Sababa daawwii Obaamaatiin Jiraattonni Finfinnee jeeqamaa jiru.

OMN:Oduu Adol.26,2015 Daaw’annaa Pirezidaantiin biyya Ameerikaa, Baaraak Obaamaa, Itoophiyaatti taasisan waliin walqabatee, biyyattiin humnoota nageenyaatiin muddamtee akka jirtu himame; Sakkatta’insa hunoonni kunneen raawwachaa jiraniinis ummanni rakkachaa akka jiru maddawwan Oromiyaa Midiyaa Network gabaasan. Maddawwan Oromiyaa Miidiyaa Network akka gabaasanitti, humni nageenyaa olaanaan Poolisoota Federaalaafi naannolee akkasumas humna waraanaa biyyattiirraa walitti babahe biyyatti bakkawwan garagaraatti ramadamee maqa nageenya eegsisuutiin namaafi konkolaataa karaarra deemu hunda sakkatta’uurratti argama. Maddawwan keenya Finfinneetti argaman akka jedhanitti, Finfinneen humnoota tikaatiin weeraramttee, waraanni addaa hidhannoo guutuudhaan ramadamee sababa nageenya eegsisuutiin magaalattii hunkuruurratti akka argamuufi ummata bahaafi galasaatti sakkatta’insaan rakkisaa akka jiru raga bahaniiru. Hunmi waraanaa kun sammiirraan helikooptarootaan deeggaramee, lafarratti daamdiiwwanirratt fageenya meetira shan shanirratti dhaabatee akka jiru kan himan maddeen Oromiyaa Miidiyaa Network, soda gara garaa ummatatti naqq akka jiran dubbatan. Boolee Buufata xiyyaaraa irraa eegalee hanga Masarraa Itoophiyaatti karaarra dhaabbachuufi konkolaataa karaarra dhaabuun dhorkaa ta’uusaa kan addeessan maddi Oromiyaa Miidiyaa network, magaalattiin haala mul’attee hinbeekneen eegamaa akka jirtu himanii, Mootummichi rakkina ummannni qabaachaa tureef xiyyeeffannaa lagee, ooggantoota biyyoota birootiif akka hintaane ta’ee mul’achuun ummata guungumsiisaa akka jiru yaada ummatarraa argatan wabeeffachuudhaan gabaasaniiru. Magaalaa Finfinneetti, daandiiwwan keessummaan irra deema jedhaninn yaadan hunda haala armaan dura mul’atee hinbeekneen qulqulleessuudhaan haala qabatamaa ture dhoksuurratti akka argaman kan addeessan maddi Oromiyaa miidiyaa network kan biraa, yeroo kanatti namoonni harka qalleeyyii mana dhabanii daandii Finfinneerra jiraachaa turan karaarraa guuramanii bakki geessan akka hinbeekamnellee himaniiru. Kunis waan dura hinjirre, dhufaatii pirezidaantichaatiif qofa fakkeessaa akka jiran dubbatanii, gochi mootummichaa amantaa ummataa ofirratti dhabsiisaa jiraa jedhan. Maddi Oromiyaa Miidiyaa Network kan biroon Oromiyaa Bahaatti argaman akka jedhanitti, Magaalota akka Adaamaa, Shaashamannee, fi Hararitti konkolaattota buufatawwan garagaraatti dhaabsiisuudhaan sakatta’insa humnoonni tikaa Itoophiyaa raawwataniin ummanni dararaa argaa jira. Maddawwan kunniin akka jedhanitti, dhufaatiin Pirezidaantichaa faayidaan ummataaf kennurratti amanataa hangas jedhamu akka hinqabne yaadawwan ummataa bu’ureeffatanii gabaasaniru. Gabaasaan Tasfaayee Laggasaa ti.


Biyyoota Arabaa addaan qoqqooduuf karoorri 1982 kaayame hujiirra oolaa jiraachuu isaa Burqaan Oduu Addunyaa Montikaarlo ibsee jira.

Hegeree Oromiyaatiin Akka ibsa burqaa Oduu addunyaa Montikaarlo kanatti biyyi araba shan jechuun Iraaq Suriyaa Libiyaa Sudaani Yaman bakka 14tti kan addaan ciccituuf jiraatan tahuu burqaan oduu kuni ibsee jira.


Toophiyaa: Basaasni Telecomii Mirga Dhala Namaa Balaa keessa galche

Hatattamaan gadhiifamuuf kan qophaawe Itoophiyaa: Basaasni Telecomii Mirga Dhala Namaa Balaa keessa galche Teeknoolojiin biyya ormaa mormitoota biyya keessaa fi alaa basaasuuf oola (Barliin, Bitootessa 25, 2104) – Mootummaan Itoophiyaa meeshaa hammayyaa halagaatti fayyadamuudhaan basaasa telekoomii daangaa hin qabne hojjettoota mormitootaa, akkasumas gaazexessitoota biyya keessaa fialaatti argaman irratti basaasa gaggeessaa jira, Humaan Raayit Watch gabaasa har’a gadhiiseen ibse. Gabaasichi fuula 100 “‘Jarry waan hojjetnu hunda beeku’: Basaasa Telekoomii fi Interneetii Itoophiyaa,” jedhu keessatti akka ibsetti mootummaan itoophiyaa meeshaawwan hammayyaa biyyoota baay’ee irraa argateen hojii basaasaa namoota akka mormitootatti shakkaman irratti aanjeffateen jiraattota biyya keessaa fi baqattoota biyya alaa irratti basaasa gaggeessaa jira. Hojiin basaasaa mootummaa kun mirga dubbachuu fi yaada ofii bilisaan ibsachuu, gurmaayuu, akkasumas mirga odeeffannoo argachuu kan faallessudha. Mootummaan bilbila mobaayilaa hunda fi tajaajila Interneetii karaa mana hojii telekoomiitiin dhunfatee qabatee kan jiru yoo ta’u, Itiyoo-Telekoom kun hojii basaasa kana raawwachuu haala mijeessuu cimsee itti fufee jira. “Mootummaan Itoophiyaa sirna telekoomii dhuunfatee qabachuu isaa kana sagalee mormitoota ittiin ukkamsuuf akka mala tokkootti itti fayyadama,” jedhe Arvind Ganesan,daarektarri dhimma Huumaan Raayits Wach. “Dhaabbatootni biyya alaa kanneen tajaajila fi meeshaa adda addaa Mootummaa Itoophiyaaf kennan gochaan raawwatan kun sirnichi gama mirga nama ukkamsuutiin gochaa gaggeessu keessatti qooda fudhchuudhaan gochaa yakkaatiin himatamuuf of saaxilanii jiru.” Gabaasichi miidhamtoota 100 fi angawoota sirna basaasa keessatti hojjetan kan Itooophia fikan biyyoota biroo 10 waliin baatii sadaasaa 2012 fi Amajjii 2014 jidduu tti gaaffii fi deebii taasise irratti kan hundaayudha. Mootummaan guutummaan guutuutti sirna Telekoomii kna towatu waan ta’eef, angawootni basaastuu galmee oduu telefoona irratti dubbatame hunda argachuuf daangaa malee karaan akka banamuufii ta’eera jechuun ni dandayama. Jarri yaroo hunda fi akka salphaatti bilbila telefoonaa deemsa seeraa wayiituu hordofuu otoo isaan hin barbaachisiin waraabuu dandayau. Dubbiin maatii fi hiriyyootni yommu bilbila irratti dubbatan waraabame – keessattuu lakkoofsa bilbila biyya alaa kan qabu yoo ta’e – yaroo baay’ee akka maleetti namoota qabamanii hidhamaniif gaafatamanitti dhageessifama, sababuma kanaan akka dhaabota ugguraman keessatti miseensa ta’aniitii fudhatamanii ittiin yakkamu. Sararri mobaayilaa yaroo hiriirri nagaa gaggeeffamutti ni cufama, bakkeen hiriirtotni jiranis sanumaan hordofamee bira gayama. Miseenssi dhaaba siyaasaa duraanii tokko Humaan Raayit Wachitti akka himetti: “Gaaf tokko qabanii na hidhani, waan hundas natti argisiisani.” Bilbila ani bilbile hunda na argisiisan, dubbii ani obboleessa koo waliin dubbadhe tokkos na dhageessisani. Waayee siyaasaa bilbila irratti waan dubbanneef na hidhani. Bilbilli sun bilbila ani jireenya koo keessatti yaroo duraaf qabadhedha, anoo dura waanuman bilisaan ittiin dubbadhu tokko argadhe natti fakaatee ture.” Mootummaan kun marsaa odeeffanno (website) kanneen oduu bilisa ta’e dabarsan fi xiinxala siyaasaa gaggeessan hunda ukkamsuudhaan mirga namootni odeeffannoo argachuuf qaban dhiphiseera. Biyyoota xiinxaluuf Huuman Raayit Wachi fi Citizen Lab, wiirtuuqorannoo Univarsitii Torontoo kan haala nageenya fi mirga itti-fayyadama Interneetii qoratu qorannaa bara 2013 gaggeesseen Itoophiyaan marsaawwan odeeffannoo, gabatee miidiaa fi bilogaroota garee mormitootaa ukkaamsuu cimsitee akka itti fufte ibsa. Biyya miidiyaan bilisa ta’e akka malee dhiphatee jirutti, odeeffannoo akkanaa argachuun hedduu rakkisaadha.


ABOn jabaatu malee Carraan Oromoon qabu kan ‘native’ warra USA fii Canada ala hinta’u.

Qabsoon ummanni keenya roorroo diina jalaa bilisa ta’ee ulfinnaafi kabajaan jiraatuufi geeggeffamaa ture milkiin isaa bakka gayuu dhabullee injiffannooleen goonffatame kan akka salphatti shalagamuu miti. Keessattu qoodnni ABOn, kan ummata oromootiin jaalatmu kan lubbuun ilmaan oromoo qaqqaalii itti kafalameefi kafalaa jiran seena qabsoo oromoo keessatti bakka oli’ana qaba. Waggaalee diigdamman dabran kana keessa garuu ifaajeefi wareegaminni miseensonni ABO kafalaniin milkiileen argamani ergamittoota diinaatiin dhuunffatamee oromoo gama abbaa biyyummaatti jijjiruun faallaye diinaafi ulee ta’udhaan miidhaa oromoo irratti aggammatame osoo gatii keessa hingalichin yookan sodaachuun yookaan huminna itti dhabuudhaan alagaamma wajjiin oromoo saamuufii hiyyomisuudhaan kan duraanii caalaa tofitaan abbaa biyyummaa dhabisiisaa hiyyummaa jaarraa haaraya jalaatti seenisisaa akka jiran hubachuun beekkumissafi qarooma guddaa hingaafatu. Gama birootiin Adunyaan keessa jirru mirggi ilma namaa fedha biyyota guddataniifi (national intrest) abbooti qabeenyaatiin lagatamee lubbuun nama tokkoo gatii dollara tokkoo hanqatte keessatti haqa keenya argachuufi carraaquun sakaallaa guddaa yeroo horate keessatti ,yeroo dinootiin haarofinni biyya keenya dhuunfatan ummata keenyatti tofitaa haarayaan dureeyyi guguddoo adunyaa( wealth Corpration) wajjiin harka walitti naqatanii qabeenya biyya keenyaatiin tuuta qabeeyyii adunyaa keessatti ufi galmeessuufi carraaqan keessatti oromoon mala xaxaa kana keessaa nubaasu walgaafachuufi carraaquu caalaa falli hafe hinjiru. Qabsoo hanga ammaa mirga keenya deeffachuufi carraaqaa turre keessatti mooyachuu dadhabuu keenyarraa ufi keessa deebinee walkommachuufi walbaaleffachuun walqooduu fii walirraa baqachuu malee dhibeen guddoon qabsoo keenya qancarsse toofittaa wayyaaneen abbaa qabeenyaa ta’uudhaan mooraa dureeyyii adunyaa keessatti ufi galemeessudhaan biyya keenya gurgurittee ittin qabsoo qabsoo ummata oromoo mataafi miila nudhoorguufi nurratti hojjatte kanaa gadi fageenyaan hubachuu dhabuudhaan diina caalaa walirratti hoachaa dhufuun keenya diina keenyaafi carraa guddaa laachuu caalaa qabsoo keenya qancarsse. Dhiyyenya kanaa wayyaaneen filmaata barataamaa umrii isii ittiin dheereffachuufi yeroo hunda waggaa shan shaniin itti adunyaa fii ummata keenya gowwomistu namoonni hedduun akka waa jijjiirran tokko dhalachuufi deemu tilmaama yeroo argu hedduun raajawe. Wayyaaneen toofittaa biyya san keessatti filmaataan keessattu oromoon akka sadarkaa oli’aana mootummaatti hindhufiine yeroon iisiin lafa kaayyatte dhufiisumma isii irraa ture. Waayyaaneen gaafinni isiin oromoo angoo irraa fageessuufi shira bareeda lafa kaayatte gaafa sirnna bulchiinssa biyya yookan sirna bulchiinsa parlamaa sanii kan Presidantin ummataan filamu irraa gama muummicha ministeratti jijjiiriteedha. Osoo biyyiti sun akka USA ,France,Brazil fii kkf filmaanni nama biyya bulchuu ummataan filama ta’ee oromoo hedduminna waan qabuufi carraa qaba ture. kanaafi toofittaa bareedaa taphataniin dhaaba ufii keessatti mooti ta’an kan ufii ijaarataniin akka mooyu waan beekaniifi dura ta;an dhaaba ammoo bulchaa biyya akka ta’u sirna filmaata biyyaa akka biyya Canada,British fii KKF tutti gaafa jijjiiritte sagaleen oromoo akka bakka hinqabaanne goote. Eega filmaataan oromoo akka angotti hindhufinne qindeeffatte oromoo hedduminna isaa bu’aa dhoggite booda biyyaa fii qabeenya oromoon ittii dhaadatu ammoo mala biroo itti baafittee maqaa investemnet jedhuun biyya keennya saamitte irra hedduu ufii guurattee kan hafe ammoo mutumoota adunyaatii qooddee abbaa biyyummaa oromoo dhabisiisuun qabsoon oromoo abbaa biyyummaafi geggessu irratti adunyaan waldura nudhabuufi mala isiin kaayatteen arra akka ummanni keenya buqqa’aa jiru hubachuu nama hinrakku. Wayyaaneen tofitaa Isreal ittiin warra filisxeen dachii isaanii irraa bitachaa kan humnaan irraa dhiiba warra filsixeen biyya malee hanbifitetti dhimma bayuudhaan gama tokkoon ufi duroomisuudhaan bakka fedhanitti oromoo irraa dachii isaa irraa bitaa kan ammoo humnaan irraa buqqisaa gama kaaniin gama waraanaafi tikaatiin ufi utubaa humnna qabeenyaan guddate waraanaafi tikaan tikiffamu ufi godhuufi halkanii guyyaa ogeeyyota adunyaa irraa gorssa fudhataa nurratti hojjachaa oromoo biyya dhabeessa godhaa jira. Kun bifa kanaan osoo jiruu xaxaa fii shira qabsoo oromoo marsee jiru kanatti nullee walqoqqooduufi walbalalffachuun tofittaa diina ittiin moonu osoo hintaane toofittaa itti walballeesinuufi walmoonu irratti hojjachaa wayyaaneefi yeroo laannee umrii gabrummaa ummata keenyarratti dheeressuu bira dabarree qooda seena qabsoo oromoo keessatti laannes gatii dhooggaa jirra. Arra yomiyyu caalaa qabsoon keenya marffama dangaa hinqabnne keessa seenittee ufii waajijjiiruufi tattaffachuu caalaa jijjiirama olloonni keenya kan akka ogaden fii Amhara biyya sani keessatti godhuufi tattaaffatan teennee irraa haasayuu dalagaa godhanne. Arra hamileefi abdiin ummanni keenya qabsaawota oromoo irraa qabu baqaa dhufee sadarkaa dhaabota mormitoota oromoo biyya keessa heerumma dhiigaan cuuphame wayyaaneen ittiin ummata keenya dararaa jirttu san akka waa jijjiiruutti kan itti ija deebisa jiran agarra. ABOn ummata oromoo biratti kan jaallatamuufi kan wareegaminni guddaan itti kafalameefi, ABOn kan ummata oromooti kan isa jechisiise murnaaan maqaa ABO moggaaffachuu,maqaa hayyu duree ufitti moggaasuu,miseensa gumii sabaa qabaachuu sagalee radioo fii website qabaachuu akka hinta’in ummanni keenya ragaa nutti bayee tumsa isaa nurraa qabatee jira. ABO kan ABO isa jechisiisu moora oromoon qe’ee hundaa keessaa burraaqan ta’uu isaa qofa akka ta’e hubataa hinjirru fakkaata. Kanaafi carraan tokkochi qabnnu qabsaawota faffaca’anii maqaa dhaaba ABO moggaaffatanis ta’ee kan ABO irraa abdii murnnan fa’acanii jiraniifi maqaa birollee moggaafatani hunda moora tookkotti deebifiinnee ABO oromoonni dangaa oromiyaa hundarraa keessatti qabsaawan deebinne jabeessuun malaafi tofitaa diina kan kan midaalu qindeeffachuun qofa xaxaa dinni keenya tofitaa adunyaa qoratee itti dhimma bayuudhan qabsoo keenya mataa fii miila nudhooggee ummata keenya akka nativa warra USA fii Canada kanatti abbaa biyyaa kan mirga abbaa biyyummaa hinqabnne nugodhuufi carraaqan kana jalaa bayuun yoo waliifi araaraminnee tofittaa ittiin walmooyachuufi waggoota 15 dabran kana shaakalaa turre gama tofitaa diinaan itti mooyachuutti jijjiirachuu caalaa carraan tokkolle hinqabnnu. A.Jundi


