Irreechi baranaa 'akka duraanitti' nama hunda hirmaachisee kabajama - Abbaa Gadaa

Irreechi malkaa hora Finfinnee fi Hora Harsadii bara 2021 uummata Oromoo biyya keessaa fi alaa mara akkasumas sabaa fi sab-lammoota haala hirmaachiseen akka kabajamu murteessuu Gamtaan Abbootii Gadaa Oromoo beeksise. "Akka duraaniitti, odoo waan tokko keessaa hin hafiin, qeerroon qarreen, jaarsaa jaartiin haa irreeffatu kan jedhu murteessiine," jechuun Abbaan Gadaa Tuulamaa fi barreessaan Gamtaa Abbootii Gadaa Oromoo Abbaa Gadaa Goobana Hoolaa BBC'tti himan. Ayyaanichi bara darbe sababa weerara koronaavaayirasiin namoota murtaa'e qofaan ture kan kabajame. Oromoon dhaha ilaallate guyyaa ayyaanota adda addaa murteessa kan jedhan Abbaa Gadaa Goobana Hoolaa, Irreechi malkaa bara kanaa Fulbaana 22 hora Finfinneetti, Fulbaana 23 ammoo magaalaa Bishooftuu hora Harsadiitti akka irreeffatamu murtaa'uus himaniiru. Murteen kun Gamtaan Abbootii Gadaa Oromoo marii Biiroo Aadaa fi Turiizimii Oromiyaa waliin Kibxata magaalaa Adaamaatti gaggeesseen booda murtaa'e. Kabaja Ayyaana Irreechaan wal-qabatee yaaddoon nageenyaa fi Covid-19 jiraachuu kan himan Abbaa Gadaa Goobana Hoolaa, dhimma nageenyaa qaama dhimma nageenyaatiif, dhimma Covid-19 ammoo biirolee fayyaa magaalaa Finfinnee, Oromiyaa fi Federaalaatti kennineerra jedhan. Weerarri koronaavaayirasii tibbana Itoophiyaa keessatti akkaan dabalee jira. Guyyaa kaleessaa qofa namootni 37 dhukkuba Covid-19n kan du'an yoo ta'u, kunis lakkoofsa namoota du'anii isa olaanaadha. Ministeerri Fayyaa Itoophiyaa gosti vaayirasii ariitiin tamsa'uu fi nama ajjeesuunis hamaa ta'e 'Delta virus' jedhamu Itoophiyaa keessatti argamuu beeksiseera. "Uummatni dhimma weerara kanaarratti hubannoo akka argatu, maal gochuu akka qabu ibsa akka argatu biiroolee fayyaatti kennineerra," jedhan Abbaa Gadaa Goobana Hoolaa. "Kan bar-dheengaddaa hanga dhukkubichi mataafi miilli beekamuutti, hanga wanti ija dura of qaban baramuutti, hanga uummata biratti xiyyeeffannoo argatutti" jedhamee namoota muraasaan akka kabajamu murtaa'e jedhan. Irreecha Finfinnee bara kanaa irratti namootni miliyoona 10 ta'an irratti argamu jedhanii akka eeganis Abbaan Gadaa himaniiru.


Warshaan qalma harree Asallaa dhuguma deebi'ee hojii jalqabee?

Waggoota torbaan dura warshaan qalma harree biyyattiitti kan jalqabaa ta'e Magalaa Asallaatti banamee turus mormii hawaasa irraa dhihaateen osoo itti hin fufin cufame. Biyyattiitti warshaan qalma Harree kan lammataa kan ta'es ammoo waggootaan dura Magaalaa Bishooftuutti banamee turus aadaa fi safuu hawaasaa wajjin hin deemu jechuun komii hawaasni naannoo kaasaniin innis cufamee ture. Haa ta'uutii warshaan qalma Harree magaala Asallaa waggoota torbaan dura cufamee ture amma akka haaraatti hojii jalqabeera gabaasaaleen jedhan bahaa jiru. Barruun 'Addis Fortune' akka gabaasetti warshaan kun deebi'ee erga banamee as baatilee shan keessatti harroota 6000 qaleera. Baati darbe qofa foon harree doolaara 80,000 baasu gara gabaa Baha Eeshiyaatti erguus 'Addis Fortune' gabaaseera. Dhaabbata nageenya harrootaa irratti hojjetu 'The Donkey Sanctuary' jedhamutti Daayireektara Itoophiyaa kan ta'an Dr. Booji'aa Hindhabuu, warshichi deebi'ee banamuu isaa jiraattota naannoo irraa oduu dhageenyus gaaffii kana Ministeera Qonnaa gaafannaan deebii 'Warshichi hin banamne' jedhu arganne jechuun BBC'tti himan. Dhaabbanni 'The Donkey Sanctuary' warshicha kallattiidhaan hordofuu fi gaafachuuf aangoo waan hin qabneef jecha karaa Gaazexeessitoota naannicha jiranii fi hawaasa naannootiin dhimmicha qulqulleeffachaa jiraachuulleen himan. Jiraataan magaalaa Asallaa maqaan isaa akka ibsamu hin barbaanne tokko ammoo, ''warshichi karaa dhoksaa ta'een qalma kana raawwachaa akka jiru hirriyaa kiyya warshicha keessa hojjeturraa mirkaneeffadheera'' jechuun BBC'tti dubbate. Itti gaafatamtuun Waajjira Investimentii Magaalaa Asallaa Aadde Qamariyaa Saanoo ammo warshaan qalma harree Asallaa hojiitti deebi'uu isaatiif ragaan nuti beeknu hin jiru jedhan. "Warshichi waggaa torba dura kan cufame. Nuti ammas taanaan warshichi akka cufametti beekna. Heeyyama warshaa kanaa kan kenname federaala irraayi. Ammas heeyyamni suni itti haafufuu fi haa dhaabbatuu isaanumaatu murteessa. Nuti garuu ragaa hanga ammaatiin warshichi akka hojiitti hin deebinetti beekna," jedhan. Odeeffannoo warshaan kun dhoksaadhaan qalma Harree raawwachaa jira jedhu kanas qaaman bakka warshichaa deemuun hordoffii goonee ni qulqulleeffanna jedhan. Akka ragaan dhaabbata 'The Donkey Sanctuary' irraa arganne ibsutti, Itoophiyaan harroota miiliyoona saddeetii hanga sagalii qabaachuun addunyaarraa sadarkaa tokkoffaa irratti argamti. Chaayinaan waggootaan dura baay'ina harroota qabduun addunyyaarraa sadarkaa duraarra turtus qalmi harrootaa waan dabaleef biyyattiin baayyina harrootaa miiliyoona 11 ture amma gara miiliyoona sadi ta'utti akka gadi bu'elleen himan. Itoophiyaan baay'ina harrootaatiin sadarkaa duraarratti argamuun ishee fedhii investaroota qalma harree irratti hojjetanii akka harkiselleen dubbatan. Biyya akka Itoophiyaa qonna irratti hundaa'anii fi adeemsa Omisha Qonnaa keessatti ammoo Harreen gahee guddaa baatu keessatti warshaaleen qalma harree banamuun dhiibbaa hawaasumaa jabaa fida jedhan Dr. Booji'aan. "Warshaaleen akkanaa yeroodhaaf sharafa alaa fidee biyya kan tajaajilu fakkaatu. Garuu gadi fageenyan yoo ilaalamu uummanni keenya kotte duudaa irratti hirkatee jiraata. Geejjibni hedduun harreedhaan kan fe'amu. Gaafa Harreen qalmatti dhumaa deemu ba'aa baachuun kallattiidhaan dubartootatti darba," jedhan. Warshaaleen qalmaa Harree irratti hojjetan gara biyyaatti yeroo dhufan 'harroota ofii keenyaan horsiifnee qalla' jedhanii kan dhufan ta'us qabatamaadhaan yeroo hojiirra oolchan garuu argamee hin beeku jedhan. "Harroota ofii isaanii horsiisanii achumatti kan qalan osoo ta'ee gaariidha. Biyyoota biroo keessattis yoo ilaalle jalqaba yaada akkanaa dhiheessan. Qabatamaadhaan garuu hojiirra oolchanii hin beekan. Harrootuma hawaasaa dallaaladhaan bitanii qalu," jedhan. Qalmi Harree aadaa fi safuu hawaasa biyya keenyaa waliin deemuu dhiisuu caalaa harroonni qonnaa fi qonnaan bulaa biraa bahanii gara qalamuutti gaafa galamu rakkoon hawaasa keenyarra gahu salphaa waan hin taaneef itti yaadamuu qaba jechuun dhaaman Dr. Booji'aan.


Hariiroo Chaayinaafi Itoophiyaa: Dubartii Chaayinaa Beejingitti Afaan Amaaraa barsiistu

Maqaanshee Nig Chuungaay jedhamti. Lammii Chaayinaa yoo taatu, isheen garuu walakkaan lammii Ioophiyaati ofiin jettii. Kun dhiigaan lammummaa Itoophiyaa qabaattee osoo hin taane, afaan Amaaraa waan dandeesseefiidha. Dubbii keenya itti fufuu jecha 'Chungaa' jedhee waamnaan, lakkii 'Tsadayi' jedhii na waamii jette. ''Tsaday Jaangi jedhama. Beejingitti Yunvarsitii qorannoo Alaa keessatti barsiiftuu Amaariffaati'' jechuun an waliin of barsiifte. Maqaa Tsaday jedhu kanas kan moggaasaniif barsiiftuu yunvarsitichatti waliin hojjatan Dr Sinqinash Axaal turan. Maqaan Chaayinaashee 'Chuungaay' yoo ta'u, isa keessaa jechi 'Chu' jedhu sun Amaariffaan Tsaday jechuudha. Sababii kanaatiin Tsaday jedhamte. ''Tsaday Itoophiyaatti maqaa dubartii beekamu ta'u nan beeka. Maqaa kiyyas baayyeen jaaladha,'' jetti. Afaan Chaayinaa 'Maandaariin' ykn Puutonhaa' jedhamun beekama. Akka waljalaa hindhoofneef ammoo afaan Chaayinaa jennee itti fufna. Tsaday Amaariffa wayita dubbattu akka afaan ijoolleetti cafaqaa haasofti. Haata'u malee hima caasaa sirrii ta'e dubbatti. Tsaday beekumsa Amaariffaa muuxannoo qofaan miti kan argatte, barnootaanis deeggarte jirti. Bara 2009- 2012tti Yunvarsitii Finfinneetti barachuun digrii jalqabaa argattee jirti. Yeroo turmaataa sanatti caalaa beekumsa akka argattee dubbatti. Haata'u malee sun waan salphaa akka hinturre kaafti. Jechoota tokko tokko cimsaniifi laaffiisuun dubbachu baruuf yeroo akka itti fudhate yaadatti. Ammatti gaazexaa fi barruulee Amaariffaan barraa'an sirriitti dubbifti. Akkasumas fiilmiifi diraamaa Amaariffaas hordofuun ni doowwatti. Fiilmiiwwan hordofuun ilaalte keessaa filmii 'Made in China' jedhu caalaa akka jaalattu himti. Tsaday ogbarruu Amaariffaatiif orma miti. Ogbarruuwwan Amaariiffaan barraa'an kan akka Kaadimaas Baashaagar, Maahileet, Xayim Inqu fi kkf akka dubbifte himti. Tsaday barsiiftuu ta'u ijoollummaa irraa kaafte jaalalaafi hawwii cimaa akka qabdu dubbatti. Ogummaan ishee kan akka barsiistuu Afaan Amaaraa taatu ishee kakaasee ammo walitti dhufeenyi Chaayinaa fi Itoophiyaa jidduu yeroodhaa gara yerootti cimaa dhufuusaati. Chaayinaa keessatti namoonni Amaariffa haalaan barreechanii dubbatan waan hinjirreef qaawwa kana guutuuf jecha barsiisuu eegaluu himti. Afaan furtuu waliigalteeti kan jettu Tsaday, sababii kanaatiif jecha Amaariffa barsiisuuf fedhii olaanaa akka horatte himti. ''Afaan beekumsa haaraa argachuuf furtuudha. Furtuu kana qabachuunis waa'ee Itoophiyaa sirriitti barachuuf imala eegaleera,'' jetti Tsaday. Walitti dhufeenya Itiyoo-Chaayinaatiif keessattuu waljijjiirraa aadaa gochuuf abdii akka qabdu himti. Rakkoon ishee mudate maal ture? Barsiiftuu Afaan Amaaraa ta'usheetti rakkoolee hedduun ishee mudataniiru. Daree barnoota Afaan Amaaraa sana keessatti Chaayinaatti kan jalqabaa waan ta'eef wanti hunduu isheef haaraadha. Kitaabooleen qajeelfama barnoota Amaariffaa barraa'an hinjiran. Isheenis yoo taate muxannoo barsiisuu hedduu hinqabdu. Ta'us kunneen duubatti ishee hindeebifne. Wanti haaraan tokko wayita eegalamuttis rakkoo qofaas osoo hintaane carraallee akka qabaatu kan himtu Tsaday, yunvarsitichatti dareen barnoota sanii erga eegalee kaasee waamichi hojii hedduun akka dhiyaateef dubbatti. ''Dhaabbileen garaa garaa hojjattoonni isaanii lammiilee Chaayinaa ta'aniifi Afaan Amaaraa beekan akka barbaadan fi barattoonnis erga eebbifamaniin booda dhaabbata isaanii keessa hojjachu akka danda'an natti himaniiru,'' jetti Tsaday. Tsaday dandeettiin afaan Amaaraa ishee dagaagfachuuf dursa akka kennitu himti. Amaariffa gufannaa tokko malee dubbachuufi hubachuu barbaaddi. Kutaa afaanii amma keessatti barsiisaa jirtutti kitaaboolee qajeelfama Afaan Amaaraa Afaan Chaayinaatiin qophaa'e, galmee jechootaa fi kitaabota gargaarsaa kan biraa qopheessuuf karoora qabaachuu dubbatti. Kana malee ogbarruuwwan Itoophiyaa gara Afaan Chaayinaatti hiikuuf ni yaaddi. Kana gochuun kan yeroo gaafatu ta'ulleen, ''adeemsa keessa aadaa Itoophiyaa Chaayinootaan wal barsiisuuf nan hojjadha'' jetti. Tsaday wayita ammaa kanatti barattoota gara 12 ta'an Amaariffa barsiisaa kan jirtu yoo ta'u, barattoonni ishees akkasuma erga barataniin booda hojii walfakkaatu hojjachuu akka danda'an yaalii taasisaa jiraachu himti. Beejiingiitti Imbaasii Itoophiyaa keessatti sadarkaa Ministiraatiin Ittigaafatamaan kutaa dippilomaasii Ummataa Obbo Saamu'eel Fitsumebirihaan, Fulbaanaa bara darbe keessa Beejiingiitti Yunvarsitiin Qorannoo Alaa Afaan Amaaraa digrii jalqabaatiin barsiisuuf akka ta'e BBCtti himunsaanii ni yaadatama. Chaayinoota hedduu biratti Afaan Amaara barachuuf fedhii dabalaa dhufuusaafi walitti dhufeenyi biyyoota lamaan jidduu jiru cimaa adeemuun isaatiin walqabatee, Amaariffa digrii jalqabaatiin kennuuf murteeffamu dubbatanii ture. Haaluma kanaanis lammiileen Chaayinaa Afaan Chaayinaa barachuu barbaadan 30 galmaa'uun isaan keessaa kanneen 12 ta'an ammaan tana barnooticha hordofaa jiru.


Rifeensa maaliif guduruu tolchan? Akka aadaa Oromootti eenyufaatu guduruu tolfata?

