''Murtee dhumaa eeggachaa jirra,'' Beteliheem Abarraa

Shamarreen lammii Itoophiyaa Naaziraawiit Abarraa jedhamtu qoricha sammuu addochoo dadabarsuun shakkamte baatiiwwan muraasaan dura Chaayinaatti to'annaa jala olfamte turte amma murtee dhumaa eegataa akka jirtu obboleettiiinishee Beteliheem Abarraa BBC'tti himaniiru. Naaziraawiiti erga dadabarsuu qoricha sammuu hadochootiin shakkamtee Chaayinaatti to'annaa jala olfamte baatii jaha darbeera. Seerri Chaayina namni dadabarsa qoricha sammuu hadoochaan irratti argame mutreen du'aa akka itti murtaa'u hajaja. Kanaafuu maatiin Naaziraawit seerichi isheerrattis hojiirra olaa sodaa jedhuun yaaddoo keessa galu dubbatti obboleetiin. Dhimma kanas qondaaltoota mootummaa Itoophiyaa olaanoo dabalatee namoonni beekamoon itti dhiheenyaan hordofaa akka jiran himamuunsaa ni yaadatama. Biyya Chaayinaa mana hidhaa Guwaanszutti kan argamtu Naaziraawiit  ALI  Waxabajjii 20, 2010 yeroo jalqabaatiif mana murtiitti dhiyaatte. Isheenis qoricha sammuu hadoochuufi kokeeyiin jedhamu kg 5.2 ulfaatu haala shaampootii qophaa'e  eenyu akka itti kenneefi attamiin qabachu akka dandeesse mana murtii biyyattiitti himaniiru. Abukaatoo motummaan Chaayinaa dhaabeefis, ragaa kana dura Naaziraawiit biyyaa baatee akka hinbeekne mull'isu, yakkarraa bilisa ta'ushee, haala barnootaafi hojiishee (akka injinara taa'ee) ragaa dhiyeessuu obboleettiin Naaziraawit ibsaniiru. Obboleettin ishees ragaawwan kanneen himannaa irratti dhiyaateef akka ragaa ittisaatti kan ergame ta'uu eeruun, ''seerri Chaayinaa cimaa ta'unsaa hinollee. Haala yaadneen deemaa hinjiru. Ta'us garuu abdii hinkutannu,'' jedhaniiru. Gama biraatiin abbaan alangaa ammoo gochicha itti yaaduun kan raawwatteefi kan barattee taate osoo jiru dogongoraan nama harkaa fudhuun irra hinturre jechuun mormuu obboleettiin ni dubbatu. ''Yeroo lammataatiif yoom akka mana murteetti dhiyaattu guyyaan adda bahee hinbaramne,'' kan jettu Betelihem, haala seera Chaayinaatti namni tokko mana murtiitti dhiyaatee guyyaa 20 ykn ji'a tokkoon booda murtee dhumaa akka kennamuuf ragaa akka qaban dubbatu. Haala kanaanis murtee Naaziraawiit kan dhumaa abdiin eeggachaa jiraachu nutti himaniiru. Akka Betelehem jedhaniitti, Naaziraawitiin qaamaan argu dadhabdulleen yeroo lama xalayaa ergiteefi jirti. "Jalqabarra ciminni dhimmichaa hingalleef ture. Nan dhufa jechaa turte. Amma garuu haalli cimaa ta'uu waan hubatteef dhiphachuu jalqabdee jirti,'' jechuun haala Naaziraawiit keessatti argamtu ibsaniiru. Xalayicharrattis, ''nama dogongoraa amanuu kiyyaatti ofiis maatii kiyyas aarsaa baayyee kanfalchiseera. Baheen isiin boonsa,'' yaada jedhu caqasuushee himu. Maatiinis ji'aan maallaqa muraasa akka erguuf akkasumas dippilomaatoonni Imbaasii Itoophiyaa Chaayinaatti argaman akka gargaaruufi barbaachisaa wayita ta'eettis dhaqanii akka ilaalan nutti himaniiru Beteliheem.


Mormii Hong Kong: Pireezidant Shii warreen Chaayinaa qoqqooduuf yaalan akeekkachiisan

Pireezidantiin Chaayinaa warreen Chaayinaa qoqqooduuf yaalan ''qaamni isaanii bullaa'ee, lafeen isaaniis akka daaraa tahu'' akeekkachiisan. Akeekkachiisni kunis warreen mormaniif kenname. Dubbiin Shii Jinping kun kan dhagahame wayita pireezidantichi Neeppaal daawwachaa turanitti tahuu, Miidiyaan biyyaalessaa CCTV'n gabaaseera. Shii akeekkachiisni kun eenyuuf akka tahe maqaa dhahuu baataniis, Hongi Koongiif akka tahe amanama. Sababni isaas Hongi Kongitti mormiin Beejing irratti erga ka'ee ji'oota waan lakkoofsiseef. Hiriirri nagayaa gaafa Dilbataa eegalame, irra deebiin jeequmsatti jijjiirameera. Buufataaleen geejjiba uummataa fi suuqiiwwan deeggartoota Beejingiiti jedhaman barbadaa'aniiru. ''Namni kamuu naannoo Chaayinaarraa fottoqsuu yaalu badiinsaa geesseetti - qaamni isaanii bullaa'ee, lafeen isaas daaraa ta'a,'' jedhan jechuun ministeerri dhimma alaa Dilbata ibsa baaseen himeera. ''Qaamoleen alaa adda qoqqoodamuu Chaayinaa deeggaranis, uummata Chaayinaa biratti akka gantuutti ilaalamu,'' jedhaniiru. Erga mormiin Hongi Kongi ji'a afuriin dura eegalame kaasee, jeequmsa kakaasuun Chaayinaan ''qaamolee alaa''tti quba qabdi. Ameerikaa fi UK's dhimma keessoo Chaayinaa keessa lixaniiru jechuun himatti. Pireezidant Shiin haasa'a Hongi Koongi ilaallatu kallattiin hin kennine. Dubbiin isaanii ammaa kunis akeekkachiisa olaanaa akka tahetti fudhatama. Beejing hokkoricha poolisiin Hong Kong ni to'ata amantaa jedhu qabdi. Mormitoonni garuu, Chaayinaan waraana nutti ergiti sodaa jedhu qabu. Kuni garuu waan tahu hin fakkaatu, balaa hamaa qaba waan taheef. Ogeeyyiin dhimmicha hordofan waan jedhan, Chaayinaan kana gooti taanaan, taatee 1989 Addabaabaayii Tiananmen'tti raawwate irra deebiti. Taatee kanaanis namoonni dhibbatti lakka'aman lubbuu akka dhaban gabaafama.


Taayifoon Likimaa: Bubbeen rooba makate namoota 18 ajjeese, mil 1 caalu buqqise

Bubbeen rooba makate Taayifuun Likimaa Chaayinaa aleele namoota 18 ajjeesuun, namoota miliyoona tokko ol qe'eesaanirraa buqqise. Namoonni 14 ammoo sigiga lafaa bubbeen rooba makate  kun uumeen achii buuteen isaanii dhabamuu midiyaaleen gabaasan. Sambata duraa kana ganamaan Wenling bakka Taayiwaaniifi Shangaayii gidduutti argamtu aleele. Obonboleettin kun akka malee hammaatadha jedhamee sodaatamaa turus otoo sigiga lafaa hin uumiin dura laafaa adeeme. Ammaas bubbeen kun saffisnisaa sa'aati tokkootti 187km gaha. Sigigni lafaa lubbuu namaa dabarse' Wenzhou' lafa obonboleettiin hamaan itti hammaatetti uumamuu miidiyaan biyyaatti gabaase. Likimaan suuta gara bulchiinsa Shijiyaangitti bubbisaa jiru Shangayii akka aleeluuf jirutu eegama. Shangayi iddoo uummannii mil 200 ol keessa jiraatu. Lubbu-baraartoonni namoota otoo doqdoqqee oofani ugguraman lolaa guute jalaa bararaaniiru. Mukeen jijiguun fi tajaajilli ibsaas addaan citeera. Qondaaltonni biyyatti balalii xiyyaara 1,000 ol haquun tajaaila baaburaas haqan. Shaangayii wayita qaqqabu caalatti onboleettiin kun akka laafaa adeemu eegamus garuu, lolaa hamaa uuma jedhamee sodaama jira. Hoggaanaan garee lubbu-baraartootaa Fu Soongi liyaang akkas jedhan '' iddoo balaan kun qaqqabee baadiyyaa fi magaalaanis qidoomnee  hojiichaa jirraa ''jedhan. ''Iddoon kunneen lafa gadi jedhaadha. Lolaan naannoo gaara gubbaarraa gadi bu'uu miidheera'' jechuun Rooyitarsitti hime. Shaangayii  namoota 250,000 naannichaa yoo baastu, bulchiinsa Zijiyaangirraas namoonni 800,000 mana isaaaniirraa buqqa'aniiru. Manneen jireenyaa mil 2.7 tajaajila ibsaa malee sababii bubbeetiin hafuu midiyaaleen biyyatti gabaasaniiru. Taayifuunii waggaa tokko keessatti yeroo 9ffaa uumamuu 'Xinhua news 'himuun  obonboleettin kun  jabaadha jedheera.Jalqabarratti akeekkachisa olaanaan kennamus boodarraa humni bubbee kana laafera. Raagni haala qilleensaa biyyatti saffisa bubbee kanaas 15km sa'aatiitti akka qabaatu raagee ture.


Namtichi waggoota 17'f miliqee holqa keessa ture qabame

Poolisiin Chaayinaa namicha waggoota 17'f dhokkatee holqa keessa ture xiyyaara nama maleessa (diroonii) fayyadamuun bakka inni itti dhokatee erga adda baafatee booda to'ateera. Namni umuriin isaa ganna 63 ta'e kun maqaan isaa Song Jiang jedhama akka poolisiin himetti. Duraan yakka seeraan ala dubartootaafi daa'imman daddabarsuun kan himatame yoo ta'u, bara 2002 keessa mana hidhaatii miliqe. Namichi kun holqa namarraa adda bahuun bakka namni isa hinbeekne keessa jiraataa tureera. Poolisiin 'Yongshan' Fulbaana jalqaba bakka namni kun jira jedhamee shakkamu odeeffannoo akka argate fuula miidiyaa hawwaa 'WeChat' jedhamurratti ibseera. Odeeffannoo argatan sanaan gara gaarreen duuba mandaraatti argamuufi kan namichi miliqee kanaatti imalan. Bakki kun Onaa Yunnan jedhamu Lixa Chaayinaatti argamudha. Erga barbaachi idilee namicha kana qabuuf taasifmaa ture hin milkaa'iin hafee, aanga'oonni xiyyaara nama maleeyyii (diroonii) akka qondaalota poolisii gargaaruuf ergan. Dirooniiwwan ergamanis barbaacha keessa waan sibiila fakkaatu bifti isaa cuquliisa ta'e ulaa holqaarratti argan. Bakkuma sana cinaattis kosii mana jireenyaa keessaa gatame argan. Itti aansuun poolisoonni miilaan bakka sana miillaan deemuun holqa xiqqoo Song waggoota dheeraadhaaf dhokatee keessa jiraataa ture keessatti isa argan. Akka poolisiin jedhetti, namni kun waggoota dheeraadhaaf qofaa waan jiraateef dubbatanii walii galuudhaaf rakkisaa ture. Miidiyaan mootummaa akka himetti, Song bishaan lagaa kan ittiin waraabbatu qaruuraa pilaastikaa qaba. Ciraaroo mukaa funaanuunis ibidda bobeeffataa tureera. Amma namichi gara mana hidhaatti deebi'eera.


Chaayinaan waggaa 70'ffaa Paartii Koministi Chaayinaan buluu itti eegalte kabajje

Chaayinaan waggaa 70'ff paartiin Koministii  biyyiittii bulchuu itti eegalee Onkoloolessa 1 magaala guddoo biyyattii Beejiingitti kabajamaa jira. Waggaa 70ffaa bittaan paartii kanaa itti eegale sababeeffachuunis addababayii Taaynemeen jedhamutti agarsiifni meeshaalee waraanaa biyyattiin kalaqxee agarsiifamaniiiru. Ministirri Ittisaa biyyattii agarsiisa kanaan Chaayinaan kaayyoo irree ishee mul'isuu hin qabdu, haata'u malee biyya ''nagaa jaallattuu fi itti gaafatamummaan itti dhagaahamu'' ta'uu agarsiisuufi jedhaniiru. Akka gabaasa Ministeera Ittisaa Chaayinaatti agarsiisa kanarra loltootni 15,000 fi gosootni meeshaalee waraanaa 580 addababayiitti bahanii mula'atu.  Xiyyaaronni waraanaa 160's samii isheerraa balali'aniiru. Meeshaalee waraanaa argaaf dhiyaatan keessaa misaayelootni haaraan (DF-41 Intercontinental ballistic) kutaa addunyaa kamuu rukutuu danda'an ni argamu. Bulchiinsa paartii Koministii jalaatti Chaayinaan hiyyummaa keessaa  baatee diinagdee guddicha aaddunyaa isa lammataa taateetti, siyaas dinagdee addunyaa keessattis biyya dhageettii qabdu taateetti. Kunniin sababoota Chaayinaan guyyaa kana itti kabajuu qabdu keessaati. Faallaa kanaan qabiinsa mirga namoomaa fi yeroo dhiyoo as ammoo sababa hariiroon Hong Koong waliin qabdu hammaateef qeeqaaf saaxilamteetti. Qondaaltotnni waraanaa fi aangawootni biyyaa hedduun sirna kana irrattii kana affeeraman yoo ta'u bulchaan biyya ormaa haas'aa akka taasisuu affeerame garuu hin jiru. Sirna kana Ameerikaa dabalatee biyyootni jajjaboon aaddunyaa of eeggannoon hordofu. Suurotni muraasni kabaja ayyaanichaa agarsiisaan kunooti.


Shii Jinpiing hariiroo Kooriyaa Kaabaa waliin qaban cimsuuf

Preezidaantiin Chaayinaa Shii Jinpiing, preezidaantii Kooriyaa Kaabaa Kiim Joong Uun, waliin mari'achuuf gara Kooriyaa Kaabaa imalaa jiru. Kunis erga bara 2005 aangaa'ootni Chaayinaa garasitti yoo imalan isa jalqabaati jedhameera. Anga'oonni lamaan Piyoongiyaangiin alatti kana dura yeroo afur wala arganii turan, amma ammoo waa'e sagantaalee nikulaaraa dhorkamee fi waa'ee dinagdee akka mari'atan eegama. Chaayinaan michuu daldalaa Piyoongyaang waan taateef Kaariyaan Kaabaa michummaa Chaayinaa kana cimsuu feeti. Dowwannaan Shii kuni yaa'ee G20 Jaappaanitti gaggeeffamuufi Donaald Traampis irratti aragaman torbee tokkoon dura ta'uu isaati. Kiim baatii Guraandhalaa keessa Haanoyitti Traamp waliin wal arganii mareen dhimma Niwkileera Kooriyaa Kaabaarratti gaggeessan walii galtee malee xumuramuun booda aangawaa biyyaa tokkoo yoo arganiis kun isa jalqabaati. Dowwannichi maaliif ammaa ta'e? Daawwannaan Shii hoogganaa Kooriyaa Kaabaa hariiroo dippiloomasii isaa cimsachuuf yaalaa tureef milkaahina gaariidha jedhamaa jira. Angaa'oonni lamaanis dirqamaan waa'ee waliigalteewwan nikulaaraa adda citeefi yaa'ii Haanoyi fashalaa'ee ni mari'atu jedhamee eegama. Xinxaltoonni akka jedhanitti Shiin marii dhimma Niiwkileeraa irratti maal akka mudateefi haalli itti mariin kun fuula duratti fufu irratti mala dhayuun yaa'ii Jaappaan irratti Traampiif dhiyeessuufi jedhanii yaadu. Dowwannichi kan mirkanaa'e jalqaba torban kanaa ta'ulleen, Jeenii Town gulaaltuun marsariitii US'tti bu'ureeffatee '38 North', kun dhimma guddaa nama dinqisiisuufi haaraa miti jettee jirti. Tarii dowwannichi yaa'ii G20 dura taasifamuunsaa waan dabalataa yoo ta'e malee hedduu murteessaa miti jetti. Kaayyoo olaanaan Chaayinaa Kooriyaa Kaabaatti tasgabbeessuufi walta'insa dinadgee uumuu, Akkasumas marii sagantaalee niiwkileera keessatti qaamaa barbaachisaa ta'usaanii mirkanneeffachuudha. Biyyoonni koministii lamaanuu hidhata bara dheeraa qabu. Haata'u malee haala miisoma niiwkileera Piyoongyaang  ilalchusuun biyyootni lameen waggoota 20 darbaniif walitti qabana'anii jiru.. Koriyaan Kaabaa maal barbaaddi? Dowwannaan kun Kooriyaan Kaabaa walitti dhufeenyii biyyoota biroo waliin qabdu waan dadhabeef ammalleen deeggarsa Chaayinaa akka qabdu agarsiisuuf gargaaraan. ''Koriyaan Kaabaa osoodhuma amantaaniifi fedhii gaariin gidduu isaanii jiraachu baateee hirriyootashee ofiitti siksuu barbaaddi,'' jetti Town. Dinagdeen Koriyaa Kaabaa uggura idil addunyaa jalatti kufeera. Kunis sababii yaalii niiwkileera fi misaa'eelaa irra deddebiin taasifteen kan wal qabatuudha.


