“Wal dhabdeen siyaasaa mariin malee madfiidhaan hin furamu.”

Dhumaatiin ummataa Oromiyaa keessatti geggeeffamaa jiru irratti maaf hin dubbanne komiin jedhu hedduutu dhufa. Gama tokkoon komii sirriiti. Gama biraan garuu maal haa baasuuf dhama raasuunis jira. Osoo dubbachuun bu’aa buusee, osoo haalli hangana hin babbadin hamma laagaan keenya goggoguu waywaanne. Lubbuu teenya qabsiifnee ummata keessa deemnee gorfanne. Ol deebine hogganoota gama hundaafuu waan argine gabaafnee akka osoo dubbiin daran wal hinxaxne furan kadhanne. Gaafa dhumaatiin kun akka dhufu timaamuun waywaannu aanaalee takkaafi lama qofatu jeequmsaan hubmaa ture. Har’a godinni Oromiyaa lolli keessatti hin godhamne, kan namni keessatti hin dhumne hin jiru. Dhugaa haa dubbannu yoo jenne lakkofsi ilmaan Oromoo waggoota afran kana ajjeefamanii kan bara Wayyaaneefi Darguu walitti dabalatee ni caala. Har’a ummanni keenya miliyoonotaan qe’e isaarraa buqqa’ee rakkoo hamaa keessa jira. Dargaggeessi Oromiyaa misoomsuuf barate gamaa gamanaan hidhatee walfixaa jira. Kuni qaanii dubbachuuf nama sururuudha. Har’as waanuma kaleessaa waywaachaa baane jenna. Maddi lola kanaa wal dhibdee siyaasaati. Mariin malee madfiin hin furamtu. Akkuma Kaabatti agarre, hammamuu dheeratu lolli kun marimaan dhumuuf taa’a. Waan hin oolleef miskiina lafarraa fixuun, biyya hiyyeettii daran unkuteessuun haa dhaabbatu. Rakkoo Itoophiyaa Kaabatti nagaan furree, Oromiyaatti lolaan fixna jechuun of sobuudha. Mana cinaa tokkoon gubaa cinaa biraan kabuun walfakkaata. Oromiyaan dhiigaa Itoophiyaan jaaramtu hin jirtu. Its matter of geography and demography. Balaan Oromiyaa ummatootaafi naannota mara akka tuqu kaleessa hubachuun dadhabamus har’a ragaan guyya guyyaan mul’ata. Rakko gama Kaaba biyyattii araaraan fixuuf yaaluun abdii horee jira. Garuu hamma kan Oromiyaas karaa nagaa hin qabannetti, yaaliin araaraa Kaabaas carraan milkaayuu isaa xiqqaadha. Itoophiyaa gaaga’ama ishii mudaterraa baraarree biyya hundaaf taatu jaaruu yoo barbaannee walwaraansi roga hundaan godhamaa jiru dhaabbachuu qaba. Kanaan alatti fuuldurri ummataafi biyya sanii guyyama guyyaan hamataa deema.


Siyaasaa fi amantii

Akkuma beekkamu baroota dabran keeysa gaafa mootummaa EPRDF sanitti hoggansa amantiin isaa islaama tahe irra hedduun isaanii maqa balleeysii amantii isaaniitti labsamaa ooltu fudhachuu dadhabuu fi hubannoo gahaa, obsa fi tooftaa itti ofirraa deebisan dhabaaf aangoo gadlakkisaa turan. Bara san keessa yeroo fi bakka adda addaatti hoggantoota sadarkaa gadi aanoo hanga ol’aanootti hojjachaa turan kan dhiibbaa fi jibbansa motummaa bara sanii kan ol’aatummaa TPLFn irra gahe osoo abdii isaan hin kutachiisin Magaalaa teenya Dirree Dhawaa saamiinsa akka malee fi lubbuu ilmaan isii baay’ee du’a irraa oolchuun shoora hammana hin ja’amne bahachaa fakkeenya dargaggeeysa baratee fi biyyaaf yaadu akkasuma biyya isaa jaalatuuf tahuu danda’an.barnoota amantii islaamaa fi idilee walfaana barachaa waan guddataniif sodaa rabbii qaban. Namni sodaa rabbii qabu haqa hawaasaa fi Rabbii waan ofirraa eeguuf midhaa fi gara jabeenyummaa akka malee hawaasa isaa irratti hin hojjatu. Yeroo ammaa kanatti gahuumsa hedduu cimaatiin akka Dirree Dhawaa qofatti osoo hin taane akka baha afrikaatti Magaalaa teenya dorgomtuu taasisuuf hojiin isaan hojjachaa jiran nama boonsa. Dhugaa dubbachuuf teamspirit fi waljaala isaan qaban diina hinaafsisa.amantii ofii onneetti siyaasaa harkatti qabatanii jijjiirama arganne kana galmaan gahuu irratti gahee leencaa bahachaa jiaran. Dinni Dirree Dhawaa biyya jaalalaa irraa gara jibbansaatti jijjiiruuf tattaafatanillee cimina leencota lamaan kanaan isaaniif hin milkooyne.ofii isaanii qofa osoo hin taane hoggantoota sadarkaa kaabinee hanga jalaatti tokkummaa fi obbolummaan hojjachaa fi hojjachisaa kan jiraniidha. Nutiis akka dargaggeeysa Magaalaa tanaatti qajeelfama roga hundaan fakkeenya isaan irraa fudhachaa hojii gaarii fi fakkeenya taate hojachaa jirra. Kabajamtoota obboleeyyan keenya Kantiibaa Bulchiinsa Magaalaa Dirree Dhawaa Obbo Kadiir Juhaar fi Itti Gaafatamaa Dura taa’aa Paartii Badhaadhinaa Bulchiinsa Dirree Dhawaa Obbo Ibraahim Yuusuf Fakkeenyummaa fi Urjii Dirree Dhawaati Siyaasaan namooma fi amantii isaaniitti dhiibbaa hin uumne. Dirreen Dhawaa milkii 3 arkatte 1. Hoggansa amantii isaa fi ulamaa’ii jaalatu arkatte. 2.hoggansa siyaasaan bilchina qabu arkkatte. 3.Hoggansa Barnoota amantii fi idileetiin cimaaa arkatte.


Finciluun furmaata!

Gocha suukkanneessaa sirni nafxnyaa Oromoo irratti gidduu kana raawwachaa jiran balaaleffachuun Barattoonni Oromoo godina addaa addaa sagalee saba isaaniif ta’uun fincila eegalanii jiru. Carraan Oromoon qabu waliin ta’ee sirna maqaa Oromoo moggaafatee Oromoo nyaatu kana ofirraa buusee sirna isaaf ta’u amma ijaarratutti qabsoo finiinsuu qaba! Oromiyaa keessatti humni faannoo jedhee of waamu daangaa darbee kan dhufee mootummaa irraa deeggarsa kan qabu Oromoo irratti:- Mana isaa irraa buqqisuu Mana isaatti ajjeesuu Mana isaatti salphisuu hawaasa kana cabsuuf ykn garboomsuuf yaalaniiruu; keessattuu WBO Uummata kana cinaa dhaabbachuun gatii lubbuu tokkicha qabu saba isaaf kennuun Oromiyaa abboonni nutti kennan irratti gatii baasaa jira. Biyya kanarratti waan Oromoon ta’e bineensi caakkaa hin taane; inumaayyuu Oromiyaa irratti salphate.


