Bunaafi Oromoo: Aadaafi hawaas-dinagdeen olitti

Oromoo biratti namni erga buna dhugee ka’ee, “Bunaa fi nagaa hin dhabinaa” jedha. Ummatoota Itoophiyaa hunda biratti bunni iddoo guddaa qaba. Nyaataa fi dhugaatii bira darbee tajaajila aadaa fi hawaas-dinagdee keessatti dhimma itti bahama. Aadaa, afoollii fi safeeffannaan buna waliin walqabatee jiruufi jireenya guyyuu Oromoo keessatti calaqqisu danuu fi bal’aa ta’uu Yunivarsiitii Jimmaatti barsiisaa fi qorataan aadaa waa’ee bunaa irratti qorannoo PhD adeemsise BBC waliin turtii taasiseera. Oromoo biratti bunni mukadhas, mukas miti kan jedhan Dr. Jiraan, “namoonni biyya alaa keessumaa warreen Arabaa gaafa buna argan gara maqaa isaaniitti harkisanii waamaa turaniiru,” jedhu. Akka yaada isaanitti jechi buna jedhu jaarraa dheeraa dura iyyuu Afaanuma Oromooti. Ragaan Dr. Jiraan akka fakkeenyatti dhiyeessan keessaa “Bunnoo” kan jedhuudha. Bunnoo kan jedhu maqaa buna jedhu irraa akka dhufe jaarsoliin akka raga bahan dubbatu. Afoola fi seenaa buna nama Kaalid kan re’ee tiksu tokkotu argate kan jedhu Dr. Jiraan hin fudhatan. Inumaayyuu seenaa warri Arabaa fi adiin barreessanii ittiin uummata keenya afaanfajjeessaniidha jedhu. Fakkeenyaf uummata Lixa Itoophiyaa jiran biratti Oromoonni Maccaa gara Lixaa jiran waa’ee nama Bunoo jedhamuu himu. “Oromoonni Maccaa Bunootu jalqaba buna argate jechuun himu. Ijji bunaayyuu dhiiga, lafee fi foon Bunoo keessaa bahe afoola jedhutu jira. Namoonni keenya baay’een amma afoola kana dagatanii jiru” jechuunis dubbatu. Gama biraatiin ammoo nyaataa aadaa fi dhugaatii Oromoo ta’uun cinaatti sirnoota jila Oromoo keessatti bakka guddaa qabaachuu irraa kan ka’e maddi bunaa Oromoo ta’uu dubbatu. Aadaa Oromoo keessatti maqaan namaa, maqaan lafaa, afoolli Oromoo hundi walitti ida’amuun hariiroo cimaa Oromoon buna waliin qabu ragaa akka ba’anis kaasu. Jireenya guyyuu Oromoo keessatti gaheen bunaa hedduu ta’uu kan dubbatan qorataan kun, ija hawaasaatiin bunni gosoota lamatti qoodamuu kaasu. Bunni inni aadaa hawaasaa keessatti dhimmoota hawaasummaa fi amantaa ykn jiloota gara garaatiif oolu buna isa ganamaa ykn aadaati. Bunni aadaa karaa hedduun jiruufi jireenya Oromoo walii hariiroo guddaa qabaachuus dubbatu, qorataan kun. Bunni aadaa maqaa gara garaatiin hawaasa biratti akka beekamu fi keesumaa godina Jimmaatti buna aadaa, buna keenya, buna Oromoo, buna gurraacha, buna ganamaa, buna durii, buna ilma dhaalchistu, buna baggajjaa guddaa umurii dheeratu, buna obsaa kan hin jarjarre jechuun akka waaman himu, Dr. Jiraan. Hawaasichis buna aadaa kana naannoo gosa gara garaa 12-15 qabaachuu dubbatu. Oromoo Maccaa biratti bunni ganamaa kan jiloota aadaa raawwachuu keessatti bakka kan qabu yoo ta'u Oromoonni Maccaa fi Jimmaa buna kana yeroo ibsan Oromootti fakkeesssu. “Bunni kun hanga labata lama, sadii jiraachuu danda’a.  Amalli isaas, buna erga dhaabdee booda ganna shan, jaha obsee daggala keessa taa’uudhaan gahudha. Amala buna kanaa amaluma uummata Oromootti nameessu. Bunni inni kun akkuma Oromoo hin jarjaru, suuta suuta jedha. Kanaaf buna keenya jenna. Gaafa waa’ee bunaa odeessan illee gulummoo ‘isa’ jedhu fayyadamuun saala dhiiraatti fakkeessu. Akka dhiiraatti ilaalu. Hojiin bunaas hojiidhuma dhiiraati,” jechuun hawaasa Oromoo Jimmaa wabeeffachuun dubbatu, qorataan kun. Gosti bunaa lammaffaan buna ammayyaati. Bunni kunis bara mootummaa Dargii naannawaa bara 1969tti weerara dhukkuba koleeraa bunaa kan karaa Keeniyaa biyya seeneen walqabatee hubaatiin oomisha bunaarra gahuu irraa kan ka'e buna dhibee dandamatu fidan. Bunni kun hawaasa biratti buna ammayyaa jedhamee beekama. Amalli buna ammayyaa kan buna aadaatiin faallaa akka ta'ee fi buna ammayyaa kana namni "ishee" jedhaa waama. “Bunni kun gaafa dhabdus gadi hin fageessitu, kan aadaa garuu hordaadhaan horditee gadi fageessitee dhaabda. Bunni isheen kun dhaabdee gaafa waggaa lamaa, sadii ija naqatti. Yeroo naqatu garuu baay’ee naqatti waan ta’eef nama bayyanachiisti; daftee nama qaqqabdi. Akkuma naqataa ishee dhamaatii baay’ee barbaaddi. Kanumaan walqabsiisee, “Naa gugguufi, siin gugguufaa siin jetti bunni ammayyaa,” jedhee mammaaka, hawaasni. Yoo ati baay’ee naa dhamaate, anis akkuma sanattan siif kenna yaada jedhu ofkeessaa qaba,” jechuun himu. Hawaasni Oromoo Jimmaa gosa buna ammayyaa kana durba yeroo malee daftee guntuttee heerumtee, yeroo malee ilmaan horattee, caccabdeetti akka fakkeessu." “Bunittiin qaqal’oo wayiiti malee akka isa kan aadaa sanaa bagggajjaa miti. Loon illee yoo itti rigatan hin dandamattu. Sanyiidhumti ishee illee yeroodhaa yerootti waan fooyyoftuuf ni gegeeddaramti. Kanaaf, qotee bulaan amala buna gara garaatti baruuf ni ko’oommata” jedhu Dr. Jiraan. Bunni foolii waan isatti dhihoo jiruu waan ofitti harkisuuf miiccamuu qaba. Akka Dr. Jiraan jedhanitti hawaasni Maccaa naannoo Jimmaa jiru waa'ee bunaa gaafa dubbatan lakkoofsa hir'uu wajjin wal qabsiisu- sadi, shan, torba,... Hawaasni Macaa naan“Hawaasni Maccaa naannawaa Jimmaa yeroo waa’ee buna sitti himu lakkoofsa wayii waliin walitti hidhanii dubbatu,” kan jedhan Dr. Jiraan, fakkeenyaaf, “bunni maangoo miicama.” “Bunni yoom si’a meeqa miicama? gaaffiin jedhuyyuu aadaa ofiisaa qaba. Fakkeenyaaf, bunni manaaf danfu, si’a sadii miicama: abbaa manaa, haadha manaa fi ilmaan isaanii bakka bu'a jedhu. Gaafa waaqa kadhachuun ykn duwaa’ii gochuun jiraatu ammoo lakkoofsa namootaa irratti hundaa’uun si’a torbas, sagalis, sanaa olis akka miicamu dubbtu. Akka Dr. Jiraan jedhanitti bunni guyyaatti al-sadii dhugama. Bunni mallatto nageenyaati waan ta’eef warri nagaa qabu guyyaatti yeroo sadii: ganama, guyyaa fi galgala buna dhaabbata. Bunni ganamaa kan "ija banaa" jedhamuun beekama. Maatin gara hojiitti osoo hin bobba'in dura dhugu. Buuni guyyaa ammoo kan hagas mara filatamu otoo hin taane buna amalumaaf jecha bakka hojiitti dhugamuudha. Bunni galgalaa erga maatiin hunduu manatti galee booda gara waarii kan danfuudha. Yeroo baay’ee buna galgalaa irratti ollaan wal hin waamu; maatiidhumatu dhuga. Keessumaa abbaa manaa fi haadha manaa walitti urgeessa jedhama. Dr. Jiraan qorannoo buna irratti yeroo gaggeessan: "Ijoolleen keessan yoom buna dhuguu jalqabu, jedhee yeroon gaafadhu, ‘ijoolleen keenya durumaanuu bunaan dhalatti; bunumaan mirqaannee wal horra’ naan jedhan,” jechuun hariiroo bunnii fi hormaanni qaban dubbatu. Bunni waan amantaas ofkeessaa akka qabutu himama. “Gaafa dubartiin ciniinsifattus, otoo hin hiikamin dura dubartoonni buna danfisuun aara bunaa itti aarsu. Kanas kan taasisaniif, ‘aara bunaa qofatu Waaqa bira gaha’ amantaa jedhuuni." Aarri kun erga Waaqa bira gahee, dubartii ciniinsifachaa jirtu sanaaf deebii fidee akka isheen hiikamtu godha” jedhuun, aadaa hawaasichaa kaasuun ibsu. Lakkoofsi sadii karaa hedduutiin buna waliin walqabatee akka ka’u kan himu, qorataan kun, “bunni si’a sadii daraara. Akkuma si’a sadii daraaru, irraa jalaan si’a sadii ija naqata, akkasumas si’a sadii funaanama," jechuun dubbatu Dr. Jiraan. Bunnii fi nagaan hariiroo qabaachuu qofa osoo hin taane, bunni  mataan isaayyuu nagaa ta’uu kaasu ogeessi kun. “Warra nagaan buletu ganamaan ka’ee, mana aarsee buna danfifata; ollaan ganamaan ka’ee mana hin aarsuu taanaan, buna ennaa tumu hin dhaga’amu taanaan rakkoon jiraachuu mala jedhamee shakkama" jedhu Dr. Jiraan. Yeroo bunni danfes ollaan wal waamuun buna dhuga, nagaa wal gaafata, wal iyyaafata. "Ebelu maal ta'ee buna dhufuu dhiise?" wal qoratu. Namni gaafa wal waamee buna dhugu, waan hawaasummaa, nagaa, taatee haaraa fa'aa odeeffannoo wal jijjiiru. Bunni yeroo baay’ee dabareedhaan ollaan wal waamee waliin dhuga, keessumaa buna ganamaa irratti. Namni tarii buna waamamee hin dhufne maalif akka hin dhufne waan wal iyyaafataniif waltajjiin buna dhuguu waltajjii itti ollaan nageenya walii isaa hordofuudha. Afoola buna waliin walqabtee jedhamu ilaalchisee, bakkaa bakkatti garaa garumaan jiraachuu kan himan qorataan kun, naannawaa Jimmaatti safeeffannaa bunaa baay'etu jira. Gara Wallaggaa ammoo geerrarsi waa'ee bunaa akka jiru himu. Fakkeenyaf: “Keessummaan otoo karaa deemuu mana keetti goree yoo buna si gaafate dhoowwachuun safuudha." "Maasaa bunaatiinis walqabsiisee hawaasni naannawaa kanaa waan safeeffatu danuu qaba. Bunni nageenya barbaada waan ta’eef, maasaa bunaa keessatti hin geeraran, hin weeddisan, hin dhaadatan, walumaa galatti, hin iyyan," jechuun safeeffannaa waa'ee bunaa kaasu. Itti dabaluunis, "Maasan bunaa qulqullina barbaada waan jedhamuuf, horii du’e achitti hin gatan, sibiila qaraa sodaachisoo ta’an kan akka eeboo, qottoofaa baatanii maasaa buna keessa hin deeman. Bunni nageenya waan ta’eef, buna sodaachisuu, naasisuu hin qabdu ilaalcha jedhutu jira,” jedhu Dr. Jiraan. Wallaggaa ammoo weeddu fi geerrarsa bunaan wal qabatutu jira. Bunni bu'uura diinagdee cimaa namni qabaachuf dhama'us akka ta'e geerrarsaan ibsama: Kubur dachaa muka arbaa Inni nyaate afaan darbaa Reefun hubadhee argaa… Af hamman harree bitaa, harreen baataa bunaatii Af hamman tarree lixaa, tarree nyaataaf dhugaatii Yaa buna hin daraarinii, hamman harree bituttii, harreen baataa bunaatii Yaa du’a na hin waaminii, hamman tarree lixuttii, tarree nyaataaf dhugaatii Geerrarsi kun buna dhaabanii, sooromanii, dinagdeen of danda’anii, hiriyaan gituu, ijaarrachuu, naqachuu, qalachuu mul’isa. Kana qofa osoo hin taane, durbi illee ittiin dhiira doorsisti jedhu, Dr. Jiraan. Durbi nama jabaa dhama’ee buna dhaabbatee dinagdeen jabaate barbaaddi waan ta'eef akkana jechuun weeddisti: Asoosaa hin dhaqin in duutaa Kurmuu hin dhaqin bool’a buutaa Buna dhaabbadhuu itti soqi Isaan naqattee na fuutaa  Oromoo biratti eebba bunaa gara baacotti jijjiirun hawaasni yeroo ittiin wal gorsus ni mul'ata. Bunaaf nagaa hin dhabinaa Bunaaf gabaa hin dhaqinaa "Bunaaf gabaa hin dhaqinaa!" yaanni jedhu, waan danfistan dhabdanii bittaa gabaa hin dhaqinaa, ofuma qe’ee keessa dhaabbadhaatii irraa funaannadhaa dhugaa gorsa jedhu ofkeessaa qaba.  Bunni araada yaanni jedhu dhugaa ta’uu kan kaasan, qorataan kun “garuu Oromoon waan ofii yoo araade homaa rakkoo hin qabu. Yaada bunni fayyaa namaa irratti dhiibbaa qaba jedhu irratti yaada walfalmisiisooo gara garaatu jira. Hawaasni Oromoo nuti gaafa buna dhuguu dhiisne fayyaa dhabna jedha,” jechuun dubbata. Dubbiin bunni gama aadaatiin jiruuf-jireenya guyyuu Oromoo keessatti qabu kana qofa akka hin taane kan dubbatan, Dr. Jiraan akkaataan itti buna ciran, gogsan, manatti qodaa akkamii keessa akka kaa’an hundi aadaa fi beekumsa hawaasichaan hariiroo qabaachuu kaasu. Haala qabatamaa amma jiruun bunni waan aadaa caalaa gara daldalaatti, gabaatti xiyyeeffannoo cimaa kennaa waan jiruuf, hawaasni waan aadaa, beekumsa bal’aa bunaa fi adeemsa oomisha bunaa akkasumas buna danfisuu, dhuguu, olla waamuu waliin walqabatee jiru beekuu, gabbisuu fi itti fufsiisuu qaba jechuun dhaamu Dr. Jiraan.