Maashinni kitaaba akka sagalee nama barreesseetti ol fuudhee dubbisu kalaqame

Chaayinaatti toorri ittiin interneeta barbaaddatanii (search engine) Sogou jedhamu Artifishaal Intelijensii (AI) akka namaatti sagalee nama barreesseetiin asoosamoota sagalee ol fuudhee dubbisu kalaqeera. Baruma darbe ammoo, Sogoun AI kan oduu akka namaatti dubbisan lama kalaqanii turan. roobootiiwwan oduu dubbisuuf tolfaman kunneenis burqaa oduu mootummaa Chaayinaa Shiinuhaatiin faayidaarra oolaa jira. Chaayinaa keessatti fedhiin kitaabota sagaleetti jijjiiramaniif jiruu haalaan dabalaa dhufeera. Kun biyyoota Lixaa keessatti kan ta'aa jiruun haala walfakkaatuun dabale. Dhaabbanni beekumsa sabaa Chaayinaa 'iiMedia' gabaan fedhii kitaaba sagaleen dhiyaatuu waggoota 2016 hanga 2020 gidduutti dachaa oliin dabaluun, gabaan isaa gara yuan Biliyoona 7.8 ykn Paawondii miliyoona 900tti akka guddatu eega. Amma teeknooloojiin kitaaba barreeffamaa gara dubbii afaaniitti saffisaan jijiiruun sagaleedhaan kitaabota bifa digitaalaan viidiyoonis ta'e sagaleen argachun salphaadha. Haata'u malee, namoonni harki caalaan kitaabota sagaleedhaan qophaa'an barreessitootaan, warra taatoo fiilmii/diraamaa ta'aniifi namoota hawaasa keessatti beekamaniin " Oogummaadhaan seeneffaman" barbaadu. Kana waan ta'eef, kalaqawwan yeroo ammaa kitaabota maashinaan sagalee namuma barreessee fakkeessuun barreefama gara dubbii afaaniitti jijjiiruu kun baayyee fudhatama argataa dhufeera. Sagaleen barreeffama kitaabotaa jijjiiraman kanuma namaa isuma sirrii fakkaatu. Fakkeenyaaf, kampaaniin Lyrebird maamiltoonni isaa akka sagalee fakkeessanii uummatan ni hayyama. Sagalee daqiiqaa tokkoo irraa "sagalee nam-fakii" akka baafatan taasisa. Marsariitii isaarratti, tajaajila kana sagalee waraaban lama tokko kan Pirezedaantii US duraanii Baraak Obaamaa, tokko ammoo kan Pirezedaantii US kan yeroo ammaa Doonaald Tiraamp agarsiisuun maashina ittiin baratan fayyadamuun uuman. Kun osoo kanaan jiruu, hojiin kalqaa jalqabiirra jiru 'DeepZen' jedhame akka jedhetti tekinooloojiin dubbii nam-tolchee sa'aa muraasa keessatti kitaabota sagalee hedduutti qopheessuu ni danda'a. Kun ammoo yeroofi baasii 90% hir'isuu danda'eera.


HobombolleettiinLekima du'a namoota 28'f sababa ta'eera

Chaayinaatti hobomboleessa hamaa mudateen namoonnii 28 yoo du'an, miiliyoona tokkoo ol kan ta'an qe'ee isaaniirraa akka baqatan sababa ta'eera. Qondaaltotni akka jedhanitti sigaga lafaa sababa hobomboleessa kanaan dhalatetu lubbuu namootaa galaafate. Namoonnii 10 ta'an hanga ammaa hin argamne. Saayintistoonni Chaayinaan kemikaala dhorkame gadhiisuu ishii bira gahan Carraafi yaaddoo 'Belt and Road Initiative' Sanbata ganama naannoo magaala Shaangihaayitti hobomboleessaa moggaasni Leekimaa jedhamu kennameeftu lafa sigigeesse. Hobomboleessi kun kana caala hamaa ta'a jedhamee tilmaamamee ture. Lubbuu baraartootni bakka mukeeniifi manneen hedduun jijjiganitti namoota miidhaman gargaaruutti jiru. Sababa kanaan ibsaan adda citeera. Sodaa balaa kanaarraa kan ka'e aangawoonni balaliin xiyyaaraa 1,000 fi geejibni baaburaa akka adda citu taasisanii ture. Balaan kun magaalota gurguddoo biroo osoo hin gahiin laafaa deema jedhamee eeggamus lolaa mudaturraa kan ka'e hanga sun ta'utti midhaan qaqqabsiisu garuu salphaa hin ta'u jedhu ogeeyyiin. Namootni miiliyoona tokko ol ta'an qe'ee isaaniirraa yoo baqatan, pooliiwwan aanniisaa elektirikaa daddabarsan jijjiiguurraa kan ka'e manneen miiliyoona 2.7 ta'anis anniisaa elektirikaa dhabaniiru. Akka Shiniwaan gabaasetti hobonboleettiin hamaan bokkaaa cimaa makate kun barana biyyattii yoo mudatu kun isa sagalaffaa dha.


Chaayinaatti namoota shanan akka nama ajjeesaniif osoo tokko isaan kaan bitanii harkatti fashalaa'e

Gareen bitamanii nama ajjeesan hojii ajjeechaa akka raawwataniif itti bitaman kana osoo tokko isa kaan qacaranii shirri kun harkatti fashala'uusaatiin hidhaman. Kun kan ta'e kutaa Gu'anguuz, Chaayinaa keessatti. Jalqabarratti abbaa qabeenyaa Tan Youhui jedhamu nama dorgomaa isaa ta'e  tokko ajjeesisuu barbaade. Kana galma geessifachuuf ammoo, maallaqa $282,000 ta'u baasuudhaan nama ajjeesu bitate. Kun odeeffannoo dhaddacha yakkamtoonni kunneen irratti himatamanirratti kan dhiyaatedha. Haata'u malee, namichi $282,000 akka dorgomaa abbaa qabeenyaa sana ajjeesuuf bitame dabarsee ajjeeftuu biraa bita. Namichi akka ajjeesuuf ofiin bitame kun maallaqa ofiin fudhate $282,000 kna irraa $141,000 baasuun nama ajjeesu kan biraa bita. Namni akka dorgomaa abbaa qabeenyaa sana akka ajeesuuf bitame sun darbee ajjeeftuu biraa bitate. Inni lamaffaa irratti bitame kun ammoo nama sadaffaa bitate. Inni sadaffaa, nama afraffaa osooma jedhanii hanga nama shaniitti dadabarsaan kontoraata ajjeesuu kana walitti daddabarsan. Karoorri kun garuu nama ajjeesuuf bitame isa dhumaa [shanaffaa] irra yeroo ga'u fashalaa'e. Kan fashalaa'uu danda'es, namichi dorgomaa abbaa qabeenyaa akka ajjeefamu barbadame kun maqaan isaa Wei jedhama. Ajjeestuun bitamtuu shanaffaa kun nama akka ajjeefamu itti bitame kana kaaffee tokkotti arduudhaan akka du'eetti dhiyeessuu kan jedha yaada dhiyeesse. Shirri kun bakka kanatti harkaa jigde jechuudha. Namoonni kunneen ja'an - warra ajjeesuuf bitamaniifi abbaa qabeennyichaa isa warra ajjeesan kana bitate Obbo Tan, yakka yaalii ajjeechaatiin himatamanii mana murtii Nanning, Gu'aangzii dhiyaatan. Dhimmi yakkamtoota kanaa qorachuunis waggoota sadii fudhateera. Shirri ajjeestota qacaruu kun waldhabuu dhimma ogummaa bara 2013 keessa Obbo Wei dhaabbata Obbo Tan irratti tarkaanfii seeraa fudhatee ture. Odeeffannoon kun akka marsartiitiin Mana Murtii Hawwaasaa Dhiyoo Naaniing jedhuttidha. Adeemsa seeraa dheeraa ta'e hordofuudhaan maallaqa dhabuu sodaachuun Obbo Tan, nama  Xi Guangan jedhamu akka Obbo Wei ajjeesuuf horii $282,000 kenneef. Kan jalqaba akka ajjeesuuf bitame Obbo Xi Guangan garuu darbee nama bitamee ajjeesu biraa Obbo Mo Tianxiang jedhamu akka Obbo Wei ajjeesuuf gaafate. Namichi jalqaba ajjeesuuf bitame kun darbee maallaqa ittiin bitameerraa $141,000 kan ta'uun nama biraa kana [Obbo  Xi] bitate kun amallee abbaa qabeenyichaatti deebiyuun abbaa qabeenyaa naaf ajjeesi jedhu kana maallaqa dabalataa gaafate. Erga Obbo Wei ajjeefnee booda $141,000 naaf dabalta jedhechuun gaafata. Obbo Mo waliigaltee ajjeesuu kana erga fudhateen booda nama biraa Yang Kangsheng jedhamu akka maallaqa warra Chaayinaa ¥270,000 jalqaba fudhatee kan hafe  ¥500,000 ammoo erga ajjeesee booda fudhatuun waliigalteerra ga'an. Kan sadaffaarratti akka ajjeesuuf bitame Obbo Yang Kangsheng ammoo darbee nama biraa maallaqa warra Chaayinaa ¥200,000 jalqabarratti kaffaluufiin erga Obbo Wei ajjeesee booda ammoo  ¥500,000 akka fudhatutti waliigalan. Dhumarratti, daddabarse warra bitamanii nama ajjeesuuf turanii kun kan dhaabbate, yeroo Yang Guangsheng nama shanaffaa Ling Xiansi jedhamu maallaqa warra Chaayinaa  ¥100,000 kaffaluufiin akka Obbo Wei ajjeesuuf itti gaafatetti ture. Namni shanaffaarratti bitame, Ling, garuu ajjeechaa raawwachuurra Obbo Wei waliin kaaffeetti beellamuun walarguu murteesse. Yeroo kaaffeetti walarganittis, namni isa rukkutuuf ta'u waan jiruuf lamaan isaanii waliigaluun ajjeechaa sobaa (fakkeessuu) karoorsina yaada jedhu dhiyeesseef. Obbo Wei yeroo hudhamaafi rukutamaa jiruu fakkeessuun suura kaasuun Obbo Ling gara Yang Guangsheng geessuun agarsiisee amansiisu walii galan. Dhimmi kun jalqaba kan gara seeraa geeffame bara 2016 ture. Garuu namoonni shira kna xaxaa turan ja'anuu ragaan waan irratti hirgamiin tureef to'annoo jala hin oolfamiin turaniiru. Obbo Tan, Obbaan qabeenyaa nama bitamee nama ajjeesu jalqabaa kan qacare kun, hidhaa waggaa shaniin adabame. Namni jalqabaa akka ajjeesuuf bitame Obbo Xi ammoo hidhaa waggaa sadiifi ji'a ja'aatiin adabameera. Yang Kangsheng fi Yang Guangsheng lamaan isaanii hidhaa waggaa sadiifi ji'a sadiin adabamaniiru. Obbo Mo ammoo hidhaa waggaa sadiinyeroo adabaman Obbo Ling ammoo hidhaa waggaa lamaafi ji'a torbaan adabamaniiru.


Ameerikaan Huwaaweef ji'a sadii kennite

Hoogganaan daldala Ameerikaa Wiilbar Roos qoqqobbiin dhaabbata teeknoolojii guddicha Chaayinaa, Huwaawee irra kaahame ji'oota sadii booda hojiitti akka jijjiiramu beeksisan. Nageenya biyyaalessaaf na yaaddessa jechuun ture US kaampanii kana ji'a afur dura blaakliist jala kan galchite. Hanga Wiixataatti murteen kun hojiitti jijjiirama jedhamee kan eegame ta'us, Sunillee xumuramee yeroon dabalataa ji'a sadii ida'ameera. Ameerikaan Huawei irratti himata bante Mobaayilli 'Huawei' rakkoo keessa galaa jira Feesbukiin bilbilawwan Huawei irratti appii tolfachuu uggure Huwaawee wajjiniin dhaabbileen hidhata qabu jedhaman 46 haaraan itti dabalamuun yeroo ji'a sadii dhufan keessatti biyyattiin waliin daldaluu dhaabdii jedhan Roos. Dhorkaa kaampaanicharra kaa'ame osoo hin cabsiin dhaabbileen akka 'Google' Huwaawee waliin hojjechuu danda'us jedhameera. Yeroon dabalataa ji'a sadii kennamuun maamiltoota Ameerikaaf faayidaa qabas jedhaniiru aanga'aan kun. ''Akka of itti madaqsaniif yeroo gahaa kennaafii jirra.'' Huwaaween gama isaan dhaabbilee isa waliin hidhata qabu jedhaman toora dhaabbbilee US qoqqobdutti makuun dantaa siyaasa biraa of duubaa qaba jechuun murticha mormeera. ''Murteen har'aa kun daldala Huwaaweerratti bifa kamiinuu dhiibbaa hin qabu'' jechuunis kaampaanichi beeksiseera. Pireezidant Tiraamp Dilbata darbe Huwaaween ''kaampanii yoomiyyuu daldala waliin hin hojjenne ta'uu mala'' jedhaniiru. Huwaaween ji'oota darban muraasa sadarkaa idila addunyaatti dhiibba fi qorannoo jalatti kufee ture. Sababni ammoo mootummaa Chaayinaa waliin hojjeta kan jedhuudha. US yeroo dheeraaf kaampaniin kun nageenya biyyaalessaa koof na yaaddessa jechaa turtee, ji'a afur dura ugguruuf murteessite. Qoqqobbii kanaan Huwaaween teeknoolojiiwwan US kamuu hayyama mootummaan alattii fayyadamuu hin danda'u. Huwaaween mootummaa Chaayinaa waliin hidhata addaa hin qabu, nageenya biyyaalessaafis yaaddoo mitii jechuun himata irratti ka'e fashaleessa. Dubbiin Huwaawee kun waggaa oliif daldala bu'uureffachuun morkii Chaayinaa fi US gidduutti jabaateef agarsiisuu guddaa ta'eera.


Afaan Chaayinaa 'YouTube' qofaan akkamin baruun danda'ama?

Dargaggoo Yaareed Ammahaa karaa YouTube qofaan Afaan Chaayinaa ykn Mandariin barachuu isaatiin kampaanonni hojiif isa barbaadan dabalaniiru. Dargaggoo Yaareed Ammahaa Digirii jalqabaatin yunivarsiitii Haramayaa irraa eebbifamullee waan barate kanaan waggoota lamaaf carraa hojii argachuu hin dandeenye ture.


Dhaqna-qabaan dhiiraa Itoophiyaatti barame Awuroppaatti maaliif dhibe?

