Koronaavaayiras: Bitooteessaa hanga Caamsaatti haalli Covid-19 Itoophiyaatti maal fakkaataa?

Itoophiyaatti yeroo jalqabaatiif namni koronaavaayirasiin irratti argame lammii Jaappaan.  Kun ammoo ALI Bitooteessa 4, 2012 ture. Lammiin Jappaan Covid-19n qabamuunsaa mirkanaa'e kunis dhimma hojiitiif gara Itoophiyaa kan dhufeefi isaan dura Buurkinaa Faassoo akka ture himame. Turtii isaattis magaaloota adda addaa keessa hojiidhaaf socho'uun waan barameef namoonni isa waliin hidhata qaban jedhaman 117 adda baafamaa akka turan taasifame. Ittiaansees lammiileen Jappaan lamaafi lammiin Itoophiyaa isa waliin hidhata qaban vaayirasichaan qabamusaanii mirkanaa'e. Guyyaa itti aanu ammoo namni Dubaaayi irraa gara Itoophiyaa gale tokko vaayirasichaan qabamuun waan barameef akka bakka adda baafamanii keessa turan  galu taasifame. Guyyaa sanaarraa qabees imaltoonni biyyoota adda addaa irraa gara biyyaa dhufaniifi booda biyyaa keessaa vaayirasichaan qabamusaanii adda baafamuun itti fufuun  amma waliigalatti namoonni 250 vaayirasichaa qabamuun mirkanaa'eera. Naannoodhaan yoo ilaalamuus namoonni vaayirasichaan qabamuun isaanii mirkanaa'e  irra caalaan magaalaa Finfinneerraa yoo ta'u, naannoon Somaalee lammaffaarratti argama. Waliigalatti saamudi namoota 36,624 kan qoratame yoo ta'u, namoonni 105 dhibee kanaarra bayyanachuu isaanii ibsi guyyaa guyyaa Ministira Egumsa Fayyaatiin bahu ni mullisa. Itoophiyaa baatii lamaan dura osoo vaayirasichi biyyattii keessatti argamuun hinmirkanaa'iin dura kaaftee, qophiiwwan haal-duree garaa garaa taasisaa turuu midiyaalee biyyaa gabaasaa turan. Sochiilee ittisaafi to'annoo tibba sanatti sadarkaa adda addaatti taasifamaa turanis baayyee si'oomaa turan. Keessattuu, erga lammiileen Itoophiyaa lama kan jalqabaa vaayirasichaan qabamunsaanii adda baheen booda, MM Abiya qaamoolee waajjiraalaa adda addaa irraa walitti babahan waliin haala ittisa weerara kanaarratti marii taasisuun qajeelfamoota dabarsan. Haaluma kaanaanis walgahiiwwan ummataa gurguddaan dhorkamuu, walgahiiwwan xixqqaas yoo ta'e beekkamtii Ministira Fayyaa malee akka hingaggeefamne, Yunivarsitoota malee manneen barnootaa guyyaa 15'f akka cumfaniifi kkf kan jedhan dabarfaman. Achumaanis Bitootteessa 10 maanguddoon biyya alaatii dhufan tokko vaayirasichaan qabamunsaanii mirkanaa'e. Tibba sanattis biyyattiin jiddugala qorannoo Covid-19 tokko qofa waan qabduuf guyyoota jaha keessatti saamuuda 342 qorachuun danda'ame. Itti aansisee Bitooteessa torbatti imaltoonni biyya alaarraa gara Itoophiyaa galan kamiiyyuu baasii isaanitii guyyoota 14'f hoteeloota adda baafaman keessa akka turan murtaa'e. Daandiin Qilleensa Itoophiyaas balaliinsawwan gara biyyoota 34tti taasisuu yeroof adda kutuu beeksiise. Manneen shubbisaa akka cufaman, waajjiraaleen mootummaa haalli hayyamuuf manaa akka hojiisaanii hojjatan murteen darbeera. Erga namni jalqabaa vaayirasichaan qabamunsaa adda baafameen guyyoota 10 boodas namoonni Covid-19n qabaman 12 gahuun himame. Gaafa Bitooteessa 19 ammoo namni tokko gutummaa guutuutti dhukkubicha irraa fayyuun himame. Guyyaa itti aanu ammoo Finfinneedhaan ala miseesoonni maatii tokkoo kan ta'an jiraattoonni magaalaa Adaamaa lama vaayirasichaan qabamunsaan himame. Itti aansees Naannoon Amaaraa magaalaa Baahir Daariifi Addis Qidaam irraa namoonni vaayirasichaan qabaman adda baafamuu Bitooteessa 21, 2012 ibsame. Haaluma kanaanis qophiin laaboraatoorii qorannoo naannooleetti saaqamuu eegalan. Itoophiyaa keessatti maanguddoon waggaa 60 Hospitaala Eekkaa Kotabeetti wallaanamaa turan kan jalqabaa Covid-19 du'an Bitooteessa 27, 2012 dhagahame. Itaansee maanguddoon waggaa 56 du'uun dhagahame. Baatii jalqaba vaayirasichi biyya keessa galuun itti barame kanattis baayyinni olaanaan guyyaa tokkootti himamee kan Bitooteessa 29, 2012'tti galmaa'ee namoota saddeeti ture. Waliigalattis saamudi namoota 2,496 qoratamuun nammoonni 55 vaayirasichaan qabamu mirkanaa'e. Jalqaba baatii Eblaatti namoonni biraa sagal vaayirasichaan qabamu yoo himamu, namni vaayirsichaan qabamaniif maanguddoon jiraattuu magaalaa Dukam kan ta'an du'uun barame. Maanguddoon waggaa 65 sunis wallaansa biraatiif buufata fayya deemuun vaayirasichi irratti argamuun hawaasa keessa baballachuu mala  yaada jedhuun waan umeef naasuu ta'ee ture. Baatiin Ebla yeroo itti namoonni baayyeen vaayirasii kanaan qabamunsaanii adda itti baafame waan ta'eef lakkoofsi namoota Covid-19n qabamanis dabalaa adeemu eergale. Gama sochiilee ittisaatiinis bakkeewwan akka Galma Barkumee fa'iis dhimmuma kanaaf qophaa'uun himameera. Akkasumas, namoonni bebeekkamoofi abbootiin qabeenyaas gamoowwan isaanii lafa turmaata namoota adda baafamaniif akka oluuf keennuu kan eegalan baatiidhuma kana keessa ture. Gama biraatiin ammoo lammiileen Itoophiyaa hedduun Jabuutii irraa deeebii'uun lafa keessa turmaataa Dirree Dhaawwaa kan galfaman yoo ta'u, kanneen kanneen gama Puuntilaand irraa dhufanii Jigjigaatti akka adda bahanii turan taasifaman keessaa kan vaayirasichaan qabaman jiraachu himame. Ebla 14, 2012 ammoo namni tokko Naannoo Affaar Gawwaanneetti vaayirasichaan qabamuu ibsame. Haaluma gabaasa Ministirri Fayyaa biyyattii guyyaa guyyaan baasuttiin weerarri vaayirasichaa Finfinnee hanga Jijjigaa, Dirree Dhawaa, Adaamaa, itti aansees Ummattoota Kibbaatti godina Silxeetti babalachuun kan gabaafame baatiidhuma kana keessa ture. Akkasumas, maanguuddoon waggaa 75 dhiibee gara biraatiif hospitaalaa cisanii osoo wallaanamanuu vaayirasiin irratti argame tokkoos du'un Ebla 27, 2012 dhagahame. Kunis nama Covid-19n du'a arafaffaa jechuudha. Ebla 28, 2012 ammoo guyyaa tokkoon namoonni 17 vaayirasichaan qabamuun hmame. Hedduun namoota kanaas kan Jabuutii fi Puuti Laandiirraa deebii'anii Naanoo Afaarii fi Jijjigaa keessatti lafa adda bahuun keessa turamuutti argaman ta'un barame. Guyyaa ittaanus namoonni 29 Covid-19n qabamuun himame. Isaan keessayis namoonni 19 kan seenaa imala biyyaa alaa ykn namoota duraan vaayirasiin qabame waliin hidhata hinqabneedha jedhame. Itti aansees Naannoo Tigraayittis namoonni afur vaayirasichaan qabamunsaanii mirkanaa'uun ibsame. Adeemsa hanga ammaa tureen jalqabni baatii Caamsaa kan namoonni baayyee guyyaa tokkoos vaayirasichaan qabamunsaanii adda itti bahedha. Guyyoota sadii qofa keessatti namoonni 56 ta'an vaayirasichaan qabamuun himame. Gama biraatiin ammoo maanguddoon wallaansa dhukkubsattoota haala cimaa keessa jiran keessa turan kan waggaa 65 du'uudhaan lakkoofsa namoota Covid-19n du'an shan kan gahe jalqabuma baatii kana keessa. Guyyaadhuma sanattis Naannoo Amaaraa Waldiyaafi Ummattoota Kibbaatti ammo Walaayittaa Soddoofi Magaalaa Buttaa Jiraattis namoonni vaayirasichaan qabaman argamuun ifa taasifame. Caamsaa 2, 2012'tti ammo qorannoo mana mana irra adeemuun taasifamee dabalatee namoonni 29 guyyaa tokkootti vaayirasichaan qabamunsaanii mirkanaa'e. Walumaagalatti, hanga ammaatti Itoophiyaatti namoonni 250 vaayirasichaan qabamunsaanii yoo ibsamu, 105 bayyanataniiru. Akkasumas dandeettiin qorannoo samuudaa guddachuun hanga ammaatti saamudi 36,624 qorqtqmuus ibsi Ministira Fayyaa biyyattiin bahe ni mullisa.


Koronaavaayiras: Oromiyaatti wantoota tatamsa’ina Covid-19 ni hammeessuu jedhamanii sodaataman

Erga koronaavaayirasiin Itoophiyaa seenee eegalee mootummaan of eeggannoowwan dhaabbata fayyaa addunyaatiin gorfaman hojiirra oolchuu eegale. Tarkaanfiiwwan dabalataa kanneen akka walga’ii hir’isuufi iddoo amantiitti walga’uu dhiisuu fudhatamaniiru. Gorsi of eeggannoo koronaavaayirasiif kenname hedduun garuu yeroo ammaa hojiirra oolaa hin jiran. Itoophiyaa keessatti ammoo lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamanii guyyaa guyyaan dabalaa jira. Tatamsa’ina vaayirasichaa hammeessuu keessatti wantoonni yaaddoo uumaa jiran maalfaadha? Walga’iiwwan Tarkaanfiiwwan tatamsa’ina koronaavaayirasii hir’isan keessaa tokko walga’ii hir’isuu yookiin dhiisuudha. Dhaabbati Fayyaa Addunyaa(WHO) walg’iiwwan karaa bilbilaa yookiin interneetii fayyadamuun ta’uu akka qabu gorsa. Itoophiyaa kutaalee garaagaraatti garuu paartii biyya bulchu dabalatee walga’iiwwan wayita gaggeeffaman mul’atu. Paartiin biyya bulchaa jiru walga’ii waamaa jiraachuusaa namoonni akka yaaddootti kan kaasan yoo ta’u qaami komatamu kun waakkataa jira. Sochii uummataa Biyyoonni addunyaa hedduun kanneen koronaavaayirasiidhaan daran miidhamanis ta’e kanneen miidhaan salphaan isaan mudate tatamsa’ina vaayirasichaa ittisuuf tarkaanfiin isaan irratti xiyyeeffatanii hojiirra oolchan keessaa tokko sochii uummataa ugguruudha. Biyyoonni addunyaa sochii hawaasaa dirqamaan kan ugguran yoo Itoophiyaa keessatti garuu akka gorsaatti dabarsuurraan kan hafe dhorkaan sochii uummataa akka ajajaatti labsame hin jiru. Kanaafuu Itoophiyaa keessatti magaalota vaayirasichi keessatti mul’ate dabalatee sochiin uummataa akkuma duraaniitti itti fufuun akkasumas iddoo gabaattis akkuma duraatti heddummaachuun vaayirasichi daranuu nama hedduu miidhuu mala soda jedhu ni uuma. Giddu gala tuurizimii fi konferaansii akkasumas daandiiwwan gara biyyattii seenan hedduuf ulaa kan taate magaalaa Adaamaa keessatti sochiin hawaasaa akkuma duraatti itti fufee jiraachuusaas qabatamaan taajjabneerra. Siyaasa Dhiyeenya kana waa’ee yeroo filannoo biyyaalessaatiin walqabatee atakaaroon siyaasaa Itoophiyaa keessatti uumamee jira. Filannoon Itoophiyaa marsaa 6ffaan yeroonsaa daddabarfamaa kan yoona ga’e ta’us, yeroo ammaa ammoo sababa weerara koronaavaayirasiin yeroonsaa akka achi dheeratu boordiin filannoo murteesseera. Akkaataa ittiin rakkoo mudate keessaa ba’uun danda’amurratti maloota furmaataa mootummaan dhiyeesse paartii mormitootaafi rogeeyyiif garuu waan hin fudhatamne ta'eera. Walqoccolloo uumameenis ajandaan koronaavaayirasii irraa gara siyaasaatti caalaaa jira jechuun namoonni sodaasaanii ibsu. Dhaabbanni Biyyoota gamtoomanii weerara koronaavaayirasii irra aanuuf kutannoon bulchiinsaa biyyoota addunyaa murteessaa ta’uu ibsee ture. Aanga’oonni tajaajila hooggansaa kennuun uummanni akka of eeggatu godhan ajandaa siyaasaan yoo qabaman vaayirasichi qaawwa uumametti fayyadamee daran tatamsa’uu danda’a. Maaskii Golgaan fuulaafi afaanii yookiin maaskiin tatamsa’ina koronaavaayirasii ni hir’isa jechuun Dhaabbati Fayyaa Addunyaa ni gorsa. Maaskiitti sirnaan kan fayyadamuun biyyoonni hedduun bu’a qabeessa ta’uusaanii ibsaa turan. Kanneen keessaa Jarmaniin adda durummaan eeramti. Maaskii sirnaan fayyadamuun ittisa Covid-19 keessatti bu’aa kan qabu yoo ta’u garmalee yoo fayyadamnes akkasuma balaa biraa qaba jedhu Ogeeyyiin Fayyaa. Hospitaala Xiqur Anbassaatii kan hojjetan Dr Siisaay Lammaa, ‘’Jalqaba maaskii godhachuu keenyaan dura harka dhiqachuu qabna. Erga maaskii ofirraa baasnee ammoo gatuu qabna malee ol keenyee akkuma uffata kaanee guyyaa itti aanus uffannee ba’uu hin qabnu’’ jedhan. Gosi  maaskii miiccamee uffatamu akkuma jiru, kan altakkaa qofa dhimmi itti baanee gatuu qabnus jira jedhan Dr Siisaay. Itoophiyaa keessatti ogeeyyii fayyaa hospitaala keessa hojjetan dabalatee namoonni hedduun maaskii uffachuuf carraa hin arganne kan jedhan Dr Siisaay, kanneen uffatanillee sirnaan dhima itti ba’aa waan hin jirreef kunumtuu dhibecha kan hammeessuudha jedhamee sodaatama jedhan. Masjiida Bakkeewwan namoonni itti heddummaatan keessaa kan tatamsa’ina koronaavaayirasii hammeessu jedhamanii dhorkaman iddoowwan amantiitti namoonni baay’inaan akka wal hin geenyeedha. Masjiida guddicha makkaa dabalatee masjiidonni addunyaarra jiran gurguddoon sababa kanaaf cufamaniiru. Keessattuu ji’a ramadaanaa kana keessa kan muslimoonni heddumminaan walga’anii salaatan salaati taraawiih akka masjiidatti hin godhamne dhorkameera. Haata’u malee Itoophiyaa bakkeewwan garaagaraatti muslimoonni akkuma kanaan duraa masjiida deemuun jama’aadhaan salaataa jiru. Salaata taraawiihs akkuma kanaan duraatti salaataa jiraachuu muslimoonni magaalaa Shaashamannee nutti himaniiru. Kunimmoo tatamsa’ina vaayirasichaf daranuu haala mijeessa. Daangaa Naannoon Oromiyaa naannolee Itoophiyaa biroos ta’e biyyoota ollaa Itoophiyaa hedduu waliin wal daangessa. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa(WHO) deggeruu baatus biyyoonni addunyaa hedduun biyyoota vaayirasichaan miidhamanitti daangaa cufachuu akka mala ittisa vaayirasichaatti itti fayyadamaniiru. Itoophiyaan garuu murtii akkanaa hin fudhanne. Biyyoota ollaa kanneen akka Somaaliyaa, Sudaan Kibbaa, Jibuutii fi Keeniyaa waliin daangaa kan qooddattu Oromiyaan, ammallee namoonni biyyoonni kanneen irraa gara ishee seenuu hin dhiifne. Karaa Moyaaleetiin Keeniyaa, karaa Dirree Dhawaatiin ammoo Jibuutiin sodaasaanii isa guddaa ta’uu Hoogganaan Biiroo Fayyaa Oromiyaa Dr Mangistuu Abarraa kanaan dura nutti himanii turan. Biyyoota Baha Afriikaa keessaa Jibuutii fi Keeniyaan vaayirasichaan daran miidhamaa kan jiraniidha. Ta’us garuu imalaa karaa Mooyaalee fi Karaa Jibuutii gara Itoophiyaatti taasifamu cufuun yoo dadhabamellee, xiyyeeffannoo addaa kennamee hojjetamaa hin jiru. Keessattuu yeroo dhiyoo as kanneen Itoophiyaa keessatti vaayirasichaan qabaman keessaa hedduun kanneen Jibuutiirraa imalan ta’uutu himama. Kanaafuu naannoo kanatti xiyyeeffatamuu dhabuun vaayirasichi akka tatamsa’uuf haala mijeessa jedhamee sodaatama. Geejjiba Geejjibi iddoowwan namoonni itti heddummaatan akkasumas mala ittiin vaayirasichi akka hatattamaan faca’uuf haala mijeessan keessaa tokko jedhamuun akka ugguramu godhamee ture. Lakkoofsa namootaa hir’isuu, konkolaattonni kutaa tokkoo gara kutaa biraa, nannoo tokko gara naannoo biraa, akkasumas magaalaa tokkoo gara magaalaa biraa akka hin imalle dhorkamee ture. Yeroo ammaa garuu konkolaataan akkuma durii uummata heddumminaan fe’ee wayita imalu argina. Keessaahuu kanneen magaalaa irraa gara kutaalee biyyaatti imalan imaltoota hedduu fe’aa jiru, hawaasas haalli jireenyaa dirqamsiisee walitti heddummaachuun imalaa jira. Hiriira taaksii, buufata konkolaataa, akkasumas konkolaataa wal saamanii seenuun akkuma duraatti itti fufeera jechuun kanneen soda qaban ibsan hedduudha.


