Covid-19: Adunyaan koroonaavaayirasii haaraa Omicron to'achuuf muddamatti jirti

Biyyootni adunyaa imala gara biyyoota Kibba Afrikaatti taasifamu dhorkuun gosa koroonaavaayirasii haaraa mul'ate Omicron ittisuuf hojjechaa jiru. Tarkaanfiin kun erga vaayirasichi ifatti qondaalota fayyaan moggaafamee fudhatamuu jalqabe. Vaayirasiin Omicron qaccee hedduu kan qabu yoo tahu, ragaaleen WHO kan agarsiisan carraan irra deebiin vaayirasichaan qabamuu guddaa tahuu isaati. Namootni dhibbaan lakkaa'aman Afrikaa Kibbaa irraa Amisterdam galan vaayirasii kana irraa bilisa tahuun isaanii qoratamaa ture. Namoota 61 keessaa namootni lama balalii daandii xiyyaaraa KLMn achi galan koroonaan qabamanii hoteela naannoo buufata xiyyaara jiru keessatti adda baafamaniiru, jedhan qondaalonni Nezerlaands. Imaltootni Keep Taawon irraa ka'uun Amisterdaam irra goruun gara Maanchisteriti imalaa turan BBCtti akka himanitti Buufata Xiyyaaraa Shiipol kan Amisterdaam jiru keessatti sa'a afuriif tursiifamuun booda achii bahan. Nezerlaandis tibbana lakkoofsi namoota vaayirasichaan faalamanii daballaan rakkataa jirti. Uggura gar-tokkee, manneetii dhugaatii, manneetii nyaataa fi suuqotni yeroodhaan akka cufaman Dilbata irraa eegaltee hojiirra oolchiti. Vaayirasiin Omicron jalqaba kan Dhaabbata Fayyaa Addunyaaf gabaafame Sadaasa 24dha. Kana malees Bootswaanaa, Beeljiyeem, Hoongi Koongii fi Israa'el keessattis mul'ateera. Imaltootni Afrikaa Kibbaa, Namiibiyaa, Zimbaabuwee, Bootswaanaa, Leseetoo fi Iswaatiinii UK akka hin galle dhorkamaniiru. Yoo lammilee UK, Ayerlaandi yookaan jiraattota UK tahan irraa kan hafe. Ameerikaanis biyyoota kanneen dabalatee imaltoota Maalaawii fi Moozaambik irraa deeman akka biyyashee hin galle dhorkiteetti. Kun Wiixata irraa eegaluun hojiirra oola. Awustiraaliyaan balaliin biyyoota kanneen irraa godhamu guyyoota 14'f akka dhaabbate ibsiteeti. Jaappan ammoo biyyoota gara Kibba Afrikaa irra caalaa irraa namootni biyyashee galan guyyoota kudhaniif adda bahuun akka tursiifaman jette. Akkasumas walumaagala qorannoo si'a afurii taasifamuufii akka qabu ibsite. Iraan, Biraazil, fi Kanaadaan akkasuma namoota biyyoota jaha Kibba Afrikaa irraa dhufan akka biyya isaanii hin seenne yeroof dhorkuu himaniiru. WHO'n dhiibbaa vaayirasii haaraan kun qabu hubachuufi hammam akka namarraa namatti darbu adda baasuuf torbanota muraasa fudhata jedheera. Qondaalonni fayyaa UK ammoo talaalliin kennamaa jiru vaayirasii haaraa kana irratti sirriitti hojjechuu dhiisuu danda'a jedhan.


Covid-19: 'Omiikiroon Itoophiyaa seenuu mirkaneessuuf qorannoon godhamaa jira' - Ministeera Fayyaa

Tibba kana Itoophiyaa keessatti lakkoofsi namoota koronaan qabamanii akka malee dabaluu hordofee, akaakuun koronaa haarofti Omiikiroon jedhamu biyya seenuufi dhabuu mirkaneessuuf qorannoon godhamaa akka jiru Ministeerri Fayyaa beeksiseera. Itoophiyaatti torbee darbe namoota qorannoon godhameef kuma 53 keessaa namootni 8500 vaayirasichaan yoo qabaman, namoonni 34 du'aniiru. Namoonni 440 ta'an ammoo haalaan dhukkubsatanii kutaa yaala addaa galanii jiru. Lakkoofsi kun kan amma dura galmaa'aa turerra daran akka dabalee fi akaakuu koronaa haarawa Omiikiroon ta'uu adda baasuuf saamudni fudhatamee qorannoon godhamaa jiraachuu Deetaan Ministira Fayyaa Dr Darajjee Dhugumaa himaniiru. Bu'aan qorannoo kanaas torbanoota lama jidduutti ni beekama jedhan. Torban tokko dura namoota qorataman keessaa kan vaayirasichi irratti argamu dhibbeentaa 3 qofa akka ture kan himan Dr Darajjeen, torbee kana gara dhibbeentaa 28 guddachuu himan. A.L.I Muddee 7 booda lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamanii akka malee dabalaa jiraachuu himan. "Mallattoon akakuu Omiikiroon biyyoota biraatti mul'ate Itoophiyaa keessattis mul'ateera. Haala nama yaaddessuun lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamanii dabaleera. Amma saamuda qorachaa jirra, haga qorannoon mirkanaa'utti garuu Omiikiroon seeneera jedhanii ifatti dubbachuun rakkisaadha" jedhan.Itoophiyaatti hanga har'aa namoonni miliyoona 4 ta'an kan qorataman yoo ta'u, 382,000 kan ta'an irratti vaayirasichi argameera. Namootni 6880 ta'an ammoo sababoota vaayirasi kanaan wal qabatuun lubbuu dhabaniiru. Talaalliin vaayirasichaa kennamuu erga eegaleen duuba Itoophiyaan namoota miliyona 10 ta'an talaaluu himti. Tatamsa'ina vaayirasichaa ittisuuf namootni talaallii akka fudhatan jajjabeessuun cinaatti kanneen talaalaman talaallii humna ittisuu jabeessu (booster) akka fudhatan ni taasifama jedhan Dr Darajjeen.Omiikiroon biyyoota addunyaa 100 ol keessatti ariitiin tatamsa'aa jira. Biyyoonni hedduun daangaa cufachuu fi sochii ugguruu dabalatee tarkaanfiiwwan gara garaa fudhachuutti deebi'aniiru. "Irra deebiin vaayirasichaan qabamuun jira. Kanaaf hawaasni weerarichi 'sobadha' ykn 'siyaasadha' jechuu dhiisee talaallii fudhachuu qaba. Waa'ee talaallii oduu sobaa tamsaasuus dhiisuu qaba," jedhan Dr Darajjeen. Sadarkaa hospitaalota keessaa sireen dhabamuurra gahamuu waan maluuf of eeggannoon barbaachisaa ta'uu himan. Mootummaan tatamsa'ina vaayirasichaa ittisuuf tarkaanfiiwwan dabalataa fudhachaa jiraachuu himu Dr Darajjeen. Ogeeyyiin fayyaa dirqamaan talaallii akka fudhatan akkasumas namootni hin talaalamne yoo vaayirasichaan qabaman tajaajila yaala bilisaa mootummaan kennu akka hin arganne gochuun tarkaanfiiwwan fudhataman keessaati. Ammatti namoota qorataman sadi keessaa tokko irratti vaayirasichi argamaa waan jiruuf talaallii fudhachuutti dabalataan maaskii godhachuufi of eeggannoowwaan kaan godhamuu akka qaban himan. Qaamoleen seera raawwachiisan qajeelfamawwan vaayirasicha to'achuuf ministeerri fayyaa baasu hojiirra oolchuun tumsuu qabus jedhan. Kanaan walqabatee sosochiin Waajjira MM irraa eegalee hanga gandaa gahu akka godhamus himan. Dhaabbati Fayyaa Addunyaa (WHO) wayita akaakuun koronaavaayirasii haaraan Omicron akkaan addunyaa mara irratti tatamsa'aa jiru kanatti namoonni imala ayyaana waggaaf karoorsan akka haqan akeekkachiiseera. Itoophiyaan ammoo dayaaspooraan hanga miliyoona tokkoo ayyaana Gannoof gara biyyaa akka dhufan duula gochaa jirti. Namoonni kunneen wayita dhufan bu'aa qorannoo fi waraqaa ragaa talaallii gaafachuutti dabalataan biyya keessatti talaalliin akka kennamu ni godhama jedhan Dr Darajjeen.


Pireezdantiin Afrikaa Kibbaa Siiriil Raamaafoosaa koronaavaayirasiin qabaman

Pireezdantiin Afrikaa Kibbaa Siiriil Raamaafoosaan Covid-19'n qabamuu waajjirri isaanii kaleessa galgala ibseera. Dilbata kaleessaa galgala Covid'n qabamuunsaanii kan ibsame Raamaafoosaan, miirri dhukkubbii giddu-galeessa ta'e akka itti dhagahamaa jiru waajjirri isaanii dabaluun himeera. Pireezdantichatti miirri dhukkubbii kan itti dhagahamuu jalqabe, yaadannoo pireezdantii duraanii Dee Kilaarkiif taasifamurratti argamuuf wayita sochii eegalanittidha. Dhiyeenya kana du'aan addunyaa kanarraa kan boqotan Pireezdantiin duraanii Afrikaa Kibbaa Dee Kilaark, biyyattiitti pireezdantii adii kan dhumaa turan. Raamaafoosaan koronaavaayirasiin qabamuunsaanii erga baramee booda wiirtuu wal'aansa fayyaa Raayyaa Ittisaa biyyattiitti wal'aanamaa jiraachuu waajjirri isaanii ibseera. "Amma akka mishaa jiru,'' jechuun pireezdantichi koronaavaayirasiin qabamuu fi amma fayyummaansaanii haala gaariirra jiraachuu waajjirri isaanii tiwiitarii isaarratti barreesse. Talaallii guutuu kan fudhatanii turan Raamaafoosaan, amma kunoo qabamanii magaalaa Keeptaawaon keessatti addatti ba'anii jiru, itti aanaansaanii Deeviid Maabuuzaa ammoo bakkasaanii bu'ee pireezdantummaan tajaajilaa jira. Tibbana gara biyyoota lixa afrikaa daawwannaaf imalanii kan turan Raamaafoosaan, isaan qofa osoo hin taane tuutni isaan waliin turan hundinuu qorannoo Covid taasisanii turan. Pireezdantichi daawwannaa tibbana Seenegaalitti taasisan xumuranii wayita Johaanisbargitti deebi'an fayyaa turan. Pireezdanti raamaafoosaan akkas jedhan: ''An dhukkubichaan qabamuun koo uummata Afrikaa Kibbaaf barnoota akka ta'ee fi akka talaalaman dhaamuufiin barbaada.'' Namoonni pireezdanticha waliin tuttuqqaa qabaachaa turan akka adda of-baasan fi mallattoo dhukkubichaa itti dhiyeenyaan akka hordofu waajjirri pireezdantichaa ibseera. Saayintistoonni Afrikaa Kibbaa dhiyeenya kana akaakuu koronaavaayirasii haarawa Omicron jedhamu argachuun addunyaaf beeksisaniiru. Weerara vaayirasichaa marsaa afraffaan rukutamuuf deemaa kan jirtu Afrikaan Kibbaa, sababa akaakuun vaayirasii haarofti kun keessatti mul'ateef jecha uggurri imalaa guddoo ishee mudateera. Dhiyeenya kana Pireezdanti Raamaafoosaan sababa doktaroonni Afrikaa Kibbaa akaakuu vaayirasii haaraan mul'achuu addunyaaf ibsaniif jecha uggurri imalaa isaanirra kaa'amuun sirrii akka hin taane dubbataa turan.


Covid: Omicron saffisa hin eegamneen tatamsa'aa jira jedhe Dhaabbati Fayyaa Addunyaa

Akaakuun Koronaavaayirasii haarofti Omicron jedhamu saffisa hin eegamneen addunyaa waliin ga'aa jira jechuun Dhaabbati Fayyaa Addunyaa(WHO) akeekkachiise. Vaayirasiin kun yeroo ammaa biyyoota 77 waliin ga'eera. Hoogganaan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa Dr Teedroos Adihaanoom vaayirasii kana sirnaan baruun ammallee rakkisaa ta'uu mala, garuu vaayirasicha qolachuuf hojii ga'aan hin hojjetamne jedhan. "Haala jirurraa kaanee hagam vaayirasii kana salphisnee ilaalaa akka jirru hubanna. Omicron balaafamaa ta'uu yoo baatellee, akkaataan ittiin tatamsa'aa jiru sirna fayyaa irratti dhiibbaa guddaa kan uumuudha,'' jedhan. Akaakuun koronaavaayirasii Omicron jedhamu jalqaba ji'a Sadaasaa keessa Afrikaa Kibbaatti argame. Biyyattiin ergasii weerara hamaatti seente, pireezdant Siiriil Raamaafoosaa vaayirasichaan qabamanii amma yaalamaa jiru. Vaayirasichi erg Afrikaa Kibbaatti argamee booda biyyoonni hedduun uggura imalaa biyyattiirra kaa'aniiru. Garuu haalli kunis vaayirasichi akka addunyaa maratti hin tatamsaane gochuu hin dandeenye. Erga weerarri Omicron eegalee as biyyoonni addunyaa hedduun talaallii dandeettii ittisa dhibee qaamaa cimsu kennaa jiru, Dr Teedroos garuu kunis bifa walfakkaataadhaan kennamaa waan hin jirreef karaa biyyoota hedduutiin vaayirasichi yaaddoo guddoo uumaa jira jedhan. ''Talaallii dandeettii ittisa dhibee cimsu kennuun tatamsa'ina vaayirasichaa ittisuu keessatti ga'ee guddaa qaba, garuu dhimma dursa kennamuuftu jira.'' "Hunduu toora qabachuu qaba. Namoota xiqqoo dhibamaniif talaallii kennuurra kanneen akkaan dhukkubsataniif dursa kennuutu fala ta'a. Lammiileen talaallii jalqabaallee dhabanii du'aa jiran osoo jiranii kanneen dhibecha hin qabneef talaallii kennuun furmaata hin ta'u,'' jedhan Dr Teedroos.


Akaakuun Covid haarofti 'Omicron' akkamiin adda baafama?

Akaakuun koronaavaayirasii haaraan moggaasi 'Omicron' jedhamu kennameef saayintiistota Afrikaa Kibbaan jalqaba erga adda baafamee booda amma guutuu addunyaarratti biyyoota gara garaa keessatti mul'achaa jira. Biyyoonni vaayirasichi keessatti argame hedduun imala biyyoota Kibba Afrikaarraa godhamu ugguraa jiru. Vaayirasichi duraan Afrikaa Kibbaa keessatti akka argame gabaafamus, amma garuu Afrikaa Kibbaatti argamuun dura Neezarlaandis keessatti mul'atee akka ture baramee jira. Saamuda funyaan fi laagaa keessaa fudhatamuun qorannoon PCR (polymerase chain reaction) godhamuun namni tokko akaakuu vaayirasii kana qabaachuu fi qabaachuu dhiisuun adda ni baafama. Gosa laaboraatoorii akkamii keessatti akka godhamerratti hundaa'uun qorannoo PCRn gosoota biroo akka deeltaas adda baasuun ni danda'ama. Laaboraatooriiwwan hundi teekinooloojii kana adda baasu hin qaban. Ameerikaan yoo dursitu laaboraatooriiwwan biyyoota akka UK, Raashiyaa, Jarmanii, Italii [Xaaliyaanii] fi Kooriyaa Kibbaa gahuumsa qorannoo akkanaa gochuun itti aanu. Indiyaa keessatti garuu saamudawwan gara laboraatooriiwwanii ergaman keessaa dhibbeentaa 1 gadi qofa kan Deeltaa ykn Omicron ta'uun adda baafamuu danda'u. Qorannoo PCR godhameen kanneen mallattoo 'Omicron' ta'uu akka malu agarsiisan, xiinxala jiinii guutuu bu'a qorannoo mirkaneessuuf gara laaboraatooriitti ergamu. Tooftaa 'genomic sequencing' jedhamuun namoonni akaakuu haaraa kanaan qabamuun isaanii adda baha. Kun torbee fudhachuu waan maluuf akaakuuwwan vaayirasii 'Omicron' hedduun osoo hin qabamiin hafuu danda'u. Afrikaa Kibbaa kutaa biyyaa Gaawuteeng keessa qofa namootni 77 akaakuu haaraa kanaan qabamuun mirkanaa'ee jira. Kun kan guutuu addunyaarratti mirkanaa'e keessaa dhibbeentaa 90 ta'a. Vaayirasichi irra hedduu gara Awurooppaa waan faca'e fakkaata. Poorchugaal fi Neezarlaandis mata mataatti namoota 13 irratti vaayirasichi argamuu yoo mirkaneessan, UKn namoota 14 irratti argamuu gabaaste. Lakkoofsi kun biyyoota kamtu dursee argate kan jedhu yoo ta'e malee biyyoota kamtu namoota vaayirasichaan qabaman hedduu qaba kan jedhu hin mul'isu. Akka Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO) jedhutti mallattoon addaa akaakuu vaayirasii kanaa kaanirraa ittiin adda baasan hin jiru. Kanaaf akkuma kaanii qufaa, ho'a qaamaa fi dhamdhamaa fi foolii nyaataa dhabuun mallattoolee ta'uu danda'u. Afrikaa Kibbaa keessatti namoonni guutummaatti talaalaman vaayirasii akaakuu haaraa kanaan qabamaniiru garuu mallattoon isaanii hammana cimaa miti. Dargaggoonni hedduun akaakuu haaraa kanaan qabamanii mallattoo cimaa qaban hospitaala seenaa jiran kanneen hin talaalamnedha. Kana jechuun talaallii marsaa lamaafi marsaa sadaffaa kan humna ittisuu cimsu (booster) fudhachuun akaakuu haaraa kana akkasumas warra dhibii ofirraa ittisuun ni danda'ama jechuudha. Akaakuun koronaa 'Omicron' jedhamu maal akka godhuu fi miidhaan isaa hangam akka ta'e wanti beekamu muraasadha. Fakkeenyaaf ariitiin tamsa'uun isaa, caalaatti namootni akka dhibaman gochuun isaa, ykn ammoo talaallii amma jiruun guutummaatti ittifamuu danda'uun isaa adda hin baane. Waraqaa irratti daran yaaddessaa fakkaata, kanaafi mootummoonni ariitiin daangaa isaanii cufachaa kan jiraniif.


