Lola Tigraay Itoophiyaa: Haala Itoophiyaa keessaan 'daran yaadda'u' qondaalli UN himan

Haalli Itoophiyaa keessaa ''haalaan yaaddessaafi tasgabbii kan hin qabnedha'' jechuun yaadoo qaba ibsan Komishinarri Olaantuun Mirga Namoomaa UN Micheel Baacheleet. Baacheleet kana kan jedhan ibsa gaafa Roobii kennaniin yoo ta'u, lola Tigraay keessaan lammiilee nagaarratti ''dhiibbaan cimaa'' gahu ibsaniiru. Himannaa qondaala UN'f deebii kan kennan Pirees sekiretariin waajjira ministira muummee Itoophiyaa, himannicha balaaleeffataniiru. ''Waa'ee Tigraayis ta'e Itoophiyaa wanti tasgabbii dhabe hin jiru,'' jechuun Rooyitarsiif deebisan. Aadde Billaneen mootummaan federaalaa nageenya deebisuuf ga'umsa cimaa qaba jechuun himan. Mootummaan Itoophiyaa jalqaba torban kanaa ibsa baasen oppireeshiniin ''olaantummaa seeraa kabachiisuu'' xumuramutti akka jiru ibseera. Gabaasni lolli akka jiru ibsu dhagahamu isaarrattis Dubbii Himaa Koree Labsii Yeroo Muddamaa Naannoo Tigraayitti hundaa'e kan ta'an Ambaasaaddar Reediwaan Huseen bakkeewwan loltoonni TPLF'tti hidhata qaban faffacaa'ani lolan akka jiru himaniiru. Qondaalli olaantuu mirga namoomaa UN Baacheleet bakkeewwan lolli jiraachuu odeeffatan keessaa dhihoo Magaalaa Maqalee, Shiraaroo, Aksum, akkasumas Abiy Addi maqaa dhahaniiru. Mootummaan Itoophiyaa si'achi hoggantoota TPLF ajajni hidhaa itti bahe adamsanii akka hidhuuf akka sakatta'insa itti fufe ibseera. Lola Tigraay keessa taasifameen lammiileen nagaa akka miidhaman, qabeenyi namoota dhuunfaalle miidhamu Baacheleet himaniiru. Dabalataan, saamichi, ukkaamsuun akkasumas haleellaan saalaa dubartootaa fi shamarran irratti xiyyeeffate raawwate jechuun ibsan. Odeeffannoo dargaggoonni Tigraay hawaasa isaanii akka lolan qacaramuu dhageenyeen ''yaaddofneerras' jechuunis ibsan. Haa ta'u malee, dubbii kanaaf qaamni himatame hin jiru. Himannaa isaan bira gahan kunneen guutummaatti mirkaneessuun garuu sababa tajaajilli telekoomii adda citeef akka rakkoo ta'e himan. Baacheleet sababa kanaaf qaamni walaba ta'e waa'ee mirga namoomaa hordofu barbaachisa jechuun himan. Haa ta'u malee, mootummaan Itoophiyaa irra deddeebbiin ofii akka qoratu ibseera. Yoo deeggarsa barbaanne ofuma keenya gaafanna jechuun Ambaasaaddar Rediwaan, Dubbii Himaa Labsii Yeroo Muddamaa Naannoo Tigiraay dhihoo kana dubbataniiru. Waliigaltee deeggarsa ummata Tigraayif dhaqqabsiisuun wal qabsiisees dhaqqabinsi dhorkaa akka hin qabaanne taasifamu qaba jedhan Baacheleet. Ambaasaaddar Reediwaan ammoo waliigalteen UN waliin taasifame isaan [UN] deeggarsa akka taasisan garuu mootummaatu adeemsa isaa oggannaa jedhanii dubbatanii turan. Tajaajiloonni bu'uuraa kanneen akka bishaan, telekomii, ibsaafi kaan akka gadhifamullee qondaalli UN gaafataniiru. Tajaajiloonni kunneen akka bakkatti deebi'an suphaa akka taasifamaa jiruufi dhihootti akka gadhiifaman mootummaan Itoophiyaa ibsuun ni yaadatama. Haasaan jibbinsaa fi loogiin dhalattoota Tigraay addatti fo'e adeemaa jira kan jedhan Baacheleet, kun waldhibdee biraaf sababa ta'u mala jechuun akka sirratu mootummaa gaafataniiru. Komishiniin mirga namoomaa Itoophiyaas komiin akkanaa irra deddebbiin akka bira gahu ibsuun qaamolee mootummaa waliin mari'achuun akka sirrattu hubannoorra gahamu ibsee ture. Mootummaan Itoophiyaa gama isaatiin kanneen TPLF waliin hidhata qaban irratti malee lammiilee nagaa irratti akka loogiin kamuu hin raawwanne, gocha akkasiis akka balaaleeffatuu kana dura himannaa irratti ka'ef deebisee ture. Qondaalli UN Naannoowwan Itoophiyaa garaagaraattis walitti bu'iinsi hawaasaa mudachuu ibsuun kanaanis lubbuun darbuu himan. Akka fakkenyaattis Naannoo Benishaanguliifi kaan kaasan. Lolli naannoo Tigraayiitti kan guyyaa Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad humnoota TPLF kanneen Izzii kaabaa irratti halleellaa raawwataniiru jechuun himatan irratti tarkaanfiin akka fudhatamuf itti ajaje Sadaasa 04, 2020 eegale. Ministirri Muummee Abiy ajaja kana kan ajajan deebii haleellaan buufata waraanaa loltoonni mootummaa federaalaarratti humnootii TPLFn fudhatame akka ta'e ibsan. Lola kanaan wal qabatees namoonni dhibbaan lakkaa'aman lubbusaanii yoo dhaban, kanneen gara 50,000 tahan ammoo qeee'aasaaniirraa buqqa'uun gara Sudaanitti baqataniiru.


Motummoonni Gamtomanii (UN) hojii gargaarsa isaa Giddugala Afriikaa adda kute

Dhaabbata Motummoota Gamtoomanii (UN)tti namni Giddu-gala Afriikaa bakka bu'uun hojjataa ture daa'imman irratti miidhaa qunnamtii saalaa raawwachuun waan irratti bira ga'ameef tajaajilli tola-ooltummaa addaan cite. Motummoonni Gamtomanii 'Catholic Charity Caritas' waliin ta'udhaan Riippablika Giiddugala Afriikaatti tajaajila tola-ooltummaa kennaa ture. Kutaan tola-ooltummaa motummichaa akka jedheetti, namni bakka bu'aa 'Catholic Charity Caritas' ta'e, lubni Beeljeem Liik Delifaat, daa'iimman irraan miidhaa qaqqabsiisaa akka turan himannaan irratti dhiyaateera. Ammattis namtichi aangorraa ka'usaanii ibsameera. Aanga'oonni Giddugala Afriikaafi Beeljiyeem, akkasumas bataskaanni Kaatolikii dhimmicha qorataa jiraachun isaanii himameera. Abbaan seeraa Giddugala Afriikaatti argaman tokko madda oduu AFP'tti akka himaniitti, lubichi daa'imman irratti miidhaa saalquunnamtii raawwachuu isaaniif himannaan irratti banameera jedhaniiru. Motummoota Gamtomaniitti kutaan tola-oltummaa (OCHA)n miidhaa quunnamtii saalaafi saamichaa humnaatiif iddoo hin qabnu jedheera. Dhaabbatichi BBC'tti akka himeetti hanga bu'aan qorannichaa ifa ta'uttiis murteen kun hingeeddaramu. Lubni Luuk Delifaat kana duras miidhaa quunnamtii saalaatiin himatamanii bara 2012tti itti murtaa'e kan ture ta'u AFP'n gabaaseera. Kanaanis kan ka'ee waggoota 10'f hojiiwwan daa'immaniifi guddattootaan wal qabatu irraa dhorkamanii turani jedhemeera. Haata'u malee, bara 2013'tti gara jiddu gala Afriikaatti ergamuun, bara 2015'tti 'Catholic Charity Caritas' keessatti mindeeffame. Dhaabbanni 'Dignity Foundation' akka jedheetti, lubni kunis kan ramadamee bakka waldaan kaatolikii miidhaa ittisuuf hundeessite irratti. Lubni kunis kaaba biyyaattiitti bakka Kaagaa Baandoroo jedhamu waggoota lamaaf hojjataniiru. Isaan boodas 'Catholic Charity Caritas' barreessaa mummee ta'uun muudamuu AFP'n gabaaseera. Dhaabni 'Catholic Charity Caritas' himannaa miidhaa quunnamtii saalaa kanaan gaddaniiru. Baayyee 'nu aarseeras' jedhaniiru. Imaammatawwan daa'imman miidhaa irraa ittisa fooyyeessuuf akka hojjataniis ibsaniiru.


Wantoota ajaa'iboo saatalaayitii ilaalchisee beekuu qabnu

Saatalaayitoonni naannoo lafaa kanarra marsan lakkoofsi isaanii meeqa ga'eera?  Yeroo marsan ammoo akkamiin walitti hin bu'anii? Akkaamiin ammoo lafatti hin kufanii? Kan Itoophiyaan Mudde 20, 2019 ergite dabalatee biyyoonni Afrikaa saatalaayitii 10 ol ta'an hawaatti erganiiru ykn erguudhaaf qophii xumuraniiru. Saatalaayitoonni hangi guddina isaaniifi faayidaan isaan kennan garaa gara ta'uu ni mala. Fakkeenyaaf kan Itoophiyaan furguggifte kiiloogiraama 72 kan ulfaattu yoo taatu misooma qonnaa, misooma albuudaafi haala jijjiirama qilleensaan walqabatee odeeffannoo barbaachisan erguuf kan tolfamtedha. Kanaan alattis saatalaayitoonni tamsaasa oduufi, teleekomunikeeshiniif, interneetaafi komunikeeshiniif, hannaafi saamicha dooniiwwanirratti gaggeffamanis to'achuudhaaf gargaara. Akka UNESCO'tti dhimma saayinsii hawaafi saatalaayitii irratti kan hojjetu akka jedhutti addunyaa kanarra saatalaayitoonni 5,000'tti siqan jiru. Kan Itoophiyaan har'a itti dabalte kun kana keessaa tokko ta'a jechuudha. Haata'u malee  hunduu hojiirra jiru jechuun hin danda'amu. Saatalaayitoonni hojii ala ta'an kunneen 2600 ta'u. Meeshaaleen satalaayita hin taane garuu kan hawaa keessa jiran 17,000 ta'an akka jiran Yunvarsiitii Kaalifoorniyaa Kibbaatti qorataan hawaa Deeviid Baarn ni dubbata. Saatalaayitoonni kunneen hunduu kan argaman lafarraa hanga kiiloomeetira 35,000 fagaataniiti. Yeroo waa'ee saatalaaytii yaadnu dura gara sammuu keenyaa kan dhufu tarii meeshaa guddaafi wantota gurguddoo ta'anirraa akka hojjetamanitti dha. Haa ta'u malee, saatalaayitoonni hundinuu akkas miti. Hangi isaaniis ta'e addaa addummaa ni qabaata.  Amma kochoo kan geessurraa hanga otoobisii kan ga'utu jira. Saatelaayitoonni hundinuu gara lafaatti gara galanii suura kan kaasan miti. Tajaajila gosa adda addaa kennu. Isa keessaa tokko hojii komunikeeshiniidha. Walqunnamtii bilbilaafi rabsaa daataa kan nuti argannu karaa saatalaayitiidha. Lafti kun maal akka fakkaattu (GPS dabalatee) kan beekuu dandeenyu saatelaayitiin waan jiruufi. Saatalaayitoonni gosa adda addaa hawaafi pilaanetoota ittiin qorannutu jira. Haalli qilleensa naannoo keenya jiru bor maal akka ta'u, roobuuf jiraa, aduu baasaa, duumessa qabaa kanneen jedhan kan nuti argannus suuraawwan saatalaayitii kanarraati jedhu ogeeyyonni. Bosonni guddichi addunyaa kanaa somba addunyaati jedhamu Amaazoon ciramaa jira, biyyoonni gammoojjitti lafa nama itti dararan dhoksaan ijaaranii amanaman jiru, galaana isa kamirratti maaltu ta'e kan jedhu hordofuudhaafis faayidaan saatalaayitii olaanaadha. TVn mana keenya teenyee ilaallu, raadiyoon bakka barbaanne teenyee dhaggeeffannu  gargaarsa saatelaayitiin kan hojiirra oolanidha. Saatelaayitoonni lafa irra keessa marsaa turuu kan isaan dandeessisu saffisni isaanii akka humna harkisa lafaatiin hin butamne taasifamee waan hojjetameefi. Saffisni isaanii akka humna harkisa lafaan hin butamnetti hin sirroofneef taanaan lafarratti ni kufu. Kanaaf saatelaayitoonni sababa harkisa humna lafaatiif kan hin kufneef sababii saffisa isaaniitiif. Rooketoonni saatelaayitii fe'anii bakka saatelaayitii sanaaf qophaa'e geessanii kaa'u. Hanga fageenya isaaf sirrii ta'u argattuttis ji'oota itti fudahcuu danda'a.  Dhuma irrattis saatelaayitiin sarara irra naanna'u qabata jechuudha. Saatelaayitichi rookeetii isa qabatee dhaqerraa adda ba'uudhaaf saffisa inni ittiin adda ba'u  waggaa dhibbaaf addunyaarra naanna'uu isa dandeessisa jedhu ogeessonni. Saatalaayitoonni lafatti dhiyoo jiran humna harkisa lafaatti waan dhiyoo jiraniifi kanneen fagoo jiran caalaa baayyee saffisu. Saatalaayitoonni toora irra marsan jijjiirrachuu yeroo barbaadan akka walitti hin buune taasifamuun tolfaman. Saatalaayitiin tokko waggoota shanii hanga 15 hojiirra turuu danda'a. Umuriin saanii garuu tajaajila kennaniifi hanga boba'aa qabataniirratti hundaa'uun garaa garummaa ni qaabaata. Walitti bu'uu ni danda'u garuu kan yeroo hundaa ta'u miti. Sababiin isaas sarara isaan irra marsan addaa adda ta'uun alatti hawaan qaama baayyee bal'aa waan ta'eef akka walitti hin bune taasisa. Kana jechuun ammoo walitti bu'insi hin jiraatu jechuu miti.  Yeroo ammaa saatelaayitoota hedduu erguun yeroo yaalamaa jiru kanatti carraan walitti bu'uu isaanii zeeroodha jechuun hin danda'amu. Bara AL I 2009 keessa saatelaayitoonni Ameerikaafi kan Raashiyaa walitti bu'anii beeku. Saatelaayitoonni dhabbileedhaa, kaampaanotaan yookaan ammoo mootummaadhaan , yeroo tokko tokko ammoo abbootii qabeenyaa dhuunfaadhaan kan dhuunfatamanidha. A L I 1967 keessa waliigaltee Awuter Ispeesiin taasifameen biyyi saatalaayitii ergee hanga tokko aangoo to'achuun akka kennamuuf kan taasifameef akka raadiyoon ittiin qunnaman wal hin sakaalleef jedhameeti. Fakkeenyaaf Ameerikaatti abbootiin qabeenyaa tajaajila misooma hawaa kanatti bobba'uudhaaf mootummaa federaalaarraa hayyama argachuu qabu. Sadarka addunyaatti ammoo Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniitti dhimma kana kan to'atu  jedhama. Dhimma hawaarratti seera baasas, ni to'ata. Eeyyee! har'a namni kamiyyu saatalaayitii gara hawaatti erguurra ga'eera. Biyyoota gara garaa keessatti barattootni sadarkaa lamaffaa osoo hin hafiin saatalaayitii hojjetanii erguu yaalaa jiru. Bara amma keessa jirru kana keessatti dhaabbileen daldalaa saatelaayitii yeroo ergaa jirani dha. Ta'us garuu baajata ol aanaa gaafata. Kanaaf, industiriin saatelaayitaa kun dolaara biliyoonotaan tilmaamamudha.