'Waggaa tokkotti si'a lama qe'eerraa buqqa'uu keenya'-Jiraattota Qobboo

Waraanni Kaaba Itoophiyaa gara ji’oota shaniif dhaabbatee ture irra deebiin jalqabuun humnootni TPLF naannoo Amaaraa keessaa magaalaa Qobboo qabachuu himame. Jiraattonni naannoo Qobboo fi Waldiyaa waraanichi haala kanaan yoo itti fufe waggaa tokko keessatti yeroo lammaffaaf qe’ee keenyarraa buqqa’uu keenya jedhan. Jiraattonni naannoo daangaa Amaaraa fi Affaar bakkeewan waraanichi itti gaggeeffamu jiraatan BBC’n dubbise tokko tokko kana caalaa hammaachuu waan danda’uuf gara naannoo biraatti baqachuuf murteessineerra jechuun BBCtti himan. Jiraattonni magaalaa Qobbootii BBC’n dubbise lakkoofsi namoota baqatanii bahanii akka isa bara darbee miti jedhan. Humnonni TPLF magaalicha galuun miidhaan isin irra gahu hin jiru jechuun uummata tasgabbeessaa turan jette jiraattuun BBC dubbise tokko. Kaan ammoo soda irraa kan ka’e magaalicha gadhiisanii bahaa akka jiran kan himan jiraattonni BBC’n dubbise irra caalaa magaalaa kan bahe dargaggoota tahuu himan. Jimaata darbe mootummaan Federaalaa magaalaa Maqaleetti haleellaa qilleensarraa raawwachuun lubbuu namaa fi qabeenyarra miidhaan gaheera. Mootummaan qiyeeffannaa waraanaa irratti godhamedha jedhus TPLF ammoo mana barumsaa oolmaa daa’immaniirratti haleellaa raawwate jechuun himatan. TPLF haleellaa raawwataa jiru yoo hin dhaabne tarkaanfii akka fudhatu kan ibse mootummaan Itoophiyaa, lammiilee nagaan nageenya isaaniif jecha naannoo buufataa fi leenjii waraanaa irraa fagaachuu akka qaban himeera. Sanbata darbe TPLF magaalaa Qobboo irratti kallattii adda addaan haleellaa banuu isaa irraa kan ka’e ‘’dhumaatii uummataa hanbisuuf’’ jecha rRaayyaan Ittisa Biyyaa magaalicha gadhiisee baheera jedhe mootummaan Federaalaa Itoophiyaa. Humnoonni TPLF haleellaa mootummaan Federaalaa humna Faannoo waliin tahuun nuratti bane jechun himatan deebisanii qolachuun Qobboo fi naannoo ishee to’achuu ibsan. Jiraataan BBC’n Sanbata dubbise magaalaa Qobbootii bahuun miilaan gara magaalaa Waldiyaa deemaa akka jiru hime. Jiraattonni Waldiyaas tahe Qobboo waggaa tokko keessatti yeroo lammaffaaf qe’ee keenya irraa buqqaana soda jedhu qabu. Waldiyaan Qobboo irraa kiilomeetita 50 qofa fagaatti. Humni waraanaa Federaalaa, Faannoo fi humni addaa naannoo Amaaraa Qobbootii bahuun naannoo Kaaba Walloo keessatti humnoota TPLF waliin wal waraanaa akka jiran himan jiraattotni BBCtti himan. Waldiyaa keessa sagaleen dhukaasaas tahe sochiin waraanaa dhibus jiraattotni tokko tokko soda irraa kan ka’e gara Dasseetti imalaa akka jiran namootni BBC’n dubbise himaniiru. Waldiyaan waraana marsa jalqabaan to’annoo TPLF jala akka turte ni yaadatama. Jiraataan BBC dubbise tokko akkas jehuun haala Qobboo keessa jiru hime: ‘’Uummanni hundi bahuu hin danda’u. Namoonni sodaatan ammoo nurratti xiyyeeffatu jechuun shakkii warra qabanidha. Keessumaa dargaggoonni magaalaa bahaniiru. Magaala keessa ammayyuu uummata hedduu jira. Akkamitti kuni hundi bahu? Namoonni baay’een ammayyuu mootummaa abdataniima taa’aa jiru,’’ jedhe. Jiraataan biraa Qobboo irraa kiilomeetira kudhan fagaatee jiraatu humnoonni TPLF Sanbata darbe gara sa’a 11:00 keessa Qobboo galuu hime. ‘’Gara sa’a kudhanii waraana ture. Sa’a 11 irratti magaalicha galaniiru. Humnootni TPLF manaa mana irra deemanii uummata tasgabbeessaa turan. Tasgabbaa’aa isin hin miinu jechuun dubbataa turan. Humni waraanaa federaalaa mana keessan dhokate yoo jiraate dabarsaa kennaa. Ni hiina malee hin ajjeesnu jechaa turan, garuu sodaan jira,’’ jedhe. ‘’Humnootni TPLF magaala galanii Faannoo bakka dhokatanii bahaa jechuun iyyaa turan. Bakka dhokannee isaan dhagggeefataa turre. Karaa foddaa yoo ilaallus oliif gadi fiigaa turan. Lakkoofsi namoota baqatanii bahanii akka sia bara darbee miti. Keessumaa haadholiin hin bane. Ijoollee xixiqqaa qabatanii rakkachuun nu gaha. Waan dhufu hundaa ni fudhanna waan jedhan fakkaata,’’ jette. Itti dabaluun namootni magaalicha gadhiisanii bahaaa jiran miilaan imaluu himte. ‘’Kan nama naasisu, Jimaata darbe haadhaa fi intalli ishee baqatanii bahanii osoo laga ce’anii lolaan fudhatee du’an. Osoo du’a baqatanii laga keessatti bishaaniin nyaatamanii du’an.’’


Itoophiyaatti  gaaffileen ijoo qorannoo walabaa irratti ka’an maal?

Itoophiyaa wal waraansaafi walitti bu’iinsi itti hammaatetti haqa baasuuf wanti ijoo barbaachisu badii raawwateef itti gaafatama tolchuudha. Haata’u malee, qaamoleen waraana keessa jiran kamuu badii irratti dhihaatu hin fudhatan. Hunduu harki isaanii qulqulluu akka ta’etti ibsu. Badii qorannoowwan taasifamanii itti akeekanis hin fudhatan. Qorannoo irrattis ejjennoo walfakkaataa hin qaban. Humnooti TPLF gama kaaba biyyattii mootummaa lolan, hidhattooti Oromiyaa keessa sosso’an akkasumas paartiileen mormituu badii raawwatamaniif qorannoon walabaa akka taasifamu gaafatu. Mootummaan immoo waamicha qorannoowwan walabaa akka taasifaman ifatti yoo fudhatu hin mul’atu. Qaamoleen kunneen qorannoo mootummaan adeemsisu irratti gaaffii maaliif kaasu? Gaaffii dhaabbilee kanahoo mootummaan maaliif dida? Qorannoon walabaa maali, qorattoonni walabaa hoo eenyu? Walitti bu’iinsa akkasumas waraana Itoophiyaa bakeewwaan garagaraatti adeemuun badii namoomaa guddaatu raawwate. Keessumaa Kaaba biyyattii Tigraay, Amaaraafi Affaar akkasumas Lixaafi Kibba Oromiyaa akkasumas Naannoo Benishaangul Gumuzitti sochii hidhattootaafi lola mootummaan kanneen miidhamaniidha. TPLF bara siyaasa Itoophiyaa olaantummaan qabate himannaawwan sarbama mirgaa jabaatu irratti ka’aa ture. Haa ta’u malee, qorattoonni walabaa biyya seenanii akka qoratan eeyyamee hin beeku ture. Ta’ullee, Kaaba Itoophiyaatti mootummaa kan lolaa jiru gareen kuni yeroo dheeraaf qorannoo komishiniin Itoophiyaafi komishiniin UN taasisan mormaa ture. Shakkii irraa akka qabus ibsaa ture. Komishiniin walabaafi qamaa sadaffaa akka qoratu gaafataa ture. Gaaffiin ijoo TPLF komishiniin Itoophiyaa ‘walaba miti’ kan jedhuudha. Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa garuu himannaa kana hin fudhatu. Qorannoon waloo UN fi komishinii Itoophiyaa erga taasifamee booda koreen ekispartoota idi;-addunyaa himannaawwan sarbama mirgaa namoomaa Itoophiyaa qoratan hundaa’aniiru. Ajjeechaa Oromiyaafi Tigraay akkasumas kaan keessatti raawwatan ala ta’anii qorataa akka jiran ibsaniiru. Mootummaan hundeeffama garee kanaa jalqaba mormee ture. Naannoo Oromiyaa keessa kan socho'u Waraanni Bilisummaa Oromoo (WBO)- mootummaan "Shanee" ittiin jedhu, sarabama mirga namoomaa naannichatti raawwatamaniif mootummaa wajjin quba walitti qabu. Badiiwwan ittiin himatamu haalun qorannoon walabaa akka gaggeeffamus yeroo garaa garaatti gaafata. Siyaasa Itoophiyaa waggootaaf kan xinxalan Rene Lefort, ajjeechaa Gimbiitti namoota 330 ol galaafateefi hidhattooti kuni himataman booda yaada kana kennan. ‘‘Gareen qubi itti qabame yaaddoo tokko malee qorannoon walabaa akka taasifamu gaafata:  Finfinneen waan tole hin jenneef tasa akka hin hundoofne beeka,’’ jechuun Tiwiitara gubbaa ibsan. Hidhattootan ala paartiileen mormituu Oromiyaa keessa sosso’an; Adda Bilisummaa Oromoo fi Kongirasiin Federaalawaa Oromoollee gaaffii wal-fakkaataa dhiheessu. Dhaabbileen lamaanuu sababoota gaaffii kana dhiheessan keessaa jaarmiyaa mootummaarraa shakkii qabaachuu ibsu. "Haala sirni dimookiraasii gaafatuun mootummaan hundaa’e hin jiru,’’ jedhu qondaalli KFO Obbo Xurunaa Gamtaa. Jaarmiyaan mootummaa akkanaan dhaabatummoo ‘’bilisa ta’ee qoratee gabaasa bilisa ta’e hin dhiheessa jennee waan guutummaa guututti itti hin amanneef waan akkanaa gaafanne,’’ jedhan. Dhaabbileen kuni qorannoowwan Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa dhiheesse yeroo fudhatanis ni jira. Qeeqxonni dhaabbileen kuni qorannoo ‘yeroo fedha siyaasaa isaaniif ta’u ni fudhatu, gaafa kaan ni dhiisu’ jechuun qeequ. Isaan garuu qeeqa irratti dhihaatu hin fudhatani. Finciltootaafi paartileen akkasumas dhaabbileen mirga namoomaa kanneen akka Aminastii Intarnaashinaal kanneen qorannoon walabaa akka taasifamu gaafatan keessaati. Mootummaan Itoophiyaa qorannoo walabaa dhaabbileen garagaraa gaafatan kan diduuf keessaa sababi ijoo dhaabbata kana qoratu waan qabuuf akka ta’e ibsa. Ajjeechaa Gimbiitti raawwatee hordofee qorannoon walabaa akka taasifamu erga gaafatamee booda Dubbii Himtuu Ministira Muummee kan taate Billanee Siyyuum Waxabajjii keessa deebii kana kennan. ‘‘Kana jechuun [gaaffii qorannoo walabaa fudhachuu] Itoophiyaan jaarmiyaa ga’umsa qabu hin qabdu jedhanii amanuudha,’’ jechuun miidiyaaleetti himan. Dr Adam Kaase ogeessa seeraafi  dhimma Gaanfa Afrikaa xiinxaluun beekamu. ‘‘Mootummaan akka walabaatti of ilaala, akka ga’umsasaa qabutti ilaala. Kanaan ala [qaami] biraa kan seenu yoo ta’e akka mootummaatti walaba akka hin taane amane fudhachuu jalaa ta’a,’’ jedhu. ‘‘Kan lammataa isa mootummaan jedhu jalaa faallessuu danda’a,’’ jechuun sababa mootummaan fudhachuu dhabuu danda’u ibsu. Mootummoonni qorannoo walabaa qaamoleen garagaraa gaafatan diduun waan haaraa miti. Mootummaa Itoophiyaa qofaan waan addatti raawwatamuus miti jedhu ogeeyyiin. Sirna dimookiraasii ijaaruuf jaarmiyaaleen walaba ta’aniifi mootummaalee dhufaa darbaan hin raafamne ijaaramuu qabu. Rakkoon kuni garuu Itoophiyaa keessa hidda fageeffatee tureera. Ministirri Muummee Abiy Ahimad erga aangootti dhufanii dhaabbilee walabaa ta’anii as bahuf carraaqaa jiran keessaa tokko Komishinii Mirga Namoomaa Itoophiyaadha. Ajjeechaa Abbootii Gadaa Karrayyuu mootummaan hale, ajjeechaa Benshaangul Gumuuzitti raawwate, akkasumas Kaabaafi bakkeewwan humnoota mootummaafi kaanin raawwate saaxileera. Ta’ullee, gama garagaraan komiifi qeeqi irratti ni dhihaata. Turtii kana dura komishinarichi Dr Daani’el Baqqalaa BBC waliin taasisaniin ‘‘dhiibbaan mootummaa nurra hin jiru, yoo dhufes hin fudhannu,’’ jechuun deebisan. Hooggansummaan dabalatee Humaan Raayitis Waachiifi Aminastii Intarnaashinaal keessatti kan tajaajilan ogeessi seeraa kuni, gaaffiin akka irratti ka’us quba qabu. ‘‘Hojiin keenya guutummaa guututti bilisa akka ta'e ni amanna. Hojiidhaanis mul'ataa waan jiru natti fakkaata. ‘‘Dhaabbileen mootummaa kana dura bilisa waan hin turreef hamma tokko namoota bira shakkiin akkanaa yoo jiraate baay'ee na hin dhibu,’’ jechuun deebisan. Akka namoonni siyaasa Itoophiyaa itti dhiheenyaan hordofan jedhanitti, rakkoowwan ijoo humnoota siyaasaa Itoophiyaa keessaa inni tokko wal amantee dhabuudha. ‘Badii jajjabaatu raawwataa jira,’ kan jedhan Dr Adam, badiiwwan kuni waldhibdee gidduu kan uumaman waan ta’aniif badiiwwan kanaaf mootummaan mataan isaa shakkamaa akka ta’es ibsu. ‘‘Shakkamaan tokko qofaa isaa qorataadha jedhanii yaadunimmoo sirrii ta’u dhiisuu danda’a,’’ jechuun ibsu. ‘’Mariidhaan kan furamudha,’’ jechuun marii qaamolee waraana keessa jiraniin waliigalteedhaan kan murtaa’u akka ta’e Dr Adam ibsu. ‘’Qaami suni kan alaa ta’u danda’a, kan keessaafi alaa ta’u danda’a, kan keessaa qofas ta’u danda’a. ‘’Wanti guddaan qaami suni yoo xiqqaate qaamolee gara caaluun fudhatamummaa qabaachuu qaba, ga’umsasaas qabaachuu qaba. Gama ummataanis amanamtummaa qabaachuu qaba.’’ Yeroo hedduu qorattoonni walabaa qaamoleen alaa, qaamoleen sivili, akkasumas hawaasi dhiibbaa godhe kan uumamu yookiin hundaa’udha. Wantoota ijoo qorannoo taasisuuf barbaachisan keessaa tokko nagaan jiraachuudha. Sababa kanaaf, dura walitti bu’iinsi dhaabbachuu qaba. ‘‘Nagaan yoo jiraachuu baate qorannoo taasisuun hin danda’amu,’’ jedhu ogeessi seeraa kuni. ‘‘Hanga walitti bu’iinsi itti fufetti, karaa kamiinuu haqi ni argama jedhanii eeguun hin danda’amu.’’ ‘‘Osoo walitti bu’iinsi hin dhaabatiin gara haqaa hin seenamu. Biyya kamittuu kuni hin jiru. Yoo xiqqaate nagaan hamma tokko [modicum of peace] bu’uu qaba’’ Akka yaada isaaniitti dura karaatti araarri bu’u fala dhahamuu qaba. ‘’Hanga walitti bu’iinsi itti fufee jirutti haqa buusuun hin danda’amu. Haqni haalduree nagaa buusuu osoo hin taane, qaama adeemsa nagaa buusuu ta’u qaba. Kana hubachuun barbaachisa’’ jedhan Dr. Adam.


