'Abbaakoo isa nama ajjeesu' - ijoollee Arjantiinaa yakka ajjeechaa abbootiisaanii saaxilan

"Abbaa, dhuguma namoota dhibbaan lakkaa'aman ajjeesteettaa?'' kun gaaffii namootni baay'een maatii isaanii gaafachuu barbaadan miti. Garuu garee ijoollee dubaraa fi ilmaan Arjentiinaa tokkoof gaaffii bira hin darbamne ture. Hagayya sa'a booda, mana jireenyaa Anaaliyaa Kalinek magaalaa Boones Aeeresitti yoo bilbilamu, bilbilichi waan maatii ishee addaan facaasu taha jettee hin yaadne ture. ''Haadhakooti. Elaamee hin rifatiin, garuu abbaan kee mana hidhaa galeera,'' na jette. Hin sodaatiin dhimma siyaasaaf hidhame.' Hanga guyyaa bilbila sanaatti abbaakoo hojii mootummaa abbaa irree keessaa harka qaba jedhee yaadee hin beeku. Fageenyumattuu.... Abbaan Anaaliyaa, Edwaardoo Emiliyoo Kalinek jedhama. Poolisii tahuun mootummaa abbaa irree Arjentiinaa 1976 hanga 1983 bulchaa ture jalatti hojjetaa ture. Seenaa biyyattii dhiyeenya darbee keessatti yakka sarbama mirga namoomaa baay'ee hamaa taheen himatame. Mana hidhaa dhoksaa mootummaa abbaa irree sanaa keessatti yakka namoota 180 ugguruu, ajjeesuu fi akka malee dararuun himatame. Bulchiinsi humna waraanaa waggaa torba aangoo irra ture keessatti garee siyaasaa warra komonistootaa, sooshaalistootaa, barattoota fi artistootaa irratti xiyyeeffachuun miidhaa geesisaa ture. Namootni 30,000  butamuun seeraan humnoota nageenyaa akka Kalenich fa'aan hidhamuun booda ''dhabamaniiru.'' Garuu Anaaliyaan hamma bara 2005tti icciitii abbaashee kana hin beektu ture. Yeroo umuriin ishee waggaa 25 tahu ture haati ishee kan bilbiltee itti himte. Kalenich mana hidhaa galuun jalqaba haati warraa isaa abdii qabaattus hin gadhiifamiin hafe. Yakka namoomaa raawwateef bara 2010 keessa hidhaa umurii guutuun adabame. ''Akkas jedhee na gaafate: 'Luban sitti fakkaadhaa?''' jette intalli isaa Anaaliyaan. Abbaakoo baay'ee jaalladhu, kaniin baay'ee itti dhiyaadhudha. Jechan dhabe.'' Paawulaa ( maqaa ishee guutuu akka hin fayyadamne BBCkan gaafatte] yeroo waa'ee abbaashee barte dubbatti. Yeroo umuriin ishee waggaa 14 abbaan ishee, ishee fi obboleessa ishee fudhachuun kaafteriyaa tokko deeme.  Poolisii dhoksaan qorannoo gaggeessu tahuu isaa isaanitti hime. Booda basaasaa tahuu isaa hubatte. Namoota siyaasaa mootummaa morman [left wing groups[ adda baasuun eenyu akka qabamuu qabu irratti hojjechaa ture. ''Erga gara sammuukootti dhufee booda waanti mootummaan abbaa irree hojjeta jedhee beeku abbaakoon raawwachaa ture, yookaan isaaniif hojjechaa ture, akka nama isaan waliin hojjechaa tureetti qaana'aafi miirri balleessaa hojjechuu natti dhagahamaa ture,'' jette Paawulaan. ''Amma beekumsa kanan qaba, waanin gochuu danda'us hin jiru. Akka nama icciitii qabamuu hin qabne dhoksee kaa'uuti.'' Ijoollee dubaraa kana seenaa maatii isaanii baruuf waggoota itti fudhate, amma erga huatanii garuu dubbachuuf ariifatan. Isaan garee '' ilmaan dhiiraa, dubartootaa fi firoota namoota yakka duguuggaa sanyii kakaasaniiti,'' akka ofiin jedhanitti. Abbaa isaanii ifatti ceepha'uun bu'aa hojii maatii isaaniin miidhamuus dubbatan. Anaaliyaa Kalenich , ogeettii saayinsii xiinsammuu fi barsiiftuu mana barumsaa sadarkaa lammaffaa yoo taatu bara 1980 yeroo gareen bulchiinsa Juuntaafi warra cunqurfamtootaaf falman wal dura dhaabbachaa turan sana keessa dhalatte. Waa'ee abbaashee poolisii turee kan isheen yaadattu sana booda yeroo inni ijoolleesaa dubaraa gara kilaba