Human Rights Watch: Dargaggoonni Eertiraa miiliyoona walakkaa ta'an loltuu hin taanu jechuun baqataniiru

Eertiraan ammallee biyyaa lammiileenshee hedduminaan keessaa baqatan ta'uushee gabaasni Hiiyuuman Raayitis Wach (HRW) ifa godheera. Gabaasni dhaabbatichaa akka ibsutti sababoonni lama lammiileen Eertiraa akka baqa hin dhiifne isaan taasiseera. Tokkoffaan dhiitama mirga namoommaa mootummaan pireezidaant Isaayaas Afaworqii yoo ta'u inni lammaffaan immoo tajaajila loltummaa hin beekamnedha. Akka seera biyyattitti dargaggoon tajaajila biyyaaleessaaf kan deeman yoo umuriisaanii 18 guutedha. Ta'us garuu dargaggoon keessumaayyuu magaalaa jiraatan umuriinsaanii osoo 18 hin guutin loltummaaf ni ergamu jedha Hiiyumaan Raayitis Wach. Hiiyuuman Waayitis Wach Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii wabeeffachuun akka gabaasetti bara 1993-2018'tti lammiileen Eertiraa 507,000 biyyaa baqataniiru jedha. Kunis lakkofsa ummataa biyyaattii keessaa %10 ta'a. Fedhii loltuu ta'uu hin qabu yookiin loltuu biyyaaleessaa keessatti hirmachuu hin barbaadu jechuun kan hin hayyamamneefi adabbii guddaa qabaachuusaa immoo dargaggoon biyyasaanii gad dhiisanii akka baqataniif sababa guddaa ta'eera. Kanaan dabalatatti dargaggoon hedduun indaastirii mootummaa keessatti kaffaltii xiqqaadhaan akka hojjatan taasifamuun isaanii yoo ta'u kan hafan immmoo dhaabbata abbootii qabeenyaatiin albuuda baasan keessatti hojjachuun humnasaanii akka qisaasessan dirqamu. Eertiraan biyyoota Afrikaa hacuucamni keessa jiru keessaa ishee tokko. Qabiinsa mirga namummaa biyyattii keessa jiru ilaaluuf yaaliin Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii taasise biyyattii dhorkiteetti jedha gabaasichi. Pireezidaant Isaayas Afaworqii eega biyyatti of dandeettee biyya taatee as waggoota 27 aangoorra kan turan yoo ta'u achi booda waanni filannoo jedhamu biyyattii keessatti geeggefamee hin beeku. Itoophiyaa faana bara 2018 waliigaltee nageenyaarra gahanis Eertiraan heera 1997 raggaasifte garuu hojiirraa oolchuu hin dandeenye. Yeroo dhihootti biyyattiin manneen barnoota dhaabbilee amantaa jala turan dirqiidhaan gara harka mootummaatti kan galchite yoo ta'u dhaabbilee fayyaa bataskaanaa Kaatoliikii jala turanis cufteetti.


Gareeleen Liibiyaa ayyaana Iid al-Adhaaf jecha dhukaasa dhaabuuf wal ta'an

Dhaabbatni Biyyoota Gamtoomanii Iid al-Adahaaf jecha guyyoota sadiif waliigaltee dhukaasa dhaabuu qaamoleen wal woraanan irra gahan kana deeggareera. Sanbata kaleeessaa Bengaaziitti boombiin konkolaattarratti darbatame hojjetoota UN sadii galaafateera. Waranni kun gara caalu hidhattoota Janaralaa Kaaliid Haftaarii fi mootummaa Liibiyaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniin beekamtii qabu gidduutti gaggeefamaa jira. Waliigalteen kunis qaamoledhuma lamaaan kan giddutti raawwatame. 'UN' manneen hidhaa godaantotaa Liibiyaa haa cufaman jedhe Buufati godaantotaa Liibiyaa haleelamuun namoonni 40 du'an Hidhattootni Korporeshinii boba'aa Liibiyaa haleelan Waraanni kun Mudde bara kanarraa eegalee dhiyeenya magaala guddoo biyyattii Triipoolitti hammaateera. Akka Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa jedhutti hanga ammaattii waraana kanaan namoonni 1,000 ol ta'an du'aniiru. Dubbii himaan Janaraal Kaliid Haftaar, Mohaammad al- Mesmaarii waliigaltee kana ''lammiileen Liibiyaa aayyanuma Iidaallee nagaan haa kabajatan jenneeti'' kan waliigallee jedhan.


Waraana Liibiyaa: Ergamaan UN kan Liibiyaa biyyoonni biroo harkasaanii biyyattiii keessaa akka baafatan gaafate

Ergamaa UN Liibiyaa kan ta'an Ghassan Salamé wal waraana Liibiyaa keessa jiru keessa biyyoonni biroon harkasaanii keessa galfachuu dhaabuu qaban jedhan. Jala-bultii marii nageenyaa Barliin keessatti taasifameen Obbo Ghassan Salamé akka jedhanitti deeggartoonni garee adda addaa waraanichi "marsaa hamaa" akka qabaatu taasisaa jiran jedhan. Obbo Salamé jaarsummaa dhimichaatiif fedhii akka qaban BBC'tti himaniiru. Kunis waraana hamaa ji'oota sagaliif Janaraal Kaaliifa Haaftarifi loltoota mootummaa UN irraa deggarsa argatu jiddutti taasifamee booda kan isaan akkas jedhan. Jalqaba ji'a kanaa keessatti garee Jan. Haaftariifi Mootummaa jiddutti waliigalteen akka uumame himamee ture. Gareen lameenuu diiggamuu waliigaltichaatiifi haleellaa walirratti banuu dhiisuu dhabusaaniitiif wal qeequ. Gaafa Sanbataa loltoonni Jan Haaftar bobo'aa ulaa galanaa Liibiyaarraa gara alaatti ergamu cufaniiru. Gochi kunis bobo'aa biyyattiif galii guddaa galchuu balaarra buusuudhaaf. Ghassan Salamé maal jedhan? BBC waliin gaaffifi deebii kan taasisan Ghassan Salamé qaamolee idil-addunyaa garee waraanaa maallaqaan, meeshaa waraanaa, diinagdeefi gargaarsa kallaatiidhaan taasisan dhaabuu qabu jedhaniiru. Gaheen biyyoota biroo waranaaa kana keessatti qaban yeroo dhihoo as xiyyeeffannoo argateera. Kunis Tarkiin seera loltooshee gara Liibiyaa erguun mootumaa deeggaruu baafte booda dubbii ijoo ta'eera. Gareen waraana Jen Haaftar biyyoota akka Raashiyaa, Igipt, Sawudii Arabiyaa, UAEfi Joordaan deeggaraa turte. Walgahiin kunis garee lameenuu biyyoota alaa waliin, UNfi qaamota idil addunyaa biroofi pireezidaant Puutiinifi pireezidaant Tarkii Reesiip Erdoogaan bakka jiranitti gara tokkotti fida. Obbo Salamé BBC'tti akka himanitti rakkoo kana furuuf waliigalteen siyaasa gariidha jedhan. Sababni isaas Liibiyaa biyya bal'oo, eenyummaa jabaa kan qabdu, namoonni hidhatan hedduminnaan kan jiraaniifi tajaajilli hawaasummaa mootumaaraa dhufu laafaa waan qabduuf biyya akka garee tokkotti to'achuuf salphaa taatee miti jedhan. Liibiyaan eega hogganaa biyyattii duraanii Mu'aamar Gaadaafii aangoorraa kaasanii as biyyattiin sababa waraanaatiif naga hin qabdu. Gareen Jen. Haaftar baha Liibiyaa caalmaadhaan to'ateera. Humni waraanasaa magaalaa Tiripoolii guutumatti to'annaa ofii jalaa galchuun hin dandeenye. Akka UN'tti waraanichi namoota dhibbaatamatti laaka'aman yoo ajjeessuu namoota kumaatamatti laaka'aman immoo qe'eesaaniirraa buqqiseera.


Yaman: Hookkara Yamaniif biyyoonni dhihaa itti gaafatamuu malu- UN

Ameerikaa, Biriteen fi Firaansi qaamolee Yaman keessatti wal waraanaa jiran tumsuun biyyattiin akka goolama keessa galtu waan haala mijeesaniif itti gaafatamuu qabu jedhe Dhaabbati Biyyoota Gamtoomanii. Biyyoonni dhihaa meeshaalee waraanaa fi loojistikii humna waraanaa qindaa'aa Sa'uudiin deggeramuuf tumsu, Iraan ammoo hidhattoota mootummaa lolan ,Houthi, deggerti. Qaamoleen deggersa kennuun waraana Yaman keessatti daranuu babal'isan kunneen hundinuu itti gaafatamummaa jalaa hin ba'an kan jedhu Dhaabbati Biyyoota Gamtoomanii yakka dabalataa biyyoonni kunneen lammiilee nagaa irraan ga'uuf deeman ogeeyyiidhaan akka qorachiisus beeksiseera. Waraana waggaa afur Yaman keessa tureen namooni 7,290 ta'an du'aniiru, miiliyoona 24 , dhibbeentaa 80 baay'ina uummata biyyattii, kan ta'an ammoo harka namaa eeggatu. Gareen ogeeyyii Dhaabbati Biyyoota Gamtoomanii gara Yaman bobbaasee jiru biyyoonni humna qaban biyya gatantartee jirtu Yaman keessatti waraana banuun biyyattii barbadeessaa jiraachuu adda baasan. Waraanni qindaa'aan Sa'uudiin hoogganamu biyyattii keessatti yoo nageenya fiduuf tattaafatu, gareen mootummaa haleelu ,Houthi, ammoo ni gufachiisa jedhan ogeeyyiin kunneen. Qaamoleen lameen wayita wal haleelan lammiileetu du'aa jiru jiru, kunimmoo seera mirga namoomaa idil addunyaatiin kan gaafachiisuudha jedhan. Ogeeyyiin kunneen waan qoratan qabatanii yaa'ii Idil Addunyaa mana maree mirga namoomaa irratti dhiyeessuuf jiru. Qaamoleen Yaman keessatti wal waraanan daandii walitti cufuudhaan nyaati akka hin seenne dhorkaa waan jiraniif uummanni beelaan dhumaa jira jedhu ogeeyyiin Dhaabbata Biyyoota Gamtooomanii kunneen. Kanaafuu qaamoleen hunduu, biyyoota dhihaa dabalatee, meeshaa waraanaatiin waraana Yaman deggeruu irraa of qusachuu qabu jedha dhaabbatichi. Kana malees karaa midhaan nyaataa ittiin gara biyyattii galu cufuurraa dhaabbachuu qabu jedhe. Gurgurtaan meeshaalee waraanaa Yaman keessatti dhaabbachuu qaba kan jedhe UN hanga ammaatti Sa'uudii fi warra Houthi irraa yaada akka hin arganne ibseera.


DR Koongotti finciltootni buufata waraanaa UN fi galma magaalaa Beenii guban

Finciltootni buufata waraanaa Dhaabata Mootummoota Gamtoomanii fi galma magaalaa Beenii keessaa guban. Kun Baha DR Koongootti Kan raawwate yoo tahu finciltootni loltootni UN haleellaa hidhattoota IS'n raawwatu uummata irraa ittisuu hin dandeenye jechuun fincilan. Humnootni Tokkummaa Dimokiraasii [ADF] jedhaman sakata'insa Dilbata darbe yeroo taasisan namoota saddet ajjeesan. Dhaabbatni UN Dr Koongoo keessaa loltoota 18,000 qaba. Haa tahu malee loltootni kunneniifi loltootni mootummaa Baha biyyattiitti nageenya buusuu hin dandeenye. Hidhattootni ADF Baha biyyattii naannoo albuudaan badhaadhaa tahe keessa kan socho'an yoo tahu daangaa Yugaandaa fi Ruwaandaa irra socho'u. Hidhattootni finciltoota Yugaandaan hundeeffaman jedhaman kunneen baha biyyattii nagaa dhorkaniiru. Wiixata kaleessaa jiraattotni haleellaa lammiilee irra gahu balaaleffachuun gara buufata waraanaa UN deemuun mormii dhaggeessisaa turan. "Waajjiraaleen ol aanoo UN  baay'een naannoo Moonuskoo jedhamtu jiran abiddaan gubachuun qabeenyis saamameera,'' jedhe dursaan hawwaasa siivilii Beenii Teedii Katalikoo. Jiraattotni humnootni UN magaalaa Beenii keessa jiran hojii hojjechaa waan hin jirreef akka bahan barbaadu jedhan. Namootni mormiif bahan kunneen galma magaalichaa dhaquun waajjira Kantiibaattis abidda qabsiisan jedhe poolisiin.. Pirezidaantiin DR Koongoo Feeliksi Shishekedi humnootni mootummaa fi UN waliin tahuun lammiilee tiksuuf jecha sakatta'insaa fi haleellaa hidhattota irratti ni taasisu jechuun mormitootaaf waadaa galaniif. Magaalaan uummata 200,000 ol qabdu kun bakka weerarri Iboolaa guddaan keessatti uumamedhas. Magaalichatti namootni 2000 ol dhibee Iboolaa kanaan du'aniiru.


Baqattoonni Itoophiyaa Kaampii Dadaabiiti 'biyyatti deebi'uufi'

Baqattoonni lammii Itoophiyaa kaampii baqattoota Dadaab biyya Keeniyaa ergamu keessaa biyyatti deebi'u fedhii akka qaban Keeniyaatti Ambaasaaddarri Itoophiyaa himan. ''Kaampii Dadab keessa lammiileen Itoophiyaa kuma 7 fi 252 kan tahan jiru. Isaan keessaa walakkaan gara biyya fi qe'ee isaanitti deebi'uuf fedha qabu,'' jedhan Ambaasaaddar Mallas Alam. ''Namoota deebi'uf fedhii qaban keessaa walakkaa kan tahan namootni 1500 deebi'uuf galmaa'aniiru,'' kan jedhan qondaalli kuni gidduu kana qondaaltota kaan waliin kaampiicha daawwachuu isaanii himu. Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanitti Komishiniin Baqattootaa jedhutti hanga Hagayya 2019'tti baqattoonni fi koolu galtoonni kuma 200 ol kaampii kana keessa jiru. Ambaasaddar Mallas Alam BBC'tti akka himanitti mootummaan Itoophiyaa baqattoota kaampii baqattootaa guddicha Kaaba Baha biyyattii jiru keessa jiraatan gara biyyaatti deebisuuf sochii eegaleera. Qondaalli kuni qondaaltota bulchiinsa Gaarrisaa fi qondaalota damee deeggarsa baqattotaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii waliin tahuun kaampicha daawwataniiru. Daawwannaan isaanii kunis baqattoota gara biyya isaaniitti galuuf fedha qaban adda baasuufi haala itti jiranis ilaaluuf akka ta'e Ambaasadar Mallas himan. Kaampii kana keessatti lammiileen Itoophiyaa waggootaa dheeraaf jiraachun bultii horatanillee jiru. ''Qaamaan keeniyaa keessa haa jiraatan iyyuu malee yaadni isaanii biyya akka jiru hubachuu dandeenyera,'' jedhu Ambaasaaddar Mallas Alam. Lammiileen biyyatti deebi'uuf fedhii agarsiisanis biyyatti deebisuuf garuu dursa haalli mijeessuun waan barbaachisuf sochiin eegaluu ibsu.


Zimbaabweetti miiliyonoti hanqina nyaataaf saaxilaman

Dhaabbatni Biyyoota Gamtoomanii waamicha yeroo balaa Zimbaabwee ilaalchise baaseen, namoonni miiliyoona shan gargaarsa barbaadu jedhe. Baayyinni kunis tokko sadaffaan uummata biyyattii akka ta'e himameera. Sagantaan Nyaata Addunyaa (WFP) biyyattii sababa hongee, saaykiloonii fi diinagdeen rakkoo keesaa galte keessaa baasuuf barbaachisu maallaqaa dolaara mil. 331 walitti qabuuf duularra jira. Hoogganaan WFP Deevid Beesleey ''namoonni baayyeen gara beela'uutti ce'aa jiru'' jedhan. Yeroo duraa ofirraa darbitee biyyi kaaniif ta'uu dandeesse, Zimbaabween, hongee irraa kan ka'e omishni argattu hedduu gadi bu'eera, gatiin nyaataas qaalayeera. Hangi bishaanii hidha anniisaa elektiriikii hir'achuurraa kan ka'es biyyittiin hanqina ibsaa guddoo keessa jirti. Beesleey akka jedhanitti namoota miiliyoona shan gargaarsa barbaau jedhaman keessaa miiliyoonni 2.5 beelaaf hamaaf saaxilmaa jiru. Obonboleettii hamaan moggaasni Cyclone Idai jedhamu kennameef ammoo cophxoorratti fanxoo akka jedhan sana itti ta'e. Balaa kanaan namoonni walakkaa miiliiyoonaa caalan kan miidhaman yoo ta'u kumoota hedduun kan lakkaawman qe'ee isaaniirraa bbuqqa'aniiru. Deeggarsa miidhaan nyaata kennuun ji'oota dura kan eegale yommuu ta'u, Pireezidantiin biyyattii Emerseen Manaangaagwaa Kibxata kaleessa hongeerraa kan ka'e biyyattii keessatti labsii yeroo balaa labsaniiru. Dhaabbatni biyyoota Gamtoomanii Zimbaabweef maallaqa dolaara miiliyoona 294 walitti qabaa kan jiru yoo ta'u, lakkoofsi namoota balaaf saaxilamanii dabalaa waan jiruu maallqani barbaadamu kanaa ol ta'a jedhameera.


Guyyaa Afaan Dhalootaa: Beela'een jira, nyaachuun fedha afaanota kudhaniin akkamiin jedhu?

