Ergamaan addaa Gamtaa Afrikaa Obasaanjoon gara Maqalee imalan

Gaanfa Afrikaatti ergamaa addaa Gamtaa Afrikaa kan ta'an Pireezidantiin duraanii Naayijeeriyaa Oluseeguun Obasaanjoo naannoo Tigraayitti imalanii akka jiran ibsame. Dubbi himaan TPLF Obbo Geetaachoo Raddaa Aab Obasaanjoon Maqalee jiraachuu ibsanii, wayita isaan Hoogganaa TPLF Dabratsiyoon Gabramikaa'el (PhD) waliin mari'atan suuraa agarsiisu tiwiitarii isaaniirratti maxxansaniiru. Obbo Geetaachoon toora tiwiitarii isaaniirratti, ''Pireezidanti Dabratsiyoon dhimmoota naannawa Gaanfa Afrikaa irratti ergamaa addaa Gamtaa Afrikaa Obasaanjoo waliin dubbataniiru,'' jechuun ala odeeffannoo bal'aa hin kennine. Obasaanjoon wayita TPLF fi loltoota Eertiraa gidduutti waraanni banamuun gabaafamaa jirutti Tigraay seenuun isaanii dhagahame. Qondaalli siyaasaa gameessi kun waraana kaaba Itoophiyaa fi walqoollifannaa naannawa Gaanfa Afrikaatti dagaage tasgabbeessuuf ergama fudhatanii hojjechaa jiru. Garuu nageenya buusuuf adeemsi eegalame hanga yoonaa firiin argamsiise ifatti hin jiru. Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahmad torbee darbe daawwannaa gara Naayijeeriyaa fi Keeniyaatti taasisaniin booda haasaan nageenyaa gaggeeffamaa jiraachuurratti odeeffannoowwan hin mirkanoofne ba'aa jiru. Kana hordofee Ministirri tajaajila Kominikeeshinii Mootummaa Federaalaa Itoophiyaa Laggasaa Tulluu (PhD) daawwannaan MM Abiy marii nageenyaa kanaan homaatuu wal hin qabatu jechuun Wiixata kaleessaa BBCtti himan. Pireezidantii duraanii Naayijeeriyaa fi Gamtaa Afrikaatti ergamaan addaa Gaanfa Afrikaa kan tahan Oluuseeguun Obaaasaanjoo irra deddeebiin gara Finfinneefi Maqala imalaniiru. Yeroo dhumaaf gara Tigraay deemuun qondaalota TPLF walin kan marii’atan jalqaba baatii Amajji, 2014 A.L.I ture. Obaasaanjoon nagaan akka bu’uuf jecha tattaaffii taasisaniif qaamota lamaanirraa deebii gaarii akka argatan kan himan tahus, furmaata lola kana karaarra buusurra garuu hin geenye. Baatii Onkololeessaa yeroo waraanni hammaatee ture Obaasaanjoon yoo xiqqaate yeroo sadiif gara Tigraay imaluun  hogganoota TPLF waliin haasa’aniiru. Ergamaan kuni imala ji’ootaan dura taasisaniin  Naannoo Tigraay dabalataan  iddoowwan Naannoo Amaaraafi Affaaritti qondaalota dubbisuu gabaafamee ture. Ergamaa Gamtaa Afrikaa kanaan ala, ergamaan addaa bulchiinsa Joo Baayidan Ambaasaaddar Deeviid Saatarfiild  waraana Itoophiyaa keessa jiru dhaabuufi garaagarummaa jiru mariidhaan hiikuuf furmaata barbaaduuf tattaafachaa kan turan tahus hamma yoonaa bu’aan argame hin jiru. Bitootessa darbe mootummaan Itoophiyaa deeggarsa namoomaaf jecha dhukaasa dhaabuu labse, humnooti Tigraay erga fudhatanii booda lolli kan dhaabte yoo tahu deeggarsi namoomaas gara naannichaa galaa akka jiru himameera. Yeroo ammaa lolii walii waliinii gab haa jedhuyyuu malee qaamni tokko isa kaan waraana jalqabuufi jechuun wal-himatu. Waraanni Sadaasa 2020 humnoonni Tigraay waraana mootummaa federaalaa irratti haleellaa raawwachuun jalqabe, gara naannolee Amaaraafi Affaaritti ce’uun lubbuu namoota kumaan lakkaa’amanii dabarsee, miiliyoonoota qe’ee isaaniirra buqqaasee, maraammartoo rakkoo namoomaa guddaa fideera.


Booji'amtoonni waraanaa jechuun maalii, kunuunsa akkamiitu taasifamuuf qaba?

Akkaataa hidhamtoonni waraanaa eegamuu ykn kunuunsamuu qaban irratti seerri jira. Booji'amtoonni yookiin hidhamtoonni waraanaa (Prisoners of war) waliigaltee idil-addunyaa kan ta'e konveenshinii Jeneevaa sadaffaatiin bara 1929 eegalee kunuunsi ni taasifamaaf. Kunis akkaataa hidhamtooti itti eegaman kan of keessatti qabatudha. Seerri kun qajeelfamoota mirga namoomaa hidhamtootaa eeguu, odeeffannoo waa’ee isaanii wal jijjiruu fi mirga qaamooleen biyya saddaffaa manneen hidhaa daawwachuu akka qabaatan godhu of keessatti qabata. Mariin Jeneevaa kun bara 1949 keessatti erga biyyoonni hedduu Waraana Addunyaa Lammaffaa keessa turan seerota kana cabsuun himatamanii booda akka bal'atu ta'eera. Fakkeenyaaf ''kabaja namoomaa hidhamtoota waraanaa” kanaa eeguun barbaachisaa akka ta’e murteesseera. Akka Dhaabbati Biyyooti Gamtoomani [UN] jedhutti biyyootiin 196  Konveenshinii Jenevaa kana mallatteessaniiru. Eegumsi kennaman mirga wal’aansa fayyaa, nyaataa fi mi’a barbaachisaa ta’e argachuu irraa eegalee hanga dararaa fi hidhamtoota hojii humnaa dirqamaan hojjechiisuu irra eegu of keessatti qabata. Walii galteen kun hidhaan akka adabaatti hojiirra ooluu akka hin qabne ibsa, ta’us garuu waldhabdee irratti fufanii akka hin hirmaanne gochuuf ni ta’a. Kaanafidha hidhamtoota waraanaa “dorsiisa, arrabsoofi” kaanirraa eeguu kan of keessatti qabatu. Kanaafidha angawootii Raashiyaa fi Yuukireen viidiyoo hidhamtoota waraanaa agarsiisuu isaanii fi garii isaanii ammo ibsa miidiyaa irratti dhiyeessuu isaaniif kan qeeqamaa jiran. Akka Konveenshinii Jenevaatti, hidhamtoonni waraanaa sababa lola/waraana keessatti hirmaataniif qofa himatamuu hin danda’ani. Ta'us, seerii kun hidhamtoota waraanaa kanneen yakka waraanaa irratti hirmaatan biyyootiin himachuu akka danda’aniif ni eeyyama. Dabaluunis waliigalteen kun hidhamtooti waraanaa kunneen yeroo waraanni dhaabbatu/xumuramu “utuu hin barfatiin” gara biyya isaaniitti deebifamuu akka qaban ni ibsa. Akka Konveenshinii Jeneevaatti hidhamtoota waraanaa jechuun miseensota humnoota hidhatanii qofa miti. Miseensoti milishaa fi sivilii kan ga’ee lola kallattiin loluun alatti humna waraanaa waliin hidhata qabanis of keessatti qabata. Kan of keessatti hin qabanne namoota dhuunfaatti waraanaaf qacaramanii fi haala tokko tokko keessatti ammo- basaastotadha. Dhimma basaastotaa irratti garuu, Konveenshiniin Jeneevaa akka jedhutti namootni basaastota ta’uu isaaniin to’annoo jala oolanis “mirgi namoomaa isaanii eegamuu qaba.” Akkasumas dhaddacha haqaa qabaachuu irraa dhorkamuu hin qabani. Hidhamtoota wal geeddaruun yeroo qaamoleen wal morman ykn faallaan hidhamtoota walii qaban yeroo wal geeddaranidha. Kun yeroo waraanni jiru qofa miti, fakkeenyaaf yeroo bara waraana ololaatti, US fi Soviyeet Yuuniyeen waligaltee akkanaa hedduu taasisaniiru. Yeroo waldhabdee Israa’eelii fi Paalestiinittis waligalteen hidhamtoota wal geddaraniiru. Wal-jijjirraan akkanaa Konveenshinii Jenevaan kan qajeelfaman ta’anis, shaakkalliin akkanaa bara duriiyyuu kan jirudha. Jarraa 18ffaa keessa waliigalteewwan akkanaa gaggeeffamuu isaanii galmeen agarsiisu jira. Lakki, erga Waraana Addunyaa Lammaffaa boodas akka Konveenshinii Geneevaatiin ibsamettis seerii kun babal’achuu kan eegale. Yeroo waraana kanatti Jaappaan hidhamtoota waraanaa biyyoota biroo miidhuun beekamti. Hidhamtoonni kumaatama hedduu lakka’aman beelaa fi dhibeen akka lubbuun isaanii darbe himama. Dhiyeenya, dararaa ykn eegumsa badaa hidhamtoota waraanaa irratti himanni kan ka’eeru yeroo Waraanota Yugoslaaviyaa (1991-2001) giddutti ture irratti. Loltuun Kirooshiyaa-Seerb bara 2009 irratti hidhamtoota waraanaa 200 ta’an dararuu fi ajjeesuun himatamee hidhaa wagga 20’n adabameera, US fi Kaaba Veetnaamis yeroo waraana Veetnaam (1965-1975) hidhamtoota waraanaa irratti yakka raawwachuun himatamaniiru. Taateen beekamaa ta’e tokko yeroo seneetii fi kadhimamaan pireezdaantii kan turan Joon Maakkeen, yeroo hidhaa turanitti darara irra ga’een hir’ina qaamaa jireenya guutuu waliin jiraatan irra ga’eera. Waashingitanis waligaltee kana cabsuun himatamti. Kunis sababa haleellaa 9/11 booda akkaataa shakkamtoota shororkeessummaa wiirtuu Guwaantanaamoo Kuubaa jiru keessati qabdee jirtudha.


Haleellaa lotoonni Eertiraa Shiraarootti raawwataniin lubbuun namaa darbe, hedduun miidhaman

Guyyoota dhumaa torbee darbee irratti haleellaa loltoonni Eertiraa magaalaa Shiraaroo keessatti raawwataniin ol-adeemtuun umrii waggaa 14 ajjeefamuu fi namoonni 18 ammoo madaa'uu Rooyitarsi gabaase. Maddi oduu kun, ragaa jaarmiyaalee mirga namoomaan qindaa'ee harka UN jiru irraa odeeffannoo argadhe jechuun akka gabaasetti, loltoonni Eertiraa yoo xiqqaate yeroo 23 meeshaalee waraanaa gurguddoodhaan gara magaalaa Shiraarootti dhukaasaniiru jedhe. Haleellaa loltoonni kunneen Sambataa fi Dilbata (ALI Caamsaa 20 fi 21, 2014) raawwataniin manni barumsaa namoonni qe'eesaaniirraa buqqa'an keessa qubatanii jiran haleelamuu Rooyitarsi gabaasa isaa keessatti eereera. Magaalaan meeshaalee waraanaa gurguddaan haleelamteetti jedhamte kun daangaa Eertiraa irraa fageenya kiilomeetira 11 irratti argamti. Gama kaaniin humnooti TPLF guyyoota lamaan darbanitti humnoota biyya ollaa, Eritiraa, waliin waraana adeemsisuu qondaalli olaanaa TPLF Obbo Geetaachoo Raddaa ibsan. Obbo Geetaachoon fuula Tiwiitar isaanii irratti Caamsaa 22/2014 A.L.I Wiixata gara galgalaa akka ibsanitti Sanbattan darbe jechuunis Caamsaa 20 fi 21, 2014 A.L.I waraanni Eritiraa Shiraarotti humnoota Tigraay irratti haleellaa banee ture. Dubbii-himaan mootummaa federaalaa Dr Laggasa Tulluu himannaa Obbo Geetaachoo kana ilaalchisee BBCtti akka himanitti ''TPLF ofii qoccollaa raawwatee,'' himannaa dhageessisaa jiraachuu akka danda'u himan. Obbo Geetaachoon Tiwiitarii isaanii irratti  wal-waraansa Sanbataafi Dilbata mudateen guyyaa afur dura, gaafa Caamsaa, 16, 2014 A.L.I kutaan waraanaa Ertiraa 57ffaa fi 21ffaa naannoo Tigraayi irratti haleellaa raawwatee akka tureefi naannoo Addi-awaalaa jedhamutti humnoonni TPLF haleellaa kana akka ofirraa qolatan ibsaniiru. Waraana humnoonni TPLF haleellaa ofirraa qolannaa raawwatan jedhaniin, loltoonni Ertiraa lakkoofsaan eeruun ajjeefamuu, madaa'uu fi meeshaan waraanaa 'baayyeen' booji'amuus himaniiru. Dubbii-himaan mootummaa federaalaa, Dr Laggasa Tulluu deebii kennaniin, akka jedhametti yeroo ammaa, ''karaa Ertiraa waraanni banameera amantii jedhu hin qabnu,'' jechuun waan dhalate  yoo jiraates qulqulleefatanii odeeffannoo akka kennan himan. Dr Laggasa dabaluunis humnoonni  TPLF waraanaaf qophaa'aa jiraachuu isaanii eeruun, ''kanaaf akka isaaniitti toluuf  humnoota Ertiraa irratti qoccollaa raawwatanii kara Ertiraa deebiin kennameefii tahuu mala,'' jechuun tilmaama isaanii ibsaniiru. Obbo Geetaachoon tiwiitarii isaaniirratti humnoonni Eertiraa ''naannawa kana gara waraana dhaabsisuun ulfaatuutti geeddaruuf,'' jechuun wayita himatan, ''kunis adeemsa nagaa buusuuf taasifamu akkaan kan gufachiisuudha,'' jedhan. Gama Eertiraan himata irratti dhiyaate kanarratti hanga ammaa deebiin kenname hin jiru, dabalataan waraanni banameera dhimma jedhurratti qama wallaba ta'erraa qulqulleeffachuun hin danda'amne. Bitootessa darbe mootummaan Itoophiyaa deeggarsa namoomaaf haala mijeesuuf jecha waraana dhaabuuf murteessuu hordofee tarkaanfii walfakkaataa warri TPLF fudhatan booda waraanni haga tokko dhaabbatee ture. Haata'u malee ji'a Eblaa irraa eegalee daangaa Eertiraa fi Itoophiyaarratti haleellaan jiraachuun himamaa ture. Darbee darbee haleellaan meeshaalee waraanaa gurguddaan raawwatamuu gabaafamaa ture. ALI Ebla 30, 2014 humnoonni Tigraay fi Eertiraa bakkeewwan daangaarra jiran irratti walhaleeluusaanii madden BBC'f amanamoo ta'an bakkicharraa himaniiru. Humnoonni lameen meeshaalee waraanaa gurguddaan haleellaa walirratti banuu maddeen amanamoo kunneenirraa qulqulleeffanneerra. Haleellaan kan raawwate bakkeewwan Raamaa fi Dimmaa jedhamanitti loltoota Eertiraa irratti yoo ta'u, haleellaa kana hordofee humnoonni Eertiraa fi TPLF walitti dhukaasaa turan. Waraana Kaaba Itoophiyaa wagga tokkoo fi walakkaa oliif ture keesatti loltoonni Eertiraa hirmaataa kan turan yoo ta'u, jalqabbii waraanichaa irratti humnoonni Tigraay deddeebi'anii haleellaa rookeetii Eertiraa irratti raawwachaa turan. Humnoonni Tigraay waraana Itoophiyaa ajaja Kaabaa irratti haleellaa raawwachuu hordofee waraanni baname gara naannolee olla Amaaraa fi Affaaritti babal'achuun namoota heddu miidheera. Mootummaa federaalaa fi humnoota mootummoota naannolee waliin walqoollifannaa keessa kan jiru TPLF, deeggarsi gufuu tokko malee akka namoota rakkatan bira ga'uuf waraana dhaabuu murteessanis, garuu waraanicha yeroo ta'etti deebi'ee ka'uu danda'a sodaan jedhu ammallee jira.


