Keeniyaatti adamoo bineensota bosonaa yaadoo ta'e dhaabsisuuf tooftaa mootummaan falate

Keeniyaan lammileenshee aadaa bineensota bosonaa adamsuu akka dhaabaniif hojjechaa jiraachuu himte. Mootummaan biyyattii namoota bineensota bosonaa adamsan waan isaan barbaadan kennuufiif qophii ta'uusaa dhaabbanni kunuunsaafi eegumsa  bineensoota bosonaarratti hojjetu himeera. Akka Tajaajilii Bineensa Bosonaa Keeniyaa (KWS) jedhutti, gosti Keeniyaa hedduun fedhii aadaa ofii guutachuuf bineensa ajjeesuuti isaanirraa eegama. Itti-aanaan daarektara Tajaajila Bineensa Bosona Keeniyaa (KWS)  Roobart Obriyeen adamoo kana dhaabuuf tarkaanfii hedduu fudhachuu BBCtti hime. Qabeenna naannoo Kaabaa biyyattii jiruuf itti gaafatamaa kan ta'e Aab Roobart, sabaafi sablammoonni Kaaba Keeniyaa naannawaa  Marsabeetii keessa jiraatan kan akka Reendilaafi Saamburuu yeroo dhaqna qabatan , gogaa leencaa akka barbaadan dubbata. "Gogaa leencaa kan barbaadaniif  gogaan kun muramee harka, mataafi miilatti hidhatan; abbaan ilmi isaa dhaqna qabatuu hundi gogaa kana hidhatu," jedha qondaalli kun. Gosti harmaan olitti eeraman kunneen aadaa isaanii akka sirnaafi seenatti geegeffachuuf, leencii ajjeefamuu qaba jechuu. Naannuma kanatti gostii Daasannachi jedhaman namoota hiriyaa tokkorra kan biraatti darbuu gogaa qeerransa akka uffataniif barbachiisa. Akkuma gosoota Afriikaa biroo qeerransa ajjeesuun jannumma yookaan jabinaa namni kun qabuu argisiisa, goota jedhame hawaasa biraatti kabajii guddaan kennamaaf. Akka Roobart jedhutti gosti Turkaanaa jedhamu kan naannoodhuma sana jiraatu guchii waan baay'eefi  itti fayyadamtuu isaaniif xiqqeessuu hima. Turkaanan lafa gammojjii keessa jiraatan, nyaata qofaaf osoo hin taane guchii akkuma jiruun itti fayyadamu. "Sarbaan guchii guddaa waan ta'ef fooniif nyaatan, lafeesa bocuudhaan waan faayaa godhan gogaan ammoo qamisii dubartootaf ta'a." "Namni uffata guchii kana hin qabne  sirna ayyaana gara  garaa isaanii yeroo kabajan dhaquun itti hin toluu; kanaaf eegeen guchii gosa tanaaf barbaachisa," jedha Roobarti. Naannoo Kaaba kanaatti saboonni biroo kan bineensa adamsuun waan aadaatatiif itti fayyadaman keessaa warri kaan gosoota Gabraafi Boorana ta'u himan. "Dubartoonni Gabraafi Booranaa waa'ee meeshaa faayaa qaama ofii ittin bareechifatanidha, guraa eegeefi qeensa arba barbaadan jedhan, kun rakkoo guddoo nuu warra bineensa kana eeguuf," jedha Roobart. Tarkaanfii mootummaan fudhate Mootummaan Keeniyaa bineensota bosonaa adamsuu dhaabsisuuf yeroo gara garaatti tarkaanfiwwan hedduu fudhachuu dubbata. Bara 1989 irra jalqabee Keeniyaa keessatti eegdoonni bineensota bosonaa namoota warra adamsan akka ajjeesaniif mirga kennee ture. Kun garuu bineensonni ajjeefamuurraa hin oolchine waan ta'eef bara 2018 mootumman Keeniyaa seera namoota bineensa adamsuu ajjeessisuu dhiheesse. Amma ammoo mootummaan karaa bira yaalaa jiraachuu kan himan aanga'aan kunuunsa bineensotaa kun, saboonni gara garaa dhimmoota aadaaf jecha akka bineensota bosonaa hin ajjefne gochuuf fala biroo dhiyeessaa jira. Dhiheenna kana, sabni Reendilaa warri akka aadaa isaaniitti sirna dhaqna qabachuu yeroo gaggeessan gogaa leencaa ufatan akka leeenca tokkollee hin ajjeefneef  Tajaajilli Bineensa Bosona Keeniyaa gogaa leencaa kan dhaabatichaa keessa kennuuf himan. "Ummataan waligaleerra, waan isaan barbaadan nuti duraanuu qabna. Amma dhiheenna kana gogaa leencaa kenninee, muranii hidhatanii aadaa ofii nagaan geegessan." Akkasumas warra guchiifi qeerransa barbaaduuf qooduu kan himu Roobart, qabeenni kun xiqqaa waan ta'ef akka itti faayyadamanii deebisan gaafatu. "Aadaan kun waan waggaa hedduun boodaa raawwatuu, kanaaf namoonni gogaa argate hundi deebisuu qaba, akka yeroon martee yoo deebituu ammallee kennuufifi dandeennu." "Bineensa bosona kan ofiin du'e, qallee gogaa irra baafnee, gogsinee ummataaf lafa ka'aa jira. Akka isaan yoo barbaadan dhufanii of galmeessanii fudhatanitti," jedhan. Akkuma biyyoota Afriikaa biroo, adamsuun keeniya keeessatti rakkoo guddaa uumuutti jirti keessattu, bineensii adamsuuf barbaadan warseessafi arba. Fedhiin addunyaan ilka arbaafi gaanfa warseessaf qabduun gatiin isaa olka'aadha. Kun ammoo bineensota kanneen seeraan ala adamsuun akka dabaluuf sababa ta'eera. Haata'u malee, Keeniyaa keessatti Tajaajilii Eegumsa Bineensota kana seeraafi qajeelfama kaa'un lakoofsa bineensota waggaatti ajjeefamuu gad-buusuu hima. Baruma kana Guraandhala keessa Tajaajili kun,  bara 2020 lakoofsii bineensota ajjeefamamanii duraan 350 kan ture gara 11 gad-bu'uu ibsee ture. Kun akkamiin ta'e? Itti-gaafatamaan Tajaajila Bineensota Bosona Keeniyaa Joon Waweeruu akka BBCtti himeetti, milka'ina kana kan fide, tumsaafi waliigaltee eegdota bosona, poolisiifi hawaasa gidduutti uumameen. "Gargaarsa uummataatin beekkumsa gaarii arganne, yoo akkanumaan itti fuufne, adamoo bineensaa dhaabsisuu ni dandeenna," jedha Keeniyaan adamoo kana balleessuuf akka salphaatti hordofuun ana'amuuf jechas warseessota biyyattii keessa jiran irratti mallattoos itti giiteetti. Dabalataan, namoota ajjeessan salphaatti akka bira gahanii qabuun dana'amuuf jecha meeshaa ittiin faana dha'uuf nama gargaaru gaanfa isaanii keessa kekkeesseetti. Bineensota Itoophiyatti ce'an Tajaajilli Bineensota Bosona Keeniyaa bineensoti biyyattii gama Itoophiyaatti ce'uu quba qabachuu hima. Ji'a darbe, arbi tokkoo naannoo Marsabeeti Keeniyarra Itoophiyaa ce'uun godina Booranaa seenuu BBCn gabaasee ture. Namoonni hedduun itti gammadanii akka arbi sun hin ajjeefamne, jaarsoliifi uummati gaafachaa ture. Mootummaan Itoophiyaallen eegumsa gochuufi himan, Paarkiin Biyyoollessa Booranaa barbaacha arba kanaaf gdinicha keessa hedduu marmarmaare. "Kan biyyi biraa arba tokkootti gammaduu lammilleen keenna ajjeessuf dhaadatan; kun waan hamtuu. Gaafa dhaban gaabbuurra silaa amma tiksuu qaban," jedha Itti-aanaan daarektara Tajaajila Bineensa Bosona Keeniyaa Roobart Obriyee. Dhiheenna kana harree diidaa tokkoo Keeniyarra Itoophiyaa seenuu hima. "Bineensi keenna hedduu achi boba'utti jira, amma harree diidaa kana akka miidiyaa hawaasa irratti argineetti namni tokko ollaasa keessatti hidhee, mallaqa fudhachaa jira. "Akka nuuf deebisan namoota erginee ture, yoo furiinsa barbaachisellee kaffallee deebifachuuf qophiidha," jedhan


Godina Baaleetti dhukkubni gaala ajjeesaa jiruufi namatti darbaa jira jedhame 'qoratamaa jira'

Dhukkuba gaalaa haaraadha jedhameefi Godina Baalee Bahaa keessatti mudate adda baasuuf qorataa akka jiru Ejansiin Misooma Qabeenya Beeyiladaa Oromiyaa hime. Godina Baalee Bahaa aanaalee afur keessatti dhukkubni gaalaa haaraan mudate gaalota hedduu ajjeesaa akka jiru jiraattotni aanichaa BBC'n dubbisee fi ogeessonni fayyaa naannichaa himaniiru. Itti Gaafatamtuun Eejansii Misooma Qabeenya Beeyiladaa Oromiyaa Dr. Amiinaa Abdurraahimaan, dhukkubichi Godina Baalee Bahaa aanolee afur keessatti mudachuu akka quba qaban himan. Isaan keessaa aanaa Raayituu, Laga Hidhaa, Sawweenaa fi kaan keessattii gaala ajjeessaa akka jiru dhageenyee akka qorataniif ogeessota naannoo irraa ergineerra jedhan. Godinicha keessatti aanoleen hongeedhaan miidhaman waan jiraniif gareen hormaata beeyilaadaa to'atuu fi deeggarsa taasisu naannichatti ergamuun akka hojjechaa tures himan. ''Gareen deeggarsaaf ergame gabaasa isaanii keessatti sababa dhukkubaan gaalli du'aa akka jiru fidanii dhufan. Giddugalli laboraatooriin naannoo akka qoratu gooneerra. Samuuda sana laboraatoorii kan federaalaafis erginee qoratamaa ture. Garuu murtoon dhumaa fudhatamuu waan hin danda'amneef Ministeera Qonnaa waliin tahuun garee lammataa erguun qorachaa jirra,'' jedhan Dr Amiinaan. Itti gaafatamtuun kun gareen yeroo lammaffaaf ergame dhukkubichi maal tahuu danda'a kan jedhu akkasumatti himuuf osoo hin taane, qorannoodhaan adda baasuun himamuu waan qabuuf qorannoo gaggeessuuf akka tahe himan. Itti dabaluun dhukkuba ittisuu irratti kan hojjetamuu qabu talaallii kennuun tahuu himuun, gara talaalliitti galuuf ammoo dhukkubni adda bahuu qaba waan taheef sana dura hojjechaa jiraachuu himan. Jiraattotni aanolee Godina Baalee Bahaa BBC'n dubbise namootni gaala qaban baay'ee dhabuu himu. Dhukkubichi gaala qabee sa'aa 12 keessatti akka ajjeesaa tures himaniiru. "Gaalli dhibeen kun irratti argame furrii funyaanirraa qaba, afaaniifi funyaaniin dhiigatu baha, hafuura kuta," jedhan jiraataan aanaa Sawweenaa Boonsaa Ahimad. Aanaalee akka Sawweenaa, Raayituufi Beeltoos gara gammoojjii keessatti lubbuun gaala hedduun dhibee kanaan nu jalaa dhumeera jechuun himachaa jiru. Haalli jiraattonni keessa jiran baay'ee ulfaataa ta'uu kan himu Boonsaa Ahimad, dhibee sodaachisaa kanaan nama gaalli qabu hundi irraa dhumee harka qullaa hafetu jira jedha. Dr Amiinaan ammoo miidhaa dhukkubni haaraan mudate jedhamu geessise ammatti adda akka hin baanee fi qorannoo erga xumuranii kan baran tahuu himan. Haa tahu malee dhibeen hin beekamiin jiru kun aanaa Raayituu qofa keessatti gaala 150 ol kan ajjeesse yoo ta'u, Caamsaa 22 akka eegale hima ogeessi fayyaa beeyladaa Dr Johaar Sheeh Aliyyii. Dhibeen kun sa'aati 12 hanga 24 keessatti gaala akka ajjeesu kan dubbatu Dr. Johaar, "Gaalli dhibee kanaan qabame dafee du'a. Sa'aati 12 keessatti gaala hedduuti dhume; gaala abbaan elmatee manatti galee yeroo deebi'u du'etu argamaa jira," jedha. Keessattuu, gaalli garmalee miidhamaa jiru gaalota umuridhaan fagaatan, kan rimaa qaban, kan hoosisaniifi korma gaalaa fa'idha. Haalli tatamsa'ina isaas hedduu nama sodaachisa kan jedhu Dr. Johaar, dhibeen kun jalqaba naannoo Soomaleerraa ka'ee godinichatti babal'achuu hima. Gama biraan ammoo jiraattotni dhukkubichi gaala irraa gara namaatti akka darbuu hin oolle kaasu. Sodaa mallattoo koroonaavaayirasii qaba jedhus qabu. Dr Amiinaan ammoo namatti daddarbuu dhukkuba kanaa ilaalchisee akka naannootti waan nutti himame hin jiru jedhan. Gabaasa isaa akka hin qabnes himuun ammatti deeggarsa ogummaa qofa kennaa akka jiran himan. Haa tahu malee dhukkubni beeyiladaa hedduun naannolee biraa irraa daangaa cehuun mudachuu akka danda'an himu.


Adaamaatti namoonni fardeen isaanii jalaa to'ataman qarshii kuma kumaan deebifachaa jiru

Manni Qopheessaa magaala Adaamaa duula tibbana eegaleen fardeen magaala keessatti gadhiifaman 230 ol to'annoo jala oolche. "Guyya guyyaan dabalaa dhufuun lakkoofsa fardeenii yaaddoo guddaa nutti ta'eera"  jedha Manni Qopheessaa magaala Adaamaa. Fardeeniifi harrootni to'annoo jala oolan kunneenis iddoo tursiisaa Manni Qopheessichaa qopheessetti akka turan taasifamaa jira. Dhimmicharratti BBCn magaala Adaamaatti Itti Aanaa Hoji Gaggeessaa Mana Qopheessaafi Itti Gaafatamaa Damee Tajaajiloota Magaalaa Obbo Kokkab Akliiluu haasofsiisee jira. Isaanis haalli fardeen maagaalicha keessa itti jiran to'annoodhaa ol ta'uu BBCti himaniiru. Fardeen fi harrootni to'annoo malee magaala keessa gadhiifaman ummata magaalichaa irratti rakkoo hawaas diinagdee, qabeenyawwan bulchiinsi magaalichaa maallaqa baay'ee baasun hojjisiise irratti immoo miidhaa qaqqabsiisaa jiraachuu dubbatan. "Fardeen kun daandii asfaaltii gubbaa dhaabbachuun konkolaataan akka hin dabarre daandii cufu. Halkan halkanis daandiirra dhaabbachuun balaan tiraafikaa qaqqabu salphaa miti" jedhan Obbo Kokkob. Kana malees bulchiinsi magaalichaa humnafi maallaqa olaanaa baasuun hojii magariisummaa hojjetus hojiin kun fardeen kunneenin kallattiin miidhamaa jiraachuu himan. "Margiifi biqilootni miciree gosa garaagaraa bal'inaan jiru. Kanaafis ta'e jedhanii halkan halkan fardeen itti gadhiisu, ni nyaachisu, ni caccabsu. Kanaaf baasiin Bulchiinsi Magaalaafi uummatni achirratti baasu badii guddaatu irratti qaqqabaa jira" jedhan. Fardeen to'annoo malee magaala keessa gadhiifaman qulqullina magaalaarratti dhiibbaa geesisaa jiraachuun dabalataan dhukkubni farda tokkorraa isa biraatti akka daddarbu taasisaa jiraachuu Obbo Kokkob Akliiluu BBCti himaniiru. Fardeen gaarii miidhaan irra gahefi tajaajila kennuu hin dandeenye alatti baasanii gatuun rakkoo bal'inaan mul'atu ta'uus dubbataniiru. Rakkoo faradoon magaala keessa gadhiifaman qaqqabsiisan ilaalchisee Manni Qopheessaa Magaalaa Adaamaa abbootii qabeenyaa fardeeniif hubannoo uumuu akkasumas marii tasisuu magaala Adaamaatti Itti Aanaa Hoji Gaggeessaa Mana Qopheessaafi Itti Gaafatamaan Damee Tajaajiloota Magaalaa Obbo Kokkab Akliiluu ni himu. Haa ta'u malee jijjiiramni hanga eegamu akka hin dhufne dubbatan. "Kana sirreessuun dirqama ta'ee waan argameef ammaaf bifa duulaatiin jalqabnee jirra. Yeroo ammaa faradoo 230 ol iddoo tursiisaa galchineerra" jedhan. Abbootin qabeenyaa tokko tokko fardeen isaanii to'annoo jala oolan adabbii birrii 1,000 kaffaluun deebifachaa jiraachuus himan. Gama biraatiin abbootin qabeenyaa fardeen kunneenii adabbii kana kaffaluun faradoo isaanii yoo hinfudhanne manni qopheessichaa tarkaanfiiwwan biroo akka fudhatu himaniiru. "Fardeen abbaa hin qabneef dhaabbata magaala Bishooftuutti argamu SPANA jedhamu haasofsiisaa jirra. Dhaabbatichi faradoo faayidaa hin qabne ciccitaniifi dhukkubsatanii jiran kana osoo miidhaan itti hin dhagahamin karaa salphaatin boqochiisuu" jedhan Obbo Kokkob. Faradoo fayyaa ta'anii tajaajila kennuu hin dandeenye immoo dhaabbata horsiisa naachaa magaala Arbaamicitti argamutti naachaaf soorata akka ta'anif walitti hidhamiinsi hojii akka jiru himan. Faradoo fayyaa ta'anfi tajaajila kennuu danda'an immoo beeksifni irra deddeebii bahee yoo abbootin qabeenyaa adabbii kaffalanii hin fudhanne calbaasii baasuun gurguramanii maallaqni mootummaaf galii akka ta'u himaniiru. Gama biraatin bulchiinsi magaalichaa gaariiwwan fardaa bifa seera qabeessa ta'een galmaa'anii, lakkoofsi gabatee laatameefii, waldaadhaan ijaarramaniifi sararri yookin naannoon hojii kennameefii akka hojjetanif galmeen eegalamuus magaala Adaamaatti Itti Aanaa Hoji Gaggeessaa Mana Qopheessaafi Itti Gaafatamaan Damee Tajaajiloota Magaalaa Obbo Kokkab Akliiluu BBCti himaniiru. Gaariin fardaa tajaajila geejiba namaafi fe'isa meeshaleef bal'inaan faayidaarra kan oolu ta'uu kan himan Obbo Kokkob, baay'ina lakkoofsa faradoo magaala Adaamaa keessa jiranii bifa ragaatiin qindaa'ee akka hin jirre BBCti himaniiru.


