Sirna maashaalee

Sirna maashaalee

Sirni maashaa sirna sochii guutuu nafaa, kutaa nafaa, yookiin dhangala’oo nafaa (fakkeenyaaf, kan akka dhiigaa) ujummoolee isaanii keessa akka socho’an kan taasisuudha. Akkasumas, maashaaleen hargansuu raawwachuufi nyaata ujummoo nyaataa keessa sochoosuuf ga’ee ol’aanaa qabu. Qaama keenya gara gubbaatti maashaalee garagaraa gogaan uwwifamantu agramu. Isanis: maashaalee fuulaa, maashaalee qomaa, maashaalee irree harkaa, maashaalee lukaafi kan kana fakkaataniidha.Tishuuleen maashaa seelota qaqal’atanii dheeratan Habaaqiilee ykn Faayibaroota Maashaa jedhaman irraa ijaaraman. Habaaqileen maashaa bu’uuraa caasaafi dalagaa maashaati. Faayibaroonni maashaa seeloota biroo irraa amala addaa sochiif ooluu danda’u qabu. Amalli addaa kunis dandeettii kottoonfachuufi diriiruu qabaachuu isaaniiti. Sababni dandeettii kanaa immoo caasaa maayoofilaamentii jedhamu seelii keessaa qabaachuudha.

Caasaaleefi dalagaalee isaanii irratti hundaa’uun maashaaleen bakka sadiitti qoodamu. Isaanis: Maashaa injichaa (maashaa lafee) ,Maashaa saffaa (maashaa lallaafoo) , Maashaa onneeti.

Section::::Maashaaleen injichaa.
Maashaaleen injichaa maashaalee lafeewwan irratti tishuu ribuutiin hidhamanii argamu. Kanaaf maashaa lafee jedhamuunis waamamu Maashaaleen kun kottoonfachuufi diriiruun sochii qaamaa uumuu keessatti gahee olaanaa qabu. Dalagaa isaanii kana too’annaa yookiin fedhii keenyaan waan raawwataniif maashaalee fedhii jedhamu. Irree harkaa isa gara gadii oliifi gadi sochoosuun kottoonfachuufi diriiruu maashaalee duraafi duuba irree olii irratti ta’u hubadhu.

Section::::Maashaa saffaa (maashaa lallaafoo).
Maashaaleen saffaa dhaaba keessoo ujummoolee nyaataa, dhiigaafi caasaalee keessoo biroo uwwisanii argamaniidha. Maashaaleen kunniin kottoonfachuufi diriiruun wantoota ujummoolee kanniin keessa jiran akka socho’an yookiin yaa’an taasisu. Dalagaan isaanii kun immoo too’annaa keenyaan alatti waan raawwatamuuf maashaalee fedhii malee jedhamu. Maashaaleen saffaa lafeewwan wajjiin wal-hidhata hin qabaatan.

Section::::Maashaa onneeti.
Maashaan kun maashaa fedhii malee yommuu ta’u, dhaaba onnee irratti qofa kan argamuudha. Dalagaan isaas onneen kottoonfachuufi diriiruun dhiiga akka raabsu gochuudha. Hanga namni lubbuun jirutti maashaan onnee dadhabbinaafi boqonnaa malee yeroo hundaa hojjata.


Buusaa

Buusaa

Buusaan bakka lafeewwan lama yookiin lamaa ol itti wal-qabataniidha. Buusaan faayidaawwan armaan gadii qaba. Isaanis: lafeewwan walitti qabsiisuu ,bakka lafeewwan wal-qabatan gidduutti rigatni akka hin uumamne ittisuu . lafeewwan wal-qabatan yeroo socho’anitti iddoo isaanii akka gadi hin lakkifneef ittisuu.

Section::::Gosoota Buusawwanii.
Bakka sochiin lafeewwanii jirutti buusaan ni jira. Garuu bakka buusaan jiru hundatti sochiin lafeewwanii jira jechuun hin danda’amu. Socho’uufi socho’uu dhabuu isaanii irratti hundaa’uun buusaawwan bakka lamattti qoodamu. Isaanis: kanneen hin sochooneefi socho’aniidha.

Section::::a.buusaawwan hin sochoonee:.
gonkumaa sochii hin taasisan. Fakkeenyaaf, buusaawwan lafee fuulaafi lafee buqqee mataa.

Section::::b.buusaawwan socho’an:.
sadarkaa sochii taasisan irratti hundaa’uun iddoo garagaraati qoodamu. Isaanis:

Buusaa diriiraa (gliding joints): buusaa sochii lafeen tokko lafee biroo irra mucucaachuun taasisu deegarudhaa. Fakkeenyaaf, buusaa dugugguruu keessaa dugdi akka oliifi gadi jedhu taasisu, buusaa koronyoofi lafeelee lakkuu keessaa.

Buusaa wal-qabsiistuu (hinge joints): lafee akkuma wal-qabsiistuu cufaa balbalaatti kallattii tokkoon fuul-duratti yookiin booddeetti akka socho’uu deegarudha. Fakkeenyaaf, buusaawwan ciqilee, jilbaafi qubaa.

Buusaa calii ykn wiirtuu (pivot joint): sochii lafeen tokko lafee biroo irra akk naanna’uun gargaarudha. Fakkeenyaaf, sochii mormaa.

Buusaa kubbaafi holqa (ball & socket): buusaan kubbaafi holqaa akkuma maqaa isaa fiixee tokkoon boca kubbaa fakkaatu fiixee biraa holqa fakkaatutti seenuun socho’udha. Bifa geengootiin kallattii hundaan socho’uu kan danda’uudha. Fakkeenyaaf buusaawwan mo’oofi gateetti


Qolka qillensaa (biroonkaayii)

Qolka qillensaa (biroonkaayii)

 Ujummoon qillensaa jechuun karaa ykn ujummoo qilleensaa ujummoo sirna hargansuu keessatti qilleensa gara sombaatti geessudha. Qolka qillensaa (biroonkaayii) jalqabaa fi guddaan ujummoo sirna hargansuu keessatti argamu tiraakiyaa yoo ta’u, innis damee gara Qolka qillensaa (biroonkaayii) gurguddoo lamatti kan qodamuu yoo ta’u, Qolka qillensaa (biroonkaayii) guddaan mirgaa fi Qolka qillensaa (biroonkaayii) guddaan bitaa, Qolka qillensaa (biroonkaayii) gurguddoo lamaan jedhamuunis beekama. Qolkootni qillensaa (biroonkaayii) lamaan kun naannoo handuura sombaa jedhamutti somba keessa waan seenaniif Qolki qillensaa keessaa bal’inaan kan argaman yoo ta’u, sana booda tokkoon tokkoon biroonkiin biroonkiin sadarkaa lammaffaa xixiqqoo daayameetira qabanitti qoodamu isaanis dabaree isaaniitiin hanga biroonkii alveolar, fi alveolar kanneenitti qoodamuu itti fufu biroonkiin dabareedhaan qooduun biroonkiin kutaa ykn biroonkiin kutaa kenna. Qoodinsi kan biroonkii kutaa booda uumamu biroonkii kutaa tartiiba afraffaan, tartiiba shanaffaa fi tartiiba ja’affaa jedhamuun beekama, ykn maqaa tokko, biroonki kutaa xiqqaa jalatti walitti gurmaa’uu danda’u. Biroonkiyoolonni baay’ee dhiphoo ta’anii fi tishuuwwan kaartilaajiitiin deeggaramuu hin dandeenye biroonkiyoolota jedhamuun beekamu. Jijjiirraan gaazii biroonkii keessatti hin raawwatamu.


