Shamarree Afgaanistaan dhiira of-fakkeessitee baruumsa eegalte, hanga Yuuniversitii Oksifoord

Baqattuun Afgaanistaan Saamiyaa Tooraa da'oo baqattootaa Paakistaan keessatti guddatte, dhangala'uun dhiigaa jireenyasheerraa fagaatee hin beeku. Maatiinshee haleellaa garee Taalibaan baqachuun bara 1990 keessa Kaaba Dhiha Paakistaan iddoo Peshawaar jedhamtutti gugatan. Kan isheen dhagahaa guddatte sagalee meeshaa waraanaati, kan isheen argaa guddatte dhiiga dhangala'uudha. ''Hookkara akkanaa keessan jiraachaa ture, garuu maalan godharee, carraa kooti.'' jette Saamiyaan. ''Guyyaan hundi dho'iinsa boombiiti, torbeetti altokko ykn lama amoo dho'iinsa gurguddaatu mudata. Uummannis kana bareera. Wayita hookkarri uumamu baqachuu malee furmaata biraa hin qabnu.'' Jireenyi Paakistaan garuu kan Afgaanistaan irra wayyaa qaba jechuun BBCtti dubbatte. Yoo xiqqaate mana barnootaa galeera jette. Bara 2002 erga waraanni US Kaabul weeraree booda daa'imni umurii waggaa ja'aa hin caalle Saamiyaa Tooraa eenyummaashee dhoksuun dhiira fakkaattee mana barnootaa seente. Barnootashee itti cichitee osoo addaan hin kutin kan hordofaa turte Saamiyaan Onkoloolessa dhufu gaafa guyyaa 22,2020 dhaabbata carraa barnootaa tolaan kennu Rhodes irraa carraa argachuun Yuuniversitii Ooksifoord keessatti barnootashee eegaluuf jetti. Yeroo ammaa shamarrree umurii waggaa 22 kan taate Saamiyaan carraa kana argachuudhaan Afgaanistaan keessaa nama jalqabaa taateetti, barattoota bara 2020 barattoota carraa barnootaa Rhodes irraa argachuun Yuuniversitii Oksifoordi seenuuf jedhan 102 keessaa tokko taateetti. Afgaanistaan keessatti dubartiin baratte jechuun waan hin yaadamne. Akka ragaa Unesco'tti shamarran baratan harka 17 qofa. Bakka isheen itti guddattetti namni waan ittiin mana barumsaa dhaqu yoo qabaatellee nageenyi amansiisaan waan hin jirreef barachuun hin danda'amu. Manumti barumsaallee hin jiru. Paakistaan keessatti barachuun hafee lubbuun jiraatanii yoona ga'uunuu waan yaadamu hin turre jetti Saamiyaan. Saamiyaan Paakistaan keessaa kan baate bara 2014 wayita haleellaa qilleensarraan mana barnootaa irratti raawwateen namoonni 139 dhuman ture. Saamiyaan carraa barnootaa interneetii irraa barbaaduu itti fufte. Dhaabbata barattootaaf carraa barnootaa tolaan kennu 'United World Colleges (UWC)' tti dorgomte. Bara 2014 isheen qormaata seensaa fudhattee guyyaa itti aanu hoteela hojjettoonni kolleejjichaa keessa boqotanii barattoota dorgomsiisaa turan hidhattoonni Taalibaan haleelan. Namoota haleellaa sanaan du'an sagal keessaa tokko walitti qabduu koree calallii Rooshan Toomaas turan. Doktarri lammii Kanaadaa kun barattoota calalamanii qormaataaf darban qoruuf paakistaan keessa turan. Dr Toomaas akkamiin barattoota jajjabeessaa akka turan ni yaadatti Saamiyaan. ''Lammiileen Afgaanistaan baratanii gaaf tokko biyyattii jijjiiruu akka qaban nutti himaa turte. Akkan dorgomuuf isheetu ka'umsa naaf taate. Barattoonni akka kiyyaa carraa barnootaa argatanii akka of danda'an barbaaddi turte. Kanaaf jireenyashee aarsaa nuuf goote.'' jechuun haala yeroo sana ture dubbatti Saamiyaan. Dhaabbati carraa barnootaa tola kennu 'Rhodes Scholar' bara 1902 nama Cecil Rhodes jedhamuun hundeeffame. Barattoota calalee Yuuniversitii Oksifoorditti kan barsiisu dhaabbati kun hariiroo Biriiteen di Ameerikaa cimsuun kaayyoosaa jalqabaa ture. Barattoota dhiiraa biyyoota miseensa 'comman wealth', Ameerikaa fi Jarmanii irraa fudhachaa kan ture dhaabbati kun addunyaa bulchiinsa Biriiteen jala galchuuf kaayyeffate jedhamuun qeeqamaa ture. Saamiyaanis kana waan gurraa qabduuf jalqabarratti dorgomuu hin barbaanne turte. Boodarra garuu namootaa fi dhaabbilee duudhaa akkanaa qaban ilaalcha isaanii jijjiiruun dirqama ta'uu kan itti amante Saamiyaan dorgomuuf murteessite. Yeroo ammaa dhaabbatichatti carraa argachuun Yuuniversitii Ooksifoord seenuun digiriishee lammaffaa barachuuf kan jirtu Saamiyaan gosa barnootaa 'Sochii Baqattootaa fi Godaantotaa' jedhu hordhofuun erga xumurtee booda biyya maatiinshee keessaa baqatanitti deebi'uun jijjiiruu akka barbaaddu dubbatte. Afgaanistaan isheen beektu kan sammuushee keessa jiru, dho'iinsa boombii, dhangala'uu dhiigaa, hookkara, haleellaa shorokaatiin kan beekamtu seenaashee jijjiiruun Avgaanistaan haarawa naga qabeettii taate hundeessuuf kaayyoo akka qabdu dubbatte.


Isheen Eenyu?14: ''Nyaata aadaa Oromoo addunyaan akka baruufan xiiqiidhaan masaraa mootummaa galee hojjechaa jira''

Godina Wallagga Lixaa Aayira Gullisootti dhalatanii guddachuu kan himan aadde Maammituu Makuriyaan nyaata aadaa Oromoo Magaalaa Finfinnee keessatti dhiheessuudhaan beekamu.


'Dubartii tahuukoo mirkaneessuuf poolisiin uffata akkan baasuuf na dirqisiise'

Dubartiin Keeniyaa konkolaataa uummataa irratti gargaartuu taatee hojjettu sababa areeda akka dhiiraatti qabduuf jecha poolisiin uffata ishee baastee saala ishee akka agarsiiftuuf ishee dirqisiisuu himte. Tereesaa Mubaayi BBCtti akka himtetti poolisiin tiraafikaa magaalaa Naayiroobii dubartoota biroo waliin ishee adabuun mana hidhaa akka ishee galchan himte. Poolisoonni lama dhufanii akka uffatakoo  ofirraa basuuf na ajajan jette. Ergan of irraa baasee na ilaalanii maal akka argan hin beeku. Garuu akkan gara kutaa mana hidhaa sanatti deebi'u qofa natti himan jette. Waan bara 2018 keessa ishee mudate kana ammayyuu akka waan haaraan amma ishee mudateetti akka isheetti dhagahamu dubbatti. Ragaawwan agarsiiftee akka mana hidhaatii baate himte. Waan ishyee mudate kana irraa ka'uun mirga dubartootaaf falmuu akka jalqabdes himtee dubartootni seenaa wal fakkaataa qabanii fi poolisiidhaan miidhaan isaan irra gahu as bahanii dubbachuu akka qabanis himti. Mubaayiin akka areeda baastu kan godhe hormooniin qaama ishee keessaa wal madaaluu dhabuu isaa irra kan ka'e akka tahes himteetti. Akka shamarree tokkootti yeroo hundumaa akka of irraa haadaa turte himuun booda irra garuu gogaan ishee waan rifateef akka dhaabde himte. Kunis yeroo hundumaa haaduu irraa kan ka'e akka gogaa isheerra miidhaa geessise himte. Areedni ishee waan guddataa adeemeef akka namootni ishee hin argineef galgala qofa suuqii deemtee waan barbaaddu bitattee galaa akka turte himte. Jireenyi waan itti cimeef gargaartuu konkolaataa deddeebisaa uummataa taatee hojjechuu jalqabde. Amma Mubaayi miseensa waldaa dubartoota Keeniyaa areeda qabaniiti. Shammarran areeda qaban akka ofitti hin qaanofneef jajjabeessiti.


'Dubartoonni Laayibeeriyaa miseensa waraanaa ta'uuf gahumsa hin qaban' jedhame

Dubartoonni hedduu miseensa waraanaa ta'uuf Laayibeeriyaatti galmaa'an gahumsa  waan hin qabneef osoo hin milkaa'in hafan jedhan qondaaltonni waraana biyyattii. Kaadhimamtoonni dubartootaa %8 ta'an miseensa waraanaa ta'uuf hin milkoofne. Kaadhimamtuun tokko dirqama "lakkofsa puushaa uppii, siit appii fi maayila lama gahuumsaan fiiguu danda'uu qaban," jedhan Meejar Jeneeraal Piriinsi K Joonsan. Yeroo gahumsa qaamaa ilaalamu dubartoonni naannoo baadiyyaa jiraatan gahumsa gaarii agarsiisaniiru. Garuu qormaataa Aptiitiyuudiitti yeroo dhufnu immoo akka dubartoota magaalaa jiraatanitti haalaan gaariin qormaaticha hin hojjanne jedhan. "Ani biyya kiyya gad buusaa hin jiru garuu kun dhugaa qorannoorratti hundaa'eedha," jedhan Jeneeraalichi. Yeroo darbanitti Laayibeeriyaa keessatti miseensa waraana ta'uuf kaadhimamaan tokko yoo xiqqaate barnootasaa sadarkaa lammaffaa xumuruu qaba. Isaanis dabalataan dubartoota miseensa waraanaa ta'uuf fedhii qabaniif qaccarrii dura leenjii kennuuf akka murteesse himan. Eega dubartoonni qorannoo meedikaalaa darban kaampii waraanaa keessa akka turan taasifamu. Qondaalli waraanaa akkas jedhan: "Torbee afur keessatti isin qopheessina."


Hubannoon nam-tolchee(AI) kaansarii harmaa adda baasuun hakiimoota caale

Hubannoon nam-tolchee(Artificial intellegence) hakiimota caalaa dhukkuba kaansarii waraqaa maamoogiraafii irraa sirriitti dubbisuu danda'uun hakiimota caaluusaa qorannoon joornaalii Neecharii irratti ba'e mul'isa. Gareen qorattootaa Google Health fi Imperial College London irraa walitti babba'an samuuda  X-ray dubartoota 29,000 irraa fudhatameen koompiitara  leenjisan. Shallagni (algorithm) argame maammogiraafii dubbisuudhaan raadiyoolojistoota jaha akka caale agarsiisa. Hubannoon nam-tolchee(AI) kuni hanga hakiimota lamaatis jedhameera. Waanti namarraa adda isa taasisu immoo dadhabbii tokko malee hojjechuu danda'uusaati. Dhukkuba adda baasuu irratti foyya'insa fidas jedhameera. Sirni tajaajila fayyaa biyyaalessaa UK, X-ray dubartii tokkoo dubbisuuf  raadiyoolojistoota lama fayyadama. Yoo lamaan isaanii waliigaluu dadhaban immoo hakiimni sadaffaan akka dubbisu taasifama. Qorannoo kanaan, samuuda hubannoo nam-tolchee kanaaf suuraa dhukkubsataa kana dura hin beeknetu kennameef. Akka hakiimaa, seenaa dhukkubaa nama tokkoo otoo hin qabaatiin X-ray sana akka dubbisu taasifama jechuu dha. Kanaanis hakiima tokko caalaa dhukkuba kaansarii baruu danda'eera. Raadiyoolojistiin tokko dhukkuba kaansarii baruu irratti isa dogoggorus  hir'iseera. Doominiik Kiing Google Health irraa: ''Gareen keenyi bu'aa qorannoo argateen dhugumaan booneera, dhukkuba kaansarii sirriitti baruudhaaf meeshaa gargaaru hojjechuun danda'ama jechuu dha.'' Hakiimni tokko leenjii waggaa kudhanii ol fudhateetu raadiyolojistii tahee X-ray dubbisuu kan danda'a ture. X-ray dubbisuun kan yeroo fudhatu haa tahuyyuu malee barabaachisaa dha. Lakki. Namootatu hubannoo nam-tolchee hojjetee, leenjisa. Kuni qorannoo dha, hanga yoonaa. kiliinika keessatti hojii akka hojjetu illee hin taasifamne Yeroo hojii jalqabullee raadiyoolojistiin tokko itti gaafatamummaa ni fudhata. Haa tahu malee ba'aa hojii hakiimotarraa jiruufi isa sirrii tahuu X-ray tokko baruuf hakiima lama gaafatu hri'isa. Dhukkuba adda baasuufillee herreega kompiitaraa fayyadamuun sakandii keessatti baruun danda'ama jechuu dha. Saaraa Haayoom dhimma hubannoo nam-tolchee kan hojjettu yoo tahu,''kuni bu'aa qorannoo abdii namatti horu dha. Fuulduratti dhibee dhukkubsataa sirriitti baruufi ba'aa irraa hir'isuuf gargaara,'' jedhaniiru.


Isheen Eenyu?14: 'Karoorrikoo Nyaata Aadaa Oromoo Addunyaatti beeksisuudha'

Godina Wallagga Lixaa Aayiraa Gullisootti dhalatanii guddachuu kan himan Aadde Maammituu Makuriyaan nyaata aadaa Oromoo Magaalaa Finfinnee keessatti dhiheessuudhaan beekamu. Hojii nyaata qopheessuu kana akka itti eegalan yeroo himanis, "harmeenkoo mana nyaataa qabdi ture, anis isheema waliin hojjechaan guddadhe. Nyaata kana hojjechuu waanin jaaladhuuf fedhiiman qaburraa kaa'een gara nyaata hojjechuutti seene" jedhu. Yeroo hojii kana jalqabanis suuqii xiqqoo fi buna danfisuudhaan akka hojii daldalaatti seenan yaadatu. Yeroo ammaa mana nyaata aadaa Oromoo guddaa ta'e Magaalaa Finfinnee naannoo 'Lidataa' jedhamuu qabu. "Manni ani amma keessatti hojjechaa jiru kuni hanga nama dhibba shanii si'a tokkotti ni keessummeessa. Mana kanatti nyaatni aadaa akka ancootee, qorii, cumboo, cororsaa, ukkaamsaa, caccabsaa  fi marqaa fa'a hojjechaa jirra." Jedhu. Nyaata aadaa amma hojjechaa jiran kanaan dabalatatti nyaata aadaa Oromoota godina adda addaa jiranii kan hundaatuu bakka tokkotti akka argatanitti bal'isanii hojjechuuf karoora qabaachuus himu. Nyaata aadaa Oromoo kana addunyaatti beeksisuun barbaada kan jedhan aadde Maammituun, iddoo hundatti ani nyaatuma aadaa Oromoo waliinan dhihaadha jedhu. "Dorgommii jiru kamirrattuu nyaatuma aadaakoon qabadhee dhihaadha, ''erga namatti roobee tortoruu wayya'' akkuma jedhan ergan nyaata aadaan hojjedha jedhee biyyuma kanayyuu bakka bu'een nyaata aadaa Oromoo beeksiisa jedheen sagantaa qaba," Jedhan. Icciitii milkaa'ina isaanii yeroo himanis waan karoorfatanii ka'anitti murannoo qabaachuun dirqama ta'uu dhaamu. "Haalli amma keessa jiran mijachuu dhiisuu mala. Yoo obsinee itti deemne garuu dhawaataan karaa siif qabachaa deema. Kanaafuu waan har'a nu mudatu dhiifnee bakka boru geenyurratti fuulleeffachuu qabna"jedhan. Akkaataa guddina aadaa keenyaatiin dubartoonni kutannoodhaan hojii tokkotti galuu akka sodaatan himuun, yoo kutatanii itti seenan garuu dubartoonni Oromoo cimoodha jedhan. "Kutannee itti seenuu sodaanna malee nuti dubartoonni takkaa itti seennaan booddeetti hin jennu. Dubartiin Oromoommoo baayyee ciccimoodha. Waan meeqa dandahaniiti kan isaan as gahan. Dubartoota Oromootiin ''jabaadhaa' eenyuyyuu isin hin gitu'n jedhaani" jedhu. Milkaa'ina diinagdee fi aadaa Oromoo guddisuu amma irra gahan kana keessattis qorumsa jireenyaa jajjabaa darbuun as gahuu yaadatu. " Ani har'a koo hin yaadu. Har'ikoo baayyee fokkisaa ta'uu mala. Boru bakka nan gaha jedhe sanan fageessee ilaala. Kanatu milkaa'inaan nagahe jedheen yaada" jedhu. Aadde Maammituun yeroo ammaa mooraa masaraa mootummaa keessaayis mana nyaatni aadaa Oromoo itti gurguramu qabu. Masaraa mootummaa keessaa bakka argachuun kiyya carraa ittiin aadaa Oromoo caalaatti beeksisu naaf uumeeras jedhu. "Masaraa mootummaa kana keessummaa gurguddaa baayyeetu biyya adda addaa irraa dhufa. Keessummoonni kuni achi keessatti nyaata aadaa Oromoo, waan Oromoo fakkaatu yoo argan gara sanaan aadaa kiyya nan beeksifadha. Nyaatakoos nan beeksifadha," jedhan. Achi keessattis nyaata aadaa Oromoo garagaraa fi nyaata ammayyaas gurguraa akka jiran himu. Aadde Maammituun daa'ima ofii dahan qabaachuu baatanis Ijoollee torba guddifachaadhaan mana isaanitti guddisaa akka jiranis nutti himaniiru. "Oromoon ijoollee baayyee jaalata. Ijoolleen eebba waaqayyootiis. Ani Ijoolleen dahe dhabuun baayyee nan dinqu. Warran guddifadhe kana akkuma kan kiyyaatti harma hoosisee guddise. Akkuma ijoollee kiyyaattin itti gammadee guddisaa jira" jedhan.