Koronaavaayiras: Dhaabbileen yeroo weerara kana keessa buufatan eenyufaadha'aa? Kan kasaaran hoo?

Sababa Covid-19 hojiin daldalaa ugad gad-bu'eera. Gama biraatiin ammoo teeknooloojiin carraa kanaanhedduu isaaniif taates ni jiru. Dhaabbileen sababa weerara koronaavaayirasii kanaan buufataniifi kasaaran eenyufaadhaa? Covid-19 namoonni heduu manasaanii taa'anii akka hojjataniif sababa ta'eera. Gabaan appii namoota gama viidiyoofi sagaleedhaan walitti kan fidu kanaa ol ka'eera. Fayyadamtoonni guyyaa tokkoo miiliyoona 10 irraa gara miiliyoona 200'tti guddateera. Haaluma wal fakkaatuun fayyadamtoonni maayikiroosooftii dabaleera. Erga ji'a darbeetii asitti fayyadamtoota miiliyoona 44 kan argate yoo ta'u, kunis isa dura turerraa %40 dabaleera. Sooftiweeriin walgahiilwwaniifi wal qunnamtiidhaaf gargaaruu 'Teamviewer' jedhamus bu'aa buufateera. Sochiin ugguramuusaarraa kan ka'e oonlaayinii geemii taphachuun baay'ateera. Fakkeenyaaf, durayyu jaallatamaa kan ture 'Call of Duty' namoonni miiliyoona 10'tti siqaniin ni taphatama. Xiinxaltoonni akka jedhanitti gurgurtaan 'Geemii' waggaa kana %35 guddateera. Ta'us garuu taphoonni haaraan hojjatamaa hin jiran. Dhaabbileen kunniin hojii dhaabuunsaanii waggaa itti aanutti damee kanarrti dhiibbaa guddaa uuma jedhameera. Manneen agrsiisa fiilmii (cinema) cufaa ta'uusaaniirraa kan ka'een fiilmonni marsariitiirratti daawwatamaa jiru. Kanarraa kan ka'een, Neetfiliiksii yeroo koronaavaayiras kanatti waggoota darban caalaa hordoftoota hedduu horateera. Fakkeenyaaf, Neetfiliiksiin hordoftoota haaraa miiliyoona 16 horateera. Neetfiliiksiin kan dorgomu 'Diizinii Pilaas' illee bu'aan argatu dabaleera. Hordoftoonni Ispootifaayis miiliyoona 130 gahaniiru. Manni ispoortii itti hojjatamu (Gym) cufamusaarraa kan ka'e namoonni fuulasaanii gara marsariitii naannessuuf dirqamaniiru. Marsariitiin ispoortii akka KilaasPaas baay'ee barbaadamaaru. Marsariitiin Peelootan jedhamu sochii ispoortii isaan mul'isan keessaa isa tokkodha. Sababa Covid-19 istuudiyoonsaa cufamus %60'n bu'aa buufateera. Yuu Tiiyub irratti namoonni sochiilee ispoortii mana keessatti hojjatamuu danda'an barsiisanis bu'aa buufataaru. Isaan keessaa tokko kan ta'e Joo Wiiksi hordoftoota Yuu Tiiyub irratti qabuun riikordii addunyaa cabseera. Gurgurtaa oonlaayiitiin dhaabbanni kun bu'aa guddaa buufataara. Hojjattoota dhaabbatichaaf of eeggannoo gahaa taasisuu dhabuudhaan ni qeeqama. Hamma komii hojjattootaaf of eeggannoo gahaa taasisuu dhabuusaa adda bahuuf Faransaay namoonni wanoota barbaachisoo hin taane bituurraa akka of qusatan goooteetti. Galiin hundeessaa Amaazoon Jeef Beezos biiliyoona 24 dabaleera. Dameen balalii xiyyaaraa, akkasumas gurgurtaan konkolaataa haalan gad bu'eera. UK fakkeenyaaf yoo fudhanne erga 1946 as gurgurtaan konkolaataa yeroo duraatiif gad bu'eera. Gama biraatiin tajaajila taaksii kan kennu Ubar hojjattoota kumaatamaan laakka'aman ari'eera. Qaamonni osoo hin oomishini gurgurtaa i bittaarratti hirmaatan yeroo kanatti hojii dhabaniiru. Keessumaayyu, dhaabbileen bu'aalee teeknoolojii gabaadhaaf dhiheessan sababa Covid-19 daldallisaanii hir'ateera. Marsariitiin namoonni kutaa ciisichaa dablataa qaban itti kireessan 'AirBnB' bu'aansaa gad bu'eera. Hojjattoota 1,900 hojiirraa ari'eera. Yeroo kanatti manneen nyaataafi waajjiraaleen akka duraatti hojjachaa hin jiran. Yaada manneen nyaataafi tajaajiloota biroorratti sassaabuun fayyadmtootaaf marsariitiin dhiheessu Yeelip jedhamu hojjattootasaa tokko sadaffaa dhabeera. Kireeffataafi kireessaan waajjiraalee WiiWoork jedhamus kasaaraa keessa galeera.


Koronaavaayiras: 'Rakkoon nu mudate jennee hawaasa nu malee hin qabne irraa hin dheessinu'

Itoophiyaa keessatti koronaavaayirasiin tokko jedhee kan argame Bitootessa 13, 2020 yoo ta'u, har'a ji'a lama guuteera. Ji'oota lamaan kanneen keessatti Itoophiyaan namoota 39,024 ol kan qoratteeetti. Namoota qorataman kana keessaa 261 irratti vaayirasichi yoo argamu, isaani  keessaa 5 du'anii 106 kan ta'an ammoo dandamachuu Ministeerri Fayyaa Itoophiyaa ibseera. Erga weerarri vaayirasichaa mudatee as mootummaan Itoophiyaa tarkaanfiiwwan fudhate keessaa inni ijoon ogeeyyii fayyaaf hubannoo uumee hawaasa akka hubachiisaniifi tajaajilan gochuu ture. Hojii kana keessatti adda durummaan hirmaachaa kan turan ammoo narsoota. Nutis guyyaa narsootaa Idil-addunyaa guyyaa har'aa, jechuunis Caamsaa 12, 2020 kabajamu ilaalchisuun mudannoofi muuxannoo narsoonni Itoophiyaa ji'oota lamaan weerara koronaavaayirasii kana keessa dabarsan gaafanneerra. Nursoonni nuti dubbisne akka nutti himanitti ji'oota lamaan darban keessa akkaataa kanaan dura hin baratamneen yaaddoon hojii isaan jibbisiisuufi kutannoosaanii qormaata keessa galchu isaan mudateera. Hospitaala Jenaraalaafi Kolleejjii Meedikaalaa Arsii Nageelleetti narsii kan ta'e Leencaa Tashitaa, ''hojiin keenya dhibee namaa wal'aanuu qofa osoo hin taane jiruufi jireenya hawaasaa keessa seennee baraaruu irratti ture,'' jedha. ''Qormaati hedduun nu mudatus garuu sababa dirqama ogummaa keenyaaf irratti cichinee hawaasa tajaajilleerra,'' jedha narsiin kun. Erga dhibeen kun biyya seenee rakkoo guddaan nu mudateera kan jedhan Waajjira Fayyaa Aanaa Saasiggaatti Narsii kan ta'an Siistar Guddattuu Fiqaaduu,''irruma caalaa ammoo hawaasa keenya waa'ee koronaavaayirasii hubachiisuun qorumsa guddaa ture'' jedhan. Rakkoon loojistikii fi odeeffannoo hojiirra oolchuurratti rincicuun hawaasaa ammoo daran ogummaa keenya qore jedhan. Hospitaala Waliigalaa fi Kolleejjii Meedikaalaa Adaamaatti narsii kan ta'an Siistar Worqeen gamasaaniin erga weerarri koronaavaayirasii Itoophiyaa mudatee maatii keenyallee daganneerra jedhan. Keesattuu Adaamaan magaalota vaayirasichi keessatti mul'ate keessa waan jirtuuf yeroo kamuu caalaa xiyyeeffannee hojjechaa turre jedhan. Ogeeyyii fayyaa keessaa daran dhukkubsataas ta'e hawaasatti kan dhiyaatan narsoota ta'uurraan kan ka'e yeroo baayyee dhiibbaa hawaasarraa dhufuuf saaxilamu. Inumaa ji'oota lamaan darban wayita hojii ittisa koronaavaayirasii irratti xiyyeeffatanii hojjechaa turanitti faayidaadhuma hawaasaaf jennee hawaasaan miidhamneerra jedhu narsiin kun. ''Maloota ittisa Covid-19 kanneen akka walirraa hiiquu, maaskii fuulaa uffachuu, harka akka wal hin fuunee, iddoo afooshaa fi taaziyaa akka hin deemnee fi walga'uu akka hin qabne wayita gorsinu deebisanii nuun lolu.'' kan jedhu narsiin kun,''hawaasi keenya tokkummaa keenya diiguuf dhuftani, isintu nutti fida malee koronaavaayirasiin nu bira hin jiru jedhanii ofirraa nu dhorkaa turan.'' jedhu. Hawaasa keessatti sababa nursii taanee hospitaalaa hojjennee galluuf qofa hanga qoollifatamuutti geenyeerra jedhan. Akka Siistar Guddattuun jedhanitti bakka tokko tokkotti namoonni narsoota wayituma argan waan dhukkuba baatanii itti fakkaata, kunimmoo qormaata guddaa nutti ta'eera. ''Hagas mara balaaleffannaan jiraachuu baatus garuu narsoonni dhukkubsataa waliin oolu jechuun qoollifachuun waan nu mudataa jiruudha'' jedhan. Nursoonni dubbisne hedduunsaanii hubannoon hawaasaa gadi bu'aa ta'uu, meeshaaleen of eeggannoo dhibuu fi baajati ittiin socho'an dhibuu akka yaaddoo guddaatti kaasu. ''Nuti akkaataa ogummaan kenya nu barsiiseen xiinsammuun keenya baay'ee jabaadha. Garuu wantoonni ogummaa keenya qormaata keessa galchan hedduudha. Hawaasi keenya gorsa keenya kan rincicu yoo ta'e, meeshaaleen of eeggannoo (Personal Protective Equipment(PPE) hin guutamu yoo ta'e hawaasi daran hubamuu danda'a, nutis vaayirasichaan faalamuu dandeenya sodaa jedhu qabna,'' jedha Leencaa Tashitaa. Siistar Guddattuun abdii yookiin yaaddoo gara fuulduraatti qaban wayita ibsan,''waanti hundinuu hawaasa keenya irratti hundaa'a. Yoo hawaasi keenya nu hubatee gorsa keenya hojiirra oolche vaayirasicha ni to'anna. Hawaasi gorsa keenya fudhatee hojiirra oolchaa hin deemu taanaan garuu carraan biyyoota guddatan mudate sun nuttis as adeema yaaddoo jedhu qabna.'' jedhan. Hospitaala Adaamaa irraa Siistar Worqeen akka jedhanitti magaalaan Adaamaa fi naannoo ishee namoota gosa garaagaraatu seenee ba'a waan ta'eef of eeggannoo guddaa barbaada. Garuu akkaataan hawaasi magaalattii itti jiru daran kan nama yaaddessuudha jedhan. Narsoonni gaafanne akka nutti himanitti dirqama ogummaasaaniitiif jecha haala kam keessattuu hawaasa tajaajiluuf kan kutannoo qaban ta'uudha. Narsiin Hospitaala Jenaraalaa fi Kolleejjii Meedikaalaa Nageellee Arsii Leenca Tashitaa akka jedhutti, ''hawaasa tajaajiluun dirqama ogummaa keenyaa waan ta'eef haalarratti hundoofnee kan boodatti jennu miti'' Keessattuu narsiin haakima caalaa dhukkubsataatti dhiyaatee kan hordofu waan ta'eef dirqamni kun hundi nurra jiraachuu hubannee kutannoodhaan itti deemna kan jedhan Narsii Leenca Tashitaa qaamni dhimmi ilaallatu garuu meeshaalee of eeggannoo nuuf guutuu qaba jechuun gaafataniiru. Waajjira Fayyaa Aanaa Saasiggaa irraa Siistar Guddaattuu Fiqaaduu kutannoo ogummaasaaniirratti wayita yaada kennan, ''nuti meeshaa yookiin baajajatatu nu hanqate jennee hawaasa nu malee hin qabne irraa hin dheessinu'' jedhan. Meeshaaleen walqabatee waan harkaa qabnu kanneen akka gilaavii fi maaskii qabannee irratti gaafanna malee kanatti sababeeffannee taa'uu ogummaan keenya nu hin ajaju jedhan Siistar Guddattuun. Siistar Worqeen gamasaaniin weerarri kun qindoomina waan barbaaduuf hawaasaa fi mootummaa waliin qindoofnee kutannoo caaluun hojii keenya itti fufna jedhan. Erga weerarri koronaavaayirasii addunyaa mudatee sodaa uumameen walqabatee quba walitti qabuu fi wal hubuun mudachaa tureera. Itoophiyaa keessattis lammiilee alaa fi ogeeyyii fayyaa qoollifachuu fi dhiibbaa irraan ga'uun akkaan mudataa ture. Narsoonni dubbisne haala kanaaf daran saaxilamaa turuu nutti himanii garuummoo imaanaa hawaasaa waan harkaa qabnuuf duubatti hin jenne jedhan.


Sawud Arabiyaa diinagdee sababa Covid-19 miidhame gargaaruuf ‘VAT’ si’a sadiin dabalte

Sawud Arabiyaan diinadgee sababa koronaavaayirasii miidhame akka dandamatu gochuuf kaffaltii gibiraa dabalataa (VAT) harka sadiin dabalaa jirti. Diinagdee sababa weerara Covid-19 kufe ol kaasuudhaaf kaffaltii jireenyaaf kaffalu hambisuuf akka jirus mootummaan biyyattii beeksiseera. Biyyattiin hirkatummaa gabaa boba'aarratti qabdu hir’isuudhaaf waggaa lama dura ture kan VAT hojiirra oolchite. Miidiyaan biyyaalessaa akka jedhetti, Adoolessa 1 irraa kaasee VAT’n %5 irraa %15 ol guddata; akkasumas kaffaltiin jireenyaa Waxabajjii 1 irraa kaasee ni dhaabbata. “Tarkaanfiwwan kunneen ulfaatoodha ta’us garuu diinagdee yeroo jiddu-galeessaafi dheeraadhaaf tasgabeessuuf gargaaru, akkasumas balaa hin beekamne sababa koronaavaayiras dhufuu danda’u qolachuudhaaf fayyadameeti,” jedhan ministerri faayinaasii Mahaammad al-Jadaan. Ibsi kunis erga biyyattiin ji’oota sadan bara kanaa keessatti doolara biiliyoona 9 bajatarraa hir’ateen boodadha. Galiin boba'aa tokko afraffaadhaan, doolara biiliyoona 34 ta’u gad bu’eera. Kunis galii waliigalaa %22’dhaan akka gad bu’u taasiseera. Haaluma walfakkaatuun, baankii giddu-galeessaa biyyattii jijjiirraan maallaqa biyyoota alaa Bitootessa keessa gad bu’eera. Kunis waggootan 20 keessa isa saffisaafi eega bara 2011 as isa xiqqaa ta’eera. Tarkaanfiwwan kunneenis dhiibbaa koronaavaayiras geessissuu danda’u ni xiqqeessaa fi riifoormii diinagdee Mootiin Mahaammad bin Salmaan fidhan ni jajjabeessa jedhamee eeggama. Biyyattiin bara darbe dhaabbata boba'aa ‘Aramaco’ jedhamuu keessatti hawaasni sheerii akka bitatu taasisuun doolarri biiliyoona 25.6 akka sassaabbaamu taasifteetti. Gurgurtaan sheeris karoora mootitchaa diinagdee ammayyeessuufi hirkattummaa boba'aa keessaa bahuufidha.


