Ogganaan Tarkii Erdoogaan mataa loltoota Kurdootaa akka buruqsuu dhaadate

Pirezidaantiin Tarkii Taayib Erdoogaan loltoonni Kurdii yoo guyyaa kaa'ameef keessatti kaaba Siriyaatii godina nagaa akka ta'uuf karoorfame keessaa bahu baatan, 'mataasaanii buruqsina' jechuun dhaadataniiru. Tarkiin guyyaa Kamisaa loltoonni Kurdi akka naannichaa bahan dandeessisu halleellaa guyyoota shaniif akka dhaabdu waliigaltee turte. Haa ta'u malee guyyaa Sanbataa gareen lamaanuu waliigaltee dhukaasa dhaabuu diiguuf wal himataa turan. Ankaaraan humnoota Kurdii akka shororkeessaatti waan ilaaltuuf Siriyaa keessatti 'godina nagaa' uumuu barbaaddi. Dhukaasa dhaabuuf yeroof waliigalamulleen waldhabdee keessattii gama magaalaa daangaa kan taate Ras-al Ain keessatti itti fufeera. Guyyaa Sanbataa magaalaa jiddu gala biyyattii Kaayserii keessatti haasaaa karaa TVn taasisaniin, Pirezidaanti Erdoogaan loltoonni Kurdi hanga guyyaa Kibxata galgalaatti akkuma waliigalameetti yoo bahu baatan, ''bakka itti dhaabbannee irraa eegaluun mataa shororkeessitootaa buruqsuu itti fufna,'' jedhaniiru. Oganaan Tarki torban dhufaa keessa pirezidaantii Raashiyaa Viladmiir Putiin waliin ni mari'atu. Guyyaa Sanbataa mariiwwan kunneen fala kan hinqabaanne yoo ta'an, Tarkiin 'karoora mataashee hojiirra olchiti,'' jedhaniiru. Ministirri Raayyaa Ittisaa Tarkii humnootiin Kurdi sa'aatiiwwan 36 darban keessatti haleellaa dubbii barbaachaa 14 taasisuusaanii himantaniiru. Baayyeen haleellaa kanneenis Ras Al Ain keessatti yoo ta'u, humnootiin Tarkii garuu waliigaltichaan abboomamuuf jalaa callisaniiru jedheera. Haa ta'u malee, Humnootiin Dimokraatawaa Siriyaa kan Kurdootaan Ogganamu (SDF), Tarkiin waliigaltee dhukaasa dhaabuu diguushee himateera. Isaanis waranni Tarkii karaa siviloonnii fi namoonni magaaloota haleellaan keessatti raawwatamu keessatti miidhaman itti baqachuu danda'an kennuu diduusheetiif himataa jiru. Guyyaa Sanbataa Warri SDF itti aanaa pirezidaantii Ameerikaa Maayik Peensi- kan akka dhukkaasni yeroof dhaabbatu jaarsummaa gaggeesse, akka karaa siviloonni ittiiin bahan akka kennittuuf Tarkii irratti dhiibbaa akka taasisuuf gaafatanii ture. ''Karaa Ameerikaatii mariin walitti fufiinsaan taasifamuun rakkina kana hiikuuf waadaan galamulleen, qabatamaan wanti raawwatame tokkolleen hinjiru'' SDF ibsa isaatiin akka eereetti. Dubbi himaan pirezidaantii Tarki Ibdiraahim Kaaliin akka jedheetti, isaan humnootiin Kurdii bahamiif Ameerikaan dhiibbaa akka taasiftu barbaadu. ''Hiriyyoota keenya Ameerikaa walitti dhufeenya isaaniitti gargaaramuun akka balaa takka malee bakkichaa akka bahan akka taasisan barbaadna,'' jechuun AFP'tti himan. Dhaabbanni Mirgoota Namoomaa Siriyaa, UK keessatti bu'urreeffate (SOHR) deeggarsi namoomaa akka hintaasifamneef karaa Ras al Ain daandiin galmaa dhorkameera jedha. Akka dhaabbata kanaattis lakkoofsi siviloota haleellaa Tarkiin ajjeefaman 86 gaheera jechuun Jimaata darbe ibsaniiru. Akkasumas namoonni 160,000 hanga 300,000 ta'anis erga haleellaan kun eegale guyyoota 10 darban keessatti qee'esaanii irraa baqataniiru.


Waraana Sooriyaa: Tarkiin baqattoota Sooriyaa hin keessummeessitu jedhan Erdoogaan

Pireezidaantiin Tarkii Reesiip Taayyip Erdoogaan biyyisaanii kan booda "baqattoota haaraa" Sooriyaarraa dhufan akka hin keessummeessine himan. Namoonni kumaatamatti laakka'aman gara daangaa Tarkii imaluu isaaniitiin naannoon kaaba-lixa Sooriyaa kan hidhattootaan to'atame Idliib keessatti dhiibbaan akka heddumaatuu taasiseera. Tarkiin hanga ammatti baqattoota Sooriyaa miiliyoona 3.7 ta'an kan simatte yoo ta'u addunyaarratti lakkofsa baqattoota isa guddaati. Obbo Erdoogaan akka jedhanitti adeemsi baqattootaa haaraa kun biyyasaanii qofa osoo hin taane "biyyoota Awurroppaallee kan yaaddessudha" jedhaniiru. Naannoo Idliib yoo xiqqaate namoonni miiliyoona sadi ni jiraatu. Kunis naannoolee ijoo ta'an keessaa naannoo finciltootaafi jihaadistootaan hanga ammaatti warri pireezidaant al-Asaad morman qabataniidha. Sirna badhaasaa gaafa Dilbataa Istaanbuul keessatti geeggeffamerratti kan dubbatan pireezidaant Erdoogaan akka jedhaniiru: namoonni 80,000 ol Idliib irraa baqachuun gara Tarkii imaluuniiru. Kun ammoo biyyattii irratti dhiibbaa uumaa jira. Biyyatiin kan booda humna baqattoota haaraa biraa keessummeessitu hin qabdu jedhaniiru. "Yoo dhiibbaan ummattoota Idliib irratti godhamaa jiru hin dhaabatu ta'e lakkofsi kun ammallee ol ka'a. Sababa kanaan Tarkiin kophaashee baqattoota kana hunda keessummeessuu hin dandeessu," jedhaniiru. "Dhiibbaan kun biyyoota Awurooppaallee ni dhaqaba, keessumaayyuu Giriik," jechuun yaada dabalata kennaniiru. Haalli amma jiru kun hin fooyya'u yoo ta'e bara 2015'tti kan mudate irra deebi'ee mudachuu danda'a jedhaniiru pireezidant Erdoogan. Gaafa Wixataa bakka buutoonni Tarkii dhimmicha mari'achuuf gara Moskoow deemuuf akka ta'an himaniiru. Tarkiin baqattoota "iddoo nagaa" kaaba-baha Sooriyaa kan loltoota Kurdiitiin qabame akka deebi'an barbaaddi. Erdoogaan karoora gargaarsa biyyoonni akka dhiheessan gaafataniiru, ta'uu baannaan baqattoonni Sooriyaa akka gara Awurroppaa imalaniif haala mijeessuuf akka dirqaman dubbataniiru. "Biyyoonni Awurroppaa tarkanfii Tarkiin Sooriyaarratti fudhatte qeequurra humna isaanii guutuun ajjeechaa Idliib keessatti raawwatamaa jiru akka dhaabatuuf hojjachuu qabu ," jedhaniiru Pirezidaant Erdoogan.


Turkii: Erga bulchaan baankii jiddugaleessaa ari'amee maallaqni biyyattii %14'n kufe

Pirezidaantiin Turkii Rasiip Xaayib Erdoogaan bulchaa olaanaa baankii jiddugaleessaa biyyattii sanbattan irra ari'achuu isaatiin walqabatee, mallaqni biyyattii %14 gadi bu'e. Bulchaan baankiichaa duraanii Naasii Agibaal, nama wayita Liiraan baayyee kufee tureetti kan ol kaasuu danda'an jedhuun leellifamu ture. Haata'u malee pirezidaantii Erdoogaan osoo hinyaadamiin Sanbata darbe nama kana kaasuun kan biraatiin bakka buusan. Tarkiin bulchaa baankii jidduugalaa ishee wayita aariitu kan waggoota lama keessatti yeroo sadaffaadha. Baatii Sadaasaa darbe keessa mudaamanii kan ture bulchaan kun qalaa'iinsa gatii %15 ol ta'aa dhufe qabbanneessuuf jecha hammantaa dhala baankii ol kaasanii ture. Bulchaan kun arii'atamuun ammoo invastimanii biyya keessaafi biyya alaa naasiseera. Agibaal garuu tarkaanfiiwwan yeroo dhiyoo keessatti fudhataniin baayyee biratti dinqisiifannaa argatanii ture. Maallaqni Tarkii Liiraan tibba tokkootti bara 2021tti maallaqa guddataa jiruu jedhamuun waamamee ture. Torban darbe keessa bulchaan kun dhala baankii akka parsantaa lamaan dabalu taasisuu isaaniin wal qabate Liiraan baayyee ol ka'ee ture. Abbootiin qabeenyaa biyyattii keessatti invasti gochaa jiranis biyyattiin imaammata maallaqaa cimaa akka labsituuf waamicha taasisaa turan. Amma ammoo sababii pirezidaantiin biyyatti bulchaa baanki jidduugalaa nama biraatiin bakka buusuuf yaadaniin wal qabate, gatii Liiraa akkuma kufeetti turu danda'a sodaa jedhu uumeera. Dureen baankii jidduugalaa haaraan barsiisaa baankiingiiti jedhameera. Kana malees seera tumaa duraanii paartii biyya bulchuu turan jedhama. Faallaa nama amma aangoorraa buufamaniitti, qaala'iinsa gatii hir'isuuf dhala dabaluun ni fayyada jedhanii hinyaadan. Hammantaan dhala Tarkii %19 gaheera. Kunis invastaroonni biyya alaa akka maallaqa isaanii biyyattii keessatti kufataniif gargaareera.


Tarkiin yakkamaa namoota 39 ajjeesetti hidhaa waggaa 1000 murte

Manni Murtii Tarkii namicha mana shubbisaa tokko keessatti namoota 39 ajjeesetti hidhaa waggaa 1,000  mure. Lammiin Uzbeekistaan Abdulqaadir Masharipoov jedhamu bara 2017 ture magaalaa guddoo Tarkii Istaanbuul keessatti meeshaa hidhatee mana shubbisaa tokko seenuun lubbuu namoota 39 kan galaafate. Manni murtii biyyattiis nama kanatti hidhaa umrii guutuu kan qixxee namoota 40 itti mure. Ajjeechaa kun barri 2017 seenuuf daqiiqaawwan muraasni yero hafutti kan raawwatame yommuu ta'u dhimmi kuni waggoota sadiif qoratamaa ture Wiixata kaleessaa murteen irratti kenname. Haleellaa kana gareen Islaamiik Isteet jedhamu gaafatama isaa fudhatee ture. Manni Murtii Mashariipoov irratti murtee dhumaa kan kenne ta'e ''jedhee nama ajjeesuu fi heera biyyaa cabsuun'' akka ta'e miidiyaan biyyattii Anadooluu jedhamu gabaaseera. Namni kun namoota 79 ta'an irratti yaalii ajjeechaa yaaleera jedhamuuniis hidhaan waggaa 1,368 irratti murtaaheera. Namootni kun kanneen haleellaa inni raawwate jalaa miidhaamanii garuu ammoo lubbuun oolaniidha. Namni kan biraan Iliyaas Mamasaaripoov jedhamus ajjeechaa kanaaf karoora baasuun hidhaan waggaa 1,400 irratti murtaaheera. Balaa kanaan lammiileen Israa'eel, Firaans, Tuniziyaa, Libaanoos, Indiyaa, Beeljiyeem, Joordaanfi Saawdii Arabiyaa lubbuu dhabaniiru. Namni kun haleellaa erga raawwatee booda kan miliqe ta'uus torbee lama booda to'annoo jala ole.


Jamaal Kaashogjii: Turkiin ajjeechaa gaazexessaan walqabatee lammiilee Sa'udii 20 himatte

Ajjeechaa gaazexxessaa Sa'udii Jamaal Kashoogjiin Onkoloolessa 2018 raawwateen walqabatee Turkiin shakkamtoota 20 irratti himannaa bante. Abbaan alangaa akka jedhetti Hogganaa itti aanaa Tikaa Sa'udii kan ture Ahmad Asiriifi gargaaraa durii moototaa Sa'uud al-Qahtaniii yakkaa ajjeechaa qindeessuun himatamaniiru. Shakkamtoonni 18 hafan immoo "ajjeechaa sukkanneessaafi karoorfame" Imbaasii Sa'udii keessatti rawwachuun himatamani. Dhaabbileen basaasaa biyyoota Lixaa ajjeechaan kun ilma mootii Sa'udii Mohaammad bin Salmaaniin ajajame jechun amananis, ilmi mootii garuu himata kana balaaleeffateera. Gazexessaan "miidhamaa ajjeechaa karoorfameeti" kunis murtii ajjeechaa kan bulchiinsi Sa'udii Arabiyaa itti gaafatamu qabudha jedha raapportarri Biyyoota Gamtoomani. Yeroo ajjeefametti umrii waggaa 59 kan ta'eefi gaazexxessaa 'Washington Post' kan ture Kashoogjiin mootummaa Sa'udii qeequun beekama ture. Muddee keessa manni murtii Sa'udii ajjeechaa Kashoogjiif namoota maqaan isaanii hin ibsamne shan irratti murtee du'aa, sadii irratti ammo hidhaa murteesseerra. Ajjeechaa kana raawwachuun namooti himataman 18 keessa eegaan mootota Sa'uudii, ogeessa qorannoo du'aafi qondaalli tika Sa'udii kanaan dura ilma mootii Mohaammad waliin imalee beeku ni argamu. Himannaan kun kan baname himannaa ragaa baatootaa, qorannoo meeshalee dijitaalaa Kashogjiifi ragaalee namoota Turkii galanii irratti hundaa'uun akka ta'ee ibsameera. Sa'udii Arabiyaan dhimmaa himannaa kanaa irratti ammatti homaa hin dubbanne.


Tarkiitti dooniin baqattoota qabattee turte dhidhimuun lubbuun daa'imman saddetii darbe

Doonii baqattoota 11 qabattee imalaa turte Tarkiitti dhindhimuun lubbuun ijoollee saddeetii darbuusaa miidiyaan biyyatti ibseera. Baqattoonni saddeet biroo ammoo lubbuun baraaramaniiru. Lammummaan baqattoota kanaa hanga ammatti adda hin baane. Tarkiin baqattoota gara Awuroppaatti baqachuu barbaadan hedduuf biyya filannoo jalqabaati, keessumaayyuu gama Giriikiitiin. Baqattoonni hedduun jeequmsa biyyasaanii keessa jiru jalaa bahuuf kan gara biyyoota adda addaatti baqatan. Hedduun godaantotaa namoota daddabarsa seeraan alaa irratti hirmaatan abdachuun imala hamaa lafoofi bishaan irraa taasisu. Imalli kun yeroo baay'ee garuu du'aaf isaan kan saaxiludha. Bara 2016 Tarkiin baqattoota gara Awurroppaa imalan deeggaruuf Gamtaa Awurroppaa waliin walii galtee diinagdee mallatteesitee turte. Eegdonni bishaan irraa Sanbata galgala gara sa'aatii 4:30'tti "sagalee iyyaa" dhageenyee garas deemne jedhu. Lakkofsi baqattootaa Tarkii keessa qaxxaamuran yeroodhaa gara yerootti dabalaa adeemaa jira. Hedduun isaanii ammoo Afgaanistaan, Paakistaaniifi Sooriyaarraa kan dhufaniidha. Qondaltonni Tarkii bara darbe namoota galaana Meeditiraaniyaanii ce'uuf yaalan 60,000 to'annaa jala oolchaniiru. Baqattoota kanneen keessaa 9,000 kan ta'an baqattoota biroo iraan miidhaa geessisuun to'annaa jala akka oolfan miidiyaan biyyattii Anaduuluun gabaaseera. Tarkiin baqattoota miiliyoona 4 ta'an keessummeessaa jirti. Lakkofsi kunis lakkofsa baqattoota simatanii keessummeessuutiin isa guddaa yoo ta'u; baqattoonni miiliyoona 3.6 ta'an Sooriyaarraa kan baqataniidha. Sa'aatii muraasa dura kibba-Lixa Giriikiitti doonii dhindhimuusaatiinis lubbuun namoota 12 darbeera. Aanga'oonni Giriiki akka jedhanitti namoonni 21 baraaramuusaaniifi kanneen hafanis baraaruuf hojjachaa jiraachuusaaniii dubbataniiru. Lammummaafi umuriin baqattoota kanneenii hanaga ammatti ifa hin godhamne.