Koronaavaayirasii: Itoophiyaatti lakkoofsi namoota Covid-19 qabamanii inni olaanaan galmaa'e

Itoophiyaatti qorannoo koronaavaayirasii sa'aatii 24 keessatti taasifameen lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamanii inni olaanaan galmaa'uu Ministeerri Fayyaa ibse. Qorannoo Kibxata kaleessaa taasifameen namoota 2,323 irratti vaayirasichi argamuu Ministirri Fayyaa Dr Liyaa Taaddasee ibsaniiru. Lakkoofsi kun kan kanaan duraatti guyyaatti galmaa'aa tureen yoo walbira qabamu isa guddaadha. Qorannoon guyyuu taasifamu akka agarsiisutti kanaan dura guyyaa guyyaan namoonni qabaman 500 hanga 1000 caalaa hin turre. Gabaasa Kibxata kaleessaan namoota qorannoon taasifameef 10,016 keessaa namoonni 2,323 vaayirasicha qabaachuun barame. Itoophiyaatti erga weerarri dhibee kanaa eegalee namoonni 379,379 kan qabaman yoo ta'u, lakkoofsa olaanaa guyyaa kaleessaa galmaa'eef sababiin addaa maal akka ta'e ministteerri fayyaa odeeffannoon kenne hin jiru. Namoota vaayirasichi irratti argame keessaa hanga ammaatti namoonni 351,168 kan dandamatan yoo ta'u namoonni 6,877 ammoo vaayirasichaan lubbuu dhabaniiru. Itoophiyaan hanga yoonaa namoota 9,225,960 ta'aniif talaallii kennuu Ministirri Fayyaa biyyattii Dr Liyaa Taaddasaa ibsaniiru. Koronaavaayirasii ittisuuf akka addunyaatti talaalliin kennamaa jiraatus, akaakuun haaraan Omicron facaatii vaayirasichaa daran hammeessaa jiraachuu Dhaabbati Fayyaa Addunyaa (WHO) ibseera. Akaakuun vaayirasii jalqaba Afrikaa Kibbaatti argame kun yeroo ammaa biyyoota hedduu keessatti namoota hedduu qabeera, biyyoonnis dhibee kana ittisuuf tarkaanfii jajjaboo fudhachuu eegalaniiru. Akaakuun koronaavaayirasii haarofti-Omicron- Itoophiyaatti argamuu fi dhiisuu hanga yoonaa ministeerri fayyaa waan jedhe hin qabu.


Koronaavaayiras: Tibbana Oromiyaa keessatti Covid-19 maaliif hammaate?

Itoophiyaa keessatti lakkoofsi namoota dhibee Covid-19n qabamanii fi du'anii olaanaan amma dura kan galmaa'aa ture magaalaa Finfinnee keessatti ture. Tibbana garuu naannoo Oromiyaa keessatti lakkoofsi namoota dhukkubichaan qabamanii fi du'anii olaanaan galmaa'aa jira. Wiixata darbe namoota 36 akka biyyaatti vaayirasichaan du'an keessaa 18 naannoo Oromiyaa irraa yoo ta'u, Kibxata ammoo namoota dhukkubichaan du'an 40 keessaa 13 naannoo Oromiyaa irraa ta'uun gabaafameera. Lakkoofsi namoota dhukkubichaan qabamanii, kan haalaan dhukkubsatanii fi kan du'anii wal faana dachaa 20-25'in dabalaa jiraachuu hogganaan biiroo fayyaa naannichaa Dr Mangistuu Baqqalaa BBC'tti himaniiru. Haala amma dura tureen yoo madaallu lakkoofsi namoota qabamanii, kan haalaan dhukkubsatanii fi kan du'anii walitti fufiinsaan dabalaa jira jedhan. Mallattoon amma mul'achaa jiru iddoo isaatitti hin dhaabnu taanaan, balaan kana caalu mudachuu danda'a waan ta'eef "sadarkaa hawaasaatti of-eeggannoo barbaada" jedhan. Sababa tibbana vaayirasichi Oromiyaa keessatti hammaachaa jiruuf 'sana kana jechuun ni rakkisa' jedhu aanga'aan kun. "Taatee tibba kanaati jennee fudhachuun baay'ee ulfaataadha. Haata'u malee bakka namni walitti qabametti namni argame nama biraatti dabarsaa deema," jedhan. Itti dabaluunis miira abdii kutannaa namoota keessa jiru akka sababaatti kaasu. "Namni tooftaa fi meeshaa ittiin of eeggatu dhabee osoo hin taane, dhuguma yoon kana godhe vaayirasicharraa of eeguu nan danda'aa shakkiin jedhu waan jiruuf, iddoodhuma of eeguu danda'utti abdii kutuun ni jira," jedhan. Akaakuun vaayirasii Koronaa 'Delta Variant' jedhamu Itoophiyaa seenuun erga gabaafamee bubbuleera. Sababni lakkoofsi namoota dhukkubsatanii fi du'anii dabalaa jiruuf tokko akaakuun haaraan kun babal'achuu isaa ta'uu akka hin oolle shakkiin jira. Akaakuun vaayirasii kanaa biyyattii seenuun mirkanaa'uu kan himan Dr Mangistuun, namni qabamaa jiruu fi du'aa jiru marti garuu akaakuu vaayirasii haaraa kanaan qabamee du'aa jira jechuun rakkisaadha jedhan. Saffisni akaakuun vaayirasii kun ittiin walgahu olaanaadha kan jedhan aanga'aan kun, mallattoon vaayirasichi agarsiisus kan kana duraarra adda ta'uu himu. "Kana dura dhawaata dhawaataan oksijiinii dhiiga keessa jiru xiqqeessaa deemee ajjeesa ture. Kan ammaa odoo oksijiiniin gadi hin bu'iin, mallattoon isaatuu Covid ta'uu osoo hin baramiin nama ajjeesaa jira," jedhan. Kanarraa ka'uun akaakuun vaayirasii haaraa kun babal'achuu tilmaamuun danda'amus, nama meeqatu akaakuu vaayirasii haaraa kanaan du'aa jira kan jedhu adda baasuun ulfaataa ta'uu himan. Itoophiyaan sadarkaa biyyaatti weerara dhukkuba Covid-19 to'achuuf yeroo gara garaa qajeelfamawwan baasaa turtus, sirnaan raawwachiisaa hin turre. Seericha raawwachiisuu dhabuun rakkoo miti jedhu Dr Mangistuu Baqqalaa. Seericha haala qabamatamaa biyya keenyaan hojiirra oolchuun rakkisaadha kan jedhan aanga'aan kun, akka fakkeenyaatti rakkoon geejjiba jabaan osoo jiru, konkolaattonni namoota xiqqeessanii akka fe'an gochuun rakkoo uuma jedhan. Namoonni waa'ee dhukkubichaa hubannoo waan horataniif akka nama dhunfaatti of-eeggannii gochuun caalaatti bu'a qabeessa ta'uu akka danda'u himu. Gama kaaniin talaallii fudhachuun barbaachisaa ta'uu himan. Amma dura sadarkaa Oromiyaatti namoonni miliyoona 1 fi 400,000 talaallii fudhachuu kan himan Dr Mangistuun, amma dura namni sababa talaallii fudhateef rakkoon fayyaa isa mudate akka hin jirre himan. Uummanni hubannoo dogoggoraa talaallii fudhachuu waliin wal qabatee jiru sirreessee talaallii akka fudhatu hojjechaa jiraachuus himan. Oromiyaa keessa hospitaalonni yaala Covid-19 qofaaf adda baafaman sadi kan jiran yoo ta'u, dabalataan hospitaalota biroo 40 keessatti yaaliin dhukkubichaa ni kennama.


Obbolaan Koronaan gargar fageesse, ji'oota 18n duuba walargan

Dubartiin uggura imalaa sababa Kovidiin kaa'ameen maatiishee ji'oota 18f arguu hin dandeenyeefi yeroo jalqabaaf walitti makamte, gammachuu guddaa keessa jirti. Dhalattuu UK magaalaa Hull kan taate Kaarlaa Daayisan, Awustiraaliyaa magaalaa Melborn ka jiraattu oggaa tahu, maatiishee yeroo dhumaatiif kan agarte Mudde 23, 2019 keessa ture. Innis guyyaa cidhashee ture. Awustiraaliyaan Bitooteessa 2020 irraa kaasee to'annoo Covid jecha lammiileen ishee biyyaa akka hin baane danqaa keessee turte. Amma erga heeyyamni imalaa kennameef booda, dhuma torbee dabre keessa obboleettii ishee arguuf gara UK imalte. Dubartiin ganna 31 kun waan jette: ''Obboleettii koo Niikiitti gara keessan dhufaa jirra wayitan jedhuun, guyyaa guutuu boosse. ''As deebi'ee buufata xiyyaaraatti ishee arguun koo, jireenya kootti guyyoota na gammachiisan keessaa isa tokko. Guddoo dassaa ture.'' Obboleettiin ishee Niikiin gamasheetiin, ji'oota 18 dabran keessa ''ishee argachuuf waan danda'un mara nan godhan ture,'' jette. ''Akka [haaraa dhaladheetti natti dhagahame]. Kun tarii waan hedduu harbeesse fakkaachuu mala, miira jiru garuu haala kanaan ibsama,'' jette. Bitooteessa 2020 irraa qabee, weeraricha qolachuuf Awustiraaliyaan to'annoo daangaa cimaa keesse. Kanaanis lammiileen biyyoota biraa hedduun biyyattii galuu kan dhorkaman wayita tahu, lakkoofsa namootaa biyyattii galan irrattis daangaan kaa'ame. Kana malees uggurri sochii magaalotaafi bulchiinsotaa irrattis kaa'amaa ture. Uggurri magaalaan Melbarn amma itti jirtu, dhuma ji'a kanaatti guyyoota 267 booda akka ka'u ni eegama. Kanaanis magaalaan kun magaalota addunyaarra jiran keessaa uggura sochii dheeraa jala kan turte ishee taasisa. Ogeettii mekaappii ka taate Aadde Dyson uggurri cimaa akkanaa fayyaa sammuu namootaa irratti dhiibaa uumeera jetti. ''Yeroo hedduu waggaatti al-tokko maatii ilaaluuf garas imala. Danqamanii jiraachuufi filannoo socho'uu dhabuun hedduu cimaadha. ''Gama fayyaa sammuun daran na miidhe. Wayitan carraan imalaa jira jedhamu dhagahetti, amanuun dadhabeyyu.''


Koronaavaayiras: Itoophiyaan qajeelfama COVID-19 ittisuufi to'achuuf hojiirra jiru jijjiirte

Itoophiyaatti lakkoofsi namoota koronaavaayirasiin du'aniifi kanneen kutaa warra jabaa dhukkubsataniitti dabarfaman haala baayyee rifaasisaa ta'een dabalaa jiraachuu hordofee qajeelfamni weerara dhibee kanaa ittisuufi to'achuuf gargaaru fooyyaa'ee ba'uun isaa ibsameera. Qajeelfamni Ministeerri Fayyaafi Inistitiyuutiin Fayyaa Hawaasaa Itoophiyaa foyyeessanii baasan kun A L I Hagayya 13, 2013 irraa kaasee  hojiirra oola jedhameera. Akka qajeelfama foyyaa'ee bahee kanaatti namni kamiyyi osoo maaksii hin godhatiin socho'uun dhorkamaa yoo ta'u, kun ammoo daa'imman umuriin isaanii waggaa ja'aa ol ta'e kan dabalatudha jedhameera. Maaskii godhachuun dirqama kan hin taaneef daa'imman umuriin isaanii waggaa ja'aa gadi ta'aniifi namoota rakkoo fayyaa argansuu qabaachuun isaanii ragaan mirkanaa'e ykn rakkoo biroo kana fakkaatan qaban irraan kan hafe lammileen hunduu yeroo bakkaa bakkatti socho'an maaskii gohachuu qabu. Maaskii afaaniifi funyaan ittiin haguuggatan kanneen bakkeewwan gabaatti, bakkeewwan itti tiraanispoortii qabatan, bakkeewwan tajaajilawwan ummataa itti kennamaniifi kanneen biroo namoonni itti baayyatanitti godhachuutiin alatti dirqama walirraa fageenya tarkaanfii nama guddaa lama eeggachuunis qajeelfama kana keessatti hubachiifameera. Dhaabbileen mootummaafi dhuunfaa itti tajaajilawwan kennamanitti hojjetoonniifi maamiltoonnis tarkaanfii nama guddaa lama ykn qajeelfama qaamaan walirraa fagaachuu kabajuudhaan akka tajaajilamaniifi maaskiillee akka godhatan ni dirqisiifamu. Bakkeewwan tajaajila akkasii kanattis teessuma dalgee tokkorra  tajaajilamtoota sadii ol akka taa'an gochuunis dhorkameera. Dhaabbileen mootummaafi kan dhuunfaa kamiyyu karraawwan ittiin seenamuufi ba'am irratti meeshaaleen tatamsa'ina dhibee kana dhaabsisuuf gargaaran dhiyaachuufi of-eegannoowwan barbaachisoo ta'an hojiirra ooluu mirkaneeffachuun isaanii dirqama jedhameera. Mana keessa tursiisuufi kunuunsa ilaalchisee namni Covid-19 qabamee dhukkubbiin salphaan itti dhaga'amu tokko manuma keessatti wallaansa COvid-19 akka argatu taasifama. Dhukkubsattoonni miseensota maatii biroorraa adda of baasanii, maaskiitiin afaaniifi funyaan isaanii haguuggachuu, yoo xiqqaate guyyoota 10f walitti aansuun manaa ba'uu hin qaban. Namoota biyya tokkoo gara biyya biraatti ce'anirraan kan hafe buufata xiyyaaraa idil-addunyaa biyyattiiraan kan seenan namoonni umuriin isaanii waggaa 10 ol ta'e hundumtuu qorannoo Covid-19 bu'aan isaa negatiiva ta'e saatii 120 ykn guyyoota shanii ol hin turre qabatanii dhufuu qabu. Kana malees, imaltoonni alaa galan guyyoota torbaaf ada of baasanii turuu qabu. Haata'u malee, namoonni guyyoota torbaaf adda of baasuuf hin dirqamne: guyyoota 90 keessatti Covi-19n dhukkubsatanii kanneen fayyan, dippilomaatota, kanneen talaallii Covid-19 guutummaatti fuhatanii kan xumuran yoo ta'e, turistoota walga'iitiif ykn dhimmoota tasaaf imaltoota dhufanidha. Korawwan gara garaaf namoonni dhufan qorannoo Covid-19 taasisuufi bu'aan isaanii negatiiva ta'uus qaba. Namni bu'aan qorannoo isaa poosetiiva ta'e kamiyyu biyya seenuun dhorkaadha. Imaltoota buufata xiyyaaraa idil-addunyaa biyyattiin kanneen qaxxaamuran ilaalchisee hanga yeroon balali'uu isaanii qaqqabutti daandii xiyyarichaa keessaa bahanii deemuu ykn hoteelaawan daandii xiyyaarichaa adda baasaniin alatti gara magaalaatti seenuu hin danda'an. Reeffa yeroo sirreessuuf, qixeessuufi gaggeessuuttis  mana keessatti ykn bakka kanaaf qophaa'etti namoonni boo'ichaaf deeman 50 akka caaluu akka hin qabne ajaja qajeelfamni kun. Sirna awwaalchaa booda namoonni warra boo'ichaa jajjabeessuuf dunkaana keessa, mana keessa ykn bakka kanaaf jedhamee qophaa'etti namoonni walitti qabanis 50 ol ta'uu hin qabu. Qajeelfama qaamaan walirraa fagaachuu eeggachuu, akkasumas maaskii afaaniifi funyaan ittiin haguugatan godhachuu qabu jedha. Yeroo walga'iin jiruttis of-eegannoowwan Covid-19 kennaman haala hordofeen namoonni hanga 50 ta'an walitti qabamuu danda'u.


