Kornaavaayiras: Biyya dhibee Covid-19 ittisuun milkaa'aa jirtu

Fiixee bantii lafaa gara Kaabatti kan argamtu odolli Ayiislaand,tamsa'ina koronaavaayirasii to'achuurratti biyyoota addunyaarraa tarkaanfii adda ta'e fudhatte. Naannoo Noordiik jedhamutti kan argamtu odolli kun weerara vaayirasii haaraa kana to'achuu akka dandeesseetu himamaafi jira. Ji'oota lamaan darba keessatti namoota vaayirasichaaan qabaman adda kan baafte yoo ta'u, namoonni 4 du'aniiru. Biyyaattin tooftaan ittiin to'achuu dandeessees,  namoota vaayirasichaan shakkaman qorachuu cimsuudha. Dhaabbanni Fayyaas tarkaanfii kana gorsaa ture. Namoonni sakatta'aman kanneen shakkaman ykn saaxilamoo ta'aan qofaa miti, namni fedhisaatiin qoratamuu barbaade hundatu qoratama. Kana malees,Namoota haaraa vaayirasichi qabe wal'aanuun gumaachaa qaba. Biyyoota addunyaa kanneen biroo keessatti garuu, namoonni akka manasaanii turan ykn addatti fo'utu baratame. Odola kanatti garuu dhaabbileen fi manneen kuusaa gargaaraa  banaadha, hojii idileesaanii hojjatu. Barattoonni  muraasni barnootasaaanii ittifufanii barataa jiru garuu, namoonni 20 ol akka walitti hinqabamne dhorkameera. Biyyattin keessaatti namni jalqaba  vaayirasichaan qabame otoo hin beekamiin dursitee qorannoo eegalte. Tursitoota biyyoota garaa garaa irraa  biyyatti seenanis ta'ee, lammileeshi biyyoota birootti imalanii deebi'an qorata turte. Ogeeyyiin akka himanitti, tarkaaanfiin kun vaayirasichi hawaasa keessa tamsa'ee akka hin daddarbine to'achuuf tarkaanfii ijoo fudhatame. Anga'ooti Ministeera Fayyaa biyyatti akka jedhanitti,biyyisaanii qo'annoo  dursitee eegaluun biyya jalqabaa ta'uu hin ooltu. Lammileen biyyattis mallattoon dhibichaas otoo irratti hin mul'atiin dhaabbilee fayyaa dhaqanii akka qorataman qondaalonni fayyaa biyyattis gaafataa turan. Namoota  vaayirasichaan qabaman  wajjiin tuttuqaa\hariiroo kanneen qabanis addatti  baasanii  hordofu. Tooftaan kanaan biyyoota Eshiyaa kanneen akka Singaappooritti namoota yakka qoratanitti fayyadamuun vaayirasichaan namoota qabamuun shakkaman addaa baasuuf ittifayyadamaniiru. Tooftaan kanaan namoota mallattoo otoo hin agarsiisin qorataman keessaa harka walakkaa adda baasuun danda'ameera. Amma Wixata darbeetti uummata biyyatti keessaa harki 6 qoratamaniiru. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa akka jedhutti ,lakkoofsa ummata addunyaa wajjin wal cina wayita madaalamu lakkoofsa olaanaadha. Biyya tamsa'inni vaayirasichaa itti hammaate Ameerikaan uummata miliyoona hedduu qabdu keessaa harka 0.4 qoratte, harki caalu kanneen mallattoo dhibichaa agarsiisani. Ammas qorachuu itti fuftus, namoota mallattoon irratti mu'ateef saaxilamoo ta'an irratti xiyyeeffatte. Kanaafuu ,qorannoo  gaggeessituun odeeffannoo barbaachisaa kan qabdu Ayiislaand qofadha jedhame yaadama. Torban lamaan darban  lammileen biyyatti qo'annoo bilisaan akka gaggeessan eeyyamuun, to'annoo dhibichaarratti  bu'aa argamsiisuu miseensonni  jaarmiyaa saayinsii biyyatti ibsaniiru. Fuulduratti Ayiislaan  tarkaafiiwwaan sochiii hawaasaa  daangeessaan  otoo hin fudhatiin  dhibicha to'achuuf  kallattii qabaachuu abdanna jedhan. 'Addunyaan Ayiislaandirraa kan barachuu qabdu, murtoo  fudhatamu hundi  saayinsii kan bu'uureffate ta'uudha' jedhan ogeeyyiin.


Koronaavaayiras: 'Beelli dhukkubicha caalaa nu sodaachisaa jira'-Hojjettoota hojii guyyuu

Dhibeen koronaavaayiras erga biyya mudatee hojiileen ijaarsaa baayinaan magaalota keessatti hojjetamaa turan qabbanaa’aniiru. Lammiilee hedduun hojii humnaatiin kaffaltii guyyaa guyyaadhaan argataniin of jiraachisaa turanis sababa hojiin kuni laafeef carraan hojiis dhaabbatee sodaa dhibee kanaatiif manatti deebi’aniiru. Jiraataa Magaala Adaamaa kan ta’an Obbo Firii Gadaa namoota Hojii humnaa Guyyaa guyyaadhaan hojjetaniin galii argatanii maatii isaanii jiraachisaa turani. Erga dhibeen Koronaavaayiras kuni dhufee hojiin dhaabbatee manatti waan deebineef ofiif maatii kiyya jiraachisuuf rakkoo keessa seeneera jedhu. “Ani kanin jiraadhu ijaarsaa irratti hojii guyyaa hojjedheeni. Amma sababa dhibee kanaatiin erga hojiin dhaabbatee manatti deebi’ee gara torbee sadii gaheera. Ofii kiyya dabalatee hojii guyyaa Kanaan maatii afurin jiraachisaa jira” jedhan. Qusannaan yeroo hojii hojjechaa ture qusadhe torbeewwan sadan hojii malee mana taa’e kanatti fixadheera kan jedhu Firiin, dhibee caalaatti waan ittiin maatii jiraachisu yaaddoo keessa nagalcheera jedhu. “Amma rakkoo hamaa keessan jirra. Torbee kana hanga waan nyaannu dhabuutti geenyeerra. Beelli dhibee caalaa nusodaachisaa jira. Kanarratti ani maatiin qaba. Daa’ima ji’a ja’aatin manaa qaba. Amma waan nyaannu dhabaa jirra.durawuu harkaa afaanitti amma gaafa ishiinuu dhabamtu egaa yadi” jedhan. Innis ta’ee hiriyoonnisaa biroon haalli amma jiru kuni itti fufnaan beelan miidhamuun keenya yaaddoo guddaa nutti uumeras jedhan. “Dhibee sodaannee qoonqoodhaan dhumuurra karaa mootummaa osoo falli wayii kennamee jennee eegaa jirra. Yoo xiqqaate karaa ofeegannoo qabuun hojiima keenya dhaabne sanallee osoo hojjennee wayya manatti qoonqoodhaan dhumuurra” jedhan. Hojii humnaa guyyaa guyyaatti hojjetuun ofjiraachisaan ture kan jedhu dargaggoo Dirribaa Gadaas, hojiin guyyaa kuni duriyyuu gaaf hunda argamee hin hojjennu ammammoo ittuu rakkootti seenneerra jedha. “ Magaala Adaamaa keessatti  dhibeen kuni mul’ate jennaanuma hojiin guyyaa dhaabbate. Amma hojiinis hin jiru, manaayis hin bayinaa jedhu waan tokko gara itti garagallu wallaalleerra “ jedha. Duraan Magaala Adaamaa keessatti hojjettoonni Hojii guyyaa hojjetan bakka ganama dhaabbatanii nama hojii hojjisiisuu barbaadun walqunnaman qabu. Amma lafa kanatti nama hojii barbaadaf bahee dhaabbatu malee kanneen hojjetaa barbaadanii dhufanii fudhatan erga hafanii bubbuluus hima dargaggoon kun. Ta’us mana teenyee beela’uurra bakka itti hojii eegnu kana guyaa guyyaadhaan geenyee dhaabachuu hin dhiisne jedha Dirribaan. “Aamma namni dhufee hojjetaa guyyaa fudhatu tokkoyyuu hin jiru akkanumatti dhaabachaa jirra. Bakka dhaabbannu kanatti jiraattonni ganama ganama daabboo tokko tokko nuuf hiru. Ishii qammasnee oolaa jirra. Warri maatii mana qabummoo ofii asitti ishii ni argata maatii isaatittimoo wanna galuun hin qabu” jedha. Manatti dachaannee wanta nyaannu waan hin qabneef karaarratti hafuu keenya kan jedhan namoonni kunneen warra hojii humnaatiin bullu kana mootummaan nugargaaruu qaba jechuun yaaddoo fuula isaanii dura dhaabbate jiru BBC’tti himaniiru.


Koroonaavaayiras: Narsiin garaatti baattu koronaavaayirasiin duutee daa’imni garaa garuu of-kale

Hakiimni Yunaayitid Kingidam baay’ee jaalatamti jedhamteefi ulfa turte koronaavaayirasiin qabamtee lubbuun ishee darbe. Haa ta’u malee, erga duute booda daa’ima nagaan akka dhalatu ta’e. Aadde Meeri Agiyeyiwaa Agyaapong reefu umriin ishee 28 dha. Hospitaala yunivarsiiti Lutoniifi Danistebil jedhamuufi biyya UK argamu keessa waggoota shanif dalagde. Gaafa Dilbataa darbe kan duutes achitti. Dubbii Himtuun hospitaalichaa ''daa’imni nagaadha’’ jechuurra kan hafe waan dabalataa hin dubbanne. Agiyaapong torban dura ture gaafa Ebla bultii 7 koronaavaayirasin qabamtee hospitaala kan seente. Hospitaala seenuu ishee guyyaa lama dura ture garuu kan koronaavaayirasiin qabamte. Qondaalli hospitaalichaa Deevid Kaartar ‘‘narsii cimtuu turte’’ jechuun maatii isheef jajjabina hawwina jedheera. Abbaan warraa Aadde Agiyaapongillee yeroo ammaa koronaavaayirasiin qabame adda of baasee jira. Hojjettoonni hospitaalichaa jajjabina maatii kanaaf akka ta’uf qarshii walitti qabaafi jiru. Gaafa Roobii deeggarsa walitti qabuuf gama intarneetaan eegalameen hanga yoonaa birrii 200,000’tti siqu walitti qabuun danda’ameera. Kan ishee waliin dalagan keessaa Reenaayi kan jedhamtu ‘’Meerii waliin waggaa muraasaaf waliin dalageera. Maatii ishee kunuunsuuf dirqama qabna. Meeriin of jaalattuu hin turre. Kanaaf, yeroo kanatti maatii ishee bira dhaabbachuu qabna. Wanti xiqqoo jennee kenninuf maatii isheef guddaadha. Lubbuukee haa qananiisu Meerii,’’ jechuun dhaamte.


Koroonaavaayiras: Lammileen Kooriyaa Kibbaa maaskii haguuggatanii filannoo gaggeessaa jiru

Filattoonni haguugduu fuulaa keewwatanii deemuu qabu, walirraa immoo meetira 1 fagaatanii dhaabbachuu ni qabaatu. Ho’i qaama isaanii ni ilaalama, harka isaanii ni qulqulleessuufi haguugduu harkaa (gloves) ni keewwatu. Kana yoo raawwatan qofaa dha kaardiin filannoo isaaniif kennamee sagalee kan kennuu danda’an. Kunneen tarkaanfiiwwan muraasa filannoon biyyaalessaa yeroo weerara kanaatti akka geggeeffamuuf fudhatamani dha. Gumii Biyyaalessaa biyyatii keessaa taa’uumsa dhibba sadiitu dorgommiif dhiyaata. Paartileen 35 kaadhimamtoota galmeessaniiru. Haa tahu malee dorgommichi paartii demookiraatii Minjoo fi paartii mormituu Yuunaayitid Fiiwuchar gidduutti adeemsifama. Mootummaan weerara koroonaavaayirasii to’achuu danda’un dhimma ijoo yeroo filannoo kanaa namni haasa’aa jiru dha. Diinagdee wal’aansoo keessa jiruufi malaamaltummaa biyyattii keessa jiru dagachiisaa laata yaaddoon jedhu jira. Filannoon ammaa kun kaadhimatoonniifi paartileen kan itti madaalamaniifi uummataan jaalatamuun isaanii kan itti ilaalamu dha. Kanaanis filannoo pireezidaantummaa bara 2022'f qophaa’uu. Qeeqxonni baayyeenn hokkorri ni jiraata jechuun haa yaadda’aniyyuu malee, filannoon haala tasgabbaa’aa taheen adeemsifamaa jira. Namoonni fageenya isaaniif hayyamame qofarra dhaabatu, dabaree isaaniis obsaan yoo eegan mul’atu. Shamarreen filannoo irratti argamte tokko, ''filannoon achi waan dabarfamu natti fakkaatee ture, amma garuu namni as filachuuf waan dhufeef sodaa hin qabu,'' jetti. Namoonni ni qabaman jedhanii sodaachuun filannoo irraa hin hafne. Dargaggoonni ganna 18 yeroo jalqabaaf filannoo irratti hirmaatan illee weerarri kun filannnoorraa akka isaani hin hambisne himu. Kooriyaan Kibbaa filannoo takkaa achi dabarsitee hin beektu, yeroo waraana Kooriyaa bara 1952'tti illee filannoon pireezidantummaa gaggeeffameetu ture. Rakkoon mootummaa inni guddaan namoonni akka hin qabamne akkamiin taasifnaa kan jedhu ture. Namni tokko yoo ho’i qaamasaa 37.5c darbe namoota irraa adda baafamee akka filatu taasifama jechuun murteessan. Dhukkubsattoonni vaayirasichaan qabamanii hospitaala jiran sagalee isaanii poostaan akka ergan taasifameeera. Namoota mallattoo dhukkubichaa qabaniifis lafti filannoo naannoo jireenyaan ala taasifameefi jira. Kunis vaayirasichi akka hin tatamsaaneef yaadameeti. ''Jalqaba barana hin filadhu jedheen natti dhagahmee ture,’’ jechuun Rooyitarsitti himte shamarreeen filannoof achi jirtu.


Koronaavaayiras: Jiraataan magaalaa Adaamaa Koovid-19 Irraa bayyanatan maal jedhu?

