Weellisaa Haacaaluu Hundeessaa: Ani saba kiyyaaf hanga wareegama lubbuuttin yaada

Aartiin qabsoo Oromoo dabalatee dhimmoota hunda keessatti gahee guddaa qaba kan jedhu weellisaa Hacaaluu Hundeessaa bara lakkoofsa Awurooppaa darbe artistoonni Oromoo quuqqaa saba isaanii keessa jiru hanga danda'an beeksisuuf yaalaniiru jedha. ''Akkuma addunyaanuu beeku barri darbe ummanni Oromoo qabsoo dur irraa qabee osoo walirra hin cinne gaggeesaa jiruun isatti jabaatee innis jabeessee bara itti fufedha." "Ummata Oromoo bahaa hanga lixaa kaabaa hanga kibbaatti tokko godheera. Bu'aan rakkina isaa tokkummaa isaa fideera jedheen yaada'' jechuun kan himu. 'Opride person of the year' jedhamuusaa ilaalchisee yaada BBC'f kenneen, ''Ani akka Oromoo tokkoottii fi akka artistii Oromootti wanta narraa eegamuu fi wanta natti dhagahamu mara gochaan ture, waayee saba kiyyaa hanga lubbuun koo jirtuttis nan godha.'' Hacaaluun beekkamtii argateef hundeessaa Opride.com gaazexessaa Mohaammad Ademoo galateeffateera. 'Ani saba kiyyaaf hanga wareegama lubbuuttin yaada waan ta'eef waan xinnoo kana hojjedhee qalbii hawaasa kana mara argachuun koo waan guddaadha. Garuummoo namni hojii hojjeteef gaafa beekkamtiin kennamuuf namni hin gammadiin hin jiru' jechuun gammaduus dubbata. Sadarkaa lammaffaatti 'Person of the year' jedhamuun kan filaman Pirezidantii mootummaa naannoo Oromiyaa obbo Lammaa Magarsaa ilaalchisee Hacaaluun yaad kenneen filatamuu isaanirraa mormii hin qabu jedha. ''Akka Oromoo tokkootti haasa'uuf obbo Lammaan jaarmiyaa DHDUO keessatti umurii kiyyaan amala addaa argee hin beekne nama fidedha. Nama aantummaa ummataa qabu dha. Akkaataan isaan ummata kana itti hoogganaa jiran waan addaati, waan dhaaba sana keessatti argamee hin beeknedha, kanaaf mormii hin qabu.'' Jarmiyaa maqaa Oromootiin jiranii fi hoggantoota isaanii ummata Oromoorraa roorroo dhowwaa jiran hunda akka kabajus himeera. Aartistoonni Oromoo akkuma amma itti jiraniin waan yeroon hayyamu osoo hin taane waan yeroon gaafatu hojjechuu qabu,  Ummanni Oromoos kan isa baasu wal dhagahuu dha kan jedhu Aartisti Hacaaluun ajandaa ormi kenneef hojiirra olchuurra ajandaa Ormatti kennuu qaba sabni kun, saba guddaadhas jedha. Opride.com bara 2008 madda odeeffannoo fi xiinxala dhimmoota adda addaa irratti dhiheessuu akkasumas jiruu fi jireenya Oromoo afaan Ingiliziin addunyaan gahu kaayyeffatee gaazexeessaa Mohammad Ademoon Ameerikaa magaalaa  Meenisotaa Duluuzitti  hundaa'e. Akka Mohaammad jedhutti erga bara 2010'nii Opride.com waggaa waggaan namootaa fi dhaabbilee Oromootaaf olmaa guddaa oolan, sagalee Oromoo guddisanii dhageessisan, hojii dhuunfaa hojjetaniin Oromoota biroo boonsanii fi namoota kaan onnachiisaniif beekkamtii kenna. Baranas yeroo saddeettaffaaf barana filannoo taasifameen namoota lama filateera. Mohaammad barri 2017 ummata Oromoof bara haalaan hammaataa ture jedha. ''Yeroo rakkoo fi gadadoo kana keessa ummata Oromoo irratti duulli banamee, kaan ajjeefamee haala biyya sana keessatti mul'atee hin beekneen ummanni kuma 700 ta'an qe'ee fi qabeenya isaaniirraa buqqaa'aniiru. Yeroo rakkisaa sana keessa namoonni sii jirra, jirra, hin dhumne hin dhumnus jechaa turan namoota baayyee ta'anis sadarkaa duraatti artistii Hacaaluu Hundeessaa Boonsaa filanneerra'' jedha. Akkaataa filannoo marsariitii Opride kanaan beekkamtii 'Opride Oromo Person of the Year' kan argatan: Mohaammad Hacaaluu yeroo ibsu dargaggeessa kutataa, onnataa fi jajjabee kan waa takka boodatti hin deebine dha jechuun hima. Wanti inni godhe namoota baayyee onnachiisee abdii horuun qeerroon mirga isaaf akka falmu waan kakaaseef oolmaa inni aartiidhaan ummata Oromoof ooleef Opride Oromoo cimaa bara 2017 ittiin jechuu isaa ibseera. Waltajjiiwwan garaa garaarratti Hacaaluun haasawaan bifa seenaa biyyatti xiInxaluu fi miira namoota hedduu dadammaqsan taasisuun namoota baayyee biratti kabajaa fi fudhatama guddaa argachuu isaas haasaa mooraa baqattoonni bira dhaqee taasise akkasumas marii artistoonni hoggantoota mootummaa naannoo Oromiyaa waliin taasisan irratti haasa'e akka wabiitti ka'uu danda'as jedha. Bara 2017 mirga Oromoof falmuun sagalee ummataa dhagahuu fi dhageessisuun oolmaa guddaa oolan keessaa sadarkaa lammaffatti kan filatamani turan immoo Pirezidaantii mootummaa naannoo Oromiyaa Obbo Lammaa Magarsaa dha. Obbo Lammaan wanta ummanni waggoota 27'f hawwaa ture dhaaba siyaasaa bulchan fedha ummata Oromoof akka dhaabatu gochuun haala kanaan dura hinturreen jijjiirama fidaniin 'Opride Oromo Person of the Year' jedhamuu isaanii Mohaammad dubbata . ''Mirga ummata keenyaaf ni falmanna, nuun kan as nu fide ummata, wayita kakuu galluus ummata keenya tajaajiluuf malee gooftaan biroo Finfinneedhaa akkasan godha akka nuun jedhuuf miti, yeroon sun darbeera, uummanni Oromoo biyya kana keessatti kabaja, aangoo fi bakka isaaf malu argachuu qaba jedhee nama dhaaba san keessatti yeroo duraatiif afaan guuttatee qoma dhiibee nama dubbate dha'' jechuun Mohammad kan himu. Jijjiirama obbo Lammaan hooggansa naannoorra darbee biyya tasgabbeessuu danda'u ijaaranif beekkamtii fi kabaja kennuun barbaachisaa waan ta'eef kabaja kana kennineefis jechuun kan BBC'tti dubbate. Filannoon kun deeggartootaafi qorannoo namoota muraasa waliin godhameen namoota ji'a 12 keessatti Oromoof waan toltuu dalaguun sirbee ummata Oromoo boochise, dubbatee qalbii ummataa kanaa booji'e, eenyutu ummata kana onnachiise jedhanii odeeffannoo hawaasarraa erga sassaabanii booda murtee dhumaa akka kennan gaazexeessaa Mohaammad dubbateera.


Kitaabni lammii Itoophiyaan barraa’eefi badhaasa guddaaf kaadhimame maal hima?

Kitaabni lammiin Itoophiyaa - Ameerikaa Ma’aazaa Mangisteen barraa’eefi mata duree ‘The Shadow King’ qabu badhaasa Buukar jedhamuuf kaadhimameera. Yunaayitid Kingidamitti(UK’tti) bakka guddaa kan kennamuuf badhaasni Buukar (Booker Prize) asoosamoota Afaan Ingiliziin barraa’an erga dorgomanii booda badhaasa argatanidha. Kitaabni  Afaan Ingiliziin barraa’e kuni bara weerara Xaaliyaanii dubartoota Itoophiyaatti qabsoo cimaa gaggeessan gidduugala godhate. Qabsoo bilisummaa biyyaaf taasifame keessatti gaheen dubartootaa kitaabilee seenaa keessa guddatee hin mul’atu. Ma’aazaan seenaa hin himamne jette mul’isuuf tattaaffii taasisteen kitaabicha qopheessuuf waggaan 10 itti fudhatu himte. Akka Ma’aazaan jettutti kitaabicha qopheessuun salphaa hin turre. Wantootni abdii ishee kutachiisan irra –deddeebiin ishee mudatuu himti. Jalqaba Afaan Xaaliyaanii baruun dirqama ture. Lammataa wixinee kitaabichaa duraa qofa qopheessuuf waggaa shan akka duraa fudhate himti. Gidduutti ijibbaatteyyuu barreeffamicha gattee akka turte turtii BBC Focus on Africa’f himteetti. Waa’ee barreeffamichaa yoo dubbattuus waggaa 10 jalaa fudhatu himte. ‘’Barreefamni of ilaaluufi kaka’umsa gaafata. Takka takka teessumarra taa’anii barreessuun rakkoo ture. Kitaabakoo waliin waliin guddanne. ‘’Badhaasa kanaaf kaadhimamuu kootti gammachuu guddaatu natti dhagahame,’’ jechuun dubbatte. Kitaabichi yeroo Xaaliyaaniin Itoophiyaa weerarteefi ka’umsa waraana Addunyaa Lammaffaa jedhamuurratti xiyyeeffata. ‘’Waa’ee Xaaliyaanotaa wantoota jedhaman kitaaba keessa galchuu hin barbaanne. Kanaaf, Afaan Xaaliyaanii baradhe. Xaaliyaanota dubbiseera. Ilmaafi ijoollee ijoollee isaanii dubbiseera. ‘’Yeroo waraanaa wantoota gabaasan, xalayaafi odeeffannoowwan dhuunfaa qoradheera. ‘’Yeroo dandeettiin afaaniikoo cimu, taatonnillee [gaheen isaanii] walxaxaa ta’e’’ jechuun ibsiti. UK, Ayirlaand akkasumas lammiilee biyyoota kaaniin kitaabonni Afaan Ingiliziin barraa’an dorgommii badhaasa Buukar jedhamu kanarratti hirmaatu. Ma’aazaa Mangisteen ala lammiin Zimbaabuwee Tsitsi Daangaarembaa kitaaba ‘This Mournable Body’ jedhuun kaadhimamteetti. Kanneen injifatan jalqaba baatii Sadaasaa ibsamu.


Muuziqaa Oromoo: Weellisaa Guutuu Abarraa fi wallee Hawwaanhawwaa

''Eessa jirtaa shaggituu, Xalayaa naan ergituu Yaannikoo bar si duwwaa Shaggee bareedduu Shawaa'' Walaloon sirba haarayaa bahe kun akkasiin jalqaba. Achiis artisticha dabalatee dargaggoonnifi shamarran uffata durii, kan 1960'oota keessa faashinii ture uffatanii mul'atu. 'Shubbisa durii' shubbisuu itti fufu. Waa'ee sirba isa kamii haasoftu? kanneen jettaniif - Hawwaanhawwaa hinagarree? Tibbana gama hojiilee aartii Oromoon walleewwan haarayaa bahaniifi nami hedduun irratti dudubbachaa jiru keessaa tokko 'Hawanawa' isa tokko. Sirba kana baasuun dura weellisaan Guutuu Abarraa, sirboota namoota kaanii waltajjii garagaraarratti taphachaa ture. ''Sirbi kun garuu yeroo jalqabaaf walaloofi yeedaloo ofii kootiin hojjedhedha,'' jechuun Guutuun BBCtti himeera. Eegii sirbi qeenxeen kun YouTube gubbaatti gadhiifamee namoota biraa yaada gaarii argachaa akka jiru kan dubbatu Guutuun, ''jajjabina guddaa naaf taheera - lafee dugdaati,'' jedha. Viidiyoo muuziqaa Hawanawa jedhu kana qulqullina olaanaafi haala adda taheen hojjetanii dhiyeesuuf karaa dheeraa keessa darbuu kan dubbatu weellisaan kun, ''waan haaraa qabannee gadi bahuuf guddoo irratti dhamaane,'' jedha. Muuziqaa kana kan qindeessite ogeettii muuziqaa biyya Norweey Mira Thiruchelvam kan jedhamtu oggaa taatu, ogeettiin kun sirba aadaa Oromoo gadi fageessitee akka beektus dubbata Guutuun. Wanta muuziqaa kana adda taasisu tokko meeshaaleen muuziqaa hunduu kallattiin waraabamuu isaaniiti jedha weellisaan kuni. ''Gitaarri, beeziin, dibbeen, 'percussion' akkasumas warri jalaa qabanillee namni kudhan, sagalee tokko tokkoon galan. Kanaafuu kun adeemsasaa hedduu dheeresse.'' Guutuuf aartiin haalluudha. ''Fakkeenyaaf namni fakkii kaasu, haalluu adda addaa walitti makee, haalluu barbaadu keessaa baafatee fakkii kaasuu barbaadu kaasa. Muuziqaanis aartiinis akkuma kana dha,'' jechuun ibsa. Wallee isaa haaraa kana keessattis ''namni muuziqaa gurrisaa sirriitti dhagahu'' rukuttaawwan wallee garaa garaa keessatti dhagahuu danda'a jedha. Fakkeenyaaf sirba Hawwanhaawwaa jedhu keessatti rukuttaa Shawaa, Wallaggaa, walloofi Raayyaa muuziqaa kana keessatti ni dhagahama jechuun ibsa. Gosti muuziqaa 'Afro beat' jedhamus keessatti dhagahamuu ni danda'a jedha Guutuun. Gama kaaniin Hawanawa gama iskeelii muuziqaatiin addadha jedha weellisaan kun. Akkamiin jennaan - ''sirboonni Oromoo yeroo baay'ee iskeelii Pentaatoonikiin hojjetamu. Anis isumaan sirbe. Garuu warri 'choir' galan yookaan na jalaa qaban, gosa iskeelii heksaatonikiin najalaa qaban. Sagaleen isaanis 'harmonize' kan tahedha.'' Sirboota duriif jaalala hedduu akka qabu kan dubbatu Guutuun, ''qulqullina sirboota duriitu qaba jedheen amana,'' jedha. ''Kanaaf sirba haaraan kana [viidiyoosaa] kan durii kanin fakkeesseef, namoota nu dura turaniif kabajaa dhiyeessuufidha. Warri booda kana dhufne garasaanitti deebinee, isaanirraa waan barachuu qabnutu jira. Waan utaallee dhufnetu jira. Teellaatti deebi'ee bakka utaalle sanatti deebi'ee jalqabuu filadhe.'' Guutuu Abarraa Galataa - Oromiyaa, Wallagga Lixaa, Magaalaa Mandii keessatti dhalatee guddate. Waggoota kudhanii oliif ammoo Awurooppaa biyya Noorweey, Magaalaa Bergen keessa jiraachaa jira. Norweeyitti sirboota Afaan Oromoo fi sirboota biyyoota dhihaa walitti makuun waltajjiirratti dhiyeessuu jalqabe. Sirba 'Oromiyaa bal'oo'  jedhu erga waltajjiitti dhiyeesse booda namoota hedduun na barsiise. Kanumaanis carraa mootii fi giiftii Noorweey biratti affeeramuun waltajjiirratti dhiyeesseera jechuun hime. Guutuun albama guutuu tokko qabatee dhufaa akka jiruufi baandii ofiisaa 'Baandii Guutuu Abarraa'' jedhamu hundeessuu isaallee nutti himeera.


