru nagaa koo miti. Garuu gammachuu isaaniin gammada'' jetti Aadde Raahel. Jiraattotni naannoo ishee 'haala rakkisaa keessatti akkamiin ijoollee afur takkaatti deessee akka guddiste yeroo yaadan jabduudha ati' jedhanii akka ishee dinqisiifataniis Aadde Raahel miidiyaa biyya keessaa Sheger Info jedhamu waliin turtii yeroo taasistettis dubbatteetti.


Reebichaa fi dirqiin ulfa baasuu - jireenya mana hidhaa Kooriyaa Kaabaa

Erga kutaa itti hidhamtu keessa daa’imtee seentee booda, Lii Yaang-joo akka miillashee marattee harkashee jilbasheerre keesse teessuuf ajajamte. Guyyaatti sa’aatii 12f akka sochootuuf hin hayyamamuuf ture. Xiqqooma sochoo’uun ykn walitti haasasuun adabbii hamaa itti fida. Bishaan dhugaatii muraasatu kennamaafi, nyaataafis boqqolloo muraasatu kennamaafi. “Akkan dhala namaa osoo hin taanee akkan bineensa ta’etti natti dhaga’ame,” jetti. Sa’aatii dheeraaf qoratamaa turti, wanta nuti salphaadha jennee yaadnuuf - biyyaa ba’uu isheef. Bara 2007tti Kooriyaa Kaabaa keessaa baqattee ba’uuf yemmuu yaaltu, Chaayinaatti qabamtee biyyatti deebifamte. Ji’a sadiif mana hidhaa Onsoong, Koriyaa Kaabaa naannaa daangaa Chaayinaatti dhiyoo jirutti murtee akka eeggattuuf hidhamte. Yaang-joo carraa argatteen namoota kutaa hidhaa ishee keessa jiran keessaa tokkotti hasaaste. “Biyya keessaa baqachuuf karoora biraa odeessina, karoora itti dallaalota argannu, kun waan dhoksaan haasofnudha.” Manni hidhaa namootni Koriyaa Kaabaa keessaa akka hin baaneef kan qophaa’edha – ta’us kun Yaang-joo ykn namoota kutaa hidhaashee keessa jiran irratti hin hojjenne. Hedduun isaanii mana hidhaa keessaa ba’uuf waan yaalaniif hidhamanii murtee eeggachaa jiru. Garuu karoorri Yaang-joo dhagaa’ameera. ''Eegdota keessa inni tokko gara balbala sibiilichaatti na waamee, harkakoo akkan gadi baasuuf na ajajee, sana booda sibilaan harkakoorra na reebe hanga dhiita’utti. boo’uu hin barbaanne. Eegdonni kun namoota Kooriyaa keessaa ba’uuf yaalle akka gantuutti nu ilaalu. ''Kutaalee hidhaa keessatti namootni biroo yeroo reebaman dhaga’uu dandeessa. Kutaa sadaffaa keessan ture garuu kutaa 10ffaa keessatti namootni yeroo reebaman nan dhaga’a.'' Yaang-joo namootaa 200 dhimma sirna mana hidhaa Koriyaa Kaabaa fi seera idil-addunyaa cabsuu isaa irratti qorannoo Korea Future gaggeessuuf wabiin ba’an keessaa tokkodha. Dhaabbati miti mootummaa kun shakkamtoota 597 kan sarbama mirga namoomaa 5,181 hidhamtootaa 785 irratti manneen 148 keessatti raawwatan adda baaseera. Raagaleen kun walitti qabamanii guyyaa tokko namoota kunneen seeratti dhiyeessuuf akka gargaaraniif ol kaa’amaniiru. Kooriyaan Kaabaa sarbama mirga namoomaa kamuu yeroo hunda haalteetti. BBC’n bakka buutota Kooriyaa Kaabaa dhimma qorannoo kanaa irratti qunnamuu yaaluus deebii hin arganne. Gartuun Korea Future, manni hidhaa Onsong maal akka fakkaatuu fi haalli