Irreecha ilaalchisee qabxiiwwan ijoo beekuu qabdan shan

Duudhaalee Sirna Gadaa keessaa tokko ta'e Irreechi, uummanni Oromoo Waaqa kadhachuufi galatasaa galchuuf jecha tulluu fi malkaatti ba'uun kan irreeffatuudha. Arfaasaa tulluutti ba'uun roobaafi nagaa kadhata, birraa ammoo malkaa bu'uun galata galcha, Oromoon. Tulluun waa malee lafa diriiraa hin caalle, darbees waaqatti kaluudha kanaaf itti ba’anii yoo kadhatan irruma caalaa dhageettii waaqaa qaba jedha dhugeeffannaan Oromoo. Malkaanis yeroo birraa ni taliila kanaaf mallattoo qulqullinaati, bishaan yoo dhugan lubbuu namaaf ta’a, yoo dhiqatan nama qulqulleessa, yoo dadhaban hafuurrisaa hamilee namaaf ta’a kan jedhus amantee ganamaa Oromooti. Egaa saayinsiinis qaamni dhala namaa bishaan persantii guddaa of keessaa qaba jedhama mitiiree? Mee irreechaan walqabatee qabxiiwwan ijoo shan kanneen haa ilaallu. Akka guutuu Oromiyaatti Irreechi waggaatti yeroo lama-Arfaasaa fi birraa kabajamuun kan beekamu ta’us, irreeffannaan garuu jiruu fi jireenya Oromoon adda ba’ee hin beeku jedhu hayyoonni. Yeroo rafan, yeroo ka’an, yeroo manaa ba’an, yeroo galan, bakka qotiisaatti, bakka lolaatti, yeroo fuudhaa fi heerumaa…taatee hundarratti irreeffannaan ni jira. Abbaan Gadaa duraanii Tuulamaa Laggasaa Nagawoo, Irreechi akaakuu afur, hunduu walitti fufee waliin marsa jedhan. ''Kan jalqabaa Ireecha manaati. Irreecha osoo hin deemiin sirna manatti raawwatamuudha. Itti aansee Irreecha malkaa, kan Birraa ji'a Fulbaanaa keessa malkaatti irreeffatamuudha. Inni sadaffaan Irreecha dirree jedhama, kunimmoo Irreecha birraatti aansuun kabajama. Kan itti aanu (Afraffaan) Irreecha Arfaasaa kabajamu, Irreecha Tulluuti. Kunimmoo kan uummanni Oromoo tulluutti ba'uun waaqasaa rooba kadhatuudha,'' jedhan. Hayyuun seenaa Obbo Dirribii Damisee, uummanni Oromoo Arfaasaa yeroo caamsaan hammaatu tulluutti ba’uun waaqasaa rooba kadhata jedhan. Ganni roobee, kan faca’ee margee dagaagee lalisee asheetee, lagni boora’ee guutuu wayita birraa taliilu ammoo Malkaatti ba’ee galata galcha jedhan. Haala Kanaan sirni irreeffannaa lameen walitti hidhatanii raawwatu jedhan hayyoonni kunneen. Irreechi Tulluu Arfaasaan fuula deeffatee torbee jalqabaarratti irreeffatama, kan malkaa ammoo birraan bari’ee torbee dhumaa ji’a Fulbaanaatti irreeffatama. Irreechi waan waggaa eegee yeroo lama yookiin sadi irreeffatamu qofa miti jedhu Obbo Dirribiin. Adda addummaansaa inni waggaatti yeroo lama irreeffatamu sirni guddaan qophaa'ee kan Oromoon iddoo mara irraa walitti dhufuudha malee Oromoon waan raawwachuuf jedhu hundarratti waaqa ni kadhata, ni galateeffatas, ni irreeffata jechuudha jedhan. ''Fakkeenyaaf namni yeroo qonnaaf lafa haaraa baafatu achitti dhibaafatee irreeffata. Kun Jaarrii jedhamee beekama. Yaa waaqayyo dachee qonnaa kana naaf milkeessi jedhee kadhata. Yeroo sanyii baasu, yeroo fuudhaa fi heerumaa, yeroo karaa deemus ni irreeffata, milkii kadhata.’’ ‘’Dubartiin yeroo ateetee borootti ni irreeffatti. Osoo karaa deemtuu akka carraa malkaa yookiin tulluutti wayita baatus irreeffattee dabarta. Kanaafuu irreessi jiruu fi jireenya Oromoo keessatti guyyuu kan raawwatamuudha,’’ jedhan. Inni arfaasaa tulluutti, birraammoo malkaatti ba'anii irreeffatan wayita waqtiin geeddaramu kan Oromoon gamtaadhaan walga'ee irreeffatuudha.'' Hayyuun Antirooppooloojii Gammachuu Magarsaa (PhD), ’’Oromoon durirraa kaasee malkaawwan fi tulluuwwan naannoo isaa jirutti irreeffata. Balbalaan, ollaadhaan, gosaan, odaadhaan, irreeffataa ture. Ammas ni irreefffata. Garuu akka walii galaattimmoo waggaatti altokko bishooftuutti irreeffata,'' jedhan. Ayyaanni masqalaa ba’ee sambattan itti aanan irreessa kabajuun kan baratameedha. Garuu yeroon guyyaa irreessaa kun maaliif guyyaa kana ta’e, yoomirraa eegalee akkas ta’e? kan jedhuuf Obbo Dirribiin deebii qabu. Irreechi Dilbata guyyaa masqalaatti aanee dhufurra kabajamuun dirqama miti jedhan Obbo Dirribiin. '‘Irreechi dirqama Dilbata ta’uu hin qabu, kana kan murteesse Boordii Waldaa Maccaa fi Tuulamaati. Yerooma dhihoo kana murtaa’e. Aniyyuu quban qaba, an miseensa boordii miti malee,’’ jedhan. '‘Akka naannoo Tuulamaa kanatti masqala gubdee bariitusaa qe’eedhaa hin baatu, ulumaa jirta. Har’a masqalli gubatee borumtaasaa gosti ba’ee, hangafti walga’ee cilaattii gubaa addatti dibatu, walitti tufanii wal eebbisu.’’ Gaafa bultii sadaffaa ammoo yeroo ijoollee dubaraati, dirreetti baatee '‘Dirree sin gabbisaa na gabbisi, sin bareechaa na bareechi,’’ jetteetu bakkee baatee sirbiti. Erga kun hundi xumuramee booda malkaa bu’anii irreeffatu jechuun akkaataa hariiroo masqalaa fi irreechaa ibsan. '‘Akka falaasama Oromootti gaafa Ali-Waato seenu irraa eegalee ayyaanni qe’eetti gala. Ali-Waato obba’ee masqalli kabajamee erga ijoolleen durbaa dachee faarsitee booda, ayyaanni malkaa fi gaaratti gala. Achii booda irreeffatama malee Dilbata hin eegu Irreechi.’’ Boordiin Maccaa fi Tuulamaa masqalli ba’ee Dilbata itti aanu irreechi akka kabajamu wayita murteessu, yoo ayyaanonni lameen guyyaa lama walirraa fagaatan qofa ta’uu ibsee ture jedhan. '‘Fakeenyaaf osoo masqalli Jimaatarra bu’ee irreechi Dilbata hin kabajamu. Sababni isaa guyyaa lammaffaa- Sambati guyyaa ulumaati, guyyaa sadaffaa- Dilbati guyyaa shamarran ba’anii dachee faarsan,’’ jedhan. Kanaafuu yeroo akkanaa irreechi Dilbata torbeetti darba jechuudha jedhan Obbo Dirribiin. '‘Gara fuulduraatti ayyaanni irreechaa Dilbataan osoo walitti hin hidhatin, mataamasaa danda’ee yeroosaa akka durduriitti jiruun akka kabajamu ta’uu qaba. Garuu masqalaan walitti ni hidhata,’’ jedhan. ‘’Dur ayyaantonni Oromoo urjii ilaaluudhaan guyyaa irreessaa murteessu. Amma garuu namni akkuma isaaf mijatutti ayyaana masqalaa baasee Dilbata itti aanu irreeffata. Ayyaantuun ilaalee guyyaa irreessaa murteessuu dhabuunis duudhaa hir'ate keessaati.’’ Hariiroo amantii fi aadaa keessatti wantoonni amantii qofa akkasumas aadaa qofa ta’anii adda ba’anii beekaman jiraatanis, sabni tokko aadaasaatiin dabaalee amantii yoo gaggeeffate cubbuu miti jedhu Luba Amantii Ortodoksii kan ta’an Luba Balaay Mokonnin. Kitaabasaanii ‘’Kiristaanummaa fi Oromoo durii hanga ammaa’’ jedhu keessatti hariiroo aadaa fi amantii ibsaniiru. '‘Ergaan kitaaba kiyyaas aadaa fi amantiin Oromoo walitti hin bu’u, barmaatilee duubatti hafoo yoo ta’an malee, barmaatileen duubatti hafoon ammoo aadaa miti jedha,’’ jedhan. '‘Irreecha kabajuun kiristaanummaas ta’e islaamummaa kan balleessu miti, namni waanuma itti fakkaate raawwata. Aadaadha waan ta’eef amantii hin faallessu,’’ jechuun irreechi aadaa ganamaa ta’uu himu. '‘Aadaa jechuun waan hawaasi tokko uumamaan qabu yookiin aadeffatee itti bulu jechuudha. Kanaafu aadaan saba tokko amantii isa hin dhowwu. Fakeenyaaf sabni tokko uffata aadaa mataasaa yoo qabaate amantiisaa hin faallessu, hanga naamusa amantichaa eegetti,’’ jechuun ibsu Luba Balaay. Irreeffannaa jechuun Waan waaqni arjoome hundaaf galata galchuudha kan jedhan Dr. Gammachuu Magarsaa waaqaaf galata galchuun yoggayyuu jiruu fi jireenya uummata Oromoo keessa jira jedhan. Irreechi gabaabumatti amantii Oromooti kan jedhan Dr. Gammachuu Magarsaa jiruu fi jireenya Oromoo waliin walitti hidhata jedhan. ''Hawaasni Oromoo aadaa mataasaa qaba. Amantiinsaas aadaa isaa keessa jira. keessattuu uummanni Oromoo aadaasaa seera uumamaatiin waan walqabsiisuuf irreechi dhugeeffannaa isaati,'' jedhan. Dur Oromoon wayita irreechi ga'u torban tokko ykn guyyaa Segal dursee sirnoota raawatu qaba ture jedhan Dr Gammachuun. ''Torban guutuu soomee waaqaaf galata galcha. Kan wal dhabe araaramee, waliif dhiisee garaa qulqulluudhaan gara bakka waaqni qulqulleesee Malkaa deema. Irreechi iddoo qaamaa qalbiin itti qulqullaa'aniidha waan ta'eef,'' jedhan. Namoonni mufannaa walirraa qaban hamma walitti araaramanitti iddoo tokkoti hin irreeffatan. Abbaan Gadaa bakka irreessaatti namoonni mufannaa walirraa qabdan har'uma waliif dhiisaa jedhee kan gaafatuuf kanaaf. ‘’Haaloo garaa kaawwatanii waaqa qulqulluu kadhachuun waan hin danda'amneef yookaan waliif dhiisaa yookaan ammoo keessaa nuuf ba'aa waaqa nutti hin hammeessinaatii jedhu Abbootiin Gadaa Oromoo,'' jedhan hayyuun seenaa Obbo Dirribiin. Kanaafuu bu'aan guddaan irreechi akka hawaasummaatti qabu yoo xiqqaate Oromoon waggaatti yeroo lama waliif araarama jechuudha jedhan. ‘’Yoo namni walitti araarame waaqnis namaaf araarama jedhee waan dhugeeffatuuf dirqama araara buusa Oromoon.’’ ''Amma sanatu dhabame. Oromoon baay'inaan bakka tokkotti waan walitti ba'uuf eenyu eenyurraa mufii akka qabu baruun baay'ee rakkisaadha. Garuu nama walga'ee irreeffatuu dabaluun ammo milkaa'ina guddaadha.'' jedhan Obbo Dirribiin. Dr Gammachuu Magarsaa uummanni Oromoo maaliif akka malkaatti ba’u, maal irraa argachuuf akka deemu akkanaan ibsan. ''Bishaanirraa lubbuu argatu. Yoo dhugan fayyummaatu argama. yoo dhiqatanimmoo ni qulqullaa'u. Malkaarraa hafuura fayyummaa, hafuura nageenyaatu argama. Tulluun ammoo lafaa oli. Waaqni raajii akkanaa uume galatoomi jedha oromoon.''


Ajjechaan Bolee Arraabsaatti daa'imman lamarratti raawwatee akka lamuu hin mudane falli maali?