Nageelleetti namni du’eera jedhamee ijibbaatame waggaa 32 booda argame

Godina Gujii Bahaa magaalaa Nageellee [kanaan dura kan Nageellee Booaranaa jedhamu] ganda Goobichaatti nami du’eera jedhanii ijibbaatame waggaa 32 booda deebi’uun gammachuu guddaa uume. Diimaa Dooyyoo Boruu bara 1982 Nageellee Booranaarraa mootummaa Dargiitin erga fuudhatamee adda waraanaa geeffamee maatii waliin wal hin argine, hafuura waliis osoo quba wal hin qabaatiin turan. Guyyaa gaafa inni manaa bahe maatiin achii buuteen isaa dhabanii namoonni isa waliin bahan adda waraanaa irratti waan dhumaniif gadda guddaa keessa turan. Warra isa waliin turan keessaa akka carraa lubuun hafan ammoo galanii  Diimaan waraana keessatti mada’uu maatitti himanii turan. Namni kun gaa'ela hin ijaarranne, ijoollees horatee waan hin qabneef waggaa hedduun booda du’eera jedhanii abdii kutatanii maatiin horii inni qabu qooddatan. Turtii waggaa amma kanaa booda garuu lubbuun jiraatee deebiyuun isaa maatiifi qe'ee ajaa'ibeera. Namoota baayyee biratti akka raajiitti ilaalamaa jira. Bara sana naannawaa namni kun Dargiin qabamee adda waraanaa geeffame keessaa qofa namoonni 100 ol ta’an akka fudhataman himamama. Isaan keessaa hedduun isaanii hanga amma du'uufi jiraachuun isaanii hin beekamu. Amma Diimaan deebi'uu hordofee namoonni hedduun maatii isaanii iyyafachuuf gara ollasaanitti imalaa jiraachuu ilmi obboleessa isaa Taarii Kahanaa Dooyyoo BBCtti himeera. “Galgalaa ganama namoonni fira isaanii iyyafachuuf isa ilaaluu dhufaa jiru. Tokko obboleessa kiyya waliin deemte argitee jedha, kaan ilmasaa gaafata, nama hedduti dhufe arge. Yeroo Diiman duula waraanatiif Dargiidhan fudhatamu obboleessi isaa Taarin hin dhalanne. Deebi'iuun isaa maatii isaaniifi uumataa gandasaanii hundaaf gammachuu guddaa ta’uu hima Taarin. “Kun naaf waan raajiidha. Namni gaafa abboon ganna sadeetii deemee anaa ganna 18 gahu deebi’e waan raajiidha; ani baay’een gammade abba xiqqaa argachukoof.” 'Garaan haadha raagaa' jedha Oromoon; akkasumas haadhii Diimaa waggoota kana hunda deebii ilmashee eegaa  turte. “Diimaan du’ee ijibaadhu yeroo naan jedhan mormaan  ture.  Isaa du’e garaan koo hin argine, kanaaf akka inni deebi’u abdii qabachaan ture,” jedu haati Diimaa Dooyyoo waggaa 32 booda ilma ishee ijaan arguun raajii itti ta'e. Haati isaa amma maanguddoo umriin baayyee deemeru taatus wanta gaafa inni deeme ta'e sirritti qaabatu. Fedhii isaafi kan maatii malee dirqiin fuudhatamuu dubbatu. “Umriisaa hin qaabadhu garuu gaafasuu nama guddatee hojii guutu. Adoo nu guula yaanuu, humnaan fuudhanii deemanin.” Eegii fuudhamee osoo oduusaa tokkollee hin argatin waggaa 32n booda dhiheenna kana qe’ee dhalootasaatti deebi’e jedhu. “Guddoo gammachuu qabna, guyyaa inni deebi’e gammanne of wallaalle, bultii hanga sadii bira ta’aa bulle. Kuni jaalala isaa qabnuuf,” jedhu haatiisaa. Waggaa dheeraa kana biyya ormaa turus, Aab Diimaan Afaan Oromoo ammallee hin daganne. “Akkam dagadha, ani maal qaba yoo Afaan Oromoo na jala bade,” jedha. Bara 1982 akkumaa qe’esaanitii fuudhaniin adda waraanatti isa bobbaasuu kan himu Diimaan, guyyaa 18n booda adda waraana Bahir Dariitti geeffamee nammooni hedduun isaa biraa dhumanii kaan baqachuu yaadata. Waggaa tokkoon booda mootummaan Dargii kufe, Diimaan waraana keessatti mada’uun hospitaala gara naannoo Benishangul Gumuz akka geeffame hima. “Hospitaalaa yeroon bahe nama tokko hin beekun ture; uummati achii gosa na gaafachuun kun Oromoo galuu dhorkaa jedhanii akka tikseetti natti fayyadamaa turan,” jedha Diimaan. Isaan booda abbaan qabeenyaa tokko gara Beenchii Maajiitti fudhatee mana isaa keessa hojjechaa turuu ibsa. Beenchii Maajiin akka yeroo ammaatti Naannoo Sabaa, Sablammootaafi Ummattoota Kibbaa Itoophiyaarra adda bahuun naannoo 11ffa kan ta'e Naannoo kibbaa lixa Itoophiyaa keessatti keessatti argama. Namni kun achitti odeeffannoo addunyaa kamuu akka hin arganne dhorkamuu ibsa. “Waan lafti keessa jirtu hin beekun ture; bilbila dhiisii raadiyoos dhageefachuu na dhorkan.” Biyya isaatti galuuf yaada inni dhiheessu burjaajessun maatii hin qabdu jechuun galuu dhorkaa akka turanis dubbata Diimaan. “Warraa hin qabdu, namni keessan hin jiru eessa deemta jedhanii galuu na dhorkan. Ani ammoo yoo warrii keenna dhumes galee achuman jiraadha jedhus nami na jalaa qabu hin jiru.” “Kun gara tokkoyyu deemuu hin qabu nama sobe maallaqa nyaate taha naan jedhan.  Waan garaa kiyyaa ammoo eenuti beekaa? Beenchii Maajiitti  kophummaa, gaddiifi  jireenya jaalala hin qabne dabarsuu ibsa. Gaafan deeme maatii hin godhane, achitti garuu gadhachuun ulfaataa ture jedha. Aadaa hawaasicha keessa jiraatuttis madaquu akka rakkisaa ta'e kan himu Diimaan, isa qoollifachuun waan jiruuf achittis haadha warraa fuudhaa hin dandeenye jedha. “Durba naan dubbattu yoo argan ni rukutu." Booda keessa warshaa tokko keessa waardiyyummaan tajaajilus,  kaffaltii isa dhowwachuu hima. “Womma hin argadhuu, akka ani hin duunee nyaata qofa na kennaa turan.” “Akkuma Waaqaa bilbila maatii tiyya argadhe,” jedha Diimaan yoo akkataa itti deebi’e himu. Akka maatiisaatti deebi’uuf ka'umsa kan ta'eef haasaa hiriyaasaa wajiin taasise ta'uu dubbata. Namni waliin mana tokko keessa hojachaa turan hojii biraa qacaramee isa biraa deeme. Namni kun hojii konkolaachisaa waan hojjetuuf carraa Godina Booranaa hanga Yaaballoo yeroo baay’ee deddeebiya ture. “Guyyaa tokko ati Diimaa nama eessaati jedhe na gaafate. Bakka dhaloota kiyyaafi maatiin koo jiran itti himee jennaan, hiriyaa Yaaballootii qaba isarraan odeeffadha naan jedhe. “Yeroo hanga sadii bilbilaan odeeffannee achiin boodaa namni Yaaballoo kan maatii tiyya Nageellee Booranatti oduu dabarse,”jechuun akkaataa ittiin maatii isaa argatee galuu danda'e ibsa Diimaan. Obboleessisaa Diid Dooyyoo gaafa Aab Diimaan deeme daa’ima ture. Garuu akka obboleessisaa waraana deeme achiin bade ni beekaa. Inis ijibbaate ture. Gaafa bilbilaan qunnamanii Diimaan jiraachuu dhaga’an maatiin rifatanii, isa tahuullee shakkuun gaafii hedduu isa gaafatan. “Maatii hanga akaakayyoofi gosa isa hanga balbalaa gaafanne; jireenya inni durii asitti dabarse dabalatee miseensoota maatii keenna gaafatanne. Inni deebii kenninaan dhugaa isa ta’uu mirkaneesinee achii baasuuf nama inni bira ture qunnamne,” jedha Ijjoollen nama inni bira turee sun hanga Finfinneetti isa geessuun maatiinsaa fudhatan. Diimaan obboleeyyan torba keessa saddaffadha. “Guyyaa inni dhufe gariin hin bo’aa, gariin hin gammada. Namoonni miseensa maatiisaanii dhabanis akkuma ilma isaanitti fudhachuun itti bo’anii simachaa turan,” jedha Diid Dooyyoo Isaaf garuu wanti kun hundi haaraa ture. Haala gandiisaanii keessa jiru dabalatee waan hunda ajaa’ibsiffachuu hima Diimaan “Gaafa ani deemee horiin akka ofii, aadaan akka ofii wanti cufa akka gaarii turte; amma jijjiiramee jira? “Ijjolumaatti burraaqa malee namoota ani beeku womaa hin jiran. Ani  obboleeyyan tiyya malee naman beekuu tokko hin  argine.” Gaafaa innni deemee abbaan lubbuun jira, amma ammoo haadhaa qofa arge. Aab Diimaan miidhama qaama kamuu qabachuu baatus, ilkan tokkollee hin qabu. “Ilkaan machoolletti dha’ee na keessa jigse,” jedha Akkumasaa obboleessi isaa guddaa Boruu Dooyyoo jedhamus  adda waraanaa  Asmaratti bobba’ee dhabamee du’ee jedhanii ijibbaatamee ture. Gaafa Diimaan waraanaf bobba’e obboleessisaa hin deebine, kanaaf du’eera jedhanii akka bo’aa ture hima. Garuu obboleessi waggaa muraasan booda adda waraanaa Asmaraatii deebi’ee, Diimaan amma yeroo waggaa 32 booda galu obboleessa isaa lubuun argee miira biraa keessa gale. “Gaafa ani deeme obboleessi kiyya dhabamee akka malee bo’aan ture, amma kunoo deebi’ee maatii horatee ijjoollee hedduu qaba.” Diimaan ammaa jaarsa umriin isaa 60 ta'e kan himan maatiin, nama jiru akkanatti dhiisuun hin taatu jechuun gaa’ela akka dhaabbatu karoora qabachuu himan. Innis hanga lubbuun jiru socho’uun qaba jechuun hojii yoo argate hojachuuf qophiidha jedha. Oromiyaa hunda keessa namoonni akkana dhabamanii hedduudha.


Boba'aan liqeessee turen deebisee fudhadhe malee hin saamne -TPLF

Addi Bilisa Baasaa Ummata Tigraay (TPLF) boba'aan ji'oota dura dhaabbata Sagantaa Nyaata Addunyaaf liqeessen fudhadhe malee saamicha hin raawwanne jedhe. TPLF kana kan jedhe dhaabbanni Sagantaa Nyaata Addunyaa humnoonni Tigraay mooraa koo Maqaleetti argamu keessa seenanii boba'aa liitira miliyoona walakkaa saaman jedheen boodadha. Daarektarri Sagantaa Nyaata Addunyaa Daaviid Biizilii boba'aan kun humnaan fudhatamuun isaa "waan nama rifaasisuufi qaaneessaadha" jechuun ibsee boba'aan kun "ammuma haa deebi'u jechuun cimsee gaafatee ture. Dhaabbanni Sagantaa Nyaata addunyaa kun kana haa jedhu malee, aanga'oonni Tigraay himannaa isaan irratti dhiyaate hordofee ibsa baasaniin Daarektara Olaanaa Daaviid Biiziliifi dhaabbata Sagantaa Nyaata Addunyaa cimsanii balaaleffataniiru. Daarektarri oalaanaa kun dabalataan Sagantaa Nyaata Addunyaan alattis dubbi-himaan Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii Isteefaan Dujaarik akkuma kana  humnoonni Tigraay kuusaa Sagantaa Nyaata Addunyaa Maqaleetti argamu humnaan seenanii saamaniiru jedheera. Gocha kanaan konkolaataawwan boottee 12 boba'aa liitira 570,000 qabatan samamuu isaaniitiifi hojjetoonni dhaabbatichaa gocha kana dhaabsisuuf carraaqanillee akka hin milkaa'iin eeraniiru. Aanga'oonni Tigraay Daarektarri Olaanaa Daaviid Biizilii "mootummaan Tigraay 'hateera' jechuun himachuu isaa hedduu nu jeeqeera" jedhan ibsa isaanii keessatti. Daarektarri olaanaa kun yaada kana fakkaatu kennuu isaatiin dura haala jiru qulqulleeffachuun isarra ture kan jedhu ibsi kun, aanga'oonni Tigraay boba'aa akka hin hatne eeruun, Sagantaa Nyaata Addunyaatiif boba'aa liitira kuma 600 ol akka liqeesseeruuf himeera. "Waliigaltee qabna tureen boba'aan liitira kuma 600 ol liqeessineef akka deebiyu ture kan gaafanne." Bulchitoonni naannoo Tigraay ibsa isaanii keessatti boba'aan Sagantaa Nyaata Addunyaa irraa fudhatan hospitaala, Kilinikaafi wiirtuuwwan fayyaa biroof tajaajila jedhaniiru. Humnoonni Tigraay kana haa jedhan malee, mootummaan Federaalaa ibsa 'saamicha' boba'aa jedhame kana ilaalchisuun baaseen, humnoonni Tgiraay boba'aa kana fudhachuun kan isaan barbaachiseef haleellaa Qobboofi naannawaa sanatti banan ittiin adeemsifachuuf akka isaaniif ta'uuf jedhee ture. Kana malees, Waajjirri Tajaajila Komunikeeshinii Mootummaa ibsa isaatiin, ..."gareen kun saamicha raawwateen alattis ogeessota gargaarsa namoomaa gocha kana dhaabsisuuf carraaqanillee hidheera" jedhee ture. Sagantaan Nyaata Addunyaa boba'aa samameera jechuu isaa hordofee mootummaan Itoophiyaa ibsa baaseen gargaarsi namoomaa hawaasa idil-addunyaatiin gara naannoo Tigraay seenu kaayyoo barbaadameef oolaa jiraachuu isaa 'wabiin barbaada' jedheera. Bulchitoonni naannoo Tigraay ibsa Hagayya 25, 2022 baasaniin ji'oota muraasa dura Sagantaan Nyaata Addunyaa sababa rakkoo hanqina boba'aatiif gargaarsa nyaataa rabsuu waan hin dandeenyeef mootummaa naannoo Tigraay irraa liqeeffachuun isaa akka deebisutti hubatamaa ture jedhan. Waliigalteen keenya barreeffamaan qixaa'ee taa'eera kan jedhan gaggeessitoonni naannoo Tigraay, yeroo ammaa Sagantaan Nyaata Addunyaa boba'aa liqeeffate 'akkan fudhadhetti deebisee akkan kaffalu hin beeku' jechuun isaa waliigaltee keenya kan diigudha jedhan. Aanga'oonni TPLF Sagantaan Nyaata Addunyaa waliigaltee galamee ture kabajuudhaan yaada 'baayyee miidhaa qabu' baasee ture akka deebisee kaasuufis gaafataniiru.


TPLF karaa Walqaayit dabalatee kallattii biroon waraana bane -Mootummaa

Addi Bilisa Baasaa Uummata Tigraay (TPLF) kallattii daangaa Sudaanirraan dabalatee kallattii gara garaatiin waraana baballisaa jira jechuun mootummaan himate. Humnoonni Tigraay karaa Waag, Walqaayiti fi daangaa Sudaniin (gama naannoo Amaaraatiin) waraana banuu isaanii Tajaajilli Komunikeeshinii Mootummaa ibsa Hagayya 31, 2022 baaseen himeera. TPLF ''garee waraana malee hin jiraannedha'' kan jedhe ibsi kun, “waraana TPLF Qobboofi naannawaasheetti karaa gama Amaaraa bahaatiin bane  deebii jabaa gootonni humnoota ittisaa keenyaafi hawaasi naannawaa kennaniin akka gareen kun karoorfatetti hin milkoofneef,” jechuun himeera. “TPLF tooftaa dulloomaa galaana ummataa kan ittiin lubbuu ijoollee, dargaggootaafi jaarrolee hoolaa haarsaa ittiin taasisu fayyadamuu isaa itti fufeera,” jedha ibsi Tajaajila Komunikeeshinii Mootummaa baase kun. Himannaa mootummaan dhiyeesse kanaaf gama humnoota Tigraayiin deebiin kenname hin jiru, garuu kanaan dura dubbi-himaan TPLF Getaachoo Raddaa bulchiinsi MM Abiy Ahimad, “loltoota kuma kudhaniin lakkaa’aman biyya ollaa taate Ertiratti erguudhaan walitti bu’insa kana akka daran bifa biyyoolessaa qabaatu fedha” jechuun himatee ture. BBCn himannaa gama lachuun jiru qama wallaba ta’erraa hin mirkaneeffanne. Haata’u malee, gargaarsa namoomaaf jecha dhukaasni ji’’ota shaniif dhaabbatee ture turban darbe keessa cabuun walitti bu’insa Kaaba Itoophiyaa kun cimaafi baballachaa dhufeera. Mootummaan ibsa mata-dree ‘Tutuqqaan TPLF harki nagaaf diriire akka dacha’u dirqisiisaa jira’ jedhuun baaseen, “haleella TPLF kallatti gara garaan baneef deebii kennuu cimsee itti fufus, karri filannoon nagaa ammas hin cufamne,” jedheera. Jiraataan magaalaa Umaraa BBCn dubbise Roobii Hagayya 31 irra kaasee kallattii Sudaan irraan sagaleen dhaga’amaa akka ture himeera. Naannawaa amma humnoonni Tigraay waraana itti banan jedhame kun bakkeewwan gaaffiin abbummaa irrati ka’an keessaa tokko kan ta’e Walqaayit Xagadeedha. Bakki kun osoo waraanni Kaabaa kun hin jalqabamiin dura Tigraay Lixaa jedhamee naannoo Tigraay jala kan ture yoo ta’u, erga waraanicha jalqabamee ammo humnoota Amaaraa jala galeera.