Saawwi dinkiin Baangilaadesh hawwata daawwattootaa beekamtuu taate

Daawwattoonni hedduun iddoo horsiisa loonii Baangilaadesh saani beekamtii addaa horatte tokko argamtutti yaa’uutti jiru. Saawwi dinkiin (qonxolummaa qabdu) beekamtii argatte kun maqaan ‘Raani’ jedhu mogga'eeraaf. Saani kun erga dhalattee waggaa lama guutuuf ji'i tokko hafe (ji’oota 23 lakkoofsifte) kun seentimeetira 51 qofa dheeratti, ulfaatinnii ishees kg28 qofa. Uggurri weerara Covid ittisuuf akka biyyaaleessatti wayita labsame kanatti otoo hin hafiin namoonnii 15,000 ol ta’an Raanii iddoo horsiisa loonii Charigram jedhamu, magaalaa guddoo biyyattii Daakaa biratti argamu dhaqanii daawwachuutu gabaafame. Maanejarri iddoo horsiisa loowwan kanaa Hasan Howladar, galmee waantotni dinqisiisoon irratti galmaa’u 'Guinness Book of Records' irratti sa’aa baayyee xiqqoo addunyaa jechuun galmeeessisuuf yaada dhiyeessaniiru. ‘’Jireenyakoo keessatti waan akkasii takkaa argee hin beeku’’ jechuun Riina Begum sa’a kana erga ilaalte booda BBC Afaan Beengalitti himte. Aab Howladar bara darbe Raanii iddoo horsiisa loonii Kaaba-Dhiha Baangilaadeshitti argamu bitani. Aab Howladar akka jedhutti, saani isaanii kun deemufillee ni rakkatti, kana qofa miti, loon biroo waan sodaattuuf loon kaan keessaa addatti baafnee tursiifne jedhan. ‘’Soorata baay’ee hin nyaattu, midhaan hororameefi galabaa guyyaatti si’a lama nyaatti’’ jedhan Aab Howladar. ‘’Bakkee keessa deemuu jaalatti, wayita harkaan hooksinu gamaddi’’ jedhan. Addunyaarratti sa’aa akkaan bicuu kan turte Manikyam kan jedhamtu yoo taatu, gooba isheerra kaase hanga qeensa miilaatti seentimeetira 61.1 kan dheerattu Indiyaa keessatti argamtee turte. Aab Howladar BBCtti akka himanitti qorattoonni galmee Guinness Book of Records barana iddoo horsiisa loonii Raaniin keessatti argamtu dhaqanii gonfoon sa’aa hunda caala xiqqoo akka isheef malu mirkanneessuuf jiru. Torbanoota muraasa ayyaana Iid al-Adahaa gahuuf ka’etti Raanii qalmaaf gurguramu dandeessi hamiin jedhullee tureera. Hoggantoonni iddoo horsiisa loonii kanaa garuu Raanii waliin karoorichi wal hinqabatu jedhaniiru.


Joo Baayiden sareen baayyee jaalatan jalaa du’uu beeksisan

Pirezedantiin Ameerikaa Joo Bayideenifi haatii warraan isaanii Giifti duree Jiil Baayiden saree isaan ‘’jaalatamaadha’’ jedhaniin Chaamp, ganna 13’f isaan waliin jiraate jalaa du’uusaa ibsan. Baayideen toora Tiwitarasaaniirratti’’maatiin keenya saree jaalatu du’an dhaben, isa dhabuu kooti’’jedhanii barreessan. Chaamp gosa saroota tiksitu Jarmanii lamaan masaraa Waayit Haawus keessa Baayideen wajjin jiraatanii keessaa tokkodha. Sareen kun wayita Joo Baayideen Pireezedantii ittaanaa turan Waashingteen D.C illee waliin jiraate. ‘’Yeroo baayyee gammadnuufi guyyoota gaddaatti sareen keenya nu waliin ture, miira keenya dubbiin hin ibsamnefi nutti dhiyoo ture. Ni jaalanna, isa yeroo hundumaa dhabuu keenya’’ jedhan Aab Baayiden ibsa isaanii keessatti. ‘’Chaamp ji’oota gara xumuraa wayita laafettillee wayita kutaa inni keessa jiru seennu mata ol qabata, eegee raasa, akka gurrasaa  ykn garaasaa qaqqabannuuf nu biriifata ture, eessaallee yoo jiraanne nu barbaada, battala inni nu cina jirutti waanti hunduu wayyaa ture’’jedhan. Joo Baayideen pirezedantii ittaanaa wayita turanitti Chaamp buchillaa saree  gammadaa kubbaa golfi ariyachuu jaalatuuf, akkasumallee ijoolleen akkaawoo isaanii dirree Deeliweyirii fiigan ariyatee qabuuf morkitu akka ture fa’aa kaasan Baayideen. Chaamp saree lubbu baraarsaaf tajaajiltu bara 2018 irraa Baayideen guddisan Meejer wajjin Pirezedantiin duraanii Ameerikaa Doonaald Tiraamp akkuma aangoorra buhaniin Masaraa Waayit Haawus waliin seenan. Sareen Baayideen guddisaa Meejar garuu yeroo lama Masaraa Waayit Haawus keessatti nama ciniinuun gabaafameera.


Ameerikaan biyyoota 100 olirraa saroota biyyatti galchuu dhorkite

Giddugalli To'annoo fi Ittisa Dhibee Ameerikaa (CDC) waggaa tokkoof biyyoota addunyaa 113 irraa saroota biyyattii galchuurra dhorkaa kaa'e - sodaa dhukkuba saree akka sababaatti kaasuun. Uggurri kun saroota deeggarsa miiraa (emotional support dogs) jedhaman dabalatee saroota hunda kan dabalatu oggaa tahu, kanneen biyyoota jedhaman keessatti ji'oota jahan dabran turanis ni ilaallata. Oduun kun kan dhagahame wayita lakkoofsi sarootaa biyyattiitti galanii haalaan dabaleettidha. Wayita weerara koroonaavaayirasii keessa saroota ofitti fudhachuun haalaan dabaleera jedhama. CDCn akka jedhutti, saroonni dhibbaan lakka'aman waraqaan ragaa talaallii 'rabies' sobaa irratti argameera. ''Fayyaa fi nageenya sarootaa gara US galan eegsisuufi akkasumas gosoota vaayirasii 'rabies' hawaasatti akka hin daddabarre eeguuf tarkaanfiin kun barbaachiseera,'' jedhe CDCn ibsa baaseen. Uggurri kun biyyoota ardii garagaraarraa tahan hedduu kan ofkeessaa qabu oggaa tahu Itoophiyaa dabalatee, Masrii, Keeniyaa, Biraazil fi Raashiyaan keessatti argamu. Uggurri kun biyyoota Afrikaa 52 irraa saroonni akka hin galle dhorka. US saroota miiliyoona tokko tahan waggaa waggaan biyyatti galchiti. Saroonni biyyoota amma balaa guddaa qabu jedhaman kanarraa galan, lakkoofsa kana keessaa %6 tahu. Ameerikaatti saroonni talaallii yeroo yeroon waan argataniif, dhukkubni saree maraattee (dog rabbies) 2007tti guutummaatti badee ture. Haa tahu malee dhukkubni kun addunyaarra tamsa'ee kan jiru oggaa tahu, waggaatti lubbuu 59,000 galaafata. Namni tokko 'rabies'n qabamee yoo mallattoo agarsiisuu eegale, gara caalu carraa lubbuun ooluu hinqabu. Wayita weeraraa kanatti lakkoofsi saroota ofitti fudhatamanii dabaluun, sartifikeeta talaallii reebis sobaa agarsiisuun kan dhufaniin walqabata jedhameera. 2020 keessa, CDCn saroota 450 ragaa talaallii sobaa wajjin gara US galan argachuu hima. Kunis baroota dabran lamaan wajjin walbiratti yoo qabamu %52n dabaleera jechuun CDCrraa kan tahan Dr. Emily Pieracci miidiyaa NPRtti himan. ''Haala garmalee adda taheen'' namoonni muraasni bineensota manaa qabaniifi jaalatan, dhorkaa kaa'ame kanarraa bilisa tahuu danda'u jedha dhaabni kun. Kunis akkitti tahuu danda'u jarri CDCf gara Ameerikaa dhufuusaaniin guyyoota 30n dura barreeffamaan yoo gaafatan carraa kana argachuu danda'u jedhameera. Uggurri waggaa tokkoof kaa'ame Waxabajjii 14 kan eegalu oggaa tahu, yeroo yeroon irra deebiin ilaalama.


Shammarree naacha fuularra kabaluu obboleettii ishee lakkuu olchite

Yeroo naachi obboleettii ishee qabatetti, Jorjiyaa Loorii filannoo tokko qofa qabdi ture - fuularra naachicha rukutuu. Obbolaan lakkuu ganna 28 kun Meeksikootti utuu bishaan daakanii, naachi Malisaa qabatee bishaan jalatti gadi ishee harkisuu eegale. Obbolaan kun laga Puerto Escondido argamutti qocaa bishaan keessaa ilaaluuf yeroo deemanitti balaan kun kan uumame. Wiirtuuwwan kunuunsa bineensotaa keessatti hojjachaa, tola ooltummaan imalaa akka turan obboleettin isaanii Haanaa Radio 1 Newsbeat’tti himteetti. “Joorjiyaan, obboleettin ishee of wallaaltee utuu jirtuu argatteenii gara bidiruutti ishee harkisuu eegalte,” jechuun Hampshire irraa kan taate dubartiin ganna 33 Haanaan himteetti. “Yeroo ishee harkisaa jirtutti naachichi deebi’ee itti waan dhufeef – callistee rukutuunii eegalte.” “Bineensa tokko tokkoof kana goochuu akka qabdu dhageessee turte.” Haanaan akka jettutti naachi kun Malisaatiin akka “wayyaa moofaa” asii fi achi ishee daddarbate. “Gaarummaan isaa, yeroo naachichi gara si’a sadiif itti deddeebi’etti, obboleettiin ishee lakkuu cimtuun kun lubbuu ishee olchuuf irra deddeebiin isa rukutuu dandeesseetti.” Obbolaan lamaan amma hospitaala Meeksikoo keessatti wal’aanamaa jiru- Malisaan koomaa keessa jirti. Ogeessonni fayyaa waa’ee bishaan isaan daakaa turanii irratti yaaddoo qabu, akkasumas dhibeen wayii ilkaaniifi afaan naachichaa irraa itti darbee ta’uu danda’a yaaddoo jedhu qabu. Malisaan somba ishee keessa bishaan seeneera, tarii ammoo sombi ishee uratee ta’us danda’a. Amma afuura kan baafattu gargaarsaani. “Jorjiyaa fi Malisaan lamaanuu, qoricha antiibaayotikii cimaa fudhachaa jiru, kanaaf yoo infeekishniin gosa kamiyyuu uumame ariitiin wal’aanamuu akka danda’amuufi,” jetti Haanaan. Haanaan akka jettutti Joorjiyaan daakaa cillimsuu sirriitti kan beektu ta’us, yeroo naachi kun itti dhufe garuu “baayyee sodaatte.” Abbaan isaani ijoollee isaaf deeggarsa argachuuf Imbaasii Biritiish Meeksikoo jiru waliin haasa’aa jiru. Ta’us garuu obbolaan ishee irraa fagoo ta’uun waan nama dhiphisu ta’uu Haanaan ni himti. Karaa WhatsApp fi FaceTime Joorjiyaan siree hospitaalaa irraa ishee qunnamuu dandeesseetti. “Waa’ee Malisaa ogeessota fayyaa irraa Joorjiyaan ni dhageessi. Baayyee cimaadha,” jetti Haanaan. “Ciimtuudha, ammayyuu naasuu keessa jirti jedheen yaada. Garuu ammam akkan isheen boone itti himuun narra jira ture.” “Utuun obboleettii ciimtuu akkanaa hin qabu ta’e, obboleettiikoo ishee tokko dhabeen oole.'' Sagantaa Newsbeat karaa Instagram, Facebook, Twitter fi YouTube'n hordofaa.


Pireezidantiin Kooriyaa Kibbaa foon saree namni nyaachuu hir’ise jennaan dhorkuuf

Pireezidantiin Kooriyaa Kibbaa Muun Jee-iin biyyattiitti foon saree nyaachuun dhorkamuu danda’a jedhan. Waggoota dhiyootiin asitti lammiileen Kooriyaa baayyee foon saree takkaa hin nyaanne. Haa tahu malee ammallee Kooriyaa Kibbaatti waggaatti sareen miiliyoona tokko tahu qalama. Walgahii ministira mummee waliin taasisaniin Muun foon saree yerootti ‘of eegannoon dhorkamuu qabu’ amma tahuu gaafatan. Pireezidantiin saree jaalatan kuni foon saree guutummaatti dhorkuuf yeroo jalqabaafidha yaada kan dhiyeessan. Tarkaanfii haaraa bineeldota gatamaniif eegumsa gochuu irratti ibsa isaaniif kennameen booda, yaada kana kennan. Kooriyaatti saree fi adurree haala suukanneessaa taheen goorra’uu ilaalchisee seerri taa’e jiraatus, nyaachuun garuu ammallee hin dhorkamne Tahus yeroo dhiyootiin asitti amaleeffannaa haaraa bineeldota manatti madaqsuu jedhuun namoonni foon saree nyaachuu dhaabaniiru. Kanaanis gabaan saree biyyattii gurguddaa sadii cufameera. Qorannoon bara 2020tti adeemsifames uummata Kooriyaa Kibbaa keessaa harki 84 takkaa foon saree nyaatanii hin beekan ykn gara fuulduraattii nyaachuu hin fedhan. Harki 59 immoo dhorkamuu foon saree ni deeggaru. Gareen falmitoota mirga bineensotaa yaada Pireezidant Muun daldalli foon saree dhaabachuu qaba jedhu haala gaariin simatan. ''Yeroo ammaa lammiileen Kooriyaa Kibbaa foon saree soorachuu akka aadaatti otoo hin taane, akka miidhaa bineeldotaatti fudhachaa jiru,’’ jedhan hogganaan dhaaba Kooriyaa Kibbaa mirga Bineeldotaaf falmuu, Jiiyoon Jiin-Kiiyuung. Filannoon pireezidaantummaaf taasifamu dhiyaannaan kaadhimamtoonni baay'een foon saree dhorkuuf yaada kaasan, mariin dhimma kanaas itti fufee jira. Lee Jae-myung bulchaa naannoo Gyeonggi yoo tahan, kaadhimamaa cimaadha jedhamaa jiru. Isaaniis duula geggeessaa jiraniin deeggartoota isaanii imaammataafi seerri haaraa akka barbaachisu itti himan.