'Waraanni Kaaba Itoophiyaa deebi'ee ka'uuf gabaasa jedhuun akkaan yaadda'eera'-Komishinicha

Kaaba Itoophiyaatti humnoota Tigraayiifi mootummaa Federaalaa gidduu waraanni deebi'ee ka'e gabaasa jedhuufi muddama jiruun akkaan yaaddahuu Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa ibse. Komishinichi ibsa Dilbata baaseen Sadaasa bara 2020 waraanni Kaaba Itoophiyaatti humnoota Tigraayifi kan mootummaa Federaalaa gidduutti dhalata Kaaba Itoophiyaa naannolee Tigraay, Affaariifi Amaaraa keessatti gaaga'ama namoomaa guddaa uumuu yaadachiiseera. Waraana kanaan lammiileen nagaan jiruuf jireenya idilee isaaniirraa danqamanii ajjeechaa, saamichaa fi dararaa arguun kallattiinis ta'e alkallattiin waraana kanaan akkaan miidhamaniiru jedheera. Bitootessa bara 2022 waliigalteen dhukaasa dhaabuu mootummaa Federaalaafi aanga'oota Tigraay gidduutti labsame ''fedha gargaarsa namoomaa hammaataa Affaar, Amhaaraa fi Tigraay keessa jiru furuufi waraanichaaf fala siyaasaa argachuuf bu'uura kaaha'' abdii jedhu qabaachaa akka tures jaarmiyaan kun eereera. Torbanoota darban haasaan gamaa gamanaa dhagaahamu waraanni Kaaba Itoophiyaa kun tarii hammaatee deebi'ee eegaluuf akka jedhu akeeku. Humnootni Tigraay bakkeewwan Eertiraa daangessanitti haleellaa meeshaaa waraanaa gurguddoo bananii, yeroo gabaabaaf walitti dhukaasuun uumamee akka ture BBC'n maddeen isaa irraa mirkaneeffateera. Haleellaan kun A.L.I Ebla 30/ 2014 waraana Eertiraa naannoo Raamaafi Baadimmee jiran irratti kan gaggeefame yoo ta'u, haleellaa kana booda humnoota Tigraay fi waraana Eertiraa gidduutti dhukaasi banamee akka ture ibsameera. Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa sochiin waraanaa bakka itti adeemaa jirus ta'e waraanni kun ifatti deebi'ee eegaluu ilaalchisee jala muree wanti jedhe jiraachuu baatus, gabaasa waraanni eegale jedhuun yaaddahuu ibseera. Biyyattiin qaalayinsa jireenyaa, hanqina dhiyeessiiwwan bu'uraa fi Kaaba Itoophiyaatti ammoo addatti tajaajiloonni bu'uuraa adda cituun fedha deeggarsa namoomaa akkaan olaanaa kutaalee biyyattii adda addaa keessa jirutti dabalamee haalli dinagdee fi hawaasummaa danqaa keessa jiraachuu komishinichi ibseera. ''Haala qabatamaa kana keessatti baasiin waraanni itti fufuuniifi kutaa biyyattii biroo keessa jiru qabu kan shallagamu miti. Namoota nagaa mancaaasuun sarbama mirga namoomaa hammeessa,'' jedheera. Qaamoleen waraana kana keessa jiran, miidiyaaleen, hoogganoonni amantaa fi kaanis gochoota dhimma kana hammeessan irraa of qusatanii nagaan, waldanda'uuniifi walhubachuun akka jiraatu gahee akka bahan waamicha godheera. ''Dhaabbileen idila addunyaa fi michootni Itoophiyaa duula waraana hambisuu,marii si'eessuufi nageenya fiduu akka gargaaran'' jechuunis gaafateera. Komishinichi mootummaan Federaalaa, bulchiinsotni Affaariifi Amaaraa deeggarsi namoomaa naannoo Tigraay akka seenu haala akka mijeessan gaafateera. Humnoonni naannoo Tigraayis deeggarsi namoomaa uummata nagaa naannichaa akka gahu akka hojjetan darbees dhiyeessiin deeggarsa namoomaa akka hin gufanne, naannolee ollaa akka hin qabanne gaafateera. Bitootessa bara 2022 waliigalteen dhukaasa dhaabuu erga waliigalamee duuba Bulchaan Tigraay Dabratsiyoon Gabramikaa'eel(PhD)deeggarsi namoomaa naannicha akka qaqqabu eegan seenaa akka hin jirre himanii ''sababa kanaatti uummatni keenya beelaan yeroo dhumu ilaaluurra filannoo biraa barbaaduuf ni dirqamna'' jechuun barreesaa olaanaa UN Antooniyoo Gutareeziif xalayaa banaa erganii ture.


Waraana kaaba Itoophiyaa: Dhalattooni Tigraay maatii isaanii quba hin qabneef miidiyaa hawaasaan 'jaalala ergaa' jiru

Namoonni biyya alaa jiraatan, namni tokko biyyatti gaafa deebi’u, ‘’maaloo mi'a kana naa fudhu deemi, maatii biraan naa gahi,’’ jechuun waan baramedha. Sagaleen akka qodaa imaanaadhaan ergamee garuu hin beeku. Sababa waraana kaaba Itoophiyaa baatii kudha torba guuteen namoonni sagalee isaanii waraabanii imaanaadhaan erganii beeku. Waraana kanaan Naannoo Tigraayitti tajaajilli bilbilaa, intarneetiifi baankii fa’i ji’ootaaf addaan cituu isaaniin dhalattoonni naannichaa haala firaaf maatii isaanii baruu hin dandeenye. Kanaaf yoo danda’an sagaleedha kan isaan ergan. Nama ergaa isaanii qaqqabsiisu danda’uuf sagalee isaanii waraabanii erguun, deebii eegu. Ergaan kuni ''haadha koo nagaa kooti hin yaadiin,’’ ykn ''abbaa koo akkam jirta?'' kan jedhu tahuu danda’a. Hermoon Gabirahawaariyaa namoota sagalee isaanii maatiitti ergan keessaa tokkodha. ''Torbee lama dura karaa Fannoo Diimaa carraan argamee maatiin koo naa bilbilu jedheen eegaa ture. Garuu hin taane. Hin arganneeni. Darbee darbee lafa namoota interneetiin jiru deeman nan gaafadha. Yoon carroome ergaan na gaha. Abdiidhaanan jiraadha,’’ jetti. Kuni garuu carraa namni hundi argatu miti. Kanaaf tahuu mala tibbana miidiyaa hawaasummaarratti duula jalqabameen #sendlovetotigray jechuun sababa waraana kanaan namoonni baayyee maatii isaanii arguu dadhabuu isaanii ibsuun suuraa garagaraa maxxansaa kan turan. Suuraawwan qoodamaa turanis, fuula gammachuu qabu, walitti qabamuu, jireenya hawaasummaa, jila, firooma, obbolummaafi olloomii fa’i kan agarsiisan turan. Suuraawwan durii irraa firaafi maatii yaaduun mul’ata. Namoonni suuraa kunneen ilaalan garuu abdii qooduu barbaadu. Suuraawwan qoodaman keessaa, ‘’haadha koo yeroo dhumaaf ergan dubbisee guyyooti 314 darban... haala maatiin koo keessa jiran ergan dhagahee waggaan tokko darbe, biyya koon yaade,’’ kan jedhan fa’i jiru. Maatii yaaduurraan kan ka’e Daagmaawwiit yeroo ammaa miirri itti dhagahamu adda tahuusaa dubbatti. ‘’Yaaduu hoo namni hundi maatiisaa yaada, kan keenya garuu yaaddoo lubbuudhaan jiru laata? jedhu qaba. Hin arginaanii laata? Yeroo wal-arginu akkam taana laata? Yaadoo jedhu qabna,’’ jetti. Sababa waraana waggaa tokko ol adeemeen maatii, hiriyyaa fi namoota beektu biroo argachuu akka hin dandeenye dubbatti. Hunda caalaa immoo waraanichi guutummaan dhaabachuu dhabuufi maatiinshee haala keessa jiran beekuu dhabuun hirriiba akka ishee dhorku dubbatti. Guyyoota darbanitti yeroo duulli jaalala agarsiisuuf jecha suuraa maatiifi firaa duraan waliin ka’an yeroo qoodan Daagmaawwiitis hirmaattee turte. ‘’Suuraa namoonni maxxansan keessaa naman beeku yeroon argu, eessadha jiru laata jedhee yaada. Baayyee miira namaa tuqa. Yeroo ammaa karaan miira kee itti qooddu miidiyaa hawaasaa qofa dha,’’ jetti. ‘’Abdii nuu kenna jedheen abdadha.’’ Suuraan humna qaba. Yaadannoo qilleensa caalaa dafee si biraan gaha. Kaleessa urgaasaa gaarii wajjin sii fida. ‘’Tigraay yaaduun keenya jaalala keessa keenya jiruun ibsama. Kunis aadaa, namoota beekamoofi haala hawaasaa naannichaa suuraa agarsiisuun ibsamuuu danda’a,’’ jechuun duula miidiyaa hawaasaa kana kan qindeessu Gooyitoom Taganyi dubbata. Gooyitoom ogeessa koominikeeshinii gatii taheef mudannoowwan garagaraa suuraafi viidyoodhaan bartee galmeessuu qaba. Gooyitoom duula suuraa qooduu kanaaf sababa ijoo lama akka qabu hima. Inni jalqabaa namoota waan gaariidhaaf walitti fiduun ergaa hiika qabu dabarsuu dha. ‘’Maatiin keenya akka waa’ee isaanii yaadnu ergaan yoo isaan qaqqabe abdii isaaniif tahuu danda’a. Haalli keessa jiran ulfaataa dha. Yeroo waraanni kuni jalqabu Tigraayin ture. Tajaajiloota kan akka baankii fi suuqii dhabuun maal akka tahe argeera. Qarshii qabaachuu dhabuun maal akka tahe beeka. Kuni yeroo dheeraa hangasiif itti fufee arguun ni ulfaata. Namoonni sababa suuraa kanaan waan gaarii haasa’uu yoo danda’an abdii tahaafi jedheen yaada,’’ jedha. Dhalattooni Naannoo Tigraay, naannichaan ala jiraatan carraan maatii isaanii Tigraay jiran waliin wal-argan dhiphaadha. ‘’Baatiiwwan booda gaafii gaaf, ergaan nu qaqqaba. Garuu haala keessa jiran hin beeknu. Haalli jiru jabaataa gatii taheef, abdii kutachuufi, miirri hamilee kutachuu jira. Duulli kunis haala kana dabarsuuf hanga tahe nu gargaara jedhee waanin amaneef jalqabe,’’ jedha. ‘’Namoonni yeroo dheeraaf waraana, du’a, haleellaafi beela fa’i dhagahaa bahan gatii taheef, fayyaan isaanii miidhameera. Namoonni hirriba hin rafneefi hojii isaanii hojjechuu hin dandeenye jiru. Waa’ee maatii keenyaa yaaduuniifi jaalala qabnu qooduun waan gaarii hojjechuu dandeenya,’’ jedheera. Sendlovetotigray yeroo jalqabu Daagmaawwiit suuraa miidiyaa hawaasaarra qoodde keessaa tokko suuraa cidha obboleettiishee dha. Garaagarummaan cidhaa fi waraana gidduu jiru waan ifa tahedha. Inni tokko taatee gammachuun guddaan itti ibsamu yoo tahu inni kaana immoo madda gaddaa fi dhabuuti. ‘’Haala kana keessa taanee suuraawwan kunneen qooduun waan gaarii dha. Gaaf tokko ni ilaalu taha. Namoonni waa’ee isaanii yeroo yaaddu, isaanis akka si yaadan humni godhu wayii jira,’’ jechuun ibsiti. Suuraawwaniifi viidiyoowwan namoonni miidiyaa hawaasaarratti qoodan baayyeen kan ayyaana uummataa, dorgommii ispoortii, cidha irratti, mana barnootaafi kaanirratti ka’an kan yaadachiisani dha. Hermoon ammas dhimmooti qaama jireenyaa namaa tahan irraanfatamuu hin qaban. Carraa kana fayyadamuun hiriyyoota koof ergaa dabarsuuf itti fayyadamaa jira jetti. ‘’Uummanni beelaafi baqa gidduu jira. Namoonni nuti beeknu jiruu jennee yeroo gaafannu yeroo deebii hin argannetu jira. Kanaaf namoota beeknu hundaaf isa darbe yaadachuun wajjin akka jirru ergaa dabarsuu dandeenyeerra,’’ jetti. Namoonni Naannoo Tigraay jiraatan miidiyaa hawaasaa irratti dubbiin namni irratti haasa’aa jiru yoo jiraateef karaa namoota muraasaan kan argatan yoo tahu, suuraawwan iskiriinii irraa fudhataman gurguraafi qoodaa maaltu tahaa akka jiru  odeeffannoo walii qoodu. Jiraataan Maqalee Marsaa* jedhamu, ‘’namni haala hamaa keessa gatii jiruuf haala akkanaa sadarkaa irraafaturra gaheera. Iddoo tokkorratti suuraa koofi hiriyyoota koo maxxanfame yeroo natti agarsiisan, akkasis turee edaa jedhee jireenya duriifi ammaa yaaduun gaddeera,’’ jedha. ‘’Har’a nuti waa’ee nyaata argannuuti yaaddoofna. Hojii, intarneetii, baankii faa ijaa hin jirreef haalli jireenya keenyaa geeddarameera. Hafuura baafachaa jireenya abdii hin qabnedha jiraanna.’’ Dhalattoonni Tigraay biyyaafi biyya alaa jiran firaafi maatii isaanii yaadachuuf suuraawwan kunneen haa qoodaniyyuu malee, duulli kuni rakkoo Tigraay keessa jiru akka mari’atan carraa kenneeraafi. ‘’Ammallee haalli keessa jirru dhagahamuu qaba. Haalli jiru akkasiin itti fufnaan arguuniyyuu nu gaddisiisa. Suuraan tokko tokko yeroo argitu kan gidiraa kee ittiin fayyifattu sii taha,’’ jetti Daagmaawwiit. Kanaaf waraanni kuni akka dhaabbatu, nagaan akka bu’u, tajaajiloonni addaan citan akka deebi’aniifi maatiifi firoota isaanii arguun hawwii isaanii tahuu namoonni yaada nuu kennan kunneen dubbatu. ‘’Kuni hanga darbutti haala gaarii uumuun wal-deeggaruu qabna,’’ kan jedhu Gooyitoom, ‘’waan hundi yeroo banamu, miirri gaarii amma ijaaraa jirru maatii keenya gargaaruufi, obbolaa keenya gara mana barumsaatti deebisuuf nu dandeessisa,’’ jedheera.


