Maqaa-malleeyyii፡ Haakaroonni odeeffannoo hatan attamiin Puutiin dadhabsiisuuf hojjataa jiru?

Gareen maqaa-maleeyyii (Anonymous) weerara Yuukireen dhaabsiisuuf jechuun Vilaadimiir Puutiin irratti erga ''waraana saayibarii'' labsaniin booda Raashiyaa odeeffannoo haleellaa saayibariitiin muddaa jira. Namoonni garee kana jalatti socho'aa jiran heddunis kaayyoo, malaafi karoorasaanii BBCtti himaniiru. Erga waraanni Yuukireen eegaleen booda haleellaawwan odeeffannoo saayibarii taasifaman keessaa tokko haleellaa odeefannoo garichi TV Raashiyaa irraatti raawwate kanneen eeramu keessaa tokko. Haleellichis viidiyoo gabaabduu irratti boombiiwwan Yuukireen irratti dhofamaniifi loltoonni waa'e dhiibbaa waraanichaa yoo dubbatan agarsiisuun sagantaaleen idilee yoo adda citan mul'isa. Viidiyichis gara torbanoota sadiif qoodamaa kan ture yoo ta'u, marsariitii haakaroota maqaa-maleeyyii (Anonymous) kan hordooftoota miiliyoonota qabu irrattis gadhiifameera. Kanaanis yeroo gabaabaa keessatti nammota miiliyoonotaan ilaalameera. Taateen kunis mallattoowwan Anonymous kan qabu, haala diraamaatiin kan qophaa'efi kan salphaatti qoodamuudha. Akka haleellaa haakaroota odeeffannoo gara biraa adda baafachuuf cimaa miti. Garee xixiqqoo Anonymous keessaa tokkos taatee haakii gochu (odeeffannoo butuu) kanaf itti gaafatamaa ta'uufi daqiiqawwan 12f tajaajilawwan TV to'achu akka danda'an dubbateera. Namni jalqaba viidiyicha qoodes dhugaa ta'usaa mirkanneeffachuu danda'eera. Elizaan Ameerikaa kan jiraattu yoo ta'u, abbaan ishee Raashiyaa jiraatanis yoo tamsaasni TV isaanii adda ciccituu isheef bilbila. ''Yoo taateen kun mudateetti abbaankoo naaf bilbilanii, 'Yaa Waaqaa, dhugaa nutti agarsiisaa jiru!' jedhan. Kanaafuu anis waraabachu danda'eera. Isaan boodas nan maxxanse. Innis hiriyyaansaa tokkoos arguu natti hime.'' Rostelecom dhaabbata Raashiyaa tajaajilawwan haaki taa'an bulchu yoo ta'u kanarratti yaada kennuu hin barbaadne. Qaamooleen odeeffanoo butan kunneenis Puutiin namoota nagaa Yuukireen irratti haleellaa raawwataa jira jechuun ragaa dhiyeessan. ''Nagaa Yuukireen deebisuuf yoo homtu hin raawwatamne, haleellaa Kiremiiliin irratti raawwatamu ni cimsina,'' jechuu dhaadataniiru. Gareen Anonymous kunis marsariitiiwwan Raashiyaa dogongorsuun alattis odeeffannoowwan mootummaas fudhadheera jedhe. Hojjattuun Dhaabbata nageenya saayibarii- Red Goat jedhamuu Liizaa Foorte akka jedhaniitti, ''haleellaawwan hanga ammaa taasifaman kan buu'aa buusu jedhamaniidha.'' Qaamoleen kunneenis haga ammaatti madda odeeffannoo sadarkaa olaanaan dhiphisaa haleellaa raawwachaa turan. Kana raawwachuun ammoo salphaa yoo ta'u, marsariitiiwwan yeroof tajaajilaan ala taasisa. ''Gochaan TV butuu garuu kalaqaa dinqisiisaasha. Cimaas natti fakkaata,'' jedhan. Maqa-malleessi ykn Anonymous eenyu? Anonymous marsariitiiwwan Raashiyaa barbadeesseera. Forteen akka jedhaniitti kunis marsariitiiwwan to'achuun qabiyyeesaanii geeddaru hammata. Hanga ammaattis haleellaawwan burjaajinaa fi salphina qaqqabsiisaniiru. Garuu ammoo ogeessoonni saayibarii roogeessummaa haakarootaa erga waraanaatii as dabalaa dhufeen baay'ee yaadda'u dubbatu. Garichi akka tasaa neetworkii hospitaalootaa balleessuu ykn hidhatawwan komunikeeshiinii kompitarootaa murteessaa ta'anitti hidhata qaban adda kutuu danda'u jedhanii yaadda'u. ''Waan akka kanaa takkaa argee hin beeku,'' jetti Imilii Taayilar Barruu Imaammata Saayibarii irraa. ''Haleellaawwan balaa qaqabsiisuu danda'u. Haleellaawwan cimuus ni danda'u ykn namni tokko akka tasaa dhaabbata namoota nagaaf murteessaa ta'e irraan miidhaa qaqabsiisu danda'a,'' jechuun yaaddoo qabdu ibsiti. Anonymous waggootaaf akka ammaatti si'oomee hin beeku. Roomaan lammii Yuukireen kan hojii kalaqa teknooloojii hojjatu yoo ta'u, hogganaa garee haakarootaa 'Stand For Ukraine' jedhamuuti. Hanga Raashiyaan biyyasaa weerartuutti Anonymous waliin hidhata omaatu hin qabu ture. Inniifi gareensaas wayita marsariitii Eejansii oduu motummaa Raashiyaa -Tass jedhamu butaniitti, yeroo gabaabaaf ergaawwan farra Puutiin maxxansuufi aasxaa mallattoo gareesaan itti dabalu hima. Romaan mana jireenyaasaa Kiviiv keessaa waraana Yuukireen deeggaruuf garee qindeessuun marsariitiiwwan, appiiwwan andiroid fi kkf uumuun yaalii lammiilee Yuukireen deeggaraa jiraachu dubbata. "Yuukireeniif qawwee hidhachuuf qophaa'aadha. Ammaaf garuu karaa tekinooloojii kompitaraatiin bu'aa gaariin kenna. Kanaafuu teeknooloojii odeeffannoo kanatti fayyadamee haleellaa ittisuu qindeessuuf kompitaroota lammatti gargaaramuun mana keessan jira,'' jedha. Garichi yeroo muraasaaf tajaajila tikkeettii baabuura Raashiyaa kan naannoo akka hatee ibsulleen BBCn garu madda walabaa irra hin mirkaneeffanne. ''Hanga si ykn firoota kee irratti yaaddoo uumuutti gochaawwan kunnen seeraan alaafi dongongora'' jechuunis sirrii miti jedhee falma. Garee haakaroota biraan gama Poolaandii maqaa Squad 303 jedhuun moggaafamee ka'ees kan biraati. Moggaasni maqaasaas garee bara Waraana Addunyaa Lammaffaatti waraanaa Poolaandiitti beekameedha. ''Anonymous waliin yeroo hunda ni hojjanna. Amma akka miseensa garichaattiin of lakkaa'a'' kan jedhu ammoo garee moggaasa loltuu waraana addunyaa lammaffaa qabate kana. Suuraan isaa akka bahu barbaaduu baatulleen miseensi garichaa kan biraa tokkoos, suuraa koffiiyyaafi maaskii Yuukireen fakkaatu ergeera. Haala keessa jiruus, ''guyyaa qawwee qabadhee oleen halkan ammoo garee Anonymous waliin maxxansaa bula'' jechuun ibse. Garichi marsariitii hawaasni gara lakkoofsa bilbila Raashiyaatti ergaawwan dhugaa waa'ee waraanichaa akka ergan dandeessisu umeera. Kanaanis ergaawwan gabaabaa miiliyoona 20 ol fi ergaawwan WhatAspp akka ergamaniif mijeessineera jedhu. Gareewwan lamaan kunneen akka jedhaniitti wal ta'uun hanaga ammaatti gumaacha heddu Yuukireeniif taasisan. Gareen kunis gochaa seeraan alaa raawwachuu attamiin akka mirkaneessu gaafatamee, odeeffannoo dhunfaa kamuu akka hin hannee ykn akka hin qodne ibsuun odeeffannoodhaan waraana mo'achuuf Raashiyaatti dubbachuuf yaalaa jirra jedhe. Guyyoota ittaananiittis hojii odeeffannoo haaki gochuu dhiibbaa olaanaa geessisan raawwachuuf karoorfataa jiraachu dubbatan. Gareewwan Raashiyaatti argaman Yuukireen irratti haleellaa raawwataa kan jiran ta'ulleen haallisaan kan hir'ate fakkaata. Ammajjii irraa kaasee Raashiyaarratti haleellaawwan qindaa'an sadi raawwatamaniiru. Sirnoota kompitara Yuukireen lakkoofsaa gadaanaa qaban irratti haleellaawwan cimaan ''wiper' sadii yaalameera. Haleellaa guyyaa Roobii  raawwatameen boodas viidiyoo Pireezidanti Zeleniskiin  sobaan qindaa'ee buufata TV Yukireen 24 irratti mul'atee ture.


Roman Abramovich: Ragaan haaraa waliigaltee malaammaltummaa abbaa qabeenyaa Cheelsii saaxile

Qorannoon BBCn gaggeesseen abbaan qabeenyaa Cheelsii, Romaan Abraamovich attamiin karaa malaamaltumaatiin akka soorome irratti ragaa haaraa ifa taasise. Abbaan qabeenyaa Cheelsii kun erga bara 1995 keessaa caalbaasii qindaa'een mootummaa Raashiyaa irraa kubbaaniyaa boba'aa biteen booda biiliyoonoota horate. Aab Abraamovich osoo bara 2015 keessa doolaara biiliyoona 13n motummaa Raashiyaatti deebiisee hin gurguriin dura, doolaara miiliyoona 250 ta'u kanfale. Abokaatoowwan isaas karaa yakkaatiin qabeenyaa horachusaatiif bu'uurri omtuu hin jiru jechuun mormu. Dureessi Raashiyaa kun hidhata pirezidaantii Raashiyaa Vlaadimiir Putiin waliin qabuun torban darbe mootummaan UK uggura irra kaa'eera. Qabeenyaan Aab Abraamovich kan uggurame yoo ta'u, kilabii Kubbaa Miilaa Cheelsiif daareektara akka hin taanees dhorkameera. Abbaan qabeenyaa kun mana murtii UK irratti waliigalteen bittaa kubbaaniyaa boba'aa - Sibneft akka raawwatamuuf jecha kanfaltii malaammaltummaa raawwachuu amanee ture. Innis bara 2012 keessa waahila daldalaa isaa duraanii kan ta'e Booris Beereezovsky'n Landan keessatti himatame ture. Abraamovich himannicha injifatulleen garuu caalbaasiin kubbaaniyichaa jalqabaa attamiin isaa akka mijeeffameefi attamiin Mr Berezovsy'n qondaaltoota Raashiyaatiif akka kanfaluuf doolaara miliyoona 10 akka itti kenne ilaalchisuun mana murtichaa irratti ibsee ture. BBC Panorama sanadii Raashiyaa keessaa dabarfamee akka bahe yaadamu tokko argate. Odeeffannoon sagantichaaf madda icciitiin kan kenname yoo ta'u, maddichis galmeewwan Aab Abraamovich irraa ejansiiwwan seera raawwachisaa Raashiyaa irraa iccitiin garagalfamuu hima. BBCn sana mirkaneeffachuu baatus, maddeen biraa Raashiyaa keessaa irraa argate odeeffannoo sanada fuula shanii irra jiran baayyeesaanii kan deeggaraniiidha. Sanadichis motummaan Raashiyaa waliigaltee bittaa Sibneft keessaa doolaara biiliyoona 2.7 hateera. Kunis qorannoo paarlaamaa Raashiyaa bara 1997'n kan deeggarameedha. Akkasumas sanadichi aanga'oonni Raashiyaa Aab Abraamovich waliin dhahuun himachuu akka barbaadan hima. Akkas jedha: ''Qorattoonni Damee Yakkoota Diinagdee yaada guduunfaa, Abraamovich osoo seeratti dhiyeeffamee himannaa garee yakkamtoota qindaa'anitiin waliin dhahuu irratti dhiyaachuu danda'a jedhu irra gahaniiru.'' Panorama abbaa alangaa olaanaa Raashiyaa duraanii kan bara 1990mota keessa waliigalticha qoratan bira gaheera. Yurii Skuraatov waa'ee sanada icciitii sana quba hin qaban, garuu walabummaan gadi fageenya waa'ee gurgurtaa Sibneft hedduu mirkaneessan. Mr Skuraatov akka sagantichatti himanitti: ''Jalqabumaan gochaa waliin dhawuuti, kunis kanneen daldala dhuunfaa irratti hirmaatan erga garee yakkaa tokko hundeessuun Abraamovich'f heyyamuun, Berezovsky ammoo mootummaa gowwoomsuun akka maallaqa kubbaaniyichi baasuu malu akka hin kanfalamneef taasiseera.'' Akkasumas sanadichi Mr Abraamovich pirezidaantii Raashiyaa duraanii Booris Yeltsiin eegamaa akka ture mul'isa. Innis galmeewwan seera raawwachiftootaan Abraamoovich irratti baname gara Kiremliinitti dabarfamuun qorannoon Mr Skuratoviin eegalame pirezidaantichaan dhaabsifame jedha. Sanadichis: ''skuratov qorannoo isaa irratti hundaa'uun himannaa yekkaa banuun akka Sibneft dhorkamuuf qophaa'aa ture.  Garuu qorannichi pirezidaanti Yeltsiniin dhaabsiifame...Skuraatov ammoo hojiirraa ari'ataman.'' Mr Skuraatov erga bara 1999tti viidiyoon saalqunnamtii isaanii gadi dhiifameen booda hojiirraa dhorkaman. Innis beekaa qorannoo isaafi isa gatii dhabsiisuuf kan qindaa'eedha jedha. ''Sababii qorannoo kiyya keessatti maatii Booris Yeltsin'tti baayyee maxxaneef wanti hundinuu akkuma beekamu siyaasa ture.'' Mr Abraamovich wayita bara 2000tti Putiin gara aangootti dhufetti Kiremliiniitti marfamee hafe. Sanadichi akkasumas gadifageenya waa'ee caalbaasii waggaa lamaan booda qindaa'e kan biraa, kan waa'ee kubbaaniyaa boba'aa raashiyaa Slavneft jedhamus hammateera. Aab Abraamovichi Slavneft bitachuuf dhaabbata biraa waliin waliigalte ummatan, garuu kubbaaniyaa Chaayinaa dorgomaa tokkoos caalmaa dachaa lamaatiin dorgomuuf karoorfatee ture. Chaayinaan osoo caalbaasichaan mo'attee turte ta'ee namoonni jajjaboon baayyeen- Kiremliinii hanga paarilaamaa Raashiyaatti ni kasaaru ture. Sanadichis miseensoonni jila Chaayinaa wayita caalibaasichaaf Mooskoo qaqqabaniin butamu hima. ''Kubaaniyaan Chaayinaa-CNPCn, dorgomaa cimaa ture. Garuu erga bakka bu'aansaa tokkoo akkuma Buufata xiyyaara Mooskoo qaqabaniin  butameen booda caalibaasicha keessaa of baase. Boodas erga kubaaniyich caalibaasicha keessaa of baasuu ibseen booda gadhiifame.'' Seenaan buttii kunis maddeen walabaa waa'ee sanada kanaa hin beekneen illeen deeggarameera. Vilaadmiir Miloov wayita gurgurtaanaa Slavneft gaggeeffamuutti Ministeera Ittaanaa Inarjii raashiyaa turan. Waa'ee seenaa buttii sanarra yaada kennuu baatulleen, garuu qaamooleen siyaasaa olaanoon caalibaasicha Abraamovich akka mo'atuuf dursanii murteessu himan. ''Akkan jedhe, ilaali, Chaayinaanooonni dhufanii gatii baayyee caaluu kanfalu barbaadanii ture. Afaan keessan qabadhaa, kun isaanis isin hin ilaalatu, kun hojii keessanii miti jechaa turan. Dursaan murtaa'e. Slavneft Abraamovichiif akka ta'uuf dursa gartii irratti walii galame. Haaluma ta'en chaayinaan harkifamtee baafamte.'' Aab Abraamovich waa'ee karoora buttaa sana haa beekuu ykn gahee wayii keessaa qabaachu ilaalchisee ragaan aragame hin jiru. Abokaatoonni isaas gochaan ugguruu sun kan isa hin ilaallanneefi ''waa'ee taatee sanaarratti hubannoo omaa'' hin qabu jechuun BBCtti himan. Gareewwan garaa garaa Slavneft to'achuuf wal lolaa turan. Karoora bittaa Chaayinaa irratti ammoo mormii olaanaatu ture. Chaaniyaan dhiisuu isheetiif sababii maalumaa ta'ulleen garuu, kan dorgomichaaf hafe michuummaa Aab Abraamovich qofaa ture. Kanaafu gatii baayyee gadaanaan Slavneft bitatan. Abukaatoonni Aab Abraamovich himannaan malaamaltummaa bittaa Slaavneft fi Sibneft irratti ka'u soba jedhu. Innis Mr Yeltsiniin eegamusaa ni haala.