’Almaaz afaan Amaaraafi Ingiliffaan nu kofalchiisti ture’

Taatoo fi hojii beeksisaan ogeessota foddaa TV’n mul’atan keessaa tokko kan taate Almaaz Haayilee boqotteetti. Torbeewwan darbaniif dhukkubsataa kan turte Almaaz har’a ganama akka boqotteefi sirni awwaalcha ishee bor bataskaana Qiddist Sillaasee Kaatedaraalitti akka raawwatamu EBC’n gabaaseera. Tiyaatira,fiilmii, diraamaa walitti fufaa TVfi raadiyoodhaan kan beekamtu Almaaz hojii beeksisaan illee warreen maqaan dhahamu keessaati. Ishee waliin kanneen hojjetaniifi dhiyeenyatti kan ishee beekan keessaa ogeessa tiyaatiraa fi diraamaa Tasfaayee Abbabbatti haasofneerra ‘’Dhihoo kana dhirsaafi niitii taanee hojjennee ture’ Tasfaayeen Almaaziin kan yaadatan yeroo isheen Tiyaatira Biyyaalessaatti shubbistuu taatee qacaramtu dha. Waggaa afurtama dura Algaanash waliin tahanii shubbisa ammayyaa fi aadaa dhiyeessu ture. Boodarra gara taatummaatti seente. ‘’Almaaz komeediyaanii dha. Baayyee nu kofalchiisti’’ jechuun dubbata Tasfaayeen. Tiyaatira Biyyaalessaa irraa erga sooruma baate as ‘’warreen fiilmii hojjetan wal-saamaniitu ishee hojjechiisu.Ishee waliin hojjechuuf namoota baayyeetu hawwa. ’’Almaaz nama irratti of amantu dha.Biyyasheef jaalala addaa qabdi,’’ kan jedhan artist Tasfaayeen dhihoo kana dhirsaaf niitii tahuun diraamaa dheeraa tokkorratti hojjechuu hima. Diraamaa kana irratti Tasfaayeen hojjetaa kunuunsa bosonaa yoo tahu, ishee waliin guyyuu walitti bu’u. Boodas ijoolleen isaani gidduu seenanitu isaan araarsu. Tasfaayeen diraamaa keessatti iddoo Almaaz namni du’uun itti himamee bo’icha boosuu hin irraanfadhu jedhu. ‘’Imimmaan isa dhugaa buusaa turte. Ga’umsi fakkeessuu isheen qabdu ajaa’iba dha,’facial expression’ isa jedhamu sana hinuma geggeedarti. Yeroo boqonnaa shayeef bahan Almaaz akka isaan kofalchiistu dubbatu. ‘’Amaariffaanis Ingiliffaanis nu kofalchiisti ture,’’ jedhu Almaaz yeroo Tiyaatira Biyyaalessaa turte, Algaanash Taarikuu, Assallafach Baqqala,Xalalaa Kabbada fi Asnaaqach Warquu fa’i waliin hojjechaa turte. Tiyaatira tokko keessatti isa moloksee taatee hojjette hin irraanfadhu jedha. ‘’Almaaz tiraajediinis, komeediinis ni tahaafi,’’ jedha. Gama beeksisaan immoo dhadhaa Shenoo fi kaanillee baay’inaan hojjetteetti. Almaaz amalli isheen irratti qooddattuu hin taane hin jiru jedha. Tasfaayeen,’’taatummaa kennaa uumamni isheef gumaachite dha. Eenyuyyuu otoo ishee hin barsiisin ofiin of barsiiste,’’ jedhe


Aartii: 'Jaalala nuuf haa kennu' - Yaaddessaa Booji'aa

Sirbi qeenxee mata duree 'Fiqir Yisxen' ykn 'Jaalala nuf haa kennu' jedhuun bara darbe dhageeffattoota biraa kan gahe walleen qeenxee aartist Yaaddessaa Boji'aa fudhatamummaa gaarii argachaa jira jedha aartistichi. Sirba oogessota muziqaa adda addan Niwuzilaand keessatti hojjetamee Ameerikaa, Siyaatil keessatti qindaa'ee kana kan barreesseefi sagaleen kan wallise aartist Yaaddessaan kanaan dura hojilee aartii adda addaan beekama. Alaabaan Gamtaa Afrikaa hojilee inni hojjeteefi ittiin beekamu keessaa tokko. Sirbi qeenxee amma gadi dhiise kun haala siyaasaa wayita ammaa Itoophiyaa keessa jiru ka'umsa godhachuun furmaata akeekuuf kan qophaa'e akka ta'e hima. "Jijjiirama biyya kenyatti dhufe booda waantoota nama gammachiisaniifi nama boonsan hedduu agarruyyu, jijjiramni kun qaawwaa uumeen namootni hedduun ammallee  walitti bu'aa, du'aas jiru" jedha. Kanaaf ammoo rakkoo guddaan sabaan wal qooduu, wal jaalachuu fi wal danda'uu dhabuudha akka Yaaddessaan jedhutti. "Rakkini amma jiru, bay'een keenya lammilee keenya achii fageessine akka nama biraatti waan ilaalluuf natti fakkaata." "Fakkeenyaaf naannoo tokkorraa uummati yeroo buqqa'u kan gaddu namoota naannoo sanaa qofa, warri kaan kun uumamu isaalle ni dagatu. Kun garuu yeroo itti wal deeggaru qabnu dha." Wal haa jaalannu, wal haa dandeenyu jechuufan sirba kana barreesse jedha Yaaddessaan. "Sirba koo keessatti biyya keenya akka hadhaatti fakkeessuun, nuti ijoolle hadhaa tokkooti wal jaallanne waliin haa jiraannuu" ergaa jedhu dabarsuuf akka yaale hima. "Rakkoo hedduu keessa dabarree as geenyee garuu nagaa argame dhandhamuu hin dandeenye" kan jedhu Yaaddessaan, "waggaa dheera wal lolaa, araaramaa dabarsinneerra, kanaan haa ga'u" jedha. "Yeroo bayyee ani muziqaa akka meesha ittiin madaa uummata dhidhiibaniittan ilaala. Ani muziqaa nama bohaarsuuf qofa osoo hin taane, dhimmota nama qimmiidan ykn kan miira namaa tuqan ittin kaasufin fayyadama." Gara fulduraattillee ijoolleen koo maal hojjette yoo naan jedhan kana jechuu waanan danda'uuf hojii kootti hedduu booneera jedha. Dhageeffattoota birattis fudhatama gaarii akka argateefi kanaanis gammachuu akka qabu hima. Yeroo ammatti walleen isaa kun marsaritii sirbi irratti gurguramu CDbaby irratti sirboota Afrikaa bahaa keessaa sadarkaa duraa irra jira. Chaanalota Ameerikaa irratti ammoo gosa sirba 'Root Reggae' keessaa sadarkaa sadaffaa irratti argama jedha.


Kitaabni 'Qaalii' waa'ee seenaa artistoota Oromoo ajjeefamanii himu barraa'e

Kitaabni 'Qaalii' jedhamuufi namoota lamaan barraa'e waa'ee seenaa artistoota Oromoo ajjeefamaniirratti kan xiyyeeffatedha. Kitaabni Gaazexeessaa Obsii Filee fi Barsiisaa Baqqalaa Lataa waliin barreessan kuni seenaa artistoota afurii (Haacaaluu Hundeessaa, Eebbisaa Addunyaa, Usmaayyoo Muusaa fi Daadhii Galaan) kan himudha. Kitaabni kuni fuula 168 jechuun barreessitoonni kitaabichaa BBC'tti himaniiru. Mata dureen kitaabichaa' Qaalii' jedhu yaada ka'umsaa Haacaaluun dubbate 'Ani Oromoof Qaaliidha' jedhurraa akka maddees himu barreesitoonni kunneen. Kaayyoo isaa yoo himanis 'seenaa qabsaa'ota artistoota kanaa muraasa dhalootaf dabarsuu kan kaayyefattedha,' jedha Obsii Filee turtii BBC waliin taasiseen. "Artistoonni Oromoo sababa Oromummaa isaanitiif jecha gatii qaalii kanfalanii fi lubbuu isaaniis sababuma kanaaf kan dhabanidha. ''Artistoonni kunneen hedduudha nuti isaan keessaa kanneen ijoo tahan qofa irratti fuullefanne," jedha. Kitaabni amma barreessanii gabaaf oolchan kuni akka ka'umsaatti kan tajaajiltudha malee seenaa qabsaa'ota kanneenii kitaaba tokkoon ibsuun waan ulfaatu akka ta'es hima. "Kitaaba tokkittiidhaan seenaa namoota kana afranii himuun ni ulfaata. Garuummoo nuti seenaa isaanii keessaa hojiiwwan bahanii mul'atan kan boru dhaloonni irraa barata jennu qofarratti fuullefanne. ''Oromummaa irratti cichuu isaanii waan agarsiisan muraasa mul'isne" jechuun hima. Kitaabichi seenaa artistoota kunneenii dhalootaa hanga guyyaa ajjeefamanitti jiru gabaabinaan ibsa. Barreessitoonni kunneen kitaaba kana humna isaaniitiin muraasa maxxansiisaniis kitaaba kana baay'inaan uummata biraan gahuuf garuu harki nuti gabbaabbateeras jedhu. "Kitaaba kana ammaaf qarshii giiphii keenya keessaa qabnuuni. Fedhiin dubbistootaa ammo Olaanaadha. Fuula duratti gargaarsa yoo arganne baayyinaan dubbisaa hunda bira akka gahu barbaanna" jedhu. Barsiisaa Baqqalaa Lataa ammaan duras kitaabota akka seenaa Gootota Oromoo fi kanneen biroo sagal tahan barreessuu dubbata. Kitaabni kuni kutaa tokkoffaa ta'uu fi kutaa itti aanuun ammoo seenaa artistoota biroo irratti fuullefannee barreessuuf karoora qabnas jedhan.


Yaaddessaa Booji'aa: Haacaaluun 'sodaa malee warra aangoo qaban dura dhaabbachuu nu barsiise'

Haacaaluun 'sodaa malee warra aangoo qaban dura dhaabbachuu nu barsiise' jedha artiist Yaaddessaa Booji'aa. Fakkii Haacaaluu harkaan kaasaa waa'ee Haacaaluu dubbata.


Ibiraahim Hajii Alii 'insaayikilooppidiyaa Oromoo turan' - Gaazexessaa Idiris Guddatoo

Gaazexeessaa fi artistiin gameessi Ibraahim Hajii Alii umurii isaanii waggaa 60 keessa du'aan addunyaa kanarraa boqotan. FBC kutaa Afaan Oromoo keessatti gaazexessummaan hojjechaa kan turan Ibraahim Hajii Alii dhukkubsatanii yaala irra turuun, Roobii ganama keessa Mudde 23 bara 2020tti addunyaa kanarraa du'aan boqatan. FBC keessatti gaazexessaan yeroo dheeraaf sagantaa bashanannaa adda addaa waliin hojjechaa turan Zamadkun Misgaanaaw akka BBCtti himetti Ibraahim ji'a lama dura koroonaavaayirasiin qabamee dhukkubsachaa ture. Sana boodas hospitaala Phaawulos ciisee yaala argataa turuun erga bayyaannatee gara mana isaatti galee ture jedhe. Haa tahu malee durumaan dhukkuba sukkaaraa waan qabuuf sanaan dhibamee yaala argataa ture jedhe. Gaazexessaa, weellisaa, qorataa fi abbaa ogummaa hedduu kan ture Ibiraahim Hajii Alii - Ibroo, Mudde 23 bara 2020 sirni awwaalchaa isaanii Finfinneetti raawwateera. BBC Afaan Oromoo seenaa gameessa afaaniifi aartii Oromoof gumaache kanaa namoota itti dhiyeenyaan isa beekan irraa odeeffachuun, gabaabumatti akka ittaanutti isinii dhiyeessina. Gaazexessaa Ibraahim Hajii Alii koree waaltina Afaan Oromoo keessatti yeroo dheeraaf nama hojjeteefi guddina afaanichaaf qooda olaanaa bahatedha. Gaazexessaa Ibraahim Hajii Alii bara 1968 keessa namoota gaazexaa Bariisaa hundeessan keessaa tokko yoo tahu, namoota achirratti yeroo jalqabaaf barreessaa turan keessaa tokko ture. Akka namoonni miidiyaa Afaan Oromoo irratti qorannoo gaggeessan jedhanitti Bariisaan gaazexaa Afaan Oromoo dhuunfaan maxxanfame isa jalqabaati jedhu. BBCn ganna lamaan dura dhimma gaazexaa kanarratti Ibraahim Hajii Alii wayita gaafatutti, ''Bara sanatti Qubeedhaan kan hin yaadamne ture. Waanuma fedhe yaa ta'u jennee qubee Saabaadhaan eegalle," jechuun jalqabbii gaazexaa kanaa dubbatanii turan. Yeroo sanatti akka hojjetoota gaazexaa Bariisaatti kan turan Mahaadii Amiid Mudee akka Gulaalaa Ol-aanaatti, Lammeessaa Boruufi Immiree Angoosee akka turan yaadachuun, isaan keessaa anumatu biyyatti hafe jechuun dubbatanii turan. Haa tahu malee, milkaa'inaafi hirmaannaa yeroo sana ture ilaalanii yeroo sana akka 'saansurii' jalatti deebiyan ta'e jechuun, "ALI bara 1969 irraa kaasee mootummaa jala galee Pireesiidhaan maxxanfamuu eegale," jechuun BBCtti dubbatanii turan. Gaazexessaa Idiris Guddattoo, Ibiraahim waliin waggoota 20 oliif FBC keessa hojjechaa turuu BBCtti himan. Ibiraahim hojiiwwan yeroo hundaa ittiin yaadamu hojjetee nurraa adda bahe jedhan. Sagantaalee bashannanaa kan akka Qabiyyee Sirbaa, ispoortii fi guddina Afaan Oromoof qooda olaanaa kan bahate Faana Afaan Oromoo yeroo dheeraaf hojjetaa ture jedhan. Sagantaan Faana Afaan Oromoo kun afaanicha wal-teessuu keessatti gahee guddaa taphateera. ''Sagantaan Faana Afaan Oromoo yeroo ka'u yeroo hundumaa jalqaba irratti namni yaadatamu Ibiraahim Haajii Aliiti,'' jedhu Idiris Guddatoo. ''Ibroon nama kan dabe qajeelchu, sireessaa oolu, utubaadha. Inni Insaayikilooppidiyaadha.'' Ibiroon magaalaa Dirree Dhawaatti dhalatee kan guddate yoo tahu ijoollummaa isaattis kubba miilaa taphachuun beekama jechuun namootni isaan beekan ni himu. Ibiraahim abbaa ijoollee jahaa yoo tahan, hanga lubbuun isaanii darbutti Faanaa Biroodikaasting Korporeet -FBC keessa [freelancer] tahuun hojjechaa turan. Gaazexessaa Ibraahim weelluudhaanis kan beekamu yoo tahu, meeshaalee muuziqaa jaha tahan taphachuu akka danda'u gaazexessaa Zamadkun  BBCtti himeera. Kiboordii, harmoonikaa, akkoordiyoonii, beez gitaar, liid gitaar fi boksi gitaar haalaan bareechee taphachuun artistii beekamudha jedhe. Jalqaba Baandii Aduu Birraa jedhamu kan Alii Birraan hundeesse keessatti weellisaa akka tures ni himama. Idiris Guddatoo akka jedhanitti Ibiraahim Haajii Alii namoota Afran Qalloo hundeessan keessaa tokko. Baandiin kun Oromiyaa guutuu keessa socho'uun Oromoonni akka walbaran, wal hubataniifi aartiin isaanii waltahee guddatu hojii guddaa hojjeteera. Afran Qalloo akka hundaa'een gara Lixa Oromiyaatti socho'aa yeroo turan, waan jedhee sirbaa turee fi yeroo hundumaa yaadatu tokko qaba jedhan waahilli isaanii gaazexessaa Idiris Guddatoo waa'ee muuziqaa fi Ibiraahim yoo dubbatan. Barbaannee wal barraa Ni barra wal irraa Wajjin tarkaanfanna Yeroosaatu har'a.... jechuun weellisaa ture jedhan. Yeroo kana artistootni akka Abbitoo Kabbadaa fa'a Lixa Oromiyaa keessaa akka bahan gargaarera jedhan. Ibiraahim Hajii Alii sirba isaa akka As koottuu asin jiraa jedhamuun baayyee kan beekamu yoo tahu, ergasiis artistootni akka Abbitoo Kabbadaafi dhiyeenyatti ammoo Nigusuu Taammiraat fa'i sirba kana irra deebiin weellisaniiru. Itti dabaluun Ibraahim kuusaa aadaa kan waraabamee hin dhumne ture, ragaa inni of harkaa qabu yoo ilaalamu jedhan gaazexessaa Idiris Guddatoo. Ibiraahim Hajii Alii qophii ispoortii jabeessuuf jalqaba FBC akka gale himama. Xiinxala ispoortii irratti kennuunis beekama. Yeroo dheeraafis sagantaa ispoortii irratti hirmaachuun hojjeteera. Beekumsa Afaan Oromoofi gaazexeessummaa qabaniin gaazexeessitoota dargaggoota gorsuuniifi muuxannoo isaanii qooduun, kanneen as bahan jajjabeessunis ni beekamu Ibraahim Hajii Alii - Ibroo.