Guyyaa Afaan Dhalootaa Addunyaa Dhaabbata Gamtoomanitti Dhaabbanni Barnoota, Saayinsiifi Aadaa - UNESCO'n yaadamee oola. Kan baranaas ergaa 'Afaanota daangaa malee' jechuun yaadatamee oola. Waajjira BBC Afrikaa Bahaa, Naayiroobii Keeniyaatti argamu keessa hojjettoota biyyoota garagaraarraa dhufan hedduutu jiru.Gaazexeessitoonni BBC Shaaron fi Daraartuu 'beela'een jira. Nyaachuun fedha,'' ka jedhu afaan isaaniin maal jechuu akka tahe, gaazexeessitoota waajjirichaa gaafataniiru.


Itoophiyaa fi mirga Namoomaa: Dhaabni mirga namoomaaf falmu 'HRLHA' biyya keessatti hojii eegale

Dhaabbannii mirga namoomaaf falmu Liigii Mirgoota Namoomaa Gaanfa Afriikaa /HRLHA/ jedhamu Itoophiyaa keessatti ifatti hojii eegale. Liigiin kun bara 1996 Finfinnee keessatti maqaa 'Liigii Mirgoota Namoomaa' jedhun hundeeffame. Haa ta'u malee dhiibbaa mootummaarraa irra gahaa turen miseensootnisaa hidhaaf saaxilamaa turuu isaanii fi boodas gara biyyoota garaagaatti baqachuu isaani sagantaa hojii eegaluu labsuuf Sambata magaalaa Finfinneetti qophaa'erratti himameera. Liigichi bara 2007 biyya Kanaadaa keessatti galmaa'ee dhimmoota mirgoota namoomaa biyya Itoophiyaa ilaalchisee hojjetaa akka ture Hundeessaa 'HRLHA' fi daayrektara olaanaa liigichaa kan ta'an Obbo Gaaromaa Waaqasaa. Bara 2011 dhaaba mirga namoonaaf falmu ta'ee Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanitti galmaa'u isaa himan. "Yeroo hundeeffama 'HRLHA' bara 1996 irraa eegalee bu'aa bayii heddu keessa dabarree as geenye" jedhan Obbo Gaaromaan. 'HRLHA'n turtiisaa biyya alaatiin mootummaan Itoophiyaa waliigalteewwan mirgoota namoomaa sadarkaa idil addunyaatti mallatteesse hojiirra oolchaa akka hin jirre hawaasa addunyaa beeksisuun dhiibbaa gochaa turre jedhan. Akka fakkeenyaatti dararaa lammiilee ilaalchisuun mootummaan waliigaltee idil addunyaa mallatteesulle hidhamtoota dararaa ture, kanas addunyaaf saaxilaa turre jechan Obbo Gaaromaan. 'HRLHA'n yeroo ammatti Itoophiyaa dabalatee biyyoota saddet; Sudaan, Sudaan Kibbaa, Yugaandaa, Eertiraa, Jibuutii, Somaaliyaa, Keenyaa  irratti xiyyeeffachuun akka hojjetu kan himan Obbo Gaaromaan hojiiwwan keessaa hanga ammaatti hojjetaman harki caalmaan garuu uummata Oromoo irratti kan ilaalatan ta'u himan. Mana maree mirgoota namoomaa biyyoota gamtoomanii dabalatee dhaabbilee mirgoota namoomaa idil addunyaa garaagaraa waliinis hojjetaa akka turan dubbatan. Sagntaa kana irraatti Mata duree 'Itoophiyaa keessatti hojiirra oolmaa fi kabajamuu mirgoota namoomaa idil addunyaa' jedhuun warqaan mariif ka'uumsa ta'u dhiyaateera. Waraqaa kana kan dhiyeessan biyyoota gamtoomanitti abukaatoo mirgoota namoomaa kan ta'an Obbo Baay'isaa Waaqwayyaa "Itoophiyaa keesaatti yeroo duriirraa eegalee heerri uummata bu'ureeffate hin jiru. Heerri galma siyaasaa moototaa dhugoomsuf tajaajilaa ture" jedhan. Qabiyyeen heera Itoophiyaa gama mirgoota namoomaan muudaa tokkollee kan hin qabne ta'uusaa himuun "Mootummaan dimokiraatawaa biraa kana booda yoo dhufellee gama mirgoota namoomaan qabiyyeen biraa kan qabaatu natti hin fakkaatu" jechuun dubbatan. Haa ta'u malee waggoota darbanitti biyyattii keessatti dhiittaan mirgoota namoomaa hammaataa raawwatamaa turuusaa kan himan Obbo Baay'isaan dhiittaa mirgoota namoomaa waggoota 27 darbe raawwatamanifis itti gaafatamaan mootummaa Itoophiyaa ta'uu himan. "Qaamoleen raawwachiistuu mootummaa mirgoota namoomaa heera biyyattii irratti kaayaman raawwachiisaa hin turre" jedhan. "Dhiittaan mirgoota namoomaa biyyoota hunda keessatti ni raawwatama haa ta'u malee namootni yakka raawwatan seeratti ni dhiyaatu, Itoophiyaa keessatti garuu gama namoota kunneen seeratti dhiyeessutin hanqinatu jira" jedhan. Gama biraatiin dhaabbileen fi namootni quuqqamtoota mirgoota namoomaa ta'an nama kamiifuu qixaan falmuu osoo qabanuu gartummaa agarsiisuun isaanii rakkoo isa biraa ta'uu dubbatan. Dhaabbileen mirgoota namoomaa mootummootni mirgoota namoomaa akka kabajaniifi namoota yakka raawwatan seeratti akka dhiyeessaniif deeggarsa gochuufi akka qaban Obbo Baay'isaan himaniiru. Kana malees sadarkaa addunyaatti yeroon ammaa yeroo haqni namootaa itti eeggamu osoo hin taane kan fedhiin biyyootaa itti eeggamu ta'uusaa kan himan Obbo Baay'isaan uummatni waa'ee mirgootasaa beekuu qaba jechuun himan. "Beekuu qofas osoo hin taanee mirgoota keenya eegsisuu danda'u fi yeroo sarbamanittis iyyachuu qabna" jedhan. Adoolessa 2 bara 2019 Liigiin Mirgoota Namoomaa Gaanfa Afriikaa waldaa miti mootummaa biyya keessaa ta'un irra deebiin biyya keessatti galmaa'usaa kan himan Itoophiyaatti daayirektarri 'HRLHA' Obbo Geetu Saaqqataa "namni kamiyyuu loogi tokko malee miseensa waldaa kanaa ta'uu akka danda'u himan. Gara fuulduraattis mirgoota namoomaa ilaalchisuun hawaasaaf hubannoo uumuun hojiilee ijoo liigichaa keessaa tokko ta'u fi dhimmoota mirga namoomaan walqabatanii jiran sakkata'uu fi qorachuun gabaasunis hojii isa biraa akka ta'u himan. Kana malees "qorannoowwan dhimma sarbamuu mirgoota namoomaan walqabatan fi furmaataaf galtee ta'an ni hojjennas" jedhan. Yaadrimeewwan mirgoota namoomaa hojiirra akka oolanif hojjechuu fi mootummaan waligalteewwan mirgoota namoomaa mallatteesse akka kabajuuf dhiibbaa taasisuunis hojii liigichi gara fulduraatti hojjetu akka ta'e himan. Namoota mirgi isaani sarbamef deeggarsa seeraa taasisuu, manneen hidhaa daawwachuu fi ragaalee walitti qabuunis hojii isa biraati jedhan Obbo Geetun. Kana malees hojiilee filannoowwan taajabuu fi dhimma filannoo irratti filattoota fi taajabdootaaf hubannoo uumuus ni hojjeta. Gama biraatin hanqinni bulchiinsa gaarii fi dimookiraasii, barmaatiin qabiinsa mirgoota namoomaa laafaa fi mirgoota namoomaa irratti hanqinni hubannoo biyyattii keessa jiru danqaawwan gara fulduraatti liigicha mudachuu danda'an ta'uun himameera.


Buuganviil addunyaaf biyya haaraa ta'uu dandeessii?

Oddoolawwan Papa Niw Ginii keessa tokko walabummaaf filannoo eegaluufi. Yoo bu'aan filannoon kana akka yaadametti ta'e Buuganviil biyyaa addunyaa ishee itti aantu ta'uu dandeessi? Seenaan oddoola kanaa, sirna koloniin qisaasamuu, walabummaaaf yaalii taasisuu, waraana waggaa sagaliifi adeemsa gara nagaa of keessaa qaba. Sanbata dhufu, boqonnaan haaraa ni eegalama, namootni 207,000 ta'an naannummaan ofiin of bulchuuf ykn amma walabummaaf filannoo ni eegalu. Namootni kana hordofan %75 walabummaaf filatu jedhanii yaadu - filannoon garuu sadarkaa isa jalqabaadha. Maqaa qorataa Firaans jaarraa 18ffaatiin kan moggaafamtee oddolli kun jaarraa 19ffaatti kolonii Jarman jala galte. Waraana Addunyaa Tokkooffaa hanga 1975tti Awustraaliyaatiin, Waraana Addunyaa Lammaffaatti ammoo yeroo gabaabaaf Jaappaaniin to'atamtee turte Bara 1975tti yeroo Papa Niiw Giinii (PNG) walabummaashee argattetti, Buuganvil gammadduu taatus bulchiinsa tokko taate. Kanaan durallee, akkuma PNG hundaa'eetti 'Rippliika Kaabaa Solomon" ta'uuf walabbummaa gaafatani tura. PNG fi Awustraaliyaan garuu dhimma itti hin kennine. Gaaffiin walabummaa kun yeroo milkaa'uu hafetti, aariin babal'atee, bara 1988tti waraanni waggaa sagalii eegale. Namootni 4000 hanga 20,000 ta'an ajjeefamaniiru jedhame tilmaamama. Waaranni kun jaarsommii biyyooolii addunyaan bara 1997tti dhaabbatte. Bu'aan isaa Waligaltee Nagaa Buuganvil (BPA), 2005tti hundeefamma Mootummaa Of danda'a Buuganville fi waadaa rifarandamii walabummaaf hin dirqisiisne ta'e. Sagalee kennuu kanaratti, namootni filannoo lama qabu: mootummaa of danda'u ykn walabummaa Filannoon kun Sadaasa 23 fi Mudde 7 gidduutti gaggeefame bu'aan isaa dhuma Muddee keessa akka beeksifamu eegama. Koomiishiniin Rifarandamii kanaa Ministira Muummee duraanii Ayeerlan Bertii Aherniin durfama. Mootummaan gidduu galeessaa kanaan dura adeemsa rifarandamii kanaaf fandii kennuu didee ture, filannoon isaa akka nannichi biyyicha jala turtudha. Onkololeessa keessa Ministirri mummee haaraa jeems Marape filannoon kun kan nama dirqisiisu akka hin taaneefi bu'aan filannichaa mootummaa PNG fi Buuganville jiddutti 'kan mari'atamu' ta'a jedhaniiru. Yoo walabummaan kun milkaa'e -biyyi haaraa kun, bal'inaa lafaa km iskuweeri 10,000 gadiin biyya xiqqoo taati. Akkuma kanas lakkoofsa uummata ishee addunyaa irraa isa xiqqaa keessa tokko ta'a. Awustraliyaan 'waliigaltee irra ga'amu kamuu' nan simadha jettuus, Buuganvil garuu walabummaakoo hin barbaaddu amantaa jedhu qabdi. Ameerikaa, Awustraaliyaa, Niiw Zilaand fi Jaappan rifarandamii kana maallaqaan gargaaraniiru.


Kaampiin Sudaan 'baqattoota Eertiraan dhiphachaa jira'

Lammiilee Eertiraa ji'a ji'aan biyya isaanii baqatanii bahaa jiraniin Kaampiin Sudaan dhiphachaa akka jiru Ejensiin baqattootaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii beeksise. Kaampiin baqattootaa Sudaan bahaatti argamu Shagarab, Baqattoota 47,000 ol ta'aniif dahoo yeroo ta'uun tajaajilaa kan jiru yoo ta'u Mudde irraa qabee ji'oota 6 gidduutti ji'a ji'aan yoo xiqqaate baqattootni haaraan 1,000 ta'an itti dabalamaa jiru jedhame. Baqattoota kunniin keessaa harki caalaan ammoo Lammiilee Eertiraa tajaajila biyyaalessaa ''dhuma hinqabne'' warreen baqatanii bahaniidha. Lakkofsi baqattootaa kaampii kana keesa jiranii dabalaa jiraachuurraa kan ka'e hanqinni nyaataa, bishaan dhugaatii fi bakka ciisaa mudachuu baqattootni kun BBC'tti himaniiru. Rakkoo fayyaa guddaafis saaxlamuu dubbataniiru. UNHCR haala baqattootni kun keessa jiran fooyyessuuf yaalaa kan jiru ta'us, hanqinni meeshalee gargaarsaa bu'uuraa jiru lakkoofsa baqattootaa yeroo yeroon dabalaa jiru waliin hojii isaanii rakkisaa taasisuu beeksiseera. Tajaajilli biyyaalessaa Eertiraa dhiira umurii 18 ol ta'eef dirqama ji'oota 18'f turu ta'uus, mootummaan sababoota garaagaraan daangaa kahameen olitti waggoota hedduuf dargaggoota tajaajila kanarra tursiisa jedhamuun qeeqama.


Hidhattoonni Liibiyaa xiyyaarri UN biyyattii keessa akka hin sochoone dhorkan

Xiyyaaronni UN gara Liibiyaatti akkasumas Liibiyaarraa gara biyyoota biroos akka hin balaliine dhorkaman Humnoonni waraanaa Jeneraal Kaliifa Haftaar balaliiwwan UN gara Liibiyaa fi Liibiyaarraa iddoo biroottis akka hin taasifamne godhan. Kunis immoo gargaarsa namoomaa garas geessuu fi nageenya eegsisuurratti dhiibbaa uumaa jira jedhe UN. Lolotoonni jeneraal Haftaar yeroo dhihoo asitti balaliiwwan UN taasisuuf hayyama hin kenninu jechaa turan. Akka gabaasa AFP'tti jeneeraal Haftaar magaalaaTirippoolii "naannoo balaliirraa bilisa ta'e" akka ta'uu gochuuf yaada qabu. Akkasumas balaliiwwan UN haleellaadhaaf saaxilamoo ta'uu danda'u yaaddoon jedhu jira. Gaafii fi deebii barressaan ol'aanaa UN Antooniyoo Gutarees torbee darbe BBC waliin taasissaniin waldhabdeen Liibiyaa "qaanessaadha" jedhan. Dabalataanis Obbo Gutarees akkas jedhan: "waraanni Liibiyaa keessatti taasifamaaru fudhatama hin qabu. Afriikaan waldhabdee Liibiyaa keessatti adeemaa jiruuf furmaata fiduu gahee ol'aanaa taphachuu dandeetti," jedhan. UN gamasaatiin waldhabdee kana furuuf waan barbaachisu hunda ni deeggaras jedhan bareessaan ol'aanaa UN Antooniyoo Gutarees.