ispoortii fi imala bashannaa qurxummii kiyyeessufatti isaan fudhattu yaadatti. Ishee fi obbolaanshee dubaraa sadii heerumaniiru. Hundi isaanii siyaasa keessatti hirmaachuuf fedha hin qaban. Haati ishee gaafa bilbilteef sana mana hidhaatti abbaa isaanii dubbisuu akka deeman yaadatti. ''Yeroo isatti dubbannu akaks nu jedhe, 'waan isaan waa'eekoo isinitti himan hin amaniinaa, hundi isaayyuu tuullaa sobaati,''' jette. Waan dhiifama godhuuf tokkoyyuu akka hin qabne maatii isaatti dubbate. Akka ''waraana'' irra ture himee amma warri yeroo sanaa aangoo qabatan ''lefties'' ijaa bahachuuf akka isa hidhan dubbate. ''Jechicha hin hubanne'' jette Anaaliyaan. Anaaliyaaf mootummaan abbaa irree waanta darbe tokkodha. Erga abbaan ishee hidhamee waggoota muraasaaf of osoo hin amansiisiin jiraachaa turte. Haadholiifi akkoo Pilaazaa De Mayoo, kanneen firootni isaanii jalaa dhabamsiifamanii duula gaggeessan, nan deeggara, jette. ''Hunduu gaariidha garuu abbaan koo waan tokko iyyuu gochuu hin danda'u. Dogogora akka tahen amana...yeroo qorannoon jalqabe sana akka abbaan koo nutti hime sanatti haalotni turan waan salphaa tahan akka hin turren hubadhe.'' Anaaliyaan yeroo galmee himata abbaa ishee dubbiste seenaa isaa darbe waliin fuulaa fuulatti walitti dhufte. Himata fuula 800 qabu irratti yakka shororkeessaa inni hojjetaa ture namoota lubbuun oolaniin kan himame barraa'eera. ''Ibsa kaampii bakka humni waraanaa namoota butan tursiisan dubbiseera. Akka kaartaatti waan ibsameef abbaa koo achi keessa godhee ilaaluun waan ulfaataadha,'' jette. Miidhamtootni Kalenichiin maqaa isaa dhugaan hin beekan. Mana hidhaa inni keessaa hojjetaa ture keessatti namootni eenyummaa isaanii dhoksuuf akkuma godhan inni ''Dooktor K'' jedhamee waamama ture. ''Akka maqaa kanaan isa waaman beeka, sababni isaa gaaf tokko akkookootti yeroo himu dhagahee maqaan kun eessaa dhufe jedhee gaafannaan yeroo hedduu ogeessa seeraa waan fakkaatuuf akkas na jedhu jedhe. Asitti ogeessota seeraa doktor jennee waamna. Garuu inni mana hidhaa dararaa sana keessatti 'dooktorii'' nama dararuu manichaa tahuus danda'a.'' Dhuma irratti Anaaliyaan abbaashee mana hidhaatti deemuun mormite. "Yeroon kana godhu nama aariidhaan waan hin ibsamne ibsuuf yaalu tokkon arge. Kana gochuu isaan shakkiikoo naaf mirkaneesse. Dhuunfaadhaan akka harka keessaa qabu jecha sirrii ibsu barbaacha calliste,'' Waan sammuu nama dhukkubsu [Mind Blowing] jette Anaaliyaan. ''Hariiroo jaalala abbaa gaarii fi yaadannoon ijoollummaa sun hundi haalota ulfaataa natti taasisan,'' jette. Namootni ragaa bahan hedduunis bakka mana dararaa sadiitti akka isa argan himaniiru. Namootni baay'een yeroo sana hidhaman dhabamaniiru. Akka ajjeefamanitti fudhatamee hafeera. Ana Maariyaa yero mana hidhaa galfamte umuriinshee ganna 16 yoo tahu ulfa turte. ''Dooktor K'' naannoo mana dhiqannaatti ishee argee akka ishee dhiite yaadatti. Ulfa tahuu ishee maaliif namoota ishee qabanitti hin himne jedhee natti aaree ture jette. ''Luka kee banee akkan sirraa baasu barbaaddaa?'' jedhee natti iyye jette. Miguel D'Agostino  namni jedhamu tokkos Kalenich namoota sadii biroo waliin mana hidhaa 'oppireeshinii tiyaatiraa' jedhamu keessatti shiboo elektirikiin walitti aansuun guyyoota shaniif isa dararaa turuu ragaa bahe. Deeliyaa Bareraa yeroo ganna 22 turte mana ishee keessaa fuudhamuun, garee hidhataniin butamtee mana hidhaa dhoksaa kalenich keessa ture EL Atiletiko jedhamu