Qabsaawaan Ni Kufaa, Qabsoon Itti Fufa!

Irraanfachuu hin qabnuu hogguu haa yaadannuu, Haa wal yaadachiifnuu namuu haa qaabannuu, Waan dhaammatan qabuu gootowwan kaleessaa, Kan haqamuu hin qabne sammuu keenya keessaa. (2) Gootowwan kaleessaa warri biyyaaf dhabne, Kan biyya ofiif kennan kennaa daaddaa hin qabne, Takkittii lubbuu ifii tan jijjiirraa hin qabne. (2) Warri biyyaaf jedhee ofii biyyee ta’e, Warri ofii dhabamee qabsoo asiin ga’e, Warri qabsoon haqaa isaaniin daraare, Warri lafee isaaniin sab-boonummaa ijaare. (2) Lubbuu deebii hin qabne sabaaf dabarsanii, Abdii bilisummaa dhiigaan magarsanii, Warri ofii du’anii qabsoo jiraachisan, Lammii abdachiisuun kan diina naasisan, Seenaa awwalame warri boollaa baasan, Aadaa tuffatame warri lafaa kaasan, Warri bilisummaaf gatii lubbuu baasan. (2) Tokkoo-lamaa mitii hunda yaamnee hin fixnuu, Kaan fakkiif kakaasnee kaan galmeef haa dhiisnuu. Taaddasaa fi Baaroo, Bariisoo fi Gammadaa, Elemoo fi Mul’is, Buruysoo fi Gadaa, Kan yaadannoon isaanii nutti dhiise madaa. Gaaddisaa fi Bareentoo, Daddafaa fi Bilaal, Guutamaa fi Gammachiis, Boruu fi Guutuu Caalii, Jaallattoota sabaa gootowwan qaqqaalii. Qees-Guddinaa fi Jigsaa, Habroo fi Goota-bobbaas, Guddataa fi Iddaa, Badhaasoo fi Wal-taasis, Alii Garoo fi Baatii, Hambisaa fi Dayyaas, Babal’achaa jirtii xurreen keessan har’aas. (2) Magarsaa fi Baalchaa, Caccabsaa fi Waaq-gaarii, Nuuraddiinii fi Qorkee, Murataa fi Marii, Nu duraa mul’attan hogguu, dhihaa-barii. Lalisee fi Juukii, Jamiilaa fi Saartuu, Aashaa fi Kuulanii, Argannee fi Daraartuu, Iftuu fi Waarituu, Leensaa fi Ayyaantuu, Dhiiraa fi dhalaa hin qabuu kan biyyaaf of laatu. (2) Odaa fi Mohammad-amaan, Godaanaa fi Galmoo, Jaatanii fi Ifireem, Subii fi Jaarsoo Waaqoo, Huseen Soraa fi Dursaa, Margaa fi Qallaa Waaqoo, Insarmuu fi Tottoobaa, Abbaa Xiiqii fi Shaanqoo. Sab-boontota sabaa jaallewwan warraaqoo. Irra’aanaa fi Gishuu, Falmataa fi Leenjisaa, Suleymaanii fi Aadam, Aannannoo fi Beeksisaa. Goota biyyaaf kufe seenaatu leellisa. Yohaannisii fi Raayya, Hundumaa fi Abdataa, Burqaa fi Xuusee Areeroo, Xaasoo fi Jaallataa, Dhiigni keessan badnaan seenaan nu gaafata. (2) Solomoonii fi Dahoo, Gabbisaa fi Gurmeessaa, Kormee Tolaa fi Jiraa, Areeroo fi Lammeessaa, Maaxiquu fi Abdiisaa, Turee fi Yaaddessaa, Warra diinaanf summii, Urjii lola keessaa. Kadir Boruu fi Caalaa, Caannee fi Milkeessaa, Nadhii fi Miidhegsaa, Libee fi Hurreessaa, Fayyisaa fi Guulaa, Aaneysoo fi Irreessaa, Nagaasaa fi Maammoo, Hawaasii fi Addeessaa, Akka biiftuu iftan galmee seenaa keessaa. Nagayoo fi Dhaqqabaa, Baroodaa fi Ibsaa, Mul’ataa fi Abdii, Fayyinaa fi Boonsaa, Qindeessaa fi Kuuloo, Doorii fi Gootomsaa, Dhaddachoo fi Tuujii, Baatuu fi Iddoosaa, Qoodni isin kennitan lammii mara boonsa. (2) Kanneenii kan biroos hedduudha turanii, Amna qabsoo keessatti kan nu irraa kufanii, Seenaa dalaganii gootummaan kufanii, Lammaffaa hin agarruu, deebi’anii hin dhufanii. (2) Gaafa lubbuun jiran oggaa waliin turree, Bu’aa-bahii qabsoo waliin qaxxaamurree, Guyyaa bilisummaas waliin hawwaa turre. (2) Qabsoo saba keenyaaf waliin kufnee kaanee, Hamadayaa fi aduu waliin keessa yaanee, Ba’aa wal gargaarree, madoo walii baannee, Caayaa waliif ijaarree, dhibee wal wal’aannee, Akka haadhaa fi ilmoo toltuu waliif yaadnee, Waan hin dagatamne hedduu waliif taane. (2) Caayaa muka hedduu waliin jala teenyee, Sagantaa fuul-duraas hedduu lafa keenyee, Waliin nyaannee dhugnee, waliinis agabnee, Waliin baanee buunee, waliinis taphannee, Waliinis gammadnee, waliinis gaddinee, Du’aan gar-gar baanaan waliifis gaddine. Gaddaan liqimfamnee waan taanu wallaallee, Aadaa du’aa taanaan qonnee wal awwaalle. Gootowwan kaleessaa waan tokko dhaammatan, Oggaa lubbuu kennuun dirqama raaw’atan. “Qabsaawaan ni kufaa, qabsoon itti fufaa, Wareegama qofaan bilisummaan dhufaa, Jaallan nuti kufnee qabsicha itti fufaa, Bakki keenya hin qaawwin, warri jirtan cufaa! (2) Nuun hin jalqabamnee gootni biyyaaf kufuun, Nu irraan tarkaanfadhaa qabsoon itti haa fufuu, Bilisummaan sabaa akkas malee hin dhufuu.” Jechaa wareegaman jaallan sun hundumtuu Eeyyeeeee………. !! Isaan kufan illee qabsoon haqaa hin kuftuu! “Bilisummaa yookaan du’aafi kakannee, Oggaa murteeffannee daandicha qabanne. Murtii keenya guutnee, egaa nu dabarree, Bilisummaa caalaa lubbuun nu hin mararree. Murticha hin diiginaa!, isinis jabaadhaa. Jabaadhaa!, Jabaadhaa!, Jabaadhaa! Bilisummaadhaani kabajaan namummaa, Gabrummaa didadhaa, madda gad-aantummaa. Qabsoon bilisummaa hanga geessuu galma, Faajjii keenya kaasaa gumaa keenya falmaa.” (2) Gootowwan kaleessaa kana nutti dhaammatan, Oggaa lubbuu kennuun dirqama raaww’atan. Qoodni barattootaas yoomuu hin dagatamuu, Seenaa qabsoo keessatti hogguu yaadatamuu. Finfinnee fi Hawaasaa, Bahr-Daar fi Maqalee, Amboo fi Dambi Dolloo, Jimmaa fi Nageellee, Hadaamaa fi Asallaa, Hara-Maayaa fi Ciroo, Naqamtee fi Roobee, Gimbii bakkeen biroo, Bakka jiran hundaa qabsoof wal kaasanii, Gaaffii saba isaanii gamtaan hangaasanii, Dabtaraa fi qalamaan kan diina raasanii, Wareegama qaalii haqaaf kan baasanii, Kabajaan jiraata hogguu seenaan isaanii. (2) Jaagamaa Badhaanee, Morkataa Iddoosaa, Aannanee Addaamuu, Malaakuu fi Nuurasaa, Jamaal Leencoo fi Habiib, Dabalaa fi Fayyisaa, Alamaayyoo Garbaa, Gaaddisaa Hirphaasaa, Oromoon hoggayyuu maqaa keessan kaasaa, Qabsoof isin dhabne. …….. Qabsoof isin dhabnee egaa maal abbaa isaa, Bilisummaa sabaatu gumaa keessan baasa. (2) Yaa gootowwan keenya!, Yaa gootowwan keenya, aarsaa walabummaa, Warraaqxota dhugaa, miciraan gootummaa, Abukaattoo haqaa, fakkii sab-boonummaa, Jaallattoota biyyaa, gaachana Oromummaa, Faaya galmee seenaa, daaw’itii tokkummaa, Isin hin dagatu Oromoon gonkumaa !! (2) Seenaan keessan boonsaan hoggayyuu hin moofa’uu, Jaalalli isin hortan yoom iyyuu hin boora’uu, Haqamuu hin danda’uu dhiigaan barreeffamee, Bara baraan taa’aa seenaan galmeeffamee. (2) Sab-boontota Oromoo murna hawaasaa adda addaa, Cunqursaa mormanii gammoojjii fi baddaan, Kan saba ofiif falman lolaa fi haala adda addaan, Hunda isaanii Oromoon ni yaadata gaddaan. (2) Kan akka Adam Jiloo fi Alamuu Qixxeessaa, Generaal Waaqoo Guutuu fi Obbo Siisaay Ibsaa, Ni yaadata Oromoon qabsaawota ilmaan isaa. (2) Wal fakkaataa ture hawwiin isaan hundaa, “Tokkoomaa!” kan jedhu dhaamsi isaanii guddaan. Sirna bittaa alagaa morman hundi isaanii, Bilisummaa ture gaaffiin hunda isaanii, Jannata haa kennuuf jenna lubbuu isaanii. (2 Injifannoo Ummata Oromoof !


“Warra Rageeyfateen Dhufte”

“Warra Rageeyfateen Dhufte” (Khutaa 1ffaa) Dhuma bara 1991, mooraa leenjii dhaaba Adda Islaama Bilisummaa Oromiyaa (AIBO) kheeysatti walgahii yaamamte irratti kan haasaawe, jaarsa areeda diimaa, kan huccuu adii gubbaan imaammata adii marate tokko. Akkuma huccuun isaa addeenyi irraa mullatutti, fuulli isaatiis nuura. Dhugumaani “an-Nuur fowqal nuur” kan ja’aniin sani. Abdulkarim Ibrahim Hamid, Jaarraa Abbaa Gadaa, Sooreeysa Adda Islaama Bilisummaa Oromiyaa kan ture. “Arra oomishni isin agartan khuni, laaftutti hin dhufne! Dhiigaan dhufte! Lafee dhukkooyteen dhufte! Warra if wareegeen dhufte! Warra rageeyfateen dhufte! Dhibdee adda addaa irra tarkaanfachuun dhufte! Hadhaan dhufte! Arra oomishni kun yoo isin harkaa baate sheenaan isin kheeysaa hin baatu!” Ummanni akkasumatti lafaa ka’anii takbiira godhu’ seenan. Yeroon san yeroo gammachuu turte. Mengistuun khufe. Amaarri cabe. Ummanni magaalaa fi baadiyyaa idduu “Amaarsaan Amaaraa nu hin nyaatu lammeeysaa..” jechaa dhiichisaa turan. Ammoo eega waraabeysi irraa bu’e, kan itti aanu allaattii akka taate beekkama yoo tahees, yeroo gammachuu san kheeysatti akka if hin wallaalle “yoo isin harkaa baate, sheenaan isin kheeysaa hin baatu” je’ee itti dhaammate Sooreeysi. Akkuma inni je’etti, barri itti aante, bara ibiddaa turte. Magaalaa Dirree Dhawaa kheeysatti Itti gaafatamaan waraana AIBO kan ture, Izzaddiin Muhammad ykn Ibsaa Lubeetti kan beekkamu, fi itti aanaan Sooreeysa AIBO, Sheekh Abdurahman Yuusuf makhinaan isaanii deemuu rasaasni itti banamee, bakkuma sanitti osoo lolanuu dhukaasa Ihadigiin rageeyfatan (ykn shahiidan) waardiyoota isaanii wajjiniin. Akkasitti lolli bara 1992 baname. January 1992 AIBO’n mootummaa ceehumsaa kheeysaa bahanii waraana Adda Bilisummaa Ummata Tigray (ABUT) kan Mallas Zannaawii dhaan hoogganamtu dhawu eegalan. Waraanni ABUT kan bahaa Harargeetti gad naqamte dhaaba AIBO balleeysuudhaaf duula sakattaa cimaa bante. Yeroo waraanni AIBO magaaloota Oromiyaa kheeysaa baatee dachii strategy qabattu, waraanni Ihadig biiroo AIBO magaalaa Dirre Dhawa taankii fi madaafaan itti marsanii “warreen biiroo kheeysatti haftan harka khannaa, dhaabni kheeysan khufe” jechuudaan ajaja itti khannan. Deebisaa hoggaa dhaban, ammaas maaykro-foonaan itti deebi’ani “dubbiin dhumte, harka khannadhaa” ja’aniin. Deebisaan isaan arkatan dhukaasaa fi takbiira qofa taate. Akkasitti jalqabamte lolli hadhaawaa tokko, kan guyyaa sadiif itti fufte. Guyyaa sadihiif Gaziiraan dhukaasaa, boonbii fi madaafaa. Makhiinaan kharaa irratti argamtu kan reefkaafi madoo geeysituu fi kan waraana dabalataa fi meeshaan fiddu qofa taate. Guyyaa sadii booda biiroon AIBO daaratti deebitee, qawween hoggaa dhaabbatte, waraanni Ihadig biiroo seenaniiti arkan reefka jara isaaniin loluu ture. Lakkooysi isaanii nama 6 ol hin gehan hoggaa himan. Garuu iimaanaa isaanii wajjiniin nama 600 ol ni tahan. Rabbiin jannataan isaan haa qananiisu. Warra Rageeyfateen Dhufte (Khutaa 2ffaa) Ajjeechaa Ibsaa Lubee fi Sheekh Abdurahman, hoogganoota AIBO, yeroo yaadatan ajajaan ol aanaa Falmataa Abbaa Gadaa akki ja’an: “Yeroo san kheeysatti, na’abni kheenya wanni isaan herregan, addichi tun waan isaanirratti walitti qabamteef jecha, hoogganoota isaanii yoo dhooyne ni facaati yaada ja’u qabaachuu turan. Manaama akkasii qabaachuu turan. Haa tahu ammoo Gooytaan haa galatoomu. Isaan shahiidanii murtii isaanii guutachuun waan daran hidhannoo fi iimaana teenya jabeeysitu taate malee waan nu sodaachiftee hamileee teenya cabsitu taatee hin argamne. Achiin booda, tooftaan san gehuuf dhabnaan, weerara jalqaban. Gooytatti irkachuudhaan, osoo madaafaa fi taankii hin tahin, Gooytaa waa hundarra jabaa. Wahuma dachiirratti uumamte hundarra jabaa irratti irkannee na’aba dura dhaabbachuudaan akka tuutni na’aba yookhaan waraanni na’aba kheenyaa hoongoodhaan galu goone. Arra na’abni konkolaata meeqa, kan taankii fi meeshaa lolaa meeqa qabu ni khasaare taa’ee.” Akkuma inni je’e sanitti baatii June, bara 1992 (akka lakkooysa faranjiitti) waraanni Ihadig dhaaba Adda Islaama Bilisummaa Oromiyaa dhabamsiisuu fi Jaarraa Abbaa Gadaa ajjeesuuf karoorfatanii magaalaa Harar eega dhuunfatan booda waraana isii magaalaa irraa gara kibbaatti bobbaafte. Gara kibbaatti kan arkamtu araddaa ykn ona Fadis, handhuura AIBO kan turte. Yeroo waraanni Ihadig humnaan bobbaatee konkolaataa fi meeshaa gurguddoo fe’attee gaara Fadis kheeysa baatu, mujaahidoonni Fadis lafa strategy qabatanii obsaan eeggachaa turan. Eega dhukaasni banamee takbiiraan dhagayamte, Addi Bilisummaa Ummata Tigray akka Gaarri Mullata Tigray hin taane dirqamaani hubatte. Dachii hin beeyne irratti, bakka hin beeyna irraa ibiddi itti shidamaa, dachii qabachuu dhiisanii bakkuma itti baqatan barbaaduu mudatan. Mujaahidoonni Fadis naasuu takka malee harka khannachuurra qoma khannachuu wayya jechaa itti if darbuudhaan waraana humna diinaa bittinneeysanii, hangi baafate sablinaan Harar itti dachaatee kan hafan ammo biyyeen nyaatte. Akka adawwiin guyyaa sablinaa san booda khaaduu hin dandeenye, AIBO’n balaa adawwiirra geeyse viidyoon waraabanii, viidyoo san biyya hundatti facaafte. Yeroo san waraanni guddaan kan silaa ummanni Oromoo abdatu kan Adda Bilisummaa Oromoo, ajaja hoogganoota isaanii fudhatanii Kaampii kheeysa turan. Eegas booda balaan irra gehees beekkamaa dha. Guyyaa san namni hin beeyne ni hubate hoogganaan qabsoo kan haqaa Jaarraa Abbaa Gadaa akka tahe. Rageeyfattoota (ykn shuhadaa) lola Fadis Rabbiin jannataan haa qananiisu. Akkasumattiis Sooreeysa Qabsoo Bilisummaa Oromiyaa fi qabsaawoota isaan jalatti hiriiranii khufan Gooytaan ol tahee jannatal firdowsiin haa qananiisu. Dhugumatti akkuma isaan ja’anitti laaftutti hin dhufne. Dhiiga rageeyfattootaani magarte malee. Warra khabajaan jiraatee, khabajaan addunyaarraa godaanan sanirraa dhufte. Warra mirgaa fi qabeenya isaanii roorroof laachuu didanii kan biyya isaanii kheeysatti alagaa tahuu mannaa shahiidummaa filachuu wayya jechuudhaan lubbuu takkittii qaban Gooytaaf khannan. “Warra rageeyfateen dhufte” hoggaa ja’an, isaani warri rageeyfate. Warra Rageeyfateen Dhufte (Khutaa 3ffaa) Ilma aanaa Jaarsoo, bahaa Harargee. Leenca rageeyfataa kan dhugaaf ragaa bahee. Abbaa kheenya, abbaa qabsoo, hin galle manaa bahee. Gaara bahee, laga cehee dargaggummaa isaa itti fixee. Taa’uu didee, haalli dhibee jaarsummaan wareegame. Eertraa dhaqee ol deebi’ee, obboleyyan saa barbaadaaf. Wareegaman, shahiida tahan, Elemoon dhoosee hin hambifne. Soomaali dhaqee ol deebi’e, obboleyyan isaa barbaadaaf. Wal arkatan, wal qabatan, qabsoo finiinsuun hin hafne. Aadam Tukkaalee beeytanii? Tukkaalee Aadam abbaan saanii. Haqa mullisuudhaaf lafaa ka’ee, ‘Mullis’ moggaasaniif. Mullisuu bira dabree, haqaan dachii sossoosan. Halkanii guyyaa weeraranii Dargii hirriiba dhoorkan. Marxoo ol siyfatanii lolan, khabajaa deebifachuuf. Ummata cunqurfamaa hunda roorroo irraa khaasuuf. Bilisummaa yookhiin du’a jechaa, lolanii lolchiisani. If booda hin deebine takkaa, dhumaniif mirga saanii. ************************* Maayyii irratti Abbaan kheenya, Mullis Abbaa Gadaa magaalaa Moqdishoo kheeysa osoo deemuu hidhattoonni biyya sanii kan Ihadigiif hojjatan rasaasa itti bananii makhiinaan baafatan. Bakkuma sanitti lubbuun irraa baate. Jazaan isaanii jannata haa tahu. Hujiin isaanii fakkeenya haa tah