Sakaallaan Moraa Qabsoo Bilisuummaa Oromoo Kessaa Cituutti Jira

Wiirtuu Lammeessaa irraa Addi Biliisummaa Oromon (ABO) buu’uurfama isaa irraa kaasee, bu’aa ba’ii dararaa irraa agaggamee sadarkaa haar’aa kana irra ga’uun isa ifa. Urraawiinsa ABO madda kana ta’e saagantooleen dhunfaa adda adda gaaddisa ABO kessatti gaaddiddifachuun gaaga’aama waaggaa Afurtamaa miseensoota, firoottan qabsoo Oromo hooggantoota, deeggartootaafi haawaasa Oromoo gaanfa Afrikaa irra qubate mara irraan ga’uu isaa mirkana. Urraawiinsi ABO galgala keessa miseensoota hagam ta’aan beekuuf rakkisaa haata’uu malee, maqaa ABO jedhuun miseensootni irri caalaan firuummaa Oromoof qabaniifi diinuummaan Oromo irratti qabaachuuf/ qabaacuu malan osoo sirna dhaabaatiin hinqooratamiin carraa miseensuummaa haargachuuf itti milkaawaniiru. Carraan miseensuummaa akka salphaatti haargame kuni Hooggantoota boruuf abdii ta’aan heeddu liqimsera. Dhala Oromo 100,000 kan caalan hidhaatti gureera, kan ukkaamfamanii haar’a irraa boru muldhachuu maluu jadhamanii abdiin warri egaman lakkoofsuma 100,000 tuqame kanaa gadii hin ta’aani, lakkoofsa ilmaan Oromoo dhumatan namuu maatii isaani irraa ka’aanii lakkoofsa tilmaammuu nidhanda’u, kan qe’ee haadhuurti itti ciitte irraa warri goodaansiifaman xiqqaatti 100,000,000 bira darba. Kan biiyaa kessatti haafe to’aatnoof akka tooluuf hiyyummaa akka dararfamee bu’aa isaatiif dhama’uun daran bu’aa dhaloota isaatii akka dagatu goodhameera. Egaa waluumaa galatti, mooraan ABO dhaa mooraa miseensootiin ABO kessuummaa waliitti itti ta’aanifii warren haafaniif immoo mooraa itti saganttaa bara dheeraa dhookate itti shaakalan akkasuumas mooraa Barnoota haammayyaa kana akka Phd itti argatani jireenya dhuunfaa ofiitiif kan itti bobba’aani ta’eera yoo jedhame dhugaa irraa hin fagaatamne.Moraa ABO jabeessuun maaliif barbaachise?Yeroo dhaltii Oromoo naqaqqabaaf imiimmaan ofirratti dhangalaasan maaf imimmaan irraa haaquu nuhaanqise?


Dawwannaan Prezdaanti Ameerikaa Obamaa biyyoota Afrikaa lamaanii ergaa ciccimoo if keessaa qaba jedhu

Pirezdaantii Obaamaa fi Buna Oromiyaa. Daawwannaan Pirezdentin Ameerikaa Obaamaan Biyyoota Afrikaa Bahaa keeysaa murteeyssitoota tahan lama jechuun Keenyaa fi Toophiyaa keeysatti raawwata jiru ija siyaasaa fi diinaggeeyin wayta laalamu ergaa sadii ciccimo of keeysaa qaba. 1. Biyyi Chaayinaa qunnamtii Afrikaa waliin qabduu laalchisee suuta suuta qeenssa irraa ciruu, keeyssaafuu Toophiyaa fi Keeniyaa keeyssatti ol Aantummaan Ameerikaa qoftiin akka calaqqisu godhuu dandeyuu fi irratti hojjachu keeyssatti hirmaachuu biyya Ameerikaa agarsiisuf tattaafachuu . Biyyoonni Afrikaa akka wali-galaatti biyya Ameerikaa waliin qunnamtii qaban gara diinaggeeyi fi siyaasaatiin ol guddisuu irratti hojjachuu yoo dandeyame Afrikaa fi Chaaynaa wal afaan kaayu. 2. Ajendaan Ameerikaa inni lammadaa biyya Misraa ykn Ejiiptii Afrikaa keeyssatti of deebisuuf tattaaffii hogganoottiin Misra godhaa jiran kana bakka dhabsiisuu fi hidhaa laga abbayyaa laalchisee hujii ijaarsa kanaaf Toophiyaa keeyssatti deemaa jiru deeggaruu fi dinqisiisachuu bira kuttee biyyi Ameerikaa akka hujii dhunfaa isiitti toohachaa jiraachuun isi kuni hegereen biyya Masrii harka Toophiyaatti galtee ajajni Kaayroo ittiin bultu Finfinnerraa bahuufi qaba ajendaa ja’utuu lafa kaayame xaxamaa jira. Daawwannaa Prezdaantii Obaamaa kanaan hujjitti hiikamuuf jiraata. 3. Ergaan Sadaffaa daawwannaan Prezdaanti Obaamaa tuni of keeyssa qabdu, biyyi Qatar maallaqa isiitiin biyyota Aftikaa gara garaa keeyssatti hujii daangaa hin qabne ofaa jirtu kuni fedhiifii ejjannaa biyya Ameerikaa waliin hin deemu taanaan qennsi shekkoota warra Qatar kan kukkutamuuf jiraatu tahuu itti himuu of keeyssa qaba daawwannaan Afrikaa Bahaatti Prezdaanti Obaamaan raawwataa jiru kuni. Torbee Daawwannaan Prezdaanti Obaamaa kuni Keeniyaa fi Toophiyaa keeyssatti gad-geeyfamuuf qophiin xumuramaa jiru kanatti magaalaa mummitti biyya Sumaalee Mugdishoon Hoteelaa Al-Jaziiraa ja’amu keeyssatti dhoohinsa dhooheen hojjattoota embaasii Chaaynaa, embaasii Masrii fii embaasii Qatar irratti raawwatameen qabeenya embaasii sadeeni irraa midhaan guddaan geyuufii lammiin Chaaynaa tokkoos kan madaawee tahuun hubatamee jira. Rukuttaan yeroo duraatiif hojjattoota embaasii yookin qusula Chaaynaa fi Masrii akkasuma, qusula Qatar irratti fudhatame kuni ergaa hedduu of keeyssaa qaba jechuu keeyssa beeytoonni fi hayyoonni dhimma Afrikaa fi Ameerikaa dubbachaa jiru. Kana hunda caalaa hoggantoota Afrikaa Bahaa irraa Umer Al-Bashirillee dabalate iddoo Gola Tokkummaa Afrikaa keeyssatti Prezdaanti Obaamaa waliin wal Arganii wal-marihachaa turanitti Prezdaanti Masrii Abdul-fattaah Al-Sisiin sirnicha marii hoggantoota Afrikaa kana keeyssaa hanbisuun isaanii biyya Misraaf ergaa guddaa qaba. Gaazexeyssaa fi xinxalaa Siyaasaa Arabaa Abdusalaam Sute


Bifa, fii uffata namaa ilaalanii ni bareedda jechuun salphaadha

Hin dubbadhu jedheen ture. #Obaamaan erga gara biyya Itiyoophiyaa dhufee sa’aatiiwwan lakkoofsiseera. Namoonni baay’een oduu waa’ee dhufaatii Baarak Obamaa kana haasa’uu fi dhaadhessuu erga jalqabanii bubbuleera. Anis maaliif dhaadhessuu laata jedheen taajjabaa ture. SIMANNAA DILBATA GALGALAA Pirezedaantiin Ameerikaa Baarak Obaamaan daawwannaa isaanii biyya Keeniyaa erga xumuranii booda imala isaanii akka lakkoofsa sa’aatii habashaatti guyyaa keessaa sa’aatii 11:40 gara Itiyoophiyaatti eegalan. Obamaan gaafa Itiyoophiyaa dhufu simannaa ho’aa taasisaniifii turan. Kanaan booda bakki boqonnaas kennameef. Qilleensa Oromiyaa magaalaa finfinnee habbuuqaa bule. Kuni gaafa sanbata guddaa(dilbataa) sa’aa 12:20 kan raawwateedha. OOLMAA GUYYAA WIIXATAA Baarak Obamaan boqonnaa isaa erga xumuree booda wiixata ganamaan ka’ee Mana Mootummaa(Beta Mengist) daawwate. Itti fufee Muummicha Ministeera Itiyoophiyaa obboo Hayila Maariyaam Dassaaleny waliin marii xiqqoo taasise. Sana booda #Obaamaan Itiyoophiyaan biyya kabajamtuu fi dimokiraasiidhan hundoofteedha jedhee dubbate. Wayyaaneen(TPLF) waggaa 24 guutuu nu goyyomsitee,nu gabroomsitee,mirga keenya nurraa mulqite. Akkatti jirru nutu beeka. Obaamaan garuu sa’aatii 24 osoo hin guutiin Itiyoophiyaadhaaf afaan guutee ragaa ba’e. Maal argeeti laata? Waanuma simatameefi moo galma mootummaa qofa daawwatee jennaan biyya guddatte itti fakkaatee laata? Anaaf gaaffiidha. _Baarak Obaamaan daandiiwwan Oromiyaa keessattuu gara Qeellam Wallaggaa,Gindabarat fi kkf nama geessu osoo daawwatee hoo? _Osoo dargaggeessa Univaristii eebbifamee finfinnee naannoo Haannaa Maariyamii dhagaa falaxu osoo argee hoo maal jedhaa laata? _Rakkoo uummata finfinnee geejjiba dhabee,sukkaaraa,zayitaa fi kkf dhabee halkanii guyyaa hiriira qabatee dhaabbatu osoo argee hoo? _Uummata ykn Qeerroo Oromoo mana hidhaa Qaallittii,Qilinxoo,Maa’ikalaa wwii,Ejeree fi kkf keessatti yakka malee buddeena gidiraa nyaatan osoo argee hoo maal jedhaa laata? Anas kanatu na aarse. Duuba,bifa,uffata namaa ilaalanii ni bareedda jechuun salphaadha. Oolmaa wiixataa kanaan haa gabaabsinu. OOLMAA GUYYAA HAR’AA(KIBXATAA) Guyyaa har’aa mootummaan wayyaanee pirezedaantii USA guutuu magaalaa finfinnee daawwachiisaa turan. Yeroo daawwannaa kanatti humnoonni waraana biyyatti akka hoomaa hawwaannisaa magaalaa finfinnee weeraran. Uummatni kamiyyuu suuqii,kaaffee, hoteela fi bakka hojii isaa cufuu akka qabu ajajan. Namni kamiyyuu mandara keessa oliif gad akka hin deemne fi keessattuu daandii gurguddaa(aspaaltii) irratti akka hin baane dhorkamee ture. Konkolaataan kamiyyuu akka hin soochone godhame. Namni fi konkolaataan karaarra adeemu kamiyyuu sakkatta’amanii oolan. __Kabajamtoota lammiilee keenya anis yeroo kana kanin waa taajjabe. Innis maali jettuu laata? Biyyi Itiyoophiyaa kun kabajamtuu fi dimokiraasiin kan hundoofte erga taatee humni waraana biyyattii maaliif uummatni manaa gad akka hin baane dhorkaa? 1.Dimokiraasiin guutumatti waan jirreef 2.Uummatni sagalee isaa dhageessisaa laata jedhanii waan shakkaniif 3.Miidhaa waggoota 24 guutuu raawwachaa turan waan beekaniif Biyya nagaan jiru fi dimokiraasiin jiru walii galtee fi wal dhaga’uu malee humna waraanaa hin barbaachisu turen jedha ani. Kanaaf Itiyoophiyaa keessa Dimokiraasiin hin jiru. Ani yaada Obaamaa nan morma. Isin hoo? Dargaggo Abdulaxiifin


Obbo Alwaan Jaabir Mazuuq Muddee 2/2014 Du`aan Addunyaa kanarraa boqatanii jiru.

Oduu Gadaa : Muddee 2/2014 Obbo Alwaan Jaabir Marzuuq Oromiyaa Harrgee Bahaa Aanaa Haaromaayaa Arddaa Qabrii Darrabbaatti dhalatee guddate. Dhuma jahaatamotaa Bara Bulchiinsa Halasillaasee keysa akkuma Oromota biro biyya gadi dhiisee baqatuuf dirqame. Akka biyyaa baheen Sumaaliyaa Magaalaa Mogdishotti Qabsaawota Oromotti dabalame. Qabsaawota Oromo kaannen waliin Liinjiif Gara Magaalaa Aden Kabajamaa Obbo Abdullaahi Lungoo fii waahellan heddu waliin Aden gale yk dhaqee . Garuu yaroo san umriin xiqqaa waan taheef qabsaawotaa Oromo waliin linjifamuu hin dandenye. Haalaa kanaan Gara Biyya Sa`udii Arabiyaatti sossohe . Akka Sa`udii galeen Yaroo Bulchiinssi “Malik Al-Feysal” Biyya Sa`udii Bulchaa jiru naanno Jiizaanitti qabamee waraanaa Sa`uditti dabalamuuf dirqame . Haalaa kanaan waraanaa Sa`udii keysatti dabalamee Daangaa Yamanii fii Sa`udii jiddutti waggaa16 ol tajaajile. Kanaan bodaa dhiifama gaafateen hayyama argatee turee. Bifa kanaan xaleyaan biyyaa kennamteefii Ummata tahee akka jiraatu hayyamameef bodaan Gara Magaalaa Riyaaditti godaane ture . Saddetamota keysaa nama kenyaan walarge. Gaafasii kaasee nama kenyaa waliin jiraachaa jira. Obbo Alwaan Jaabir Marzuuq Nama Ganna 74ti .Akkasuma Abbaa Ijollee 7ti. Gara Biraatiin Obbo Alwaan Jaabir Marzuuq Nama saba Isaatiif Heddu dhimmamu tahuuni bekkama. Biyya Sa`udii Keysatti Ilmaan Oromo 100%45 isaatuu Irraa “Kafiila”Akka Isaan Hojjatanii Nageyaan jiraataniif deggarsa guddaa halkanii guyyaa oso hin jenne Ummata isaa tajaajilaan cinaa dhaabbachaa as geye. Garuu gara bodaa kanatti dhukkubaa Sukkuraan hedduu erga miidhamee bodaan Muddee 2/2014 Mana Yaalaa “Shumeysiitti ” Du`aan Addunyaa kanarraa boqatee jira. Gutuun Oromota Magaalaa Riyaad Du`aan Addunyaarraa Boqachuu Abu Nawwaaf kanaaf Hedduu Gadda hamaa fii naasuu cimaa keysatti argamu . Sirni gadda Alwaan Jaabir “Istiraahaa Najjoo ” Sh/Mansuriyaatti haalaa baayyee hawwataa taheen gad geyfamaa jira. Nuus Gama kenyaan Obbo Alwaan jaabir Marzuuq yk Abu Nawwaafiif Araarama kadhachaa Warra isaatii fii ijollee isaa akkasuma firaafii Aalii isaa hundaaf jajjabina hawwina. G/Hegeree Oromiyaa Muddee 2/2014.


OTOO HABASHOONNI OROMOYAA HIN QABATIIN GADAAN OROMOO YKN YAA’II OROMOO ESSA AKKA TUREE BEEKTUU?

