Ameerikaatti aduun warreen adii caala gurraachota miidha-Qorannoo

Qorannoo haaraan bahe gurraachonni magaalota Ameerikaa jiraatan warreen adii caala harka dachaan hoo’i itti cima jedha. Qorattoonni akka jedhanitti gargaarummaan jiru hiyyummaan kan ibsamu miti, jibba sanyummaa fi moggaatti dhiibamuun seenaan yaadatamuun walqabata. Kanaa bu’uureffachuun namoonni adii hin taane iddoowwan magariisummaa hedduu hin qabne ijaarsaafi daandii heddumatu jiraatu. Kunis dhiibbaan ho’aafi qilleensa baramaa akka irratti jabaatu itti hammeessa. Magaalonni immoo haalli qilleensa baramaa ho’aan akka hammaatu taasisu. Konkiriitiifi asfaaltiin hundi ho’aa harkisanii kuusuu. Kunis kan mirkaneessu guyyaaf halkan magaalota qubsumni namaa itti heddumatu naannoo itti marsee jiru caala ho’aadha. Haata’u malee, magaalota keessatti iddoo mukkeen qabuufi iddoo magariisa qabufi iddoo manneen rukkatanii ijaaramanifi warshaaleen jiru gidduu garaagarumman ho’insaa jira. Qorannoon kanaan dura Ameerikaatti qoratame akka jedhutti ho’iinsi ollaa magaalota gurguddoo keessatti mul’atu barsiifata sanyiin nama qoodu bara 1930 keessa tureen walqabata. Yeroo sanarraa qabee iddoowwaan hawaasni hidda dhaloota Afrikaa qaban ykn hawaasa baqattoota iddoowwan‘’sarara diimaa’’jedhamanii qondaltoota mootummaa federaalaatiin galmeeffaman keessa jiru. Iddoo kanatti mana jireenyaa liqaafi investimentii argachuun rakkisaadha. Kunis hiyyummaafi mana dhabuun kutaalee magaalota muraasatti akka jabaatu taasisa. Qorannoon haaraan kun olloota ho’iinsi qilleensa itti hammaatufi jiraattoota miidhaman giddugaleessaa godhateera. Ragaa saatalaayiitiirra argameefi odeeffannoo qubsuma uummata Ameerikaa walitti qideessuun qorataan qorannoo kanaa barreessaan akka ibsetti, namni adii hin taane tokko waqtii gannaa guyyaa warreen adii naannicha jiraatan caala ho’aa cimaaf saaxilama. Qorannoo kana keessatti’’people of colour’’ykn namoota adii hin taane kan jedhu warreen Hispaanik ykn laatinoofi nama adii hin taane hunda dhuunfata. Ameerikaa iddoowwaan 175 qubsumni namaa ardicha keessatti olaanaa ta’etti namoonni adii hin taane ganna keessa ho’aa cimaaf saaxilamoodha. Gurraachota biratti immoo rakkoon kun ittu hammaata. Qorattoonni akka jedhanitti gurraachonni ho’a dabalataa 3.12 C wayita saaxilaman warreen adiin ollaasaanii ho’a dabalataa1.47C ta’uuf saaxilamu. Ho’aa cimaa saaxilamun du’aaf kan nama saaxilu qofaa miti,hojiirratti oomishtummaa xiqqeessufi dandeettii waa barachuu laameshessa. ‘’Qorannoo keenya jijjiramni qilleensa qoodinsa sanyummaa qoodamu jiraachuu ragaa lakkoofsaa kennina’’jedhan barreessaan qorannoo kana dr Angil Hisu, Yuunvarsiitii Noorz Kaarolaayina-Chaappel Hiil irra. ‘’ Iddoo tokko qofatti waan ta’e miti, kutaalee Ameerikaa hundatti bal’ateera.’’ Hiyyummaan magaala keessatti waanta ho’aa waqtii gannaatti dabaluuf nama saaxila keessaa tokkodha garuu guutummaatti ibsuu guutuu ta’uu hin danda’u. Magaalota harkaa walakkaa ta’an keessatti namoonni adii hin taane warreen sarara hiyyummaan gadi jiran caala ganna ho’a cimaaf saaxilamu. Taatullee namootni adii hin taane keessaa %10 hiyyeeyyiitti ramadamu. Ka’umsi garaa garummaa bu’uuraas seenaa keessatti ni mul’ata jedhan ogeeyyiin qorannoo. ‘’Walqixxummaa dhabiinsi gama hawaas- dinagdee, naannoofi fayyaa amma mul’atu bu’uurrisaa murtoofi imaammataa jaarraa 20ffaa akka‘’sarara diimaa’’ilaalama ture jedhan Dr Jeramii Hoofman, godahambaa saayinsii Virjiniiyaarra. Ogeessi kun qorannoo haaraa gaggeeffame keessatti qooda hin qaban. ‘’Maallaqni mukarrratti biqiluu baatulle, ollaasaanii, isaanuma cina jira keessattu Ameerikaa keessatti’’jedhan. Haalli ho’iinsa addunyaa waggoota kurnan dhufan akkuma dabalaa adeemu rakkinichi hammaata adeema jedhame. Warqaa qorannicha keessatti iddoowwan ho’i itti hammaatutti biqiltuu dhaabuun hamma ho’iinsa ganna keessaa mudatu1.5C ta’uun akka hir’isu eerameera. Mukti haaraa dhaaabatu hawaasa lakkoofsaan muraasni akka buqqa’aniif karaa saaqu mala jedhanii kaasaniiru.


Sababa lolaan lammiileen Itoophiyaa 'miiliyoona 2 ol miidhamu danda'u'

Itoophiyaa keessatti hanga walakkaa ji’a Hagayyaatti rooba cimaa roobee lolaa uumameen namoota kuma 170 irraa miidhaan kan ga’e yoo ta’u, namootni kuma 130 ammoo qe’ee isaanirraa buqqa’uu qondaaltonni himan. Itti anaan hojii gaggeessa to’annoo sodaa balaa Biyyaaleessa Komishiiner Daammanaa Daarootaa BBC'tti akka himanitti ganna kana lakkoofsi namoota balaa lolaatiin miidhamuu kan amma mudate caaluu akka danda'u himu. Haala kanaan dura ture irratti hundaa’uun waqxii gannaa bara kanaatti sababa lolaan namootni miiliyoona lama ta’an miidhamuu, namootni kuma 434 ta’an ammoo qe’ee isaaniirra buqqa’uu danda’u tilmaamni jedhu jira jedhan. Akka qondaala kanaatti hanga ammaatti lagni Awaash guutuun balaa ga’een nannoo Affaaritti namootni 67,885 ta’an miidhamaniiru. Namootni 40,130 ta’an ammoo qe’ee isaanirraa buqqa’uu isaanii BBC'f mirkaneessan. Dabalataanis, Omoo kibbaa naannoo Dassanechitti lagni Omoo guutee, hidhaan Gibee 3 tti bishaan gariin gadhiisamuu isaa booda balaa lolaa ga’een jiraattoti Omoo kuma 15 ol ta’an akka hin miidhamnee naannichaa sochosuu himan. Namootni kunneen wiirtuu da’annoo yeroofi keessa akka turan akka taasifamuu ibsuun namoota kuma 10 ta’aniif gargaarsi adda adda keennameera jedhaniiru. Namoota kuma shan hafaniif ammoo gargaarsa dhiyeessuun hojjtamaa akka jiru dubbatan. Bara kana lakkoofsi namoota lolaan miidhamanii dabaluu isaa kan himan komishinarichi ta’us garuu komishinichis ta’e mootummaan yeroo kaanirra haala foyya’een bara qophii itti taasisan ta’uu BBC'tti himaniiru. Waggaama kana waqxii arfaasaattis lolaa uumameen jiraattonni kuma 470 ta’an miidhamuufi kuma 300 ol ammoo qe’ee isaanirraa buqqa’uu komisinarichi dubbataniiru. Lolaa waqxii Arfaasaa kana to’achuufis yaaliin taasifamaa yeroo jirutti roobni gannaa dhufee roobaa Arfaasaa waliin ta’uun laggeeniifi hidhi bishaanii akka guutaniif sababa waan ta’eef namootni hedduu balaa kanaaf saaxilamuu himaniiru. Haalaa kanaan dura barameen akeekkachiisi lolaa sadii kennamuu kan himan komishinarichi akeekkachisi lamaan ba’an ganna kanatti ta’uu ibsan. Hanga dhuma Fulbaanaatti roobni waan itti fufuuf lolaaf sigigni lafaa uumamu akka danda’u ibsan. Dhuma baatii Hagayyaatti hidhi Taandaahoo waan guutuu danda’uuf of eegganoon dabalataa akka barbaachisu akka taasifamu himan. Dabalataan, hanga dhuma Fulbaanaattis hidhaan Kasamiifi Qooqaa guutaa akka deemaan ibsuun bakkeewwan lamaan of eeggannoo barbaachisu gochuu akka qaban ibsaniiru. Laga Awaash giddu galeessafi isa goodaarratti hojiin ittisaa cimaan taasifamaa akka jiruufi kanarraan kan ka’es Waqxii gannaa kanatti lagni Awaash yeroo guutetti balaa uumame hir’isuun danda’ameera jedhaniiru.


Baangilaadeshitti bakakkaan bu'ee keessummoota cidha irra turan 17 ajjeese.

Baangilaadeshitti bakakkaan bu'ee yoo xiqqaate namoota cidharra turan 17 ajjeesuu qondaalotni mootummaa himan. Mishirricha dabalatee namootni biroo 14 tahan ammoo miidhamaniiru. Misirrittiin ammoo yeroo sana  garee keessummoota cidharra turan waliin hin turre. Keessummootni gurbaa fuudha dhaqu waliin turan bidiruu laga naannoo magaalaa Shibgaangi jedhamtu irraa bu'anii gara mana warra intala heerumtuutti imalaa turan, yeroo yandoo cimaan isaan qabate. Namootni naannichaa ijaan argan akka jedhanitti balaqqeessi humna guddaa qabu lafa dhahaa ture. Wagga waggaan ardii Eeshiyaa keessaa namootni dhibbaan lakkaa'aman bakakkaadhaan du'u. Bara 2016 keessa Baangilaadesh haleellaa bakakkaan dhaqqabu balaa uumamaa jettee lbsite. Kunis ji'a Caamsaa bara 2016 keessa namootni 200 ol balaa uumamaa kanaan waan du'aniif. Bara sana namootni 82 tahan guyyuma tokkotti du'an. Ogeessotni akka jedhanitti, bakakkaan kan hammaateef cirama bosonaa irraa ka'uuni. Mukeen dhedheeroon bakakkaa ofitti harkisan dhibuun isaanii sababa akka tahe ogeessotni himan. Ji'a Adoolessaa 2021 keessa haaluma wal fakkaatuun Indiyaa magaalaa Jayipuuritti bakakkaan yoo xiqqaate namoota 16 ajjeesee hedduu miidheera. Namootni kunneen bakka daawwanaa beekamaa 12th Century Amer Fort jedhamutti gamoo ol dheeraatti ol ba'uun rooba keessa suuraa ofee (selfie) ka'aa turan. Indiyaa keessatti bara 2004 as giddugaleessaan bakakkaan namoota 2,000 ta'an ajjeeseera.


'Weerara hoomaa awwaannisaa Itoophiyaa mudateen Oromiyaatu caalaa miidhama'

Oromiyaan naannolee sodaan weerara hoomaa awwaanisaa itti hammaate keessaa tokko jedhan Ministeera Qonnaatti daarektarri eegumsa biqilootaa Obbo Zabdewos Saalaatoo BBC'tti yeroo dubbatan. "Hoomaa awwaanisaa 180 ol ofirraa ittisne. Hoomaan awwaanisaa tokko bal'ina hanga magaala Finfinnee gahu qaba," jedhan. Obbo Zabdewos Saalaato BBC'tti akka dubbataniitti, Itoophiyaan erga ji'a Waxabajjii bara 2011 as weerara hoomaa awwaanisaa irraa bayyanachuu hin dandeenye. Naannoleen biyyattii harki caalmaan weerara hoomaa awwaanisaa keessummeessaniiru. Naannoleen kunnen Affaar, Tigraay, Amaaraa, Somaalee, Oromiyaa fi Naannoo Saba, Sablammoota fi Uummatoota Kibbaati. "Biyyoonni akka Yaman fi Somaaliyaa hoomaa awwaannisaa isaan weeraru ittisuu irratti hojjechuu dhiisuu isaanitin, hoomaan awwaanisaa akka fedhetti guddatee, bilisummaan jiraatee gara keenya dhufa," jedhan Obbo Zabdewos. Kun immoo hammeentaan hoomaa awwaanisaa gara Itoophiyaa dhufu akka baay'atu taasisuu dubbatan. Miidhaa midhaan fi qabeenya uummamaa biroorratti gahe kan gaafanne Obbo Zabdiwos miidhaa ji'oota Waxabajjii hanga dhuma Sadaasaa uummame irratti qorannoon taasifamee xummuramuu fi kan dhuma ji'a Sadaasaa as jiru ammo qoratamaa akka jiru himan. Bu'aan qorannoo kanaas qorannoon marsaa lammaffaa amma adeemsifamaa jiru erga xummuramee booda kan ifoomsamu ta'uu nutti himan. Oromiyaa maal keessatti argamti Godinaalen naannoo Oromiyaa akka Booranaa fi Baale torbeewwan muraasaa as weerara hoomaa awwaanisaan cimaa miidhaman. Godinni Booranaa aanaalee 13 qabu keessaa aanaaleen 12 hoomaa awwaanisaa gama Keeniyaa fi naannoo Somaaleetin dhufanin jalaa miidhamaniiru. "Muka guddaa baala qabu fi lafarratti ammo marga qulqulleessee.  Waan magariisaa tokko hin hambisne" jechuun BBCti himan jiraataan aanaa Areero Obbo Huseen Sooraa. Awwaannisni godinicha kallattii lamaan weerare aanaadhaa aanaatti socho'oon oyruuwwan midhaanii kan akka xaafi, boqoolloo fi boloqqee mancaase. Hoomaan awwaanisaa kun torbee tokko dura naanno Somaalee irraa gama aanaa Waacilleetin godina Booranaa seenu isaa kan dubbatan Obbo Huseen Sooraa "lafti margaa horsiise bultootaas badii hoomaa awwaanisaa kana jalaa hin baane" jedhan. Gareewwan miidhaa hoomaa awwaanisaan godina Booranaa irratti qaqqabe qoratan lama hundeessun qorachaa akka jiran kan himan itti gaafatamaan Waajjira Horsiise-bulaa godina Booranaa Obbo Mahaammad Abbaa Qoodaa haala hanga ammaa jirun aanaa Taltallee qofatti midhaan hektaarri 173 hoomaa hawwaanisaan manca'uu isaa BBCti himan. Aanaaleen godinichaa akka Waacille, Yaabal'oo, Dubuluq, Miyoo, Goomolee, Dilloo, El-Wayyee fi Mooyyalee weerara awwaanisaa kanaan miidhamuu isaanis jiraattotni godinicha BBCn haasofsiise himu. Weerara hoomaa awwaanisaan barbadaa'un marga loonii horsiise bultoota gidduutti walitti bu'iinsa uumaa jiraachuu kan nutti himan immoo godina Baaletti jiraataa aanaa Raayituti. Kana malees aanichatti omishaalen midhaanii akka xaafi, boqoolloo fi mishingaa weerara hoomaa awwaanisaan manca'uu isaani himan. Komii Horsiise Bultootaa… Tumsa uummatni fi qaamolen mootummaa weerara awwaanisaa faccisuuf taasisanin uummatni maloota aadaatin sagaleewwan garaagaraa dhageesisuu fi aara aarsun akka ofirraa ari'u hojjetamaa turuu jiraattotni godinaalee Baale fi Booranaa BBCn haasofsiise himu. Haa ta'u malee tumsi kun bu'aa barbaadamu akka hin fidne fi mancaatii margaaf midhaanii akka hin hambisne dubbatu. "Ministeerri qonnaa xayyaara akka nuf ergu yeroo gaafannu deebi "paayilatiin xayyaaraa lammii biyya Keeniyaa waan ta'ef amma ayyaana qillef boqonnaarra jira" jedhutu nuf laatame" jedhan itti gaafatamaan waajjira horsiise bulaa godina Booranaa Obbo Mahaammad Abbaa Qoodaa. Kana malees caasaan godinaa hawaasa walin qindoominaan hojjechaa jiraatulle qaamoleen sadarkaa naannoo fi federaalaa jiran keemikaala biifamu dhiyeessurrattis laafina qabu jedhan. Godinni Booranaa hoomaa awwaanisaan erga weeraramee guyyoota kudhanii ol ta'ulle keemikaalli hanga kaleessaatti godinicha hin geenye. Ministeera Qonnaatti daaryektarri eegumsa biqilootaa Obbo Zabdewos Saalaato keemikaalli guyyaa kaleessaa godina Booranaa gahuusaa himan. Xayyaara walin walqabatees hanga iddoon qubannaa xayyaaraa qophaa'utti fi haalawwan biroo mijeessuf turamuusaa himan. Gama hawaasaatiinis biifaan keemikaalaa akka hin adeemsifamne keessattuu godina Baale keessa hanqinni hubannoo akka jiru dubbatan. "Godina Baale keessaa aanaalee Gooroo fi Gindhir qofatu biifaan kemikaalaa xayyaaraan akka hojjetamu heeyyamamaa ta'an. Aanaalee biroo keessatti mormiin jira. Kanammoo caasaalen mootummaa hawaasa amansiisu qabu" jedhan Obbo Zabdiwos Saalaato. "Xayyaarri har'a gara godina Baale ni imala" jechuunis himan. Ogeeyyin sadargaa aanaa jiran idoowwan hoomaan awwaanisaa itti qubate adda baasanii gabaasuu irratti hanqina akka qaban kan dubbatan daayrektarichi "osoo xayyaarri kana dura ergameyyu bu'aa argamsiisu dhiisuu danda'a ture" jedhan. Guyyaa boruus ogeeyyi aanaalee godina Baale 13 walin magaala Roobetti akka mari'atan Obbo Zabdiwos BBCti himan.Sodaa yeroo dhiyoo… "Sodaa weerara awwaanisaa guddaa qabna. Tokkoffaa roobni waqtiisaa malee roobaa jiru awwaanisni hanqaaquu buusuuf haala mijataa akka argatu taasisa. Gama biraatin biyyaalee ollaa awwaanisni irraa dhufu keessattis haalli qilleensaa walfakkaataa waan ta'ef weerarri awwaanisaa babal'achuu akka danda'u raagni idil addunyaa agarsiisa" jedhan Obbo Zabdiwos. Ministeerri Qonnaa hoomaa awwaanisaa qonna arfaasaa fi jallisif sodaa dha jedhe ofirraa ittisuuf hawaasni fi caasaalen mootummaa dhimmichi ilaallatu gamanumaa akka tumsanif gaafachaa jira. Hojiin fulduratti duulli weerara awwaanisaa ittisuuf taasifamu bajata ministeerri qonnaa qabuu ol waan gaafatuf ministeerri maallaqaa fi qaamoleen biroo bajata yerootti gadhiisun tumsuu qabu jedhan. Itti gaafatamaan Waajjira Horsiise Bulaa godina Booranaa Obbo Mahaammad Abbaa Qoodaa fi horsiise bultootni godinichaa miidhaa hoomaan awwaanisaa guyyoota darbanitti qaqqabsiisen dabalataan weerarri guyyoota itti aananitti uummamuuf jedhu yaaddoo akka itti ta'e BBCti himaniiru.