Maqaleetti haleellaan qilleensarraa raawwatamuun ibsame

Magaala Maqalee keessatti haleellaa qilleensarraa raawwatame aang'oonni TPLF fi sabaa himaan naannichaa beekisan. Mootummaan haleellaan kun raawwatamuu booda ibsa baaseen ammoo naannolee adda bahan irratti haleellaan akka gaggeefamu beeksise. Miidiyaan naannoo Tigraay Tigraay TV suura gamoowwan diigamanii kan agarsiise yoo ta’u, haleellaa qilleensarraa kanaan namoonni nagaa ajjeefamuus gabaaseera. Aheellaan qilleensarraa raawwatame kunis daa’imman lama dabalatee, you xiqqaate namoota afur ajjeesuu Roohitars hogganaa hospitaala magaalicha keessa jiru tokko waabeffachuun gabaaseera. Haleellaan qilleensaa kun dhagaahamuu sa'aa tokko booda Ministeerri tajaajila Kominikeeshinii Mootummaa ibsa baaseen, naannolee filataman irratti haleellaan akka raawwatamu beeksiseera. Waayee haleellaa amma gabaasamee hoomaa kan hin jenne ibsichi, ''mootummaan buufataalee waraanaa 'Juntaa' filataman ni haleela,'' jedheera. Lammiileen naannoo Tigraay keessa jiraatan keessumaa, ''bakka kuusaa meeshaa waraanaafi buufataalee leenjii waraanaa jirtan naannolee kanaa akka of fageessitan'' jechuun akeekkachiiseera. Televizhiniin Tigraay kan naannoo Tigraay keessatti argamu haleellaan qilleensaa kun Jimaata guyyaa sa'aa 6:40 irratti kutaa magaalaa Maqalee naannoo Sameen Kifla Katamaa jedhamutti bakka oolmaa daa'immaniitti raawwatame jechuun gabaase. Dubbii himaan TPLF Getaachew Reddaa haleellaa qilleensaan namootni nagaan miidhamuu tiwiitara gubbaatti barreessaniiru. Haleellaan amma mudate kun waraanni gargaarsa namoomaa qaqqabsiisuuf jecha dhukaasa dhaabuu labsame hordofee ji’oota shaniif tasgabbaa’ee ture torban kana keessa deebiyee jalqabe kun hammaachuu isaa agarsiisa. Mootummaan Itoophiyaa ibsa baaseen, haalduree malee mariyachuuf ejjennoon mootummaan qabate akkuma eegametti ta'ee '' qaama farra nageenyaa kanaaf galtee waraanaa ta'an irratti haleellaan xiyyeefate itti fufa,'' jedheera. Kaaba Itoophiyaa bakkeewwan naannolee Tigraay, Aamaaraafi Affaar waliin waldaangessan irratti walitti bu'insi akka haaraatti jalqabame kun guyyaa sadaffaa isaa keessa jira. Hanga ammaatti garuu waa'ee waraana bakkawwan sana jiruu odeeffannoon qaamolee lamaan irraa bahu hin jiru. BBCn walitti bu'insa gaggeeffamaa jira jedhame kana ilaalchisuun qaamoleen lachanuu irraa odeeffannoo argachuudhaaf carraaqqiin taasise deebii argachuu hin dandeenye. Hawaasni idil-addunyaa waraana Kaaba biyyattiitti gaggeeffamaa jiru furuuf filannoo nagaa mootummaan Itoophiyaa filate deeggaruu qaba jedhe Waajirri Tajaajila Komunikeeshinii Mootummaa Itoophiyaa. ''Gareen TPLF waraana malee jiraachuu hin dandeenye, karra nagaaf baname hunda cufaa jira'' jedhe Waajirri kun ibsa Jimaata Hagayya 26, 2022 baaseen. Walitti bu'insa kana abbaan dura jalqabe inni tokko isa kaan himachaa kan jiru yoo ta'u, dhaabbileen idil-addunyaafi mootummoonni humnoonni TPLF fi mootummaan Federaalaa walitti bu'insa kana dhaabanii mariif akka taa'aniif waamicha dhiyeessaa jiru. Jimaata har'aa ganama bilbilli kan addaan cite ta'us, namoonni gara ganamaa maatii isaaniitti bilbilanii argachuu danda'an BBCf akka ibsanitti, bakkawwan Qobboo irraa fagaatanii jiranitti halkan dhukaasni meeshaa gurguddaa dhaga'amaa tureera jedhan. Warri bakkawwan dhukaasni meeshaaleen gurguddaa itti dhaga'amu jiraatan, gadhiisanii ba'uudhaaf kan yaalan ta'us bulchiisni bakka snaa hojii tasgabbeessuu hojjecha jiraachuu dabalanii ibsaniiru. Akkuma kana aanaa Raayyaa Qobbootti uummanni naannawaa isaa dammaqee akka eggatuuf itti himama jiraachuu ibsaniiru. TPLF waraanaaf qophaa'aa akka tureefi marii irraa fagaachuuf sababa barbaadaa ture kan jedhe mootummaan ammoo, Roobii ganama haleellaa baneera jechuun himateera. sababa waraana ji'oota baayyeef gaggeeffameen Kaaba Itoophiyaatti, keessattuu Tigraay keessatti rakkoo namoomaa hamaan uumamuun isaa ni beekama. Waraanni kun gargaarsa namooma gufachiisuu isaatiin namoonni kuma dhibba hedduutti lakkaa'aman beelaaf saaxilamuun isaanii himamaa kan ture yoo ta'u, erga dhukaasa dhaabuun namoomaaf taasifameen booda gargaarsi dhiyaachuu jalqabee utre. Haa ta'u malee, waraanni deebiyee jalqabame kun gargaarsa dhiyeessuu gufachiisuun namoonni miliyoonaan lakkaa'aman gargaarsa eeggatan balaaf saaxiluu akka danda'u sodaa uumeera. Karaa warra araarsaniitiin mariin nagaa yeroo dhiyootti jalqabama jedhamee eegamullee, osoo mariin kun dhugaatti hin jalqabamiin waraanichi jalqabameera. Ta'us garuu, ammayyu qaamoleen lamaan gara mariitti deebiyuudhaaf fedhii akka qaban ibsa ajiru.


Biyyoonni Afrikaa maalif diroonii Turkii "Bayiraaktar TB2"  bitaa jiru?

Dirooniin Turkii dirreewwa waraanaan heddu irratti bu'a qabeessummaan isaa akkaan erga jajamee booda biyyoonni Afrikaa heddus riphee loltoota biyya isaanii keessa jiran loluuf diroonii kana bitachuutti jiru. Waraana Yukireen keessatti, jalqaba yeroo Raashiyaan weerara irratti bantu meeshan waraanaa Yukireen adda dureen fayyadamte diroonii Turkii Bayiraaktar TB2 jedhamuudha. Boodarra biyyoonni lixaa deeggarsa meeshaalee waraanaa ammayyaa fi fageenya dheeraa deemuu danda'an Yukireenif gumaachan. Bara 2020tti waraana Azarbaajanii fi Armiiniyaa gidduutti gaggeeffameen Azarbaajan diroonii Turkii kana fayyadaman meeshaalee waraanaa Armiiniyaa heddu barbadeessun bulchiinsa Nagoornoo KarabaakhArmiiniyaadhan jalaa qabamee ture heddu deebifachuun waraanicha injifachuu dandeesserti. Dinqisiifannaa fi bu'a qabeessummaan diroonii Turkii kun biyyoota Baha Awurooppaa fi Kaawukas qofatti hin dhaabanne. Dhiyeenya kana ammoo biyyi Lixa Afrikaatti argamtu Toogon hidhattoonni finxaaleyyii ta'an Burkiinaa Faasoo irraa daangaa ishee seenun waan gamsiisaniif isaan qolachuuf jecha diroonii Bayiraaktar TB2 bitachuutti jirti. Baruma kana ji' a Caamsaa keessaa Niijer hidhattoota gammoojjii Saahel, Sahaaraa fi naannoo Haroo Chaad socho'an haleeluf diroonii Turkii kana heddu bitattee jirti. Biyyoonni Afrikaa biroo kanneen akka Itoophiyaa, Morookoo, fi Tuniziyaa bitatanii jiru. Angoolanis bitachuuf fedhii akka qabdu ibsitee jirti. Diroonii Turkii Bayiraaktar TB2 jedhamuun beekamu kana jalqaba kan itti fayyadame bara 2019tti Liibiyaa ture. Diroonii kana fayyadamuun mootummaan Liibiyaa UN dhaan fudhatama qabu hidhattoota Kaliifaa Haftar akka isaan Tirippoolii hin galle godhee ture. Biyyoota Afrikaa diroonii kan bitatanii fi diinagdeen isaanii guddaa hin taanef, xayyaarota waraanaf humna namaa yeroo dheeraa fudhatanii leenjisuu irra bifa salphaa ta'een diroonii kana fayyadamuu danda'u. Naannoo Saahel keessatti hidhattoonni Islaamistii bakkaa bakkatti socho'uun humnoota mootummaa irratti haleellaa banuun waan rakkisaniif biyyoonni akka Niijer fi Toogoo diroonii Bayiraaktar TB2 baay'ee barbaadu. Waraanni Niijer rakkoo naannawa daangaa biyoota Burkiinaa FaasooMaalii tti rakkoo hidhattoonni geessisaniin rakkataa turan. Waggoota kurnan darbaniif sochiin hidhattoota kanneenii giddu galeessa Saheeli hanga Maalii, keessumaa naannoo daangaa Ayivoorikoost, Gaanaa, Toogo fi Beeninitti ture. Yeroo dhiyoo as garuu hidhattoonni kun sochiin isaanii Burkiinaa Faaso fi biyyoota ollaatti akkaan waan babal’ateef, haalli duraanii kuni jijjiirameera. Bara 2019 tti humnoonni nageenyaa sochii hidhattootaa Kaaba Toogotti arguu eegalan. Ayivoorikoos keessatti bara 2016 haleellaa hidattoonni rizortii Giraand Baasam jehamutti geessisaniin namoonni 19 du’an. Bara 2020 tti ammoo hidhattoonni kun Kaaba biyyattiitti ifatti humnoota motummaa wajjin walitti dhukaasuu eegalan. Baruma kana ji’a Caamsaa keessa Toogotti hidhattoonni buufata waraana biyyattii Kipeek Pakaandii jedhamutti haleellaa babaniin loltoota 8 ajjeesun 13 madeessan. Bifa salphaa ta’en sochii hidhattootaa kana daangessuuf biyyoonni akka Niijer fi Toogoo barbaachisummaa diroonii Turkii waan hubatan fakkaata. Gama biroon diroonii kana itti fayyadamuuf humna biyya keessaa yeroo gabaabaa keessatti baasii salphaadhan leenjisuun ni danda’ama. Naannawa gammoojjii Saahelitti diroonii fayyadamuun haaraa miti. US fi Faransaay buufata waraanaa achii qaban fayyadamuun humnooota mootummaa deeggaruuf diroonii fayyadamaa turaniiru. Itoophiyaanis waraana Kaaba biyyattiitti gaggeeffame keessatti diroonitti heddu dhimma baate. Haa ta’u garuu xayyaara nam-maleessa kana fayyadamuun akkasuma balaa guddaa qaba. Hanga Ji’a Amajjii 2022 tti haleellaa diroonii Itoophiyaan gaggeessiteen lammiilen nagana 300 ol du’uu dhaabbileen gargaarsa namoomaa gabaasanii turan. Waraanni Toogos baruma kana ji’a Waxabajjii keessa dogoggoraan namoota nagaa torba ajjeessuu amanee ture. Turkiin amma “dippiloomaasii diroonii” akka meeshaatti itti gargaaramaa jirti. Biyyoota Saahel keessatti Turkiin diroonii gurguruun bu’uuraalee misoomaa kanneen akka buufata xayyaaraa fi bu’uuraalee ijoo ta’an ijaaruu keessatti gahee olaanaa taphataa jirti. Dhaabbanni diroonii Baraaktar TB2 omishu obbolaa lama Haluuk Baraaktar fi Saaluk Baraaktar jedhamaniin gaggeeffama. Saaluk intala Pirezidaantii Turki ikan taate Sumayya fuudhee jira.


Obbo Isaayaas Jiraa pirezidantii Federeeshinii Kubbaa miilaa Itoophiyaa ta'uun irra-deebiin filataman

Waggoota arfan darbaniif pireezidantii Federeeshinii Kubbaa Miilaa Itoophiyaa ta'uun tajaajilaa kan turan Obbo Isaayyas Jiraa, filannoo gaggeeffameen sagalee 94 argachuun yeroo lammaffaaf injifatan. Morkattoota filannoof dorgoman keessaa Obbo Malaakuu Faantaa sagalee 27, Obbo Tokkichaa Alamaayyoo ammoo sagalee 17 argachuu ragaan federeeshinicharraa argame ni mul'isa. Ga’eessi ganna 50 Obbo Isaayyas Jiraa pireezidantii federeeshinichaa ta'uun irratti dabalataan, Pirezidantii I/Aanaa Waldaa Kubbaa Miilaa Biyyoota Bahaafi Giddugala Afrikaa [CECAFA] ta’un tajaajilaa jiru. Obbo Isaayyaas Jiraa Naannoo Oromiyaa bakka bu’uun dorgomaa turan. Waggaa afur dura ALI bara 2010 naannoo Oromiyaa bakka bu’uun dorgomanii injifatan. Adeemsa filannoo yeroosii magaalaa Samaraatti taasifame ''nuffisiisaa'' jechuun ibsan. Filannichi marsaa lamaan taasifame.Yeroos hojii gaggeessaa kilabii kubbaa miilaa magaalaa Jimmaa ta’anii hojjetaa turan. Waggoota 20 oliif hooggansummaan ispoortii keessa turuu miidiyaalee biyya keessaaf himaniiru. Kana dura hojii gaggeessaa kilabii kubbaa miilaa magaalaa Jimmaa akkasumas kilabii kubbaa miilaa magaalaa Sabbataa ta’un tajaajilaniiru. Bara pirezidantii federeeshinichaa turan kanatti ‘’waan qabatamaafi ijaan mul’atu’’ dalaguu himan. Garuu, ‘’Gahaadha jennee hin yaadnu’’ jechuun ibsan. ‘’Waan qoma nama dhiibsisu osoo hin taane, waan mataa nama gad hin qabachiifne hojjenneerra,’’ jechuun miidiyaa biyya keessaatti himan. Wantoota irra-deebiin yoo filaman dalaguuf yaadan keessaa inni ijoo gurmaa’insa kilabootaa irratti ta’uu ibsan. Hojiin kuni deebii baay’ee deebisa jechuun himan.