Seenaa gammachuu qamalittii

Jaalatamoo fi kabajamoo yaa duuka-buutuuwwan barreeffama kanaa, akka kutaalee dabran hundumaa sirriitti dhamdhamattan qalbeeffachuun, kunoo ammammoo kutaa jahaffaa itti-fufeen jira. DURADUBBII Ani akkan seenaa Gammachuu Qamalittii kana barreessu kan na kakaase, gaafii obboleessa keenyaa gaafii obboo Zalaalam Abarraa ti. Inni barreeffama Looreet Xaggaayee Gabramadin Qawweessaa waan argeef, waayee nama “looreet” keenya faarsuu kanaa waa baruuf: “ati ni beekta tahaa, Gammachuu Qamalittii looret Xaggaayeen akkanatti faarsu kun eenyu laata? Inni jagna moo maaliin beekamee faarfamuu dandaye?”, jechuun na gaafateeyyu. Ani immoo: “ee ani waayee Gammachuu Qamalittii nan beekaa, waa barreessufuu yaadeen turee, mee xiqqoo-shii naaf obsi!”, jechuunan gabaabumatti deebiseefiyyu. Sababaa fi massaa isan barreeffata kana kutaa isa tokkoffaa keessatti kaasee irraan kan ka’eenan, hamma hardhaatti turuu dandaye. Mee amma egaa Gammachuu Qamalittii enyu akka turee fii maal faayiin akka beekamuu dandaye, kanaa gadittan isiniif dhiyeessatii mee obsaa fi qalbiin na dukaa bu’aa! QAAMADUBBII Gammachuu Qamalittii haadha isaa Fedhoo fi abbaa isaa Qamalittii Waarii irraayyi Oromiyaa teenya keessaa godina Afran (Arfan) Walisoo, naannoo Bodda jedhamutti dhalatee guddate. Boddi kun godinoota Oromoon Afran Walisoo nan qaba jedheetoo ittiin dhaadatu saglan (salgan) keessaa, isa gara kaaba “biyya Walisoo” irratti argamu*. Godinoota Afran Walisoo isaan hafan immoo yoo as irratti kaafne, barreeffamnii fi ibsi keenya guutuu taha. Achuma Boddatti aanee karaa kibbaatiin kan jiru, naannoon daran beekamaa “Dandi” jedhama. Ammas Danditti karum kibbaatiin kan aanu “Qaqaldhii” jedhama. Qaqaldhiitti karaa kibbaatiin aanee kan argamu immoo “Dulleelee” yoo tahu, isatti karaa kibbaatiin kanneen aanan: Haroo Balbalaa fi Dirree Warra Beellamoo ti. Magaalaan Walisoo Dirree Warra Beellamoo kana keessatti argamti. Dirree Warra Beellamoo fi Haroo Balbalaa karaa kibbaatiin kan daangeessu naannoo Gur’uraa jedhamu. Inni kun karaa kibba-lixaatiin naannoo Dhaadallee jedhumu of-keessaa waan qabuuf, Walqixxee irraan qaxxaamuruun Laga Gibee isa Jimma Abbaa Jifaar irraa addaan isa baasutti ijjata. Amma kanaa olitti naannolee guraacheffaman kanneen towachuun: “godinoota Afran Walisoo Saglan keessaa amma kunoo torba qofa nuuf kaaftee, lamaan hafanoo meerree?”, naan jechuu dandeessu. Kunis kan taheef, Bodda irraa ka’uun farda Jiddaatiin yookaan farda Maaruu Walee Walisoo isa: “akka qilleensaatti gulufa” jedhamu sanaan garuma kibbaa callaatti waan gulufneefi. Qaqaldhiin karaa bahaatiin Daawo-tti, Daawo kunimmoo karaa bahaatiin naannoo Oromoo Bachoo-tti karaa kibbaatiin immoo Maaruu Kormee-tti ijjata. Maaruu Kormeen karaa kaabaa Bacho-tti karaa kibbaa immoo naannoo Oromoo Sooddoo-tti ijjata. Amma oliigad jooruu dhiifnetoo gara Boddaatti yoo deebine, naannoon Boddaa kun Oromoota baay’ee beekamoo tahan hedduu kanneen nu badhaase keessaa sadan isaanii Oromiyaa fi Oromoo bira kutanii sadarkaa impaayerittii Toopphiyaa jedhamtu-tti beekamanii argamu. Sadan kunis: Qusee (Habta-Goorgis) Dinagdee Undul, Xaggaayee Gabramadin Qawweessaa fi Gammachuu Qamalittii Waarii ti. Warreen hafan keessaa hamma tokko yoo kaafne: Waj-wajii Waaqayyoo, Tolasaa Tinintii, Fatansaa (Tarrafaa) Citii Maakoo, Goobanaa Bixoo Qorichoo faa agarra. Goobanaan kun hedduu beekamaa fi faarfamaa dha. Gara irra-caaluu maqaa “Abbaa Caalaa” jedhamuun beekama. Boddi mataan isaa “Biyya Abbaa Caalaa” jedhamuun waamamaayyu. “Waraana Abbaa Caalaa dura waraanni Habashaa dhaabatu tokkoyyuu hin turre”, jedhamasi! Naannoon Boddaa kun karaa bahaatiin Bacho-tti, karaa kaabatiin immoo biyya Torban Kuttaayee keessaa Abeebe biyya Hasaquu Horaa-tti ijjata. Handhuura Boddaa irratti mandarattiin (magaalattiin) Bodda kan hundeeffamte. Magaalattii tana irraa karaa kaabatiin yoo deemtan wantee (kiilomeetira) 21 irratti magaalaa Giincii, eekaa “Giincii qoricha warra Wayyaanee” sana geessu!** Jagnoota Oromoo waraana Adowaa irratti diina humna meeshaa waraanaa abdachuun biyya isaanii qabachuuf dhufe sana, waraana Xaaliyaanii daaraa godhan keesssaa tokko nama Bodda kanatti dhalatee guddate, Qusee Dinagdee akka tahe seenaan sirriitti galmeessee jira. Qusee Dinagdee mataan isaa oggaa waraanni Habashaa kan Minilikiin gaggeeffamuuyyu, Oromiyaa baldhoo keessaa naannoo Afran Walisoo humna meeshaa ammayyaa isa warra Oroppaa irraa argateen, dirree waraanaatti cabsee harkatti galfate sana waraana Oromoo Walisoo keessaa boojiyame. Sanaan dura waraanni Oromoo Walisoo kun ennaa lama waraana Habashaa kana mowuun ofirraa deebisee ture. Ammoo dibbiin dubbii meeshaa waraanaa isa ammayyaa taatetoo Oromoon Walisoo fi Oromoon kaan moyamanii kottee nafxanyootaa ciccitaa sana jalatti kufani. Waraanni Minilik nama-nyaataan kun kan Raas Goobanaa Daacciitin gaggeeffame, erga waraana Oromoo Afran Walisoo dirree waraanatti cabsee, abbootii duulaa fi abbootii Gadaa warra du’a irraa hafuun boojiyaman mana dukkanaa keessatti hidhuun darara ture. Goobana Daaccii Oromoo waan taheef, aadaa Oromoo sirriitti beeka. Oromoon yoo gaddes, yoo gammades yaada ofii walaloo fi yeedalloo geerrarsaatiin ibsata. Goobana Daaccii halkan gaaf tokkoo: “mee dhaqaatii wanna Oromoon geerraru dhaggeeffaddhaa koottaa!”, jechuun basaastota isaa gara mana hidhaa dureewwan Oromoo itti-hidhamaaniitti erge. Namoonni isaa kun ifa ji’aa, isa qaawwan mana hidhaa sanaa hulluuqee galutti dhimma- bawuun waan abbootiin duulaa kunneen jedhanii geerraran dhagawuun Goobana Daacciitti dabarsani. Warra hundaa keessaa kan abbootii duulaa lamaa akka fakkeenyaatti Goobanaaf dabarsani. Dura kan Walgaafaa Qumbii abbaa duulaa isa naannoo Qaqaldhii irraa dhufee, booda immoo kan Ilaansoo Halloo, kan naannoo Daawoo irraa dhufee sana dhagawuun gooftaa ofiitti himani. Walgaafaa Qumbii yeedalloo seeyyee jedhamuun akka armaa gadiitti geerrareeyyu: Kanatti aansee immoo Ilaansoo Halloo diriirfatee gadi ciisuun, lapphee ofii lafatti sukkuumaa, ilkaan isaa ciniinnatee:“Seeyyee yaa orooboo batteeSeeyyee yaa orooboo batteeYaa orooboo batteeYaa Oromoo baddeeYaa Oromoo baddeeYaa Oromoo badde!” Yommuu sadii deddeebisee jedhe. Isa kana basaastonni Goobana Daaccii fi Minilik akkuma jirutti dabarsuun, gooftaa isaanii Goobanatti himani. Goobana Daaccii erga kana dhagayee booda jeneraalota isaa waamee: “Walgaafaa Qubbii nu waliin haasawuu fi waliigaltee fedhaa, mee boruma ganama mana-hidhaa keessaa baasaa! Ilaansoo Halloo-mmoo yoo baye nu fixaa, kunoo ammaayyuu ilkaan nutti ciniinnachaa jiraa, akkuma hidhame kanatti gara Ankoobari-tti dabarsaa!”, Jechuun abboome***. Ilaansoo Halloo jagnichi, abbaa isaa jagna-jagna caalu Halloo Bokkuutti baye kan jedhamu kun, akkanatti mana hidhaa Goobana Daaccii fi Miniliki keessa-tti biyyeen isa nyaatte. Mee yaa Oromoo koo yeroo sana, bara durii-durii sana keessa: “erga bilisummaan Oromoo badee, sabichis akka baduu dandayu”, Ilaansoo Halloo sonaan nu akeekkachiisee dabre. Hubaddhaa barri kun bara 1875 keessaa! Inni (Ilaansoo Halloo): “Yaa Waliso badde! Yaa Macca badde! Yaa Tuulama badde” hin jenne, “yaa Oromoo badde” jechuun Oromoo fi Oromiyaa guutuuf dhaamsa cimaa dabarsee dabre! Kan nama dhibu, amma bara Qeerroo fi Qarree keessa, eeyyee ennaa Dhaloonni Qubee sun warra Wayyaanee fi warra Maxxannee dhaabii dhoowwaa ture sana, abbootiin Gadaa fi haayyoleen Siiqqee isaan naannoo Afran Walisootti argaman akka warri OPDO mana-barumsaa isa hunda dursuun magaalaa Walisoo keessatti, bara Hayila-Sillaasee: “Raas Goobanaa Daaccii Abbaa Xigguu timirt beet” jedhamuun waamamu sana, “gara Mana Barumsaa Ilaansoo Halloo-tti, nuuf haa geeddaramu”, jechuun abbootii taayitaa oggaa sanii gaafatani. Gaafiin uummataa kun hamma hardhaattuu hin deebineefi. Maali ammaan tana Shimallis Abdiisaa fi Koloneel Abiyyi ekeraa Goobana Daaccii fi ekeraa Minilik faa sodaatan moo, maal-dubbiin! Amma gara baddaa Bodda Walisootti deebiyuun seenaa Gammachuu Qamalittii fi Qusee Dinagdee faa mee haa ilaallu! Seenaan Gammachuu Qamalttii fi seenaan Qusee Dinagdee walitti guduunfaa cimaa waan qabuuf, mee dursinee kan Qusee Dinagdee haa ilaallu! Qusee Dinagdee akkuma Looreet Xaggaayee Gabramadin Qawweessaa Bodda kanatti dhalatee guddate. Mucaa waggaa 16 taheeti kan waraana Minilik isa Biyya Oromoo humna meeshaa waraanatiin cabsee seene sanaan kan boojiyame. Inni ilma Dinagdee Undul yoo tahu, obboleeyyan dhiiraa sadii: Gulee Dinagdee, Gadaa Dinagdee fi Gosaa Dinagdee qaba. Obbleettiin isaa tan deesse Fedhoon immoo haadha Gammachuu Qamalittii-ti. Afran Walisoo keessaa lammiin isaa Manyaaqoo dha. Walisoo ilmaan dhiiraa afur waan qabuuf: “Afran (Arfan) Walisoo” yoo jedhamu, afran kunimmoo: Abbuu Walisoo (hangafa), Walee Walisoo, Leemman Walisoo fi Muunyoo Walisoo-ti. Isaan kanneen keessaa kan ijoollee dhiiraa torba horuun: “Torban Maaruu” jedhamuun daran beekamu, Maaruu Walee kana. Jagnoota fi gamnoota sonaan beekaman baay’eetoo Torban Maaruu kana keessaa baye. Garasuu Dhukii inni Oromiyaa fi Toopphiyaa bira kutuun addunyaattuu beekame kun lammiin isaa Torban Maaruu keessaa akkuma Qusee Dinagdee Manyaaqoo dha. Biiftuu Amoosaa farda Maruu Walee Walisoo isa “akka qilleensaatti barara” jedhamu sanaan: “Sidaama (Amaara) timjii (daangaa) Oromoo irra takaanfatu daaraa gooti”, jedhamtu sun dhala Maaruu kanaa-ti. Jagnichi kanaa olitti waayee isaa kaafne, Ilaansoo Halloos Maaruu dha. Gammachuu Qamalittiis Torban Maaruu keessaa lammii “Koji” jedhamu. Kanaa olitti: “waayee karaa abbaa Qusee Dinagdee nuuf kaaftee maaf, karaa haadha isaa dhiifte naan jechuu dandeessu.” Maaloo haadha irraanfatanii abbaa fi ilma callaa himanii dabruun eessa jira-ree? Haati haadhuma; maddaa fi badhaadhina addunyaa tanaa maraa-ti. Of-tuulummaa dhiirota addunyaa tanaa gara Oromootti hin finnu-kaa! Kunimmoo Oromoo isa ammaa kana, isa waan ofii gatuun waan hedduu asiiyyis, achiiyyis bubbutate kanaa jechuu miti. Oromoon durii mirgaa fi tabaroo dubartii mijuu-tti (guutuu-tti) beeka! Mee eenyu addunyaa tana keessaa: “seera fi sirna Siiqqee” kan qabu? Ameerikaa faa jechuun nu hin kolfisiisinaa-kaa! Bara Siiqqeen Oromittittii jalqabamu sana Kolobasuu mataan isaa hin dhalanne! Haa-tahuutii haati Qusee Dinagdee akka namoonni tokko tokko dogoggoraan kaasan “nama Guraagee” miti! Ishiin Oromoo Caboo-ti. Caboo keessaa immoo lammii “Innaaroo” jedhamu.**** Ammoo akkawoo isaatu (haadha-haadha isaatu) Guraagummaa qaba. Qusee Dinagdee kun ennaa boojiyamu sana dhiisitii: “mucaa waggaa kudha-lamaatuu ta’ee, nama ajaayibaa-ti” kan jedhamu. Inni duubbii gamni muraaciin daddhabe hiikayyu. Gaafii gamni muraaciin deebisuu daddhabeef fala kenna. Daa’imticha akkanaa-too guddatee waggaalee 16-duunfachuun diina Oromoo fi Oromiyaatiin boojiyame! “Sana boodawoo maal tahe?”, isa jedhamu kutaa sadaffaa keessatti dhaloota Gammachuu Qamalittii Waarii Bulloo wajjin isiniif dhiyaata-tii mee nagaan naaf bubbulaa! Hujaleewwan:- Fincilli qeerrolee fi qarreewwanii inni waggaalee afurii ol adeemsifamuun, mootummaa warra Wayyaanee nama-nyaataa sana fonqolchee geeddarama amma Koloneel Abiyyi fayin butame kun, kan dursee jalqabame magaalaa Giincii irraayyi ture. Akka Goobana Daaccii hawwe sana Walgaafaa Qumbii erga mana-hidhaatii bayee, wanni inni jara biyya isaa qabate san wajjiin haasawuun walii-gale tokkoyyuu hin turre. Sirumaa lafti isaa fi kan firroottan isaa waan nafxanyootaan fudhatameef, Qaqaldhii keessaa naannoo Shube jedhamutti kan argamu, tulluu Ilaala Warra Walgaafaa irratti mana ijaarrachuun otoo biyyaa fi uummata isaa hin ganin jiraate. Lammiin “Innaaroo” jedhamu kun, lammii baay’ee waliif galu waan taheef: “Innaaroo yaa fira gooftaa, walfaana yaati akka goondaa!” Jedhamuun himameefi.


Qe’een Tufaa Munaa eessa ture? Har’aa hoo ilmaan ilmaan isaanii maalirra jiru?

-Hiddi dhaloota Tufaa Munaa Jiloo: Tuulama, Torban Oboo keessatti Gosa Gimbichuuti. (Torban Oboo kan ta’an: Gimbichu, Gullallee, Oborii, Yaayyaa, Ekkaa, Digaluu fi Gaamuudha) -Kan jiraachaa turanis: Shaggar, Karra Qirxii, iddoo Wasarbii jedhamuu hanga Tulluu Xuuxxoo (Inxooxxoo)tti. Naannawa amma Magaalaan Sulultaa irratti ijaaramee jiru jechuudha. -Manni jireenyaa Ob. Tulluu Daadhii Tufaa (Kan Tufaa Munaa akaakayyuu ta’uuf) ammayyuu ona ta’ee Kophaa dhaabbatee qe’eerra jira. Dhalaa-dhalli isaanii hundi garuu achii baqatanii iddoo biraa jiraachaa jiru. Qe’een Tufaa Munaa fi Abdaariin Tufaa kan Tulluu Taajjab irra jiru ammayyuu mana (Ona) sana waliin Dirree san irraa hin baqanne; achuma taa’anii Baraaf Gadaa eeggachaa jiru. Abdaariin Tufaa Munaa hoodaa fi gamma isaa erga dhabee Abba 2 darbus yoo muufate malee waan dheekkame hin fakkaatu; akkuma duriitti bareedee Tulluu Taajjab gubbaa jira. Tulluun Taajjabi kun achuma dallaa/mooraa Tufaa Munaa duubatti argama. (Tulluu kana Abdaarii waliin Abbaa qabeenyaatti (dhakaa daandii baasuuf) qar. Miiliyoona 10tti gurguruuf foolachaa jiru nuun jedhan) -Nutis dhala qaccee Tufaa Munaa kan ta’an Ob. Ashanaafii Hundee fi Tsahaay Hundee…Tulluu…Daadhii…Tufaa Munaa Jiloo haasofsiisneerra. Qe’ee Abaabilee isaanii (Kan Tufaa)tis waliin deemnee laallee jirra. Ashanaafii fi Tsahaay amma Magaalaa sulultaa iddoo ‘Miizan’ jedhamu jiraatu; jireenya gadadoo! Mana amma keessa jiraatan kana abbaa isaanii irraa dhaalan… Manni isaanii kun Kaartaa hin qabu… kan Tsahaayi keessa jiraattu immoo Ibsaayyuu hin galchineef. Ibsaa ollaarraa fayyadamti… dhiibba gita hin qabnetu nurra jira jetti. Tsahaay qaama-miidhamtuudha. Amma buna jabanaa karaarratti gurgurtee of jiraachisaa jirti… “Faawundeeshinii Tufaa Munaa jedhamu waggaa 3 dura hundaa’uu isaa dhageenyee deemnee dubbisnaan qar. Kuma shan ykn kuma kudhan kaffalaatii miseensa ta’aa nuun jennaan qarshii isaan nu gaafatan kana waan hin qabneef itti dhiisne… amma maalirra akka jiru quba hin qabnu…” Ashanaafii Hundee..Tulluu…Daadhii..Tufaa Munaa Turtii isaan waliin taasisne tibbana Miidiyaa ARSADII irratti isinii dhiyeessina. Hub. Tufaa Munaa iddoo amma Masaraa Mootummaa jiru kana akka jiraataa ture dubbatama. Garuu sun dogoggora. Bakka Masaraan mootummaa jiru kana Warra Sarrawwaa Lumee Bookkisaa ture; Galmaa warra Ayyaantuuti/ Qe’ee Araaraa fi Muudaati. Qe’ee Abbaa Malkaa Hora Finfinneeti. (dhimma kanarratti waraabbiwwan suur-sagalee bara darbee fi barana dabarsaa turre irraa hubachuun ni danda’ama.) Qe’een Tufaa Munaa: Finfinnee, Karra Qirxiiti. Tufaa Munaa yeroo sanatti Hayyuu waliigalaa Sirna Gadaa ture jedhama. Finfinneen keenya yoo jennu gamoo fi gamaa-dhufaa amma irra jiru kana osoo hin ta’in, Malkaa-Tulluu hoodaati fi DIRREE lafeen/ujubni akaakilee, abaabilee keenyaa keessatti biyyoo ta’ee biyya nuuf ta’e waan taateef hadheeffannee falmanna; Finfinneen qaama OROMIYAA qofaayyuu osoo hin ta’in HANDHURA Ummata Oromooti. Namni handhura hin qabne wayi jiruu qabaaree???! ARSADII -Miidiyaa Sirnaa!