Raashiyaan muddama jidduutti astiroonotii US gara dachiitti deebisuuf waliigalte

Qorataan hawaa lammii Ameerikaa Raashiyaan gara dachiitti deebi'uu isaa diduu dandeessi jedhamuun sodaatamullee, Raashiyaan waan waliigalteefuu gara lafaatti deebi'aa jira. Astronaut Maark Vaande Hei kan guyyoota 355'f hawaa keessatti dabarse, muddama Raashiyaafi Yukireen jidduu jiruun wal qabatee gara lafaatti deebii'uunsaa turuu mala jedhamee sodaatamee ture. Haata'u malee xiyyaar-samii Raashiyaa fayyadamuun Kaazaakhistaanitti akka qubatu mirkanaa'eera. Imala kanaanis lammiin Ameerikaa tokkoofi lammiileen Raashiyaa lama waliin gara lafaatti deebi'u. Jool Montaalbaanoo, hogganaan sagantaa ISS Naasaa akkas jedhan: ''Dhugaan isinitti himaatii Maarki gara manaa deebi'aa jira... Waahillan keenya Raashiyaa waliin dubbataa jirra. Isarras rakkoon omtu hin jiru.'' Aabba Joel ''qorattoonni kunneen addunyaa irratti maaltu gaggeeffamaa akka jiru ni beeku'' jechuun, garuu akka gareetti waliin hojjatu jedhan. Dimitirii Rogoziin Hogganaan Eejansii Hawaa Raashiyaa - Roscosmos, dhimmoota ISStti rakkina teknikaa  uumuu danda'an irra qoqqobbii kaa'uun akeekkachisuun, garuu Mr Montaalbaanoon haaluma gaariin adeemuu itti fufeera jedhan. ''Sochiiwwan kunneen hundis kan waggoota 20f itti fufaniifi torbanoota sadan darbaniitti waan geeddarame omtuu hin jiru. Jidduugalli to'annoo keenyas milkaa'inumaan hojjataa jira,'' jedhan. Ameerikaan anniisaa fi boordii deeggarsa lubbuu ISS kan to'attu yoo ta'u, Raashiyaan ammoo wantoota akka sochii imalichaa dhiibuu fa'i to'atti. Mr Roogooziin jalqaba baatii kanarratti TV motummaa Raashiyaa gubbaatti akka ibsanitti, qoqqobbii Ameerikaan Raashiyaarra keesseef deebii kennuuf Roscosmos rookkeettii UStti gurguruu ni dhaabdi jedhanii ture. Mr Vaandee Hei kan umuriin waggaa 55, hawaa keessaa guyyoota 355'f turuun Ameerikaatti riikardii haaraa galmeessiseera.


Waraana Yukireen: Putiin marii nagaa Tarkiin gaggeessaa jirtu irratti fedhiin isaa maal akka ta'e ibsate

Tarkiin marii nagaa buusuu gaggeeffamaa jiruuf Raashiyaafi Yukireen gidduutti of eeggannoo guddaadhaan fala barbaadaa jirti. Kanatti milkoofnaan ammoo Tarkiif waan guddaadha. Kamisa galgala Pirazidant Vilaadmiir Putiin Pirezidantii Tarkii Resiip Tayyiip Erdogaanitti bilbilanii Raashiyaan marii araaraa Yukreen waliin taasifamu irratti maal akka barbaaddu ifatti lafa kaa'aniiru. Gulaalaan Dhimmoota Addunyaa BBC Joon Simpson haasaa bilbilaa Putiin Ergdogaan waliin taasisaniin sa'aatii walakkaan booda gorsaa olaanaafi dubbi himaa Erdogaan kan ta'e Mr. Ibiraahim Kaaliin gaafateera. Mr. Ibiraahim ammoo aanga'oota muraasa marii bilbilaa sana dhaggeeffataa turan keessaa tokko ture. Fedhiin raashiyaa bakka lama gurguddaatti ramadama. Akka Mr. Ibiraahim afur jalqabaa Yukireen guutuudhaaf wanta baayyee ishee rakkisu miti. Isaan keessaa wanti guddaafi ijoon Yukireen miseensa NATO ta'uuf akka iyyata hin galfannedha. Pirezidantiin Yukireen Voloodmiir Zeleniskiin ammaa kana fudhateera. Ramaddii kana keessatti ammoo dhimmoonni irra caalaan isaanii gama Raashiyatiin kabaja eeggachuu kan fakkaatan ni jiru. Yukireen ammoo akka Raashiyaatiif yaaddoo hin taanetti hidhannoo hiikkachuu qabdi kan jedhus jira. Yukireen keessatti Afaan Raashiyaatiifi eegumsi taasifamuu qaba kan jedhus jira. Akkasumas wanti mallattoo Naazii dhabamsiisuu (de-Nazification) jedhamus jira. Kun ammoo kan ofii isaallee Jewishii ta'eefi firoonni isaa Holocaust keessatti dhuman Mr Zeleleniskiitiif arrabsoodha. Haata'u malee, Tarkiin kana fudhachuun Zeleniskiidhaaf rakkisaa hin ta'u jettee amanti. kanarratti yoo xiqqaate Yukireen ilaacha Naazummaa bifa hundaan mul'atu abaaruuniifi dhabamsiisuun gahaadha. Ramaddiin inni lamaffaan bakka wanti rakkisaa ta'e keessatti argamudha. Mr. Putiin haasaa bilbilaan taasise kanaan osoo qabxiiwwan kanneen irratti waliigaltee irra hin ga'amiin dura fuulaafi fuulatti Pirezidant Zeleniskii waliin mariyachuu akka barbaadu dubbate. Kana irratti Mr. Ibiraahim Kaliin adda baasee hin ibsine, garuu dhimmoonni akka haala naannoon Donbaas kan Yukireen bahaatti argamu irratti argamuufi isaan Raashiyaa ta'uu isaanii cimsee dubbateera. Kna malees, waa'ee sadarkaa Kireemiyaa itti ilaalu irratti dubbateera. Mr. Ibiraahim Kaaliin gadi fageenyaan ibsuu baatus, Raashiyaan mootummaan Yukireen daangaa Yukireen gama bahaan jiru akka dhiisan akka fedhan yaadama. Kun ammoo baayyee dhimmaa rakkisaadha. Yaadni biraan jiru Raashiyaan Kireemiyaan akka qaama Raashiyaa taatetti Yukireen akka fudhattu barbaaddi. Kireemiyaan lafa bishaaniin marfamte bulchiinsa Yukireen jala turte Raashiyaan bara 2014 seeraan ala humnaan ofitti makattedha. Kun taanan ammoo dhimma Yukireeniif liqimfamu hin tanedha. Raashiyaan Kireemiyaa fudhachuuf mirga seeraa hin qabdu yoo ta'ellee, akkasumas waliigaltee idil-addunyaas kan mallatteessite taatullee amma dhimma ta'ee argamedha. Kufaatii Komuniizimii booda osoo Vilaadmiir Putiin gara aangootti hin dhufiin dura garuu Kireemiyaan qaama Yukiren turte. Ammallee, fedhiiwwan Pirezidant Putiin akka namoonni hedduun sodaatan baayyee hamaa miti.  Fedhiiwwan Putiin kun hanga balaa Raashiyaan Yukireen seentaa balaa kana fakkaatu gadi buustus hin ta'u jedhaa jiru namoonni. akka miidiyaa Raashiyaa irratti olaantummaa qabuttis, isaafi gorsistoota isaa kana akka mo'ichaatti dhiyeessuunis isaani hin rakkisu. Yukireeniif garuu sodaawwan gurguddoon jiraachuuf malan jiru. Waliigalteen sirriitti gadi fageenyaan of eegannoodhaan ibsame hanga hin jiraannetti, Pirezidant Putiin ykn isatti aananii kan dhufan yeroo hunda Yukireen deebiyanii weeraruudhaaf sababa luqqaafatan hin dahaban. Dhukaasa dhaabuun dhiiga dhangala'aa jiru dhaabuudhaaf gargaarullee, waliigalteen nagaa buusuu sirriitti adda baasanii tolchuudhaaf garuu yeroo dheeraa fudhahuu danda'a. Torbanoota sadan darban keessa Yukreen rakkoo hamaa keessa jirti. Gandootaafi magaalota Raashiyaan barbadeessite deebitee ijaaruudhaaf yeroo dheeraa itti fudhata. Namoota miliyoonaan lakkaa'aman qe'ee gadi dhiisanii godaaani deebisanii mana qopheessaniifiif dhadhabbachiisunis akkasuma rakkisuu danda'a. Waa'ee Vilaadmiir Putiin kan dhibii?Putiin ni dhukkubsachaa jira ykn ammoo sammuun isaa sirrii  miti yaadni jedhu jira. Mr. Kaaliin bilbila inni haasa'e sana irraa waa'ee kanaa kan hubate qabaa? Tasa waan tokkoyyu hin hubanne, jedhe. Mr. Putiin waan jedhe hundaan ifaafi bareechee lafa kaa'eera jedhe. Odeessaalee walfakkaatan:


Waraana Yukireen: Putiin maal barbaadu? Raashiyaan waraana dhaabuu dandeessii?

Viilaadimiir Puutin biyya uummata miliyoona 44 qabdu Yuukireen irratti waraana yoo labsan, biyyi ammayyooftuu fi warra Lixaatti michoomtu Raashiyaaf yaaddoo dhaabbiidha. Raashiyaan "nagaa ta'uu, misoomuufi jiraachuu hin dandeessu" jedhanii ture. Haleellaa qilleensarraa hedduu Raashiyaan raawwatteen namootni kumaan lakkaa'aman yoo du'an, miliyoonaan kan lakkaa'aman biyyaa baqataniiru. Gaaffileen ijoon; Raashiyaan maal feeti?, Yoo maal ta'e waraanni kun dhaabbachuu danda'a? jedhan ammallee deebii hin arganne. Waraanni Aab Puutiin yeroo gabaabaa keessatti injifannoon akka xumuru yaadanii itti seenan, akka yaadan hin taane. Ammoo Aab Puutiin wanti itti jiran waraana ykn weerara biyya birmaduu qabduu ta'uu ammallee hin amanne - "tarkaanfii waraanaa addaa" jechuun yaamu. Haata'u malee kana seenaa Raashiyaa keessatti akka taatee guddootti ilaalu. "Egereen Raashiyaa fi bakki isheen addunyaa irratti qabdu balaaf saaxilamee jira," jedha hogganaan basaasaa alaa Raashiyaa Sargee Naariishkiin. Kaayyoon jalqabaa Aab Puutiin Yuukireen battalatti weeraruun mootummaa biyyattii fonqolchee, fedhii biyyattiin garee tumsa waraanaa biyyoota Lixaa kan ta'e NATOtti makamuuf qabdu fashalsuu ture. Kaayyoon isaanii "Yuukireen waraanaa fi Naaziizimii irraa walaboomsuun" uummata waggoota saddeetii oliif mootummaa Yuukireeniin cunqurfamaafi gochi sanyii balleessuu irratti raawwatamaa jiruuf eegumsa gochuu akka ta'e uummata Raashiyaatti himan. "Daangaa Yuukireen weeraruun karoora keenya miti. Waa tokko nama kamirrattiyyuu humnaan fedhuuf yaada hin qabnu," jechuun dubbatan. Haata'u malee duguuggaan sanyiis ta'e Naaziin Yuukireen keessa hin jiru. Inumaa Raashiyaan magaalotaa Yuukireenifi lammilee biyyattii weerara Raashiyaa morman irratti humna jabaan tarkaanfii fudhachaa jirti. Erga dhiyeenyaa as marii nagaa biyyootni lamaan taasisan irratti Raashiyaan galmi ishii mootummaa Yuukireen buqqisuu osoo hin taane, Yuukireen walaba taate akka barbaaddu himteetti. Yuukireen bara 1991 battala Sooviyeet Yuuniyen diigamte erga walabummaa argatteen booda, suuta gara warra Lixaatti siquu eegalte - Gamtaa Awurooppaa fi NATOtti jechuudha. Kufaatiin Sooviyeet "diigamuu Raashiyaa seena qabeettiiti" kan jedhu Aab Puutiin isa Yuukireen warra Lixaatti siquu feetu fashalsuu barbaadan. Raashiyaanonni fi Yuukireenonni uummata tokko kan jedhan Aab Puutiin, "Yuukireen seenaa biyyummaa hin qabdu" jechuun haalu. Bara 2013 pirezidantiin Yuukireen Raashiyaa deeggaru Viktoor Yaanukooviich Gamtaa Awurooppaa waliin waliigaltee akka hin mallatteessine dhiibbaa irratti godhee ture. Kunis mormii guddaa kaasee Bitootessa 2014 pireezidantichi aangoorraa akka kaafamu sababa ta'e. Raashiyaan kana gadoo qabattee bara 2014 naannoo Kibba Yuukireen kan taate Kiriimiyaa weeraruun qabatte. Itti fufuunis Baha Yuukireen keessatti finciltoota deeggaruun mootummaa akka lolan goote. Waraana finciltootaa fi mootummaa Yuukireen jidduutti ergasii waggoota saddeetiif itti fufeen namoonni 14,000 ol ajjeefamaniiru. Bara 2015 waliigaltee nagaa buusuurra gahamee ture garuu hin kabajamne. Aab Puutiin osoo weerara hin eegaliin dura, waliigalticha cabsuun, naannolee Baha Yuukireen lama kan irra hedduun finciltoota Raashiyaan deeggartuun qabamanii jiran Yuukireen irraa walaba ta'uu beekamtii kennaniif. Akkuma loltoota isaanii gara Yuukireen bobbaasaniin, NATOn "hegeree keenya seena-qabeessa ta'e balaarra buuse" jechuun ragaa malee biyyoonni miseensa NATO waraana Kiriimiyaa irratti labsuufi jedhan. Gorsaan pireezidantii Yuukireen Miykaaloo Podoliyaak loltoonni Raashiyaa bakka amma jiranitti waan danqamaniif guyyoota itti aanan waliigalteen dhukaasa dhaabuu jiraachuu mala jedhu. Marii darbe irratti biyyoonni lamaanuu miira gaariin mari'atan, pireezidantiin Raashiyaas haal-dureewwan isaanii laaffisaniiru jedhu aanga'aan kun. Jalqaba waraanichaa irratti haal-dureewwan Raashiyaa Yuukireen Kiirimiyaan qaama Raashiyaa ta'uu akka amantuufi naannoleen lamaan Baha Yuukireen finciltootaan qabaman walaba ta'uu beekamtii akka kennitu kan jedhan turan. Itti dabaluunis Yuukireen heera ishii jijjiirtee NATO fi Gamtaa Awurooppaatti akka hin makamne wabii akka kennitu kan jedhus ture. Dhimmi Kiriimiyaa fi naannolee Baha Yuukireen lamaan Doneesk fi Luhaanisk yoo boodarra furmaata itti barbaaduuf waliif galan malee salphaatti waan furmaata argatu miti. Haal-dureewwan Yuukireen ifadha jedhu gorsaan pireezidantii: dhukaasa dhaabuufi loltoonni Raashiyaa Yuukireen keessaa akka bahan kan jedhudha. Dabalataan wabii seeraan deeggarame kan garee biyyoota walta'anirraa Yuukireeniif eegumsa kennuufi haleellaa irraa qolachuu dandaa'u, yoo haleellaan dhufes Yuukireenirra goruun loluu dandeessisu feeti jedhan. Loltoonni Raashiyaa daangaa Yuukireen keessaa bahuun fedhii Yuukireen qofa osoo hin taane kan biyyoota Lixaatis. Yuukireenis akkuma Raashiyaan haal-duree ishee laaffiste, dhimma NATOtti makamuu irratti ejjennoo ishee waan laaffiste fakkaatti. Pireezidantiin Yuukireen Volodimiir Zeleniiskiin NATOn miseensa godhee akka Yuukireen hin simanne amma ifadha, uummanni Yuukireen kana fudhachuu qaba jechuun dubbatan. "Waliigaltee pireezidantoonni lamaan waliin fuulduraatti irratti mari'atanii mallatteessan qopheessaa jirra. Kuni yeroo dhiyootti ni dhufa, sababni isaas karaan waraanni kun itti xumuramu kana qofa," jedhan Podoliyaak miidiyaa US PBStti yoo himan. Yaaddoon Aab Puutiin walta'iinsa waraanaa NATO miseensa biyyoota 30 qaburraa qaban yeroo gara yerootti dabalaa jira. Yuukireen waliin mari'achuu danda'u, garuu warra Lixaa akki itti ilaalan - Raashiyaa qoqqooduun balleessuu waan taa'eef ejjennoon isaanii waan jijjiiramu hin fakkaatu. NATO'n bara 1997 booda miseensota hedduu qabaachuun daangaa isaa kan babal'ifate yoo ta'u, Aab Puutiin miseensummaan biyyoota 1997 booda miseensa ta'anii akka haqamu fedhu. Akka pirezidant Puutinitti warri Lixaa bara 1990 NATOn gara Bahaatti akka daangaa hin babal'ifanne waadaa seenus garuu babal'ifachuu hin dhiifne. Aab Puutiin biyyoonni miseensota NATO Yuukireen seenanii akka isaan hin lolle ni beeku garuu qoqqobbii hagana gahu itti roobsu jedhanii waan yaadan miti. Qoqqobbiin biyyooti Lixaa Raashiyaa irra kaa'an gamanumaan diinagdee Raashiyaa irratti dhiibbaa guddaa uumaa jira. Aab Puutiin kanatti hedduu aaran. Yuukireen waliin nagaa yoo buusaniyyuu qoqqobbiin biyyoota Lixaa akka irraa ka'u Puutiin wabii hin qaban. Aariin isaanii kana lammilee Raashiyaa waraana morman irratti baafataa kan jiran Puutiin lammilee isaanii 15,000 ol hidhaa buusanii jiru. Miidiyaaleen walaba ta'an marti ukkaamfamanii jiru. Mormitoonni hedduun gariin hidhamaniiru, gariin ammoo biyyaa baqataniiru.