‘’Rifeensa koo guduruu godhee ergan guddisuu jalqabee amma waggaa 12 taheera. Dheerinnisaas mudhii koo irra gaheera, yoo na hidhanii narraa ciran malee ani ofirraa hin muru.’’ Beekii Uumaa barreessaa fi daarektara fiilmiiwwan Afaan Oromoo Waadaafi Mo’aa jedhamaniiti. Rifeensi guduruu kuni isaaf rifeensa faaqqeen keessa hin seenne, walitti marameefi xaxamee irra taa’u qofa miti. Hiika guddaa fi falaasama jireenyasaa waliin hidhata qabu dha. ‘’Ijoollummaa kootirraa kaasee rifeensa koo murachuu hin barbaadu, sababiinsaas ayyaanaa fi simboo naa kenna jedheen amana,’’ jedha Beekiin. Ijoollee tahee mana barumsaatti rifeensa gudureessuun gatii hin eeyyamamneef maatiinis akkasuma ‘’ofirraa ciri’’ ijaa jedhaniif murachaa akka ture kan himu Beekiin, erga ga’eessa tahee al lama guddisee deebisee muree, yeroo sadaffaaf erga guddisuu jalqabee waggaa 12 taheera. Gama biraan namni rifeensa gudureeffatu ‘’nama  baala sammuu namaa si’eessu aarsu, amantii Raastafariyaanii (warra Mootii Haayilessillaasee waaqeffatan) kan hordofu dha, ilaalchi jedhuufi kanneen biraa jiraatanillee Beekiin garuu ‘‘durumaa mataa guduruu godhachuun aadaa Oromoo keessa jira,’’ jedha. Ani garuu kanin rifeensa koo guddisu jedha Beekiin, ’’bilisummaa koo ittiin mul’isuuf, hiriirri koos cunqurfamtoota waliin waan taheef akka nama bilisummaaf falmuufi lolutti rifeensa gudurfachuun kuni mallattoo dha.’’ ‘’Warreen Raastafariyaanii dabalatee, warreen sirba Reegee jaalatan rifeensa gudurfachuu kana mirga gurraachotaaf falmuu waliin walitti hidhu, anis akkasuma ofirratti akka ayyaanaattin ilaala.’’ ‘’Shamarran kuni dhuguma rifeensasaati naan jedhu’’ Namoonni rifeensa isaanii yeroo guduruu tolchan akka guddatuufi wal-qabatuuf dibata vitaaminii qabuufi gagaa dammaafaa fayyadamu jedha Beekiin. Warreen rifeensa nam-tolcheedhaan guduruu hojjetatanis jiru. ‘’Ani garuu homaa hin fayyadamne calliseeman guddisee, yeroo guddachuu jalqabu harkumaan walitti qabsiisuu ykn xaxuun eegale, yeroo jalqabaa otoo akkana hin guddatiin hiikamee faca’a gatii taheef ni rakkisa ture,’’ jedha. Beekiin ‘’shamarran akkamiin sii dheerata, dhuguma rifeensa keetii? naan jedhu. Isin hin cinqamtu ani garuu calliseen gadhiisa, shaampuu qofa fayyadameen qulqullinsaa eega malee dibata illee sirnaan itti hin haxaawu, badaa hin tajaajilu rifeensi koo uumamaan guddata.’’ Haa tahu malee, ilaalchi inni yeroo baayyee namoota irraa argatu gaarii akka hin taane hima. ‘’Namoonni akkan hashiishii aarsutti na yaadu, garuu baadiyyaa Oromiyaa tokko tokko keessatti garuu ‘ayyaantuu’ dha jedhaniitu si yaadu jedha. ‘’Yeroo hunda ija namaa keessa gatii jirtuuf sitti hin tolu, yeroo dhiyootiin asitti garuu namni baraa jira. Iddoo dhaa iddoottis ilaalchi siif kennamu gargari.’’ ‘’Namoota waliingaluun yerootti na rakkiseefi hojii qacaramuufillee rifeensa kee ciradhu yeroon jedhametu jira, yeroon jaalallee qabadhus rifeensa kee kutadhu namni guduruu godhatu kashalabbeefi nama hin amanamne fakkata jedhamee faa beeka.’’ Haa tahu malee hojii qacaramuuf jedhee ‘’faalaasama jireenya koo ofirraa hin ciru,’’ hojii dhuunfaa koo gatiin hojjedhuufis tahuu mala jedha. Waanin jaaladhuuf falmuu koo ittan fufa jedha. ‘’Yoo harkaafi miila koo hidhanii narraa muran malee ani itti amanee yeroon itti ciru hin jiraatu, kuni mirga uumamaan naaf kenname dha, waan Rabbi naa kenne namni maaltu isa galchee mura?’’ Kanaaf haalli rifeensa isaa fedhiidhaan isa mursiisuu danda’u akka hin jiraanne dubbata Beekiin. Rifeensa guduruufi aadaa Oromoo Ab Jaatanii Didaa qorataa aadaa yoo tahan akkaataan rifeensa qixeeffatan umrii nama marsaa Gadaa keessa jiru waliin deema jedhan. ‘’Sirna Gadaa keessatti rifeensa kan guduruu godhatu ijoollee dabballee fi Qaalluu qofa dha jedhan,’’ Ab Jaataniin. ‘’Dabballeen rifeensa isaanii waanti qara qabu  hin tuqu, sababiinsaa inni tokko isaan keessaa namni Qaallu tahu hin beekamu jedhamee ijaa yaadamuufi yoo tahu, kaanimmoo ijoollee sadarkaa Gaammee irra jiranirraa adda baasuufi’’ Gama biraan ijoolleen Dabballee kunneen rifeensi isaanii reef miidhagaa waan jiruuf,’’ijji namaa akka itti bu’u hin barbaadani,’’ jedhan ‘’Labatni kuni marsaa Gadaa isa jalqabaa keessa waan jiraniif warra jalqabaa Waaqi file jedhaniiti ija irraa hilanii, ni ulfeessani. Rifeensi isaanis otoo irraa hin muramiin akka mucaa hiyyeessatti akka guddatan godhan,’’ jedhu qorataan kuni. Ijoollee Dabballee kana inumaayyuu mana Abbaa Gadaa namni guyyuu dhufutti hin guddisan. ‘’Hiyyeessa loon lama, sadii qabutti kennanii, nyaata eeggataniifi, hin boochisanii, hojii jabaa hin hojjechiisanii, akka nama guddaatti kabaja qabdi garummoo gad-qabanii akka ija namaa hin harkisnetti guddisan, abbaanis faguma hordofa.’’ jedhu. ‘’Iji hamaa fi tolaan wal-keessa jirti waan taheef ija namaarra qabanii yoo guddisan mataan irratti xuraa’uu dandeessi, ni guduroofti,’’ jedhan. Ab Jaataniin akka jedhanitti sirna Gadaa aadaa Oromoo keessatti namni Qaalluu tahu ni dhalata malee hin filamu. ‘’Qaalluu guyyaa dhalaterraa kaasee  sibiilli qara qabu nafa isaatti hin bu’u, dhaqna hin qabatu, sibiilliyyuu galma Qaalluu hin seenu, namni meeshaa waraanaa qabatellee mana isaa hin seenu, ulfina qaba waan taheef,’’ jedhu ‘’Rifeensi isaa bahee, bahee gara malee yoo guddatellee fiixee qabanii damma diban, yoos dammi goggosee harcaaseetu gaggabaabsa malee yoo dadhaa dibaniis harkaan gadi hin harkisani, maaliif rifeensi tokkollee keessaa akka bahu hin barbaadan.’’ Qaalluun kuni jireenyi isaa marti jireenya hawaasa sanaa waliin hidhata qaba jedhanii waan amananiif ni ulfeessu jedhan. ‘’Qeensa isaallee ilkaaniin ofirraa qora malee sibila oftti hin butu,’’ jedhu Ab Jaataniin. Akka qorataa kanaatti  rifeensa guduruu jechuun mataa du’ee fi mataa jirutu walitti hafa, akka citee hin buune godhama jechuu dha jedhan. Aadaa Konsoo keessattis dubartii ilmishee gadamoojii yoo tahe ykn yoo fuudhe isheenis gadamoojii gatii taatuuf rifeensa ni gudureeffatti kana jechuun ‘’dhiirri irraa deebitee, dhiiraan walitti hin deebitu jechuu dha,’’ jedhan. Qorattoonni aadaa baayyeen, namoonni bara durii qabee rifeensa gudureefachuu akka jalqaban reeffa warra Masrii mala maamiidhaan tursiifamerraa ragaan argame agarsiisa jedhu. Warri Raastafariyaanis luqqisa Macaafa Qulqulluu kan ‘Naaziraayit’ Waaqaaf kan fo’ame jedhurraa ka’anii mataa isaaniirra sibila hin buusan jedhu. Akka Aab Jaataniin jedhaniis guduruun akka aadaa Oromootti kan yeroo barbaadan irraa ka’anii rifeensa dheeressan otoo hin taane guyyuma dhalootaarraa rifeensa sibillii itti hin buune dha.


Sochii gamoowwan durii Finfinnee keessa jiran 'haaromsuu'fi gaaffii inni kaase

Finfinnee naannawaa Ambaasaddaritti kan argamu gamoon Kidaanee Bayyanaa jedhamu halluu cuquliisaafi adii dibuu eegaluu hordofee  jiraattonni magaalaa tokko tokko birattiifi miidiyaalee hawaasaa irratti ijoo dubbii ta'eera. Halluufi danaan gamoo kanaa, akkasumas qaama yaadannoowwan seenaa waan ta'aniif  halluun dibamu kun kana waan jijjiiruuf waan ta'uu hin malle jechuun hedduun ni mormu. Gamoowwan heduu ashaaraa mataa isaanii kan qaban yoo ta'u, waggoota 40 duubatti deebiyamee yeroo ilaalamu gamoon Kidaanee Bayyanaa kun seenaa dhaloota bara sanaa rifachiiseefi gaddisiise, kaasumas seenaa Ihaappaa jijjiire keessumsiiseera. Namoota hedduu biratti kan beekamu Eegduu Warraaqsaa (Gaardiyaans Oof Ze Rivoluushin) jechuun kan waamaman, barattootaafi jiraattota magaalaan A L I bara 1969tti kan uumame waan dagatamu hin fakkaatu. Barri sun yaaliin Mangistuu Hayilamaariyam fonqochuuf yaaliin gaggeeffame, Gooliin Diimaa itti hammaate, 'Tarkaanfiin Bilisaa' itti hayyamametti, manaa manatti deemuun sakatta'insi kan itti cimee ture ta'uu ragaaleen seenuu ni mul'isu. A L I Bitootessa 15/1969 Tasfaayee Dabasaay fi Barrihun Maariyyee gamoo Kidaanee Bayyanaa keessa osoo dhokachuuf yaalaa jiranii loltoonni Dargiin marfaman. Barrihun Maariyyeen yoo ajjeefamu, Tasfaayee Dabasaay ammoo gamoo sana darbii ja'affaa irraa karaa foddaa of darbate. Dursaan  Ihaappaa haala kanaan lubbuun isaa dabarte. Akka mallattoowwan Finfinnee keessaa tokkootti kan ilaalamu gamoo kana halluu dibuu jalqabuun walqabatee seenaan bule ilaalamuuf sababa ta'eera. Gamoon akka halluu dibamuuf murtaa'ee Kidaanee Bayyaanaa qofa osoo hin taane gamoowwan durii naannawaa Sangaa Taraa jiru gamoo Baddiluu, Piyaassaatti kan argamu Baankoo dii Roomaa keessatti argamu. Gamoowwan durii halluu yaa dibaman jechuun  ogeessota ijaarsaa, seenaafi hambaalee biratti bifaafi danaa, akkasumas qabiyyee isaanii balleessuudha jechuun mormiin irratti dhiyaateera. Jijjiirama saffisaan magaalota keessatti yeroo mul'atan hawaasni yaadannoowwan seenaa akkamiin eeggata?  Wanta dagatamuu hin qabne jedhaman eenyutu murteessa? Kaneen jedhan gaaffiin ka'uun isaa hin oolu. Yunivarsiitii Finfinneetti barsiisaa sirna ijaarsa gamoofi ogeessa qorannoofi eegumsa hambaalee kan ta'an Arkitekt Yohaannis Mokonnon halluu dibuun sirrii miti jedha. Ogeessi kun akka jedhanitti adeemsi ittiin halluu dibuuf hordofame adeemsa ogummaa kan hordofe akka hin taane kaasa. "Akka hambaatti kan galmaa'an gamoowwan akka Baankoo Dii Roomaa, Kidaanee Bayyanaafi Baddiluu baroota dheeraa lakkoofsisan halluun isaanii yaa jijjiiramu yeroo jehamu adeemsa ogummaa mataa isaa qaba," kan jedhu Yohaannis, kan dhiyeenyatti yaalamaa jiru garuu adeemsa kana akka hin hordofne ubbata. Gamoowwan kanneen halluu dibuun mallattoofi bifa isaanii waan jijjiiruuf gocha deeggaramu miti. Adda durummaan ammoo gamoowwan kunneen hawaasni kan isaan beekuufi isaan bare waan ta'eef tursiifamuu feesisa jedha ogeessi kun. "Bifa duraan qabu eeganii tursiisuu gochuu malee jijjiiruun yaadannoo waloo hawaasaa jijjiira," jedha. Kana gochuun ammoo ogummaa karoora magaalaa keessatti, ijaarsa gamoowwanii keessatt, eegumsaafi qorannoo hambaalee keessatti wanta gorfamu miti jechuun dubbata ogeessi kun. Yunivaersiitii Finfinneetti barsiisaa ogummaafi saxaxaa kan ta'an pirofeesarri gargaaraa Baqqalaa Mokonnon yaada Yohaannis waliin waliigalu. Ogeessonni lamaanuu kan kaasan yeroo halluu dibuun barbaachisu ogeessota mariisisuu akka barbaachisudha. Magaalota keessa gamoowwan, siidaawwanis ta'e bakkawwan gara garaa ashaaraa seenaa mataa isaanii ni qabaatu waan ta'eef ogeessonni isaan kam diigamuu akka qabaniifi halluu dibamuu akka qaban ni murteessu jedha pirofeesarri gargaaraa Baqqalaa. Gamoowwan seenaafi ashaaraa mataa isaanii waan qabaniif eegumsi taasifameef tursiifamuu qabu namoonni jedhan akkuma jiran ammoo gamoowwan kunneen diigamanii haaraan yoo ijaaraman, akkasumas yoo haaromfamanis ta'e halluu dibaman magaalotaaf miidhagina adaa kennu kanneen jedhanis jiru. Akka pirofeesarri gargaaraa Baqqalaan jedhanitti rakkoon haaromsuu osoo hin taane, gamoowwan dullooman bifaafi danaa qaban akkuma qabataniin akkamuun haaromfamuu qabu kan jedhudha. pirofeesarri gargaaraa Baqqalaa wanti hundumtuu diigamuu qaba ykn wanti hundumtuus eegumsi taasifamuufiif qaba yaada jedhu hin fudhatan. Ogeessonni ulaagaaleen baasanii warra tuqamuu hin qabne adda baasanii akka dhaloota boruutti darbuun seenaa himu gochuu feesisadha kan jedhu. Ogeessonni lamaan adda durummaan kan eeran barbaachisummaa gorsa ogeessaafi faallaa adeemsa ogummaa ta'een akka hin hojjetamnedha. Biyyoota gara garaa keessatti gamoo qofa osoo hin taane magaalaafi naannawaa gamoon sun itti argamu dabalatee adeemsi tti eegamu jira. Kanaaf ammoo fakkeenyi gaariin magaalaa Indiaa Niiwuu Deelh kaasuun ni anda'ama. Awurooppaa magaalota tokko tokko keessatti naannawaa gamoowwan duraan turaniitti gamoon haaraa kan ijaaramu taanaan akka keessummaa hin taanetti ykn faallaa kan duraan turee sana akka hin taanetti halluun dibamu, bifti gamoo sanaafi dhimmoonni biroon akka murtaa'an hima Yohaannis. Gamoowwan Finfinnee keessa jiran waggoota baay'eef dhimma falmisiisaa ta'anii turaniiru. Finfinnee jijjiiruu waliin walqabsiisee gamoowwan dheddheeroo ijaaruu, aandiiwwaniifi bu'uuraalee misoomaa diriirsuuf jecha hambaaleen manca'an hedduu akka jiran ogeessonni kunneen ni dubbatu. Haata'u malee, Yohaannis akka jedhutti, wanta kallattii mootummaatiin taasifamaa jiru yeroo ilaalu bifa haaraa kennuufiifiin nama ajaa'ibsiisuu fedhii jiruun malee, "ta'e jedhamee bifa qindaa'een hambaalee balleessuufidha jedhee fudhachuuf na rakkisa. Sababiin isaas itti dhiyeenyaan itti hirmaadhee waanan beekuuf," jedha ogeessi kun. Garuu haalli ittiin hojjetamu ariitiin hojjechuun  baay'ateefi qorannoofi qorsa ogummaa malee kan raawwatamu ta'uun isaa yaaddeessa taasisa. "Fedhiin waan haaraa agarsiisanii namoota ajaa'ibsiisuu badiinsa qaqqabsiiseera. Kan ta'e kana malee, ta'e jedhamee seenaa jijjiiruu, bifa Finfinnee balleessuuf kan hojjetamaa jirudha jedhee fudhachuudhaaf ani nan rakkadha," jedha. Dhiyeenya kana gamoowwan durii halluu dibuun haaromsuu waliin walqabatee mormiin ka'es kan bu'aa buuse yoo ta'u, gamoon Kidaanee Bayyanaa halluun dibamuun eegalamee tures akka dhaabbatu taasifameera. Qaamni gamoo sanaa garri halluu dibamee tures gara duraan turetti deebisuudhaaf mariin taasifamaa akka jirus eerameera.