Koronaavaayiras: Itoophiyaan tarkaanfii ittisa covid-19 fakkeessuun walabummaa yaadaa sarbaa jirti-HRW

Mootummaan Itoophiyaa tarkaanfiiwwan weerara koronaavaayirasii ittisuuf fudhachaa jiru akka carraatti fayyadamuun mirga yaada ofii bilisaan ibsachaa daangessaa jira jechuun Dhaabbati Mirga Namoomaa(Human Rights Watch) komate. Labsii yeroo muddamaa weerara koronaavaayirasii ittiin qolachuuf labsametti dhimma bahuun mootummaan mirga gaazexeessitootaa, namoota siyaasaa, quuqamtoota mirga namoomaafi rogeeyyii miidiyaa hawaasaa akka cabsaa jiru ibseera dhaabbati kun. ‘’Erga duulli ittisa Covid-19 eegalee namoota hedduutu hidhaman’’ Dhaabbata Mirga Namoomaatti Daarektara Damee Gaanfa Afrriikaa kan ta’an Laetitia Bader ,’’waa’ee koronaavaayirasii odeeffannoon dabarsinu xiyyeeffannoo cimaan kan ilaalamu ta’ee garuu ammoo sadarkaa mirga yaada ofii ibsachuu daangessuutti tarkaanfiin yoo fudhatamu itti hin dhiifnu,’’ jedhan. Erga labsiin yeroo muddamaa labsamee namoonni akkaawontii miidiyaa hawaasummaasaaniirratti waan barreessaniif, akkasumas waan rakkoo hawaasaa dhageeffachuuf socho’aniif qofa mirgisaanii sarbamee mana hidhaatti darbaman hedduu ta’uu dubbatan Obbo Bader. Akka fakkeenyaatti gaazexeessaa TV Tigraay Yaayyawsaw Shimellis, Hoogganaa Paartii Baaladaraa Iskindir Naggaafi miseensa Waldaa Ogeyyii Seeraa Dubartootaa Itoophiyaa kan taate Eelsaabeet Kabbade golgaan seeraafi mirgisaanii irraa mulqamee mana hidhaatti darbamuunsaanii daba ta’uu dubbatan. Kana malees namoonni hedduun sababa ilaalcha siyaasaa isaanii ibsataniif qofa dararaafi hidhaan irra ga’aa jiraachuu hubadheera kan jedhe dhaabbati kun mootummaan Itoophiyaa gocha kanarraa of hin qusatu taanaan ibsa akka kennu gaafachuu ittan fufa jedheera. Labsii yeroo muddamaa namoota hidhuuf carraa ta’ee? Mootummaan Itoophiyaa erga Bitootessa 13, 2020 koronaavaayirasiin biyyasaa seenuu mirkaneessee murteewwan Dhaabbati Fayyaa Addunyaa Dabarse hawaasaaf labsee hojiirra oolchuu eegalus, Ebla 8, 2020 garuu hojii ittisa koronaavaayirasii irruma caalaa cimsuuf jedhee labsii yeroo muddamaa labsee ture. Labsiin kunis namni yoo maal balleesse maal adabama kan jedhu tarreessee lafa hin keenye jedhamuun akkaan qeeqamaa ture. Ta’us garuu gaazexeessitoota, rogeeyyii miidiyaa hawaasaa, namoota siyaasaafi quuqamtoota mirga namoomaa irratti xiyyeeffachuun qaamoleen nageenyaa namoota hiraarsaa jiraachuu ibseera dhaabbati mirga namoomaa kun. Akkaataa seera mirga namoomaa idil-addunyaatiin fayyaa hawaasaaf jecha mirga yaada ofii bilisaan ibsachuu hambisuun yoo danda’amellee mirga kana sarbuun garuu hin danda’amu. Kanaafuu wayita dhibeen tokko bifa weeraraan mudatu mirgoonni daangeffaman karaa seera qabeessa ta’ee fi yaaddoo keessa hin galleon ta’uu qaba jedha dhaabbati kun. Dhaabbati Biyyoota Gamtoomaniis biyoonni uggura sochii hawaasaa mirkaneessuuf humna fayyadaman akka of qusatan akeekkachiisee ture. Labsiiwwan yeroo muddamaa kanaan duraa maal buusan? Itoophiyaa keessatti haalonni wayita jijjiiramanii fi rakkoon wayita dhalatu labsii yeroo muddamaa labsuu fi maloota quunnamtii hawaasaa kanneen akka interneetii fi bilbilaa balleessuun kan baratameedha. Garuu tarkaanfiiwwan kunneen bu’aa hedame buusan osoo hin taane biyyattii keessatti rakkoo dabalataa dhalaa deeman. Akka gabaasa dhaabbata kanaatti labsiiwwan yeroo muddamaa kanaan duran labsamanii turan lamaan jechuunis tokko kan Onkoloolessa bara 2016 irraa hanga Hagayya bara 2017 yoo ta’u lammaffaan ammoo kan bara 2018ti. Labsiiwwan lamaanuu jalatti mootummaan mirga namootaa sarbaa waan tureef biyyi goolama siyaasaa hamaa keessa seente jedha gabaasa dhaabbata kanaa. Kan ammaas kaayyoon labsameef waan biraa ta’us garuu mirga namoomaa akkaan sarbaa jira jedha dhaabbatichi. Kanaafuu tarkaanfiin hatattamaa fi yeroo muddamaa kamiyyuu qaama walaba ta’een hordofamuu fi to’atamuu qabaata jedha Dhaabbati Mirga Namoomaa. ‘’Mootummaan Itoophiyaa dogoggora labsiiwwan yeroo muddamaa kanaa duraa keessa mudatan ammas irra deebi’uu hin qabaatu. Labsiin kun ji’oota itti aanan shananiif xiyyeeffannaa addaatiin hojiirra ooluu qaba. Fayyaa hawaasaaf wabii ta’uu qaba malee meeshaa ittiin hawaasa dararan ta’uu hin qabu’’ jedhan Obbo Bader.


Naannoo Amaaraatti manneen barnootaa cufamuun gaa'ila umurii malee heddummeesse

Naannoo Amaaraa godinaalee adda addaa keessatti sababii koronaavaayirasiitiin erga manneen barnootaa cufamanii as lakkoofsi shamarran umrii malee akka heeruman taasifamanii dabaluun ibsame. Heerumni umurii malee dabalusaatiif raga qabna kan jedhan Itti gaafatamtuu Ittaantuun Waajjiira Dhimmoota Dubartoota, Daa’immaniifi Dargaggootaa Naannoo Amaaraa Aadde Salaamaawiit Alamaayyoo, keessattuu godinaalee tokko tokko keessatti taateen kun haalaan dabaluu himu. Kanaan walqabatees duraan raga walitti qabataa kan turan adda duraan manneen barnootaafi qophiiwwan cidhaa irraa yoo ta’u amma sababii koronaavaayirasitiin manneen barnootaa waan cufamaniif, barattootiifi barsiiftonni wal hinargan. Kana malees asababii labsii yeroo muddamaatiin akka qophiin gaa’iilaa akka hinraawwatamneef waan dhorkameef raga argachuuf rakkachu himu. Kanaafuu karaa filmaata biraa kan ta’e garee ittisa koronaavaayirasii waliin ta’uun imala mana manarra deemamuun gaggeeffamuun, eeruun akka isaan gahee ittigaafatamtuu kun ni dubbatu. Haaluma eeruu isaan gaheenis godinaalee Kibba Gondariifi Baha Goojjama keessatti rakkoo cimaan jiraachu ibsaniiru. ‘‘Godina Kibba Gondar aanaalee Simaadaa, Taachi Gaayintiifi Fogaraatti herumni ijoollummaa ballinaan gaggeefamaa jiraachu raga qabna. Baha Goojamittis keessattuu Aanaalee Shabal Barantaa Dabaayii Xilaat fi Gozaaman keessatti sochii  cimaatu jira,’’ jedhan. Daarektarri mana barnootaa Sadarkaa tokkooffaa Agaaminaa kan Aanaa Dabaay Xilaatiitti argamu ta’an barsiisaa Dasaalanyi Biitawu akka jedhaniitti, shamarrani daa’imummaan heerumsiisuun duraan darbaa darbee raawwatamaa ture amma manneen barnootaa cufamusaanitiin wal qabatee haala olaanaan gaggeeffamaa jiraachu BBC’tti himan. ‘‘Duraan karaa barattootaa ragaan walitti qabuun biiroo daa’immaniifi dargaggootaa fi qaamoolee dhimmisaa ilaallatu waliin ta’uun gaa’ilichi akka adda citu taasifama ture. Amma garuu raga argachu waan hindandeenyeefu, heruumni umurii malee raawwatamaa jira. Duraan ijoolleefi baratoota nuun gaha ture amma raga hinargannu,’’ jedhu barsisaa Dasaalanyi. Akkasumas Aanaa DanaaYitti gaa’illi daa’immanii yeroo gara yerootti cimaa dhufeera kan jedha ittigaafatamtuun Waajira dhimmi daa’immaniifi dargaaggoota aanichaa Aaddee Natsaanati Zalaqa, dalabuu dhimmi kanaatiif rakkoon ‘qaawwa hubannoo’ hawaasicha keessa jiruudha jedhu. Sababiin biraa manneen barnootaa cufamusaanitiin walqabate raga dhabamu himu. Keessattuu Aanaa Dabaayi Xilaatti ‘naannawwa Dagaamaa jedhamuutti rakkinni shamarran umurii malee heerumsiisuu kan akka caalu himu. Naannichatti heruma shamarranii umurii malee hambisuuf waggoota sadii l hojjatamusaa kan himan Aaddee Salaamaawiiti gama isaanitiin, bara 2019 qofaatti gaa’illiwwan umurii malee 5,800 ol haqamaniiru jedhan. Humni Baha Gojjaam keessatti bobba’ees godinichatti cidhi 1,280 qophaa’u beeksiseera. Kanneen keessaayis ‘541 kan ta’an kan gaahiila umurii malee jedhamu’ ta’u barameera. Isaan karoorafaman kanneen akka adda citaniif yaaliin taasifamu himanii, namoota 46 irrattis tarkaanfiin seeraa fudhatameera jedhan. ‘‘Aanaa Dabaayi Xilaatti gaa’illi 255 gadi hintaane raawwatamuuf ture. 221 kan ta’an adda yoo kutaman, 34 irratti ammo tarkaanfiin fudhatameera. Godinaalee biraarras rakkinni walfakkaatu jiraachuu baruuf xinxala taasifneerra. Baayyinnaan rakkinichi kan mullatu garuu Kibba Gondariifi Baha Gojjaam keessatti,’’ jedhan. Gaa’illi kunis xin-sammuufi adeemsa baruu barsiisuu irratti dhiibbaa kan taasisu ta’u kan dubbatan Barsiisaa dasaalanyi ‘‘Sammuu daa’imman irratti dhiibbaa qabaata. Akkasumas gama adeemsa baruu barsiisuutiin haala itti fufiinsa gaa’ilasaaniin walqabatee, hirrachu akkoofsa barattootaafi hirmaannaa barattootaa irratti dhiibbaa qaba, jechuun himu. Sababii koronaavaayirasitiin manneen barnootaa cufamusaaniifi namoonni akka walitti hinqabamne dhorkamuun, gaa’ila umurii malee kana to’achuuf danqaa uumeera jedhu. Falli jiruu hubannoo hawaasaa cimsu akka ta’e kan himan Aaddee Natsaanatti, carraawwan argaman hundatti fayyadamuuf yaadu himu. Aaddee Salaamaawiitti gama isaanitiin ‘‘Jalqaba maatiin sirrii akka hintaane hubachiisuun sirreessuudha. Isa bira dabarraan garuu tarkaanfii seerraatu fudhatama. Addabbiin seeraan kaa’ame jira, waggaa 3-25 gaha. Ammas qaamoolee haqaa waliin tarkaanfiin fudhatamaa jira,’’ jedhan.


Koronaavaayiras: Akka itti US Covid-19 dura dhaabbachaa jirtu ‘qindoomina hin qabu'- Obaamaa

Pirezedaantiin duraanii US Baaraak Obaamaa, dhaaltuu isaanii Daanaald Tiraampiin hojii weerara koronaavaayirasii ittisuuf taasisan cimsanii qeeqan. Bilbilaan dhuunfaatti akka dubbatanitti, akka itti US balaa weerara kanaa dhura dhaabbatte "guutummaatti kan qindoomina hin qabnedha," jedhan. Baraak Obaamaa dorgommii pirezedaantummaa filanno Sadaasa dhufu gaggeeffamu keessatti itti aanaa isaanii duraanii Joo Baayideniin deggaruu keessatti gahee guddaa bahachuu akka fedhan CNNtti dubbatanidha. Waayiti Hawuus jecha Obaamaa kanaatiif deebii wayita kennanitti ammoo Doonaald Tiraamp tarkaanfii ''kan yaadamuun ol ta'e' fudhachuun ''lubbuu lammiilee Ameerikaa baraaree jira,'' jedhan. Obaamaan akka jedhaniitti garuu adeemsi irra caalaan haala itti mootummaan koronaavaayirasii ittisaa jiruu dadhabaadha. Adeemsi mootummaa balaa biyya mudate ittisuurra ani bu'aa attamiin adeemsa kana keessaa argadha kan jedhu irratti akka xiyyeeffate himan. Kana malees, Obaamaan himannaa yakkaa Gorsaa Nageenya Biyyaalessa duraanii Mikaa'eel Filiin irratti banamee ture dhiisuuf taasifame baayyee balaaleeffataniiru. Hanga ammaattis namoonni 77,000 ol Ameerikaa keessatti Covid-19n kan du'an yoo ta'u, kanneen miliyoon 1.2 ta'an ammoo vaayirasichaan qabammunsaanii mirkanaa'eera. Lakkoofsi kunis kan biyyoota addunyaa  kamiinuu ni caalaadha. Bulchiinsooti hedduun baatii Bitootteessaa keessa uggura kan labsan ta'ulleen garuu amma garuu namoonni gara hojiitti akka deebii'aniif uggura kaasaa jiru. Haata'u malee, qondaaltoonni fayyaa haalli kun vaayirasichii caalaa akka babalatu taasisa jechuun akeekkachiisaa jiru. Ejjannoon Tiraamp ittisa weerara kanaarratti qaban kan wal fakkaatu miti. Baatii Guraandhalaa keessaa balaa akka waan hinjirreetti dubbataa turan. Booda garuu wallakkeessaa Bitooteessaa keessa cimina balaa dhukkubbichaa amanan. Baatii Eblaa keessa ammoo keemikaala jarmiin ittiin qulqulleeffamu warraannachuun koronaa ittisuu danda'a jedhanii ture. Yaada isaa kanas beektoonni battalumatti deebii kennuun kufiisanii ture. Torban darbee ammoo koree addaa (task foorsii) ittisa koronaavaayirasii mootummaa isaa diiguuakka danda'u beeksiisanii ture. Booda keessa ammoo ittiifuufa garuu caalaa dinagdee deebiisanii banuurratti xiyyeeffata jedhan.