Seenaa gabaabaa waayee Sooreessaa J Jaarraa Abbaa Gadaa

Bara 1936 ykn 37 Xaaliyaan hoggaa biyya seente, Harargee Bahaa Watar bakka je’amutti Abdukariim Ibraahim (Jaarraan Abbaa Gadaa) dhalate. Jaarraan Jollummaan barnoota diin erga baratee, Barnoota saayinsii baratee jira. Nama Naamusaa fii haala ol aanaadhaan Hawaasaa fii Hiriyoota biratti beekkamu ture. Jaarraan Abbaa Gadaa Biyyoo Adaree (Hararitti) barnoota sadarkaa lammaffaa baratee kutaa 12 fixee jira. Jaarraan Osoo fedhe Barnoota Isaa itti fufee sadarkaa guddaarra gahuu ni dandaha ture. Garuu Saba Amantiin, Afaan Isaatiin, Aadaa Isaatiin, lafa Isaa irratti gad aantummaa fudhatee maqaa Isaa wallaale san argaa barnoota itti fufuuf luyna tahuu qaba ture. Garuu Inni Luyna waan hin tahiniif dura Amantii fii Saba Isaatiif kennee Ifiif Rakkoo arguu filate. Bara 1966 warra akka Isaatti gabrummaa hadhooytuu jibbee waliin geeraraa karaa Ibiddaa qabachuutti achi tarkaanfate. “Boruuyyee boruuyyee Boruu abbaa bariisooyyee Galgala abbaa galgalooyyee Galgalli naan dubbatee Boruun naan marihatee Roorroo hamtuu agarraan Kan Oromoo saba kootii Kiyya garaan hammatee Hadhaa du’aa filate” Jechaa miila karaa kaaye. Baaleetti Fincila Jeneraal Waaqoo Guutuutiin hogganamu sanitti ida’amuuf warra akka Isaa walitti jaaree kara Baalee gulufe. Achitti Jeynichi kun Lola gurguddaa hedduu keessa dabree gootummaa Isaa Mirkaneyse. Jaarraan Abbaa Gadaa leenjii fii meeshaa waraanaa gahaa qabaachuun murteeysaa tahuu Isaa waan hubateef achumaan kara Somaalee seene. Bara 1969 Mootummaan Ziyaad Baarree tan Somaaliyaa maqaa Oromootin qabsoo takka hayyamu dide. Maqaa Somaaleetiin lolan malee, Akka Mootummaan Ziyaad Baarree jettutti Harargee, Arsii, Baale fi Sidaamoon Somaaleedha. Kanaaf Maqaa Somaaleetiin malee gargaarsa takka qabsoo biraatiif hin godhan. Jaarraan Abbaa Gadaa Ifirraa lafa Arabaatii gargaarsa barbaada kara Yaman qajeele. Bara 1970 Yaman Kibbaa Magaala Adan seene. Mootummaa waliin marii godhee akka gargaaran beellama seenaniif. Baruma kana keessa Iraaq dhaqee qaamoota mootummaa waliin marii godhee jira. Jaarraan Abbaa Gadaa Yamanitti Elemoo Qilxuufaa wajjiin Jaarmaya Adda Bilisummaa Oromoo hundeessan. Baruma kana Jaarraan warra leenjii waraanaa Isa wajjiin fudhatan hogganuudhaan meeshaa waraanaa fudhatee kara biyyaa qajeele. “Qeyroo Ganamaa” hogganuudhaan Jaarraan nama 36 fudhatee Dooniin Somaaleetti hoggaa bu’an, waraanni Somaalee Isaan Marsee Isaan qabe. Bara 1970tti Somaaliyaa akkuma seenanii qabamanii Mana Hidhaa “Mandheeraa” je’amutti amata 5 hidhaan dabarsan. Amata 5 hidhaa keessa turee achii baanaan Jaarraan qabsoo manaa baheef akkuma gaafa dura manaa bahee sanitti Nashaaxaan itti deebi’e. Bara 1976 hoggaa mana hidhaatii bahe qabsootti deebi’uuf warra murannoo qabuu wajjiin kara biyyaa seenee qabsoo jalqabe. Zamana kana Ilmi namaa Gabrummaan dhamaaftee amantii Isaa wallaalee, hanga Hadaraa hayla silaasee jechuu gahee jira. Amantii fii Sabaan wanni Oromootarra gahaa ture hanga hin qabu. Jaarraan Abbaa Gadaa qabsoo jalqabe saniin Ilmi namaa Gabrummaa Isarra jirtu akka hubatuu godhee jira. Booda Jaarraan Abbaa Gadaa Adda Bilisummaa Ummata Oromoo Islaamaa dhaabee saniin qabsoo itti fufee jira. Jaarraan Abbaa Gadaa hanga guyyaa lubbuun Isa keessaa baatuu takkaa Qabsoo ganama manaa baheef (Jihaada) irraa booda aanee hin beeku. Gabrummaa Karaa hundaan nurratti fi’amte jibbaa, Jihaada godhaa, Jiraate. Akka Ummanni biraa Kaafira wajjiin walii galu kanatti takkaa mootummaa Kaafiraa wajjiin waliigaltee godhee hin beeku. Umrii Isaa qabsootti fixee Amata 77tti Adunyaarraa gama Akhiiraa garagale. Dardarummaa Isaa Jihaadatti fixe, Fuudha erga umriin guddate booda waan fuudheef Ilmaan lama qofa qaba. Rabbi Rahmata Haa godhuuf Mujaahida Kophaa seenaa dalage. Jaarraan Abbaa Gadaa Jihaada godhe, goosise. Waraanni Isaa Allaahu Akbar jechaa Adawwiitti dhukkaasaa ture. • Jiruu Jaarraa Abbaa Gadaarraa Maal Baranna: Tawakula (Rabbitti Irkachuu) فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللّه Hoggaa muratte Rabbirratti Irkadhu. Al-Imran: 159 Kanaaf namni hogga waan takkaaf murate, Rabbitti Irkatee itti fufuu qaba malee abdii murachuun aadaa mu’minaati miti. Rabbiif jecha Namni qabsaawu Murannoo qabaachuu qaba. Erga Murate Rabbitti Irkachuu qaba. Namni Rabbitti Irkate maal dhabe?! Ahbaashii fii Mootummaan kun hidhaa fii ajjeechaan abdii nu murachiisuu fedhan. Mu’iminni Abdii hin muru. Kana wanni Guddaan Jaarraa Abbaa Gadaarraa barannu. Koreen teenya tan arra hidhaa jirtu, akkumaa Jaarraa Abbaa Gadaatti haqaaf falamannaan hidhaman. Hidhaan hoggaa akka Jaarraa Abbaa Gadaatti Muratan, Qabsoorraa tarkaanfii takka boodatti nama hin deebiftu. “Namni Karaa bareedaa Karaa namaaf godhe, Galanni hanga guyyaa Qiyaamaa Isaaf deema” Kanaaf Jaarraan karaa Qabsoo jalqabee jira. Inni warra duraati, Abbaan fedhe karaa Isaa seenu sawaabni Jaarraaf deema. Rabbiin Shahiidoota waliin Isa Haa Kaasu. Daran seenaa Isaa baruuf:


Manni hidhaa sa’udi Afaan Oromoo nama barsiisaa jira baayyina yeroo ummanni achi kheysatti hidhamu irra

Ambar,ambar jechuun jecha afaan ingliffaa irra fudhatame tahee namber jechuudha, haa tahuu malee ambarri mana hidhaa kheysa isa tokko. Tan ambaraa rabbumatti dhiisu kheysaafu nama oromoo haalli isaan itti nama oromoo itti hidhan adda ambaroota birotirra. Ambarri lakk.1 kan nama Oromoo qofa itti hidhan haalli isaa himuun nama rakkisa, hatahuu garuu numaan hima waaniin arkee jiruuf ummatatti ibsuf haqa hin dhoysu. Tokkoffan manni sun waan qulqullina ja’an hin bekhu lammaffan namni mana sun seennan dura salaamtaan nagayaa dhungoo miila irraa si jalqabdi injiree irra Sadaffaan yaa oowwa yaa haqisa yaa ajaa sigaarati yaa heddumina namaati mee dhiisi Afraffaa bakka gad ciiftu laallatta bakki gad ciiftu namni akka biyye akka mixii wal kheeysa gad dhiifameeti, khaan asii achi ciisa khaan achii as ciisa tana mee dhiisi Shanaffa hirriibaaf gad ciisu feeta eysa hirriibni jira namni laaqame khun asii qufa’a si duraa khaan achii haqisa si duraa khuun si duuba funyaani dhiiga tufaa khaaniis si cinaa furrii fuuf ja’aa hirriibni eysa jira Tana rabbiin haa murteysuu tan arabni nama godhu haqni ilma namaa kan rabbiin namaaf guutu khenne ittiin dhalatu nama saamani. hidhamtee humaa rakkon qabu manni hidhaa dhiiraaf jaarame nama badii hojateef hojatame yoo jenne dhuga ni taha garuu biyya arabatti manni hidhaa nama gagariif ykn nama badii hin hojataniif manni hidhaa tolfama. Haatahu rakkoo miti tan tanarra hamtuu namni hidhaa yoo seene maaliif akka seenu ni qoratama mana murti geysan murti itti khennan arabni garuu tana hin bekhu akka nama hoolaykn beyladaa qaluuf mooraa naqanii itti si laalan namni si dubbisu hin jiru namni eysa dhufte maaliif dhufte siin je’u hin jiru si ol darban achumatti tortoruu akka nama dirree waraanaa irraa qabani fidanitti. tana enyu nuuf arka rabbi malee ummanni oromoo marti rakkoo tana hubachuu qaba.


Waxabajjii 1955 – Ebla 2013 Obbo Kaasaa Taddasaa abbaa isanii B/Jeneral Taddasaa Birruu fi haadha isanii addee waarqiababaa G/Madiin irraa Waxabajjii 19,1955 magalaa Finfinnee keessaatti dhalatan. Obbo Kaasaan barnoota isanii finfinnee keessaatti barachaa eerga turaniin booda, sadarkaa Lammaffaa mana barnoota”adiventisti Mishiin Aqaqqii Basaqaa”tti Xumuraniiru. Obbo Kaasaan abbaan isanii Jeneral Taddasaa Birruu Mirga Ummata Oromoo kabachiisuuf rakkon yeroo isaan mudatu, Sabbontoonni Oromoo Ijollee gooticha kanaa rakkoon akka isaan hinqunaminne kara adda addatiin irraatti hojataniiru. Bara 1972 obbo Kaasaan gargaarsa Jalle, Baroo Tumsatiin Barnoota sadarkaa olaanaa (Schoolarship) akka argaatan ta’ee gara biyya Amerikaatti dhufudhaan bara 1973-1980 Albama State Univeristy(tti) barachudhan barnoota siyaasaa (Political Science)n Degree isa Calqabaa argataniiru. Obbo Kaasaan nama Laammii fi Oromummaa isaanii jaltaniidha. Obbo Kaasaa Taddasaa dhibamanii mana yalaa seenudhaan yalamaa osoo jiranii Caamssaa 7, 2013 dhalatanii waggaa 58tti adunyaa kana irraa darbaniiru. obbo Kaasaan abbaa ijollee 4 (dubara 2 fi dhiira 2)tti. Kaasaan Jeneral Taddasaa Birruuf ilma isanni isa 5ffati. Obbo Kaasaa Taddasaa guyyaa kalleessaa Ebla 13, 2013 bakka firoonni fi maatiin isaanii argamanitti awwalamaniiru. Lubbuu isaani rabbi bakka garii haaka’u! Ijollee fi maatii isaani hundaaf rabbi jabiina haakeennuuf !!


Holland: Ilmaan Oromoo oromoo fi Oromiyaa Halaagatti beeksissan!

Waxabajjii 15,2013 Ilmaan oromoo dararamma, hidhaa fi sarbammuu mirga abbaa biyyuummaa mootummaa garbomfaata wayyaannee oromiyaa keessaatti raawwaacha jiru jala baaqaatani biyyaa Hollandii kolugaltummaa gaaffaatani dhimmii issaani fudhaatama dhaabee alaa jiracha jiraaniisagantaa ummata oromoo fi biyyaa Oromiyaa beeksissuu magaalaa guudditti Neezeelandii ( Hollandii) gaggefamme irraatti ummani biyyoota adda adda irraa qooda fudhatan yoo ta’u Obbo Mulugeeta Moosissaa miseensa gameessa ABO hirmatoota sagantaa kan irraatti argamaniif eenyuummaa sabaa keenyaa fi ummani oromoo mootumoota Itoophiyaan jaaraa 19 irraa qabe sarbammuu mirga fi dararama jala akka baqatani ummani oromoo qabsoo abbaa biyyuummaa fi hiree-murteeffanaa gaggaeessaa akka jiru ibsa baala kennani jiru.Akkasuma nyaani adda oromoo fi ufani adda beeksissame , akkasumas weelissa beekama Mahadii Seeka , weelistu Angaatuu Baalchaa fi dargaggoo Mommaad Abdii ummata sagantaa kana irraa qooda fudhatan borssani jiru.


Dhimmi Oromoo kan dursa argachuu qabu otuu jiruu maaliif dhimmoota biroorratti yeroo keenya fixna?