Ig Nobel Prize: Qorannoon warseessa garagalchanii fannisan Badhaasa Noobeelii qoosaa mo'ate

Qorannoon warseessa (rhino) gadi garagalchanii fannisuun dhiibbaa akkamii akka isaan irraan gahu ilaaluuf itti yaalan, badhaasa Noobeelii Ig baranaa keessaa tokko mo'ate. Badhaasonni kaanis qorannoo baakteeriyaa maastikaa alanfatan lafarra maxxane keessa jiru, akkasumas qorannoo ilbisoota doonii bishaan jala deemu (submarine) irratti taasifameef kennaman. Badhaasni kan qoosaati jedhaman kunniin, akka badhaasa Noobeelii isa kaanitti beekamaa miti. Sagantaan badhaasa kanaa bakka barame Yunivarsiitii Harvaard Ameerikaa jiru keessa sababa weerara Koronaan raawwachuu dhabus, gama onlaayiniin gaggeeffame. Barruun qoosaa saayinsii Annals of Improbable Research jedhamuufi badhaasa IgcNobel qopheessu akka jedhutti, badhaasni kun jalqabarra si kolfisiisa, boodarra garuu akka yaaddu si taasisa jedha. Qo'annoon warseessarra taasifameefi badhaasa gama qorannoo geejibaan injifate kunis kana waan milkeesse fakkaata. Warseessa 12 daqiiqaa 10f gadi garagalchanii fannisuu caalaa maaltu gowwummaa fakkaata? Ogeessi fayyaa bineensotaa Robin Radcliffe fi waahillan isaanii Naamibiyaatti kanuma godhan. Fayyaan bineensota kanaa yoo gadi garagalchan dhiibbaa akkamiiti irraan gaha kan jedhu baruu barbaadan. Hojii eegumsa warseessaa Afrikaa keessatti bineensota kanniin helikooptaraan bakkaa bakkatti sochosuuf mala kanaan gargaaramu. Haa tahu malee, namni kamiyyuu bineensoti kunneen wayita qorichaan waraanamanii of wallaalanitti, gadi garagalanii wayita balaliifaman, onneefi sombi isaanii maal keessa dabra kan jedhu kan qo'ate hinjiru jedha Robin. Ogeessi kun BBCtti akka himetti: ''Naamibiyaan biyya jalqabaa kan gochuuf hayyamamaa taateedha. 'Kuni warseessotaarra balaa hin geessisuu?' jedhanii gaafachuun fedhii qaban agarsiisan,'' jedhe. Achis isaafi waahillan isaa Ministeera Naannoo, Bosonaa fi Turizimii wajjin tahuun, warseessota 12 qorichaan waraanuun erga hadoochanii booda, kireeniin miila xaxanii ol fannisan. Hordoffii fayyaas taasisanif. Qorannoon kunis waan dassaa argate. Inumaayyuu bineensonni kun wayita achii gadi garagalanii fannifamanitti, isa lapheen ciisaniifi maddiin cisan caalaa deebii gaarii agarsiisaniiru jedha qorannoon kun. Akkuma aadaa badhaasa Ig Noobeeliin kanneen mo'ataniif badhaasicha kan kennan namoota badhaasa Noobeelii isa dhugaa injifatan yookaan looreetiwwan Noobeeliini. Mo'attoonnis waancaa/geeba mo'atan waraqata PDFn ergameef maxxansuun walitti tolchuun ture. Akkasumas kennaan 'maallaqaa' isaan mo'tanis, nootii sobaa maallaqa Zimbaabwee doolaara tiriliyoona 10 ture


Ameerikaatti bineensi 'bear' dubartii bakka ciistuu harkisee baasuun ajjeese, ajjeefame

Ameerikaa Montaanaatti bineensa 'bear' jedhamu dubartii dunkaana keessaa harkisee baasuun ajjeese, dhukaasanii ajjeesan. Narsiin ganna 65 Kaaliforniyaarraa taate Leah Lokan, gaara gubbaa bahuun imalarra otoo jiraniiti bineensichi haleellaa kanirraan gahe. Kibxata dabre keessa kaampii ishee fi hiriyoonnishee lama buufatanitti bineensi kiiloogiraama 181 ulfaatu kun kan dhufe. Taatee kana boodas angawoonni guyyoota sadiif erga adamsaa bahanii boodadha kan argachuunii danda'an -kiyyooffaa kiyyeessanii malaan qaban. Ogeeyyiin kishaafee (manatsirii) halkaniin agarsiisuu dandeessisu kaawwachuun, wayita mandhee lukkuu galuuf jedhu itti dhukaasan. Bineensichi dubartii kana bakki itti ajjeese magaalaa xiqqoo Ovando jedhamtutti oggaa tahu, jarris dhiyeenyatti kan argamu naannoo horsiisa lukkuu kanaatti kiyyoo kiyyeessan - akkasiin milkaa'an. Aadde Leah fi hiriyyoonnishee dudduuba mana poostaa magaalichaatti buufatanii kan turan oggaa tahu, halkan keessaa sa'aatii 10tti (barii) haleellaan kun dhaqqabe. Dubartiin kun jaalala bishikileetii karaa fagoo kan qabdu oggaa tahu ''jireenyaafis ilaalcha adda tahe qabdi turte,'' jedhu namoonni ishee beekan. Bineensi bear kun jalqaba gara kaampii isaanitti gara sa'aatii 9tti dhufe. Achiis fiigee baqate. Jarri sadan dunkaana kopha kophaa keessa kan rafaa turan wayita tahu, nyaata achi keessa ture baasuun saamsuun bakka biraatti kaa'anii rafuutti deebi'an. Bineensi kun garuu takka turee deebi'uun dubartii kanarra miidhaa qaqqabsiise. Qondaalonni kunuunsa bineensotaa, bineensi isaa ijjeesan kun isuma miidhaa qaqqabsiise sanadha jedhu. Dabalataan mirkaneessuuf garuu qaccee sanyii (DNA) bineensichaa fi DNA bakka haleellaan sun dhaqqaberraa funaaname walbira akka qabanis himan. Bear'otni namootarra miidhaa qaqqabsiisan hundi hin ajjeefaman. Fakkeenyaaf yoo namni miidhameefi bineensichi tasa walitti dhufan yookaan ilmooleeshee irraa ittisuuf jecha miidhaan yoo dhaqqabe hin ijjeesan. Haatahu malee qondaaltonni akka jedhanitti, akkaataa miidhaan dhaqqaberraa ka'uun, bineensi Aadde Leah ijjeese nageenya uummataarratti sodaa uumeera waan jedhameef ijjeesuuf murteessuu himu. Amma durallee biyya Xaaliyaanitti qondaalli tokko bineensi kun erga abbaa fi ilma miidhee booda akka ajjeefamu murtee dabarsee ture.


Dubartii bineensa paarkii keessa jirtu jeeqxe jedhamuun himatamte

Dubartiin kutaa bulchiinsa Ameerikaa Ilinooy keessa jiraattu bineensa 'beer' jedhamtu kan Paarkii Biyyaalessaa Yellowstone keessa jirtutti siquu yoo yaaltu viidiyoodhaan waraabamte. Viidiyoon yeroo dubartiin Samantha Dehring jedhamtu bineensa kanaafi ilmoolee ishee lamatti siquun suuraa kaasuuf yoo jettu agarsiisu bal’inaan miidiyaa hawaasaa irratti qoodameera. Isheenis kan achii deemte yeroo bineensittiin isheen haadhaa itti fiigdu ture. Yeroo ammaa kanas himannaa garaagaraatu itti banamee jira. Isaan keessaas ‘’iddoo bineensotaa cufamee fi daangeffame cabsanii galuu,’’ fa'i. Namoonni paarkii daawwatan meetira 90 ol itti siquun isaaniif hin eeyyamamu. Samantha’n  beer haadhaa fi ilmoolee ishee daawwachuuf tuuristoota achitti argaman keessaa tokko turte. Haatahu malee akka namoonni ijaan argan jedhanitti akeekkachiisa gara konkolaataa garee tuuristootaa fidetti akka deebitu itti himame ni didde. Hamma bineensi haadhaa sun itti fiigdutti achuma turte. Gaafa Caamsaa 25, Paarkiin Biyyaalessaa Yellowstone suuraa mudannoo kanaa maxxansuun uummanni odeeffannoo akka kennuuf gaafate. Poolisiin Samantha akka taate erga odeeffannoo argateen booda suuraa beerii kanaa miidiyaa hawaasaa isheerraa arge. Seera federaalaa biyyattii, bineensota paarkii jiran ‘’soruu, qaqqabuu, kakaasuu, sodaachisuufi beekaa jeequu fa’i dhorku daddarbuun himatamteetti. Gaafa Hagayya 26, dhaddachatti akka dhiyaattus beellamni qabameeraafi.


Olimpiika Tookiyoo: Leenjistuun Jarmanii farda bunyaan dhawuun dorgommii keessaa ari'amte

Leenjistuun biyya Jarmanii fardi dorgommii keessa ture gufachiisa utaaluu didnaan bunyaan erga rukutte tapha Olimpiikiirraa ari'amte. Leenjistuun Kim Raisner jedhamtu dorgommii taphoota garagaraa hammatu 'modern pentathlon' jedhamurratti gocha kana raawwatte jedhame. Dubbii leenjistuun kanaa TV irratti akka dhagahametti, atileetii farda guluftu Annika Schleu fardi didee boonyaan ''haalaan rukuti' wayita jettuunii dhagahama. Annikan dorgommii gaafa Jimaataan farda maqaansaa 'Saint Boy' jedhamu to'achuu dadhabdee wayita boossu mul'atteetti. Guluffii fardaa kana dura Annikan taphicha qabxii waliigalaan dursaa kan turte oggaa tahu, dorgommichaan dura atileetonni fi fardi gulufan akka walitti madaqaniif daqiiqaan 20 ni kennamaaf - farda amma dura gulufanii hin beekne gulufu. Qaamni tapha 'modern pentathlon' hoogganu UIPM akka jedhetti, viidiyoo jedhame kana irra deebin akka ilaale ibseera. Kanaanis leenjistuun ammaafi dorgomtuun Olimpikii 2004 Aadde Raisner, fardicha bunyaan wayita rukuttu argineerra jedhe. ''Gochaan ishee kun seera dorgommii UIPM kan cabse tahee arganne. Qajeelfamni kun dorgommiiwwan 'modern pentathlon' beekamtii qaban, Olimpika dabalatee hojiirra oola,'' jedhe UIPM ibsa baaseen. ''Boordiin olaanaa UIPM leenjistuu garee Jarmanii kan taate Kim Raisner'f kaardii gurraacha itti agarsiiseera. Kanaanis Tapha Olimpika Tookiyoo 2020 hafanirratti hin hirmaattu. ''Boordiin olaanaa murtee kana guyyaa har'aa Istaadiyomii Tookiyootti, dorgommiin 'modern pentathlon' warra dhiirootaa eegalamuun dura murteesse.'' Fardi 'Saint Boy' jedhamu kun dorgommii gosa kanaa gaafa Sambataa kan dhiirootaan gaggeeffame irratti hin hirmaanne. Farda kana Annika Schleu wayita guluftu gufachiisa afur irra darbuun isa shanaffaa utaaluu diduun, inumaa itti bu'e. Annikaan irra deddeebitee yaaltus hin sarmine - kanaanis atileetii kana qabxii 300 argachuu maltu keessaa zeeroon galche. Ishee qofaa hin turre, Saint Boy dorgomtuu biraa Gulnaz Gubaydullina jedhamtus akkasuma rakkisaa ture.


Qurxummii ilkaan 'namaa' fakkaatu qabu Ameerikaatti qabame

Qurxummiin adda jedhame kan ilkaan dhala namaatiin walfakkaatu qabu Ameerikaatti qabame. Suurri qurxummii kanaa torban kana dhabbata Jinnet Piiritu jedhamuun toora Feesbukiirratti qoodame. Iddoon qurxummiin kun itti kiyyeeffame ykn qabame Kaaba Kaarolaayinaatti argama. Qurxummiin  gosa 'sheepshead'ykn 'mataa hoolaa'jedhamu  beekamu ta'uun kan  adda baafame yoo ta'u, ilkaan ha'oo foon hunkuteessuuf ykn bulleessuuf gargaaru toora gale hedduu qaba. Qurxummiin kun maqaa mataa hoolaa jedhu kana argachuu kan danda'e afaan hoolaa fakkaatu waan qabuufidha. Qurxummicha qabe kan baase Nataan Maartiin nama jedhamu. Maartin akka jedhetti, wayita qurxummii''ilkaan danuu qabu''kallattiin fuulaf fuulatti itti dhufetti, qurxummicha nan qabadha jedheen abdadhe jedheera. ''Kiyyeessuu gaarii ture, namatti tolas' jechuun 'McClatchy News'tti himeera. Sana booda maxxansi hashtag #bigteethbigtimes  jedhuun dhimma kanarratti barreeffame qoosaa ta'eera. ''Diriinyiin ilkaanii kun eessaa dhufe?''jedhee namni tokko gaaffii kaase. Namni biraan immoo''qurxummichi ilkaan koo caala fooyyee qaba''jedhee barreesse.


Awustiraaliyaatti weerarri hantuutaa hammaatee hidhamtoota mana hidhaatii buqqise

Awustiraaliyaa kutaa biyyaa Niiw Saawuz Weelsiitti weerarri hantuutaa hidhamtoonni kumaatamaan lakkaa’aman iddoo biraatti akka geeffaman dirqisiise. Manni hidhaa kun qulqulleeffamee haaromfamutti jira. Hidhamtoonni 400 fi hojjattoonni mana amala sirreessaa Wiilingitanitti argamu torban lamaan dhufaniif iddoo biraatti dabarfaman. Hantuutni shiboo fi bantii manaa hidhaa kanaa dabalatee bu’uuraalee misoomaa miidhuun mancaatii guddaa qaqqabsiifte. Niiw Saawuz Weelsi ganna kudhan keessatti weerara hantuutaa hamaatu rakkise. Oomishni miidhaanii guddaan naannicha jiraachuun Kibba Baha Awustiraliyaa keessatti lakkoofsa hantuutaa akka guddatuuf ka’umsa ta’e. Hantuutni bakka kanatti keessattuu ooyiruu qonnaa caalatti miite. Abbaan Taayitaa mana hidhaa biyyattii weerarri hantuutaa biraa akka hin jiraanne ittisuuf manichi akka qulqulleeffamu, suphamuufi eegamullee ibse. Komishinarri mana tajaajila amala sirreessaa Niiw Saawuz Weelsi Piitar Seviriin, ‘’hantuutni giddugala kana weerartee mancaafte, miidhaan qaqqabe hangas guddaa waan ta’eef yeroof hidhamtoota baasuun barbaachise’’ jedhan. Hojjattoonni wiirtuu kanaa harki caalaan isaanii mana hidhaa bulchiinsa Dhiha biyyattii keessatti argamutti ramadamuuf jiru. Hidhamtoonni garuu mana hidhaa Makkuharii jedhamu dabalatee iddoowwan gargaaraa birootti dabarfamu. Aab Seviriin hojjatoonnifi hidhamtoonni akka rakkoo fayyaa kamiifuu saaxilaman hin feenu jedhan. Hoomaan hantuutaa torban dhiyoo asitti sirumaayyuu kan durii caalaa kutaa bulchiinsa Awustiraaliyaa kanatti hammaate jedhan Aab Seviriin. Weerarri hantuutaa kun bara 2020 waqtii midhaan sassaabamutti jalqabuusaa miidiyaaleen biyyattii gabaasaniiru. Weerarri kun haalli qilleensaa addatti hormaata hantuutaaf mijate jiraachuufi oomishni miidhaanii guddaan jiruun gubachuu miciree hordofee uumamuufi goginsi waggaa guutuuf turuun fa’aa akka ka’umsa weerara kanaaf ta’aniitti eeramu. Midhaan gahaa hantuutni sorattu jiraachuufi bineensonni hantuuta adamsanii sooratan goginsa biyyattii keessatti hammaateen baayyinnisaanii xiqqaachuun weerarri hantuutaa akka ka’u taasise. New South Wales keessatti weerarri hantuutaa kun hammaatullee, kutaaleen biyyattii kanneen akka Kuuwinslaand, Viktooriyaafi Saawuz Awustiraaliyaan weerara hantuutaan miidhamaniiru. ABC News ogeeyyii dhimmichi ilaallatu wabeeffachuun akka gabaasetti, hantuutni miliyoonatti lakkaa’aman bulchiinsa biyyattii keessa haala to’annoof rakkisaa ta’een yaa’utti jiru jedhe. New South Wales'tti hoomaan hantuutaa hammaachuurraa kan ka'e manneen barnootaa, hospitaalota, giddugala gabaafi manneen jireenyaa keessattillee galaa jiru. Weerarri hantuutaa kun midhaan qonnaan bultootaa mancaasuun caalatti miidheera.