Aartii Oromoo fakkiidhaan

Fakkiin aartiiwwan aaddafi dudhaan uummataa ittiin calaqisiifamu keessaa tokko. Kaafuu aadaa ummata isaa ittiin ibsachuu jecha ogummaa fakkii kaasuu irratti akka bobba'ee dargaggoo Birhaanuun ni dubbata.


Fakkiiwwan Lammaa Guyyaa: Harmee Oromiyaa fi kanneen biroo

Artistiin fakkii fi bobbocaa gameessa tahan Doktarri kabajaa Lammaa Guyyaa, umurii isaanii ganna 92tti Wiixata Onkoloolessa 26 addunyaa kanarraa du'aan boqotan. Maatiin artistichaa BBCtti akka himanitti, maanguddoon kun dhukkubsatanii biyya keessaa fi alaatti yaala argachaa turan. Artist Lammaa Guyyaan waggoota 70tti siqan dabraniif, fakkiiwwan 10,000 ol kaasuudhaan biyyoota addunyaa garaa garaatti agarsiisaa turani. Fakkii namoota bebbeekamoo hedduus gogaarratti kaasuun haalaan beekamu - akkaataa fakkii gogaarratti kaasuu kanas isaantu jalqabasiisee jedhamee amanama. Hojii isaanii kanaanis artist Lammaa Guyyaan badhaasa doktora kabajaa Yuunivarsiitii Jimmaa irraa argataniiru. Sirni awwaalcha artistii gameessa kanaatis Kamisa Magaalaa Bishooftuutti akka raawwatamu maatiin BBCtti himaniiru. Fakkiiwwan ciccimoo shanan Artiist Lammaa Guyyaaf jaalatamummaa fi beekamtii argamsiisan, filannoodhuma isaanitiin isiiniif dhiyeesineerra. Fakkiin kun erga kaafamee waggoota 42 kan lakkoofsise yoo ta'u, ergaan isaas anga'oonni Afriikaa (adurreewwaniin kan fakkeeffaman) qabeenya biyyasaanii malaammaltummaan wayita saaman, diinoonni aardittii(hantutoonni siree jalaa) qabeenya biyyaa mancaasaa jiraachuu agarsiisa. Annan lafatti dhangala'u ammoo lageen faayidaa malee bara dheeraaf yaa'aa jiran bakka bu'a. Fakkiin kun moggaasa 'Harmee Oromiyaa' jedhu qaba. Fakkichis wal-danda'uu amantaalee, Irreecha, qabeenya uumamaa fi jireenya uummata naannichaa agarsiisu. Shamarreen lafa tubbee irra dhaabbachuun ishee kadhannaa "yaa waaqayyo nu guddisi" jedhu waliin walqabata. Shaashii adiin isheen marattees bilisummaa agarsiisa. Kuulli diimaan fiixee sabbata ishee bu'aa bahii Oromiyaan dabarsite agarsiisa. Artistichi fakkiisaanii kanaan Odaan mallattoo eenyummaa uummata Oromoo ta'uusaa fi kabaja inni qabu agarsiisu. Kana malees irreefannaa, taphootaa fi gochawwan aadaa biroos ni mul'isa. Maanguddoon marga jiidhaa qabatanii fuulduratti mul'atan, Haati Qabsoo umurii waggaa 120'ti kan du'aanii fi magaalaa Bishooftuu keessa jiraachaa kan turanii dha. Artiist Lammaan fakkiin kun naannawwaa fi haala isaan itti guddatan kan mul'isu ta'uu dubbatu. Akkasumas, qonni hundee jireenya baadiyyaa fi magaalaa ta'uusaa agarsiisuuf fakkii kana kan kaasan. Artiistichi muxxannoo wayita miseensa raayyaa humna qilleensaarra turan argatanitti fayyadamuun fakkii haroo Bishooftuu kana kaasan. Artiistichi suuraan kaameeraan kaafamuu al tokkoon rogawwan harichaa mara bifa fakkii kanarratti mul'atu kanaan agarsiisuu hin danda'u jedhu. Suuraaleen hundi kan BBCti.


Ajjeechaa Haacaaluu Hundeessaa: "Haacaaluun jagna, goota akka isaa miti kan ajjeese mucaakoo"

Ajjeechaan Haacaaluu Hundeessaa Waxabajjii 29 galgala magaalaa Finfinneetti kan ajjeefaame ji'a har'aa ture. Magaalaa Amboo qe'ee maatii isaatti argamuun Abbaa isaa Obbo Hundeessaa Boonsaa waliin turtii gabaabaa gooneerra.


Siidaan Artist Hacaaluu Hundeessaa bakka awwaalchaatti hojjetame eebbifame

Siidaan Artist Hacaaluu Hundeessaa bakka owwaalcha isaatti hojjetame guyyaa har’aa bakka maatiin, qondaaltonni mootummaafi dinqisifattoonni isaa argamanitti eebbifame. Siidaan weellisaa baatii lama dura ajjeefame kan eebbifame yaadannoo guyyaa 80ffaa artistichaa sababa godhachuuni. Eebba siidaa booda sagantaa mana maatii Hacaaluu qophaa'eerratti Pirezidantiin Mootummaa Naannoo Oromiyaa Obbo Shimallis Abdiisaafi qondaaltonni MNO biroo argamaniiru. Obbo Shimallis guyyaa har'aa siidaa yaadannoo Artist Hacaaluu Hundeessaafi Giddugala Aadaafi Seenaa Oromoo magaalaa Ambootti ijaaramuuf dhagaa bu'uuraa ka'aniiru. 'Giddugala goota keenyaa kana asitti ijaarruuf hojii gootaarraa sabni akka baratuufi,' jechuu isaanii Biiroon Kominikeeshinii Oromiyaa ibseera. Gama kaaniin, Yunivarsiitiin Amboo kaampaasii isaa Awwaaroo maqaa Hacaaluu Hundeessaan moggaaseera. Hacaaluun Waxabajjii 22 bara 2012 Magaalaa Finfinnee kan ajjeefame yoo ta’u owwaalchi isaa Waxabajjii bultii 25, bara 2012 magaalaa Ambootti raawwate. Siidaan isaa har’a eebbifame kan hojjetame bakka owwaalchi isaa itti raawwate bataskaana Iyyaasuusittidha. Owwaalchi Hacaaluu baatii lama dura fedhii maatiin magaalaa Amboo bakka itti dhalatee guddateetti kan raawwate yoo ta’u dinqisifattoonni isaa owwaalchi isaa Finfinnee akka ta’u gaafatan turani. Guyyaa har'aa sagantaa maatiin ala qondaaltonniifi dinqisifattoonni isa argamaniifi Tv’n OBN kallattiin dabarsaa tureen yeroo siidaan eebbifamu maatiifi dinqisifattoonni isaa boo’aa turani. Sagantaan eebba siidaa weellisaa kanaa barii kan eegale yoo ta’u Abbootiin Amantaa kadhannaa gaggeessaniiru.  Maatiifi qondaaltonnis siidaa eebbifame jala bissii abaaboo ka’aniiru. Siidaan bakka eebbifametti dubbii kan taasisan abbaan Hacaaluu, Obbo Hundeessaa Boonsaa, kanneen gadda isaanii bira dhaabbatan galateeffataniiru. ‘’Warri gaafa du’a mucaakootii jalqabe hamma har’aatti dhaabbattanii gaddakoo gadda keessan taasifattan boo’akoo boo’a keessan taasiftanii amma ammaatti jiraattan [turtan] galatoomaan jedha.’’ Siidaa har'a eebbifamerratti gadda ishee kan ibsite jaalalleen ijoollummaa isaafi haati ijoollee isaa sadii Aadde Faantu Damissoo ''Haceen hin duune hin du'us seenaadhaa ol jira!'' jechuun ibsite. Weellisaa Hacaaluun waggoottan 10 darban keessa wallee qabiyyee quuqqaa ummataa ibsan weellisuufi waa’ee ummataa ifatti dubbachuun gurra horate. Umrii isaa 36’tti du’uu isaa dura albama lama kan dalage yoo ta’u albama sadaffaa qopheessaa akka ture kana dura dubbateera. Walleewwan inni hojjete keessumaa mormii ummataa bulchiinsa Ministira Muummee Abiy Ahimad aangotti fide kan utubedha. Keessumaa hojiin isaa Maalan Jiraa jedhuufi babal’achuu magaalaa Finfinneerratti sirbe dinqisifannaa hedduu kan argateefi kan jaallatame ture. Sababa hojii isaan bulchiinsa MM Abiy dura aangoorra turen doorsisi irra gahaa akka ture dubbatee ture Hacaaluun. Kana ibsuufis, ''Muuziqaan anaaf jireenyakooti. Firan itti horadhes diina itti horadhes,'' jedhee dubbate. Sababa hojii isaan namoonni akka nama siyaasaatti isa fudhatanillee inni garuu turtii kana dura BBC waliin taasiseen kana mormeera. Du’uu isaa dura turtii miidiyaa waliin yeroo garaa garaatti taasiseen magaalaa Finfinnee keessa kanneen isatti dhaadatan akka jiran ibsaa ture. Haa ta’u malee, sababni ajjeechaan isaa raawwateef ammallee hin beekamne. Poolisiin akka ibsetti namoonni ajjeechaa isaan shakkaman 3 ajjeechaa raawwachuu isaanii amananiiru. Dhimmi isaaniifi shakkamtoota biroo to’atamanii mana murtiitti ilaalamaa jira. Ajjeechaan isaa akkuma dhagahameen deeggartoonni isaa magaalota garaa garaatti argaman gadda isaanii ibsuuf daandiitti bahanii ture. Haa ta'u malee, hookkarri dhalatee lammiileen 180'tti siqan lubbuu yoo dhaban namoota siyaasaa beekamoo dabalatee 9,000 ol kan ta'an hidhaa seenuun ni yaadatama.


Kitaaboonni haalaan qaalii hatamanii turan lafa keessaa awwaalamanii argaman

Kitaaboonni 200 'bakka buufamu hindandeenyee' jedhamaniifi doolaara miliyoona 3.2 ni baasuu jedhaman, mana kuusaa Landan tokko keessaa hatamuun lafa jala awwaalaman. Kitibaanni kunneenis amma mana jireenyaa baadiyaa Romaaniyaa keessatti lafa jala awwaalame argame jedhee poolisiin. Kitaaboolee amma argaman kanneen keessattis maxxansi jalqabaa hojiiwwan Gaaliloo fi Ayisaak Niiwtan ni argamu jedhameera. Hattoonni kitaabolee kanneen karaa baaxiin cabsanii seenuun bara 2017'tti mana kuusaa keessaa hatan. Namoonni waggaa sadiin dura hannicha raawwatanis miseensa garee yakkaa Romaaniyootaa of ijaarani ta'uun adda baheera. Kitaaboleen kunneenis Roobii darbee wayita poolisiin mandara Romaaniyaa Neemeeti jedhamtu keessa sakkata'iinsa gaggeesseetti lafa jalatti kuufamanii argate. Erga bara darbeetii kaasee kitaabicha barbaacha sakatta'iinsi manneen 45 kan UK, Romaaniyaa fi Xaaliyaanii keessaatti argamaniitti gaggeefamee akka ture poolisiin hime. Yakkuma kanaan walqabatees namoota 13 irratti himanni banameera. Kitaaboolee hataman keessattis hojiiwwan namoota beekamoo kan akka Daante fi fakkiiwwan oggeessa Ispaanish Firaansisko de Gaayo akkasumas hojiiwwan jarraa 16ffaa fi 17ffaa keessaa Gaaliliyoo fi Ayisaak Niiwtan fa'i keessatti argamu jedhame. ''Kibaatooleen kunneenis baay'ee gatii jabaa kan baasaniifi bakka buufamu hindandeenyeedha'' jedheera qorataan yakkaa Andii Durhaam. Kitaaboleen kunneen wayita hatamanitti osoo caalbaasii US- Laas Veegaasitti gaggeeffamu irratti hindhiyeeffamiin dura mana kuutaa dhiheenya buufata xiyaaraa Hiitwiitti argamuutti akka turan taasifamanii turan. Hattoonnis lafa meetira 12 qotuun awwaalan. Maddi oduu AFP akka jedheetti, kitaaboolee awwaalamanii waan turaniif sakkatta'iinsa meeshaan gaggeeffamu jala bahuu danda'e ture. Gareen yakkaa warra Romaaniyaa kunneenis kana dura osoo irratti hinbeekamiin meeshaalee hatan UK keessaa baafachuu danda'aniiru. Malawwan geejjibaa adda addaatti kan fayyadaman ta'uunis poolisiin yakkicha qoratan himan. Gareen hattootaa kunis lakkoofsa maatiiwwan yakkaa warra Romaaniyaa kanneen garee yakkaa 'Clamoaru' hundeessan waliin hidhata qabu jedhameera.


Isheen Eenyu? 11: 'Waltajjiirratti ba’anii dubbachuu nan saalfadhan ture' Abbabach Ajjamaa

