Walga’iin Gamtaa Afrikaa Finfinneetti Jalqabe

Walga’iin hoji raaw’achiistota Gamtaa Afriikaa har’a Finfinneetti jalqabee jira. Ministiroonni haajaa alaa biyyoottan miseensa gamtichaa walgahii kanarratti kan argaman yoo tahan, dura bu’aan Gamtaa Afriikaa Muusaa Faaqii haasaa baniinsaa yoo taasisan rakkoon nageenyaa biyyoota Afriikaa keessatti mudatuu fi rakkoon Koovid 19 Afriikaatti yaaddoo tahuu ibsanii jiran. Gabaasaa guutuu caqasaa No media source currently available


Haleellaa Milishoonni Mooraa Baqataa Rippaablikii Dimokiraatawaa Koongoo Irratti Geggeessame Yoo Xiqqaate Namoota 60 Galaafate

Mooraa baqattootaa ripaablikii dimoktaatawaa koongoo gama bahaa jiru irratti roobii har’aa ganama haleellaa milishoonni raawwataniin yoo xiqqaate namoonni 60 ta’an ajjeefamuu hoogganaan garee gargaarsa namoomaa kan naannoo sanaa fi kanneen ijjaan argan beeksisaniiru. Maddeen lamaan Rooyitersiif akka himanitti milishoota walta’iinsa misooma koongoo jechun of waaman kan CODECO jedhamantu haleellaa mooraa Saavoo kan konyaa Ituurii keessaaf itti gaafatamoo dha. Loltoonni CODECO waggoota dhiyoo as Ituurii keessaa siivilota dhibbaan laka’aman yoo ajjeesan kanneen kumaan laka’aman immoo qe’ee irraa baqachiisaniiru jechuu dhaan tokkummaan mootummootaa beeksisee jira. Haleellaan dhiyeenyaas buqqaatota irratti kan qiyyaafate ture. Jiraataa mooraa sanaa kan ta’an Lokaanaa Baalee Lussaa akka jedhanitti jalqaba siree irra utuun jiruun boo’icha dhaga’ae. Achiin baqadhe, ibiddaa fi namoota gargaarsaaf iyyatanan arge jedhanii ennaa dhuma sana milishoonni CODECO qe’ee keenya weeraruu isaaniin hubdhe jedhan. Mooraa Saavoo keessa namoonni 4,000 ta’an kan jiraatan ta’uu tokkummaa mootummootaa beeksisee jira. Dubbi himaan mootummaa dhimma kana irratti ibsa kennuuf battala argamuu hin dandeenye.


ECOWAS Yaalii Fonqolcha Mootummaa Giinii Bisaawoo Irratti Geggeessame Blaaleffate

Afriikaa dhiyaa kutaa Giinii Bisaawoo keessatti kibxata kaleessaa naannoo masaraa mootummaatti dhukaasi guddaan dhaga’amee jira. ECOWAS kun yaalii fonqolcha mootummaa ti ittiin jechuu dhaan balaaleffatee jira. Ennaa dhukaasi sun dhaga’ame jeneraalli waraanaa duraanii prezidaant Umaaroo Cissookoo Embaadaloo wal ga’ii kaabinee geggeessaa akka turantu gabaasame. Maddeen mgaalaa galma mootummaa Bisaawoo keessaa akka jehanitti namoota meeshaalee gurguddaa hidhatantu biilsa sana marsan. Rooyiters akka gabaasetti namoonni lakkoobsi isaanii hin beekamne yoo madaa’an lama immoo ajjeefamaniiru. Prezidaant Umaro Sissoco Embalo akka jedhanitti jalqabbii gumii ministerootaa irratti prezidaantii ripaablikichaa, ajajaan walii gala humnootii waraanaa, muummichi ministeeraa fi miseensonni mootummaa kanneen biroon bakka argamanitti dhukaaia meeshaa gurguddaa, qawween maashin gaanii fi AK-47 dhuka’uu dhaga’uu tilmaamuun na dhiba jedhan. Ajajaa waraana walii gala miliqsuuf, dhukaasi sun sa’aatilee shaniif geggeessamee jira. Uummati akkasitti haala jiru hin hubanne tasgabbaa’ee jira. Humnaaoonni ittisaa ripaablikichaa fi humnootiin naga eegumsaa hojii hamminaa fi ulee hamminaa dimokraasii keenya irratti darbatame dhaabsisuu danda’aniiru jedhan. Oduun kun yoo mirkanaa’e, dhiya Afriikaa keessatti yeroo torban tokkoo keessatti fonqoalchi mootummaa yeroo lamaffaa geggeessamuu isaa ti. Prezidaantiin Burkinaa Faasoo Roch Kaboree Amajjii 23 waraanaan aangoo irraa fonqolchaman. Giinii fi Maalii keessaas angawoonni waraanaa waggaa darbe aangoo qabate.


Maaliin Ambaasadarri Firaans akka bahan ajajje

Mootummaan maalii Ambaasadarrii biyyaa Frans sa’aatii 72 keessatti akka biyyaa gad lakkisanii bahan kaleesaa ajajja kenu isaa beeksiseera. Mootumaan maalii Ambaasadarri Fraans Joel Meyer akka biyya gadi lakisanii bahan kan ajjaje, haanga’oonni mootummaa Firaans dhimaa Maalii irraatti ibsa hadhaawaa fi kan daldhansiisaa kennaniiru jechuudhaan. Minstirrii dhimma alaa Fraans Jean -Yves Le Drian torban darbee Mootummaa loltootaa isa yeroo ammaa maalii bulchaa jiru ilaalchisuudhaan yaadaa kennaniin Mootummaa fudhatama hin qabnee fi tarkaanfii itti gaafatamummaa hin qabne kan fudhatuudha jedhanii erga qeeqanii booda Mootummaan isaan "Juuntaa" jedhanii waaman too’annoo dhaa ala jechuun isaanii gabasameera. Ministeerri dhimmaa alaa Fraans kaleessa akka jedhetti Ambaasadarichii akka biyyaatti deebi’an akka waamuu fedhuu iss ibseera. Torban darbe Mootummaan maalii nageenyaa kebachiisuudhaaf jechaa eeyyama malee biyyaatti kan seenee waraannii Biyya Deenmaark akka daangaa biyyatti gad lakkisee bahu ajjaja kennuu isaa hordofuudhaan Deenmark akka Fraansiin wajjin dhaabbatu ibsii ministeeraa biyyaa alaa biyyatti irraa bahe beeksiseeraa. Mootummaan Maalii yeroo Ammaa Assimii Goitaan hogganamu Hagayaa bara 2020 fonqolchaan haangoo qabate, akka filannoodhaan dabarsee kennu dhiibbaan irratti taasifamus amma 2026 filannoon akka hin taasifamne labseeraa. Kanaafis biyyoottan Afrikaa naannoo jiran irraa murtoon qoqqobiin diinagdee akka irraati darbe ni beekama.


Tapha Kubbaa Miilaa Afrikaa fi Moo’ichaa Fiigichaa Lammiilee Itiyoophiyaa

Taphii kubbaa milaa Afrikaa biyyoottan 24n jalqabamee gara xumuraatti dhihaateera. Garee biyyoottan Afurii qofatu hafan. Kameruun, Masir, Seenegaali fi Burkiinaa Faaso. Jimata dheengaddaa fi Dilbata dorgommii fiigichaa biyya Jarman fi Xaaliyaanii keessatti taasisameen Atileetonii Itiyoophiyaa injifataniiru. Qophiin ispoortii keenyaa waa’ee kana dubbata. No media source currently available


Gamtaan Afrikaa Miseensummaa Burkinaa Faasoo Rarraasee Jira

Waraanni Burkiinaa Faasoo Prezidaantiin biyyattiin aangoo irraa eega darbee torban tokko booda Gamtaan Afrikaa miseensummaa biyyatti rarraasee jira. Kutaan dhimmootii siyaasaa nagaa fi nageeyaa kan gamtaa Afrikaa Twitarii irratti har’a akka labsanti, hanga Burkinaafaasoo keessatti ajajii heeraa deebi’ee hojii irra ooluutti, hojii gamtaa Afrikaa keessaa kam iyyuu keessaa biyyattiin rarraafamtee jirti. Jilli Ekowaas magaalaa galma mootummaa biyyatti Ogaaduguutti imaluun hogganaa humnootii waraanaa aangoo qabatan waliin dubbachuuf yeroo jedhutti, murtiin gamtaa Afrikaa kun dhaga’ame. Kunis Ekowaas Burkinaa Faasoo sochii isheen qabdu eega ugguree guyyaa sadii booda ta’u isaati.Marii har’a gaggeeffamuuf jiru kana irratti jillii addaa kan Tokummaa Mootummootaa kan argaman ta’uun ibsamee jira.


Keniyaa Keessatti Bombiin Daandii Cina Awwaalame Balaa Geesisee Jira

Keniyaa Kaaba bahaa nannoo daangaa Somaaliyaa keessa Awutoobuusa Imaltootaa deemaa ture tokko bombii awwaalame irra ba’e balaa dhaqqabeen yoo xiqqaate nama 13 ajjeesee kannen biroo madeessuu isaa polisiin Keniyaa beeksisee jira. Awutoobusnii barcuuma 14 qabu kun Wiixata har’a gara magaala Mandheera deemaa ituu jiruu balaan isa mudatee.Midiyaan Keniyaa namoota ijaan arginee jedhan waabeeffachuun akka gabaasanti, dhohiinsa lubbuu galaafate sana booda dhuukaas dhageenye jedhan. Namnii shakkame tokko to’annaa jala oolee gaaffiin dhiyaataafii akka jiru qondaallii polisii kutaa Sanaa Bunei Rono dubbatan jechuun, gareen Miniyaa the nation jedhamu ibsee jira. Balaa kanaaf battalumatti itti gaafatama kan fudhatee hin jiru.


Sudaan Keesstti Hirirrii Mormii Itti Fufee Jira

Lammiwwan Sudaan, fonqoolcha mootummaa waraanni baatii Onkolooleessa keessa gaggeessee fi biyyatti jeeqamsa keessa buuse mormuun baatileef hiriiruu itti fufuun magaalaa Kaartumii fi kanneen biroo keessatti Dilbata kaleessaas hiriiranii jiru. Hiriirtonni kuma hedduutti lakka’amanii fi irra jireessii isaanii dargaggootaa fi shamarran ta’an kun daandilee magaala Kaartumii fi kan magaalaalee biroo irratti Dilbata kaleessaa hiriiran. Mootummaan guutummaan siviiloota irraa ta’e akka hundeeffamu biyyatti gaggeessu fi ce’uumsa Dimokraasii amma danqamee jiru akka gaggeessuu gaafatan. Sudaan keessatti fonqoolchi mootummaa gaggeeffame abdii ce’uumsa nagaan gara Demooraasitti ture danqee yoo ta’u kunisa mormiin uummataa waggaa lama caalaa dura jechuunis bara 2019 mootummaa Omaar al Bashir aangoo irraa erga darbee booda ture. Mummichi ministeeraa Sudaan gara jalqaba baatii kanaatti aangoo eega gadhisanii booda, jeequmsii biyyatti keessaa dabalaa deeme.


Rooba Jabaa fi Lolaan Bishaanii Maalaawwii Rakkisaa Jira

Maalaawwii keessatti jandoo roobaa fi loolaa bishanii konyaalee 15 keessatti yoo xiqqaate namoota 19 ajjeesee kanneen biroo 100 caalaa madeessuun aangawoonni biyyatti ibsanii jiru. Komishinarri waa’ee ittisa balaa kan Maalaawwii Chaarlas Kaleemba Kamiisa kaleessaa akka jedhanti, namoota mooraa keessa jiraniif nayaati hatattamaan barbaachiisa. Roobnii waan itti fufee jiruuf namoonni lafa keessa turan barbaadu jedhanii, bakka dahannaa caalaa namoota mooraa keessatti walitti qabamanii jiran hundaaf nyaata barbaanna jedhan. Iddoo heddutti imallee akka argineetti Boqqolloon namoonni mana keessaa qaban manca’ee ykn tortoree waan jiruuf jecha, namoonni waan tokko of-harkaa hin qaban jechuun ibsan. Namoonni kuma 200 manneen kuma 48 keessaa jiraatan irra hedduun isaanii manaa fi qe’e ofii irraa kan godaanan yoo ta’u haala hamaa mudatee Kanaan miidhamanii jiru.Lolaan bishaanis guutee sadarkaa ibsuun hin danda’amne dhaqqabu jiraattonni dubbatanii jiru.


Keniyaan Akeekkachiisa Shoroorkaa Jala Jirti

Keniyaa keessa kan jiru Embaasiin Faransaayii lammiwwan biyyoota gama dhiyaaf akeekkachiisa of-eegannoo labsee jira. Dhuma torban kanaa irratti lafa lammiwwan biyya alaa itti walitti qabaman kan akka Hoteelaa, galma daldalaa gurguddoo keessumaa kanneen Naayrobii keessaa akka hin dhaqnee gaafatee jira. Embaasiin Jarmanii gamas jiruus, lammiwwan isaa akka of eegannoo godhan akeekkachiise.Polisiin Keniyaa akka jedhutti, akeekkachiisa shoroorkaa kennamee argineerra, kanaaf eegumsa jabeessiina jedhee jira. Angawoonni Keniyaa gama isaaniin, haleellaa shoroorkeessootaa karoorfame kanaaf deebii kennuuf jecha, humnootii nageenyaa lakkoobsaan ga’o bobbaafnee jirra jedhan.


Waldhabiinssi Maalii fi biyyootan lixaa jabaachaa jira

Waldhabiinssi biyyaa maalii fi hawaasa adduunyaa keessumaa biyootan lixaa gidduutti adeemaa jiruu jabaachaa akka dhufe gabasaamaa jira. Mootummaan loltootaa yeroo amma maalii bulchaa jiru yeroo gabaabaa keessatti flanoo taasisuudhaan aango gara sivilotaatti akka deebisuu gaafatamus amma bara 2026 filannon taasisuu akka barbaanne waan beekisiseef walta’iinsii dinagdee biyyoottan Afrikaa gara lixaa inni "ECOWAS" jedhamee beekamu malii irratii murtoo qoqqobii labseeraa. Tarkaanfii kana hordofuudhaan waldhabdeen maliidhaaf biyya Faransaay gidduu jiruu cimee itti fufee jira. Riphee loltootaa amantaa islaamaa hordofuu jedhaman loluudhaaf jechaa bara 2013 kaasee waraanaa ishee kan maalii keessaa galchite Faransaay akka waraanaa ishee baaftu karaa mootummaa maalitiin dhiibbaan irratti taasifamaa jira. Waraanni dhuunfaa dhaabbataa biyyaa Raashaatiin gaggeesamu maalii keessaa waan seenee jiruuf , dhaabbataa mootumootaa gamtoomanii jalatti eegumsaa nagaatiif jechaa loltootaa isaanii maalii keessatti kan bobbaasaan biyyoottan Awuroopaa loltootaa isaanii baasuudhaaf yaadaa akka jiran gabaasini Annie Risemberg Bamaakoo irraa qindeesite ibseera. Akka gaabasiin kun jedhutti dhimmaa nageenya kabachiisuutin walqabatee torban kanaa kan maalii seene waraanii Daanish akka daangaa biyyatti gadi lakkisee bahu mootummaa Maalii irraa ajajjinni kennameeraaf. Xiyyaarii waraanaa Faransaayii Ayivoorii koost irraa ka’uudhaan daangaa qileensa ishee eeyyama malee seenu isaatiif maaliin biyya Faransaay balaaleffachuun ishee gabaasameeraa. Sababa waraana Mootummaa Maalii leenjisuudhaan kan biyyatti keessa seenee dhaabbanii Raashaa Waaginer Giruup jedhamu, akkasumas nageenyaa naannoo Sanaa shororkeesitootaa irraa eeguudhaaf jechuudhaan waraan nagaa eegdotaa kan mootummoota gamtoomaanii jalatti gurmaaye, akkasumas waraanni biyyya faransaayii maalii keessatti wal gahanii yemuu jiran kanatti rakkinaa biyyatti keessaa jiruu fala waraanaatin furuun akka hin danda’amenne himamaa jira. Ogeesii walabaa mirgaa namoomaa maalii kan Mootumootaa gamtoomanii Aliyo’une Tiine falli rakkinaa Maalii hikuu malu isaa umnaa waraanaatin alaa jiruudhaa jechuudhaan ibsuun isaanii gabaasameera.