US meeshaaleen waraanaa akkamii Yukireeniif kenniti, jijjiirama akkamiimmoo fida?

Taankiin Raashiyaa tokko gubatee hafteen isaa karaa cinaatti kufee jira. Taankii guddaa gubate kana bira ammoo loltuun Yukireen misaa'lii farra taankii ammayyaa qoleerra kaawwatee laphee isaa dhiibee dhaabbateera. Suurri kun fuula Tiwiitara humna ittisaa Yukireen irratti maxxanfameera. Suuricha jalatti ergaan barreeffame ammoo akkasiin dubbifama: "Meeshaa waraanaa jaaraa 21ffaa Jaavaaliin jedhamuun taankiin akkasitti diigameera." Jaavaaliin misaa'elii farra taankii qolee irratti qabatamudha. Meeshaan waraanaa kun dheerina kiiloomeetira afur deemee haleeluu danda'a. Meeshaa waraanaa kana akkuma kompiitara ijoolleen ittiin taphattu Children computer game) qabattoo itti jiruun ajajuun ni danda'ama. Meeshaan akkas salphaatti nama tokkoon qoleetti qabatamuuf qabattoo isheetiin ajajanii dhukaasan kun taankii waraanaa hanga sana gahu daaraa gochuu dandeessi. "Meeshaa waraanaa Ameerikaan hojjettu qabachuun keenya warra Raashiyaa hedduu naasisa," jedha humni waraanaa Yukireen Jaavaaliin kuma lama ta'u hidhatee qabu. Ameerikaan deeggarsa waraanaa dolaara miliyoona 800 baasu Yukreeniif akka taasiftuuf waadaa galteetti. Pirezidantiin US Joo Baayidan Roobii darbe, Yukireeniin gonkumaa hin dagannu, jechuun abdachiisaniiru. Jaavaaliin misaa'elii farra taankii dabalatee dirooniiwwan samii irraa gadi boombii roobsu, akkasumas elekoopteroota waraanaa adamsee itti dhukaasu boombii irratti kiyyeeffaman waliin dhiyeessiteettiif Ameerikaan. Haata'u malee, ammallee gaaffiin jira. Dhugumatti meeshaan waraanaa Yukireen kunneen humna waraanaa Raashiyaa hanga funyaaniitti hidhate kana dhaabsisuu danda'aa? Kana keessatti gumaachi meeshaa waraanaa Ameerikaan taasiftu maal fakkaataa? Pirezidant Joo Baayidan uffata waraanaa qaama irraa rasaasa ittisu kuma 25, kan mataa haguugu dabalatee loltoota loltoota Yukireeniif kennuufiif waadaa galaniiru. Kana qofaas miti. Meeshaaleen waraanaa salphaa ta'an kanneen boombii dhuka'u adarbatan dabalatee maashinoota farra taankii ta'an kuma hedduutti lakkaa'aman, akkasumas rasaasaawwan miliyoonaan lakkaa'aman Yukireeniif gumaachiteetti Yukireen. Kana biratti ammoo dirree waraanaa irratti jijjiirama guddaa fida kan jedhamuufi meeshaa ammayaa waraanaa ta'e misaa'eliin Jaavaaliin fi meeshaan farra xiyyaaraa Istinger jedhamu jiru. Ameerikaan xiyyaara nama-maleessa (diroonii) qillensarraan odeeffannoo guuraniifi caqasan 100 Yukireeniif kennuuf jirti. Gumaachi meeshaa waraanaa Ameerikaan Yukireeniif taasifte kana qofaa miti. Gargaarsa waraanaa Pirezidant Joo Baayidan Roobii darbe waadaa galan dabalatee Ameerikaan Yukireeniifi gargaarsa dolaara biliyoona tokko baasu taasifteetti. Ameerikaan bara 2014 hanga dhuma 2021tti gargaarsa Ameerikaan Yukireeniif taasifte yeroo ida'amu dolaara biliyoona 2.7 qaqqabeera. Torban muraasa darban erga Raashiyaan waraana Yukireen irratti bantee boodallee Yukireen tumsa meeshaa waraanaa dolaara biliyoona tokko baasu Ameerikaa irraa fudhatteetti. "Kun jijjiirama guddaadha," jedha ambaassaaddarri duraanii Ameerikaa Yukireen ture Joon Harbist. Gargaarsi Ameerikaa kun jijjiirama fiduu danda'aa? Beektonni saayinsii loltummaa meeshaaleen waraanaa Ameerikaan hojjettu waraana Yukireen keessatti deemaa jiru akka jijjiiramu taasisuu ni danda'a jedhu. Humni waraanaa Raashiyaa Yukireen keessa jiru garri caalaan isaa 'Meknaayizid'dha. Kun ammoo konkolaataawwan sibiila uffatan qabatee socho'a jechuudha jedha miseensi duraanii humna waraanaa Ameerikaa Koloneel Kiristoofer Meeyer. "Humna waraanaa kana fakkaatu haleeluu kan dandeessu konkolaataawwan isaanii rukkutuudhaan" jedha koloneelli kun. "Yukireen meeshaa farra taankii argattee jennaan humna waraanaa lafoo kamiyyu diigdee bira darbuu ni dandeessi." Odeeffannoo kana qulqulleeffachuuf kan hin danda'amne ta'ullee, aanga'oonni Yukireen meeshaawwan waraanaa gargaarsaa argatan hojiirra oolfataa jiru jedhamee dubbatamaa jira. Aanga'oonni Yukreen gaafa Roobii darbe irraa kaasee taankiiwwan 400 fi konkolaataawwan Raashiyaa kuma lama ta'an hojiin ala gooneerra jedhan. Haata'u malee, humna waraanaa qilleensarraa Raashiyaa torbanoota sadan darban keessa bakka barbaadan filatanii barbadeessaa jiraniif meeshaan farra taankii waayyu jechuu miti. Humna waraanaa Raashiyaa qilleensarraan dhufu dura dhaabbachuu kan danda'e meeshaa waraanaa Sitiinger jedhamu qoleetti qabatamee gara samiitti dhukaafamuun diina qillensarraa rukkutu qofadha. Meeshaan waraanaa Sitiinger jedhamu kun bara 1981 irraa kaasee dirree waraanaa irratti argameeraa. Sooviyeet Yuuniyeen Afgaanistaan yeroo weerartetti Ameerikaatti kan hojjetame Sitiinger xiyyaara waraanaa guddaa Ameerikaa saffisa bakakkaatiin akka daaraa godhe himama. Haata'u malee, meeshaan waraanaa kun bu'a qabeessa kan ta'uxiyyaarawwan waraanaa gara lafaatti dhiyaatanii fageenya kiiloomeetira afuriin gaditti balali'an irratti malee jeettiiwwan waraanaa Raashiyaa fageenyarraa haleelaniif hin ta'u. Koloneelli kun bulchiisni Baayidan Sitiinger akka kennaa guddaatti ilaaluun labsuun "mallattoo mo'amuudha" jedha. "Sitiinger akka isaan barbaachisu shakkiin tokkoyyu hin jiru. Haata'u malee, meeshaaleen bakka ol fagoo ta'anirraa adda baasanii rukkutanis ni barbaachisa." Humna qilleensaa Yukireen cimsuuf US irraa kan dhiyaate jiraa? Waayis Haawus meeshaan farra xiyyaaraa S-300  jedhamu gara Yukireenitti akka ergamuu danda'u eeramullee ifatti ibsa kennuu irraa garuu of qusateera. Aanga'oonni silovaakiyaa ammoo meeshaan waraanaa bakka buufatan kan isaaniif kennamu yoo ta'e kan harka isaaniitti argamu Yukireeniif kennuudhaaf waadaa galaniiru. Miseensonni NATO lama biroon - Giriikiifi Bulgaariyaanis meeshaa waraanaa kana akka qaban himama. Polaand xiyyaara waraanaa miig-29 Jeet jedhaman Yukireeniif kennitii jedhamuun kan gaafataman aanga'oonni Ameerikaa dhimmicha akkasumatti irra dibanii darbaniiru. Aanga'oonni Ameerikaa akka jedhanitti, karoorri kun 'wanta rawwatamu miti', darbees hariiroo NATO fi Raashiyaa gidduu jiru datan hammeessuu danda'a. Koloneel Maayer akka jedhutti, Ameerikaan miig-29 ykn jeettiiwwan biraa kana fakkaatan Yukireeniif yoo kennite humni waraanaa Pirezidant Zeleniskii humna waraanaa qilleensaa Putiin olaantummaan qabate dura dhaabbachuu danda'u jedhama. Biyyoonni biroo Yukireeniif maal gumaachan? Yukireeniif meeshaa waraanaa kan taasifte Ameerikaa qofa miti. Yoo xiqqaate biyyoonni biroon 30 ta'an gumaacha taasisaniiru. Kanneen keessaa gargaarsa Yuroo miliyoona 500 Gamtaan Awurooppaan taasise kan eeramudha. Ameerikaan Yukireeniif gargaarsa taasisuuf erga waadaa galteen booda, Zeleniskiin "gargaarsi dabalataa" akka isa barbachisu dubbateera. "Kan amma nuuf kennameen olitti nu barbaachisa," jechuun afaan warra Yukireeniin ergaa isaanii gaggeessitoota addunyaatti himateera. "Meeshaa waraanaa farra xiyyaaraa nu barbaachisa, meeshaa waraanaa gahaafi rasaasa nu barbaachisa, humna waraanaa Raashiyaa dura dhaabbannee qolachudhaaf isaan kunneen nu barbaachisu," jedhe Pirezidant Zeleniskiin. Koloneel Maayer meeshaa waraanaa Ameerikaan hanga ammaatti Yukireeniif kennite "aarsaa gochuun of kennanii akka du'anidha malee gahaa miti jedha. Ameerikaan ifatti labsuu irraa of qusattus garuu Pirezidant Joo Baayidan gargaarsi dabalataa gara Yukireenitti ni ergama jedhaniiru.


Waraan Yuukireen: Basaastota Lixaa waan sammuu Puutiin keessa jiru argachuuf ifaajan