Sirnakkoo

Sirnakkoo

Sirna naannoo (ykn sirnakkoo) jechuun orgaanizimoota hawaasa adda addaa kan hariiroo walii wajjin qabaniifi naannoo (lubbu maleeyyii) isaanii wajjin qabanii dha. Kanaafuu, sirnakkoon lubbu qabeeyyii hundaafi naannoo (lubbu-maleeyyii) isaan keessa jiraatan hundaa hammatudha. Sirnakkoon bal’ina isaatiin garaagarummaa qaba. Fakkeenyaaf; haroowwan, lafa margaa, gammoojjii, bosonaafi kan kana fakkaatan yoo ta’an kunniinis bal’ina adda addaa qabaachuu danda’u. Sirnakkoon baay’ee qindaa’aafi ofdanda’aa ta’ee aduu akka madda anniisaatti fayyadama. Anniisaan kallattii tokko qofaan (qopheessitoota irraa gara soorattootaatti) kan yaa’u yoo ta’u maddi anniisaa inni jalqabaa aduu dha.

Section::::Ruqoolee Sirnakkoo.
Sirnakkoon bakka kamittis argamanii, maalis fakkaatanii, hundi isaanituu elemeentota tokko ta’e qabu. Lubbuu qabeeyyiin hunduu jiraachuudhaaf lubbuu maleeyyii ni fedhu. Sirnakkoon naannoo uumamaa keessatti wantoota walitti dhufeenyaafi walitti hirkattummaa qaban hedduu of keessaa qaba. Sirnakkoon ruqoolee lama qaba. Isaanis:

i. Ruqoolee lubbu-qabeeyyii fi

ii. Ruqoolee lubbu-maleeyyii

Ruqoolee lubbu-qabeeyyii: Ruqooleen kunniin lubbu-qabeeyyii naannoo keessatti argaman hunda hammata. Isaanis: qopheessitoota, nyaattotaafi burkuteessitootadha.

Ruqoolee lubbu-maleeyyii: Ruqooleen kunniin lubbu-maleeyyii wantoota lubbuu hin qabne naannoo keessatti argaman hunda hammata. Isaanis:

A. Qabattoota haala qilleensaa- ifa aduu, tempireecharaafi bishaan fa’a.

B. Qabattoota biyyee- pH(Sadarkaa Dhangagaa'innaa(SD)), albuudota, jiidhinsa biyyeefi k.k.f dha.

C. Qabattoota teessuma lafaa- Olka’iinsa lafaa kanneen akka gaarreewwaniifi sulullaniidha.


Hariiroowwan Baayoloojikaalawaa

Hariiroowwan Baayoloojikaalawaa

Sirnakkoo kamuu keessatti orgaanizimiin kophaa isaa jiraatu hin jiru. Tokkoon tokkoon orgaanizimii sirnakkoo keessatti walwajjin kan jiraatuufi walirratti kan hirkatuudha. Haala uumamaa keessatti lubbuqabeeyyii waliin jiraatan kallattiidhaanis ta’e al-kallattiidhaan dhiibbaa walirraan geessisu. Yammuu sanyiiwwan garaagaraa waliin jiraatan, nyaataaf, bakka jireenyaafi amaloota orgaanizimii irratti hundaa’uun hariiroowwan hedduun orgaaniziimota gidduutti ni gaggeeffamu. Waliin jireenya orgaanizimootaa keessatti, lubbuqabeeyyii garee adda addaa waliin jiraatan wal-fayyaduu, wal-miidhuu akkasumas, tokko fayyadamaa ta’ee kan biroo miidhamaa ta’uu ni danda’a. Hariiroon baayoloojikaalawaa(xinlubbaawaa) sirnakkoo keessatti gosa hedduu qaba. Isaanis akka armaan gadiitti ibsamaniiru. Hariiroowwan baayoloojikaalaa gareewwan orgaanizimootaa adda addaa gidduu jiru kan akka walutubbii(Mutualism), Soorachiisuu ykn utuubamuu ykn wal-jiraachisaa-baaqee ykn bu'eeffanna Addiyyoo (Commensalism), (huubama addiyyoo)amensaalizimii, dorgommiifi maxxantummaa fa’a dha.

Section::::Dorgommii fi Adamsoo(Competition & Predation).
Leecalloo murtaa’aa ta’eef lubbuqabeeyyii tokkoo ol ta’an fedhii ofii guuttachuuf jecha dorgommii taasisu. Fedhii si’ataa orgaanizimiin tokko qabeenya murtaa’aa (nyaata, bishaan, ifa aduu, bakka jireenyaafi kan kana fakkaatan) irratti orgaanizimii biroo caalee argamuun dorgommii jedhama.Adamsoon hariiroo orgaanizimoota adda addaa gidduutti uumamu yoo ta’u, hariiroo kana keessatti adamsituun kan fayyadamu yoo ta’u, adamsamtuun immoo ni miidhama.

fknf:-Hariiroon leencaa fi gafarsa gidduutti uumamufakkeenya ta’a.Adamsitoonni qaama nafa salphaa fi si’atoowaan qabaniif salphaatti adamsanii soorataargachuu ni danda’u. Bineeldoonni kan akkaleencaa fi qeerransaa foolii dha’uun adamsamtuuisaanii hordofuun argachuu danda’u.

Section::::Hubama addiyyoo (Amensalism).
Hubamni Addiyyoo hariiroo sanyiiiwwan garaagaraa gidduu ta’ee kan sanyiin tokko miidhamaa itti ta’uufi sanyiin inni biraa garuu miidhamaas fayyadamaas kan hin taaneedha. Kana jechuun, hariiroo orgaanizimoota sanyii adda addaa gidduu ta’ee; kan inni tokko guddina isa biroo gufachiisudha. Fakkeenyaaf: hariiroo fangasii “Peenisiiliyeemii” jedhamuufi baakteeriyaa. Fangasiin baakteeriyaa kana irraan hubaatii geessisuu danda’a; garuu fangasiin hin fayyadamus hin miidhamus.

Soorachiisuu(Commensalism)

sorachiichuun ykn waljirrachisni baaqee(Ingiliffan:Commensalism) hariiroo sanyii adda addaa gidduu ta’ee kan sanyiin tokko fayyadamaa ta’ee inni biraa garuu kan hin fayyadamnee fi hin miidhamnee dha. Fakkeenyaaf, qurxummii xiqqaan Riimooraa jedhamu qurxummii shaarkii jedhamu jalatti qabatee haftee nyaata shaarkii soorata. Shaarkii irra miidhaan gahu kan hin jirre yoo ta’u faayidaan inni argatus hin jiru. Riimooraan garuu fayyadamaadha. Allaattiiwwan loon jala adeemuun yeroo loon marga dheedan ilbiisoota marga keessaa yaa’an sooratu. Loon irraa miidhaan qaqqabu hin jiru; bu’aas hin argatan. Allaattonni garuu fayyadamtootadha. Simbirroonni muka irratti man’ee isaanii ijaarrachuun fayyadamu, mukti garuu fayyadaa argatus ta’e miidhaan irra gahus hin qabu.

Section::::Wal-utubbii (Matualism).
Wal-utubbii keessatti yeroo baay’ee sanyiiwwan lamaan walitti dhiyeenyaan ykn dhaabbiin waliin jiraatu. Sanyiin waliin jiraatan lamaanuu walirraa fayyadamu. Altokko tokko jireenyi sanyii lamaanii wal irratti kan hundaa’u (interdependent) ta’uu irraa kan ka’e kopha kophaa bahanii jiraachuu hin danda’an.

Fakkenya walutubbii

Hariiroo walutubbii bineeldoota fi biqiltoota gidduutti uumamu:Hariiroo kun ilbiisootafi daraaraa gidduutti kan mul’atu dha. Ilbiisoonni kan akka kanniisotaa fi bilaachawwaniidhangala’oo daraaraa xuuxxachuu irratti bobba’u. Ilbiisoonni kun nadhii daraaraa xuuxxachuuf jecha daraaraawwan biqiltoota adda addaa irra qubatu. Yommuu kannatti darbuukiiwwan (poolenoota) daraaraa biqiltuu tokko irraa gara biqiltuu biraatti geessu. Haalli kunis,darbuukiissuu (poolineeshinii)f mijaawaa ta’a jechuudha. Biqiltoonni daraaraa hedduun ilbiisotaan adeemsa darbuukiissuu (poolineeshinii) gaggeessu. Kanaafuu, ilbiisoonni fi biqiltoonni hariiroo kanarraabu’aa ni argatu jechuudha.