Istaadiyoomiin Olombee Ugurameera

Wixataa dheengaddaa tapha kubbaa miilaa Afrikaa Kaameruun fi Komoroos gidduutti tasifameen walqabatee balbalaa istaadiyoomi Olombee irratti waldhiibbaa uumameen namoonni kukkufanii dhidhiitamuudhaan libbuun namoottan saddeetii ergaa darbee boodaa, Koonfeedereshiiniin kubbaa miilaa Afrikaa akka taphii istadiyoomii guddichaa biyyatti Olombeetti hin taasifamee murtoo Uguraa dabarseera. Prezidaantin Koonfederashinii kubbaa milaa Afrikaa ( CAF) Paatriis Motsepee ibsaa kennanin, amma istadiyoomiin Olembee keessumeesuu qabuu ol namootta kumaan lakkawaman seenuu isaanii himanii yemmuu tapha Kaameeruun fi Komoroos wantii hedduun seera hin eegganne raawwachuu isaanii ibsaniiru. Akka murtoo CAF Kanaan istaadiyoomii Olombeetti taasifamuudhaaf taphoonni karoorfaman hunduu garaa stadiyoomii Ahmaduu Ahijoo isaa magaalaa Yaawundee keessatti argamutti darbaniru. Ugguriin satadiyoomii Olombee irratti kaa’amee ammaa yoomitti akka ta’ee CAF wantti jedhee hin jiruu.Sababinni balaan lubbuu namoottan Saddeetii galaafatee, namoottan 38 ol irratti miidhaa geesise Mootummaan kameeruun fi CAFn ammayuu qorattaa akka jiran ibsaniiru.


Somaaliyaa fi Rakkoo Caamaa

Caamnii hamaan waggoota kurna hedduuf Somaaliyaa mudate uummanni Miliyoona hedduun gargaarsa nyaataa irratti akka hirkatu kanneen biroon kuma hedduun immo baadiyyaa baqatanii magaalaalee akka seenan taasisee jira. Handaara magaalaa Moqadishootti kan argamu bakki godaantoonni keessa buufatan keessa immo haala wal muddee fi qulqullinni isaa hin eegamneetu weerara dhukkuuba KOOVIID-19 waliin mudatee jira. Gabaasa Guutuu Caqasaa


Dhaabbati Maallaqa Addunyaa (IMF) Rippaablikii Koongoof Liqaa Doolaara Miliyoona 455 Raggaasise

Boordiin dhaabbata maallaqa addunyaa dinagdee biyyattii xiqqoo Afriikaa ripaablikii Koongoo dandammachiisuuf kan oolu liqaa waggaa sadiitti baafamu doolaara miliyoona $455 raggaasisee jira. Biyyi galiin ishee boba’aa irratti hundaa’e, weerara dhiibbaa COVID-19 fide dura akka dhaabattu gochuuf dhaabbati addunyaa kan yeroo rakkoof liqaa kennu liqaa yeroo dheeraatti baafamu kan doolaara miliyoona $90 battala kennuuf jira. Itti aanaa hoogganaan IMF Kenjii Okamuuraa ibsa kennaniin, dinagdeen biyyattii sababaa raabsii talaallii, baasii hawaasaa, baasii biyya keessaa baasuu dhaan walakkeessa waggaa irratti ni cima jedhamee eegama jedhan. Haa ta’u malee dandammachiis reef jalqabe kun weerarri tarii hammaachuu fi gatiin boba’aa waan dafee jijijjiiramuuf rakkoo hamaan isa mudachuu danda’a. Haa ta’u malee biyaattiin liqaaf saaxilamuun dhimma ijoo itti fuuleffatamu kan jedhan Okamuraan, mootummaan liqaa sana sirreessuuf hojjetaa jiraachuu tuqaniiru. Kan uummata miliyoona 5 qabduu fi irra hedduu ripaablikii dimoktaatawaa koongoo waliin wal daangessitu ripaablikiin koongoo, galiin ishee irra hedduun boba’aa irraatti kan hundaa’e yoo ta’u, bu’uuraaleen missooma isheetii kan ijaarame liqaa Chaayinaa irraa argameeni. IMF akka tilmaametti dinagdeen biyyattii bara 2021 xiqqoo erga gad bu’ee booda waggaa kana dhibba irraa harka 2.4n guddachuuf jira.


Abu Daabiin Misaa’eela Irratti Dhukaafame Qolachuu Ishee Beeksiifte

Misaa’eela Baalistiikii lama kan Abu Daabii irratti qiyyaafachuun Wiixata har’a dhukaafame fashalsiisuu ishee Biyyi Tokkummaa Emereetoota Arabaa beeksiiftee jirti. Ministriin ittisaa kan Biyyatti ibsa baaseen caccabaan misaa’eeloota darbatamanii kan kufan yoo ta’u balaan geesisanis hin jiru.Biyyattiin sodaa aggaamamuu kam iyyu tarkaanfii barbaachiisu irratti fudhachuun haleellaa kam iyyu ittisuuf qophii dha jedhee jira. Torban dabree haleellaa riphxee looltonni Huttii gaggeessinee jedhan, kusaa boba’aa Abu Daabii haleeluun namoota 3 ajjeesee kanneen biroo 6 madeessuun ni yaadatama. Wal taatoota hoggantummaa Saa’udiin maadhee Riphxee looltoota Huttii kanneen Yaman keessaa irratti haleellaa hedduu gaggeessan keessaa Tokkummaan Emereetoota Arbaa tokko. Midiyaan mootummaa Saawudii Dilbata kaleessaa akka gabaasanti Riphxee looltonni Huttii misaa’eela Baalastiik dhukaasuu isaanii, fi biyyatti gama kibbaa keessatti lafa dhahuu isaa akkasumas yoo xiqqaate nama tokko madeessuu gabaasan.


Burkiinaafaasoo Keessatti Fonqoolchi Mootummaa Gaggefamaa Jira

Prezidaantiin Burkinaafaasoo Kaboree fi miseensonni mootummaa isaanii looltoota gananiin hidhamuu gabaasaan gamasii argamee hubachisee jira.Maddeen oduu akka jedhanti masaraa mootummaa isa magaala Ogaaduuguu jiru cina irraa dhukaasnii guddaan dhaga’amaa jira. Burkiinaafaasoon gareelee shoroorkeessootaa kanneen al-qaa’idaa fi islaamiik Isteetes waliin hidhata qaban waliin erga bara 2015 kaasee walitti bu’iinsa keessa jirti. Madheen waraanaa biyyatti inni Kaaba biyyatti keessaa shoroorkeessoota namoota 49 ajjeesaniin eega to’atamee booda, oduun fonqolcha mootummaa kun torbanneeniif odeeffamaa ture. Prezidaant Kaboreen miseensoota kaabinee isaanii fi hogganoota waraanaa baatii Muddee dabree hojii irraa ari’uun deebii kennan. Hokkarri ammaa kun Dilbata kaleessaa ganama kan jalqabamee yoo ta’u kunis maadhee waraanaa guddaa ogaaduuguu keessa jiru irraa dhukaasii meeeshaalee gurguddaa eega dhaga’amee booda. Baatilee darban 18 Afrikaaa dhiyaa keessatti fonqoolchi mootummaa ennaa gaggeeffamu kun yeroo sadaffaaf yoo ta’u, Maalii fi Ginii keessattis ta’uun ni yaadatama.


Looltonni Biyya Biraa Maalii Keessatti Argamuun Afrikaaf Sodaa Jabaa Dha. Jira:Angawaa Waraana Amerikaa

Ardii Afriikaa keessatti sodaan nageenyaa dabalaa adeemuu waaltaa ajaja waraanaa Amerikaa isa Afrikaa keessaaf ajajaa kan ta’an Janaraal Steefan Taawanseend yaaddoo qaban ibsanii jiru. Gareeleen hokkara Leellisan Afrikaa seenuun, looltonni Raashiyaa bitamanii Maalii seenuun akkasumas Chaayinaan gama caasaa waraanaan Afrikaa seenaa jiraachuu fi sodaa gama Iraan maqaa dhahan. Gabaasa Guutuu Caqasaa.


Ugaandaan Sababaa COVID-19n Manneen Barnootaa Cufamanii Turan Bante

Irra hedduun barattootaa mana barnootaatti kan deebi’an yoo ta’u ka biroo hedduunis sababaa hiyyummaa fi maatii isaaniif galii argmsiisuuf jecha hin deebi’in hafaniiru. Ugaandaa keessaa manni barnootaa kan jalqabame Amajjii 10 ture. Mootummaan ijoolleen martinuu mana barnootaatti akka deebi’an gochuuf duula mana barnootaatti deebi’uu jedhu kan ji’a tokkoo jalqabee jira. Ministeerri barnoota ijoollee mana barnootaatti deebi’an irratti kaffaltiin akka itti hin daballe qajeelfama baasee jira. Ministriin barnootaa kan manneen barnootaa sadarkaa duraa Jooyis Moruukuu Kaduusuu akka jedhanitti kanneen gatii mana barnootaa baasuu hin daneenyee ijoolleen isaanii barnoota itti fufuu isaanii mirkaneessuuf mala ka biroo barbaaduu qabu jedhan. Maatiin hangi tokko maallaqa hin qaban, garuu midhaan qabu. Kanaaf manneen barnootaa midhaan sana fidanii maallaqatti akka jijjiiran gaafataniiru jedhan. Jarmayaan gargaarsa daa’immanii kan UNICEF akka jedhetti ennaa manni barnootaa cufamee turetti , giddu galeessaa barattootnni Ugaandaa kanniin miliyoona 15 ta’an sa’aatii barnootaa ji’a tokkotti biliyoona 2.9 dhabaniiru jedhee jira jedha gabaasi Haliimaa Atumaanii Kampaalaa irraa ergite.


Dho’iinsi Gaanaa Keessatti Muudate Lubbuu Hedduu Galaafate

Dho’iinsi biyyattii dhiya Afriikaa irra ga’e kun, konkolaataa fe’umsaa kampanii albuudaaf dhuka’aa deddeebisu, mootorsaayikilii tokkoo fi konkolaataa sadaffaan walitti bu’uun balaa uumameen yoo ta’u, balaan sun transfoormerii elektirikii cinatti raawwate. Dho’iinsa sana booda ibidda qabatee fi aarri gurraachi samiitti ol ka’uun jiraattonni sodaa dhaan bakka amansiisaa ta’etti akka dheessan dirqisiisee jira. Hojjettoonni ittisa ibidaa fi lubbuu baraarsaa, namoota balaa sana irraa hafan barbaaduu fi reeffa baasuuf hatattamaan naannoo sana dhaqqabaniiru. Prezidaantiin Gaanaa Naanaa Akuufoo Addoo ergaa twitter barreessniin akka jedhanitti, “Kun dhugumatti taatee gaddisiisaa dha. Kanaaf maqaa mootummaan gadda guddaa natti dhaga’ame ibsaa, hojjettoota maraafis gadda koo onnee irraa madde ibsuun barbaada akkasumas maqaa mootummaan maatiiwwan namoonni duraa’ du’aniif gadda koo guddaan ibsa” jedhan. Apiyaateen magaalaa galma mootummaa Akiraa irraa fageenya km 300 irratti kan argamu magaalaa Bogoosoo cinatti argamtti.


Omishinii seeraan alaa Boba’aa Naayijeeryaa yaaddeseera

Naajeriyaa keessatti akkaataa seeraan ala ta’een namoottan Boba’aa cuunfan waan qileensaa faalaa jiraniif nageenyii namootaa yaaddesaa ta’uun isaa gabsameera. Akka gabaasinii Timootii Obi’eezu VOA dhaf erge jedhutti kutaalee biyyaa Naayijeeriyaa warren omisha boba’aa qaban keessatti qaamooleen karaa seeran ala ta’en Jikita boba’aa hatuudhaan cuunfanii itti fayyadamuu irratti bobb’aniiru. Wareen yakka kana raawatan lakkoofsaan namoottan 19 addaan baafachuu isaanii kan ibsan haangaa’onni mootumaa Naajeriyaa namoottan wareen yakkaan barbaadaman sana arganii mootummaatii himanuuf badhaasaa doolaara 5000 akka kennanus ibsaa jiru. Karaa biraatiin mootummaan waan gatii boba’aa ol kaaseef wareen seeraan ala omishan irraa gatii rakasaan bitachuun akka isaan fayyadu jiraattonii dubbatu. Gaafii uummataa kana deebisuudhaaf mootummaa bakkeewwan boba’aan itti cuunfamu warren haaromsaaf jechuudhaan cufamanii jiran banuudhaaf yaalii gochaa jirus malaanmaltummaan biyyatii keessa jiru rakkoo akka ta’ee gabaasameeraa. Najeeriyaan Afrikaa keessaa biyya omishaa boba’oo hedduu qabduu ta’uun ishee ni beekama.


Afrikaatti Kooviid gadi bu’aa jira- WHO

Afrikaa keessatii faffaca’iinsii Kooviid 19 yeroo jalqabaatiif gadi bu’uu agarasiisuun isaa ibsame. Akka ibsii dhaabataa fayyaa adduunyaa irraa bahe jedhetii ergaa gostii haaraan koroonaa Omikroon jedhamuu argamee as guyyootan 56f hedduu dabalaa deemaa kan ture lakkoofsii namoottan vaayiresichaan qabamanii akka gabasaa amma Amajjii 16ti jirutti 20% kan gadii bu’e yemuu ta’u, duutii namaa imoo 8% tin gadi bu’ee jira. Afrikaan kibbaa bakkii vaayirasiin Omokiron dursee itti argame torban Afuran darban keessatti lakkoofsii namoottan haaraa qabamanii heduu kan gadii bu’ e Yemuu ta’uu , Afrikaa kaabaa keessatti imoo 55% dabaleeraa jedha ibsii WHO. Amma Amajjii 16/2022 lammiileen Afrikaa miliyooniin 10 yemuu vaayiresichaan qabaman,namoonni 233,000 immoo du’aniiru . Karaa tallaalitiin yemuu ilaalamu amma ammaatti Afrikaanonni tallalii fudhatan 10% qofa. Afrikaan amma amaatti tallaalii Doozii Miliyoonii 500 argattus kan ojii irraa oole garuu Doozii Miliyoonii 327 qofa. Baraa 2022 kanatti jiraattota Afrikaa 45% ta’an tallaaluudhaaf ji’atii tallaaliin Doozii miliyoonii 250 hanga 300 tii akka qaqqabuu qabu gabaasameera.


Diploomaatonni Amerikaa Lama Imaltuu Irra Jiran

Diploomaatonni Yunaaytis Istees lama yeroo ammaa biyyoota gaanfa Afrikaa keessa kan jiran yoo ta’u kunis Sudaan keessatti mootummaa ce’umsaa sivilootaa bifa haaraan hundeessuuf yaalii Tokkummaan Mootummootaa gochaa iruuf deggersa addunyaa barbaacha akka ta’e ibsamee jira. Jilli addaa kan Amerikaa Deevid Satterfiild fi itti aantuun ministeera haajaa alaa kan dhimmoota Afrikaa kan ta’an Molii Fee gara Riyaadti imaluun hiriyyoota sudaan kanneen ta’an fi mootummaa ce’umsaa sudaan deebisanii dhaabuu kanneen fedhan waliin wal argan. Kana malees qabsaa’oota Demokraasii leellisan akkasumas gareelee dubartootaa fi hogganoota waraanaa kan sudaan waliin wal argan. Rakkoo Sudaan keesssaa furuuf Amerikaan qooda akkaan barbaachisaa akka qabdu dhaabata Afrikaan seentar foor strateejiik stadiiyis jedhamuu keeessaa adaayreekteera qorannaa kan ta’an Joseef Siigl ibsanii jiru.


Ugaandaan Hanqinni Boba’aa Hamaan Ishee Mudachuun Gabaasame

Lammiiwwan Ugaandaa hanqina boba’aa kan gatiin isaa akkaan qaalii ta’een rakkataa kan jiran yoo ta’u, kaleessa konkolaattonni fe’umsaa dhibbaan laka’aman illee naannoo Keeniyaa waliin wal dangessu irratti danqamanii jiraachuun gabaasamee jira. Ministeerri enerjii Ruut nankabirwaa akka jedhanitti konkolaattonni daangaa irratti danqamuun kan mudate, angawoonni gumurukii skaanerii isaan ittiin konkolaataa sakatta’an kan hin hojjenne ta’uu isaa fi kan dirqii ta’e qorannaa COVID-19 irraan kan ka’e. Shofeeronnis daangaa Ugaandaa gama bahaa irratti angawoonni dirqii dhaan qorannaa vaayiresii koronaa geggeessamuuf toora dheeraa ture ilaalchisee komee dhiyeessanii jiran. Konyaa gama dhiyaa Hooyimaa, bakka tuullaan boba’aa jalqaba jaarraa kanaa argame keessaa, boba’aan liitiriin tokko doolaara $3.40 (12,000 Ugandan shillings) yoo ta’u duraan boba’aan liitiriin tokko hanga $1.3 (shingii Ugaandaa 4,000) ture. AFPn akka gabaasetti biyyattii kaabaa fi gama dhiyaa keessaa boba’aan dhabamee jira. Nankabirwaa-n akka jedhanitti kanneen boba’aa gurguraan uummata Ugaandaa hatuu hin qaban. “Dinagdee walabaa akka hordofnu nan beeka, gatii meeshaalee gurgurtaa murteessuuf haala gabaatu murteessa garuu boba’aa litirii tokko shilingii 4000 irraa 12,000n ga’uun hattummaa dha jedhan.