Tarkii-Siiriyaa: Ameerikaan erga mar'ate booda 'Kudoonni akka bahaniif' haleellaa nan dhaaba jette

Tarkiin haleellaa Kaaba Siiriyaatti gaggeessaa jirtu dhaabuun humnootiin Kurdi naannoo daangaatii akka siiqan waliigaltee jirti. Waliigalte kunis kan taasifame Ittaanaan Pirezidaantii Ameerikaa Maayik Peensi fi pirezidaantiin Tarkii Taayip Erdohaan magaala Ankaaraatti wal arguun erga mari'atanii booda ture. Waraanni hundi guyyoota shaniif kan dhaabatu yoo ta'u, Ameerikaan ammoo loltoonni Kurdii akka naannoo Tarkiin 'godina nagaa' jettuunii bahaniif kan mijeessitu ta'a jedhaniiru Peensi. Haa ta'u malee Warri YPG Kurdootaa kanaan kan waliigalan ta'uu fi dhiisuun hin beekamne. Komaandar Maazluum Kobanii humnootiin warra Kurdiin hoogganaman naannoolee daangaa magaaloota Raas al- Ayin fi Tal Abyaad jidduutti argaman, lafa waraanni itti gaggeefamaa jiruutti waliigalticha kan fudhatan ta'a jedheera. ''Waa'ee carraa naannoolee biraa ammatti hinmari'annee'' jedheera. To'ataan Mirgoota Namoomaa Siiriyaa UK'tti bu'ureeffate tokkoos, erguma dhukaasa dhaabuun labsameen boodas walitti bu'insichi Ras al-Ayin jiraachu himeera. Akkasuma Siiriyaa keessatti nagaa 72 ajjeefamusaaniifi kanneen kuma 300 ol ta'an ammoo guyyoota darba saddeet keessatti lafa jireenyaasaaniirraa baqachuu himeera. Tarkiin haleellaa daangaa hundarratti kan bante torban darbe keessa. Kunis erga pirezidaantiin Ameerikaa Donaald Tiraamp waraanasaanii daangaa Siiriyaafi Tarkii irraa akka kaasan ibsuun booda. Kaayyoonsaa gare milishoota Kurdii -Damee Ittisa Ummataa (YPG) kan Tarkiin akka shororkeessitootaatti ilaaltu akka gara boodatti siqa taasisuuf ture. Tarkiinis baqattoota Siiriyaa gara miliyoona lamaa daangaarra qubachiisuuf kan abdattu yoo ta'u, qeeqxoonni ammoo kun uummata Kurd biyya keessatti argaman duguuguu kan kakaasu akka hintaanee akeekachiisaniiru. Murteen Ameerikaa sun Kurdoota michuu biyyattii turan Humnoota Dimokraasii Siriyaa (SDF) akka ganuutti lakkaahama jechun Pireezidant Tiraamp komatamaa turan. Humnoota Dimokraasii Siriyaa (SDF) waraana Ameerikaa waliin ta'uun Siiriyaa keessatti Gareee IS waraanaa turan. Haa ta'u malee guyyaa Kibxataa warri Kurdii ''ergamtoota miti'' jechuun  ''Daangaa keenyas miti. Kanaafuu lubbuu dhabuun nurra hinjiraatu,'' jedhanii ture Tiraamp. Doonaald Tiraampi waa'ee dhukaasa dhaabuu Tarkii osoo itti aanaan isaa Ankaaraa jiran hin dubbatiin dura ''Lubbuun miiliyoona ta'u ni baraarama!'' jechuun tiwiitara  barreessan. Itti dabaluunis waliigaltee kun guyyoota sadii qofa taasifamu hinqabaatu. Akka hojiirra oluuf jaalalli cimaan jiraachu qaba. ''Hunda keessaniif waan cimaa raawwattan. Isiniinan boona! jedhan. Itti aanaan isaanii Maayik Peens ammoo''hoggansa cimaa'' jechuun Tiraampiin leellisaniiru. ''Inni dhukaasa dhaabu barbaada ture. Walitti bu'iinsi akka dhaabbatau barbaada ture,'' jedhan.


Kirkira lafaa: Gamoon jiguun yoo xiqqaate lubbuun namoota 18 darbuun namootni baay'een miidhamaniiru

Kirkira lafaa Baha Tarkiitti mudateen yoo xiqqaate namootni 18 du'uun namootni dhibbaan lakkaa'aman miidhamuu qondaaltotni mootummaa himan. Kirkirri lafaa rekter iskeelii 6.8 mudate kun kan uumame magaalaa Saaviriis naannoo Elaazif jedhamtu keessattti yoo tahu gamoowwan jijjiguun namootni baay'een baqatanii akka gara daandiitti bahan taasiseera. Akkasuma sochiin kirkira lafaa Tarkitti uumamee kun biyyoota akka Sooriyaa, libaanusii fi Iraan keessattis dhagahameera. Kirkirri lafaa Tarkii keessatti waanuma baramedha. Bara 1999 naannoo Izmiit jedhamtu keessatti kirkirri lafaa mudate lubbuu namoota 17,000 galaafatee ture. Akka Abbaan Taayitaa Ittisaa fi To'annaa Balaa Tarkii beeksisetti kirkira lafaa cimaa uumame kana booda kirkirri ykn hollannaan lafdaa 60 galmaa'eera. Lubbuu baraartotni 400 ol gara balaan kun uumametti kan deeman yoo tahu waan keessa turanii fi siree namoota naannichaa buqqa'aniif dhiyeessaa jiru jedhe abbaan taayitichaa. Bulchaan Elaazig namootni saddet naannoo isaa keessaa du'uu yoo beeksisu bulchaan naannoon ollaa Malaatiyaa jaha du'uu beeksise. "Baay'ee sodaachisaa ture.Meeshaaleen mana keessaa nurrati jigaa turan. Gara alaatti baqannee baane.'' yaada nama ganna 47 Mehalat Kaan AFP'n dubbise. Bakka kirkirri kun itti uumame magaalaa Ankaaraa irraa 500km fagaatee waan jiruuf hamma miidhaa dhaqabee suuta kan baramaa deemu taha. Magaalaan namootni 4000 keessa jiraatan kun qarqara haroo Haazaarii fi laga Taayigiris waan taateef namootni baa'een naannicha daawwachuun beekamti.


Haagiyaa Soofiyaa: Muuziyeemii moo Masjiida?

Manni maree biyyaalessaa Turki, bakki seena qabeessi Istaanbuul keessatti argamu Haagiyaa Soofiyaa masjiida ta’uu yoo danda’e murteessuuf adeemsarra jira. Jaarraa 6ffaa keessa ajaja Mootii Baayizaantaayin Jistiiniyaan 1ffaan kan ijaarame yoo ta’u, waggoota 1,000 oliif kaateediraala guddichaa addunyaa ta’uun tajaajilee jira. Bakki seena qabeessa UNESCO kun yeroo Impaayerri Otomaan magaalattii 1943’tti qabatee turetti masjiidatti jijjiiree kan ture yoo ta’u, 1930 keessa muuziyeemiitti jijjiirame. Kamisa har’aa yoo manni murtii ajaje irra deebiin masjiida ta’uu mala. Pirezidantiin Turki Erdoohaan yeroo filannoof dorgomaa turanitti jijjiiramichi akka raawwatuuf waamicha taasisaa turani. Rogeeyyiin Islaamaa Turki bakkichi masjiidatti akka jijjiiramuuf yeroo dheeraaf fedhaa turanus warreen walabummaa amantaa deeggaran ammoo faallaa kanaan dhaabbachaa turani. Wixinichi dursitoota amantaafi biyyootaa idil-addunyaa biratti qeeqamaa jira. Dursaan Bataskaana Ortodooksii Bahaa akkasumas Giriik sochii kana mormanii jiru. Ministirri aadaa Liinaa Mendoonii, biyyattiin ‘sabboonummaa amantaa’ hin barbaachifne deebisanii kassuuf yaaduun Turkiin himatu. Bakki seena qabeessi UNESCO kun osoo koree dhaaba kanaatiin hin murtaa’in jijjiiramni kamuu hin taasifamu jedhu. Daayirektarri I/A UNESCO Erneestoo Raamiireez turtii gaazexaa Giriik Ta Nea jedhamu waliin taasisaniin, waliigalteen taasifamuu akka qabu dubbatani. Qaamni UN kun Turkitti xalayaa barreessus deebiin akka hin kennamneef himani. Seenaan isaa maali? Gamoon seena qabeessi kun kan argamu kutaa Istaanbuul Faatiih jedhamu keessa. Mootii Justiniiyaan 1ffaa ture gamoon baay’ee guddaa akka ijaaramuuf bara 532’tti kan ajaje. Magaalaan kun Impaayera Baayzaantaayin yookaan Impaayera Roomaa Bahaa yeroo sanaaf magaalaa guddoo kan turteefi Konistaantinooppil jedhamuun waamamti ture. Injinaroonnis kaateediraala kana ijaaruuf meeshaalee ijaarsaa Meediteraaniyaan irraa guurani. Bara 537’tti yoo xumuramus, teessoo paatriyaarkii Ortodooksii magaalattii akkasumas bakka muudamaa ta’uun tajaajiluu eegale. Haagiyaa Soofiyaan Ortodoksii Bahaaf waaggoota 900 ta’aniif tajaajilaa erga tureen booda jaarraa 13ffaa keessa weerartoonni Awurooppaa bakkicha dhaaluun teessoo Kaatoliikii taasisanii turan. 1453’tti garuu Impaayerri Otomaan, Sulxaan Mehmeed jelatti bulaa ture Konistaantinooppiliin to’achuun magaalattii Istaanbuulitti moggaase. Impaayerri Baayizaantaayinis achuumaan bara baraan dhumateef. Mehmed, Haagiyaa Soofiyaa wayita seenetti gamoon sun haaromfamee masjiida akka ta’uuf ajaja dabarse. Guyyoota muraasaan dura weerartootaan bakkichi erga qabamee deebi’een booda salaataa Jum’aa jalqabaa taasifamerrattis hirmaate. Ogeeyyiin ijaarsaa Otomaan mallattoolee Ortodooksii gamoo keessaa kaasuun minhaaraa itti dabalani. Hanga 1616 xumuramuu Masjiida Cuquliisaa Istaanbuulittis masjiida guddaa magaalattii ta’uun tajaajile. Masjiida Cuquliisaa dabalatee kan magaalattii keessatti ijaaraman kan biroofis bocni Haagiyaa Soofiyaa ka’umsa ta’ee ture. Dhuma Waraana Addunyaa 2ffaa irratti impaayerri Otomaan diigamus, sabboontonni walitti dhufuun Turki ammayyaa amma jirtu haftee impaayerichaa walitti qabanii ijaarani. Hundeessaafi pirizidantiin Turki jalqabaa Musxafaa Kamaal Ataaturki, Haagiyaa Soofiyaa gara muuziyeemiitti akka jijjiiramuuf ajaja dabarse. 1935’tti ummataaf banaa erga ta’ee booda, bakkeen tuuristii Turki hedduu daawwataman keessaa tokko ta’eera. Maaliif barbaachisaa ta’e? Seenaa ganna 1,500’f qabuun Haagiyaa Soofiyaan qaamolee Turki keessaafi ala jiraniif faayidaa amantaafi siyaasaa guddaa qaba. Seera tajaajila amanataa dhorku 1934’tti ba’e mormuun, gareewwan Islaamaafi musliimonni mormii garagaraa aluma gamoo sanaatti taasisanii jiru. Pirezidantiin biyyattiis filannoo darbe irratti iyya isaanii kana dabarsuun masjiida kana muuziyeemiitti jijjiiruun ‘dogoggora guddaa ture’ jedhanii turani. Akkaataa masjiidatti deebi’uu danda’urrattis gorsitoota isaanii gaafachaa akka turan himama. Ammallee teessoon isaa Istaanbuul kan ta’e Ortodooksii Bahaa’f paatriyaarkii kan ta’an Baartolomeew 1ffaa, yoo wanti kun raawwate kiristiyaanota miiliyoonotaan lakkaa’aman mufachiisuun wal-hiruu uuma jechuun akeekkachiisani. Ministira haajaa alaa Turki kan ta’an Mevluut Kaavusoogluu murtee daangaa Turki keessatti taasifamurratti Ateensi angoo hin qabdu jedhani. ‘‘Wanti biyya keenya keessattiifi qabeenya keenya irratti raawwanu nuqofa ilaallata’’ jechuun 24 TV’tti dubbachuun gabaafameera.


Lammileen Tarkii Naayijeeriyaa kutaa biyyaa Kiwaaraa keessatti butamanii turan gadhiifaman

Lammileen Tarkii afur Naayijeeriyaa kutaa biyyaa Kiwaaraa jedhamtu gara lixa biyyattii keessatti hidhattoota hin beekamneen butamanii turan torban tokkoo booda gadhiifamuu poolisiin dubbate. Namoonni afran kun hojjetoota ijaarsaa yommuu ta'an torban darbe mana dhugaatii keessaa qabaman. Hidhattoonni eenyummaan isaanii hin beekamne namoota kana ukkaamsuun butan Dolaarri miliyoona 1 isaaniif akka kennamu gaafatanis kan ture ta'uus, "haal-duee tokko malee" maallaqni osoo hin kaffalamiiniif gadhiifamuu isaanii ibsa poolisiin. Naajeeriyaa keessatti maallaqaaf jecha namoota ukkaamsanii butuun beekamaadha. Lammileen biyya alaafi warrumti Naajeeriyaa ta'anii maqaafi qabeenya garii qaban ammoo addaatti irratti xiyyeeffatama. Torban lama dura saamtonni galaanarraa qarqara galaanaa Naajeeriyaatti doonii meeshaa fe'u haleeluudhaan lammilee Tarkii 10 butuunii turan. Carraan namoota butamanii kanaas hin beekamne. Kontiraakteroonni Tarkii kunneen Jimaata darbe ture kan bosona keessatti argaman, akka komishinarri poolisii kutaa biyyaa Kiwaaraa Kayodee Egbetokuun BBC'tti himanitti. Hojiin baraaruu poolisii kutaa biyyattiidhaan kan gaggeeffame yommuu ta'u, magaalaa guddittii biyyattii Abujaarraa namoonni faana dha'aniifi gareen qondaaltota poolisii gargaarsaaf dabalamaniiru. Akka Obbo Egbetokuun jedhanitti, hojii baraaruutiin dura namoota warra ukkaamsanii butan sadii duraan to'annoo oolchuun hedduu gargaareera. "To'annaan kun ammoo miseensota garee saamtotaa warra hafanirratti dhiibbaa waan godheef haal-duree tokko malee namoota ugguran kana gadhiisaniiru," jedhan. Miseensota garee saamtotaa hafan to'anna jala oolchuudhaafis poolisiin adamsaa jiraachuu beekiseera. Lammiileen Tarkii kunneen afran erga gadhiifamanii booda haala fayyaasaanii ilaaluudhaaf qorannoon taasifameeraaf. Ambaasaaddarri Imbaasii Tarkii Naajeeriyaatti argamuu Meliih Ulereen dhiphinni ture amma darbeera waan ta'eef gammadneerra; namoota hojii gadhiisisuu keessatti hirmaatanis galateeffataniiru. Naajeeriyaan rakkoo ukkaamsanii butuudhaan hedduu rakkachaa jirti. Namoonni/saamtonni nama ukkaamsan kunneenis maallaqa miliyoona hedduu akka kaffalamuuf gaafatu.