Mootummaan Itoophiyaa deeggarsi Tigraayitti ergamu ummataaf gahuu isaa 'wabiin barbaada' jedhe

Mootummaan Itoophiyaa deeggarsa namoomaa naannoo Tigraayiif gama dhaabbilee deeggarsaa idil-addunyaan dhiyaatu dhimma barbaadameef oolaa jiraachuuf mirkaneeffannaa akka barbaadu gaafate. Mootummaan kana kan jedhe humnoonni Tigraay boba'aa liitira miiliyoona walakkaa ol ta'u mankuusaa Sagantaa Nyaataa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniirraa saamuun isaanii ibsamuu hordofeeti. Ministeerri Tajaajila Kominikeeshinii mootummaa ibsa kamisa baaseen humnoonni Tigraay mankuusaa Sagantaa Nyaataa Addunyaarratti ''saamicha raawwatame'' ni balaaleffata jedheera. Gama humnoota Tigraayiin himannaa kana irratti hanga ammaatti wanti jedhame hin jiru. Sagantaan Nyaataa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii man-kuusaa isaa magaalaa Maqalee jiru irraa boba'aan boottee 12, liitira 570,000 saamamuu beeksiseera. Dubbii Himaan barreessaa olaanaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii Istiifan Dujaariik saamichi kun Roobii ganama raawwatamuu ibsaniiru. Saamichi kuni kan ibsame erga mootummaan federaalaa fi humnoonni Tigraay waraana bifa haaraan deebi'ee banameef walkomachuu guyyaa eegalaniitti. Lolli kuni eega waliigalteen gargaarsa namoomaaf dhukaasa dhaabuu baatii shaniif ture cabseera. Daayireektarri Sagantaa Nyaataa Addunyaa Deeviid Beeslii  ''aanga'oonni Tigraay hanna raawwataniiru'' jechuun, atattamaan akka deebisan cimsanii gaafataniiru. Sagantaan Nyaataa addunyaa ibsa baase keessatti boba'aa malee gargaarsota akka midhaan nyaataa, xaa'oo, qorichaa fi wantoota bu'uuraa biroo Tigraay keessa raabsuun hin danda'amuu jedheera. Dhaabbatichi saamamuun boba'aa kanaa uummata Tigriyaa miiliyoona 5.2 ta'an deeggarsa barbaadan rakkoo hamaaf saaxila jedheera. Mootummaan Itoophiyaa finciltoonni Tigraay gargaarsa ummataaf malu saamaa jiraachuu kana dura irra deddeebiin himataa ture. TPLF garuu ni waakkata. Waraanni ji'oota shaniif Kaaba Itoophiyaatti qabbanaa'ee ture deebi'ee eegaluu isaatti yaadda'uu fi gareewwan wal lolan hatattamaan lola akka dhaaban dhaabbileen gaafataniiru. Kanneen keessaa Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii, Gamtaan Afrikaa, Gamtaan Awurooppa fi Ameerikaan waamicha dhiyeessanii jiru. Barreessaa Olaanan Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii Antooniyoo Gutareez, waraanni deebi'ee eegaluun baay'ee akka isaan naasise dubbatan. Waraanni kun hatattamaan akka dhaabatus gaafatanii jiru. Mootummaan Federaalaa saamicha kana ilaalchisee ibsa baaseen''gochi kun yakka waraanaati, gocha seerota namoomaa idila addunyaas kan sarbudha'' jechuun balaaleffate. ''Humnoonni Tigraay boba'aa kana kan saamuun kan barbaachiseen Qobboofi naannoo isheetti waraana dhalateef itti dhimma bahuufi'' jechuun ibse. ''Saamichi Roobii raawwatame gareen kun boba'aafi deeggarsa midhaanii dantaa waraanaaf oolchaa akka ture addunyaa guutuutti ifatti kan agarsiisedha'' jedheera. Boba'aan saamame akka deebi'u, humnoota Tigraay irratti gaafatamummaan akka jiraatuufi deeggarsi Tigraay galu dhimma barbaadameef oolaa jiraachuu isaaf mirkaneeffannaan akka kennamus mootummaan gaafateera. Waggaa darbe waraanni federaalaa bahuu hordofee addunyaarraa kan cite Tigraayitti, ummanni walakkaa deeggarsa nyaataa barbaada jedheera UN. Waraana Tigraayitti baatiiwwan 20 ol dura eegaleefi boodarra Amaaraafi Affaaritti ce’een namoonni kumaan lakkaa’aman akka du’an amanama. Lammiileen miiliyoonaan lakkaa’aman immoo qe'eerraa buqqa’aniiru.


Hamma kuufama boba'aa fi gaazii uumamaa naannoo Ogadeen jiru qorannoon ifa godhe

Ministeerri Albuudaa Itoophiyaa kuufamni gaazii uumamaafi boba'aa biyyattiin naannoo Ogadeenii qabdu Kiyuubiik footii tiriiliyoona torba ta'uu qorannoon mirkaneeffamuu beeksise. Ministirri Albuudaa Itoophiyaa Injinar Taakkalaa Uumaa sagantaa bu'aa qorannoo kanaa agarsiisu walharkaa fuudhuuf qophaayerratti haasaa godhaniin Itoophiyaan hanga ammaatti hanga boba'aafi gaazii uumamaa qabdu qorannoon bira akka hin geenyeefi inni kun kan jalqabaa ta'uu dubbatan. Kuufama qabeenya uumamaa kana kan qorate kaampanii biyya Ameerikaa ''Netherland Swell and associate ltd'' jedhamu yeroo ta'u ragaalee mootummaan Itoophiyaa hanga ammaatti sassabbate fi haaraas itti dabaluun ji'oota shaniif hanga qabeenya kanaa qorachaa ture. Amma dura qabeenyi kuufamaan naannoo Ogadeen jira jedhamuun dhaabbilee adda addaan himamaa ture tiriiliyoona sadi akka hin caalle Injinar Taakkalaan himaniiru. Qabeenyi hanga kanaa jiraachuun kan beekamee naannoo Ogadeen bakka garaa garaa sadii Kaluub, Hilaala fi Dohaar jedhamutti ta'uu ibsaniiru. ''Amma ragaa qabatamaa kana qabannee kaampaniiwwan teeknoolojiifi beekumsa gahaa qaban affeerree qabeenya kana hojiirra oolchuu dandeenya'' jechuun dubbatan. ''Dhalootni nu dura tureefi isa dura ture gaazii uumamaa qabna jecha bahe. Ani garuu har'a boonaan qabna. Hanga kana qabnan jedha'' jechuun dubbatan. Qabeenya kana faayidaa biyya keessaa fi alatti erguuf hojiin guddaan kan isaan eeggatu ta'uus, mootummaan isaanii murannoo qabaachuu dubbataniiru. Itoophiyaan naannoo Somaalee Ogaadeenii kuufama boba'aa akka qabdu irra deddeebiin himamaa ture. Waggaa afur dura bara 2018 MM Abiy Ahimad Itoophiyaan naannoo Somaaleetti seenaa keessatti yeroo jalqabaaf omisha Yaalii boba'aa jikitaa eegaluun ishee ibsanii turan. Omisha yaalii kanaan guyyaatti jikitni barmeela 450 kan omishamu akka ta'e ibsamee ture. Qabeenya kana biyya alaatti gurguruuf mootummaa Jibuutii waliin marii gaggeessuu isaanii MM Abiy dubbatanii kan turan ta'us ergasii garuu dhimmichi maal irra akka gahe mootummaan hin waan jedhe hin qabu.


Humnoonni Tigraay 'haleellaan nurratti baname' jechuu mootummaan Itoophiyaa 'soba' jedhe

Himannaan humnoonni Tigraay adda waraanaa gara garaatiin haleellaan nurratti baname jedhan dhara ta’uu dubbi-himtuun waajjira ministira muummee Itoophiyaa Biillenee Siyyum himte. Biilleneen ibsa gaazexeesssitootaaf Kamisa Finfinneetti kenniteen himannichi marii nagaa irratti hirmaachuu jalaa "miliquufi" jette. Ajajni jiddu-galeessaa waraanaa Tigiraay ibsa Roobii galgala baaseen waraanni mootummaa Itoophiyaa humnoota Tigraay irratti taankii fi meeshaalee gurguddoon haleellaa sa'aatii tokkoof ture raawwachuu hime. "Haleellaa kaleessaa dabalatee gaggeesitootni Itoophiyaa Lixi Tigiraay qaama Tigiraay akka hin taaneef shira waraanaa fi siyaasaa gaggeesuu cimsanii itti fufaniiru,'' jedhe ibsichi. "Haleellaan kun Lixa Tigiraay bilisa baasuu fi jiraattota qe'ee isaanii irraa buqqa'an qe'ee isaaniitti deebisuuf tarkaanfii humnaa akka fudhannu nu dirqiisas'' jedhe. Ibsi kun kan bahe koreen nagaa mootummaan federaalaa Itoophiyaa TPLF waliin akka mari'atu hundeesse, qaamoleen lamaan waliigaltee dhukaasa dhaabuu irra gahuun mariin nageenyaa Gamtaa Afrikaa jalatti hatattamaan akka jalqabu erga gaafatee booda. Ibsi humnoonni Tigraay waraanni mootummaa federaalaa haleellaa 'nurratti banan' jechuun baase marii nagaa itti adeemamaa jiru irratti hirmaachuu dhiisuuf sababa kaa'amaa jirudha jetti Aadde Billaneen. Waraana hamaa Kaaba Itoophiyaatti ji'oota 20 oliif deemaa jiru dhaabuuf carraaqqiin taasifamu baatiiwwan dhiyoo asitti haala gaariin deemaa turus, guyyoota muraasa darban garuu qaamoleen lachanuu jechoota jajjaboo walitti deddebisuutti jiru. Humnoonni Tigraay mootummaan yeroo dabalataa argachuuf jecha mariin akka harkifatu taasisaa jira jechuun himatu. Yaada daarektarri Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) Dr. Tediroos Adihaanom tibba kana 'gidiraan Tigraay keessa jiru xiyyeeffannoo addunyaa maluuf hin arganne; kun ammoo sababa 'bifa gogaatiif ykn [sanyummaatiif] jechuun dubbatan mootummaan akka qeequs kaasteetti. "Yaadni daarektara olaanaa WHO kun kan nama ajaa'ibus miti. Kunis akkuma yaadawwan safuu hin qabne kanaan dura dhiyeessaa turan keessaa tokkooti. Anaa haa nyaatuu warra Lixaa argachuuf jecha aangoo guddaa kana ejjennoo dhuunfaa ooffachuuf kaardii sanyummaa fayyadamuun waan hin malle,'' jette Billanee Siyyum. Dubbii Daariktera Ol aanaa WHO Dr Teediroos Adaanoom, UN akka qoratus abdii qabna jette. Waraana Kaaba Itoophiyaa dhiiga kumaatamootaa dhangalaase marii nagaan xumuruuf koreen mootummaan federaalaa TPLF waliin akka mari'atu hundeesse, mariin akka eegalu ariitiin waliigalteen 'dhukaasa dhaabuu' akka raawwatu gaafateera. Korichi ibsa kenneen waliigalteen dhukaasa dhaabuu raawwachuun gargaarsi namoomaa akka dhaqqabu, tajaajilawwan bu'uuraa akka deebi'an akkasumas waraanichi karaa nagaa furmaata akka argatu barbaachisaadha jedhe. Waliigalteen 'dhukaasa dhaabuu' akkuma raawwateen haala mijataa uumamutti fayyadamuun, "tajaajilawwan bu'uuraa ariitii danda'ameen deebisuuf qophiin godhamaa jira" jedheera. Dubbii himaan TPLF Geetaachoo Raddaa garuu ibsa koree nagaa kana, "hawwaasa idil-adunyaa gowwoomsuuf hojii burjaajessuuti'' jechuun fuula Tiwiiterii isaanii irratti barreessan. Haatahu malee tajaajiloota naannichaa sababa waraanaan manca'an deebisuun qaamolee lamaan irraa tumsa akka barbaadu Billaneen himte. ''Kun waanuma gidduugaleessa irraa cuftee bantu miti. Tajaajiloota kanneen deebisuuf gara naannichaatti imaluu gaafata. Kun ammoo waajjiraalee hedduu gara bakkichaatti sochoosu barbaada. Qaamolee kaan waliinis nageenyaan hojjechuu barbaachisa. Akkamiin tajaajilicha deebisuu qabna kan jedhu irratti qaamni tokko fedha yoo hin qabaanne akkamiin deebisuu dandeessa?'' jette Billaneen ibsa kenniteen. Waraana Kaaba Itoophiyaa ji'oota 20 oliif turetti xumura gochuuf mootummaan Itoophiyaa Gamtaa Afrikaa jalatti marii nagaa gaggeesuuf qophii tahuu ibseera. TPLF garuu pirezidaantii Keeniyaa yeroon aangoo isaanii xumuramaa jiru Uhuuruu Keeniyaataa jalatti akka gaggeeffamu barbaadu. Sababa waraana Kaaba Itoophiyaan kumaatamni lubbuu dhabanii Miliyoonaan kan lakkaa'aman ammoo qe'ee isaanii irraa godaananiiru.


Daa’immaan Itoophiyaa walitti bu'iinsarraa hafan fakkiin waan keessa darban himu

Iyyoob Margiyaa daa'imman sababa walitti bu'insa bakka adda addaatii buqqa'anii magaalaa Dabra Birhaan qubatan gaaffii tokko gaafate. Deebii isaaniis fakkii kaasuun akka itti himan dhaameef. Gaaffiin isaa 'manni keenya eessa?' kan jedhu ture. Waraana Kaaba Itoophiyaa dabalatee walitti bu'iinsawwan waggoota darban Itoophiyaa keessatti uumamaniin yakkoonni suukanneessoon raawwatamanii jiru. Namoonni kumaataman lakkaa'aman yoo ajjeefaman, kanneen miliyoonaan lakkaa'aman ammoo qe'ee isaaniirraa buqqa'aniiru. Jireenya isaa Ameerikaa erga godhatee waggoota 25 kan lakkoofsise Iyyoob, daa'imman walitti bu'iinsawwan kanaan miidhaman akkaataan itti waraana hubatan qalbii kan nama hawwatu ta'uu hima. Pirojektiin Iyyoob itti jiru moggaasni 'manni keenya eessa?' jedhu kennameef kun fakkii daa'imman 900 waraanaa fi walitti bu'iinsaan miidhamanii qabate. Fakkiiwwan kunneen qorannoof akka itti fayyadamu hima Iyyoob. Daa'imman qofa osoo hin taane nama hunda "nagaa qabaannee kan keessa jiraannu manni keenya eessa?" jedhee gaafachuun barbaada jedha. Fakkii daa'imman kaasan keessaa tokko daa'imman wayita loltoonni hidhatan haadha isaanii jalaa ajjeesan ilaalan mul'isa. Fakkiidhuma kanarraa namni moggaa qabatee dhaabbatu akkasumas beeyladi ni mul'ata. Daa'immaan kunneen 'manni' kan jalaa manca'e yoo ta'u akkanuma yaada isaanii keessaas manni akka bade hima Iyyoob. Daa'imman kunneen irra hedduun maatiin isaan Lixa Oromiyaa irraa buqqa'anii kan Dabra Birhaan qubatan yoo ta'u, Iyyoob amma dura daa'imman waraana Tigraayiin buqqa'an irrattis hojii wal-fakkaataa hojjetee ture. "Daa'imman kunneen manni isaanii yoo gubatu, warri isaani ykn firoonni isaanii ykn ammoo olloonni isaanii yoo ajjeefaman akkasumas yoo beela'an, yoo qe'eerraa buqqa'an kan arganidha," jedha. "Fakkiin daa'imman kunneen kaasan afaan, siyaasaa fi hawaasummaan kan hin daangeffamiinidha. Fakkiiwwan keessatti of ilaaluuf carraa nuuf kennanidha," jedha Iyyoob. Daa'imman gariin manni isaanii yoo gubatu, reeffa namootaa lafarratti kufe, manneen amantaa gubatan akkasumas loltoonni maatii isaaniitti qawwee qabanii kaasaniiru. Magaalaa Dabra Birhaanitti dhalatee kan guddate Iyyoob haalli buqqaatonni magaalattii keessa jiran gaddisiisaa tahuu hima. Buqqaatonni kuma 45 ta'an bishaan dhugaatii qulqulluu, yaala fayyaa akkasumas wantoota bu'uuraa isaan barbaachisan hin qaban jedha. Daa'imman hedduun tiraakomaa fi dhukkubawwan kaaniin dararamaa jiraachuu arguus hima. Iyyoob maatii fi hiriyoota isaa hirmaachisuun deeggarsa muraasa godhuu hima. Ta'us ammallee gaaffiin deeggarsaa hedduun dhiyaachaafi akka jiru dubbata. Suuraan ijoollen kun kaasan kaan ammoo siyaasa badaa fi malaammaltummaarraa kan ka'e bu'aa bahii ijoolleen keessa darban kan agarsisudha jedha. "Nuyi ga'eeyyiin, kanneen iddoo murtiin kennamu jirru fi hogganoonni maraammartoo keessaa bahuuf daa'imman kanarraa barachuu qabna" jedha. Iyyoob fakkii ijoolleen kaasan kana Finfinnee fi Laas Veegaas keessatti agarsiisaaf dhiyeessuuf qophiirra jira. Fiilmii dookumentarii fi bu'aa qorannoo daa'imman kana ilaalchisee hojjete waliin fakkiiwwan kana Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii, Huuman Raayits Waachi fi mootummaa Itoophiyaaf akka dhiyeessus hima. Hojii isaa kun namoonni badii waraanaa namoonni dhaabbatanii akka yaadan akkasumas waa'ee nagaa dubbachuu akka eegalan taasisa jedhees amana.