Cabbiin US harka 73 haguuge lubbuu namoota 20 olii galaafate

Bubbee fi cabbiin isteetota kanaan durallee itti hammaatee hin beekne akka Teksaas keessattillee hammaate du'a namoota 21 ta'aniif sababa ta'eera. Teksaas keessatti fedhiin anniisaa elektirikaa akkaan dabaluun tajaajilli elektirikaa akka adda citu dirqisiiseera. Kibxata har'aas haallii qilleensaa hammaataan kun itti fufa jedhan ogeeyyiin. Tajaajilli Haala Qilleensaa Biyaalessaa(NWS) akka ibsetti sababa haala qilleensaa kanaan lammiileen US miiliyoona 150 ta'an akeekkachiisa sochii jala jiru. Sababa haala qilleensaa kanaan namootni 21 lubbuu isaanii dhabaniiru. Duuti kun kan galmaahe Teneesee, Teksaas, Kentaakiifi Luuziyaanaa keessatti. Kaaba Kaarolaayinaatti obomboleettii cabbii makateen ganama Kibxataa namootni sadii du'anii 10 kan ta'an miidhamaniiru. Aanga'oonni lubbuu baraaruun ammallee itti fufuu himu. Akka dhaabbanni haala qilleensaa biyyaalessaa, NWS, jedhutti US dhibbeentaan 73 cabbiin uwwifamtee jirti. Haalli qilleensaa kun Kibba Ameerikaattis ce'eera. Kaabaa fi gidduugaleessa Meeksikootti sababa kanaan namootni miiliyoonaan lakkaawaman guyyaa lammataaf tajaajila ibsaa malee jiru. Dhaabbatni tajaajila ibsaa to'atu kutaalee bulchiinsaa 12 keessatti tajaajilli kun dabareen akka dhiyaatu beeksieera. Ulaan gaazii daddabarsu cabbiin waan duudeef daddabarsa gaazii US irraa gara Meeksikoo danqee jira. Pireezidantiin US Joo Baayidan isteeta Teeksaas waggoota 30 keessatti haala qilleensaa hammaataa akkasii keessummeesitetti labsii yeroo muddamaa labsaniiru. Teeksaas qorra zeeroo gaditti digirii seelisheesii -18C keessa jirti. Bubbee fi cabbiin baattuu sarara anniisaa elektirikaa jigsee waan jiruuf namootni miiliyoona 4.3 ta'an tajaajila ibsaan ala jiru. Humni ibsaa amma jiru Hospitaalota, waajiraalee Poolisii fi ittisa balaa ibiddaaf qusatameera. Rakkoo ibsaa kana kan hammeesse bubbee jabaan buufata bubbeerraa anniisaa maddisiisu miidhuu isaati. Bubbeen madda anniisaa biyyattii isa lammataati. Daandiin cabbiin guutamee jiru balaa tiraafikaaf sababa waan ta'eef namni yoo danda'e imaluu akka dhiisu gorfameera. Hiyuustanitti daandiiwwan 120 ta'an Dilbata qofa caccabuun isaanii gabaafameera. Buufatni Xiyyaaraa Interkontinentaal Joorji Buush fi Hobby Airport  kan magaalittii keessatti argamu yoo xiqqaate hanga Kibxata sa'aa boodaatti cufamaniiru. Hiiyustanitti miseensonni maatii namootni lama o'a argachuuf jecha konkolaataa isaanii mana jala dhaabuun baatirii isaa bananii turan Kaarbon Monoksaayidiin faalamaniiru shakkii jedhuun du'anii argamaniiru. Foort Woorth magaala jedhamuttis akkasuma maatiin Kaarbon Monoksaayidiin faalamuun shakkaman hosptalaa galaniiru. Buufatni fayyaa talaallii koronaa doozii 8,000 qabu humna ibsaa waan dhabeef talaalliin kun gara bakka ibsaan jirutti akka geeffamu ta'eera.


Jijjiirama Qilleensaa: Gireettaa Tenberg fi Donaald Tiraamp 'si arge diina arge' waliin jechaa jiru

Gireettaa Tenberg jedhamti. Shamarree umurii xiqqaa, waggaa 16n,  jijjiirama haala qilleensaa irratti sagalee cimaa dhageessisuudhaan akka addunyaatti dhiibbaa uumaa jirtudha. Duula bal'aa dhiibbaa jijjiirama haala qilleensaa gaggeessaa jirtuun mootota addunyaa baayyee waliin morkii keessa galteetti. Keessumaa pirezedaantii US Doonaald Tiraamp waliin 'si argee diina arge' waliin jechaa kan jiran fakkaata. Gireettaa Tenbergiifi mootonni addunyaa kanaa walitti mufachuun kun kan jalqabaa miti. Gireettaan Pirezidaantii Biraazilii hanga pirezidaantii Ameerikaa Doonaald Tiraampitti kan shamarreen kun hin aarsiin hin jiru. Pirezidaant Tiraamp Gireettaan barruu Taayimsirratti "nama cimtuu baranaa" taatee filatamuun ishee akka malee isa aarseera. Aarii isaa kanas dhageessifachuudhaaf pirezidaantichi fuula Tiwiitera isaanii banatanii ciiganiiru. Gireettaa eeruudhan, "rakkoo aariishee to'achuutu irraa mul'ata" jechuun erga barreessanii booda, "akkuma duriishee hiriyyaashee waliin mana siniimaa deemuutu isheerra jira," jedhan. Itti dabaluun, "Yaa Gireettaa of gadhiisii basha'i" jedhaniin. Gireettaanis deebii karaa Tiwiiteraan deebisuudhaaf yeroo itti hin fudhanne. Akkas jechuunis Pirezidaant Tiraampiif deebii kennite: "Intalli ol-adeemtuun tokko aariishee to'achuudhaaf hojjechaa jirtu. Yeroo ammaa kanattis fiilmiiwwan turan hiriyyaashee waliin daawwachaa jirti." Shamarreen ganna 16 kun jijjiirama haala qilleensaa irratti mormii dhageessisuun dhiibbaa uumaa jirtuun Barruu Taayimsi irratti 'nama cimtuu bara kanaa' ta'uun filatamtee Roobii darbe badhaafamtee turte. Badhaasa Noobeelii Nagaa irrattis MM Abiy waliin hanga dhumaa morkataa turte. Gireettaan kan Pirezidaanti Tiraamp dabalatee mormii mootota biroo irraa isheerra ga'u karaa fuula Tiwiiteraa deebisuun ishee kun kan jalqabaa miti. Kamisa darbe Gireettaan jecha afaan Poorchugaaliin fuula Tiwiitera isheerratti "pirralha" jedhu barreessiteetti. Hiikni jecha kanaa ammoo "waan hunda anaaf" jechuudha ykn ammoo daa'ima horii namaa naaf jedhee boo'u akka jechuuti. Shamarreen kun jecha kana kan barressite Pirezidaantii Biraazil irra fudhatteeti. Pirezidaantiin Biraazil Bolsonaaroon ammoo kana kan jedhan erga Gireettaan ummata Biraaziil warra jalqabaa ilaalchisee yaada ishee kenniteen boodadha. "Gireettaan Indiyaanonni bosona guddicha Amaazoon balaa ibiddaarraa oolchuudhaaf yeroo qabsaa'anitti wareegamaniiru jechuu isheetiin dhaabbileen sabaa himaalee intala xiqqoo 'waan hunda anaaf jettu' kanaaf xiyyeeffannoo kennuun waan nama ajaa'ibudha," jechuun dubbatanii turan. Gireettaanis baatii Onkoloolessa keessa karaa fuula Tiwiitera qeeqa irratti ka'eef deebii kenniteetti. "Yeroo gaariiidha. Ol-adeemtuu odeeffannoo gahaa hin qabne," jechuun barreesitee turte. Kana ammoo kan barreessite Pirezidaantiin Raashiyaa Putiin kora biyya isaaniitti yeroo darbe gaggeefamerratti kan ishee ibsanirratti ture. Fulbaaana darbellee Pirezidaant Tiraamp kora Biyyoota Gamtoomaniirratti dheekkamtee yeroo isheen dubbattu viidiyoo agarsiisu maxxansanii, "ol-adeemtuu gara fula duraatti yeroo ifaafi gaarii ta'e kan eeggatu fakkaatti,' jechuun itti qoosanii turan. Isheenillee eenyuti eenyuun gadi jechuudhaan, "ol-adeemtuu gammachuu qabdu gara fuula duraatti yeroo ifaa ta'e eeggattu" ergaa jedhu fuula Tiwiitera isheerratti barreessiteetti.


Kunuunsaaf jecha arba hawaa irraa lakkaa’uun jalqabame

Jalqabaratti, suuraleen saatilaayitii irraa kaafaman, bosonaa maqariisaa keessatti wantoota daalacha ta’an fakkaata, boodarra garuu yeroo dhiyeenyan qoratamu, wantootni daalacha'an kunneen arba bosona keessa adeeman ta’uu barameera. Suuralee kana ammoo saayintistoonni hawaa irraa arba Afrikaa keessa jiran lakka’auuf fayyadamaa jiru. Suuraleen kun saatilaayitii qorannoo- Lafaa hawaa keessa km600 ol fagaatee jiru irraa kaafame. Malli kun guyyaa dumeessi hin jirre tokkotti bakki jireenyaa arba sq Km 5,000 ta’u akka suuraa kaafamu taasisuu danda’a. Hojiin dabalataa arba lakka’uu ammoo dironii gargaarsa kompiitaraan bakka adda addaatti arba adda baasuuf leenjifameen hojjatama. “Diroonichi fakeenya adda addaa ‘kuni arbadha, kuni arba miti’ jechuun itti agarsiisna,” jedhu Yunivarsitii Baaz irraa Dr Olgaa Isupovaa. “Kana goochuun, maashinicha wantoota ija keenyaan arguu hin dandeenye akka arguuf shaakalsiisna.” Saayinstistoonni kun jalqaba Paarkii Biyyaaleessa Arbaa Addoo Afrikaa Kibbaa ilaalani. “Arba hedduu qaba,” jedhu saayintiistiin kununsaa uumama Yunivarsitii Oksifoord Dr Islaa Duporge. “Bosonichi gosa adda addaa of keessa qaba. Kanaaf mala keenya yaaluuf bakka gaariidha. “Kun yaadaa ragaa argate ta’us, hojiif qophaa’aadha. Dhaabbileen kunuunsa uumamaas qorannoo xiyyaaraan gochuurra mala kana fayyadamuu barbaadu.” Kanneen kunuunsa irratti hojjatan suuraalee saatilaayitii kunneenii argachuuf maallaqa kaaffaluu qabu. Malli kun garuu homaa arbaa daangaa adda addaa keessaa jiraniifi yaaddoo keessa jiran, kan eyyamaa xiyyaaraa malee lakkaa’amuu hin dandeenye argachuuf gargaara. Dabalataniis malli kun hojii namoota arba ajjeesanii dhabuuf hojjatamu irratti ni gargaara jedhu saayintistoonni. “Suuraa kana hawaa irraa waan kaaftuuf, lafaratti namni si hin barbaachisuu, keessumaa yeroo koronaavaayiraii kanatti kan gargaarudha,” jedhu Dr Duporge.


US'tti ibidda lafa heektaara miliyoonotaan mancaaseen namootni 30 ol du'an

Namootni 30 ol ta'an ibidda bosonaa qarqara Lixa Ameerikaatti babal'ateen lubbuun isaanii darbuu aanga'oonni beeksisan. Origoon keessatti qofa achi buuteen namoota hedduu dhabameera. Kutaan biyyaa sun lubbuu namoota hedduu dhabuu hin ooltu kanaaf qophaa'uu qabdii jedhu hojjettootni yeroo balaa. Ibiddi kun Origoon, Kaalifoorniyaa fi Waashingitan keessatti torban sadiif balaa geessisaa kan jiru yommuu ta'u lafa heektaara miiliyoonaan lakkaawamuu fi manneen hedduu mancaaseera. Sababa kanaattis namootni kumoota dhibba hedduu ta'an qe'ee isaaniirraa buqqa'uuf dirqamaniiru. Kaadhimamaa pireezidantii paartii Dimookraatotaa kan ta'an Joo Baayidan Sanbata kaleessaa haasaa godhaniin ''jijjiiramni qilleensaa jiruuf jireenya keenyarratti balaa guddaa uumeera'' jechuun akeekkachiisan. Itti dabaluuniis pireezidant Doonaald Tiraamp dhiibbaa jijjiirama qilleensaattii waan hin amanneef dhugaa kana haala jechuun qeeqaniiru. Kaalifoorniyaatti balaa qaqqabe ilaaluuf Wiixata garasitti kan imalan Pireezidant Tiraamp, balaan ibiddaa kun kan uumame qabiinsi bosonaa waan laaffateefi jechuun qeeqan. Ibiddichi hanga ammaatti lafa hanga Niiw Jeersiiy ta'u nyaachuu aanga'oonni dubbataniiru. Aarri sababa ibiddaa kanaan uumamees magaala guddoo Origoon, Poortlaandiin addunyaarratti magaalaa qulqullinni qilleensaa ishee hedduu hammaate godheera. Itti aansuun Saan Firaansiiskoo fi Siyaatil akka argaman marsariitiin dhimma qilleensaa haasa'u IQAir.com himeera. Origoonitti kanneen ibidda dhamsan ibidda bakka 16'tti dhalate lolaa jiru. Namootni 40,000 ta'aniis qe'ee isanii gadhiisuuf dirmaniiru. Waajirri to'annoo balaa tasaa kutaa biyyaa kanaa balaa ibiddaa kanaan namootni 10 du'uu ibseera, aanga'oonni garuu lakkoofsi kun daranuu dabaluu akka danda'u akeekkachiisu. Bulchaan Kaalifoorniyaa Geeviin Niiwsoom sababni balaa kanaa jijjiirama qilleensaaatii jedhaniiru. Bulchiinsi bosonaa laaffachuun dhugaa ta'uu kan dubbatan bulchaan kun, irra guddaa garuu rakkoo jijjiiramni qilleensaa uumeedha jedhan. Erga walakkeessa ji'a darbee balaa ibiddaa kanaan Kaalifoorniyaa keessatti namootni 22 du'aniiru.