Pireezidantiin Raashiyaa Vilaadmiir Puutiin addunyaa ofii uummatan keessatti waan ittifamanii jiran fakkaatu jedhanii amanu basaastonni warra lixaa. Haalli Puutiin kunis akkaan isaan dhiphisa. Waggoota hedduuf fedhii Puutiin fi waan sammuusaanii keessa jiru hubachuuf ifaajaniiru, garuu kunis salphaa miti. Erga loltoonni Raashiyaa Yuukireen weeraranii ammoo waa'ee Puutiin qo'achuu itti cimsan, Puutiin dhiibbaa addunyaa jalatti akkamiin karoorasaa milkeessa kan jedhu baruuf ifaajaa jiru. Waan sammuu qondaala Raashiyaa kanaa keessa jiru hubachuun lolli hammaatee balaa hamaan addunyaa akka hin mudanneef murteessaadha jedhanii amanu basaastonni lixaa kunneen. Bulchaan Raashiyaa kun ni dhukkubsata hamiin jedhu jira, garuu xiinxaltoonni hedduun ammoo inni yaada nama biraa fudachuurraa qoollifatee kansaa qofaan socho'a jedhuun. Adda of baasuun isaanii suuraawwan qondaaltota waliin wayita mari'atan kaafaman irrattiyyuu ni mul'ata. Fakkeenyaaf wayita Pireezidantii Firaansi Imaanu'eel Maakroon waliin mari'atanitti qarqara minjaalaatti ba'anii taa'aa akka turan suuraan ni mil'isa. Jala bultii waraanni Yukireen eegalamutti wayita qaamolee nageenyaasaanii waliin mari'atanis akkasuma turan. Jalqaba karoorri waraanaa Aab Putiin qondaaltota garee nageenyaa biyyattii KGB jedhamuun kan qajeefame fakkaata ture jedhe basaasaan warra lixaa tokko. Garuu bu'aansaa kana hin agarsiisu, ajajoonni waraanaa Raashiyaa qophii hin turre, loltoonni hedduun waan godhan osoo hin beekin gara daangaatti geeffaman. Madda irraa argatan eeruu irraa kan of qusatan basaastonni lixaa hooggantoota Raashiyaa caalaa karoora Putiin akka beekan ibsan. Amma garuu waan Putiin itti aansuun hojjetan beekuun qormaata, hojii cimaa itti ta'eera. Namni kanaan CIA keessatti oppireeshinii Raashiyaa irratti hojjetaa ture Joon Siifar karoora Kireemlin itti aanu hubachuuf qormaata guddaa kan ta'e Putiin kophaasaa murtee dabarsuudha jedhe. Yaadi fi akeeki isaa maal akka ta'e hawaasa hubachiisus akkaataan itti hojiitti hiiku garuu hibboo hiikuun hin danda'amne ta'ee mul'ateera. Hoogganaan Jaarmiyaa duraanii Biriiteen MI6, Sar Joon Sawers waan bulchaan Raashiyaa sammuusaa keessatti yaaduu fi karoora inni hojiirra oolchuuf deemu uummatisaayyuu hin hubatan, qaama alaattimmoo baayyee cima jedhe. Aab Putiin caasaadhuma isaanii keessattiyyuu moggaatti of baasu jedhu qondaaltonni basaasaa, odeeffannoon isaan qoru alaa akka seenu, keessaas akka ba'u homaatuu hin fedhan. "Dubbiima ofii uumaniin miidhamu. Caasaadhuma isaanii keessaayyuu muraasa dhagahanii kaan qoollifatu. Kun yaada keessummaa addunyaati,'' jedha Pirofeesarri Xiin-sammuu fi barreessaan kitaaba waa'ee egeree ''The Psychology of Spies and Spying'' Adrian Furnham. Durumaanuu namoonni Putiin waliin mari'atan muraasa, wayita Yukireen weeraran ammoo qondaaltota qubaan lakkaa'aman waliin mari'atan akka basaastonni lixaa amananitti. Isaanuu warra yaada Putiinitti amanan qofa. Caasaan Aab Putiin hagam muraasa akka ta'e kan xiyyeeffatamee hubatamuu eegale ergasaanii Qondaala Basaasaa Ministeera Dhimma Alaa isaanii akkaan ulfina irraa mulqanii qeeqaniiti. Putiin namicha hawaasa duratti kan qullaa dhaaban weerara Yukireen eegalee dura walga'ii nageenya biyyaalessaa gaggeeffamerratti ture. Haawaan Putiin qondaalticha akkaan qaanesse, aariidhaan waa'ee Yukireen fi warra lixaa yaaduu eegale. Kanneen sirriitti isa beekan Putiin qaanii bara 1990oota keessa Raashiyaarra ga'e haaloo ba'uu fi ofirraa mulquuf akkas godhu jedhu. Putiin warri lixaa Raashiyaa gadi qabanii, addunyaa aangoo keessaa baasuuf jedhanii amanu. Namni Aab Putiin quunnamee beeku tokko akkasaan viidiyoo wayita bulchaan duraanii Liibiyaa Koloneel Gadaafiin ajjeefamu agarsiisu akkasaan xiyyeeffannaan ilaalan hime. Seenaan sun akka isaanitti hin dhufneef warra lixaatti mataa jabaatu. Daarektarri  CIA, William Burns, waa'ee Putiin gaafatamee akkas jedhe: ''waa'ee kaleessaa yaadda'aa, fedhii hiixataatti rarra'ee waggaa dheeraaf nama dhiphataa jiraatuudha. Amallisaa mataa jabaataadha. Yaada kaan ofirraa ittisa.'' Warri lixaa hedduunsaanii Pireezidantiin Raashiyaa maraataadhaa? jedhanii gaafatu. Ogeessi xiin-sammuu takka akkas ta'uu mala jedhanii yaaduun dogoggora jedha, sababni isaa nama weerara Yukireen ajajee hoogganaa jiruun ''Maraataa'' jedhanii waamuun ni ulfaata. CIA'n garee waa'ee imaammata dhimma alaarratti ''aanga'oota xiinxalu'' qaba. Hojiin kun waan bara Hiitler isa hubachuuf eegalamerraa dhaalamee as ga'e. Seenaa, fayyummaa, hariiroo fi basaasa dhuunfaa aanga'aa tokko qorata gareen kun. Maddi kaan ammoo namoota dhuunfaadhaan aanga'aa waliin hariiroo qaban irraa kan argamuudha, keessaahuu hooggantoota walitti dhufeenya qaban. Bara 2014 Angelaa Merkel akkas jechuun Baraaka Obaamaatti himan: Putiin ''nama addunyaa biraa keessa jirudha.'' Dhiheenya kana Putiin arganii kan turan Pireezidant Maakroon gamasaaniin ''hoogganaa hin jijjiiramne, kan mataa jabaatu, kan qoollifatu,'' jechuun Putiin ibsan. Hoogganaa isaan dura turanirraa gadi buusanii ibsan. Haalli hoogganaa kanaa maaliif jijjiirame? Gariin namaa rakkoo fayyaa ykn ammoo dhiibbaa dawaa isaan fudhataniitu akkas godha jechuun oduu hagas mara ragaa hin qabne odeessu. Kaan ammoo yeroonsaa obba'aa waan jiruuf ''Olaantummaa Raashiyaa guddittii mirkaneessuuf isa waadaa seene'' osoo hin raawwatin deemuuf kaanaan rakkoon xiinsammuu ittiin taphataa jira jechuun yaada kennu. Hoogganaan Raashiyaa kun tibba weerara Koronaavaayirasii nama hundarraa adda of baasanii kophaa turan, kun mataansaa xiin-sammuusaanii miidheera. Aab Putiin mataansaa ijoollummaasaatti hantuuta adamsaa akka ture dhugaa baha. Hantuutni Inni adamsaa ture moggaatti baafamnaan lubbuuf jedhee ciniinuun ijoollummaatti biyyaa baase. Gaaffiin guddaan amma osoo Putiin moggaatti baafameera jedhanii yaadanii maaltu ta'a kan jedhuudha. "Gaaffiin jiru meeshaa waraanaa amma fayyadamaa jiru dachaan dabaluun yakka hammeenyummaa itti fufamoo dhiisa kan jedhuudha,'' jedhe qondaalli lixaa takka. Putiin meeshaalee waraanaa keemikaalaa yookiin ammoo niwukilaraa fayyadamuu danda'a yaaddoon jedhu jira. Putiin amala hamaa fi miiraan hoogganamu kan murtee fudhachuutti isa ariifachiisu akka qabu himata, kun ammoo mala-maltee inni ittiin beekamu- "madman" theory- kan jedhamuudha. Akkaataa kanaan namni niwukilara harkaa qabu tokko nyaapha isaa yookiin nama isaan morku tokkoo mataa gadi qabuuf ittiin dhaadachuu danda'a, Akka maraatuu ta'uun yoo namni biyya lafaa hundinuu kan dhumu ta'ellee akka itti fayyadamu ibsa. Putiin nama akkasiiti. Kun yaada basaastonni lixaa waa'ee Putiin ilaalchisee irratti waliigalaniidha.


Waraana Yuukireen: Dogoggorri waraanaa Raashiyaan raawwatte maal fa'i?

Raashiyaan biyyoota addunyaa humna waraanaa guddoo qaban keessaa tokko taatulle, gahumsi waraana Yuukireen irratti humnooti ishii agarsiisan xiinxaltoota waraanaa biyyoota Lixaatti ajaa'iba ta'eera. Xiinxalaan tokko 'waan qaanessaati' jedha. Loltoonni Raashiyaa ammaan tana fuul-duratti siquu dadhabanii danqamaniiru, gariin badii irra gaherraa dandamachuu danda'uu Raashiyaa irrattuu gaaffii kaasaa jiru. Torbee kana ajajaa olaanaan waraana NATO tokko BBCtti akka himetti "warri Raashiyaa ifaan ifatti galma isaanii hin milkeessine, hanga dhumaattis milkeessuu hin danda'an ta'a." Maal, eessatti dogoggoran laata? Qondaalota olaanoo waraanaa fi tikaa biyyoota Lixaa dubbifneerra. Dogoggorri jalqabaa Raashiyaa dura dhaabbannaa ishee mudatuu fi gahuumsa humna waraanaa Yuukireen xiqqeessite ilaaluudha. Raashiyaan waggaatti bajata doolaara biliyoona 60 waraanaaf ramaddi, Yuukireen ammoo biliyoona 4 qofa. Kanarratti dabalataan Raashiyaanis ta'e kaan gahuumsa humna waraanaa ofii qabdu akka malee arbeessitee ilaaluu hin oolle. Waraana isaa ammayyeessuuf sagantaa baasee hojjetaa kan ture Puutiin jabina humni waraanaa isaa qabuun innumtuu gowwoomfamuu hin oolle. Qondaalli olaanaa waraana Biriitish akka jedhutti Raashiyaan maallaqa hedduu kan baaftu gabbisaa fi yaalii meeshaa waraanaa niwukileeraa akkasumas misaa'eloota saffisoo ta'an haaraa tolchuu irratti. Raashiyaan taankii waraanaa addunyaa irratti isa ammayyaawaa ta'e 'T-14 Armata' jedhamu hojjettee turte. Taankchi dirree waraanaa irratti hin mul'anne. Irra hedduun meeshaaleen Raashiyaan lola Yuukireen irratti fayyadamte taankii durii T-72 jedhaman, konkolaataa sibiilaa fi kanneen rokkeettii dhukaasanidha. Wayita waraanichi jalqabu xiinxaltoonni hedduun Raashiyaan qilleensarratti olaantummaa argatti jedhanii yaadanii turan garuu hin taane. Humni Ittisaa qilleensarraa Yuukireen gahuumsa gaarii agarsiisuun Raashiyaan akka fedhii ishiitti akka hin sochoone taasisaniiru. Raashiyaan humnoonni addaa ishee injifannoo ariitii galmeessisuun qooda olaanaa ni qabaatu jettees yaaddee turte. Qondaalli olaanaa tikaa biyyoota Lixaa tokko BBC'tti akka himetti Raashiyaan jalqaba humnoota addaa ishee fi loltoota xiyyaaraarraan bu'anii lolan muraasan injifannoo argachuu akka matu yaaddee turte jedhu. Haata'u malee guyyoota jalqabaa muraasa helikooptariin loltoota kana buusuuf buufata xiyyaaraa Hostomeel kan dhiyeenya Kiyiivitti argamutti imale qubachuu dhorkamee loltootas ta'e dhiyeessii buusuu hin dandeenye. Kanaaf jecha Raashiyaan dhiyeessii loltoota isheef barbaachisu lafoo konkolaataan galchuuf dirqamte. Kun ammoo salphaatti qiyyaafannaa humnoota Yuukireen jala akka galtu taasiseera. Taankii fi konkolaataawwan waraanaa gurguddoon tokko tokko karaa irraa maquun dhoqqee keessatti dhidhimanii mul'atanii jiru. Kun ammoo humni waraanaa Raashiyaa guddichi akkanuma dhidhimuu isaaf mallattoo ta'e. Konkolaataawwan waraanaa sibiila uffatan tarree galanii gara Kiyiiv osoo imalaa jiranii suuraa saataaayitiin mul'atan hanga ammaa Kiyiivitti marsanii to'achuu hin dandeenye. Raashiyaa haga tokko gara fuulduraatti siquu kan dandeesse gama Kibbaatiin yoo ta'u, karaa kana baabura fayyadamuun loltoota isheef dhiyeessii qaqqabsiisuu qaan dandeesseefi. MInistirri Ittisaa UK Been Waalas "loltoonni Puutiin carraa injifachuu dhabaniiru. Danqamanii jiru, sududumaan ammoo miidhaan hamaan irra gahaa jira," jechuun BBC'tti dubbatan. Raashiyaan waraana kanaaf loltoota 190,000 kan bobbaaste yoo ta'u torbee sadi keessatti dhibbeentaa 10 kan ta'an dhabdeetti. Gama lamaaniinuu loltoonni hagam akka ajjeefaman ragaan qabatamaan jiraachuu baatus, Yuukireen loltoota Raashiyaa 14,000 ajjeesuu himti. Ameerikaan lakkoofsichi walakkaa isa Yuukireen jettuu ta'uu tilmaamti. Qondaalonni biyyoota Lixaa hamileen loltoota Raashiyaas miidhamuu ragaaleen akka jiran dubbatu. Aanga'aan tokko hamileen loltootaa "daran, daran xiqqaadha" jedhe. Qondaalli biraa loltoonni "qorra, dadhabbii fi beela qabu" jedhe. Loltoonni hedduun osoo waraanichi hin eegaliin cabbii keessa daangaa Yuukireenitti siqanii Beelaaruus fi Raashiyaa keessa turan. Raashiyaan amma loltoota dabalataa barbaadachaa jirti. Aanga'oonni Lixaa loltoonni Siiriyaa dhiyootti lolichatti seenuu akka danda'an tilmaamu. Kun Raashiyaan waraanicha irratti rakkoon ishee mudachaa akka jiru agarsiiftuudha jedhu ajajaan olaanaa waraana NATO tokko. Raashiyaan waan bu'uura ta'erratti wal'aansootti jirti. Jechamni waraanaa bubbule tokko jira - warri bartoonni waa'ee maltee/tooftaa yoo haasa'an, ogeeyyiin haala dhiyeessii/loojistikii/ qo'atu kan jedhu. Raashiyaan dhimma kanaaf xiyyeeffannaa guddaa akka hin kennine ragaaleen gahaan jiru. Loltoonni taankii fi konkolaataawwan waraanaan imalan karaa irratti boba'aa, nyaataa fi rasaasa fixatan. Gariin karaa irratti cabanii gatamanii tiraaktaroota Yuukireeniin karaa irraa moggaatto gatamanii mul'atu. Aanga'oonni Lixaa Raashiyaa hanqinni meeshaa waraanaas mudachuu akka hin oolle tilmaamu. Raashiyaan amma dura misaa'eloota dabalatee meeshaa fageenya dheeraa dhuka'u 850-900 dhukaaftee jirti. Kanneen salphaatti bakka buusuun ni ulfaata. Aanga'oonni Ameerikaa Raashiyaan hanqina meeshaa waraanaa ishii mudataa jiru ilaalchisee Chaayinaa gargaarsa gaafatteetti jedhu. Faallaa kanaatiin meeshaaleen waraanaa hedduun biyyoota Lixaarraa gara Yuukireen fe'amaa jira, kun hamilee Yuukireen jabeesseera. Ameerikaan dabalataan gargaarsa waraanaa doolaara miliyoona 800 baasu Yuukireeniif akka kennitu ifa gooteetti. Misaa'eloota farra taankii fi xiyyaara waraanaas arjoomtee jirti. Kuni diroonii Ameerikaan tolchite "kamikaze" jedhamu kan dabalatu yoo ta'u, salphaatti dugdatti kan baatamuu fi qiyyaafannaa lafarra jirutti kan dhukaafamudha. Haata'u malee Puutiin ammallee humna waraanaa yeroo dabalataatiif magaalota Yuukireen ittiin haleeluu danda'u waan qabuf hammeenya isaa dabaluu danda'a jedhanuu akeekkachisu aanga'oonni Lixaa. Danqaawwan hedduun jiraatanillee Puutiin waan duubatti deebi'u miti, ittuu hammeessuu danda'a jedha qondaalli tikaa tokko. "Raashiyaan waraanaan Yuukireen akka injifattu ofitti amanamummaa jabaa qaba. Yuukireen haga ammaa jabaattee ofirraa qolachaa jiraattus yeroo keessa humna namaa fi meeshaa waraanaan rakkoon isaan mudachuu hin oolus jedhan. Olaantummaan Raashiyaan waraana kana keessatti qabdu jalqabarra amma xiqqaataa jirus, carraan Yuukireen qabdu ammallee amansiisaa miti.


Waraana Yukireen: Xalayaan Raashiyaa Kaanadaan 'gulaalame' dippiloomaatota jidduutti wal-diddaa uume

Xalayaa miseensota UNf ergiteen wal-qabatee Raashiyaan dippiloomaasii 'sadarkaa oolmaa daa'immanii' jechuun Kaanadaa himaatte. UNtti ergamni Kaanadaa xalayaa Raashiyaan miseensota UNf barreessite gulaaluun fuula tiwiitarii isaarratti maxxanse. Xalayichi waa'ee gargaarsa namoomaa Yukireen keessatti barbaachisu yaad-murtii Raashiyaan dhiyeessitedha. Kaanadaan xalayichi silaa akkanatti sirratuu qaba ture jechuun halluu diiman gulaaltee deebistee miidiyaa hawaasaa irratti maxxansite. UNtti ergamoonni biyyoota biroos maxxansicha deebisanii qoodaniiru. Xalayaan UNtti bakka bu'aa Raashiyaa Vaasilii Nebeenziyaan mallattaa'ee Roobii darbe biyoota miseensa UN hundaaf qoodame kun, Yuukireen keessa rakkoon namoomaa guddaan akka jiruufi hawaasni idil-addunyaa birmannaa gochuu akka qabu gaafata. Yaadni UNtti ergamni Kaanadaa bifa gulaalliin itti dabalee Kamisa baase ammoo 'rakkinicha kan uume nuyi, waa'ee rakkoo namoomaa Yuukireen dhimma hin qabnu' sararoota jedhan of keessaa qaba. Itti dabaluunis 'osoo lammilee nagaa, hospitaalotaafi manneen barnootaa haleellaa qilleensaan reebaa jirtanii akkamiin waa'ee rakkoo namoomaa dubbattu?' jechuunis gaaffii kaasa. Xalayichi "waahillan keenya Lixaa rakkoo namoomaa Yuukireen siyaasaaf oolchaa jiru" jedha. Kaanadaan ammoo "Kana dhuguma miseensonni UN ni amanu jettee yaaddaa? Mee nuuf ibsi" kan jedhu halluu diimaan itti dabalte. Gocha Kaanadaa kana dippiloomaatiin Raashiyaa "maxxansa jibba Raashiyaa agarsiisu" ittiin jedhan. UNtti bakka bu'aa itti aanaan Raashiyaa Dimiitrii Poliyaaniiskii deebii maxxansa tiwiitarii Kaanadaa kanaaf kennaniin, "gahuumsi dippiloomasiifi namuusni keessan sadarkaa gadi-aanaarra jira" ittiin jedhan. Kaanadaan yeroo lama mana maree nageenyaa UN keessatti teessoo dhaabbii hin ta'iin argachuuf yaaltee akka dhabdes yaadachiisan. Xalayichi wixinee yaad-murtii gargaarsa namoomaa Yuukireen keessatti godhamu guddisuuf qophaa'e ta'us waraana rakkoo namoomaa kana fide keessatti qooda Raashiyaa hin ibsine jedhamuun biyyoota Lixaan qeeqame. Wixinee yaad-murtii kanarratti Jimaata sagaleen akka kennamu yaadamee ture garuu Raashiyaan dursite haqxe. UNtti bakka buutuun Ameerikaa Liindaa Toomaas Giriinfiild yaad-murtiin Raashiyaa kun 'waan kolfaati' jedhan jechuun AFPn gabaaseera.


