Nagawoo Jimaa waa'ee turtii isaa mana hidhaa maal hima?

Itoophiyaatti dheerinaan tokkoffaa ta'un isaa kan himamuuf dargaggoo Nagawoo Jimaa hidhaa torbee lamaa booda Kamisa kaleessaa gadhiifamuu hime. Waa'ee turtii isaa BBC'f kan qoode dargaggoon kuni Waajjira Poolisii magaala Maqiitti hidhamuufi mana murtii akka hin dhihaanne jedhe. Itoophiyaa keessa dheeraadha jedhamuu isaa hordofee namoota hedduu biratti beekamtii argateera. Hidhamuu isaa boodas namoonni akka hiikamu gaafataa turan. Nagawoonis, akkuma mana hidhaatii baheen fuula facebook isaa irratti, "Mana hidhaa jechuun edaa akkanaayyii? Waa hundaafuu warroonni sagalee naaf ta'aa turtan ulfaadhaa" jechuun barreesse. Poolisiin waan 'saba walitti buusu' barreessite jechuun isa shakkee akka hidhe dubbate. Torbee lama dura gaafa to'annaa jala oolu hiriyoota isaa wajjiin osuma jiruu poolisiin dhufee akka isa waamee fi waan 'saba walitti buusu' walitti barreessite akka jedhaniin BBCtti hime. "Gaafa sana magaala Maqiitti osuma hiriyoota koo wajjiin bakka tokko teenyuu poolisiin dhufee ni barbaadamta naan jedhe. ''Maaliif na qabdan jennaan, tibba kana waan post gochaa turte [miidiyaa hawaasaa gubbbaatti waan maxxansite] beekta mitii?" jedhee waajjira poolisiitti akka barbaadamu itti himuun fuudhanii akka deeman hima Nagawoon. Osoo to'annaa poolisii jala hin oolin miidiyaa hawaasaa gubbaatti waa'ee ummata nagaa Wallaggatti ajjeefamanii 'sagalee ta'uuf' akka barreesse hima. "Yeroo sana ani kanin poosti gochaa [maxxansaa] ture waa'ee uummata Wallaggaa qe'eefi qabeenya isaanii irraa buqqanii akkasumas waa'ee warra faannoo Amaaratiin ajjeefamaa turaniiti. "Isuma sababeeffachuun maaliif waan akkasii poosti goota jedhanii kan na qaban," jedhe Nagawoon. Dhimma kana irratti BBC'n poolisii irraa waan odeeffatee hin qabu. Torban muraasa dura haleellaa hidhattooti Amaaraa Godina Wallagga Bahaa fi Horroo Guduruutti raawwataniin kumaatamani qe'eerraa buqqa'aniiru. Haleellaa namoota nagaarratti dhaqqabu kana mormuunis namoonni mootummaan lammiilee tiksuu hanqate jechuun Fesbuukii gubbaa komiifi mufii ibsataa turan. Barattoonni Yuunivarsiitotaafi manneen barnootaa naannoo Oromiyaa keessatti argamaniis mormiif daandiitti bahanii turan. Haa ta'u malee, barreeffamoonni dubbii hammeessuufi hookkara kaasuu malaniis Fesbuukii gubbaa qoodamaa akka turan BBC'n taajjabeera. Nagawoon akka jedhutti gaafa magaala Maqii keesssaa to'annaa poolisii jala oolfamu ajaja mana murtii malee akkasumatti 'ni barbaadamta' jedhanii akka isa hidhan dubbata. "Bakkuman hiriyoota koo wajjin taa'ee jirutti koottu in barbaadamtaa naan jedhan. Inni haa qabamu kan jedhu xalayaan [ajajni mana murtii] natti barraa'e jiraa? Natti agarsiisaa jennaan, komaandi poostii jala jirta naan jedhan. "Yeroo komaandi poostiti waan ta'eef waraqaan [ajajni mana murtii] hin barbaachisu naan jedhan," jechuun BBCtti hime. Gama biraan ammoo hanga torbee lamaaf mana hidhaa ture mana murtiitti akka hin dhiyaanne dubbata. "Himanni narratti hin dhiyaanne. Maalif na tursiistu? Mana murtiiti na dhiyeessaa jedhe gaafachaan ture. Garuu deebiin naaf laatan hin turre. Gaaffin nama gaafatanis homtuu hin jiru," jedha. Naannoo Oromiyaa bakkeewwan garagaraatti namoonni mana murtiitti osoo hin dhihaatin turfamuu akka jirtu Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaallee himaa ture. Aangawoonni garuu ni waakkatu. Boodarra garuu 'mana maree nageenyaatiin' mari'atanii akka baatu murteessineerra jedhanii akka mana hidhaatii isa baasan hime Nagawoon. Turtii mana hidhaa torban lamaa keessatti dhiibbaan addatti irra gahe akka hin jirre dubbata. "Hanga nama torbaa taanee kutaa addaatti hidhamne malee bakka namoonni baay'een itti hidhamanitti nan hiine. Namoota baay'ee keessatti natti hin tolu, akkasumatti kana yaadanii qophaatti nu hidhan natti fakkaata," jedhe. Nagawoon Itoophiyaatti nama dheerinaan tokkoffaa ta'us dheerina isaatin wal-qabatee rakkoon fayyaa isa mudatee waggoota lamaaf hospitaalatti deddeebi'ee yaalamaa akka ture kanaan dura turtii BBC waliin godheen ibsee ture. Turtii torban lamaaf magaalaa Maqiitti hidhamee turettis guyyoota afurii hanga shanii dhukkubsachuu dubbata. "Achi keessatti akka guyyaa afurii shanii dhukkubsadheen ture.'' "Ani yakka tokko maleen guyyaa hamma kanaa mana hidhaa ture, saba ofiitif sagalee ta'uun gatii amma kana nama kaffalchiisa jedhee hin yaanne. ''Isaan garuu maal yaadanii akka gadi na dhiisan isaanumatu beeka," jechuun hima. Dargaggoo Nagawoo Jimaa Itoophiyaa keessatti meetira 2.25 dheerachuun namni isa gitu hin jiru jedheera dhaabbati dhimma kana Itoophiyaa keessa galmeessu. Erga nama dheeraa Itoophiyaa ta'uun isaa baramees guddoo beekamtii argate, namoota heddu wajjinis wal bare. Nagawoon, naannoo Oromiyaa Godina Shawaa Bahaa Aanaa Dugdaa magaalaa Maqiitti dhalatee kan guddate yoo ta'u ammas achuma jiraata.


Qabiyyeen faaruu alaabaa Oromiyaa handhuraa Oromiyaa Finfineerratti falmiin irratti ka’e maal?

Dhaloonni Qubee faaruu alaabaa Oromiyaa irraa yaadannoo addaa qaba. Keessumaa ganama osoo daree barnootaa hin seenin dura faaruu "Oromiyaa, Oromiyaa haadha seenaa guddaa, handhuura Oromootaa galma Sirna Gadaa..." jedhanii faarfachuun alaabaa Itoophiyaa fi kan Oromiyaa fannisanii gara daree isaanii seenu. Gulummaan [maqaan isaa kan jijjiirame] yeroo ammaa magaala Finfinnee kutaa magaala Lidataa keessaa mana-baruumsa sadarkaa 2ffaa keessatti barsiisaa jira. Ijoollummaa isaarraa kaasee faaruu alaabaa Oromiyaa irraa yaadannoo addaa akka qabu hima. "Keesumaa barsiisan keenya Afaan Oromoo mana-baruumsaa keenyatti sabboonummaadhan beekamu nama faaruu alaabaa hin faarsine yoo arge harcummee tokko itti fixa ture," jedha. Kanaaf, faaruu alaabaa Oromiyaa kana ganama osoo hin faarfatamiin daree seenuun hin jiru. Barataafi barsiisaa biratti bakka addaa qabas jedha. Dhiyeenya kana manneen-barnoota mootummaa magaala Finfinnee keessatti argaman keessatti faarun alaabaa Oromiyaa akka hin faarfatamne, akkasumas alaaban Oromiyaa maalif fannifama jechuun gareen tokko hokkara kaasaa ture. Manneen barnootaa tokko tokko keessatti alaabaa yoo buusan, manneen barnootaa kaanitti ammoo qabeenya mana baruumsaa mancaasaa turan. Sababoota hokkara kanaa keessaa tokko magaalli Finfinnee bulchiinsa of danda’e waan ta’eef sirni alaabaa fannisuu fi faaruu alaabaa Oromiyaa faarfachuu 'humnaan nurratti fe'ame' kan jedhuudha. Kana malees, faaruun alaabaa Oromiyaa ergaa jibbiinsaa qaba kan jedhus sababa biraati. Haata'u malee, aanga'oonni bulchiinsa magaalaa Finfinnee dhimma fedhii biraan walqabatedha jechuun ibsu. Ofii faarun alaabaa Oromiyaa dhuguma akka jedhamu ergaa jibbiinsaa qabaa? Akkamitti barreeffame? Eeenyutu barreesse? Ergaan isaa maalidha? Finfinnee magaala guddoo Oromiyaatti faaruun alaabaa Oromiyaa kan hin faarfatamne eessatti faarfatama? Heerri Itoophiyaa Keeyyanni 49 muraan 1 Finfinneen magaala guddoo mootummaa Federaalaa akka taate ibsa. Muraa 2 jalatti ammoo uummanni magaala Finfinnee of-bulcuuf mirga akka qabu ibsuun muraa 3 jalatti itti waamamni magaalattii Federaalaaf akka ta'e ibsa. Gama biraan ammoo magaalan Finfinnee handhuura Oromiyaa ta'uu isheerraa kan ka'e magaala guddoo naannoo Oromiyaatis. Bifuma wal-fakkaatuun Keeyyata 49 muraa 5 jalatti ammoo Oromiyaan magaala Finfinnee irraa fayidaa addaa akka argattu tuma. Fayidaan addaa jedhame kun hanga ammaatti maal akka ta'e seeran tumamee taa'uu baatus gama tajaajila uummataatin, itti fayyadama qabeenya uumamaa fi wantoota biroo irratti seerri tumamee Oromiyaan Finfinnee irraa fayidaa addaa akka argattu taa'era. Kuni ta'ee osoo jiruu namoonni manneen barnootaa magaala Finfinnee keessatti faaruun alaabaa Oromiyaa akka hin faarfatamneefi alaaban akka hin baane dhorkuun hokkara kaasan kana waan hubatan hin fakkaatu. Akka heera Itoophiyaatti faaruun alaabaa Oromiyaa manneen barnootaa keessatti faarfatamuu qofa osoo hin taane fayidaaleen biroo Oromiyaan Finfinnee irraa argachuu qabdu silaa yoona hojiirra ooluu qabu turan. Dhimma faaruu alaabaa Oromiyaan wal qabatee hokkarri kun amma haa ka'u malee Finfinnee keessatti Afaan Oromootiin barachuun erga eegalee waggaa shan akka guute Kantiibaan magaala Finfinnee Adde Adaanacha Abeebee marii dhimma kanarratti hawaasa fi bakka bu'oota uummataa magaalattii waliin taasisaniin dubbatanii turan. Jijjiiramni siyaasaa bara 2018 Itoophiyaatti osoo hin dhufin dura qabxiilee ijoo Oromo Protest keessaa tokko kan ture gaaffin uummanni Oromoo barootaf magaala Finfinnee irraa qabu akka deebi'uudha. "Finfinnee keessatti Afaan Oromoo barsiisun waggaa shan dura bara bulchiinsa ADWUI akka eegaleefi gaaffii ummanni Oromoo kaasaa tureef deebii kennuuf hoggansa yeroo sana tureen murtaa'e," jedhanii turan Adde Adaanach Abeebee. Marii hawaasaa dhimma kana irratti magaalaa Finfinneetti torban dura gaggeeffame sanarratti namoonniifi bakka bu'oonni uummata magaalaa Finfinnee gochaan faaruu alaabaa dhorkuu sirrii akka hin taane himanii, "fedhii siyaasaa karaa barattootaafi hawaasa mana-barumsaatiin galmaan ga'achuuf sochii taasifamu akka ta'e" ibsan. Uummanni Oromoo baroota dheeraatiif Finfinneerraa buqqa'aa, qe'ee, qabeenya, aadaafi eenyummaa isaa dhabaa as gahe har'a gaaffii isaa bara dheeraa keessaa tokko kan ta'e qe'ee isaarratti "faaruu alaabaa isaa yeroo faarfatu ija diimeffachuun" fudhatama hin qabus jedhan hirmaattonni marichaa. Heera Mootummaa Naannoo Oromiyaa fooyya’ee bahe Labsii Lak. 46/1994 keessatti naannon Oromiyaa faaruu eenyummaa, seenaa fi gootummaa uummata Oromoo ibsu akka qabaatu tumamee jira. Heeruma kana Keeyyata 4 waa’ee faaruu ibsu jalatti akkas jedha: “Naannoon Oromiyaa seenaa gootummaafi qabsoo haqaa uummata Oromoo bara dheeraaf ture, akkasumas, injifannoo argame kan agarsiisuufi hawwii jireenya fooyya’aaf qabu faaruu calaqqisiisu ni qabaata….” jedha. Kanuma irraa ka’uun faaruun alaabaa naannoo Oromiyaa akka barraa’u murtoo murtaa’en beeksifni bahee namoonni dandeettii walaloo faaruu barreessanii akka dorgoman godhamuu ragaaleen ni mul’isu. Mohaammad Qophee waggoota dheeradhaaf hayyuu aartiifi hog-barruu Oromoo keessatti gumaacha guddaa qabaniidha. Bakka bu'aa uummataa ta’uunis yeroo dheeraaf tajaajilaniiru. Miidiyaa biyya keessaa Walta TV irratti dhiyaachuun faaruu alaabaa Oromiyaa akka barreessan dubbatan. Mahaammada Qophee walaloo faaruu alaabaa Oromiyaa kana gaafa barreessan faaruu  uummanni Oromoo keessa darbe, injifannoo argameefi hawwii uummanni qabu giddu galeessa godhachuun akka barreessan dubbatan. Ofii faarun Oromiyaa maal jedha? Meeqaa keessantu beeka? Oromiyaa, Oromiyaa haadha seenaa guddaa Handhuura Oromootaa galma Sirna Gadaa Dachii heeraa fi seeraa haadha Caffee Odaa Badhaatuu, gabbattuu magarsituu hundaa Xurii bara dhibbaa dhiigaan sirraa dhiqnee Wareegama qaaliin alaabaa kee ol qabnee Gammannee gammadii bokkuu deebifannee Nagaaf dimokraasii tabaroo namummaa Misoomaa amansiisaa guddina hatattamaa Ummatootaa wajjiniis jaalalaafi tokkummaa Wabii jireenyaatiif goonee kaayyoo cimaa Irree gamteeffannee kaanee nu abdadhuu Oromiyaa lalisii dagaagii jiraadhuu! Obbo Mohaammad Qophee faaruu alaabaa kana gaafa barreessan kutaa saditti qoodanii akka barreessan ibsu. Kutaan jalqabaa seensa yoo ta’u, eenyummaa uummata Oromoo kan of keessaa qabu akka ta’e dubbatu. Kana jechuun sararoota walaloo faaruu alaabaa gara jalqabaa Oromiyaan badhaatuu, gabbattuu, handhuura Oromootaa fi dachii Sirna Gadaa ta’uu ishee isa ibsuudha. “Kuni Oromiyaa bifa gabaaban ibsuudhaf waan kaa’ame,” jedhu Obbo Mohaammad. Kutaan itti aanu ammoo karaa uummanni Oromoo irra darbee as gahee fi eessaa ka’ee eessa akka gahe kan ibsu akka ta’e himu. Kutaan kun Oromoon qabsoo hadhaa’aa keessa darbuu isaa kan agarsiisudha. Oromoon waggoota dheeraaf sirnoota dhufaa-darbaa keessatti eenyummaa, afaan aadaafi qabeenya isaarratti abbaa ta’uudhaf bifa garaa garaan qabsoo gaggeessaa ture. Keessumaa bara Dargii bifa qindaa’aa ta’een dhaabbileen Oromoo qabsoo hidhannoo gaggeessaa turan Adda Bilisummaa Oromoo fi Dhaabbata Dimokiraatawaa Uummata Oromoo (DhDUO) dha. Kufaatii dargiin booda naannoleen mirga afaan ofiitin barachuu fi naannoo isaanii bulchuu erga argatanii booda, naannoo Oromiyaattis sirni barnootaa Afaan Oromoo fi manneen barnootaa keessatti alaaban Oromiyaa akka faarfatamu godhame. Qabiyyee faaruu alaabaa Oromiyaa kana keessaa tokko injifannoo sirna eenyummaa sabaa sarbaa ture irratti argame, akkasumas gidiraa fi garbummaa uummanni Oromoo waggoota 100 oliif keessa darbe yaada ibsuudha. Kutaan lammaffaan faaruu kanaa karaa Oromoon keessa darbe agarsiisa: “Karaa kam irra deemnee rakkoo akkam keessa dabarree as geenye isa jedhu ibsuu xurii bara dhibbaa dhiigaan sirraa dhiqnee,- Wareegama qaaliin alaabaa kee ol qabnee, Gammannee gammadii bokkuu deebifannee jedheen ibse” jedhu Obbo Mohaammad Qophee Walta TV irratti dhiyaatanii akka dubbatanitti. Faaruu alaabaa Oromiyaatin wal qabatee mormii dhiyeenya manneen barnoota magaala Finfinneetti ka'e keessaa tokko faarun kun diinummaa fi saboota gidduutti jibba kan uumudha kan jedhu ture. Keesumaa sararoonni gara jidduu seenaa Oromoon keessa darbee fi gidiraa isarra gahaa ture ofirraa kaasuf gatii qabsoo itti baase ibsu: "Xurii bara dhibbaa dhiigaan sirraa dhiqnee, wareegama qaaliin alaabaa kee ol qabnee" jedhu irratti mormiitu ka'a. Xuriin bara dhibbaa dhiigan dhiqame sun maali?  Alaaban biyyaa tokkichi osoo jiruu alaabaa dabalataa maalif ol-kaasun barbaachise? kanneen jedhan gaaffilee ka'aniidha. Obbo Mohaammad qophee garuu kana "itti yaaden barreesse" jedhu. "Alaabaa dhaabbanne hin jenne, alaabaa kee ol qabnen jedhe. Alaaban kun isaan dura jira. Xuriin bara dhibbaa kun osoo nutti hin dhufin dura alaabaa qabna. Namatu alaabaa keenyarra ijjatee gadi qabe, sana ol qabne. Itti yaadetan godhe.  Har'a warra alaabaa keenya gadi qabetu maalif olqabdan, maalif waggaa dhibba cunqurfamne jettan nuun jedha," jechuun garaa garummaa alaabaa dhaabbachuu fi alaabaa ol qabuu gidduu jiru himu. Namoonni alaabaa Oromiyaa qeeqan garuu miidiyaa hawaasaa gubbaatti akka waan naannon Oromiyaa akka biyyaatti alaabaa dhaabbateefi yaada kana ammoo magaala Finfinneerratti fe'eetti osoo dubbatanuu mul'atu. "Xurii bara dhibbaa dhiigaan sirraa dhiqnee" kan jedhu ammoo dhiibbaa fi hacuuccaa waggoota dhibbaaf Oromoorra ture sana gatii dhiigan injifachuu agarsiisuf akka barreessan dubbatu. Faaruu kana keessatti "xurii" jechi jedhu "garbummaa" uummanni Oromoo keessa ture ibsuuf akka itti fayyadaman ibsan Obbo Mohaammad. "Garbrummaan xuriidha, fafa, waan nama jibbisiisudha. Dubbii dachaatinan xurii bara dhibbaa dhiigan sirraa dhiqnen jedhe. Wareega kaffallee kan jedhus asuma keessa jira. Har'a achi keessaa baane, qabsoodhan injifanne jechuudha," jechuun homaa waan nama walitti buusu akka hin taane ibsu. Akka isaan jedhanitti, faarun alaabaa Oromiyaa namoota gidduutti jibba kan uumu osoo hin taane inumaayyuu uummatoota gidduutti jaalallii fi tokkummaan akka dagaagu kan jajjabeessu akka ta'e himu. Sarri faaruu alaabaa : "Misoomaa amansiisaa guddina hatattamaa, Ummatootaa wajjiniis jaalalaafi tokkummaa, wabii jireenyaatiif goonee kaayyoo cimaa" jedhu uummatoota walitti fiduu fi tokkumaa isaanii cimsuuf akka barreessan himan Obbo Mohaammaf Qophee. Bulchiinsi magaala Finfinnee gama isaatiin rakkoo faaruu alaabafi alaabaa Oromiyaa wajjin wal-qabatee manneen barnootaa keessatti uumame hiikaa akka jiruufi ajandaa jiraattota magalattii akka hin taane ibsuun sirna barnootaa ofii isaa qopheessaa akka jiru beeksisee jira. Yeroo ammaa kana manneen barnootaa Finfinneetti argaman 557 keessaa manneen barnootaa 403 keessatti Afaan Oromoon barsiifamaa jiraachuu Itt-Aanaa Hoogganaa Kominikeeshinii Magaalaa Finfinnee kan ta'an Obbo Salamoon Dibaabaa BBCtti himanii turan.