geeffamuu himte. ''Ijikoo hidhamee sagalee naannoo koo ture dhagahaan ture,'' jette Bareraan. ''Qullaa na buusanii sibiila tokkoon na garafan. Achiin booda eletirikiin na dararan. Buufata poolisii irra boombii buuste jechuun waan ani hin gooneen na himatan. Maqaa namoota hidhatanii akkan himuuf na gaafatan. Akka jechaa itti fufe..'' jechuun yaadatti. Hidhaa guyyoota 92 booda ''Doktor K' akka argite himte. Iji ishee laaffatee haguugamee ture. ''Doktor K'' hakiiman se'e jettee akka lafeen cinaachaa ishee cabeeru natti hime jette. Fuula isaa tasumaa hin dagadhu kan jette Bareran yeroo qorannoo sana abbaan seeraa  tarii namoota ishee dararaa turan yoo yaadatta tahe jedhee ishee gaafannaan, ' kuunnoo ''Doktor K''' jette. Qorannoo yeroo dheeraan Mudde 2010 Kalenich hidhaa umurii guutuun adabame. Kun erga bulchiinsi juuntaa kufee waggaa 40'n booda. Ofiserootni waraanaa fi poolisii 1,000 tahan saraba mirga namoomaan himatamuun murtoo jajjabaan irratti darbeera. Himatni 370 tahu ammayyuu sirna haqaa Arjentiinaan ilaalamaa jira. Garuu namootni yakkicha keessatti hirmaachaa turan hedduun seeratti hin dhiyaanne. Ragaa guutuun akka itti gaafataman godhu akka abbaa Paawulaa fa'aa hin argamne waan taheef. ''Maal akka hojjechaa ture nan beeka. Sababni isaas natti himaa ture waan taheef keessatti hirmaateera. Isa irratti ammoo itti boona, akka gootaatti of ilaala,'' jette. Hanga qabxii kanaatti abbaa ishee ogeessa seeraa seeti ture. Uffata poolisiidhaan isa argitee hin beektu. ''Yeroo sana umuriin isaa 20 keessa  ture, suuraa isaa qaba. Poolisii natti hin fakkaatu ture. rifeensi isaa dheeraadha. uffanni isaas akkuma dargaggeessa 1970 keessaa tokkooti.'' Paawulaan haalota turan wal qabsiiftee ilaaluun namoota qabuun mana hidhaa galchuun dararaa akka ture hubatte. Akkuma Analaaiyaa isheenis itti dubbatteetti. '' Itti himeera, ' nama hin darariin. Yoo waa hojjetan isa hin beeku ani. Nama hin darariin. waan kana waliin dubbadheera.'' Abbaan ishee, ''qondaalonni mootummaa ''shororkeessitoota'' ittisaa jira. Warri koministii dhufaa jira,'' jedhee deebisaaf ture. Paawulaan harka abbaa isheerra dhiigni nama meeqaa akka jiru hin beektu, sanuu gaabbii ykn qalbii geeddarchuu tokkollee hin agarsiifne jette. Erga waan kana hubattee waggaa booda haati ishee duute. Paawulaan hariiroo abbaa ishee waliin qabdu hundaa adda kutte. Bara 2019 keessa istirookii dhukkubsachuun yeroo hospitaala galuu isaa dhageessu deemtee hin dubbisne. Yeroo inni du'es awwaalcha isaa hin deemne. ''Namoota isa jaalataniif awwaalcha dhaquun koo kabaja dhowwachuu taha jedheen yaade. Garuu immoo gama koon abbaakoo jireenya koo keessaa dhabuukoon gaddeera. Kanaaf fedha hin qabun ture.'' Waggaa muraasa dura Paawulaa fi Anaaliyaan fa'a akkasumas ijoolleen namoota waraanaa maatii isaanii yakka hojjetan ceepha'an wal arganiiru. Garuu akka tasaa waan tahe osoo hin taane  bara 2017 keessa mana murtii ol-aanaati kana qindeesse. Yeroo bulchiinsa pirezidaanti Maaroshiyaa Maakirii, namoota dhibbaan lakkaa'aman yakka kana hojjetanii himataman gadhiisisuuf yeroo jedhu kun tahe. Isaan keessatti kalenich argama. Namootni walakkaa miliyoonaa tahan mormiif daandiitti bahan. ''Dhugumatti abbaankoo hidhamuun hawwasa Arjentiinaa dudubachiiseera. Amma callisuu hin qabu. Ifadha, duubatti deebi'uun hin jiru'' jette Anaaliyaan. ''Abbootiin keenya waan hojjetaniif akka kaffalan barbaanna'' jette. Anaaliyaan waggoota 23 