Sabboonummaan Oromoo uffata aadaa akkamiin ammayyeesse?

Uummatni Oromoo Itoophiyaa keessa jiran, lakkoofsaan saboota kaan irra guddaa tahanis, ifatti aadaafi eenyummaa isaanii mul'isuuf rakkatu turan. Dhiibbaa ifatti mul'atuufi dhokataa ta'een Afaan isaaniin uummata fuulduratti dubbachuu dabalatee, eenyummaa isaanii akka barbaadanitti ibsachuuf danqaaleen garagaraa turan. Maddi rakkoo kanaas 'aadaa baratamaa biyyaalessaa' mul'isuu dhabuun qeeqa namootarraa dhiyaatu sodaachuurraa kan kahe ture. Haa tahu malee, ofitti amanamummaan eenyummaa ofiifi aadaa ofiin boonuu dhaloota ammaa keessatti dagaagaa dhufe, faashinii uffata aadaan mul'achuu eegaleera. Ayyaanni Irreechaa waggaa waggaan Birraa barii kabajamu ammoo, kana agarsiisuuf waltajjii isa olaanaafi namuu kan si'aayinaan eeggatudha. Dizaayinarootni biyya keessaa kanneen akka Antiko Design, uffata aadaa Oromoo duraan turerraa kahuun, ammayyeessanii midhaassu. Haalluuwwan uummata Oromoo ibsan keessaa diimaa, gurraachaafi adiin, huccuu gosa hedduu irratti muldhatu. Suuraa armaan olii kanarratti, kittaan warri dhiiraa uffataniifi adda-jaleen mataarra maratan hawaasa biratti durumayyuu kan baratame oggaa tahu, kan shamarran irra keessaan uffatan garuu ammayyaawee kan tolchamedha. Siinqeen ammoo dubartoota Oromoo dhaanamuu, arrabsamuufi akka malee tuqamuu irraa eegdi - gaachana dubartiiti. Huccuun Kush Design tolchan kun ammoo, haalluuwwaniifi sararoota Oromoo ibsan fuulduraafi harkarratti fa'aa dizaayin godhanii bareechan. Suuraalee mimmidhaagoo tibba Irreechaa kaasuun miidiyaa hawaasummaarratti kan maxxansaa ture dargaggoo Eliyaas Badhaasaa, ogummaa suuraa qabu fayyadamuun aadaan uummata Oromoo irra caalaan akka beekamu gochuu barbaada. ''Sabootni biroo aadaa isaanii suuraa fi viidiyoo qulqullina qabuun kaasuun, olkaa'aa turaniiru. An keenya garuu hin jiru,'' jechuun BBC'tti hime. ''Kanaafis maaliif kan keenya beeksisuu hin jalqabnu? jedhee of gaafachuun eegale. Gaanfa Afrikaa bira dabree addunyaa marattuu akka ilaalamnuuf fedhiin koo.'' Itoophiyaatti naannoon Oromiyaa lafa biyyattiin qabdu hedduu uwwisa, aadaawwan danuu tahanis of  keessaa qaba. Akkasumas itoophiyaan alattis Kaaba Keniyaatti ummati Oromoo bal'inaan ni argama. Suuraa asiin oliin mula'tu kanarratis, shamarran kunniin uffata aadaa Harargee uffachuun, Qalamshiishaa mataa gubbaatti baataniiru. Dizaayina uffataa kana Mana Uffataa Aadaa Yoomiyyuun kan tolfame yogguu tahu, sabbatni mudhiitti hidhatan hawaasa Oromoo kaan birattis haalaan beekama. Ayyaanni Irreechaa baroota kaan namoota miiliyoonatti lakka'amu irratti hirmaatu, barana sababa weerara Koroonaavaayirasiin lakkoofsi namoota hirmaatanii daanga'ee kabajame. Baroota dheeraan duubas Irreechi marroo lammaffaa Hora Finfinneetti kabajamuun isaa, kabajni isaa yeroodhaa yerootti dabalaa dhufuu agarsiisa. Uffatti aadaa haadha siinqee qabatanii yeroo hedduu hawaasa Oromoo keessatti kan barame oggaa tahu, huccuun aadaa dubartiin maddii (cinaa) isaanii jirtu uffatte garuu kanneen ammayyaawaa jedhaman keessaati - yeroo dhiyoon asitti baratamaa dhufe. Kanaanis mallattoo muka Odaa Oromoo biratti kabaja guddaa qabu, huccuuwwan irra kaa'uun yookis tolchuun qaama uffata aadaa ammayyeessuuti. Ganna afruriin dura rakkoo nageenyaa Irreecha Hora Harsadiirratti uumameen yoo xiqqaate namoonni 55 lubbuu dhabaniiru. Dhaabbileen mirga namoomaa fi kaan garuu namoota dhibbatti lakka'amantu lubbuu dhabe jedhu. Uumanni Oromoo hacuuccaaa siyaasaafi diinagdee nurra gahaa jira jedhan komachuun yeroo dheeraaf mormaa turan. MM Abiy Ahimad 2018tti mormii dheeraan booda gara aangotti erga dhufanii jijjiiramoonni hedduun mul'ataniiru. Tahus ammallee waldhibdeen siyaasaafi rakkoleen nageenyaa biyyattii muddama keessa galchaniiru. Gaaffiin mirgaa Oromoonni kaasan biyya keessa qofa hin hafne - dhalattoonni biyya alaa jiranis yeroo garagaraatti mormiisaanii dhageessisu. Uffata aadaa Oromoo ammayyoomsuun yookaan ammoo isuma dur ture ofitti fudhatanii uffachuun Ameerikaattis baramaa dhufeera. Akkuma suuraa olii kanarraa argamutti, dhalattoonni Oromoo kutaa biyyaa Mineesotaa uffata aadaa 'RedFox Apparel'n dizaayin godhame uffatanii kaameeraa fuuldura dhaabbatan. Tibba Ayyaana Irreechaa baranaarratti namootni bebbeekamoo hedduun uffata aadaan faayamanii muldhataniiru. Isaan keessaa maatiin fiigichaan beekaman - warri Dibaabaa isaan tokko turan. Gaafas namuu waaheesaanii hasawa ture. Atileetii ganna 29 ka taate Ganzabee Dibaabaafi obbolaawwann ishee, fiigicha gabaabaafi dheeraan Itoophiyaaf badhaasa warqee fi kaan hedduu argamsiisaniiru. Shamarreen ganna 27 Seenaakeebeekii Girmaa dizaayinaroota huccuu aadaa Oromoo tolchan keessaa ishee tokko. Seenaan waan jettu,  jijjiiramni ilaalchaa faashinii Oromoorratti jiru ''haala nama ajaa'ibuun'' jijjiirame. ''Namootni eenyummaa isaaniin boonuu eegalaniiru.'' Shamarreen kun uffati aadaa Oromoo otoo hundeessaa hin gadhiisiin, gaafa ayyaanaa qofa kan uffatamu osoo hin ta'in, uffata guyyuu akka tahu feeti. Suuraaleen cufti mirga abbaa qabu.


Kitaabni Irreechaarratti barreeffamee badhaasaaf kaadhimame maal of keessaa qaba?

Kitaaba mata-duree 'Locating Politics in Ethiopia's Irrecha Ritual' jedhamu kana ilaalchiftee barreessituufi qorattuun kitaabichaa shamarree Seraawwit Baqqalaa Dabalee (PhD) Afaan Oromoo dabalate afaanota biraattis hiikuuf karoorri akka jiru dubbatti.


Oromoo: 'Ummanni Irreecha akka ijasaatti eeggachuu qabu'- BATO

Irreecha Onkoloolessa 3 fi 4 magaalaa Finfinneefi Bishooftuutti kabajamuuf jirurratti yaada BBCf kennaniin Itti-gaafatamaan Biiroo Aadaafi Turiizimiif Oromiyaa (BATO) Obbo Kabbadaa Deesisaa uummanni Oromoo Ayyaanicha akka ijasaatti eeggachuu qaba jedhan. "Oromoon kan kaleessa sirni nama nyaataa harka balleessaa ture har’ammoo harkumasaatiin akka of-harkaa hin balleessine kunuufachuu qaba," jedhan. Ayyaanni mallattoo nageenyaafi tokkumama ta’e kun kan Oromoon bara hedduuf eegee asiin ga’e ta'uu kan dubbatan Obbo Kabbadaan, duudhaasaa qofa eegee akka kabajamuuf hunduu hojjechuu feesisa jedhan. Ergama adda addaa kan qabaniin ajandaan garaagaraa waamamuu akka hin qabne, namni Oromoofin quuqama jedhu hunduu karaa nagaafi duudhaa ganamaa eegeen akka kabajuuf dhaamsa dabarsaniiru aanga'aan kun. Itti-gaafatamaan kun mootummaan Federaalaafi Oromiyaa haalaan qindaa'anii karaa nagaafi milkaa'aa ta'een akka kabajamuuf  hojjechaa jiru jedhaniiru. Akka Obbo Kabbadaan jedhanitti, Irreecha kanaan dura, keessattuu bara darbe kan magaalaa Finfinneetti kabajames haa ta’u kan Bishooftuu, foolleewwan heddumminaan ramadamuun nageenyaa uummataa kabachiisuurratti hojjechaa turan. Akka magaalaa Finfinneetti foolleewwan kuma 20 ta’an Irreechaaf bara darbe ramadamanii akka turan abbootiin gadaas ibsanii turan. Foolleewwan hawaasa irreechaaf ba’etti dhiyaachuun sakatta’insa gaggeessuun iddoo Irreechaatti nageenyi waaraa akka dhufuuf ga’ee olaanaa gumaacheera jedhu namoonnis. Baranahoo ga’een foollee akkami, moo qaamolee nageenyaa qofatu nageenya eega isa jedhamanii gaafatamaniif Obbo Kabbadaan akkas jedhan, ’’Bara kamiyyu qaamni nageenyaa biraa hafee hin beeku. Foolleen qaamolee nageenyaa deggeruun namoota karaa qajeelchaa turan. Magaalaa Finfinnee kana keessatti foollee qofaan nageenya eegsisuun hin danda’amu,’’ jedhan. Magaalaa Finfinnee keessa qaamni fedhii adda addaa qabu kan muuxannoo qabuufi maallaqi ramadameefii hojjetu jira kan jedhan Obbo Kabbadaan, kun qaama leenji’ee ogummaa qabuun eegamuu qaba jedhan. ‘’Qaamoleen hookkara uumuun uummata walitti buusuuf socho’an magaalaa kana keessa jiraachuu qaamni nageenyaa adda baaseera. Maallaqi guddaan kaffalameefii hojjechaa jiru. Kana to’achuuf qaama nageenyaa ogummaa qabutu barbaachisa. Foolleen akka duudhaa Irreechaatti ni hirmaata, garuu hojiin nageenya eegsisuu abbummaadhaan kan qaamolee nageenyaati.’’ Lakkoofsi nama hirmaatuu akka duraanii miliyoonotaan waan hin taaneef haga kana uummata karaa qabsiisuufi sakatta’uudhaaf hojii guddaan hin jiraatu jedhan. Lakkoofsa namoota hirmaataniin walqabatee komiin erga dhagahamuu eegalee bubbuleera. Kanarratti kan gaafataman Obbo Kabbadaan, Irreecharratti namoonni hirmaatan kan ayyanota kaanii gadi hin ta’u jedhan. ‘’Lakoofsi namoota hirmaatanii kan abbootiin Gadaa murteessaniidha. Inumaa kan isaan murteessanirra daballeerra nuti. Odaa salgan irraayyuu namni akka hirmaatu nutti himaniiru. Kumaatamaan namni ni hirmata,’’ jedhan. Uummanni Oromoos uummata duudhaa beeku, uummata abbaa Gadaasaa dhagahu waan ta’eef ajaja darbe qalbeeffatanii hojiirra oolchu jennee abdanna jedhan. Namoonni heddumminaan ni argamu jedhanii akka hin tilmaamnes ibsan. Gabaasa  Huuman Raayitis Waach (HRW) rratti maal jedhu? Gabaasa dhaabi mirga namoomaaf falmu Huuman Raayitis Waach (HRW) humnoonni nageenyaa obsaafi of-qusaannaa guddaa gochuu qabu jechuun baase akkamiin ilaaltan jennee isa gaafanneefis, nageenya lammiilee keenyaa kan eegnu qaama biraan ajajamnee osoo hin taane dirqama waan qabnuuf jedhan. Nageenyi qaamolee nageenyaa qofaan hin mirkanaa’u kan jedhan Obbo Kabbadaan, namni Oromoof nan yaada jedhu nagana akka kabajamuuf waamicha dabarsuu qaba jedhan. Rakkoon bara 2016 Irreecha Malkaa Harsadiirratti uumame akka hin deebineef hunduu itti-gaafatamummaa guddaa qaba jedhan. Qaamoleen gamaa gamanaa Irreecharratti mormii waamanis akka irraa of-qusatan dhaaman. Dhaabbati kamiyyu gabaasa baaseef osoo hin taane mootummaan dirqama waan qabuuf nageenya ni eegsisa kan jedhan Obbo Kabbadaan, qaamoleen mootummaa Federaalaa hanga naannootti waliin qindaa’anii koreen dhabbatee iddoo hundatti, Oromiyaa guutuutti hojjechaa jiru jedhan. Irreechi ayyaana guddaa waggaa waggaan Oromoon miliyoonotaan irratti hirmaatan ta'uu kan ibse HRW, kan bara kanaa kun garuu muddamniifi tasgabbii dhabuun yeroo Oromiyaa keessatti cimaa jirutti gaggeeffamuuf jira jedheera. Waxabajji 29 Artist Haacaaluu Hundeessaan ajjeefamuu hordofee hokkara uumameen, namoonni dhibbaan lakkaa'aman ajjeefamuu, qabeenyi guddaanis manca’uu, akkasumas namoonni qe’eerraa buqqa’uu kan eere dhaabbati, namoonni ajjeefamanis gariin humnoota nageenyaan, kaan ammoo namoota sivilii yakka keessatti hirmaataniin ta'uus ibseera HRW. Kanaan walqabatee  mootummaan namoota siyaasaa bebbeekamoo hokkara uumame keessatti hirmaataniiru jechuun himatu dabalatee  kumaatamaan namoota hidheera akka dhaabbati kun jedhutti. Taatee bara 2016 Malkaa Harsadiitti mudatee lubbuu namoota hedduu galaafate kan eere HRW, sanarraa eegalee haga ammaatti Irreehi iddoo ilaachi siyaasaa itti calaqqisu ta’eera jedhe. Mootummaan sodaa weerara koronaavaayirasiif jecha akkuma ayyaanota kaan irratti uummanni akka hin heddummaanne dhorke Irreecharrattis murtee walfakkaataa dabarsuun waan daba qabu miti. Garuu haala amma jiruun uummanni heddumminaan Irreecha baranaarratti argamuunsaa waan hin oolledha jedha HRW. Uummannis mufiifi komii yeroo ammaa qaburraa kan ka’e mormii dhageessifachuu waan danda’uuf wayita kana mootummaan tasgabbaa’uu qaba jedheera HRW. Mootummaan taatee bara 2016 raawwaterraa baratee qaamoleen nageenyaa akka obsaniifi of-qusatan akkasumas uummanni bilisaan ayyaanasaa akka kabajatu gochuu qabas jedheera HRW.


Naannoo Oromiyaatti namoonni Irreecharra hokkora uumuuf jedhaman 503 to'ataman

Komishiiniin Poolisii Naannoo Oromiyaa namoota kabaja ayyaana Irreechaarratti hokkora uumuuf hojjachaa turan jedhan 503 to’annaa jala oolchineerra jedhan. Ayyaanni Irreechaa waggaa waggaadhaan ayyaana guddaa Oromootaa fi isaan kaaniin kabajamuudha. Komishiinarri poolisii Oromiyaa Araarsaa Mardaasaa guyyaa kaleessaa akka jedhanitti namoota dhuunfaa harkatti meeshaaleen waraanaa, shugguxii fi boombii harkaa waliin to’annaa jala oolfamuu, Biiroon Dhimmota Kominikeeshini Oromiyaa fuula Feesbuuk irratti maxxanseera. Kabajni ayyaana Irreechaas guyyaa Sanbataa Fulbaana 23 magaalaa Finfinnee Hora Finfinneetti akkasumas guyyaa Dilbataa Fulbaana 24 magaalaa Bishooftuu Hora Arsadeetti kabajama. Naannoo Oromiyaa fi kutaalee addunyaa adda addaa keessatti bakkeewwan muraasatti ayyaanni kun dursee kabajamaa jira. Kabajni ayyaana Irreechaa bara kana namoonni miiliyoonotatti laakka’aman hin argaman jedhamee eegama, kunis sababa weerara koronaavaayirasiitiin. Hogganaan Biiroo Aadaa fi Tuurizimii Oromiyaa  BBC waliin taasisaniin uummanni Irreecha akka ijasaatti eeggachuu qaba jedhaniiru. Dabalataanis ayyaanni mallattoo nageenyaafi tokkummaa ta’e kun kan Oromoon bara hedduuf eegee asiin ga’e ta'uu kan dubbatan Obbo Kabbadaan, duudhaasaa qofa eegee akka kabajamuuf hunduu hojjechuu feesisa jedhan. Ergama adda addaa kan qabaniin ajandaan garaagaraa waamamuu akka hin qabne, namni Oromoofin quuqama jedhu hunduu karaa nagaafi duudhaa ganamaa eegeen akka kabajuuf dhaamsa dabarsaniiru aanga'aan kun. Itti-gaafatamaan kun mootummaan Federaalaafi Oromiyaa haalaan qindaa'anii karaa nagaafi milkaa'aa ta'een akka kabajamuuf hojjechaa jiru jedhaniiru.