Rakkoon bu'uuraa nageenya Oromiyaa maali? Mariin maaliif hin furamne?

Waraanni mootummaa federaalafi humnoota Tigraay gidduutti waggoota lamaan gaggeeffamaa ture lubbuu kumaamaa galaafate walii galtee nagaa qaamoleen lamaan Afrikaa Kibbaatti walii mallatteessaniin xumura argataa jira. Qaamoleen lamaan nagaan rakkoo isaanii furachuuf walii galuu isaanitti  namoota heddutu gammade. Haata’u garuu nageenyi Itoophiyaa nama mataa gar-tokko aaddatee gar-tokkommoo dhiise fakkaate. Waraanni naannoo Tigraay nagaan xumuramus waraanni Oromiyaa keessatti mootummaafi Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) kan mootummaan "Shanee" ittiin jedhu gidduutti gaggeeffamu akkuma itti fufetti jira. Oduun waraanni Kaaba biyyattii nagaan xumuramuu gaafa dhagahamu namoonni hedduun waraanni Oromiyaatti gaggeeffamus nagaadhaan akka xumuramu eegaa turan. Haata'u malee, mootummaan federaalaas ta’e kan naannoo Oromiyaa hidhattoota Oromiyaa keessaa wajjiin mariin nagaa gaggeeffamu akka hin jirre ifatti beeksisanii jiru. Badiiwwan garagaraaf kan himatamu WBO'n 'ajaja tokko jalatti kan hin gurmoofnefi kaayyoo hin qabu' waan ta'eefi jechuun aangawaan himan. Akka mootummaan jedhu hidhattooti ajajaafi kaayyoo hin qabanii? Walitti bu'iinsi Oromiyaa keessaa kan Tigraayirraa maaliin adda ta'e? Mariif wantoonni danqaa ta’an maal fa’i? gaaffilee jedhan irratti BBCn waan odeeffate irraa akka armaan gadiitti qindeesseera. Ka’uumsa waraana Oromiyaa keessatti gaggeeffamaa jiruuf sababa garaa garaatu dhiyaata. Mootummaan yeroo garaa garaatti Waraanni Bilisummaa Oromoo karaa nagaan waamicha dhiyaate didee hidhannoo filate jechuun himata. Gama biraan ammoo jijjiirama siyaasaa bara 2018 Itoophiyaatti uumameen Addi Bilisummaa Oromoo (ABO) gara biyyaa erga galee booda waraana hiikkachiisuu irratti atakaroo uumamee ture. Waraanni Bilisummaa Oromoo mootummaa irraa amantaan dhabe jedhee mootummaa wajjin wal waraanuu itti fufe. Kuni akka ka'uumsa rakkoo amma Oromiyaan keessa jirtuutti kan fudhatan jiru. Kanarraa ka’uun Addi Bilisummaa Oromoo waraana Abbootii Gadaa fi uummata Oromootti kenneera jechuun waraana hogganu akka hin qabaanne beeksise. Waraanni dur Adda Bilisummaa Oromoo jalatti hogganamaa tures sana booda Finfinnee irraa ajaja homaatuu fudhachuu akka hin dandeenye ibsuun ajaja mataa isaa akka muuddate labsate. Kanarraa ka’uun mootummaan jalqaba bara 2020 duula “shiftaa balleessuu” jedhuun humna waraanaa Lixa fi Kibba Oromiyaatti bobbaase. Ajaajaa humna waraanaa Itoophiyaa kan ta’an Fiild Maarshal Biraanuu Juulaa Guraandhala 22, 2020 BBCtti akka dubbatanitti, "Shiftoonni kanneen rukuttaa irraa hafan baqatanii jiru, isa baqate waraanni raayyaa ittisaa barbaadaa jira. Hamma dhumaatti ni qulqulleessina" jechuun humni xiqqaan Qeellam keessatti akka hafeefi Gujiin lamaan guutummaatti qulqullaa’uu ibsanii turan. Qabatamaan garuu hidhattoonni Waraana Bilisummaa Oromoo dur fageenya Lixaa fi Kibba Oromomiyaa qofaa keessa socho’an har’a godinaalee Oromiyaa gara giddu-galeessaatti osoo hin hafiin baballatanii mootummaa waliin wal waraanutti jiru. Gara biraan ammoo Addi Bilisummaa Oromoo waraanan hogganu hin qabu jedhee ibsus, yeroo garaa garaatti angawoonni mootummaa Waraana Bilisummaa Oromoo wajjin akka hidhata qaban isaan himatu. Miilla tokkoon bosona kaa'anii miilla tokkoon Finfinnee jiru jechuun ABO komatu. Qondaala Adda Bilisummaa Oromoo Obbo Battee Urgeessaa komii kana mootummaan ittiin dhaabicha rukutuuf akka itti fayyadamu himuun, waraana waggoota darban Oromiyaa keessatti gaggeeffamaa jiruuf mootummaan dhibdee siyaasaa karaa nagaan furuuf fedha akka hin qabne BBCtti himan. “Rakkoon [siyaasa] Oromoo gaafa impaayerittiin [Itoophiyaan] hundeeffamtee kaasee kan dhalateedha. ''Dhibdeen siyaasaa Oromoon impaayera kana keessatti qabu karaa sirrii ta’een hin hiikamne,” jechuun bu'uurri rakkoo waan waggaa sadii ykn afur dura uumame akka hin taane dubbatu. Rakkoon Oromiyaan har'a keessa jirtu kan dhale siyaasa Oromoo ukkaamsuuf yaaluun hanga har’aatti itti fufe akka ta'e himu. Dabaluunis, diddaan Oromoo mootummaa TPLFn durfamu aagoo irraa erga buusee booda warri aangotti bahan “barcuma dhiiga ilmaan Oromootin argame sana maqaa ‘jijjiiramaatin’ aangoo impaayerummaa itti fufsiisan” jechuun mootummaa komatu. Hayyuu Seenaafi dhimma Itoophiyaa xiinxaluudhan beekamu Itaanaa Habtee (PhD), rakkoo bu’uuraa siyaasa Oromoof saba lama tarreessu: akkaataa hundeeffama Itoophiyaafi wal-diddaa qabsoo Oromoo keessatti uumameedha. “Rakkoon jalqabaa biyyi Itoophiyaa gaafa dhaabbatu impaayera ta’ee hundeeffame. Impaayerri lafa namaa dhaqee saama, qabeenya namaa gargar qooddata, isa tokko gararraa kaa’ee isa tokkommoo gajjallaa kaa’a. Oromoo dabalatee uummanni Itoophiyaa gara Kibbaa jiru akka lammii lammaffaatti ilaalamaa turan. Bara Hayilasillaasee warrumti Oromoo ta’anii mootummaaf hojjatan uummanni Oromoo miidhamuu arganii karaa nagaa gaaffii gaafannaan 'Isteetin' Itoophiyaa baay’ee rifatee humnaan deebii kenne. Maammoo Mazammir ni fannisani, Taaddasaa Birruu hidhaa umurii guutuu itti faradani,” jedhan Dr. Itaanan. Kuni ammoo yeroo garaa garaatti qabsoofi fincilli uummataa akka gaggeeffamu taasisus rakkoon siyaasa biyyattii bu’uura irraa furamuu dhabuun rakkoo har’a jiruuf sababa ta’ee akka jiru himu. Gama biraan ammoo Itoophiyaa keessatti Oromoon bifa qindaa’en falmachuu erga eegale waggaa 50 guutus rakkoo keessoo isaa furatee galma isaa gahuu dadhabuun rakkoo biraa akka ta’e kaasan. Naannoo Oromiyaa keessatti waraana hidhattoota WBO fi humnoota nageenya mootummaa gidduutti gaggeeffamuun lammiilen nagaa waggoota afran darbaniif dararama keessa jiru. Bara 2018 dura yeroo guutuu Oromiyaatti fincilli Qeerroo Oromo Protest gaggeeffamaa ture, dargaggoota heddutu ajjeeffame. Ittuma fufuun bara 2018 boodas ajjeechan,  qe'ee irraa buqqa'uun, qabeenyi barbadaa'uufi namni murtoo seeraa malee ajjeefamuun ittuma fufe jechuun jiraattonni yeroo gara garaatti BBCn dubbise ni himu. Rakkoo kana hundaaf mootummaa fi Waraanni Bilisummaa Oromoo quba walitti qabu. Jiraattonni ammoo ajjeechaa, dararaa fi mancaatii qabeenyaa isaanirra gahuuf qaama lachuu himatu.. Mootummaan jiraattotaan "shiftaa ykn Shanee" soortu jechuun mana jiraattotaa   akka gubu, hidhattoonni WBOs mootummaa deeggartu nama jedhan irratti tarkaanfii wal fakkaataa akka fudhatan yeroo garaa garaatti jiraattonni BBCtti himaa turan. Gidiraa lammiilee nagaarra gahu furuuf mootummaan yeroo adda addaatti duula "Shanee balleessuu" jedhu labsaa ture. Takka 'torban lamatti', takka 'ji'a tokkotti' ni balleessina jedhee mootummaan waadaa galaa ture. Yeroo biraa ammoo sadarkaa yaaddoorra ta'uurra hin jiran qulqulleessineerra jedhee yeroonmootummaan itti ibsa kenne illee jira. "Duula Shanee barbaaduu" jedhuun bakkeewwan garaa garaatti uummanni eeboofi ulee illee qabatee bosona keessa hidhattoota WBO irratti akka duulanis godhameera. MM Abiy Ahmad Ebla 14, 2022 walgahii qondaalota waraanaa wajjin godhatan irratti, "Humnooti diinota mara hiikkachiisuutu barbaachisa. Shanee, ganee, banee, kanneen jedhaman hunda hiikkachiisuu barbaachisa. Hidhannoowwan qaamolee raayyaa ittisaan morkatan harka jiran hunda hiikkachiisuu barbaachisa,'' jedhan. Pirezidaantiin mootummaa naannoo Oromiyaa Obbo Shimallis Abdiisaa jalqaba ji'a Bitootessaa Caffee Oromiyaatti dhiyaachun ibsa kennaniin, humnooni nageenyaa Oromiyaa aarsaa guddaa baasaa akka jiraniifi ji'oota muraasa keessatti hidhattoota WBO akka balleessan waadaa galanii turan. Ergasii ammoo humnoonni "Shanee" mo'amanii gara biyyoota ollaatti baqatanii akka jiranis mootummaan ibsee ture. Waanti waggoota arfan darban keessatti ta'e garuu akka mootummaan yeroo addaa addaatti 'balleessera' ykn 'dadhabsiisera' jedhe osoo hin taane sochiin hidhattoota WBO godiinota garaa garaatti babal'atee mul'ate. Keessumaa erga mariin nagaa mootummaafi humnoota Tigraay gidduutti raawwatee Oromiyaa keessatti lolli akkaan jabaatee jira. Mootummaan bifa adda ta'een haleellaawwan qilleensarraa Oromiyaa bakkeewwan garaa garaatti fudhateen lammiilen nagaan heddu ajjeefamuun gabaafamaa ture. Kana malees, hidhattoonni finxaaleyyii Amaaraa godinaalee Wallagga Bahaa, Horroo Guduu Walaggaafi aanaalee Shawaa Lixaa, Shawaa Kaabaafi Shawaa Bahaa tokko tokko keessatti lammilee nagaa ajjeesuufi qabeenya barbadeessuun uummata Oromoof rakkoo dabalataa ta'aa jira. Keessumaa godinaalee Horroo Guduruu Wallaggaafi Wallagga Bahaa keessatti hidhattoonni Amaaraa isin 'Shanee'dha maqaa jedhuun uummata nagaa ajjeesaafi qe'eerraa buqqisaa jiraachuu aanga'oonni BBCtti himu. Kunis rakkoodhuma ykn qaawwa waraana WBO fi mootummaa gidduu jiruun kan dhalatedha. Ofii mootummaan akka dubbate maalif hidhattoota WBO balleessuu dadhabe? Kanaan dura MM Abiy Ahmad haasaa Parlaamaatti taasisaniin hidhattoonni WBO kan isaan "Shanee" ittiin jedhan deeggarsa uummataa akka qabaniifi uummanni maalif akka isaan deeggaru "qorachuu qabna" jechuun dubbatanii turan. Kuni ammoo akkuma MM Abiy jedhanii turan hidhattoonni WBO uummata keessa jiraachuufi deeggarsa uummataa qabaachun isaanii balleessuf rakkisaa akka ta'e agarsiisa. Gama biraan ammoo karaa nagaan qabsoo gaggeessuuf carraan jiru baay'ee dhiphataa deemuufi dhiibbaan mootummaan dargaggootaafi paartilee Oromoo irratti taasisu hammaataa deemuu irraa kan ka'e  namoonni hedduun qabsoon hidhannoo furmaata dhumaa akka ta'eetti akka amanamu taasisuu himu  qondaalli ABO Obbo Battee Urgeessaa. Bulchiinsi MM Abiy Ahmad fudhatama gara jalqabaa qabu sana hatattamaan dhabaa deemuun sababa biraa akka ta'e kaasu Dr. Itaanaa Habtee. "Erga Haacaaluun ajjeefamee ammoo hoggantoota Oromoo hunda mana hidhaatti guure [MM Abiy]. Kuni ammoo dhiiga nama danfisee WBOn sirriidha akka jedhu taasise," jedhu. Waggoota afran darbanii kaasee mootummaan hidhattoota Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) "nan balleessa" jedhee si'a heddu waadaa seenus balleessuu hin dandeenye. Erga akkas ta'ee, akkuma himnoota Tigraay waliin nagaa buuse mootummaan hidhattoota WBO wajjinis maalif hin mariyatu? kan jedhu gaaffii namoota hedduuti. Mootummaan Itoophiyaafi humnoonni Tigraay waggaa lamaaf wal hadhanii nagaan fixanne erga jedhanii booda waraanni mootummaafi hidhattoota WBO gidduutti gaggeeffamus karaa nagaatin xumurama kan jedhu abdiitu ture. MM Abiy Ahmad Sadaasa 15, 2022 dhimma TPLF wajjin mariyachuu irratti haasaa parlaamatti taasisaniin Waraann Bilisummaa Oromoo hoggansaafi caasaa qabatamaa wajjin marii taasisan akka hin qabne dubbatan. ''Shaneen hoggansa gidduugaleessaas hin qabu. Eenyu waliin akka dubbatamu isaanumtuu waan beekan miti. Shororkeesummaadhaan bilisummaan fidu hin jiru,'' jedhan. Dabalataanis naannoofi gandaan wal-qoqqoodanii akka jiran dubbatan. Mootummaan naannoo Oromiyaas ibsa Sadaasa 29, 2022 baasen yaaduma MM Abiy parlaamaa irratti dubbatan eerun, Waraana Bilisummaa Oromoo wajjin araarri godhamu akka hin jirreefi balleessuf tarkaanfin qindaa'an fudhatamaa jiraachuu beeksise. Dhuguma akka jedhame WBOn hoggansa wajjin mariyatan hin qabuu?  