Isheen Eenyu? 13: 'Qabsoo Oromoo dura ansullee mirga dubartootaafis nan falma'

Godina Arsii magaalaa Adaabbaa keessattin dhaladhee guddadhe. Barnoota sadarkaa jalqabaa fi sadarkaa lammaffaas achumattin baradhe. Isa booda jalqaba bara 2000 irrattin maatii kiyya (Abbaa fi haadha) waliin gara biyya alaa deeme. Barnootakoo sadarkaa lammaffaa kan hafes achumattin itti fufe. Barnoota sadarkaa lammaffaa xumureen kolleejjii biyya Ameerikaatti Saayinsii Siyaasaan digirii jalqabaa baradhe. Ergan digirii jalqabaa xumuree waggaa tokko boodammoo digirii lammaffaa Fayyaa Hawaasaa (Public Health) baradhe. Digirii lammaffaa kan biraa ammas Bulchiinsa Mootummaa (Public Admistration) baradhe. Bara 2013 Yuuniversitii oof Illinooy kan Chikaagoo fi Kan Ispiriingifiildi jiran keessaa eebbifamee ba'e. Abbaan kiyya miseensa Adda Bilisummaa Oromoo waan tureef maatii kiyyarratti dhiittaa mirga namoomaatu qaqqabaa ture. Oromoon akka keenyaa hedduun hacuucamaa turan, naannoo an keessatti guddadhettimmoo mirgi dubartootaas sarbamaa ture. Waanti nama gaddisiisu Abbaanis intala tuma, Obboleessis obboleettii tuma, Abbaan manaas haadha manaa tuma, hunduu dubartiidha. Kanaafuu akkamiin kana keessaa baana kan jedhu na quuqa ture. Kana waan ta'eef waa'ee mirga namoomaa quuqamuu manuma barumsaattin eegale. Mana barnootaa keessa wayitan ture dhimma mirga dhala namaa, kan gurraachotaa fi dubartootaa keessatti akkaan hirmaachaan ture. Yuuniversitii oof Illinooy keessatti dura teessuu barattoota Afriikaarraa dhufaniin ture. Wayituman kolleejjii turemmoo Gamtaa Barattoota Oromoo uumnee hojjechaa turre. Bara 2004-2005tti nuti ijoolleen Oromoo nama lamaa fi lammii Sudaan tokko ofitti daballee alaabaa keenya Yuuniversitii keessatti mul'isne. Alaabaa Oromoo Alaabaa Afriikaa cinaa keenyee achirraa Oromoo beeksisuu eegalle. Barnootan baradhee fi quuqaman durumaan qabu walitti ida'amee daranuu saboota cunqurfamoof hojjechuurratti akkan hojjedhu na gargaare. Yuuniyenii barattoota gurraachaa keessattillee hirmaannaa olaanaa gochaan ture. Wayitan digirii lammaffaa baradhummoo Pirezidaantii barattootaa keessatti seenatara olaantuun ture. An dura irratti kan irratti xiyyeeffadhe dhimma Oromoorratti hojjechuudha. Sababni isaammoo addunyaan waan Oromoo jedhamu kana homaatuu hin beeku. Oromoo sabi bal'aan kun addunyaadhaan wal'aalaee wayita jirutti ani hojiin kana beeksisuuttin ka'e. Sababa kanaan waggaa digdama Oromoof quuqamaa hojjechaa ture keessatti Addunyaan Oromoodhaan na beekti. Kaayyoon kiyyas kana ture. Bara 2006 Waldaa Dargaggoota Addunyaa kan mirga baqattootaaf falmu hundeessine. Obbo Jawaar Mohammad, Mohaammad Adamoo fi Arfaasee waliin taanee cimsine. Yeroma sanammoo Waldaa Hawaasa Oromoo magaalaa Chikaagoo keessatti dubartootaa fi dargaggoota bakka bu'ee sadarkaa adda addaarratti hojjedheera. Akkan wiixinee kana eegalu kan na dirqamsiise uummanni keenya nama dhibee isaa beekuuf dhabuusaati. Bara 2006 keessa dhaabbata "Enough project" kan jedhamu dhaabbata kan warra Sudaan Kibbaaf falmaa ture keessatti hirmaadhe. Dhaabbata guddaa mirga dhala namaaf falmuudha. Namoonni bebbeekamoon akka Baaraak Obaamaa akkasumas Ameerkaa bakka buutee UN keessa kan turte Samaantaa Paaworfaatu keessa turan. Isaan waliin turuunkoo akkamitti dhiibbaa uumanii mirga dhala namaa kabachiisuun akka danda'amu na barsiiseera. Qabsoon keenya kan Oromoollee akkas ta'uu ni danda'a kan jedhuun yaadi wiixinee kana bu'uuressuu naaf dhufe. Utuun kanaan jiruu warraaqsi bara 2014 keessa degale. Bara sana namni an baayyee itti dhiyaadhuu fi roorroo baqatee akka biyyaa ba'u itti himaa ture Obbo Baqqalaa Garbaa hidhaman. Kanaan anis xiiqii keessa galeen dhimmi keenya bakka guddaa ga'uu akka qabun murteessee, Kongireesii Ameerikaa jechuu dha. Dhimma kana namoota gameeyyii Oromoon qabdu kan akka Jawaar Mohaammad fi Mohammaad Adamoo akkasumas namoota birootti dhiyeessus jarri garuu waan dhugoomu waan itti hin fakkaanneef hin fudhanne. An garuu ittuman cliche. Bara 2016 carraan wiixinee seeraa kun ittiin naaf milkaa'uu danda'u uumamee ture. Hawaasi Oromoo Ameerikaatti hiriira guddaa ba'e. Isa booda anis marii isaanii gabbiseen akkaataa yaadi isaanii itti pirezidaantii Ameerikaa bira ga'urratti hojjechuun eegale. Yaadaa fi gaaffii uummataa kanaa gara kongireesii geessuun eegale. Haata'u malee wiixineen keenya inni bara 2016 lakkoofsa 861 jedhamu ni kufe. Sababiinsaas kongireesiin filannoo waan geggeesseef. Yerooma sanallee deeggersa nama 40 akkasii qabna turre. Ergasii kongireesii haaraan filamee, garuu bara 2017 keessa gama guddaan deeggersa argannee Wiixinee seeraa HR 128 ta'ee nuuf ragga'eera. Kitaabi kiyya qabsoo fi bu'aa bayii qabsoo Oromoo bara 2016 hanga bara 2019 irratti xiyyeeffadheen barreesse. Keessattuu dayaasporaan biyya alaa jiru ilaalcha Ameerikaan Itoophiyaaf qabdu akkamiin jijjiira kan jedhuu fi tokkummaa Oromoo cimsuuf fala kan ta'e wal-amntaan akkamiin dhufuu akka danda'a kan jedhurratti qabxiiwwa hedduu kan kaa'eedha. Dhumarratti rakkoo Oromoo irratt falli  maali kan jedhu bal'isee ibseera. Qabsoon Oromoo haa dursu malee dhimma dubartootaarrattis hojjedheera. Bara 2014 waldaa dubartootaa "Damboobduu Foundation" hundeesseen ture. Hiriyoota kiyya warra adii waliin taanee hundeessine. Shamarran kubbaa millaa akka taphataniif yuunifoormii biteeraaf. Mana barumsa bakkan itti dhaladhee jiru 'Bulchaa Raayyaa' keessatti bara 2014 irraa eegalee hamma har'aatti shamarraniif yuunifoormii fi kitaaba biteen dhiyeessa. Faawundeeshinii kana jalatti shamarran akka maallaqa qabattee hojii baraatti deemtuuf hamma har'aa deggeraan jira. Biyya alaattillee shamarran keessattuu kanneen baqattoota ta'an akkamiin jiruu, qajeelachaa  fi karoora akka qabaataniif nan gorsa. Dhimma dubartootaarrattis waltajjiin argadhe hundarratti nan falmadha. Kitaaba kiyya keessattillee boqonnaan tokko dhimma dubartootaarratti kan xiyyeeffateedha. Yeroo ammaa Itoophiyaan jira. Biyya kanan galeen waa kanaaf, Tokkoffaa haala sarbamiinsa mirga namoomaa yeroo ammaa Itoophiyaa keessatti keessaahuu kan Oromoorratti raawwatamaa jiru ragaa qabatamaadhaan deggeree addunyaattin mul'isuu barbaada. Haalli Itoophiyaa keessa jiru haalaan na yaaddessa. Akka nama mirga dhala namaaf quuqamu tokkootti biyya alaa taa'ee dararaa uummata kanarra ga'aa jiru gurraa fi ija addunyaan ga'uun na rakkisa. Jaarmiyaa Addunyaas ta'e namni dhuunfaa wayita namni ajjeefamaa, hidhamaa jira jettuun ragaa qabatamaa si gaafatu. Kanaafuu anis keessa jiraadhee waan qabatamaa addunyaatti gabaasuufan dhufe. Lammaffaan ammoo partilee siyaasaa Oromoo waliin haala jiru dubbachuun barbaada. Paartilee siyaasaa Oromoo kan Obbo Daawud Ibsaa, Piroofeesar Mararaa Guddinaa fi Birgaader Janaraal Kamaal Galchuun durfamu waliin marii eegalleera. Qabsoo Oromoo keessatti waggaa 17 ol dabarseera.  Oromoon yeroo ammaa yeroo murteessaarra ga'eera. Gartokkotti ba'uun dirqama dha. Anis ammoo akka nama qabsoo kana keessa tureetti murtibi na barbaachisa. Yeroon filannoodhaaf  ji'a ja'a caalaa hin hafne. Kanaafuu paartilee Oromoo waliin mari'annee yoo haalli na dirqamsiise gara paartii siyaasaa deemuun kiyya waan haftu miti. Ani akka nama tokkootti Oromoof waa buusuutu narra  jiraata, wantin gochuu qabu jira jedhee yoon itti amane murteessuun kiyya hin oolu. Ammaaf Haalan qorachaa jira. Murteesauun kiyya garuu waan oolu miti. *Odeessi  'Isheen Eenyu?' jedhu seenaa dhuunfaa, muuxannoo, milkaa'inaafi bu'aa bahii dubartoota jajjaboo garagaraa BBC'n dubbise torban torbaniin gaafa Kamisaa kan dhiyeessudha.


Gudeeddii garee Delhii: Manni Murtii Indiyaa guyyaa adabbii ajjeechaa murteesse

Manni Murtii Indiyaa namoota afur bara 2012tti gareen gudeduufi ajjeechaa barattuun himataman irratti guyyaa ajjeechaa isaanii ifa godhe. Akshay Thakur, Vinay Sharma, Pawan Gupta fi Mukesh Singh bara 2013tti ajjeechaan akka adabaman irratti murtaa'e. Barattuun ganna 23 magaalaa Delhii keessatti baasii adeemaa jiru gubbaatti gudeedamte, guyyoota 13n booda miidhaa irra gaheen lubbuun ishee darbeera. Abukaatonni namoota afran Amajjii 22 fannifamuun ajjeefamuuf jiran kanaa, iyyannoo isaanii isa dhumaa dhiyeessuuf jiru. Jarri kun haga Manni Murtii Waliigalaa biyyattii iyyannoo isaanii xumuraa kuffisutti hin ajjeefaman. Kana malees pireezidantiin biyyattii gaaffii dhiifamaa isaanii yoo kan kuffisu tahedha kan ajjeefaman. Haga ammaa dhimmoota lamaan kana jarri kun hin dhiyeeffanne. Dhaddacha kaleessa (Kibxata) ooleen abbaan alangee manni murtichaa adabbii ajjeechaa kana akka mirkaneessu cimsanii gaafatan. Dhiifama gaafachuuf xalayaa galchuu dhabuun isaanii dhimmi kun akka boodatti harkifatu gochuuf yaadame jechuun morman. Haati miidhamtuu kanaa, amma dura harkifachuu adeemsa kanaa qeeqaa turan, murtii kanaan gammadaniiru. ''Manni murtii guyyaa har'aa adabbii ajjeechaa namoota afran kanarratti dabarsuu isaatti baayyee gammadeera,'' jechuun BBCtti himte. ''Falmii seeraa kana waggoota torban dabran kana obsa hedduun dabarsine,'' ''Xumurarratti haqa argadhe.'' Taateen galgala Muddee 16 bara 2012tti mudate, mormiiwwaan hedduu kaase, addunyaa hammeesse, Indiyaanis seera farra-gudeeddii haaraa akka baastu taasise. Miidhamtuun kana miidiyaan biyyattii Nirbhaya jedhanii moggaasan - kan sodaa hinqabne jechuudha. Akka seera Indiyaatti maqaa dhahuun dhorkaadha. Dhiironni jaha haleelaa kanaan walqabatee to'annoo jala oolan. Shakkamaan tokko Ram Singh jedhamu mana hidhaa keessatti du'ee argame - lubbuu ofii balleesse jedhame. Shakkamaan biraan umriin isaa 17 ture, erga waggoota sadii jaarmiyaa amala sirreessaa dabarsee booda bara 2015tti gadhiifame. Biyyi Indiyaa adabbii du'aa yeroo baayyee hojiirra hin oolchitu. Erga bara 2004 asi biyyattiin namoota afur callaa du'aan adabde. Namni xumuraa du'aan adabame Yakub Memon kan jedhamu yogguu tahu, haleellaa boombii Mumbaayi ka bara 1993 maallaqaan deeggaruun himatame. 2015tti fannifamee ajjeefame.


Pirezidaantiin Ikiwaadoor dubartoonni 'qoccoollaa dhiira fokkisaa qofaa gabaasu' jedhan

Pirezidaantiin Ikiwaadoor dubartoonni 'qoccoollaa dhiira fokkisaa irraa dhufuu qofaa gabaasu' jechuun walgahiirratti dubbachusaaniif dhiifama gaafatan. Pirezidaantichi yaada kana yaa'ii magaalaa Guyaakuweel keessatti qophaarratti erga Jimaata tare kennanii kaasee intarneetiirratti mata duree ijoo ta'anii turan. Pirezidaantiichi walgahiidhuma sanarratti warreen dhiiraa himannaa qoccoollaa sobaa dubartootaan irra gahuun walitti fufiinsaan dhiibbaan irra gahaa jiras jedhanii ture. Erga komiin irratti dhiyaatu baayyateen booda garuu, ''ani dhimmi qoccoollaa ykn miidhaa isaa gadi xiqqeessuuf yaadee hinturree'' jechuun tiwiitara gubbaatti barreessaniiru. ''Yoo haala kanaan kan hubatame ta'e ammoo dhiifaman gaafadhas'' jedhaniiru. ''Miidhaa dubartootarra gahuu kamiyyuu hinfudhadhuu!'' Magaalaa guddiitti lammaaffaa kan taatee keessatti haasaa konfaranii tokkorratti guyyaa Jimaataa taasisaniin, pirezidaantichi ''warri dhiiraa dhaabbataan himannaa qoccoollaa saalaatiif kan saaxilamaniidha'' jedhanii turan. "Yeroo baayyee dubartoonni qoccoollaa ni gabaasu, kunisi sirriidha. Isaaniis yeroo baayyee osoo dhimma qoccollaan kanatti ''namoota fookkisoo ta'aniitti hin aariin'' osoo gabaasanii gaariidha jedhan. "Kana jechuunis dubbichi yoo dhiiroota fokkisoo ta'an irraa dhufee 'qoccoollaa' ta'a jechuudha'' jedhan. ''Garuu ammoo yoo namtichi kan bareedu ta'ee ...yeroo baayyee akka qoccoollaatti hin fudhatan.'' Fayyadamaan tiwiitaraa tokkoo akka barresseetti: ''Akka Lenin Morenootti dubartoonni qoccoollaan kan gabaasan namtichi miidhaa qaqqabsiisee 'fokkisaa' yoo ta'e qofaadha. Amma ittisa miidhaa sarbama saalaa irraa maaliif akka doolaara kuma 876 akka hirrisan ifa ta'eera. Sababii kanaatiif jireenyi keenya gatiidhabee.'' Kan biraas ammoo: ''Nama baayyee dubartootaaf jibba qabuun bulfamaa jirra!'' jettee jirti.