Dhaqna-qabaan dhiiraa biyyoota Awurooppaa biratti waan barame miti. Afrikaafi Ameerikaa akkasumas biyyoota giddu-gala bahaattimmoo aadaafi amantii waliin kan walqabatedha. Faallaanimmoo biyyoota Laatiin Ameerikaatti hammi dhiirota dhaqna qabatanii baay'ee xiqqaadha. Fuulli Woorlid Populatio Riviiw jedhu akka eerutti Itoophiyaa keessatti dhiironni 92% dhaqna qabataniiru. Dhaqni qabaa maaliif raawwatama? Faayidaan isaa maali? Miidhaa qabaa? Dr Ba'aada Lammaa Hospitaala Waliigalaa Adaamaatti Ispeshaalistii ujummoo fincaaniifi walhormaata qaama saalaa dhiiraa [yurolojistii] dha. Itoophiyaa keessa dabalatee biyyoota baay'eetti akkaataan dhaqna qabaa dhiiraa eegale wal'aansa fayyaa waliin osoo hin taane aadaa waliin akka hidhata qabu himu. Akka Dr Baa'idan jedhanitti dhiiroti dhaqna qabaman kan hin qabamne waliin yeroo walbira qabamu carraan HIV dhaaf saaxilamuu isaanii 50-60% akka xiqqaate qorannoo eerun dubbatu. Qorannoo kana booda kaanis akka dhaqna qabatan gorfamuu himu. Faayidaan dhaqna qabaa garuu maali? ''Keessumaa hawaasa qulqullina sirriitti qabachuu hin dandeenye keessatti dhiironni dhaqna qabaman infeekshinii hanga kaansarii namaan gahu ofirraa ittisuuf isaan gargaaruu danda'a.'' Sababi biyyoota lixaatti dhaqni qabaa dhiiraa fudhatama dhabeef sababoota dhiibbaa amantiifi aadaarraa bilisa waan ta’eefi jechuun hubachiisu. Biyyoota addunyaa keessaa hamma dhiirota dhaqna qabatan xiqqaa kan qabdu Vaatikaanidha. Ogummaa fayyaatiin fakkeenyummaan kan kaatu Kuubaatti hammi dhiira dhaqna qabatanii 0.10% dha. Porchugaalitti 0.6%, Jaappaan 9%, Faransaay 14%, UK’tti immoo 20% dha. Faallaanimmoo Gaazaatti 99.9%, Morokoofi Afgaanistaanitti 99% dhiironni dhaqna qabataniiru. Biyyoonni kunneen biyyoota hordoftoonni amantii Islaamaa olaanaan keessatti argamanidha. Biyyoota akka Itoophiyaa, Naayijeeriyaafi biyyoota Afrikaa kaanitti dhiironni argaman 90% ol dhaqna qabataniiru. Biyyoonni Awuroppaa hordoftoota amantaa kiristaanaa ta’anis garuu dhaqni qabaan dirqama amantii sanaa jedhamee hin fudhatamu jedhu Dr Baa’idan. Biyyoota amantaa Kiristaanaa hordofanitti gara caalu dhiironni dhalatanii guyyoota muraasa keessatti dhaqna qabatu. Barmaatiin dhalootarraa dhalootatti darbe kuni ogeeyyii aadaa jedhamaniini. Sababa aadaan dhaqni qabaa raawwatu gara caalu bifa amantii qaba. Biyyootni hordoftoota amantii Islaamaa fi Ayhudiis ijoollee dhiiraa isaanii dhaqna qabsiisu. Akka ragaan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa agarsiisutti addunyaa keessaa dhiiroti 30% dhaqna qabataniiru. Kana keessaa 2/3ffaan hordoftoota amantaa Islaamaa hordofu. Barsiifati kuni hordoftoota amantaa kana biratti ‘taaheraa’ jedhamee waamama. Amantii Ayhudiin immoo dhiirri tokko dhalatee guyyaa shanaffaatti dhaqna qabachuu qaba. Hordoftoota amantaa Hinduufi Budihaa birattis dhaqni qabaa ni raawwata. Masriitti hordoftoonni bataskaana Kooptikiifi hordoftoonni mana kiristaanaa Ortodoksii Tawaahidoo Itoophiyaa sirna kana ni raawwatu. Mana kiristaanaa Ortodoksii magaalaa Naayiroobii argamutti kan tajaajilan Lubi Akliiluu G/Sillaase, hordoftoota amantaa Kiristaanaa biratti dhaqni qabaan yerootti dirqama ta'e ture jedhu. Kunis Kakuu Moofaa irratti ''kan dhaqna hin qabanne hin fayyu, ummata Waaqayyoo osoo hin taane Ahizaabidha,'' waan jedhamaa tureefi jechuun ibsu. Lammiileen Israa'el kan dhaqna hin qabanne mucaa Abirahaamidha waan hin jedhamneefi sana gochuun dirqama waan itti taheef ammallee sirna kana akka raawwatan himu. Erga dhaloota Kiristoos booda garuu sirnoota hafan keessaa tokko waan ta’ef sirna amantaan dhaqna qabaa dhiiraa raawwachuun dirqama miti jechuun ibsu. Ta’us ‘’ammallee biyya keenyatti dhaqna qabachuu dhabuun akka safuutti ilaalama,’’ jechuun aadaan suni hafuu dhabuu isaa Lubi Akliiluu himu. Hawaasa tokko tokko biratti immoo dhaqni qabaa dhiiraa akka mallattoo gara dardarummaatti ce'utti Ilaalama. Biyyoota Afrikaa Sahaaraa gadi jiran keessatti, Ameerikaa, Paasifikiifi hawaasi odolawwan Polinezhiyaa jiran dhimma sirna aadaa isaanii raawwachuuf dhaqna qabaa raawwatu. Sirni kuni biyyoota adda addaa keessatti aadaan isaatuu gargar akka ta’e Dhaabbati Fayyaa Addunyaa hima. Fakkeenyaaf lammiilee Keeniyaa keessaa 84% kan dhaqna qabatan ta’us, hawaasa Luwoofi Turkaanaa biratti garuu xiqqaadha. Dabalataan, bakkeewwan Yugaandaafi Sudaan Kibbaa hawaasi Luwoo argamanitti dhiiroti dhaqna hin qabatan. Biyyoota Bahaafi Kibba Afrikaa jiranittimmoo tatamsa’ina HIV xiqqeessa jedhamuun hawaasi akka dhaqna qabatu sochiin bal’aa irratti taasifama. ‘’Ani dhaqna qabaan akka raawwatu hin gorsu,’’ jedhu Dr Baa’idan. ‘’Gama ogummaan dhaqni qabaa dirqama waan hin taanef dhaqna qabadhaa hin jedhu. Haa ta’u malee, haala hawaasi keenya keessa jiruun dhiironni osoo dhaqna qabatanii mormii hin qabu.’’ Dhaqni qabaa dhiiraa miidhaawoo qabaa? ‘’Eenyee dhiibbaa qaba,’’ jechuun ispeeshaalistichi himu. Itoophiyaa dabalatee biyyoota adda addaatti dhaqni qabaa dhiiraa gara caalu kan raawwatu namoota ogummaa fayyaa hin qabneeni jechuun ibsu. ‘’Dhiiguu[qaami saalaa dhiiraa] danda’a. Infeekshiniin mudachuu danda’a. Bakka sirrii hin taane dhaqna qabamees ta’u danda’a,’’ jechuun himu. Haa ta'u malee, tajaajilichi buufata fayyaatti kan kennamu yoo ta'e rakkinoonni akkanaa carraan mudachuu isaanii 5% gadi ta'uu himu. ‘’Ogeessota fayyaan ilaalamanii daa’imman akka dhaqna hin qabamne jedhaman jiru. Fakkeenyaaf dhukkubi ‘himapafiliyaa’ jedhamu jira. ''Sanyiidhaanis waan darbuuf daa’imman irratti mul’achuu danda’a. Namoonni kana qaban akka dhaqna qabatan hin gorfamu. Sirni aadaa kana hubannoo keessa hin galchu.’’ Ispeeshaalistii kan ta'an Dr Baa'idan hojii isaaniirratti Isaan qunnamuu dhabuus gabaasota dubbisanirraa ka'un dhaqni qabaa dhiiraa quunnamtii saalaa irratti garaa gahuu xiqqeessuu akka danda'u akeeku. Dhiirotaan ala dubartoonnis ni kittaanamu. Haa ta’u malee, kittaanni dubartootaa miidhaa qaamaafi sammuu waan dhaqqabsiisuuf UN sadarkaa addunyaatti akka dhaabatu hubachiiseera. Kittaanni dubartootaa qaama hormaataa dubartii kutuudha. Kittaanni dubaraa gara caalu biyyoota Afrikaafi giddugala Bahaa 30 ta’anitti raawwata. Eeshiyaafi biyyoota Laatiin Ameerikaattis ni raawwatama.


Lakkoofsi namoota of ajjeesanii olaanaan Afriikaatti galmaa’uu WHOn beeksise

Lakkoofsa namoota of ajjeesanii kan addunyaa maratti galmaa’u keessaa olaanaan Afriikaa keessatti kan raawwatamu ta’u Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO)n ibse. Akka ibsa dhaabbatichaatti yoo ta’e, biyyoota addunyaa lakkoofsi namoota of ajjeesanii olaanaan keessatti galmaa’ee keessaa jaha ardii Afriikaa keessatti argamu. Ardii Afriikaa keessatti lakkoofsi oggeessoota wallaansaa fi deeggarsa xin-sammuu kennaniis baayyee gadaanaa ta’u ibseera. Kanaanis Afriikaa keessatti hakimni xin-sammoo tokko manoota wallakkaa miliyoonaa ta’aniif tajaajila kenna. Kun ammoo madaallii oggeessootaa fi tajaajilamtootaa Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa kaa’een dachaa parsantaa 100n gadiidha. Namoota Afriikaa keessa jiraatan kuma 100 keessaa namoonni 11 ofiin of ajjeessuu jedhameen kan galmeeffame yoo ta’u, lakkoofsi kunis addunyaarratti jidduugalaadha jedhamee kan kaa’ame taatee namoota kuma 100 keessaa namoonni sagal of ajjeessuu jedhamee baayyee kan caalu ta’u Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa ibseera. Sababoota mummee namoonni akka ofiin of ajjeessaniif akka ka’umsaatti ka’aman keessaa kan jalqabaa rakkina fayyaa sammuu yoo ta’u, kunis namoota hanga parsantaa 11 ta’aniif sababii ta’utu dubbatame. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa akka jedhuutti, Afriikaa keessatti irra caalli oggeessoota fayyaa sammuu kan argaman magaaloota keessatti yoo ta’u, jiraattoonni naannawa baadiyaa jiraatan tajaajilicha argachuuf carraasaanii gadaanaadha. Dhaabbata Fayyaa Addunyaatti Daareektara naanawa Afriikaa kan ta’an Maasihiidiisoo Moo’eetii akka jedhaniitti, sagantaalee fayyaa biyyootaa keessatti filannoowwan rakkina sammuu ittiisuu dursi waan hin kennamneef ofiin of ajjeessuun rakkoo fayyaa hawaasaa ijoo ta’eera. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa tarkaanfiiwwan hubannoo cimsuu taatee of ajjeesuu ittifuu akka jajabaatuuf ammaan tana duula miidiyaa hawaasaa ardii keessatti gaggeessaa jira. Duulli miidiyaa hawaasaa kunsi kan eegalame guyyaa Fayyaa Sammuu Addunyaa Onkolooleessa 10, 2022 kabajamee ooluu durseeti. Duula kanaanis Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa ardii Afriikaa keessatti namoota miiliyoona 10 ta’an bira gahuuf karoorfatee hojjataa jira.


Kooriyaan Kaabaa lammileen biyyashee 'qorichawwan aadaa akka sha'iifi soogiddaan' COVID ofirraa ittisaa jette.

COVID Kooriyaa Kaabaa keessatti haalaan waan babal'ataa jiruuf miidiyaan mootummaa biyyattii namoonni vaayirasii kana qorichawwan aadaa gargaaramuun akka ofirraa ittisaniif gaafachaa jira. Biyyattiin uummatashee talaallii hin argatiin keessatti COVID daran tatamsa'aa jira; qorichoota farra vaayirasii kanaa ta'anis hin qabdu. Bara 2020 keessa, biyyattiin weerara kana ofirraa ittisuuf jecha daangaawwan karaa hunda cufattee turte. Aanga'oonni biyyattiis hanga ammaa deeggarsa fayyaa biyya alaarraa galu fudhachuu hin barbaadne. Miidiyaan biyyattii ammoo dhibee "ho'ina qaamaa" ittiin jedhan kanaaf lammileen wallaansaawwan aadaa akka fayyadaman  gorsaa jiru. Gaazexaan paartii biyya bulchuu Rodong Simnun  jedhamu, namoonni dhukkubbiin itti hin cimiin wantota akka sha'ee jinjibilaa ykn sha'ee daraaraa dammaa, akkasumas dhugaatii baala mukaa 'willow' jedhamurraa hojjetamu dabalatee qorichawwan aadaa akka fayyadamaniif gorsaa jira. Dhugaatiiwwan ho'aa ta'an mallattoowwan dhibee COVID kanneen akka qoonqoon madaa'uu, qufaasisaa, hanga tokko hir'isuu danda'a; akkasumallee yeroo namoonni dhibaman dhangala'aan qaama isaanii keessaa hanga barbaadameen gadi ta'utti akka argatan gargaara. Jinjibilliifi baalli muka 'willow' jedhamus dhukkubbuu ni hir'isa. Haata'u malee, vaayirasii kana fayyisuudhaaf hin gargaaran. Miidiyaan biyyattii dhiyeenya kana haadha warraafi abbaa warraa namoonni akka galgalaafi ganama bishaan soogiddaatiin lulluuqqatan gorsan waliin gaaffiifi deebii taasiseera. Kanaan walqabatees, "soogiddi toonii kuma tokko ta'u" dhangala'aa farra jarmii irraa akka hojjetamuuf gara Piyoongiyaangitti ergameera," burqaan oduu mootummaa biyyattii ibsetti. Qorannoowwan tokko tokko bishaan soogiddaatiin lulluuqqachuufi funyaan jiifachuun vaayirasiiwwan utaalloo nama qabsiisan ittisuuf ni gargaaru jedhu. Haata'u malee, tatamsa'ina COVID hir'isu kan jedhu irratti ammoo ragaa muraasatu jira. Qorannoon tokko akka argadhe jedhutti ammoo laaboraatoorii keessatti afaan qulqulleeffachuun vaayirasicha ajjeesuu danda'a. Haata'u malee, laaboraatooriin alatti nama akka gargaaru amansiisaa ta'ee hin argamiin jira. COVID yeroo baayyee qilleensa faalamaa keessaan hancufa faca'u karaa funyaanii, akkasumas karaa afaaniin gara keessatti arganuun/liqimsuun waan nama qabuuf lulluuqqachuun carraa vaayirasiin kun gara namaa seenuu yeroo takkaa qofa dhorkuu danda'a. Takkaa qaama namaa keessa seenee gadi fagaatee jennaan ammoo lulluuqqachuun ykn afaan dhiqachuun deebisuu hin danda'u. televijiin biyattii namoonni qorichoota bowwuu mataafi fatrra dhukkubbii kanneen akka ibuprofen, amoxicillin fi kanneen kaan akka fudhataniifis itti himaa jira. Sirni fayyaa Kooriyaa Kaabaa tajaajilawwan fayyaa bu;uuraa irraa kaasee kunuunsa fayyaa bilisaan dhiyeessa. Kunis sadarkaa buufata gandaa irraa kaasee hanga hospitaalota gurguddoo mootummaa magaalaa keessa jiraniitti bilisaan uummata tajaajila. Haata'u malee, sababii qoqqobbii biyyattiirra bubbuleefi jijjiirama haala qilleensaa hamaa hongee qaqqabsiiseen dinagdeen biyyattii laamsha'eera. tarkaanfiiwwan daangaa biyyattii cufuuniifi sochii dhorkuunis dhiibbaa guddaa dinagdee biyyattiirraan gaheera. Kooriyaan Kaabaa bara darbe talaallii COVID miliyoona sadii ta'e Chaayinaarraa dhiyaateef fudhachuu diddeetti. Akkasumas, gargaatrsawwan dhaabbata talaallii dhiyeessan kanneen akka sagantaa Covax  jalatti dhiyaatanii hin fudhadhu jetteetti.


"Nama gurraacha kaansariin gogaa hin qabu jedheen yaada ture"

Isaar Neenes yeroo ganna 20 kaansariin gogaa akka ishee qabe barte. Yeroo tokko hiriyaa ishee waliin osoo bashannantuu waanti akka dhiitoo xiqqoon biqilee argitee hiriyaan ishee akka mana yaalaa deemtu gorsa. Mana yaalaa deemtee torbee tokko booda kaansarii gogaa akka ta'e itti himame. Sana booda naatee akka aarte yaadatti. Baay'ee kan ishee naasise ammoo gogaa nama gurraachaa keessa keemikaalli melaanin jedhamu guddaa waan ta'eef hoo'a aduu guddaadhan hin miidhamu oduu jedhutu sammuu ishee keessa ture waan ta'eefi. Kanaan dura namni magaalli yookin gurraachi kaansarii gogaatin qabamuu waan hin dandeenyef aduu cimaa ta'e irraa of eegun hin barbaachisu jettee amanti ture. Kanaaf ammoo kireemii aduu ittisu dibachuun hin barbaachisu jettee yaaddi ture Isaar. "Amma garuu waantin hubadhe gogaan bifa fedhe yoo qabaate iyyuu gogaadhuma. Kaansariin qabamuun nama kamiyyuu mudachuu danda'a," jetti. [Meelaniin jechuun keemikaala qaama namaa keessatti halluu rifeensaa, ijaa fi gogaa kan omishuudha. Meelaniin guddaan kan omishamu yoo ta'e halluun ijaa, rifeensa fi gogaa namaa ni gurraacha'a.] Waggaa shan booda kaansariin gogaa deebi'ee waan na qabus, "dursee waanan bareef waldhaanaa carallaa hin fudhanne; keemikaalota dhangala'aa qaama keessatti argaman (lymph nodes) keessaa tokko balleessuu qabu turan." Waggaa kudhan booda Isaar amma bilisa taatee jirti. Yeroo ijoollummaa ishee kaastee hanga guddattutti kireemii aduu ittisu dibattee hin beektu. Yeroo ammaa kana wiirtuu qorannoo kaansarii UK tti argamu tokko waliin ta'uun namoonni akka isheetti ilaalcha dogoggoraa akka hin qabaannef hojjataa jirti.  Wiirtun qorannoo gaggeessen kaansariin gogaa Melaanoomaa jedhamu namoota hanga warra adii osoo hin taane, namoota gurraacha fi warra Eshiyaa irratti xiqqaatee mul'ata jedhame. Haa ta'u garuu waldaa ogeeyyii dhibee gogaa UK tti ogeessa kan ta'an Dr. Ofeeliyaan akka jedhanitti kaansariin gogaa namoota gurraacha irratti gaafa mul'atu baay'ee hamaa fi erga hammaatee kan baramu ta'uu himan. Kanaaf ammoo akka fakeenyatti sirbaa beekamaan duraanii Boob Maarlen gogaa qaama isaa hamma tokko geeddaramee sadarkaa cimaa irra erga gahee booda kaansarii Melaanomaa ta'uun barame. Kan du'es sababuma kaansarii gogaa kanaani. "Gogaa keenya guutummaatti ilaaluu qabna. Keessumaa namoonni gurraachi fi magaala ta'an, faana miilaa, miila, barruu harkaa fi qeensa isaanii ilaaluu qabu," jedhu Dr. Ofeeliyaan. Hawaasa keessatti "gurraachi homaa hin ta'u", naannoo hoo'atiin dhufe" ilaalchonni jedhan jiru. Namoonni kana jedhan warra keemikaalli melaanin guddaan qaama keenya keessa jira jedhanii warra yaadaniidha jedhu Dr. Ofeeliyaan. Melaaninin guddaan gogaa qaama namaa gurraachessus, "uumamaan aduu ittisuuf kan namaaf kennamuudha," jedhu ogeessi kun.