Abdii Boruutiin Yeroo ammaa, uummatni Oromoo biyya keessattis ta’ee biyya alaa tokko tokko keessatti rakkoolee hamaadhaan xaxamee otuu jiruu; lammiileen Oromoo manoota hidhaa Wayyaanee keessatti dararamaa otuu jiranuu; uummatni keenya qayee issaarraa buqqayee rakkoolee adda addaatiif saaxilamaa otuu jiruu; bahaa fi kibba bahaa Oromiyaa keessatti Sumaaleen uummata keenyarratti duultee lafa isaarraa ari’aa otuu jirtuu; lafti keenya Wayyaaneedhaan gurguramtee dhumaa otuu jirtuu; naannolee (environment) keenya badiin irra gahaa otuu jiruu;walumaagalatti gabrummaa yoomiyyuu caalaa hamaa ta’e keessa otuu jirruu; dhimmoota gurguddoo dursa argachuu qaban kana dhiisnee ykn dagannee, waan xixiqqoorratti yeroo, beekumsa, dandeettii fi humna keenya balleessuun bu’aan isaa eenyuuf ta’a jennee itti yaadnee jirraa? Rakkoolee jiranirratti rakkoolee biroo ofitti daballee sababa kanaan qabsoo bilisummaa keenyaa laaffisuuf yoo ta’e malee, waan dursa argachuu hin qabneef dursa kennuun Oromoof bu’aa hin fidu. Mata duree kanaan barreeffama kana akkan dhiyeessu kan na taasisan dhimmoota adda addaatu jiru. Isaan kana keessaa tokko tokko tuttuquun yaala. Keessumaayuu ammoo akkan barruu kana qopheessu kan na kakaase waayee Oromummaa fi Islaamummaa ilaalchisee haasa’a dhiyoo kana Obboo Jawaar Mohammediin godhame fi sana boodas barreeffamoota adda addaa marsaalee intarneetaarratti mul’atanii dha. Namootni dhimma tokko karaalee adda addaatiin hubachuun; ilaalcha adda addaa irratti qabaachuun; hiika adda addaas kennuun waanuma jiru dha. Haa ta’u malee, namootni yaada ofii yoo dhiyeessan beekaniis ta’ee otuu hin beekin wanti isaan dhiyeessan kun dhimma guddaa Oromoorratti, keessumaayuu qabsoo bilisummaa keenyaarratti miidhaa fiduu danda’a. Isa kana hubachuu dhabuun keenya rakkoolee hin yaadamneef nu saaxiluu danda’a. Yaada keenya yoo ibsannu bilchinaa fi ofeeggannoo cimaadhaan itti yaadnee dhiyeessuu qabna jechuu kooti. Yoo akkana hin taane, diinnillee qaawwa argatetti fayyadamee, tokkummaa ilmaan Oromoo laaffisuuf carraa argachuu danda’a jechuu dha. Haasa’a Obboo Jawaar godhe Oromoo TV irratti daawwadheen ture. Akkan ofii kiyyaa hubadhetti, akka naaf galetti, haasawni inni godhe hammeenya waan qabu natti hin fakkaatu. Ani Obboo Jawaar ittisuuf otuu hin taane, akka inni dubbatetti, ifattis ta’ee dhoksaadhaan; alattis ta’ee mana keessatti, sochii musiliimaa fi QBO ilaalchisee gama addaa addaaatiin waan jedhamu ibsuu yaalee; achumaanis Oromummaa fi Islaamummaan wal gargaaran malee wal dura hin dhaabbatan waan jedhe natti fakkaata. Dhugaa dha, waayeen qabsoo bilisummaa fi amantii yoo ka’u tilmaama gara garaa keessa akka nama galchu beekamaa dha. Otuu danda’ame, amantii fi siyaasaa addaan baasnee ilaaluun gaarii natti fakkaata. Haa ta’u malee, bakkee tokko tokkorratti dhimmootni kun lamaan walirratti rarra’uun isaanii hin oolu. Kan Obboo Jawaar ibsuu yaales waayeedhuma kana natti fakkaata. Waan inni dubbate sana hundaa tokko tokkoon asitti dhiyeessuun barbaachisaa ta’uu batullee, akka inni jedhetti Oromummaa fi Islaamummaan waan addaan bayuu hin dandeenye; isaan kun lamaan takka waliin kufan takka waliin ka’an kan jedhu dha. Obboo Jawaar waayee kana ibsuuf akka ragaatti seenaa dhiyeessee ture. Yaaliin inni godhe walumaagalatti akka namootni yaadanii fi/ykn diinni olola oofutti otuu hin taane dhugaan jiru sochiin musliimaa qabsoo bilisummaa Oromoo ni gargaara kan jedhu dha. Akkuma mata dureen haasawa sanaa ibsuttis, “Mormii Muslimoota Itoophiyaatifi Qabsoo Oromoo: Walfaalleessan Moo waliiff tumsan?” kan jedhu yoo ta’u, asirratti wanti hubatamuu qabu waayee tumsaa ti malee waayee dursa argachuu Islaamummaa ykn Oromoummaa natti hin fakkaatu. Akka yaada fi ilaalcha kiyyaatitti garuu, yaadni sabummaa dura amantiitu dhufa ykn amantiitu dursa jedhu dogoggora dha. Amantii fi eenyummaa walbira qaqbnee yoo ilaalle, eenyummaatu dursa. Oromummaan ammoo eenyummaa Oromoo ti kanaaf waa hundaa dursuu qaba. Amantii kamiiyyuu haa ta’u: Islaamas ta’ee kiristaana ykn waaqeffannaan Oromummaa (eenyummaa) booda dhufu. Amantiin kan dhuunfaa ti; Oromummaan kan waloo ti. Amantii qabnu ykn hordofnu yoo barbaadne yeroo feene jijjiiruu dandeenya. Eeenyummaa keenya garuu, jaalannus jibbinus, jijjiiruu hin dandeenyu. Kan biraa, carraa kanaan wantin jechuu barbaadu, warri “sabummaa dura amantiitu dursa” jedhan, kun dogoggora guddaa akka ta’e hubachuu qabu. Sabni tokko yoo hin jiraatne, amantiin isaa jiraachuu hin danda’u. Sabni ykn uummatni tokko bilisummaa yoo hin qabaanne, amantiin isaaas bilisummaa qabaachuu hin danda’u. Bilisummaan sabaa bilisummaa amantii isaa mirkaneessa jechuu dha. Islaamummaa, kiristaanummaa fi waaqeffannaan hundi isaaniituu qaama (subset) Oromoo ti; Oromoon ykn Oromummaan garuu hunda kanaa hammataa (set) dha. Kan hundaa hammatu kun ammoo hunda dura dhufa; dursa argachuus qaba. Asirratti mormiin yoo jiraatellee, kun dhugaarraa fagaachuu ta’a. Akkuma Obboo Jawaar ibsuu yaale, otuu Oromoon dursee jiraachuu baatee, otuu Oromummaan dursuu baatee, kan isa booda dhufe Islaamummaan hin jiraatu jechuu dha. Karaa biraatiin yoo hubatamus, akkuma Jawaar jedhe, Islaamummaatu Oromummaatti dhufee, akka keessummaattillee ilaalamaa ture malee Oromummaan booda hin dhufne jechuu dha. Raabaa Dooriitu Islaamummaa ittise yoo jedhus, Oromummaan dursee jiraachuu fi humna cimaa qabaachaa akka ture agarsiisa. Egaa, waayee sochii musilimaa fi QBO ilaalchisee waan Obboo Jawaar dubbate xumuruuf, sochiin musilimaa QBOtiif tumsa ta’uu danda’a jedheen yaada. Sochiin kun lamaan waan waldura dhaabbatan natti hin fakkaatu jechuu kooti. Sochiin musiliimaa yoo milkiidhaan xumurame, xinnaatullee QBOtiif karaa gaarii saaquu danda’a. QBOn galii hawwamu yoo gaye garuu, mirgi amantii kamiiyyuu akka kabajamu mamiin ykn shakkiin waan jiru natti hin fakkaatu. Olola karaalee adda addaatiin godhamu dhiisnee, waayee kana akkanatti hubachuun nagaa fi tasgabbii mooraa keenyaatiif murteessaa dha. Asirratti wanti ciminaan hubatamuu qabu, hammuma nuti waayee amantii fi QBO walittifidnee dubbannu; kanas ajandaa godhannu, diinaaf karaa baasuu ykn qaawwa uumuu akka dandeenyua dha. Har’a diinni fi alagaan, karaan isaan tokkummaa ilmaan Oromoo ittiin laaffisan hedduu waan ta’eef, kanarraa ofeeguun baay’ee murteessaa dha. Dubbii afaanii ykn harkaa walfuunee, micciirree hiika hin taane kennuun, rakkoolee jiranirratti rakkoo biraa dabaluun, qabsoo keenyas gara fulduraatti oofuu hin danda’u. Karaa biraatiin ammoo, “…kan dursa argachuu qabu otuu jiruu maaliif dhimmoota biroorratti yeroo keenya fixna?” kan na jechisiise ammas barreeffamoota marsaalee intarneetaa irratti mul’atan tokko tokko dha. Kunis waayee maqaa Impaayara Itoophiyaa ti. Har’a nuti kan hubachuu qabnu, kan dursas argachuu qabu, qabsoo jalaqabame kana galii hawwamutti geessuuf; Wayyaanee nama-nyaataa kana barbadeessanii uummata Oromoo gabrummaa hamaa keessaa baasuu; Impaayarittii tanas sirna ishii wajjin hundeedhaan diiguurratti xiyyeeffachuu dha malee, waayee maqaatii miti. Maqaa ilaalchisee, Oromiyaa xinnoo ykn dhiphoos jennu, Oromiyaa guddoo ykn bal’oos jennu; akka dubbatamutti ykn barreessamutti maqaa Itoophiyaa tana jijjiirree Oromiyaa haa goonu jennus, kun amma barbaachisaa miti. Dura rakkoon jiru furmaata argachuu qaba. Rakkoo hatattamaatiifuu furmaatni otuu hin argamin achi fagaannee waan hin taane yaaduun ykn dubbachuun uummata afaanfaajjessuu natti fakkaata. Asirratti makmaaksa Habashaa tokkon yaadadha. Innis Afaan Amaaraatiin “Yammi labbas yeellaat, makkanaanab amaaraati” kan jedhu dha. Hiikni isaas Afaan keenyaan “Waan uffattuu hin qabduu, kan ittin ofmartu hawwiti” kan jedhu natti fakkaata. Egaa, akkuman keeyyata duraa barreeffama kanaa keessatti tuttuqee dabre, rakkoolee hamaa fi gaafii bilbiltuu yeroo otuu qabnuu waan boru ta’uu danda’u ykn hin dandeenye har’a kaasnee afaanfaajjii uumuun ammaaf bu’aa waan qabu natti hin fakkaatu. Mee dhugaa haa dubbannu, waayee kana yoo kaasnu, Habashootumtuu nutti kofluu danda’u jennee yaadnee jirraa? Maqaa isaan har’a halkanii fi guyyaa kaasanii faarsaa jiran maqaa “Itoophiyaa” tana Oromiyaatti jijjiira jechuun dhiibboo hin ta’uu? Har’a Oromiyyaan dhiiga fi lafee ilmaan Oromootiin ijaaramate tunuu cicciramte dhiphachaa otuu jirtuu; tanaa bilisoomsuu dadhabnee; kan achi nurraa fagoo jiru yaaduun tapha natti fakkaata. Kun haala keessa jirru akka hubannuf malee, warra yaada akkanaa qaban xiqqeessuu fi tuffachuufii miti. Beekumsa fi dandeettii isaaniis gaafii keessa galchuu kiyyas miti. Wantin jechuu babaade, haala keessa jirru dagachuu hin qabnu; kan dursutu dursa jechuu kooti. Har’a wanti dursa argachuu qabu, akkamitti tokkummaa keenya cimsinee; humna Oromoo jabeessina kan jedhu dha. Yoo humna jabaa, cimaa fi abdachiisaa qabaanne qofa waan barbaadnu argachu dandeenya. Yoo kun hin jiraatne garuu, wanti hunduu abjuu ta’ee hafa. Dhumarratti, wantin dubbistoota barreeffama kanaa beeksisuu barbaadu, haasawa Obboo Jawaar godhe keessatti qabxiileen qalbii kiyya harkisan tokko tokko waan jiraniif, isaan kana bali’inaan asitti dhiyeessuun ammoo waan barreeffama kana dheeressuuf, yeroo biraa itti deebi’uun barbaada. Keessumaayuu, wanti bakka adda addaatti jedhamu, “…amma yeroon tan islaamaa ti, tan musilimaa ti; waan Oromoo jettu tana ofirraa dhiisuu qabnaa…. qabsoon sabaa kuftee jirtii; ABOn kuftee jirtii…” kan jedhamu baay’ee diigaa fi yaaddessaa waan ta’eef, dhimma kana itti deebi’ee, kanarratti yaada koo ibsuun fedha. Hammasitti garuu dubbistoota barruu kiyyaattif gaafii cimaa tokko dhiyeessuun barbaada. Innis, “Qabsoon saba Oromoo dhuguma kuftee? ABOnis dhuguma kufee? kan jedhu dha. Gaafiin kun asitti salphaa haa fakkaatu malee, akka haala keenya gamaaggamnu kan nu taasisuu dha. Oromoon gaafii kana ofis walis gaafachuu qaba? Galatoomaa! Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