Caasaa ittiin wal-hogganu hoo? Yoo akkas ta'e, qaamni hoggansa mataa isaa hin qabneefi caasaa ittiin wal ajaju hin qabaanne akkamitti waggoota arfan darban keessatti balleessun dadhabame? Akkamittis godiinota Oromiyaa keessatti sochiifi waraanni isaan humnoota mootummaa wajjin gaggeessan jabaataa dhufe? Waraanni Bilisummaa Oromoo gama isaatin yeroo garaa garaatti ibsa baasun bakka qaamni sadaffaan jirutti mariif qophii ta'uu isaa ni beeksisa. Sadaasa 30, 20222 ibsa Ajaja Olaanaa Waraana Bilisummaa Oromoo irraa bahe jechuun dubbi-himaan isaa Odaa Tarbii fuula tiwiitara isaarratti baasen mootummaan fedha yoo qabaate bakka qaamni sadaffaan jirutti waliin dubbiif WBO qophii ta'uu beeksise. Waraana Oromiyaa keessatti gaggeeffamaa jiru karaa nagaan akka furamu kan hin barbaanne mootummaa ta'uu ibsu Dr. Itaanaa Habtee. "Isaan [WBO] ajaja hin qabanii, gargar qooqqodamoodha kan jedhu waan dhiyeenya jalqabeedha. Humni WBO jabaataa deemnan beekamtii dhoowwachuuf jecha kan yaadameedha. Bu'uurri aangoo keenyaa Oromiyaadha waan ta'eef yoo mariyanne barcuma keenyatu caba jedhanii sodaatan," jedhu. Mootummaan akka humnoota Tigraay wajjin mariyatetti WBO wajjin mariyachuuf akka itti ulfaatu himu; sababni isaa yoo dhugaadhan WBO wajjin mariyatan Oromiyaa keessatti aangoo barcuma mootummaatu qooddatama ykn waan qabatamaa tokkotu godhamuu qaba waan taa'ef. "Iddoo jara kanaa [mootummaa] teessee gaafa ilaaltu akka Tigraayitti WBO wajjin taa'anii haasa'uun baay'ee itti ulfaata. Dargiinis akkanuma 'shiftaa' jedhaa ture, isaanis [mootummaan] akkasuma 'shiftaa' jedha" jedhan. Haata'u garuu, paartii biyya bulchu irraa naannoo Oromiyaa irraa filatamuun kanneen parlaamaa seenan lakkoofsan 80 ta'an xalayaa qabxii 10 qabuun nagaan Kaabatti ta'e Oromiyaattis akka ta'uufi lammiilen Oromiyaa keessa jiran nagaa akka argataniif tibba kana gaafataniiru. Godina Wallagga Bahaa, Buufata filannoo Aanaa Jimmaa Arjootti filamanii paarlaamaa kan seenan Gargaaraa Pirofeesaraa Buzaayyoo Daggafaa turtii BBC waliin taasisaniin: "Tigraayis kaleessa nagaa hin qabdu turte, har’a hanga tokko namni bahee gala. Kunis asitti [Oromiyaatti] ta’uu qaba jenne. Kan hidhate waliin, kan hin hidhanne waliin haa ta’u, garuu qaama kana keessatti gahee qabu hunda waliinuu ta’amee [mari’atamuu qaba]," jechuun  uummanni Oromoo akka boqotuuf marrin nagaa Tigraayitti ta'e Oromiyaattis ta'uu akka qabu abdii guutun akka jiru dubbatan. Waraana Oromiyaa keessatti waggoota arfan darbanii kaasee gaggeeffamaa jiru lubbuu namoota meeqaa akka galaafateefi qabeenyi hangam akka barbadaa'e namuu waan beeku hin qabu. Mootummaas taanan dhimma kanarratti dubbachuu irraa baay'ee of qusata. Akka waan homtuu hin taanetti ilaalaas jira. Haata'u malee, biyyattiin Kaaban humnoota Tigraay waliin Oromiyaatti ammoo Waraana Bilisummaa Oromoo wajjin gaggeessiteen kasaaraa hedduu keessummeessiteetti. Keessumaa waraanni Kaaba Itoophiyaatti gaggeeffame lubbuu hedduu galaafatee, qabeenyi biliyoona heddutti tilmaamamu manca'eedha. Obbo Baayisaa Waaqwayyaa Hayyuu Seeraa idila-addunyaafi waggoota dheeraaf UN keessa dhimmoota nagaa irratti kan hojjetanidha. Mootummaan Itoophiyaa humnoota Tigraay wajjin akkuma nagaan waraana xumure, hidhattoota Oromiyaa keessa socho'an waliinis nagaan fixachuu akka qabu himu. Itoophiyaan guutummaatti kan nagaa argattu garuu Oromiyaa keessattis warra hidhannoon lolu wajjin araarri yoo bu'edhaa jedhu. Rakkoon Oromiyaa keessa jiruuf gaaffiin ka'u waraana Tigraay duras akka tureefi xiyyeeffannoo maluuf akka hin argannee dubbatan. "Gaaffi Oromoon gaafatu salphaadha, mirga abbaa biyyummaa kan jedhuudha," jechuun waanti rakkoo Oromoo dhugaadhan gadi taa'anii mariyannaan furuuf salphaa ta'uu BBCtti himan. Gama biraan ammoo waraanni Oromiyaatti deemaa jiruuf falli salphaan jiraachuu baatus "furmaanni jira" jedhu Dr. Ittaanan. Garuu, "Waggaa afur dura rakkoon kun akka dhufuufi furmaanni yeroon akka itti kennamu wawwaataa turre," jedhan. Qondaalli Adda Bilisummaa Oromoo Obbo Battee Urgeessaa: "Tokkoof furmaanni nagaadha jechaa tokkoof ammoo furmaanni waraana jechuun ofumasaanii akka mootummaattuu of-faallessuudha. Rakkoon Oromiyaa keessa jiru hin furamu taanan biyyattii [Itoophiyaa] jigsa. Oromiyaan akka Tigraay fiixerra hin jirtu, Oromiyaa keessa sabaafi sab-lammoota heddutu jira waan ta'eef karaa nagaan hin furamne taanan gaaga'ama guddaatu biyyattii mudachuuf deema," jedhan. Mootummaan Oromiyaa keessatti qaama hawaasaa tokko hidhachiisee qaama kan biraa irraa hiikkachiisuudhan nagaan dhufu akka hin jirre akeeku Obbo Batteen haasaa kanaan dura Ittaanaa MM Obbo Dammaqaa Makonnin hawaasa siviliin akka haleellaa ofirraa qolatuuf "hidhachiisuu qabna" jedhan akka ragaatti fudhachuun. "Qaamni humnoota Tigraay wajjin nagaa buusuu danda'e nuun- ABO fi KFO- Finfinneetti ugguree, uummata Oromoo irratti waraana labsee itti fufuu hin danda'u. Waraanni Bilisummaa Oromoo akka hoggana qabu isaanuu beeku, waliin mariyachuu qabu. Yoo dhuguma rakkoo siyaasaa Oromiyaafi kan Itoophiyaa furuu barbaadan nagaan haasa'uu, dhibdee siyaasaf furmaata siyaasaa barbaaduu," qabu jedhan. Dr. Ittaanan ammoo Waraanni Bilisummaa Oromoofi mootummaan nagaa buusuuf tarkaanfii jalqabaa wal-amantaa uumuu akka qaban himu. "Wal-amantaa uumuf jalqaba mootummaan haleellaa gaggeessu dhaabuu qaba...balabala wal-amantaa xiqqootu jira. Kan biraa ammoo namoota mana hidhaa keessa jiran hiikuu qaba. Kun wal-amantaan akka jiraatu godha. "Gama Waraana Bilisummaa Oromoo fi paartilee biroon ammoo, uummataaf jecha beekamtii kenneefii akka sirna tokkootti mootummaa kana wajjin nan haasa'a jedhanii of-amansiisuu qabu. Isa siyaasaf jecha nuti haasa'uuf qophiidha jedhamu qofa osoo hin taane qabatamaan qophii ta'uu gaaffata," jechuun balballi nagaa ammayyuu akka abdii qabu dubbatu. Komiifi gaaffilee mootummaa irratti ka'aniif angawoota mootummaa argachuuf yaalin yeroo gara garaatti goone hin milkoofne. Haata'u malee, kan yeroo gara garaatti bakka gara garaatti dubbatan waabeffanneerra.


Fesbuukiin Itoophiyaatti hokkora kakaasuun beenyaa birrii biil. 100 ol akka kaffalu himatame

Himanni Facebook irratti dhiyaate yeroo walwaraansi Itoophiyaa keessa jiru algoorizimiin Fesbuukii jeequmsii fi haasaan jibbiinsaa akka babal’atu gargaare kan jedhuudha. Abirhaam Maahirag, abbaan isaa barsiisaa kan turaniifi Fesbuukii irratti haleellaafi doorsifni irra gaheen booda ajjeefaman, warreen himata banan keessaa tokkodha. Namoonni himata banan miidhamtoota namoota haasaa jibbiinsaa facebook'n saaxilamaniif dolaarri biliyeena 2 [birrii Itoophiyaa biiliyoona 100 ol] akka kaffalamu fi algoorizimiin facebook akka geeddaramu barbaadu. Kaampaniin Meta ammoo gama teknoloojiitiin haasaa jibbinsaa haquuf kan duraani caala hojjataa fi ammayyeessa jiraachuu hime. Bakka bu’aan Meta akka himanitti, haasaan jibbinsaa fi jeequmsa kakaasuun faallaa seeraa facebookti. ‘’Hojiin nageenyummaa fi amanamummaa hojjannu dub-deebii dhaabbileen Sivilii fi dhaabbileen idil-addunyaa biyyattii keessa jiran nuuf kennaniin qajeelfama,’’ jedhan bakka bu’aan Meta. Himannaan Mana Murtii Olaanaa Keenyaatti baname kun gartuu duula gaggeessan’’ Foxglove’’ jedhamuun deeggarama. Meta’n wirtuu qabiyyeewwan maxxanfaman hordofu magaalaa guddoo Keeniyaa Naayiroobii keessaa qaba. Waraana mootummaa Itoophiyaa fi humnoota Tigiraayi giddutti ka’een namoonni kuma dhibbaan lakkaa’aman du’anii ture. Ji’a darbe qaamoleen lamaan walii-galteerra gahaniiru- ta'us garuu dhiyeenya kana hawaasa Afaan Oromoo fi Amaaraa dubbatan gidduutti walitti bu'iinsi hammaatee jira. Bara darbe abbaan Obbo Maahirag jeequmsa Itoophiyaa keessatti mudateen miidhame. Sadaasa 3, bara 2021 Pirofeesar Maahirag Amaare Abirahaam hidhattoonni qawwee hidhatan doqdoqeedhaan yuunvarsiitiirrra hanga mana isaatti hordofanii, mana maatii isaanitti erga dhiyaatanii rasaasaan rukutan. Ilimi isaanii akka jedhutti, namoonni haleellicha raawwtan otoo abbaan koo dhiiguu namoonni akka hin gargaarre dhorka turan jedhe. Sa’aatii torbaaf lafaa otoo hin kaafamiin ciisee du’e. "Haleellaan sun otoo hin qaqqabin dura maxxansa facebook irratti maqa-balleessii fi odeeffannoo waa’eesaatii maxxanfamaa ture," jedhe ilmisaa. Maxxansi sun akka facebook irraa bu'uuf irra deddeebin gabaasan illee erga abbaan isaa ajjeefamee booda garuu maxxansi sun kan haqame. Akkasumallee maxxansi biraa dhaabbatichi haquun irra ture hanga Mudde 8, 2022tti oonliyiniirra ture. ‘’Facebook haasaa jibbinsaa tamsaasuu otoo dhaabee fi waan maxxanfamus sirnaan hordofee abbaan koo amma yoonatti lubbu ni jiraata ture,’’ jedhe Maahirag. Akka keenyatti maatiin biroo dararamuu akka hin qabne mirkaneeffachuun barbaada, Meta’n dhuunfaan dhiifama akka na gaafatuun barbaaa,’’ jedhe. Facebook haasaa jibbiinsa fi jeequmsa kakaasu akka jajjabeessu mana murtiitti himate. Warreen qabiyyee facebook Afrikaatti horodofan ‘’gahaa miti,’’ jechuun warri maxxansa Afaan Oromoo, Amaaraafi Tigree to'atan muraasa jechuun himate. Meta’n BBCtti akkas jechuun hime;’’ Qabiyyeewwan qajeelfama cabsan to’achuuratti dandeetti qabnu caalatti cimsachuuf hojjattoota naannichaa beekumsa qabanii fi ogeeyyii afaan naannichatti bal’inaan dubbataman kanneen akka Afaan Amaaraa, Oromoo, Somali fi Tigiree beekan qacarra,’’ jedhe.