Injinaroota injifannoo Aduwaa 'varchuwaal riyaalitiin' agarsiisan

Injifannoon gootonni Itoophiyaa gaarren Aduwaa irratti humna weerartuu Xaaliyaanii irratti galmeessan hojiilee aartii fi ogummaa gara garaan leellifamaa har'a gaheera. Tiyaatiraa fi fiilmii ta'ee agarsiifamee jira. Walleen ammoo akka faaruu biyyaa bara baraan faarfatamaa jiraata. Injinarootni 'Guzo Technologies' ammoo kun qofti gahaa miti jedhanii injifannoo Aduwaa 'varchuwaal riyaalitiin' fidaniiru. 'Varchuwaal Riyaalitiin' taatee tokko bakkuma jiranirraa duubatti deebi'anii ykn ammoo fuulduratti deemanii akka waan amma ta'aa jiruutti daawwachuu dandeessisa. 'Guzo Technologies' teeknoolojii kanatti fayyadamuun seenaa waloo lammiilee Itoophiyaa kan ta'e injifannoo Aduwaa leellisuuf yaaliitti jira. Teeknoolojiin kun iddoowwan seena qabeessa, akkasumas hambaalee seenaa namoonni bakkuma jiran taa'anii akka daawwatan gargaara. 'Varchuwaal Riyaalitiin' gaarren Aduwaa, taateewwan waraanichaa akkasumas gootota waraanicha irratti wareegaman akka waan qaamaan achitti argamaniitti osoo namatti dhagaahamuu akka daawwatan godha. Seena kitaaba fuula 800'n himamu 'varchuwaal riyaalitiin' daqiiqaa 30 keessatti agarsiisuun danda'ameera jetti 'Guzo Technologies' keessatti hoggantuu pirojaktii kan taate Meetii Girmaa. Waraanni biyyoota akka Sooriyaa keessatti mudate nama qofa osoo hin taane hambaalee seenaa daaraa gochuu kan himtu Meetiin, kunis akkuma waan salphaatti miidiyaaleen gabaasanii bira kutuu dubbatti. "Hambaaleen kunneen ta'e jedhamee qaamolee wal-waraananiin barbadaa'an. Kana qofa osoo hin taane seenaan haqamee akka haaraatti yoo barraa'us agarreerra," jetti. Kuni Aduwaa teeknoolojii 'varchuwaal riyaalitiin' tursiisuuf ka'uumsa akka ta'eef himti Meetiin. Seenaa aayyolii fi aabboliin Itoophiyaa dhiigaa fi lafee isaaniin galmeessan kana  dhaloota ammaa fi egereef dabarsuuf hojjechaa akka jiran himti. Injinaroonni sooftiweerii 'Guzo Technologies' Itoophiyaa bira darbee, Afriikaa addunyaa dijitaalaa keessatti ol kaasanii mul'isuuf tattaafatu. "Sitti haa mul'atu hambaalee Afriikaa bifa dijitaalaan ol kaa'uu osoo dandeenyee, dhalootni egeree waan hedduu irraa barachuu danda'a. Waan silaa amma nuti arguu hin dandeenye arguu danda'u," jetti Meetiin. Injinarootni 'Guzo Technologies' dhaabbata 'Inistitute of Firancis' jedhamu waliin gara DR Koongoo imaluun iddoowwan akka Gomaa, Kaawuzii Beegaa, Bosonawwan yabbuu akkasumas weennii biyyattii daawwatanii deebi'an. Waan achitti ijaan argan gara 'varchuwaal riyaalitiitti' jijjiiruun namoota qaaman gara Koongoo imaluu hin dandeenye daawwachiisuufis qophii qabu. Kun guddina turiizimii Koongoof qooda olaanaa qabaata. Kana gara biyyoota Afriikaa biroottis bal'isuun turiizimii, fayyaa fi barnoota irratti hojjechuuf karoora qabu. Gara dubbii Aduwaatti yoo deebinu, "gootota waan qabnu hin se'un ture" jetti 'Guzo Technologies' keessatti hoggantuu pirojaktii kan taate Meetii Girmaa ijoollummaa ishee yoo yaadattu. "Fakkeenyaaf obboleessi koo ispaayidar maanii ture akka gootaatti kan ilaalu. Uffannaa Aduwaa irratti uffataman caalaa kan ispaayidar maanii ture kan uffachuu jaalatu." Kun ammoo ilaalcha gadi aanaa seenaa keenyaaf qabni agarsiisa jetti. Yeroo ammaa dhalootni seenaa isaa barachuuf kitaabota beektota garagaraan barreeffaman obsaan dubbisu dhibuurraa kan ka'e, teeknoolojiin 'varchuwaal riyaalitii' filatamaa ta'eera. Teeknoolojiin kun dargaggoonni seenaa isaanii akkasumas gootota isaanii akka baran gargaara jetti. Hojii injinarootni 'Guzo Technologies' itti jiran kana 'Epic Games' maallaqaan deeggara. Injifannoo Aduwaan alatti holqa Soof-Omar fi dhagaa dhaabbii Xiyyaas teeknoolojii kanaan agarsiisuuf hojiitti akka jiran himti. Seenaa fi hambaaleen Afrikaa hedduun bifa dijitaalaan qophaa'anii yoo hin kaa'amiin badiin irra gahuu mala sodaa jedhu qabdi. Hojii seenaa Aduwaa 'varchuwaal riyaalitiin' qopheessuu keessatti kan hirmaatan hayyuun seenaa pirofeesar Ababaawu Ayyaaleewu, "dhalootni haaraan seenaa baruuf kitaabotaa fi galmeewwan seenaa salphaatti hin agamne barbaadanii dubbisuurratti hin xiyyeeffatani" jedhu. Kanaaf seenaawwan gurguddoo akka Aduwaa 'varchuwaal riyaalitiin' yoo dhiyaatan, dargaggoonni salphaatti akka baratan gargaara jedhu. 'Guzo Technologies' seenaa Aduwaa 'varchuwaal riyaalitiin' qixaa'e kana daandii qilleensaa Itoophiyaatti, iddoowwan bashannanaa garagaraa fi manneen barnootaa keessatti agarsiisuuf karoorfatee jira. Darbees barattoota seenaa baruu fedhan garuu barnootni seenaa isaan hin hawwanneef fala dhahuu himti Meetiin.


'Tigraayitti tajaajilawwan bu'uuraa deebisuuf qophiin godhamaa jira' - Koree Nagaa

Waraana Kaaba Itoophiyaa dhiiga kumaatamootaa dhangalaase marii nagaan xumuruuf koreen mootummaan federaalaa TPLF waliin akka mari'atu hundeesse, mariin akka eegalu ariitiin waliigalteen 'dhukaasa dhaabuu' akka raawwatu gaafate. Qaamoleen baatilee 20 oliif wal waraanaa turan lamaan amma dura adda addatti dhukaasa dhaabu labsan malee waliigalteerra hin geenye ture. Waliigaltee raawwachuun gargaarsi namoomaa akka dhaqqabu, tajaajilawwan bu'uuraa akka deebi'an akkasumas waraanichi karaa nagaa furmaata akka argatu barbaachisaadha jedhe korichi. Waliigalteen 'dhukaasa dhaabuu' akkuma raawwateen haala mijataa uumamutti fayyadamuun, "tajaajilawwan bu'uuraa ariitii danda'ameen deebisuuf qophiin godhamaa jira" jedheera. Koreen miseensota torba qabu mootummaan Itoophiyaa ijaare ibsa Roobii baaseen, akkaataa waliigalteen kun itti goolabamuu fi marii siyaasaa itti aanuuf bu'uura kan ta'u yaada (proposal) qopheessuu hime. Piroppoozaaliin kunis Gamtaa Afrikaafi qooda fudhattoota marii nagaa kana deeggaraniif akka dhiyaatu murtaa'uus himeera. Dubbii himaan TPLF Geetaachoo Raddaa garuu ibsa koree nagaa kana, "hawwaasa idil-adunyaa gowwoomsuuf hojii burjaajessuuti'' jechuun fuula Tiwiiterii isaanii irratti barreessan. Itti dabaluunis "adda waraanaa adda addaatti humnootni isaanii [kan mootummaa federaalaa] humnoota keenya qoccolaa jiru, irra deddeebiin waadaa isaanii cabsaa jiru'' jedhan Obbo Geetaachoon. Mootummaan Abiy yeroo bitatee waraana marroo biraa Tigraay irratti labsuuf taa'a malee gonkuma fedhii nagaa buusuu hin qabu jechuunis komatan. Mootummaan federaalaa dhukaasa dhaabuun mariin wal-dhabdee humnoota TPLF waliin qabu hiikuuf akka fedha qabu irra deddeebiin ibsaa ture. Mariin kun Gamtaa Afrikaa jalatti gaggeeffamuu akka qabus beeksiseera. Irra caalaan naannoo Tigiraay tajaajilota akka ibsaa, baankii fi interneetii waggaa tokkoo oliif argataa hin turre. Waliigalteen dhukaasa dhaabuu namoomaa ji’a Bitootessaa keessa waliigalame. Ergasii dhiyeessiin deeggarsa namoomaa haalaan dabalaa dhufe. Mootummaan Itoophiyaas ta'e TPLF waraana lubbuu namoota kumaatamaa galaafatee, miliyoonota qe'eerraa buqqise karaa nagaa xumuruuf koree ijaaruun isaanii ni yaadatama. Mootummaan Itoophiyaa marichi haal-duree tokko malee jaarsummaa Gamtaa Afrikaa jalatti haata'u malee 'yeroo kamuu, eessattuu' akka gaggeeffamu ibseera. TPLF ammoo mariin kun jaarsummaa pirezidaantii Keeniyaa yeroon aangoo isaanii xumuramaa jiru Uhuruu Keeniyaataan, Naayiroobiitti akka gaggeeffamu  jedhee ture. Uggurri Tigraayirra kaa'ame ka'ee, tajaajilawwan bu'uuraa akka ibsaa, komunikeeshinii fi baankii deebi'an malee mariitti akka hin seennes TPLF beeksisee ture. Dhiyeenya Gaanfa Afrikaatti Ergamoonni Addaa US fi EU akkasumas dippilomaatotni biyyoota Awurooppaa gara Maqalee imaluun hogganaa TPLF Dr Dabretsiyoon G/Mikaa’el waliin mari’atanii turan.


Baalee Bahaatti dhibeen gifiraa lubbuu namootaa galaafate

Goodina Baalee Bahaatti dhibee gifiraa mudateen yoo xiqqaate lubbuun namoota shanii darbee  348 kan ta'an irratti ammoo dhibeen kun mul'achuu  BBCn Waajjira Fayyaa godinichaarra odeeffateera. Dhibee kana daran hammaataa kan taasiseefi akka namoonni hin dandamanne kan taasise ammoo hongee godinichatti mudateen hanqini nyaataa uummanni gonichaa keessa jiru akka ta'e ogeessonni himaniiru. Dhibeen gifiraa godinichatti mul’ate ammatti aanaalee godinichaa afur: Sawweenaa, Raayituu, Gololchaa fi Laga Hidhaa keessatti gandoota 23 keessatti argamuu Itti gaafatamaan Waajjira Fayyaa godina Baale Bahaa Obbo Xilaahun Takkaa BBCti himaniiru. “Kan Laga Hidhaa fi Gololchaa gara to’atamuutti deemeera. Garuu naannoo Sawweenaa fi Raayituu irratti keessattuu Sawweenaa irratti gara gandoota 12 keessatti faca’eera” jedhan. Dhibichi aanaa Sawweenaa keessatti gandoota baay’ee keessatti faca’uunsaa haala teessuma lafaa aanichaan ida’amee ogeeyyiin fayyaa hawaasa bira gahuuf qormaata itti ta’uus dubbatan. Sababa dhibichaan hanga ammaatti lubbuun namoota shanii darbuu kan himan qondaalichi, namoota dhibichi irratti argame 348 keessaa namootni 202 wal’aansi taasifameefii fayyuu himan. Namootni lakkoofsaan 80 ta’an immoo yeroo ammaa yaalarra kan jiranidha jedhan.  Dhibeen gifiraa hordoffii Waajjirri Fayyaa godinichaa taasiseen Adoolessa 28 bara 2014 godinicha keessatti mul’achuusaa Itti gaafatamaan Waajjira Fayyaa godina Baale Bahaa Obbo Xilaahun Takkaa himu. Maddi dhibee kanaa immoo nama naannoo Somaalee irraa gara godinichaatti seene tokko akka ta’es himan. “Gogiiinsa kanarraa kan ka’e namni bakkaa bakkatti socho’aa jira waan ta’eef ummatni Somaaleefii ummatni naannoo kanaa sababa dheedumsaa fi barbaacha bishaaniin walkeessa socho’a” jedhan. “Qorannoo gaggeessineerra. Kan jalqaba mul’atan keessaa aanaa Gololchaadhaa samuuda namoota shanii fudhannee laboraatoorii (qorannoof) erginee ture. Sana keessaa sadan irratti (gifirri) mirkanaa’era” jechuunis dhibeen aanaalee godinichaa afur keessatti mul’ate gifira ta’uu akka mirkaneeffatan himaniiru. Shiftoon fuularraa eegaluun gara kutaalee qaamaa birootti faca’u, hoo’i qaamaa dabaluun, qufaa, dhangala’aan gama funyaaniin bahu fi diimachuun ijaa mallattoolee dhibichaa keessaa akka ta’anis Obbo Xilaahun himaniiru. Dhibeen gifiraa mataa isaatiin miidhaa guddaa fiduu baatullee rakkoolee fayyaa biroo hordofsiisuun namootarratti miidhaa hanga lubbuu darbuu qaqqabsiisa. Rakkoolee fayyaa dhukkubichaan walqabatanii dhufan keessaa dhibeen daranyoo sombaa (pneumonia), qaro dhabeessummaa akkasumas dhibeen sammuu ni argamu. “Yoo dafee yaalame garuu namootni kun dhibee walxaxaa kanaaf otoo hin saaxilamin fayyuu danda’u” jedhan.  Dhibeen gifiraa kun godina Baale Bahaa keessatti erga mul’atee booda hojiin namoota dhibichaaf saaxilaman adda baasuu fi yaala akka argatan gochuu hojjetamaa akka jiru Obbo Xilaahun Takkaa himaniiru. “Biiroo Fayyaa Oromiyaarraa ogeeyyiin dhufanii as jiru. Ogeeyyiin ramadaman nu waliin hanga gandaatti deemnee sakatta’iinsa cimaa gaggeessaa jirra” jedhan. Namoota mallattooleen dhibichaa irratti mul’atanis yaala akka argatan taasifamaa jiraachuus dubbataniiru. Dabalataan kilinikawwan socho’an (mobile clinic) afur to’annoo dhibee kanaaf saaquun hawaasni tajaajila akka argatu taasifamaa jiraachuus himan. Dhibeen kun akka hin babal’annefii namni wayita dhukkubsatutti gara mana yaalaa akka deemuuf hojiin hawaasaaf hubannoo uumuu hojjetamaa akka jirus dubbatan. Haata’u malee, gogiinsa waggoota lamaan darban godinicha mudateen dandeettiin dhibee dandamachuu namootaa gadi bu’uu kan hima Obbo Xilaahun, “baay’een isaanii dafanii dhibee kana ofitti fudhatu. Erga ofitti fudhatanii boodas fayyuuf guyyaan itti dheerachuun darbee darbee ni mul’ata” jedhan. “Beelli kun dafamee irratti hojjetama taanaan dhibeen kun ni dhaabbata” jedhan. “Hanga dhimma kana dhaabuu hin dandeenyetti dandeettiin dhibee ofirraa ittisuu namootaa xiqqaadha waan ta’eef yoo saaxilaman battalatti dhibee kana fudhachuu danda’u” jechuunis himaniiru.