Hiriira Fonqolcha Mootummaa Sudaan Irratti Namoonni 17 Du’uu Ogeessonni Fayyaa Beeksisan

Huumnoonni mootummaa Sudaan mormitoota farra fonqolcha mootummaa torba kaleessa ajjeesuu isaanii ogeessonni eegumsa fayyaa kan ibsan yoo ta’u, hooggnoonni naga eegumsaa immoo yakkamtoonni seeraan kan gaafataman ta’uu ibsaniiru. Hookkarri dhiyeenyaa kun kan dhaga’ame diplomaatonni Yunaayitid Isteetis biyyattii daawwachuu isaanii dura, akkasumas ennaa Washington rakkoo Sudaan kan baatii dhaaraaf ture dhaabsisuuf ennaa yaalii gochaa jirutti. Waraanni Jeneraal Abdel Fattaah Burhaaniin hoogganamu Onkoloolessa 25 aangoo erga dhuunfatee booda ajjeechaan wixata kaleessaa lakkoobsa hiriirtota mormii du’aii 71n ga’ee jira. Ebala bara 2019 prezidaant Omar al Bshir aangoo irraa erga darbamanii booda waraanni aangoo qabachuun qeeqa sadarkaa addunyaa dhaqqabsiisee, bulhiinsa gara siiviliitti geessuuf yeroo ce’umsaa laaffataa ta’e illee danqee jira.


Angawoonni Burkinaafaasoo Looltoota 8 Hidhan

Mootummaan fonqolchuuf shiran kan jedhaman torban kana hidhuu isaa / abbaan alangaa waaraana biyyatti beeksisanii jiru. Fonqoolcha mootummaa shiran jechuun midiyaan naannoo kan gabaasan ilaalchisee mootummaan dhugaadha ykn soba hin jedhiin jira. Abbaan alangaa waraanaa Kibxata dabree ibsa baaseen, looltonni kun shiruu fi biyyatti tasgabii dhabsiisan jedhamuun hidhamuu isaanii fi qorannaan gaggeeffamaa akka jiru ibsuu bira taranii gad fageenyaan waan jedhan hin qaban. Gabaasaaleen Midiyaa Letunaant Koloneel Emmanuel Zoungrana dabalatee looltonni ka biroon 7 hidhamanii jiru. Prezidaantiin biyyatti baatii muddee dabree Zoungraraa aangoo irraa kan kaasan yoo ta’u, kunis maadhee waraanaa biyyatti gama kaabaa keessa jiru irratti haleellaan dhaqqabe yoo xiqqaate looltoota 49 eega galaafatee booda. Burkinaafaasoon haleellaa hidhattoota Islaamaan raafamaa kan jirtu yoo ta’u, nageenyii dhabamuu isaatiniis mormii bal’aan keessatti gaggeeffamaa jira.


Diploomaatonni Sodaa Qaban Ibsanii Jiru

Kutaalee Afrikaa gama dhiyaa fi kan Saahiil keessatti, gareleen lellistootaa babal’ataa deemuun, akkasumas rakkoon dinagdee fi hawaasummaa jabaachuun balaa hamaa kutaa sana irra darbee deemu fida sodaa jedhu kan qaban ta’u, diploomaatonni biyyoota gama dhiyaa ibsanii jiru. Angawoonni Awuroopaa fi Amerikaa Kamiisa kaleessaa akeekkachiisa kennaniin, dargaggonni meeshaalee waraanaa qabachuun biyyoota kutaalee Sanaa kanneen biroo waliin walta’iinsa akka jabaatuuf waamichii dhiyeessa dabalaa adeemuu sana hambisuuf yaalii addunyaan goote hanaga ammaatti milkaa’iina dhabee jira. Leellistummaan hokkaraan gaggeeffamu dabalaa adeemuun akkasumas, kutaa saahilii fi Afrikaa dhiyaa keessa rakkoon gargaarsa dhala namaa jiru, hegeree ardii Afrikaa fi hunda keenyaa irratti sodaa uumuueera jedhan, Yunaaytid Isteetesti Ambaasaaddarri gamtaa Awuroopaatti Staarvoos Lambrinidis walgahii gama marsariitiin gaggeeffame irratti.Kun rakkoo guddaa ta’uuf dhimmi deemu jedha. Angawoonni Amerikaa immo dhimmi kun waan akkaan jabaa fi deebii hatattamaa barbaadu jedhan.


Ispees Eekis Saayelaayitii Afrikaan Kibbaa Qabatee Gara Hawwaa Imaleera

Biiliyeenerichi abbaan qabeenyaa 'Space X', Elaan Maski, biyya itti dhalate Afrikaa Kibaatii naanoo saayelaayitii sadii omiishuudhan ergama gara hawwaa gumaacheefiira. Afrikaan Kibbaa qurxummii warra seeraan ala galaanaa ishii irraa qabatan to’achuuf saayinsii hawaa fayyadamuu jalqabuu, as Yunaaytid Isteets Kutaa Kaalifoorniyaa keessatti kaampaaniin tokko baayooteekinoolojii fayyadamuudhan biqiltuu irraa haalluu uffata jiinsiif oolu uumuu ibsuun qabiyyee qophii Labata harraati. Tigist Gammeetu wa-lduraa duubaan dhiheessaa, dhaggeeffahdaa. No media source currently available


SADC akka waraannii itti fufu murteesse

Dhaabanii misoomaa hawaasa biyyoottan Afrikaa kibbaa Inni SADC jedhamee beekamu, guyyaa kaleessaa Maalawii keessatti wal gahii taasiseen waraana dhaabbatichaa jalatti gurmaa’uudhaan Moozambiik keessa jiru akka lola isaa itti fufu murteesseera. Wagga darbee hidhattoonii amantaa Isilaamumaa hordofu jedhaman Moozaambiik kaabaa kutaa biyyaa Kaaboo Delgaadoo jedhamuu keessatti jiraattota shororkeessa jiru jedhamee waraanni biyyootan miseensa SADC keessaa walt qabame lola irratii akka bobba’u taasifamee ture. Hogantoonni biyyoottan Afrikaa kibbaa lolli hidhatootaa irratti banan milkaawaa akka jiru yemmuu himan, xiinxaltoonni garuu rakkinichii ammayyuu akka fala hin argannee himanii mariin akka barbaachisaa ta’e dubbachuu isaanii gabaasin Lameck Masina , Maalawii Bilaantaayer irraa ibseera.


Ekowaas Maalii Irra Ugguura Kaa’e?

Hogganoonni biyyoota kutaa Afrikaa Dhiyaa (ECOWAS) Maalii irra ugguura haaraa ka’anii jiru. Kunis gargaarsa gama daldalaa fi maallaqaa kan biyyattiif kennamu dhaabe. Hoganoonnii waraanaa Maalii bulchaa jiranii akka jedhanti, baatii dhufu filannoo gaggeessuuf waadaa seenanaii turan sana dhisanii waggoota dhufan 4f aangoo irra akka turan beeksiisan. Uggurri kun Maalii irratti dhiibbaa guddaa kan qabaatu yoo ta’u, ammaa kaasee biyyoota miseensoota Ekowaas ta’an waliin daangaan karaa lafaa fi qilleensa irraan qaban cufamuu dabalata jedhameera. Akraa Gaanaa keessatti mariin guyyaa guutuu eega gaggeeffamee booda, ibsii kun Dilbata kaleessaa barreeffamaan ba’u, kan ibsamee yoo ta’u, kunis haallii maalii keessaaa kutaa Afrikaa Dhiyaafis yaaddeessaa ta’u isaa irraa murteeffame jedhamee jira.


Baqattonni Ertraa Ajjeefamuun Akkaan Gaddisiisaa Dha : Filippoo Graande

Itiyoophiyaa gama kaabaa keessatti mooraa baqattoota Ertraa Maay Eynii jedhamu irratti haleellaan samii irraa gaggeeffameen baqattoota Ertraa 3 ajjeefamuu isaaniin kan akkaan gaddan ta’u, komishinarrii waa’ee baqattootaa kan Tokkummaa Mootummootaa Filiippoo Graandee ibsanii jitu. Baqattoota ajeefaman sadii kana keessaa 2 ijoollee ta’u akkasumas baqattonni kanneen biroon 4 madaa’uu odeeffannoon nu ga’eera jedhan.Garu haala lubbuuf isaanii sodaachisuu keessa waan hin jirreef dhaabnii baqattootaa ni wal’ansiisa jedhan. Baqattonni qiyyaafat haleellaa ta’u hin qaban kan jedhan Graandeen walitti bu’iinsa jiru keessatti kanneen qooda fudhatan martii baqattoota dabalatee mirga sivilootaa akka kabajan,bakki qubsuumii isaaniif eegamuu akka qabaatu akkasumas dirqamnii addunyaan keessees akka kabajamuu gaafatan.


Naayijeeriyaan Garee Kashlabboota Shororkeessota Gochuun Ramadde

Mootummaan Naayijeeriyaa kaaba biyyattii gama dhiyaa keessatti hookkaraa fi jeeqama ittisuuf jecha gareelee nama ukkaamsanii butan fi gareelee hidhatan shororkeessummaan himatee jira. Gareelee shiftaa kanneen yakkamtoota jedhaman Naayijeeriyaa kaaba gama dhiyaa fi walakkeessa baha biyyattii keessaa gandeen saamaaa fi namoota ukkaamsanii butuun maallaqa gaafataa kan turan yoo ta’u, hokkarri jiru garuu daran babal’ataa adeeme. Mootummaan prezidaant Muhammadu Buhaarii, garee jihaadaa kanneen kutaa biyyattii kaaba gama bahaa keessaatti kurna tokkoo oliif kan duulan yoo ta’u, kashlabboota yakkamtootaa biraa haleellaa raawwatamu akka dhaabsisaniif dhiibbaa jala jiru. Kashlabboonni yakkamtootaa kanneen ijoollee barattootaa walitti qabuun ukkaamsanii butan, gad dhiisisuuf immoo maallaqa gaafatan, beeladaalee saamanii fi qabeenyaa mancaasan yakka isaan raawwatan keessaa ti. Seerri farra shorokeessummaa Naayijeeritya, hidhattoonni shakkamtoota shiftootaa, kanneen ragaa dhiyeessaniif fi deggertoonni isaanii fakkeenyaaf boba’aa fi nyaata utuu dhiyeessaniifii kanneen qabaman irratti uggura cimaa kaa’a. Humnoonni naga eegumsaa yakkamtoota kana bosona isaan keessa dhokatan keessaa ari’uuf yaalii taasisseen samii irraan weerara geggeessuu akkasumas tajaajila bilbilaa cufuu dabalatee kaaba gama dhiyaa biyyattii keessatti tarkaanfii fudhachuu isaa beeksisee jira.


Lammiin Hidda Dhalata Eertraa Yakka Seeraan Ala Nama Deddeebisuun Himatame To’annaa Jala Oole

Kan poolisii Nezerlaandiin yeroo hedduuf hordofamaa kan turee fi yakka namoota seeraan ala deddeebisuu raawwataa kan ture Joon Habtaa ykn Habtuu interpoolii Keeniyaa waliin tal ta’uu dhaan toran darbe to’annaa jala oolee jira. Hidda dhalata Eertraa kan ta’eef lammummaa Nezerlaand kan qabu akkasumas Biriteen keessaa qabeenyaa kan qabu Joon, mana murtii Nezerlaandsiin bakka hin jiraannetti himatame. Sagantaa raadiyoo hojjetaa kan turteef baqattootaaf falmaa kan turte lammiin Swidinii hidda dhalata Eertraa Meeroon Isxifaanos VOA sagantaa Afaan Tigreef akka ibsitetti hidhamuun nama kanaa hiika guddaa qabaachuu ibsitee, namoota seeraan ala nama deddeebisanii fi kanneen dararaa dhaqqabsiisuu dhaan biyyoota walaba keessa deddeebi’aniif ergaa guddaa dabarsa jettee jirti. Akka Meeroon jettutti, Joon lammiiwwan Eertraa gara Ameerikaa ykn Awrooppaattin isin erga jechuu dhaan tokko tokkoon isaanii irraa doolaara $20.000 kan fudhatu yoo ta’u, karaa Filippiin, Maleesiyaa, Singaapoorii fi biyyootii Asia keessatti gatee deebia’a. Meeroon akka jetetti, Joon mana murtii Nezerlaandsiin balleessaan itti muramus, ennaa bakka inni hin jirre hin beekamnetti sababaa rakkoo seeraan kan ka’e waggoottan shanan darbaniif tokkummaa Emireetota Arabaa fi Afriikaa keessa jiraataa ture. Wal ta’iinsa Interpol Keeniyaa fi Nezerlaandiif fi glati haa ta’uutii amma Keeniyaa keessatti qabamee gara Nezerlaandsitti ergamee jira.


Keeniyaa Keessatti Gurmuun Tajaajila Uummata  Lammiwwan Iyyeeyyii Koovid’n Qabaman Gargaaraa Jira

Afrikaa keessatti ganda iyyeessonni keessa jiraatan guddicha ka magaalaa Naayiroobii keessatti, gareen tajaajila fayyaa hawaasaa tokko namoonni yeroo dhukkuba KOVIDn qabaman akka tajaajila fayyaa hatattamaa gatii laafaadhaan argatan gargaaraa jira. Namoonni iyyeeyyiin kanneen akka ganda Kibeeraafaa keessa tajaajila fayyaa hatattamaa argachuun ulfaataa yo tahu, gandeen hospitaalonnii fi kilinikoonni jiran keessattillee – kan geejjiba Ambulaansii dabalatee gatiin tajaajila yeroo hatattamaa kan of irraa baasuun danda’amu miti. Kan ganda Kibeeraa keessatti dhalatee guddate – Moosees Omondii, gurmuu hawaasaa ka tajaajila fayyaa yeroo hatattamaa hundeessuudhaan, jiraattoota gandeen iyyeeyyiif, geejjiba ambulaansii dabalee - tajaajila fayyaa yeroo hatattamaa baatii tokkotti qarshii tokkoon kennaa jira. “Namni Ambulaansiin tajaajila fayyaa yeroo hatattamaaf geessamee, kilinikonnii fi hospitaalonni tajaajila kennuu hin didan,” jedha – Mooses Omoondii. Naayiroobii keessatti, dhabbatoota kan mootummaa hin taanee fi jaarmayaalee gargaarsaa kaan tu tajaajila kana deggera. Haga ammaatti ganda iyyeessaa magaalattii keessaa kan uummata kuma dhibba lamaa fi kuma shantama qabu keessatti, konkolaataa Ambulaansii tokkittii tu tajaajilicha kennaa jira. Aangawoonni lakkoobsa kana gara shaniitti ol guddisuuf abdii qaban. Tajaajili geejjiba Ambulaansii Keeniyaa keessaa, akaakuu tajaajila kennamuu irratti hundaa’uudhaan, hanga doolaara Ameerikaa 400tti gatii nama baasisa.


Gurmuuleen Deggertoota Dimookiraasii Sudaan Mormii Uummataa Waaman

Muummichi-ministaraa Sudaan Abdallaa Hamdook jalqaba torban kanaa irra ofiin taayitaa gad-lakkisuu hordofee yeroo biyyattiin daran jeeqama keessatti kuftee jirtu kanatti gurmuuleen deggertoota Dimookiraasii, hiriira mormii uummataa, ka farra fonqolcha mootummaa waamaa jiru. Muummichi Ministaraa Hamdook Onkoloolessa dabre ka taayitaa irraa fonqolchamanii turan yoo tahu, baatii tokkoo booda ammoo akka maddamsuunii fi mormiileen farra fonqolcha mootummaa biyyattii keessatti kaka’e gab jedhu gochuutti qofa ka fuuleffate marii geggeessameen akka taayitaatti deebi’an taasisaman. Kana irratti oduu dhaa booda gabaasaa qabna.


Keeniyaan Shororkeessaota Godinaa Lamuu Keessatti Namoota Jaha Ajjeesan Adamsaa jirti

Aangawoonni Keeniyaa shakkamtoota shororkeessotaa garee Al-shabaab, kan lafa Somaaliyaa wajjiin wal-daangessu, godinaa Lamuu keessatti har’a ganama namoota ja’a galaafatan, jedhaman qabuuf kan faana dhahaa jiran tahuu dubbatan. Koomishinarri godinaa Lamuu, Irunguu Machaariyaa, “shakkamtoonni hidhattoonni Al-shabaab har’a ganama naannoo Widhuu jedhamutti jiraattota irratti haleellaa geggeessuun ajjeesan,” jedhan. Garuu, haga ammaatti kan itti gaafatama fudhatame hin jiru. Shakkamoota sana qabuuf bosona keessa sakatta’aa jiran ka dubbatan – Koomishinarichi, tarii uummata keessallee dhokachuu akka malan eeranii, akka uummatni naannoo yakkamtoota sana faana dhahuutti isaan gargaarullee gaafatanii jiran. “Citizen TV” ka jedhamu Televiiziyoonni Keeniyaa akka gabaasetti, namoota ajjeesaman keessaa – yoo xiqqaate, tokko rasaan haleelame, kaan hableen ajjeesame, kanneen hafan immoo jiraatti gubaman. Jiraattoonni nannoo Widhuu akka jedhanitti, haleeltonni sun manneen hedduullee guban. Garuu, haleeltonni sun irra-hedduun kanneen hablee baatan waan tahaniif, dhuguma hidhattoota al-shabaab tahuu yokaan kan siyaasaa naannoo sanaatti hidhata qaban tahuu shakkii qaban.