gorsaa xiinsammuu ishee irraa kan hafe nama biraatti waa'ee abbaashee dubbattee hin beektu ture. Amma ifatti dubbachuun hiikamuu guddaadha. Amma gareen miseensota 80 qabu, irra caalaan isaanii dubartoota tahan ijaaramaniiru. Waliin nyaatu, waa'ee siyaasaa, miira isaanii fi hawwaasatti dubbachuu waliin mari'atu. Duulli isaan gaggeessan ammoo abbootiin isaanii yakka hojjetan amanuu diduu sirrii akka hin taane fi abbootii seeraa namoota yakka hojjetan biroos akka adaban jajjabeessuu irratti xiyyeeffata. ''Amma iyyuu akka dubbatu eegaan jira. Akka odeeffannoo waa'ee miidhamtoota isaa qabu nan beeka,'' jette Anaaliyaan waa'ee abba ishee. ''Akka namoota dullooman kaanii osoo hin taane abbaankoo waan raawwate yaadachuu danda'a. Osoo kana beeku callisuu filate. Callisni isaa kun ammoo dhukkubbiifi miidhaa natti fideera.'' Erga abbootiin isaanii hin dubbatan tahee gareen 'Disobedient Stories' yakka namoomaa maatiin isaanii raawwataniif ijoolleen mana murtiitti aragamnii waan beekan akka seerri isaaniif eeyyamu gaafatan. Fakkeenyaaf Anaaliyaan abbaan ishee ''Doktor K'' akka jedhamu beekti. Akkasuma namni biraa abbaan isaa nama lubbuun jiru helikoptera irraa garba bishaaniitti darbachaa akka ture beeka. Garuu mana murtiitti hin dubbane. ''Akka hawwasumaatti abbaa kee irratti dubbachuun ni balaaleffatama.  Abbaakee dhiigakee. Haa tahu, yoo abbaan kee nama darara tahe, gudeede, hattuu tahe hoo? Homaayyuu hin jettuu?'' jette Anaaliyaan. ''Uummatni kanallee hin gaafatu. Tarii yerootti hojjennudha.'' Bara 2018, 'Disobedient Stories' gara daandiitti bahuun guyyaa fonqolcha juuntaa Bitootessa 24 yaadatan. Barreeffamni dhaadannoo isaanii ''nuyi maatii namoota duguuggaa sanyii kakaasaniiti,'' jedhe. Anaaliyaan akka jettetti ''namootni baay'een itti bitaacha'e. Kaan ammoo imimmaaniin hudhaman. baay'een ammoo isaan galateeffatan.'' ''Gareen firootni namoota yakka hojjetanii ifatti bahanii balaaleffachuun kun kan jalqabaat'' Ilmaan dhiiraa fi dhalaa namoota yakka kana hojjetaniif haalichi ulfaataadha. ''Ilaali, yeroo hundaan of gaafadha. Gareedhaanis ni mari'anna,'' jette Anaaliyaan. ''Yaadannoo kee gaggaarii sana akkamiin balleessita? Akkamiin jaallachuuf jaallachuu dhiisuu isa jedhu murteessita? Abbaan jaallachaa ture irraa abdii kutachuun dadhabe. Ana waliin kan jiraatutu jira. Kanaafuu miira wal xaxaa kana waliinan jiraachaa jira.'' Gar tokkoon isaanii tarkaanfii biraas fudhataniiru. ''Intala isaa duraanii'' gara jedhutti seeraan maqaa akaakayyuu isaaniis jijjiirachuuf gaafataniiru. Akkan yaadutti kun murtoo dhuunfaati. Anaaf waan jijjiiru homaa hin qabu. Abbaakoof mirga maqaa akaakayyuu koo fayyadamuu ykn tursiisuu hin kennu. Anaafis Maqaa Akaakayyuukoti. Maatiikoo, seenaakoo'' jette Anaaliyaan. " Namoota baay'ee irraa waan baay'ee fudhatteetta,'' jettee abbaan ishee yeroo lubbuun jiru itti himte. Maqaakoo hin fudhattu. Xureesiteetta.  Dhoqqee dibde. Amma qulqulleessuufan jira.'' Erga inni du'ee garee sana keessaa duubatti jetteetti. Garuu ''ejjennoo naamusa mootummaa abbaa irree irratti qabu, gahee abbaakoo achi keessa turee irratti waan jijjiire hin qabu.'' 'Ammayyuu itti gaafatamummaa dubbachuu fi Arjentiinaa fi adunyaa irratti namoota kaan hariiroo namoota yakka hojjetan waliin qaban irratti osoo hin hundaa'iin akka morman kakaasuu akka narra jiru natti dhagahama. Kanaafuu lolichi hin xumuramne.'' Suuraamaatii  Anaaliyaa Kalenich fi Paawulaa irraa