Godina Wallagga Lixaa Aanaa Mana Sibuutti bakakkaan ijoollee jaha muka jalatti ajjeese

Godina Wallagga Lixaa Aanaa Mana Sibuu ganda Gomboo Qilxuu Jaaletti bakakkaan qe'ee tokko keessa ijoolle jaha ta'an ajjeesuu jiraattonni dubbatan. Balaan kuni gaafa Wiixataa mudatuufi ijoolleen du'an umriin isaanii 12 fi 14 keessa kan  jiran ta'uu jiraataan gandichaafi bakka balaan dhaqqabe arguu kan himan Obbo Oljirraa Dibaar BBC'tti himaniiru. Kanneen balaa kanaan maatii isaanii keessaa nama of biraa dhabuu himan keessaa tokko Obbo Qananiidha. ''Quxisuukoo mucaa ishee dhumaa. Ijoolleen biraa baratanii iddoo adda addaa deemaniiru. Jaarsaafi jaartii bira kan jiru ishee qofaadha.  Waggaa kudha afuri. Kutaa torbaffaa baratti,'' jechuun gadda taa'aa akka jiran himan. Gaafa balaan mudate roobni cimaan roobaa akka hin jirre garuu qaqawweessaa akka ture maanguddoon dubbisne Obbo Oljirraan ni himu. Jiraataafi namni maatii isaanii dhaban kunneen akka jedhanitti ijoolleen kunneen osoo baargamoo dhaabuu deemaa jiraniiti balaan kuni kan isaan qunname. ''Lafa baargamoo dhaaban gahuuf osoo deemanii bokkaan itti roobe. Gaafa bokkaan roobe muka damee qabu jala baqatanii seenani. Achitti rukute,'' jechuun Obbo Oljirraan himan. ''Namni shan shamarranidha. Namni tokko dhiira. Umriin isaanii walfakkaataadha. Waggaa 12 fi 14 gidduu jiru.'' ''Akaakayyuun isaanii akaakileen isaanii tokkuma'' jechuun ijoolleen du'an firummaa akka qaban jaarsi kuni ni himu. Owwaalchi ijoollee kanaa gaafa Kibxataa raawwateera. Wanti ta'e 'ummata rifaasisuullee' jiraattonni kunneen himaniiru. ''Mana lama keessaa ijoollee lama lamaan kan sanduuqa tokkotti awwaalaman jiru,'' jechuun walumaagala ijoolleen jaha sanduuqa afuriin waldaa tokkotti awwaalamuu Obbo Oljirraan dubbatan. Akka maanguddoon kun jedhanitti bakka isaan jiraatanitti bakakkaan darbee darbee nama ajjeesuus namoota hammanaa garuu yoo ajjeesu kuni kan duraati. ''Darbee darbee hin bu'a. Yoo bu'es nama tokko yookiin horii miidha malee jumlaatti lubbuu hamma kanaa iddoo tokkotti rukutee takkaa dhageenyee hin beeknu.'' Bakkeewwan Oromiyaa garaa garaatti bakakkaan gaafa nama ajjeese, ni galaafate hin jedhamu. Inumaa 'gammachuutu' ibsama jedhu jiraattonni. Isaan biratti waan jedhamu kan gaafanne Obbo Oljirraan, gaafa bakakkaan nama ajjeese 'baga' jedhama jechuun dubbatan. ''Bakakkaan hojii Waaqayyooti jedha (hawaasni). Namni yoo maatiin du'es baga jedha afaaniin. Naannoo keenyatti yeroo waan akkasii ta'u Waaqayyootu itti beeke, Waaqayyootu itti gammade jedhu.'' ''Waaqayyootu godhe jechuuf jedhaniiti akka Waaqayyoon hin mufachiifneef jecha baga jedhu,'' jechuun dubbatan. Haa ta'u malee, dhaloottni amma jiru kana hin beeku ni boo'u jechuun BBC'tti himan. Kana dura Magaalaa Garba Gurraachaa irraa kan dubbifne Obbo Amdee Abarraas naannoo isaanittis bakkakkaan yeroo balaa geessisu hin komatamu, dheekkamsa waaqaati jedhamee fudhatama jedhan. "Yoo bakakkaan nama miidhe 'isaa baga' jedhan. Safuu qaba ni sodaatama. Yoo komatan akka waan namatti deebi'uutti ilaalama. "Waaqatu gadhiise jedhamee waan amanamuuf safuu qaba. Afaanumattuu yeroo dubbatan safeeffachaa sodaachaa dubbatu," jedhan. Ejensii Meetiroolojii biyyaalessaa Itoophiyaatti daayirektara raaga haala qilleensaa kan tahan Aadde Caalii Dabalee, hawaasa keessatti ilaalcha bakakkaan dheekkamsa waaqaati jedhamee fudhatamu kana saayinsiin hin deeggaru jedhu. "Saayinsiin kan jedhu samii keessatti qilleensi hoo'aa fi qorraan yeroo walitti bu'u anniisaa elektiriikiitu uumama. ''Innis 'negative fi positive' qaba. Kana keessatti kan gara lafaatti gadi dhihaatu annisaa negatiivii waan ta'eef, wantoota dabarsoo elektirikii ta'anitti yoo dhihaatan walqiphu ykn 'discharge' walgodhu" jedhan. Anniisaan elektiriikii gara wantoota dabarsoo elektiriikii tahaniiti gadi darbatamu kui hoo'insa aduu caalaa kan hanga digrii seelshiyesii kuma 27 waan qabuuf yeroo qilleensa qorraa keessa kutu sagalee guddaa uumas jedhan. "Hoo'inni duumessa keessaa gadi darbatamu kuni garmalee guddaa waan ta'eef, waan irra bu'e hundumaa sekondii keessatti guba. ''Kanaafuu akkaataan bakakkaan ittiin uumamu amantiidhaan yookan waan biraatiin waan walqabatu hin qabu,'' jedhan Aadde Caaliin. Balaa bakakkaadhaan dhufurraa ofeeguuf maloota fayyadan yoo himanis, "yeroo bokkaan roobu wantoota dabarsoo elektiriikii ta'anirraa fagaachuu barbaachisa. ''Muka jala dhaabbachuu dhiisuu, bishaan keessas dhaabbachuu dhiisuu, yeroo roobu bakka jiranitti dhaabbachuu caalaa ofirra taa'uunis barbaachisaadha," jedhan.


Aartiifi Aadaa: 'Haalli Weellisaa Ibraahim Adam keessa jiru calaqqee gadadoo aartistoonni Oromoo keessa jiran'

Aartiin 'meeshaa' qabsoo ummanni Oromoo hacuuccaa siyaasaafi diinagdee keessa jiru keessaa bahuuf dhaloota dhufaa darbaan itti fayyadamaa as gahedha. Keessumaa walleen qabsoo kana keessatti bakka ol-aanaa akka qabu beektonni aartiifi siyaasa qoratan ni himu. Weellistoonni sagalee guddistuu qabsoo ta'uun ummanni akka dammaqu, aadaa isaa akka cimsu, duudhaa isaa akka jabeeffatuufi seenaa isaa akka yaadatu hojjetaniiru, hojjechaas jiru. Yeroo kana hojjetanitti ammoo qaama hojii isaanii kanaan kanneen hin gammanneen yeroo rakkoo hamaa hanga lubbuu dhabuutti yeroo saaxilaman mul'ata. Hacuuccaa afaaniifi aadaa Oromoorra tureenis artistoonni gama dinagdeetiinis hedduu hubamoodha. Durattuus artitstoonni Oromoo maallaqa argatan jiraateef osoo hin taane karaa ittiin gahee isaanii bahatan akka ta'etti dubbatu. Waloo beekamaa Simee Tufaan, "Weellistootni keenya weellistoota qofa miti, qabsoodha gaggeessu," jedha yeroo isaan ibsu. Kitaabni 'Qaalii' jedhamu waa'ee seenaa artistoota Oromoo ajjeefamanii himu Gaazexeessaa Obsii Fileefi Barsiisaa Baqqalaa Lataan barreeffame maal keessa akka darbaniifi hanga wareegama lubbuutti haarsaa akka kaffalan addeessa. Eebbisaa Addunyaa, Usmaayyoo Muusaa, Yooseef Gammachuu, Daadhii Galaaniifi Haacaaluu Hundeessaa warra dirree aartii kana keessatti wareegama lubbuu kanfalanii darban keessaa muraasa. Kanneen lubbuu dhabaniin alattis dirree aartii Oromoo hadhooftuu kana keessatti kanneen dararaafi baqaa, hiyyummaa fi rakkoon itti marmartes laayyoo miti. Gaafa dhibaman wallaansaafillee maallaqa waan hin qabneef, artistoonni gaafa rakkoon itti hammaatte ummatatti bahanii deeggarsa gaafatanii yaala fayyaa argatanis hedduudha. Tibba kanas weellisaa Gameessi Ibraahim Adam dhukkubsatee yaala dhabuun harka lammii gaafachaa jira. Waggoota jahan darban kana dhukkubsachaan ture. ''Dhukkuba hedduutu harkaa naqaba. Waanin ittiin yaala argadhu homaa hin qabu. Harkatu harka dhiqaa lammiin tiyya akka nagargaaranin gaafadha," jechuun BBC'tti dubbate. Weellisaan kun erga bara 1970 hanga yeroo dhihootti dirree aartii kana keessa ture. Sirboota 40 tahan akka hojjetes ni dubbata. Sirboonni isaa 'Faffacaaneefi Damma Daamuu' jedhan warra inni ittiin beekamu keessaa muraasa. Dura taa'aa Waldaa Muuziqaa Oromoo kan ta'e artist Tsaggaayee Dandanaa (Sayyoo)n rakkoon dinagdee artistoota Oromoo gadhiisuu didde rakkoo hojmaata muuziqaa biyyattii keessa jirurraa madda jedha. "Erga bara ce'umsaa 1983 asitti aartii kana dhaabbata isaa jalaa jiksan. Akkaataan muuziqaa itti qopheessanii fi itti gurguratan hin jiru. Hojmaatatu jalaa bade. Hojmaatichi garee wayiitin dhuunfatame. Kan kalaqus, kan pirodaakshinii hojjetus isaanuma," jedha. Artistoonni bu'aa hojii isaanii kana gurgurtaa isaa irratti kallattiidhaan waan hin hirmaanneef waan argachuu malan dhabaa turani jedha. "Uummanni aartii kana tola itti tajaajilama. Maallaqaan bittaafi gurgurtaa hin qabu. Bakkiifi akki itti gurguranis hin jiru. Rakkoon kun sirna aartii biyyattiin hordoftu irraa maddas," jedha Tsaggaayeen. Namoonni aartii keessa jiran kanneen qabeenya horatanii jireenya fooyyee jiraatanis nijiru. Iccitiin warren kanaas jedha Sayyoon, "Warri dargaggoonni kun namarra yookan dhaabileerra deemanii fiffiiganii hojjetu. Artistii inni bubbuleeyyiin ammoo namarra deemee hin kadhadhu jedhee ofqabeetuma dhiisa. Saniin ala sirba qabsoos sirbi, kaleessas ta'u dur sirba jalqabi, aartii irraa galiin argamu sanuma," jedha. Haalli Weellisaa Ibraahim Adam keessa jirus calaqqee gadadoo aartistoonni Oromoo keessa jiran kana agarsiisa. Rakkoo dinagdee artistoota mudatu kanaaf furmaata ta'uu kan danda'u karaa ittiin aartiin maallaqa maddisiisuu danda'u gara kaampaaniitti guddisuu barbaachisa jedha Tsaggaayeen. "Akkuma investimantii kaaniitti aartiirratti qaama investi godhee gara kaampaaniitti guddisu barbaachisa. Yaadni akkanaa ammoo karaa mootummaatis, karaa nama dhuunfaas hin jiru," jedha. Hojimaanni kun hamma hojiirra hin oolletti ammoo artistoonni hojii galii ittiin argatan biraa barbaaduu akka qabanis dhaama. "Aartiin yoo bade uummatatu bada malee artistii sana qofa miti. Artistoonni kan beekuu qaban waan inni itti dadhabee hojjete sana uummanni tola itti fayyadama taanaan aartii kana hojjechuu hin qaban," jedha. Hanga ammaattis rakkatanii uummataaf jecha hojjetu malee artistoonni galii achirraa argamuun of jiraachisuuf qofa miti jechuun dubbata. Waldaan Muuziqaa Oromoo hojiilee ogummaa irratti waldeeggaruuf hundaa'e kan jedhu Tsaggaayeen,  Waldichi hojimaatas ta'e dandeettii artistoota rakkoof saaxilaman itti gargaaruu akka hin qabne hima. Namoonni aartii rakkoof saaxilamanii uummata gargaarsa gaafatan dabalaa dhufuu isaatiin artistoonni waldaa walgargaarsaa hundeefachuu akka qabanis dhaama.


'Waggoota 20'f sababan maqaakoo dhokfadheef'