Hirmaattonni Irreecha Hora Har-Sadee 2020 maal jedhu?

Hirmaattoonni Irreechaa Hora Har-Sadee godinaalee garaa garaa irraa dhufan waa'ee ayyaanichaa waan BBCtti himan qabu.


'Barnoota Sirna Gadaa eegaluuf hayyama eenyuuyyuu hin barbaachisu' Biiroo Barnoota Finfinnee

Biiroon Barnootaa Bulchiinsa Magaalaa Finfinnee barnoota Sirna Gadaa akka gosa barnootaa tokkootti kennuuf qophaa'aa jiraachuusaa himeera. Sirna Gadaa barsiisuu eegaluuf hayyama eenyuuyyuu hin barbaadu jedheera. Manneen barnootaa sadarkaa jalqabaa magalaa Finfinnee hunda keessatti Sirna Gadaa akka gosa barnootaa tokkootti barsiisuun eegalamuuf jechuun kan tibbana dubbatamaa jiru garuu dogoggora jedhe Biiroon kun. Hambaa Killiyya Addunyaa jedhamuun Onkololessa bara 2016'tti UNESCON'n kan galmaa'e Sirni Gadaa, manneen barnootaa sadarkaa tokkoffaa bulchiinsa magaalaa Finfinnee keessatti, ALI bara 2013 irraa eegalee ni kennama oduun jedhu torbee darbe gara dhumaa erga dhagahamee dubbii ijoo miidiyaalee ta'eera. Yaada kana gariin nama fedha malee hawaasa barnooticha hin feenerratti fe'uudha jechuun mormanii kaan ammoo yaada kana deeggaruun gammachuu isanii ibsaa turan. Hoogganaa Biiroo Barnootaa Bulchiinsa magaalaa Finfinnee kan ta'an Obbo Zalaalam Mulaatuu, odeeffannoo kana haalaan osooo hin hubatiin miidiyaaleefi namootni dhuunfaa odeeffannicha dogoggoraan hafarsaniiru jedhan. ''Yaada finxaalessummaan namootni tokko tokkoofi miidiyaaleen fiixee qabatanii  maalidhaa, eenyuuf kennama kan jedhu osoo hin hubatiinifii hin gaafatiin hafarsaa tureera. Barnootni kun kanneen Afaan Oromoon barataniif qofa kan kennamu malee akka qaamoleen tokko tokko jedhanitti barattoota biroorratti kan fe'ameefi humnaan sirna barnootaa kennamu akka ta'eetti  ilaalamuu hin qabu jedhan. Manneen barnootaa sadarkaa tokkoffaa Afaan Oromoon barsiisan keessatti qofa Sirni Gadaa  sirna barnootaa keessa galee akka gosa barnootaa tokkootti akka kennamu murtaa'e malee manneen barnootaa hunda hin ilaallatuu jedhan Obbo Zalaalam. ''Barnooti kun ilmaan maatii Oromootiif kennama. Afaan isaanii warra Afaan Oromoon hiikkattanii hanga kutaa saddeetiittis Afaan Oromoon warra barachaa jiraniidha. Gaaffiin barnootaa ijoollee kanaa deebi'uuf, gaaffii sirrii waan ta'eef hayyama qaama biraa argachuu barbaachisa jennee hin yaadnu.'' Gaaffiin kun kan barattoota Afaan Oromoon baratanii ture kan jedhan Obbo Zalaalam, ''Barootaaf deebii osoo hin argatiin turee erga jijjiiramni kun dhufee barattootni 48,000 ol Finfinnee keessatti Afaan Oromon barachaa jiru. Sirna Gadaan Hambaa Killiya aadunyaa erga ta'ee galmaa'ee booda akka gosa barnootaa tokkootti akka kennamu irra deddeebiin ka'aa ture,'' jedhan. Magaalaa Finfinnee keessatti Afaan Oromoon barsiisuun erga jijiiramni hooggansaa dhufee booda waggaa lamaan darban  itti fufee jira kan jedhan Obbo Zalaalam, gaaffiin Sirna Gadaa sirna barnootaa keessa galchuun akka baratamu gochuu ergasii ka'ee gaaffii sirrii waan ta'eef hayyama eenyuuyyuu osoo hin gaafatiin hojiirra ooluu qaba amantaa jedhuun qophiin godhamaa akka ture dubbatan. ''Haala amma jiruun qorannoo sirna barnotaa keenya xumurreerra. Hojiin gosa barnootaa kana dhugoomsuu xumurameera. Amma gara kitaabotaafi qabiyyee kitaabaatti galameera. Kun erga xumuramee boda barattootni hanga baruuf barsiisuutti deebi'annitti qophiiiwwan biroo hafan xumuruuf haalli nu dandeessisu jira jennee yaadna,'' jedhan. Weerara koronaavaayirasii haala ilaalcha keessa galcheen hojiin baruuf barsiisuu yeroo deebi'ee eegalu barnootni Sirna Gadaa qophii isaa xumuree kenamuu jalqaba jedhanii akka abdatanis Obbo Zalaalam himaniiru. Sirni Gadaa Hambaa Killiyya Addunyaa ta'ee UNISCO'n kan galmaa'e ta'uu isaan walqabatee sirni kun hambaa Oromoon qofti irraa baratu qofa akka ta'u maaliif ta'e, sadarkaa barnootaa garaagaraatti barattoota ijoollee Oromoo hin taaneef kennamuun hin fayyaduu jennee Obbo Zalaalamiif gaaffii dhiyeessineef akkas jedhan. ''Haala qabatamaa amma keesssa jirruun haawaasa Itoophiyaa keessa, keessumaa naannoo beektootaatti dhimmootni waliigalteen irra hin gahamne hedduun jiru. Yaadni ka'e kun kan Oromoo qofaa osoo hin taane kan hunda keenyaati. Kan keenya qofa miti kan Afrikaati, kan Afrikaa qofa miti kan addunyaati. Dimokirasii isa zamana [hammayyaa] kanaa waliin akkamiin walitti hidhamee dema? Maaltu irraa fudhatamuu danda'a kan jedhu fuula duratti adeemsaan qorannoon, mariifi falmiin irratti gaggeefamee yeroosaa eeggatee ajandaa ta'uu danda'a ta'a. Haata'u malee,  xiinsammuu amma jiruun dhimma kana akka amma jennuun hubachuuf dammaqini uumameera jedhee hin yaadu, nu hafa,'' jedhan.


Abbaa Jifaar haga Abbaa Bulguu: Maqaan kabajaa Jimmaa akkamiin moggaafama?

Abbaa Gumbul, Abbaa Foggii, Abbaa Dikoo, Abbaa Jifaar, Abbaa Waarrii, Abbaa Tamaam, Abbaa Billoo, Abbaa Cabsaa, Abbaa Bulguu,…. Kunniin maqaawwan kabajaa aadaa Oromoo - keessattuu naannawa Jimmaatti beekaman keessaa isaan muraasadha. Godinaalee Oromiyaa garagaraatti maqaalee kabajaa moggaasuun kanuma jiru tahus, Jimmatti hedduminaan ni mul'ata. Maqaa kabajaa eenyutu moggaasa? Maaliif moggaasu? Amma ni jira moo hafeera? Maanguuddoo Jimmaa fi ogeessa aadaa Godina Jimmaa dubbisnee waa qixeessineera - Dhiyaadhaa. Akkaataan maqaan kabajaa Jimmatti moggaafamu sababoota gurguddoo lamaaf tahus, harka caalu garuu warra obboleesaatu moggaasa jedhu maanguddoon Jimmaa Abbaa Tamaam - Abbaa Dikoo - Abbaa Waarrii - Abbaa Billoo - Saqqaa - Bulbul…. Abbaa Tamaam kana fakkeenyaan wayita ibsanitti ''Obboleessi koo maqaansaa Abbaa Nagaa Abbaa Dikoo jedhame, warrisaa [keessattuu haadha warraa] Abbaa Tamaam Abbaa Dikoo naan jechuu qabdi,'' jedhu. ''Yoo tasa abbaan manaa sun yoo irraa boqote, namichuma kanatu abbaa manaa taha gatii taheef, safuudhaaf jecha [kabaja] jalqabdi. Amma namni kun bultii ofii ijaarratutti namni kaan maquma dhalootaatiin yaamuu kan danda'u yogguu tahu, maatiin obboleessaa garuu maqaa kabajaa saniin yaamu. Abbaa Tamaam maqaan dhalootaa isaanii Jamaal Abbaa Dikoodha. Haadha warraa obboleessa isaanii yookaan waarsaatu Abbaa Tamaam moggaasiseef. Kanas wayita ibsan ''Obboleessa abbaa manaatiin maqaa dhalootaan yaamuun safuu qaba. Kanaafis Abbaa Tamaam jettee na moggaafte. Gaafa obboleessi koo angafti fuudhuyyi, ganama misirroodhaaf maqaan kennama. Erga maqaan kabajaa isheef kennamee booda haadhaafi abbaakoo teessiftee 'maqaa kabajaa isaaniin waamu naa moggaasaa' jetti. Haala kanaan Abbaa Tamaam naa moggaasan,'' jedhu. Sagantaan maqaa moggaasuu kun yeroo baayyee bunni danfee, maatiifi firri walitti qabamee gaggeefama. Kunis kan tahe dargaggummaa isaanii keessa akka tahe ka dubbatan Abbaa Tamaam, ''Gaafasii qabee maqaa kana fudheen taahe,'' jedhu. ''Guyyaa gaafa gaa'illi koo ga'u ammoo, haati manaa koo akkasiin na waamuu jalqabde,'' jechuun adeemsa maqaa kabajaa moggaasuu ibsu. Maqaa kabajaa argatan kanaanis, hanga fuudhanitti waarsaa qofatu isaaniin yaama. Namni kaan garuu maquma dhalootaatin yaama jedhu Abbaa Tamaam. Jimmatti maqaan kabajaa kan kennamu warra dhiiraaf qofa osoo hin taane dubartootaafillee ni moggaafama. ''Amma hafaa dufeera,'' jedhu Abbaa Tamaam. Irra caalaa kan haadha warraa maqaa gosaatiin mogga'a ka jedhan Abbaa Tamaam, ''Sanyiin ishee Jaarsoo taanaan, Jaarsittii jedhamti. Yoo Karrayyuu taate, Harsittii; yoo Gaaroo taate, Amaartittii; Bosaa yoo taate, Bosittii; Busaasee -Busaaseettii…'' Ogeessa aadaa Waajjira Aadaa fi Turizimii kan tahan Obboo Zayinuu Ahimad, ''Hafeera jechuunis rakkisaadha. Akka duriitiin itti fufaa hinjiru. Keessattuu naannoo magaalaatti hafeera jechuun ni danda'ama. Baadiyyaa keessattis haphachaa dhufeera,'' jedhu. Abbaa Tamaamis aadaan maqaa kabajaa moggaasuu kun haalaan hir'achaa dhufeera jedhu. Fakkeenyaafis wayita kaasan ijoollee dhiiraa qaban shan keessaa kan maqaan kabajaa moggaafameef hinjiru. ''Maqaan kabajaa kan mogga'eef hinjiru. Sheeka, sheekumaadhaan waamamu malee, Abbaa abalu kan jedhamu hin qabanu. Obboo Zaynus maqaan kabajaasaanii moggaafameef Abbaa Maccaa tahus, isaan hin waamaman. Maatiin obboleessa isaanii garuu ammallee Abbaa Maccaatti waamu. Maqaa dhalootaa yookaan maqaa kabajaa keessaa kamtu seeraan beekama? Obboo Zayinuun akka jedhanitti, ''Maqaan dhalootarratti moggaafameef guutummaan guutuutti hin hafu,'' jedhu. ''Namni umuriin nama sanaa ol tahe maquma dhalootaan yaama. Namni umuriin isaa gadi jirummoo maqaa kabajaan waamuu danda'a. Kan daangeeffamu garuu warra obboleessaatiini. Waarsaan maqaa kabajaan alatti hin waamtu,'' jedhu. Mana barnootaattis irra caalaan maqaan dhalotaa akka hojiirra oolu Aabba Zayinuun ni dubbatu. Ijoolleen Abbaa Tamaamis maqaa abbaasaanii Jamaalitti akka himataniifi galmeessisan nutti himaniiru. Abba Billoo  - faaya durii warqeerraa hojjetamu 'Billoorii' jedhamutu. Abbaan waan mararfatuuf 'Billookoo' jedha. Abbaa Waarrii fi Abbaa Garoo - kabajama angafumaaf kennama Abbaa Goojjaam - burcuqqoo bulbula damma itti dhuganu, kan morma dheerattu Abbaa Cabsaa - maqaan dhalootaa Aliyyii taanaan Abbaa Cabsaatti moggaafama Abbaa Simal  - maqaan dhalootaa Muusaa taanaan Abbaa Bulguu - maqaan dhalootaa Abduu taanaan Abbaa Garoo - maqaan dhalootaa Maammoo taanaan Abbaa Diimaa fi Abbaa Gurraachaa - isaan kun bifarraayyi kan moggaafaman jedhu Abbaa Tamaam Abbaa Gunjuu - bifa fardaan kan waamamu Abbaa Lungoo - nama dheeraa taheef


Koronaavaayirasii: 'Iyya dabarsaa Gullalleedhaa hanga Sulultaa'

Malawwan ummanni Oromoo durii qabee ittiin ergaa akka hawaasni bal'aan dhagahu barbaadamu wal harkaa fuudhee dabarsu kunis iyya dabarsaa jedhamuun waamama. Tibba kana 'Iyya Dabarsaa' jechuudhaan iyyi weerara dhibee koronaavaayirasii ilaallatu magaalota Shawaa Kaabaa keessatti dhagahamaa ture. Magaalaa Sulultaa irraa kan dubbifne Obbo Gazzuu Hayilee, 'Iyyaa Iyya dabarsaan" kuni Godina Shawaa kaabaa Aanaa Yaayyaa Gullallee irraa eegale jedhu. "Gaafa duraa aanaa Yaayyaa Gullalleetii jalqabame. Achirraa Mukaxurriitti dabarsan. Muka xurriin ammoo Caancootti. Caancoon gara keenya Sulultaatti dabarsan. Sulultaan kaleessa galgala iyyanii iyya dabarsani" jedhan. Iyyi kuni dhibee Koronaavaayirasii kuni nutti dhufe yaa waaq nurra dabarsi akka jechuutis jedhu. Magaalaa Sulultaatti iyyi kuni galgala naannoo sa'aatii sadiitti eegalamuu kan himan Obbo Gazzuun, ergaan isaas weerara dhufe kana iyyanii waldhageessisuudha jedha. "Iyyaa Iyya Dabarsaa jedhaniiti kan iyyamaa ture. Balaa dhufe nurra dabarsi, kan itti aanutti dabarsi, kan dhumaa awwaali" jechaa iyyuu himu. Iyyi kuni sagaleedhaan qofa osoo hin taane waan sagalee dhageessisuu danda'u hunda fayyadamuun ta'uus himu. "Kaan qaccee dhukaasa, kaan qawwee, shugguxii, jarikaanii, qorqoorroo, meeshaa manaatis ta'u rukutaniituma iyyisiisaa turan. Namuu balaa kana narra dabarsi jedheetuma waan qabuun iyyaa ture" jedhan. Iyyi kuni balaa dhufe kana waldhageessisuun alatti dhiphina sammuu balaa asdeemaa jiru kanaan nama qaburraa nama akka boqochiisus ni himu. Magaala sulultaatti iyyanii iyya dabarsuun kuni hanga halkan walakkaatti akka itti fufee fi ofii isaaniitii hanga sa'aatii 6:15 dhagahaa turuu yaadatu. Iyyanii iyya dabarsuun kuni seenaa fi aadaa Oromoo keessatti akkamitti ilaalama jennee Qorataa seenaa Obbo Alamaayyoo Hayilee dubbisneerra. Oromoon gurmaa'issumarraa eegalee akkaataa itti dhibeewwanii fi balaan akkanaa yeroo dhufu bakka tokkotti waliin hin geenyetti ofgurmeesse jedhu. "Oromoon maatiima tokko ta'ee Maccaa fi Tuulama, Sikkoo fi Mandoo, Kontomaaf Daarimu, Baasoo Fi Dullacha fa'a jedhee kan adda qoodee caasefate dhukkubas haa ta'u rakkoo dhufu qolachuuf walirraa siiksee qubsiisa. Maatiin hundi bakka tokkotti dhukkubni daddarbaan namaa fi loon akka hin fixneefi caaseffama kana sirna Gadaa keessattis kan tumate" jedhan. Yoo waan akka dhibee Golfaa fa'a kan namarraa namatti darbu uumames caasefama ittiin walitti himanii fi ittiin walgargaaran qabus jedhan. Rakkinni akka dhibee weeraraa yeroo ka'us sirna ittiin ibsamuu fi namni irraa of eegu jiraachuus eeru. "Warra ebeluu dhibeen Golfaa seeneera. Gargaarsa barbaadu wanta ta'eef gargaarsa haa goonuuf,'' jedhamee lallabama. Akkamittii fi eenyuun akka gargaaramus nimurteessu. Ergaa waliidarbe kanaan namni balaan itti dhufe suni gargaarama" jedhan. Mallattoo dhibee warra sanaa ilaalaniis ogeessatti himaniifii qorichi barbaadamaafis jedhu. "Gaafa qoricha sana fidaniif namni fide suni ofeegee alatti kennaafi. Yookaan muka dheeraatti hidhaniit hiixatanii kennaniifii deemu. Abbaas haadhas obbolaas haa ta'u Oromoon yeroo walgargaaru of eegganoodhaani jechuudha" jedhan Obbo Alamaayyoon. Yeroo dhibeen akka Golfaa hammaatu ammoo nama keessaa baasanii safara sana ibiddaan gubanii akka achii baqatamu himu. Dhibee iyyaan Ofirraa dabarsuun amma bakka tokko tokkotti dhagahamu kuni duris aadaa keessa kan jirudha ta'us amantaa waliin hidhata qaba jedhan. "Aadaan qawwee dhukaasanii, iyyanii dhukkuba ofirra dabarsu kuni amma nihojjetaa fi hin hojjetuun akkuma jirutti ta'ee garuu duris waanuma turedha" jedhan.