Gara fuula duraatti hirrinni bishaanii addunyaaf yaaddoo guddaa ta'u himama

Lakkoofsi ummata addunyaa garmalee dabalaa jira. Kanaafuu baay'inni namoota foon soorataniifi sochiin dinagdee dabalaa dhufuunsaa qabeenya bishaanii irratti dhiibbaa umaa jira. Adunyaa kana irratti naannolee adda bahan 400 keessatti hir'inni bishaanii olaanaa jedhamu akka jiruu fi haalichis ni fooyya'a jedhamee kan hin eegamne ta'uu Instititutiin Qabeenyaawwan Addunyaa (WRI) jiddugalli qorannoo teessumnisaa Ameerikaa Waashingitan taasifate ni mullisa. Haala qorannoo kanaatiin hir'inni bishaanii walitti bu'insaa fi tasgabbii dhabiinsa siyaasaan walitti dabalame namoonni miliyonaan lakkaa'aman akka bakka jirenyaa saanii buqqa'aniif sababa ta'a. Meeksiikoodhaa hanga Chiiliitti, qorannoo biyyoota Awurooppaa Kibbaa kanneen baay'ina turistootaan beekamuu fi naannoolee Meditiriyaaniyaaniitti taasifameen bishaan hangamii akka lafa keessaa fudhatamuu fi kan hangamii haalaan bu'aarra akka olu ibsameera. Dhiyeessiin bishaan addunyaa sadarkaa yaadessaa irratti akka rgamu mul'isa. Ummanni addunyaa keenyaa kan harka tokko sadaffaa ta'u jechuunis biliyoonni 2.6 kan hir'nni bishaanii kan mudatu yoo ta'u, kanneen keessaas kan biiliyoona 1.7 ta'aniifi biyyoota 17 keessa jiraatan ammoo hir'ina bishaanii olaanaatu akka mudata. Biyyoonni gammoojjii jiddugala bahaa keessatti argaman kanneen hir'ina bishaaniitiif akka saaxilaman kan himame yoo ta'u, sababii fayyadama gaarii hin taaneen biyyi Hindii hir'ina bishaanii olaanaaf saaxilamaa jiraachu  barame. Paaksitaan, Eeririyaa, Turkimeeniyaa fi Botswaanaa akkasuma biyyoota hir'ina bishaaniif saaxilamtoota jedhaman keessayi. Ragaan kunis kan argame erga Institutiin Qabeenyawwan Uumamaa Addunyaa bishaan biyyoonni qaban keessaa hangamitti akka fayyadaman erga hubannoo keessa galcheen boodadha. Hammantaann bishaan biyyoonni itti fayadaman yoo %80 ol kan caalu ta'e akka hir'inni bishaanii cimaan isaan mudatu kan agarsiisu yoo ta'u, biyyoonni baay'een haala yaachisaa keessatti argamu jedhamnis %40- 80 jidduutti kan fayyadamaa jiraniidha. Hogganaan qorannichaa kan ta'an Rutigar Hofiset BBC'tti akka himaniitti, haalli Hinidii keessa jiru kan baayyee yaachiisaadha jedhamuudha. Haala ragaaleetiinis Hindiin hir'ina bishaaniitiin sadarkaa addunyaatti 13ffaarratti argamti. Waya ammaa kanatti haalli yaachisaan jiraachu baatulleen, Meksiikoon yoo haala itti fayyadama bishaan ishee fooyyeessu baatte akka Hindii rakkinni akka mudachu malu qorannichi ni mullisa. Kanaan alattis, Chaayinaa fi Rusiyaan akka biyyaatti hirrina bishaanii irraa bilasa jedhaman illeen magaalloonni gurguddoon akan akka Beejiing fi Moskoo hirina bishaanii olaanaa akkka qaban ibsameera. Xaaliyaanii fi Ispeeniin dabalatee biyyoonni kibba Awurooppaa sababii turiistoota hedduu keessumeessaniin wal qabatee haala qabeenyaa bishaanii isaaniirratti dhiibbaa uumaa jira. Keessattuu ammoo waqxiin gogaadha jedhamu yoo dhufu akka caalaa cimu himameera. Kibba Afriikaattis naannoolee lixaatti naannooleen Botsiwaanaa 10, naannooleen Naamibiyaa tokko tokkoo fi Angoolaan hir'ina bishaanii olaanaa akka mudatu ragaan ni mullisa. Bara 1961 hanga 2014tti ammoo bishaan lafa jalaa addunya kanaa fi kan lafarraatti fayyadamuun dachaa 2.5niin dabaleerra. Bishaan biqiltuuwwan magarsuuf itti fayyadamnuus kan waggoota 50 dachaan dabaleera. Biqiltuuwwan jallisiin biqilaniifi omishtoonni adda addaa ammoo waggaan bishaan parsantaa 67 fudhata. Bara 2014tti ammoo baay'iini industiriiwwan gurguddoon itti fayyadaman ammoo, kan bara 1961 irra ture irraa dachaa sadiin guddateera. Gama biraatiin ammoo bishaanni ummanni addunyaa mana keessatti fayyadamu kan waggoota 40 caalaa dachaa jahaan guddateera. Haa ta'u malee bishaan biqiltuuwwan magarsuuf itti fayyadamamun yeroo hundaa kallattiin ilmaan namaa qofaaf kan olu akka hintaane qorattoonni ni dubbatu. Akka fakkeenyaattis beeladoota sooruuf bishaan parsantaa 12 akka fayyadamamu ni eeru. ''Kanaafuu ammantaa foon ilmaan namootaa sooratan to'chuun ykn hirrisuun yoo danda'ame, fayyadama bishaanii keenya hiriifne jechuudha,'' jedhu. Qaamni Dhaabbata Motummoota Gamtoomanii gammojjummaa hir'isuu irratti hojjatu tokko akka jedhuutti, haalawwan amma jiran hubannoo keessa galchuun namoonni naannoo gammoojjii fi irra caala gammoojii ta'an keessa jiraatan miiliyoon 200 bara 20130tti ni buqqa'u. Haa ta'u malee Qorataan Rutgar Hofiset akka jedhaniitti biyyoonni akka Siingaapor fi Israa'el fa'i hiriina bishaanii ittisuuf hojiiwwan garaa garaa raawwataa jiru. Biyyoonni addunyaa kan biraas isaaniin hordofu qabus jedhaniiru.


Obbo Nagawoo Magarsaa: 'Ji'a jaha ofiif, ji'a jaha immoo biyyaafin hojjedha'

Ani harka qalleessadha. Yoon hojjedhu garuu NGO (dhaabbata miti- mootummaa)'n fakkaadha. Jaartiin kiyya qoraan, kasala gurgurti. Mana kiraa keessa jiraanna. Deeggarsa nan barbaada jechuuf osoo hin ta'in namuu waan irraa maraate (waan haalaan jaalate) qaba. Maqaankoo Nagawoo Magarsaadha. Dhaloonnikoo Godina Baalee. Amma Godina Harargee Bahaa Aanaa Jaarsoon jiraadha. Waggaa 11 dura eegalee biqiltuu 300,000 ol dhaabe. Kana keessaa kan qabate 138,000 (hanga biqiltuun dhaabame BBC'n addatti waan mirkaneesse hin qabu) dha. Biqiltuu bakka hedduun dhaabe. Bakkan jiraadhu keessatti magaalaaleefi Aanaa walumaa gala bakka 18 keessatti biqiltuu dhaabe. Harargee Bahaa keessaa Aanaa Cinaaqisan, Aanaa Kombolchaa, Jaarsoo, Awwadaay, Haromaayaa, Qarsaa, Laangeey, magaalaa Calanqoo fi siidaa Calanqoo jala, Qobboo fi kaanitti biqiltuu dhaabee jira. Qobboo haa galatoomani Waraanni Raayyaa Ittisa Biyyaallee biqiltuu dhaabuu irratti hirmaataniiru. Akkasumas Karra Miilleetti maqaa Sheek Bakrii Saphalootin nan dhaabe. Akkasumattis, Baroodaa, Dadar, Waataritti dhaabeera. Gara Shawaattis dhufe maqaa ummata daangaa Soomalee irraa buqqa'aniin Lagaa Xaafoofi Laga Daadhiitti nan dhaabe.  Gara Bishaan Gurraachaa dhaqee maqaa buqqaatotaatin nan dhaabe. Kana qofaa osoo hin ta'in barsiisonni yeroo ganna ganna qe'eetti galan waggaa jaha dura eegale biqiltuu kudhan kudhan kenneefi kan Arsii, Baalee, Wallagga, Shawaatti galus itti kennee dhaabsisaa ture. Aanaa kiyya keessatti namni yoo du'e sukkaara qabataniiti mana taaziyaa (gaddaa dhaqu). Ani namni biqiltuu firii kudhan fudhate maqaa namoota du'en akka dhaaban nan barsiise. Bakkan jiraadhullee anatu amantii qaba malee biqiltuun amantii hin qabdu jedhee mana amantaa Ortodoksii, Musliimaafi Pirtestaantiitti abbooti amanti waliin ta'un biqiltuu dhaabeera. Waraqaa manneen amantaa irraayyuu nan qaba. Hojiiwwan koo kanaaf bakka adda addaati waraqaa ragaa guurradheera. Bakkawwan garaa garaa deemanii biqiltuu dhaabuu bara 2000'ttin (A.L.I) eegale. Sanyii biyya keessaa nan guura. Manneen barnootaa dhaqee dura bu'aa waliin ta'e firii biqiltuu nan guursisa. Ani biqiltuu  keessaa kanin hinjaalanne tokko qofaadha. Baargamoon hiddi isaa baay'ee qonnaan bulaa miidhaa waan jiruufu hin jaaladhu. San hin dhaabsisu. Biqiltuu akka sadiittin argadha. Ani biqiltuu nan hunkurfadha (biqilcha). Kan lammataa immoo mootummaa irraa misooma qonnaatii nan argadha. Kan sadaffaa miti mootummaa irraatis nan argadha. Kan Rabbiif jedhee xiqqoo naaf rifatu na deeggara. Sanii achitti ani nama dhuunfaati. Jaartiin kiyya ijoollee guddifti. Anis waan irraa maraadhe (jaaladhe) kana hojjedha. Waggaa keessatti ji'a jaha biyyaafin hojjedha, ji'a jaha immoo ilmaan kiyyaafin hojjedha. Hojiin kiyya bona bona manneen barnootaa keessa demeen ministirii fi maatirikiif barattoota suuraa nan kaasa. Waan Rabbi naaf kenne walitti qaqqabeen maatii kiyyaaf waan ji'a jahaa shamatee nan kaa'a. Ji'a jaha hafe immoo biqiltuu biqilchuufi dhaabuttin deebi'a. Sanyii biqiltuu kan baddeessaafi kaan kan ganna dhaabbamu nan hunkursa. Buufata biqiltuutis waanin qabuf sanis bishaan obaafachaa nan tura. Biqiltuu qopheesse konkolaataa kadheen fuudhee dhaaba. Waan hojii kiyya beekaniif na deeggaru. Garaa natti hin jabaatani. Kana dura bosonni adda addaa Baalee, Wallagga akkasumas Booranattis gubachaa ture. Sanirra dhaabbadhee biyya keenyaa yeroon ilaalutti kan bosona gubate qofa osoohin ta'in ummanniss muka mancaasaa jira. Gama Harargee kanattis mootummaanis bosona dargiin dhaabe ciree gurguraa ture. Kunis na kakaase. Godina Harargee Bahaa Aanaa kiyyarraa waraqaa baasee Naannoon Oromiyaas na deeggare tokkummaa ummata lamaanii cimsuuf gara Naannoo Amaaraa imalee achiis waraqaa fidadhee dhufe. Magaalaa Harariis dhaqee gaafa duula biqiltuu dhaaban sana achitti dhaabe. Dhihoo immoo Naannoo Somaale gaheen deebi'e. Affaar deemufis yaada qaba. Guyyaan ani gammadu guyyaa mootummaan konkolaataa na badhaasu osoo hin ta'in biyyattiin guutuu gaafa jijjiiramten gammada. Harka qalleeyyii keessa ani tokko. Deeggarsa nan barbaada jechuuf osoo hin ta'in namuu waan irraa maraate qaba. Biqiltuu dhaabuun baay'ee na gammachiisa. Waan na qunname keessaa duubarraan ABO'tu gargaara jechuudhaan biqiltuu waan dhaabef kana dura si'a 27'n hidhamee bahe. Kana ummata naannootu ragaa naaf baha. Labsa mootummaatin Guyyaa Waxabajjii 22, 2011 ganamarraa eegale Naannoo Hararii keessa Gaara Hakim irratti biqiltuu 40 kiyya dhaabbadhe. 80 immoo maqaa qaroo dhabeeyyii magaalaa Harar keessa jiranin dhaabe. Inni ummanni duula bahee biqiltuu dhaabe anaaf badhaasa kiyya. Gammachuu ani gammade eenyuyyuu hin arganne jedhee nan yaada.


Hurricane Dorian: Hobonboleettiin rooba makate lammiilee Bahaamaas shan ajjeese

Hobomboleettii hamaan rooba makate kan maqaa 'Hurricane Dorian' jedhamuun beekamu Bahaamaas keessatti lammiilee shan ajjeese. Biyyattiin tibbana balaa uumamaa kanaan dararamaa jirti. Ministirri Muummee biyyattii Hubert Minnis namni kan du'e oddoola Abaakoo jedhamu keessatti ta'uu ibsanii balaan kun biyyattii diiguu mala jechuun sodaasaanii ibsan. Erga hobomboleessi kun Bahaamaas keessatti mudachuu eegalee  manneen 13,000 caalan barbadaa'aniiru. Dhiibbaan qilleensaa ykn obomboleessi gosa 'Dorian' kun qilleensa garba Atlaantik irraa ka'uun balaa geessisan keessaa hammeenyaan isa lammaffaadha. Bubbee cimaan garba Atlaantik irraa bubbisu kun Ameerkaa gara bahaatti babal'achuu mala jechuun ogeeyyiin dhimma haala qilleensaa raaganiiru. Kutaaleen biyyaa kanneen akka Filooriidaa, Joorjiyaa, Kaabaa fi Kibbi Kaalifoorniyaa labsii yeroo hatattamaa labsaniiru. Bubbee Atilantiki irraa ka'uun kutaaleen garmalee miidhaman jiruu fi jireenya lammiileetti yaaddoo ta'ani jiru. Bakkeewwan hedduun lolaadhan liqimfamanii sochiin hawaasaa rakkisaa ta'eera. Namoonni hedduun haala keessa jiran suuraa fi viidiyoodhaan miidiyaa hawaasummaafi miidiyaalee biyya keessaarratti mul'isaa jjiru. Hobomboleessi 'Dorian' kun guyyoota dhufanitti kutaalee biyyattii garaagaraa keessatti akka babal'achuu malu raagan ogeeyyiin haala qilleensaa. Iddoowwan balaa kanaaf saaxilamoo ta'an irraa uummata kaasuun bakka biraatti dabarsuun mootummaa biyyattiif qormaata ta'eera. Saffisaan babal'achuu hobomboleettii kanaaf kan yaadda'an Pirezidaantiin Ameerkaa Doonaaldi Tiraampi kutaaleen balaa kanaaf saaxilamoo ta'an dursanii akka itti qophaa'uu qaban dhaaman. Bulchaan Filooriidaa  Ron DeSantis balaan kun qaqqabnaan badii guddaa geessisuu waan maluuf uummanni of dagachuu akka hin qabne dhaaman. Kaaroolaayinaan Kibbaa iddoowwan balaa kanaaf saaxilamoo ta'an irraa namoota kaasuuf murteessiteetti, Joorjiyaanis yaada kana akka horodftu ibsite. Kooroolaayinaa Kibbaatti namoonni ni miidhamu jedhaman 830,000 ta'u.