'Waancaan Qataar 2022 anaaf Waancaa Addunyaa isa xumuraati' - Meesii

Taphataan sarara fuulduraa Paaris Seent Jarmanii Liyoneel Meesiin Waancaan Addunyaa Qataaritti Sadaasa dhufu gaggeeffamuuf jiru ''anaaf kan xumuraa akka ta’e shakkii homaa hin qabu,'' jedhe. Lammiin Arjentiinaa umurii ganna 35 Meesiin, Waancaa Addunyaa afur irratti biyya dhalootasaaf taphatee galchii jaha galchee, shan ammoo akka galu gargaare. Bara 2014 Arjentiinaan waancaaf taphachuun sadarkaa lammaffaa wayita argattu, kanneen medaaliyaa argatan keessaa ture. Akkasumallee bara 2021 Copa Ameerikaarratti garee biyyasaa waancaa kaase kan durse Meesiin, Waancaan Addunyaa ji'a dhuftu eegalu dorgommii guddaa tokkicha waancaa irratti argachuuf abdatu ta’uu dubbate. '‘Shakkii homaatuu hin qabu, kun anaaf Waancaa Addunyaa isa xumuraati,’’ jedhe. Meesiin af-gaaffii miidiyaa ESPN waliin godheen akkas jedhe: ''Guyyaa Waancaan Addunyaa eegalu lakkaa’aan jira.’’ Meesiin yeroo jalqabaaf sadarkaa idil-addunyaatti Arjentiinaaf kan hiriiree taphate bara 2005tti yoo ta’u, waliigalatti yeroo 164 Arjentinaaf hiriiree galchii 90 galcheera. Marroo shanaffaaf Waancaan Addunyaaf irratti yeroo biyyasaaf taphatutti galmee taphattoota Arjentiinaa Diyaagoo Maradoonaa fi Jaaviyeer Masharenoo waliin qooddatee ture caaluuf jira. FIfA’n akka sadarkaa baase akka agarsiisutti Arjentiinaan sadaffaarrati argamti. Waancaa Addunyaarra Sadaasa 20, 2022 eegalamurratti garee ’C’ keessatti biyyoota kanneen akka Sa’ud Arabiyaa, Meeksikoo fi Poolaand keessatti argamanitti waliin morkatti. Meesiin dorgommii kana ilaalchisuun akkas jedheera: ''Waancaa Addunyaarratti waanti fedheyyuu ta’uu mala. Taphni hundisaa jajjabaadha. Gareewwan filatamoo ta’an injifachuu dhabuu malu.’’ ''Nuti garee filatamoo ta’uu keenya hin beeku. Taatullee Arjentiinaan seenaa qabdu ka’umsa yoo godhanne, dorgommichaaf kaadhimamtuudha, Amma haala keessa’ jirru kan ka’e nuti garee filatamoo miti, gareen nu caalan jiru jedheen yaada’ jedhe.


Arjantiinaa: Luboonni kaatoolikii daa'imman gurri hin dhageenye gudeedan hidhaman

Arjantiinaa keessatti luboonni mana amantii kaatoolikii daa'imman gurri hin dhageenye irraan miidhaa saal-quunnamtii waan geessisaniif hidhaa waggaa 40 oliin adabaman. Yakki akkasii wayita mana amantii keessatti raawwatamuu dhagahan lammiileen  biyyattii baay'ee rifatan. Luboonni maqaan isaanii Horacio Corbacho fi Nicola Corradi, jedhaman eegduu mana amantii kaatoolikii waliin wal qindeessuun bara 2004 irraa hanga 2016tti daa'imman mana barnootaa gowwoomsuun gudeedaa turan. Namoonni himataman kunneen Corbacho nama umurii waggaa 59 hidhaa waggaa 45n , Corradi nama waggaa 83 hidhaa waggaa 42n adabamaniiru. Namni Armando Gómez jedhamu kan mooraa mana amantii kaatoolikii eegu ammoo hidhaa waggaa 18n adabameera. Namoonni kunneen waggoota dheeraaf himatamaa turanillee maqaa amantii jala dhokachuun utuu itti hin gaafatamiin yoona ga'uutu himama. Wiixata kaleessaa miidhamtoonni hedduun mana murtiitti argamuun himata yakkamtoota irratti dhiyaate dhaggeeffachaa turan. Biyya abbaa amantii kaatolikii gameessaa, Pope Francis, kan taate Arjantiinaan manni amantii biyyattii keessatti argamu tarkaanfii fudhachuurratti rincicuunsaa komii guddaa kaaseera. Waggoota dhiyoo as manni amantii kaatoolikii mirga daa'immanii sarbuu fi gudeduudhaan baay'ee komatamu.