Aartist Abbabach Ajjamaa Lixa Shawaa Aanaa Dandii ganda qonnaan bulaa Diimtuu Burqaatti dhalatte. Diraamaa sagantaa televizhiInii Itoophiyaa Dhangaa irratti darbu irraa qabee namni baayyeen dandeettii taatummaadhaan ishee beeka. Tiyaatiroota Afaan Oromoo takka ifaa takka dhaaman keessatti isheetu akka urjii mul'ata. Hulluqqoo fi Gumaan warreen isheen taatoo ijoo tahuun irratti gumaachite keessaa kan maqaan dhahamani dha. Taphoota gaggabaaboo yeroo ayyaanaa hojjettuun karaa foddaa televizhinii keenyaan mul'attee bashannan nuu arjoomteetti. Fiilmii fi diraamaawwan Afaan Oromoo hedduu irratti haadha biddeenaa hanga daldaltuu dhaadhii tahuun waggootii dheeraaf hojjettee jirti. Aartist Abbabach  seenaa dhuunfaa, mudannoofi muuxannoo imala aartii ishee waggaa dheeraa nuuf qoodeetti. Nuu dhiyaadhaa. Biyya warra kootii adaadaa kootu Finfinneetti 'barachuu qabda' jettee gara magaalaatti na fidde. Sababiinsaa immoo lafa ani dhaladhe butiitu baay'ata gatii taheef ijoolleen dubaraa barumsa isaanii otoo ol hin butiin heerumatti hafu. Kanarraa na baraaruuf jetteeti adaadaan koo gara Finfinneetti na fiddee hanga kutaa kudha lamaatti asitti akkan baradhu tahe. Garuummoo gaafa tokko abbaan warraashee na dhahe jennaan dhiisee biyyatti galee, deebi'ee immoo dhufee barumsa koo asitti xumure. Adaadaan koo na guddisuuf Finfinnee na fiddee dhufte yeroo ani kutaa kudha lama yeroon xumure boqotte jennaa halkaniif guyyaan taa'ee boo'a ture. Kanumaan hiriyyaan koo tokko mana teessee hin boo'in gadi baanee hojii barbaanna naan jettee, wal-qabannee Finfinnee keessa beeksisa hojii dubbisuutti kaane. Biiroon Oromiyaa yeroos Aadaafi Ispoortii jedhamu nama tiyaatiraa fi og-barruu adda addaa barachuu barbaaduuf jedhee beeksisa baasee ture. Hiriyyaan koo sun ni baranna malee naan jette jennaan maal naa godha hin barbaadu otuman jedhuu barachuu jalqabe. Akka malee ijaan qaana'uuf garuu duuban taa'a ture, manattis golaa baa'uu hin barbaadun ture. Mana adaadaa koottis yeroo namni TV ilaalu ani yoo sirba tahe malee gadi baheeyyuu daawwadhu. Yeroos aktiingii kan nu barsiisan Obbo Diimaa Abarraa kan jedhaman immoo ''koottu gadi bahii waa'ee mirga dubartootaa dubbadhu,'' naan jedhu ture. ''Nama kanaaf jedheen otoon barumsicha dhiisee jedhee ofitti nan waca ture sababiinsaa nama fuulduratti bahuu nan jibba,'' Barsiisaan keenyi kun garuu akkaan ija jabaadhuuf jecha fuulduratti baasanii na dubbachiisu ture. Amman waan hundaaf isaan galateeffadha. Bara 1987 hojiitti yeroo gallu tiyaatira 'Daawwitii Jireenyaa' jedhamu keessatti Aadde Bashuu  taheen hojjedhe. Niitii gaariii, ijoolleeshee ija wal-qixaan ilaaltu turte baayyeen jaaladhaani. Yeroon ishee hojjedhu homaa otoo na  hin rakkisiinan hojjedhe xumure, itti aansiinee immoo tiyaatira Gumaa jedhamu  gaafa jalqabnu amala haadha biddeenaa naa kennan. Warri waliin hojjennu 'Abbeen' haadha biddeenaa hamtuu taatee hojjechuu hin dandeessuu naan jennaan, barsiisaan koo yeroosi ammas hojjechuu qabdi taatoon amala hundumaa hojjechuu qaba naan jedhan. Ani nameenyaan koo kan namatti waan hamaa yaadu miti. Amala haadha biddeenaa maaliif hamoo tahu jedheen nan qo'adhan ture, kanaafin yeroo baayyee haadha biddeenaa hamtuufaa tahee hojjedha. Ammoo yeroo tiyaatira jalqabne qarshii 18 nuu kaffalama ture. Qarshiin 18 kuni nyaatas, mindaas waan hundumaa ittiin godhanna turre. Abbaan Jaamboo raadiyoo Faanaatti yeroo darbu immoo kaffaltii malee hojjechuu jalqabnee,diraamichi quuqamaa fi rakkoo uummata ijaa gadi baasuuf baayyee jaalatamee ture anillee waggaa 18tin achirratti hojjedhe. Waa'ee Dhangaa yeroon yaadadhu garaan an hammaata. Jaalalli yeroo sanaa, dheebuun aartii fi akkaataan nuti itti hojjennu adda ture. Iddootti shaakalluu fi hojjennu waan hin qabneef bataskaana deemnaa nu aari'uu, 'warri Onagii kun dhufan nuun jedhu ture. Kanuma keessa garuu dheebuufi jaalala aartiif qabnurraa hinuma hojjennaturre. Kunoo har'ammoo afaan keenyi dagaagee akkanatti aadaa keenyas calaqqisaa jirra, dhalooti kana booda dhufan immoo kanarra aadaa isaaniif quuqamanii ni hojjetu jedheen yaada. Icciitiin aartii keessa hamma kanaa akkan turu na godhe obsa kooti. Kaayyoon qaba. Innis, aartiin Afaan Oromoo guuddatee, aadaansaa dagaagee, rakkina tokko malee Oromoon Finfinnee kessatti afaansaatiin boonee akka dubbatu dha kaayyoon koo. Isan amma ifa xiiqqos tahu kanin arge obsuu koofi otoo hin nuffiin jaalala uummtaa fi aartiif qabuun itti fufuu kooti. Akka ammaa manni barumsaa, buufanni fayyaa fi riqichi yeroo hin ijaaramnetti tiyaatira Daawitii Jireenyaa qabanneetu guutuu Oromiyaa naannofnee uummata keenya barsiisaafi dammaqsaa turre. Yeroo waraana Eritiraa fi Itoophiyaas hanga daangaa Tigiraayitti deemnee diraamaa agarsiisaa turre. Kuni hundi jaalala uummataafi. Amma waan hundi geeddaramee guddina arginee jirra,aartistoonni garuu jaalala uummataan alatti waan arganne biraa hin qabnu. Tiyaatirri Hulluqqoo kan dura hojjetamee ture sababii dhuma rakkoo iddoo itti hojjetan dhabuufi xiyyeefannoo aartiif Oromoof kenname xiqqaachuu isaatiin kan addaan cite. Isa waggaa meeqa bood hojjenna jennee maatii keenya beelessinee qarshii keenyaan jalqabne. Erga tiyaatiricha hojjeennee eebbisiisuuf torban yoo hafu kufeen cabe karaa irratti. Miilli koos akka malee waan miidhameef hospitaala gale. Hakiimichi ''miili kun muramuu danda'a,'' yeroo jedhu dhagaheen hakiimiittan iyyee jennaan, hakiima biraa naa fidanii na yaalteen gale. Torban guyyaan tiyaatiraa yoo qaqqabu dhiiga qabadheen otoon hokkoluu hojjedhe. Otuman tiyaatira kana hojjedhuu al sadii irra deddeebi'ee kufeellee garuu hojjechuu hin dhaabne. Nan yaadadha yeroo tiyaatira Gumaa jalqaba hojjennu  Almaaz Haayilee kan amma Afaan Amaaraan hojjettu reenfa haadha ishee mana keesseti kabajaafi jaalala uummataaf jecha dhuftee hojjette. Namni aartii keessa jiru jaalala uummataaf kenneetu, uummatarraa deebisee jaalala argatta. Malee, halkan baatee halkan galta, dabalataan itti gaafatamummaa maatii qabda, isa keessa garuu akkasin tahe jettee waltajjiirraa hin haftu. Animmoo jireenyan ofii koof dhama'un caalaa aartiidhaaf dhama'eera. Beela'ee, dheebodhee, gangaladhee keessa baheera. Kanaaf want tokkooyyuu itti hin gaaabbu. Dubartoot hojii aartiitti galuu barbaadaniif sodaattanii ani kana hin hojjedhu. Ani akka Abbee akan hamtuu taheen hojjedhaa warri ofiin jettan. Waan hin danda'amne hin jiru, qaanii keessan dhiisaatii hawwii fi dandeettii keessan gadi baasaan isiniin jedha. *Odeessi  'Isheen Eenyu?' jedhu seenaa dhuunfaa, muuxannoo, milkaa'inaafi bu'aa bahii dubartoota jajjaboo garagaraa BBC'n dubbise torban torbaniin gaafa Kamisaa kan dhiyeessudha.


Faransaayi: Fakkiin kushinaa keessatti argame tokko yuroo miliyoona 24'tti gurgurame

Fakkiin nama fakkii kaasuun beekamaa ta'ee tokkoon ka'ee baroota dheeraadhaaf badee ture mana maanguddoo lammii Faransaayi tokko keessatti kutaa nyaannii itti qophaa'u keessatti erga argameen booda yuuroo miliyoon 24 caalbaasin gurgurame. Hojii artii fakkii kunis baatii tokkoon dura ture kaaba Faransaayiitti mana maanguddoo kanaatti kan argame. Fakkiichi miliyoona jah ni baasa jedhamee yaadamulleen, kan tilmaamaeen olitti dachaa afuriin caalbaasiin gurgurame. Dhaabbanni fakkii kana caalbaasiif dhiyeesse maqaan kan hineeramiin yoo ta'u, kan bitate garuu achuma Kaabaa faransaayi irraa ta'un barameera. Fakkiin kunis baroota dheeraadhaaf lafa nyaanni itti bilcheefamuutti gidigiddarratti fannifamee kan tureedha. Oggeessi fakkii tokkoofi qaamni caalbaasiif dhiyeesse erga fakkicha arganiin booda abbaan fakkichaa gatii isaa akka tilmaamaniif oggeessota mariisiiaa turan jedhameera. Abbaan fakkii kanaas fakkichi kan umurii dheeraa qabuufi akkasumas ergaa mantaa waan hammachuusaatiin alatti waangatii akkasii olaanaa baasu itti hinfakkaannee ture. Qorannoon gadi fageenyaa fakkii kanarratti gaggeefameenis fakkichi kan oggeesa aartii beekamaa lammii Xaaliyaanii Soonii Dii Peepoo akka ta'e mirkanneessaniiru. Oggeessi lammii Xaaliyaanii kan bakka Filoorans jedhamutti dhalate Soonii Dii Peepoo, dhuma jaaraa 13ffaa fi jalqaba 14ffaa irratti hojiiwwan fakkii heddu hojjatanii ture. Hojiin aartii kunis hammantaan baayyee xiqqaa yoo ta'u, dagaleensaa seenti meetira 20, 26n ta'a jedhameera. Fakkiin kunis qaama hojiiwwan fakkii hedduu kaanii isaan rakkinaafi fannifamu Kiristoos mullisuu akka ta'e amanam. Hojjiiwwan aartii oggeessaa kanaa gara biraa lamas jiddu galwwan agarsiisa fakkii Landanii fi Niiw Yoorkiitti agarsiifamaa jiru.


Walaloon "Onnee midhameef qoricha''

Haalawwan uummanni Oromoo ittiin yaadasaa ibsatuufi ergaa ittiin dabarfatu keesssaa walaloon bakka olaanaa qaba. Walaloon jiruufi jireenya uummata Oromootiin walitti hidhannoo cimaa akka qabu beektoonni ni dubbatu. Nutis walaleessaa Oromoo beekamaa Zalaalam Abarraa  dubbifneera. Obbo Zalaalam Abarraa, seenaa walaloo Oromoo keessatti walaloo qalbii hawwatuun dursaadha; maqaa gaariis hortaniiru. Obbo Zalaalam gahee walaloon Afaaniifi aadaa Oromoo keessatti qabu yoo himu: "Oromoo walaloodhaan jiraata, walaloodhaan ka'ee rafa, walaloodhaan hojjeta. Bakka tikaatti, qonnaa, lafa meesuufi aramaatti akkasumas bakka fuudhaafi heerumaatti walaloodhaan dubbachuu jaallata." Oromoon walaloo akka jaallatuufi durirraa akka dhimmi itti ba'u ni dubbatu. Akka ilaalcha Obbo Zalaalamitti dhaloonni ammaa kun walaloo ni yaalu malee hanga abbootii keenyaa hin ga'an. Walumaagalattis Walaloon uummata Oromootiif  dadammaqsuufi dubbii miliqxe baasuu keessattis waan guddaa hojjeteera, jedhan. Fuula 'www.Oromo Litertature' irratti hojiiwwan Obbo Zalaalam mursaanni itti kuufamanii argamu. Fuula kanarratti, hojii isaaniin alatti afoolawwan Oromoo keessaa walitti qabanii, akkasumas walaloo afaan biraa irraa hiikanis kuusaniiru. Obbo Zalaalam walaloo barreessan kan isaan kakaase, waan karaa ittiin of ibsanidha ta'eefiidha jedhu. "Waan ati of keessaa qabduufi karaa cabsee ba'uu barbaadutu jira. Isas akkasumatti barreessuun iddoo barbaadde sana siif ni ga'a sitti hin fakkaatu" jechuun himu. Obbo Zalaalamiif walaloon, "Onnee midhameef qoricha, kan gadde ni jajjabeessa, kan haare ni gammachiisa, abdii gaggabetti lubbuu hora, miiltoo qofa-galeessaati. Humnaafi hamilee jigiifi dabooti; isa of dagate of yaadachiisaa; kana muge ni dammaksaa. Hawaasa birattimmoo dhugaa miliqe ifatti baasa, riqichaa jaalalaafi waliigalteeti. Kanaaf, walaloon meeshaa guddaadha jedha. Malli Maali… Walaloo hedduu kan barreessan Obbo Zalaalam, walaloon jalqabaa isaanii Malli Maali' kan jedhudha. Akka waloon dureen kun jedhanitti, walaloon kun waa'ee jireenya qote bulaa ilaala. Qote bulaa waliin jiraadheera hojjedheera, jechuunis dubbatu. Amma tokko jireenya isaanii nan beeka, kan jedhan Obbo Zalaalam, "Qote bulaan baruma baraan osoo hin bayyanatiin, jireenyi foyyee qabutti osoo hin ba'iin afuun natti dhaga'ama ture," jedhu. Mata dureen walaloo gaaffii ta'e kanaan eenyuun akka gaafatan yoo dubbatanis, "Ofiikoos, abbaa dhimmaas, saba Oromoos, akkasumas beektotas nan gaafadhe. Walumaa galatti sabuma Oromoo hundaaf gaaffii dhiyaatedha," jedhu  Obbo Zalaalam. Walaloon barreesse hundi isaanii suukanaafi haala adda addaa keessatti barreeffaman waan qabaniif tokko tokkorra caalchisee hin ilaalu jedhu. "Garuu kan ani ittiin beekamu akkuma namni tokko ijoollee baayyee horee ilma isa hangafaan Abbaa Tolasaa jedhamee waamamu anis isuma jalqabaan na waamu." Kana jechuun ammoo warri kaan hin jiran jechuu miti. Kanaaf, walaloon warri jalqaba kaasetatti ba'an akka Malli Maalii,Obboo Abbaa Xadaa, Uggum Kubbaa Miilaa, Utuu jedhan warra jalqabaa waan ta'aniifi namoonni isaaniin akka isa beekan ibsu. Fuulleffannaa walaloosaa Obbo Zalaalam, ijoo walaloon isaanii irratti fuulleffatu yeroo dubbatan, aadaa, ilaalcha, safuu, mirgaafi afaan saba Oromooti jedhu. Hundumaa of keessaa qaba. Kan walaloon isaa nama biratti fudhatama argateefis sababa kanaaf ta'uu akka hin oolles ni dubbatu. Kan ofii barreessaniin alattis walaloo namoota bebbeekamoo afaan Ingiliziitiin barreeffamees gara Afaan Oromootti hiikaniiru Fakkeenyaaf, walaloo Dr. Maayaa Anjeelloo 'I shall rise', kan Dudly Randall fi kan biroo Afaan Oromootti hiikaniiru. Maaliif walaloo namoota kanaa hiikuuf akka filatan yeroo dubbanis, tokkoffaa ergaa ciccimoo qabu, sabni gidiraa keessa jiru tokko attamittiin akka of ibsu, akka dadammaqinsa uumuu walaloo barreessa. Kanaaf, kunimmoo saba keenya waliin walfaakkaata jedhu. Filannoo jechootaa… Walaloo isaaniitin seenaa dhufee-darbaa, ilaalchaafi falaasama, aadaafi saafuu, akkasumas haala sabni Oromoo itti jiruufi egeree Oromoo kaasuu qofa miti akka jaallataman kan taasisan. Akkataan itti dhiyeessaniifi jechoonni filataman humna addaa akka qaban namoonni dhugaa ba'uuf. Obbo Zalaalam walaloo barreessan biyya alaa Fiinlaadiin biyya jiraatanirraa barreessaniyyu jechootaa filataniifi yoomiifi eessa walaloon isaanii sirriitti uummata Oromoo keessa jira. Tarii akka Afaan Oromoo sirriitti jechoota sirriin fayyadamu  keessattuu kan uummanni baadiyyaa itti fayyadamu akkan fayyadamu kan na taasise, isaan waliinan oolaan ture jedha Obbo Zalaalam. "Kanan dhaladhes baadiyyaatti yommuu ta'u jireenyikoos qote bulaa wajjin walqabata, abbaankoos qote bulaadha, qe'een itti guddadheefi namoonni na guddisanis Oromoodha," jedhan. Kotobee Metiropoliitaan Yunvarsiitiitti barsiisaafi qorataa komunikeeshinii kan ta'an Obbo Zalaalam Jabeessaa walaloo Obbo Zalalaam keessaa Malli Maali isa jedhurratti qorannoo gaggeessaniiru. Walaloo Zalaalam kana barsiisaa, hawwataafi humna-qabeessa kan taasisan sababoota baayyee kaasuun ni danda'ama jedhu barsiisaan kun. Akkan qorannoo irratti taasiseen: "Biyya ormaa taa'ee jechoota mimmiidhagoo uummanni ittiin waliigalu filachuunfi fedhiifi gaaffii uummatichi qabu kaasuun isaa kennaa ykn dandeettii addaa akka qaban mullisa," jedhan. Fakkeenyaaf, bara walaloon kun itti barreeffame namoonni ulaa tokko kan ittiin miira ofii ibsataniifi gaaffii qaban gaafatan miidiyaan hin jiru ture, jedhu. Miidiyaan Afaan Oromoon yeroo sana hin turre. Muraasni turtanis fedhii, rakkoofi faayidaa uummataa waanti kaasan hin turre. "Yeroo walaloon Malli Maali jedhu uummataaf dhiyaate uummanni gubbaa hanga dakaatti gaaffii qaba ture."Kanaaf, namoota hunda biratti fudhatama argate akka barsiisaa Zalaalam jedhanitti. Sabni Oromoo irra jireessi qote bulaadha ykn ilmaan qote bulaadha. Kanaaf, walaloo sana keessatti Caaliifi Abbaa Caalii moggaasee hawwiifi fedhii sabaa, gaaffii siyaasaafi hawaas-dinagdee isaanii qabatamaatti mullise, jedhu barsiisaan kun. Obbo Zalaalam walaloo barreessuu qofa osoo hin taane Og-barruu Oromoo karaa afoola adda aaddaatiin walitti qabuun kitaabatti maxxansuuf hojjechaa jiru. Kanas yeroo dhiyoo keessatti akka gabaarra oolchan abdii qaban dubbataniiru. Kanaan duras kuusaa walaloo isaanii Kitaaba OBOMBOLEETTII jedhu bara 2017 maxxansiisaniiru. Namoonni Afaan Oromoorratti qoratan, barattoonni Oromoo, dhaabbileen barnootaafi namoota dhuunfaa hojii isaanii kana barbaadan hedduuti jiru. Obbo Zalaalam akka jedhanitti garuu biyya ambaa keessa jiraatanirraa saba ball'aa hojii isaanii kana argachuu fedhan qaqqabsiisuun akka hin mijoofneef dubbatu. Kanarratti namoonni, dhaabbileefi abbootiin qabeenyaa hojii isaanii kana saba biraan ga'uurratti ga'ee isaanii akka ba'anillee dhaamaniiru.