Biyyi Afran Walisoo lookoo sagal qaba. Gosni Caboo ENYUU? DUBISSAA MEE! DABALATAANIS KAN AFEEFI WAAN BEEKITANI NUUF SHARE GODHAA! Miseensota mandhee tanaa, hunda keessaniif durseen nagaa fi nageenya hawwa! Mee amma dubbii kaleessa bulfanne sanitti seeneen wanna tokko tokko ibsuuf yaala. Mootichi Oromoo Walloo sun, Mikaa’el erga dirree Duula Sagaleetti waraana Amaartota Shawaa, kan maqaa Abasiiniyaatiin of-waaman saniin boojiyamee booda, gara mana hidhaatti ergame. Kubeen ( kuusaa beekumsaa – “encyclopedia”) “Wikipedia” akka nuuf ibsetti: “Mikael was captured and put under the supervision of Fitawrari (“Commander of the Vanguard”) Habte Giyorgis, who confined on an island in Lake Chabo in Gurageland.”) , jedha. Eenyummaa Fitaraarii Habte- Goorgis kanatti booda deebinaa, mee amma waayee bakka mootichi Walloo itti-hidhame kanaa waa haa qulqulleeffannu! Achumaan waan hedduu seenaa Oromoo naannoo kanaa, irratti waa jedhamaatii: “Nutti dheeressite, mataduree kee gaddhiifte” faa mee naan hin jedhinaa! Maali isin qalama kiyyaa fi dirree inni waa irratti facaasutti, akka warra Mallas Zeenaa faa abbaa irree itti-tahuu feetu moo? Qas-qas–(“kkkk”)! Dursee “in Lake Chabo in Gurageland.”, jedhame kun dubbii sobaati. Harri Caboo jedhamu, Biyya Guraagee keessatti ibsaanuu yoo barbaadame kan argamuu miti. Harri Caboo Biyyaa Oromoo keessattis, Biyya Amaaraa keessattis, addunyaa tana keessattis gonkumaa kan argamuu miti. Harri Caboo kan Biyya Guraagee keessaa jedhame kun, sammuu warra barreeffata kana bacancaree keessatti bacancaramee kan argamu duwwaa dha. Mee silaa barreeffamni kun waan “Caboo” jedhamu kaasee jiraa, isa irraa ka’uun harawwan (“lakes”) naannoo Caboo-tti dhiyaachuun argamanii haa barbaannu. Dursee Caboon kun maqaa gosa Oromoo kan Caboo jedhamuu fi biyya gosni Caboo kun irra qubate, tahuu isaa haa qalbeeffannu. Gosni Caboo gosoolii Oromoo kan Sadan Liiban jedhamaniin karaa hundaan daangeffameetoo argama. Sadan Liiban jechaan ilmaan Liiban Maccaati. Liiban ijoollee Maccaa kanneen Shanan Maccaa jedhaman keessaa isa angafa. Liiban kun ilmaan sadii: Ammayya, Walisoo fi Kuttaaye hore. Ammayyi immoo ilmaan jaha waan horeef, Ja’an Ammayyaa, Waliso waan ilmaan afur waan horeef Arfan Walisoo, Kuttaaye ilmaan torba waan horeef Torban Kuttaayee jedhamanii beekamu. Erga ijoolleen Raayyaa Walaabuu Odaa lamaan, jechuun: Tuulamni fi Macci walitti booyaa nagaan addaan bayanii, Macci naannoo Odaa Nabee irraa ka’uun, Korma Araaraa san ordofee gara baha biiftuutti qajeeluun dursee, naannoo amma Macca jedhamuu, jechuun naannoo magaalaa Giincii qubate. Naannoo mataa Laga Awaash (naannoo lagni kun irraa ka’u) jechaa dha. Achi irraa ka’uun Macci babaldhatee lafa hin qabatamne qabachaa, karaa lixaatiin Beegii fi Muggii irraan dabree hamma daangaa Sudaanitti, karaa kabaatiin hamma Goojjam (“biyya goojamaa”) walakkaatti, karaa kibbaatiin hamma Laga Gojobitti qubate. Akka aadaa Oromootti ilmi angafni qeyee abbaa fi naannoo sanitti hafa. Qixisuun immoo dabreeti, laga ceyeeti biyya hin qabatamne, dachee adiyyoo taate irra qubata. Kanaaf, ilmaan Maccaa keessaa angaftichi jechuun Liiban naannoo-dhuma obboleessa Maccaa, naannoo Tuulamaatti hafe. Egaayyis, harra Macca hundumaa keessaa Sadan Liiban kun, ilmaan Sadeen Tuulamaa keessaa: Sooddo, Bacho, Ada’a Bargaa fi Ada’a Waayyuu wajjin wal-daangessa. Biyyi Sadan Liiban kun Laga Abbayaa irraa hamma daangaa Biyya Guraageetti, magaalaa Barooddoo ishii Olonkomii fi Giincii jidduu jirtuu irraa hamma lagattii fi magaalaattii Baabbichaa kan naannoo Geedoo fi hamma Tulluu Jibaatitti argama. Bakka dur yaa’iin Sadan Liiban haramee bayuun itti walgawu, kana irraa ka’een kan Haroo Hara Liiban jedhamuuyyu, kan amma Haroo Wancii jedhamu irra gara kaabaatti hamma Laga Abbayaatti kan qubate Torban Kuttaayee-ti. Karaa kibba-lixaatiin Ammayyatu qubate. Karaa bahaa fi kibbaatiin Afran Walisootu qubate. Lafa hedduu xiqqoo takka irra Haroo Hara Liiban kana irraa, karaa kibbaatiin gosni Oromoo kan Caboo jedhamu qubatee argama. Caboon karaa kaabatiin Torban Kuttaayeetiin, karaa lixaatiin Jahan Ammayyaatiin, karaa bahaa fi kibbaatiin immoo Afran Walisootiin daangeffama. Lafti xiqqoon Biyya Caboo jedhamtu tun, kan uummataan gobbuu taate. Qeeyeen Caboo inni walitti maxxanee jiru, baadiyaa mitii magaalaa isa fakkeessa. Sanitti dabalee qulqullinni qeeyee, qulqullinni uffataa, bareedinaan qabamuun dhayii (oddoo – “garden”), biyya Caboo Markaatoo Shaggar mitii Piyaassaa durii yookaan Boolee harraa isa fakkeessa. “Gosoolii Oromoo keessaa kan sirriitti waliigalu, kan sirriitti waldhagawu fidaa”, yoo jedhame Caboon Booranaa fi Gujiillee dursee argamuun isaa hin oolu. Naannoon Caboo gobbina uummataatiin-llee jechuun nama iskuweer-meetira tokko irra qubateenis, Oromiyaa keessaa tokkoffaa tahuun isaa waan hin fane. Garuu, biyyattiin hedduu maddee (xiqqashoo) tan taate. Hammuma barruu kiyyaa geessi yoon jedhe, ijoolleen Caboo hollataa, unkuroo warqee fi asheeta dammaa waan na dhoowwatan natti hin fakkaatu. Fakkeenyaaf, Biyyi Afran Walisoo lookoo sagal qaba. Otoo Habashoonni Oromiyaa hin qabatin, yaa’ii gosa guddaa fi damee gosaa malees, yaa’ii Oromootu ture. Gadaa Oromoo jechaa dha. Gadaan immoo gubbaa irraa jalqabeeti hamma gosaatti jira. Kana keessatti biyyi abbaan duulaa inni yaa’iin filamee waggaalee saddeet bulchu, “lookoo” jedhama ture. Oolee-bulee yaa’iin Sadan Liiban hafee, kan Ammayyaa, kan Walisoo fi kan Kuttaayee jedhamee qoqqoodame. Biyyi Walisoo kan abbaa bokkuu tokko qabu, abbootii duulaa waggaa saddeet saddeetiin filaman sagal qaba. Biyyi abbaa duulaa tokkoon abboomamu “lookoo” jedhama. Lookoon kun deebiyee “sangaa”-tti, sangaan immoo “laga”-tti qoodama. Warri Gondorii fi Manjee erga dhufanii biyya qabatanii, naannoo lookoo lamaa, yookaan sadiyii walitti fiduun “mikittil waradaa” jedhaniini. Naannoo “sangaa” jedhamuun immoo “baalabbaat”, isa “laga”-atiin “ciqaa shuum” jechuun “ciqaa -dhoqqee” isaanii, biyya Oromoo araddaa eebbaatti, dachee abbaa gadaa fi dachee haadha siiqqeetti dhoddhoobani. Duraan inni filamee waggaalee saddeet lookoo tokko bulchu “abbaa lookoo”, kan sangaa tokko bulchu “abbaa sangaa” kan laga tokko bulchu immoo “abbaa lagaa” jedhamaayyu. Amma silaa filmaanni fi nafxanyaan dugdaa fi garaa dhaa: jarri “yabaalabbaat baalabbaat” yookaan “mislanee”, “baalabbaat”, “ciqaa shuum” jedhamani. Biyyi Oromoos jechoota hin beekamnee fi afaan hin beekamneen weerarame. Fakkeenyaaf, erga warraanni Minilik kan Goobana Dacceetiin durfame, inni oggaa lama waraana Afran Walisootiin, fardeem Afran Walisoo kan “Maaruu fardeen qilleensaa” jedhamuun daakuu tahee, Biyya Manjeetti oldacha’e sun, waraana isa saddaffa irratti idda waraana Oromoo Afran Walisoo qawwee ibiddaatiin cabsee, jagnoota Oromo kaan gorra’ee kaan manneen hidhaatti akka naqamaniif Ankoobaritti dabarsee booda, uummata afaan qawweetiin yaa’ii waamsisee: “abalu hardha irraa kaasee baalabbaata keessani; abalummoo ciqaa shuumii keessani”, jechuun muuduuf aggaame. Uummanni yaa’ee: “yaa Waliso, yaa Oromoo baddu baddi malee saree ijja hin dhiqanii, silaa goonni kaan dhumee kaan qabamee nus haa fixan malee, isaan bakka keenya ba’uun nuuf hin filani”, jechuun harkaatti dide. “Amaarri rakkannaan isinumti filaddhaatii abbaa taye nutti dabarsaa” jedheeni. Kana hundaa Oromoon keenya akkanatti cinqamee, garaa kutachuun kan dhumuuf murteeffate, waan Seerri Gadaa sun, seerri dhugumatti dimokiraatawaan sun dhiigaa fi lafee isaa keessa tureefi. Dabaleesoo waan hunda caala jaalala biyya ofii, Biyya Oromootii qabuufi. Harra nutis, dhaloonni qubees kana irraa barachuun biyya keenyaaf, harmee Oromiyaatiif jecha morma keenya kennuuf qopphaawoo tahu qabna! San booda Oromoon keenya ijoollee warra abbootii bokkuu, abbootii duulaa, abbootii sa’aa, abbootii seeraa faa fi ijoollee jagnootaa kanneen waraana irratti dhumanii, kanneen filamuuf-illee umuriin isaanii hin geenye filachuun maqaalee isaanii fi kan warra isaan akka gorsituutti deeggaranii, Dajaac Layyee, Dajjach Naadoo (Naadaw) faatti kennani. Jarreen kun Amaartota Goobana Daccee jalaa fi kanneen jalaanis isa eegan turani. Oromoo keenyatu Amaara amana malee, akka Amaarri Oromoo hin amanne booddeen Goobana Daaccee faa ballaq-godhee nutti muldhisa. Egaa, biyyi Afran Walisoo biyya lookolee sagal qabuu yoo tahu, biyyi Caboo immoo biyya lookoo tokkicha callaa qabu ture. Isaanis akkuma gosoolii Oromoo naannoo kanaa: akka Jahan Bachoo, akka Sadeen Sooddoo, akka Torban Kuttaayee, akka Jahan Ammayyaa, akka Caliyaa, akka Jimma Raaree, akka Jimma Tibbee, akka Noonnoo, akka Gaamoo Jibaat, akka Iluu Galaan faatti funuunsanii waraana Habashaa isa ibidda tufaa Biyya Gadaa qabachuuf dhufe san, dura dhaabatanii humna qawwee ibiddaatiin moyamuu dandayani. Kan biraa hafee Goobanni mataan isaa: “biyya kana homa moona, homa rukunna, homa fixna, inni borummoo akkuma kaleechatti deebi’ee nuun lola”, jechuun otoo hin beekin Oromoo Caboo faarsee jira. Kana irratti dubartoonni Caboo akkuma dubartoota Kurnan Gullallee-tti shoorri isaan diinaa biyyaa ofirraa ittisuu keessatti qaban, kan harraafillee fakkeenya cimaa nuuf tahuu dandayu. “Dhiira fixxee Biyya Oromoo qabattaa? Cabittiitu (dubartii Cabootu) dhuma malee, biyya keenya hin qabattu!”, kan jedhumu ani warra Caboo irraayyii mitii, warra ollaa isaanii Oromoota Afran Walisoo irraayyin dhagye. Abbaan gadaa Walisoo, Ammayyaa fi Kuttaayee faa “abbaa bokkuu” yoo jedhamu, kan Caboo immoo “mootii” jedhamuun beekama. “Mootiin” kun isa akka warra “gadaa-gattee” Macci jedhuun, yookaan isa Tuulamni “saldhee” jedhuun, warra seera gadaa irra ijjachuun of-aangesse otoo hin taane, nama waggaa saddeet saddeetiin yaa’ii caffeetiin filamu. Seenaa Oromoo Caboo kana otoo hin xumurin, waan tokkon itti-idayuu fedha. Namoonni tokko tokko kan seenaa Oromoo Caboo hin beekne, Caboo kana yoo fedhan Guraagee, yoo fedhan immoo abbaa fedhan taasisuun nuuf dhiyeessu. Kun akkuma warri Habashaa Oromoon Biyya Hindii irraa dhufe, Madagaaskaar irraa, Faransaa irraa faa jedhan sani. Lammiiwwan (qomooleen) Caboo naannolee addaddaa irraa dhufuun biyya Sadan Liiban keessaa, kan Liiban eebbisee ilma isaa Walisoof kenne keessa qubatani. Kanneen dhufan kun nagaa fi nageenyaan dhufuun achi qubatani. Walisoo biyya fardeeni fi biyya loonii-ti. Bakki amma Caboon irra qubate kan immoo horsiisa kanneen lamaanitii kennataa miti. Qotiyyoonillee qotachuuf kan mijaawaa hin taane ture. Kanaafuu, miseensi gosa Walisoo tokkoyyuu hin buqqifamne jechaa dha. Lammiiwwan Oromoo Caboo kun kaan: biyya Oromoo Sooddoo irraa dhufne, kaan naannoo Oromoo Barentuu irraayyi dhufne, kaanimmoo kan akka lammii Namajaara jedhuu Meettaa irraa dhufne jedhu. Lammiiwwan hedduu xiqqoo tahan immoo rakkoof jecha Biyya Guraagee irraa dhufuun Oromoon hammatamnee Oromoomne jedhu. Biyyi Caboo kun Biyya Guraagee waliin timjii (daangaa) tokkoyyuu hin qabu. Jidduu isaanii Oromoo Afran Walisootu jira. Caboon kan Namajaara faa irraa hafe, hirmaata Oromoo keessaa Boorana mitii Gabaro jalatti ramadama. Caboon Afaan Oromoo fi aadaa Oromootti boonuun, qarriffootti qabatee jiraachuun Oromoota Jahan Ammayyaa fi Afran Walisoo fayiin dinqeeffatama. Jarri kubee kanaa olitti tuqame keessatti hara Caboon hin qabne, Caboof uumuun, achumaanis Oromoo Caboo boonaa fi boonsisaa kana Oromiyaa biyya abbaa isaa irraa ajuun buqqisanii, Biyya Guraagee keessa qabachiisuun kun hedduu nama maalala (dinqa). Barreessitoonni Habashaa fi Faranjoonni micuuwwan isaanii harrallee, bardhibbee 21-ffaa irrattillee sobanii sobaan seenaa sobaa barreessuu, homaa hin dhiifne jechaa dha. Haatahu malee, qalamni sobaan sobaaf dhaabate kun qalama dhugaa, qalama dhaloota qubee fi dhaloota qubee duraatiin qullaa isaa akka dhaabatu abdiin qaba! Harawwan naannoo Oromoota Sadan Liibanii fi Oromoo Cabootti dhiiyaatan lamatu jira. Isaan Calalaqa Dandii fi Calalaqaa Wancii-ti. Lamaan kana keessaa bakki mooticha Oromoo Walloo itti-hidhame, Calalaqa Dandii kan uummataan Dambal Dandii jedhamee beekamu. Dandi biyya Oromoonni Afran Walisoo qaban saglan (jechuun lookoowwan sagal) keessa isa tokko. Dandi biyya Walisoo kan hedduu fardeen horsiisu keessaa isa tokko. Danditti namni fardeen horsiisu kan qalaamaa (farda dhalaa) 2o faa, 30 faa qabutu jira. Dabalees Dandi biyyoota (lookolee) sadii kan duraan kutaa dur Jibaati fi Macca jedhamu, kan harra immoo “Godina Shawaa Lixaa” jalatti argamu keessa isa tokko. Isaan kaan Qaqaldhii fi Bodda. Boddii fi Dandi kun lookolee Afran Walisoo keessaa isaan gara kaabaa irratti argamani. Lachuu karaa kaabaatiin Oromoo Torban Kuttaayee keessaa Abeebe, biyya Hasaquu Horaatiin daangeffamu. Abeebe biyya qeerransootaa, biyya Zoogaa Boojiyaa Haquu Horaa fayi. Magaalaan Boddaa kan handhuura Lookoo Boddaa irratti argamtu, bakki dhaloota Looret Xaggaayee G. Qawweessaa, magaalaa Gincii irraa gara kibbaatti wantee 21 fagaachuun argamti. Karaa kanaan daangaan biyya Afran Walisoo magaalaa Giincii irraa wantee 16 irratti argama. Dandi naannolee Waaqni karaa hundaan jifaaree Oromoo badhaase keessaa isa tokko. Gooroon Dandii (“mountain range”) kan garaa waaqaatti (samiitti ijaajju) nama Finfinnee-Shaggar irraa ka’ee, Ambo yookaan Naqamte dhaquuf, magaalaa Koloboo (“Mannaagashaa”)kan handhuura Shaggar, Birbirsa irraa wantee 30 duwwaa fagaattee argamtu irraa hamma magaalaa Meexxii ishii Ambo cinaatti nama fuuldura deema. “Akka Jimma Abbaa Jifaar hin argineef Gooroon Dandii fi Tulluu Cuultaa Gurree Birqii nu dhoowwu”, jedhu jaarsoliin Oromoo karaa kanaan konkolaataan gara Ambootti konkolaatan. Gooroo Dandii kana jalaan karaa kibbaatiin urufni hedduu baldhaa fi caffeen, dhiyaanni fardeenii ijaan lakkaawamee hin dhumne diriiranii muldhatu. Harri Dandii jechuun, Dambal Dandii kan bakka tokkotti iddoo lamatti hiramuuf, mundhii isaa kan akka lakkoofsa saddeetii (8) jiruu san akka addaan hin baaneef dhoorka. Lagni Hulluuqaa hara kana keessaa bawuun yaa’ee, yaa’ee magaalaa Amboo keessa bawuun Laga Dabbisitti, Dabbis immoo Laga Gudaritti, Gudar Laga Mormoritti (Abbayaatti) dabalama. Egaa, Abbaan Iyyaasuu jechuun Mikaa’el mootichi, kan hidhameeyyu Biyya Guraagee keessatti otoo hin taane, Hara Dandii isa handhuura Oromiyaa irratti argamu keessatti. Maaf, gara biraa irra Dandi lafa hidhaa mootichaatiif filatame, kanas eenyutu file, isa jedhu irratti boru deebinaa mee nagaan naa rafaatii, abjuu nagaa, abjuu bilisummaa fi abjuu walabummaa Oromiyaa teenyaaf abjootaa! Itti-fufa —! ============== // ============== Kana illee ilaalaa. SEENAA OROMOO IRRATTI QABXIIWWAN TOKKO TOKKO – 1 Oromoo Alaa-manni, waatii-maatiin nagaa dhaa? Bareeffama akka nuti dubbifnuuf, “wikipedia” irraa nuuf ergiteef mee hedduu galatoomi! Kana malees, kanneen biroo kan Oromoo fi Oromiyaa ilaalan mandhee “wikipedia” tana irratti babbaafamaniiti jiru. Dogoggora hedduus of-keessaa qabu. Akka sirreeffamuuf nuti karaa addaddaatiin gaafachuu qabna. Mee ammaaf isuma ati nuuf dabarsite kana irraa haa kaanu. Dursee jechoonni, sagaleewwanii fi dubbiin gariin akkuma warri Amaaraa yookaan deggartuuwwan isaanii, warri Faranjii kaayanitti dhiyaate. “Boruu Meedaa” kanallee warruma Amaaraatu jedha. “Urufa Booruu” isa Oromoon jedhu sani. Loon Oromoo kumaa-kitilaan urufa (dirree sonaan baldhaa) keessatti yaa’an sanitu, urufa caffee qabu, kan baccee qabu miilaan keessa yaa’uun booresse; akkuma loon oggaa karaa malkaatiin laga ceyan kotteen bishaan booressan san jechuu dha. Maqaa namaa fi lafaa baasuuf eenyutu Oromoon qixxaataree? Urufa Boombii-woo beektaa yaa Tolchaa kiyya! Yaa ilma Oromoo isa otoo akka hardhaa hin taane, dur jabana Mallas faa harree ooffatanii, kilaashoo fannifatanii biyya keenya seenan san ati tolchitee lolte, yaa Tolchaa koo. “Urufa Boombii” kana warra duraan qawwee Faranjii irraa kandhaan argate san fannifatee warraana Oromoo Kurnan Gullallee ollachiisaa san, cabseetoo qeyee jagnichaa, qeyee Tufaa Munaa dhuunfate santu, ee warra abbaa geeddaraatu Amaaromsee “Jaan Meedaa” jedheeni. Akkuma Finfinnee-Shaggar-iin “Addis Ababaa” jedhan san jechuu kiyya. “Urufa Boombii” kan jedhameef, waan loon Gullallee achitti bobbayanii, urufni sun dhoqqee loonii (faltii) hedduu qabuuf, boombiin (“beetle”) itti-yaatee uursaa ooltuufi. Akkanuma inni: “Battle of Segale ” jedhames, akkuma warri Amaaraa maqaalee namaa fi lafa Oromoo jallisaniitoo babarreessan sanitti. Sagalee-n kun urufa baldhaa handhuura Shaggar, Birbirsa (“Piyaassaa”) irraa gara wantee (kiilomeetira) 60 fagaatee jalqabamu. Yoo biyya Oromoo, Wallo dhaqxa tahe, Piyaassaa yookaan Markaatoo irraa kaatee, masaraa amma haati manaa Mallas keessaa hin bawu jette san, jechuun Masaraa Tulluu Daalattii gara harka mirgaatti dhiiftee Laga Awwaaree ceetee, gandi sun awwaaraan uuffata kee, isa qeyee obboo Abboomaa (Obaamaa) irraa bitame kana, akka si jaalaa hin xureessineef eeggachaa, xiqqoo turtee Laga Qabbanaa, isa embasiin Jarmanii faa qarqara jiru ceeta. Argitee, amma otoo warri Minilik gosa Oromoo Eekkaa achi irraa duguuguu baatanii, laga kana irratti biyya Oromoo Gullallee dabritee biyya Oromoo Eekkaa seeneta jechaa dha. Amma Mikaa’ela Eekkaa isa odaan guddichi bakki yaa’ii fi tolchi warra Eekkaa itti-godhamuuyyu irratti ijaarame kana bira kuttee, Kotobee warri abbaa jajallisaa jajallisee “Kotabee” jedheen san, jechuun Kotobee jecha “kotoba” jedhamu, kan hiikkoon isaa “biyyee diimaa”, Kotobee – “lafa biyyee diimaa” bira kuttee, Garjii, Boolee fi Gaara Erer gara harka mirgaatti doowwachaa (Doow’achaa), Tulluu Qabbanaa gara harka bitaatti dhiiftee, Kaarra (“mountain pass”) Halloo qaariwuun: “nagaatti yaa Shaggar koo!” jechaa garuma otobusiin xurumbaa afuufaa Oromoo kee kanneen midhaan, aannan, dhadhaa, damma, indaanqoo, buupphaa, qoraan, hoolotaa fi wanneen biroo Finfinnee-Shaggar geessuuf yaa’an san bira kuttee, tabba gadi buutee, Laga Xaafoo fi Ganda Xaafoo keessa baatee, Gandaa fi Laga Daadhii ceetee, boombaa bishaanii isa laga kana irratti hojjatamee silaa Mallas sokkee, Asteer isaa bishaan qulqulluu obaasu san gara harka mirgaatti, gara fuula Bishooftuu-tti dhiiftee adeemsa kee itti-fufta. Amma wantee 30 irratti magaalaa Sandaafa jedhamu, kan keettoowwanii (basaastonnii) fi foolisoonnii Habashaa bara Mootichaa irraa kaasuun achitti leenjifaman bira kuttee, wantee 45 irratti magaalaa Bakkee kan dhadhaan Walloo inni Baatii, Daawwee fi Kamisee irraa dhufuu achitti gurguramuu keessa baatee, “nagaan yaa biyya Oromoo Eekkaa!” jechaa xiqqoo deemtee biyya Oromoo Afran Abbichuu, kan asiin Abbichuu Galaan jedhamu seenata. Xiqqoo deemtee Urufa Sagalee bakka waraanni Amaaraa waraana Oromoo Walloo itti-cabse san, ee isaan “galata qawwee Faranjii” haa jedhanii geessa. Waayee Duula Sagalee kanaa oggaa jaarsoliin naannoo Tuulamaa sitti himan imimmaantu si qaba. Oromoon otoo fardeen akkasii, jagnummaa akkasii qabuuyyu meeshaa Habashoonni maqaa amantiitiin, maqaa Yesuus Kiristoo-tiin Oroppaa irraa argataniin cabuu isaatu si guba. Warri Amaaraa Duula Sagalee kanaan maal maaloo faa haa jedhanii, Oromoonni Oromiyaa Waltajjii duula kana akka duula Oromoo fi Amaara jidduutti taheetti kaayu. Raas isaani, Habta-Goorgis Dinagdee (Qusee Dinagdee) waan waraana san gaggeesseef, kan Oromoo hin tahuu, “kan keenya isa qawwee ibiddaatiin moyame, isa kan Oromoo Walloo sani” jedhu beektonni Tuulamaa fi Sadan Liiban faa! Agartee Oromoon keenya waraana diinaa yoo moye, buujuu san qaamaa fi qalbii isaa hin jeequ. Kana Seera Gadaa fi amantii isaa kan Waaqeffannaatu dhoorka. Kiristaanonni “keenya” warri Amaaraa erga meeshaa Oroppaatiin fardeen Oromoo Walloo akka qilleensaatti bararan sanii fi Oromoota Walloo onnee Leenjisoo Diigaa fi Amoosaa Tuqaa faa qaban san, akka okaatti haamanii kaanimmoo boojiyanii booda, abbaa Iyyaasuu jaalatamtichaa, leenca Duula Adowaa amma isaan ittiin-oftuulan san, Mikaa’el Mooticha, jechuun Imaam Mahaammad Alii Abbaa Bulaa kophee irraa baasuun miilatti sansalata hidhanii, gateettiitti dhagaa baachisaniitoo Shaggar keessa deemsisani. Booda Mikaa’el Mootichi eessatti, eenyu faana akka hidhame faa borun itti-deebiyee waa jedhaa, mee amma nagaan naa buli, naa bulaa!