Sudaan Keessatti Hiriirtonni Ajjeefaman

Humnootiin nageenyaa kan Sudaan kamiisa kaleessaa uummata kuma kurna hedduu mormiif ba’e keessaa dhukaasanii 4 ajjeesuun isaanii madden wal’ansa fayyaa beeksisanii jiru. Kunis bulchiinsa waraanaa jiru irratti mormii akka hin baaneef ittisuuf jecha, hidhaa humnootiin nageenyaa gaggeessanii fi qunnamtii jiru dhaabachuu mormuun kanneen hiriiran irratti ta’u beeksisan maddeen kun. Waraannii Sudaan baatii Onkolooleessa dabree kaasee aangoo eega qabatee as, qabsaa’onni Demookraasii deggeran daandilee irratti mormii gaggeessan itti fufanii jiru. Hiriirtoota irratti tarkaanfiin fudhatamuu kun hanga ammaatti yoo xiqqaatee, lubbuu namoota 52 kan galaafatee kan jedhe koreen walabnii kan Doktoroota Sudaan, ofii isaa iyyu qaama sochii Demookraasiif gaggeeffamuu kanaa ta’u beekamee jira. Humnootiin nageenyaa kamiisa kaleessaa Omdurmaan keessatti namoota 4 rasaasaan ennaa ajjeesan kurha hedduu madeessan jedha koreen kun.


Raabsii Talaalii KOOVIID Afrikaa Keessatti Maaliif Danqame?

Afrikaa keessatti raabsii talaaliin farra dhukkuba KOOVIID-19 gad bu’aa ta’uun, weerara marsaa haaraa ka’e kana keessatti yaaddoo uumee jira. Waaltaan to’annoo dhukkubootaa kan Afrikaa akka jedhutti, uummanni 227, ta’an du’uun gabaafamee ture.Biyyoota Afrikaa keessaa 20 qofaatu hanga walakeessa baatii muddeetti, uummata isaanii 100 keessaa harka 10 qofa talaalee jedha Tokkummaan Mootummootaa. Afrikaan talaalii argachuu dhabuun danqaa isa guddaa ta’u, yoo biyyoota dureeyyii biraa ergamees suuta gamas dhaqqabuun, akkasumas yeroo dhaqqaban immo, yeroon uummata biraan ga’uuf caasaa ga’an akka hin jirre ibsamee jira. Gaafa Muddee 22 mootummaan Naayjeriyaa talaaii gargaarsaan argamee kan Astraa Zeneekaa Miliyoona tokko caalaa yeroon itti hojii irra ooluu waan darbeef jedha dhabamsisuu isaa aangawoonni beeksisanii turan. Gama kaaniin gamtaan Afrikaa fi waaltaan ittisaa fi to’annaa dhukkubootaa kan Afrikaa, talaaliin sun Afrikaa keessatti akka oomishamuuf dhiibbaa gochuuf yaalaa jiran. Rakkoon biraa biyyoota talaalii argatan keessatti baqattoota talaauuf danqaa gama bulchiinsaa fi kanneen birootu jira jedhu dubbii himtuun dhaaba baqattootaa kan tokk mootummootaa (UNHCR). Biyyonni Hangii tokko waraqaa eenyummaa gaafatu, isa moo baqattonni hin qaban jedha.Warri kaan talaalamuuf kan namoota galmeessan gama komputaraan waan ta’eef, kanneen carraa kompuutara fayya damuu hin qabnee fi yoo argataniis akka itti fayyadaman hin beekneetu jira jedhu dubbii himtuun kun. Rakkoon biraa immoo talaalii KOOVIID ittisuu kan ilaaleen odeeffannoo sirrii hin taaneetu faca’ee jira jedhu hayyonni.


Reeffii Arkbishoop Dezmoond Tuttuu Har’a KaatKeedraala Kessa Ka’amee Jira

Ka dhiyeenya kan du’an boqootan Arkbishoop Desmond Tuttuuf kabajaa kennuuf jecha, magaala Keeptaawoon keessatti sirniii bakka buutoota amantii adda addaa hirmaachisee kaleessa gagggeeffamee jira. Sirna galma bulchiinsa magaalaa keeptaaawoon keessatti gaggeeffame kana irratti, maatiinDeezmoond Tuttuu hogganoonno amantii, Kristaanaa, Budahaa, Jushoota, kan Musleemootaa fi kan aadaan baratamee kan Afrikaa argamanii jiru. Kanneen irratti argaman kun irra jireessi halluu uffata Tuttuun jaallatanii uffatanii turan. Ummanni biyyatti warri jalqabaas gogaa uffachuun qabee mataa beeleedaa ol kaasaa kabajaa qabaniif ibsaa turan. Sirnii walleelee dhiyeessuus, wallee bara 1980 Afrikaa Kibbaa keessatti beekamuu fi qabsoo farra Apaartaayid keessatti faaruu uummataa akka ta’eetti ilaalamuu fi beekamaa tureetu dhiyaate. Arkbiishoop Desmond Tuttuun umrii isaanii 90tti dhuma torbee du’an boqochuun isaanii ni yaadatama.Saanduuqii reeffa isaanii baate Kamiisa har’a kaateedraala seent Joorj kan keeptaawoon keessa ka’amee jira.Hanga gaafa Sambataa awwaalamuttis achuuma tura.


Sagantaan Nyaata Addunyaa Daarfuur Keessatti Gargaarsii Saamamuu Ibse

Hidhattonni Sudaan man-kuusaa jaarmayaa sagantaa addunyaa seenuun, gargaarsa nyaataa meetriik tonii 1900 Daarfuur keessaa saamanii jiru.Hokkarri Daarfuur gama dhiyaa keessaa hammachuu aangawoonni Robii kaleessa ibsanii turan. Mgaalaa guddoo Daarfuur kan taatee El Faashar keessa kanneen jiraatan akka jedhanti, gaafa Kibxataa galgala, lafa gargaarsii nyaataa ka’amee jiru sanatti dhukaasa jabaatu dhaga’amaa ture. Dhukaasa sana booda aangawoonni naannoo halkan sanaaf labsii sochii ugguura hojii irra oolchan jechuun, dhaabatti oduu mootummaa Sunaan gabaasee jira. Dhukaasa wal irraa hin cinnee dhaga’aa turre jechuun jiraataa naannoo kan ta’e Mohammad Salem dhaabata oduu Ajaans Fraans Preesiif ibsee jira. Angawaan sagantaa nyaata addunyaa akka jedhanti, gargaarsa nyaataa namoota akkaan midhaman lubbuu olchuuf jecha kuufamee ture kana hagam akka hatamee qoratamaa jira. Sudaan keessatti nama 3 keessaa 1 gargraasa dhala namaa barbaada jechuun sudaanti qindeessaan gargaarsa dhala namaa kan Tokkummaa Mootummootaa dubbatanii jiran. Bulchaan Daarfuur Minii Minaawii saamiinsa kana balaaleeffachuun, kanneen itti gaafatamoo ta’an seera duratti dhiyaatu jechuun Twitarii irratti barreessan.


Sagantaan Nyaata Addunyaa Daarfuur Keessatti Gargaarsii Saamamuu Ibs


Lafa Qonnaa Warqee Duritti Namoonni Du’un Ibasamee Jira

Kutaa Kordfaan dhiyaa kan Sudaan keessatti, laftii duraan Waree qotaa turan tokko jiguu isaan yoo xiqqaatee namnii 38 ajjeefamuu, aangawoonni biyyatti ibsanii jiru. Kaampaaniin albudaa kan mootummaa biyyatti ibsa baaseen, lafa ama cufamee jiru kanatti balaan kun kan dhaqqabe Kibxata kaleessaa yoo ta’u, ganda magaalaa Kaartuum irraa gara kibbaatti fageenya Kiloo Meetra 700 irratti argamtuu keessatti ture. Kaampaaniin kun akka jedhutti, iddoon kun kan hojjataa hin jirree ta’uus garu namoonnii naannoo kanneen albuudaa qotan, waardiyyonni iddoo sana eegaa turan gadhisanii eega deemanii booda, hojjachuuf itti deebi’an. Garu yoom hojjachuu akka dhaabee kaampaaniin kun hin ibsine.Namoota lubbuun hafanii fi kanneen du’an hojiin baasuu itti fufee jira jedhameera.


Ertraan Dirqama Addunyaa Kabajuu Qabdi : Amerikaa

Mootummaan Ertraa dirqama sadarkaa addunyaatti irraa eegamuu kabajuu akka qabu, kan hubachiifte Yunaaytid Istees, lammiwwan isaa hojii seeraan ala nama deddebisuu dabalatee, hojii humnaa irratti bobbaasuu akka dhaabu gaafatte. Kana malees, dirqama tajaajiila waraana biyooleessaa fi kan milishoota biyyatti yeroo hin murtofneef tajaajiiluu akks itti fuufan dirqisisuu ykn yeroo seera irra hin ka’amneen akka tajaajiilan gochuu dabalata. Dirqamnii waraana biyyooleessaa akkuuma seera biyyatti irra ka’ameetti baatii 18 qofaaf akka ta”u qabuu gaafatee jira.Kana malees Amerikaan uummata Ertraa cina kan dhaabtu ta’u beeksisee jira. Kan ilaalchisee dubbii himaa fi hogganaan waajira prezidaantummaa Ertraa Yemaanee Gabra Masqal Twitarii irratti deebii kennaniin, himannaan Ertraa irratti tuulamuu yeroo tokko tokko hedduu ta’u isaa akkasumas seeraan ala nama deddebisuu kan jedhamee Kanaan Ertraan kan miidhamtu malee kan gaggeessutu akka hin taanee, kanaafis Tokkummaan Mootummootaa qorannaa akka gaggeessuu gaafatan. Waashigtan biyyoota waan akkasii dhaabsiuuf hojii qubsaa hin hojjannee jettee tarreesitee keessa, jirti jedhan.


Afrikaan Kibbaa Gadda Keessa Jirti

Aark Bishoop Deezmoond Tuttuu umrii isaanii 90tti Dilbata kaleessaa du’an eega boqotanii booda, sirnii awwaala isaanii Sambata dhufu hanga rawwatamuutti, Afrikaan Kibbaa torban gaddaa keessa jirti. Gayyaa guyyaatti walakeessa guyyaa ykn waaree irratti waldaa seent Joorj isa magaala Keeptaawoon jiru irraa, daqiiqaa 10f sagaleen qillifamuu kan dhaga’amu yoo ta’u gadda itti dhaga’amee kan itti ibsanii fi galmeen keessumootaaf qophaa’ee kaateedraala sana keessa ka’amee jira. Dezmoond Tuttuu qabsa’aa farra sirna Apaartaayid akkasumas injifataa waa’ee dhimmi mirga dhala namaa jedhamuun badhaasa Noobeel kan nagaa kan argatan yoo ta’u, Jimaata dhufu reeffii isaanii kaateedraala keessa jimaata dhufu ka’ama. Du’a Deezmoon Tuttuu kana prezidaantii Afrikaa Kibbaa kan ta’an Raamaafosaatu Dilbata kaleessaa labse. Prezidaantiin Yunaaytis Isteetes Joo Baaydin fi haatii warraa isaanii, nama dhugumaan waaqayyoo fi uummata tajaajiilan lammiin Afrikaa Kibbaa Aark bishoop Desmond Tutu du’uun isaanii nu gaddisisee jira jechuun ibsa baasan. Abbaa amantii kana waliin wagoota dheeraa keessatti yeroo eebbaifamaa qabaanneerra jedhanii, jajjabinaa fi hamileen qaban ifa ta’uun, imaammata Amerikaan mootummaa cunqursaa Apaartaayidiif qabdu jijjirsisee jedhan Baaydiin.


Ugaandaan Namoota 15 Shoroorkeessummaan Himatte

Onkolooleessaa fi sadaasa dabree magaala Kaampaalaa fi iddoo biraa biyyatti keessaatti, dhohiinsa bombii dhaqqabeef Ugaandaan Kamiisa kaleessaa namoota 15 baatii himattee jirti. Balaa dhaqqabee Kanaan yoo xiqqaate namnii 6 kan ajjeefamee yoo ta’u, himannaan irratti dhiyaatees shoroorkeessummaa fi shoroorkeessuummaa deggeruu kan jedhu akka dabalatuu ibsamee jira. Sadaasa gaafa 16 ganama of-wareegaan tokko buufata polisii kan magaala Kaampaalaa keessa karaa itti seenan irratti balaa bombii geesisuun ofiis of ajjeesee.Daqiiqaa 3 booda immoo, daandii gara paarlaamaa biiyyatitti geessu irratti of wareegdonni lama balaa bombii dhaqqabsiisan.Balaa iddoo lamaan kanatti dhaqqabee yoo xiqqaate lubbuu nama 4 galaafatee kurna hedduu madeesse. Balaa bombii lama kan baatii Onkolooleessa keessa dhaqqabeen immoo, yoo xiqqaate namnii lama kan ajjeefamee yoo ta’u, balaan kun inni tokko mana nyaataa keessatti inni kaan immo Awutoobuusa irratti dhaqqabe. Riphxee looltoota biyatti waliin hidhata kan qabu gareen Islaamiik Isteetes balaa Sadaasa 16 dhaqqabee akkasumas isa mana nyaataa keessatti dhaqqabeef itti gaafatama fudhatee jira.


Somaaliyaa Keessatti Waajirri Haaraan Banamee Jira

IGAAD jijjirama qilleensaa faccisuuf jecha waaltaa qorannaa tokko Somaaliyaa keessatti bane jira. Waaltaan magaala Moqadishoo keessa jiiru kun qorannaa gaggeessuun, odeefannoo funaannatee xiinxaluun, haala qilleensa gaanfa Afrikaa odeeffannoo haaraa tamsaasa. Waaltaa kana sirna Kamiisa kaleessaa gaggeeffameen kan banan prezidaantii Somaaliyaa Mohammad Abdullaahi Mohammeed yoo ta’an, Somaaliyaan rakkoo jijjiirama qilleensaa waliin wal qabatee ishee mudatuu furuuf qooda olaanaa qabaata jedhan. Waggoota dhiyeenya kana keessa, Somaaliyaan caama hamaa fi beellii kan jijjirama qilleensaa waliin wal qabatee ishee mudatee jira.Waggaa dabree, caamnii fi loolaan bishaanii uummata biyyatti kan walakkaa miliyoonaa ta’an manaa fi qe’e irraa godaansisee ture. Mummichi barreessaan IGAAD Warqinaa Gbayyoo akka jedhanti, beellii sochii dinagdee kutaa Sanaa ni miidha.Keessumaa haallii qilleensa naannoo hamaa ta’uun dinagdee keessumaa qonnaa fi beeleedaalee horsisuu keessatti dhiibbaa bal’aa qaba jedhan. Kutaan IGAAD keessa jiru, beeleedaalee Miliyoona 500 fi Miliyoonni 20 kan keessatti argaman yoo ta’u, kana jechuun tokkoon tokkoon keenyaaf beeladaalee 2 qabaachuu dha jedhan.Isaan kun naannoo hanaga tokko gammojjii fi guutummaatti gammojjii ta’an keessatti haala raafamaa ta’e keessa jiru jedhan. Somaaliyaan caama, lolaa bishaanii fi weerara Hawaanisaan kan jijjirama qilleensaa waliin hidhata qabuun rakkataa yeroo jirtuutti waajirri kun banamee jechuun Mohammad Kaahiyee Moqdishoo irraa gabaasee jira.