Hidha Haaromsaa Itoophiyaa: 'Biyyootni sadeen wal dhabdee dhimma hidha laga Abbayyaa karaa nagaa hiikuu qabu'

Barreessaa ol-aanaan UN Antooniyoo Guuteeres biyyootni sadeen Itoophiyaa Masiriifi Sudaan akkaataa waliigaltee bara 2015 taa'een karaa nagaa wal dhabdee Hidha Haaromsaa Itoophiyaa hiikkachuu qabu jedhan. Guuteeres biyyootni sadeen wal dhabdee kamiyyuu akkaataadhuma michummaa isaanii duraan tureen walitti dhufanii hiikkachuu qabu jedhan. Dhimma hidha laga Abbayyaa kana Guuteeres itti dhiyeenyaan akka hordofaa jirus dubbii himaan dhaabbatichaa ibsaniiru. Marii Itoophiyaa, Masiriifi Sudaan gaggeessaa turanis haala gaariin adeemaa akka ture Guuteeres hubachuu isaaniii ibseera. Antooniyoo Guuteeres akkaataa waliigaltee dhimma Hidha Haaromsaa bara 2015 taa'een hojjechuun furmaata fida jedhan. Akkaataa Waliigaltichaatti biyyootni sadeen wal hubannaa, faayidaa waloo, wal amantaa gaariifi karaa seera idila-adunyaa kabajeen hojjechuuf walii mallateessaniiru. Akkaataa waliiigaltee bara 2015tti hidhichi bishaaniin guutamuu ilaalchisee biyyootni sadeen yaada koreen teeknikaa biyyoota sadeeniifi idila- adunyaa dhiyeessan fudhatanii wal deeggaruun irratti hojjechuu qabu. Kunis ijaarsi hidhichaa akkuma itti fufetti cinaatti ammoo akkaataa bishaniin guutamuu qaburratti waliigalteerra akka gahaniif akka isaan gargaaru ibsa. Faayidaa waloo ilaalchisee humni ibsaa hidhicharraa argamu kan Itoophiyaan gurgurtu yoo tahu, dursa argachuu kan qaban biyyoota sadeen tahuus eera. Waliigalticha keessatti itti fayyadamni bishaan Naayil biyya tokkorratti miidhaa yoo fide biyyi miidhaa kana dhaqabsiise karaa itti furuu qaburratti hojjechuu akka qabus ni eera. Biyyootni sadeen irra deddeebiin haala hidhicha bishaaniin guutuun danda'amurratti marii gaggeessaa turanis, waliigaltee xumuraarra hin geenye. Baankii Adunyaafi Ameerikaanis gidduugaluun akka biyyootni sadeen mariidhaan waliigaltee tokkorra gahan gochaa turaniiru. Marii xumura kana taasisaniin garuu waliigaltee xumuraarra hin geenye. Ji'a Guraandhalaa keessa wixinee waliigaltee Ameerikaan qopheesite Itoophiyaan osoo hin mallatteessiin hafte. Sudaaniifi Masiriin ammoo waliigaltee gar-tokkee guutinsa bishaanii hidhichaa qofa ilaallatu kan Itoophiyaan Ebla 10 qopheessite fudhachuu didan. Itoophiyaan waliigaltee biyyoota sadeenii xumuraa malee hidhicha bishaaniin guutuu jalqabuu hin qabdu jechuun morman. Waliigaltee jalqabaa Itoophiyaan akka mallatteesituuf Sudaaniif ergite MM Abdallaa Hamdok hin fudhanne. Kana hordofee gaafa Caamsaa 1, 2020 Masiriin waldhabdee haala guutinsa hidhichaarratti biyyoota sadeen mudateef Mana Maree Nageenyaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniif xalayaa ergiteetti. Xalayicha keessatti Masiriin sadarakaa marii keessa darbaa turte ibsuun amma seera idila-adunyaa itti fayyadama bishaanii kan daangaa ce'u ilaalchisee jiruun akka ilaalamuuf akka barbaaddudha kan ibsame. Caamsaa 11 Itoophiyaan ji'a Adoolessaa keessa hidha guddicha bishaaniin guutuu akka jalqabdu ibsiteeetti. Bara 2021 keessa humna ibsaa jalqabaa maddisiisuuf akka hojjetaa jirtus himuunshee ni yaadatama. Xalayaa fuula 22 qabuun Itoophiyaan hidha biyyashee keessatti hojjechaa jirtu kana bishaaniin guutuuf Masiriirraa hayyama akka gaafachuu qabdu seerri dirqisiisu akka hin jirre ibsuun, Mana Maree Nageenyaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniif ergiteetti. Yuunvarsiitii Kaayirootti pirofesera seeraa kan tahan Mohaammad Samee Amiir, Itoophiyaan murtoo mataasheen qofa akka hidhicha hin guutneef seerri Idila-adunyaa ni dirqisiisa jedhan. Mohaammad Samee Amir waggoota shanan darbaniif Masiriin karaa marii waliigalteerra gahuuf yaalii guddaa taasisaa turte jedhan. Lagni Naayil hidda dhiigaa isa guddaa Masirii qofa osoo hin taane madda dinagdeefi tasgabbii hawwaasaatis jedhan. Kanaaf, dhimma kanaaf seera ifa tahe hin keenyu taanaan Masirii keessattis tahe Baha Afrikaatti tasgabbiin hin jiraatu jechuu isaanii barruu 'Egypt Today' jedhu gabaase. Sudaan gamasheen waliigaltee jalqabaa mallateessuu haa didduyyu malee tibba kana jilli tokko Finfinneetti dhimma hidha haaromsaa, rakkoo nageenya naannoo daanga fi ittisa COVID-19 irratti mari'ataniiru. Marii marsaa 2ffaan ammoo Walakkeessa Waxabajjii keessa magaalaa Kaartumitti gaggeeffama.


Sababoota shan Yaman keessatti koronaavaayirasii hammeessan

Yaman keessatti kornaavaayirasiin biyya addunyaa kamuu caalaa akka tatamsa'uu fi heddummaatu Dhaabbati Biyyoota Gamtoomanii akeekkachiise. Wantoonni shanan kanaaf sababa ta'an kanneen armaan gadiiti. Yaman erga bara 2015 as waraana keessa jirti. Biyyattiin waraana yeroo dheeraan barbadoofteetti. Kunimmoo lammiileen biyyattii miiliyoonaan lakkaa'aman tajaajila eegumsa fayyaa akka dhaban godheera. Hanqinni meeshaalee eegumsa fayyaa, bishaanii fi tajaajiloota biroo ammoo tatamsa'ina koronaavaayirasiif daandii saaqa. Qaamoleen mootummaa waliin qindaa'anii garee mootummaadhaan mormu 'Houthi' waraanan kanneen Sa'uudii Arabiyaadhaan hoogganaman gargaarsi midhaan nyaataa fi meeshaalee wal'aansa fayyaa biyyattiif akka hin seenne daandii cufu. Warri 'Houthi' gamasaaniin deggersi akka hin uummataaf hin qoodamne danqaa ta'u. Kanarratti dabalataan biyyattii mootummaa giddu galeessarraa ishee hoogganu hin qabdu. Kun hunduu biyyattiin vaayirasicha akka isheen ofirraa qolachuu hin dandeenye godheera. Haalli hawaasummaa, siyaasaa fi diinagdee Yaman keessa jiru durumaanuu dhibeewwan daddarboo ta'aniif ishee saaxileera. Osoo weerarri koronaavaayirasii hin mudatin waggaa sadi dura biyyattiin deggersa namoomaa jalatti kuftee akka jirtu UN ibsee ture. Uummanni miiliyoona 24, uummata biyyattii keessaa %80, deggersa alaa argamuun jiraatu, kanneen miiliyoona hedduu ta'an ammoo deggersa dhabanii beela'aa jiru. Daa'imman miiliyoona lamatti tilmaaman hanqina nyaataaf saaxilamaniiru, kanarraa kan ka'e biyyattii dhibeewwan akka busaa, koleeraa fi garaa kaasaatiin wal'aansoo keessa jirti. Uumanni haala kanaan durumaanuu laafee jiru koronaavaayirasiif daran saaxilamaadha, yoo qabames carraan irraa hafuusaa baay'ee xiqqoodha. Waraana waggoota shanan darbaniin sirni fayyaashee kan diigame Yaman weerara koronaavaayirasii ofirraa qolachuuf humna ishee dandeessisu hin qabdu. Iddoowwan tajaajila eegumsa fayyaa biyyattii ta'an 3,500 keesaa hedduunsaanii haleellaa qilleensarraan barbadaa'aniiru, kanneen amma tajaajilarra jiran walakkaa gadi jedhama. Uummannii miiliyoonaatti lakkaa'amu kilinika muraasa keessatti walitti heddummaatee tajaajila fayyaa eeggata, sanuu meeshaalee fayyaa guutuu kan hin qabne. Kunis biyyattii weerara koronaavaayirasiif baay'ee saaxila. Eenyu akka qabame osoo addaan hin baasin, weerara koronaavaayirasii ofirraa ittisuurratti hojjechuun hin danda'amu. Yaman keessatti eenyu akka qabamee fi eenyu akka shakkame, eenyu akka fayyaa qabu addaan baasuunuu rakkisaadha. Sababni isaammoo caasaan fayyaa hojii kanaaf biyyattii gargaaru waan hin jirreefi. Caamsaa darbe namoonni iddoo to'annoo mootummaa jala jiru keessaa Covid-19 qabamuun erga gabaafamee as lakkoofsa sirrii Yaman baruun hin danda'amne. Mootummaan Yaman namoonni 900 qabamuu ibse, hidhattoonni ammoo iddoo to'annoosaaniitii namoota afur qofarratti vaayirasicha arguu dubbatu. UN lakkoofsi namoota qabamanii hedduu ta'uu shakka. Rakkoo waraanaa, caasaan fayyaa dhibuu fi hanqina meeshaalee wal'aansa fayyaarratti dabalataan hanqinni meeshaalee of eeggannoo yaaddoo biraadha. Ogeeyyiin fayyaa meeshaalee of eeggannoo fayyaa kanneen akka maaskii, gaawonii fi gilaavii hin qaban. Wayita dhukkubsattoota hedduu yaalan of eeggannoo malee waan hojjetaniif ofiisaaniiyyuu daran saaxilamoodha jedha UN. Biyyattii keessatti iddoowwan mootummaa fi hidhattootaan qabatamanii jiran hedduu keessatti hojjettoonni fayyaa akka du'antu himama. Yaman keessatti dhibeewwan daddarboo irratti hojjechuun kan beekamu Yaasin Abdul Wareth Ji'a kana keessa koronaavaayirasiidhaan du'e. Ergasii dameen fayyaa biyyattii garmalee laaffateera.


Lammii Iraan 'shiftoota' galanaarraa Somaaleetiin waggaa afuriif uggurame ture gadhiifame

Namni lammummaan isaa Iraan ta'eefi imala galaanarraan beekamaa ta'e erga waggoota afuriif 'shiftoota' galaanarraa Somaaleetiin ugguramee ture bilisa ba'e jedhan. Imalaan maqaan isaa Mohaammad Shariif Panahandeh jedhamu kun "baayyee dhukkubsataa jira". Yaalii jaarsummaa gargaarsa namoomaa dhaabbata Hostage Support Partnership (HSP) jedhamuun gadhiifamuu danda'eera. Waggoota kurnan darban keessa, namoonni hedduun qarqara Somaaliyaatti qabamanii booda erga maallaqa hanga gaafataman kaffalanii booda gadhiifamaniiru. Obbo Shariif amma yeroo gadhiifaman 'shiftoota' galaanarraa namoonni ugguramanii jiran sadiitti galaniiru. Saamichaafi uggurri galaanarraa naannichatti bara 2011 keessa kan hedduu ol-ka'ee ture yommuu ta'u, bara dhiyoo asitti ammoo baayyee kan xiqqaataa dhufe ta'uu Humni Galaanaa Awurooppaa naannoo sanarra hojjetu ni hima. Namoonni sadan ammalleee ugguramanii jiran lammii Iraan yommuu ta'an Obbo Shariif waliin turan kan Bitootessa 2015 keessa bidiruu ittiin qurxummii qaban keessaa kan butaman, jechuun HSP BBC'tti himeera. "[Obbo Shariif] hanqina nyaataan hedduu miidhameera. Ulfaatinsi isaa baayyee kan gadi bu'eefi dhibee garaachaallee horatee garaan isaa keessi dhiigaa jira, jechuun AFP'n Obbo Steed eeruun gabaaseera. Imalaan galaanarraa lammii Iraan bilisa ba'e kun wallaansaaf gara magaalaa guddittii Itoophiyaa, Finfinneetti geeffameera. Isaan boodas gara biyya isaatti akka geeffamu himameera. Akka Reuters gabaasetti, Iraan gama isheetiin gargaarsa lammii ishee kanaaf HSP, UN, Puuntilaand Somaaleefi Itoophiyaan taasisaniif galateeffatteetti. Obbo Shariif sababii rakkoo fayyaasaatiif gadhiifame, warreen hafan sadaniif garuu 'shiftoonni' kunneen maallaqa guddaa itti fudhachuu barbaadu jedhan Obbo  Steed yeroo AFP'tti himan.


Joorji Filooyid: Walitti bu'insa Miniyaapolis hordofee humni eegumsa biyyaalessaa bobbaafame

Hokkora Miniyaapolisitti du'a lammii Ameerikaa gurraachaa hidhannoo malee to'annoo poolisii jalatti raawwate hordofee ka'e tasgabbeessuuf Humni eegumsaa biyyaalessaa Ameerikaa bobbaafame. Joorji Filooyid Wiixata darbe kan du'e yoo tahu viidiyoon waraabame akka agarsiisutti poolisiin adiin tokko morma isaa irra jilbeenfatee inni ammoo jalaa afuura baafachuu hin dandeenye jechaa ture. Finciltootni magaalaa Miniyaapolisitti guyyaa sadaffaaf daandiitti bahaniiru. Gabaasonni akka agarsiisanitti buufatni poolisii tokko finciltootaan weeraramee abiddi itti qabsiifamuun poolisoonni gadhiisanii bahaa turan. Buufatichi bakka poolisoonni Joorji Filooyid ajjeesan hojjetani jedhama. Roobii darbe manneetiin daldalaaas saamamaa waan turaniif poolisiin gaazii imimmanessituu finciltoota kanneenitti dhukaasee ture. Mormii wal fakkaataan Chikaagoo, Los Anjeles fi Meemfis keessattis gaggeeffamaa jira. Ajjeechaan amma raawwate kun aarii ajjeechaa durumaaniyuu poolisiin isaan gurraachotaa irratti raawwataa ture daran kan hammeessedha. Dhiyeenyas poolisiin Joorjiyaatti nama Ahimood Arbeerii fi Keentaakiitti ammoo Biriyoonaa Teeyilar lamaan isaanii iyyuu gurrachota Ameerikaa kan tahan ajjeesseera. Bulchaan Minisootaa Tiim Waalzi akkaataa gaaffii kantiibaa Miniyapolisiin loltootni biyyaalessaa akka bobbaafaman taasisaniiru. Haalichas ''yeroo nageenyaa ariifachiisaa'' jechuun labsan. Tim Waalzi akka jedhanitti saamichi, qabeenya barbadeessuu fi abiddaan gubuun sochii daldalaa naannichaa haalaan miidheera. ''Duuti Joorji Filooyid haqaa fi jijjiirama sirna kan fiduu qabu malee du'aatii baayyee fi qabeenyi akka malee barbadaa'uuf tahuu hin qabu,'' jedhan waamicha finciltootni akka tasgabbaa'aniif dabarsaniin. Kantiibaan Miniyaapolis Yaaqoob Fireey poolisiin Joorji Filooyid irra jibeenfachuun akka du'u taasise akka yakkaan himatamuuf waamicha taasisaniiru. Poolisoonni afur gochicha keessaa harka qabanis hojii irraa ari'amaniiru. Magaalittiin poolisoota ajjeechaa Filooyid keessaa harka qabu jette afur Deerik Choovin, Tuu Tawoo, Toomaas Leen fi Aleeksaander Kuweengi adda baasuun hojii irraa akka ari'aman taasifteetti. Deerik Choovin kana duras yeroo sadii namoota biraa irratti dhukaasee rukutteera. Waggoota 19 poolisii tahuun tajaajile keessattis himanni 17 tahu isarratti dhiyaateera. Doonaaldi Tiraampi viidiyoo Joorji Filooyid ajjeefamuu agarsiisu daawwachuun ' baayyee gadduu' fi tarkaanfiin haqa qabeessa tahe fudhatamuu akka qabu dubbachuu isaanii barreessaan Waayit Haawus miidiyaaleetti himaniiru. Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniitti Hoggantuun Mirga Namoomaa Misheel Bachileet gochaa ajjeechaa raawwate balaaleffachuun '' ilaalchi jibbinsaa fi miidhaan gosa irratti hundaa'uun dhaqqabu xiyyeeffannoo argachuu qaba'' jette. Hogganaan Poolisii Miniyaapolis Maadiriyaa Araadondoo, dhukkubbii, miidhaa sammuu fi hamilee sababa du'aatii Filooyid kan miseensota polisii keenyaan dhufeef dhiifaman gaafadha jedhan. Mormii kana namoota beekamoo kan akka Biyoonsee dabalatee maqaa guddaa kanneen qaban biroos deeggaraniiru.


Rakkoo Sudaan: Intarneetiin adda citee ture - abbaa seeraa tokkoof deebi'e

Abbaan seeraa Sudaan tokkoo intarneetiin biyyattii keessatti torbee sadiif adda citee ture isa qofaaf akka deebifame BBC'tti hime. Abdel-Adheem Hassan Dilbata darbe kaampanii telekoomii biyyattii 'Zain Sudan' mana murtiitti himatee irra aane. Kaampaanichi ajaja hogganoota waraanaa biyyattiin torbee sadii oliif intarneetii adda kute. Intarneetii adda kutuu isaatiin mana murtiitti kaampaanicha kan himate abbaan seeraa kun falmii irraa aanus kaampaanichi isa qofaaf intarneetii deebiseera. Kunis kan ta'e himaticha akka nama dhunfaatti waan baneefi. Yeroo ammaa kana biyyattii keessati bilisaan intarneetii kan fayyadamuu danda'u isa qofa akka ta'e himeera. Abdel-Adheem Hassan mana murtiitti deebi'ee lammilee Sudaan hafaniif falmuuf akka jedhu dubbateera. "Torbee itti aanu lammileen biyyattii miliyoona tokko ta'an intarneetiin akka deebi'uuf abdiin qaba" jechuun BBC'tti himeera. Kaampaanichi barreeffamaan osoo hin beeksisiin intarneetii adda kute, kuni yakkaa fi sarbama mirga namoomaati jedha Obbo Abdel-Adheem. Dhaabbati Biyyoota Gamtoomaniis biyyattiin uggura intarneetii irra keesse akka kaaftu waamicha dhiyeesseera. Sudaan keessatti intarneetiin kan adda cite torbee sadi dura erga loltoonni itti dhukaasanii humnaan mormitoota bittimsanii booda. Gareen mormitoota yaada furmaataa mootummaan Itoophiyaa dhiyeessite yoo fudhatan humni waraanaa itti waliigaluu dideera. Itoophiyaan manni waree walabaa biyyattii hogganu miseensota 15 qabu akka ijaaramu yaada dhiyeessite. Miseensonni torba mormitoota irraa, kan hafan torba waraana irraa tokko ammoo nama walabaa akka ta'u ture. Yaadicha mormitoonni yoo simatan humni waraanaa dideera. Rakkoon Sudaan keessa jiru hammaachuu akka danda'u sodaa guddaan jiraachuu gaazexeessaan BBC, dhalataa Sudaan Mohaanaad Hashiim dubbateera.