Waancaa Addunyaa: Liyoneel Mesiin abjuu Arjantiinaatti abdii horuu itti fufe

Tapha 1,000ffaa pirofeeshinaalaa taphateen, akkasumas Arjantinaaf ammoo tapha 100’ffaa isaa taphaterratti Liyoneel Mesiin Waancaa Addunyaa millanaa kanaan biyya isaaf abdii horeera. Waancaa Addunyaa shanaffaa isaa kanaan tapha mo’anii darbuu Waancaa Addunyaa  irratti yeroo jalqabaaf galcheera. Guyyaa Sambataa Arjantiinaan Awustiraaliyaatiin 2fi 1’n injifachuun gara hirboo maayii ykn nuusa xumuraa dabarteetti. Morkiin isaanii itti aanuus biyya Nezerlaand kan Ameerikaa 3fi 1’n mootee dabarte waliin ta'a. Erga kubbaa taphachuu eegalee Mesiin wal morkiirratti galchii 789 galcheera. ‘’Galma biraa milkeeffachuu kiyyaan baay’een gammade. Tapha cimaafi rakkisaa ture,’’ jechuun dubbate. Taphataan ittisaa duraanii Ingilaand Riyoo Ferdinaand tapha irratti ga’umsa Mesiin agarsiiseen akkaan ajaa’ibamuu BBC One gubbaa akkanaan dubbate: ‘’Akkamiin kana gochaa jira? Mataa isaa ol qabee taphattooti kaan akka qaana’an taasise. Taphattoota morkataa dirree guutuu arguu danda’a. Inni waan ajaa’ibaati,’’ jechuun ibse. Deeggartoonni Arjantiinaas gammachuun "Muchachos, ahora nos volvimo' a ilusionar’’ jechuun sirbaa turan intarneeta gubbaa nama hedduu bira waliin gaheera. Hiiki isaa ‘’ijoollee dhiiraa ammallee gammadne’’ kan jedhudha. Yeroo kubbaan xumuramuus dirree keessa deeggartoonni ‘’Mesii, Mesii, Mesii’’ jechuun waamaa turan. ‘’Kuni miira nama ajaa’ibudha. Gammachuu kana deeggartoota waliin qooddachuu kiyyaan baay’een gammade. As dhufuuf waan meeqa keessa darban nan beeka. Tokkummaan qabnu cimaadha. ‘’Deeggartoonnis akkuma lammiilee Arjentiinaa hunduu gammadanii jiru,’’ jechuun dubbate Mesiin. Dursaan taphattootaa duraanii Ingilaand Alan Shiirar ‘’Yeroo Mesiin kubbaa qabatu dirreen guutuu miila tokkoon dhaabatti,’’ jechuun BBC One irratti dubbate. Galchiin Mesiin Awustiraaliyaa irratti galche isaaf tapha mo’anii darbuu Waancaa Addunyaa irratti kan jalqabaa ta’us walumaa gala waancaawwan addunyaa irratti isa sagalaffaadha. Seenaa Gabri’eel Baatistutaa qooddachuuf galchiin tokko qofa isa hafu jechuudha. Galchiiwwan Baatistutaa Arjantiinaaf rikoordiidha. Arjantiinaan Liyoneel Mesii jalatti Waancaa Addunyaa sadaffaa faana dhahaa jirti. Yeroo xumuraaf Arjantiinaan kan waancaa ol kaafte bara 1986 bara Diyaagoo Maaraadoonaa yeroo ammaa lubbuun hin jirre sanadha. Dirree kubbaa miilaa biyya Kataar waancaa Addunyaa baranaa qopheessite alatti uffata taphattootaa Arjantinaa lakkoofsa 10 of duubaa qabuufi maqaan Mesiifi Maraadoonaa irratti barraa’e danuudha. Qopheessaan BBC fi jifataan duraanii Ingilaand Gaari Linkar ‘’Mo’uf baay’ee rakkisoodha. Wanti walfakkaatu ni jira. Yeroos Maraadoonaan ga’umsa isaa isa olaanaarra ture, amma Mesiin bara kubbaa miilaa xumuraa isaarra jira. ‘’Lamaanuu miila bitaan taphatu, lamaanuu biyya tokkorraa, lamaanuu gabaaboo. Bara garagaraatti taphatu garuu tapha isaanii lamaanuu ittan gammada,’’ jechuun ibse.