Lammii Itoophiyaa asiidiidhaan miidhaan irra gahe xalayaa gargaarsaa Tiraamp barreeffameen gara Ameerikaa imalte

Magaalaa Adigiraattitti dhalattee kan guddatte Atsada Nugusee barnoota sadarkaa tokkoffaashee Yalim Birhaanitti kan baratte yoo ta'u sadarkaa lammaffaa immoo mana barnootaa Agi'aziitti barattee xumurte. Barnootashee itti hin fuufne malee qabxii yuunivarsiitii ishee galchu galmeessisuudhaan digiriishee jalqabaa yuunivarsiitii Hawaasaatti hordofaa turte. Ta'us garuu waggaa lama miidhaa abbaa warraasheetiin irra gaheen kallattiin jireenyashee guutummaatti jijjiirameera. "Haati tiyya kophaashee na guddifte; abbaan kiyya qabsaa'aa ture. Gara magaalaa Jigjigaa kan deeme jireenya injifachuuf jecha. Gamoo yuunivarsiitiin Jigjigaa tokkotti hojii argadhe," jetti. Atsada yeroo kana ture abbaa warraashee kallattii jireenyashee akka jijjiiramu taasise waliin kan wal baratte. "Ani miseensa poolisii federaalaati.Yeroo sanitti poolisii Jigjigaarratti waan fedhe godha waan tureef baay'ee sodaadha ture," jetti yeroo waan yero sanitti uumame yaadattu. Gaaffii waliin jiraannaa abbaa warraashee dhiheesseef jaalattee osoo hin taane sodaattee akka fudhatte dubbatti. Yeroo murtaa'eef Jigjigaa eega turan booda gara Gambeellaa akka deeman itti hime. Magaalaa Gambeellatti inni konkonlaachisaa baajaajii ta'ee isheen immoo hojii konistiraakshinii hojjachaa waliin jiraachuu jalqaban. Baruma sana jechuunis bara 2004 ilma tokko deette. Turtii booda garuu Atsadan "jireenyi gaa'ilaa jireenya waliin qooddataniin waliin jiraachuudha" isa jedhu san dhugaa ta'ee itti hin mul'anne. "Amalli abbaa warraa kiyyaa ni ulfaata. Waan hundumatti na reeba. Namoonni mana nuu kireessan haalasaa kanatti ni raajeffamu ture." Hammam reebichi itti hammaatus akka isheen itti guddattee waan beektuuf ilmashee abbaa malee guddisuu hin barbaanne. "Eega dahe booda abbaan kiyya waan hin jirref haati keenya akka itti rakkattee nu guddifte beeka waan ta'eef waan hunda obsee jiraadha ture. Akkasitti osoma na arrabsu guyyaa tokkollee haadha tiyyafis ta'ee obboleettii tiyyatti himee hin beeku," jechuun BBC'tti himteetti. "Mucaa kiyya waliin waan hunda dandeenyee jiraachuun keenya boodarra rakkoo qabatee dhufe. Firoonni rakkoo nuti keessa jirru beekan nutti itti himna naan jennaan 'lakkaa! Abbaa mucaa kiyyaati bar' jedhee jireenya kiyya ofii kiyyaan balleesse." Jireenyisaanii haala kanaan itti fufe. Bara 2007 mucaashee haadhashee Adigiraat jirtu bira keessee isheen gara hojii dura hojjachaa turtetti akka deebitu yaada dhiheesseef. Ta'us garuu maallaqni kenneef hin jiru. Mucaashee malee jireenyi akkasheen yaadde ta'uufi dide. Guyyaa tokko "hojii oole galgala mucaa kiyya waliin wal hin argu yoo ta'e maal wayya?" jettee gaafatteen. Inni agruu yaaddooshee ilaalcha keessa galchuu diduun waan maallaqa jedhamu hin qabu; wanni beekus hin jiru jechuun akka deebiseef ni dubbatti. Firoonni ishee Gambeellaa jiran walii galiin waliin jiraachuu akka hin dandeenyee hubachuun adda bahanii isheen gara biyyashee deemtee hojii akka hojjattu ni mari'atu. Kanarratti walii galuun qarshii 10,000 kenneefi gargar nu baasan jetti. Eega gara biyyasheetti deemte booda obboleettiin ishee biyya Arabaa jirtuufi haatishee gargaaraniin mana bareedinnaa xiqqoo banattee haala gaariin socho'as turte. Abbaa warraashee gara Addigiraat deemuunsaatiin dhiibbaa maatiitiin irra deebiin waliin jiraachuu jalqaban. Haa ta'u malee ammas walii galuu hin dandeenye. Sirumaayyuu iddoo hojiisheetti "Eenyutu dhufe? Eenyutu deema? jedhaa gaafachuu jalqabe. Turtii booda garuu abbaa warraashee osoo itti hin himne gara biyya Arabaa deeme. Daangaa Jiibuutiirraa bilbileefi dalaalotatti birrii 8,000 naa ergi jedheen. Taatee uumameen naatee asiifi achi jettee ergiteef. Yeman irraa eega gara Sawudii ce'e booda obboleettiishee biyya Arabaa jiraaturraa birrii 15,000 isaaf akka ergisiiftu itti hime. Eega Sawudii gale booda bilbilee akka hin beekneefi walirraa akka fagaatan dubbatti. Osoo deeme jedhee isheetti hin himne deemee, dhufe jedhee osoo hin dubbatiin deebi'ee gara Addigiraat deebi'e. "Asiidii argee hin beeku Adoolessa 8 bara 2009 gaafa Sanbataa. Atsaden mana bareedinnaasheetti hiriyyootashee faana irbaata eega nyaatan booda ni taphatu ture. Jidduu taphasaanitti abbaa warraashee tasa argite. Naannoo sanitti inni ishee arguunsaa waan ishee hin gammachiifneen hirriyootashee achumatti dhiiftee gara manashee deemuu ni yaadatti. Imallishee hamma balbala manasaanii geettuuf naga qaba ture. "Mooraan mana keenyaa meexxiifi baargamoo qaba. Achi keessatti dhokatee tasa natti gadhiise. Qaruuraa pilaastikiitti asiidii qabatee ture." Yeroo sanitti qaamasheetti maaltu akka itti jige hin beektu ture. "Wanni natti jigse gaazii natti fakkaatee ture. Ibiddaan na gubuu waan yaade natti fakkaatee ture," jetti. "Takka turee garuu qaamni kiyya miirri gaarii itti dhagahamuu dide. Namoonni akka na gargaaraniif iyyuus inni dursee baajaajii qopheefatee waan tureef ni miliqe. Haatiifi obboleettiin tiyya baajaajii faana fiiganis dhaqqabuu garuu hin dandeenye." Asiidiin itti jigfame qaama guutuushee jijjiireera. Ijjishees arguu hin danda'u. Atsadan jireenyasheetti asiidii argitee hin beektu. "Jecha asiidii jedhu yeroo keemistirii barannudha kan beeku. Tasuma argee hin beeku. Doktorichis bitaa itti galee waan tureef saffisaan yaala argachuu hin dandeeye ture" jetti. Dura dura yaala taasifameef ijjishee xiqqoo ni arga ture. Miidhaa asiidii kanaan ijasheetiin dabalatatti miillishee tokko, harkishee lameenuu, fuullishee guutuun, rifeensishee akkasumas gurrishee miidhaan irra gaheera. Guyyoota afurtamaaf hospitaala riiferaalaa Ayidaritti baay'ee yaala akka hin arganne dubbatti. Yaala fooyyee qabuuf gara hospitaala Yekkaatit 12'tti eega geeffamte booda yaalli argattes miidhaa isheerra gahe guutummaatti fayyisuun akka hin danda'amne ni yaadatti. Ta'us garuu boodarra doktora ani si gargaara jedhu argatte. ''Iji kee bahuu qaba'' Atsadan bara 2010tti wal'aansa olaanaaf Taayilaand deemtee turte. Yaalii baatii sadii fudhateef qarshiin kuma dhibba sadii ishee barbaachisee ture. Baasii kanaaf humna ijaa hin qabneef deeggarsa lammiilee Itoophiyaa fi biroo irraa argatteen wal'aansa jalqabde. Wal'aansi argatte garuu akka yaadde hin taaneefi. Dhimmi qaroo ishee oduu gaddaa fideefii dhufe. Obboleettiinshee hangafti icciitii ofii qabattee turte Sanbata tokko itti himte. ''Iji kee infeekshiinii godhachaa waan jiruuf keessaa bahuu qaba,'' guyyaa sana gadda guddaa dhaan yaadatti. Yeroo hunda gaafa Dilbataa bataskaana waanin deemuf, ''ija koo Sanbataan hin baasani, biyya kootti na deebisin,'' jedhe obboleettii koo jetti. Atsadan wal'aansashee addaan kuttee Waldaa dubartoota miidhaan saalaa irra gahe bayyannachiisu(AWSAD) keessa ji'a saddeetiif akk turtu taasifame. Aadde Manbara Akliiluun dubartii yeroo isheen waldicha keessa turte  kan ishee gargaaraa turte dha. Kutaa biyya Ameerikaa Kaalifoorniyaa kan jiraattu yoo tahu dubartoota miidhaan saalaa irra gahe nama gargaartu dha. Dubartoota dhiirootaan miidhamaniif kan daftee qaqqabdu, abbaan warraa ijoollumaatti ishee fuudhe gidiraa isheerraan gahe yaadachuun akka tahe himti. ''Tamboo isaa xuuxee fuula koorratti dhaamsa ture. Funyaan koo hanga cabsutti miidhaa narraan gaha ture. Ala afur caalaa na ajjeesuuf yaaluu isaa irraan kan ka'e mana dhiiseen bade. Sababii kanaan karaarra bulee beeka jetti Aadde Manbaran. Amma yeroon sun dabree bultii gaarii keessan jira. Waa'ee miidhaa Atsada karaa miidiya hawaasummaa akka dhageesseefi abbaa warraa ishee waliin ishee gargaaruuf akka murtessan BBCtti himteetti. Manbaran dubartii Masarat jedhamtu jaalallee isheetiin haleellaan asiidii irra gahe bara 2017tti Ameerikaatti ishee yaalsifteetti. Amma isheen fayyummaa gaarii irra jirti. Yeroo Atsadadhaan Ameerikaatti fudhachuuf murteessite warra embaasii irra fudhatama argachuu dhabbdee pireezidant Tiraampiif xalayaa barreessitee, ajaja isaaniitiin milkaa'uu akka danda'e himti. ''Atsadan amma qarooshee dhabdee jirti dhiyeenyatti arguu akka dandeessu garuu abdiin qaba,'' jetti. ''Ani kanan ishee gargaaru ijaan of jaaladhu dha. Sababiin isaa yeroo nama gargaartu madaa ofii qorfatta. Namoonni kaanis waanin godhe arganii nama gargaaruu jalqabu taha,'' jetti Manbaran. Amma Atsadan Manbara waliin jiraachaa jirti. Waa'ee ishee dubbachuuf jechatu na hanqata jetteetu imimmaaniin buufti waa'ee Manbara gaafa odeessitu Atsadan wal'aansa Ameerikaatti akka jaalatte dubbatti. Baqaqsani hodhuu ija ishee dhaaf taasifameen qadaadni ijaa akka kaa'ameef dubbatti. Asiidiin irratti dhagala'e qaroo ishee qofa osoo hin taane qadaada ijasheellee balleessee akka ture dubbatti. Dhihoo kana immoo hayyama Ameerikaa jiraachuu argatteetti. Kunimmoo daa'ima ishee gamasitti akka fudhattu ishee gargaara. ''Miidhaan irra gahe of akka jibbitu akka ishee hin gooneefi inumaayyuu jireenyaaf ilaalcha gaaarii akka qabaattu ishee godheera.'' Fuulakoo amma qabu hin beeku, ani ishee fuula fayyaa ishee qabdu dha,'' jetti. ''Addunyaan kuni kan hunda keenyaati. Akkuma namoonni hamoon jiran, namoonni gaariinis jiru. Rabbiinis namoota gaarii akka hubannuu warra hamoo nutti fida,'' jetti. Atsadan wal'aansasheen dabalata barnoota barachaa jirti. Namoonni arguu hin dandeenye barrefama itti fayyadam Bireelii baratteetti. Amma immo kompiitara barachaaa jirti. ''Baradhee iddoo guddaa akkan gahu nan beeka. Kaayyoon koos isa dha. Dhimmi na gaabbisisu hin jiru jetti. Ilmi Atsada Haanii jedhama. Waan kaleessa irra gahe kan irranfachiise isa dha. Amma qaroonshee ilmasheeti. ''Umuriinsaa 7 dha. Sababiin jiraachuu koo isa dha,'' jetti. Yeroo balaan kun irra gahe inni daa'ima ganna shanii ture. Fuulashee akka malee geeddarame ilaaluu hin dandeenye ture. ''Jalqaba baayyee soadaatee ture. Haadha keetii yeroo ittiin jedhan, lakki lakki isheen haadha koo miti. Haati koo bareedduu dha jechuusaa yaadatti. ''Amma garuu dubbii waan hubachaa dhufeef jabaadhu naan jedha,'' jetti. Amma mucaanshee abbaa isaa haaloo akka bahu hin barbaadu jetti ''Mucaan koo nama dhiifama namaa godhu akka tahun fedha, anis akkasuma,'' jetti. ''Ana otoo hin taane daa'imasaa miidhee ba'aa humnasaa olii baatee jira,'' jetti. Namni Atsadadhaan miidhe ammallee haqaaf hin dhiyaanne. Yeroos qaamoti isaan ilaallatu isa barbaadanii to'annoo jala oolchuuf itti gaafatamummaa isaanii akka hin bahanne dubbatti. Seerri warra yakkamtoota adabbii isaaniif malu akka argatan godhu akka hin jirre dubbatti. Manabaranis hawaasa bariisuun alatti adabuun yakki akkasii akka irra hin deebi'amneef gargaara, jetti. Dhimma kana ilaalchisuun Itti Gaafatamaa Biiroo Haqaa Naannoo Tigraay  Obbo Amaanu'el Asaffaadhaan gaafannee turre. Nama yakka kana raawwate jedhame irratti yeroo duraa ragaa argachuun rakkisaa akka tureefi boodammoo biyyaa bahe. Biyyatti yeroo deebi'e immoo sababii muddama siyaasaa yeroos tureen to'annoo jala oolchuuf akka hin danda'amne himu. Abbaan alangaa immoo jalqaba rakkoon kuni kan dhufe,lubbuudhaan turuushee tilmaamuun waan rakkisaa tureef jedha. ''Qaama hir'isuu erga irratti murtaa'een booda deebistee nama ajjeesuu dhaan irratti murteessuun waan hin danda'ameef,'' jedhaniiru. Booda garuu haallishee yaaliidhaan yoo mirkanaa'u, yaalii ajjeechaatiin himatameera. Sana boodas jechi ishee fudhatamee, qorannoon erga adeemsifameen booda himannaan irratti banamee hidhaa umrii guutuudhaan adabameera. Yakkamaan kun Intarpooliidhaan barbaadamee biyyatti yoo deebi'uu adabbiin kun akkairratti raawwatamu taha jedhu Obbo Amaanu'el. Guyyaa sanaa qabee abbaa warraashee argitee hin beektu waa'ee isaas hin dhageessu. Qaamaan otoo argitee maal si godheeni jettee gaafachuu akka barbaaddu dubbatti Atsadan.