Koronaavaayiras: Uggurri dubartoota saalqunnamtiin bulanirratti dhiibbaa fide

Dubartiin lammii Naayijeeriyaa uggurri sodaa weerara koroonaavaayirasiif jecha darbe akkamitti jireenya ishee akka miidhe BBCtti himte. Dubartiin kun naannoo Kano jedhamtu irra caalaan hawwaasni Musiliimaa jiraatan keessa jiraatti. Naannoon kun ammoo erga uggura kana jalatti kuftee torban 4ffaa isheeti. Namni kamiif iyyuu guyyaa Wiixataa fi Kamisaa irraa kan hafe manaa bahuun hin eyyamamu. Inniyyuu gara barfataa sa'a 4:00-100:00tti qofaadha. Yeroo sooma Ramadaanaa keessa tahus kadhannaafis tahe waliin sooma hiikuuf walitti qabamuun hin danda'amu. Maqaa ishee isa dhugaa tahuu baatus Ayishaa jechuun kan himatte dubartiin kun sababa uggura kanaan rakkoo jireenyaa keessa akka galte himte. Ayishaan akka jettutti jireenya isheef galii kan ittiin argattu hojii salqunnamtii itti fufuun barbaada garuu uggurri kun na dhorke jette. Naannoo kana jiraattotni hundi Musilimota waan tahaniif sa'a booda namni hundi maatii waliin tahu. Halkan ammoo sooma hiikuuf deemu. Kanaaf waan galii irraa argattu saal-qunnamtii hojjechuun hin danda'amu jette. Maamilootni koo baay'een namoota gaa'ila qaban waan taheef sababa uggura kanaan manaa bahuun isaanitti ulfaata jette. Seerri Musiliimaa Shaariyaa jedhamu erga bara 2000 eegalee mootummaa naannoo Kanoo fi kaan keessattis hojiirra oolera. Akka seera kanaatti ammoo hojiin saal-qunnamtii maallaqa argachuuf taasifamu, dhugaatiin alkooliifi tirgaa ykn qumaarri hin eeyyamamu. Dubartoota hojii saalqunnamtii irratti bobba'aniif gargaarsi addatti hin jiru. Deeggarsi nuyi qabnu waldaa dubartoota saal-qunnamtiin bulanii irra qofa jette. Waldaa kana jalatti akka qusataa turanis dubbatti. Amma maallaqichi maallaqa qabu rabsee waan fixeef rakkoo keessa jirra jetti. Kanaan walii keenya gargaaruu qofadha jette. Mootummaarra osoo gargaarsa argannee nutti tola. Garuu mootummaan hojii akkasii irrarttiyyuu bobbaanee akka jirru beekuu hin barbaadu. Anis amma baajatan qabu hundaa fixeera. Carraa biraa ilaalees homaa hojjechuu hin dandeenye jetti Ayishaan. Baasii koo kanan kaffalachaa jiru maamiloota koo anaaf dhimman tokko tokko irraa galiin argadhuunidha. Maallaqa xiqqoofi nyaata na deeggarinis obbolaakoo kaan waliin waan fayyadamnuuf nu hin gahu jetti. Uggurru kun hammamiif akka turu hin beeku. Garuu mootummaan waa nu gargaaruuf yaaluu dhabuu isaan gaddeera jette dubartiin lammii Naayijeeriyaa kun. Uummatni fageenya isaa eegee kan socho'u yoo tahe uggura torbanoota shaniif darbe kana salphisuu akka danda'u bulchiinsi magaalaa Leegosiifi Abujaa ibsaniiru.


Koronaavaayirasii: Maanguddoo kireeffattoota 22f kiraa manaa ji'a tokkoo bilisa godhan

Maanguddoo naannoo Tigraay namoota mana isaanii kireeffatan 22'f kiraa manaa ji'a tokkoo bilisa godhan.


Koronaavaayiras: naannoo keessaniitti fageenya eeggachuuf maal fakkaata?

Magaala Adaamaa namni waggaa tokko dura dhufee beeku tibba kana osoo deebi'ee dhufee sochii uummataa irratti jijjiirama jiru hubachuuf guddaa isa/ishee rakkisa. Fageenya eeggachuufi yaaddoon Covid-19 naannoo keessaniitti maal fakkaata? Kan magaalaa Adaamaa kana fakkaata.


Koronaavaayiras: Baqattoonn maatiisaaniif maallaqa erguuf rakkataa jiru

Maatiiwwan miiliyoona hedduu ta'an guutuu addunyaarraa maallaqa biyya alaatii isaaniif ergamuun jireenyaasaanii gaggeefataa jiru. Haa ta'u malee sababbii weerarri koronaavaayirasitiin baqattoonni hojjatanii maallaqasaanii akka hin ergineefi danqaa ta’eera. Ismiitaa Giriish kibba-lixa Indiyaa Keerelaa mucaashee waliin jiraatti. Abbaan warraashee UAE, Dubaayi jiraata. Osoo sababa Covid-19 kanaan hojii hin dhabiin dura injineera ta’ee hojjataa ture. “Ji’a darbee kaase manuma keessa jira,” jette Ismiitaan. “Hojii haaraan hojjatuu hin dandeenye, baankiidhaas maallaqa baasuu hin dandeenye. Sababa kiraa manaa keenya kaffaluu qabuuf baay’ee ulfaataadha.” Ismiitaan abukaatoo taatuus ogummaadhaan maallaqa abbaan warraashee ji’a ji’aan erguun jiraatu. Ammatti garuu ilmashee ootizimii qabu kunuunsuuf mana turuu qabdi. “Sodaa keessa jirra. Baay’ee ulfaataadha,” jette. Akka gabaasa UN’tti namoonni miiliyoona 800 ta’an maallaqa firoottansaaniirraa ergamuun gargaaramu. Hammi maallaqa biyyoota guddatanii gara guddataa jiranitti ergamu waggootan kudhan darban keessati haalan dabaleera. Kunis bara 2019 doolara biiliyoona 554 ta’uun gargaarsa alaa si’a sadiin caaleera. Wirtuu Guddina Addunyaa Waashingtan irraa Maayikil Kileemenis akka jedhu maallaqni maatiidhaaf ergamu akka kan gargaarsaa san osoo hin taanee kallattiidhaan harka maatii harka qalleeyyii gaha jedhan. Innis maallqani maatiidhaaf ergamu kun barbaachisaadha akkasumas hiyyummaa hir’isuuf gahee guddaa qaba. Namoonni maallaqa ergamu saniin hojii akka invastimantii, qulqullinna, barnootaa fi fayyaa keessatti akka isaani “gammachiisuuf, fayyaa qabataanii fi diinagdeedhaan bu’aa akka buusaniif” isaan gargaara jedhu Obbo Kileemenis. Bara kana maatiin hedduu invastimentii akkanaarratti hin hirmaatan. Baankii Addunyaa maallaqni alaa ergamu kun sababa Covid-19 %20, bara 2020’tti doolaraa biiliyoona 445 ta’uun hir’achuu danda’a jedha. Hir’achuun kun “seenaa keessatti mul’atee hin beeku” jedhan ogeessi diinagdee Baankii Addunyaa Diilip Raata. Isaanis kufaatii faayinaansii addunyaa bara 2008 %5 fi kan isarraa xiqqaa bara 2016 akka ture Baankichi hubatee ture jedhu. Artuur Beeree Laayibeeriyaa Moonrooviyaa jiraata. Eega Bitooteessa 27 as baankiidhan maallaqa baafachuu hin dandeenye. “Yeroodhaan yoo achi hin geenyee akka baatu si gaafatu. Baankiiyyuu osoo seentee daftee tajaajila hin argattu. Ganama sa’aatii 4’tti yoo baankii osoo maallaqa kee hin argatini sa’aatiin 8 ykn 9 ta’a.” “Maatii manatti si eegan qabda, obboleewwan gara m/barnootaa hin deeman akkasumas gargaarsa kee barbaadu. Namoonni yoo beela’an miseensonni maatii ni beela’u, ala bahuuf yeroo yaalan dhukkubaan qabamuu malu. Inni immoo balaa haala keessa jirruuti.” Chaandiraa Ceeka UK keessatti maatiisaatiif maallaqa erguuf rakkataa jira. Gorsaan IT kun waggoota 18’f UK kan jiraate yoo ta’u yeroo hedduu maallaqa gara Indiyaa erga. “Tajaajilli dijitaalaan maallaqa erguu ni jira. Jijjiirraa maallaqa gatii hir’isanii hojjatan jiru. Tajaajila gaarii nuu kennuu yaalu. Amma garuu sababa Covid-19 oonlaayinii fayyadamuudhaaf dirqameera.” Obbo Kimeemenis akka jedhanitti dhiibbaan koronaavaayiras biyyoota guddataa jiran keessatti waggoota hedduuf turuu danda’a. Isaanis qorannoo 1980’tti taasifameen weerarri infuluuweenzaa bara 1918 keessa dhiibbaa US irra geessise ammallee mudatuu danda’a jedhu. Daa’imman yeroo weerara sanii hin dhalanne carraa barnootaa gad aanaa, qaama hir’uu, galii gad aanaa fi haalli diinagdee fi hawaasummaasnii gad aanaa ture. Haaluma wal fakkaatuun ijoolleen ammaa jiranii fi kan hin dhalanne kan maallaqni maatiisaanii ergan gad bu’u “du’uudhaaf carraa guddaa qabu, hanqinni nyaata madaalawaasaanii mudachuu danda’a, galii maatiif galchuuf jecha mana barnootaarraa hafuu. Isaan kunneen waan qorannoo fuulduraa irra gahuudha. Kunis ragaa waggoota 50-70 kana boodaati,” jedhu. Ismiitaa fi abbaa warraashee waggoota 15 walirraa fagaatanii jiraachaa turanis giddu gidduudhaan wal argu turan. Isheenis bara itti aanuu hojii jalqabuuf abdii qabdi akkasumas abbaan warraashee akka manatti galuufi. “Sababa maallaqaatiif jecha inni achi jiraa ani as jira. Maallaqni waan hunda. Isa malee waan tokko hojjachuu hin dandeettu. Koronaavaayiras abdii keenya hunda jijjiireera.”


Koronaavaayiras: UN biyyootii hiyyeeyyiif maaliif doolaara biiliyoona 4.7 gaafate?

Dhaabbatni Biyyoota Gamtoomanii (UN) biyyoota hiyyeeyyii keessatti dhiibbaa koroonaavaayirasiin geessisuuf maallaqa doolaara biiliyoona 4.7 na barbaachisa jedhe. Ji'a Guraandhalaa darbes dhaabbatichi akkasuma biyyootnifi dhaabbileen gargaarsaa maallaqa biiliyoona 2 akka gumaachan gaafatee walakkaa isaa argateera. Barreessaa itti aanaan dhimmoota hawaasummaa Maark Lowkook dhiibbaa hamaan Koroonaavaayiras biyyoota hiyyeeyyiirratti hammaataa jedhan. ''Amma tarkaanfii hin fudhannu yoo ta'e hiyyummaa, beelaafii walitti bu'iinsa guddaatu arguuf qophoofnaa. Hoggeen dhufaa akka jiru ni mula'ata, ejjennoo addaa fudhachuu qabnaa'' jedhan. Dhaabbatichi biyyootni rakkoo isaan mudate keessa bahuuf carraaqaa jiran illee $900m gumaachaniiru jedheera. Haata'uuti kana caala deeggarsa guddaatubarbaachisaa jedhameera. Biyyoota dadhaboo hedduu keessatti Vaayirasichi ji'oota jahan dhufan keessatti illee fiixee hin gaha jedhamee waan hin tilmaamamneef deeggarsi barbaadamu guddaadha jedheera dhaabbatichi. Biyyootii hiyeeyyi 50 duraan gargarsaa bardaaduu jedhamanittis biyyooti sagal haaraa dabalaniiru. Kunneenis, Beenin, Jibuutii, Libeeriyaa, Mozaanbiik, Pakistaan, Filippiins, Seraaliyoon, Toogoofi Zimbaabweedha. UN biyyootii hiyyeeyyiif maaliif mallaqa dabalataa barbaade? Biyyootii hiyyeeyyii kana keessatti dhibbaa koroonaavaayirasiin uumu to'achuufi beela dhufuu danda’un hambisuun  miiliyoonota baraaruuf maallaqa kana akka barbaadu hima Garuu biyyooyiin hiyyeeyyi maaliif weerara vaayirasii kanaan caalatti midhamuu? Gatii meeshaalee biyyootiin hedduu wantoota gara biyya biraatti erganiin galii uumuu, fakkeenyaaf, gatiin boba’aa hir’isuun isaa dhibbaa guddaa fida. Invastimantii hiri’isuun ammoo biyyootiin guddataniif investarootii idil-addunyaa yeroo maallaqaa basuu dhiisuu; kun ammoo gara fuladuratti invastimantii hir’isa. Liqii biyyaa biroo ammoo, biyyootiin hiyyeeyyii hedduu biyyoota soreeyyi irraa maallaqa doolaaraafi yuurootiin liqeeffataniiru. Kanaaf, gatiin jijjiraa maallaqaa yoo bu’e, liqii kana deebisuun caalaatti ulfaataa ta’a.


Koronaavaayiras: Keeniyaatti lolaan namoota 200 galaafate

Ji’a darbe keessa Keeniyaatti roobni cimaa erga eegalee booda lolaafi sigiga lafaan lubbuun namoota 200 darbeera. Sababiima rooba kanaan namootni 100,000 ta’an ammoo qe’ee isaaniirra buqqa’aniiru. Ibsi pireezdaantii akka jedhutti, midhaan lafa heektara kumaatama hedduutti tilmaamamu lolaa kanaan midhaan manca'eera. Roobni cimaan kun turban hedduuf walitti fufinsaan roobaa kan tureefi ammallee itti fufee kan roobu ta'uu raagamaa jira. Sodaan hidhaa gurguddoon lama cabuu danda’u jedhus jira. Namootni hidhaa kunneen gaditti jiratan mana isaani gadhiisani bakka ol ka'aa ta'e akka barbaaddataniif itti himameera. Mootummaan Keeniyaa carraaqqii dhibee koronaavayirasii lubbuu namoota 26 galaafate ittisuuf taasifamaa jiru kana hammeessuu mala jedheera. Balaan lolaa tibba kana Afrikaa Bahaatti mul'achaa jiru kun namoota hedduu buqqaasuun, qabeenya hedduus mancaaseera. Kiiloomeetira hedduu fagaatee biyya Awustiraaliyaatti ammoo ho'a gara malee uumameen balaan ibiddaa namoota, lubbu qabeeyyii bosonaafi qabeenya namaafi uumamaarraan hubaatii cimaa geessiseera. garba Indiyaa gamanatti balaa lolaa, garba Indiyaa gamatti ammoo balaa ibiddaadha. Akka qorattoonni jijjiirama naannoo jedhanitti lolaa hamaas ta'e ho'i gara malee toa'nnoo dhala namaan ol ta'an uumamaa jiran kunneen sababii jijjiiramni haala qilleensaa daran hammaachaa deemuutiin.


Afriikaatti bara kana namoonni 190,000 sababa Covid-19 du’uu danda’u jedhe WHO

Tarkaanfiwwan fudhataman yoo bu'aa hin buusne ta'ee koronaavaayirasii Afriikaa keessatti namoota 190,000 ta'an ajjeesuu danda'a jedhe Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO). Lakkoofsi kunis meeshaalee fayyaa ardicha keessatti argaman irratti dhiibbaa uumuu danda'a jedha qorannoo haaraa dhaabbatichi taasise tokko. Afriikaatti Daayirektarri WHO Matshiidoo Moo'eeti akka jedhanitti, vaayirasichi Afriikaa keessatti suuta suutaan tatamsa'aa jiraatus weerarichi yeroo dheeraadhaaf akka turu taasisuu danda'a jedhan. "Koronaavaayiras akka biyyoota Afriikaan alatti jiran keessatti saffisaan tamsa'aaru sanitti Afriikatti tamsa'uu dhabuu danda'a garuu biyyoota Afriikaa yeroo kanatti lakkoofsa guddaa qaban keessatti yeroo dheeraa turuu danda'a," jedhan Dr Moo'eeti. Dhaabbichi biyyoonni Afriikaa sirna fayyaasaanii akka jabeessan dhaameera. "Mootummootaan tarkaanfiiwwan jajjaboon yoo hin fudhatamnee Covid-19 waggoota dhufan hedduuf jireenya keenya jijjiiru danda'a.'' Kanaafuu ''Qoranoo taasisuun adda baasuu fi yaaluun nurraa eeggama," jedhan Dr Moo'eeti. Hanga Ammaatti Afrikaa keessatti kanneen Covid-19'n qabaman 54,083 yoo ta'an, kan dandamatan 18,400 oli. Guutuu Afrikaatti hanga amaatti kan lubbuu dhaban ammoo 2,073.


Covid-19 daqiiqaa tokkotti - yoo maaskii godhatan, walirraa hiiquun dirqamaa?

Covid-19n akka hinqabamneef maaskii godhachuufi wal irraa faggaachuun murteessaadha jedhaman wantoota gorfaman keessaayi. Mee viidiyoo kan dowwadhaa.


'Ululleenkoo ijoollummaatti bare yeroo weeraraa kanatti miiltoo naaf taate'

Ogummaan Ijoollummaatti bartan jireenya keessatti yeroo tokko nufayyada jettanii yaaddanii beektuu? Shawaa kaabaa Kuyyuutti dhalatanii kan guddataniifi amma Ameerikaa naannoo Washington DC kan jiraatan Obbo Daanyaachoo Baayyuu, dandeettiin Ulullee afuufuu Ijoollummaatti bare yeroo rakkoo kanatti nafayyade jedhu.