Waldhabdee Karrayyuufi Ituu fala hin arganne

Naannoo Oromiyaa Godina Shawaa Bahaa, Aanaa Fantaallee keessatti waldhabdeen gosa oromoo lamaan Ituu fi karrayyuu gidduutti erga uumamee bubbuleera. Jiraattonni naannichaa akka dubbatanitti waldhabdee baatii Muddee keessa eegale jedhame kanaan lubbuun namootaas darbeera. Kan qe'ee isaanirraa buqqa'anis jiru jedhu. Waldhabdeen kun akka furamuuf jarsummaan yaalaa kan jiran maanguddoon Aanaa Boosat Obbo Qumbii Waaqayyoo hanga ammaatti gosa lamaan irraa namootni 23 ta'an ajjeefamuu hubanneerra jedhu. Qondaalli nageenyaa Godina Shawaa Bahaa Obbo Habtaamuu Bantii namonni qe'eerraa buqqa'aan akkasumas kanneen du'an akka jiran mirkaneessu. Garuu, lakkoofsa namoota du'anii 'adda hin baafanne' jedhan. Obbo Qumbiin ka'uumsi waldhabdee kanaa dhimma sirna gadaa akka ta'e himu. Warri Ituudhaa Odaa Bultuum jala kan jiran yoo ta'u Karrayyuun ammoo Odaa Nabeeti. Aanaa Fantallee keessa baay'inaan kan jiru jedhamee kan amanamu warra Ituu ta'anis sirna gadaa karayyuu jala jiru,. Garuu, asiitii adda ba'anii ofiin gadaa biraa dhaabbachuu barbaadu kanatu waldhabdee kana uumee jedhu. Kana furuuf Abbootiin Gadaa Odaa Bultum fi odaa Nabee irraa wamamanii "Gadaan ja'a ta'uu hin danda'u Gadaan Shanidha. Baayyatanniis kun hin geeddaramu," jechuun deebii akka kennaniif himu. Ta'us garuu hanga ammaatti "waarri Ituu 'Karrayyuu gara Boosat galchina, warri Karrayyuu ammoo warra Ituu Awaash gamas ceessisna" jechuun walitti dhaadatu jechuun Obbo Qumbiin BBCtti himaniiru. Jaarsoliin Boosat irraafi Arsii Jajuurraa seennee jarsummaan kana yeroo ilaallu dhibbaan duuba akka jiru hubanneerra jedhu Obbo Qumbiin. "Namootni baratanii sadarkaa ofii foyyeeffatanii ofii magaalaa jiraatan hawaasa kana kakaasuun gara hin taanetti kan kaaseefi waraanatti kan gashe isaani" jechuun komii isaani himu. Sochiin mootummaan gochaa jiru "waraanarratti waraana dabaluudha malee wanti qabbaneessa deeman tokkollee hin jiru" jechuun himatu. Waldhabdeen kun erga eegale bubbuleera kan jedhan Hogganaan Itti - Aanaa waajjira Bulchiinsaa fi Nageenya Godina Shawaa Bahaa Obbo Habtaamuu Bantii hanga ammaatti dubbiin kun karaa nagaan akka hiikamuuf manguddoota gosa lamaanii waliin mariin gaggeefamaa jira jechuun himu. Dabalataanis "waldhabdeen kun akka jiraatuuf sababa kan ta'u ummata osoo hin taane duubaa ta'uun faayidaa addaa addaaf warreen gosa kana walitti buusanidha," jedhu Obbo Habtaamuun. Waldhabdee kana karaa nagaan furuuf yaaliin baayyee taasisame akka tures dubbatu. "Akka furmaatatti motummaarraas ta'e Abbootii Gadaa irraa yaadni dhiyaateru warreen walitti dhukaasan akka dhaaban, kan buqqa'an qe'eetti akka deebi'an, kanneen gosa lamaaniirra ajjeefamaniif ammoo akka aadaa Oromootti araarri bu'ee gumaadhaan haa xumuramu kan jedhudha" jedhu Obbo Habtamuun. Kanaan dura gosti lamaan waldhabdee hin qaban turanii kan jedhan maanguddoon naannichaa Obbo Qumbiin gosti lamaanuu walirraa fuudhee, walirraa dhalchee waliin soddummaan jiraatu turani jechuun dubbatu. "Nama bifaanu kana jennee addaan baasu hin dandeenyedha," jedhu. Dhufteen gosa Ituu gara Harargee irraa ta'us dhalootni Ituu amma Aanaa Fantallee keessa jiru achumatti dhalatee guddate jedhu. Muddee keessa maanguddooti Boosat fi Jajuu irraa walitti qabamnee deemne warra Ituus warra Karrayyuus dubbisne turre jedhu Obbo Qumbiin. Ta'us yeroo sanatti nuti lamaan Oromoodha wal loluu hin qabnu jedhanis boodarra itti waan deebi'aniif dhugaasaa osoo aggarruu waanuma qabannu dhabnee rakkannee keessaa baane jedhu. Obbo Qumbiin ammatti maanguddoonnifi Abbootiin Gadaa walitti qabamnee dhimma kana maaliif callistanii Ilaaltu jechuun komii keenya Pirezidantii Naannoo Oromiyaaf dhiyeessuuf karoorfannee jirra jedhu. Hanga ammatti garuu isaan argachuu akka hin dandeenye himaniiru.


Dubartiin qullaa ofiishee Hindiitti viidiyoo waraabuun gadhiifte poolisiin to’atamte

Dubartiin Faransaayi biyya Hindiitti riqicha qulqulluudha jedhame ‘Lakshman Jhula’ irratti qullaa ishee viidiyoo waraabdee poolisiin to’atamte. Dubartiin Kaaba magaalaa Rishikeesh jedhamuutti erga of waraabdeen booda midiyaa hawaasummaa irratti maxxansite. Dubartiin kunis yoo balleessaa irratti argame seera interneetii biyya Hindiitin adabbii hidhaa hanga waggaa sadiif irratti murtaa’uu akka danda’amu ejansiin oduu AFP gabaaseera. Riqichi dubartiin kun irratti qullaa ishee viidiyoo of waraabdeefi akka lafa qulquulluutti ilaalamu kun kan Laga ‘Gaanjes‘ jedhamee beekamurratti argamuufi iddoo beekamaa turtistootaan daawwataman keessaa tokkodha jedhameera. Dubartiin kuni erga to’atamteen booda wabiidhaan gadhiifamte kunis, viidiyicha kan of waraabde faayyawwan miidhaginaa ittiin beeksiifachuuf kan kaayyeeffate ta’u poolisiitti himte jirti. ‘‘Tarii gochiiwwan akkasii Faransaayii keessatti kan dhorkaman ta’uu dhiisuu danda’u. Garuu Riqichi kun bakka qulqulluu waaqoonni Hinduu Raam, obboollee isaa Lakshmaan fi haatii warraa isaa Sitaa Laga Ganjees ittiin qaxxaamuraniidha,’’ jechuun AFPtti himan hoogganaan buufata poolisii bakka dubartiittiin itti hdiyaattee kan ta’an RK Saaklaanii. Dubartiin eenyummaan ishee ifatti hinhimamiin tunis Kamisa erga poolisiin viidiyicha argeen booda to’annaa jala oolfamte turte. ‘‘Tibba poolisiin gaafatamteettis, viidiyicha of waraabuushee amanuun garuu gochichi Hindii keessatti dhorkaa ta’u akka hinbeekne himte. Viidiyichiifi suuraan ofi kaastees kan daldala faayaa ishee ittiin beeksiifachuuf qofa kaayyeefateedha jette jirti,’’ jedhan qoondaalli poolisii kan biraa akka gaazexaa ‘Indian Times’ jedhamutti himanitti. Dhimmi kunis hanga murtee argatuutti baatiiwwan muraasa kan fudhatu ta’uun barameera.


Koronaavaayirasii: Addunyaan 'haala hin baramneen' ayyaana Faasikaa kabajataa jirti

Ayyaanni Faasikaa guutuu addunyaatti kabajamaa jira. Haa ta'u malee biyyoonni hedduun sochii ugguranii waan jiraniif namoonni haala amma dura hin baramneen kabajataa jiru. Abbootiin amantaa hedduun manneen amantaa namoonni keessa hin jirre keessatti, kaameraa fuuldura dhaabatanii lallabu, hordoftoonni isaanii ammoo mana taa'anii intarneetiin isaan daawwatu. Biyyoota kaan keessatti ammoo iyya koronaavaayirasii to'achuuf taasifamaa jiru cinaatti dhiisuun akkuma kanaan dura wal gahanii kan kabajatanis jiru. Suuraaleen hundi mirga abbeentaa qabu.


Aadaa uummata Sidaamaa: Manatti daangeeffamuun kabaja Ayyaana Fichee Cambalaalaa miira akkamii uume?

"Namni miira guutuun ayyaanicha kabajaa hin jiru. Namni dhibee Covid-19n walqabatee miira biraa keessa jira" jedha jiraataan magaala Hawaasaa dargaggoo Taaraqany Che'oo. Ayyaanni bara haaraa uummata Sidaamaa Fichee Cambalaalaa har'a fi boru kabajama. Haa ta'u malee ayyaanni kun akka kana duraa Gudumaalee yookin iddoo uummatni heddun itti argamutti hin kabajamu. Ayyaanichi bifa kanaan duraatin namni heddu walitti qabamee akka hin kabajameef jaarsoliin Sidaamaa lallaba erga dabarsanii bubbulaniiru. Waggoota digdama ta'anif iddoo Gudumaalee jedhamu deemun ayyaana bara haaraa uummata Sidaamaa Fiche Camballaallaa kabajaa kan turan jiraataa magaala Hawaasaa fi ogeessi aadaa Obbo Birhaanuu Haankaraa "wanti barana uummame adda kan ta'e fi kan hin eeggamnedha," jedhan. "Ayyaanni hoo'aafi uummattoota walitti fidu kun kabajnisaa mana keessatti qofa yeroo daangeffamu baay'ee nutti dhagahame. Wanta hin eegnetu ta'e," jechuunis himu. "Haa ta'u malee lubbuu namootaa oolchuu fi ergaan mootummaan dabarses kabajamuu waan qabuf akkasumas dhaabbatni fayyaa addunyaa 'mana keessan turaa' waan jedheef haala kanaan kabajaa jirra. Uummata fi biyyi keenya nagaa yaa ta'an malee bara dhuftu akka duraanii walin akka kabajnuf waaqni waan nuf mijeessuf gammachuudhaan dabarsaa jirra," jedhan. Kabaja ayyaana Fichee Cambalaalaa keessatti magaalli Hawaasaa iddoo guddaa qabdi. Waggaa waggaan jiraattotni magaalichaa fi naannoo ishee akkasumas keessummootni kutaalee biyyattii garaagaraa irraa walitti dhufan iddoo iddoo Gudumaalee jedhamutti ayyaanicha kabaju. Haa ta'u malee bara kana sochiin magaala Hawaasaa keessa jiru qorraa akka ta'e jiraattotni himu. "Kanaan dura baanariiwwan, uuffatni aadaa, sirbi fi wantootni biroon baay'inaan mul'atu turan. Sochiilen kuneen hir'ataniiru. Ta'us garuu haalli jiru bareedaadha" jedha dargaggoo Taaraqany Che'o. Koonsartiiwwan muuziqaa ayyaana Fichee Cambalaalaa sababeeffachun waggaa waggaan qophaa'anis bara kana hin jiru. Gama biraatin jaarsolin filataman muraasni iddoo ayyaanni Fichee Cambalaalaa itti kabajamu Gudumaaleetti sirna kadhannaa gaggeessaa akka jiran dhageenyeerra. Seenaa uummata Sidaamaa fi sadarkaa biyyaatti weerarri dhibee, beelli fi gogiinsi akkasumas wantootni to'annoo namaa ol ta'an yeroo uumaman uummatni ayyaanicha manatti akka kabaju taasifamaa akka ture jaarsoliin Sidaamaa himuun isaaniis ni yaadatama. Uummatni Sidaamaa sochii addeessa fi urjiilee qorachuun ayyaana waggaa isaa kabajata. Ficheen jala bultii ayyaana bara haaraa yemmuu ta'u Cambalaalaan immoo guyyaa jalqabaa bara haaraati. Ayyaantuwwan namoota haala addeessaa, urjiilee fi hafuura tokkon tokkon guyyootaa qorachuun guyyaa bara haaraa uummata Sidaamaa murteessanidha. Ayyaantuuwwan sochii tuutni urjiilee lakkoofsaan digdamii torba ta'an lixaa gara bahaatti fi gara addeessaatti taasisan qorachuun fi haala lafa irra jiru walin madaaluun kalaandara uummata Sidaamaa hojjetu. Akka aadaa uummata Sidaamaatti namootni wal lolan ayyaana Fichee Cambalaalaa dura araaramu, namootni gaddarra turan uuffata gaddaa dhiisanii uuffata haaraa uuffatu, shamarreen baranoo taatee mana turtes ayyaana kana irratti dubartoota birootti makkamun yeroo misirruummaa ishee xummurti. Ayyaana Fichee Cambalaalaaf horiin hin qalamu. Foonis hin nyaatamu. Horii dhaanunis dhorkaadha.