hidhamtoota akkam akka ta’e ibsuuf fakkiiwwan 3D fayyadameera. Hogganaan Korea Future kan Sool jiru, Suyoon Yoo akka BBC’tti himanitti sirni mana hidhaa fi dararri achi keessa jiru, “lammilee biyyatti miiliyoona 25 ta’an gadi qabuuf kan fayyadamamudha,” jedhaniiru. “Gaaffiifi deebii gaggeessine hunda keessatti, hagam jireenyi namoota akkam akka miidhame agareerra. Dubartiin dubbisne tokko boo’aa daa’ima reefu dhalate yeroo ajjeefamu arguu ishee dubbateetti.” Kooriyaan Kaabaa yeroo ammaatti yeroo kaanirra caalaa addunyaa irraaa adda cittee jirti. Biyyattiin dhaloota sadiif maatii Kim’n bulchamaa turteetti, lammileen biyyattiis maatii kanaafi bulchaa ammaa, Kim Joong-uniif guutammaatti akka bitamaniif eegamu. Weerarri Covid-19 ammoo biyyattii keessattii fi daangaa ishee irratti to’annoon akka dabalu taasiseera. Namoota fiilmii biyya alaa ilaalaan dabalatee namoota wanta addunyaan keessa jirtu ilaaluu yaalaan irratti murteen cimaa darbeera. Sirni dararaa kun hidhamtoota hedduu kan manneen hidhaa adda addaarraa dhufaniin kan himamudha. Himatni gudeeddii fi haleelllaa saalaa adda addaa hedduunis ni jiru. Kanneen oolan keessas ulfa isaanii akka baasaniif dirqisiisamu dhabbatichatti kan himan jiru. Mana hidhaa bulchiinsa Hamgiyoong keessatti, hidhamtoota keessa tokko kan turte, hidhamtuun tokko ulfa ji’a saddeetii taatee utuu jirtu ulfi ishee akka baasuuf dirqisiifamuu ishee akka agarte dubbateetti. Dabaluunis daa’imni lubbuun ooluuf, gabatee bishaan guutee keessatti ajjeefamuu isaa dubbatteetti. Namootni ajjeechaa arguu isaanii qaamni isaan itti himan shanitu jira. Yaang-joon irratti hidhaa wagga sadiif- walakkaan itti murtaa’e. “Yeroon hidhaa natti murtaa’e fixu lubbuun nan jiraadhaa jedheen sodaadhe,” jetti. “Yeroo iddoo akkanaa keessa galtu, lubbuun ooluufi wanta uumamu dandamachuuf dhala namaa ta’uukee dhiisuu qabda,” jetti. Saayeromis bara  2007’tti mana hidhaa Onsong keessa kan turte ta’us, reebichi mana hidhaa eegumsa mootummaa keessa ture kanarra akka hammaatu himti. “Ulee mukaan sarbaakee reebu. Oljeettee adeemtee yoo seente, daa’imaa achii baata. Namootni biraa yemmuu reebaman ilaaluu hin dandeenye, yoon achi galagalee akkan ilaaluuf na dirqisiisu. Hamileekee ajjeessuu.” “Utuu karaan jiraate, akka isaan adabaman nan barbaada,” jechuun Saayeroom darara mana hidhaa keessa ture BBCtti himteetti. Amma jireenya Kooriyaa Kibbaa keessatti qabduun gamachuu xixiqoo argattu hunda akka simattu dubbatti. Himannaa kunneen seeratti dhiyeessuun ni cima, ta’us garuu qorannoon kun oggeesota mana Murtii Idil-Addunyaa jiran irraa yaada argateera. Raagaleen kunneen mana murtiitti dhiyaachuu ni danda’u akkasumas bilisaan namni kamuu akka argatu taasifameera. Saayeroom fi Yaang-joon lamaanu akka BBC’tti himanitti, gabaasi kun haqa isaan barbaadanitti tarkaanfi tokkolle akka isaan siqsuuf abdatu.