Hariiroo walutubbii fangasootaa fi saaphaphuu gidduutti uumamu:-Arriin dhagaa walutubbii fangasii fi saaphaphuu gidduutti uumamu yoota’u, lubbuqabeeyyii lamaan walirraa faayidaa argatu. Hariiroo kana keessatti saaphaphuun halluu magariisa waanqabaniif nyaata qopheessuu ni danda’u. Fangasoonni immoo bakka jireenyaa ta’uun akkasumas, bishaan nyaanni ittiin qophaa’u dhiyeessu.

Hariiroo walutubbii baakteeriyaa fi beeladoota alal-dhaheeyyii gidduutti uumamu:-lubbuqabeeyyii soorattoo margaa kanneen alala guuran seeluuloosii marga keessa jirubulleessuu hin danda’an. Sababni isaas inzaayimii seeluuloosii bulleessu maddisiisuuwaan hin dandeenyeef dha. Kanaafuu, gargaarsa baakteeriyaa barbaadu. Baakteeriyaangaraacha alala guurtotaa keessa jiraatan immoo inzaayimii seluuloosii bulleessuudanda’u burqisiisuu. Baakteeriyaan bakka jireenyaa fi soorata alala guurtoota irraa argatu.Kanaafuu, baakteeriyaani fi alala guurtoonni lamaanuu bu’aa walirraa argatu.

Section::::Maxxantummaa(Parasitism).
Maxxantummaan hariiroo orgaanizimoota sanyiiadda addaa lama gidduutti uumamu yoo ta’u,orgaanizimiin inni tokko yeroo mara fayyadamaa yoota'u, orgaanizimiin inni biroon immoo ni miidhama.Orgaanizimiin inni fayyadamaa ta’emaxxantuuyoo ta’u, inni miidhaan irra qaqqabu immookeessummeessituudha. Akkaataa madaqiinsan maxxantoonni akaakuu lama qabu. Isaanis:

Maxxantuu qaama keessa keessummeessituu.Fakkeenyaaf raammoo minnii, raammoo maagaa,raammoo hookkoo fi kan kanafakkaatan.

Maxxantuu qaama ala keessummeessituu.Fakkeenyaaf silmii, injiraan, fi kan kanafakkaatan.Maxxantoota qaama keessa keessummeessitootaajiraatan keessaa marsaa jireenya raammoohookkoo fi raammoo minnii fakkiiwwan armaangadiin ibsamaniiru.

Raammoon-hookkookaraa gogaa keessumattuugogaa miilaan seena. Sanaan booda marsaa dhiigaaqabachuun dhiiga xuuxuun hir'ina dhiiga diimaa fida.

Raammoon minniiimmoo foon dheedhiiloonii fi booyyee maxxantuu kana of-keessattiqabate nyaachuun kan dhufu dha. Maxxantuun kun mari'imaan namaatti maxxanuun soorata xuuxxaatti.


Adamsoo

Adamsoo

Adamsoon hariiroo orgaanizimoota adda addaa gidduutti uumamu yoo ta’u, hariiroo kana keessatti adamsituun kan fayyadamu yoo ta’u, adamsamtuun immoo ni miidhama.

fknf:-Hariiroon leencaa fi gafarsa gidduutti uumamufakkeenya ta’a.Adamsitoonni qaama nafa salphaa fi si’atoowaan qabaniif salphaatti adamsanii soorataargachuu ni danda’u. Bineeldoonni kan akkaleencaa fi qeerransaa foolii dha’uun adamsamtuuisaanii hordofuun argachuu danda’u.


Komensalizimii

Komensalizimii

sorachiichuun ykn waljirrachisni baaqee(Ingiliffan:Commensalism) hariiroo xinlubbaawaa sanyii adda addaa gidduu ta’ee kan sanyiin tokko fayyadamaa ta’ee inni biraa garuu kan hin fayyadamnee fi hin miidhamnee dha. Fakkeenyaaf, qurxummii xiqqaan Riimooraa jedhamu qurxummii shaarkii jedhamu jalatti qabatee haftee nyaata shaarkii soorata. Shaarkii irra miidhaan gahu kan hin jirre yoo ta’u faayidaan inni argatus hin jiru. Riimooraan garuu fayyadamaadha. Allaattiiwwan loon jala adeemuun yeroo loon marga dheedan ilbiisoota marga keessaa yaa’an sooratu. Loon irraa miidhaan qaqqabu hin jiru; bu’aas hin argatan. Allaattonni garuu fayyadamtootadha. Simbirroonni muka irratti man’ee isaanii ijaarrachuun fayyadamu, mukti garuu fayyadaa argatus ta’e miidhaan irra gahus hin qabu.


Qajojii:Naannoo

Qajojii:Naannoo


Qajojii:UNESCO

Qajojii:UNESCO


Dadacha'insa Lafaa

Dadacha'insa Lafaa

Dadacha'insa Lafaa adeemsa keessoo keessaa tokko yoo ta’u kunis humnoonni lama gama faallaa irraa gara walii isaaniitti yeroo socho’an kan uumamudha. Sababa humna kanaan, baqaannii lafaa walittii dacha’u. Adeemsi sababa dhiibbaatiin Baqaannii lafaa dacha'uu Dadacha'insa Lafaa jedhamuun beekama. Humnoonni dhiibbaa dadacha'insa lafaa kan maddisiisan akka waliigalaatti karaa lamaatiin uumamu. Isaanis:

a) Yeroo urundoon(kutaa) lafaa lama gara walitti yoo socho’aa jiran

b) Yeroo urundoon(kutaa) lafaa tokko gara urundoon(kutaa) lafaa dhaabatattii yoo socho’e

Dadacha’iinsi lafaa kan uumamuu naannoo kattaan kuus-mansaa itti argamutti. kattaan kuusmansaa akka kattaalee biroo cimaa/jajjaboo waan hin taaneef dadacha’insaaf saaxilama. Sababni dadacha’insa lafaa humnoota keessa lafaatii ka’aniidha. Haa ta’u malee, naannoo kanatti akka volkaanoo wanti lafa keessaa bahee kuufaman hin jiru, yookiin qaamni lafaa caccabeefi babbaqaqee citee gad lixu hin jiru. Naannoo dadacha’iinsiitti uummamuutti lafti oldhiibbamuun gaarreenifi tulluuwwan faan ni’uumamu. Bakka humni cimaan jirutti gaarreen gurguddoo ta’an ni uummamu. Gaarreen gurguddaan kaaba Afrikaa kan akka Atlaasii, Awurooppaa Alpisiifi Eeshiyaa Himaaliyaa faan sababa dadacha’iinsaan uumaman. Humnoonni keessa lafaatii maddanii qaama lafaa irratti jijjiirama guddaa fidan dhala namaafi lubbu qabeeyyii biroo irrattis miidhaa salphaa irraa kaasee hamma cimaa ta’etti dhaqabsiisuu danda’u. Fakkeenyaaf dhoo’insa voolkaanoo bara 2002 Haayitii keessatti raawwate fudhachuun ni danda’a.