Isheen Eenyu 27: Dubartii hidhaan Afaan Oromoofi muuziqaa Oromoorraa duubatti hin deebisne

Aadde Makkiyaa Abdullaahii fedhii fi dandeettii walaloo barreessuu ijoollummaarraa qaban waan tureef aartistoota hedduuf walaloo muuziqaa barreessanii kennaniiru. Anagfticha muuziqaa Oromoo Alii Birraa hanga ilma isaanii Leencoo Abdishikuur - artiistota hedduuf walaloo gumaachanii jiru. Keessummaa keenya 'Isheen Eenyu?' torba kanaati. Dhiyaadhaa! Maqaan koo Makkiyaa Abdullaahii jedhama. Magaalaa Dirree Dhawaa ganda Dachaatuutti dhaladhe. Guddinni kiyya Laga Harreetti. Yeroo umuriin kiyya barnootaaf gahu kallattiidhaan barnoota amantii Islaamaa, Afaan Arabaa fi Quraana barachuu jalqabe. Boodarra mana barumsaa Jadiidaa jedhamtutti barnoota kutaa tokkoffaa jalqabe. Yeroo sanitti barnoonni sadarkaa tokkoffaa hanga kutaa 6 ture. Anis barnoota sadarkaa tokkoffaa 1-6, sadarkaa lammaffaas 7-12’tti achumatti baradhee xumure. Barnoota sadarkaa tokkoffaa hanga lammaffaa baradhee xumuruuf waggaa saddeet qofa natti fudhate. Sababni isaas yeroo sanitti barattuu cimtuu waan tureef yeroo kutaa keessatti qabxii olaanaa galmeessiftu seemisteera irratti barsiisonni gara kutaa itti aanutti akka darbu na godhaa turan. Barnoota sadarkaa ol’aanaa barnoota fagootiin gosa barnoota Afaan Oromootiin Koolleejjii Haramaayaa irraa dippiloomaadhaan eebbifame. Hojii barsiisummaa fi walaloo barreessuu waggoota hedduuf eega hojjadhee booda waggoota 17 dura carraa gara biyya alaa deemuu argadheen ammatti biyya Jarman jiraadha. Eega barnoota dippiloomaa kiyya eebbifame booda Dirree Dhawaatti barsiistuu Afaan Oromoo ta’ee hojjachuu jalqabe. Barsiisummaa eegalu kiyya dura Finfinneetti leenjii leenjistootaa fudhee ture. Yeroos leenjii kana Dirree Dhawaarraa nu nama shan turre, isaan keessaa dubartiin ana qofa ture. Achis eega leenjii san xumurree booda nutis deebinee gosa leenjii fudhanneen namoota biroof leenjii kennineef. Anii fi hiriyyoonni kiyya waliin ta’uun Dirree Dhawaa fi naannawa isheetti Afaan Oromoo barsiisuu itti fufne. Boodarras namoota umurii fi sadarkaa adda addaarratti argamiiniif barnoota Afaan Oromoo barsiisaa ture. Eega leenjii ani Finfinneetti leenji’ee dhufe san namoota biroo leenjise booda namoota daldala jimaarratti hirmaatan ni barsiisa ture. Isaaniis ‘Ergitoota jimaa laga Raammis’ jedhamu fedhii Afaan Oromoo barachuu waan qaban tureef isaanis barsiisaa ture. Barattoota Afaan Oromoo nu biratti baratan marsaa jahaan eebbisiisneerra. Anis ofii kiyya meeshaalee barnootasaaniirratti isaan gargaaran qopheessee mana kitaabaaf, namoota dhuunfaa fi barattootaa kennaa ture. Dabalataanis Afaan Oromoo guddisuufis sagantaalee adda addaa ni qopheessina ture. Ummata keenyas dammaqsuuf do’ii garagaraa qopheessaa turre. Yeroo nuti Afaan Oromoo barsiisnu sanitti namoonni adda addaa gama maallaqaan, yaadaa fi wantoota adda addaatiin nu gargaaru turan. Akkasumas namoonni hojii hojjannurratti gammachuu hin qabne jiru turan. Isaan manneen barnootaa deemuudhaan barnoonni laattan ijoolleetti ulfaateera jechuun akka hin baranne dhoorkaa turan. Nutis maanguddoo hawaasaa keessaa qabna waan tureef yeroo rakkinni akkanaa dhufu isaanitti himanna ture. Maanguddoon sunneenis barsiisonni kunneen homaa hin goone, isaan akka ijoolleen keenya eenyummaa fi afaan isaanii baratan gargaaran malee jedhaa nu deeggaraa turan. Hawaasnis 'nuti barnoonni isin kennitan kun fuuldura ijoollee keenyaaf faayidaa akka qabu hin beekne ture, isaantu akka hin baranne dhorkaa waan nuun jedhaniif dhorkine' jedhee ijoolleesaa barnoota akka itti fufu godhaa ture. Yeroo tokko qormaata barattootaaf kennu keessatti Finfinnee jedhee gaaffii waan baaseef daayirektarri mana baruumsaa natti dubbateera. ‘Ka mach wodii naw Finfinnee yehonawu? Addiisaabaa naw injii, baxaam chakuulashaal’ naan jedhe. Durarratti barsiistota keessaa qabxii gaarii qaba ture. Sababa kanaan daayirektarichi hanga qabxii kiyya na jalaa hir’isutti gahe. Innis kana goote san goote jedhee natti dubbata ture. Dhumarratti ati Galaasaa Dilbooti naan jedhe namichi sun. Kanarraa kan ka’e guyyoota muraasaa hanga ji’oota heddutti hidhaadhaaf saaxilamne. Kunis bara 1995 A.L.A, 1996 fi 98 keessatti sababoota adda addaatiif hidhaa turre. Walaloo barreessuu ijoollummaarraa jalqabe. Afaan Oromootinis Afaan Amaaraatiinis ni barreessa ture. Yeroo ijoollummaa sanitti Afaan Oromoo baay’innaan namoonni waan itti hin fayyadamneef Afaan Amaaraatiin barreessa ture. Booda eega Afaan Oromoo bal’innaan itti fayyadamuun jalqabame booda hamma ammaatti Afaan Oromootiin barreessa. Walaloo muuziqaa itti yaadee miti kan barreessu. Akkuma yaadni isaa naa dhufetti barreessee aartistootaaf kenna. Walaloo muuziqaa jalqabarratti aartisti Haloo Daawweedhaaf kenne. Ijoolleen kiyya lamaan Leencoo fi Elemoo Abdiishakuur aartistoota waan ta’aniif isaanifis ni kenna. Isaaniin alatti aartistoota Oromoo akka Alii Birraa, Muktaar Adeeroo, Habtaamuu Lamuu, Haloo Daawwee, Amartii Taammiruu, Umar Ziyaad fi kkf walaloo barreessee kenneeraaf. Sirbi Alii Birraa isa:  Anis biyyaan qaba                               Biyya biyya caaltuu                                Biyyakoo Oromiyaa kan                                Uumaan badhatee                               Biyya gootoowwanii…. Jireenya kiyya keessatti jabinni kiyya obsa qabaachuu, barreeffamarratti, waan baradhes dafee hin irraanfadhu. Dabalataanis ijoollee sagal dahee torba haala gaariidhaan guddisuun kun ciminnaa fi obsa qabaachuurraati. Walaloo barreessuu fi barsiisummaa jaalladheeti kan hojjataa ture. Yeroo barsiistuu ture san ijoolleen akka aadaa, afaanii fi eenyummaasaanii beekanii guddatan godhuu keessa qooda fudhachuu kiyyaan baay’ee gammada. Dhimma ummata kanaa keessatti hamma danda’e bu’aa buusuu kiyyatti gammachuu guddoo qaba. Walaloo barreessuu keessattillee akkasuma gammachuu qaba. Miira kiyya kan gammachuu, gaddaa, jaalala biyyaa fi dhimmota adda addaarratti barreesse waan ta’eef baay’ee itti gammada. Jechoonni walaloo keessatti dhukaa fi lafee qabaattee aarii naa baastu baay’ee jaalladha. Walaloo aartistoota kenne keessaa isa Alii Birraa sirbe san baay’ee jaalladha. Walaloon sun anaaf hiika addaa qaba. Gara fuulduratti amantii kiyyarratti xiyyeeffadhee jiraachuu barbaada. Dubartoonni of tuffachuu hin qaban. Isaanis jabinnaan waan isaanii tolu, hawaasaa toluu fi biyyaa tolu hamma danda’anitti hojjachuu qabu. Dabalataaniis hojiilee yeroo waliin deemu keessatti hirmaachuu qabu.


Aartii Oromoo: 'Diraamaan Abbaa Jaamboo dulluma keessa hirkoo naaf ta'uuf jira' - barreessaa diraamichaa Sabsibee Abbabaa

Namoota akka Tarfaasaa Dambii, Gaasha Poolisii, Haadha Jaamboo fi Abbaa Jaamboo maaliin yaadattu? Diraamaan walitti fufiinsaan waggoota 19'f Raadiyoo Faanaatiin darbaa ture 'Abbaa Jaamboo' dhiibbaan itti hammaatee waggaa lama dura addaan cite, amma dulluma keessa deebi'ee hirkoo naaf ta'uuf jedha jechuun barreessaan diraamichaa Obbo Sabsibee Abbabaa BBCtti himaniiru. Akkaataa diraamichi itti eegale, bu'aa ba'ii keessa darbanii fi seenaasaanii gabaabinaan akka armaan gadiitti nuuf qoodaniiru Obbo Sabsibeen. Maqaan kiyya Sabsibee Abbabaati. Godina Arsii Aanaa Heexosaa magaalaa Booruu Jaawwii keessattin dhaladhe. Barnoota kiyya kutaa 1-8 bakkuma dhaloota koo magaalaa Booruu Jaawwii keessattin baradhe. 9-12ttimmoo magaalaa Hurutaattin baradhe. Barnoota sadarkaa lammaffaa xumureen Yuuniversitii Finfinnee kiiloo ja'atti barnoota Seenaa baradhe, barnoota hoog-barruus dabalataan baradheera. Kennaan aartii ijoollummaadhumatti keessa koo ture. Yeroon mana barumsaa turetti miinii miidiyaa keessatti baay'een hirmaadhan ture. Diraamaa Abbaa Jaamboo barreessuu bara 1991n eegale. Diraamaa kanaaf ka'umsa kan naaf ta'e nama Booruu Jaawwitti ollaa kiyya ture nama Abbaa Jamboo jedhamu yoo ta'u namni kun dhugaatii wayii yoo fudhate waan hedduu nama dubbatu ture. Abbaan Jaamboo ilma Jaamboo jedhamu kan qabu yoo ta'u Jaamboon ana wajjiniin umuriidhaan walitti dhiyaata ture. Diraamaa kana Yuuniversitii Finfinnee waggaa tokkoffaa osoon jiruun barreessuu eegale. Yeroo an barumsa sadarkaa lammaffaa barachaa turetti taphni Afaan Amaaraa kan 'Abbiyyee Zargaawu' ykn 'Shangaay' jedhamu Raadiyoodhaan darbaa ture. Tapha bara 1989 darbaa ture kana baay'een jaal'adhan ture. Kanaafuu maaliifin afaan kiyya Afaan Oromootiin hin jalqabne jedhee yaadaan ture. Kanuma ka'umsa godhachuun erga yuunivarsiitii seenee Afaan Oromootiin diraamaa dheeraa barreessuu jalqabe. Wayituma yuuniversitii ture 'Abbaa Jaamboo' barreessuudhaan raadiyoo Faanaa keessatti hirmaan ture. Raadiyoon faanaas hirmaannaa kiyya ilaalee akkuman eebbifameen dorgommii malee na fudhate. Ergan hojii gaazexeesummaa eegalee as garuu diraamaa 'Abbaa jaamboof' kan naaf kaffalamaa ture birriin 250 narraa citeera. Umurii ijoollummaakoorraa eegalee barreessaa yookiin aartistii ta'uuf fedhiin qaban ture. Kan si ajaa'ibu garuu guyyaa tokko gaazexeessaan ta'a jedhee gonkumaa yaadee hin beeku. Kan diraamaa 'Abbaa jaamboo' irratti kaffaltii malee cichee na hambises fedhiidhuma aartii na keessa tureedha. Ergan Afaan Oromootiin diraamaa kana barreessee dabarsuu eegalee warri Oromoo jibban daran natti hammaatan. Jaalalaa fi kabaja uummata kiyyaaf jedheen dhiibbaa mootummaa jalatti xiiqeffadhee hojjechaa ture. Yoo gadi na qabuu malee guddinni homaatuu naaf hin kennamne. Jaallan diraamaa kana wajjin hojjechaa turre yeroo ammaa bakka gurguddaa ga'aniiru. An garuu bakkeetti gatee hin deemu jedheen cichee itti hafe. Kaayyoo gooroon diraamaa 'Abbaa jaamboo' aadaa, afaan, jiruu fi jireenya uummata oromoo mul'isuu ta'us mootummaa naannoo Oromiyaarraa beekamtii hin arganne. Inumaa kan beekamtii naaf kennan warra saba biraati. Waldaa Ogeeyyii Tiyaatiraa Itoophiyaarraa beekamtii argadheera. Zinnaash Olaanii fi Odaa Awwaard irraas badhaasa argadheera. Mootummaan naannoo Oromiyaa jabaadhullee naan hin jenne. Jaalalli uummanni naaf qabu garuu hamilee naaf ta'eera. Diraamaan 'Abbaa jaamboo' wayita qilleensarratti dhaggeffatamu qoosaatti waan dhufe fakkaata. An garuu malli itti fayyadamee barreessu baay'ee na qora. 'Abbaa jaamboo' qindeessuuf qabiyyee qofa hojjettee dhiifta miti, loqoda afaan Oromoo kutaalee Oromiyaa hunda keesaatiin hojjetama. Kanammoo wayitan yuuniversitii jiru haala mijataa naaf uumametti gargaarameen eegale. Mooraa yuuniversitiitti barattoota godinaalee Oromiyaa garaagaraa irraa dhufan nan argadhan ture, loqoda hundaayyuu nan fayyadama. Diraamaa abbaa jaamboo barreessuu ergan jalqabee waggaa tokko boodan loqoda ykn akkaataa dubbii kutaalee Oromiyaa garaagaraa itti dabaluu eegale. Kunimmoo diraamicha daranuu miidhesse, akka dhaggeeffatamu godhe, fudhatamas argate. Qabiyyeen 'Abbaa jaamboo' waa lama. Tokkoffaan jiruu fi jireenya uummataa kan baasee mul'isuudha, lammaffaan waan tibbana ijoo dubbii ta'ee falmisiisuu fi namni hunduu irraa dubbatu bifa diraamaan dhiyeessuudha. Keessattuu dogoggora mootummaan hojjetu qeequusaatiin abbaan jaamboo waan baay'ee sirreesseera. Aanga'oonni mootummaa gameeyyiin 'Abbaa jaamboo' baay'ee dhaggeeffatu. Aanga'oonni mootummaa karaa diraamaa 'Abbaa jaamboo' qeeqaman taatota keenyatti akeekkachiisa kennaa turan. Doorsisaa fi dararaa guddaa nurraan ga'aa turan. Keessattuu an barreessaa diraamichaa waanan ta'eef na ajjeesuuf na adamsaa turan. Dhumarratti kan addaan cituu diraamaa 'Abbaa jaamboof' sababa ta'e waa'ee shukaaraa irratti wayita hojjennu ture. Waa'ee shukkaaraa wayita hojjennu hoogganaa yerosii Abbaay Tsahaayyee maqaa dhoofnee qeeqne. Diraamicha hojjennee torbeetti akka dhaabbatu ajaji darbe. Yeroo sana Abbaay Tshaayyeellee aangoorra turan. Ana adabbiin hidhaa na mudachuu baatullee taatonni hedduun hidhamaniiru. Hedduunsaanii akka mooraa faanaa hin seenne dhorkaman. Diraamaan waggaa 19f dhiibbaa fi gidiraa meeqa dandamatee as ga'e kun  waggaa 1 fi walakkaa adda citee amma garuu deebi'ee lubbuu horachuuf sirriiqaa jira. Hoji gaggeessaan FBC haarofti diraamaan kun akka deebi'uu danda'u waadaa nuuf seenaniiru. Heeyyama baafadhuutii raadiyoodhaanis ta'e TV'dhaan asuma Faanaa keessatti eegali naan jechaa jiru. Siimpooziyemiin waa'ee diraamaa 'Abbaa Jaamboo' dhiyeenya ni qophaa'a. Hojiin koo waggaa 19n darbanii shallagamee qarshiinsaa akka naaf kaffalamus murtaa'eera. Abbaan jaamboo qalbii uummata Oromoo keessa galee ture waggaa haga kana irraa citee turuun baay'ee na gaddisiisa. Amma wayita deebi'u jalqaba uummata Oromootti araarama. Erga diraamaan abbaa jaamboo addaan citee Oromiyaa keessatti lakkoofsi dhaggeeffataa faanaa akkaan hir'ateera. Warri miidiyaa faanaas anaaf jedhanii osoo hin taane uummata Oromoo ofitti deebisuuf yaadaniiti kan isaan eegaluuf murteessan. Diraamaan kun yeroo dhihoo keessatti uummata bira ga'uu eegala. Akka kanaan duraa kaffaltii maleen hojjedha osoo hin taane ammaan booda galii diraamicha irraa argamu keessaa harka 70 natu fudhata. Akkasitti walii gallee eegaluuf jenna. Jaalala uummata kiyyaaf jecha kanan umurii dargaggummaa koo guutuu kaffaltii malee hojjedhe amma hirkoo naaf ta'uu qaba.