Tigraay bakka gara garaatti saamichi gaggeeffamaa jira - Mootummaa

Magaala Maqalee dabalatee naannoo Tigraay bakka gara garaatti  gochi saamichaa bifa gurmaa'een gaggeeffamaa jiraachuu mootummaan Itoophiyaa beeksise. Tajaajilli Komunikeeshinii Mootummaa ibsa Mudde 17, 2022 baaseen Tigraay bakkeewwan humni raayyaa ittisaa mootummaa Federaalaa hin qaqqabin jirutti saamichi gara garaa gaggeeffamaa jiraachuu beeksiseera. Ji'a tokko dura Afrikaa Kibbaa magaalaa Piritooriyaatti, itti aansee ammoo Keeniyaa, Naayiroobiitti waraana waggoota lamaaf dhiiga dhangalaasisaa ture dhaabudhaaf mootummaa Federaalaafi TPLF gidduutti waliigalteerra gahamee waraanni dhaabbachuu isaa ni yaadatama. Mootummaan ibsa isaa kana keessatti waliigaltee nagaa sana irratti waadaa uummataafi biyyaaf gale raawwachaa akka jiru eeruun, "yeroo ce'umsaa kana akka carraatti fayyadamuun" Maqaleefi bakkawwan birootti saamichi gaggeeffamaa jira jedheera. "Tigraay keessa bakkeewwan raayyaan ittisa biyyaa keenya hin qaqqabiin jiru tokko tokkotti uummaticha nagaa kan dhorku saamichaawwan bifa gurmaa'een gaggeeffamaa akka jiru ragaaleen ni agarsiisu." Keessumaa magaalaa guddoo naannichaa Maqalee keessatti dhaabbilee mootummaafi daldalaa irratti saamichi guddaan konkolaataatiin deeggarame jiraachuu "odeeffannoon agarsiisan jiru. Uummannis aarii guddaa keessa akka jiru karaa bilbilaafi malawwan birootiin beeksisaa jiru," jechuun ibseera. Akkaataa waliigaltee waraana dhaabuu irra gahameen humni mootummaa Federaalaa Maqalee galuun dhaabbilee gurguddoo ta'an akka to'atu kan ibsame ta'ullee, hanga ammaatti gara magaalattiitti hin galiin jira. Mootummaan ibsa baase kanaan gocha saamichaa gaggeeffamaa jira jedha keessatti warri hirmaatan hundinuu itti-gaafatamummaa jalaa hin bahan jechuun akeekkachiisuun, "mootummaan nageenya uummataa eeguudhaaf itti-gaafatamummaa irra jiru bahachuudhaaf waan barbaachisu hunda ni godha," jedheera. Ibsa mootummaan, naannoo Tigraay bakkawwan gara garaatti saamichi gaggeeffamaa jira jechuun baase ilaalchisuun magaalaa guddoo naannichaa dabalatee bakkeewwan biroo to'achaa kan jiran aanga'oonni TPLF waan jedhan hin qaban. Waliigalteen waraana waggoota lamaaf gaggeeffame akka dhaabatu taasise walitti bu'insi guutummaatti akka dhaabbatu, gargaarsi namoomaa dhorkaa tokko malee akka dhiyaatu, tajaajilawwan bu'uuraa akka jalqaban, humnoonni TPLF hidhannoo akka hiikkataniifi humni kamiyyu humna mootummaa Fderaalaa Itoophiyaatiin alatti naannicha keessaa akka bahan gaafata. Torban lama dura akkaataa waliigaltee nageenyaa itti raawwatamuu qaburratti gaggeessitoonni waraanaa gama lamaaniin jiran gidduutti Shireetti marii taa'aniiru. Humnoonni Tigraay ammoo addawwan waraanaa keessaa bahaa akka jiranis gabaafamee ture. Waliigalteen nagaa mallattaa'uu hordofee waraanno mootummaa Federaalaafi humnoota Tiggraay gidduutti gaggeefamaa ture kan dhaabbate yoo ta'u, dhiyeessiin gargaarsa namoomaas kallattiiwwan gara garaatiin gara naannichaa seenaa jiraachuu mootummaafi dhaabbileen gargaarsaa beeksisaniiru.


Abbaan Gadaa duraanii Gujii Yuuba Aagaa Xenxenoo boqotan

Abbaan Gadaa duraanii Gujii Yuuba Aagaa Xenxenoo ganna 78'tti guyyaa har'aa boqochuu maatiin BBC’tti himan. Abbaan Gadaa duraanii kuni baatiiwwan muraasa darbaniif erga dhukkubsataa turan booda waaree booda Godina Gujii Magaalaa Shaakkisootti lubbuun isaanii darbe. Maatiin isaanii BBC’n dubbise har’a 10:30 irratti lubbuun isaanii darbuu himan. Yuubii Gadaa kuni hospitaalota hanga shanitti adeemuun yaalamaa turanis torban lama dura garuu manatti akka deebifaman taasifamuu maatiin dubbatu. ‘’Hin danda’amne, hin dandeenyu haalli isaanii cimaadha. Lubbuun nama jiraatu miti. Galadhaa mana isaaniitti haa boqotan,‘‘ jechuun himan. Erga manatti galaniis dhukkubsataama turani. Garuu ‘’dhibeen irraa deemuu dide, ittuma cime har’a boqotan.’’ . Baatii shan dura hospitaala seenuun erga yaalaman booda bahanii turan. Garuu hin turre, baatii tokko booda dhukkube jennaan hospitaala seenan. Kanaanis baatiiwwan afran darbaniif maatiin dhukkubsataa akka turan BBC'tti dubbatan. Waa’ee dhibee isaanii maatiin akkanaan himu: ''Dhiibbaa onnee, dhiigni itituu, fi nafi isaanii ajajamuu dhabnaan wiilchariidhaan [gargaartuu] sosso’aa turan‘‘ jedhan. Gadda isaanii hordofee namoonni gadda isaanii ibsaa jiru. Kantiibaan magaalaa Finfinnee Aadde Adaanach Abeebee gadda ibsanii Yuubi kuni ‘’Gadaan duudhaa isaa eegee dhalootatti akka darbuuf gahee guddaa’’ gumaachuu dubbatan. Qondaalli paartii mormituu Jawaar Mohaammad gama isaaniin ‘’Jabaa namaa, hayyuu sabaa kan Gadaa deebisanii beeksisuu keessatti adda dureen qabsaa’aan,’’ jechuun ibsan A.L.I bara 1937 Ardaa Bulee Horaa Ganda Woleenaa Bokossaa jedhanii yaaman keessatti dhalatanii achumatti guddatan. Ijoollummaatti jabbilee fi loon tiksaa, akkasumas qotisa qotaa guddachuu seenaa isaanii kana dura BBC'tti himanii turan. Mana barnootaa seenanii barachuuf garuu carraa hin arganne. Wayita umriin isaanii barnootaaf ga'u akka carraa mishinaroonni warra Noorwayi gara naannoosaanii dhufan irraa barnoota amantii baratan. ''Amantii makkaana yasuusiin hordofaa ture, wangeela baradheen waldaa keessa hojjechaa ture. Hanga bulchuuttillee ga'eera. Isa booda bara dargii bulchaa gandaan ta'e. ''Bara ADWUI aangoo qabate ammoo dabballee ta'een hojjedhe. Utuun kanaan jiruu haalaa fi amala kiyya akkasumallee akkaataa tajaajila an uummataaf kennu ilaalanii abbaa Gadaa godhanii na filatan,'' jechuun haala itti Abbaa Gadaa ta'an dubbatan. Yuuba Aagaa Xenxenoo ALI bara 2000 ture baallii kan dabarsan. Sirna Gadaa barsiisuu qofa osoo hin taane ittiin jiraanna kan jedhan Yuuba Aagaa Xenxenoo, ilmeen kiyyallee kanumaan baraa guddatti jechuun dubbatan. Yuuniversitiin Bulee Horaa bara waggaa jaha dura gumaacha isaanii ilaalee Doktora Kabajaa badhaasuun ni yaadatama.


Ajjeechaa, buqqaatii lammiilee nagaa Oromiyaa xumura dhabeefi dagatame

Wanti baatii Fulbaana keessa Tolaa fi maatiisaa mudate guddoo isa hube. Bakkee fagoo Lixa Oromiyaatti hidhattoonni Aanaa Jaardaa Jaarteerratti haleellaa bananii obboloota Tolaa lamaafi firoota isaa dhiyoo jaha dabalatee namoota hedduu ajjeesan. Haleellaa tokkichaan firoota isaa dhiyoo saddeetu jalaa ajjeefame. ''Kuni ta'ii addaa raawwate miti, maatiin nama hundaayyu taatee kanaan miidhamaniiru,'' jechuun Tolaan BBCtti hime. Tolaan amma baqatee magaalaa Finfinnee jiraata. Inni akka jedhutti, haleellaa suukannessaa kana hidhattoota Amaaraa 'Faannoo' jedhamaniifi fi Oromiyaatti as ce'aniitu qaqqabsiise. Jiraattonni bakkeewwan Godina Horro Guduruu Wallaggaa muraasa keessa jiraatan waggoota lamaan darban haleellaan eenyummaa bu'uura godhateen qe'eesaaniirraa buqqa'aniiru. Ergasii anii fi miseensonni maatiikoo du'arraa hafnullee naasu keessa hin baane jedhe Tolaan. ''Obboloonni koo rasaasaa wayita rukataman ijoollee fi haadholiin warraa isaanii ilaala turan. ''Haala suukanneessaan wayita ajjeefaman sanatti bishaan kadhataa turan.'' jedhe Tolaan. Keessattuu taateen tokko dhiibbaa jabaa narratti uume jedhe. ''Firroottan koo miidhaaman keessaa tokko barattuu kutaa 12ffaati. ''Abbaan ishee rasaasaan erga dhahame booda iddoo abbaan ishee itti kufan dhaqxee anas na ajjeesaa jetteen. ''Battaluma sana [osoo ijoolleen kaan arganii] haala sukanneessaan achumatti ishee ajjeesan,'' jedhe. Warra ajjeechaa sana raawwatan mana barnootaatti beekti ture, maqaa isaanii dhoofti ture jechuun hima. Tolaa fi firoottan isaa qonnaan bultootaa hojiisaaniitin milka'oodha. Hidhattoota Waraana Bilisummaa Oromoo(WBO)'tti hidhata homaa hin qabnu jedhe. Haleellaan sun erga qaqqabee ji'oota muraasa booda Tolaan magaalaa Finfinneetti hojii guyyuu hojjatee bula, ammas sodaa keessaa jiraachuu hime. Waggoota dhiyoon asitti Wallagga Lixaa keessatti ajjeechaaf buqqaatiiwwan kanaan walfakkaatan baay'ateera. Humnoota mootummaa dabalatee gareewwan hidhattootaa manneen jireenyaa fi miidhaan oyruurratti gubuun himatamu. Hasan, abbaa ijoollee afuriiti, waggoota dheeraaf Wallagga Lixaa keessa jiraatan. Yeroo ammaa sababa haleellaan Lixa Oromiyaatti namoota nagaarratti 'qiyyaafate' jedhaniin durbiiwwaan isaanii lama haleellaa kanaan dhaban. ''Daa'imaa hanga maanguddoo ganna 90'tti haala sukanneessaan ajjeeffaman. Durbiiwwaan koo lamaan haleellaa kanaan dhabeera. Isaan malee namoonni biroo 70 guyyaa sana ajjeeffaman'' jedhan. Obbo Hasan fi maatiin isaanii mana malee hafan, mootummaan nageenya isaanii eegee, waan nyaatan akka dhiyeessuuf deeggarsa barbaadu. Obbo Hasan fi dhalattoonni Amaaraa Wallagga Lixaa keessaa jiraatan biroo haleellaa qaqqabeef hidhattoota WBO balaaleffatu. Akkasumallee mootummaa naannoo Oromiyaa fi Federaalaa eegumsa gahaa nuuf hin goone jedhani komatu. Hidhattooti WBO kan mootummaan Shanee jedhu garuu himannaa kana hin fudhatan. Qorannoon walabaa akka gaggeeffamu gaafatu. Hookkarriifi rakkoon nageenyaa gama Lixa Oromiyaa osoo MM Abiy Ahimad aangotti hin dhufin eegale, inumaa itti hammaate. Jiraattoonni yeroo adda addaatti BBCtti akka himanitti, eenyummaa keenyaaf qofa miidhamnee manaaf qabeenya keenya dhiifne baqanne jedhu. Jiraattonniifi qondaaltonni mootummaa akka himanitti, hidhattoonni Faannoo jedhaniin dhalattoota nagaa Oromoo ''Shanee'' jechuun haleellaa irraan gahan. Waggoota muraasa darban mootummaan hidhattoota WBO balleessuuf waadaa seenullee sochiin hidhattootaa babal'achaa jira. Hidhattoonni WBO kuni baankiilee saamuun, daldaltoota, hojjattootaafi qondaalota mootummaa ugguranii maallaqa gaafachuun himatamu. BBC'n namoota ugguramuu himatan giddugaleessa Oromiyaa keessattuu Jalduu, Gindabarat fi Meettaa Roobiirraa odeefateera. Haata'u malee, namoonni hedduun seenaa isaanii miidiyaatti himachuu hin barbaadan- hidhattoonni haaloo na bahuu jedhanii sodaatu. Erga gadhiifamanii booda miidiyaalees ta'ee namoota birootti akka hin himanne hidhattootaan doorsifamu. Baatii Sadaasa keessa hojjattooti warshaa simintoo Daangotee hedduun Aanaa Ada'aa Bargaa, bakka km 90 magaalaa Finfinneerraa hin fagaannee keessatti hidhattootaan butamanii turan. Namoota butaman keessaa 17 dhuunfaa dhuunfaatti birrii Itoophiyaa 300,000 hanga 500,000 kaffalanii bahuu BBC'n odeeffate, kaampanichi garuu dhimma kanarratti yaada hin kenniin hafe. Namoonni kuma hedduun lakkaa'aman Wallaga Bahaa Kiramuurraa buqqa'an dhaabbilee barnootaa Aanaa Giddaa Ayyaanaa keessa torbaniif qubatanii jiru. Namoota qe'eerraa buqqa'an kanneen keessaa haatii ijoolle sagalii Lookoo jedhaman iddoo yeroof qubatan irraa BBC'tti dubbatan. Aadde Lookoo fi maatiin isaanii guutuun torban lama dura qe'eesaaniirraa buqqa'an. Aadde Lookoon waggaa lama dura akkatti namoota biroo wajjiin lafa qonnaasaaniirraa buqqa’anii yeroo sanarraa eegalee Kiiramu jiraachaa turan. Haleellaa haaraa ammas uumame kanaan garuu yeroo lammaffaaf aanaa ollaa kan taate gara Giddaa Ayyaanaatti baqatan. ‘’Ijoolleen yeroo dheeraaf barnoota dhiisaniiru, qabeenyi keenya ni barbaadaa’e. Namni tokkollee mandara sanatti hin hafne, namni kamiyyuu magaalaa Kiraamutti walitti tuuta’e,’’ jedhan. Akkuma Tolaan firoota isaa hedduun du’aan of biraa dhabetti, Aadde Lookoonis badii qaqqabeef hidhattoota Amaaraa 'Faannoo' jedhaniin balaaleffatan. Lookoo fi maatiin isaanii magaalaan Kiiramuu humnoonni nageenyaa mootummaa waan jiraaniif miidhaan hangas hammaatu nurra gaha jedhanii hin yaadne ture. ‘’Deeggarsaa mootummaa fi warri kaan nuuf taasisaniin jiraataa turre. ''Torban lama dura [garichi] dhukaasa banee, namoonni hedduun du’an, waaqayyoo nu gargaareetu jalaa miliqne,’’ jedhan. Guyyaa sana maaltu akka ture wayita gaafatamaan Aadde Lookoo imimmaantu hudhe. Sana booda akkatti hidhattoonni Amaaraa dubartii ulfa ajjeesan kan argan dubbatan. ‘’Waan seenaan dhageenye ija kootinan arge. Dubartii ciniinsuurra turan,'' haala suukaneessaan ajjeesan jedhan. Aadde Lookoon mootummaarraa deeggarsa dhabuu kaasuun, namoota dhuunfaa fi garee gargaarsa naannichatti kennan irraa deeggarsa xiqqoo arganne jedhan. ''Sababoota walitti bu’iinsi Lixa Oromiyaa xiyyeeffannoo gahaa dhabeef keessa tokko waraana Kaaba Itoophiyaati,’’ jedhu xiinxaltuun dhimmoota siyaasaa Tsadaale Lammaa. Tsadaaleen, hundeessituu barruu Addis Istaandarditi, Ministirri Muummee Abiyi Ahimad aangoo erga qabatanii booda waanti raawwatan dhimmicha ‘’walxaxaa taasise’’ jedhan. Sababni biraan haalli Oromiyaa keessa jiru akka xiyyeeffannoo dhabu taasise hawaasni addunyaa Ministirri Muummee Abiyyi ''waan Oromoon gaafateef isaan deebii kennu jedhanii yaadu,’’ jedhan. ‘’Hidhamoota siyaasaa hiikan, pireesii bilisa godhan, qondaalota siyaasaa biyyaa baqatan biyyatti akka deebi’an affeeran, kanaafuu nama gaaffii hawaasni Oromoo dhiyeesseef deebii sirrii kennuu akka ta’eetti ilaalame,’’ jedhan. Paarlaamaan Itoophiyaa hidhattoota Waraana Bilisummaa Oromoo kan ABO irraa foxxoqe tarree shororkeessatti ramadeera. Gareen kuni bara 2019 dhaaba ABO irraa adda bahuun qabsoo hidhannoo akka itti fufu beeksise. Komishiiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa kanaan dura haleellaawwan qaqqabeef humnoota nageenyaafi hidhattoota WBO itti-gaafamoo taasise. Qaamoleen walitti bu’iinsa Oromiyaa keessa jiran marti garuu himannaa sarbama mirgaa hin raawwanne jechuun waakkatu. Waggoota dhiyoon asitti Itoophiyaa keessatti walitti bu’iinsi sabaa dabalaa jira, Oromiyaatti ammoo caalatti kan hammaate fakkaata. Qondaaltoonni naannoo Oromiyaa fi Federaalaa waggoota afran darban rakkoo nageenyaa lammilee Oromiyaa keessa jiran mudatu atattamaan akka furan dubbataa turan. Rakkoon kuni garuu ittuu caalatti hammaata adeeme. Namoonni nagaanis yoom qe’eefi qabeenya keenyarraa buqqaana jedhanii yaadda’aa jiraachuu itti fufaniiru. *Maqaaleen barreeffama kana keessatti eeraman nageenya miidhamtootaaf jecha geeddarameera.