Xumura Kooppaa Ameerikaa 2021: Arjantiinaa fi Biraaziil

Liyooneel Meesiin biyya isaa Arjantiinaa waliin yeroo duraaf waancaa Copa America injifachuuf Dilbata kana Biraaziil waliin ni morkata. Tapha Riyootti gaggeefamu kanarratti Meesiin michuu kiliba isaa kan ture taphataa Biraaziil Neemaar waliin morkata. Gaheessi ganna 34 Meesiin waancaa Laaliigaa 10 fi Chaampiyoonsiliigii Afur Baarseloonaa waliin injifatus, biyya isaa waliin injifannoon argate tapha Olompiikii Chaayinaa bara 2008 qofadha. Gahumsa kilaba isaa Baarseloonaa keessatti dorgommiiwwan adda adaarratti agarsiisuun garuu badhaasa Ballon d'Or jaha injifateera. Taphataan sarara Ittisaa Biraaziil Markiini'oos Meesiin kaayyoo isaa akka hin dhugoomsine isa dhaabuuf ni yaalla jedhe. Dorgommiin Koopa America kun Meesiif tapha biyya isaa itti bakka bu'e isa kurnaffaadha. Waancaa addunyaa marsaa afuriifi kan Ameerikaa Kibbaa jaha irratti biyya isaaf taphateera. Yeroo xumuraaf Arjentiinaan shaampiyoonaa Ameerikaa Kibbaa kan taate bara 1993, waggaa 28 dura yeroo ta'u ammas shaampiyoonaan yeroo hedduu Biraazil morkattuu jabaa taatee dhiyaatteetti. Meesiin dorgommii kan keessatti si'a afur golii galchuu danda'eera. Neeymaariis tapha xumuraa erga bara 2007 gareen laman yeroo jalqabaaf itti wal argan kanarratti injifachuuf hawii qaba. ''Tapha xumuraa morkattoota keenya bara baraa, kan jireenya keenya guutuu waliin tapachuuf jenna, gareewwan biyyaalessaa ciccimoo Ameerikaa Kibbaa kana gidduutti taphni gaarii akka mula'tun abdadha'' jedhan Leenjisaan Arjantiinaa Li'ooneel Iskaloonii. Kooppa Ameerikaan akkuma dorgommiiwwan idila addunyaa kaanii sababa weerara Koronaatiin waggaa tokkoon barfateetu gaggeefame. Waggoota 105  keessattis yeroo jalqabaa biyyoota lamaan akka qophaa'u murtaahee Kolombiyaafi Arjantiinaatuu qopheessuuf ture. Federeshiniin Kubbaa miilaa Ameerikaa Kibbaa garuu Kolombiyaa keessa rakkoo nageenyaa jirurraa kan ka'e achitti akka hin deemsifamne murteesse. Booda Arjantiinaa keessattis weerari koronaa waan hammaateef tapha hunda hin keessumeessitu jedhamee, carraan Biraaziiliif kenname. Taphootni hunduu bakka deeggartootni hin jirretti istaadiyoomii duwwaa keessatti gaggeefame. Taphni xumuraa kun Riyoo istaadiyoomii guddicha Maaraakaanaatti taphatama. Taphni Biraaziiliifi Arjantiinaa tapha kubbaa miilaa akkasumaanii miti jedha taphataan ittisaa Biraazil Markiini'oos. Huccuuwwan biyyoota lamaanii addunyaan callisee isa daawwatudhas jedhe.