Magaalaa Finfinnee naannoo Boolee Arraabsaatti daa'imman lama eegduu isaaniitiin ajjefamuun ji'a dura erga dhagaahamee haadholiin daa'imman isaanii eegduu miindaan qacaraniti dhiisanii deemuu akkaan yaadessaa ta'eera. Maatiin hedduun qaamaan bakka hojii haa jiraatan malee qalbiin manuma isaanii waayee ijoollee isaanii bira jira. Maatiin amma amma nama daa'imman isaanii eeguufitti bilbilanii mucaan ykn ijoolleen isaanii akkam akka jiran gaafatu. Sagalee isaanii dhagah barbaadu.  Kanneen nageeny daa'ima koo hin caalu jedhanii liqeeffataniis ta'u kaameraa manatti maxxansanii ooltii ijoollee isaanii hordofaniis jiru. Ijoolleen hedduun sababa maatiin hojii ooluuf eegduuwwan isaanii waliin manni itti cufameetuma oolu. Mattiin ammoo bakka hojiitti yaadda'aa oola. Yaaddoon nageenya daa'immanii kun rakkoo aangoonis ta'e gosti hojii maatii garaagartummaa itti uumu miti. Maatiin hundi qixuma yaadda'a. Mootummaan dhimma kana ilaalchisee waggaa afur dura karaa Ministeera Dubartootaafi Daa'immanii labsii tokko baaseera. Labsiin kun dhaabbileen mootummaa hunduu daa'imman isaanii waggaa sadii gadii waajirumatti bakka tursiisaniifi itti hoosisan akka mijeessan ajaja. Raawwii labsii kanaa ilaalchisee Ministeera Dubartootaa fi Daa'immaniitti qindeessituufi to'attu dhimma idileessaa koorniyaa kan ta'an aadde Tsiggee Taaddelee sadarkaa biyyatti dhaabbileen mootummaa 382 yeroo gabaabaa keessatti bakka tursiisa daa'immanii qopheessaniru jedhu. Lakkoofsa kanaan jajjabeessaadha jedhu aadde Tsiggeen. Haata'uuti lakkoofsa dhaabbilee mootummaa sadarkaan jiraniifi maatii rakkoo isaa daa'imaan walqabatuuf furmaata dhabeen walbira yeoo qabamu garuu lakkoofsichi akkaan xiqqaadha. Akka biyyatti lakkoofsi waajiraalee mootummaa sadarkaa Ministeeraa hanga biirolee jiru 1871 ta'u keessaa dhibbeentaa 4.8 ta'u qofatu dirqama labsiin irra kaahe raawwate jechuudha. ''Yaadichi haaraadha. Haadholiin daa'ima isaaniif jecha hojii hafaa rakkoon mudachuu qorannoon agarsiiseera...asuu kan gahame hojiin hedduun hojjetameeti. Nuti gahaadha jechuu baannus faaraa gaariin ilaalla'' jedhan aadde Tsiggeen. Rakkoon daa'ima ofii manatti dhiisanii bahuu kun hangam yaadessaa akka ta'e hojjettota qulqullinaa waajiraalee keessatti miindaa xiqqaan qacaramanii hojjetanii yaaduun gargaaruu mala. Haadholuun muraasa hin jedhamne dahumsa booda ''daa'ima koo eegduu ijoolleetti gatii hin deemu'' jedhanii hojii dhiisaniiru. Ofii maaliif waajiraaleen mootummaa akka dirqamaan raawwatan hin taasifamu? Labsiin ALI 2010 dhaabbileen mootummaa hunduu bajata mataa isaaniin bakka tursiisa daa'immanii akka mijeessan ajaja. Dhaabbileen mootummaa bakka bal'aafi bajata gahaa osoo qaanii dhimma kanaaf xiyyeeffannoo kennuu dhabuunis komatamu. Eegduu daa'immanii dhabne sababni jedhus gama waajiraaleen ni dhiyaata. Aadde Tsiggeen rakkoo ilaalchaa fi labsicha fudhachuu dhabuun jiraachuun raawwiin labsii kanaa akka walgatu sababa ta'uu dubbatu. Dhaabbilee mootummaa Federaalaa keessaa torba kan ta'an bakka tursiisa daa'immanii hin qaban. ''INSA gama kanaan galata qaba. bakka tursiisa daa'immanii ammayyaa hanga ijoollee 100 qabatuu birrii miiliyoona tokko baasee qopheesseera. Murannoon hooggansaa jiraannaan milkeessuun ni danda'ama. Sababa biraa hin qabu'' jedhu aadde Tsiggeen. Sadarkaa federaalaatti mooraa Paarlamaa, Galiiwwan, Ministeera Barnootaafi Ministeera Fayyaatti iddoon daa’imman itti oolan qophaa’uun akka fakkeenyaatti ka’u danda’a. Waajiraaleen biyya keessa jiran kaan oolmaa daa’immanii hamma ijaarsisanitti falli maali jechuun gaaffii dhiyeessinee turre. Bileen Asraat dhaabbata biyya keessaa ‘Timraan’ jedhamutti walitti qabduu itti-aantuu boordii tahuun hogganti. Koondominiyeemii Arraabsaatti oduun dhagahame,''keessattu haadholii hojii oolanii galaniif baayyee rifachiisaa dha,’’ jetti. Bileen barteen karaa daldaalaa hojjettota mana keessaa itti qacarru qoratamuu akka qabu kaasti. ''Waanuma daldaalaan nu kenne kan fudhannu yoo tahe ogummaa isaanii dhiisii fayyummaa isaaniiyyuu hin mirkaneessinu. Daldaalonni badii uumamuuf itti gaafatamummmaa fudhatanii hi beekan,'' jetti. ''Dadaaltonni rakkisoo dha. Muuxannoo ani qabuunillee hojjettuun maqaasheellee akka dubbattu carraan hin kennamuufi. Cimtuu dha, hojii dandeessii, ijoollee jaalattii, nyaata faranjii hojjechuu dandeessi, ogeettii dha jedhu. Isaaniin qarshii argatantu isaan yaaddessa.''Kan jettu Bileen hojjettoonni mana kana dura turanitti seenaa qaban hin beekamus jechuun ibsiti. Kanaafimmoo akka falaatti kan keessu daldaatota leenjisuu dha. \n''Leenjiin dirqama isaan barbaachisa, bu’aansaa unuufis isaaniifis dha. Kara taheen ittigaafatamoo akka tahan godhamuu qabu,’’ jetti Bileen. Naannoo naannootti oolmaa daa’immanii qopheessuun rakkisaa dha?\nAdde Itaafarraahu dhaabbata ‘Good Smartian’ jedhamutti itti gaafatamtuu sagantaa dhaabbataati. Guddina hawaasaa fi barnootaa irratti muuxannoo qabdi. Kana dura yeroo barnoota ga’eessotaa irratti hojjechaa turte, haadholiin baayyee kan barnoota isaanii addaan kutan ijoollee isaanii iddoo oolfatan gatii hin qabneef ture jetti. Rakkoo kanaan booda fala fallee jetti Aadde Itaafferraahu. \n''Manneen barnootaafi waajira gandaa eeyyamsiisuun iddoo guddaa otoo hin gaafatiiniifi baasii baayyee malee firaashii fi afata bituun oolmaa daa’ommanii,'' jalqabnee jetti. Sana booda haadholiin mana barumsaa hafuu dhaabuufi ''lafa oolmaa daa’immanii mana barumsaa Miniiliik keessa jiru ijoolleen burraaqaa oolu, haadholii daldala xixiqqoorra oolaniifi kaanillee ijoollee isaanii achi ergatu,'' jetti. Kanas kaffaltii madaalawaafi warri harka qalleessa tahan immoo tolaan fayyadamu jechuun ibsiti.\nItaafarraaw erga bakki ijoolleen itti oolan banamee as boqonnaa sammuu haadholiin argatan hin irraanfadhu jetti. Itaafarraaw hojii yeroos raawwatteen gammachuu akka qabdu dubbatti.\nKanaaf sadarkaa hawaasaatti iddoo daa’imman ittii oolan milkeessuun akka danda’amu amanti. Akka ogeettiin kuni jettutti,’’rakkoo fedhii dhabuuti malee hanqina kan iddoo ykn maallaqaa miti.’’


Aayyoo Finfinneetti beelofnaan masoobii buddeenaa saanii gurgurachuuf karaatti bahan

Aadde Habtaam Sajaaw jedhamu. Dhalatanii kan guddatan godina Shawaa kaabaa Aanaa Dharraa Magaala Gundoo masqalitti. Isaan amma maanguddoo ganna 63’ti. Ijoolee 12 dahaniiru. Bakka durii kaasee jiraachaa turan aanaa Dharraatti hojii qonnaatiin nama jireenya fooyyee qabu jiraatan akka turanis dubbatu. Ergasii naannawaa sanatti sochiin hidhattootaa jireenya rakkiisaa akka itti godhee fi saamichaa fi dararaa dadhabnaan Waxabajii bara 2013 qe’ee isaanii dhiisanii maatii isaanii waliin Finfinneetti akka godaananis himu. Aadde Habtaam Ijoollee isaanii shaniifi abbaa warraa isaanii walumatti maatii torba waliin akkuma Dharraadhaa dhufaniin kan qubatan Gulallee naannoo Qacaaneeti. Finfinnee erga galanii maddi galii isaanii daandii cinaatti bahanii kadhachuu akka ta’e gaaffiifi deebii BBC waliin taasisan irratti himan. “Anis abbaan warraa kiyyas karaatti baanee kadhanna. Ijoolleen kaan mana namaa uffata miiccu. Abbaan warraa kiyya ijaanis baayyee hin argu. Karaatti yeroo bahes xiqquma yoo ture achitti hirriibni isa fudhata. Wanti argannu baayyee xiqqaadha,” jedhan. Aadde Habtaam yeroo Dharraa turan hojii qonnaatiin waan jiraataniif masoobii isaanii keessaa buddeenni dhabamee akka hin beekne yaadatu. Amma erga Finfinneetti galanii garuu “Buddeenni nyaata si’a tokkoorraa hafee masoobii keessa bulu dhiisii kan si’a tokko nyaatamuyyuu eessaa argama” jedhu miira gaabbiitiin. Erguma Finfinneetti galanii mana namaa yeroo deemanitti haati tokko masoobii buddeenaa moofa’e tokko “Kana suphii itti fayyadami” jedhanii akka kennaniif yaadatu. Masoobii kana erga manatti fudhataniin boodas ogummaa Ggundoo hodhuu duruma waan qabaniif masoobicha migiraan suphanii haaromfatanii mana isaanii kaa’atan. “Masoobii kana suphee manan kaa’e. Buddeenni keessa kaa’amu hin jiru. Inumaa hojiin kadhaa kunis baayyee waan qorreef beelli nutti cimaa dhufe. As laalee achi laalee homaa dhabnaan masoobiin buddeenaa kuni maaf akkanumaan mana taa’a jedheetan yaade,” jedhan Aadde Haabtaam. Fulbaana 17,Bara 2015 guyyaa masqalaatiin yeroo akkuma baratame namoota kadhachuuf daandirratti bahan masoobii buddeenaa isaaniis qabatanii bahan. “Silaa rakkanne masoobiin kun homaa nun fayyadu jedheetan gurguruuf murteesse. Manatti bakka qabachuu malee tajaajila nuuf hin kennu. ''Yoo 200 baasees fooyyee miti jedheen fudhadhee bahe. Bakkan kadhadhu sanatti of cinaan kaa’e. Garuu nama bituuf na gaafatuu nan dhaabe. Dubartiinis dhiiriis gaafatanii darbu malee hin binnee ture,” jedhan. Ergasii baraattuu tokko waammatanii masoobiin Bbuddeenaa kun kan gurguramu akka ta’e akka waraqaarratti barreesitee itti maxxansituuf gaafatan. Afaan Amaaraatiin “kan gurguramudha” barreeffama jedhu irratti maxxanfatan. “Barreeffama sana erga irratti maxxanee namoonni bituuf na gaafatan. dhiirris dubartiinis kan nagaafatan turaniiru. Ani jalqaba 350 jedheenii 250 gurguruu barbaadeen ture. Garuu hundumtuu na gaafataniituma darbu malee kan narraa bitu hin arganne,” jedhan.\n\nErgasii ga’eessi guyyaa masqalaa sana mana amantaa deemaa ture itti goree erga dubbiseen booda masoobii buddeenaa isaanii kana akka hin gurgurre itti himuun yeroodhaaf birrii muraasa akka isaan gargaaree gara manaa fudhatanii akka galan godhuus himan.\n\nNamni haadha beelofnaan masoobii buddeenaa isaanii gurguruuf karaatti bahan kana argee suura kaasuun miidiyaa hawaasummaa irratti qoode ammoo jiraataa magaala Finfinnee Obbo Zakkaariyaas Wadaajeeti.\n\nObbo Zakkaariyaas dhimma kana ilaalchisuun BBC’tti akka himetti, haadha masoobii buddeenaa isaanii gurguruuf karaatti bahan kana wayita argetti gaaffii boqonnaa na dhorketu sammuu kiyya keessa deddeebi’aa ture jedha.\n\n“Dura calliseen saantima muraasa kenneen darbuuf yoon jedhun barreeffamaa fi masoobii sana arge. Ilaaleetuman darbee mana amantaa seenee. Ergan mana amantaa seenees gaaffiin sammuukoo keessa deddeebi’uu jalqabe.” “Harmeen kun hammam yoo rakkattanidha kan masoobii buddeenaa saanii gurgurachuuf karaatti bahan kan jedhu gaaffii natti uume. Isaanittan deebi’ee bira taa’ee gaafadhe. Seenaa isaanii yoo natti himan baayyeen gadde. Waanin kiishaa qabu nan gargaare. Masoobicha hin gurgurinaa deebi’een sin argadha jedheen,” jedhu. Erga isaan heeyyamsiiseen boodas harmee kanaa fi masoobii buddeenaa isaanii barreeffama “kaan gurguramu” jedhu qabu suura kaasuun seenaa isaanii kana miidiyaa hawaasummaa irratti qooduu hima. Ergasii namootni hedduun “masoobichi hin gurguramu” jechuun akkaataa gargaaramu irratti gaaffiin nama baayyee dhufe. Ayyaana barii baankii fudheen dabtara herreegaa baneefii amma namoonni gara hundarraa isaan gargaaruu jalqabaaniiru jedhan Zakkaariyaas. Aadde Habtaam kan “Osoon ilaaluu qoonqoon qooda nu ajjeesu masoobii buddeenaakoo gurguree daabboo maatii kiyyaaf bita” jedhan ammalleen gargaarsa argatanii rakkoo kana keessaa bahu danda’aniif gaafachaa jiru.


Poolisiin 'ajajaa Faannoo Goojjam' yakkaan shakkee barbaadaa ture, Zammana Kaase to'achuu beeksise

Yakkawwan garaa garaatiin shakkamuun barbaadamaa kan ture 'ajajaa Faannoo' kan ofiin jedhu Zammana Kaaseen to’atamu Komishiniin poolisii Naannoo Amaaraa beeksise. Ajajaan hidhattootaa magaalaa guddoo naannichaa Baahirdaaritti mana dhuunfaa ganda 03 argamu keessa to’atamuutu ibsame. Haata'u malee guyyaa itti to'ate poolisiin hin ibsine. Poolisiin yakkawwan adda addaan shakkee akka isa barbaadaa ture ibseera. Obbo Zammanan garee Fannoo Goojjam keessatti hundeessuun hojjataa akka turan gaaffii fi deebii kana dura BBC waliin taasisaniin himanii turan. Hidhaan Zammana yeroo humnoonni Tigraayiifi waraanni federaalaa lola akka haaraatti eegalanii waraanni Ertiraa qooda fudhachaa jiraachuun ibsamutti dhagahame. Waggaa darbe baatii Caamsaa keessa mootummaan federaalaa Naannoo Amaaraa waliin ta’un ‘namoota maqaa Faannoon seera maleessummaa babal’isan’ irratti oppireeshinii waraanaa gaggeessaa ture. Yeroos namoota miidiyaa gubbaa dalagan dabalatee kumaatamni to’atamuu naannichi beeksiseera. Kanneen yeroos shakkaman keessaa 210 kan ta‘an yakka ajjeechaatiin shakkamanii kan himatamaniifi to’annoo seeraa jala osoo hin oolfamiin kan turanidha. Poolisii naannichaatti itti-gaafatamaa I/Aanaan qorannoo tarsimoo Komaandar Kinde Waldee eeruudhaan miidiyaan naannichaa akka gabaaseetti, Zammana Kaaseen to’annoo jala oolfamuun qorannoon irratti gaggeeffamaa jira. Obbo Zammana Kaaseen tibba turtii BBC walin taasisaniitti, wayita kana dura hidhattoota Tigraayii karaa Aqastaatiin naannoo Amaaraa irratti waraana bananii turaniitti hiriiruun waraaniiru. Deeggarsi isaanii ijoo ummata ta’uufi ummanni Amaaraa of ijaaruu qaba jechuuniis BBC'tti dubbatanii turan. Mootummaan qaamolee caasaa mootummaatiin alatti haala al-idIlee ta’een of gurmeessuun hidhannoon socho’an akka hidhannoo hiikan gochuuf tibba naannichatti sochii eegaleeti ture Obbo Zammana Kaasee dhokachuun kan himame. Humnoonni Tigraay Naannoo Amaaraa gadhiisanii bahuu hordofee humnooti al-idilee hidhatanii socho’uufi yaaddoo nageenyaa uumuu MM Abiyyis paarlaamaatti ibsanii ture. Naannichi '‘Faannoo isa sirrii kan bakka hin buune, maqaa Faannoon ijaaramanii badiiwwan garagaraa kan dalagan mootummaan akka hin obsine’’ ibsuun galmee meeshaa waraanaa eegaluu ibsee ture. Poolisiin shakkamaan birrii kuma 541 fi igzibitiiwwan gara biraa waliin to’annoo seeraa jala oolfamu ibse. Komaandar Kinduun shakkamaan seeraan barbaadamaa kan ture ta’u himuun, miseensoota hawaasaa akka to’atamuuf poolisii waliin ta’aniif galata galchaniiru. Baatii jaha dura waliigalteen dhukaasa dhaabuu erga mallattaa'e booda Kaaba Itoophiyaatti hamma tokko nagaan bu'ee ture. Haata'u malee, waraana baatii tokko dura akka haaraatti eegaleen lolli adeemsifamaa jira. Waraana irra-deebiin eegaleef mootummaafi TPLF wal himatu. Waraana kana irratti waraana Itoophiyaa dabalatee miseensonni Faannoo illee qooda akka fudhataa jiran ibsameera. Muddama mootummaa federaalaafi TPLF gidduu adeemaa erga tureen booda humnoonni TPLF buufata waraanaa Itoophiyaa haleeluu hordofee ture waraanni baatiiwwan 22 dura Tigraayitti kan eegale. Waraanichi Tigraayittis eegalu gara Amaaraafi Affaar babal’achuun badii guddaa dhaqqabsiiseera. Lammiileen miiliyoonaan lakkaa'aman qe'eerraa yoo buqqa'an sababa waraanaan kanneen deeggarsa namoomaaf saaxilamanis hedduudha.