Giddaa Ayyaanaatti haleellaa haaraa raawwateen namoonni 12 ajjeefaman - Qondaala

Godina Wallagga Bahaa Aanaa Giddaa Ayyaanaatti haleellaa haaraa jalqaba torban kana raawwateen namoonni 12 ajjeefamuu aanichi beeksise. Haleellaan kuni eega humnoonni mootummaa torban lama dura aanicha seenanii as yeroo duraaf dhagahame. Haleellaa gandoota sadii aanaa Kiiramuu daangessanitti gaafa Kibxataa raawwate jedhameen ‘’nama 12 kan du’e,’’ jedhan qondaalli aanichaa BBC’n dubbise. Haleellaa kanaaf hidhattoota Amaaraatu himatame. Gama qaama himatameen BBC’n yaada isaanii argachuu hin dandeenye. ‘’Kan haleellaa kana geessise warruma kana dura Kiiramuurra ture,’’ jedhan qondaalli kun. Aangawoonni haala ‘’xiyyeeffannoo mootummaa guddaa barbaada,’’ jedhaniif humnoonni mootummaa dabalataan akka ergamaniif gaafachaa jiru. ‘’Qaamni nageenyaa suuta suutaan dhaqqabaa jira. Garuu hamma barbaadame miti. Rakkoo amma uumamee jiru kanaaf qaamni nageenyaa ergamee jiru walmadaalaa miti. ‘‘Hidhattoonni finxaaleyyii Amaaraa kuni kallattii adda addaatti faffaca’anii jiru, baay’ina qabu waan ta’ef mootummaan humna nageenyaa gahaa‘‘ ramaduu akka qabu gaafatan. Hidhattooti Amaaraa kuni kanneen achi jiraataniin  ala Naannoo Amaaraa irraa kan ce’anii dhufan akka jiran jiraattotis ta’e aangawoonni ni himu. Dhalattooti Amaaraa garuu kana waakkatu. Kana dura dhalattooti Amaaraa hidhattooti WBO kan mootummaan Shanee jedhu haleellaa irratti akka raawwate himataa turan. Qondaaltonni haleellaa ‘haaloo ba’umsa fakkaatuun ummata nagaa  walumatti qabuun Shanee’ jedhuun haleelaa jiru jechuun hidhattoota kana himatu. Kunneenis bakkeewwan humnooti mootummaa hin geenyetti ammallee badii geessisaa akka jiran dubbatani. Ajjechaan torban kana gandoota Konnojii, fi Guddina Calliyaa fa’itti raawwateen ala saamichiifi qabeenya gubuunis akka ture ibsameera. Hidhattooti Amaaraa haleellaa booda kana irra-deddeebiin aanota Wallagga Bahaafi Horro Guduruutti raawwatuuf himatamu. Haleellaa baatii Sadaasa keessa Aanaa Kiiramuutti raawwate hordofee jiraattoti gandoota baadiyyaa aanichaa 19 keessaa gara aanaa ollaa, Giddaa Ayyaanaatti baqatanii jiru. Aanaa Giddaa Ayyaanaa keessumaa magaalaa Hangar Guutee kan saboonni adda addaa jiraatanitti raawwatameenis namoonni hedduu ajjeefamuu qondaaltonni himaniiru. Kunneen deeggarsa namoomaa dhabuun kan rakkataa turan ta’us booda kana mootummaan ‘’hamma danda’ameetti deeggarsa qaqqabsiisee jira’’ jedhan aangawaan BBC’n dubbise. Mootummaan humnoota TPLF waliin araara buusus haleellaafi rakkoon nageenyaa garuu bakkeewwan Itoophiyaa biroo, keessumaa Lixa Oromiyaatti hin dhaabbanne. Oromiyaa keessatti sarbamni mirga namoomaa baay'ee hamaa ta'e raawwatamaa jira jechuun Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa (KMNI) guyyoota muraasa dura beeksisee ture. Gama kaaniin walitti bu’insi Oromiyaa keessatti hammaachaa dhufe lakkoofsi namoota gargaarsa eeggachaa jiranii akka haalaan dabalu taasisuu UN beeksiseera. Kana dura lammiileen 700,000 ol buqqa’u ibsamee ture. Haleellaa Aanaa Kiiramuutti raawwateen buqqaatoti Aanaa Giddaa Ayyaanaa mana barumsaa keessa dabalatee dahatanii turan. Booda kana garuu humnoonni nageenyaa Aanaa Kiiramuuttillee waan bobbaafamaniif namoonni deebi’aa jiru jedhan. ‘’Waraanni Aanaa Kiiramuu qaqqabee waan jiruuf namoonni suuta suuta deddeebi’aa jiru. Namni baay’ees garasitti deebi’e galeera. ''... Ammas namoota muraasa kan nubiratti hafee jiru. Isaaniis suuta suuta gara qe’ee isaaniitti deebi’aa jiru,’’ jedhan qondaalli. Haata’u malee, ammallee daandiin magaalaa aanichaa Ayyaanaafi magaalaa godinaa Naqamtee walitti fidu cufaa akka jiru ibsan. Haleellaa irra-deddeebiin hidhattootaan raawwatuuf mootummaan lammiilee tiksaa hin jiru jechuun komatama. Ajjeechaa tibbanaan kanneen ifatti mufii ibsatan keessaa paartilee mormituun ala miseensonni paarlaamaa Itoophiyaa Oromiyaa keessaa filamaniis keessa jiru. Mootummaan gama isaatiin humnoota 'finxaalessitootaafi shororkeessitoota' jedheerratti tarkaanfii fudhachuu akka itti fufu ibse.


Gargaarsi namoomaa ulaa afuriin gara Tigraay seenaa akka jiru UN hime

Erga waliigalteen nagaa mootummaa Itoophiyaafi TPLF gidduutti mallattaa'e booda ulaawwan afur gama Naannoo Amaaraafi Affaar jiruun gargaarsi Naannoo Tigraay akka seenaa jiru UN ibseera. Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti Qindeessaan gargaarsa namoomaa (UNOCHA) akka ibsetti, ALI Sadaasa bulti 06 - 29, 2015'tti tumsitoota UN fi mootummaa Itoophiyaan gargaarsi namoomaa konkolaattota 1,600 ol ta'u gara Tigraay ergameera. Gabaasi dhaabbatichaa nyaatiifi meeshaaleen fayyaa, dawoo, barnoota, bishaaniifi qulqullina itti eeggatan ergamuullee ibse. ''Hojjettoonni gargaarsaa keenya odeeffannoo nuuf kennaniin waliigaltee nagaa booda akkaataan gargaarsi itti dhihaatu fooyya'aa dhufeera,'' jedhe ibsi bahe. Mootummaan Itoophiyaas dhihoo gargaarsi danqaa tokko malee dhihaataa jira jechuun ibsee ture. Waliigaltee nagaa mootummaafi TPLF waliigalan irratti dhimmoota ka'an keessaa waliitti bu'iinsa hanqisuun ala tajaajiloonni bu'uuraa akka eegalan taasisuudha. Waliigalteen kuni deeggarsi namoomaa hin danqamne akka ummataaf dhihaatus dabalata. Mootummaan Itoophiyaa tajaajila ibsaa Maqaleefi magaalota kaanitti eegaluu ibseera. Tajaajilli bilbilaas Shireetti eegaluu ibsameera. Aksumiifi Shiree dabalatee bakkeewwan tokko tokkotti tajaajilli ibsaafi bilbilaa eegaluu kan ibse UN, ''kuni deeggarsa namoomaaf tarkaanfii jajjabeeffamudha,'' jechuun ibse. ''Ummataaf tajaajiloota bu'uura deebisuun walqabatee wantoonni fooyyee qaban mul'achuu qabu,'' jechuunis ibse. Taatullee hanga barbaachisu waliin yeroo wal bira qabamu deeggarsi dhihaataa jiru gahaa akka hin taane ibsamaa ture. UN ibsa isaa keessatti meeshaaleen fayyaafi nyaati madaalamaa balaliidhaan ergamuu ibse. Akkasumas Naannoo Amaarafi Afaaritti gargaarsa geessuufi lammiileen jireenya duriitti akka deebi'an gochuuf deeggarsi dabalataa akka isaan barbaachisu ibse. Qondaaltonni fayyaa Naannoo Tigraay deeggarsa fayyaa gara naannichaa seenaa jiruun gammaduu isaanii torban darbe ibsanii turan. Waraanni waggaa lamaaf Naannoo Tigraay, darbees Afaariifi Amaaraatti ce’e lammiilee kuma hedduu galaafate. Miiliyoonaan kan lakkaa’aman immoo qe’eerraa akka buqqa’an dirqeera. Sababa waraanicharraa kan ka’e lammiileen miiliyoonaan lakka’aman jireenyi isaanii danqame gargaarsa namoomaan malee jiraachuu akka hin dandeenye ta’aniiru.