"Ilma koo koridarii irratti agarraan nan rifadhe. Iyyeetan kufe. Maatiin kiyya martuu achi kan jiran natti fakkaate," jedhu ilma isaanii dhibee Koovid-19n qabamee hospitaala Ekkaa Kotabee seentee yeroo arganitti haala ture yeroo himan. Obbo Daagmaay Baqqalaa jiraataan magaalaa Adaamaa torbee lama dura Bitootessa 18 bara 2012 ture dhibee Koovid19n qabamuun isaanii gama Ministeera Fayyaatin kan himame. Maanguddoon umrii waggaa 61 kun magaalaa Finfinnee hospitaala Ekkaa Kotabeetti yaalamaa erga turanii booda, yeroo ammaatti dhibicharraa bayyanachuun gara mana jireenya isaanii magaalaa Adaamaatti deebi'aniiru. Turtii BBC Afaan Oromoo walin taasisaninis haala yeroo itti of shakkuu eegalanii kaasee hanga ammaa jiru nutti himaniiru. Ogummaan isaanii Faarmaasistii akka ta'e kan himan Obbo Daagmaay dhibeen kun akkamitti isaan qabuu akka danda'e akka hin beekne himu. Haa ta'u malee yeroo mallattoolee tokko tokko ofiratti arganitti hoteelatti siree kireeffachuun kophaatti adda of baasanii turuu isaanii himu. "Of shakkeera waan ta'ef hangan asii bahutti namni na bira akka hin dhufne. Yoo dhufes gilaavii fi maaskii akka godhatu fi akka of eegu warra hoteelaattis himeera," jedhan. "Mallattoo isaa ofirattin arge. Achumaan buufata fayyaa fi hospitaala magaalaa Adaamaa keessatti argamu deeme. Isaan homaa narratti arguu didan. Sana booda Ministeera Fayyaatif bilbilee na dhukkuba garuu nama na qoratu hin arganne jedheen itti hime," jedhan. Sana booda Ministeera Fayyaarraa gara Biiroo Fayyaa Oromiyaatti achumaanis gara magaala Adaamaatti bilbilamee akka qorataman taasifamuu fi dhibeen Koovid19 irratti argamuusaa Obbo Daagmaay BBCti himan. Obbo Daagmaay Baqqala dhibee Koovid19 ilaalchisuun deeggarsa magaala Adaamaatti walitti qabamaa ture miseensa koree ta'un hojjechaa akka turan BBCti himan. "Jalqaba qufaa gogaa na qufaasise," kan jedhan Obbo Daagmaay itti aansun qoonqoo isaanii miirri nyanyaachuu/hooqsisuu itti dhagahamuu akka eegale himu. "Koroonaa ta'innaa? jedhee qoosaadhaan yeroon haasa'u, namootni lakki saayinasii keetu sitti ka'e malee Koroonaa miti naan jechaa turan," jedhu. Sana boodas bowwoon mataa cimaa ta'e itti dhagahamuu fi qaamni isaanii dadhabuu akka eegale himu. "Xiqqoo kan na dogongorse hoo'i qaama kootii 36 darbee hin beeku. Yeroo hunda sa'aa sadi ykn afur gidduutti hoo'aa qaamaakoo safaraan ture. Sana booda guyyaa tokko ganama yoon safaru hoo'i qaama kootii 38 ta'e. Yeroo kana isuma jedheen of shakke" jedhu. Sana boodas walgahii koree deeggarsa dhibee Koovid19 deemuu akka dhaabanis himu. Hospitaalli Ekkaa Kotabee hospitaala namoota dhibeen Koovid19 irratti argamef tajaajilli wal'aansaa itti kennamu dha. Hospiataala kana keessa guyyoota 20 ol akka turan kan himan Obbo Daagmaay Baqqala "achitti guyyaa kudhan kan ta'uf dhibee baay'ee cimaarran ture. Ogeeyyin fayyaa oksijiinii (mechanical ventilation) naaf godhanii dawwaa adda addaas naaf laatan" jedhu. Yeroo dhukkubbii hammaattaa sanatti guyyoota torba yookin saddet ta'anif midhaan akka hin nyaanne fi bishaan dhuganillee isaan deebisisaa akka ture himu. Obbo Daagmaay dhukkuba cimaa keessa osoo jiranuu haati warraa fi ilmi isaanii ganna 14 taate dhibee Koovid19n qabamuun gara hospitaala Ekkaa Kotabee seenan. "Guyyaa sadi ykn afur na dhoksanii wal hin agarre ture. Anillee yeroo san dhukkuba cimaa keessan ture. Rabbi isaanif yaa kennu na jalaa dhoksan malee osoo yeroo san dhagahee lubbuun kiyyallee hin jiraattu turte" jedhu. Haati warraa fi ilmi isaanii hospitaala Ekkaa seenanii guyyoota sadi booda haati warraa isaanii bilbilanii isaanillee dhibee Kooid19n qabamuu isaanii akka itti himan Obbo Daagmaay himu. "Ijoolleen kiyyahoo? jennaanin 'ijoolleen nagaa qabdi' naan jette, baay'een rifadhe. Sa'aa tokko booda dhuftee 'akkam jirta?' naan jette. Xiqqoo imimmaan koo ni dhufe. Nan obse" jedhan haala hospitaalicha keessatti haadha warraa isaanii walin itti wal argan yeroo himan. Dhukkubichaan qabamuun intala isaanii kan itti hin himamne Obbo Daagmaay intala isaanii hospitaalichuma keessatti arguu isaanii miira cimaadhaan himu. "Guyyaa shan booda mana fincaanii yeroon deemu ilmakoo koriidarii irrattin arge. Nan rifadhe. Mucaa achitti agarraan iyyeetan kufe," jedhu sagalee imimmaanin qabameen. "Sana booda si dhoksineeti malee erga as gallee torbee tokko guutera," jedhanii natti himan jedhan. Yeroo ammaa Obbo Daagmaay Baqqala, haati warraa isaanii akkasumas ilmisaanii dhibee Koovid19 irraa bayyanatanii gara mana jireenyaa isaanii magaala Adaamaatti deebi'aniiru. Obbo Daagmaay ammallee deeggarsa meeshaatin oksijiinii fudhatu. "Akka kootti kan of eegu hin jiru. Kan nama gorsullee hin jiru. Kanaaf uummatni keenya sirriitti beeku qaba" jedhu hawaasni dhibicharraa of eeguu akka qabu yeroo himan. "Akka Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa fi Ministeerri Fayyaa biyya keenyaa jedhanitti of eegun barbaachisa. Harka daddafanii dhiqachuu, alkoolii fi saanitaayzara fayyadamuu, yoo danda'ame maaskii godhachuu qaba" jedhu. Dabalataan harka wal-fuudhuu dhiisuu fi walirraa fagaachun akka barbaachisu himu. "Warri dirqii hin qabne mana turuu qabu. Manaa bahu hin barbaachisu. Mana taa'anii sireerra ciisuu fi televizhiinii ilaaluu osoo hin taanee kitaaba yaa dubbisan. Oddoo yoo qabaatan ispoortii yaa hojjetan. Ani ganama kana daqiiqaa daqiiqaa soddoma/sa'aa tokko kan ta'u mucaa koo walin oddoo keessa utaalan ture" jechuun sochii qaamaa taasisuun barbaachisaa akka ta'e Obbo Daagmaay dubbatu. Dhumarrattis "balaa kana ofirraa dabarsuuf dhibee kana ofirraa ittisuutu barbaachisa. Yoo biyyaaf yaadne, yoo ofif yaadne uummataafis ni yaadna. Bara badduu tanallee ofirraa dabarsina. Biyya keenyallee ni eegna" jechuun dhaaman.


Koroonaavaayiras: Akkamiin sirnaan maaskii kaawwatu?

Weerara Koroonaavaayiras ittisuuf Labsii Yeroo muddamaa Itoophiyaatti labsameen namuu manaa oggaa bahutti afaaniifi funyaan haguuggachuu akka qabu akeeka. Haala Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa gorsuun, akkamiin maaskii fayyadamuu akka dandeessan viidiyoo gabaabaduu kanarraa barattu. Gaazexeessaan BBC Baqqala Atoomaa isinitti agarsiisa.


Koronaavaayirasii: Weerarri kun akkamiin indastirii nyaataa addunyaa jeeqaa jira?

Uummati addunyaa hedduun sababa weerara koronaavaayirasiin karra cufatee mana keessa yeroo jiru kanatti oduun meeshaaleen tokko tokko gabaarra dhabamuu hedduu dhagahama. Haa ta'u malee manneen nyaataa fi hoteelonni hedduun wayita cufamanii jiranitti namoonni wantoota nyaataaf oolan omishan waan omishne nama nurraa fuudhu dhabnee gatuufi jechaa jiru. Kunneen akkaataa weerarri koronaavaayirasii dhiyeessii nyaataa guutuu addunyaarraan dhiibbaa gahaa jirudha. Biyyoota hedduu keesatti manneen bunaa cufamuun aannan guyyuu omishamu lafatti akka badu taasiseera. Ameerikaa keessatti qofa qonnaan bultoonni guyyaa tokkotti aannan liitira miliyoona 14 gadi naqaa jiru jedha Waldaan Omishtoota Qonnaa Ameerikaa. UK keessatti qonnaan bultoonni torbeetti aannan liitira miliyoona shan gadi naqaa jiru. Sababa kanaanis mootummaan akka isaan deeggaru gaafatanii jiru. Sochii ugguramuu fi biyyoonni hedduun karra cufachuun damee qonnaa hunda miidhaa jira. Fedhiin hir'achuufi kuufamni hedduun jiraachuu akkasumas akki itti dhiyeessan rakkisaa ta'uun omishaaleen hedduu akka lafatti badan gochaa jira Ameerikaa keessatti warshaan bu'aalee lukkuu dhiyeessu torbanitti hanqaaquu 750,000 ol caccabsee gataa akka jiru Niwu Yoorki gabaaseera. Qonaan bulaa biroo qullubbii diimaa omishu ammoo qullubbii isaa nama irraa bitu waan dhabeefi, iddoo osoo hin tortoriin ol kaa'uu danda'u waan hin qabneef lafatti jalaa badaa jira. Indiyaatti omishtoonni baala shaayii omishan sababa wanti hundi cufameef omishni isaanii lafatti baduu mala sodaa jedhu qabu. Rakkoo hamma barbaadamuu ol omishuufi akka itti dhiyeessan dhabuun alatti iddoo kaanitti ammoo sababa namni manaa bahuu dhorkameef warshaaleen nyaata qindeessanii dhiyeessan hedduun hojjettoota dhabne jedhaa jiru. Torbee darbe Jarman lammileen Romaaniyaa fi Poolaand hedduun gara biyyashee seenanii oomisha qonnaa sassaabuu irratti akka hojjetan bifa addaan hayyamtee turte. Weerarri kun wantootni namoonni bitan akka jijjiiramu taasiseera. UK keessatti namni mana oolu hedduun daabboo tolchuutti waan ka'eef daakuun garmalee mi'aaye. Warri Firaans ammoo erga weerara koronaavaayirasii nyaata orgaaniik ta'anitti gadi taa'an, kan warshaalee keessatti hin omishamne malees hin bitan jedhamaa jira. Kunis sababa namoonni hedduun nyaata fayyaaf gaarii ta'e nyaachuuf fedhiin qaban dabaleefi. UK keessatti manneen dhugaatii cufamuun dhugaatiin barmeela hedduu kuufamee jiru lafatti akka badu taasisa. Dhugaatiin kunneen hedduunisaanii kan guyyaan itti dhugamuu qabu irra darbaa jira. Kuni kuusaa nyaataa kaaniifis wal fakkaataadha. Haa ta'u malee kanneen sababa weerara kanaan fayyadamanis jiru. Fakkeenyaaf omishtoonni juusii burtukaanaa daldalli isaanii daran ho'ee jira.


Koronaavaayirasii: Ameerikaan deeggarsa maallaqaa WHO'f kennitu ni dhaabdi jedhan Tiraamp

Pireezidantiin Ameerikaa Doonaald Tiraamp bulchiinsi isaanii deeggarsa maallaqaa Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO)f kennaa ture akka dhaabu ajajuu beeksisan. Akka Tiraamp jedhaniitti, dhaabbatichi weerara koronaavaayirasii to'achuurratti 'dirqama bu'uura irraa eegamu' hin baanee jedhanii himatan. WHO'n weerara vaayirasichaa sirnaan to'achuu dhabuufi vaayirasichi erga Chaayinaatti mul'atees tatamsa'ina vaayirasichaa dhoksaniiru jechuun himannaa dhaabbaticharratti dhiyeessu. Kanaafuu dhaabbatichi itti gaafatamuu qabas jedhaniiru. Tiraamp kanaan duras Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa Chaayinaaf looga jechuun himatanii turan. Pireezidant Tiraamp mataan isaanii Ameerikaatti weerara vaayirasichaa to'achuurratti tarkaanfii sirrii fudhachaa hin turree jedhamanii qeeqamaa jiru. Ameerikaan biyya weerarri dhibichaa itti hammaachuun namoota 608,377 qabee fi lubbuu namoota 25,981 itti galfaatedha. "Weerara vaayirasichaa sirnaan to'achuu dhabuu fi tatamsa'ina vaayirasichaa awwaaluu keessatti WHO qooda akka qabu erga xiinxalleen duuba bulchiinsi koo deeggarsa WHO'f taasisu akka dhaabu ajaja kenneera" jedhan. Barreessaa olaanaan Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii Antooniyoo Guterees haasaa Tiraamp booda yaada wayita kennan, deeggarsa dhaabbatichirraa kutuuf 'yeroo sirrii miti' jedhan. Ameerikaan biyya kophaa ishee maallaqa guddaa WHO'f kennitudha. Bara darbe doolaara miliyoona 400 kennite - kun bajata biyyattii waliigalaa dhibbeentaa 15 jala siqa. Dhabbanni Fayyaa Addunyaa ji'a Bitootessaa keessaa weerara koronaavaayirasii to'achuuf deeggarsa maallaqaa doolaara miliyoona 675 gaafata ture, boodarra doolara biliyoona tokkotti ol guddise. Deeeggarsi Ameerikaas gaafatamaa ture. Pireazidantiin Ameerikaa Tiraamp garuu dhaabbatichi weerarichi Wuhaanirraa wayita jalqabu miidhaa qaqqabsiisu malu WHO madaalaa hin turree jedhanii qeequ. Kana malees, dhaabbatichi ogeeyyii fayyaa Chaayinaatti ergee haala qabatamaa mul'ate hin qorachiifne jedhani himatu. "Osoo silaa WHO ogeeyyii fayyaa gara Chaayinaa erguun wanta achitti ta'aa ture bilisa ta'anii akka qoratan hojii isaa hojjeteera ta'e akkasumas Chaayinaan iftoomina dhabuu ishee dubbateera osoo ta'ee, osoo namni hedduun hin du'iin vaayirasicha achumatti to'achuun ni danda'ama ture," jedhan Tiraamp. Otoo tarkaanfiiin akkasii fudhatamee, miidhaa lubbuu namaaf dinagdeerra gahe hambisuun danda'ama ture garuu, WHO mootummaa Chaayinaaf deeggaranii falmuurra turanii jedhan. Kana haa jedhan malee garuu Amajjii keessa Tiraamp ofuma isaaniiti "carraaqqii gochaa jirtuu fi iftoomina isheef" Chaayinaa jajanii turan. Hogganoonni addunyaa hedduun Donaald Tiraamp deeggarsa maallaqaa WHO adda kutuuf murteessuu isaanii akka gaariitti hin simanne. Barreessaa olaanaa UN Antooniyoo Guterees: "Yeroon duubatti deebinee akkamitti vaayirasichi akka dhalatefi sadarkaa addunyaatti akka tamsa'e qoranno jiraachuu qaba, amma garuu yeroo isaa miti, sochii WHO irraa leeccaloo kutuufis yeroo isaa miti" jedhan. MM Niwuziilaand Jaasiindaa Ardarni: "Yeroo akka kanaa odeeffannoo walii qooduun barbaachisutti, yeroo gorsi itti hirkachuu dandenyu nu barbaachisutti, WHO sana nuuf gochaa ture. Deeggaruu itti fufna." Qondaala Dhimma Alaa Chaayinaa Eliyot Eengil: "Yeroon hammaataa kana keessatti pireezidantiin Ameerikaa siyaasa taphachaa jiru. WHO, Chaayinaa, Mormitoota isaanii, akkasumas warreen isa dura turanitti quba qabaa jiru." Tiraamp hoggantoota paartii isaanii Rippablikaan irraa ammoo deeggarsa argachaa jiru. Koronaavayirasiin dhaabbatichatti ji'a Muddee gabaafame. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa ji'a itti aanuu keessa tarkaanfiwwan kanaa gadii fudhate. Amajjii 4: Waa'ee vaayirasichaa yeroo jalqabaaf midiyaa hawaasaarratti '"cluster of pneumonia " jechuun maxxanse Amajjii 5: "Namarraa gara nama birootti akka darbu ragaa qabatamaan hin argamne" jechuun odeessaa jalqabaa baase. Amajjii 10: Imalaarratti gorsa jalqabaa maxxanse, garuu 'imala idil-addunyaa dhorkuu otoo hin gorsiin'. Amajjii 14: Hooggansi garee teekinikaa Dhaabbata Fayyaa Addunyaa dhibichi namarraa gara nama birootti hamma tokko darbu akka danda'u akeeke. Amajjii 20: Ogeeyyiin dhaabbatichaa naannichatti argaman 'yeroo gabaabduuf Wuhaan daawwatan' Amajjii 22: Daawwannaa Wuhaan booda ibsa kennameen 'Wuhaanitti vaayirasichi namarraa gara namoota birootti darbaa jiraachuun ibsame' Amajjii 22-23: Koreen dhaabbatichaa weerarri kun 'yaaddoo fayyaa hawaasaa idil-addunyaa' ta'uu irratti waliigaluu dhaban. Amajjii 24: Gorsii imalarratti yeroo 2ffaaf kenname, barri haaraa Chaayinaa dhiyaachuu eeree garuu 'imala dhorkuu irratti homaatuu hin jenne'. Amajjii 27: Gorsi imalaarratti kennamu inni sadaffaan maxxanfame. Imalli sadarkaa idila addunyaatti taasifamu otoo hin dhorkamiin, vaayirasichi akka iddoo kaanitti hin tamsaane of eeggannoon akka taasifamu himame. Amajjii 28: Qondaltonni olaanoon Dhaabbatichaa daarektara olaanaa dhaabbatichaan durfamu Beejingitti hoogansa Chaayina bira dhaqan. Amajjii 30:  Vaayiresichi 'yaaddoo fayyaa hawaasaa idil addunyaa ta'uun labsame.