Section::::Garreen dadacha'oo.
Gaarreen dacha’an kan uumaman sooloqqee lafaa ykn irra lafaa kan ol kaafameen, fi humnoota dhiibbaatiin kan dachaafamanini dha. Isaanis kan uumaman yeroo gabatee ykn dirrii (plate) lama gara walitti socho’an. Humni dhiibbaa sababa sochii kanaatiin uumamu dhagaa biyyee gara oliitti dhiiba gara dacha’iinsa walduraa duubaan. Gaarreen dachaa yeroo baay’ee dhagaa biyyee irraa kan uumaman yoo ta’u yeroo baay’ee qarqara ardiilee irratti argamu. Kunis kan ta’eef kuufamni dhagaa biyyee furdaan akka waliigalaatti qarqara ardiilee irratti kuufamee waan tureef. Gaarreen dachaa gosa lama qabu: gaarreen dachaa dargaggoota (umriin isaanii waggaa miliyoona 10 hanga 25, fakkeenyaaf, Atlaas, Rookii fi Himaalaayaas) fi gaarreen dachaa durii (umriin isaanii waggaa miliyoona 200 ol, fakkeenyaaf, Keep Range, Urals Raashiyaa fi Appalachians USA keessatti).Gaarreen hedduun dadacha'insan uumamaniiru. Gaarreen Andees, gaarreen Rookii, gaarreen Alps, gaarreen Himaalaayaa fi gaarreen Alps Awustiraaliyaa fakkeenya tokko tokko. Gaarreen Atlaas kaaba dhiha Afrikaa fi Gaarreen Keep Reenjii (Drakensberg) Afrikaa Kibbaa keessatti argaman dadacha'insaan kan uumamanidha. Adeemsi ijaarsa gaara kun Tuulleessuu ykn jaargaara (orogeny) jedhama.


Dadacha'insa goophaa(Anticline)

Dadacha'insa goophaa(Anticline)

Ji’ooloojii caasaa keessatti, Dadacha'inssi goophaa(Anticline) gosa dadacha'insa boca xiyyaa fakkaatuu fikan koochoowwan ykn millii dacha'insaa gara oliitti walitti dhufan, jechuunis millii dirraa siqqaawaa(axial plane) dadacha'insaa irraa fagaatanii kan gonbiffamee yoo ta’u umriin isaanii bekkamaadha ykn kan bayyee turaaniidha. Dadacha'insa goolbaan(syncline) ammoo faallaa Dadacha'insa goophaa(Anticline) ti. Dadacha'insa goophaa(Anticline) idileen ol goophataa kan ta’ee dha Dadacha'insa goophaa(Anticline) adda baafamuu fi Dadacha'insa xillaawaa ykn Farboca (Antiform) irraa adda baafamuu kan danda’an tartiiba baqqaanoota dhagaa kanneen gara giddugaleessa dachaatti tartiibaan dullooman. Kanaafuu, hariiroon umurii gosa dhagaa adda addaa gidduu jiru yoo hin beekamne jechi Dadacha'insa xillaawaa ykn Farboca (Antiform) jedhu fayyadamuu qaba.


Dadacha'insa goolbaa(Syncline)

Dadacha'insa goolbaa(Syncline)

Ji’ooloojii caasaa keessatti, Dadacha'insa goolbaa(Syncline) dacha’insa baqaana gara gadittii golbaatee dha.Miilli (cinaachi) dacha’iinsa golbaa dhidhima(through) irraa fagaatee gadi liixaa deema.Humnoota dhiibbaatiin (compression force) kan uumamudha, Dadacha'insa goophaa(Anticline) ammoo faallaa Dadacha'insa goolbaa(Syncline) ti. Dadacha'insa goolbaan akkaataa adda addaatiin dacha’uu gara gadiitti ( Dadacha'insa Dhooqaawaa (Synform) ), dadacha'insa goolbaa dhooqaa (jechuunis dhidhima) jedhamee waama, garuu dadacha'insi goolbaan gara oliitti akeekan yeroo babbaqannii garagalfamee fi dacha’e (Dadacha'insa goolbaa xillaa'atu) argamuu danda’u.


Kaleessituu(Telescope)

Kaleessituu(Telescope)

Kaleessituun(Afaan ingiliziin:- Telescope) meeshaa ooptikaalaa wantoota fagoo

jiran sirriitti arguun hubachuuf gargaaruu dha. Kanaaf Kaleessituun meeshaa qorannoo xinhawaa qaamolee samii keessa fagaatanii argaman kanneen akka Urjilee, lafjoo, balbala'a, qorsaa, qanqorsaa qorachuuf garagaara jechuu dha. Kalesituun lafa gubbaatti yookiin samii keessatti akka tajaajilan gochuun ni danda`ama. Fakkeenyaaf kaleessituun Huubilii buufata qorannoo xinhawaa samii keessatti argama. Odeeffannoowwan madanaan qaamolee hawaa keessaa irraa dhufu Kaleessituu kanaan funaanamee argannoo fi qorannoo dhalli namaa geggeessu deeggara.

Kaleessituuwwan qabatamaan beekaman jalqabaa kaleessituuwwan caccabsan kanneen leensii ykn kalaa geejjibaa qaban yoo ta’an, jalqaba jaarraa 17ffaatti Nezerlaanditti kan kalaqamanidha. Isaanis hojiiwwan lafaa fi xin hawaa lamaan isaaniif itti fayyadamaa turan .


Maayikirooskooppii

Maayikirooskooppii

Maaykirooskooppii Ykn Fullee Guddiftuu (danuu: maaykirooskooppoota ykn Fulleewwan Guddisoo) (Afaan Ingiliffaatiin: microscope) meeshaa wantoota xixiqqoo ijaan arguu hin dandeenye guddisan ykn walnyaatinsa isaanii adda baasuu fi qorachuuf jecha bal’ina gaarii wantootaa agarsiisuudha.Maayikirooskoopii.” Jechi “microscopic” ykn “microscopic” jedhu waan gargaarsa maaykirooskooppii qofaan ilaalamuu danda’u ibsuuf kan itti fayyadamnu yoo ta’u, maaykirooskooppii meeshaalee baayoloojii keessatti baay’inaan itti fayyadaman keessaa tokko yoo ta’u, ogeeyyiin baayoloojii lubbu qabeeyyii, seelii, . akkasumas kutaalee isaanii xixiqqoo ijaan mul’achuu hin dandeenye.

Section::::Seenaa.
Orgaanizimoonni hammaan garaagarummaa qabu. Orgaanizimoonni hammaan baay’ee xixiqqoo ta’anii ija qullaan hin mul’anne jiru. Isaanis maayikroo-orgaanizimoota jedhamu. Maayikiroo�orgaanizimoota kanneen maayikrooskoppii fayyadamuun ilaaluun ni danda’ama. Bara 1665 (ALA) namni lammii biyya Ingiliizii ta’e Rooberti Huuk maayikrooskoppii tolcheen solloqqee mukaa yommuu daawwatu kutaalee xixiqqoo hedduu arge. Kutaalee xixiqqoo hedduu kanas seelii jechuun moggaase. Jechi seelii jedhu kun yeroo kana booda hojiirra ooluu eegale. Bara 1673 (ALA) immoo namni lammii biyya Hoolaandii ta’e Antoonii Vaan Liweenhuuk maayikrooskoppii Rooberti Huuk caalaa baay’ee fooyya’aa ta’e tolche. Innis maayikroo-orgaanizimoota seel-qeenxee adda addaa kan akka baakteeriyaa, paaraamisiyamii akkasumas sanyii kormaa (ispeermii) yeroo jalqabaaf maayikrooskoppii isaa fayyadamuun kan daawwate yoo ta’u, fakkii isaanii kaasuun waa’ee isaanii ibsuu danda’eera

Section::::Gosoota.
Section::::Maayikrooskoppii salphaa.
Maayikrooskoppii salphaan leensii tokko qofa kan qabudha. Leensiin harkaa (Fakkii 4.1) fakkeenya gaarii maayikrooskoppii salphaati. Innis wantoota si’a 10 hanga 20 (10X - 20X) guddisee mul’isuu danda’a.