Qabsoo Oromoo milkeessuuf, gaheen beektotaa fi haayyota Oromoo yeroo kamuu caala murteessaa ta’ee muldha.

Qabsoo bilisummaa fi dimokraasiif godhamu keessatti gaheen beektotaa sabaa akkaan barbaachisaa dha. Qaamni hawaasaa kun egeree qabsoo maddisiiuu kaasee, akka sochiin qabsoo kallattii dhuguaa fi sorooroo qabattee deemuuf hirmannaa dammaqoo gochuu qaba. As irratti dagatamuu kan hin qabne, dirqamni olaanaan beektotaa Oromoo irra jiraatus garuu, gaheen waldaa hawaasa Oromoo gara garaa (civic society) galma gahiinsa qabsoo Oromoof baayyee barbaachisaa dha. gaheen waldaa hawaasa Oromoo gara garaa qabsoo Oromoo keessatti taasisan bara 2014 keessa eddu olka’ee jira. kun eddu nama gammachiisa. Gara fuula duraattis jajabaachuu fi of danda’ee deemuun dirqama. Jaarmiyaan siyaasaa, qabsoo Oromoo hoogganuutti jiran, akka carraa ta’ee sadarkaa qabsoon Oromoo gaafatutti hooggansa kennuu dhabuun isaa, qabsoo Oromoo, amma tokko miidhus, yeroo ammaa sochiin beektota Oromoo fi waldaan hawaasa Oromoo gara garaa of danda’ee qabsoo sabaa galmaan gahuuf tatafaataa jiru, milkiin guddaan irraa argamaa jira. kun ammas jabaatee itti fufuu qaba. Jaarmiyaan siyaasa Oromoo akka fedhii fi hawwii Oromoof abboomaman gochuu kan danda’an ammas beektota Oromoo fi waldaa hawaasa Oromoo gara garaa ti. Keessumaa kallattii qabsoo Oromoo qaruu fi malaa fi fala qabsoo Oromoof akeekuu keessatti gahee olaanaa qabaatu. Gahee isaanii kana sirnaan dhimma itti bahuu qabu. Mooraan qabsoo Oromoo akka tasgabbahuu fi tokkummaan dhugaa oromomoo fi qabsoon Oromoo barbaadu akka dhugoomu beektotiin Oromoo nuffii fi mufii tokko malee dhama’uu qabu. dhimma karaa irraa dabde karaatti deebisuuf qaama kana caala kan hubatu hin jiru. Akka carraa ta’ee dhaabbileen siyaasa Oromoo ilaa fi ilaameedhaan walitti dhihaatanii dubbachuun akka injifatamuu tokkootti aadeffatamee jira. qabsoon Oromoo fi Oromoon akka injifatu dhama’uu irra, olaantummaa ykn injifannoo gareef dursi kennamuudhaan aadaan ilaa fi ilaamee dadhabaa dhufeera. Jaarmiyaan siyaasa Oromoo aadaa wal danda’uu irra aadaa tokko kan biraa balleessuuf ykn amma tokko kan biraa butuchee ykn waliin wal butuchanii eega dadhabanii booda, maqaan tokkummaa ajandaa ta’a. kun fafa qabsoon Oromoo qabduu dha. silaa ta’uu kan qabu, eega gareedhaan wal butuchanii fi deeggaraan qabsoo, eega ifatee booda walitti deemuuf dhama’uu irra ennaadhuma humna qabanii fi Oromoon barbaadu waliif abboomamuu ykn tokkummaaf haarsa inni gaafatu kaffaluun beekumsa ture. Wal butuchanii tokkoomuu fi humna otoo qabanuu tokkoomuun lachuu itti bahi isaa garaa garummaa guddaa qaba. haa ta’uu eega wal butuchanii booda tokkoomunis cal jechuu irra fooyyee qaba. Kanaaf ammas amalli eega walbutuchanii booda, wal barbaaduu irra, tokkos ta’ee lama ennaadhuma humna qaban wal barbaaduun eddu gaarii dha. Oromoonis qabsoon Oromoos kan barbaadu amala akkanaa ti. Garaagarummaan siyaasaa yeroo kamuu ni jiraata. Haa ta’uu garuu garaagarummaan kun madda waliin hojachuu fi tokkoomuuf danqaa ta’uu hin qabu. aadaan ilaa fi ilaamee jiraannaan garaa garummaan siyaasaa jiru adeemsa keessa dhiphachaa deemuun isaa dirqama. Otoo teessee maal irratti garaa garummaa qabna? maal irratti dhimma waloo qabna? Akkamitti garaagarummaa keenya dhiphifna? Jedhamee otoo mariif hin qopha’iin alduree waliif tarrisuudhaan daandii marii cufuun aadaa ilaa fi ilaamee Oromootti karra cufuu dha. hooggana jaarmiyaa siyaasaa ta’anii otoo jiranuu, oromoon oromoo wajjin mari’achuun kan akka qara eeboo isaanii sodaachisu arguun saalfii dha. Amma haalli kun hundeen jijjiramaa jira. sababni isaa dhalooti haaraan amma jiru kun garaagarummaa siyaasaa bifa kamiituu mooraa Oromoo keessa jiru daangaa isaa cabsee dhimma waloo irratti tumsa waliif ta’aa jira. aadaa waliin mari’achuu fi garaagrummaa adeemsa qabsoo dhiphisuuf bifa nama gammachiisuun milkeessaa jiru. Dhalooti haaraan dhimma garaa garaagarummaa siyaasaa leellisuu irra dhimma waloo irratti, waliin hojachuu duwwaa otoo hin taane, haarsaa lubbuu waliin kaffalee jira. sochiin bara 2014 keessa argaa jirru kunis garaa garummaa siyaasaa leellisuu irra dhimma waloo irratti waliin haarsaa kaffalanii, barumsa guddaa nuuf kennanii jiru. barumsa dhiigaa fi lafee isaaniin dhaabbilee siyaasa Oromoo garaa garummaa leellisaniif barumsa kennaniin jiru. Ulfinaa fi kabajaan bara baraa wareegdatooma Oromoof haa ta’u. Haala gaarii amma uumame kana ka’umsa godhachuun beektotiin Oromoo qabsoo sabaa gara gulattaa olaanaatti jijjiruu qabu. kana gochuuf dandeettii fi amilee itti qabu. aadaa ilaa fi ilaamee mooraa qabsoo Oromoo keessatti gabbisuuf ammas itti gaafatama guddaa qabu. yeroon isaa yeroo garaa garummaa siyaasaa leellisan miti. Aadaan sirna communist 60ta keessa turan dhaloota ammaa kana keessatti jijjiramuu qabu. aadaan wal danda’uu fi wal dhagahuu dagaaguu qaba. kana gochuun keessaatti beektotiin keenya gahee dursaa fudhachuu qabu. Beektotiin Oromoo rakkoo amma yoonaa ture hubatanii falaa fi mala dhahuun murteessaa dha. asi irratti dagatamuun kan hin qabne, beektotiin keenya mataa isaaniin dhimma qabsoo Oromoo irratti ammammi tokkummaa qabu kan jedhu gaaffiin akkuma jirutti jira. sababni isaa uumamuma beektotaa saba kamuu keessa jiru akka ilaalcha kiyyaatti, yoo kaafnee ilaalle bakka sadiitti qoodanii ilaaluun ni danda’ama. 1ffaa beektotiin (intellectuals) tokko tokko dubbii karaan ykn kallattiin isaan ittiin hubatanii fi ittiin waa madaalan, kan mataa isaanii qabu. yeroo fi dandeettii isaanii hunda beektotiin nama irra rakkoo barbaadaduu aadeffatan (fault fiders) ta’an eddutu jiru. Isaan kun qabsoo keessatti ni barbaadamu. Sababni isaa nama irraa barachuu fedhuuf rakkoon isaan nama irra barbaadan dhugaa of keessaa qabaachuu mala. Haa ta’uu garuu umaamma namaa kamuu keessa yeroo hunda rakkoon ni jiraata. Yeroo hunda rakkoo duwwaa nama irra barbaaduu fi isa dhaadhessuun fala hin ta’u. kanaaf beektotiin keenya yeroo hunda rakkoo nama irra barbaaduu aadeffatan qabsoof akka gumaacha qaban akkuma jirutti ta’ee roga biraanis karaa qabsoo deeggaran barbaaduun barbaachisaa dha. 2ffaa beektota garee jaarmiyaa siyaasaa qabatanii beekumsa isaanii qabsoof oolchaa jiran edduu dha. isaan kun qaamanis itti hirmaachaa rakkoo qabsoon qabdu warra dhamdhamanii dha. haata’uu garuu garee (sided) waanta fudhatanii jiraniif discipline jaarmiyaa isaaniin masakamuun dirqama itti taha. Beektotiin kun rakkoo dhaaba isaanii keessa jiruu fi maal ta’uu akka qabu tolchanii beeku. Falaa fi malas harkaa qabu. garuu danqaa guddaa kan isaanitti tahu, jaarmiyaadhuma isaanii keessaa nama isaan dhagu dhabuu fi bakka dhageessisuu danda’an jaarmiyaa keessatti (position) dhabuun isaanii akka rakkoo wajjin jiraatan isaan taasisa. Beektotiin kun yeroo hunda rakkoo qabsoon qabdu fala itti barbaaduuf dhama’u. 3ffaa beektota yeroo hunda falaa fi mala (neutral solution finder) barbaaduu irratti xiyyeeftanii dha. qaamoti kun jaarmiyaa siyaasaa keessaa hirmaannaa qabaatanis ykn bilisa ta’anis yeroo hunda dhimma falaa fi malaa qaamota maddisiisanii dha. qamootiin kun qabsoo Oromoof eddu qaama barbaachisuu dha. rakkoo qabsoon Oromoo qabdu roga gara garaan ilaaluuf carraa qabu. falli isaan maddisiisan gareef otoo hin taane, egeree qabsoo sabaaf kan ta’uu dha. qaamotaa fi hawaasa Oromoo hunda biratti qaama fudhatama qabuu dha. qaamni beektotaa kun dhiibbaan isaan jaarmiyaa siyaasaa Oromoo irratti qabanis gudaadha. Kanaaf qaamni beektotaa kun ilaa fi ilaamee mooraa siyaasa Oromoo keessatti haphachaa dhufe, deebisanii gabbisuuf qaama gahee guddaa qabuu dha. qaamni kun tarsiimoo fi imaamata fedha Oromoo galmaan gahuu malan maddisiisuu warra danda’an waan ta’eef qaama hundaaf hutubaa ta’anii gargaaruu danda’anii dha. Walumaa galatti akka ilaalcha kiyyaatti qaamotiin bakka sadiitti qoodee ilaaluu yaale kun, amala waloo (common value) tokko qabu. hundi isaanii sabni keenya jireenya garbummaa jalaa bahee bilisummaa fi mirgi dimokraasii isaa akka dhugoomu qaama barbaaduu dha. qabsoon Oromoo shaffisaan akka galma gahu hawwii fi fedha guddaa qaama qabuu dha. tokkummaan mooraa qabsoo Oromoo keessatti akka dhugoomu gochuu keessatti qaama gahee olaanaa taphachuu danda’uu dha. beektotiin Oromoo beekumsa isaanii rakkoo jiran barbaadu, falaa fi mala akeekuu fi garee fudhatanii jaarmiyaa siyaasaa keessa jiran hundi isaanii qabsoo Oromoof barbaachisoo dha. hunda dura qaamni kun tokkoomuu qaba. yeroo kamuu caala aadaan ilaa fi ilaamee mooraa qabsoo Oromoo keessatti akka dagaagu gochuu qabu. kana gochuuf dandeettii fi amlee qaama itti qabuu dha. Dhuma irratti beektotiin Oromoo eessa iyyuu haa jiraatanii, yeroon isaa yeroo dhimma Oromoo waloon taa’anii mari’achuun fala waloo itti barbaadan ta’uu isaa beekuun gaarii dha. yeroo ammaa yeroo garaa garummaa leellisan miti. Yeroo garaa garummaa siyaasaa jiru dhiphisuuf walitti deemanii dha. dhaabbileen siyaasaa Oromoo akka isaan tokkummaa dhugaa Oromoon barbaadu dhugoomsan dhiibbaa guddaa irratti gochuu qabu. jaarmiyaan siyaasa Oromoo aadaa wal irraa qoollifachuu keessaa bahanii waliin marihachuu akka gabbifatan ykn aadeffatan gochuuf, gaheen beektota Oromoo murteessaa dha. garaagarummaan siyaasaa otoo isaan hin daangessiin dhimma oromummaa fi egeree Oromoof jecha dargaggoota lubbuu isaanii wareeganii nubarsiisan kabajaa fi firii itti gochuuf, beektotiin keenya duree fudhachuu qabu. akkasuma jaarmiyaan hawaasa Oromoo gara garaa akkuma amma jalqabe jiru, qabsoo Oromoo keessatti gahee olaanaa taphachuu isaa itti fufuu qabu. hooggana qaroo fi haala waltajjiin yeroo gaafatu maddisiisuuf beektotiin Oromoo fi jaarmiyaan hawaasa Oromoo gahee keessan qaamni kamuu bakka bu’uu hin dandeenye akka baatan gaafadha. Galatoomaa Camadaa Hundee camadaa@gmail.com