'Lammiilee keenya kana lakki hin simannu jechuu hin dandeenyu'-Ministeera Haajaa Alaa

Ministeerri Haajaa Alaa Itoophiyaa godaantootni amma Saawdii Arabiyaatii galaa jiran kan sababa Koronaavaayirasiin ari'ataman mitii jedhe. Ministeerichatti daayireekatrii dhimmooa Qoonistilaa Obbo Yohaannis Shoodee kanaan duras mootummaaan Itoophiyaa hariiroo dippiloomasii Saawdii waliin qabuun godaantota biyyattii deebisaa turuu yaadachiisuun kun haaraa akka hin taane akeekaniiru. Weerara Koroonaavaayiras to'achuuf biyyootni hedduun tarkaanfiiwwan garaagaraa fudhachaa wayita jiran kanatti Saawdiin godaantota seeraan ala biyya koo keessa jiru jettu biyyaa baasuun ishee qeeqa kaasisaa jira. Lammiileen Itoophiyaa hojiif jecha karaa seeraan alaa biyyaa bahanii Saawdii turan kun biyyatti deebi'uun duula to'annoo Ministeerri Fayyaa gaggeessuttis qormaata dabalataa ta'aa jedhamee sodaatamaa jira. Sababa Vaayirsii kanarraa sodaa qabduuf Saawdiin lammiilee biyya ormaa biyyaa ari'achaa jirti haa jedhamuyyuu malee Obbo Yohaannis lammiileen Itoophiyaa biyya saaniitti deebi'aa jiran kun sababa Koronaavaayirsiin shakkamani mitii jedhan. Torbeewwan lamaan darban keessa ammiileen Itoophiyaa 2,000 gara Itoophiyaa kana galan ta'uufi mootummaan Saawudii baasii isaanii danda'ee balalii addaa Itoophiyaatti deebisaa akka jiru himan. Dabalataanis qorannon fayyaa barbaachisu imala eegaluu isaanii dura gaggeefamuufi biyya yeroo galaniis gara bakka adda bahanii turanitti geeffamaa akka jiran himaniiru. Lammiilee kana adda baasanii guyyoota 14 tursuuf mootumman idoo qopheesse keessa Yuniivarsiitiin Finfinnee isa tokko yoo ta'u hoteellonni qophaa'aniis jiraachuu mirkaneessaniiru. Lammilee kana amma biyyatti deebisuun dhibbaa uumu ilaalchisee kan gaafataman obbo Yohaanis akka biyya walubummaa qabdu tokkootti Itoophiyaan wayita biyya biraan godaantotni kee seeraan alaa biyatti haa deebi'an jedhamtu lakkii hin simadhu jechuu hn dandeenyu jedhan. Lammiilee Itoophiyaa achitti hafan biroofis mootummaan Saawudii deeggrsa humni danda'e gochaa jiras jedhan


Koroonaavaayiras: 'Covid19 Naannawa Finfinneetti weerara lafaafi ijaarsa seeraan alaa hammeesse' jedhu jiraattonni

Magaalaa Finfinnee fi lafa magaalattii daangessee jiru weerara lafaa fi ijaarsi seeraan alaa yaaddoo guddaa uumuu erga eegalee bubbuleera. Magaalli Finfinnees yeroo adda addaatti ijaarsawwan kanneen diiguu jalqabee dhiisa. Bara darbes Bulchiisi Magaalaa Finfinnee ijaarsa seeraan alaa naannawa magaalattiitti mul'atu bifa duulaatiin tarkaanfii irratti fudhachuuf guyyaa beellamaa muratee achumaan hafe. Tibba kanas keessumaa erga dhibeen koronaavaayirasii ajandaa ijoo biyyaa fi addunyaa ta'ee duulli lafa Oromoo naannawa Finfinnee weeraruu kuni bifa haaraan eegalameera jedhu jiraattonni. Jiraataa magaalaa Finfinnee kan tahanii fi dhimma kana itti dhiheenyan hordofaa jiraachuu kan himan Obbo Taammiruu Nagaraa, Koronaavaayirasiin lafa Oromoo warra weeraruuf hawwaa tureef carraa gaarii uumeera jedha. "Erga dhibeen kuni dhufee namni baayyeen gara manaatti deebi'eera, caasaan mootummaatis duula dhibee kana ittisuu irratti fuulleefataniiru. Haala mijataa kana fayyadamuudhaan namoonni kaanimmoo bifa ijaarameen saamicha lafaa irratti bobba'aniiru," jedhan. Weerarri lafaa kuni lafa bulchiinsa magaalaa Finfinnee jalatti hammatamee fi duwwaa taa'aa ture irrattis osoo hin hafin ijaaramaa jira jedhu. "Kutaa bulchiinsa kolfee Qaraaniyoo aanaa shanaffaa qaxanaan 7 fi 8 weerara akka maleetu gaggeefamaa jira. Gaafan qaaman naannoo sana ilaalu waan amanuufuu nama rakkisutu ta'aa jira," jedhan. Ijaarsi taasifamaa jiru kunis jigiidhaan ta'uu fi halkan qofa osoo hin taane guyyaas ifumatti mana pilastikaan ijaaraa jiraachuu himu. "Jalqaba pilaastika naannessaa mana kan ijaaran. Torban tokko yeroo turummoo karaa keessaatiin muka dhaabanii dhoqqeedhaan ijaaru," jedhan. Adeemsi amma Naannawa Finfinneetti tahaa jiru kuni haala amma jiruun itti fufnaan yaaddoo cimaa Lafa Oromiyaa irratti uumuu akka malus dubbatan. Iddoo weerarri lafaa itti adeemsifamaa jiru kan jiraatuu fi nageenya isaatiif eenyummaa isaa ibsuu kan hin barbaanne namni BBC'n dubbise kan biraas, ta'iin ammaa kuni waan amma duraarraa adda jedhu. "Garmalee qindaa'ameeti kan ijaaramaa jiru. Harki caalaan pilaastikaan kan ijaaramedha. Bakka ani amma ilaalaa jiru kanatti qofa manneen tibba kana ijaaraman 300 ni caalu. Namoonni kana hojjetan rakkoo mana jireenyaa qofas osoo hin taane dhimmi siyaasaas jiraachuu akka hin oolle nan shakka," jedhan. Ijaarsi kuni yeroo mootummaan diiguuf jedhu waca kaasuun hiikaa siyaasaa akka argatu gochuudhaan bakkichumatti hafuun waan baratameef, carraan amma isaan argatan kuni ofitti amanamummaadhaan akka ijaarratan taasiseeras jedhu. Gocha kana ammatti dhaabsisuu baannaan booda sirreessuun rakkoo jabaa uumuu akka malus yaaddoodhaan himu namni kuni. Lafti amma ijaarsi irratti ijaaramaa jiru kuni bittaadhaan osoo hin taane lafuma qonnaan bulaa kan ture, duwwaa waanuma taa'uuf qofa weeraruutu mul'achaa jiras jedhan. Weerarri lafaa Koronaavaayirasii daheefatee taasifamu kuni naannawa magaalaa Finfinnee bakka hedduutti mul'achaa jira kan jedhan jiraattonni kunneen gochi kuni egeree lafaa fi siyaasa Oromoo irratti rakkoo hamaa fiduu akka malu eeru. Mootummaanis dhibee yaaddoo ta'e janarratti qofa fuullefachuun warra seeran alaatiif karra banaa dhiisuurra dhimma kanas akka xiyyeeffannaan hordofee seera qabsiisuufis gaafataniiru. Hogganaa Itti aanaan Biiroo Bulchiinsaa fi Itti Fayyadamma Lafa Baadiyyaa oromiyaa Obbo Baayyisaa Badhaadhaa, gochi weerara lafaa Koronaavaayirasii daheeffatee taasifamu kana eeruu argachuu himuun, dhimmicha hordofuu jalqabneerra jedhu. "Weeraraa fi alseerummaa lafaa naannawa Finfinnee kana eeruu argannee jirra. Xiyyeeffannaa addaatiin ilaalamuu akka qabus irratti waliigallee koree hundeessinee gara naannawa kanaatti bobbaasaa jirra," jedhan. Erga dhibeen Koronaavaayirasii kuni dhufee duulli gara sanaan taasifamu mul'achuu eeruunis akka hin ijaarre ittisuu fi kanneen ijaaraman diiguu irratti mootummaan araarri mul'isu hin jiraatu jedhan. Mootummaan naannoo Oromiyaas ibsa baaseen, gochi weerara lafaa naannawa magaalotaatti dhibee Koronaavaayirasii kana daheefachuudhaan taasifamaa jiru hataattamaan akka dhaabbatuufi kanneen gocha kana keessatti hirmaatan irrattis tarkaanfii akka fudhatu beeksiseera.


Koronaavaayirasii: Sochiin konkolaataafi namootaa jiraattota Mooyyaleef sodaa ta’eera

“Daangaan kun hanga ammaatti gutummaan guututti hin cufamne. Akka magaalaa Mooyyaleetti sodaa cimaa qabna,” jedhu jirattotni BBCn haasofsiise. Itoophiyaan daangaa lafoo biyyaalee ollaa walin qabdu erga cuftee bubultus sochiin namootaa fi konkolaataa daangaa Keeniyaa fi Itoophiyaa qaxxaamuruun taasifamu guutummaatti akka hin dhaabbanne jiraattotni magaala fi aanaa Mooyyalee himu. Keessattuu sochiin konkolaataawwan lakkoofsa gabatee biyya Keeniyaa qaban sodaa dhibee Koovid19 itti uumuusaas dubbatu. “Konkolaataan lakkoofsa gabatee Keeniyaa qabu gama Somaaleetin akka fedhe seenee baha. Namni to’atu hin jiru. Kaan kontrobaandii fidee Mooyyaleetti jigsa. Asiimmoo boba’a mootummaan baasii addaa itti dabalee fidu fee’anii biyya Somaaliyaa fi Keeniyaa seenu” jedhu jiraataan aanaa Mooyyalee Obbo Boruu Godaanaa. Sochii namootaa fi konkolaataa kanaaf sababni immoo eegumsi daangaa irratti taasifamu laafaa ta’u isaa akka ta’e jiraattotni aanaa Mooyyalee himu. Keessattuu dhibeen Koovid19 magaala Keeniyaa dhiyeenya daangaa Itoophiyaatti argamtu Mandheeraa keessatti mul’achun isaa yaaddo isaani akka hammeesse jiraattotni fi angawootni dubbatu. Konkolaataawwan dabalataan namootni kanaan dura hojii barbaacha gara Keeniyaa deemanii turanis hedduminaan gara Itoophiyaa seena akka jiran himama. Sochiin namootaa kunis Keeniyaadhaa gama naannoo Oromiyaa fi Somaaleetin taasifamaa jiraachuu jiraattotni dubbatu. Naannoo Oromiyaatti kantiibaan magaalaa Mooyyalee Obbo Fuugicha Dheengee “daangaan gama Somaaleetin jiru baay’inaan hin cufamne kan jedhu dhuguma. Dhibee Koroonaafis iddoo guddaa hin laanne” jechuun kutannoon ittisa dhibee Koovid19 gama mootummaa naannoo Somaaletin jiru laafaa ta’uu isaa himu. Sochiin konkolaataa lakkoofsa gabatee biyya Keeniyaa qaban gama naannoo Somaaleetin gara magaala Mooyyalee seenaa akka jiran fi magaala Mooyyaleettis sochiin uummataa cimaa jiraachuunsaa sodaa itti uumuusaas dubbatu. “Nuti akka Oromiyaatti tarkaanfii tokkollee fudhachuu hin dandeenyu. Aangoo keenya miti. Naannoon Somaalee naannoo of danda’e. Achi seennee isaan daangessuu hin dandeenyu. Garuu qaama dhimmichi ilaallatutti eeru kennineerra” jedhan Obbo Fuugicha Dheenge. “Akka koree cimdiitti dhoowwaa jennee osoo waliigalles nu biraa yaa’anii wanti isaan hojjetan waan biraati” jedhu angawaan kun.  Haa ta’u malee anagootni naannoo Somaalee yaada jiraattota fi aangawaa naannoo Oromiyaatin adda ta’e qabu. BBCf yaada isaanii kan kennan naannoo Somaaletti bulchaan aanaa Mooyyalee Obbo Ibraahim Abdullaahi “warri Keeniyaa daangaa cufataniiru. Gama Itoophiyaatiinis raayyaan ittisa biyyaa fi milishootni keenya daangaa kilomeetira 400 ta’u cufaniiru” jedhu. Konkolaatotni lakkoofsa gabatee biyya Keeniyaa qaban fi naannoo Somaalee fi magaala Mooyyalee keessa socho’anis walitti dhufeenya uummattoota biyyaalee lamaanii irraa kan ka’e naannuma Somaalee keessa kan jiran malee daangaa ce’anii kan hin imalle ta’uu dubbatu. Haa ta’u malee konkolaataawwan Keeniyaadhaa daangaa ce’anii gara Itoophiyaa seenan dhiyeenyuma kanallee to’annoo jala oolanii akka turan jiraataan magaala Mooyyalee maqaan isaanii akka hin eeramne barbaadan nutti himaniiru. Imaltootni lafoo dhokatanii Keeniyaadhaa gara Itoophiyaa seenan akka jiran kan nutti himan kantiibaan magaala Mooyyalee Obbo Fuugicha Dheenge heddu isaanii qabaa jiranillee namootni muraasni akka miliqanii seenan himan. Namoota to’annoo jala oolan kunneenis hawaasatti osoo hin makamin dura guyyoota 14f adda baasanii akka tursiisan fi kanaan dura yeroo lamaaf bifa kanaan erga tursiisanii booda hawaasa walin akka makkaman taasisuu isaanii himan. Dabalataan iddoo turtii kanatti samuuda namootaa fudhachuun qorannoo laboraatoorif gara magaala Finfinneetti ergaa akka turan himan. Yeroo ammaattis namootni 80 ol kan Keeniyaadhaa daangaa qaxxaamuranii gara itoophiyaa seenan magaala Mooyyalee keessatti adda baafamanii hordofamaa akka jiran dubbatan. Naannoo Somaaleetti bulchaan aanaa Mooyyalee Obbo Ibraahim Abdullaahis haaluma wal fakkaatun namoota keeniyaadhaa dhufan adda baasanii tursiisaa akka jiran himaniiru.


Koronaavaayirasiifi dippilomaasii: Covid-19 biyoonni qoricha, maaskiifi dhimmoota biroon wal himataa jiru