Haleellaa Siiriyaa: Tarkiin halleellaa Kurdootarratti bante akka dhaabdu gaafatamte

Ameerikaan Tarkiin haleellaa Kurdoota Siiriyaa keessatti argaman irratti raawwachuu eegalte daftee kan hindhaabne yoo ta'e qoqqobbii akka irra keessu himte. Barreessaan Humna Waraanaa Maark Esper ''rakkinni cimaan'' dhufuu akka danda'u yoo akkeekachiisu, Barressaan Qabeenyaa Stevan Mnukin qoqqobbii haaraan jiraachu akka malu himaniiru. Murteen Donaal Tiraamp waraana Ameerikaa Siiriyaadhaa baasuuf taasisee Tarkiin halleellaa akka eegaltuuf kakaaseera. Tiraamp Ameerikaan michu Nato kan taate Tarkiifi Kurdii jidduutti jaarsummaa taa'u akka barbaadu himaniiru. Pirezidaantiin Tarkii Taayyip Erdohaan garuu, haleellaan waraanaa kan itti fufu ta'a jedhaniiru. Akka Motummoota Gamtoomaniitti erga haleellaan Roobii darbee eegalamee namoonni kuma 100 ol ta'an manasaanitii baqataniiru. Pirezidaanti Erdohaan Kaaba Siiriyaatti milishaa warra Kurdootaa irraa bilisoomsuun ''godina nagaa'' uumuudha jedhaniiru.  Innis baqattoota Siriyaatiif mana ta'a jedhu. Rakkinni naannichatti cimaa akkuma adeemeen guyyaa Jimaataa ammo warraanni Ameerikaa loltoota lafoo Tarkii irraa nutti dhukaafameera jedhan. Humnootiin Dimokiraasii Siriyaa (SDF) kan Kurdiin hoogganamu naannichatti michu Ameerikaa kan duraa ture. Wayita ammaa kanatti ammoo waraana Tarkii lafoo fi samii irraa naannoo daangaa Tarkiifi Siiriyaa dheerina gara km 120 qaburratti haleellaa irratti raawwatamaa jiraachu gabaastoonni himaniiru. Loltoonni SDF fi gareen leelliftoota Tarkiii hedduun ajjeefamaniiru. Waraanni Tarkiis du'a loltuu Tarkiin kan jalqabaa kan mirkanneessee yoo ta'u, kanneen biraa sadii mada'usaanii himeera. Yoo xinnaate namoonni siviilii 11 kan ajjeefaman yoo ta'u, lakkoofsi namoota miidhamanii dabalu akka danda'u gareewwan gargaarsaa himaniiru. Guyyaa Jimaataa Peentaagon akka jedheetti bu'uurrisaa Kaaba Siiriyaa magaalaa Kobaane haleellaa Tarkiirraa irratti taasifameen raafamee ture. Ogganaan humna qilleensaa Biruk DeWalt naannichis haleellame sun kan ''akka lafa Ameerikaan jiraachushee Tarkiin beekame.'' "Waraanni Ameerikaa hundinuu nagaadha'' jedheera ibsichaan. Kana malees ''Tarkiin tarkaanfii ofi ittisuuf kakaasu raawwachu irraa of qusachuun barbaachisaa ta'a,'' jedheera. Tarkiin kallattiidhaan waraana Ameerikaa irratti kiyyeefachuu haalte jirti. Barreessaan Waraanaa Ameerikaa Esper US michuushee Kurdiiin goodaatti dhiisuu akka hinqabaannee gaafachuun yoo haaleelichi hindhaabbannee ta'e garuu ''miidhaan adda hinbaafame'' Ankaaraa irraa qaqabu akka danda'u akeekkachiisaniiru. Kana  malees tarkaanfii waraanni Tarkii fudhataa jiruuf pirezidaantii Tarkii balaalleefataniiru.


Barreeffamni waa'ee ajjeeffamuu Jamaal Kashoogjii mul'isu gaazexaa irratti maxxanfame

Gaazexaan biyya Tarkii 'Sabah' jedhamu battala ajjeefamuu gaazexeessaa biyya Sa'uudii Arabiyaa Jamaal Kashoogjii irratti ragaa walitti qabate barreessuun maxxanseera. Gaazexeessaan mootummaa qeequudhaan beekamu Jamaal Kashoogjii Onkoloolessa darbe waajjira qoonsilaa Sa'uudii Arabiyaa Tarkii magaalaa Istaanbul keessatti argamutti ajjeefame. Barruun mootummaa Tarkii kun ragaan barreeffamaa fi waraabbiin battala ajjeefamuu Kashoogjii waajjira sana keessatti erga raawwatee booda qaamolee tikaa mootummaa Tarkiitiin qabamanii akka turan ibseera. Ragaan kun hafuura ishee dhumaatiin waan gaazexeessaan kun jedhefaa of keessaa qaba. Baruu 'Washington Post'  jedhamuuf barreessaa kan ture gaazexeessaa Jamaal Kashoogjii erga tasa dhabamee booda Onkoloolessa 2, 2018 osoo waajjira qoonsilaa Sa'uudii Arabiyaa Istaanbul keessatti argamu seenuu mul'ate. Jamaal Kashoogjii kan achitti argameef gaa'ila isaa raawwachuuf waraqaa isa barbaachisu fudhachuuf ture. Iccitiin ajjeefamuusaa Sa'uudii Arabiyaan gama hundaan akka shamkkamtu taasiseera, Sa'uudiinis waa'ee ajjeefamuusaa odeeffannoo wal dhahu gadi dhiisuu eegalte. Aanga'oonni Sa'uudii Arabiyaa gocha raawwatame balaaleffachuun namoota yakka ajjeechaa sana keessatti hirmaataniiru jechuun shakkan 11 mana murtiitti himataniiru. Waa'ee iccitii ajjeefamuu gaazexeessaa Jamaal Kashoogjii bal'inaan kan gabaasaa ture barruun 'Sabah'lubbuun nama kanaa garee haleeltotaa qindaa'aniin darbuu maxxansa tibbanaa keessatti eereera. Barruun kun ragaa qorannoo poolisii ' forensic' , garee Sa'uudii irraa ergamuun ajjeechaa raawwatan, gareen kun utuu gaazexeessichi achi hin ga'in dura 'bineensa aarsaa ta'uu qabu' ittiin jechaa akka turan kanneen jedhanirratti ragaa qindeessedha kan inni maxxanse. Akka barruu kanaatti Kashoogjiin waajjira qoonsilaa sana keessatti miirri shakkii fi rifaatuu akka itti dhagahamee fi hatattamaan gara Riyaad akka deebi'u ajaji 'Interpol' irraa isa ga'ee ture. Ajaja sana kan dide gaazexeessaan kun ilmasaaf erga barreeffamaa akkuma ergee ka'een garee wayiitiin butamee haleelame, akka barruun kun jedhutti. Gaazexeessaa Jamaal Kashoogjii battala ajjeefamu sanatti hafuura ishee dhumaatiin warra isa ajjeesuun'afaan kiyya na hin ukkaamsinaa' jedhee watawaataa akka turee fi yeroo xinnoo booda akka of wallaale barruun kun ibseera. Akka barruun 'Sabah' gabaasetti gaazexeessichi gototamee arga gadi baafamee booda bakka kufetti ba'aa irra tuulame jalaa naasuudhaan garmalee harganaa ture. Boodarras ragaa garee qorannoo poolisii 'forensic' irraa waraabbiidhaan argateen qaamni gaazexeessichaa ciccitee akka dhume ibsa barruun kun. Waa'een waraabbii sagalee ajjeefamuu Jamaal Kashogjii bara darberraa eegalee gabaasamaa jira. Qondaaltonni mootummaa Tarkii ragaan kun akka jiru dhugaa bahaniiru, mootummoota addunyaaf akka qoodanis ibsan, garuu barruun 'Sabah' akka argatee akka maxxanse ifa miti.


Turkii-Siriyaa: Kurdoonni Ameerikaan loltotashee baasuttu aaran

Ameerikaan loltootashee Siriyaa kaabaa turan baasuudhaan tarkaanfii Turrkiin loltoota Kurishi daangaarratti fudhachhf jiru daandii banuuf jirti. Hubnoonni Kurishiin ogganname Siriyaa keessatti hanga ammaattuu Ameerikaa waliin hajjata ture. Kunis waliin ta'uun gare motummaa Islaamaa IS kan mo'atan yoo ta'u, Turkiin garuu akka shororkeesitootaatti isaan ilaalti. Sochii amma Ameerikaan taasifte kana garee Kurdoshootaa ''Duubaan waraanuu'' jedhaniiru. Haa ta'u malees Pirezidaantiin Donaald Tiraampi waraana baasuu ''amma waraan dhuma hinqabne keessaa bahuun yeroo saatii' jechuun waakkateera. bahaatiin waraa Amererikaa kunis ibsa Waayit Hawuus Dilbata baheen kan wal qabateedha. Innis waraanni Ameerikaa tarkaanfii Turkiin fudhchuunsaa hin ollee karaa gadhii dhiisaa jiru. Pirezidaantiin Turkii gama isaatiin, kaayyoonsaa loltoota Kurdisha naannoo daangaa ofirraa ittisuun baqattoota Siriyaa dhiheenya keessa Turkii jiraataniif ''naannoo jireenyaa nagaa umuufiidha jedheera. Akkasumas, Ogganaan gdeegarsa hamoonaa Siriyaa keessaa, Paanos Moumtzis, yoo waraanni kaaba baha Siriyaatti kan eegalu ta'e hojjattoonni gargaarsaa waan hamaadhaaf qophaa'u qabu jedhaniiru. ''Muxannoo keenyarraa, haallichi buqqa'iinsa namoota hedduu qaqabsiisu danda'a. Kanaafu qophii taasisu qabna jedheera. Waayita hawuus maal jedhe? Kana booda Ameerikaan waraana kaaba baha Siriyaatti Kurishootarratti taasisamu keessatti hin hirmaattu jedheera Waayit Haawus jijjirama imaamataa olaanaa taasiseen. Turkiin hidhattoota Kurish kan akka shororkeessaatti ilaalaln daangaa irraa qulqulleessu barbaadi. Turkiin hidhamtoota garee IS naannnichaatiif itti gaafatamtu taati, akka dubbi himaan US jedheetti. Riphee loltoonni Kurdish kan loltoota dhibbaan lakkaa'aman Siriyaa keessa qabanis hanga harratti USn deegaramu ture. Baatii Amajjii keessa pirezidaanti Tiraamp Turkiin humnoota kurdishoota ahaleelanii dinagdeedhaan ni dadhabu jechuun akeekachisee ture. Haa ta'u malee ibsa Waayit Hawuti Dilbata baaseen waa'ee loltoota Kurdish kan IS mo'achuu keessatti gahee olaanaa xabataniifi Siriyaa keessatti ammoo akka Isis tti ilaalamanii omaa hinjenne. Ibsi bahe kunis erga Pirezidaanti Tiraampiifi Pirezidaantiin Turkii Riisep Taayp Erdogaan bilbilaan marii taasisanii booda jedhameera. Kunis erga Mr Erdogaan halleellaan dhihootti akka fudhatamu himan guyyaa tokkoon boodadha. ''Turkiin dhiheenyaatti karoorashee tarkaanffii fudhachu dheeraa gara Siriyaa Kaabaatti sochoosuuf,'' jedha ibsichi. ''Humnootiin hidhattoota Ameerikaa deegarsa hintaasiisan ykn tarkaanficha keessatti hin hirmaatan. Waraanni daangaa ISIS mo'atees dhiheenya naannichaatti hinargaman.'' Ibsi Waayit Hawuus kunis Turkiin loltoota gare IS waggoota lamaan darban keessatti qabaman hundaaf itti gaafatmummaa fudhatti jedheera. ''Ameerikaan waggoota hedduudhaaf isaan kan hinto'anneefi kunis kanfaltoota taaksii Ameerikaatiif baasii guddaadha'' jedheera. Bu'uurri saa maal? Mr Tiraamp wayita Mr Erdogaan waliin bilbilaan haasa'aniitti kaaba Siriyaatti adeemsa hundeessuu 'zoonii nageenyaa' irratti abdii kutachuu himeera. Kana raawwachuuf ammoo Adooleessa keessa wal taatoonni Nato waliigalanii turan. Waranni Kurdii qaama olaanaa Humnoota Dimokiraasii Siriyaa tiran. Ameerikaanis deegarsa taasifteen Siriyaa keessatti IS akka mo'an ta'eera. Akkasumas Turkiin baqattoota Siriyaa daangaasheerra jira hanga miliyoona lamaa ta'an daangaasheetii oofuun gara zoonichaatti galchu barbaaddi. Wayita ammaa kanattis Turk9iin baqattoota Siriyaa walitti bu'insaan baqatan gara miliyoon 3.6dahuu taatee jirti. Turkiin maaliif Adda waraanaa Kurdish (YPG) akka shororkeessatti ilaalti? Turkiin YPG akka waan haftee Paartii Hojjattoota Kurdish (PKK) kan dhorkameetti kan waggoota sadiif walabummaa Kurdishiif  Turkii keessatti lolaa turaniitti ilaaltiin. Paartiin YPG garuu walitti hidhama dhaabbatummaa kamiyyu PKK waliin akka hinqabne dubbata. Kana duras Turkiin Ameerikaan waan YPG deegartuuf komataa turte.


Waraana Turkii-Sooriyaa: Erdoogaan haleellaa Sooriyaa keessatti jalqabe bakkaan ga'uuf dhaadate

Ameerikaa dabalatee waraana kaaba Sooriyaatti gaggeessaa jirtu akka dhaabduuf waamichi Turkiif taasifamuufillee Pirezedaant Erdoogaan bakkaan osoo hin ga'iin of duuba hin deebinu jedhan. Reekaab Xaayiib Erdoogaan duula jalqaban kana hanga "zoonii bilisa ta'e" uumnutti itti fufnee booda xumura argata jedhan. Torban darbe erga loltoonni US Sooriyaa keessaa bahanii loltoonni Turkiifi finciltoonni Sooriyaa michuu Turkii ta'an waliin ta'uun duula milishoota warra Kurdootaarratti banuun daangaarraa qulqulleessaniiru. Mootummaan Turkii milishoota warra Kurdootaa kanaan akka garee shorokkeessitootaatti ilaala. Obbo Erdoogaan waamichaa akka Turkiin lola dhaabdu US taasisaa jirtu duubatti dhiisuun haleellaa jalqaban itti fufaa jiraatanis, Kamisa ammoo Pirezedaantii Itti-aanaa US waliin walarguuf jiru. Turkiin kaaba Sooriyaatti torban darbe ture kan milishoota warra Kurdiirratti haleellaa bante. Garee milishaa Kurdootaa Gurmuu Eegduu Ummataa (People's Protection Units (YPG)) jedhamuun beekaman kanaan daangaa gama Turkiitiin jiruun hanga kiiloomeetira 32 Sooriyaa keessa seenuun "zoonii bilisaa" uumuudhaaf jedhame. Naannoo daangaa Sooriyaa sanarra baqattoonni Sooriyaa miliyoona lama ta'an jiru. Gareen milishaa Kurdootaa kun ammoo garee milishoota Arabaa Humna Dimokiraatawaa Sooriyaa Syrian Democratic Forces (SDF)) jedhamu kan garee shorokkeessaa IS Sooriyaa keessaa baasuuf walta'an keessatti adda durummaan ga'ee ba'achaa tureera. Duula walta'insa IS irratti taasifame kana ammoo halleellaa humna qilleenaa UStiin deggeramaa ture. Dubbii Roobii dubbataniin, Obbo Erdogaan, Turkiin akka haleellaa gaggeessaa jirtu dhaabsisuudhaaf "dhaabbanni shorokkeessaa" kaaba Sooriyaa jiru kun dura hidhannoo isaanii lafa kaa'uu qabu jedhan. "Kan nuti waamicha taasifnuuf, galgaluma kana atattamaan shorokkeessitoonni hundinuu hidhannoofi meeshaa isaaniifi kan qaban lafa kaa'uun kiyyoo kiyyeessan kaasuun zoonii bilisaa nuti uumuudhaaf yaadne gadi dhiisanii deemuu qabu," jechuun  garee paarlamaatti dubbatan Erdoogaan. Kana malees, waamicha gaggeessitoonni biyyoota gara garaa akka garee sana waliin araaraaf ta'u taasisaniif ni didan, Pirezedaant Erdoogaan. Pirezedaant Erdoogaan haleellaa jalqaban kana kan dhaabuu danda'an "zoonii bilisaa" naannoo daangarratti uuman qofaadha. Namoonni bulchiinsa Tiraampiin qeeqan ammoo loltoota US naannoo sana keessaa baasuun Turkiidhaaf "kaka'umsa kenneef" akka haleellaa itti fufu taasise jedhu. US garuu qeequmsa kana waakkachuudhaan, Wixata darbellee ministiroonniifi aanga'oonni ol-aanoo Turkiirra qoqqobbii keesseetti. Pirzedaantiin Itti-aanaa US Maayiik Peensiifi Dursaan Dhimma Alaa Pompee'oo Kamisa magaalaa guddoo Turkii Ankaaraa galu jedhamee eegamaa jira. PirezedaantiinUS Doonaald Tiraamp akka Turkiirratti tarkaanfii fudhatuuf dhiibbaan guddaan irratti taasifamaa jira. Dhiibbaan Pirezedaant Tiraamp irratti taasifamaa jiru kun ammoo miseensota Rippabilikaanota warra buylchiinsa isaatiif amanamoo ta'anirraa dabalateeti. Turkiin garuu NATO keessatti michuu jabduu USdha. Kibxata ammoo Obbo Erdoogaan ejjennoo isaaniitti cichuudhaan waamicha US akka waraana dhaabsiftuuf dhiyeessitu jalaa callisuudhaan itti fufuun haleelaa jirti. Pirezedaantiin Raashiyaa Vilaadmiir Putiinis bilnbilaan Pirezedaant Erdoogaan waliin dhimma kanarratti haasa'aniiru. Haleellaa Turkii hanga ammaa taasifteen namoonni kudhanii ol ajjeefamanii 160,000 naannoo sanarraa baqataniiru akka gabaasa Biyoota Gamtoomaniitti.