Itoophiyaatti namoota sababa COVID'n du'an kuma jaha ta'an keessaa kan talaalame tokko qofa

Weerarri Koronaa gosa Deeltaa kan itti hammaachaa jiru Itoophiyaa keessatti lakkoofsi namoota dhibichaan du'anii saffisaan dabalaa kan jiru yeroo ta'u, kanneen keessaa kan talalamee du'e nama tokko qofaa ta'uu Ministeerri Fayyaa ibse. Ji'oota Waxabajjiifi Hagayya gidduutti namoota sababa dhibee kanaan lubbuun isaanii darbe keessaa namni talaallii fudhate tokko qofa Ministeerri Fayyaa ibseera. Hanga Sanbata kaleessaatti lakkoofsi namoota Covid-19'n du'anii 5,950 ol ta'uu ragaan Ministeerichaa ni agarsiisa. Torban darbe qofa namootni sabab vaayirasii kanan lubbuun isaanii darbee 308 yeroo ta'u kunis erga weerarichi Itoophiyaa galee du'a guddaa torban tokkotti galmaa'edha. Gidduugalaan namootni kuma tokko vaayirasichaan qabamaa, 44 ammoo du'aa turan. Lakkoofsi namoota du'anii, kan kutaa waldhaansa dhibee cimaa galaniifi kan haaraa qabamanii dabalaa jiraachuuf sababni hammeenya gosa Deeltaa, walgahiiwwan baayyachuu, of eeggannoon hawaasaa hir'suu isaatiin ta'uu Ministirri Fayyaa Dr. Liyaa Taaddesee himaniiru. Dr. Liyaan qorannoo CDC waabeffachuun ibsa kennaniin namootni hin talaalamiin dhibee kanaaf saaxilamummaan qaban dachaa 4.5'n guddaa ta'uu, carraan waldhaansaaf hospitala galuu dachaa 10'n xiqqaa ta'uufi dhukkubichaan du'uufi ammoo carraan jiru dachaa 11 ta'uu hubachiisaniiru. Tibba manneen barnootaa itti banamuu eegalan ta'uu isaa wajjin walqabatees barsiisotni talaallicha fudhachuu, maatiifi barattootni maatii ofeeggannoowwan barbaachisoo akka godhan gorsuu, maaskii dirqisiisaa gochuu fi walirraa fageenya gorfamu raawwachuun akka barbaachisu ibsaniiru. Itoophiyaan torbanoota dura gosti Koronaa dandeettii dhukkuba cimaaf akkasumas du'aaf saaxiluu isaatiin hamaa jedhame Deltaan biyya keessa galuu ibsiteetti. Ergasii keessumaa lakkoofsi namoota guyyaa guyyaan du'anii dabalaa jira.


Covid-19: Jarmaniitti narsiin bakka talaallii Covid makaa bishaan fi ashaboo kennite jedhame

Kaaba Jarman keessatti narsiin tokko bakka talaalli Covid waan 'Saline' jedhamu kennuu ishee hordofuun, aanga'oonni namoonni 8,000 irra deebiin talaallii akka fudhataniif gaafataa jiru. Poolisiniis jiddugala talaallii dhiheenya daangaa Firiislaandiitti argamuutti gochaa narsii tanaa qorataa jira jedhame. Jalqaba baatii Bitooteessaa fi Ebla keessa namoonni jaha makaa bishaaniifi ashaboo miidhaa hinqabaannee kennamufiin barame ture. Namoota talaalliin kun kennameef keessaa baayyeen isaanii maanguddoota waggaa 70 ol kanneen dhubbichaaf caalaa saaxilamtoota ta'anidha. Qorataa Piitar Biiraa miidiyaa biyya Jarman keessaa tokkootti akka himaniitti, narsiin waggaa 40 taate tunis koronaavaayirasii ilaalchisuun karaa miidiyaa hawaasaatiin qabiyyaawwan qeeqa of keessaa qaban maxxansaa turte. Akkasumas uggurawwan sochii tamsa'u vaayirasichaa dhorkuuf mootummaan baasu qeeqaa akka turtes qorataan kun ibsan. Miidiyaan naannoo NDR jedhamu tokko akka gabaasetti, namoonni 8,557 irra deebiin talaallii akka fudhataniif kan gaafataman yoo ta'u, kanneen 3,600 beellama haaraa qabachuun mirkanaa'eera. Baatii Ebla keessa qaruuraa talaallii lafatti kufistee cabsuu dhoksuuf jecha namoota jahaaf makaa bishaan fi ashaboo kana kennuu amante turte. Haata'u malee qorannoo poolisii hordofuun namoonni hedduun bakka talaallii Covid bishaan ashaboo waraannachuun gara manaa deebii'uun bira gahameera. Poolisiin narsiin tunis kaayyoo siyaasaatiif gocha kana raawwachu dandeessi jechuun kan shakke yoo ta'u, abokaatoowwan ishee garuu kana hinfudhatan. Akkasumas lakkoofsa namoota makaa bishaan fi ashaboo warraannatan jedhame irratti falmii kaasaniiru. Dhimmicharratti ragaaleen dabalataa jecha ragaasaanii kennaa kan jiran yoo ta'u, hanga ammaattis dhimmicharratti himannaan hinbanamne. Erga Covid mudateen booda Jarman mormiiwwan farra talaallii hedduu keessummeessitee jirti. Gareewwan warra harbeessitootaa (Far-right) kanneen ragaa babal'achu Covid-19 irratti motummaan baasuu fi waan irra gahame hinfudhannee keessayi.


'Ka'umsa Covid-19 baruuf carraa isa dhumaa' - WHO

Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO) gareen haaraa ijaare ka'uumsa Covid-19 baruuf carraa isa dhumaati jedhe. Garee 'the Scientific Advisory Group on the Origins of Novel Pathogens (Sago)' jedhamee moggaafame kana keessatti ogeeyyiin 26 hammatamaniiru. Vaayirasichi magaalaa Chaayinaa Wuhaan jedhamtu keessatti erga argamee waggaa tokkoo fi walakkaa ta'us, ka'uumsi vaayirasichaa ammallee hin baramne. Gareen haaraan kun vaayirasichi gabaa bineensotaa Wuhaan keessatti bineensotarraa namatti darbe moo, laboraatoorii keessaa miliqee bahe kan jedhu qorata. Chaayinaa yaada isa laaboraatoorii keessaa miliqee bahe jedhu jabeessitee balaaleffatti. Guraandhala darbe gareen WHO ka'uumsa vaayirasichaa akka qoratu Chaayinaatti ergame, yaada guduunfaa vaayirasichi simbira halkanii irraa namatti darbuu hin oolle jedhurra gahe. Garuu ammoo hojiin dabalataa hojjetamuu qaba jedhe. Boodarra hogganaan WHO Dr Teediroos Adihaanoom qorannichi ragaa gahaa dhabuu fi hanqina iftoominaa gama Chaayinaatiin jiruun danqameera jedhanii dubbatan. Namoota 26 garee haaraa keessa jiran keessaa jaha ogeeyyii garee amma dura gara Chaayinaa imalee ture keessas turan. Koronaavaayirasiitti dabalataan gareen kun ka'uumsa vaayirasiiwwan hamoo biroos ni ilaala jedhameera. "Ka'uumsa vaayirasii ykn paatojinii baruun weerara gara fuuladuraa uumamuu malu ittisuuf murteessaadha" jedhan Dr Teediroos. Yaadni vaayirasichi laboraatoorii keessaa miliqee bahe jedhu 'yaada gatamu ykn dhugaa ta'uu hin dandeenye miti' jedhan Dr Teediroos fi ogeessi WHO tokko barreeffama Joornaalii Saayinsii irratti baheen. WHO'tti direekatrri balaa tasaa Maayikil Raayan hojiin garee haarawa kanaa 'ka'uumsa vaayirasiicha baruuf carraa isa dhumaati" jedhan. Gareen kun gara Chaayinaa kan imalu wayita akka gabaasa CNN'tti, Chaayinaan saamuda dhiigaa kumaatamaan lakkaa'amu baatilee jalqabaa weerarichi mudate fudhataman qorachuuf jirtutti. UNtti ambaasaaddarri Chaayinaa Cheen Shuu, hojiin garee haarawa kanaa dhimma siyaasaaf oolfamuu hin qabu jedhan. Gareen ka'uumsa vaayirasichaa qoratu bakka biraattis ergamu qaba jedhu qondaalli Chaayinaa kun.


Koronaavaayirasii: Weerarri Covid bara 2022 keessas ni hammaata jechuun WHOn akeekkachiise

Sababii biyyoonni hiyyeeyyiin talaallii Covid-19 isaaniif barbaachisu argachaa hin jirreef, weerarichi kan eegameen olitti bara 2022 keessas hammaachuu danda'a jechuun Dhaabbati Fayyaa Addunyaa (WHO)  akeekkachiise. Qondaalli olaanaan WHO Dr Bruce Aylward, kana jechuun miidhaansaa addunyaa guutuuf, weerarri vaayirasichaa bara 2022 keessas hammaataa ta'a jedhan. Ardii Afriikaa keesatti talaallii kan argatan dhibbeentaa 5 qofa, ardiiwwan biroon uummatasaanii hanga dhibbeentaa 40 talaalan jiru. Mootummaan UK biyyoota gargaarsa barbaadaniif talaallii miiliyoona 100 kennuuf waadaa kan gale yoo ta'u, hanga ammaatti miiliyoona 10 kenneera. Dr Aylward biyyoonni guddatan ofittummaa dhiisanii biyyoota hiyyeeyyiif carraa isaan ittiin talaallii kana aragatan bal'isuu qabu jedhan. Biyyoonni dureeyyiin waltajjiiwwan garaagaraa irratti-fakkeenyaaf walga'ii G7 irratti- biyyoota hiyyeeyyiif talaallii arjoomuuf waadaa ni galu, garuu kan argamaa jiru wayita isaan talaallii kuufatanii taa'aniidha jedha qondaalli kun. Gareen qindoomina tola ooltotaa-The People's Vaccine jedhamu, waadaa kubbaaniyyaawwan qorichaa fi biyyonni guddatan galan irratti wayita gabaasa dhiyeessu, waadaa galame torba keessaa tokko qofti raawwatamuu ibse. Talaalliin Covid hedduun biyyoota badhaadhanii fi galii giddu galeessaa qabaniif kenname, biyyoonni Afrikaa talaallii akka addunyaatti kenname keessaa dhibbeentaa 2.6 qofa qooddatu. Gareen tola ooltotaa-kan Oxfam fi UNAids of keessatti dabalatu- UK fi Kanaadaan talaallii hedduu kara sagantaa Covax argame uummatasaanii qofaaf kennan jechuun komatan. Ragaan mirkanaa'e akka mul'isutti UKn Pfizer doozii 539,370 yoo fudhattu, Kanaadaan ammoo AstraZeneca miiliyoonatti siqu fudhatteetti. Kaayyoo gooroon Covax biyyoonni hundinuu osoo teellaatti hin hafin qixa haqa qabeessa ta'een talaallii akka argataniidha, biyyoonni dureeyyiin garuu kana dagatanii ofiisaanii qofaaf kuufachuutti jiru. Biyyoonni G7 hedduun waadaa galan hojiirra oolchaa hin jiran. Weerara vaayirasichaa qolachuuf hawaasi addunyaa hunduu karaa haqa qabuun talaallii argachuu qaba kan jedhu Dhaabbati Fayyaa Addunyaa, hanga kun hin taanetti weerarichi hammaachaa deema jedhe. Haala amma jiruun weerarichi bara 2022 keessas addunyaa gaaga'uu inuma itti fufa jechuunis akeekkachiiseera.


Indiyaan nama tokkoon tokkoo Covid-19n du’e maatiif beenyaa doolaara 674 kaffaluuf

Manni murtii olaanaa Indiyaa, murtee mootummaan nama koronaavayirasiin lubbuu dhabe tokkoof rupii 50,000 (doolaara 674) kaffaluuf murteesse raggaasise - kunis Birrii Itoophiyaa 31,000 ol jechuudha. Murteen kun kan ragga'e seera tumtoonni labsiin kun seera ta'ee akka bahu gaafachuu isaanii hordofeeti. Indiyaa keessatti hanga ammaatti namootni 447,000 ol dhibee Covid-19'n du’aniiru. Ta’us garuu, ogeessotni akka jedhanitti lakkoofsi namoota weerara kanaan du’anii kan jedhamerra dachaa 10 ta’uu danda’a. Lakkoofsi namoota amma du’aa jirani kan waggaa darbee caaluu danda’a jedhamee tilmaamama. Wiixata Abbaan Alangaa MR Shah akka jedhanitti “maatiin nama dhibee kanaan du’ee,” iyyata galchatee yeroo ji’a tokko ta’u keessatti beenyaan kun ni kaffalamaafi. Kaffaltiin kunis “kaffaltii wiirtulee fi mootummaan sababoota adda addaaf kaffalu irra caala,” jedhan. Manni murtii dabalataan akka jedhetti maatiin iyyata erga galchatanii guyyoota 30 keessatti beenyaan kun kaffalamuu qaba. Waxabajjii keessa ture, maatilee namoota Covid-19 du’aniif beenyaan akka kaffalamu iyyattoonni mana murtii kan gaafatan. Erga Covid-19 Seera to’annoo Balaa Biyyaalessaa jalatti akka balaa “addaatti” galmaa’ee, beenyaan miidhamtootaaf kaffalamuu qaba jedhan. Seerri bara 2005 kun balaan adda addaa akka sirnaan to’atamuuf kan qophaa’eedha, to’annoo kanaan hojjiiwwan akka qophii ittisaa, deebisanii ijaaruufi kanneen du’an, madaa’aanii fi qabeenya isaanii dhabaniif beenyaa kaffaluu ni hojjatama. Maatii namoota balaan du’aniif gargaarsi ruupii 400,000 kaffalamuu akka qabu seerri kun ni kaa’a. “Mootummaan weerara kana to’achuuf maallaqa hedduu akka baase beekna. Garuu mootummaan akka seera kanaatti maatileef beenya ruuppii 400,000 kaffaluu qaba. Ykn maallaqa harka caalaa namoota harka qalleeyyiif maallaqaa xiqqaa ammoo kanneen foyya’oof kennuu qaba. Fooyyeessu danda’u,” jechuun kanneen iyyata galchan keessaa tokko Gaarav Kumaar Baansal BBCtti himaniiru. Akka mootummaan federaalaa jedhutti, beenyaan kun kan kaffalamu akka seeraatti “maatilee namoota koronaavayirasiin du’aniifidha, kanas ammoo ragaan du’a isaani Covid-19 akka du’an mirkaneessuu qabu.” Fandii beenyaa kanaa mootummaa bulchiinsotaan kan dhiyaatu ta’a. Yoo xiqqaate bulchiinsoti lama -Keraalaa fi Rajastaan- kaffaltiin beenyaa kun dinaagdee isaani irratti dhiibbaa waan uumuuf, mootummaan federaalaa fandii isaa kennuu qaba jedhaniiru. “Balaa akka buubbee, lolaa fi biroof fandii ni kennitu, kanaaf Covid-19’fis fandii kennuu qabdu. Bulchiinsa kana miti kan weerara kanaan miidhame,” jechuun ministeerri Rajastaan Goovind Siing Dotasaraa, gaazeexaa The Indian Express’tti himaniiru. Hanga ammaatti mootummaan beenyaa kanaaf maallaqa hagamii akka baasu ifa miti. Hagayya keessa Abbaan Taayitaa To’annoo Balaa Biyyaalessaa (NDMA) – kan ministira muummeen dursamu – weerarri kun ammayyuu waan hin dhaabbanneef, beenyaaf hagam akka ol kaa’amuu qabu hin beekamu jechuun bulchiinsota naannoof barreessanii turani. Dabalataanis, “lakkoofsi namoota du’anii dabalaa deemuu danda’a yaada jedhuun maallaqni walitti qabamu namoota hedduu gargaaruu akka danda’utti yaadamuu qaba jedhaniiru. Bulchooti tokko tokko kan akka Karnataka maatilee harka qalleeyyii kan namootni Covid-19 jalaa du’aniif beenyaa guddaa ruuppii 100,000 akka kaffalamuuf ammumaan murteessaniiru. Hanga ammaatti beenyaan maatilee 16f kaffalamuu isaas gabaafameera.