Naannoo Amaaraa caasaan nageenyaa haleellaa TPLF qolachuuf qophii akka ta'u ajaje

Manni Maree nageenyaa naannoo Amaaraa weerara gama TPLFn raawwatamuu mala jedheef caasaan nageenyaa naannichaa akka qophaa'uuf ajaja dabarse. Manni marichaa ibsa Caamsaa 13, 2022 baaseen haala nageenyaafi tasgabbii naannichaa gamagamuu beeksiisee, TPLF ''guyyaa guyyaan dibbee waraanaa reebuun ummata Tigraay waraanaaf kaasuun irra deebiin naannoo Amaaraa irratti lola labseera,'' jedhe. Itti dabaluunis ummanni naanichaa irra deebiin weeraraafi haleellaaf akka hin saaxilamneef caasaan nageenyaa dursa kennuun akka qophaa'uufi ummatichis kan gaheesaa bahuuf qophii ta'uu akka qabaatu ibisichaan waamicha dhiyeesse. Kanaanis motummaan federaalaa caasaa nageenyaa motummaa federaalaa waliin qindoomuun haleellaa raawwatamu qolachuuf of eeggannoo dhaabbachuu, gama biraa ammoo ''seera maleeyyiifi sirna maleessoota naannichatti argaman to'achuun'' nageenyaafi tasgabbii naannichaa eeguun xiyyeeffannaa dursaa ta'a jedhe. Gama biraatiin ammoo naannawaa daangaa naannoolee Amaaraa fi Tigraay irratti waldhaban keessa kan socha'u, koreen Walqaayiiti Xagadee Deebiisaa Eenyummaa Amaaraa gamasaatiin ibsa baaseen, TPLF uummata naannichaa irratti weerara labseera jechuun yaaddoo kana qolachuudhaaf yaalii taasifamuf deeggarsi akka taasifamuuf waamicha dhiyeesse. Waraana kaaba Itoophiyaattii waggaa tokkoo fi wallakkaa oliif gaggeeffameen booda motummaan Itoophiyaa erga namoomaaf jecha dhukaasa dhaabu labseen booda waraanichi qabbanaa'ee ture. Kanaanis walitti bu'iinsa darbee darbee gama lamaaniinu mudateen ala bakkuma turaniitti waraana marsaa biraatiif qophii taasisaa jiraachuu ibsuun walii waliisaanii himataa turan. Kanaanis waraanicha deebii ka'u akka danda'uuf odeessaaleen tibba kanaa eeraa jiru. Hoggantooni TPLF olaanoon haala waqtaawaa irratti jiraattoota waliin mari'achaa jiraachu miidyaaleen naannichaa gabaasaniiru. Mariiwwan irratti waa'een dhukaasa dhaabuu dhiyeessii deeggarsa namoomaaf haala mijeessuuf jedhu fudhatama argatee, kanas hordofee deeggarsi namoomaa haala eegamuun gara naannoo Tigraay seenuu dhabuun, tajaajilliwwan bu'uuraa akkuma adda citaniittu hafuufi dhimmoonni biroo kaafamaniiru. Dura Taa'aan TPLF Dabaratsiyoon Gabramikaa'eel (PhD) wal gahicharratti, ''Haala kana keessa turuu hin dandeenyu... Yeroo waraanaafi waraanaa keessattis carraa kenniineera. Rakkooleen siyaasaa hundi karaa nagaafi dippilomaasitiin qofaa hin dhuman,'' jedhan. Itti dabaluUnis, ''Ummannii keenyaa beela'aa qofaa osoo hin taanee dhukubbsataafi du'aa jira. Yeroon darbaa jira. Haala akkanaatiin turuu hindandeenyu. Hundaafuu carraa kennuun ergaa dabarsuu qabnu hundaa kanneen dhimmi ilaalatuuf dabarsineerra. Kanaafu nuti fixneerra,'' jedhan. Kanaan alatti jalqaba torban kanaarratti Tigraay naannawa daangaa Ertiraan waldaangeessanitiin humnootiin TPLF loltoota Ertiraa waliin yeroo gabaabaaf meeshaa jajabaa walitti dhukaasuu BBCn gabaasuun isaa ni yaadatama. Torbanoota darban muraasaa keessa odeeffannoowwan gama lamaanitiinuu bahaa jiran waraanni marsaa biraa ka'uu danda'a yaaddoo jedhu umuun alatti, maddeen tokko tokkoos eddoowwan garaa garaatti walitti bu'insii muraasni uumamu gabaasaa jiru. BBC'n waa'ee walitti bu'insawwan umamaniiru jedhaman irratti odeeffannoo dabalataa argachuuf yaalii taasisuulleen hanga ammaatti madda walabaa irraa mirkaneeffachu hin dandeenye.


Dr Tedros Adihaanom: Xiyyeeffannaan addaa Yukireeniif kenname addunyaan uummata adiif looguu mul'isa

Hoogganaan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) Dr Teedroos Adihaanoom addunyaan rakkoo namoomaa uummata addunyaa gurraachaa fi adii mudataa jiruuf xiyyeeffannoo walqixaa kennaa hin jirtu jedhan. Deeggarsi namoomaa iddoowwan addunyaa biroo rakkoo keessa jiraniif taasifamaa jiru copha kan Yukireenillee hin gayu jedhan qondaalli WHO kun. Yukireen deeggaruun baayyee barbaachisaa fi bu'a qabeessa, sababni isaa dhiibbaansaa addunyaa miidha waan ta'eef jedhan. Haata'u malee Itoophiyaa keessaa naannoon Tigraay, Yaman, Siiriyaa yookiin Afgaanistaan akka Yukireen xiyyeeffannoo argataa hin jiran. ''Addunyaan uummata adii fi gurraachaaf xiyyeeffannoo walqixaa kennaa jiraachuunshee naaf hin galu,'' jedhan Dr Teedroos. "Dhugaa fi haqaanin dubbadha, addunyaan dhala namaa bifa hundaan walqixa ilaalaa hin jirtu. Kaan isa kaanirra akkaan caalchisuun mul'ataara. Wayitan kana jedhu anaan na dhukkubsa. Narra ga'ee waanan argeef. Amanuun nama rakkisa garuu ta'aa jira,'' jedhan. Dhalataa Tigraay kan ta'an Dr Teedroos, Dhaabbati Biyyoota Gamtoomanii deeggarsi lubbuu lammiilee baraaruuf oolu guyyaatti konkolaattota fe'umsaa 100 ta'u gara Tigraay akka seenu murteessus, garuu deeggarsi taasifamaa jiru baayyee muraasa jedhan. Qoollifannaan TPLF- kan waggoota kurna saditti siquuf Itoophiyaa bulchaa ture fi mootummaa federaalaa gidduutti hamaate waraana kaaba biyyattii Sadaasa 2020 eegaleef sababa ijoodha. Waraana kanaan kumaatamni lubbuu dhabaniiru, miiliyoonaan kan lakkaa'aman rakkatanii harka namaa eeggatu, mootummaan gargaarsa namoomaatti gufuu ta'uun himatama. Waraana kana keessatti qaamoleen hirmaatan hundinuu yakka ajjeechaa fi miidhaa saalaa hedduu raawwataniiru jedhamanii himatamaa jiru. Dhaabbati Biyyoota Gamtoomanii (UN) rakkoon Yaman addunyaarratti isa hammaataadha jedhe. Afgaanistaan keessatti ammoo namooni miiliyoona 24 deeggarsa namoomaa barbaadu jedhe. Waggaa 11f waraana waliinii keessa kan jirtu Siiriyaan namoota miiliyoona walakkaa ta'an du'aan dhabdeetti, miiliyoonaan kan lakkaa'aman qe'eerraa buqqa'aniiru. Raashiyaan ammoo guyyoota 50 dura Yukireen weerarte. Abbootiin seeraa yakka magaalaa Buchaatti raawwatame daawwatan Yukireen iddoo yakki waraanaa itti raawwateedha jedhan. Pireezdant Joo Baayidan ammoo Raashiyaan yakka duguuggaa sanyii ''genocide'' raawwatteetti jechuun himatan.


Erga baatii Muddeetii as yeroo jalqabaatiif deeggarsi namoomaa Maqalee qaqqabe

Konkolaataawwan deeggarsa nyaataafi dhiyyeessiiwwan biraa fe'an 13 Elba 1, 2022 nagaan magaalaa guddoo naannoo Tigraay galuusaanii Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii beeksise. Deeggarsi karaa lafootiin gara naannoo waraanaan baatiiwwan 17f miidhamte Tigraayiitti ergame kunis erga Muddee darbeetii kan jalqabaati jedhameera. Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti Sagantaan Nyaataa Addunyaa (WFP) akka jedhetti, konkolaataawwan deeggarsaafi boba'aa fe'an dabalataa Sambata ganama gara naannichaa ni imalu. Deeggarsi amma gara naannichaatti ergame kunis erga waliigalteen namoomaaf jecha waraana dhaabuu mootummaa federaalaafi humnootii Tigraay jidduutti taasifamee torbaniin boodadha. Waliigalteen dhukaasa dhaabuu taasifamulleen daandiin Affaar irraa gara Tigraay geessu torban kana keessa cufaa ture. Kanaafis qaamoleen wal waraanan lamaanu wal himataa turan. ''Jijjirama gaariitu jira, garuu ammoo caalaattu hojjachuu barbaachisa. Fedhii nyaataa namoota miiliyoona shanii guutuuf guyyaa guyyaan konkolaataawwan deeggarsa fe'an nagaan akka gara sana imalan barbaadna,'' jedhe dhaabbanni WFP barreeffama toora tiwiitara isaarratti baaseen. "Haalli kun akka itti fufu gochuu qabna. Akka dhiyeessiin daandiiwwan karaa Affaariin nagaadhaan geeffamuun itti fufu gochuuf aanga'oota hunda irraa deeggarsi akka itti fufu barbaadna,'' jedhe. Ministirri Dhimma Alaa Ameerikaa Antoonii Bilinkan gama isaaniitiin deeggarsi namoomaa dhiheenya keessa naannoolee Tigraayiifi Affaariif geeffamuu simanneerra jedhan. Itti dabalunis Bilinkan ''qaamoleen hundumtuu tarkaanfii gaarii kanarratti dabaluudhaan Itoophiyaan gara nagaa, tasgabbii fi badhaadhinaatti akka imaltuuf akka mirkanneessan gaafannas'' jedhan. Konkoolaataawwan 13 deeggarsa namoomaa fe'an gara naannichaa seenuu hordofees qondaalli Adda Bilisa Baasaa Tigraay (TPLF) kan baatiiwwan 17 darbaniif mootummaa waliin wal waraanaa turanii, Geetaachoo Raddaa ''tarkaanfii gaariidha'' garuu ammoo ''deeggarsi namoomaa kun akka adda hincinneef sirni diriirfamuu barbaachisaadha,'' jedhee ture. Haata'u malee barreeffama Obbo Geetaachoon tiwiitara irratti barreessani jalatti, guyyaatti deeggarsi konkolaataa  100 barbaachisuuf konkolaataan 13 baatii Muddeetiin booda ergamun akka waan guddaatti ilaalamuu hin qabu jechuun namoonni hedduun barreessaa turan. Mootummaan Itoophiyaa gamasaatiin deeggarsi nagaan akka geeffamu taasisuuf qophii ta'uu himeera. Waraanni naannoo Tigraayitti Sadaasa 4, 2020 eegalame miiliyoonota bakka jireenyaatiit buqqaasuun, badiinsa lubbuu kumaatamaatiif sababa ta'eera. Kana malees naannoo Tigraay keessatti qofaa harki 90 ummata naannichaa deeggarsa nyaataa akka barbaadu Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii beeksiseera.


Deeggarsi namoomaa karaa Affaar gara Tigraayitti qajeeluu mootummaan hime

Deeggarsi namoomaa konkolaataan 21 naannoo Affaar karaa Abaalaa gara naannoo Tigraay imalaa akka jiru mootummaan Itoophiyaa beeksise. Ministeerri tajaajila Kominikeeshinii Mootummaa ibsa FBC'f kenneen Dhaabbata Nyaataa Addunyaatiin deeggarsi namoomaa qophaaye konkolaataan fe'isaa 21 gara Tigraay imala jalqabeera jedheera. Dhaabbileen deeggarsaa idila addunyaa rakkoo namoomaa hammaataa naannoo Tigraay keessa jiru furuuf tattaaffii godhan milkeessuuf mootummaan waan danda'amu hunda akka godhuufi kana milkeessuufis balaliin gargaarsaa guyyaa guyyaan akka jiraatu hayyamuu Ministeerichi ibsuu Faanaa Biroodkaastiing Koorporeet gabaaseera. Midhaan nyaataa dhaabbatni Nyaataa Addunyaa qopheesse kun guyyaa har'aa karaa yeroo hedduu sababa walitti bu'iinsi jiruuf sochiin danqameera jedhamee gabaafamaa bahe, Abaalaa gara Tigraay imaluu jalqabuutu ibsame. Mootummaan Itoophiyaa deeggarsa namoomaaf jecha Kaaba Itoophiyaatti dhukaasa dhaabuu isaa erga ibsee torbanii ol ta'us hoogganoonni TPLF erga labsiin sun labsamees deeggarsi naannicha gahe akka hin jirre komachaa turan. Erga walakkeessa Muddeetii gargaarsi namoomaa Tigraay akka hin seennee fi namoonni miliyoonaan lakkaa'aman hanqina nyaataaf saaxilamanii akka jiran dhaabbileen gargaarsa namoomaa himaa turan. "Aanga'oonni Itoophiyaa oduu sobaa gargaarsi namoomaa guyya guyyaan gara Tigraay seenaa jira jedhuun qilleensa guutaniiru" jechuun himata ibsi finciltoonni Tigraay Wiixata darbe baasan. Guyyoota sadii dura xalayaan dubbii himaan TPLF Obbo Geetaachoo Raddaa tiwiitarii irratti qoodan ammoo erga dhukaasa dhaabuun labsamee "guyyoota afran darban gargaarsi namoomaa Tigraay dhaqqabe hin jiru" jedha. Mootummaan Itoophiyaa gama isaan ibsa Kibxata baaseen, gargaarsi namoomaa Tigraay kan hin dhaqqabiin sababa finciltoonni Tigraay ulaa gargaarsi namoomaa irra darbu cufanii jiraniifi jedhe. "Mootummaan Itoophiyaa lammilee Tigraay jiran baraaruuf filannoo hundatti fayyadamee gargaarsa dhiyeessuuf sochii eegalullee, tumsa qajeelaa qaama gama kaanii hin arganne," jedha ibsichi. Qorichootai, meeshaaleen wal'aansaa, nyaatawwan gabbifaman fi wantooti biroo xiyyaaraan geejjibsiifamuu danda'an naannoo Tigraay gahuu dhabuun sababa humna dhabuu dhaabbilee gargaarsaa ykn hoj-maata isaaniitiin malee rakkoo mootummaan miti jedha. Ibsi mootummaa Itoophiyaa Kibxata darbe bahe konkolaataawwan 20 ta'an ammaan tana naannoo Affaar magaalaa Samaraa keessa dhaabbatanii jiru jedhee, kunis sababa hidhattoonni Tigraay ulaa Abaalaa naannoo Affaar keessatti argamu gargaari irra darbu cufanii jiraniifi jedhe. Dhaabbileen gargaarsaa UN akka jedhanitti guyyaatti konkolaatawwan fe'umsaa 100 nyaata, meeshaalee gargaarsaa nyaata hin ta'iin akkasumas boba'aa fe'uun gara Tigraay seenuu qabu. Akka UN jedhutti uummati naannoo Tigraay keessa jiraatu dhibbeentaan 90ni gargaarsa nyaataa hatattamaa barbaada.