Erga weerarri koronaavaayirasii addunyaa kana raasuu jalqabee hariiroon dippolomaasii biyyoota addunyaa baayyee gidduu jiru daran waan hammaataa deeme fakkaata. Maddi rakkoo waldhabdee biyyoota addunyaa kunis kan giddu-galeessa godhate, dhimmoota akka jiraachuufi jiraachuu dhabuu qorichaafi meeshaaleen wallaansaa, akkasumas wal qeequu akkaataa ittiin weerarri dhibee kanaa ittiin qabame irratti. Ispeen biyyoota weerara koronaavaayirasiin baayyee miidhamte keessaa ishee tokkodha. Biyyi kun meeshaa wallaansa fayyaa, keessumaa naannoo dhibeen Covid-19 cimsee miidhe keessatti baayyistee barbaaddi turte. Haata'u malee, meeshaan sirna argansuu ittiin wallaanan dhaabbileen fayyaa Ispeen naannolee baayyee dhibee Covid-19n miidhamaniin bitamee dooniin fe'amee darbaa ture mootummaan Turkii jalaa saameera. Miidiyaaleen Ispeenis maddeen biyyattii waabeffachuudhaan gochicha "hanna" jechuun gabaasaniiru. Deddeebi'uu torban tokkoo oliin, ministeerri dhimma alaa Ispeen meeshaa dooniin fe'amee Turkiirraan darbaa ture biyya galfachuu mirkaneeffateera. Ta'us garuu taateen mudate sun fakkeenya biraa akkamitti akka Covid-19 hariiroo dippilomaasii biyyoota addunyaa gidduu jiru daran hameessaa jiruudha. Qoccolloon Ameerikaafi Chaayinaa gidduu jiru morkii ol aantummaa argachuu akka ta'e beekamaadha. Keessumaa ammoo gochi Pirezedaantiin Ameerikaa Doonaald Tiraamp Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) faayidaa Chaayinaa giddu-galeessa godhate jechuudhaan gargaarsa maallaqaa Dhaabbatichaaf biyyi isaa taasiftu kutuuf kan murteessan agarsiiftuu gaariidha. Wal-dhabdeen xixiqqaan bakkaa bakkatti mumullatanii turan. Kan Chaayinaa waliin ture garuu hammaataa ta'ee himannaa lakkoofsa namoota dhibee vaayirasichaan miidhamanii gadi xiqqeessuun gabaasuu jedhudha. "Osoo ta'ee akka yaadaatti, biyyoonni hunduu yeroo diina tokkicha lolaa jiran kanatti walitti dhufanii wal cinaa dhaabbachuu isaanii arguun nurra ture," jedhu Landan Iskuul oof Ikonoomiksiitti qorattuun hawaasaafi siyaasaa Soofiyaa Gaaston yeroo BBCtti dubbatan. "Qabatamaan, rakkoon weerara dhibee kanaa biyyoonni addunyaa akka gara keessaa ilaalan gochuun wal tumsuu caalaa wal morkachuun akka cimu taasiseera." Fakkeenyi tokkos wal mufachuu biyyoota Gamtaa Awurooppaa gidduutti dhalatedha. Xaaliyaan keessatti yeroo namoonni dhibeen Covid-19 irratti argame akka malee baayyatetti gargaarsa meeshaa wallaansa fayyaa argachuuf biyyoota ollaa gaafattee turte. Jarmaniifi Faransaay garuu meeshaaleen wallaansa fayyaaf oolan akka biyya alaatti hin ergamne dhorkan. "Sirriidhumatti kun wal tumsuu Awurooppaanotaatiif mallattoo gaarii miti," jechuun marsariitii Politikoo jedhamurratti barreessan Biraaselsitti ambaasaaddarri Xaaliyaan Maawuriiziyoo Masaarii. Xaaliyaannon waa'ee yaada gargaarsa biyyoota Gamtaa Awurooppaa baayyee miidhamaniif ta'uu qaba jedhu dhiyaatee ture Jarman mormites hedduu haaraniiru. Neezerlaandis, Awustiriyaafi Fiinlaadilleen karooricha ifatti yeroo morman, Ispeen, Faransaay, Beeljiyeem, Giriik, ayerlaand, Poorchugaal, Siloveeniyaafi Luuzenberg garuu sagantaa sana deggaranii turan. Kun ta'uun ammoo biyyoota Gamtaa Awurooppaa gidduutti wal qooduun dabaluu isaa agarsiisa. Xaaliyaanis bakka itti qorannoon qaggeeffamu taate, akka ogeessonni jedhanitti sababii 'dippilomaasii maaskii' Chaayinaatiif. Chaayinaan erga weerara koronaavayirasii biyya ofii keessaa to'atteen booda dhukkuba kana dura dhaabbachuudhaaf akka danda'aniif biyyoota gargaarsa mara biyyoota hedduuf rabsuutti kaate. Raashiyaan biyyoota gargaarsa Chaayinaa argatan keessatti argamti. Xaaliyaanis gargaarsa meeshaa wallaansa fayyaa, meeshaa ittiin qorataniifi garee doktoroota fayyaa CHaayinaa gootummaatiin faarfaman argatteetti. Kanaan walqabatees, jajachuun hashtag #grazieCina (Chaayinaa Xaaliyaan isin galateeffatti) jedhu miidiyaalee hawaasummaa Xaaliyaan keessa jiran irratti hedduu qoqqodamaa tureera. Dhaabbata Gorsaa Landan keessatti argamu  Pax Tecumjedhamutti daarektarri ol-aanaa Gesu Antonio Baez, akka jedhanitti carraaqqii qaawwa Ameerikaan akka addunyaatti bantee jirtutti fayyadamuudha. Qaawwi kun ammoo erga Doonaald Tiraamp duula pirezedaantummaa isaanii irraa eegalanii "Dursi Ameerikaaf" dhaadannoo jedhun bara 2016 irraa eegalee kan cimee bal'ataa dhufedha jedhu ogeessi kun. Waanti agarsiisu Ameerikaan yaada araaraafi dubbiin yaa haftuu irraa fagoo ta'uu kan agarsiisu qoccolloo Chaayinaa waliin qaban qofaa miti. Fakkeenyi biraan, dubbii Tiraamp talaallii Covid-19 kampaanii fayyaa Jarmaniin hojjetame irratti mirga abbummaa dhuunfachuuf akka fedhan dubbatanidha. Kun ammoo aanga'oota Jarman akka malee haarseera. Dhiyeenya kana ammoo Pirezedaant Tiraamp Indiyaa akeekkachiisan. Yoo Indiyaan qoricha busaa hayidirookiloorookin jedhamu akka qoricha Covid-19 ta'utti qoratamaa jiruu biyya alaatti erguu ni dhorkiti ta'e haalaa ba'uuf jirra jechuun dhaatan Tiraamp. "Yeroo rakkoo weerara kanaa keessa Ameerikaan carraa dippilomaasii aangoofi dhageettti dabalachuun fuula duratti hin deemne. Chaayinaan garuu qaawwa uumame kana fayyadamuun amma carraa argatteetti," jechuun ibsan Baez . "Dippilomaasiin maaskii" adeemsa salphaa hin turre akka Baez agarsiisanitti. Ilaalchi Chaayinaan yeroo Covid-19 tatamsa'uu eegalutti maaliif saffisaan to'achuu dadhabde jedhu akka hawaasni addunyaa ishee shakku taasiseera akka Soofiyaa Gaaston jettutti. Gabaasawwan intelijensii Ameerikaa Chaayinaan namoota biyya ishee keessatti dhibee kanaan qabamaniifi du'anm ni dhoksiti jechuun himate eertis. Aanga'oonni Biriitishis ragaa Chaayinaa isa sirriidha jedhamee mootummaan baase gaaffii irratti kaasti. "Chaayinaan yeroo hojii maqaa ishee tolfannaaf gurra ergannaa hojjechaa jirtutti ija shakkiinis ilaalamaaa jirti. Osoo ammoo lakkoofsi sirriin barameetii caalaa miidhaa hamaa ishee qabaachuu mala," jetti Soofiyaan. Biraazilis ejjennoo Chaayinaa gaaffii keessa galchaa jiru kan biroodha. Erga weerarri kun ka'een booda Chaayinaafi Biraazil wantota xixiqqoo ta'an irratti afaan keessa wal bahaniiru. Hanga dippilomaatonni Chaayinaafi nzamoonni pirezedaant Bolsonaaroo dhiyeenya qaban karaa miidiyaa hawaasummaatiin dubbbiin wal barbaadanirra gaheera. Keessumaa, dhimmoota fuullee daldalaarratti walitti dubbachuu jalqabaniiru. Chaayinaan michuu daldalaa Biraazil ishee hundaan oliidha. Fakkeenyaaf, Chaayinaan atara sooyaa jedhamu %80 Birazilirraa bitatti. Aanga'oonni fayyaa Biraazil ammoo ventileeteriifi meeshaaleen wallaansa fayyaa Chaayinaarraa argachuudhaaf dhama'aa turan. "Dhimmi kun dippilomaasiin yeroo kamirrayyuu caalaa maaliif akka barbaachisu agarsiisa," jetti Soofiyaan. "Biyyoonni haala jiran sakatta'anii ilaaluudhanan sodaa jiru waliin dubbachuu qajeelaa ta'een furuu qabu." Haata'u malee, dhimmi vaayirasichaas ibidda duraan ture irratti beenzila dabalaa jira. Fakkeenyaaf, Kolombiyaafi Venezuweelaa kaasuun ni danda'ama. Aanga'oonni Kolombiyaa bulchiinsa pirezedaantii Venezuweelaa Nikoolaas Maaduroof  beekamtii hin kennine. Biyyoonni hollaa waliin kun erga godaantonni Venezuweelaa daangaarra jiran Kolombiyaatti seenaniin waldhabdee keessa galaniiru. Waldhabdeen isaan gidduu jiru dhiyoon ammoo Ebla 1 yoo ta'u sababii Maadurootiin ture. Pirezedaant Maaduroon maashina Covid-19 ittiin qoratan alama gita isaa Pirezedaantii Kolombiyaa Ivaan Duukuuf kennan. Guyyoota dursee maashiniin Covid-19 qoratu tokkottiin Kolombiyaan qabdu yeroodhaaf cabdee turte. Kennaan sun garuu waajirri pirezedaanti Duukuun galateeffachuu caalaa callisuun simatame. Kuna mmoo pirezedaantii itti-aanaa Venezuweelaa dabalatee haarii cimaa uume. "Mootummaan Ivaan Duukuu maashinoota pirezedaant Maaduurootiin kennameef lamaanuu fudhachuu dhiise... Kun ammoo tuffii Mr. Duukuun lubbuufi fayyaa ummata Kolombiyaaf qabudha," jechuun tiwiitera irratti barreessite. Gaaffiifi deebii Ebla 7 raadiyoodhaan tamsa'een, Duukuun akka jedhetti, maashinichi "gosa qorannoo, gosa wantota galee qorannoof barbaachisan ykn ammoo wantota nuti qorannoof Kolombiyaa keessatti itti fayyadamnu waliin wal hin simu jedhan." Baha Giddu-galeessaa keessatti Kataariifi Ijjiptiin dhimma carraa lammileen Ijjiptii Kaataar keessatti danqamaniirratti wal-dhabdee keessa jiru. Kaataar namoota Covid-19 irratti argame biyyoota Galoo Galaanaa keessatti isa ol-aanaa ta'e keessumeessaa jirti. Aanga'oonni Kataar  Al Jazeera tti akka dubbatanitti qondaaltonni Ijjiptii xiyaara hojjetoonni emirati ofiin dhuunfatanii ittiin deemaniin deemuu fudhachuu didan. Ijjipti ammoo garee biyyoota Arbaa warra erga bara 2017 irraa kaasee Kataar waliin rakkoo dippilomaasii hammaataa keessa seenan waliin jirti. Gareen biyyoonni Arabaa Ijjipti keessa jirtu kunis mootummaan Kaataar garewwaan shorokkeessitootaa deggaraa jirti himannaa jedhuunidha. Haata'u malee, maaksii ykn karra cufachuu caalaa dhipphinni wal-qeequu/walgaarerfachuun uumame. Gaafa Bitootessa 18, gabaasni Gamtaa Awurooppaa Raashiyaan oduu sobaa waa'ee Covid-19 biyyoota gama Dhihaa ilaalchisee  tamsaasuun miidiyaaleerratti dhiibbaa gochaa jirti jedhu dhokatee bahe. Dubbi himaan motummaan Raashiyaa tokko garuu himannaa sanaan "waan dharaati" jechuun waakkatee ture. Wal-dhabdeen babal'ataa jiraatuyyu garuu, akka ogeessonni tokko tokko adda baafatanitti ammoo yeroo weerara kana keessa miira gaarii wal tumsuunis jira jedhu. Inistitiyuutii Misooma Baargamaatti qorataan Annalisa Prizzon jedhaman, yeroon rakkoo kun wal-tumsuufi wal-cinaa dhaabbachuuf carraa guddaa uumeera jedhu. "Rakkoon kun kan nu agarsiisaa jiru kan biraan biyyoonni guddataniiru jedhaman yeroo hundaa ' warra bekan' akka hin taanedha," jedha Prizzon. "Muuxannoo Chaayinaan akkaataa Xaaliyaan ittiin dhiibbaa weerara dhibee kanaa dura dhaabbatturratti yeroo sirriitti qooddeefis fakkeenya mul'atudha." Soofiyaa Gaaston garuu ammallee tumsi kana caalu ni barbaachisa jettee yaaddi. "Carraa miliqedha, keessumaa biyyoota gama Lixaatiif yeroo maqaa ergachuufi sabboonummaan ol ka'ee mul'achaa jiru keessatti," jetti. "Kun yeroo humna tokkummaa itti agarsiisan ta'uu qaba ture." "Kana ta'uun hafee, tarsiimoowwan baayyeen hariiroo biyyoota gidduu jiru kan daran hammeessan ta'aa jiru," jechuun goolabdi.


Koronaavaayirasii: Ameerikaan 'yeroo dhiyootti sochii idileetti deebiti' jedhan Tiraamp

Pirezedantiin Ameerikaa Donaald Tiraamp weerarrii dhibichaa sadarkaa olaanaarra ture gadi cabuu eegaluusaatiin kutaaleen biyyatti cufaman deebi'anii akka banamuuf jiran dubbatan. Ragaaleen biyyaalessaa kana mul'isu jedhan. Biyya keenya deebifachuu barbaanna kan jedhan pireezidantichi 'rakkoo kanarraa bayyanannee gammachuun deebina, hundi keenya' jedhan. Ameerikaatti namooti vaayirasichaan qabaman 638, 000 namoonni lubbuu dhaban ammoo 30,800 guutaniiru. Ragaaleen biyyaalessaa keenya lakkoofsi namoota haaraa vaayirasichaan qabamanii sadarkaa olaanaarra gahee darbuu ykn gadi bu'uu eegaluu agarsiisa jedhan. Tiraamp kana haa jedhan malee Ameerikaan lakkoofsa namoota Covid19'n guyyaa tokkotti du'anii olaanaa galmeessiste. Sa'aatii 24 darban qofa namoota 2600'tti siqantu du'e. Kuni biyyattii qofaaf osoo hin taane addunyaafuu lakkoofsa namoota guyyaatti du'anii isa olaanaadha. Tiraamp akkamitti Ameerikaan addunyaarratti lakkoofsa namoota lubbuu dhabanii olaanaa akka galmeessisu dandeesse gaafatamanii, biyyoonni biroo ni sobu jedhanii Chaayinaa maqaa dhahan. 'Namooni lakkoofsa namoota miidhamanii biyyoonni kun himan amanu jiraa?' jechuudhaan gaafatan. Kalessaa wayita gaazixessitootti himan 'jijjirama guddaa galmeessifna" jedhanii akka abdatan Tiraamp kan dubbatan.Kana malees, gabaasa hin qulqulloofne koroonaavayirasiin jalqaba laaboratorii magaalaa Wuhaan keessaa bahe jedhu Ameerikaan ilaalaa jirtii jedhan. Midiyaaleen Ameerikaa akka gabaasanitti yoo ta'e, Imbaasiin Ameerikaa Beejing jiru of-eeggannoon laaboraatorii lama Wuhaaan keessatti argamanii yaaddeessaadha. Qondalonni basaasaa Ameerikaa garuu vaayirasichi namatu tolche osoo hin taane akkanumaan umamuu akka hin oolle amanu. Bulchiinsi Tiraamp duraan kutaalee biyyatti cufaman Caamsaa jalqabaarra akka banaman yaada qaba ture, amma garuu sana dursanii sochii idileetti deebi'uu danda'u jedhan Tiraamp. Deebisaanii banuun balaa hin fiduu? jedhamanii gaafatamnaan, cufaa tursiisuunis namni du'eera jedhanii deebisan. Lammileen Ameerikaa miliyoonaatti lakka'aaman sababa biyyattin cufaa turteen hojii dhabanii, hojii dhabdummaanis dabaleera. Dinagdeen biyyattis qorruusaatiin walqabatee namni lubbuu ofiisaa balleessu hedduumachuus walqabsiisanii dubbatan. Kutaalee biyyattii akka Michigaan keessatti ammoo lammileen hedduun sochii idileetti deebi'uu qabna jechuun hiriira bahaniiru.


Koroonaavaayiras: 'Gaafa guyyaan haadholii kabajamu harmee koon awwaale'

Torban guyyaan Haadholii kabajamutti shamarreen ganna 33 Ayaa qalbii ishii kan hate, kennaa akkamii deessee isheef akka gumaachitu yaaduu ture. Garuu Ayaan (maqaanshee kan geeddarame) guyyaa kana harmee isheef  kennaa kennitu otoo hin taane, harmeeshii duute sirna awwaalcharratti akka argamuuf jirtu hin beektu ture. Torban sana maallaqas dhabdu, du'a ishiin dhaga'a jedhe yaadee hin beeku jette. Oduu kana akka dhageesseen kufuu yaadatti. 'Obboleessa koo hirribaa kaaseen itti hime, duraan akka wayyoofte natti himee ture,' jetti. ''Guyyaa dhaloota ishee Ebla kana wayita kabajamutti fayyitee manatti deebiti jennee eegaa turre, guyyaan haadholii kabajamuuf bultii muraasni wayita hafu hoospitaala seente. Guyyaa haadhaafi guyyaa hoospitaalaa fayyite baatu walitti qabnee kabajuuf eegaa turres jette. Garuu, kan raawwatame argan, kan eeganirraa adda ture. Haati Ayaa lammilee Masirii 10'n koroonaavaayirasiin si'a jalqabaaf ajjeese keessaa tokko turte. Haati Ayaa Kibba Kaayirootti hoospitaala argamutti vaayirasichaan qabamuun mirkanaa'ee otoo hin du'iin dura geeffamtee turte. Haati ganna 69 kun qoratamanii jalqaba vaayirasicharraa bilisaa jedhaman, boodarra deddebi'anii guyyoota itti aanaan qoratamanii garuu qabamuun isaanii mirkanaa'e. Abbaa koo dhukkuba ujummoo dhiiga gara onneetti geessituun wal qabatu dhukkubsatee bira otoon jiruun bilbilaaan haadha keenya haasofsisaa ture jette Ayaan. ''Nagaattillee nun jechuu dadhabuu ishii qofaa miti, guyyuma sana du'uun ishii garaa na nyaate,'' jette. Guyyaa sanarraa eegalee sirni amantiifi namoonni walitti qabamuus akka biyyaatti dhorkame. Masjiidonni hunduu akka cufamaniif ajajni bahe. Kanaafuu, kutaa hospitaalaa reeffii turu keessa kadhachuu eegaluuf dirqamuu dubbatte Ayaan. Hoospitaalicha keessaa reeffa baasuun yeroo dheeraa fudhataa ture, booda garuu halkan awwaalamte, miseensota maatii muraasa qofatu sirna awwaala ishiirratti argame. 'Hundi keenya maaskii fi golgaa harkaa (guwaaantii) keewwannee turre. Haati warraan obboleessa kootii gidduudhaan dhuftee harka koo qabdeetu natti hasaasti, ''Si hammachuun barbaade, garuu hin danda'uf malee,' naan jette. Amaatiin obboleessa kootiii ni sukannoofte, garuu namni achitti argaman hundi gammadoos hin turre' 'Abbaan keenyallee haadha keenyatti nagaa dhaamu hin dandeenye, sirna awwaalcharrattis hin argamne' Haati Ayaa erga du'anii booda abbaan ishees hoospitaala haati ishee seenanitti yaalamuu geeffaman. 'Wayita inni hoospitaala geeffamu gadda guddaarraa kan ka'e, lafarran gangaladhe,' jette. Haata'u malee, abbaan ishii dhibicharraa bayyanatanii torban darbe keessa gara manasaaniitti deebi'an. Ayaas ta'ee, obboleessi ishees vaayirasichaan hin qabamne. Addatti fo'amanii jiru, 'akka maatiitti walgargaarullee hin dandeenye, haati keenya ni wareegamte,' jette Ayaan. Namoota firasaanii haala walfakkaatun du'aniif akka sirni kadhannaa raawwatamu yaadumuudhaan gareen WhatsApp baname. Garee kanarratti maqaan haadha Ayaa erga maxxanfamee namoonni hedduun dhaamsa jajjabinaas naaf ergaa turanii, inni jajjabina naaf ta'eera jette. Namoota toora Feesbukiirratti du'a haadha kooti dubbisanii na jajjabeessan keessaa barataan kutaa afuritti wajjiin baradhe fa'aatu keessatti argama. Ani jalqaba isa dagadheen ture jette Ayaan. Masiriin vaayirasiin Covid-19 biyyatti seenusaa walakkeessa Guraandhala, bara 2020 ibsitus, amma jalqaba ji'a Bitooteessaatti namoota haaraa qabaman ittifufinsaan hin sakattaatu ture. Vaayirasichi amma yoonatti namoota 2,000  qabuun, namoota 160 ol ajjeeseera.