Bara haaraa: Oromoofi Bara Haaraa Itoophiyaa

Itoophiyaan bara haaraa kabajataa jirti. Garuu ammoo lammileen biyyattii hedduun 'barri haaraa kun nan ilaallatu' jedhanii yaadu. Kunis ilaalcha lakkofsi baraa ykn kaalandarri biyyattiin itti dhimma baatu 'kan koo miti' jedhu irraa madda. Bara haaraa kana kabajuu dhabuun "akkaataan Itoophiyaadhuma mataa ishee itti ilaalu irraa madda" jedha gaazexeessaa Olaansaa Waaqumaa. "Itoophiyaan sabootni biyyattii qabeenyaafi beekumsa isaanii walitti fidanii kan uuman miti. Barri Itoophiyaan itti fayyadamtu kunis kan gama tokko qofarraa dhufedha jedhee waanan yaaduuf ani akka bara haaraatti hin kabaju" jedha. "Itoophiyaan amma jirtu kuni ana kan na ibsitu miti kan jedhu Olaansaan, kaalandarichi ammoo kan Itoophiyaati kanaaf ana nan ibsu" jedha. Gama biraan Oromoon kaalandarii mataa isaa 'kan fooyyee qabu' waan qabuuf kana kan kooti jedhee hin fudhadhu jedha. Bakka tokko tokkotti aadaa Oromoo irraa namni waa itti daddabalee kabaju jiraachuu danda'a kabaji ayyaana bara haaraa garuu aadaa Oromoo keessa hin jiru yaada jedhus qaba. "Sirboota aadaa ayyaanaaf sirbaman yoo ilaalte kanuma Masqalaaf shamarraniifi dargaggoonni sirbantu sirbama malee kan bara haaraa aadaa keessa hin jirani" jedha. "Lafan ani dhaladhee guddadhetti ayyaanni bara haaraa kun akka ayyaana Masqalaafi Irreechaatti hin kabajamu, warri kabajanis warra naannoo magaalaa jiran ykn amantaan wal-qabsiisanii kabajanidha." "Kunimmoo aadaan kun hiddi isaa kan Oromoo akka hin taane agarsiisa" jedha. "Ollummaafi jireenya hawaasummaa akkasumas dhiibbaa waggoota dheeraaf nurra[Oromoorra] gaheen ni kabajna ta'a garuu abbummaan natti hin dhagaa'amu, kan keenya jedhee hin yaadu" kan jedhu ammoo barreessaa Mootii Abbaltiiti. Kalandarii Oromooti jedhamee wanti qixaa'ee taa'e waan hin jirreef hawaasni kanuma naannoo isaa jiru kan kooti jedhee gara fudhachuutti deemeera jedha Mootiin. Guyyaan isaa gaafa akkanaati jedhamuu baatullee Oromoon bara haaraa ni qaba jedha Olaansaan. "Birraan yoo bari'u, bokkaan caamee abaaboon daraaree yoo jedhu, ayyaana Irreechaa booda akka bara haaraattan ilaala" jedha. Fulbaana 1 caalaa Masqalatu ayyaana bara haaraa natti fakkaata kan jedhu Mootiin kuni jibba kaalandara Habashaa irraa qabuuf osoo hin taane haala itti guddanne irraa madda. "Hawaasni ani keessatti dhaladhee guddadhe gubaa gubaani haalaan kan kabajan ayyaana Masqalaati. Barattoonnis dursanii haa galmaa'an malee masqala booda barnootatti deebi'u" jedha. Qorattoonni aadaas yaada kanarraa adda tahe hin qabani. Ayyaanni bara haaraa 'Inquxaaxaash' jedhamee kabajamu Oromoo biratti hiikaa hin qabu, hin beekamus jedhu Yuunivarsitii Jimmaatti barsiisaan Fokilooriifi qorataan aadaa Dr. Darajjee Fufaa. "Oromoon gaafa roobni caamee birraan bari'u baatiifi urjii ilaalee ayyaaneffata malee guyyaa kana jedhee kan kabaju hin qabu" jedhu. Oromoon dhaha ykn kalandara waggaa 2000 ol lakkoofsise mataa isaa qaba, haalli itti lakkaa'amu garuu kan amma Itoophiyaan kan kooti jettee qabatte kana waliin adda jedhu Yunivarsitii Jimmaatti ogeessi Astiroo-Fiiziksii kaadhimama PhD Toluu Birasaa. "Maraa ykn guyyaa torbaan hin naanna'u, kan lakkaa'amus urjii ykn bakkalcha irratti hundaa'eeti. Qulqullinaan Astiroonomii irratti hundaa'ee kan lakkaa'amudhas" jedhu. Akka dhaha Oromootti waggaan guyyaa 354 baatilee 12tti qoodaman qaba, baatiin ammo guyyaa 29.5 qaba jedhu Obbo Toluun. Dhakaa Booranaa Namuratungaa Keeniyaa keessa jiran irraa saayinsiin kan mirkaneesse kalandariin Oromoo umurii waggaa 2300 akka qabudha jedhu Obbo Toluun. Jijjiirraan baraa wantoota astironomii samii keessatti mul'atan akka biiftuu ilaaluun himama kan jedhan Obbo Toluun gadi fageenyaan xiinxalamuufi qoratamuu qaba jedhu. Kalandarri Oromoo kun ammayyaa'ee jireenya guyyuu ittiin jiraachuuf daran mijataadha jedhu. Yuunivarsiitiin Jimmaa kana irratti saganteeffatee hojjeta akka jirus himaniiru. Ta'us kun gahaa miti hojiin jabaan hojjetamuu qaba jedhu.


Sirna Gadaa Oromoo: Yunivarsiitiin Bulee Horaa bara 2013'tti Sirna Gadaa sadarkaa PhD'n barsiisuu jalqabuufi

Yunivarsiitiin Bulee Horaa barnoota Sirna Gadaa sadarkaa digirii lammaffaatin jalqabe irratti dabaluun, bara 2013'tti sadarkaa PhD barsiisuu jalqabuuf. Yunvarsiitichi waggaa sadiin dura instituutii qorannoo sirna Gadaa fi Aadaa hundeessuun, Sirni Gadaa bifa saayinsawaa ta'een qoratamee akka dagaaguuf hojii kan jalqabe. Daayirektarri Inistituutii kanaa Obbo Ayyalaa Kabbadaa BBC'tti akka himanitti yunvarsiitichi bara darberraa eegaluun yeroo Jalqabaatiif barattoota  11 digirii lammeessoo sirna Gadaafi Bulchiinsaatiin barsiisaa jira. Bara barnoota itti aanurraa ammoo Sirna Gadaa  barnoota digrii 3ffaa (PhD) dhaan barsiisuuf qophii xumuraa jiraachuu himan. "Ji'a lamaan dura hayyoota yunvarsiitii Finfinnee fi Bulee Horaa waliin ta'uun kaarikulamii isaa qopheesine. Kanaafis qorannoon fedhii, gulaalliin keessoo fi alaa taasifameera. Yaadota irratti kennaman sirreesinee boordii Yunvarsiitichaatin mirkanaa'utu nuhafa," jedhan. Hojiiwwan muraasni hafan akkuma xumurameen sagantaan PhD kanaan bara dhufu jalqabarratti barumsa kennuu akka jalqabanis himaniiru. Yunvarsiitiin Bulee Horaa naannoo hawaasa sirna Gadaatiin buluu fi sirni Gadaa duudhaasaa eegee itti adeemsfamu keessa waan jiruufis baruu fi barsiisuu akkasumas qorannoodhaaf haala mijataa akka qabus eeran. "Nama asitti waa'ee sirna Gadaa kana baratuu fi qoratuuf waan hundi asuma dhihoo jira. Abbootiin Gadaa, Yuubni, Hayyuun gulantaan Gadaa hunduu asuma jira.kanaafuu haala mijataa qabna" jedhan. Gulantaan branootaa sirna gadaa irratti kennamu kuni dhalootuma sirna Gadaa kana maddisiisee fi beekumsa sirnichaa qabaniin akka qoratamuuf carraa kan uumu waan ta'eef sirna Gadaa hambaa addunyaa ta'e kana caalaatti beeksisuuf carraa gaarii kan uumudhas jedhan Obbo Ayyalaan. Saganticha banuuf qorannoo fedhii taasifameenis namootni sagantaa Kanaan barachuuf fedhii guddaan jiraachuun mirkanaa'us himan. Gama kaaniin, Sirni Gadaa barnoota idilee keessatti kennuun danda'amurratti koreen hayyootaa hundaa'ee hojjechaa jiraachuu, hoogganaan Biiroo Aadaafi Tuurizimii Oromiyaa obboo Kabbadaa Deessisaa OBNtti himan. Akkaataa waggaa dhalootaatiin gurmuu ykn murni ilmaan kormaa tartiibaan keessa dabran sadarkaa Gadaa jedhama. Sadarkaan Gadaa tokko waggaa saddeet qaba. Waggaa saddeet saddeettan kanaan Oromoo hamma gaafa dulloomee du'uutti hawaasa keessatti bakkaa fi qoodama dalagaa qabaata. Gadaan gogeessa (garee) shan kan qabu yoo ta'u, isaanis shanan Gadaa Oromoo jedhamu. Gareewwan kun ganna saddeet saddeetiin aangoo wal harkaa fuudhu. Shanan Gadaa Oromoo kun bakka adda addaatti maqaa adda addaatiin beekkamu (gabatee ilaali). Ilmi Oromoo kamiyyuu, guyyaa itti dhalatee eegalee gogeessa shanan Gadaa keessaa tokko keessatti haammatama. Duraan dursee kan inni hammatamu, shanan Gadaa keessaa miseensa isa gaafa inni dhalatu aangoorra jiruutiini. Kunis gogeessa abbaa isaa keessati jechuudha. Gadaan waggaa saddeet saddetiin naanna'a. Abbaan Gadaa tokko waggaa saddeet irraa guyyaa tokkollee dabarsuu hin danda'u, aadmalee. Dhaloonni oromoo sirna gadaatiin bulu yeroo hunda gadaa keeessa jira. Gulantaa irra jirurratti mirgaa fi dirqama aangoon gadaa kenneef hojiitti hiika namni hunduu. Baallii walharkaa fuuchuu jechuun egaa gulantaa sirna gadaa tokkorraa kan itti aanuutti ce'uu jechuudha. Haala Kanaan namni raaba doorii keessa ga'umsaan darbe gadaa ta'ee aangoo abbaa gadaarraa fudhata. Oromiyaa bakka garaa garaatti jilli gadaa fardaan ba'ee guyyaadhaan baallii walitti dabarsa. Boorna keessatti sirni kun halkan walakkaa raawwatama. Yeroo jilli gadaa fardeen torbaan baalli fuuchuuf ba'an nama dhiisii simbirruu dura darbuun aadmalee.


Magaalaa Sabbaataa: Namni osoo farda qaluu harkaafi harkatti qabame to'atame

Magaala Sabbataatti Namni Farda osoo qaluu harkaafi harkatti qabamee too'annaa jala oolfamu qajeelchi poolisii Magaalaa Sabbataa BBC'tti hime. Qajeelcha Poolisii Magaala Sabbataatti abbaan Adeemsa Qorannaa Yakkaa Komaander Taaddasaa Fufaa BBC'tti akka himanitti, shakkamaan kuni gocha kana kan raawwate Magaala Sabbataa aanaa 2ffaa naannoo Alamganaa jedhamuun beekamutti. "Shakkamaan kun gaafa 01/09/12 guyyaa keessaa naannoo sa'aatii 7'tti Magaala Sabbataa Ganda 02 dallaa mana barumsaa tokko keessatti osoo qalaa jiruu eeruu uummataatiin too'atame" jedhan. Namni gocha safuu uummataa cabsu osoo raawwatuu qabame kunis foon fardaa kana maaliif oolchuuf akka ture qorannaadhaan kan qulqullaa'u ta'uus himan. Namni kuni yeroo poolisiidhaan too'atamutti qofaa isaa farda kana qalaa kan ture ta'uus himan. Shakkamaan kuni yeroo ammaa too'annaa poolisii jala kan jiruufi adeemsi himannaa fi qulqulleessuu raawwatamaa jiraachuus eeran. Namoonni faayidaa hin malle argachuuf jecha gochoota akkanaa aadaafi duudhaa uummataa miidhan kana irraa ofqusachuu akka qabanii fi uummannis qaama seeraa waliin ta'uudhaan namoota gocha akkanaa raawwatan saaxiluu akka qabanis dhaamaniiru. Itoophiyaa keessatti gochi beelladoota kotte duudaa qaluus ta'ee nyaataaf oolchuu kan hin deegaramnee fi amma duras naannoo Magaala Bishooftuutti warshaan qalma harree fi alatti ergu banamuun mormii kaasuun akka cufamu ta'uun niyaadatama.


Koroonaavaayiras: 'Raagoti Booranaa waa’ee dhibee kanaa ganna 200 dura himaniiru' - jaarsa argaa-dhageettii

“Raagoti Booranaa waa’ee dhibee kanaa ganna 200 dura himaniiru” jedhu jaarsi argaa-dhageettii Aabba Kanuu Jiloo. “Dhukkubni nama balleessu namarraa ni bade. Dhibeen of jijjiiree dhufa. Namnis ammoo dhukkubaan akka badu waan qara jiru” jedhu jaarsi kun waan raagoti Booranaa dubbatan yeroo himan. Akka Aabba Kanuu Jilootti dhukkubni kun waaqni cubbuu namaatti gadduu isaatin dhufa. “Kaan olgor jedha, tokko laalessa jedha, tokko arraabbii jedha maqaa kanaan gargar baasanii raagoti Booranaa himanii jiru” kan jedhan jaarsi argaa-dhageettii kun Koroonaa vaayiras dhibee raagotin Booranaa waggoota dura dubbatan akka ta’e himu. “Akka jaarroliin himanitti dhibeen olgor dura laagaa seenee booda sombatti gadi bu’a. Dhibichi mataa nama tarsaasa, somba qabata, nama qufaasisa” jechuunis dubbatu. Raagi Booranaa waa’ee dhibee kanaa dubbatan Areero Bosoroo akka ta’an kan himan jaarsi argaa-dhageettii Booranaa Aabba Kanuu Jiloo “dhibeen kun waalaya (fanjiirraa) ka’ee dhufee nama balleessa. Achi ga’e, achi ga’e, achi ga’e osuma jedhanuu tokkof lamaan ardaa lafaa cufa namaan baha jedhanii himan” jechuunis dubbatu. “Waan akkanaa yeroo dhufu Booranni eebbifatee, horii qalatee, hanqisoo jedhanii ibidda bobeessan keessaa cilee muka tokkoo dhaamsanii, dhibaayyuu jedhanii malkaatti bahanii ‘waaq nurraa deebisi’ jedhanii kadhatan” jedhu Aabba Kanuu. Qorichi dhibee kanaas baala fi hidda mukkeen akka Waldaa, Arkeen, Argeessa, Reerricha, Aarsaa, Awaachoo fi kkf irraa akka argamu kan himan jaarsi argaa-dhageettii kun qorichawwan kunneen dhukkuboota akka sombaa wal’aanuf tajaajilarra akka oolan dubbatu. Booranatti “namni marroo shan cita, marroo sagal dhiphata,” jedhama. “Uummatni sirna Gadaan bulu waggoota 280 darban rakkoo keessa darbe. Ganni 280 kun dhiyeenya wayita Abbaan Gadaa Kuraa Jaarsoo ijoollee maqaa baasan xumurame” kan jedhan aadaa fi seenaa uummata Booranaa qorachuu fi kitaabilee barreessun kan beekkaman Aabba Jaatanii Diidaa “Citni shananuu la darbe. Dhiphuun saglanillee la dabarte” jedhu. Qorataan aadaa fi seenaa kun yeroon rakkoo sun darbullee “qilleensi sodaannu jira” jedhu. Kun immoo himana jaarroliin Booranaa waggoota dura dubbatan walin kan walqabatu ta’uu Aabba Jaatanii Diidaa himu. ''Addunyaan kanaan dura waan lamaan miidhamte. Jalqaba namni heddun akkuma rafeetti dhume.  Akkam bultan? jedhanii wal gaafachuun yeroo sanirraa kaasee aadaa taate. Itti aansun namni bishaanin bade. Amma sadaffaarratti immoo namni qilleensaan bada. Qilleensi kun akka bubbeetti fuudhee namaan bada yookin immoo qilleensi dhukkuba ta’ee nama balleessa jechuun himameera,” jedhan. Dhibeen Koronaavaayirasis himana “addunyaan tun qilleensaan baddi jedhuun wal fakkata” jedhu Obbo Jaattaniin. Kana malees Obbo Jaattanin akka Aabba Kanuu Jiloo jedhanitti Koroonaaaayiras olgor miti jechuun mormu. “Olgor dhukkuba namni tokko ofif ofitti waamu dha. Armaan dura namni heddun HIV dhaan olgor jechaa ture” jedhan. “Olgor jechuun yaamicha jechuu dha. Namni tokko mana kee cinaa yoo bahe ebalu kootu gori jettee yaamta mitii? Kanaaf amala dhibichaa wajjin walbira qabnee yoo ilaallu olgor koroonaa ta’uu hin danda’u. Olgor HIV dha” jechuun himu. Haa ta’u malee kuni kana jedhanii dubbachuun of eeggannoo guddaa akka barbaachisu kan himan Aabba Jaatanii Diidaa “argaa-dhageettii irratti tilmaama ofii dabaluun dubbachuun dhaloota dogongorsuu danda’a waan ta’ef nuyi waan kun kana jechuuf of eegannoo guddaa qabna” jedhan. Akka Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO)tti Koroonaavaayirasoonni maatii vaayirasootaa qufaarraa eegalee haga MERS (Middle East Respiratory Syndrome) koroonaavaayiras fi SARs (Severe acute respiratory syndrome) koroonaavaayirasoota jiran hammata. Vaayirasoonni kunneen yeroo baayyee bineeldota gosa tokkorraa isa kaanitti daddarbuun beekamu. Haatahu malee gosoonni tokko tokko namatti daddarban jiru. Koroonaavaayirasiin tibba kana addunyaa weerare kun maqaa COVID-19 jedhamu argateera. COVID-19 vaayirasii sirna qaama hargansuu miidhudha. Namoota vaayirasichaan qabaman irra jireessi isaanii mallattoolee dhukkubichaa kan hargansuu in hammaanne agarsiisu. Yaaliin addaa osoo isaan hin barbaachisin vaayirasicharraa bayyanatu.