Nuti Oromoonni hundi keenya Wallagga

Taammanaa Bitimaa Irraa Yaa Oromoota koo, yaa Oromoota: alaa-manaa, baddaa-gammoojjii, magaalaa-baadiyyaa, biyya-abbaa fi biyya-ambaa ammaan tana wanni biyya teenya, Oromiyaa baldhoo keessa deemaa jiru kun na gubee, na waxaleen amma ishii tana isiniif dabarsuuf ka’ee, mee adaraa sirriitti na dhagayaa! Maali yaa uummata koo, yaa uumee too carraan keenya barum-baraan, guyyum-guyyaan booyicha qofaa tahee? Akkamitti uummanni Oromoo inni garaan dhadhaa, diina garaan dhagaa duwwaa argata? Akkamitti uummanni onneen dammaa diina onneen heexoo callaa argata? Yaa Oromoo koo, ani isan jedhu kana yaada hojiin hin muldhatin irratti hundaawuun miti! Uummata Gadaa fi uummata Siiqqee kanan akkanatti jaju, akkanattis faarsu, dabreetuu kanan lubbuu tiyya takkittii dabarseetoo kennuufii fedhu, dimshaashumatti waanan isa beekuuf miti! Uummata kana oduun miti, onnoomee sammuun mitii onnee duwwaan dubbachuu koos miti! Uummata garaa fi gochi isaa aannanii kana isa gandaa fi magaalaa takkaa, isa godinaa fi gosa tokkoo qofaa miti kanan bareechee sirriitti beeku. Ani biyya uummanni kun nan qaba jedhee himatu, nan du’aafis jedheetoo kakatu hunda isaan miila kiyya qaqallayyoo kanaan keessa deemuun arge. Keessa buluun cuukkoo fi caccabsaa isaa dhotee, itittuu fi booka isaa dhugee, eebba fi gorsa isaa xuuxxaddhee, randeen isaa bayee laggeen isaa ceyee biyyaa fi aadaa isaa baraddhee, animmoo addunyaattillee barsiisuuf waadaa galeefii, ammas waadaa galaafii jiraaddha! Uummanni Oromoo kun eeyyeen sirrumatti Oromoo dha! Maarree Oromoo dhaa-kaa! Oromoon kun oromoo dha-kaa; inni orma-kaa! Orma jechuun nama jechuu dha-kaa! Eeyyee nama! Eeyyee nama Waaqni tokkichi, gurraachi garaa garbaa, leemmoon garaa taliilaa kun: “sa’a, hoolaa fi garbuu” wajjin uumuun lafa irra buuse. Qulqullicha akka garbuu, dhugaa-jaalataa akka sa’aa, gara-laafessa akka hoolaa, orma (nama) orma-mara dursee Waaqa gurraacha sanaan uumame! Ee-kaa uummata akkanaatu orma, orma akkanaatu Wallagga, Wallagga akkanaatu nu hunda keenya! Ani Wallagga kiyya kanan beeku akka godinaalee Oromoo isaan kaanii: akka Walloo fi akka Arsii, akka Rayyaa fi akka Booranaa, akka Jimmaa fi akka Baalee, akka Barantuu (barii-aantuu/ Harargee) fi akka Wanbaraa faa keessa deemuun qofaa miti. Ani waggaalee sadii guutuun warra-lagaa (Wallagga) kana jidduu jiraaddhe. Sunis bakka tokkicha callaa otoo hin taane, bakkoota sadii: magaalaa Muggii, magaalaa Asoosaa fi magaalaa Dimbi Doolloo tan “Paaris Wallaggaa” jennuuniyyu. Ilaa amma kanaa gadittan eessatti? Yoom dursee jechaa fi sagalee “Wallagga” jedhamu kana akkan dhagayen isiniif ibsaa mee na hoofkalchaa! Daangaa naannoo Afran Walisoo isa karaa lixaa jiruu fi daangaa Torban Guduruu isa karaa bahaatiin jiru jidduu: gosoolii Oromoo Caboo fi Torban Kuttaayee qofaatu jira. Kanaaf mucaa xiqqaa wayiis tahee, sagalee Wallagga jedhamu numan dhagayan ture. Waliso abbaan isaa Liiban Maccaa: “beekaan si keessaa haa bawuu, ati beekii beekumsatti buli!” jechuun waan eebbiseef, waan dubbii kana lafa irratti hin buusu. Kanaaf akkuma waan Siibuu Siree yookaan Arjoo faa jiruutti: Kumsaa Morodaa faa, Daannoo Beeraa faa, Jootee Tulluu faa geerrarsaan faarsaa guddanne! Uummata faarsaa guddanne kana amma nafxanyaan haaraan lafaa ka’eetoo “diina keetii, diina Toopphiyaatii, abaarii, rukuti!”, yoo nuun jedhu arraba keenyatu kutama, harka keenyatu cita malee, abadan nuti kana hin goonu! Nafxanyoonni dubbii tana beekuu fi qalbeeffachuuf ammas waggaalee 150 isaan irraa fudhata jechaa dha. Qalbii fi qaama saba Oromoo isa gaaraa-dakaa tokko tahe kana eenyumtuu hardha addaan qoqqoodee bituu hin dandayu! Oromoon sokkee jira; addunyaanis sokkitee jirti! Yaada Minilik faa, yaada Raas Dargee faa amma jarri boolla keessaa kaasanii Toopphiyaa ittiin bulchuuf carraaqan kun, ofumaaf boolla nuuf qotan sana keessatti jalaa awwaalama! Geeddaramni bara 2018 keessa tahe yoo nafxanyoota haareyyii fi jala-kaattuuwwan isaanii kanneen akka Koloneel Abiyyi Ahimad fayin butamellee, geeddarama dhiigaa fi lafee qarree-qeerroo-tiin argame waan taheef akka laayyootti kan ilaalamuu miti! Ammaan tana nafxanyoonni fi finxaaleyyiin warra Amaaraa duula jibbiinsaa fi kan faashistummaa uummata keenya Oromoo irratti oofaa jiru. Daangaa Oromiyaa seera malee, tarkaanfachuun gandeeni fi manneen uummata Oromoo barbadeessaa, ijoolleewwanii fi manguddoolee gorra’aa, loonii fi fardeen Oromoo ooffataniitoo biyya ofiitti galfachaa jiru. Jarreen kun oggaa gocha suukaneessaa kana Oromoo fi Oromiyaa irratti oofaa jiran, mootummaan Toopphiyaa inni Koloneel Abiyyiin durfamuus tahee, mootummaan Oromiyaa kan Shimallis Abdiisatiin gaggeeffamu uummata “isaanii” kana cinaa hin dhaabanne. Yeeyyiiwwanii fi majaaleen (waraabeyyiin hamoon) laggeen Abbayyaa fi Bashiloo cewuun Oromoota: Wallaggaa, Darraa Salaalee fi Walloo faa yeroo bubbutattee dhiiga isaanii xuuxxu, mootummaan PP fi mootummaan Maxxannee (OPDO) irraa dhoowwuu hin feene. Finxaaleyyiin warra Amaaraa kanneen maqaa “Faannoo” jedhamu hatachuun, of-moggaasan ija-nyaatanii, nyaara aaddachuun: “lafti Wallagga jedhamu ristii keenyaa Woromoon gaddhiisee deemuu qaba!”, jedhu. Jarattiin jibbaa fi of-tuulummaan ijaa fi sammuu ofii cufte tun Oromoon marti: eeyyee baddaa Raayyaa Hara Ashangeetii hamma Maanya Hindiitti, Beegii duuban, daangaa Sudaan Kibbaa irraa hamma Jijjigaa cinaatti dhalli Oromoo marti Wallagga tahuu isaa irraanfatti! Amma barri bara Minilikii fi bara Raas Daargee faa miti. Amma barri bara Dhaloota Qubee, bara qarree fi qeerroo-ti! Isa nafxanyoonni moofeyyiin saba Oromoo: “Wallaggaa fi Shawaa, Arsii fi Boorana, Harargee fi Wallo, Jimmaa fi Gujii, Kiristaana fi Islaama, Waaqeffataa fi Sooshalistii faa” jechuun addaan-qoqqoodaa turan sana, galaanni Abbayyaa qaata fudhatee sokkuun, Kaayiroo irraan qaxxaamursee Garba Jidduyyaa-tti (“Mediterranean Sea”-tti) darbate! Garuu, ee garuu jarreen tun akkanatti nu salphisaa, akkanatti nu madeessaa, akkanatti sadarkaa ilmoo namaa irraa sadarkaa bineeyyiitti gadi nu buusaa, “Toopphiyaa waliin ijaarranna!”, nuun jedhuu? Isaan harka isaanii ciccitaa sanaa fi afaan isaanii ajaawaa sanaan nu madeessanillee, maqaa uummata Amaaratiin kana mara nu irratti raawwatanillee, nuti isaan uummata Amaaraa isa ollaa fi obboleessa keenya tahe kana, akka bakka hin buune sirriitti beekna. Oromoon aadaa boonsaa fi namummaa sonaan gammachiisaa tahe qaba. Inni haqa ilmoo namaa cufa uummata beekuu fi kabaju. Amma bara ifaa kana keessa dhiisitii, dur bara dukkana hamaa sana keessattiyyuu inni akka horiitti ilmoo namaa gabaa baasuun hin gurguranne. Kuni aadaa isaa keessatti, sirna Gadaa fi amantii Waaqeffannaa keessatti waan dhoowwaa fi haraamuu taheefi! Kanaaf, hardhas haqnii fi mirgi warra Oromiyaa baldhoo keessa jiraatanii guutuu-dhaa guutuutti eegamuu fi kabajamuu qaba, jedheetoo amana! Amma finxaaleyyiin warra Amaaraa bakka tokko tokkotti ofumaan namoota Amaaraa kanneen nagaa fi nageenyaan Oromiyaa keessa jiraatan, isaan uummanni Oromoos isaan kabajuun akka ollaa fi akka obbolummaatti wal-cinaa jiraatu ruktanii kaanimmoo galaafatanii akka waan Oromoon godheetti dhiyeeffachaa jiru. Uummanni Oromoo abbaan nagaa fi abbaan keessummaa kun gocha jarreen kanaa qalbeeffachuun, namoota alagaa biyya isaa keessa nagaan jiraatan harka irra qabuun balaa nafxanyootaa kana jalaa baasuu qaba! Keenya biyyi biyya Bakar Waaree fi biyya Abbishee Garbaatii, biyya Taaddoo Birruu fi biyya Waaqoo Guutuu-tii, biyya Warqituu fi biyya Biiftuu Amoosaa fa’ii abadan otoon nuti jirruu biyya Minilikii fi biyya Raas Daargee faa hin tahu! Amma nuti Oromoonni alaa-manaa, xiqqaa fi guddaan, dhiiraa fi dubartiin marti waltaanee bilisummaa fi walabummaa keenyaaf qabsaawuu malee, filmaata biraa tokkoyyuu hin qabnu! Kan qabsoofnuuf mirgaa fi haqa nu irraa fudhatame, biyyaa fi qeyee nu irraa sarbame deebifachuufi malee, daangaa ormaa dabruun ilmoo namaa kamiyyuu miidhuuf miti! Waaqni dhala namaa hunda haqaa fi mirga guutuu wajjin uume. Eenyumtuu haqaa fi mirga isaa kana mulqee, biyyaa fi qeyee isaa qabatee isa gabroomfachuun Waaqa birattis ilmoo namaa fuuldurattis abaaramaa dha! Bilisummaan uummata Oromoo, birmadummaan nama Oromoo fi kan namoota alagaa isa wajjin jiraatanii kabajamuu qaba! Oromiyaan walabummaa ishii deebifattee gonfachuu qabdi! Olloota ishii waliin immoo nagaa fi walkabajuun jiraachuun Waqaa fi namaan eebbifamaa dha!


Abbaa gadaa duraanii Obboo Aagaa Xenxanoo du’aan addunyaarraa boqotan.

Kabajamoon abbaa Gadaa duraanii Doktorri kabajaa Aagaa Xenxanoo du’aan addunyaa kana irraa boqotan. Abbaa gadaa Agaa xenxannoo kan dhalatan kibba oromiyaa godina Gujiitti yemmuu tahu, lubummaa kaasee hanga abbaa gadaatti ummata oromoo bal’aa tajaajilaniiru. Bara abbaa gadaa turanitti seenaalee baayyee oromoof hojjachuudhaan ni yaadatamu. Keeysattuu ayyaana Irreechaa guddaa oromoon waggaa waggaan irratti wal argu, addunyatti beeksisuu keeysatti qoodni isaanii kan hoonga hin qabneedha. Oromoon mana kitaabaa guddaa tokko dhabde. Hayyuu, qorataa, barsiisaa fi hoggansa gadaa guddaa kana dhabuu keenyaaf gadda hangana hin jedhamneetu nutti dhagahame. Boolla isaanii daadhiin haa guutu jechaa, firaa fi aalii isaanii akkasumattillee ummata oromoo bal’aadhaaf Shabo Miidiyaan jajjabina hawwa. Shabbo0 Miidiyaa Voice of voice less.


Magaalaa Finfinnee keeysatti Alaabaan oromiyaa akka hin fannifamne dhoorkame.

Tibba manneen barnoota magaalaa Finfinnee keessa jiran keessatti sababa alaabaatiin hokkorri kaafamuun ni yaadatama. Kanuma hordofuudhaan dhiheenya mana barnootaa kan Kutaa magaalaa Qirqoosi argamu tokko keessatti Alaabaan oromiyaa buufamuu barsiisonni mana barumsichaa ibsan. Rakkoon kun gama mootummaatiin furamuuf yeroo baayyee irratti mariyatamullee, furmaanni waaraan argamuu hin dandeenye jedhan barsiisonni. Guyyaa har’aa garuu alaabaan bahuuf wayita jedhu dura bu’oonni mana barumsichaa alaabaa Itoophiyaa malee kan biraa hin baasinaa jedhamnee gubbaadhaa ajajamne jechuun alaabaan Oromiyaa akka hafu taasifame jedhu barsiisonnii fi barattoonni. Gochaan kun barattootaa fi barsiisota Oromoo akkaan dallansiisuu eeranii, magaalaa Finfinnee handhuura Oromiyaa fi dachee Oromoo taatetti eenyummaan Oromoo akka kanaan dhiibamuun aadmalee ta’uu dubbataniiru. Mootummaan biltsiginna jalqabumaa gaaffii Oromoo deebisuuf fedhii wayiituu akka hin qabnee fi murna sirna durii harka lafa jalaan ijaaru akka ta’e agarsiiftuu dha jedhaniiru. Mootummaan waca garee finxaaleyyii Amaaraan rifatu gaaffii uummata Oromoo ni deebisa jedhanii eeguun ofgowwonsuu akka ta’e barsiisonnii fi barattoonni mana barumsichaa kan dubbatan. Shabo Media Voice of voice less.


“Waaqni fi Faranjiin Nama Jabaate Gargaaru” Kanuma jabaadha

“Karra hoolotaa isa Waaqayyo tikaaf isinitti kenne sana, giddiidhaan utuu hin ta’in, jaalalaan, akka Waaqayyo barbaadutti, bu’aa nama yeellaasisu irraa argachuuf utuu hin ta’in, of kennuudhaan egaa*! 1Phexiroos 5:2 Maqaa Abbaa Ilmaa Afuura Qulqulluu Waaqayyo tokko Ameen Ummata Kiristaanaa hundaaf hunda dursa Waaqayyo Abbaan Keenya yeroo kana eebbisee waan nuuf kenneef, eeggumsaafi tolummaa isaatin waan nu eegeef galatni bara baraa isaaf yaa tahu. Itti aansee akkuma beekamu Manni Kiristaana Ortodoksii Tawaahidoo bara hedduuf wangeela ilmaan namaaf lallabaa turteetti. Ammas jabeessitee itti jirti. Keessumattuu ayyaanota garaagaraa haala ajaayibaatin kabachiisaafi seeraafi duudhaa Kiristaanummaa tiksaa har’aan geesseerti. Ammas hojiin eebbifamaa kun cimee afaanota hundaan ummata hundaaf akka gahu bu’ura Sinoodosii qulqulluun akeekeen hojjetamaa jira. Keessumattuu rakkoo abboota aadaafi afaan ummatichaa beekan dhabuun umamaa ture furuun yaaddoo tahaa tureera. Haaluma kanaan guyyaa har’aa kanatti abbootii ummata isaanii afaan ummatni beekuun eebbisuufi gaggeessuu dandahan muudameera. Muudamu abbootiirraatti. 1. Mana Kiristaanatti subaa’een qabamee hojii eebbifamaa raawwateedha 2. Bu’ura kitaabilee seeraa Mana Kiristaanaa Kitaabilee akka Didisqiiliyaa, Fithaa Negestiitin Phaaphasotni Sadi walitti dhufuun abboota kana filaniiru 3. Eebbifamoo Phaaphasotni Lamaa ol walitti dhufuun phaaphasii biraa filuun akka dandahamu seera mana Kiristaana keenyati. 4. Holola Fonqolcha Paatiraarikiitu tahe jedhu dhugaarraa kan fagaatedha. Manni Kiristaanaa Paatiraarikio keenya Eebbifamoo Abbaa Maatiyaasin bulti. 5. Manni Kiristaanaa adda fottoqxe hin jiru. Mana Kiristaanaa tokkummeessufi tajaajila ishee cimsuuf murtee fudhatameedha 6. Qoomosota Manni kiristaanaa keenya kabaja kenniteefitu eebba phaaphasummaa argate. Qaamni manni Kiristaanaa hin beekne filame hin jiru. 7. Rakkoo Afaanii bu’urarraa hiikuuf gaaffiin kun marii Sinoodosii onkololeessa darbe gaafatame waan didameef abbootii qulqulluun aangoofi faayidaa keenyarra deebii ummataa deebisuu wayya jedhanii murtee fudhataniidha. Walumaagalatti ummatni Kiristaanaa baga gammaddan. Abboota qulqulluu waaqayyoo siniif kenneef jecha galateeffadhaa! Tokkummaa mana Kiristaanaaf dhaabbadhaa. Olola sobaa deddeemaa jiruun hin burjjajja’inaa! Jabaan Waaqa!