Aartii fakkii kaasuu, huccuu aadaa kabaja ayyaana Irreechaatiin walqabatee dagaagaa jiru

Ayyaanota hawaasni Oromoo bal’inaan waloon kabaju keessaa tokko kan ta’e Irreechi, ogummaa gara garaa jajjabeessuun gabaa faashinii uffata aadaa fi agarsiisa nyaata aadaa, huccuu aadaa fi kalaqa gara garaa yeroodhaa yerootti jajjabeessaa jira. Haaluma walfakkaatuun ayyaanni Irreechaa ogummaa fakkii kaasuus jajjabeessaa jiraachuu pirezidaantiin waldaa Faayiin-aartii Oromiyaa, artist Umar Goobee BBC’tti himaniiru. Ogummaan faayiin-aartii (aartii siidaa, fakkii kaasuu fi bobbocaa) bifa bittinnaa’een waan tureef, ALI’tti bara 2010 ogeeyyii bakka gara garaatii walitti qabuudhaan waldaa Faayiin-Artii Oromiyaa akka hundeessanis dubbatu, artist Umar. Mootumaa, uummataa fi ogeessota biratti ilaalcha gad-aanaa qabaachuu ogummaa fakkii kaasuu kan yaadachiisan pirezidaantiin waldichaa, erga waldichi hundaa’ee as garuu sagaleen ogeessotaa akka dhaga’amu taasisuu fi agarsiisa fakkii bifa qindaa’een qopheessuus ibsaniiru. Agarsiisni fakkii ammaa kun yeroo shanaffaadhaaf akka ta’e kan dubbatan artist Umar, artistoonni fakkii dargaggoo fi buleeyyii 25 ta’an hirmaachuu dubbatu. Agarsiisni fakkii shanaffaan kunis mata duree ‘Irreechi Irree Keenya’ jedhuun gaggeeffamaa  kan jiru yoo ta’u qabiyyeen isaa gurguddoon falaasama Irreechaa fi qabeenya uumamaa Oromoo irratti kan xiyyeefatedha. Ilaalchi uummataas ta’ee qaamni siyaasaa, ogeessi gara garaa aartii fakkii kaasuutiif qabu gadi bu’aa ta’uu kan dubbatan artist Umar agarsiisni fakkii ayyaana Irreechaa sababeeffachuun dhiyaatu ammoo ogummicha daran guddisuufi jajjabeessuuf qooda olaanaa taphataa jira jedhan. “Namni aartii waami yoo jette jalqaba muuziqaa, itti aansee ammoo diraamaa, fiilmii fi barreessittota hima. Kanaaf aartiin kun [fakkii kaasuu] isa dhumaa irra jira,” kan jedhan artist Umar, akka aartiin kun haalaan guddachuu danda’uuf garuu ogeeyyiin fakkii irratti hojjechuu akka qaban dubbatu. “Amma ogummaan kun dhageettii argataa jira,” kan jedhan pirezidaantiin waldichaa garuu gahaa akka hin taane dubbatu. Fakkii kaasuun agarsiisuuf qofa otoo hin taane ogeessis dadhabbii isaa gabaatti dhiyeessee irraa fayyadamaa ta’uu akka qabus kaasuun kun ammoo qormaata gara garaan daangeffamuu himu, artist Umar. Aartii fakkii kaasuu ogummaa yeroo gabaabaa keessatti horii guddaa fiduu danda’u ta’uu illee, ogeessi tokko gaalaarii fakkii itti gurguratu banuudhaaf baasii guddaa waan gaafatuuf xinnoo rakkisaa ta’uu kaasuun qaamni bulchiinsaa dhimmi ilaallatu akka isaan deeggaru dhaamaniiru, pirezidaantiin waldichaa. Agarsiisni fakkii kabaja ayyaana Irreechaas carraa guddaa namoota hedduutiin wal arguu, walbaruu waan uumuuf ogeeyyii fi ogummicha daran akka jajjabeessus dabaluun himaniiru, pirezidaantichi. Fakkii kaasuun ogummaa bifa salphaa ta’een Oromoo addunyaatti beeksisu waan ta’eef waajiraaleen mootummaa sadarkaa gara garaa jiran isaan cinaa dhaabachuun ogummicha akka deeggaranis gaafataniiru, pirezidaantiin waldichaa. Artist Girmaa Bultii ammoo ijoollummaa isaanii irraa kaasuun gara ogummaa fakkii kaasuutti kan seenan yoo ta’u akka dhuunfaatti yeroo 32ffaaf fakkii isaanii dhiyeessuu himu. Artsist Girmaan erga gara waldaa faayiin-aartii Oromiyaatti dhufanii yeroo shanaffaaf fakkii isaanii dhiyeessaa jiraachuu BBC’tti himaniiru. Fakkiin afaan waliigalaa (universal language) dha kan jedhan artist Girmaan ogummaan fakkii kaasuu namoota aadaa fi afaan gara garaa keessaa dhufaniif salphaatti ergaa dabarsuun akka danda’amu dubbatu. Ogummaan fakkii kaasuu gidiraa baay’ee qabaachuu kan kaasan, artist Girmaan ogummaan kun galmaa aadaa hunda keessatti xiyyeeffannaan irratti hojjetamuu akka qabuu fi hoteelonnii fi waajiraaleen gara garaas fakkiilee bitachuun aadaa Oromoo beeksisuu akka qaban dhaamaniiru. Agarsiisaa fakkii ayyaana Irreecha bara kanaa sababeeffachuun qophaa’e kanas daaw’achuu qofa otoo hin taane gatii madaalawaadhaan bitaachuun akka danda’amu BBC’n odeeffateera. Waldaa faayiin-aartii Oromiyaa miseensota 40 kan ofkeessaa qabu yoo ta’u gara fuulduraattis karaa ogummaa kanaan aadaa fi seenaa Oromoo himuu fi adduyaatti beeksisuudhaaf karoora jabaa qabaachuu pirezidaantiin waldichaa BBC’f himaniiru.


Balaan tiraafikaa miseensota maatii tokkichaa shan dabalatee lubbuu namoota 19 galaafate

Godina Shawaa Lixaa Aanaa Ada’aabargaatti balaa tiraafikaa kaleessa guyyaa naannoo sa’aatii 6tti qaqqabeen lubbuu namoota 19 yoo darbu, namoota 28 irraa miidhaan qaamaa cimaan qaqqabuu poolisiin Aanichaa  hime. Balaa sanaan dubartii ulfaa fi haadha deessuu fi ilmoo ishee dabalatee miseensota maatii tokkoo keessa namoota shan fa’aa lubbuu dhabanitu keessatti argama. ‘’Maatii tokkoo keessa namoota shantu du’e, maatii sana keessaa mucaa tokko qofatu hafe, innuu qubatu cite, dubartii ulfi, deessuufi daa’ima ishee, ijoolleen kanneen du’an keessa jiru‘,’ jechuun Aanaa Ada’aa Bargaatti qindeessaa tiraafikaa Saajiin Ittaanaa Adaanaa Disaasaa BBCtti himan. Saajiin Ittaanaa Adaanaa Disaasaa akka himanitti, balaa sanaan namoonni 15 battala sanatti yoo du’an, namoota wal’aansaaf hospitaala Finfinnee qaqqaban keessa 4 du’uu isaanitiin lakkoofsi namoota du’anii 19 qaqqabe. ‘’Namoota miidhaman kan keessatti kan miilli cite, mataan buruqetu argama, miidhaa cimaatu irra qaqqabe’’ jedhan. Balaan kun konkolaataan hawaasa deddeebisu aanaa Meettaa Ganda Bishaan Diimoo jedhamu keessatti konkolaataa fe’iisa walharkisu warshaa simintoo Mogor irraa gara Finfinnee deemaa turetti bu’uun miidhaa sana qaqqabsiise. Sababni ijoo balaa kanaa marfata irratti saffisaan konkolaachisuudha. Naannicha imaltoota humnaa ol fe’uun jira, balaa mudate kanaaf garuu ka'umsi saffisaan konkolaachisuudha jedhan, qindeessaan tiraafikaa  Aanaa Ada’aabargaa kun. Akka Saajiin Ittaanaa Adaanaan  himanitti, konkolaataan hawaasa deddeebisu namoota 47 fe’e magaalaa Incinniirra ka’e magaalaa xiqqoo Roobii/ Shinootti imalaa ture. Konkolaataan  hawaasa deddeebisu sun bara darbes Hoolotaarraa gara Ambootti otoo deemuu konkolaaataa biraa wajjiin Aanaa Ejersa lafootti walitti bu’ee lubbuu namoota 12 dabarsuu eeran. Konkolaataan sun garaajii keessaa erga bahee booda tajaajila kennuutti deeb’isaa himan. Naannicha waggoota lamaati dhiyaatu keessatti balaa sukanneessaa akkasii argamee hin beekamu jedhan.


Sirni maqaa moggaasuu ‘Gubbisni’ maali, Dubaartii maalif hin gubbisne?

Obbo Liiban Dheengee mucaa isaanii hangafaa argataniif dhiheenya sirna Gubbisaa qopheessan. Gubbisni kun mucaa dhiiraa sanuu isa hangafaa qofaaf kan qophaa’udha. Waa'ee gubbisaa fi haala sirni isaa itti raawwatamu ilaalchisuunis Obbo Libaan akkasiin ibsan. “Mucaa dhiiraa kan hagafaa dhalaniiidha kan gubbisan. Gubbisa jechuun maqaa baasuu jechuudha. Mucaan dhalatee waggaa tokko guutee jennaan gubbisuun ni danda’ama. Akka aadaatti lafumaa kaatee hin gubbifattu dura ayyaana laallatta,” jedhan. Qorataan seenaa fi Barreessaa Jaatanii Diidaa ammoo sababiin Booranni mucaa dhiiraa isa hangafa qofaaf itti Gubbisuuf falaasama mataasaa qaba jedhu. “Waaqni lafa uumee lafarratti galma dhaabe. Waaqni gaafa galma dhaabu muka dhadhacha jedhaniin lafa dongore. Booranni ‘waaqayyoo Qaalluu, waaqa qaalluu shananii ofii galmatti galii, quufaan namari qumbiin na eebbisi’ jedha. ''Galmi kan waaqaatii. Mucaa dhalate kana galma waaqaa ijaaree, galmicha keessatti maqaa baasee galateeffata jechuudha” jedhu. Gubbisi jechuun kun Galata jechuudha. Namni kaan yoo tokko gubbise qaalluun ammoo lama gubbisa. Kunis qaalluun nama kaanirra waaqatti dhihoo jedhaamee waan amanamuufi jedhan. Booranatti jilli gubbisaa kun sagantaa guddaa qophiin dursaa taasifamee gaggeeffamudha. Jalqaba galma jilaatu ijaarama. Galmi kun akkuma nama jila kanaaf wamame irratti hundaa’uun guddachuu fi xiqqaachulleen mala. Namni mucaa isaa Gubbifatu ijaarsa galmaatiin alatti Kalloo, Bunaa fi tamboo, sangaa jilaa, torban jilaa fi Qadaadduu qopheeffata. Qadadduun nama galma dongoru. Sagantaan gubbisaa kun bakka hedduutti hanga guyyaa afurii kan fudhatu ta’ulleen kan isaan duralleen gubbisee xumuru inuma jira. “Maatiin yoo akkam xiqqaate haga loon lamaa jila kanaaf qala. Tokko sangaa Jilaa jedhan. Sangaan inni biraa ammoo warra galma ijaaruuf qalama. Kun yoo qabaatte malee dirqama miti. ''Gubbisni waqtii Caamsaa fi Waxabajjii kan filatamuyyuu waqtii namni aananfaa itti qabaatu waan ta’eefidha,” jedhan Aab Jaataniin. Jila Gubbisaa kanaaf namni loon hin qabne hoolaa jilaaf qala. Yoo hoolaalleen dhabe ammoo namarraa gaafatee jila kanaaf qala jedhan. Sangaa Jilaa waliif kennu jedhu Booranni. Yoo akka carraa ta’ee barri beelaa fi hongee taatee, mucaa hangafaa gubbisuuf loonis ta’ee hoolaan dhabamte ammoo hiddii bakka galmaa kanatti qalu jedhan. Hiddiin kan filatameefis hiddiin garaa isaa keessaa waan akka garaacha loonii fakkaatu waan qabuuf mucaa osoo hin gubbisin darbuurra bara hamtuu taate akkasittilleen gubbifachuun ni danda'ama jedhu Oromooni Booranaa. Ta’iin akkanaa kun Boorana biratti bara ‘cinnaa’ jedhamee kan beekamu yoo ta’u, bara Gadaa Booranaa 55ffaa, bara Minilik Boorana Qabate loon dhumee rakkatee Booranni waan akkasii keessa darbe jedhan qoraataan aadaa kun. Namni gubbisa jilatu namalleen yoo argachuu dadhabe yoo xiqqaate nama torba argachuun garuu dirqama. “Haala rakkisaan yoo uumame Gubbisaaf namni aadaan barbaaddu namuma torba. Torban jilaa jechuudha. Torban kana argattee jennaan jilachuu dandeessaa. Wanni guddoon aadaan hin hafiniidha malee aadaa maaliin tolfaattee miti,” jedhan. Gubbisni sagantaa maqaa moggaasuu ta’ulleen jilli kun ilma gubbifamu sanaaf guyyaa itti qabeenya horachuu itti jalqabudha. Aadaan kun ammoo handhuuraa jedhamees beekama. Firrii fi ollaan jila Gubbisaa kanaaf gara galmaa dhufu loonii fi qabeenya adda addaa mucaa gubbifamu kanaaf gumaacha. Mucaa hangafaa kan waggaa sadii gadii kanaaf kennaan gubbisarratti kennamu yeroo barri quufa ta’e hanga loon 100 fi isaa ol illeen ta’uu mala jedhan Aab Jaatanii Diidaa. “Dur warruma firaa fi fiixaatu walii kenna. Amma namni walbeeku cufti akkuma walbeekuun walii kenna. Namni tokko yoo mucaa gubbisu akkuma inni uummata keessati hirmaannaa qabuun loon 200,300 argachuu mala. Dur namni garmalee wal jaalatu farda kenna. Amma Motorii walii kennu,” jedhan. Namni tibbana mucaa isaanii hagafaa Gubbifatan Aab Liiban Dheengee akka aadaa Booranaatti dubartiin yoo hangafa dhalattelleen sirna gubbisaa kana hin qabdu. “Dubartiin ni heerumti. Maatiirraa fagaattee nama dhibii taati. Waan daaraa fi farda jedhantu jira. Gaafa heerumte ebelutu fuudhe jedhan malee warra dhalchetti hin waamamtu. Kanaaf hin gubbisan. ''Abbaallee maqaa ishiitiin hin waaman. Fakkeenyaaf har’a booranatti dhalattee boru saba biraattuu heerumuu malti. Kanaaf dhaala ni argatti garuu hin gubbisan,” jedhan. Maqaan gubbisaan moggaafame eebba qaba jedhamee waan amanamuuf jijjiiruun aadaa miti. “Baakka jilaa sanatti maqaa haaraa mogaafame sana waamanii ‘jedhaa jedhaa’ jedhu si’a sadii. Hirmaattonni ammoo jalaa fuudhanii ‘Guddadhu haateetii fi abbee bulfadhu’ jedhu. ''Kanaaf, maqichi eebba wajjin siif baha. Maatiin ammoo Gubbisa dura maqaa qoraatee itti qophaa’eti kan gubbisu. Kanaaf maqichi hin jijjiiramu,” jedhan Aab Jaataniin.