Sirna Gadaa: Abbaan Gadaa aangoorra jiru yoo du’e aangoon akkamittii darba?

Caasaa Gadaa Maccaa keessaa Tokko kan ta'e Gadaan Jimmaa kan Odaa Hullee jalatti bulu erga adda citee, duudhaa sirna Gadaatiin aangoo waliif daddabarsanii walbulchuun hafee ganna 239'f adda cite ture. Odaan Hullee, bakka Gadaan Jimmaa Seera itti tumatu kuni godina Jimmaa aanaa Oomoo Naaddaatti argama. Akka itti gaafatamaan waajjira aadaa fi Turizimii aanichaa Obbo Amiin Kamaal jedhanitti caasaa sirna Gadaa Jimmaa kan Odaa Hullee kana deebisanii ijaaruuf bara 1983'tti yaaliin taasifamee ture garuu fiixa hin baane ture. Yaaliin kuni milkaa'ee Odaan Hullee deebi'ee caasefamni sirna Gadaa isaas diriiree hojii kan jalqabe garuu bara kana jalqabarratti ture. Gadaa Jimmaa kana deebisanii ijaaruu keessatti namni gahee guddaa bahataniifi  Fulbaana 15 bara 2012 ammoo Abbaa Gadaa Jimmaa ta'uun kan filataman  Abbaa Gadaa Abbaa Diggaa Abbaa Duulaa dhibee isaan mudateen Caamsaa 01 bara 2012 du'aan Boqotan. Abbaan Gadaa kuni Ardaalee jilaa saddeettan godinichi qabu deebisanii ijaaruudhaan Gadaan Odaa Hullee akka cimuuf nama hojjechaa turanidha. AbbaDiggaa Abbaa Duulaa sirni awwaalcha isaaniis Godina Jimmaa Ganda Tolii Sabbataatti caamsaa 2, bara 2012 raawwatame. Sirni Gadaa sirna keessatti namni Abbaa Gadaa irra jiru yoo du'e yookiis namni Abbaa Gadaatiif kaadhimamee jiru yoo du'e maaltu ta'a jennee Qoarataa sirna Gadaa kan tahan Aab Jaatanii Diidaa gaafanneerra. Akka isaan jedhanitti keessumaa sirni Gadaa Booranaa namni aangorra jiru yoo du'e yookan rakkoon muudatu namni aangoo Gadaa sanatti cehee bulchu duruma beekamaa waan ta'eef rakkoon bulchiinsarratti dhufu hin jiru jedhu. "Gadaa Booranaa keessatti warri Gadoomu nama jaha. Akkuma duraa duubaatiin jechuudha.Abbaa Gadaa muummichaa tokkicha saniin alatti namni gulantaa isatti dhihaatu qabu ni jira. Yoo namni suni du'e namuma itti aanee jiru sanati Abbaa Gadaa taha" jedhan. Ta'iiwwan namni abbaa Gadaatiif kaadhimammee yookan osoo aangoorra jiruu osoo barri aangoo isaallee hin xumuriin abbootiin Gadaa du'an Gadaa Booranaa keessatti mudachaa turuus ni himu. Gadaa amma aangoorra jiru Gadaa Kuraa Jaarsoo Kuraa akka fakkeenyaatti kaasu. "jalqaba namni Abbaa Gadaatiif Lallabamee ture Guyyoo Jaarso ture. Guyyoon osoo yeroon Gadooma isaa hin qaqqabin waan boqoteef Obboleessa isaa Kuraa Jaarsootu bakka isaa Abbaa Gadaa ta'e " jedhu. Sirni ittiin nama Gadaaf kaadhimame bakka buusan kunis 'Gadaa dhaaluu fi Gadaa qabachuu jedhamuun beekamu. Gadaa dhaaluun yoo namni Gadoomaaf kaadhimame suni osoo barri Gadaa hin gahin yookan osoo Gadaa hin qabtin boqote namni haaraa bakka isaa bu'e suni 'Gadaa dhaale' jedhama jedhan. Yoo akka amma Abbaan Gadaa Jimmaa kana osoo aangoorra jiranii bara Gadaa isaanii osoo hin xumurin boqotan ammo namni bakka isaanii bu'e 'Gadaa qabate' jechaadha. Caaseffamni Gadaa Booranaa balaa akkanaa dhuftuuf dursee qophii kan qabuu fi rakkoo akkanaa yoo mudate adeemsa salphumatti falli itti kennamu qabaatus iddoowwan Gadaan isaanii nama tokkoon bulutti haala Kanaan raawwachuuf rakkisaa ta'uu eeru. Hayyuun Gadaa Tuulamaa Laggasaa Naggawoo Gama isaaniin, yoo namni aangoo Abbaa Gadaa irra jiru lubbuun isaa darbe miseensa Gadaa aangorra jiru sana keessaa namni biraa filatamee bakka bu'a jedhan. " Miseensuma Abbaa Gadaa Sanaa keessaayii kan namni isaan bakka bu'u filatamu. Fakkeenyaaf abbaan Gadaa suni Birmajjii yoo ta'e Gadaan kan Birmajjii waan taateef isaanuma keesaayi Abbaan adaa kan Filatamu. Yaa'ii saglaniin walgahii isaan keessaa muudama" jedhan. Akka Gadaa Tuulamaatti Namni Abbaa Gadaa ta'ee bulchaa jiru barri bulchiisa isaa waggaa afraffaa irra yeroo gahu akkaataan bulchiinsa isaa ni qoratama. Sababnisaas Abbaan Gadaa kuni badii uumuu dandaha waan ta'eef yaa'iin bulchiinsa isaa nitoo'ata jedhan. Namni Abbaa Gadaa ta'ee bakka bu'u kunis bara Abbaan Gadaa waggaa saddeet guutuuf isa hafe qofa bulcha malee gaafa muudamerraa wagga saddeet hin lakkaahatu. Warri Gadaa Odaa Hullees Abbaa Gadaa Jimmaa AbbaDiggaa Abbaa Duulaa kan  tibba kana lubbuun isaani darbe akkaataa sirna Gadaatiin  Ardaaleen jilaa saddeettan walitti dhufuun mari'atanii abbaan Gadaa haaraan bakka buusu.


Aadaa Oromoo: Yeroo gaa'elaatti Oromoon milkii akkamii ilaallata?

Biqila ilaallachuun aadaa fudhaafi heeruma Oromoo Maccaa biratti irra caalaa beekamudha. Yeroo naqannaatti ilmaafi intalli tokko waliin bultoo dhabbachuu danda'u kan jedhu murtessuuf biqilli ilaalama. Biqilli kan qophaa'u garbuu filatamee soramee utuu mooyyee hin xuqsiisiin dhuubaameeti. Qophiin biqila kanaa guyyaa torbaa hanga 10 fudhachuu danda'a. Iddoo hedduutti garbuun kun kan uukkamfamee ka'aamu baalaa muka bakkaniisaatiini. Yeroo gaa'eelaaf qoophaa'an akkamiin milkii biqilaan akka ilaallatan barsiisaa fi qorataa aadaa Yuunivarsiitii Jimmaa Dr Darajjee Fufaa irraa odeeffanneerra. Abbaan ilmaa warra intalaatti erga jaarsolii ergatanii booda warri intalaa biqila ilaallanna jechuun fedhii qabaachuu isaanii agarsiisu. Biqila ilaallachuuf guyyaa erga qabatanii boodaa biqilli kun biqiluufi dhiisuu isaa irratti hundaa'uun ilmaafi inatallii kun walfuudhuu danda'u ykn hin danda'an kan jedhu murteessu. Garbuun filatame erga sorameen booda utuu mooyyee hin xuqsiisiin bishaaniin dhuubaamee ukkaamfamee kaa'ama. Iddoo hedduutti garbuun kun kan uukkamfamu baalaa muka bakkaniisaatiini. Qophiin biqila kanaa guyyaa torbaa hanga 10 fudhachuu danda'a. Biqilli sun yoo biqileera ta'e milkiin toleera jedhame gammachuun gara gaa'elaatti darbama. Kun kan agarsiisu gara fulduraatti jarri kun wajjiin jiraachuu, biqiluu, horuu marguu danda'u kan jedhudha. Yeroo tokko tokko jaarsooliin yeroo warra intalaa bira deeman 'margaa keenya margituu keessaniif' jedhanii gaafatu. Biqilli kun biqiluun isaa ilmaafi intallii kun gara fulduraatti waliin horanii jiraachuu danda'u kan jedhu mul'isa jechuun hiikama. Aadaa Oromoo keessatti biqilli kun hormaata mul'isa. Hormaataa yeroo jedhamu immoo ilmaan godhachuu qabeenyaa horachuu fi bultoo gaarii qabaachuu argasiisa. Namootni kun namaafi horiimmoo horanii nagaa waliif keennuu yoo dhaban gidiraa guddaadha. Namootni nagaafi jaalala bultuma qabaachuu danda'u isa jedhu of keessa qaba. Yoo biqilli kun hin biqiliin hafe gaa'eelli sun ni hafa. Sababiin isaas biqilli biqiluu hafuun isaa jarri kun, ilmaan godhatanii, horanii, waliin jiraachuu hin danda'an jedhame amanama. Akka amantaa kanaatti biqilli biqiluu dhiisuun bultoo gaarii qabaachuu dhiisuu danda'u kan jedhu agarsiisa. Yeroo naqataatti biqilli hafe jedhamee yeroo lammataaf biqilchuu yaaluun hin danda'amu.  Sababiin isaas milkii hin jijjiiranii jedhama. Milkiin takkaa dhowwatee jennaan dhowwateera waan jedhamuuf ga'eela kan biraa ilaallachuuf deemama. Akkaa amantaa Oromootti kun waa mul'iiftudha jedhama. Jireenya namootni kun gara fulduraatti qabaachuu danda'an mul'isa waan ta'eef milkiin kun ooddatamu ykn eeggatamuu qaba jedhama. Utuma irraa deebi'amee deemamee biqilli yoo toleyyu milkiin toleera jedhamee hin amanamu. Intalli naqatamuuf jettu jaarsi ergamuu isaa yoo beekteefi nama ishee ilaallachuuf dhufu sana yoo hin jaallanne ta'e warraa ishee dhoksitee biqila sanatti bishaan danfaa naqxi. Kun biqilli akka hin biqille godha. Kanaaf bara durii haatiifi abbaan intala jalaa adeemsa kana iccitiiin gaggeessu ture. Biqilaa ilaallachuun alatti yeroo ga'eelaaf qophaa'an ykn naqannaaf deeman akki itti milkii ilaallatan biroos jira. Fakkeenyaaf yeroo naqannaaf deemanitti daandii irratti dubartiin okkotee qullaa baattee adeemtu yoo itti dhufte milkiidha jedhama. Okkotee qullaan kan barbaadaanne itti guuttachuudhaaf karaan nuu ba'eera jechuun akka milkii gaariitti fudhatama. Kun garuu iddoo adda addaatti hiikaa faallaa qabaata. Daandii irratti nama afaan gaarii ykn eebba walitti haasa'uu arguun milkii gaarii, nama wal lolu arguun ammoo milkii gadheedha jedhamee yaadama. Milkii yeroo naqannaaf deemanitti ilaallatan keessaa tokkoo yoo dameen mukarraa foxxoqee kufedha. Kun milkii badaa ykn gadheedha jedhama. Inni biraa mana intalaas ta'ee mana gurbaa ibbiddi buluufi dhiisuun akka milkiitti ilaalama. Yoo ibiddi hin buulle milkiin dhowwateera jedhama. Yeroo deemanitti maatiiin intalaafi jaarsooliin maal agartan mal dhageessaan jechuun  waal gafachuun wal qoratu. Milkiin tokko tokko hanga isa kaanii dhiibbaa guddaa qabaachuu dhiisuu danda'a garuu wanta arganis ta'e dhagaa'an namoota milkii hiikuu danda'an Ayyaantuu jedhaman dhaqanii ni gaafatu. Oromoon fudhaafi heerumaaf yeroo wal ilaallannaatti yoo milkiin hin tolle "ayyanaa jaraatu waliif hin taane" jedhee amana. Yeroo ammaattii namni hedduun 'ofuumaa carraatti amanuudha' jechuun milkii ilaallachuutti  hin amanu. Yeroo baayyee garuu aadaa Oromoo keessatti namootni boodarra bultoon isaanii hin milkaa'iin yeroo haafuu ykn rakkoon irra gahuu 'milkii kana ykn sana bira darbeeni' jechuun boodatti deebi'anii yemmuu dubbatan ni dhaga'ama.


Afoola Oromoo: Mammaaksa Oromoo guyya guyyaan

Hawaasni Oromoo dubbii ergaa guddoo qabdu dabarfachuufi gabaabsee fixuuf mammaaksatti dhimma baha. Dubbiidhuma kanaafillee mammaaksa qaba  - mammaaksi dubbii fida, dubbii fixas. Oromoo dabalatee hawaasni Afrikaa keessa jiran hedduun isaanii, aadaa barreeffamaa yeroo dheeraa sila hinqabneef, afoolatti dhimma bahu - afaaniin dhalootarraa dhalootatti seenaafi duudhaasaanii dabarfatu. Gosoota afoolaa keessaa tokko ka tahe mammaaksa (iddoo tokko tokkotti mammaaysa yookaan makmaaksa jedhama). Guca (form) xumura fuula kanaatti argamu guutuun mammaaksa keessan nuuf ergaa - maqaa keessan waliin deebisnee maxxansina. ''Waan dhufu hin beekani, saree tana akaayii barsiisaa,'' jedhe jaarsi. Kan soogiddi ittoo mi'eesse, barbareen maqaa itti fudhatte. Kan nuuf erge Boontuu Yohaannis, Oromiyaa Dhulaandhula garaa jiru, saani cinaacha arraaba. Kan nuuf erge Abdulkariim Huseen ''Gama sanaa garbuun asheete,'' jennaan, ''Warra sodaanne malee yoom argaa dhabne,'' jedhe jaldeessi. Kan nuuf erge Chala Gurmesa Arrabni ofii gaaddisa ooltee, abbaa aduu oolchiti. Kan nuuf erge Zalaalam Taaddasaa Dureessaa, Naayiroobii Dhugaa Waaqa hin dhoksan, qullaa lafa hin dhoksan. Kan nuuf erge Waaqoo Diqqaa Duubaa Ofiinuu duuti, maaliif of huuti?  Kan nuuf erge Darajjee Fufaa, Jimma ''Madaa keenyatu bakka bade,'' jedhe jaldeessi. Kan nuuf erge Eyob Shimelis Akka isaa beekaaf, bofa miila dhorke. Kan nuuf erge Abrish Osmael Yaa saree otoo waan sin jedhan beektee, waan siif kaa'an hin nyaattu. Kan nuuf erge Samuel Ebba "Maqaan baduu mannaa, mataan baduu wayya," jette gondaan ciniintee haftee. Kan nuuf erge Sura A Bati ''Gosaan walitti galaa,'' jennaan erbeen loonitti galte. Kan nuuf ergan Najiib Zannuun fi Magarsa Bayisa Cidha gannaa abbaatu ofiin dida. Du'a gannaa rabbiitu namaan dida. Kan nuuf erge Sabaa'if Oromoo ''Cilee ta'uuf gubannee, cilee taanees gubanne,'' jedhe mukni. Kan nuuf ergan Mieso Beriso, Abadir M Ibrahim fi Feeysal Sheik Abdii "Ni nyaanna jettanis ni nyaanna. Hin nyaannu jettanis ni nyaanna," jedhe waraabessi. Kan nuuf erge Khalid T "Akkan itti dhales, akkan arraabbadhus anatu beeka,'' jette xaddeen. Kan nuuf erge Shimelis Bogale ''Bulu cooma,'' jedhe jaldeessi mixii barbaachatti bofa dhagaa jalaa baasee. Kan nuuf erge Koo Biqilaaf Lalisaa Korma dhugaan booratu, biyyeen ija hin buutu. Kan nuuf erge Aman Adem Aman ''Bulbuluma bulbuli, hangan dhugu anuu beeka,'' jedhe namtichi. Mana haadha kootiin dhaqa jettee, goraa bira hin darbin. Harree hin qabnu, waraabessaanis wal hin dhabnu jedhan. Silaa dhufa hin oolu, kajeelaa dura waami. Kofoo namaa ergisanii, 'irra hin taa'in' hin jedhan. "Na nyaattu na nyaadhu malee, bishaan ol hin yaa'u,'' jette harreen waraabessaan. Kan nuuf erge Adnen Abdi Namni ulee baatee hin deemne, sareef sagadaa deema. Kan nuuf erge Gammachu Mahammad Roobiin galaana keessaa bahee, fixeensa arraaba. Kan nuuf erge Koo Biqilaaf Lalisaa ''Aannan banaa dhiisanii hattuu namaan jedhan,'' jette adurreen. Kan nuuf erge Jêñêrãl Jõ Namni gurraachi jiilche, gufuu gubataa baqata. Kan nuuf erge Teha Abdulkadir "Maqaan baduu mannaa, mataan baduu wayya," jette gondaan ciniintee haftee. Kan nuuf erge Sura A Bati "Gosaan walitti galaa,'' jennaan erbeen loonitti galte. ''Situ diriiree of qochisiise,'' jedhe gaarri, Lafa diriiraa gadi ilaalee. - Bizuworqi  Olaanaa Garaa nagaya qabu sukkuumuun, dhukkuba itti fiduudha. Baga dhufte jennaan, kajeelaa garaan ciise.