Kana beektuu laataa?

Gadaa Boruutiin * Dubartii waa sagaliin horatu!~ Sadi gorsaan~ Sadi obsaan~ Sadi dhoksaan * Ilmi namaa haala jireenya isaatiin bakka saditti qoodama! ~ Tokko kan biyya jiru ~ Tokko kan biyyaaf jiru ~ Tokko kan biyyatti jiru * Namni lafee coru waa sadi fakkaata! ~ Yoo ija itti babaasuu, goota fakkaata. ~ Yoo afaan itti banu, waraabessa fakkaata. ~ Yoo itti gororu, daa’ima fakkaata. * Namni kijibu waa sadihiif muddama! ~ Hanga dhagahuuf ~ Hanga himuuf ~ Naa dhoksaafis ni muddama. * Gowwaan waa sadi jaalata! ~ Osoo hin dubbisin dubbachuu ~ Osoo hin gaafatin himuu ~ Osoo hin tuqin aaruu * Keessummaa waa sadihiin kabaju! ~ Erbee rifeensa hin qabne ~ Lafee foon hin qabne ~ Foon lafee hin qabne ¤ Hiikni isaas: ~ Erbeen rifeensa hin qabne, fuula ifaan simachuudha. ~ Lafeen foon hin qabne, ilkaan gaariin wajjiin kolfuudha. ~ Foon lafee hin qabne immoo, arraba qajeelaan itti haasahuudha. * Waa sadi fafa, waa sadi fafaa miti! ~ Lolaaf bahanii waraana dhabuun fafa. Lolaaf bahanii waraana dhabuun fafaa mitii, onnee dhabutu fafa. ~ Du’anii ibaadaa dhabuun fafa. Du’anii ibaadaa dhabuun fafaa mitii, durumaan ibaadaa dhabutu fafa. ~ Barumsaaf bahanii qalama dhabuun fafa. Barumsaaf bahanii qalama dhabuun fafaa mitii, kaayyoo dhabutu fafa. * Waa sadi dura badee, waa sadi tura bade! ~ Makkalli dura badee, hayyichi tura bade. ~ Maxaanaan dura badee, arreedaan tura bade! ~ Doqnichi dura badee, arjichi tura bade. * Ilmi namaa sadi! ~ Tokko kan abbaa caalu ~ Tokko kan abbaa dhaalu ~ Tokko kan abbaa dhaanu WAAQNI ILMA KASAARAAFI ABBAA DHAANU IRRAA NU HAABARARU! * Namni dhugaan wal-jaalatu waa sadihiin wal-jaalataan Garaa dhaan Onnee dhaan Dhugaa dhaan


Dur Kilaashii baadheen diinatti qaxxisa, amma CILEE gubeen ilmakoo guddisa..

Dur Kilaashii baadheen diinatti qaxxisa, amma CILEE gubeen ilmakoo guddisa, humnikoo nadhumtee laaftee mogoleenkoo, osoodhuman jooruu fagaatte barrikoo, ganna kudha torbaa lammiikootiif jooree, baddaafi gammoojjii keessaa babbaroodee, diinatti qaxxisee kufee riphee ka’ee, bilisummaaf jecha an waa hedduun ta’ee. Osoon karaa deemuu guyyaansaa wiixataa, miiltoo waliif tanee nu lachuu akka tasaa, Daandii gabaabsachuuf deemne dudubbataa, Seenaashee naaf himtee haati qabsoo haqaa, imimmaankoo buuseen booye xuruurfataa. Isa tokko dafqee itti xuruurfate, tokko cooma muree booka itti unatee, kan hin dandhabintu itti aara galfatee, qoofee dedeeffataa qophaa’aa sooratee. Sirna Dargii keessaan eegale falmachuu, gabrummaan taa’uurra naaf wayya falmachuu, jedhee manaa bahuun jalqabe qolachuu. Qarreefi maddiikoo bosonattin gatee, jireenyakoo dhiiseen qabsoo caalchifadhee, dantaakootiif mitii sabaaf dursa laadhee, aduufi qorraanis xoopharee gubadhee, beelaafi dheebuun waadamee yuuyyadhee, bu’aa bayii hedduun keessan tarkaanfadhe. Qabsoon hadhooftuudhaa hedduudha ulfaattii, isheetu nu baasaa daandii bilisaattii, tolaan hin argamtuu qaaliidha dhugaatti, gatiin bilisummaa wareega gaafattii, dhiigaaf lafee cabsuu lubbuus ni gaafatti. Nan jette onnachaa kan darbe yaadachaa, waa hedduu dubbattee aartee ciniinnachaa, har’a nyaadhee buluuf sabakoo hin gurguruu, rakkadhee daarullee diinaaf hin gugguufuu, ilma daheen qabaa kan qabsoo itti fufu, jira guyyaan biiftuun bilisummaa ifu. Sichi humna hin qabuu an dhalan guddisaa, isin jabaadhaatii mee roorroo buqqisaa, jettee natti dhaamtee an ilman guddisaa. Diinaaf harka kennuun salphina mitiiree ?? Biyyaaf mirga dhabuun qaanidha mitiiree ?? Dukkana gabrummaa keessa jiraachuurraa, biiftuu walabummaa jecha du’uu wayya.


HUMNA BARREESSUU KEESSA JIRUUN GALAANA GUDDAA SOCHOOSUU DANDEENYA!!