Dhalattoonni Tigraay kaampii Affaar keessa tursiifaman qe'eetti deebifamuu eegalan

Dhalattoonni Tigraay kumaan lakkaa'amaniifi baatiiwwan darbaniif kaampii Naannoo Affaar keessa tursiifaman gara qe'ee isaaniitti deebifamuu eegaluu kanneen deebifaman keessaa muraasni BBC'tti himan. Kunneen waraana Kaaba Itoophiyaaf adeemaa tureen walqabateeti kan bakka tokkotti ugguraman. Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa Waxabajjii keessa ibsa baaseen dhalattoonni Tigraay 9000 ta'an haala mijataa hin taane keessa akka jiran ibsee ture. Dhalattoonni Tigraay kunneen ji'a saddeetiif lafa tursiisa magaalaa Samaraa turani. Mudde 09 humnoota Tigraayiifi humnoota nageenyaa Affaar gidduu waraanni adeemsifamuu hordofee dhalattoonni Tigraay sababa ‘nageenyi keessan bakka eegamu isin geessina,’ jedhuun bakka biraatti geeffamuu namootni kana dura kaampicharraa BBC'n dubbise himaniiru. Jiraattonni kana dura BBC'n dubbise deeggarsa gahaafi wallaansa akka hin argannee ibsuun, daa'immaniifi maanguddoonni umuriin saanii hanga waggaa 90 kaampicha keessa jiraachuu dubbataniiru. Bakkichi ho'aa ta'uufi bakka akkasii kana keessatti walitti dhiyaatanii hanqinni bishaanii osoo jiruu jiraachuun ulfaataa akka tahe himan. Komishiniin mirgoota Namoomaa bakki tursiisa dhalattota Tigiraay ''lubbuu isaaniif balaa qaba'' jedheera kana dura. Kunneen tibbana konkolaattotaan magaalaa xiqqoo karaa gara Maqalee gessuufi Ab'aalaa jedhamtutti deebifamani. Haala kana kan mijeessaa jiru UN, adeemsi kuni torbanoota fudhata jedhe. Dhaabbati Biyyoota Gamtoomanii 'buqqaatota biyya keessaa' jechuun isaan ibse. Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa garuu kana dura saba sabummaa isaaniin irratti xiyyeeffatamani, 'seeraan ala' bakka tokko tursiifaman jedhe. Akka nami BBC'n dubbise jedhutti, yeroos maanguddoota, dubartoota ulfaa, qaroo dhabeeyyii dabalatee walumaagala dhalattoota Tigraay kuma 15 ta'an qabamanii buufata poolisiifi mana hidhaa keessa akka turan taasifaman. Eegasii konkolaataa gurguddaan fe'amanii gara Samaraa geeffaman. ''Lola booda humnoonni nageenyaa Affaar jiraattota homaa hin beekne raadiyootuu turte, TPLF waliin qunnamtii qabda turte, jechuun himatanii namoota beeknu baay'ee ajjeesaniiru,'' jechuun himata. Jiraattonni BBC'n dubbise kaampii keessa namootni du'uullee himu. Aangawoonni Afaar dhimma kana irratti deebii kennan hin qabani. Waraanni Kaaba Itoophiyaa baatii 20 dura humnoonni TPLF buufata waraanaa Itoophiyaarratti haleellaa raawwataniin eegale. Eegasii gara naannolee ollaa Amaaraafi Affaaritti babal'achuun lammileefi qabeenyaarratti badii guddaa geessiseera. Yeroo ammaa mootummaafi TPLF waraana badii guddaa geessiseefi biyyoota ollaa sodaachise mariin xumura itti tolchuuf sochiitti jiru.


Mootummaan Itoophiyaa warshaalee sukkaaraa saddeet gurguruuf

Mootummaan Itoophiyaa warshaalee naannoolee biyyatti garaa garaatti haaraa ijaaraman abbootii qabeenyaa fi biyya alaatti gurguruu akka barbaadu beeksise. Caalbaasii Ministeerri Maallaqaa baaserratti abbootiin qabeenyaa biyya keessaafi alaa akka irratti hirmaatan waamichi dhiyaateefi jira. Warshaaleen sukkaaraa mootummaan caalbaasiif dhiyeesse, Arjoo Dhidheessaa,  Kasam , Xaanaa Balas, Tandaahoo,  Oomoo Kurraaz 1ffaa, 2ffaa, fi 3ffaadha. Ministeerri Maallaqaa caalbaasii kana kan baase dorgommii damee oomisha sukkaaraa irratti jiru cimsuufi dhiyeessii sukkaraa biyya keessaa  guddisuuf ta’uu beeksise. Itoophiyaan waggaatti sukkaara toonii miliyoona 1.35 kan oomishtu yoo tahu, fedhii biyya keessaa %60 tahu haguuga. Mootummaan warshaalee kanneen gara abbootii qabeenyaa dhuunfaatti deebisuun sukkaara alaa galchu xiqqeessuu barbaada. Biyyattiin hanqina sharafa alaan rakkataas jirti. Ragaan UN Comtrade irraa argame akka agarsiisutti, bara 2020 Itoophiyaan sukkaara alaa galchuuf doolaara miliyoona 347 baasteetti. Haaluma wal fakkaatuun mootummaan Itoophiyaa damee telekoomii biyyattii gariin gurguruuf caalbaasii baasuun ji'a Bitootessaa keessa garuu akka adeemsicha addaan kute ibse. Ministeerichi akka ibsetti Itoophiyaan fedhii biyya keessaa guutuuf biyyoota alaarra sukkaara ni galchiti. Washaaleen saddeet kunneen qabeenyummaan isaaanii gara dhuunfati yoo dabarfame oomisha sukkaaraa guddisa jedhe Ministeerichi. Oomishni sukkaaraa yoo guddate galii qonnaan bultoonni shonkoraa oomishamanii fooyyeessa jedhamee abdatama. Kana malees, dhaabbileen biyya keessaafi alaa oomisha sukkaaraarratti hirmaachuun sharafa maallaqa biyya alaa akka argamsiisu Ministeerri Maallaqaa himeera. Iddoowwan warshaaleen haaraa ijaaraman kunneen iddoowwan oomisha shonkoraaf mijatoo fi bu’uuraaleen misoomaa guutamuufi ibse. Waggaa afur dura paartiin biyya bulchaa jiru warshaalee sukkaaraa  mootummaa harkaa jiranii fi ijaarsarra turan guutummatti ykn gartokkeen gara abbootii qabeenyaa dhuunfaatti akka dabarsu murteessuun ni yaadatama. Haaluma kanaan walfakkaatuun, ijaarsarra kan ture daandiin baaburaa, paarkiiwwan indastirii, hoteelonnifi dhaabbileen ijaarsaa gara garaa  guutummaatti ynk gartokkeen dhaabbilee dhuunfaatti akka dabarfaman murtaa’uu isaatu yaadatama.


Buraayyutti dargaggoon waraabessi miila isaa lamaan nyaate maal hima?

Dargaggoo Birhaanuu Dhaabaa torbee darbe Hagayya 10, 2022 halkan naannoo sa’aa 4:00 tti mana maatii isaa magaala Buraayyuu ganda Lakkuu Kattaatti argamuu bahee gara magalaa Mojoo deemuuf imala eegaluu hima. “Manni ani gaafas itti ture Kattaa gubbaarra. Gara Mojoo deemufin ture. Geejibni yeroo sana hinjiru waan tureef karaan miilaan gara Askootti nama ceesistu jirti ture. Karaa sanarra osoon imalaa jiruuti kun kan na quunname” jedha. Sa’aa sanaan gara magaala Mojoo maalif imaluuf akka yaade kan gaafanne dargaggoon kun borumtiisaa ganama hojii seenuu waan qabuuf sa’aa sanaan imaluuf akka dirqame hima. “Konkolaataa fe’umsaa halkan deemutu jira. Isa sana Wingeet dhaqeen qabadha jedheen deemaa ture” jedha. Haa ta’u malee dargaggoon kun iddoo yaade osoo hin gahin naannoo Caffee jedhamuun beekamutti balaan miilasaa lamaan isa dhabsiise isa mudate. “Irraan gadee deemaan jira. Bineensi fuldurakoo darbaa jira” kan jedhu dargaggoo Birhaanuun karaarratti waraabessa tokko arguu hima. “Tokkichuman arge. Ergasii wantan ta’e, taatee narratti raawwate hin beeku. Borumtiisaa gaafa Kamisaa sa’aa 5:00 irrattin hospitaalatti of beeke” jedhe. “Yemmuun of baru ciiseen jira, dhaqni koo guutuun dhumeera. Jilba kootii gaditti jechuudha. Maatiinkoos na bukkee dhaabbatanii turan” jedha dargaggoon kun. Dargaggoo Birhaanuun guyyaa Kamisaa wayita of barutti miilli inni tokko koronyoodhaa gadi guutumatti cite kan ture fi milli inni biraan immoo koronyoo biratti cite gogaa qofaan rarra’ee akka ture hima. “Lukni bitaa koronyoodhaa gadi hinjiru ture. Luka mirgaakoorra immoo gogaan qabatee jira. Ilaallaan nan nahe. Maatiinkoo nabira jiran na tasgabbeessan” jedha. Waraabessi miilasaa lamaan dabalataan harka fi dugdasaa irrattis midhaan qaqqabsiisuu kan himu dargaggoon kun “kan harka kootii ilkaanin akka ciniiname ni beeksisa. Kan dugdakoo mirgaarra jirus ilkaan ta’uunsaa ni beeksisa. Lapheekoo immoo kan lafarra na harkise natti fakkaata, waan qunca’ee qaba” jedha. Dargaggoo Birhaanuu Dhaabaa Kamisa Hagayya 11, 2022 hospitaala keessatti erga ofbaree booda miillisaa miidhame lamaan jilbaa gaditti muramuu akka qabu ogeeeyyii fayyaan itti himamuusaa dubbata. “Manni yaalaa gara sammuutti akka hin deemneef yookiin dhiignisaa dhangala’ee akka hin duuneef muramuufii qaba jedhan. Kutaa yaalaa na geessanii narraa muran. Lachuu jilbaa gaditti murame” jechuunis hime. Yeeroo ammaa magaala Finfinnee Hospitaala 'AaBET' keessatti wal’aansarra kan jiru dargaggoon kun, balaan kun erga irra gaheen booda eenyu gara hospitaalaa akka isa geesse waan beeku akka hin qabne hima. Odeeffannoon hojjettoota hospitaalichaarraa itti himame konkolaataa ambulaansiin fidamuusaa akka ta’e dubbata. “Ijoolleen na arganii dhufan oduudhumaan ‘buufata fayyaa Buraayyuu si geessinee achirraa deebisnee ambulaansiin sifudhatee Abeetiin (hospitaala) sifide’ kan jedhudha” jedha. Odeeffannoon BBCn Poolisii magaala Buraayyuu irraa argate immoo dargaggoo Birhaanuu Dhaabaa miidhaa waraabessaan irra gahaa turerraa birmannaa qaamolee nageenyaan lubbuun isaa baraaramuu mul’isa. Poolisii Buraayyuutti Abbaa Adeemsaa Kutaa qorannoo yakkaa aanaa tokkoffaa kan ta’an Inispeektar Malkaamuu Asaffaa guyyichatti halkan tilmaamaan naannoo sa’aa 6:30 eeruun milishoota biraa isaan qaqqabuu himan. “Gaafa nuyi deemnu miilasaa tokko guutumaan guututti irraa nyaatee fixeera. Miila lammaffaa immoo foonsaa nyaate. Cinaachasaas karaa duubaas irraa cuffateera” jedhan. Poolisootni wayita iddicha gahanis sagaleen waraabessaa dhagahamaa akka tures kan himan Inispeektarichi, dargaggoo Birhaanuu konkolaataa poolisiin mana yaalaa dhiyeenyatti argamutti geessuu isaanii fi sana boodas gara hospitaalaa akka deemu deeggarsa gochuu isaanii himu. Gara Poolisii Buraayyuu erga dhufanii yeroo gabaabaa ta’uu kan himan Inispeektar Malkaamuun magaalichatti taateen akkanaa darbee darbee akka mudachaa ture odeeffannoo akka qaban himaniiru.


Finfinneetti waraabessi daa’ima waggaa 10 irra miidhaa geessise

Magaalaa Finfinneetti waraabessi daa’ima umuriin isaa wagga 10 ta’e, ija isaa dabalatee fuula gama tokkorraan hubaatii cimaa geessisuu maatiin daa’ima kanaafi hakiimni wallaanaa jiru BBCtti himan. Taaten kun Hagayya 16, 2022 guyyaa keessa saatii sagal irratti kan mudate yoo ta’u, Kutaa Bulchiinsa Ekkaa, aanaa sagal bakka Wandimmaamaach Qaxanaa Jifaaraa Barrii jedhamuttidha. Daa’imni maqaan isa Sintaayoo Girmaa jedhamu kun fuulli isa gama mirgaatiin waraabessa kan nyaatame yoo ta’u, yeroo ammaa kana ammoo ujummoon ittiin arganu somba isaa keessa galfameefiif waallaansarra jiraachuu Hospitaala Alertitti ogeessi fayyaa Kutaa Wallaansa Balaa Tasaa Dr. Biruuk Kabbadaa BBCtti himaniiru. Guyyaa shanaffaatiif wallaansa argachaa kan jiru Sintaayyoo Girmaa, miidhaan guddaan irra gahullee, “ammatti lubbuu isaatiif wanta yaaddessu” akka hin taane Doktara Biruuk dubbataniiru. Fuulli daa’ima kanaa gam-tokko, maddii isaa, hidhii, maashaarraa kaasee hanga morma isaatti waraabessaan kan nyaatame yoo ta’u, ija isaa mirgaa dhabuu dabalatee qama argansuu isaarra miidhaan gaheera. Yaala baqaqsanii wallaanuutiin miidhaa fuula isaarra gaheef badadamaa kan jiru yoo ta’u, ammatti madaan isaa akka infekshinii hin uumneef xiyyeeffannootiin hordofamaa jiraachuu himan Doktar Biruuk. Yeroo ammaa daa’imni kun kan of bare yoo ta’u, madaan isaas fooyyee yeroo argamsiisutti gogaan qama isa abakka biraarraa fuudhamee fuula isaa wallaansa ‘Pilaastik Sarjarii’ jedhamuun wallansi akka taasifamuuf ogeessi fayyaa kun ibsaniiru. “Wantonni ittisuu dandeenyu yeroo daa’imarra gahan wayita mudatan rakkisaadha. Baayyees miira namaa tuqa,” jedhu Doktar Biruuk Wallaansa ‘Pilaastik Sarjarii’ wallaansi baqaqqsanii yaaluu ittiin qama miidhame deebisanii dhinsuu irra jiru biyya keenya keessatti hangam mara quubsaa ta’uu dhabuun isaa, akkasumas meeshaaleen wallaansa akkasiif barbaachisan dhibuufi hanqinni ogeessotaa rakkoo akkasii kana akka daran hammeessu dubbatu ogeessi kun. Kanaan dura namni ga’eessi tokko sabab dhibee kaansariitin fuula isaa irra balaan guddaan gahee malee nama waraabessi fuula isaa nyaate akka isaan hin mudanne dubbatu Dr. Biruuk. Balaa mucaa kana irra gaheen baay’ee gadduu irraa kan ka’e hirriba rafuuf illee akka rakkatan dubbatu doktarichi. “Waaqayyo isa gargaaru. Nuti waan dandeenye hunda ni goona. Uummanni Itoophiyaas osoo gargaaree,” jechuun waamicha dhiyeessan. Abbaa daa’ima waraabessi mucaa isaanii irraan miidhaa gahee kan ta’an Obbo Girmaan naannoo isaan jiraatanitti kanaan duras waraabessi nama miidhaa irraan gahe akka beekan dubbatu. Obbo Girmaan BBC tti akka himanitti kanaan dura mucaan wagga jahaa ergaa suuqii dhaqxee waraabessi fudhatee osoo deemuu atileetonni shaakala irra turan arganii buusisuu yaadatu. Haa ta’u garuu miidha guddaan waan irra gahee tureef hospitaala erga seentee booda duute. Naannoon isaanii bosonaan kan marfamee fi kanarraa kan ka’e waraabessi darbee darbee ijoollee akka gaadu himu Obbo Girmaan. “Yeroo heddu wal agarra, wal bira dabarra,” jedhu. Jirataa naannoo sanaa kan ta’an Adde Sisaay waraabessi naannichatti baramaa ta’uus miidhan inni namarraan gahu garuu baramaa akka hin taane dubbatu. Naannichi ibsaa waan hin qabneef namoonni kurrzii ibsatanii jiraatu jedhu Adde Sisaay. Abbaan Sintaayyoo Obbo Girmaa Tsaggaayee hojii humnaatin jiraatu. Yeroo mucaan isaanii waraabessan nyaatamu sana hojiif lafa fagoo deemanii ture. Mucaan isaanii baruumsa dabalataa baraaa kan barataa jiruu fi kutaa sadaffattii kan darbe yoo ta’u, bakka hojiif deeman sana fudhatanii deemus barbaadanii akka turan himu. Ilmi isaanii garuu qormaata akka qabu waan itti himeef, qormaata erga fixeen booda ijoollee wajjin akka taphatu, garuu ammoo gara bosonaa akka hin deemne itti himanii akka turan dubbatu. Sintaayyon osoodhuma ijollee wajjin tapahataa jiruu waraabessi kan itti dhufe. Ijoollen warri kaan baqatanii yoo sokkan, Sintaayyon mucucaatee kufe. Boodarra, “Mucaa kee Waraabessi nyaate jedhanii ollaan bilbilanii natti himan,” jechuun gaddaan guutamanii dubbatu Obbo Girmaan. Ollaa isaanii kan taate Adde Sisaay Darib sa’aatii sagalitti iyya dhagahanii bakkicha gaafa gahan ollaan warabessa irraa buusanii argan. “Fuulli isaa guutun hin jiru. Gama tokkoon ijji isaa, mangaagan isaa hin jiru, jedhu. Boodarra poolisiitti bilbilanii Hospitaala Minilik akka geessan dubbatu Adde Sisaay. Obbo Girmaan mucaan isaanii Hospitaala Minilik erga galee dhaqaban. Boodarra gara Hospitaala Pheexiroositti, achii ammoo yaala gara Hospitaala Alartitti geeffamee yaalamaa jira. Bifuma wal fakkaatun torbee darbe Hagayya 10, 2022 magaala Buraayyutti Dargaggoo Birhaanuu Dhaabaa halkan naannoo sa’aatii 4:00 balaa waraabessi irraan gaheen miila isaa lamaan dhabee jira. Dargaggoon kun mana maatii isaa Buraayyudhaa ka’ee halkan gara Magaala Mojoo deemuf osoo jedhuu waraabessi akka isa nyate BBC tti himee ture.