Dubartii gosa koronaavaayirasii isa jalqabaa argatte

Dubartiin gosa koronaavaayirasii isa jalqabaa argattee intala shufeera lammii Iskootlaandi, umurii ishee ganna 16'tti barumsa adda kuttee turtedha. Dubartiin Juun Almeeyidaa jedhamtu kun namoota jalqabaa vaayirasii suuraan agarsiisuu danda'an keessa jirti, wayita weerarri koronaavaayirasii haaraa addunyaa raasaa jirutti hojiin ishee hedduu yaadatamaa jira. Covid19 dhukkuba gosa koronaavaayirasii haaraa kan Dr Almeeyidaan bara 1964 laaboraatoorii hospitaala Seent Toomaas magaalaa Landan jiruutti argatteen wal fakkaatuun dhufudha. Vayiroolojistiin kun bara Waxabajjii bara 1930 Iskootilaand Kaaba Baha Gilaasgootti dhalatte. Barnoota idilee osoo hedduu hin baratiin barumsa adda kuttee laboraatoorii magaalaa Gilaasgoo keessa jiru tokko keessa hojjechuu eegalte. Booda gara Landan imaluun bara 1954 artistii lammii Veenzuweelaa tokkotti heerumtee hojii ishiif cimsitee itti fufte. Dubartiin kun ogummaa mayikirooskoppii elektirooniitti dhimma bahuu kan gabbifatte erga gara Kaanadaa imaltee Inistiitiyuutii Qorannoo Kaansarii Ontaariyoo keessa hojjechuu eegalteen booda ture. Achitti mala vaayirasii ittiin arguun danda'amu tolchite. Hojiin ishii UK keessatti beekamtii argatee jennaan bara 1964 Landanitti deebitee hospitaala wayita dhiyeenya kana MM UK koronaavaayirasiin qabaman itti yaalaman Seent Toomaas keessatti hojjechuu eegalte. Nama Dr Deeviid Tiriil jedhamu wajjiin ta'uun dhukkuba qufaa ykn 'common cold' jedhamu irratti qorannoo gochuu eegalte. Gareen qorattootaa Dr Tiriil dhangala'aa funyaan keessaa bahu qorachaa turan vaayirasii qufaa waliin hidhata qabu argatan. Goosti ykn saamudni vaayirasichaa B814 jedhame yeroos moggaafaame kun daa'ima mana barnootaa bultii keessatti barattu tokkorraa kan fudhatame ture. Vaayirasichi mallattoo qufaa namarraa namatti kan dabarsus ture. Dr Tiriil vaayirasiin kun maayikirooskoppii elektirooniin ilaalamuu danda'aa laata waan jedhuun saamuda isa Juun Almeeyidaaf ergan. Juun vaayirasicha maayikirooskoppiin yoo ilaaltu vaayirasii utaalloo fiduun wal fakkaata garuua ammoo tokko akka hin taane hubatte. Yeroos yeroo jalqabaaf gosa vaayirasii amma koronaavaayiras jedhamuu akka ta'e adda baafatte. Haa ta'u malee suuraan koronaavaayirasii isheen yeroos qopheessite "suuraa badaa vaayirasii utaallooti" jechuun ogeeyyiin harkatti kuffisanii turan. Argannoo barruu meedikaalaa Biritish irrattikan maxxanfame bara 1965 ta'us suuraan vaayirasichaa isheen qopheessite waggoota lama booda ture barruu 'Joyurnal of General Virology' jedhamu irratti kan maxxanfame. Suuraan qopheessite gonfoo ykn 'crown' waan fakkaatuuf booda moggaasni koronaavaayiras jedhamu nama yeroos hogganaa hospitaala Seent Tomaas ture pirofeesar Toonii Watarsan jedhamuun kennameef. Dr Almeeyidaa boodarra mana barnoota fayyaa Landanitti digirii doktorummaa fudhatte. Inistiitiyuutii Wellcome jedhamu keessattis qorannoo vaayirasii suraan mul'isuun mirga abbeentaa hedduu argatteetti. Gidduutti barsiistuu Yoogaa taatee kan turte Dr Almeeyidaan qorannoo vaayirasiitti deebitee bara 1980moota keessa yeroo vaayirasiin HIV dhalatu suuraan mul'ifamuu akka danda'u gorsa kennaa turte. Bara 2007 umurii ishee ganna 77'tti addunyaa kanarraa du'aan boqotteetti. Du'a ishii ganna 13 booda sababa gosti koronaavaayirasii haaraa dhalateef, gumaacha gosoota vaayirasii kanaa hubachuun akka danda'amu gumaachiteef maqaan ishii kaafamaa jira.


Koronaavaayirasii: "Hanga mana tokkoo reeffi kudhan bahuutti eeguu hin qabnu" - Dassuu Tafarraa

Weerarri dhukkuba Covid-19 gaafa hammaatu gaheekoo bahachuun qaba jedhee torbee sadi dura gara biyyaa deebi'e jedha, ogeessi fayyaa kaka'umsaafi baasii mataa isaatiin magaalota Oromiyaa keemikaala farra vaayirasiin qulqulleessaa jiru Dassuu Tafarraa. Amma dura magaalota akka Amboo, Gudar, Sulultaa fi Walisootti keemikaala kana biifeera. Dhimma fayyaa fi barnootaa irratti waggoota dheeraaf hojii tola ooltummaa hojjetaa akka ture kan himu Dassuun, hundeessaa dhaabbata tola ooltummaa 'Education and Medical Fund for Africa' jedhamuuti. Dhaabbati tola ooltummaa kun amma dura waggaa waggaan magaalota Oromiyaa adda addaa keessatti wal'aansa baqaqsanii yaaluu gurguddaa bilisaan kennaa akka ture hima. Wayita ammaa magaalota Finfinneerraa fageenya kiiloomeetira 100-120 irra jiran qoricha farra vaayirasiin qulqulleessaa jiraachuu hima. Kunis vaayirasichi amma dura heddumminaan kan keessatti argame magaalaa Finfinneerraa namni konkolaataanis, miilaanis, fardaanis wayita imalu carraan vaayirasichi babal'atuu olaanaa waan ta'eefi jedha. Fuulduraaf magaalota gurguddoo Oromiyaa keessa jiran akka Shaashamannee fi Naqamteetti qoricha kana biifuuf qophii akka qabus hima. Qorichi biifamu maal fayyada? Qorichi farra vaayirasii fi baakteeriyaa biifamaa jiru HB kan jedhamuufi dhaabbata to'annoo nyaataa fi qorichaa Ameerikaa akkasumas jiddugala to'annoo dhibee CDC biyyattiin kan mirkanaa'edha jedha Dassuun. Namarraan miidhaa kamiyyuu kan hin geessifne, garuu ammoo baakteeriyaa fi vaayirasii ni ajjeesa jedhamee amanamudha jedha. Hojii qoricha farra vaayirasii kana biifuuf maallaqa hanga birii miliyoona 5 ol baasii gochuus hima. Kanatti dabalataan meeshaalee of-eeggannoo dhuunfaa (personal protective equipments, PPE) kuma 380 ol ajajnee eegaa jirras jedha Dassuun. Weerara koronaavaayirasiin Itoophiyaa keessatti namoonni hedduun waan hin duuneef salphaa fakkaatee mul'achuu danda'a kan jedhu ogeessi fayyaa kun, magaalota qulqulleessuun alatti kaka'umsa uumuufi namni hubannoo akka qabaatu gochuufi jedha. Wayita hojii kanaaf magaalota adda addaa keessa socho'utti namoonni qajeelfamoota mootummaan baase hojiirra oolchaa akka hin jirre taajjabuu hima. Barattoonni walitti heddummatanii yoo taa'anin arga kan jedhu Dassuun mootummaan barnoota kan cufeef barattoonni akka mana taa'aniifi jedha. Qabeenya guddaa vaayirasicha ittiin lollus ta'e meeshaalee wal'ansaa dhibee kanaaf oolan hedduu osoo hin qabaatiin beekaa waan mootummaan jedhu hojiirra oolchuu dhabuun dogoggora jedha. "Wayita qoricha biifnu osoo poolisiin balbala cufadhaa manatti galaa jedhee iyyuu, banatee bahee kan nu ilaalu faatu jira," jedha. Namni keenya hanga mana tokkoo reeffi kudhan bahuutti eeguun irra hin jiraatu jedha. Namni of eeggannoo gochuu dhiisee haala amma jiruun itti fufnaan ji'a lama booda haalli hammataan uumamuu danda'a jechuunis yaaddoo qabu ibsa. Dhibee wal dhukkubsachiisuun hin danda'mne, yoo du'anis wal awwaaluun hin danda'amne kana namni salphisee ilaaluu hin qabu jedha. Keessumaa warri baadiyaa jira jireenya hawaasummaa akka buna waliin dhuguu xiqqeessanii, kan midhaan qabu isa hin qabneef kennee lubbuu wal baraaruu qabna jedha. Yeroon kun yeroo namni hundi ogummaa, humnaa fi qabeenya qabuun uummataa isaa fi biyyaa isaa waliin dhaabachuu qabudha.


Qondaalli Kooriyaa Kaabaa gane Kooriyaa Kibbaatti teessoo paarlaamaa argate

Biyyoonni Kooriyaa lamaan hariiroo ijaaf-adaamii qabaachaa turaniif lammileen isaanii biyya gananii daangaa ce'aa turan. Lammileen Kooriyaa Kaabaa 33,000 ol miliqanii Kooriyaa Kibbaa jiraatu. Tahi Yoong-ho garuu qondaalaa olaanaa ta'uusaa qofa miti waanti adda isaa taasisu. Biyya ganee yeroo duraaf nama teessoo paarlamaa Kooriyaa Kibbaa argate ta'uusaati. Obbo Tahi duraan otoo biyyasaanii hin ganiin UK keessatti itti aanaa ambaasaddara Kooriyaa Kaabaa turan. Qondaala biyyatti olaanaa biyyatti dhiisanii miliqan kun waggaa afur dura maatisaanii dabalatanii gara Kooriyaa Kibbaatti miliqan. Filannoo biyyatti Kooriyaan Kibbaa sababa weerarrii koroonaavaayirasiif otoo hin haqiin kaleessa gaggeessiteeratti kaadhima ta'anii dhiyaataniiru. Tahi magaalaa guddoo biyyatti Seeholi, araddaa Gaangnaam jedhamutti paartii morkitaa bakka bu'uun dorgome. Lammileen biyyattis golgaa harkaafi maaskii funyaatti keewwatanii sagalee kenna oolan. Milkaa'efi sagalee harka caalmaa(58.4%)argachuun wayita injifachuu dhag'e bo'aa, imimmaan buusaa ture. Sagaleen filannoo hin kennamiin dursee waa tokko dubbate,Ani dorgommiif dhiyaachuun koo bulchitoota Kooriyaa kaabaaf dhaamsa ta'a jedhe. 'Egeree keessaniif karaan biraas jira' jedheen.  Badaa, jalaa miliqaa jechuu barbaadera. Erga Koriyaa Kibbaatti miliqee maqaa haaraas argateera'' Ku-min' jedhama Obbo Tahi. Kana jechuunis'lubbu baraaraa 'akka jechuuti. Wayita duula filannooos namoota walitti qabamaniif shubbisee achumaanis deeggarsas sassaabata ture. Dorgommii  filannoo kanas paartiin pirezedant Moon Jey-in akka teessoo paarlaama biyyatti 300 keessaa teessoo 163 argachuun injifannoo deebi'e gonfate. Weerara koronaavaayirasii to'achuuf deebiin kennan filannoo kana akka injifataniif isaan fayyadeera jedhameera.


Koronaavaayirasii: 'Abidda boba'aa jirutti beenzila akka naquuti' - hakiima Itoophiyaa Niwu Yoorki jirtu

Dr Tsiyoon Fireewu jedhamti. Hakiima ispeeshaaliistii kutaa dhibee tasaa akkasumas ispeeshaaliistii fayyaa hawaasaati. Wayita ammaa hospitaalaa magaalaa Niwu Yoorki keessa jiru tokko keessatti namoota koronaavaayirasiin qabaman wal'aanaa jirti. Barnoota sadarkaa lammataa fi yuunivarsiitii achuma Ameerikaatti kan baratte Dr Tsiyoon, Ministeera Fayyaa Itoophiyaatti gorsituu imaammata dhibee tasaafi fayyaa hawaasaa ta'uunis ni hojjetti. Ameerikaa keessaa akka malee vaayirasichaan kan hubamte magaalaa Niwu Yoorki keessa haalli wayita ammaa jiru daran ulfaataa ta'uu dubbatti Dr Tsiyoon. Lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamanii 200,000tti siqeera, kan du'an ammoo 10,000 oli. Akka hakiima kutaa dhibee tasaa ykn 'emergency'tti dirree waraanaa Iraaq dabalatee iddoo hedduu hojjechuufi wantoota hedduu arguu kan dubbattu Dr Tsiyoon, koronaavaayirasiin garuu hundarraa addadha jetti. "Namootni akka malee dhibamanii dhufu. Isaan ciibsinee oksijiniin deeggaramanii akka hafuura baafatan, kaan ammoo hafuursituu ykn veentileetarii itti keenye yaalaa jirra," jetti. "Namoota dhukkubsatanii dhufan kana, kan deemii mana keetti adda of baasii of yaali jechuunii dandeenyu miti." Wanti baay'ee ulfaataan namooti kun akka malee kan dhukkubsatan ta'uu qofa osoo hin taane, lakkoofsi isaanii daran dabalaa jiraachuudha jetti. "Abiddi guddaan tokko qabatee, osoo ati dhaamsuuf yaalaa jirtuu irraan beenzilli akka itti dabalamuuti haalli nuti keessa jirru." Nuti hanga feenu dhaamsuuf tattaafannullee abidichi dabalaadhuma adeemaa jira jetti Dr Tsiyoon. Kanatti dabalataan ammoo namooti si waliin dhaamsuuf tattaafatan yoo abidichaan si biraa nyaataman argita jechuun waahiloonni waliin hojjettu hedduun vaayirasichaan qabamanii hojii keessaa bahaa akka jiran himti. "Baay'ee ulfaataadha, dhiibbaas qaba garuu of jajjabeessinee fuulduratti adeemuuf yaalaa jirra," jetti. Dhukkubsattoota hunda qorachuun waan hin danda'amneef haala dhukkubsattootaa ilaalanii "vaayirasicha waan qabdan nutti fakkaata, mana keessan deemaatii guyyoota 14 adda baasaa of yaaalaa jennee namoota hedduu gara manaa deebisna," jetti Dr Tsiyoon. Namoonni kunneen qufaa yoo qabaatan akkuma qufaa kaaniitti manatti of wal'aanuun, gubaa qaamaa yoo qabaatan qoricha gubaa qaamaa hir'isu fudhachuun manumatti of wal'aanuun bayyanachuun ni danda'ama jetti. Haa ta'u male namoonni akkasii nama kaanitti akka hin dabarsine adda of baasuun barbaachisaadha jetti. Weerarri vaayirasii kanaa biyyoota sirna fayyaa ammayyaa akkasumas diinagdee jabaa qaban akka Ameerikaa fi Awurooppaa goolaa jira. Kanaaf wanti kun biyyoota sirna fayyaa akkas jabaa hin taane ykn ammoo diinagdee jabaa hin qabneef sodaachisaa miti yoo jenne soba ta'a jetti. "Vaayirasichi qoricha hin qabu, talaalliinis amma dura hin argamne. Meeshaalee namoota akka malee dhibamaniif barbaachisu ammoo nuti gahaa hin qabnu. Karaa kana yoon ilaalu sodaan." Ariitii amma Ameerikaatti babal'ataa jiruun Itoophiyaa keessatti yoo mudate nama rifaasisa, nama sodaachisas, haa ta'u malee Itoophiyaafi Afrikaan warra kaan caalaa hiree gaarii qabu jetti. Akka fakkeenyaatti Itoophiyaan sakatta'iinsa buufata xiyyaaraatti taasifamu Ameerikaa dursitee eegaluu himti. Itoophiyaa dabalatee lakkoofsi uummata biyyoota Afrikaa dargaggeessi kan itti heddummatu ta'uun hiree biraati jetti. Kana jechuun dargaggeessi vaayirasichaan hin qabamu ykn hin du'u jechuu osoo hin taane carraan vaayirasichaan du'uu manguddootarra xiqqaa ta'uu dubbatti. Hiree guddaan Itoophiyaanis ta'e Afrikaan qabdu garuu amma dura vaayirasichi akka Ameerikaa fi Awurooppaatti babal'achuu dhabuudha jetti. Kuni biyyoonni waan gochuu qaban osoo abiddichi hin qabatiin akka godhan 'foddaa hiree' qabanidha jetti. Lammileen qajeelfamoota mootummaan dabarsu hojiirra oolchuun qooda isaanii bahachuu qabu jechuun dhaamti. Keessaahuu lammileen dirqama yoo itti ta'e malee manaa bahuu dhiisuu, akkasumas dhimmoota hawaasummaa akka boo'icha, cidhaa fi amantiif wal gahuu dhiisuun murteessaadha jetti Dr Tsiyoon. Namni haganni qabame, haganni du'e jedhamee lakkoofsi nuti TV irraa dhageenyu ykn marsaalee hawaasaa irratti arginu lakkoofsuma qofa nutti fakkaachuu hin qabu jetti Dr Tsiyoon. Hanga namni beeknu qabamutti ykn du'utti, darbees hanga vaayirasichi mana hunda keenyaa seenuutti eeguu hin qabnu jetti. Amma qalbiin socho'uu dhabuun booda gati nu kafalchiisa jetti. Lolli nuti itti jirru kan dirree waraanaa deemuu nu gaafatu ykn meeshaa waraanaa hidhachuu nu gaafatu miti jetti. "Manuma keenya taa'uun, yoo manaa baane ammoo walirraa fagaachuun, harka dhiqachuun lola injifachuu dandeenyudha. Wantoonni akka goonu nutti himaman kunneen salphaa fakkaachuu malu garuu kanumaa ofirraa ittisna." Namuu mana taa'uun koo maal bu'aa buusa, harka dhiqachuun koo maal jijjiira jedhee salphisee ilaaluu hin qabu jetti.