Koronaavaayiras: Pirezidaanti Isaayaas marii guyyoota lamaaf gara Itoophiyaatti qajeelan

Tibba kana argaan isaanii dhabamee kan ture Pirezedaantiin Ertitaa Isaayyaas Af-warqii Ministirra Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimed waliin kora guyyaa lamaa gaggeeffachuuf gara Itoophiyaatti imaluu isaanii Ministirri Odeeffannoo Ertiraa Yamaana Gabramasqal fuula tiwiitera isaaniirratii beeksisan. Pirezedaanti Isaayaas marii guyyaa lamaa taasisuuf jedhame kanaaf ganama kana gara Finfinneetti imalu Ministirri Odeeffannoo biyyatti kan beeksiise. Obbo Yemaana Gabra Masqal karaa fuula tiwitara isaaniitiin akka himaniitti, dureewwan lamaan kun turtii guyyoota lamaa keessatti mata dureewwan garaa garaa irratti marii ni taasisu. Akka Obbo Yemaanan himaniitti, waa'een walitti dhufeenya biyyoota lamaanii dhimma ijoo irratti mari'atan keessaa tokkodha. Kana malees Isaayaasiifi Abiy kora guyyoota lamaaf gaggeessan Kanaan waa'ee mata dure addunyaa ta'e haala Covid-19 fi weerara awwaanisaa naannicha mudataa jiru irrattis attamiin ittisuun akka danda'amurratti marii ni taasisu jedheera. Jilli Pirezidaanti Isaayaas waliin gara Itoophiyaatti imale kunis kan Ministira Dhimma Alaa Eritraa Obbo Osmaan Saaleh fi Gorsaa Pirezidaantii Yemaana Gabra'aab hamate ta'uus ibi kun dabalee himeera. Haata'u malee, torbanoota darba keessaa Obbo Isaayaas dhukkubsachuufi wallaansaaf biyyaa ala jiraachu ilaalchisee oduun hinmirkannoof bal'inaan midiyaalee hawwasaarratti qoodamaa turuun ni yaadatama. Itoophiyaafi Eritiraan waliin galtee nageenyaa erga walii mallatteessuun waldhabdee biyyoota lamaan jidduu waaggoota 20 oliif tore erga salphisanii amma waggoonni lama lakkaa'ameera. Yeroo kana keessattis dureewwan biyyota lamaanii yeroo garaa garaatti gara biyyota kanneenniitti imaluun haala walitti dhufeenyi biyyoota lamaan itti cimurratti marii taasissa turunsaanii ni yaadatama.


Koronaavaayiras: Imaltoonni daandii qilleensaa maaskii godhachuu qabdu jedhaman

Daandiiwwan qilleensaa gurguddoon muraasni tatamsa’ina COVID-19 ittisuudhaaf imaltoonni maaskii akka godhataniif gaafataa jiru. Daandiiwwan qilleensaa Ameerikaa hedduun torbee kana keessa imaltootaafi hojjattoota tarkaanfiwwan haaraa fayyaafi nageenya mirkaneessan fudhataa jiru. Daandiiwwan qilleensaa guutuu addunyaarra jiran biroos imala jalqabuuf maaskii godhachuu dirqama taasisaa jiru. Yeroo balaliin idil-addunyaa %90 haqamee jiru kanatti daandiiwwan qilleensaa ji’a kanarraa jalqabee balalii jalqabuuf abdii qabu. Har’a irraa eegalee daandii xiyyaa US Delta imaltoonni maaskiifi wantoota fuula dhoksan biroo yeroo buufata xiyyaara keesssa seenan irraa jalqabee hama balaliin xumuramutti godhachuu qabu jedheera. Daandii Xiyyaa Ameerikaafi Yuunaayitidis gamasaaniitin hojjettootasaaniifi imaltoonni maaskii akka godhataniif waamicha dhiheessuuf jedhaniiru. Daandiileen xiyyaara kunneenis kun balalii itti fufuusisuuf tarkaanfii yeroo murtaa’eeti jedhaniiru. “Yeroo imaltoonni nu waliin balali’an nageenyummaa akka itti dhagahamuuf,” jedhan dubbi himaan Daandii Qilleensaa Ameerikaa Kaart Isteesh. “Tarkaanfiwwan kanneen hojiirra oolchuuf saffisaan hojjachaa jira, akkasumas imala maamiltootaafi hojjettoota keenyaa fooyyeessuu itti fufna.” “Imaltoota hundaaf fuula dhoksuun dirqama. Imaltootaaf maaskii bilisaan ni kennina,” jedhan Maadii Kiing, dubbi himtuun Daandii Qilleensaa Yuunaayitid. Daandii qilleensaa hundi imaltoonni maaskii akka godhatan taasisaa hin jiran. Qantaas akka jedhetti, “Awustiraaliyaa keessatti maaskii godhachuuf dirqamni hin jiru. Mootummaanis ta’ee daandii xiyyaaraatiin murteen darbe hin jiru.” Daandiin xiyyaara Awustiraaliyaa marsariitiisaarratti akkas jedheera: “Daandii xiyyaararratti carraan koronaavaayirasiidhaan qabamuun xiqqaadha jedhamus, balaliirratti walirraa fagaachuun hojiirra ni oolfama.” Yeroo kanatti dhaamsa qondaala fayyaa Awustiraaliyaa hordofaa jirra. Tatamsa’ina koronaavaayirasii ittisuuf daandii qilleensaa adda addaa murteewwan garagaraa fudhataa jiru. Murteen kun kan yeroo gabaabaa yookiin dheeraa ta’uunsaa wanti beekame hin jiru. Baayyina imaltootaa cinaatti balalii duraa farra vaayirasii biifuun tarkaqanfiiwwan biroo fudhatmanidha. Imaltoonnis wal tuttuqqaa hir’isuudhaaf yoo danda’ame nyaataafi dhugaatii mataasaanii akka harkatti qabatan gorfamaa jiru.


Koronaavaayiras: Namoota gosa torba yaadaafi odeeffannoo dogogoraa Covid -19 irratti dabarsan

Yaadonni walxaxoon, odeeffannoon dogoggoraafi hamiiwwan waa’ee koronaavaayirasii miidiyaa hawaasummaa dhuunfataniiru. Garuu hamiiwwan kunneen eenyuutu eegala? Eenyut ammoo facaasa? Kanneen armaan gadii gosa namootaa torba kanneen odeeffannoo dogoggoraafi hamii waa’ee koronaavaayirasii miidiyaa hawaasummaarratti gadi dhiisaniifi facaasaniidha. Namoota qoosaa hojjetan(joker) Yeroo baay’ee yaada namoonni qoosaaf jedhanii miidiyaa hawaasummaarratti gadi dhiisan namoonni biroon dhugaatti fudhachuun deebisanii maxxansu. Fakkeenyaaf UK keessatti namni miidiyaa hawaasummaarratti qoosaa hojjechuudhaan beekamu tokko ‘’mootummaan yeroo namni akka mana turu gorfametti nama irra deddeebiin bakkeetti argame adabeera’’ kan jedhurratti qoosee ture. Namni kun namoonni akka manaa hin bane ittiin barsiisuuf ture kan qoosaa kana maxxanse, miidiyaa hawaasummaarratti ergaa kana namoonni akka qooddatanis dhaamee ture. Yaadi kun namoota qoosaa ta’uusaa hin hubanne biratti yaaddoo guddaa uumeera. Namoonni socho’uufillee daran akka rifatan godheera. Goyyoomsitoota(scammers) Namoonni hedduun odeeffannoo sobaatiin namoota gowwoonsuu akka madda maallaqaatti fayyadaman jiru. Namoonni kunneen akka waan mootummaan murtee dabarsee yookiin tarkaanfii wayii fudhateetti fakkeessanii hawaasa goyyoomsu. Fakkeenyaaf akka qorannoo  dhaabbati tola ooltotaa ‘’fact-checking charity Full Fact’’ Bitootessa darbe qorannoo gaggeessetti goyyoomsitoonni akka waan mootummaan maallaqa rakkoo koronaavaayirasiin fide jalaa nama dandamachiisu ramaduuf murteesseetti fakkeessuun ragaa baankii namootaa gaafachaa turan. Guyyoomsitoonni kunneen barreeffama kana ergaa karaa keessatiin erga namootaan ga’anii booda feesbuukiirratti maxxansanii turan, namoonni hedduunis dhugaa se’anii qoodaa turan. Namoota siyaasaa Odeeffannoon nama dogoggorsu miidiyaa hawaasaa qofarraa miti kan dhufu. Aanga’oonni siyaasaas kana keessatti ga’ee guddaa qabu. Fakkeenyaaf torbe pirezidaanti Doonaald Tiraamp ifa aduu yookiin ammoo waan halluu addeessu nama hakkamuun koronaavaayirasii irraa nama dandamachiisuu danda’aa? Jedhanii kan gaafatanii turan waa’ee dhibee kanaa akkaataa addunyaan itti yaaddurraa karaa maqseera. Namni kun garuu boodarra yaadi kennan sun qoosaaf ta’uu ibsan. Garuu akkas jechuunsaanii uummata waan isaan jedhan hordofuurraa boodatti hin deebisne. Tiraamp qofa miti, dubbi himaan ministeera dhimma alaa Chaayinaas yaada covid 19 US irraa karaa humna waraanaa isaanii Wuhaan seene jedhu gabbisaa deeman, waa’ee argama koronaavaayirasii fi tatamsa’uusaarratti yaadi walxaxaan TV Raashiyaa irratti bal’inaan mari’atamaa ture. Kunneen hunduu hawaasa keessatti yaadota burjaajii uumaa turaniidha. Tiyoorii Shira xaxxootaa(conspiracy theorists) Odeeffannoo dhugaarraa fagaatanii fi hin mudanne akka waan ta’aniitti qindeessuun tiyoorii shiraaf karaa saaqu. Fakkeenyaaf odeeffannoon namni UK keessatti yeroo jalqabaaf talaallii farra covid 19 fudhatte duuteetti jedhu miidiyaa hawaasummaarratti baay’inaan qoodamee ture. Garuu sobadha, uumameeti kan himame. Gaazexeessaan BBC Fergus Walsh jedhamu nama talaallii fudhatte kana waliin akka toora skype’n walargee dubbate tuwiitara isaarratti barreesseera. Inumaa dubartiin talaallii yaalii fudhatte sun wayyooftee akka jirtu itti himuu dubbata. Keessa beektota(insiders) Yeroo tokko tokko odeeffannoon maddeen amanamoo kanneen akka doktaroota, pirofeesaroota yookiin hojjettoota hospitaalaa irraa dhufuu mala. Garuu ragaa qabatamaa fi dhugaa ta’e dhabuu danda’a. Firoota(relatives) Wayita odeeffannoon, akeekkachiisi yookiin of eeggannoon waa’ee koronaavaayirasii labsamu dhugummaa fi soba ta’uusaa osoo adda hin baafatin maatii fi firoota keenyaaf qoodna. Sababni isaas maatiin keenya akka of eeggannoo godhaniif, garuu osoo hin beekne odeeffannoo dogoggoraa dabarsuu dandeenya. Namoota bebbeekamoo(Celebrities) Namoonni bebbeekamoonis iddoo hawaasa keessatti qaban akka carraatti fayyadamuun odeeffannoo dogoggoraa miidiyaarratti dabarsuu malu. Namoonni kunneen hordoftoota hedduu kanneen qaban waan ta’aniif odeeffannoon isaan dabarsan hatattamaan namoota hedduu bira ga’a. Namoota hedduu dogoggorsa.


Koroonaavaayiras fi ispoortii: 'Waliirraa hiiqanii' akkamiin tapha bunyaa gaggeessu?

Taphni bunyaa (boxing) akkuma taphoota ispoortii kaanii sababa weerara Covid-19 addunyaa cinqe kanaaf dhaabbateera. Haatahu malee guyyoota muraasaan dura biyya Nikaaraaguwaatti waldorgommiin bunyaa adeemsifame qalbii addunyaa hawwatee ture. Ogeessi suuraa Carlos Herresa sagantaa kana suuraan kaasuun seenaaf olkaa'eera. Waldorgommiin kun ji'a tokko keessatti waldorgommii piroofeshinaalaa isa jalqabaa ture. Dorgomtoonni hagas mara maqaansaanii hin beekamne Robin Zaamoraa fi Raamiroo Bilaankoo - dorgommichaan booda namuu maqaasanii bare. Robin Zamora, 22, erga umuriisaa torbaa kaasee bunyaa taphata ture. Ramiro Blanco ammoo yeroosaa garii leenjii bunyaan, kan hafe ammoo makaanika ta'uun dabarsa. Addunyaan irra caalu uggura jala wayita jirtu kanatti, biyyattiin giddugala Ameerikaa argamtu Nikaaraaguwaa, waliirraa hiiquu hawaasaa hojiirra hin oolchine. Kunis sababa dhiibbaa diinagdee irraan geessisa sodaa jedhuuni. Onkololeessa dabre ibsi waajirra pireezidantiirraa bahe waan jedhu ''Nikaaraaguwaan adda baasuu gosa kamuu hojiirra hin oolchine, hin oolchituus,'' jedha. Wiirtuuleen ispoortii biyyattii hedduun bulchiinsa naannolee jala kan jiran oggaa tahu, hedduunsaanis banaadha. Ragaaleen akka mul'isanitti biyyattiitti haga ammaa lakkoofsi namoota Covid-19n qabamanii 14 oggaa tahu, sadii ammoo lubbuu dhabaniiru. Ogeeyyiin garuu lakkoofsa kanarraa shakkii guddaa qabu. Bilaankoon Waaqni na eega jedha - maaskiin afaaniifi funyaan ni haguuga, harkasaas ni yeroo yeroon dhiqata, saanitaayizarallee ni fayyadama. Biyyattiitti akkuma yeroo kaanii jireenyi itti fufeera - wanti adda tahe hinjiru. Qopheessitoonni waldorgommichaa tarkaanfilee ofeeggannoo fudhataniiru- namuu maskiin haguuggachuu qaba. Deeggartoonnis yoo xiqqaate teessoo duwwaa tokko gidduusaanii hambisuu qabu. Bunyaan kun marroo saddeettif ture. Boodarra murteessitoonni Zaamoraan injifate jechuun labsan. Suuraalee mara Carlos Herrera'tu kaase.


Koroonaavaayiras: Dargaggoo Harargee imala seeraan alaa booda Covid-19n qabame

"Dhibeen kun akkatti na qabe hin beeku. Ani amallee wanti na dhukkubu waan hin jirreefu qabame jedhee wantin ofitti fudhadhe hin jiru," jedha dargaggoon dhiheenya kana Harargee Lixaa Gubbaa Qorichaatti COVID-19'n qabamunsaa himame. Godina kanatti namni biraa dhibee kanaan qabamuun hin dhagahamne ture. Ministeerri Fayyaas dargaggoon kun seenaa imalaa akka hin qabneefi, nama vaayirasichaan qabame waliin qunnamtii qabaachuun qoratamaa jira jedhe. Dargaggoon kun attamiin vaayirasii kanaaf saaxilamu akka danda'e adda baafachuuf BBC'n dargaggoo kana bilbilaan dubbiseera. Wayita amma hosipilaata Hirnaa keessatti adda baafamee kan jiru dargaggoon haala keessa jiru ibsuun eegale. "Namni tokkoyyuu hin jiru. Kophaa kiyyan jira. Ogeeyyiin fayyaa amma amma dhufanii 'hin sodaatin, waan si dhukkubus himadhu' naan jechaa jiru" jedha dargaggoo Kaliif Jaabiir (maqaasaa loogii irra gahuu malu hambisuuf kan geeddarame). Dargaggoon godina Harargee Lixaa jiraataa aanaa Gubbaa Qorichaa ta'e kun guyyaa Roobii ture dhibee Covid-19'n qabamuunsaa Ministeera Fayyaatiin kan himame. "Dhibeen kun akkatti na qabe hin beeku. Amallee qabame jedhee wantin ofitti fudhadhe hin jiru," jedha. Ibsa Ministeerri Fayyaa guyyaa Roobii baaseen namni aanaa Gubbaa Qorichaatti dhibeen Covid-19 irratti argame seenaa imala biyya alaa hin qabu jedhullee dargaggoo Kaliif Jaabiir gara Saawudi Arabiyaa imalaa osoo jiruu Jabuutitti qabamuusaa fi sana booda gara Itoophiyaa deebi'uusaa hima. "Biyya Jabuutii iddoo Dihiil jedhamu guyyaa 11 turre. Achii poolisiin dhufee nu qabe. Sana booda warra Itoophiyaatti nu kennan" jedha. Gara Itoophiyaa erga deebi'anii booda Yunivarsiitii Dirree Dhawaa keessa guyyoota 14'f tursiifamuu isaa BBC'tti hime. Ministeerri Fayyaa dargaggoon nama umuriin isaa ganna 23'ti jedhu dargaggoo Kaliif garuu "reefu 19'tti deemaa jira" jedha. Yeroo ammaa hospitaala Hirnaatti tajaajila yaalaa argachaa kan jiru dargaggoon kun Yunivarsiitii Dirree Dhawaatti guyyoota 14f erga turee booda gara magaala Cirootti imale. Ciroodhaa gara maatiisaa aanaa Gubbaa Qorichaatti argaman deemun guyyoota 12'f turuusaa hima. "Dirre Dhawaatti nama harka hin fuudhinaa, guyyaa 14'f meeshaalee nyaataas qofaa keessan fayyadamaa jedhanii nu gorsaa turan. Nutillen maatitti hin makamne, harkallee hin fuune. Nagaa qabdanii? Fayyaadhaa? jennee dubbifne" jedha dargaggoon kun. Yeroo ammaa maatii fi firootni isaas adda baafamanii hordofamaa akka jiran hima. Akkamiin akka qoratame kan gaafanne dargaggoon kun, erga Gubbaa Qorichaa gahee booda hiriyaan isaa waliin turan waan dhukkubsateef cirootti waamamuu hima. Cirootti erga deebi'een booda qoratamee poozatiivii ta'uun isaa akka itti himame dubbata. Hojii gaggeessaan hospitaala Hirnaa Dr Aliyyii Adam immoo namootni dargaggoo kana walin qunnamtii qaban 75 adda baafamuu isaanii BBC'tti himan. Dargaggoo Kaliif Jaabiir yeroo ammaatti miirri dhukkubbii itti dhagahamu akka hin jirre dubbata. Iddoo hospitaala Hirnaatti itti yaalamaa jirutti qofaasaa akka jiru kan himu dargaggoon kun "Namni tokkoyyuu hin jiru. Kophaa kiyyan jira" jedha. Haa ta'u malee "Ogeeyyin fayyaa amma amma dhufanii 'hin sodaatin, waan si dhukkubus himadhu' naan jechaa jiru" jedha. "Dhukkubsatichi kaleessa halkan sa'aa jaha irratti gara hospitaala keenyaa dhufe. Haala gaarirra jira," medikaal direektarri hospitaala Hirnaa Dr Ayyuub Xinashuu. "Mallattoo hoomaayyu hin qabu. Darbee darbee qufaa qaba" jedhu Dr Ayyuub. Hospitaalli Hirnaa godina Harargee Lixaaf giddugala yaala dhibee Covid19 ta'uun tajaajilaa jira. Qophiin waliigalaa hospitaalichi yaalaa dhibee Koovid19f taasisaa jiru dhibbeentaa 90 gahuusaa hoji gaggeessaan hospitaalichaa Dr Aliyyii Ayyub BBC'tti himaniiru. Hospitaalichi tajaajila yaalaa dhibee Covid19'f ogeeyyii fayyaa 67 fi ogeeyyii deeggarsaa 43 waliigala ogeeyyii 110'f leenjii kennuusaas dubbataniiru. Ammatti sireewwan namoota 60 keessummeessan qophaa'uu isaanii fi dandeettin simannaa hospitaalichaa namoota 100 akka ta'es himaniiru. Gama meeshaatin meeshaa deeggarsa hargansuu /mechanical ventilator/ lama akka qaban fi gama meeshaa qorannoon garuu hanqinni akka jirus Dr Aliyyiin dubbatan.