Sababoota ijoo dhiirri akka maseenu taasian beektuu?

Maseenummaan dhiirotaa baay'ataa akka dhufe himu qorattoonni fayyaa. Sababni isaa ammoo baay'inni sanyii kormaa dhiirotaa haala saffisaa ta'een hir'ataa deemuudha. Waggoota 50 darban keessatti lakkoofsi sanyii kormaa dhiirotaa dhibbeentaa 51n hir'ina agarsiisuu qorannoon ni mul'isa. Ragaan kun kan argame Israa'elitti kan argamu Hibruu Yunivarsiitiifi Ameerikaadhaa ammoo Yunivarsiitii Siinaa Maawunten Meedikaal Iskuul waliin ta'uun qorannoo maxxansan irraayi. Qorattoonni kun dhiironni waggaa 50 dura turan sanyii kormaa miili liitira tokko keessaa sanyiin kormaa wal-hormaataaf ta'an miliyoona 101 qabu turan. Lakkoofsi kun amma miliyoona 49 tti gadi bu'eera. Lakkoofsi xiqqachuu qofa osoo hin taane qulqullinni sanyii kormaa hanqaaquu dubartii wajjin wal-arguus waggoota kudhanii as akkan xiqqaachaa deemuu ragaalen ni akeeku. "Kan nama dhibu sochiin sanyii kormaa dhiirotaa xiqqaachuu isaati," jedhu Biraazilitti pirezidaantii ittaanaa waldaa fayyaa wal-hormataa saayinsiin deeggaruu kan ta'an Rufaa'el Raada'el. Kuni ammoo ogeeyyii fayyaa biratti gaaffii kaasee jira.  Seelii sanyii kormaa hir'achuun ardiilee hundumaatti kan mul'ate ta'us Awurooppaa, Afrikaa, Giddu-galeessa fi Ameerikaa Kibbaatti ammoo dabaleera. Sanyiin kormaa dhiirotaa akka hir'atu kan taasisu sababani maalidha? Ogeeyyon fayyaa yoo xiqqaate sababoota shan tarreessu: Dhiironni baay'ee yoo furdatan, seelonni sannyii kormaa haala miidhaa geessisu uuma. Guutummaa qaama keenyaa keessatti seelii cooma kuusu Adiyoopaz baay'ee akka guddatu godha. Kuni ammoo seelii sanyii kormaa dhiiraa keessatti hormoonota ijoo ta'an keessaa testestiroonii kallattiin miidhuu kan danda'an wantoota summaa'oo ta'an akka maddu taasisa. Humnaa ol furdachuun adeemsa qaama keenya keessatti seelonni akka miidhaman godhu "Oksidiitiv istires" jedhamu akka uumu dubbatu hoji gaggeessaa Waldaa Yurolojii Biraazil kan ta'an Edwaardoo Miraandaa. "Dhiironni baay'ee furdatan qaama saalaa isaanii irratti kuufama coomaa baay'ee qabu; kuni ammoo seelii sanyii kormaatiif baay'ee hamaadha," jedhu. Ragaan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) akka agarsiisutti, dhiirota addunyaarra jiran keessaa harka 39 furdoo yoo ta'an dhibbeentan 11 ammoo humnaa ol furdoodha. Kuni ammoo waggoota 50 darban keessatti seelin sanyii kormaa dhiirotaa gadi xiqqaachaa deemudhaaf agarsiistudha. Dhugaatii alkoolii, tamboo, veepingii, maruwaanaa, kokeenii, anaabolik fi qorichoota sammuu namaa adoochan biroon addunyaa irratti namoota heddutu fudhata. Wantoonni araada nama qabsiisan kun hundinuu seelii sanyii kormaa irratti miidhaa ni geessisu. “Wantoota araada nama qabsiisan kanneen keessaa kaan isaanii kallattiidhan seelota sanyii kormaa burqisiisan kan miidhaniidha," jechuun dubbatu Eduwaardon. Kaan immoo karaa al-kallattidhan hormoonota sanyiin kormaan akka uumamuuf kakaasan irraan miidhaa kan gahaniidha. Keessumaa dhiironni maashaa isaanii gabbifachuuf jecha testestiroonii lilmoodhan, kiniiniifi jeelidhaan fudhachuun isaanii yaaddoo akka ta'e himu ogeessonni. Testestiroonin bifa ifa hin taaneen gaafa fudhatamu, qaamni keenya uumamaan testestiroonii omishuu ni dhaaba jechuudha. Kanarraa kan ka'e testestiroonin sanyii kormaa dhiiraa keessa jiru zeerorra gaha jechuudha. Kunis dhibee Azoaspermiyaa jedhamuudha. Dhibeewwan baakteeriyaan daddarban kanneen akka fanxoo fi cophxoo fa'aa ujummoowwan sanyii kormaa dabarsan irratti dhiiton akka uumamu gochuu danda'u. Kuni ammoo seelii sanyii kormaa irratti balaa uuma. Ragaan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa akka agarsiisutti, bara 2020 keessa qofa  namoonni miliyoona 129 dhibee fanxootin kan qabaman yoo ta'u, miliyoona 89 kan ta'an ammoo cophxoodhan qabamaniiru. Vaayirasii hiyumaan paappiloomaa jedhamee kan waamamu sababa biraa akka ta'e himu qorattoonni. Vaayirasiin kun ammoo saal-qunnamtiin kan dadarbudha. \n\nDhibeen kun sanyiin kormaan akka hin omishamne danquun alatti qaccee sanyii kormaa irrattis dhiibbaa uuma. Sanyiin kormaan hoo'ina qaamatii gaditti digrii seentigireedii 1 hanga 2 gaditti turuu qaba. Haata'u malee, waggoota kurnan darban keessatti dhiironni kompitara ofirra ykn kofarra kaa'atanii barreessun sanyiin kormaan balaa dabalataaf akka saaxilamu taasiseera. Kompatarri gaafa hoo'u gara qaama namaatti cehuun sanyii kormaa sadarkaa "bilcheessuu" danda'uurra gahuu mala. \n\nEduwaardoo akka jedhanitti, wantoonni biroo hoo'ina cimaa qabanis wal-hormaata irratti dhiibbaa uumaa jiru.  \n\nWantoota hoo'aa qabaniifi wal-hormaata irratti dhiibbaa qaban jechuun ogeeyyin eeran keessaa yeroo dheeraf bishaan hoo'an qaama dhiqachuu, gandaa bishaan hoo'aa keessa yeroo dheeraa turuu fa'i. Dabalataanis Waayifaayi (Wifi) fi dambaliin elektirikii seelii sanyii kormaa irratti dhiibbaa akka uumu ibsameera, sababni isaa garuu hin beekamne. Qaama keenya keessa sirni indookirinii jedhamuufi xannachoota, akkasumas neetwoorkii caasaa qaama keenyaa sirna qabateedha. Wantoonni sumaa'oo ta'anii sirna Indokirinii jeeqan sanyii kormaa irratti dhiibbaa mataa isaanii qabu.  \n\nWantoonni summaa'oon kun xuraa'aa qilleensa keessa jiru, pilaastikiiwwan, fi farra ilbiisotaa fa'aadha. Qorannoowwan dhiyeenya bahan akka agarsiisanitti, wantoonni summaa'oo ta'an kunneen jijjiiramni isaan qaama keenya keessatti gaggeessan sanyii kormaa irratti dhiibaa akka fidu argameera. Hir'achuu sanyii kormaatiif sababoota naannoofi alaatin alatti wantoonni biroo lama jiru. Inni jalqabaa haala qaccee sanyii ykn jenetiksiiti. Dhiirota ijoollee godhachuuf rakkatan keessaa dhibbeentaa 10 hanga 30 kan ta'an rakkoo qacee sanyii (DNA) dhiiraa wajjin kan wal-qabatudha jedhama. Lammaffaan ammoo umurii wajjin wal-qabata.  \n\n"Umuriin hanguma dabalaa deemu dandeettin dhala godhachuu dadhabaa akka adeema ni hubanna. Dandeettin dhala godhachuu dhiirotaa akka kan dubartootaa ibsamuu baatus, hormoononni seelii sanyii kormaa omishuuf gargaaran xiqaataa deemaa jiru," jechuun ibsu Eduwaardon. Dhiironni ijoollee godhachuu barbaadan miidhaa sanyii kormaarra gahu kamuu hambisuuf haala jireenya isaanii irratti jijjiirama gochuu qabu. Nyaata madaalawaa nyaachuu, sochii qaamaa gochuu, dhugaatii alkoolii dhaabuu, tamboo xuuxuu dhiisufi wantoota sammuu namaa adoochan irraa of eeguun fala ogeeyyin fayyaa himaniidha.  \n\nGama biraan dhiirri tokko, qunnamtii saalaa nama garaa garaa wajjin kan taasisu yoo ta'e dhibeewwan akka cophoofi fanxootiin akka hin qabamneef kondomii fayyadamuu qaba. Yeroo umurii dargaggummaatti namoonni HPV fudhatan vaayirasichi qaccee sanyii irratti dhiibbaa geessisu irraas of eeggachuu qabu. Falli biraa ammoo vaayitaaminiiwwan fudhachuudha. Haala jireenyaa kana jijjiirun mucaa godhachuu yoo hin dandeenye ogeessa fayyaa bira deemun waan gaarii akka ta'e gorsu ogeeyyiin. \n\nSababni maseenummaa ykn dhala godhachuu dhabuu dhibee yoo ta'e qorichaan ykn yaalii baqaqsanii wallaanuutiin kan furamus ta'uu akka malutu himama.


Yugaandaan dhukkubi Iboolaa deebi'ee eegaluu mirkaneessite

Dargaggeessi ganna 24 Iboolaan qabame giddugala Yugaandaatti du’uu qondaaltonni fayyaa biyyattii mirkaneessan. Ministeerri Fayyaa biyyattii miidiyaaleetti akka himetti dhukkubsataan kuni osoo hin du’in dura mallattoon irratti mul’atee ture. Nami kuni aanaa Mubendee, ganda Nigabaano jedhamuufi magaalaa guddoo biyyattii Kaampaalaa irraa 147km fagaattee argamtutti jiraataa ture. Dhimma dhukkubsataa kanaa Jaarmiyaan Qorannoo Vaayirasii Yugaandaa mirkaneessuu, Dhaabbati Fayyaa Addunyaa ibsa baasen himeera. Akka ibsa kanaatti namoonni saddeet dhibee kanaan shakkaman gargaarsa fayyaa argataa jiru. Bakka dhukkubi kuni mul’atetti hojjettoota medikaalaa ergaa akka jiruus dhaabbatichi ibseera. Biyyi Afrikaa Bahaa Yugaandaan tatamsa'ina Iboolaa jiraachuu yeroo xumuraaf kan gabaaste bara 2012 ture. ‘’Ekispartoota [Yugaandaatiif] galanni haa gahu, vaayirasicha saffisaan irra gahaniiru. ‘’Beekumsa  kanatti fayyadamuun tatamsa’ina vaayirasichaa dhaabuuf hojjenna,’’ jechuun Dhaabbata Fayyaa Addunyaatti Daarektarri Afrikaa Dr Matshidiso Moeti himaniiru. Dhukkubi Iboolaa dhukkuboota lubbuu namoota hedduu galaafachuun beekaman keessaa tokkodha. Biyyoota Lixa Afrikaa akkasumas Kongoo keessatti kana dura mul'ateera. Mallattoon gara jalqabaa dhukkuba kanaa gubaa qaamaa, qoonqoo kan madeessuudha jedhu ogeessi fayyaa. Namni tokko dhukkuba kanaan qabamee osoo irratti hin beekamiin ykn mallattoo hin argisiisiin torban sadii turuu danda'a.


Dhugaatii alkoolii baay'isuun dhibee kaansariif nama saaxilaa?

Dhugaatiin alkooliifi dhibeen kaansarii walitti dhufeenya qaba jettanii yaaddanii beektuu? Qarannoo haaraan walitti dhufeenya dhugaatii alkoolii fi kaansarii irratti gaggeeffame tokko waan haaraa qabatee as bahe. Qajeelfamni dhaabbata odeeffannoo fi qorannoo alkoolii gaggeessuu kan Scottish Health Action on Alcohol Problems (SHAAP jedhamuun ifa ta'e kun akka jedhutti, dhugaatiin alkoolii gosa kaansarii hedduuf akka nama saaxiluu danda’u hima. Akka qajeelfamni kun ibsutti ogeeyyiin fayyaa, dhukkubsattoonni dhugaatii alkoolii akka xiqqeessan gargaaruun kaansarii alkoolii irra argamu hir’isuu danda’u. Hogganaan dhaabbatichaa Dr. Alasteeyin Maak Gilkrist akka ibsutti, dhibee fayyaa Iskootlaandiin qabdu keessatti miidhaan dhugaatii alkoolii madda isa guddaadha. Bara 2015 Iskootlaanditti duuti dhibbeentaa 6.5 ta'u dhugaatii alkoolii waliin kan walqabate ture, san keessa dhibbentaan 28 kaansariidhaan lubbunsaanii darbe. Bara 2016 mootummaan UK qajeelfama dhugaatii alkoolii daangessu baasuun, dhiironni torbanitti alkoolii litira 3.31 caalaa akka hin dhugne ajaje. Akka qajeelfama haaraa kanatti, dhiironni daangaa dhugaatii torbaniif kaa’ame kana caalaa dhugan kan dubartoonni dhugan irra harka lama caalu. Bara 2019 dhiironni dhibbeentaa 32 daangeffama torbaanitti kaa'ame caala dhugan. Dubartoonni garuu dhibbeentaa 16%n kan dhorkame caalaa dhuguusaanitu ibsa. Akkasumas namoonni daangeffame torbanii kana caalaa dhuguun of-gabaasan sooreyyii taʼu ibsa. Baruma san keessatti bakki dhugaatiin alkoolii balaa fi miidhaa fidu itti babal’ate naannoo hiyyeessotaa (30%) fi iddoo namoonni hedduun jiraatan (17) ture. Haata’u malee, namoonni alkoolii dhuguun hospitaala galanii fi kan du’an hedduunsaanii namoota naannolee sochii hawaas-diinagdee hin qabne jiraataniidha jedha qorannoo haaraan kun. Hidhata dhugaatii alkooliifi kaansariin qabu ilaalchise, odeeffannoon ogeessonni fayyaa Ingiliiz bara 2016 baasan akka ibsutti, sadarkaan dhugaatii alkoolii kan balaarraa nama eegu hin jiru. Akka Dr. Alasteeyin himutti, odeeffannoo haaraan kun yaadawwan ijoo walitti dhufeenya kaansarii fi dhugaatii alkoolii ogeessota fayyaatiif kenna. Kana malees, Iskootlaand keessatti fayyadama alkoolii fi miidhaasaa to’achuun namoota umurii, uumama fi iddoo hawaas-diinagdee keessatti qabaniin adda baasuun ibse. Akkasumas  karaawwan addaaddaa kan namoonni ittiin miidhaa dhugaatii alkoolii irraa ittiin of dhorkanii fi yaalii miidhaa alkoolii geessisu irratti argatan ibsa. “Dhugaatiin alkoolii dhibee kaansarii gosa hedduuf akka nama saaxilu ragaa ifa ta’etu jira,” jedha Dr. Alasteeyin. "Walitti dhufenyaa dhugaatii alkoolii fi dhibee kaansarii dhukkubsattootatti himuuf ogeeyyin fayyaa carraa qabu. Kunis kaansarii alkooliirraa argamu hir’isu ni dandeessisa'' jedha qorannichi. “Qajeelfamni haaraan kunis akkaataa ogeeyyiin fayyaa rakkina kaansarii alkooliirraa nama qabu ittisanii fi namoota rakkoo dhugaatii qaban akka gargaaran fayyadu abdii qabnas” jechuun ibsa.