Liivarpuul peenaalitiin 5-4 Cheelsii injifatee Suppar Kaappii fudhate

Tapha Suppar Kaappii Istaanbullitti Liiverpuuliifi Cheelsii walitti fideen Liivarpuul seenaa isaa keessatti si'a afraffaaf injifate. Karra eegaan Liivarpuul Adriyaan rukuttaaa peenaalitii Taamy Abrahaam goolii ta'uu irraa baraaruun ijifachuu garee isaaf shoora olaanaa baheera. Taphni sa'aa guutuun lama qixxee kan xumurame yoo ta'u, Oliivar Jiruud dursee Cheelsiif lakkoofsiisee kan ture ta'uus Saadiyoo maanee gooliiwwan lamaan galcheen si'a lama gareen isaa qixa akka ta'u gargaareera. Waancaan Suppar Kaappi kun leenjisaa Liivarpuul Jargaan Kilooppiif ijnifannoo Chaampiyoonsi Liigii ji'a lama dura argataniin booda waancaa isaa lammataati. Taphni gareelee lamaan kana gidduutti taphatamu yeroo mara muddama kan qabu yoo ta'u, taphoota dhiyeenyattii taphatan 10 irratti garaagarummaa gooliiwwan heddun wal injifatan. Torbee lama dura goolii eegaan Liivarpuul Adriyaan, kilaba isaa duranii West Haamiin erga gadhiifamee booda garee hin qabu ture. Kiloopp dargaggeesa ganna 32 kana goolii eegaa isaanii Alisaniif muuxannoo haa qooduuf ofitti fudhatan. Tapha baniinsaa Piriimeerliigii bara kanaarratti goolii eegaan jalqabaa Liivarpuul miidhamuu isaa hordofee goolii eegaa jalqabaa ta'uutti yeroo dhufu Adriyaan waahillan isaa waliinillee haalaan wal hin barre. Gooliiwwan lamaan taphaan irratti lakkaawaman hambisuuf yaale milkaahuu baatus, rukkuttaa Peenaalitii Abrahaam baraaruun isaa goota isa jechisiiseera. Bakka Alisaan hin jirrettis filannoo jalqabaa akka ta'u waan mirkaneesseef fakkaata. Murteessituun biyya Firaans Isteefanii Firaappart dubartii jalqabaa tapha dhiirotaa sadarkaa akka kanaa taphachiste ta'uun seenaa dalagdee jirti. Dubartiin ganna 35 kun gargaartoota ishee dubaraa lamaan waliin taphichi rakkoo malee akka xumuramu gochuu dandeesseetti. Murteewwan qajeeloo murteessaa turterraa kan ka'ees, VAR murtee jijjiirsisuuf fayidaarra hinoolle. Tapha kanarratti Nigooloo Kaantee taphata cimaa tapha kanaa ta'eera. Saadiyoo Maaneen taphataa Afrikaa isa jalqabaa erga bara 2006 tapha Suppar Kaappiirratti goolii galche ta'eera. 2006' tti Freedriik Kaanuteetu lakkoofsisuu danda'e. Leenjisaan Liivarpuul Jaargan Kiloop ''taphichi gareelee lamaaniifu ulfaataa ture. kaayyoon mo'achuu ture, dhumarratti mo'anneerra,'' jedhan. Taphni kun yeroo dabalataa akka qabaatu namni fedhu hin turre kan jedhan Kiloop, injifannoo argatanitti gammaduu himaniiru. Leenjisaan Cheelsii Laampaard gama isan garee isaatti gammaduu ibsee kubbaan milaa xiqqoos ta'u waan akka carraa of keessaa qaba jedhe.


Tarkii-Siriyaa: Erdohaan waamicha Ameerikaa dhukaasa dhaabi jedhu didan

Waamicha Ameerikaan Tarkiin Kaaba Siiriyaa keessatti waraana bante atattamaan akka dhaabdu dhiyeesite Pirezidaantiin biyyattii Taayiip Erdohaan fudhatama dhabsiisan. Yaadni pirezidaantichaa kunis ittaanaan pirezidaantii Ameerikaa Maayik Peens fi hoogganaan haajjaa alaa Maayik Pompiiyoon gara Tarkiitti imaluun dhukaasicha dhaabsiisu jedhamun erga himameen booda ture. Guyyaa Kibxataa ammoo Raashiyaan humnoota Tarkiifi Siriyaa jidduutti waldhaabdee uumamu hin hayyamu jechuun ishee ni yaadatama. Tarkiin garuu tarkaanfiin fudhataa jirtuuf humnoota Kurd daangaa isheerraa arrii'uurratti kan qiyyaafate ta'u himti. Biyyattiin Humnoota Dimokiraasii Siriyaa (SDF) kan Kurdootaan ogganamu dhaabbata shororkeessotaan hidhata qaba jettiin. Akkasumas Ankaaraan hanga dangaa Siiriyaa km 30 ta'uutti baqattoota Siriyaa ammaan tana Tarkii keessatti argaman miliyoona lama ta'aniif 'godina nagaan' uumuufanii jechaa jirti. Haa ta'u malee, humnootiin Siriyaa kan Raashiyaan deeggaramanis Sanbattan irraa Kaaba Siiriyaa keessatti walii galtee Kurdoota waliin haleellaa Tarkii irratti taasifameen deebi'anii naannicha qabataa jiru. Waraanni Ameerikaa naannicha dhiisee bahuunsaa torban darbee keessa wayita ibsamu, Tarkiidhaaf tarkaanfii kana akka fudhattuuf daandii saaqusaa qeeqxonni bulchiinsa Tiraampi ni dubbatu. Ameerikaan garuu kana irra deddeebiin kan haalte yoo ta'u, guyyaa Wiixataa Waashingiton ministirootaa fi qondaaltota mootummaa olaanoo Tarkiirratti qoqqobbii kaahuun ni yaadatama. Hanga ammaattiis haleellaa Tarkiin fudhatteen namoonni nagaa hedduun kan ajjeefaman yoo ta'u, namoonni kuma 160 ta'an bakka jireenyaa isaaniirraa baqqachu Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii beeksiseera. Pireezidaant Erdohaan maal jedhan? "Isaan 'dhukaasa dhaabii' jedhaniiru. Nuti garuu gonkumaa dhukaasa hindhaabnu'' jechun Kibxata gaazexessitootatti himan. "Akka tarkaanficha dhaabnuuf dhiibbaa nurratti taasisaa jiru. Akkasumas qoqqoobbi labsaa jiru. Kaayyoon keenya ifaadha. Waa'ee qoqqobbii kamiiyyuu hin yaaddofnu,'' jedhaniiru pirezidaant Erdohaan. Preezidant Erdohaan Maayik Peensi (hoogganaa Ittisaa Ameerikaa) fi hoogganaan haajaa alaa Ameerikaa Maayik Pompiyoon waliin Kamisaa Ankaaraatti akka wal argan eegamaa jira. PeensiWiixataa ''Tarkiin atattamaan dhukaasa dhaabuu'' fi dhimmichaf furmaata waaraa yoo hin kenniin' qoqqobbii Ameerikaan Tarkiirra keessu cimaa ta'u akka malu akeekkachiisanii jiru. Pireezidaantiin Ameerikaa Donaald Tiraamp Tarkii irratti qoqqobbii akka taasisaniif dhiibbaa olaanaatu irra gahaa jira.


Ameerikaa: Tarjkaanfii Tarkiin Siriyaarratti fudhatteef qoqqoobbiin taasifamu qabaata

Miseensoonni mana maree bakka bu'oota paartii rippaabiliikaan Ameerikaa haleellaan Tarkiin Siriyaarratti banteef qoqqobbiin akka irra kaa'amuuf wixinee qopheessaa jiraachuusaanii ibsaniiru. Miseensi mana maree kan ta'an Liiz Cheenii akka jedhanitti, "Halleellaa gara laafna tokko malee michoota keenya warra Kuurd irratti banuuniif  tarkaanfii jabaan irratti fudhatamu qabaata" jedhaniiru. Tarkiin erga pirezidantiin Ameerikaa Donaald Tiraamp waraana baasuu himanii booda guyyaa Roobii ture kaaba Siriyaatti kan sochoote. Qeeqxoonnis achi bahuu waraana Ameerikaa tarkiidhaaf daandii banuusaa dubbatu. Karoorri qoqoobbichaa mmaal ta'a laata? Manna maree warri diimookiraatotaataan qabame keessatti  gareen warri riippaabiliikaan miseensoota 29 qabu Tarkiirratti qoqqobbii ka'uuf qaba jechuun seeraa baasuu himaniiru. Dubbiin miseensota mana marichaa kan dhagahame eerga Doonaald Tiraamp dhimmicharratti yaada jaarumsaa qaban ibsaniin booda. "Tarkiin michuu Ameerikaa ta'uun akka ilaalamtu yoo barbaadde, amalashee sirrirreessuu qabdi," kan jedhan Cheeniin "Tarkiin michuuwwaan keenyarratti haleellaa banuusheetiin qoqqobbiin irra kaa'amuu qaba" jedhaniiru. Mr Cheeniin itti dabaluunis, ''Kongarsiin waa'ee bulchiinsa Erdogaan diinoota Ameeriikaa kanakka Ruusiyaa faana waltii dhufeenyi qabu yaaddoo bara dheeraa qaba'' jedhaniiru. Waa'ee bahiinsa waraana Ameerikaa ilaalchisee kan eeran garuu hinjiru. ''Pirezidaanti Tiraampi Tarkiin sarara Siriiyaa kan ceetu yoo ta'e, guttummaatti dinagdee Tarkii kan miidha ta'u ifaa taasisaniiru. Seerri kunis Ameeerikaan waadaa isheerratti akka hojjattuuf carraa gaarii kennaaf'' jedhu bakka bu'aan Joodee Aringitan akka barreessanitti. Naannoo daangaa kana kan to'ataa turaan humnoota waraanaa Kuurdii yoo ta'an, Tarkiin "shorarkeessitootaa" jechuun qeeqxiin ture. Humni waraanaa Adda Diimookiraatawaa Siriyaa jedhamuun beekamu michuu Ameerikaa kan ture yoo ta'u, Ameerikaan naannichatti IS akka haleeltuuf qaama gargaaraa kan tureedha. Murteen Ameerikaan amma dabarsite kun ammoo michuummaasaanii ilaalcha keessa kan hin galchinee fi "daba duubaan hojjatameedha" jechuun dubbatamaa jira. Kunis Tarkiin lammata IS naannichatti akka deebi'ee hin dhufnee fi Kuurdoota adda baasanii haleeluun haleellichis aakka gara balleessaa sanyummaa hin taane sodaatamaa jira. Doonaald Tiraamp gama isaaniiti humnoota waraanaa Ameerikaa achii baasuun isaanii murtee sirriidha jedhaniiru. Dubbiin isaanii tokkorratti warroonni Kuurd "waraana addunyaa lammaaffaarratti nu hin gargaarre" jedhanii turan.


Tarkii-Siiriyaa: US haleellaa Siiriyaaf ministeerota Tarkii qoqqobde

Tarkiin michoota Ameerikaa Siiriyaa keessatti argaman haleeluu isheetiin Ameerikaan ministeerotaa fi hooggantoota olaanoo biyyattiirra qoqqobbii keesse. Pireezidant Doonaald Tiraamp bilbilaan gita isaanii kan Tarkii Tayipp Erdohaaniin atattamaan waraana akka dhaaban kan barbaadan ta'uu itti himaniiru jechuun Pireezidantii Itti aanaa Maayik Peens beeksisaniiru. ''Atattamaaniin gara naannichaatti imala,'' jechuunis Peens dubbatan. Tarkiin Siiriyaa keessatti Kurdoota michuu Ameerikaa ta'an haleeluu kan jalqabde erga Ameerikaan loltoota ishee naannichaabaaste ta'uun, Ameerikaan Tarkiif akka hayyamteetti ilaalamaa jedhu qeeqxonni. Tarkiin haleellaa kana kaniin raawwadhe hidhattoota Kurdii(Kurdish-led Syrian Democratic Forces (SDF)  naannoo dangaarraa fageessuufi jetti. Garee kanas akka dhaabbata shoroorkeessaatti beekti. Hoogganaan Damee Diinagdee Ameerikaa Istiiv Muchiin, qoqqobbiin kun Ministireerota Tarkii lamaa fi hoogganoota olaanoo biyyattii sadiirratti kan xiyyeeffate akka ta'e, ibsa Wiixata galgala kennaniin himan. Waajiraaleen qoqqobaman lamaan Ministeera Ittisa biyyattiifi Ministeera Annisaati. Hooggantootni qoqqobaman ammoo ministeerota Ittisaa, Annisaa fi dhimmoota biyya keessaati. Aanga'oonni fi waajiraaleen kunnin maallaqni Ameerikaatii qaban akka hin sochoone, walitti daldala kamuu Ameerikaa waliin akka hin adeemsifne dhorkaman. Ibsi Waajirri Diinagdee (Treasury) US baase ''mootummaan Tarkii, lubbuu namoota nagaa rakkoo keessa galchuun, duula IS'n injifachuuf taasifamu xiqqeessuun naannicha tasgabbii dhowwuudha'' jedha. Pireezidant Donaald Tiraamp Twiitara irratti yoo barreessan, sibiila Tarkii biyya isaanii galurra taarifa 50% akka kaahaniifi ''walitti daldala $ biiliyoona 100 irratti marii adeemsifama jiru atattamaan akka adda kutan,'' beeksisan. Pireezidantii Itti aanaan biyyattii Maayik Peens dabaluun ''qoqqobbiin kun hanga Tarkiin waraana dhaabdee, miidhaa qaqqabsiiftu dhiiftee, rakkoo daangaa Tarkii fi Siiriyaarratti furmaata waaraa hin keenyetti, qoqqobbiin kun itti fufaa inumaayyuu ni cima,'' jechuun akeekkachiisan. Tiraamp kaleessa Erdohaan waliin yoo bilbilaan haasa'an kana jala muranii himanis jedhan.