Biyyattii wakkiilli Waaqaa fi odeessaan oduu Waaqaa baayyatee lafa dhiphise keessatti..

Barsiiaan Kana Hinjedhu! “Biyyattii kadhaan xurumbaa, biyyattii dibbeen sagadaa iyyee dhikkisu keessatti; lafattii maqaa dhala namaan sagadi, iyyaa fi rukuttaan bilbila hayyoota amanteefi fakkeessituu marattee biyya kamuu caalaa iyyee caraanu keessatti kan dhiigi, humnii fi dafqi namaa dhangala’ee lola’usaa kan ifatti muldhatu. Biyyattii wakkiilli Waaqaa fi odeessaan oduu Waaqaa baayyatee lafa dhiphise keessatti biyya kamuu caalaatti dafqii dhala namaa gatii malee qanxabamuusaa kan agarru.” Luba –waloo Tsagayee Gabra Medhin “Do’ii Innaat Alem Xannuu, f.115 keessa” Isa barii, barii qaddasu Isa guyyaa, guyyaa tokkosuu Isa ganama dabtaru Guyyaammoo wattaaddaru Yeroo inni beekumsa dheebote… Gaaffii asaasaraan qoru: “Eeee…haa ta’u maleessaa… Wangeela kana keessaa Abboommiin saamaa, gonofaa, jedhu eessaa?” …jedhee yeroo gaafatuun “Namana maal taateettaa? Gaaffii doofummaa gaafattaa? “Amanteen addaggee xeeba caalaa jabaata” Mammaaksa jedhamu hin dhageenye laataa? …jedhee deebii barbaacha ijibbaataa. Egaa…maali laata dubbiin akkanaa? Naa ’nubatamne jaranaaa Abaarsaan burjaajjessu Onnee keessatti malaasu Waaqaarra taabota roobsu Bakka hundaatti harcaasu “Maal? Attamiin?” Isa jedhu sodaan ukkaamsuu Albaadhessa taasisuu Morma jallisani qollootti ija miixuu Maqaa Muudamaan of tuulaa xixxiixuu Kaanis maqaasaatiin fandalala miriixuu “Nuyi-tokkumaa”… dhaadachaa “Bifasaatiin dhalannee…” himachaa Muldhata qabaachuu himatu Maqaa isa muudameen baannatu, Garuu…isa inni hordee dhaabee buqqisu Eenyummaasaa xureessu; Duudhasaa qotanii awwaalu Aadaasaa dhoqqee faalu. Ogumasaaf kiisii akka baasuu Arrabasaaniin onneesaa malaasuu Egerreesaa jiraa ajjeesu. Maqaa fi ogumasaa jalaa sarbu Jireenyasaa buqqisani darbu Bakka isa buqqisan of dhaabu; “Akkas godhaa…” jedhaaree wangeelarraa? Muudamaan kana barsiiseeraa? “Kana maayeessaa…” abboomeeraa? Iccitisaa naa hiikaa firaa! Inni garuu… kan hammeenya ganamaan ifate Lafee obboroo kan nagaan ijaarrate Hin fincille hin simate Duudhaarratti duudhaa ijaarrate Aadaarratti aadaa dabalate Malee…“hin simadhu” jedhee yoom mufate? Simachuusaa gumee mormaan mirkaneessaa Garuu…jaalalasaa afaankootiin naa galmeessa Ergaa Muudamaa afaankoon na barsiisaa Kan Muudamaas kanuma miti dhaamsisaa? Garuu…inni iddoosaa of buusee tuulamu “Lakkii… ifaan jechasaa kan himamu Maqaansaa leemoon kan dubbatamu Raajiinsaa leellifamee kan faarfamu; Afaankoon yoo ta’e malee gonkumaa Zarrraaff…. Imburrrrrr…. mormakootu qalama!” Jedhanii iyyuun bu’aansaa maali jamaa? Dubbii xaxani gudunfuun hinfalu Mayeessamuunsaawoo hin ooluu! Ofiii…maqaa Muudamaan qaxxisaa Abbaa lafaa lafasaarraa buqqisaa Ofiisaani bakkasaa of buusaa Dhaala mana Muudamaa dubbatu Jamaa, …kun hoodo akkamiiti jettu? “Kan amane nifayya…” jennaan, “kan amane ni fayyaa..” abdate “Izgoo” jedhi jennaan, “Izgoo nu baraari” jedhee kadhate Fayyina lubbuu fi qaamsaaf ifa jechasaa fudhate, Garuu, … oolee bulee Dubbii falfalli of falfalee Bakka handhuurrisaa itti awwaalamee “Taabotatu Waaqaa bu’een,” “Xabalatu burqee yaa’een,” Aguuggii huurriin gowwoomfamee Lafasaa jiraa yeroo dhaalamee Bulee oolee, oolee bulee Yaadi dubbii ungulaalee Yeroodhaaf deebii qixaawaan dhibellee Oolee bulee shirri shirame of saaxilee. “Yeroo anaaf yandoo taabotaa lolaasu Isaaniif maaliif tiifullee hin asaasuu? Xaballi kun eega qeyeekooti burqee maddee Qeyeesaantii maaf gu’ee maaf burquu dide? Lakkii… inni taabota qolloorra natti roobsuu Inni xabala maasiikoo keessaa maddisiisu Gowwoomsaan lafakoorraa nan buqqisuu…” Jedhee murteessee yoo amanticharraa baqate Eenyu kan itti komatamu?… Yaa abbaate! “Kitaabicha moggaa –moggaatti kan sallaqsine Hiika jechasaatti kan kaamettoofne Safuusaatiin hunda olitti kan milkoofne Hin-muldhannee muldhisuudhaan kan muldhanne Guddaa olitti guddaa taanee kan guddanne Hin-amannee amnsiisnee kancuuphanne Lusifariin salphisuu dhaan kan aarsine Xibliyaakosiin, akankinoosin Ginaxosiin, diyabloosin Gugmangusiyosiin, qebxirxiryoosiin Minitisyoosiin, kn aarsinee gaanfessine Mikaa’elin, Gabri’eelin Raagu’eeliin, Rufaa’elin Suraafeliin, kanaamanne itti saganne Hin-amanneen kan marfamne Nuyi leemoo fi qulqullu kan taane.” Kan jedhee adunyaatti kafandise Waaqarraa taabota yeroo roobsee Xabala maasii keessa yeroo burqisiiee Yeroo iyyeessa lafasaarraa buqqisu gatu “Uggum…! Raajii…” jenne “hinhatinaa!” yeroo hatu. Kan dhiiga machaaye yeroo gumaa dheessu Galma Waaqaa seenee yommuttii daaddisu, Nama hin uggumsiisu? Isa kaan dubbiin qalbii akaayee Bifa kaleessaa ofirraa haxaayee Takka-takka akka billaacha Tsagaayee Takkas akka karkarroo boolla of kaa’ee Takkas ho’ee takka qabanaayee Takka-takka akka jeedalaa Takkas akka simbira masqalaa Kalessarraas, ofisaarraas habararee Huccuu fi amanteesaa geeddaree Galma Waaqaa keessa dhokatee Maqoomaasaatti irkatee Ijaa gomm’ee dhaabbate Isaafis ulaan Waaqaa ni banamaa? Kanaa maal jettu yaa jamaa? Yookaan… Jarreen kommaarii araadaa Ganamni sirbaa fi ragdaa Ganamni kolfa, galgalli gaddaa Kaleessa hoyi-hoyi! Hardha Immaahooyi! Moloksee farfaattu galmaa Gorsitu afaan dammaa Akka waan “attamnziruu” caccabsaa hindabarree Dafqa gudeedaan qabeenya hin hammaarree Isaan maaf jireenya hin buqqaane? Dabalees… maqaa galchaan yoo hiixatan,… yaa mammiree Masarichi isaaniifis hinta’aaree? *** Yakkamaan gumarraa dheessu Kan kaleessa soba kafandisu Hardha barsiisaa ta’ee yeroo barsiisu Hiikaa jecha Ilmaa fi Abbaa Abbaa lubbuu, gorsitu lubaa Aggaafarii mana isa gubbaa Yeroo ta’ee as bahuu…. Kun hooda mitii yaa sabaa? Guraandhala, 2020 Zelealem Aberra Tesfa


Sinoodsii haaraa hundeeyfamerratti duulli maqaa balleessiin adda addaa baname.

Gareewwan mana amantaa ijaaruun olaantummaa paartii tokkoo kabachiisuu barbaadan abbootii Sinoodsii haaraa hundeessan irratti duula maqaa balleessii adda addaa gaggeessaa jiru. Abune Saawiroos kan hin baranne fi daa’ima kan hin qabne yoo ta’u, manni amantaa hin eeyyamu jechuun maqaa Phaaphaasichaa balleessaa jiru. Yakka bu’uura hin qabnetu ummata biroo irratti raawwatamaa jira. Gareen mana amantaa dhoksuu fi maqaa abbootii amantaa xureessuu irratti bobba’e kun gaafa lola Tigraay sana Abune Meetiyaasiin homaa hin jenne sababii isaan Tigiraay ta’aniif. Amma immoo abbaa isaa akka golgaatti fayyadamuun abbootii amantaa maqaa xureessuuf muddamee jira. Abune Saawiroos fi abbootiin amantaa kunneen dhimmoota kanneenii fi wal qabatan irratti miidiyaaleef deebii kennaniiru. Yeroo lola Tigraay Paatriyaarkiin mana amantaa Ortodoksii Tewaahdoo Itoophiyaa Abune Maatiyaat sababa Tigiraay ta’aniif qofa duula maqaa balleessii irratti baname. Walitti qabduun duulichaa namoota naannoo tokkoo mana amantaa keessa dhokataniidha. Garichi yeroo tokko juunta yeroo tokko tigraayif qeeqa. Gareen mana amantaa keessa dhokatee jiru kun haala Paatriyaarkiin Taabati baqachaa jiru fi Qulqulloonni buufata xiyyaaraa gadi dhiisanii baqachaa jiraniin hin dagatamu. Eyyega kun garee maaskii biraa kaawwatee fi har’a ka’e namoota biroo irratti. Garichi namoota sinoodii haaraa hundeessan irratti duula maqaa balleessii guddaa gaggeessaa tureera. Abune Saawiroos namoota duula maqaa balleessii irratti banan keessaa adda dureedha. Abunu Ayyale beekumsa mana amantaa fudhatee ani hin baranne jedhee sarbame. Gareen mana amantaa keessa dhokatee socho’u kun asitti hin dhumu. Waan hin eeyyamamneen uummata komachuuf duula maqaa balleessii biraa qabatanii dhufan. Abune Saawiroos dhimmicha irratti deebii kennaniin daa’imni jedhamu kun ilma obboleettii isaaniiti jedhanii daa’imummaa isaanii irraa kaasanii guddisan ta’uu ibsan. Maddii: OMN


Ameerikaan nama Ispoonsaran baqata gara biyya Ameerika fiduuf balbala bante

USA Welcome Corps Program Tibbana Ameerikaan sagantaa godaansaa / Immigration Program/ tokko ifoomsitee jirti. Sagantaan kunis baasii amma dura Mootummaan Ameerikaa baqatttoota simachuudhaaf baasu kan irraa hir’isuudha ~ Ummataaf yaadee osoo hin tahin rakkoo ofii salphisuudhaaf saganticha baafate! Akkaataa Sagantaa kanaatti namni Lammii Ameerikaa tahe yookin immoo kan waraqaa jireenyaa / Green Card/ qabu garee nama shanii ijaaratee, baqataa barbaade simachuudhaaf balballi banaadha. Namoonni kunneen kan hojii qaban, kan yoo xinnaate galiin isaanii waggaatti $25000 taheefii yakka gargaraa irraa bilisa kanneen tahaniidha. Namoonni kunneen baqataa fiduu barbaadan yoo qabaatan jalqaba leenjii fudhatu www.welcomecorps.org irratti. San booda guca barbaachisu guutu. Kan itti aanu baqataafii dhaabbata baqattummaa Ameerikaa ilaallata. Sagantaan kun marsaa lamaan hojiitti hiikama. Tokkoffaan ~ Kun ji’a Amajjii / January/ kanarraa eegalee jira. Baqattoota Sababa Siyaasaa, Amantii, Ilaalchaafii kkfniin biyya isaanii irraa baqataniifii baqattummaan isaanii mirkanaa’e ilaallata. Inni kunis Afrikaa Bahaa irraa eegala. Namni baqattummaan isaa mirkanaa’efii biyyyoota garagaraa keessa jiru ( Fakkeenyaaf Keeniyaa, Masriifii Kkf) warra sagantaa kanarraa adda durummaadhaan fayyadamoo tahuuf jiraniidha. Lammaffaan ~ Kun ji’a jaha booda eegala. Marsaa kanarratti Baqataan Adduunyaa kanarraa biyya kamis haa jiraatu, sababni baqattummaa isaa amansiisaa tahee argamnaan Ameerikaa dhufuudhaaf carraan isaa banaadha. Akkuma gubbaa kanatti eere namni shan Ameerikaadhaa baqataa san simachuuf iyyata galfata. Bu’uura saniin Ameerikaan nama san baqattummaan isaa amansiisaa tahuu isaa/ishee ni qoratti. Qorannaa san dabrinaan namni suni haala salphaa taheen gara Ameerikaa dhufa jechuudha. Dhimma kanaan wal qabatee burjaajii garagaraa warri oofan hedduudha. Maddi odeeffannoo haqaa kan argamu marsariitii dhaabbatichaa sirritti dubbisuudhaan qofa. Marsariitichi www.welcomecorps.org dha. Carraan kun namoota hedduuf hiree guddaadha. Gamanumaa waan hunda sirritti addaan baafatanii, waan barbaachisus guuttatanii, Rabbis itti kadhataa sochii barbaachisu godhuun murteessaadha! Hiree Gaarii Kanuma Keenyas Oluma #HawiAnole


Gochaa arr’a Taakkalee Uumaarratti tahe kanarraa kaadreen PP waa baratti laataa?