Sababoota ijoo shan rakkoo hamaan Oromiyaa keessa jiru gurra addunyaa dhabeef

Haleellaafi walitti bu’iinsi keessumaa Lixaafi Kibba Oromiyaatti waraana Tigraay dura kan jalqabe ta’us xiyyeeffannoo addunyaa hin argatiin jira. Haleellaawwan sabaafi ilaalcha siyaasaa irratti bu’uura godhatanii raawwatamaniin garuu ammallee namoonni ajjeefamaa, lammmiileen qe’eefi qabeenya isaaniirraa buqqa’uu itti fufaniiru. Waraanni Kaaba Itoophiyaatti eegaleefi waggoota lamaaf ture lammiilee gaaga’ama guddaarra buuse, biyyattiis ijoo dubbii addunyaa taasise. Waraanni kuni baatii tokko dura waliigalteen nagaa erga raawwatameen booda tasgabbaa’us haleellaan Oromiyaa keessaa garuu hin dhaabbatiin jira. Rakkoon kunis waliigalteen kaabatti raawwatame qofaan nagaa waaraa Itoophiyaa keessatti dhufuu akka hin dandeenye kan agarsiisedha. Eega dhihoo immoo rakkoon nageenyaa kuni gara giddugaleessa biyyattiitti babal’atus ijaafi gurra addunyaa hin arganne jedhu xiinxaltoonni itti dhiheenyaan hordofan. Xiyyeeffannoo idil-addunyaa maaliif dhabe? Sababooti ijoo maali? Xiyyeeffannoon mootummaa Federaalaa irraa argatewoo hangam? Sababoota shan xiinxaltoonni dhiheessan kunooti. Kanneen dhimma Itoophiyaa itti dhiheenyaan hordofan hawaasi addunyaa gara caalu rakkoo Oromiyaa keessaa kan Tigraay caalaa ‘dhimma keessooti’’ jedhee yaada jedhu. Dabalataan, hawaasuma idil-addunyaa gidduu akkaataan hubannoo garaagartee akka jiru kan amanan jiru. Seenaa Jimjimoon, dhaabbata Oromo Legacy Leadership and Advocacy Association (OLLAA) gaggeessiti. Dhaabbati buufati isaa US ta’e kuni waa’ee ummata Oromoo sagalee ta’uuf akka dalagu ibsa. Aadde Seenaan hawaasi addunyaa maaliif gurra laachuu dhabe isa jedhu baruuf waan hedduu ilaaluu barbaachisa jechuun ibsiti. ‘‘Yoo ilaaltee jette rakkoon Oromiyaarra jiru rakkoo keessaati,’’ jechuun kan Tigraay irraa adda ta’uu himti. ‘‘Ati sii ollaa kan kee tumtuufi si’i obboleessaa ykn obboleettii tantee tumtu poolisiinis ta’e ollaanis, addunyaanis ija tokkoon hin ilaaltu.’’ Gama kaaniin ummanni Oromoo biyyattii keessatti lakkoofsaan guddaa ta’uun isaa akka saba bicuu xiyyeeffannoo argachuu dhabuu mala kan jedhan jiru. Dhaabbati OLLAA xalayaa ergamoota addaa US, AU fi EU’tti baatii Sadaasa keessa barreesseen walitti bu’iinsa Oromiyaan lammiileen guddoo hubamaniis xiyyeeffannoo dhabuu ibse. ‘’Nagaa waaraa Gaanfa Afrikaatti mirkaneessuuf’’ rakkoon ummati baay’inaan Itoophiyaa keessaa jalqabarra jiru murteessaa ta’u ibse. Jaarmayaan Amhara Association of America (AAA) buufata isaa Ameerikaa keessa gochuun dhimma ummata Amaaraaratti dalaga. Dhaabbati kunis ‘‘Ummata Amaaraa Naannoo Oromiyaa keessatti ajjeesuun xiyyeeffannoo isaaf malu hin arganne jennee amanna,’’ jechuun himata. Paarrtileen siyaasaa mormituu gama isaaniin biyyoonni alaa rakkoo Tigraayiif fala barbaadanii kan Oromiyaa keessaa ‘itti dhiisan’ jechuun komatu. Kaaba Itoophiyaatti wal-waraansi yeroo adeemaa turetti, bakkeewwan Oromiyaa gara garaattis haleellaafi ajjeechaan ittuma fufeera. Sababoota waraanni Tigraay xiyyeeffannoo idil-addunyaa harkise keessaa gosi waraanaa adeemu qaamolee haalaan hidhataniin gidduu ta’uu isaati. Miidhaan isaas guddaadha. Waraanichi qaamolee alaa hirmaachisuu, Gaanfa Afrikaa sodaachisuu, lammiileen hedduu haala beela fakkaatuuf saaxilamuu, dhimma buqqaatota Ertiraa Tigraayitti danqamaniifi kaanis sababoota biraati. Waraanichi biyya saba heddu qabdu qooduu mala jechuun hawaasi addunyaa yaadda’e. Walitti bu’iinsi Oromiyaa keessaa gara caalu waraana mootummaafi riphee lolaa gidduutti taasifamu ykn hidhattoonni adda addaa lammiilee nagaarratti haleellaa raawwachuudha. Kaameron Haadsan, xinxalaa dhimma Afrikaafi basaasaa duraanii CIA dha. Hawaasi idil-addunyaa adeemsa tarsimowaa dhimma Itoophiyaa ittiin hordofu hin qabu jechuun ibsu. ‘‘Walitti bu’iinsi Tigraay xiyeeffannoo atattamaa waan fedhuuf xiyyeeffannoo kenne [hawaasi addunyaa],’’ jechuun himu. Tigraay booda hawaasi addunyaa ‘‘naannolee kaan jeeqaman ykn gaaffilee heeraafi siyaasaa egeree biyyattii murteessanirratti’’ xiyyeeffannoo kenna kan jedhu kan ilaalamu ta’a jechuun ibsu. Taatullee, rakkoon Oromiyaa keessaa sadarkaa xiyyeeffannoo barbaadutti guddataa akka jiru himu. Buufati isaanii Landan Iskuul of Ikonomiiks kan taasifatan qorataan waldhibdeefi nagaa Dr Mabraatuu Kallachaa, dhimma Itoophiyaa itti dhiheenyaan hordofu. ‘’Hammi badiifi miidhaan Tigraayitti dhaqqabe guddaa waan ta’eef hawaasi idil-addunyaa walitti bu’iinsa Tigraay keessaaf xiyyeefannoo guddaa kennuun isaa ifadha,’’ jedhu. Waraana Tigraay dura qondaaloti Ameerikaa dhimma Naannoo Oromiyaa keessaa dubbataa turuun ni yaadatama. Akka waliigalaatti garuu hawaasi addunyaa mootummaan walitti bu'iinsa bakkeewwan biyyattii adda addaa mudatu karaa nagaan akka furu dhaamaa ture. Qorattoonni mirga namoomaa badiiwwan naannicha keessa qaamota hidhataniifi humnoota mootummaan raawwatu hordofaa  hin jiran jechuun qeeqamu. Qorattootaan ala miidiyaaleen idil-addunyaas xiyyeeffannoo kennuu dhabuun qeeqamu. Dhaabbatni Intarnaashinaal Kiraayisiis Giruup dhaabbata addunyaa walitti bu’iinsi akka hin uumamneefi karaa ittiin furamuu danda’an qorachuun beeksisudha. Dhaabbatichatti qorataan Itoophiyaa Wiiliyaam Deevisan ‘’walumaagala, walitti bu’iinsa Itoophiyaa keessatti gabaasni idil-addunyaa [miidiyaa] hamma tokko hanqinatu jira,’’ jechuun ibsa. Kan Oromiyaa immoo ‘’xiyyeeffannoon waraana Tigraayirratti ta’un hammesseera,’’ jechuun hima. ‘’… lixa Oromiyaatti intarneetiin yeroo dheeraaf cufamuu, gabaasi bakkichaa bahu baay’ee xiqqaa ta’uufi qorattoonni mirga namoomaa seenanii akka qoratan eeyyama dhabuu,’’ akka sababaatti kaase. Gaazexeessituu Tsadaaleef immoo walitti bu’insi kun ija sabaa-himaaleefi gareewwan mirgoota namaaf falman jalaa kan dhokateef bakka waraanni kun itti gaggeeffamu baayyee fageenyarra ta’uu isaati. “Oromiyaa Lixaafi Kibbaa irraa kaasee amma babal’atee gara giddu-galeessaatti dhiyaachaa jira. ‘’Tajaajilawwan komunikeeshinii addaan cituunis miidiyaan akka hin gabaasne gochuu keessatti gahee qaba,” jedhan. Yaada kanaan Aadde Seenaanis walii galti. ‘’Odeeffannoon gahaa amanamaa ta’e bahaa jiru hin jiru. ‘’Hawaasa idil-addunyaa dhiisiiti mee ilaali miidiyaa [walabaafi dhageettii qabu] kamtu wanta Oromiyaa keessa deemaa jiru gabaasaa jira?’’ jechuun gaafatu. Mootummaan waan Oromiyaa keessa adeemaa jiru ‘’odeeffannoon akka achi keessaa hin baane qabe’’ kan jettu Seenaan, kunis hawaasi addunyaa biratti hanga Tigraay xiyyeeffannoo dhabuu isaaf sababa tokko jetti. Ummanni Oromoo mootummaa dhufaa darbaa Itoophiyaaf waggoota dheeraaf hacuuccaa siyaasaafi diinagdee keessa akka ture ibsaa tureera. Mormii ummataan waggaa afur dura aangoo kan qabatan Ministirri Muummee Abiy Ahimad, bulchaa jalqabaa ummata bal’aa biyyattiirraa - ummata Oromoo - Itoophiyaa bulchaa jiranidha. Hawaasni idil-addunyaa Ministirri Muummee “gaaffii Oromootiif deebiidha” jedhee waan yaaduuf haalli Oromiyaa keessa jiru xiyyeeffannaa argachuu dhabe jedhu gaazexeessituu Tsadaalee Lammaan. ‘’Mootummaan aangoorra jiru mootummaa Oromoo jedhama,’’ jechuun kan ibsitu Seenaan gama ishiitiin, kuni hawaasa idil-addunyaa biratti xiyyeeffannoo akka dhabuu himti. Qeeqxonni MM Abiy Ahimad bulchaan Itoophiyaa yeroo aangoo qabatan waadaa seenan cabsuun olaantummaa paartii tokko dagaagsuun paartilee morkattootaa dhiibaniiru jechuun qeequ. Haalli amma Itoophiyaa keessa jiru yeroo MM Abiy Ahimad aangotti bahaniifi hacuuccaa waggootaa booda nagaafi dimookiraasiitti geessu jedhanii lammiileen abdatanirraa fagoo jira. Inumaa muddama MM Abiy to’achuuf rakkatan dhaleera. Gareewwan siyaasaafi sabaa badii walirratti raawwachuun egereen Itoophiyaa maal ta’uu qaba waan jedhurratti yaada wal dhiibu leellisuu itti fufaniiru. MM Abiy gama isaaniin ‘ani Oromoof qofa osoo hin taane Ministira Muummee Itoophiyaa hundaati’ jechuun deebii kennanii turan. MM Abiy aangotti bahuu dura rakkoon siyaasaa Oromiyaa keessaafi mormiin ummataa qalbii miidiyaalee addunyaa hawwatee ture. Akka Aadde Seenaatti inumaa rakkoon ‘’inni guddaan qoodamiinsa Oromoo keessa, jirudha rakkoo naannicha keessa jiru gurra addunyaa akka hin geenye kan godhe," jetti. ‘’Mootummaa warra deeggaru qofa osoo hin ta’in mootummaa ala warra jiruufi [kanneen morman gidduu] qoodamiinsa guddaatu jira,’’ jechuun ibsiti. ‘’Mana kan kee keessatti yennaa ati qooddamtee jettu ollaan maal gochuu danda’a? Kuni kana himata, kun kaan himata.’’ Gareewwan siyaasaa Oromoo gidduu tokkummaan dhibuu paartiin biyya bulchuus ta’e paartiileen morkattootaa kanneen ifatti dubbatanidha. Rakkoo amma Oromiyaa keessa adeemaa jiruuf innumti ijooyyuu waldhibdee kana jechuun kaasu xiinxaltoonni siyaasa biyyattii itti dhiheenyaan hordofan. Dr Mabraatuun gama isaaniin rakkoo Oromiyaa keessaa xiyyeeffannoo dhabuu isaaf tokko namoonni siyaasaafi gareewwan siviilii Oromoo waan irraa eegamu hin baane jedhu. Walitti bu’iinsi Oromiyaa keessaa xiyyeeffannoo idil-addunyaa qofa osoo hin taane kanuma biyyaalessaayyuu hin arganne komiin jedhu jira. Mootummaan Federaalaas ta’e Naannoo Oromiyaa waldhibdeefi haleellaawwan irra-deddeebiin naannicha keessatti raawwataman irratti ifatti odeeffannoo kennuu dhabuun komatamu. Miidiyaaleen to'annoo mootummaa jala ta'an rakkooleen jajjaboo osoo raawwatamanii akka waayyu hin jirre callisuun irra-deddeebiin mul'ataa jira. Qondaalli duraanii UN Obbo Baay’isaa Waaqwayyaa dippilomaatota qofa osoo hin taane mootummaan Itoophiyaa rakkinichaaf xiyyeeffannoo gahaa hin kennine tilmaama jedhu qabu. Kunimmoo ‘’dogongora’’ jechuun ibsu. ‘’Oromiyaa keessa nagaafi tasgabbiin hin jiru taanaan Itoophiyaan nagaafi tasgabbii hin qabaattu,’’ jechuun ibsu.


Mootummaan Federaalaa waadaa waliigaltee hojiirra oolchaa hin jiru –  Dabretsihon Gabre-Mikaa’el

Mootummaafi uummanni Tigraay sanada waliigaltee nagaa hojiirra oolchuudhaaf onneerraa fudhatanii hojiitti hiikaa jiraatanis mootummaan Federaalaa waadaa waliigaltichaa hojiin agarsiisaa hin jiru jedhan dursaan Adda Bilisa Baasaa Ummata Tigraay (TPLF) Dabretsihon Gabre-Mikaa’el (PhD). Debretsihon Gabre-Mikaa’el  'kora ariifachiisaa mana-maree 6ffaa waggaa 3ffaa Tigraay' jedhame irratti wayita gabaasa dhiyeessanitti kana dubbatan jechuun TPLF fuula Facebook isaarratti barreesseera. Mootummaan Federaalaa garuu waliigaltee nagaa mallattaa'e hojiirra oolchuudhaaf hojjechaa akka jiru himeera. Sadarkaa raawwiin sanada waliigaltichaa hojiitti hiikuun irra jiru kan ji’a tokkoo ilaalchisuun gabaasa mana-maree Tigraayiif dhiyeessaniin, erga waliigalteen nagaa mallattaa’ee as ummanniifi mootummaan Tigraay gaaffiiwwan waliigaltee nagaa hunda raawwachaa jiru jedhan Dabretsihon. Haata’u malee, gama mootummaa Federaalaatiin karaa gargaarsa namoomaatiin wantonni nama jajjabeessan jiraatanis qabxiiwwa waliigaltichaa hafan ilaalchisuun garuu mootummaan Federaalaa akkaataa waadaa galeen raawwachaa akka jirre ibsaniiru. Mudde 17 Tajaajilli Komunikeeshiniin Mootummaa Federaalaa ibsa baasen, magaala Maqalee dabalatee naannoo Tigraay bakka gara garaatti gochi saamichaa bifa gurmaa'een gaggeeffamaa jiraachuu beeksisee ture. Tajaajilli Komunikeeshinii Mootummaa ibsa baase kanaan, Tigraay bakkeewwan humni raayyaa ittisaa mootummaa Federaalaa hin qaqqabin jirutti saamichi gara garaa gaggeeffamaa jiraachuu beeksiseera. Mootummaan ibsa isaa kana keessatti waliigaltee nagaa sana irratti waadaa uummataafi biyyaaf gale raawwachaa akka jiru eeruun, "yeroo ce'umsaa kana akka carraatti fayyadamuun" Maqaleefi bakkawwan birootti saamichi gaggeeffamaa jira jedheera. "Tigraay keessa bakkeewwan raayyaan ittisa biyyaa keenya hin qaqqabiin jiru tokko tokkotti uummaticha nagaa kan dhorku saamichaawwan bifa gurmaa'een gaggeeffamaa akka jiru ragaaleen ni agarsiisu." Itti-dabaluun humnoonni Ertiraafi kan Amaaraa yakka hamaa uummata Tigraay irratti raawwachuu itti fufaniiru jechuun, mootummaan humnoota kanneen bu’uura waliigaltee irra gahameetiin akka baasuuf gaafataniiru Dabretsihon Gabre-Mikaa’el. Gareen Gamtaa Afrikaa (AU) hojiirra oolmaa waliigaltee hordofu amallee Tigraay akka hin deemiin jiran himuun, waliigalteen nagaa qajeelummaatti hojiirra akka ooluuf garichi gara naannichaa deemuun isaa haalaan kan eegamudhas jedhan. Ibsa saamichi magaalaa Maqalee dabalatee Tigraay bakka adda addatti gaggeeffamaa jira jechuun mootummaan Federaalaa baase hordofee aanga'aan TPLF fi marii nagaa gaggeeffamaa turerratti dursaan garee aanga'oota Tigraay Obbo Getaachoo Raddaa, "yaaddoo nageenyaa kamiyyu nuti furuu hin dandeenye, kan uummanni keenya furuu hin dandeenye; namni kamiyyu furuu hin danda'u, furuufis hin ta'u," jechuun fuula Tiwiitara isaarratti barreesse. Waliigalteen nagaa uumame akka hin gufanneef jecha bu’uura waliigaltichaatiin addawwan waraanaa afur irraa akka gadhiisan taasifamuu kan ibsan Dr, Dabretshion Gabre-Mikaa’el, gama raayyaa Itoophiyaatiin garuu kun akka hin raawwatamiin himan. Akkaataa waliigaltee waraana dhaabuu irra gahameen humni mootummaa Federaalaa Maqalee galuun dhaabbilee gurguddoo ta'an akka to'atu kan ibsame ta'ullee, hanga ammaatti gara magaalattiitti hin galiin jira. Mootummaan ibsa baase kanaan gocha saamichaa gaggeeffamaa jira jedha keessatti warri hirmaatan hundinuu itti-gaafatamummaa jalaa hin bahan jechuun akeekkachiisuun, "mootummaan nageenya uummataa eeguudhaaf itti-gaafatamummaa irra jiru bahachuudhaaf waan barbaachisu hunda ni godha," jedheera. Ji'a tokko dura Afrikaa Kibbaa magaalaa Piritooriyaatti, itti aansee ammoo Keeniyaa, Naayiroobiitti waraana waggoota lamaaf dhiiga dhangalaasisaa ture dhaabudhaaf mootummaa Federaalaafi TPLF gidduutti waliigalteerra gahamee waraanni dhaabbachuu isaa ni yaadatama. Torban lama dura akkaataa waliigaltee nageenyaa itti raawwatamuu qaburratti gaggeessitoonni waraanaa gama lamaaniin jiran gidduutti Shireetti marii taa'aniiru. Humnoonni Tigraay ammoo addawwan waraanaa keessaa bahaa akka jiranis gabaafamee ture. Waliigalteen nagaa mallattaa'uu hordofee waraanno mootummaa Federaalaafi humnoota Tiggraay gidduutti gaggeefamaa ture kan dhaabbate yoo ta'u, dhiyeessiin gargaarsa namoomaas kallattiiwwan gara garaatiin gara naannichaa seenaa jiraachuu mootummaafi dhaabbileen gargaarsaa beeksisaniiru.