Manni Maree Mirga Namoomaa UN komishinaroota dhimma Itoophiyaa qoratan muude

Manni Maree Nageenyaa UN sarbama mirga namoomaa naannoo Tigraayitti waraanni dhalachuun booda raawwatame qorachuuf komishinii Itoophiyaan '' beekamtii hin kennuuf''  jetteef komishinaroota sadii muude. Pireezidantiin mana marichaa Ambaasaaddar Federiikoo Vileegas hooggantuu mana murtii yakkaa idila-addunyaa kan turte Fatuu Bensoodaa dura teessuu komishinaroota sadii of keessaa qabuu gochuun muuduu ibsa manni marichaa baaserraa beekameera. Dubartiin Keeniyaa Kaarii Beetii Muruungii fi  lammiin Ameerikaa Isteeveen Raatneer komishinaroota lamaan hafan dhimma Itoophiyaa qorachuuf komishinii hundaa'e hooggananiidha. Manni Maree kun Muddee darbe yaa'ii addaa gaggeesseen komishinii mirga namoomaa idila-addunyaa hundeessuun Sadaasa bara 2020 waraana Kaaba Itoophiyaatti dhalateen wal-qabatee sarbama mirga namoomaa, fi kan baqattootaa qaamolee waraana keessatti hirmaatan hundaan raawwate qorachuuf sagalee caalmaa argateen murteesse. Mootummaan Itoophiyaa murteen kun bu'aa qorannoo dhaabbatni mirga namoomaa Itoophiyaafi kan UN argataniif beekamtii kan hin kennine, yaada furmaataa qaamoleen lameen dhiyeessan hojiirra oolchuufis hiree kan hin kennine jechuun fudhatama dhabsisuun ni yaadatama. Komishinaroonni sadan ''sarbama mirgaa raawwatameera jedhamu ilaalchisee dhugaawwaniifi haalota jiran hubatu, ragaalee sassaabuun kuusu, warra gaafatamoo ta'an adda baasu, odeeffannoo kanas qooduufi itti fayydamuun yaalii gaafatamummaa mirkaneessuuf eegalamee jiru fi itti fufuu deeggaru'' jedha ibsi dhaabbatichaa. Labsii hundeeffama komishinichaa raggaase irratti komishiniin haaraan kun gabaasa waajirri komishinii mirga namoomaa UN fi komishiniin mirga namoomaa Itoophiyaa waliin baasan fi yaada furmaataa dhiyeessan irratti akka gabbisu ibsameera. Komishinaroonni kunniin Waxabajjii ykn Adoolessa keessa gabaasa afaanii akka dhiyeessan, kan barreefamaa ammoo Fulbaana ykn Onkoloolessa akka galchan gaafatamaniiru. Faatuu Bensoodaa: dhalattuu Gaambiyaati. Mana Murtii yakkaa Idila-addunyaatti haadha seeraa dubartii jalqabaa ta'uun bara 2012 hanga bara 2021 hooggananiiru. Aangoo sanatti guddachuu dura bara 2004 eegalee haadha alangaa itti aantuu ta'uun tajaajilaa turan. Mana Murtii yakkaa Idila-addunyaatti makamuu isaaniitiin dura ammoo Aruushaa Taanzaaniyaatti gorsituu seeraa ta'uun tajaajilaniiru. Bara 1987 hanga 2000 ammoo biyya isaanii Gaambiyaa keessatti haadha alangaa fi Ministira Haqaa ta'uun tajaajilaniiru. Kaarii Beetii Muruungii: Dhalattuu Keeniyaati. Dhimma haqaa irratti muuxannoo dheeraa qabu. Falmituu mirga dubartootaa, heeraafi bulchiinsaatis. Ammaan tana Mana Murtii olaanaa Keeniyaatti haadha seeraati. Xiyyeefannoon isaanii irra guddaan bakka walitti bu'iinsi jirutti mirga dubartootaa akka eegamu hojjechuudha. Keerii Beetii bara 2009-2010' tti dura teessuu fi komishinara komishinii Haqa dhugaaafi araaraa ta'uun tajaajilaniiru. Komishiiniiwwan dhimma Sudaan Kibbaa fi lafa Paalistaayiin humnaan to'atame keessattis hojjetaniiru. Isteevan Ratneer: Lammii Ameerikaati. Mana Barnootaa Seeraa Yunivarsiitii Miichigaan keessatti piroofeesara seeraati. Muuxannoon barsiisuufi qorannoo isaanii seera namoomaa idila-addunyaa, gaafatamummaa sarabama mirga dhala namaa, fi dhimmoota kanaan walqabataniidha. UN keessatti qaama ogeeyyii dhimma Kaambodiyaa fi Sirilaankaa ilaaluuf barreessaa olaanaa dhaabbatichaan filataman keessa turan. Garee gorsituu Koree Fannoo Diimaa Jenevaatti argamuus ta'anii tajaajilaniiru. Walgahii addaa Manni Maree Mirga Namoomaa UN, 'sarbama mirgoota namoomaa hamaa Itoophiyaa keessatti raawwataa jira' jedhe qorachuuf komishinii hundeessuuf yeroo qophaa'u irraa eegalee Itoophiyaan murtee darbu kamuu akka hin fudhanne beeksisaa turte. Mootummaan Itoophiyaa waraana Kaaba Itoopiyaatti dhalateen walqabatee sarbama mirga namoomaa qaqqabe qorachuuf UN irraa waamicha dhiyaateef hayyama kennee, bu'aa isaas faaraan simatee qaama addaa sirreefama akka godhamu qajeelfame (recommendation) raawwachuuf tattaafachaa osoo jiruu wixineen haaraan amma dhufe fedha siyaasaa biroo qaba jedha. Ambaasaaddar Maahileet walgahiin addaa kun ''dambii hojimaataa mana marichaa kan hin hordofneefi kaayyoo hundaa'eefiin alatti fedha siyaasaaf oolaa jira'' jechuun ejjennoo mootummaa Itoophiyaa ibsaniiru jedhan miidiyaaleen Itoophiyaa. Itoophiyaan murteen UN 'birmadummaa biyyaa dhiiba,' jechuun akka hin fudhanneefi murtichi faallaa yaadota furmaataa qorannoo waloon ka'ameeti jechuun ibsite. Dubbii Himtuun Waajjira Ministira Muummee Billanee Siyyuum murteen UN ''meeshaa siyaasaa tattaaffii kana dura taasifame beekkamtii dhowwachuuf,'' taasifamedha jechuun ibsan. Dabalaniis, ''bu'aa qorannoo, qorannoo waloorraa eegan waan dhabaniif'' jechuun qaamoleen qorannoo duraan gammachuu dhaban qorannoon lammataa akka taasifamu barbaadan jedhan.


MSF ajjeechaa hojjettootasaa Tigraayitti raawwatameerratti mootummaaf gaaffii dhiyeesse

Jaarmiyaan tola oolaa Médecins Sans Frontières (MSF) gabaasa gaazexaa New York Times hordofee, ajjeechaa hojjettoota isaarratti mootummaa Itoophiyaa gaafachuu hime. Dhaabni kun gabaasni New York Times ajjeechaa hojjettoota koof Raayyaa Ittisaa Itoophiyaa fi ajajaa isaa gaafatama taasisa kan jedhe oggaa tahu, mootummaan Itoophiyaas gabaasa kanarratti deebii akka laatu gaafateera. Pireezidantiin MSF-Ispeen Paula Gil ibsa guyyaa Kamisaa baasaniin, ajjeechaa hojjettoota sadan kanarratti qorannoo ofiikootiin gaggeesseen, kallattiin kanneen ajjeesan eenyu akka tahaniifi sababni isaanii maal ture kan jedhu bira gahuu hin dandeenye jedheera. Tahus garuu Aadde Poolaan amma dura hojjeettoonni dhaabbatichaa kunniin tahe jedhamee, dhiyeenyarraa itti dhukaafamee ajjeefaman jedhanii turan. Gabaasni New York Times maal hima? ALI Waxabajjii 17, 2013 hojjettoonni dhaabbatichaa sadii naannoo Tigraay keessa hojii namoomaaf wayita imalaa jiranii, rasaasa dhiyeenyarraa itti dhukaafameen lubbuu dhaban. Ajjeechaa kana hordofee gaazexaa biyya Ameerikaa kan tahe New York Times gabaasa hojjeteen, namoonni kuni kan ajjeefaman loltoota Raayyaa Ittisaa Itoophiyaatiini jedheera. Miidiyaan kun loltoota waraana Itoophiyaa, hojjettoota qarqaarsaa fi namoota ajjeechaa kana qoratan wabeeffachuun gabaasa hojjete keessatti, hojjettoonni sadan kunniin loltoota baqachaa jiraniin ajjeefamuu mirkaneeffachuu hima. Haleellaa kanaan kan ajjeefaman: qindeessaa ittaanaa MSF kan ture namni ganna 31 Yohaannis Halafoom, konkolaachisaan ganna 31 Tedroos GabraMaariyaam akkasumas waggoota dheeraaf qarqaarsa hatattamaa irratti kan hojjette lammiin Ispeen Maariyaa Harnaandez. Guyyaa jarri itti ajjeefaman kanatti buufata isaanii Abii Addii irraa gara kibbaatti namoota waraanaan miidhaman barbaadanii qarqaaruuf imalaa akka turan hojjetaan dhaaba qarqaarsa namoomaa tokko miidiyichatti himeera. Sa’aa 9 irratti mandara Shaweet Hugumaa jedhamu qaqqabuuf km2 wayita isaan hafutti, konkolaataan Land Cruiser isaanii, konkolaattota waraana mootummaa gara kallattii walfakkaataa adeemutti qaqqabe. Taateen kunis komaandara Divizhinii 31ffaa kan tahan Kolonel Taaddasaa Baqqalaatti gabaafamuu, loltoonni waraana mootummaa bakkicha turan jaha New York Times’tti himan. Otoma isaan konkolaataa keessa jiranii dhukaasni kan itti baname hojjettoonni MSF kunniin, lubbuu oolfachuuf konkolaataarraa bu’an. Dhumarra garuu Yohaannis, Tedroos fi Maariyaa loltoota raayyaa mootummaan dhiyeenyarraa itti dhukaafamuun ajjeefamuu, miseensi waraanaa Girmaay Mogas jedhamu New York Times’tti himeera. Loltoonni mootummaa miidiyaa kanatti dubbatan kanneen humnoota Tigraayin booji’amanii maneen hidhaa Maqalee keessa jiranidha. New York Times loltoonni raayyaa ittisa biyyaa kunniin, kan yaada isaanii nuuf kennan dhiibbaa jala jiranii tahuu isaatif mallattoo kamuu hin argine jedha. New York Times dabaluun hojjettoonni kun akka ajjeefaman ajajaan murtee dabarse, adda waraanaa irratti lubbuun isaa darbuu madden irraa dhagaheera jedha. Waraana Sadaasa 2020 Tigraayiitti eegaluun naannoollee ollaatti babalateen badiinsii namoomaa olaanaan qaqabeera. Qaamooleen idil-addunyaa mirga namoomaatiif falmaniifi biyyoonni lixaa qaamooleen waraana kana keessatti hirmaatan hundi badii yakka waraanaa ta'u danda'u raawwatameera jedhu. Humnootiin Tigraay sarbama mirgaatiif ittigaafatamoon kan taasisan miseensoonni waraanaa jiraachusaanitiif beekamu baatulleen, motummaan federaalaa qaxanaa waaraanaa keessatti miseensoota raayaa ittisaa seera cabsaniiru jedheerrati himannaa baneera, murtees irratti dabarsuun dhagahameera.


Waraana Tigraay: Gargaarsi namoomaa Tigraay akka hin seenne wanti danqe maali?

Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii sababa kuusaan nyaataa Tigraay keessaa dhumataa jiruufi karaan ittiin gargaarsi namoomaa dhiyaatu cufameef rakkoon namoomaa Tigraay keessa jiru akkaan hammaachaa jiraachuu akeekkachiiseera. Hogganaan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) Tediroos Adihaanoom haalli naannicha keessa jiru "balaafamaadha" jedhan. Naannichi Itoophiyaa fi Eertiraan sirnaan ugguramee jiraachuu himan. Mootummaan Itoophiyaa TPLF gargaarsa ugguraa jira jechuun himata. Akka UN jedhutti uummati naannoo Tigraay keessa jiraatu dhibbeentaan 90ni gargaarsa namoomaa hatattamaa barbaada. Erga walakkeessa Muddee as konkolaataan fe'uumsaa gargaarsa gara Tigraay galchuutti milkaa'e hin jiru. Kanaaf dhaabbileen gargaarsaa xiyyaara fayyadamuuf dirqamanii turan. Kun daran qaalii ta'uu bira darbee, hammi dhiyeessus daran xiqqaadha. "Xiyyaarri hamma konkolaataan fe'uumsaa tokko fe'uu gadi gatii dachaa 25 ta'uun fe'a," jetti hoggantuun dhaabbata gargaarsa Ameerikaa USAID. "Konkolaataan fe'uumsaa nyaata hedduu naannoo waraanaan miidhamte Tigraayiif dhiyeessa ture, garuu mootummaan Itoophiyaa  akka gargaarsi hin dhaqqabne danqaa jira," jedhan. Bitootessa torbee jalqabaa gargaarsa namoomaa meetiriik toonii 100 qofaatu xiyyaaran gara Maqalee geeffame akka UN jedhutti, kuni baay'ee kan barbaadamuun gadi jira. Daa'imman miliyoona walakkaa ta'an Tigraau keessatti hanqina nyaataaf saaxilamanii jiru, 115,000 kan ta'an akka malee hanqina nyaataan miidhamaniiru. Maatiin hedduun mala nyaata argachuu qaban duguuganii itti fayyadamaa jiru, uummata naannichaa keessa harki 75 lubbuun turuuf tooftaa isa dhumaa qabanitti fayyadamaa jiru jedha UN. "Kuufamni nyaataa waqtii omishaa darberraa argame akkuma dhumeen hanqinni nyaataa jiru baatilee itti aanan akka malee akka hammaatu eegama." Dhaabbileen gargaarsaa UN akka jedhanitt guyyaatti konkolaatawwan fe'umsaa 100 nyaata, meeshaalee gargaarsaa nyaata hin ta'iin akkasumas boba'aa fe'uun gara Tigraay seenuu qabu. Haata'u malee karaan silaa konkolaatawwan kunneen irra darban baatilee hedduuf sababa waraanaatiin cufameera. Lolli gama daangaa Tigraay fi Affaariin adeemaa jiru ulaa gargaarsi namoomaa irra darbu iamalaaf hamaa taasiseera. Daandiin Tigraay gama Kibbaan naannoo Amaaraan, gama Lixaan Sudaan waliin wal-qunnamsiisuus yeroo dheeraaf cufamee jira. Gamaa Kaabaan Eertiraa waliin kan wal-qunnamsiisus cufaadha. Dubbi himaan mootummaa Laggasaa Tulluu mootummaan Itoophiyaa gargaarsi akka hin seenne danquu kufaa gochuun finciltoota TPLF himatan. Akka mootummaan Itoophiyaa jedhutti konkolaatonni fe'umsaa 20 ta'an Bitootessa 17 magaalaa guddittii Affaar Samaraa irraa ka'uun gara Maqalee qajeelaniiru. Kun karaan konkolaataan irra deddeebi'uun gargaarsa geessu deebi'ee tajaajila eegaluu mirkaneessa. Amajjii keessa konkolaatawwan fe'umsaa gargaarsa fe'anii karaa kanarra gara Maqalee imalaa turan sababa lola adeemaa tureen ofirra deebi'uuf dirqamanii turan. TPLF gargaarsa dhorkaa kan jiru isaan ta'u himata mootummaan irratti dhiyeessu ni waakkatu. "Waraana dura, yeroo waraanaas ta'e waraana booda konkolaatonni fe'umsaa humnoota Tigraayiin gara Tigraay akka hin seenne hin dhorkamne," jedha ibsi TPLF. Dhiyeessii meeshaalee kaanii waliin dhiyeessiin boba'aas daran dhimma ijoodha. Mootummaan baatilee hedduuf boba'aan gara Tigraay akka hin seenne to'achaa ture. Kun ammoo raabsa gargaarsa namoomaa akka malee hubee jira. "Boba'aa malee dhiyeessiin gargaarsaa yoo jiraateyyuu, gara namoota gargaarsa barbaadanii dhaqqabsiisuun ulfaataadha ykn hin danda'amu," jedhan hogganaan WHO Teediroos Adihaanoom. Mootummaan konkolaataawwan fe'uumsaa Bitootessa 17 gara Maqalee qajeelan keessaa sadi boba'aa akka fe'an beeksiseera. Baatilee hedduuf mootumman dhiyeessii qorichaa fi meeshaalee wal'aansaa gara Tigraay deemus to'achaa ture. Haata'u malee WHOn Guraandhala darbe dhiyeessii haga tokko xiyyaaraan dhaqqabsiisuu danda'ee ture. Tigraay keessatti dhiyeessiin qorichaa fi meeshaalee wal'aansaa toonii 2,200 rakkoo fayyaa hatattamaa amma jiruuf akka barbaachisu hima WHOn. Kana keessaa amma dura kan dhaqqabe toonii 117 qofa yoo ta'u - kun kan barbaadamu keessaa dhibeentaa 1 qofa.