Beekan Gulummaa Irranaa jedhama. Lixa Oromiyaatti dhalate. Barnoota digirii jalqabaa Yunivarsiitii Jimmaatti xumuree isumaan barsiisummaaf Yunivarsiitii Amboo seenee barsiisaa turuun barnoota digirii lammataatiif Yunivarsiitii Finfinnee seene. Digiriisaa lammataa xumuree Yunivarsiitii Ambootti deebi’ee ammas takka barsisee digirii sadaffaa (dooktorummaasaaf) Yunivarsiitii Finfinneetti deebi’ee waggaa lammaffaa qabatee jira. Nama umuriin 29 yoo ta’u, yeroo ammaa kana kitaabota Afaan Oromoo 19 kan barreesseefi kitaabota 50 oliif gulaalaa kan ta’ee jiruuf dhaloota qubee keessaa barreessitoota hedduu of duukaa hiriirsee hojjechiisaa kan jiru Beekaniif SAFUUn akka armaan gadiitti gaaffiif deebii godheefi jira. SAFUU: Maqaakeefi bakka dhalootakee yoo nutti himtewoo? BEEKAN: Beekan Gulummaa Irranaan jedhama lixa Oromiyaa, godina wallagga bahaa aanaa Nuunnuu Qumbaa jedhamuttan dhaladhe. SAFUU: Mee haala guddinakee nuuf himi. BEEKAN: Ani ilma qotee bulaati. Rakkoo guddaa keessattan guddadhe. Abbaankoo dubartoota sadii qaba ture. Isaan keessaa haatikoo ishee sadaffaa yoo taatu, abbaakoof nama lama (dhiira tokkoof shamarraa tokko qofa) deessee boqotte. Ani ammayyuu haadha hinqabu. Abbaankoo garuu jira. Innis ijoollee 17 waan horeef carraa barnootaa nama muraasatu arganne. Kaan qonnaarra jiru; Sababa baay’ina keenyaa haata’u hinbeeku, waliigalteen nugidduu hagas mara hinjiru. Sababiinsaa lafarratti waan yeroo mara loltaan jiruuf. Kanaafuu ani hamman Yunivarsiitii galetti gidiraa gurguddaa dabarseera. Mana barnootaas karaatti kuteen ture. Sababa waliigalteen maatii keessa hinjirreef gargaarsa maatii maleen baradhe. Gabaa keessa foqoquun kan akka ashaboo, buna, loomiifi kan biroollee bitee gurguruun akkasumas midhaan garaagaraa kan akka KM 20 ol mataatti baadhee fiduun bu’aa isarraa argamuunan sadarkaa tokkoffaafi lammaffaa baradhe. Ergan Yunivarsiitii galees Kaameeraa ‘YAASHIKAA’ jedhamu namni naabiteetu, yeroo boqonnaakoo Yunivarsiitii Jimmaa keessa suuraa kaasee dhiqsiisee gurguruunan baradhe. Kaamerattiin ammayyuu jirti. SAFUU: Barnootakeetti nama akkamii turte? Barnoonni siif maali? Mee gumaacha gama kanaan goote mudannoo qabdu faana nutti himi. BEEKAN: Giddu galeessan ture. Sammuu (potential) qaba; garuu sababan rakkina arraa kan ka’e ijoollummaatii ka’ee yaadniif yaaddoon naxuuxaa tureef, dandeettiin yaaduukoo yeroo yerootti gadi bu’aa deema ture. Ta’us qabsoo barnootaatiin kellaan hiyyummaa akka diigamu jala mureen beeka ture. Barnoonni humna dhokataa keessoo keenyaa karaa itti ifa goonudha. Barnoonni bifa lama qaba. Idilaawaafi miti idilaawaa. Barnootni miti idilaawaan maatiirraaf naannoorraa yeroo argamu, idilaawaan ammoo mana barnootaatii argama. Ilmi namaa kallattii hedduun barnoota gonfata. Maatiirraa, naannoorraa, mana barnootaafi muuxannoo/mudannoo jiruufi jireenyaa keessaa isa walitti qabame ta’uu danda’a. Uummanni Oromoo bara dheeraaf barumsa karaa miti idilaawaa ta’e waan dubbatamaa/oral ta’een muuxannoo bara dheeraa walitti dabarsaa tureera. Har’a garuu maddi beekumsa/barumsa irraa argatan baay’ataa jira. Isuma dur afaaniin darbaa ture sanatu gara barruutti dhufuu danda’e/a. Saayinsaawaa ta’eetu falaasamni keessaa waraabama. Qabeenyumti uummatichaayyuu falaasama! Kanaan duras warri qoqqoodaniii bulchuun jiruu isaanii taate sun akka Oromoon baratee, dubbisee seenaa qoratee as hinbaafne ukkaamsaa turan. Oromoon barachuun dhukkuba sammuu isaanii ture. Bara Hayile Sillaaseen Oromoo cabsaa ture sanatti Habashichi ‘Akiliiluu Habte Woldi’ muummeen ministeericha yerosii Taaddasaa Birruutiin akkana jedha ture; “Taaddasa! Eega duula kana oogganuu jalqabdee asitti waa’een kee waanuma barnootaati. Barsiisuun gaarii. Garuu eenyuun akka barsiisuu qabnu siif gale hinfakkaatu. Fakkeenyaaf, Yoo [Oromoon] barate, qaroome galaanam bari; nuliqmsam! Nuti, beektaa jaarraa tokkoon saba kana boodatti hambifneeti kan bitaa jirru” jedha ture. Akiliiluun Taaddasaa Amaara se’e iccitii qabu sodaasaa isa isaaf hin oolle faana gadi jijjigse. Akka yoo Oromoon kun barate galaanummaasaa kanaan lafa kana dhuunfatu diinni Oromoo har’as taanaan beeka. Meeshaan guddaan barnoota jedhamu kun kan ittiin jireenyi dhuunfaa guddatu, intalli/gurbaan maatii hiyyeessaa ittiin hayyuu beekamaa; ilmi qotee bulaa bulchaa biyya guddaa ta’udha. Yaada kana kan jabeessu hooggantichi Afrikaa Kibbaa, Nelson Mandela, “Education is the great engine of personal development. It is through education that the daughter of peasant can become a doctor, that a son of mine worker can become the head of the mine; that a child of farm workers can become the president of a nation” jedha. Namni barate oguma gadi fageenyaan yaaduu, jijjiirama amalaa, ofirra darbanii dhalootaaf yaaduu gonfachuu danda’a. Barumsaa keessatti obsa, naamusa, kabaja, cimanii hojjechuu, waliif yaaduufi waldanda’uutu horatama. Barnoonni jireenya dhuunfaarraa ka’ee, maatiis darbee hanga biyyaatti faayidaa hedduu qaba. Jireenyi dhuunfaa nama tokkoo gaafa guddataa deemu, hawwiin namni tokko biyya guddisuuf qabu keessasaatti guddataa deema. Kanaafuu barnoonni qaama dhuunfaa tokko dandeettii uumamaan namni qabu namaa qaruuf, amala qajeelaa ta’e horachuuf, mul’ata guddinaa akka argatuuf, jiruufi jireenya fuulduraaf qophaa’uuf, beekamtummaa argachuufi haala itti naannootti of madaqsanii waliin jiraataniif nama dhuunfaas ta’e guutuu biyyaa tokko gargaaruu danda’a. Barnoonni hawaasa tokko akka inni of kabachiisee jiraatuuf, muuxannoo hawaasa biroo qooddachuuf, jireenya waliinii guddifachuuf, mirga ofiif falmachuuf, haqa jal’ate deeffachuuf, sodaa keessaa gara gootummaatti akka ce’anuuf daran gargaara. Barnoonni akka biyyaatti dirqama itti gaafatamummaa, hooggansaafi bulchiinsa gaarii horachuu, sabaafi sablammii garagaraa faana waldanda’anii jiraachuu, guddina kallattii hedduu gonfachiisuufi walirraa barachuuf balbala dorgommee hinqabnedha. Hawaasni barate mirga hiree ofiisaa ofiin murteeffachuu, of beekuu, waan naannoosaatti dalagamu beekee qooddataa ta’uu, namni ofiisaatti araaramee mul’ata qabu soroorfachuufi itti gaafatamaafi adaraa akka maatiif biyyaatti namarra jiru fiixaan baasuuf nama dandeessisa. Karaa barnootaatiin odeeffannoon, ogumni, muuxannoon, walii galli jiruufi jireenya aadaa keessa jiruuf kan biroo addunyaarra jiran saffisaan addunyaarra tamsa’uu danda’a. Namni hinbaranne; dubbisuus barreessuus hindadeenye tokko gowwummaa hundumaaf saaxilamaadha! Namni barate mana foddaansaa addunyaa maratti qaa’u keessa jiraata jechuun nidanda’ama. Karaa foddaa sanaa guutuu addunyaa kanaa daawwachuu waan danda’auufi. Kanaafuu anaaf barnoonni meeshaa ammayyaa guddicha ittiin hiyyma cabsan, doofummaa awwaalan, garbummaa hunkuteessan, bilisummaa finiinsaniifi walqixxummaa dagaasanidha. Egaa gumaachaafi mudannoo isa jette ilaalchisee ammoo gumaachan taasise qaba; mudannoos qaba. Gumaacharra yoon ka’e, yeroon kutaa 9fi 10 baradhu naannaa dhalootakoo lixa Oromiyaa keessaa Kattaa iddoo jedhamtutti, mana citaa dhundhuma afur taatu tokko ijaareen dallaa mana jireenyaa keessa jirru keessatti barnoota barsiisuu jalqabe. Kanan barsiisus humni ibsaa lafa sana waan hinqaqqabneef faanosii tokko bitadheen isumatti gaazii naqadheen ganama abbooroo sa’a 11-12:30 suubiidhaan barsiiseen, isaan booda gara aramaafi hoiiwwan garaagaraatti bobbaana ture. Yeroo jalqabaaf nama 78 kan carraa barnootaa tasumayyuu hinarganne walitti qabee barsiisuun gara nama 40 ol ta’an gara daree kutaa lamaatti dabarsiiseera. Kanas waajjirri barnootaa aanichaa dhaga’eetu kitaabotaafi boronqii nagargaaraa ture. Waraqaan raagaa yeroo sana al lama naaf kennamellee amma naharka jira. Suuraa baratoota sanaas muraasa isaanii qabadheen jira. Yaadnikoo sunis gaafan mana barnootaa sadarkaa lammaffaaf gara Arjoo jedhamutti ani ol darbu ni dhaabate. Mudannoonkoos gaafa waajjira barnootaarraa namoonni deddeebi’anii na ilaalanii hojiikoo ajaa’ibsiifachuu jalqaban abbaankoo lafakoo mootummaa najalaa fudhachiisuufi jedhee anas barattoota sanas iddoo sanaa nu ari’ee akka nuti lammata deebinee wal hinbarsiifne nugodhe. Ijoollonni ani barsiisaa ture sunis namoota umuriin isaanii mana barnootaarra darbeefi jajjabo waan ta’aniif gurbaan kun ijoollee keenya hojiirraa fuudhee mana barnootaatti naquuf jedha jedhanii natti guguungumuu jalqaban. Ammallee humna dhabaaf malee mana barnootaa daa’immanii adda ta’e tokko utuun hundeessee baay’een dheebodha. Namni barate nama kamiifuu garba hinta’u! SAFUU: Egaa akkuma amma namni baay’een beekutti, ati barataa, barsiisaafi barreessaadha. Mee kun akkamiin ta’e. BEEKAN: Mul’anni dhalootumaan uumaa biraa siif kennamu jira. Ani kutaa 7 ka’een akkan barsiisaa ta’u beekan ture. Yoo namni hawwakoo fuula duraa nagaafate, barsiisaa sadarkaa olaanaan ta’a jedha ture. Kunoo isas milkaa’eera. Sadarkaa olaanaarraa barsiiseera. Ammas kan kanarra caaluttan deemaa jira. Barreessuunis mul’atakoo ture. Mana barnootaa sadarkaa gadi aanaatti yeroon gaddutti walaloowwan garaagaraafi waanuma gara sammuukoo dhufe mara waraqaarratti barreesseen olkaa’aa ture. Waanan barreessaa ture sana baay’eesaa itti deebi’ee argachuu hindandeenye. Waan barreessan gara kitaabaatti dhufuu akka danda’u reefan dhiyoo kana hubadhe waan ta’eef. Amma garuu bokokni keessakootii futtaafachuu jalqabeera. SAFUU: Hanga ammaatti kitaabota meeqa barressite yookaan gulaalte? Qabiyyeen isaaniiwoo? BEEKAN: Kitaabota 19 barreesseen jira. Kitaaba 9 kan ta’u ammoo xumuramee guaalliisaa qofatu nahafee jira. Kitaaba Afaan Oromoo shantamaa ol gulaaleen jira. Kitaabota barnootaa biroos qopheesseen jira. Baay’een kitaabota kanaa kan dhaloota qubee ammaatiin barreeffamanidha. Qabiyyeen kitaabotakoofi ani gulaalee akka waliigalaatti asoosamoota, kitaabota walaloo, kitaaba seenaafi kan barnootaadha. Keessumattuu kitaabotakoo harka caalaas sababa dhabinsa maallaqaatiin tola nama maxxanfatuufan kennaa ture. Kaayyoonkoo guddaanis maallaqarra utuu hintaane, qaawwaa ogbarruu Oromoo namudataa ture duuchuuf ture. Kanas kankoofi kan hayyoota gulaaleefi faana karumakoo qofaa kitaabonni gara kooppii 130,000 ol ta’an Oromoo biyya keessaaf alaa qaqqabanii jiru. SAFUU: Dargaggoota hedduu of duukaa hiriirsitee jirta. Keessumattuu namni sifaana gaaf tokko gadi taa’ee haasa’ellee barreessaa ta’a jedhama; kun dhugaadhaa? Dargaggoonni kun eessa eessarraayii? BEEKAN: Barreessitoonni kun guutummaa Oromoiyaafi kanneen laga gamaallee jiru. Dhugumaaf taanaan namni ana waliin hiriyaa ta’u baay’eensa wa barreessa. Kanammoo ergan nama sana faana takka haasa’een booda yoo nama yaadaan bilchaataa ta’uusaa argadhe akka inni barreessuufan jajjabeessa. Beekumsi hammi qabnu akka ukkaafamee nu keessa taa’u ani hinbarbaadu. Hamma dandeenyu dhalootaaf qooduun bu’aa maleee dhiibbaa hinqabu. Keessumattuu dhaloonni amma ka’aa jiran kun hedduu nama boonsu. Oromiyaan hayyoota amma ka’aa jiran kanaan boonuu qabdi. Ijoollee kanaaf ogummaa tolaafi gargaarsa hayyuummaakootii yeroon qooduuf gammachuunkoo daangaa hinqabu. Qabeenyikoos isaanumadha. SAFUU: Mudannoo yookaan gufuuwwan gama barruulee kana maxxansuutiin siquunnaman dubbistootaa keenyaaf qooduu dandeessaa? BEEKAN: Gufuun yookaan mudannoowwan hedduutu jiru. Muraasa isaanii yoon maqaa dha’e, kanneen akka rakkoo ilaalchaa tokko tokko (namni kitaaba afaan Oromoo bitus ta’e gurguru doorsifamuufi reebamuu), rakkoo mana maxxansaa Oromoo bal’inaan dhabuufi qaala’uu gatii maxxansaa, rakkoo raabsaan walqabate, rakkoo qeeqxota barruuwwan kanaa dhabuu, rakkoo imaammata afaaniifi sirna barnootaa faana walqabate, rakkoo deggarsaa dhabuu, dhaabbata giddu gala waa’ee afaan, seenaafi aadaa Oromoo qoratu tokko dhabuu, rakkoo waan hojjetamaa jiru kana miidiyaan fuudhee sabaan ga’uu dhabuu, rakkoo Oromoofi Oromoodhumti walhubachuu dhabuufi aadaan dubbisuu saba keenya gidduutti akka mucaa reefuu daa’imtuu ta’uuti. SAFUU: Gufuuwwan kanaaf falli maali jettaree? mee kan irratti sirnoota mootummaa darbanii kan Tafarii (Obbo Hayile Sillaasee) hanga ammaatti kan jiruun nuuf dhugoomsi. BEEKAN: Egaa kana kanaf fala kan barbaaduu qabu uummata Oromoo mara. Afaan tokko duubaan kan dhaabatu hawaasa afaan sana dubbatudha. Har’a afaan Oromoo sadarkaa 1ffaa tii hanga dhaabbilee barnoota olaanaa biyyaalessaa keessatti barsiifamaa fi qoratamaa jira. Haa ta’u malee, afaan Oromoo sadarkaa abdi qabeessa irra yeroo ga’etti og-barruun isaa Ongee hamaatiin rakkachuun isaa nama rifachiisa. Kanarraa wanti hubatamu, afaan Oromoo yeroo ammaa kanas hamma ta’e guddatee haa jiraatuyyu malee gama guddina og-barruu afaanichaan yoo ilaalame ammas rakkooleen hedduu akka jiran nu hubachiisa. Hayyoonni ammas itti fufuun barreessuudha qabu; abbaan qabeenyaafi mootummaan ammoo cina isaanii dhaabatee haamileefi maallaqaan tumsuun barbaachisaadha. Warreen doorsisaafi sodaachisa garaagaraa namarratti dhiyyeessan ammoo danda’amnaan seeratti dhiyeessuudha. Seerriifi heerri biyya kanaa afaan saba kamiifuu mirga walqixxee laateera. Kana ilaalchisee heerri mootummaa biyya Itoophiyaa keewwaata 5 lakk 1 qooqni Itoophiyaa kamiyyuu mootummaa biratti beekamtii walqixxee qabaatu “All Ethiopian Languages shall enjoy Equal state recoginition” jedha. Dabalataanis Heerri Mootummaa Riippaabliika Dimookiraatawaa Itoophiyaa keewwata 39 lakkoofsa 2 irratti akka ibsametti, Sabni, Sablammiin, uummanni Itoophiyaa kamiyyuu mirga qooqa isaatiin dubbachuu, barreessuu, qooqa isaa guddisuufi aadaa isaa ibsuu, babal’isuu akkasumas seenaasaa kunuunsuu qaba jedha waan ta’eef mirga heerri kun nuuf laateen diina afaan keenyaafi seenaa keenya akk hinkunuunfanne taasisu dura ciminaan dhaabbachuuti qabna. Dhimma rakkoo gama wiirtuu qorannoofi qo’annoo afaanii ilaalchisee ammoo humnasaa kan qabu mootummaadha. Kanarratti mootummaa naannoo Oromiyaa ijaarsa amma jalqabeefi waajjiroolee dhimma afaaniif seenaa Oromoo ilaallaturratti ogeeyyii hojicha gitan ramaduufi xiyyeeffannoo guddaa kennee hojjechuuti qaba. Barreessitoota ka’aa jiran kanallee sadarkaa biyyoolessaatti ijaaree jajjabeessuufi waajjiraalee meeshaalee barreessuuf gargaaraniin cinaa dhaabbachuu qaban jedha ani. Kanarraa kan hafe ammoo Oromoon abbaan afaaniifi seenaa falmachuudha qaba. Seenaafi waan galmaa’ee jiru akka nutti himutti, sirnoota darban keessa, keessumattuu Labsii bara 1944 hojiirra oole yoo fudhannee ilaalle, afaan Amaaraatiin ala afaan biroo akka ittiin hin baranne, ittiin hin hojjatamne, akkasumas akka ittiin hin dubbatamne dhorkamaa ture. Akkasumas afaan barnootaa, hojii mootummaafi og-barruu hundi afaan Amaaraa qofa akka ta’uuf kan murtaa’e ture. Bara eerame kanatti Afaan Oromoo qofa osoo hintaane Afaan sabaaf sab lammoota hundaa bara itti hacuucamaa turedha. Labsiin bara 1944tti ba’e kun afaan Oromoo afaan barnootaa, afaan hojiifi miidiyaa akka hin taane kan dhiibbaa irraan ga’aa ture ta’uu ibsa. Egaa seenaan hiyyeesa hinqabuuti, yoo kan bara Tafarii dugduuba deebi’ee kaasuun barbaachises; Obbo Hayile Sillaaseen mooticha impaayera Itoophiyaa bara 1930-1974’biyya kana bulchaa turedha. Mootichi kun akkuma mootota impaayera biyyattii kanneen biroo aangoon waaqa biraa samii gadiitti daangaa malee akka isaaf kennametti kan amanu ture. Ilaalchi isaa kun immoo uummattota impaayeratti jalatti bulaniif quufa mormaa tahee ture. Keessattuu caasaan bulchiinsa isaa kan uummata Oromoo isa walakkaa impaayerattii tahuuf qabu itti fufiinsa aangoo isaaf gufuu itti tahee, dhumti isaa akka itti gabbaabbatu taatee sanuu kursii (teessoo) isa baataa turte waliin dabaree akka wal baataa hafan isa taasifte. Keessumattuu mootin kun uummata Oromoo kana akkuma uummata impaayerattii keessa jiraatan kanneen biroo salphaatti garboomsuun waan hin dandaa’mne ta’usaa erga hubatee booda tooftaalee ittiin uummaticha gita bittaasaa har’aafi garbummaa hidda isaatii jalatti barabaraan hambisu dursee baafatee ture. Kaayyoo isaa kana galmaan ga’achuudhaaf xiyyeeffannoon isaa inni duraa ogbaruu sabichaa balleessuufi ukkaamsuun saba hambaafi duudhaa, seenaa mataasaa hin qabne taasisuu ture. Ogbarruu Oromoo kana hundeen akka barbadooftu gochuufis mala gurguddaa sadii ol gargaarameera. Inni jalqabaa yeroo wareerraa Xaaliyaanii keessatti gaafa sabni Oromoo afaansaan dalagaalee hunda gargaaramuutti ka’u, labsii Afaan Oromoo eessattu akka hin dubbatamneefi afaanicha dubbachuun immoo seera mootichaa duratti yakkamaa kan nama taasisu dambii tumsiise. Kun immoo manneen amantaa kam keessattiyuu afaanichi akka hin dubbatmneefi ambaan afoola sabichaa olkaa’amee akka dhaloota itti aanuuf hindarbine taasise. Qabxiin inni lammataa, mo’atamuu warra adii (1941)’n booda Sirni daldala garbaa impaayerattii keesaa dhaabatus, mootichi garuu bifaafi haalaa adeemsa gochichaa jijjiiruun uummata impaayeratti keessa jiru keessaa addaan qoodee gara uummata Oromoo irratti sirna gabrummaa haaraa diriirsuun Oromoofi Oromoo walnyaachise. Inni sadaffaan ammoo caasaa siyaasaa isaa kan Kiristaanummaa, Amaarummaaniifi Oromummaa doomsuu giddugaleessa godhate irratti hundaa’uun mootummaa giddugaleessa tokko hundeesse. Kunis duudhaa, safuu, aadaafi amantaa uummata Oromoo hudhuufi daran balleessuuf shira xaxamaa turedha. Dhimmi guddaa nama gaddisiisu ammoo uummatni Oromoo sirna bittaa kana jalatti kan mulqame mirga Afaan isaan barachuu qofa osoo hin taane, mirga Afaanuma kamiiniyyuu barachuu dhabuu isaati. Kunis uummaticha doofummaa keessatti hambisuun qabeenya namaafi uumamaa isaa bifa salphaan saamuufi garboomsuuf immoo haal duree tahuu danda’a jedhamee kan raawwatamedha. Dhukkubi sammuusaa inni guddaanis baay’ina uumma guddaa kanaati. Sirna nama nyaataafi