Maareen Jaldeessaa baadiyaarraa gara magaalotaatti dhufaa jira - WHO

Dhibeen [Maaree Jaldeessaa] jedhamu vaayirasii monkeypox irraa dhufu tibba kana biyyoota addunyaa gara garaa keessatti mul'achaa jiru magaalaawwan keessatti mul'achaa jiraachuu Dhaabbanni Fayyaa Adunyaa (WHO) beeksise. Dhibeen kun kanaan dura bakkawwan bosona heddummaataniifi Afrikaa keessatti ballinaan mulata ture, amma garuu bakkawwan biro afrikaan alattis mul'acha ajira. WHOtti Barreessituun Dhibee Maaree (smallpox) Dr Rosamund Lewis, Naajeeriyaa, Rippabilika Dimokiraatawaa Koongoo, Rippabilika Afrikaafi Kaameruun dabalatee waggoota dhiyoo asitti biyyoonni baayyeen Maareen Jaldeessaa akka biyya isaaniitti mul'ate gabaasaa jiru. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaas biyyoota kanneen waliin hojjechaa jira jetti ogeettiin dhaabbatichaa kun. Ogeessonni WHO dhimmi dhukkuba kanaaa isaan ilaallatu gaaffiiwwan uummata irraa dhiyaataafiif jiruuf deebii kennaa jiru. Kun osoo kanaan jiruu, Pirezidantiin US Joo Baayidan weerara Maaree Jaldeessaa biyyoota gara garaati mula'te kana qolachuudhaaf talaallii Maaree (smallpox) gahaa qabna jedhan. Vaayirasiin Maree (smallpox) fi Maaren Jaldeessaa (monkeypox) lamaanuu wal fakkeenya waan qabaniif talaalliin kan vaayirasii Maaree (smallox)f kennamu dhibee ammaa kana ni ittisa jedhameera. Baayidan of eeggannoo barbaachisu akka taasifamu gaafataniiru, garuu qophiin dhibee kana qolachuuf taasifamu akka yeroo weerara koronaavaayirasii sana guutummaa addunyaa irratti muddama fide sana miti jedhan. US keessatti namni Maaree Jaldeessaatiin qabame sadaffaan ibsamuu horodfee gaheen gabaa dhaabbileen talaalliifi qoricha omishan akka SIGA Technologies fi GeoVax Labs %7 irraa gara %40tti takkaatti guddateera. Dhukkubni kun kan dhufu vaayirasii monkeypox jedhaurraati. Vaayirasii dhibee Maaree/Maaritee (smallpox) jedhamuuf nama saaxilu waliin gosti isaa walitti dhiyaata. Vaayirasiin Maareen Jaldeessaa kun Maaree waliin wal bira qabamee yeroo ilaalamutti saffisa inni ittiin tatamsa'u gadi aanaa ta'uun alatti dhukkubbiin isaa cimaa miti. Dhibeen Maaree Jaldeessaa kun kanaan dura baadiyaa Giddu-galeessaafi Lixa Afrikaa keessatti baayyinaan mul'ata ture. Keessattuu ammoo bakka bosonawwan gurguddaan (rainforest) itti argamanitti mudata. Vaayirasiin kun gosa lama kan qabu yoo ta'u, tokkoffaan kan Giddu-galeessa Afrikaa yoo ta'u; lamaffaan ammoo kan kan Afirikaa Lixaa kan jedhamudha. Namoonni lamaan UK keessatti dhibeen kun irratti argame Naajeeriyaa irraa warra deemanidha jedhameera. Kanaaf, vaayirasiin isaan irratti argame kun carraa vaayirasii Afrikaa Lixaa inni ta'uu malu bal'aadha jecuudha. Vaayirasiin kun dhukkiba cimaatiif kan saaxilu miti. Namoota vaayirasiin kun irratti mul'achuun mirkanaa'e waliin namoonni walitti dhufeenya qabaatanis hin hubatamne. Namoonni kanaan dura gara biyya kamiittiyyu hin imaliin warra dhukkubsatan keessatti ni argamu. Namoonni dhibaman kunneen erga vaayirsichi UK keessa tatamsa'een booda kan qabaman ta'u jedhamee tilmaamama. Namoonni Maaree Jaldeessaa kanaan qabaman jalqaba irratti gubaa qaamaa, bowwuu mataa, dhukkibbii maashaa, dhukkubbii dugdaa, qaama irratti bakka bakkatti dhiddhiita'uufi wanta kamirrattiyyu fedhii dhbuutu irratti mul'ata. Gubaan qaamaa yeroo irraa hiru ammoo fuula irraa jalqabee hooksisuu jalqaba. Guutummaa qaamaa kan hooksisu ta'ullee hirreefi miila irra ammoo caalaa hooksisa. Hooksisaan mudatu ammoo baayyisee kan nama dhukkubuufi sadarkaa gara garaa kan qabudha. Dhiitoon gogaa namaa irratti mul'atu boodarra gogaan sun akka madaa'uufi mala'ullee taasisa. Kanarra darbees, godaannisa hambiseellee darbuu danda'a. Dhukkubbiin isaa yeroo mataa isaatti kan badu yoo ta'u, guyyoota 14 hanga 21 ni fudhata. Namoonni dhukkuba kanaan qabaman waliin walitti dhufanii waltuttuquun jiraate carraan saaxilamuun ni jiraata. Karaa gogaa keenya banaa ta'een, karaa ijaan, karaa funyaaniin ykn karaa afaaniillee vaayirasiin kun gara qaama dhala namaatti ni seena. Wal tutuquu yeroo saal-qunnamtii raawwatanittis vaayirasiin kun ni daddarba. Jaldeessota, antuutawwan ykn bineensota biroo waliin wal tuttuqqaan jiraannaan vaayirasichi gara namaatti ni darba. Vaayirasiin kun karaa uffataanis ykn uccuuwwan tuttuqqaa qaban birootiinis ni daddarba.


Monkeypox: Dhibee darbee darbee mudatu kun biyyoota 12 keessatti namoota 80 irratti mul'ate

Dhibeen 'monkeypox' jedhamu ykn 'Maaritee/Maaree  Jaldeessaa' darbee darbee uumamu biyyoota 12 keessatti namoota 80 irratti kan mul'atee yoo ta'u, kanneen biroo 50 ta'an ammoo shakkamanii qoratamaa jiraachuu Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO) himeera. WHO biyyoota dhibeen kun keessatti mul'ate osoo maqaan hin ibsiin, dhibeen kun dabalataan mul'achuu danda'a jechuun akeekkachiiseera. Dhukkubni kun  biyyoota Awurooppaa sagal, akkasumas US, Kanaadaafi Awustiraaliyaa keessatti argameera. Monkeypox kun Giddu-galeessaafi Lixa Afrikaatti baayyisee baramaadha. Dhibeen kun vaayirasii irraa darbee darbee kan dhufu yoo ta'u, yeroo baayyee miidhaa baayyee hamaadha jedhamu kan hin qaqqabsiifne jedhamuufi namoonni hedduun torbanoota miraasa keessatti kan irraa fayyanidha akka Tajaajila Fayyaa Biyyaalesssaa UK jedhutti. Vaayirasiin kun salphaatti nama tokko irraa gara nama biraatti kan darbu waan hin taaneef, yaaddoobabal'atee uummata bal'aa waliin gahuu mala jedhu baayyee xiqqaadha. Dhibee 'monkeypox' kanaaf talaalliin addatti hin jiru, garuu talaalliin 'smallpox' ykn maariyyeetiif oolu %85 ittisuu danda'a jedhameera. Sababiin isaa ammoo vaayirasoonni lamaanuu waan walfakkaataniifidha. Hanga ammaatti ejensiiwwan fayyaa hawaasaa Awurooppaa dhibeen kun UK, Ispeen, poorchugaal, Jarman, Beeljiyeem, Firaans, Ze Neezerlaandis, Xaaliyaaniiffi Siwiidin keessatti argamuu mrikaneessaniiru. WHO ibsa Jimaata baaseen, dhukkubni kun "biyyoota kanaan dura keessatti mul'atee beekuun alatti waan mudateef waan addaati," jedhe. Itti dabaluunis, "namoota dhibeen kun irratti mul'atee barbaadee adda baasee gargaaruuf biyyoota dhukkubni kun keessatti argameefi kanneen biroo waliin hordoffii cimsaan jira," jedhe. Kana malees, WHO sababii dhibee kanaatiin namoota ofirraa dhiibuufi qoollifannaan akka hin jiraanneef akeekkachiiseera. "Weerara kana dhaabsisuu keessatti danqaa ta'uu danda'a, sababiin isaa ammoo namoonni akka gara wallaansa fayyaa deemanii wallaansa hin arganne godha, akkasumallee tamsaasa isaa hordofuufi rakkisaa taasisuu mala," jedhe WHOn. WHOtti daarektarri oddoo Awurooppaa Haans Kiluugee "gara waqtii gannaatti deemaa waan jirruuf... namoonni baayyeen waan walitti qabamaniif, ayyaanawwaniifi kabajawwan hedduu jiru. Kanaaf, tatamsa'inni isaa dabaluu danda'a jedheen sodaadha," jechuun akeekkachiisan. Itti dabaluunis, tokko irraa kan hafe namoonni dhibeen kun irratti argame hunduu gara biyyoota kanaan dura dhukkubni kun keessatti argamee beekutti kan imalanii turan hin jiran jedhe. Dhibeen kun jalqaba nama irratti kan mul'ate UK keessatti Caamsaa 7 ture. Namni kun dhiyeenya gara Naajeeriyaatti imalee ture. Ejensiin Nageenya Fayyaa UK akka jedhetti, namni kun osoo gara Ingilaanditti osoo hin deebiyiin dura Naajeeriyaatti qabamuu mala. Yeroo ammaa UK keessa namoonni dhibee kanan qabamuun mirknaa'e 20 ta'aniiru, akka Barreessaan Fayyaa  biyyattii Saajid Jaavviid Jimaata himanitti. Aanga'oonni UK talaallii maariyyee (smallpox) kuufatanii, namoota warra monkeypox kanaaf "saaxilamuudhaaf carraa guddaan jiru"f kennuu jalqabuu dubbateera. Aanga'oonni fayyaa Ispeen akkuma kana talaallii monkeypox kana kuma hedduu bitachuun weerara dhibee kana dhaabuuf hojjechaa akka jiru gaazexaan Ispeen El País gabaaseera. Namni Awurtiraaliyaatti dhibeen kun irratti mul'ate ammoo erga gara UKtti imalee deebiyee dhukkubsateen boodadha jedhe Qajeelchi Fayyaa Viktooriyaa. Ameerikaa Kaabaa keessatti ammoo, namni tokko erga gara Kanaadaatti imalee deebiyeen booda qabamuu isaa aanga'oonni fayyaa kutaa bulchiinsa Maasaachuseetis US mirkaneeffachuu ibseera. Namni kun "haala fayyaa gaarii irra kan jiruufi hawaasaafillee sadarkaa yaaddoo ta'urra hin jiru jedhan," qondaallii fayyaa.


Guyyaa Busaa Addunyaa: Akkaataa jijjiiramni haala qilleensaa duula busaa balleessuu itti miidhu

Waggaatti dhibeen busaa namoota miliyoona 240 ol kan qabu yoo ta'u, kanneen keessaa biyyoota garaa garaa 60 ta'an keessatti namoota 40,000 caalan ammoo ajjeessaa jira. Guyyaan Busaa Addunyaa waggaa waggaan Ebla 25 kabajama. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO) guyyaa kana tarkaanfii waloo fudhachuun dhibicha addunyaa irraa balleessuun akkaataa danda'amu irratti hubannoo uumuf itti fayyadama. Duulli dhibicha balleessuu kun talaallii busaa Dhaabbata Fayyaa Addunyaatin ragga'een deeggaramaa kan jiru ta'us, jijjiiramni haala qilleensaafi hoo'inni dabalaa deemun dhibeen hamaan kun naannolee kanaan dura hin turretti akka tatamsa'u taasisa. "Qilleensi hoo'aan, booken busaa maxxantuuwwan busaa dhibicha fidan baatee akka tatamsaastuf dandeettin ishee akka dabalu taasisa" jedhu Wellcome Trust charity'tti gaggeessaa teeknoolojii odeeffannoo saayinsii kan ta'an Dr. Isabel Fletcher. Itti dabaluunis, "Jijjiiramni qilleensaa bakkeewwan hedduutti bookee busee dhibicha daddabarsituuf haala mijataa uuma. Hoo'inni adaduma addunyaa irratti dabalaa deemu, dhibeen busaa naannolee haalli teesuma lafaa ol ka'oo fi qorraa ta'anitti babal'taa deema" jechuun akeekkachisan. Dabalaa deemuu haala qilleensaatin alatti roobni, jiidhinsii fi gogiinsi booken busaa naannolee kanaan dura dhibeen busaa hin mul'annetti saffisaan akka babal'atu taasisuu mala jechuun akeekkachiisu. Gama biraatin ammoo jijjiiramni qilleensaa naannolee kanaan dura dhibee busaa itti heddummatee turetti tatamsa'inni isaa akka hir'atu gochuus mala. Kanaafidha Dr. Fleechar duula dhibicha ittisuu taasifamaa jiru keessatti dhiibbaa jijjiiramni qilleensaa fidu hubachuun ijoo akka ta'e kan dubbataniif. Mallattooleen dhibee busaa maal fa'i? Busaan daddarbaa hamaa bookee busaatin tatamsa'u yoo ta'u hatattamaan hin yaalamne taanan du'aaf kan nama saaxiluudha. Mallattoowwan dhibee kanneen: Maddi: NHS Jijjiiramni qillleensaa duula dhibee busaa balleessutiif yaaddoo yoo ta'e illee hojiin gammachiisan hojjatame jira. Ijoollen miliyoona tokkoo ol biyyoota kka Gaanaa, Maalaawwii fi Keeniyaa keessatti  talaallii dhibee busaa jalqabaa doozii tokkoo fi isaa ol akka fudhatan Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO) beeksisee jira. Yaalin talaallii dhibee busaa bara 2019 tti Maalawwidhaan taasifamee ture milkaa'a fi dhibee busaa haalan kan xiqqeessu ta'uu isaa kan mirkaneessedha. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa taalaallichi biyyoota Afrika Sahaaraa gadiitti fi naannolee biroo tatamsa'ina dhibee busaa giddu galeessaa hanga sadarkaa olaanatti qabaniif akka hojiirra oolu akka raggaasisu kan taasise sagantaa yaalii sadarkaa dursaa milkaa'inaan taasifame kanaadha. Busaa ittisuuf tarsiimoon WHO maal? WHO dhibee kana balleessuuf roodmaappii baafateera. Galmi dhaabbatichaas: Maddi: WHO Akka tilmaama Dhaabbata Fayyaa Addunyaatti talaallichi waggaatti lubbuu daa'imman Afrikaa 40,000 hanga 80,000 dabalataan ni oolcha. Dhibeen busaa maxxantuu bakka of-buusuf jecha seelii dhiiga namaa balleessudha. Talaallin RTS, S jedhamu kun maxxantuu dhibichaa baay'ee hamaa fi Afrikaa keessatti baramaa ta'e Plasmodium falciparum jedhamu irratti kan xiyyeeffateedha. Dhibicha ittisuuf akkasumas tatamsa'ina isaa hir'isuuf talaallichi tarsiimowwan biroo wajjin hojiirra ooluu qaba jedhu ogeeyyin fayyaa. Addumatti biyyoota Afrikaa Sahaaraa gadiitti fedhiin talaallichaa waggaatti dooziwwan miliyoona 80 ol akka ta'u nan eega jedha Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa. Yeroo ammaa kanatti talaallii kana kan omishu dhaabbata tokkodha. Innis GlaxoSmithKline (GSK) jedhama. Karoorri jirus talaallii GSK omishu waggaatti akka doozii miliyoona 15 ta'uuf ol guddisuudha jedhameera.