Haakima Itoophiyaa wal'aansoo Chaayinaan COVID-19 waliin taasifte dhiheenyatti hordofaa ture

Chaayinaa keessatti ogummaa fayyaa barachuuf waggoota shan tureera. Walumaa galatti Chaayinaafi Itoophiyaatti ogummaa fayyaa  barachuufi hojjachuutiin waggoota 10  dabarsuusaa dubbata. Magaalaan inni keessa jiraatu weerarri vaayirasichaa hagas hunda miidhaa kan hin geesifne ta'us tarkaanfiin mootummaa walumaa galatti fudhate Chaayinaan tatamsa'inna vaayirasicha hir'isuu akka dandeessuuf ishee gargaareera jedha. Maqaasaa himuu kan hin barbaannee haakimni kun koronaavaayiras to'achuurratti Itoophiyaan Chaayinaarraa waan barattu heddutu jira jedhee amana. Kanaafis hawaasni dafee  dafee harkasaa akka dhiqatuuf gorsuu, manneen barnootaa cufuu, walgahii namoonni hedduu itti argaman taasisuu dhabuu yoo taasisanis beekamitii Ministira Fayyaatiin taasisuufi tarkaanfiiwwan biroo mootummaa Itoophiyaatiin fudhatamuufi hojiirra oolfamuu qaban hundi dursanii of eeguurraa tarkaanfiiwwan muraasa ta'uusaanii eera. Ta'us garuu muuxannoo inni Chaayinaatti fudhateen mootummaan Itoophiyaa maaskii godhachuurratti xiyyeeffannoo osoo kennee weerara kana ittisuuf akka filannoo gaarii tokkotti  fudhatamuu qaba jedha. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO)fi mootummoonni biyyootaa maaskiin godhatamuu hin qabu jedhanis inni garuu "haakimoonni, namoonni vaayirasichaan qabamaniifi namoota isaan kunuunsan qofa osoo hin taane namoonni biroos maaskii godhachuu qabu," jechuun kunis faayidaa malee miidhaa akka hin qabne mul'isa. Haakimni kun muuxannoo isaarraa ka'uun akka dubbatutti bakkeewwan waliirraa siiquun danda'amutti keesumaayyuu geejjiba hawaasaarratti, gabaa keessatti, manneen amantaatii, akkasumas bakkeewwan namoonni hedduu itti argamanitti namoonni maaskii fayyadamuun tatamsa'ina vaayirasichaa hamma ta'een ittisuuf barbaachisaa akka ta'e Chaayinaatti arguusaa dubbata. Akka haakimni kun jedhutti bakkeewwan namoonni baay'atanitti maaskii godhachuun barbaachisaadha jedha. Moobayilii qulqulleessuu, akkasumas wantoota namoonni biraa manaan alatti tuttuqan manatti deebi'anii qulqulleessuun barbaachisaadha. "Fakkeenyaaf, kuduraalee harkaan tuttuqaman qulqulleessuun barbaachisaadha. Harka keenya dhiqannus wantoota akka moobiyilii eega tuttuqne booda harki keenya qulqulluu hin ta'u." Bakkeewwan namoonni vaayirasichaan qabaman ifa godhamuufi namoonni naannoo san jiraatan of eeggannoo akka taasisan malaawwan Chaayinaan vaayirasicha of irraa ittiste keessaa tokkodha. Itoophiyaa keessatti kana gochuun namoota gargar baasuufi wantoota hawaasa biratti hin baramne fiduu kan danda'u ta'us tarkaanfiin kun murteessaa akka ta'e hubatamee namoonni akka of eegan odeeffannoo kennuun murteessadha jedha. Haakimoonni dhukkubsattoota COVID-19f yaala kennan guyyaa guyyaadhaan gara manasaanii deemuurra hospitaala itti hojjatanitti yookiin bakka tursiisaa osoo hojjatameef baay'een gaarii akka ta'e himuun; "Ministirri fayyaa biyyattii waan kanarratti hojjachaa akaka jiru nan amana," jechuun inni kunis tatamsa'ina vaayirasichaa hawaasa keessa jiru hir'isuuf ni gargaara jedha haakimni kun. Chaayinaan Xaaliyaan waliin wal bira qabamee yoo ilaalamu haala ajaa'ibsiisaa ta'een tatamsa'ina vaayirasichaa to'atteetti kan jedhan haakimni kun, carraan namoota qabamanii du'uunis xiqqaa akka ta'e dubbatu. Dabalataanis, lakkoofsi namoota Chaayinaatti qabamanii guddaa ta'us lakkoofsi namoota du'anii xiqqaa kan jedhamu akka ta'e himu. Namoota dhukkubbichaan qabaman waliin tuttuqqaa qaban jedhamanii namoonni adda baafaman ilaallatee namoonni kunneen vaayirasichi irratti argamuu dhabuu danda'a waan ta'eef bakka tokko akka tursiifaman taasifame bu'aa qorannoodhaan argamu ilaalcha keessa galchuun of eeggannoon cimaan taasifamuu qaba jedha. Yaaddoo dhukkubbichaatiif namoota adda of baasaniif qulqullinnisaanii eeguun kan barbaachisu yoo ta'u,  mootummaanis namoota kanneeniif hordoffii taasisuu qaba jechuun dubbata. Fakkeenyaaf, barattoonni durasanii "Chaayinaarraa gara Itoophiyaa deeman kanneen biroo eeguuf jecha hoteela qabatanii turuunsaanii kan galateeffamuu qabuudha," jechuun yaadasaa kaasa. Balalii ilaalchisee, namni gara biyyaa seenu kamuu adda of baasee akka turu taasisuun tatamsa'ina vaayirasichaa daangessuuf tarkaanfii gaarii akka ta'e kan dubbatu haakimni kun hojjattoonni Daandii Qilleensa Itoophiyaa imaltoota faana tuttuqqaa qaban maaskii godhachuun barbaachisaa akka ta'e amanu. Dhaabbilee amantii keessattis tatamsa'ina vaayirasichaa daangessuuf xiyyeeffannaan itti kennamee akka hojjatamuu qabu dhaamsa ogeessi fayyaa kun. Hanqina meeshaalee barbaachisoo biyya keessatti mudachuu danda'u yaadachuun lammiileen Itoophiyaa biyyoota biroo jiraatan wantoota akka maaskiifi saanitaayizar osoo arjoomanii tatamsa'ina vaayirasichaa daangessuu keessatti gahee ol aanaa qaba jechuun yaadasaa hima. Bakkeewwan maaskii godhachuun rakkoo uumutti wantoota akka shaarbii uffachuun afaaniifi funyaan dhoksuun homaa osoo hin godhatin deemuurraa wayyaa akka qabu dubbata. Kanaaf , "yeroo kanatti qufaanillee akka nu hin qabneef of eeggannoo taasisuu qabna." Bakkeewwan dhukkubbichi baay'inaan argamee turetti hakimoonni barataniifi namoonni yaala aadaa kennan waliin ta'uun yaalli kennan Chaayinaan haala gaariin vaayirasicha akka to'attuuf ishee gargaareera jedhee amana. Dabalataanis haakimoonni rakkinni kun na ilaallata jedhanii hanga danda'aniin hojjachuunsaaniifi hawaasnis tarkaanfiwwan fudhatamuu qabu hunda haalan fudhachuunsaa, akkasumas mootummaan itti gaafatamummaasaa haalan bahuun Chaayinaa rakkoo guddaa jalaa akka ishee baase dubbata.


Koronaavaayirasiin dhiirota umuriin isaanii ganna 50 ol ta'an caalaa miidhaa?

Namoonni baayyeen mallattoon koronaavaayirasii irratti mul'atee osoo mana hakiimaa deemuun isaanirra hin jiraatiin torban tokko keessatti dandamachuu danda'u. Haata'u malee, dandamachuudhaaf kanneen wallaansa fayyaa isaan barbaachisu ni jiru. Namoonni umuriin isaanii ganna 70 tareefi dhukkuba biraa duraan qabaatan caalaa saaxilamoodha. Koronaavaayirasiin dhiirota umuriin isaanii waggaa 50fi 60 keessa jiranis osoo miidhuu argaa jirra. Dhukkubicha isaan qofaa miidha jechuu baatullee hanga ammaatti sirriitti kan mul'ate dhiirota umurii kana keessa jiran irrattidha. Qorattoonni gaaffii kanaaf deebii sirrii ta'e hin qaban. Odeeffannoon UK keessaa argame akka agarsiisutti, umuriin giddu-galeessaa namoota dhukkubbiin itti jabaatewaggaa 60. Baayyeen isaanii ammoo dhiirota yoo ta'an warra dhukkuba onnee qabaniifi furdina gara malee qabanidha. Dubartootas ta'an dhiirota umuriin isaanii deeme carraan isaan du'uuf qaban dargaggoota kan caalu yoo ta'u dhiironni umuriin isaanii deeme garuu carraan isaan du'uuf qabanii kan dubartoota umurii kamiirrayyu jiranii ni caala. Odeeffannoon bakka jalqaba weerarri kun itti jalqabe magaalaa Wuhaan, Chaayinaatii argames kanuma agarsiisa. Haata'u malee jedhu qorattoonni carraa vaayirasii kanaaf saaxilamuu saala qofa waliin walqabsiisuun hin danda'amu. Sijaaraa xuuxuufi wantonni biroos akka saaxilaman taasisuu danda'a. Yunvarsiitii Nootinghaam irraa Pirofesar Hin Hool , "Dhiirota akka saaxilaman kan taaisu kana qofaadha jedhee hin yaadu, ammallee kan bira ga'uuf jirru ni jiraata," jedhu. Dhiironni dubartoota caalaa dhibee onnee, sukkaaraafi sombaan ni qabamu. Qorattoonni tokko tokko qacceen sanyiifi hormaaniin carraa dhukkubaaf saaxilamuu waliin walitti dhufeenya qabaatu jedhanii tilmaamu. Yunvarsiitii Oksifoorditti qorataa dandeettii qaamni dhukkuba ofirraa ittisuu danda'uu irratti qorannoon kan gaggeessan Piroofesar Fiiliip Gooldar kana irratti kan jedhan qabu. Dubartotaafi dhiirota gidduu garaa garummaan dandeettiin dhukkuba ofirraa ittisuun  ni jira. Garaa garummaan kun ammoo irra caalaa kan mul'atu dhukkuboota daddarboo irrattidha. DUbartoonni dandeettii dhukkuba ofirraa ittisuu caalaa kan qabaataniifi Kiromoozomii X lama (X chromosome) waan qabaniif akka ta'e qorattoonni ni ibsu. Isaan kana irratti qacceewwan sanyii dhukkuba ittisan akka jiran dubbatu. UK keessatti waggaatti namoonni kuma 600 ni du'u. Baayyeen isaanii namoota dulloomaniifi dhukkuboota gara garaa kan qabanidha. Du'aatii sababa kornaavaayirasii waliin walqabsiiseellee kan mul'ate kanuma fakkaata. DHukkuba ofirraa ittisuudhaaf sochii qaamaa yeroo baayyee hojjechuufi nyaata madaalawaa nyaachuu barbaachisa. Tamboo harsuu dhaabuus ni barbaachisa. DHiironni dubartoota caalaa tamboo haarsu, nyaata soogiddi itti baayyate nyaatu, foon diimaa nyaatu, dhugaatiis ni dhugu, muduraafi kuduraa ammoo hin nyaatan jedhameera.


Koroonaavaayiras: Ekuwaador namoota du'an awwaaluuf rakkachaa jirti

**HUBACHIISA! VIIDIYOON KUN MIIRA ISIN JEEQUU MALA**Oduun Ekuwaadoritti reeffi namootaa daandii gubbaatti namni kaasu dhabamee agarsiisu erga addunyaatti as bahee torban tokko booda, namoonni ammallee maatii jalaa du'e awwaaluuf dabaree eeggatu.


Koroonaavaayiras: Olmaa gabaa ayyaanaa Magaalaa Garba Gurraachaa

Waqtiin isaammoo waqtii ayyaanaati - Faasikaan dhiyaachaa jira. Gabaafi ayyaanni ammoo waldukaa deemu. Guyyaa gabaa ayyaanaa magaalaa Garba Gurraachaatti argamuun namni walirraa hiiqaa jira moo hin jiru kan jedhu ilaalleerra.


Koronaavaayirasii: Ameerikaan ariitiin tarkaanfii fudhachuun 'lubbuu baraaruu dandeessi ture'

Ameerikaan osoo ariitiin tarkaanfii ittisa Covid-19 fudhachuu eegaltee silaa "lubbuu baraaruu dandeessi turte" jedhan aanga'aan olaanaa fayyaa Ameerikaa Dr Antonii Fawuchi. "Osoo silaa jalqabarraa waan hunda cufne, haalli amma jiru xiqqoollee ta'u adda ta'a ture," jechuun CNN'tti himan. Garuu yeroos murtee akkasii murteessuun salphaa hin turre, waan wal xaxaa hedduu qaba jedhan. Ameerikaa keessatti amma lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamanii 555,000 ol yoo ta'u, namoonni 22,000 du'aniiru, hedduun Niwu Yoorki keessatti. Dr Fawuchin itti dabaluun silaa yoona kutaaleen Ameerikaa gariin sochii idileetti deebi'uu malu jedhan. Bulchiinsi pireezidant Tiraamp tarkaanfii walirraa fageenyaa fi mana turuu kan labse Bitootessa 16 yoo ta'u booda hanga Eeblaatti dheeresse. Ogeeyyiin fayyaa tarkaanfiin walirraa fagaachuu fi uggura sochii akka fudhatamu Guraandhala irraa eegalanii yaada dhiyeessaa turan kan jedhan Dr Antoonii Fawuchi, "isaan ija fayyaa qofaan ilaalniiti" jedhan. "Yaadni dhiyaatu yeroo hedduu ni fudhatama. Yeroo kaan ammoo hin fudhatamu. Sanas ta'e kana amma iddoo har'a jirru geenyeerra." Ittisa weerara koronaavaayirasii Ameerikaa kan dursaa jiran Dr Fawuchiin, osoo tarkaanfiin dursee fudhatamee lubbuu baraaruun akka danda'amu "namni haalu hin jiru" jedhaniiru. Garuu wantoota wal xaxoo hedduutu turan, wantoota hunda al tokkotti cufuun salphaa hin turre jedhan. Tarkaanfii dursanii fudhachuu dhabuu qofa osoo hin taane weerarri vaayirasichaa biyyattiitti akka hammaatu sababoonni biroo akka hedduummina uummataa biyyattiis qooda qabu jedhan. Aanga'oonni Ameerikaa ammatti tarkaanfiiwwan walirraa fagaachuu fi sochii dhorkuu fudhatamaniif xiyyeeffannaa kennanii jiru. Yeroon itti tarkaanfiiwwan kunneen laaffifamuu malu jedhamee qabatame yeroof Caamsa 1. Pireezidanti Tiraamp biyyattiin daftee sochiitti akka deebitu fedhu, haalli weerara vaayirasichaa garuu saniif waan hayyamu hin fakkaatu, ammallee lakkoofsi akka malee dabalaa jira. Haala amma jiruun lammileen tarkaanfiiwwan kunneen sirnaan kan hojiirra oolchan yoo taate, filannoon pireezidantummaa Ameerikaa Sadaasa 3'f qabame yeroodhuma isaatti ni raawwata abdii jedhu akka qaban himaniiru Dr Fawuchiin.