Daandiin xiyyaaraa Ameerikaa hojjettoota hin talaalamne ji'aan doolaara 200 adabuuf

Daandiiwwan xiyyaaraa Ameerikaa keessa jiran keessaa sadaffaarra kan jiru Daandiin Xiyyaaraa Deeltaa, hojjettootasaa talaallii Covid-19 hin fudhanne ji'aan doolaara 200 adabuuf akka jedhu beeksise. Hojjettoota talaallii marsaa lamaanuu fudhatanii vaayirasichaan qabaman qofaaf kaffaltii wal'aansa fayyaa akka kaffalu ibseera daandii xiyyaaraa kun. Wayita facaatiin vaayirasichaa kutaalee Ameerikaa hundatti dabalaa jiru kanatti, tarkaanfii akkanaa fudhachuun vaayirasichi daran akka hin tatamsaaneef ga'ee gumaacha jedha hoogganaan daandii xiyyaarichaa Iid Baastiyaan. Tarkaanfiin kun kubbaaniyyaawwan gurguddoon hojjettoonni isaanii akka talaallii fudhatan kanneen dirqamsiisan keessaa isa duraati jedhame. Baastiyaan yaadachiisa hojjettootasaaniif ergan keessatti, kaffaltiin dabalataa deeltaa kun Muddee dhufurraa eegalee hojjettoota inshuuraansii fayyaa keessaatti galmaa'an irratti hojiirra ooluu jalqaba jedhan. US namoota biyyashee seenaniif talaallii Covid dirqama gochuuf Qarshii kennaa Covid talaalsisaa jechuun Baayidan waamicha dhiheessan Murteen kun hojjettoota dhaabbatichaa kuma 75 keessaa gara caalu ilaallata. Xiyyaarri deeltaa hojjettootasaa Covid-19'n qabamanii hospitaala seenaniif giddugaleessaan hanga doolaara kuma 50 kaffala. "Sababa hojjettoonni talaallii fudhachuu dhiisaniif rakkoo maallaqaa kubbaaniyyaa keenyarra ga'aa jiru qolachuuf adabbii kaffaltii kaa'uun barbaachisaadha,'' jedha. "Erga weerarri akaakuu vaayirasichaa B.1.617.2 jedhamuu eegalee hojjettoonni deeltaa dhibamanii hospitaala seenan kanneen talaallii hin fudhanneedha.'' Fulbaana 30 irraa eegalee hojjettoonni xiyyaara deeltaa kanneen talaallii hin fudhatin jiran torbanitti yeroo tokko qorannoo Covid taasisu, akkasumas maaskii godhatan malee bakka hojii hin deeman. Hojjettoonni daandiiwwan qilleensaa Ameerikaa hundi xiyyaara keessatti maaskii uffachuuf dirqama qabu, biiroo keessatti garuu hojiirra hin oolchan. Wayita weerara koronaavaayirasiitti fedhiin namoonni daandii qilleensaa Ameerikaan imaluuf qaban akkaan qabbanaa'ee ture. Isa kana fooyyessuuf jechadha xiyyaarri deeltaa tarkaanfii kana kan fudhate. Galiin daandii xiyyaaraa kanaa kan bara 2019 osoo weerarri koronaavaayirasii ture irraa harka 50n gadi bu'eera.


Dhabbanni Google hojjatoota manaa hojjataan irraa mindaa hir’isuu danda’a

Hojjattoonni dhaabbata Google, US keessatti kanneen dhaabbataan manaa hojjachuu filatan irraa mindaan hir’achu akka danda’u beekisse. Dhaabbanni teeknoolojii guddichi kun, mala midhaawwan hojjatoonni fageenyarraa ykn waajjira deemuun hajjachuun qabaatu ittiin madaalu uumeera. Hojjatoonni fageenyarraa hojjattan tokko tokko, keessumaa kanneen lafa hojii fi manarraa fageenya gabaabaa fagaatanii jiraatan, osoo mana hin jijjiriin mindaan isaanii hir’achu danda’a. Dhaabatichi ammatti kana UK keessatti hojiirra olchuuf karoora hin qabu. Hojjattoonni dhaabbilee hedduu yeroo weerara koronaavaayirasi kanaatti manaa hojjachuun filannoo foyya’aa akka ta’e baraniiru. Dhaabbileen hedduu yeroo weerarri koronaavayirasii hir’isaa deemutti hojjattoonni isaanii akkamiin hojii isaanii akka hojjatan irratti ammumaan mala barbaadaa jiru. Dhaabbileen teeknoolojii, kan gariin isaanii hojjattoonni gara waajjiraatti akka deebi’an barbaada, mala miindaa hojjettoota isaanii itti geeddaran barbaadaa jiru. Microsoft, Facebook fi Twitter dabalatee dhabbileen teeknolojii gurguddoo biroo hojjatoota isaanii manaa hojjatan kana bakki jireenyaa isaanii qaalii hin taane irraa miindaa hir’isuuf gaafataniiru. Dhabbileen teeknoolojii xixiqqoo kan akka Reddit fi Zillow garuu hojjattoonni isaanii eessayyu yoo hojjatan miindaa isaanii akka hin geeddarre ibsaniiru. Dubbi himaan Google “bakka hojjattoonni irraa hojii hojjatan irratti hunda’uun gabaa jiru caalaa hojjattoota keenyaaf kaffalla,” jedhan. Hojjataan Google tokko, kan Siyaatil keessa hojjatu garuu sa’aatii lama imalee kan hojii deemu, yoo guutummaatti manaa hojjachuuf murteessan miindaa isaanii irraa %10 akka hir’ifamu Reuters’tti himeera. “Gattiin nurraa cituu hanga dhiyeenya yeroon sadarkaa olaanaatti ol guddadhee hamma miindaa naaf dabalameedha. Kanan cimee hojjedhee ol guddadhe akka deebi’ee miindaankoo narraa cituuf mit,” jedha. Hojjataan Google biraa Konneetikat jiruufi wajjirra Niiwu Yoork irraa imala baaburaa sa’atii tokko fagaatee jiru, manaa yoo hojii itti fufan miindaa isaanii irraa %15 ni hir’ifama, akkasumas nannoole Siyaatil, Boostan fi Saan Firaansiskoo kanneen jiraniif ammoo adda addummaan isaa gara %5 fi %10dha. Hojjatoonni magalaa wajjirri isaanii keessa jiru keessa jiraachaa manaa hojjachuuf yoo filatan Google mindaa isaanii hin hir’isu. Dhabbileen Teeknoolojii US kan akka Cisco mala hojii haaraa kan yeroo hangamiin hojjataan waajjira seenuu qabu irratti seeraa murta’aa hin keenye hojiirra olchaniiru. Cisco’n hojjatoota isaa keessa hangi tokko torban keessatti guyyaa sadii ykn lamaaf waajjira seenuu ni filatu jedhee tilamaama. Dhaabbileen biroo kan akka Goldman Sachs garuu hojjattoonni isaanii wajjiratti akka deebi’an barbaadu.


Qonnaan bulaan Awustraaliyaa yaadannoo adaadaa isaaf boca onnee hoolotaan midhaasse

Wayita weeraraa kanatti akkuma maatii gargar bahanii kaan, Been Jaaksanillee maatii lubbuu dhaban sirnaan hin gaggeessine. Qonnaan bulaan hoolota horsiisu kun wayita adaadaan isaa Deebiin kutaa biyyaa Kuwinslaanditti kaansariin qabamtee wayita lubbuu dhabdetti, inni ammoo km400 fagaatee kutaa Niiw Saawuz Weels keessa ture. Owwaalchashee Birizbanitti raawwate hirmaachuf uggurri imalaa waan tureef, hin dandeenye. Kanaafis jaalala isheef qabu agarsiisuuf gara hoolota isaa mil'ate. Achiis midhaan boca onnee tolchuun lafarra naqe. Midhaan boca sanarra naquun, oggaa holootasaa kumaatamatti lakka'aman gadhiisu, isaan deemanii boca kaa'erra akka qubatan kaayyeeffate. Kana gochuun salphaa hinturre. Yaalii muraasaan booda boca barbaadu fiduu danda'e. Achiis hoolota itti gadhiise. Bu'aan dhamaatiisaa kunis dirooniin viidiyoon waraabamee intarneeta gubbaa qoodame jennaan, namuu haalaan qoode. ''Garas deemee ishee ilaaluufi owwaalcharra argamee nagaa dhaammachuu tasumaa hin dandeenye,'' jechuun BBCtti hime Jaaksan. ''Kanaanis abdiin kute - waanin godhuun wallaale. Waanin hoolota kana sooraa jiruuf, onnee guddaa lafarratti kaasuuf murteesse. Wayita kanshee wajjin walbira qabamu garuu garmalee xiqqaata.'' Aabba Jaaksan viidiyoo waraabe owwaalcha adaadaasaa Wiixata raawwaten dursee firootatti erge. Sagantaa awwaalchaa irratti viidiyoon waraabe, muuziqaa isheen jaallattu 'Bridge Over Troubled Water' wajjin dabaalamee dhiyaate. ''Sirbichi sirba haalaan isheen jaalattu keessaa isa jalqabaati. Akkasiin wayitan ilaalu, akkuma nama shunkurtaa quncisetti [haalaan gadde],'' jedhe. Yeroo dhiyoon asitti qonnaan bulaan kun ''hojii aartii hoolotaa'' jedhaman fayyadamuun bocaafi mallattoo garagaraa midhaassuu eegale. Adaadaan isaa lubbuu dhaban kunis hojiisaa kana jaalatu turan. Adaadaan isaa ''garmalee arjaa taate' kun yeroo dhumaaf kan isa daawwatte ji'a Caamsaa keessa ture. Kunis weerara Covid'n uggurri Awustiraaliyaatti labsamuu isaatiin dura ture. Gaafa Kamisaa hojiin hoolotaan midhaasse kun buufataalee TV fi miidiyaa hawaasummaa irratti qoodamaa ture. Otoo isheen nu waliin jiraatte silaa haalaan itti gammaddi turte jedha Jaaksan. ''Onnee isheef hojjedheen namoonni hedduun gammaduu oggaa agarte guddoo boonti. Kuni jaalala...''


Koronaavaayiras: Gosti Covid-19 Deltaa jedhamu Itoophiyaa keessatti argame - Ministeera Fayyaa

Saffisa baayyee ol-aanaaa ta'een kan tatamsa'uufi baayyee hamaadha jedhame gosti koronaavayirasii Deltaa jedhamu Itoophiyaa keessatti argamuu Ministeerri Fayyaa beeksise. Ministirri fayyaa Dr. Liyaa Taaddasaa haala koronaavaayiras Itoophiyaa keessa jiru ilaalchisuun ibsa yeroo kennanitti akka dubbatanitti, gosti Covid-19 haaraa isa kanaan dura ture caalaa hamaadha. Gosti koronaavaayiras Deltaa jedhamu, "nama umurii hunda keessa jiru kan miidhu, dhukkuba cimaafi du'aafillee kan saaxiludha. Keessumaa ammoo warra hin talaalamiin irratti kan hammaatudha," jechuun ibsan. Gosti Covid-19 haaraan Itoophiyaa keessatti mul'achuu isaa qorannoon gaggeeffamaa akka jiru torbanoota dura ministirri fayyaa kun beeksisanii turan. Wiirtuun To'annoofi Ittisa Dhukkubaa Ameerikaa (CDC) akka jedhutti, gosti Covid-29 Deltaa jedhamu gosa vaayirasichaa isa kaan caalaa dachaan babal'achuu kan danda'uufi dhukkubbii cimaa kan qaqqabsiisudha. Gosti koronaavaayirasii inni haaraan kun namoota talaallii guutummaatti fudhatan irratti miidhaan inni geessisu gadi aanaa akka ta'e himama. Itoophiyaatti talaalliin weerara dhibee kanaa ittisuudhaaf taasifamu guyyaa jalqabeerraa kaasee hanga guyyaa kaleessatti namoonni miliyoona 2.5 ol ta'an talaalamaniiru. Akka Dr. Liyaan jedhanitti, torbanoota darban keessa biyyattii keessatti lakkoofsi namoota weerara koronaavaayirasiin qabaman, du'aniifi dhukkuba cimaaf saaxilamanii baayyisee dabalaa jira. Akka gabaasa guyyuu waa'ee Covid-19tti Wixata A L I Qaammee 1, 2013 qorannoon laaboraatoorii namoota 6,679'f taasifamee, namoonni 1,190 koronaavaayirasiin qabamuun isaanii mirkanaa'eera. Akka gabaasa guyyaa kanaatti namoonni koronaavaayirasiin qabaman 22  du'anii, 727 kan ta'an ammoo wal'aansa namoota dhukkubni itti cimeef taasifamu hordofaa jiru. Biyyattii keessatti hanga ammaatti namoonni koronaavaayirasiin qabaman 316,174 qaqqabeera. Gama biraan ammoo namoonni 285,904 ta'an dhibee kanarraa fayyaniiru. Biyyattii keessatti dhukkubni koronaaavaayirasii baayyee saffisaan daddarbuu itti fufeera jechuun ministeerri fayyaa torbanoota muraasa dura qajeelfamoota tarkaanfiiwwan of-eeggannoo ittisaaf fudhatamuu qabu jedhu foyyeessuun sirriitti hojiirra akka ooluuf ajajuun isaa ni yaadatama.


Kooriyaan Kaabaa talaallii Covid miiliyoona sadii ta'u dhihaatef fudhachuu didde

Kooriyaan Kaabaa talaallii koronaavaayirasii miiliyoona sadii kennameef ture hin barbaadu kaanitti dabarsaa jechuu ishee Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii (UN) hime. Dubbii Himaan dhaabbatichaa akka himanitti talaallichi biyyoota weerarichaan miidhamaniif akka kennamu biyyattiin gaafachuushee himan. Yeroo ammaa hanqinni talaallii vaayirasichaa ni jira. Sagantaa Covax jedhamuufi biyyoonni hiyyeeyyii talaallicha akka argatan socho'uun ture talaalliin Chaayinaatti oomishame Kooriyaaf kan kennamee ture. Akka Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO) jedhetti Kooriyaan Kaabaa Hagayya 19 irraa eegaltee nama vaayirasichaan qabame hin galmeessine. Namoonni 37,291 tahan hojjettoota fayyaa dabalatee dhibee qufaa fakkaatun qabaman hunduu qoratamanii hunduu vaayirasicharraa bilisa ta'aniiru jedheera dhaabbatichi. Biyyi balbala cufachuun beekamtu Kooriyaan Kaabaa, yeroo weerarichi jalqabe ture tarkaanfii kan fudhachuu eegalte. Biyyoota jalqabaa yeroo weerara Covid daangaa cufatan keessaa tokkodha. Biyyattiin talaallii Covid hin fudhu yoo jettu kuni yeroo jalqabaaf miti. Baatii Adoleessa keessa talaallii AstiraaZenekaa itti ergame rakkoo maddee fiduu mala jechuun fudhachuu diduu dhaabbatni Kooriyaa Kibbaa taate biyyatti itti dhiheenyaan hordofu himeera. Baatii Adoleessa keessa Ministeerri Dhimma Alaa Raashiyaa, Sergeey Laavrov, talaallii biyyi isaanii oomishte Sputnik jedhamu Kooriyaaf kennuuf akka barbaadan yeroo garaagaraatti dubbataniiru. Haa ta'u malee, biyyattiin cimina ofirraa ittisuu talaallichaa irratti shakkii ibsuun hin fudhattu. Miidiyaan mootummaa biyyattii irra deddeebiin namoonni Ameerikaafi Awuroppaatti talaallicha irratti yaada mormii akka qaban gabaasa.