Mootummaan Ertiraa marii nagaa Itoophiyaa keessa galuu qabaa?

Waraanni waliinii Itoophiyaa ji'oota 20 ol lakkoofsise amma fuula isaa gara marii nagaatti deebifachuuf yaalaa jira. Humnoonni mootummaa federalaafi Tigraay afaan qawwee walirraa erga gadi qabanii ji'ootni jaha ta'an lakkaa'amaniiru. ALI Waxabajjii 7/2014 Ministirri Muummee Abiy Ahimad mariif qophii ta'uu yoo himan, guyyaadhuma sanitti aanga'oonni Tigraay isaanis mariif banaa ta'uu isaanii ibsaniiru. Mootummaan Federaalaa osoo hin bubbuliinis namoota marii kana irratti mootummaa bakka bu'an ifa godheera. Namoota torba mootummaa bakka bu'an keessa Ministirri Muummee Itti aanaa obbo Dammaqaa Mokonniinifi pireezidantii itti aanaan naannoo Amaaraa obbo Getaachew Jember ni argamu. Waraana kumootni kurna hedduun itti dhuman, miiliyoonotni ittiin buqqa'an fi sarbama mirga namoomaa hamaaf karra bane kun, adda durummaan mootummaan Federaalaa fi humnoonni Tigraay giddutti gaggeefamus, naannoleen ollaa akka Affaar fi Amaaraas kallattiin qooda irraa fudhataniiru. Darbees biyyi sadaffaa ollaa Itoophiyaa taate Eertiraan irratti hirmaachuufi badiin qaqqabsiifte dubbii ijoo ta'ee tureera. Amma dhimmi marii araaraa yeroo ka'u mootummaa federaalaa fi humnoota Tigraay qofa osoo hin taane naannolee fi biyyi waraanicha keessaa qooda qabdu Eertiraan haa hirmaattu yaadni jedhu dhagahamuu eegaleera. Humni addaa naannoo Amaaraa marii kana irratti haa hirmaatu yaada jedhuuf mootummaan deebi ifa ta'e, aanga'oonni naannoo Amaaraa maricharratti akka hirmaatan ta'eera'' jedhu kenneera. Mootummaan Eertiraa marii kana keessatti hirmaachuu qabaa? kan jedhu garuu falmisiisaa ta'ee jira. Marii mootummaa Itoophiyaafi aanga'oota Tigraay gidduutti ni gaggeefama jedhamee eegamu irratti mootummaan Eertiraa ni hirmaata moo hin hirmaatu kan jedhu irratti wanti ifatti jedhame hin jiru. Haata'u malee qaamoleen dantaa Amaaraafi Eertiraaaf qabsaa'an humnoonni Amaaraafi Eertiraan akka hirmaattu gaafatu. Qabxiilee shan humnootni Tigraay akka haalduree mariitti kaahan keessa daangaan Tigraay bakka waraana dura turetti deebi'uu kan jedhu ni argama. Haata'u malee naannoleen duraan bulchiinsa Tigraay jala turan Kibbi Tigraay harka humnoota Amaaraa fi Eertiraa jala jiru. Aanga'oonni Tigraay ammallee mariin eegaluu dura humnoonni kunniin naannicha gadhiisanii bahuu qabu jechuun gaafatu. Warri Eertiraan hirmaachuu qabdii jedhan waraana keessaa qooda qabaachuufi ammas daangaa irraa waraana qabaachuu akka sababaatti kaasu. Gorsaan siyaasaafi seeraa lammii Siwiidiin Musee Efireem nagaan waaraan akka jiraatuuf warreen waraanicha keessatti qooda fudhatan hunduu jalqabarraa maricha keessatti hirmaachuu qabuu jedhu. ''Waraana kana keessaa Eertiraan harka akka qabdu ifadha. Hundi keenya nagaa akka argannu, qaxanaa kanatti waliin jiraachuuf nagaan akka dhufu yoo barbaadame qaamni waraanu biyya keessa haata'uu hin ta'iinii marii keessatti hirmaachuu qaba. Ta'uu baannaan adeemsa marii wantoota gufachuusan arguu malla.'' Ogeessi seeraa idila addunyaa dhalataa Eertiraa Eeliyaas Habtesillaasee garuu yaada kanatti walii hin galan. Jalqabumarraa walitti bu'iinsichi humnoota Tigraayiifi mootummaa giddugaleessaa gidduutti kan ka'e waan ta'eef, akka seera idila addunyaatti waraana keessoo jedhameetu waamama'' jedhu. Kanaafis walitti bu'iinsa keessoo keessa biyyi harka galfate gaafatamaa ta'a malee marii araaraa keessa sababni hammatamuuf hin jiru jedhu. ''Mariin amma gaggeefamu dhimma keessoo Itoophiyaati amantaa jedhu waanin qabuuf Eeriraan kana keessatti hirmaachuuf bu'uurri seeraa hin jiru.'' Qorataan jaarmiyaa Crisis Group Wiiliyaam Deevison gama isaan Eertiraan marii irratti ni hirmaatti yoo ta'es yeroon isaa amma mitii jedha. ''Yaadni mootummaan Eertiraa haa hirmaatu jedhu rakkoo qaba. Mootummaan Eertiraa marii kana keessatti hirmaachuuf fedha qabaachuu isaaf ragaa maaltu jira. Mootummaa Eertiraarraa wanti dhageenye hin jiru.'' Waraanichi hirmaannaa Ertiraas kan qabuufi balaa hedduu kan hordofsiiseedha kan jedhu Wiiliyaam, ''suuta mariin hunda hirmaachisu godhamuun isarra jira. Haata'u malee ammatti mootummaa Federaalaa fi TPLF illee gara mariitti fiduun jabaadha'' jedha. Waraana Itiyoo-Eertiraa wajjin walqabatee muddamni biyyoota lamaanii dhufaatii MM Abiy booda mootummoota lamaan gidduu nagaan bu'us bara waraanichaa aangoo olaanaa kan harkaa qabuufi Tigraayiin kan bulchaa jiru TPLF waliin walgaarreffannaan itti fufee ture. Gaaffiin daangaa Eertiraan dhiyeessitullee yoo jiraate dhimma TPLF waliin ilaalamu osoo hin taane kan mootummaa Itoophiyaa ilaallatu ta'a jedhu ogeessi seeraa Eeliyaas. ''Eertiraan dhimmi Itoophiyaa waliin qabdu Haajaa ALaafi seera idila addunyaan kan ilaalamuudha. Eertiraan dhimma keessoo Itoophiyaa keessa sababa ishee galchu hin qabdu. Hanga ammaatti giddu seentummaa gooteef seeraan biyya gaafatamuu maltudha'' jedhu. Dhimma rakkoo Somaaliyaa hiikuu keessatti gahee qabaachaa kan ture obbo Museen ammoo ammallee Somaaliyaa keessa nagaan kan hin buuneef qaamoleen qooda qaban hundi hirmaachuu dhabuu isaaniitiini jechuun akeekkachisu. Dhaabbileen siyaasaa TPLF mormaniifi naannoo Tigraay keessa socho'an TPLF qofti bakka bu'aa uummata Tigraay ta'ee dhiyaachuu hin qabu jedhu. Marii gaggeefamuuf jirurraa abdii qabaachuu kan himan paartileen kun akkaataa adeemsichi itti qabame irraa gaaffii qabachuu ibsu. Paartileen akka Baayitonaa Tigraay, Saalsaayi Wayyaanee fi paartiin bilisummaa Tigraay ibsa waloo Waxabajjii 23/2022 ''TPLF fedhaa fi dantaa dhugaa uummata Tigraay waan hin kabachiifneef, hiree saba Tigraay irratti murteessuuf aangoo seeraa waan hin qabneef... marii kana irratti hirmaattotni qindoominaan bakka buufamuu qabu'' jedhaniiru. Nagaan waaraan akka dhufuuf TPLF qofti marii kana irratti hirmaachuu hin qabu jedhaniru. Hoogganaan dhimma alaa Saalsay Wayyaanee Haayiluu Kebbedee sababni hirmaachuu qabna jedhaniif qabsoon godhamu ''qabsoo uummataati'' kan jedhuudha. ''Marichi Tigraayiin bakka waraana dura turetti deebisuu qofa osoo hin taane, hiree saba Tigraay kan murteessu waan ta'eef humni tokko qofa kan dhiifamu miti'' jechuun BBC'tti himanii turan. Akka Wiiliyaam jedhutti ''hirmaattota marichaa caalayyuu amma yaachisaan TPLF fi mootummaan federaalaa mariif qophiidha jedhanis haalduree dantaa isaanii guutu male kaan fudhachuu qophaa'oo ta'uu dhabuu isaaniiti''


Masriin Hidha Guddichaa fi dhimmoota biroo irratti kora biyyoota Arabaa gaggeessaa jirti

Masiriin biyyoota shan kan hirmaachise, kora biyyoota Arabaa gaggeessaa jiraachuu miidiyalen biyyattii gabaasan. Akka gabaasa kanaatti, Pirezidaantiin Masirii Abdul Fatta al-Sisin waamicha taasisaniin biyyoonni shan magaala qarqara Galaana Medetiraaniyaatti argamtu Niwu Alameyinitti koricha irratti argamaniiru. Gaggeessitoonni biyyoota Bahireen, UAE, Iraaq fi Yordaanos kora Masiriin waamte irratti argamaniiru jedhame. Dhimmoota kora kana irratti ka'aniiru jedhame keessaa tokko dhimma Hidha Guddicha Laga Abbayaa irratti Itoophiyaan ijaaraa jirtuudha. Waa’en waraana biyyoota Arabaa kanneen akka Yaman, Sooriyaa, Liibiyaa keessatti gaggeeffamaa jiruu fi dhiyeenya kana ammoo lola Israa’el fi Gaazaa gidduutti gaggeeffamees mata duree kora kanaa kan biraati jedhame. Hidha Guddicha laga Abbayaa irratti Itoophiyaan ijaaraa jirtuun Sudaan fi Masiriin yeroo garaa garaatti Itophiyaa irratti komii cimaa dhiyeessu. Keessumaa Masiriin, Itoophiyaan bishaan guutuu irratti waliigaltee dhaabbataa  irra osoo hin gahin qophaadhuma ishee deemaa jirti jechuun waltajjiiwwan idil-addunyaa irratti himatti. Itoophiyaan ijaarsa hidha guddichaa erga eegaltee waggoota kudhan lakkoofsiseera. Erga ijaarsi kun eegalee biyoota sadan: Itoophiyaa, Masirii fi Sudaan gidduutti akkaataa ijaarsa fi guutinsa bishaanii irratti mariin gaggeeffamu takka jabaataa takka ammoo laafaa as gahe. Amma Itoophiyaan ijaarsa hidha guddichaa kanaa gara caalu xumuruutti jirti. Guutinsa isaa akkasuma gulantaa gulantaan itti jirti.  Itoophiyaan guutinsa bishaan Hidha Guddichaa marsaa sadaffaa raawwachuu ishee beeksiftee turte. Kanumaan wal qabatee Masiriin dhimmicha gara Mana Maree Mootummoota Gamtoomaniitti geessitee turte. Ahram Online akka gabaasetti kora biyyoonni Arabaa shanan Masiritti taa'an kanaan Masiriin humna ibsaa Iraaqif dhiyeessuf walii galanaii jiru. Kuni ammoo Iraaq keessatti sochiin Industirii akka babal'atuuf kaayyeeffameeti jedhame. Kora Masiritti taa'ame kanaan garuu waa'ee hidha Itoophiyaan ijaartuu irratti ni mariyatu kan jedhuun alatti bal'inni isaa maal akka ta'e hin baramne. Masriinis Laga Abbayyaa kan bishaansaa harki 85 ta’u Itoophiyaa irraa maddu, hangi bishaansaa na jalaa hir’ata jechuun yaaddoo ishee cimsite dhageessisaa turte. Gamtaan Afriikaa, Liigiin Arabaa, dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii fi biyyoonni Lixaa akka ishee waliin dhaabbataniif irra deddeebiin gaafataa jirti. Waggoota sadan darbaniif wayita waqtiin roobaa eegaluutti dhimma hidha guddichaa kaasuun biyyootaafi dhaabbilee dhiibbaa gochuu danda’u jettee amantu biratti Itoophiyaa waliin haala fayyadama bishaanii irratti seera dirqisiisu irra akka gahamuuf, jaarsummaan akka taa’amuuf dhiibbaa cimsiti.


Manni-maree Federeeshinii gaaffii naannoo ta'uu dhiyaateef  murteen uummataa akka gaggeeffamu murteesse

Manni Maree Federeeshinii Itoophiyaa Hagayya 18,2022 kora ariifachiisaa taa'en godinaaleen 6 fi aanaalen addaa 5 kan duraan Naannoo Uummatoota Kibbaa jala turan walitti dhufanii naannoo akka ta'aniif yaada dhiyaate fudhachuun murteen uummataa akka gaggeeffamuuf murtii dabarsuu FBCn gabaase. Akka gabaasa kanaatti, kora ariifachiisaa manni marichaa har'a taa'e kanaan yaada kilaastariidhan naannoo ta'uu irratti saboonni godiinotaafi aanaalee addaa waliin ta'uun naannoo ta'uuf jiran dursanii irratti mariyachuun iratti walii galame. Godinaaleefi aanaalen addaa akka haaratti naannoo 12ffaa ta'uuf  murteen uummataa akka gaggeeffamuuf manni Maree Federeeshinii Itoophiyaa har'a murtee dabarse, godiina Walaayittaa, Gaamoo, Goofaa, Oomoo Kibbaa, Gede'oo fi Koonsoodha. Aanaalen addaa naannoo haaraa kana jalatti gurmaa'uf yaanni dhiyaate ammoo aanaa Daraashee, Amaaroo, Burjii, Alee fi Baskeettoodha. Murtee uummataatin kan mirkanaa'u yoo ta'e, godiinaalen 6 fi aanaalen addaa kanaan dura Naannoo Sabaa fi Sablammoota Kibbaa jalatti bulaa turan maqaa "Naannoo Kibba Itoophiyaa" jedhuun naannoo 12ffaa ta'anii hundaa'u. Manni marichaa murtee har'a dabarseen saboonni godinaale fi aanaalee kanneen keessa jiraatan dhiibban homaatuu osoo irratti hin taasifamin murtee isaanii haa kennan jedheera. Kanaaf ammoo Boordin Filannoo Biyyaalessaa ji'a sadi keessatti murtee uummataa qindeessun akka raawwachiisus ajaja dabarsuu gabaasni FBC ni mul'isa. Adeemsi murtee uummataa karaa naga qabeessa fi dimokiraatawaa ta'een akka gaggeeffamu, gaggeessitoonni sadarkaan jiranii fi qaamoleen nagaa deeggarsa gochuun murteen uummataa nagaan xumuramee gabaasni isaa mana marichaa akka dhiyaati korri har'aa sagalee caalman murteessera jedhame. Gama biraan godiinonni akka Kambaataa, Hadiyyaa, Xambaaroo, Silxee, Guraagee fi Hadiyyaa akkasumas aanan addaa Yam akkuma duraanitti itti haa fufan jechuun manni maree federeeshinii kora isaa har'aatin murteessera. Haa ta'u garuu, jalqaba ji'a Hagayyaa kana jiraattonni Godiina Guraagee naannoo kilaastariin hundaa'uf jiru jala hin gallu kan jedhuu fi gaaffin qophaatti naannoo ta'uu keenya deebii haa argatu yaada jedhuun magaalota akka Walqixxee keessatti duula hojii dhaabutiin mormii isaanii agarsiisanii turan.