Kashlabboonni amaara dhala Oromoo (Taakkalee Uumaa) DC keessatti akkasitti xiqqeessuu isaanii ijaan arguun onnee nama cabsa. Kanneen aangotti fayyadamyanii ummata fi saba isaanii ka irraa dhalatan bu’aa yerootiif gidirsaa bahaniifii arraa’as itti jiraniif gochaan kun barnoota isaanii ni taha laata? Dhaamsa Gabaabduu… Aangawoonni ammaa gaafa gara aangoo dhufan hedduu keenyatu gammade. Erga aangoorra bahanii irra bubbulanii garuu wal shakkuufii waan tokkummaa keenya diigurratti bobbahame. Ummata ofii dhiisanii alagaa firoomfachuuf hedduu yaalame. Aangoo hidda gadi jabeeffachuuf waan nama gaddisiisu hedduutu Ummata keenyarratti raawwatame. Taakken faan hamma Azmaarii Goondar fakkaatanitti isaanitti dhihaataa turan. Wanti DCtti isarratti raawwatame waan gammachuu namaaf kennuu miti. Oromoodhumti Baga isaanitti jedhu jiraachuun isaa beekamaas tahu, dubbiin Taakkalaadhaa oli. Jibba Nafxeen Oromoorraa qabdutu yeroo akkanaatti calaqqisa. Habashaan ammaan achi osoo waan feetes gootee hoggansa Oromooo hangana isiitti dhihaachuf yaale hin argattu. OPDOn waan hedduu compromise goote, firooma bitachuuf. Tarsiimon kun kufaa tahuun isaa kalees waan heddu argine, kan ammaatis ragaa dabalataati. Hundaafuu, yeroo akkanaa kana Habashaa waliin hidhatanii “ jara keenya” irratti duulun tarsiimoo siyaasaa sirrii miti. Gama tokkoon ilaalcha Habashaa jibba Oromoo irratti bu’uurawe kanarratti duuluu barbaachisa, gama biraatin immoo warra yeroo gabaabaa keessatti aangoon macheessee Ummata ofii dagachiise kana gorfachuu feesisa. Gaafa gamaa gamanaa wal dandeessisanii siyaasa of dura dhiiban faaydaa Ummata ofii dhugoomsuun akka namaaf laaftu wal hubachiisuu feesisa. Kanuma Keenyas Oluma #HawiAnole


Biyya biraatti manneen amantii…. – Dhaabbata gargaarsa adda addaa tolchanii hiyyeessa gargaaru, – Hospital adda addaa hundeessanii dhukkubsataa wal’aanu, – University adda addaa ijaaranii nama itti barsiisu, – Gaafa balaan, hoongeen uumamaa ummata biyyaa rukutu donation adda addaa taasisanii ummata gargaaru, Manni amantii Ethiopia kamtu waan akkanaa raawwata? Seventh Day Adventist college fi hospital wayii qabdi. Catholic ammoo hospital hanga ta’e qabdi. Kana irraan kan hafe homaa hin jiran. Toophiyaa keessatti Kan akka Orthodox qabeenya qabu hin jiru. Maybe Africa keessatti Manni amantii qabeenya hanga orthodox qabu hin jiru. Zamana HayileSillase 2/3ffaan lafa Ethiopia seeraan kan Orthodox ture. Orthodox amantii mootummaa ture. Bulchiinsa siyaasaa keessas turan. Minister barnootaa zamana HaileSillase mana amantii Orthodox ture. Booda naannoo bara 1938 keessa faranjiin HaileSillasie dhiibdee akka minstrummaa mana amantii dhaabu goote. Orthodox qabeenya guddaa waggaa 1000 oli qabdi. Fooqiin Finfinnetti argitan baay’een isaanii Kan orthodox ti. Finfinnee keessa fageenya KM 4 haa ta’uu 6n fooqii fi bataskaana orthodoxtu jira. Fooqiin kuni hundi daldala addaatu irratti gaggeeffama. Waggaatti birrii billion heddutu irraa argama. Maallaqni bataskaana kanaa waggaa 10 dura billion 30tu commercial bank of Ethiopia ture jedhama. Finfinnee keessaa ammoo yoo baane, Qullubbii Gabriel irraa waggaatti birrii billionatu argama. Woliso keessaa ammoo zaafii guddaatu jira. Gaafa ciranii gurguran zaafiin suni maallaqa million hedduutu irraa argama. Garuu qabeenya kana eenyutu irraa fayyadamaa jira? Hospital ummata fayyadu hin ijaarre. Hiyyeessa hin gargaarre. University ummata fayyadu hin ijaarre. Kan irraa fayyadamaa jiru beekkamaa dha. Daniel Kibret fa’a, Goojjee maqaa qeesii qabdu fa’a… Hundeen qabeenya kanaa 90% oli Oromiyaa dha! Abbootiin keenya kana hubatanii hudhanii qabaniiru!! Bira dhaabbanna hanga dhumaa!! Maddi: Babsa Tula Sooshaal meediyaa


Gaaffilee bu’uraa ummata Oromoo fii Sabaaf Sa-blammoota Ortoodoksii

1. Abboota Afaan, aadaafi Safuu ummata keenyaa beekaniin yaa tajaajilamnu 2. Durii Kaasee Manni Kiristaanaa mandhee siyaasaa tatee turteetti. Keessattuu lafa Ummata Oromoo adda dureen saamaafi saamsisaa turteetti. Kanaaf manni Kiristaanaa siyaasarraa akka bilisoomtu, warri siyaasaa mana Kiristaanan ala gad bahanii akka siyaasa gaggeeffatan 3. Caasaan Mana Kiristaanitti caasaa sirna nugusaatin baheedha. Caasaan kun sirna amma jiruun walgitee tajaajilaaf akka mijatu taasisuu 4. Kitaaba Qulqulluu Afaan Oromoo hanga yoonatti hin jirre maxxansiisuu 5. Qabeenya mana Kiristaanaa tajaajila Afuuraaf ooluun irra turerraa murni tokko miliyeenaraafi biliyeenera tahaa jira. Kun hafee qabeenyi mana kiristaanaa tajaajila amantaa Ortodoksiif akka oolu, qabeenyi mana Kiristaanaa audit tahee harka hattootatii akka deebihu 6. Manneen Amantaa Ortodoksii diigaman ijaaruu, haaraa baayyisuu. Oromiyaafi sabaaf sablammoota maallaqaaf qofa gareen barbaadu bataskaana hudhee qabeera. Gareen kun manni Kiristaanaa akka baballatu hin barbaadu. Kanaaf garee kana qulqulleessuun manneen Kiristaanaa baballisuu 7. Qabeenya ummata keenya Ortodoksiirraa funaanamee naannoo biraa deemu hambisuun tajaajila ummataaf oolchuu. Keessattuu manneen Kiristaanaa gurguddaarraa maallaqa argamu funaannachuun firootafi saba isaanii duroomsaa jiru. Qabeenya Oromoo karaa kana saamaa jiru. Kun hafee qabeenyichi tajaajila afuuraf akka oolu gochuu 8. Afaan Oromootin Oromiyaa guuturratti qiddasee gaggeessuu. Tajaajiltoota Afaan Oromoon tajaajilan baayyisuu 9. Kitaabilee gara biroo Afaan Oromootti jijjiruu. Kitaaba qulqulluu dabalatee kitaabilee biroos afaan Oromootti jijjiiruu 10. Mana Kiristaanaa mandhee meeshalee waraanaa taatee hanga yoonatti garee tokko tajaajilaa jirti. Kanammoo kaleessayyuu Shaashamanneetti agarreerra. Kun gonkuma fudhatama hin qabu. Manni Kiristaanaa mandhee siyaasafi waraana humna Finxaaleyyii Amaaraa tahuu hin qabdu 11. Mana Lubummaa Waliigalaatti %99 saba tokkoon qabamee jiru saboota biroofis yaa kennamu. 12. Magaalaa Finfinnee Mana Kiristaanaa 250 ol jiru keessaa %99 saba tokkoon dhuunfatamee jira. Kun dhaabbachuu qaba 13. Qabeenyi mana Kiristaanaa %100 garee tokkoon qabamee jira. Kun dhaabbachuu qaba. Tajaajilaaf qofa Ooluu qaba 14. Sinoodosiin amma jiru sinoodosii seer-maleessa waan taheef of caasessuu qaba. Akkasumas of qulqulleessuu qaba. Sinoodosii dur ture %95 ol saba tokkoon dhuunfatamee ture. Kun fudhatama hin qabu. 15. Abboota saba biroo tahan lakkoofsan xiqqoo tahan irratti dhiibbaa gaggeeeffamaa tureef Bataskaanni dhiifama gaafachuu qabdi. 16. Kitaabilee saba arrabsan, namoota sabaaf sablamoota maqaa amantaan arrabsan seeraaf dhiyaatanii gatii isaanif malu akka argatan. Kitaabileen sunneen ifatti kan Mana Kiristaanaa akka hin taane beeksisuu, Yookanimmoo dhiifama gaafachuu 17. Alaabaa sirnaafi siyaasa saba tokkoo mana Kiristaanaa keessa baasuu. Manni Kiristaanaa Alaabaan Isheen fayyadamtu Fannoo qofa akka tahe beeksisuu 18. Maqaa tokkummaa Bataskaanaa jedhuun aadaafi duudhaa saba tokkootin qofa manni Kiristaanaa hudhamtee turte. Mana Kiristaanaa mana aadaafi ummata hunda kabajju taasisuu 19. Maqaa Mootota dur ummata Itoophiyaa weeraraa turanii akka cubbamtootatti fudhachuun mana Kiristaanatti maqaan isaanii akka hin kaane abaaruu. 20. Namootni Muraasni aangoo qabatanii jiran qarlamee tahuun karaa bataskaanaa siyaasa gaggeeffachaa jiru. Namoota akkasii bataskaanarraa foohuun namoota dhimma amantaa qofa gaggeessaniin bakka buusuu. Jabaan Waaqa Finfinnee, Oromiyaa


Waamichi araara PP naannoo Oromiyaatti afeerte yaamicha onneerraa dhufeemiti.

Xinxaalaan Siyaasaa Yaayaa Bashiir waamichi araaraa mootummaan naannoo Oromiyaa taasise waamicha onnee irraa dhufee miti jedhe. Oromiyaa keessatti dhuguma nageenyi akka bu’u yoo barbaadame mootummaan federaalaa waamicha araaraa taasisuun bakka qaamni 3ffaan jirutti mari’achuu qaba jechuun ibsee jira. Pirizidaantiin Mootummaan naannoo Oromiyaa obbo Shimallis Abdiisaa yaa’ii Caffeen Oromiyaa dhuma torbee darbee taa’e irratti qaamonni hidhatanii naannoo Oromiyaa keessa socha’an karaa araaraan akka galan gaafannaa jedhan. Waamicha mootummaan naannoo Oromiyaa taasise kana hordofuun Waraanni Bilisummaa Oromoo haaldureewwan mariif barbaachisan tarreessee keessa waamicha araara mootummaan federaalaa haa dhiyeessu kan jedhuu fi bakka qaamni 3ffaan jirutti mari’anna kan jedhu keessatti argamu. Dhimmoota Siyaasaa Itoophiyaa irratti xiinxala kennuun kan beekkamu Yaayaa Bashiir, waamichi araaraa amma taasifame akkuma kan asiin duraa “koottaa galaa” kan jedhuudha jechuun, mootummaan dhuguma Oromiyaa keessatti nagaa buusuu yoo barbaade mootummaan federaalaa waamicha taasisee bakka qaamni 3ffaan jirutti Waraana Bilisummaa Oromoo waliin mari’atu qaba jedhee jira. Lolli Oromiyaa keessatti adeemsifamaa jiru lola mootummaa federaalaafi WBO ti kan jedhe Yaayaa Bashiir dhimma waraana Oromiyaatiin wal qabatee labsiiwwan garagaraa dabarsaa kan ture mootummaa federaalaati waan ta’eef, araara haqa-qabeessa, araara nama amansiisu mootummaan federaalaa waamuu qaba jedha. Waraanni Oromiyaa keessatti adeemsifamaa jiru sadarkaa jaarsa biyya keessaatiin xumuramuu hin danda’u kan jedhu Yaayaa Bashiir, hammeentaan Waraana Bilisummaa Oromoo kan bara 2018 fi kan ammaa wal hin gitu jedhe. Bara 2018 fi 2019 keessa jaarsaa biyyatiin yaaliin araaraa taasifamaa ture fashalaa’uun gatii bira ummata Oromoo kafalchiisuu kan yaadachiise Yaayaan, amma akka bara sanatti jaarsaa biyya keessatiin araara buufna jechuun lama ganamuudha jedha. Nagaa fi tasgabbii waarawaa Oromiyaa keessatti kan fiduu danda’u akkuma waraana Tigraay waraana Oromiyaatiifis xiyyeefannaan kennamee bakka qaamni 3ffaan jirutti araarri bu’uu akka qabu ibsamaa jira. Maddii: OMN


Shiftoonni Abiyyi qubse magaalaa Finfinneetti jeequmsa kaasuun poolisootarratti miidhaa dhaqqabsiisan

Maddi; BBC afaan Oromoo Finfinneetti jeequmsa ka’een miseensoota poolisii 19 irra miidhaan gaheHookkara magaalaa Finfinnee fi daangaa Godina Addaa Oromiyaatti mudateen miseensota poolisii 19 irra miidhaan qaamaa gahuu poolisiin Magaalaa Finfinnee beeksise. Poolisiin magaalaa Finfinnee Wiixata, Amajji 6, 2023, naannoo daangaa magaalaa Finfinnee fi Godina Addaa Oromiyaa bakka Filidoroo jedhamutti ”gochaan seeraan alaa sochii nageenya booressu’’ mudateera jedhe. Hordoftoonni Amantaa Ortodoksii namoonni magaalaa Finfinnee keessaa fudhamuun hidhaman jiru jechuun daandii cufuu isaanii poolisiin beeksisera. Haala waktaawaa dahoo godhachuun hookkarri akka ka’u qaamoleen hojjetan gochaa isaanii irraa akka of qusachuu qaban Poolisiin Magaalaa Finfinnee hime. Taateen kun Bataskaana Qiddist Lidataa kan Godina Addaa Naannoo Oromiyaa keessatti argamtutti mudate. Namootni bataskaanicha keessatti walitti qabaman namootni magaalaa Finfinnee irraa naannoo Oromiyaa galuun nu jalaa hidhaman nuuf haa hiikaman jechuun dhagaadhaan karaa cufaniiru jedha ibsi poolisii kun. Poolisiin namni hidhameerus tahe namni qabameeru akka hin jirre isaanitti himuun karaan akka banamuu qabu isaan hubachiisuus eeyyamamoo hin taane jedhe. ‘’Poolisiin dabalata abbootiin amanataa bataskaanittii fi dargaggoonni kaan namni hidhameeru akka hin jirre ibsuun daandii akka banamuuf poolsii deegaranis namootni daandii cufan achii ka’uuf eeyyamamoo hin taane.’’ Haa tahu malee humnootni nageenyaa qindoominaan hojjechuun daandii bansiisuu ibse. Yeroo kanatti hoggantootaa fi miseensota poolisii irratti dhagaan darbatamuun miidhaa salphaatii hanga miidhaa qaamaa guddatti miseensota poolisii 19 irra gaheera jedhe ibsi poolisii magaalittii. Namoota hokkora kaasaniiru jedhaman irra miidhaan qaqqabe jiraachuu fi dhiisuu BBC’n ammatti hin mirkaneeffanne. Pooliisin namoota hookkara kaasuf socho’anii fi qindeessan gochaa isaanii kana irraa akka of qusachuu qaban ibsuun, kaan ammo tahe jechuun poolisii qoccoluun jeequmsa kaasuus yaaluu isaanii eere.Haaluma wal fakkaatuun hookkara Sanbata darbe magaalaa Shashamannee Bataskaana keessatti ka’een lubbuu namoota shanii olii darbeera. Wal dhabdeen mana amantaa Ortodoksii keessaa kun erga abbootiin amantaa Abbaa Saariwoosiin durfaman Sinodosii Oromiyaa fi Sabaaf Sabalammii hundeessuun phaaphaasota 26 muudne jedhanii dhalate. Kana hordofee MM Abiy Ahimed rakkoo mana amanticha keessatti mudate mariin akka furamuu qabuu fi gaaffiin amantootaa deebi’uu akka qabu himan. Haa tahu malee Qulqulluun Sinodosii Ortodoksii Itoophiyaa abboota amantaa tajaajila irraa dhorkine waliin mariitti hin teenyu jechuun dubbii MM Abiyyis morman. Qulqulluun Sinodosii ibsa mootummaan kenne akka sirratu gaafachuun yoo kun hin taane mirga walabummaa mana amantichaa kabachiisuuf ni qabsoofna jedhanii ture. Tibbanas amantootni yeroo sooma Nanawweetti guyyoota sadiif uffata gurraacha uffatachuun mormii isaanii akka dhaggeesisan waamicha gootee ture. Kana hordofee har’a magaalittii keessa bakkeewan tokko tokkotti sodaan nageenyaa akka jiru odeeffanneerra.