Koroonaavaayiras: Bineensonni dawoo keessaa daawwattoonni dhabamnaan ‘kophummaan itti dhagahamaa jira'

Dawoon bineensotaa 'zoo' addunyaarra jiran garagaraa bineensonni isaan jala jiran, namoonni dhufanii daawwatan sila hin jirreef 'kophummaan itti dhagahamaa' jira jechaa jiru. Dawooleen bineensotaa hedduun sababa weerara Covid-19f jecha hawaasaaf cufaa tahaniiru. Hojjettoonni paarkii 'Phoenix Zoo'tti arbaafi gosa qamalee oraangutaan jedhaman waliin taa'anii laaqana nyaatu. Simbirri tokko ammo amma ammatti namni dhufee akka daawwatu barbaaddi jedhan. Qamalee fi jaldeessi daawwattoota dhabaman barbaacha bahaniiru. Dublin Zoo ammoo bineensonni dawoo keessa jiran 'maaltu dhalatee namni nu biraa hafe jechuun yaadaa jiru,'' jedha. Daarektarri dawoo kanaa Leo Oosterweghel akka jedhutti bineensonni dhufanii dinqisifamuun isa ilaalu. "Dhufaniitu, sirriitti na ilaalu. Daawwattoonni dhufanii isaan ilaaluutti baraniiru," jechuun Irish Times'tti hime. Niiw Ziilanditti kan argamu raasaa bineensotaa Oraanaatti, warseessi fi sattawwaan yeroo namoonni dhufanii daawwatanitti amaleeffachuun, iddichatti argamaa jiru. Gosti simbiraa 'kea' jedhamtuufi goorillaawwan nama baran yaadaniiru, namoota ilaaluu jaalatu. Phoenix Zoo bineensota isaanii irratti jijjiirama amalaa argineerra jedhan. Dubbi himtuun paarkichaa Lindaa Haardwiik BBCtti akka himteetti: "Bineensonni hawaasa waliin walitti dhiyeenya qaban, ajaja mana keessa turuufi walirraa hiiquutti hin gammadne. Keessattuu gosoonni qamalee keessummoonni keenya dhufaa akka hinjirre baruun, barbaacha bahaniiru. " Daawwattoota hin jiran taanaan, bineensonni tokko tokko, kaka'umsa dhabu jedha ogeessi amala bineensotaa Paul Rose. "Bineensonni akka qamalootaafi shimbirroon paarotii daawwattoota waliin walitti dhufuun yookaan tattaphachuun of jajjabeessu. Kunis fayyummaa fi jireenya bineensotaaf daran barbaachisa. Kaka'umsi sun hin jiru taanaan, bineensonnis jajjabina dhabu, " jedha. Bineensonni akkasii yeroosaanii si'oominaan akka dabarsaniif, akkuma yeroo kaanii manasaanii keessaa akka bahan godhamuu qaba jedha. Hojjettoonni dawoo bineensotaa Phoenix Zoo, haga danda'anitti bineensota dahicha keessa jiran waliin yeroo dabarsaa jiru jedhameera. Kaan ammoo 'nama irraanfachaa jiru' Gama kaaniin ammoo, bineensonni muraasni daawwattoota dhabuusaaniitiin 'namoota irraanfachaa jiru' jedhame. Turtiin bineensota bishaan keessaa Jaappaan keessa jiru tokko, gosti 'eel' jedhamu nama akka hin daganneef jecha, namoonni viidiyoon akka dudubbisan gaafateera. Bineensonni kun wayita hojjettoonnillee gara isaaniitti siqan dhokachaa jiru jedhame. Murtiin walirraa hiiquu hawaasaa waan jiruuf, giddugaloonni akkasii yoom deebiyanii akka banaman wanti ifa tahe hinjiru. Jarmaniitti dawoon bineensotaa banamaniiru - biyyoota kaanitti garuu ammallee turuu danda'a.


Beelaafi koronaa: Oduun dubartiin Keeniyaa ijoolleesheef dhakkaa afeelte naasuu uume

Dhimmi haadha ijoollee saddeetii, ijoolleef waan laattu dhabnaan nyaata akka itti fakkaatuuf dhagaa distiitti naquun afeeltee tokko Keeniyaa keessatti ijoo dubbii ta'eera. Haatii tun Penihaan Baahatii kan jedhamtu yoo ta'u Keeniyaa Mombaasaa keessa jiraatti. Haadha ijoollee sadeetii yoo taatu abbaan warraa waan irraa du'eef osuma koronaan hin dhufiin duraanuu jireenyi itti cimee ture. Amma erga koronaan dhufeen booda ammoo caalatti waan ijoolleef laattu dhabde. Kanaaf nyaata jedhanii gaafannaan osoo ni bilchaata jedhanii eeggatanu akka hirribni fudhatuuf jecha dhakaa abiddarra keessee affeeluu eegalte. Ijoolleenis maaliif nyaanni hin bilchaannee 'nu sobaa jirtaa'' naan jedhan jetti haala ture yoo himtu. Dura uffata namaaf miiccuun galii argattuun ijoolleef waan nyaataa bitaa turte. Amma garuu sababii koronaatiif jecha namoonni walitti dhufeenya namoota waliin qaban waan hir'isaniif hojii sana argachu hin dandeenye. Ollaa haadha kanaa kan taate Adde Piskaa Momaanyii boo'icha ijoollee dhageesse wanta mana sana keessatti ta'aa jiru hubachuuf dhaqxe. Dubartiin ollaa dhimma kana hubattees midiyaadhaaf eeruu kennite. Dhimmi maatii kanaas erga TV biyyattii 'NTV' jedhamurratti tamsa'een booda, lammiileen biyyattii rifatanii gargaarsa taasisuufi eegalan. Sababii haatii kun dubbiisuufi barreessuu hin beekneefu karaa bilbila harkaa dubartii ollaa sanaan deeggarsi karaa bilbilaa taasisfameefi. Mana kutaa lama ibsaafi bishaan hin qabne keessa ijoollee saddeet waliin kan jiraattu haati kun, deeggarsa lammiileen biyyattii taasisaniif ''kuni dinqiidha'' jechuun ibsite jirti. ''Keeniyaanonni jaalala hanganaa naaf qabu jedhee yaadeee hin beeku. Garuu gutuu biyyaattiirraa bilbilanii si gargaarra naan jedhan,'' jetti. Ijoolleen ishee baay'ee beela'anis, yeroo isheen akka muganiif jecha waan nyaata affeeltuu fakkaachuun dhakaa ibidda irra keessetti baay'ee aaru himti. ''Nu soobda mitii naan jedhan, akkan sobe waan beekaniif. Ani garuu homaa waanti gochu danda'u kan biraa hin turre,'' jetti. Ollaan ishee boo'icha ijoollee sanaan garaa jabaachuu dadhabde garuu erga haala isaan keessa jiran hubatteen booda midiyaatti himte. Qaama tarkaanfii to'annoo tatamsa'ina koronaavaayirasii kan ta'e mootummaan namoota harka qalleeyyiif sagantaa nyaataa eegale ture. Haa ta'u malee, haadha ijoollee saddeetii kan abbaan warraa warra gareen hataniin bara darbe jalaa ajjeefamee kana bira hin qaqqabne. Aanga'oonni motummaa fi dhaabbanni Fannoo Diimaa Keeniyaas dubartii kana gargaaruuf waan naannichatti argamaniif dubartiin ollaa Peninaah kan dhimmicha ifoomsite sun galateeffate jirti. Akkasumas maatiiwwan magaalaa Mombaasaatti qarqara galaanaa jiraatan heedduunis deeggarsa sagantaa nyaataa kanarraa kan fayyadaman ta'u aanga'oonni biyyattii himaniiru. Keeniyaatti wayita ammaa kanatti namoonni 395 koronaavaayirasiin qabamunsaanii kan mirkanaa'e yoo ta'u, 17 ammoo ittiin du'aniiru.


Paarlaamaan keewwatoota heeraa sadiirratti hiikni dabalataa akka kennamu murteesse

Manni Maree Bakka Bu’oota Uummataa yaa’ii isaa har’a gaggeesseen keewwatootni heeraa sadii waayee filannoo dheeressuu haasa’an ji’a tokko keessatti akka hiikni dabalataa irratti kennamu murteesse. Yaadni kun kan ragga’e sagalee caalmaan namootni 25 mormuun akka ta’e EBC’tu gabaase. Paarlaamaan ooltii isaa kanaan filannoo biyyoolessaa Hagayya dhufu gaggeefamuuf qabamee tureefi sababa koronaavaayirasiin milkeessuun hin dandamne irratti yaada furmaata dhiyaatan erga ilaalee booda sagalee irratti kenneera. Boordiin Filannoo, filannoo biyyaalessaa sagantaa qabameen gaggeessuun akka hin danda’mne beeksisuu hordofee qaawwa heeraa mudate furuuf yaada furmaataa afur dhiyeessee ture. 1. Mana Maree Bakka Bu’oota Uuummataa diiguu 2. Labsii yeroo muddamaa labsuu 3. Heera biyyattii fooyyeessuufi 4. Hiikaa heeraa gaafachuudha. Haaluma kanaan Manni Marichaa Manni Maree Federeshinii aangoo heera mootummaa keewwata 83 irratti kennameefiin keewwatoota filannoo dabarsuu wajjin ilaallatan ji’a tokko keessatti xiinxalee hiika isaanii akka dhiyeessuu murteesse. Yaada furmataa heerrii mootummaa waayee filannoo dabarsuu haasa’u haa xinxalamu jedhu kan dhiyeesse Koree dhaabbii Dhimooota Seeraa, Haqaafi Dimookraasii Paarlaamaa Itoophiyaati. Akka koree kanaatti Heera mootummaa Federaalaa Itoophiyaa keewwata 54/1, keewwata 58/3 fi keewwata 93 kan hiikni dabaalata irratti kennamu. Miseensonni Mana Maree bakka Bu'oota Uummata dhimma kanarratti yaada mormiis kan deeggarsaas dhiyeessaniiru. Walitti qabaan Koree Dhaabbii Dhimmoota Hariiroo Alaafi Nageenyaa Obbo Tasfaayee Dhaabaa kanaan dura labsiiwwan ummanni itti hin amaniin taasifamaa akka ture yaadachuun, yaadawwan dhiyaatan Heera mootummaa kan bu'uraa godhatanidha jechuu isaanii fuulaa Feesbuukii Mana Marichaarratti baheera. Obbo Tasfaayeen, akka Heera mootummaa keewwata 102 irratti ibsametti filannoo gaggeessuun hojii mootummaa federaalaafi kan boordii filannoo akka ta'e ibsuun, yaada murtee filannoo achi butuu Boordichi dhiyeesse sirriifi bu'uura Heera mootummaa kan qabudha jedhan. Kanaan alatti sochiiwwan taasifaman faallaa Heera mootummaa ta'uu isaanii akeekkachiisaniiru, Obbo Tasfaayeen.


Koronaavaayiras: Taateewwaniifi tarkaanfiiwwan fudhatamaa jiran beekuu qabdan shan

Waa’ee koronaavaayirasii wantoota beekuu qabdan shan. 1. Uggurri kaafamee booda bakkawwan hojii waan fakkaachuu malu Dhuma torbee kanaarratti MM UK akkaataa biyyattiin uggura keessaa ittiin  baatu ifa gochuuf jiru.  Isa dura BBC’n seeronni bakka hojii maal akka fakkaatan ilaaleera. Isaan keessaas, bakka tokkotti walitti qabamuun mariyachuu dhiisuu, kochoon hojjetoota ramaduun lakkoofsa hojjattoota hir’isuufi manaa hojjachuu itti fufisisuudha. Meetira lama walirraa fageenya eeggachuu kan jedhu garuu maamiltootaafi  waaheloota hojiif qabatamaan hojiitti hiikuuf yeroo hundaa kan danda'amu ta'uu dhiisuu mala. 2. Akeekkachiisa geejjiba ummataarratti Geejjibni ummataa deebi'ee hojii jalqabuuf of eeggannoo addaa feesisa. Fakkeenyaaf, waldaaleen geejjiba baaburaa MM Booris Joonsaniif xalayaa barreessaniiru. Isaanis dabalamuu tajaajila baaburaarratti “yaaddoo guddaa” qaban ibsaniiru. Xalayichis hojjattootaafi imaltoota balaadhaaf saaxiluun “gonkumaa fudhatama hin qabu,” jedha. 3. Addunyaan ‘walitti dhufuu qabdi’ MM Booris Joonsan carraaqqii talaallii koronaavaayirasii addunyaan taasistuuf maallaqa doolara biiliyoona 8.3 sasaabuuf karoorfameef gaggeessitoota mallattoo isaaniin mirkaneessan keessaa isaan tokko. Sochiin maallaqa sasaabuun Biraaselsiin durfamu kun erga biyyoota akka Faransaay, Ispeeniifi Xaaliyaan lammiileesaanii hedduu sababa COVID-19 dhaban hir’ataa dhufeen booda kan yaadameedha. 4. Digirii Onlaayiniitiif kaffaltii guutuu Barattoonni UK birraa keessa barnootasaanii kan jalqaban yoo ta’e kaffaltiin isaanii hin hir’atuuf. Seektarri kun sababa barattoonni biyyoota biroo hin jirreef rakkoon bajataa isa mudateera waan ta’eef yunivarsiitileen rakkoo kana furuuf lammiilee biyyattii akka galmaa'an ni jajjabeessa. 5. Yaalii qoricha wallaansaa haaraa Yeroo ammaatti wallaansi muraasni dhibee koronaavaayirasii milkaa'aa doktaroonni siistema dandeettii dhukkuba ofirraa ittisuu dhukkubsatootaa irratti hundaa'uun hojjechuutti jiran jiru. Haa ta'u malee, qorichi haaraan saayintistoota UKtiin yaalamaa jira. Qorichi kun Hospitaala Yunvarsiitii Saawoozhampiteenitti gaggeeffamaa kan jiru yoo ta'u, bu'aan jalqabaa qorannoo kanaa dhuma Waxabajjii barama.