Isheen Eenyu? 2: Hoggantuu Biyyoota Gamtoomanii damee dubartootaati Zabiib Kaavuumaa

Zabiib Kaavuumaan rogeettii mirga dubartootaa yoo taatu jireenya dubartoota Afrikaa fooyyeessuuf hojjetti. Koorniyaa, fayyaa wal-hormaataa, nagaa kabachiisuu fi ittisa HIV AIDS irratti hojjettee jirti. Bara 2011 irraa kaasee hoggantuu olaantuu Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii kan damee dubartootaa tahuun tajaajilaa turteetti. Dubartoota aangeessuudhaaf mootummoota, Waldaalee hawaasaa fi dhuunfaa waliin tahuun wal-qixxummaa koorniyaa fiduudhaaf hojjechaa jirti. Barnoota Dhimma Alaatiin digiriii lammataa Yunivarsiitii Kolombiyaa irraa, digirii jalqabaa immoo Qo'annoo Ikoonomiksiifi Xiin-sammuutiin Yunivarsiitii Weestarn Ontaariyoo irraa argatteetti. Muuxannoo hoggantummaafi seenaa dhuunfaa ishee BBC'f qooddeetti. Zabiib Kaavuumaan jedhama. Haadha ijoollee dhiiraa lamaafi dubara tokkooti. Abbaan  warraa koo Pool Kaavuumaa jedhama. Keenyaa keessan jiraadha. Bahaa fi Kibba Afrikaatti hoggantuu itti-aantuu damee dubartootaa Biyyoota Gamtoomaniiti. Yeroon jireenya tokko jedhee eegalu galma koo waanin beeku natti fakkaatu. Duubatti deebi'ee yoon ilaalu as kanin gahee adeemsa keessadha jedheen amana. Ijoollummaa koo dhumattin garaagarummaa dhiirotaafi dubartoota gidduu jiru kanan arguu eegale. Innis namoonni ilaalichi isaanii saalawwan lamaan kanaaf qaban adda adda tahuun bare. Yeroo hunda wantootni raawwadhu hunda ragaan akkan dhiyeessu akka narraa eegamu nan hubadhe. Haadha koo  ilaalaa waanin guddadheef waan dhiiraaf dubartii irraa eegamu adda adda ta'uu dafeen bare. Xiyyeefannoo ani ijoollummaa koorraa qabee dhimmoota kanaaf kennutu asiin na gahe. Dhugaa dubbachuuf Biyyoota Gamtoomanii keessatti dhiisiitii dhaabuma tokko keessatti itti gaafatamummaa olaanaatiin nan hojjedha jedhee eegee hin beeku. Jireenyi immoo sarara mataa ishee qabdiif kunoo dhaabbata qalbiin koo badaa hin jaalanne ture keessa hojjechaa jira. Barnoota digirii maastarsii otoon barachaa jiruuti damee Biyyoota Gamtoomanii UNDP kan misooma irratti hojjetu keessa  carraa shaakala hojiin argadhe. Suutuma suutas, guddina argachaa itti gaafatamtuu olaantuu Keenyaan tahe, ergasii Biyyoota Gamtoomaniitti   hoggantuu itti aantuu damee dubartootaa Bahafi Kibba Afrikaafi tahe. Namoonni dhaabbata kana akkaan hojjedhu yeroo baran, ''waajira keessan dhiiroti jiruu?' jedhanii na gaafatu. Dhaabbata dubartootaaf dhaabbatu gatii taheef dubartooti qofti waan hojjetan itti fakkata. Dhuguma irra jireessaan dubartootadha garuummoo dhiironni nu waliin hojjetan jiru. Gama hojiin yoo ilaalte dubartii tahuun qofaa isaatti bu'aa bahii qaba. Haa tahu malee iddoo ani hojjedhu baay'een isaanii dubartoota gatii tahaniif sababii saala isaaniif dhiibbaan irra gahu hin jiru. Akkasis tahee garuu dubara tahuun ofiisaattuu rakkoo dha. Dubartiin yaadashee osoo hin sodaatiin ibsiti taanaanis rakkoo dha. Anaanis 'ni koorta,' of tuultuu dha naan jedhu. Namoonni sababa xiqqoof dubbiif faara isaanii yoo sitti geeddaran agarta. Fakkeenyaaf kutaa dubartoonni guutan keessa dhiirri tokko yoo jiraate akkaataan itti haasa'amuu fi yoo faallaasaa tahe akkatti tahu irraa gargari dha. Anis akkaataan dubartii tokko ilaalu uffannaa, haala dubbiifi yaada dhiyeessituun daangessuu dhiisuu nan yaala. Dura eenyummaa keenya baruu qabna achii immoo of taanee jiraachuu qabna jedheetan amana. Iddoo hojii idileetti dhiiraafi dubartiin hojii wal fakkaataa qixxee akka hojjetan irraa eegama. Dubartiin tokko garuu gahee hojii tokko qofaa miti kan qabdu. Jabduu tahuun waan baayyee nama gaafata. Barattuu yeroon ture fedhii Hindii daaw'achuun qaba ture. Aadaa, amantiifi maatii dhaaf iddoon nuti qabnu waan wal natti fakkaatuuf garas imaleen ture. Qofaa koo biyya sana waliin gahe. Jiraattoonni baayyeen isaanii xiqqoo itti bitaacha'ee ture. Shamarree ta'uufi bifni koo adda ta'uusaa otoo hin tahiin hin hafne. Biyya isaaniiti shamarreen tokko qofaashee biyya kutanii deemuu dhiisii karaa ganda ishee keessa jiruyyuu qofaa hin deemtu. Gaaf tokko otoobisii yaabbannee otoo deemnu gurbaan natti hiixachaa miila koo yoo tuttuxuqu waanin godhun wallaale. Sababiin isaa immoo otobisii hafuura hin baafachiifne keeessa ture kan turre. Dhaabachuus tahe taa'uu hin dandeenye. Qooqaan immoo waliigaluu hin dandeenye. Dubartii tahuun koo baayyee natti dhagahame. Haa tahu malee akka nama tokkootti iddoon barbaadetti argamuu akkaan danda'u keessi koo immoo na amana. Kanaafi warra kaaniinis ''iddoo qabattanitti hafuura baafachuu, jiraachuufi dhuunfachuu qabdu'' kanin jedhu. Akka nama hojii kanarratti bobba'e tokkootti yeroo hunda dubartoota gara wal-qixxummaatti dhiibuu qofa miti kan nuti hojjennu. Sababiinsa nuti kan jennu waan dhiiroti godhan mara dubartooti haa godhan qofa osoo hin taane, dubartoonni waan tahuu barbaadan hunda ta'uudhaaf mirgi isanii haa eegamufidha. Dubartoonni ijoollee isaanii guddisuuf filatan ni jiru, eeyyee kuni mirga isaaniti. Kaan immoo qacaramanii hojjechuu, daldaluufaa fedhu taha kuni mirga isaaniiti haa kabajamuufi kan jedhudha hojiin keenyi inni guddaan. Dubartoota aangeessu yeroo jedhamu warra waajjira keessa hojjetaniif yookiin daldalaniif qofa miti. Dinqisiifannaafi kabaji nuti qabnu dubartoota murtaa'oo qofaaf miti. Eenyummaa keenyaaf amanamoo tahuu qabna. Garaagarummaa qabaachuu keenyas hubachuu qabna. Dhiiraafi dubartiin hundi wal-fakkaachuu hin qabnu. Dhimmi ijoon hundi keenyayyuu mirga namoomaa kabajuu qabna. Miidhamni, cunqursaa, dirqiin gudeeduu haala kam keessattiyyuu ta'uu hin qaban. Falmiin hin barbaachisu. Warri imaammata baasaniifi murtoo dabarsan mariifi hojii irratti hin hirmaatan yoo tahe sagantaaleen nuti hojjennu kan yeroo gabaabduu gatii taheef addaan cituun isaanii hin oolu. Kanaafi qofaa keenya hin hojjennu kan jennu. Dubartoonni walii diina ilaalcha jedhu ni dhageessa. An garuu dubartoonni akka nama dhuunfaatti madaalamuu qabu jedheen amana. Warri dhiiraa immoo durumaa qabee dhiiroti waa'ee nama dinqisiifatanii yeroo gaafataman haadhaafi akkoo isaaniirra hin darbu. Maarree maaliifi jaalalliifi dinqisiiffannaa kana dubartoota kaaniif kan hin agarsiifane jechuun nan gaafadha. Kuni rakkoo haala guddisa keenyarraa waan darbu miti. Maaliif yoo jette, dubartoonni kan yaadan dhiiroti immoo cimoo akka tahan yaadameti kan guddifamne. Kuni ofiisaatti rakkoo hin qabu garuu amala lameen kana jaroota lamaan barsiisuu danda'uu qabna. *Odeessi  'Isheen Eenyu?' jedhu seenaa dhuunfaa, muuxannoo, milkaa'inaafi bu'aa bahii dubartoota jajjaboo garagaraa BBC'n dubbise torban torbaniin gaafa Kamisaa kan dhiyeessudha.


Isheen Eenyu? 10: 'Qorannoo kootiin dura-buutummaa dubartootaa ifatti baasuun fedha'

Baankii Addunyaa, Mootummoota Gamtoomaniifi Gamtaa Afrikaa fa'i waliin tahuun dhimmoota godaansaa, koorniyaa, amantiifi kanneen biroo irratti qorannoo gaggeessiti. Amma, gulaaltuu Barruu Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa tahuun tajaajila jirti. Yunivarsiitiiwwan Ameerikaa, Jarmanii, Siingaapooriifi Jibuutii keessatti argaman keessatti affeeramuun ni barsiisti, qorannoos gaggeesiti. Har'a muuxannoofi mudannoo ishee nutti himuuf jirti. Dhiyaadhaa. Maqaan koo Meroon Zallaqaa jedhama. Ani kanan dhaladhee guddadhe magaalaa Naqamteettidha. Barumsa sadarkaa duraa mana barumsaa Kaatolikii Naqamteettin baradhe, sadarkaa lammataa immoo waggaa lamaaf Bethel Evangelical Secondary School tti baradheera. Garuu barnoota kanin xumure as Finfinnee American Mission Girls School lafa jedhamutti. Jireenya koo isa ijoollummaaf madaala guddaan nan kenna keesumaa mana barumsaa koofii barsiisota koo Naqamtee turan. Digrii koo jalqabaa Yunivarsiitii Finfineettin barnoota Seenaan qo'adhe. Barnoota Maastarsii ammoo Soshaal Antiroopolojiitiin hojjedhee, waggaa dhuma sana jiruu dalagaa otoo hin bahiin itti fufeen baradhe, ammas itti fufeen carraa barnoota olaanaa ykn PhD koo Kaaba Jarman Yunivarsiitii Baayiruut jedhamuttin kallattiidhumaan baradhe. Achii barumsa koo akkuman fixeen gara biyyaattii deebi'ee piroofeesara gargaartuu taheen Yunivarsiitii Finfineetti qacarame. Ergasii waggaa tokkoof walakkaa ergan barsiisee booda carraa barnoota postdoctoraliif gara Jarmaniitti deebi'een deemee jechuudha. Saayinsii hawaasaa irratti yeroo hojjettu bilisummaan baruufi barsiisuu rakkoo guddaa ture. Nuti saayinsii hawaasaa qorannaa. Rakkina hawaasaa isa nuuf gale immoo deebisnee uummataaf barreefamaan dhiyeessina. Haata'u malee, rakkoo hawaasaa jennee isa nuti kaasnu yeroo baayyee mootummaan kan dhagahuu barbaadu miti. Anis waanan keessa darbe kanuman wal-qabata. Danqaan inni biraa, hojiin keenya baayyeensaa kan waajjira teessee hojjettu osoo hin taane kan deemtee dirreetti baatee hojjettudha. Inni kunimmoo, ani haadhadha, Ijoollee  qabaa, itti-gaafatamummaa maatii waliin wal- rukkuchuunsaa hin hafu. Fakkeenyaaf, Yunivarsiitii kana illee yoo fudhanne dubartoonni ol bahanii mul'atan lakkoofsaan muraasa. Kunimmoo silumaa ilaalchi loogii hawaasni dhimma dubartootaa irratti qabu akka jabaatu taasisa. Akkuma addunyaattiyyuu yommuu ilaaltu saayintistoota dubartootaa waan isaan mudatudha. Ammallee dhaabbata Global Young Academy jedhamu jalatti kitaaba barreessaa jirra. Dhaabichi seenaa saayintistoota addunyaa irra jiran filatanii walitti qabanii baasuuf jiru. Anis Gaanfa Afrikaa irraa keessa jira. Egaa kuni danqaa tahee hundi keenyi walitti dhufneerra jechuun rakkina jiraachuu agarsiisa. Biyyoota guddataniiru jedhaman Ameerikaafi Awurooppaa keessattillee karaa dheeraa deemtee warra dhiiraa caalaa of agarsiisuun sirra jiraata. Xiyyeefannoo qorannoo kan kootti yoo deebinu, qorannoon yeroo baayyee waa'ee rakkinaa oddeessa. Animmoo, fakkeenyaaf qorannoo koorniyaa irratti yeroon hojjedhu bakka dubartoonni hawaasa keessatti qaban ifatti baasuuniifi dura buutummaa dubartootaa irrattidha kanan ani xiyyeeffadhu. Siiqqee yoo fudhanne dubartoonni kan itti miidhaman osoo hin taane isa kaaniinu barsiisaa, sirreessaafi araarsaa kan itti deemanifi mirga isaani ittiin kabachiisanidha. Dhimmi aadaafi mirga namoomaa yeroo baayyee waan falmii kaasudha. Aadaan mirga namootaa ni jabeessa moo ni laaffisa inni jedhu gaaffi guddaadha. Akka nama Antiroopooloojii qo'ateettis ta'e dimshaashumatti aadaan gadheefi gaarii hin qabu. Aadaa keessaa waan bareedaafi nu qaruu danda'uu itti fayyadamuun ittiin guddachuu ni dandeenya.Namooti yoo karaarraa maqsanii hojiirra oolchan malee. Fakkeenyaaf ani qorannoo koo akkaataa ittiin wal-dhabdee hiikan irrattin naannoo Kamiseetti hojjadheera. Achitti mana murtii mootummaa caalaa kan sirriitti hojjetan warra Sheekaa/Jaarsummaa warra jedhamni dha. Egaa namoonni kan mootummaa caalaa warra kana amananii dubbii isaanii qabatanii deemanii itti fayyadamu. Gama koorniyaatiinis yeroo baayyee aadaan ni miidha jennee kaana taanaan aadaawwan kanneen akka siiqqee hin ilaallu jechuudha. Dabalataanimmoo, yeroo mirga namoomaatti yeroo dhufu kuni  qananii dha kuni dursee dhufuu qaba waan jedhutti hin amanu. Mirgi namaa waan bu'uuraati malee waan tartiibaan kaa'an miti. Namni mirga isaa malee jiraachuun guutuu isa hin taasisu gatii taheef. Yeroo koof iddoo guddaan kennaa. Yeroon waan gatii jabeessa dha anaaf. Dhugaa dubbachuuf garuu lakki homaa rakkinni hin jiru yoo siin jedhe soba dha. Hundinuu wal-qixa barbaada xiyyeeffannoo , jiruu keerraa xiyyeeffannoo kaaste jennaan karaa gadhiisa, maatiin kees akkasuma. ''Guyyaa keessaa immoo sa'atii 24 waan qabnuuf isa waliin gahuu irratti mala qabaachuu qabna.'' Anaaf qajeelfamni koo inni tokko jiruu koo iddoo jiruu koottin xumureen gala.Yeroo hunda yoo milkaa'uu baateyyuu jechuu dha. Inni kaan immoo, sanbattan koo keesumaa immoo Sanbata guddaa ijoollee koofi abbaa warraa koo waliin nan dabarsa. Mucaa koo isa guddaa addatti immoo akka hiriyyaatti ofitti siqsee adeemuuf nan yaalaa. Dubartoota barumsaan itti fufu barbaadan, milkaa'uun waan hunda nan danda'a jedhanii ka'uu irratti hundaa'a waanti  jedheen yaadaa. Kanamalees, wantootaaf ilaalcha gaaarii qabaachuu dha jedheen amana. Hojii kootti yoo dhufu immoo dubartummaaf dhiirummaan kanaaf na ga'uuf yookiin achirraa na hanqisuuf danda'a jedhee hin yaadu.