Angawoonni Somaaliyaa Bosaasoo Keessatti Walii Galteen Lola Dhaabinsaa Tolfamu Ibsan

Angawoonni Somaaliyaa kan Puutland keessaa, magaalaa buufata doonii Bosaasoo keessatti guyyoota lamaaf lolli cimaan erga geggeessamee booda walii galtee lola dhaabinsaa tolfamuu labsan. Lolli sun kibxata darbe kan ka’e, humnootii naga eegumsa Puntland murna farra shororkeessummaa yeroo tokko Yunaayitid Isteetisiin deggeramaa turee fi humnootii naga eegumsa naannoo gidduutti ture. Yoo xiqqaate namoonni 14 yoo du’an 63 immoo madaa’uu kanneen ijaan arganiif maddeen mana yaalaa ibsaniiru. Meeshaaleen waraanaa xixqqoon, Metreyyeesii fi moortaarri dhuka’aa kan ture yoo ta’u, jiraattonni hangi tokko qe’ee dhiisanii baqachuuf dirqamuu isaanii kanneen ijaan argan VOA sagantaa Afaan Somaaleef ibsaniiru. Ministeerri naga eegumsa naannoo Abdisamad Mohammed Galan lola dhaabinsa kana kan labsan roobii kaleessaa yoo ta’u, murtiin kunis jaarsoliin biyyaa, hayyoonnii fi hoogganoonni naannoo kanneen lolli akka dhaabatu gaafatan jidduu seenanii booda. Galaan ibsa sabaa himaaf kennaniin akka jedhanitti yaalii seeraan wal hin faallessine kan nageenyaaf ta’u kamiinuu simachuuf qophii dha jedhan. \n\nWalitti bu’iinsi sun kan uumame wal dhibdee garee lamaanii kan torbanneenii booda. Wal dhibdeen sun kan jalqabame prezidaantiin Puuntilaand Se’ed Abdullaahi Deni ajajaa humnootii naga eegumsaa commander Mohammoud Osman Diyaanoo Sadaasa 24 erga hojii irraa ari’atanii booda. Diyaanoon kutaa hojii isaanii jidduu seenuu dha jechuu dhaan murtii sana fudhatama dhabsiisan. Walitti bu’iinsi kibxata darbee sun loltoonni naannoo daandii gara waajjira humnootii naga eegumsa Puntlaand kan Bosaasoo gama bahaa akka cufan sababaa ta’e. jiraattonni akka jedhanitti erga bara 1992 ennaa gareen Al-Ltthad Salafi jedhamu garee finciltoota waliin wal lolanii as lola hamaa magaalattii keessatti raawwatame.


Ibsa Waaltaan To’annoo fi Ittisaa Dhukkuboota Ameerikaa Baasetti Hayyoonni Saayinsii Afriikaa Gaddine Jedhu

Hayyoonni saayinisii Afriikaa fi kanneen fayyummaa namaaf falman, ibsa waaltaan ittisaa fi to’annoo dhukkubootaa Yunaayiti Isteetes talaallii COVID-19 KAN Johanson & Johanson jedhu ilaalchisee kennetti gadduu isaanii beeksisan. CDCn torban darbe, talaallii J&J dura Moderna fi Pfizer akka fudhataman yaada dhiyeessee ture, sababiin isaas talaalliin J&J, darbee darbee dhiiga ittichuu dhaqqabsiisuu waan danda’uuf jedhee jira. Tlaalliin J&J Afriikaa keessatti bal’inaan kan itti fayyadamame dha, sababiin isaas yeroo tokko qofaa waan fudhatamuuf meeshaa qabbaneessu keessa kaa’uun hin barbaachisu. Ministriin eegumsa fayyaa Afriikaa kibbaa talaalliin J&J amansiisaa ta’uu uummataaf mirkaneessee jira. Waaltaan ittisaa fi to’annoo dhukkubootaa Yunaayitid Isteetis immoo akka qorannaa geggeessametti talaallii J&J irra ka birootu filatama jedhee jira. Ibsi CDC fooyyeffame kun yaadawwan wal fakkaatu biyyoonni ka biroon Kanadaa fi Briteeniin dabalatee dhiyeessanitti aansuu dhaan jechuun waaltaan to’annoo fi dhukkuboota Ameerikaa ibsee jira. Tallaalii fudhachuu dhabuu irra garuu tallaalii isa kamiinuu fudhachuutu irra filatama jedhee jira. Angawoonni eegumsa fayyaa Afriikaa keessaa akka jedhanitti garuu ibsi CDC dhaan dhiyaat tattaaffii isaan talaalliif qaban irra miidhaa guddaa dhaqqabsiise. CDCn talaallii J&J ba’iiwwan lubbuu galaafatan waliin wal qabsiisuun isaa ardittii bakka talaalliiwwan ka biroon argamuu hin dandeenye keessatti talaalliin fudhachuu isa jedhu akkaan fudhatama dhabsiise jedhan. Uummata Afriikaa keessaa dhibba irraa harki ja’aa gad talaallii yoo fudhatan, jarmayaan fayyaa addunyaa akka ibsetti Afriikaan adduinyaa irraa biyya hagas vaayiresiin koronaan miidhaa hin dhaqqabsiisne keessaa ti.


Koreen Paarlaamaa Liibiyaa Jimaata Dhuftu Filannoon Geggeessamuu Akka Hin Danda’amne Beeksise

Koreen paarlaamaa Liibiyaa jimaata dhuftu filannoo prezidaantummaa geggeessuun akka hin danda’amne har’a beeksisee jira. Dura taa’aan koree sanaa gamaaggama isaanii xalayaa barreessaniin hoogganaa paarlaamaaf kan dhiyeessan, gabaasaalee, teekinikaa, haqaa fi dhimmootii nageenyaa irratti erga mari’atanii booda. Dura ta’aan kun filannoon guyyaa itti geggeessamu haaraa hin ibsine. Komiishinni filannoo Liibiyaa yeroo xiqoo booda filannoon sun hanga Amajjii 24tti akka dheeratu yaada dhiyeessee jira. Adeemsa kana ilaalchisee falmiin jiru, filannoof sagalee kennuu yeroo hedduuf eegamaa ture boodatti hambisa tilmaama jedhu uumee jira. Liibiyaan hoogganaan yeroo dheeraa Moammar Gaadhaafii aangoo irraa erga fonqolchamanii waggoota 10 booda, mootummaa yeroofiin socho’aa kan jirtu yoo ta’u, kutaa biyyattii bahaa fi dhiya keessaa gareeleen wal morman adeemsa nageenyaa tokkummaaa mootummootaan deggeramu kabachuuf wagga darbe keessa lola dhaabinsa tolfatanii jiran. Kibxata kaleessaa, gurmuun Tokkummaa mootummootaa kan Liibiyaa keessaa haala nageenya Tripoolii keessaa, gareelee adda addaa waliin humnoonni hidhata qaban walitti qabuun muddama uumuu dhaan gara walitti bu’iinsaatti geessuu mala jechuun yaaddoo qabu ibsee jira. Haalli kun tasgabbii fi filannoo geggeessuuf haalawwan barbaachisoo ta’an guutuuf mijataa miti kanaaf fooyya’ina gama nageenyaa Liibiyaan hanga yoonaatti argatte balleessuu danda’a jechuun illee akeekkachiisee jira.


Qabsaa’aa Beekamaan Lammii Masrii Hidhaa Waggaa Shaniin Adabame

Qabsa’aan lammii Masrii fi warraaqsa Arabaa kan bara 2011 keessatti beekamaa ta’e oduu kijibaa facaase jedhamuun kaleessa mana hidhaatti deebisamuu abukaatoon isaanii dubbataniiru. Alaa Abdel-Fattah bara 2014 hiriira mormii hin eeyamamne irratti hirmaataniiru akkasumas angawaa poolisii irratti haleellaa raawwatan jedhamuu dhaan erga itti murtaa’ee booda bara 2019 gad dhiisaman. Erga gad dhiisamanii guyyootia gabaabaa booda garuu, oduu kijibaa facaasan, caasaalee hawaasaa akka malee itti fayyadaman akkasumas garee bara 2013 shororkeessummaan ramadame Muslim Brothrood jedhutti makaman jechuun tarkaanfii mootummaan fudhaten deebisanii hidhamaniiru. Tokko tokkoon isaanii hidhaa waggaa afurii kan itti murtaa’e abukaatoo isaanii duraanii Abdel-Fattha fi michuu qabsoo ti. Mootummoonni gama dhiyaa hedduu fi gareeleen mirga namaaf falman adaba kana qeeqanii jiru. Hoogganaan yeroo dheeraa Hosnii Mubaarak aangoo irraa erga darbamanii erga warraaqsa Arabaa kan bara 2021 qabee mootummaan Masrii mormitoota irratti tarkaanfii fudhataa ture. Maatiin Abdel-Fattah-n qabsaa’otaa ta’an, ennaa mana hidhaa Kaayiroo Tora turanitti dararaan irratti raawwatam jechuun ibsanii ti. Yakki inni hojjete akkuma ga’eessota Masrii fi bakka biroo jiran kanneen miliyoonaan laka’amanii, addunyaa haaraa uumuun ni danda’ama jechuun profeesera Herregaa kan ta’an haati isaanii Laayilaa Sooyeef dubbataniiru. Sana gochuufis ija jabaate jedhan. Human rights watchitti itti aanaa daayiriktrri dhimmootii giddu galeessa bahaa fi kaaba Afriikaa Joe Stork ibsa baasaniin, mana murtii addaa kanaan, yaada ofii karaa nagaan ibsuu adabuuf kan raawwatame hanqinni haqaa, sirni murtii haqaa masrii ofiin isaa attamiin meeshaa hacuuccaa akka ta’e mul’isa jedhan. murtiin sunis hatattamaan akka haqamu gaafataniiru.


Sudaan Keessatti Hiriirrii Itti Fufee Jira

Lammiwwan Sudaan Dilbata kaleessaa daandilee guutummaa biyyatti irratti hiriiruun, waraannii aangoo qabachuu fi mummicha ministeeraa Abdallaa Hamdook aangootti deebisuuf walii galtee ta’e fi garu sochii jiru cinatti qabamuu mormuun hiriiranii jiran. Magaala galma mootummaa Sudaan kan taatee Kaartuum keessatti aangawoonni eegumsa kan jabeessan yoo ta’u magaalaan lakkuu taatee Omdurmaan keessatti immoo gamoo mootummaa fi waraanaa tti akka hin senneef ittisiisnii tolfamee jira. Hiriirrii Dilbata kaleessaa kun, waggaa sadaffaa mormiin itti jalqabamee kan agarsisuu yoo ta’u, dhuma irratti mootummaa irree waraanaa fi Islaamaa kan Omar Albashiriin Ebla bara 2019 aangoo irraa akka ka’u taasisee jira.Ergasii Sudaan gara Deemookraasitti ce’uuf deemsa raafamaa keessa kan jirti yoo ta’u mootummaa waraanaa fi siviliin bulaa jirti. Onkolooleessa 25 bara 2021 fonqoolchi mootummaa gaggeeffame ce’uumsa argamee aankaaksee mormii daandilee irraa kan dhaabbataa ta’e hordoofsisee jira.


Hongeen Somaaliyaa Miliyoonaan Kanneen Laka’aman Beelaaf Saaxiluu Mala Jedhame

Tokkummaan mootummootaa akka tilmaametti, uummata Somaaliyaa miliyoona 7.7 jechuun walakkaan uummata biyyattii bara 2022 keessa gargaarsa namoomaa fi eegumsi kan isaan barbaachisa. Kanneen keessaa kan akkaan saaxilaman uummata miliyoona 5.5 ta’u gargaaruuf kan oolu gargaarsa doolaara biliyoona $1.5 gaafatee jira gabaasa Lisa Schlein Tujubetu dubbisa. Weerarri COVID-19 dhiibbaa inni hawaasummaa fi dinagdee irratti fide dabalatee, walitti bu’iinsi kurnaawwaniif ture, jijjiiramni qilleensaa irra deddeebi’uun mudatu, weerari dhukkubootaa fi hiyyummaan hammaataa adeeme Somaaliyaa keessaa jireenya namaa fi qabeenyaa fi lubbuu namaa miidhee jira. Beela hamaaf saaxilamanii jiru. Roobi waggaa sadii walitti aanuuf waan hin robin hafeef hedduun qarqara afaan beelaa jiru. Somaalitaatti qindeessaan gargaarsa namoomaa kan Tokkummaa mootummootaa Adam Abdlmoula akka jedhanitti kutaaleen biyyattii dhibba irraa harki 80 hongeen dha’ameera. Moqadishoo irraa gama viidiyoon VOAf ibsa kennaniin uummanni 169,000 bishaan, nyaataa fi beeladalee isaaniif marga dheedichaa barbaacha qe’ee isaa dhiisee godaaneera jedhan. No media source currently available


Turkiin biyyooytan Afrikaa waliin Gumii qopheesite

Biyyii Turkii yeroo amma biyyootan Afrikaa waliin hariiroo dinagdee cemsachaa jirtti. Turban kana magaala istaanbul keessatii gumii guyyaa lamaa dimmaa walitti dhufeenya diinagdeetii fi Diplomaasiiy irratii xiyyeefatee biyyoottan Afrikaa waliinii tasifamu keessumeesuuf deemtti. Gabaasa Doriyaan Jones VOA dhaaf erge Nugusuu Tamree tu dhiheessa. No media source currently available


Biyyoonn Afur Dhimma Sudaan Ilaalchisuun Ibsa Baasan

Saud Arabiyaa, tokkummaa Emireetota Arabaa, Yunaayitid Isteetisii fi Briten walii galtee siyaasaa Sudaan kan Sadaasa 21 irra ga’ame kan Dr. Abdallaa Hamdook gara taayitaa muummicha ministeerummaatti akka deebi’an taasise kan isaan jajjabesse ta’uu ibsanii jiran. Akka galmee heeraa bara 2019 irra taa’ee jirtutti kun, rakkoo siyaasaa Sudaan hiikuuf akkasumas biyyattii gara daandii ce’umsa dimokraasiitti geessuuf tarkaanfii jalqabaa ti. Kanneen walii galtee kana mallatteessan waadaa seenan akka kabajan yaadachiifna jedha ibsi kun. Gama kanaan hidhamtoonni siyaasaa hiikamuu isaanii galateeffachuu dhaan kanneen mormitoota irratti tarkaanfii humnaa fudhatan seeraan akka gaafatmu kan taasisu koreen dhimma isaa qoratu akka hundaa’u gaafannaa jedha ibsichi. Labsii yeroo hatattamaa ta’ee jirus dhiyeenyatti kaasuuf cicha jiru amannee hojii irra akka oolu ni gaafanna. Mootummaa sivilii kan ogeessota walabaa ofitti haammate hundeessuuf sochii jalqabame ni jajjabeessina. Akkasumas baatii Sadaasa 21 walii galtee irra ga’ame irratti ibsa siyaasaa kennamee fi michummaa sivilii fi waraanaa kan bara 2019 mara adeemsa marii siyaasaa keessatti hirmaachisuun barbaachisaa ta’uu isaa cimsinee yaadachiisna. Karoorri filannoo xumura bara 2023 ykn jalqaba bara 2024 dursee qophaa’uun barbaachisaa ta’uu isaas cimsinee yaadachiisna jedha ibsi walooon biyyoota armaan olitti tuqamaniin ba’e kun. Uummata Sudaanii fi deggersa waloo fi dhunfaan qabnu akkasumas fedhii uummatichi dimokraasii fi biyya nagaa fi tasgabbaa’aa arguuf qabus ni deggerra. Mormiin geggeessamaa jiru uummati sudan ce’umsaaf murannoo cimaa inni qabu mul’isa. Hookkara isaan eegunis dursi kennamuufii qaba. Saud Arabiyaa, tokkummaa Emireetota Arabaa, Yunaayitid Isteetisii fi Briten kanneen ce’umsa dimoktaatawaa sudaan keessaaf hojjetan mara gargaaruuf qophee ta’uu keenya mull’isna jedha ibsi kenname kun.


Tapha kubbaa milaa Afrikaa fi soda nageenyaa

Taphnii kubbaa miilaa ardii Afrikaa Amajjii 9/2021 irraa jalqabee biyya Kaameruun keessatti taasifamaa. Garuu rakkonn nageenyaa yaaddessaa waan ta’aa jiru fakkaata . gareen riphee loltootaa warren kibba lixaa biyyatii kutaa isaan bilisa baasna jedhanii lolaa jiran keessatii taphii hin taasifamu jechaa jiru. Mootummaan kaameruun gama isaatiin umnaa nageenyaa hedduminaan akka bobbaasu fi tarkaanfii fudhatu daadatee jira. Dhimma kana irratii gabaasinii itti aanu baldhinaan waan jedhu qaba. Caqasaa. No media source currently available


Prezidaantiin Afrikaa Kibbaa Vaayrasii Koronaan Qabaman

Umriin isaanii 69 kan ta’e Prezidaantiin Afrikaa Kibba Siriil Raamaafosaa Dilbata kaleessaa vaayrasii KOOVIID – 19n qabamuun beekamee jira.Mallattoon irraa mul’atuus hamaa akka hin taanee waajirri prezidaantummaa beeksisee jira. Prezidaant Raamaafosaan du’aan kan boqootan itti aanaa prezidaantii Afrikaa Kibba duraanii kan FW Dekleerk sirna gaggeessaa kaleessa ta;eef irratti argamanii eega deebi’anii booda fayyaan natti hin dhaga’amuu jechuu isaanii ibsii ba’e hubachisee jira. Raamaafosaan aguuggii afaanii fi funyaanii ka’achuun haasawaa dhageesisaniin, FW Deekleerk bara bulchiinsa sab xiqqaalee warra adii sana mariin gaggeeffame xumuura akka ga’uuf gargaaran jechuun galata dhiyeessanii turan. Guutuummaatti talaalii kan fudhatan Raamaafosaan, magaala Keep Taawoon keessatti adda of baasanii kan jiran yoo ta’u, itti gaafatama jiru hundumaa torban kanaaf itti aanaa itti aanaa isaanti kennan.