Koronaavaayiras: ‘Sababa maaskiin’ maatiin US wardiyyaa ajjeesan

Dubartiin tokko abbaa warraafi ilmaa ishee waliin waardiyyaa intala isanii sababa isheen maaskiin hin godhatiiniif suuqii eegaa jiru seenuu dhorke ajjeessuun himataman. US bulchiinsa koronaavaayirasiin hedduu miidhamte Mishigaan magaalaa Filiint suuqii Family Dollar jedhamu keessaatti waardiyyaa ta’ee kan hojjetu Kaalvin Munerliin duubaan maata isaarra rasaasaan rukutame ajjeefame. Kaalviin umuriin isaa ganna 43 yoo ta'u, kan ajjeefame erga intalli dubartii ganna Sharmel Tiig maaskii mootummaan ajajame waan hin uffaneef suuqii seenuu hin dandessuu jechuun yeroo dhorku hatakaroo ka’e booda. Namni umuriin isaa ganna 44 ta'e abba manaan dubartii kanaa, Laarii Tiig, ilmishee ganna 23 Ramoonya Bishoop waliin ta'uun suuqicha seenuun Kaalviniin reebuu eegaluu isaaniin himataman. Dubartiin kun to’annoo jala ooltus abbaa warraafi ilmi ishee garuu miliqanii ammallee barbaadamaa jiru. Sadan isaaniiyyu ajjeechaa karoorfameefi meeshaa waraanaa qabaachuun himatamu. Weerara koronaavaayirasii ittisuuf jecha qajeelfama mootummaa yeroo suqii galtan maaskii uffachuu qabdu jedhu darbuunis Laarii Tiig irratti himanni banameera. Intala dubartii kanaa irratti himatni hin banamne. Jalqaba dubbii afaaniin atakaaroon keessa erga galanii booda Sharmel Obbo Kaalvinitti iyyiteefi itti tuftee booda konkolaataa keessa galtee akka deemte abbaan alangaa Leeyton Murelin ibsa miidiyaaf Wiixata kennaniin dubbataniiru. Takka turtee abbaa warraafi ilmashee waliin ta’uun deebi’uun atakaaroo hammatee akka eegalan aanga’oonni ni dubbatu. Rasaasa isa ajjeese kan dhukaasa ilmashee ture. “Ajjeechaan Kaalviin bayyee kan nama gaddisiisuufi kan sukkaneessa ta’edha. Namootni kana rawwatanis seeraan ni gaafatamu,” jechuun abbaan alangaa dubbataniiru. Haati Kaalvin, Bernideet “Mucaankoo hojiisaa hojjete malee waan godhe hin qabu,” jechuun miidiyaa Associated Press’tti himaniiru. Sirna awwaalchaa Obbo Kaalviniif marsaritii GoFundMe irratti doolari 100,000 ta’u walitti qabameera. Obbo Kaalviin abbaa ijoolle saddeeti turan. Bulchaan Mishigaan Gireechen Witmer Covid-19 ittisuuf jiraattonni yeroo mana daldalaa seenanitti maaskii uffachuu qabu jedhu baasaniiru. Manneen daldalaa nama qajeelfama kana darbuun maaskii hin uffanne kamiifiyyuu tajaajila keennuu dhiisuuf  mirga qabu Mishigaan keessatti namootni 43,950 ta’an vaayirasichan kan qabaman yoo ta’u, namootni 4,135 ammoo du’aniiru.


Koronaavaayiras: Biyyooti Afrikaa warra kamtu Covid-19 caalatti qorataa jira?

Qorannoon tatamsa'inni koronaavaayirasii hangam akka babal'ate agarsiisuun, yaalii weerara dhibee kanaa ittisuuf taasifamu keessatti gahee olaanaa qaba. Dhabbanni To’annoofi Ittisaa Dhibee Afrikaa, kan sochii ittisa dhukkubichaa sadarkaa ardiitti gaggeeffamu qindeessaa jiru, qorannoo ilaalchisee biyyoota gidduu garagarummaan guddaa jira jedha. Kanaaf biyyoota kamtu qorannoon dursaa jira, kamtu ammoo boodatti hafeera kan jedhu ilaaleera? Eenyutu caalaa qoronnoo gaggeessa jira? Biyyootiin Afrikaa  xixxiqoo tokko tokko biyyootii gurguddoo caalaa qorannoo gaggeessaa jiru. Fakkeenyaf, Moorishaasifi Jibuutiin akka biyyaatti qorannoo hedduu gaggeessaa jiru. Gaanaanis sadarkaa qorannoo itti gaggeessaa jirtuuf jajamteetti.  Motummaan biyyattis yeroo qajeelfamni sochii ugguruu dhaabbatutti weerara dhibee kanaa to’achuuf ni gargaara jedha. Afrikaan Kibbaas eejjonnoo cimaa fudhachuun hanga ammaatti qoronnoo hanga 200,000 gaggeessuu dandeessetti. Biyyii Afrikaa keessatti lakkoofsa uummataan tokkoffaa taate Naayjeriyaan qorannoo isheen gaggeessaa jirtu ga’aa miti. Mootummaan garuu namoota dhibeen kun irratti argame irratti xiyyeefachaan jira jedha. Gazeexeessituun BBC Naayjeeriyaa Chi Chi Izundu qoronnoo dabaluuf aanga’oonni karoorsaa jiru jetti. “Guyyaatti qorannoo 5,000 gaggeessuuf karoorfatu – garuu ammoo 1,000 irrallee hin geenye.” Biyyootiin Afrikaa oddeeffannoon qoronnoo isaanii ifa hin taane kan akka Eertiraafi Aljeriyaan ni jiru. Biyyootiin tokko tokko qorannoo gaggeessuuf dandeetti isaa hin qaban. Kaan ammoo gabaasaa qoronnoo isaanii ifa goochuu dhiisuuf sababa garagaraa qabu. Fakkeenyaaf, Pirezdaantiin Taanzaaniyaa Magufuulii odeeffannoo akkanaa ifatti baasuun sodaa uumaa jedhu. Qoronnoon bayyee akka hin gaggeefamneef gufuu kan ta’an maali? Biyyootiin Afrikaa keemikaala qoronnaa koronaavayirasiif gargaaru ofii waan hin omishneef argachuun ciimaadha, kanaaf biyyootii addunyaa biraarraa galchatu. Dhaabbata To’annoo Dhukkubaa Afrikaa irraa Joon Nikengasong akkas jedhu:  “addunyaan walitti dhufiifi waliin hojjechuu dhisuu isaa irraan kan ka’e Afrikaan gabaa qoronnaa dhibee irraa achii dhibamteetti”. Biyyootiin Afrikaa baasii isaa qabaachuu danda’u garuu addunyaa kanarraa” biyyootni 70 meeshaalee wal’aansaa biyyaa akka hin baaneef waan ugguraniif,” wantoota barbaachisan argachuun rakkisaa ta’eera jedhu. Gufuun kan biraan qajeelfamootni sochiin akka dhaabbatuuf darban namootni wiirtuulee qoronnoo akka hin deemneef danqeera jedhu. Ta’us Yunivarsitii London School of Hygiene and Tropica' Medicine’tti gargaartuu piroofeesara kan taate Ingozii Erunduu garuu, rakkoo inni guddaan meeshaadha jetti. “Meeshalee qoronnoo ga’aa qabachuu dhiisudha rakkoon,” jetti. Dhaabbatti To’annoo Dhukkubaa Naayjeeriyaa amma laaboraatoorii qoronnannoo dhibee kanaa qabaachuufi dhiisuu adda baasu 18 qaba. Meeshalee qoronnoo barbaachisoo ta’an argachuuf garuu iyyata hatattamaa galcheera. Keeniyaanis rakkoon hanqina meeshalee qoronnoo akka ishee mudate amanuun sababa kanaan dhiyeenya keessa lakkoofsa namoota qorotamanii hir’isaa dhufteetti. Aanga'aan mootummaa tokko dhiyeenya biyyittii keessa meeshaalee qoronannoon 5,000 qofa akka jiraniifi dabalataan 24,000 eega akka jiran himaniiru. Dhibbaleen hawaasaafi siyaasaa lakkoofsi qoronnaa akka hin dabbaleef gufuu ta’anis jiru. “Hawaasa tokko tokko keessatti koronaavayirasii qabaachuu waliin loogiin kaa’ame jira.,” jetti Ingozi Erundu. “Kanaafidha hoggantoonni tokko tokko deebi’anii filatamuuf jecha qoronnoon akka gaggeefamuuf ejjennoo fudhachaa kan hin jirre.” Gamtaan Afrikaafi Dhabatti To’annoo Dhukkubaa Afrikaa sochii Hariiroo Qorannoo Covid-19 Ariffachiisuu (PACT) jedhamuufi qoronnoo, hordoffiifi argannoo irratti xiyyeefatu eegalaniiru. Sochiin kun ji’a tokko keessatti Afrikaa guutummaatti qoronnoowwan miiliyoona tokko ta’an akka gaggeefamaniif karoorfatee jira. Weerarri koronaavayirasii dursee Eeshiyaafi Awurooppa keessatti babal’achuun isaa Afrikaan deebii ishee akka qopheeffattuuf yeroo kenneeraf. Dabalataanis, dhibee akka Iboolaa to’achoorratti muuxsnnoon  qaban isaan ni gargaara. Garuu gabaa addunyaa morkii qabu kana keessatti meeshalee qorannoo kanaaf fayyadan argachuufi wiirtuulee qoronnoo hundeessuun biyyoota diinaagdeefi sirna eegumsaa fayyaa dadhabaa qabaniif rakkisaa ta’a.


Koronaavaayiras: Bineeldi Covid-19 namatti dabarse beekamuu dhiisuu mala

Bineeldi ammaaf hin baramne tokko koronaavaayirasii simbirroo halkanii bosona keessa jiraatan irraa namatti dabarsuu ragaan mul'ise. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa qorannoon 'ka'umsa vaayirasichaa' akeekuu dalagamaa jira jedhus, saayintiistonni garuu namni jalqabaa akkamiin vaayirasichaan akka qabame gonkumaa beekamuu dhiisuu mala jedhu. Bineeldi vaayirasicha namatti dabarse kan gabaa bineeldota Wuhaan keessatti gurgurame ta'uun ammalle hin mirkanoofne. Haa ta'u malee gabaan bineeldota kun bakka ka'uumsa vaayirasichaa akka ta'etti ilaalama. Gabaa bineeldotaa kana keessatti vaayirasiin bineelda tokkorraa kanitti darbuu mala - weerarawwan amma duraa kan mudatan haala kanaan ture. Dureen gartuu teeknikaa dhimma COVID19 Dhaabbata Fayyaa Addunyaa, "kun akka ta'u ni beekna ture, qophaa'aas turre. Yoomi akka ta'e qofa kan nuti hin beekne" jechuun BBC'tti himaniiru. Beektonni dhukkuboota daddarboo vaayirasichi jalqaba daangaa namaa fi bineelda jidduu jiru cabsuun namatti darbe jedhu. "Wanti akkanaa akka mudatu eegaadhuma turre," jedhu Qorannoo dawoo bineensotaa Landan irraa pirofeesar Andiriiwu Kaniingiham. "Dhukkuboonni akkanaa waggoota as kalaa'an tuttuqaan namoonni bineeldota waliin qaban dabaluufi namooni caalaatti bineeldota nyaataaf fayyadamuun dabalaa waan dhufeefi." Koronaavaayirasin vaayirasiiwwan biroo akka Iboolaa, SARS, MERS fi kaan simbira halkanii irraa maddan waliin amaloota qooddatu qaba. Vaayirasiin koronaa bineensa irraa namatti darbuuf seelii namaa cabsee seenuuf furtuu barbaada. "Sars-Cov-2 kan jedhamu furtuu pirootinii vaayirasii 'spike' jedhamuun seelii qaama namaa cabsee seene. Seeliin qaama namaa vaayirasii kana simate ammoo ACE2 jedhama" jechuun ibsu qorataan vaayirasii pirofeesar Deeviid Roobartisan, Yuunivarsiitii Gilaasgoo irraa. "Koronaavaayirasiin seelii kana keessa seenuu qofa osoo hin taane, Sars caalaa keessatti wal horuu danda'eera," jedhu. Namoonni hedduun vaayirasichi gabaa bineeldotaa Wuhaan keessaa akka eegale dhageenye ta'a. Haa ta'u gabaa kana keessatti bineeldi paatojenii ykn jarmiin dhukkuba kana baatu qaama isaa keessatti argame hin jiru. Ta'us gabaan bineeldotaa iddoo qulqullina gahaahin qabne dhala namaa dabalatee gosti bineensotaa gara garaa itti wal gahan waan ta'eef ka'umsa vaayirasichaa ta'u akka danda'u ogeeyyiin shakkii qabu. "Bineensonni yeroo kan walitti hin siqne, iddoo gabaatti walitti dhiyaachuu danda'u, yeroo kana vaayirasichi gosa tokko irraa kaanitti utaaluu danda'a" jedhu pirofeesar Kaniingihaam. Vaayirasii amma addunyaa weeraree lubbuu namaa galaafataa jiru kana namatti dabarsuu hin oolan jedhamanii kan shakkaman, miink, feereet, pangooliin akkasumas qocaanillee ni shakkamti. Haa ta'u malee weerarri amma kun bineeldota kana tokkoo isaaniin wal qabachuuf ragaan hin jiru. Ta'us garuu bineeldota bosonaa waliin tuttuqaa qabaachuun ofis, bineeldota kanas balaaf saaxiluudha jedhu ogeeyyiin. Gabaan bineeldotaa to'atamuu akka qabus ni hubachiisu.


Koronaavaayiras: Taanzaniyaan ‘qoricha Covid-19’ Madagaskaarirraa biitachuuf

Pireezdaantiin Taanzaniyaa Joon Magufuulii, xiyyaara Madagaskaaritti eerguun dhugaatii aadaa qorichaa COvid-19’dha jedhame biyyasaaf fiduuf jedhu. Dhaabbati Fayyaa Addunyaa (WHO)n ammoo qorichii jedhame kun dhibee CXovid-19 kana wal'aanuu danda'uu isaaf raagaan tokkolle akka hin jirra beeksiseera. Pirezdaantiin Kongoo- Biraazavilis dhugaatii kan biyya isaaf akka fidu waadaa seeneera. Dhugaatiin kun biqilaa artemisiyaa jedhamu –kan qorichaa busaa irraa hojjatamurraatii hojjatama. WHO’n namotni ofiin of wal’aanuu akka dhiisaniif akeekkachiiseera. Dhugaatiin Madagaaskaar baala biqiltuu kanaan dura qorichi busaa irraa hojjetamurraa hojjetame kun namoota 20 gadiirratti torban sadiif qofa erga yaalamee booda maqaa Covid-Organics jedhuun gabaarra ooleera jechuun qondaaalli waajjira pirezdaantii Taanzaniyaa Lova Hasinirina Ronoromaaroo BBCtti himaniiru. Waa’ee dhugaatii Covid-Organics irratti, WHO’n ibsa BBCf ergeen “Covid-19 wal’aanufis ta’e offirraa ittisuuf namootni qoricha kamuu ofiin akka hin fayyadamne” akka gorsu ibseera. Dhugaatiin kun biyyootii Afrikaa biroonis fudhatamaa jira. Sanbata darbe Madagaskaar dhugaatii kan Ginii-Bisawoof ergiteetti. Pireezdaantiin Madagarkaar dhugaatii kana Iquwaatoriyaal Giniifis erguuf akka jiran Tiwiitara gubbaatti barreesanii ture. Pireezdaantiin Taanzaniyaa Joon Magufuulii haalaa itti weerara kanaaf deebii kennaa jiruun namoota hedduun qeeqameera. Yeroo biyyootiin addunyaa sochii dhaabanii jiranitti inni garuu namootni bakkoota akka manneen amantaatti akka walitti qabamaniif jajjabeessera. Akka WHO’n jedhutti weerara koronaavayirasii ittisuuf ejjennoo cimaa fudhachuuf Tanzaniyaan barfachuun ishee namootni dhibee kanaan qabaman akka dabalan taasiseera. Biyyattii keessatti namootni 480 vaayirasichaan qabamuun isaani himamus Magufuuliin garuu lakkoofsi kun sirri akka hin taaneefi laabraatoorii biyyaalessaa akka shakkan dubbatu.


Koronaavaayirasiin ‘lubbuu koo oolche’

Koronaavaayirasiin lubbuu koo oolchee jetti dubartiin haakimooti Covid19 dhibee laphee akka qabdu erga argatanii booda. Anjela Sichelegel mallattoon koronaavaayirasii irratti argamuun guyyootii 11 booda hospitaala seente. Dhibeen laphee ishee – kan hakiimotni hamaa ture jedhan - kan barame erga sababa koronaavaayirasiif kutaa wal’aansaa addaa Hospitaala Royal Birompton Landan seentee booda. “Yeroo lapheen koo akka hojjechuu qabutti hojjataa hin jiru naan jedhan bayyeen nahe” jetti dubartiin ganna 36 kun. Jalqabaratti Bitootessa 22 irratti gara Hospitaala Chelsea and Westminster yeroo geeffamtu naannoo lapheefi somba isheetti dhangala’aan wayii akka jiru itti himame. Sana booda gara hospitaala Royal Brompton’tti yeroo dabarfamtu dhibee 'EGPA' jedhamu kan kutaa qaamaa kan akka laphee, somba, buusaafi narvii miidhu akka qabdu barame. Anjelaan “dhibeee asmiif hakima biratti daddeebi’aan ture malee lapheen koo rakkoo akka qabu hin barre ture” jetti. “Utuu EGPA qabaachuun koo hin baramne ta’e tasa na ajjeesa ture.” “Koronaavaayirasiin qamaafi lapheekoorratti dhiibbaa guddaa waan uumeef hakiimoti dhibee EGPA kana ariifachiise naan jedhani.” “Fuldaraaf lubbuu koo olcheera, yeroo ammatti garuu koronaavaayirasiin na ajjeesee oole,” jetti. Torbanoota shaniif hospitaala kan turte Anjelaan hojjeetoota fayyaa achii “hojii baay'ee garii” hojjataniif galateeffateetti.