Dubartoonni gowwoomfamuun viidiyoon saal-qunnamtiisaanii agarsiisu gadhiifameef beenyaa akka argatan murtaa'e

Manni Murtii Ameerikaa dubartoonni 22  gowwoomfamuun viidiyoowwan saal-qunnamtii yeroo rwwatan agarsiisu  marsariitii garagaraarratti gadhiifameef beenyaan akka kaffalamuuf murteesse. Dubartoonni umuriin isaanii 18-23 jiran lakkoofsaan 22 ta'an saal-qunnamtii raawwachuuf walii galanis; viidiyoowwan isaanii garuu marsariitii garagaraarratti akka gad hin dhiifamne walii galanii turanis marsariitii 'GirlsDoPorn'fi kan biroorratti gad dhiifameera. Kanaarraa kan ka'e dubartoonni 22 beenyaa birrii miiliyoona 384 ol akka kaffalamuuf murtaa'eera. Himannaan mana murtichaa akka ibsutti dubartoonni kunneen viidiyicha kaffaltiidhaan waraabuuf kan walii galan viidiyoon namoota dhuunfaaf qofa kan waraabame akka ta'e erga itti himame boodadha. Manni murtii Saan Diyaagoo hoj-gaggeessitootaa marsariitii 'GirlsDoPorn' viidiyoo marsariitii isaaniifi kan biroorraa akka balleessan ajaja dabarseera. Dubartoonni viidiyoo garagaraa marsariitii 'GirlsDoPorn' irratti mul'atan taatota fiilmii saal-qunnamtii osoo hin taane; dubartoota maallaqaaf jecha al-tokko qofa viidiyoo saal-qunnamtiif kan waraabaman akka ta'e galmeen himannaarratti ibsameera. Ta'us garuu manni murtichaa akka ibsetti; marsariitichi viidiyoowwan dubartootaa akka hin fayyadamne, maqaa dhugaasaanii akka hin eerreefi suuraaleesaanii namoonni isaan beekaan akka hin arganne waadaa galeefi ture. Abukaatoon dubartootaa akka himanitti dubartootarratti miidhaan garagaraa irra gahuusaatiin dabalataatti; rakkoo xiinsammuufi hamileef saaxilamaniiru jedha. Kanneen hojiisaaniirraa ari'amaniifi barnoota adda kutuuf kan dirqaman jiraachuus ibsaniiru. Abbootii qabeenyaa marsariitii 'GirlsDoPorn' ol iyyannaa gaafachuu yoo bardaan guyyoota 15 keessatti gaafachuu ni danda'u.


Kiimiyaa Aliizaadeh: Shamarreen Iraan dorgommii Olompiikii injifatte biyya gadhiifte

Dubartiin lammii Iraan dorgommii Olompiikiirratti mo'achuun biyyattiif kan jalqabaa taate Kiimiyaa Aliizaadeh biyya ishee gadhiiftee akka deemte himte. Aliizaadeh umuriin ishee ganna 21 yoo taatu, miidiyaa hawaasummaasheerratti "soba, haqa dhabuufi loogummaa" biyyashee keessatti adeemaa jiru arguu akka hin barbaanne ta'uu maxxansiteetti. Dubartoota Iraan miiloyoonaan gad qabaman keessaa isheen tokko akka taates dubbatteetti shamarreen kun. Aliidaazeh eessa akka jirtu himuu baattus, gabaasaaleen garuu leenjiidhaaf Neezarlaandis akka turte ibsu. Shamarreen kun bara 2016 dorgommii Olompiikii Riyoorratti teekwaandoodhaan badhaasa naasaa argachuun biyyasheef seenaa hojjatteetti. Ta'us garuu, qondaltonni Ripaabiliikaa Islaamummaa Iraan milkaa'innashee ololaaf itti fayyadamaa turan jette maxxansa miidiyaa hawaasummaasheerratti. Biyyaa bahuushee erga Iraan keessatti sababa haleellaa xiyyaara Yukireen irratti raawwatameen lammiileen mormiif bahanii boodadha. "Dubartoota Iraan waggootaaf gad qabaman keessaa ani ishee tokkodha," jechuun barreessite. "Uffata isaan akka uffadhu barbaadaniifi waan isaan na ajajan hojjachaan ture. Waan isaan jedhan hunda hojjachaa tureera. Haalli keenya isaaniif homaa jechuu miti, nuti meeshaadha." Dabalataanis mootummaan biyyattii milkaa'inna ispoortii ishee faayidaa siyaasaaf itti fayyadamaa ture jette. Qondaltonni biyyatti, "Dubartoonni akkanatti miilasaanii ol kaasuu hin qaban," jedhaa yaada kennuuf turan. Aliidaazeh gara Awurroppaas ta'ee carraa biyyoota biroo deemuu akka hin kennamneef haaltee jirti. Lammiileen Iraan hedduun oduu Aliizaadeh biyyaa gadhiiftee deemuushee erga dhagahanii booda naasuudhaan miiraa isaanii ibsataniiru. Hayyuun siyaasaa Iraan Abdulkariim Huseenizaadeh, "Qondaltoonni gahumsa hin qabne," lammiileen Iraan "biyya gadhiisanii akka bahan" taasisan jechuun komataniiru. Gaafa Kamisaa miidiyaan 'Isna' jedhamu gabaasa akkas jedhu baase: "Ispoortii teekwaandoo Iraaniif oduu gaddaati. Kimiyaa Aliizadeeh gara Neezarlaandisitti baqateetti." Ejensichi Aliizaadeh dorgommii Olomipiikii Tookiyoo bara 2020 irratti akka dorgomtu gabaaseera ta'us garuu alaabaa Iraan qabattee miti jedheera. Iraan gadhiiftee bahuushee ibsuun karoora ishee gara fuulduraa kan hin ibsine ta'us bakkuma jirtu kamittiyyuu "intala Iraan" akka taatu himteetti.


'Ganna 14'tti gudeedameen, viidiyoon isaa marsariitii 'poornii' irratti bahe'

Bara darbe Rooz Kaleembaa shamarree ganna 14 wayita turte gudeedamtee - viidiyoo wayita gudeedamtu agariisu marsariitii fiilmii saal-qunnamtii beekama ta'erratti bahe haqsiisuuf hagam akka dhamaate barreessitee turte. Ergasii booda namoonni rakkoon wal fakkaataan isaan mudate hedduun akka ishee qunnaman dubbatti. Rooz wayita gudeedamtee hospitaala turtetti narsiin ishee kunuunsaa turte, "kuni sirra gahuu isaatti nan gadda, mucaan koos najalaa gudeedamteetti" akka jetteen yaadatti. Narsittiin ganna 40 kan hin caalle waan taateef mucaan ishee ijoollee ta'uu tilmaamuuf hin rakkanne. Abbaa isheefi akkoo ishee malee firoonni ishee kaanillee waan ishee hin amanne turan. "Narsittiin na amante" jetti Rooz. Sunis miidhaan ishiirra gahe akka beekamuu abdii akka itti hore dubbatti. Boodarra garuu namoonni kuma dhibbaan lakkaa'aman gudeedamuushee ofii argan. Garuu warri kunneen warra ishiif gaddan hin turre. Ganna kudhan booda daawwitii fuuldura dhaabattee of ilaalaa rifeensa ishee filachuu kan eegalte. Kun batilee hedduu erga gudeedamteen booda turan keessa waan yaadamu hin turre. Of arguu daran jibbitee turte yeroos. Amma shamarree ganna 25 wayita taatu jireenya guyyuu ishee keessatti wantoota gochuu qabdu adda baafatteetti. Rifeensa ishee filachuun kunuunsuun isa tokko. Rifeensa bareeda akka qabdu namootni hedduun itti himu. Ganama yeroo hunda dhugaatii kakawoo humna fayyisuu akka qabu amantu finjaala tokko ofiif qopheessitee dhugdi. Galmawwan ishees barruu yaadannoo ykn daayarii isheerratti barreessiti. Yoo barreessitu akka waan amma raawwateetti barreessiti. "Ani konkolaachiftuu cimtuudha" kan jedhu galma tokko. "Ani nama gammaddu Roobartitti heerumee fi haadha jabduudha" kan jedhu kan dhibiiti. Wayita teessu rifeensa ishee qomarra gadi diriirsuu jaalatti. Qaama ishee irra hedduu uwwisa. Magaalaa xiqqoo Ohaayoo keessatti kan guddatte Rooziif galgala gara siree deemuun dura deemsa miilaaf gadi bahuun waan baratamaa ture. Sammuu ishee boqochiisa, qilleensa haaraa fudhachuuttis ni bohaarti. Galgala gudeedamte bara 2009 bona keessa kanumaaf ture kan manaa baate. Akka tasaa namichi wayii gara ta'ee itti bahe. Haaduu qara qabu itti qabee konkolaataa keessa akka seentu dirqisiise. Konkolaaticha teessoo duubaarra namni biraa ganna 19 ta'u darbee darbee magaala keessatti argaa turte taa'ee ture. Konkolaatichaan gara mana qarqara magaalatti kallattii biraan jiruu geessanii sa'aatii 12 oliif ishee gudeedan, namni sadaffaan ammoo kaameraan wayita isaan gudeedan waraabaa ture. Wayita gudedamtu takka of wallaalaa takka of baraa turte. Reebamtee miila ishee bitaarras waraanamtee waan turteef dhiignishee dhangala'ee daran laaftee turte. Gidduun warra ishee gudeedan keessaa tokko laptooppii fidee dubartoota kaan gudeedaman akka itti agarsiise ni yaadatti. Hedduun isaanii gurraachota, laatinootaafi warra adii hin taane turan jetti. Boodarra yoo of bartu namtichi ishee ajjeesuuf waan itti gameef, yoo ishee gadi dhiisan homaayyuu akka hin dubbanne waada galteefi konkolaataan baasanii karaa irratti gatan. Tirattee wayita mana geessu maatiin ishee laaqana nyaachuuf qophaa'aa turan. Maaltu akka isheerra gahe itti himte. Abbaan ishee poolisiitti bilbilee, ishees jajjabeesse. Warri kaan garuu halkaniin baate kan kana ofirratti fide sihi jedhaniin. Hospitaalatti kan waan isheerra gahe ishee qoratan poolisiifi hakiima dhiiraati. Lamaanuu akka fedhii isheen raawwatteetti akka ishee fudhatan yaadatti. Sababa kanaan of ajjeesuuf yaaltee akka turte ni himti. Baatilee muraasa booda hiriyoonnishee marsaa hawaasaa 'MySpace' irratti ishee 'tag' gochuun maxxansa wayii baay'inaan walii qooduu agarte. Wayita irratti cuqaastu gara marsariitii fiilmii saal-qunnamntii agarsiisu 'Pornhub' jedhamuutti ishee geesse. Viidiyoo wayita gudeedamtu agarsiisu ture. Viidiyoowwan mata duree adda addaan gadi dhiifaman kana namoonni 400,000 ol ilaalanii turan. "Viidiyoon osoon ani of wallaalee jiruu wayitan gudeedamu agarsiisu isa hamaa ture. Akkasitti of arguun isa badaadha." Fedhi isheetiin akka raawwatteetti fudhachuun hiriyootashee mana barumsaa dabalatee namoonni hedduun arrabsoo irraan gahu dubbatti. Waa'ee viidiyoowwan kanaa maatii isheetti hin himne. Ji'oota jaha oliif wal duraa duubaan warri marsariitichaa viidiyoo san akka kaasan email ergaafii turuu himti. "'Pornhub' kadhadhee email ergeefiin ture. Baay'een kadhadhe. Kuni waan dirqiin narratti raawwate maaloo kaasa jedheeraan." Deebiin isheef hin kennamne, viidiyoowwan sunis hin kaafamne. Namni ishee ilaalu hundi waan viidiyoowwan kanneen arge itti fakkaate akka sodaattu dubbatti. Boodarra email haaraa banuun ogeessa seeraa of fakkeessitee marsariitichaaf ergaa akeekkachiisaa ergite. "Sa'aatii 48 osoo hin guutiin viidiyoowwan kunniin haqaman." Maatiin ishee warra ishee gudeedan himatanis abukaatoowwan isaanii fedhii ishiin akka ta'e waan mormaniif, manni murtii gudeeduun osoo hin taane shamarree umuriin ishee hin geenye waliin saal-qunnamtii raawwachuun murtii ittifame (kan yeroo yaalii booda amalli yakkamaa ilaalamee hojiirra oolu) itti murteesse. Maatiin ishee mormanii murticha jijjiirsisuuf humna hin qaban turan. Miidhaa isheerra gahe booda barattuun cimtuun gosa barnootaa hundaan A fidaa turte mana barumsaa hafuu jalqabde. Abbaan ishee ishee waliin yeroo dabarsaa akka isheen jabaattu hedduu ishee gargaare. Rooz waa'ee viidiyoowwan marsariitii irratti jalaa gadi dhiifamanii polisiittis ta'e maatii isheetti hin himne turte. Abbaan ishee waa'ee viidiyoo kan dhaga'e bara 2019 erga Rooz barruu waa'ee miidhaa isheerra gahe barreessitee marsaalee hawaasaa irratti gadi dhiisteen booda ture. Sababa miidha irra gaheen qaamaan namarra adda kan baate Rooz yeroo ishee harka caalu marsaalee hawaasaa irratti barreessuufi yaadashee ibsachuun yerooshee dabarsiti. Waggoota dheeraa booda marsariitiin viidiyoo ishee gadi dhiise, hojii tola ooltummaa wayita maallaqaan gargaaru, dubartoonni hiree barnootaa akka argatan deeggarsa yoo godhu agarte. Marsariitichi ibsa barreeffamaan BBC'f ergeen yakki isheerratti raawwate waggoota dheera dura ta'uufi yeroos abbootiin qabeenyaa warra amma jiran akka hin turre himeera. Haa ta'u malee rakkoon isheerra gahe ammallee isaanirra gahaa akka jiru dubartoonni naaf barreessu jetti Rooz. Viidiyoowwan kunneen fedha isaaniitiin waraabamuufi dhiisuu wanti ittiin adda baasan waan hin jirreef salphaatti seeraan gaafatamoo gochuun ni rakkisa. Qaamoleen seerri dhimma kana ilaallatu akka bahu dhiibbaa uumaa jiran garuu jiru. Rooz hegeree isheef abdii qabdi. Umuriin ishee ganna 20 erga guuteen booda jaalallee ishee Roobart waliin wal barte. Ofitti araaramtee akka jiraattu akka ishee gargaare dubbatti. Dhiyootti heerumtee haadha mucaa durbaa akka taatus ni abdatti. Ta'us garuu ammallee bakka deemtu maratti namni isheen agartu "viidiyoo koo ilaaleeraa laata jedheen yaada" jetti. Kana booda garuu callisuu hin barbaadu, "meeshaan guddaan warra nama gudeedan gargaaru callisuudha" jetti.


Dubartoonni bebbeekamoo 'saal-qunnamtiif maallaqa guddaa kennamuufiin maaliif maqaa isaanii gurguruu?'