Intalli akkaataa haatiishee abbaashee itti ajjeefte himun ni ta'aa?

Shamarree Chaaliiz Teeroon akkaataa haati ishee of baraaruuf jecha abbaa ishee kan araada dhugaatiin qabaman itti ajjeefte yoo himtu ''hin qaana'u'' jetti. Taatuu kun umuriin ishee waggaa 15 turte wayita abbaan ishee machaa'uun bakka haadha ishee waliin dhokatanitti ajjeessuuf itti dhukaasaa ture. Haa ta'u malee, ''rasaasni inni dhukaasee kammiyuu nu hinrukunnee ture. Kunis raajiidha. Garuu ofi ittisuuf jecha rasaasa dhukaasteen haati kiyyaa haalicha xumurte,'' jechuun midiyaatti himte. Itti dabalunis, ''waa'ee taatee kanaa irra deddeebiin yoo himnus, kan haala akkasii keessa darbee nu qofaa akka hintaane hubanne.'' Chaaliiz dhalattee kan guddattee Afriikaa Kibbaa dhiheenya magaalaa Johaansbargiitti naannoo qonnaan bultootaa tokko keessatti haadha ishee Gerdaa fi abbaashee Chaarliiz irraayyi. Abbaa ishee akka 'nama dhukkubsataa' tureetti kan ibsitu shamarreen tun, ''nama araada dhugaatiin qabame waliin jiraachuun haala baayyee abdii dhabeessa ta'eedha'' jechuun haala keessa dabarte himti. "Araada waliin, jireenyaa guyyaa guyyaa jiraachuun baayyee cimaadha. Keessattuu taatee guyyaa tokkichaa qofa osoo hintaane haala jireenya akkasuu bara jireenyaa gutuu jiraachuun baayyee cimaadha,'' jetti. Waa'ee taa'ee uumamee sana ilaalchisuun wayita dubbattuus, abbaan ishee baayyee dhugaatiin machaa'anii akka turan himti.  ''Wayita qawwee qabachuun gara manaa dhufuttis ofiisa danda'ee adeemuyyuu hindanda'u ture.'' ''Aniifi haati kiyya ammoo kutaa kiyya keessa dhukannee turre. Sababiinsaas karaa karraatiin nutti dhukaasaa ture. "Kanaafuu lamaan keenyayyuu kallattii karraatiin akka karra cabsee hin seenneef gadi ciifnee karra dhiibuu yaallee turre. "Waa'ee isaa dubbachuuf hin qaanneeffadhu, sababiinsaa yoo caalaa waa'ee akkasi dubbannee caalaa akka nuti qofaan haala akkasii keessa akka dabarruu nutti hindhagahamu. "Akkan yaaduutti anaaf, kun seenaa araada waliin guddachuufi dhiibbaa arraadi namarraan gahu hima.'' Badhaafamtuu Oskaar kan taatee taatuun tun, waa'ee daarektarri filmii erga mana isaatti hojiidhaaf affeereen booda tuttuqqaa hintaane irratti raawwatees ni dubbatti. Osoo mana isaatii hin bahiin duras iseetu dursitee dhiifama akka gaafatte himti- kunis akka baayyee ishe aarse himti. Qabiyyeen qoccoollaa saalaa kunis dhimma isheen filmii Bombshell dhiheenya kanaa keessatti ittifte jirti. Gochi qoccoollaa saalaa kunis '' miidhaa qaamaa qofaa miti. Akkasumas yeroo hunda gocha gudeeddii qofaa miti,'' jetti. ''Innis gocha miidhaa xin sammuu dubartoota irraa guyyaa guyyaan qaqabuudha. Kunis gama jecha afaanii, tuxuqaa qaamaa ykn hojii akka dhabduuf sdaachifamuudha. "Dhimmoonni na mudataa jiran kan akkasiitti.''


Asafaa Tafarraa Dibaabaa: "Guguddaa nama keenyaa qofa miti, guguddaa lafa keenyaas dhabaa jirra"

Kitaaba walaloo Afaan Ingiliziin qophaa'ee mata duree Ate-Loon jedhu dubbistoota biraan gahuuf kan jiran Dr Asafaa Tafarraa Dibaabaa waa'ee qabiyyee kitaabichaa BBC'tti dubbataniiru. Ate-Loon jecha tishooti kan jedhan Dr Asafaan, maal jechuu akka ta'e dubbistootaafin dhiisa jedhu Dr Asafaan. "Yeroo baay'ee kitaabota koo namoonni maqumarraa kaasee nu rakkisa naan jedhu, anis hojiin koo nama rakkisuudha, kanaaf abbaan bira haa gahu" jedhan. Kitaabni kuusaa walaloo Afaan Ingiliziin barraa'e kun yeroo waggaa lamaa keessatti kan qophaa'e yoo ta'u mata dureewwan xixiqqoon iddoo shanitti qoodamee fuula 282n akka qophaa'e dubbatu. Waloo fi hayyuu afaanii fi og-barruu kan ta'an Dr Asafaan ammaan duras Afaan Ingiliziin kitaabota barreessanii maxxansiisanii jiru. Kitaabni isaanii Afaan Ingiliziin haa barraa'u malee "aadaa Oromootti cuubadheetani kanan barreessu" jedhu. "Oromoon mee maal qabatee addunyaatti gadi baha? Gaaffii jedhu deebisuuf jecha Afaan Ingiliziin akka barreessan dubbatu. "Milkoofnee gaafa bilisoomne, Addunyaan waa'ee keenya maal beeka?, Og-barruu qabuu?, Oguma qabuu?, Waloo qabuu?, Walaloo qabuu? jechuun isaanii waan hin oolleef, kanaafan Afaan Ingiliziin barreessa." Walaloowwan mata duree xixiqqaa shan jalatti barraa'an hedduun isaanii, "waa'ee jiruuf jireenyaa, waa'ee abjuu ilmoo namaa, waa'ee kaayoo qabaachuuti, ifaajeedha, xaariidha," jechuun ibsu Dr Asafaan. Walumaagalatti garuu waa'ee hariiroo namaa fi uumamaati jedhu. Hariiroo namaa fi uumamaa keessatti maaltu akka, maaltu akka maleedha waan jedhu walaloo isaaniin akka xiinxalan dubbatu. Yeroo hedduu 'social justice' ykn miidhama ilmoo namaa qofarratti xiyyeeffanna kan jedhan Dr Asafaan, miidhamni uumamaa dagatameera jedhu. "Fakkeenyaaf ani Adaamaadha kanan jiraadhu. Adaamaa irraa gara Finfinnee gaafan deemu, bitaa mirgaan tulluun qotamee jigaa jira." "Kuni kan na yaadachisuu sabni cunqurfamaan akka Oromoo, guguddaa nama keenyaa qofa miti kan nuti dhabaa jirru, guguddaa lafa keenyaasi jechuudha." "Tulluu dhalootni meeqa itti irreeffatee asiin gahe, nuti qonnee ijaarsaaf oolchaa jirra, kuni nama dhukkuba," jedhu. Uumamnis akkuma namaa jiraachuuf mirga qaba jedhu Dr Asafaan. Walaloowwan keessaa tokko: "Once I knew what I would die for,Then I know I lived for it" Namni kaayoodhaaf jiraachuu qaba kan jedhan Dr Asafaan, namni dhalatee nyaachuudhumaaf hin jiraatu, jiraachuuf nyaata malee jedhu. Walaloon kunis falaasama kana hima jedhan. Seensi kitaaba Ate-Loon yaad-rimee 'Sabboonummaa Ogumaa' jedhu irratti barreeffama qophaa'e qaba. Sabboonummaan gosa adda addaa qaba kan jedhan Dr Asafaan, gama siyaasaa, gama amantaafi kallattii adda addaan ibsamuu akka danda'u himu. Barreeffamni kun Ogumaan akkamitti sabboonummaa ijaaruun danda'ama yaada jedhurratti fuulleffata jedhu. "Wayita ammaa waa'een Oguma Oromoo akka bishaan gabateerraati, garuma yaa'utti yaa'a malee kallattii qabsiisuun hin mul'atu" jedhu Dr Asafaan. "Qeeqxonni hin jiran, qeequunis hin jiru. Haala akkasii keessatti ammoo Ogumni hin bilchaatu. Namuu turban tokko ykn ji'a tokko keessatti koompiitaratti naqeetu, yoo horii argate gadi bahee maxxansiisee hojiirra oolchaa jira, kanaaf bilchina dhaba." Isa kanan yaad-rimee 'Sabboonummaa Ogumaa' jedhuun kallattii qabsiisuu yaade jedhu. Kitaabichi torbee kana dubbistoota bira gaha.


'Kiliippii muuziqaa Oromoo guddisuuf cimseen hojjedha'- Leencoo Fiqiruu

Leencoo Fiqiruu yeroo dhiyoo asitti kiliippota muuziqaa Afaan Oromoo daayirekti gochuun dargaggoo beekamtii horachaa jirudha. Weelluuwwan haaraa reefuu namoota hedduu biratti fudhatama gaarii argatan keessaa ''Muquxxaayee'' fi ''Chim Chim Goona'' Leencootu Daayireek godhe. Turtii BBC Afaan Oromoo waliin taasise kana mee daawwadhaa.


Fakkiin Dolaara miliyoona 66 baasu waggaa 23 booda argame

Fakkiin dubartii tokkoo kan Dolaara Miliyoona 66 baasa jedhameefi bara 1916-17 akka kaafametti yaadamu waggoota 23 booda baatii darbe keessa argamuu isaa aanga'oonni Xaaliyaan mirkaneessaniiru. Fakkiin kun kan artisitti lammii Ostiriyaa suura kaasuun beekamu Gustaav Kilimantidha. Fakkiin fuulaafi haala dubartii tokkoo agarsiisu kun magaalaa Kaaba Xaaliyaan Piyaasenzaa jedhamtutti mana kuusaa suuraa keessaa bara 1997tti ture kan hatamee. Suurri kun waggoota dheeraaf badee ture. Kan argamuu danda'e ammoo namoonni biqiltuufi abaaboo kunuunsan man-kuusa suuraa kana yeroo keenyan isaa karaa duubaa hidda irratti margee ture qulqulleessanitti. Suurri waggaa 23 dura badee ture kun shaanxaa keessa akkuma dhokatee taa'etti jira. Fakkiin akka badetti yaadamaa ture kun keenyan keessatti argamuun isaa oduu ajaa'ibaa ta'eera jedhe poolisiin. Tarii hatamee bakka biraa erga geeffameen booda asi deebifamuu mala shakkiin jedhu jiraachuu mala jedhe poolisiin dhimma kana hordofu. Fakkiin kun yoo xiqqaate dolaara miliyoona 66 akka baasu himama. Fakkiin dubartii kanaa kan kaafame Artist Gustaav Kiliiimintiin yoo ta'u gara dhuma umurii isaa keessa bara 1916-17 keessa jedhama. Suurri kun Giyuseeppee Riisii Odiitiin bara 1925 bitamee agarsiisaaf dhiyaatee yeroo turetti hatame kan jedhus yaadamaa tureera. Abbaan seeraa Orneelaa Chikaa jedhaman, fakkiin kun erga hatamee kaasee achuma keenyan sana keessa turee? Yookaan ammoo erga hatamee booda akka deebi'u taasifame kan jedhu qorannoon biraan boodarra taasifamu akka ifa taasisu dubbataniiru. Qorannoon erga xumurameen boodas fakiin agarsiisaaf akka dhiyaatu himameera.