Koronaavaayiras: Itoophiyaatti guyyoota lama keessatti namoonni 70 caalan COVID-19n du'an

Itoophiyaatti guyyoota lamaa keessatti namoonni 70 caalan weerara Covid-19'n du'uu ragaan Ministeera Fayyaa fi Inistitiyuutii Fayyaa Hawaasaa ni mul'isa. Akka ragaalee waajjiraalee mootummaa lameeniitti Wiixata darbe namoonni 38, Kibxata kaleessaa ammoo namoonni 34 walumaagalatti namoonni 72 guyyoota lamaan darban keessatti vaayirasichaan du'aniiru. Lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamaniis dabaluu eeran waajjiraaleen kunneen. Lakkoofsi lammiilee du'anii fi vaayirasichaan qabanii kan dabaleef, akaakuun vaayirasichaa 'Delta' jedhamu biyyattii keessatti tatamsa'uu waan eegaleef ta'uu deetaan Ministiraa Dr Darajjee Dhugumaa ibsan. Itoophiyaatti akaakuun vaayirasii 'Delta' jedhamu argamuu fi weerarri marsaa sadaffaa mul'achuu torbee darbe Ministeerri Fayyaa ibsee ture. Akaakuun vaayirasii kun nama umriidhaan kan hin daangessinee fi qabnaan carraan lubbuu namaa gaaga'uusaa olaanaa akka ta'e, immoo namoota hin talaalamne irratti akka hammaatu ogeeyyiin ni himu. Dr Darajjeen akka jedhanitti yeroo ammaa namoonni akaakuu vaayirasii 'delta' jedhamuun qabamuun kutaa namoonni akkaan dhibaman keessatti wal'aanamanitti heddummaachuu fi baay'inaan du'aaf saaxilamaa jiraachuu himan. Akaakuu Covid-19-Delta Guyyoota muraasa dura Ministirri Fayyaa Dr Liyaa Taaddase akkaataan dhibeen Covid-19 itti tatamsa'aa jiru yaaddessaa ta'uu ibsanii turan. Akaakuun Delta namoota talaallii vaayirasichaa fudhatan daran miidhuu waan hin dandeenyeef namoonni akka talaalaman gorsan. Gosti koronaa kun saffisa guddaan namaa namatti kan tamsa'u ta'uutti dabalataan saffisaan sadarkaa dhibee jabaafii darbees du'aaf saaxila. Vaayirasichi bifa haaraan tatamsa'uu isaatiin walqabatee mootummaan Itoophiyaa seerota of-eeggannoof ba'an fooyyessee, xiyyeeffannoon akka hojiirra ooluu qaban ajaja dabarseera. Dabalataan daangaa umrii namoota talaallii fudhachuu qabaniif kaa'ame fooyyessuun qaamoleen hawaasaa hedduun akka talaalaman taasifameera jedha mootummaan. Talaalliin Covid-19 wayita Itoophiyaa galu jalqaba ogeeyyii fayyaaf, itti aansee namoota umriin isaanii waggaa 65 ol ta'e akkasumas dhibee biroo qabaatanii kanneen umriinsaanii 50 fi 60 gidduu ta'eef dursi akka kennamu murtaa'e. Yeroo ammaa garuu Finfinnee, bakka vaayirasichi akkaan tatamsa'aa jirutti, namoota umriinsaanii waggaa 35 ol ta'e, kutaalee biyyaatti ammoo kanneen umriinsaanii waggaa 55 ta'eef kennamuu akka eegale Ministirri Fayyaa Dr Liyaa Taaddase ibsan. Itoophiyaatti hanga ammaatti namoonni miiliyoona 2.3 talaallii Covid-19 fudhataniiru. Akka dhaabbata fayyaa addunyaatti Afrikaan uummatashee talaaluudhaan boodatti hafteetti. Hoogganaa Olaanaan dhaabbata kanaa Dr Teedroos Adhaanoom, waggaa kana keessa biyyootni uummata isaanii keessaa dhibbeentaa 40 talaalchisuu qabu ulaagaa jedhu kan guutan Afrikaa keessaa biyyoota lama qofa jedhan. Kunimmoo biyyoota kaan waliin birqabaan yoo ilaalamu akkaan gadi bu'aadha jedhan. Hanga ammaatti addunyaarratti talaalliiwwan biiliyoona 5.7 kennamuu kan himan hoogganaan kun, kana keessaa biyyoota Afrikaa kan ga'e dhibbeentaa lama qofa jedhan.


Covid-19: Itoophiyaatti umuriin talaallii Covid itti kennamu jijjirame

Itoophiyaatti umuriin namootni talaalliin Covid-19 kennamufii danda'u gadi buufamuun alatti qaamoolee hawaasa garaa garaa talaallicha akka argatan taasifamuun ibsame. Ministirri Fayyaa Dr Liiyaa Taaddasaa, haala Covid-10 fi dhiyeessii talaallii ilaalchisuun akka dubbataniitti, dhukkubichi babalataa jiraachuufi kanaafisi haala talaalliin ittiin hawaasa gahurratti jijjiramni taasifamu himan. Itoophiyaatti jalqaba baatii Bitooteessaa irraa talaallii Covid-19 kennuun kan eegalame yoo ta'u, talaalichi dursa oggeessota fayyaa, kanneen umuriin waggaa 65 fi isaan olii akkasumas kanneen waggaa 50-60 jiran ta'ee garuu kan dhukkubbii biraa qabaniif akka kennamu qajeelfama baasee ture. Biyyattiitti talaalliin Covid kun kennamu erga eegalee baatiiwwan jahaan booda umuriifi haala fayyaa namoota talaalliicha argachu qaban irratti jijjiramni taasifamuun ibsame. Haaluma kanaanis jiraattota Magaalaa Finfinnee kanneen umuriinsaanii waggaa 35 ol ta'e akkasumas kutaalee biyyaafi bulchiinsota magaalaa biraatti lammiileen waggaa 55 olii talaallicha akka argatan Dr Liyaan dubbatan. Haalli weerara Covid-19 Itoophiyaa keessatti torbanoota muraasaan dura jidduugalaan kan gadi bu'e ta'uu kan kaasan Ministirittiin, torbanoota dhihoon asi garuu haalli tatamsa'inaafi miidhaan dhukkubichaa dabalaa jiraachu ibsan. Haaluma kanaanis torbanoota sadan darbanii asi gabaasaaleen weerarichaa torbaniin bahan namoonni dhukkubichaan qabaman dachaa afuriin, kanneen haala cimaa ta'een dhukkubsatan ammoo dachaa 2.5n akkasumas namoonni dhukkubichaan lubbunsaanii darbu dachaa 2.8n dabalaa jiraachuun yaaddeessaa ta'u ibsan. Kanaaf ammoo tarkaafiiwwan babal'chuu weerarichaa to'achuuf gargaaran hir'ataa dhufuusaatti, danbaliin weerarichaa marsaa sadaffaa biyyoota afriikaa hedduu keessatti mudataa jiru Itoophiyaattis akka hinmudanneef of eeggannoon akka taasifamuuf Dr Liiyaan akeekkachisaniiru. Itoophiyaa keessatti weeraricha ittisuuf kan oolan talaalliiwwan gosa hedduu jiraachu ibsanii, haala talaalliiwwan kunneen ummata gahan irratti jijjiramni taasifamu  beeksiisan. Haaluma kanaanis magaalaa Finfinnee kan erga weerarichi mudatee kaasee namoonni baayyee dhukkubichaan qabamuun keessatti galmaa'etti, namoota umuriinsaanii waggaa 35 ol ta'eef akka kennamu qajeelfamni baheera. Naannoolee fi bulchiinsoota  magaalaa kaan keessatti ammoo namoota umuriinsaanii waggaa 55 ol ta'eef kennama jedhame. Kana malees, Finfinnees ta'e naannoota biyyattii hunda keessatti kanneen umuriin saanii waggaa 18 ol ta'eefi kan rakkina fayyaa biraa qaban hundaaf talaalliichi akka kennamu Dr Liyaan dubbatan. Haaluma walfakkaatuun hojjattoonni amala hojiisaanitiin namoota hedduu wajjiin walitti dhufeenya qabanii fi buqqaatonni biyya keessaafi jiraattonni daandiirraa dhaabbilee fayyaa dhiheenyasaaniitti argaman irraa talaallicha argachu akka danda'an ibsaniiru. Baatiiwwan jahan Itoophiyaa keessatti talaalliin koronaavaayirasii itti kennamaa turan keessatti namoonni miliyoona 2.3 ol talaallicha argachu ragaan Ministeera Fayyaa ni mul'isa. Erga weerari kun biyyattii keessa jiraachuun mirkanaa'ee waggaa tokkoofi walkaa keessatti namoonni kuma 287 ol dhukkubichaan qabamanii, kanneen 4,452 ta'an ammoo sababiidhuma dhibee kanaatiin lubbunsaanii darbeera.


Koronaavaayiras: Itoophiyaatti weerarri COVID-19 sadaffaan muul’achuu Ministeerri Fayyaa beeksise

Weerarri koronaavaayirasii marroo sadaffaan (third wave) Itoophiyaatti muul'achuu Ministirri Fayyaa Dr. Liyaa Taaddasaan ibsaniiru. FBCn akka gabaasetti, Itoophiyaatti torbee darbe weerara koronaavaayirasiitiin namoonni kumni 5 fi 547 qabamaniiru. Guyyaa tokkoo keessaatti namoonni 1,000 ol vaayrasichaan qabamu kan ibsan Dooktar Liyaan, weerarichi kan kanan duraa tureerraa dachaan dabaluu himaniiru. Yeroo ammaa tatamsa'inni dhibee kanaa dabaluun kan mul'isu weerarri vaayrasichaa sadaffaan biyyattitti muul'achuu isaa akka agarsiisu dubbatan  Dr. Liyaan. Kana ta'uun hubatamee, of eeggannoon kana dura taasifamuu cimee itti fufuu akka qabu Dr. Liyaan yaadachiisaniiru. Itoophiyaatti lakkoofsi namoota COVID-19n du'aniifi kanneen cimaa dhukkubsatan haala baayyee rifaasisaa ta'een dabalaa jiraachuu himuun qajeelfamni dhibee kanaa ittisuufi to'achuuf bahe torban darbe akka haaraatti foyyaa'uun isaa ibsameera. Qajeelfamni Ministeerri Fayyaafi Inistitiyuutiin Fayyaa Hawaasaa Itoophiyaa torbanuma kana keessa foyyeessanii baasan kun A L I Hagayya 13, 2013 irraa kaasee hojiirra oola jedhameera. Akka qajeelfama foyyaa'ee bahee kanaatti namni kamiyyi osoo maaksii hin godhatiin socho'uun dhorkamaa yoo ta'u, kun ammoo daa'imman umuriin isaanii waggaa ja'aa ol ta'e kan dabalatudha jedhameera. Namoota biyya tokkoo gara biyya biraatti ce'anirraan kan hafe buufata xiyyaaraa idil-addunyaa biyyattiirraan namoonni umuriin isaanii waggaa 10 ol ta'e hundumtuu qorannoo Covid-19 bu'aan isaa negatiiva ta'e saatii 120 ykn guyyoota shanii ol hin turre qabatanii dhufuu qabu akka qajeelfama haaraa kanatti. Kana malees, imaltoonni alaa galan guyyoota torbaaf adda of baasanii turuu qabu. Reeffa yeroo qixeessuufi gaggeessuuttis mana keessatti ykn bakka kanaaf qophaa'etti of eeggannoon barbaachisu taasifamuun akkuma jirutti ta'ee namoonni boo'ichaaf deeman ammoo 50 caaluu akka hin qabne ajaja qajeelfamni kun. Sirna awwaalchaa booda namoonni warra boo'ichaa jajjabeessuuf dunkaana keessa, mana keessa ykn bakka kanaaf jedhamee qophaa'etti walitti qabanis 50 ol ta'uu hin qabu. Qajeelfama qaamaan walirraa fagaachuu eeggachuu, akkasumas maaskii afaaniifi funyaan ittiin haguugatan godhachuu qabu jedhus cimsee kan itti fufu ta'a jedha. Yeroo walga'iin jiruttis of-eegannoowwan Covid-19 kennaman haala hordofeen namoonni hanga 50 ta'an walitti qabamuu danda'u jedha. Kun osoo kanaan jiruu magaalaan Finfinnee jiraattota magaalattii miliyoona tokkoo ol ta'an talaalchisuuf akka karoorfateeru Biiroon Fayyaa Magaalaa Finfinnee beeksiseera. Talaalliin marsaa kana kennamus namoota kanaan dura talaallicha hin fudhatiin, kanneen umuriin isaanii waggaa 35 ol ta'eefi kanneen umuriin isaanii waggaa 18 ta'ee garuu dhibee fayyaa dhibii qabanidha jedhameera. Kanaan alattis namoonni amalli hojii isaanii kan COVID-19f isaan saaxiluu danda'u jedhame waajiraalee mootummaafi miti-mootummaa 105 keessaa adda baafamanidha jechuun Hogganaan Biiroo Fayyaa FInfinnee r. Yohaannis Caalaa ibsaniiru. Dhaabbileen  hojjetoonni isaanii akka talaalliin kennamuuf dursi kennameef keessaa seektara geejjibaa, baankiiwwan dhuunfaafi kan mootummaa, komishiniin poolisii Federaalaafi Finfinnee keessatti argamu. Talaalliin kanneen akka Astiraazaanekaa, Siinoofarm fi Joonsan ende Joonsan jedhaman gargaarsaan biyyoota torba irraa argaman gara Itoophiyaa galaa jiraachuunis himameera. Dr. Yohaannis talaaliiwwan kanneen ilaalchisuun ergaa dabarsaniin, "Maqaa talaaliiwwan kunneen ittiin waamaman addaa adda ta'us, nageenyi isaaniifi humni isaanii dhibee kana ittisuuf, akkasumas dhukkuma hamaaf saaxilamuufi du'aatii qaqqabuu malu hir'isuu keessatti hundi isaanii bu'aa wal fakkaatu qabu. Kana hubachuun hawaasni sodaa tokko malee gara buufataaleen fayyaa mootummaa deemuun talaallii bilisaan fudhachuun ofii isaafi maatii isaa weerara hama kanarraa eeguu qaba," jedhan. Koronaavaayirasiin erga Itoophiyaa seenee kaasee miidhaa hamaa qaqqabsiisuu baatus, torbeewwan afran darban keessa lakkoofsi namoota koronaavaayirasiin du'anii, gara wallaansa dhukkubsattoota cimaa dhukkubsataniitti geeffamaniifi namoonni haaraa qabaman haala yaaddeessaa ta'een, keessumaa magaalaa Finfinnee keessatti dabaluu isaa Dr. Yohaannis himaniiru. Weerarri dha'icha sadaffaa (thir wave)  biyyoota Afrikaa keessatti mul'atee ture, mallattoon isaa Finfinnee keessatti akka argamaa jirus himaniiru aanga'aan kun.


Itoophiyaatti koroonaavaayirasiin hammaachuun Hospitaala Eekkaatti sireen ciisichaa guute

Itoophiyaatti weerarri Koronaavaayirasii hammaachaa waan jiruuf kutaa yaala cimaafi sireen hundi dhukkubsattootaan qabameera jedhe Hospitaalli Eekkaa Kotobee. Jalqaba dhukkubni koronaavaayirasii Itoophiyaatti argamerraa kaasuun tajaajila yaalaa dhukkubsattoota Koronaavaayirasiitiif kennaa kan jiru Hospitaalli Eekkaa Kotobee yeroo ammaa hanga keessumsiisuu danda'uun ol ta'eera. Hoji gaggeessaan Hospitaalichaa Dr. Yaareed  Aggidew BBC'tti akka himanitti weerarrii dhibee Koronaavaayirasii marsaa sadaffaan amma Itoophiyaa keessaatti mul'achaa jiru lakkoofsaa dhukkubsattootaa haalan dabalaa jiraacuu eeran. "Gosa koronaavaayirasii haaraa Deeltaa Vaayiras jedhamu kuni Itoophiyaa seenuu isaatiin walqabatee lakkoofsi nama koronaavaayirasiidhaan qabamuu haalan dabaleera. Dhukkubsattoota hedduutiu gara hospitaala keenyaa dhufaa jira. Kutaan yaala cimaa erga guutee ji'a tokkoo fi walakkaa taa'eera" jedhan. Kutaa yaala cimaatiin alattis kutaaleen ciisanii yaaluus yeroo ammaa dhukkubsattootan guutamaa jiraachuus eeran. Gosti Koronaavaayirasii haaraan 'Delta Virus' jedhamuun beekamu kuni koronaavaayirasii armaan dura turerraa saffisa namaa naamatti daddarbuu olaanaa cimaa akka qabus himan Dr. Yaareed. "Addunyaa biraa irrattis Delta Virus nama hedduu miidhaa kan jirudha. Inni lakkoofsi nama qabamuu haalan akka dabalu godheera jedheen yaada. Kanaan alatti hawaasni keenyas dagannaa keessa waan jiruufi" jedhan. Yeroo ammaa kana Hospitaala Eekaa Kotobee kan yaalli koronaavaayirasii itti kennamu keessatti namoonni 200 caalan yaalamaa kan jiran yoo ta'u erga koronaavaayirasiin Itoophiyaatti mul'atee kaasee Hospitaalichi namoota koronaavaayirasiidhaan qabaman 5,000 caalan yaaleera. Yeroo ammaa kana namoota koronaavaayirasiidhaan qabaman keessaa kanneen oksijiinii barbaadanii fi yaala cimaa seenan qofatu gara hospitaalaaa dhufaa jiras jedhan. Akkaataa daddarbiinsa koronaavaayirasii irratti hubannoon gahaan jiraatus ofdagannaan hawaasa bira jiruu fi ilaalchota dogogoraa dagannaaf saaxilan maqsuun hawaasni dammaqiinsaan gosa koronaavaayirasii haaraa kanarraa ofeeguu akka qabus dhaaman.