Tarkii-Siriyaa: Daangaa keenyaa miti jedhe Donaald Tiraampi

Pirezidaant Donaald Tiraampi haleellaan Tarkiin Siriyaa keessatti raawwataa jirtu ''daangaa keenyaa miti'' jechuun akkasumas michoota US duranii warra Kurdiitinis'' ergamtoota miti'' jedheeniira. Ameerikaan loltootashee Siriyaadhaa baasuusheetiif baayyee qeeqamaa kan jirtu yoo ta'u, kaaan ammoo gocha Ameerikaa kanantu Tarikiin akka humnoota Kurdiirratti haaleellaa bantuuf daandii saaqeef jechaa jiru. Mr Tiraamp garuu Waayit Haawitiitti gaazexessitootatti akka himaniitti Ameerikaan ''ergamtuu poolisii miti'' jedhaniiru. ''Kunis nuuf gara mana deebii'uuf yeroosaati'' jedhaniiru. Miseensoonni bakka bu'oota ummataa Ameerikaa garuu US loltootashee Siriyaadhaa baasuusheetiif wal ta'uun komachuun warra Dimokiraatotaafi garee Tiraampi kan ta'an warra Rippablikaanoota waliin tarkaanfiin akka fudhatamuuf mirkaneessaniiru. Afi yaa'iin mana maricaa Naansii Peloos gaazexessitootatti akka himteetti Mr Tiraampi wayita Siriyaa ilaalchisuun miseensoota kongrasii waliin walgahii taa'aniitti ''hinuma baqan'' jettee jirti. Boodas erga Pirezidaantichi ''nama siyaasaa sadarkaa sadaffaa'' ittiin jedheen booda abbootiin siyaasa warra Dimokraatotaa walgahicha dhiisanii bahuu seenatarri Dimokiraatotaa Chucku Skuumar himeera. Gama isaatinis Mr Tiraampi himannaa walfakkaatu Ms Pelosi irratti kiyyeeffate ture. Haa ta'u malees aangawwoonni Riippablikaanootaa amala Ms Pelosi ''ta'u kan hinqabaannee'' jechuun '' ni iyyitee'' jedhanii qeeqaniiru. Tarkiin kaabaa Siriyaa keessatti haleellaa kan eegalte torba tokko dura. Isheenis Gareewwan Ittisa Ummataa (YPG) jedhamuun kan beekamu milishaa Siriyaa Kurdii daangaa irraa qulleessuun baqattoota Siriyaa daangaarra jiraataniif 'godina nagaa'' uumuuf jecha tarkaanfii fudhatamuudha jetti. Tarkaanfiin Tarkii kunis hajaja Mr Tiraampi akka waraanni Ameerikaa naannichaa bahuuf dabarsan booda kan dhufeedha. Humnootiin Kurdiin ogganamu ammoo garee islaamtootaa Siriyaa keessaa baasuuf waraana gaggeeffamee turee keessatti michuu Ameerkaa murteessoo turan. Amma ammoo tarkaanfiin fudhatamaa jirugaree isilaamtootaa suna kka deebii'ee naannichatti hincimneef sodaataa jira. Gabaasini kana duraa akka mullisaniitti Tiraampi tarkaanffiin Tarkiin Siriyaa keessatti fudhataa jirtu ''rakikina keenyaa miti jechuu mullisaniiru. Akkaumas Mr Tiraampi ''Jarri daangaarratti rakkoo qabu. Innis daangaa keenyaa miti. Kanaafu irratti lubbuu dhamuun nurra hinjiraatu,'' jedheera. Kana malees haalli daangaa Siriyaafi Tarkii kana Ameerikaaf akka ''tooftaa gaariittan'' ilaalas jedheera. ''Loltoonni keenya achi jiru. Waraanni keenya gutuummaatti nagaadha. Osoo lola keessa hingaliin haala itti hojjatan ilaalu qabaatu,'' jedheera. "Ilaalaa, mari'ataa jirra. Tarkiinis waan fudhatama qabu akka raawwattuuf yaalaa jirra, sabaiinsaas nuti waraana dhaabuu barbaadna waan ta'eef'' jedheera. Pisezidaantichi warri Kurdiis yoo ta'an ''ergamtoota miti.'' "Nu waliin waraananiiru. Akka nu waliin waraananiifis baasii olaanaa taasifneefiirra. Innis haa ta'u,'' jedheera. Akkasumas ''wayita nu waliin lolaniitti waan gaarii hojjataniiru. Wayita nu waliin hinturretti garuu cimoo hinturree.'' Mr Tiraampi akka jedheettis Paartiin Hojjattoota Kuridishi (PKK)n kan walabumaa Kurdishoota Tarkii keessatiif qabsaa'aa jiru tarii warra garee Isilaamaa caalaa shororkeessitoota balaafamoo ta'u danda'u jedheera. Pirezidanti Tiraamp pirezidaantiin Tarkii akka halleelicha raawwatuuf akka fuula hinkenniineef gaazexessitootatti himeera. Sirriiyyuu pirezidaantichaaf erga bilbilaan waliin mari'ateen booda haaleellicha ilaalchisuun ''xalayaa cimaa' barreessuufii himeera. Guyyaa Roobii, xalayaan Onkolooleessaa 9 guyyaadhuma Tarkiin haaleellaa eegalte Mr Tiraampiin pirezidaantii Tarkiitiif barraa'ee tokko ''Nama cimaa hinta'iin. Goowwaas hinta'iin!'' jedha ture. ''Namoota kumaatana ajjeechisuuf itti gaafatamaa ta'u hinbarbaadu. Dinagdee Tarkii barbadeessuunis itti gaafatamaa ta'u hinbarbaadu. Ta'u hinfedhu,'' jedha xalayichi.


Euro 2020: Taphattoonni kubbaa miilaa akka loltuutti nagaa gaafachuun mormii kaase

Abbaan Taayitaa Kubbaa Miilaa Awurooppaa olaantummaan to'atu (UEFA) akka loltuutti nagaa kennuu gareen Kubbaa Miilaa Turkii agarsiisan irratti qorannoon gaggeessa jedhe. Gareen Kubbaa Miilaa Turkii kun mallattoo nagaa loltuu kana kan agarsiisan tapha calallii EURO 2020tiif yeroo taphataan gartuu Eevartan, Senk Tosun, Albaaniyaarratti goolii galche ture. Tapha Istaambulitti Jimaata darbe taphatame kanaan Turkiin 1-0 kan mo'atteetti. Yeroo taphni kun gaggeeffamaa jiru kanattis loltoonni Turkii loltoota warra Kurdii Kaaba Sooriyaa jiran waliin wal waraanuu jalqabanidha. Tosun suura nagaa loltummaa kana Instagram irratti kan maxxanse yommuu ta'u ergaa: "Biyya keenyaaf, keessumaa warra biyya keenyaaf lubbuu isaanii hin mararamneef" kan jedhu waliin ture.." UEFAn mallattoo ergaa siyaasaa qabu agarsiisuu hin hayyamu. Tapha Albaaniyaa mo'ate kanaan Turkiin garee EURO 2020 tiif calalamaa jiran keessaa tokkoffaarra jira. Roobii darbe Turkiin naannoo to'annaa Humnoota Dimokiraatawaa Siiriyaa (SDF) warra Kurdiin durfamuun to'atamurratti haleellaa banteetti. Haleellaa kanaanis gama lamaanuurraa namoonna nagaafi loltoonni ajjeefamaniiru. Instagram irratti Federeeshiniin Kubbaa Miillaa Turkiillee suura kutaa leenjii isaanii keessatti taphattootaafi leenjifamtoota waliin yeroo mallattoo nagaa loltummaa kana agarsiisan maxxanseera. Suurri kunis erga akkas jedhu waliin maxxanfame: "Galmi imala kanaa shaampiyoonaa ta'uudha! Taphoota torbaan booda EURO 2020 tiif darbuudhaaf garee H keessaa dursuun itti fuufneerra. Nuti injifannoo kana gootota loltoota keenyaaf taasifna." Dubbi Himaan UEFA Filiip Taawonsend akka Burqaa Oduu Xaaliyaanitti himetti, mallattoon nagaa Turkii kun "sodaachisuu fakkaata," jedhe. "Waantan isiniif mirkaneessuu barbaadu, haala kana ni qoranna. Mee haa qulqulleeffadhu," jedhe. Danbiiwwan UEFA, "mallattoowwan, jechoota, wantotaa ykn malawwan biroo ergaa sodaachisuu dabarsan taateewwan ispoortii irratti hin hayyamaman. Keessumaa ammoo ergaawwan sossodaachisuu kan akka dhimma siyaasaa, falaasamaa, amantaa ykn kan arrabsoo ta'an dhorkamoodha."


Baqattootni Siiriyaa Istaanbuul keessaa dirqiin baafamuuf

Baqattootni Siiriyaa hin galmaahiin hanga Kibxataatti Istaanbul keessaa ofiin hin bahan taanaan dirqiin bahuuf. Dhiibbaa magaalittiirra gahaa jiru xiqqeessuuf jecha baqattootni magaala Istaanbulitti galmaahanii hin jirre, bakka itti galmaahanitti akka deebi'an akka taasifamu aangawoonni himan. Lammiileen Siiriyaa BBC'n dubbise bakka waraanni guddaan deemaa jiru Idliibitti deebifamaa jirra jechuun komataniiru. Hedduun isaanii waraqaa fedha isaaniin deebi'aa akka jiran himu osoo hin duubbisiiniifi hin hubatiin mallatteessaa akka deebifamaa jiranis himan. Lammiileen Siiriyaa walakkaa miiliyoonaa ta'an magaala Istaanbulitti galmaahanii kan jiran yoo ta'u, amma magaalitti keessa kan jiraatan dachaa lakkoofsa kanaa kan ta'an fi naannolee biraatti galmaahanii garanatti kan dhufaniidha. Lammiileen Siiriyaa hayyama magaala Istaanbul keessa jiraachuu qaban paaspoortii fi warqaawwan eenyummaa isaanii ibsu yeroo marattuu qabatanii akka socho'an gorfamaniiru. Gaazexessaan BBC Istaanbulii gabaasu Maark Loween Tarkiin addunyaarraa biyya godaantota hedduuf dahoo taate ta'uun kan boontu ta'uus, obsi Siiriyaaf qabdu dhumachaa akka jiruu dubbata. Tarkiin baqattoota Siiriyaa miiliyoona 3.6 ta'aniif dahoodha. Akka seera idila addunyaatti biyyootni baqattoota biyya isaanii galan dirqiin gara naannoo waraanni jiruutti akka hin deebifne ni dhorka. Mootummaan Tarkiis gama isaan lammiileen Siiriyaa qe'ee isaanitti deebi'an fedhaan deebi'ani, kan deebi'aniis bakka loltootni Tarkii nageenya eeganitti jedhu. Namoonni BBC'n dubbise garuu dirqiin bakka waraanni cimaan jiru Idlibitti deebifamaa jirra jedhu. Naannoo daangaa siiriyaa fi Tarkiitti oduun baqattoota dirqin qe'eetti deebisuu bal'innaan odeefama. Tarkiin lammiilee Siiriyaa ''akka nyaattuu dhiiga isaani xuuxxuutti ilaalu'' jedha baqataan Siiriyaa tokko. Erga waraanni Siiraayaa eegalee waggaa saddeet booda Balballi Tarkii lammiilee Siiriyaatti cufamuu eegalee jira. Jalqaba ji'a kanaarraa eegalee baqattootni 12,000 ta'an lafa itti galmaahanitti kan deebifaman yoo ta'u, kanneen hin galmaahiin 2,600 ta'an ammoo gidduugala baqattootaatti dabarfamaniiru. Mootummaan Tarkii baqattoota Siiriyaa biyya isaaniitti lafa waraannii hin jirreefi nageenyi waraana Tarkiin eegamutti akka deebi'an gargaaraa jirraa jedha. Wiixata darbe haleellaa xiyyaarri mootummaa Siiriyaa konkolaattota Tarkiirraan geessiseen namoonni nagaan sadii ajjeefamanii 12 madaahuu Tarkiin beeksifteetti.


Waraana Tigraay: MM Abiy gara adda waraanaa duuluun 'dogoggoraan hubatame' - Billanee Siyyuum

MM Abiy Ahimad gara adda waraanaa duuluun biyyoota Lixaa biratti dogoggoraan hubatameera jedhe waajjirri MM Itoophiyaa. Kibxata miidiyaaleef ibsa kan keennan pirees seekreetariin waajjira MM Itoophiyaa Billanee Siyyuum, gara adda waraanaa imaluu fi waraana hogganuun MM Abiy murtee "waraana hammeessuu" miti jedhan. MM Abiy itti gaafatama tokkummaa biyyaa eeguu heera mootummaan itti kenname baahachaa jiru jedhan. Gara adda waraanaa duuluun MM Abiy ejjennoo mootummaan waraana kana karaa nagaa furuuf qabu jijjiiramuu hin agarsiisu jechuunis himaniiru. MM Abiy gara adda waraanaa duuluu hordofee tokkummaan uummata Itoophiyaa fi hamileen loltootaa cimee, iddoowwan akka Kaasaagiitaa, Cifraa fi Burqaa to'annoo finciltootaa harkaa baasuun danda'ameera jedhan. Torbee darbe gara adda waraanaa duuluu kan ibsan MM Abiy milkaa'aa akka jiran ibsa miidiyaalee biyya keessaaf kennaniin himaniiru. Raayyaan Ittisa biyyaa iddoowwan finciltootaan qabamanii turan deebisee to'achaa jiraachuu kan himan MM Abiy, hidhattoonni TPLF karaa nagaa harka akka kennatan waamicha dhiyeessanii jiru. Mootummaan ammallee waraanichi karaa nagaa xumura akka argatu fedhii qabaachuu kan himan Aadde Billaneen, adeemsa nagaa buusuu pireezidantiin duraanii Naayijeeriyaa Oluseeguun Obasaanjoo itti jiran akka deeggaran himan. Pireezidantiin duraanii qaamolee gara garaa dubbisaa kan turan yoo ta'u, yeroo dhiyootti deebi'anii piroppoozaalii ykn wixinee yaada araaraa ni dhiyeessu jennee eegna jedhan. Haata'u malee, mootummaan bu'uura seeraan uummataan filatamee fi gareen shororkeessaa qixxee ilaalamuu hin qabani jedhan. Miidiyaan hawaasaa guddichi Tiwiitariin waraana Kaaba Itoophiyaatti adeemaa jiruun wal qabatee sagalee namoota mootummaa Itoophiyaa deeggaranii ukkaamsaa jira jechuunis komatani Aadde Billaneen. "Tiwiitariin sagalee deeggartootaa Itoophiyaa, warreen gara jabinaa fi soba TPLF saaxilaa jira adda baasee ukkaamsaa jira" jechuun komataniiru. Ibsa Kibxata miidiyaaf kennaniin, kaamapaniin Tiwiitar namoota TPLF deeggaran of keessaa qaba kanas dhaabbaticha beeksifneerra jedhan. Deeggartoonni mootummaa Itoophiyaa erga yeroo dhiyoo as duula #NoMore jedhuun marsaalee hawaasaa irratti dhiibbaa hin malle biyyootni lixaa mootummaarraan gahaa jiru jedhan balaaleffataa jiru. Tiwiitariin fuula namoota duula kana deeggaranii fi qindeessaa jiranii ugguraa jira komiin jedhu erga dhagaahamuu eegalee bubbuleera. Wiixata darbe hoggana olaanaa ka jijjiirrate Tiwiitariin himannaa mootummaa Itoophiyaa kanarratti deebii hin kennine. Tiwiitarii qofa osoo hin taane, miidiyaalee fi dhaabbileen idil-addunyaa gurguddoo Itoophiyaarratti duula odeeffannoo dogoggoorraa raawwachaa jiru jedhan Aadde Billaneen. Biyyootni Lixaa tokko tokko bu'aa siyaasaaf jecha sodaa uumuun, Finfinnee keessa akka nagaan hin jirre akkasumas guutummaan biyyattii waraanaan raafamaa akka jirtu fakkeessaa jiru, kun dogoggora jedhaniiru. Sababa waraana kanaatiin naannoo Amaaraa qofaatti namoonni miliyoona 1.1 kan qe'eerraa buqqa'an yoo ta'u, walumaagalatti namoonni miliyoona 5.6 waraanichaan miidhamaniiru jechuun himaniiru. Naannoo Affaaritti namoonni buqqa'an kuma 100 ol kanneen waraanaan jiruu fi jireenyi isaanii miidhame ammoo kuma 260 ol ta'uu himan. Mootummaan Itoophiyaa kanneen miidhamaniif Onkoolessa 26 as deeggarsa nyaataa kuntaala kuma 26 ol qaqqabsiisuu ibsameera. Sadaasa 23 bara 2021 booda balaliin xiyyaaraa deeggarsa namoomaa gara naannoo Tigraay geessu deebi'ee itti fufuu fi yeroo lamaa ol balaliin godhamuu Aadde Billaneen miidiyaaleef himaniiru. Konkolaataawwan fe'umsaa WFP 353 gargaarsa nyaataa meetriik toonii 9600 fe'an Affaar Samaraa irraan gara Tigraay imalaa akka jiranii fi 160 kan ta'an Maqalee gahuus himan. Konkolaataawwan 1114 hanga yoonaa gargaarsa fe'anii gara Tigraay imalan keessaa amma dura kan deebi'e 322 qofa ta'u guyyaa har'aa ibsameera. Mootummaan amma dura konkolaataawwan fe'uumsaa gara Tigraay imalan finciltoota geejjibsiisaa jiru jechuun yoo himatu TPLF gama isaan konkolaataawwan kunneen hanqina boba'aan osoo hin debi'iin hafuu himee ture.