SEENAA BARREEFAMA AFAAN OROMOOTIIFI SHOORA DR. SHEEK MAHAMMAD RASHAAD

Dr. Abdulsemed Mohammed Afaan meeshaa walqunnamtiiti; mallattoo eenymmaatiisi. Akeeka barruu tanaatiif meeshaa walqnnamtii tahuu isaa haafuulleeyfannu. Meeshaa walqunnamtii hoggaa jennu moggaalee lama walitti fida; akka riqichaati isaan tajaajila jechuudha. Kanas bifa lamaan jechuunis: dubbiifi katabbiidhaan tajaajiluu dandaya. Dubbiin sagalee ykn qooqa qofaan gargaaramanii walitti dubbatanii ykn haasawanii hariiroo walhubantiidhaan xumuramtu qabaachuudha. Haaluma kanaan qubee walitti diranii waan katabbii jennuuniin wal qunnamtii akkasii qabaachuun hindandayama. Afaan kamuu karaalee lameen himaman kanaan hawaasa isaa akka tajaajilu shakkiin hinjirtu. Garuu, ar’allee afaannan baay’eetu sadarkaa dubbii qofatti hornagamee hafee jira. Kanneen gara katabbiititti dhawaataan tarkaanfachaa jiranis muraasaa miti. Afaannan sadarkaa afaan dubbii qofatti bara dheeraa turan keessaa, tokko, Afaan Oromooti. Ragaalee qabnurraa akka hubannutti afaan Oromootiin katabuun erga eegalame hinturre: umriidhaan yoo himne bardhibbee lamaafi cinaa qofa. Qabsoo garasiin godhamte dheertuudha; gufuuleen mudatees baay’eedha. Akeekni barruu tanaa seenaa barreeffama afaan Oromoo bifa gabaabaadhaan dhiheessuudha. Afaan tokko afaan katabbii tahe jechuun mallattoolee sagaleelee afaan sun keessa jiran bakka bu’an moggaafatee sirnaan walfaana tarree galchee barruu dhaamsa ittiin dabarfatu ittiin tolchuun dandayame jechuudha. Mallattooleen afaan tokko ittiin katabuuf mogaafaman waliigalatti QUBEE jennaan. Qubeen afaan tokkoo mallattoolee sagaleelee afaan sun keessa jiran guututti bakka bu’an of keessaa qabaachuu qabdi. Fakkeenyaaf, Afaan Oromoo sagaleelee SODDOMA qaba; soddomman kanarraahi ijaarama jechuudha. Qubeen afaan tokkoof moggaafamtu tan sagaleelee afaan sunii sirriitti bakka buutee laaftutti ittiin barreessuu nama dandeessiftu tahuu qabdi. Gara akeeka barruu tanaatti ceehuu dura, ifaajee Afaan Oromootiin barreessuuf godhamte ilaalla. Ragaan harkaa qabnu akka mul’isutti kitaabni duraa Raayya keessatti bara sheekoota Aanniyyi fi Daanniyyi keessa katabame. Kitaabban sun kitaabban manzumaati. Faaruu Rabbiitiifi kan ergamaa Isaati of keessaa qaban jechuudha. Kitaabban sun qalama dibeetaan tuqachaati harkaan barreeffaman. (qalamni gaafasii gobeensa fiinxi qaraa jechuudha). Qubeen ittiin barreeffamaniis qubee Arabaati. Qubeen Arabaa seera dheerina, gabaabina, laafinaafi jabeenya sagalee mul’isan qajeellotti qabdi. Sababa kanaafis namni Afaan Arabaa dubbisuufi katabuu beeku Qubee Afaan Oromoo dafeeti barata; katabuufi dubbisuus laaftutti qomatti galfata. Qubeen Arabaa tuni immoo, Afaan Oromootiif hanquudha. mallattoolee sagaleelee afaan Oromoo baay’inaan 6 (jaha) tahan bakka bu’an of keessaa hinqabdu. Isaanis: c, ch, dh, g, ny, ph [q x ?] hinqabdu jechuudha. Isaan kanaaf mallattoolee jiranirratti waa dabalanii mallattoo hahhaaraya itti tolchuun hindandayama. Meeshaalee katabbii afaan Arabaatiif tolfamaniin afaan Oromoo katabuun ykn maxxansuun hindandayamu. haatahu jennee yoo itti seennelle waan baay’ee feesisa: meeshaalee barruutiifi kan mana maxxansaa bifa haarayaan qoranii tolchuu, maallaqa guddaa dhimma kanaaf barbaachisuus diinnagdee biyyaa agabsanii garasitti ramaduu, hundaa’ol immoo mootummaa dhimma kana akka dantaa ofiititti fudhattee hojiirra oolchuuf qaamaa qalbiidhaan sossootu aangoorra jiraachuun dirqama taha. Kanaafuu ifaajeen garasiin godhamaa turte hundi hawwii milkiidhaan wal hingarre taateeti hafte. Tattaaffiin itti aantu warra kiristaanaatin godhamte. Toora xumura bardhibbee 19ffa pirotestaantoonni warra Orophaa “Macaafa Qulqulluu” gara afaan Oromootti hiikanii maxxansiisuu fedhan. Hojii suniifis Oromticha Oniisimos Nasiib (Abbaa Gammachiis) jedhaniin muudan. Anisimoos Nasiib teessoo isaa magaalaa Asmaraa biyya Ertiraa godhatee Macaafa ulqulluu Afaan Amaaraatirraa gara afaan Oromootti hiikee bara 1886 keessa achumatti maxxamfames. Kitaabni sun “Macaafa Qulqulluu” jedhama. Kan hiikees “Anisimos Nasiib, nama biyya Oromoo” jedha. Qubee Saabaatiin barreeffame. Qubeen Saabaa tanuma Afaan Amaaraatiifi afaan Tigree ittiin barreeffamtu tana. Qubeen tuni sababoota lamaaf afaan Oromootiif mijjooma hinqabne. Sababni tokko, seera dheerina, laafina, gabaabina fi jabeenya sagalee mul’isu hinqabdu. Sababni lammadaa, dubbachiiftoota “vowels” torba qofa qabdi; afaan Oromoo immoo, 10 qaba; kurnanuuti barbaada. Torban qubeen saabaa qabdu keessaahis lama sagalee afaan Oromoo waliin wal hingitan. Kanaafuu, qubeen Saabaatiin Afaan Oromoo katabuun hindandayamu. Tattaaffiin Sadaffaan tan qubee Laatiiniin godhamte taati. Tanas bakka lamatti qoonnee laalu dandeenya. Tokko kan Lola addunyaa kan lammaffaatiin dura taheefi kan Lola lammaffaa keessaafi achiin boodaati taha. Tattaaffiin duraa ammas tanuma warra Orophaa (France, German, Italy) fedhii amantii babal’isuu qabaniin godhamte taati. Kitaabban xixiqqaa amantii mataskaana pirotestaantii ykn kan kaatolikii barsiisan qubee Laatin tanuma afaan faransaa, afaan Jarman ykn afaan Xaalyaanif moggaafaman jijjiirama tokkollee osoo itti hingodhin Afaan Oromoo ittiin kataban. Seera afaan isaaniitiin afaan Oromoo barreessuu yaalan. Rakkoolee gararreetti gara dheerina, gabaabina, laafina fi jabeenya sagalee jennee ibsine sun qaban. [sagalee takka qubee adda addaa tin bakka buusuu fkf ny —> gn, …] Kan itti aanu tattaaffii Lola Addunyaa kan Lammaffaa keessa taate taha. Kuni gadaa qubee afaan Oromootiif aduun baate, gadaa qormaata karaa saayinsii afaaniitiin maalummaan afaan kanaa sirnaan itti hubatame jechuu nidandeenya. Tattaaffii ogeeysa saayinsii afaanii Martin Moreno warra biyya Xalyaaniitiin godhame taha. Kitaaba saa kan mataduree “Gramatica della Lingua Galla” jechuudhaan moggaasees bara 1939 keessa maxxansiise. Nama yeroo duraatiif xiinsaga (phonology), xiin-unkaa (morphology) fi walfaanoommii jechootaa qajeellotti hubate waan taheef gadaa suniin “Gadaa Moreno” jedhee yoon moggaase dogongora hintahu. Qubee MARTIN MORENO ’ A B C Č D Ḑ0 E F G H I J K L M N Ñ O H Q R S Ṧ T Ṭ U W Y Z Lola addunyaa kan lammaffaa booda haala ilmaan biyyaa barnootaaf gara biyya alaa itti imaltaawaniitu dhalate. Akkaataa biyyaa itti bahaniin immoo,murnoota lamatti qodaman. Murni tokko warra hiree barnootaa bifa qaari’aatiin (scholarship) ykn motummaadhaan ergamanii biyya alaatti deemani. Jarri kuni warra barnoota sadarkaa lammaffaa biyya eessatti fixatanii digrii duraatiif alatti imaltaawan ykn kanneen digrii duraa qaata biyya keessatti univarsitiirraa eebbifamanii digrii Maastersiitiif ykn Doktaraatiif deeman of keessaa qaba. Isaan kuni biyya itti deeman, universitii itti baratan, maal akka baratan, yeroo hammam keessatti barnoota sun akka xumuran, maallaqa ittiin jiraataniifi meeqa akka argatan beekaniiti roophilaadhaan gara biyya itti baratan sunitti imaltaawan. Jarri kun yeroo baay’ee gara biyyoota Orophaa ykn gara Ameerikaati dhaqan. Garri caalu, Ilmaan Amaaraa haa tahan malee, ilmaan sabootaafi sablammiilee birootis hammi tokko hinjiran. Barattoonni hiree tana argatanii barnootaaf gara Orophaa dhaqan barnoota qofa osoo hintahin nashaaxa siyaasaatis hinhoratan. Siyaasaa gara bitaatti conqoltutti waan amananiif bitaaleeyyii yaada maarkisistii ykn sooshalistiitiin masakamuufi biyyaas ittiin maskuu kajeelan tahan. Isaan kuni, dura Waldaya Barattoota Tophiyaa kan Orophaa jechuun beekkamu ijaarratan. Ilmaan Oromoo miseensoota waldaya kanaa tahan keessaa, kanneen Afaan Oromoo gara afaan barruutitti akka tarkaanfatu hawwaniifi hawwii tanaas dhugoomsuuf hojii nama boonsitu hojjetaniifi seenaanis dagachuu hinqabneetu jira. Isaan kuniis Haylee Fidaatiifi Abdullaahi Yuusuf turan. Kufiinsa Haylesillaasee booda kan qooda guddaa qabu Haylee Fidaati. Qubee Martin Moreno fudhatanii jijjiirama xiqqaa itti godhuudhaan ittiin barreessuu jalqaban. Qubeen isaaniitiis kunoo tana. Qubeefi seera Martin Moreno lafa kaayetti jijjiirama xiqqaa itti godhaniiti kunoo qubee kanatti aantuun as bahan: A B C Č D Ḑ E F G H I J K L M N Ñ O H Q R S ṧ T Ṭ U W Y Z Warri Orophaa kuni garuu, waa lama dagatan. Laageen (’) tan namni garii hudhaa ykn hamzaa jedhuun phoneme (dhamsaga) of dandeesse tahuu dagataniiti keessaa hanqisan. Qabxiin lammaffaan Qubee tanaan biyyatti galanii ittiinis barreessuuf hiree yoo argatan makiinaan barruutiifi manni maxxansaa kanaaf qophaawan jiraachuu dhabuudha dagatan. Akkasiinuu qubee tana lafa hinkeenye. Bara 1973-1974 keessa kitaabban lama biyya Jarmanitti maxansiisan. Matadureen kitaabban lameenii: tokko Hirmaata Dubbii Afaan Oromoo kan jedhu yoo tahu kaan immoo Bara Birraan Barihe jedha. Kitaabni duraa, akkuma maqaan isaatuu himutti kitaaba seera afaaniiti. Seera afaanii kan bu’uraa bifa gabaabaadhaan dhiheessa. Kitaaba kana qopheessuurratti maqaan baay’ee dhawamu Haylee Fidaa haatahu malee, jarri kaanis qooda hinqaban. Kan Bara Birraan Barihe jedhu immoo, roorroo sirni nafxanyaa ummatarraan gayu bifa diraamaatiin dhiheessa. Kitaabban lameen kuni jabeenya fi laafina, dheerina fi gabaabina sagaleelee afaan Oromoo yeroo duraatiif qajeellotti adda baasanii mul’isan waan tahaniif seenaa barreeffama Afaan Oromoo keessatti bakka guddaadha qaban. Jarri kitaabban kana qopheesse kuni kufiinsa mootummaa Haylesillaasee booda, dhaaba siyaasaa “MEISON” jedhu moggaafatanii gara biyyaa deebi’an. Maqaan “MEISON” Kottoonfii maqaa Afaan Amaaraatiin dhaaba saaniitiif moggaafataniiti (“Mellaa Itiyoophiyaa Soshalist Niqinnaaqee”) Afaan Oromootti (Sochii Soshalistii Idil Tophiyaa) jechuudha. Yoos sochiin ABO tiis qaata jalqabde. Hoggansa Elemoo Qilxuutifi Jaarraa Abbaa Gadaatiin qabsoon hidhannoo dhandhaaramte. Waraanni ijaaramuus barnoota siyaasaa, leenjii lolaatiifi barnoota qalamaa akka argatu, barnoonni kuniis afaan Oromootiin akka kennamu murteeffame. Kanaafuu, Qubee warri MEISON fide guutumatti fudhatan. Makiinaa Barruutiin barreessuuf immoo, makiinaaleen qubee tanaaf qoramanii tolfaman hinjiran. Makiinaan jirtu tanuma afaan Ingiliizii qofa. Makiinaan Afaan Ingiliizii Qubee Haylee Fidaa ittiin barreessuuf hinmijjooytu. Barkoo ykn baallaa xixiqqoo mallattoolee garii gararreerra (gubbaarra) jiran harriiqqaadhaan bakka buusanii barreessuu jalqaban. Kuniis golollee waraqaa ooftu oliifi gad qabuudhaan harriiqqaa ykn qabxii itti godhuu dirqama tahe. Kuniis tarree yaa’a barruu jallisuufi barruus buburreeysuu fide. Yeroo dheertuu fudhachuu malee rakkoon barruu fokkiftu mul’achuun dhimma furmaata saffee itti barbaadan taate. Gaafas kitaabni “ Fura Afaan Oromoo” kan Sheek Mahammad somaaliyaarraa hulluuqee gara biyya teenyaa seenuu haahimamu malee, harka namayyuu gayuu hindandeenye. Garuu, makiinaa barruu tan biyya keessa jirtuun rakkoo malee ittiin barreessuun akka dandayamu hoggaa dhagayan barbaachaaf karaa bu’an. Dr. Mahammad Rashaad qunnamuun dirqama tahe. Akkasitti booddee magaalaa guddittii biyya Soomaaliyaa moggaasatti wal qunnamanii haasawaafi marii booda Qubee Dr. Mahammad Rashaad fudhatanii ittiin fayyadamuu jalqaban. Qubeen ar’a manbarnoottan keessatti ilmaan Oromiyaa ittiin barataniifi waajjiroota Oromiyaa keessattiis ittiin hojjetan qubee suni. Qubeen sun kitaaba mataduree “Fura Afaan Oromoo” jedhuun bara 1969 keessa dura harkaan barreeffameeti ganna lama booda yeroo duraatiif maxxamfame. Namni kana barreessees Sheek Dr. Mahammad Rashaadi. Qubee Afaan Oromoo bifa arra qabdu kana Sheek Mahammad Rashaad Abdulleetu itti abbaa. Kanatti aansee Sheek Rashaad eenyu akka tahan beekuuf akkaataa biyyaa itti bahaniifi maal akka hojjetan seenaa isaanii hamma tokko dhiheessuun yaala. Sheek Mohammed Radhaad Eeenyu? Akkamiin Qubee Tolchutti Seenan? Oromoota barnootaaf biyya alaa dhaqan keessaa, murni lammadaa warra fedhii barnotaaf qabaniin ka’anii ofumaan daangaa qaxxaamuranii biyyaa bahan of keessaa qaba. Jarri kuni mootummaa isaan afeertee qaariyaa isaaniif baaftees tan irraa kafaltee isaan argitees hinjirtu. Ka galaa (sinqii) qabu gala saa baadhatee, kan hinqabne immoo, dhoortoo kadhachaa miilaan daangaa biyyattii tarkaanfatanii, dura gara biyya ollaa dhaqan. Barnoota barbaacha biyyaa bahuu malee, maal akka baratan, biyya tamitti akka baratan, yeroo hammamiif akka baratan, maallaqa qubsumaaf, nyaataafi uffataaf barbaachisu hinqaban; eebyurraa akka argatanis himbeekan. Kanneen haala kanaan afaan bineensaa bu’anii, dhukkuba hamaadhaan qabamanii ykn beelaafi dheebuudhaan du’a mudatanii karatti hafan baay’eedha. Kanneen lubbuun isaanii eewalamte keessaa, garii hiree barnootaatin wal dhabanii biyya ollaa miilli saanii dura ejjete sun qubachuufi mu’oya (kuulii) dalagachaa of jiraachuisuuf dirqaman. Muraasa imala isaanii itti fufanii fagaatanii deemanis biyyoota Baha Jiddugaleysaa gayaniiti imala saanii xumuran. Warri haala kanaan biyyaa bahan hundi muslimoota sabaafi sablammii garagaraatirraa dhalatan tahuu isaanii beekuun gaariidha. Oromoota hiree akkanaatiin miilaan biyyaa bahanii fedhii barnootaaf qaban argatanii sadarkaa digrii duraatiifi tan lammadaa argachuudhaan eebbifaman keessaa, tokko, Dr. Muhammad Rashaad Abdullee ti. Sheek Muhammad Rashaad Baha oromiyaa, Godinaa Harargee Dhihaa, Koonyaa Carcar Laga Arbaatitti dhalatan. Hoggaa Umriin barnootaaf geeyse barnoota amantii Islaamaa abbaa saanii jalatti barachaati guddatan. Dr. Muhammad Rashaad barataa faxina turan. Kanaafuu, barnoota bu’uraatiifi kan sunitti aanu yeroo gabaabduu keessatti xumuran. Kana malees, sabboonaa roorroon sabni Oromoo sirna nafxanyaa jalatti mudate isaan anaannachiiftu turan. Hoggaa umriidhaan dardarummaa guutan waahila isaanii tokko wajjiin miilaan Laga Arbaatii ka’anii, dura magaalaa Ciroo gayan. Achirraahis tirachaa magaalaa Harar gayan. Waan Ciroofi Hararitti argan laalchisee bara 1992 keessa yeroo duraatiif gara biyyaa hoggaa dhufan gaaffii fi deebiin godheef keessatti akkana jedhan: “Hoggan magaalaa ciroo gaye, ashkara Amaaraa kan ‘irgiccaa’ dhiituun arke. Magaalaa Hararittiis waanuma akkasiitiin arke. Yoo anaatii ashkarri Oromoo miidhu bakkuma lameen kana jira. Kanaafuu anaafi waahilli kiyya biyyaa baanee biyya Islaamaa dhaqnee rakkoo sabni keenya qabu itti himnee hidhannoo akka nuuf kennan kadhanna. Achirraa hidhannee bombii harkatti qabannee tokkoon keenya gara magaalaa Harar, tokko ammoo, gara magaalaa Ciroo sunitti deebinee yeroo takka kessatti Ashkaroota bakka lameenuu jiran bombiidhaan daaraa gooneeti saba keenya bilisoomsina” jedheetiin yaade. Yemmuu biyyaa bahaniis akeeka lama qabaachaati turan. Akeekni duraa barachuu yoo tahu kan lammadaa biyyatti deebi’anii diina saba miidhu murruq godhuudha. Biyyaa ka’aniiti miilaan dura Jibuuti dhaqan. Achirraa dooniidhaan Yaman seenan. Yamanirraahis miilaani Su’uudiyaa dhaqanii magaalaa Madiinatul Munawwaraa qubatan. Hamtuun amna dheeraa kana keessatti qunnamaniis baay’ee nama sodaachifti; lubbuu Rabbi eewalami jedheen qaban malee, nama umriidhaan turee as gayu tahuun akka jabaadha. Yeroo hamma tokkoof Su’uudiyaa taa’aniiti booddee gara Suuriyaatti deeman. Achitti barnoota saanii yoo xumuraniis xalayaa ragaa takkaan malee geggeeffaman. Yoos gara Misratti qaceelanii Universitii Al Azharitti galmeeffaman. Achitti Digrii Duraa, itti aanseetis Digrii Lammaffaa argachuudhaan eebbifaman. Barnoonni baratanis guddichi (major) barnoota amantii haatahu malee, barnoota hawaasaa (Sociology), xiinqalbii (Psychology), Manxiq (Logic), xiinqoonqa (linguistics) barataniiti jiran. Dr. Muhammad Rashaad hayyuu hayyummaa saa beekkoomsaan mirkaneessa qofa miti. Sabboonaa hojiidhaan maalummaa saa mul’iseesi. Universitii Al Azhar kutaa afaanii keessa damee afaannan alagaa itti barsiifamuutu jira. Afaannan achitti barsiifaman keessaa, tokko, afaan Amaaraati. Dr. Rashaad suutatti itti dhihaatanii dubbiin dhugaa tahuu hoggaa hubatan seerumaani “Afaan Oromootis nuu naqaa” jedhanii gaaffii saanii dhiheeffatan. Gaaffiin saanii hoggaa fudhatama dhabde “Maalif” akka didamte gaafatan. “Afaan Oromoo Qubee hinqabu; kanaaf dinne” jechuudhaan deebii laataniif. Haalli kuni hayyicha kana garamitti akka bobbaase tilmaamuun nama hindhibu. Gadaan achiin duraa tanuma ofiif barachuuf itti tattaafatan turte; tan achiin boodaa immoo, saba saa barsiisuuf tattaaffii adda citii hinqabne itti jalqabani. Afaan Oromoo qubee hinqabu; qubee dhabuun kabajaa afaannan biroo argatan isa dhabsiisuun hedduu itti dhagayame. Qubee qabaatee afaan ittiin barreeffamu tahuu akka qabu itti amane. Dirqama kana ofitti fudhatee tarkaanfii saa jalqabe. Tattaaffii Sheek Bakrii Saphaloo qubee Afaan Oromoo uumuudhaan godhaniifi sheekkaniifi darasoota faana Aanniyyiifi Daanniyyi bu’uudhaan Qubee Arabaatin Afaan Oromoo barreessan qoratanii tolaafi gufuu qaban adda baafatanii hubachuu jalqaban. Ulaagaalee barbaachisoo fi murteessoo jedhaniin hunda madaaluu itti fufan. Ulaagaaleen kuniis: Ulaagaalee sadeen kanaan Qubee lameenuu hoggaa madaalan lameenuu fullahuu ykn bakka gayuu hindandeenye; lameenuu hinkufan. Qubeen Arabaa ulaagaalee sadeenuu guutuu hindandeenye. Gara mallattootiin afaan Oromootiif hintaatu; hinhanqatti. Mallattoolee sagaleelee Afaan Oromoo jahaaf bakka bu’uu dandayan hinqabdu. Mallattooleen jahanis kanneen akkaataa ammaatti kataban kana: “G, C, CH, DH, NY, PH” . Hanquu tana ibsuuf fakkeenyuma Dr. Rashaad natti himanin dhiheessa. Hima akkanatti barreessinu kana “Dhagaa caphsii cirracha nyaadhu” qubee Arabaatiin barreessuun hindandayamu. Jijjiirama tokko tokko itti godhuudhaan