Koroonaavaayiras: 'Nu Baraari' - sirna Waaqa araara kadhachuu Oromoo

Dhibeen Koronaavaayirasii kuni erga gara Itoophiyaa seenuun dhagahamee, uummanni aadaa fi duudhaa dur itti dhimma bahuun, kaan araara Waaqaa kadhata, kaan nurraa dabarsi jedhee iyyee iyya dabarsa. Tibba kanas Godinoota Oromiyaa adda addaa keessatti sirni 'Nu Baraari' jedhamu kadhaa waaqa dhageessisuu malkaa, dirree fi tulluutti bahuun kadhatamaa jira. Bakka adda addaatii namoota walitti yaa'anii sirna araara waaqaa kadhachuu kana gaggeessaa turan dubbifneerra. Obbo Nugusee Gammachuu namoota sirna kanarratti hirmaatan keessaayi. Isaanis dhibee hamaan amma gara biyya keenyaa dhufe kana 'nurra dabarsi' jennee kadhanne jedhu. "Yaa Rabbi nuuf araarami, nu hiiki, nu dhiisi. Xiqqaa keenya, guddaa keenya nuuf araarami jennee kadhanne," jedhu. Killa feessee Rabbiyyoo sitti dheesse (2x) jechuun kadhatu. Akka Obbo Nuguseen jedhanitti araara waaqaa kadhachuu kana maddiitti balaa dhufe Kanaan waan walqabatu abbootiin Gadaa murtiis ni kennu yookan ni seerratu.. "Har'alleen murtii kenninee jira. Dhibee amma dhufe kanaaf jecha namni akka walirraa fagaatu, akka harka wal hin fuune, akka Lafa Gabaatti walitti hin baayyanne, warri cidha barana qaban akka cidha isaanii dabarsan  murree jirra.Awwaallis yo jiraate namni akka xiqqaatee gaggeessu murteessine" jedhan. Aanaa Kofalee irraa sirna 'Nu Baraarii' kanarratti kan hirmaatan Obbo G/Amlaak Guyyees waaqatti balleessaa keenya itti himannee Rabbii dhiifama gaafannee galle jedhu. "Dhibee hamaa amma biyyatti dhufe kana akka nurraa buqqa'u waaqa kadhanne. Biyya keenyarraa, addunyaarraa buqqisi jennee kadhanne," jedhan. Waan jedhanii Malkaatti araara kadhatan yoo himanis "Saayya muchi afurii Rabbi muddii nufuri Killaan bahee sirraan dahee killa beessee sitti dheessee Rabbiyyoo Kombolchi Toora jiraa Tokkichi moo'e sumaa" jennee Rabbi araara gaafanne jedhan. Sirna waaqa araarfachuu kuni Rabbiin badii namni dalageen dheekamee adabbiidhaaf akka dhukkuba kana buusetti wana fudhatamuuf badii keenya hin ilaalini adabbii kana nurra dabarsi ergaa jedhu qaba. Nubaraarii kanarratti dubartoonnis Siinqee qabatanii malkaa bu'anii kadhata araara dhiheeffatan qabu. Aadde Girjaa Aannotaa jiraattuu aanaa Shaashamannee sagantaa 'nu baraarii' kanarratti hirmaatani. "Maraaroo, Araaroo Rabbiyyoo, rabbi araara hin didu Araaroo…. jennee waaqa araara kadhanne. Dubartiinimmoo yoo kadhatte Rabbi biraa hin dhabdu. Duris yeroo rakkoo kadhannee furamne, ammas yoo kadhanne irraa milkoofna jennee sagantaa kana gaggeesine," jedhan. Yunvarsiitii jimmaati Qorataa seenaa kan tahan Dheeressaa Dheebuu (PhD), sirni 'Nu baraarii" kuni achii dhuftee duudhaa Oromoo keessa kan turedha jedhu. "Ummanni Oromoo yeroo dhibee hamaan akka Golfaa dhufu, yeroo roobni badu sirna kana qopheessee malkaa fi tulluutti bahee kadhata. Yeroo dhibeen akka ammaa kuni dhufu yeroo baayyee Tulluurratti kadhatama," jedhan. ''Yeroo rakkoo hamtuun akkanaa biyyatti dhufe farda luugamanii, sangaa camadanii, dhiiraa dubartiidhaan bahanii araara kadhatu. Ijoollee xiqqoon, Durbi qarreen, jaartiin cifireen, jaarsi Gadamoojjiiin kan gulantaa Gadaa keessa jiru hundi bahanii kadhatu. Yoo caama ta'e rooba kadhatu, yoo dhibeen dhufe nubaraarii kadhatu," jedhan. Ummanni Oromoo durirraa kaasee rakkoowwan hamoo isa mudachaa ture sirna nubaraarii kanatti dhimma bahaa turuus himan.


Koroonaavaayiras: Waa'ee meeshaa tibba Covid-19tti haalaan barbaadamu kanaa beektuu?

Meeshaan hargansuuf gargaaruu maaliif mootummoota addunyaa hamma kana isaan yaachise? Meeshaan hargansuuf gargaaruu veentileetara jedhamu yeroo ammaa kanatti baay'ee barbaachisaadha. Meeshaa kanas Tiraampii hanga Moodii, Juuseepee Koontee hanga Roohaanii, Maakiroon hanga Maduuroo baay'ee barbaadu. Maaliif?Deebiinsaa gabaabaadha. Hargansuuf! Gama biraatiin biyyoonni veentileetarii gahaa hin qabne lammiileesaanii heddu dhabuu danda'u. Sababni  isaas namni koronaavaayirasiidhaan qabame yoo dhukkubbichi itti hammaatu hundaa caalaa harganuu dadhaba waan ta'eefiidha. Veentileetariidhaan yoo hin deeggaramu yoo ta'e osoo dhukkubsataan fayyuu danda'u du'aa jechuudha. Veentileetariin sirna hargansuu qaama keenna bakka bu'uun maashinii hojjatuudha. Yeroo sombi keenya rakkoon mudatu veentileetarri kun jiraannaan abdii jiraachuu nutti horuu danda'a. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa akka jedhutti dhukkubsatoonni COVID-19 %80  ta'an osoo yaalli walxaxaan hospitaalaa isaan hin barbaachisiini fayyuu danda'u. Ta'us garuu dhukkubsattoota jaha keessa dhukkubsataan tokko rakkoon harganuu isa mudata. Kunis kan ta'u vaayirasichi somba keenya waan miidhuuf.Yeroo kanatti veentileetarri hin jiru taanaan dhukkubsataa kana lubbuun baraaruun waan hin yaadamneedha. Veentileetarri makaanikaalaa qilleensi afaaniin akka seenu godhamee dhukkubsataan Kaarboon daayoksaayidii akka baasuu fi Oksijiinii akka galchu kan taasisuudha. Veentileetarri ujummoo maleessi ( Non Invasive Ventilator) immoo ujummoo gara sombaa deemu kan hin qabne ta'us, waan afaaniifi funyaanirratti godhatamu qabaachuun kan hojjatudha. Veentileetaroonni kunneen kutaa jiidhiinsa uuman qabu. Kana jechuunis ho'iinsaafi jiidhinsa gara qaama keenyaa seenu to'achuun haalli ho'iinsaa qaama keenyaatiif mijataa akka ta'u kan taasisuudha. Yeroo kanatti dhukkubsattootaaf qorichi maashaan qaama sirna hargansuusaanii akka diriiru taasisu ni kennamaaf. Dhukkubsattoonni mallattoo COVID-19 giddu galeessa qaban garuu veentileetara ujummoo maleessi qofti kennamuufi danda'a. Kunis gama afaanii fi funyaaniin dhiibbaan qilleensaa gara sombaa akka seenu taasisa. Injiinaroonni yuunivarsiitii Landan gittootasaanii Maarseediisi Formulaa- 1 waliin ta'uun maashinii haaraa hargansuuf gargaruu hojjachuuf yaaliirra jiru. Omishni haaraa kun akka koofiyaatti kan godhatamu ta'ee guutuu fuula keenyaa kan dhoksudha. Dhukkubsattoota Xaaliyaanitti COVID-19 argaman %50 ta'an irratti yaalii taasifameen qilleensi afaan irraa gara sombaa seenu ujummoo biraa galchuun osoo hin barbaachisini meeshaa hargansuu haaraa kanaan harganuu danda'aniiru jedhameera. Meeshaaleen hargansuuf gargaaran hundisaanii gargaarsa ogeessaa malee du'a tasaa fiduu danda'u. Biyyoonni meeshaa hargansuuf gargaaran meeqasaanii barbaachisa? Meeshaalee hargansuuf garagaaran kan Tajaajjilli Fayyaa Biyyaalessaa Ingiliiz (NHS) yeroo ammaatti argaman 8175 qofa akka ta'e ifa taasifameera. Lakkoofsi kunis rakkoo amma dhufaa jiru waliin wal bira qabamee yoo ilaalamu  xiqqaadha. Yoo xiqqaate 30,000 ni barbaachisa. Lakkoofsa kana milkeessuufis dhaabbileen Ingiliiz heddu tataafachaa jiru. Ingiliiz qofatti osoo hin taane dhaabbilee omishaa biyyoota hedduu "gara omisha veentileetariitti seena!" jedhamaniiru. Hindii Hindiitti eega namoonni biiliyoona 1.3 manatti galaa jedhaman booda omishni veentileetarii haala dabaleera. Hindiyaa ummatashee biiliyoona 1.3'f meeshaan hargansuu gargaaru 48,000 qofadha. Kanneen keessaas isaan kamtu haalan akka hojjatan hin beekamu. Ameerikaa Dhaabbanni Kaalifoorniyaa meeshaaleen asiin  duraa tajaajila dhaaban irra deebisee tajaajila akka kennan taasisuusaatiif jajamaa jira. Dabalataanis dhaabbanni Inarjii jedhamu veentileetaroota 170 kan haaromsee gara hojiitti kan galchu. Teeslaan gamasaattiin meeshaalee hargansuuf gargaaran 1255 dhaabbilee 3 irraa bituun bulchaa Niiw Yoorkiif kenneera. Niiw Yoork keessatti meeshaaleen hargansuuf gargaaran 30,000 ni barbaachisa. Dhaabbata konkolaataa omisha Teeslaa qofa osoo hin taane Jeneraal Mootarisii fi Foordis omisha veentileetariirratti boba'aniiru. Dhaabbanni 'Society of Critical Care' akka jedhetti Ameerikaan veentileetaroota hamma 960,000 ni barbaachisaan jedheera. Biyyoonni akka Itoophiyaa gama fayyaatiin fageenya dheeraa hin deemne rakkoon guddaan isaan mudata jedhamee yaadama. Sababni isaas dhukkubsattoota jaha keessaa lubbu dhukkubsataan tokko baraaruuf veentileetariin waan barbaachisuufidha. Biyyoonni baay'ee veentileetaroonni isaan qaban kan moofa'anii fi dhukkuba kanaaf kan hin madaalledha jedhamaara. Isaanis taanaan dhukkubsattoota dhukkuba biraatiin yaalarra jiraniif tajaajila kennaa jiru. Baayi'inni ummataa Maalii miiliyoona 20 yoo ta'u baayi'inni veentileetarii biyyattiin qabdu garuu 56 qofadha.


Koronaavaayiras: Namoonni Covid-19 irraa bayyanatan maal jedhu?

Dhukkubni koronaavaayirasii addunyaarratti babalatee badiinsa lubbuu namoota hedduutiif sababa ta'aa jiraatulleen, akkasuma ammoo namoonni lakkoofsi isaanii laayyoo hintaane dhukkubicharraa bayyanachaa jiru. Koronaavaayirasiin irra caala maanguddoota umuriin jaaran kan miidhu ta'unsaa himamus, dargaggoonnis haaluma walfakkaatuun kan qabaman ta'uun dhagahamaa jira. Dargaggoota koronaavaayirasiin qabamanii hospitaala erga galanii booda fayyan waa'ee dhukkichaafi haala keessa darban akksiin dubbatu. Maqaan kiyya Kaaran jedhama. Kanan jiraadhu biyya Ingiliz, Keenti keessa. Ulfa baatii jahaan ture. Baatii Bitooteessaa torban lammaffaa keessa akka tasa qufaan na eegale. Itti aansee haala argansuu itti baafadhu na geeddare. Achin anis atatamaan 999'tti bilbiladhe. Daqiiqaawwan muraasaan booda ambulaansiin mana kiyya gahuun ambulaansicha keessatti meeshaa akkan afura baafadhuuf na gargaaru naaf taasifamuun hospitaala gahe. Qorannoon wayita naaf taasifamuttis akka COVID-10n qabame natti himame. Sombi kiyya lamaanuu dhukkuba michii sombaa (niimooniyaa) jedhamuun miidhamuu natti himan. Kophaatti baafamees siree qabadhee wallaansa argachuu eegale. Enyumtu na hingaafatu. Namni akka kutaa kiyya galu hin hayyamamuuf. Kun ammoo nama dhukkubsatuuf baayyee salphaa hinturre. Attamiin akka yeroo cimaa dabarse anatu beeka! Tibba sanattis siree irraa ka'ee mana fincaanii illee dhaquu hindanda'uun ture. Kanneen ansoolaa siree kiyyaa naaf geeddaran mataansaa ana gara tokkootti garagalchuun ture. Irra deddeebiin afura na kuta ture. Waanan du'u waan natti fakkaatuuf, mirrii sun akkuma na jalqabuun dafeen gargaartoota fayyaatiin naaf qaqqabaa jedhee waama ture. Isaanis haalaan uffatanii akka dhukkubichi itti hindabarreef of eegannoon hanga dhufaniitti dhiphina guddaa ture. Akkuma natti wayyaa'een ammoo sa'aatii dheeraafan bilbilaan maatii waliin haasa'a ture. Sana kanan raawwadhus soodaa keessa kiyya jiru balleessuufan. Akkan du'uu danda'uun itti himaa ture. Maatii kiyyas guyyaa hamaa hinhafneef akka qophaa'an natti himaa turan. Haaluma walfakkaatunis abdii natti uumuu ture. Ani kanan carraaqaa ture ofii kiyya qofaaf osoo hintaane mucaa kiyya garaa keessa jiruufis ture. Mucaan kiyyaa akka na jalaa hindunee baayyeen cinqama ture. Booda keessa akkumas bayyanachuu eegaleen, hospitaalaa bahee mana keessatti ofi tajaajiluun fayyuu akkan danda'u natti himame. Guyyaan jalqaba hospitaalaa baheetti qilleensi alaa fuula kiyya wayita na tuqeetti gammachuun natti dhagahame ture ibsu hindanda'u. Nan yaadadha abbaa warraa kiyya waliinan ture. Fuulatti maaskii kaawwanneerra. Foddaan konkolaataa saaqaa ture. Tasa qilleensi yoo natti bu'a abeet gammachu natti dhagahame ture! Kennaawwan Waaqaa xixiqqoo hundaaf galateeffachuu kanan eegale guyyaa sana ture. Jees Kilaarkiin jedhama. Umuriin kiyya 26. Biyyi kiyya Inglizii bakkaa Sheefild jedhamuun jiraadha. Koronaavaayirasiin yoo na qabee rakkina keessa akkan galu jalqabumaanuu natti beekamee ture. Sababiin isaas waggaa shanii dura kalleen kiyya na dhukkubee baasiseen ture. Koronaavaayirasiin namoota dhukkubbii biraa qaban irratti akka cimu waanan hubadhuuf yaadda'een ture. Sodaadhuuf maal godharree, akkuman sodaadhee na qufaasisuu eegaleekaa! Ittaanseen afuura baafachuuf rakkachuun eegale. Garaa kirraafi qaamaa kiyyatti dhukkubbiin natti dhagahamu eegale. Dhugaa dubbachuufis hanga namni tokko uleen na reebeetti na dhukkubaa ture. Guyyaa MM Booris Joonsan manaa hinbahiinaa jedhanii labsan sana ture kaadhiimaan kiyyaa gara hospitaalaa kan na geesse. Achi akkuma geenyeen dafnee adda baane, walitti hindhiyaatiinaa waan jedhameef. Ana waliin hospitaala seenu hindanda'u. Qofaa kiyya ta'uun kiyya baayyee na sodaachisee ture. Fedhiin kiyya namni ta'e na waliin jiraatee jabaadhu akka naan jedhuun barbaada ture. Kutaa atataamaatti aguuggii fuulaa magariisa akkan kaawwadhuuf naaf kenname. Isaan boodas gara kutaa dhukkubsattoota koronaavaayirasiitiif qophaa'eetti na geessan. Achitti nageenya keenyaaf jecha sireen keenya baayyee kan walirraa fagaateedha. Hanga sa'aatii sanaatti akka Covid-19 na qabee hinbaramne ture. Sababiinsaa hin qoratamne ture. Hakimiin kiyya akka natti himeettis namoota kutaa atattamaa dhufan hunda qorachuuf meeshaa gahaan hinjiru. Tibba sanatti naannoo somba kanaatti miira akka gubaa waayitu natti dhagahama ture. Qorichi dhukuubbi obsiisuu naaf kenname. Sa'aatii jahaaf ergan kutaa atattamaa keessa tureen. Kaadhiiman kiyaa sa'aatii sana hunda konkolaataa keessa taa'uun na eegaa ture. Dhumarratti koronaavaayirasiin narratti argame. Kaadhiimaan kiyyaa hojiinsaa dhukkubsattoota waliin waliitti waan isa fiduuf tarii inni akka natti dabarsuu hinolleen tilmaama. Sababiinsaas kaadhiimaan kiyyaa namootaa koronaavaayirasiin dhukkubsatee garuu mallattoon irratti hinmullannee (asymptomatic) ta'u isaa barameera. Guyyoota muraasa booda bayyanadhee hospitaalaa bahulleen ammas adda of baasuun jajabaachaan jira. Ergan koronaavaayirasiin qabameen boodas wantin hubadhee yoo jiraate, dargaggoonis vaayirasichaan qabamuu akka dandeenyudha. Ilaalchi koronaavaayirasiin namoota umuriin turan qofaa miidha kan jedhamu dogongoradha.