Qarqara Liibiyaatti namoonni hedduun galaanaan nyaataman

Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti Ejensiin Baqattootaa (UNHCR) namoonni 150 ta'an galaanaan nyaatamuun akka hin hafne sodaatamaa jiraachuu dubbate. Balaan kun qarqara galaanaa Libiyaatti doodiin cabuurran uumame. Dhaabbatichi namoonni 150 ta'an biroonis namoot warra qurxumii qabaa turaniin baraarfamanii eegdota qarqara galaanaatiin gara Liibiyaatti deebifamaniiru jedha. Namoonni balaan qaqqabe kun baqattoota yommuu ta'an bidiruuwwan tokko ykn lamarra ta'uun isaanii kan ifatti beekame hin jiru.  Garuu Magaalaa Liibiyaa Kooms jedhamtu, gara Baha Tiriippooliitti 120km irratti fagaattee argamti. Balaan qaqqabe kun yoo mirkanaa'e bidruun caccabuudhaan galaana Mediteraaniyaanii irratti kan uumame isa jalqabaa ta'a. Ji'a Caamsaa keessa yoo xiqqaate namoonni 65  bidiruun qarqara Tuniiziyaatti dhidhimuurraan kan ka'e du'aniiru. Balaa yeroo sana qaqqaberraa namoonni 16 garuu lubbuun hafaniiru. Bara 2019 keessa ji'oota afran jalqabaa namoonni 164 ta'an Liibiyaatii gara Awurooppaatti osoo imalanii du'uu isaanii UNHCR gabaaseera. Godaantonni karaa galaana Mediteraaniyaanii waggaa waggaan Awurooppaatti ce'aniif Liibiyaan ulaa ijoodha. Godaantonni karaa kanaan deeman yeroo hedduu dooniiwwan caccabiifi dudulloomoo ta'an irratti humna baachuu danda'uun olitti fe'amanii yeroo deemanitti hedduun dhumaniiru. Haata'u malee, walakkaa 2017 irraa kaasee lakkoofsi godaantotaa daran xiqqaachaa dhufeera. Sababiin akka lakkoofsi baqattootaa xiqqaatu taasises, Xaaliyaan poolisoota Liibiyaa hirmaachisuun akka baqqattoonni gara biyyasheetti hin ceene waan taasisteef. Poolisoonni kun yeroo baqattoota argan gara Liibiyaatti dirqamaan kan deebisan yommuu ta'u gochu kun garuu dhaabbileen mirgoota namoomaatiin balaaleffatameera. Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii irra deddeebiyuun akka jedhetti baqattoonni galaana Mediteraaniyaaniirratti qabaman gara Liibiyaatti deebifamuu hin qaban. Sababiin isaas, biyyattiin walitti bu'insa keessa waan jirtuuf haalli namoonni itti qabaman hedduu yaachisaadha jechuun BBCn gabaaseera. Bara 2019 keessa ji'oota sadan duraatti, baqattoonniifi godaantonni 15,900  karaa ulaa Mediteraaniyaan sadii Awurooppaa galaniiru. Kun ammoo kan bara 2018 keessa yeroo walfakkaatu keessa ture bira qabamee yeroo ilaalamu %17 gadi xiqqaateera.


Liibiyaattii haleellaa xiyyaaraan doktaroonni shan ajjeefaman

Hospitaala kibba magaala guddoo biyyattii Triipoolitti argamuttti haleellaa xiyyaaraan raawwatameen dokataroonni shan ajjeefamuu mootummaan Liibiyaa deeggarsa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii qabu beksise. Xiyyaara waraanaa kan Janaraala Khaliif Haftaar( kan mootummaa biyyattii waraanaa jiru) fi hoogganaa Waraana Biyyaalessaa Liibiyaati(LNA) jedhame haleellaa kana raawwachuu Ministeerri Fayyaa ibseera. Waraanni kun haga ammaatti yaada hin laanne. Bara 2011tti, hoogganaan biyyattii baroota dheeraa Mo'ammar Gaadaafii aangoorraa erga buufamanii ajjeefamanii booda biyyattiin tasgabbii dhabdeetti. Ebla darberraa kaasee mootummaa Liibiyaa (Mootummaa Waliigaltee Biyyaalessaa) kan deeggarsa idil addunyaa qabu fi kan Ministira Muummee Fayez al-Sarrajiin hoogganamuu fi garee Khaliif Haftaar gidduutti waraan adeemaa jiruun hanga ammaa lubbuun namoota 1,100 darbuu Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa himeera. Naannoo bakka dhalootaa Mo'ammar Gaadafiirraaa deeggarsa guddaan gara qarqara Triipoliitti kan siiqan gareen Haftaar amma haleellaa qilleensaan qarqaruma magaala Triipoliitti wal waraanaa jiruu jedha AFP'n. Haleellaa Sanbataa kanaan lubbuu baraartota dabalatee namoonnii torba madaa'aniiru. Akka AFP'n gabaasetti, Kibba magaala Triipooliitti hospitaalota irratti haleellaan xiyyeefate yoo raawwatamu kun yeroo sadaffaafi. Ji'a darbe bakka baqattootni biyyoota Afrikaa hedduun itti argamanitti halellaa xiyyaaraa raawwatamee lubbuu godaantota 50 tilmaamamu galaafatera jedhamef mootummaan biyyattii garee Khaliif komateera. Gareen kun gama isaan jalqaba waraana mootummaa deeggaran haleeluufi haaloo bahuuf haaleellaa qaamoolen kunniin bananiin dogoggoraan buufata kana rukutuu hin oolan jechuun komii irratti ka'e haalera.


Waancaa Addunyaa 2022: Taphataan Kiristaanoo Ronaaldoo bakka bu'e Gonkaaloo Raamos eenyu?

Kibxata galgala dorgommii Waancaa Addunyaa 2022 mo'atanii darbuu Poorchugaal fi Siwiizarlaand walitti fideen Poorchugaal 6-1n mo'achuun gara marsaa itti aanu nuusa xumuraatti dabarteetti. Nuusa xumuraa- biyyoota saddeet calalamanii darban jechuudha. Biyyi taphataa collee addunyaa irratti gurra guddaa qabu Kiristaanoo Roonaaldoo, Poorchugaal, galchii hedduu akkasiitiin biyya Awurooppaa biraa Siwiizarlaand yeroo mo'attu namuu Roonaalduu kaasuu hin oolu. Garuu Kiristaanoo Ronaaldoo daqiiqaa muraasa gara dhumaa jijjiiramee galee qofa taphate. Taphni osoo hin jalqabamiin duras oduun jiru martinuu akka Kiristaanoo Ronaaldoo hiriiree hin taphanne ture. Bakka isaa taphataan Poorchugaal biraa Gonkaaloo Raamos jedhamu saatii guutuu akka taphatuudha. Iji kaameraa isteediyoomii keessa ture yeroo kamiyyu, nama kamiyyu caalaa goolii kan lakkoofsise Ronaaldoo irratti walgahaa turan. Kun ammoo tapha kaleessaan dura turerratti taphataa biraan jijjjiiramuu isaa ilaalchisuun waanta inni jedhe leenjisaa garee Fernaadoo Saantos waan mufachiisee tureefidha. Bakki teessuma taphattoota warra suuraaniin marfamee yeroo Kiristaanoo Ronaaldoo faara badu ykn fuula dheekkame agarsiisu eeggataa oolan. Ronaaldoon erga bara 2008 kaasee tapha Poorchugaal biyyi isaa taphattu jalqabarraa hafee hin beeku. Kan kaleessaa kun isa jalqabaati. Haata'u malee, boodarra qalbiin daawwattootaas ta'e kaameraan Ronaaldoo duukaa turan gara dirree walakkaatti deebiye. Taphataa dargaggeessa umuriin isaa wggaa 21 kan bakka Kiristaanoo Ronaaldoo gale carraa argateen goolii sadii galchuun hatiriika hojjete. Raamos Kiristaanoo Ronaaldoo eeggataa taasisee hiriiree kana galmeessisuu isaatti hedduutu gammade. Yeroo leenjisaan Poorchugaal Saantos Ronaaldootiin hambisee dargaggeessa kana hiriirsisutti, bu'aa guddaa hanga kana eegee hin turre ta'a. Gareen isaa Waancaa Addunyaa irratti galchii ja'a lakkoofsisuun mo'achuu qofa miti, taphataan inni bakka Ronaaldoo galche sadii lakkoofsisuun isaa milkaa'ina addaa ta'eera. Raamos erga bara 1961 taphtaan Hangaarii Filooriyaan Albert Waancaa Addunyaa irratti hatiriika hojjeteen as taphataa umurii xiqqaan seenaa hojjete ta'eera. Kilaba Benefikaatiif kan taphatu Raamoos goolii sadan lakkoofsise keessaa kan jalqabaa galchuuf daqiiqaa 17 qofa isa fudhate. Raamos boqonnaa dura goolii lamaffaa lakkoofsisuun, boqnnaarraa erga deebi'ee ammoo goolii sadeeffaa galchuun daqiiqaa 74ffaa irratti jijjiirmee bahe. Taphataan kun gooliiwwan lakkoofsise sadan qofa osoo hin taane yaaliiwwan ciccimaa inni taasise shakkii tokko malee Ronaaldoo bakka bu'a abdii jedhu uumeera. Ronaaldoon taphawwan Waancaa Addunyaa mo'anii darbuu ja'a irratti gooliiwwan saddet lakkoofsise. Raamos ammoo tapha tokkicha kanarratti Poorchugaaliif sadii lakkoofsiseera. Ijoollummaa irraa kaasee Benefikaa keessatti kan guddate Raamos, hanga kaleessa tapha Siwiizarland waliin gaggeeffamerratti ajaa'iba hojjeteetti taphoota sadiirratti dhiyaatee walumaagala daqiiqaawwan 33 qofa taphate. Tapha michummaa Sadaasa keessa Naajeeriyaa waliin taphatan irratti biyya isaaf daqiiqaa 23 taphatee goolii tokko lakkoofsiseera. Isaan booda dorgommii Waancaa Addunyaa 2022 Qaataar kana irratti tapha Gaanaa waliin taphatan irratti dhumuuf daqiiqaan lama yeroo hafutti, kan Yuraagaay waliin taasisan ammoo yeroo daqiiqaan saddet hafutti seenee taphateera. Kilaba Benefikaa keessatti ammoo baruma kana keessa taphoota 21 taphatee gooliiwwan 14 galchee, kubbaa ja;a ammoo gooliif mijeessee kenneera. Tapha bara darbeetiin ammoo taphawwan ja'a taphatee goolii torba lakkoofsiseera. Dorgommii Waancaa Addunyaa 2022 Qaataaritti gaggeeffamaa jiru kana irratti taphataa jalqaba hatiriika hojjetes ta'eera Raamos. Dorgommii Waancaa Addunyaa irratti hatiriika hojjechuun bara 2002 irratti taphataan Jarman Miroslaav Kiloos kan yaadatamu yoo ta'u, taphataa kamiyyu caalaa Waancaa Addunyaa irratti goolii hedduu galchuun kan beekamu Kiristaanoo Ronaaldoo ammoo bara 2006 umurii ijoollummaan hatiriika hojjeteera.


FIFAn 'gocha badaa' sheefii beekamaan Waancaa Addunyaarratti agarsiise qorataan jira jedhe

FIFAn tapha xumura Waancaa Addunyaa 2022 Qaataar booda sheefiin beekamaa, Soolt Bay fi namoonni kaan gara dirree seenun 'gocha badaa' akka raawwatan qorachaan jira jedhe. Maqaan sheefii kanaa inni sirriin Nuusirat Gookkisee jedhama. Sheefiin lammii Tarkii addunyaa irratti nyaata hojjechuun beekamu kun Arjentiinaan Faransaay erga mo'atteen booda dirree walakkaa taphattoota waliin dhaabatee waancaa osoo dhungatuufi gammachuu isaa wayita ibsatu mul'ateera. Akka seera FIFAtti garuu waancaa kana tuquu namoonni danda'an "warra filataman" qofaadha. Waancaa kana tuquu ykn harkaan qabachuu namoonni danda'an warra dorgommicha mo'atan, aanga'oota FIFA fi gaggeessitoota biyyaadha. Saalt Bay garuu waancaa kana qabatee yeroo dhungatuufi taphattoota Arjentiinaa mo'atan waliin waancaa kana wal harkaa fuudhaa suura ka'uudhaaf yeroo yaalutti mul'ateera. Sheefiin kun sirna waancaa kennuutiin booda qalbii Liyoneel Mesii hawachuuf yeroo yalutti inni garuu yeroo callisee bira darbu argameera. Dubbi-himaan FIFA BBC Sport'f ibsa kenneen, "Sirna cufinsaa Lusaayil Istaadiyeem kessatti gaggeeffameen booda namoonni dhuunfaan akkamiin hayyama hin malle argachuun dirree keessatti argaman kan jedhu adda baafachuuf qorachaa jira". "Tarkaanfii keessoo sirrii ta'e ni fudhatama," jedheera. Saalt Bay abbaa qabeenyaa restoraantii baayyee beekamaadha. Bara 2017 keessaa akkaataa inni ittiin foon qopheessuufi soogidda/ashaboo itti dabaluun miidiyaa hawaasaarratti beekamaa isa taasiseera. Pirezidaantii FIFA, akkasumas Mesii, Kiristaanoo Ronaaldoo fi Daavid Beekam dabalatee namoonni kubbaa-miilaan beekaman baayyeen Restoraantii Saalt Bay kanaa nyaataniiru. Yeroo Waancaan Addunyaa gaggeeffamaa jirutti Sheefiin kun pirezidantii FIFA  Jiyaanii Infaantinoon yeroo hammatu viidiyoo agarsiisu baaseera. Boodarras Saalt Bay keessatti bakka keessummoonni kabajaa taa'an Jiyaanii Infaantinoon dabalatee taphattoota buleeyyii Biraazil Ronaaldoo, Roobertoo Kaarloos fi Kafuu waliinis suura ka'eera.


Jaappaanitti kilabni tapha Raagbii maanguddoota umurii 90 olii ammayyuu hirmaachisaa jira

Dorgommii Waancaa Raagbii Adunyaa Jaappaanji'a keessumeesitu irratti kilabootni taphattota ganna 40 olii 150 kan hirmaatan yoo tahu Kilabni Fuwaku jedhamu taphatoota umurii waggaa 90 olii sadii dabalatee dhiyaateera. Taphattota Raagbii Jaappaan 120,000 keessaa 10,000 kan tahan umuriin isaanii waggaa 40 olidha. Riyuchi Nagayama (kana gadii gara bitaa ka jiru ),manguddoo ganna 86 yoo tahu, tapha keessatti wal kuffiisuun falmii guddaa taasifna, booda garuu hedduu nama gammachiisa jedhe. "Haala akkamiin akka taphannu waliin ni haasofna. Tapha keessatti nami tokko iyyuu walitti hin aaru. Miira gaarii qaba.'' Akka hakiima tokkootti umurii kanaan tapha ulfaataa akkasii taphachuun miidhaa akkamii qabaachuu akka danda'u Mr Nagayamaan ni beeku. Haa tahu malee Kilabni Raagbii Fuwaakuu eeggannoo fayyaa godhamuu qaban ilaalchisee marsaritii isaa irratti barreessee dhaabbilee inshuraansii fayyaa umurii guutuus tahuu akka qaban gorsa. "Ergan  kilaba kana galee yeroo baay'ee lafeen cinaachaa koo cabeera. Yeroo miirri gaariin natti hin dhagahamnetti dawwaan fudhadha. Haala kanaan gara taphaattin deebi'a. Osoo hin taphatiin jiraachuu hin danda'u. Kun waan haaraa tahuu danda'a ,garuu haati manaa koos waggoota muraasa dura boqoteetti. Kanaafuu osoon kubba Raagbii taphadhuu yoon du'e homaatti iyyuu hin lakkaa'u.'' Mr Nagayamaan mana jireenyaa isaa keessatti osoo haadha warraa isaa boodaaf bakka aarsaatti kadhatuu mul'ata. Taphataan biraa kilabii Fuwakuu Toonii Hartilii ganna 71 kan tahe lammii UKti. ''Tokiyoo torbaffaa bakka jedhamun ture. Nama cinakoo taa'aa ture tokkotti haasa'aan ture. T-shirtii Kilaba Raagbii Fuwaakuu erga 1948 jedhu uffatee ture. Bara ani dhaladhe jechuudha. Baay'ee natti tole. Torbee dhufu geesseen si barsiisa jedhee akkuma na geesse jennaan amma waggoota torbaaf achi taphataan jira. Baay'een ajaa'ibsiifadhe. Sababni isaas UK keessa waan akkasii waan hin jirreef, bakka hiriyyota itti horatudha.'' Suuraan Kiim Kiyaang-Hoon.