Moojuliin Yunivarsiitin Jimmaa 'seenaa Oromoo jallise' jedhame attamiin qophaa’e?

Yunivarsiitiin Lixa Itoophiyaatti argamu Yunivarsitiin Jimmaa erga barruun barnootaa dhimma seenaa irratti gaaffiin itti ka'e booda qorannoo eegaluu beeksise. Pirezidantiin Yunivarsiitii Jimmaa Dr. Jamaal Abbaa Fiixaa BBC'tti akka himanitti rakkoon kun barruu barnootaa barattoonni barnoota fagoo itti baratan irratti mudate. Moojuliin gaaffiin irratti ka'e jedhame kan korsii barnoota Sociology of Ethiopian Societies (SOCI 2022) jedhamudha. Dr. Jamaal barnoota 'seenaa Oromoo jallisee dhiyaate' jedhan irratti tarkaanfiin hatattamaa fudhatamuu himan. Yunivarsiitichi tarkaanfii fudhachuu isaa dura namoonni fuulawwan moojulichaa jedhaman kana miidiyaa hawaasummaa irratti wal-harkaa fuudhaa turan. Moojuliin barnootaa kun kan qophaa’e Yunivarsiitii Jimmaatiin yoo ta’u, barattoota barnoota fagoo hordofaniin kan qophaa’e ta'u yunivarsiitichi mirkanesseera. Barsiisonni Yunivarsiitii akkaataa qajeelfama sirna barnoota biyyattii irratti hundaa’un sirna barnootaa ykn moojulii ittiin barsiisan qopheessuf bilisummaa akka qaban kan himan Dr. Jamaal, “Bilisummaa barnootaa qabaniin waan seenaa sabaa jallisuu fi jeequmsaaf nama kakaasurra oolchuu hin qaban,” jedhu. Akkaataa qajeelfamaatti moojulii barnootaa akkanaa kan qopheessu sadarkaa kolleejjiitti yoo ta’u, hojicha ammoo kan hogganu hogganaa dhimma akkaadamii (academic affairs) ykn itti aanaa pirezidaantii ta’u himu Dr. Jamaal. Akka moojuli miidiyaa hawaasaa irratti qoodamaa jiru irraa mul’atutti moojulii kun kan qophaa’e Yunivarsiitii Jimmaatti Kolleejjii Social Science and Humanities jalattiidha. Oduun moojulii barnoota fagoo Yunivarsiitii Jimmaatin qophaa’e kun falmii kan kaase ta’uun isaa akkuma odeeffannoo argateen tarkaanfiwwan garaa garaa fudhachuu ibsa yuunivarsiitichi. Yuunivarsiitichi ibsa guyyaa kaleessaa fuula Facebook isaa irratti baasen yaadni moojulicha keessatti ibsame ejjennoon Yunivarsiitii Jimmaa kan hin ibsine tahuu fi Fulbaana 22, 2022 irraa kaasee moojulichatti fayyadamuu akka dhaabe ibsee jira. Dabalataanis, namoonni moojulii kana qopheessanii fi gulaallii keessatti hirmaatan hojiirraa akka dhaabsifaman gochuun hatattamaan qoratamanii tarkaanfiin seeraa akka irratti fudhatamu murteessu beeksise. Akka seeraatti moojuliin barnootaa erga qophaa’ee booda yoo xiqqaate gulaalli sadarkaa lamaan ilaalamuun osoo qabaatuu gulaalan tokko qofti ilaaluu himu. “Amma koreen naamuusaa hundaa’ee badii kana keessatti namoota hirmaatanii fi akkaataa hirmaannaa isaanii adda baasuuf qorannaan gaggeeffamaa jira. Akkuma badii hojjatetti namni itti gaafatamuu qabas” jedhan. Dr Jamaal koorsin kun haaraa fi kanaan dura barsiifamaa kan hin turre ta’uu ibsuun, rakkoon jiru koorsicha barachuu osoo hin taane moojuliin qophaa’e sirnaan kan qoratamee fi gulaalame ta’uu dhabuu isaa akka ta'e dubbatan. Dhimma gahuumsaa fi muuxannoo namoota moojulii kana qopheessuufi gulaaluurratti hirmaatanii kan gaafataman Dr. Jamaal, “Dhimmi isaanii qorannoorra jira waan ta’eef waa’ee isaanii dubbachuurraa qusadha” jedhan. Gama biroon Yuunivarsiitichi ibsa baase keessatti moojuloonni barattootaaf raabsaman kun bakka jiranii fuunanamanii akka dhabamsiisan, akkasumas rakkoon biraa akka hin uumamneef moojuloonni barnootaa biroos sirriitti akka ilaalaman jedhe Dhimmi ijoo moojulii kana keessa gaaffii kaase waa'ee seenaa achii dhufaa fi qubsuma ummata Oromoo ilaalchiisuun barraa'edha. Fuulawwan muraasa moojulichaa miidiyaa hawasaa irratti qoodamaa ture irraa akka argamutti sabni Oromoo bakka biraatii dhufee lafa gidugaleessa fi gara kallattii lixaa jiru akka qubate ibsa. Kana malees wantoonni seenaa dabsuun barraa'ee jira jedhaman fuula miidiyaa hawaasaarratti qoodaman keessatti hammatameera. Yunivarsiitichi ''moojulicha keessatti seenaa ummata Oromoo ilaalchisee ibsi kenname sirri kan hintaaneefi seeraan ala''  jechuun ibsa baaseen hime. Pirezidaantin Yuunivarsiitii Jimmaa Dr. Jamaal Abba Fiixaa, “Gochaan kun duudhaa fi hojii Yuunivarsiitii Jimmaa tasumaa bakka kan hin buunedha'' jechuun dubbatan. Itti dabaluunis, ''Gocha seenaa sabaa jallisuu fi waan saba walitti buusu irratti obsi kamiyyuu jiraachuu hin qabaatu. Nutis kanaaf tarkaanfii hatattamaa fudhanne” jedhan. Wantoonni akkanaa Itoophiyaa keessa yoo mudatan kan jalqabaa miti. Dhimmoota Itoophiyaatti wal falmisiisoo ta'aniifi madda waldhibdee ta'an keessaa tokko seenaa kana dura barraa'aniifi barreeffamaa jiranidha. Ekispartoonni garuu namoonni seenaa siyaasaaf osoo hin loogiin dhugaa jiru barreessuutu irraa eegama jechuun gorsu.


Ertiraatti namoota waraanatti guuruun hawaasarra dhiibbaa geessisaa jira

Dhiyeenya kana mootummaan Ertiraa humni waraanaa eeggataa ta’e gara adda waraanatti akka duulaniif waamicha dhiyeessuu isaa BBCn maddoota amanamoo waabeffachuun gabaasee ture. Ministeera Odeeffannoo Ertiraa Obbo Yamaanaa Gabramasqel, “Gabaasni BBC waanta lafa jiru jallisuuf itti yaadamee kan bocameedha” jechuun komatanii turan. Maatiin namoota humnaan fudhatamanii fi humnoota eeggataa ta’anii sodaa fi yaaddoo qaban BBCtti himaniiru. Marsariitin dhuunfaa ‘Tesfa News’ jedhamu Yamaanaa Gabranasqal jedhaniiru jedhee akka gabaasetti Ertiraan bara 2018 Itoophiyaa wajjin erga nagaa buustee Tigraay akka qaama Itoophiyaatti fudhatee fi Tigraay irraa xiyyeeffannoo addaa akka hin qabne ibsan. Garuu TPLF Ertiraatti hanga jijiirraa mootummaa fiduutti kaayyoo qabatee jira jechuun Yamaanaa Gabrasaqal waabeffatee barreessa marsariitin kun. Kutaa Ertiraa gara baddaas qaama ‘Tigraay Guddititti’ dabaluuf karoora akka qabuu fi Ertiraan ofirraa ittisuuf mirga akka qabdu ibsaniiru jechuun gabaase Tesfa News. Xinxaalaa siyaasa fi falma mirga namaa lammii Ertiraa kan ta’e Sangaal Waldanisa’aa yaada Yaamaanaa Gabramasqal dubbatan jedhame ilaalchisee yaada kenneen, mariin araaraa Itoophiyaa wajjin eegalame xumuramee rakkoon Tigraay wajjin jiru [Ertiraan] mootummaa Itoophiyaa wajjin karaa dippilomaasii xumuruu qabda ture jedha. Waa’ee himata yaaddoo ‘nageenya biyyoolessaa’ Tigraay irraa ka’a jedhamee ammoo himannaa qaama sadaffaan hin mirkanoofne ta’uu eeruun biyyi tokko rakkoo keessoo yoo qabaatte ofitti deebitee jalqaba lammiilee olaantummaa seeran gaggeessuu fi guddina diinagdee argamsiisuu akka qabdu ibsa. “Mootummaan Ertiraa keessoo isaa ilaalee rakkoolee qabu furee ummata isaa tokko gochuun karaa dimokiraasii osoo gaggeessee humnoonni ‘diina’ jedhaman hiika hin qaban ture,” jechuun biyyattii keessa haala rakkisaa jiru agarsiisa xinxaalan kun. Torbanoota darbe keessa abbaan ishee waraana hin deemu waan jedheef qofa haadha ishee fi obboloota ishee xixiqqoo manaa fudhatamanii deemuu kan himtu Tigist horiin isaanii ammoo manaa akka hin baane godhamuu isaanii himti. Nageenya maatii isaaf jecha abbaan ishee harka kennatee akka jiruu fi yaada Obbo Yamaanan kennan mormuun waraanni kan uummata Ertiraa akka hin taane himti. Isra’elitti baqachuun yeroo dhiyoo Kanaadaa namoota seenan keessaa namoonni BBCn dubbise akka jedhanitti waraana bara 1998-2000 Itoophiyaa fi Ertiraa gidduutti gaggeeffameen yaadannoo godaannisaa akka qaban dubbatu. “Aarsaa nuti kaffalleen ijoollen keenya nagaan jiraachuu osoo qabanuu obboloonni keenya bara 2000 booda dhalataniidha amma waraana kana keessatti humnaan hirmaata kan jiran,” jechuun dubbata namni BBCn dubbise kun. “Bara 2000 booda nurratti raawwata hin seene. [Garuu] gammoojjii Saharaa fi Sinaa qaxxaamurree baqannee Israa’el galle. Amma immoo as jirra. Maatin keenya biyya isaanii keessatti gammadanii akka hin jiraanne haala isaan hin beeknen [waraanatti] dirqamanii akka geeffaman gaafa dhageessu, dadhabbiin keenya gatii akka dhabetu nutti dhagahama,” jedha Hubaddiin. Siyaasa Ertiraa itti dhiyeenyan kan hordofuufi mirga namaaf kan falmu Dasbalaa Mahaarii ammooo yaada Yamaanaa Gabramasqal ‘haleellaf saaxilamneerra’ jedhu “mala abbootin irree dhugaa jalaa dhokachuuf uumaniidha” jechuun kufaa godha. Xinxaalan siyaasaa kun, Ertiraatti maatin horiin isaanii osoo hin hafiin qabeenyi isaanii jala hatame akka jiran ibsuun namoonni gadda guddaa keessa akka jiranii fi biyyattii keessatti seenaa dukkanaa’aa ta’ee galmaa’ee akka darbu dubbata. “Biyyi ijoolleen isaanii gatii guddaa itti kaffalanii fidan bulchiinsa hamaa akkasii harkatti kufuun ishee nama gaddisiisa,” jechuun dubbata Dasbalaa Mahaarii. Guyyaa kaleessaa Fulbaana 20, 2022 laga Takazeetii kaasee hanga Iroobitti waraanni guddaan gaggeeffamaa jiraachuu miidiyaa hawaasaa irraa kan dhageesse fi ijoollen ishee lama waraana keessa jiraachuu kan himte Wiintan, “Hanga yoomitti dhiigaa jiraanna?” jechuun gaafatti. Uummanni Ertiraa garaa qulqulluun Waaqayyo irraa araara akka kadhatu gaafatti Wiintan. “Uummanni hacuucamaan Ertiraa hudni keenya, uummanni Tigraay fi uummanni Itoophiyaa akkasumas uummanni addunyaa waraanan dhiphataa jiru hundi Waaqayyo araara isaa nuuf haa ergu,” jechuun dubbatte. Biyya guddatanis ta’ee guddataa jiran keessatti namni maatii bulchu tokko gara dirree waraanatti gaafa geeffamu maatii sanaaf itti gaafatamummaa kan fudhatu mootummaa akka ta’e hima Obbo Dasbaalan. Dasbaalan akka jedhutti mootummaan Ertiraa erga biyyattiin bilisummaa argattee namoota qabsoo keessa turaniif deeggarsa muraasa godhee namoota fedhii qaban leenjisuu osoo qabuu sana hin godhin akka hafeefi duulli namoota humnaan gara waraanatti guuruu maatii namoota kanaa irratti dhiibbaa guddaa qaqqabsiisaa jira jedhe. Bara 1994 irraa eegalee tajaajila ji’a 18 qofaa jechuun kan jalqabame dirqamni waraanaa dhuma hin qabne hanga ammaa Ertiraa keessatti itti fufee akka jiru dubbatu namoonni kun. Yeroo ammaa Kanaadaa kan jiraatu Hubaadin, “Xiqqaatus guddatus maatiin keenya midhaan isaan waktii gannaa facaasan yeroon itti sassaaban dhiyaataa jira. Dargaggoonni silaa maatii isaanii gargaaran hanga yoomitti boqonnaa dhorku? Mana saamsuun, horii ugguruun uummata haala hamaa keessa galchaa jiru” jedha. Sababa waraana gaggeeffamaa jiru kanaan maatin tokko tokko yaaddoo irraa kan ka’e rakkoo xiin-sammuuf akka isaan saaxilaa jiru himu. Ertiraa godiina Ansaabaa keessa kan jiraatan Adde Hansun, “Ijoollen keenya karaa Sudaani fi gammoojjii Sahaaraa jireenya du’aaf kenninee jirra.” Amma immoo abbaa warraa fi ijoollee keenya hafan waraana maalummaa isaa hin beeknef humnaan guuramaa jiru” jechuun dubbatti. Dargaggoonni Ertiraa baay’en isaanii tajaajila waraanaa biyyoolessaa daangaa hin qabne baqa biyyattii gadi dhiisun baqatu.


Pirezidantiin Somaaliyaa daawwannaa jalqabaa isaanitiif Finfinnee galan

Hasan Sheek Mohamud kan baatiiwwan dura pirezidaantii Somaaliyaa ta’uun muudaman daawwannaa hojiitiif Finfinnee galan. Pirezidanti Hasan Sheek Mohamuud erga aangoo qabatanii booda biyyoota gara biraa kan akka Ertiraa fa’iitti daawwannaa kan taasisan yoo ta’u, kana dura Itoophiyaa ni dhaqu jedhamuun eegamaa turan. Pirezidaantichi Roobii har’aa Fulbaana 28, 2022 wayita Finfinnee buufata xiyyaara Idil-addunyaa Boolee gahaniitti Ministirri Mummee Itoophiyaa Abiy Ahimad simannaa taasisaniifiru. Somaaliyaa biyya hin tasgaboofne waliin daangaa dheeraa kan qooddattu Itoophiyaan, mootummaa biyyattii tumsuudhaan garee hidhatootaa Al-shabaab waraanuuf ergama nagaa eegsisuu Gamtaa Afriikaa jalatti erga Somaaliyaa keessatti loltoota bobbaaftee waggoonni lakkaa’amaniiru. Pirezidanti Hasan Sheek Mohamuud turtiisaanii Finfinneetiin aanga’oota olaanoo Itoophiyaa waliin dhimmoota waloo biyyoota lameenii fi kaan biraa irratti akka mari’atan eegama. Gareen Al-Shabaab kan al-Qaa’idaa waliin hidhata qabaachuun himameefi Somaaliyaa keessatti bu’ureeffate, baatiiwwan muraasa dura daangaa Somaaliyaa qaxxaamuruun Itoophiyaa keessatti yeroo jalqabaatiif haleellaa raawwachuunsaa ni yaadatama. Pirezidaantii duraanii Somaaliyaa fi michuu Itoophiyaa kan turan Abdullaahii Faarmaajoo mo’achuun yeroo lammaffaaf pirezidantii Somaaliyaa ta’uuf kan injifatan Pirezidanti Hasan Sheek Mohamuud, erga Caamsaa keessa aangoo qabatanii booda Ameerikaa dabalatee biyyoota biraa daawwataniiru. Biyyoota ollaa kan akka Jabuutiif Keeniyaas kan daawwatan yoo ta’u, Ertiraafi Masriittis imalanii turan. Pirezidanti Hasan yeroo sanatti Itoophiyaas daawwachuuf fedhii qabaachuun isaanii ibsamee kan ture yoo ta’u sababii adda addaatiin hanga yoonaa turan. Mootummaan Itoophiyaa Somaaliyaatti loltoota isaa bobbaasuun alattis, qabsoo mootummaa biyyattii al shaabaab irratti gaggeessu keessatti gahee olaanaa bahuun waggoota hedduuf hojjataa tureera.