Prezidaantiin Burkinaafaasoo Lootee Seentoota Irratti Tarkaanfii Akka Fudhataniif Gaafatme

Kamiisa kaleessaa lootee seentoota Jihaad kanneen biyyatti keessa jiran irratti tarkaanfii jabaan akka fudhatamuuf gaaffiin kan dhiyaateef Prezidaantiin Burkiinaafaasoo, rakkoo lootee seentootonni uumaniin mummicha ministeera biyyatti aangoo akka gadhiisan eega dirqisiisee jira. Gaaffiin kun prezidaantichaaf dhiyaachuun mummichi ministeeraa aangoo eega gadhisanii guyyaa tokko booda. Waggootii darban 6f wal waraansii dhiiga dhangalaasisee fi lubbuu namoota kuma lamaa galaafate akkasumas uummata Miliyoona 1.4 manaa fi qe’e irraa godaansisee sanaan mufannaa uumamee hanqiisuuf yaalamaa jira. Mummichi ministeera biyyatti aangoo gadhisuu isaanii prezidaantichi Robii dabree simatanii jiru. Akka seera biyyattitti mummichi ministeeraa aangoo gadhiifnaan kaabineen guutuummaatti akka aangoo gadhiisan waan ajajuuf jecha, Tarkaanfiin amma fudhatame kun mootummaan amma jiru aangoo akka gadhiisu taasiissa jedhamee jira.. Mummicha ministeeraa fi mootummaa haaraa kanneen waraanuu danda’an hanga danda’ameetti hatattamaan argamuu qabu jechuun, Gaazexaan mootummaa Sidwaya jedhamu gaafatee jira.


Shakkamaan Shororkeessummaa Lammiin Keeniyaa Lubbuu Namaa Galaafate

Shakkamaan of wareegaa konyaa Kissumuu ka daangaa Ugaandaa irra jirutti ofii isaa fi kanneen biroo lama roobii har’aa of ajjeesuu isaa angawoonni Keeniyaa beeksisan. Poolisiin keeniyaa akka jedhetti shakkamaan sun kan Somaaliyaa keessa maadheffate miseensa garee shororkeessaa Al-Shabab. Shakkamaan kun kibxata kaleessaa halkan boombii dhoosuu dhaan ganda Kamloomaa dhiya Keeniyaa keessatti namoota lama ajjeesee tokko madeessee jira. Ajajaan poolisii konyaa Kissumuu Richard Ngeno haala isaa ennaa ibsan, “Hollaatti utuu dubbataa jiruu, dhuka’aan dho’uu dhaan ofii isaa fi haadha warraa hollaa isaa galaafatee, hollaa isaa ka biroo fi intala isaanii madeesse. Namni hollaa isaa ture sun mana yaalaatti utuu geessamuu karaatti du’e. intalli isaanii immoo mana yaalaa keessatti wal’aanamaa jirti jedhan. Itti aanaa hoogganaan poolisii naannoo James Okoth VOAf akka ibsanitti shakkamaa kan ta’e John Ondiek baatilee hedduuf erga dhabamee booda kibxata kaleessaa naannoo sanatti argame jedhan. Baatii Hagayyaa eessa Ondiek manatti deebi’ee ture. Mana irraa fagaadhee jiraachuun jibbe jedhe jedhan. mana ijaaree naannoo Katiitootti gale kan jedhan hoogganaan kun, hanga kaleessa balaan kun uumametti eessa akka inni ture hin beeknu jedhan. haleellaa sanaaf maal akka isa kakaase poolisiin hanga amaa adda hin baafatin jira. Kurna tokko oliif gareen al-Shabaab dargaggoota Keeniyaa filachuu dhaan humna isaa jabeeffachuu fi akkasumas loltoota Keeniyaa kanneen mootummaa Somaaliyaa deggeruuf kanneen Somaaliyaa keessa jiranitti fuuleffataa ture. Ilmi Prezidaantii Laayibeeriyaa Duraanii Himannaa Ameerikaa Keessatti Irratti Dhiyaate Sirrii Miti Jechuun Falman Kan murtiin itti murame ilmi prezidaantii Laayibeeriyaa duraanii kan Charlis Teeler, abbootiin alangaa dhimma isaanii karaa dogoggora ta’een dhiyeessan jedhan. Chaarlis McArthur Emmanuel Taylor, kan maqaa Roy Belfast jedhamuun beekaman mana murtii federaalaa kutaa Florida bara 2009 keessa hidhaa waggoota 97 kan itti mure, paaspoortii sobaan Ameerikaa seenuuf yaalan jechuun ture. Booda irras yakka dararaan himataman. Abbootiin alangaa, dargaggeessa kan ta’an Teeyler, bara bulchiinsa abbaa isaanii itti gaafatamaa kutaa farra shororkeessummaa ta’anii ennaa hojjetanitti dararaa raawwatan jedhan. kan isaan himatamanis akka seera Yunaayitid Isteetis kan dararaa biyya alatti raawwatame ilaalutti. Kunis lammiin Ameerikaa tokko ykn namni Ameerikaa keessa jiru tokko yakka biyya alaa keessatti yoo hirmaate kan ittiin himatamu. Kan umuriin waggaa 43 Taylor, kaleessa mana hidhaa federaalaa kutaa Florida irraa VOAtti bilbiluu dhaan akka jedhanitti abbootiin alangaa seera isaanii karaa sirrii ta’e hin ibsine, sababiin isaas miseensonni maatii kanneen waa’ee isaanii dhugaa ba’uuf Laayibeeriyaa irraa dhufan ni doorsisaman jedhan. Odu gabaasaa VOA James Buttyf Taylor akka himanitti, ofii isaanii dararaa hin raawwanne dubbataniiru. Kun utuu ta’uu baatee silaa maqaan isaanii galmee komiishina dhugaa fi araaraa kan namoonni yakka waraana biyya keessaan himataman irratti tarreeffama ture jedhan. itti dabaluu dhaanis himati sun dhugaa utuu ta’eera ta’ee hojjettoonni dhaaba farra shororkeessummaa mootummaa Laayibeeriyaa maaf dhugaa hin ba’in jedhan. Taylor akka jedhanitti yeroo ammaa dhaaba seeraa isaaniif falmu Washington DC irraa mindeessuuf duuula maallaqa walitti qabuu labseera jedhan. mirga lammiiwwanii dhiitame ilaalchisee ministriin haqaa qorannaa keessoo akka geggeessu illee seeraan akka gaafatamun fedha jedhan.


Qabsaa’aan Farra Appaartaayidii Ibraahim Ismaa’il Ibraahim Du’aan Boqotan

Qabsaa’aa farra sirna Appaartaayidii kan turanii fi qabsoo ciccimaan isaan mudatee ture, jireenya isaanii irra hedduu immoo mana hidhaa Robben Island kan Afriikaa kibbaa keessatti kan dabarsan Ibraahim Ismaa’il Ibraahim, Wixata kaleessaa umurii isaanii waggaa 84tti du’aan boqotan. Mana isaanii Johannsburgitti argamu keessatti yeroo dheeraaf dhukkubsataa erga turanii booda du’aan boqochuu isaanii paartiin biyya bulchu African National Congress ibsa baaseen beeksisee jira. Adoolessa 1, bara 1937 kan dhalatan hiddi dhalata Hindii fi qabsaa’aan kun, Afriikaa kibbaa keessaa bittaa loogii sanyii warreen adii waliin lola geggeessame keessatti kanneen maqaa guddaa qaban waliin adeemsa geggeessame keessatti hirmaataniiru. Sirna appaartaayidii jalattis mormii karaa nagaa geggeessamu irraa gara qabsoo hidhannootti ce’uu dhaan bara 1963 shiraan to’annaa jala oolan gara Robben Islanditti ergamuu dhaan waggaa 15f eega hidhamanii booda bara 1979 gad dhiisaman. Xumura bara 1980mootaa keessa ennaa bakka baqa irra turanitti paartii ANCtti dabalamanii hojii edduu hojjetaa erga turanii booda, Swaazilaand biyya hollaa keessatti qabamuu dhaan ganiinsa biyyaan himatamanii gara mana hidhaa Robben Islanditti deebifaman. Mana hidhaa keessattis Nelson Mandela waliin kan qayyabatan yoo ta’u, Jaakoob Zuumaa waliin illee kutaa tokko keessatti hidhamanii jiran. Ebrahim dhuma irratti bara 1991 gad dhiisaman. Filannoon paartii hunda hirmaachisees Afriikaa Kibbaa keessatti waggoota sadii booda geggeessame. Prezidaantiin Afriikaa kibbaa Cyril Ramaphosa ibsa kennaniin “walabummaa biyya keenyaaf walitti bu’iinsa biyya addunyaa keessaaf furmaata fiduuf lubbuu isaanii kan kennan michuu qabsoo fi gorsaa kabajamaa du’aan dhabuu keenyatti gaddeera” jedhan.


Lammiiwwan Sudaan Hiriira Mormii Geggeessan

Lammiiwwan Sudaan kumaan laka’aman, fonqolcha mootummaa kan waraanni baatii Onkoloolessaa keessa geggeesse mormuu dhaan Kartuumii fi kutaalee biyyattii ka biroo keessatti hiriira mormii geggeessanii jiran. Poolisiinis hiriirtotam masaraa prezidaantummaa cinatti hiriiran kana bittimsuuf gaazii imimmaansu gargaaramuu hiriirtonni kun dubbataniiru. Associated Press akka gabaasetti, magaalaalee Kartuumiin ala jiran, Kasalaa, Sennar fi Port Sudan keessatti illee hiriiraawwan mormii geggeessamaniiru. Waraanni Sudaan Onkoloolessa 25 aangoo qabachuu dhaan mootummaa ce’umsaa biyyattii keessa kanneen jiran angawoota hedduu to’annaa jala oolchee jira. Ebla bara 2019 warraaqisi uummataa ka’ee hoogganticha yeroo dheeraa Omar al-Bashiriin aangoo irraa darbee as fonqolchi mootummaa geggeessamuun yeroo lammataa ti..


Gaambiyaan Prezidaantii Filatte

Prezidaantiin Gaambiyaa Adama Barrow mormiituu isaanii injifachuun marsaa irra deebiif filatamanii jiru.Kunis biyyatti keessatti boqonnaa haaraa ta’a jedhamee jira. Filannoo Muddee 4 gaggeeffamee Kanaan, Prezidaantichii sagalee kennamee keessaa harka 53 injifachuun isaanii Komishinni filannoo walabii Dilbata kalleessaa labsee jira. Kunis mormituu isaanii paartii biraa irraa dhiyaatan Ousainou Darboe kan sagalee harka 28 argatan akka gaariitti injiifatan jedhamee jira. Filannoo prezidaantummaa kan waggoota kurna hedduu keessatti yeroo duraaf hogganaan abba irree biyyatti duraanii Yahya Janneeh ituu irratti hin hirmaatiin gaggeeffame isa jalqabaa ta’e jira. Yaayyaa Jamee ba’ii filannoo bara 2016 hin fudhu jechuun biyya Iquuaatoriyaal Giniitti dheessan.


Afrikaan Kibbaa Hospitaaloota Ishee Qopheessaa Jirti

Vaayrasiin haaraa argamee Omikroon jedhamu namoota ishee dabalataan qabaa akka jiru kanibsistee Afrikaan kibbaa, cisanii akka wal’ansa argatan gochuuf jecha Hospitaaloota oshee qopheessaa akka jirtu beeksiifte. Kunis weerara KOOVIID-19 kan marsaa 4ffaatti biyyatti geessaa kan jiru ta’u prezidaantiin biyyatti Kriil Raamaafosaa har’a ibsanii jiru. Vaayrasiin kun yeroo jalqabaaf jiraachuun isaa kan labsamee Afrikaa Kibbaa keessatti yoo ta’u, kunis sadarkaa addunyaatti mootummonni weerarrii vaayrasii kanaa ka marsaa biraa dhufuu mala jechuun sodaatanii of eeggannoon akka jabeessan taasisee. Afrikaa Kibbaa keessatti lakkoobsii namoota qabamaa jiranii inni Wiixata torban dabree guyyaatti gara 2300 ture Jimaata dabree immo gara Kuma 16tti dabalee jira. Peezidaant Raamaafosaan barruu oduu torbaniin ba’u irratti akka jedhanti, vaayrasii inni haaraan Omiikron jedhamuutu, kutaalee biyyatti 9 keessatti caalmaatti nama qabaa jira. Kanaaf jecha uummanni talaalii farra dhukkuba KOOVIID-19 akka talaalamuuf gaafatan. Hayyonni Saayinsii kanneen Afrikaa Kibbaas ta’e biyyoota ka biroo keessa jiran, vaayrasii haaraa argamee kun, caalaatti daddabraa, kan dhukkuuba hammeessuu fi talaalii yeroo ammaa jiran dura ni dhaabata yoo ta’e baruuf qorataa jiru.


Loltoonni Ugaandaa Ripaablikii Dimoktaatawaa Koongootti Bobbaafaman

Loltoonni Ugaandaa gara ripaablikii dimokraatawaa Koongoo gama bahaatti roobii kaleessa duuluu isaanii kan ibsan kanneen ijaan argan, Kinshaasaa waliin ta’uu dhaan garee riphee lolaa ADF jedhamu irratti duulli eegalee guyyaa lammaffaa isaatti ture jehan. Kiivuu gama kaabaa keessatti kan argamu gaazixeessaa Toonii Kitaambalaa, daangaa irratti kan argamu Nobiilii irraa akka ibsetti humnootii nagaa eegsisn kan naannoon tumsamanii konkolaataa waraanaatiin gamas seenan jedhee jira. Loltoonni Ugaandaa iillee kibxata darbe erga humnoonni isaanii samii irraan haleellaa raawwatanii booda gara DRCtti utuu qaxxaamuranii argamaniiru. Gareen riphee lolaa wal taatota humnoota dimoktaatawaa ykn ADF jedhamu kun ripablikii dimoktaatawaa koongoo gama bahaa keessatti fixiinsa raawwatamee fi magaalaa galma mootummaa Ugaandaa irratti haleellaa raawwatameef himatama. Gareen IS immoo hidhata isaa ta’uu dubbata. Sambata darbe, DRCn karaa gorsaa prezidaantummaa ishee akka ibsitetti, bara 1990mootaa qabee gareen kun, bakka inni jirutti akka hordoftuuf gaaffii Ugaandaan dhiyeessite raggaasistee jirti. Hojjetaan gargaarsaa kan Nobil keessaa akka jedhetti haleellaan garee ADF irratti geggeessamu halkan kaleessaa itti fufee bule, garuu haalli isaa roobii kaleessaa tasagabba’eera jedhe. Kibxata darbe dubbi himaan humnootii Ugaandaa akka jedhanitti, haleellaan samii irraa sun milkaa’inaan manni isaa rukutee jira, duulli lafoon immoo shororkeessota ni adamsa jedhan.


Vaayrasii Haaraan Afrikaa Kibbaa Dura Awuroopaa Keessatti Argamuu Ibsamee Jira

Vaayrasiin bifa jijjiratee fi haaraan kan Omiikroon (Omicron) jedhamu Afrikaa Kibbaa keessatti jalqabaaf argamuu ifatti ibsamuu isaa dura, Awuroopaa gama dhiyaa keessatti mul’achuu isaa ragaan haaraa argamee beekssisee jira. Angawoonni Neezerlaand Kibxata har’a akka jedhanti, Sadaasa 19 bara 2021 qorannaa gaggeessaniin kan argamee yoo ta’u kunis, imaltoonni balalii xayyaaraa Afrikaa kibbaa irra Amstardaam Jimaata dabree seenan vaayrasicha qabaachuun isaanii baramuu isaa torban tokko dura ture jedhan. Vaayrasiin Koroonaa bifa jijjirratee haaraan biyyoota adda addaatti faca’uu yeroo itti fufee jiru kanatti, jaarmayaan fayyaa addunyaa vaayrasichii gara fuula duraatti balaa kan gesisuu ta’u mala jechuun akeekkachiisee biyyonni hanga tokko talaalii dabalataa kan humna qaamnii dhukkuuba of irraa ittisuuf qabu jajjabeessuu fi buustar jedhamu akka kennaiif hubachiisee jira. Speen , portuugaal, Kaanaadaa, Iskootlaand, Awustraaliyaa, Neezerlaands, Austriyaa fi Swiidin keessatti namoonni vaayrasii haaraa Kanaan qabamuun ibsamee jira. Itti gaafatamaan walii galaa kan Jaarmayaa Fayyaa Addunyaa Dr.Tedross Adhaanoom gumii addaa kan jaarmayichii Jenevaa keessatti gaggeesse irratti akka jedhanti, dhukkuuba akka weeraraatti uummata fixuu fi addunyaa irratti gaadidduu isaa buufate kana, ittisuu, qoratanii argachuu fi wal’ansa fayyaan fayyisuun ni danda’ama.