'Killee Cabbii' qarqara galaana Filaandiitti umame

Sababii haala qilleensaa cimaatiin wal qabatee kubbaan cabbii danaa killee qabu kumaatamni qarqara galaana Filaandii mullate. Oggeessi suuraa Risto Maattilaa namoota 'killee cabbii'' odoola Haayiloto kan qarqara galaanaa biyya Fiilaandiifi Siwiidiin jidduutti argu hubatan keessa tokko. Eksipartoonnis haala qilleensaatiin walqabatee qilleensi cabbii bishaan irra gangalchuun danaa akkasii akka qabsiise himu. Mr Maattilaa, magaalaa Oulu dhiheenyatti argamtu irraa BBC'tti akka himeetti kana dura waan kana fakkaatu gonkumaa argee hinbeeku jedheera. "Anis haadha warraa kiyya Maarjaniemi waliinan qarqara galaanaa ture. Haalli qilleensaa aduu yoo ta'u gara digrii faraanayitii 32 ta'a. Akkasumas baayyee bubbisa ture,'' jedheera. "Achiinis haala nama ajaa'ibu kanan arge. Qarqara galaanaa qabatee cabbii fi 'killee cabbiin' tolfameetu guutee mullata.'' Mr Maattilaa kubbaan cabbuu kunis naannoo meetira 30 ta'u uwwiisee mullata. Inni xiqqaan hanga killee kan gahu ypoo ta'u, inni guddaan ammoo amma kubbaa miilaa gaha. "Inni ijatti kan baayyee nama ajjaa'ibuudha. Naannicha keessa waggoota 25f amman jiraadheetti waan kana fakkaatu kan biraa gonkumaa argee hinbeeku,'' jedhan Mr Maattilaa. "Anis kaameeraa waanan of waliin qabuufu haala kana kaameeraa kiyyaan kaasuu murteesse.'' Eksipartiin BBC Joorji Guudfeloo akka jedheetti kubbaan cabbii kun umamuu kan danda'ee haalli qilleensaa waan qorraafi bubbee qabaateef jedheera. "Suuraan waliigalaa kan cabbii xixiqqaa irraa bubbeedhaa wayita raafameetti akka danaa giingoo qabaatu taasifame,'' jedha. "Kunis yoo bishaan galaanaa garmalee qabbanaa'uutti kana caalaa guddachu danda'a. Haalli kunis akka caalaa akka shaakaraa'aa hintaane taasisa." Bakkeewwan kana fakkaatan kanaan dura akka Raashiyaafi Hora Michigaan qarqara Chikaagootti argamuun gabaafamee ture. Bara 2016 jiraattonni Nayidaa Saayibeeriyaa keessatti argamu cabbiin hanqaaquu guddaa km18 dheeratu argameera.


Biqiltuuwwan mil. 300 ol dhaabaman akkamiin lakkaawaman?

Itoophiyaan duula MM Dr Abiy ''Ashaaraa Magarisaa' ittiin jedhaniin guyyaa tokkotti bilqiltuu miiliyoona dhibba lamaa ol dhaabuuf karoorsitee, dhibba sadii ol dhaabuun ''rikoordii haaraa'' galmeesseera jetti. Adeemsa kana olaantummaan kan hordofaa ture Ministeera Innooveeshiniifi Teknoloojii yommuu ta'u, Manni hojii kun of jalatti garee tokko hundeessuun adeemsicha hordofaa ture. Gareen kun lakkaawwii biqiltuu dhaabamaniifi galmee isaanii hordofa. Qindeessaa garee kana kan ta'an obbo Imraan Abuubakar Sooftiweeriin lakkaawwii biqiltuu kanaaf dursee qophaa'ee akka ture nutti himaniiru. Sooftiweeriin (moosaajiin) kun bilbila namoota bakka biqiltuun kun dhaabatutti ramadaman irratti qofa kan hojjetu yommuu ta'u, bakka biqiltuun itti dhaabatera lakkoofsa namoonni ramadaman kunniin galchan hunda walitti ida'uun waliigala isaa lafa kaaha. Sooftiweerii kanaan dabalataan sirnoota hordoffii biroollee fayyadamuu nutti himaniiru. Hoji gaggeessaa Waldaa Misooma Naannoo Lama Itophiyaa jedhamuu kan ta'an, obbo Moogas Warquu, akkaataa itti dhaabataniifi kunuunsa barbaachisurratti hubannoon osoo hin kennamiin lakoofsa qofa irratti xiyyeefachuun hojii hojjetamedha jechuun qeeqaniiru. Duula kana keessatti hanqinni biroon argan bakki biqiltuun hin uwwifamne osoo jiru bakka biqltuun heddumatutti dhaabamuu isaaniiti jedhaniiru. Gosa biqiltuuwwan dhabamanii fi iddoo isaaniif mijatu adda baasuun barbaachisaa ta'uu kan eeran ogeessi kun, biqiltuu hedduu dhaabuuf sochii godhame dinqisiifataniiru.


Bakakkaan Polaandiitti afur ajjeesee, 100 madeesse

Bakakkaa kaleessa Poolaandiitti qaqqabeen yoo xinnaate namonni afur du'anii kanneen 100 ta'an ammoo miidhaan irra qaqqabu ministirri mummee biyyattii Maateyuz Morawicki. Bakakkichis namoota gareedhaan ta'uun gaara Kibba biyyattiitti argamu Giwoont jedhamu bahaa turan irratti bu'uun ture balaa kana kan qaqqabsiise. Balaan kunis kan qaqqabee guyyaa Kamiisaa yoo ta'u, gaara lafarraa ol fageenya meetira 1,894 qabu Gewoont irratti bakka fannoon sibiilaa tureetti. Kana malees ollaa Gaara kanaatti akkasumas namni biraa ISilovaakiyaatti lubbuun dabartee jirti. Kanneen du'an keessa tokko daa'ima jedhameera. Bakakkaan kunis aduu ganama tureen booda rooba cimaa roobeen wal qabatee akkuma tasaa kan umamee jedhameera. "Balaan akkasii ni uumama jedhee eenyumtu hin eegne ture. Tasa kan umameedha. Akka namaatti akkasi jechuun raaguun nama rakkisa,"jedhaniiru ministirri mummee biyyattii walgahii atattammaa naannichatti taasifameerratti kan dubbatan. Naannoolee Gaara biraattis balaan walfakkaatu umamuun kan himame yoo ta'u, hilikoptaroonni lubbu baraarsitootaa afuur gara naannichaatti ergamaniiru. "Sagalee bakakkichaa nama naasisu dhageenyeera. Achiinis namoonni ni kufan. isaan boodas namoota daandiirra turan hunda rukutuu eegale. Haallisaa baayyee nama sodaachisa ture,'' jechuun ture ittigaafatamaan ittisa balaa Gaaraa sanaa Jaan Kirzisztof PAP tti haala ture kan himan. Jiraataan naannoo gaara kanaa jiraatu tokkos haala bakakkaa turee waraabuun midiyaa hawaasumaarratti qoodee ture. Kantiibaan Zakopane Mr Leszek Dorula Jimaanni guyyaa gaddaa ta'ee akka olu labsaniiru.


'Har'a xiiqiin biqiltuu dhalootaaf dabarsina jedheen dhaabuuf bahe'

Kaleessa sagantaa biqiltuu dhaabu akka biyyatti turerratti namoonni hirmaataa turan  maaltu hojiichaaf akka isaan dammaqsee BBC tti himan. Obbo Abaraa Dhagabaas bara bosonni Booranaa fi Baalee gubate dhaamsuuf falminaan tarkaanfii humnootni tika fudhataniin miillasaanii tokko dhabu dubbatu. 'Bara 1992 A.L.I hiriira baane bosona gubataa jiru dhaamsina '' jennee gaafannaan 'ABO tu keessa jira maaf dhaamsitu? nun jedhanii jedhu obbo Abarraan.  Har'a xiiqiin biqiltuu dhaabnee dhalootaaf dabarsina  jechuun dhaabuuf bahu dubbatu . ''Biqiltuu kana yeroon dhaabuu seena yeroo sanatu natti dhaga'ameen yaadannoo barattoota wareegamaniif firii tokkoo dhaaba jedhee bahe'' jedhu. Jiraataan magaalaa Sabbaata BBC'n haala dhaabbii biqiltuu naannicha turerratti haasofsise kan biraas yaadasaa nuuf qoodera. Bosona deebisanii dhaabuun yaada qajeelaadha jechuudhaan garuu, iddoon dhaabame sirriitti hin qoratamne karaa gubbaa dhaabamuu hin qabu  gaara fi tulluurraa dhaabamutu irra ture jedhe. Maanguddoon godina Hararge Bahaa aanaa Jaarsoo jiraatan obbo Nagahoo Magarsaa kutaalee biyyattiirra marsanii  biqiltuu dhaabaa akka turan dubbatu. Kaleessa ganamarraa qabee amma sa'aatii 8tti qaroo dhabeeyyii lama deeggaruun  biqiltuu 120'n dhabe jedhani. Haaluma walfakkaatuun biqiltuu Odaa kuma 30 kunuunsuun dhaabbiif kan qopheessan obbo Zinaabuu Taakkalaa kan kunuunsaa turan keessaa kuma 28  bulchiinsi magaalaa Finfinnee harkaa fuudhe akka paarkii Odaa keessa dhaabe nutti himan. Nama biqiltuu Odaa kuma 30 kunuunsan Maatii koo waliinan dhaqe dhaabe kan jedhan obboo Zinaabuun  akka ijoollee koottin ilaalaa amma danda'ame akka  guddatus nan hordofa jedhan. Kaka'umsa isaanitiin sagantaa biqiltuu dhaabu akka  biyyatti kan labsan MM Dr.Abiy Ahimadi, kaleessa Naannoo Kibbaa magaalaa Arbaa miinchitti biqiltuu dhaabinii turan. MM Abiy Ahmad nama cinaa isaanii tureen'' kunuunsi sin gaafadha'' jedhanitu himanii gara Walayittaa Sooddootti qajeelan. Uummata kumaatamaan lakkaa'amu isaan simachuuf bahetti'' dhaabuu qofaan hin dhiisiinaa kunuunsaas ''jedhanii dhaaman.


Addunyaa balaa jijiirama qilleensaarraa baraaruuf biyyoota gara garattii hiriirri ba'aama jira

Biyyoota Afrikaa tokko tokko keessatti dabalatee guutummaa addunyaarratti guyyaa har'aa namoonni balaa sababii jijjiirama haala qilleensaatiin addunyaatti dhufaa jirurraa baraaruuf hiriira mormii gaggeessaa jiru. Warri Indii magaalota gara garaa keessatti hiriira mormii jijjiirama qilleensaa irratti gaggeeffamu isa guddaa jedhame gaggeessuutti jiru. Magaalaan guddittiin biyyattii Delhiin sababa jijjiirma qilleensaan qilleensa summawaadhaan  yeroo hedduu rukkutamaa turteetti. kanaaf, magalattii keessatti har'a hiriira gurguddaa lamatu eegama. Barattoonniifi warreen quuqama naannoo qaban har'aaf qofa osoo hin taane torban dhufu hanga Fulbaana 27 itti fufuun akka morman eegama. Haati ijoollee lamaa ammoo yaaddoo jijjiiramni qilleensaa uumaa jiru akkas jetti. "Jijjiiramni haala qilleensaa ijoolleekoo umuriin isaanii waggaa shanifi saddetti ta;'aniif jireenya isaanii gara fuula duraatti maal akka ta'e maree ijoo yeroo hirbaata galgalaaf dhiyaannuudha. Ijoolleenkoo yeroo hunda yeroon waa bitachuuf gara gabaa deemu akkan qabee huccuu malee kan pilaastikaa hin fayyadamne na yaadachisu.  Keessumaa intallikoo akka pilaastika hin fayyadamne gaafattee mirkaneeffatti." Intalli dubartii kanaa yeroo tokkos turistii qaruuraa pilaastikaa nama fayyadamaa bakkeerrati gate tokko waliin wal lolteetti. Nama sanatti pilaastika ati bakkeetti gatte kun gara galaanaatti makamee doolfiniifi qurxummii ajjeessuu danda'a jechuun itti himte. Magaalaa walakkaa Landan keessatti kanneen hiriira ba'an keessattis ijoolleen ni argamu. Hiriirra jijjiirama qilleensaan yaaddoo dhufaa jiru xiqqeessuuf tarkaanfiin feesisu fudhatamuu akka qabu gaafatu kun guutummaa Awurooppaatti Jimaata kana kan eegamudha. Awustriraaliyaa keessattis namoonni barreeffama ergaa gara garaa qabuufi hasxaawwan adda addaan faayamanii daandiitti bahuun mormii dhageessisaa jiru. Itoophiyaan ammoo hojiiwwan rakkaa jijjiirama haala qilleensaa dura dhaabbachuuf gargaara jedhaman keessaa biqiltuun biliyoonotaan tibba Gannaa bara kana duulaan dhaabamee adda durummaan heerama. Akkasumalleen fayyadam pilaastikaa dhorkuudhaafis seera tolfachaa jiraachuun dhaga'ameera.


COP25: Dhiibbaa jijjiirama haala qilleensaa artiidhaan yeroo ibsamu

Gareen qabeenya umamaa kunuunsuun beekamu WWF jedhamuufi Godambaan Piraadoo waliin ta'uudhaan miidhaa jijjiiramni haala qilleensaa qaqqabsiisaa jiru cimsanii hubachiisaa jiru. Kana kan godhanis yeroo gaggeessitoonni siyaasaa, dippilomaatonniifi namoonni bebbeekamoon dhimma jijjiirama haala qilleensaa   COP25 magaalaa guddoo Ispeen, Maadiriiditti  kora taa'uuf jiranidha. Feliip IV Kabaaloo (Filiip IV farda koranii) Diyaajoo Valekuweeziitiin... ...kun waan sirrii galaanaa dabalaa deemuu agarsiisa. El ku'itaaso, Firaansiiskoo de Goyaatiin... ...namoota sababa miidhaa haala jijjiirama qilleensaatiin irra ga'eef baqattoota ta'an agarsiisa. Teessuma lafaa bishaan waliin yeroo ulaa jiruun biduruun qaxxaamuramu... ...gognisa lageen bishaaniifi midhaan sababa jijjiirama qilleensaatiin uumame kan agarsiisu. Dhiironni qarqara galaanaa yeroo cisaa jiran ... ...gosti qabeenya umama gara garaa yeroo ammaa badaa akka jiran kan agarsiisu. Korri COP25 Mudde 13 xumurama. Mirgi abbummaan suurawwan kana hundi seeraan eegamaadha.


Typhoon Hagibis: Jaappaan obomboleettii hamaan booda lubbu-baraartota 110,000 bobbaaste

Obomboleettii Jaappaan 'Typhoon Hagibis' hordofee namoonni 110,000 ol tahan duula barbaachaafi lubbuu baraaruu irratti hirmaachaa jiru. Obomboleettiin rooba makate (typhoon) kun waggoota kurnan dabran keessa isa hamaadha jedhame  lubbuu 37 yoo balleessu, 20 kan tahan ammoo achi buuteen isaanii dhabameera. Obomboleettiin Hagibis jedhamu kun dorgommiin Waancaa Addunyaa Raagbii akka haqamus godheera. Taphni Jaappaaniifi Iskotilaand giduu garuu adeemsifameera. Tapha kanaan qabxii 28-21 taheen mo'achuun yeroo jalqabaaf nuusa xumuraa geesseetti. Taphichaan booda leenjisaan garee biyyooleessaa Jeemii Jooseef warreen balaa kanaan miidhaman yaadataniiru. ''Warreen obomboleettii kanaan miidhamaa jirtan, taphni kun isiniif. Daawwattoonni daran hedduun turan, taphni guyyaa har'aa, tapha qofa hinturre - isaan ol ture,'' jedhaniiru. Amma obomboleessi kun hir'achaa dhufeera, lafarraa gara bishaanitti godaaneera. Godaannisni dhiisee deeme garuu guddaadha. Poolisoonni, warreen balaa ibiddaa dhaamsurra hojjetan, eegdonni qarqara galaanaa, fi waraanni kumaatamatti lakka'aman, sigiga lafaa fi lolaan warreen danqaman baraaruuf hojjechaa jiru. Obomboleettiin kun iddoowwan garagaraa saddeetitti kan miidhaa qaqqabsiise yogguu tahu, saffisa qilleensaa haga sa'aatiin km 225 qaba ture. Naannawa Naagaanoo jedhamutti, lubbuu baraartonni meeshaa afura ittin baafatan kaawwachuun, barbaacha eegalan. Wiirtuun baaburaa Naagaanoo lolaan dhukkee irraa kaaseera. Kanaanis baaburri saffisaa - 'bullet' jedhamuun beekaman haala akkasiin dhidhimaniiru. Tokkoon tokkoon baaburoota kanaa gatii Dolaara miiliyoona 30 baasu. Waajirri Ministira Muummee Jaappaan akka jedhetti lubbu-baraartonni kunneen ''manneen lolaan gargar baasee fi namoota achi buuteen isaanii dhabamerra,'' xiyyeeffatu jedheera. Manneen 92,000 tahan ifaan irraa citeera. Kanneen 120,000 tahan ammoo tajaajila bishaanii argachaa hinnjiran.