sagaleelee tana akka bakka bu’an gochuun hindandayama. haatahu immoo, makiinaan akkasitti qoramtee tolfamte lafa hinjirtu; beekaan beekkoomsa kana qomaa qabaatee yoggasumatti barsiisuu dandayuus hinjiru. Kanaafuu, Afaan Oromoo ittiin barreessuuf filachuus moggaafachuus hindandeenyu. Hayyoota Oromoo kanneen Afaan Oromootiif qubee qoranii qopheessuuf tattaaffii godhan keessaa, kan duraatiifi guddichi, Sheek Bakrii Saphalooti. Qubeen Saphaloo qubee ajaa’ibaati. Qubee takkittiin Afrikaa keessatti dhalattees isii tana. Qubee ilma Oromootiin qoramtee Oromiyaa keessatti dhalatte tahuu isiitiin malees, qubee saba Oromoo saba qubee ofii qabu taasifte waan taateef ayaa hundi keenya ittiin boonnu, tan yaadqalbii sabaa ar’aas jajjabeeysituufi niis dagaasituun jedha. Asirratti waa himee taruun fedha. Qubeen Saabaa Qubee biyya Yamanitti dhalattee warra Habashaatiin gara Afrikaa as goodaante malee Afrikaa keessatti hindhalanne. Ragaalee baay’ee tarree galchinee dhiheessuus ni dandeenya. Akeekni barruu tanaa garuu, kana miti. Kanaafis kanumaan irra tarree hegere hoggaa feesise itti deebina. Qubeelee lameenuu tan Arabaatiifi tan Saphaloo gara ulaagaalee lameen irraa boodaatin yoo laalle Arabaatu irra wayya. Kanaafuu Dr. Rashaad osoo Misra jiranuu hamma qubeen irra wayyaa argamtutti yeroodhaaf qubee Arabaatitti fayyadamuu turan. Maluma Aanniyyi fi Daanniyyi jalqabanitti jijjiirama tokko tokko itti godhanii bifa Afaan Oromoo ittiin barreessuuf maltu taasisan. Akkasiinuu harkaan malee, makiina barruutiin barreessuun hindandayamne. Afaan Oromoo qubee qabaachisuuf tattaafachuun isaa akeeka qaba. Akeekni isaatis Univarsitii Al-Azhar damee afaannan alagaa sunitti deebi’ee warra afaan Oromoo Qubee hinqabu jedheen suniin kunoo“Afaan Oromoo Qubee hinqabaa akka ittiin barsiifamu amma nuu hayyamaa” jedhee afaan Omootinis akka barsiifamu gochuudha. “Harki diddaaf deemu daduu hinseenu” jetti Oromoon. Jarri ammas hindidan; tattaaffiin Sheek Mahammad Rashaad Misratti gochaa turees milkaawuu hindhabde. Tattaaffiin Afaan Oromootiif Qubee barbaaduuf jalqabe ammoo, hamilee finiintuufi fedhii cimtuudhaan itti fufte. GODAANSA GARA SOOMAALIYAA Oduun biyyaa dhuftu yaada biyyatti deebi’uu jedhu haqanqoorteeti nama keessaa fixxi. Warri ofiin biyyaa bahee, alatti baratee biyyatti deebi’e hiree gaariin isaan hinqunnamne. Garii hinhidhaman; garii achi buuteen isaanii hinbeekkamtu. Sabbaba kanaafis biyyatti deebi’uun akka harka ofiitiin du’aaf dabarsanii of kennuutti hubatame. Malli hafe biyya ollaa dhaqanii biyyatti dhihaatanii jiraachuu tahe. Biyyoota ollaa keessaahis Somaaliyaan irra wayyaa taatee waan mul’atteef garasitti godaanuun dirqama tahe. 1991 1939 1974 1977 1969 AMMAA MORENO HAYLEE FIDAA ABO Dr. RASHAAD C Č Č C C CH C C CH CH DH Ḑ ɗ D DH NY Ñ Ñ N NY X Ṭ Ṭ T X SH Ṧ Ṧ S SH PH P P P PH Hubachiisa: Qubeen ABOn dura ittiin fayyadame kanneen tarree galfaman sun (C, D, NY, S, PH) gararreerraa harriiqqaa ykn sarara xiqqaa qabu. Kan Haylee fidaa ammoo, baallaa qarri lameen ol garagalan ofirraa qaban. Qubeen arra mallattoo “x” tanaan bakka buufamte ammoo, T barreessaniiti qabxii xiqqoo miiljaleerra kaayan. Dr. Mahammad Rashaadis hamma warra ABOtiin wal hinqunnaman mallattoon qubee arra “X” jennuun tanaaf “TH” katabuudha turan. Booddee marii bal’oo godhaniin qubee Ingiliizii tan lafatti hafte “X” (tan eks) jedhaniin sun maqaa arra qubee Oromoo keessatti qabdu itti moggaasaniiti garri lachuu fudhatee ittiin fayyadame. Qubee Afaan Oromoo ittiin barreessuuf toltu moggaasuuf biyya keessattiis alattis qabsoo ciccimtuu tu godhame. Qabsoofi tattaaffiin tuniis jijjiirama kufiinsa mootummaa Haylesillaasee booda jajjabaatteeti itti fufte. Mootummaan Dargii Afaan Oromoo Qubee Saabaatiin akka barreeffamu murteessite. Gaazexaa Bariisaa dhuunfaadhaan maxxamfamaa ture ni dhaaltee qabeenya mootummaa tahee akka itti fufu godhe. Gaazexaan Bariisaa dhaloota isiitirraa qubee saabaatiin barreeffamaa turte. Akkasiinuu Bariisaan barruulee qubee Laatiiniin barreeffamanii maxxamfaman fuula gariirratti baasuu turte; hanqina qubeen saabaa qabduufi mijjooma qubeen Laatin Afaan Oromootiif qabdu basaqeeysatti ibsuudhaan dubbistootaaf dhiheessuudha turte. Bara Dargii qubee Laatiiniin barreessuu dhiisii yaaduunuu yakka guddaa ture. Ob. Mahdii Haamid Muudee, editara fi qopheessaan gaazexaa Bariisaa, osoo kana beekuu soda takkaan malee, qubee Laatiniin barreessee akka raabsamtu godhee dhaamsa sun ummataan gayeeti jira. Sababni Dargiin gaazexaa Briisaa humnaan fudhatee mootummaa jalatti akka maxxamfamtu itti godhees kanuma. Haaluma akkasiitiin wallisaan, sabboonaafi qabsaawaan Oromoo beekkamaan, Dr. Alii Birraa bara 1976-tti akkana jechuudhaan wallise: A, B……………. jennee-k-kaana; Tanumaan jalqabna; Afaanuma keenyaan katabnee-d-dubbifna. Qubeen Oromoo qubee Laatin akka taatu sodaa malee wallise; kaaseeta maxxanseeti raabse; dhaamsa kanaasummataaf labsuudhaan aantummaa Qubee Oromootiif qabu ifatti ibsee kumaatamoota barsiisee qabsoodhaaf kakaase. Yeroo sun mootummaan Dargii afaan Oromootiif Qubee Saabaa moggaafte. Kitaabban barnoota bu’uraa ni qopheessite; duula beekkoomsaafi guddinaa jechuudhaan barattoonni biyyattii akka duulanii ummata ijaataniifi barsiisan ni labsite. Hayyootaafi sabboontoonni dantaa Oromootiif anaannatan hundi qubeelee lafa jiran keessaa tan mijjooma qabdu qubee Laatin qofa tahuu barsiisuufi falmachuu isaanii itti fufan. Dr. Muhammad Rashaad beekkoomsa biyya alaatti baratan saba saaniitiif qooduuf biyyatti deebi’uun harka ofiitiin du’aaf of kennuu itti taate. Misraa deemuun dirqama; malli biyyatti siqanii qubachuuf filmaanni biyya takka qofa tahe. Biyti gaafasitti irra wayyaa Soomaaliyaa waan taateef garasitti godaanaan. Yeroon yeroo J/ Ziyaad Barree mootummaa Abdirashiid Ali Sharmaarkee fonqolchee aangoo itti dhunfate turte. Ziyaad Barreetis siyaasaa gara bitaa awaddu ofitti fudhatee biyyattii daandii soshalistiirra kaaye. Afaan Soomalee afaan barruu tahee akka ittiin barsiifamuufi ittiinis hojjetamu ni murteessan. Qubeen filataniis Qubee Laatiin taate. Koreen dhimma kana geggeessitee fiixa baaftuus ni jaaramte. “Sheek Mohammed Rashaadiis miseensa koree sunii akka tahu godhame” warri jedhu ni jiran. Ani garuu, ragaa dhugooma waan kanaa mirkaneessu ammoo, hamma ammaatti hin argine. Somaaliyaatti hoggaa godaanan wanni duraa bakka qubatan qabaachuudha. Itti aansee biyyaafi qilleensa biyyaatiin wal fudhachuudha. Sun booda osoo hin turin waan sabaaf tolu argamsiisuuf tattaaffii isaanii itti fufan. Dr. Mahammad Rashaad ummnni bal’aan akka baratee, waa hubatee, dammaqee bayyanatu hawwan. Karaan garasitti nu geessu karra qaba; karri suniis barnoota jedhan. Hawaasa Oromoo kan halaala jiru kana halaalaa barsiisuuf afaan Oromoo afaan Miidiyaa akka tahu gochuu feesisa. Kana jechuun: gaazexaa, kitaabbaniifi barruulee ummanni irraa baratu maxxansanii raabsuu; raadiyoofi TV keessaan ummata gurra ykn gurraafi ija ummataa gayuu barbaachisa. Hawaasa dubbisuufi barreessuu hin beekne kan akka hawaasa Oromoo hoggaa tahe wanni miidiyaa elektronikaa caalu hin jiru. Raadiyoo keessaan dhaamsa qabdu bifa sagaleetiin akka dhagayutti gara gurra saa erguu, ykn TV keessaan dhaamsa qabdu bifa suursaga (suuraa fi sagalee) taheen gara argaafi dhageeytii ummataatiif qilleensarraan itti erguudha. Namni waan qabuun, waan dandayuuniifi waan lafa jiruun jalqaba. Tattaaffiin jalqabaa afaan Oromoo raadiyoona akka seenu gochuudha. Sheek Rashaad kana hoggaa himan akkana jedhan: “Ani beekkoomsa xiqqaa tokkoon qaba; Raadiyoo hinqabu; maallaqa bahii hojii tanaatiif feesisuus hinqabu. Abdiin kiyya Tokkicha na uume qofa. Akka na gargaaruus shakkii hinqabu. Kanaafuu Isa abdadhee Isarra of kaayeetiin qondaalootafi itti gaafatamoo Raadiyo Maqdishoo bira dhaqee Afaan Oromootis akka nuu naqan itti iyyadhe. Sababoota siyaasaa, kan diplomaasiitiifi kanneen adda addaa dhiheessuudhaan “Lakki, lakki. Kuni Tophiyaa wajjiin wal nu lolchiisa; seera akkaataa ollaan waliin itti jiraatu ni cabsa. “Kuni hin tahu” naan jedhan. Ani garuu, hifaataan maleetti itti deddeebi’ee, yaada fi mala garagaraa itti dhiheessuudhaan tura keessa deebii jaalannu nuuf kennan. Afaan Oromoo raadiyoo maqdishoo ni seene. Haa tahu ammoo, Afaan Oromo jechuu nuf hayyamuu ni didan; diduu qofa miti, nuus ni dhoowwan. Faraqaa Afaan Qottuu” akka jennu nutti himan. Raadiyoonni sun arra hin jiru; yaadannoofis kunoo akkanatti jalqabuu ture: “Kun Raadiyoona Maqdisho qooqa Jumhuriya Dimoqraasii Somaalee faraqaa Afaan Qottuti) jechuu ture. Booddee tura keesaa ammoo, “Kun Raadiyoona Maqdisho qooqa Jumhuriya Dimoqraasii Somaalee faraqaa Afaan Gaallaati” jechuutti jijjiirame.Guyyatti sa’aa takka dabarsuu ture; qophiilee adda addaa: oduu addunyaa, gorsa fayyaa, barnoota amantii, haasawa manguddoo, walleefi muziqaa, kkf ). Raadiyoonni sun ummata ni gammachiise; ni barsiise; ni bayyanachiise; ummata dantaa ofiitiif falmatu ni taasise. Bifa waliigalaatiin humna qabsoo itti aantuuf qophaawe ni uumte. Hayyichi Afaan Oromoo afaan raadiyoo akka tahuu tattaafatees Dr. Mahammed Rashaad Abdulleeti. Tattaaffiin hayyichi kun Somaaliyaa keessa osoo jiruu godhe itti fufa qabsoo Misratti jalqabamte tahuu dagachuu hin feesisu. Tuniis Afaan Oromoo Afaan ittiin Barruutiifi afaan barnootaa gochuudha. Qubee ulaagaalee sadeen gararreetti ibsaman guututti qabdu moggaasuu, mariidhaaf dhiheessuu, hoggaa fudhatamtees Qubee Oromoo tahuu sii murteessuudha. Tattaaffiin garanaan biyya keessatti godhamaa turte gufuu adda addaati mudatte. Gufuun duraa warra Afaan oromoo afaan katabbii (afaan barruu) akka hin taane fedhan hunda of keessaa qaba. Isaanis mootummaa Nafxanyaa, nafxanyoota yaada mootummaatti amananiifi kanneen yaadqalbii suniin masakaman hunda of keessaa qaba. Jarri kun bifa dandayan hundaan afaan Oromoo afaan barruu akka hin taane gochuuf tattaafatan. Hamma bara 1974 Qubee fedheen afaan Oromoo barreessuun yakka ykn wanjala ture. Ergas ammoo, bara Dargii keessa qubee Saabaatiin malee, qubee biraatiin afaan Oromoo barreessuun yakka tahuun itti fufe. Arra garuu, seeraan murteeffame: Oromiyaa keessatti afaan Oromoo afaan barruu, afaan hojiitiifi afaan barnootaati. Murtii tanaas walgahii Duraa tan Caffee Oromiyaatu murteesse. Gufuuleen tattaaffii tana heewasan biyya alaattis hin hanqanne. Humnoota gaafa Soomaaliyaan qubee Laatin moggaafatte dura dhaabbate suniitu afaan Oromootis heewasuu jalqabe. Jarri kuni akka warra Habashaatti qubee Saabaa haa tahu hin jenne. Waa mara ija amantiitin laalan; qubee Arabaa filachuu dhabuun akka waan amantii diduutti hubatan. Gariin isaanii tafsiira (hiikkaa) haaraya tolfataniiti “Laatiin jechuun “Laa diin” ykn (Amantiin hinjirtu) jechuu waan taheef irraa dhaabbadhaa” jedhan. Jarri kuni qubeen Arabaa Diin-Islaam dura, gaafa jaahiliyyaa dhaamsa zamana jaahiliyyaa ittiin barreeffamaa akka turte dagachuun isaanii ni mala. Garii ammoo, jaalala amantii ofiitiif qabaniin qubee Arabaatiifi afaan Arabaa bay’ee jaalatan. Qubee Arabaa afaan Oromootiif moggaasuun amantiin sun akka babal’atuuf haala mijjeessuu akka tahetti amanan. Jaarmayni dhiibbaa akkanaa gochaa turte takka Raabixatul Islaamiyyaadha. Raabixaan tuni biyyoota ollaa (Suudaaniifi Soomaaliyaa) keessatti qubeen Arabaa afaan Oromootiif akka moggaafamtu dhiibbaa cimaa gochaati turte. Dhibbaa tana fashalsiisuuf tattaaffiin Dr. Mahammad Rashaad Soomaaliyaa keessatti godhan kan seenaan dagattuu miti. Walgayiilee garanaan godhamaa turanirratti argamuudhaan ibsa bal’aa raga gayaa diduun hindandayamne iin waldhiheessaati turan. Hayyoota gaafas tattaaffii sun keessatti hirmaatan keessaa, tokko, Ob. Xaahaa Abdii akkana jedhan: “Dhiibbaan Raabixaan gootu cimtee hunda keenya hifachiiftee abdii nu kutachiisuu bira geyseeti turte. Haala sun keessatti anaa garaan na gubatee rakkachutti jiru Sheek Mahammed Rashaad : “Qubee Arabaatiin afaan Oromoo katabuu narra ka moyxannoo itti qabu hin jiru.Rakkoo, dhibdeefi hanquu qubeen tun qabdu ka beeku ana. Yeroo ammaatti garayyuun madaallee hoggaa laallu qubeen qubee Laatinirra afaan Oromootiif mijjooytu hinjirtu. Garanaan anaatu warra Raabixaatin falmaati abshir je’aa” jechuudhaan garaa nu qabbaneesse” jechuudhaan ragaa bahe. Akkuma jedhanitti Dr. Rashaad muggutii Raabixaatirra aananii barreeffamni Afaan Oromoo bifa isaan maluun daandii guddinaarra akka qaceelu qooda daaddaa hin qabne gumaachaniiti jiran. Tattaaffii Qubee afaan Oromoo moggaasuuf godhamte keessatti kitaabni duraa “FURA AFAAN OROMOO” yoo tahu bara 1969-itti Maqdishotti barreefame. Kitaabni sun mootummaa Somaaliyaatin hin fudhatamne. Inumaatuu bifa suniin maxxamfamuun isaatuu akka yakkaatti ilaalame Sheek Rashaad qabanii hidhuuf warra nagaya eegu itti bobbaasan. Jaarsi garuu, mimmiliqaa jiraateeti manguddoo keessaan ofirraa qabbaneessee fedhii isaaniitis hubate. Gaafas Somaaliyaan Ogaadeeniifi lafa Oromiyaa kutaa bahaatiifi kan kibbaarraa ciqqaawwatanii muratanii biyya “Soomaaliyaa Guddittii” (Soomaali Weyn) ijaaruuf shakaran. Eenyummaa saba Oromootis haaluudhaan maqaa haaraya “Soomaali Abboo” jedhanii waaman itti moggaasan. Kitaabni Fura Afaan Oromoo yakka tahee magaalaarraa guuramuunis sababni saa kana. Suniis “Fura Afaan Abboo” tahee akka maxxamfamu ajajan. Mataduree malee qabeentaan kitaabaa ka duraaniitin addaa miti. Sheek Dr. Mahammad Rashaad, kitaabban baay’eedha barreessan. Baay’een achiin dura waan hin barreeffaminiif isaatu ka duraa taha. kitaabban ijoollee barreessuuf inni ka duraati. Qur’aana guututti gara Afaan Oromootti hiikuudhaaf inni ka duraati. Kanuma bifa lamaan barruufi sagaleedhaan biyyaaf qopheessuu isaatinis inni ka duraati. Kana malees kitaabban amantiitiifi kan hawaasaa kanneen adda addaa kitaabsuu isaatiif inni ka duraati. Isaan keessaa hamma tokko: Hadiisa Afurtamman Nawawii, Seeraafi Naamusa Hajjii, Gadaa Islaamaa (Hundeelee Amantii Islaamaa), Tajwiida Qur’aanaa (Akkaataa Qur’aanni Itti qara’amu), Manxiq (Logic), kkf. Kanneen malees, kitaabban Sheekkoo walalooleefi gorsoota adda addaatis barreessaniiti jiran. Ija kanaatiin ragaalee lafa jiran hundaan Sheek Mahammad Rashaad “Abbaa Barreefama Afaan Oromooti” yoon jedhe itti xiqqaata malee, itti hin guddatu. Sheek Mohammed Rashaad umrii saanii guutuu Oromoo fi Oromummaaf waa buusuuf wareega godhan. Waggoota hamma tokko dura osoo Su’uudii jiranuu faalij irra gayeeti yeroo dheertuuf dhukkubsatan. Booddee gara biyyaa ofiitti galanii magaalaa Dirree Dhawaatti, Caamsaa 25, 2013 du’aan adduyaa tanarraa galan.(Rabbi Rahmata Isaaniif Haa Godhu; Ol’aantii Jannataa Jannatul furdowsiin isaan haa qananeeysu) Dr. Sheek Mahammad Rashaad hayyuu ummata ofii dagatee osoo humaa hin dhiisiniif aakiratti deeme miti. Marsaa internet keessatti “Bakka Rashaad” jedhee “website” ofii ijaarratee hojiilee saa kan bara hedduu achirra kaayeeti dhaalmaya dhalootai kaniifi kan hegereetiif gayu dhiise. Kana gochuu isaatiin ammas hayyuu duraa tahuu saa hundi keenya ragaa dha. www.rashaad.org dhaqaati dhaala isiniif lakkise daaw’adhaa. Hikkaa Jechootaa Waaheellan barruu tana osoo ummatatti hi bahin dura dubbisan “xumuratti hiikkaa jechootaa yoo itti dabalte gaarii dha” jedhanii waan na gorsaniif kunoo itti dabalameera. Bakka barbaachisutti jechi hiikamu uunkaa barruu tana keessatti ittiin mul’ate qofa osoo hin tahin hundee isaatii fi hortee achirraa dhalatanis ni dhiheessina. Awaduu this is in the infinitive form and it means “to tilt towards”. Synonyms afaan Oromoo: conqoluu, golisuu Ciqqaawuu it is a verb in the infinitive form. It means cutting into small chunks (originally used for trees ad tree branches) but now extended to other similar actions. Like the scrumble land. Dhoortoo has two meaings: one is “a begger”singular, or “beggers” plural both in the noun form , the other is “begging” a gerund. Dhoortoon hulaarra ejjitii maaliin kennaaf? A begger(s) is by the door what should I give him/her/them? Dhoortoodhaan jiraata. He lives by begging. Dibeeta it means INK . It is a solution made by mixing water, soot, natural gum and other things. Hornagame : In the article the word appears in this form. It is a passive verb from the derivative /hornagam-/ meaning “to be limited” and “Hornagame” would indicate a passive verb of the 3rd persone singular of masculine gender the past tense. Its root verb is /hornag-/ , a active verb whose English equivalent is “(to) limit”. Here (to limit) is included with “(to)” in bracket only because it has a meaning close to the infiitve form of the English verb. Otherwise, /hornag-/ is a verb root and not in its infinitive form which as /hornaguu/ which exactly has the meaning “to limit”. There is also the Noun form (“Hornaga) meaning “Limit”. The statement “sadarkaa afaan dubbiititti hornagame.” Means “It was limited (forced to remain) to the level of a spoken language only; not allowed to develop to a written language. Shakaruu it is a verb in the infinitive form; it is related to hyperactivity or elated behavior which is usually goal directed to get some thing, or attain a certain goal, or do or perform a certain activity. Suursaga this is a word coined by blending two words (suuraa & Sagalee) to bear the meaning just like “VIDEO”. Blending is done based on the method the Oromo people used in the past: ex. Abbuuddoo (“the thumb”) from Abbaa and guddoo; qoollajjii from (qoola and jiidhaa) meanig (“freshly removed animal skin after killing”) , and many more: ogbarruu, seerlugaa, xiinsaga, kkf