Keeniyaatti lammiin Itoophiyaa ajjeechaa atileetiin shakkame poolisiin barbaadamaa jira

Atileetiin dhalattuu Keeniyaa magaalaa Iteen jedhamtutti ajjeefamuu hordofee, jaalallee ishee kan tahe atileetiin Itoophiyaa shakkamuun polisiin barbaadamaa jira. Atileetiin ganna 28 Damaris Muthee Mutua jedhamtu kun Keeniyaatti kan dhalatte tahus, lammummaan ishee biyya Baahireen. Poolisiin akka himetti atileetiin kun waan qara qabuun waraanamtee lubbuun dabre. Oduun kun dhagahamuu hordofee Federeshiniin Atileetiksii Itoophiyaa, du'a 'suukanneessaa' atileetii kanaatti gadda itti dhagahame karaa fuula Facebook isaatiin ibseera. Tahus garuu Federeshinichi waa'ee atileetii Itoophiyaa ajjechaa kanaan shakkamee waanti dubbate hinjiru. Ji'a jahaan duras atileetiin biroo Aginas Tirop achuma Iteenitti waraanamtee ajjeefamuunshee oduu ijoo tureera. Akkuma Itoophiyaan Boqojjii qabdu, Iteen Keeniyaatti madda atileetota bebbeekamoo fi bakka leenjii fiigicha dheeraa itti taasisanidha. Rooyitars hoogganaa poolisii magaalattii Tom Makori eeruun akka gabaasetti, reeffi atileetii kanaa Iteenitti mana keessatti argamuu hordofee, jaalalleen ishee lammii Itoophiyaa shakkamaa tahuusaa himan. ''Reeffishee gara hospitaalaa bakka tursiisa reeffaatti geeffameera,'' jedhan. Poolisiin jaalalleeshee maqaansaa Iskindir Haayilamaariyaan jedhamuufi ajjeechaa raawwachuusaa amaneera jedhame barbaadaa akka jirus hoogganaan poolisii kun himan. Atileetiin kun achuma bakka leenjii shamarree kanaatti leenji'aa kan ture oggaa tahu, biyyaa baqatee bahuunis himameera. ''Shakkamaan kun hiriyaasaa wajjin leenji'anitti bilbilee, jaalalleesaa akka ajjeeseefi reeffis mana keessa akka jiru itti hime,'' jedhan Aabba Maakorii. Ajjeechaan Tiroop bara dabree biyyattii guddoo naasisee kan ture oggaa tahu, abbaan warraa ajjeechaan shakkame hidhaa keessa jira - ajjeechaa ishee garuu ni waakkata.


Somaaliyaatti gareen miidiyaa miseensi hunduu dubartoota ta'an hojii eegale

Somaaliyaatti gartuun miidiyaa walabaa miseensotni hunduu dubartoota ta'aniif yaada dogoggoraa koorniyaan walqabatu cabsu hojii eegale. Gartuun miidiyaa hunduu dubartoota ta'an kun danqaalee gaazexessitoonni Somaaliyaa hojii miidiyaa keessatti isaan mudataa ture qolachuufi ilaalcha dongongoraa koorniyaan walqabatu irratti xiyyeefata jedhameera. Sagantaan Misoomaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii gartuun miidiyaa kun ''dubartootni ogeeyyii miidiyaa ta'an bakka itti aangoo murtee dabarsuu dhugaa ta'een, qoccollaa irraa bilisa ta'anii itti hojjatan uumaaf'' jedheera. Gartuun amma miseensota dubaraa jaha of keessatti hammachuun hojii eegale, moggaasa 'Bilan' jedhu kan qabu yeroo ta'u hiikni isaa, Ifaafi qulqulluu akka jechuuti. 'Bilan' piroojektii fedha isaa ta'e filachuun kan hojjetu yeroo ta'u, sagantaan isaan TV, raadiyoo, gaazexaa fi online gubbaatti miidiyaalee Somaaliyaa gurguddoo akka 'Dalsan Media Group' fi miidiyaalee idila addunyaa gubbaa baha. Yeroo dheeraaf gaazexessitootni dubaraa Somaaliyaa akka lammii lammaffaatti ilaalamaafi odeessaaleen miidiyaas odeessa fi sagalee lammiilee biyyattii harka walakkaa cinaatti qabee ture, amma kutaa hooggansaafi dubbii himamu ni to'anna'' jedhan gulaaltuu olaantuun Bilan Nasriin Mohaammed. Qorannoon dhiyoo gaggeefame akka agarsiisutti gaazexessitootni dubaraa Somaaliyaa keessa jiran hojiif gara dirree yeroo bahan qofa osoo hin taane waajiree isaanii keessattis waahillan isaanii warra dhiiraan qoccillaan irra gaha. Dabalataaniis carraa leenjiifi guddinaa akka dhorkamaniifi sadarkaa hooggansaarra yeroo gahanillee akka xiqqeeffaman gabaafameera. Sagantaa Misoomaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniitti(UNDP)bakka buutuu Somaaliyaa ta'uun Moqaadishoo kan jiran Joosiliyiin Maasoon gartuun miidiyaa kun ''dirree miidiyaa Somaaliyaa ni jijjiira'' jedhan. ''Kun dirree miidiyaa Somaaliyaa ni jijjiira abdii jehdun qaba, gaazexessitoota dubaraaf carraa haaraa bana, dhimmoota boodatti qabaman ifa baasa keessumaa kan dubartootaaf barbaachisaa ta'an'' jedhan. UNDP'n sagantaan haaraan kun ilaalcha gaazexessitootni dhiiraa qoccollaa waahillan isaanii warra dubaraa irra gahu ilaalchisee qaban akka jijjiiramu ni carraaqa jedheera.