Dubartoonni miidiyaa hawaasummaarratti bebbeekkamoo ta'an guyyaa guyyaadhaan namoota hin beekamneen maallaqni guddaan kennameefii saal-qunnmatiidhaaf akka gaafataman sagantaan beekamaa Viiktooriyaa Derbiishiireerratti himame. Dubartiin tokko akka jettutti miidiyaan hawaasummaa bakkaafi karaa dhiironni dubartii argachuu barbaadaniifi natti dhiyaatti jedhan akka filataniif "tartiibaan" itti dhiyaatudha. "Kun hojii sagaagalummaa guddaadha. Ergaa naaf erganiiru jedhee yaaduun baay'ee na sodaachisa; ergaa naaf ergan sana Instagram irratti dubartoota biroo hedduuf erganiiru ta'a," jetti Taayine-Leekiy Kilaarsan. Dubartiin kun akka jettetti, yeroo jalqabaaf namni afeerraa irbaataafi dhugdaatii halkan tokko qofaaf maallaqa £20,000 kennuuf umuriin ishee ganna 19 ture. Erga sangataa Love Island irratti si'a lama erga hirmaattee beekamteen booda imeelii dhaabbata tokkoo Dubaayi keessatti guyyoota shaniif yoo turte £50,000 siif kennina ergaa jedhu argite. Ergichis maal akka isheen guutuu qabdu kan of keessaa qabuufi wanti hundi icciitiidhaan akka eeggamu ibsa. Taayine-Leekiy Kilaarsan akka jettutti, kennaa maallaqaa siif kennama jedhame fudhachuu akka didde dubbatti. Ta'us garuu, dubartoonni bebbeekkamoo wantoota qananii ta'an barbaadan ofiisaaniitiin guuttachuu hin dandeenye yeroo baayyee wantoota akkanaatiif saaxilaman akka ishee yaachisan himti. [Maallaqa karaa fedhii warra saal-qunnamtiif isaan barbaadurraa argatan saniin guutachuu mal jechuudha.] "Namoota tokko tokkoof kun maallaqa guddaadha. Maallaqa jireenyasaanii ittiin jijjiirachuu danda'aniidha. Roozii Wiiliyaams sagantaa Love Island irratti kan dhiyaatte yoo ta'u, dhiira tokko waliin Dubaayitti akka waliin turtuuf maallaqa £100,000fi waggaa tokkoof uffataafi borsaa ishee barbaachisu akka kennaniif ishee gaafachuu dubbatti. Rooziin ergaa yeroo dhihoo kana dhiirri tokko Dubaayirraa akka ta'etti ergaa ergeef ture nuttiyyu agarsiifteetteetti. Ergaa namni kun ergeef baayyee kan ishee ajaa'ibe ture. Namni kun "maallaqa gudda nama qabudha" waan ta'eef akka jecha baramaa ergaa akkasii keessatti barameen qabeenya qabu kana 'qooduu barbaada' jetti. Haata'u malee, hangam maallaqaa guddaan sossobamanillee garuu hin gowwoomneef jetti. Rooziin akkas jetti: "Yeroo baayyee waa'ee jireenya keetii ni gorfamta, akkamitti wantoota argachuu akka dandeessus ni gorfamta, garuu guyyaa tokko maallaqaan dhiirotaan akka bitamtu si hin gorsan." Dabalataanis dubbiin akkasii kun namoota dhiibbaa guddaa uumuu danda'an gidduutti yeroo baayyee hin dubbatamu jetti. "Nutiyyu waa'ee dhimma kanaa dubbataa hin jirru yookiin dubbannee deebinee itti qaanofna." Sagantaan Viktooriyaa dhimma kana mariiisisuun beekamu kun odeeffannoowwan dubartoota bebbeekkamoo ta'aniif fedhii saal-qunnamtiif akka namoonni qabeenya qaban isaan gaafatan hedduun ni qaqqabu. Yeroo baayyee ergaan dubartoota beekamtii qabaniif fedhii akkasiitiif dhufan karaa lamaan. Tookkoffaan, namoonni fedhii saal-qunnamtiif ofumaaf kallattiin gaaffii ergatanidha. Lamaffaan ammoo, karaa [dallaalotaa] bakka maamila sooressaa bu'uudhaan namoonni gidduu seenuun dubartoota bebbeekamoo kana itti gaafatanis ni jiru. Ergaa dubartii beekamtuu Biriitish ofiin jettu tokkorraa arganne akka jedhutti, guyyaa ayyaanaa tokko qofaaf saal-qunnamtii akka raawwattuu £10,000 akka kennameef dubbatti. "Isaabeel" jalqaba dhiira umuriin isaa ganna 10'n ishee caaluun gaafatamte. gaaffiin kun kan dhiyaateefis erga isheen agarsiisa dandeettii ofii mul'isuu TV Talent Show  irratti dhiyaateen boodadha jetti.  caalan irraa gaaffii akka dhiyaateef TV irratti dubbattee jirti. "Jalqabarratti borsaa harkaa diizaayinaraan hojjatametu naaf kenname. Namni kun qabeenya guddaa waan qabuuf borsaa naaf qopheesse sanatti maallaqa kumaatamaan waan baaseeruuf saal-qunnamtiidhaaf akka na barbaadhu natti hime," jechuun dubbatti. Fudhataman hordoftootakoo onlaayinarraa na waliin jiran akan hin dhabneef wallaansoo qabaan jira. Kanaaf, sababiin ani kennaa kana fudhachuu danda;eefis kanumaaf." Dubartiin kun nama kennaa kana isheef kennu ji'oota 18f qaamaan akka wal hin argine dubbatti. Guyyaa guyyaadhaan garuu akka waliin dubbatan himti. Guyyaa tokko garuu akka qaamaan arguu gammadu isheetti himuu dubbatti. "Yeroo ani achi gahu  ni gammade. Irbaatarratti dhuguu jalqabnee, achiin booda waa'ee kaadhimaa koo na gaafate- Anis liqiin £5,000 akka narra jirun itti hime. 'Na waliin saal-qunnamtii raawwadhuutii animmoo dachaa isaan siif kennaa naan jedhe'." "Isaabeel" akka jettutti gara kutaa hoteelaa inni qabate waliin deemte. "Yeroo sana miira of xiqqeessuufi wal makaatu natti dhaga'ame. Baay'een ofitti aare." Haata'u malee, kun hojii sagaagalummaa akka hin taane dubbatti. "Kun walitti dhufeenya yeroo keessa darbauudha.... Sagaagalummaan immoo nama hin beekneef kaffaltiidhaan walii galuudha." Gareen mirga dubbartootaa, 'Object' jedhamu dubartoonni meeshaa fedhii saal-qunnamtii ta'uu akka hin qabne irratti hojjetu akka jedhetti, dubartoonni maaliif "kennaa nama burjaajessu" kana fudhatan naan hubadha jedha. Hiitar Birinskaal-Evaans akkas jetti: "Dubartoonni waan kana keessatti hirmaatan jecha sagaagalummaa jedhu dhagahuu hin barbaadan. Dhugaan jiru garuu maallaqaaf jecha qaamasaanii gurguru." Bakka bu'aan namoota beekkamoo Roob Koopar akka jedhetti, taatee kanarratti dubartoota qofa miti kan irratti hirmaatu. Namni kun akka jedhetti, dhiirri tokko interneetii irratti gochoota saal-qunnamtii akka raawwatuuf maallaqni ni kennmaaf jedha. "Namoonni bebbbeekamoo guyyaa guyyaadhaan ergaan akkasii ni ergamaaf jechuu nan danda'a." Dabalataanis miidiyaan hawaasummaa namoota waan maxxansaniif akka itti gaafatamuu qabanirratti hojjechuu qaba.  Namoota fuula miidiyaa hawaasummaa banatanis nama sirrii ta'uu isaa mirkaneeffachuu feesisa. Fakkeenyaaf, paasportiisaanii yookiin lakkoofsa inshuuraansiisaanii fayyadamuudhaan waan isaan miidiyaa hawaasummaarratti erganiif yookiin maxxansaniif itti gaafatamtoota gochuun ni danada'a. Dubbi himaan dhaabbata Feesbuulkii akkas jedhan: "Maxxansaalee saal-qunnamtii waliin hidhata qaban Instagram irratti obsa hin qabnuuf. Namoota seera cabsanis dambii ittiin bulmaata keenyaaf ni adabna. Nuti Instagram iddoo nageenya qabuufi namoonni miirasaanii akka fedhiisaanitti ittiin ibsatan akka ta'u barbaanna."


Guyyaan hijaaba addunyaa yeroo jalqabaaf Itoophiyaatti kabajame

Guyyaan Hijaaba addunyaa ogeettii fayyaa lammii Baanglaadish Naazmaa Kahaan jedhamuun bara 2013tti kabajamuu jalqabe barana Guraandhala, 1 kaleessa Itoophiyaatti yeroo jalqabaaf kabajameera. Itoophiyaatti yaada  guyyaa kana kabajuu kanneen burqisiisan keessaa tokko kan tahan Aadde Sumayaa Mahaammad waa'ee kabaja guyyaa kanaa nuutti haasa'aniiru. Finfinnee hoteela Intarkontineentaalitti abbootii amantaa dabalatee, keessummoonni bakka argamaniitti guyyichi kabajameera jedhan qindeessituun sirna kanaa Aadde Sumayaan. Kaayyoon guyyaa hijaabaa kabajuun kan jalqabames dubartoonni Musliima tahaniifi hin taane guyyaa tokko hijaaba uffatanii akka oolaniifi namoonni dubartoota Musliimaa Hijaaba uffataniif beekamtii akka kennaniif jedhu. Yeroo ammaa kanatti biyyooti 143 ol tahan guyyicha ni kabajus jedhaniiru. Hawaasni Musliimaa Itoophiyaa keessatti lakkoofsa guddaa kan qabu yoo tahu dubartoonni Musliimaa qaama hawaasa kanaa tahan ''sababii uffanna hijaaba isaaniin ni qollifatamu,'' jedhu Aadde Sumayaan Kana malees, ''dubartoota hijaaba uffatan irratti ilaalcha dogoggoraa hawaasa keessa waan jiruuf isa kana sirreessuufi waa'ee hijaabaa beeksisuun kaayyoo kabaja guyyaa kanaati,'' jedhan. Kaayyoon inni biraan dhaabbilee biyya keenyaa kanneen akka  Raayyaa Ittisa Biyyaa, Poolisii, Fayyaa, Daandii fi kanneen biroo hijaaba danbii uffannaa isaanii keessatti akka hayyamaniif dhiibbaa gochuufi jedhan. ''Dubartiin Musliimaa haala uffanaa ishee fi barnootashee, hojii isheefi hijaabashee keessaa tokko akka filattuuf yeroo itti dirisiifamtu baayyee dha,'' Kunimmoo hirmaannaan dubratoota Musliimaa gama siyaas-diinagdee biyyatti irratti taasisan akka hir'atu godhaa jedhan. Kanaaf guyyaan kun carraa dubartoonni Musliimaa biyyatti ajandaa fi gaaffii isaanii itti kaasan akka tahu ijaa barbaannuufi kana kan jalqabne. Kabaja guyyaa kanaa irratti fiilmiin dokimantarii dubartoota sababii hijaaba uffataniif jiruu isaani guyyuu irratti rakkoo isaan mudatu agarsiisu dhiyaachuu, dubartootni Musliimaa muuxannoo isaani dhugaa bahuufi waraqaan qorannoo dhimma kana ilaallatu dhiyaachuullee himan. ''Dubatiin Musliimaa hijaaba kan uffattu inni jalqabaa uumaa isheef bitamuu agarsiisuufi,'' jedhan Aadde Sumayaan. Gam biraan immoo,''dubartiin eegamtuu akka taatee erga warreen ishee qocollaniifi miidhuu barbaadaniif  kan ergaa iiti dabarsitu dha, kuni dhiira eeguuf jecha kan keewwattu otoo hin taane filannoo ofiisheeti. Dabalataan immoo hijaabni mallattoo eenyummaa ittiin agarsiisaniifi sonawwan Islaamummaa keessaati jedhu qindeessituun kabaja kanaa Aadde Sumayaan. Guyyaa kana gaafa kabajanis dubartoota hijaaba gosa hunda uffatan irratti xiyyeefachuuni jedhan. Guyyicha kana booda waggaa waggaan ni kabajna jennee yaadanas jedhaniiru.


Malaammaltummaa: Injiinar Azeeb 'waligaltee birrii biiliyoona 5.1 mallatteessuun' himataman

Hoggantuu Korporeeshinii Humna Ibsaa Itoophiyaa kan turan Injinaar Azeeb Asnaqe irratti himannaan malaammaltummaa cimaa baname. Dubbi himaan Abba Alangaa Waligalaa Feedaralaa Obbo Zinaabuu Tuunuu himannaan Injiinar Azeeb irratti dhiyaatee waligaltee birrii biiliyoona 5.1 waliin kan wal qabate ta'uu BBC'tti himaniiru. Korporeeshiniin Humna Ibsaa Itoophiyaa lafa bishaan Hidha Haaromsaa Guddichaa irra qubatu kan heektaara kuma 123 ol ta'e irraa bosona ciruufi qulqulleessuuf Korporeeshinii Sibilaafi Injinaariingii (METEC) waliin waliigale. Waliigalteen kun taaksii utuu hin dabalatiin birrii biiliyoona 5.1 kan baasu yoo ta'u namoota shan waliigalticha mallateessan keessaa injinar Azeeb isaan tokko akka turan Obbo Zinaabuun ni dubbatu. Waligalteen kun yeroo fi akkaataa waligalticha irratti ibsameen osoo hin rawwatiin hafuu isaatiin mootummaa irra kasaara guddaan gahuu Obbo Zinaabuun ni himu. Kana irratti hundaa'uun hoggantuu Korporeeshinii Humna Ibsaa Itoophiyaa kan turan Injiinar Azeeb Asnaaqe fi namoota gocha kanarratti hirmaachuun shakkaman 50 irratti himannaan akka baname himu. Yeroo ammaatti Injiinar Azeeb to'annoo jala oolaniiru gaaffii jedhuuf "kanaratti deebii kennuu hin danda'u," jedhu aanga'aan kun. Galme himmanaa Injiinar Azeeb irratti namoota waliigalticha mallatteessan shan keessaa tokko kan ta'an Direektarri itti aanaa duraanii 'METEC' koloneel Muluu Waldagabreel akka argaman Obbo Zinaabuu ibsaniiru.


Haatiifi ijoolleen ishee lama furdattan jedhamuun teessuma dhorkaman

Reenel fi Teereen kan furdina isaanii wallaansa baqaqsuun yaalamuun hir'ifachuuf magaalaa Baankokitti imalanii wayita deebii'an, balaliinsa kutaa 'business' sa'aatii 11 booda gara biyyaatti deebii'uun isaaniif bohaarsaa ture. Garuu obboolaa lamaaniifi haatiisaan Huhanaan hojjattoota daandii qilleensa Taayiin sababii ''bayyee furdoodha'' jedhuun teessuma kutaa 'business'f  bitatatnirra taa'uu hindandeessan jedhamaniiru. Erga haalli kun isaan mudatee kaasee Huhaanaan kan umuriin waggaa 59 ammalleen waan taatee sanaatti baayyee aaraa jirti. ''Hojjettoonni garmalee iyyaa turan ''baayyee gurguddoodha isiin'' jechaa turan irra deddeebiin. Wayita isaani nu safaraniif namoonni hiriira irra turan hundi nu ilaalaa turan. Haalli isaan ittiin nu keessummeessan kan baayyee haamlee namaa cabsuu waan tureef dandamachuu dadhabeen boo'uu egale,'' jetti Huhaanaa. Hojjettoonni daandii qilleensichaa waan bakka isaan itti kanfalan kutaa 'business' akka hingalleef dhorkaniifu, dirqiin kutaa 'economy' teessifaman. Hojjettuu hawaasaa kan taatee Hunaanaa kana boodas darara akkanaa kana irraa bilisa ta'uuf hanga ulfaatina qaama ishee hiristuutti lammata akka daandii qilleensaan hinimallee dubbatti. ''Gara fuula duraattis dararama nurra gahuurra kutaa 'business' balalii'u barbaadna,'' jetti. Daandiiwwan qilleensaa kan biraa garuu namoota akka isaanii furdina qabaniif saqqii teessummaa dabalataa kennuuf. Garuu daandiin qilleensaa Taayii teessoon kutaa 'business' isaan kan haala akkasiif hinmijannee ta'eef, saqqii dabalataa kennuuf akka hindandeenyee ta'u hima. Maatiin kun garuu ammas deebii kanaan baayyee bitaa itti galaa jira. Maatiin kunis, erga dararama akkasii gannaa darbe isaan mudateen boodas kanfaltii isaanii daandii qilleensichaarraa akka deebiifamuuf hanga ammaatti gaafataa jiru. Daandiin qilleensichaa garuu garaa garummaa kanfaltii kutaa 'business' fi kan 'ecomony' jidduu jiru qofaan isiin deebiisa jechaanii jira. Haati kunis ejantii bakka imala ishee itti kanfaltee gaafannaan kanfaltii balaliinsaa guutuun siif deebiifama jedhuun illeen maatiin kun baatii jahaaf eegataa jira. Dubbii himaan daandii qilleensa Taayi BBC'tti akka himeetti, kun akkeekachiisa gaarii akka ejantoonni kana booda sirna bakka qabachuu taasisan dhimma akkasii xiyyeeffannaa keessa akka galchan taasifna jedhan. Maatiin  kunis imala 'Destination Beauty' jedhamuufi kan maamiltoota isaa akka wallaansa baqaqsanii ulfina hir'isuu taasisanii gara biyya Taayilaandiitti ergan irra turan. Maartiin Osleen, ogganaan dhaabbata 'Destination Beauty' akka jedheetti, haala daandiin qilleensichaa jara kan ittiin keessummeeseetti 'baayyee gaddees, baayyeen dinqisiifadhee' jedheera. Kana malees gochi hojjattoota daandii qileesnsichaan raawwatames, 'akka namoonni furdoon hedduun kutaa /business'n imalu hindandeenyeetti dubbachuun isaanii bitaa natti galeera,'' jedheera. Yoo imaltoota furdoon wal qabate ammoo, haalicha to'achuun itti gaafatummaa daandii qilleensaa, jedheera dubbii himaan Abbaa Taayitaa Sivil Ayiveshiin biyyatti. Daandiin qilleensaa gatii kan tilammaamu ulfina imaltootaa, shaanxaa saaniifi bob'aa xiyyeefannaa keessa galchuun. ''Baayyeen imaltootaa ulfaatinuma kaa'ameen gadiidha,'' jedha. Daandiin qilleensaa baayyeen ulfaatinni kan tessuma tokkoon ol ta'a jettee yaaddu yoo ta'e, wayita imala keetiif galmooftutti teessuma lammataa akka bitattuu ajaju. Garuu ammoo namoota 'ulfaatina guddaa qaban' ilaalchisee daandiiwwan qilleensaa hundi qajeelfama mataasaanii qabu.