Walaloo: Hirriibaatu nama raffisa

“Callisi jennaan, haa callisani” Akka isaan na dhiisan godhe Isaan hin tuqu isaan hin ilaalu” Jedhi ajjessi badi Ati dhugumaan isaan na dhiisan seete Akkamitti abdatta?!…. Abdattee maal taata? Yookiin abdii siif ta’u maal ta’a? Kan argatan hirriba malee hirriba miti. “Ani isaaniif hin bilbiluu naaf hin bilbilinaa” “Narra hin ilaalinaa, maqaa koo hin ilaalinaa” Akkamitti hawwita, akka inni si hin ganne osoo beektu. Namni dhama’e hin rafu. Yoo isa jalqabaa hin xumurre ta’e?. Kan miidhame danda’us Dhokatus dhokatus Kan yakkame hin callisu. Akkamiin callisaa? Gadi garagalchurra Ransom isaa mitii? Bu’aa warra dogoggoranii. Nageenyi argannaa mitii? . . . . Yoo callisuu baattan rakkootu dhufa. Yeroo wantootni fayyaa nyaataman. Yeroo qorru deebi’ee deebi’a. Miidhaan kun kan uummataatti raawwatamu ta’a! . . . . Yoo gumaachite akkam. Yeroo dhukkuba kee yaadatamtu Yaadanno sitti fida Yeroo madaalliin quuqama sammuu isaa irra jiru fi rakkinni isaa hundi dhumatu Gaafa kan gudeede fokkisaa ture. Rabbi sitti agarsiise jedhii natti murteessi hin jedhin. Osoo naqatee hin xumurin dura Nagaa namaaf hin kennu maaliyyuu yoo ta’e. Otoo isa ta’ee maal qaba lugni nagaa ati dhaabdee lafee hin qabne. Dhaala hin jirre. Yoo naaf kenni jette eessa ta’a laata Kan hin facaafamne hin marguu? . . . . Yeroo tsoomiin mana duubaa nama jibbisiisu. Balleessituun haa bookistu Maqaan yesuus osoo ka’ee gaarii ture. Yeroo nagaa kennite jettee yaaddu, garuu ni dheeta. Akka laaftutti gubattee abdii hin kutin. Fi ballinaan dadhabbii keeti. Abdiin kee badaadha. Hawwiin kee homaa miti Abjuun kee nagaa. Maal ta’uuf jirta? Maal ta’uuf deema? . . . . Akka hin deemne. Anaan sirratti haa ta’u Hirriba si qabudha. Walaleessaa koo Tsegaye Gebremedsion.


Turtii Barruu Addis Standard waliin taasisan irratti dhimma waraana Oromiyaa kan gaafataman Koloneel Gammachuun, “Oromoon waliif obsuu qaba, inni darbe gahaadha, amma mariin fixachuu qabna” jedhan. Mootummaan Naannoo Oromiyaa tibbana Yaa’ii Caffee irratti humna qabsoo hidhannootti jiruuf waamicha araaraa kan taasise waayita tahu, waamicha taasifame ilaalchisuun ejjennoon gama Mootummaa Federaalaan jiru ifa hin taane. Koloneel Gammachuu Ayyaanaa, dhimma waraana Oromiyaa keessatti deemaa jiruu ilaalchisuun waraana kanaan Uummanni Oromoo nagaa dhabee miidhama guddaa keessa jiraachuu himaniiru. Waraanni Oromiyaa keessatti deemaa jiru waggaa shan ta’eera, Waraanichi yeroo eegalu dhiiphaa haa ta’u malee babal’achuun amma dhufee giddugala biyyattiitti marseera jedhan. Qooda fudhattoonni waraana biyyattii yeroodhaa gara yerootti babal’ataa dhufaniiru, mootummaan ammaa ajandaa siyaasaa ifa tahe dhabuun biyyattiitti waraana garmalee hammeesseera jedhu. Mootummaan ejjennoo ifa tahe qabachuun wal-waraansa biyyattiitti xumura gochuun akka barbaachisu hubachiisan. Abbaan waraana biyyattii hedduummachuun walqabatee Muummichi Ministeeraa Abiy Ahmad WBO wajjiin araara buusuuf qormaanni jabaan isa mudachuu danda’a kan jedhan Koloneel Gammachuun, haata’u malee nagaa buusuun walqabatee yoo akka yeroo Tigraay sana ejjannoo ifa ta’e mul’isan uummanni Oromoo isaan cina jira jedhan. Wanti hunduu karaa nagaa yoo dhumate bu’aansaa bareeda akka tahu ibsuun, dhiiga wal dhangalaasuu fi dargaggeessa humna egeree biyyattii tahe waraana gidduutti fixuurraa deebi’uun akka barbaachisu dhaaman. “Oromoon waliif obsuu qaba, Inni darbe gahaadha, amma mariin fixachuu qabna” jedhu. Tibbana Pirezedaantiin Mootummaa Naannoo Oromiyaa Obbo Shimallis Abdiisaa Yaa’ii Caffee irratti Humna Oromiyaa keessatti qabsoo hidhannootti jiru waliin nagaa buusuun akka barbaachisu eeruun, waamicha araaraa taasisuun isaanii ni yaadatama. Waamicha Obbo Shimallis taasisan kana irratti deebii kan kenne Waraanni Bilisummaa Oromoo gama isaatiin, waamichi kun gama mootummaa Federaalaan dhiyaachuu akka qabu eeruun, fedhiin marii qaama 3ffaan hogganamuun, rakkoo mootummaa Itoophiyaa waliin qabu furuu irratti qabu kan hin jijjiiramne tahuu irra deebiin mirkaneesseera. Haata’u malee waamicha araaraa mootummaan naannoo Oromiyaa taasiseen booda ejjennoon gama mootummaa Federaalaatiin jiru hanga oduun kun qindaa’etti ifa hin taane. Yaa’ii Caffee Oromiyaa waamichi araaraa irratti taasifameen dura Raadiyoo Sagalee Ameerikaa irratti dhiyaachuun ejjennoo mootummaa isaanii kan ibsanii turan Ministir Di’eetaan Waajjira Kominikeeshinii Federaalaa Kabbadaa Deessisaa, mootummaan marii qaama 3ffaa waan jedhu kan hin simannee fi humna hidhate kan karaa nagaa galuu dide irratti itti fufiinsaan tarkaanfii kan fudhatu tahuu ibsanii turan. Yaa’ii Caffee booda gama mootummaa Federaalaatiin ejjennoon jijjiirame yoo jiraate adda baasuuf gara Obbo Kabbadaa Deessisaatti bilbillus, OMNf deebii kennuuf akka fedha hin qabne ibsuun, bilbila cufataniiru.


IOHPA Board of Directors convened an extraordinary emergency meeting tonight and passed a resolution to establish a Task Force to coordinate fundraising efforts among the Diaspora communities and organizations. The Board of Directors also passed a unanimous decision to allocate Eth Birr 1,000,000 to provide emergency food assistance to famine affected communities in Borana. Dr. Gudata Hinika, founding member of IOHPA and Founder and President of Nagelle Arsi General Hospital and Medical College also pledged Br. 1,000,000 towards the same cause. Other members of the BoD also pledged a total of 1.54 million Ethiopian Birr equivalent in Dollars. Wal ga’ii hatattamaa Boordiin IOHPA galgala kana taa’een murteen armaa gadii kennamee jira. 1. Hoggansa Boordii IOHPA jalatti Task Force dhimma gargaarsa ummata keenna Oromoo Booranaa fi ummata Oromoo godinaalee gammoojjii keessa jiran balaa beelaatiin miidhaman qindeessu akka dhaabamu. Koree task force kana keessatti boordii IOHPA keessaa Dr. Ibraahim Amae Elemo, Dr. Sule Nuredin, Dr. Abashamo Lencho, Dr. Obsa Hassan, Aadde Obsee Luboo (RN) Aadde Jenny Nure (RN) filatamanii jiru. Koreen kun hojii haga ammaa hojjatamaa ture, akka gaarii jajjabeessee kan fuula dura ittiin deemu ta’a. 2. Fandii IOHPA irraa deeggarsa miidhaan nyaataa fi gargaarsa ummata beela’eef kan oolu sharafa Birrii Itoophiyaa ammaan kanaatiin Birriin 1,000,0000 akka kennamu 3. Koreen Task Force dhaabbate kun qarqaarsii kenname kallattiin ummata beelaa’een adoo hin hatamnee ykn dhimma biiraatiif akka hin oolle to’atee Hawaasa Oromoo fi ummata keenna biyya alaa jiruu irraa gargaarsa kennamaa jiru akka walitti qabee karaa caasaa biyya keessaa qabuun dhaqabsu. 4. Karaa Midiyaa Hawaasaa tiin yeroo yeroon ummata keennaa fi qarqaarsa kennamaa jiru gabaasaa akka godhu, Gargaarsa kennamaa jirullee ragaa walitti qabee akkanuma akka ummata beeksisu. Haaluma kanaa miseensotii Boordii IOHPA wal ga’ii hardha irratti hirmaatan irraa Deeggarsii armaan gadii Ummata kennaafi godhamuuf waadaa galanii jira 1) Dr. Gudata Hinika ( Abbaa Hospitaala Jeneerala Nageellee Arsii fi Koollejjii Medikaalaa) Qr. 1,000,000 2) Dr. Ibrahim Amae Elemo: Qr. 500,000 3) Dr. Ismail Hajji Tura: Qr. 200,000 4) Dr. Sule Nuredin, DR. Ibrahim Abdella, Dr. Melik Tiba, DR. Abashamo Lencho mataa mataan Qr. 100,000 5. Dr. Obsa, Dr. Naomy abdurahman, Dr. Abdurahman Rone Dr. Jafar , Adde Obsee gargaarsa haga ammaa godhaa turan akkuma jiruuti ta’e, dabalataan Qr. 50,000 6. Dr. Kinfe HYesus Qr 25,000 7. Dr. Mohammadnur Qr 70,000 8. Dr. Daga Sa’id Qr. 40,000 9. Aadde Jenny Nure, 25,000 10. Obbo Beekam Tolesa : Qr. 50,000 11. Dr. Firee Jawhar: Qr. 30,000 Dr. Abdurahman Rone, Kadiro Elemo, Muzamil Ibrahim FI maatiin isaanii yeroo lamaaf maallaqa gara Qr. 600,000 gahu gumaachanii ummata naannoo Taltallee jiru gargaarsa miidhaan nyaataa godhanii jiru. Guyyaa Sadiin Dura ammoo karaa Waldaa Taltalle Relief and Development Association gargaarsii guuramee Qr. 1,040,0000 ergamee abbaa warraa 716 gargaarsii midhaan nyaataa, Zayiitii fi Soogidaa aanaa El-Wayyee fi Taltallee ti kennamaa jira.


VPN kan fedhiin tajaajilamtoota isaa Toophiyatti %5,000 dabale maali, akkamiin dalaga?

Fedhiin tajaajila networkii dhuunfaa (VPN) jalqaba torban kanaa Itoophiyaatti hanga dhibbantaa kuma shan dabaluu gabaasni mul’ise. Itoophiyaan gabaasota qormaanni barattoota kutaa 12ffaa intarneeta gubbaa gadhiifame jedhu hordofee Wiixata eegalee miidiyaaleen hawaasummaa ijoo dhorkiteetti. Sababa kanaaf, Facebook, Instagram, WhatsApp, Telegram fi Facebook Messenger kanneen tajaaajilli isaanii adda citedha. Keessumaa taateen kuni yeroo lolli Kaaba Itoophiyaatti hammaateefi mootummaan labsii yeroo muddamaa labsetti mudate. Mootummaan irra deddebbiin gabaasa miidiyaalee alaa komataa ture. Namoonni Itoophiyaadhaa BBC’n dubbise miidiyaalee hawaasummaa fayyadamuuf Tajaajila Networkii Dhuunfaa (VPN) jedhamuun dhimma bahaa akka jiran himaniiru. Akka dhaabbanni kuni jedhutti mootummoonni yeroo intarneeta dhorkan lammiileen dhorkaa kana keessa bahuuf tajaajila VPN fayyadamu. Chaayinaan fakkeenya tokkodha. Oromiyaa iddoowwan adda addaatti tajaajilli interneetii ‘Mobile Data’ addaan citeWayita intarneetiin badu maaltu ta’a?Saatalaayit Intarneetiin maali? Akkamiin dalaga?Dhaabbanni buufata isaa Landan godhateefi dhimma mateenyaarratti dalagu, Top10VPN.com, jedhamu jalqaba torban kana Itoophiyaatti fedhiin VPN 5,109%’n dabaluu ibse. ”Guyyoota 28 Sadaasa 09 dura fedhiin VPN hammeentaa giddugalessarraa 1,661%’n olaanaa ture. Gaafa Sadaasa bultii 09 garuu giddugaleessarraa 5,109%’n ol guddate. ”Guyyaa itti aanu Sadaasa bultii 10 fedhiin VPN 3,464% ture. Yeroo ammaa fedhiin VPN Itoophiyaa keessatti giddugaleessarraa 718%’n olaanaadha,” jedheera dhaabbatichi. Itoophiyaa keessa tajaajilli miidiyaalee hawaasummaas ta’e intarneetii cufamuun waan haaraa miti. Keessumaa rakkoo nageenyaa irra deddeebbiin biyyattii keessa dhalatuun mootummaan cufaa ture. Haa ta’u malee, isa torban kana cufame irratti cufuu isaas ta’e sababa cufame irratti addatti waan mootummaan dubbate hin qabu. Gaafa Kamisaa garuu Ministeerri Barnootaa Itoophiyaa qormaanni biyyaalessaa kutaa 12ffaa ‘nagaan xumuramu’ beeksiseera. Qormaata biyyaalessaa bara 2013 kana irratti barattoonni 525,000 ol kan qoraman yoo ta’u, bakkee rakkoon nageenyaa jiru irra deebiin akka kennamu ibsame. VPN maali, maal fayyada?Softiweriin Virtual Private Network (VPN) qunnamtii amansiisaa bilbila yookiin kompiitara nama tokko intarneetii itti fayyadamuufi kompitara biraa intarneeta gubbaa gidduu jiruuti. Tajaajila VPN’dhaan waajjiraa fagoo taa’anii sistamoota kompiitara waajjira jiru karaa amansiisaafi rakkoo hin uumneen qunnamuun ni danda’ama. Tajaajilli 4G Itiyoo-Telekom baballisaan jira jedhu maalidhaa?VPN fayyadamtoota isaaf tajaajila ijoo sadii kenna. Tokko eegumsa cimaadha. Inni lammataa qofaa fayyadamuu isaan dandeessisa, inni sadaffaan bilisummaadha. VPN fayyadamuudhaan marsaritiiwwan daawwatuun rakkisu ilaaluuf yookiin appilikeeshiniiwwan cufaman akka dalagan taasisuun ni danda’ama. Suuraa dachee maloota kominikeeshinii irratti diriiraniiDabalataan dhaabbileen tajaajila intarneetii kennan odeeffannoo marsariitii daawwattanifs ta’e bakka daawwattan akka hin beekne godha. Akkamiin dalaga?VPN fayyadamuun bilbila yookiin kompiitara keessan intarneeta waliin yeroo qunnamsiistan sarvarii bakkee biraa jiru waliin qunnama. Kana gidduutti garuu teessoon kompiitaraa (IP address) akkasumas bakka isin jirtan ni dhoksa. Fakkeenyaaf osoo isin magaalaa Finfinnee teessanii VPN’dhaan intarneeta fayyadamtanii, VPN kuni teessoo kompiitaraa keessan jijjiiree Ameerikaa yookiin Awuroppaadhaa akka fayyadamaa jirtan agarsiisuu danda’a. VPN bilbila, kompiitara fi taabileetii qofa osoo hin taane Simaart Tv fi raawutaroota irratti fe’uun ni danda’ama. VPN hunduu amansiisaadhaa?VPN tajaajila intarneetii eegumsa qabu argachuuf gumaacha taasisa. Haa ta’u malee, VPN hunduu eegumsi isaanii kan mirkanaa’edha jechuu miti. VPN eegumsi isaanii hin mirkanoofne bilbila yookiin kompiitara keenyarra fe’uun balaa biraaf of saaxiluu dandeenya. 123456 – paaswordiin kee hangam cimaadha?Sababa kanaaf ekispartoonni gosoota VPN eegumsi isaanii mirkanaa’e akka fayyadamnu gorsu. Marsariitiin Top10VPN.com qorannoo taasisee adda baasera kan jedhe ifa godheera. Gareen kuni gosoota VPN kanfaltii gaafatan keessaa filatamoodha jechuun ExpressVPN, NordVPN akkasumas CyberGhost eera. Kanneen kanfaltii hin gaafanne garuu tajaajila amansiisaa kennu jedhe keessaa immoo Windcribe fi ProtonVPN ni eeramu. Maddi BBC