Section::::Maayikrooskoppii kompaawundii.
Maayikrooskoppiin kompaawundii sirna leensootaa lama qaba. Isaaniis leensii ilaaltuufi leensoota wanteessaati. Maayikrooskoppiin kompaawundii leensii ilaaltuu tokko (monocular) yookiin leensoota ilaaltuu lama (binocular) qabaachuu danda’a. Leensiin ilaaltuu dandeettii guddisee mul’isuu adda addaa qaba. Leensiin ilaaltuu hedduun isaanii dandeettii eddattoo si’a kudhan (10X ) guddisee mul’isuu qabu. Leensoonni wanteessaa immoo dandeettii guddisee mul’isuu adda addaa qabu. Isaanis abbaa aangoo gad-aanaa si’a afur (4X ), abbaa aangoo gidduu galeessaa si’a kudhan (10X), abbaa aangoo ol’aanaa is’a afurtama (40X )fi kan cuuphaa zayitaa immoo si’a dhibba (100X) kan guddisanii mul’isuu danda’u. Hammi guddisee mul’isuu maayikirooskoppii kompaawundii kan shallagamu humna guddisee mul’isuu leensii ilaaltuufi kan leensii waanteessaa waliin baay’isuu ta’a. Humna guddisee mul’isuu waliigalaa = humna guddisee mul’isuu leensii ilaaltuu X humna guddisee mul’isuu leensii wanteessaa.


Gaaddiddeessuu Addeessaa

Gaaddiddeessuu Addeessaa

Ji'a dukkanaa'uun taatee uumammaa kan Gaaddiddeessuun addeessaa kan uumamu yemmuu dacheen gidduu aduu fi addeessaa ooluudhaan ifa aduu irraa dhufu golguun addeessa irra akka hin buune gootuu dha.


Gaaddiddeessuu Aduu

Gaaddiddeessuu Aduu

Gaaddiddeessuun aduu kan uumamu yemmuu addeessi aduu fi lafa gidduu ooluun addeessi gaaddidduu isaa muraasa lafa irratti buusuu dha.

Naannoon gaadiduu limixii (umbiraan) uwwifamee gaaddiddeessuun aduu guutuun uumamutti aduun waan dhokattuuf hin mul`attu. Naannoo gaadiduu dimimmisa (peenumbiraa) uwwifametti immoo gaaddiddeessuu gartokkee waan uumamuuf gartokkee aduutu mul`ata.Gaaddiddeessuun kan wayitii hunda hin uumamneef moociin addeessi lafa irra ittiin naanna`uu sadhata dacheen daandii ishee irra biiftuun naannoftu 5 waan dabee argamuufiidha..


Darbuukeessuu(Pollination)

Darbuukeessuu(Pollination)

Biqiltoonni daraaraa sanyii fi firii godhachuuf jalqaba poolaniin(nadhii daraaraan) qaama kormaa irraa gara istiigimaatti darbuun barbaachisaa dha. Adeemsi poolaniin qaama daraaraa kormaa (antarii) irraa gara qaama daraaraa dhalaatti darbu poolineeshinii(darbuukeessuu/daraareessuu) jedhama. Biqltootni daraaraa gosa poolineeshinii lama qabu.

Isaanis: of-darbuukeessuu fi darbuukeessuu alagaati.

Of-Poolineessuu ykn of-darbuukeessuu: Adeemsa kanaan poolaniin daraaraa kormaa (antarii) biqilaa tokko irraa ka’uun gara istiigimaa ofii isa irratti darba. Poolineeshinii gosa akkasii kun sanyiin biqilaa daraaraa tokko kan biroo waliin osoo walitti hin makamiin akka itti fufu taasisa. Biqiltoota haala kanaan wal-horaniif baaqelaa, jirbii fi suufiin fakkeenya ta’uu danda’u.
Poolineessuu alagaa ykn darbuukeessuu alagaa: Poolineessuun alagaa, adeemsa poolaniin qaama daraaraa kormaa biqilaa tokko irraa gara qaama daraaraa dhalaa biqilaa biraa kan sanyii akaakuu tokkootti darbuu dha. Poolineeshinii gosa akkanaatiif poolineessitonni barbaachiisoo dha. Fakkeenyaaf qilleensa, bishaanii fi bineeldota.

Section::::darbuukeessiistoota.
Poolineeshiniin leetaawaa(biotic) yookiin Al-leetaawaa (abiotic) ta’uu danda’a. Poolineeshiniin baayootikii poolineetaroota ykn darbuukeessiistoota lubbuu qaban irratti hirkatee pooliin daraaraa tokko irraa gara daraaraa biraatti sochoosa. Poolineeshiniin abiyootikii qilleensa, bishaan ykn rooba illee irratti hirkata.

Section::::Poolineeshinii Leetaawaa/ lubbaawaa.
poolineesinii lubbu qabeeyyiin raawwatamu
Section::::Poolineeshinii Alleetaawaa ykn Allubbaawaa.
Pooliineeshiniin abiyootikii mala lubbuu hin qabne kan akka qilleensaa fi bishaanii fayyadamuun pooliin daraaraa tokko irraa gara daraaraa biraatti sochoosa. Kunis biqiltuun kun daraaraa fi nadhii daraaraa poolineetota hawwachuu caalaa kallattiin pooliin irratti anniisaa akka baasu isa dandeessisa . Poolineeshiniin qilleensaa poolineeshinii abiyootikii gidduutti baay’inaan mul’ata.


Ofii poolineessuu

Ofii poolineessuu

Of-Poolineessuu ykn of-darbuukeessuu: Adeemsa kanaan poolaniin daraaraa kormaa (antarii) biqilaa tokko irraa ka’uun gara istiigimaa ofii isa irratti darba. Poolineeshinii gosa akkasii kun sanyiin biqilaa daraaraa tokko kan biroo waliin osoo walitti hin makamiin akka itti fufu taasisa. Biqiltoota haala kanaan wal-horaniif baaqelaa, jirbii fi suufiin fakkeenya ta’uu danda’u.


Sanyii

Sanyii

Xin-Biqila keessatti, sanyii miciree biqiltootaa fi kuufama nyaataa hin guddanne kan haguuggii alaa eegumsaa kan Qola sanyii (testa) jedhamu keessatti marfameedha. Walumaagalatti, jechi "sanyii" jedhu waan facaafamuu danda'u kamiyyuu jechuudha, kunis sanyii fi qola ykn qoccee dabalatee ta'uu danda'a. Sanyiiwwan bu'aa oovuulii bilchaate yoo ta'u, erga kiisha miciree isparmii pooliin irraa argamuun walhormaata, zaayigootii uumuun booda . Micireen sanyii tokko keessa jiru zaayigootii irraa guddachuun naannoo oovaaliitti kootii sanyii uumuun, guddinni osoo hin dhaabatin biqiltuu haadha keessaa hamma murtaa’e tokkotti guddata.


Soora sanyii

Soora sanyii

Soora sanyii ("Endosperm)"":-tishuu sanyii angiosperms (biqiltoota daraaraa) keessatti miciree marsee sooru ."


Hiddala(Radicle)

Hiddala(Radicle)

Xin-biqila keessatti, Hiddalli(radicle) kutaa jalqabaa biqiltuu ( miciree biqiltuu guddachaa jiruti ) yeroo adeemsa muta'uu sanyii keessaa ba'uudha . Hiddalli hidda miciree biqiltuu sanaa yoo ta’u, biyyee keessatti gara gadiitti guddata. Hiddalaa olitti Jirmoota micireewwanii yookiin soomayyoo(haaypokootiilii), kan kotyledon (s) deeggarudha.


Mutaa’uu Sanyii

Mutaa’uu Sanyii

Mutaa’uun sanyii adeemsa sanyiin biqiluun biqiltuutti guddatuudha. Mutaa’uun sanyii bishaan ofitti fudhachuun eegala. Bishaan gara sanyii erga seenee booda, akka bokoku taasisa. Sanaan booda, micireen sanyii keessatti argamu guddachuu fi dagaaguu jalqaba. Sanyiin yeroo biqilu nyaata of keessatti kuufatee jiru soorachuun guddata.