Jarmaniitti qeerransi modeelistii suura ka'aa turterra miidhaa geessise

Modeeliin ganna 36 Baha Jarmanii mana agarsiisa bineensotaatti osoo suuraa kaatuu qeerransi (leopard) miidhaa irraan gahe. Dubartiin bineensota jaallachuun beekamti jedhamtee fi modeelii taate mana qeerransi lama Tiraayii fi Paaris jedhaman jiraatan keessa seentee osoo suuraa kaatuu, qeerransi mataa isheerra miidhaa guddaa geessiseera. Poolisiin akka jedhetti gaafa Kibxataa miidhaa jabaan irra geenyaan yaalaaf hospitaala galteetti. Ergaan akeekkachiisa moobayila irratti qeerransi lameen ergasii manichaa bahanii alatti fiigan jedhu soba tahe. Qondaaltonni Bargenlaandi uummata bal'aa irra miidhaan gahu hin jiru, mana jireenyaa bineensotaa Nebraa kan kutaa bulchiinsa Saksoonii Aanhalti keessatti maaltu tahe kan jedhu qoratamaa jira jedhan. Gaazexaan Jarmanii miidhamtuun Jeesikaa Leedoolf jedhamti jedhe. Suuraa akkamii akka ka'aa turtee fi eenyu akka qindeesse ifa miti. Akka odeeffannoo marsariitii isheerrati ibsametti farda, adurree, simbira paarotii fi gugee manaa qabdi. Abbaan qabeenyaa bakka isheen deemte sanaa yaada kennuu hin barbaanne. Garuu akka marsariitii isheerratti himtetti bineensotni manicha keessa jiraatan agarsiisa TV, fiilmii fi beeksisaa keessatti 'Game of Thrones' hanga agarsiisa BMWtti viidiyoon waraabamuun ni agarsiifamu. Haalli jireenya bineensota, amalaa fi nageenyi bakkichaa ogeessota bineensotaa naannichaan ji'a kana keessa ilaalamaniiru jedhan qondaalonni naannichaa. Garee mirga bineensotaaf falmu Peta'n haleellaa dhaqqabeen booda qeerransi kunneen bakka naga-qabeessa galiif jecha hin miidhamne jiraachuu qabu jedhe.


Simbirroo addaa: Ameerikaa keessa simbirroon 'saala lama qabdu' argamte

Simbirroon walakkaa kormaafi walakkaa dhaltuu fakkaatu Ameerikaa Pensalveniyaa keessatti nama simbirroo faana dhahaniin argamte. Kunis kan ta'e hiriyyaan isaanii agartee itti himtee booda ta'u ibsame. Kana dura dhagahamuus garuu simbirroota akkanaa arguun baay'ee rakkisaadha. Simbirroon kaardinaal jedhamanii waamaman kuni bifaan kan dhaltuufi kormaa addadha. Bifi kormaa diimaa yoo ta'u kan dhaltuu immoo daalacha (brown) dha. Kanaaf, simbirroon kuni makaa saala lamaa qaba jedhameera. Ornitolojistiin sooroma bahan Jeemi Hiil, umrii 69, BBC'f akka himanitti wanti akkanaa ''jireenya dhala namaa keessa yeroo tokko, miiliyoona keessaa tokko,'' mudata jedhan. Hiriyyaan Obbo Hiil akka isaanitti himtetti simbirroo bifni ishe ''hin baramne'' agarte. Obbo Hiil jalqabarra simbirroon mul'ate kuni rakkoo fayyaa malee saala lama qaba jedhanii hin yaadne. Boodarra garuu 'gynandromorphism' jechuunis simbirroo ovaarii fi cidhaan qaba jedhamee shakkame. Boodarra bakka simbirroon addadha jedhame jiru deemanii suuraa kaasan. ''Ergan suuricha kaase booda hangan mana gahee suuraa dijitaalaa qoradhutti sa'aatii shaniif onneen haalaan rukutaa turte,'' jedhan. Simbirroon walakkaa saala dhiiraa, walakkaa saala dhaltuu qabu arguun addadha jedhan Yunivarsiitii Westeern Ilinooy irraa Pirofeesar Biriyaan Piir. Garuummoo sanyii tokko tokko keessatti wanti akkanaa baramuu dhiisuu danda'a jedhan. ''Gosti simbirroo akkanaa kan dhalattu dogoggora yeroo qoodina seelii raawwatuuni,'' jedhan. Gosti simbirroo akkanaa Pensalveeniyaatti yoo mul'atu kuni yeroo duraaf miti. Bara 2019 jaalalleewwan lamaan simbirroo walfakkaataa arganii turan jedheera Naashinaal Joograafik. Tarii, kan amma mul'ates isuma kana ta'uu mala jedhanii shakki Obbo Hiil. Akka Pirofeesar Piir jedhanitti bifi dhaltuufi kormaa simbirroo kaardinaal garaagara ta'un isaa kan saala lamaa qaban arganii adda baasu nama hin rakkisu yaada jedhu qabu.


Awustiraaliyaatti 'gosti qurxummii octopus aare' tokko ji'ooloojistii reebe

Namtichi Westarn Awustiraaliyaatti bishaan daakaa ture bineensa bishaan keessaa 'octopus' jedhamuufi ''guddoo aaree tureen'' reebamuusaa dubbate. Viidiyoo intarneeta gubbaa guddoo qoodamaa ture kanaan, oktopusiin kun bishaan gadi fageenya hinqabne keessatti nama Lance Karlson jedhamu kanatti wayita aggaamu agarsiisa. Bineensi bishaan keessaa kun boodarras marroo lammeessoof ji'oolojistii kanatti deebi'uun, harkasaa rukute. Achis mormaafi dugdasaa gara olii keessa garafeen. Gosti qurxummii kun qaamasaarraa waantota akka eegee fakkaatan (tentacles) muraasa kanqabu oggaa tahu, isaan nama kan reebe. Kanaanis qaama Laans irratti mallattoon gubu diimaa kan irraan gahe oggaa tahu, erga dhugaatii lallaafaa kollaa erga itti naqe booda aara galfachuu hime. Lubbuu baraaraa bishaan keessaa kan ture namni kun miidiyaa biyyattii 7News jedhamutti akka himetti [Afaan Ingilizitti si geessa], wayita bineensonni bishaan keessaa isa hiddan malli ittin of yaalu acheettoo (vinegar) tahus, wayita sanatti argachuu hin dandeenye jedha. Haa tahu malee, waanti asiidii ofkeessaa qabu kamuu akka gargaaru waan beekuuf, Kokaa koollaa fayyadamuuf murteesse jedha. ''Innis [akkuma acheetoo sanaa] hojjeteera,'' jedhe. Akka namni kun dubbatetti, isaafi maatiin isaa boqonnaaf bakka bashannanaa qarqara galaanaa Geographe Bay argamutti bashannanaa turan. Boodarras bishaan daakuuf wayita bahutti, gosa qurxummii 'stingray' jedhamu fakkaatuufi simbirroo tokko haleelu arge jedha. Wayita isaafi daa'imni isaa ganna lamaa itti siquun ilaalanitti, oktopus tahuusaa bare. Viidiyoo waraabaa kan ture namni kun, oggasuu bineensichi garasaanii arifachaa dhufe. ''Oktopusichi nutti aggaamuun isaa, hedduu na rifachiise,'' jechuun Aabba Karlson Rooyitarsitti dubabte. Boodarras irra deebiin kophaasaa gara bishaanii wayita deebiyetti, oktopusichi ammallee isa argatee, haleele. ''Manatsiriin bishaanii koo hin hurkaa'e, bishaanichis battalumatti boora'e. Anis burjaaja'uufi nahuu koon yaadadha,'' jedhe,


Keeniyaan harree qalanii foon gurgurtaaf dhiyeessuu dhorkitee turte deebistee eeyyamte

Lakkoofsi harrootaa xiqqaachuun yaaddoo uumuun qonnaan bultoonnifi gartuun mirga bineeldotaaf quuqaman mormuu hordofee Ministeerri Qonnaa Keeniyaa Guraandhala bara darbee harree qaluu dhorkee ture. Keeniyaan foon harree daldaluu biyya Baha Afrikaa seeraan jalqaba eeyyamte wayita taatu, gabaan foon harree Chaayinaatti bara 2012 guddatee ture. Ministeerri Qonnaa biyyattii garuu harree qaluun eeyyamamuun dogoggora jechuun lakkoofsa harrootaa gadi xiqqeessuu falme. Gartuun Qeeraa Harree banatan garuu dhimmichi mana murtiitti akka ilaalamu iyyachuun, qalmi harree dhorkamuun hojii isaan dhabsiisuufi galii dhabne jechuun akka  dhorki bahe akka kaafamu gaafatan. Kamisa abbaan seeraa biyyattii Richaard Miwongoo yaadasaanii simachuun , mootummaan dhimmicha ga’umsaan falmuufi dadhabe jedhan. Keeniyaan ganna kudhan dura harroota miliyoona1.8 kan qabdu wayita ta’u, amma lakkoofsi kun gara miliyoona 1.2 gadi hir’achuu ragaan mootummaan baase kan agarsiisu. Bara 2012 irraa kaasee gatiin harree dacha afuriin dabaleera. Kana malees, gartuun networkiidhaan kontiroobaandiidhaan gogaa harree daddabarsan hanna harree hammeessaniiru. Keeniyaatti namoonni hedduun baadiyyaatti harreetti qoraanfi  bishaan fe’atu.


Paarkii Gaarreen Arsii: Balaan ibiddaa gandoota baay'ee waliin gahe to'atamuu paarkichi beeksise

Balaan ibiddaa Paarkii Biyyaalessaa Gaarreen Arsii keessatti torban tokkoof ture jedhame guyyaa kaleessaa, Roobii waaree booda, to'annoo jala ooluu paarkichi beeksise. Paarkii waggaa kudhan dura hundaa'eefi bineensonni marartoo [endemic] kanneen akka jeedala diimtuu argaman kana keessatti balaan ibiddaa yoo dhaqqabu yeroo jalqabaaf miti. Itti gaafatamaa Paarkii Biyyaalessaa Gaarreewwan Arsii kan ta'an Obbo Mohaammad Tiifoo BBC'tti akka himanitti guyyoota jaha darban balaan abiddaa hammaatee turen gandoonni hedduu miidhamuullee ibsan. ''Naannoo gaara Cilaaloo argamutti bosona baay'inaan gube. Haa ta'u malee, aanolee torban kanarratti guyyaa har'aa [Roobii] dhaabbatee jira'' jechuun roobni roobuu himan. Ta'us, deebi'e eegaluu akka malu shakkii qaban ibsaniiru. Bakki balaan ibiddaa amma dhaqqabe bilookii afur paarkichi qabu keessaa tokkottidha. Balaan ibiddaa dhaqqabe bilookii Cilaaloo Gaalamaa jedhamu kanatti akka ta'eefi kunis aanaalee sagal akka daangessu himan. Akka qondaalli jedhanitti bakki balaa dhaqqabe garuu aanaalee 7 daangessa. Balaa tibbanaan walqabatee kanneen Aanaa Xiyyootti 15 to'ataman dabalatee namoonni 25 shakkiin to'annoo jala oolu paarkichi beeksiseera. Yeroo balaan ibiddaa akkanaa dhaqqabu bineensonni kanneen akka Gadamsaa, Borofaa, akkasumas Jeedala Diimtuu ibidda jalaa baqatanii bahuu waan danda'anif akka hin miidhamne ogeessonni amanu. Ta'us, ibiddi akkanaa qabeenya uumamaa bakka sana jiru irratti miidhaa guddaa geessisa. ''Aanaa Xiyyoorra ganda afuri, Heexosarraa ganda sadii, Loode Heexosaarra ganda lama, Diksiis irraa ganda sadii, Roobeerraa ganda tokko, Xixhoorraa ganda torbarratti, Digaluufi Xiichoorratti ganda sagalitti balaan ibiddaa qaqqabe'' jedhan Obbo Mohaammad. Balaan walfakkaatu waggaa lama dura kan dhaqqabe yoo ta'u ibidda ka'e to'achuuf yeroo dheeraa fudhatee ture. Muuxannoo kana dura tureenis, sababoonni ijoo balaan akkanaa akka dhaqqabu taasisan hawaasni naannoo 'lafa dheedinsaa babal'ifachuuf jecha' bosonatti ibidda qabsiisuuniifi bineensa ofirraa ari'uf yaali taasisuuni. Kanarrattimmoo, 'bonni dheerachuufi bubbeen' akka hammeessu himu Obbo Mohaammad. Ta'us, gandoota hammanaatti haala 'walfakkaataan ibiddi ka'u isaaf sababa beekame hin jiru' jedhan. Ammatti akka qondaalichi jedhanitti miidhaan bineensota bosonaa paarkichaarratti gahe hin beekamu. ''Lafti gubate hedduu waan ta'ef bineensonni miidhaman jiraachuu malu,'' kan jedhan qondaalichi xxiyyeeffannoon guddaa ibiddicha to'achuuf taasifamaa ture jedhan. 'Garuu sololi'aa, gogorrii ibidda keessa yoo deemnu duddu'ani agarreerra' jechuun BBC'tti himan. Balaa tibbanaan 'hirmaannaan ummataa kan duriirraa xiqqaachuu' kan ibsan qondaalli kuni ta'us hawaasi kunuunsa akka cimsu mariin akka taasifamu ibsan.


Sareen Joo Baayiden Major jedhamu ammas Waayit Hawuusitti nama ciniine

Sareen Baayiden Meejar ji’a tokko dura Waayit Hawusiitti waan nama ciniineef leenjiif gara Delaweeritti ergamee erga deebi’ee guyyooti muraasa booda ammas nama ciniineera. Dubbi himaan Giifti duree Jiil Baayiden “of eeggannoo guddaa taasisuuf” namni ciniiname kun hojiitti deebi’uun dura gartuu meedikaalaa Waayit Haawus birratti ilaalamuu himaniiru. Meejor saroota Baayiden gosa Jarman Sheepardi ta’an lamaan keessa isa quxisuu yoo ta’u, seenaa Waayit Haawusii keessatti saree bakka wiirtuu saroota baraaramanii irraa dhufe isa jalqabaadha. “Saree garraamiidha,” jedha Pirezdaant Baayiden. Maayikel LaRoosaa, dubbi himaan Giiftii duree, Wiixata wanta uumame kanaratti yemmuu dubbatan Meejar “ammayyuu naannoo isaa haaraa kanatti baruu yaalaa waan jiruuf utuu deemaa jiruu nama tokko ciniine,” jedhaniiru. CNN hojjataan Tajaajila Paarkii Biyyooleessa bakka Sawuuz Lowuun jedhamurratti ciniinee wal’aansa argachuuf hojii dhaabe ture jedhuun gabaaseera. Dhimma kana irratti Tajaajila Paarkii Biyyaaleessa irraa deebii argachuuf yaaliin CNN taasise hin milkoofne. Bitootessa 8 irratti erga jalqaba nama ciniinee booda sarootni Baayideen lamaan, Meejari fi Chaamp, umurii ganna 13, gara mana maatii Baayidan Wilmiingitan, Delaaweer jirutti geeffamanii turani. Maddi eenyumaan isaa hin ibsamne akka CNN’tti himetti, yeroo sanatti Meejar hojjattoota Waayit Haawusii fi eegdootatti utaalaa, dutaa fi itti fiigaa ture. Pirezdaant Baayidan akka jedhanitti Meejar namoota haaraa hedduu naannoo isaa jiranitti baruuf yaalaa jira. ''Achii siiqxee yoo deemtu namni haaraa ati hin beekne lamatu jira, isaan yeroo socho’an innis eeguumsaaf itti adeema,” jechuun Baayiden sagantaa ABC Good Morning America’tti himeera. “Namootni %85 ta’an [Waayit Haawus jiran] isa jaallatu. Eegee isaa mirmirsaa isaan arraabaa oola. Garuu… namootni tokko tokko, jalqabumaan saroota akka sodaatan naaf galeera.” Baayiden saree ganna sadii kan ta’e Meejariin kan guddifachaan fudhate, buchullaa ta’ee bara 2018tti dhaabbata bineensota kunuunsu 'Delaware Humane Association' irraati. Saree inni tokko Chaamp yeroo Baayidan itti anaa pireezdaantii turetti Waayit Haawusii keessa jiraateera, Ammajjii bara kanaatti gutummaatti achi seenuun dura.