'Gadameessa lamaa, ujummoo gadameessaa lamaa fi qaama saalaa laman qaba’

"Maqaan koo Elizaabeet Amoo’aa jedhama- dubartii gadameessa lama, ujummoo gadameessaa lamaafi hulaa qaama saalaa lama qabdu,’’ kuni nama ganna 38ti, lammii Gaanaa dha. Waa’ee rakkoo fayyaa kana yeroo ibsitu sagalee isheerraa diddaatu ykn adda tahuutu dhagahama. Yeroo umriin ishee ganna 32ti maal akka rakkatte hakimoonni kan adda baasanii itti himan. Elizaabeet yeroo ammaa UK keessa kan jiraattu yoo tahu waggoota baay'eef dhukkubbii garaa hamaa hojiillee akka hin hojjenne ishee dhorku qabaachaa akka turte himti. Rakkoon fayyaa kuni daayidelfiis(didelphys) yookiin hulaa gadameessaa dachaa jedhamuun kan beekamu yoo tahu  namoota baay'ee xiqqoo irratti qofa mul’ata. Bara 2010tti rakkoo kana akka qabdu otoo hin beekiin ulfooftee, yeroon dura, ji’a sagal otoo hin guutiin daa’ima dubaraa deesseetti. Daa’imni gadameessa gara mirgaa jiru keessatti otoo guddattuu, ulfuma taatee laguu argaa turte. ‘’Gadameessa koo gara mirgaa jiruun ulfa ta’uu nan danda’a, isa karaa bitaan immoo laguu argu nan danda’a. Kanaafin mucaa koo ulfa taheen kanan dhiiga argaa ture,’’ jetti. Yaalii baqaqsanii wal’aanuufi qorannoowwan yaalii garagaraan booda qaama ishee keessa maaltu adeemaa akka jiru bara 2015tti hubachuu dandeesseetti. Elizaabeet amma addunyaan waa’ee gidiraashee akka baru barbaaddi, kanaanis dubartoonni kaan waan isheen dabarsite keessa akka hin darbine feeti. Yeroo jalqabaaf raadiyoo Gaanaa irra baatee waa’ee dhimma kanaa yeroo haasoftu  namoonni baay'een yaada gaarii hin kennineefi, isheen garuu ammallee namoota barsiisuuf kutattuu dha. Dhaabbata tola oolaa ‘Speciallady Awareness’ jedhamu hundeessiteetti, kitaaba waa’ee seenaa jireenyashee himus barreessitee  bara darbe Sadaasa keessa maxxansiteetti. ‘’Gorsi ani dubartoota haala fayyaa wal-fakkaataa qabaniif kennu: hin callisinaa, qofaatti of hin gidirsinaa, dafaa qorannoo fayyaafi yaalii argadhaa-yaadadhaammoo isini adda dha,’’ jetti.


Bulchiinsi Moodii yakka gudeeddii hin hambisne, dubartoonni garuu maaliif filatan?