Section::::Biqiltoota sanyii.
Biqiluun yeroo baay’ee guddina biqiltuu sanyii tokko keessa jiruudha; bu’aan isaas biqiltuun akka uumamu taasisa. Akkasumas adeemsa maashinarii meetaabolii sanyii deebi’ee hojiitti hiikuu fi bu’aan isaa radicle fi plumule akka uumamu taasisudha. Sanyii biqiltuu vaaskilarii paakeejii xiqqaa seelii walhormaataa dhiiraa fi dubaraa erga walitti makamee booda firii ykn koonii keessatti oomishamuudha. Sanyiiwwan guutummaatti guddatan hundinuu miciree kan of keessaa qaban yoo ta’u, gosoota biqiltoota baay’ee keessatti kuufama nyaataa tokko tokko kuusaa, kootii sanyiitiin kan marfaman. Biqiltoonni tokko tokko sanyii baay’ina garaa garaa kan miciree hin qabne ni uumu; kunniin sanyiiwwan duwwaa gonkumaa hin biqilleedha. Sanyiiwwan dormant sanyiiwwan jiraachuu danda’anii fi guddina isaanii deebi’anii jalqabuuf kaka’umsa keessoo ykn naannoo addaa waan barbaadaniif hin biqilne dha. Haala sirrii ta’een sanyii biqiluu kan jalqabu yoo ta’u, micireenis guddachuu jalqaba, gara biqiltuutti guddata.


Habaqaala

Habaqaala

Habaqaalli biqiltuu xiqqaa sanyii irraa biqiludha .


Magarree(plumule)

Magarree(plumule)

Magarree(Afaan ingiliziin:Plumule )kutaa miciree sanyii keessaa bahee gara lata(qaama hiddaa olii) biqiltuutti guddatudha. Qaamolee akka Jirma, daraaraa, firii fi sanyiitti dagaaga. Plumuuliin lata biqiltuu  waan uumuuf, footosinteesii ykn Qophifa raawwachuuf itti gaafatamummaa qaba.


Edgar de Wahl

Edgar de Wahl

Edgar Alexei Robert von Wahl ykn de Wahl (23 Hagayya 1867 - 9 Bitootessa 1948) barsiisaa, herregaa fi afaan barataa ture. Interlingue ("Occidental" jedhamuun kan beekamu) kan uume ta'uun beekamaa dha.


Interlingue

Interlingue

Interlingue, jalqaba "Occidental" jedhamu afaan gargaaraa addunyaa kan bara 1922 uumamee fi bara 1949 maqaa isaa jijjiirame. Uumaa isaa kan taʼe Edgaar de Waal, sirreeffama afaanii fi amalawwan uumamaa hunda caaluuf yaalii godheera. Jechoonni kun jechoota duraan afaan garaagaraa keessatti argaman irratti kan hundaa'e yoo ta'u, sirna jechoota duraa fi boodaa beekaman fayyadamu.


Durri diimaa

Durri diimaa

Durrii Diimaa ykn ifee ykn moogaa dhiigaa (Ingiliffaan:- ruby) dhagaa gati jabeessa halluu diiminnee hanga diimaa dhiigaa, gosa albuuda korunndamii ( aluminium oxide ) ta’eedha. Durrii Diimaan faaya aadaa baay'ee beekamaa ta'e keessaa tokko yoo ta'u baay'ee kan turudha. Gosoonni korundumii qulqullina dhagaa gati jabeessa qaban kan biroon saafiraa jedhamu . Durrii Diimaan dhagaa gati jabeessa aadaa kaardinaalii keessaa tokko yoo ta'u ametistii, Durrii culqiisaa (sapphire), Diggaa ykn ifee (Emerald) fi Moogaa(daayimandii) cinatti . Jechi "Durrii Diimaa" afaan ingliziin ruby jedhu "ruber", Laatiin diimaa jechuudha. Halluun Durrii Diimaa sababa elementii kiroomiyeemii irraa kan ka'edha .


Moogaa(Diamond)

Moogaa(Diamond)

Diyaamandiin bifa hawwataa kan qabuu fi wantoota ciminaan beekaman keessa isa tokkoodha. Alootrooppota kaaboonii keessaa diyaamandiin baay’ee qulqulluu dha. Elektiriikii fihoo’aa ofkeessa waan hindarsineef ittisoo hoo’aa fi electriikii gaarii dha


Albaadhessa

Albaadhessa

Albaadhessonni garee bal'inaan raabsamee fi adda addaa kan hoosistoota galaanaa gadameessa guutummaatti bishaan keessa jiraatani dha . Akka garee al-seerummaa fi dubbii, isaan miseensota gurguddoo infraorder Cetacea, jechuunis cetaceans hunda dolphins fi porpoises irraa kan hafe wajjin walsimu. Doolfiinii fi porpooyisiin ilaalcha sirnaa, klaadistikii irraa akka qurxummii galaanaatti ilaalamuu danda’u. Whale, dolphins fi porpoises tartiiba Cetartiodactyla, kan miila walqixa qaban kan of keessaa qabu. Firoonni isaanii lubbuun jiraatan kanneen seetaasii hin taane kanneen dhiyoo ta'an hippopotamuses, isaanis ta'e seetaasiyeenonni biroo gara waggoota miliyoona 54 dura irraa adda ba'aniidha. Parvorders lamaan whale, baleen Albaadhessonni (Mysticeti) fi toothed Albaadhessonni (Odontoceti), akaakayyuu waloo isaanii isa dhumaa naannoo waggoota miliyoona 34 dura akka qaban yaadameera. Mysticetes maatii afur amma jiran (jiraataa) of keessatti qabatu : Balaenopteridae (the rorquals), Balaenidae (Albaadhessonni mirgaa), Cetotheriidae (the pygmy right whale), fi Eschrichtiidae (the grey whale). Odontocetes Monodontidae (belugas fi narwhals), Physeteridae (the sperm whale ), Kogiidae (Cuggee fi pygmy sperm whale), fi Ziphiidae (Qoffee Albaadhessonni), akkasumas maatii ja’a dolphins fi porpoises kanneen akka Albaadhessonni hin ilaalamne of keessatti qabata miira al-seerummaatiin.


Shimelis Beekele

Shimelis Beekele

Shimelis Bekele Godo (Amajjii 2, 1990 dhalate) kubbaa miilaa Itoophiyaa kan taphataa miidiyaa taphataa garee Liigii Ispeeriyaa ENPPI fi kaappitaantii garee biyyaalessaa Itoophiyaa ti.Waancaa Biyyoota Afrikaa bara 2013 fi 2021tti Itoophiyaa bakka bu'eera.


Saaphaphuu

Saaphaphuu

Saaphaphuun garee lubbu qabeeyyii adeemsa Qophifaattin anniisaa ifa qabachuu danda’anii yoo ta’u, wantoota inorganik ykn mitilee'i (yeroo baay’ee bishaan kaarboondaayi’oksaayidii) gara wantoota orgaanikin ykn helee'ii (sukkaara) anniisaa kuufamaatti jijjiiru.

Section::::ibsa.
Yeroo darbe Saphaphuuwwan akka biqiltoota salphaa ta’anii kan ilaalaman yoo ta’u, isaan keessaa tokko tokko Embryoids ykn biqiltoota ol’aanoo jedhamuu danda’an waliin kan walqabatanidha. Garuu arrii dhagaa biroo pirootistoota kan bakka bu'an fakkaatu, mootummaa Protists keessatti kan argaman protozoa cinatti, isaanis caalaatti bineensota fakkaatu. Ija warra jijjiirama tirannaa hordofaniin, saaphaphuun akka adeemsa jijjiirama tirannaa tokko bakka bu’utti fudhatamuu hin danda’u, garuu sadarkaa gurmaa’ina orgaanikii seenaa jireenyaa jalqabaa jireenya lafaa keessatti yeroo hedduu jijjiirama hedduu keessa darbuu danda’a.

Saphaphuu maqaa garee biqiltoota adda addaa gosoota kuma 20,000 ol ta’an kan agarsiisu yoo ta’u, Saphaphuuwwan kun boca, guddinaa fi akkaataa jireenyaatiin bifa adda addaatiin argamu. Ogeeyyiin biqiltootaa jechi Saphaphuu jedhu garee biqiltootaa amala hedduu qaban agarsiisuu akka danda’u irratti waliigalaniiru, isaan keessaa kanneen barbaachisoo ta’an:

1- Saaphaphuu hidda, jirma, daraaraa, ykn baala dhugaa hin qaban.Isaanis garee lubbiyyoo, tokko isa kaan cina dhaabbatee dha.