Dhoksaa laphee reebuu Goorillaa qorattoonni ifa godhan

Goorillaan kormaa tokko haguma guddina isaa caalaatti harka lamaan laphee isaa rukutuu akka danda'u, kunis firootas ta'e diinota isaatti hagam cimaa akka ta’e agarsiisuuf ta'uu saayintistoonni mirkaneessaniiru. Akkuma shakkamaa ture, sagaleen dibbee fakkaatu yoo laphee isaa rukutu dhagaahamu guddinaa fi jabina mul’isuuf kan godhamu ta’uu qorannoon haaraa mul’iseera. Rukkuttaa laphee kanaa goorillaan dhalaa, kormaa hormaataaf ta’u filachuuf kan fayyadaman yoo ta’u, goorillaan kormaa ammoo lolaaf ittiin akeekkachiifamu. Qoraattonnii akka jedhanitti kun bosona tirooppikaali goorillootni kun jiraatan keessatti mala haasaa ykn tooftaa wal qunnamtii ciimadha. Sagaleen rukkuttaa laphee, kan goorilloota kormaa ga’eessa ta’anii fi sababa rifeensa dugda gubbaa qabaniin 'silverback' jedhamuun beekamanii hanga fageenya kiiloomeetira tokkotti dhaga’amuu danda’a. “Yeroo dheeraaf jabina isaanii agarsiisuuf kan godhanidha jennee yaadna turre, kanammoo kan agarsiisan gara kormaa fi dhalaattisidha,” jedha Jarmanii, Leyipziig, Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology irraa Eedwaard Raayit. “Warra kormaatti kana kan agarsiisan ‘ilaali, ani guddaa fi cimaadha, ana hin qoccoliin’ jechuufidha, warra dhalaatiin ammo ‘ilaali, ani ciimaa fi guddaadha, tarii hormaataaf na filachuu qabda’ jechuufi.” “Yeroo jalqabaaf sirritti mirkaneessinee, eyyee, rukuttaa laphee kana guddina ofii agarsiisuuf ni fayyadamu jechuu dandeenya.” Hawaasa goorillaa keessatti, yeroo hedduu gartuleen kormaa tokkoo fi dhalaa hedduu of keessaa qabu waliin jiraatu. Warrii dhalaa gartuu tokkorra gara biraatti geggeeddaramuu danda’u, utuu warri kormaa qalbii isaanii hawwachuuf yaalanii. Goorilloota kormaaf guddinni waan barbaachisaadha, qaama guddaa qabaachuun aangoo qaban, dandeetti lolaa fi hormaataaf milkaa’oo akka ta’an agarsiisuu danda’a. Umurii xiqqaa irraa eegalanii goorillooti kormaa laphee isaanii rukutuu shaakalu. Qorannoon barruu Scientific Reports irratti bahe akka jedhutti goorillaan tokko yoo guddaa ta’e yeroo laphee isaa rukutu sagaalee caalatti furdaa ta’e dhageessisa. Sagaleen inni baasu guddina qaamaa isaa waliin kallattiin hariiroo qaba. Kana jechuun warri xixiqqaa sobaan sagalee furdaa baasanii goyyoomsuu hin danda'an. Sagaleen isaanii kun guddina ujummoo sagalee kan qoonqoo isaanii keessa jiruun walqabata jedhu qorattoonni. Dabalataan ammo, goorillooti adda addaa si’a meeqaa fi akkamiin akka laphee isaani rukutan irratti adda addummaan akka jiru barameera. Kun ammo fagootti gorilla isa kamtu sagalee dhageessisaa jira isa jedhu adda baasuuf fayyadaa laata yaada jedhu uumeera. Qorattoonni bu’aa kanarra kan ga’an bal’ina qaama goorilloota kormaa suuraa irraa safaruuni. Sagalee goorilloota Paarkii biyyaalessaa Volkaanos, Ruwaandaa jiran irraa waraabame fayyadamuunis, rukuttaan laphee kun hangam akka ture, si’a meeqa akka ta’ee fi hagam akka furdatu ilaalaniiru. Bara 2018tti gosti goorillaa kun gara 600tti xiqqaate kan ture yoo ta’u, hojii kunuunsa hedduu booda yeroo ammaatti addunyaa irratti lakkoofsan 1000 ol ga’aniiru. Goorillooti kun nannnoolee eegamoo Rippaaplika Dimokraatawaa Koongoo, Ruwandaa fi Yugaandaa keessatti argamu.


Arbi tokkichi Keeniyaarraa Itoophiyaa seene maaliif hawaasa biratti miira addaa uume?

Naannoo Oromiyaa godina Booranaatti  arbi tokko gama Keeniyaarraa daangaa qaxxaamuree seennaan ummanni gar-malee gammaduun akka eegumsi godhamuuf dhaamachaa jijru. Arbi kun Keeniyaa naannoo Marsabeetiirraa karaa Soloolotiin Iddii Lolaatti  ce'uu dubbatu namoonni aanaalee Miyoofi Dirreerraa taatee kana quba qaban. Akka ilaalcha Booranaatti arbi deebi’uun isaaniif waan milkii akka ta'etti ilaalama. Kanaaf, arbi tokko dhufuun hawaasa godinichaaf gammachaa waan ta'eef dubbii ijoo ta'aa jira. Jaarsii argaa dhageetii Aabba Borbor Bulee dhufiinsa arba kana bilbilaan itti himuu dubbata.  'Hin ajjeesinaa jechuun hawaasni waliigalee, nama tokko kan qawweedhukaasellee poolisiin Iddii Lolaa qabuu hima. Gaafa inni ijjoollee ture bara Gadaa Jaldeessa Liiban arbi tokko Keeniyaarra Boorana dhufee osoo hin turiin jiraattonni akka ajjeesan kan himu Aaba Borbor Bulee,  arbi amma dhufe kun korma abuuruu dhufedha jedha. Yoo namni itti bu’uu baate, ol deebi’ee manasaatiin godaanee dhufa jechuun amanu.  “Inni lafa ilaaluu dhufe; yoo jaallatee namni isa hin tuqu ta'e nagaan deebi’ee maatiisa fudhatee deebi’a.  Booranni akkanaan beekaa,” jedha hayyuun argaa-dhageettii kun. Arbi dur adamoon itti cimnaan Booranarra gara Keeniyaatti godaanuu kan himan namoonni, hanga ammallee mallattoon toora ittiin godaane jiraachuu ibsu. Jiraataa Iddii Lolaa kan ta'an Aabba Qaallichaa Nuuraa karaa Iddii Lolaatiin arbi osoo Solooloo deemuu du'ee lafeen isaa dhakaa gidduutti rakkatee jiraachuu hima. Namoonni dur bineensota bosonaa adamsanii ajjeessuun gootummaa ittiin mul'ifatu. Dhalooti ammaa garuu waan barnoota qabuuf, fedhiifi faayida bineensaa beekuun hedduu jaalala qabuuf. “Eegiin dhaladhee lafee sana argaan ture; jaarroleen gaafa arbi godaane, tokko darbuu dadhabee achitti du’e jedhu." Qilleensii Booranaa bineensa bosonaa kan akka arbaafi saattawwaatiif gaarii ta’uu himuun, haala mijaataa argannaan, bineensi hedduun deebi’ee jijraachuun dirqama jedha. Akka Aabba Qaallichaa himutti, bineensonni hedduun Keeniyarraa dhufan, dangaa ga’anii deebi’u. “Bineensi akka saattawaa yeroo baay’ee dhufanii gaara kanaan bahuun deebi’u. Silaa garana dhufu guddoo fedhu fakkaata. Bineensii ammoo qilleensa lafaa waan beekaniif ofumaan godaanee dhufa, yoo haalli mijataan  jiraate gamana jiraata ture," jechuun miira gaabbiin ibsa. Itti-gaafatamaan Paarkii Biyyaalessaa Booranaa Obbo Nigusee Waatoo kan barbachaa arba kanaa aanaa Iddii Lolaa ganda Melbaanaa keessa jiru, kun seenaa addaati jedha. Barbaacha arba kanaa godina Booranaa keesssa namoonni aanaa cufa irra dhufanii faan dha’uutti jiraachuu hima. "Uummanni haalaan arba kana itti gammadee, simatee akka namni hin tuqne eegumsi akka godhamuuf qaamolee mootummaa qunnamuun isaanii waan baay’e nama gamachiisuu," jedha. “Uummanni kun badhaafamuu qaba; akka Oromiyaatti ykn akka Itoophiyaatti qofa miti, akka Afriikaatti dhimma kanarratti badhaafamuu qabu." Arbi kun dhufuu hordofee Obbo Niguseen mootummaa Federaalatti dhaamsa dabarsuun  mootummaan akka xiyyaara erganiif waadaa galuu ibsa. Ammaatti garuu waan nami jedhu osoo hin taane arbi kun garamitti socho’ee jechuun  qorannoof faan dha’utti jiran. Ogeeyyiin bineensotaafi namoonni dhimma kanarratti hojjatan hedduun aanaa Dirreefi Iddii Lolaa keessa akka arbi kun eegumsa argatuu dhaamsa dabarsuufi barbaaduurra jiru. Torbaan tokkoon dura daarektorootiin Paarkii Federaalaa Kumara Waqjiraa, akkasumas bulchaan godina Booranaa Aabba Guyyoo Galgaloo dhimma bosona Booranaa irratti yaada qaban miidiyaa hawaasarratti maxxansaa turan. Ministirri Muummee duraanii Itoophiyaa Obbo Hayile-Maariyaam Dassaaleny eebba Yunivarsitii Booranaa irratti waamnan, dursa Paarkii Biyyaaleessa Booranaa daawwadha jechuu isaanii  hima  Obbo Niguseen. Obbo Hayile-Maariyaam Dassaaleny ofii isaaniillee waan dansaa qabatanii akka dhufan dhageenyeerra jedha. Miidiyaa hawaasarratti namoonni hedduun bakka arbi kun jiru hordofuu, seenaa bineensoota Oromiyaa nama hubbachiisuufi eegumsi akka godhamuuf dhiibbaa gochuuf barreessaa turan. “Yaadaa namni arba kana irra miidiyaa hawaasa irrati maxxanse guddoo irra gammade cufa fudhadhe bakka tokko keewwadhe…uumama walliin uummanni kun waan sii dinqisiisuu hedduu irra barachuu danda’ani. "Maanguddoon Booranaa Aabba Jaatanii Taadhiifi jaarroleen biroo Nageellee Booranaafi Finfinneerraa naaf bilbilanii arbi kun akka hin ajjeefamne nuuf himan. , iccitiinsa maal akka ta’e ani hin beekuu, garuu qabeenna uumama jiru kun maal akka ta’e nu caalaa beekuusaaniirra maddaa. Karaa biraa ammoo faayidaansaa biyya kanaaf maal akka ta’e ni beekuu,” jedha itti-gaafatamaan kun. Akka Abbaa Taayitaa Qabeenya Bineensota Itophiyaatti  bara 1970 keessa arba 10,000 Itoophiyaa keessa jiru ture.  Haata'u malee, adamodhaan ajjeessuun xiqqaatee amma 2,500 tti gadi deebi’eera. Mudde bara 2020 keessa  guyyaa tokko keessatti arbi 6 ajjeefamuullee himan. Harka caalaan arbi Itoophiyaa paarkiiwwan Baabbilee, Maagoofi Gambeelaa keessa akka jiran himama. Namoonni arba kanaan, “baga dhufte, baga  biyya teetiitti deebite" jedhani faarsaa jiran. Kana qofaa miti, kan biroonillee akka dhufu abdii guddaa qabanis ibsachaa jiru. "Osoo arbi tokkichi kun gara Booranaa hin dhufiin dura, arbi ni dhufa jedhanii jaarroleen ibsaa turan garuu naaf hin gale malee," jedha aanga'aan mootummaa  dhimma kana hordofu. Akka seera addunyaatti bineensa biyya tokko qaxaamure biyya biraa deemuun dhorkaa miti. Bineensa kana kan dur haadhee biyyaa baasee uumata. Akka jiraatonni jedhaniitti wallaaluufi seera dhabiinsati rakkoo sun fide. Itti-gaafatamaan Paarkii Biyyaalessa Booranaa Obbo Niguseen,” bineensi bosonaa dhukaasa hin jaalatu,  sababa kanaaf bineensi akka arbaa, saatawwaa, warseessii faan naannoo Oromiyaa godina Booranaa keessaa baqatee, dangaa qaxxamuree Keeniyaa seene,” jedha Paarkiin Biyyaalessa Booranaa humna gudda hin qabu kan jedhu itti-gaafatamaan kun, arba kana yoo arganiillee gara paarkii geessuun ulfaataa ta’u hima. “Paarkii keenna qofaa miti, akkuma Itoophiyaattuu meeshaan arba ittiin qabanii idoo biraatti geessan hin jiru, wanni nu gochuuf deemnuu, akka inni hin tuqamne eeguu qofadha." Obbo Niguseen akka jedhutti ammaaf wanti godhamuuf eegumsadha. Hojjiin duraa bineensi bosonaa kan barbaadu nageenna waan ta’eef nageenna ammoo ummanninuu waan mirkaneessef hin tura jedhen amana jedha. Yeroo Pirezidaantiin Itti-aanaa Naannoo Oromiyaa  Girmaa Amantee (PhD) Boorana daawwatanitti uummanni  paarkii sadii ykn afur akka ijaaramuuf gaafachaa turan. Ammatti kan jiru Paarkii Biyyaalessaa Booranaa qofadha. Paarkiin kun Balaadhaaf kan saaxilamuu danda’uuf kunuunsi ni barbaachisaaf jedhanii galmeessanii jiran. Paarkiin kutaa shan qabu kana keessatti gosti bineensota bosonaa argamu 46 ol ta'a. Akaakuuwwan simbirroo addunyaa kanarraa eessayyu hin jiretu Paarkii Biyyaalessaa Booranaa kana keessatti argama. Addunyaa keessa bakki gosti hare diidaa lama taatee bakka tokkootii argamtuu Paarkii Biyyaalessa Booranaa qofa. Paarkiin Biyyaalessaa Booranaa kun kutaa shan kan qabu yoo ta'u, bineensonni akka leencaa, saattawwaa, qeerransaa, gadamsaa, saallaa, kkf keessa jiraatu. Haata'u malee, wanti nama gaddisiisuu qabeenyi bineensia bosonaa kun balaa ongeerra oolchuuf wanti godhame hin jiru jedha Obbo Niguseen. "Godina Booranaa keessa lagni tokko kan keessa yahuu hin jiru akka paarkoota biroo, kanaaf bineensi guddoo miidhamee garaa nama nyaata," jedha. Paarkiin tun amma akka mootummaan dhimma bineensa bosonarratti xiyyeeffatee haala jireenna isaanii mijeessee hojjatuufi akka qaamni biroolleen dhaga’ee  isaan gargaaru barbaadan. Maaltu hojjetamuu qaba? Abba Niguseen rakkoon guddoon jirtu dhimma paarkiin xiyyeeffannaa dhabuu akka ta’e ibsa. Mootummaa osoo hin ta’in kan bineensa kana tiksee asiin ga’e uumata ta’uu hima. Duraan wanti hojjatame xinnoo waan ta’eef, jijjirama fiduuf itti karoorfachuutti jiraachuu dubbachuun, dura lakkoofsa bineensa bosonaa akka dabaluuf wanti barbaachisu hubannoo uummataaf kennuudha ture. Amma garuu uummanni kun beekumsaafi hubbannoo qabuun nuuyyu ceersutti jira jedha Ta'ullee hubbannoon kun cimee itti fuufuu qaba. Wanti baay’ee barbaachiisaa bishaanidha. Godinicha keessatti dhiheesi bishaanii baayyee  rakkisadha kan jedhan aanga'aan kun, jiraatonniyyu bishaan barbaduuf kilomiterii hedduu miillan deemu jedha. Wantooni biroo karaa, marraafi humna namootaa bineensa kan tiksuu dabaluun barbaachiisaa ta’u ibsa. Uummanni Godina Booranaa amma arbi kun Keeniyatti deebi’ee maatiisaa waliin as deebi’utti abdii guddaan eegaa jira.


Godina Booranatti barbaachi loonii eela jigee keessaa itti fufeera

Godina Booranaatti Eeli Dubbannaa jedhamu jiguun lubbuun nama tokko yoo dabru, loon hedduus miidhamaniiru. Kanuma hordofee barbaachi loon qotanii baasuu ammallee itti fufeera. Balaan kun ka dhaqqabe guyyaa Wiixataa Aanaa Miyoo Ganda Meelbanaatti oggaa tahu, haga hardhaatti loon qotanii baasaa jiraachuu odeeffanneerra. Dargaggeessi biyyeen itti jigdee lubbuun dabre reeffa isaa qotanii jalaa baasuun guyyaa Roobii awwaalameera. Walumaa galatti horiin eelii kun itti jige loon 31 yogguu tahu, namni immoo jaha. Balaa jiguu eelaa akkasii 'amma dura mudatee hin beekne' jedhame kanaan, guyyaa Wiixatarraa kaasee halkanillee otoo hin hafin walitti aansuun qotaa turan. Jiraataan ganda Meelbanaa Soraa Jaarsakuloo akka BBCtti himetti ''Eeli namaafi loonirratti jige. Eeli guddoo gadi fagaata,'' jedhe. Loon bishaan dhugaa turan kan maatii lamaa akka turanis dargaggeessi kun ni hima. Bulchaan Ganda Meelbanaa Aabba Boruu Waaqoo ammoo guyyaa Kibxataa BBCtti wayita dubbatanitti, sababni eeli kun itti jigeef gama gubbaatiin baqaqaa yookaan fallaaqa waan qabuuf tahuu himan. ''Eeli fallaaqa gubbaarraan qaba. Dhaanicha roobaan lafti jiitee jennaan, baqaqaan taan walgadhiiftee, loon murnyi kaan dhugee kan olbahaa jiru, murnyi kaan ammoo gadibu'uutti jiru itti dhaqate.'' Baqaqni kun kan dhiyeenya mudate otoo hin taane, kanum duraan turedha kan jedhan Aabba Boruu ''tarsa'aan eelaa waggaa dheeraa turuu dandeetti. Eegi tarsa'ellee waggaa sadii ykn afur turuu danda'a,'' jedhan. ''Adaguma Rabbin gadibuusu malee, waan haarettii dhibii miti.'' Gama kaaniin bulchaan gandaa kun akka jedhanitti mootummaan meeshaalee ittiin qotanii baasaniifi ibsaallee dhiyeessuu nutti himan. ''Jeneratara as dhaabanii ibsee bobeessanii, warri mootummaatuu walumaan qottuutti jirra. Bishaaniifi midhaanillee fidanii, walumaan itti deemutti jirra,'' jedhan. Naannoo yeroo bonaa margaaf bishaan loonif rakkoo itti ta'e Boorana keessatti, eeli bishaanii loowwaniifi namoota jiraachisuuf gahee guddaa taphata.