Maqaan keenya eenyummaan keenya kan ittiin baramuudha. Maqaan keenya beekamnaan eenyummaan keenya sirriin ifa ta'a. Kanaafuu, namoota kaan gammachiisuuf jecha maqaa keenya yoo geeddarannu dhiibbaan inni qaqqabsiisuu danda'u attamiin ibsama? 'Eenyummaa kiyya isa guddaan dhokse' "Walakkeessa baroota 1980 fi jalqaba 1990tti Landan keessatti guddachuun waan laayyoo hinturre,'' jetti Miriyaam Apiiyaah- Daankuwaah. Dabaluunis ''Wayitan sadarkaa tokkooffaa barataa turetti ijoollee gurraachota shan keessaa tokko yoon ta'u, mucaan lammii Hindii tokkoos turte. Kan hafan huundi adii turan,'' jechuun yaadatti. ''Yaadannoon kiyya tokko wayitan olmaa daa'immanii turetti haati kiyyaa 'Tiiwii' jechuun na waamte (afaan Gaanaatiin hiikaa qaba). Yeroo sana tarii kan waggaa sadii ykn afuriin ture. Afaan sanas asitti hindubbannu ture. ''Nan yaadadha ijoollee gurraachota waliin ta'u kiyyaafi haalli rifeensa kiyya itti hojjatamu adda waan tureef barattoonni hundi natti qoosaa turan,'' jechuun waan keessa dabarte yaadatti. Wayita barnoota sadarkaa tokkooffaa galtuutti maqaa Miiriyaam Apiiyaah- Daankuwaah jedhu mana barnootaattiis ta'e dabatara ishe irratti barreessuu dhaabde. Kunis kan ta'e ammoo waan barsiiftonni ishee maqaasheetti akka hinfayyadamneef ajaja kennaniifiidha. Kanaafuu waraqaawwan ragaa isaan dura argatte hunda irraa maqaashee balleessuu eegalte. ''Baayyeensaanii Biraawon, Isimiiz, Waayit ykn Joonsi jedhamanii yoo waamaman kan koo qofatu maqaa dheeraa ture. Kanaafuu kun akkan Afriikaa ta'ee waan adda baasuuf maqaa kiyya dhoksuuf murteesse. ''Yunvarsitii bahees hojii eegale. Daankuwaah gutummaa gutuutti bade. Eenyumtuu hinbeekus ture. Sababiinsaa sanadawwan seera qabeessoo ta'an hunda irraa haqeen ture,'' jetti attamiin akka maqaashee geeddarte yoo yaadattu. Haata'u malee Waxabajjii darbe wayita duullii 'Black live Matters' gaggeeffamutti waggoota 20 booda Miiriyaam yeroo jalqabaatiif maqaashee guutuu fuula instaagirama isheerratti barreessite. ''Ajjeechaan Joordi Filooyiidiifi itti aansees mormiin gaggeeffamee anaaf bilbiltuu nama damaqsu ture. Eenyummaa kiyyaa isa guddaa dhoksee ture naaf ibse. Kunis eenyummaa fi gurraachummaa kiyya kan hammatuudha,'' jetti shammarreen waggaa 34 fi oggeettiin herreegaa tun. ''Duti isaas bilbila dhumaaf kan hedduu gara fuulduraatti fideedha. Tarii hedduu keenya kan gara eenyummaa keenya dhugaatti deebiiseedha. Gurraacha waan taaneef ofii keenya cunqursaa turre. Nagaa buusuu filachuun gurraacha waan taaneef wantoota fudhatama dhabsiisu jennee yaadnu dhoksaa turre. ''Yaadni naaf dhufees waggootaaf jireenyiin jiraataa ture kan sobaati. Haala sanaan itti fufuu waanan hindandeenyeef haalaan itti jiraachaa ture sakkata'uun dirqama ture.'' Miiriyaam barreeffama eenyummaa ishee guutuu ibsu erga qooddeen booda bilisummaatu natti dhagahame jetti. Barreefamichis kan hunda caalaa jaalatameefi kan yaadawwan 'jabaadhu' jedhan hedduu argate ture. ''Kan miira tuqu ture. Kanaafuu boheen ture,'' jetti. ''Kunis anaaf akka waan ofiif dhiifama taasisuu ture'' jetti. "Apiiyaah jechuun guddaa jechuu yoo ta'u Daankuwaah jechuun ammoo jireenya bara baraa jechuudha. Kanaafu kun maaliif dhokata? Kun maqaa kooti, ana jechuun akkas.'' 'Rakkina eenyummaan qaba ture' Raakiishaanaa Kaanwaal Ijaaz dhalatte kan guddattee Ingliizii Barmiinghaamiitti yoo ta'u, maatiii Paakistaanii baqatanii dhufan irraa dhalatte. Akkuma Miiriyaam sana Raakiishaanaanis maqaa ishee dhoksuuf yaalii kan eegalte mana barnootaatti. Maqaa kaan wayita dubbisaniifi waaman ni salphataaf jetteetti geedaruun galmoofte. Sababiinsaas barsiiftonni tokko tokko maqaashee Raakiishaanaa jedhu qubee hirriisuun Raakshaanaa ykn Raakisaanaa jedhu turan. ''Ayi! Barreeffamu kan qabu akkanatti yoon jedhuun hanga ta'e ni dheekkamu turan. Kaan waan ija jabaadheetti na jalaa lakkaa'amas ture'' jetti. ''Kanatu akkan maqaakoo jibbuu na taasisee jedheen yaada. Kanaafuu yoon guddadhe maqaakoo nan geedara jedhuun maatii kiyyatti qoosaan ture,'' jetti. Shamarreen waggaa 27 abbaasheenis ta'e hawaasichaan maqaan moggaafamus rakkoon mudateera. ''Maqaankoo kan baramee miti. Namoonni baayyeen maqaan kee essaa dhufee jedhanii na gaafatu turan. Kaanfuu hangan sirriitti hubadhuutti rakkina eenyummaa keessa galeen ture. Namoonni beeku osoo hinhafnee na waamuuf waan rakkataniif anaaf cimaa ture,'' jetti rakkina maqaasheetiin itti dhagahame yoo ibsitu. Raakiishaanaan akka jettuuttis miirri gadaantummaa sababii kanaatiin itti dhagahamu yunvarsitii wayita baratuuttis ta'e hojii hanga eegaltuutti waliin ture. ''Maqaakoo hinjibbu. Garuu ammoo walsimsiisuun qaba ture. Hirriyoota kootiin 'Rooksii' jechuun na waamaan jedhaan. Kanaafuu hojiiwwan muraasaan booda maqaa Rooksii ykn Rookosaanee jedhamuun beekame. Kanaafuu eenyumtuu maqaakoo dhugaa hinbeeku ture. Yoo duuba deebiise yaadu, osoo na hinbeekiin turunsaanii hangam kan nama aarsuu ta'un yaada,'' jetti. Raakiishaanaan yeroo dhohoo asiitti maqaashee geeddarachu beeksisuu kan eegalte.  Eerga heermteen booda ammoo maqaan abbaa warraashee boodaan dhufuu waan qabaatuuf, isumaan murteessite itti fufte. ''Maqaa abbaankoo maaf baase dhabu hinbarbaadu. Kaanwaal jechuun daraaraa bishaan irraa jechuudha. Yeroo hunda akkasiin nawaama. Maqaakoo dhiisee maqaa abbaa warraa koo qofaan murtaa'u hinbarbaadu. ''Sababiinsaas eenyummaan kiyya abbaa warraatiin duraa eenyummaa kiyya ammaatiif gahee olaanaa qaba. Garafuula duraatti ni ta'a. Kanaafu qaama eenyummaa kiyyaa sana dhabu hinbarbaadu. Maqaan humna baayyee baata'' jetti. Abbaa ishee bara darbee boqachuu kan himtu Raakiishaanaan, ''Abbaankoo yeroo hunda maqaakootti ni boomu turan. Haata'u malee hanga dhiyootti maqaansun maaliif akka naaf moggaafame naaf hingallee ture,'' jetti haati ijoolle lamaa Raakiishaanaan. ''Amma garuu sababii eenyummaa kootti miira boonuutu natti dhagahamaa jira. Wanitti abbaan koo naaf taasisan hundi na boonsa. Warra kaan gammachiisuuf jecha maaliif akkan waggoota 2o'f maqaakoo dhoksuun maraachu ta'utu naaf gale,'' jetti. Namootaaf jedhamee eenyummaa ofii geedaruun akka hinbarbaachifne kan himtu Raakiishaanaan, ''dadhabii warra kaaniif jecha maqaakoo dogongorsuu dhaabeera'' jette. Yoo yaalamee maqaan waamamu hindanda'amne akka hinjirrees dubbati. 'Maqaa mijatu gochuuf barbaadaan ture' Giriigiriijii Raachars  kan dhalate biyya Jarmaniitti yoo ta'u,maqaan haatiisaa kan lammii Cheek moggaafteefis maqaa Raashiyaati. Innis wayita waggaa 15 jiruu wayita barnootaaf gara Yunaayitid Kingidamiitti ergameetti maqaasaa geeddarachu dubbata. ''Maqaankoo Girii-go-riijii jedhamee dubbifama. Afaan Ingliiziin yoo ta'u ammoo Kiraayiing- Riij ta'a. Kanaafu akka daa'ima nageenyi isaa yaaddeessu tokkootti kan mijatu gochuuf maqaakoo geedaradhe'' jedhan dargaggoon waggaa 33 kun. ''Mana barnotichaa keessatti barattoonni maqaa kiyyaatti qoosaniifi ittiin bohaaran hedduutu ture. Tokko tokkoos maqaakoo sirriin hinwaaman. Kanaafu nagaa qabeessa jedhee hinyaaduun ture,'' jedha mudannoo maqaasaatiin isa mudate yoo yaadatu. Ijoolluummaa isaatti taatuu filmii ta'uuf yaadaa ture. Indastirii filmiittif ammoo maqaa salphatu wayya jedhee waan yaadeef, maqaasaa tokkoo geedare. ''Anaf hangas dhimma sodaachisaa hinturre. Kana kan raawwadheef namootaas akka waamuuf mijatuuf yaaduun kan ka'eedha malee.'' Haata'u malee erga guddatee umurii dargaggummaa irra gaheen booda maqaasaa geedarachuutti gaabbuu hima. ''Adii waanan ta'eef nan kabajama. Kanan jiraadhu Awurroppaa keessa. Kanaafuu dhimmoota kanneen maddaallii irra kaa'uun waamuuma maqaan koo attamii akka namoota rakkisu yoo ilaallee baayyee dhimma bishaan kaasu miti.'' ''Hundi keenyaa dhimmoota dursa kenniinuuf qabna. Yeroo sanatti dhimmiin dursa kennuuf maqaakoo akka namootaaf mijatu taasisuun garee waliin waliigaluu ture. Kun ammoo umama,'' jedha. ''Dhugaa dubbachuuf dhimmi maqaa geeddarachuu wayitan waggaa 15 fi 16 turetti dhimma olaanaa naaf ture, har'a deebiisee yaaduun kiyya dhima dinqisiisaadha anaaf.''


Uluu, aadaa Oromoo namni bineeldota ajjeese ittiin gumaa baasu

Aadaa Oromoo keessatti lubbuu namaaf qofaaf osoo hin taane, lubbuu bineensaa, beeyladaa fi mukaafillee kabajaa olaanaatu kennama. Namni tokkoo yoo lubbuu dhala namaa tokko balleesse akka aadaa Oromootti gumaa baasa. Akkuma kana namni lubbuu bineensa ykn beeyladaa tokko balleesses aadaan ittiin gumaa baasuu jira, kunis Uluu jedhama. Aadaan Uluu jedhamuun beekamu kun bakkaa bakkatti sirna akka akkaa fi maqaalee garagaraa qaba. Yunivarsiitii Salaaleetti gargaaraan piroofeesara Aadaa fi Xiinqooqa Oromoo fi barreessaa kitaaba Beekumtaa Oromoo kan ta’an Dr Filee Jaallataa waa’ee aadaa uluu akka armaan gadiitti ibsu. Jechi uluu jedhu wanta ulmaa ba’uu ykn wantootaa cubbuu ta’aniirraa dhiqachuu kan jedhu irraa akka madde himu ogeessi kun. Aadaa Oromoo keessatti beeylada lubbuun bade tokkoof maallaqa kaffaluun alatti sirna itti gumaa baasu qaba. Fakkeenyaaf namni tokko beekaas ta’e tasa yoo farda ajjeese, garbuu fi sogidda walitti daakee fardeen walitti qabee nyaachisee ''gumaa keessaan narraa fudhadhaa, gumaa na baasaa nan kuffisiinaa. Bakka barbaadeen na ga’aa, ari’ee qabuudhaafis baqadhee jalaa ba’uufis gaachana naaf ta’aa,'' jedhee farda gumaa baasa. Beeylada akka saree kan amanamtuu jedhamtee yaadamtuufi mana eeguu irratti ga’ee olaanaa qabduufis gumaan ni ba’a. Namni saree ajjeese, saroota hunda walitti qabee marqaa marqee dhadhaa irra godhee ittilee ykn gabatee bal’aa irratti nyaachiisa. Sarootni kunneen yeroo dhadhaa kana nyaatanii hooqqisan, “nan ciniininaa, haaloo na hin ba’iinaa, nan haalinaa'' jechuun sareen hiikkatteetti haaloo hin baatu jedhamuun gumaan akka ba’anitti ilaalalama. Adurreef ammoo gumaa yeroo baasaan, sanyii ishee walitti qabanii sombaa fi aannan kennu. “Akka tasaan fira keessan ajjeeseetii na hin haalinaa, natti hin mufatinaa, akkuma duraa waliin jiraanna,'' jechuun adurreef gumaa baasu. Yeroo adurreen duutu aadaa Oromoo keessatti hin gatamtu, ija isheetti jirbii godhaniitu awwaalu. Aadaa Oromoo keessatti adurreen haadha icciitiiti jedhamte waan amanamtuuf ni jaallatamti. Gama looniitiin ammoo namni lubbuu dabarse, keessumaa korma namni ajjeese hidda addaan kute waan jedhamuuf gumaan baafamuu qaba jedhu Filee Jaallataa (PhD). Kunis kan taasifamu “kormi naaf haa mo’u, gumaa keessan fudhadhaa, akka tasaa harka kootti du’e” jechuun qiixxaa xaafii diimaa ykn daagujjaa qiixxanii sogiddaan makanii horii walitti qabanii nyaachisuun gumaa baasu. Bakka tokko tokkotti keessumaa naannoo Wallaggaatti marqaallee marqanii ni nyaachisu. Beeylada akka harreef yeroo gumaan ba’uu waanta isheen jaallattuu waan akka daaraa, garbuu fi sogiddaan makuun ni kennamaafi. Falaasama Oromoo keessatti gaangeen abaaramtuu jedhamtee waan ilaalamtuuf, beeyladoota keessaa namni gaangee ajjeese, abbaa qabeenyaaf gatii kaffaluun alatti gumaa hin baasu. Uluun yeroo taasisamu lubbuu ba’eef gumaa baasuuf qofa osoo hin taane, boodarra bineensi lubbuun hafan ni horu jedhamee waan amanamuufi. Cubbuu ofirraa dhiquuf uluun kan gaggeeffamuu yoo ta’u gumaa keessan fudhaa jechuun sirni kun gaggeeffama. Waan hunda caalaa sababni itti gumaan bineensota baafamuuf lubbuu kamuu baasuun Waaqa biratti safuudha jedhamee waan amanamuufi. Sirni Uluu beeyladoota mana keessaaf qofa osoo hin taane, bineensota bosonaafis ga’ee olaanaa qaba jedhu Aabba Fileen. Kun Oromoon falaasama addunyaaf gummaache keessaatti ga’ee guddaa qaba jechuun ni danda’ama. Bineensota bosonaa akka leencaa, gafarsaa fi waraabessaallee namni ajjeesse gumaan ni baasa. Fakkeenyaaf namni gafarsa ajjeese callisee gara manaatti hin deebi’u. Guyyaa shan ala bulee muka si’a sagal yaabee si’a laga sagal ce’ee booda manatti debi’a. Namni adamoo yookaan ajjeessaaf jechallee bineensa ajjeese gumaa baasuu qaba. Sababni inni jalqabaa beekkamtiif jechallee yoo namni tokko bineensa ajjeese, lubbuu waan baaseef cubbuu irraa harka isaa dhiqachuuf gumaa ni baasa. Itti yaadellee yoo ajjeese waaqa biratti lubbuun namaa fi bineensa tokkodha jedhee amana Oromoon. Kun bineensotaaf iddoo guddaa laachuufi lubbuu baasuun dogoggora ta’uu isaa kan barsiisudha. Sababni gumaa baasuu kanaa inni lammataa ammoo bineensi akka gafarsaa fi leencaa sanyiikoo irratti akka haaloo hin baaneef amantaa jedhuuni. Kana goochuu yoo baate safuudha, qaamni isaa ni miidhama ykn innis ta’e ilmi isaa yoo deebi’ee gara daggalaa deeme gafarsi ykn leenci isa ajjeesuu danda’a jedhame waan yaadamuufidha. Kanaaf utuu ajjeesaan tokko manatti deebi’ee hin geerariin ykn hin sirbin dura gumaa baase deebi’uu qaba. Bineensota daggalaaf yeroo gumaa baasu akka saree fi kan fardaa ‘hoodhu nyaadhu’ hin jedhu. Qaamaan waan hin argamneef muka yaabe bu’uun laga ce’uun gumaa baasa. Warabeessi yoo horii jalaa nyaate jennaan namni tokko isa ajjeese, waraabeessa kanaafillee gumaa ni baasa. Kana kan taasisus soogidda fuudhee deemee mana qaallutti galchuuni. Kunis kan filatameef harreen sogidda jaallatti, waraabeessi ammoo harree waan jaallatuufidha. Ogeessi aadaa kun, sirna kana yeroo abbaankoo gaggeessu argeera jechuun yaadatu. Bineensa akka jawwee fi bofaafis gumaan ni baafama. Jawween hammeenya qaba jedhame amanamus gumaan ni baafamaafi. Kunis kan taasifamu dhiigaani. ''Na hin ciniiniin na hin hiddiin. Naaf araarami, ilkeekee natti hin baasiin,” jechuun Oromoon lagatti dhiiga facaasee gumaa baasa. Aadaan uluu naannolee Oromiyaa garagaraa keessatti raawwatus, bal’inaan naannoo Wallaggaa keessumaa Naqamteetti dur hedduu beekama ture jedhu Aabba Filee. Amma garuu guutummaatti gara baduutti adeemaa jira. Sababa kanneen akka amantaafii kaaniin, aadaan kun bakka hedduutti akka Waaqeffannaa addaatti waan ilaalameef badaa adeeme. Utuu aadaan kun guutummaatti deebifame gaaridha. Sababiin isaa namni, hawaasni ykn biyyi safuu Waaqaa eegee, Waaqaan hogganama waan ta’eef jiruuf jireenya tarfaasaa argata jedhamee amanama. Aadaa kana deebisuun miidhaa hin qabu, tarii ilaalcha ykn amantaa namootaan wal simu yoo baate malee. Lubbuu waan ta’eef bineensotaaf gumaa baasuun murteessaadha.


Kitaabni qorannoo 'Saddoo Gadaafi Mirgoota Dubartootaa' jedhu eebbifame

Kitaabni qorannoo Afaan Ingiliziitiin dabalatee afaanota sadiitiin qophaa'e 'Saddoo Gadaa'  jedhu eebbifame. Kitaaba kana dhaabbata miti-mootummaa 'CARD Ethiopia' jedhamu waliin ta'uun kan qopheessan Gargaaraa Piroofeesaraa Muluqan Kaasahun. Jaarmiyaaleen aadaa hawaasa keessatti raawwataman mirgoota dubartootaa kabachiisuu keessatti gahee isaan bahaa jiran kitaaba kana keessatti bal'inaan qoratameera. Barreessaan kitaabichaa Gargaaraa Proofeesaraa Muluqan, kitaaba kana barreessuuf gosoota Oromoo 10 Godinaalee 12 keessatti qorannoo gaggeessuu himan. "Kitaaba kana barreessuuf qorannoo kanin jalqabe Adoolessa bara 2012. Kanarratti maanguddoota, Abbootii Gadaa, Haadholii Siiqqee, barreessitootafi gaazexeessitoota irraa bifa af-gaaffiifi mariidhaan ragaan funaanameeti," jedhan. Kitaabichi mata-duree ''Saddoo Gadaa'' jedhu kan qabaates sirni,  dimokitaartawaas abbaa irrees ta'uu dandaha kanaaf 'Sirna Gadaa' jechuurra 'Saddoo Gadaa' jechuun filatames jedhan. Kitaabni kun jaarmiyaaleefi ta'iiwwan aadaa dhimma dubartootaa irratti xiyyeefatan 50 tahan akka hammates dubbatan. Kitaabni Afaanota Sadiin qophaa'e kun Oromoon osoo sirni dimikiraasii ammayyaa hin dhufin irraa kaasee hangam akka mirga dubartootaaf xiyyeefannoo kennaa dhufe kan mul'isuudhas jedhan. Seeronni aadaa kunneen gara caalu mirga dubartootaa kan kabachiisan tahanis, dhimmoota akka fuudha irratti fuudha heeyyamuu, dubrummaa, dhaalaafi kanneen biroo irratti garuu seerota ammayyaa waliin walitti bu'us jedhan. Itoophiyaan 'Feestivaala Dubartoota Itoophiyaa' UNESCO irratti galmeessisuuf hojjechaa jirti kan jedhan barreessaan kun, piroppoozaala UNSCO'f ergame irratti garuu aadaa dubartoota kaaba Itoophiyaa qofatu eerame jedhan. Kanaaf, aadaan hawaasa bal'aa hanga ammaatti hojiirra jiru kunis xiyyeefannoo argachuu male jedhu. Jaarmiyaaleen aadaafi ta'iiwwan aadaa mirga dubartootaa kabachiisuuf gargaaran kunneen gara seera ammayyaatiin akka deegaramaniif hojjetamuu akka qabus dhaaman Gargaaraa Piroofeesaraa Muluqan. Naannoon Oromiyaa dhimmoota aadaa wajjin walqabatan kan itti ilaalamu mana murtii aadaa hundeessuuf sochiin jalqabamuunsaa manni murtii waliigala Oromiyaa ibsee ture.