Lammilee Iraan gareen biyyaalessaa isaanii mo'amuu gammachuu ibsataa turan keessaa namni tokko ajjeefame

Gareen biyyaalessaa isaanii Waancaa Addunyaa keessaa dursee gaggeeffamuu isaatiin mormitoota mootummaa Iraan gammachuu isaanii ibsataa turan keessaa namni tokko qaama nageenyaatiin ajjeefamuun ibsame. Kibxata galgala rogeessi uummata daddammaqsuun beekamu Mehiraan Samaak Baandaar Azaalii keessatti yeroo ‘xurumbaa’ konkolaataasaa afuufutti rasaasaan adda keessa rukkutamuun himame. Akka viidiyoowwaniifi suuraawwan magaalota biroo keessaa argaman agarsiisanittis, namoonni hedduun daandiitti bahanii gammachuu isaanii wayita ibsatan mul’ataniiru. Gareen kubbaa miilaa biyyaalessaa Iraan kun mallattoo Rippabilika Islaamaati jechuun lammileen Iraan hedduun deeggarsa kennuufiifirraa of qusataniiru. Humnoonni biyya keessaafi biyya alaa jiran gareen biyyaalessaa Iraan kun tapha ramaddii dhumaatiin Ameerikaan 1-0 akka mo’amuuf dhiibbaa taasisuu isaanii miidiyaan mootummaa gabaasaniiru. Tapha garee Ingiliiz waliin taphatanii 6-1n mo’aman irratti ammoo taphattoonni Iraan faaruu biyyaalessaa biyyattii hin faarsine. Kun ammoo deeggarsa mormitootaaf qaban agarsiisa jedhameera. Tapha Welsiin 2-0 ittiin mo’ataniifi muddama siyaasaa kan qabu Ameerikaa waliin taphatan irratti garuu faaruu biyyaalessaa faarfataniiru. Miseensonni garichaa humnoota nageenyaan dhiibbaan irra gaheeti jedhamus mormitoonni tokko tokko garuu gareen kun faaruu biyyaalessaa kana faarsuu isaatiin miira nu ganeera jedhu itti uumeera. Iraan keessatti hokkarri kan jalqabame torbanoota kudhaniin duradha. Shamarreen umuriin ishee wagga 22 taate Maahisaa Amiinii danbii ittiin hijaaba uffatan cabsiteetti jedhamuun harka poolisoota naamusa eegsisaniitti darbuun dheekkamsa kaaseera. Aanga’oonni Iraan “hokkarri” kun humnoota alaatiin kan deeggaramudha jechuun ibsu. Gareen mirga namoomaa Iraan teessoon isaa Noorway ta’e daa’imman 60 dabalatee yoo xiqqaate namoonni 448 mormii kana keessa akka ajjeefaman ibseera. Namoonni kuma 18 ol ta’an ammo hidhamuun isaanii himameera. Mo’amuu garee biyyaalessaa Iraan ilaalchisuun gammachuu isaa ibsachuuf xurumbaa konkolaataa isaa dhageessisaa kan ture dargaggeessi wagga 27 Mehiraan Samaak humnoota nageenyaatiin ajjeefamuu isaa Mirgi Namoomaa Iraan gabaaseera. BBC tajaajila Afaan Pershiyaa ammoo viidiyoo sirna awwaalchaa Roobii ganama dargaggeessa ajjeefame kanaaf taasifame arguu danda’eera.


Waancaan Addunyaa dubartootni qofti taphachiisaniifi kan jalqabaa ta'e har'a gaggeeffama

Waancaa Addunyaa Kaataar keessummeessaa jirturratti tapha ramaddii Kamisa halkan Kostaarikaafi Jarman taasisan yeroo jalqabaatiif murteessitoota kuubbaa miilaa hundi isaanii dubartoota ta’aniin gaggeeffama. Isteefaanii Firaapaart ammoo Waancaa Addunyaa dhiirotaa irratti haadha murtii ta’uudhaan dubartii jalqabaa taati. Haati murtii lammii Firaans taate kun Kibxata darbe tapha Meksiikoofi Polaand taphatan irratti murteessituu afraffaa ta’uudhaan dorgommirratti dubartii murteessituu kubbaa miilaa jalqabaa jedhamteetti. Firaapaart dorgommicha dura taphicha ilaalchisuun BBC Sport irratti, “dhiibbaa isaa ni beekna,” jechuun dubbatteetti. “Kanaaf jecha garuu waan of jijjiirru natti hin fakkaatu. Tasgabbaa’uu, xiyyeeffannaa kennuu, qalbiifi waa’ee miidiyaafi waa’ee dhimma biroo heddu yaaduu dhiisuun dirreedhuma irratti fuulleffanna,” jette. Tapha Kamisa Sadaasa 1, 2022 istaadiyoomii Al-Baayit irratti gaggeeffamu kanarratti Firaapaartii gargaaruun haadhotii murtii kan ta’an lammii Biraazil Nuuzaa Baak fi lammii Meksiikoo Kaaren Diyaaz ta’u. Sababa dubartummaa isheetiif taphattoota irraa, leenjistoota ykn deeggartoota irraa yaadni kennameefiif yoo ta’eef kan gaafatamte Firaapaart, “[murteessituu] ergan jalqabee kaasee gareewwan, kilabootaafi taphattoota irraa deeggarsa argachaan jira. ''Yeroo hunda istaadiyoomii keessatti simannaan waan naaf taasifamuuf akka nama kamiyyuu tapha murteessu tokkoottan of ilaala. Ammallee wanti wal fakkaatu akka na eeggatuun yaada,” jechuun deebiste. Firaapaart bara 2020 tapha Chaampiyoons Liigii dhiirotaa irratti haadha murtii ta’uun dubartii jalqabaa taateetti. Murteessituun kubbaa miilaa umuriin ishee waggaa 38 ta’e kun, bara 2019 ammoo tapha Suuppar Kaap Liiverpuuliifi Chelsii gidduutti ture irratti taphachiisuunis dorgommiiwwan Waldaa Kubbaa Miilaa Awurooppaa dubartii taphachiisuu dandeesse jalqabaa taateetti. Dubartoota Waancaa Addunyaa Kaataar kana irratti haadha murtii akka ta’anniif filataman sadii keessaa tokko lammii Ruwaandaa Saalimaa Mukaasaangaa ishee tokkodha. Walumaa galatti murteessitoota 36 Waancaa Addunyaa Kataar kana taphachiisan keessaa dubartoonni afur jiru. Dorgommiin Waancaa Addunyaa erga jalqabamee torban lama guutaa jiru kun taphani ramaddii Jimaata boruu xumuramanii, dorgommiin mo’anii darbuu ammoo ni jalqabama. Waancaan Addunyaa yeroo jalqabaatiif addunyaa Arabaa keessatti qophaa’e kun murteessitoota dubartootaatiin taphoonni gaggeeffaman jiraachuu qofa osoo hin taane, taateewwan ajaa’ibsiisoo adda addaa irratti mul’ataniiru. Waancaan Addunyaa kun gammoojjii Kaataar keessatti kan gaggeeffamu waan ta’eef, waqtii kanaan dura itti gaggeeffamaa tureen yeroo adda ta’etti gaggeeffamaa jira. Keessummeessuu dogommii hanga ammaa jiruun dolaara biliyoonotaan baastee qophii guddicha addunyaa kanaan Kaataar milkaa’aa akka jirtu himama.


Waancaa Addunyaa: Poorchugaal yookaan Itaaliin biyyoota jajjaboo Waancaa Addunyaan ala tahuuf dirqaman

Ramaddiin taphoota gulaallii walakkaa xumuraa fi xumuraa ifa ta'eera. Ramaddii kanaan Poorchugaal fi Itaalii keessaa tokko Waancaa Addunyaan ala tahuuf dirqamu. Tapha gulaallii Waancaa Addunyaa walakkaa xumuraan Itaalii fi Makedooniyaa Kaabaa walitti fida. Poorchugaal ammoo Tarkii waliin taphatti. Ramaddiin kun Shaampiyoonaan Awurooppaa Itaaliin yookiin ammoo gareen Kiristaanoo Roonaaldoo Poorchugaal akka Waancaa Addunyaa Qaatar 2022 irratti hin argamne dirqiiisa. Sababni isaas biyyootni lameen yoo morkattoota isaanii jechuun Itaaliin Masedooniyaa Kaabaa, Poorchugaal ammoo Tarkii yoo mo'atan biyyootni lameen ammas waliin taphachuun abbaan injifate imala gara Qaataariif darba. Kun ammoo biyyoota gurguddoo Waancicha injifachuu danda'u jedhamuun eegaman keessaa tokko akka hafan taasisa. Taphni walakkaa xumuraa biraan Iskootilaandi Yuukireen waliin morkatti. Weelsi ammoo Oostiriyaa waliin taphatu. Yoo Iskootilaandii fi Weelsi mo'atan istaadiyeemii Kaardif irratti Waancaa Addunyaa Qaatar qopheessituuf darbuuf ammas wal morkatu. Weelsi waggoota 64 booda Waancaa Addunyaaf darbuuf taphatti. Iskootilaandi ammoo waggoota 24'f osoo hin darbiin turteetti. Iskootilaandi v Yuukireen Weelsi v Osstiriyaa Raashiyaa v Poolaandi Poorchugaal V Tarkii Iswiidin V Cheek Rippaablik Itaalii v Masedooniyaa Kaabaa Ramaddii Xumuraa Weelsi ykn Oostiriyaa v Iskootilaandi ykn Yuukireen Raashiyaa/ Poolaandi v Iswiidin/ Cheek Rippaabilik Poorchugaal/ Tarkii v Itaalii/ Masedooniyaa Kaabaa Itaaliin bara kana Waancaa Awurooppaa 2020 mo'ataniiru. Poorchugaal ammoo bara 2016 Waancaa Awurooppaa mo'atte. Yoo lamaan isaanii morkattoota isaanii mo'atan dhumarratti walitti dhufuun taphatu. Garuu taphichi dirree Poorchugaal irratti kan gaggeefamu yoo tahu tapha deebii hin qabu. Kun ammoo Poorchugaaliif carraa gaarii kennuu danda'a. Osoo hin darbiin hafuun, yeroo afur Waancaa Adunyaa kan mo'atte Itaaliif kufaatii guddaadha. Sababni isas Waancaa Adunyaa bara 2018'f osoo hin darbiin hafteetti. Kun ammoo waggoota 60 seenaa galmaa'edha. Leenjisaan Itaalii Roobertoo Maansiinii kun nuuf ramaddii ulfaataadha jedhan. Masedooniyaan Kaabaa garee cimaadha. Yoo mo'annes dirree keenyaan ala taphachuu qabna. Silaa xiqqoo wayyaa qaba ture. Garuu ofitti amanamumma qabna. Keessumaa yeroo ulfaataa akkasii kanati,'' jedhan. Poorchugaal kan kuftu taanaan ammoo Kiristaanoo Roonaaldoo kan amma ganna 36 taheef tapha xumuraa Waancaa Adunyaa inni gaggeesse tahuu danda'a. Taphataa cimaan biraa Waancaa Adunyaa irratti eegamu Rooberti Lewandowiskii yoo tahu biyyi isaa Poolaandi morkattota ishee mo'achuun dirqama taha.


Wantota shan Waancaa Addunyaa 2022 'uggum kubbaa miilaa' jechisiisan

Waancaa Addunyaa 2022 irratti walumaagalatti taphawwan 64 gaggeefamanii, gooliiwwan 172 galaniiru. Qophii cidha guddaa waggootaaf Qaataar taasisaa turteefi hedduu dinqisiifame kun Arjentiinaa warra Liyoneel Mesii mushurroo taasisuun goolabame. Arjentiinaan kuftee ka’aa xumura waancaa irra gahuun ishee hedduu ajaa’iba ture. Garee Sa’ud Arabiyaatiin gaafa mo’amtee wanta namni hin eegiin mudate maaltu kana geessi jedhee yaadee jira. Kana qofa miti taphni dhumaayyu sa’aatiin dabalataa gargar isaan baasuu dadhabee hanga peenaaliitiidhaan Faransaay mo’attee Shaampiyoonaa taatutti diraamaa taa’umsatti osoo hin taane dhaabatanii ilaalan. Uggum kubbaa miilaa! Waancaan Addunyaa kun Argentiinaaf sadaffaadha- wagga 36 booda kan argatteedha. Isa bara 1986 Diyaagoo Armaandoo Maraadoonaatiin addunyaa ajaa’ibsiiste; kan ammaa kanaan ammoo Liyooneel Mesiitu harka afaan nama kaawwachiise. Mesiin kubbaa miilaan bakka itti hin milkaa’iin hin qabu, waancaa dachaafi kaasuun guurrateera. Shaampiyoonaa Awurooppaa, La Liigaa Ispeen, Kilaba Firance, PSG amma keessa tapahataa jiruun ma’ataa ture, mo’achaa jiras. Ballan dOr si’a torba mo’achuurraa kaasee manni Mesii badhaasawwan kubbaa miilaa gurguddoon dhiphateera. Garuu Waancaa Addunyaa biyya isaa Arjentiinaa waliin osoo hin argatiin waan tureef milkaa’ina isaa kubbaa miilaan dirbaba jalaa taasiftee turte. Amma garuu ni milkaa’e! Nilsan Gireesnoot dorgommii Waancaa Addunyaa 2022 kanarratti wantota turan xiinxalaa ture. Waancaan Addunyaa 2022 kun waqtii akkasii kana keessatti, birraan darbee bonatti seenaa wayita jiru (Sadaasaa fi Mudde) keessa gaggeeffamuun isaa adda isa taasieera. Kun ammoo kan ta’eef haalli qilleensaa ykn ho’i Qaataar waqtii duraan qophaa’u Waxabajjiifi Adoolessa keessatti akka malee waan dabaluuf taphaaf waan hin mijoofneefidha. Kun ijoo dubbii ta’aa turus, Qaataar garuu waqtii duraan ture irraa akka jijjiiramuuf gochuun qilleensa biyyattii ho’aa ta’es sirreessitee qophii addaa qopheessuun milkoofteetti. Wanti biraan qophii Waancaa Addunyaa 2022 kana adda godhu yeroo jalqabaatiif Baha Giddu-galeessaa biyya Arabaa keessatti qophaa’uu isaati. Kanaan alatti wantonni yaadataman biroo shan kunooti: Dorgommii Waancaa Addunyaa Qaataar qopheessite kana keessaa gareen 15n osoo hin eegamiin mo’aman kan aarii guddaatiin xumuraman ture. Dorgommichi jalqabamee guyyaa sadaffaa irratti dhumarra Shaampiyoonaa Addunyaa kan taate Arjentiinaan garee Sa’ud Arabiyaatiin 2-1 mo’amte. Kun biyyattii qofa osoo hin taane warra kubbaa beekaniifi xinxalaniyyu naasiseera ykn ajaa’ibeera. Ariin biraan ammoo biyyi Afrikaa Morookoon tapha ramaddiifi nuusa xumuraa keessatti biyyoota Awurooppaa keessatti kubbaa miilaan kan gitu hin jirree duraafi duubaan Ispeenii fi Poorchugaaliin lafaan dhoofte. Yoom kana qofa. Waancaa Addunyaa mo’achuun biyyi itti dhiyaateeru kan hin jirre Biraazil ammoo Kirooshiyaatiin mo’amte. Biyyi Afrikaa Kaameruunillee barana Biraaziliin mo’achuun seenaa galmeeffatteetti. Warra tilmaama cimaa ofiif kennanii kun aarii mogolee nama buusu ta’ee darbeera kun martinuu. Nilsan Gireesnoot xiinxala isaatiin aariin yeroo seetoo itti dhalu jira jedha. Keessumaa gareen ykn biyyi gara jalqabaa mo’aman seetoo keessa galuun ramaddiifi tapha itti aananitti dogoggorawwan sirreessuun itti deemuu qofa osoo hin taane seetoofi icciqiidhaan dhiyaatu jedha. Kanaaf ammoo waancaa kan fudhatte Arjentiinaan fakkeenya gaariidha. Tapha Waancaa Adunyaa 2022 kana irratti kubbaan qixaan gooliitti dhiitame 1,458 qofa ture. Kun ammoo erga bara 2002 as isa baayyee gadi aanaadha jedha Nilsan Gireesnoot. Waancaa Addunyaa bara 2014 kan Biraazil qopheessite irratti kubbaan gara gooliitti yaalame 1661 ture. Kana jechuun kan bara kanaa gadi bu’eera jechuudha. Kan baayyee gara gooliitti dhiitame xiqqaatus garuu gooliin akka bokkaatti roobuu hin dhorkine. Bara kana gooliiwwan 172 lakkaa’amuun erga Waancaan Addunyaa biyyoota 32 hirmaachisuu jalqabee bara 1998 as isa olaanaadha jedhameera. Waancaa Addunyaa 1998 fi 2014 irratti goolii walqixatu lakkaa’ama, kunis 171 ture. Waancaa Addunyaa 2022 kana irratti kan kanaan duraa afran darban caalaa gooliiwwan lakkoofsifaman harki caalan bakka gooliitti dhiyoo ta’e peenaaliitii keessaati. Waancaa Addunyaa 2022 kana irratti abbootiin murtii kaardiiwwan kelloo 227 agarsiisaniiru. Kun ammoo erga 2010 as isa guddaadha jedhameera. Kun ammo abbootiin murti kubbaa miiilaa dhimmanii taphachiisu jedha Nilsan Gireesnoot. Kaardiin diimaa agarsiifaman garuu afur qofa ture. Kun Waancaa Addunyaa Raashiyaan qopheessite irratti agarsiifameen walqixa. Haata’u malee, faawoliiwwan tapha irratti mudatan erga dorgommiin Waancaa Addunyaa jalqabee baayyee gadi bu’eera. Waancaa Addunyaa 2022 kana irratti kan xumura waancaa irratti kennaman sadii dabalatee walumaa galatti penaaliitiiwwan 23 kennamaniiru. Kun ammoo Waancaa Addunyaa 2018 Raashiyaan qopheessiterraa hir’ateera. Dhimmi ijoo dubbii ta’e daqiiqaa dhuma taphaa irratti  bakka gubate dabalamudha. Tokkoo tokkoo taphaa irratti giddu-galeessaan daqiiqaa 11 ture kan dabalamaa ture. Kun ammoo kan bara 2018 daqiiqaa ja’a turerraa baayyee guddateera. Kun ammo kan ta’e FIFAn yeroo gubatu ilaalchisee danbii cimaa baasuu isaa hordofeeti. Dorgommiin Waancaa Addunyaa 2022 dorgommii Waancaa Addunyaa yeroo kamiiyyu caalaa ijoollee reefuu ol adeemoo ta’an hirmaachisuun addatti yaadtameera. Taphata sarara gidduu garee Ingilaand umuriin isaa wagga 19 ta’e  Jude Bellingham, taphataa sarara gidduu Jarman umuriin isaa wagga 19  kan ta’e Jamal Musiala fi taphataa sarara gidduu Ispeen umuriin isaa wagga 18 Gaavii dabalatee ijoolleen 10 Waancaa Addunyaa taphatame 20 irratti biyya isaaniif taphachuu jalqabaniiru. Taphataan cillee Faransaay Kiliyaan Imbaappee amma umuriin isaa 23 bara 2018 ijoollummaan garee biyyaleessaaf hiriiruu qofa osoo hin taane umurii xiqqaatiin goolii hedduu biyya isaaf lakkoofsisuun galmee qabateera. Waancaan Addunyaa bara 2022 kun ijoollee umuriin isaanii xiqqaa ta’e hiriirsisuun qofa miti kan yaadatamu. Taphattoota buleeyyiifi umuriin isaanii wagga 35 fi isaa ol ta’an haalaan mul’ataniiru. Waancaa Addunyaa 2022 kana irratti taphattoonni buleeyyii 27 ta’an taphoota 83 irratti argamaniiru. Kun ammoo Waancaa Addunyaa 2002 irratti 32 kan turerra baayyee dabaleera. Mesii wagga 35, Luukaa Moodiriich warra Kirooshiyaa wagga 37 ta’anii dorgommii Waancaa Addunyaa Qaataar kana irratti warra baayyee taphatan keessati. Tokkoo tokkoon isaanii taphawwan torba taphataniiru.