Molotoov Kokteel: Boombiin warri Yukireen mana manatti hojjetan maaliif Molotoov jedhame, Molotoov eenyu?

Humnoonni Raashiyaa magaalota Yukireenitti erga duulanii jiraattotni Yukireen kumootaan lakkaawwaman waarana isaanii duukaa dhaabbachuuf meeshaan itti fayyadamaa turan Molotoov Kokoteel jedhama. Boombiin mana keessatti namuu hojjetachuu danda'u kun erga waraana Yukireenii dubbii ijoodha. Ofii dhuka'aa kanaaf maqaan Molotoov jedhu maaliif moogga'e, Molotoov eenyu? Yukireen baay'ina uummataanis ta'e humna waraanaan Raashiyaan gadi taatus, lammiileen meeshaa waraanaa qabatanii akka lolan mootummaan waamicha godheera. Magaalota akka Kiyeev keessatti warra fedhaan humnoota Raashiyaa loluu barbaaduuf meeshaa hirus, biratti ammoo akkamiin boombii Molotoov Kokteel jedhan akka hojjetan duulli leenjisuu gaggeeffamaa ture. Molotoov Kokteel boombiiwwan manatti hojjetaman yeroo ta'an, qaruuraatti boba'aa ykn wanta ibidda uumu biraa itti naquudha. Wanti akka ibiddi itti qabachuu danda'uu morma qaruuraasaniitti ni rarraafama. Sun ibiddi erga itti qabatee darbatama. Bakka itti darbatame yeroo bu'u qaruuraan cabee ibiddi ni qabata. Ministeerri Ittisaa Yukireen Molotoov akkamiin akka hojjetamuufi konkolaataa waraanaatti darbatamu qajeelfama ibsu miidiyaa hawaasaa gubbaatti qoodeera. Ka'umsi boombii manatti hojjetamu kanaa raajii qaba. Maqaan boombii kanaa kan fudhatame baroota dheeraaf Ministira Haajaa Alaa Gamtaa Rippabliika Sooshaalistii Sooviyeet (USSR) ta'uun kan tajaajilan Viyaacheslaav Mikhaayiloovich Molotoov irraayi. Molotoov bara 1890 maatii Raashiyaa galii gidduugaleessaa qaburraa dhalatan. Bara 1906 gartuu paartii Russian Social Democratic Labour Party, Bolsheviik jedhamutti makaman. Bara 1917 yeroo Tsar kufu dhaaba kanatu aangootti bahee dhaaba Paartii Koministii Yuuniyeenii Sooviyeet ijaare. Molotoov imala kana keessatti yeroo lama bara 1939-1949 achiimmoo bara 1953-1956 Ministira Haajaa Alaa ta'uun aangoo qabatan. Molotoov bara 1939 Naazii Jarman waliin waliigaltee wal hin weerarru jedhu 'Molotov-Ribbentrop pact' USSR mallatteessite keessatti maqaan isaanii ni eerama. Waliigalteen kun walta'iinsa icciitiin qabamee ture erga Naaziin bara 1945 kufee booda ifa bahe of keessaa qaba. Akka waliigaltee iccitiin qabamee booda ifa baheetti, USSR fi Jarman Poolaandiin qircachuun Baha Awurooppaa, Baaltikii fi Fiinlaanditti dhiibbaa ofii geessisuuf walta'anii turan. Fulbaana bara 1939 Jarman yaada USSR hin mufattu jedhuun Poolaandiin weerarte. Biriteeniifi Firaans ammoo dheekkamanii Naaziirratti waraana labsan. Achiis waraanni addunyaa lammaffaa dhalate. Guyyoota booda USSR's Poolaandiin weerarte. Sadaasa keessa USSR Fiinlaandiin weerarte. Inni kun waraana biraa 'Winter war' jedhamuuf sababa ta'e. Sababa kanaatti Molotoov Kokteel beekamtii argate. Yeroo sanitti Molotoov gama raadiyoon bahuun USSR Fiinlaandiin jilbeeffachiisuuf boombiin akka hin reebne garuu ammoo isaan beelessuuf miidhaaniifi wantoota nyaataman xiyyaaraan akka fe'atan dubbatan. Warri Fiinlaand gama isaaniin boombii kana hojjechuu eegalan. Warri Fiinlaand nyaata jalaa saamamuuf dhugaatiin madaalu kana jedhanii boombii hojjetaniin Molotoov kokteel ittiin jedhan. Konkolaattota waraanaa warra USSR ittiin haleeluus jalqaban. Dhuka'aa kanaaf maqaa isaa ammaa kan kenne waraana 'Winter War' jedhamu kana ta'us, boombiin kun walitti bu'iinsa keessatti hojiirra kan oole saniin duradha. Waraana waliinii Ispeen bara 1936-1939 adeemsifame irratti. Amma barkurnee hedduu booda Molotoov Kokteel waraana Yukireeniin walqabatee addunyaa irratti maqaan isaa irra deddeebiin ka'aa jira.


Waraana Yukireen: Gaazexeessituun Raashiyaa waraana mormite adabamte

Gaazexeessituun Raashiyaa sagantaa oduu gidduu mormii waraanaa agarsiiste maallaqa biyyattii ruubilii 30,000 (birrii Itoophiyaa 13,000) adabamteetti. Murtee kana har'a mana murtii erga dhihaatte booda itti murtaa'e. Maarinaa Ovisyaanikovaan ''sagantaa eeyyama hin arganne qindeessuun'' himatamte. Akka gabaasa RIA'tti Maarinaan seera mormii cabsiteetti. Miidiyaan biraa Meduzaa jedhamummoo mormiif osoo hin taane viidiyoo mormii dura miidiyaa hawaasummaa gubbaa gadhiifteef adabbiin kuni irratti darbe. Wiixata galgala ture dubartiin Raashiyaa kutaa oduu miidiyaa Chaanaal 1 jedhamuufi mootummaadhaan to’atamutti waraqaa waraana mormu qabattee seente. Ergaan qabattes gaazexeessituu oduu dhiyeessitu duubaan ifatti mul’ata ture: ‘’Waraana dhiisaa, waraana dhaabaa, olola odeeffamu hin amaniinaa, warri asii isin sobaa jiru,’’ waan jedhutu irraa dubbifama ture. Oduun Russian TV mootummaadhaan akkaan kan to’atamu yoo tahu, dhimma Yukireenitti tahaa jiruun dubbii gara Raashiyaatti luucca’e gabaasa. Eegasii poolisiin to'atamtee guyyaa har'aa mana murtiitti dhihaatte. Yeroo oduun dubbifamaa turetti,’’ Waraana dhaabaa! Waraana kana dhaabaa! Yeroo jettu dhagahama. Gidduutti garuu daarektarri sagantaa kallattii adda kutuun, gabaasa dursee waraabame qophaa'etti dabarse. Otoo oduun kallattiin darbuu mormii dhageessisuun dura, viidiyoo waraabdeen haala Yukreenitti geggeeffamaa jiru ‘’yakka’’ jechuun waamteetti. Olola mootummaa Kireemliiniidhaaf hojjechuu isheetti akka qaanoftu himteetti. ‘’Kara foddaa televizyiniidhaan soba himuu kootiin nan qaana’a. Raashiyaan namoota ‘du’aa’ tahanitti akka geeddaramtu eeyyamuu kootti nan qaana’a,’’ jechuun ibsiti. Uummatni Raashiyaa waraana kana akka mormu gaafatte. ‘’Maraatummaa kana,’’ isin qofatu dhaabsisaa jette. Battala kanaan booda eeyummaan Aadde Ovsiiyaaniikoovaa beekame. Fuula Feesbuukii isheerratti afaanota Yukireen, Raashiyaa fi Ingiliiziin gochaa isheef yaadota galateeffannaa argatteetti. Televizyinii mootummaan to’atamu Televizyiniin Raashiyaa Kireemliiniidhaan kan to’atamu yoo tahu, ilaalchi yaada mootummaan ala jiru yeroo baayyee hin dhiyaatu. Haa tahu malee erga weerara Yukreenii seerri haaraan beeksifameera. Kuni immoo cirumasaa dirree miidiyaa ni hammeesse. Seerri jalqaba baatii kanaatti ragga’e gochaa waraana biyyattii ‘’weerara’’ jechuun waamuufi waa’eesaa oduu ‘sobaa’ tamsaasuun dhorkaadha jedha. Miidiyaan Raashiyaa mootummaan to’atamu waraana kana ‘’oppireeshinii waraanaa addaa,’’ jechuun waamuun Yukreen akka weerartuutti kaa'a. Miidiyaaleen dhuunfaa baayyee dhiibbaa mootummaa irraan kan ka’e tamsaasaafi maxxansa dhaabaniiru. Gaazexoonni muraasa kanneen akka Novaayaa Gaazetaa gulaala oduu mootummaa jalatti otoo hin kufiin haala Yukreen keessa jiru gabaasuuf yaalaa jiru. Raashiyaa keessatti oduu BBC argachuunis akkasuma daangeffameera.


Viidiyoon Arnoold Shuwaazenger lammiilee Raashiyaa waraana mormaniin leellifame

Viidiyoona Arnoold Shuwaazenger lammiilee Raashiyaa waraana mormaniin miidiyaa hawaasaa gubbaattu leellifame. Taatoon Hooliwood beekamaan lammi US ergaa viidiyoon maxxanseen lammiileen Raashiyaa waraana Yukireeniin walqabatee odeeffannoo dhugaa hin taanetu kennamaafi jira jedhe. Ergaa kallattiin pireezidant Vilaadmiir Puutiiniif dhaameen ammoo ''waraanicha situ eegale, dhaabuus ni dandeessa'' jedhe. Haasaan taatoo beekamaa gara dullumaa ammoo nama siyaasaa ta'e kanaa warra Raashiyaa waraanicha mormaa jiraniin akka ta'utti simatame. Telegraam irratti yaada isaa kan barreesse namni miseensa dhaaba mormituu Puutiin ta'e Leev Shoolsbeerg Viidiyichi, ''kabaja nuuf, warra Raashiyaaf qabu agarsiisa'' jedhe. ''Arnoold Shwaazeengeer dandeettii addaa nama kamittuu dubbachuu, amansiisuu, kabajuufu qixxeetti ilaaluu qaba. Mee caqasaa. Itti yaadaa. Hubadhaa'' jedhe Shoolsbeerg. Gaazexessaan walabni lammii Raashiyaa biroon Antoon Orekee ammoo ergaan isaa "Russophobia" (jibba Raashiyaa) hin qabu jedheera. Warri Raashiyaa addunyaarraa add abahanii jiru Arnoold ammoo uummata kana akka hamoo ta'aniitti osoo hin taane akka uummata gaarii daandiirraa maqeetti dubbisee jedha gaazexessaan kun. Dubbiin Arnoold akkuma leelliftoota argate warri murtee Kreemliin deeggaran haasaa isaa kanaan nama US kaffalameefii dubbatu kun Raashiyaaf dhimma miti jedhu. Raashiyaan sababa Yukireen weerarte yoo ibsitu Oppireeshiniii waraanaa addaa warraa Raashiyaa Yukireen keessa jiran eeguufi jetti. Taatoon US kun Raashiyaan Yukireeniin sababa weerarteef yeroo dubbattu lammiilee ishee sobaa jirtii jedha. Yukireen osoo hin taane warra Kreemliinii aangoo qabantu waraana eegale jedha Arloond. Viidiyoon kun tiwiitara gubbaatti maxxanfamee hanga ammaa si'a miiliyoona afur ilaalameera. Akkaawuntiin twiitaraa Arloond hoogganoota Kreemliinin ni hordofama. Viidiyoo daqiiqaa sagalii kana keessatti badiin Yukireen keessatti qaqqabe ni mul'ata. ''Yukireen waraana kana hin eegallee, Sabboontotni Naaziis hin eegalle kun waraana lammiilee Raashiyaa miti'' jedhe bulchaan Kaalifoorniyaa duraanii Arloond. Awustiraaliyaatti kan dhalate Arloond fiilmii isaa Reed Hiit (Red Heat ) fiilmii Ameerikaa yeroo jalqabaaf adda baabayii diimaa (Red Square) Mooskootti waraabameedha. Arloond Viidiyoo kanaan jaalala warra Raashiyaaf qabu ibsee dargaggummaa isaatti lammii Raahiyaa ulfaatina kaasuun beekamu Yuurii Vlaasooviin akka kaka'umsa ta'eef dubbateera. ''Jabinaafi onneen uummata Raashiyaa yeroo hunda kaka'ums naaf ta'a. Kanaafi waayee Waraana Yukireen dhugaa jiru akkan isinitti himu tole jettu jedhee kaniin abdadhe.'' ''Kuni waraana seeraan alaati... hegereen keessan waraana addunyaa guutuun balaaleffatamekan hiika hin qabneef aarsaa ta'aa jira'' jedhe itti dabaluun.


Waraana Yukireen: Qonnaan bulaa Afrikaa baqattoota Yukireeniif boqqolloo kuntaala tokko arjoome

Qonnaan bulaan Afrikaa galii xiqqaa argatuufi Burundii jiraatu boqolloo oomishe keessaa kuntaala tokko kanneen Yukireenii buqqa'aniif arjoomuu beeksise. Adiriyeern Nimpaagaaritis, ganna 30, jedhamu kuni ofiifuu kana dura baqataa ture. ''Akka nama baqataa turetti, waan gargaaruun yaade. Ani qonnaan bulaadha, waanan kennu baay'ee hin qabu. Garuu, nama nan jaaladha,'' jechuun BBC'tti hime. ''Dubartoonniifi daa'imman du'aa akka jiran suuraa isaaniin arge. Nagaan akka bu'u gochuuf dhageettii hin qabu, garuu waanan qote keessa hamma tokko gumaachuu nan danda'a.'' Qonnaan bulaan kuni bara 1996 sababa walitti bu'iinsa sabaan Taanzaaniyaatti yeroo baqate daa'imma ganna afurii ture. Maatiin jalaa du'aniiru. Buufata baqattootaa Mutenderii jedhamutti guddate, achittis barate. Burundiitti waggoota 11 booda bara 2007 ganna 15 ta'ee deebi'e. ''Baqattummaan maal akka ta'e argeera - wanta nyaannu argachuun rakkisaa ture,'' jechuun hime. ''Namni tokko, ollaan baala kaasaavaafi bishaan yoo siif kenne baay'ee galateeffatta.'' Qonnaan bulaan kuni yeroo ammaa bulchiinsa Burundii Ruyigii jedhamu keessa jiraata. Bultii godhatees ijoollee sadii argateera. Arjooma boqqolloo kuntaala tokko lammiilee Yukireeniif kennees namoonni dhaabbata UN keessa dalagan dhufanii akka fudhatan dhaame. Namoonni kaaniis gargaarsa dabalataa akka kennan waamicha taasiseera. ''Dhuunfaa kootti boqqolloo 100kg nan kenna. Gahaa miti, garuu namni kaan yoo irratti dabale namoota buqqa'an ni gargaara,'' jechuun hime. Raashiyaan Yukireen irratti erga lola bantee amma torban sadii taheera. Lammiileen Yukireen waraana kana baqachuun biyyaa bahaniis miiliyoona 2.5 olidha. Baay'een isaanii gara Polaand yoo baqatan, biyya hiyyeettii Awurooppaa Moldoovaa dabalatee Raashiyaafi kaanittis baqataniiru. Lammiileen Itoophiyaa 70 ol ta'an Yukireen irraa gara Polaand baqachuu isaanii Imbaasiin Polaand Finfinnee argamu torban darbe beeksisuun isaa ni yaadatama.