Jappaan talaallii Moderna miiliyoona 1.63 sodaa faalameera jedhuun hojiin ala goote

Jappaan sababii falamaatiin talaallii Covid-19 gosa Moderna doozii miiliyoona 1.63 ta'u hojiin ala goote. Ministeerri Fayyaa biyyattii, ''wantoonni hin beekamne talaallichatti makamaniiru,'' jechuun talaallicha fayyadamuu akka dhaabe himeera. Talaallii doozii miiliyoona 1.63 keessaa 560,000 kan ta'u faalamuu ibseera ministeerichi. Kubbaaniyyaan Jappaan keessatti talaallii Moderna kana raabsuu fi gurguru, Takeda Pharmaceutical, talaallii marsaa sadiin kennamuuf ture hundayyuu dhaabeera. Erga oduun faalamuu dhagahamee shakkiin namoonni talaallicha irratti qaban akkaan dabaleera, kubbaaniyyichis kanaaf kennuu dhaabe. Giddugalli oomisha talaallichaa kan Ispeen keessatti argamu sababa rakkoo kanaa ta'uu kan eere kubbaaniyyaan kun, garuu rakkoon maal akka ta'e ibsa bal'aa hin kennine. "Hanga ammaatti rakkoon nageenyummaa fi bu'a qabeessummaa mudate hin turre,'' jedhe Moderna'n. To'attootaa fi kubbaaniyyaa Takeda waliin ta'uun dhimmicha gadi fageenyaan akka qoratus himeera. Akka gabaasa barruu biyya Jappaan,  Japan Times newspaper, jedhamuutti, faalamni kun kan dhufe giddugalawwan oomishaa biyyoota torba keessatti argaman irraati. Namoonni dursanii talaallicha fudhatan akka faalama talaallichaan hin miidhamneef ministeera fayyaa biyyattii hordoffii gochaa jira gabaasi kun. Dorgommii Paaraalimpic gaggeessaa kan jirtu Jappaan weerara Covid-19 hamaa jala akka jirtu himte. Biyyattiin Pfizer fi AstraZeneca mirkaneessuun erga fayyadamuu eegaltee turte, Moderna garuu dhiyoo eegalte. Lammiileen Jappaan dhibbeentaa 40 ta'an guutummaatti talaallii fudhataniiru, dhibbeentaa 50 kan ta'an ammoo tokkoffaa fudhatanii marsaa lammaffaa eeggataa jiru.


Covid-19: Dhaabbati Fayyaa Addunyaa akaakuuwwan Covid qubee Giriikiin moggaase

Dhaabbati Fayyaa Addunyaa (WHO) akaakuuwwan haaraa koronaavaayirasiif maqaa moggaasuu beeksise. Ammaan booda Dhaabbatichi akaakuuwwan Covid-19 haaraa waamuuf qubee Giriikiitti fayyadama. Keessattuu kanneen UK, Afriikaa Kibbaa fi Indiyaa keessatti mul'atan dursee moggaaseera. Haala kanaan kan UK Alpha, kan Afriikaa Kibbaa Beta, fi kan Inidiyaa Delta jedhameera. Dhaabbatichi akka jedhutti, maqaa moggaasuun kan barbaachiseef maqaa saayinsaawaa haaraa baasuuf osoo hin taane, marii dhimma kanarratti taasifamu salphisuu fi loogii sababa akaakuuwwan vaayirasii haaraa kanaan biyyootarratti uumamu haquuf. Mootummaan Indiyaa jalqaba ji'a kanaa akaakuu vaayirasichaa B.1.617.2 jedhamu kan jalqaba biyyasaa keessatti mul'ate ''vaayirasii Indiyaa (Indian variant)" jedhanii waamuun sirrii miti jechuun qeeqeera. Dhaabbati Fayyaa Addunyaa haala kanaan waamee akka hin beekne hima. "Biyyi kamuu sababa vaayirasiin haaraan keessatti mul'ateef qoollifatamuu hin qabu,'' jechuun Dhaabbata Fayyaa Addunyaatti garee teeknikaa kan dursan Maria Van Kerkhove Twitter isaaniirratti barreessan. Maqaan akaakuuwwan haaraa koronaavaayirasii kun tmarsariitii Dhaabbata Fayyaa Addunyaa irratti maxxanfamee jira. Maqaan qubeewwan Giriikiin moggaafame kun maqaa saayinsaawaa bakka hin bu'u. Akaakuuwwan vaayirasichaa 24 ol yoo mul'ate baay'ina qubee Giriikii ol waan ta'uuf moggaasa maqaa kan biraatu ibsama.


Indoneezhiyaatti namtichi haadha warraasaa fakkaachuun xiyyaaraan balali'e walakkaatti to'atame

Indooneshiyaatti namtichi ofiisaa akka haadha warraasaa fakkaachuun balaliinsa biyya keessaaf xiyyaara keessa galee ture balaliinsa jidduutti adda baafamun qabame. Dubbiinsaa akkas ture. Namtichi maqaa isaa jalqabaa qofaan DW jedhamuun adda baafame kunis qorannoo Covid-19 deemnaan bu'aansaa pozatiivii ta'e. Kanaan boodas balaliinsa yaadee ture taasisuuf akka dubartiitti haguuggii fuulaa kan 'niqaab' jedhamu kaawwachuun gara xiyyaaraatti qajeele. Paasportii haadha warraasaa fi waraqaa bu'aa qorannoo Covid ishee negaativ [bilisa] ta'e qabatee ture. Erga balaliinsii eegalameen booda osoo uffata isaa idileetti deebii'uu baate namni isa hubate tokkoo hin turre. Garuu erga inni uffata jijjirateen booda hojjattoonni balaliinsichaa gaaffii kaasan. Daandiiwwan qilleensaa hedduunis tibba  Eidh-al- Adha kan Adooleessaa 19 eegaleetti imala dhorkaniiru. Namtichis battaluma xiyyaarri qubateen geeffame yoo qoratamu bu'aansaa pozatiivii ta'ufi to'annaa jala oolfamu poolisiin gaazexessitootaatti hime. Wayita vaayirasichaan qabamuun barameettis mana keessatti adda of baasuun akka turu itti himamee ture. Akkumas yeroon adda of baasuun itti turu xumurameetti himannaan yakkaa irratti akka banamu poolisiin hime. Biyya Kibba Baha Eeshiyaa taatee Indooneeshiyaatti guyyaan namoonni 50,000 vaayirasichaan qabaman galmaa'eera. Torbanoota muraasa keessattis, hospitaaloonni dhukkubsatootaan kan guutame yoo ta'u, oksijiinii dabalatee hanqinni meeshaalees mudataa jira. Namoonni miiliyoona sadii ta'an vaayirasichaan qabamuun kanneen kuma 72 ta'an ammoo du'aniiru. Duulli talaallii harkifataa fi tatamsa'inni vaayirasii gosa Deltaa jedhamuu babalachuun,  vaayirasichi tibbana biyyattii keessa baayyee faca'usaatiif akka sababaatti kaafamaa jira.


Koronaavaayiras: Itoophiyaaatti mudannoo namoota 'koronaan dhukkuba dabalataaf isaan saaxilee'

Itoophiyaatti koronaavaayirasiin erga mul’atee as namoonni kuma 280 ol vaayirasichaan qabamuun isaanii mirkanaa’eera, kanneen 4,381 ta'an ammoo lubbuun darbeera. Weerarri kun yeroo garaagaraatti takkaa akkaan tatamsa’aa yeroo kaan ammoo hir’isaa yeroo ammaa marsaa sadaffaan tatamsa’aa jiraachuu  qondaaloti fayyaa Itoophiyaa himaa jiru. Dhukkubni kun addunyaa irratti erga mul’ateen as gosa garaagaraan biyyoota adda addaa keessatti mul’achuun gabaafameera. Gosti inni Deeltaa jedhamu garuu biyyoota baayyeetti kan tamsa’e yoo tahu, isa hamaadhas jedhu ogeessonni. Namoonni dhibee kanaan akka malee dhukkubsataniifi du’an keessaa duraan dhukkuba biraa kan qabaniifi namoota umriin isaanii deemeeru lakkoofsi isaanii guddaadha. Keesumaa namoonni duraan dhukkuba biraa qaban vaayirasichaan yoo qabaman irraa fayyuun isaan rakkisa. Haatahu malee, Itoophiyaattis tahe biyyoota birootti namoonni dhukkubichaan qabaman baayyeen isaanii bayyanachuu, gabaasaaleen guyyuu bahan ni agarsiisu. Gama biraan garuu namoonni koronaavayirasiin qabamanii bayyanatan  dhukkuba biraaf saaxilamuun dubbii ijoo tahaa jira. Haaluma kanaan namoota rakkoon akkasii isaan mudate lama gaafanneerra. Guyyaa guutuu suunfachaafi dhandhamaan oole Abrihaam (barreefama kanaaf maqaan kan jijjiirame) jiraataa magaalaa Finfinneedha. Dhiyoo kana kondominiyeemii abbaa ciisicha tokkoo kireefatee qofaa jiraachuu jalqabe. Abrihaam maatiisaa keessaa namni dhukkuba sukkaaraa qabu waan jiruuf  akka hin saaxilamneef of eeggannoo guddaa taasisa. Hamma sukkaaraa dhiigasaa keessa jiru ilaalamuunis haalasaa yeroo yerootti hordofa. ‘’Yeroon ilaalamaa ture sukkaara qabaachuu dhiisiitii waan nama yaaddessullee hin qabu ture. Firootasaa dhiyoofi abbaan haadha warraasaa sukkaara ijaa qabaniif anaaf of eeggannoo gochuun salphaadha jedha. ‘’Nyaata sirnaan sooradha. Hangan danda’e ispoortii nan hojjedha, waan miyaa'aa badaa hin fayyadamu’’ jedha. Baatii Mudde darbe, gaaf tokko hirribaa yeroo ka’u miira gaarii hin qabu ture. Akka qufaan isa qabe barus garuu akka yeroo kaanii itti hin taane ture. Kibxataafi Roobii na dhukkubeera jedhee iddoo hojiitti beeksisuun manaa hin baane ture. Guyyaa lameen kanatti miirri dhukkubbii takkaa dhufaa, takkaa irraa deemaa ture. Gaafa Kamisaa qaamnisaa isa guyyaa kaaniin addatti ni guba, buusaafi maashaa isaallee isa dhukkubuu jalqabe. Amma koronaavaayirsiin oduudhaan qofa dhagahaa ture isa bira gahe. Amanuu didee ‘nan qabanne’ otoo jedhuu, mallattoosaa baruuf immoo ‘Google’ godha ture. Daqiiqaa 30f rafee yeroo ka’uu qaamnisaa ho’a cimaa qaba ture. Ho’a qaamaa akkasii ‘jireenya kootti argee hin beeku’ jedha. Akkuma tahetti gaafas mana hakiimaa otoo hin deemiin bulee ganama yoo ka’u humna laafee ture, cireesaas nyaachuu hin dandeenye. Kiliinika naannoosaa jiru deemee qorannoo taasisuun gara manasaatti deebi’e. Garuu dhukkubbiin itti jabaachaa dhufe.  ‘’Yeroo na qufaasisu dhukkubbii ijaan qabuuf laphee koo karaa lamaaniin harkaanin qabadha ture,’’ jedhe. Guyyaa sadaffaa irraatti koronaavaayirasiin akka qabame itti himame. Tahuu danda’a jedhee yaadee kan ture tahus, gaafa itti himamu garuu ‘’isuma dhugaa dhiphachuu jalqabe,’’ jedhe. Yeroo keessa qufaanis dadhabbiinis badaa deeme. Fedhiin nyaataaf qabu garuu ittuu hir’isaa deeme. ‘’Nyaachuun dirqama gatii taheefan nyaadha malee homaa fedhii hin qabu,’’ jedha. Abrihaam,’’vaayirasicha haa tahuu sababa biraa sa’atii dheeraaf nan rafan ture. Guyyaa afuriifi shan booda garuu naa wayyaa dhufe,’’ jechuun yaadata. Guyyaa shanaffaa irratti mallattoon otoo hin badiin narra ture qufaa qofa dha. Humna argatee bunas danfifatee dhuguu jalqabe. Koronaavaayrasiin akka qabame erga baree guyyaa shan booda saamunaa ittii dhiqatu suunfachuu akka hin dandeenye bare. Vaayirasichi  miira suunfachuu akkanni balleessu ijaa beekuuf dafee kutaa dhiqannaatii bahe. Shittoo suunfachuu yaale, wantoota foolii qabu jedhe hunda suunfachuu yaalus hin dandeenye ture. Shittoo isa tokko qofatu foolii jabaa funyaan waraanu qaba ture jedha. Bunni inni jaalatus arrabsaa irratti homaa dhama dhabe. Qorannoo koronaavaayirasii lammata taasifateenis akka irraa bayyanate mirkaneessera, yeroo kuni hundi uumamu. ‘’Akka suunfachuufi dhandhamuu hin dandeenyeefi akka na gadhiisu hakiimonni natti himanii turan,’’ jedha. Urgaa bunaa jaalatu otoo suunfachuufi dhandhamuu hin danda’in guyyooti baayyeen darban. ‘’Fooliin funyaan kootti dhufaa ture ibsuun na rakkisa, kana dura waanin suunfadhe beeku miti,’’ jedha. ‘’Yeroo hunda hirriba koorraa yeroon ka’u suunfachuufi dhandhamuu akkaan danda’u baruu nan yaala garuu yeroo tahuu didu, guyyaa itti aanuttii yaaluu hin dhiisu.’’ Gaaf tokko fuula dhiqatee yeroo ilkaansaa rigatu saamunaa ilkaanii dhandhamuu danda’e. ‘’Hin amnne. Wantoota foolii qaban hunda suunfachuun yaale, funyaan koo sirriitti hojjeta ture.’’ ‘’Mana keessaa waan dhandhamuu danda’u hunda afaan keewwadheera. Isa tokkotti yoo dide jedheen waan hunda dhandhamaa oole,’’ jedha. Gaaf tokko mana adaadaasaa deemee waa’ee fayyaasaa otoo haasa’anii qubi miilasaa akka isa hadoodu itti hima. ''Xiqqoo waa'ee dhimmichaa erga haasofne booda meeshaa qorannoo haga qabiyyee sukkaaraatiin safarte. Lakkoofsi nutti agarsiise kan nama naasisu ture.'' ''Saffisaan kilinika dhaqeen haala ture himadhee qoratame. Lakkoofsichi garaa garummaa guddaa hin qabu. Guyyoota muraasaaf haala soraata isaa sirreessee, sochii qaamaa gochaa qorannoo sukkaaraa itti fufe. Jijjiramni homtuu hin turre. ''Kanan yaadadhu koronaavaayirasiin qabamuu koo baruu guyyoota sadii dura qoratamee hangi sukkaara qaama kootii sirrrii ture,'' jedha. Amma garuu hakiima waliin mariyachuun, dawaa dhibee sukkaaraa fudhachuu eegaleera. ''Of amansiisuun natti hin ulfaanne, Miseensoti maatiikoo keessaas namni dhibee sukkaaraa qaban waan turaniif hedduu natti hin ulfaanne. Maal gochuu akkan qabu nan beeka. Waanti ulfaataan dawaa fudhachuun hin jaalanne guyyaa guyyaadhaan  fudhachuudha'' jechuun yaadasaa gunduunfe. Abirahaam dawaa dhibee sukkaaraa fudhachuu erga eegalee ji'a dabarseera. Seenaa isaa namni nutti hime kan biraan maqaan isaa akka eeramu hin barbaadne 'Tashooma' jenne seenasaa himuutti fufnerra. Itoophiyaatti lakkoofsi namoota koronaavaayirasiin qabamanii wayita dabale ji'a Sadaasa keessa Tashoomaa miilli akka dhukkubaa ture yaadata. Dhaabbilee fayyaa garaa garaas dhaqeera.  Rakkoo narvii ta'uu itti himuun dawaa kennaniifi turan. ''Dawaa fudhee, natti wayyaa'a jedhee gara manaatti deebinaan akka jabduu na dhukkubaa ture''jedhe. ''Halkaan halkan na dhukkuba ture. Taa'uufi ciisuullee hin danda'u. Rakkina narvii akka ta'e himuudhaan dhukkubbiin isaa cimaa akka ta'e hakiimonni natti himaa turan,'' ''Miillikoo socho'uu dide. Keessa isaatii na dhukkuba. Hakiimonni qoricha akkan fudhadhu natti hima waan turaniif dhukubbicha waliin falmiitti seenuu''hima. Dawaan garuu jijjiirama hin fidne. Sababii kanaaf qorannoo waliigalaa gagggeessuuf jecha hakiimoota waliin mariyatee dawaa fudhata. Qorannoo sana keessaa tokkoo qorannoo koronaavaayirasii wayita ta'u wayita ta'u, firiin qorannoosaatii vaayirasichaan qabamuu agarsiisaa ture. Koronaavaayirasii qofaa miti,dhukkuba narvii, dhiibbaa dhiigaa fi sukkaaraa akka qabutu itti himame. Maatii isaa keessaa dhibee sukkaarafi dhiibbaa dhiiga firoottan isaa qaban jiraachuu kan beeku ta'ullee, sababa isaa hubannoo hin qabu ture. '' Hangi sukkaara kootii olaanaa  ta'uurraa kan ka'e dhibee sukkaaraa qabaachuu koo akkan hin beekne hakiimotatti wayitan himu nan amanne turan,'' Hangi sukkaaraa olaanaa ta'uurraa kan ka'e,'' akkamitti otoo mallattoo tokkooee hin agarsiisiin sadarkaa kanarra geesse jedhanii na gaafataniiru'' jedhe. Mana yaalaa wayita qaqqabu hangi sukkaaraa koo olaanaa ture, Xiqqoo otoon turee rakkisaa akka ta'u natti himameera.'' Gosoota dhibeee sukkaara lamaanu akka qabu ogeeyyiin fayyaa itti himaniiru. Tashoomaan si'a tokkichatti dhibee  gosoota hedduun qabamuun kan itti himame miilli isaa dhukkubuu hordofeeti. Dhibeeewwan  birootiin qabamuun isaa kan barame ta'ullee, koronaavaayirasiin qabamullee mallattoo hin agarsiifne. ''Guba qaamaa, bowwoo mataas ta'ee, mallattoo koronaavaayirasii biroo guyyaa tokkollee ofirratti hin argine'' jedhe. Hakiimonni sababii koronaavaayirasiitiin dhibeewwan isa qaban itti hammaachuu akka hin oolle itti himaniiru. ''Miidiyaaleerra akka dhaga'etti biyyoota garaa garaa keessatti weerara Covid booda dhibeewwaan namarra turaniin namoonni qabaman jiraachuu dubbiseera,'' jedhullee, harki caalan isaanii namoota Covid hammaate hospitaala seenaan ta'uu ragaaleen kan agarsiisan. Inglaand keessatti namoota Covid itti hammaatee hospitaala seenan keessaa harka shan kanneen ta'an dhibeen sukkaaraan akka qabamaniif dhibichi ka'umsa ta'a jedhameera. Tashoomaan guyyaa guyyaatti dawaa jaha fudhataa jira. ''Jalqabarratti baayyee ulfaataa ture. Sababa dhukkubbii xiqqaan miilarra na jalqabeeen dhibee umriin guutuu, guyyaatti dawaa jahan liqimsaan jiraadha jedhe miti jalqaba mana yaalaan deema jedhee yaadee hin beeku, amanuu mitii fudhachuun natti ulfaatera'' jedhe ''Ani namni qoricha liqimsuu jibbu guyyaa guyyaatti dawaa liqimsuu alatti haala jireenya koo akkan hin jijjiirre dhorkameera. Waanti nyaatamuufi dhugamuu hundi ofeeggannoon fudhatama''jedhe. Namoonni itti dhiyenyaan beeku du'anii, maatiin isaanii wayita bittinnaa'an arguurraa kan ka'e yaada isaa akka geeddaratu gargaaru himeera. ''Namootan dhiyootti isaan beeku du'aniiru. Ijoolleen warra malee wayita hafan argeera. Waayilli koo tokkoo sababii dhibee kanaatiin lubbuu dhabeera,'' ''Wayitan kana argu , Waaqayyoo gadduu caala ijoollee kootiif  du'a na oolchen jedha.'' ''Hakiimonni dhibeewwan garaa garaan namoota qabaman wajjiin wayita madaalamuati carra-qabeessa naa jedhan, Anillee namoota dhibeewwan gosa garaa garaatiin qabaman miidhama irra gahe wayitan ilaalu carra-qabeessan ofiin jedha.''