Afrikaan 'waggoota 15-20 keessatti Waancaa Addunyaa ni mo'atti' -Leenjisaa Morookoo

Afrikaan "waggoota 15-20 keessatti" Waancaa Addunyaa ni mo'atti jedhe leenjisaan garee biyyaalessaa Morookoo Waalid Reguraayi. Morookootiin xumura walakkaa Waancaa Addunyaa akka qaqqaban taasisuun Afrikaaf, akkasumas biyyoota Arabaatiif seenaa haaraa kan galmeessise Waaliid,  kaayyoo yeroo dheeraa Afrikaan Waancaa Addunyaa argachuu qabdi jedhu milkeessuuf itti dhiyaatanii ture. Leenconni Atilaas (garee biyyaalessaa Morokoo) tapha xumura walakkaa irratti Faransaayiin mo'amaniiru. Tapha sadarkaa Kirooshiyaa waliin taasisanis mo'amuun afraffaa bahuun xumuraniiru. Morookoon xumura-walakkaa Waancaa Addunyaaf darbuun Afrikaaf seenaa haaraa hojjettetti. Leenjisaan umuriin isaa waggaa 47 ta'e Waaliid, Afrikaan waancaa bara 2026 gaggeeffamuurraa kaasee biyyoota shanii ol ardittii Waancaa Addunyaa irratti bakka bu'an qabaachuun ni cimti jedhee amana. "Waancaa Addunyaa itti aanurratti, caalaa barachuu akka dandeenyu kan nu gargaaru bakka biyyoota sagalii qabaanna," jedhe Waaliid. "Waggoota 15-20 keessatti, gareen biyya Afrikaa tokko akka mo'atu na amansiiseera. Sababiin isaa ammoo hanguma hirmaannee deebineen baayyee barachaa deemuun, dargaggoonni keenya waa'ee Waancaa Afrikaatiin qaacimmachaa deemu." Afrikaan bara 1994 irraa kaastee garee shan qofa bakka buuftaa turteetti. Kun ammoo biyyoota 13n kan bakka bu'u Awurooppaan gadidha. Kun ammoo kan xiqqaateef, biyyoonni Afrikaa tapha ramaddiirra darbee sadarkaa mo'atanii darbuu keessa hanga barbaadameen seenuu dhabuu isaaniirraa kan ka'eenidha. "Rakkoon keenya, biyyoota shan qofaan bakka bu'uudha. Kana jechuun ammoo [biyyoonni ciccimoo] akka Masrii, Naayijeeriyaa, Afrikaa Kibbaa, Maaliifi kaan carraa hirmaachuu akka dhaban taasiseera," jedhe leenjisaan Morookoo kun. Akka yaada Waalid kanaatti biyyoonni Afrikaa Waancaa Addunyaa keessatti hirmaatan hanguma dabalaa deemeen muuxannoo argamu waan dabaluuf carraa biyyi Afrikaa shaampiyoonaa ta'uu ballisa. Abjuun Morookoon Waancaa Addunyaa bara 2022 Qaataar keessummeessaa jirtu injifachuu hin milkaa’in hafe, garuu biyyattiin gaddaarra hin jirtu.Biyyattii barana otoo sadarkaa kana geessi jedhamee hin eegamne  dorgommicharratti walakkaa xumuraaf geesse ture. Leenjisaan Morookoo Waalid Reguraay, seenaa hojjatan jedhamanii leellifaman.Reguraay milkaa’uuf waan danda’an hojjachuu himan. ‘’Taphattoonni koo ga’umsa agarsiisaniin garee Morookootti maqaa gaarii horan, kana fudhachuun ni jabaata, isaan silaa galmee seenaa irra deebiin barreessuu yaadanii turan,’’ jedhe.


Waancaa Addunyaa 2022: Gaanaan kan Yuragaay bara 2010 na goote galgala kanan ijaan baha jette

Waancaa Addunyaa bara 2010 Gaanaan biyya Afrikaa jalqabaa xumura walakkaatiif qaqqabde ta'uf dhiyaattee turte. Carraan xiqqoof warra 'Black Star' jala akka dabartu kan taasifte gocha taphataan beekamaa Yuraagaay Luwiiz Suwaarez raawwatedha. Yeroo sanatti carraan warra 'Black Star' kanaa maseenuu dandeesseetti. Suwaareez kubbaa Gaanaan goolii taateetti jedhamte sararrraa harkaan rukkutee baase. Suwaareez taphataa jifataadha malee kan karra eegu miti; garuu harkumaan dhahee kubbaa galteetti jedhamte sararraa baase. Kubbaa galteettu goolii keessaa baasee ofiinis kaardii dimaatiin bahe. Taateen kun ammoo sa'aatiin taphaa xumuramee daqiiqaa dhumaa dabalamte keessatti ture. Kubbaa Suwaareez harkaan dhahee goolii keessaa baaseef ammoo jifataan warra Gaanaa yeroo sanaa Asamohaa Jiyaan peenaaliitii akka dhiitu kennameef. Asamohaa Jiyaanis ni dhabe, kubbattiin goolii hin ta'iin hafte. Gaanaanis seenaa haaraa jedhame hin galmeessiin hafte. Taphni yeroo sana Gaanaan Yuraagaay waliin taphatte 1-1n waan xumurameef, dhumarratti adabbii penaaliitiitiin Yuraagaay mo'attee darbite. Kun ta'ee waggoota 12 booda Gaanaa fi Yuraagaay har'a Jimaata galgala Waancaa Addunyaa 2022 Kaataar qopheessaa jirturratti walitti deebiyuuf jiru. Kun ammoo Gaanaaf waggoota dheeraaf eegaa kan turte carraa ijaa itti baatudha jedhamee eeegamaa jira. Taphani kun Ramaddii H keessatti sadarkaa mo'anii darbuu biyyoonni 16 darban keessa galuuf murteessaadha. Taateen waggoota 12 dura Suwaarez garee Gaanaa irratti raawwate seenaa kubbaa miilaa keessatti kan hedduu falmisiisaa ta'edha jedha qopheessaan sagantaa ispoortii BBC World Service. Wanti bara sana raawwatame miillana yeroo waliif ba'anitti dhiibbaa uumu ni qabaata jedha qopheessaan sagantaa kun. "Yeroo sagantaan taphaa Gaanaa fi Yuraagaay walitti fidu bahee argan kan gara sammuu nama kamiittiyyu dhufe Gaanaan ijaa ba'uu barbaaddi kan jedhudha. Kun ammoo kan seetoo garee Gaanaa keessatti uumee isaan jajjabeessudha," jechuun BBCtti hime Jiyaan. "Yeroo sanatti maaltu akka uumame namoonni guutummaa addunyaarra jiran ni beeku. Nama waan taaneef kun sammuu keenya keessaas kan badu miti." "Kooriyaa Kibbaa, Porchugaaliifi Yuraagaay waliin tapha qabna, garuu Gaanaaf hunda caalaa kan Yuraagaay waliin taphattudha. Ijaa bahuu kan jedhu sammuu hundaa keessa jira." Deeggartoonni Gaanaa Suwaareziin dagachuu hin danda'an. Taphataan Yuraagaay amma umuriin isaa waggaa 35 ta'e kun bara kanas garee biyya isaa keessatti ni taphata. Sammuu deeggartoota warra Gaanaa keessatti har'a waggoota 12 boodas jibbamaa jira. Luwiiz Suwaarez Waancaa Addunyaa bara 2010 irratti tapha Gaanaa waliin taphatanirratti kubbaa harkaan tuqe sanaaf dhiifama hin gaafadhu jechuunis dubbateera. "Taphataa Gaanaatu peenaalitii dogoggore, ana miti,’’ jechuun dhiifama gaafachuun akka isarra hin jiraanne dubbate.


Waancaa Addunyaa dhiirotaa Qaataaritti qophaa'erratti yeroo jalqabaatiif dubartoonni taphachiisuuf

Waancaa Addunyaa kubbaa miilaa dhiirotaa bara kana Qaataaritti gaggeeffamu irratti dubartoonni haadha-murtii ta'anii akka taphachiisan filatamuun yeroo jalqabaatiif seenaan haaraa dirree ispoortii guddicha addunyaa kana irratti galmaa'uuf jedhame. Lammii Firaans kan taate Isteefenii Firaappaart, lammii Ruwaandaa kan taate Saliimaa Mukaansaangaa, akkasumas lammii Jappaan kan taate Yooshimii Yamaashitaa taphoota Waancaa Addunyaa Qataar kana akka taphachiisaniif filatamaniiru. Dubartoonni kunneen dubartoota sadii birootiin gargaaramuun taphachiisu jedhameera. Waancaa Addunyaa Qaataar qopheessite guyyaa Wixataa Sadaasa 21 jalqabama jdhamee eegamu kana irratti abbootiin murtii kubbaa miilaa Piriimer Liigii Ingliiz keessatti taphachiisuun maqaa gaarii hortan akka Mikaa'el Oliiveriifi Antoonii Taayilaris filatamaniiru. Antoonii Taayilar Waancaa Awurooppaa 2020 irratti tapha Denmaarkiifi Finlaad gidduutti taphatame abbaa murtii ta'uun kan taphachiise yoo ta'u, osoo taphataa jiruu dirree keessatti kufee kan gaggabe Kiristiyaan Eriksan wallaansa fayyaa atattamaa akka argatuuf dafee murteessuun lubbuun isaa akka oolu waan taasiseef hedduu dinqisiifatameera. "Murteen dubartoonni akka Waancaa Addunyaa dhiirotaa] taphachiisan irra gahame kun adeemsa waggoota baayyeen dura irraa jalqabamee haadhotii-murtii kubbaa miilaa taphawwan kubbaa miilaa dhiirotaa giddu-galeessaa hanga dorgommiiwwan taphoota warra buleeyyiifi gurguddoo akka taphachiisan bobbaasuu irraa jalqabee asirra gahe. "Akkaataa kanaan, nuuf amma ulaagaan barbaachisaan qulqullinaafi ciminadha malee, dhimma koorniyaa miti. "Gara fuula duraatti, haadhotii-murtii kubbaa miilaa buleeyyii ta'an taphawwan kubbaa miilaa dhiirotaa gurguddoo akka taphachiisan filachuun akka waan adda ta'eetti kan ilaalamu osoo hin taane, dhimmuma baramaa ta'a jedheen abdadha." Walumaa galatti, abbootiin murtii 36, abbootiin murtii gargaaran (erbe-raastonni) 69, akkasumas qondaaltonni tapha viidiyoo 24 ta'an tapha Waancaa Addunyaa bara kanaatiif filatamaniiru. "Akkuma yeroo hundaa goonu, ulaagaaleen nuti fayyadamne 'dursa qulqullina/dandeettii', akkasumas aanga'oonni taphachiisuuf bakka bu'an guutummaa addunyaa irratti murtii gaarii kennuudhaan hunda caalaa filatamoodha," jedhan dura ta'aan Koree Abbootii Murtii FIFA Pierluigi Collina. "