Saayintistoonni Raashiyaa Buufata Hawaa Idil-addunyaa gahan haalluu Yukireen uffachuun mul'atan

Astiroonomistoonni Raashiyaa Buufata Hawaa Idil-addunyaa gahan halluu Yukireen uffachuun mul'achuun, weeraricha mormuu ibsachuu fakkata. Qorattoonni sadan erga Raashiyaan biyya ollaashee irratti baatii darbee keessa waraana banteen asi buufaticha yoo qaqqaban kun kan jalqabaati. Isaanis wayita buufaticha qaqqabanitti waahillan isaanii lammiilee Ameerikaa, Raashiyaa fi Jarmaniitiin hammatamuun haalaan simatamaniiru. Buufanni Qorannoo Hawaa Idil-addunyaa projaktii Raashiyaa, Kaanaadaa, Jaappaan fi biyyoota Awurooppaa biraati. Biiyyoota jajjaboo lamaan jidduutti muddamnii darbee darbee jiraatulleen pirojektichi garuu walta'insa US-Raashiyaatiin waggoota 20 ol itti fufeera. Qorattoonni hawaa Raashiyaa sadan- Oleeg Artemyeev, Deeniis Maatveev fi Sergeey Korsaakoov erga balaliinsii sadii-afur dhaabbata Raashiyaa kan Kaazaakhstaan jiruu irraa fashalaa'een booda nagumaan buufata hawaa qaqqaban. ''Nagaan qubachuu keessaniif baga gammaddan,'' jedhee sagaleen to'annoo ergama Raashiyaa battaluma isaan qubataniitti. Sa'aatii muraasa booda ammoo, saanduuqnisaanii saaqamuun namoonni fuula ifaa sadii munyuuqaa gara buufata hawaatti tokko tokkoon asi bahan. Isaanis uffata dambii hawaa keelloo sarara cuquliisa qabu uffatan. Uffanni dambii Raashiyaa cuquliisa qulqulluu ture. Osoo imalicha hin eegaliin duras yoo xinnaate namni tokko kana uffachuun mul'ateera. Yeroo sanattis Naasaa, eejjansiin hawaa Ameerikaa fi eejjansiin Raashiiyaa lamaanu kallattiin dabarsaa turan. "Halluu kaasuun dabaree keenya ta'e'' jedhan Mr Artemyev wayita dhimma uffata dambii kanaa ilaalchisuun konfaransii kallattii irratti gaafatamanii turanitti. ''Meeshaalee keelloo baayyee waan waliitti qabnuuf itti fayyadamuu barbaadne, sababii kanaaf keelloo kan uffanne.'' Erga weerara yukireeniin as namoonni addunyaa bakka garaa garaatti argaman deeggarsaafi waliin ta'usaanii mul'isuuf halluu alaabaa Yukireen fayyadamu. Lammiileen Raashiyaa sadanis buufata hawaa idil-addunyaarratti ergama saayiinsii baatiiwwan jahaaf turu eegaluuf gara sanatti imalan. Isaanis miseensoota garee sadan ammaan tana achi jiraniif Biteettoota 30tti gara dachiitti deebii'uuf karoorfaman bakka kan bu'aniidha.


Lammiileen Naayijeeriyaa 'biyya kana jiraachuu mannaa Yuukireeniif loluu wayya' jedhan

Baatii darbee wayita Raashiyaan weerara Yuukireen irratti bante, lammiin Naayijeeriyaa kan waggaa 27 Otaah Abirahaam battaluma deebii kenne. Bilbilasaa kaasuunis karaa toora tiwiitaraatiin ''garee kanatti makamuun barbaada'' jechuun barreesse. Abirahaam bakka waraanichaatirraa fageenya km 8,700 irratti magaalaa Leegoos keessa jiraata. Barnoota Falaasaamaan kan eebbifame dargaggoon kun, darggaggoota Afriikaa dhibboota keessaa tokko yoo ta'u, kaan achuma Naayijeeriyaa, Keenyaa, Seeneegaal, Afriikaa Kibbaa fi Aljeeriyaa irraa Yukireeniif hiriiranii Raashiyaa waraanuuf hayyamamoo ta'u ibsan. Irra caalaan isaaniis hiyyummaa biyya saanii keessatti isaan mudatu jalaa bahuufidha. ''Akka waraana ta'e ni beekna, tapha ijoollees miti,'' jedha wayita BBCtti himetti. ''Garuu ammoo Yuukireen keessatti loltuu ta'uu wayya asi jiraachu mannaa. ''Tarii yoo waraanni xumurame akkan achi jiraadhu naaf hayyamamus danda'a. Kana malees goota ta'ee diina waraana.'' Erga pireezidantiin Yuukireen Volodimiir Zeleniiskiin loltoonni biyyoota biraa akka isaanitti makamaniif waamicha taasiseen booda, namoonni kuma 20 ta'an addunyaa guutuu irraa Yuukireeniif loluuf hayyamamoo ta'uun gabaafameera. Mootummaanis kanneen paasportii sirriifi leenjii waraanaa qabaniif yeroodhaaf ulaagaalee Viizaa kaasuun meeshaa dhiyeessuufi mindaa kanfaluuf jira. Haata'u malee waraanaan booda loltoonni biyya biraa biyyattii keessa akka turaniif hayyamamuu ilaalchisee ammatti wanti barame hin jiru. Keretii Usorooh lammii Naayijeeriyaa magaala guddoo biyyatti Abujaa keessa jiraatudha. Innis Yuukireeniif loluuf barbaachunsaa gonkumaa kan badhaadhina barbaachuu ykn waa'ee lammummaa argachuutiin wal hin qabatu jedha. ''Ani jireenya gariin jiraataa jira. Osoon gara Awurooppaa imalu barbaadees karaa barnootaa gochuu nan danda'a, karaa waraanaatiin miti,'' jedha dargaggoon oggeessa seeraaa kan waggaa 29 kun. "Dhimmichi isaaf waa'ee kan nama miidhu mo'achuuti- haqni tokkoof dabu haqa hundaaf dabuudha.'' Kaka'umsi namoonni baay'een guyyaa pireezidanti Zeleniiskiin waamicha taasiiseen booda gara Yuukireen deemuun waraana keessatti hirmaachuuf imbaasii Abujaatti dhiyaachuun agarsiisan kunis dippilomaatota Yuukireen kan gammachiseedha. Haata'u malee mootummoonni Afriikaa hedduun Naayijeeriyaa dabalate lammiileen isaanii Yuukireen keessatti waraana irratti akka hirmaatan hin barbaadan. Naayijeeriyaatti qondaalli imbaasii Yuukireen tokko akka jedhaniitti, Afriikaanoonni akka isaaniif lolaniif balaliinsa isaaniitiif kanfaltii hin raawwataniif. Kanaafuu namoonni ofii saaniitiif kanfalachuun Awurooppaa gahuu qabu jedhan. ''Lammiilee biyya alaa fedhiin hirmaataniifi bu'aaf hojjatan jidduu sararri jiras,'' jedhan. Boodarra ammoo gara kanneen fedhiidhaan gara imbaasichaa dhaqaniif ibsa kennaniiru. Seenaagaal gama siheetiin lammiileen ishee akka waraanicha keessa hin galleef akeekkachiisuun, Ambaasaddarri Yuukireen kan Seneegaal jiru barreeffama namoota feedhiin duuluu barbaadaniif waamicha taasisuu akka fuula facebook isaanii irraa buusaniif gaafatana. Waamicha taasifamees ''seeraan alaafi gochaa seeraan adabamu qabuudha'' jedhan. Ministeerri Dhimma Alaa Aljeeriyaa gamasaatiin imbaasii Yuukireeniif ajaja walfakkaataa dabarsan. ''Biyyi kiyya 'deemuu hin ayyamu' jettee jirti. Ministira Dhimma alaatiif barressuu yaaleera. Deebii naaf hin kennine garuu irra deebi'een yaalaa,'' jedhe lammiin Aljeeriyaa dargagoon waggaa 28, Belhaadj Haani Amiir BBCtti yoo himeetti. ''Yuukireen deemuun barbaada, garuu waraanni kun dafee akka xumuramuun abdadhas.'' Ambaasaaddarri Yuukireen Afriikaa Kibbaa, Mozaambiik fi Botsiwaanaa, Liyuboov Abraavitov BBCtti akka himaniitti, Afriikaa Kibbaa irraa namoonni dhibbaan lakkaa'aman lolatti makamuuf ykn dandeettii hojii namoomaarra hojjachuuf tolee jedhaniiru. Garuu mootummaa ishee iraa ajaja eeggataa waan jirtuuf gaaffii isaanii kanaaf deebii kennuu hin dandeenye jette. Afrikaan Kibbaa waraana keessatti hirmaachuun bu'aa argachuu irratti seera cimaa qabdi. Garuu ammoo beeksiifni namoota 'idil-addunya' irraa Yukireeniif loluuf fedhii qaban waamuuf imbaasiwwan biyyoota afriikaa keessaa hin dabalatu. Bakka bu'oonni marsariitii akka mirkaneessaniitti biyyoonni Afriikaa tokko tokkoo sababii ''dhorkaawwan seeraatiif'' haqamaniiru. Aljeeriyaa, Seeneegaal fi Afrikaan Kibbaa biyyoota Afriikaa 17 kanneen 54 keessaa weerara Raashiyaan Yuukireen irratti raawwatte walgahii UN irratti osoo hin balaaleefatiin hafaniidha. Kunis Raashiyaa waliin jibba uumuu waan hin barbaadneefiidha. Raashiyaan dhiibbaa ishee Afriikaa keessatti waan babal'ifatteef deeggarsa hin dhabdu. Keessattuu gama damee waaraanaatiin biyyoota akka Kaameeruun, Libiyaa, Maalii fi Sudaan keessatti hidhattootaa ykn milishoota riphee loltootaa waraanuun gargaaraa jirti. Waraabbiin viidiyoo loltuu Kaameeruun ''obooloota Raashiiyaatti' dabalamuuf dhaadatu intarneetii irratti qoodamaa ture. Haata'u malee BBC madda walabaa irraa kan hin qulqulleeffannee yoo ta'u qaamooleen mootummaas deebii hin kennine. Jimaata darbe Ministirri Ittisa Raashiyaa Sargee Shoiguu ''loltoonni 16,000'' biyyoota jiddugala bahaa keessaa waraanaa Raashiyaa waliin hiriiranii loluuf waliigalaniiru jedhan. Kun ammoo kan kanneen Afriikaa Bahaa irraa haa dabalatuu haa dhiisuu hin baramne. Garuu ammoo motummoonni Afriikaa qaccarrii lammiilee isaan dhorkaa jiru. Kanneen akka lammii Naayijeeriyaa Daaviid Osaagii Adeeleekee jiraniif kun baayyee kan nama gaddisiisuudha. Dargaggoon Dhaabbata Fannoo Diimaa keessatti akka hojjataa balaa yeroo hatattamaa ta'uun hirmaataa ture kunis nama umuriin waggaa 21ti.  Innis duuluun Yuukireeniif loluu waan barbaadeef xalayaa deeggarsaa dabalatee sanadawwan barbaachisan hunda waliitti qabate jira. ''Anis sanadawwan kiyya walitti qabachuuf kallattiin gara buufata poolisiitti qajeele'' jedha ragaan yakka irraa bilisa ta'u barbaachisaa ta'u wayita ibsu. ''Amma garuu imbaasiin nu warra Afriikaa akka hin fudhanne dhagahuu kiyyatti baay'een aaree.'' Innis iimeelii imbaasii Yuukireeniif barreesseen deebii'ee isaaf dhufe. Kanaafuu karaa ittiin daangaa biyyattii itti gahu kan biraa barbaada jira. ''Imbaasii Poolaand kan Naayijeeriyaa keessatti argamuutti gaaffiifi deebii taasiseera,'' jedha. Piriinsi kan warra kaan waliin imbaasii Yuukireen kan Naayijeeriitti argamees, waa'ee haala Yuukireen keessaa irratti caalaa hubannoo qaba. Yeroosaa dargagguummaa muraasa Raashiyaa keessatti dabarseera. Lammummaa biyya lamaa kan qabu yoo ta'u, akaadaamii loltummaa Raashiyaa keessatti leenjii'eera. Garuu ammoo erga imbaasii Ameeriikaa keessatti argameen booda basaasuun himatamuun yeroo gabaabaaf hidhamee ture. Kanaafuu waggaa torbaan dura karaa Yukireeniin biyyattii sanaa baqachuu dubbata. Kanaafuu Raashiyaa waraanuuf gammachuun akka hirmaatu dubbata. '' Ani ofiidhuma kiyyaanan deemuu barbaade garuu mootummaan Naayijeeriyaa deemuu hin dendeessan jedhe... isaanis nan kabaja,'' jechuun BBCtti hime.


Hoggantoonni Awurooppaa sadii Pireezidantii Yukreen arguuf baaburaan Kiyeev galan

Hogganoota Awurooppaa sadii imala dheeraafi balaa qabuun  deeggarsa agarsiisuuf jecha Poolaand irraa Kiyeev galan Yukreen leelliste. Ministiroota muummee Poolaand, Islooveeniyaa fi Cheek Rippaabliik Kibxata galgala yeroo dhorkaa sochii booda Pireezidantii Yukreen Voloodmiir Zeleenskii argataniiru. Boodas Ministirri mummee Cheek uummata Yukreeniin,’’qofaa keessan miti,’’ ittiin jedheera. Gareen kuni erga waraanni jalqabee Yukreen daawwachuun hogganoota Lixaa keessaa kan jalqabaati. Hogganaan Cheek Peetr Fiyaalaa, ''ola gootummaa kana ni dinqisiifanna,'' jechuun Tiwiitara isaanii irratti barreessan. ''Akka lubbuu keenyaafillee lolaa jirtan beekna. Qofaa keessan miti, isin cinaa dhaabbatu,'' jedhan. Ministirri mummee Poolaand Matiyuuz Moraawiikii immoo Awurooppaan yoo Yukreen dhabde akka duriishee hin taatu. Inumaa, ''mo’amtuu, salphattuu fi kan gatii hin baasne taati,'' jedhan. ''Daawwannaan keessan Yukreeniif mallattoo deeggarsaa jabaa dha,'' jechuun pireezidantiin biyyattii isaan galateeffatan. Ministirri mummee Yukreen Deeniis Shamyaal ergaa Tiwiitara irratti barreessaniin ''Raashiyaan shororkeessummaa deeggarti jechuu,'' dabalatee  qoqqobbii jajjabaa irra kaa’ame irratti marii’atameera jedhan. Yeroo hogganooti kunneen mariitti jiran lola lixa Kiyeeviin geggeefamaa tureen sagaleen  dhohiinsaa ni dhagahama ture. Gamtaan Awurooppaa namooti siyaasaa kunneen ergama addaa qabatanii hin deemne garuu hogganooti Biraasals jiran waa’ee imala isaanii beeku ture jedhe. Ministirri itti-aanaa Ministeera Hajaa Alaa Poolaand Maarsiin Pirziidaaz imalli isaanii balaa qaba garuu ''qajeelfamaaf dhaabachuurraan kan taasifame dha,'' jedhan. Imala kana akka taasisan Raashiyaattis beeksisanii akka turan himaniiru. Hogganootni kunneen baaburaan imaluu kan filatan jeettii waraanaan yoo imalan Raashiyaa dubbii biraaf kakaasuu taha jedhaniitii jechuun gaazexeessituun BBC Awurooppaa Kaatyaa Adlar gabaasteetti.  Hogganootni kunneen yoom gara biyya isaaniitti akka deebi’an hin baramne. Yukreen irra deddeebiin daangaa qilleensaa isheerratti akka hin balalii’amne Nato gaafattus, Nato’n garuu ni dide. Zeleenskiin amma lammiileen Yukreen Nato’tti makamuu akka hin dandeenye baraniiru jedhan. ‘’Waggootaaf balballi isaanii banaa akka tahe nutti himaa turan,yeroo kaan immoo isaaniitti makamuu akka hin dandeenye dhageenye. Dhugaa dha kuni, beekamuu qaba jedhan. Uummanni biyya keenyaa kana hubachuufi ofitti hirkachuu akkasumas michoota nu deeggara waliin hojjechuu jalqabuun na gammachiisa jedhan.


Waraana Yukireen: Vilaadmir Putiin bara kolonii dhuguma loltoota Afrikaa waraana leenjisaniiruu?