Tarree biyyoota rakkoon namoomaa itti hammaatan keessatti Itoophiyaan lamaffaadha jedhamte

Bara 2023 keessa biyyoota rakkoon namoomaa itti hammaatan jedhamuun tarreeffaman keessatti Itoophiyaan lamaffaarratti eeramte. Dhaabbanni Internaashinaal Riskiiwu Komiitee (IRC) jedhamu ibsa Mudde 14, 2022 baaseen, biyyoota 20 bara 2023 keessa rakkoon namoomaa keessatti hammaachuuf jira jedhe ifa godheera. Akkaataa tarree IRCn baase kanaan Itoophiyaan Somaaliyaa qofaan durfamtee lamaffaarra teesseetti. Biyyoota rakkoo namoomaaf saaxilamu jechuun gabaasa baasu keessatti, IRC kan tarreesse keessatti tokkoo hanga sadii kan qabatan: Somaaliyaa, Itoophiyaafi Afgaanistaanidha. Dhiibbaa balaan hongee Gaanfa Afrikaatti uumeen alatti, daddaaqamni dinagdeetiin biyyoonni akka Afgaanistaan itti fufuun akka qoraman gabaasichi eereera. Tarree biyyoota kanneen IRC baase kana keessatti Dimokiraatik Rippabilik Koongoo, Yaman, Sooriyaa, Sudaan Kibbaa, Burkinaafaasoofi Yukireen makamaniiru. Rakkoon namoomaa akka hin hammaanne kanneen gargaaran kan akka waliigalteewwan dippilomaasii, seerota waraanaafi gargaarsi namoomaa dadhabaa dhufuu isaas IRC gabaasa isaa kana keessatti ibseera. Rakkoon namoomaa sababa waraanaa, jijjiirama haala qilleensaafi kufaatii dinagdeetiin hammaachuu dhufuu isaas gabaasa kana keessatti mul'ateera. Itti-gaafatamaan IRC Daaviid Miilibaand akka jedhanitti, barri dhufu bara rakkoon namoomaa kan itti hammaatudha. "Bara darbe sababa kufaatii sirnaan dippilomaasiin laafuu isaatiif, rakkoowwan seeraafi  dhiyeessii namoomaa mudate hiikuuf carraaqnus fedhiin gargaarsa namoomaa, buqqaatiifi hanqinni nyaataa hammaatee itti fufeera," jedhe. Keessumaa namoonni bakka walitti bu'insi itti hammaatu keessa jiran dahoo dhabuun isaanii rakkinicha daran hammeesseera. Jaarmiyaaleen biiyaalessaafi idil-addunyaa rakkoo keessatti bakka itti baqatan ta'an ykn dahoo namaaf ta'an sababa walitti bu'insi baballateef, jijjiirama haala qilleensaafi kufaatii dinagdeen dadhabaa dhufuu isaanii itti-gaafatamaan kun ibsaniiru. "Biyyoota rakkoo hamaan isaan mudata jedhamanii tarreeffaman kanneen kessa waggoota kurnan darban waraanni isaan mudateera. Sababa jijjiirama haala qilleensaatiin Gaanfa Afrikaa keessatti namoonni miliyoonaan lakkaa'aman beelaaf saaxilamaniiru. Qaala'insi jireenyaa sadarkaa addunyaatti hammaachuu, Raashiyaan ammooo qoqqobbii naannoo Bilaak Sii [Black Sea] irra keesse dabalatee rakkoo biyyoota kanneenii daran hammaataa taasiseera," jedhu hogganaan IRC kun. Rakkoowwan kunneen siyaasa, dinagdee, nageenyaafi jijjiirama haala qilleensaa waan ta'aniif tumsa hawaasa idil-addunyaa akka barbaadan himu hogganaan dhaabbatichaa. Bara 2030 irratti namoonni gargaarsa barbaadan miliyoona 230tti kan siqan akka ta'an gabaasni IRC kun ni mul'isa. Yaadawwan furmaataa sadan dhiyaatan keessaa inni tokko biyyoonni kunneen maraamratoo rakkoo kana keessaa akka bahan akeekkachiisuudha. Kara biraan ammoo deeggarsi soorataafi nyaata madaalawaaf taasifaman akka dabalu gaafachuudha. Lamaffaa irrattimmoo, walitti bu'insa keessatti namoota nagaaf eegumsi akka taasifamuufiif qabu dhaabbatichi gaafateera. Mirgoonni namoota nagaa akka kabajamu, qaamoleen walaba ta'an gargaarsa akka dhiyeessan, dubartoonni ammoo marii nagaafi tasgabbii keessatti akka hirmaatan, akkasumas yakkawwan jumlaa yeroo raawwatamanitti Mootummoota Gamtoomaniitti Manni-maree Nageenyaa sagalee sagaleetiin 'shaaruu' akka gargaaramuuf gaafateera. Sadaffaa irratti ammoo, rakkoowwaniif deebii idil-addunyyaa kennuu yoo ta'u, jijjiirama haala qilleensaa waliin walqabatee qaamoleen itti-gaafatamummaa mirkaneessan akka jiraataniifi namoota buqqa'aniif dahoo akka kennaniif akeekkachiiseera.


Anga'oonni Gamtaa Afrikaa 'guyyoota muraasa keessa' gara Maqalee imaluuf

Bakka buutonni Gamtaa Afrikaa mootummaa Itoophiyaafi TPLF waliigalteerra akka gahan jaarsummaan gargaaraa turan guyyoota itti aanan gara Naannoo Tigraay Maqalee akka deemuuf jedhan ibsan. Kuni kan dhagahame marii guyyaa lamaaf qondaaloti mootummaa Itoophiyaafi humnoota Tigraay yeroo lammataaf tibbana Keeniyaa, Naayiroobiitti walgahaa turan yeroo xumuranittidha. Dhimmoota marii keessaa meeshaa hiikkachuun akka jiru ibsameera. Kaayyoon imala isaanii hojiirra oolmaa waliigaltee nagaa qaamota lamaan gidduutti Afrikaa Kibbaatti walta’ame taajjabuuf akka ta’e Pirezidantiin duraanii Keeniyaa Uhuruu Keniyaataa ibsa miidiyaaleef kennameerratti himaniiru. Haa ta'u malee, guyyaa imala isaanii taasisan yoom akka ta'e hin ibsine. Miseensi bakka buutota Gamtaa Afrikaa jaarsumaa keessa jiran kuni gaafa Kamisaa ibsa miidiyaaf kennameerratti ‘’jijjiiramni guddaan’’ mul’ataa jira jedhaniiru. Itoophiyaa keessatti nagaa buusuuf ‘’karaa sirriirra imalaa akka jirru ofitti amanamummaa qabna’’ jedhan. Marii gaafa Roobiifi Kamisaa taasifameen dhimmoota irratti mari'atame keessaa waa'een meeshaa hiikkachuus ni jira. Gamtaan Afrikaa ibsa baasen Adeemsa waliigalteen kuni raawwate waloon itti hordofamu qophaa'ee xumuramuu ibseera. Mariin guyyoota lamaaf Keeniyaa, Naayiroobiitti adeemsifamaa ture Kamisa xumurameera. Qondaaltonni Tigraay waraanni Ertiraa ammallee Tigraay keessa akka jiruufi badii akka raawwataa jiru himataa turan. Dhimma waraanni Ertiraa ammallee turuu kan gaafataman Keniyaataan, ‘’akkaataa waliigalteen humnooti alaa hundi Naannoo Tigraay keessaa ni bahu,’’ jechuun deebisan. Kana duras Ergamaan Addaa Gamtaa Afrikaa Oluseguun Obasaanjoo gara Maqalee imaluun hojiirra oolmaa waliigaltichaa hubatanii turan. Waliigalteen kana dura magaalaa Naayirobiitti waraana Itoophiyaafi ajajaa humnoota TPLF gidduu irra gahame humnoota Tigraay meeshaa hikkachiisuufi humnoota Raayyaa Itisa Biyyaa ala jiran erga tokko raawwata jedha. Waraanni kuni waliigaltee nagaan osoo xumura hin argatiin dura waggaa lamaaf Naannoo Tigraay, darbees Afaariifi Amaaraatti ce’e lammiilee kuma hedduu galaafate. Miiliyoonaan kan lakkaa’aman immoo qe’eerraa akka buqqa’an dirqeera. Sababa waraanicharraa kan ka’e lammiileen miiliyoonaan lakka’aman jireenyi isaanii danqame gargaarsa namoomaan malee jiraachuu akka hin dandeenye ta’aniiru.


'Yeroo ammaa gaazexeessaan Itoophiyaatti hidhamee jiru tokko qofa' - CPJ

Qorannoo hanga Mudde 1’tti taasifameen lakkoofsi gaazexeessitoota Itoophiyaa keessa hidhaa jiranii tokko qofaadha jedhe gareen mirga gaazexeessitootaaf falmu CPJ'n. CPJ'n gabaasa waggaa bara 2022 baasen sadarkaa addunyaatti gaazexeessitonnii 363 hidhamuufi kunis isa waggaa darberraa 20%'n kan caalu ta'u ibse. Biyyoonni gaazexeessitoota baay’ee hidhuun dursan Iraan, Chaayinaa, Miyaanmaar, Turkiifi Belaarusidha. Afrikaa irraa Masriitu dursa. Itoophiyaa waggaa darbe yoona kana gaazexeessitoonni baay’ee hidhaa keessa turan gadhiifamaniis lakkoofsi ibsame dhiphina dirree miidiyaa biyyattii hin agarsiisu jedhamuun qeeqama. Dhaabbatichis ‘’lakkoofsi gaazexeessitoota hidhamanii haala dirree miidiyaa biyyoota Saharaa gadi jiru irratti ergaa dogongoraa dabarsa,’’ jechuun hime. Lakkoofsi eerame gaazexeessitoonni biyyoota ollaatti baqachuu, gabaasota mootummaa qeeqan warri dalagan hidhaa seenuu, hiraarfamuufi kaan rakkoo Itoophiyaa keessa jiru dhokseera jedhamee amanama. Gaazexeessitoota waggaa darbe hiikaman keessaa Taammiraat Nagaraa 'dirreen waan haqaa dalaguuf mijatu miti' jechuun jireenya baqaaf saaxilamuu BBC'tti himee ture. Akka gabaasa CPJ'tti Iraan keessa gaazexeessitoonni 62, Chaayinaa keessa 43 akkasumas Miyaanimaar keessa 42 hidhaa jiru. Biyyoota Afrikaa keessaa biyyi gaazexeessitoonni baay'ee hidhaa keessatti jiran Masriidha. Gaazexeessitoonni 21 hidhaa keessa jiru. Ertiraan biyyi miidiyaan walabaa keessa hin jirre gaazexeessitoonni hidhaa jiran 16 ta'u ibsame. Kunneenis waggoota dheeraaf mana murtiitti dhihaatanii kan hin beeknedha. Iraan keessa gaazexeessitoonni baay'ee kan hidhaman erga dubartiin Kurdii seera hijaaba cabsiteetti jedhamuun hidhamtee, mana hidhaa keessa duutee mormiin ka'e boodadha. ''Itoophiyaan waggaa darbe naannichatti Ertiraatti aanuun sadarkaa lammaffaa qabatte, qorannoo waggaa baranaan garuu gaazexeessaan hidhaa jiru nama tokko qofa,'' jechuun gabaasi waggaa CPJ ibsa. Hanga qorannoo Muddee 1 taasifametti, gaazexeessaan hidhaa ture Naatinaal'el Gechoo akka jedhamuufi innis erga Muddee 1 as booda wabiin hidhaatii bahu dhaabbatichi ibse. Jalqaba torban kana garuu Maskaram Abarraa to'atamuu maatiin BBC'tti himaniiru. Itoophiyaatti eega waraanni Tigraayitti eegalee gaazexeessitoonni 60 ol baay'een isaanii osoo himanni irratti hin banamiin hidhamuu dhaabbatichi beeksiseera. Yeroo ammaa gaazexeessitoonni shan Naannoo Tigraay waraanni tureefi dhihoo nagaan bu'etti hidhamanii jiru. Haa ta'u malee, gabaasa baranaa keessa akka hin galchine CPJ'n beeksiseera. Sababas yoo  ibsu ''kanneen isaan hidhan qaamolee mootummaan alaa [non-state actors]'' jedhe gabaasa isaa keessatti. Haa ta'u malee, hidhaan isaanii lafa walitti bu'iinsi jirutti riportarootaaf dalaguun hamaa ta'u agarsiisa jedhe.