Koronaavaayirasii: Akkatti weerarri addunyaa siyaasa Itoophiyaa hube

Weerarri fayyaa addunyaa waliin gahee fi miliyoonota galaafate, koronaavaayirasiin, addunyaa dur beeknu gama hedduun bifa haaraa akka qabaattu taasiseera. Itoophiyaa keessattis dhiibbaansaa kan fayyaa, hawaasummaa yookiin diinagdee qofa hin turre. Siyaasa biyyattiirrattis gaadidduu isaa buufateera. Haala amma Itoophiyaa keessa jirtuuf sababoota garagaraa gumaatan keessaa tokko humnoota siyaasaa gidduu weeraricha irratti hubannoon walfakkaataa dhabamuudha. Mootummaan yaaddoo ibsuun filannoo biyyaalesaa jahaffaa achi butuun, mormitoonni filmaata biraa dhiheessuuniifi eegasis wanti ta'e biyyattii waraanatti gesseera. Ofii Koviid akkamiin siyaasa biyya Afrikaa lakkoofsa uummataan lammaffaa taate hube? Yeroo dheeraaf paartii morkataa kan hoogganan Pirof. Mararaa Guddinaan ''koronaavaayiasiin mootummaaf carraa dabalataa kenne,'' jechuun himu. Biyya Ameerikaatti Gargaaraa Pirofeesaraa Soshiyolojii kan ta'an Dr Darrasaa Getaachaw garuu koviid 'haala hin eegamneen siyaasa Itoophiyaa jijjiire,'' jechuun ni danda'ama jedhu. Mootummaan gama isaatiin dursa lubbuu lammiilee nagaa baraaruufi dirqamni isaa ijoo ta'u ibse. Koronaavaayirasiin xumura bara 2019 Chaayinaatti mul'ate jedhamee amanamuu Itoophiyaa keessatti Bitootessa 2020 (ALI Bitootessa 2012) keessa lammii Jaappaan alaa seene irratti mul'ate. Eegasii hanga jalqaba baatii Ebla bara 2022'tti lammiileen 7,500 ol dhukkubichaan lubbuu dhabuu ragaan Ministeera Fayyaa Itoophiyaa agarsiisa. Bara Covid-19 Itoophiyaa seene biyyattiin cidharra turte. Boordiin filannoo durumaa qophiin walqabatee filannoo marsaa jahaffaa Caamsaa osoo hin taane Hagayya adeemsisuuf yaadee ture. Ministirri Muummee Abiy Ahimad aangootti akkuma dhufaniin filannoo dimookiraatawaa adeemsisuuf waadaa waan seenanii tureef paartileen alaa galaniifi kaanis qophaa'aa turan. Dura Taa'aan Kongirasii Federaalawaa Oromoo Pirof. Mararaa Guddinaa, weerarri kun ''Carraa tokko mootummaaf uumeef,'' jechuun himu. Bara sana sababii weerara koronaavaayirasiitiin haala uumame irraa ka'uun, filannoo gaggeessuu akka hin dandeenye boordichi beeksise. Sababa weerara koronaavaayirasiin ummati akka walitti hin dhufne Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa gorsa kennaa ture. Walgahii, cidha, filannoofi kaan dhorkamanii, biyyoonnis balbala cufatanii turan. Biyyoonni addunyaa hedduus akkasumas filannoo yeroo biraatti dabarsaniis turan. Kanneen akka Singaappor immoo of eeggannoo cimaan filannoo taasisan. ''Warri faranjii divine intervention [uumaan gidduu seene] jetti. Mootummaan keessa gugatee dhiibbaa adeemsisuudhaan du'a Hacaaluutti qabatee waajjira 200 kan nu jalaa cufame. Lollis bal'aatu ture. ''Carraa dabalataa mootummaadhaaf uumeera. Garuu isa duwwaa miti,'' jedhu Pirof. Mararaan. Hayyuun siyaasaa kun koviid sababa dabalataati malee durumaa mootummaan kallattii biraa qabachuu eegale jechuun qeequ. Himannaa kana garuu mootummaan hin fudhatu. Namoonni siyaasa Oromoo itti dhiheenyaan hordofan filannoo dura mootummaafi dhaabbileen mormituu fedhii ummataa dursuurra aangootti gamani jechuun qeequ. Kanneen sababa weerarichaan filannoon achi darbu morman keessaa tokko dhaaba kana dura Itoophiyaa olaantummaan bulcheefi erga MM Abiy aangootti dhufani Maqaleetti gale, TPLF dha. Taatee kana durayyuu ADWUI'n diigamuu mormuun siyaasa biyyattiirraa 'dhiibamne' jechuun erga MM Abiy Ahimad aangootti bahanii waldhibdeen gidduu isaaniitti umamee ture. Waldhibdeen namoota siyaasaa kun hawaasi akka of dagatuufi dhukkubichis 'siyaasaaf oolfame' ilaalcha jedhu akka qabatu taasiseera kanneen jedhan jiru. Dr Darrasa Getaachaw ''Koviid siyaasa Itoophiyaa karaa dhufa jedhamee hin eegamneen jijjiireera jedheen yaada,'' jechuun BBC'tti himan. ''Boordiin filannoo paarlaamaan akka filannoo achi butu gaafachuusaatti yoo waliigala ta'e [kan morman jiru], TPLF filannoo 2020 achi siqe keessa seena ture. ''Kana jechuun filannoo naannoo qofaa godhateefi mootummaan federaalaa heeraan ala jedhe gochuurraa of qaba ture,'' jechuun himu. Filannoon marsaa jahaffaa Itoophiyaa akka karooraatti Caamsaa 2020 (ALI Caamsaa 2012) adeemsifamuu qabu irra deddeebbiin achi darbaa waggaa tokko booda taasifame. Kanaafis qophii boordii filannoo, yeroo gannaa ta'u, koronaavaayirasiifi kaan ni eeramu. Filannoon osoo hin taasifamiin aangoon mootummaas Onkololeessa bara 2020 (ALI Fulbaana 30 2013) waan xumuramuuf gaaffii heeraa kaase. Manni Maree Federeeshinii adeemsa heeraa booda aangoon mootummaa federaalaafi manneen maree nannoolee waggaa tokkoof akka dheeratu murteesse. Haa ta'u malee, adeemsa kana paartileen morkattootaa ija wal qixaan hin ilaalle. Garri caalu yoo morman, kaan ni deeggaran. Hunduu sababa garagaraa kaasa. Kongirasiin Federaalawaa Oromoo bara sana Jawaar Mohaammad miseensummaan fudhateefi ABOn yeroo morman ABIN deeggaruu ibse. KFO'n erga filannoon dheeratee aangoon mootummaa dheerachuu osoo hin taane 'furmaata siyaasaa' barbaachisa jedhe. MM Abiy inni KFO'n 'furmaata siyaasaa' jedhu aangoodha jedhu. Faallaa kanaan garuu eeyyama federaalaa malee erga biyyattiin sirna federaalaan buluu jalqabdee yeroo jalqabaaf TPLF filannoo addatti akka taasisu Waxabajjii 2020 keessa hime. Kunis muddama federaalaafi dhaaba Naannoo Tigraay yeroos bulchu, TPLF, gidduu ture ittuu hammeesse. Dhibdeen kun bulee bubbulee gara waraanatti ce'e. Biyyattis rakkoo hamaattis galche. Dr Darrasa filannoon achi siquun walqabatee qaamolee lamaan gidduu haalli ture hammaatuu dubbatu. ''Egasii gaduma deeme. Qaamoleen lamaanuu waraanni akka dhufuu malu beekaniiru,'' jedhan. ''Osoo filannoon achi siquu baatee wantoonni walitti aananii raawwatan silaa bifa biraa qabatu ture,'' jedhu. Pirofeesar Mararaan gama isaaniin kan waraana fide koviid qofa miti jechuun waan Oromiyaa keessa ture kaasu. KFO fi ABOn boodarra ''dhiibamne'' jechuun filannoo biyyaalessaa jahaffaa Waxabajjii 2021 (ALI Waxabajjii 2013) taasifame keessaa of baasan. Filannicha mootummaan olaantummaan irra aane. Filannoo kanaan paartileen mormituu muraasaafi kanneen dhuunfaan dorgoman teessuma argachuu danda'aniiru. Prof. Mararaan osooma kovid hin dhufin dura dirreen siyaasaa dhiphachuu eegale jedhu. ''Carraa dabalataa uume jenna malee koronaa duwwaatu balbala nutti cufe miti, mootummaatu balbala nutti cufe,'' jedhan. Gaaffii 'Osoo yeroos filannoon taasifamee jiraate wanti amma jiru silaa hin dhalatu jettanii yaadduu? jedhuf Pirof. Mararaan kana deebisan: ''Osoo mootummaan dirree siyaasaa saaqee marii biyyaatti deebi'ee hin ta'u ture. Akkuman jedhe koronaan dabalata yeroo kenneef,'' jechuun mootummaan aangoo isaa akka cimsatu gargaare jedhu. Haala amma biyyattiin keessa jirtu kana ilaalichisee qorattoonni siyaasaa biyyattiin diigamuurra gahuu agarsiisa jechuun kan himanis jiru. Dhaabni biyya bulchu lola Kaaba Itoophiyaatti waggaafi ji'a jahaaf ture karaa nagaan furuuf yaada akka qabu ibseera. Haata'u malee, hidhattoota badii garagaraaf Oromiyaa keessa himataman mootummaan 'ABO - Shanee' jedhuun akkasumas 'humnoota motummaan finxaaleyyii' jedhee waamu irratti duula waraanaa haaraa banuu beeksise. Duula Oromiyaa keessatti ammaan tana gaggeessaa jiru kanaan wal qabatees, badiinsi lubbuufi qabeenyaa guyyaa guyyaan naannichatti bakkeewwan adda addaatti qaqabaa jiraachutu himama. Adeemsa kana dhaabni Prof. Mararaa fa'i ni morma. Hoggantoonni dhaabbilee siyaasaa hidhaa hiikaman jiraatanis ammallee kan hin bahiin akka jiran paartileen siyaasaa komataa jiru. Kana furuufis Boordiin Biyyaalessaa koree hundeessee qorataa jiraachuu beekisisiin ni yaadatama. Waldhibdee humnoota siyaasaa gidduu jiru furuuf kan abdatame Mariin biyyaalessaas komiin irratti ka'aa jira. Pirofeesar Mararaan biyyattiin ''rakkoo bal'aa keessa jirti'' jechuun ibsu. Haala siyaasaa amma rakkoo godhateef mootummaan dhaabbileen siyaasaa dirree siyaasaa baname 'sirnaan fayyadamuu dhabani, dhibbaa hin malle mootummaarra kaa'an' jedha. Siyaasaan alatti rakkoon Covid-19 fide, hongee, lolaa, weerara awwaannisaa, hojii dhabdummaa, qaala'iinsa jireenyaa fi hanqinni sharafa alaa ummataa fi mootummaaf qormaata ta'eera.


Kooriyaan Kaabaa imala Baayidan gara Eeshiyaa eegdee miisaa'eela dhukaafte

Kooriyaan Kaabaa Roobii barii baalistiik misaa'eelii sadii dhokaasuu waraanni Kooriyaa kibbaa hime. Aanga'oonni Seehul keessaa akka jedhaniitti, miisaa'eelichi garaagarummaa sa'a tokkoon gadii keessatti, daangaa Sunaan naannoo Piyoongiyaangi dhukaafte. Kunis battaluma Pirezidaantiin US Joo Baayidan gara naannichaatti imalan sa'aatiiwwan muraasa booda yoo ta'u, Baayidanis Kooriyaa Kaabaa dhorkoof tarkaanfii akka fudhatu dhaadate ture. Kooriyaan Kaabaa jalqaba bara kanatii kaaftee miisaa'eeloota baalistikii fageenya guddaa deeman yaaluu itti fuftee jirti. Jaappaanis yoo xinnaate si'a lama dhukaafamuu mirkanneessitee garuu kan biraa jiraachu akka danda'u himte. Ministeerri Raayyaa Ittisaa Jaappaan Nobuu Kishi akka jedhaniitti, misaa'eeliin jalqabaa gara fageenya km 300 ol fageenya gara km 550 ta'uutiin balalii'e jedhe. Kan lammataa ammoo ol fageenya km 50 akka qabuufi gara fageenya km 750 imalu hime. Mr Kishii taatee kanaan ''fudhatama kan hin qabne'' jechuun qeequun, gochaan kunis ''kan nageenya, tasgabbiifi nagummaa Jaappaaniifi hawaasa addunyaa jeequudha'' jedhan. Walgahii erga misaa'elichi furguggifameen booda taa'ameen, Manni maree Nageenya Biyyaaleessa Kooriyaa Kibbaa yaalii kanaan ''dubbii barbaacha cimaadha'' jechuu waajjiirri pirezidaantii beeksiiseera. Furguggisuun kun erga pirezidaantiin Ameerikaa daawwannaa Jaappaaniifi Kooriyaa kibbaatti guyyoota shaniif taasisuuf imala eegalanii sa'aatiiwwan muraasaan booda ture. Ameerikaafi Kooriyaan Kibbaa, Kooriyaan Kaabaa yaalii meeshaa waraanaa biraatiif qophii ta'uufi tarii wayita daawannaa Baayidaniitti akka raawwachu eegaltu akeekkachiisanii ture. Tibba daawwannaa kanaattis sanbattan irratti Baayidaniifi pirezidaantii Kooriyaa kibbaa Yoon Suk-Yeol leenjii, Kooriyaan Kaabaa yaalii meeshaa waraanaa akka hin taasiifne dhorkudhaaf waraanaa guddaa taasisuufi yoo barbaachisaa ta'e qabeenyaawwan tarsimoo US dabalataa gara sanatti erguuf waliigalaniiru. Baayidan Ameerikaan gochaa Kooriyaan Kaabaa raawwattu kamiifuu qophiidhaa jedhan. Furguggisuun miisaa'eela ammaa kunis yeroo Kooriyaan Kaabaa weerara Covid-19n to'achuudhaaf yaalii taasisaa jirtuutti kan ta'edha. Ummanni biyyattii miiliyoona 25 ta'us hin talaalamne. Ammaan tanattis namoonni miliyoona tokkoo ol ta'an dhibee biyyattiin qaama gubaa jettuun dhukkubsataa jiru. Erga Eblaa as ammoo namoonni 68 du'uun himameera. Caamsaa 12 irratti guyyaadhuma biyyattiin weerara Covid19'f labsii yeroo mudamaa labsiteetti yaalii misaa'eelii raawwattee turte. Kooriyaan Kibbaa deeggarsa namoomaa nan taasisaaf jettu illeen Kooriyaan Kaabaa hanga ammaatti dhimmicharratti deebii hin kennine.


Kooriyaan Kaabaa namni jalqabaa Covidiin du'uu beeksiifte

Kooriyaan Kaabaa namni jalqabaa Covid-19n du'uufi kanneen kumaatama hedduun lakkaa'aman ammoo gubaa qaamaatiin dhukkubsataa jiraachuu miidiyaan mootummaa beeksiise. Namoonni jaha gubaa qaamaatii dhukkubsataa turan yoo du'an isaan keessa nama tokko qofaatu Omikrooniin qabamuun mirkanaa'e jedheera midiyaan motummaa gabaasa isaa Jimaata har'aatiin. Itti dabaluunis namoonni kuma 187 kanneen gubaa qaamaa qaban ''addatti baafamuu yaalamaa jiru'' jedheera. Oggeessoonni vaayirasichi yeroo dheeraaf biyyattii keessa akka ture kan amanan yoo ta'u, aangaoonni garuu yeroo jalqabaatii Kamisa Caamsaa 13, 2022 namni tokko qabamu kan beeksiisan. Isaanis weerarri Omiikroon magaalaa guddoo biyyattii Piiyoongyaang'tti mudachuu fi tarkaanfiiwwa ugguraa labsamu himu. Haata'u malee lakkoofsa namoota qabame sirrii hin eerre. Garuu ammoo ejjansiin oduu KCNA Jimaata akka gabaaseetti, weerarichii magaalaa guddoon alattis babalateera. ''Gubaan qaamaa kan adda hin baafamne Ebla gara dhumaatii kaasee biyyattii guutuutti fa'eera,'' jedhe. Hanga yoomnaattis namoonni gara 350,000 ta'an mallattoo gubaa qaamaa kan agarsiisan yoo ta'u, kanneen keessaa meeqa akka Covid irratti argame omaa hin jennee. Kaleessa maaltu jedhame? Kooriyaan Kaabaa biyya sagantaa talaallii Kooviid kennuu hin qabne yoo taatu, biyyoota biroo arjoomuuf gaafatan irraallee hin fudhadhu jetteetti. Haa tahu malee, daangaa ishee cufuudhaan weeraricha to'achaa turte. Ogeeyyiin fayyaa vaayirasichi biyyattii galeera jedhanii amananillee, Kooriyaan Kaabaa garuu kana dura nama Kooviidiin qabame hin gabaasne. Qeeqxonni uummanni biyyattii miiliyoona 25 tahu dhukkuba kanaaf saaxilamaa dha jedhu. Sababiinsaa immoo hanqina sagantaa talaallii dha, biyyattiin hawaasa addunyaarraa dhiyeessii talaallii Astraazenekaa fi Sinovaak miiliyoonaan lakkaa'amu hin fudhu jetteetti. Sirni fayyaa Kooriyaa Kaabaa laafaa dha, yaaddoon jedhus ni dhagahama. Miidiyaan biyyaalessaa biyyatti KCNA hogganaan biyyattii Joong-un weerara kana dhabamsiisuuf kakataniiru jedhe. Haala keessa jiran kanas, ''muddama jabaa biyyaalessaa'' jechuun ibsan. Wal-gahii seerri dhorkaa Kooviid beeksifame kanarratti, Obbo Kiim maaskii fuulatti keewwatanii mul'ataniiru. Maaskii yeroo jalqabaaf uffatanii mul'atan jedhame kana yeroosuma immoo deebisanii baasaniiru, qondaaloti waliin turan biroo garuu akkuma keewwataniiin turaniiru. Kooriyaan Kaabaa biyyoota Amajjii 2020, biyyoota guutummaatti daangaa isaanii cufan keessaati. Dhiyeessiiwwan garagaraa gara biyyattii akka hin galle dhorkuunis hanqinni nyaataafi diinagdee bololi'aa akka jiraatu taasiseera. Kamisa kaleessaa KCNA, Obbo Kiim 'labsii yeroo atattamaa cimaa' uggura naannoo, naannootti taasifamuufi iddoo hojiitti walitti qabamuu dhorku baasaniiru. Miidiyaa Kooriyaa Kaabaa namni vaayirasii Kooviid Omiikiroon jedhamuun qabame guyyaa afur dura magaala guddoo biyyattii keessatti argame. Jiraattonni magaalaa Piyoongyaang naannoo garagaraa keessa jiran, labsii kanaan  dura uggura guyyaa lamaa keessa turan. Mootummaan Kooriyaa Kibbaa deeggarsa namoomaa Kooriyaa Kaabaaf kennu haaromsuu himus Piyoongyaang irraa hamma yoonaa waan dhagahame hin jiru.