Kutaa addunyaa kamiyyu caalaa Tigraay keessa rakkoon fayyaa jira-Dr Teedroos

Hogganaan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa Dr Teedroos Adaanoom yeroo ammaa kana kutaa addunyaa kamiyyuu caala fayyaan namootaa sadarakaa yaaddessaarra kan jiru Tigraay keessa jedhan. Hogganaan kuni ibsa kaleessa kennaniin, ''yeroo ammaa kana kutaa addunyaa kamiyyuu caala Tigraay keessa fayyaan namoota miiliyoonaan lakkaa’amanii sadarkaa yaaddessaarra jira,'' jedhan. ''Eeyyeen ani dhalataa Tigraayi dha. Rakkoon kuni anaafi maatii koo ni miidha. Garuu akka hogganaa Dhaabbata Fayyaa Addunyaatti itti gaafatamummaa fayyaa, warreen yaaddoo eeguufi kunuunsuu qaba. Yeroo ammaa kutaa addunyaa kamiyyuu caala namoonni miiliyoonaan lakkaa’aman  fayyaan isaanii sadarakaa yaaddessaarra jira,'' jedhaniiru. Hogganaan kuni rakkoo naannoo sana jiruuf mootummoonni Itoophiyaa fi Ertiraa qoqqobbii ifa hin taane kaa’uun itti gaafatamoo godhaniiru. Mootummaan Itoophiyaa Tigraay irratti qoqqobbii kamiyyuu akka hin keenye ibsaa tureera. Yeroo dhihootti Ministirri Mummee Abiy Ahimad akka dubbatan yoo taheef karaa Affaar gargaarsi namoomaa akka hin qaqqabne kan danqe haleellaa TPLF taasisu akka tahe himan. Dr Teedroos ibsa isaaniin Raashiyaan Yukreen waliin nagaa akka buustu akka waamicha dhiyeessaa jirru, ''Itoophiyaa fi Ertiraan illee uggura ifa hin taane akka kaasaniifi lubbuu oolchuuf gargaarsi namoomaa akka qaqqabuuf eeyyama akka kennan gaafanna,'' jedhaniiru. Dr Teedroos hooggansa dhaabbata isaaniin qoricha meetriik toonii 95 Tigraay geessuuf eeyyama akka hin arganne ibsa isaaniin himaniiru. Guyyoota 500 darbanitti mootummoonni Itoophiyaa fi Ertiraan namoota miiliyoona 6 Tigraay jiran uggura ifa hin taane keessa kaa’aniiru jedhan. ''Sadarkaa homaa jedhamuu danda’uun boba’aa, qarshii callaa fi malli wal-quunnamtii hin jiru,'' jedhan. Qorannoo Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa taasiseen, dhaabbilee fayyaa Tigraay jiran tokko sadaffaan isaanii, ''miidhamaniiru yookiin barbadaa’aniiru,'' jedhan hoggantichi. Baatii tokko dura Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa qoricha kg kuma 30 namoota kuma 300 gahuu danda’uu fi miyoota biroo Tigraay geessuu himeera.  Toban lamaan darban michoota kaan waliin tahuun dhaabota fayyaa 65 tahaniif deeggarsa gochuu himaniiru. ''Kana caala gochuun barbaachisa. Galtee fayyaa meetriik toonii 95 tahu erguuf  qophiirra jirra. Haa tahu malee eeyyama hin arganne,'' jedhaniiru. Tigraayitti tarkaanfiin rakkoo fayyaa atattamaa kennuuf galteewwan meetriik toonii kuma 2 fi 200 barbaachisa kan jedhan Dr Teedroos hanga yoonaa dhiyeessuun kan danda’ame meetiriik toonii 117 qofa dha jedhan. ''Kuni isa barbaadamurraa harka tokko qofa dha,’’ jechuun dhiyeessi deeggarsaa baayyee gad-aanaa akka tahe ibsaniiru. Dr Teedroos rakkoo boba’aa Tigraay jiru irraa kan ka’e  gargaarsa achi gahe gara iddoo barbaadamutti qaqqabsiisuun ‘’ulfaataa yookiin ammoo kan hin danda’amne,’’ taheera. Dr Teedroos ibsa kaleessa kennaniin,''daangaa Naannoo Affaarittis haalli jiru yeroodhaa yerootti hammaachaa dhufeera,'' jechuun dubbataniiru. Haala namoonni kuma kudhaniin lakkaa’aman buqqa’anii jiraniin nyaata, dahoofi tajaajila fayyaa barbaachisa, erga jedhaniin booda haala naannoo Tigraay  jirurra kan Naannoo Amaaraafi Affaar fooyya’aa dha jedhaniiru. ''Naannoleen ollaa,  Affaariifi Amaaran miidhamanillee haala Tigraayi irraa fooyya’aa taheen isaan bira gahuun ni danda’ama,’’ jechuun hoggantichi dubbatan. ''Dhukkubsatoonni sombaa, kaansarii fi sukkaaraa yaalii argachaa hin jiran. Du’aas jiru taha,'' jedhan. Hanqina boba’aan deeggartoonni Dhaabbata Fayyaa Addunyaa hojii bal’inaan hojjetan hir’isuuf dirqamuu isaanii kan dubbatan Dr Teedroos, ''Tigraay haalli jiru yaaddessaa dha. Mallii wal-quunnamtii cufamuu, gaazexeessitoonni Tigraayi irraa akka hin gabaasne dhorkamuufi kaan rakkoo dagatamee dha'' jedhan. Mootummaan Itoophiyaa irra deddeebiin Dr Teediroos TPLF'f looguun deeggarsa barbaadu dhiibbaan hin malles mootummaarra akka ta'u shoora taphatan jechuun qeeqaa ture. Ibsa isaanii haara kanaan walqabatees Ambaassad Diinaan hoogganni Dhaabbata Fayyaa Addunyaa kuun loogii qabuu jedhan. "Akkuma nama kamiittuu mirgi wanta argan sadarkaa isaan itti ilaalanitti ibsuu ni eegama. Haa ta'u malee wanti kun hunda-galeessa akka ta'uf, fakkeenyaaf wanti Tigraay jiru naannoolee Amaaraafii Affaar keessatti raawwatamuusaa kaasuun haqa-qabeessa ta'a. Foo'anii boowuun barbaachisaa miti.'' ''Foo'anii gadduunis sirrii hin ta'u. Itti gaafatamni sadarkaa sanirra jirummoo walabummaa gaafata. Isaaniis sadarkaa sanitti osoo itti yaadanii wayya jechuun alatti wantu nuti jennu hin jiru" jedhan Diinaa Muftii.


Ajjeechaa aangawoota Naannoo Amaaraan kan himataman waggaa 15 hanga umrii guutuu itti murame

Namoota ajjeechaa aanga'oota olaanoo naannoo Amaaraa A L I Waxabajji 15 bara 2011 raawwatameen himatamanii yakkicha raawwataniiru jedhaman irratti addabbiin hidhaa cimaa waggaa 15 hanga umurii guutuutti itti muramuu miidiyaaleen biyya keessaa gabaasaniiru. Namoota 31 ta'an dhimmi isaanii A L I Sadaasa 23, bara 2012 irraa kaasee mana murtiitti ilaalama ture kana keessaa gariin isaniis bakka hin jirreetti adabbiin itti murameera. Manni Murtii Waliigalaa Naannoo Amaaraa dhaddacha har'a taa'en namoota yakka ajjeechaa kana raawwatan sadii bakka isaan hin jirreetti murteen adabbii irratti dabarseera. Namoonni kunneen sadan Shambal Memmaar Geetinnat, Balaaysaw saffiinaw, akkasumas Yiqinaw Yihunee yoo ta'an, hidhaa cimaa umurii guutuun adabamaniiru. Yakkamtoonni 18 ta'an ammoo hidhaa cimaa waggaa 16fi ji'a ja'aan, himatamtoonni lama hidhaa cimaa waggaa 15n, himatamtoonni lama biroon hidhaa waggaa 16n, himatamtootni afur hidhaa cimaa waggaa 18n, akkasumas lama biroo hidhaa cimaa waggaa 17'n adabamaniiru. Dhaddachichi murtee addabii dura himatamtoota irraa iyyatawwan addabbii salphisan dhiyaatan fudhatee qorateera. Himatamtoota shaniif dhimmoota hidhaa salphisan shan, himatamtoota 20 ta'aniif ammoo iyyata hidhaa salphisan afur, himatamtoota afuriif ammoo iyyata hidhaa salphaa taasisan sadii warreen sadan bakka hin jirretti dhimmi isaanii ilaalameef ammoo dhimma hidhaa saphisu tokko fudhateera. Ajjeechaa A L I Waxabajji bara 2011 magaalaa guddoo naannoo Amaaraa Baahir Daar keessatti raawwatame kana mootummaan ''fonqolchatu raawwate'' jechuun ibseera. Ajjeechaa kanaan pirezidantii naannichaa kan turan Dr Ambaachew Mokkonnin, abbaa alangaa waliigalaa naannichaa Obbo Migibaar Kabbadaafi gorsaa pirezidaantii Iizez Waasee turan kan ajjeefaman. Haleellaa kana gaggeessaniiru kan jedhamaniifi hogganaa Biiroo Nageenyaa naannichaa kan turan Birgaader Jeneraal Asaamminoo Tsigee taateen sun raawwatamee guyyoota muraasaan booda to'achuuf yeroo yaalamutti humnoota nageenyaa mootummaan ajjeefamuun ni yaadatama.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: Konkolaataawwan deeggarsa fe'an Maqalee seenaa jiru - Mootummaa

Konkoolaataawwan deegarsa nyaataafi boba'aa fe'an Samaraa irraa ka'uun gara Maqaleetti imalaa jiraachuu Ministirri Dhimma Alaa Itoophiyaa beeksiise. Ibsa waajjirri ministirichaa baasee kanaan, konkolaataawwan deeggarsa nyaataa fa'en 20 fi kanneen boba'aa fe'an sadii guyyaa Bitooteessaa 17, 2022 karaa Afaar, Samaraa irraa gara Maqaleetti imalaa jiru jedhe. Akka ibsa kanaatti, fedhii deeggarsa namoomaa naanicha keessa jiru guutuuf guyyaatti konkolaatawwan deeggarsa namoomaa fe'an 40 gara naannichaatti akka imalan ni taasifama jedheera. Hogganaan Olaanaa Dhaabbata Fayyaa Addunyaa Dr Tediroos Adihaanoom, dhiheenya kana yeroo ammaa kanatti kutaa addunyaa kanaa kamuu caalaa Tigraayiitti fayyaan namootaa sadarkaa yaaddeessaa irratti argama jedhanii turan. Dr Tediroos ibsa Roobii darbe kennaniin, dhaabbanni isaanii qoricha meetirik toonii kuma 95 gara naannoo Tigraayiitti geessuuf hayyama dhabusaa dubbataniiru. Dr Tediroos guyyoota 500 darbaniif mootummoonni Itoophiyaafi Ertiraa namoota miiliyoona jaha ta'an Tigraay keessa jiraatan irratti qoqqobbii ifa hin taane taasisaniiru jedhan. Ibsa Dr Tediroos kana hordofuunis  mootummaan Itoophiyaa deebii  kenneen, "Akkuma nama kamiittuu mirgi wanta argan sadarkaa isaan ilaallatutti ibsuun ni eegama. Haata'u malee, wanti kun hunda-galeessa akka ta'uuf, fakkeenyaaf wanti Tigraay jiru naannoolee Amaaraafii Affaar keessatti raawwatamuusaa kaasuun haqa-qabeessa ta'a,'' jedheera. Dubbii Himaan Dhimma Alaa Itoophiyaa, Ambaasaadar Diinaa Muftii ibsa kaleessa kennaniin, ''Foo'anii boo'uun barbaachisaa miti. Foo'anii gadduunis sirrii hin ta'u," jedhan. Kana malees, ''Itti-gaafatamni sadarkaa sanirra jirummoo walabummaa gaafata. Isaaniis sadarkaa sanitti osoo itti yaadanii wayya jechuun alatti wanti nuti jennu hin jiru," jedhan. Naannoo Tigraay kan waraanni baatiiwwan kudha jahaan dura keessatti eegaleetti hir'ina nyaataafi qorichaatiin namoonni hedduun miidhaaf saaxilamaa jiraachusaanii dhaabbileen gargaarsaa yeroo adda addaatti ibsunsaanii ni yaadatama. Konkolaataawwan deeggarsa namoommaa fe'an sababii walitti bu'iinsaa karaa Affaarriin itti fufeen walqabatee yeroo adda addaatti akka gara naannichaa hin seeneef danqaa ta'unis himamaa ture.


Waraana Itoophiyaa: Pirezidantiin Keenyaafi Barreessaan Olaanaa UN qaamoleen walwaraanaa akka dhaabaniif waamicha dhiyeessan

Pirezidantiin Keenyaa Uhuruu Keeniyaataa Itoophiyaa keessatti qaamoleen wal waraanaa jiran lola akka dhaabaniif waamicha dhiyeessan. Pireziant Uhuruun, waraanni ji'oota 15 tureefi dhiiga hedduu dhangalaase akka dhaabbatuufi mariin biyyaalessaa hunda hirmaachise akka gaggeeffamuuf kan gaafatan ibsa Roobii Guraandhala 02, 2022 baasaniin ture. Waamicha nagaa Pirezidant Uhuruun taasisan kun ergaa waraanni Itoophiyaa akka dhaabbatuuf Barreessaan Olaanaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii (UN)Antooniyoo Guteereez Olompikii Gannaa Addunyaa Jimaata jalqabu waliin walqabsiisanii dabarsan kan cimsudha. Uhuruu Keeniyaataan, "Akka Pireziaantii Keenyaatti, akkasumas akkan michuu lammileen Itoophiyaa obbolaan keenyaa ta'etti waamicha dhukaasa dhaabuu nan dhiyeesssa," jedhan. Waraanni biyya hollaa keenya taate Itoophiyaatti deemaa jiru kun, "kabajaafi maqaa gaarii biyyi guddoon kun aadaafi qaroominaa isheetiin walqabatee qabdu uummata irraa mulqaa jira, jedhan. Nageenyyfi tasgabbiin amansiisaa ta'e biyyattii keessatti mirkanaa'uu kan danda'u qaamoleen biyyattii keessatti walfalmaa jiran qormaata bifa waaraa ta'eefi karaa uummata Itoophyaa birati fudhatama qabuun bahachuuf dandeettii qabaniin akka ta'e ibsan Uhuruun. Miira yaadota gara garaa keessummeessu qopheessuufi mijeessuudhaan mariin biyyaalessaa hunda hirmaachise taasifamu hawaasa walitti bu'insa kanaan miidhamaniif dhiibbaa irra jiru hir'isuun daandii dheeraallee deemsisuu danda'a jedhan Pirezidant Uhuruun. Barreessaa Olaanaan UN Antooniyoo Gutareez gama isaaniitiin Itoophiyaa keessatti ''qaamoleen waraanarra jiran hunduu hatattamaan dhukaasa akka dhaaban'' gaafatan. ''Uummatni Itoophiyaa walitti bu'iinsaa fi dhangala'uu dhiigaa adeemaa jiruun akkaan dararamuun isaanii itti fufeeraa'' kan jedhan Gutaareez, ''qaamoleen hundi Itoophiyaa keessa jiraan atattamaan dhukaasa akka dhaaban dhaamsa koo gad-jabeesseen dhaama'' jedhan. Gutareez dhaamsa isaanii kana irra deebiin kan dhiyeessan Olompiika Chaayinaatti godhamuuf imaluusaaniin walqabatee waliigalteen idilaaddunyaa Olompiikaaf jedhamee dhukaasani akka dhaabatu waliigalame bu'uureffachuuni. Dhukaasni dhaabachuun ammoo deeggarsi namoomaa namoota waraana kanaan miidhaman mara bira akka gahu haala mijeessa jedhaniiru. Dhukaasni dhaabachuuniifi deeggarsi miidhamtoota hunda bira gahuun ammoo ''marii biyyaalessaa hunda hammaataan akkaan eegamu kan Itoophiyaanota hunda hirmaachisu akka gaggeeffamu karaa banaa'' jedhan. Qaamni hunduu aadaa Olompiikiin miira lubbuu baraaruu, adda addummaa irra aanuufi nagaa dhugaaf karaa akka barbaadu gaafatan. Gutaareez waamicha kana kan taasisan wayita UN'tti qaamni deeggarsa namoomaa qindeessu OCHA'n sababa hanqina dhiyeessii, boba'aa fi maallaqaan dhuma ji'a kanaatti hojii isaa Tigraay keessatti adda kutuuf akka dirqamu beeksisetti. Namoota hanqina nyaataan akkaan miidhaman waldhaanuuf nyaatni bayyanichiisaan kan daa'immanii dabalatee guutummaatti dhumuus OCHA'n beeksiseera. Gama kaaniin meeshaaleen waldhaansaaf oolan xiyyaaraan Maqalee qubachaa akka jiran ibseera. Waraana gaaga'aa ji'oota 15'f humnoota mootummaa federaalaafi hidhattoota TPLF gidduutti adeemsifamu karaa nagaa xumuruuf Gamtaan Afrikaa, Keeniyaafi qaamoleen biroon duulli gaggeessaa jiran abdii horaa akka jiru Antooniyoo Gutareez torbee darbe keessa ibsanii turan. Hoogganaan TPLF Dabratsiyoon Gabramikaa'eli ammoo gaaffiifi deebii BBC waliin taasisanii tureen mootummaa federaalaa waliin marii kallattii hin taane gaggeessaa jiraachuu himaniiru. Mariin kun milkaahee gara marii biyyaalessaa galuufis yaada qabaachuu himanii turan. Haata'u malee Ministirri Waajjira Tajaajila Kominikeeshinii Mootummaa Dr Laggasaa Tulluu ammatti mariin kamuu TPLF waliin gaggeefamaa akka hin jirre Dooche Weeleetti himaniiru. Itti dabaluunis mootummaan filannoo nageenya buusu kamiifuu balballi isaa banaa ta'uu himaniiru.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: Kaampii Affaar keessatti baqattootni Eertiraa shan ta'an ajjeefamuu UN hime