Tarkiin haleellaawwan qilleensaa milishoota Kurdish Iraaqiifi Sooriyaa keessaa irratti raawwatte

Tarkiin haleellawwan qilleensa irraa bakkeewwan milishoonni Kurdish keessatti argamu jette Sooriyaa fi Iraaq keessatti raawwatte. Haleellaan kunis kan raawwatame erga Istaanbul keessatti dhohiinsa torbaniin dura qaqabeef milishoota Kurdish itti gaafatama taasifteen booda. Haleellaawwan qilleensaa kunneenis buufata milishoota Kurdish haleellaa Tarkiitti raawwatan irratti raawwatame jedhe Ministeerri Ittisaa biyyatti. Dubbii Himaan Kurdish-Sooriyaa olloota bakka namoonni biyya keessa buqqa’an baay'een keessatti argaman lamatu haleelame jedheen. Gareen PKK Kurdish garuu haleellaa Istaanbuliitti raawwatame duuba akka hin jirre hime ture. Wayita haleellaan qilleensaa eegametti, Ministirri Ittisaa Tarkii tiwitara irratti, ‘‘sa’aatiin tilmaamaa’’ qaqabeera jechuun barreessuun suuraa xiyyaara waraanaa ka’uufi dhohinsaa waliin maxxansuunii ture. ‘‘Dahannoowwan shororkeessitootaa, holqiiwwan, hulaa fi maneen kuusaa sirriitti barbadaa’aniiru’’ jedhan Ministirri Ittisaa Tarkii Hulusi Akaar. Ministeerri Ittisaa Tarkii booda keessa ammoo haleellaan buufataalee milishoota Kurdishi Kaaba Siriyaa fi Kaaba Iraaqi keessatti raawwatmeen kiyyeeffannaawwan 89 barbadeesseera jedhe. Humnootiin Kurdishiin hogganaman Sooriyaa keessaa haaloo bahuudhaan kan dhaadatan yoo ta’u, magaalaan Kobanee akkasumas ollaawwan namoonni itti baayyatan lama haleellamaniiru jedhan. Dilbata galgala keessa ammoo rookkeettiin Sooriyaa irraa gara tarkiitti dhokaafame daangaa Tarkii irratti namoota sadi madeessuun miidiyaa mootummaan Tarkiitiin gabaafameera. Akka Dhaabbata Mirga namoomaa Sooriyaa UK keessa buufate tokkootti, Kaaba Soriyaa qofaatti yoo xinnaate namoonni 31 ajjeefamaniiru. Iraaqi keessatti ammoo maal akka haleelee ifa miti. Haleellaan kunis erga dhohiinsi magaalaa guddoo tarkii Istaanbul keessatti qaqabuun namoota jaha ajjeessuun 80 madeesseen torbaniin booda raawwatame. Aanga’oonni Tarkii dhohinsa sanaaf garee milishoota Kurdish PKK, kan Tarkii, EU fi US akka dhaaba shororkaatti farajan himatan. Haa tahu malee, PKKn ‘‘namoota nagaa kallattiin hin haleelluu’’ jechuun itti gaafatamummaa fudhachuu haalee ture. Anaga’oonni haleellichaan wal qabatee dubartii Sooriyaa kan boombiicha keessa jedhamte dabalatee namoota hedduu hidhuutu himame. To’anniichaan duras, Ministeerri Haqa tarkii erga dubartii daqiiqaawwan 40 teessuumma irra turte kaatee deemteen booda boorsaan achi ture dhohee jedhe. Haleellichaan wal qabatee namoonni shan Bulgaariyaa keessatti himatamuu, AFPn gabaase. Milishoonni Kurdish kibba-Baha Tarki keessatti Kurdish of dandeessu hundeessuuf barootaaf lolaa jiru. Baroota dhiheenyaa keessa ammoo, Tarkiin oppareeshiiniiwwan hedduu gareewwan Kuridish irratti xiyyeeffatan daangaa qaxxaamuruun Kaaba Iraaqii fi Sooriyaa keessatti raawwataa jirti. Kunis akka daangaa Tarkii irratti haleellaa hin raawwannee ittisuquf jetti.


Somaaliyaatti milishoonni gosaa  ‘marxoo’ uffachuun beekaman al-Shabaab loluudhaaf kutatanii ka’an

Somaaliyaatti gosti hawaasa ‘marxoo’ godhataniifi ‘ma'awiisley’ jedhamuun beekaman, al-Shabaab loluudhaaf yeroo kam caalaa hadheeffatanii ka’uun himama. Jarreen ‘marxoo’ uffatan kunneen waraana al-Shabaab irratti waggaa 15’f gaggeeffamaa jiru kanaaf deeggarsa guddaa mootummaa biyyattiif gochaa jiru. Somaaliyaatti gosti ‘marxoo’ godhachuun beekaman kun hawaasa horsiisee bulaa fi qote bulaa yoo ta’an, bulchiinsa al-Shabaab jibbuun irratti ka’aniidha. Hidhattoonni al-Shabaab sochii uummanni gaggeessu to’achuudhaaf basaasa cimaa bobbaase qaba, Namoota ilaalcha isaa didanis adabbii cimaadhaan adaba. Haata’u garuu dheekkamsa uummataa hammaate dhaabuu hin dandeenye. Inumaayyuu hawaasni bulchiinsa al-Shabaab jala jiran hidhannoodhaan falmuuf kutatanii ka’anii jiru. Somaaliyaa keessatti waggoota 40 asitti beelli hamaan mudachaa waan jiruuf uummanni al-Shabaabif gibira kaffaluu hin dandeenye. Sababa hongeen horiin isaanii miliyeena sadii ol jalaa dhumuu irraa kan ka’e horii hidhattoonni al-Shabaab gaafatan waan kennaniif hin qaban. Ijoolleen dhiiraa fi dubaraa isaanii irbaata rasaasaa fi garba saal-qunnamtii hidhattoota kanaa akka ta’aniif kana booda erguu nuffaniiru. Yeroo garaagaraatti gareen hawaasaa horsiisee bultootaa al-Shabaab irratti fincila kaasanis yeroo gabaabaa keessatti haleellaa gara jabummaa al-Shabaab fudhatuun dhabamaa turan. Amma milishoonni ‘marxoo’ godhatan kan kana duraa caalaa kan gurmaa’anii fi gochaa al-Alshabaab hadheeffatan ta’anii jiru. Mootummaa irraas gargaarsa meeshaalee waraanaa, nyaataa fi bobaba’aa argataa jiru. Milishoonni kun kaan isaanii waraana biyyoolessaatu bifa milishaatiin qindaa’ee hawaasa naannoo fakkaatee isaan wajjin lolaa jira. “Riphee loltoonni al-Shabaab amma hawaasumatu riphee lolaa ta’ee isaan mudate,” jedha dhaabbata Hiraal jdhamutti hojii gaggeessaa kan ta’e Mohaammad Mubaarak. “Kuni guutummaa biyyaatti itti fufnaan, al-Shabaab irraa hin hafu,” jedha. Sochiin hawaasa “marxoo” uffatuu kun itti cimuu barraan, al-Shabaab amma namoota gosa hawaasa kanaa ta’an mana isaanii gubaa, boolla bishaanii duuchaa fi qabeenya isaanii balleessaa jira. Odu himaan al-Shabaab Sheek Ali Dheeree dhiyeenya eebba waraana al-Shabaab irratti warri ‘shirrixii’ uffatan “kanaan dura osoo al-Shabaab aangotti hin dhufin dura hattoota fi dubartoota wara gudeedaniidha” jedhee ture. Miseensa garee gosa hawaasa al-Shabaab irratti dugda galee kan ta’e Idriis Hasan kuni soba ta’uu hima. “Nuti horsiisee bultoota. Durii kaasnee loluudhan beekamna, bara heddu bulchiinsa hidhattoota kanaa jala turre waan ta’eef bakka isaan itti dhokatan dabalatee waa’ee isaanii waan baay’ee barreerra.” “Bosona isaan itti dhokatan hunda seennee barbaannee kokkee isaanii murra. Kana booda soda tokko al-Shabaabis ta’ee qaama kam irraayyuu hin qabnu” jedha. Hawaasni ‘ma'awiisley’ qofaa isaanii al-Shabaab lolaa hin jiran. Tooftaa mootummaan al-Shabaab loluuf baase keessatti hammatamanii jiru. Mootummaan Somaaliyaa al-Shabaab loluudhaf hawaasa horsiisee bulaa gurmeessun bobbaasaa jira. Haleellaa qilleensa irraa US gaggeessitu, loltoota Gamtaan Afrikaa bobbaase, loltoota Somaaliyaa leenjii waraanaa biyyoota garaa garaatti fudhatan irraas deeggarsa ni argatu. Ji’oota Waxabajjiitii hanga Fulbaanaa gidduutti Somaaliyaan al-Shabaab- harkaa daangaa heddu deebistee to’achuu ogeeyyin dhimma nageenyaa ni dubbatu. Al-Shabaab qofaa mo’achuun gahaa miti. Rakkoo cimaan daangaa qabatan to’atanii bulchuudha. Gareen al-Shabaab bakkeewwan gadhiisee erga baheen booda deebi’ee haleelee toa’chuun kana dura tooftaa waraanaa itti fayyadamaa tureedha. Mootummaan Somaaliyaa waraana kanaan milkaa’a taanan bakkeewwan al-Shaabab gadi lakkisee bahetti caasaa mootummaa fi tajaajilawwan kanneen akka humna poolisii, mana murtii, sirna sassaabbii gibiraa, manneen barnoota fi bu’uuraalee fayyaa diriirsuu qaba. Kana gochuuf ammoo hidhattoonni ma'awiisley hiikkatanii caasaa nageenya mootummaa keessatti dabalamuu akka qaban kaasu ogeeyyin dhimma nageenyaa. “Kuni ta’uu baannan somaaliyaa keessatti gosti hunduu milishaa mataa isaa tolfachuun walitti deebi’uun wal lolu. Akkuma waraana gosaa bara 1990 tti bu deebisa,” jedha Mubaarak.


Keeniyaan loltoota 1,000 ta'an maaliif gara DR Koongootti erguuf jetti?

DR Koongoo keesssatti waraanni hidhattoota M23 fi loltoota mootummaa gidduutti irra deebi'ee erga jalqabee asi namoonni 100,000 oli qe’ee isaanii irraa buqqa’aniiru. Waraanni kun biyyaattiitti waraana yeroo dheeradhaaf gaggeeffamaa turee fi lubbuu namoota hedduu gaaga’eedha. Amma Keeniyaan loltoota DR Koongoo gargaartee riphee loltoota M23 loluudhaaf waraana ishee gara DR Koongotti erguufi. Keeniyaan humna waraanaa ishee biyya albuudaan badhaate garuu nagaa dhabde DR Koongotti erguun ishee nagaa buusuufi jedhame. Dimokiraatika Rippaabilika Koongotti waraanni erga jalqabee waggoota 30 lakkoofise namoota miliyeena 6 galaafatee miliyeena 4.5 ammoo qe’ee isaanirraa godaanse. Baha Koongoo qofaa garee hidhattoota mootummaa wajjin wal lolan 100 oltu jira. Humni nagaa kabachiisaa Mootummoota Gamtoomanii biyyattii keessatti bobba’us bara darbe irraa kaasee lolli mootummaa fi hidhattoota gidduutti gaggeeffamu cimee jira. Hidhattoonni M23 fi waraanni Koongoo lola amma itti jiran kana irra deebiin akka hammaatu kan godhe si’i jedhanii wal hadheessu. Waraanni qaamolee lamaan itti jiran hamaa ta’uu isaa kan agarsiisu ammoo pirezidaantin DR Koongoo Fileeksi Shikeedin dargaggoonni biyyattii ‘gurmaa’un garee hidhate akka qolatan’ waamicha dhiyeessuu isaaniti. Waraanni kun DR Koongoo qofaatti kan dhaabate osoo hin taane biyya ollaa kan taate Ruwaandaa wajjinis rakkoo dippilomaasii keessa biyyattii galchee jira. Ruwaandan hidhattoota M23 jedhaman kan baha DR Koongoo keessa socho’an gargaarti jechuun himatamti. Ruwaandan ammoo kana hin simattu. Kanarraa ka’uun DR Koongon torbee darbe ambasaaddara Ruwaandaa ariitee turte. Hidhattoonni M23 sanyii Tuutsii yoo yoo ta’an baha DR Koongoo keessatti fedhiin isaanii akka kabajamuu fi haleellaa milishoota Huutuu irraa isan irra gahu qolacbuuf akka qabsaa’an dubbatu. Pirezidaantin Ruwaandaa Paawol Kaagamen gara aangotti kan dhufe gaggeessaa hidhattoota Tutsii ta’eeti. Yeroo sana hidhattoota Huutuu finxaaleyyii bara 1994 tti duguuggaa sanyii raawwatan loluudhan aangotti dhufe. Loltoonni Paawol Kaagaamee biyyattii to’achuu hordofee hidhattoonni Huutuu yeroo sana duguuggaa sanyii raawwatan baay’en isaanii gara DR Koongotti baqatanii turan. Rakkoo nageenyaa amma baha DR Koongotti mudataa jiru maqsuuf aangawoonni Hawaasa Baha Afrikaa (East Africa Community) loltoota gara DR Koongotti erguuf walii galanii turan. Lakkoofsa loltoota garasitti bobba’anii ilaalchisee waanti qabatamaan hin jiru. Garuu Keeniyaa, Yugaandaa, Keeniyaa fi Burundiin loltoota isaanii erguuf walii galan. Keeniyaan loltoota 1000 gara erguuf jirti. Tanzaaniyaan loltoota ishee erguuf dhiisuu ilaalchisee waanti beekame hin jiru. Hoggantoonni waraanaa lakkoofsa loltoota hirmaatanii ilaalchisee sababa nageenya fi tarsiimof jecha ibsuurraa of qusataniiru. Burundiin loltoota ishee gara DR Koongotti dursitee bobbaasun amma Kibba bulchiinsa Kiivuu qubachiistetti. Loltoonni Keeniyaa ammoo Kaaba Kiivuu akka qubsiifaman Humni Naannoo Hawaasa Baha Afrikaa ibse. Ruwaandan miseensa Hawaasa Baha Afrikaa (East African Community, EAC) taatus loltoota ishee garasitti erguuf akka hin gumaachine beeksifte. Hidhattoonni M23 torbanoota dhiyoo as Baha DR Koongotti magaalota heddu to’achaa jiru. Loltoonni gara DR Koongotti ergaman kun lolaaf kan isaan eeggatu hidhattoota M23 qofa miti. Loltoonni Keeniyaa hidhattoota Kaaba Kiivuu jiran irratti xiyyeeffatu. Loltoonni Yugaandaa ammoo hidhattoota Allied Democratic Forces jedhamanii fi Islaamik Isteetii wajjin hidhata qaban irratti xiyyeeffachuun Kaab Kiivu fi Ituurii keessatti isaan lolu jedhame. Loltoonni Buruundii ammoo Kibba Kiivuu irratti xiyyeeffachuun milishoota garee Tabaaraa jedhamu lolu. Loltoonni Sudaan Kibbaa ammoo hidhattoota Lord Resistance's Army lolu jedhamee jira. Loltoonni Hawaasa Baha Afrikaa irraa gara DR Koongotti bobba’an gareewwan hidhatan loluu irratti xiyyeeffatu. Humnoonni UN ammoo bara 2000 irraa kaasanii kana achi jiranii fi lammiilee nagaa tiksuu akkasumas oppireeshinii waraana Koongoo deeggaruu irratti xiyyeeffatu. Haa ta’u garuu humnoonni nagaa kabachiisaa UN haleellaa qindaa’aa hidhattoota irratti akka fudhatuufis eeyyamni kennameefira. Loltoonni humna nagaa kabachiisaa UN lakkoofsan 13,000 ta’an DR Koongoo keessa buufatanii jiraatanis haleellaa hidhattoota irraa lammiilee nagaa irra gahu ittisuu hin dandeenye jechuun lammiilee biyyattii biratti komatamu.