Betty G'n tarree weellistoota dubaraa ciccimoo Afrikaa bara kanaa keessa galte

Biruktaayit Geetaahun maqaa waltajjiidhaan ammoo 'Betty G' jedhamuun kan beekamtuufi sirbota isheen jaallatamummaa guddaa horachaa dhufte gama dubartootaan weellisituu cimtuu Afrikaa bara kanaa keessatti filatamteetti. Betty G'n Osloo, Noorweyitti sirna badhaasa Noobeelii Nagaa ministiri muummee Abiy Ahimad irratti argamuun sirba dhiyeessuun ishee ni yaadatama. Tibbana dhaabbatni 'Sound City MVP' jedhamu teessoon isaa Naayijeeriyaa magaalaa Leeegoos tahe namoota gama ispoortii fi aartiin dhiibbaa uuman badhaasuu fi filachuun beekamu bara kanas gama dubartootaan weellistoota cicimoo Afrikaa gama dubartootaan adda baasuun kaadhimee ture. Isaan keessaa 'Betty G' ykn Biruktaayit Geetahun Itoophiyaa irraa artistoota kaadhimaman keessatti argamti. Isaan kaan ammoo Afrikaa Kibbaa, Tanzaaniyaa, Kaameeruuniifi Naayijeeriyaa irraati kan dhaabata kanaan kaadhimamanii turan. Dhaabbatichi mo'attota qofa osoo hin taane namoota hojii aartii isaaniin bara kana keessa dhiibbaa uumaniiru jedhedha kan adda baasuun kaadhimu. Itoophiyaa irraa 'Betty G'n' kan kaadhimamtee turte yoo tahu carraa kana argadhee badhaasota gurguddaa akkasiif kaadhimamuun koo waan guddaadha jetti. Ulaagaa maaliin akka na filatan hin beeku kan jettu Biruktaayit [Betty G] sirban bara kana baase galchuun qaba ture amma garuu bilbilumaan akkan kaadhimamee jiru natti himan malee ulaagaa isaanii hin barre jette. Haatahu malee, sirban ani badhaasa Noobelii Nagaa irratti sirbe sun akkan kaadhimamuuf na gargaareera jedheen yaada jetti. Erga Oslootii deebitees Betty G'n namoota biroo lama waliin tahuun sirba qeenxee 'Selam' jedhu hojjetteetti. Artistootni Itoophiyaa wal-tatjjii badhaasa gurguddaa Afrikaa irratti yeroo kaadhimaman ykn badhaafaman arguun waan amaleeffatame miti. Kanaaf jetti Biruktaayit ''Kun Itoophiyaaf waan guddaadha jedheen amana. Sababni isaas Afrikaa keessatti kan keenyas gara kan isaaniitti; kan isaaniis gara keenyatti fidnee dhaggeeffatmummaa keenya guddisaa hin turre.'' Sirna badhaasa Noobelii nagaa MM Abiy Ahmad irratti sirba 'sin jaalladha' jedhu kan weelliste Birkutaayit ykn 'Betty G' ergasii as wal-tajjii hedduu irratti akka afeeramtee fi jaallatamummaa ishees dabale himte. Badhaasa weellistuu cimtuu Afrikaa bara kanaa jedhamuun Sound City MVP kaadhime keessatti Naayijeeriyaa irraa dubartootni sadii filatamaniiru. Sirbootni Naayijeeriya hedduun adunyaa guutuutti waan dhaggeeffatamaniif amma Hooliwud iyyuu galuu danda'eera jetti Biruktaayit. Akkuma isaaniitti guutuu adunyaatti dhaggeeffatamuuf osoo hojjenne beekamtii guddaa horachuu fi aartii biyya keenyaa beeksisuun ni danda'ama jetti. Biruktaayit aalbema ishee jalqabaa bara 2015 'Manew Fitsum?' jedhu kan hojjettee gabaa irra oolchite yoo tahu isa 2ffaa jaalatamummaa guddaa horate 'Wegegtaa' jedhu ammoo bara 2018 keessa hojjette. Kanaanis badhaasota garaagaraa mo'ateetti. Biruktaayit ijoollummaa ishee irraa eegaltee sirboota biyya keessaa fi alaa baay'inaan dhaggeeffachaa waanan guddadheef lamaan isaanii iyyuu wal makaniiti kan na keessa jiru jetti. Kanaaf sirbootni koo eenyummmaan ani ittiin guddadhe keessaa kan dhufan malee muuziqaa Itoophiyaa ammayyeessuf jecha qofa kan hojjetaman miti jetti. Biruktaayit afaanota garaagaraa kan akka Ingiliffaa, Faransaayii fi kaaninis weellisuu akka dandeessutu himama. Biruktaayit adunyaa irratti sirba baasuu qofa osoo hin taane wal deeggaruun [Collaboration] muuziqaa garaagaraa arstitoota biyyoota garaagaraa waliin hojjechuun ni ilaalama jetti. Kanaaf amma artistoota biyyoota garaagaraa kan akka Kaameerun fa'a irraas hojjechaa akka jirtu himti. Haa tahu malee rakkoon nu mudatu artistootni bebbekamoon adunyaa keenyaa hedduun nu hin beekan jetti. Amma yeroo gabaabaan as na baraa jiru kan jettu Betty G'n itti dhiyaannee wal deeggaruun hojjechuuf gahumsa keenya itti agarsiisuu qabna jetti. All Africa Music Awards [AFRIMA] sirni badhaasaa jedhamu bara 2014 keessa deeggarsa Gamtaa Afrikaan hundaa'e. Kunis artistoota hojii muuziqaan jajjabeessuu fi badhaasuu, namoota kennaa kalaqaa fi dandeettii addaa qabanis badhaasu ture. Birukaayitis badhaasa koreen kun kennu mo'achuu dandeesseetti. Bara 2018 keessa aalbemni Betty G' akka Afrikaatti aalbema bareedaa [Album of the Year] jedhamuun filatameera. Artistii cimtuu Afrikaa [Artist of the Year] kan jedhuufis kaadhimamtuu turte. Garuu badhaasicha hin mo'anne ture. Dabalataan dubartootaan artistii cimtuu Afrikaa Bahaa [Best Female Artist in Eastern Africa]tahuun filatamteetti. Bara kana ammoo erga Oslootti sirna badhaasa Noobelii Nagaa MM Abiy Ahmad fudhatan irratti weellistee maqaan ishee bal'inaan beekamaa dhufeera. Isheenis sirnicha irratti argamuun koo carraa guddaa naaf kenneera jette. Betty G amma albama haaraa hojjettee xumuraa akka jirtu BBCtti himteetti. Biruktaayit Getaahun Taaddasa Urgaa Gaarii maatii Dajjaasmaach Gabremaariyam gaarii keessaa akka taate kanaan dura BBCtti himtee ture.


Weellisaa Umar Teenaammuu eenyu? Amma maalirra jira?

Wellisaan Umar Teenamuu sirboota aadaa Oromoo Walloo keessatti daran beekamaniifi miidiyaatti hin mul'anne sirbuudhaan beekama. Sirba jalqabaasaa kan aadaa sirba warra Jiillee kan 'Teenammuu Teenammuu' jedhu sirbuudhaan maqaa masoo Umar Teenamuu kan argate. Walloo Aanaa Jiillee Dhummuugaatti kan dhalate Umar Sirboota Teenammuu, bara dargagummaa isaa biyyaa bahuun gara Jabuutii san boodas Yamanifi Sa'udi Arabiyaa deemee achi jiraateera. Homaa jiruun qajeeluufi didnaan gara biyyaa deebi'e. Harka tokkoon jireenyaan wal'aansoo qabaa harka tokkoon aadaa Oromoo Walloo beeksisuuf hojjechuu eegale. Aadaa sirba Oromoota Walloo keessaahuu kan Jiillee kuni dhokatee akka hin hafneef jecha sirboota Teenammuufi Washoomillaa jedhaman kan baase Magaala Adaamaatti hojii humnaa fi ba'aa bachudhaan akka ta'e hiriyaansaa BBC'tti himeera. Wellisaa Umar ammaa dhukkubsatee Hospitaala waliigalaa Kamisee erga galee torba sadii guutuufi waan weellisichi amma keessa jiru hiriyaansaa  Hospitaalatti isa gargaaraa jiru Aliyyii Abdallaa Ibraahim BBC'tti himeera. Umar aadaa uummata Walloo akka beekamuuf aarsaa guddaa nama kanfaledha jedha Aliyyiin. "Umar aadaan Oromoota Walloo kuni akka beekamuuf aarsaa guddaa kanfaleera. Yeroo rakkinaattis uummata wallootif sagalee waan ta'eef dhiibbaa irra turerraa baqachuun biyyoota akka Jibuutii, Yemenii fi Sa'udi Arabiyaattis baqatee ture," jedha. Dhihoo kanas sirba aadaa Oromoota walloo 'Heelluwwee' jedhu osoo Kiliippii hojjechaa jiruu dhukkubni akka isa mudates hime. "Durumaanuu Garaa na dhukkuba jechaa ture. Dhihoo kana itti hammaannaan Hospitaala geessine. Yeroo qoratamu mar'imaan isaa dacha'ee hojii dhaabeera. Amma wal'aansa baqaqsanii yaaluutiin garaachi miidhame muramee keessaa baheefii jira" jedha. Wellisaan kuni sirboota aadaa kanneenuu kan hojjetu hojii humnaa hojjechuun waan ta'eef maallaqa yaalaa kana namootni akka gargaaraa jiranii fi dhukkubni isaas daran hammaataa ta'uu hima. Abbaan weellisichaas dhukkuba walfakkaataadhaan rakkachaa akka jirus himeera hiriyaansaa kuni. Umar Teenammuu yeroo ammaa Hospitaala Kamiseetti ciisee yaalamaa kan jiru yoo ta'u, dhukkubnisaa waan itti hammaateef socho'uus ta'e dubbachuu akka hin dandeenye hiriyaasaa BBC'tti himeera.


Diraamaa sagantaa Televizhiinii Itoophiyaa Dhangaa irratti darbu irraa qabee namni baayyeen dandeettii taatummaadhaan ishee beeka. Tiyaatiroota Afaan Oromoo takka ifaa takka dhaaman keessatti isheetu akka urjii mul'ata. Hulluqqoo fi Gumaan warreen isheen taatoo ijoo tahuun irratti gumaachite keessaa kan maqaan dhahamani dha. Aartist Abbabach seenaa dhuunfaa, mudannoofi muuxannoo imala aartii ishee waggaa dheeraa nuuf qoodeetti. Viidiyoo: Firaaol Balaay, Amansiisaa Ifaa fi Yaadataa Birhaanuu


Aartii Oromoo: Namni aartii gameessi Yonis Abdullaahii eenyu?

Sirboota kanneen akka 'Yaa Rabbi na gammachiisi, Oromiyaa bilisoomsi' fi 'Bilisummaan Aannani' jedhaman wallisuuniifi Raadiyoo Moqadiishoorraa yeroo dheeraaf dabarsuun ka beekaman artistiin Oromoo gameessi Yonis Abdullaahii, ''Oromoof waan hedduu gumaachee amma dagatameera,'' jedhu. Artisti Yonis amma umuriinsaanii gara waggaa dhuma torbaatamaa keessa jira Finfinnee naannawa Boolee Mikaa'el keessa ijoollee isaanii waliin mana xiqqoo keessa jiraatu. Seenaa artistii gameessa kanaa baruufi maal keessa akka jiran hubachuuf BBCn iyyaafateera. Guyyaan guyyaadhaa inninuu, Ni agarra mee wajjinuu. Kee bareedni qaaliinuu Na boochise kee amallinuu. Obsi mee itti dhiisi, Guyyaan fida bariisiisi. Magaalaa Dirree Dhawaa, naannoo Qabrijoollee jedhamutti dhalatanii guddatan. Haati isaanii ijoollummaatti umurii jahaatti jalaa waan du'aniif, of jiraachisuuf jecha hojiiwwan haalawaa, baaqlaawaa fi daabboo gurguruun tattaafachaa turan. Ijoolluummaarraa qabee muuziqaawwan biyyoota Sudaaniifi Hindiif jaalala akka qaban ka dubbatan artistiin kun, ijoollummaatti baandii Afran Qallootti dabalamuu himu. Umriinsaanii ganna 16 yogguu gahu, sirba Sudaan Afaan Arabaatiin wallifamee ture, artistii gameessi biraa kan amma lubbuun hin jirre, Abubakar Muusaa waliin tahuun gara Afaan Oromootti hiikan. Guyyaan guyyaadhaa inninuu, Ni agarra mee wajjinuu. 1960'oonni seenaa siyaasaa Itoophiyaa keessatti kan iddoo olaanaa qabudha. Barattoonni Yunivarsiitii keessa jiran lafti qonnaan bulaaf akka deebiyu mormii sirna fiwudaalaaf qaban kan itti dhageessisaa turanidha. Gama kaaniin uummanni Oromoos waldaalee kanneen akka Maccaafi Tulaamatti jiran keessa of ijaaraa wayita turedha. Hayyoonni kan akka Sheekh Bakrii Saphaloofaas gama barreeffama dagaagsuun, dagaagina Afaan Oromoof gumaacha taasisaa wayita turanidha. Wayita kana dargaggeessa ka turan artis Yonis Abdullaahis, sirboota Afaan Oromoo dargaggoota kaan waliin walijaaruun wellisuu eegalan. Sirbisaanii jalqabaa kan Afaan Arabaarraa Abubakar Muusaa hiikeefi Afaan Oromootiin taphatan sun rakkoo dhalte. Mootummaan wayita sana biyya bulchaa ture, bulchiinsi mootii Hayilasillaasee, isaaniifi dargaggoota Afran Qalloo hidhuuf akka ture oduun dhaqqabnaan ''Maanguddoon teenya dhoksitee biyyarraa nu baafte,'' jedhu. Walaloon sirba kana keessa jiru, keessattuu ''Obsi mee itti dhiisi, guyyaan fida bariisisi'' jedhu sirba siyaasaatti jijjiirame jedhu. Sirba kana jaalalaaf jedhanii akka weellisaa turan ka dubbatan aartistiin kun, bara sana ''Afaan qottuu malee, Afaan Oromoo jechuunillee hin heeyyamamu ture,'' jedhu. Miseensota baandii Afran Qalloo hundeessan keessaa tokko kan turan, namni aartii kun, boodarra miseensonni baandii Afran Qalloo baayyatanii jennaan iddoo lamatti addaan qoodamne jedhu - Biiftuu Ganamaafi Urjii Bakkalchaa. Haala kanaan umuriinsaanii ganna 16 wayita turetti gara Jabuutiitti baabura keessa dhokatanii baqatan. Isaan waliin warreen baqatan keessaa miseensonni baandii Afran Qalloo lubbuun hin jirreefi kan jiran keessatti argamuu ni yaadatu - Alii Birraa, Abdullaahii Alishoo fa'i. Erga achi gahanii takka bubbulan boodas, maanguddoonni biyya jiran biyyi tasgabbaa'eera deebi'aa akka jedhaniin kan himan Aabb Yonis, ''aboo ani hin deebiyu,'' jechuun achumaan akka hafan dubbatu. Akka isaan jedhanitti warri kaan gara biyyaa wayita deebiyanitti, ''Jimaa gurguruu Hargeessaarraa dhufe,'' jechuun isaan gara Hargeessaa cehan. Hargeessaarraas imala guyyoota 11n booda Magaalaa guddoo Somaaliyaa Moqaadishoo galan. Yeroo hedduu mootummoota dabran keessa jecha ''Afaan Oromoo raadiyoo cabsa'' akka jedhamaa ture ni dhageenya. Haatahu malee, akkaataa dhufaatiisaa wanti ifa tahe hinjiru. Bara artist Yonisfaa biyyaa bahuusaaniitiin duratti wanti kun uumamuu BBCtti himaniiru. ''Dirree Dhawaa wayita turetti raadiyoo gubbaa sirboonni afaanota garagaraa ni deemu turan - Afaan Oromoo garuu hin turre,'' kan jedhan artistiin kun ''Raadiyootti isinii geessina sirboota torba fidaa jedhamne,'' jedhu. ''Dubbiin keenya heeddummaatee jennaan, namni mootummaa yeroo sana tureef dalagu Koloneel Furree jedhamu sirboota fidaa nuun jedhee, nutis marree (waraabnee) geessine. Torban tokko booda deebiyee dhufee 'waan ajaa'ibaan sinii hima' nuun jedhe. 'Afaan qottuun kun jabaadha' nuun jedhe. Sirba Afaan Amaaraa yogguu irra kaa'an ni taphata. Afaan Somaalees ni taphata. Afaan qottuu (Oromoo) yogguu irra kaa'an [sagalee addaa dhageessisa]. Kanaaf Afaan kun raadiyoo hin seenu, ni cabsa nuun jedhe. Kanaaf kana dhiisaatii ganduma gandatti taphadhaa nuu jedhe,'' jechuun dhufaatii hima kanaa ibsan. Sagantaan Afaan Oromoo Raadiyoonii Moqadiishoo hayyuu amantaa Islaamaa kan ta'an Sheek Mohaammad Rashaad Abdulleen hundeeffamuun himama. Sheek Mohaammad Rashaad wayita waajjira mootummaa Somaaliyaa keessa hojjechuuf carraa argatanitti dhimma Afaan Oromoo fi qubee irratti qiyyaafatan. ALA 1965ttis sagantaan raadiyoo Afaan Oromoo Moqadishoo irraa darbuu kan jalqabe tattaaffii isaan godhaniin ta'uutu dubbatama. Afaan Oromoon dabalataan Afaanota Swaahilii fi Amaaraanillee kan darbaa ture yogguu tahu, Ayyub Abubakar ka Afaan Oromoo, Geetaachoo Gaarradoo ammoo Afaan Amaaraan dabarsu turan. Yonis Abdullaahis dargaggummaan yeroo jalqabaaf gara Somaaliyaa wayita dhaqanitti, namni beekanis tahe, iddoo itti qubatan akka hinqabne nutti himan. ''Fedhiidhuma Afaan Oromoon sirbuutu achi na geesse,'' jedhu. Achi wayita gahanitti ijoollee Dirree Dhawaatti dur beekan, kan hojii daldalaa hojjechaa turan argatanii isaaan bira jiraachuu eegalan. Yonis achi gahuusaatiniin dursee Ayyub Abubakar Raadiyoo Moqadishoorratti Afaan Oromoon oduu akka dabarsu daqiiqaan 15 kennameefii ture. Sagantaa kanaanis oduun biyya keessaa mootummaa Hayilasillaasee irratti xiyyeeffate darba ture. Yonisis akkuma achi gaheen ijoollee biyatti beeku sanaan, gaazexeessaa gameessicha Ayyub Abubakar biratti na geessaa jedheen. Achis Ayyub bira dhaqanii sirbuuf fedhii akka qaban itti himan. Ayyubis ''ati ijoolleedha ni dandeeysaa?'' jedhee gaafannaan Yonisis eeyyeen dandeettiisaa akka qabu itti hime. Akkasiin Ayyub Abubakar carraa raadiyoo irratti sirbuu kennaniif. ''Wayita sana akka ammaa miti, waraabanii dabarsuun hinturre. Kallattiidhumaan istuudiyoo seentee yeroodhuma sanatti dabarsita. Ganamas tahe galgala koottu sin jennaan, uffatteetuma maayikiroofoona bira dhaabbatta.'' Bara Itoophiyaa keessa 'Afaan Oromoon raadiyoo cabsa' jedhamu sanatti, ''Obsi mee itti dhiisi sirba jettuun fuudhee gale guyyaa jalqabaaf,'' jedhu. Erga Yonis Raadiyoo kana gubbaa hojii eegalee booda, sagantaan daqiiqaa 15 ture gara 30tti ol guddate. Kanaanis oduun alatti yeroo jalqabaaf sirbi lama itti ida'amte. Bara sana keessa miindaan isaanii shilingii Somaalii 490 akka tures ni yaadatu. Sirboota kanneen armaan gadii jiran kanafaa taphachaa raadiyoo Moqadiishooo irratti Ayyub waliin dabarsan. Bilisummaan aannanii, nama beekutu dhuga Kan bilisummaa hin beeyne, bira taa'ee muga. Boodarra mootummaan Hayilasillaasee ALA 1968 qondaaltota nageenyaa gara Somaaliyaatti erguun Ayyub ajjeesan jedhu. Erga Ayyub du'e booda, Abubakar Muusaatu iddoosaa bakka bu'e jedhu. Du'asaatiin booda mootummaan Somaalii nageenyasaanii eeguuf jecha mana jireenyaa akka kennaniifi namoota nageenya isaanii eegan afur ramadaniifi akka turan yaadatu. Turtiisaanii waggoota 25 olii keessatti torbanitti yoo xiqqaate walleewwan haaraa sadi sadi maraa yookaan waraabaa akka turan dubbatu artist Yonis. Baay'ina walleewwan isaaniis yogguu ibsan ''Yoon argee dhagaye malee sirbootakoo hin beeku,'' jedhu. Achuma Somaaliyaatti maatii godhachuun ijoollee kan horatan artist Yonis, boodarra ALA 1993tti achii bahuun gara Jabuutii deebiyan. Anatu si jaallee na didin, Rabbii je'ii nan lakkisiin. Yonis jireenyasaanii gara caalu magaalaa Moqadiishootti kan dabrsan yogguu tahu, gumaacha isaan taasisan keessaa, lammilee Somaaliyaa Afaan Oromoo barsiisuun haga waliin sirbuu gahaniiru. Keessattuu weellistoota dubartootaa - Faaxumaa Qaasim, Mariyam Mursal, Ashaa Abdoo fi Hiboo Nuuraa jedhaman, waliigalatti dubartoota saddeet Afaan leenjisuun waliin sirbaniiru. ''Dubartoota Somaalii kana Afaan barsiisee baandii Oromoo hundeesse. Isaan waliin tahuunis haga tiyaatira agarsiiuu gaheera,'' jedhu Yonis. Mootummoota dabran irraa eegalee dararaa hedduu dabarsanii lubbuun akka as gahan kan dubbatan artist Yonis Abdullaahii, guddina aartiifi Afaan Oromoof hayyuulee gumaacha taasisan keessaati. ''Oromoon dilas nan beektu,'' kan jedhan artistiin kun erga biyyatti deebiyanii as gargaarsuma namootaan akka jiran himu. ''Galii waan takkallee hinqabu, ijjoolluma Oromootu na jiraachisa. Silaa akka hojii kootti konsartii qopheessanii na yaamu turan - kan kana godhe garuu hinjiru,'' jedhu. Qabsoon isaan waggoota 45 oliif godhaa turaniifis ''waa arguu jalqabuu kootti galata Rabbiiti,'' jedhu. Gama mootummaa naannoo Oromiyaa dabalatee, mootummaa naannoo Somaaleefi waltajjii magaalaa Jigjigaatti qophaa'eerratti, abbootii qabeenyaa hedduun waadaan isaan gargaaruuf galamee ture. Haa tahu malee haga ammaatti wanti isaaniif raawwate akka hinjirre dubbatu: ''Obsumaan Rabbi wajjin eeggachaan jira,'' jechuun gaddanii dubbatu.