Jalqaba ji'a kanaatti haleellaa kaampii baqattootaa naannoo Affaar keessa jiru irratti qaqqabeen yoo xiqqaate baqattootni Eertiraa shan ajjeefamuu Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti Ejensiin Baqattootaa hime. Haleellaa haaraya jalqaba ji'a kanaatti naannoo Affaar kaampii Berehaallee jedhamutti hidhattootaan raawwatameen yoo xiqqaate baqattootni Eertiraa shan ajjeefamanii dubartootnis butamanii fudhatamuu eejansiin UN ibsa Jimaata baaseen himeera. Haleellaa kanaan walqabatee maatiin jeeqamee kaampii gad-dhiisee gargar badeera jedha ibsi dhaabbatichaa. Abbaa haleellaa kana raawwate UN waan jedhe hin qabu. Kanneen lubbuun hafan dubbisuu kan hime AFP'n finciltootni TPLF ajjeechaa akkasumas saamicha raawwachuu himan. Dubbii Himaan TPLF garuu ni waakkatan. Waraanni ji'oota 15 dura hidhattoota TPLF fi humnoota mootummaa gidduutti naannoo Tigraayitti eegalee naannoolee Amaaraafi Affaar keessatti akkaan babal'atee ture amma qabbanaa'us, gama Affaariin TPLF lola baneera. Lola kanaan Naannoon Affaar lammiileen kuma 300 ol buqqa'u hime. TPLF qaamolee lola natti banan jedhe waraanuuf akka Affaar seeneefi akka achi hin turre hime. Waraanni Kaaba Itoophiyaa wayita eegalu naannolee Tigraayiifi Affaar keessa baqattootni Eertiraa kumootaan lakkaawwaman kaampiiwwan adda addaa keessa qubatanii turan. Waraanni Tigraayitti eegaluu hordofee humnoota Eertiraa mootummaa Itoophiyaa deeggaraniin haleellaan irra gahaa kan ture yeroo booda haleellaan haaloo bahuu hidhattoota TPLF'niis irra gahaa akka ture dhaabbileen gargaarsaa himaa turan. Hidhattoonni TPLF waliin hariiroo qaban naannoo Amaaraa keessatti ta'e jedhanii namoota nagaa ajjeesuu, dubartoota gareen dirqisiisanii gudeeduu fi qabeenyaa dhuunfaa fi mootummaa saamuu gabaasni haaraan Aminastii Internaashinaal saaxilee ture. Dhaabbati mirga namoomaaf falmu kun akka jedhutti dubartoota dirqiin gudeedaman keessa ijoolleen hanga ganna 14 keessatti argamu. Yakkoonni kunneen bakkeewwan Cinaa fi Qobboo jedhamanitti Xumura Hagayyaa fi jalqaba Fulbaana bara 2021 wayita humnoonni TIgraay naannawa san to'atanii turanitti raawwatame jedha gabaasni kun. TPLF gabaasa Aministii Intarnaashinaal kana keessatti himannaa irratti dhiyaateef deebii yoo kennu humnootni isaa badii akka kanaa raawwatuu isaanii yoo mirkaneeffate warra badii kana geessise irratti tarkaanfii malu akka fudhatu hime. Haata'u malee yakka nama nagaarratti raawwatu maraaf kan gaafatamuun irra jiru bulchiinsa MM Abiy Ahimadi jechuun himateera. Yakki humnootni mootummaa Itoophiyaa dhalattoota Tigraay irraan gahan jedhe ''gara hin qabu'' kan jedhu gabaasichi qaamni walabaa akka qoratus irra deebiin gaafateera.


Abbootiin amantaa Ortodoksii Tigiraay addatti Mana Lubummaa Tigiraay hundeessuf

Abbootiin amantaa Tewehaadoo Ortodoksii Tigiraay mana lubummaa waliigalaa Itoophiyaa irraa foxxoquun mana lubummaa Waliigalaa Tigiraay hundeessuuf murteessan. Qabeenyummaan isaa TPLF kan tahe buufata Televizhinii Dimtsi Wayyaanee irratti kan dhiyaatan abbootiin amantaa Tewehaadoo Ortodoksii Itoophiyaa haala naannicha keessaa irratti marii erga gaggeessanii booda, mana Lubummaa Waliigalaa Itoophiyaa irraa kan adda bahe Mana Lubummaa Waliigalaa Tigiraay hundeessuuf murteessuu isaanii himan. Abbootiin amantaa kunneen Bataskaanni Ortodoksii Itoophiyaa waraana Tigiraay keessatti mootummaa federaalaaf loogdeetti jechuun himatu. Kana malees Tigiraayitti yeroo namni ajjeefamu dhaabbileen adda addaa manca'an manni Lubummaa Itoophiyaa waraanicha hin balaaleffanne jedhan. Sababa kana irraa kan ka'e ''isa diigame ijaaruufi uummaticha jajjabeessuuf Mana Lubummaa Tigiraay hundeessuun barbaachise'' jedhan abbootiin amantaa kunneen. Murteen abbootii amantaa Tewehaadoo Ortodoksii Tigiraay kun kan dhagahame erga hogganaa TPLF Dr Dabretsiyoon G/Mikaa'el waliin wal arguun isaanii gabaafameen booda. Dimtsi Wayyaaneen gabaasa gaafa Amajji 27/2014 baaseen hogganaan TPLF fi abbootiin amantaa Ortodoksii naannichaa yeroo wal argan Dabretsiyoon ''uummatni Tigiraay haleelame jechuun manneetiin amantaa Kiristaanaas haleelaman jechuudha'' jedhanii dubbachuu hime. Mana Lubummaa Waliigalaa Itoophiyaa irraa cabuun mana lubummaa gara biraa hundeessuuf yaaliin yeroo godhamu kun kan jalqabaa miti. Kana dura Mana Lubummaa Oromiyaa hundeessuuf yaaliin godhamaa tureera. Waraanni ji'oota 15 dura naannoo Tigiraayitti jalqabee gara naannolee kaan Kaaba biyyattiitti babal'ate namoomaa fi qabeenya irraan miidhaa guddaa geesiseera. Sababa waraanichaan manneetii amantaa irratti macaatiin guddaan gahaa turuu yeroo adda addaatti himamaa tureera. Dabalataan namootni baay'een manneetii amantaa keessatti ajjeefamaa turuu hordoftootni amantichaa himaa turan. Waa'ee hundeeffama mana lubummaa Tigiraay ilaalchisee waajjira Paatiraarkii ol aanaa Itoophiyaa irraa odeeffannoo argachuuf yaallee hin milkoofne. Waraana Tigiraay hordofee Manni Amantaa Kiristaanaa Itoophiyaa nagaan akka bu'uuf yeroo kadhannaa labsuun kadhannaa gochaa turteetti. Kanaan alattis Manni Lallabaa kutaa Tigiraay sababa waraanichaan hanqinni qorichaa fi nyaataa mudachuun namootni du'aa jiraachuu himee ture. Gama biraan qulqulluu Abune Maatiyaas Caamsaa 2013 keessa viidiyoo waraabamee baheen waa'ee Tigiraay akka hin dubbanne ''sagaleen koo ukkaamfameera'' jechuun dubbachuun isaanii ni yaadatama. Waraanni naannoo Tigiraayitti gaggeeffamaa jirus ''hojii waanbadeeti'' jedhanii yeroo baay'ee yaadni kennaa turan ammoo eeyyama dhabuu akka tahe hubachiisaniiru. Sagaleen paatirakichaas ejensii tajaajila oduu Faransaayiin kan waraabame yoo tahu walitti bu'insa naannoo Tigiraayitti mudatee fi sarbama mirga namoomaa irra gahes kaasaniiru.


Haqa: 'Itoophiyaatti nama hidhuun daldala taatee?'

Erga labsiin yeroo muddamaa hojiirra oolee kaasee bakkeewwan tokko tokkootti qaamoolee nageenyaatiin rakkooleen naamusaa jiraachu komiin hawaasa irraa kan ka'u yoo ta'u, mootummaa fi dhaabileen mirga namoomaas rakkinni kun jiraachu ni amanu. Qaamooleen nageenyaa yeroo labsii muddamaa keessa namoota labsiichi hin ilaalannee to'annoo jala erga oolchaniin booda gadhiisuudhaaf maallaqa akka gaafatan namni firri jalaa hidhame tokko BBC'tti himeera. Jiraataan Adaamaa nageenya firra isaatiif jecha maqaansaa akka hin dhahamne kan gaafate kun, namoonni halloo dhuunfaatiin akka hidhamaniifi gadhiifamuuf ammoo maallaqa akka gaafataman dubbata. Komii kana ilaalchisee BBC'n Komishinii Mirga Namoomaa Itoophiyaatti, Komishinara Mirgoota Siiviliifi Siyaasaa kan ta'an Dr Abdii Jibriil'f gaaffii dhiyeesseen, komiin hawaasni kaasu kun dhugaa ta'u himan. Erga labsiin yeroo muddamaa labsame booda maallaqa argachuuf jecha nama hidhu, komiin jedhuuf Dr Abdiin akkas jedhan: ''Kun odeeffannoodhuma jiru. Waanuma motummaan illee amane.'' Itti dabaluunis Dr Abdiin rakkoon hawaasa keessaa dhagahamu kun sadarkaa olaanaa hanga Ministirri Mummeetti waan quba qabaatan ta'u kaasu. ''Namoonni labsii yeroo muddamaa isaan hin ilaallanneefi walitti dhufeenya hin qabne akka hidhaman, kun ammoo qaamni nageenya eegsiisu naamusa dhaburraan kan ka'e ta'u sadarkaa motummaa olaanaatti kan amanameedha,'' jedhan Dr Abdiin. MM Itoophiyaa Abiy Ahimad jalqaba baatii Amajjii irratti dhimma haqa biyyatti ilaalchisuun dubbataniitti, namoonni seeraan ala qabeenya isaaniif jecha maqaa labsii yeroo muddamaan hidhamaa akka jiraniifi rakkoon naamusaa akka mul'atu dubbataniiru. MM Abiy yeroo raawwii hojii waajiraalee ministeera federaalaa guyyoota 100 gamagamaniitti, ''Haaloon dhunfaafi hojiin dhaabbataa garaa garaa. Dhaabbilee haqaa keenya maallaqaan yoo hin mo'amne, haaloo dhunfaatiin ni mo'amu,'' jechuun adeemsa haqaa keessatti rakkoon jiraachu kaasanii ture. Itti dabaluunis, ''abbaan seeraa tokko dhiigaan ykn wal beekumsaan kan yaadu yoo ta'e, maallaqa fudhatuus dhiisuuf malaamaltummaa raawwateera,'' jedha mm. Fakkeenyaa yoo kaasanis, ''Dhalattooota Tigraay dhukkubsattoota shukaaraa ykn maanguddoo waggaa 70 fi 80 mana hidhaatti guuruun biyyarra rakkoon akka hin geenyeef yaadame hin turre. Sooreessa sooreessa adamsanii hidhuun hanna. Kun bu'aa hin qabaatu'' jechuunsaanii ni yaadatama. MM Abiy sirna haqaa keessaa hannaafi loogiin bal'inaan kan keessatti mul'atu ta'u kaasuun akka irratti hojjatamu cimsanii dubbatanii turan. Jiraataan Adaamaa BBCn dubbisees yaaduma MM dubbatan Kanaan kan walfakkaatu isani mudachu himan. Namni kun yeroo mana hidhaatti deddeebii'uun firsaa gaafataa tureetti kan taajjaban yoo ibsan, ''amma dhalli namaa daldala tahuun hubadhe. Haallisaas bizinasii waan ta'e fakkaata. [Sababii garaa garaatiin namaan yoo wal mufatte] haaloo bahuuf callisanii si hidhu. Si baasuuf ammoo maallaqa kaffaluu qabda,'' jedhan. Firrisaa maallaqa kanfalu osoo qabaatee akkaa bahu danda'u itti himamuu kan dubbate jiraataan kun, namni tokko bhidhaa bahuudhaaf hanga Birri kuma 50- kuma 60 akka gaafatamu kaaseera. MM Abiy Ahimad rakkoo bal'aan sirna haqaa biyyattii keessa jiru wayita ibsa, haqa mirkaneessuuf hojii baayyeen akka hafu cimsuun dubbatanii ture. Yeroo labsii muddamaa kana keessa namoonni isaan hin ilaalannee hidhamu kan kaasan MM Abiy, poolisiin, abbaan alangaafi manni murti qulqulaa'u akka qabaatan akeekkanii ture. Jiraataan Amaadaa kunis haala isaan mudate yoo himan, ''waajjirri poolisii abbaa kanaa si jedhu hin jiru. Labsiin yeroo muddamaa akka malee mirga guddaa warra poolisiif waan kenneef abbaa barbaadan hidhu. Birrii yoo kaffalte ammoo ni baata,'' jedhan. Manni Maree Ministeerota Itoophiyaa walgahii ariifachiisaa Amajjii 26, 2022 taa'een labsiin yeroo muddamaa ji'a jahaaf labsamee hojiirra jiru yeroo isaa dursee akka ka'uuf marii gaggeessuun murtee dabarsuun saa ni yaadatama. Akkasumas namoota yeroo labsii muddamaa keessa hidhaman dabalatee, motummaan namoota siyaasaa hanga tokko gadhiiseera.


Gargaarsi Fannoo Diimaa ji'oota shan booda yeroo jalqabaaf Tigiraay qaqqabe

Ji'oota shanii booda yeroo jalqabaatiif gargaarsa fayyaa naannoo Tigraay kan waraanaan miidhamte qaqqabsiisuu isaa Koreen Fannoo Diimaa Idil-addunyaa (ICRC) hime. Baatii 15 dabran waraana keessa kan ture naannoo Tigraay hanqina dhiyeessii bu'uuraa jireenyaaf barbaachisoo ta'an dhabdee rakkachaa kan ture yoo ta'u, oduun gargaarsaa achi qaqqabe jedhu kun abdii xiqqoo itti horeera. Itoophiyaatti qindeessaan fayyaa ICRC jijjiiramni kun "boqonnaa guddaadha" jedhan. Qorichawwan barbaachisoo dabalatee meeshaa gargaarsa fayyaa xiyyaaronni qabatan Roobii magaalaa guddoo naannoo Tigraay Maqalee qaqqabaniiru. Torban tokko dura  Koreen Fannoo Diimaa Idil-Addunyaa beeksise naannolee Amaaraa, Tigraay fi Affaar keessatti namoonni kuma dhibbaan lakkaa'aman yaala fayyaa lubbuun turuuf isaan barbaachisu dhabuun daran isa yaaddessuu ibsee ture. Tigraay keessatti sababa qorichi hin jirreef dhukkubsattoonni qoricha yeroon irra darbe fudhachuuf dirqamaniiru jedhee ture. ICRCn guyyoota itti aanan keessa xiyyaarota dabalataafi konkolaataawwan garasitti erguudhaafis haala mijeeffachaa jiraachuu hime. Ta'us garuu waraanni akka haaraatti gama daangaa naannolee Tigray fi Affaaritti jalqabame gargaarsa daandii lafoon dhiyeessuu caalaa rakkisaa taasisuu mala jedhameera. Deeggarsi ammaa kun naannoo Tigraay akka qaqqabu kan ta'e mootummaan giddu-galeessaa dhiyeessii barbaachisuu akka nyaataafi fayyaa xiyyaaraan akka geeffamuuf haala nan mijeessa jechuun waadaa galuu isaa hordofeeti. ICRCn kanaan dura sababa hanqina dhiyeessii wantota bu'uuraa irraa kan ka'een doktoroonni Tigraay gilooviifi meeshaalee baqqasanii wallaanuutiif gargaaran dhabanii kan nama biraa ittiin wallaanan irra deebiyanii fayyadamuuf dirqamaniiru jedhe. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO) dhiyeenya akka jedhetti, bara darbe Caamsaa irraa kaasee meeshaalee fayyaa gara Tigraay erguuf osoo hin hayyamamiiniif tureera. Adoolessa darberraa kaasee meeshaalee wal'aansa fayyaa naannoo Tigraay kan akkaan waraanaan miidhame biraan ga'uuf hayyama akka dhowwatame himee ture WHO ibsa torban lama dura baaseen. Dhaabbatichi meeshaalee wal'aansa fayyaa naannochaan ga'uuf irra deddeebiin gaafatus, garuu akka didame hoogganaan dhaabbatichaa Doktar Teedroos Adihaanoom karaa tiwiitarii isaanii ibsaniiru. Haata'u malee, naannolee Affaar fi Amaaraatti bakkeewwan waraanaan miidhamaniif meeshaalee fayyaa qaqqabsiisaa jiraachuu dhaabbatichi ibsee ture.