Milkaa'ina dhiirotaa duuba ifaajee dubartiitu jira jedhama, milkaa'ina Ministira Muummee Indiyaa Naarendiraa Moodii duubaa dubartoota miiliyoonaan lakkaa'amantu jiru. Paartiin Naarendiraa Moodii Bharatiya Janata Party (BJP) filannoo tibbana gaggeeffamerratti olaantummaan akka mo'atuuf dubartoonni guddoo gumaachaniif. Ji'oota Guraandhalaa fi Bitootessaa keessa kutaalee biyyaa shan paartiin kun itti mo'ate keessaa afur keessatti, lakkoofsi dubartoota filatanii akkaan kan dhiirotaa caala jedha qorannoon dhimma kanarratti gaggeeffame. Keessaahuu bulchiinsa Uttar Pradesh keessattifaa olaantummaan dubartoonni agarsiisan nama hedduu raajeera. Bara 1962 as erga Komishiniin Filannoo biyyattii lakkoofsa filattootaa koorniyaan qoodee ilaaluu eegalee dubartoonni sadarkaa biyyaalessaatti paartii Kongiresii filatu. Garuu bara 2019 paartiin BJP seenaa keessatti yeroo jalqabaaf sagalee dubartootaa olaanaa argateera. Yeroo ammaa akkuma paartilee siyaasaa kaanii, paartiin BJP kunis dubartoota aangessuu dhabuusaan komatama, siyaasi olaantummaa dhiiraan ijaarame dubartoota Indiyaa akkaan mufachiisee jira. Dursitoonni paartii haasaa dubartoota mufachiisuu fi kabajasaanii xiqqeessu dubbachuun mata duree oduu ta'aa turan, yakka gudeeddii biyya keessatti balaa hamaa ta'e to'achuurrattis waan irraa eegamu hin hojjenne jedhamuun hedduu komatamu. Akkasuma dubartoonni mormii seera lammummaa biyyattii haaraa ba'e irratti gaggeeffamaa ture adda durummaan dursaa turan. Kun hundi ta'ee osoo jiruu garuu irra jireessaan paartii BJP filataa kan jiran dubartoota. Ofii paartiin BJP akkamiin filannoo jalqabaa dubartoota Indiyaa ta'e laata? "Kun kan inni ta'e sababa Aab Moodiiti,'' jedha jaarmiyaa Giddugala Qo'annoo Guddina Hawaasaa Indiyaa magaalaa Delhiitti argamu irraa kan ta'e Sanjay Kumar. "Paartiin kun dubartoota biratti filannoo jalqabaa kan ta'e battaluma tokkotti miti. Aab Moodiin sababa ijoodha,'' jedhe dabalee. Saayinsii siyaasaa kan qo'atee fi dhiyeenya kana paartii BJP irratti mata duree The New BJP jedhuun kitaaba kan barreesse Nalin Mehta, paartichi erga bara 1980 keessa damee dubartootaa addatti banatee as dubartoota hedduu horachuu eegale jedhe. Jijjiiramni bu'uuraa bara 2019 filannoo biyyalessaarratti mul'ate, taatee bara 2007 mudate irraa kan as dhufedha. Bara sana Aab Moodiin bulchaa kutaa biyyaa Gujarat ta'uun irra deebiin filataman. Akka Aab Mehta jedhutti Aab Moodiin yeroo jalqabaaf bara sana dubartootaaf bakka kennan. "Wayita inni dubbatu mara dubartoonni miira qabaniif agarsiisu. Duula filannoo inni gaggeessu irratti baayyinaan kan ba'an dubartoota. Innis jechoota babbareedoodhaan mataa hidha, qalbii hawwata. 'An obboleessa keessan, ilma keessan, na filadhaa, dantaa keessaniif nan hojjedhaa!' jedhaan,'' jedha Mehta. Uummata afaan Hindii dubbatu hunda biratti madaalli cimina namaa dhaabbii qaamaa hawwataa fi qajeelaa ta'eedha. Aab Moodii dubartoonnis cimoo ta'uusaanii leellisuun erga milkaa'anii booda bara 2014 filannoo biyyaalessaa wayita mo'atan tarsimoo hirmaachisummaa dubartootaa guutummaatti hojiitti hiikuu eegalan. Akka jalqaba Ministira Muummee ta'anii filatamaniin haasaa isaanii jalqabaa keessatti waan hatattamaan akka dhaabbatuuf irratti hojjetan ibsan - ulfa baasuu fi gudeeddiin dhimmoota isaan irratti qabsaa'uuf jalqabarra kaa'ataniidha, akkasumas maatiin daa'imasaa naamuusaan akka guddisu gorsan.