'Ertiraanoti waraanni Tigraay Itoophiyaa cimaa adeemnaan loltummaaf amdamsamaa jiru

Waraanni biyya ollaa kan taatee Itoophiyaa keessatti cimaa wayita jiru kanatti, aanga'oonni Ertiraa namoota waraanaaf filachuu cimsuun namoota tajaajila waraanaa dirqamaa jalaa miliqee biyyattii guutuutti adamsaa jiraachuu maddeen Ertiraa hedduun BBCtti himan. Dirqiin namoota qabuu (afasaan) hamaa tibbanaatin dubartoonni osoo hin hafne, akka ijoollee saanii kan dhokatan deebii'anii harka kennaniif jecha jecha jaarrooleefi abbootiin hidhamaa jiru jedhan. Baatii darbe keessa mootummaan Ertiraa miseensoota humna eeggataa umuriin isaanii waggaa 55 gadi ta'an hundi waaraanaatti akka makamaniif waammicha taasisuun isaa gabaafamee ture. Kana hordofees humnaan namoota dirqamaan butuu (afasaa) fi waamichi waraanatti akka makamanii ammas cimee itti fufuun maddeen BBC Tigrinyaatti himan. Maddeen biyyattii keessaa BBC’f odeeffannoo kennan kunneen, Asmaraafi naannoolee biraatti lammileen akka waraana deemaniif dirqisiisuuf guyyoota muraasaa asi sakkata’insa mana manarraa, manneen daldalaa cufuu (saamsuu) fi konkolaataawwan dhaabsiisuun bal’inaan mul’ataa jiraachuu himu. Gochaan humnaan namoota butanii fudhuus bal’inaan raawwatamaa jiraachuutu dubbatama. Duulli bal’aan kunis, ‘‘kanneen waraana keessaa bahaniifi miseensoota humna eeggataa waamicha hin fudhatiin adamsuuf’’ akka ta’e ibsu madden kunneen. Gama biraatiin ammoo maatiiwwan ijoolleen isaanii leenjiif hin deemnes hanga ijjoolleesaanii erganiitti mannisaanii ni  cufama (saamsama). Kanaan walqabatee, daraggoota rakkoo fayyaa qaban dabalatee hedduun maatiinsaanii rakkaachuurra jechuun gara adda waraanaatti duulaa jiraachuufi, kaan ammoo garreeniifi holqawwan keessa dhokatanii akka jiran madden naannolee Ertiraa garaa garaarraarra argaman ni ibsu. Kanaan dura biyyattiin namoota umuriinsaanii wagga 55 gadii akka waraanaatti dabalamaniif waamicha kan taasifte yoo ta’u, kan fudhatamaa jiran garuu abbootii umuriin isaanii hanga wagga 60 fi isaan ol fa’itu dirqiinii ergamaa jira jedhame. Dubartoota dabalatee kanneen waamicha hin fudhatatiin humnaan fudhatamaafi dararri irra gahaa jiraachuu himan. Kanaan dura Ertiraa keessatti humnaan buutuun kan barame ta’ulleen, harka caalaa dubartootaa kan dirqisiisu hin turre. Lammiilee rakkoo fayyaa qaban tokko tokkos waajiraalee bulchiinsa magaalaa Asmaraatti raga wallaansaa dhiyeeffatanilleen, ‘‘dhimmi keessan achumatti ilaalama’’ jechuun konkolaataan fe’anii fudhachuu himan. Karaniifi naannawasheetti abbootiin sababii dhukkuba cimaafi umuuriitin waraana keessaa sooraarama bahan  osoo hin hafiin dirqiin waraanaatti akka makaman taasifamuu madden ni dubbatu. Hagayya 22, 2022 waraanni walii waliinii Itoophiyaa deebi’ee ka’usaa hordofes, dirqiidhaan butamuun dargaaggoota biyyattii bakkawwan garaa garaatti raawwatamu itti fufeeras jedhu. Naannoolee baadiyaa biyyattiitti ammoo namni duuluu yoo dhabamu maatii manaa baasuun akka itti cufaniifi loonsaaniif dallaa (moonaa) keessatti akka itti jalaa cufan himu madden kunneen. ‘‘Dararaa naannoolee baadiyaatti raawwatamaa ture amma magaalaa Asmaraatti eegalaniiru. Maatii sababii kuppoonii gandaa, hayyamaa fi sababoota adda addaatiin dararuu eegalaniiru’’ jedhu madden kunneen. Kana maleess, ‘‘uummata gandatti walitti qabuun naasisaafi doorsiisaa jiru. ‘Amma sadarkaa jiraachuufi jiraachuu dhabuu dhumaarratti argaman. Wayyaaneen awwaalamu qabaata, ijoollee keessan fiddan malee… rakkoo qaqabuuf itti gaafatamoodha’ jechuun doorsiisu’’ jedhan. Ummata mana jireenyaafi bakka daldalaasaanii akka jalaa saamsaniifi hayyamaafi ragaalee akka jalaa fudhatan ibsuun dararaa jiraachuu kan kaasan maddeen kunneen, dorsiisuu qofaa osoo hin taanee hojiirras oolchaa jiraachuu ibsan. Lammiilee Ertiraa biyya biraa jiraataniifi nageenya maatii isaanitiif yaadda’u dubbatan akkasumas kanneen dhiheenya Eritraa irraa bahan dubbiin kun dhugaa ta’u BBC’f mirkaneessaniiru. Lammiin Ertiraaa biyya Deenmaark jiraatuufi maqaansaa akka hin eeramne gaafate tokkoos, abbaansaa maanguddoon wagga 67 gara adda waraanaatti ergamu baatan illeen, kanneen sababii fayyaafi umuriitiin magaaloota keessatti hafan baayyee muraasa qofa ta’u dubbata. Isaanis taanaan akka naannawa saanii eeganiif dirqisiifamaa jiraachu kaasa. Itti dabalunis, haalli abbaakoo gaarii ture garuu yaaddoo koo inni cimaan dhimma obbooleetiikoo qixusiiti’’ jechuun yaaddoo isaa ibsa. Obbooleetiindaa karaa daangaa qaxxamuruun biyyaa bahuuf osoo yaaltu waan to’atamteef, kaampii loltootaa Kormanaa’ii kan naannawa Aquridatiitti argamuutti leenjii fudhataa akka turtee fi amma garuu sagaleeshee dhabu BBCtti hime. Lammiin Ertiraa biraa maqa masoo ‘Weddii Leziinaa’ jedhamuun beekamuufi Angoolaa jiraatu obboloonni isaa baayyeen erga du'aniifi biyyaa baqatanii booda obboleessi tokkichi hafe tokko maatii isaa kunuunsaa akka ture dubbata. Obboleessi isaa kun baqachaafi dhokachaa erga tureen booda amma garuu eessa akka jiru quba waan hin qabneef akkaan isa yaaddessuu hima. "Manatti dhufanii haadha manaa isaa rakkisaa turaniiru, isa garuu waan qaban natti hin fakkaatu. Osoo isa qabaniiru ta’ee akkasi deddeebiyanii hin dhufan turan. Haata'u malee,  'ani asin jira' hin jenne. "Haati warraa isaas doorsisni garmalee itti hammaannaan, loon warra keenyaaf dhiistee ijoollee ishee waliin mana maatii deemtee jalaa dhokatte," jedha. "Yeroo hunda dhumaatii qofaadha. Umurii koo guutuu waa'ee obbolootaa koo dhiiraafi dubaraa yaadaafi dhiphachaan ture,“ jetti dhalattuun Ertiraa waggoota dheeraaf baqannaan Xaaliyaan jiraachaa turteefi ganna darbe Asmaraa geessee deebite tokko yeroo BBCf yaaddoo qabdu ibsitu. "Dur bara qabsoo sna [bara Dargii] keesa osoo waa’ee obbolan koo yaaduu, erga bilisummaatiin boodas gara gara tajaajila biyyaalessaatti waan makamaniif waa’ee obbolaan koo dhiphachaan ture; ergasiis waraanni daangaa [waraana Itiyoo-Ertiraa] yeroo uumametti waa’ee nageenya isaanii yaadeen dhiphachaa ture waan ta’eef yooman boqodhee beeka,“ jechuun har’a ammoo waa’een ijoollee obboleessa ishee wareegamee yaaddoo akka itti ta’e ibsiti. Keessattuu dhimma intala obboleessa ishee kann leenjii loltummaatiin booda kutaa tokko keessatti oppereetara raadiyoo ta'uun erga tajaajilaa turtee booda waraana gadhiistee waggoota lamaan darbaniif mana ishee keessa jiraachaa ture kaafti. Mana dhufanii [qaamoleen mootummaa dirqamaan nama guuran] intala obboleessa ishee waan dhabaniif mana jireenyaa saamsanii maatii isaanii rakkisuu waan jalqabaniif filannoo waan dhabdeef dhuma irratti loltuutti akka makamte ibsiti. Lammiin Ertiraa biraa kan magaalaa Kaaren jiraatu BBCtti akka himetti, abbaan isaa waggoota dheeraaf sababa dhukkubaatiin manaa bahee hin beekne dirqamaan akka fudhatan ibseera. ''Abbaan koo harka, miilaafi qaama isaa guutuu isa hollachiisa ture. Wal'aanuuf yaallee ture garuu Ertiraa keessatti wal'aansi hin jiru. Amma inni maal isaaniif godhaa? "Abbaan koo rasaasaan rukutama jedhee waanan yaadda'eef hirriban dhabe," jedha. Waraanni kaaba Itiyoophiyaa Sadaasa bara 2020 Tigraay keessatti ka’e waliigaltee gargaarsa namoomaa Bitootessa bara 2022 taasifameen yeroof tasgabbaa’ee turellee, Hagayya 24 ammas deebiyee ka’ee naannolee Ertiraa daangessan hedduutti itti fufeeera. Ertiraan mootummaa Federaalaa Itoophiyaa waliin ta’uun humnoota Tigraay lolaa akka jirtu himama. Akka maddi keenya Ertiraa irraa dubbifne jedhutti, dabballoonni sirnichaa "kun dhimma jiraachuufi jiraachuu dhabuuti; Wayyaaneen awwaalamuu qabdi” jechuun ummata kakaasuuf yaalaa akka jiran ibsa. "Har'a namni hin duulle, ykn ijoollee isaa duuluurraa kan dhoksee, ykn dhoksuuf kan tumse yakka hamaa biyya ganuu akka raawwateetti lakkaa'ama," jechuun doorsisu jedhaniiru. ''Ummanni waan hundi itti hadhaa’eera. Diddaa isaa karaa adda addaatiin ibsaa jira. Ummanni waraana hin deeggaru, hin fedhus. Garuu isaan gara jabeeyyii waan ta'aniif, daldalaafi mana jireenyaa cufuu bira darbanii, gocha hammeenyaa bara sirna gita bittaa hin mul'annes raawwachuu danda'u,'' jechuun maddi kun yaaddoo isaa qoodeera.


Imraan Kahaan: Paakistaan MM duraanii shororkeessummaan himatame

Poolisiin Paakistaan Ministira Muummee duraanii biyyattii yakka shororkeessummaa raawwataniiru jechuun seera farra-shororkeessummaa jalatti himate. Ministira Muummee duraanii Imraan Kaan irratti qorannoon kan eegalame, ergasaan michuunsaanii akkaan walitti siqan, poolisii fi mana murtiitiin hidhamuu fi dararamuu himataniiti. Deeggartoonni qondaala duraanii kanaa manasaa fuulduratti walgurmeessuun, yoo inni hidhame ''itti hin kenninu'' jechuun sagalee dhageessisuutti jiru. Kun biyyattii keessatti muddama jabaa uumeera. Imraan Kaan erga Ebla darbe aangoorraa kaafamanii as mootummaa fi humna waraanaa biyyattii qeequudhaan adda duree ta'an. Aab Kaan Sambata darbe dhimma hidhamuu fi dararamuu waahilasaanii irratti wayita dubbatan, ''Yeroon nuti tarkaanfii fudhannus dhufuuf jira. Isinis yeroo kana eegaa!,'' jechuun poolisii fi abbaa seeraa biyyattiif dhaaman. MM duraanii Imraan Kaan qondaaltota mootummaatti dhaadachuun biyyaaf yaaddoo ta'an jechuun qondaaltonni biyyattii himatu. Kana gochuusaaniin seera farra-shororkeessummaa sarbaniiru jedhuun. Deeggartoonni MM duraanii Imraan Kaan dhibba hedduutti lakkaa'aman ammoo, mana qondaaltichaa magaalaa Islaamaabaad keessatti argamu fuulduratti ba'uun ''yoo poolisiin hidhe morminee magaalatti of harka galchina,'' jechuun dhaadachaa jiru. Mootummaa Paakistaan fi MM duraanii Imraan Kaan gidduutti qoccollaan wayita hammaatee jiruttidha poolisiin himata kana kan eegale. Imraan Kaan erga Ebla darbe aangoorraa kaafamanii as haasaa mootummaa fi humna waraanaa qeequ bal'inaan taasisaa turaniiru. Miidiyaan biyyattii haasaa jibbiinsaa jedhame kana dabarsan akka hojiirraa dhorkaman taasifamaniiru. Aab Kaan mootummaan amma aangoorra jiru diigamee filannoo haaraan akka gaggeeffamu gaafacha ajiru. Gameessi siyaasaa biyyattii keessatti bakka guddaa qaban kun bara 2018 ministira muummee ta'uun filataman, wayita aangoosaanii obba'uu jala ga'etti garuu humna waraanaa biyyattiin waldhaban.


‘Paalistaayinoonni biyya ofiisaanii qabaachu qabu’- Joo Baayiden

Pirezedantiin Ameerikaa Joo Baayiden wal dhabbiin Israa’eli fi Paalestaayiin gidduu jiru marii  gar-lameen furama jedhan. Ameerikaan furmaata garlamee barbaaduurratti kutannoo qabdi jedhan. ''Uummanni Paalestaayiin biyya ofisaanii kan walabummaa qabdu, kan of dandeesse fi ittifuftu qabaachuu qabu,'' jedhan. ''Uummata lamaaniif biyyoota lamatu barbaachisa jedhan. Uummanni lamaan lafa kanarratti hundee dhalootaa duriirra kaasanii asii qabu. Kanaafuu walcinaa nageenyaafi tasgabbiin jiraachuu qabu,'' jedhanii kaasan. Biyyoonni lamaanu mirga lammiilee waliisaanii kabajuutu irraa eegama. Hawaasni lachuu bilisummaa fi kabajaa walqixxee argachuu qabaatu, Dhimmoonni kunnen isaan bu’uuraati,’’ jedhanii dubbatan Pirezedantiin Ameerikaa Baayiden. Biyya qofaa miti, namni kamiyyuu kabajaan argachuu qabaata jedhan. Baayideen galmi biyyoota lamaanii waan addaan fagaate akka fakkaatu ''nan beeka'' jedhani kaasan. Joo Baayiden kana kan dubbatan bakka Israa’el to‘attu, Weest baankitti Pirezedantii Paalestaayiin Mohaammud Abbaas wajjiin Jimaata wal arguun marichachuusaanii hordofeeti Dhiyeenyatti walitti bu’iinsi gidduu isaanitti kan ture ta’ullee, tattaaffiin biyyoota lamaan mariif walitti fiduu itti fufa jedhan. Paalisteenoonni marii nageenyaa Israa’el waliin gaggeeffamaa ture irradeebiin akka eegalamuu fi Qonsilaan Ameerikaa Yerusaalemitti deebi’ee akka banamuuf Ameerikaarra hojii duri irra fooyyee dalaguu qabdi jedhu. Bara 2019tti bulchiinsi Tiraamp otoo Qonsilaa Ameerikaa Yerusaalemitti argamu hin cufiin dura akka imbaasii Paalestaayiniitti tajaajilaa ture jedhameera. Joo Baayiden Pirezedantii Paalestaayiin Mohaammud Abbaas waliin erga mariyatanii booda gara Sa’ud Arabiyaatti akka qajeelanitu eegama. Joo Baayiden ilma mootii Sa’udii Mohaammad bin Saalman wajjiin akka wal arganitu eegama. Aab Baayiden ilma mootii Sa’udii bin Saalman fi abbaa isaa mootii biyyatii Saalman waliin wal arganii haasa’uuf jiru. Waggaa lamaan kana garuu ilma mootii Sa’udii gaazixeessaa lammii Sa’udii Jamaal Kaashogjii bara 2018 ajjeesisuu keessatti qooda qabuuf moggaatti baasuuf waadaa seenanii turan. Mohaammad bin Saalman garuu ajjeechaa qaamoleen tika biyyattii imbaasii biyyasaanii Tarkiitti argamu keessatti raawwatan keessaa qooda hin qabu jedhanii waakkataa turan. Dhaabbanni basaasaa Ameerikaa garuu ajjeecha Jamaal Kaashogjii keessaa ilmi mootiin Sa’udii qooda qabaachuu isaa ifoomsanii turan. Pirezedantiin Ameerikaa Joo Baayiden ilma mootii Sa’udii wajjin wayita wal argan dhimmoota akka dhiyeessii anniisaa, mirga namoomaa, fi tumsa karaa nageenyaa biyyoota lamaan giddu jiru dabalata.