Fincila WBO qe'ee Ministira Muummee Itoophiyaatti hidda babal'ifataa jiru

Biyya Itoophiyaa muddamni siyaasaafi eenyummaan walqabateen rakkoon nageenyaa hammaatetti, walitti bu’iinsi naannoo bal’aa Oromiyaafi qe’ee Ministira Muummee Abiy Ahimad taatetti dabalaa jira. Hidhattooti Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) magaalota kana dura bira gahuun isaan rakkisurratti haleellaa raawwachaa miseensota haaraa horatan leenjisaa, eebbisiisaa jiru. Isaan waliin marii taa’uu akka hin feene kan ibse mootummaan immoo waraana bobbaasuuniifi haleellaa dirooniin deebii kennaa jira. Milishoonni saba Amaaraa immoo gara daangaa Naannoo Oromiyaatti seenuun isaanii bal’inaan amanama. Kunimmoo rakkinicha ittuu hammeesse. Hidhattoonni WBO sabboonumaa Oromoon dhaadatan kuni kana dura miidiyaalee mormituutti hidhata qaban biratti akka siyaasa Itoophiyaa keessa qooda xiqqaa qabanitti ilaalamaa turan, amma beekkamtiin isaanii dabaleera. Dhaabbati mootummaan hundaa’e Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa (KMNI) akka jedhette, baatiiwwan shanan darban Oromiyaa keessatti namoonni ‘’dhibbaan’’ lakka’aman ‘’haala suukaneessaan’’ ajjeefamaniiru. Eejansiin UN immoo gama Lixa Oromiyaa lakkoofsi lammiilee qe’eefi qabeenyarraa buqqa’an Sadaasa keessa 700,000 caaluu ibseera. Mudde keessa dabalataan 220,000 buqqa’uu hime. Qaamoleen walitti bu’iinsa Oromiyaa keessa jiran marti himannaa sarbama mirgaa hin raawwanne jechuun waakkatu. Irreen hidhattoota WBO cimuu kan agarsiise hidhattooti isaanii magaalaa Naqamtee daandiin gara qe’ee MM Abiy Ahimad, gara Finfinneefi lafa Hidhi Abbayyaa jiru geessu keessa bahu irratti yeroo haleellaa bananidha. Mootummaan akkuma yeroo kaanii haleellaa magaalaa Naqamteetti dhaqqabeerratti waan dubbate hin qabu. Haata’u malee, WBO’n mana hidhaa keessaa ‘’hidhamtoota siyaasaa’’ hiiksisuu dubbate. Jiraattonni BBC’n dubbise dhukaasi loltoota mootummaafi finciltoota gidduu taasifameen lammiileen nagaa lubbuu dhabuu dubbatan. Waan walitti hin qabamneef lakkoofsa waliigalaa ibsuuf ni rakkatu. Haleellaa guyyaa Dilbataa dhaqqabeen jiraataan magaalichaa tokko ilma umrii 27 ta’eefi dubartii ganna 16 barumsaan qaxalee taate dhabuu himan. ‘’Waldaa dhaquuf hirribaa kaane turre garuu dhukaasni waan jiruuf ala hin baane. Lamaanuu kutaa ciisichaa keessa osoo jiranii ajjeefaman,’’ jechuun ajjeechaa raawwateef humnoota mootummaa himatan. Jiraattonni magaalaa biroo keessa jiraniis wantoota gaddisiisoo dubbatu. Magaalaa Goroo, Finfinneerraa fageenya 100km booda argamtutti, finciltonni WBO humnoota mootummaa irratti haleellaa banani. Eegasiimmoo ijoollee dhiiraa mana keessa dhokatanii turan dirqiin baasanii madoo isaanii baachuu akka gargaaraniif taasisuu jiraattoti BBC’tti himaniiru. Yeroo kanatti haleellaan diroonii ijoollee kanaafi hidhattoota keessaammoo muraasa rukute. Ajjeechaa raawwateen rifaatuu keessa kan jiran jiraataan bakkichaa BBC’n dubbise obbolaa isaanii sadii barattoota ta’an achumatti hafuu dubbatan. ''Obboloota kiyya argee hin awwaallanne. Harcaatuuma isaaniillee dhabne,'' jedhan. Haleellaawwan diroonii imala WBO dhaabsisuuf mootummaan raawwataa jiru tooftaa humnoota Tigraay irratti waggaa darbe raawwatametu irra deebiin raawwatamaa jira sodaa jedhu uumeera. Waraanni Tigraay keessaa erga Gamtaan Afrikaa (GA) gidduu seenee jaarsummaa taa’e booda mootummaafi TPLF gidduu waliigalteen raawwatameera. ‘’Waraana Tigraay irratti bakka namoonni nagaa jiran rukutuus dirooniin gara caalu konkolaattota waraanaafi meeshaalee ciccimoorratti dhukaafame. ‘’Oromiyaa keessatti garuu, eebba WBO fi erga hidhattooti magaalaa to’atanii booda immoo namoota nagaarratti raawwatame. ‘’Kuni tarii ummati finciltoota waan deeggareef adabuuf ta’a,’’ jechuun hima dhaabbata Intarnaashinaal Kiraayisiis Giruuppitti qorataa Itoophiyaa kan ta’e Wiiliyaam Deevisan. Baatii Sadaasa keessa haleellaan qilleensaa ‘’sagantaa eebbaa’’ irratti Aanaa Cobiitti raawwatameera. Akka nami ijaan arge jedhanitti ummati fedhii ofiin sagantaa kana irratti hin hirmaanne. ‘’Jiraattonni sagantaa eebbaa irratti akka hirmaatan finciltotaan itti himame. Kanaafuu dhibbaan kan lakkaa’aman achi turan. ‘’Daqiiqaa 20 booda garuu dhiiga lafarra yaa’een arge. Dubartoonni, daa’imman, maanguddoofi miseensonni hidhattootaa muraasni ajjeefaman,’’ jechuun miidiyaa Asoosheetid Pireesitti dubbatan. Eega baatii Onkololeessaa yoo xiqqaate haleellaan diroonii 12 raawwatameera. Kanneen keessaa badiin guddaa magaalaa Biilaa, Finfinneerraa 460km, gama Lixaan argamutti mudate. Maddi medikaalaa magaalattii argamu BBC’tti akka himetti, haleellaa guyyaa gabaa namoonni itti baay’atanitti magaalaa qixxa lamaanitti raawwateen namoonni 80 ol ajjeefamaniiru. Lubi tokko fira isaanii dabalatee namoota 11 owwaaluu himan. ‘’Ilma obboleettiikoo kutaa 11ffaa baratu of biraa dhabeera. Mana sadii keessaa nama lama lamatu du'e,’’ jechuun BBC’tti dubbatan. Waraanni mootummaa haleellaa dirooniin ala namoota hidhattoota WBO deeggaru jedhee shakku ajjeesuu, akkasumas yeroo tokko tokko immoo reeffallee dhowwuun himatama. Fira dargaggoota bosona seenan dabalatee namoota mana murtiitti osoo hin dhiheessin yeroo dheeraaf hidhuunis himannaan irratti ka’a. Xiinxalaan UK jiraatan Mabraatu Kallachaa badiiwwan raawwataman ummati Oromoo – Itoophiyaa keessa saba bal’aa ta’eefi MM Abiy aangootti akka bahan tumse – mootummaarraa fuula akka garagalfatu gochuu danda’a jedhu. ‘’WBO’n wanta kana ololaaf qofa osoo hin taane ummata gidduu deeggarsa akka argatuufi tumsa [fakkeenyaaf nyaata] akka bal’ifatan itti dhimma bahuu danda’u,’’ jechuun ibsu. Bosona Lixa Oromiyaa keessa riphuun tooftaa riphee loltummaarratti kan xiyyeeffatan hidhattooti WBO, fincilli gaggeessaa jiran biyya Itoophiyaa biyya bal’inaan Afrikaarraa lammaffaa taatetti waldhibdeen hammaataa akka jiru agarsiisa. Biyya ummata miiliyoona 100 ol qabdu keessa gareewwan sabaan ijaaraman aangoofi lafa to’achuuf wal qoodanii wal waraanu. Afaan Amaaraa afaan hojii mootummaa federaalaa ta’us sabooti tokkoon tokkoon isaanii eenyummaa, aadaa, akkasumas afaan isaaniitti akkaan boonu. MM Abiy Ahimad eenyummaa biyyaalessaa ijaaruun paartileen sabummaa akka lagatan yaalaniis carraaqqii isaanii mormiin mudateera. Kanneen cichanii morman keessaa tokko hidhattoota WBO ‘’hiree murteeffannaa’’ ummata Oromoof qabsaa’aa jiranidha. Galmi qabsoo isaanii kuni maal akka ta’e ifa ta’u baatus, qeeqxonni isaanii garuu Oromiyaa fottoqsuun Itoophiyaa diiguuf socho’u jechuun sodaa ibsatu. Hojii dhabdummaan akkaan guddatee, paartileen mormituu hacuucamaniifi MM Abiy Afaan Amaaraa biratti Afaan Oromoo afaan hojii federaalaa gochuu dhabuun, dargaggoonni WBO akka mararfatan taasiseera. Deevisan garuu cimina hidhattoota WBO kana irratti gaaffii kaasa. ‘’Waggoota muraasa darban, WBO’n lakkoofsa loltuufi bakkee socho’u babal’isuun guddina agarsiiseera. Kuni yeroo mootummaan paartilee mormituu hacuucaa jirutti ta’e. ‘’Taatullee, sochiin hidhattoota mootummaa Federaalaaf mitiitii mootummaa naannoofillee sadarkaa yaaddoo ta’urra hin geenye,’’ jechuun hima. Lakkoofsi hidhattoota WBO’n qabu ifatti hin beekamu, garuu guddaadha jedhamee hin yaadamu. Mabraatuun sochiin hidhattootaa ‘’saffisaa, lola xixxiqqaafi dheerateen humna mootummaa laaffisuurratti,’’ xiyyeeffate jechuun ibsu. Sochii isaanii tumsuuf hidhattooti baankii saamuun, akkasumas daldaltoota, hojjettootaafi qondaalota mootummaa butuun himatamu. Fakkeenyi dura aantummaan ka’uu danda’u, hidhattooti hojjettoota Warshaa Simintoo Daangotee kan Alikoo Daangotee - biiliyoonara Naayijeeriyaafi dureessa Afrikaa tokkoffaa ta’e – butuu isaaniiti. Taateen kuni baatii Sadaasaa keessa Godina Shawaa Lixaa Aanaa Ada’aa Bargaa, Finfinneerraa 90km gadi ta'etti argamuttti, raawwatame. Guyyoota muraasa booda namoonni 17 birrii Itoophiyaa 300,000 – 500,000 ($5000 - $9000 ) kanfaluun gadhiifamuu isaanii maddeen BBC’tti himaniiru. Dhaabbatichi dhimma kanarratti hin dubbanne. Hidhattooti WBO namoota dhalattootaa Amaaraa ta'an dhibbaan lakka’amaniifi qonnaan bultoota ta’an ajjeesuunis himatamu. Dhalattooti Amaaraa hidhattooti WBO Oromiyaa keessaa nu baasuuf barbaadu jechuun sodaa ibsatu. Yeroo ammaa Wallaggarraa kan buqqa’aniifi kumaan kan lakkaa’aman buufata baqattootaa Naannoo Amaaraa keessa jiru. Milishoonni Amaaraa – Faannoo jedhamanammoo lammileen nagaa irratti badiiwwan raawwachuun himatamu. Baatiiwwan muraasa qofa Lixa Oromiyaatti yoo xiqqaate magaalota shan irratti haleellaa bananiiru. Akka qondaala Aanaa Kiiramuutti, aanaa isaanii keessa qofa hidhattooti Amaaraa dhalattoota Oromoo 244 ajjeesaniiru, manneen 568 gubaniiru, akkasumas horii 25,000 caalu ooffataniiru. Pirezidantiin Yun. Wallaggaa Dr Hasan Yuusuf haleellaa magaalaa Hangar Guuteetti raawwateen maatii isaanii keessaa namoota saddeet dhabuu himan. Haleellaa Aanaa Kiiramuutti hidhattoota Amaaraan raawwateen abbaa seeraafi hojjettoonni mootummaallee ajjeefamuu gabaasonni ni mul’isu. Baatii Hagayya keessa haleellaa Aanaa Amuruu magaalaa Agamsaatti raawwateen lammiileen nagaa 60 ajjeefamaniiru. Haleellaa kana kan dhaqqabsiisan keessaa kanneen Naannoo Amaaraa irraa ce’anis akka jiran Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa himeera. Garuu maqaa Faannoo jedhu Komishinichi hin dhoofne. Torban muraasa darban haleellaa hidhattoota Amaaraan godinoota Wallagga Bahaafi Horro Guduruutti dhaqqabeen lammiileen kumaan lakkaa’aman qe’eerraa buqqa’aniiru. ‘’Kanneen buqqa’an keessaa hadholiin ulfa ta’an, akkasumas kan reefu ijoollee godhatan keessa jiru,’’ jechuun maanguddoon Oromoo BBC’tti himan. Dhalattooti Oromoo baay’ee milishaan Faannoo daangaa keessoo Itoophiyaa jijjiiruuf lafa babal’ifataa akka jiran amanu. Wanti Tigraayitti raawwate Oromiyaa keessa raawwachuu danda’a jedhanii yaadda’u. Tigraayitti lola humnoota Tigraayitti baname tumsuun Naannoon Amaaraa lafa qonnaaf mijataa ta’e Lixa Tigraay akka to’atu gargaaraniiru. Dhalattooti Amaaraa garuu Faannoon Oromiyaatti hin ceene jechuun falmu. Milishoonni isaanii haleellaa waggootii afuriif WBO irraa itti baname qolachuuf mootummaa Naannoo Oromiyaan akka leenji’an dubbatu. Dhalattooti Amaaraa baay’eefi Oromoonni MM Abiy deeggaran adeemsa WBO fi TPLF ija shakkiin ilaalu. Qaamoleen lamaan waggaa darbe waliin ta’anii gara Finfinnee imaluun aangoo to’achuuf yaaliin isaan taasisan hin milkoofne. Eegasii humnoonni Tigraay qe’ee isaanii Tigraayitti deebi’un hanga dhiibbaa hedduu booda mootummaa waliin waliigalteerra gahanitti waraana cimaa keessa turan. Badiin waraanaa Tigraayitti dhaqqabe garuu kan Oromiyaa keessaa ni caala. WBO’n tooftaa rukutanii baqachuun haleellaa osoo cimsee jiruu mootummaa MM Abiy Ahimad waliin marii taa’uu akka fedhus ibseera. Mootummaan garuu waamicha marii isaanii dide. Sochii isaanii ‘’shororkeessummaadha’’ jechuun ‘’galma siyaasaafi fuuncaa ittiin taliigaman hin qaban’’ jechuun ibse. Mootummaan ejjennoo isaa kana akka jijjiiru dhiibbaan itti cimeera. Dhihoo miseensonni Paarlaamaa Oromiyaarraa filataman hedduu mootummaan Oromiyaa keessa araara akka buusu gaafataniiru. Isaan keessaa tokko Gar. Pirof. Buzaayyoo Daggafaa akka BBC’tti himanitti sochiin nagaa Tigraayitti eegalame ‘Oromiyaa keessas bu’uu’ qaba. Rogeeyyiin Oromoo immoo hawaasi idil-addunyaa ‘’waraana Itoophiyaa dagatame’’ akka xumura itti tolchu watwaachaa jiru. Haalli ammaa yeroo MM Abiy Ahimad aangotti bahaniifi hacuuccaa waggootaa booda nagaafi dimookiraasiitti geessu jedhanii lammiileen Itoophiyaa abdatanirraa fagoo jira. Inumaa muddama MM Abiy to’achuuf rakkatan dhale. Gareewwan siyaasaafi sabaa badii walirratti raawwachuun egereen Itoophiyaa maal ta’uu qaba waan jedhurratti yaada wal dhiibu leellisuu itti fufaniiru. Qorataa kan ta’an Mabraatuun garaagartee jiru furuuf mariin biyyaalessaa paartiifi garee hundi irratti qooda fudhatan gaggeeffamuu qaba jedhu. ‘’Biyyattiin kuni walitti bu’iinsa bifa hedduu qabuufi rakkinoota keessaa akka baatu yoo barbaachise, adeemsi nagaa hunda hammateefi dhugaa ta’e taasifamu qaba jedheen amana. ‘’Walitti bu’iinsa amma jiraniif furmaatni nagaa yoo hin argamne, turtii keessa hubaatiin lammiilee nagaa ni dabala. Kunimmoo naannichaafis ta’e biyyattiif hamaadha,’’ jechuun dhaamu.


Lammiileen Itoophiyaa 30,000 ol manneen hidhaa Sa'udii keessatti gidiraa hamaa keessa jiru- Amnestii

Lammiilen Itoophiyaa kuma kurnaan lakkaa'aman hayyama jireenyaa hin qaban jedhamanii manneen hidhaa Sa'udii Arabiyaa keessatti hidhamanii gidiraa hamaa keessa jirachaa akka jiran Amnestii Intarnaashinaal gabaase. \n\nLammiilen Itoophiyaa manneen hidhaa Sa'udii Arabiyaa keessatti hidhamanii gidirfamaa jiran lakkoofsi isaanii 30,000 akka caalu ibsa gabaasni Amnestii Intarnaashinaal kun. Dabalataanis aangawoonni Sa'udii "Lammiilee Itoophiyaa kuma dhibbaan lakkaa'aman bifa mirga namaa sarbuun erga yeroo hin beekamneef hidhanii booda gara biyyatti akka deebi'an godhu," jedha ibsi Amnestii kun. Namoonni kun rakkoo hamaa kanaaf kan isaan saaxilu hayyama jireenyaa seera qabeessa ta'e dhabuu yoo ta'u, kuna ammoo kan hammeesse sira qacarrii humna namaa Sa'udiin itti fayyadamtuu fi mirga namaa sarba jedhamu "Kafaalaa" akka ta'e hima ibsi kun. Akka ibsa Amnestii Intarnaashinaalitti baqattoonni Itoophiyaa- dhiironni, dubartoonni fi ijjoollen- jumlaan guuramanii manneen hidhaa Haraaj fi al-Shumaayisi jedhaman keessatti bakka baay'ee dhiphaa fi haala rakkisaa ta'e keessatti hidhamanii jiru. Mana-hidhaa Sa’ud Arabiyaa tokko keessaa nuuf birmadhaa jechuun sagalee isaa waraabee BBCf erge lammiin Itoophiyaa tokko rakkoo hamaa keessa jiraachuu hima. Mana-hidhaa lammileen Itoophiyaa qofaatti adda baafamanii hidhaman keessatti dhalataan Harargee tokko torban darbe wallaansa fayyaa dhabuu isaatiin mana-hidhaa kana keessatti lubbuun darbuu hima namni kun. Mana-hidhaa sana keessa waggaa sadii oliif akka ture kan dubbatu namni kun, Imbaasii Itoophiyaa Sa’ud Arabiyaa jirurraa namni deemee isaan gaafatee beeku akka hin jirre hima. Manneen-hidhaa Kibba Sa’ud Arabiyaa hedduu keessatti lammileen du’uufi dararamuun taatee guyyuu ta’uu himuun, Imbaasiin Itoophiyaa, mootummaafi qaamni danda’u kamiyyu akka birmatuuf cimsee dhaammateera sagalee mana-hidhaatii erge kanaan. Waggoota shanan darban kanatti baqattoonni Itoophiyaa kuma dhibbaan lakkaa'aman haala gidiraa hamaa keessa akka darbuu isaanitiin "baay'en isaanii rakkolee qaamaa fi sammuu cimaa fi itti fufiinsa qabuuf  saaxilamiiru" jedhan Hoji gaggeessa Amnestii Intarnaashinaal Kaaba Afrikaa fi Baha Giddu Galeessaa kan ta'an Heba Moraayef. "Namni tokko sanada seera qabeessa hin qabu jechuun mirgi namoomaa isaa ni mulqama jechuu miti" Jedhan Heba Moraayef. Waggoota lamaan darban keessatti maneen hidhaa Sa'udii keessatti hiraarsa baqattoota Itoophiyaarra gahee fi du'a namoota 10,00 ta'anii irratti qorannoo gaggeessaa akka jiru ibse Amnestii Intarnaashinaal. 'Saa'diin mala qacarrii hojjataa mirga namaa sarbu Kafaalaa' jedhamu fayyadamuu irraa kan ka'e lammiilen biyya alaa sanada seera qabeessa hin qabne sana seera qabeessa argachuu akka hin dandeenye ibsa dhaabbatichi. Akka ibsa Amnestii Intarnaashinaalitti yeroo ammaa kana Sa'udii Arabiyaa keessa hojjattoota baqataa ta'an miliyeenni 10 kan jiran yoo ta'u isaan keessaa gidiraan kan hammaatu baqattoota Itoophiyaa irratti xiyyeeffachuudhani. Mootummaan Itoophiya fi Sa'udii Arabiyaa barri faranhootaa kun osoo hin dhumin baqattoota 100,000 gara biyyatti deebisuuf karoora qabu jedheera ibsi kun. Lammiilen Itoophiyaa hedduun jireenya gaarii barbaacha karaa seeran alaa biyyoota Baha Giddu Galee fi Sa'udii Arabiyaatti deemu. Rakkoolee garaa garaa daandii irratti isaan mudatuun alatti yeroo Sa'udii gahanis rakkoo hamaa kan biraatu isaan eeggata. Lammiilen kun karaa seeran alaa yeroo biyyaa bahan kumaatamni heddu gammoojii fi galaanarratti du'aniiru. Namoota nama daddabarsanii fi warra daangaa eeganiinis kan ajjeefaman lakkoofsa hin qaban. Manneen hidhaa Saa'udii ammoo baqattoota Itoophiyaatif lafa gidiraa fi sarbamni mirga namoomaa guddaan irratti raawwatu ta'uu yeroo gara garaatti namoonni mana hidhaa keessa sagalee, viidiyoo fi suuraa BBC tti ergaa turan.