Jilli Itoophiyaa rakkoo lammilee Sa'ud Arabiyaa jiran irratti mariyachuuf garas imalee jira

Jilli Ministira Maallaqaa, Obbo Ahimad Shideetiin durfamu haala rakkisaa lammileen Itoophiyaa Sa'ud Arabiyaa keessa jiran irratti mariyachuudhaaf garas imaluu Imbaasiin Itoophiyaa Riyaad jiru beeksiseera. Jilli gara Sa'ud Arabiyaatti imale kun kan dhagahame lammileen Itoophiyaa lakkoofsi isaanii guddaa ta'e mana hidhaa Sa'ud Keessa haalaa hamaafi yaaddessaa ta'e keessa jiraachuun isaanii yeroo gabaafamaa jiruttidha. Jilli Sa'ud Arabiyaa jiru kun akkaataa qabiinsa lammileen Itoophiyaarratti mariyachuun alattis, dhimmoota waloo biyyoota lamaaniifi waraana Kaaba Itoophiyaa ilaalchisuun ibsa taasise jedhameera. Jila Roobii Riyaad gale kana keessa Ambaasaaddar Rediwaan Huseen, Ambaasaaddar Leencoo Baatiifi Muftii Haji-Umar Idiriis keessatti akka argaman odeeffannoo Imbaasichi baaserraa hubachuun danda'ameera. Biyya qabeenya boba'aa uumammaan badhaatuu taate, Sa'ud Arabiyaa, biyyoota lammileen Itoophiyaa jireenya isaanii jijjiirachuuf hojii barbaachuuf garas deeman keessaa tokkodha. Haata'u malee, mootummaan Sa'ud Arabiyaa yeroo gara garaatti biyyattii keessatti hayyama jireenyaafi hojii hin qaban kan ittiin jedhu lammileen Itoophiyaa sassaabuun mana hidhaa dhiphaa keessatti hidha. Hidhamtoonnis haala rakkisaa nyaataafi tajaajila fayyaa gahaa argachuu hin dandeenye keessatti akka argaman dubbatu. Viidiyoon torban dura BBC qaqqabes rakkoo lammileen Itoophiyaa Sa'ud Arabiyaa daran hamtuu akka ta'e mul'isa. Akka viidiyoon kun mul'isutti, lammileen hedduu mana dhiphaa keessatti hidhamanii jiran uffati ofirraa qaban jalaa dhumee feestaala gur'aacha kosiin ittiin gatamu offatanii, bifaanillee hubamanii mul'atu. Mootummaan Itoophiyaa lammileen haala hamaa keeessa jiraniifi gara biyyasaaniitti deebiyuuf fedhii qaban deebisaa tureera. Dabalataanis, haala qabiinsa lammileen mana hidhaa jiranii ilaalchisuun karaa Ministeera Dhimma Alaa Itoophiyaatiin aanga'oota Sa'ud Arabiyaa waliin dubbachuun fala barbaaduuf yaalii taaisa tureera. Lammileen Itoophiyaa Sa'ud Arabiyaa jiran garuu miidhaa biyya sana keessatti isaanirra gahu hir'isuuf mootummaan Itoophiyaa carraaqqii gahaa hin taasine jedhu. Mohaammed namni jedhamu (kan akka maqaan isaa jijjiiramuuf gaafate) lammileen Itoophiyaa mana hidhaa Sa'ud Arabiiyaa gara garaa keessa jiran mootummaa Itoophiyaarraa birmannaa barbaadu jedha. "Mootummaa biyya kanaa komachuu hin qabnu. Komachuun yoo nurra jiraate mootummaa Itoophiyaati. Akka nu gargaaruuf kan gaafachuun nurra jiru mootummaa biyya keenyaati waan ta'eef, " jedha Mohaammad. "Manni keessatti hidhaman dhiphaa waan ta'eef walmuddanii jiru. Kutaa tokko keessati baayyinaan waan hidhamaniif sababii ho'aafi rakkoowwan birootiin hanga lubbuu isaanii dhabuutti qaqqabaa jiru," jedha itti dabaluun. Lammileen Itoophiyaa Sa'ud Arabiyaa keessatti rakkoon irra gahaa jiru ilaalchisee Ministeerri Dhimma Laa Itoophiyaa dhiyeenya kana deebii kenne akka ture gabaafameera. Dubbi himaan Ministeera Dhimma alaa Itoophiyaa Ambaasaaddar Diinaa Muftii akka jedhanitti, Ministeerichi mootummaa Sa'ud Arabiyaafi jaarmiyaalee idil-addunyaa biroo waliin ta'uudhaan lammileen mana hidhaa jiran gara biyya isaaniitti deebisaa turuu isaa yaadachiisaniiru. Adeemsi godaantota Itoophiyaa gara biyya isaaniitti deebisuu kan hin dhaabbanne ta'uu kan himan ubbi himaan kun, hanga ta'e garuu qabbanaa'ee akka ture dubbatan. Ammas taanaan akkuma kanaan duraa lammileen Itoophiyaa haala rakkisaa ta'e keessa jiran gara biyya isaaniitti deebisuudhaaf qophiin taasifamaa jiras jedhaniiru Ambaasaaddar Diinaan. Duulli lammilee Itoophiyaa Sa'ud Arabiyaa jiran biyyatti deebisuu yeroo dhiyoo keessatti akka jalqabamus himaniiru.


Ameerikaan naannoo Affaar keessatti waaraanni deebi'ee eegaluutti yaaddahuu ibsite

Waajirri Haajaa Alaa US Kaaba Itoophiyaa daangaa naannoo Affaariifi Tigraayitti waraannii haaraan deebi'ee eegaluutti yaaddahuu beeksise. Dubbii himaan waajirichaa Need Piraayis Kamisa darbe gaazexessitootaaf ibsa kennan keessatti ''naannoo Affaaritti waraanni akka haaraatti eegaluun akkaan yaachisaadha'' jedhan. Guyyoota muraasa dura hoogganaan waajira kominikeeshinii mootummaa naannoo Affaar Zoon Hulet keessatti aanaaleen sadii humnoota TPLF'n to'atamuu BBC'tti himanii turan. Humnoonnii TPLF gama isaaniin gama humnoota Affaariin haleellaa irra gahu qolachaa erga turaniin booda Wiixata darbe ''tarkaanfii waraanaa jabaa'' fudhachuu beeksiseera. Need Piraay ibsa isaanii keessatti waraanni akka dhaabatuufi qaamolee maraan sarbamni mirga nammoomaa raawwatame qaama walabaan akka qoratamu Ameerikaan gaafachaa akka turte himaniiru. Gaanfa Afrikaatti ergamaan addaa haaraan US Amaasaaddar Deeviid Saaterfiild daawwannaa isaanii Itoophiyaa isa jalqabaan MM Abiy Ahimadiifi aanga'aoota biroo waliin marii firii qabeessa gaggeessaniiru jedhan Need. Waraannii kun Itoophiyaaf qofa osoo hin taane nageenyaa fi tasgabbii Gaanfa Afrikaaf yaaddoo ta'uu kan himan qondaalli kun, uummata naannoo waraanaa kana keessa jiraniif dhiyeessiin deeggarsaa danqaa hin qabne akka mijaahuufi waraannis mariin akka xumura argatu fedha mootummaa isaanii ta'uu himan. Need Piraayis Manni Maree Ministirootaa labsii yeroo ariifachiisaa ji'oota jahaaf labsamee ture, ji'a sadaffaa isaarratti akka ka'u murteessuu isaa mootummaan Ameerikaa faara gaariin simata jedhaniiru. ''Murteen kun Mana Maree Bakka Bu'oota Uummataan fudhatama ni argata jennee abdanna.'' Mootummaan Itoophiyaa waraannii Kaaba Itoophiyaa hammaatee humnoonni TPLF naannolee Amaaraa fi Affaar hedduu to'atanii gara gidduugala biyyaa siiqaa wayita jiran ji'a Onkololessaa darbe ture kan labsii yeroo ariifachisaa labse. Erga labsii kun labsamee namootni hedduun to'annoo jala kan oolfaman yoo ta'u, Need Piraayis namootni labsii kanaan walqabatee hidhaman akka gadi lakkifaman ibsa isaanii keessatti gaafataniiru. Itoophiyaa keessa nageenyi waaraan kan jiraatuufi sarbamni mirga namoomaa hamaan kan dhaabatu mariin yoo waraanni xumurame, namootni hidhaman yoo hiikaman, deeggarsi namoomaa yoo hayyamamuufi marii biyyaalessaa hunda hammataaf bu'uurri yoo kaahame jedhaniiru dubbii himaan waajira Haajaa Alaa US kun.


Waraana Tigraay: Tigraayiitti doktaroonni illeen deeggarsa nyaataa kadhataa jiru

Naannoo Tigraay kan waraanaan miidhamte keessatti narsoonnii fi doktaroonni ofiisaaniitiif waan nyaatan argachuuf nyaata kadhachaa jiraachu oggeessi wallaansaa tokko BBCtti hime. Oggeessoonni wallaansaa kunneen baatiiwwan saddeetan darbaniif mindaa waan hin arganneef maatii isaanii deeggaruuf malawwan biraa barbaadachuuf isaan dirqisiiseera, jedha. Seenaan dooktarootaa kunis kan dhagahame, erga wayita UN Tigraay keessatti namoonni baayyeen ''beelaan cimaadhaan'' miidhamu  danda'u jechuun gabaasaa baaseetti. Dhaabbatichis namoonni miiliyoona 2.2 ''hanqiina nyaataa cimaadhaan garmalee rakkataa jiru'' jedheera. Wallakkaan dubartoota ulfaafi kanneen harma hoosiisan hanqiina nyaataa gahaatiin dararamaa jiraachuu UNtti Dhaabbanni Sagantaa Nyaataa Addunyaa (WFP)n qorannoon isaatiin adda baasu hime. Walumaagalatti, naannoo Tigraayiifi naannoolee Amaaraafi Affaar kan waraanni baatiiwwaniif keessatti gaggeeffameetti, namoonni miiliyoona sagal deeggarsa nyaataa akka barbaadan dhaabbatichi himeera. Waraanaa raayyaa ittisa Itoophiyaafi hidhattoota Tigraay jidduutti Sadaasa 2020 eegaleen namoonni kumaatamaan lakkaa'aman lubbusaanii dhabaniiru. Yeroo hedduu daandii gara Tigraay geessuu waan sababii waraanaatiin cufamuuf, meeshaalee bu'uuraa fi dhiyeessitii wallaansaa dhiyyeessuun baayyee rakkisaa taasiseera. Baankiiwwan waan cufamaniif namoonni haalli itti maalaqa argachuun baasii isaaniin itti kanfalatan hinnjiru. Dooktaroonniifi narsoonis rakkina kana irraa bilisa ta'u hin dandeenye. Haala naannicha keessa jiru ilaalchiisuun Doktarri namaasaa dhokschuun Hospitaala Haaydar kan magaalaa Maqalee keessaa irraa BBCtti dubbate tokko, baatiiwwan torba dabaniif dooktarootaafi narsoonni yoo deeggarsa nyaataa barbaacha hiiriiran arguun waan barame ta;eera jedhe. Hakiimoonni erga Caamsaa bara darbeetii kaasee kanfalii hin arganne. "Baayyeensaanii amma soorata guyyaatti nyaatanii hir'isaniiru. Gatiin nyaataa, ashaakiltiifi miidhaanii waan baayyee ol ka'eef bitachuuf kan yaadamu miti. Muraasni nyaataa kadhachuu eegalaniiru,'' jedha dooktarri BBC dubbise kun. Akkasumas hanqiinni dhiyeessitii qorichaa wallaansa akka miidhe dubbateera. Kanaan kan ka'ee meeshaalee wallaansaa kaan miicuun irra deebiin fayyadamaa jiraachu kaasu. Akkasumas mucaan baatii sadii kan kanaan dura BBC  jalqaba baatiin kanaa waa'ee barreessee ture, Suraafeel Ma'aarig du'usaa doktarri kun dubbateera. Erga ulfaatiinni isaa dabaluu eegaleen booda gara manaa akka galu taasifamulleen, garuu mana nyanni gahaan waan hin jirreefu Amajjii 13 irratti du'e jedhan. Naannoo Tigraayit erga waraan eegalee kaasee maloonni komunikeeshinii waan adda citaniif odeeffannoo kana qaama walabaa irraa mirkanneeffachu hin qdandeenye. Torban kana keessa Koreen Fannoo Diimaa Addunyaa erga Flbaanaatii as yeroo jalqabaatiif waan deeggarsa wallaansaa gara Maqaleetti geesseef deegarsi muraasni ni jira. Erga wallakkeessa Sadaasaattii as konkolaataan midhaan gargaarsa fe'e Tigraay hin gallee, UN garuu naannichatti beela ittisuuf guyyaatti konkolaataa 100 seenuu barbaachisa jechuunsaa ni yaadatama. UN baatiiwwan jahan ittaananiif kaaba Itoophiyaatti hojiisaa gaggeessuuf deeggarsa doolaara miiliyoona 337 gaafataa jira. Waraanni Tigray Sadaasa 2020 erga ministirri mummee Abiy ahimad humnootii naannichaa irratti tarkaanfiin akka fudhatamuuf ajajaniin booda eegale. Kunis haleellaa buufata raayyaa ittisa biyyaa kan kaabaatti buufate irratti humnootii finciltootaatiin raawaatameef deebii kennudha jedhee ture. Waraanichi erga waliigaltee dhabuun motummaa MM Abiy fi hoggantoota TPLF jidduutti baatiiwwaniif umameen booda ture. Baatiiwwan muraasaa keessa ammoo, waraanni fedraalaa finciltoota to'annoosaanii babalifataa turan akka boodeetti deebii'an taasiseera. Mariin nagaa akka gaggeeffamu abdii muraasni ni jira. Ergamaan addaa gaanfa Afriikaa US dhiheenya kana muudamee, Deeviid Saateerifiild dhiheenya gara Finfinneetti kan imalan yoo ta'u, Pirezidaantiin duraanii Naayijeeriyaafi araarsaan Gamtaa Afriikaa, Oluseeguun Obaasaanjoos akkasuma hoggantoota Tigraay olaanoon wal arganiiru.


MM Abiy humnoota Tigraay waliin mariin akka jiraatu dubbachuun isaanii gabaafame

Marii Dayaaspooraa Itoophiyaa waliin taasisan irratti MM Abiy Ahimad finciltoota Tigraay waliin mari'achuuf qophiin jiraachuu dubbachuu isaanii maddi oduu 'Associated Press' gabaase. Miseensonni Dayaaspooraa marii sa'aatii dheeraaf MM Abiy waliin taasifame irratti hirmaatan natti himan jechuun APn akka gabaasetti, mootummaan Itoophiyaa waraanaa baatilee 15 ol lakkoofsise mariin xumura itti gochuuf qophiidha. Kun kan dhagaahame wayita waraanni xiqqoo qabbaanaa'ee gama daangaa naannoo Affaar fi Tigraayiin akka haarawatti eegaluun gabaafamaa jiruttidha. Mootummaan Affaar humnooti Tigraay gama Godina Kilbatii Rasuu jedhamuun haleellaa meeshaa waraanaa gurguddaan deeggarame bananii aanaalee sadi to'achuu ibsa baaseen himeera. TPLF gama kaaniin naannoo Affaar seenee tarkaanfii fudhachuu fi kanas kan godhe haleellaa humnooti Affaar fi Eertiraa humnoota isaarratti raawwatan qolachuuf akka ta'e beeksiseera. Mootummaan Federaalaa Itoophiyaa dhimma waraana akka haarawatti gama daangaa Affaariin adeemaa jiru amma dura homaa hin jenne. Walgahii MM Abiy miseensota Dayaaspooraa Ameerikaa irraa gara biyyaa deebi'an waliin godhan irratti hirmaachuu kan himan dura taa'aan Koree Dayaaspooraa Ameerikaa-Itoophiyaa Obbo Masfin Taganuu, gama mootummaan 'waraana dhaabuuf fedhii cimaatu jira' jechuun dubbatan. Maricharratti MM Abiy "Mariin ni jiraata. Fedhii biyyattiif dursa kan kennu, mariin sababaab deeggarame ni jiraata," jechuun dubbachuu Obbo Masfin APtti himaniiru. Dhiyeenya Itoophiyaa daawwatanii kan turan Gaanfa Afrikaatti ergamaan addaa Ameerikaa Deeviid Saatarfiild dhimmicha quba qabaachuu akka hin oolles Obbo Masfiin dabaluun himaniiru. Gabaasni AP kun mariin MM Abiy Dayaaspooraa waliin godhan yoom akka turee fi ajandaan marichaa maal akka ta'e wanti eerame hin jiru. Mootummaan Federaalaa Itoophiyaa amma dura waa'ee marii TPLF waliin godhamuuf adeemu kanaa ifatti wanti jedhe hin jiru. Haata'u malee ibsa MM Abiy Ahimad ayyaana Qillee sababeeffachuun kennan irratti 'araarrii fi nagaan biyyaalessaa nu barbaachisaa' jechuun dubbachuun isaanii ni yaadatama. ''Haleellaa Juntaan [TPLF] Raayyaa Ittisaa keenyarratti raawwate hordofee wagga tokko darbe walitti bu'insa dhalate dabalatee sababoota biroon badiiwwan walirratti raawwanne shaaruuf yeroo kanatti araarriifi nagaa biyyaalessaa nu barbaachisa. ''Tokkummaa keenya eeggachuu waan nu dandeessisuuf araaraafi nagaan Itoophiyaan akka buufattu ifa galaadha,'' jechuun ture kan dubbatan. Waraana Kaaba Itoophiyaa baatilee 15 oliif adeemaa jiru mariin xumura itti gochuuf biyyoonni fi dhaabbileen gara garaa yaaliitti jiru. Waraana Kaaba Itoophiyaattti adeemsifamu dhaabuufi nagaa buusuuf carraaqqiin taasifamaa jiru akka isaan gammachiise Barreessaan Olaanaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii (UN) Antooniyoo Gutereez himanii turan. Antooniyoo Gutereez kana kan dubbatan Gaanfa Afrikaatti ergamaa addaa Gamtaa Afrikaa pireezidantii duraanii Naayijeeriyaa Oluseeguun Obasaanjoo waliin erga mari'atanii booda ture. "Garuu gara furmaata dhiyaachuuf carraan akka jirutu natti mul'ata'' jedhanii turan Aab Gutereez. Waajirri Pireezidantii Keeniyaa ibsa Wiixata baaseen Gaanfa Afrikaatti ergamaan addaa US haaraan Amaasaaddar Daviid Saaterfiild fi pireezidantiin Keeniyaa Uhuuruu Keenyaattaa qaamaan wal arganii dhimma waraana Itoophiyaarratti mariyachuu beeksiseera. Biyyooni lameen waraanni Kaaba Itoophiyaatti dhalatee waggaa tokkoo oliif dubbii ijoo addunyaa ta'e saffisaan xumura akka argatu waamicha kan godhan yeroo ta'u marii araaraafis tattaafachaa jiru. Waraana kanaan lammiileen kumaan lakkaa'aman yoo du'an miiliyoonaan kan lakkaa'aman immoo qe'eerraa buqqa'aniiru. Akka UN ibsetti, lammiileen miliyoona 9 ol yeroo ammaa naannolee garagaraa sadii keessa jiran deeggarsa nyaataa barbaadu.