Koronaavaairas: Daandiiwwan qilleensaa yoom balali'uutti deebi'uu, akkamiinis deebi'uu?

Industiriiwwan addnyaarra jiran keessaa aveeshiniin hunda caalaa kan gitaafi bifa idil-addunyaa ta'e qabudha. Industiriin kun hojjetoota miliyoona hedduu qacaruudhaan jireenya miliyoonota hedduudhaaf muka bultii/bu'uura jireenyaa ta'uun tajaajila. Biizinasiiwwan idil-addunyaafi bashannanaafi turiizimiif ammoo wiirtuu sirna narvii isaanii ta'uun sochoosa. Kana ta'ee osoo jiruu sababa weerara koronaavaayirasiitiif industiriin kun harki caalu cufateera. Waggaa haaraa irraa kaasee balaliin xiyyaaraa guyyaa guyyaan jiru %80 hir'ateera. Addunyaa irraa bakka tokko tokkotti ammoo guutummaan guutuutti jechuun haala danda'amuun sochiin imaltoota xiyyaaraan deddeebisuu dhaabbateera. Industiriin kun kufuuf gatantaraa jira. Daandiiwaan qilleensaa, buufataawwan xiyyaaraafi dhaabbileen hojii lafarra jiran mara sosochoosan martinuu yeroo maddi galii isaanii gogee jiru kanatti akkamiin callaa kuufatan akka ol kaawwachu itti danda'an irratti abdii kutataa jiru. Amma industirii kana keessa namoonni hojjetan baayeen isaanii hojii isaanii dhabuuf jiru jedhamee eegama. Daandiiwwan QIlleensaa Biriitish keeessaa tokko kan ta'e IAG Kibxata darbe hojjetoota ciccimoo 42,000 qabu keessaa 12,000 kan ta'an hir'isuuf akka jiru beeksiseera. IAGn akka jedheetti Daandiin Xiyyaaraa Biriitish fedhiin imaltootaa sadarkaa bara 2019tti deebi'a jedhee hin eegu. Bakka gara garaatti hojjetoota hir'isuun, dirqamaan boqonnaa ykn yeroo malee dursanii soorama  baasuun itti fufee jira. Fakkeenyaaf, Easyjet hojjetoota daandii xiyyaaraa isaa UK keessa jiran 4,000 ji'a lamaaf boqonnaa akka ba'an godheera. Qantas ammoo hojjetoonni 20,000  akka boqonnaa ba'an taasiseera. Paayileetonni 700 ta'an Daandii QIlleensaa Ameerikaa keessa hojjetanis osoo yeroon hin ga'iin akka dursanii soorama ba'an hayyamamoo ta'uu isaanii ibsaniiru. Kun ta'ee osoo jiruu, qalbiin yeroo ammaa akkamiin suuta suutaan gara fuula duraatti yaaduurradha. Amma daandiiwwan qilleensaa guutummaa addunyaarra jiran suuta suutaan akkamiin gara akka kan duraan barameetti dhiyaatuttillee deebi'uu qabu kan jedhutu yaadamaa jira. Rakkoowwan loojistikii baramaa ta'an ni jiru. Xiyyaaronni balali'uudhaaf qophaa'uu qabu; buufataawwan xiyyaaraas isaan simachuudhaaf qophaa'uu qabu. Sagantaawwan bahuu qabu, hojjetoonnis argamuu feesisa. Haata'u malee, wantonni tilmaamuuf nama rakkisan mudachuu malan jiru. Ammallee xiyyaarri eessatti akka balali'uun hayyamamuuf namni sirriitti beeku hin jiru. Aanga'oota biyyootaatiin qajeelfamoota hojjetootaafi imaltootaan hojiirra ooluun dirqama ta'an akkamiitu akka kaawwaman hin baramne. Yeroo ammaa kana xiyyaaronni 17,000 guutummaa addunyaarraatti buufataaleen xiyyaaraa keessa akkasumaan buufatanii taa'aa jiru. Kun ammoo xiyyaarota guutummaa addunyaarra bobba'an sadii keessaa harka lama ta'u. Daandiin Qilleensa Biriitish, fakkeenyaaf, xiyyaarota isaa Landan Herziroow keessatti, bakka itti suphamu Kaardif keessatti, daandiiwwan buufataawwan xiyyaaraa naanolee kanneen akka Bornimaawoziifi buufata xiyyaaraa isaa Shatuhuu jedhamu Firaansii keessatti argamutti kuusee jira. Yeroo hojiirraa dhaabsifamanii jiranittillee, xiyyaaronni suphamuu isaan barbaachisa. Hangi ta'an ammoo battalumaan fayyadamuuf akka danda'anitti qophaa'u. Daandiin qilleensaa hedduun isaanii lammileen biyya ofiitti deebisuu irratti hojjechaa jiru yookaan ammoo tajaajilawwan fe'insaa (kaargoo) kennaa jiru. Garuu kanneen biroo ammoo balali'insaaf qopheessuudhaaf torban tokko ykn isaan ol akka isaan fudhachuu danda'n dubbatu namoonni industiricha keessa jiran. Yoo ammoo xiyyaaronni kunneen hunduu si'a takkaatti balali'uudhaaf barbaadaman garuu rakkoo cimaa ta'uu mala. Haata'u malee, xiinxaltoonni akka jedhanitti kun waan qabatamaan ta'uu danda'u miti. Sababiin isaas, daandiiwwan qillensaa garri caalan sagantaawwan balali'uu muraasnaa hojiitti deebiyaa waan deemaniif xiyaaronni baayyeen ji'oota itti aanan keessa barbaadamuu dhiisuu malu. Dhimmi guddaan inni biraa namoonni (hojjetoonni) yeroo hojiitti deebi'an industirri sana keessatti hojjechuu gahumsa isaan dandeessisu yeroo yerootti hojii irratti haaromsachuu qaban qabaachuu feesisa. Fakkeenyaaf, paayiletoonni qilleensarra turuun deebiyanii itti baruuf yeroo isaan barbaachisa. Yookaan ammoo xiyyaara ittiin leenji'an (shaakalana) simulaatar jedhamu irratti of ilaaluun dandeettii isaanii deebisanii cimsachuu barbaachisa. Kana malees, hordoffii haala fayyaa isaanii yeroo yeroottis taasisuu isaan barbaachisa. Hojjetoonni bakka murteessoo ta'anirra hojjetan kan akka injinarootaafi to'annaa tiraafikaas harki hojiirraa fagaatee turraan deebisanii of haromsuu isaan gaafata. Daandiiwwan qilleensaa baayyeen isaanii hojjetoonni bakka murteessoo ta'anirra hojjetan ammallee fe'isa deddeebisuu (kaargoo), namoota biyya alaatii deebisuu dabalatee hojiirra jiruuf waan ta'eef rakkoo hin qabaatu. Haata'u malee, hojjetoonni daandii qilleensaa hedduun hojii dhaabaniiru. UK keessatti, Abbaan Taayitaa Sivil Aveeshinii (CAA) hanga danda'ametti xiyyaarota gara balali'uutti deebisuudhaaf tarkaanfiiwwan barbaachisoo fudhachuumatti jira. "Haala yeroo ammaa adda ta'e kanaaf, wantonni ilaalamuun irra jiraataniifi ulaagaan guutamuu malan ni jiraatu," jedhan dubbi himaan. "Bakka danda'ameeti, paayiletoonni osoo maluma duraan barameen hojiirraa hin fagaatiin akka turan akka taasifaman ni eegama.  Yoo wanti ilaalamuufi guutamuu qabu gaafatmettis, daandiin xiyyaaraa tokko akkamiin akka nageenya barbaachisu ittiin mirkaneessuun itti danda'amu agarsiisuun irraa ni eegama." Hojjetoota bakka murteessoo ta'anirra hojjetaniifis ulaagaaleen barbaachisoon ni kaawwamu. Rakkoon loojistikii xiyyaarota hojiitti deebisuufi paayiletoonniifi tekinishaanonni qophaa'oon amma jedhamee hojii jalqaban ifatti ni jiru. Haata'u malee, gaggeessitoota daandii qilleensaa addunyaa hedduuf yaaddoon hirriba isaan dhowwate kana miti. Rakkoon guddaa gaggeessitoonni kun itti jiran dhorkkaawwan imalaa biyyoonni gara garaa sababa weerara Covid-19 kaa'aniifi yeroo dhorkaawwan kunneen itti ka'u jedhamu ifatti beekamuu dhabuudha. "Wanti gochuudhaaf yaalaa jirruakka addunyaan  karoora deebisanii jalqabuu qabaatudha," jedhan daarektarri ol-aanaa Waldaan Geejjiba Qilleensaa Idil-addunyaa Aleksaadiree de Juniyaach. Dhorkaan kaawame kun hanga walakkaa bara kanaatti, tokko tokko ammoo hanga dhuma bara 2020ttillee turuu malu jedhanii amanu. Balaliiwwan biyya keessaa dura jalqabuun, osoo hin turiin tajaajilwaan kan idil-addunyaa ni jalqabu jedhanii yaadu. Balaliiwwan ardiiwwan gidduutti taasifman itti aananii jalqabuu danda'u, ta'us garuu "sadarkaa deebiyee jalqabuu kana irratti rakkoon jiru furamuu dhiisuu mala," jedhu. Wanti biraa dhimma ijoo ta'eefi ifatti hin baramiin yeroo xiyyaarri gara dhaabbatummaan balali'uu isaatti deebi'utti walirraa fageenya ofii hanga kamitti eeggachuun akka barbaachisudha. Laawonjiiwwan (mana nyaataafi dhugaatiiwwanii) keessatti, hiriira sakkatta'insa keessatti, ykn buufatawwan xiyyaaraa keessattillee namooni hangam walirraa fagaachuu qabuu? Qorannoo akkamiitu barbaachisaafi akkamiin ammoo gaggeefamuu? Kun daandiiwwan qilleensaafi buuftawwan xiyyaaraaf dhimmoota hojii daldalaati. Fakkeenyaa, Gurgurtaan adda addaafi manneen nyaataa warra buufata xiyyaaraaf madda galii guddaa ta'uun tajaajila. "Buufatawwan xiyyaaraatiif galiiwwan balali'insa xiyyaaran ala kanneen ta'anis ni barbaachisu," jedhan gaggeessaan Waldaan Opereeteroota Buufata Xiyyaaraa Kaareen Dii dubbataniiru. "Isaan ammoo kaffaltaa daandiiwwan xiyyaaraa akka kaffalaniif eegaman, kan  darbe gatii tikkeettii isaan maamiltoota isaanii kaffalchiisan miidhuu danda'u hir'isuuf nu gargaara. "Buufatawwan xiyyaaraa keessa wanta jiran mara jijjiiruun nu hin barbaachisu. Jijjiirama ji'a ja'aaf turu qofa yoo taasifame talaalliin argamee tarkaanfiin jijjiiramaa sun isaan booda barbaachisuu dhiisuu danda'a." Abbaan Taayitaa Aveeshinii Idil-addunyaa (IATA) akka jedhutti tarkaanfiiwwan fudhataman walfakkaatoo ta'uufi bifa qindaa'aa ta'een hojiirra oolchuu barbaachisa. "Waan haala haleellaa shorokkeesummaa 9/11 booda ta'e hambisuu qabna," jedhan Obbo de Juniyaach. "Yeroo sanatti tarkaanfiiwwan nageenyaa mirkaneessuu garaa garaa baayyeetu dhiyaatanii argaa ture. Kana waan ta'eefis, bifa walfakkaataa ta'eefi walsimatuun taasisuudhaaf yeroo dheeraa fudhateera. Hanga ammaallee tarkaanfiiwwan garaa garaa fudhataman qabna." Daandiiwwan qilleensaas nama fe'atan xiqqeessuu danda'u. Fakkeenyaaf, daandiin qilleensaa biyya Jarman Luftaanzaan xiyyaara keessatti walirraa fageenyi akka jiraatuuf jecha teessumni gidduurra (walakkaarra) jiru kaafamee qullaa ta'eera. Daandiin qilleensaa EasyJet jedhamu kan xiyyaarota bobbaasu mara hojiirraa dhaabee jirus yeroo balali'uutti deebi'u teessuma walakkaa kaasuudhaan tarkaanfii walfakkatu akka fudhatu dubbateera. Akka  tarkaanfii yeroo gababaatti, imaltoonni hanga tokko shakkii akka hir'isaniif ni gargaara. Haata'u malee, baasii guddaan kan ta'udha. Daandiiwwan qilleensaa bu'aa argachuudhaaf tokkoo tokkoo xiyyaara balali'uu keessatti teessuma baayyeefi guutuu qabachuu barbaadu. "Hangi fe'atan murteessaadha baajata isaaniirratti." Keessumaa teessumni %90 ol nama qabaachuun baajata isaanii amansiisaa taasisaaf. Haata'u malee, yeroo teessoowan gidduu kaafamanii walirraa fageenya haala eeggateen hojii jalqaban xiyyaarri tokko %65 qofa fe'uu danda'a jechuudha. Kun yeroo gabaabatiif fudhatama kan qabaatu ta'uu danda'a. Akka Obbo De Juniyaach jedhanitti garuu yeroo dheeraatiif ture, "akkaataa industirrii kun ittiin hojjetu jijjiiruun isaa waan hin oolledha." Uk keessatti, mootummaan imaltoonni gara biyyattii seenan martinuu akka torban lamaaf bakka adda of baasanii turan keessa turuu dirqama taasisuu yaada jedhu dhiyeessan. Hoji-gageessaan Ruyaaneeyir Mikaa'el O" Liirii bifa caalaa gabaabaafi ifa ta'ee akkas jechuun ibsan "kun gowwummaadha". Waldaan industirrii Daandii Qilleensaa UK akka jedhuttis karoorri akkasii, " imalawwan idil-addunyaa gara UK fi UK irraa taasifaman ajjeesuun, miidhaa dinagdee ammana hin jedhamne industirri aveeshiniifi dinagdee UK irraan geessisa." Xiyyaarota akka gara qilleensaatti deebiyanii balali'an gochuun isaa salphaa ta'uu danda'a.  Namoota xiyyaarota sanaan imalan argachuun garuu caalaa rakkisaa ta'uu mala. Kana waan ta'eefis industirii aveeshinii ilaalchisee jijjiiramoota yeroo dheeraaf turan taasisuun waan hin oolle fakkaata. "Dhaabbileen daldalaa hojii imalawwan daawwannaafi bashannana guyyoota boqonnaa keessa hojjetaniif baayyee badaa ta'uu dhiisuu mala," jedha hoji-gageessaan idustirri turiizimii tokko ammoo. "Ammumallee namoonni guyyaa boqonnaa isaaniitiif imaluu ni barbaadu waan ta'eef  gara dhuma waggaa kanaa keessa fedhiin akka jiraachuu malu ifaadha. " Haata'u malee, imalli daldalaafi hojiif taasifamu dhimma biraati jedhu xiinxaltoonni. Imaltoonni gatii gurguddaa kaffaluun imalaniifi kanneen sadarkaa tokkoffaan imalan yeroo baayyee galii industirri kanarraa argamu sadii keessaa harka tokkoo gadi gumaachu. Balaliiwwan dhedheeroo irratti warra bobba'aniif garuu kana ni caala. Garuu amma aveeshiniif yaaddoon biraa waan jiraaatu fakkaata. Kufaatiin dinagdee addunyaa tilmaamamaa jiru, qophiiwwaniifi mariiwwan dhimmoota daldalaafi invastimantii haqamaa jiran, akkasumas fedhii biizinasiiwwan karaa toora interneetaatiin taasisuu kan fuulaafi fuulatti wal-arguu bakka bu'aa jiru dabalaa jiru kanaan aveeshiniin kun yeroo inni itti deebiyee dandamatu harkifataa taasisa. "Moodeelii hojii biizinasii walitti makuun daandiiwwan qilleensaa wantota adda ta'an kan itti yaalan arguu dandeenya jedheen yaada," jedhan gorsaan dhaabbata JLS Joon Istriiklaand yeroo xiinxlana. "Tajaajila kan xiqqoo biizinas kilaasii fakkaatu, bakka namoonni teessumaafi nyaata biizinas kilaasii itti argatan garuu laawonjii [bakka ummanni naataa, dhugaatiifi haara galfannaaf itti walitti qabamu) garuu dhabuu danda'a. Tooftaawwan addaa addaa gatii ittiin uuman hedduun jiraachuuf carraan ni jiraata. Garuu rakkoon guddaan guutummaa industirii kanaa, yeroo gara qilleensaatti deebiyuudhaaf qophaa'aa jiru kanatti, namni kamiyyu, sadarkaa kamirra jirullee fuuldurri maal akka fakkaatu beekuun hin danda'amu.