garboomfataa abbaa irree Habashaa kana jalatti uummanni Oromoo akka galaa, lammii lammaffatti yoo ilaalamu uummanni Amaaraafi Tigiree garuu akka abbaa biyyaafi lammii biyyichaarratti murteesso ta’eetuu yaadama. Aadaa, duudhaafi Afaan Oromoon immoo akka mallattoo doofummaa, boodatti hafummaa, kan hin baranne, kan hin qaroomne, kana qofas osoo hin taane, qaroomuullee kan hin dandeenyeetti waan lakkaa’amuuf daa’imman Afaan Amaaraa barachuuuf dirqamaa turan . Har’as harcaatuu sum’ii kanaa keessatti kan argaman hindhabamne. Ittifufees sirni bulchiinsa HayileSillaasee aangoo gadhiisuus barsiifata badaafi hammaataa kana lafa qabsiisee ilaalcha hawaasa impaayeratti keessa jiraatu immoo daba seenaan bokoksee Hantuuta Jawwee liqimsitee eegee baasuuf wixifattu godhee waan darbeef Oromummaa laaffisuu qofa utuu hin taane, lammiin Oromoo hedduun eenyummaa isaa akka wallaaluufi ogbarruufi duudhalee isaallee akka dagatuuf gumaacha hammeenyaa kana gumaacheera. Kun immoo lakkoofsi ogbarruu Oromoo maaliif baay’ina dhabee? dhalootni Oromoo hammana baay’atan maaliif fedhii og barruu Oromoo dubbisuu dhabaniifi afoolonni Oromoo yeroo ammaa maaliif akkuma afoola sabaafi sablammilee biroo haalaan baay’atanii maxxanuufi raabsamuu dadhaban kan jedhuu waan baay’ee nama yaachisudha. Keessumattuu dhaloota Qubee amma ka’aa jiranillee wayya malee Oromoon sum’ii jaraatiin laaqame hedduunsaa kitaaba Oromoofi aartii Oromoo baay’ee hin leellisan. Egaa dubbiin akkanaa Oromoorratti fe’amaa turte. Bara mootummaa Dargiis yoo ta’e afaan ofii barachuufii afaan ofiin barachun carraansaa hinturre. Mootummaa dargiis yoo ta’e, qaroowwan Oromoo hedduu dararsuufi dhabamasiisuu malee homaa hu hintolle. Gootota akka addunyaatti beekaman bara sana keessa dhabneerra. Kanarraa kan ka’e Afaan saba guddaa kun bara dheeraaf hacuucamaa tureera. Kessumattuu labsiin bara Tafarii ture kun labsii Afaan tokko, biyya tokko, amantii tokko jedhu waan tureef ukkaamsaa guddaatu ture. Amma garuu kun waan xiqqoo furame fakkaata. Haata’u malee hayyoonni Oromoon sodaa bara duraa sanaan waan hidhamani jiran fakkaatu. Ammaan kana harcaatuun dhiibbaa tokko tokko jiraattus injifachuun waanuma danda’amudha. Hayyoota baay’eetu waa barreessee ammayyuu maxxansuu sodaatee jira. Warra akkasii kana seenaan isaan gaafata. Dhaloonni qubee amma ka’aa jiran garuu yoo sirriitti qabamaniif jijjiirama amansiisaa argamsiisaati jiru. Galaanni sodaachisaan kun olaantummaasaa mirkaneeffachuun mirkana. SAFUU: Siyaasarratti ilaalcha akkamii qabda? gareenkees kami? Oromummaa yookaan sabboonummaa haala kamiin ibsita? BEEKAN: Barreessaan gartuu siyaasa kamiiyyuu miti. Giddu gala taa’ee waan haqaafi dhugaa ta’e loogii tokko malee barreessuutu irraa eegama. Egaa sadarkaa yaadaan ammoo gama haqaaf hojjetu cina hiriiruun dirqama sammuu taati. Haalli qabsoo guyyuu namni guyyaa guyyaatti keessa jiraatuyyuu siyaasadha. Namni siyaasarra bilisa ta’ee kan hinjiraanne yoo ta’es, siyaasa walqixxummaafi haqaa akkasumas jijjiiramaaf hojjetu nan ajaa’ibsiifadha. Gama Oromummaatti yoo deebine ammoo eenyummaan Oromoo Oromummaa isaati. Oromummaatu saba keenya saba biraa irraa adda godhee, Oromoo akka jedhamnu nu taasise. “Nuti Oromoodha.” kan ofiin jennu, yookaan Ormi “Isaan Oromoodha.” kan nuun jedhuuf Oromummaan keenya ibsituu eenyummaa keenyaa waan ta’eefidha. Kun ammoo kan itti dhalannedha. Kan Oromummaa isaatiin hinboonne garbicha, bitamaafi isa wallaalchifamedha. Amantii, kutaafi gosaan, gargar ba’uu malla. Oromummaan maqaafi qabeenyaa Oromoon marti waliin qabdudha. Namoonni tokko tokko humnumaan abashoomuuf yaalu. Isaan akkasii kun jiraatti warra raata’anii jiranidha. Afaaniifi aadaa ofii duubatti gatanii kan Ormaa leellisuu caalaa garbummaan hinjiru. Kanaafuu Oromummaan Afaan, aadaafi seenaa ofii jaallachuufii kunuunsuurratti kan ijaaramudha. Oromummaafi sabboonummaan dhuunfaarraa jalqaba. Yaada kana Baxter, (1996:101) “The Oromo will never become good Ethiopians before they become good Oromo” jechuun Oromoon dursee of akka beekuu qabu ibsa. Sabboonummaa kan jedhus yoo ta’e, Sabaan-boonuu kan jedhurraa dhufa. Saba ofiin boonuu jechuun saba biraa hacuucuu jechuu miti. Of ta’anii kan biraafis kabaja kennuudha malee. Oromummaafi sabboonummaa dagaagsuudhaaf ammoo dhiigni Oromummaa inni hidhaa jaalalaan walitti nama qabu xiyyeeffatamuu qaba. Sabni tokko tokkummaa qabaachuuf yookaan eenyummaa isaa waliin dagaagsee guddisuuf, dirqama kutaa tokko keessa jiraachuu hin qabu. Dirqamaan amantii tokko hordofuunis isa hin barbaachisu. Akkasumas dirqama ilaalcha siyaasaa tokko qabaachuun irra hin jiraatu. Amantii, kutaaniifi ilaalchi siyaasaa garaagarummaa bu’uuraa osoo hin taane, ilaalchaafi jireenya dhuunfaati. Sababa adda addaanis jijjiiramuu ni danda’u. Kanaafuu Oromoon dhugaatti Oromoorraa dhalate Oromummaasaa jabeessee qabateetu sabboonummaa ijaara! SAFUU: Waa’ee barruuif galaalchaa Oromoorratti waan jettu qabdaa? Mee Afaan Oromoo isa ittiin barattee as geesserraa nuuf ka’i. Afaan Oromoo afaan uummata miliyoonota hedduun dubbatamu ta’ee osoo jiruu hacuuccaa fi cunqursaa waggoota danuu oliif humna koloneeffattootaan irra gaheen, akka ittiin hin baratamneefi hin hojjetamne godhamee akka baduufi afaan amaaraan akka liqimfamu gochuuf warra yaalamaa ture keessaa isa tokkodha. Haata’u malee qabsoo uummati Oromoofi ilmaan cunqurfamoo kan biroo waliin godhaniifi injifannoo bara 1991 argameen afaan Oromoo, Oromiyaa keessatti afaan barumsaafi hojii akka ta’uuf carraa yookaan hiree argate. Haala kanaan bara 1991 yeroo ABOn handhuura Oromiyaa Finfinnee seene irraa kaasee Qubee Afaan Oromoo barachuufi barsiisuun duula guddaatu godhame. Kitaabonni barumsaa kumaafi kitilaan maxxanfamee manneetii barumsaaf raabsaman. Barruuleefi galaalchonni hedduun bahuu jalqaban. Barruulee yeroo sana dhalataniifi maxxanfamuun uummata bira gahaa turan keessaa, kanneen akka Qabee, Madda Walaabuu, Gadaa, Ichimaafi Biiftuun kan yaadataman yoo ta’an, galaalchota yeroo sana turan keessaa ammoo kan akka Bakkalcha Oromiyaa, Madda Walaabuu, Urjii, Coqorsa, Seyfe nebelbaal, Risaafi Irreecha kan jedhaman ni yaadatamu. Haa ta’u malee barruuleen kunneen akka jalqabanitti itti fufanii guddachuufi babl’achuu hin dandeenye. Hidhaafi dararama namoota waan kana hojjetan irraan gaheen qopheessitoonni galaalchotaafi barruulee kanaa hojii isaanii itti fufuu hindandeenye. Artistoonni yeroo sana kessa mul’atanillee gariin ni ajjeefamani kaan ammoo biyyaa baafaman. Naasisuufi sodaachisuu akkasiirraan kan ka’e gidduutti waa’ee barruu Oromoo kan iddoodhaa kaasu dhibee barruu Oromoof bara dukkanaatu ture. Yeroo ammaa kanammoo keessumattuu waggaa lamaa aaitti waan abdii namatti horu hedduun mul’achuu eegalaniiru. Kitaabonni dhibbaan lakaa’amanis amma gabaarra jiru. Barruuleen kanneen akka SAUU, SIIFSIIN, GADAA, ARSADIIFI kan biroonillee yeroo ammaa kana hawaasa keessa jiru. Dhiibbaan amma jiru akka yeroo darbee sana ta’uu baatus, ammas waan kan Oromoo ta’e kanarratti dhiibbaan taasifamaati jira. Kunoo ijoolleen barruu Oromoo gurguraa jiran reebamanii kaan hidhaa kaan ammoo doorsifamaati jiru. Haata’u malee kana booda waa’ee dhimma afaan Oromoo ukkaamsuurratti qaamni hojjetu Oromoo milyoonota 50 olitti tilmaamamu kana tuffachuu waan ta’uuf irraa of qusachuu qaba. Kana booda galaana guddaa kana dura goruun ittiin dhidhima buufamuuf yoo ta’e malee, haala kamiinuu luugama garbummaa jalatti deebisuun akka hinyaadamne diinni Afaan kanaa beekuutu irra jiraata. SAFUU: Waa’ee barnoota dooktorummaa amma itti jirtuufi bu’aasaa nuuf himi. BEEKAN: Ani amma barataa waggaa lammaffaati. Carraa barnootaa argadhetti gammadeera. Afaan Oromoo sadarkaa dooktorummaatti banamuu dhabuusaaf gadda guddaa qabaadhus, Afaanuma Ingiliziitiin dhimma Afaaniif aadaa Oromooratti qorachuu eegaleera. Mata dureen qorannookootiis ‘DOCUMENTATION AND SEMANTIC ANALYSIS OF OROMO ORAL POETRY’ kan jedhudha. Mata duree kanaan waa’ee sabakootii argannoo guddaa tokko bira akkan ga’u nanbeeka. Waan Oromoon dubbatama afaaniin keessasaa ibsachaa tureefi jiru keessaan hiika dhokatoo barbaaduudha xiyyeeffannaankoo. Kanaafuu waggaa dheeraa nafudhatus gargaarsa Waaqayyoon galma nan gaha. Waa’ee maqaa dooktorummaa argachuuf utuu hintaane, waan dhokatee jiru ifa gochuu danda’uutu nama boonsa. Baay’een namaa waraqaa dooktorummaa harkaa qabaatus mataasaaf malee, sabasaaf utuu hinjiraatiin du’eera; kan jirusillee jira. SAFUU: Oromoof dhaamsa akkamii qabda? Abjuukee fuula duraas tarii yoo nutti himtes gaaiidha. Mee kaayyoo barreessuuf ati ammas fuuladuraaf qabdu maal akka ta’e ifa nuuf godhimee. BEEKAN: Oromoon tokkummaan ijaaramuu qaba. Kutannoo, murannoofi obsi ammoo akka callee aadaatti morma nama keenyaatti rarra’uuti qaba. Keessumaa dhaloonni amma ka’aa jiru kun jijjiiramaaf banbanaadha. Kanaafuu hubannaan oogganamuu qaba. Abjuunkoo Oromiyaa dagaagdee ilmaanshee jalaa faffaacaate dachaafattee nagaafi tasgabbii guddaadhaan ijaaramte arguudha. Kaayyoo barreessuun walqabate ilaalchisee ammoo barreessitoota Oromoo dhokatanii jiran ifatti baasuu, jajjabeessuufi karaa agarsiisuu akkasumas ‘waldaa barreessitoota Oromoo addunyaa-International Oromo writers association’ hundeessuudha. Waldaan hundaa’u kun ammoo Afaanota addunyaa hedduu baratee ilaalcha, falaasamaafi duudhaa Oromoo addunyaatti akka agarsiisuu danda’uuf qabsaa’uudha. Dabalataanis Afaan Oromoo afaan mana barnootaa sadarkaa olaanootti gosa barnootaa kamiyyuu ittiin baratan ta’uu mirkaneessuufi biyya kana keessatti afaan hangafummaasaa mirkaneeffatu ta’uusaaf tumsaafi wareegama narraa eegamu mara taasisuudha. SAFUU: Hayyoonni baay’een gaafa baratan jennu gara biyya ambaatti godaanu. Kanarratti yaada akkamii qabda? Kankeewoo kaayyoon gama kanaan maal fakkaata? BEEKAN: Namni kamuu biyyasaa nijaallata. Akki inni itti biyyasaa gadi lakkisee adeemus garaagara. Kaan garaafi kaan ammoo dararfameeti. Hata’u malee isa hayyoonni Oromoo baay’ee nuu baratan jennu kun biyya faranjiitti godaanan kana ani nan morma. Biyya ormaa taa’anii jireenya dhuunfaa qofa fooyyeeffachuurra saba ofii faana gidiraa arguutu filatamaadha. Waan mormamuu qabullee keessuma taa’anii mormuutu gaariidha. Hayyoota qaroo ta’an ofirraa dhabuun hiyyuma hiyyuma caaludha. Akkakootti ammayyuu mootummaan naannoo Oromiyaa hayyoota Oromoo Yunivarsiitii addunyaa kamirrayyuu barsiisaa jiraniif haala hunda mijeessee Yunivarsiitii Oromiyaa keessa jiru kanatti yoo dachaase, yeroo dhiyoo keessatti argannoowwan dhokatoo ta’aniifii guddina sadarkaa addunyaatti dhaga’amuu danda’u ijaan arguu dandeenya. Ani gamakootiin biyya Ambaa keessa barakoo guutuu jiraachuu hinfedhu. Barnoota dabalataa baradhee yoon deebi’e garuu nanjaalladha. Oromiyaarraa fagaadhee jiraachuu garuu hindanda’u. Gaman danda’en ammoo hayyoota ala jiranuu gara biyyaatti dachaasuuf carraaqqii dhuunfaakoo nantaasisa. ‘Waanuma abbaa dhibetu abbaaf dhibeedha’ jedhu mitiiree? SAFUU: Lammiilee biroon afaan keenya barachuu qabu jettaa? yoon dogoggoruu baadhe yaalii akkasii Yunivarsiitii Amboo keessatti jalqabdee turte jedhama. Mee yaada kana gadi fageenyaan naaf ibsi. Mudannoon gama kanaan ati qabdu jiraa? BEEKAN: Dhugaadha yaaleera. Ijasaas arguu jalqabeen ture. Kun akka L. A. tti bara 2011 ture. Jaarmiyaa lama jalattan dhimma kana qindeessee ture. Innis barsiisotaafi barattoodha. Innis ‘Afaan Oromoo for communication-afaan Oromoo waliigalteef kan jedhuufi Afaan Oromoo for health students-Afaan Oromoo barattoota waa’ee fayyaa barataniif’ kan jedhuun ture. Egaa kaayyoonsaa barsiisonni akka afaan keenya baranii ijoollee keenya gargaaraniif yoo ta’u, warreen fayyaa ammoo yeroo shaakalaaf hoospitaalota naannoo Ambootti ba’an afaan Oromoon saba Oromoo waan gargaaruu dadhabaniif ture. Barsiisota yunivarsiitii Amboo keessaa nama 48 galmeeffadheen yeroo hojii isaanii idilee alaa barsiisuu jalqabee akka baatii sadii barsiiseen jijjiirama gaarii irratti arguu jalqabeen ture. Barattoonni ammoo hamma iddoon nuhanqatutti galmaa’anii turan. Kana kanan jalqabee tureef waa gurguddaa sadiifi. Inni jalqabaa barattoonni Oromiyaa bal’oorraa gara Yunivarsiitootaa galaa jiran baay’ee heddumatoodha. Haata’u malee sabab ibsi daree keessaa sababa Afaan Ingilizii gahaa ta’e dubbachuu dadhabuu barsiisota yunivarsiitii tokko tokkoorraan kan ka’e ibsi kennamu marti Afaan warra Amaaraatti caalaa ture. Kana keessatti ammoo ijoolleen keenyaa keessumattuu dhaloonni qubee afaan Oromoon barannee as geenye kun miidhamoodha. Kanaafuu barsiisota lammii biraa ta’an kana yoon afaan kana sadarkaa waliigalteetiinillee isaan geessise ijoolleen keenya fayyadamoo ta’uu laata jedheeni. Inni lammataa ammoo mul’atikoo sun Yunivarsiitii biyya keenya keessa jiru marattillee akkasiin yoo barsiifame, waajjiraaleefiii dhaabbilee mara keessatti Afaan Oromoo haala ga’umsa qabuun yoo ciminaan barsiifame, tariiti Afaan keenya kun afaan biyya kanaa isa tokkoffaa ta’uurrayy darbee kan ardii Afriikaa guddichallee ta’a laata jedheeni. Inni sadaffaan ogeeyyiin fayyaa leenji’anii bahan kun haala salphaa ta’een hawasa keenya akka gargaaraniif ture. Haata’u malee mudannoo ta’en itti qaba ture. Ini jalqabaa sabumakootu afaan kenya halagaa maaf barsiifta jedhanii akka ani lammata hinbarsiifne kan na akeekkaschiisan turan. Inni lammataa ammoo gaafan barnootaaf Yunivarsiitii Finfinnee galu namni waa’eesa lafaa kaasu nidhibe. Ammas taanaan utuu haalli naamijaa’uu jiraate uummata Finfinnee keessa jiraatan kana Afaan Oromoo barsiisuuf fedhii guddaan qaba. Kana ilaalchisees kitaaba sadarkaasaa eeggate tokkon qopheessaa jira. SAFUU: Dhaamsa akkam akkamii dhaloota kanaaf qabda? Mee kana booda Oromoon sirraa maal haa eeggatu? BEEKAN: Dhaloota amma ka’aa jiru kanaaf hagas mara dhaamsa dhaamuufiinuu waan barbaachisu miti. Humni amma ka’aa jiru kun waa’ee ofiisatii jala muree beeka. Halgaafi fira, diinaaf lammii gargar kan baafatedha. Dhaloota amma kana keessa lbooba mul’ataa kan akka abidda saafaa keessa isaaniitti guuranii kan yaa’aa jiran lakkoofsaan xiqqoo miti. Kanaaf ammoo iji amma bubu’uu eegale kun ragaadha. Akka saba cunqurfamaa tokkootti ammoo Oromoon hoj-mannee isaa waan xumurate hinfakkaatu. Aggaammii fuulduraaf tarkaanfiin jalqabaa kun bu’uura ta’us, waan ifa ta’erra waan dhokatee jirutu madaala caala… Oromoon Oromummaan isaaf gale tokko ciisee hinboqotu; nyaatee hingabbatu; biftis hinfurdatu… Dhaloonni haarawaan Oromticha borii, Oromummaatiif wabii ta’u kan danda’u seenaa Oromoo, nagaa Oromoo, hawaasa Oromoo, jireenyaafi jiruu Oromoo akka gaariitti qoratee, xiinxalee yoo galmeeffatee dhalootaa gara dhalootaatti dabarfatedha. Gama kanaan barreesitoonni qodni qaban guddaadha. Qodni isaanii kun wanti guddaa ta’uuf ammoo, rakkoo jiruufi jireenyi uumuuf osoo hinjilbeenffanne, yoo dhugaafi nagaa Oromoo, akkasumas dhugaa dhala namaatiif dalagu ta’e bu’aan isaan galmeessan hunde guddina hawwinuu ta’a. Namni waa barreessu akka aduufi ji’aa dukkana fageessee ifa tamsaasa. Guutummaatti uumaafi dhala namaaf waan tolu leellisee, wan badaa qeeqa; tulluu wallaalummaa diiga. Kana gochuun ammoo itti gaafatama guddaadha. Siidaa seenaa har’a dhaabaterra taa’ee dhaloonni borii gaara birmadummaa ijaara. Yoo seenaa hin hojjenne, seenaatu nurratti hojjeta. Kan afaaniin dubbannu caalaa kan barreessinutu sammuu qara; du’as dandamata. Oromoon tokkummaafi jaalalasaa cimsachuuti qaba. ‘Warra wal jallaatu dhiyaanni hin hanqatu’ jedha mammaaksasaatiinis. Tariiti sum’ii kaleessa halagaan sammuu dhalootaa keessa tamsaase sun numiidheera ta’a; har’a garuu haaromsa haaraa labsuu qabna. ‘utuma gubannuu kolfina jette akaayiin’ jedhu mitiiree…? gubannaan daangaarra darbe garuu…Waliin taanee utuu qabsoofne gaara hiyyumaafi garbummaa mara hundeedhaan garagalchuu dandeenya. ‘Moluu cabbii dandeesse bakakkaaf abdatu’ jedhan. Yoo bilchaataafi hangafarraa gorsa fudhanne, wallaalaan keenyas xiyya bilisummaa finiinsa. Beekumsiifi qilleensi galgala dhufa’ jedhu mitiiree? Beekumsi ammoo bishaanis miti lagaa hinwaraabamu; garuu muuxannoofi mudannootu walitti dhufee galaana beekumsaa hundeessee doofummaa dhidhima buusa… Aartiin saba Oromoo barreeffama qofaan guddata miti. Inni weellisus, inni geerarus ta’e yeelalus, inni doyii barreessus ta’e inni oogganus, inni baratus ta’e barsiisu, kan qotus ta’e daldalaan gama gamasaatiin waan gumaachu qaba. Oromummaan kan waliiniiti ! Biyya tokkicha walitti qabna; innis Oromiyaa; maqaa tokkicha waliin qabna; innis Oromoo-dha. Waaqa tokkicha waliin qabna; innis gurraacha garaa garbaa leemmoo garaa taliilaati! Sirna ittiin bulmaataa guddicha qabna; innis sirna Gadaa-ti! Mee maali inni Oromoo gargar qoodu kun? yoo baay’ina keenya goomatame ta’e ammoo ammayyuu ganaa Afriikaarra dabarree addunyaa dhuunfanna! Kanaafuu ammallee kan Oromoon hirribaa hindammaqne yoo jiraate salphina guddaa keessa jira. Egaa akka nama dhuunfaa tokkootti anarraa Oromoon kan eegu ittuman jira. Barruulee sabakoo bakka bu’anii dubbatan hedduu isaanii gadhiiseen jira. Kitaaba kooppii kuma 40 oltu Oromookoof tamsa’ee jira. Dabalataanis Dargaggoota akkakooti ani gara barressuu kanatti fideen ammoo kitaabonni gara kooppii kuma 100 ol ta’an hawaasa Oromoo qaqqabanii jiru. Ammas qabsoon gama ogbarruun finiinaa jiru kun akka qaanqeensaa guutuu addunyaarratti xaxxaaxa’uutti qabsoon gama kanaan eegale kana ittuman fufa. Dargaggoota Oromoo murannoo, kutannoofi obsa qaban faana ammoo hanga dhumaatti waliin hojjechuukoo ittuman fufa. SAFUU: Odeeffannoo gadifagenya qabu kana nuuf laachuukeef galatoomi. BEEKAN: Gumaacha uummata bal’aa kanaaf gochaa jirtaniif galata argadha!