Talaalii Vaayrasii Koronaa fi Afrikaa

Kan gargaarsaan argamee Talaalii KOOVIID-19 ittisuu Afrikaa keessatti raabsuuf jaarmayoonni hojjatan sadii Wiixata har’a akka jedheetti, gargarsii talaalii kennamuu foyyeefamuu qaba. Akka n]kanaaniis baatii Amajjii bara 2022 kaasee talaaliin arjooman irratti ulaagaan guutamuu qaban gaafatanii jiru. Kunis talaalii kennan hedduumiina akka qabaatu kunis gatii bittaa fi gurguurtaa hanqisuuf akka gargaaru ibsanii jiru. Kan biraa immoo, talaaliin kun biyya itti raabsamuu eega dhaqqabee booda, yoo xiqqaatee guyaa 10 turuu akka danda’uutti qopheessuu, akkasumas talaaliin kun ergamuu isaa biyyonni fudhatan torban 4 dura akka beekan gochuu kan jedhu of keessaa qaba. Kana malees biyyonni arjooman odeeffannoo barbaachisuuf deebii hatattamaa akka kennan gaafatan.Odeeffannoon sa’atii dhumaa irra dhufan deemsa jiru caalaatti wal xaxaa akka taasiisan,kunis gatii fi umrii talaaiichii hojii irra ooluuf qabuu fi mancaatii olchuuf gargaara jedhamee jira.


Ugaandaa fi Chaayinaan Gabaasa Ba’e Soba Jedhan

Ugaandaan walii galtee liqaa chaayinaa waliin tolfatte kabajuu waan dadhabdeef jecha, dirree xayyaaraa sadrkaa addunyaa qabduu tokkitti Chaaynaan to’achuuf jirti oduu jedhu aangawoonni Kaampaalaa fudhatama dhabsisanii jiru. Embaasiin Chaayinaa kan Ugaandaa keessa jiruus gabaasa kana fudhatama dhabsisee jira. Garu xiinxaltonni akka jedhanti Ugaandaan akka walii galtee tolfameetti, liqaa irra jiru hin baaftuu taanaan, rakkoo dha. Gabaasaaleen mediyaa kan nannoo akka jedhanti, dirree xayyaaraa Ugaandaa tokkitti sana babal’isuuf jecha liqaan Chaayinaa irraa fudhatte Miliyoona 200 baasuu dadhabuun ishee, dirree xayyaaraa sana ishee dhabsiisa. Akka galmeelee midiyaan naannoo qoddatan jedhutti, liqaa bara 2015 fudhattee kan ilaaleen waliigaltee biraa irra deebitee dubbachuuf gaaffii Ugaandaan dhiyeessite Chaayinaan fudhatama dhabsiiftee jirti.


Somaaliyaa Keessatti Balaa Dhaqqabeef Al-Shabaab Itti Gaafatama Fudhate

Dubbii himaan Al-Shabaab dhaabbata oduu Rooytarsiif akka ibseetti haleellaan kaleessa dhaqqabe kun, qaama nageenyaa kan Tokkummaa Mootummootaa irratti kan qiyyaafatee ture. Namoota ajjeefaman keessa kan tokkummaa mootummootaaf hojjatu jira yoo ta’e waan beekamee hin jiru.Dubbii himaan polisii Somaaliyaa Aden Hassan qiyyaafanni haleellaa kanaa isuuma dubbii himaan al-shabaab jedhan ta’u mirkaneessan. Haleellaan kun mannen barumsaa hedduu biratti waan dhaqqabeef kanneen miidhaman keessaa hedduun barattoota ta’u dubbatan. Embaasiin Amerikaa Moqdishoo keessa jiru barreeffama Twitariin baaseen, haleellaa kana jabeessee balaafattee jira.Ummanni Somaaliyaa sodaa tokko malee jiraachuu qabuus jedhe.


Hiriirtonni Sudaan Mootummaan Siivilii Guutummaan Akka Jiraatu Gaafatan

Mootummaan sivilii guutummaan akka jiraatuu akkasumas fi fonqolcha baatii Onkoloolessa keessa geggeessame mormuuf jecha hriirtonni mormii daandii magaalaa galma mootummaa Sudaan, Kaartuumitti ba’uu dhaan sagalee isaanii dhageessisanii jiran. Hiriirawwan kun kan geggeessaman muummichi ministeeraa Abdallaa Hamdook hidhaa dhaa akka gara aangootti akka deebi’an walii galtee erga mallatteessanii booda. Maqaa rbbiin nan kakadha, ilaalchi kun waan daandii irrtti ta’uttii adda. Walii galten kun walii galte siyaasaa qofaatti ta’e, mormii daandii Sudaan, rakkoo bu’uuraa lammiiwwan Sudaanitti adda ba’ee, kaayyoo warraaqsa lammiiwwaan Sudaanittii adda fi kaayyoo dhiigi dhangala’e, amma illee Darfur keessatti dhangala’aa jiruttii adda jedhan.


Somaaliyaan Rakkoo Namoomaa Yeroo Hatattamaa Labsite

Somaliyaan, hongee biyyattii miidhaa jiru, kan uummata miliyoona lama hanqina nyaataa fi bishaaniif saaxileef jecha labsii gargaarsa namoomaa kan yeroo hatattamaa labsitee jirti. Kan labsii kana labsuun deebiin hatattamaa akka jiraatu gaafatan muummichi ministeeraa Somaaliyaa Mohamed Huseen Rooblee ti. Lammiiwwan Somaaliyaa, hawaasa hojii daldalaa, abboota amantii fi miseensota hawaasa biyya alaa akkasumas michoonni keenya kan sadarkaa addunyaa kanneen beelaan miidhman gargaaruu keessatti qooda akka fudhattan gaafadha jedhan. Haalli isaa baay’ee yaaddessaa waan ta’eef, deebii hatattamaa kennuun akka barbaachisu muummichi minsiteerichaa dabalanii ibsaniiru. Dhaaboliin tokkummaa mootummootaa kanneen biyyattii keessaa akka jedhanitti sababaa hanqina maallaqaa akkasumas naannoo walitti bu’iinsi keessa jiru dhaqqabuun hin danda’amneef kanneen miidhaman kana gargaaruuf tattaaffiin ta’u murtaa’aa dha. Hanga baatii Caamsaa bara 2022tti hanqinni wabii nyaataa hammaataa kan adeemu ta’uu isaaf, abbootiin warraa hedduun, roobi eegamaa jiru yoo hin robin hafe hanqinni nyaataa hammaataa adeemee dandeetii dura dhaabbachuf isaan qaban dadhabsiisaa deema jechuun Sagantaan nyaataa fi qonnaa addunyaa akeekkachiiseera. Haleellaan Boombii Moqaadhishoo Keessaa Lubbuu Galaafate Magaalaa galma mootummaa Somaaliyaa keessatti kan argamu mana barnootaa cinatti boombiin dho’ee yoo xiqqaate namoota 8 yoo galaafatu kanneen biroon 17 immoo madaa’anii jiru Kan gareen al-Shabaab itti gaafattama haleellaa haleellaan raawwatme kun kan dhaga’ame, haleellaa ka biroon guyyoota dura gaazixeessaa Somaaliyaa ajjeeseen booda. Ibsi al-Shababiin kenname akka jedhutti, haleellaan kamisa har’aa ganama yeroo namoonni heddumminaan daandii irratti argaman raawwatame kun konkolaataa waraanaa irratti kan qiyyaafate ture.


Burkiina Faasoo keessatti tajaajilli  Interneetii akka cufamu taasifame

Biyya lixa Afrikaa Burkina fasoo keessatti tajaajilli interneetii erga cufamee guyyaa 4 ta’era. Mootummaan biyyatti tajaajilaa internaatii kan bilbilaa harkaa dabalatee akka cufamu taasisuun itisa biyyaa fi nageenya sabaatiif barbaachisaadhaa yemmu jedhu roogeeyyonni biyyatii immoo mirgaa sabaa dhiibuudhaa jechaa jiru. Mootummaan tarkaanfii interneeta cufuu kana kan fudhate, dhiheenyaa kana mormitoonii konkola’attoota loltootaa biyya Faransaay Fe’anii Ayiveri kost irraa gara Niijerti imalaa turan ergaa umnaan dhaabsisanii booda. Akka mormiitoonni jedhanitti waraanii biyya Faransaay sochii garee Islaamic Isteet jedhamee beekamu too’achuudhaaf jecha biyyatii keessaa seenee jiru bahuu qaba. Karaa biraatiinis Sadaasa 14 /2021 ergaa gareen hidhattootaa Al qaa’idaa wajjin hidhata qaba jedhamu kaabaa biyyatti keessatti mooraa poolisootaa irratti dhukaasa banudhaan poolisootaa 50 ajjeesuun isaa dadhabiinsa mootumaan nageenya lammii biyytti eegsisuu irratti qabu irraa kan ka’eedhaa jechuudhaa mormiin taasifamaa akka ture gabaasameera.


Gareen Al Shabaab Ajjeechaa Gaazixeessaa Somaaliyaa Beekamaa Biyyattii Tokkoof Itti Gaafatama Fudhate

Somaaliyaa keessaa gareen leellistoota Al-Shabaab ajjeechaa daayiriktera raadiyoo mootummaa kan Moqadishoo kan ta’e, gaazixeessaa lammii Somaaliyaa Abdiaziz Mohamud Guleediif itti gaafatama fudhate. Abdiaziiz sambata darbe mana nyaataatii utuu gad ba’aa jiru boombii of wareegaan ofitti dhooseen ajjeefame. Gareen mirga gaazixeessotaaf falmu CPJn Somaaliyaan biyya ajjeechaan gaazixeessotaa furmaata keessatti hin arganne addunyaa irraa ishee duraa ti jedhee jira. Muummichi barreessaan waldaa gaazixeessota Somaaliyaa Abdallaa Mumiin VOAf akka ibsanitti kan ajjeefame Guleed nama beekamaa ture, sababiin isaas sagantaan raadiyoo isaa kanneen waraana somaaliyaa biyyoolessaa fi humnootii nagaa eegsisan gananii al-shababitti makaman akkaan qeeqa waan tureef jechuu dhaan odu gabaasaa VOA James Buttyf ibsaniiru.


Waraanni Sudaan Hamdook Aangootti Deebisuuf Walii Gale

Kan aangoo irraa kaafamuun isaanii torbanneenii fi jeeqama dhiiga dhangalaasise dhaqqabsiise booda muummichi ministeeraa Sudaan Abdallaa Hamdook mootummaa sivilii akka hooggananiif waraanni Sudan bakkatti isaan deebisee jira. Hamdook gara aangootti kan deebi’an dhiibaa ta’een kan ka’e fakkaata. Akka isaan yaadanitti waraanaaa fonqlcha mootummaa Onkoloolessa 25 raawwateen haalli jiru to’atamus adeemsicha keessatti hirmaachuun gaarii dha. Waraanichis Hamdookiin aangootti deebisuun mootummaa waraanaan hoogganamuuf beekkumiti kenna tarsiimoo jedhu fayyadaman. Hoogganoonni sivilii fi waraanaa akka jedhanitti akka qaama walii galtee waraanaa fi paartilee siyaasaa akkasumas paarticha guddaa Umma gidduutti ta’ee angawoonni mootummaa fi namoonni siyaasaa erga Onkoloolessa fonqolchi mootummaa geggeessamee qabee hidhaman hiikamuuf jiru. Hamdook kaabinee ofii isaa danda’e akka hoogganan angawoonni beeksisaniiru. Walii glteen kun akka irra ga’amuuf tokkummaa mootummootaa, Yunaayitid Isteetisii fi kanneen biroo qooda muteessaa qabaataniiru. Fonqolchi mootummaa sun qeeqa sadarkaa addunyaa kan dhaqqabsiise yoo ta’u, Yunaayitid Isteetis, michoonni isaa fi tokkummaan mootummootaa haleellaalee farra mormii fonqolcha mootummaa sana irratti geggeessame balaaleffatanii jiran.


Burkifaanaasoo Keessatti Lakkofsii Namoota Ajjeefamanii Dabalee Jira

Dilbata dabree hidhattonni polisii waraana Burkinaafaasoo irratti haleellaa geesisaniin lakkoobsii namoota du’anii 53 ga’e jira. Ministeerrii Komunikeeshinii ka biyyatti kamiisa kaleessaa akka jedheetti, polisii waraanaa 49 fi siviiloota 4tu maadhee polisii waraanaa biyyatti kaabaa jiru irratti haleellaa dhaqqabeen du’e. Biyyattiin waggootii dabran 6f hidhattoota garee Islaamiik Isteetes fi Alqaaidaa akkasumas shiiftaa naannoo irratti duula waraanaa gaggeessaa turtee keessatti inni ammaa kun lubbuu hedduu kan galkaafatee jedhamee jira. Kanaaf jecha prezidaantiin biyyatti aangoo akka gadhiisaniif qeeqxoonni gaafataa jiru.


Baachelet ajeechaa hiriirtota irratti raawwatame balaaleffatan

Komiishinerittiin mirga namoomaa kan tokkummaa mootummootaa Misheel Baachelet, erga fonqolcha mootummaa kan waraanni Onkoloolessa 25 geggeessee as yoo xiqqaate namoonni 39 humnoota naga eegumsaan ajjeefamuu balaaleffatanii jiran. Kanneen keessaa 15 kaleessa qofaa ennaa hiriirri mormii Kaartuum keessatti geggeeffame ajjeefamuun gabaasamee jira Irra deddeebi’uu dhaan angawoota waraanaa fi naga eegumsaaf akkuma beeksisne, hiriirtota mormii irratti humna hammaa ba’aa fi hin barbaachisne fudhachuu irraa akka of qusatan irra deebinee gaafanna, hiriira kaleessaa irratti rasaasa gargaaramuun baay’ee kan nama qaanessu jedhan Bachelet. Jamaa heddumminaan wal ga’eef hidhannoo hin qabaannetti dhukaasuun, hedduu galaafatee kaan immoo madeessuun baay’ee nama gaddisiisa, kun mul’inatti mormii dhiyaatu ukkaamsuutti kan fuuleffatee fi seera mirga namoomaa kan sadarkaa addunyaa kan cabsu jedhan komishinerittii ol aantuun kan dhimma mirga namoomaa kan tokkummaa mootummootaa Misheel Bachelet.


Ministriin Dhimma Alaa Yunaayitid Isteetis Dawwannaa Isaanii Afriikaa Itti Fufan

Ministriin dhimma alaa Yunaayitid Isteetis Antonii Biliinken daawwannaa isaanii biyyaootii Afriikaatti geggeessan keessaa bakka lammataatti Naayijeeriyaa keessatti, imaammata bulchiinsi Baayiden Afriikaa irratti qabu ilaalchisuun haasaa ijoo dhageessisuuf jiru. Antonii Bilinken gita isaanii ministrii dimma alaa Naayijeeriyaa Jeferii Oniyeemaa akkasumas prezidaant Muhaammadu Buhaarii fi itti aanaa prezidaant Yemee Osinabajoo waliin Abuja keessatti wal arganii mari’atuuf jiru. Mata duree irratti mari’atan keessaa, eegumsa fayyaa addinyaa irratti wal ta’iinsa jiru cimsuu, humni ibsa mara akka dhaqqabu irratti hojjechuu, guddina dinagdee fi dimokraasii babal’isuu kan jedhantu keessatti argama. Dimokraasiin ennaa isaan roobii kaleessaa Keeniyaa daawwatanitti mata duree ijoo kan Bilinken kan ture ennaa ta’u, garee qabsaa’ota mirga namaaf Naayiroobii keessatti ibsa kenaniin dimokraasiin addunnyaa keessaa gad adeema deeme jedhan. Dimokraasii gaarii biyyoonni qabn ilee, odeeffannoo dogoggoraa fi malaammaltummaa, jeeqama siyaasa fi uummata saglee kennu doorsisuutti saaxilamuu isaanii akeekkachiisaniiru. Bilinken baatii Sadaasa darbe filannoo prezidaantummaa geggeesseen, injifannoo Joo Bayiden fudhatama dhabsiisuuf jecha seera tumtoota dirqisiisuu dhaaf, deggertoota prezidaantii duraanii Doonaald Trump Amajjii 6 biilsa mana maree irratti haleellaa raawwatan tuquu dhaan Yunaayitid Isteetis illee rakkoo akkasittii walaba miti jedhan. dimokraasiin keenya hagam laaffataa ta’uu akka danda’u illee arginee jirra jedhan. Bilinken Naayiroobii dhaa ka’uu isaanii dura, Yunaayitid Isteetis Naayijeeriyaa toora biyyoota mirga walabummaa amantii dhiitan keessaa kan haqxu ta’uu beeksisaaniiru. Kan Senegaaliin daawwachuun dhumatu imalli Afriikaa kan Bilinken, Yunaayitid Isteetis ka Chaayinaa waliin hanga tokko dorgomtu ardittii keessatti qooda isheen qabdu ijoo guddisuu isa jedhu of keessaa qaba. COVID-19 fi dhukkuboota daddarban ka birooof maallaqi kennitu guddaa ta’us, Yunaayitid Isteetis dhiibbaa isheen naannoo sana keessatti qabdu hagas itti hin mikoofne.