Suurri 'Black and White' kan namoonni pireezidantiin Raashiyaa Vilaadmiir Putiin sochii bilisummaa Kibba Afrikaa yeroo jajjabeessan agarsiisa jedhan miidiyaa hawaasaa gubbaa naanna'aa jira. Gariin suura kana fayyadamuun biyyootni Afrikaa waraana Yukireeniin walqabatee Raashiyaa deeggaruu qabuu jedhanii kaasu. Suurri kun ilma pireezidantii Yugaandaa Yuweerii Museveniitiin twiitara gubbaatti maxxanfameera. Haata'u malee suurichi Puutiin Afrikaa dhufanii akka turan hin akeeku, Yeroon suurichi kaafameera jedhamee dubbatamus yeroo Putiin Afrikaatti argamuu danda'an hin fakkaatu. Suurri kun miidiyaa hawaasaa gubbaatti bal'inaan qoodamu kan eegale dhuma bara 2018 blogiin Zimbaabiwee tokko erga maxxansee booda. Maxxansi sun Putiin sochii walabummaa biyyoota Kibba Afrikaa deeggaruuf bara 1973 kaampii waraanaa Taanzaaniyaa argamaniiru jedha. Suuricharra Pireezidantiin fuula duraa Moozaambiik Samoraa Makeel fi pireezidantiin ammaa Zimbaabiwee Emersen Manaangaaguwaa ni mula'tus jedhamee ture ''Putiin loltoota walabummaa leenjisaa bara 1973-1977 waggoota afuriif Taanzaaniyaa turaniiru'' jedha barreeffamni bloogii sanii. Haata'u malee namni dubbii ijoo addunyaa ta'an kun bara 1952 dhalatan Vilaadmiir Putiin bara 1970'oota keessa Afrikaa dhufuu isaanii ragaan qabatamaan agarsiisu gama Afrikaanis ta'e Raashiyaan hin jiru. Marsariitii Kreemliin irrattii seenaan Puutiin barreeffame kan jedhu Putiin bara san 'Leningrad State University' keessatti barnoota qara'aa turanii bara 1975 eebbifamaniiruudha. Gaazexessaan Moozambiik keessa barkurneewwaniif jiraatan Pool Fooveet dubbiin Putiin Afrikaa ture jedhu ''qoosaadha'' jedhu. Loltoota walabummaa Moozaambiikiif kaampii Taanzaaniyaatti leenjiin kan kennamaa ture ''leenjiftoota Chaayinaan malee warra Sooviyeetiin hin turre'' jedhu. Akka jedhamu osoo hin taane Manaangaagwaanis bara sana Taanzaaniyaa hin turre. Sababni isaas bara 1965 irraa eegalee waggoota 10 bulchiinsa warra adii bara sana Kibba Roodeezhiyaa bulchaa turaniin hidhamanii waan tureef. Barreessaan Zimbaabiwee Renaatoo Matussee kitaaba isaa bara 2018 keessatti suura fayyadameen, suurichi Makeel leenjistoota Sooviyeet waliin magaalaa guddoo Moozaambiik Maputootti dhiyaatee buufata waraanaa argamu walakkeessa bara 1980 daawwatan jedha. Putiin isaan keessaas tokko ta'uu hin malan. Sababni isaas hojjetaa basaasaa dhaabbata tikaa KGB kan ta'an Putiin, bara 1985-1990 Baha Jarman turan. Sana dura garuu hojjetaa sadarkaa gad-aanaa ture. Kanummoo garee olaanaa kana hoogganee Afrikaatti imaluuf hireen jiru xiqqaadha. Seenaa Putiin keessatti Moozaambiikitti imalee akka beeku wanti dubbatu hin jiru. Joosee Milhaazes qorataa seenaa fi gaazexessaadha namni suura irratti mul'atu Putiin osoo hin taane hooggana gameessa Sooviyeet kan Afrikaa Kibbaa keessa ture jedha. ''Akka walfakkeenya isaaniitti, akkaan walirra bu'eera'' jedhan namni kun. Bara 1980'oota keessa Afaan Poortugaaliifi Raashiyaa hiikuun tajaajilaa kan turee fi amma barsiisaa Yunivarsiitii Niiw Yoork Abuu Daabii kan ta'e Joorj Derluugiiyaan, namni suura irra jiru Putiini yaadni jedhu qoosaadha jedha. Koopheen suura irraa mul'atu namichi miseensa waraanaa ta'uu akeeka, Putiin ammoo hojii basaasaa malee waraana keessa hin turre. Suurichi ijoollummaa osoo hin taane dulluma Putiiniin walfakkaatas jedheera. Dabalataan namni suura irratti Puutiini jedhamu sa'aatii harka bitaarratti hidhatee jira. Putiin ammoo hamma hanga ammaa beekamutti amala sa'aatii harka mirgaa irratti hidhachuu qabu.


Waraana Raashiyaa - Yukireen: Waraanni Yukireen dhiheessii 'soorata addunyaaf hamaadha'

Hoogganaan dhaabbilee addunyaa gurguddoo xaa'oo oomishan keessaa tokkoo waraanni Yukireen keessa adeemaa jiru dhiheessii soorataafi gatii nyaataa addunyaaf hamaadha jedhan. Kan biyyoota 60 ol keessa sosso'u Yaaraa Intarnaashinaal Raashiyaarraa mi'a dheedhii guddaa ni bita. Gatiin jumlaa boba'aa waan dabaleefimmoo gatiin xaa'oo dabaleera. Hoogganaan Yaaraa, Svein Tore Holsether, haalichi hammaachuu danda'a jechuun akeekkachiisu. Durumaa waraana dura rakkoo walxaxaa keessa jiraachuu isaanii kan himan qondaalli kuni, waraannimmoo hammeessuu dubbatu. Raashiyaafi Yukireen biyyoota addunyaa oomisha qonnaafii dhiheessii nyaataa bal'inaan gabaaf dhiheessan keessaa muraasa. Dabalataan, Raashiyaan galteewwan xaa'oo oomishuuf gargaaran kanneen akka potaashiifi fosfetii bal'inaan oomishti. Xaa'oon immoo midhaaniifi biqiltoota guddisuuf oola. ''Ummata addunyaa keessa walakkaan sababa xaa'oon soorata argata. Yoo xaa'oon dhibe immoo oomishi 50%'n xiqqaata,'' jechuun Obbo Holsether himu. ''Anaaf rakkoo nyaataa addunyaatti qajeella kan jedhu osoo hin taane hangam guddaa ta'u danda'a kan jedhudha.'' Gamanumaa dhaabbati isaanii waraana adeemaa jiruun miidhameera. Misaa'elli waajjira Yaaraa magaalaa Kiiv jiru rukuteera. Hojjettoonni 11 garuu hin miidhamne. Dhaabbati buufata isaa Norweey taasifate kuni qoqqobbii Raashiyaaratti ka'ameen kallattiin dhiibbaan irra gahu hin jiru. Ta'ullee sababa geejjibni doonii rakkoo godhateef mi'a argachuun rakkisaa itti ta'eera. Qondaalli kuni BBC'tti dubbatanii sa'aatii muraasa booda mootummaan Raashiyaa oomishtoonni al ergii xaa'oo akka dhaaban dhaameera. Akka hoogganaa kanaatti oomisha nyaataa Awurooppaaf galteewwan barbaachisan keessaa harki 1/4ffaa Raashiyaa irraa argama. Xinxaltoonnii waraanni kuni baasii qonnaan bultootaa guddisee, oomisha xiqqeessuu akka danda'u himu. Kunimmoo gatiin nyaataa akka dabalu taasisa. Yaaddoon garuu dhimma galtee qofaa miti. Xaa'oo Naayitiroojinii oomishuuf galtee guddaa kan ta'e amooniyaa oomishuuf gaaziin uumamaa hedduu ni barbaachisa. Warshaalee isaa Awurooppaa keessa jiraniif Yaaraan gaazii Raashiyaan itti dhimma baha. Waggaa darbe gatiin jumlaa gaazii waan dabaleef hamma Awuroppaatti oomishuu danda'u keessaa 40% kuteera. Gatiin geejjiba doonii dabaluu, qoqqobbiin Belaarusirra (biyya biroo Potaashii  bal'inaan oomishtu) ka'ame, qilleensa cimaa ta'e - kunneen bara darbe gatiin xaa'oo akka dabalu taasisan. Raashiyaan Yukireen weeraruu kan morman qondaalli kuni, oomishi xaa'oo qonnaan bultoota bira akka gahus fedhii qabu. Kanaaf, waan lama gidduutti rakkatuu dubbatu. Fuuladuraaf garuu addunyaan oomisha nyaataaf Raashiyaarratti of gatuu hin qabu jechuun himu. Weerara Koovid durayyuu jijjiirami qilleensaafi lakkoofsi ummataa dabaluun oomisha nyaataa addunyaaf qormaata ta'eera. Waraanichimmoo 'cobxoorratti fanxoo,' ta'e jechuun ibsu. ''Waggoota lamaan darban, namoonni dabalataa miiliyoona 500 osoo beela'anii rafuuf siree yaabu isaanii dagachuu hin qabnu,'' jechuun sodaan beelaa biyyoota hiyyeeyyiitti akka dabalu dhaaman.


Waraana Raashiyaa fi Yukireen: Addunyaa interneetiin ala gochuuf jiraa?

Addunyaan keenya, qaama-qalbiin akkasumas gama dijiitaalaan, sababa waraana Raashiyaafi Yukireen yeroo kamuu caalaa rakkinaaf saaxilamtee jirti. Kubbaaniyyaa muummeyyiin akka Meta, Google fi Apple- kan duraan gartummaa kamirraayyuu bilisa ofiin jechaa turan amma garee qabataniiru- waan Raashiyaan Yuukireen weerarteef oomishaalee isaanii Raashiyaarraa ugguruun adabaa jiru. Interneetiin mataansaa akkaataa tajaajila fayyadamtoota Raashiyaaf itti dhiyeessu jijjiireera- Tiwiitarii fi Feesbuukiin ugguramaniiru, TikTok fayyadamtoonni Raashiyaa jiran akka qabiyyeesaanii hin maxxansine dhorkeera. Yeroo ammaa gaaffii fi yaaddoo guddaan waraanni kun haala teessumaafi qaama fiizikaalaa addunyaa qofa osoo hin taane haala interneetii addunyaas geeddaruu danda'aa laata kan jedhudha. Mootummaan Yukireen kubbaaniyyaawwan teeknooloojii biyyattii keessa jiran tajaajila isaanii Raashiyaarraa akka kutan gaafateera, waamicha kana booda lakkoofsi dhaabbilee Raashiyaarraa of qoollifatanii guyyuu dabalaa jira. Yeroo ammaa kubbaaniyyaawwan teeknooloojii Yukireen gamtoomuun gaaffii guddaa dhiyeessaniiru- Raashiyaa guutummaatti interneetii addunyaarraa kutuu. Kubbaaniyyaan guddichi tajaajila interneetii maamilootaaf dhiyeessuufi itti gaafatamummaan Interneetii bulchu ICANN (the Internet Corporation for Assigned Names and Numbers), gaaffii kanaaf deebii ''Lakkii'' jedhu kenneera. Hoogganaan ICANN Goran Marby, ''Ergamni keenya qaama kamirraayyuu walaba taanee tajaajila kennuudha. Hojiin keenya tajaajila dhiibbaarraa walabaa kennuurra darbee nama adabuu, qoqqobbii yookiin qaama ta'e ugguruu bira kan ga'u miti,'' jedhan. Kubbaaniyyaan teeknooloojii ''Digital privacy group Electronic Frontier Foundation (EFF)'' jedhamu murtee kana deeggare. Hooggantoonni EFF Corynne McSherry fi Konstantinos Komaayitiis ''yeroon waraanaa yeroo itti interneetaan taphatan miti, sababa waraanaa hojii interneetii keessa galuun balaa kan baatuu fi rakkoo yeroo dheeraa keessatti addunyaa kan kuffisuudha,'' jechuun ibsa baasan. Akkasaan jedhanitti rakkooleen addunyaa mudatan: Kubbaanniyyaawwan interneetii dhiyeessan hedduun tajaajila Raashiyaarraa kutuun qoqqoodiinsa interneetii hamaa fida jechuun yaaddoo qaban ibsu. Yoo akkas ta'e biyyoonni interneetii mataasaanii tolfachuutti gadi taa'u jedhanii yaadu. Kubbaaniyyaan tajaajila interneetii Chaayinaa The Great Firewall of China jedhamu biyyoonni interneetii dhuunfaasaanii gabbifachuu akka danda'aniif fakkeenya guddaadha. Garuu Iraan keessattis interneetiin ajandaa siyaasaa ta'eera, jaarmiyaan interneetii biyyattiif dhiyeessu-Telekominikeeshiniin Iraan-odeeffannoowwan biyyoota alaarraa argaman ni daangessa. Raashiyaan mataanshee interneetii biyyoota alaarraa garasheetti deebisuun kan mataashee gabbisuun shaakalaa turteetti. Maqaan interneetii Raashiyaa kun Runet jedhama. Garuu akka Chaayinaa lafaa kaatee haaraa tolchite osoo hin taane kan alarraa argattu irraa kan biyyashee tolfatte, waggoota dheeraafis faayidaarra oolchaa turuu himti. Bara 2019 mootummaan Raashiyaa sirna interneetii kana hojiirra oolchuu eegaluu ibsee ture. Yeroos nama muraasatu barbaachisummaasaa hubate, amma wayita weerara Yuukireen kana garuu hundatu hubatee jira. Teeknooloojii akkamiin addunyaa jijjiiraa akka jirurratti namni kitaaba barreesse Abishur Piraakash, waraanni kun haala interneetii geeddaraa jiraachuu hime. ''Addunyaan interneetii tokkicha fayyadamuurraa gara kan dhuunfaa dhuunfaatti akka galtu gochaa jira,'' jedha barreessaan kun. "Sababa siyaasaa biyyootaa interneetiin haaraa haaraan tolfamaa jira. Biyyoonni hedduun interneetii akka addunyaatti jiru keessaa ba'aa jiru, kaan ammoo kan mataasaanii tolfataa jiru. ''Riqichi waggoota kurna hedduuf addunyaa walitti fide-miidiyaan hawaasummaa- amma gargar qoqqoodamaa jira.'' Kubbaaniyyaan tajaajila interneetii Chaayinaa The Great Firewall of China irraa kan ta'e James Griffiths, siyaasii fi aangoon interneetii qarqara lamaan warra lixaa fi Chaayinaa/Raashiyaatti qoodamaa jira jedhe. "Bara 2016 keessa hundeessaan China's Great Firewall, Fang Binxing, Raashiyaa daawwachuun, isheenis kan mataashee kan Chaayinaan walfakkaatu akka gabbifattuuf gargaaranii turan,'' jedhe. Yeroo ammaa, wayita addunyaan sababa weerara Yukireen teeknooloojiidhaan ishee qoqqobaa jirutti Raashiyaan biyya kamuu caalaa fuulashee gara Chaayinaatti deebisaa jirti.