Sirna Gadaa keessatti gaheen Qaalluu maali?

Tibba kana Booranni sirna muuda qaalluu Karrayyuu Ardaa Jilaa Xapheetti gaggeessaa ture. Booranni Qaalluu ‘Wayyuu’ jedhee waama. Qorataa fi barreessaa seenaa kan tahan Aab Jaatanii Diidaa, wayyuun nama waaqatti dhihoo jedhamee amanama jedhan. “Wayyuun kuni nama ulfinni waaqarrraa kennameef jechuudha. Ebelu kuni wayyuudha yoo jedhan nama eebbi Waaqarraa dhufteef jechuudha. Qaalluun nama waan hamaa hin hojjenne. Kan qaamni isaallee hin hir’anne” jedhan. Qaalluun guyyaa dhalate irraa kaasee hamma lubbuun jiru cufa rifeensa mataasaas hin muratu. “Qaalluun waan hamaa tokkorrattuu hin hirmaatu. Mana isaas wanti qaraa kan akka eeboo fi meeshaa waraanaa hin seenu. Yoo namni wallolellee dhiisaa jedhee araarsa malee namatti hin murteessu. Nama eebbaa , nama ulfaati” jedhan. Qaalluun kennaa yeroo eebbaa kennamuufiin ala adamoo irratti, daldala irrattii fi qabeenya biraa horachuuf hin dhama’u. Qabeenyi gara biraatiin argamelleen moonaa Qaalluu hin seenu. Booranni Qaalluu shan qaba. Qaalluun uumamaan kennaadhaan dhalata malee akka Abbaa Gadaa marsaan Gadaa isa ga’eef hin muudamu. Barri aangoo isaas kan daanga’e osoo hin taane hamma lubbuun jirutti qaalluu ta’eetuma tajaajila. Sirna Gadaa keessatti Gaheen Qaalluu maali? Qaalluun abbootii Gadaa eebbisa. Warri gadoome Qaalluurraa eebba fudhatanii biyya bulchu. Kanaafi Booranni, “Qaalluun Wayyuu, Abbaan Gadaa Hayyuu” jedhee kan waamu. Sirna Gadaa keessatti Qaalluun aangoo muraa fi murtii waan hin qabneef Makkalatti ilaalama jedhan Aab Jaataniin. ''Abbaan Gadaa 'muudi’ jedhee Qaalluu irraa eebba fudhata. Yeroo eebba fudhatummoo qaalluu kanaaf loon kenna. ''Eebbi fudhatu kuni Qumbiidha. Hariiroon Gadaa wajjin qabu eebba wal eebbisuudha. Wanti Qaalluun eebbise ni milkaa’a jedhamee amanamas” jedhan. Sirni Muuda Qaalluu maali? Gadaan Booranaa qaalluu qabu shananuu lafa ardaa bakka itti sirna Muuda Qaalluu gaggeessan qabu. Sirni muuda qaalluu kuni sirna Abbaan Gadaa itti qaalluu irraa eebba (qumbii) fudhatudha. Akka Aab Jaatanii Diidaa jedhanitti muudi qaalluu kuni gosa lama qaba. “Muudi inni duraa muuda qomichaa jedhan. Qaalluun hayyuu qaba waan ta’eef warra gadoomatti dhufe eebbisanii Qumbii kennuufi. ''Muudi inni lammeessoo muuda qaalluu kan gadoomaati. Nama sirna Gadaa obbaafatetu eebbifamee gadooma keessaa ittiin baha” jedhan. Gadamoojjiin gaafa Gadaa keessaa bahu qaalluutu muudee, eebbisee gaggeessa. Waan bara Gadaa isaatti balleesse yoo jiraateefilleen qaallurraa eebbaafi dhiifama fudhatee marsaa Gadaa keessaa gaggeefama jedhan Aab Jaatanii Diidaa.


Isiniifi maqaa keessan: Akkaataa itti maqaan keessan eenyummaa keessanirratti dhiibbaa geessisu

Odeeffannoon jalqabaa namoonni waa’ee nama hin beekne tokkoo baran maqaa maatiin isaaniif baasedha. Garuu maqaan keenya akkaataa namoonni itti nu ilaalan irratti dhiibbaa guddaa qabaachuu mala. Haala guddisa maatiin keessan keessa isin dabarse fuula ifaa ta’e yookaan to’annoo cimaa, gara laafessa ta’uufi nama dhiibuu dabalatee amaloota biroo ofitti qabachuu dandeenya. Garuu waa’ee kennaa ulfaataa isinirra kaa’an tokkoo, waan isinirra geessisuu malu takkaa yaaddanii hin beektani ta’a - maqaa keessan. Jaalattanis ta’e akka itti hawaasni bal’aan ittiin isin ilaalu murteessa. Daa’imaaf maqaa kennuu irratti maatiin yeroo hedduu wal-dhaba. Moggaasni maqaa, dandeettii kalaqaa, amalaafi eenyummaa ofii akkaataa itti agarsiifatan ta’uu mala. Wanti maatiin hedduun hin barre tokko garuu, anis isaan keessaa tokkodha, filannoon maqaa daa’ima isaaniif godhan, namoonni biroon ijoollee isaanii akkamiin akka ilaalan bocuu danda’a. Irra jireessaan ammoo mucaan isaanii nama akkamii akka ta’urratti. "Maqaan nama adda baasuufi jireenya guyyuu keessati ittiin wal-qunnamuuf waan ooluuf, bu’uura ittiin of ilaalan ta’uun gargaara. Keessumaa walitti dhufeenya namoota biroo waliin qabnu keessatti,’’ jedhu Deevid Zihuu, ogeessi Yunivarsiitii Arizoonaa keessatti xiin-sammuu maqaa duuba jiru qoratan. Sababoonni amala keenya bocan hedduun jiraachuu malu. Qacceen sanyii keenyaa isaan keessaa tokkodha. Muuxannoowwan, namoonni wajjiniin oolluufi bullu, irra jireessaanimmoo wantoonni jireenya keessatti dalagnu, bakka hojiittis ta’e maatii keessatti, sababoota biroodha. Kunneen gidduutti, shoora maqaan keenya taphatu ni daganna. Sababa guddaa guyyaa dhalootaarraa kaasee hanga du’aatti (yoo jijjiiruu baanne) nuwaliin turuu danda’u. Akka Goordan Olpoorti, hundeessitoota ‘personality psychology’ kan bara 1961’tti hundaa’e jedhanitti, ‘‘calaqqeen amala keenyaa inni guddaan jireenya keenya keessatti arginu irra jireessaan maqaa keenyarraa madda.’’ Waanuma salphaa yoo ilaalle, maqaan keenya saba kamirraa akka taaneefi seen-duubee keenya biroo dubbachuu mala. Addunyaa loogiin itti guute kana keessattis miidhaa hagam hin jenne geessisuu mala. Fakkeenyaa yoo kaafne, qorannoo haleellaa boombii Ameerikaarra Fulbaana 11, 2001 erga dhaqqabee booda taasifame irratti, iyyanni wal-fakkaataa maqaa Arabaa fi maqaa sanyii adiitiin hojiif galfamee, kan maqaa Arabaatiin gale simannaa guddaa akka hin arganne agarsiise. Addunyaa maqaan keenya madda odeeffannoo seen-duubee keenya isa sirrii hin taane mul’isuu danda’u keessatti, kuni karaa hedduudhaan haqa malee ta’uu danda’a. Miidhaawwan kunneen salphaatti ilaalamuu hin qabani, haata’u maleemmoo dhiibbaan maqaan keenya geessisuu malu achirratti hin dhaabbatu. Aadaa baaqqee ta’e keessattillee, maqaan kan barameefi adda kan ta’e ta’uu mala. Hiikni isaanii karaa gaarii hin taaneefi gaarii ta’een fudhatamuu malu. Kan bareedaa ta’e, yeroo kan eeggateefi kan hin jaalatamne jedhamuu malu. Ilaalchonni kunneenis haguma yeroon darbaa deemeen jijjiiramuu malu. Maqaan keenya akkaataa namoonni ittiin nu keessummeessan akkasumas akkaataa ittiin of ilaallu murteessuu danda’u. Qorannoowwan jalqaba 2000 keessa taasifaman akka mul’isanitti, sababa maqaatiin qofa jaalallee argachuun kan itti ulfaate jiru. Joochen Geboor amma Yunivarsiitii Maanheem keessa hojjetuufi miiltoowwan isaa, maqaaleen ‘faashiniin irra darbe’ kan akka Keevin jaalallee argachuuf yoo rakkatan, kan jabanaawaa jedhaman akka Aleeksaandar ammoo, salphaatti dubartiin tole jettiin ture jechuun argannoosaanii dhiyeessani. Yoo akkaataa namoonni kun jaalallee argachuuf itti rakkatan maqaa isaaniitiin bakka bu’ama taanaan, jireenya guyyuu isaanii keessattis namoonni biroon akkamiin akka isaan simatan tilmaamuun ulfaataa miti. Sababa kanaanis ofumaafuu nama akkamii akka ta’an baruun ni danda’ama. Dhugumatti, qorannoon haaraan Jarmanitti taasifamaa jiruufi ammallee hin xumuramne tokko akka, maqaawwan ‘fudhatama hin qabne’ jedhaman kan Siindii fi Shaantaal jedhamaniif deeggarsa taasisuurra kanneen ‘fudhatama gaarii qabu’ jedhaman kan akka Soofii fi Maarii jedhaman deeggaruuf wayita yaalan mul’iseera. Maqaan keenya hagas mara dhiibbaa geessisuu male, akkaataa namoonni waa’ee keenya itti yaadaniifi ofii keenyas itti ilaallu waan bocaniif. Yoo sababa maqaatiin loogiin jireenya keessatti irra deddeebiin numudata ta’e, nama jaalatamaafi amala gaarii qabaachuu keessatti dhiibbaa gaarii hin taane geessisuu akka malu tilmaamuun hin rakkisu. Qorannoowwan biroonis, namoonni maqaa ‘jaalatamoo’ hin qabne kanneen maqaa ‘jaalatamoo qaban’ irra caalaa gochaa yakka ta’an dalaguu irratti hirmaachuu mul’isa. Maalumaafuu, maqaan keessan baramaafi jaalatamaa hin taane, yeroo gabaabaaf waan gaarii isiniif qabatee dhufuu baatus (loogii isinirratti baay’isee jaalatamummaa keessan xiqqeessus), yeroo dheeraa keessatti garuu, namummaan keessan adda akka ta’e isin barsiisuun jajjabina isiniif kennuu danda’a. ‘‘Jireenya keessatti sababa maqaasaanii adda ta’een qofa eenyummaa adda ta’e qabaachuu malu,’’ jedhu qorattoonni Chaayinaatti dhimma kana qoratan. Maqaan isaanii kun namoonni ‘‘kaka’umsa addaa’’ akka isaaniif qabaataniifi hojii adda ta’e kan akka daayirektarummaa fiilmii fi abbaa seerummaa akka argataniif sababa ta’uus danda’a. Maqaa hin baratamne qabaachuun akka nama waan gaarii yaadnuufi kalaqarratti akka cimnuufillee sababa ta’uu mala, akka qorannoo Zihuu fi miiltoowwan isaanii Yunivarsiitii Arizoonaatti taasisan mul’isutti. Akka gareen qorannoo isaanii dhaabbilee kumaatamarra naanna’uun ilaaluuf yaaletti, namoonni maqaa addaa qaban, keessumaa durumaan ofitti amanummaa guddaa qabu yoo ta’eef, hojiiwwan daldalaa adda ta’an irratti bobba’aniitu argamani. ‘‘Hooggantoonni dhaabbilee gurguddoo osoo hin hafin, maqaa addaa yoo qabaatan miiltoowwan kaanirraa addatti of ilaaluufi hojimaataa hin baramne lafarra buusuuf isaan kakaasa,’’ jechuun waliigalu gareewwan qorannoo lamaan Chaayi fi Zihuudhaan adeeemsifaman. Maatii waa hubatu taanaan, mucaa keessaniif maqaa baramaa beekamtii dabaluuf kenninamoo maqaa adda ta’e kennineefii addatti akka of ilaalaniifi kalaqaan akka cimaniif haagargaarru jettanii yaaddu ta’inna. "Maqaawwan baramanis ta’e warreen faallaa sanaan jiran, faayidaas miidhaas waan qabaniif, maatiin reefuu daa’ima argachuuf jedhan wantoota kana baranii mucaa dhalatuuf maqaa akka moggaasan gorsina,’’ jedhu Zihuun. Kanaaf ammoo falli jedhu Zihuun, maqaa addunyaa lamaan keessatti salphaatti babbareechamuu danda’uufi baramaa, garuummoo adda ta’e barbaaddachuudha. "Yoo daa’ima sanaaf maqaa hedduu baratame kennineef, mucaan sun yeroo gabaabaaf salphumatti namootaan jaalatameefi waliigalee jiraata. Garuummoo Maatiin akkaataa mucaan sun ittiin adda ta’uusaa dinqisiifatu barsiisuu, maqaa masoo adda ta’e kennuufi amaloota qabuun jajjabeessaa guddisuus akka fala tokkootti fudhachuun waan dansaadha,’’ jechuun gorsani.


Aadaa: Diishitaa Giinaa- Muziqaa torbanoota keessatti daawwattoota mil. sadi argate