Magaalaa Dirree Dawaa Hayyuu fii Sabboonaa isii Dr. Sheek Muhammad Rashaad Abdullee sirna boonsaan awwaallatte

Oromiyaa Bahaa: Magaalaan Dirree Dawaa hayyuu fii sabboonaa isii, abbaa ummata Oromoo, kan saba isaa dukkana wallaalaa keessaa baasuuf hamma lubbuun isaanii gama akhiraa deemtutti saba kanaaf carraaqaa ture, sirna boonsaa asiin dura dhala Oromoo keessatti tahee hin beeyneen awwaalate…. Kutaa tokkoffaa Kutaa Lammaffaa Kutaa Sadaffaa


GOSA DARGAGGOOTA KEENYAA !!!!!!!

Gosa dargaggoota zamana keenya kanaa bakka Afuritti qoodnee laaluu dandeenya. Gosa 1ffaa. warra haraaraa ( suusii) adda addaatiin rabbiin isaan mokkore. Gosa 2ffaa. rabbiin haraaraadhaan isaan hin mokkorre, garuu rqudwaan ( hidhannoon) isaanii warra dhihaati ( west) . Yoo isaan uffatan innis ni uffata, yoo isaan maraatan innis wajji maraata!!! waan isaan achii hojjatan cufa innis asii hujitti hiika!!! Gosa 3ffaa. rabbiin haraaraa fii akkasuma warra dhihaa hordofuudhaan isa hin mokkorre, garuu rakkinni isaa hamilee hin qabu. sadarkaa amma irra jiru kanarraa gara sadarkaa guddootti dabaruudhaaf hin tattaafatu!!!! Gosa 4ffaa. gosti afraffaa tun gosa ammaan duraa cufaan adda, jireenya isaa keessatti karoora qaba, akkasuma haqa rabbiitiifii haqa namaatiis ofirraa eega. Obboleessa kiyya !!!! ati gosa afraffaa kanarraa tahuu qabda. hadaraa hadaraa !!!! gosa sadeen duraa sanirraa hin tahin !!!!! rabbiin dardara addunyaarratti isa sodaatee Aakiratti JANNATA argaturraa si haa godhu !!!!!!!!!!!!!!!!!


BAQATOON SUUDAN KARTUUM KEESA JIRAN DIINAAN AJJEEFAMAA JIRU

suudaan kartuumiti nagaaya eegdoota fi guraa gurtuun ykn Basaason wooyyaannee bakkaa heedduuti Qaamni Mootummaa Bobbaasee waan jiruuf baqatooni oromoo waan kana Jalaa Baraaruuf hanga Dandahameen akka ufraa Eeydan keessatu bakkeewwan gurguddoo isaan itti argaaman keesa murrasni I U A internactional unverscity of Afrcan,diree xayaara, dhabaata buys kan biyyoolleessa afaan isanitin Miinal barr fi iddoowwan shaayyi itti dhugan kan gargara fi kkf. irra akkaa ofii eegan akka Gabaasaan Oddeeffanoo Suudan irraa himamutti Mootummaan Woyyaannee nama kudhanii Sadi (13) Basaasummaaf 9-3-2013 unverscity Baratootaa keessatti akka Bobbaasee odduun qabatamaan ni himama fakkeenyaf akkama tanaan dura Weelisaa Kadir Martuu irra rakkoon erga gayeen booda namootan hedduu kan Ajjeefamaniif kan Lubbuun dhabaman hedduun isaanii akka jiran ni himamama fakkeenyaaf nama maqaan Abdulaxiif jedhamu Su’ud Arabi irraa suudan seenee Daangaa qaxxaamuree karaa biyya biro erga inni baafateen booda isa kana barbaaduuf jecha nama maqaan isaan wol fakkatuu nama Tigree ta’e tokko ji’a 4faa 3013 keesa ajjeefamuun ni yaadatama . Saniin dura Guyyaa 6-1-2013 hintala Oromoo naanoo Wollagaa taate [1:58:41 PM] Wosaane Habtaa Ltayuu bakka dalagaa ishee irraa baatee mana obboleetii isii geese yeroo deebitu sa’aa 6:30 irratti qaama isii qalanii akka Ajjeessan Suudan kartuumi keessatti ni yaadatama Haaluma kana fakkaatuun maddi odduu achiraa gabaafame Bara2013 kana keessa Reefi nama Ethiopia Suudan Kartum keessatti kan Argame akka Gabaasaan Odeeffanoo achiraa nuuf gabasantti Reefi nama 280 akka argame ni ibsama kanaafuu Mootummaan Woyyaanee Sagantaa ummata Biyya keessa Baqatee Biyyoottan 2faa keessa jiraatan Basaasota Isaatin Baqatoottan Biyya adda addaa keessa jiraatan irratti ajjeechaa fi ukkaamsaa waa Raawataa jiruf Baqatoon Biyya adda addaa keessa jiraatan uf eeganoo akka Gootan Isni Hubachiifnaa. Jajjaboosabaa@hotmail.com