Keeni Roojars : Weellisaan beekamaa umrii 81'tti lubbuun isaa darbe

Weellisaan beekamaa Ameerikaa Keeni Roojars umrii 81'tti lubbuun darbe. Bakka bu'aan maatii weellisaa kanaa ''nagumaan mana isaatti du'aan boqote'' jechuun ibsan. Roojars walleewwan 'poop akkasumas 'kaantirii muusik' jedhaman bara 1970 fi 1980 keessa weellisuun badhaasa Giraamii 3 fudhachuu danda'eera. Sagalee isaa furdaafi bareedaan kan beekamu Roojars waggoota 60 olif weellisaa ture. Yeroo tokko walleen isaa ''waan dhiirri kamuu jechuu barbaaduufi dubartiin kamuu dhagahu feetu'' waan ta'ef beekkamtii guddaa argachuu isaa dubbateera. Weellisaan hammana beekkamtii guddaa argateefi boodarra baandii kaanis hundeesse kuni garuu Hiwuustan Teksaasitti hiyyummaa keessatti guddate. Seenaa Ameerikaa keessatti weellistoota albama hedduu gurguratan keessaa Keeni Roojars sadarkaa 10ffaa qabateera. Yeroo turtii isaas Dooli Paartaniifi Wiili Neelsan waliin ta'unis weelliseera. Hojii isaa kanaafis badhaasawwan hedduu argate. Ibsa baasaniin maatiin isaa ''muuziqaa Ameerikaa keessatti seenaa baduu hin dandeenye kaa'ee darbe'' jechuun ibsaniiru. Keeni Roojars bara jireenya isaa mana nyaataafi biznasii gara garaa keessattis hirmaateera. Fiilmiifi shoowii Tv gara garaa keessattillee qooda fudhateera. Turtii BBC waliin bara 2013'tti taasiseen teenisii guddaa akka jaalatu ibsee ture. Keeni Roojars si'a shan bultii kan ijaarrate yoo ta'u ijoollee shan godhateera.


Magaalaa Buraayyuutti aartistoota Oromoo maaltu mudate?

Guyyaa kaleessaa jechuun Sanbata gaafa 15.02. 2020 gareen aartistootaa Oromoo eebba hoteelaa irratti hirmaachuuf gara magaalaa Buraayyuu imalan humnoota nageenyaatiin reebamuu BBC'tti himan. Namoota reebaman keessaa tokko kan taatee fi yeroo ammaa Hospitaala Hayat kan magaalaa Finfinneetti argamutti wal'aansa argachaa kan jirtu Hawwii H. Qananii, intalli aartisti Ilfinash Qannoo, mataa fi harka isheerra miidhaan ga'uu dubbatti. ''Shimalaan mataa keessa na reeban. Shimalli mataa na waraanee baay'ee na dhiigaa ture. Amma hospitaalatti shimala mataa kiyya keessatti caccabe na keessaa baasaa jiru. Mataan kiyya baay'ee na dhiigaa ture. Harki kiyyas na cabeera,'' jechuun waan ishee mudate kan dubbatte aartist Hawwiin. Na reebanii lafarra na gotatanii bakkeetti na gatan kan jettu aartist Hawwiin, ''Akka hiriyoonni kiyyallee lafaa na kaasanii mana yaalaatti na hin geessineef nama narraa ittisaa turan,'' jetti. ''Dhumarratti wayita isaan na gatanii deeman namni wayii karaarraa na fuudhee kilinika dhiyoo jirutti na geesse. Baay'ee dhiigaa waanan tureef kilinika sanatti yaalamuu hin dandeenye. Kanaafuu gara Hospitaala Hayaatitti na dabarsan. Amma wal'aansa argadhee fooyyee qaba,'' jetti aartist Hawwiin. Jalqabi rakkoo wayita humnoonni nageenyaa dargaggoota sirna eebba hoteelaa irratti argaman reebuu eegalaniidha kan jettu aartist Hawwiin, ''Poolisoonni bakka nutti jirrutti dhufanii dargaggoota reebuu eegalan. Sirba waa'ee ABO faarsuun maaliif shubbistu jedhanii nama reebuu eegalan.'' ''Isa booda waahilli koo weellisaa Dassaalenyi Beekamaa hin reebinaa jedhee poolisoota dhorkuuf yaaluulleen isallee garmalee reeban. Wayitan maaliif reebdu jedhee gaafadhu anas baay'atanii na qabanii na reeban,'' jetti. Aartistootaa fi tuuta dargaggootaa waliin turan hundarratti reebichi raawwateera kan jettu aartist Hawwiin, keessattuu weellisaa Dassaalenyi Beekamaa fi aartist Lij Yaared irratti reebichi hamaan raawwatameera jette. Weellisaa Dassaalenyi haala keessa jiru gaafachuf bilbillee wal'aansarra akka jiruu fi dubbachuu akka hin dandeenye BBC'tti himeera. Bulchiinsa magaalaa Buraayyuutti Inispektara Itti Aanaa kan ta'an Anuwaar Huseen magaalaasaanii keessatti eebba hoteelaarratti rakkoon akkanaa mudachuun dhugaa ta'uu mirkaneessanii rakkoon waldhibdee filannoo sirbaarratti uumamee tureen dhalate jedhan. ''Eebba hoteelichaarratti wayita sirboonni dhiyaataa turanitti filannoo sirbaarratti gareen lama uumamee ture. Garee kanatu walitti bu'e. Isa booda qaamni nageenya nageenya eegsisuuf deeme,'' jechuun BBC'tti himan. Komiin aartistootaa garuu sirba ABO fi WBO faarsutu dhiyaate jedhamuun akka reebamaniidha, kanarratti yaada maal akka qaban gaafanneef, ''Kun waan booda adda ba'uudha. Garuu rmaddi rakkoo kana natti hin fakkaatu'' jedhan. Akkasumas Bulchiinsi Magaalaa Buraayyuu fuula feesbuukii isaarratti barreeffama maxxanseen, rakkoon kan mudate Ganda Gafarsaa Naannoo Tsaraha Tshiyoon jedhamutti eebba Hoteela Obbo Addisuu Balaay irratti ta'uu eere. Eebba hoteela kanaarratti aartistoota dabalatee namoonni bebbeekamoo hedduun argamuu kan ibse bulchiinsi magaalaa Buraayyuu, walitti bu'iinsa garee hirmaattota sagantichaa gidduutti uumameen miidhaan qaqqabuu ibseera. Miidhaan kan irra ga'e weellistuu Hawwii H. Qananii battaluma mana yaalaa geeffamuun wal'aansa argatteetti jedha Bulchiinsi Magaalaa Buraayyuu. Sababa walitti bu'iinsaa kanaan namni to'atamee tokkollee hin jirus jedheera. Ajajaan Qajeelcha Poolisii Bulchiinsa Magaalaa Buraayyuu Inispektar Anteenah qaamni miidha geessise qoratamee seeratti dhiyaata jechuusaanii bulchiinsa magaalichaa feesbuukiisaarratti barreesseera.


Hegere Talent Show: Dorgommii aartii 'aartiistota jajjaboo horachuuf kaayyeffate'

Dorgommiiwwan kennaa addaa, sirba, shubbisaa fi dandeettiiwwan aartii biroo irratti kan fuulleffatu 'Hegere Talent show' eegaluuf qophiin xumurameera. Dorgommiiwwan Artii kana kan qopheessaa jiru waggaa tokko dura kan hundaa'e Instituutii Aartii Oromiyaati. Abbaan qabeenyaa instituutii Aartii Oromiyaa fi hundeessaan Hegere Talent Show dargagoo Gammadoo Jamaal, agarsiifni kun dorgommiiwwan hedduu kan hammate ta'uu hima. "Kaayyoon keenya artistoota jajjaboo horachuudha. Artistoota muuxannoo qofaan osoo hin taane barumsaanis deeggaraman, kanneen kennaa addaa qaban foonee gara hawaasaatti dhiheessudha. Egeree dorgomtoota kanaa cimsuuf kan yaadame," jedha. Erga sagantaan Daddaraaroo kan hojiiwwan aartii irratti dorgomsiisaa ture dhaabbatee Oromiyaa keessatti sagantaan artistoota lafaa dhufoo horachuu akkanaa hin turre. 'Hegere Talent show' qulqullina meeshaalee waraabbii, ogeessota ciccimoodhaanis kan deeggarame fi saayinsii aartiitiin masakame waan ta'eef daran hawwataa tahas jedha Gammadoon. Dorgommiin 'Hegere Talent Show' kuni torbeewwwan lamaan dhufu keessatti Magaala Adaamaatti kan jalqabamuudha. "Dorgommiin kuni amma yeroo sababa koronaavaayirasiitiin namni mana oolu kanatti jalqabuun uummata mana ooluufis madda bohaartii taha. Sagantichi itti fufiinsaan TV dhaan kan darbu waan ta'eef. Bakka  dorgommiitti garuu sababa koronaavaayirasiitiif waraabbiin daawwataa maleedha kan taasiamu." Saganticharratti namni kennaa addaa qabu kamuu hirmaachuu akka danda'uufi dorgommichi fuula duratti magaalota Oromiyaa adda addaatti bal'inaan kan itti fufu ta'uus hima. "Namootni kennaa addaa qabna jedhan, kan fedhii aartii qaban dhufanii dorgomuu, injifataniis badhaafamuu ni dandahu. Agarsiisni akkanaa bakka itti barumsa guddaan argamudha." Dorgomiiwwan taasifaman kanarratti kanneen injifatanii fi kennaa aartii cimaa qaban badhaasuun alatti albama mataa isaanii hanga baasanii hawaasan gahanitti akka deeggaranis dubbata. Dorgommii aartii kanaaf abbootiin seeraa  ogummaa adda addaatiin dandeettii ciccimaa qaban waan qophaa'aniif daran namoota ciccimoo kan itti argannu tahas jedha. Insituutiin Aartii Oromiyaa wiirtuu leenjiiwwan aartii adda addaa ta'uun erga hojii jalqabee dargaggoota hedduu ogummaadhaan eebbiseera. Ammas barsiisaa jira. Intituutiin magaala Adaamaatti hundaa'e kuni damee isaa magaala Bishooftuuttis banuun leenjii kennaa jiraachuu Gammadoon himeera.


Ogummaa suuraa: Dargaggeessa abbaa ogummaa danuu suuraalee duriitti 'lubbuu horu'

''Suuraawwan dur ka'an, gurraachaafi adii kan tahan, akkasumas qulqullinni isaanii baayyee kan gadi bu'e, haala ammayyaawaa taheen, lubbuun itti hora,'' jedha dargaggoo Gammachiis Tashooma Dheeressaa. BBC waliin turtii taasiseera