Lammillee keenya kan Booranatti hoongeedhaan miidhamaa jiran bira haa dhaabbannuu

Beelaa fi hongeen ummata keenya Booranaa miidhaa jiru kun siyaasaaf haala ooluuf jedhutu mul’ataa jira. Warri mirga Oromoo dura dhaabbatullee ”nutu caalaa lubbuu Oromoo baraaruuf quuqama” ergaa jedhu dabarsuuf Oromoo dursanii jaaramanii gara Booranaatti duuluuf jedhu. Beelti beellama hin qabdu. Ummanni keenya Booranaa balaa hongeetiin loon isaa dhumaniiru, ofiifuu dhumaa jira. Suuraan gama sanii bahu akka malee garaa nama dhukkubsa. Dubbiin kun xiyyeeffannoo guddaa barbaada. Lammiitu lammiif quuqama. Haa birmannuuf. Duulli gargaarsaa eebbifamaa dha. Haa tahu malee Oromoon wal gargaaruu dadhabee afaan qofa taanaan isaan jaaramanii dhufanii nu dursanii ummata keenya miidhame gargaaru yoo tahe akkamitti laaltu? Qabsoon siyaasaa itti jirru jaaramnee lubbuu lammii keenyaa baraaruu waliin haa tahu. Kanarratti mootummaan Obbo Shimallis Abdiisaa gaafatama guddaa bahachuu qaba. Omishni qamadii himamu kun yoo lubbuu lammii keenya Booranaa baraaruuf hin oolle faayidaa hin qabu. Godinaalee hundarratti ummanni akka waan barbaachisu gumaachu, sanas walitti qabanii bakka barbaadamuun gahuuf Qeerroo fi Qarreen jaaramee gara Booranaatti imaluun duula guddaa tahuu qaba. Kanaaf haala mijeessuuf qoodni mootummaa fi abbootii qabeenyaa murteessaa dha. Warri biyya alaas karaa lammii keenya gargaarrurratti qindoominaan haa hojjennu. Jaarmiyoonni dinagdee, hawaasummaa, amantaa, aadaa, maqaa Oromoon ijaaramanii biyya keessaa fi biyya alaa jiran hundaaf Xalayaa gaddaa kan morma muraa sirni Abiyyii fi humnoonni imaammata isaa tumsan Oromoota nagaa irratti Karrayyuu hanga Kiramuutti raawwataa jiran kana dhaabilee mootummaa fi miti mootummaaf xalayaa Afaan Ingiliffaan barreessuun galchaa saffisaan. Paarlamaa Itoophiyaaf, Ethiopian Human Rights Commission, Caffee Oromiyaaf, House of Federation dhaaf, miidiyaaleedhaaf, hin tuffatiinaa galchaa. Dhaabilee UN dhaaf, EU dhaaf, Imbassiiwwaniif, Amnesty International, Human Rights Watch, UNICEF, UN Women, UN Human Rights Commission, AU Commission, AU Peace and Security Department, miidiyaalee addunyaaf, saffisaan galchaa.


Gargaarsi uummata Booranaa hongeen miidhameef ergame hannaan gurguramaa jira.

Gargaarsi uummata Booranaa hongeen miidhameef geeffamaa ture gariin gara baadiyyaa dhaqqabaa hin jiru, kaan ammoo ‘gurguramaa jira’ jechuun namootni BBCtti dubbise komatan. Haa ta’u malee, himannaa qindoominni hin jiru akkasumas ‘gurguramaa jira’ jedhu aangawaan BBC’n dubbise mormaniiru. Deeggarsa ummata Booranaa sababa hongeen miidhamaniif koreen sadarkaa federaalaa hanga aanaa ijaaramee hojjechaa akka jiran mootummaan ibseera. Ummata Booranaa hongee kibbaafi kibba bahaa Itoophiyaatti hammaateen miidhamaniif mootummaa fi qaamoleen garagaraa garee fi dhuunfaan deeggarsa kennuun cimee itti fufeera. Leellisaa Adamii fi hiriyyootni isaa deeggarsa ummata miidhameef geessuuf yoo deeman waan garaa isaan yakke arguu himan. ”Boqolloo bitnee daaksifnee uummata keenyaaf kennina jennee mana kuusaa yoo deemnu, deeggarsa kana dura hawwaasaaf fe’ametu isaanitti gurguramee isaan irraa deebisnee bitne. Bifa dhoksaadhaanidha kan gurgurame. ”Nuyis kana dhageenyee suuraa kaafnee ummataaf qoodne,” jedhe Leellisaa Adam. Leellisaan gargaarsa bitan ”asitti buusaa nu jedhan jennaan didnee uummataa biraan geenyee kennineef,” jedhe. Gargaarsichas aanaa Dubluq keessa akka geessan hime. ‘’Hawaasa akkasitti beela’e kana irratti shira akkanaa dalaguun waan dabaati. Mootummaanis deeggarsa hawwaasaaf fe’ame mana kuusaa sanatti buusuu irra uummata biraan gahee kennuu qaba jenna.” Angawaan mootummaa dhimma kana irratti deebii kennan erga gargaarsi mankuusaatti kuufamee booda ummataaf akka qoodamu ibsan. Leellisaan torban dura hawaasa aanaa biraa irraa buqqa’uun aanaa Dubluq keessa buufatan bira deemee, boqolloo bitanii daaksisuun akka rabsaafii turan hime. Leellisaan boqolloo kana kan bitan aanaa Yaabelloo keessaa tahuu dubbata. Namni biraa BBC’n dubbise tokko namoota gargaarsa kennan waliin deemuun waan taajjabe yoo dubbatu, ”gargaarsi uummataaf ergamu qindoomina hin qabu,” jedhe. ”Gargaarsi olii ni dhufa. Garuu warri godinaa gargaarsa dhufe qindeessanii bakka dhaquu qabu geesisuu irratti rakkootu jira. Dafee ni dhufa garuu qindoomina irratti laafinatu jira,’’ jedhe. Karaa irra deemanii waan kennaniif deeggarsi kun baadiyyaa kanneen akka Areeroo fa’aa hin dhaqqabu jedhe. ”Bakka tokko tokkotti gargaarsi walirra bu’a, bakka kaan ammoo homaa yeroo dhaban jira,” jechuun waan arge hime. ”Warra buusaa gonofaa gaafannee ture. Koree federaalaa hanga godinaafi gandaatti ijaaramee ture. Garuu hanqinni baajataas waan jiruuf hin milkoofne nuun jedhan,’’ jedhe. Deeggarsi namoota dhuunfaa biyya keessaa fi alaa irraa miliyoona hedduun walitti qabamaa ture. Garuu namootni dhuunfaan gargaarsa walitti qabaa waan turaniif hordoffii fi qindoominni isaa maal akka fakkaatu beekuun ulfaataadha. Mootummaan Naannoo Oromiyaa gama Biiroo Buusaa Gonofaa Oromiyaa qarshiin gargaarsa hawaasaafi dhaabbilee garagaraan walitti qabame miiliyoona 850 gahu torban kana ibseera. Qaamolee kana keessa qooda bahanis galateeffate. Kanneen qofa qofa qarshii walitti qaban gara Buusaa Gonofaatti akka fidan ibsaas ture. Jiraataan BBCtti hime kun konkolaachistootni deeggarsa fe’anii dhaqanis ”gara baadiyaa fi kaanii hin gallu, haga asii qofa nuuf kaffalame,” jedhanii daandii gubbaatti qofa buusu jedhe. Deeggarsi garas ergamaa ture harka namoota dhuunfaa galuu akka malu innis taajjabuu hime. ‘’Midhaan harka daldalaa seenuu mala. Aniyuu akka nama tokkootti waanin hubadhe, midhaan dhufee keellaa irratti bu’e abbumaan fedhe dhufee nuuf kennaa yoo jedhe namni hordofu hin jiru. Fudhachuu danda’a.” Nami kuni bishaan hawaasaaf qoodan boodarra suuqii keessa gurguramaa turuu arguu dubbatu. ”Waan kana uummata gurgurate jechuu hin dandeenyu,” kan jedhu namni kun hordoffiin jiraachuu qaba jechuun ibsu. Bulchaan Godina Booraanaa Obbo Abdusalaam Waariyoo ammo gargaarsi ummataaf karuma sirrii qoodamaa jiraachuu himan. Dabalataan deeggarsi ergame gurguramaa jira himata jedhu ‘’soba’’ jedhan. ”Gargaarsi kallattii garaagaraan dhufaa jira. Warri gargaaramuu qaban adda bahuun koreen warra federaalaas of keessaa qabu gidduugala tokkotti qindeessaa jiru,’’ jedhan qondaalli mootummaa kun. Gargaarsi Yaabelloo darbuu hin dandeenye mana kuusaa qophaa’etti akka buusan tahaa jiraachus dubbatan. Sana booda ammoo bakka dhaqqabuu qabutti ergamaa jira jedhan. ”Madaabaraa buusa gonofaa kan ofirraa qabu namni waa ittiin bitachuu fi gurgurachuu danda’a malee namni gurgure hin jiru.” ”Namnuu beela’aa jira waan taheef kan gurgurus hin jiru,” jedhan. Waggoota afurii oliif roobni walitti aansee osoo hin roobiin waan tureef horiin ummata Booranaa hedduun dhumaniiru. Lubbuu namaa irrattis miidhaa guddaa geessisaa jira. Mootummaa naannoo Oromiyaas lammiileen biyyattii waan danda’aniin uumata kana deeggaruu akka qaban dhaameera. Horiin ala hongeen kuni lubbuu galaafatu maatiin kana dura BBC’n dubbise himaniiru. Garuu mootummaan sababa beelaan lubbuu namaa darbe hin jiru, sababa dhukkubaan taha malee jechuun haala. Itoophiyaatti godina Booranaa qofa osoo hin taane naannoo Somaalee fi Oomoo Kibbaa dabalatee sababa gogiinsaan ummatni hedduu rakkoof saaxilamaniiru. Dhaabbatni Biyyoota Gamtoomanii ummata miliyoona 20 ol Itoophiyaa keessa sababoota garagaraan gargaarsi barbaachisuuf dolaarri biiliyoona 4 akka isa barbaachisu ibsuun ni yaadatama. Maddi BBC afaan Oromoo