Dr Teedroos Adihaanom Chaayinaan qorannoo madda Covid irratti akka tumsitu akeekkachiisan

Dureen Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) Dr Teedroos Adihaanom qorannoo madda koronaavaayirasii marsaa lammaffaaf gaggeeffamaa jiru keessatti tumsii fi iftoominni Chaayinaa dirqama ta'uu himan. Gareen qorannoo WHO gufuu tokko malee bakka fedhe ga'ee qorannoo akka gaggeessu Chaayinaan deggeruu fi odeeffannoo kennuu akka qabdus akeekkachiisan. Madda Covid-19 baruuf qorannoon marroo lammaffaan amma kan eegalame yoggaa ta'u, marsaa tokkoffaan Guraandhala darbe xumurame. Akka qorannoo marsaa jalqabaatti vaayirasichi laabraatoorii Wuhaan, Chaayinaa keessatti maddisiifame kan jedhu kan dhugaarraa fagaateedha, garuu Sinbira halkaniirraa dhufuu akka hin hafne akeekeera. Dr Teedroos Kamisa kaleessaa Jeneevaatti wayita dubbatan, Dhaabbati Fayyaa Addunyaa ragaa dhukkubsataa jalqabaa fi kan hanga ammaatti jiruu gufuu tokko malee argachuu qaba jedhan. Chaayinaan garuu qorannoo marsaa duraa irrattiyyuu ragaa dhaabbatichi barbaadu qooduufii diddee turte. Dr Teedroos waa'ee laabraatoorii Wuhaan ilaalchisee odeeffannoon jiru sirriitti akka qulqullaa'u gaafataniiru. Hoggannaan kun ofii isaaniis ogeessa fayyaa ta'uusaaniirraa kan ka'e, laabraatoorii Wuhaan ilaalchisee rakkoon mudachuu akka hin hafne waan adda baasan akka jiru himan. Laabraatoorii guddicha Chaayinaa dhimma vaayirasii qoratu, Wuhan Institute of Virology, jedhamu irratti komiin ka'uu kan eegale bara darbe yoggaa ta'u, kan daran arbeessan ammoo Pirezidaantii duraanii US Doonaald Tiraamp turan. Dr Teedroos yaadi vaayirasichi biyya lafaarraa badaa jira jedhu sirrii akka hin taanee fi namoonnis ilaalcha kana keessaa ba'anii of-eeggannoo akka cimsan dhaaman. Koreen balaa tasaa WHO akaakuun vaayirasichaa haaraan kan akkaan balaafamaa ta'e dhalachaa deemuu danda'a jechuun akeekkachiise. ''Weerarri vaayirasichaa goolabamuu mitii ittiyyuu hin dhiyaanne,'' jechuun akeekkachiise koreen kun. Dura taa'aan korechaa Didier Houssin, "nutis vaayirasicha ari'aa jirra, innis nu ari'aa jira,'' jedhan.


US namoota biyyashee seenaniif talaallii Covid dirqama gochuuf

US namoonni biyya biraarraa gara biyyashee seenan hundumtuu guutummaatti kan talaallii fudhatan ta'uu akka qaban gochuuf karoorfachuu aanga'aan Waayit Hawus tokko himan. Aanga'aan maqaan isaa hin eeramiin kun miidiyaa baayyeetti akka himanitti, bulchiinsi Baayidan gareewwan ejensii gara garaa irraa walitti dhufuun hundaa'an akkaataa biyyattiin duraafi duuban namoota biyya biroof banaa itti taaturratti akka hojjetaniif itti-gaafatamummaan itti kennera. Kana murteessuudhaaf ammoo yeroo akkasii keessatti jedhamee kan murtaa'e hin jiru. US keessatti dhiyeenya kana weerarri koronaa dabalaa kan jiru yoo ta'u, kan hammaachaa jiru ammoo koronaa gosa haaraa Delta jedhamu sani. Namoonni dhibee kanaan qabamaa jiran harki caalaan ammoo warra hin talaalamiin ta'uu himamaa jira. Seerri Covid-19 biyyattii keessatti yeroo ammaa hojiirra jiru namoonni biyyoota biroo akka gara biyyattii hin seenne kan dhorkudha. Akka namoonni biyyoota biroorraa ta'an gara biyyattii hin seenne dhorkuun jalqaba Amajji 2020 biyya Chaayinaa irraa jalqabee hojiirra oole. Yeroo sanarraa kaasee, dhorkaan US kun babal'achuun namoota lamummaan isaanii US hin taane dhiyeenya UK daawwatan akka hin seene gochuu, biyyoota Awurooppaa 26 warra bilisaan wal keessa deeman 'Shengen Bilook' jedhaman, warra Biraazil, Ayerlaand, Indiyaa, Iraaniifi Afrikaa Kibbaarraa ta'an abalateeti. Namoonni biyyattii seenuu danda'an garasitti imaluun dura guyyoota sadii keessatti Covid qoratamanii bu'aan qorannoo isaanii dhibee sanarraa bilisa ta'uu raga agarsiisu qabaachuu qabu. Torban darbe, Pirees Sekreetaariin Waayit Hawus Jeen Pisaakii akka jettetti namoonni qabaman waan dabalaa jiruuf daandiiwwan xiyyaaraafi industirii turiizimiirraa mormiin jiraatullee US, "ammallee dhorkaa imalaa keesse itti fufsiisti". Roobii aanga'aan Waayita Haawus maqaan isaa hin eeramiin kun bulchiinsichi "bifa naga qabeessaafi itti fufinsa qabaatuun" deebisee banuu barbaada jechuun, "wantota guutamuu qaban daangessuudhaan... lammileen biyyoota biraa gara US deeman - biyyoota hundarraa - guutummaatti kan talaallii fudhatan ta'uu qabu," dubbatan. Lammileen Ameerikaa %70 ta'an yoo xiqqaate talaallii Covid-19 doozii tokko fudhataniiru. Haata'u malee, lakkoofsi namoota qabamanii kutaaleen bulchiinsa biyyattii hedduu keessatti dabalaa kan jiru yoo ta'u, Filooriidaa keessatti lakkoofsi namoota dhibee kanaan hubamanii hospitaala galan isa guddaa ta'uu himu aanga'oonni. US keessatti naannoleeniifi biizinasoonni baayyeen danbiiwwan bakkeewwan ummanni baayyatanitti maaskii godhachuu dirqama akka ta'u gochaa jiru.


Koroonaavaayirasii: Mallattoowwan weerara Covid marsaa sadaffaa akeekan Itoophiyaatti mul’atan

Itoophiyaatti mallattoon marsaa sadaffaa weerara Covid-19 mul'achu agarsiisan mul'achuu Institiyuutiin Fayyaa Hawaasa Itoophiyaa beeksise. Ibsi dhaabbatichi baasen akka mul'iseetti, lakkoofsi namoota koronaavaayirasiin qabamaa turan torban sadiin dura baayyee gadaanaa ture. Ammatti garuu dabalaa jira jedhe. Tibba namoonni qabaman gadaanaa tureetti guyyaatti namoonni 70 vaayirasichaan akka qabaman kan galmaa'aa ture yoo ta'u, Adooleessaa 29 garuu namoonni 476 qabamuun mirkanaa'e. Lakkoofsi kunis erga marsaan lammaaffaan xumurameen booda olaanaa ta'un galmaa'eera jedhe dhaabbatichi. Kana malees namoota saamuda kennuuf deeman 100 keessaa 1-2 kan qabaman yoo ta'u, erga Adoolessaa 29 as dachaa sadiin guddachuun namoonni 100 keessaa qabaman gara 7tti ol guddateera jedhe. Akkasumas torban sadiin dura namoonni kutaa dhukkubsataan haala cimaan dhukkubsate keessa ciisanii wal'aanaman jiddugalaan 124 kan ture yoo ta'u, ergasi dachaan dabaluun gara 228 guddachuun ibsame. Ragaaleefi qorannoowwan biyyoota garaa garaa akka mul'isaniitti, marsaa sadaffaan Covid-19 mudachuun barameera. Kanaafis akka sababaatti kan eeramu vaayirasii Covid-19 Delta jedhamu yoo ta'u, Itoophiyaa garuu gosti vaayirasii kanaa jiraachun  hinmirkanoofne. Ta'us, weerarri marsaa sadaffaa mudachuuf mallattooleen agariisan mul'achuu eegaluun ibsameera. Itoophiyaatti erga marsaan lammaffaa weerarichaa xumurameen booda hanga tokko hawaasaa keessatti of dagannaan mul'achaa jiraachuufi marsaa sadaffaan mudachuuf mallattoon argamaa akka jiru himame. Dhaabbatichi qajeelfamoonni Covid-19 to'achuuf bahan akka kabajamaniifi talaallii fudhachuun hawaasni of eegganoo akka taasisuuf akeekkachiseera. Itoophiyaatti hanga ammaatti namoonni 279,629 vaayirasichaan qabamunsaanii kan mirkanaa'e yoo ta'u, kanneen 4,581 ammoo sababiidhuma dhibee kanaatiin lubbuu isaanii dhabaniiru. Waliigalattis biyyattiitti namoonni miliyoona sadii oli qorannoo Covid-19 kana taasisaniiru.


Iraaqitti ibiddi hospitaala wal'aansa Covid-19tti ka'e yoo xiqqaate 50 ajjeese

Iraaq hospitaala bakka namoonni Covid-19n qabaman adda itti baafamuun wal'aanamanitti ibidda ka'een namoonni 50 ol lubbuu dhaban. Ibddi kun magaalaa Nasriyaatti kan argamu hospitaala Al-Huseen jedhamutti kan ka'e oggaa tahu, Wiixata galgala keessa to'atamuu danda'eera. Ka'umsi ibidda kanaa maal akka tahe ifa tahuu baatus, gabaasonni bahan akka mul'isanitti kuusaan ykn taankiin oksijinii dhoohuusaatiin akka tahe himu. MM Iraaq Musxafaa al-Kadhemii hoogganaan hospitaalichaa akka qabaman ajaja kan dabarsan oggaa tahu, maatiin dhukkubsattootaa hospitaala fuulduratti walittii qabamuun mormii dhageessisaa turan. Mormii kanarratti namoonni poolisootaan walitti bu'uufi konkolaataan poolisii lama ibiddi itti qabsiifamuu Reuters gabaaseera. Bakki tursiisaa kun siree 70 kan qabu oggaa tahu, ji'a sadiin dura ijaaramuu qondaalonni fayyaa ejensii oduu APtti himaniiru. Qondaalli fayyaa naannichaa akka himanitti, wayita abidichi ka'utti yoo xiqqaate namoonni 63 tahan turaniiru. ''Kutaalee yaalii koronaavaayirasirraa dhoohinsa guddaan dhagahe, achiis ibiddi oggasuu eegale,'' jechuun namni eegumsa hospitaalaa tahan tokko Royitarsitti hime. Barbaachi namoota baraaruufi kaan ammallee itti fufeera. Af-yaa'iin paarlaamaa Iraaq Mohaammad al-Halbousi ergaa Twitter gubbaatti barreessaniin, ''ibiddi kun lubbuu lammilee Iraaq eeguu dadhabuu ifatti mul'isa. Kufaatii kanatti xumura gochuuf yeroonsaa amma,'' jedhan. Ebla keessas hospitaala Baagdaad keessatti ibidda taankiin oksijinii dhoohuun dhalateen namoonni 82 ol lubbuu dhabanii turan. Sababa kanaan ministirri fayyaa biyyattii Hasan al-Taamimii aangoo gadhiisan. Weerarri koroonaavaayiras tajaajila fayyaa Iraaq durumaanuu waraana bara dheeraafi malaammaltummaan miidhamee ture irratti, dhiibbaa cimaa qaqqabsiise. Iraaqitti haga ammaatti namoonni miiliyoona 1.4 vaayirasichaan yoo qabaman, kanneen 17,000 ol tahan ammoo lubbuu dhabaniiru - akka ragaan Yunivarsiitii Johns Hopkins agarsiisutti. Biyyi uummata miiliyoona 40 qabdu Iraaq, lammileeshee miiliyoona tokkoo ol tahaniif talaallii Covid marroo jalqabaa kennuushee, Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa ni hima.