Ameerikaan DNA bineensa lafa kanarraa baduuf jetturraa fakkaattii tolchite

Saayintistoonni Ameerikaa bineentii lafa kanarraa baduuf jettu DNA bineensa wal-fakkaataa bara 1988 cabbaa’ee taa’eerraa fakkaattiishee tolchan. Dhalachuun fereetii Elizaabeet Aan jedhamte kanaa Tajaajila Qurxummii fi Bineensotaa Ameerikaan himame. Fakkeessanii tolchuun kuni bineensotaa badaa jiraniif kan jalqabaati. Bineensonni baduuf jedhan kunneen sanyii akaakilee torba irraa dhufantu bara 1981tti argame. Fakkaattii isaanii hojjechuun kun baay’inni isaanii akka dabalu gargaara jedhan saayintistoonni. Dhalachuun Eliizaabeet tarkaanfii guddaa dha jedhe Tajaajilli Qurxummii fi Bineensa Bosonaa Ameerikaa. Qaccee sanyii Wiillaa jedhamurraati fakkaatiinshee kan hojjetame. Willaan akaakilee fereet torba keessaa tokko miti. Sanyiinsaa bara 1981 dura badeera jedhameeti yaadama. Wiillaan sanyii amma lafa kanarra jiaraataa  jiru hin qabu, bosonuma keessaati argame. Dhalachuun Elizaabeet sanyii danuu fi warra badaa jiru oolchuuf taha jedhanii amanu saayintistoonni. ‘’Qorannoon kuni sadarkaa jalqabaarra haa jiraatuyyuu malee, sanyii badaa jiru fakkeessanii tolchuun kuni kan jalqabaati. Kana boodaafis abdii qaba,’’ jedhan Tajaajila Qurxummii fi Bineensa Bosonaa daariktara kan taha Nooriin Waash. Elizaabeet gara bosonaatti hin gadhiifamtu achuma iddoo dhalatteetti saayintistoonni ishee qoratu. Fereetiin kun dhaabbata Vaayijiin jedhamuun micireen gadameessa feereetii biraa keessa akka kaa’amuun dhalatte. Bona darbe dhaabbatichi sanyii fardaa Mongooliyaa baduurra jiru adeemsa walfakkaataan tochee ture. Farda kanas DNA waggaa 40 irraa hojjechuun maqaasaa Kurrt jedhaniin. Fereetiin Ameerikaa keessatti sanyii badaa jiran keessaa ishee tokko dha. Saayintistoonni baayyee waan sodaataniif kanneen 120 tahaniif talaallii Cocid-19 kennaniiruufi. Sanyii fereetii kan fakkaatan mink kan jedhaman kuma kudhaniin lakkaa’aman sababa koronaavayirasiin du’aniiru. Awurooppaa keessattis miiliyoonaan kan lakkaa’aman talaallii fudhataniiru.


Itoophiyatti bineensota bosonaa shan sodaa baduurra jiran

Itoophiyaan qabeenya akaakuu bineensota gara garaa qabaachuun biyyoota tarree duraarra jiran keessaa addunyaarratti sadarkaa afuraffaarratti akka argamtu ogeessi kunuunsa bineensota bosonaa Obbo Cammaree Zawudeen ni dubbatu. Biyyattiin akaakuu bineensota gara garaa akka qabaattu kan taasise teessuma lafaashee, biyyoota ishee daangessanii, akkasumas biyya baddaafi gammoojjii gidduutti argamtu waan taateef jechuun qorannoo eeruun ibsu Obbo Cammareen. Kanaan dura saattawwaa Itoophiyaa keessatti arguun salphaa kan ture ta'ullee, amma garuu qormaata ta'eera. Jeedalli diddiimoon Paarkiiwwan Biyyaalessaa Gaarreen Baalee, gaara Abuune Yoseef Walloo jiru keessaafi naannoo Manzi Gassaatti kan argaman ta'anillee, yeroo ammaa kana lakkoofsi isaanii xiqqachaa dhufee bineeldota baduu malu jedhamee yaadda'amaa jiran keessatti argamu. Itoophiyaan qabeenya bineeldotaa addunyaarratti maqaa ishee dhoofsisuu danda'an kan qabdu ta'ullee, haalli bineeldonni itti jira garuu yeroodhaa gara yerootti lakkoofsi isaanii hir'achaa akka dhufe ogeessonni BBCn dubbise ni ibsu. Ogeessaafi gorsaa eedgumsaafi misooma bineensota bosonaa kan ta'e Dr. Mokonnon, Itoophiyaatti bakkeewwan bineensonni bosonaa jiraatan sirriitti eegamuu dhabuufi jeeqamuusaarraa kan ka'een walhoruu waan hin dandeenyeef hir'aataa dhufanii yaaddoo baduurra kan gahan jiraachuu dubbata. Qorkee Siwaayin (Qorkee Itoophiyaa) Bineensi kun Itoophiyaa keessatti qofa kan argamudha. Kanaan dura bakkeewwan eegumsi taasifaman shan keessatti kan argamu ture kan jedhan Obbo Cammareen, Paarkii Biyyaalessaa Awwaash, Da'oo Bineensota Yaa'aballoo, Paarkii Biyyaalessaa Nacci Saarii keessa kan turan guutummaan guutuutti baduusaanii himu. Qorkee Siwaayin (Qorkee Itoophiyaa) yeroo ammaa lakkoofsa gaariidha jedhamuun kan argamu bakka Sinqillee jedhamu Shaashamannetti diyoo jiru keessadha. Paarkii Biyyaleessaa Maagoo kan naannoo Kibbaa keessatti argamu keessattis akka argamu Obbo Cammareen ibsaniiru. Harree-diidoo guddicha (Gireev Zebira) Itoophiyaa keessa akaakuuwwan harree sadii jiraachuun kan himan Obbo Cammareen, gosa sadan keessaa harree-diidoo guddichisa tokkodha jedhu. Gosti harree kanaa baayyinni isaa baayyee hir'achaa dhufuu ogeessi kun ni dubbatu. Addunyaarratti gosti harree kanaa Itoophiyaafi Keeniyaa keessatti qofa akka argamu dubbachuun, Itoophiyaa keessaa lakkoofsi harree-diidoo guddichaa kun xiqqachaa dhufee muraasa qofatu jira jedhu. Bineensonni kunneen eegumsi addaa isaaniif hin taasifamu taanaan, 'qabnaarraa gara qabna tureetti' kan jijjiiramu yeroon isaa fagoo miti jechuun yaaddoo qaban himu. Gadamsa Gurraacha Addunyaarra sanyii gadamsaa lama (adiifi gurraacha) akka jiran kan dubbatan Dr. mokonnon, gaanfa isaaf jecha qofa haleellaan guddaan akka irra gahu ibsu. Itoophiyaa keessa gadamsi gurraachi turellee yeroo ammaa kana garuu "sadarkaa jira hin jedhamnerra geenyeerra," jedhu. Obbo Cammareen waa'ee gadamsaa yeroo dubbatan, "Maqaadhuma isaatu hafe malee bineensi kun hin jiru," jedhan. Waggoota 30 fi 40 darban keessa gadamsa dhabneerra kan jedhan Obbo Cammareen, qorannoowwan hedduu taafiamaniin bakka tokkottillee argachuu hin dandeenye jedhan. Yaaduma Obbo Cammaree kana kan deeggaran Dr, Mokonnonis, gadamsi Itoophiyaa keessatti yeroo dhumaatiif argame kan jedhame A L I bara 1985 sulula Oomoo keessatti jedhu. Naannoo sana ammallee jira oduun jedhu jiraatus, odeeffannoon qabatamaa akka hin jirre ibsuun, kanaaf Itooophiyaa keessaa badeera jennee tilmaamna jedhu. Jeedala Diimtuu Jeedalli diimtuu bineensa foon soorattu Itoophiyaa keessatti qofa argamtudha. Sanyiin jeedalaasadarkaa addunyaatti Itoophiyaa keessatti argamtu kun bineensota bosonaa foon sooratan baduuf deemu jedhamee sodaatamaa jiru keessaati. Jeedalli diimtuu Itoophiyaa keessatti bakkeewwan torbatti kan argamu ta'ullee, yeroodhaa gara yerootti hir achaa dhufuun amma 450 kan hin caalle akka jiran qorannoon akka agarsiisu ibsu ogeessonni. Akka Dr. Mokkonnon jedhanitti, bineensonni kun badaniif sababiin guddaan dhukkubadha. Akaakuu jeedla kanaa dhukkuboonni shan kan miidhan ta'ullee garuu dhukkubni saree maraatuu addatti saroota naannoo jiranirraa isaanitti daddarbee akka isaan ajjeesu dubbatu. Jeedalli dimmtuu jireenyi isaanii gamtaan waan ta'eefis, isaan keessaa tokko too dhukkuba saree maraatuun qabame warra hafanitti salphaatti dabarsuu danda'a. Arba Arbi bineensota Afrikaa keessatti argaman namootaan miidhaa irra gahu keessaa isa tokkodha jedhu Dr. Mokonnon. Itoophiyaan waggoota 100 darba keessa qabeenya arbaa qabdu keessaa %80 akka dhabdeettu qorannoowwan ni agarsiisu jedhu Obbo Cammareen. Yaaduma Obbo Cammaree kana kan deeggaran Dr. Mokonnon ammoo Itoophiyaan baroota 1980n keessa qabeenya arbaa qabdu keessaa %80 dhabdeetti jedhu. Itoophiyaa keessa gosa arbaa lama akka jiran kan ibsan Obbo Cammareen, arbi Da'oo Bineensota Bosonaa Baabbilee keessatti argaman lakkoofsi isaanii waggaa waggaadhaan hir'achaa deemuu kaasu. Naannoo Oromiyaa Gujii keessa arbi lakkoofsi isaanii 20 gadi ta'e akka jiran ibsuun, torbanuma kana keessallee sadii ajjeefamuusaanii dha'uu dubbatu. Qabeenya arbaatiin kan beekamu Paarkii Oomoo Maagoo keessaas lakkoofsi arbaa hir'ataa dhufeera. Yeroo ammaa lakkoofsaan foyyee qaba kan jedhamu Tigiraay keessa, Qaaftaa Shiraaroo, akkasumas Baabbilee keessa ta'uu himu. Simbirroota Paarkiin abijaataa Shaalaa simbirroota bantii kaabaa irraa dhufan bakka itti argaman akka ta'e ogeessonni ni ibsu. Walumaagalatti gosoonni simbirootaa Itoophiyaan alaa dhufan 241 ta'an  yoo jiraatan, 20 kan ta'an ammoo  Itoophiyaa keessatti simbirroota argamanidha jechuun ibsu ogeessonni. Dhiibbaa nam-tolchee waggoota 30 darban qaqqabeen, bishaan haroowwan keessa jiran hir'achaa dhufuun isaa bakki jireenyaa simbirrootaafi wanti nyaatan dhibaa dhufnaan lakkoofsi isaanii hir'ateera. Haata'u malee, waggoota lamaan darbanii asitti bishaan haroowwanii dabalaa waan dhufeef simbirroonni deebiyaa jiru jedhu. Lakkoofsi bineensota bosonaa hir'achaa deemuun taateedhuma addunyaati. Ardii Afrikaafi biyya keenya Itoophiyaa keessattis qabeenyi bineensota bosonaa hir'achaa dhufeera. Kanaaf ammoo sababoonni gara garaa kan jiran yoo ta'u, inni duraa garuu lakkoofsi ummataa dabaluu ogeessonni ragaa bahu. Sababii akka bineensonni bosonaa hir'atan taasisu biroon ammoo bakki jiraatan itti dhiphachaa dhufuu isaati. Bakkeewwan adamoon seeraan alaa jiranis lakkoofsi bineensota bosonaa baayyee hir'ataa dhufuufi baduuf akka sababaatti eerama. Invastimantiin babal'achuu, bakkeewwan bineensonni bosonaa jiraatan dhiphachaa deemuus  akkasuma lakkoofsi bineensota bosonaa akka hir'achaa deemuuf gahee taphatu qaba jedhu. Bineensota bosonaa kan kunuunsinu ykn eegumsa taasifnuuf waan miidhaganiif ykn uumama waan ta'aniif qofa miti kan jedhan Obbo Cammareen, "Jiraachuufi jiraachuu dhabuu dhala namaatiif barbaachisoodha," jedhan. Bineensonni bosonaa jiraachuun dhalli namaa akka jiraatuuf murteessaa ta'uun hubatamee, mootummaan fayyadama lafaa ilaalchisuun imaammata rakkoo kana furu mijeessuu qaba jechuun gorsu. Imaamman lafaa walfakkaataa ta'e yoo jiraate, bosonaaf, misoomaaf, jireenya bineensota bosonaatiif kan jedhu sirnaan daangessuun ni danda'ama jedhan. Hawaasni naannoo bineensonni bosonaa jiran jiraatan, wantota bu'uura jireenyaa ta'an ittiin jiraatan guutuufiin barbaachisaadha jechuun dubbatan. Bineensonni bosonaa hambaa biyyaafi dhaalmaa dhalootaati kan jedhan Obbo Cammareen, hambaa maallaqaan bakka hin buufamneefi dhaalmaa dhalootatti darbu kana akka hin badneef kunuunsuu barbaachisa jedhan.


Sareen qabeenya warrashee guddise dhaaltee miliyeenara taate

Sareen kun amma miliyeenara taateetti. Maallaqa ittiin duroomte kana garuu kan argatte halkanfi guyyaa dhamaatee miti. Sareen kun jaalala guddaa nama ishee guddiseef qabdu agarsiisuu isheetiif maallaqa dhaaluun duromte. Abbaan saree kana guddise maallaqa dolaara miliyoona shan dhaalaan isheef kennee du'e. Maqaa saree kanaa Luuluu jedhama. Namni ishee guddise ammoo dureessa maqaan isaa Biil Dooriis jedhamudha. Luuluun Ameerikaa Naashiviilii Teenees keessa jiraatti. Luuuun amma umuriin ishee waggaa saddet yommuu ta'u, Biil Dooriis yeroo du'u maallaqa guddaa kana dhaalaan kenneef waan turee amma miliyeenara jedhamteetti. Maartaa Barten ammoo hiriyyaa Biil Dooris kan turte yommuu ta'u, yeroo ammaa kana ammoo Luuuudhaan dhaabbataadhaan kunuunsiti. Waa'ee kanaa kan gaafatamte Maartaan, "Dhugaa dubbachuudhaaf maaltuu akka natti dhaga'amu beekuu hin danda'u," jette. Waa'ee waant tokkoo garuu sirriitti mirkaneeffatteetti, Biil Dooriis osoo hin du'iin dura saree Luuluu jedhamtu kanaaf jaalala guddaa qaba ture. Jaalalli Biil Dooriis Luuluuf qabu jabduu akka ture himti namni amma imaanaa kunuunsuu fudhatte kun. Biil Dooris dhaamsa yeroo du'a kaa'een Maartaa Barten Luuluu kunuunsuudhaaf baasii ji'a ji'aan baastu kan "sababii amansiisaa ta'e" shallagamee akka kaffalamuuf jedhe. Dhaalmaatiin maallaqani hanga kanaa miliyoonaan kennameef Luuluun saree akkamii yoo taatedha? Maartaa Barten, "Amala shaggaa qabdi [Luuluun]," jetti. Maartaa Barten Luuluu kunuunsuudhaaf dolaara miliyoona shan jijjiirtee waan fixxu itti fakkaataa? "Egaa maal godhan, nan yaala malee," jechuun kokkolfaa deebii kennite kunuunsituun Luuluu. Luuluu akka guddisaashee Biil Dooriis yoo duutellee maallaqni kunuunsa isheef taasifamurraa hafe maalirra akka oolu wanti beekame hin jiru. Bara 1992 sareen akkuma Luuluu kana carra qabeessa ta'e tokko dhaala maallaqa dolaara miliyoona 80 akka argate gabaafamee ture. Bara 2002 ammoo barreessaan Maayilas Bilaakweel jedhamu lukkuu isaa Giiguu jedhamtuuf hanga lubbuun jirtutti ittiin bashannani jechuun dolaara miliyoona 15 dhaalaan kenneefiif ture. Yoon nyaadhee fixuu baadhee haadheen balleessa jechuu baannaan lukkuun kunis maallaqa hanga kana gahu eessa geessiti laata.