Dhibeen EBOLA Itiyoopiaa hin seenne ta’us of Eeggataa jirra jedhu angawoonni

Hanga ammaatti Itiyoopiyaa keessaa dhibee Ebolaan namni qabame hin jiru kan jedhan ministerichi eegumsa fayyaa qopheen duraa barbaachisu garuu raawwataa jira jedhan. Dr. Hussein Abdo Gadaa har’a ibsa kennaniin tarii yoo dhibeen kun akka tasaa mudate jechuu dhaan hospitaalli addaa qophaa’uu isaas dubbataniiru. Dr. Hussein Abdo Gadaa har’a tuuta oduuf ibsa kennuun isaanii biyyootii dhiya Afriikaa keessatti dhibeen Ebola erga faca’ee as angawaa ol aanaa ibsa kennan isaan duraa ti. Ministeerichi ibsa isaanii kan jalqaban dhibeen kun hanga har’aatti Itiyoopiaa keessatti hin mul’anne jechuu dhaan ture. Hanga har’aatti namni EBOLA dhaan dhukkubsate Itiyoopiyaa keessa hin jiru. Dhibeen kun akka gara biyya keessaa hin seenne hojiin adda addaa hojjetamaa jira. Inni jalqabaa koreewwan lama hundeessinee jirra. Koreen inni tokko koree ol aanaa ta’ee dura taa’aan isaa ana ennaa ta’u waajjiraalee ministeerotaa fi dhaabolee adda addaa of jalaa qaba. Daandii balalii Itiyoopiyaa dabalatee, dhaabolii daandiiwwan balalii, immigrattion, ministeera geejjibaa, Kanneen biroo dhimmi kun isaan ilaalu waaltaalee eegumsa fayyaa mootummaa fi dhuunfaa, koree poolisii fi ittisa of keessaa qabuu dha. Koreen kun jedhan Dr. Hussein Abdo sadarkaa biyyaatti Ebola ittisuuf qophee duraa godhamaa jiru gamaaggamaa jira. Koreen inni lammataa koree teekinikaa ta’uu isaa kan ibsan ministrichi fayyummaa hawaasaa ilaalchisee qophee godhamu kan hoogganu jedhan. Koreen buufata xayyaara Booleetti hundeeffame jiraachuu isaas ibsanii jiran. Koreen kun keessumaa namoota Nigeriaa irraa dhufaniif ho’i qaama isaanii ol kaa’aa ta’e hojii addaan qooduu hojjeta jedhan. Namoonni mallattoon irratti argames battala addaan qoodamanii wal’aansi kan kennamuuf ta’uus ibsaniiru. Haaluma kanaan torban kana keessa lammiiwwan china lama addaan qoodamanii wal’aansi godhameefii dhibeen isaanii busaa ta’uu akka fakkeenyaatti tuqaniiru.


#Jechoota Beektotaa!!!

* Qabaadhu: ~ Jaalala onnee ~ Beekumsa sammuu ~ Obsa garaa ~ Dhugaa arrabaa ~ Ogummaa harkaa qabadhu! * Bara Jireenya Kee Keessatti: ~ Kan dabarsite yaadadhu. ~ Kan keessa jirtutti jabaadhu. ~ Kan itti deemtuuf abdiin jiraadhu. ~ Bakka yaadde gahuuf obsa qabaadhu. ~ Kaayyoon kee akka galma sii gahuuf rabbiin kadhadhu! *Addunyaa Tana Irratti: ~ Jecha kee eeggadhu, isatu gocha ta’aatii. ~ Gocha kee eeggadhu, isatu amala ta’aatii. ~ Amala kee sirreessi isatu namoota wajjiin si jiraachisaatii. ~ Jireenya kee fooyyessi, isatu boqqonnaa bara jireenya kee guutuutii. ~ Qabeenyaan qabduun namatti hin boonin, qabeenyi fixeensa ganamaatii. ~ Beekumsa qabduun uf hin tuulin, namoonni si caala beekan heddutu jiraatii. ~ Aangoo qubaan si filaniin uf hin dhiibin, qubaan irraa si buusaniitii. ~ Hin hatin abaarsa jalaa baataatii. ~ Hin kijibin amanamaa taataatii! * Yoo Nama Taate: ~ Jaalala baay’isi. ~ Beekumsa ida’i. ~ Qabeenya hiri. ~ Inaaffaa hir’isi. ~ Ilaalcha wal-qixxeessi. ~ Hojii guddisi! ~ Teessuma xiqqeessi. * Jaalalli Dhugaa: ~ Mi’aawaadhaa dhandhamadhu. ~ Urgaawaadhaa fuunfadhu. ~ Gammachuudhaa simadhu. ~ Icciitiidhaa eeggadhu. ~ Dorgommiidhaa itti hirmaadhu. ~ Qabsoodhaa injifadhu. ~ Abdiidhaa obsaan eeggadhu. ~ Qabeenyaa horadhu. ~ Bultiidhaa ijaaradhu. ~ Gaaddisaa jala boqadhu! ¤ “Bareenni fokkataa?” jennaan, = “Yoo jaare!” ¤ “Beekaan dogoggoraa?” jennaan, = “Yoo aaree!” ¤ “Hiyyeessi duroomaa?” jennaan, = “Yoo xaare” eeyye jedhanii walii galu hayyoonni! * Waan dubbiftaniif, galata keessan bakka bu’ee hin banne, bakka kufee hin cabne, bakka hattuun hin hannee fi bakka moofee hin shamne isiniif kaaheera!!! * Kan nyaattan isiniif haa sifaahu, kan yaaddan isiniif haa milkaahu!!! #HoraaBulaa!!!


Akkuma barame akka aadaa isaa korii Bashannana ABO Amerika Kaabaa kan bara 2014 milkiin xumurame jedhu

Korri Gamtaa Miseensota Adda Bilisummaa Oromoo fi akkasumas kan Hawaasaa Hagayya 6 hanga Hagayya 9tti Magaalalee Lakku (Minneapolis fi Saint Paul) keessatti geggeffamaa ture murti ejjennoo fi Kutannoolee dabarfatuun milkiin xumurame. Korri Kun kan baname Hagayya 6 galgala sagantaa Irbaata WBO Hoteela Kelly Inn Best Western keessatti qophaa’een ture. Sagantaa kana irratti Tikeetni tinnisa WBOf oolu USA fi Kanadaa keessatti ballinaan baati sadii dursee gurguramaa ture bakka kanatti sagantaa Irbaata WBOtiin qophiin baninsa Koraa akka qindaa’u kan saganteeffame ta’ee karoorri Koree qindeessitus akkuma tilmaammeen milkaa’ee jira. Guyyoota lameen itti aanaan Hagayya 7 fi 8 Korri Miseensotaa dhimma dhaabaa wali gala fi kan haala yeroo irratti ballinaan mari’atuun gaafa Hagayya 8 galgala Korri Miseensotaa kan galma University of Minnesota, Carlson School of Management keessatti deema ture afuura gaariin xumurame. Galgala qophii bashannaa fi Hawwisoo ABOf qopha’ee irratti gaafa Adoolessa 8 galgala Artistoonni Oromoo bebbeekamoon kanneen akka Kadir Said, Dawite Mokonin, Abbabba Abbashu, Tottooba Taddasaa, Hirphaa ganfuree, Kamal Ibrahim, Muktar Adeeroo fi dargaaggootnii Haaranis argaman irratti galgala Addaa taasisun galmuma Hoteela Kelly Inn Best Western keessatti qophii akkaan ho’a namni hedduun raajeffatteen hanga barii sa’a 3tti shubbifama bule. Guyyaa kana heddumina namaa fi akkasumas Artistoota dhiheenyaa fi fageenyaan walitti dhufanis ilaaludhan Miseensotni Bandi Gada kan wagga 20 dura Fifinetti dhaabbattan yeroo jalqabatiif bakka tokkotti biyya alaa kana keessatti heddumminaan walitti dhufani afuura duri deebisun yaadanno namoota heddu dammaqsuun qophichas “The Gada Band Re-Union” kan jechisiise ture. Hagayya 9 itti fufuun Walgahiin Hawaasaa Kelly Inn Best Western Hotel keessatti geggeffame , bakka bu’aan ABO qaama olana irra argaman ibsa balla godhuun Korri Hawaasaas gumaatan xumurame. Kora ABO Amerika Kaaba kan bara kanaa qaama olaanaa Hooggana ABO bakka bu’ani kan geeggessan J/Abba Caala Lata turan. Hooggnooti dhaabichaa kan miseensa Hojii Raawwachistuu ta’an biroonis kan turan yeroo ta’u hayyoota olaanno keessa kanneen akka J/Xaha Abdi akkasuma Kora kana irraa hirmaatani jiru. Hawaasni fi Deggertootni ABO naannicha jiraatanis sagantaa Gumaataa irratti hirmaatuun Maallaqaa qabsoo Bilisummaa Oromoof oolu $30,000.00 ol battaluma sanatti arjoomuun sagantaan Koraa sirnaan raawwate. Kora ABO cinaattis toorban guutu asuma magalaale lakkuu keessatti kan deema ture wal-dorgommiin Kubbaa Miilla kan Federeshina Sporti Oromoo Amerika Kaabaatiin qophaa’e Oromoota kumaataman lakkaawaman USA, Kanada, Auropaa fi Australia irraa kan walitti fide yeroo ta’u toorban Oromoo bifa miidhagina addatiin Minnesota keessatti adeemsifame gammachuun raawwatee jira. Waluma galatti haalli bifa Sporti, Hawasummaa fi Siyaasaatiin Oromoota walitti fidee tokkumma Ummata Oromoo caalatti kan callaqisiisee fi egereen abdachisa torban itti mirkana’e dha. Miseensotni, Deggertoonni fi Hawaasni Oromoo bifa adda addaan Kora ABO kana irratti hirmaate kan baraanaa xumuruun kan bara dhufuuf injifatnoole qabatamoo fi haala galii QBO dhiheessuu qabun waliitti deebi’uf walitti dhaammatuun nagaan fixate. Koree qopheessitu Kora Gamtaa ABO Amerikaa Kaabaa Injifanno Ummata Oromoof! Gadaan Gadaa Bilisummati! Hagayya bara 2014 Minneapolis/Saint Paul, Minnesota