Masqala Oromoo kan jedhamu maali, ofii masqalli aadaamoo amantiidha?

Itoophiyaa keessatti ayyaanota simannaa bara haaraa mul’isan keessaa tokko kan ta’e Ayyaanni Masqalaa boru gaafa Fulbaana 27, 2022 kabajame oola. Gaaffiin bu’uurri ayyaana Masqalaa aadaadhamoo amantiidha jedhu ilaalchisee  yaadota falmisisootu ka’a. Bara 2013 Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti jaarmiyaa Barnootaa, Saayinsii fi Aadaa (UNESCO) irratti akka hambaa killayyaatti kan galmaa’e masqalli, kutaalee Itoophiyaa garaagaraa keessatti bifa aadaa fi amantiin kabajamaa yoona ga’eera. Manni amantaa kiristaanaa Tawaahidoo Ortodoksii ayyaanni kun bu’uurri isaa amantii kiristaanaati jettee amanti. Luba mana amantii kanaa kan ta’an Luba Balaay Makonnin seenaan ganamaa masqalaa ganamaa amantii ta’us amma garuu aadeeffatameera jedhan. Luba Balaay kitaaba isaanii ‘Kiristaanummaa fi Oromoo bara durii hanga ammaa’ jedhu keessatti aadaa fi amantiin dhimmoota waliin deeman ta’uu ibsaniiru. Qorataa fi barreessaa aadaa fi seenaa kan ta’an Obbo Dirribii Damusee Bokkuu bu’uurri masqalaa aadaa fi falaasama Oromoo isa ganamaati jedhan. Oromoon ‘Masqala ykn Gubaa’ dabalatee ayyaanota hunda bakkalcha, addeessaa fi aduu ilaaluun dhahata kan jedhan Obbo Dirribii Damisee Bokkuu, uummattoota addunyaa keessaa Chaayinaa, Hindii fi Maayaanillee lakkoofsa baraa ykn uumama kunneen irratti hundaa’uun ibsatu jedhan. Akka Obbo Dirribiin jedhanitti, Oromoon waqtii (season) isa jedhamu ‘Ali’ jedhee waama. Ali’n kunis afur- Arfaasaa, Ganna, Birraa fi Bona. '‘Oromoon waqtii gannaan ‘Ali-Waato’ jedha- Alii yookiin waqtii waan hundi keessatti mudatuu fi nafa nafa jijjiiramu jechuudha. Ali yookiin si’a yookiin yeroo waan baayyeen ta’u jechuudha,’’ jechuun falaasama yeroo waliin jiru ibsu. Ali’n (waqtiin gannaa) kun Adoolessa irraa eegala kan jedhan Obbo Dirribiin, '‘Adoolessa jalqabaarraa kaasee roobni ni dabala, malkaan ni mirgisa, ni gobba achumaan guuta, deebi’ee ammoo hir’ate taliila ta’a. Llafti dhoqqee ta’a, ni marga, kan faca’e guddatee lelisa,’’ jedhu. Ali waato torban kudhaniif tura, kurneerraa jalqaba, gaafa Masqalaaf torban kudhan hafu seena akka Obbo Dirribiin jedhanitti. ‘’Kurnii, salgii, saddeeta, torbii, ja’ii, shanii, arfii, sadii, lamii, takkee jedhamu, wayita akkanaan lakkaa’amee takkeerra ga’u masqalli kabajama, gaafa sana bara haaraadha.’’ Ali-Waato kana keessa waan hedduutu jijjiirama, kan jijjiiru nama osoo hin taane uumaadha jedhu. '‘Bofa ijatu jaama, cululleen holqatti galti, gugeen hin gungumtu, simbirroon illee gaafa Ali-waato darbu bifa jijjiirrattee dhufti (simbirroo maaramii, simbirroo masqalaa),’’ jedhan Obbo Dirribiin. Ali-Waato seenee hanga kurniin (torbanoonni kudhan) dhumee masqalli kabajamutti malkaatti hin irreeffatamu, mana qaalluutti hin sirbamu (hin jeekkaramu), tulluutti hin irreeffatamu, jedhan hayyuun seenaa fi aadaa kun. '‘Ganni dukkana (cufaadha) waan ta’eef dukkana kana keessa wantoonni kunneen hin raawwataman. Gaafa dukkanni cufaan saaqqataa deemu ayyaana kana jalqabu- Mucucoo, Colooloo yookiin garanfasa kabajuurraa eegalu,’’ jedhan. Kun gaafa Masqalaaf baatiin tokko hafu, walakkaa ji’a Hagayyaa keessa raawwatama. '‘Dubartiin okolee qabattee malkaa buutee, achitti dhiqxi. Achii bishaan calale budduqfattee galtee ittiin marqaa marqiti. Kana dura kan eegalu ayyaanni Taaborees jira.’’ Kun ta’ee torban lama booda ammoo ijoolleen durbaa shinooyyee jechaa sirbiti, dhiirri ammoo goobee sirba. '‘Birraan mataansaa akka misirrootti ilaalama, akkasitti simatama. Yeroo ililliin daraaree urgaa’ee, roobni irraa caamee, malkaan taliilee lafti qooruudha. Yeroo Ali’n misirroo ta’u jechuudha,’’ jedhu Obbo DIrribiin. Birraadhaaf sirbuun dur durii irraa kaasee aadaadhaan kan jiruudha kan jedhan Obbo Dirribiin, hanga yoonaa amantii kiristaanaa of keessaa hin qabu jedhan. Akkasitti deemee kurnee irraa kaasee takkeen wayita dhumtu Masqala ayyaaneffatu. Masqala kanas Oromoon akka bara haaraatti ilaala jedhan. Akka Luba Balaayi jedhaniitti, masqalli bu’uuraan amantiidha, yeroo ammaa garuu uummanni biyyattii aadeffateera. '‘Ayyaanni kun amma amantiidha, feestivaala, aadaadha, hambaadha- waa heddudha,’’ kan jedhan Luba Balaay ayyaanichi kan amantii Ortodoksii qofa miti jedhu. '‘Namni ortodoksii hin taanellee bashannanaaf jedhee dhaqe hirmaata. Muslimnillee ni dhufa, kanan ijaan arge. Keessattuu dargaggoonni. Kun kan agarsiisu sirni kun amantii qofa miti jechuudha.’’ Obbo Dirribiin gamasaaniin osoo amantiin dhufee sirna kana '‘ofitti fudhatee hin dhuunfatiin dura,'' Oromoon Masqala Gubaa akka ture jaarsolii bulan irraa qorachuu eeran. '‘Xomboora guban daaraasaa midhaan keessa facaasu. Mallattoo milkii fi quufaati jedhu. Bixxillee ykn tusoo keessatti bilcheessu. Dhibaayyuu dhibaafatu. Bara quufaa yaa ta’u, ifatti nu haa ceesisu jedhu. Horii quufsanii nyaachisu,’’ jechuun duudhaa aadaa ganamaa ta’uu ibsan. '‘Ani kan amantii keessatti wayita dhibaafatan hin argine, yeroo inquxaaxashiis dhibaayyuun hin jiru. Kun achii as dhufteensaa aadaa ta’uu mul’isa, yookiin amantee qe’ee ofii isa ganamaa ta’uu.’’ Luba Balaay duudhaan kabaja ayyaana masqalaa durirraa aadaa Oromoo keessa jiraachuu hin haalle. '‘Oromoon masqala mootii ayyaanaa jedha. Kanaan walqabsiisee wayita eebbisu, sirbuu fi sirnoota aadaa garaagaraa raawwatu argaa guddanne,’’ jedhan. Ayyaanota Oromoon kabaju keessaa guddichi masqala kana kan jedhan dureen amantii Ortodoksii kun, namni amantii Ortodoksiin ala ta’e hedduun aadaadhaan kabaju jedhu. '‘Oromoo biratti qofa miti. Fakeenyaaf Guraagee biratti haala adda ta’een kan kabajamu isaan hundi Ortodoksii waan ta’aniif miti.’’ Obbo Dirribiin masqalli ayyaana bakka guddaa qabu ta’uu wayita ibsan, '‘Oromoon hangafummaadhaan kabaja kenna. Masqallis barii bara haaraa waan kabajamuuf hangafa ykn mootii ayyaanaa jedhame,’’ jedhan. '‘Jalqabbii waggaa haaraa calaqqisiisa. Ayyaanonni kaan isa booda dhufu. Dur warri keenya umurii kee si gaafachuuf masqala meeqa gubdee jirta jedhu, bara meeqa taata jechuudha.’’ Akka hayyuun seenaa Obbo Dirribiin jedhanitti, Oromoon gubaa kanatti torban lama dursee qophaa’a. '‘Mukeen akka ejersaa, bakkanniisa, laaftoo muranii gosa gosaan akkuma walitti dhihaatanitti walitti adeemanii gubu. Bakka hangafi jiru deemanii achitti gubu,’’ jedhan. Hunduu guca ibsee bara haaraa simata. Oromoof gaafa sanatu bara haaraadha jedhu. '‘Hulluuqoo kan jedhamus jira. Muka guddaa dameesaa walitti hidhanii karaa dhihaa gara bahaatti hulluuqu, ijoollee fi loon waliin hulluuqu. Bara darberraa bara haaraatti hulluuquu jechuudha.’’ '‘Guyyaa sana horiin marga addaa ykn filatamaa dheedu. Hin rukutaman. Hoolaa fi re’ee malee galgala sana sangaa hin qalan. Guyyaa horiinis namnis quufee waaqaaf galata galchaa ooluudha,’’ jedhan. Guyyaan masqalli kabajamu akka aadaatti guyyaa kam akka ta’e kan gaafataman Obbo Diribiin, Oromoon sirnootaa fi taateewwan adda addaa urjii, bakkalcha, addeessa, aduu ilaallatee dhahata. Roobaa fi jiidha bu’uura godhatee guyyaa masqalaa murteessa. Haalli teessuma naannoo Oromiyaa fi bal’inni lafaa guyyaan kun kana jedhamee akka hin beekamne godheera. Kanaaf ayyaantuutu guyyaa kana jedhee murteessa jedhu. Luba Balaay manni amantii Ortodoksii ayyaana masqalaa Fulbaana 17 maaliif akka kabaju akkanaan ibsan. '‘Murtiidhaan gaafa masqalaatti as darbe malee fannoon kan argame Bitootessa bultii 10 ture,’’ jedhan. '‘Giiftii Elleeniin masqalii kana qottee kan argatte Bitootessa keessa. Hayoonni amantii ammoo masqalli ifa, araara, guyyaa dhiifamaati, guyyaa ifatti ba’amu jechuudhaan guyyaa kanarra akka ta’u murteessan,’’ jedhan. Fulbaanni ji’a keessa ifatti ba’amuudha. Fulbana (fuula ibsuu akka jechuu) yeroo ifatti ba’aniidha masqalli ammoo ifa, kanaaf ifatti baane jedhanii guyyaa kana akka ta’u labsan jechuun maaliif akka guyyaan kun filatame dubbatu. Obbo Dirribiin kanarraa ka’uun warri amantii aadaa kana balleessuu dadhabnaan gara Fulbaanaatti fidanii ofitti fudhatan malee masqalli ayyaana ganamaa Oromooti jedhan. Ayyaanni sirna galateeffannaa Oromoo- Irreechi Dilbata guyyaa masqalaatti aanee dhufurra kabajamuun kan baratame ta’us kun dirqama miti jedhan Obbo Dirribiin. '‘Irreechi dirqama Dilbata ta’uu hin qabu, kana kan murteesse Waldaa Maccaa fi Tuulamaati. Dhihooma osooman beekuu murtaa’e,’’ jedhan. '‘Akka naannoo Tuulamaa kanatti masqala gubdee bariitusaa qe’eedhaa hin baatu, ulumaa jirta. Har’a masqalli gubatee borumtaasaa gosti ba’ee, hangafti walga’ee cilaattii gubaa addatti dibatu, walitti tufanii wal eebbisu.’’ Gaafa bultii sadaffaa ammoo yeroo ijoollee dubaraati, dirreetti baatee '‘Dirree sin gabbisaa na gabbisi, sin bareechaa na bareechi,’’ jetteetu bakkee baatee sirbiti. Erga kun hundi xumuramee booda malkaa bu’anii irreeffatu jechuun akkaataa hariiroo masqalaa fi irreechaa ibsan. '‘Akka falaasama Oromootti gaafa Ali-Waato seenu irraa eegalee ayyaanni qe’eetti gala. Ali-Waato obba’ee masqalli kabajamee erga ijoolleen durbaa dachee faarsitee booda, ayyaanni malkaa fi gaaratti gala. Achii booda irreeffatama malee Dilbata hin eegu Irreechi.’’ Boordiin Maccaa fi Tuulamaa masqalli ba’ee Dilbata itti aanu irreechi akka kabajamu wayita murteessu, yoo ayyaanonni lameen guyyaa lama walirraa fagaatan qofa ta’uu ibsee ture jedhan. '‘Fakeenyaaf osoo masqalli Jimaatarra bu’ee irreechi Dilbata hin kabajamu. Sababni isaa guyyaa lammaffaa- Sambati guyyaa ulumaati, guyyaa sadaffaa- Dilbati guyyaa shamarran ba’anii dachee faarsan,’’ jedhan. Kanaafuu yeroo akkanaa irreechi Dilbata torbeetti darba jechuudha jedhan Obbo Dirribiin. '‘Gara fuulduraatti ayyaanni irreechaa Dilbataan osoo walitti hin hidhatin, mataamasaa danda’ee yeroosaa akka durduriitti jiruun akka kabajamu ta’uu qaba. Garuu masqalaan walitti ni hidhata.’’ Hariiroo Irreechaa fi masqalaa irratti yaada kan kennan dureen amantii Ortodoksii Luba Balaay aadaa fi amantiin walkeessa jedhan. '‘Saayinsiin aadaa fi amantiin walkeessa jira jedha, yoo aadaa badaa ta’e malee. Aadaa badaan ammoo aadaa miti,’’ jedhan. '‘Ergaan kitaaba kiyyaas aadaa fi amantiin Oromoo walitti hin bu’u, barmaatilee duubatti hafoo yoo ta’an malee, barmaatileen duubatti hafoon ammoo aadaa miti jedha.’’ '‘Irreecha kabajuun kiristaannaas ta’e islaamummaa kan balleessu miti, namni waanuma itti fakkaate raawwata. Aadaadha waan ta’eef amantii hin faallessu,’’ jechuun irreechi aadaa ganamaa ta’uu himu. '‘Aadaa jechuun waan hawaasi tokko uumamaan qabu yookiin aadeffatee itti bulu jechuudha. Kanaafu aadaan saba tokko amantii isa hin dhowwu. Fakeenyaaf sabni tokko uffata aadaa mataasaa yoo qabaate amantiisaa hin faallessu, hanga naamusa amantichaa eegetti.’’