Naayijeeriyaatti namoota nagaa hidhachiisuun hidhattootatti bobbaasuun seera-maleessummaa uume

Naayijeeriyaatti ammiilee nagaa hidhachiisun seer-maleessummaa uumaa jira jedhame Aangawoonni Naayijeeriyaan lammiilen hidhattoota, hattoota fi namoota nama butanii qarshii gaafatan ofirraa ittisuuf hidhachuu qabu jechuun waamicha dhiyeessaa turan. Ministeerri odeeffannoo biyyattii garuu adeemsi kun biyyattii balaa keessa buusa jechuun morme. Dhuma ji’a kanaa keessa naannoo kaaba baha Naayijeeriyaa Bulchiinsa Zamfaaratti lammiilee nagaan hidhatanii hattoota ofirraa ittisuu qabu jechuun itti himaa turan. “Namoota hidhannoo barbaadaniif mootummaan naannoo keenyaa isaan hidhachiisuf qophiidha. Keessumaa qotee bultoota keenya mootummaan hidhachiisuf qophiidha,” jechuun mootummaan bulchiinsa Zaamfaaraa ibsa baase. Haa ta’u garuu mootummaan federaalaa yaada kana mormee jira. Ministeera Odeeffannoo Naayijeeriyaa Laa’ii Mohammad, "Lammiilen nagaan akka hidhatan waamicha gochuun wal-ajjeessaa jedhanii affeerraa gochuudha,” jechuun BBC tti hime. “Furmaanni isaa mootummaan naannoo mootummaa federaalatiif humna ta’ee nageenya kabachiisuu qaba,” jechuun dubbata. Pirezidaantini Naayijeeriyaa Mohaammdu Buhaariin barri bulchiinsa isaa barana xumurata. Waggaa saddeetif yeroo inni biyya bulchaa turetti ajjeechaan, humnaan nama butanii dhoksuun maallaqa gaafachuu, haalan hammataa dhufe jedhama. Kaaba lixa Naayijeeriyaa iddoo dhaloota Pireezidant Buhaarii kan taate bulchiinsa Katsina keessatti ergamtoonni isaanii hidhattootaa haleelamaniiru. Gareewwan eegdota pireezidantii, pirotokoolii fi hooggantoota miidiyaa pireezidanticha dabaalaa turan keessaa namoonni lama akkaan miidhaman jedha ibsi dubbi himaa pireezidantii Garba Shehu. Haleellaan kun osoo pireezidantichi garee isaa kunneen qabatanii magaalaa dhaloota isaanii Daawuraa keessatti ayyaana Arafaa dhuma torbee kanaa kabajamu irratti hirmaachuuf deemanii mudate. Erga bara 2015 lammiileen Naayijeeriyaa hedduun ajjeefamaniiru, kumaan kan lakkaa'aman ammoo ukkaamfamanii butamaniiru. Muhaammaduu Boharin rakkoo nageenyaa Naayijeeriyaa kokkee hudhe kana osoo furmaata itti hin godhin aangoo bara bulchiinsa isaa xumurachuuf heda.


Jaarsi mooraa ajjeechaa jumlaa Naazii eegaa ture umurii 101'tti hidhaan itti murame

Mooraa Naazin ajjeechaa jumlaa itti gaggeessaa ture eegaa kan ture jarsi Yoosef S jedhamu umrii waggaa 101 tti hidhaan itti murtaa'e. Jaarsi kun biyya Jarman magaalaa Barlinitti dhiyoo kan ta’e mooraa ajjeechaa Jumlaa ‘Sachsenhausen’ jedhamu eegaa fi duguuggaa sanyii hidhamtoota irratti raawwate deeggaraa ture jedhamuun yakki itti murtaa’e. Yakkamtoota Naazii mana murtiitti dhiyaataa turan keessaa yakkamaan kun umuriidhan buleessa yoo ta’u, inni ammoo mooraa ‘Sachsenhausen’ jedhamutti eegduu ta’ee hojjatee akka hin beekne waakkata. Jaarsi kun ajjeechaa namoota 3,519 tif haala mijeessuu fi keessatti hirmaachudhaan himatame. Booji’amtoota waraana Sooviyeetii dhukaasee ajjeesu fi namoota biroo gaazii Zaaykiloon B jedhamuun dhuman keessaayis harka akka qabutu himame. Abbaan seeraa isaaf falmu ammoo himanni akka irraa adda citu gaafatee, amma immoo oliyyannoo gaafachuuf akka jiru ibseera. Yeroo Waraana Addunyaa Lammaffaa namoonni kumaatamaan lakkaa’aman mooraa ‘Sachsenhausen’ keessatti beelaan, hojii humnaa cimaa, yaalii laaboratoorii namarratti gaggeeffamuu fi loltoota Naazii SS jedhamaniin itti dhukaafamee dhumanii turan. Mooraa ajjeechaa jumlaa Naazii kana keessatti hidhamtoota siyaasaa, warra Yihudootaa, Sinti fi kkf dabalatee namoota 200,000 oltu hidhamee ture. "Maalif akkan cubbuu kana keessa taa’u hin beeku. Himata narratti dhiyaate kana wajjin waan wal qabatu homaa hin hojjanne,” jechuun Yosef S dubbate. Yoosef haa waakkatu malee, abbaan murtii Udo Lechtarman akka inni mooraa ajjeechaa jumlaa sana keessa bara 1942 kaasee waggoota sadiif hojjataa ture ragaa dhiyeessun yakkamaa ta’uu isaa itti murteessan. "Aangoo kee fayyadamuun duguuggaa sanyii namoota lakkoofsan heddu ta’an irratti gaggeeffame deeggarteetta,” jedhaniin abbaan murtii. Namoota mooraa duguuggan sanyii Naazidhaan itti raawwataa ture eegaa turan akka yakkamaatti dhiyeessun bara 2011 tti eegale. Innis loltoota SS duraanii keessaa namichi Demjanjuk jedhamu yakkamaa ta’ee erga argameen booda.


Hiriira mormii bulchiinsa waraanaa Sudaan irratti namoonni sagal ajjeefaman

Hiriira mormii bulchiinsa humna waraanaa Sudaan irratti gaggeeffamaa jiruun lakkoofsi namoota hanga yoonaatti ajjeefamanii sagal ga'eera. Doktaroonni akka jedhanitti namoonni hedduun kanneen rasaasaan rukutamaniidha. Poolisoonni Sudaan hiriira mormii magaalota biyyattii garaagaraa keessatti dhohe dura dhaabbatanii ittisuuf wayita yaalanitti namootatti dhukaasaa turan. Ogeeyyiin fayyaa akka dhugaa bahanitti poolisoonni hospitaalota namoonni hiriira mormii irratti miidhaman itti yaalaman weeraruuf yaalaa turan. Ogeeyyii fayyaas sodaachisaa akka turan himan. Namoonni wayita hiriira mormii ba'anitti daandiiwwan gurguddoo cufanii dhaadannoowwan bulchiinsi humna waraanaa akka aangoo gadhiisu gaafatan hedduu qabachuun sagaleesaanii dhageessisaa turan. Wayita hiriirtonni masaraa mootummaa magaalaa Kaartuum weeraruuf yaalanitti poolisoonni biyyattii ittisuuf jecha aara imimmaanessu, akkasumas rasaasa namootatti dhukaasaa turan. Hiriira mormii kanarratti namoonni miidhaman hedduun hospitaalota magaalaa Kaartuum fi magaalaa handaaraa Kaartuum jirtu Omdurman keessatti yaalamaa jiru. Mootummaan Sudaan osoo hiriirri kun hin eegalamin dura miidiyaa hawaasummaa fi bilbila fayyadamuun namoonni duula hiriira waamuu akka hin gaggeessineef jecha hundumaa cufee ture. Sudaan erga bara 2019 qondaalli siyaasaa gameessi waggoota 30f biyyattii bulchan warraaqsa uummataan aangoorraa kaafamanii as goolama siyaasaa keessaa guutummaatti baatee hin beektu. Erga Omar Hasan al-Bashir aangoorraa kaafamanii humni waraanaa aangoo qabatus, yeroo muraasa booda garuu ce'umsa bulchiinsa siiviliin durfamu hundeessee ture. Onkoloolessa darbe ammoo humna waraanaa bulchiinsa ce'umsaa kana humnaan aangoorraa fonqolchuun teessoo qabate. Guyyaa sanarraa eegalee hiriirri mormii gaggeeffamaa kan jiru yoo ta'u, hiriirri Kamisa kaleessaa- Waxabajjii 30, 2022) gaggeeffame garuu isa guddicha ture. Hiriirri guddaan kun waggaa sadaffaa guyyaa al-Bashir aangoorraa kaafamaniin walirra bu'e. Humni waraanaa amma aangoo harka qabu mootummaa uummataa karaa dimokiraasiin filametti aangoo dabarsuuf akka jiru ibsa, garuu goolama siyaasaa amma deemaa jiru goolabuuf mariin nagaa gaggeeffamu bu'aa buuse hin qabu. Daandiin ittiin bulchiinsa waraanaa irraa gara bulchiinsa siiviliitti ce'anis ifaa miti.


Radio Jangwani: Dorgommii sirba nagaa rakkoo nageenyaa Marsabit furuuf kaayyeeffate

Wal dorgommiin faaruu rakkoo nageenyaa Bulchiinsa Marsabit keessa jiru furuuf buufata raadiyoon gaggeeffamaa ture xumurame. Dorgommiin Sing For Peace yookaan Nagaaf Sirbi jechuun buufata raadiyoo Jangwani 106.3 FM qopheesseefi Caamsaa 1 hanga Caamsaa 15tti kan gaggeeffame ture. Dargaggoon Andrea Dokhle jedhamu hojii dhiyeesseen 1ffaa bahuun, Shilingii 15,000 yoo badhaafamu, sirbasaa kanas muuziqaan dabaalanii qulqullinaan ni waraabamaaf. Daayireektarri Radio Jangwani Luba Abbaa Raachoo Ibraahim, ''ardaan keenya kuniin gara gosaatiin guddoo oolkii (waraana) qaba,'' jechuun waan kana furuurratti gumaachuuf dorgommii kana qopheessuu himan. ''Keessumaa jidduu Gabraafi Booranaa, Gabraafi Reendila, Booranaafi Reendila, Gabraafi Daassanach,... gochiiti (gosti) guddoo walhaati, horii walirraa fudhatti, guddoo wal ijjeefti,'' jedhan. Kaawuntiin Marsabit erga nagayaa dhabdee bubbultee jirti - dhibiin hammaate jennaan mootummaan Keeniyaa oppireeshinii addaa biyyattii keessatti hin baramne labsuun hojiitti seene. Mootummaan rakkoo nageenyaa bulchiinsa kanatti adeemuufi lubbuufi qabeenya hedduu galaafatu to'achuuf jecha jalqaba ji'a Caamsaa eegalee daangaa sochiillee kaa'uu dabalatee oppireeshinii gaggeessaa jira. Kaaba Keeniyaa Bulchiinsa Marsabit dira Saakuu keessa buufataalee raadiyoo garagaraa afaanota gosa akka akkaan tamsaasan ni jiru. Isaan keessaa tokko kan tahe buufata Raadiyoo Jangwaanii jedhamudha. Radio Jangwani Mana Amantaa Kaatolikii Lallaba Marsabiitiin kan hundaa'e yogguu tahu, Afaan Booranaa (Oromoo) dabalatee afaanota Kiswahili, Saambuuruu, fi Reendileen sagantaa garagaraa dabarsa. Gariin amantii irrattis xiyyeeffachuun sagantaa barsiisa amantaas ni qaba. Luba Waldaa Kaatolikii kan tahan Abbaa Raachoo Ibraahim sababa raadiyoon kun hundeeffamef yoo himan, ''gumii hedduu kan waldhabiisa qabdu, tan gosaan walhaatu walittin gadi dhufanii, nam takka tolchanii jaalala jidduu warraa kaa'an,'' jedhu. Bu'uuruma hundeeffama buufata raadiyoo kanaan, jalqaba ji'a Caamsaa irratti waldorgommii sirba nagayaa qopheessuun dhiyeenya kana kan xumurame wayita tahu, dhihoo wayita gaazexeessitoonni BBC dira Marsabit daawwatanitti dorgommichi haala ho'aa taheen miidiyaa hawaasaa gubbaa adeemaa ture. Kanneen dorgommii kana keessatti hirmaatan dargaggoota gannisaanii 12-35 ni taha. Bilbila qabaniin of waraabuun sirba daqiiqaa lama hincaalle akka ergan gaafataman. Dorgomtoonnis viidiyoo waraaban fuula Facebook fi Twitter dhaabbatichaatti erga fe'anii booda, nami hordoftootaan guddoo jaalatameef akka injifatu beeksisi bahe ni mul'isa. ''Sagantaa keenna keessatti marroo hedduu waan nagaa dubbanna,'' kan jedhan Luba Abbaa Raachoo sababa waraana dira Saakuu keessatti adeemaa jiruun irra guddoo kan miidhame dargaggoota jedhan. ''Akkan ilaallee marroo hedduu nami du'uutti jiru nama kaayimaati (dargaggoota). Nama egeree irkoo gumii armaatii tahutu du'aa jira.'' Kana malees karaa miidiyaa hawaasummaatin nami waan jibbiinsaa walitti barreessuun walarrabsuun ni hammaates jedhu. ''Ijoolleen kaayimaa hedduun [miidiyaa hawaasaa] keessa jirti... tanaaf yoo sagantaa dorgommii sirbaa yoo [qopheessine] dandeennee qalbii ijoollee kanaa jijjiirra jennee waan kana jalqabanne.'' Sirbootaafi walaloo Afaanota akka akkaan ergaman keessaa kan Faarfattuun Achuu jedhamtu Afaan Booranaan ergite akkas jedha: ''Warra Marsabet Kaawuntii kottaa nagaa lallabna, Gositti omaa nuun baatuu dhiiroo koottaa waljaalanna. Nuyi ilmaan abbaa tokko, Ka marraa bisaanii nu tokko, Nageenni Waaqaa waan jabduu tokko...''


Hogganoonni Sudaan Kibbaa waraana biyyattii waloon hoogganuuf waliigalan

Hoogganoonni Sudaan Kibbaa Pireezidant Saalvaakiir Mayaardiitiifi itti aanaan isaanii Reek Maachaar jaarsummaa Sudaaniin ajaja waraanaa waloo ijaaruuf waliigalteerra gahan. Ji'oota darban muraasa dhibdee humnoota hoogganootni lameen bulchan gidduutti ka'een nageenya Sudaan Kibbaa yaaddoo jabaa keessa galee ture. Waliigaltee bara 2018 mallattaa'e keessatti dhimma ijoo kan ta'e ajaja waraanaa waloo ijaaruu irratti waliigalteen kan mallatteeffame Sanbata darbe jaarsummaa magaalaa guddoo biyyattii Jubaatti gaggeefameeni. Waliigaltee amma malleetteefameen hoogganoonni waraanaa mormitootaa hooggansa waraana biyyattii keessatti aangoo ni qabaatu. Gartuun pireezidant Kiir, aangoo waraanaa, Poolisiifi nageenyaa dhibbeentaa 60 yeroo qabaatu, kan Machaar SPLM-IO fi mormitootni hidhannoon socho'an biroon ammoo aangoo dhibbeentaa 40 hafe qabatu. Warri hidhannoon mootummaa morman yeroo torban tokkoo keessatti maqaa hooggantoota waraanaa isaanii dhiyeessuu qabu. Achii booda humni waraanaa waloo ijaarame ifa ta'ee, gara hojiitti bobba'u. Kuniis yeroo ji'a lama hin caalle keessatti xumuramaa jedha waliigalteen hoogganoota siyaasaa biyyattii gidduutti mallatteeffame. ''Uummatni Sudaan Kibbaa nagaa dharra'u, nagaan dhimma nageenyaati, har'a gama kanaan tarkaanfii murteessaarra geenyeerra. Fuula duratti adeemuuf waliigalleerra'' jedhan waraana Reek Maachaar kan hoogganan Meejar Janaraal Maartiin Abuchaa. Itti dabaluunis ''waahillan koo gama kaaniin jiraniif sagalee waraanaa callisiisuun Sudaan Kibbaa badhaatuu gochuuf barbaachisaa ta'uun dhaama. Mee waraanni haa hafu, haleellaan haa dhaabatu'' jedhan. Ameerikaa dabalatee hawaasni idila addunyaa biyya dhalattuu haaraa Afrikaa taate Sudaan Kibbaa keessatti waraanni waliinii waggoota hedduuf gaggeefamaa turee hanga ta'e tasgabbaa'e irra deebiin dhalachuu isaatti yaaddoo guddoo qabaachuu ibsaa turan. Hoogganoonni siyaasaa biyyattii rakkoo kanaaf fala ta'u akka barbaadaniis dhaamaa turan.Waliigalteen haaraan kun mallatteefamuu wajjin walqabatee IGAD ''milkaahina guddaa'' jechuun tarkaanficha jajjabeesseera. Walabummaa Sudaan Kibbaa fi san boodas waraana waliinii dhalateef furmaata barbaaduu keessatti gumaacha guddoo kan qabaachaa turte Itoophiyaanis gama Ministeera Haajaa Alaa ibsa baafteen, waliigaltee kana jajjeetti. 'Itoophiyaan Sudaan Kibbaa cinaa ni dhaabbatti, nageenyaafi misooma waaraa mirkaneessuuf yaalii godhamu ni deeggarti'' jedhanii MM Abiy Ahimad jedha Ministeerichi.