Koronaavaayirasiin Ayyaana Irreechaa dhufaa jiru hambisuu danda'aa?

Ayyaanni Irreecha bara 2013 baatii Fulbaanaa guyyaa Dilbata Ayyaana Masqalaa hordofee jiru kabajama. Haa ta'u malee, yeroon ammaa koronaavaayirasiin itti babal'ateefi labsiin Yeroo Muddamaa vaayirasicha to'achuuf bahe hojiirraa ooleera. Kanaafuu, irreechi barana ni kabajamaa? Irreechi Hora Finfinnee bara darbe waggaa dheeraan booda yeroo jalqabaatiif kabajamee tureef Oromoonni daangaa hundarraa ji'oota dursanii qophii gochaa turan. Uffata Aadaa dursanii qopheefachuuf ji'a dura diizaayinii fi gosa uffataa filatanii dhuunfaa fi gareedhaan qopheeffatu ture. Ofii Ayyaana Irreechaa dhufaa jiru namoonni yeroo hunda deemuu amaleeffatan maal jedhu? Magaala Finfinnee kan jiraattu Shamarree Qananii Indaalee, bara kana dhukkubni Koronaavaayirasii waan yaaddessuuf Irreechi kabajamuu dhiisuu mala oduu jedhu dhagahuunuu natti ulfaata jetti. "Dhugaa dubbachuuf rakkoon amma jiru waan baayyee nama yaaddessuudha. Irreechi waaqa galateefachuu fi kadhachuufi. Rakkoo jiruufillee waaqasaa kadhata. Kanaafuu akka durii miliyoonan bahu baannullee Abbootiin Gadaa fi nama muraasan kabajuu qabna jedheen yaada" jetti. Irreechi Hora Finfinnee ammoo seena qabeessa waan ta'eef adda cituullee waan hin qabneef anis argamee kabajuun barbaada jetti Qananiin. "Fageenya keenya eeggannee, waan barbaachisu hunda of eeggannoo godhee irreecha kabajuun barbaada. Kanaafuu dirqama kabajuu qabna" jechuun dubbatti. Dargaggoo Leencaa Taammiruus Irreechi qorumsa kam keessattuu kabajamuu waan qabudha jechuun ibsa. "Irreechi calaqqee aadaa keenyaati hammam rakkoo keessa jiraannuyyuu Irreecha hafuu hin barbaadu ani. Bara kaan dursinee waan hundaan qophoofna turre Irreechaaf. Barana haala keessa jirruun garuu sana gochuu hin dandeenye. Ta'us namumti naannoo kanaallee kabajuu qaba" jedha. Abbaan Gadaa Tuulamaa Goobana Hoolaa, Ayyaanni Irreechaa bara dhufu kuni akkam ta'uu qaba kan jedhu Abbootii Gadaa, Hayyuu Gadaa fi haadholii siinqee waliin mari'achaa jirra jedhan. "Amma marii jalqabaa gooneerra. Marii itti aanu Hagayya 22 mari'achuuf jirra. Hanga ammaa Abbootii Gadaa hayyuu fi Haadha siinqee taanee mari'anne. ''Kan itti aanu Biiroo Aadaa fi Turizimii Oromiyaa wajjin mari'annee murtii keenya uummataa Ibsina" jedhan. Mariin Taasifamu kuni rakkoo nageenyaa fi Koronaavaayirasii amma biyya yaaddessaa jiru kana keessatti akkamitti nagaan kabajuu dandeenyaadha malee Irreechi waan hafuu danda'u miti jedhu Abbaa Gadaa Goobana Hoolaa. "Ayyaanni Irreechaa kuni akkuma abbaan barbaade hin ta'u. Oromoon dhaha ilaallata. Yeroo biyyi rakkoo keessa jirtu kanatti akkamitti kabajna kan jedhu mari'achaa jirra. Garuu Malkaan osoo hin saaqamne hin bahamu," jedhan. Namni hirmaatu hir'achuu mala sana irratti mari'anna garuu Irreechi tasumaa hafuu hin danda'u jedhan Abbaa Gadaa Goobana Hoolaa. "Kaleessaa yeroo sirna cunqursaa hamaa jala turamettuu Oromoon dhokateetuma malkaatti Irreefachaa ture. Kanaafuu Oromoon hanguma fedhellee muddamsuu keessa jiraatu, rakkoon jabaan yoo isa mudate Irreechi hin hafu. Kan ta'e galateefatee kan dhufu kadhata" jedhan. Sababa dhibee Koronaavaayirasii fi rakkoo nageenyaa Oromiyaa keessa jiruun garuu akka duriitti miliyoonan bahamee irreefatamuu dhiisuu mala jedhan. Gadaa Oromoo Ardaalee saddeettan irrattu Abbaa Duulaa kan tahanii fi Irreecha bara baraan kabajamu deeggaraa kan turan Abbaa Duulaa Dinquu Dayyaasaa biyya keessaa dhabamuunis dhiibbaa qabaachuus himu. Marii Biiroo Aadaa fi Turizimii Oromiyaa fi Bulchiinsa naannichaa waliin taasifamuun booda Irreechi Hora Finfinnee fi Harsadii akkamitti kabajama kan jedhu ummataaf akka ibsanis Abbaa Gadaa Goobana Hoolaa BBC'tti himaniiru. Dhimma kanarratti kan gaafanne Hogganaan Biiroo Aadaa fi Turizimii Oromiyaa Obbo Kabbadaa Deesisaa, hanga ammaatti Irreechi dhufu kuni akkamitti kabajamuu qaba kan jedhu akka hin murtoofnee fi mariiwwan itti aananiin akka murtaa'u himan. Qaalluun Irreecha keessatti qooda qabaa? Karoorri akkaataa kabaja ayyaanichaa qophaa'uu fi fuula duratti Abbootii Gadaa waliin miidiyaaleef ibsa kennina jedhaniiru. Irreecha dabalatee Ayyaana Masqalaa Irreecha dura kabajamuufillee kabajamuun isaa ifatti hin ibsamne. Itoophiyaan sababa koronaavaayirasiin filannoo biyyaalessaa yeroo biraatti kan dabarsite yoo ta'u lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamaniis haalaan dabalaa jira. Akka Ministeerri Fayyaa ibsetti hanga yoonaa namoonni kuma 50'tti siqan vaayirasichaan kan qabaman yoo ta'u 750 ol immoo lubbuu dhabaniiru.


Masaraa Abbaa Jifaar waggaa 140 booda haaromfamaa jiru suuraan

Masaraan mootii Abbaa Jifaar waggoota 140 ol lakkoofsise kutaaleensaa heddu miidhamanii sodaan jiguu itti aggaamamee uummata biraayis komii guddaa kaasaa ture. Hojiin haaromsa masarichaa al shan eegalamee addaan citee ture. Hir'ina suuphaa irraa kan ka'e utubaaleen mukaa manichaa tortoran daawwattoota irratti balaa akka hin qaqqabsiisnef sodaatamaa ture. Yeroo ammaa masaraan kun daawwatootaaf cufaa ta'ee haaromsamaa jira. Haaromsi masaraa mootii Abbaa Jifaar ji'oota jaha kan lakkoofsise yemmuu ta'u hojiin haaromsaa kun dhibbeentaa 30 irra gaheera. To'attoota hojii haaromsaa masaraa mootii Abbaa Jifaar keessaa tokko kan ta'an Obbo Kibruu Tasfaayee sadarkaa haaromsi masarichaa irratti argamu nu daawwachiisaniiru. Hojii haaromsa masaraa mootii Abbaa Jifaar irratti lammiileen biyyoota garaagaraa gama ijaarsaan akkasumas dhaabbileen barnootaa olaanoo kan akka Yunivarsiitii Jimmaa fi Finfinnee gama qorannoon qooda fudhataniiru. Masaraan kun gosoota mukkeen akka omii, waddeessa, qararoo, birbirsa fi gaattiraa biyya keessaatin haala duraan turen haaromfamaa jira. Kutaaleen masarichaa heddun miidhamanii kan turan yemmuu ta'u haaromsa taasifamaa jirun keenyaa dabalatee qaamoleen masarichaa baay'een akka haaraatti ijaarramaa jiru. Masaraan mootii Abbaa Jifaar iddoowwan ijoo shanitti kan qoodamu yemmuu ta'u isaanis mana jireenyaa akaakayyuu isaanii (Sulxaan Abbaa Joobir), kutaa jireenyaa ijoollee mootichaa, kutaa bulmaata mootii Abbaa Jifaar, kutaa masaraa guddicha fi masjiida maatii jedhamuun beekkamu. Yeroo ammaattis hojiin haaromsa kutaa ijoollee mootii Abbaa Jifaar (kutaalee 14) hojiin isaanii dhibbeentaa 85 ta'u xummurameera. Haaromsi masaraa mootii Abbaa Jifaar bara 1985 qorannoo osoo hin bu'ureeffatin muka baargamoon ijaarrame hojii haaromsaa amma hojjetamaa jiru duubatti harkisuunsaa himama. Ji'oota lama booda uummatni sadarkaa fi haala hojii haaromsa masarichaa akka ilaaluuf daawwannaaf banaa ni taasifama jedhameera. Iddoon Masaraa mootii Abbaa Jifaar ilbiisootni akka rirmaa fi boombii kan jiran ta'uu isaatin ilbiisootni kun mukkeen masarichaa nyaachun akka hin miinef gamanumaa irratti xiyyeeffatamuu akka qabu Obbo Kibruun dhaamaniiru.


Koronaavaayiras: 'Weerarri Covid-19 misirroota barana walfuudhuuf turan karaa lamaan miidhe'

Oromoota biratti  sirni fuudhaafi heerumaa waltajjii firoroonniifi hiriyyoonni fagoofi dhiyoo jiran irratti walgahaniifi gammadan bakka guddaa qabudha. Qophiin cidhaaf taasifamus guyyaa walkaadhimatanirraa eegalee maatiin lamaan cidha bareedaa qopheessuuf dhama'u, misirroonnis waahillan filatanii gama gama isaaniin cidhicha bareechuuf qophiin taasifama. Warri misirrichaa ji'a hedduu dursanii uwwisaa maatii misirrittiif oolu qopheefatu, bullukkoo, jaanoo, sabbataafi guftaa fa'a. Waqtiin amma keessa jirru kuni  yeroo itti namni hedduun cidhaan bultii ijaarratu, sirbi cidhaa bakka hundaa itti dhagahamu ture. Dhibeen koronaavaayirasii chaayinaarraa ji'oota muraasa dura ka'e amma mana misirroota hedduu seenee qophii isaan waggaaf itti qophaa'aa turan jalaa gufachiisee, guyyaa cidha isaaniis yeroo hin beekamnetti dabarsee jira. Jiraataa magaala Adaamaa kan ta'e dargaggoo Sisaay Dhugaasaa, ayyaana faasikaa barii fuudhee mana bahuuf yeroon qophaa'etti koronaan karoora kiyya akka hin malle godhe jedha. Cidha isaatiifis kaadhimaasaa waliin qophii guddaa gochaa turuu fi wantoonni qophaa'an hedduun kisaaraa keessa seenuus hima. "Wantoota cidha kiyyaaf barbaachisan hedduu qopheesseen ture. Gidduutti dhibeen tasaa kuni dhufee labsiin yeroo muddamaatis labsame. Labsiin kunimmoo sirnoota akka cidhaa kana waan dhorkuuf kanammoo cabsitee cidha gaggeefachuu hin dandeessu" jedha. Yeroo cidhisaa dhihaaterraa kaasuun uffata, konkolaataa, galma cidhaa, waraabbiiwwan viidiyoo  fi kanneen biroo dursee kaffaltiin raawwadhes sababa Kanaan faayidaa malee hafe jedha. Guyyaa cidhaa kana hawwiidhaan eegaan ture kan jedhu Sisaay gammachuu guddaan hawwiidhaan eege kuni sababa Kanaan yoo gufatu miira namaa akka jeequs hima. "Xinsammuu namaa baayyee nama miidha. Kankoorra kan maatiimmoo nicaala. Maatiin baayyee hawwanii guyyicha gammachuudhaan eegaa turan. Yeroo akkasiitti waan akka kanaa yeroo muudatu karoora namaas ni jeeqa. Sammuu namaatiifis gaarii hin ta'u," jedha. Jiraattuu magaala Amboo kan taate Dubree Hawwii Guddisaas, cidhikoo torbee muraasatti galeetu sababa koronaavaayirasiitiin guyyaansaa darbe jetti. "Cidhikoo faasikaa barii torbee lamatti ture. Sababa dhibee kanaatin yoo darbu nan gadde. Baayyee nama gaddisiisa. Garuummoo rakkoon kuni waan akka addunyaatti dhufedha waan ta'eef homaa gochuun hin dandahamu jedheen of amansiise" jetti. Qophiin maatii fi kaadhimashee waliin taasisaa turteen guyyaan gammachuu kiyya guddaan gaheera jedhee osoon eeguu darbuun muudannoo dagatamu mitis jetti. "Jireenya kiyya keessatti akka mudannoo addaattin ilaala. Gara fuulduraattittilee kanin haasa'u jechuudha. Dhibeen kuni sagantaa kiyya waan gufachiiseef waa'eesaa yeroon dhagahuyyu nan aara. Wanti akkanaa nitaha jedhees yaadee hin beeku" jetti. Itoophiyaan sababa weerara koronaavaayirasiitiin labsii yeroo muddamaa ji'oota shaniif turuun walitti qabama namootaa fi sirnoota akka cidhaa kan dhorkite. Misirroonni cidhi isaanii jalaa gufate kunneen cidhi isaanii ji'oota shan booda akka ta'uu danda'uufuu wanti nama amansiisu hin jiru jedhu. Sababnisaas dhibeen kuni yeroo kana keessatti too'atamamoo itti fufa kan jedhu waan hin beekamneef. Koronaavaayirasiin dhibeensaa yaaddoo nutti ta'ee, gammachuu keenyas gufachiisuun karaa lamana numiidhe kan jedhan misirroonni kunneen warra akka isaanitiif dhaamsa qabu. "Namoota akka kiyyataif kanin dhaamu wana kuni kan carraan fidee irra buusedha. Bara keenyarra carraan fidee buuse. Amma dursa ofeeguurratti xiyyeefachuu qabna. Yoo jiraanne waan kana bira darbinee cidha keenyatti dhufna. Kanaafuu jalqaba balaa kana biyyaa fi maatii keenyarra dabarsinee cidha keenya sana booda godhachuu dandeenya" jedhan.


Sirni Gadaa sirna barnootaa keessa galuun siyaasa yeroon walqabataa?