Ayyaana Masqalaa: Kabaja daamaraa Finfinnee fi Adaamaa suuraadhaan

Ayyaanni Damaraafi Masqalaa kutaalee Oromiyaa adda addaatti sirnoota ittiin kabajamu garagaraa qaba. Bara baraa ALI Fulbaana 16 namoonni haaluma aadaa fi dudhaan naannoo isaaniitti walitti dhufuun jala-bultii ayyaana Gubaa ykn Masqalaafi Irreecha Birraa kabajama. Kunis daamaaraa ibsuudhaan ganna dukkana keessaa gara ifa birraatti bahuutti waaqa galateeffatu. Kanneen amantaadhaa walitti qabanii kabajanis akkasumas daamaaraa qabsiisanii faaruufi illilleedhaan kabaju. Nutis sirna kabaja daamaaraa bara kanaa kan Finfinneefi Adaamaatti gaggeeffameerraa suuraa akkasiin qixeessineerra.


Mootummaan waliigaltee misooma boba'aa kubbaaniyyaa Poly- GCL waliin qabu adda kute

Mootummaan Itoophiyaa boba'aa uumamaa misoomsuuf karoorfatee erga hojii eegalee waggoota kurna caalaa kan lakkoofsise yoo ta'u, kubbaaniyyaa Chaayinaa Poly-GCL jedhamutti kontiraataan kennee kan ture adda kutuu ibseera. Ministirri Albuudaa fi Boba'aa Itoophiyaa Taakkala Uumaa kubbaaniyaan oomisha boba'aa Chaayinaa kun ulaagaawwan waliigaltee kanneen akka maallaqaa fi haala teeknikaan rakkoo keessa waan galeef waliigaltee adda kutuu ibsaniiru. Kubbaaniyyaan kun Sadaasa 16, 2013 Naannoo Somaalee sulula Ogaadeen keessaa boba'aa fi gaazii baasuuf waliigaltee fudhachuu ragaan ministeericha argame ni mul'isa. Dhaabbatichi wayita albduuda kanneen baasuuf lafa qotutti naannoo faaluu, bishaan summeessuu fi balfa summaawaa bakka hin malletti gatuudhaan jiraattota naannoon komatamaa ture. Kubbaaniyyaan kun komii fi himata irratti ka'u ilaalchisee hanga yoonaa yaada hin kennine. Waliigaltee kubbaaniyaa kana waliin mootummaan Itoophiyaa qabu adda kutuu ilaalchisanii gaazexeessitootaaf ibsa kan kennan Obbo Taakkala Uumaa, tarkaanfii kana fudhachuu dura warra kubbaaniyicha harkaa qaban waliin yeroo dheeraaf dubbachuu himan. ''Kubbaaniyaan kun boba'aa fi gaazii uumamaa barbaaduu fi misoomsuuf waggaa kudhan dura mootummaarraa eeyyama fudhatee ture, mootummaanis gama danda'ame hundaan deeggaraa ture. Garuu waggaa dheeraaf hojii kana qabatee turus akkaataa mootummaa fi uummanni barbaaduun deemuu hin dandeenye,'' jedhan Obbo Taakkalaan. Maaliif waliigaltee kana akka adda kutan wayita ibsan dhimmoota bu'uura sadi eeran. ''Tokkoffaa humna maallaqaa qabatamaan hin qabu, dandeettii teeknikaa hojii kanaaf isa barbaachisu hin qabu, kun hundi walitti dabalamee oomisha boba'aa jikitaa fi gaazii uumamaa mootummaa fi uummanni Itoophiyaa waggootaaf eegaa turan dhiheessuuf hanqinni dadneettii isaan mudate.'' ''Hagam takka isaan deeggarrullee, darbees hojimaata isaaniif xalayaa akeekkachiisaa itti barreessinus, sirreessuu fi hojiisaaniis milkeessuu waan hin dandeenyeef mootummaan Itoophiyaa waliigaltee adda kuteera,'' jedhan. Aaka Obbo Taakkalaan jedhanitti kubbaniyyaan kun ulaagaa mootummaan barbaadu- maallaqa, teeknooloojii fi dandeettii teeknikaa yoo guuttate deebi'ee oomisha boba'aa fi gaazii uumamaa irratti hirmaachuu danda'a. Haata'u malee akkaataa fedhii uummataa fi mootummaatiin hin deemu yoo ta'e hin eeyyamamuuf jedhan. ''Mootummaan Itoophiyaa kubbaaniyyaa misoomarratti hojjetan akkaan barbaada. Garuu qabeenya uumamaa qabatee faayidaa malee kan teessisuuf hin eeyyamu. Tarkaanfiin kun kubbaaniyyaawwan biroofis fakkeenya ta'a jedheen yaada,'' jedhan. Qabeenya biyyattii daangaa hanga daangaatti jiru misoomsuuf mootummaan kubbaaniyyaawwan misoomarratti hojjetan waliin hojjechuuf fedha qaban kan jedhan Obbo Taakkalaa Uumaa, garuu kanneen qabeenya keenya harkatti qabatanii tursiisaniif araarama hin qabnu jedhan. Oomishi boba'aa jikitaa naannoo Somaaleetti sadarkaa yaaliitti eegalamee ture kun kanaan dura adda cituusaa Ministeerri Albuudaa fi Boba'aa ibsee ture. Kubbaaniyyaan Chaayinaa misooma boba'aa irratti hojjetu Poly-GCL wayita guutummaatti hojii eegalu guyyaatti boba'aa jikitaa barmeelii 450 oomishuu danda'a jedhamee abdatamee ture. Mootummaan Itoophiyaa naannoo Somaalee iddoowwan Kaaluub fi Hilaalaa jedhaman keessa qabeenyi boba'aa uumamaa faana (Cubic feet) tiriliyoona 10 ta'u jiraachuu erga ibsee booda oomisha eegale.


Giddugalli yaalii kaansarii Yunivarsitii Jimmaa imala gara biyyoota alaa hambisaa laata?

“Yoo Rabbi biraa dide malee karaa isaanii dhibamaa harkaan qabanii lafaa kaasu” jechuun giddugalichatti yaalarra kan jiran Obbo Mulaatuu Gammadaa waa’ee wallaansa jiddugalicha BBC’tti kan himan. Jiraataa Magaala Sabbataa kan ta’an Obbo Ahimad Obaadii daa’ima isaanii umurii waggaa torbaa dhibeen kaansarii sammuu irratti argame, ji’oota torba dura gara biyya Taayilaand magaala Baankok geessuun yaalchisan. “Achii deebinee ji’a sadaffaarratti yoo qorachiisnu lafee dugdasaa irratti kaansariin argame. Mucaan haala rakkisaa keessa ture. Taa’uu, deemuu, ciisuu hin danda’u fi liqimsuus hin danda’u ture,” jedhan. Wayita kana Obbo Ahimad daa’ima fi maatii isaanii qabatanii gara biyya Taayilaand osoo hintaanee gara magaala Jimmaatti imalan. Giddugala yaalii dhibee kaansarii Yunivarsiitii Jimmaa deemuunis haala fayyaa mucaa isaanii ogeeyyii fayyaa giddugalichaa hubachiisuu BBC’tti himan. Dr. Abiyyuu Laggasaa ispeeshaalistii wal’aansa kaansariifii hogganaa Giddugala Yaalii Dhibee Kaansarii Yunivarsiitii Jimmaati. “Tajaajilicha erga eegallee gara waggaa afurii ni ta’a. Yeroo jalqabnu tajaajila yaalaa kaansarii medikaal onkolojiin (tajaajila yaalaa lilmoon kennamuun) eegalle. ''Inni jalqabee erga cimee waggoota lama fi walakkaa booda immoo maashiniin carallaa ebbifamee tajaajila yaalaa carallaa eegalee jira” jedhan. Itoophiyaa keessatti wal’aansi dhibeee kaansarii carallaan kennamu (radiotherapy) Hospitaala Xiqur Anbassaa qofatti kennamaa ture. Guiddugalli Yaalii Dhibee Kaansarii Yunivarsiitii Jimmaa immoo dhaabbata yaala kana kennu isa lammaffaadha. “Yaaliin nuti laannu ummata naannoo Jimmaaf qofa osoo hintaanee dhukkubsattoota guutuu biyyattii irraa dhufaniifi,” jedhu Dr. Abiyyuun. “Dur biyya alaa Taayilaandifaa deemanii kunneen yaalamanfaa wal’aanaa jirra.” Waggoota afran darban keessatti lammiilee 4,500 ta’aniif yaala dhibee kaansarii kennuu himan. Erga eegalamee ji’oota torba kan ta’e yaaliin carallaa (radiotherapy) immoo dhukkubsattoota kaansarii 725 ta’anif kennamuu himaniiru. Babal’achuu dhabuu wal’aansa dhibee kaansariin kan ka’e lammiileen Itoophiyaa dhibichaan qabaman ji’ootaaf beellama yaalaa Hospitaala xiqur Anbassaa eeggatu. Kunneen sadarkaa diinagdee fooyyeerratti argaman immoo gara biyyaalee akka Turkiyee, Hindii fi Taayilaand imaluun yaalamu. Jiraataan magaala Sabbataa Obbo Ahimad Obaadii ilma isaanii dhibeen kaansarii sammuu irratti argame biyya Taayilaand geessuun yaalchisan. Haa ta’u malee, gara biyyaa erga deebi’anii ji’oota muraasa booda lafee dugdasaa irratti kaansariin argamuu isaatiin gara Giddugala Yaalii Dhibee Kaansarii Yunivarsiitii Jimmaa geessan. Haalli fayyaa daa’ima isaanii sadarkaa hamaarra gahee akka ture kan himan Obbo Ahimad, “Jimaata isaan bira deemee haala addaan naaf ilaalanii guyyaa sadaffaarratti Kibxata yaala carallaa naaf laatan” jedhan. “Yaala carallaa 15tu ajajameef. Isa keessaa torba fudhateera. Yaala torba kanaan bu’aa aja’ibsiisaa agarre. Tokkoffaa rakkoon miilasaa fi taa’umsarra ture furameera” jedhan. Qulqullinni giddugalichaa fi haalli kennaa tajaajilaa ogeeyyii fayyaa giddugalichaa sadarkaasaa kan eeggate akka ta’es Obbo Ahimad Obaadii himu. “Biyya alaatti yaalamuun qaaliidha; waan irra hin deebi’amnedha” kan jedhan Obbo Ahimad, yaaliin biyya alaa kallattii garagaraan ulfaataa ta’uu himu. “Tokkoffaa tikkeettin xayyaaraatuu qaaliidha. Kan biraa aadaa keenya keessaa baateeti biyya biraa seentee kan rakkattu. Kan kaffaltu sharafa biyya alaatiini. Nuti sharafa biyya alaa hinqabnu. Baankiin sharafa biyya alaa baasii hoteelaa uwwisuyyuu naaf hin laatu. Kanaafuu yaala biyya keessaafii biyyaa alaa gonkumaa waan wal dorgomsiistu miti” jedhu. Yaalawwan dhibee kaansarii biyyoota akka Turkiyee, Hindii fi Taayilaanditti kennaman qaalii ta’uu Dr Abiyyuunis himu. Giddugalli isaanii taajaila yaalaa sadarkaa olaanaa kennaa akka jiran dubbatan. Kunis dadhabbii lammiillee biyyattii gara biyyoota biroo deemuun wayita yaalamanitti isaan mudatu kan hambisu ta’uu dubbatu. Dabalataan sharafa biyya alaa gama hambisuutiinis gummaacha olaanaa akka qabu ibsan. Kanaan dura dhukkubsattoota guutuu biyyattiirraa dhufaniif tajaajila wal’aansa dhibee kaansarii kennaa kan ture Hospitaalli Xuqur Anbassaa, baay’achuu dhukkubsattootaarraa kan ka’e yaala carallaaf namootni beellama yeroo dheeraa akka eeggatan ta’aa tureera. Kaanaanis namoonni yeroon beellama isaanii osoo hingahin lubbuun isaanii darbu akka jiran dubbatama. Giddugala Yaalii Dhibee Kaansarii Yunivarsiitii Jimmaatti yeroo amamatti yaala carallaa argachuuf dhukkubsattootni beellama ji’a sadii ykn afur eeguu akka danda’an Dr. Abiyyuun himu. Kunis dhukkubsattoonni kutaalee biyyattii garagaraarraa dhufuun kan itti yaalaman ta’uu isaatiin akka ta’e dubbatan. “Hanga nuuf danda’ame garuu akka duraan Xuqur Anbassaatti barame waggaa tokkoo ol akka eegaa turanitti hin turu. Dhukkubsattoonni kaansarii dhibichi akkuma irratti argameen yaalamuu qabu” jedhan. Jiraataa magaala Baatuu kan ta’an Obbo Mulaatuu dhibee kaansarii irratti argameef yaala kemoteeraappii magaala Hawaasatti erga fudhatanii booda yaala carallaaf gara Jimmaa imalan. Kana dura yaala carallaaf Hospitaala Xiqur Anbassaatti galmaa’anii akka turan kan himan Obbo Mulaatuun, “Xiqur Anbassaa namatu baay’ata. Yaala carallaaf ergan galmaa’ee waggaa tokkoofii ji’a lama booda dheengadda ergan asii eegalee booda na yaaman” jedhan. Giddugala Yaalii Dhibee Kaansarii Yunivarsiitii Jimmaatti garuu erga deemanii guyyoota 10 booda yaala carallaa akka eegalan himu. “Tajaajilli isaanii na dhiba. Baay’ee nama gargaaru, baay’ee namatti dhiyaatu. Yoo Rabbi biraa dide malee karaa isaanii dhibamaa harkaan qabanii lafaa kaasu” jechuunis waa’ee tajaajila giddugalichaa dubbatu. Gosootni yaalaa ijoon dhibee kaansarii wal’aanuuf kennaman sadiidha jedhu Dr. Abiyyuun. Isaaniis: baqaqsanii yaaluu, yaala lilmoofii qorichaan taasifamu akkasumas yaala carallaa ta’uu himu. Giddugala Yaalii Dhibee Kaansarii Yunivarsiitii Jimmaattis tajaajilawwan ijoo isaan lamaan; yaaliin lilmoofii qorichaa fi yaaliin carallaa (radiotherapy)'tu kennama. Maashiniin yaala carallaa Gidddugala Yaalii Dhibee Kaansarii Yunivarsiitii Jimmaa namoota naannoo Jimmaa jiran (catchment) miliyoona 20 ol ta’aniif tajaajila kenna. “Maashinii tokko qabna. Gama maashiniifii meeshaleetiin hanqina qabna. Haaraa ta’uu isaafii tajaajilichis guddaa ta’uu isaatin hanga danda’ame waliin gahuuf yaalamaa jira” jedhu Dr. Abiyyuun. Yeroo ammaas maashinii dabalataaf iddoo mijataa ta’e akka qaban himaniiru. Giddugalichi ispeeshaalistoota yaala kaansarii lama, ogeessa maashinii carallaa irratti hojjetu (medical physicist) tokko akkasumas narsoota fi ogeeyyii raadiyoo teeraappist jedhaman qaba. Gama biraatiin gosoonni dhibee kaansarii baay’inaan namoota wal’aansaaf gara giddugalichaa deeman irratti argaman kaansarii fiixee gadaamessaa, kaansarii harmaafi kaansarii mar’immaan guddichaa akka ta’an Dr. Abiyyuu himu. Isaanitti aansuunis kaansariin maashaafi lafee akkasumas kaansariin dhiigaa baayi’naan kan mul’atan ta’uus himaniiru.