Atileet Siifan Hasan fiigichaan rikkardiiwwan cabsuu itti fufte kun eenyu, akkamiin as geesse?

Atileet Siifan Hasan fiigicha fageenya meetira 10,000 Hengiloo, Neezerlaanditti Dilbata gaggeefameen rikkardii haaraa galmeessite. Siifan rikkardii addunyaa fiigicha fageenya 10,000m dubartootaa kanaan dura Atileet Almaaz Ayyaanaatiin qabamee ture sekondii 10 oliin foyyeessuun harka galfatte. Umuriin ishe waggaa 28 kan ta'e Atileet Siifan, fiigicha meetira 10,000 rikkaardii irratti cabsite kana daqiiqaa 29 fi sekndii 06.82 yoo galtu Atileet Almaaz Ayyaanaa kanaan dura Olompikii bara 2016 irratti 29:17.45 galmeessuun hanga har'aatti rikkardii qabattee turte. "Har'a as Hengilootti rikkardii addunyaa kanaaf fiiguun wantan hawwaa turedha. Rikkardii haaraa kana fuuldura deeggartoota kiyya Daach duratti fiigee isaan waliin [gammachuu] qooddachuukootti baayyee gammachuun qaba," jette Atileet Siifan Hasan. "Kun mirkaneeffannaa cimanii hojjechuu qophii Olompikii Tookiyoof taasifameetis." Madda atileetota bebbeekamoo Arsiitti kan dhalatte Atileet Siifan Hasan, lammummaan ammoo Neezerlaand/Daachidha. Umurii waggaa 13 osoo jirtuu bara 2008 gara Daach kan imalte Atileet Siifan, bara 2013 lammummaa biyya sanaa argatteetti. Atileetin fiigicha fageenya gabaabaas ta'e dheeraa fiigdetti milkaa'uu qofa osoo hin taane riikardiillee cabsuutti jirtudha atileet Siifan Hasan. Bara darbe ammoo qophaa ishii shaampiyoonaa Atileetiksii Addunyaa dorgomame irratti fiigicha fageenya lamaan kan 10,000m atileetonni Itoophiyaa ittiin beekaman dabalatee shaampiyoonaa taatee turte. Dhaabbanni Atileetiksii Addunyaa atileetota 10 ciccimoo jedhee badhaasaaf bara 2020 keessa kaadhime keessaa tokko Siifan turte. Atileet Siifan Hasan kanaan dura turtii addaa BBC Afaan Oromoo waliin taasisten dhimmoota isin baruu qabdu jennee yaadne gaafannee turre. "Atileetin ani sodaadhu hin jiru. Mo'achuu malee tasa mo'atamuu hin barbaadu," kan jette Siifan Itoophiyaadhaaf akkan fiigu namni na gaggaafate jira jettee turte. "Ani garuu odoon fiigee jedhee hawwee hin beeku. Yoo biyyi Oromoo bilisa baate malee," jechuunis dubbattee ture. Umuriishee waggaa 15tti baqattummaan gara Awurooppaa kan imalte shaampiyoonaan addunyaa Atileet Siifan Hasan qormaata jireenyaa hedduu keessa darbuushee dubbatti. Ammammoo atileetota dubartoota fageenya giddugaleessaa baha Afrikaaf qormaata cimtuu taaterti. Turtii Siifan Hasan walin taasifne iddoo dhalootaafi imala gara baqattummaa gaafachun eegalle. Itti dhihaadhaa! Siifan: Ani magaalaa Adaamaattin dhaladhe. Garuu waa takka keessaa hin qabu. Arsii Aanaa Muunessaa magaalaa Qarsaa kan jedhamu gara baadiyyaattin guddadhe. Gara biyya Neezarlaand umriikoo naannoo waggaa 15 yookin 16ttin deeme. Yeroo sanatti as biyya keessa jireenyaafis ispoortiifis baay'ee namatti hin tolu ture. Achumatti hafuuf itti yaadeen deeme. BBC: Ispoortii asumatti eegaltemoo erga gara Neezarlaand deemte booda? Siifan: Ispoortii asumattin eegale. Fiigicha akka maleen jaaladha. Gara mana baruumsaa yeroon deemu nan fiiga, dorgommis nan dorgoma ture. Ani nama mana keessa oolu hin turre. Ala baay'een jaaladha. Achi deemee barumsa eegaleen ture. Ijoollee ispoortii hojjetantu akkan ispoortii eegalu na taasisan. BBC: Jireenya biyya Neezarlaand baruun sitti cimee turee? Siifan: Jireenyi biyya Neezarlaand waggaa lama ykn sadif natti ulfaatee ture. Ani intala baadiyyaati. Baadiyyaattimmo balballi banaa dha. Warri ollaa walitti dhufa. Waliin jireenyi hawwaasummaas ni baay'ata. Yeroon achi dhaqu akka tasaa bakki gaarinillee nan geenye. Mana 'under age' jedhamu na gahe. Yeroo hunda balballi ni cufama. Animmo nama ala baay'isu. Haadha koo waliinillee sababa sanif wal lolla ture. Kanaaf waggaa tokkof rakkachaan ture. Nama Oromoo dhiisi nama Itoophiyaatinu wal hin agarre. Yaadni biyyaas sammuu koo keessa deddeebi'aa ture. Qilleensi biyyaas gargar ture. Yeroo gannaa achi akka malee qorra. Hanga waggaa lamaa sadiif halkanillee abjuudhaan biyyuma kana argaa ture. Sana boodan jireenya biyya sanaa walin wal bare. BBC: Yeroo tokko "atileet Fayyisaan anaaf goota kooti" jettee turte. Gootummaansaa gama kamiini? Fiigicha yeroo eegaltuhoo atileetin fakkeenya godhatte jiraa? Siifan: Atileetin ani ilaalee akkas ta'e jedhe hin jiru. Ani intala musliimaati. Warri koo Islaama. Kanaafu gara fiigichaa kana wanti akkasin ta'a jedhu hin jiru ture. Ergan biyyaa deeme booda barsiisaan koo fiigicha jaalatutu jira. Barsiisaa sana walin bakka fiigichaa deemee namittin tokko na ilaaltee "intalli kun dandeettii qabdi fiigicha eegaluu qabdi" jettee kophee naaf bitte. Sana booda garuu barumsa narsii barachaa waan tureef baay'ee natti ulfaate. Boodas akka tasaa federeeshinii atileetiksii 'Dutch' [maqaa biraa Neezarlaand] argadhee akka na gargaaru natti hime. Isaan bira bara 2012 seenee bara 2013 dorgommii Diyaamand Liigii dorgomee nan milkaa'e. Bara 2014 immoo atileetota olompikiifaa fiigan mo'achuu eegale. Milkaa'inni kiyyas akkuma nama har'a ka'ee boru milkaa'e ta'e. Kolfa… Fayyisaan ummata Oromoof waan baay'ee godhe. Inni rakkoo sana mul'isuu isaatin namootni dhufanii "harka qaxxaamuruun maal jechuu dha?" jedhanii na gaafatu turan. Yeroon hiikaasaa itti himus faranjootnifaa ni boo'u turan. Kanaaf akka malee isa dinqisifadha. BBC: Barumsa narsii maalirraan geessee jirta? Yeroo ammaatti fiigichaan ala hojii biraa qabdaa? Siifan: Barumsa narsii waggaa lama baradheen dhaabe. Yeroo kanatti fiigichaan ala wantan hojjedhus hin qabu. BBC: Dhiyoo kana shaampiyoonaa addunyaa irratti meetira 1,500 fi 10,000 warqee argatte. Keessattuu meetira 10,000 kan atileetotni Itoophiyaa ittin beekkaman mo'achuun kee hiikaa adda ta'e qabaa? Siifan: Eyyeen hiikaa adda ta'e naaf qaba. Ani fiigicha dheeraa marsaa isteediyeemii baay'atu hin jaaladhu. Kan nuffisiisu natti fakkaata. Kana duras hin fiigu jedheen ture. Leenjisaa kiyyatu bara darbe 10,000 ni fiigda naan jedhe. Anis fiigichi koo meetira 1,500 baay'ee badaa waan turef "of adabuun qaba" jedhee "tole" jedheen. Sana booda warqee argadhe… kolfa…. Kanaaf baay'ee itti gammadeera. BBC: Itoophiyaaf osoon fiigee jettee yaaddee beektaa? Qaamni Itoophiyaarraa si gaafateho jiraa? Siifan: Namni na gaggaafate jira. Gama kootin garuu osoon Itoophiyaaf fiigee jedhee hawwee hin beeku. Yoo biyyi Oromoon bilisa baate malee. Itoophiyaan ijoollee heddu qabdi. Isaanuma osoo qarqaaranii irratti hojjetanii nan inaafan ture. Garuu kanuma jiranirratti hin hojjenne. Fakkeenyaaf Yoomif Qajeelchaa walin hojjenna. Garuu rakkoo heddu keessa darbaa jira. Kanaafu Itoophiyaaf fiiguu hin hawwu. Sirumayyuu bagan achii bahen jedha. BBC: Fiigicha fageenya garaagaraa fiigda. Fageenyawwan kunneeninis milkaa'aa jirta. Sababnisaa maali? Siifan: Sababnisaa shaakallii sirriitti hoojjechuu dha. Obsa qabaachuni.  Duraan obsa hin qabun ture. Dorgommii seenee nan muddamaan balleessaan ture. Bara 2017 as garuu yoon moo'es yoon mo'atames viidiyoo dorgomichaa irra deebi'een ilaala. Kanaafuu hin muddamu. Irra guddaa garuu sababni isaa shaakallii dha.  Xiyyeeffannoo fi yeroo koos isumaaf kenna. BBC: Kunuunsi biyya Neezarlaanditti atileetif taasifamu maal fakkaata? Si kunuunsu? Siifan: Gama kilabiitin atileetotaaf deeggarsa gochuurratti Itoophiyaatu caala. Neezarlaand keessa waan akkasii hin qaban. Kilaba yoo ta'es situ waa kaffala. Kanaafuu hojjetaa fiiguu qabda. Garuu nama akka kootti bakka gaarii gaheef achi wayya. Federeeshinii walin wal hin loltu. Sa'aatin kee gaarii taanaan "maal sif goona? Kaampii kam deemta? Akkam sif goona?" jedhanii kan kunuunsan isaani. Leenjiif biyya biraa yoo deemtes "hoteela keef sif kaffalla. Nyaata keef sif kaffalla" jedhanii si kunuunsu. BBC: Atileetiksii erga eegaltee booda wanti buufatte maali? Atileetotni heddu investimantii irratti yeroo bobba'an mul'ata. Gama kanaan ati maalirra jirta? Siifan: Naannoo Rufaa'eeli [Finfinnee] fi Sulultaa lafa bitadheera. Ani atileetii reefu guddataa jirtu dha. Amma argataan jira malee akka warra duraanii sana birrii miiliyoona yookin biiliyoona warra kaayate sanaa miti… kolfa…. Gara fulduraatti hojii investimantii hojjechuun barbaada. Keessattuu naannoo Arsii naannoo Muunessaa magaalota xixxiqoo keessatti ofiif qofa osoo hin taanee ummata achi jiru sanaafis hojjechuun barbaada. Dubartoota cunqurfaman akkasumas ijoollee rakkoo keessa jiran qarqaarun barbaada. Qarshii ofif kuufachuu qofa osoo hin taane namallee qarqaartee ummanni sun gammadee arguun qabeenya tokko jedheen yaada. BBC: Atileetii sodaattu ni qabdaa? Siifan: … kolfa… Duraan atileetii osoo hin taanee fiigichan sodaadha ture. Mo'achuun barbaada. Tasa mo'atamuu hin barbaadu. Atileetin sodaadhu hin jiru. Atileetin cimtuudha jedhee yaadu Almaaz Ayyaanaati. Isheen baay'ee jabduu dha. Ishee nan dinqisiifadha. BBC: Afaan meeqa dubbachuu dandeessa? Siifan: …kolfa… Afaan Oromoo nan dubbadha …kolfa… afaan haadha kootiti. Afaan Dutch nan dubbadha. Afaan Ingliiziis nan dubbadha. Amaariffallee xiqqoo xiqqoo nan yaala. BBC: Miidiyaa hawwaasummaa kan akka facebook hin fayyadamtu. Maalifi? Siifan: Facebook nan fayyadaman ture. Ergan balleesse garuu waggaa lama ni ta'a. Yerookoo na jalaa fudhata. Yeroon fiigicha fiige al tokkon 'message' dhibba yookin kumaatu naaf ergama. Kanaaf sa'aatii isa ittin ilaalu hin qabu. Namni akka kootii of beeksisuuf miidiyaan hawwaasummaa isa barbaachisa. Ani garuu fiigicha irratti qofa cimtuu yoon ta'e na gaha. Namni na beekes beekuu baates… callisa… BBC: Gama gaa'elaatinhoo akkami? Bultii ijaarattee? Siifan: Nikaa dhiyoo kanan godhadhe. Ji'a jaha ni ta'a. Abbaan warraa koo immoo nama Wallaggaa Naqamteedha… kolfa… BBC: Leenjisaan kee duraanii Albeerton sababa dawaa nama jajjabeessun dorgommiirraa ittifamaniiru. Dhimmi kun miidhaa sirraan gahe qabaa? Siifan: Dhimmichi ana walin waan wal argu hin qabu. Dhimma waggaa kudhan dura uummame. Ani Albeertoon nama gaarii, nama namaaf yaadu ta'uu isaan beeka. Atileetota baay'ee gargaara. Guyyaa ayyaanaallee atileetota shaakalsiisa. Ergan ani isa bira deemee waggaa lama. Isa bira deemuu koon durallee sa'aatin [kan dorgommii] koos gaari ture. Meedaaliyas nan qaban ture. Ani bar ganamaa galgala na qoratu. Ispoortii qulqulluuttin amana. Garuu dhimmichi baay'ee na gaddisiise. Xinsammuu koollee na miidhera. BBC: Amma leenjisaa haaraa argatteertaa? Siifan: Eeyyeen. Manaajarri koo leenjisaa haaraa nuf argateera. Ameerikaa keessa. Maqaa leenjisichaa nan dagadhe. BBC: Dorgommii Olompikii bara 2020f qophaa'aa jirtaa? Fageenya kan irratti dorgomuuf yaadde? Siifan: Akkuma baranaa damee hundarratti nan qophaa'a. Meetira 800 hanga 10,000 nan hojjedha. Haa ta'u malee, yeroo sana irratti kam irratti cimaa akkan ta'u nan ilaala. Garuu meetira 5,000 fi 10,000 kanin filadhu natti fakkaata. BBC: Galatoomi. Siifan: Waan na affeertanif isinis galatoomaa… kolfa…


Fayyaa Dubartootaa: Qoricha 'kaansarii harmaa walakkaasaa ittisuu danda'u'