Waraana Raashiyaa - Yukireen: Mariin Tarkiitti dhukaasa dhaabuurratti mari'atame bu'aa osoo hin buusiin xumurame

Mariin marroo jalqabaa Ministiroota Haajaa Alaa Raashiyaafi Yukireen gidduutti jaarsummaa Tarkiin adeemsifame dhukaasa dhaabuu ilaalchisee bu'aa osoo hin buusiin xumurame jette Yukireen. Ministirri Haajaa Alaa Yukireen wanti Raashiyaan gaafatte harka kennadhaa jechuun qixxeedha yoo jedhan gitni isaanii Raashiyaa ammoo duulli isaanii karooraan deemaa akka jiru dubbataniiru. Ministirri Haajaa Alaa Yukireen Dimiytiroo Kuleebaa mariin booda Tarkii irraa ibsa kennaniin wanti Raashiyaan gama Ministira Haajaa Alaa ishee Sargee Laavroov gaafatte, harka kennadhaa jechuu waliin qixxeedha jedhan. Mariin Ministiroota lameenii pirezidantii Tarkii Tayiip Erdohaaniin abdii dhukaasa dhaabuu qaba jedhamus, marichi eegaluu dura Raashiyaan hospitaala daa'immanii haleeluun ishee dheekkamsa guddoo kaaseera. Magaala Mariypoolitti haleellaa raawwatame kanaan daa'ima tokko dabalatee namootni sadii ajjeefamaniiru jedhu qondaaltotni Yukireen. Raashiyaan haleellaa warri lixaa weerara ittiin jedhaniifi isheen ammoo oppireeshinii waraanaatii jettuun Yukireen keessatti erga eegalee torban lama guuteera. Hanga ammaa lammiileen Yukireen miiliyoona 2.3 ta'an biyya isaanii gadhiisanii bahuuf dirqamaniiru. Kuleebaan gaaga'amni namoomaa jabaan magaalaa Mariypool mudachuufi qorri jabaan hanqina anniisaa elektirikaafi bishaan dabaalamee jiraattota miidhuu dubbatan. Itti dabaluunis ''irra deebi'een dubbadha amma dura Yukireen Raashiyaaf hin jilbeeffanne, ammas harka hin laanne, fuula durattis harka hin laattu'' jedhan. Marii garuu Raashiyaa waliin akka itti fufan dubbatan. Ministirri Haajaa Alaa Raashiyaa Sargee Laavroov gama isaaniin ammas irra deebii hidhannoo Yukireen Raashiyaa yaaddessu dhabamsiisuufi Nato'n ala ta'uu ishee gaafatan. Kana ilaalchisee Mooskoon deebii Kiyeev eegaa jirtii jedhan. Laaviroov itti dabaluunis warri lixaa meeshaa waraanaa Yukireeniif erguun walitti bu'iinsa kana hammeessaa jiruu jechuun komatan. Raashiyaan qoqqobbii warra lixaa ni dandamatti ''xiinsammuufi hubannoo jabaan rakkoo kana keessaa baati'' jechuunis dubbatan. Hirkannaa warra Lixaarra jiru gama hundaan keessaa bahuuf waan dandeenyu hunda ni goona, dhiibbaa kana jalaa akka baanu isiniin mirkaneessa jedhan Laaviroov. Ministirri Haajaa Alaa Tarkii Mevluut Kavusogluu mariin biyyoota lamaanii jalqabbii gaariidha jedhan. Miidiyaan Tarkii Haberturk misnitirri kun marii tokkorraa raajiin hin eegamu jechuu isaanii gabaaseera. 15 dura Raashiyaan Yukireen erga weerartee mariiwwan lama biyya ollaalameenii  Belaruusitti kan gaggeeffamaniin alatti mariin aanga'oota olaanoo hirmaachis ta'uun kun isa jalqabaati. Danqaawwan jiran hunda cinaatti jechuun, mariin ammayyaawwan gaggeefameera jechuu nan danda'a jedhan Kavusogluu xiyyeeffannoon keenya ulaan namoomaa danqaa malee banaa ta'uu qabu kan jedhudha jedhan Biyyi miseensa NATO taate Tarkiin waraana kana balaaleffattus, biyyoota lameenuu waliin hariiroo gaarii waan qabduuf ejjennoo hin loogne qabattee argamti.


Biyyoonni Lixaa annisaa Raashiyaarra qoqqobbii yeroo kaa'an kana maddi biraan jiraa?

Raashiyaan Yukireen weeraruu hordofee deebiin biyyoonni Lixaa kennaaniif wayita jajjabaataa jiru kanatti Ameerikaa fi UKn boba’aa Raashiyaa lagachuun, Gamtaan Awuurooppaa gaazii boba’aa Raashiyaarratti hirkachuu hir’isaa jira. Pirezedantiin Ameerikaa Joo Baayiden tarkaafichi "dinagdee Raashyaaf hidda dhiigaa ijoo isa ta’erratti qiyyafate," jedhan. Komishiin Awurooppaa fedhii gaazii uumamaa Raashiyaa harka sadii keessa lamaan hir’ifna jechuu hordofuudhaan Pirezedant Baayiden kana dubbatan. Gamtaan Awurooppaa dhiyeessii boba’aa %40 Raashiyaarra argata ture. Tarkaanfichi gatii gaazii olkaasuun, fayyadamtooti akka caalaatti qaala’u taasisa. Dinagdeen Raashiyaa harka guddaan dhiyeessi annnisaarratti hirkate. Raashiyaan biyya addunyaarratti zayita boba’aa baay’inaan oomishuun sadarkaa sadaffaa qabatte yoo taatu, Sa’ud Arabiyaa fi Ameerikaatti aanti. Tarkaanfiin kun otoo hin labsamiin dura Raashiyaan qoqqobbiin kun dinagdee addunyaaf "balaadha" jechuun, tariii ujummoo gaazii gara Jarmanitti diriirfame akka cuftu beeksifte. Inveestaroonni lagannaan kun gatii jikita boba’aa barmeelii tokkicha $139tti Wixata ol ka’uusaaf yaadda’uu himan. Gatiin dabale kun ganna 14 keessatti isa olaanaadha. Pirezedantiin Ameerikaa Joo Baayiden "Zayita boba’aa, gaaziifi madda anniisaa Raashiyaa kamiyyuu gara Ameerikaa akka hin galchine dhorkineerra," jedhan. "Kana jechuun zayitiin boba’aa Raashiyaa kana booda buufataalee doonii Ameerikaatti fudhatama hin qabaatu," jedhan. Baayiden tarkaanfichi biyyattiis gatii baasisuuf akka qabu amanuun,’’murtoon kun biyyoota michuuwwan keenya waliin mariyachuun fudhatame’’ jedhan. UKn ammoo Raashiyaarra zayita boba’aa bituun xumura bara 2022tti kan goolabuu jirtu ta’uu Minisitirri Anniisaa fi Daldalaa UK Kuwaasii Kuwartinig tiwitara gubbaatti beeksisan. UKn zayitii boba’aa %8 Ameerikaarraafi boba’aa calalame immoo Raashiyaarra bitti turte,  boba’aa UK’n biyya alaarra galchitu ykn bittu keessa %6  Raashiyaarra galfama ture. Biyyoonni Awurooppaa harki caalaan isaanii annisaa Raashiyaarra argamurratti hirkatu, kanaafuu maddeen dhiyeessii annisaa akka filannootti dhiyaatan banamuuf jiru. Haqina annisaa mudatu furuuf anniisaa haroomfamuun babal’isuuf kan yaadame yoo ta’u, bara 2030 dura Awurooppaan dhiyeessii boba’a Raashiyaarraa dhaabdee akka of dandeessuuf yaadamuun himameera. Biyyoota anniisaa xiqqaa Raashiyaarra gara biyya isaanitti galchanillee otoo hin hafiin dhiibbaan tarkaanfii haaraa fudhatame kanaa ni qaqqaba. Ameerikaa, UK fi Gamtaan Awurooppaa boba’a Raashiyaarraa bituu akka daangessan beeksisaniiru. Tarkaanfichi kana fudhatame Raashiyaan uggurri boba’arra kana kaa’amu yoo ta’e, dhiyeessii gaaziii ujummoon biyyoota Awurooppaa dhiyaatu addaanin kuta jechuun akeekkisuu hordofuun ture. Qoqqobbiiwwan akkamiitu gaaziifi boba’aa Raashiyaarra kaa’ame? Yukireen qoqqobbiin akka Raashiyaatti dabalamu gaafachuu hordofee, Ameerikaan guutummaatti boba’aa, gaaziifi cileen Raashiyaa akka biyya ishee hin seenne uggurte. UKn ammoo Raashiyaarraa zayita boba’aa bituun xumura bara 2022tti goolabuuf kan jirtu yoo ta’u, Gamtaan Awurooppaa harka sadii keessaa lama hir’iseera. Boba’aan al-ergii Raashiyaa keessaa hangam ta’a? Raashiyaan Ameerikaa fi Sa’ud Arabiyaatti aanuun biyya zayita boba’aa baayyinaan oomishtu ishee guddoodha. Guyyaatti jikita boba’aa barmeela miliyoona shan alatti kan ergitu yoo ta’u, walakkaan isaa biyyoota Awurooppaatti ergama. Ameerikaan boba’a Raashiyaarratti baayyee hin hirkattu, bara 2020tti boba’a %3 ta’utu Raashiyaarraa biyyattii seena. Maddii dhiyeessii boba’aa biraa jiraa? Biin MC Wiiliyaam namni jedhaman akka jedhanitti,  dhiyeessitoota gaazii caalaa dhyeessitoota  zayitaa boba’aa argachuun ni salphata jedhan. Ameerikaan Sa'ud Arabiyaan oomisha boba’aa ishee akka dabaltu gaafataa kan jirtu yoo ta’u, kanaan dura gatiin boba’aa akka hir’atuuf gaaffii Ameerikaan dhiyeessite fudhachuu diddee turte. Sa’uda Arabiyaan biyyooota boba’aa biyya alaatti ergan-OPEC keessaa biyya baayyinaan hunda caalaa oomishuun beekamtu yoo taatu, oomishaafi raabsan jikita boba’aa %60n sadarkaa idil-addunyaatti gurgurama. Kanaaf, OPEC gatii boba’aarratti dhiibbaa guddaa uuma. Raashiyaan OPEC keessaa hin jirtu garuu bara 2017 irraa eegalee oomisha boba’aa daangessuurratti waliin hojjatti. Ameerikaan qoqqobbii oomisha boba’aa Veenzuweelaarra keesse laaffisuu akka filannootti ilaala jirtu. Biyyattiin kanaan dura boba’aa biyyoota Ameerikaaf dhiyeeessan keessaa ishee ijoo turte, amma garuu biyyattiin oomisha boba’aa harka caalu Chaayinaatti gurgurataa jirti. Yoo gaaziin Raashiyaa gara Lixa Awurooppaatti hin dabarre maaltu uumama? Gatiin duraanuu dabalee ture ammas caalaatti ol ka'a. Gamtaan Awurooppaa gaazii bitu keessaa %40’n Raaashiyaa irraa galfata ture. Yoo  dhiyeessiin boba’aa kun addaan cite, biyyoota akka Italii fi Jarmanitu caalaatti miidhama. Biyyoonni Awuroppaa biyyoota gaazii biyya alaatti ergan kanneen akka Quwaataar,  ykn Aljeeriyaa fi Naajeriyaatti kan fuula naanneeffatan yoo ta’u, oomisha boba’aa yeroo gabaabaatti ballisuun ni cima.


Waraana Yukireen: Putiin lammiilee ormaa Raashiyaa waliin Yukireen waraanuu fedhaniif waamicha godhan

Pireezidantiin Raashiyaa Vilaadmiir Putiin lammiilee biyya ormaa Raashiyaaf loluu barbaadaniif waan isaan fedhan dhiyeessanii gara adda waraanaa akka ergan dubbatan. Marii Mana Maree Nageenyaa Raashiyaa irratti kan dubbatan Putiin namootni fedhaan humna qindaa'aa Raashiyaatti dabalamanii loluu barbaadaniif hayyamni kennamuu qaba jedhan. Ministirri Ittisaa Raashiyaa Sarjee Shooguu gidduugala bahaatii namootni 16,000 ta'an humnoota Raaashiyaa waliin ta'uun loluuf qophiidha jedhan. Qondaaltotni US wanti ministirri ittisaa Raashiyaa dubbatan kun loltoota Siiriyaa waraana magaala keessaan muuxannoo qaban dabalataa jedhu. Mooskoon deeggartuu Siiriyaa yeroo dheeraa yoo taatu, waraana waliinii biyyattii hunkuru keessatti Putiin pireezidantii biyyattii Bashiir Al-Asaadiin jabeessanii warra deeggaran keessaati. ''Maallaqa barbaacha osoo hin taane, fedha isaaniin uummata Donbas jiru deeggaruu namootni barbaadan, nuti waan isaan barbaadan kennineefi gara adda waraanaa akka duulan gargaarra''  jechuun Putiin Ministira Ittisaa isaaniitti himaniiru. Ministirri Ittisaa Shooguu, misaayeloota farra taankii biyyootni lixaa Yukireeniif ergan kan harka humnoota Raashiyaa galaa jiru hidhattoota Luhaaneskiifi Doneeski keessatti mootummaa Kiyeev mormaniif dabarsuuf yaada dhiyeessaniiru. ''Hadaraa akkas godhi Putiin'' jechuunis hayyama Putiin gaafatan. Mariin Mana Maree Raashiyaa kun kan dhagaahame humni Raashiyaa Yukireen keessatti naannolee filatamoo hedduutti haleellaa jabaa wayita gaggeessuu eegalanitti. Qondaalotni US Wall Street Journal'tti yoo dubbatan Raashiyaa siiriyaa keessaa loltoota qacaraa jirtii jedhan. Kaayyoon isaas hidhattoota lola magaalaa keessaan muuxannoo qaban filachuun magaala Kiyeev to'atanii mootummaa Yukireen kuffisuudha. Gama kaaniin dhaabbileen dhuunfaa hojii nagaa eeguu hojjetan kan US keessa argaman loltoota duraanii deebisanii qacaruun namoota Yukireen keessatti danqaman baasuuf sochii eegaluuf jiru. Loltootni biyyoota ormaa kan duraaniif ammaa UK irraa dabalatee Yukireeniin deeggaranii loluuf biyyattii qubachuu eegalaniiru. Pireezidantiin Yukireen kan amma dura michootni isaanii Lixaa meeshaa waraanaafi loltuu akka gumaachan gaafachaa turan loltootni biyya ormaa 16,000 ta'an fedhaan duulaa akka jiran dubbatan. Warri lixaa daangaa qilleensaa Yukireen balaliin ala akka ta'u(no fly Zone) aka labsan gaafatanii didamuu isaaniitti mufachuullee dubbataniiru. Hanga ammaa biyyootni Lixaa 14 ol ta'an misaayeloota farra taankiifi gosa kaan kumoota kudhaniin lakkaawwamu michuu isaanii Yukireeniif erganiiru.


Waraana Raashiyaa-Yukireen: Erga bara 2008 as gatiin boba'aa sadarkaa olaanaan dabale

Ameerikaan akkaataa Raashiyaa qoqqobuu dandeessurratti waahillan ishee waliin mari'achaa jiraachuu erga ibsitee booda gatiin boba'aa akkaataa waggoota 13n darban keessatti dabalee hin beekneen dabalee addunyaa yaaddesse. Qaamni ka'umsa gatii boba'aa addunyaa ta'e - Brent crude- gatiin boba'aa baarmeeliin tokko doolaaara 139 akka ga'e ibse. Erga Raashiyaan Yuukireen weerartee as gabaan boba'aa akkaan dabalee jira, fayyadamtoonni hedduun sababa kanaan rakkoon isaan mudachuu ibsaa jiru. Kubbaaniyyaan oomisha boba'aa kan Jappaan, Nikkei fi kan Hong Kong, Hang Seng, harka 3n erga hir'isanii booda Eeshiyaa keessatti hanqinni guddaan mudateera. Ministirri Dhimma Alaa US Antonii Bilinkan Dilbata kaleessaa akka dubbatanitti Pireezidanti Baayidan oomisha boba'aa Eeshiyaarra qoqqobbii kaa'uuf waahillan isaanii waliin mari'ataa jiru. Afa-yaa'iin Mana Maree Bakka Bu'ootaa US Naansii Peloosii ammoo manni marichaa boba'aa Raashiyaarraa galchuu dhaabuuf haala mijeessaa jiraachuu ibsanii, Yuukireen dandamachiisuuf ammoo Kongiresiin doolaara biiliyoona 10 ramaduu himan. "Manni maree kun Raashiyaa diinagdee addunyaa keessaa baasuuf seera dandeessisu baasuutti jira,'' jedhan. Pireezidantiin Yuukireen Waayit Haawusiifi walumaagalatti warri lixaa Moskoorratti tarkaanfii madaalawaa fudhachuu dhabuu komachuun erga dhiibbaa uumuu eegalaniiti Ameerikaan tarkaanfii fudhachuuf akka jirtu kan ibsite. Boba'aa Raashiyaarra qoqqobbii kaa'uun waraanicha daran kan hammeessuu fi diinagdee addunyaa akkaan kan miidhu ta'uu ogeeyyiin dubbataniiru. ''Ameerikaan tarii boba'aa Raashiyaa gara biyyaa galchuu dhaabuun uggura irra kaa'uu dandeessi ta'a, Awurooppaaf kun hin danda'amu. ''Sababni isaa Pireezidantiin Raashiyaa Vilaadmiir Putiin ujummoo boba'aa gara biyyoota Awurooppaa geessu irraa kutuu danda'u waan ta'eef,'' jedha gorsaan gabaa anniisaa Vandana Hari. Gatiin boba'aa jaarmiyaan Brent crude baasu torbee darbe keessa harka 20n dabalee ture, sababni isaas goolama gabaa addunyaa mudateen walqabatee hanqinni boba'aa mudachuu mala jedhamee waan sodaatameefi.