Diishitaa-giinaa muziiqaa baaqqee haaraa dhiheenya kana bahe yoo ta'u, wallisaa Taarikuu Gaankaasii jedhamuun sirbame. Muziqaan kun kan sirbame afaan Arii kan Ummattoota Kibbaa Godina Omoo keessatti dubatamuun. Diishitaa Giinaa jechuun 'Bara Haaraa' jechuudha saba Arrii biratti. Muziqaan kun ergaa kottaa waliin nyaannee waliin haa dhugnuu, kan wal dhabe haa haraarsinu, kan hin qabneef haa kenninu, wal haa gargaarru kan jedhu qaba. Muziqaan kunis Youtubiin gadhiifamee torbanoota keessatti dowwattoota miliyoona sadii ol argate. Wallisaa Taarikuun turtii BBC waliin taasiseen, kabajni bara haaraa erga baatii 12f dadhabbiin dabarsanii booda waan ta'eef bakka addaa qabaa jedha. Kanaaf, baatiiwwan 12 fulduura keenyaatti wal jibbuun osoo hin taane jaalalaan, kan dhaban deegaraa haa dabarsinu ergaa jedhu qabaachuu hima muziqaan isaa kun. Taarikuun attamiin akka hojii muziiqaa kanaa itti eegaleefi waldaan Misooma Saba Arrii kan Godina Omoo Kibbaa akka itti jajjabeessan hima. Waldichi baayyee cimaa ta'uu baatulleen garuu muziqaa isaa kana keessatti gumaacha olaanaa taasisuu dubbata. Kana malees, pirezidaantiin Yunvarsitii Jinkaa Pirofesar Gabree Yiintiisoom deeggarsa olaanaa akka taasisaniif dubbata Taarikuun. Walaloo muziqichaa sirreessuufi gulaaluun baayyee na gargaaran jedheera. "Akka hin dogogorreef jedhaa yaadda'een ture. Tarii siyaasa yoo natti ta'e akkan ittiin hin badnee yaadda'een ture," jedha. Jalqabaratti waan keessoo isaa jiru karaa muziqaatiin baafachuu yaadee wallisulleen kan eegeen ol fudhatama argachu hima. "Kanan hubadhees silaayyu ummanni Itoophiyaa jaalala barbaada ture. Kanaaf, jaalatame jedheen amana," jedha. Taarikuun ''ilmaan namaa yoo hojjatan ni argatu, wayita umamnu qabannee kan dhufne hin jiru. Boodas fudhannee kan deemnu hi njiru,'' jedha. Akka wallisaa kanaatti dhimmonni namoonni akka wal jibban taasisan lama. Isaanis 'ofi jaalachuufi uumaa sodaachuu dhabudha.' Kanaaf, amma kan nu baasuu Waaqa soodaachuu qofaadha jechuun gorsa. ''Namni of jaalataa yoo ta'u, nama jibba, namarraas ni fagaata,'' kan jedhu Taarikuun, "Anaan mataakoo namoonni ati jalqabaa waan taateef eenyuun caaltaa?' kana hojjadhe jettee jechuun kan haamilee na xuqan jiru'' jechuun dhiibbaa of jaalachuun qabu hima. Haata'u malee, hanga tikkeettiin nu qaqabee gara dhufneetti deebinuutti maaloo osoo wal jaalachuun jiraannee jedha. Kanaaf walaloo sirba isaa keessatti akkas jechuun sirbe. ''…Baabilooniin sun ni bittinse Kun hanga har'aatti jaalala dhugaa nu dhabsiise… Anifi Addaam abbaankoo tokkichi Atiifi Hewaan lafeenkoo tokkottiin…'' Walaloon kunis maddi ilmaan nama hunda tokkicha ta'uu ibsuuf akka ta'e hima Taarikuun. Muziqaan kun baayyee haa jaalatamu malee galii irraa argatee baayyee akka hin taane hima. ''Gatii muziqaan kun itti gurgurame midiyaarratti himuun uummata mufachiisa,'' jechuun ammasaa dubbachurraa of qusate. Haata'u malee, ''kan naaf kanfalame mallaaqa baayyee xiqoodha. Baayyee gaddeetuman fudhadhe,'' jedheera. Taariku Gaankiisii eenyu? Taarikuun dhalatee kan guddatee Ganda Barqaa jedhamtu kan Godina Oomoo Kibbaa magaalaa Jinkaa irraa fageenya km 20 keessatti. Saboota naannwa sana jiraatan keessaa sabni Arrii tokko. Taarikuun raayyaa ittisa biyyaatti makamuun lola Itiyoo-Ertiraa irratti hirmaachuu hima. Kana malees, waggoota jahaaf magaalaa Finfinnee keessa jiraatee ture. Yeroo sanattis hojii humnaatii kaasee hanga jireenya dandiirraa keessa darbeera. Taarikuunyeroo magaalaa Finfinneetti hojii humaanaa hojjataa tureetti ''guyyaan qarshii torbatu naaf kanfalamaa ture'' jedha. Jireenyaasaa mu'achuuf hojiin inni hin yaaliin akka hin jirre dubbata. Bishikiliitiifi joottaniis kireessuun hojjachuu yaaleera. Booda garuu jireenyi magaalaa itti ulfaannaan deebi'ee gara Jiinkaatti qajeele. Achittis hojii qonnaa hojjachuu eegalu hima. "Jireenyi bosonaa gaariidha. Bosonni sitti hin dubbatu. Si hin arrabsu, eessaa dhufte siin hin jedhu. Margisaa qoricha. Magaalaa garuu hammeenyatu baayyata,'' jedha jireenya bakka lamaanii wal bira qabuun. Taarkuun amma abbaa warraafi abbaa ijoollee shaniiti. Gaabbii waa'ee laga Omoo kan abbayyaatti makamuus akka qabu hima. Tarkuufi hirriyoonni isaa waa'ee laga kana ilaalchisuun viidiyoo gabaabduu tokko hojjachuun miidiyaa hawaasarra kan bahee waggoota sadiin dura ture. Innis dubartii takkaafi dhirri tokko waliin ta'uun qarqara laga kanaa dhaabbatanii yoo waliin morman mul'isa. Taarikuun akka jedhuutti, viidiyoon sunis kan waraabame daangaa Omoo Kibbaafi Keeniyaatti. Viidiyicha irrattis akka baacootti, "Lagni kun muka, margafi biyyoo baatee deema jechuun dubbatu. Ergaan isaas Osoo lagni kun jiruu attamiin beelofnee midhaan gargaarsaa eegganna? Kan jedhu ta'uu hima Taarikuun. ''Bishaanicha misoomaaf oolchuun osoo danda'amuu ummanni Yaangaatoom, Daasanach, Haamar fa'i midhaan gargaarsaa nyaatu. Nutis osoo abbootiin qabeenyaa naannoo sana misoomsanii jechuu viidiyoo sana hojjannee ture,'' jedha. Taarikuun dandeettii diraamaa hojjachuu qabaatulleen carraa baayyee akka hin arganne hima. ''Kaan osoo dandeettiin jiruu waan nama hin qabaanneef carraa yoo dhabu, kaan ammoo waanuma fira qabuuf ogummaafi dandeetti malee wayita carraa argatu mul'ata. Garuu hundumtuu dhumnisaa du'a,'' jechuun carraa argameen tajaajilanii darbuun kan caalu ta'u hima. Sabni Arrii eenyu? Oomoon Kibbaa naannoo Uummattoota kibbaatti kan argamu yoo ta'u, sabaafi sablamilee aadaa, afaaniifi haala jirenyaa mataasaanii qaban 16 keessa jira. Sabootaafi sablamilee kanneen keessaa tokko Saba Arriiti.  Wallakkeessa baatii Sadaasaatii kaasee bara haaraa kabaju eegalu. Baatiin Mudee ammoo akka baatii jalqaba bara haaraatti lakkaa'ama. Kanaaf, Muddee tokko hawaasicha biratti akka bara haaraatti kabajama. Afaan saba kanaatinis barri haaraan Diishitaa-ginaa jedhama. Haalli lakkoofsa baraa saba Arrii kunis 'Loongaa' jedhamun waamama.


'Jimma muka kabajaa sadiin keessummaa simata' - Abdulkariim Abbaa Garoo

Luki sadan barcumaa nagaa, jaalalaa fi tokkummaa ibsa jedhu Abdulkariim Abbaa Garoo, ilmi mootii Abbaa Jifaar sadaffaa.


Afandii Muttaqii: 'Waa'ee Oromoo warri Oromoon ala jiran akka beekaniifan afaan biraatiin barreessa'

Magaala Galamsootti dhalatee kan guddate barreessaan kitaabilee Qorannoo sabootaa (Ethnography) Afandii Muttaqii, hojii barreessuu ijoollummaatti akka jalqabe hima. "Gaafan wagga 11 turen waan adda addaa babarreessuu jalqabe. Bara 1981 walaloon barreesse tokko yeroo jalqabaatiif Gaazexaa Addis zaman irratti naaf maxxanfamte. Sana booda Raadiyoo Harar fi gaazexoota adda addaa irratti barreeffamoota gaggabaaboo kaan maqaa kiyyaan kaan maqaa qalamaatiin barreessaan ture" jedha. Bara 2001 jireenyaaf gara magaala Hararitti jijjiiramuun hojii qorannoo fi kitaabilee qorannoo sabootaa irratti akka xiyyeefatuuf karaa banuufiis dubbata. "Magaalaan Harar magaala umrii kumaa ol qabdu magaala seena qabeettiidha. Wantoonni ajaa'ibaa magaalattii keessatti arge hedduu na hawwate. Sanirraan 'edaa wanti nuti hin beekne hedduutu jiraa' jedheen waa'ee magaala sanii qoradhee kitaaba jalqabaakoo barreesse" jedha. Afandiin kitaaba haaraa tibbana gabaarra oolche kan ' Boorana ina Bareentu' jedhu kana dabalatee kitaabota shan, Harargee, Ummata fannaan uummata qashtii,Adaal fi ye Eertiraa Hilm' jedhaman barreesse. Kitaabonni isaa hundi kan barreeffaman Afaan Amaaraatiin yoo ta'u kunis sababa mataa kiyyaa waanin qabuufi jedha Afandiin, "Galmi kitaabota kiyyaa warreen oromoodhaan ala jiran waa'ee Oromoo akka beekaniifi. Oromoon aadaa isaa ni beeka. Seenaan Oromoo akka dogoggoraan odeefamu osoo hin taane aadaa boonsaa eenyummaa boonsaa ta'e akka qabu barreessaa Oromoo irraa akka baraniifi. Akkaataa saboonni biroo uummata Oromoo kana itti ilaalan dhugaa jiru akka beekaniifi" jedha. Kitaabni tibbana gabaarra oolche kan mata duree 'Booranaa Ina Baareentu' jedhu kana garuu fedhii dubbistootaa guddaa ta'uu isaatiin gara afaan Oromoo fi Ingliffaatti akka hiikus hime. Afandiin kitaabota isaatiin alattis barreeffamoota gaggabaaboo miidiyaalee hawaasummaa fi gaazexoota irratti barreessuun jaalatama guddaa nama horateedha. Keessumaa akkaataa barreeffamoota isaa seenaa fi kannneen biroo bifa salphaa fi dubbistoonni hubataniin barreessuun maqaa gaarii qaba. Kitaabni isaa tibbana maxxanse ' Boorana ina Bareentuu'  jedhu torbee tokko keessatti maxxansi duraa bitamee dhumuunis barreessichi hangam fudhatama akka qabu kan agarsiisedha. "Dhaloonni ammaa kuni kitaaba seenaa dubbisuu baayyee hin fedhu, hammi dubbisus kitaabota asoosamaa fi walaloo dubbisuu barbaadu. Ani maalif kuni ta'e jedhee yoon laalu akkaataan itti barreefamakee dhiheessitu murteessaa ta'uun hubadhe. Kanaaf ani akka namni jaalatuttin barreessa" jedha. Kitaabni Afandii 'Booranaa Ina Bareentuu' jedhu kuni duudhaa fi eenyummaa safuu fi aadaa qomoowwan Oromoo shan irratti fuullefate. "Kitaaba kana keessatti qomoo Oromoo Macca, Ituu, Tuulama,Afran qalloo fi Arsii irratti xiyyeeffata. Kitaabni kuni marsaa duraati. Kitaaba itti aanuun ammoo qomoowwan Oromoo akka Boorana, Gujii. Walloo, Raayyaa, Matakkal fi Iluu Abbaa Boor barreesuufan jira" jedhe. Kitaabileen qorannoo sabootaa (Ethnography) kunniin waa'ee hawaasa sanaa keessa jiraatanii qorachuu kan gaafatu waan ta'eef innis kutaalee Oromiyaa kunneen deemuun akka qoratus himeera.


Indiyaatti gatiin gabbaraa waggootaaf hin daballes, hin hir’isnes - qorananoo

Gatiin gabbaraa gandoota Indiyaa waggoota kurnan dabraniif hin jijjiramne jechuun qorannoon Baankii Addunyaa beeksise. Gaa’ela baadiyaa Indiyaa 40,000 bara 1960-2008  adeemsifame irratti qorannoo taasifameen, gaa’ela harka 95 keessatti gabbarri kaffalameera. Gabbarri garuu Indiyaa keessatti bara 1961 irraa qabee seeraan ala taasifamee ture. Gabbarri bartee badaa dubartoota haleellaa mana keessaa hanga du’aattii saaxiludha jedhu. Gatii gabbaraa fudhachuu fi kaffaluun duudhaa jaarraa baay'ee Eeshiyaa Kibbaa yoo tahu, maatiin misirrittii maallaqa, uffataa fi faaya adda addaa maatii misirrichaaf kennu. Qorannoon kun naannolee Indiyaa 17 keessatti kan hojjetame yoo tahu, uummata Indiyaa keessaa harka 96 bakka bu’a. Kunis hawaasa baadiyaa irratti kan inni xiyyeefate, uummanni biyyattii baayyeen ammallee baadiyyaa gatii jiraataniifi. Ogeessoti diinagdee S Anukriti, Nishith Prakash and Sunghoh Kwon jedhaman odeeffannoo gatii kennaa gabbaraa, qarshiifi  waan gaa’elaaf kenname fayyadaman. Qorattoonni garaagarummaa gatii kennaa maatiin misirrittii kan misirrichaaf kennaniifi kan maatiin misirrichaa, misirrittiif kennanii hubachuu yaalan. Haala kanaan maatiin misirrichaa gaa’ela muraasa keessatti qofa gatii gabbaraa irra caalaa kaffalan. Bu’aan qorannoo kanaa garaagarummaan gatii gabbaraa yeroo dheeraa keessatti otoo hin dabaliiniifi hin hir’isiin turuu agarsiisa jedhu qorattoonni. Bara 1975 hanga 2000 qofa dabalee ture. Maatiin misirrichaa gidduugalaan kennaa maatii misirrittiif kennaniin qarshii biyyattii, ruuppii 5,000 ykn doolaara 67 baasu. Gatiin gabbaraa maatiin misirrittii baasan garuu dachaa torba, doolaara 429 ykn immoo ruuppii 32,000 dha. Garaagarummaa gatii maatii misirrichaaf misirrittiif kaffalamu gidduu jiru  ruuppii 27,000 ykn doolaara 361 dha. Gatiin gabbaraa qusannaa qashii maatii tokkoo harka guddaasaa fudhata. Bara 2007tti gatiin gabbaraa galii maatii harka 14 tahan waliin qixxee tahee ture. ‘’Hammi gatiin gabbaraa galiin gidduugalaa baadiyyaa waan dabaleef hir’iseera,’’ jedhama jedhu Baankii Addunyaatti ogeessa diinagdee kan tahan Dr Anukriti. ‘’Tahus gatiin gabbaraa maatii tokko isa kaanirraa hangam akka caalu shallaguuf  galiifi baasii maatii baruun barbaachisa garuu odeeffannoon akkasii hin qabnu,’’ jedhan. ·         Gaa’elli baayyeen haadha warraa tokkoofi abbaa warraa tokko dha. ·         Wal-hiikuun %1 gadi dha. ·         Haadha warraa/abbaa warraa filachuu irratti maatiin iddoo guddaa qabu. Gaa’ela harka 90 ol bara 1960-2005  dhaabbateen maatiitu filate. ·         Haati warraa fi abbaan warraa harki 90 gaa’ela booda maatii abbaa warraa waiin jiraatu. ·         Dubartoonni harki 85 nama  ganda isaaniin ala tahetti heerumu ·         Gaa’elli harka 78.3 naannoo tokko keessatti raawwatama Indiyaa keessatti bara 2008 hanga ammaa waanti baayyeen geeddarameera. Haa tahu malee akka qorattoonni kunneen jedhaniitti gama gatii gabbaraatiin garuu jijjiiramni caasaa adda tahe kan gabaa gaa’elaa, seeraafi kaanii hin jiru. Qorannichi gabbara kaffaluun amantiiwwan Indiyaa hunda keessa jiraachuu hima. Kanneen amantii Kiristiyaanaafi Siik hordofan kan warra Hinduu fi Musliimaa caalaa gatii gabbaraa kaffalu. Gama biraan yeroo keessatti garaagarummaa naannoo dhaa naannootti uumame dha. Naannoon kibbaa Kerlaa jedhamtu  bara 1970 irraa qabee ‘gatii gabbara irratti daballi guddaa agarsiisteetti. Yeroo dhihoo asittis gidduugalaan gatii gabbaraa guddaa galmeessiteetti.  Naannolee Orissaa, Dhiha Beengaal, Taamiil Naaduufi Mahaaraashtraa jedhaman keessatti gatiin gabbaraa giddugaleessaan hir’iseera. Garaagarumma kana deebii akkas jedhamu hin qabnu fuulduratti garuu ni hubanna jenna jedhu Dr Anukriti. Waraqaa qorannoo baatii Amajjii keessa maxxanfameen ogeessonni diinagdee Gaurav Chiplunkar and Jeffrey Weaver gaa’elli 74,000 Indiyaatti raawwate gatiin gabbaraa yeroo dhaa yerootti akkatti jijjiirame agarsiisa. Qorattoonni kunneen gatiin gabbara gaa’ela waggoota 1930 and 1975 dachaa kan dabale yoo tahu, gatiin kuni gidduugalaa gatii wantoota biraan waliin yoo dorgoomsiifamu immoo harka sadii dabaleera. Tahus bara 1975 irraa qabee hammi gabbara kennamuu gidduugalaan hir’isee jira. Akka tilmaama qorattoota kanaatti gatiin gabbaraa Indiyaa bara 1950 hanga 1999 jiru nuusa doolaara tiriiliyoonaati.