Biiroon Barnootaa Oromiyaa barnoota Sirna Gadaa manneen barnootaa sadarkaa tokkoffaa Oromiyaa keessatti ALI bara 2013 irraa eegalee barsiisuuf qophaa’uu beeksise. Hoogganaa Itti aanaa biiroo kanaa kan ta’an Dr. Galaanaa G/Mikaa’eel, waajirri isaanii barnoota Sirna Gadaa sirna barnootaa keessa akka galu gaaffiin waggootaaf gaafatamaa ture amma furmaata argachuu BBC’f himan. Haala amma jiruun kitaabni barataafi qajeelchi barsiisaa qophaa’uu Dr. Galaanan himaniiru. Gosti barnootaa Sirna Gadaa duudhaalee Sirna Gadaa keessa jiran hunda isaanii boqonnaa fi umriin qoodee barattootni akka irraa baratan gargaara jedhan. Kitaabnii barataa fi qajeelchi barsiisaa kan hanga kutaa afurii jiru xumuramuu fi kan 5-8 jiru ammoo barreefamaa akka jiru himameera. Barnootni haaraan kun manneen barnootaa Oromiyaa keessatti Afaan Oromoon barsiisan hunda keessatti akka kennamu Dr. Galaanan himaniiru. ''Oromiyaan alatti ijoolleen Afaan Oromootiin barattu kan Finfinnee jirtu, kan Hararii jirtu kan Gaambellaa jirtu, kan Beenishangul jirtus ni fudhatti,'' jedhan. Manneen Barnootaa Oromiyaa keessatti Afaan Amaaraan barsiisaan ''fedha isaaniirratti hundaa’uun, duudhaan, aadaan Oromoo, safuun Oromoo nu fayyada yoo jedhan ni fudhatu,’’ jedhan Dr, Galaanaan. Haata’u malee kitaabileen barataa amma qophaa’an akkasumas qajeelchi barnotaa qophaaye ammatti Afaan Oromoon qofa akka qophaaye dubbataniiru. ''Fuula duratti suuta suuta waliigalteen biyyaalessaa hamma uumamutti dirqisiisuudhaaf fedha hin qabnu.’’ Barsiisonni gosa barnootaa kana barsiisuuf fedha qaban filatamanii leenjiin akka kennamus Dr. Galaanaan himaniiru. Fuula duratti ''barsiisaa of danda’ee sirna Gadaan eebbifametu barsiisa,'' jedhan. Qabiyyeen barnoota kanaa duudhaalee garaagaraa sirni Gadaa of keessatti hammatu hunda kan of keessaa qabu ta’ee, gulantaalee barnootaa jiran keessatti dandeettii hubannaa barattootaa haala gituun qophaa’uullee dubbatan. Barsiisa barnoota idileen duraa, mirga dubartootaa, qabiinsa qabeenya uumamaa dabalatee walitti bu’insi akkamitti Sirna Gadaa keessatti akka furamu, barattootni gosa barnootaa kan keessatti ni baratu jedhan. ''Walumaagalatti duudhaa sirna Gadaa ijoolleen ittiin guddachuu qaban hunda kan of keessaa qabudha,’’ jedhan. Barnoota sadarkaa lammaffaa keessatti gosa barnootaa kana galchuuf kanirratti hojjetamu ta’uunillee ibsameera. Sirni Gadaa akka gosa barnootaa tokkootti akka kennamu ta’ee sirna barnootaa keessatti galuun isaa tibba kana dhaagahame. Oromiyaa keessatti keessumaa haala siyaasaa amma jirun mootummaan gaaffiifi dantaa Oromoof xiyyeeffannoo kennaa hin jiru komiin jedhu akkasumas mormiin irratti dhagahamaa jiru callisiisuuf Sirna Gadaa itti fayyadame jedhu qeeqxonni mootummaa. Hoogganaa itti aanaa Biiroo Barnootaa Oromiyaa Dr. Galaanaan ''kana wanti siyaasa waliin walitti isa fidu hin jiru,'' jedhu. ''Gaaffiin kun waggaa 20 oliif gaafatamaa ture. Erga jijjiiramni dhufees biiroo Aadaafi Turizimii Oromiyaa waliin sirna barnootaa keessa galchuuf hojjechaa turre. Amma kan eegale miti,’’  jedhu. ''Ji’a sagal duras ogeeyyii walitti fidnee akkamiin sirna barnootaa keessa galchuun akka danda’u marii eegalle,'' kan jedhan hooggnaan kun, sababa Covid-19’n hojiin kun hanga tokko harkifachuu dubbatan. 'Halkanuma tokkotti siyaasa wayiitu dhalate jedhamee sirni barnootaa qophaa’u hin jiru. Waan uummata fayyaduuf hojjechaa jirra,’’ jedhan. Qophiin guutuun ogeeyyii sirna Gadaa qo’ataniifi sirna kana jiraataniin kanneen Oromiyaa nannoolee hundarraa irratti hirmaataniin gosti barnootaa kun qophaayaa jira jedhan Dr. Galaanaan. Sirni Gadaa Hambaa Killiyyaa Addunyaa jedhamuun bara 2016’tti UNESCO’n galmaahe. Magaalaa Finfinnee keessatti gosti barnootaa kun manneen barnootaa sadarkaa tokkoffaa hunda keessatti ni kennama jechuun odeeffannoon dogoggoraa miidiyaalee hawaasaa qabate madda falmii ture. Gariin kennamuu isaa yoo deeggaran kaan ammoo cimsanii mormaniiru. Dr. Galaanaan lammiileen Itoophiyaa hundi Hambaan Kiliyyaa addunyaa kun nuufis ni hojjeta barachuu qabna jedhanii yoo itti amananiifi waliigalteen irra gahame ni kennama; kanaan achi nama kamirrattuu fe’uu hin feenu jedhan.


Aartii Oromoo: Wellistuu Haloo Daawwee waggoota shaniif dhibamtee sireerra ooltee birmannaa gaafachaa jirti

'Wal-Hora Warra Keessanii Teessumti Guddoon Shagarii, Baabura Yaabbadheen Dhufaa Na Eegi Yaa Shamarmarii," jechuun gurra jaallattoota sirbaa hedduu keessa jirti. Kan biroos hedduus qabdi.  Baha biiftuu Itoophiyaa jiraattuus sirba isheetiin warra Lixa biiftuu jiranis ni faarfatti. Walloollee osoo hin hambisiin warraa kaanis akkasuma. Wellistuu Haloo Daawweedha. Har'a wellistuu Haloo Daawwee erga dhukkubsattee manatti Haftee waggoota shanii ol ta'eera. Magaalaa Dirreedhawaatti dhalattee kan guddatte weellistuu Haloo Daawwee umrii ishee wagga 15'tti gara hojii aartiitti kan seente. Waggoota 40 oliifis sirboota adda addaa dhuunfaadhaan kaaseeta 10 kan namoota waliinii kaaseeta 13 walumaagalatti sirboota kaaseeta 23 tahan hojjechuus BBC'tti himte.Yeroo sanatti magaala Dirreedhawaatti baandii Afran Qalloo booda kan hundaa'e 'Hawwisoo Biiftuu Biyya Teenyaa' jedhamu keessatti sirba jalqabde. Sirnoota darban keessatti dhiibbaan Afaan Oromoo irra gahu hojii aartii kana keessa akka seentuuf onnachiisuus himti. "Afaan Oromoo kuni Raadiyoo cabsa jedhu, animmoo mee akkuma inni cabsun ilaala jedheetan sirbatti seenee keessatti guddadhe. Dhiibbaan yeroo sana tures haalan cimtuudha. Bara ce'umsaa ammoo biyya alaatti baqadheera. Jibuutiifi Somaaliyaa keessa baqaan waggaa torba tureen deebi'e" jetti. Yeroo dhihoo asitti dhukkubni ishee qabe hojii aartii jaalattu kana keessaa akka ishee hambiseefi waggaa dheeraa sireerratti akka dabarsaa jirtus himte. "Eegiin nadhukkubuu eegalee gara amata 10 nitaha. Amata shanii ol ammoo haalan waan natti cimeef waan hunda dhiiseen ciisaa jira. Hospitaala Dirreedawaattin yaalamaa ture. Adaamaattis akkasuma. Dhukkubni kiyya gama mataa waan ta'eef haasa'uufiyyuu guddoo narakkisa" jetti. Guddina aartii Oromoo kanaaf jecha aarsaa guddaan kanfale kan jettu wellistuu Haloo Daawwee, yeroo ammaa kanattis deeggarsa maatii isheetiin alatti yaalaafuu gargaarsa akka hin qabne himti. "Ani kanin qabu Uummatuma Oromooti. Ammoo ani dhuunfaa kiyyaan mana hin qabu waanin nyaadhee dhugulleen hin qabu. Manuma keessa jiraadhullee dhabeen magaala Adaamaa gaafadhee, mana gandaa siif barbaanna naan jedhan. Waan ittiin yaalamulleen waan tokko hin qabu" jette. Dhukkuba kana irraa yaalamtee akka fayyituuf gama biyya alaa baatee yaala argachuu akka qabdu hakiimotaan itti himamus kanaaf dandeettii waan hin qabneef itti dhiistee mana ciisaa jirti. "Biyya alaa osoon deemee yaalamee inuman fayya taha. Garuu dandeettii hin qabu. Oromoon amma durallee nagargaaraa turan nan galateefadha. eegan du'ee abalu du'e yoo jedhan gatii hin qabu.osoo jirruu walhaagargaarru jedheen dhaammadha" jedhan. Dhukkuba kanarraa fayyuun hojii aartii jaaladhutti deebi'uuf fedhii guddaan qabas jette Haloon.


Gamtaa Abbootii Gadaa: 'Irreechi bara 2013 Fulbaana 23 fi Fulbaana 24 kabajama'

Gamtaan Abbootii Gadaa Oromiyaa fi bakka bu'oonni mootummmaa akkaataa ayyaanni irreechaa bara 2013 ittiin kabajamu irratti Adaamaatti mari'atan. ALI gaafa Fulbaana 23 Irreechi Hora Finfinnee kan kabajamu yoo ta'u, Irreechi Hora Harsadii ammoo Fulbaana 24 kabajama. Sababa dhukkuba koronaavaayirasiitiif jecha Godinoota Oromiyaa hundarraa bakka bu'oonni muraasni akka hirmaatanii fi Irreechi baranaas lakkoofsa uummataa murtaa'een qofa kabajamuu qaba jedhan Abbootiin Gadaa. Irreechi yookaan Irreessi iddoo tokko tokkotti Dhibaayyuu kan jedhamu yogguu tahu, Abbaan Gadaa Tuulamaa Goobana Hoolaa, Oromoota biyya keessaa fi biyyaan ala jiraniin baga booqaa Birraa fi Irreecha baranaa geessan jedhan. "Oromoon ayyaana Irreechaa kana si'aayinaan eega. Akka duraanii sana qophoofnee akka barbaannetti irreeffachuuf haalli yeroo rakkisaadha. Dhibee Koronaavaayirasii kuni jiraatus Irreechi uumamaan walqabata. Kanaafuu Irreechi hafuu hin danda'u," jedhan. Irreecha Hora Finfinnee fi Harsadii bakka Oromoon itti walargu ta'uusaatiin Ardaalee jilaa saddeettan, ardaa Walloo dabalatee uummanni akka hirmaatu tahas jedhan. Sababa dhukkubichaatiin Oromoonni Malkaa lamaan irratti argamuu hin dandeenyes malkaa ofii qabuttii fi bakka jirutti ardaa jirutti irreeffachuu qaba jedhan. Irreecha baranaa milkeessuufis koreewwan hundaahan yeroo yeroodhaan ibsa kennaa akka deeman Gamtaan Abbootii Gadaa Oromiyaa beeksiseera. Irreechi Hora Finfinnee waggoota 150 booda magaala Finfinneetti deebiyee kabajamuunsaa, dhimmoota ijoo barri 2012 keessummeesse keessaa isa tokkodha. Haala haawwataa ta'en kan kabajame sirna aadaa kana irratti saboonniifi sab-lammoonni bakkeewwan Itoophiyaa garaa garaaraa dhufanis hirmaataniiru. Hora jahaan Oromoo Tuulamaa keessaa Horri Finfinnee hora isa hangafaati.


Amantii fi Aadaa Oromoo: "Amantii kan biyya lafaaf tolchee kenne warra Kuushi"

Luba Dr Bantii Ujuluu Teessoo Lixa Oromiyaa magaalaa Dambidoollootti dhalatanii guddatan. Dambidoolloo fi Finfinneetti kan baratan namni amantaa kun Waldaa Kiristaanaa Makaana Iyyasuus keessatti lubummaa fi barsiisummaan akkasumas hojii adda addaan tajaajilaa turan. Barnootaaf Afrikaa Kibbaa deemanii erga deebi'anii booda bara 1993 hanga 1997 pireezidantii Sinoodoosii waldaa kanaa turan. Bara 2002 maatii isaanii waliin gara Jarman kan imalan Luba Dr Bantii Ujuluu Teessoo wayita ammaa dure mana amantaa warra wangelaa Lutaraan kan biyya Jarmaniiti. Biyya Jarmanii keessatti luba gurraacha duree mana amantaa ta'an kan jalqabaati. Kiristaanummaa fi amantaa Oromoo jeebanaa 'Indigenous Oromo Religion' irratti qorannoo digirii sadaffaa kan hojjetan Dr Bantiin, yuunivarsitii biyya Jarmanii tokko keessatti ni barsiisu. Adoolessa bara darbe kora OSA'f wayita Finfinnee dhufanitti arginee dhimma aadaa fi amantaa irratti dubbisnee turre. Hariiroo amantaan warra wangeelaa ykn piroteestaantii fi Oromoon qabu kallattii lamaan ilaaluun ni danda'ama jedhu Dr Bantii Ujuluu. Amantaan kun kallattii tokkoon Oromummaadhaa fi Oromoo cimseera jedhu. "Abbaan Gammachis Afaan Oromootti wangeela hiikee, Afaan Oromoon wangeela lallabuun jalqabamuun Afaan Oromoo afaan waaqeffannaa taasise. Itti dabalees carraan barnootaa akka babal'atu taasise," jedhu. Yeroo duraaf bara 1904 sababa amantaa kanaan lixa Oromiyaa keessatti barnoonni ammayyaa akka eegalame dubbatu Dr Bantiin. Namoonni Adda Bilisummaa Oromoo ijaaruu irraa hanga hogganuutti gahee olaanaa qaban hedduun warra manneen barnootaa kana keessatti baratani jedhu. Akka fakkeenyaatti Baaroo Tumsaa, Luba Guddinaa Tumsaa, Obbo Leenco Lataa fi warren kaanis, "baratanii erga of baranii booda, eenyummaa isaanii gaafachuu, hacuuccaa Oromoorra gahaa ture qolachuuf carraaquu eegalani," jedhu. Gama kaaniin sababa amantaatiin manni yaalaa babal'achuus dubbatu. Abbootiin amantii akka Luba Dafaa Jamoofaa amma danda'ametti amantaa fi Oromummaa wal bira qabanii oofuuf yaalaa turani kan jedhan Dr Bantiin, yeroo keessa misiyoonotni yoo dhufan aadaa Oromoorratti dhiibbaa godhaniiru jedhu. Gadaa dabalatee aadaa fi duudhaan Oromoo akka laaffatu taasisaniirus jedhu. "Gara boodanaa ammoo aadaan Oromoo isheenumti hafte akka baddu sirbi cubbuudha, irreechi cubbuudha jechuun eegalame, kana wangeelli hin jedhu," jedhan. Kanaaf amantaan warra wangeelaa akka itti Oromoo fayyades miidhes qaba jedhu Luba Dr Bantii Ujuluu. Amantaan hundi aadaa saba keessatti dhalateen wal makatee ba'e kan jedhan Dr Bantiin "amantiin kamiyyuu aadaa irraa bilisa miti, kana sabni beekuu qaba" jedhu. Kana kan jedhan aadaan Oromoo fi amantaan Kiristaanummaa akkamitti araaramuu danda'a gaaffii jedhu wayita deebisanidha. "Gadaan deebi'ee haa ijaaramu gaafa jennu, akkuma ganna 500 dura turetti osoo hin taane, of haaressa. Gaarummaan Gadaa duruma irraa amala of haaressuu qaba." Yeroo haaressu kana akka waan hedduu of keessatti hammatutti ta'uu qaba jedhu. Gadaan dur mootummaa jiddugaleessaa hin qabu ture kan jedhan Dr Bantiin "kan jiddugaleessatti walitti qabu Abbaa Muudaa ykn Qaalluu ture" jedhu. "Yeroos amantii Waaqeffataa duwwaatu waan tureefi akkasitti hojjeta ture, amma garuu Gadaan haara'ee amantii kaaniifis iddoo kennuu qaba," jedhu. Kana gochuuf garuu amantiiwwan kunneenis waanti jijjiiruu qaban jira jedhu. Fakkeenyaaf "Irreechi cubbuudha yoo kan jedhan ta'e hin ta'u," jedhu. "Irreechi galateeffannaadha, warri Awurooppaas ni godhu, anis luba warra Awurooppaa ta'e nan godha," jedhan. Amantiin Oromoo itti fufiinsa amantii warra Kushi kan jedhan lubni kun, "amantii seexanaati jechuun dhaabbachuu qaba," jedhu. Amantii uumuu kanarratti warra Kuush kan dursu hin jiru, "amantiidhumayyuu kan biyya lafaaf tolchee kenne warra Kuushi, isa kanaaf ragaa arkiyoolojiitu jira," jedhu. Waaqa kan jedhu matumti isaa jecha 'Ka' warra Kuush irraa dhufe jedhan. Barreeffamni 'Heerogiloofiksii' arkiyoolojiistonni Masrii keessatti argatan 'Ka Kanum' jedhu, ogeeyyiin kunneen osoo Afaan Oromoo hin beekiin, 'It is Ka who created' jedhanii Afaan Ingiliziitti hiikani jedhu. 'Ka Kanum' jechuun 'Waaqa kan uumu' jechuudha jedhan. Dur magaalotni yookin biyyoonni adda addatti Waaqa ofii isaanii qabu turan jedhu. "Teebis Meemfiis kan jedhamtu Kaayiroon har'a Waaqa tokko qabdi, Daandiraan Waaqa tokko qaba, Marawween Waaqa tokko qabdi ture, maqaa Waaqa sanaatiin biyyi sun bulaa ture." Yeroo duraatiif lakki Waaqni tokko jedhe yaad-rimee Waaqa tokkoo ykn 'Monotheism' jedhamu kan uume Fara'oon Akaneetaan nama jedhamudha jedhu. Kuni A.L.A'tti waggaa 1390 dura waan ta'e akka ta'es dubbatu. Ilmi nama Akaneetaan jedhamu kana bakka bu'e maqaan isaa 'Heeroogiloofiiksiin' yoo barreeffamu 'Tutankhamun' jedhama jedhan. Jecha kana arkiyoolojiistonni wayita Afaan Ingiliziitti hiikan, 'Tutankhamun' jechuun 'He who believes in mass' jechuudha jedhanii hiikani jedhu. Kana Afaan Oromootti yoo deebiste, TuTa KaMun' jechun 'Tuutaan kan amanu' jechudha kunimmoo Gadaadha jedhu. Yaad-rimeen Waaqa tokkicha jedhu amma addunyaan fudhatte kun achirraa kan dhufedha jedhu Dr Bantiin. Dabalataan yaad-rimeewwaan akka Waaqa, ilma-waaqaa, durbi dahuu, du'anii du'aa ka'uufi kanneen kana fakkaatan amantaa kiristaanaa keessa jiran dhugeeffannaa ykn 'mythology' warra Kuush keessaa fudhatamanii jedhu. Addunyaarratti wal waraansaa fi lola biyyoota akkasumas gareewwan adda addaa jidduu jiruuf irra jireessa sababa kan ta'u amantiidha. Kuni waan ta'uu hin qabnedha jedhu Dr Bantiin. "Waaqatu wal lole osoo hin ta'iin, namatu wal lola," jedhu. "Waaqni nama uume, namni ammoo akka itti Waaqa sana quunnamu uummate, sanatu amantii ta'e," jedhu. Amantiin hunduu hundeen isaa tokko, hunduu nagaa lallaba, garaagarummaa xiqqoo jirtu mariin furuun ni danda'ama waan ta'eef ka'umsa wal dhubdee ta'uu hin qabu jedhu. Waan ani itti amanu, waan ani beekutu sirriidha jechuu hin qabnu jedhan. Fakkeenyaaf "garaagarummaan amantii Oromoo fi Kiristaanummaa gidduu jiru waan guddaa ani qorannoo kootiin arge hin jiru," jedhu. "Waaqeffataan namni erga dhalate cubbuu hojjeta jedha, Kiristaanni ammoo namni cubbuu waliin dhalata jedha. Waaqeffataan du'a booda guyyaa firdiitu jira jedhee hin amanu, Kiristaanni garuu akkas jedhe amana." Kuni waan badaa irratti wal lolamu miti jedhan. Addunyaan akkamiin amantiin wal danda'ee waliin jiraata dubbi jedhutti jirti, sun Awurooppaa keessatti sirriitti hojjeteera. Afrikaa keessa garuu sababa hubannaan gahaan hin jirreef milkaa'uu hin dandeenye jedhan. Gaafa Afrikaan Kiristaanummaa fudhatu warri Awurooppaa Waaqa biraa waaqessaa turan kan jedhan Dr Bantiin, kanuma keenya fuudhani akka nuti ittiin wal lollu taasisani jedhu. Luba Dr Bantii Ujuluu Kitaabni Qulqulluu biyya Jarmanitti wayita hiikamu jecha Itoophiyaa jedhu jecha Kush jedhuun bakka buusan jechuun komiin irratti dhiyaatee ture. Kitaabicha kan hiike warruma Jarmaniiti malee anaa miti jedhu Dr Bantiin. Jarri gaafa hiikkatan Itoophiyaa kan jedhu dur Kuush ture jedhanii Kuushitti deebisani jedhan. Sana akka waan ani harka keessaa qabuutti gabaafamee balaaleffannaa fi arrabsoon hedduun narra gahee ture jedhu. Dhugaan jiru garuu osoo warri Giriik jecha Itoophiyaa jedhu hin fayyadamiin dura Macaafa Qulqulluu keessatti Kuush jedhama ture jedhu. Itoophiyaa jechi jedhu walumaa galatti saba gurraacha ykn kallattiin yoo  hiikamu 'uummata fuula gubataa' jechuudha kan jedhan Dr Bantiin, Itoophiyaanis Kuushis wantuma tokko ibsu jedhu. "Namni Itoophiyaa ofiin jedhu Kuush ofiin jechuu isaati, kan Kuush ofiin jedhus Itoophiyaa ofiin jechuu isaati garaagarummaa hin qabu," jedhan. Kuush Itoophiyaa qofa osoo hin taane guutummaa gurraacha Afrikaa walitti qaba jedhu.