Labsa Waloo THBO fi GQM-ABO

Waxabajjii 16, 2013 LABSA WALOO Mootummaan Itoophiyaa kan Adda Bilisummaa Ummata Tigraayin (ABUT hkn TPLF) dursamu shoorarkeessummaa isaa caalatti itti fufuudhan gidiraan inni ummata Oromoo irraan si’ana gahaa jiru haalan yaaddessaa waan ta’eef dabalees, haalli qabsoon bilisummaa saba Oromoo yeroo ammaa keessa hulluuqaa jiru har-malee hoorsaa ta’uu isaarraan kan ka’e, Tokkummaan Humnoota Bilisummaa Oromiyaa (THBO) fii Gurmuun Qabsaawota fi Miseensota Adda Bilisummaa Oromoo (GQM-ABO) haallan sardaa ta’an kanaaf yaada furmaataa soquudhaf walgahii marii godhanne. Kana irraa ka’uudhanis, tokkummaan jaarmyoolee bilisummaa Oromoo akkaata itti mirkanaahuu danda’u, darbees fala qabsoo saba Oromoo sirneessee ummata Oromoo badii diini irran ga’aa jiru irraa hanqisuu malu irratti yaada wal-jijjiiruf yaalii goone. Nuti, THBO fi GQM-ABO, haaluma kanaan bu’ura bal’aa ta’an irratti yeroo adda addaa walgahuudhan marii gaggeeffannee jirra. Bu’uroota mariin irratti godhame keessaa kan ijoo ta’an: (1) Balaa mootummaan ABUTin dursamu saba Oromoo irraan gahaa jiruu fi haalli ummanni keenyaa itti jiru, (2) tokkummaa jaarmyoolee bilisummaa Oromiyaa fi qabsaawotaa akka barbaachisaa ta’etti itituu dhabuu irraan kan ka’e, waayeen tokkummaa ummata keessatti nuffissiissaa fi abdii kutachiisaa ta’a dhufu isaa, (3) rakkoolee qabsoo bilisummaa korkodanii qaban, fii (4) malaa fii fala rakkoo deddiibi’ee qabsoo bilisummaa saba Oromoo gaadi’u keessa baasan fa’a. Gadi fageenyan qabxiileewwan kana irratti erga mari’anne booda, labsa waloo kana baasnee jirra. Mootummaan ABUT (Tigree) balaa inni saba Oromoo irratti dhaqabsiisaa jiru siyaasaa, diinagdee, fii hawaasumaa ummata keenya irratti dhiibba inni qabu sirnaan toohachuudhan, gocha mootumichaa THBO fii GQM-ABO akka armaan gadiitti addeessanii jiru: · Haala jireenya saba Oromoo guutuudhumatti balleessaa jira; caalattuu barbadeessudhaaf halkanii- guyyaa irratti dalagaa jira; · Ummata Oromoo dhimma siyaasa biyya isaa ilaalu irratti qooda akka hin-qabaanne taasisee jira; inumaahu dirree siyaasaa dhiphoo, kan jaarmya maqaa Oromootin ijaaree maxxannee isaa godhateef hayyameef illee mulquudhan saba Oromoo siyaasa irraa guutumatti moggaatti baasee jira; · Karaa diinagdeetin, jireenyaa Oromoo hudhuudhan guutun saba keenyaa akka hiyyummaa gara- hinqabneef saaxilamu godhee jira; · Ummata Oromoo, baadiyyaa fii magaala irraa, qe’ee abaabayyuu fii akaakayyuu isaaniirraa humnaan buqqisee lafa isaanii tujjaaroota biyyota alaati (kan wara saba isaani rakkoo nyaataa irra baraaruuf dachii qonnaa adamsanii) fii kanneen biyya keessaaf (kan akka soorayyiiwwan Tigroota fi kittillayyoota isaanii fa’aaf) kireessee jira; gariis bu’aa hangana hin-jedhamneen lafa saba keenyaa gurgurachaa jira. · Ummatoota bara kumaatamaaf ollumma fii obbolummaan waliin jiraachaa turan walitti buusee lubbuu namaa fii qabeenya Oromoo barbadeessee jira: Fakkeenyaaf, dhiheenya kana Oromoon Anniyaa shira kanaan lafa abaabayyuu isaarraa buqqifamee jira; akkasumattillee, lolli kana fakkaatu Mi’eesso fii ona Jaarsoo keessatti lubbuu nama hedduu galaafateera; · Haala naannawaa Oromiyaa irrattis jeequmsaa uumaa jira. Oromiyaa keessa bakka gariitti inumaahuu beekaa bosona fii daggala uumaa barbadeessaa jira. Ilu Abbaa Booraa keessati daggala Mootummoota Tokkoomen (UNESCOn) galmeeffame, bosona bunaa kan Yayyuu barbadeessuun gidiraa ABUTn Oromiyaarrattu hojjate keessa tokko; · Dargaggeeyyii Oromiyaa kan misoomaan biyya guddisu malan mana hidhaatti naquudhan, guddina diinagdee fii hawaasummaa haalan qancarsee jira; guutumatti ummata shoorarkeessudhan misoomaa irraatti qaamaa-qalbii guutudhaan akka hin-bobbaane sakaalee guddina biyyaa hanqisaa jira; · Ummata shoorarkeessee kum-dhibbootaan qe’ee isaaniirraa akka bu’qanii, biyya ambaa, biyyoota ollaa fii Arabatti baqatan; baqattoonni akkanaas akka jiruu hadhooftudhaaf saaxilaman, gariin isaani ammoo laga lixanii dhihan qurxummii tahuudhaan akka dhuman godhe jira; · Duula waraanaa kan duguugiinsa shanyii dhoysatti Oromotti bobbaasee jira; dulla kana osuma arganuu biyyoonni addunyaa ijaafii gurra cufatanii irraa cal’isanii jiru. Mootummaa Itoophiyaa kan ABUTiin hogganamu, yakka inni ummata Oromiyaa irratti hojjachaa jiru kana maraafu cimsinee balaaleeffanna. Hawaasni addunyaatiis iyyannoo ummata Oromoo kana dhagayanii haala hamilee fii itti gaafatama-qabeessa taheen akka dirmatan yaamicha goonaaf. Weeyrara ABUT guddaa herreguun nama dhibu kana THBOn fii GQM-ABO duubatti mil’atanii xiinxaluudhan, osoo humnootni siyaasaa Oromoo mana isaanii qulqulleessanii qindoominan hojjatanii haalli badaan abdii nama kutachiisu kan armaan olitti ibsame ummata Oromoo irra akka hin geenye hubannee jirra. Dhugaa akka aduutti mul’atu kana hubachuudhaan, humnootni siyaasa Oromoo tokkummaa fii qindoominaan akka hojjatan yaadachiisuu feena. Tokkummaa jaarmayoota siyaasaa irratti shakkii fii mamii ummanni Oromo qabu hubachuudhaan THBO fii GQM-ABOn yaamicha asii gadii godhu: · Jaarmyoonni walaba tahan hundi waan afaanii fii xalayaadhaan jechaa turan hunda hojiidhaan mirkaneessanii ummata irraa amantii akka horatan; · Jaarmayoonni Civikii Oromoo (jaarmayoonni hawaasummaa, kan amantii, kan daldalaa, kan barnootaa fii qorannoo akkasumas kanneen kana fakkaatan) biyyaa fii biyya ambaa jiran hundi jaarmyoota siyaasaa Oromoo karaa ijaaraa ta’een dhiibanii tokkummaan isaanii shafisaan akka mirkanaawu irratti akka hojjatan; · Ummani bal’aan Oromoo, abbichi haajaa siyaasaa Oromiyaa, qabsoo keessatti qooda fudhannaa isaa daran olkaasudhan, projektii ofii kan biyya dhugoomfachu, kan Oromiyaa bilisoomsuu irratti akka bal’innaan bobba’u; · Hayyoonni Oromoo haala hatattamaa kan yeroo ammaa sabni Oromoo keessa jiruuf furmaata soquuf ogummaa qaban hundi Oromiyaan yoomiyuu caala akka isaanitti dhimmamtu qalbeefachuudhan, osoo rakkoo jirtu arganii akka nama hinagareetti bira darbuu hkn miliquu dhiisanii, akka rakkoo saba keenya mudateef furmaata barbaadan; · Namoonni moggaa taa’aanii jarmyoota siyaasa Oromoo karaa ijaara hintaanen qeeqan hundi, jarmyoota irraa ala ta’uu dhiisanii keeysa galanii qooda fudhachuudhaan rakkoo obsa fixachiiftuu qabsoon Oromoo keessa jirtu kanaaf furmaata akka laatan. Rakkoo qabsoo bilisummaa Oromoo haga ammaa qabate kanaaf furmaata bu’uraa arguufin kan dadhabameef tattaafin haqa-qabeessa kanaan dura waani hir’ateefi. Waloodhaan rakkoo dhalateef yeroodhan furmaata soquu dhabuun kuni deebisee qabsoo bilisummaa Oromiyaa baay’eee gara duubaa harkisee jira. Haala kana mara hubachuudhaan jaarmyoonni siyaasaa Oromoo xiyyeeffannaa guddaa laataniifii, rakkoo balbeltuu amma biyya keenya harkaa qabduuf, osoo yeroon hin dabarre jarjarsaadhan furmaata waloo akka laatan iyyanna. Gama isaaniitiin THBO fii GQM-ABO yaada furmaataa kan rakkoo tanaaf qaban gumaachuuf qophaawoodha. Furmaatni kuniis kan qabsoo bilisummaa Oromiyaa karaa qaceelaa taraarameef irratti deebisu taha. Jaarmyoonni bilisummaa Oromoo kanneen biraatiis karuma kanarratti hojjachaa jiraachuu isaanii hubachuudhan, THBO fii GQM-ABO tattaafii ijaaraa akkasii eebisaa, furmaani waayee tokkummaa jaarmyoota bilisummaa Oromoo dhugoomsu haala shafisaa fi qindoominaan akka waloodhan irratti hojatan kabajaadhan hunda gaafanna. Tokkummaan Humna! Tokkummaa Humnoota Bilisummaa Oromiyaa (THBO) Gurmuu Qabsaawota fii Miseensota Adda Bilisummaa Oromo (GQM-ABO)


Kabajaa Ayyaana baqattoota Adunyaa

Nuti Waaqaatu nu file oromoo irratti.. aago irra hin buunu hanga lubbuun jirrutti.. kana beekuu qabdan isin hundi.. filmaata filmaata jechuun lallabdanii.. mee ni garra waan isin fiddanii.. isinii baqataa shubbisuu barbaadu.. ayyaana baqataa kan itti walliftu.. waa’ee rakkoo keeysan eenyutti himattu.. isin akka ormaa yoomi walii galtu.. hanga yeroo qabnu waan feene hojjannee.. kan nuun morme hunda hidhatti guurree.. warreen harkaan deemu hunda deegarree.. hedduudha kanneen hiree arkatee.. warri maallaqaan bitate biyya alaa dhaqee.. kanneen bu’aa hin qabne yaman keessa wacee… waan fedheen dubbadhaa hunda keesa baree.. rakko rakkoo jettani yoom himachuu barattee.. kootta isittiin himaa yaa hawaasa darree.. yo na jala deemtan hasaasuu lakkiftee.. furmaata arkatta koominiitii dhuftee.. dur qaalii jettu bitachuudhaaf hiree amma bitachuudhaaf yo barbaadde rakishee oduu itti dhiisa doolaara dhibba torbaa anaaf kan kafaltan dhibba tokko qofaa kan deemuu barbaaduuf hulaan isaaf banaa waa’ee aangoo iirra si buufnaa hin qabdan tabaroo maaliif Ooftan ololaa maaliif hin yaadanne gaafa baatan hiriiraa ifiis darartanii waliis afeertanii bara tokko guutuu hulaa jalaa waccanii gariin hidhatti guuramtanii kan hafees akuma rachaatti walitti isin guuranii gammoojji keessatti isin facaasanii faayida tam qabdanii har’a dubbattanii bu’aa kam fiduufi amma buxaaltanii ORAY du’ee awwaalamee turee erga awwaalame bubbulee qabrii baasuuf maaltu isin kakaasee gareen ORAY har’a hirriibarra dammayxee laata maal abdatte maaluma dhageeysee hayyama qabna jette kan amma dubbattee dhuga gaafa hiriira laata eeysa kuttee rakko dubbachuuf afaantu cuqqaalamee moo mala dhabde har’a bitattee moo awroopaa gargaarsa arkattee mee qabrii keessatti barattee lakki amma tahriibaan dhftee ORAY na dhagayi ya kokkoflee dubbii qabdaa qalbii saree kitaabni kan dubbatu lafee kkkkkk eeysaa baate dhuftee yaa dadhabaa qalbii darree hin qaanfattu oromoodhaaf awwaalamtee har’a kaatee na dubbadhaaf bobborortee hujiin kee baayye nama dhibee tahariiba guuraa turtee oromoota kan fanniftee meeqa ajjefte kaan gurgurtee maallaqa buusi jette kan qunciftee dubra meeqa kan arba badhaaftee shamarran oromoo meeqaa gudeedamee joolee meeqa kan lubbuun dhabamee horii saamtee walitti qabdee maaliin goote baanki keeysee yaa ORAY har’a ammo maal barbaaddee gocha kankee irraanfattee yaman dhuftee babbarooddee ni ceceeta akka saree maraattee moo ni toobattee gocha dabree yeroo dhufaa kan hojjattee itti fufi waan barbaaddee an siif dhaame yo dhageeysee Nagaytti ORAY darree Abdulfattaah Musxafaa Sh.Saadiq Guyyaa:-20-06-2013


MANNI GOGAA HARREEN IJAARAME, GAAFA WARAABEESSI YUUSU DIIGAMA !!