Sarbama mirgaa: Duguuggaa sanyii attamiin ibsitu?

Duguggaan sanyii gocha sarbama mirga namoomaa isa olaanaa akka ta'eetti hubatama. Innis gochaa garee uummata tokko qofaa irratti xiyyeeffachuun miseensoota hedduu fixuu akka ta'eetti ibsama. Keessattuu gochi kun gochaa Naaziin warra Jewushootaa balleessuuf bara1940ota keessa raawwateen walqabatee ka'a. Haata'u malee,  yaada dugguuggaa sanyii jedhu kana duubas hiikkaan seeraa gochaan kun maal fa'i akka hammatuu fi yoom yoom hojiirra akka oolfamu ilaalchisee jiruu walxaxaadha. Hikkaafi falmiiwwan ka'an Jechi duguggaa sanyii jedhu kunis yeroo jalqabaatiif kan hojiirra oolee bara 1943tti abookaatoo lammii Jewushii-Polaand, Dr Raafaa'el Lamikiin turan. Innis jechoota Giriikii lama, Genos kan hiikaansaa sanyii ykn qomoo ta'ee fi jecha Laatiin Cide kan hiikaansaa ajjeessuu jechuu ta'e walitti fiduun kan umame. Dr Raafaa'el kan bara ajjeechaa jumlaa Holokoost sanatti obboleessa isaa tokkicha malee miseensoota maatii isaa warra Jewushootaa hunda ittiin dhabeera. Innis duguggaan sanyii seera idil-addunyaatiin akka yakkaatti akka galmaa'uuf duula gaggeesseera. Yaaliin isaa kunis Seerri Duguuggaa Sanyii Motummoota Gamtoomanii (United Nations Genocide Convention) Muddee 1948 keessa akka bahuuf daandii baneera. Booda ammoo seerichi Amajjii 1951 irraa kaasee hojiirra oolfamuu eegalee. Keewwannni lammaffaan waliigaltichaas duguggaa sanyii kanaan hiika: ''Gochaa haleellaa yaada garee sabaa, sanyii ykn miseensoota amantaa biyya tokkoo gutummaan ykn gareesaanii balleessuuf raawwatame,'' jedha. Fakkeenyaafis: Waliigaltee Mootummoota Gamtoomanii kunis biyyoonni seericha mallatteesanii fudhatan duguggaan sanyii akka hin raawwatamne akka 'dhorkanii fi yoo mudate' ammoo adabaniif dirqama kaa'eera. Waliigalteen kun erga Mootummoota Gamtoomaniin raggaasifamee kaasees qaamoolee garaa garaa irraa qeequmsiiwwan irrati ka'aa jira. Komiiwwan kunneen inni guddaan kan ka'u, namoota dhimmoota adda ta'an irratti seericha hojiirra oolchuun rakkataniin. Gareen isaanis hiikkaan yaada 'duguggaa sanyii' jedhu kanaaf kenname baayyee dhiphaafi kan waan hedduu hin hammaneedha jechuun falmu. Xinxaltoonni muraasni ammoo, hiikkaan jecha duguggaa sanyii jedhu kun baayyee dhiphaaf erga waliigaltichi akka seeraatti ragaasiifamee as ajjeechaawwan jumlaa kamu isa jala galuu hin dandeenye jedhu. Komiiwwan irra deddebiin waliigaltee kanarratti ka'an kan hammatuus: Haata'u malee qeequmsiiwwan armaan olitti kaafaman akkuma jiraniitti ta'ee, namoonni baayyeen duguuggaa sanyii maal jechuu akka ta'e ifaadha jedhanis jiru. Waa'ee duguuggaa sanyii Ruwaandaa irratti kitaaba Rwanda and Genocide in the 20th Century jedhu kan barreessaniifi Hogganaa Olaanaan dhaabbata Medecins Sans Frontieres (MSF) duraanii, Alain Destexhe, ''Duguuggaan sanyii kaayyoo duubaa isaa jiruutiin yakkoota biraa hunda irraa adda ni baafama,'' jedhu. ''Duguuggaan sanyii yakkoota biraa hunda caalaa yakka baayyee cimaa namootarratti raawwatamuudha. Yaadni isaas garee adda baafame sana gutummaatti balleessuuf kan kiyyeeffate ta'u agarsiisa. Kanaafu duguggaa sanyii yakka hamaafi olaanaa ilmaan namaa irratti raawwatamuudha,'' jechuun ibsu. Aab Destexhe jechi duguuggaa sanyi jedhu kun ''akkuma jecha faashiisti jedhuutti kan hojii caalaa afaanumaa lallabamuun balaaf saaxilameedha'' jechuun yaaddoo qaban dhageessisu. Yunivarsitii Haarvaardiitti Daarektarri duraanii Jidduugala Imaammata Mirga Namoomaa, Maayikil Ignaatiif, jechichi ''miidaawwan gosa hundaa ibsuuf yoo itti fayyadamamu'' hubachuu dubbatu. ''Fakkeenyaaf, garbummaan haleellaa sanyii jedhama. Garbummaan gocha balaaleefatamu yoo ta'u, innis sirna sanyii namoota balleessuu osoo hin taanee kan humna namaa saamuu ture,'' jedhu. Garaagarummaan jechuu duguggaa sanyi jedhu kun itti hiikamu qaban jedhurratti umamees gara wal dhabdee jaarraa 20ffaa keessa duguggaawwan sanyii meeqatu raawwatame jedhuutti geessa. Duguuggaa sanyii meeqatu raawwatamee? Hiikaawwan duguuggaa sanyiitiif kennaman hedduutu jiu. Garaagarummaan kunis jarraa 20ffaa keessatti duguuggaan sanyii meeqatu raawwatamee? kan jedhurratti waliigalteen akka hin jiraannee taasiseera. Hanga ammaatti duguuggaan sanyii raawwatame kan Holokosti qofaadha kan jedhanis jiru. Gama biraatiin waliigaltee UN bara 1948 caqasuun duguuggaan sanyii sadii raawwatamaniiru kan jedhanis jiru. Duguggaawwan sanyii sadan kunneenis ajjeechaa bara 1915- 1920tti Tarkii Otomaanitti Armaneenota irratti raawwatame, Holokostii Yihudoonni miliyoona jahaa olii ittiin dhuman fi ajjeechaa Ruwaan kan Tutsiiwwaniifi Huttii kuma 800 ol ittiin ajjeefamaniidha. Dhiheenya kana duguuggaa sanyiitii jedhamun kan galmeeffamanis jiru. Tokkoo ajjeechaa bara 1995tti Bosoniyaatti raawwatamedha. Isas mana murtii addaa Yakkaa Idil-Addunyaa Yugozilaaviyaa duraanitu duguuggaa sanyiiti jedhee ramada. Kan malees, beela nam-tolchee Soviyeetiin bara 1932-1933tti Yukireeniitti umameedha. Weerarri bara 1975tti Indoneeshiyaan Baha Tiimoor irratti raawwatteen, beelaafi saamicha humnaa Kaambodiyaa Keemir Rush keessatti bara 1970mota keessa raawwatameen namoonni miliyoona 1.7 kan ittiin ajjeefaman ni eeramu. Lammiilee Kaambodiyaa kunneenis kan irratti xiyyeefatame sababii ejjannoo siyaasaa ykn hawaasa keessatti qaban qofaan kan jedhu hedduu mormisiisa. Kana jechuun ammoo, hikkaa duguuggaa sanyii UN ala taasisa jechuudha. Manni Murtii Yakka Idil-addunyaa bara 2010tti pirezidaantii Sudaan duraanii Omaar Al Baashir irratti ajaja baasee ture. Al-Baashir sababii waraana waggoota torbaaf biyyattii bulchiinsa Daarfuuritti gaggeeffameen namoonni kuma 300 ajjeefamanii kanneen milyoonotaan lakkaa'aman buqa'usaanitiin himataman. Bara 2016tti Ameerikaan IS Iraaqiifi Iraan keessatti hordoftoota amantaa Kiristaanaa, hawaasa Yaaziidootaati Shi'aa irratti duguuggaa sanyii raawwateera jechuun himmatti. Ministirri Haajaa Alaa yeroo sanaa Joon Keerii, ''IS kaayyoosaa, gochaafi maqaa ofii kenneenuu sanyii balleessaadha,'' jedhan. Gaambiyaan iyyata bara 2017tti mana murtii idil-addunyaatti galchiteen Miiyaanmar Islaamota Rohinjiyaam irratti duguuggaa sanyii raawwattee jirti jedha. Islaamoonni Rohinjiyaam kuma dhibba hedduun lakkaa'amanis Miyaanmar keessaa baqqachuun Baangilaadishiifi biyyota biraatti dahataniiru. Kumaatamnis ajjeefamusaanii gabaafameera. Bara 2021tti Ameerikaa, Kaanaadaafi Neezarlaandis waliin ta'uun Chaayinaa Shinsgaang keessatti hawaasa Wiigaa irratti duguuggaa sanyii raawwattee jirti jechuun himatan. Biyyoonni biraas, karaa mana maree isaanitiin himannaa walfakkaatu dhageessisaniiru. Ragaaleen akka agarsiisaniitti, Chaayinaan hawaasa Wiigaa dirqiin dhala akka hin godhanne taasisuun, jumlaan ittisuun, humna saamun, guddeeddiifi dararuun miidhaa irraan geessiftee jirti. Gochaawwan kunneenis kan duguuggaa sanyii jedhaman yoo ta'u, Chaayinaan garuu himannicha kuffiiftee jirti. Seenaa adeemsa mana murtii duguuggaa sanyii Dura duguuggaa sanyitiin mana murtiitti kan dhiyaate, Huttuufi kantiibaa Magaalaa Taabaa kan Ruwaandaa keessaa kan turan Zsaann Pool Akaayisuu turan. Manni murtii addaa dhimmicha ilaalees Fulbaana 2, 1998tti yakka duguuggaa sanyiifi sarbama mirgoota namoomaatiin itti murteesseera. Manni murtichaa dhimma Ruwaandaa irratti murtee kan dabarse namoota 85 irratti yoo ta'u, isaan keessaa 29 isaanii kan duguuggaa sanyitiin itti murtaa'eedha. Ragaan UN bara 2010tti miliqee bahe tokko akka mul'isutti, Huttuuwwan Ruwaandaas haleellaan wal fakkaatu irratti raawwatameera. Janaraalli Boosiiniyaa duraanii Raadislaav Kirisitich bara 2001tti nama jalqabaa mana murtii idil-addunyaa addaa irratti itti murtaa'eedha. Janaraalichi, ''kan ajjeeffaman namoota 8,000, kun ammoo duguuggaa sanyii hin jechisiisu'' jechuun mormii dhiyeeffatanii turan. Manni mutichaa garuu bara 2004tti iyyata isaa kufiseera. Ajajaan Bosiniiyaa Sarbii duraanii Raatkoo Milaadiichis bara 2007tti duguuggaa sanyii, yakka waraanaafi sarbuu mirga namoomaatiin himatemee hidhaan umurii guutuu itti murtaa'eera. Namni kunis, ''ajjeessaa Bosiniyaa'' maqaa jedhuun waamamu ture. Akkasumas, bara 2018tti ammoo maanguddoonni waggaa 92 Nuwoon Chiiyaa fi kan waggaa 87 Kiiwu Saampiin ajjeechaa Keemir Ruushiin wal qabateen duguuggaa sanyiifi sarbama mirga namoomaatiin himatamanii hidhaan umurii gutuu irratti murtaa'eera.


Gabaan misaayelaafi boombii nuukileera bara 2030tti %73n akka dabalu qorannoon mul'ise

Gabaan misaayelotaa fi boombiiwwan nuukileeraa addunyaa waggootii 10 keessatti, sadarkaa amma 2020 keessa jiru irraa %73 dabaluun gabaa doolaara biiliyoona 126 akka ga’u, gabaasi Qorannoo Gabaa Allied tilmaame. Akka dhaabbata qorannoo Poortilaand jiru kanaatti, yeroo sababa Covid-19 faandiin gara dame fayyaatti darbetti dameen ittisaa ‘hedduu miidhamee’ ture, bara 2020 keessatti doolara biiliyoona 73 kan ture gabaan kun %72.6’n ni dabala jedha. Waldhabdeen siyaasaa akka dabalaa deemee fi baajatii waraanaa guddachaa deemuun isaa gatiin kun hanga 2030’tti wagga waggaan %5.6’n dabalaa deemuu akka malu qorannoo kan eeruun Rooyitars gabaaseera. Pirezdaantiin US Joo Baayden torbe darbe baajata biyyaleessaa nagaa seena keessatti isa guddaa ta’e akka kennamuuf gaafateera. Baajati kun xiyyeeffannoo isaa dursaa miisaayeloota doonii bishaan jalaa, boombiiwwanii fi misaayelotaa lafaa kan nuukileera ta’an ammayyeessuu irratti taasisa. Gaabasni kun meeshalee waraanaa nuukileera kan salphaatti xiyyaraan ykn miisaayeloota lafaan dhukaafamuu danda’aniif fedhiin gabaarra jiru dabalaa akka deemu tilmaamuun, kun gabaa kana akka dursu ibseera. Ta’us bara 2020tti gabaan misaayeloota doonii bishaan jalaan dhukaafamanii %25'n gabaa kana to’atee ture. Bara 2020’tti Ameerikaan Kaabaa gabaa addunyaa walakkaa ol to’attee kan turte ta’us, guddinni gabaa kanaa gara fulduraatti caalatti biyyootii naannoo Ashiyaa-Paasifikii dursaan kan akka Indiyaa, Paakistaanii fi Chaayinaa kan kuusaa nuukileera isaanii guddisuu fedhan irraa akka dhufu qorannoon kun tilmaameera. ''Ta’us, waliigalteewwan idil-addunyaa fi seerootni adda addaa yaalii nuukileeraa hir’isaa jiru,'' jedha gabaasi kun. ''Kun guddina gabaa kanaa ni miidha.'' Dhiibbaan waliigalteewwan farra nuukileeraa fi yaaliin biyyootiin taasifamu, lakkoofsa meeshalee nuukileera kuusaa seenanii ykn diigamuuf dabaree eegani dabaluu akka danda’u ni tilmaamama. Meeshaalee waraanaa atattamatti fayidaarra oolanii(active weapons) bara 2020 keessa gabaa meeshaa waraanaa harka olaanaa qabateera jedha habaasichi. Sababni ammoo inveestimeentii bittaa fiixeewwan dhukaa'aa niikuleeraati jedha. Biriteen, Chaayinaa, Firaans, Raashiyaa fi US jalqaba wagga kanaatti ibsa waliini baasaniin waraanaa nuukileeraan injifataan hin jiraatu kanaaf hafuu qaba jedhaniiru. Addunyaarratti biyyootni sagala meeshaa waranaa niikuleeraa qabu. Isaanis Chaayinaa, Firaans, Indiyaa, Israa'eel, Kooriyaa Kaabaa, Paakistaan, Raashiyaa, US fi UK dha. Raashiyaan dhuka'aa niikuleeraa 5,977 qabdii jedhamee kan tilmaamamu yeroo ta'u, Nato keessaa ammoo sadii US, Firaansiifi UK'n walitti  5,943 qabu. Kana keessaa US dhukaa'aa niikuleeraa 5,428 qabdi. Baayyina fiixee niikuleera dhuka'aa qabaniin kan itti aanan Chaayinaa, Paakistaan, Indiyaa, Israa'eelii fi Kooriyaa Kaabaati.