'Hojii sirboota 'mashup' kanan eegale inaaffaan ka'eeni' - artsit Hawwii Tamaam

''Sirboota durii namoonni irraanfatan, sana deebi'ee 'mashup' godheen yaadachiisa'' kan jettu Hawwii Tamaam, Iioollummaa isheerraa jaalala sirbaa akka horatte dubbatti. Turtii BBC waliin taasisteen waa'ee gosa muuziqaa 'mashup' fi kaanirratti dubbatti. Dhiyaadhaa Viidiyoon: Bizuwarq Olaanaa fi Yaadataa Birhaanuu


Indiyaa: Surree jilbarraan ciccite faashinii jedhanii uffachuun mufii kaase

Gosti huccuu warshaa Denim dargaggootaa fi shamarran indiyaa biratti daran kan beekamu yoo ta'u, irra jireessaan shamarran yeroo baayyee surree jilbaa fi sarbaa irraan ciccitaa ta'e uffatanii deemu. Surree ciccitaa ta'e akka faashinaatti fayyadamuun jilbaa fi sarbaa ofii mul'isaa deemuun ammoo biyyattii keessatti mufii cimaa kaasiseera. Kanneen akkaan mufatan keessaa tokko bulchaa Kaaba Indiyaa bulchiinsa Uttarakhand kan ta'an Tirath Singh Rawat dha. Aab Rawat ''jiinsii ciccitaa'' namoota uffatan irratti komii kaasuu kan eegalan jalqaba torbee kanaatti ture, ilaalchisaanii kun ammoo dargaggoota hedduuf hin liqimfamne. Waltajjii Komishiniin Mirga Daa'immanii biyyattii qopheesse irratti kan dubbatan qondalli kun, dubartii xiyyaaraan waliin imalan tokko sababa uffata kanaa qeeqanii akka waldhaban himan, maqaa dubartii kanaa garuu hin eerre. ''Dubartiin kun ijoolleeshee lama qabattee imalaa turte. Kophee olka'aa fi kofoo gabaabduu jilbarraan ciccittuu taate uffatti. Ati NGO hoogganta, garuummoo surree ciccitaa uffattee hawaasa keessa naannofta, daa'imman kee siwaliin jiru, mee isaan maal sirraa baratu?'' jechuun waan arganii fi waan ishee gaafatan dubbatan. Osoo uffata nagaa uffachuu danda'anii uffata ciccitaa uffatanii deemuun badii qaba kan jedhan qondaalli kun maatiin ijoolleesaanii, keessattuu shamarran, akka huccuu akkasii uffatan hayyamuu hin qaban jedhan. Aab Rawat lammiileen Indiyaa aadaa fi safuu cabsuun gara qullaa deemuutti deemaa jiru jechuun komiin isaan kaasan lammiilee biyyattii hedduu biratti mormii kaaseera. Aab Rawat miseensa paartii biyya bulchaa jiruu kan Naarendiraa Moodiin hoogganamuuti, paartiin mormituu ammoo qondaalli kun yaada akkanaa kennuusaaniif dubartoota Indiyaa mara dhiifama gaafachuu qabu, yookiin aangoo gadi haa dhiisan jedhe. Dura taa'aan paartii Kongireesii (paartii mormituu) Priyanka Gandhi Vadra suuraa ministira muummee Naarendiraa Moodii fi kaabinee isaanii tokko kan jilbi isaanii mul'atu miidiyaa hawaasummaarratti maxxansuun qeeqan. Dureen Komishinii Dubartootaa Delhii Swati Maliwal Aab Rawar dubbii jibbiinsa dubartootaa of keessaa qabu waan facaasaniif jechuun himatan, kanas twitter isaaniirratti maxxansan. Yaada qondaalli kun kennan booda dubartoonni hedduun suuraa uffata ciccitaa jilbasaanii fi sarbaasaanii mul'isu uffachuun ka'an tiwiitara irratti maxxansuu eegalan. Tirath Singh Rawat uffata cicciteef falmuurra diinagdee ciccitee fi nageenyummaa hawaasaaf dhaabbachuu qabu kan jedhanis jiru. Aab Rawatb gamasaaniin yaada kana kan kennan nama mufachiisuuf itti yaadanii akka hin taane himuun yoon nama mufachiise dhiifama jedhan. Duratti waa'ee uffataatiin dargaggootaa fi shamarran qeeqaa kan turan, ammammoo namuu akka fedhetti waan fedhe uffachuuf mirga qaba jedhan. Warshaan huccuu gosa Denim Indiyaa keessatti beekamtii guddaa argatee kan ture bara 1980 yoo ta'e ergasii uffata filannoo jalqabaa ta'eera. Keessattuu dargaggootaan baayyee jaal'atama. Gabaan Denim yeroo ammaa doolaara biiliyoona 4 sochoosa, bara 2028tti ammoo gara doolaaraa biiliyoona 12.6tti guddachuuf karoora qaba. Huccuun Denim kan akka faashiniitti ciccitaa ta'ee oomishamu akkaan beekamaa fi jaal'atamaa ta'ee jira, namoota Booliiwuud keessatti fiilmii hojjechuun beekamanirraa hanga namoota bebbeekamoo darbees hanga namoota kaaniitti baay'ee jaal'atama.


Paarlaamaan Niiwuu Ziilaand karabaataa hidhachuun dirqama ta'uu dhiisuu mala jedhe

Miseensi paarlaamaa Maaworii karabaataa uffachuu diduun paarlaamaa keessaa ari'amuu isaa hordofee falmii uumameen kana booda karabaataan paarlaama keessatti dirqama ta'uu dhiisuu mala. Miseensi paarlaamaa maqaan isaa Raawirii Waayitiit jedhamu sababa karabaataa hidhachuu dhiisee uffata aadaa saba isaa hei-tiki  jedhamu uffatee dhufeef paarlaamaatii ari'ame. Dubbiin kun falmii erga kaaseen booda  miseensa paarlaamaa kun dhiyaatee maaliif akka karabaataa dhiisee uffata aadaa isaa filate ibsateera. Yaadi isaa fudhatamuun karabaataan dirqama ta'uu dhiisuu malas jedhamaa jira. "Kun dhaloota hedduu boodaan dhufaniif mo'icha," jedhe Mr Waayitiit. Kana jechuun, paarlaamaan bakka namoonni "bilisaan eenymmaa aadaa isaanii itti ibsachuu danda'anidha," jechuun BBC Newsdaytti hime miseensi paarlaamaa kun. Af-yaa'iin paarlaamaa  Trevor Mallard "akka uffata mana hojiitti" karabaataan kanaan booda dirqama hin ta'u jedhan. Waayitiit wayita paarlaamaa keessaa bahan, ''Obboleessa kiyya kun waa'ee karaabaataa miti, waa'ee eenyummaa aadaati malee,'' jechuusaanii miidiyaan gabaaseera. Karabaatni, ''funyoo warra kolooniiti'' kan jedhan namni siyaasaa kun, bakka karabaataatni mormasaaniirra amartii dhagaa 'greenstone' keewwatanii turan. Af-yaa'iin marroo lammeessoof ergii dhaabsisanii boodas Mr Waayitiit gaaffii isaanii itti fufanii turan.  Mr Mallard garuu gamoo gadhiisee akka bahu ajaja dabarsan. Mr Waayitiit gochaan Af-yaa'ichaan irratti raawwatame, ''haqa-qabeessa kan hin taane'' jechuun, uffanni isaan uffatanii dhufanis aadaa Maaworiin ''wayyaa yeroo akkasiif keewwatamudha,'' jedhaniiru. Gaggeessituun Paartii Maaworii biraa kan tahan Aadde Debbii Ngarewa-Packer, waahillishee ari'amuun sirrii akka hin taane falmattuus, milkaa'uu hin dandeenye. Aadde Deebiin ofiishee karabaataa godhattee turte. Taateen kun waan miseensa paarlaamaa kanaafi Af-yaa'icha gidduu tahe isa dhiyoo kanaati. Dhuma bara dabre keessallee, Aabba Waayitiit yoo karabaataa godhachuu didan, paarlaamaa keessaa akka ari'an itti himamee ture. Haasawa jalqabaa paarlaamaa keessatti taasisaniin, waan jedhan: ''Funyoo kana morma koorraa baasaa, faaruukoo faarsuu akkan dandayuuf''. Af-yaa'ichi Aabba Maalaard, seera dirqamaa karabaataa godhachuu yoo jijiirame akka dhuunfaatti akka deeggaran ibsanii, miseensi garri caalu seera karabaataa uffachuu ni deeggaru jedhan. Ministirri Muummee biyyattii Jasiindaa Ardern, namoonni karabaataa hin kaayyannu jechuun diduusaanii akka hin mormine himanii, garuu wantoonni gurguddoo irratti xiyyeeffachuu qabnu jira jedhan. ''Akkan yaadutti lammileen Niiwuu Ziilaand waa'ee karabaataa dhimma waan qaban hin sehu,'' jedhan.


Barcuma luka sadii fi hidhata seenaa aadaa Oromoo Jimmaa waliin qabu

Barcumni luka sadii kan aadaa Oromoo, keessattuu Oromoo Jimmaa biratti akkaan beekamu erga dhiheenya keessa midiyaa haawaasaa fi namoota garaa garaatiin ijoo dubbii ta'ee ture. Waa'een barcuma kanaas qondaaltoota motummaatii hanga walliisaa akkasumas fayyadamtoota miidiyaa hawaasaatiin mata duree haasaa ta'ee ture. Ofii hidhanni barcumni luka sadii kun aadaa Oromoo keessattuu kan Oromoo Jimmaa waliin qabu maal? jechuun oggeessa aadaa fi maatii mootii Abbaa Jifaar dubbifneerra. Abdulkariim Abbaa Garoo, maatii mootii Abbaa Jifaar keessaa yoo ta'an, waa'ee barcuma kanaa akkanaan BBCtti himan. ''Luki sadan barcumaa nagaa, jaalalaa fi tokkummaa ibsa. Akkuma miilli barcuma sadan taa'umsaaf namaaf mijatu sana, yoo haalli sadan kunneen jiraate boqotanii taa'uun danda'ama. Inni luka sadan irra jiru bakki irra taa'an ammoo boqonnaa calaqqisiisa,'' jechuun ibsan. Itti dabaluunis ''Kutaan biyyaa Jimmaa yeroo sanaa bara mootii Abbaa Jifaar ifatti mul'attee beekamuu jalqabde. Abbaan Jifaar nagaan hunda caala jedhu. Nagaan afaansaanii keessaa hin bu'uu ture. Nagaan bu'uura jiruu fi jireenya dhala namaati,'' jedhan Abdulkariim Abbaa Garoo. Jimma kan ittiin beekamtu keessaa tokko buna kan jedhan Obbo Abdulkariim, ''Yoo buna dhuganii ka'an yeroo hunda bunaa fi nagaa hin dhabinaa jedhu,'' jedhan. Falaasama nagaa fi barcuma kana gidduu jiru wayita ibsan ammoo, ''nagaan nama dhuunfaarraa jalqaba. Namni tokko jalqaba ofiisaa waliin nagaa ta'uu qaba. Nagaa fi bakka boqonnaa mijataa argachuu qaba - barcuma luka sadii. Ofii nagaa taanaan ollaa fi biyya waliinis nagaadhaan jiraata,'' jedhan. Nagaan duudhaa mootii Abbaa Jifaar ittiin beekaman keessa isa ijoo ta'uu kan ibsan Abdulkariim, takkaa waraanatti hingalles jedhan. ''Mootii Abbaa Jifaar hunda walin karaa nagaan waliigalaa turan. Hariiroo dippiloomaasii jabaa ta'e hunda walin uumuun beekamu,'' jechuun jaalala mootiichi jaalalaaf qaban ibsan. Jimmaa keessatti ogummaan harkaa kanneen akka ogummaa sibiila, mukaa fi huccuu hodhuu bara Abbaa Jifaar keessa babal'ate jedhan. ''Barcumni luka sadii jalqabbii ogummaa harkaaf bu'uura kan kaa'eedha. Qaroomina meeshaalee mana keessaa hojjechuun dhufedha. Yeroo sana barcumni hojjetamu gurguddaa ture. Abbaan Jifaar qaamni isaanii guddaa waan ta'eef kan isaaniif ta'utu hojjetamaa ture. Boodarra garuu barcumni xixiqqoon hojjetamuu itti fufe,'' jechuun ibsu. Keessattu barcumni luka sadii kunis yeroo sana sirriitti oomishamuun qalbii motiiwwan hawwatee akka ture yaadatu. ''Mootii Abbaa Jifaar barcuma luka sadii Jimmatti tolfamee kana kan yeroo sana Itoophiyaa bulchaa turan Minilikiif ergan. Hanga yoonaattis barcumni sun kabajaan masaraa mootummaa keessa jira,'' jechuun kabajni barcuma kanaa sadarkaa biyyaattilleen beekamu himu. Dabalanis xalayaan yeroo sana Masaraa Minilik irraa barreeffameef hanga yoonaa harka isaanii jiraachuu fi duub-deebii fi galateeffannaan yeroo sana ture amma yoonaa hamilee akka isaaniif ta'ee jiru himu. Qabiyyee xalayaa kanaa keessaa muraasa akkas jechuun ibsan: ''Gaabii, kophee fi barcumni isin ergitan na qaqqabeera. Barcuma ajaayibaati. Faranjoonnillee baayyee dinqisiifatan. Aartiin akkasii biyya faranjiiyyuu hin jiru jedhanii dinqisiifatan,'' jechuun BBCtti himan. Xalayaan kun ALI Qaammee 2 bara 1879 barreeffamuus ibsan Abdulkariim. Keessummaa simachuun aadaa fi duudhaa uummata Jimmaa keessaa tokko ta'uu kan himan Abdulkariim, simannaan kunis waa sadiin raawwatama jedhan. ''Jimma muka kabajaa sadiin keessummaa simata. Tokkoffaan barcuma (luka sadii). Barcuma kabajaa erga dhiyeessaniifii booda aannan unsiisu. Muki lammaffaan buna. Sadaffaan yoo abbaan fedhe jimaadha. Kun sadan mukoota kabajaa sadan keessummaa Jimmatti ittiin simataniidha,'' jechuun jechi sadiifi muki sadii hidhata aadaa qaban himu. Kana malees akka Jimmaatti barcuma jechuun mootummaadha kan jedhan Abdulkariim, ''Barcumni tartiiba qaba. Akkuma sadarkaa bulchiinsaatiin tartiibaan kaa'ama. Barcuma abbaa abaluu jedhama,'' jedhan. ''Nuti barcuma nuuf kaa'ame qabna. Hangafa dura hin teenyu. Barcumni hangafaa kabaja qaba. Hayaa fi ulfinni qe'ee ba'a inni abbaan Jifaar jedhan isa kana. Ulfinni ammoo barcuma,'' jedhan. Namni Jimma dhufe buna, barcumaa fi rakabootii bunaa bitatee deema kan jedhan Abdulkariim, kunimmoo diinagdee godina kanaafis bu'aa guddaa buuseera jedhan. Keessattuu Weellisaa Galaanaa Gaaromsaa sirba isaa dhiheenya baase keessatti erga mul'isee as waa'een barcuma kanaa miidiyaa hawaasaarratti ijoo haasaa ta'ee ture. Weellisaa Galaanaa wallee isaa qeenxee 'Wal agarra' jedhuun kilippiidhaan hojjate keessatti suuraa barcuma luka sadii jalqabaa fi xumura sirbichaarratti fayyadameera. MM Itoophiyaa Abiy Ahimad gama isaanitiin, filannoo biyyaalessaa dursuun Caamsaa 16, 2021 wayita gara Jimmaa imalaniitti waa'ee barcuma luka sadii kaasuun deggartoota isaaniitti dubbatan. ''Teessumni Jimmaa teessummaa Abbaa Jifaar. Barcuma jedhamee beekama. Luka sadi qaba. Luki sadan jaalala, nagaa fi tokkummaatu barcumaan fakkii ta'ee dubbata,'' jedhan. Kanaaf uummannis obsa, jaalala, nagaa fi tokkummaa akka cimsatan dhaaman. Ofii isaaniis godina Jimmaatti kan dhalatan Ministirri Muummee Abiy, waa'ee Abbaa Jifaaris waan beekanirraa dubbataniiru. ''Abbaan Jifaar obsaan beekamu. Dubbiitti hin ariifatan. Dubbiin yaa bultu jedhu. Yoo itti hammaate rabbittin si kennadhe jedhu. Aangoon lafarraa in baddi, aangoo hin banne kan rabbii qofaa jedhu,'' jedhan MM Abiy haasaa taasisaniin. Qondaalli Paartii Badhaadhinaa Obbo Taayyee Danda'aa, walleen kun YouTube irratti erga gadi dhiifamee booda siyaasatti fakkeessuun qeeqan. Toora feesbuukii isaaniirratti 'Teessoo duwwaa' jechuun, ''Nuti Teessoo duwwaa yoom abjoonna? Duraanuu teessoo bareedaa irraa nama jabaa qabna. Yeroo kanatti teessoo duwwaa abjootuun caphana,'' jedhan. Haata'u malee qondaalli kun eenyuun akka kana jedhan wanti addatti ibsan hin turre.


Aadaafi Seenaa Oromoo: Orooroon yoomiifi eenyuun qabatama, fardiifi gaachannihoo?