Teedroos Adhaanoom: WHO himata Itoophiyaan Dr Teedroos irratti dhiyeessite hin ilaaliin hafe

Dhaabbati Fayyaa Addunyaa (WHO) himata mootummaan Itoophiyaa, Direektarrii WHO haa qoratamu jechuun dhiyeesse hin ilaaliin hafe. Dhaabbatichi kana kan beeksise Wiixata, Amajjii 24/2022 walga’ii Jeneevaatti taasifame irratti yoo ta’u, dhaabbatichi gaffii Itoophiyaan hogganaan WHO haa qoratamuu jechuun dhiyeessite, yeroo kanatti ilaaluu dhiisuuf murteessuu isaa qondaala dhaabbatichaa tokko waabeffachuun Rooyitars gabaaseera. Dr Teedroos marsaa lammaffaaf WHO hogganuuf dhimma kadhimamuu isaanii irratti mari’achuuf, marii boordii hojii raawwachiiftuu waamame irratti, gaaffiin Itoophiyaa gara duubaatti dhiibamuu isaa qindeessaan marii boordichaa Paartik Amoot himaniiru. “Dhimmi kun baay'ee walxaxaa fi akeekaa siyaasaa waan qabuuf, adeemsa hojii koree kanaan aladha,” jedhan Omoot. "Kanaratti hundaa’uun gaffiin kun gara duubatti dhiibamuun isaa barbaarbaachisaa ta’ee argame, qaamni dhimmichi isa ilaalaattu deebii kennuu qaba yaada jedhun qaba,” jedhaniiru. Miseensotni boordicha 34 hundi kan akka hin mormine Reuters kan gabaase ta’us, Jeneevaatti ambaasaaddarri Itoophiyaa Zannabaa Kabbadaa Qorichoo maricharratti Dr Teedroosiin qeequun haasaa taasisuuf yaalanis, si’a lama akka dhorkamanii fi dhumarrattis akka addan kutaman taasisifamuu isaanii gaabasichi ni eera. “Dhimmicha irratti marii dabalataa taasisuun kan sirrii hin taanee akkasumas qajeelfamaa fi seera kan hin hordofnedha,” jechuun Omoot ibsaniiru. Dubbii himaan mootummaa Itoophiyaa Laggasaa Tulluu, murteen kun Dhaabbati Fayyaa Adunyaa dhimmicha irratti akka qaama of danda’aa hin taane kan agarsiisudha jechuun dubbachuu isaanii Rooyitars gaabasa isaa irratti eerera. Ta’us Dhaabbati Fayyaa Adunyaa Teedroos irratti qorannoo akka gaggeessuuf Itoophiyaan irra daddeebiin ni gaafatti jechuun dubbi himaan kun beeksisaniiru. Mootummaan Itoophiyaa hoogganaan WHO odeeffannoo dogoggora ta’aan tamsaasuun, ejjennoo walabaa fi of danda’aa ta’u dhaabbaticha gaaffii keessa galchaa waan jiraniif, qorannoon irratti akka banamuuf gaafatee ture. Itoophiyaan Dr Teedroos yakka namuusaa, hojii fi seera cabsaniiru akkasumas itti gaafatamummaa isaanii ba’uu dhiisuun akka itti gaafatamaniif, boordii eegumsaa olaanaa dhabbatichaaf iyyata komii galchiteetti. Dr Teedroos yeroo adda addaatti, mootummaan Itoophiyaa gargaarsi gara Tigraay akka hin seenneef akka dhorku kan dubbatan yoo ta’u, dhiyeenyas haala Tigraay keessaa jiru jaannama waliin wal fakkeessuun dubbataniiru. “Hanqinni qorichaa Tigraay keesa jiru, namootni guyya guyyaan akka du’an taasisaa jira. Hanqinni nyaataan guyya guyyaan nama ajjeesa. Kana hundarra darbeemmo, guyyaa guyyatti haleellaan dirooniin taasifamuu fi lammileen sodaan gadi gugguufani akka jiraatan gochuun sirrii miti,” jechuun dubbataniiru. Dr Teedroos Adhaanoom, hoogganaa WHO ta’anii filatamuu isaaniin dura ministeera haaja alaa fi ministeera fayyaa Itoophiyaa ta’uun waggootii dheeraaf tajaajilaa turuun isaani ni yaadatama Waraanichaan wal qabatee naannoo Tigraayitti tajiijooltni bu’uuraa kan akka ibsaa, bishaan, bilbila, geejjibaa fi baankii ammas akka addaan citanitti jiru. Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanitti waajjirri dhimma mirga namoomaa OCHA, Amajjii 21/2014 gabaasa baaseen, konkolaatonni mi’a gargaarsaa fe’en Amajjii irraa eegale gara Tigraay hin seenne. Sagantaan Nyaata Addunyaa, naannichatti namoota miiliyoona shan gargaara barbaaan bira ga’uuf, torbanitti konkolaattonni mi’a gargaarsaa fe’an 100 tokko naannicha seenuu qabu jedhus, akka gabasaa OCHA’tti naannicha kan seenuu danda’e garuu %12 qofadha. Dhuma Onkololeessa bara darbee keessaa naannoo Tigraayitti eegalee gara naannoo Amaraa fi Affaaritti waraanaa ce’een, namootni kumaan lakka’aman du’anii, lammileen miiliyoonaan lakka’aman qe’ee isaanii irra buqqa’uun, gargaarsa namooma guddaa akka eeggatan isaaan taasiseera. Waraanni ji’oota 14 ol lakkoofsise kun akka dhaabbatuuf Ameerikaa dabalatee Gamtaan Afrikaa akkasumas bakka bu’aan Waldaa Gaanfa Afrikaa fi pireezdaantii duraanii Naayjeriyaa kan ta’an Oluseegoon Obosaanjoo akkasumas biyyootiin biroon yaali taasisanis bu’aa hin arganne.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: 'Finciltoonni Tigraay daangaa Affaar seenanii haleellaa raawwachaa jiru' - Naannoo Affaar

Waraanni Kaaba Itoophiyaa qabbanaa'ee ture gama daangaa Tigraay fi Affaariin akka haarawatti itti fufee jiraachuu fi finciltoonni Tigraay daangaa Affaar seenanii haleellaa bal'aa raawwachaa akka jiran Mootummaan Naannoo Affaar hime. Ibsi Biiroon Komunikeeshinii Naannoo Affaar Wiixata galgala baase akka jedhutti humnooti Tigraay naannoo Affaar gama Godina Kilbatii Rasuu jedhamuun seenuun iddoowwan akka Abaalaa, Magalee fi Baraahilee jedhamanitti haleellaa meeshaa waraanaa gurguddaan deeggarame raawwateera. Biirichi ibsa dabalataa Afaan Ingiliziin baaseen bakkeewwan akka Abaalaa fi Magalee finciltoota Tigraayiin qabamuu fi waraanni cimaan bakka Baraahilee jedhamutti adeemaa jiraachuu hime. Guyyoota darban gama daangaa Tigraay fi Affaariin walitti bu'iinsi hammaatee, gargaarsa namoomaa dhaqqabsiisuuf rakkisaa akka ta'e dhaabbileen gargaarsa namoomaa gabaasaa turan. Mootummaan Itoophiyaas sababa waraana kanaan gargaarsa qorichaa, nyaataa fi meeshaalee fayyaa kaan Tigraay dhaqqabsiisuun waan hin danda'amneef balaliisa xiyyaaraa guyyuun gara Tigraay imalu hayyamuu isaa beeksiseera. Naannoo Affaar ulaan Abaalaa kan amma waraanni irratti godhamaa jiru ulaa mootummaan Itoophiyaa amma dura gargaarsa namoomaaf banaa godhee turedha. Lola akka haarawatti eegalee adeemaa jiru kun meeshaalee waraanaa gurguddaan kan deeggarame ta'uurraan kan ka'ee lammilee nagaarra miidhaan gahaa jira jedhe Mootummaan Affaar. Jalqabbii lola kanaa irratti qondaaloti gama lameenii quba walitti qabaa jiru. Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii (UN)tti bakka bu'aa Itoophiyaa kan ta'an ambaasaaddar Taayyee Atsqasillaasee, "sababa haleellaa meeshaa waraanaa gurguddaa TPLF naannoo Affaar irratti baneenm dhiyeessiin gargaarsa namoomaa gufateera" jechuun tiwiitarii irratti barreessan. Dubbi himaan TPLF Obbo Geetaachoo Raddaa gama kaaniin haleellaa kana kan eegale humnoota Affaar fi Eertiraa ta'uu tiwiitarii irratti kataban. Konkolaattonni WFP 27 gargaarsa namoomaa fe'an hayyama mootummaa federaalaan Samaraa irraa gara Maqalee erga qajeelanii  booda sababa lola naannawa Abaalaatti adeemaa jiruun mootummaan Affaar akka dhorke barreessan Obbo Geetaachoon. Mootummaan federaalaa waraana gama naannoo Affaariin adeemaa jiru ilaalchisee amma dura kallattiin wanti jedhe hin jiru. Finciltoonni Tigraay naannolee Amaaraa fi Affaar qabatanii turan gadi dhiisanii daangaa Tigraayitti deebi'uu hordofee, lolli waan qabbanaa'us, iddoowwan gara garaatti walitti bu'iinsi xixiqqaan akka ture ajajoonni waraanaa Itoophiyaa himaa turan. Haleellaa qilleensarraa mootummaan federaalaa Tigraay bakka adda addaatti raawwachaa tureen lubbuun namoota hedduu darbuu TPLF komataa ture. Lolli gama daangaa Affaariin akka haaraatti itti fufuun dhagaahame kun wayita yaaliin waraana kana mariin akka xumuramu Ameerikaa dabalatee biyoonni gara garaa itti jiran itti fufee jirutti. Waajirri Pireezidantii Keeniyaa ibsa Wiixata baaseen Gaanfa Afrikaatti ergamaan addaa US haaraan Amaasaaddar Daviid Saaterfiild fi pireezidantiin Keeniyaa Uhuuruu Keenyaattaa qaamaan wal arganii dhimma waraana Itoophiyaarratti mariyachuu beeksiseera. Biyyooni lameen waraanni Kaaba Itoophiyaatti dhalatee, waggaa tokkoo oliif dubbii ijoo addunyaa ta'e saffisaan xumura akka argatu waamicha kan godhan yeroo ta'u, marii araaraafis tattaafachaa jiru. Barreessan UN Antooniyoo Guterees waraanicha mariin xumura akka argatu gochuuf abdiin jira jechuun isaaniis ni yaadatama.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: 'Badhaafamaan Noobeelii waraana keessatti hirmaachuun waan baratame miti' - Koree Nobeelii

Koreen Badhaasa Nobeelii badhaafamaan Noobelii Nagaa waraana keessatti hirmaachuun waan baratame miti jechuun himan. MM Aby Ahimad badhaasa Nobeelii Nagaa fudhatanii waggaa isaatti waraana Kaaba Itoophiyaa Tigraayitti jalqabee waggaa tokko caalaaf ture keessatti hirmaataa jiru. Kanas dirqamanii akka itti seenan himan. Walitti qabduun Koree Badhaasa Noobeli Berit Reiss-Andersen, gaaffiifi deebii miidiyaa CNN wajjiin guyyaa Wiixataa taasisaniin waan jedhan, ''carraa dhabuu tahee MM Abiy waraana keessatti hirmaate,'' jedhan. Haatahu malee, wayita badhaasni kun waggaa sadiin dura kennamutti ''haala tahuuf deemu beekuu hin dandeenyu,'' jechuun haalli Itoophiyaa keessaa haalaan walxaxaadha jedhan. Aadde Berit badhaasa addunyaarratti isa olaanaadha jedhamuun beekamu kana bulchaa Itoophiyaaf kennuu isaanitti yoo gaabbu ta'e gaafatamaniiru. Deebii isaaniin, ''koreen keenya murtoo wayita sana MM Abiy Ahimad badhaasuuf murteessine itti hin gaabbinu yookaan ammas ni deeggarra,'' jechuun deebisan. Sagantaa CNN irratti kan dhiyaatan walitti qabduun kun yeroo hedduu koree isaaniitiif qeeqni 'badhaasicha ariifannaan kennitu' jedhu irra deddeebiin akka dhiyaatuuf himanii, ''badhaasni nageenyaa kan kennamu beekamtii carraaqqii nageenyaa milkaa'aa taheefi,'' jechuun deebisan. Ji'uma kana keessa badhaafamaa Noobelii Nagaa bara 2019 kan tahan Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad waraana waliinii Kaaba Itoophiyaa miidhaa jiru xumura akka itti tolchan Koreen Noobelii kun gaafatee ture. Badhaafaman Noobelii Nagaa Abiy Ahimad, waraana dhiiga dhangalaasaa jiru kana dhaabuuf, ''itti gaafatamummaa addaa'' qabu jedhee ture korichi ibsa baaseen. Dhimma ibsi baasan kun hin barfannee jedhamuun gaafatamaniifis Aaddee Berit wayita deebisan, ''waaraanni [kaaba Itoophiyaa] waan cimeefi akkasumas rakkoon namoomaaa waan hammaateef,'' jechuun haala hin baramneen badhaafamaan badhaasa Nobeelii waraanatti seenuu isaaniitiin jedhan. MM Abiy waraana Itoophiyaa fi Eertiraa gidduutti waggoota 20'f turetti xumura gochuun biyyoota lamaan gidduutti araara buusuuni badhaasa Noobelii Nagaa kan mo'atani. Ta'us, waggaa tokko booda waraana federaalaafi humnoota TPLF gidduutti waraanni gara biraan baname. Waraanichi sarbama mirga namoomaa hamaa, ajjeechaa fi rakkoolee deeggarsa namoomaa hamaan akka dhaqqaban waan godheef hawaasni idil-adunyaa nagaan akka bu'uuf watwaataa ture. Kana duras Dubbii Himtuun MM Abiy Billanee Siyyuum Badhaasni Noobeli Nagaa ''yeroo biyyi rakkoo keessa jirtutti cancala akka hin hojjenne harka si hidhu miti,'' jedhanii turan. Ibsi koree Badhaasa Noobelii kun akka nagaan bu'uuf dhiibbaa ni taasisa jedhamee amanama. Erga Sadaasa bara 2020 as Kaaba Itoophiyaa keessatti waraanni cimaan deemaa ture. Buufatni Waraanaa Raayyaa Ittisa Biyyaa humnoota TPLF'n erga haleelamee booda ture MM Abiy Ahimed loltoota isaanii gara naannichaatti kan ergan. TPLF dursee ofirraa ittisuuf haleellaa raawwatuu hime. Waraanichaan kumi hedduu ajjeefamuun miliyoonaan ammoo qe'ee isaanii irraa buqqa'aniiru. Waraanni kuni mariin akka xumuramu sochiin taasifamu itti fufeera.