SEENAA GAMMACHUU QAMALITTII: Kutaa Sadaffaa

Taammanaa Bitimaa irraa Jaalatamoo fi kabajamoo yaa duuka-buutuuwwan barreeffama kanaa, akka kutaalee dabran hundumaa sirriitti dhamdhamattan qalbeeffachuun, kunoo ammammoo kutaa sadaffaa itti-fufeen jira. Egaa, isa kanas akkuma isa dabree sanaa mee sheegabaa (dubbisaa)! DURADUBBII Ani akkan seenaa Gammachuu Qamalittii kana barreessu kan na kakaase, gaafii obboleessa keenyaa gaafii obboo Zalaalam Abarraa ti. Inni barreeffama Looreet Xaggaayee Gabramadin Qawweessaa waan argeef, waayee nama “looreet” keenya faarsuu kanaa waa baruuf: “ati ni beekta tahaa, Gammachuu Qamalittii looret Xaggaayeen akkanatti faarsu kun eenyu laata? Inni jagna moo maaliin beekamee faarfamuu dandaye?“, jechuun na gaafateeyyu. Ani immoo: “ee ani waayee Gammachuu Qamalittii nan beekaa, waa barreessufuu yaadeen turee, mee xiqqoo-shii naaf obsi!“, jechuunan gabaabumatti deebiseefiyyu. Sababaa fi massaa isan barreeffata kana kutaa isa tokkoffaa keessatti kaasee irraan kan ka’eenan, hamma hardhaatti turuu dandaye. Mee amma egaa Gammachuu Qamalittii enyu akka turee fi maal faayiin akka beekamuu dandaye, kanaa gadittan isiniif dhiyeessatii obsaa fi qalbiin na dukaa bu’aa! QAAMADUBBII Ani waayee Gammachuu Qamalittii dhaloota isaa irraa jalqabuun hamma tokko kutaalee dabran lamaan keessatti isiniif ibseetan jira. Haatahu malee, waayeen dhaloota fi guddina nama beekamaa kanaa guutuu-dhaa guutuutti hin ibsamneeyyu. Egaa amma hirdhuu sana guutuun yoon isiniif ibsee, waan hirdhina isa duraa sanaaf na komattan natti hin fakkaatu. Akkuman ani amma guutee isiniif dhiyeessuuf yaale kana, mee Waaqni nagaa fi nageenya, fayyaa fi badhaadhina guutee isiniif haa kennu! Dabrees kana akkan ani guutee isiniif dhiyeessu kan na taasise laallee koodee kiyyaa, kan obboo Dagafuu Zarfuu waan taheef, mee Waaqni, ee Ayyaanni Gammachuu Qamalittii Waarii Bulloo wanneen gaggarii mara guutuun isa nuuf haa badhaasu!* Amma egaa baasshaa** Gammachuu Qamalittii maal maal fayiin akka beekamuu dandaye irrattan waa jedhaa mee na hoofkalchaa! Akkuma gariin keessan sirriitti beektan hawaasa Oromoo fi Biyya Oromoo, Oromiyaa keessatti walaloo fi yeedalloon geerrarsaa daran beekamaa fi jaalatamaa dha! Ani amma isa keessaan waan maddee (xiqqashoo) takkaan isiniif jalqaba. Ilaa-kaa isa armaan gadii kana mee waa mildhaddhaa: “Ilmi namaa waa sadii Tokko arjaa dhalataa Tokko gamna dhalataa Tokko jagna dhalataa Ishii kaan darree, darree Dabooroo darree, darree Maa golfaan qabeen harree Maa golfaan qabeen harree!“ Geerrarsi bareedaa fi beekamaan kun uummanni Oromoo maal faa akka daran faarsuu fi akka hedduu jaalatu ifatti jabeessuun nutti agarsiisa. Akkuma beekaan keenya pirofeesar Mahaammad Hasan bakka tokkotti jedhe san Oromoon keenya uummata jagna, “waaqeffatu-warship heroes“. Egaa, Gammachuu Qamalittii waan wanneen kanaa olitti kaafaman sadanuunuu sirriitti beekameef looreet Xaggaayee Gabramadin Qawweessaa akkanatti isa jaja, akkasittis isa kabaja ture. Looreet keenya kun seenaa Gammachuu Qamalittii barreessuuf walitti qabee tokko otoo fiixaan hin baasin nu jalaa dabre. Gammachuu Qamalittii nama wanneen Oromoon akkanatti “waaqeffatu” kanneeniin sonaan beekamu ture. Mee isaanis kanaa gadittan hamma tokko waa isinii ibsuuf yaala! Mee wanneen sadeen keessaa waayee arjummaa isaatiin haa jalqabnu! Gammachuun nama ofiif agabee namaaf laatu ture. Inni nama ofiif bala’ee nama biraa quubsu. Dubbiin waayee kanaa akka nuuf gabaabbatuuf jecha waayee galaa-karaa Shaggarii qofaa irrattin waa jedha! Bara dukkanaa sana keessa akka hardhaa kanatti konkolaatan konkolaachuun Finfinnee nama hin geessu. Erga warri Minilik humna qawwee biyyoota Oroppaa irraa argataniin saba Oromoo cabsuun of-jala galchanii, namoonni Oromoo dhimmoota garagaraatiif gara Shaggaritti (Finfinneetti) marmaaru. Naannoo Afran Walisoo keessaa Dandi, bakki qeyee isaatii handhuura Finfinnee, Birbirsa Gooroo irraa wantee (kiilomeetira) 115 faagata. Yeroo sana namni Dandi irraa ka’ee dhimma wayiitiif gara Finfinnee dhaqu, kan qabu gaangee-dhaan yookaan fardaan kan hin qabne immoo miilan adeema. Otoo adeemaa jiranuu bakka tokkotti goranii buluun waanuma jiru. Gammachuu Qamalittii faa qeyee isaanii isa naannoo Dandi Dambal jedhamuu irraa ka’anii gara magaalaa Finfinnee dhaquuf, biyya Afran Walisoo keessatti kan argamu Bodda keessa kutanii, biyya Jahan Bachoo keessa dabruun naannoo Meettaa Aabbuu keessa kutanii, Shaggar isa biyya Kurnan Gullallee keessatti argamuu gawu. Waan nyaatamu isa karaaf tahuu fi kan oggaa Shaggar keessa turaniif isaan barbaachisu qabatanii adeemu. Kun bara sanatti waan salphaa hin turre. Akka hardhaa kana manneen hoteelaa fi dhugaatii akka gaariitti hin turre. Mee kanaa gadiitti rakkoo bara sana Oromoonni keessa dabran kan ibsuu wayii walaloo uummata Oromoo keessaa waa ilaalla: Maalitti beekti gadheen Akka Hoolota bulanii Akka ollataa bulanii Akka Aqaaqii bulanii Akka akaayyiin bulanii Shaggaritti marmaaruu Callaa namaa hammaaruu Calleessee namaa hiruu! Uummanni Oromoo bara Minilik sana “bara hamaa” jechuun waama. Bara hamaa kana keessa Oromoon dubbii fi dhimma garagaraatiif shaggaritti marmaaraa ture. Otoo Minilik faa Oromiyaa qabachuun miila isaanii jala hin galfatin Shaggaritti wanni inni marmaaruuf hin turre. Ofumaaf kan qotate galfachuu malee, nafxanyaa abbaa lafaa jedhamuuf “callaa hammaaruun“, midhaan ofii haamee, dhayee, “calleessee namaa hiruun” tokkollee hin turre. Biyya Gammachuu Qamalittii naannoo Afran Walisoo, naannoo Torban Kuttaayee, naannoo Jahan Bachoo fi naannoo Sadeen Sooddoo faatti lafni kan nafxanyaa yookaan kan abbaa lafaa wayii otoo hin taane, kan uummataa ti. Biyyi biyya Gadaa, seerris seera Gadaa waan tureef, lafni kan lammii tokkoo ti malee, kan dhuunfaa hin turre. Egaa, abbaa lafaa sana, eeyyee nafxayyaa “lafa Oromoo” fi “haqa Oromoo” harkatti galfate sanaan falmuuf, “Shaggaritti marmaaruun” dabrees “callaa namaa hammaaruun” hiree Oromoo bara sanii ta’e. Amma dhimma Oromoo irraa gara dubbii dhuunfaa Gammachuu Qamalittii haa deebinu! Gammachuu Qamalittii kun ifaa ifatti inni nama daran arjaa tahuu isaa kan muldhisu keessaa mee dubbii galaa Shaggar nama geessuu keessaa waa haa kaafnu! Gammachuun nama qobaa isaa adeemu otoo hin taane, nama duuka-buutuu hedduu of biraa qabuu fi nama gaangeen yookaan fardaan adeemu ture. Haati manaa yookaan warri isaa galaa karaa dheeraa kanaaf tahuu fi erga Shaggar gayeeyyis wanna isaa fi namoota isa waliin adeeman sana barbaachisu sirriitti qoppheessanii kennuufi. Gammachuun waan nama jaalatuu fi waan sonaan arjaa tayeef, kara-deemaa isatti dhufe kan nama beelayee fi nama rakkate itti-fakkaate maraaf galaa sana irraa fuudhuun kennaafi. “Anaa kee haa beelessuu hin beeloftee?“, jechuun galaa karaa sana irraa akaayyiis haa tahuu daabboo, cubbuxoos haa tahuu waan biraa hammaree yookaan cabsee kennaafi. Yeroo baay’ee akkanatti galaan karaatti hiramee jalaa dhumuun oggaa Shaggar dhaqqaban rakkootu ture. Booda haati manaa fi warri isaa rakkannaan galaa karaaf barbaachisuu fi isa ennaa Shaggar bubbulan nyaatamu, isa wajjin mitii namoota isaa kanneen isa dursuun kophaa adeemanitti kennanitoo ergu. Amma inni karaa-deemaa rakkataa itti-faakkatee hundaaf galaa sana hiree hin fixu jechaa dha. Mee amma immoo dubbii waayee yeroo rooba dhabiifni biyya hubee tokkoo haa kaafnu! Kanaa olitti inni nama Qusee Dinagdee (Habtagoorgis Dinagdee) eessumatti isaa-oolu tahuu ibsinee turre. Quseen immoo oggaa biyyi Afran Walisoo waraana Minilikiin qabame, nama boojiyame akka tahes ibsineeti turre. Habtagoorgis erga boojiyamee gidiraa fi taateewwan hedduu rakkisaa keessa dabruun waggaalee hedduu booda masara warra Miniliik seenuun hojjattoota mooticha-moototaa tajaajilan keessaa isa tokko taye. Beekumsii fi dandeettiin inni dhalootaan Waaqa irraa badhaafame, inni gidiraa boojuu fi hacuuccaa abbootii taayitaa nafxanyootaa keessa kutee akka inni kana dhaqqabu isa muude. Oolee-bulee Minilik dubartii Amaaraa tan naannoo Manjii (“Manz“) isa fuusise. Booda irratti ishiin nafxanyoota keessaa abbootii lafaa isaan bantii keessaa takka taate. Lafti ishiin biyya Afran Walisoo keessaa qabdu wantaa meeqa akka taye himuunuu nama dhiba jedhamaayyu. Akkanuma biyya Oromoo isa xaafiin maanyaa keessaa jijjigu, naannoo Oromoo Bachootii lafa gabbaataa sana wantee meeqaa-meeqa qabdiyyu. Otoo dubbiin haala kanaan jiruu bara tokko hongeen biyya seene. Yoo akka beela isa Biyya Habashaa jeequu baree sanaa tahuullee baate, baras hanqinni midhaanii naannoo kana ni ture. Durumaanuu haati manaa Qusee Dinagdee tun abbaa manaa ishiitiin: “mee nama lafa kiyya kana naaf towachuun midhaan irraa galu naaf eegsisu Gaallaa tokko naaf barbaadi!” jetteeniyyu. Inni immoo (Habtagoorgis) “maal Gammachuun jiraa mitii, isa taasifaddhu” jedheeni. Akkanatti Gammachuu Qamalittii lafa ishiin Oromoo Walisoo irraa saammatte irratti nama lafaa fi midhaan ishii towatoof tahuun “shoomame“. Gammachuun “shoomamuu” kana jibbullee eessuma isaa, Qusee Dinagdee sodaachu fi kabajuuf “tole” jedheetoo fudhate. Haatahuu malee, naamusni inni qabuu fi akkataan warri isa guddisan akka inni gandeen Oromoo keessa labee, oogdii qotee-bulaa keessa taa’uun midhaan qotee-bulaa ishiif safarsiisu (naqsiisu) isaaf hin hayyamne. Kanaaf inni gandeen gandeenitti gootaraa midhaan “giiftittii” jechuun weezaroo Altaayyee (“Weyzeroo Altaayye-Warq“) itti-galu hojjachiisuun midhaan ishii gaye san, ciisiiwwan ishii itti-naquufi. Yeroo midhaan dhayamu mara akka qonnaan-bultoonni wanni ishii dhaqqabe daawullaa meeqa akka tahe , dhaqanii Gammachuu Qamalittiitti himu. Booda immoo qeyee gootaraan ishii jiru geessuun itti-naquufi. Kanas Gammachuuf gabaasu. Waan itti-gaafatamtoonni isa dura turan oogdii qotee-bulaa keessa taa’uun ilaalaniif, inni amma Gammachuun godhe kun uummata gammachiisuun akka eebbifamu isa taasise. Otoo haalli kanaan jiruu, hongee baras biyya seene. Namoon gariin midhaan ganna keessa facaafatan dhabani. Oolee-bulee oduun kun gurra Gammachuu fi warra isaatii keessa bu’e. Amma Gammachuu Qamalittii namoota waamsisee yookaan ofumaaf gandeen keessa deemee, akka midhaan gootaraa “giiftii” keessaa fudhatanii facaafatan godhe. “Waan sanyiif isin gawu fudhaddhaatii facaafaddhaa! Bona keessa yoo Waaq jedhee, midhaan isinii tolee galfan, gootaraa ishiitti deebiftu” jedheeni. Uummanni isa eebbisaa bara sana midhaan facaafate. Otoo oolee hin bulin dubbiin kun naannoo Walisoo irraa ka’uun gulufee, Finfinnee lixuun gurra “giiftii” sanii keessa bu’e. Amma “giiftiin“, aaddee Altaayyeen aariin gubachaa abbaa manaa ishiitti waan Gammachuun godhe kana himte. Waan oggaa sana Gammachuun Shaggar jiruuf, Quseen hatattamaan isa waamsisuun itti-dheekkamaa: “akkamitti midhaa giiftii fuutee namaaf hirta?“, jechuun daran itti-dallane. Gammachuun garuu, “yaa eessumee koo akkamitti otoo midhaan gootaraa keessa ciisuu Oromoon kee amma waan facaafatu dhabee boodammoo waan nyaatu dhabuun beelaan dhuma?”, jechuun yaadaan Qusee gara ofiitti deebifachuuf yaale. Haatahu malee, Habtagoorgis yaada haadha manaa isaatiin waan boojiyameef, loltoonni isaa qabanii akka hidhanii fi guyyaalee murtaaye booda akka addabayiitti (mijjiriitti) basanii garafan itti-mure. Yaanni garafamuu jedhu kun Oromoota hedduu rifachiise. Kanaaf ennasuma Oromoonni Gammachuu Qamalittiitiin waliif galan nama fardaan gara naannoo Walisoo, Danditti ergani. Namni ergame sun ariitidhaan fardaan gulufee Dandi Dambal dhaqqabuun dubbii lafee kana warra Gammachuu fi lammii isaatti hime. Hatattamaan namni ganda gandaa yaa’uun namoota fardeen gaggaarii qaban keessaa 200 filuun hariitidhaan gara Shaggaritti erge. Warri ergaman sun gaafasuma halkan walakkaa Shaggar gayani. Ganama barii oggaa lafiti ifu warri Walisoo kun kibbii (qeyee) Fitaraarii Habtagoorgis marsuun: “uu, uu yaa gooftaa uu uu!” jedhu sagalee isaanii sonaan olqabanii! Ammas otoo walirraa hin kutin iyyaa isaanii itti-fufuun: “Uu, uu yaa gooftaa adaraa mee nu dhagayi!“, jedhu. Amma tajaajiltoonni Habtagoorgis gadi-bawuun: “jarana maal taatanii iyyitu? Maaltu maalta’eetoo nus, gooftaas gurra duuchitu?“, jechuun gaafatani. Jarri Waliso irraa halkan guutuu deemaa bulanii akka amma as dhaqqaban, amma gooftan gadi bayee akka isaan dhagawu maqaa Waaqatiin gaafatani! Booda fitaraarii Qusee Dinagdee manaa gadi-bawuun karra dura dhaabatee isaan gaafate. Warra Walisoo dhufan kana keessaa durumaanuu namni waayee isaanii isaaf ibsu waan filameef, inni dubbii lafee halkaan guutuu isaan deemsisaa bule kana kabajaan akka gaariitti ibseefi. Inni erga iyyata isaanii kana qalbiin dhagayee booda, ennasuma akkuma isaan gaafataniitti: “garafamuun Gammachuutti murame sun akka hafu isaanitti hime.” Garuu, dubbiin isaan Gammachuun akka mana-hidhaatii bawuun akka isaan faana Dandi Walisootti galu gaafatan hin fudhatamnee inni ammas manuma hidhaatti hafe. Haatahu malee, kan Walisoo guutuu daran naasise sun, cibsamee garafamuun waan hafeef jarris, biyyis hedduu gammadani. Warri biyya Afran Walisoo bakka-bu’uun Finfinnee dhufan sun kana booda, waan garafamuun ilmoo namaa kun hafeef gammachuun gara qeyee ofiitti dacha’ani. Otoo kanaan jiruu (Gammachuun mana hidhaa jiruu) waraanni mootummaa Habashaa kan Raas Tafarii Mokonninii (Hayila Sillaasee) fi Oromoota Walloo isaan Mooticha Mikaa’el, abbaa Iyyaasu-tiin gaggeeffaman jidduutti ka’e. Waan warri Habashaa dhaammoo (“nizzaazee“) Minilik isaanii sun dhaammate, jichuun akka ilmi intala isaa, Iyyaasuun isa dhaaluun siree mootummaa Habashaa koru, gananiif waraanni seenaa keessatti “Duula Sagalee” jedhamu ka’e. Amma akka kutaan kun isinitti hin dheeranneef mee asuma irratti dhaabeen, waayee “Duula Sagalee” kanaa kutaa afraffaa keessatti waa jedhaatii hammasitti nagaan naaf bubbulaa! Itti-fufa!