Koronaavaayirasii: Magaalaa Niiw Yoorkitti reeffi jumlaan iddoo tokkotti awwaalamaa jira

Suuraawwan magaalaa Niiw Yoorkiitii kaafaman saanduqni reeffaa jumlaan iddoo tokkotti yoo awwaalaman agarsiisu. Kunis sababii weerara koroonaavaayirasii irraan kan ka'e dha. Hojjettoonni huccuu yeroo balaa keewwatan yaabduu fayyadamuun boolla reeffi itti awwaalamu keessa yoo galanii bahan mul'ataniiru. Iddoon kun Haart Aylaand kan jedhamu yoo ta'u namoota fira yookiin nama isaaniif waamamu hin qabneefi sirna awwaalchaaf kaffaluu hin dandeenyeetu itti awwaalama. Gabaasa haaraa amma jiruun magaalaan Niiw Yoork biyya addunyaa kamiyyuu caalaa namoota koroonaavaayirasiin qabaman qabdi. Namooti vaayirasichaan qabaman Kamisa kaleessaa qofa 10,000 dabalaniiru. Kunis lakkoofsa waliigalaa 161, 000 ol gaheera. Ameerikaatti namooti dhukkubichaan qabaman 465,000 ol kan ta'an yoo ta'u kan lubbuun darbe immoo 16,000  olidha. Akka addunyaatti namooti miiliyoon 1.6 vaayirasichaan kan qabaman yoo tahu. Namoonni 100,000'tti siqan immoo lubbuu dhabaniiru. Iddoo Haart Aylaand jedhamu kun waggoota 150f namoota nama isaaniif waamamu hin qabneefi sirna awwaalchaaf kaffaluu hin dandeenyef fayyadaa ture. Waan mirkanaa'e jiraachuu baatus saanduqni reeffaa hangas baay'atu kan namoota koroonaavaayirasiitiin du'an ta'uu hinoolu jedhamaati jira. Awwaalchi jimlaa kun yeroo weerara dhukkuba kanaatti dabaleera. Torbeetti al tokko raawwatamuurra torbeetti guyyaa shan ta'eera. Yeroo baayyee hojii namoota awwaaluu kana hidhamtoota Raayikars Ayilaand jedhamurraa dhufantu raawwata ture. Amma garuu lakkoofsi namoota du'anii baay'annaan kan awwalu itti qacarame. Kantiibaan magaalaa Niiw Yoork Biil Dii Bilaasiyoo torbee kana keessa, ''hamma weerarri kun darbutti lafatti awwaalaa yeroof tahu barbaachisaadha, jedhan. ''Lafa seenaa qabdu Haart Aylaand fayyadamnes,'' jedhan.


Koroonaavaayiras: Guyyaa ayyaanaa amantii waliirraa fageenya eeeguun akkamiin kabaju?

Kaalendara amantaa warra Yihudootaa keessatti Eebla 7 guyyaa gurguddoo waggaa keessaa isa tokkodha. Maatiifi firri Yihudootaa walitti qabamuun nyaata addaa Seder jedhamu nyaatu, kitaaba amantiirraa ni dubbisu, ni faarfatu, akkasumas odeessaalee walitti himu. Guyyaan kun guyyaa Muuseen abbootiisaanii durii garbummaa Masrii jalaa itti baase kan itti yaadatanidha. Haatahu malee bara kana wayita waliirraa fageenyi hawaasaa eeguuf jecha, bara kana dhangaa Sederif hawaasni kun manatti wal hin waaman. Ayyaanni Faasikaa fi Ramadaanis dhiyaachaa jiru. Kanaafuu ayyaana amantii kabajuun kiristaanootaafi musliimota addunyaatif gaaffii guddaadha. Waldaalee fi paastaroonni Ameerikaa keessaa tokko tokko ajaja 'mana turaa' daddarbaa jiru. Haatahu malee kanneen manatti adda ofbaasanii jiraniif, ayyaana waggaa akkamiin kabaju? Waqtiin amma kun Kiristaanota addunyaarra jiraniif yeroo haalaan eeggatanidha. Ayyaanni Faaasikaa du'aa ka'uu Yesuus Kiristoos kan itti kabajatanidha. Yeroo kanatti namoonni hedduun bataskaana keessatti walitti qabamu, keessattuu guyyaa Jimaataa fi Dilbata (Faasikaa). Sagantaan waldaatti lubaan gaggeeffaman, amma jijjiiramaniiru. Kaarol Kutisushii kiristaana magaalaa Naayiroobii keessa jiraattudha. ''Irbaata Qulqulluu gaafa Jimaata Fannoo karaa appilikeeshinii viidiyoo 'Zoom'n gaggeessina,'' jette. ''Haala amma keessa jirruun qixxaa waldaa keessatti fayyadamnu argachuu hin dandeenyu, kanaafis waanuma isa fakkaatu fayyadamna. Daabboo manaa qabnuufi cuunfaa wayinii fudhannee, irratti kadhachuun, irbaata qulqulluu altokkotti fudhanna.'' Keeniyaan guutummaatti hin cufamne. Haatahu malee galgala sa'aa tokkoon booda namuu manaa akka baane jedhameera. Waldaan Kaarol yeroo kaan garee gareen tahuun manasaanii keessatti walitti qabamu turan. Amma garuu, walitti qabamuun kun intarneetaan taheera jetti. Kunis isa durii caalaa akka walarginu godheera jetti. ''Gaggeessitoonni waldaa luqqisa kitaaba keessaafi mataduree nuuf ergu. Guyyaa Kibxataafi Jimaataa mara marii fi kadhannaa karaa Zoom gaggeessina. ''Xiqqooshii rakkisaadha. Ta'us manuma keenyatti teenyee gara Waaqaa akka dhiyaannu carraa bana. Ijoollee keenyas Macaafa Qulqulluu akka dubbisanis ni goona.'' ''Isa durii caalaa walitti nu fideera''. Jiini qulqulluu Ramadaanaa ALA Ebla 23 eegala. Ji'a kanatti Muslimoonni Ergamaa Rabbii Muhaammadif Qur'aanni yeroo jalqabaaf itti mul'achuu yaadatu. Yeroo kanattis hordoftoonni amantichaa aduun baatee haga dhiitu nyaataafi bishaan lagatu. Galgala wayita aduun dhiitu, maatiifi hiriyoonni walitti qabamuun Ifxaar gochuun soomana xumuru. Hedduunis gara masjiidaa deemuun salaatu. Dargaggoonni muuslimaa UK keessa jiran haala amma irra jirru kana akka carraatti fayyadamaa jiru. Piroojektiin The Muslim Tent jedhamu sagantaa 'Open Iftar' jedhamu ni qopheessu. Jarri kunis iddoowwan bebbeekamoo kan akka addabaabaayii Trafalgar Landanitti argamutti dunkaana dhaabuun, namoota amantii kamuu keessa jiran nyaataaf affeeru. Bara kanas, guyyaa jalqabaa Ramadaanaa ifxaara intaneeta gubbaan taasisu. Namoonni kumaatamaan lakka'aman akka hirmaatanis abdii qabu. Gareen kun namootaaf saanduqa wantoota garagaraa okeessaa qabu ergaa jiru. Isaan keessaas wantoota nyaata qophessuuf gargaaran, taphoota garagaraafi odeeffannoowwan. Guutuu ji'a Ramadaanaa keessa karaa Zoom waliin ta'uun nyaata nyaachuun akkasumas, azaanni salaataa ni taasifama. ''Salaatni halkanii Maagrib jedhama. Kanaanis soomana keenya waliin hiikanna,'' jetti Rohmaan.


Koronaavaayiras: Sodaa vaayirasichaaf sanyiin qamalee karra cufatan

Sanyiin qamalee goorillaa sodaa weerara koronaavaayirasiirraa kan ka'een akka hin sochoone taasifamaniiru. Turiizimiin Goorillaa (sanyii qamalee) daawwachuu Afrikaatti beekamaa ta'e sababa weerara kanaatiin dhaabbatee jira. Bakkawwan sanyiin qamalee kan akka Oraanguuten jedhamanii jiran ummanni naannooleellee akka hin daawwanneef karri cufameera. Hanga ammaatti vaayirasiin kun sanyii qamalee kana ni qabataafi hin qabatuun isaa wanti beekame hin jiru, garuu lubbu qabeeyyiin sanyii namaa waliin walitti dhiyeenya qaban jedhaman carraa guddaa saaxilamuu qabaachuu danda'u sodaan jedhu jira. Torban darbe qeerransi tokko Ameerikaa Niiw Yoork keessatti koronaavaayrasiin irratti argamee ture. Sababa kanarraa kan ka'eenis qeerransaafi sanyii adurree, akkasumas warreen isaan kunuunsaniif of-eeggannoon addaa akka taasifamu ta'eera. Dr Kirsten Gilaardii ogeettii fayyaa beeyladaa biyyoota Ruwaandaa, Yugaandaafi Dimokiraatika Rippabilika Koongoo keessatti Goorillaa kunuunsitudha. "Goorillaawwan baddaa miidhuu akka danda'u hin beeknu; sanaaf ragaa arganne hin qabnu," jetti. "Gorillaawwan baddaa weerara dhala namaaf saaxilamuu waan danda'aniif dhukkuba qaama argansuu isaan mudachuu danda'a." Sanyiin qamalee Goorillaa baddaa jedhaman kun gosa lafarraa baduutti dhiyaatan bosona Ruwaandaa, Yugaandaafi Dimokiraatawa Rippabilika Koongoo keessatti qofa argamanidha. Biyyoonni sadan kunneen ammoo namoonni koronaavaayirasiin irratti argamuu mirkaneessaniiru. Kanarraa ka'uudhaanis turiizimii daawwannaa goorillaa dhorkaniiru. Ogeessonni fayyaa beeyladaafi kunuunsa goorillaa irratti hojjetan hojii isaanii itti fufanii jiru garuu of eegannoo cimaatiin. "Sanyiiwwan qamalee kana balaarraa eeguudhaaf yeroo ammaa wanti nuti gochaa jirru qajeelfamoota akka walirraa fageenya hawaasummaa eeggachuufi adda of baasuudha," jette Dr. Gilaard. Osoo weerarri kun hin qaqqabiiniyyuu namoonni meetira torbaaf akka goorilloota irraa fagaatu ni gorfamu turan. Qajeelfamni haaraan Gamtaa Kunuunsa Uumamaa Idil-addunyaa (IUSN) baase ammoo meetira 10 qamaloota ykn goorilootarraa fagaadhaa jedha. Nageenyaafi fayyaa isaanii mirkaneessuudhaafis namoonni itti dhiyaatan hir'ifamaniiru. Namni dhukkuba kamiyyuu ykn namoonni nama dhukkubsatetti dhiyaatan kamiyyuu yeroo kamuu goorillaatti hin dhiyaatan. Bosonniifi dahoon sanyiiwwan qamalee manca'uun lafarraa akka badaniif yaaddoo akkuma ta'e vaayrasiinis yaaddoodha. Dhukkuboonni daddarboon wantoota jiraachuu sanyii qamaleef yaaddoo ta'an gurguddoo sadii keessaa tokkodha. Qorannoon yeroo darbe keessa gaggeeffame akka agarsiisutti sanyii qamalee keessaa tokko kan ta'e chimpaanzii qufaan qabachuu ni danda'a. Vaayirasiin Iboolaas chimpaanziiwwaniifi goorillaawwan kumaatamaan lakkaa'aman Afrikaa keessatti ajjeeseera. Yunivarsiitii Joon Muurs UK keessatti argamutti qorataan bineeldotaa Pirof. Seerji Wiich akka jedhanitti, mootummoonni hedduun turiizimii sanyiiwwan qamalee cufaniiru. Qorattoonniifi saayinstisoonni garuu of eeggannoo gochaa jiru. Akka qorattonni jedhanitti dhukkubni daddarbaan akkasii kun sanyii qamalootaa kan akka Oraanguutan duraanuu baduutti dhiyaataniif baayyee yaaddoodha. Kanaaf, of eeggannoon cimaan taasifamuun barbaachisaadha jedhu. Sanyii qamalee akaakuu afuritu lafarra jira yeroo ammaa. Isaanis: Goorillaa (Afrikaa), bonbos (Afrikaa), oraanguutan (Eeshiyaa Kibba Bahaa) fi chimpaanzii Afrikaa. Namoonni sanyii qamalee kana waliin walitti dhiyeenya qabu. Waggoota miliyoona baayyee irraa kaasanii hidda walfakkaatu qabu jedhama.


Koroonaavaayiras: MM Masrii warreen hakima Covid19’n lafa awwaalchaa dhorkan balaalefatan

Jiraattota gandaa doktora koroonaavaayirasiin duute lafa awwaalchaa dhorkan ‘warreen kabaja hin beekne’ jechuun ministirri mummee Masrii balaaleffatan. Ministirri Mummee biyyatti Musxafaa Maadboolyii maqaa uummata Masriin abbaa warraa hakiimattii dhiifama gaafatan. Sababa kanaan namooti 23 lafa Shubraa el-Bahuutti to’annoo jala oolaniiru. Jiraattonni kunneen yoo reeffi awwaalame vaayirasichi akka tatamsa’u taasisa jenneeti jedhan. Hakiimni ganna 64 Sooniyaa Abduulaaziim Jimaata darbedha kan lubbuun darbe. Gabaasoti, covid19 dhaan du’uushee himanis obboleessi ishee lakki daranyoo sombaatu ajjeese jedheera. Yeroo reeffi ishee awwaalchaaf deemu jiraattonni ambuulaansiin gara lafa awwaalchaa akka hin galle dhorkan. Yeroo kanatti poolisiin mormitoota kana adda bittinsuun awwaalchi raawwateera. Warreen to'annoo jala oolan guyyaa 15f ni qoratamu jedhameera. Waan raawwate abbaan alangaa biyyattii Hamaadaa el Saawy illee ‘’gochaa shororkeessummaa’’ jechuun balaalefataniiru. Gaggeessaan amantaa Musliimaa Suunii gameessi, Sheek Ahiimad al-Taayib, ’’gochaa naamusa, namummaafi amantii iirra fagaatetu raawwate,’’ jedhan. Sababii dhukkuba kanaan namoota qooduunis haa dhaabbatu jedhaniiru. Masrii gidduugala bahaa keessatti biyya baay’ina uummataa guddaa qabdu yoo taatu, tatamsa’ina koronaavaayirasii ittisuuf halkan socho’uu dhorkuu dabalatee tarkaanfiiwwan garaagaraa fudhattee jirti. Biyyattiitti namoonni 159 dhukkubichaan yoo du’an, namoonni 2,000 immoo qabamaniiru.