Y.G(2005) Kutaa 3ffaa Bara 1991 ABOn chaartara keessa wayita turetti ayyaanoota yk wal ga’iilee inni gaggeessee fi qopheesse keessaa wayyaanee akka malee kan rifaasise, Ayyaana ODAA BULTUMII FI HIRIIRA FINFINNEE ta’uu keessa beektoonni ni dubbatu. Seenaa yeroosii keessaa barruu har’af seensa kan taasifadhu haasaa Maanguddoo tokko ta’a. akkas jedhan. “Oromoon bilisoomuuf waa takka qofaatu hafaaf” jedhan. Innis, “TOKKUMMAADHAA” jedhan. Hari’inni waggaa 22 dura maanguddoo kanatti mul’ate haqa ta’uu isaa har’a irra dhaabbannee dhugaa ba’ufii dandeenya. Har’as kan nu hidhee jiru kanuma. Hojiin gama kanaan nu eeggatu salphaa hin ta’u. Manni gogaa harree irraa ijaarame, heedduun , gaafa waraabeessi yuusu diigameera. Waggoota 40n dabaraniif kan dhageenye fi argine kanadha. Manni gogaa harree irraa hin ijaaramiin waraabeessi yuusaa oolee bulu hin diigamiin jira. Yoo waan kaleessaa irraa barachuu dadhabnee, diigamuun itti fufa . yoo waan dabre irraa barannee, manni , waan irraa ijaaramu danda’u akka gaaritti yoo hubannee , mana bara baraa ijaarrachuutti ceena jechuudha. Seenaan waan nu mirkaneessus kanuma. Ega dhala namaa taanee umama hunda irraa adda taanee ammo kana qalbifachuun dansaadha. Manni sirriitti hin ijaaramiin bakka hedduu diigamee , gama mana utubaan dhaabbatee jirutti cillaaffachaa jiraachuun haqa argaa jirrudha. Kan isaaf hin galiin ammoo , mana gogaa harreen ijaaruu qofa odoo hin taane, mana cirracha irratti ijaarrachuutti ce’aa jiraachuun nama raja. Qabsoon Oromoo kana booda waan isaaf hin taane, ifatti ummata waliin balaaleffatee kan karaa irraa dabe qajeelchutti ce’uu qaba . qabsoon gadi dhaabbatus kana irratti utubamu isa barbaachisa. Yeroo sochiin akkasii lafa qabachaa jirutti ammoo , waan kaleessaa kaasanii akka irra hin deebi’amne, yk waan gadi dhaabamaa jiru akka deebi’ee hin jigneef, irraa wal gorfachuun hedduu barbaachisaadha. Qabsoo keenya baraarree , bakka dhaabbannu tolfannee diinatti jabiinaan fulleeffachuuf yaaduun waan jabaadha. Kana irraa garuu amma tokko duubatti deebinaan waan keessaa ba’uu hin dandeenye seenuudha. Kanaaf waan keessa dabarree keessaa , waan deebi’ee nu keessatti tasumaa mul’achuu hin qabne kaasee, hegaree keenya ijaaruu keessatti sadarkaa dhunfaa kaafnee waan raawwachuu qabnu waliif keenye barruu keenya goolabna . Qabxiilee kutaa lamaan kaasee : =WAAN FOOYYEEFFACHUUN NU IRRAA EEGAMU:- 1. FEDHII UMMATAA GADI FAGEESSANII BEEKU : 2. ABOn, KUDHAAMA UMMATA OROMOOTI ! 3.ILAALCHAAN ADDA TA’UUN, OROMUMMAAN ADDA TA’UU MITI ! 4.TOKKUMMAA HOJIIN ARGISIISUU: 5 .MATA DUREE ADDUNYAAN NU UMTUUN WAL TAKAALUU DHAABUU : Kutaa 3ffaa 6.MOORAA QABSOO OROMOO TIKISUU: Mooraa qabsoo Oromoo tikisuu jechuun, Siyaasa Oromoo keessatti gaggeeffamu maraa tikisuu jechuudha. Yoo nuuti dhamma keenyaaf hin dhaabbannee, halgaan nu dhaabbachuu hin danda’u. Bilisummaan Ummatoota addunyaa irra jireessa kan galma ga’ee, kan Bilsiummaa sana barbaadu hundi, dhimma isaa ilaalchisee Siyaasa gama hundaa gaggeeffamuuf of eeggannoo taasisuun ta’uun shakkii hin qabu. Iccitti, rakkoo , miidhama kkf (keessa keenyaa haala qaanfachisaadhaan) waan addunyaatti lallabannuf tokkollee hin qabnu. Har’a namoota hedduu sammuun ligidaa’ee irraa dhaga’aa jirru hedduu qaanfachiisaadha. Obbolee isaa fala kan hin gaafatiin, halgaa qaarriiffaa biro nu qarachaa jiru waliin marii yennaa gaggeessan, tarsiimoo siyaasaa waliin baafanna yennaa jedhan dhaga’uun hedduu qaanfachiisaa dha. Bu’aa bubutuuf jennee hammeenya walii warra nu ciisanii hin bullee, keessattu, warra guyyaa nu waliin mari’achaa oolee galgala nu irratti shira xsxaa bulu waliin xeebaa ooluun hanga har’atti kan nu argamsiise yoo jiraate, maqaa tuffii nu laatamte sanaan har’as waamamuu qofaadha. Kanaan ala , eessayyuu teenyu, eessallee dhaqnu dhimmi keenya , ajandaa shaayee fi bunaa ykn, Kaappuchunoo fi wiski ta’uu hin qabu. Kana gama hundaan yoo ilaallee waan hojiin hin mul’anneen wal nuffisiisuu fida. Keessa keenyallee saaxila. Miidhaan nu irra ga’aa jiru, dhugumatti nama keessa kan nu teesisu iyyuu miti. Yoo dhugaan nutti dhaga’amaa yoo ta’ee, dhiigi ilmaan Oromoo biyya keessaa dhangala’aa jiru yoo qalbii nu mo’a ta’e, dhimma keenya dhimma amma wal arganitti kan waliin dubbatan odoo hin taane, amma waliin du’anitti ta’uu qaba ture . kanaaf aadaa gara laafessummaa keenya dhaabuun barbaachisaadha. Sabni hin xiiqaffannee eessallee hin ga’u. mooraa keenya tikisuu jechuun waan keenya hundaa keessa keenyatti qabannee waan barbaannee raawwaachuu irratti muuxeffachuu nu barbaachisa. Har’a firri fi diinni ykn Oromoo fi halgaa adda baasuu dadhabaa jirra waan ta’eef. Oromoon garaan isaa qulqulluudha, waa hin dhokfatu, abo isaan cinqii hin beekanii, kkf nu miidhaa jiran. Nama booree hin beekne nu taasisee jira. Warra waa tokkollee raawwachuu hin dandeenye nu fakkeessee jira. Kanaaf keessi keenya madaa qabu , nama dawaa isaa haqaan nu argutti malee , abbaa halleesstti argisiisaa ooluun miidhama keenya dabaluu ta’ee jiraa of haa qabnu. 7.NAMA DHUNFAA FI DHAABA WAL-QABSIISUU: Kan baroota dheeraa dhiifnee kanuma bara 2000 asi rakkoo keenya yoo ilaallee irra jireessi isaanii , waan nama dhunfaan wal dhaban, akka dhaabaan wal dhabanitti dhiheessuun ni mul’ata. Bakka itti murteeffatan tokko keessa bubbuluuf waan isa bubbulchu soqachuun kan abbaati. Sirnoonni nuuti keessatti dhalannee guddannee kan nu barsiisan irra jireessa , akka ofii keenyaatti akka jiraannuf odoo hin taane, nama ilaalaa akka jiraannutti nu guddisan. Waa tokko sirreessuuf murteeffachuun hedduu ulfaataadha. Ega murteeffatanii booda , murtee sana kabajuuf ammo wareegama ulfaataa gaafata. Namni umamaan addaa adda. Kana keessummeesuun dirqii ammuma ta’uu, umama jedhamee akka barbaadan taasiisuuf yaaluunis hin danda’amu. Waan maraafu, Mooraa qabsoo itichuuf yoo barbaachise, mooraa qabsoo kana mana ofii irraa adda baasanii ilaaluu gaafata. Seenunis ba’uunis mirga abbaa ta’us, waadaa Ummataaf seenan nama dhufaan sharafuun hin toltu. Waan hojjannu maraaf adeemsaa fi akka qabaachuu barbaachisa. Kaleessaa fi har’a adda baafachuu barbaachisa. Kaayyoo fi namni dhunfaa waaqaa fi lafa waan ta’eef. 8.QABSOON GONKUMAA HAFATA HIN QABDU: Qabsoon saboota biro nurra yoo hadhoofte malee , hin mi’ooftu. Hadhaa sana dandamatanii keessa dabruun ammoo Bilisummaa har’a gonfatanii jiranif wabii dha. Qabsoon bifa kamiinu gaggeeffamtu, qalbii magaalaa keessaan kan yaadamtu yoo taate, ykn akka barnoota herreegaa achumatti eegalanii achumatti xumuran odoo hin taane, waan keessa isheetti qabdu akka gaaritti hubachuun dansaadha. Qabsoo keessaa akka barbaadan ba’uu fi seenuuf ykn akka hin taanetti ba’anii deebi’anii diina itti ta’uuf , ykn maaltu na dhibeen keessaa ba’anii moggaa taa’anii ilaaluuf kan nama dirqu sababaa hedduun jiraatus, cichoomiinaa fi hadhaa qabsoo keessaaf dursanii qophaa;uu dhiisuun rakkoo hamaadha. Namni kaleessa qabsoo keessatti hafata bareedaa eeggatu, yoo dhabe, kakuu seene caccabsee keessaa ba’uun waan hin hafne. Hafata dhabuu fi lafa quqquuqu irra rafuu akka qabdu kan beeku ammoo , yoo afata argachuu baates, lafti iyyuu isaaf hafata taatif. Kanaaf , qooda mataa koon gumaacha jennee qabsoo bifa kamiyyuu yennaa seennu, waan waadaa ummataa caaluu akka hin jirre hubatanii , hafata qabsoo keessaa barbaachuu irraa of qusachuun qabsoo keessatti nama iticha. Namni hafata kana eeggatee qabsoo keessa seene, keessaa ba’uuf ykn finciluuf waa xiqqootu sababa ta’aaf. Seenuu fi ba’uun isaa tokkuma . mooraa kana Afata dhabe jedhee , bakka afata argatutti yennaa achi utaalu, achittis afata hin argatu. Yoo argates, yeroo gabaabduuf ta’a. haalli akkasii ammo , mana gogaa harreen…… jedhamu sana dhugeessa. 9.OF IRRATTI AMANTAA QABAACHUU : Yeroo tokko tokko , waan dura oluu qabu duuba goonee, isa duubaa ta’u qabu fuullee yoo fidine, waan baayyee nu jalaa jeeqa. Sabaaf dhaabbachuun ofitti amanuun duuba jira. Dursa ofitti amanu barbaachisa. Odoo ofi irratti amantaa hin qabaatiin, sabaaf dhaabbachuu yoo dursine, waan yaannee sana keessatti umurii hin qabaannu. Sabaaf dhaabbachuun ykn qabsaa’uun waa hedduu of keessaa qabdi. Waan isheen nurraa barbaaddu yennaa nu gaafattu, ofitti amanamummaa hin qabnu yoo ta’ee, waan sana baadhachuu dadhabnee, bakka meeqatti kufuuf teenya. Kanaaf ofitti amananii tarkaanfachuun, kaayyoo ofitti cichuuf nama gargaara. Ofitti amanamummaatti aane kan jiru murteedha. Namni ofitti hin amanne, waan fedhe murteessuus, keessa hin turu. Kanaaf waan hojjannuu fi raawwannu hunda keessatti of irratti amantaa qabaachuun barbaachisaadha. Jireenya qabsoo keessaa kan jireenya magaalaan wal fakkeessinee wal irratti irkannee jiraanna yoo jenne, gaafa rakkoon tokko tokko dhufte, keessaa milquuf kan tattaafatutu heddummaata. Kanaaf mooraa qabsoo kana cichoomiina itti horuuf, yeroo hundaa humna qabeessa taasisuuf, ofitti amanamummaa gabbifachuun barbaachisaadha. Kana booda waan murteeffannu irratti cichinee akka jiraannu nu taasisa. Kakuu jaallanii fi ummata ofiif seenne akka hin cabsine nu gargaara. Qabsootti kan nama oofu, miidhama saba ofiitii malee, namoota dhuunfaa barbaacha miti. Kanaaf qabsoo keessa waa barbaacha seenuun keessaa fiiguu fardeessa. Qabsoon sagantaa torbanii ykn ji’aa miti. Kan barootaa ta’u mala. Kanaaf afitti amananii yoo murteeffatan , waan yaadaniin ummata ofitti galuun waan hin olle. 10. GOLA OFII TIKIFACHUU : Gola ofii tikfachuun waan ifa jiru. Kan nu waliin sirbe hundi fira miti. Nama qabsiisuuf waliin sirbuun akka jiru hubachuu nama barbaachisa. Bor nama diiguuf har’a , nama waliin hiriire fakkaachuun akka jiru hubachuu qabna. Akka qorannoo tikaa tokko dubbisetti , basaastummaa sadarkaa sadiin kaa’a. basaastuu waan argite yeroo yeroon gabaaftu, basaastuu qorannoon gabaaftu basaastuu, seenaa waliin gabaaftu jedha. BASAASTUU YEROO , YEROO GABAAFTU….. Kun irra jireessa waan jiru guyyaatti . sa’atii, daqiiqaa waan jiru hundumaa , kan argan kan dhaga’an, kan jedhame, kan dubbatame gabaasuudha. 2.BASAASTUU QORANNOO IRRATTI HUNDOOFTU….. Kun xiqqoo yeroo fudhatee, hordoffii kan of keessa qabu dha. Waan argamu hundaa irratti qorannoo gaggeessanii irratti hojjatan. Kun waggaa fi isaa ol fudhachuufaa danda’a. kana jechuun waan barbaadan sana argachuuf waan barbaadan keessa seenanii hojjachuu, fakkaatanii waliin jiraachuun bakka ijoo argatanii irratti hojjachuu faa’a ni dabalata. Fakkeenyaaf dhaaba tokko diiguuf nama keessa galfatanii ykn isa keessaa bitaniin namoota murteessoo adda baafachisuu, qaama dadhabiinaa barbaachisuu , ega argatani booda ammo akkamiin akka dhabamu irratti hojjachuudha. Kun toftaa biyyoota addunyaa keenya tu’atanin kan qoratameedha.akkasuma shariikoota isaanii ni gorsan. 3.BASAASTUU, SEENAA … Kun humni tokko waan waggoota dheeraa keessa gaggeeffachuu barbaadu dhugeessuuf, umurii nama tokko illee fudhatani illee kan irratti hojjatanidha. Dhalootallee itti guddisan. Keessattu ummata ykn biyya barbaadan tokkoo of jala galchuuf ykn imaammata ofii fudhachiisuuf seenaa jiru qoratanii waan ittin cabsan qopheeffachuu ni dabalata. Wanni har’a hawaasa keenya irratti hojjatamu kana illee of keessa qaba. Mooraa qabsoo keenyaa keessattillee akkasuma. Qabsoo saba kanaa keessatti hundumtu gola isaa eeggachuu qaba. Har’a wayyaanee gooxii jettee kan nu irratti ijaarte dhira kana of keessaa qaba. Saba tokko dhunfachuuf dursanii ummata sana akka ofii barbaadanitti ijaaru. Kana qalbifannee keessa keenya eeggachuun qabsoo keenya jabeessaa ta’a jedheen amana.basaastoonni akaakuu sadeenii kun qabsoo Oromoo laaffisuu miti dhabamsiisuuf yeroo dheeraaf irratti hojjataniiru. Aadaa keenya qoratanii akka ittin diigamu dandeenyu irratti hojjatanii har’a lubbuu dheerataniiru. (Yeroo biraa itti deebina) 11.WAL TUFFAACHUU IRRAA FAGAACHUU : Wal tuffachuun eenyun illee gabrummaa keessaa baaftee hin beektu. Mooraa qabsoo keessatti addatti Biyyoota alaa keessatti kan arginuu hedduu nu laaffise wal tuffachuudha. Halgaa gubbaa keenya, keenya tuffachuu jaalanna. Bakka walii laachuun yoo hin jiraatiin waa waliif hojjachuun gonkumaa hin danda’amu. Hawaasi waliif hin abbomamiin bakka yaade hin ga’u. Addunyaa maqaa Dimokiraasiin nutti taphatti malee , dimokiraasii kabachiisuu arginee hin beeknu. Yoo biyya isaanii keessatti gadii dhaabbatanis, bakka biraa akka jiraatu hin fedhan. Keenya ammo kana irra kan hammaatu, Dimokiraasii addunyaa irra hin jirree wal irraa eegna ykn barbaanna. Wal tuffachuu Dimokiraasitti fudhanna. Aadaa mataa keenyaa ala baanee, aadaa faranjiin akka wal tuffannuf nu qopheessiteen wal maraachina. Kana irraa wal eeguun qabsoo iticha. 12,MAQAA ABO BARBAANNAMOO, ABO JALATTI GURMOOFNEE QABSOO OROMOO MILKEESSUUF HIRIIRRA ? Keessattu bara 2000 asi saamicha maqaan waan qaanii seenneerra. Maqaa wal harkaa saamuuf yaaluun ykn diina fonqolchuuf yaadu irra , maaliif kaan qabsaa’oota fonqolchinee,ABO butachuu barbaanna. Maqaa ABO kana waan qabanneef ummati nu ismatamoo , waan hojii hojjanneef ummati nu waliin hiriira. ABOn hojjatus dhiisuus bu’ura qabsoo Oromooti. Eenyullee kana haaluu hin danda’u. ummati har’ina qabu waliin dhaaba kana kudhaama kan taasiseef aarsaan kafale salphaa waan hin taanefidha. Kan nama gaddisiiu, tuffii diinni nuuf qabdu nuutis wal irratti yaannee wal kuffisuuf yaaluudha. Maqaa ABO jettu qofaa rarraafannee ummata biratti mul’achuuf yaalla taanaan fagoo hin deemnu. ABOn ummata gurmeessee qabsoo oromoo milkeessuuf deema malee, maqaa qofaan kan daldalu natti hin fakkaatu. Maqaaf kan daldalu, kan maqaa barbaacha obboleessa isaa galaafatu qofaadha. Kun sammuu keenya keessaa ba’uu hin qabu. ABO jalatti kan gurmoofneef, ABO keessatti humnaan akka hirmaannuf kan waamamne odoo hin taane, qabsoo oromoo milkeessuuf ABOn walitti nu qabe. Ilaalchi har’ina qabu kun namoota hedduu gola salphinaa keessa hiriirsee jira. Kana haa hubannu. Waan kaleessaa kaasan hin dhumatu. Garuu waan hafan mariin waliif hubachuun ni danda’ama. Kun hundi garuu waa akka irraa barnnuf. Barachuu kechuun xiqqaa fi guddaa hin qabu. Qabsoon keenya jabaachuu fi laafachuu keessatti hunda keenyatu jira. Hundi keenya itti bobba’uun inumaa balaa kanaan duraa irraa baraarra. Qabsoon kun injifannotti ce’uu odoo eegalee rakkoon amma abdii nu kutachiisu ykn wal nu nyaachisu galgala tokkotti bada. Kana gochuuf qooda dhuunfaa kaafnee gumaachinutu bu’aa argamsiisa. Har’a namoonni hedduun , Mooraa qabsoo tokkomsuu keessatti warra hojjataa jiraniin maaliif lafa irra harkiftu ? jechuu bakka maraa dhageenya. Odoo waan hundi xumuramee Ummati waan hawwu asi ba’ee hundaaf tola . garuu obsa qabaachuutu gaarii ta’a natti fakkaata. Waan buqqa’uu qabu buqqisuu qofaa odoo hin taane, akka deebi’ee hin biqilleetti buqqisuutu furmaata. Waan dhaaban tokko akkuma kaleessatti dhaabnaan , ammas jiguun hin hafu. Kanaaf akka itti dhaabbatu, bakka dhaabbatu, haala akkamiin akka dhaabbatu waliin mari’achun dansaadhaa Yaa obsinu. Waan tolaan hunda keenyaaf tola . rakkoo dabree miriqsanii irratti hojjachuun dansaadha. Ammasitti waan dhuunfaa kaafnee nu irraa eegamu gumaachuuf of qopheessuu, dogoggora dabre akka irra hin dabi’amneef waardiyyaa dhaabbachuuf of qopheessuun qabsoo kanaaf waa gumaachuttan fudha. Addunyaa irraa , kaka’umsa mataa isaaniin dhimma oromoo addunyaatti beeksisu irratti kanneen socha’uu eegalan jabaadhaa jechuun barbaada. Qabsoon miseensa dhaabaa qofaan kan milkaa’uu miti. Mucaa Qooqan Oromoon, Afaan hiikkattu illee ni dabalataa GALATOOMAA !!!!!!!!! Burqaa430@gmail.com


Ibsa ejjannoo waligayii hatattamaa miseensota TBOJ

Miseensotni Tokkummaa Barattoota Oromoo Jarmanii (TBOJ) kan nannoo Würzburg, Nürnberg fi München jiraatan Waxabajjii 22 bara 2013 saatii 14:00 irraa egalee amma saatii 19:00 magaalaa Nürenberg kessatti waligayii hatattamaa geggefataniru. Kaayyoon waligayii kanaa: 1ffaa haala qabsoo bilisummaa Oromoo (QBO) yeroo ammaa irratti mariyatuun hubannoo siyasaa argatuu fi 2ffaan seera ca’aa ABO irratti mariyachu ture.


“Amantaan alagaa masaanummaa irratti tolfamtee biyya keenya dhufuun Kirrii fi Tasbii nutti hiitee du’a booda isinii tola nuun jette”

“Amantaan alagaa masaanummaa irratti tolfamtee biyya keenya dhufuun Kirrii fi Tasbii nutti hiitee du’a booda isinii tola nuun jette. Dhala Oromoo tokkummaa dhaloota Waaqaa qabu halagaan dugdaa fi garaa walitti nu gootee akka qalannee waliin hin nyaanne nu taassifte. Isa Oromoon Yaa Waaq Mooraa dhiigaan nuu toil jedhee qalatee waliin nyaataa ture, harkatti busheesitee “basima abi, Bismilahi jedhaa qaladhaa afaan Waaqaatii jetteen nyaaphi Oromootaan. Akasiin Ummata Oromoo alagaan dogogora keessa naqxe.”