2- Irra caalaa bishaan (galaanaa fi bishaan qulqulluu) keessa jiraata.

3- Kiloorofiilii ykn waan Bilfee coqorsa ykn dibamagarisa jedhamu kan of keessaa qabu yoo ta’u, kunis nyaata biqiltootaa fi lubbuun jiraachuuf wanta barbaachisaa ta’e saaphaphuunis qophifa raawwatu

Section::::Sirna ramadii.
Koreen Idil-addunyaa Seera Moggasa Biqilaa ramaddii Saaphaphuuf maxxantuwwan xumura murtaa’e akka fayyadaman yaada dhiyeessee jira. Matantuwwan kunniin akka armaan gadiitti dhiyaataniiru.

-faayitaa (-phytae) murnaaf, Faayisiyaay (-phyceae) gitaaf, faayisidaay (-phycideae) cita-gita, alas (-ales) tartiibaaf, inaalas (-inales) cita-tartiibaaf , Asiyaas (-aceae) Warraaf, oydis (-oidease) cita warraaf, maqaa Giriikii irratti hundaa’e qaccee, maqaa Laatiin irratti hundaa’e sanyii. Saaphaphuu qaccee 800 ol kan ta’u yoo ta’u, tokkoon tokkoon Saaphaphuu qaccee isaa irraa sanyii adda addaa qaba.

Section::::Amaloota ramaddii Saaphaphuu bu’uura sadarkaa tokkoffaa ta’an.
Ramaddiin Saaphaphuu inni jalqabaa amala xinbooca murtaa’e irratti hundaa’a. Amaloota kana keessaa ijoon:

(a) walnyaatinsadibamagariisaa, (b) uumama keemikaalaa nyaata kuufame, (c) gosa, lakkoofsa, qabxii walqunnamtii fi dheerina walqabataa Lubbiyyoo socho’aa (d) caasaa cicha Lubbiyyoo fi

(e) Lubbiyyoo keessatti niwukilaasiin(wirmaatni) sirnaan qindaa’e yookiin caasaa Lubbiyyoo adda ta’e barbaachisaa ta’e jiraachuu fi dhabuu.

Gareen saaphaphuuwwanii gurguddoon akka armaan gadiiti

Saaphaphuu magariisaa (chlorophyta) .

Saaphaphuu Balcii (Bacillariophyta)

Saphaphuu Sookkaawaa (Chrysophyta)

iyuuginoofaayitii (Euglenophyta)

daaynooflajilataa (Dinoflagellata)

Saaphaphuu Magaala (Phaeophyta) .

Saaphaphuu Diimaa (Rhodophyta)

Saaphaphuu cuqul-magariisa (Cyanobacteria)

Section::::Xin-boca.
Saaphaphuuwwan uumamtoota adda addaa xin-boca ajaa'ibaa qabanidha. xinbocni isaanii irratti hundaa’uun seelonni akka armaan gadiitti ramadamuu danda’u: Saaphaphuu Baaq-Lubbiyyoo , Saaphaphuu kolonaawa, Saaphaphuu nafliifaawaa, Saaphaphuu dibaalaawaa fi Saaphaphuu faaggaawaa \

1. Saaphaphuu Baaq-Lubbiyyoo tokkoo: Seelota ykn lubbiyyoolee tokkicha hin sochoone cicha Lubbiyyoo qaban ykn seelota hin sochoone wanta maxxanuu keessatti argamaniidha.

2. Saaphaphuu kolonii: Garee idilee orgaanizimoota xixiqqoo Saaphaphuu.

3. Saaphaphuu dibaalaawaa (Filamentous algae): Isaanis tishuulee akka funcaa haada callee qindaa’anii dha. Gosoonni akka Spirogyra sanyii kan hin qabne yoo ta’u, kaan kan akka Stigonema ammoo sanyii kan qabanidha.

4. Saaphaphuu faaggaawaa(Siphonaceous algae): Saaphaphuu faaggaawaas kanneen lubbiyyoo tokko keessatti niwukilasii baay’ee qabanidha.

5. Saaphaphuu nafliifaawaa(Parenchymatous algae):Saaphaphuu nafliifaawaa saaphaphuu qaama Habaaqiilaawaa(fibrous) qabanidha. Fakkeenyaaf, dheerinni isaa meetira hedduu kan safaruu danda’u Maakroosiistis orgaanizimoota bishaan keessa jiraatan keessaa isa tokko.

Section::::Madda wabii.
https://www.lenntech.com/eutrophication-water-bodies/algae.htm#ixzz6aq4M83Vi

Archive copy the original http://en.wikipedia.org/wiki/Algae


Tigiroota Hanshin

Tigiroota Hanshin

Hanshin Tigers garee beeysiboolii Jaappaan ti.
Section::::ilaalcha waliigalaa.
Hanshin Tigers garee beeysiboolii Jaappaan keessatti baay'ee jaallatamu yoo ta'u hordoftoota guddaa qabu.

Section::::kan qajeelche.
Namni Shofu Okada jedhamu leenjisaa yoo ta'u taphattoota caalaa jaallatamaadha.


Basakkaa(Twilight)

Basakkaa(Twilight)

Basakkaa jechuun ifa ifa aduutiin qilleensa gubbaa keessatti faca'uudhaan uumamudha, yeroo Aduun dayeessa gadi jirtu, kunis qilleensa gadii fi fuula lafaa ibsa.


Kuufannoo

Kuufannoo

Kadeedaa ykn koomputeera keessatti, yaadannoo meeshaa ykn sirna odeeffannoo battalumatti kompitara ykn jabajjii kedeedaa(computer hardware) walqabatee fi meeshaalee elektirooniksii lakqurxaawaa(digital) keessatti akka fayyadamaniif kuufachuuf gargaarudha.

Kuufannoon kompitaraa, akka tarree mannee kan lakkoofsa keessa kaa'uu ykn irraa dubbisuun danda'amutti ilaalun ni danda'ama. Manneen tokko tokkoonsaa teessoo lakkoofsaa (numbered address) kan qabu yoo ta'u lakkoofsa tokko kaa'uu danda'a. Kompitarri ajaja akka "lakkoofsa 123 mannee teessonsaa 1357 ta'e keessa kaa'i" ykn "lakkoofsa mannee teessonsaa 1357 ta'e keessa jiru kan mannee teessonsaa 2468 ta'e keessa jiru wajjin walitti ida'ii mannee teessonsaa 1595 ta'e keessa kaa'i" jedhu fudhachuu danda'a. Odeeffannoon kuufannoo keessa kaawwame waan kamiyyuu ta'uu danda'a. Qubee, lakkoofsi, ykn ajajni kompitaraa kuufannoo keessa kaawwamuu danda'a. Kutaan Hujeessaa giddugaleessaa akaakuu odeeffannoo adda addaa waan gargar hin baafneef, odeeffannoo kuufannoon akka tarree lakkoofsaatti qofa ilaalu kana, mosajjiituu gargara baasee hiika kennaafi.

Kompitara ammayyaa hunda keessatti, manneen kuufannoo lakkoofa lamee (binary number) garee biitii sadeeti ta'een akka olkaawutti hojjatame. Baayitiin tokko lakkoofsa adda addaa 256 bakka bu'uu danda'a (2^8 = 256); 0 hanga 255 yookan -128 hanga +127. Lakkoofsa guddaa kuusuuf, baayitiin walitti aananii dhufan baayyee fayyadamna (yeroo baayyee lama, afur ykn saddeet). Lakkoofsi nageetiivii ta'ee yoo barbaaddame, yeroo baayyee akka kompilimeentii lamaatti (two's complement) kaawwamu. Tooftan biraas ni jira, garuu iddoowwan addayaatti fi seenaa keessatti itti fayyadamuun ala gara biraatti baayyee hin mullatu. Yoo lakkoofsaan bakka buufamuu danda'e, kompitaroonni odeeffannoo gosa kamiyyuu kuufannoo keessa kaa'uu danda'u. Kompitaroonni ammayyaa kuufannoo baayitii biliyoonaa ykn tiriliyoona ta'u qabaachuu danda'u.