Gaanaatti yeroo jalqabaaf vaayirasiin hamaa Maarbarg mul’ate

Gaanaan yeroo jalqabaaf namootni lama vaayirasii hamaa Maarbarg jedhamuun hubaman argamuu mirkaneessite. Vaayirasiin kun dhibee hamaa maatii keessatti daddarbuu fi vaayirasii dhibee Iboolaa fidudha. Dhibamtoonni vaayirasii kanaa lamaan hospitaala bulchiinsa Ashaantii keessatti dhiyeenya lubbuun isaanii darbu himameera. Saamudi isaanii jalqaba ji’a kanaatti fudhatamee vaayirasiicha akka qaban kan agarsiise yoo ta’u, amma laaboraatorii Seneegaal jiruunis mirkaneeffameera. Ogeessoti fayyaa biyya Lixa Afrikaa kun akka jedhanitti namootni 98 dhibamtoota kunneen waliin qunnamti qabu turan shakkii jedhuun adda baafamanii jiru. Dhibee Maarbargiif ammatti wal’aansi hin jiru – ta’us garuu oggeessoti fayyaa akka jedhanitti bishaan baay'isanii dhuguu fi mallattoo dhukkubichaa adda addatti wal’aanuun carraa lubbuun ooluu dhukkubsataa tokko dabaluu danda’a. Vaayirasiin kun sinbira halkanii irraa dhala namaatti kan darbu yoo ta’u, namaa namatti kan darbu ammoo karaa dhangala’aa qamaanidha. Mallattoolee akka mataa bowwuu, ho’ina qaamaa, dhukkubbii maashaa, dhiiga diddiguu fi dhiiguu kan qabu dhibeen kun hamaa fi yeroo hedduu kan du’atti geessudha. Uummanni bakkeewwan holqi jiran irraa akka fagaatanii fi nyaata fooni kamiyyuu nyaachuu dura akka bilcheessaniif qondaaltonni akeekkachiisaniiru. Afrikaa keessatti tatamsa’inni dhibee kanaa Angoolaa, Rippaaplika Dimokraatawaa Koongoo, Keeniyaa, Afrikaa Kibbaa fi Yugaandaa keessatti mul’atanii akka turan, Dhaabbati Fayyaa Addunyaa (WHO) ibseera. Vaayirasiin Maarbarg yeroo jalqabaaf kan argame bara 1967’tti Jarmanii keessatti yoo ta’u, lubbuu namoota torbaa galaafateera. Addunyaa irratti tatamsa’inni vaayirasii kanaa inni hamaan kan argameeruu bara 2005’tti Angoolaa keessatti yoo ta’u, lubbuu namoota 200 galaaffachuu WHO ni ibsa.


Chaayinaan talaallii Covid afaan ykn funyaaniin fudhatamu oomishte

Chaayinaan talaallii Covid- 19 kan qilleensan karaa afaanii ykn funyaanii gara keessatti fudhatamu akka hojiirra oolu gochuun biyya jalqabaa taate. Talaallii kana kan omishe dhaabbata CanSino jedhamu yoo ta'u akkuma talaallii lilmoodhan fudhatamuu qabiyyee wal fakkaataa kan qabuufi qaamni namaa Koovid akka ofirra ittisuuf kan barsiisudha jedhame. Dhabbanni talaallii kana omishe talaallin Convidecia Air jedhamu si'a tokko gara keessatti erga fudhatameen booda sirriitti dhibicha irraa nama ittisa jedheera. Qorattoonni biroo biyyoota akka UK fi US irraa talaallii funyaan keessatti biifamu qorataa turan. Qorattoonni akka jedhanitti gosti talaallii karaa funyaanii kennamu kun dandeetti dhibee ittisuu qaama namaa dabaluu mlaa jedhu. Sababni isaa ammoo vaayirasiin dhibee Koovidii karaa funyaani fi sirna hargansuu gara oliitin qaama seena waan ta'eefi. Bulchiinsi Omisha Qoricha Biyyoolessaa Chaayinaa talaalliin qilleensaan gara keessatti fudhatamu kan dhaabbata CanSino dhaan omishamu talaallii dandeettii dhibee ittisuu dabalu ykn buustarii ta'ee akka tajaajiluuf mirkaneessee jira. Qorannoon yaalii talaallii kanaa akka agarsiisutti namoota kanaan dura talaallii fudhataniif gaaridha jedhame. Ammatti, sagantaan talaallii Kovidii dandeettii dhibee ittisuu dabalu ykn buustarii UK, Weelsi fi Iskootilaand keessatti eegalee jira. UK keessatti tatamsa'inni dhibee Kovidii gadi hir'atus gara fuulduratti weerarri kun deebi'ee ka'uu danda'a waan ta'eef namoonni talaallii dandeetti dhibee ittisuu dabalu kana akka fudhataniif aangawoonni jajjabeessaa jiru.


Dhibeen Maaree Jaldeessaa maali, akkamiin daddarba, hangamis yaddessaadha?

Dhibeen Maaree Jaldeessaa (monkeypox) jedhamuun beekamu Yunaayitid Kingidam (UK), Ameerikaa, Kanaadaa, Ispeeniifi Awustiraaliyaa dabalatee biyyoota 12 kessatti kan mul'ate yoo ta'u namoota 80 ol irratti ammoo mul'achuun isaa ibsameera. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO) dhibeen darbee darbee mul'atu Maaritee/Maaree Jaldeessaa jedhamu kun tibba kana biyyoota 12 keessatti namoota 80 irratti argamuu ibseera. Maariteen kun warra amma qabateen ala kanneen biroo 50 ta'anis shakkamanii qoratamaa jiraachuu himeera Dhaabbatichi. UKn hanga ammaatti namoonni 20 dhibee kanaan qabamuu beeksifteetti. Biyyattiin dursitee of eeggachuudhaafis jecha talaallii qopheeffatteetti. Aanga'oonni UK talaallii maartee (smallpox) kuufatan kjanaan namoota warra monkeypox kanaaf "saaxilamuudhaaf carraa guddaan jiruf" kennuu jalqabuu dubbateera. Aanga'oonni fayyaa Ispeen akkuma kana talaallii monkeypox kana kuma hedduu bitachuun weerara dhibee kana dhaabuuf hojjechaa akka jiru gaazexaan Ispeen El País gabaaseera. Namni Awurtiraaliyaatti dhibeen kun irratti mul'ate ammoo erga gara UKtti imalee deebiyee dhukkubsateen boodadha jedhe Qajeelchi Fayyaa Viktooriyaa. Ameerikaa Kaabaa keessatti ammoo, namni tokko erga gara Kanaadaatti imalee deebiyeen booda qabamuu isaa aanga'oonni fayyaa kutaa bulchiinsa Maasaachuseetis US mirkaneeffachuu ibseera. Namni kun "haala fayyaa gaarii irra kan jiruufi hawaasaafillee sadarkaa yaaddoo ta'urra hin jiru jedhan," qondaalli Maareen Jaldeessaa kun maalidhaa? Dhukkubni kun kan dhufu vaayirasii monkeypox jedhaurraati. Vaayirasii dhibee Maaree/Maaritee (smallpox) jedhamuuf nama saaxilu waliin gosti isaa walitti dhiyaata. Vaayirasiin Maareen Jaldeessaa kun Maaree waliin wal bira qabamee yeroo ilaalamutti saffisa inni ittiin tatamsa'u gadi aanaa ta'uun alatti dhukkubbiin isaa cimaa miti. Dhibeen Maaree Jaldeessaa kun kanaan dura baadiyaa Giddu-galeessaafi Lixa Afrikaa keessatti baayyinaan mul'ata ture. Keessattuu ammoo bakka bosonawwan gurguddaan (rainforest) itti argamanitti mudata. Vaayirasiin kun gosa lama kan qabu yoo ta'u, tokkoffaan kan Giddu-galeessa Afrikaa yoo ta'u; lamaffaan ammoo kan kan Afirikaa Lixaa kan jedhamudha. Namoonni lamaan UK keessatti dhibeen kun irratti argame Naajeeriyaa irraa warra deemanidha jedhameera. Kanaaf, vaayirasiin isaan irratti argame kun carraa vaayirasii Afrikaa Lixaa inni ta'uu malu bal'aadha jecuudha. Vaayirasiin kun dhukkiba cimaatiif kan saaxilu miti. Namoota vaayirasiin kun irratti mul'achuun mirkanaa'e waliin namoonni walitti dhufeenya qabaatanis hin hubatamne. Namoonni kanaan dura gara biyya kamiittiyyu hin imaliin warra dhukkubsatan keessatti ni argamu. Namoonni dhibaman kunneen erga vaayirsichi UK keessa tatamsa'een booda kan qabaman ta'u jedhamee tilmaamama. Mallattoowwan isaa maalfaadha? Namoonni Maaree Jaldeessaa kanaan qabaman jalqaba irratti gubaa qaamaa, bowwuu mataa, dhukkibbii maashaa, dhukkubbii dugdaa, qaama irratti bakka bakkatti dhiddhiita'uufi wanta kamirrattiyyu fedhii dhbuutu irratti mul'ata. Gubaan qaamaa yeroo irraa hiru ammoo fuula irraa jalqabee hooksisuu jalqaba. Guutummaa qaamaa kan hooksisu ta'ullee hirreefi miila irra ammoo caalaa hooksisa. Hooksisaan mudatu ammoo baayyisee kan nama dhukkubuufi sadarkaa gara garaa kan qabudha. Dhiitoon gogaa namaa irratti mul'atu boodarra gogaan sun akka madaa'uufi mala'ullee taasisa. Kanarra darbees, godaannisa hambiseellee darbuu danda'a. Dhukkubbiin isaa yeroo mataa isaatti kan badu yoo ta'u, guyyoota 14 hanga 21 ni fudhata. Dhukkubichi akkamiin nama qabataa? Namoonni dhukkuba kanaan qabaman waliin walitti dhufanii waltuttuquun jiraate carraan saaxilamuun ni jiraata. Karaa gogaa keenya banaa ta'een, karaa ijaan, karaa funyaaniin ykn karaa afaaniillee vaayirasiin kun gara qaama dhala namaatti ni seena. Wal tutuquu yeroo saal-qunnamtii raawwatanittis vaayirasiin kun ni daddarba. Jaldeessota, antuutawwan ykn bineensota biroo waliin wal tuttuqqaan jiraannaan vaayirasichi gara namaatti ni darba. Vaayirasiin kun karaa uffataanis ykn uccuuwwan tuttuqqaa qaban birootiinis ni daddarba. Hangam yaaddessaadha? Namoonni vaayirasichaan qabaman baayyeen dhukkuba hamaatiif hin saaxilaman. Akkuma Maaree/maaritee torbeewwan muraasa keessatti bada. Haata'u malee, dhukkubni kun sadarkaa hamaa irras gahuu ni danda'a. Afrikaa Lixaatti sababii dhukkuba kanaatiin namoonni du'an ni jiru. nama vaayiresichaan qabame waliin saal-qunnamtii raawwachuu dabalatee wal tutuqqaa gosa kamiyyu jiraannaan carraa dhukkubni kun ittiin daddarbuu danda'u kan jiru yoo ta'u, dhiiroota jaallattoota saala wal fakkaataa ta'an birattis carraan saaxilamuu mul'atera. Vaayirasiin kun jalqaba kan mul'ate jaldeessa bakka eegumsaa keessa jiru irratti ture. Erga bara 1970 kaasee dhukkubni kun biyyoota Afrikaa 10 keessatti mul'ateera. Bara 2003 Ameerikaa keessatti yeroo mul'ate, Afrikaan alatti argamuun isaa kan jalqaba ture. Sareen tokko bineensota gara biyya sanaa geeffamanirraa vaayirasichaan qabamtee ture dhukkubni kun kan ka'e. Namoonni 81 vaayirasichaan qabamanii turanillee, namni du'e garuu hin turre. Bara 2017 ammoo Naajeeriyaa keessatti vaayirasiin kun sadarkaa olaanaatiin tatamsa'uun namoonni 172 qabamuun isaanii ni yaadatama. Dhukkubsattoonni harka dhibba keessaa 75 ta'an dhiirota umuriin isaanii waggaa 21 hanga 40 keessa jiran ture. Wallaansa qabaa? Maree/Maaritee Jaldeessaa wallaansa fayyaa hin qabu. Haata'u malee garuu tatamsa'ina isa ato'achuun ni danda'ama. Talaalliin dhukkuba kana gama ittisuutiin harka dhibba keessaa 85 bu'a qabeessa ta'ee argameera. Dhaabbata Nageenya Fayyaa Yunaayitid Kingidam keessa kan hojjetan Piroofeesar Jonaataan Baal akka jedhanitti, namoota 50 nama jalqaba biyyattii keessatti vaayirasiin kun irratti argame waliin walitti dhufeenya qaban keessaa namni tokko qofti vaayrasichaan qabamuun isaa, saffisa inni ittiin tatamsa'u gadi aanaa ta'uu isaa agarsiisa.


Namoonni sijaaraa hin xuuxne maaliif kaansarii sombaatiin qabamu?

Obbo Laaqawu Gabrasillaassee Dabra Birhan, Ganda qonnaan bulaa Ciraaroo Dabiri jiraatu. Umuriinsaanii waggaa 60mota keessa ta’uu kan dubbatan Obbo Laaqawu, abbaa ijoollee dhiiraa lamaafi dubara tokkooti. Obbo Laaqawu qufaan akka qoosaatti eegalee itti cimaa deemnaan hospitaala Dabra Birhaan dhaqun qorataman. Hakimoonnis dhukkuba daranyoo sombaa- TB’dha jechuun qoricha kennaniif. Qorichicha fudhataa turanis dhukkubbiinsaanii itti cimaa adeemuu himu. ‘‘Irra deddeebiin ilaalamaa ture. Haata’u malee dhukkubbiin natti wayyaa’uu hindandenye. Na qufaasisa… Dhiigan tufa,’’ jedhu haala hospitaala itti dhaqan yoo himan. Oggeessi fayyaa yeroo sana Obbo Laaqowu wallaananis TB irraa dhiibee adda ta’e jedhanii hin yaadne ture. Fayyaan Obbo Laaqawu garuu itti cimaa adeeme malee fooyyee hin agarsiifne. Yeroo kana wallaansa fooyya'aaf Finfinnee Hospitaala Zawidituutti ergaman. Oggeessonni fayyaas qorannoo barbaachisu hunda taasisaniif. Bu’aa qorannoo isaanii erga baraniin boodas ‘'sijaaraa xuuxxuu? jechuun nagaafatan,'' jedhu Obbo Laaqawu. ''Lakkii ani qonnaan bulaadhaa sijaaraa hin xuuxuu,'' jechuun deebisuu himu. Achiinis kaansarii sombaatiin qabamuusaanii waan mirkanaa’eef gara hospitaala Xiqur Anbassaatti ergaman. Gaaffiin Obbo Laaqawu osoo sijaaraa hin xuuxne attamiin kaansariin sombaa na qabe jedhu hanga har’aattuu deebii hin arganne. Ispeeshaalistiin Kaansarii fi dhukkuboota irratti qorannoowwan kan gaggeessu Dr Jiilchaa Diriibaa ‘‘kaansariidhaan qabamu dhiisuuf fallisaa dhalachu dhiisuu qofaadha kan jedhu jira’’ jedhu. Gosti kaansarii garaagagaraa kutaalee qaama keenyaa keessatti ni ka’u kan jedhu Dr Jiilchaan, kaansariin saambaas addunyaarratti kaansarii gogaatti aansee sadarkaa lammaaffaan kan mudatu ta’u hima. Naannawa Bantii kaabaa kan carallaan aduu itti baayyatutti kaansariin gogaa bal’inaan mudata. Isatti aanee kaansariin sombaa sadarkaa lammaffaadha. Namoota hedduu ajjeesuun ammo kansarii saambaatu sadarkaa tokkooffaadha. Itoophiyaatti ammoo dhiiroota irratti mul’achuun sadarkaa salgaffaadha. Lubbuu balleessuudhaan dhiiraafi dubartoota lamaanitti sadarkaa saddeettaffaan kaafama. Kansariin sombaa gosa kaansarii qaama argansu irraa ka’udha. Kaansarii sombaa waliin wal qabatee dursaan kan ka’u sijaaraa xuuxuudha. Kanaafiidha Obbo Laaqawu akka sijaaraa xuuxan oggeessoota fayyaatiin kan gaafatamanii ture. Sijaaraa xuuxuun wal qabatee ammoo namoonni waliin jiraatan ykn kan itti dhiyaatan kan xuuxan yoo ta’e carraan miidhamuu jiraachuu dubbata oggeessi. Namoonni sijaara xuuxan aara miidhaa qabu gara alaatti baasuu.  Kanaafuu kan miidhaman namoota naannoo nama sijaaraa xuuxuu sanatti argamaniidha. Dhaabbanni fayyaa Addunyaa (WHO)n namni sadarkaa fayyaa kamuu irratti argamu yoo aara sijaaraatiif saaxilame balaaf akka saaxilamu hima. Dhaabbatichatti oggeettiin To’annoo Tamboo Biiroo Awurooppaa, Anjeelaa Chiibaanu akka jedhanitti, namoonni sijaaraa hin xuuxne sa’aatii tokkoof yoo aara sijaaraaf saaxilaman, keessattuu naannoo qoonqoosaaniitti miidhaan qaqqabu xiqqaa miti. Itti dabaluunis, ‘‘namoonni aara sijaaraa namoota kaan irraa dhufuuf saaxilaman keemikaaloota 700 ol keessoo isaaniitti galchu. Keemikaaloota kanneen keessaa kan gara 70 ta’an kan kaansariif nama saaxilaniidha. ‘‘Kanaafu namoonni sun carraan kaansariin qabamuusaanii %20-30 olaanaadha,’’ jedhu oggeettiin tun. Kana malees waggaatti daa’imman kuma 65 sababii sijaaraatiin lubbunsaanii akka darbu dhaabbatichi ni ibsa. Namni sijaaraa xuuxu mana keessa jiraannaan carraa haati warraa fi daa’imman kaansariif saaxilamuu olaanaadha jedha Dr Jiilchaan. Bakka hojiittis namni sijaaraa xuuxu yoo jiraate namoonni yeroo baayyee naanawa nama sanaatti argaman carraa kaansarii sombaatiin qabamuusaanii olaanaadha. Kanaan ala keemikaalonni adda addaa kaansarii sombaatiif madda akka ta’an kaasa Dr jilchaan. ‘‘Keessattuu keemikaalli Asbestos, Raden jedhamu kanneen gama kanaan ka’aniidha jedha. Kanaan dura namoonni keemikaala Raden jedhamu osoo hin hubatiin albuuda baasuuf itti fayyadamaa turan.’’ Kanaafuu namoonni keemikaala kana waliin tuttuqqaa qaban kaansarii sombaatiif ni saaxilamu. Kana malees kemikaaloonni akka silica, cadmium, arsenic, benzidine fi cileen dhakaa kanneen warshaalee adda addaatti argaman kaansarii sombaatiin nama saaxilu. Namoota sijaaraa hin xuxnee irratti umamu, kan hidda dhalootaan (Genetic mutation) wal qabate dhufu ta’u ibsan. Namoonni dhukuba sombaatiin qabaman waan godaannisa sombasaaniirratti dhiisee darbuuf, carraa kaansarii sombaatiin qabamu olaanaadha jedhu oggeessi. Dr Jiilchaan wayita hospitaala Xiqur Anbassaa keessa hojjataa turaniitti, namoonni kaansarii sombaatiin qabamuun gar asana dhaqan hedduun dura qoricha TB fudhataa akka turan kaasu. ‘‘Kan dhukkubsatan TB ykn nimooniyaa osoo hintaane qorichi kennameef wallaanamaa turan jechuudha,’’ jedhu. Namni kaansarii sombaatiin qabame jalqaba qufaa kan qabaatu yoo ta’u, afuurri ciccituu, miira ukkaamamu qabaata. Haata’u malee akkuma kaansarichaan qabamaniin qufa’uu eegaluu dhiisu malu jedha Dr Jiilchaan. Wayita kanattis mallattoolleen dhukkubbi qaamoolee kanneeniitti dhagahu eegalu. Irra caalaan namoota kaansarii sombaatiin qabaman kanneen sijaaraa xuuxan ykn kan namoota xuuxan waliin hidhata qaban waan ta’eef, sijaaraa akka dhaabaniif gorfamu. Akkasumas naannoo namoota sijaaraa xuxaniitii akka fagaatan, qabiyyee keemikaaloota gara warshaa ykn manaa funee gallu haalaan hubachudha jedhu. Keemikaaloota mana, naannoo akkasumas warshaalee keessatti argaman irratti of eeggannoo taasisuun barbaachisaadha. Kana mlees namoonni naannoo warshaalee jiraatan, dhagala’aa warshaalee bahan fayyaa saaniirratti dhiibbaa waan qabaataniif haalaan hordofu akka qabaatan gorsu Dr Jiilchaan. Obbo Laaqawu Dabra Birihaanii Finfinneetti deddebii’uun wallaansa isaanii hordofaa jiru. Hanga ammaattis yeroo jahaaf keemoo fudhataniiru. Amma ammo wallaansa cararii fudhataa jiru. Wallaansa erga eegalanii boodas fayyaansaanii fooyyee agarsiisuu ibsu. ‘‘Kaansariin wallaanamu ni danda’a. Kaansarii sombaatiis wallaanuun ni danda’ama,’’ jedhu Dr Jiilchaan. Teknooloojii amma jiruun kaansariin dhukkuba fayyuu danda’uudha jedhu. Namoota baayyeen waa’ee kaansarii wayita dhagahaniitti kan gara sammusaaniitti dhufu kan nama ajjeesuu ta’usaa qofadha. Haata’u malee addunyaarratti kaansariin harka sadii keessaa lama gutummaan kan fayyuu danda’uudha jedha oggeessi kun. Sadarkaa biyya keenyaatti sadarkaa kana irra akka hingahamne Dr Jiilchaan ni kaasu. Guddinni eddoowwan wallaansi itti kennamu, gahumsi oggeessoota, hir’ina meeshaalee wallaansaa, hanqina dhiyeessitii qorichaa jiraachu tarreessa. Wallaansi kaansarii sombaa kan sadarkaa jalqabaa, jiddugala fi sadarkaa olaanaa jedhamun adda akka bahu himu. Kaansariin sombaa sadarkaa jalqabaa irratti argamu wallaansa baqaqsanii wallaanuutii muranii baasuun gutummaatti fayyuun ni danda’ama. Sadarkaa wallaansi baqaqsanii yaaluu taasifamu hin danda’amneetti ammo, wallansa cararii jiraachu ibsuu Dr Jiilchaan. Kaansarii sadarkaa jidduugalaatti argamuuf ammo keemoo teeraappii, wallansa baqaqsanii yaaluu akkasumas cararii fayyadamuun ni danda’ama jedhu.