Harroota sanyiin abaaboo akka hin badneef duularra jiran

Harroonni gosa abaaboo sanyiin isaa baduutti dhiyaachaa jiru baraaruuf hojii hojjetamu keessatti hirmaachaa jiru jedhame. Da’annoo harrootaa Deevoon UK keessatti argamutti sanyiin abaaboo daraaraa xixiqqaa qabuu facaafamee jira. Abaaboon ‘catchfly’ Biriiteen keessatti naannoo itti biqilaa ture keessaa, sababa qonnaa humnaa oliifi fayyadama qorichaatiin %70 ol badeera, jedhu geggeessitoonni piroojektii kana hordofaa jiran. Harroonni kunneenis sanyii facaafame kanarra deemuun (akka yeroo xaafiin faca’uu jechuudha) hormaataaf lafa keessa seensisu jedhamee abdatama. Abaaboon catchfly naannoo qarqara galaanaarra kan biqilu yoo ta’u, baala diimadii fi rifeensa maxxannee ta’e ofirraa qaba. Amma kan argamu Weelsi fi Kibba-lixa Ingilaandi keessa qofaa akka ta’e, dhaabbanni waan kana baraaruu irratti bobba’e Pilaantilaayif himeera. Dhaabbanni bineeldota baraaruu irratti idil-addunyaarra hojjetu kun akka jedhetti harroonni isaanii mooraa waajjira muummee keessatti maasii qophaa’e irratti sanyii faca’erra deemu. Karoorri keenya sanyii abaaboo kana sanyiiwwan midhaaniifi abaaboo kan biroon wal biratti lafa simbirroonni gosa garagaraa argachuu danda’an irratti guddisuu ture jedhani, Hoji geggeessituun eegumsaafi kunuunsuu dhaabbata kanaa Ruut Eenjil. Dabaluunis, ‘‘sanyii daneessuun haala guddataa deemuun naannoo sanyiiwwan baduuf ga’aniif mijataa ta’e uumuuf hedduu barbaachisaadha. Akkasumas harroota nubiratti argamaniif,’’ jedhan. Abaaboowwan akka malee bareedaniifi bakka muraasa qofatti argaman kunneen baduurraa baraaruun bakkeen duraan itti biqilaa turanitti akka deebi’an taasisuu abdii godhachuun hojjechaa akka jirudha piroojektiin kun kan beeksise.


Paarkii Biyyoolessaa Virungaa: Hojii kunuunsa goorillaa aarsaa lubbuu gaafatu

Eegumsi bosona Paarkii Biyaalessaa Virungaa jedhama kan gama baha Rippabllika Dimokiraatawaa Koongootti argamu hojii haalaan cimaa pilaanetii kanaati jedhame. J'oota 12n darban keessa hojjettoonni paarkichaa 20 ta'an dabalataan ajjeefaman. Torban darbe keessa ammoo paarkichuma keessatti riphe loltoonni DR. Koongootti ambaasaaddara Xaaliyaan ajjeesuun himataman. Paarkii biyyaalessaa akka Afrikaatti angafaafi guddicha ta'e kanatti dursaan eegdota 800 ol ta'anii Emmanu'eel de Merodee, "Haarsaan hojiin eegumsa paarkii kun akka itti fufu gochuu waan hamaa argamee hin beekne ta'aa jira," jedha. Paarkiin kun lafa sq km 7,800 kan ballatu yoo ta'u teessuma lafaa gara garaa ajaa'ibaatu keessa jira. Volkaanoowwan, haroowwan gurguddoo hedduu, bosona gurguddoofi gaarreen paarkicha keessa jiran adda isa taasisu. Paarkiin kun waggoota 100 dura goorillaawwan gaaraa kunuunsuuf jedhamee hundeeffame. Lakkoofsi waggoota kurnan darban keessa dabalullee, guutummaa addunyaarra 1,000 kan ta'an qofatu hafe. Emmanu'eel de Merodee DR Koongoo keessa waggoota 30f jiraatus guyyaa jalqaba gara biyya sanaa dhufe ni yaadata. "Kampaalaatii motora/doqdoqee bitadheen Yugaandaa keessa ba'een Koongoo gale. Akkuma daangaa ceeteen, guddinniifi miidhaginni teessuma lafa isaa si ajaa'ibsiisa. Kaaba Afrikaatti dhalatee Keeniyaatti kan guddate Emmanu'eel de Merodee, ilma mootii Beeljiyeemirraati. Garuu ilma mootii kanaan waamamuu hin barbaadu. Rakkoowwan hamaa inniifi gareen isaa guyyaa guyyaan argaa oolan cimaa ta'ullee, nama suuta jedhee dubbatuufi tasgabbaa'aadha. Haleellaan ajjeechaa qaqqabsiise ji'oota 12 keessa isaan mudate hunda isaaniif gaddisiisaadha: "Na amani, yeroo tokkotti dargagoota dhabuun dhugaadhumatti dhukkubbii guddaadha," jedhe eegdota paarkichaa keessaa tokko kan ta'eefi itti-gaafatamaan haroowwanii Giraasiyeen, Muyisaa Siyaanzaa. "Jaalleewwan koo warri waliin paarkii eegnu lubbuun isaanii darbe hojii isaanii baayyee jaallatu waan ta'eef, hojii lubbu qabeessa kunuunsuuf hanga lubbuu isaanii wareeguutti ga'an." Haata'u malee, kun hundisaanii kabaja isaaniif qabduun "lola waliin jalqabne kana caalaa akka murannoon" itti fufnu taasisa. Isaan eessa ta'aniyyu nutti boonu." Mr Emmanu'eel de Merodeenillee bara 2014 keessa itti dhukaafamee madaa'ee ture. "Kana fudhachuun sirra jira [balaan jira]. Seenaasaa dhiyoo keessatti walwaraansaan kan miidhame qaama Koongoo kan ta'e paaarkii biyyaalessaadha," jedha Rakkoo hamaa kana keessattillee milkaa'ina paarkichaas kaasuun dubbata. "Bu'aa ba'ii hedduu qaba… baayyee dararamneerra, garuu rakkoodhuma kana keessatti akka paarkichi jiraatu gochuu keessatti hojii milkaa'ina qabu hojjenneerra." Emmanu'eel de Merodeen kan rukkutame yeroo rakkisaa gareen milishaa humnaa ol hidhate M23 jedhamu naannicha keessatti cimaa dhufe ture. Yeroodhuma sana, kaampaanii Biriitish boba'aa baasu yeroo sana Soco jedhamu paarkicha keessaa akka boba'aa baasuuf mootummaa Kinishaasaa jirurraa hayyama fudhatee ture. Yeroon sun gar-malee yeroo muddama guddaa ture - [Paarkiin] Virungaa fiilmii dokumentaarii badhaasa Oscar 2014f kaadhimamee ture keessattis kaafamee ture. "Kaampaanii boba'aa Biriitish waliin wal-lolla turre… Namoota hedduu waliin wallaansoo walqabaa turre. Guyyaa sana, waa'ee hojii kampaanii boba'aa sanaa ilaalchisee gabaasa qorannoo baayyee dhiyeesseen ture." Osoo qophaa isaa bosona keessatti daguudhaan rukutamte keessa gara manaatti oofaa jiruu: "Lapheefi garaakoorran dha'ame," jedhe. Kampaanichi gocha sana abaaruun keessatti hirmaachuu waakkateera. Yeroodhuma sanarraa kaasee maqaasaa jijjiirratee DR Koongoo keessaa ni bahe. Emmaanu'eel de Merodee ani, "carra qabeessa" jedha. "Namoonni ganda keessaa dhufanii na baasan. Isaan galata qabu, anis carraaqqiin taasisu ittuma fufe. Hojjetoonni keenya baayyeen akka kanaa carra qabeeyyii hin turre." Namoonni paarkicha keessatti osoo hojiirra jiranii du'an, "maatiisaaniif gadda guddaa ibsuun hin danda'amne dhiisee darba." Qabeenya uumamaa DR Koongoo irratti waggoota dheeraaf lolli deemsifamaa jira. Biyyattiin qabeenya albuudaa kan akka daayimandii, boba'aa, Kobaaltiifi Kopperii biyya kamirrayyuu caalaa qabdi Albuudonni biyyattiin qabdu kun ammoo meeshaalee tekinooloojii ammayyaa, konkolaataa elektiriikaafi bilbilawwan ammayyaa hojjechuuf gargaaru. Virungaa keessas qabeenyi kun guutuudha. Qabeenya lafa jalaatiinis ta'e qabeenya uumamaafi bineensota bosonaatiin badhaadhaadha. Haata'u malee, ummanni miliyoona lama ta'an lafa paarkichi aguuge keessa jiran guyyaatti $1.50 gadi argatu. Wallaansoon kun ifaajee Emmanu'eel de Merodee akka dhimma haqa hawaasummaa tokkootti paarkicha kunuunsuuf taasisu qofaa miti. "Rakkoo salphaa goorillaafi arba kunuunsuu miti; walwaraansa seenaa keessatti hamaadha jedhame kana keessatti rakkoo dinagdee dandamachuudhas," jedha. "Waggoota 30 darban keessa lammileen Koongoo miliyoona torba ta'an du'aniiru jedhamee amanama. Kana keessatti ammoo dubbiin ijoo dhimma dinagdeedha. "Nuti garaa guutuun Virungaan akka itti fufee jiraatu yoo barbaadne, dura ummata naannichaaf yaaduu qabna. Paarkii kana qabeenya dhaabbataa gochuu qabna… Bu'aa callaa jechuudha." Muuxannoo biyya ollaa akka Ruwaandaa ilaaluun osoo weerarri Covid hin mudatiin dura madda turiizimiirraa Dolaara miliyoona 500 argatte. Keeniyaan ammoo industurii turizimii kanarraa waggaatti Dolaara Biliyoona 3.5 argatti. "Kun ammoo baajata biyyaalessaa DR Kongootiin olidha. Turiizimiin tapha nuti taphannu miti, industirii tarsiimawaadha malee. Kanaaf, karaa osoo paarkii hin miidhiin ittiin qabeenya maddisiisnu barbaaduu qabna." Tarsiimoon jiru akka karaa hin beekamneen qabeenyi paarkicha keessa jiru ummata naannichaaf bu'aa buusu gochuudha. Turizimiin Virungaa keessatti dabalaa jiru akka paarkichi invastimantiidhaan akka pirojektoota biroo hawwatu taasiseera. Isaan keessaa tokko ammoo rooba guddaafi lageen bosona paarkicha keessa jiru irraa humna ibsaa maddisiisuudha. Kun ammoo riphe loltoonnillee akka qawwee lafa kaa'anii hojii galii irraa argatanitti bobba'an taasisaa jira. "Akka hubachuu dandeenyetti, paarkicha keessaa humna ibsaa maddisisuun biizinasoota xixiqqoo biroon isa waliin walqabatan akka jalqabaman taasisuu dandeessisa," jedha "Sagantaa humna ibsaa madda bishaaniirraa uumnu keessatti tokkoo tokkoo meggaawaattii argamuuf carraawwan hojii 800 hanga 1,000 uumuu dandeenya. "Yeroo ammaa carraawwan hojii 12,000 ta'an naannoo paarkichaatti kan uumaman yoo ta'u, isaan keessaa 1,000 miseensota duraanii riphe loltootaadha." ''Namoonni miilishootatti kan makaman waan filannoo hin qabaneefi. Karaan kana keessaa baanu, carraa kennuufi qofaani. ''Dhimmi nageenyaa meeshaa waraanaan qofa miti kan furamu.''


Sarooti 'hiriyyoota durii' dhala namaati jedhe qorannoon

Qorannoon qaccee sanyii (DNA) saroota irratti gaggeeffamee tokko bineeldoota hunda caalaa michuu dhugaa namootaa kan yeroo dheeraa tahuu isaanii agarsiise. Qorannoon kunis saree madaqsuun kan jalqabe dhuma bara Cabbii (Ice Age) waggaa 11,000 dura jedha. Kunimmoo saroonni bineelda kamiyyuu dura namaan madaqfamuu isaanii kan mirkaneessuudha. Yeroo sanattis michoonni keenyi kunneen bal’inaan hemisfeera kaabaa keessa kan jiran yoo ta'u, gosawwan garaagaraa shanitti adda bahaniiru. Yeroo sirna kolonii keessa sarooti Awurooppaa addunyaarra haa babal’atan iyyuu malee sanyiin saroota ganamaa kunnee biyyoota akka Amerikaa, Eeshiyaa, Afrikaafi Odolawwan keessatti ni argamu. Qorannoon kunis hanqiinawwan gama seenaa uumama beeladoota kanneen kan guuteedha jedhameera. Dr Poontus Iskoogilaand warreen qorannoo kana barreessanii keessaa tokkoofi hogganaa garee qorannichaa laaboraatorii Institiyuutii Kiriiksii Landan argamuuti. ‘’Namoonni ofii isaaniin adamoon yeroo jiraatanittillee bineensa foon sooratu madaqsaniitu ture. Yeeyyiin bineensa saree fakkaattu taatus ammallee bineensota sodaataman keessaa tokko. ‘’Gaaffiileen namoonni maaliif kana godhan? Akkamiin yaadan? Kan jedhu fa'i waan nuti baruu barbaannu’’ jedhu. Qacceen sanyii namaa hanga tahe kan saree waliin wal-fakkaata. Sababiinsaa namoonni hiriyyaa bineensaa saree qofa ofitti fudhatan. Haa tahu malee garaagarummaan murteessaa taheetu jira. Fakkeenyaaf saroonni Awurooppaa durii gargar turan, sanyii gosa lama qabu ture. Tokkoon isaanii saroota Baha Dhihoofi kaan saa ammoo saroota Saaybeeriyaatiin walitti dhufu. Haa tahu malee, jalqaba Bara Boorrajii sanyiin saree bal’inaan tamsa’uun sanyii warra kaan bakka bu’e. Namoonni Awurooppaa illee akka kanaatti miti kan babal’atan. Andars Bireegstoorm Kiriiksitti barreessaa fi qorataa olaanaadha. ‘’Waggaa kuma afuuriifi shan gara duubaatti yoo lakkoofne Awurooppaan gosa saree baayyee qabdu turte. ''Warri amma jiran garuu baayyeen isaanii maddi isaanii sanyii tokko dha,’’ jedhu. Garee biyyaalessaa maatii qaccee sanyii niiwkilaayii seelii keessatti argamu saroota 27 kan durii waliin fakkaatan irratti qorannoo isaanii adeemsisan. Kana ammoo waliiniifi saroota ammayyaa waliin dorgomsiisan. Qorannichi sanyiin saree Rodeeshiyaa Riigbaak Afrikaa, Chiwaawaafi Zoolootizkuuntlii jedhamani kan Meeksikoo keessatti argaman saroota durii waliin walfakkeenya qabaachuu agarsiisa. Giriigar Laarsan Yunivarsiitii Oksfoord irraa qorannoo kanarratti hirmaataniiru. ‘’Saroonni michoota dhihoo fi yeroo dheeraa ilmoo namaati. Bu’aan DNA seenaa keenyaafi hariiroon keenyi akkatti jalqabe nuttii agarsiisa,’’ jedhu. Saroonni yeeyyii irraa adeemsa suutaan geeddaramaa gara namaatti madaqaa dhufan. Sarooti nyaata barbaacha suunfachaa namatti siquu hin oolle jedhamee yaadama jedhu. Erga madaqaniin booda immoo nama hiriyaasaanii tahe adamoo gargaaraaa turan. Bu’aan qorannichaa sarooti hundi sanyii yeeyyii tokko yookiin firooma qabanirratti geeddaramaa dhufuu agarsiisa. Dr Iskoglaand sareen inni jalqabaa eessatti akka madaqe ragaan ifa tahe hin jiru.  ‘’Sababiinsaa immoo seenaan saree ammallee qorannoorra jira, kanaaf guutummaatti hin beeknu,’’ jedhu. Bineensonni kanneen akka adurree erga ilmaan namaa qonna jalqabee fi iddoo tokko qubateen booda waggaa 6,000 duradha kan isaan madaqan. Namoonni adurree akka ilbisootaafi hantuuta adamsituuf ture kan isaan madaqsan. Kunis, kutaa addunyaa bahaatti hin tahiin hin oolu jedha qorannichi. ‘’Sarootni eessayyuu tahuu mala kan isaan madaqan, cabbii Saayibeeriyaa, ho’a gara Bahaa Dhihoo, Kibba Baha Eeshiyaa. Kuni hundi tahuu ni danda’a.''


Bineensi Itoophiyaa qofatti argaman jeedala diimtuu Gaarreen Baalee maalirra jiru?