Mootummaan Itoophiyaa gabaasa qorattoonni mirga namoomaa UN baasan akka hin fudhanne ibse

Mootummaan Itoophiyaa gabaasa Komishiniin Mirga Namoomaa UN yakkawwan waraanaa mootummaa Itoophiyaan raawwateera jedhee himate balaaleffate. Gabaasichi '‘guutuu kan hin taane, kan wal-hin qabannee fi ragaan kan hin dabaalamnedha,’’ akkasumas Itoophiyaa xiqqeessuuf kaayyeffate jechuun qeeqe. Gareen ekispartoota UN dhimma Itoophiyaa qorachuuf hundaa’e gabaasa isaa jalqabaa Wiixata baaseen, ragaa amanamaa waraanni Itoophiyaa ajjeechaa bal’aa raawwatu qabaachu himee ture. Qorattoonni UN mootummaan ''beela akka meeshaa waraanaatti dhimma bahaa jira’’ jechuun himatanii Tigraay keessa tajaajiloonni bu’uuraa akka eegalan gaafatan. Komishinichi humnootni TPLF yakka waraanaa, ajjeechaa gurguddaa saba Amaaraa irratti raawwachuu fi yakka gudeeddii fi miidhaa saalaa dhaqqabsiisuu isaaniif ''ragaa amansiisaa tahen qabas’’ jedheera. Miidiyaa mootummaa kan ta'e Tajaajilli Oduu Itoophiyaa deebii mootummaa qoodeedha jedheen, mootummaan hojii garee qorattootaa ‘’sadarkaarraa kan hanqate’’ akkasumas '‘ergama qabuun’’ gadduu ibse. Qorannoon kun '‘maqaa qorannoon ergaa siyaasaa dabarfamedha,’’ jechuun mootummaan balaaleeffateera. Jeenevitti bakka bu’aa mootummaa kan ta’an Ambaasaaddar Zannaba Kabbada mootummaan beela akka meeshaa waraanaatti fayyadamuu isaa ‘’ragaa tokkoyyuu hin dhiheessine’’ jechuun AFP’tti dubbatan. Gorsaan nageenyaa MM Abiy Ahimad, Obbo Reduwaan Huseen siyaasa ‘’Itoophiyaa yakkuufi gad-qabani mul’isuu’’ durumaa yaadamedha jechuun Tiwiitara gubbaa gabaasicha qeeqan. Obbo Reduwaan gabaasicha kan ‘’waliin dhahameefi qabatamaa hin taane’’ jechuun komataniiru. Mootummaan kanneen badiin shakkaman seeratti dhiheessuu isaa himuun himannaa irratti dhihaate akka hin fudhanne ibse. Humnoonni Tigraay garuu gabaasa kana akka fudhatan kana dura ibsaniru. Dubbii Himaan TPLF Obbo Getaachoo Raddaa mootummaan Itoophiyaa yakka namoomaa naannicha keessatti raawwachuu isaa ‘’itti cichinee himaa turre’’ jechuun AFP'tti himan. Komishinichi waraana Kaaba Itoophiyaan sarbamni mirga namoomaa olaanaa raawwatuu ragaa walitti qabachuu isaa beeksiseera. Miseensota sadii kan qabu komishiniin waa’ee Itoophiyaa qoratu badiiwwan raawwatan '‘yakka waraanaa’’ akkasumas '‘yakka namoomaa irratti raawwate’’ jechuu kan dandeessisutu raawwate jedheera. Gabaasi qorattoota UN badiiwwan raawwateef qaamoleen waraana keessa turan hunduu qooda fudhataniiru jedhe. Mootummaan durumaa hundeeffama komishinii qorannoo addatti dhimma Itoophiyaa qoratu mormaa ture. Sababa kanaaf qorattoonni Yugaandaa buufatanii fagoodhaa qorachaa jiru. Aangawoonni Itoophiyaa gabaasi bahe badii TPLF raawwate jedhan salphisee ilaale jechuun balaaleeffatani. Qaamoleen waraana keessa jiran yakkawwan waraanaan yoo himataman kuni kan duraa miti. Qorannoon waloo UN fi komishinii Itoophiyaa waggaa darbe qorannoo isaa ifa godheen yakki waraanaa fi yakki namoomaa qaamolee waraana keessatti hirmaatan hundaan gahuu akka hin oolle himee ture. Muddama mootummaa federaalaafi TPLF gidduu adeemaa erga tureen booda humnoonni TPLF buufata waraanaa Itoophiyaa haleeluu hordofee ture waraanni baatiiwwan 22 dura Tigraayitti kan eegale. Waraanichi Tigraayittis eegalu gara Amaaraafi Affaar babal’achuun badii guddaa dhaqqabsiiseera. Lammiileen miiliyoonaan lakkaa'aman qe'eerraa yoo buqqa'an sababa waraanaan kanneen deeggarsa namoomaaf saaxilamanis hedduudha. Waraanni kun ammallee hin dhaabatiin jira.


'Sochii waraanni Ertiraa daangaa Itoophiyaatti taasisu hordofaa turre, cimsinee mormina' - US

Ertiraan sochii waraanaa daangaa Itiyoophiyaatti taasisaa jirtu US duuka buutee hordofaa akka jirtuu fi cimsitee akka balaaleffattu Gaanfa Afrikaatti Ergamaa Addaa US kan ta'an Maayik Hamar ibsan. Maayik Hamar kana kan jedhan Kibxata (Fulbaana 20, 2022) qaamoleen waraana keessa jiran mariitti akka deebi'an gochuuf imala gara Itoophiyaa taasisan miidiyaaleef yeroo ibsanittidha. Dubbiin isaanii kuni Dubbii Himaan TPLF Obbo Getaachaw Radaa waraanni Ertiraa "kallattii hundaan humna guutun guyyaa har'aa waraana nurratti baneera. ''Ertiraan humna eeggataa dabalatee humna waraanaa qabdu hunda bobbaaftee jirti," jechuun erga himatanii boodadha. Waraanni Kaaba Itoophiyaatti baatiiwwan shaniif tasgabbaa'e ture baatii tokko dura akka haaraatti irra-deebiin eegaleera. Abbaa kaase irratti qaamoleen lamaan wal himatu. Waraanni kuni dhaabatee marin akka eegaluus Ameerikaan sochii taasisaa jirti. "Sochii loltoonni Ertiraa daangaa Itoophiyaatti taasisaa jiran hordofaa turre" kan jedhan Maayik Hamar, "cimsinee mormina" jechuunis himan. Loltoonni Ertiraa daangaa Itoophiyaa seenuun isaanii rakkoo duraanuu wal xaxaa ta'e kan hammeessu ta'uu dubbatan Maayik Hamar. "Humnoonni alaa walabummaa fi daangaa Itoophiyaa kabajuu qabu, walitti bu'iinsas hammeessuu irraa of qusachuu qabu." "Akkuma irra deddeebin ibsaa turre... kuni kan baay'ee nu yaaddesse fi dhaabbachuu qabuudha," jedhan ergamaan addaa kun. Waa'ee loltoonni Ertiraa hirmaachuu gama mootummaa Itoophiyaas ta'e Ertiraa wanti jedhame hin jiru. Kana dura garuu aangawoonni Itoophiyaa waakkataniiru. Qondaalli Ameerikaa kuni ibsa isaaniin rakkoon qaamolee wal waraanan gidduu jiru waraanan kan hiikamu miti jedhan. Qondaalli TPLF waraana Ertiraan ala waraanni Itoophiyaa, humni Addaa Amaaraafi Faannoos qooda fudhachuu himu. BBC’n maloonni kominikeeshinii waan adda citanii jiraniif himannaa kana qaama walabarraa mirkaneeffachuu hin dandeenye. Waraana kana duraa irratti garuu Ertiraan hirmaattee turte. Ergamaan addaa US imala gara Itoophiyaa taasisanii turaniin MM Abiy Ahimad waliin illee wal arguu dubbataniiru. Haa ta’u malee, dhimmicha irratti odeeffannoo bal’aa hin kennine. MM Abiy Ahimadiin ala aangawoota mootummaa olaanoo biroo, bakka bu'oota TPLF, Ergamaa Addaa Gamtaa Afrikaa Oliseeguun Obasaanjo fi kaan waliin waraanni mariin akka xumura argatu socho’aa turan. "Qaamoleen wal waraanan wal amananii Gamtaa Afrikaa jalatti akka mariyataniif dhiibbaa gochaa jirra," kan jedhan qondaalli kun dhiibban dippilomaasii kun ammas Niwuyoorkitti itti fufee akka jiru dubbatan. Waraanni Itoophiyaatti gaggeeffamaa jiru karaa nagaa akka xumuramuuf US dhiibbaa akkamii akka gootu kan gaafataman Maayik Hamar, "Waraana kana dhaabsisuuf US filannoo heddu lafaa qabdi, ammatti garuu dippiloomaasii irratti xiyyeeffanna," jedhan. Dabalataanis, qaamoleen lamaan bifa wal-amanuu danda'aniin Gamtaa Afrikaa jalatti akka mariyataniif torbee kana Niwuyoorkitti bakka bu'oota Gamtaa Afrikaa fi qaamolee biroo wajjin wal arganii hojjachuu akka itti fufan himan. Muddama mootummaa federaalaafi TPLF gidduu adeemaa erga tureen booda humnoonni TPLF buufata waraanaa Itoophiyaa haleeluu hordofee ture waraanni baatiiwwan 22 dura Tigraayitti kan eegale. Waraanichi Tigraayittis eegalu gara Amaaraafi Affaar babal’achuun badii guddaa dhaqqabsiiseera. Lammiileen miiliyoonaan lakkaa'aman qe'eerraa yoo buqqa'an sababa waraanaan kanneen deeggarsa namoomaaf saaxilamanis hedduudha. Waraanni kuni ammallee hin dhaabatiin jira.


Qaala'insa jireenyaa Itoophiyaa 'furmaata yeroo gabaabaa hinqabne'