Du'a daa'immanii Gaambiyaa hordofuun shirooppii qufaarratti akeekkachiisi WHOn kenname

Du'a daa'imman 66 Gaambiyaa keessatti mudateen walqabatee Dhaabbanni fayyaa Addunyaa (WHO)n gosa shirooppii qufaa afur irratti of eeggannoon akka taasifamu akeekkachiise. Shirooppichi ''miidhaa kalee cimaafi du'a daa'imman 66 waliin hidhata qaba'' jedhe. Omishaaleen qorichaa kunneenis dhaabbata Indiyaa Maiden Pharmaceuticals jedhamuu- kan waa'ee nageenya omisha isaatiif wabii dhiyeessuu hin dandeenyeen oomishame jedha WHO. Dhaabbatichi garuu hanga ammaatti yaada hin kennine. BBCnis dhaabbaticha irraa yaada argachuuf quunnameera. Dhabbanni Fayyaa Addunyaa qorichooti dhanga'aa qufaadhaaf fudhatamaniifi amma akeekkachiisa irratti kennees Promethazine Oral Solution, Kofexmalin Baby Cough Syrup, Makoff Baby Cough Syrup fi Magrip N Cold Syrup jedheera. Gaambiyaa keessatti qorichoota afuriitu adda baafame. Garuu ammoo ''karaadhuma gabaa idileetiin gara biyyoota ykn naannoolee kaaniitti raabsamu'' jedheera dhaabbatichi ergaa akeekkikachiisaa marsariitii isaa irratti maxxanseen. Dhaabbatichi itti dabaluun qorichoota kanneeniitti fayydamuun miidhaa cimaa, keessattuu daa'imman irratti du'a hordofsiisuu danda'a jedhe. WHO tarkaanfii kana akka fudhatu kan ta'es erga aanga'oonni fayyaa Gaambiyaa, biyya hawwattuu turistii taatee, dhuma Hagayyaa irratti daa'imman umuriinsaanii waggaa shanii gadii irratti miidhama kalee cimaa dabalaa jiru hubataniin boodha. Mootummaan Gaambiyaa erga yeroo sanaatii kaasee ummanni kiniinii malee paaraasitaamoolii dhangala'aa akka hin fayyadamne dhorkeera. WHOn akka jedheetti qorannoon saamuda oomishoota kanneenii ''qabiyyee diethylene glycol fi ethylene glycol hamma hin barbaadamne keessatti argameera.'' Qabiyyeen kunneenis suummii fi dhiibbaa isaanii ''dhukkubbii garaa, haqisiisuu, garaa kaaraa, fincaaniif rakkachuu, boowwoo mataa, haalli sammuu jijjiramuu fi miidhama kalee cimaa kan du'aaf nama qaqabsiisuu hammata'' jedhaniiru. Qondaaltoonni fayyaa Gaambiyaa baatii darbe keessa ijoolleen hedduun du'aniiru jedhan osoo lakkoofsa isaanii adda baasuun hin eeriin. Hogganaa Olaanaan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa Dr Teedroos Adhaanoom Roobii darbe haasaa Jeeneeviitti taasisaniin, ''du'aatiin daa'iimman kanneen maatiidhaaf baayyee kan onnee cabsuudha'' jedhan. Dhaabbanni To'annoo Qorichoota Jidduugala Indiyaa tarii dhaabbatichi qorichoota akanneen Gaamiyaa qofaatti erge ta'a jechuu WHO hime. Haata'u malee WHOn dhaabbatichi oomishootasaa kaan keessattis qabbiyyee walfakkaatu fayyadamu biyya keessatti ykn biyya alaatti raabsuu waan maluuf addunyaatti beeksiisuun barbaachisaa ta'a jechuu AFPn gabaase.


Fayyaa: Itoophiyaatti namni dhukkuba kaleen qabamu maaliif baayyachaa dhufe?

Itoophiyaa keessatti waggoota muraasaan asitti namoonni kalee dhukkubsatan waan baay’achaa dhufan fakkaatu. Namoonni dhiyootti beeknu wal’aansa dhukkuba kalee akka hordofaa jiran dubbatu. Dubbii kanatti deebina, garuu dura kaleen akkatti hojjetu haa ilaallu. Doktar Fitsuum Xilaahuun Ameerikaatti ispeeshaalistii olaanaa wal’aansa dhukkuba kaleeti. ‘’Namni baayyee waa’ee dhukkuba kalee gaafa yaadu fincaan waliin wal-qabsiisuu danda’a tahus dalagaan kalee kanarra baay’ata,’’ jedhu Fakkeenyaaaf, qaama keenya keessatti oomisha hormoonii, hanga dhangala’aafi dalagaawwan biroo kaleedhaan raawwatamu. Yeroo kaleen hojii kana raawwatutti hafteen bifa dhangala’aan oomishamu fincaan jedhama. Kanaaf, waliigalatti kaleen keenya madaala qaama keenyaa eega jedhan. Akka Dr Fitsuum jedhanitti, dhiiga onneen keenya raabsitu keessaa harki 20 gara kalee keenyaa deemuun kaleen hojii jabaa tahe akka dalagu agarsiisa jedhu. Dhukkuba kaleen akka qabamne maaliin barra? Hakiimtichi, ‘’yeroo baayyee mallattoo hin qabu,’’ jedhu. Nama akkaan dhukkubsate yoo tahe malee dhukkubni kalee mallattoo hin agarsiisu jedhan. Kanaaf, Itoophiyaa keessatti namni harka 40 akka dhukkubichaan qabame kan baru yaalii biraaf yeroo deemudha. Haala kanaan, dhukkubsachuu keenya kan baruu dandeenyu qorannoo fincaaniifi dhiigaa taasisuuni jedhu Dr Fitsuum. Tahus dhukkuba kalee hammaataa taheef saaxilamneerra taanaan garuu miilli keenyi ni dhiita’a, ijaafi fuulli keenyis dhiita’uu danda’a jedhu. Kaleen keenyi dhangala’aa qaama keenyaa wal-madaalchisuu yeroo dadhabu qaama keenya keessatti kuufamuun dadhabbiifi lafeen haphachuunis mudachuu danda’a. Mallattoowwan kunneeniifi biroo kanneen akka fedhiin nyaataa hir’achuu faa yoo mul’atan dhukkubichi sadarkaa olaanaarra gaheera jedhu. Namoonni dhukkuba sukkaaraa, dhiibbaa dhiigaafi furdina gara maleen rakkachaa jiran nama isa kaan caalaa saaxilamoo gatii tahaniif yoo hin dhukkubsannellee qorannoo kalee taasisuu qabu. Fincaan yeroo dheeraaf qabatanii turuun dhukkuba kaleef nama saaxila yeroo jedhamu ni dhageenya, kuni dhugaa tahuu hakiima kana gaafannee turre. Fincaan nutti dhufee yoo yeroodhaan yoo hin fincoofne rakkoo uumaa jirra jedhu. Namoonni yeroo dheeraaf fincaan qabannee turru kuusaa ykn ujummoo fincaanii keenya baakteeriyaaf akka saaxilamu gochuu dandeenya jedhan. Fincaan keenyi halluu keelloo qabaachuun badaa nu yaadessuu baatus yerootti mallattoo dhukkuba kalee tahu jira jedhan. Dr Fitsuum halluun fincaan keenyaa bishaan fakkaachuurraa gara keelloo fi dhiiga fakkaachuutti geeddaramuu danda’a jedhan. Kuni hamma dhangala’aa fudhannuu agarsiisas jedhu, gaafa halluu dhiigaa qabaatu garuu gara mana yaalaa deemuu akka qabnu himu. Gama biraan fincaan keenyi foolii jabaa tahe qaba taanaan mallattoo infeekshinii tahuu gatii danda’uuf, keesumaa dubartoonni kanaaf saaxilamoo waan tahaniif xiyyeeffannoo kennuu qabu jedhu Dr Fitsuum. Hakimichi namni tokko kaleensaa hoji-maatasaa sirnaan akka dalaguuf guyyaatti yoo xiqqaate bishaan litiroo lamaa hanga sadii dhuguu qaba jedhu. Namoonni ‘bishaan nan dheebossu akkamiinan dhuga?’ jedhaniif immoo bartee gatii taheef bishaan mi’aa addaa qabu kana akka Bishaan Amboo dhuguun of barsiisuu qabu jedhu. Hiriyyoota, maatii fi namoota dhiyeenyatti beeknurraa namoonni dhukkuba kaleen qabaman baay’achuu ni hubanna. Dubbiin kuni kan qorannoo bal’aa kan barbaadu tahus sababiin lama akka jiraatu garuu Dr Fitsuum tilmaamu. Tokkoffaan akkaataan jireenyaa geeddaramuu dha. ‘’Namni baayyee magaalatti galee jiraachuu jalqabeera. Hojiinimmoo waajjiraati sa’atii dheeraaf taa’uun dalagama, kunimmoo ulfaatinni qaama keenyaa akka dabalu,’’ godha. Ulfaatinni qaamaa gaafa dabalu dhukkubni sukkaaraa fi dhiibbaa dhiigaa baay’achaa dhufu, kunneen immoo haala olaanaa taheen dhukkuba kaleef warreen saaxilan keessaati. Gama biraan dhukkubsataan kalee baay’atee kan nutti mul’ate wiirtuun qorannoo waan baay’achaa dhufeefis tahuu mala jechuun shakkii qaban himu Dr Fitsuum. ‘’Kana dura namni dhukkubsatee du’e jedhama malee maaliin du’e? Inni jedhu hin beekamu ture. Amma garuu qorannoo gatii jiruuf sababa ittiin du’an baruu jalqabneerra.’’ Kana malees duraan wal’aansi kalee dhiquu hin beekamu ture. Namni dhukkubsannaan hin du’a. Si’ana, namoota wal’aansa kalee dhiquu argachaa jiran baayyee beekna jedhu. Kuni egaa dhukkubni kalee waan baay’ate akka nutti fakkaatu godheera tahuu mala jedhan. Dhimmi kuni Dr Fitsumiin baayyee isaan yaaddessa. ‘’Keessumaa biyya keenyatti rakkoon guddaan hakiima otoo hin taane dhukkubsataan ofiisaatiin qoricha ajajachuu dha,’’ jedhu. Namoonni dhukkuba kalee akka qaban otoo hin beekiin, hamma qorichaa fudhachuu qabanii otoo hin beekiin akkasumaan fudhatu. Kunis kalee fayyaa qabna jedhanii gatii yaadaniifi jedhu. Qoricha akkasumaan qorannoo yeroo fudhannu kalee keenyarratti dhiibbaa taasifna. ‘’Kanaaf haala biyya keenyaan qoricha haakiimni hin ajajne fudhachuu dhaabuu qabna,’’ jedhu. Kanaaf inni lammataa, namoonni qoricha akka garaa gabaa irratti argatan kanneen akka dawaa mata-bowwuufi buusaa nama caccabsuuf fudhataman rakkoo taha jiru. Qorichi garaachaas akkasuma kalee keenya irratti dhiibbaa guddaa fidaa jira. Kanaaf qorichaa yeroo ogeessi nuuf ajaju qofa otoo fudhannee irra filatamaa dha. Hakiimni hamma nu barbaachisu nutti hima, dabalataan haala kalee keenyaa qoratee dawaa fudhachuu hin qabne nu beeksisa jechuun BBC'tti himan. Kaleen madaala dhangala’aa qaama keenyaa eeguun ko’omuu kuni, takkaa dhukkubsannaan rakkoo baayyee fidee dhufuu mala. Kanaaf akkaataa jireenyaa fayyaalessa tahe fi qorannoo kalee waggaatti al tokko gochuu qabna jedhan Dr Fitsuum. ‘’Kalee keenya hin dhukkubsanne jechuun kaleen keenyi fayyaa dha jechuu mitii.’’