KHG akaakuu mannee kuufannoo addayaa, kan kuufannoo isa guddaa caala saffisaan dubbifamuu fi barreeffamu danda'u, kan rejister jedhamu qaba. Gosa KHG irratti hundaa'ee, yeroo baayyee KHG tokko keessa rejisterii lamaa hanga dhibbaatu jira. Rejisteriin daataa yeroo baayyee barbaaddamu kaa'uf fayyada, kunis yeroo daatan sun barbaaddame hunda gara kuufannoo isa guddaa irraa dubbisuu oolcha. Yeroo KHG daataa tokkorratti hojjachaa jiru, daataa kuufannoo isa guddaarraa odoo hin taane (kuufannoon ija KYHtiin yoo ilaallamu suutumee dha) rejisteriirraa fudhachuun saffisa kompitaraa dabala.

Kuufannoon kompitaraa akaakuu lamaan dhufa: RAM fi ROM. RAM yeroo KHG ajaje daatan itti barreeffamuu fi irraa dubbifamuu danda'a. ROMn garuu, moosaajii fi daataa hin jijjiiramneetu itti godhamee dhufa, kanaafuu KHG ROMirraa dubbisuu qofa danda'a. ROMn wayita baayee ajaja kompitarri yeroo jalqaba kaa'u itti fayyadamu qabata.

Qabiyyeen RAM yeroo kompitarri cufame ni bada, garuu qabiyyeen ROM yoomiyyuu hin badu. KM keessatti, ROMn sagantaa addayaa kan BIOS jedhamu yoo qabatu kunis yeroo kompitarri jalqaba ka'u, sirna dalagaa kompitaraa baxxee jabaarraa gara RAMtti fe'uuf tajaajila. Kompitara idaatii (embeded computers) keessatti, kan yeroo baayyee baxxee jabaa hin qabne, mosajjiin barbaachisaa ta'e hundi ROM keessatti kuufama. Mosajjiin ROM keessatti kuufame firmiweerii jedhama, sababiinsaas mosajjii caala haardiweerii waan fakkatu fi. Kuufannoon filaashii (flash memory) garaa garummaa ROM fi RAM gidduu jiru dukkaneessa, yeroo cufamess daataa ni kaa'a garuummoo itti barreesunis ni danda'ama. Kuufannoon filaashii garuu RAM fi ROM caalaa baayyee suuta kan hojjatu waan ta'eef, fayyadamni isaa bakka saffisni guddaan hin barbaachifne keessatti qofa murtaa'a.

Kompitaroota xaxamaa ta'an keessatti, kuufannoo RAM kaashii (RAM cache) tokkoo fi sanaa ol qabaachuu danada'a, kunis rejisterii caala suuta kan hojjatu yoo ta'u garuu kuufannoo isa guddaarra saffisa qaba. Kompitaroonni kaashii akkanaa qaban, daataa yeroo baayyee barbaaddamu ofumaa gara kaashitti geessu, kana gochuufis saganteessarraa wanti eeggamu tokkoyyuu hin jiru.


Jabajjii Kedeedaa(Computer hardware)

Jabajjii Kedeedaa(Computer hardware)

Jabajjii kompiitaraa kutaalee fiizikaalaa kompiitaraa, kanneen akka keesii, yuunitii adeemsa giddugaleessaa (CPU), yaadannoo qaqqabummaa tasaa (RAM), hordoffii, hantuutee, kiiboordii, kuusaa daataa kompiitaraa, kaardii giraafiksii, kaardii sagalee, sagalee guddiftuu fi motherboard of keessatti qabata.

Section::::Jabajjii.
Jechi Jabajjii jedhu kutaa kompitaraa kan qaqqabamuu danda'u hunda agarsiisa. Sarkiyuutonni, torgii/agarsiisaa, humna dhiyeessituu, Haada, Gabatee cuqoo, maxxansaa, fi hantuutteen isaan kun hundi Jabajii dha.


Mosaajii

Mosaajii

Softiweeriin tuuta sagantaalee kompiitaraa fi sanadoota Mosaajii fi Agargoo(Data) kanaan walqabataniidha . Kun faallaa hardware, kan sirnichi irraa ijaaramee fi kan qabatamaan hojii raawwatu.

At the Saganteessaa sadarkaa gadaanoo, lakkada raawwatamuu danda'u qajeelfama afaan maashinii(meeshalaa) kan sammuu kompiitaraa dhuunfaatiin deeggarame of keessaa qaba —akkaataa idileetiin Kutaa Hujeessaa giddugaleessaa (Central Processing Unit - CPU) ykn kutaa adeemsa saxatoo (GPU). Afaan maashinii gareewwan gatiiwwan baayinarii qajeelfama sammuu kompiitaraa agarsiisan kanneen haala kompiitaraa haala isa duraa irraa jijjiiran of keessaa qaba. Fakkeenyaaf, qajeelfamni tokko gatii bakka kuusaa murtaa'e kompiitara keessatti kuufame jijjiiruu danda'a-bu'aan fayyadamaan kallattiin hin mul'anne. Qajeelfamni tokko hojiiwwan galtee ykn baasaa hedduu keessaa tokko waamuus ni danda'a, fakkeenyaaf, barruu tokko tokko iskiriinii kompiitaraa irratti agarsiisuu, jijjiirama haalata fayyadamaan mul'achuu qabu fiduu . Proosesarri qajeelfama tartiiba isaan kennameen raawwata, yoo gara qajeelfama adda ta'etti "utaaluu" qajeelfama kennameef ykn sirna hojiitiin addaan cite malee .

Section::::Mosajjii.
Mosajjiin qaama kompitaraa kan fiizikaala hin qabne kan akka sagantaa, daaataa, aaloo, fi kkf agarsiisu. Yeroo mosajjiin haardiweerii keessatti kuufame, kan salphaatti jijjiiruun hin danda'amne yoo ta'e (akka BIOS ROM), yeroo tokko tokko fiirmiweerii jedhama.


Wiixata

Wiixata

Wiixata(Dafinoo,Hojaduree,Isniina)Dilbata fi Kibxata gidduutti biyyoota hedduu keessatti guyyaa Jalqabaa torbanii yoo ta'u,Akka biyyota Arabattii immooGuyyaa isa lammaffaa ti..


Dilbata

Dilbata

Dilbata(Alada) guyyaa jalqabaa torbanii yoo ta'u Sanbataa fi Wiixata gidduutti argama . Biyyoota Isniina guyyaa jalqabaa torbaniitti, Wiixata guyyaa dhumaati.


Jimaata

Jimaata

Jimaata torban keessaa guyyaa shanaffaa yoo ta'u Kamisa booda fi Sanbata dura dhufa . Maqaan guyyaa kanaa bara Islaamummaa duraa Al-Urouba ykn Orouba ture.Afaan oromoon maqaa guyyaa kana kan Afaan Arabiffarra liqeeffate yoo ta'u guyyaa kabajamaa Muuslimootaati.


Kamisa

Kamisa

Kamisa guyyaa Afraffaa torbanitti, Roobii boodaa fi Jimaata dura . Maqaan kun Afaan arabiffarraa kan dhufee dha. innis shanaffaa jechuun dha


Roobii

Roobii

Roobii (ykn Arba'aa ) torban keessaa guyyaa 3ffaa yoo ta'u Kibxata booda fi Kamisa dura argama .


Kibxata

Kibxata

Kibxata torban keessaa guyyaa lammaffaa yoo ta’u, Wiixata booda fi Roobii dura. guyyaan kuniis kutaa oromiyaa keessatti maqaalee akka: lammaffoo,salaasaa,faca'aa Ayaana sanyii fikkf beekama.