Qorichi carraa kaansarii harmaan qabamuu dubartootaa walakkaan hambisu kun duruma ture garuu dubartoonni erga fudhachuu dhiisanii bubbulaniiru jedhu doktoroonni. Qorichi 'Anastrozole' jedhamu kun hormoonii oostiroojiin kan kaansariin harmaa akka guddatu taasisu akka hin omishamne dhorka. UK keessatti dubartoota qoricha kana fudhachuun hayyamameef keessaa harka 10 qofatu itti fayyadamaa jira. Qorichi kun kaansarii harmaa walakkaasaa ittisuu akka danda'u mirkanaa'eera jedhu qorattoonni. 'Anastrozole' kan fudhachuu danda'an dubartoota marsaan laguu isaanii dhaabbate qofa. Sababni isaas dubartoota marsaa laguurra jiran omisha oostiroojinii isaanii dhaabuu hin danda'u. Dubartiin tokko erga kaansarii harmaan qabamte booda akka yaalaatti qoricha kennamu ture. Qorannoon amma argame garuu qorichi kun osoo kaansariin harmaa nama hin qabiin ittisuu akka danda'u mirkaneesse. Qorannoon jalqaba hojjetame 'Anastrozole' waggoota shan qorichichi fudhatame keessatti kaansarii harmaa walakkaasaa ittisa jedhee ture. Yaalii haaraa dubartoota qoricha kana fudhatan 3,864 irratti taasifame garuu dubartoonni kun qorichicha fudhachu erga dhaabanii waggoota torba booda kaansariin harmaa qaban dhibbeentaa 49'n hir'ateera. Kana jechuun faayidaan isaa ni tura jechuudha. Dubartoonni marsaan laguu isaanii dhaabbate kan sababa maatii fi sababoota adda addaan carraan kaansarii harmaan qabamuu isaanii olaanaa ta'e erga bara 2017 as qorichicha akka fudhatan gorfamaa turan. "Namoonni fudhatan daran xiqqoo turan, dubartoonni hedduun fudhachuu qabu" jedhu ogeeyyiin. Yaaddoon tokko kan ture faayidaan isaa yeroo dheeraa turuu isaafi dhiibbaa akka gogiinsa gadameessaa fiduu danda'u ture. Haa ta'u malee, dhiibbaan qoricha kanaa hagas mara miidhaa kan qaqqabsiisu akka hin taane ogeeyyiin mirkaneessaniiru. Kaansariin tiishuuwwan qaamaa faalaman jechuudha. Seeliin fayya qabeessi tokko halkanuma tokkotti kaansariitti hin jijjiiramu. Adeemsa keessa jijjiirama. 'Anastrozole' seeliiwwan gara kaansariitti jijjiiramuu wayita eegalan ajjeesa. Lakki. Qorichi kaansarii harmaa ittisu jira jechuun, harma kaansariin qabame muruun qofti yaala ta'uu hin danda'u jechuudha. Haa ta'u malee, dubartoonni tokko tokko sadarkaa olaanaan carraa kaansariin qabamuu waan qabaniif qoricha qofaan yaaluun lubbuu isaaniif sodaachisaa ta'uu mala. Yeroo harma kaansariin qabame muruun dirqama ta'uu danda'a. Fuulduraaf warra sadarkaa olaanaatti carraa kaansariin qabamuu qaban qorannoon adda ni baasa jedhamee eegama. Hormooniin oostiroojinii akka hin oomishamne kan dhorku - 'tamoxifen' carraa kaansarii harmaan qabamuu hir'isuuf ooluu danda'a. 'Anastrozole' waggoota 12'f (shan osoo qorichichi fudhatamaa jiru, torba ammoo erga fudhachuu dhaabanii booda) kaansarii harmaa dhibbeentaa 49'n hir'isa. 'Tamoxifen' garuu dhibbeentaa 28. Haa ta'uu malee, dubartoota marsaa laguurra jiraniif 'tamoxifen' caalaatti bu'a qabeessa. Amma dura 'anastrozole' akka 'tamoxifen' kaansarii ittisuu akka danda'u hin beekamu ture. Qorannoon kun carraa guddaa uuma jedhu ogeeyyiin. Doktoroonnii fi dhukkubsattoonni akka itti fayyadaman hubannoo uumuun barbaachisaadha jedhu.


Garaagarummaa wal-qixxummaa koorniyaa hambisuuf waggaa 99 gaafata

Garaagarummaan dhiiraafi dubartii gama siyaasa, diinagdee, fayyaafi barnootaa waggoota darban keessa hir'iseera. Akka dhaabbanni diinagdee World Economic Forum jedhutti garaagarummaa kana duuchuuf jaarraa tokko gaafata. Dhaabbatni kun dubartoonni Baankii Addunyaafi Baankii Awurooppaa gurguddoo keessatti haa hojjetaniyyuu malee, biyyoota kanneen akka Fiindlaand, Jarmaniifi Niiw Ziilaand hogganaa jiraataniille dhiirota waliin iddoo qixxee qabaachuuf  waggaa 99 gaafata jedha. Ammallee dubartoonni akka addunyaatti sadarkaa ministirummaa qaban harka 21 hin caalan. Haa tahu malee dubartoonni hoggantummaan fakkeenya tahan jijjiirama kana ni ariifachiisu jedha. Qaawwii koorniyaa gama diinagdeetiin jiru bara darbe waliin birqabaan yoo ilaalamu dabaleetu jira. Sababiinsaa immoo dubartoonni seektara saffisaan guddachaa  jiru kan akka hojiiwwan kompitaraa to'annoo namaa malee hojjetaniifi hubannoo nam-tolchee keessa lakkoofsaan xinnoo waan tahaniifi. Sababii kanaanis hojii ala tahaniiru. Gama kanaan UKn 15ffaa irraa 21tti kan gadi buute yoo tahu, kuni immoo biyyoota guddataa jiran irraa boodatti kan ishee hambiseera, warri  guddatan immoo baayyee ishee caalaniiru, Ameerikaa garuu ammallee ni dursiti. World Economic Forum UK kan gadi bu'uu dandeesse sababii dubartoonni sadarkaa minsiteeraatti jiran waan hir'isaniifi jedha. Haa tahu malee UKn ammas garaagarummaa galii dhiiraafi dubartiin dhaan illee 58ffaa irratti jirti. Dhaabota teeknolojii keessatti lakkoofsi dhiirotaa kan dubartootaa ni caala. Gama biraatiin UKn nama barnoota bu'uuraa argate qabaachuun, barattoota sadarkaa olaanoo galaniiniifi hojiiwwan ogummaa barbaadaniin ni dursiti. Wal-qixxummaa koorniyaan Ayiislaanditu sadarkaa tokkoffaa irra jira. Iraaqiifi Yaman immoo warra dhumaa keessaati. Bara darbe WEF qaawwaa koorniyaa kana duuchuuf waggoota 108 fudhata jedheetu ture. Hundeessaan dhaabata kanaa Kilaawus Shiwaab dhimma kanarratti hojjechuuf akkatti tarkaanfii ariifachiisaan fudhatamu qabu agarsiisa jedhan. ''Saffisa amma jiru kanaan wal-qixxummaa koorniyaa mirkaneessuuf waggaa dhibba caalaa hin fudhatu, dargaggoonni kana booda jiranis dhimma wal-qixxummaa irratti ilaalcha fooyya'aa ni qabaatu'' jedha


Isheen Eenyu? 7: Hojii listiroorraa hanga konkolaachistuu otobisiitti

Aadde Tigist Dassaalany jedhamti. Magaalaa Adaamaatti konkolaachistuu Otoobisii magaalaati. Wallaansoo jireenyaa mo'achuuf hayyama konkolaachisummaa qabadhee hojii listiroo hojjedheera jetti. Dubartiin kun maqaa isheerraa jalqabuun bu'a ba'ii jireenyaa keessa dabarsite akkasitti dhugaa baati. Maqaan koo Tigist Dassaalanyi jedhama. Magaala Adaamaatti konkolaachistuu Otoobisii magaalaati. Magaalaa Adaamaatti yeroo ani  otoobisaan uummata deddeebisu imaltootnis, warri konkolaataan biraatiin darbaniis na ilaalanii dinqisiifatu. Magaalaa Bahirdaaritti dhaladhee  guddadhe. Maatiin koo harka qalleeyyii ta'uusaaniin ijoollummaarraa kaasee waldhaansoo jireenyaa keessan darbe. Maatiikoo gargaaraa ofdanda'uuf jecha hojii baayyee hojjedheera. Gargaaraa konkolaachisaa ta'ee waggaa sadii hojjedhe. Kanuma hojjechaan heyyama konkolaachisummaa sadarkaa 3ffaa kanin fudhadhe. Heeyyama konkolaachisummaa fudhadheen illee hojii konkolaachisummaa argachuu waanin dadhabdeef heeyyamicha qabadhee hojii liistiroo hojjechaa ture. Boodarra dhaabbata dhuunfaatti konkolaachisummaan hojii humnaatiin qacaramee heeyyama 4ffaa baafachuun danda'e. Dubartoonni hojiisaaniittiin milkaa'uuf ofitti amanamummaan isaanii cimuu  qaba jedheen yaada. Jalqabarratti ofitti amanamummaa qabaachuu qabna. Hojii kamuu warra dhiiraatiin qixa hojjennee milkaa'uu akka dandeenyu beekuu qabna. Hawaasnis dubartoota jajjabeessuu qaban jedha. Konkolaachisummaa otoobisaa amma Magaalaa Adaamaatti hojjechaa jiruunsi uummatni magaalaa Adaamaa ni dinqisiifata. Hojii kana yeroon hojjedhu warri dubaraas ni gammadu warri dhiiraas akkasuma. Ani konkolaattota fe'umsaatiin gammoojjiiwwan keessas hojjedheera. Bakkan hojjedhe hundatti namoonni hamilee naakennu. Dubartoonni hedduun 'si'arginaan baayyee onnadhe, anis heeyyama konkolaachsummaa nan baafadha' naan jedhu, dubartoonni konkolaattota gurguddoo oofuun baayyee hin baratamne gaafa na argan garuu ni onnatu. Ana  ilaalanii namootni heeyyama konkolaachisummaa barachuu kan eegalanis baayyeen jiru. Dubartoonni hojii konkolaachisummaa irratti ofeegannoo cimaadhaan waan oofaniif tajaajiloota otobisa uummataa irratti konkolaachstoonni dubartootaa osoo baayyatanii gaarii ni taha jedheen yaada. Yeroo tokko duwwaa sababa boolloo konkolaatichaatiIf himatameera. Suniyyuu rakkoo dhaabbatichaati malee kankoo hin turre. Saniin alatti guyyaa tokkoofuu balaas geessisee, walittis buusee, balleessees himatamee hin beeku. Hojiikoo ofeegannoon waanin hojjedhuuf. Ani ijoolummaa kiyyarraa kaasee hojii kan dhiiraati jedhame hojjechuun jaaladha. Barumsakoo kutaa saglaffaa adda kuteeni kanin gargaaraa konkolaachisaa ta'ee hojjechuu eegale. Isumaanin maatiikoo gargaaraa obbolaa kiyyas barsiisaa ture" Bakka ani guddadhe naannoo Amaaraatti immoo dubartoonni hojii kan akka gargaaraa konkolaataa hojjechuu hedduu kan hinbaramne haa tahuyyuu malee isheen hojii 'kan dhiiraati' jedhaman hojjechuutti akka cichite himti. Yeroon heyyama konkolaachisummaa xumurtu konkolaataa kiyya oofta jedhanii nama hedduutu waadaa naaf galee ture. Oggan baradhee xumurutti garuu akka waan dubartiin dandeettii hin qabneetti waan yaadaniif amananii natti kan kenne hin turre. Abdii hin kutanne isa yaalatuman hojii liistiroo itti fufe" Ilaalchi namootni akka dubartoonni waa hojjechuun milkaa'uu hindandeenyetti yaadan jijjiiramuu qaba. Dubartoonni qixuma warra dhiirotaa hojjechuu akka dandeenyu, dadhaboo akka hin taane hojjennee agarsiisuu qabna. Waan kamuu hojjechuu ni dandeenya. Dubartoonni hin dandeenyu jedhanii abdii kutanii manatti hafan hojii osoo hin tuffatin yoo hojjetan dubartummaan milkiirraa nama hin hambisu Ani haadha ijoollee shaniiti konkolaachisummaa fi itti gaafatamummaa maatii bahanchuun hojii koorratti dhiibba guddaa hin uumu. Xiqqoo ni ulfaata. Ganama ka'een ijoolleef nyaata hojjedheen mana barumsaatti gaggeesseen hojiikoo jalqaba. Sa'atii laaqanaattis yeroon mana galu waan tokko tokko sirreeseen deema. Galgala gaafan hojiikoo xumuree galus ittigaafatama mana keessaa hedduutu jira. Hundisaayyuu ni danda'ama. Wanti guddaan kaka'umsaa fi ofitti amanamummaa qabaachuudha. Hojii konkolaachisummaa Otoobisii kanas maatiin koo hundinuu ni jaalatu, na jajjabeesssus. Hawaasaatti otobisa Bishooftuu isa dheeraa sana waggaa afur oofeera. Adaamaatti ammoo amma reefun waggaa tokko hojjedhe. Kanaan alatti konkolaattota akka fe'iisaa fi pikaappiitiin iddoowwan akka Xaanaabalas, Gibee 3ffaa fi daandii shaawuraa kan Sudaaniin walqunnamsiisurras hojjedheera" Fuuladuratti yoon humna horadhe dubartoota hojii daldala saal-quunnamtii irratti bobba'an jireenya akkasii keessaa baasuun gargaaru na barbaada. "Dubartoonni hojii daldala saal-quunnamtii  irratti bobba'an baayyee nagaddisiisu. Fuuladuratti yoon humna qabaadhe dhaabbata wayii banee akka leenjii argatan, hojii uummatan, ogummaa adda addaa irratti akka bobba'an gochuu baayyeen hawwa. "Hojii otoobisa magaalaa oofuu kana hedduu itti gammaddeen hojjedha hamileen ummata Adaamaas hedduu nacimseera. Imaltoonni hundi osoo waa'eekoo hin haasa'in, yaada osoo hin kennin hin deeman." *Odeessi  'Isheen Eenyu?' jedhu seenaa dhuunfaa, muuxannoo, milkaa'inaafi bu'aa bahii dubartoota jajjaboo garagaraa BBC'n dubbise torban torbaniin gaafa Kamisaa kan dhiyeessudha.


Pool Kaagaameen dubartiin bakkakoo akka buutun fedha jedhan

Pireezidantiin Ruwaandaaa Pool Kaagaameen dubartiin bakka akka na buutu fedhiin qaba jedhan. Kora biyyaalessaa Ruwaandaatti kaleeessa eegalameen Kaagaameen biyyi isaanii dubartoota gara aangootti fiduun akka milkoofte dubbatan. Gama kanaan sadarkaa addunyaattillee Ruwaandaan kabaja argachaa akka jirtus himaniiru. ''Ruwaandaan qorannoo wal-qixxumma koorniyaa irratti dhiyeenya adeemsifameen, biyyoota filatamoo kudhan keessa seentee jirti. Kanneen filatamoo shan keessa galuuf hojjechuun akka nuuf malu nan amana,'' jedhaniiru. Fooramiin Diinagdee Addunyaa qorannoo wal-qixxummaa koorniyaa irratti baaseen Ruwaandaan biyyoota 153 keessaa sadarkaa sagalaffaa argattee jirti. Yaman biyya sadarkaa dhumaa irra jirtu dha. Biyyattiin dubartoota aangeessuudhaaf humni isheen baaste akkasitti bu'aa yoo argamsiisu akka gammadan dubbatan Kaagaameen. Hirmaannaan dubartootaa karaa nageenyaa, daldalaafi haqaan akka dabalu nan fedhas jedhaniiru. Kora namoonni 2,000 argaman irratti,''iddoo hundumaa akka aragamtan nan barbaada. Iddoo naaf kennitanis dubartiin akka bakka buutun fedha. Dhiiroti dubbii koo kanatti akka hin dallanne abdiin qaba. Garuu, yaadni isaanis akkuma koo tahuu mala jedhu Manni maree bakka bu'oota uummataa teessoo dubartoota harka 52 kan qabu yoo tahu, kaabinee 26 keessaa immo 14 dubartoota dha. Gama daldalaafi dhimma haqaa irratti olaantummaan dhiiraa ni mul'ata.


Dubartiin suphee dha'uuf hojii mootummaa dhiifte, 'dubartoonni harka bareedaa qabna' jetti

Dubartii bilisummaa Eritiraaf qabsooftee, barsiisummaafi galmeessituu sanadaa tahuun erga tajaajilteen booda ogummaa suphee jaalattu dalaguuf hojii mootummaa gadhiiste.


Isheen Eenyu? 7: Hojii liistiroorraa hanga konkolaachistuu otobisii

Aadde Tigist Dassaalany jedhamti. Magaalaa Adaamaatti konkolaachistuu Otoobisii magaalaati. Wallaansoo jireenyaa mo'achuuf hayyama konkolaachisummaa qabadhee hojii listiroo hojjedheera jetti.