Iloon Maask waajira Tiwiitaraa hojjettootasaaf gara ‘hoteelaatti’ geeddare

BBC’n suuraa waajjirri Tiwiitar gara kutaalee ciisichaatti geeddarame agarsiisu argateera. Qondaaloti Saan Firaansiiskoo immoo sarbamni namuusa gamoo yoo jiraateef qorachaa jiru. Suuraan tokko kutaa siree lama qabu, saanduqa wayyaa keessa kaawwataniifi kopheen siliipheeriitu irraa mul’ata. Hojjetaan duraanii, Tiwiitar Iloon Maask erga dhaabbaticha biteen asitti waajira mummeedhuma jiraata jedhe. Baatii darbe Iloon, ‘’hojii kanarratti milkaa’uudhaaf kutannoo jabaan,’’ isin barbaachisa jechuun imeelii hojjettootasaaf barreesseefii ture. Waajirri Qorannoo Gamoowwanii Saan Firaansiiskoo, erga komiin isa qaqqabee booda sarbamani naamuusa gamoowwan jiraachuu mala jechuun qorachaa jira. Iloon garuu magaalattiin dhaabota, ‘’hojjettoota dadhabaniif siree kennan qoccolaa jirti,’’ jedhe. Ergaa Tiwiitaraa amma haqameeru irratti abbaan dhaabbataa Iloon barreesseen, ‘’hamma dhaabbatni kuni sirratutti,’’ achuma bulaa akka hojjetu himee ture. BBC’n illee suuraawwan waajira Tiwiitar keessatti soofaawwan akka sireetti fayyadan argateera. Galmi walgahii ededa irraa sa’aatii dammaqsituufi siree afame qabus mula’ateera. ‘’Kutaa ciisichaa hoteelaa fakkaata,’’ jedhe hojjetaan waajirichaa duraanii tokko. Iloon Maask yeroo baayyee waajira mummee Tiwiitar Saan Firaansiiskoo jiru akka bulus himeera. Tiwiitar dhimma kanarratti deebii akka kennu BBC’n gaafatus, deebii saffisaa kennuu hin dandeenye. Dureessi Onkololeessa keessa dhaabbata Tiwiitar bite, hojjetoonni,’’sa’atii dheeraa xiyyeeffannoo jabaadhaan,’’ akka hojjetan imeelii itti barreessee ture. ‘’Nama cimina addaa agarsiise qofatu qabxii darbaa argatas, ‘’ jechuun barreessee ture. Senaatariin bulchiinsa Kaalifoorniyaa  Iskoot Wiinar,’’ amma hojjetootasaa waajira akka bulan gochaa jira,’’ jechuun Roobii kaleessaa BBCtti himan. ‘’Namootaaf homaa akka hin yaadne ifa dha. Waa’ee namoota isaaf hojjetanii homaa hin yaadu,’’ jedhan. Waajirri Qorannoo Gamoowwanii,’’gamoon kaayyoo hojjetameefiif oolaa jiraachuusaa ni mikaneessina,’’ jedheera. Tiwiitar irratti deebi gaazexeessaaf kenneen Iloon magaalaan kuni ijoollee miidhaa qoricha sammuu namaa hadoochu irraa eeguuf dursa kennuu qabdi jeedh. Dhaabbata Qorannoo gamoowwaniitti, hoggantuu kan taate, Haanaan, gamoowwan jireenyaafi kanneen yeroo gabaabaa jiraachuuf fayyadaniif seera garagaraatu jira jechuun gaazexaa biyyattii the San Francisco Chronicle jedhutti himaniiru. Bara 2020 otoo Iloon dhaabbata Tiwiitari hin bitiin, dhaabbatichi hojjettoonni manaa akka hojjetan eeyyamee ture. Sababiinsas yeroo kooviid manaa hojjetaa turanitti milkaa’inatu ture jedhe ture. Iloon garuu baatii darbe manaa hojjechuun ni dhaabbataa jedhe.


Iloon Mask waligaltee doolaara bil. 44n Tiwitarii bituuf ture haqe

Iloon Mask miidiyaa hawaasummaa Tiwiitarii doolara biliyoona 44’n bituuf waligaltee deemsisaa ture, sababa qabxiileen waliigaltichaa hedduun hin kabajamne jedhuun haqeera. Dureesssi addunyaa kun Eebla keessa erga Tiwiitarii bituuf murteessee booda, adeemsa dheeraa ture keessatti beeksisni kun jijjiirama isa haaraadha. Aab Mask akka jedhetti waligalticha kan haqe Tiwiitarri lakkoofsa akkaawontiiwwan sobaa irratti odeeffannoo ga’aa waan hin kennineefidha. Tiwiitarri gama isaan waligalticha mirkaneessuuf tarkaanfii seeraa fudhachuuf karoora akka qabu ibseera. "Boordiin Tiwiitarii dhimmoota fi kaffaltii Aab Maskii waliin irratti waliigalame mirkaneesse xumuruuf kutateera,” jechuun hogganaan Tiwiitar Bireet Taaylor fuula Tiwiitaraa isaa irratti barreeseera. Kun ammo qaamolee lamaan gidduutti lolli seeraa walxaxaa fi dheeraa akka uumamu gochuu mala. Waligaltee isa jalqabaa keessaa, yoo waligalteen cabe kaffaltiin doolara biiliyoona 1 akka jiraatu qabxiin eeru jira. Caamsaa keessa, Aab Mask waligaltichi ‘yeroof addaan citeera’ jechuun, lakkoofsa akkawontiiwwan sobaa Tiwiitarii irratti odeeffannoo eegaa akka jiru ibsee ture. Daldalaan biiliyeenara ta’e kun, isa dhaabbatichi akkaawontiiwwan sobaa fi kan fayyadamtota sirri hin qabne (bot) %5 qofa ta’u jedhuuf ragaa akka dhiyeessu gaafatee ture. Abukaatoon Aab Maski odeeffannoo kana tiwiitariin dhiyeessuu hin dandeenye ykn dideera jedheera. "Takka takka Tiwiitarri gaaffii Aab Maskiif deebii hin kennu, sababa fudhatamummaa hin qabneef jecha dide, takka takka ammoo tole kan jedhu fakkaatee odeeffannoo gutuu hin taanee fi bu’aa hin qabne kennaa tureera,” jedha abukaatoon kun. Akkuntiiwwan sobaa (spam) kan umaman odeeffannoo namoota hedduutti raabsuufi akkamiin akka miidiyicha fayyadaman irratti dhiibbaa uumuufidha. Kamisa irratti, Tiwiitarri akkawuuntiwwan akkanaa gara miiliyoona tokko ta’an guyya guyyaan akka haqu ibseera. Aab Mask akkawuntiiwwan sobaa (spam ykn bot) kun fayyadamtoota Tiwitarii keessaa %20 ta’u jedhe amana. Erga Iloon Mask waligalticha haquu akka fedhu beeksisee booda sheeriin Tiwitara gabaa irratti %7’n kufeera. Nama dureessa addunyaa kan jedhamu Iloon Maski, hundeessaa dhaabbata rookkeetti SpaceX fi hogganaa dhabbata konkolaataa elektirikiii Tesla jedhamudha. Ani ‘deeggara walabummaa yaadaati’ jedhee kan of waamu Iloon Mask yeroo dhabbaticha bitu, seera gulaallii Tiwiitarii akka salphisu waadaa seenee ture. Yeroo dheeraaf Tiwiitarri akkaawuntiiwwan akka kan pireezidantii duraanii US  Doonald Tiraamp haquu isaas qeeqaa tureera.


Tiwiitarri namoota akkawuntii mirkaneessuu fedhaniif ji’aan dolaara 8 akka kaffalchiisu hime

Tiwiitariin mallattoo akkaawuntii mirkaneessu- blue tick jedhamu kennuuf ji'aan dolaara 8 kaffaltii akka gaafatu abbaan qabeenyaa haaraa dhaabbatichaa beeksisan. Elon Mask dhihoo doolaara biiliyoona 44n dhaabbata Tiwiitara bitun ibsameera. Murtii kuni ergaawwan dogoggorsaa irra aanuuf gargaara jedhan. Mallattoon maqaa bira ka’amtu (blue tick) yeroo ammaa bilisaan namoota maqaa guddaa qabaniif kennama. Qeeqxonni adeemsi dureessa kanaa maddeen amanamoo adda baasuu rakkisaa taasisuu danda’a jedhu. Dureessi addunyaa kanaa namoonni kanfalan deebii kennuu (replies) fi barbaacha (search) irratti dursi akka kennamuufi ibsan. Adeemsa kana dura mallattoon kuni itti kennamu ‘sirna gabbaariin’ fakkeessan. Aab Maask akkuma tiwiitarii harkaan ga'ataniin, akkaawuntii mirkaneessuurratti seerri kanaan dura ture akka jijjiiramus ibsaniiru. Dhaabbati Tiwiitarii galii argachuuf hamma beeksisarratti hirkate xiqqeessuuf yaada kana akka fidanis ibsaniiru. Dhaabbileen erga Elon Maask tiwiitara bitee booda dhaabbaticha irratti beeksisa dabarsuu dhiisaniis jiru. Elon Maask baasii hir'isuudhaaf ji'a itti aanuu kaasee hojjattoota tiwitaraa hir'isuuf jira jedhee gabaasni bahus dureessi kuni garuu ni haalan. Dubbiin yaaddoo hojjattoota hir'isuu kan dhagahame Elon Maask torbee darbe dhaabbata Tiwiitaraa bituu hordofee gaggessaa olaanaa, dura taa'a fi hoji gaggeessaa faayinaansii dabalatee gaggeessitoonni dhaabbatichaa olaanoon aangoo gadi lakkisuu isaanii hordofeeti. Elon Maask hojjattoota dhaabbatichaa heddu hir'isuuf ajaja dabarsuu isaanii Niwu Yoorki Taayims gabaasee ture. Elon Maask garuu 'kuni soba' jechuun fuula tiwiitara irratti kataban. Erga Elon Maask tiwiitara bitanii as maaltu jijjiirama kan jedhu fayyadamtoota toora midiyaa hawaasaa kaan biratti gaaffii guddaadha. Namoonni haasaa fi ilaalcha jibbiinsaa hordofuu isaanitiin tiwiitara akka hin fayyadamne godhaman deebi'anii akka fayyadaman eeyyamamuufii mala sodaa jedhu kan qabanis jiru.


Filannoo Ameerikaa 2020: Jooy Baayiden sababa Tiraampitti fuula tiwiitera pirezedaantummaa haaraa banatan

Pirezidaantii Ameerikaa tahuun kan filataman Jooy Baayiden fuula tiwiiteraa pirezedaantummaa isaanii kan argatan yoo tahu, hordoftoota duraanii kan hin qabne tokko jedhanii kan jalqabanidha. Kun kan ta'eef ammoo sababa Pirezedaant Doonaald Tiraamp ittiin fayyadamaa tureef jedhameera. Kuni erga Baarak Obaamaan as bifa haaraan kan raawwatame tahuun isaa deeggartoota Baayiden aarseera. Fuulli Tiwiiterii haaraan maqaa Jooy Baayideniin kan baname yoo tahu, guyyoota muraasa booda gara pirezedaantii Ameerikaa jedhutti kan jijjiiramu taha. Pirezidaantii Ameerikaa tahuun kan filataman Jooy Baayiden fuula Tiwiiteraa isaanii haaraa banatanii sa'aatii jaha keessatti hordoftoota 400,000 tahan argataniiru. Jooy Baayiden dhuunfaan fuulli Tiwiiteraa itti fayyadamaa turan gara hordoftoota miliyoona 24 tahan qaba ture. Gareen Jooy Baayiden fuula Tiwiiteraa haaraa garaagaraa biraas bansiisuuf galmeessaniiru. Isaan keessatti giifti duree Ameerikaaa kan taatu haadha warraa Jooy Baayideniif kan tahu Jiil Baayiden keessatti argama. Fuulli Tiwiitirii Doonaaldi Tiraampi Baaraak Obaamaa irraa dhaalan yeroo sana hordoftoota miliyoona 13 qaba ture. Haa tahu malee fuulli Tiwiiterii pirezidaantichi itti fayyadamaa turan Jooy Baaideniif hin dabarfamne. Tarkaanfii Tiwiiteriin fudhate aduu ji'a tokko hin caalle keessatti garee Jooy Baayideniif kan ibsame yoo tahu  gareen Baayiden tokko jedhanii zeeroo irraa jalqabuuf dirqamaniiru. Tiwiiteriin tarkaanfii kana irra maaliif akka gahe waan ibse hin qabu. ''Gaggeessaa inni haaraan bulchaa duraanii irraa kallattiin hordoftoota isaa hin fudhatu'' jedhe Tiwiiteriin sababa isaa ibsuu baatus. Haa tahu malee hordoftootni pirezidaantii fi itti aanaa pirezidaantii fuula Tiwiiteraa Jooy Baayidenii fi Itti aantuu isaanii Kaamalaa Haaris akka hordofuu akka danda'an ibseera. Obaamaan fuula Tiwiiteraa hojii idilee kan qaban pirezidaantii Ameerikaa jalqabaa turan. Pirezidaantii Ameerikaa maqaa jedhuun kan baname fuulli Tiwiiterichaa bara 2015 keessa ture. Yeroo bulchiinsi isaanii marsaa lammaaffaa xumurames fuula Tiwiiterichaa ifatti Doonaaldi Tiraampitti dabarsan. Maxxansi Tiwiiteraa Obaamaa bifa addaan dhalootaa gara dhalootaatti darbuu qabu jedhamuun mallattoon addaa baasu irra kaa'amuun hanga ammaatti dubbifamuu danda'u. Tiwiiteriin odeeffannoo fuula Tiwiteraa pirezidaanti Tiraampi jala jiru argachuun akka hin danda'amne ibseera. Tiraampi fuula Tiwiiteraa dhuunfaa isaanii dursuun kan hojiif banameef yeroo hedduu hin fayyadaman. Tiwiiteriin waa'ee cufamuu fuula Tiwiiterii pirezidaanti Doonaaldiu Tiraampi fi seenaaf ol kaa'amuu isaanii irratti deebiin kenne hin jiru.


Midiyaan hawaasaa Feebuukii hatame

Jimaata sa'aatii booda miidiyaan hawaasummaa Feesbuukii yeroo gabaabaaf gareewwan odeeffannoo hataniin(hackers) fudhatamee ture. Gareen hattoota odeeffanoo Awoormaayin jedhaman Tiwiitarii fi Instaagiraam Feesbuukii saaquun, ''Feesbuukiin illee ni hatama,'' jechuun maxxansaniiru. Haa tahu malee akkaawuntichi yeroo gabaabaa keessatti iddootti deebi'eera. Hattoonni teessoo isaanii Dubaay godhatan kunneen akkaawuntiiwwan hannaaf saaxilamoo tahuu akka agarsiisan dubbataniiru. Baatii Amajjii keessa gocha wal fakkaataa garee kubbaa miilaa biyyaalessaa Ameerikaa irratti raawwataniiru. Gareen kun akkaawuntii Feesbuukii Tiwiitarii irra seenuun, ''Hi nuti Awoormaayiin jedhamna. Feesbuukiinillee ni hatama, garuu nageenyi Feesbuukii isaanii kan Tiwiitarii irra wayya,'' jedhan Gareen kunneen Instaagiraamii Feesbuukiillee hatanii galuun suuraa garee isaanii maxxansaniiru. Tiwiitariin karaa qaama sadaffaa hatamuu danda'e jechuun akkaawunticha yerooma sana cufeera. ''Rakkoo kana furuufis Feesbuukii waliin hojjechaa jirra,'' jedheera. Qaamni sadaffaa hanni kun akka raawwatu taasise Kaahooroos jedhama. Kaahooroos sirna daldaltoonni hariiroo miidiyaa hawaasummaa irratti qaban to'achuuf itti fayyadamanii dha. Kaahooroos kuni paaswoordii maamilootaallee argachuu ni danda'a Gareen hattoota odeeffannoo miidiyaa hawaasaa teessoo isaa Dubaay taasifate kun kana dura odeeffannoo namoota beekamoo kanneen akka abbaa Tiwiitar Jaak Doorsii hatanii turan. Warri garee kanaa hanqinni nageenya odeeffannoo eeguu jiraachuu himu. Deebisanii immoo namoonn akkaawuntii isaanii eeguuf tajaajila isaanii akka fayyadaman gaafatu.