Dhoohinsaa magaala Kaampalaatti raawwateen lubbuun nama darbe

Guyyaa har’aa magaala gudditti Ugaandaa Kaampalaa keessatti doohinsaa bakka lamatti raawwateen namoonni 3 du’anii hedduun mada’aniiru. Namoottan ijaan argan akka jedhanitti dhoohinsii sun kan raawwate naannoo buufata poolisii fi karaa gamoo paarlamaa biyyatti ti dhihoo ta’e irratti. Haangaa’onni fayya akka jedhanitti namoonni 27 balaa doohinsaa kanaan madaa’anii waldhaansaaf Hospitaalaa seenaniiru. Isaan keessa Yoo xinnaate namoottan 7 madaa cimaan akka isaan muudate himameera. Poolsiin biyyatti dafee ibsa waan hin kenineef , dhoohinsichii haleellaa boombii ta’uu fi dhiisuu isaa addan baasuun akka hin danda’amne gabasameera. Erga dhiheenyaa kana balaan dhoohisa boombii qaqqabee as haanga’oonni mootummaa Ugaandaa lammileen biyyatti akka of eegganoo taasisan himaa turan. Haleella boombii ji’a darbee mana nyaataatokko irratti raawwateef gareen mormitootaa, Tokkomaa Umna Dimokiraasii jedhamuu fi unmii garee Islaamiik Isteets isa biyya Centeraal Afrikaa keessa sochuo’u ti hidhata qabu itti gaafatamummaa fudhachuun isaanii gabaasameera.


Fiigichaa qaxxaamura biyyaatiin Lammiileen Eeritiraa Moo’ataniiru

Dorgommii Fiigichaa Feedereshiniin Atileetikisii Addunyaa kopheesuu keessaa tokko kan ta’e Fiigichii qaxxaamura biyyaa ykn 'Cross Country' jedhamee inni beekamu Marsaa 17ffaan Dilbata kaleessaa biyya Ispeen Bakka Atapuerca jedhamutti taasifameera. Seenaa fiigichaa qaxxaamura biyyaa kana irratti kan dhiheenyatii waliin morkataa fi Moo’ichaa wal harkaa fuudhaa turan Atileetota Itiyoophiyaa fi keeniyaa tura. Fiigicha kaleessaa irratti garuu biyyoottan lammaniifuu hin taane. Dhiraanis durbaanis atileetota lammii Eeritraa tu moo’e. Dorgommii dhiiratiin atileetiin Ertiraa dargaggeesii waggaa 23 Aron Kiflee , fiigichaa meetrii 9000 daqiiqaa 25:33n xumuruudhaan 1ffaa bahe. Dhalataa Burundii kan ta’ee biyaa Ispeen jiraatu Rodrigue Kwizeera daqiiqaa 25:34n lamfaa yemuu bahu Joo’el Ayeko Yugaandaa irraa 3ffaa baheera. Lammiin Itiyoophiyaa Abebe Ayyaana 7faa ta’ee xumureera. Dubartootaan shamarreen waggaa 20 kan lammii Eertiraa Raheel Daani’eel Gebreyohaanis daqiiqaa 25: 03n 1ffaa baatee yemmuu mootu, 2ffaa kaasee ammaa 5ffaa kan bahan atileetota lammiilee keeniyaa ti. Raaheel Atileetota keeniyaa beekamoo ta’an bira darbuudhaan hin moo’atti jedhametee hin yaadamne jedhan gabaastoti. Beatrice Chebet fi Maargareet Chelimo daqiiqaa 25:04 walqixaa xumuraniiru. Atileetiin lammiilee Itiyoophiyaa Meskerem Maammo 7ffaa, Tigist Geetinet 9ffaa, Zerfee Waondimaagenyewu 10ffaa bahuun isaanii gabaasameera.


Muummichi Barreessaan Paartii Biyya Bulchu kan Eertraa Du’aan Boqotan

Barreessaa muummichi paartii biyya bulchu kan Eertraa paartii adda uummataa dimokraasii fi haqaa Al Amin Mehammed Seyid daawwannaaf bakka imalanii jiran Saud Arabiyaa keessatti du’aa boqochuu isaanii ministriin odeeffannoo Eertraa Yemaanee Gebremesqel fuula twitter isaanii irratti beeksisanii jiru. Bara 1996 qabsoo bilisummaatti kan dabalanii fi bu’uursitoota adda bilisummaa uummata Eertraa Shabiyaa keessaa tokko kan turan Al Amin umurii isaanii waggaa 74tti du’aan boqotan. Al Amiin bara 1994 qabee barreessaa paartichaa ta’uun hojjetaa turan.


Looltonni Biyya Alaa 300 Libiyaa Keessaa Ba’uuf Jiru

Namoota biyya alaa 300 kanneen namticha jabaa Libiyaa jedhamu Kaliifaa Haaftar cina dhaabachuun waraanaa turan Libiyaa gadhiisuuf kan jiran ta’u namnii kun beeksisee jira. Kunis walgahii waa’ee Libiyaa irratti dubbatu kan keessumeessituu Faransaayii biraa gaaffii dhiyaateen ta’uun ibsameera. Yoom akka ba’an kan lafa hin keenyee labsiin kun, jala bultii walgahii sadarkaa addunyaa paariis keessatti gaggeeffamutti oduun kun dhaga’ame. Konfraansiin kun Libiyaan baatii muddee dhufu filannoo akka gaggeesitu karoora ba’e akka hojii irra oluu mirkaneessuu akkasumas Libiyaa keessatti tasgabii buusuu irratti qiyyaafate. Tokkummaan mootummootaa akka tilmaamuutti namoota biyya biraa irraa bitaman akkasumas looltoota biyya alaa kan dhaabata eegumsa nageenyaa dhunfaa kan akka Raashiyaa akkasumas Chaad, Sudaan fi Siriyaa keessaa kan dhufan dabalatee kuma 20tu Libiyaa keessa jira. Libiyaa keessatti abbaa irrummaa waraanaa ijaaruu barbaada jedhamuun kan qeeqmuu Haaftar, Tokkummaa biyyoota Emeereetootaa, Masrii, Raashiyaa fi Faransaayii biraa deggersa qaba. Gama kaaniinTarkiin immo, bulchiinsa Tripolii keessaa kan deggersa addunyaa qabuuf gargaarsa meeshaa waraanaa kenniti. Hojii jarreen kana Libiyaa keessaa baasuu kana qaama Tokkummaa Mootummootaa Libiyaa keessa jiruu fi biyyoota looltonni kun irraa dhufaniitu qindeessa jedhameera. Lamummaa biyya kami akka qaban garu hin ibsamiin jira.prezidaantiin Faransaayii Imaanuu’eel Maakroon looltonni biyya alaa Libiyaa keessa jiran guutuummaatti akka ba’an gochuuf walgahiin kun akka raggaasisuu fedhu.


Somaaliyaan Ehama  Balaliisuu Kennuu Jalqabde

Waggoota 30 keeessatti yeroo duraaf abbaan aangoo geejibaa fi aviyeeshinii Somaaliyaa kaampaanii balalii biyyattiif ehama balaliisuu kennee jira. Sirna Robii darbee gaggeeffame kana irratti mummichi ministeera Biyyatti Mohammed Robalee keessummaa kabajaa ta’uun kan argaman yoo ta’u, kunis waajiira haadhoo kaampaanchaa isa dirree xayyaaraa Moqadishoo keessaatti gaggeeffame. Balaliin xayyaaraa Somaaliyaa keessa maadheeffate deebi’ee hojii kana jalqabuu isaa akkasumas, waraqaa ragaa ykn ehama kana arguu koof nan gammadee jedhan Robaleen. Kana malees, Balalistonni Somaaliyaa fi daaandii balalii biyyatti hojjatanii ehama aragchuu isaa dinqiisiifatanii, an akka nama tokkotti isiin waliin balalii’uuf hedduun boona jedhan,


Hogganaan Waraana Sadarkaa Olaanaa Kan Sudaan Angootti Ka Cichan Fakkaatu Jedhame

Ajajaan waraana Sudaan kan sadarkaa olaanaa Jeneraal Abdel Fattaah Burhan kaawunsilii haaraa biyyatti bulchuu har’a ennaa muudan ofiis aangoo hoggantummaa qabatanii jiru.Torban lama dura waraanni biyyatti mootummaa sivilootaan hogganamuu aangoo irraa eega buusee booda yoo ta’u, kunis aangoo eega qabatee booda, dabarseen aangawoota siviilitti kenna jechuun waadaa seenee faallaa ta’e jira. Tarkaanfiin kun akkaan yaaddeessaa dha kan jedhan dubbii himaan Tokkummaan Mootummootaa Steefan Juuriik ariitii danda’ameen gara ce’umsaatti akka deebi’uu feena .Kana mlaees hidhaa mana keessaa jala kan jiran mummichi ministeeraa Abdallaa Haamdook akkasumas, namoonni siyaasaa fi hogganoonni hidhaman akka gadhiifaman feena jechuun oduu gabaastotaaf ibsan. Fonqoolchi mootummaa eega gaggeeffamee as Haamdook fi aangawoota mootummaa akkasumas hogganoota siyaasaa kanneen biroo 100 caalaatu hiriirtootaa fi qabsaa’oota dabalatee hidhame. Manni murtii iddotti haa deebi’uu jedhee ajajuus, Tajaajilli Intarneettii akka citeetti jira.Kaawunsilii haaraan biyyatti gaggeessuuf muudamee kun hogganaa jajjabee kan ta’an Mohammad Dagaaloo itti aanaa Burhaan gochuun, jeneeraalonni ka biroon 3 kanneen kaawunsilii duraanii keessa turan keessatti argamu.Kana malees siviloonni 8 keessa jiran. Golli naga eegumsaa Kamiisa kaleessaa haala kana irratti cufataan kan mari’atee yoo ta’u, hogganaa imala Sudaan kan Tokkummaa mootummootaatu Kaartum irraa ibsa kenne.


Somaliyaa fi Gamtaan Afriikaa Hegeree AMISOM Ilaalchisuun Marii Geggeessan

Miseensonni gumii nagaa fi nageenya gamtaa Afriikaa 15 Moqaadishoo keessatti angawoota gameeyyii Somaaliyaa waliin wal arganii Kibxata darbe haala egeree AMISOM kan hojii naga eegumsaa ilaalchisee mari’atanii jiran. Erga mootummaan Somaaliyaa itti aanaa jila addaa gamtaa Afriikaa biyyattii dhaa baasee qabee muddamni jiru hammaatee jira. Mootummaan federaala somaaliyaa fi gurmuun naga eegumsa gamtaa Afriikaa AMISOM gurmuu humnootii naga eegumsaa waggoota 14f ture akka haaraatti hundeessuuf yaada dhiyaate irratti walii galtee irra hin ga’in hafa


Lammiileen Sudaan Kibbaa lolaadhaan miidhamaa jiru

Lammiileen Sudaan kibbaa 800,000 ta’an sababaa rooba cimaatiin lageewwan guutaanii lolaa uumameen miidhamuun isaanii gabaasameera. Keessumaa kutaa biyyattii Joongilee, Yuuniiti fi Apper naayil keessatti rakkinichi akka hamaa ta’ee gabaasi Sheyila Poonee Jubbaa irraa qindeessite ibseera. Akka gabaasin kun jedhutti balaa lolaa kanaan laftii qotiinsaa, manootiin, omishin midhaanii miidhamuu isaanii, du’iinsii beelladootaa , caccabiinsii karaa fi riqichaa gara caalaan kutaa biyyaa Joongilee keessatii uumameera.


Tunisiyaa Keessatti Hiriirtonni  Buufata Polisii Guban

Tunisiyaa gama kibbaa magaala Agareeb jedhamtu keessaa keessatti aangawoonni biyyatti lafa jiru deebisani banuuf eega murteessanii booda, mormiittonni muufatan immo buufata polisii magaalatitti Abidda ITTI qabsisuu isaanii kanneen ijaan argan dubbatanii jiru. Gaaza polisii biraa darbatameen namnii tokko eega du’ee booda mormiin kan daran jabaatee ta’u maatii fi kannen ijaan argan dubbatanii jiru. Ministeerri haajaa biyya keessaa akka jedheetti, namnii du’e kun hiriirtoota keessa kan hin jirree fi mana isaa isa faeenya kiloo meetra 16 irra jiru keessatti du’e. Polisiin hiriirtoota daandilee cufanii fi dhagaa darbataa turan bittinneesuuf Gaaza himiimaansuu eega gargaaramee booda waldura dhaabannaan hokkaraan guutamee uumamee.


Niijeer Keesatti Barattonni 25 Balaa Abiddaatin Du'an

Nijeer gama kibbaa keessati Wiixata kaleessaa, Ijoolleen baruumsa sadarkaa duraa barataa ituu jiranii bantii daree citaa irraa ijaaramee ibiddi qabatee yoo xiqqaate 25 ajjeefamuun ibsii ba’e hubachisee jira. Ijooleen ka biroon 14 kan mada’an yoo ta’u, isaan keessaa 5 haala lubbuuf sodaachisuu keessa jiru jedhamee jira.Manni barumsaa kun magaala Maraadii keessatti kan argamu yoo ta’u,kunis magaalaa galma mootummaa biyyatti irraa fageenya kilo meetra 600 irratti argama. Ammatti Abiddii kun eessaa akka ka’e ibsuu hin dandeenyu jedhan aangawaan barnootaa kan kutaa snaa Manaan Hidii.Barnoonnii addaan citee guyyaan 3 gguyyaa gaddaa jedhamuun labsamee jira. Waggaa kana keessa Niijeer keessaatti Abiddi barattoota ennaa ajjeesuu kun isa lammataa ta’uu isaati.


Yunaaytid Isteetes fi Masriin Dhimma Sudaan Irratti Dubbatan

Yunaaytid Isteetes fi Masriin ce’uumsa deemookraatawaa kan sudaan iddotti deebisuuf fedhii kan qaban ta’u ministriin dantaa alaa Amerikaa Antonii Bliinkan ibsanii jiru.Kunis Dhuma baatii onkoolooleessa keessa waraanni Sudaan aangoo eega qabatee booda ta’uun ibsamee jira. Wiixata kaleessaa Bliinkan fi giti isaanii kan Masrii Saameh Shukrii marii tarsimoo qabeessa ta’e biyyoota lamaan giddutti jalqabanii jiru. Waraannii sudan onkolooleessa 25 jalqabee aangoo qabachuun biyyatti haala hamaan tasgabii dhabsiisee kan jedhan Bliinkan, mootummaa ce’umsaa sivilootaan hogganamuu iddotti deebisuu qofatu fedhii lammiwwan sudaan kanneen hamilee jabaan hiriiranii Deemookraasii gaafata jiran Sanaa guuta jedhan. Biyyoota olla sudaan keessaa tokko kan taate Masriin, ibsa dhiyeenya kana Yunaaytid Isteetes, Yunaaytid Kingdam, saawudii Arabiyaa fi biyyonni Emeereetoota Arabaa walii wajjiin baasan keessa hin turre. Ibsii biyyonni kun walii wajjiin baasan kun, sudaan keessatti mootummaan ce’umsaa sivilootaan hogganamuu fi dhaabbattonni battalumatti iddotti akka deebi’an kan gaafatuu ture. Kana malees erga fonqoolchi mootummaa gaggeeffamee booda kanneen hidhaman hundi akka gadhiifaman akkasumas labsiin yeroo muddamaa Sudaan keessatti hojii irra oolee akka kaafamuu ibsii ba’e gaafatee ture.


Hiriirri Mormii Farra Bulchiinsa Waraanaa Sudaan Keessatti Geggeessame

Deggertoonni dimokraasii kanneen Sudaan keessaa, fonqolcha mootummaa mormuuf jecha mormii guyyoota lamaa fi hokkara hoji dhaabinsaa geggeessanii jiran. Hirmaannaan hiriirichaas sababaa tajaajilli interneetii fi bilbilaa addaan citeef murtaa’aa ture. Ebla bara 2019 prezidaant al Bashiriin aangoo irraa kan darbe hookkara uummataa kan hoogganan koreewwan mormii naannoo fi waldaan ogeessota Sudaan aangoo waraanaa sana garagalchuuf hiriira sana qopheessan. Uummanni Dilbata kaleessa magaalaalee kaartuum keessa hiriiree jira, garuu hagas baay’ee akka hin ta’in jiraattonni dubbataniiru. Miseensonni waldaa barsiistotaa akka jedhanitti humnoonni naga eegumsaa mormii uummati biilsa ministrii barnootaa kan Kaartuum fuullee taa’ee dhageessisaa ture dhaabsisuuf gaazii imimmaansu fayyadaman. Namoonni 87 ta’an illee to’annaa jala ooluu waldichi beeksisee jira. Ganda Burrii jedhamu kan kaartuumii fi naannoo laga Ombada kan Omdurmaan keessatti illee mormii geggeessame bittinneessuuf poolisiin gaazii imimmaansu fayyadamuu kanneen ijaan argan dubbataniiru. Magaalaalee kan akka Medani, Nyala fi Atbaraa keessaas mootummaa nannoo keessatti kanneen Bashiriif amanamoo ta’an deebisanii muudamuu isaanii mormuun hiriira geggeessuu kanneen ijaan argan dubbataniiru.