Waraana Yuukireen: Haleellaan hospitaala Yuukireen irratti raawwatamu guyyaa guyyaan dabaluun akka isa yaaddesse WHO hime

Dhaabbati Fayyaa Addunyaa (WHO) Yukireenitti hanga ammaatti haleellaawwan balaa guddaa geessisan 70 caalan hospitaalota, ambulaansiiwwan fi doktarootaa irratti raawwatameera jedhe. Haleellaa guyyuu dabalaa jiruun yaadda'uus ibseera. Iddoowwan tajaajilli fayyaa itti kennaman haleeluun tooftaa fi tarsimoo waraanaa ta'ee jira kan jedhe dhaabbati kun, gaafa Bitootessa 8, 2022 handaara magaalaa Karkiiv, kan taate iddoo Izyum jedhamu keessatti hospitaalli dhiyeenya suphamee tajaajila eegale haleelamee barbadaa'uu ibse. Aanga'oonni Yuukireen haleellaa kana loltoota Raashiyaatu raawwate jedhan. Wayita hospitaalli kun haleelamu hojjettoonni daa'imman, dubartoota ulfaa fi daa'imman reefuu dhalatan sadi, akkasumas loltootaafi namoota nagaa miidhaman wal'aanaa turan jedhan Kantiibaa Itti Aanaan Magaalaa Karkiiv Volodimiir Matsokin. Battala haleellaan raawwatu namni hunduu jala gamochaa dhokatee waan tureef, lubbuun namaa darbe akka hin turre himan. Dhaabbati Fayyaa Addunyaa Guraandhala 24, 2022 irraa kaasee hanga ammaatti haleellaawwan 72 ta'an dhaabbilee tajaajila fayyaa kennan irratti raawwatamuu fi kanaanis lubbuun namoota 71 darbee, kanneen 37 ta'an ammoo madaa'uu ibseera. Hospitaalaa fi meeshaalee kaan haleelaman malee hojjettoonni hospitaalichaa butamuu yookiin ammoo hidhamuu akka hin oolle Dhaabbati Fayyaa Addunyaa ibseera. "Haleellaan akkanaa guyyuu dabalaa deemuun isaa akkaan nu yaaddessa,'' jedha Dhaabbata Fayyaa Addunyaatti bakka bu'aan damee Yuukireen Jarno Habicht. "Yeroo fi haala kam keessattuu iddoon tajaajilli fayyaa itti kennamu nagaa ta'uu qaba. Doktaroonni fi narsoonni, akkasumallee kanneen dhibamanii dhufan haala tasgabbii fi nagaa qabu keessatti tajaajila kennuu fi tajaajilamuu qabu.'' Waraanni Yuukireen keessatti gaggeeffamaa jiru waraana biyyoota lamaan gidduu waan ta'eef, Waliigalteen Jeneevaa hojiirra ooluu qaba. Waliigalteen kun Waraana Addunyaa Lammaffaa booda hojiitti hiikame. Akkaataa waliigaltee kanaatti, tibba waraanaa hawaasi fi loltoonni miidhaman yookiin madaa'an tajaajila wal'aansa fayyaa argachuuf mirga guutuu qabu, dhaabbileen fayyaafis eegumsa godhamuu qaba. Yeroo sana Soviet Union kan jedhamtu Raashiyaan ammaa bara 1954 waliigaltee kana mallatteessiteetti. Sanada waliigaltee kana keessaa keewwati 18, hospitaalonni siivilii,''haala kam keessattuu haleelamuu akka hin qabne, eegamuu fi kabajamuu akka qaban,'' ajaja. Seerri kun sarbamnaan Mana Murtii Yakkamtoota Waraanaa Idil-addunyaatu qorannoo gaggeessee tarkaanfii fudhata. Dhaabbati Fayyaa Addunyaa akka jedhutti biyyoonni waliigaltee Jeneevaa dagatanii, haleellaa dhaabbilee fayyaa akka tooftaa fi tarsimoo waraanaatti fayyadamaa jiraachuun baratamaa dhufeera, kun ammoo yaaddoo guddaadha. Dhaabbilee fayyaa barbadeessuun abdii dhala namaa dukkaneessuu fi dhiittaa mirga namaa isa olaanaa raawwachuutti ilaalama jedhe dhaabbati kun.


Itoophiyaa: Biyya hakiima barbaaddu keessatti hakiimoonni akkamiin hojii dhabu?

Waggoota sadiin dura hakiimonni Itoophiyaa hedduun hiriira bahan. Miindaan nuuf yaa dabalamu, sarbamni nurra gahu yaa dhaabbatu, sirni wallaansa fayyaa yaa foyyaa'u, meeshaaleen tajaajila fayyaa ittiin kennan yaa guutaman kanneen jedhan gaaffilee hedduu kaasan keessaa muraasa turan. Gaaffiin warra ogummaa fayyaan eebbifamanii ammoo bu'uura kan ta'eefi addadha. Hojiitti nu qacaraa! Pirezidantiin Waldaa Hakiimota Amaaraa Dr. Abiraaraaw Taaddasaa komii waggoota dura dhageessisaa turan akkasiin yaadata. "Hakiimonni hedduun gara keenya dhufanii hojii nuuf barbaadaa jedhu. Yeroo kennanii, umurii dargaggummaa isaanii itti gubanii, biyyattiinis maallaqa hedduu itti baastee baratanii yeroo eebbifaman hojii dhabuun isaanii hibboodha. ''Ni mudata jedhamees kan tilmaamamu miti." Kan nama ajaa'ibu ammoo Itoophiyaan hakiimota baay'ee barbaaddi. Fedhiin akkasii osoo jiruu hakiimonni hojii dhabanii yeroo komii dhageessisan kun dhuguma hibboodha jedha Dr. Abraaraaw. Hojii dhabuun hakiimota qofaa irratti osoo hin taane ol-adeemtota gara fuula duraatti ogummaa fayyaa barachuu barbaadan irrattis dhiibaa akka uumu dubbata. Ijoolleen isaanii baratanii eebbifamanii hakiima ta'u maatiin eegan, haadha da'umsa waliin walqabatee sababa hanqina ogeessota fayyaan rakkoon mudatu, hakiima hojii barbaacha biyyaa godaanu…. Karaa rakkoon kun ittii mul'atu hedduudha. Bara 2019 keessa Ministeerri Fayyaa hakiimota eebbifaman ramaduu dhaabe. Mootummaan federaalaa ramaduun hafee naannoleen ogeessota dorgomsiisanii yaa qacaran jedhame. Naannoleen ammoo sababa hanqina baajataafi sababoota biraa irraa kan ka'een ogeessota baay'ee qacaruuf ni rakkatan. Kun ammoo hanga hakiimonni hiriira bahanitti geessise. Yeroo kanatti ture Ministeerri Fayyaa dhaabbileen michoota isaa ta'aniifi naannolee waliin ta'uudhaan yaada hakiimonni naannoleetiin yaa qacaraman kan jedhu kan dhiyeesse. Mootummaan giddu-galeessaa birrii miliyoona 175 yoo ramadu, Befeet Faawondeeshin ammoo birrii miliyoona 175 akka danda'u waliigalan. Maallaqa kanaan ogeessonni fayyaa eebbifamanii hojii hin argatiin 2,898 ta'an waggoota sadii keessatti magaalota naannolee keessatti qacaramu. Dr. Abraaraaw, hojimaanni kun yoo xiqqaate waggoota muraasaaf rakkoo hojii dhabuu hakiimotaa hambisa jedha. "Yaadicha akka gaarii ta'etti fudhanna. Ni deeggarras. Akka furmaata yeroodhaaf dhiyaateetti gaariidha. Furmaata waaraa garuu hin ta'u," jedha. Akka yaada isaatti, jijjiiramni waaraa kan dhufu baajata biyyaalessaa yeroo dabalanidha. Akkas yoo godhame naannoleen dandeettii qacaruu isaanii guddisanii ogeessota hedduu ramaduu danda'u. Sirna fayyaa amma jiru ogeessa gosa akkamii barbada? Jedhamuun hakiimni karooraan akka baratu ni gorfama. Akkasiinidha ogeessota fayyaa eebbifaman dhaabbileen fayyaa qabachuu danda'an ijaaruun kan barbaachisus. Akka danbii idil-addunyaatti lakkoofsa hakiimaa-wallaanamaa waliin wal madaalsisuudhaaf imaammata fooyyessuu akka barbaachisu amana Dr. Abraaraaw. "Naannoleen hakiima barbaadu. Ogeessi fayyaa yeroo gara isaanii deemu isaanitti tola. Haata'u malee, maallaqni ittiin qacaran waan hin jirreef qaawwi kun dhalate," jedha. Itti-dabaluun, "Lakkoofsi ogeessota amma jiru biyyattiidhaaf gahaa miti. Haata'u malee, ogeessa jiru qacaruudhaaf kan danda'u baajanni mootummaa hin jiru. Wanti ijoon baajata fooyyeessuudha," jechuun ibsa. Gorsituu Ministira Fayyaa Dr. Liyaa Taaddasaa kan taate Dr. Sannaayit Bayyanaa akka jettutti, waggoota darban keessa ogeessonni fayyaa baay'inaan baratanii eebbifamanillee, dandeettiin dhaabbileen fayyaa isaan qacaruu danda'uu waliin hin guddanne. Kanaaf, ogeessonni baratanii hin qacaramne baay'ataa dhufan. Furmaanni mootummaan dhiyeesse ogeessonni waggoota sadiidhaaf baasii naannootiin ittiin qacaraman dhaabbilee deeggartootaa walin guutuudha. Baasii qooddachuun (Matching Fund) kun waggoota itti aanan keessa sadarkaalee sadii akka qabaatu Dr. Sannaayit ni ibsiti. Waggaa jalqabaa mootummaan federaalaafi Befeet Faawondeeshin baasii kana 50/50 qooddatu. Waggaa lammaffaarratti ammoo naannoleen %25 ni gumaachu. Waggaa sadaffaa irratti ammoo naannoleen baasii %50 ta'u guutu. Waggaa afraffaatiin booda miindaan ogeessota fayyaa guutummaan guutuutti naannoleen akka itti fufanii kaffalanidha. "Karoora waaraa nuti qabanne naannoleen baajata ramadatanii ogeessota qacarataa akka deeman taasisuudha," jetti gorsituun kun. Qacarrii kanaan adda-durummaan kan hammataman erga Ministirri Fayyaa hakiimota ramaduu dhaabee bara 2019 as eebbifamanii ogeessota hojii hin argatiinidha. Marsariitii Komishiniin Hojii Uumuu warra hojii barbaadaniif ramade irratti iyyata warri galfate dorgomanii qacaramu. Akka Dr. Sannaayit jettutti, Matching Fund hakiimota eebbifamanii hojii hin qabatiin %75 ta'an akka qacaraman ni taasisa jedhamee amanama. "Baay'ina naannoleen qacaruu danda'u jedhamu murtaa'eera. Bu'uura sanaan baajanni akka darbuuf kan taasifamu. Caasaan diriirfamu haaraa miti. ''Hakiimonni naannoleetti qacaraman sirna fayyaa amma jiru keessa galu. Ministeerri Fayyaa ammas ogeessa naannoletti hin ramadu. Kanaaf, naannoleen dorgomsiisanii qacaru," jetti. "Hakiimota rakkoof kan saaxile imaammanni akka hin taane ta'uu isaati" jechuun ibsite. Piroofeesar Sannaayit Fissahaa ispeeshaalistii ulfaafi gadameessaa, akkasumas ogeettii seeraafi Fakaaltii Yunivarsiitti Michigaaniifi Befeet Faawondeeshinitti ammoo daarektara Sagatantaa Idil-addunyaadha. Befeet Faawondeeshiniin qacarrii hakiimotaa waggoota sadiif oolu birrii miliyoona 175 ramaduun isaa ogeessonni kunneen hojii akka hin dhabne, ogummaa isaaniitiin hawaasa isaanii akka gargaaraniif isaan gargaara jedhan. Lakkoofsi hakiimota leenji'anii yeroo dabalu hojiin sektara kanaa waliin guddachuu dhabuu isaa eeruun, "hakiimoota kanneen rakkoodhaaf kan saaxile imaammanni akka hin taane ta'uu isaati," jechuun ibsan. Naannoleen ogeessa ofii isaanii yaa qacaratan yeroo jedhamu hanqina baajataarra darbee, "Naannoo akkasii keessaa yoo taatan malee ykn afaan naannichaa yoo dubbattan malee hin qacarru," jechuun isaanii wal-xaxaa taasiseera. Rakkoo walxaxaa kanarraa kan ka'e hakiimonni kumaan lakkaa'aman hojiin ala ta'aniiru. "Hamileen isaanii miidhameera. Yookaan mana keessa oolu, yookaan ammoo hojii hin taane hojjechaa jiru," jedhan Pirof. Sannaayit. Maaching Fandiin kun furmaata yeroof kenname akka ta'e amanu. Dhimmi hakiimota bara dhufu eebbifamanii ammarraan itti yaadamuu akka qabus akeekkachiisu. Hakiimonni walitti qabamanii dhuunfaatti akka tajaajila fayyaa kennuu danda'an gochuu, gara sektara fayyaa dhuunfaatti salphaatti akka galan mijeessuufi biyya alaatti hojjechuus akka filannootti akka fudhatan gochuun gorsa Prof Sannaayit dhiheessanidha. Qacarrii hakiimotaa akka kanaan dura ture gara mootummaa federaalaatti osoo deebiyee foyyaa'aa akka ta'e himu Pirof. Sannaayit. Dr. Abraaraw gama isaatiin, naannoleen baajanni gahaan isaaniif kennamnaan itti-gaafatamummaa ramaddii isaaniif kennuun gufuu hin uumne jedha. Gorsittuun Ministira Fayyaa Dr. Sannaayit akka jettutti ammoo, kanaan booda bajata naannolee guddisuu malee mootummaan federaalaa gara hakiima qacaruutti adeemsi itti deebiyu hin jiru. Pirof Sannaayit hakiimota maatii isaaniirratti ba'aa ta'an, konkolaachisaa Raayid ta'anii kan qacaraman, hojii dhabuun isaanii dhukkuba sammuutiif kan isaan saaxileefi kan seenaan isaanii nama miidhu hedduu dhagahaniiru. Miseensonni Waldaa Hakiimota Itoophiyaa duraan barattoota Qiddus Phaawuloosiifi Xuqu Ambassaa kan turan, guyyaan eebba isaanii yeroo dhiyaatu gammaduu dhiisanii "hojii qacaramuu dhabuu dandeenya jechuun" sodaataa akka turan yaadatu. Hanqina ogeessota fayyaa baadiyyaa Itoophiyaa keessa jiru yeroo ilaalan, Itoophiyaan hakiimota eebbisiiftu gahumsaan qacaruu dhabuun ishee akka isaan gaddisiisu himu. Itoophiyaan lakkoofsa hakiimotaa Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa hawaasa tokkoof ni barbaachisa jedhee shallage hin guuttu. Kanaaf, sektara fayyaatiif dursa kennuun barbaachisaa ta'uu dubbatu. Seektara fayyaa fooyyeessuu jechuun ammoo qacarrii ogeessota fayyaafi miindaa isaanii fooyyessuu, akkasumas leenjii ogummaa isaanii guddisu dhiyeessuufi ijaarsa dhaabbileen fayyaafi dhimmoota biroo hedduudha. Qabxiin barbaachisaan garuu hakiimonni sirriitti guutummaa biyyattiitti akka bobba'an dandeessisuudha. Kun ammoo kan dhugoomuu danda'u jijiirama waaraatiin malee waliigaltee qacarrii naannolee waggoota muraasaaf turaniin akka hin taane himu. Hanqina baajataa naannoleen qaban furuuf Maaching Fand jalqabamullee, Ministeerri Fayyaa akka hakiimonni hojiitti bobba'aniif yaadonni furmaataa dabalataa akka jiru gorsituun Ministira Fayyaa Dr. Sannaayit Bayyanaa ni dubbatti. Tokkoffaan, kanaan dura tajaajila fayyaa kennuu banachuudhaaf muuxannoon barbaachisuufi invastimantiin hedduun barbaachisu salphifamee hakiimonni kan dhuunfaa isaanii (Office Practice) akka banatan kan dandeessisu ragga'uu isaati. Lammaffaan ammoo, hakiimonni Itoophiyaa biyya alaatti haala ittiin qacaramuu danda'an mijeessuudha. "Wantonni hedduun wal maddii hojjetamaa waan jiraniif adeemsa yeroo keessa ogeessi fayyaa eebbifamee hojii hin qabanne ni jiraata jedhee hin yaadu," jetti. Naannoleen qacarrii ogeessotaa dabalatee baajanni baasii waggaatiif ramadamuuf waggaa waggaan guddachaa akka dhufe eeruun, gara fuula duraatti dabalaa akka deemu ibsiteetti. Mootummaan giddu-galeessaa ogeessota fayyaa naannolee ramaduu yoo dhaabu komiiwwan ka'an keessaa tokko, naannoleen itti-gaafatamummaa hakiimota qacaruun yeroo isaaniif kennamu afaan naannoo isaanii keessatti dubbatamu ogeessa hin beekne qacaruudhaaf fedhii dhabuu isaanii ture. Dr. Sannaayit akka jettutti, naannoleen hakiima qacaruudhaaf afaan ulaagaa ijoo akka godhanne gorfamaniiru.