Hojjatoonni duraanii Tiwiiteraa Sawud Arabiyaaf basaasuun himataman

Hojjatoonni duraanii Tiwiiteraa lama Sawud Arabiyaaf basaasuun Ameerikaatti himataman. Himannaan Roobii Saan Firaansiskootti beeksifame kun qondaaltonni Saawudii, kan qeeqtota mootummaa Sawudii beekamoo dabalatee odeeffannoo dhuunfaa fayyadamtoota Tiwiiteraa barbaadaa akka turan eera. Raagaan mana murtii himatamtoonni lamaan Ahmad Abuwammo, lammi Ameerikaafi Alii Alzabarah, lammii Saawudii, ta'uu adda baaseera. Namni sadaffaa, Ahmad Almutayiri, lammii Sawudii, innis basaasuun himatame. Himannaan Ahmad Almutayiri irratti dhiyaate hojjettoota Tiwiiteraa himatamaniifi qoondaaltoota Sawudii walqunnamsiisuudha. Ahmad Abuwammo, Roobii mana murtii Siyaatilitti dhiyaatee hanga Jimaata mana murtiitti deebi'utti hidhaarra akka turu taasifameera. Dabalataniis raagaalee sobaa umuufi odeefaannoo sobaa FBI'f kennuun himatame.  Ahmad Abuwammo, hojii isaa hoggonnaa hariiroo miidiyaa Tiwiiteraa keessa ture kan gadi lakkise bara 2015tti jedhama. Alii Alzabarah fi Ahmad Almutayiri ammatti Sawudii Arabiyaa keessa jiru jedhamee amanama. Alii Alzabarah injiinara duraanii Tiwiiteraa yoo ta'u, bara 2015tti erga qondaaltota Saawudiin qacaramee booda odeeffannoo dhuunfaa fayyadamtoota Tiwiiteraa 6000 olii banuun himatame. Gara Sawudii Araniyaatti haadha warraafi intala isaa wajjin baqachuun dura, hoggaantoota isaan qeeqamee yeroof hojiirraa dhorkamee akka ture qorattoonni yakkaa ni dubbatu. Ibsa baasee irratti dhaabati Tiwiiteraa, tajaajila isaani gaaffii keessa galchuuf "fageenya namootni fakkeessan kun adeeman" hubanneera jedha. Dabalataanis " Namootni hedduun yaadaa isaanii Tiwiiteraa gubbaatti yeroo adduunyaaf dhiyeessaniifi namoota aangorra jiran qeeqan rakkoo isaan irra ga'u danda'u ni hubanna. Odeeffannoo dhuunfaa isaanii fi daandeetti hojii barbaachisu kana ittiin hojjatan kan ittiin eegnu mala qabna," jedhaniiru. Baha gidduu galeessaa keessaa Saawudii Arabiiyaan michuu Ameerikaa ishee dursitudha.


Namichi ijoolleesaanii duratti haadha manaa ajjeesee biyya baqate hidhaa waggaa 19n adabame

Namichi wagga 21 dura haadha warraa isaa gaa’eela hiikuuf yaalaa turte “qaana’e” jechuun huccuun ishee hudhee ajjeesse hidhaa seeneera. Zafaar Iqbaal, umurii ganna 62, Naziyaat Kaaniin kan ajjeesee ijjoollee isaanii dubaraa sadii fulduratti mana isaanii Norbarii, kibba-lixa Landan jiritti, Hagayya 2001 keessa ture. Sana booda Iqbaal ijoollee isaa waayilaa isaa tokko biratti gatee gara Paakistaanitti baqate. Manni murtii Oold Beelii, erga Iqbaal hadha warraa isaa ajjeessuu amanee booda hidhaa wagga 19 irratti murteesseera. Yeroo inni amma ammaatti mana hidhaatti dabarseeru, wagga shanii fi guyyaa 15, yeroo hidhaa itti murtaa’ee irraa ni hir’isama. Aadde Naziyaat, kan Ingilaand keessatti dhalatte, bara 1985’tti ga’eela maatiin qindeeffameen Paakistaanitti Iqbaalitti akka heerumte manni murtii dhaga’eera. Dhaddacha  irratti Antonii Orchaard KC reebichi irra daddeebiin Aadde Naziyaat irra akka ga’aa tureefi yeroo tokkotti iji ishee lamaan garmaalee dhaanamuu irraa kan ka’e gurracha’ee akka ture himeera. Amajjii 2000 keessa, Iqbaal huccuu mataa fi afaan isheetti haguugee, miilla ishee hidhuun “Sin ajjeessaa” jedhee akka dorsiise manni murti dhaga’eera. Dabalataanis faayota ishee tokko tokko fudhatee, haleellaa inni gaggeesse kun poolisiitti gabaafamus boodarra haqameera. Waxabbajjii waggaa sanaa keessa Aadde Naziyaat adeemsa gaa’eela hiikuu Islaamummaa gaggeeffachuu akka eegalte. Amajjii itti aanuu, lamaanuu wal araaramuuf walii galanis, Waxabajjii keessa garuu hariiroon isaanii deebi’ee hammaate. Orchaard KC akka jedhetti, odeeffannoon Gumii Islaamummaa Hagayyaa 20, 2001 akka agarsiisutti, Iqbaal wajjirichaatti bilbilee, deebii kennuuf ji’ooti dabalataa afur akka kennamuuf gaafateera. “Gara fulduraatti xalayaarra bilbilaan akka qunnamamuuf gaafateera, sababiin isaas namni biraan xalayaa isaa dubbisuun ‘waan isa qaannessuuf’ jechuuni,” jedha. “Guyyaama sana waaree booda sa’atii torba booda Aadde Naziyaat ni ajjeefamte,” jedha Orchaard. Iqbaal haadha warraa isaa kan ajjeese, gaaffii gaa’ela hiikuu isheen dhiyeessite booda qaanii aadaa irra ga’uu sodaaf malee “sababa biraa qabaatee” miti kan jedhu manni murti Oold Beeli dhaga’eera. Dabalataaniis yeroo gaa’elaa hiikuuf gaafachaa turtetti dhiira biraa wajjiin jaalalummaa eegaltee ture jedhee amanee ture. Guyyaa yakki kun raawwatetti, ijoolleen isaanii dubaraa lamaan, kan yeroos umurii ganna 10 turan, mana yemmuu ga’an haati isaanii huccuun morma ishee irratti hidhamee lafarra ciiftee jirtu arguu isaanii Poolisiin himeera. Abbaan isaanii fi obboleettiin isaanii umurii ganna sadii kutaa sana keessa turani. Qorattoonni akka jedhanitti ijoolleen kun abbaan isaanii Iqbaal akka ishee dhiisuuf kadhataniinis, inni garuu huccuu sana morma ishee irratti jabbeessuu itti fufee Aadde Naziyaatiis socho’uu dhaabde jedhu qorattoonni poolisii. Intalli isaa tokko maaliif akkas goota jettee yoo gaafattuun: “Ga’eela hiikuuf waan jettuufi,” deebii jedhu kennuufi manni murti dhaga’eera. “Yoo dubbatan ykn waa jettan, ittan jabeessa, kanaaf yeroo isin caalatti boossan ykn dubbatan caalaatti ishee miidha,” jedhee ijoollee isaatti dubbachuu manni murti dhaga’eera. Sana booda Iqbaal huccuu haguuggaa rifeensaa intala isaa tokko irraa fuudhee morma Aadde Naziyaatitti jabeessee hidhuu itti fufee, yoo boo’uu hin dhiisan ta’e lamaan isaanitii waan wal fakkaataa akka godhu itti himuun dorsiseeni. Poolisiin akka jedhutti, haati isaani akka fira bira turuuf deemte kan himte fakkeessuun intala isaa tokko xalayaa akka barreessise. Iqbaal xalayaa sana balbala mana isaanirra suuqee ijoollee isaa fudhee hiriyyaa isaa Kiroydon jiru biratti dhisuun biyyatti keessaa baqate bade. Muddee 2017 keessa, Iqbaal to’annoo jala oolfame wagga afur booda mana murti akka dhaabbatuuf gara UK’tti deebifame. Abbaan murtii Murnoo KC, murtee Iqbaal biyyaatti keessaa baqatee ba’uuf taasise “dabeessummaadha” jechuun “jireenya bilisaa isaaf hin mallee wagga dheeraaf jiraateera" jedheera. Intalli isaanii tokko, kan sababa seeraaf maqaan ishee hin ibsamne, harmeen ishee galmee “ajjeechaa kabajaa” keessatti lakkoofsa taatee akka hin dabarre waadaa seentee turte. “Fuula ishee akka ati hin irranfannee fi yeroo raftu egeree ishee qofa osoo hin tanee kan kenyas akka fudhate akka yaadduuf nan kadhadha,” jechuun abbashee Iqbaalitti himte. “Yoomiyyuu hin dagatamtu, onnee keenya keessa ni turti.” Ijoolleen Iqbaal fi Naziyaat lamaan biroon guyyaa kana wagga 21f “rakkoo fi gadadoo” keessaa darbaa akka eeganii fi “abdii akka hin kuttane” dubbataniiru. Abukaatoon Iqbaal, Eedwaard Biraawon KC, ilaalchi aadaa ga’eelaa fi maatii irratti jiru murtee isaa irratti dhiibbaa uumeera jechuun murtee hidhaa gabaabaaf falmuu yaalee ture. Ta’us garuu abbaan murtii, addabbii “sirriitti siif malu” ni argatta jechuun Iqbaalitti himeera. Dhimma  dhiippaa xiinsammuu ijoollee isaani irratti uumameef, abbaan murti: “Harmee isaanii, abbaa isaanii fi ijoollummaa isaanii dhabanii” jechuun Iqabaalitti dubbateera. “Mana isaanii, hiriyyaa isaanii, barsiisaa isaanii, abbaa isaanii fi harmee isaani jalaa fudhatte.”


Manni maatii atileetii Iraan rifeensatti osoo hin haguuggatiin dorgomte diigame

Manni maatii Elnaaz Rekaabii – atleetii keenyaan koruu/yaabuu (climber) kan biyya alaatti haguuggaa rifeensaa malee dorgomte - diigamuun isaa gabaafame. Elnaaz, ganna 33, seera uffannaa dirqamaa Iraan cabsuun dorgommi Kooriyaa Kibbaa dorgomame irratti hirmaateetti. Ta’us garuu boodarra haguuggaan rifeensa ishee tasa irraa akka bu’e himte. Dhiifama kan gaafatte dirqisiifamte akka ta’e BBC’n odeeffateera. Haguuggaa rifeensa dirqiisifame mormuun Iraan keessa hiriirri mormii yeroo jabaatetti, atleetiin kun akka gootaatti ilaalamteetti. Torban kana viidiyoon mana maatishee diddiigamee, meedaliyaawwan lafatti kukkufanii jiran agarsiisu hedduu qoodamaa tureera. Viidiyoo kana irratti obboleessi Elnaaz, Davood - innis atleetii kan ta’e - yeroo boo’uu ni mul’ata. Viidiyoon kun yoom akka waraabame ifa ta’uu baatus, rogeessonni mootummaa morman kun gocha Elnaaz irratti haaloo ba’udha jechuun balaaleeffataniiru. Amma, miidiyaan gariin kan mootummaa ta’e Tasniim manni maatii ishee diigamuu mirkaneesseera, ta’us garuu sababa maatiin kun ijaarsaaf eeyyama hin qabaanneef diigamuu isaa gabaaseera. Manni kun kan diigame utuu Onkololeessa keessa Elnaaz haguuggaa rifeensaa ishee hin baasiin dura akka ta’es himeera. Iraan keessatti dubartoonni rifeensa isaanii haguuggaa ykn hijaabaan akkasumas harkaa fi miila isaaniis uffataa bal’aan haguuguun seeraan dirqamadha. Atileetonni dubaraas yeroo Iraan bakka bu’uun biyya alaatti dorgoman seera uffataa kana hordofuu qabu. Elnaaz yeroo Kooriyaa Kibbaa irraa Iraanitti deebitu, buufata xiyyaaraa Tehraanitti namootni hedduun ‘gootitti’ jechaa ishee simataniiru. Yeroo buufata xiyyaaraa geessu, uffata shurraabii fi koofiyyaan rifeensa ishee haguugdee geesse. Guyyaa itti aanuus uffata wal fakkaataan ministeera ispoortii Iraan waliin kan wal agarte yoo ta’u, kun ammo hanga sanatti manatti hin deebine shakkii jedhu kaaseera. Maddeen akka jedhanitti Elnaaz hanga ministeericha waliin wal agartutti gamoo Koree Olompikii Biyyaalessaa Iraan keessatti qondaltoota uffata sivilii uffataniin kutaa tokko keessatti to’annoo jala olfamtee akka turte himu. Iraanitti deebi’uu ishee guyyaa tokko dura, Elnaaz fuula Inistagiramii irratti “nama hunda yaaddessuu” isheef dhiifama gaafatteetti. “Sababa yeroo hin mijanneefi tasa akkan dorgommii keenyan yaabuu irratti hirmaadhuuf waamameen, haguuggaan rifeensakootii tasa narraa kufe,” jechuun barreessiteetti. Ta’us garuu maddeen akka himanitti, akkas jette hin barreessitu taanaan qabeenya maatii ishee fudhachuuf anga’oonni ishee doorsisaniiru. Haaluma wal fakkaataan, taatoo beekamtuun Iraan, Mirtaa Hajjaar, angawoota Iraan hiriira mormii mootummaa gaggeeffamu dhaabsisuuf yaalaniin to’annoo jala oolfamtee mirga wabiin gadhiifamteetti. Waggooti dheeraaf mootummaa kan qeeqa kan turte Mirtaan, murtee du’aa roggeessa Rubollaah Zaam irratti raawwatee balaaleffattee turte. Rubollaah hiriira mormii 2019 intarneeta irratti galmeessee ol kaa’aa ture.


Taaliibaan dubartoonni paarkii bashananaa akka hin seenne dhorke

Mootummaan Taaliiban dubartoonni paarkiiwwan magaalaa Kaabul keessa jiran hundarraa dhorke. Kun dubartoonni jireenya hawaasa biyyattii keessatti akka hin hammatamne dabalataan haalaa moggaatti baase. Dubbii himaan Ministeera Naamusaa badaa fi gaarii biyyattii, hojii gaggeessitoonni dubartoonni paarkiwwan akka seenne ajajamu BBC'tti hime. Garichi akka jedheetti, paarkilee kanneen keessatti seerri Islaamaa eegamaa hin turre. Hagayya bara 2021 erga Taaliibaan aangoo erga qabatee kaasee mirgaa fi bilisummaan dubartootaa garmalee to’atameera. Seerawwan Taalibaan kan namoota saalaa fi dubartii ta'uun adda qoqqooduu  hordofu jalattilleen, torbe keessatti dubartoonni guyyaa sadii - Dilbata, Wiixataa fi Kibxata paarkiilee akka akka dowwataniif hayyama. Dhiironni ammoo guyyoota hafan afran haa dowwatan jedha jedha turan. Amma garuu dubartoonni dhiira firasaanii wajjiin deemanis paarkiiwwan seenu hin danda’an. Sababiin akkana gooneef, ji'oota 15n darban keessatti, carraaqqii akkamiiyyuu yoo raawwannee, namoonni paarkii deeman seera Shariyaa kabajaa hin turre,” jedha dubbii himaan Ministeera naamusa badaafii gaarii biyyatti, Mohammad Akiif. Dhorkaan dubartoota irra ka’ame kunin paarkilee bashannanaa bakka maatii fi ijoolleensaani wajjiin daawwatan kan dabalatuudha. Ammatti seerri kun magaalaa Kaabul qofa keessatti hojiirra oolaa jira, garuu seerrii akkana duraan biyyatti guutuu qaqqabuun beekamaadha. Dubartiin tokko kan Ejjansii Oduu Reuters karra paarkii irratti arge, akka hin gallee deebifamuuf dubbatte. “Hadholiin daa’imman saanii wajjiin yoo paarkii dhufan heyyama kennuuf qabu. Ijoolleen kun waan gaarii kamuu argaa hin jirtu…kanaaf maatii taphatanii akka bashannan taasiisu malan,” jetti dubartiin tun. Bulchiinsa Taaliibaan jalatti dhorkaan hedduu kan bilisummaa dubartootaa danqan ka’amaniiru. Dubartonni hedduun mirgasaanii falmachuuf rakkataniiru. Imala karaa dheeraa dhiira firasaanii malee akka hin deemne dhorkaniiru. Bakkeewwan hedduu keessatti shamarran mana barumsaatti akka hin deebineef dhorkamaniiru, Taaliibaan garuu akka deebi’anii baratan eeyyama kennuuf waadaa gale. Dubartoonni gariin damee fayyaa fi barumsa keessa hojjatanis, hedduunsaanii erga Taaliibaan aangoo qabatee booda hojiitti akka hin deebine ajajamanii turan. Caamsaa bara kana, Taaliibaan seera dubartoonni alatti fuulasaanii akka haguuganii dirqisiisu dabarsan. Garuu, dubartoonni magaalota keessa jiraatan seera kana hordofaa hin jiran. Taalibaan hacuuccaa hamaa dubartootarra gaafa jalqaba bulchiinsa isaanii  bara 1990 ture ka'ame akka hin deebifne waadaa galanii turan. Amma mirga dubartootaa kan seera Shariyaa keessa jiru akka kabajan himan, kanaaf dubartootni barnootaa fi bakka hojii irraa akka hin dhorkame dubbatu. Haata’u malee, dippiloomaatonni biyyoota lixaa, deeggarsi biyyattii rakkoo diinagdee keessa jirtuuf taasifamu akkaataa dubartoota kunuunsitu irratti hundaa'a jechuun akeekan.