Torbee Darbe Giifti-duree Zinnaash Taayyaachoo yeroo ijaarsa mana barumsaatiif naannawa Ambootti dhakaa bu'uuraa kaa'an  hawaasni naannoo gaachanaafi farda badhaafaman argatan qabatanii mul'atanii ture. Dhimma dubartiidhaaf fardi, gaachanniifi eeeboon ni badhaafamaafi hin badhaafamu jedhan gidduuttis namoonni miidiyaa hawaasummaa irratti gara lamaaniin yaadota mormiifi deeggarsaa barreessaa turan. Maanguddoon magaala Amboorraa dubbisne Obbo Mararaa Faanaa, fardi, gaachanniifi eeboon hidhannoo waraanaa Oromoonni bara dheeraaf itti fayyadamaa turanii jedhu. "Gaachanniifi eeboon mallattoo moo'ichaati. Abbuma arganiif osoo hin taane gootaaf kennama. Gaachanni manuma nama hundaattis hin argamu. Amma amma namuma hundatu baatee deemuu jalqabe. Kennaas yoo ta'e nama jaalataniif kennama, " jedhan. Fardi, gaachanniifi eeboon kennaa gootummaa dhiirotaaf kennamudhas jedhan Obbo Mararaan. Ta'us gootummaan dhiirota qofatti kan daanga'e waan hin taaneef baramuu baatus yeroon dubartootaaf kennamu jiraachuu mala yaada jedhus qabu. "Meeshaaleen kuni sirumti isaaniituu meeshaa dhiiraati. Garuummoo dubartii keessas gootni jiru. Rakkoon jiru dubartiidhaaf farda, gaachanaafi eeboo kennuun waan takkaa hin baramne ta'uu mala," jedhan. Kennaan kun dubartootaaf yoo kenname waan haaraa ta'uu waan maluuf jechas dubartoota gootummaa qabaniifi jaalataniif kennaan aadaadhaan dubartootaaf kennamu kennuun filatama yaadaa jedhus qabu. Giddu-gala aadaa Oromootti qorataa seenaa kan tahan Obbo Alamaayyoo Hayilee ammoo farda, gaachanaafi eeboo dubartiin tasumaa hin qabattu yaada jedhu qabu. "Dubartiidhaaf gaachannis, waraannis hin kennamuuf. Kennamnaan dogoggora. Fardi, gaachanniifi eeboon dhiiraafi kan kennamu. Kormilleen dubartiidhaaf hin kennamu, raadatu kennama, " jedhan. Kennaawwan farda, gaachanaafi eeboo dubartootaaf yoo kennamu ni mul'ata kan jedhan Obbo Alamaayyoon, dubartiin lolaaf osoo hin taane mallattoo nagaati jedhan. "Dubartiin haadha nagayaati. Hojiinshii nagaa buusuudha. Waraanni hin kennamuuf. Wanni hamtuun humnaa olii yoo dhufte malee dubartiin waraanas hin deemtu. Garuu nyaata ni dhiheessitiif, ni faarsiti ni jajjabeessiti. Dhiirris yoo dubartii arge caalatti onnata,'' jedhan. Orooroon Ulee Abbaan Gadaa qabatudha. Iddoo tokko tokkotti Arooroo yookan Arooressa jedhamees bakki itti waamamu ni jira. Orooroon gubbaafi jalaan mallattoowwan gosa lama kan qabudha. Kunis ibsama mataasaa qaba jedhu Obbo Alamaayyoo Hayilee. "Mataan isaa bifa odaa yookan kallachaa qaba. Kallachi ammoo dhiira wajjin walqabata. Karaa jalaatiin ammoo Orooroon mallattoo dubartii ibsu qaba. Jaarmiyaalee lakkuu Oromoo kan ibsudha. Booranaafi Bareentuu, dhiiraafi dubartii, waaqaa fi lafas ni ibsa" jedhan. Orooroon yeroo jilaa, yeroo waaqefannaafi sirnoota adda addaatti dhiironni kan qabatanidhas jedhan Obbo Alamaayyoon. "Orooroo kana dubartoonni hin qabatan. Dubartoonni kan qabatan siiqqeedha. Aangoon Ororoofi Siiqqee walfakkaata. Kuni mirgi dubartiifi mirgi dhiiraa walqixa ta'uusaa kan ibsudha," jedhan. Orooroo warra Gadaa, warra Hayyuufi jila deeman alattii dhiirotni hundi akka uleetti kan qabatana akka hin taanes himan. "Orooroodhaan wal hin tuman. Yoo weedduu jila ta'e malees ittiin sirbuufii miti. Rakkinoota ittiin kan hiikan hirkata abbaa Gadaati," jedhan Obbo Alamaayyoon.


Aadaafi barsiifata: Biyyoota namni taa'umsatti awwalamuu hanga guntuta dubraa koobuutti

Biyyoota sirna kolonii keessa darban hedduutti namoonni aadaafi barsifata isaanii durii akka dagatan taasifamuutu himatu. Haata'u malee, aadaafi barsiifati ammalleen biyyoota Afriikaa tokko tokko keessatti hojiirra olfamaa jiran kan nama ajaaʼibsiisanidha. Gochawwan barsiifataa kunneen gariin isaanii kan nama salphisaniifi mirga namoomaa bu’uuraa akka cabsaniitti wayita ibsamanis jiru. Har’a isaan keessaa barsiifatawwan fi aadaa haawaasa isaan hordofuuf biratti bal'inaan beekamoo ta'an garuu ammoo isin ajaaʼibsiisuu danda’an muraasa waliin haa ilaallu. Aadaafi barsiifatoonni kunneen gariinsaanii jaarraa kan keessa bakka waan hin qabneef, dhiifamuu qabaatu jechuun dhaabilee idil-addunyyaa kan akka Mootummoota Gamtoomanii(UN) duula adeemsisaa jiru. Boolla awwaalchaa ji'oota sagaliif ijaaramu Gidduu-gala Tanzaniyaa naannawa Haayidom jedhamuutti, hawaasni Baaribaayik jedhamu, jaarsolii hawasaaf hojii gaarii hojjate jedhanii filatanniif sirna awwaalachaa kabajaa taasisuun gaggessu. Jaarsoliin kunneenis reeffii isaanii erga gogaa loonitiin maramee booda, ciisee osoo hin taane taa'umsatti awwalamu. Boolli awwaala isaanii kunis giingoo godhamee qotamuun ji'oota sagaliif ijaarama. Kunis ji'oota saglan namni sun wayita dhalatu haattii saa garaatti isa baatte akka argisiisuuf ji'oota sagaliif kan hojjetamu. Ammallee akka martiitti ijaarama. Namni haala sanaan awwaalame kunis akka du'eetti osoo hintaane akka deebie'ee dhalatutti amanuu. Sirni 'kabajaa' kunis namoota cufaaf hin godhamu. Hawaasaafi jaarooliitu nama sirna awwaalchaa kabaja kana argachu malu filatu. Sirna awwalcha halkanii fi dhiiroota qofaanii Hawaasni Zuuluu kan Afrikaa Kibbaa keessa jiraatuu, mootiin isaanii yoo du’u sirna awwaalchaa addaa raawwatu. Sirni awwalchaa mootii halkan kan raawwatu yoo ta'u, namni awwaalcha sanarratti hirmaachuuf hayyama qabu ammoo dhiiroota maatii mootii ta'an qofaadha. Fakkeenyaaf, dhiheenya kana wayita mootii Gudiwiil Zuwelithiniin dhukkuba koronaatiin lubbu saanii dhabaniitti, haaluma adaa hawaasichaa kanatti awwaalaman. Sirna awwaalchaa sanaafis gareen addaatti dhiiroota miseensa maatii mootii keessaa filatame qofatu sirna kan gaggeesu. ‘Reefa teessummaatti awwaaluu’ Yeroo ammaa kanatti dhibeen Covid-19 addunyaa garmalee miidhaa jiruun wal qabates, awwaalchi namoota dhukkuba kanaan du'ee kan raawwatu oggeessita eegumsa fayyaatiin. Kana jechuun maatiin reeffa nama dhukkubichaan du’e qabachuun ykn awwaaluun dhorkaadha. Haa ta'u malee lixa Keenyaatti jaarsolii hawaasa Bukuusuu, 'abaarsa sodaachuuf' jecha awwaala qotuun, reefa maatii isaani baasanii, ‘karaa sirina sirrii taʼeen’ jedhanii amananiifi kan haala aadaa isaanii hordofuutti deebi’ani awwaalan. Akka aadaa hawaasa kanaatti, mataan reefa mana irra garagaluun awwaalamu qaba. Kana malees, kophee, kittaa fi karabaataa irra furuu qabu. Jaarsolii hawaasa kanaa, yoo akka aadaa tanaatti hin awwaaliin afuurri namooti du’anii kun abjuu keessatti maatii isa adabuu danda’a jedhanii amanu. ‘Harma dubartii koobuu’ Aadaan akka harmii hin guddane dhorkuuf koobuu lixa Afrikaa, keessuma biyya Kaameruunitti beekamaadha. Namoonni ilaalcha aadaa kanaa hordofan, dubaroota umuriisaanii waggaa kudhan keessa jiran, dhiirota umuriidhaan isaan caalanii waliin saalqunnamtii raawwachuu jalqabuu keessa galuu dandaʼu jedhanii 'yaadda'uun', harmi shamarranii akka hinguddannee dhorku. Kunis kan raawwatamu harma ijoollee kanneen koobuu (ironing)n. Falmitooti mirga namoomaa gochi kun kan haalaan fayyaa dubartootaa miidhuudha jechuun balaaleeffatu. Akkam raawwatamaa? Harmi shamarran guddattootaa kanaas dhagaa abidda keessa kaaʼuudhaan erga ho'een booda kaasanii harma gubbaa kaa'uun harmi akka xiqqaatu taasisuuf. Jeen (maqashee dhugaamiti) umuri 18tti ture kan adaadaashee harma ishee koobdeef Kameeruun keessatti. Manni barumsaa erga cufameen booda manatti gaafa deebite ture harmishee guddate, uffata keessa mullachu kan eegale. Adaadaanshees haala qaamaa Jeen kanatti hin gammane turte. Isaan boodas yoo harmi intala tanaa hin xiqqeesine ta'e, dhiirotiin dirqiidhaan gudeeduu danda’an jette haadhasheetti himte. Haatii Jeen aadaa tana beekuu baattuulleen, garuu adaadaan ishee gocha kanaatti ogeetii waan taateef, kabaja guddaa qabdi hawaasa keessatti. Achiin booda, Jeen guddinna harma xiqeessuuf daqiiqaa 20'f dhakkaa hoʼaa harmashee irra kaa'ame. Isheenis dhukkubbii itti dhagahame obsite lubbuun hafte. Haata'u malee yeroo baayyee hHiriyoonni ishee wajjin barate hedduunis, Jeen maaliif yeroo baayyee harma shee qabate akka boossuu ajaa’ibsiifachaa turan. Hiriyaanshee Isteelaan yeroo hunda Jeen godaannisa harmashee dhoffachuuf jirtuu waan hin beekneef, yeroo hunda maaliif isaan wajiin qaama hin dhiqanee jette of gaafachaa turte. Yeroo Yunivarsitii seenteettis, Jeen haalli harmashee dubartoota biroon adda akka ta'ee waan hubatteef baayyyee of tufachaa turte. Namoonni gariin ammoo, ‘ati dhiira’ jedhanii itti qoosaa turan sababa isheen harma hin qamneef jecha. Jeen gochaan ijoolluummaan isheerratti raawwatame kun sirrii akka hintaane hubattuulleen, adaadaashee seeraan himachuu hin dandeenye sababii haadhisheelleen rakkoo keessa seenuu dandeettuuf. Gaafas faayidaa teetiif gochi kun kan harma kee irratti raawwatamu jetteen ture adaadaashee, garuu rakkoo inni jireenya ishee ishaan boodaaf qabu hin yaadne turte. Kameeruun bakka gochii aadaan tun itti baayyatuutti, dubartoota kumaataman lakka’aman gargaaruuf jecha mootummaa fi dhaabileen mirga namoomaaf falman, aadaan tun akka baduu sochii cimaa gochaa jiru. Sababa gocha aadaa tanaatiif, Jeen yoomiyyuu harma baasuu hin dandeettu. Dhaqna qabaa dubartootaa Afriikaa dabalatee biyyoota addunyaa hedduun keessatti dhaqna qabaan dubartootaa gocha balaaleeffamaa jira. Biyyoottan hedduunis gochaa kana dhaabuuf milkaa'an illee, biyyoota tokko tokkotti ammalleen dhoksaadhaan ijoollee durbaa dhagna qabuun ni raawwatama. Dhaqana qabaan dubartootaa kunis biyyaa gargaaraa keessatti gosa adda addaa akka qabdu hmama.


Calaqeewwan oromummaan maali, attamiin argama?

Piroofeesar Asafaa Jaalataa, qorannoo mata- duree 'Oromuummaa: Oromoo Culture, Identity and Nationalism' jedhuun bara 2007 maxxansiisan irratti, Oromummaan ilaalcha sabboonummaa, karaa bilisummaa Oromoo ta'uu ibsan. "Oromummaan akka ilaalcha seenaa, aadaa, siyaasa fi sabboonummaa Oromootti daandii bilisummaa saaqa. Daandiin bilisummaa kun wanta Oromoon marti wal wajjin qaban irratti ijaarama" jechuun ibsan. Kana malees Oromummaan ilaalcha ittiin mootummaa fi dhaabbattoota koloneeffattootaa Oromiyaa keessaa ittiin buqqisuun danda'amu ta'uus eeran Piroofeesar Asafaan qorannoo isaanii kanarratti. Giddugalaga aadaa Oromootti qorataa aadaa fi seenaa kan tahan Obbo Alamaayyoo Hayilee ammoo Oromummaan aadaa, eenyummaa, duudhaa Oromoo beekuu fi ittiin jiraachudha jedhanii ibsu. "Oromummaan aadaa Oromoo, seera Gadaa, jireenya Oromoo fi afaan Oromoo beekuudha. Aadaa uummatichaa kan mul'atu fi kiliyaa ta'an tokko tokkoon beekanii bifa sanaan ittiin jiraachudha'' jedhan. Akka Obbo Alamaayyoon jedhanitti, Oromummaan dhiigaan Oromoo ta'anii dhalachuu qofaan hin ibsamu. "Namni tokko fakkeenyaaf Oromoo irraa dhalatee daa'imummaadhaan yoo biyya biraatti guddate namni kun hamma aadaa fi duudhaa Oromootti hin guddannetti Oromoodha garuu Oromummaa hin qabu. sababnisaas namni sun waa'ee Oromoo waan hin beekneefi" jechuun ibsan. Faallaa kanaatiinn ammoo namni saba biraa yookan biyya biraa irraa dhalatee hawaasa Oromoo keessa jiraatee, aadaa fi eenyummaa Oromoo beekee ittiin jiraate dhiigaan Oromoo ta'uu baatuus Oromummaa ni qabaata jedhan Obbo Alamaayyoon. "Namni tokko dhiigaan Oromoos haa ta'u kan biraa, aadaa Oromoo sana jibbee, baruu dhiisee yoo qollifatee namni sun Oromummaa hin qabu jedhama. Oromoo meeqatu aadaa hawaasa biraa qabatee Oromummaa isaa kan gate baayyeedha" jedhan. Magaalota Oromiyaa keessatti dhaloonni hedduun Afaan Oromoo osoo hin beekiin, duudhaa fi eenyummaa saba biraa barachaa guddatanis Oromummaa isaanii dhabaa jiru jechuunis dubbatu Obbo Alamaayyoon. Fedhii qabaatanii, aadaa fi eenyummaa isaanii baranii itti boonu taanaan deebi'anii Oromummaa isaanii gonfachuu akka danda'amus himu. Oromoon aadaa ittiin nama saba biraa ta'e ittiin Oromeessu waan qabuufis karaan ittiin Oromummaa gonfatan hedduun jiraachuus dubbatan. "Dhiigaan namni Oromoo irraa dhalate ilmi gudeedaa ni jira. Akkasumas ilmi Boojuus ni jira. Kun nama lolarratti booji'ame aadaa fi eenyummaa Oromoo barsiistee Oromummaa kan gonfachiistu jechuudha. ''Ilmi Mixii kan jedhamus jira. Kunimmoo daa'ima dhalatee gatamee argame mixii irraa haxaa'anii Oromeessanii guddisuudha. Kana malee ammoo moggaasnii fi kaanis karaa ittiin Oromummaan argamu" jechuun ibsu. Hayyuun Gadaa Tuulamaa Bayyanaa Sanbatoo ammoo Oromummaan dhiigaan ibsama yaada jedhu qabu. "Namni tokko dhalootaan abbaa fi haadhaan Oromoo irraa yoo dhalate Oromummaa qabaata. Oromummaan sanyii isaatiin kan ibsamu. Ta'us ammoo haalli ilaalamu kan biraas jira. Innis waan namni sun Oromoodhaaf hojjetes keessatti ilaalama. Dhiiga qofaan Oromummaansaa hin ibsamu" jedhan. Hayyuun Gadaa kun garuu yaada namni dhiigaan Oromoo hintaane Oromummaa qabaachuu dandaha jedhurratti waliingalan. Qorataan Aadaa fi Seenaa Obbo Alamaayyo Hayilee, ''Oromummaan iccitii gadi fagoo bu'uura cimaa qaba waan ta'eef, hanga Oromoon dachiirra jirutti cabuus ta'ee, baduu waan hin dandeenyee fi hundee tokkummaa Oromoo ta'ee itti fufa'' jechuun dubbatan.