Yeroo weerara Covid'tti namoonni miiliyoonaan lakkaa'aman miiliyeenara tahan

Addunyaarra weerara Covid-19n diinagdeen wayita miidhametti, 2020 keessa namoonni miiliyoona shan caalan miiliyeenara tahaniiru. Harka qalleeyyiin hedduun jiruun itti hammaachuun yoo miidhaman, addunyaarra lakkoofsi miiliyeenarootaa miiliyoona 5.2n dabaluu qorannoon Credit Suisse mul'ise. Kanaanis addunyaarra miiliyeenaroota 56.1 tahan jiru jechuudha. 2020tti addunyaarra gaheessota keessaa %1 kan tahan yeroo jalqabaaf miiliyeenaroota tahaniiru. Gabaan aksiyoonaa bayyanachuufi gatiin mana jireenyaa akkaan dabaluun qabeenyi namootaa akka dabalu taasise. Ogeessi diinagdeefi qopheessaan gabaasa Global Wealth Report [Afaan Ingiliziiti si geessa] Antanii Shoroks waan jedhan, weerarri koroonaavaayiras ''gabaa addunyaarratti dhiibbaa cimaafi yeroo gabaabaaf turu geessise,'' jechuun kunis ji'a Waxabajjii 2020 keessa gara duraanitti deebi'eera jedhan. ''Qabeenyi addunyaa rakkina keessatti ni dandamate qofa osoo hin taane, inumaawuu haalaan guddina agarsiise,'' jedha ogeessi kun. Haa tahu 2020 keessa garaagarummaan qabeenyaa gaheessota gidduu jiru haalaan bal'ateera. ''Kanneen galii giddu galeessaa qabanitti gadi bu'uun yoo ilaalle, qabeenyi bakka jirurraa hin sochoone. Inumaawuu gara caalu gara duubaa deebi'eera,'' jedha Aabba Antanii. Akka gabaasa kanaatti qabeenyi addunyaa %7.4n guddateera. Erga jaarraan 21ffaa seene eegalee namoonni qabeenyi isaanii doolaara $10,000 hanga $100,000 gidduutti lakkaa'amu dachaa sadiin dabaleera. Isaan dura miiliyoona 507 kan turan wayita tahu, 2020tti biiliyoona 1.7 gahaniiru. Warri gabaasicha qixeessan akka jedhanitti daballiin kun ''badhaadhinni biyyootaa keessattuu kanneen akka Chaayinaa faa dabalaa dhufuu, akkasumas biyyoota guddachaa jiran keessatti lakkoofsi namoota galii giddugaleessa qabanii dabaluu'' agarsiisa jedhan. Qondaala invastimantii Credit Suisse kan tahan Nannette Hechler-Fayd'herbe: ''Tarkaanfii mootummootaafi baankiiwwan giddugaleessaa biyyootaan fudhataman haaluun hin danda'amu,'' jedhan. ''Qaamoleen kunniin namootaafi daldala weeraraan miidhaman sagantaawwan garagaraan deeggaraniiru. Akkasumas hanga dhalaa xiqqeessaniiru - kanaanis balaa hamaa dhufu malu hambisuu danda'aniiru.'' Dabaluunis: ''Hangi dhalaa baankiiwwan jiddugaleessaan hir'ate tarkaanfiiwwan fudhataman keessaa harka caalu bu'aa buuseera,'' jedhan.


Tookiyoo 2020: Mandara Olompikii Tookiyootti atileetonni jalqabaa Covid-19n qabaman

Mandara Olompiikii Tookiyoo - bakka atileetonni dorgommii guyyaa shan booda eegalurratti hirmaatan qubatanitti atileetonni lama koronaavaayirasiin qabamuun mirkanaa'e. Sanbata kaleessaa qondaalli ispoortii tokko Covid-19n qabamuun nama jalqabaa ta'ee ture. Qindeessitoonni akka jedhanitti atileetonni kun lamaan qondaala ispoortii Sanbata qabame waliin garee tokko. Miseensonni garee kanaa hafan kutaa isaanii keessatti adda baafamanii tursiifamaa jiru. Atileetonni lamaan atileetota jalqabaa ollaa olompikii keessatti vaayirasichaan qabaman haa ta'aniyyuu malee, Dilbata atileetiin biraa tokkos bakka dhibiitti vaayirasichaan qabameera. Walumaagaatti olompiikiin walqabatee ogeeyyii miidiyaa, kontiraaktarootaa fi namoota kaan dabalatee Dilbata qofa namoota 10 irratti vaayirasichi argameera. Sanbata namoota 15 irratti argamee ture. Tookiyootti lakkoofsi namoota guyyuu vaayirasichaan qabamanii olaanaadha. Guyyoota afran darbaniif guyyaatti nama 1000 olitu vaayirasichaan qabamaa ture. Lammileen Jappaan hedduun dorgomichaaf jecha daawwattoonni hedduun gara biyyattii dhufuu ni mormu. Olompiikiin Tokiyoo bara darbe gaggeeffamuu kan malu sababa weerara koronaavaayirasii akka baranatti darbu taasifame. Qondaalli taphoota olompikii Tookiyoo Seekoo Hashimaatoo akki jedhe: "Atileetonni amma dura gara Jappaan hin dhufiin daran yaadda'uu malu. Sana nan hubadha. "Tatamsa'ina Covid mudachuu malu ittisuuf waan dandeenyu mara godhaa jirra. Yoo tatamsa'inni hamaa nu mudates deebii kennuuf karoora ni qabaanna." Gareen olompikii Awustiraaliyaa guutuun Sanbata sodaa Covid-19 erga adda of baasanii booda, qorannoon isaanii negatiivii waan ta'eef gara shaakalaatti deebi'aniiru.


Covid-19: Ogeeyyii fayyaa Itoophiyaa 'waan guddaa eeganii waa xiqqoollee otoo hin argatiin hafan'

Ogeeyyiin fayyaa hospitaalota riferaalaa Yuunivarsiitii Jimmaafi Asallaa akkasumas hospitaala Booree, waadaan tajaajila wal’aansa Covid-19 irratti mootummaan seeneef otoo hin raawwatin hafuu komatan. Biiroon Fayyaa Oromiyaa gamasaatiin qajeelfamni Mana Maree Ministeerotaan ogeeyyii fayyaa Covid irratti hojjataniifi dhibichaaf saaxilamoo ta’aniif durgoon akka kaffalamu ajaje hojiirra hin ooliin hafuu mirkaneesse. Hakiimni hospitaala Referaalaa Yuunvarsiitii Jimmaa sodaa nageenyasaaf maqaan isaa akka hin dhahamne gaafate tokko BBCtti akka himetti, hakiimota kaan wajjin dabareen hojjachaa turanillee ‘’waa guddaa eegne waa xiqqoo otoo hin argatiin hafne'' jedhe. Hakiimni waliigalaa kun yeroo weerarri Covid Itoophiyaa seene hakimootni fayyaasaaniif yaadda’aa akka turan yaadachuun, yeroo sanatti inshuraansii akka seenamufi kaffaltiin ogeeyyii giddugaleessa Covid hojjataniif akka kennamu waadaa seename ture sirnaan akka hin raawwatamiin hafe dubbata. ‘’Torban lamaaf Covid irratti ramadamee hojjadhe, walumagalaatti birrii 1,400 qofatu naaf kaffalame’’ jedha doktorri waliigalaa kun kaffalttiin durgoo itti xiqqaachuu wayita komatu. Akkaata waadaa seenameen mindaa isaanii malee guyyaatti birrii 1,050 akka kaaffalamuuf waadaa seenamuun dubbata. Kana malees, Yeroo sanatti inshuraansii lubbuu namoota dhibichaaf saaxilamaniif waadaa seename hojiitti hin hiikamiin hafuu kaase. Hakiima waliigalaa hospitaalaa Referaalaa Yuunvarsiitii Jimmaa BBC’n dubbise waggaa afurii oliif hospitaalicha keessaa hojjataa jira. Weerara Covid dura dabareedhaan ji’atti halkan torba hin caalleef kaffalattii dabalataa otoo hin gaafatiin, dabareen hojiisaa wayita gahu hospitaalicha bulee hojjataa turuu dubbata. Weerara Covid boodammoo giddugaleessa wal’aansa Covid irratti hojjattoonni fayyaa torban lama lamaan achitti ramadamanii ogummaasaanitiin tajaajilaa turan jedhe. Akka hakiimni kun himanitti ogeeyyiin Covid irratti ramadamanii hojjatan dippaartimentii afran hospitaalichi qaburra dabareen ramadamaa hojjataa turan. ‘’Narsoonni, ogeeyyiin, anisteezhiyaa fi hiriyoonni kaanis ogummaasaanitiin na waliin ramadamanii hojjataa turani. Yeroo sanatti guyyaa guyyaatti birrii 1,050 hakiima tokkoof ni kaffalla jedhamee ture.'' Yeroo sanatti inshuraansii lubbuun yoo darbaniif kaffalamu ykn ‘life insurance’ namoota dhibichaaf saaxilamanii waadaa seename hin eegamne jedha. Akkamitti shallagamee paarsantiii maalitiin akka kenname hin beeku, gaafannaan garuu bajata hin qabnu naan jedhan. Ogeeyyiin akkamitti akka shallagame gaafatan ''hojiirra ari'amuuf sodaachifamaniiru’’ jedha. Ogeeyyiin kaan ija jabaatanii gaafachuu sodaatan, haa ta'u malee sababa kanaaf namni hojiirra ariyame hin turre jedheera. Hakiimoonni hojjirratti hirmaataa turan kaffalatiin isaaniis xiqqaa akka ture kaasan. Biiroon Fayyaa Oromiyaa komii durgoon xiqqaate jedhanii ogeeyyiin kaasan quba qabaachuu ibseera. Yeroo sanatti inshuraansii lubbuu namoota dhibichaaf saaxilamanii waadaa galamee ture waadaa seename garuu hin eeegamne. Haaluma walfakkaatun hakiimni hospitaala Referaalaa Asallaa kan biraan, saaxilamummaa dhibichaaf hakiimonni qabaniif, hojjattoota fayyaa hospitaala keessa dalaganiif kaffalatiin kennamuu irra ture jedhe. Hogganaa Ittanaan Biiroo Fayyaa Oromiyaa Dr Guushaa Balakkoo gama isaanitiin saaxilamummaa Covid'f ogeeyyiin qabaniif durgoon akka hin kaffalamne kaasan. Hospitaalichatti hakiimota kallattiin dhukkubsattoota Covid yaalaniif kaffalamuu eeruun, hakiimota hanga dhukkubsataan Covid qabaachuun mirkanaa’uutti yaalaniif garuu hin kaffalamne jedhe. Hospitaalichatti akkuma ogeeyyii waliin hojjatan biroo vaayirasichaan qabamee Covid irraa bayyanachuu kaasuun, narsoonni gurmaa’anii kaffaltii jedhanii gaafatan doorsifamuu dubbate. Godina Gujiittis hakiimni waliigalaa hospitaala Booree ogeeyyii dabareen sa’aatii dabalataan hojjataniif maallaqni kaffalamuuf jiraachuu haaluma walfakkaatun kaase. Akka ogeessa Covid irratti akka hojjatuuf ramadameetti maallaqni addatti kaffalameef akka hin jirreefi meeshaaleen ofeggannoo Covid ogeessaaf sirnaan kennamaa akka hin turre kaase. Hakiimni kun kan waadaa galameefi kan hojiitti hiikame wal hin gitne jedhe hakiimni waliigalaa maqaa isaa akka dhahamu hin feene kun. Miindaa idileen kaffalamuufin alatti durgoo addatti akka hin arganne haakimni waliigalaa kun himeera. Hogganaa Ittanaan Biiroo Fayyaa Oromiyaa Dr Guushaa Balakkoo gama isaanitiin wiirtuulee yaalaa 26 keessatti ogeeyyiif kaffaltiin ‘duty’ kaffalamaa turuu kaasan jedhan. Akka isaan jedhanitti, ogeeyyii kallattiin Covid irratti hojjataa turaniif ‘’durgoon onnachiiftuu kaffalameera’’ jedhu. Saaxilamummaa dhibichaa qabaniif ogeeyyiif durgoon kaffalama akka hin turre Dr Guushaan kan kaasan. Sababni hin kaffalamiin hafe jedhan wayita himan immoo ogeessi hospitaala hundatti hojjatu dhibichaaf saaxilamaadha jedhan. Hojjattoota fayyaa wiirtuuwwan wal’aansa Covid 19 keessatti ramadamanii dabareen hojjataa turaniif garuu maallaqni kaffalame jiraachuu himan. Dr Guushaan akka himanitti, qajeelfamni Mana Maree Ministeerotaan ogeeyyii fayyaa kallattiin Covid irratti hojjataniifi dhibichaaf saaxilamoo ta’aniif durgoon akka kaffalamu murteessee Oromiyaa keessatti hojiirra hin ooliin hafuu dubbatan. Sababa qajeelfamichi otoo hojiirra hin oolin hafe jedhame gaafachuuf hoggantoota Ministeera Fayyaarraa deebii hin arganne. Qajeelfamichi hojiirra kan hin ooliin hafe ogeeyyiin hundi dhibichaaf saaxilamoo waan ta’aniif naannolee hundi humna qabaniin hogganuu itti haa fufani jedhameen hoggaanaa turuu kaasan. Sadarkaa naannoo Oromiyaatti hojii to’annoo Covid walqabatuuf bajata birrii miliyoona 300 fi miliyoona 65 bara 2013 sadarkaa naannootti ramadameen waggaa guutuu hojiin Covid irratti hojjatamaa turuu himan.


Kophee kana maaltu gabaarratti jaalatamuun rikardii akka cabsu taasise?

Gaafa Kamisaa oomishaan kophee guddaa 'Crocs' gurgurtaa doolaara miiliyoona 640 galchuun baatii sadii keessatti rikardii cabsuu hime. Kan bara darbe yeroo wal fakkaataa irraa dachaan dabaleeras jedheera. Haala amma jiruun mallattoon hir’isuu hin mul’atu-dhaabbatichi galiinsaa waggaa guutuus dabaleeti jira jedha dhaabbatichi. Hogganaan dhaabbatichaa akkuma addunyaatti fedhii kophee bitachuu guddaatu jira jedhan. Galiin dimshaashaa, gibira otoo hin kaffaliin jiru, kan baatii Eblaa hanga Waxabajjii doolaara miiliyoona 190 gaheera. Hogganaan olaanaa dhaabbatichaa Andrew Rees galiin bara 2021 %65 akka gahu yaada, kanas isa Ebla keessa  %50 gahe irraa ka’uun dubbata. ‘Fedhii maamilootaa guddaa’ ‘’Maamilootni akka addunyaatti kophee keenya ‘Crocs’ bituuf fedhii guddaa akka qaban argaa jirra,’’ jedha Rees. Maamiloonni kophee kana kan bitan ‘soolii’ lallaafaafi mijataa ijaa qabuufi uffannaa isaan sababii weerara Covid’n mana yeroo turan keewwatan waliin waan deemuufi jedha. Kanaanis dhaabbanni Ameerikaa Kolaaraadoo jiru kuni gurgurtaan dijitaalaasaa %25.4 dabaleera, kunis gurgurataa waliigalaa keessaa tokko sadaffaa dha. Erga dhorkaan kooviid salphatee boodallee fayyadamtoonni TikTok morkii #CrocsChallenge hirmaachaa kan jiran yoo tahu namoonni beekamoonis kophee kana lafa hin keenye. Kopheen kuni jalqaba ogeessota fayyaaf kan hojjetame tahus, kopheewwan isa fakkaatan haala hin eegamneen gabaa irrattii mul’achuu jalqaban.. Dhaabbanni 'Crocs' baatii darbe Koomishinii Daldalaa Idila-Addunyaa Ameerikaa irratti himata banuu hime. Kunis koomishinichi dhaabota oomishaalee fakkaatanii hojjetaman alaa galchan irratti tarkaanfii fudhachuuf yaada dhiyeessinaani. Kana malees suuqiiwwan 21 seera mallattoo daldalaa cabsan irratti himata baneera. Himannaan kunis raabsaa oomishaalee gargaraa Woolmaart jedhamu dabalata Gama biraan dhaabbatichi weellisaa Jastiin Biibar waliin ijaa hojjetuuf, fedhiin maamilootaa bittaa kophee kanaaf qabaniifi dhiyeessiin jiru wal-simuu dhiisuu mala shakkiin jedhus jira. Akka Rees gaazexeessitoootatti himetti dhaabbanni oomishaa Veetinaam jiru yeroof cufamuu danda’a. Tahus dhaabbatichi ‘’daldala kanarratti abdii guddaa qaba,’’ jedhan. Namoota beekamoo waliin tahuunis Eeshiyaa, keesumaa Chaayinaatti hojjechuuf yaaduu, achitti carraan guddaa yeroo dheeraaf tahu jiraachuu hiam.