Jeedalli diimtuun sanyii bineeldota marartoo Itoophiyaa qofaa keessatti argamtu yoo taatu, sanyii bineensota baduuf qarree gahanitti ramadamti. Harki caalaan bineensa kanaa Oromiyaa keessaa paarkii gaarreen Baalee keessatti argama. BBCn Sagantaa Kunuunsa Jeedala Diimtuu Itoophiyaarraa akka odeeffateetti, lakkoofsi bineensa marartoo kanaa 500 hin caalu. Hir'ina lakkoofsa bineeldoota kanneetiif sababi ijoon saroonni manaa paarkiiwwan seenanii dhibee saree maraattuu (rabies) jedhamu itti dabarsuun dhibichaan du’usaaniiti jedhame. Yeroo ammaattis jeedalli dhibee saree irraa hafan paarkii gaarreen Baalee iddoo Koteeraa fi Saannatee jedhamutti ilmoo guddifataa jiru. Sanyiin bineensa marartoo kun guutummaatti addunyaarraa akka hinbadne baraaruuf hojii hojjatamaa jiraachuu fi madda galii turizimii gochuurratti hanqina jiraachu dubbatama. Dhibeen saree maraatuu sanyii jeedala diimtuuf yaaddoo ta’u kan himan hogganaan Sagantaa Eegumsa Jeedalaa damee Oromiyaa Obbo Idiris Eegu, talaalliin saree naannoo paarkichaaf kennamaa jiraachuu dubbatu. Sababii dhibichaan lakkoofsi isaanii dabaleetu deebi’ee hir'ata jedhan. Dhukkubni sareen waggaa lamaan kana ka’ee lakkoofsa Jeedala diimtuu Itoophiyaa 500 gaditti gadi buuse jedhan. Sanyiin jeedala diimtuun Itoophiyaa keessatti walumagalatti iddoowwaan jahatti argamu. Isaan keessa paarkii Gaarreen Baalee, Arsii, Wallo Kabaa fi Kibbaa, Gaarreen Kaaba Itoophiyaa kan eeramaniidha jedhu Hogganaan kun. Haata'u malee heddumminaan Saannatee naannoo Tullu Dimtuu fi Koteera, karaa Diinshoo keessaan bahurratti argamti. Sagantaan kunuunsa Jeedalaa walta’iinsa yunvarsiitii Oksfoordii fi dhaabbata ‘Born free foundation’ jedhamuun waggoota 20’n darba gaggeeffamaa jira. Obboo Idiriis sagantaan kun sanyiin jeedala diimtuu guutummaatti akka hin badne baraaruus, garuu lakkoofsi isaanii akka hin daballe dubbatan. ‘’Sanyii isaanii yoo dabaluu dadhabamees, sanyiisaanii akka hundeen hin citne baraareera jechuu dandeenya.’’ Obbo Idiriis sanyiin bineelda kanaa dhabamuun heddumina lubbu qabeeyyiirratti ta’e, galii turizimiin biyyattiin argattuu miidha jedhu. ‘’Daawwattootni heddummatanii kan biyya Itoophiyaa dhufaniif tokko jeedala kana ilaaluufi, mootummaas ta’e uummanni naannoo galii irraa waan argatuuf dhabamuun jeedala kanaa dhiibbaa qaba,’’ Naannoon gaarreen gurguddoo sababa bineensa kanaatiin kunuunsa argatu jedhu. Kana malees jeedalli, hantuunta fi tuqaa naannichatti baay’atu waan soorattuuf akka hin baayy’anne to’atti jechuun madaallii naannoo eeguuf faayidaa akka qabdu kaasan. Oromiyaa keessatti iddoowwan jeedalli diimtuun itti argamtu hawwata turizimiif oolchuuf haala mijataa qabataniis, galii argamsiisuun hawaasa naannoo fayyaduurratti hanqina qaba. Jiraataan godina Arsii ganda Buree Cilaaloo Abdurramaan Qaasim, paarkii garreen Arsii eegurratti bobba’e akka jedhutti, jeedala diimtuu ilaaluuf turistoonnii biyya keessaa fi alaa daawwachuuf dhaqan baay’innisaanii xiqqaa ta’uu hime. ‘’Naannoo keenyaatti nama jeedala daawwachuu dhufu dhiyeenyatti hin argine,'' jedha. Dhimma kanaan walqabatee Gorsaan Abbaa Taayitaa Eegumsa Naannoo, Bosonaa fi Jijjirama Qilleensaa Oromiyaa Obbo Diidhaa Dirribaa, galiin paarkoota Oromiyaa keessatti hundeeffaman irraa argamu sadarkaa hawaasni barbaadurra akka hin geenye dubbatan. Jeedalli Diimtuun paarkii keessatti akka hin adamfamne, dawwatamuun qofaan galiin irraa argama jedhan. Jeedalli diimtuu bifaan, haala jireenyasaaniitiin addadha. Lafa haalan qabbanaa’aa, olka'insa meetira 3500 ol qaburra jiraatu. Sanyiin jeedala kaani garuu lafa gammoojjii jiraatti. Sanyiin jeedala diimtuu maatiin kan jiraattu yoo ta’u, hantuutaa fi tuqaa sooratti. Sanyiin jeedala diimtuu namootarra hiiqanii jiraachuu filatu, namoonni garuu naannoo jireenyasaaniitti baayyachuun, iddoo jireenyasaanii itti dhiphisaa jiru jedhan Obbo Idiris. Balaan ibiddaas darbee darbee iddoo jireenyasaanii mancaasa. Kanaan dura balaa ibiddaa paarkii gaarreen Arsii keessatti iddoowwan jireenya bineensonni marartoon itti argaman miidhe. Balaan ibiddaa iddoo jireenya bineesota marartoo akka hin mancaafneef hawaasa naannoo hubachisaa akka jiran Gorsaan Abbaa Taayitaa Eegumsa Naannoo, Bosona fi Jijjirama Qilleensaa Oromiyaa Obbo Didhaa dubbataniiru. Obbo Idiris akka jedhanitti, saroota talaaluun dhibeen saree akka jeedala kanatti hin darbine to’achuuf nu gargaara jedhan. Sareen paarkii keessa seenuun dhibee itti dabarsuun alatti nyaatallee jalaa saamti. Bineensa marartoo kana mootummaas ta’e, qaamni martuu irratti hirmaatee badiirraa hambiisuu akka qabu Obbo Idiris dhaamaniiru.


Appiin sagalee adurree ‘miyaawu’ jettu hiiku kalaqame

Appilikeeshiniin sagalee adurree ‘miyaawu’ jettu hiiku injinara beekamaa kampaanii Amaazoon duraanii Alexaa jedhamuun kalaqame. Appiin Miyaawuu took ('Meow Talk')jedhamu sagalee adurree waraabuun hiikasaa adda baasuu yaala. Abbaan sagaleen adurree guddiifate maal jechuu akka ta’e mosaajiin wal barsiisa. Ammaaf garuu appiin jeechoota 13 qofa ;’’na soori!’’,’’Ani baay’eeen beela’e!’’ fi ‘’qophaatti na dhiisi’’ jedhan fa’aa qaba. Qorattoonni akka akeekanitti, adurroonni nama tajaajilan afaan waloo hin qabani. Sagaleen adurreen ‘miyaawu’ jettu akkuma abbaan guddifatetti adurree tokkorraa kan biraa biratti gargari. Kanaafuu kuusaan daataa sagalee adurroota hiikuus gargar ta’aa jechuudha. Kanaafuu, sagalee adurree waraabuu fi addaa qooduun mosajiin sagalee adurree tokko tokkoon akka hubatutti wal barsiifama. Moosajiin ammuma sagalee adurree tokko irra deebi’e wal bare, hiikurrattis sirrii ta’aa adeema jedhameera. Maanaajarrii kalaqa appii kanaa Javiyeer Saanchez jedhamu akka ibsetti, kaayyoon kalaqa kanaa teeknolojii namoonni adurreesaanitti dubbatanii waliigaluu akka danda’an gargaaru hojjachuufi jedheera. Namoonni waan adurreen isaanii jettu hubatanii, hariiroo sirrii akka qabataniif yaadame akka hojjatamu Obbo Saanchez dubbateera. Appilikeeshichi ‘Google Play Store fi App Store’ bilisaan akka buufatanii akka itti fayyadamaniif dhiyaatera. Hojiin appii kanaa ammas sadarkaa jalqabbii kan jiru wayita ta’u, namoonni appii kanatti fayyadaman hedduun appichi dogoggora qaba jedhanii komataa jiru. Dhaabbati gargaarsaa bineeldotaa Wuud Giriin jedhamutti ispeeshaalistiin amala adurree Juuliyeet Joonis, ‘’adurreen sagalee kan dhageessistuuf durumayyuu namoota wajjiin walii galuufi, warri guddise harki caalu hubatanii deebiis ni kennuufi’’ jetti. Appiichi akka abbaan adurree guddisetti hiikamuu isaammoo, wal hubannoo dhabiinsa uumuu danda’aallee jetteetti.


Sareen Xaaliyaanitti xuuxillaa magariisa dhalte ijoo dubbii taate

Barrii kun waanumaa addaa nutti agarsiisaa jira jechuun ni danda’ama. Wanti baay'ee adda ta’e Xaaliyaan keessatti uumameera. Sareen qonnaan bulaa Xaaliyaan Kiristiyaan Mallochii, Sipelachiyaa jedhamtu xuuxillaa rifeensa magariisaa qabdu dhalteetti. Saaree kanaaf maqaa Pistaashiyoo jedhamuutu kennameef. Odola Sardiiniyaa keessatti xuuxillaan kun shan ta’anii kan dhalatan yoo ta’u Pistaashiyoo irraa kan hafe afran isaanii akkuma haadha isaanii rifeensa adii qabu. Sareen rifeensa magariisaa qabdu dhalachuun wanta argamee hin beeknedha. Xuuxillaan kun gadameessa haadhashee keessatti tarii halluu magariisaa biliverdiin jedhamuu tarii xuqeeniiti jedhamee yaadama. Garuu, oduu namoota hedduu gaddisiiseen- halluun Pistaashiyoo suuta suuta gadhiisaa dhufeera, akkasumaa gadhisaas ni deema. Obbo Mallochiin Pistaashiyoo irraa kan hafe xuuxilloota hunda namaaf kennuuf murteesseera. Pistaashiyooniis hoolota tiksuu irratti isa gargaara. Magariisi halluu abdii fi milkii jedhama.


UStti qarqaarsa miiraaf jecha bineeldota waliin xiyyaara keessa galuun dhorkame

Daandiiwwan qilleensaa Ameerikaa amma booda kanneen deeggarsa miiraaf ykn hamileef jecha bineeldota xiyyaara keessa fudhatanii galan keessummeessuu dhaaban. Kunis kan tahe imaltoonni xiyyaara keessa farda isaanii, booyyee fa'i, shimphirree piikook akkasumas kaan xiinsammuuf jechuun erga fidhatanii galuuf rakkisanii booda. Seerri guyyaa Roobii Damee Geejjibaa Ameerikaan bahe akka jedhutti, amma booda imaltoonni saree qofa fudhatanii galuu danda'u. Akka biiroo kanaatti, bineensota garagaraa qabatanii xiyyaara keessa galuun ''bineensota dhuguma hamileef jedhaman irratti ilaalcha hawaasni qabu gadi buuseera''. Akka daandiiwwan qilleensaatti, imaammatni duraan ture kun, namootaan qisaasameera; balaa guddaas fida. Seerri haaraa bahe kun saree deeggarsa hamilee jedhaman: kanneen dhuunfaatti leenji'aniifi kanneen hir'ina qaamaa qabaniif qarqaarsa kan godhanidha jechuun ibsa. Bineensotni kanaan ala dhufan, akkuma bineensota kaanitti ilaalamuun, kaffaltiin bakka meeshaan kaa'amu keessa fe'amu. Amma dura mootummaan federaalaa biyyattii bineelota qarqaarsa hamilee (emotional support animals) ilaalchisee seera baase hin qabu ture. Haa tahu malee, daandiiwwan qilleensaa bineeldota kana akka bineeldota tajaajilanitti fudhachuun akka keessummeessan godha ture. Bineensonni tajaajilaa (service animals) seera biyyattii Air Carrier Access Act jedhamuun, kaffaltii malee bilisaan akka imalan eeyyama kennaaf. Akka dhaabbati Airlines for America tilmaamutti, lakkoofsi bineeldota qarqaarsa miiraa xiyyaaraan imalan bara 2016tti 481,000 kan ture yogguu tahu, 2017tti 751,000 ol guddateera. ''Murteen Damee Geejjibaa dabarse kun, imaltootaafi hojjettoota xiyyaara keessaa, bineeldota hin leenjine irraa eega. Kana malees, kanneen hir'ina qaamaa qabaniifi bineeldota leenji'an wajjin balali'aniif, imala mijeessaaf,'' jedhan Pireezidantiin Airlines for America, Nicholas E Calio. Bineeldotni qarqaarsa hamilee godhan jedhaman, akka kanneen bineeldota tajaajila kennanitti leenjii waa tokko gochuu kan fudhatan miti. Amma dura sababa bineeldota kanaatiin, miidhaan imaltootaafi keessummeessitootarra gahee beeka. Yeroo muraasan dhimmichi mana murtii gaheera. Erga murteen kun dhagahamee booda, kanneen indastirii balaliinsaa keessa jiraniin jajameera. ''Guyyaan Doonii Noohi qilleensarraa xumura aragachuuf deema,'' jechuun kanneen jajanis turan. Doonii Noohi kan isaan jedhan, Kitaaba Qulqulluu irratti, bishaan addunyaa balleessuuf wayita dhufetti, Noohi bineeldota gosa maraa doonii tokkotti isa galchedha.


Simbirroon halkanii yeroo dhukkubsatan 'walirraa akka fagaatan' qorannoon mul'ise

Qorannoon qorattoota Yunvarsiitii Ohaayoo akka agarsiisutti simbirroonni halkanii wayita dhukkubsatan waliirraa hiiqu. Simbirroonni halkanii waliin jiraatan yeroo dhukkubsatanitti wal cinaa yeroo yartuu qofa turu. Amalli simbirroota waliirraa hiiquun kun laabiratoorii  keessattis kana dura mirkanaa'ee ture. Saayintistoonni argannoo kana bal’isuun simbirroota halkanii dhiiga hoosiftoota biroo sorachuun jiraataniifi maqaa ‘vaampaayar ‘jedhu qaban irratti qorannoo kana mirkaneessaniiru. Gosoonni simbirroota halkanii kunneen daggala giddugaleessa Ameerikaa keessa jiraatu. Saayintistoonni Ameerikaa Yunvarsiitii Ohaayoo qorannoosaaanii dhimma kana ilaallatu barruu Behavioural Ecology irratti maxxansaniiru. Qorattoonni kun garee simbirroota halkanii holqa mukaa keessa jiraatan akkatti walitti dhufan ykn hariiroo giddusaanii meeshaa xiqqaa sensariidhaan hordofaa turan. Qorannoo kana wayita gaggeessan wanta yeroo dhukkubsatan madinumma qaamasaanii yeroo murtaa’eef rifaasisu lippoopoliisaakarayid jedhamuu simbirroota 16 lilmoon waranaaniin turan. Kunis yeroo dhukkubsatan amalli isaanii akka geeddaramu adda baasuufi. Simbirrootni 31 muka tokkorra jiran keeessati 16 irratti kan yaalame. Kudha shan hafanif qoricha biraatu kenname. Qorattoonni kun akka jedhanitti, wayita qorannoon kun gaggeeffamu simbirrootarra miidhaan hin qaqqabne. Saayintistoonni simbirroonni dhukkubsatan simbirroota fayya wajjin walitti dhufu xiqqeessuu hubatan. Simbirroota kaanitti dabalamuu hin fedhan, oliif gadii socho’uu hir’isuun fi kanneen fayyaa qaban caalaa rafuu guddisan. Garagartummaan amalaa simbirroota kana giddutti uumame sa’aatii 6 booda gadi xiqqaacha adeeme. Sa’aatii 48 booda dhiibbaan qoricha lilmoon kennameefi suuta dhabamuun, simbirroonni kun hariirroo walitti dhufeenya dura qabanitti akka deebi'an taasiseera. Simbirroonni halkanii yoo dhukkubsatan carraan vaayirasii walitti daddabarsuusaanii ni xiqqaata, sababni isaammoo simbirroonni dhukkubsatan kan fayyaa qabaniirraa addatti waan bahaniifi. Qorannoon kana kan gaggeesse Saayiman Rippargar, walitti dhufeenya xiqqeessuun akkasii kun amma nuti beeknuun olitti bineensota gidduu jiraachuu mala jedheen amana jechuun ibse. Dhalli nama yeroo dhukkubsates, namoota kaanitti dabalamuu caalaa siree ciisichaarra turuun baratamaadha. Amalli kunis fayyummaa garee bineeldotaaf hedduu barbaachisaadha. Sababni isaas dhukkubni akka kaanitti hin daddabarre  gochuuf gargaara.