Ayyaana Fannoo: Cadaddarii yookiin gulbaaniin torban ayyaanaa maaliif nyaatama?

Waggaa waggaatti torban xumuraa Ayyaana Du’aa Ka’uu yookiin Faasikaa jedhame beekamutti hawaasni Oromoo durii eegalee mulluu affeela. Mulluun kuni mulluu yeroo kaan affeelamurraa addadha. Kanaafis, sababoonni garaa garaa ni jiru. Keessumaa ayyaanni Du’aa Ka’uu yookiin Faasikaa gaafa Dilbataa kabajamuuf guyyoonni Dafinoo hanga Jimaataa guyyoota itti mulluun kuni nyaatamudha. Mulluun kuni bakkeewwan garaa garaatti maqaa garaa garaa qaba. Cadaddarii, cadaddar, bulgaanii, gulbaanii akkasumas maqaa kaaniin kan waamanis ni jiru. Mulluun kuni addaa. Akka mulluu yookan shuummoo yeroo kaanii dhihaatu miti. Mulluu kana sababoota adda isa taasisu keessaa tokko haala itti qophaa’udha. Godina Horro Guduruu Wallaggaa magaalaa Shaambuurraa kan dubbisne jiraattuun magaalichaa midhaan mulluu kana qopheessuuf oolu addatti qophaa’a jedhu. ‘’Dhiqamee, dhuubamee, tumamee, gogeeti ergasii kan affeelamu. Erga qolli isaa irraa ka’ee booda jechuudha. Tumamuun isaa akka walqabatu gargaara,’’jedhan. ‘‘Baay’inaaniis akka caccabu hofcii dhagaan irra oofu.’’ Godina Shawaa Kaabaa jiraattuun magaalaa Gabra Gurraachaa Aadde Jamaanash Kabbee illee kana himu. Wanti lammata adda godhu makaa midhaan garaa garaa ta’u isaati. Kan Horro Guduruu irraa dubbisne ‘’Seerri isaa Baaqelaafi Qamadiidha. Namoonni tokko tokko garuu boqqolloo itti dabalu,’’ jedhan. Aadde Jamaanash immoo ‘’Beeqelaa kikkii, qamadiifi bisingaa adiidha kan affeelamu. Ashaboo xiqqoo keessa buusu malee wanti biraa itti naqamu hin jiru,’’ jedhan. Horrootti garuu daabboo waliin akka dhihaatu himan kan dubbisne. Kanaan ala, mulluu biratti mimmixa, barbaree yookiin ashaboo daakame waliin dhihaata. Kunis, gara caalu bunni danfee ollaan erga waamameeti. Mulluudhuma kana bakka garaa garaatti  ijoolleen maatiin erga buna dhugee booda waamamanii dabaree dabareedhaan manarra deemanii bakkeen nyaatanis ni jira. Dabalataan, akka yeroo kaanii osoo hin taane mulluun kuni qorree ‘’ akkuma daabboo ta’eeti nyaatama.’’ Yoom nyaatama? Guyyaa itti nyaatamu irratti haala garaa garaatu jira. Kanneen dabaree seenanii Wiixataa hanga Jimaataa dabareen qopheessan jiru. Bakka kaanittimmoo Kamisa qophaa’e Jimaata yookiin gaafa Ayyaana Fannoo nyaatama. Ayyaana Faasikaa yookiin bakka tokko tokkotti Ayyaana Maxinoo jedhamee waamamuf adamoon ni taasifama ture. Inumaa dur akka ammaa adamoon hin dhorkamiin dura adamoo oolanii galanii mulluu nyaatu. Kunis, gaafaa Jimaataadha. Godina Wallagga Bahaa Aanaa Giddaa Ayyaanaa Magaalaa Ayyaanaa irraa kan dubbifne Lubni Ortodoksii Kabbadaa Goobanaa Gaafa Wiixataa eegalee hanga Jimaataa nyaatama jedhu. Maaliif nyaatama? Lubni Kabbadaan bu’uura ayyaanaa kanaa kiristaanummaa waliin wal qabsiisu. Akki lubni kuni jedhanittii, mulluu nyaachuun gadda ibsachuuf kan taasifamudha. Akka isaaniitti sirni hedduu amantaa waliin gaggeeffamu kan inni dhufe ‘‘amantaa wajjiin walqabatee saboota Israa’el irraati.’’ ‘’Gooftaa Iyyasuus Kiristoosiin dabarsanii du’aaf laachuudhaaf guyyaan itti marii jalqabani gaafa Wiixataati. Wiixata kanarraa kaasanii yaadannoo Kiristoosin fannisuudhaaf godhame gadda isaanii ibsuudhaaf kan bishaan tuqee bukaa’ee hin tolfamne nyaachuni hanga Jimaataatti turan,’’ jedhan. Sirin kunis baratamaa baratamaa dhufee akka aadeeffame himu. Akka Luba Kabbadaa Goobanaatti maqaan gulbaanii Afaan oromoos ta’e Afaan Amaaraasa miti. Afaan Israa’el akka ta’u shakkama jedhan. ‘’Makaa midhaanii garaa garaa waan ta’eefi ,’’ gulbaanii jedhame jedhu. Sirna amantiin alatti sirna hawaasummaa keessumaa hammeenya dhaquufi yeroo gaddaa namoonni mulluu affeelu. Mulluus mana namaa geessu. Bakka namni du’ettis mulluutu dursee qophaa’a. Kunis, amantaa waliin walqabatee achiiti dhufe jechuun BBC’tti himan.


Bayyanaa Sanbatuu: 'Osoo uummata kanaaf agabuu oolee bulee hojjedhuun galata dhabe'

Abbaan Gadaa Tuulamaa duraanii Bayyanaa Sambatuu turtii BBC waliin taasisaniin, ''hagabuu oolee bulee osoon hojjedhuun galata dhabe, kanaafin Irreecharraa hafee'' jedhan. "Tokkoffaa Irreecha Hora Finfinnee kana 2006 irraa jalqabnee kan itti qabsoofnee Irreechi Hora Finfinnee akka kabajamu kan qabsaa'aa bahe hayyoota keenya dabalatee abbootii Gadaafi nu'i," jedhan. Yeroo sana Ministira Muummee kan turan Obbo Hayilemaariyaam Dessaaleny waajjira isaanii deemanii haasofsiisuun bakka Irreechi hora Finfinnee turellee akka hubachiisanis ni yaadatu. "Bakka Irreeffanna kana isinii kennina, biyyuu keessani Giyoonii hanga Addabaabayii Masqalaa, naannoo Filwuhaa kuni akka isinii kennamu nuun jedhanii turan," jedhu Hayyuu Bayyanaan. Yeroo sanatti erga waan hunda heeyyamaniin duubatti bakka sanattii irreeffanna jennaan ' yeroon kuni rakkoo guddaadha. Yoo namni asgaragale uummata asii kana nidammaksa mee nuuf tasgabbaa'aa nuun jedhani" jedhu. Irreechi Hora Finfinnee kuni akka deebi'uuf hojjennee hojjennee waan galata dhabneef Irreechas hafnee mana oolle jedhan Hayyuu Bayyanaa sanbatuu. "Ani alangeen eebbise malee Oromummaa kiyya hin eebbisne. Oromummaan keenya nurra jira. Abbaan Gadaa tokko yoo Gadaasaa wagga saddeet hojjetee xumure kabaja qaba malee salphina hin qabu." "Nutimmoo qe'ee keenya dhiisnee kan Gadaan nutti kennite sanaaf jechan yeroo Roobalee irraa kaasee wagga 16'n hojjedhe. Yoo Laggasaa Nagawoo abbaa Gadaa ture ani maallaqa qabaa ta'een hojjedhe." Oromoon yeroo sirni Gadaa jalaa laafee turetti itti ifaajnee sirni Gadaa kuni akka cimuuf itti dadhabeera jedhu hayyuu Bayyanaa Sanbatuu. "Ammammoo waan hojjenneef Galata dhabeen duula badaatu narratti baname. Akka Gadaa keessaallee bahee ilmi kiyyallee hin Goodanne nagodhan osoon homaa hin balleessin. Uummata kanaaf baayyeen hojjedhe, yoon uummata kana miidheras ta'emmoo dhiifaman Gaafadha" jedhan. Tokkummaa Oromoo fi sirna Gadaa cimsuuf jecha aarsaa guddaa kanfaluus ni himu. "Bara 2008 mana kiyya irratti boombii darbanii qorqoorroo 24 diigan. Yoo isarratti tarkaanfii fudhanne waan hojjechaa jiru kana nidhiisa jedhaniiti. Boodammoo Irreecha Hora harsadii irratti miidhaan nurra gahe. Kuni hundi yaadatamuu dadhabe" jedhan. Irreecha baranaa irraa kan hafanis sababuma dhamaatiin isaanii wagga dheeraa galata dhabeef ta'uu himu. "Edaa uummata kanaaf hojjechuun galata dhabuudhaa jedheetan abbaan muudaa kiyyas abbaan Caffeetis, galata dhabne. Kanaaf garaa qulqulluudhaan Irreecha deemu malee, uummata kana wajjin duune malee maal goone  jenneet mana keenyatti hafne" jedhan. Irreecha Hora Finfinnee hafanii mana isaanii ooluu kan himan hayyuu Bayyanaa, Irreecha Hora Harsadii ammo erga irreeffattoonni galanii galgala dhaqanii maatii isaanii waliin Irreeffachuu himan. Waldhabdeen abbootii Gadaa Tuulamaa gidduu ture dhuguma araarri bu'eeraa jennee gaaffii gaafanneefis. "Irreechi haa darbu jenneetuma obbo Shimallis Abdiisaatis na waamee dhiisi jennaanin kabaja isaanitiif tole jedhe malee dhugaan kiyya hin argamne," jedhan. Araarri bu'e jedhame kunis Irreechatti deemaa wan jirruuf nagaa buusaa isin hunduu jedhameetuma cufamee irra darbame malee kan balleessetti muramee xumura hin arganne jedhan. "Irreecha kana hin jeeqnu nuti hayyoota jedheetan ofumaa harka fuudhe malee, yookan dhugaa hin galchine yookan dhugaa hin fudhanne. Keessi keenya garuu ammayyuu madaadha. Dhugaadhaanii miti kanin araraame ani," jedhan. Gara fuula duraatti garuu dhugaan argamee araarri akka bu'uuf fedhii akka qaban himan. Hayyuu Bayyanaa Sanbatuu muuxannoo sirna Gadaa irratti qaban kanaan, sirnichi daran dhaloota ammaa kanan akka baratamuuf 'Koolleejjii Gadaa' banuuf hojii eegaluu himan. "Koolleejjii Gadaa banuufan ijaarsisaa jira. Abbaa Gadaa keessa darbee muuxannoo waanin qabuuf. Koolleejjii kana banee ijoolleen teenya tuni waa'ee Gadaa haa barattu, dhaloonni lafaa dhufu kuni akka sirritti beekee hubatu gochuufin kaayyeffadhe," jedhan. Ijaarsa koolleejichaa jalqabuu fi heeyyama isaatiifis adeemsarra jiraachuu Hayyuu Bayyanaan BBCtti himan.


Boolla Qayyaa Kamiseetti: 'Dhiirri nadhoo qayya aarfattu ilaala'

Miidhagina qaamaaf maloota aadaa hawaasni fayyadamu keessaa tokko qayyi isa tokko. Haati Kamisee Aanaa Dawwaa Caffaatti BBCn dubbise tokko ''Akkam jedheen odoo [qayya] hin aarfatiin dhiira waliin bula?'' jedhu. Viidiyoon Yaadataa Birhaanuu fi Haabtaamuu Xibabuu