Sannaayit konkolaataa humna cc1200 qabdu Suzuki Dzire jedhamtu, Caamsaa bara dabre keessa Birrii Itoophiyaa miiliyoona 1.38n bitte. Ji’ootaan booda yeroo ammaa kanatti konkolaataan kun Birrii miiliyoona 2.2 gurguramaa akka jirtu BBCn hubateera. Gosti gaarii kanaa gatiinsaa doolaara Ameerikaa naannoo 10,000ti. Kunis jijjiirraa maallaqaa amma jiruun Birrii miiliyoona walakkaa ol taha. Biyyattii ollaa Keeniyaatti gaariin kun hagas mara baramuu baattus, Shiliingii miiliyoona 1.3 haga 1.4 baasti. Kunis naannoo doolaara 11,000 taha. Yugaandaatti ammoo shiliingii biyyattii miiliyoona 43 baafti – kunis gatii walfakkaataa naannoo doolaara Ameerikaa 11,000 jijjiirama. Henook ammoo guyyaa dhaloota ganna 1ffaa mucaasaa kabajuuf Birrii 40,000tti siqu akka baase BBCtti hime. ‘‘Haadha warraakoo wajjiin nama hedduu hin waamnu jennee murteessinee, maatii dhiyoo qofatu saganticha hirmaate. Dikooriif 6,000 baasne. Dikoor ennaan jedhu waan biraa otoo hin taane, ‘dim laayitii' fi afuffee qofa ture. Haadha manaa koof uffata aadaa, anaafi ijoollee koo lamaaf uffata gubbaan uffatamuuf Birrii 10,000 baasne. Foonii, shunkurtii, zayitii fi kaanif Birrii 11,000 tahu, akkasumas keekiif 3,000 baaseera.’’ Henook baasii geejjibaa fi kaanis dabalatee ennaa herregu 40,000 gahuusaa oggaa hubatu ‘‘bitaa natti gale’’ jedha. Kanaan alattis ijoolleef dabtara bituu bahee jooraa erga oole booda, magaalattii keessa namoonni dabtara akkaan bitan, darzana takka Birrii 880n bitee manatti gale. Qaala’insi gatii matadureewwan dubbii dhiyeenya kana marsaalee hawaasaa gubbaatti hasawaman keessaa tokko taheera. Magaalaa Finfinnee gabaa kuduraafi fuduraa ijoodha jedhamuufi naannoo Hayilee Gaarmant jedhamutti daldalaa kan tahe dargaggoon maqaasaa akka himamu hin feene tokko, ji’oota dhiyootii as keessattuu gatiin timaatimaa fi qullubbii adii akkaan dabaluu hima. Dargaggoon kun timaatimni kiiloo tokko qinxaaboon qulqullinasaa irratti hundaa’uun Birrii 55 hanga 70tti gurguramaa akka jiru, akkasumas qullubbiin adii hanga Birrii 250tti gurguramaa jiraachuu hima. Qaala’insi gatii gatiin oomisha yookaan tajaajila tokkoo olka’uu jechaadha. Venezuweelaan biyya gatiin itti qaala’e keessaa ishee jalqabaati. Jalqaba 2022tti qaala’insi gatii galmaa’e harka 1198.0 ture. Biyyattiitti daballiin gatii haala saffisaa taheen jijjiirama waan taheef, daldaltoonni gatii meeshaalee dhiyeessanii murteessuu dhiisanii, fayyadamtoonni gatii guyyuu jiru akka gaafatan jedhanii turan. Qaala’insi gatii akkasii ‘hyperinflation’ jedhamee kan waamamu ennaa tahu, baasiin mootummaa akka malee ennaa tahuufi mootummaan baasii isaa kana kanfaluuf maallaqa hedduu wayita maxxansutti rakkoo diinagdee uumamudha. Hyperinflation yeroo hedduu waraana, jijjiirama sirnaa yookaan raafama hawaas-diinagdee hordofee haala uumamudha. Biyyoota Afrikaa keessaa Sudaan jalqaba 2022 irratti qaala’insa %340 galmeessiteetti. Kanaanis addunyaarraa biyya qaala’insi gatii guddaan itti galmaa’e lammeessoo taatee jirti. Baroota dhiyoon as Sudaanitti gatiin nyaataafi dhugaatii akkaa dabaluu, akkasumas jijjiirraan dolaaraa gabaa gurraacharratti qabu haalaan dabaluun isaa sababoota ijoo kanaati. Mormii qaala’insi jireenyaa dhaleen pireezidantiin duraanii biyyattii Omaar al-Bashir 2019tti aangoorraa akka gugsaman sababa taheera. Qaala’insi gatii biyyoota Sahaaraan Gadi jiran keessatti galmaa’e %12.2tti kan guddate oggaa tahu, biyyoonni gara caalu sirna baankii giddugaleessaa jabaa waan hin qabneef jechuun Business Insider Africa gabaaseera. Qaala’insi jireenyaa muddamni siyaasaa Siri Laankaa keessa ture akka hammaatu gochuun dabalatee, mormii uummataa dhalate hordofee pireezidantiin biyyattii aangoorraa kahaniiru. Qaala’insi jireenyaa biyyoota addunyaa hedduu qoraa kan jiru oggaa tahu, dabaluun gatii annisaafi hir’inni dhiyeessa oomishaalee nyaataafi kaan; akkasumas weerarr Covid-19 kanaaf gumaachaniiru. Itoophiyaatti qaala’insi gatii Caamsaa dabre keessa galmaa’e harka 37.2 ture. Kunis erga 2011 kaasee daballii isa guddaa biyyattii keessa galmaa’e ture. Gabaasni Tajaajilli Istaatistiksii Itoophiyaa akka agarsiisutti ji’a Hagayya dabre keessa qaala’insi waliigalaa galmaa’e 32.5 ture. Dhaabbatichi hangi daballii ji’a kana keessa isa dabrerraa hir’achuu danda’eefis, daballiin gatii oomishaalee nyaataa hanga tahe hir’achuu isaatiini jedha. Tahus Itoophiyaan biyyoota Afrikaa qaala’insa gatii olaanaa galmeessan keessaa ishee tokkodha. Hokkora siyaasaa fi tasgabbii dhabuu keessa kan argamtu Sudaan, oomishaalee irratti qaala’insi %245.1 galmaa’uun Afrikaarraa jalqabarra jiraachuu kuusaan ragaalee idiladdunyaa Statista ni agarsiisa. Gorsaan diinagdee fi oditii Obboo Xilaahun Girmaa Angoo, qaala’insi jireenyaa amma Itoophiyaatti mul’ate akkuma addunyaatti kan mudatedha jechuun ‘‘addunyaan [yeroo dhiyoo keessa] qaala’insa gatii akkana guddaa tahe agartee hin beektu,’’ jedha. Waraanni Raashiyaafi Yukireen gidduutti adeemaa jiru dhiyeessa oomishaalee bu’uuraa kanneen akka boba’aa, qamadii, zayitii fi kaan hedduurratti danqaa uumuun, gatiin akkaan olka’uuf sababa tahe jedha. Kanaanis walqabatee akka addunyaatti gatiin boba’aa dabaluun, mootummaan Itoophiyaas deeggarsa boba’aarratti amma dura taasisaa ture kaasuunis haalicha ittuu hammeesse jedha Aabba Xilaahun. ‘‘Keessattuu Itoophiyaa keessatti gatiin boba’aa yoo dabalu, gatiin oomishaalee cuftinuu walqixa dabala. Seektaroonni boba’aan [kallattiin] walqabatan qofa osoo hin taane, kan hin ilaalanne illee gatiin dabaluun isaa hinoolu. Ogeessi odiitii Obboo Xilaahun dabaluun, waraanni waliinii Kaaba Itoophiyaatti adeemaa jiru gatiin jireenyaa akka qaala’u gumaacheera jechuun, hatattamaan xumura argachuu qaba jedhu. Daballii gatii konkolaataawwanii tibbanaa akka fakkeenyaatti kan kaasan Aabba Xilaahun: ‘‘kanneen konkolaataa gara biyyaatti galchan akka barbaadanitti dolaarri heeyyamamaafii hinjiru, gaafa heeyyamameefii argatanii galchan, isarraa bu’aa guddaa irraa buufachuun gurguru,’’ jedhu. Dhimmi gatii konkolaattootaa fi kaanis gabaa gurraacha doolaaraa wajjin akka walqabatus kaasu. ‘‘Gabaa gurraacha irratti dolaariin Ameerikaa tokko Birrii 90n gurguramaa jira. Mootummaan ammoo 53n gurguraa jira… Jarri konkolaataa galchan doolaara kan heeyyamsisan ‘formality’f malee, doolaara gabaa gurraachaa irraa bitanii kara biyya alaatti erguun galchan. Gatii gabaa gurraachaa kana fayyadamtootaaf dabarsu.’’ Marsariitiin bizinasii Bloomberg akka gabaasetti gabaa gurraachaa Itoophiyaarratti doolaarri Ameerikaa tokko hanga Birrii 92tti gurguramaa akka ture maddeen maqaan hin eeramne eeruun yoo gabaasu, gama baankiin ammo Birrii 52.5tti gurguramaa ooluu guyyaa Roobii gabaaseera. Dabalataan gargar fagaachuu gatii kanaaf, lolli biyyattii keessatti adeemaa jiru sababa ijoo tahuu Bulchaa ittaanaa fi ikoonomistii olaanaa Baankii Biyyoolessaa Fiqaaduu Digaafee eeruun gabaaseera. Itoophiyaan biyyoota Afrikaa keessaa qaala’insa gatiin sadarkaa 3ffaa irra kan argamtu yoo tahu, Zimbaabween ammoo daballii harka 86.7 galmeessuun lammaffaarra jirti. Angoolaa, Seraaliyoon, Gaanaa, Naayijeeriyaafi Sudaan Kibbaa walduraa duubaan taa’aniiru. Itoophiyaatti qaala’uun gatii olaanaa tahe kan galmaa’e meeshaalee nyaataafi isaan walqabatan, akkasumas galteewwan ijaarsaa irratti akka tahe ragaaleen ni mul’isu. Mootummaan yeroo garagaraatti meeshaalee bu’uuraafi oomishaalee akka akkaaf gatii gurgurtaa murteessus, qajeelfamoonni akkasii yeroo muraasaaf malee hojiirra hinoolan. Akka fakkeenyaatti dhiyeenya kana dabaluu gatii simintoo hordofee Ministeerri Daldalaa gatii itti gurguramuu qabu jedhee murteessee turuun isa ani yaadatama. Simintoon gatiin gadaanaan warshaa keessaa itti bahu Birrii 510 oggaa tahu olaanaan ammoo Birrii 683.44 akka tahu ministeerichi murteessee ture. Haatahu malee gatiin kun erga murteeffamee boodallee simintoon kuntaala tokko hanga Birrii 1050 gurguramaa jiraachuu BBCn odeeffateera. Mootummaan Itoophiyaa baankoliin biyyoota alaa biyyattii keessa galuun akka hojjetan heyyamuusaa hordofee kan dubbifne Dura taa’aan Fairfax African Fund Obboo Zamadeenah Nigaatuu, baankonni kunniin dolaara qabatanii dhufuun isaanii rakkinicha akka furu amanu. Ogeessi odiitii Obboo Xilaahun gamasaaniin: ‘‘Akka furmaata yeroo gabaabaatti mootummaan oomishaalee bu’uuraa hawaasni guyyuu itti fayyadamu irratti deeggarsa (subsidy) gochuu qaba,’’ jedhu. Haatahu malee  Obboo Xilaahun, qaala’insa jireenyaaf furmaanni ijoon haala gibirri itti sassaabamu irratti kan hundaa’udha jedhu. ‘‘Akka fakkeenyaatti konkolaataa koof fandii inshuuraansii kanfaluuf deemeen ture, waggaa tokkoof Birrii 125 na kanfalchiisan. Kuni maal isaanii gooti?’’ jechuun sirna sassaabbii gibiraa irratti gaaffii kaasa. ‘‘Sirni gibiraa sirriitti ilaalamuu qaba. Gibira jechuun kan qaburraa fudhattee kan hinqabneef kennuu jechuudha. Kanarratti mootummaan dadhabina qaba.’’ Ogeessi diinagdee dhimma kanarratti amma dubbifne Guutuu Teessoo (PhD) ‘‘rakkinichi walxaxaa waan taheef’’ furmaata yeroo gabaabaa qaba jedhanii akka hin yaadne nutti himan. Ogeessi diinagdee biraa Abdulmannaan Mohaammad gamasaaniin: “Mootummaan liqii Baankii Biyyaalessaarraa fudhatu hir’isuun, piroojektoota barbaachisummaa isaaniirrati gaaffiin ka’u dhaabsisuu, akkasumas piroojektoota barbaachisoodha jedhamanillee yeroof hanga furmaanni argamutti tursuu qaba,’’ jedhu. Baankiin Addunyaa, biyyoonni qaala’insa gatii guddaa galmeessan, haala jireenyaa uummata isaanii fooyyessuu irratti xiyyeeffachuu qabu jechuun gorsa.


Itoophiyaan ibsa Gamtaa Awurooppaan 'mufachuu' ibsite

Itoophiyaan Gamtaan Awurooppaa badii TPLF yeroo garagaraatti raawwata jedheen beekaa bira darbuu filate jechuun komii ibse. Haleellaan diroonii magaalaa Maqaleetti raawwataman adeemsa marii nageenyaa kan gufachiisuudha jechuun Gamtaan Awurooppaa (EU) ibsee ture. Dubbi himaan gamtichaa ibsa Roobii kaleessaa baasan keessatti, haleellaawwan qilleensarraan mudataa jiran marii nageenyaa Itoophiyaa kan balaarra buusuudha jedhan. Itoophiyaan deebii kenniteen ibsa dhaabbatichaan 'mufachuu' ibsite. Imbaasiin Itoophiyaa Beeljiyeem jiru ibsa baasen tarkaanfii nagaan akka bu'u mootummaan Itoophiyaa fudhate gamtichi hin ibsin hafe jechuun qeeqe. Dabaluunis, TPLF waraanni mariin akka xumura argatu qophii ta’u isaa gamtichi ibsuun 'dogongorsiisaadha' jechuun komate. Ibsi mootummaa Itoophiyaa waraanni mariin akka xumura akka argatu yoomuu qophii ta'u ibse. Turtii baatiiwwan shan booda waraana akka haaraatti eegaleef qaamoleen lamaan wal himatu. Haleellaawwan dirooniin guyyoota lamaaf torban kana Maqalee raawwatan jedhamaniin lakkoofsi namoota du'anii 12 gahuu Daarektarri Meedikaalaa Hospitaala Ayidar Dr Kibroom Gabrasillaasee gaafa Kamisaa BBCtti himaniiru. Kanneen biroo 18 ta'an immoo madaa'uu himan. Haleellaan kun iddoo jireenyaa lammiilee nagaarratti kan xiyyeeffatee fi kanaanis namoonni nagaan ajjeefamuu qondaalli TPLF Geetaachoo Raddaa tiwiitarii isaarratti barreesseera. Waa'ee haleellaa diroonii magaalaa Maqaleetti mudate jedhameerratti mootummaan federaalaa hanga yoonaa homaa hin jenne. Gamtaan Awurooppaa ibsa isaa kanaan, waraana kana keessatti hirmaannaan loltoota Ertiraa marii nageenyaa Itoophiyaa akkaan gufachiisaa jira jedhe. Dhiheenya kana humnoonni Tigraay hatattamaan waraanni akka dhaabbatu waamicha dhiheessaniiru, kan duraan didaa turam-Gamtaa Afrikaa jalatti mari'achuuf qophii ta'uus ibsaniiru. Mootummaan federaalaas dhukaasi dhaabbatee waraanichis marii nagaan akka furamu fedha qabaachuu ibsaa ture. Haalli kun nageenyi akka bu'uuf abdii ta'ee ture, garuu bu'aa qabatamaatti osoo hin jijjiramin karaatti hafeera. Fedhiin qaamolee lameen biraa dhagahamu osoo hojiitti hiikamee, waraana dhaabuun rakkoo karaa nagaan hiikuuf carraa guddaa ta'uu kan eere Gamtaan Awurooppaa, kun ta'uu dhabuutti akkaan gadduu ibse. Biyyi duraanuu daafoo waraanaan raafamaa jirtu deebitee waraana haaraatti seenuun, lubbuu lammiilee hedduu kan gaaga'uu fi akka waliigalaatti biyyattii kufaatii diinagdee hamaaf kan saaxiluudha jechuun yaaddoo qabu ibse Gamtaan Awurooppaa. ''Filannoon jiru marii nageenyaa qofa,'' kan jedhe Gamtaan Awurooppaa, barri haaraan Itoophiyaaf nagaa fidee dhufuu akka qabu dhaameera. Qaamoleen lameenuu carraa amma jirutti fayyadamuun waraanicha nagaan akka goolabanii fi mariidhaan nageenya waaraa fiduurratti akka xiyyeeffatanis gaafateera. Gamtaan Awurooppaa marii karaa Gamtaa Afrikaa gaggeeffamuu fi nageenya Itoophiyaaf tattaaffii biyyoonni addunyaa taasisan hundaa cinaa dhaabbachuun akka deeggarus ibseera. Mootummaan Itoophiyaa marii Gamtaan Afrikaa gaggeessu irratti qooda fudhachuuf qophii qabaachuus Ministirri Muummee Itti Aanaa Dammaqa Makonnin Gamtaa Awurooppaatti himaniiru. Obbo Dammaqa Makonnin Gamtaan Awurooppaa adeemsa waraanicha nagaan hiikuu keessatti deeggarsa akka taasisu amantaa qabaachuu, gamtichatti daarektara dhimma Afrikaa kan ta'an Riittaa Laaraanjiinhaa waliin wayita mari'atan ibsaniiru. Mootummaansaanii hariiroo Gamtaa Awurooppaa waliin qabu akka cimsus dubbatan, daaretarittiinsi Itoophiyaa waliin michummaa cimsuu, keessattuu gama nageenyaan deeggarsa barbaachisu yeroo kamittuu taasisuuf fedhii qabaachuu ibsaniiru.


Namichi daa'ima isaa ji'a sadii gudeeduun himatame hidhaa waggaa 24'n adabame

Baha Itoophiyaa Godina Harargee Bahaatti namichi intala iaa kan taate, daa’ima ji’a sadii gudeeduun miidhaa irraan gahuun himatame hidhaan waggaa 24 itti murame. Murtee kana Manni Murtii Olaanaa Godina Harargee Bahaa dhaddacha gaafa Fulbaana 5, Bara 2015 ooleen murtesseera. Taateen nama kanaan raawwate kunis ummata mufachiisuu poolisiin ibseera. Qajeelcha Poolisii Godina Harargee Bahaa irraa poolisiin BBC’n dubbise akka himanitti, yakki suukaneessaan kun kan raawwatame Aanaa Gooroo Guutuu keessatti. Badiin kun ALI Adoolessa 24 bara 2014 raawwatuu Abbaa Adeemsaa Qorannoo Yakkaa kan tahan Komaander Girmaa Maammoo BBCtti himaniiru. Galmeen qorannoo poolisii akka ibsetti, yakki kun halkan keessa wayita haatii daa'imaa irribarra jiran raawwate. Itti aantuun Daayirektarootii Idileessa Koorniyaa qajeelcha poolisii godichinaa, Inispeektar Roozaa Xilahuun daa'imti yakka kun irratti raawwate guddoo miidhamuu BBC’tti himan. ‘’Miidhaan daa’imarra gahe miidhaa baay’ee ulfaataadha. Ammas guututti hin fayyine mucayyoon,'' jechuun ibsan. Yeroo ammaa wal’aansa dabalataaf hospitaala erga geeffamtee booda '‘beellamaan deddeebi’aa jirti’’ jechuun BBC'tti himan. Poolisiin akka ibsetti yakki raawwatamuu kan dhagahan eeruu maatiin poolisiif kennan hordofeeti. Battala eeruun qaqqabetti shakkamaa kana to’annaa jala oolchuun ragaa namaa fi mana yaalaa irratti qulqulleessaa turre jedhan Komaandar Girmaan. Himatamaan kun yakka kana raawwachuuf maaltu akka isa kakaase gaaffii poolisiin gaafateefis ‘dubara waan taateef jibbuurraa ka'ee akka ta'e’ deebii akka kennee tures himan qondaalli Poolisii kun. Haata'u malee miira himatamaan kun keessa ture BBC’n hin odeeffanne. Ragaan qorannoo poolisii fi kan mana yaalaa abbaan kuni intalasaa kan ji’a sadii kana haala sukaneessaa ta’een gudeeduu isaa waan mirkanaa’eef manni murtii torban kana hidhaa itti mure. Yakki kun sukaneessaa fi safuu hawaasaa kan cabse akka ta’e kan himan komaander Girmaan, ta’iin akkanaa naannoo sanatti takkaa dhagahamee waan hin beekne ta’uu himan. Aadde Roozaanis waan '‘Yeroo jalqabaaf wanti kuni kan nu qunname,’’ jechuun yeroo ammaa '‘hawaasi baay’ee nu deeggaraa jira, balaaleffataas jiru’’ jechuun ibsan. Daa’imni kun Hospitaala Hiwoot Faanaa Hararitti yaala argachaa jiraachuu Komaandar Girmaan himaniiru. Yakkoonni akkanaa Itoophiyaa keessa yeroo raawwatan kuni kan jalqabaa miti. Sababoota gara garaa irraa kan ka'e garuu gudeeddiin gara caalu gara mana murtii akka hin geeffamneefi dhokfamani akka hafan taasifamu jedhu ogeeyyiin.