Mormitoota irratti 'tarkaanfi' ni fudhanna - Pirezdaantii Iraan

Torban tokko oliif hiriirri mootummaa mormuun erga gaggeeffamee booda Pirezdaantiin Iraan, mormiitoota irratti tarkaanfii fudhachuuf dhaadatan. Pirezdaant Ibraahim Raayisiin mormiitota irratti “ malaan tarkaanfii” fudhachuuf dhaadataniiru, hiriirri mormii kun amma bulchiinsota Iraan 31’tti babal’ateera. Qondaaltonni akka jedhanitti Mahsaa Aminii to’annoo poolisii jala utuu jirtuu erga lubbuun ishee darbee booda, hiriira mormii ka’e irratti namootni 35 ta’an lubbuu isaani dhabaniiru. Magaalota hedduutti hokkorri uumameera. Aminiin seera hijaabaa cabsiteetti jedhamuun to’annoo jala oolfamte ture. Qondaaltonni poolisii uleedhaan mataashee reebani, dabalataanis mataashee konkolaataa isaanitti rukutanii akka turan himama. Poolisiin shamarreen kun dararamuu isheef homaa ragaan akka hin jirree fi “tasa onneen ishee akka dhibate” himaniiru. Pirezdaant Raayisiin du’i ishee akka qoratamu himanis, Ministirri biyya keessa Ahmad Vahiidii garuu Aminiin akka hin reebamne himaniiru. “Gabaasni qorannoo reeffa ishee irratti gaggeefamee ilaalameera, raga baatonni dubbifamaniiru, viidiyoon ilaalameera, akka qorannoo kanaatti homaa reebichi akka hin jirre argataniiru,” jedhaniiru. Vidiyooleen miidiyaa hawaasummaa irratti baafaman, hokkora hiriira mormii magaalota adda adda irratti turan ni mul’isu. Viidiyoon tokko tokko humnootni eegumsa magaalota Piranshaar Mahabaad fi Urmiyaa keessatti rasaasa yemmuu mormitootatti dhukaasan agarsiisu. Sanbata magaala guddittii Teehran dabalatee magaalota hedduu keessatti hokkorri hedduu akka ka’e mul’isa. Mormitoonni bakka tokkotti walitti qabamuu dhiisuuf faffaca’anii akka turan gabaafameera. Paartiin Waldaa Islaamummaa Uummata Iraan seerri uffannaa akka haqamuu fi “hiriirri mormii nagaa qabeessa” akka eeyyamamuuf gaafateera. Amnesty International ragaan inni sassaabe “ humnootni Iraan beekaa fi seeraan alaan mormitootti rasaasa akka dhukaasan” akka mul’isu akeekkachiiseera. Dabalataanis humnootni mootummaa Roobii qofa ijoolle sadii dabalatee namoota 19 rasaasaan ajjeessuu isaani ibseera. Odeeffannoo kana BBC’n  of danda’ee mirkaneessuu hin dandeenye. Pirezdaant Raayisiin hiriira mormii kana “hokkora” jechuun fudhatama dhabsiisaniiru. Iraan “ kanneen nageenya fi eegumsa biyyatti jeeqan irratti tarkaanfii fudhachuu qabdi,” jedhaniiru. Namootni dhibbaan lakka’aman humnoota nageenyan to’annoo jala oolfamaniiru. Sanbata irratti hogganaan poolisii bulchiina Guuyilan dubartoota 60 dabalatee namootni 739 ta’an bulchiinsicha keessatti qofa to’annoo jala oolfamuu isaanii ibsaniiru. Namoota to’annoo jala oolfamanii turanii fi reebamneerra jedhan tokko tokko BBC’n dubbiseera. Namichi tokko garmalee akka reebamee fi sana booda namoota hedduu biro waliin kutaa hidha xiqqoo keessatti dhidhamee, nyaata, bishaanii fi mana fincaanii hin argatiin akka turan himeera. Humnootiin mootummaa miidiyaalee dhuunfaa fi rogeessota irratti tarkaanfii fudhachuu eegaleera. Gartuun Gazexeessitoota Kunuunsu US’tti argamu, Wiixataa eegalee gazexeessitoonni 11 to’annoo jala oolfamuu isaani ibseera.


Jeequmsa Iraanitti gaggeeffamaa jiru jidduutti barattoonni danqaman

Iraanitti guyyaa Dilbataa yunivarsitii maqaa guddaa qabu tokko keessatti polisoonni biyyattii barattoota waliin walitti bu'uu maddeen miidiyaa hawaasaa fi miidiyaan mootummaa gabaasan. Akka gabaasaaleen jedhaniitti, Yunivarsitii Shaariif kan Teehraan keessatti barattoonni hedduun bakka konkolaataan dhaabatu keessatti danqamaniiru. Viidiyoowwan miidiyaa hawaasaa irratti gadhiifaman akka mul'isaniitti,  barattoonni dhukaasa humnootii nageenyaa jalaa baqataa turan. Hiriirri mormii mootummaa Iraan keessatti Fulbaana erga dhubartiin poolisiin to'atamte ajjeeffamte booda eegale. Maahsaa Amiini, shamarreen wagaa 22, erga iskaarfii mataatti hin haguggannee jechuun to'atamteen sa'aatiiwwan muraasaan booda ofi wallaaluun koomaa keessa seente. Qondaaltoonni poolisiis mataa ishee keessa akka reebuufi konkolaataa poolisiitti mataan rukutuun gabaafame. Poolisiin garuu miidhaa irraan gahuudhaaf ragaa omtu hin jiru jechuun akka ''rakkoo onnoo tasaa'' mudate hime. Mormiin guyyaa sirna awwaalcha ishee eegalees guutuu biyyatiitti babal'achuun jeequmsa barootaaf biyyatiitti mul'ate hin beekne ta'e. Viidiyoon miidiyaa hawaasaa irratti maxxanfame tokko akka mul'iseetti, barattoonni Yunivarsitii Shaariif keessatti humnootii nageenyaa jalaa baqataa jiru.  Sagaleen akka waan rasaasni fageenya irraa dhokaafamu fakkaatu ni dhagama. Gama biraatiin ammoo humnootiin nageenyaa doqdoqqee irra jiran konkolaataa imlatoota viidiyoo waraaban qabatee tureerratti dhukaasaa turan. \nMiidiyaaleenis humnootiin nageenyaa bakka bulmaata barattootaa irratti haleellaa raawwachuu fi itti dhokaasu isaanii gabaasan. Gabaasaalee kaan ammoo namoota mormii hiriiran irratti gaazii imimmaaneessaa itti dhukaasu gabaasan. Dilbanni barattoota Yunivarsitii Shaariifiitti barataniif guyyaa jalqabaa tarmii ture. Erga taatee kaampaasicha keessatti mudate kun dhagahameen boodas gara galgalaa keessa ummanni baayyeen karra alaa yunivarsitichaa duratti waliitti qabamanii ture. Taatee yunivarsiticha keessatti raawwatame kana ilaalchise BBC maddatti mirkaneeffachu hin dandeenye. Namoonni ajjeefaman dabalaa jirulleen, alkanoota lamaan darban keessatti mormiin mootummaa irratti gaggeeffamu teehraaniifi magaaloota gurguddoo biraa keessatti dabalaa dhufaa jira. Mirgi Namoomaa Iraan-dhaabbanni Miti-Mootummaa Nooriwee keessatti bu'uureeffate akka jedheetti hanga yoonaatti waliigalatti namoonni 133 ajjeefamaniiru. Aangaa'oonni mootummaa ammoo motmii harbeessitoota diinoota alaatiin qindeeffame jedheen kanarratti tarkaanfii cimaa akka fudhatu waadaa seenee ture.


Mormiin baatii tokko dura Iraanitti jalqabe hammaate, qondaaltonni to'achuuf yaalaa jiru

Mormiin Iraan torbee jaha dura eegale hammaatee itti fufee jira. Halkan edaa Onkoloolessa 26 ammoo mormii hamaatu biyyattii mudate. Magaalonni gurguddoo Iraan keessatti argaman hundi mormitootaan guutamanii mul'atani. Mormiin kun kaleessa addumatti kan hammaate Mahaasaa Amiinii rifeensa ishee haguuggachuu didde jedhamtee erga duutee guyyaa 40ffaan ishee yeroo kabajamuudha. Mootummaan Rippaapilika Islaamaa Iraan erga hundaa'ee mormii kanaan rakkoo cimaan biyyattii mudate jedhama. Mahaasaa Amiinii guyyaa 40 dura erga duutee mormii guddaa biyyattii mudateen yoo xiqqaate namoonni 234 humnoota nageenyan ajjeefamuu fi isaan keessaa 29 ijoollee ta'uu isaanii Dhaabbanni Mirgoota Namoomaa Iraan Norwaay keessa jiru gabaaseera. Mormii biyyattii mudate kana biyyoota alaatu harka keessaa qaba jechuun angawoonni Iraan himatu. Maxxansawwan miidiyaa hawaasaa gubbaatti bahanii fi BBCn mirkaneesse Roobii halkan mormitoonni kumaatamaan bahanii mormii dhageessisan. Magaala guddoo Iraan, Tehraan keessatti mormitoonni daandii irratti bahuun "Duuti abbaa irreetif haa ta'u!" jechaa osoo dhaadatanii mul'atu. Magaalonni biroo kanneen akka Andimeshk, Borujerd fi Lahijan fa'aas mormii keessummeessaa jiru. Mormii kana haalaan kan hammeesse ammoo poolisiin mormitoota naannoo mana Mahsaa Amiinii- kan hijaaba hin uffanne jedhamtee duute- biratti argamuun mormii dhageessisan irratti dhukaasa banuu isaati. Namoonni kumaatamaan lakkaa'aman guyyaa 40ffaa isheen itti duute yaadachuuf wal gahanii mormii dhageessisaa turan. Namoonni ijaan argan akka jedhanitti mormitoota kana irratti poolisiin kallattiidhaan dhukaasa baneera. Lakkoofsi namoota miidhamanii garuu adda hin baane. "Hawaasni baay'ee aaree jira. Kana caalaa isaan [angawoota Iraan] baachuu hin dandeenyu, " jechuun BBC Pershiyaatti himte shamarreen ganna 27 mormii irratti hirmaatte. "Mirga namoota kanaan isin gaha jedhuun argachuun qaba. Lammii lammaffaa ta'uun na gaheera. Sababni isaa ani dubartiidha. Dhiironnis dhiibbaa mootummichi gaggeessu nuffaniiru," jetti. Mormii Iraanitti dhalateef sababa kan taate Mahaasaa Amiinii shamarree ganna 22 yoo taatu gaafa Fulbaana 16, 2022 duute. Mataa ishee hijaaban hin aguugganne jedhamtee erga hidhamtee booda guyyaa sadaffaatti buufata poolisii keessatti of wallaaltee, erga hospitaala galtee duute. Reebicha irraa gaheen duute jedhamus poolisiin garuu rakkoo onnee qabdi jechuun haalu. BBC fi miidiyaalen idil-addunyaa heddu Iraan keessaa akka hin gabaafne waan dhorkamaniif wanta ta'aa jiru sirriitti adda baasun rakkisaadha. Mormichi ka'uu hordofee mormitoonni karaa miidiyaa hawaasummaa mormii isaanii akka hin tamsaafnef mootummaan intarneetin akka adda ciccitu godheera.


TV'n mootummaa Iraan tamsaasa kallattiirra osoo jiruu butamuun ergaan mormii dabre

Sanbata irratti miidiyaan TV mootummaa Iraan tamsaasa kallattiirra utuu jiruu butamee (hack) mormiin hoogganaa biyyattiirratti darbaa ture. Iskiriinii irratti jalqaba maaskiin mul’ate sana booda suuraa Hogganaa biyyatti Ali Kamanee ibiddaan marfametu mul’ate. Gartuun kun “Adalat Ali” ykn “Haqa Alii” jedhee of waama. Kun kan dhufe du’a Mahsaa Amiinii booda yeroo hiriira mormii irratti mormitoonni qaamolee nagaa waliin wal dhabanitti, yoo xiqqaate namootni sadii rasaasaan ajjeefamanii booda. Aadde Aminiin rifeensa ishee sirriitti hin haguugne jedhamuun himatamtee poolisii naamusaa/safuun to’annoo jala oolfamte. Shamarreen ganna 22 kun Fulbaana 16 irratti to’annoo poolisii jala utuu jirtuu lubbuun ishee darbe. Du’i ishee biyyattii guutuutti hiriira mormii guddaa kaaseera. Tamsaasi Sanbataa sagantaa Oduu TV kanaa kan addaan cite waaree booda naannaa sa’aatii 12:00tti yoo ta’u, suuraaleen hoogganaa biyyattii xiyyeeffannoon akka irra jiru mul’isu, kan Aadde Aminii fi dubartoota sadii biroo hiriira mormii irratti ajjeefamanii mul’ateera. Barreeffamni suuraalee kana waliin mula’te tokko “nu waliin ta’aati ol ka’aa” kan jedhu yoo ta’u, inni biraan ammo “dhiigni dargaggoo keenyaa harkakee irraa coccobaa jira” kan jedhu ture. Ergaan  haak ta’ee mul’ate kun, utuu addaan hin kutamiin sakandii muraasaaf qofa mul’ate. Sochiin mormii Ayaatoolaa Alii Kamenii irratti yeroo hedduu hin mula’tu. Hoogganaan kun Iraan irratti aangoo guutuu jedhamu qaba. Ajjeechaa Aminii booda garuu, mormiiwwaan ifatti mul’achuu eegalaniiru. Dabalataanis Sanbata, miidiyaalee hawaasummaa irratti, yeroo Pirezidaant Ibraahim Rayisii daawwanaarra turanitti viidiyoo yeroo barattoonni dubaraa Yunivarsitii Teehraan tokko keessatti “asii badi” jechuun dhaadatan mul’atee ture. Dursee guyyaa sana, Sanandaaj keessatti, namicha deeggarsa isaa mormitootaaf dhageessisuuf jecha kilaaksii konkolaataa isaa dhageessise achummatti rasaasaan rukutame dabalatee, namootni lama ajjeefamaniiru. Viidiyoon miidiyaalee hawaasummaa irratti qoodame, magaalaa Mashhaad keessatti dubartiin tokko mormarra rasaasaan rukutamtee of wallaaltee daandirraa kuftee jirtu mul’isa. Sanandaaj keessatti, namichi tokko “mormitoota faallaan” ajjeefame jechuun qondaalli poolisii tokko himuu isaa miidiyaan mootummaa IRNA gabaaseera. Jimaata irratti Dhaabbatti Mediisinii forensikii Iraan akka jedhetti, Aaddee Aminiin kan lubbuun ishee darbe, sababa hanqina oksijinii (hypoxia) uumameen, kutaaleen qaama ishee hojii waan dhaabeefi malee, sababa mataarra reebamteeti jechuun maatii fi mormitoonni himaniin miti jedheera. Gartuuleen mirga namoomaa akka jedhanitti, hiriirri mormii Fulbaana 17 irratti biyyattii keessatti erga eegalee booda, namootni 150 ol ajjeefamaniiru. Magaalota hedduu keessatti suuqoti mormitoota deeggaruuf jecha cufamanii jiru, dabalataanis baazarii Teehraanitti mormitoonni tokko tokko suuqii poolisiitti ibidda qabsiisanii humnooti nageenya ari’aniiru. Mormitoonni bazaarii Teehraan ga’uun isaanii hoggantoota Iraan wanta rifaasisu maludha, sababiin isaa daldaltoota bazaaricha akka deeggartoota isaanitti waan lakkaa’aniif.