Filannoo Arjantiinaa: Alberto Fernández filannoo pirezidaantummaa mo'atan

Dorgomaa garee mormituu kan ta'an Alberto Fernández filannoo pirezidaantummaa Arjentinaa kenniinsa sagalee waa'ee rakkina dinagdeetiin caalmaa argateen injifataniiru. Mr Fernández sagalee mo'achuuf barbaachisuu caalmaa %45 tiin dorgomaa garee konsarvaativi kan ta'e Mauricio Macri mo'achuun injifataniiru. Erga qabxiin filannichaa ifa ta'een boodas namoonni waajira mummee filanootti waitti qabamuun gammachu Mr Fernández dhaaf qaban ibsataa turan. Haalli kanninsa sagalee filannoo kanatiis rakkina dinadgee ummata biyyatti harka sadii ta'u hiyyuummaa fsaaxileerratti kan xiyyeefate ture. Mr Macri baatii Hagayyaa keessa kenniinsa sagalee filannichaatiin dura ture kan morkaa isaa duba hordofaa turan. Dilbata taree alkan garuu mo'atamusaa beeksiisuun dorgomaa isaa kan Mr Fernández dhaaf guyyaa Wiixataa haala ce'umsa idileerratti mari'achuug gara masaraa pirezidaantummaatti baga nagaan dhufte jechuun dabarsaniif jiru. Mr Fernández ammoo booda keessaa deeggartoota isaaniitti akka himaniitti, 'pirezidaantii aanoorraa bu'aa jira waliin karaa danda'amu hindaan akka wal ta'iinsa' uuman itti himuu oduu Rooyitariisitu gabaase. Sagalee parsantaa 90 hanga ammaatti lakkaa'ameen Mr Fernández % 47.79 kan argatan yoo ta'u dorgomaan biraa Mr Macri ammoo sagalee  %40.71 argatan. Dorgomaan tokko filannoo mo'achuuf sagalee %45 qofti kan barbaachisu yoo ta'u, Mr Fernández kanaan ol argachuun mo'achusaanii ibsameera. Deegartoonni Mr Fernández waajira mummee filannoo biyyattiit wal qabamuun gammachusaanii ibsataa jiru. "Kan akkasi baayyee gamadneef waan motummaan ummataaf yaadu deebii'eefidha'' jechuun ture Paolaa Fiore oduu Rooyitarsiitti kan hime.


Mesiin taphoota idila-addunyaarratti akka hin hirmaanne dhorkame

Dursaan taphattoota Arjeentinaa Li'onel Mesiin ji'oota sadiif tapha idila-addunyaatti akka hin hirmaanne kan dhorkame COPA  Ameerikaan maalammaltummaa qabachuu erga dubbate booda. Taphataan sarara fuulduraa Baarseloonaa ganna 32 kan ta'e Mesiin, tapha Chiilii wajjin taphatan 2-1 injifatamuun sadarkaa 3ffaa argachuun booda  'waancaan Biraaziliif olka'amee' jedhe. Federeeshiniin kubbaa miilaa Ameerikaa Kibbaa (Conmebol) sababa kanaan doolaara Ameerikaa 50,000n adabe. Meesiin murtoon Conmebol kun akka jijjiramu iyyachuuf guyyoota torba qaba. Sababii uggura kanaatiin tapha michummaa Arjentiinaan fuulduratti Chiilii, Meeksikoo waliin  Jarmanitti Fulbaanaafi Onkoloolessa dhufu taphatan irratti hin hirmaatu. Arjeentinaan Waancaa Addunyaa bara 2022 ji'a Bitootessaa 2020 eegalamuuf darbitus, Mesiin irratti hin hirmaatu. Arjeentinaan qopheessituu dorgommichaa kan taate Biraaziliin 2-0 injifatamnaan Federeeshiniin kubbaa miilaa Arjentiinaa dogoggora abbaan seeraa 'taphichaa hamaa' jiraachuu komii dhiyeeffataa ture. Kanaaf yeroo deebii kennutti Conmeboln garuu, himanni amanamummaa COPA Ameerikaan  qabu gaaffii keessa galchuuf dhiyaate "dhugaarraa kan fagaatedha" akkasumas "kabaja dhorkachuu'' agarsiisa jedhee deebii kenne. Mesiin tapha Chiilii waliin morkatan daqiiqaa 37ffaatti wal dhabbii Gireey Meedaal waliin tureen kaardii diimaan dirree keessaa bahe. Taphataan Mesii waliin waldhabe sunis dirree keessaa har'iameera. Meesiin ammoo,''Malaammaltummaatti hirmaachuuf dirqamuu hin qabnu. Tapha kanarratti kabajaa nu dhorkanii," jedhees dubbate. "Waanti nama gaddisisuu, abbootiin seeraa kubbaa miilaa, malaammaltummaan, namoonni akka kubbaa miilatti gammadan  hin hayyaman; isaan balleessaa jiru," jedheen.


Sababa hanqina boba’aan lammileen Naayjeeriyaa xiyyaara akka hin fayyadamne akeekkachiifaman

Abbaan taayitaa daandii qilleensa Naayjeeriyaa Jimaata irratti, sababa hanqina boba’aa xiyyaaraan imaltoonni xiyyaraan imaluu irraa akka of qusataniif akekkachiisan. Dubbii himaan daanqii qilleensaa, Piroofesar Obiyoora Okonkiwoo, imaltoonni balaliiwwan haqaman akka jiraatan eeguu qabu jedhaniiru. “Balaliiwwan karoorfaman haqamuu fi barfannaan hin barbaachisne buufataalee xiyyaaraa biyyattii guututti uumamuu dabalatee jeequmsa guddaan uumamuu mala,” jechuun Okonkiwoo ibsa baasan irratti ibsaniiru. Abbaan taayitaa kun, erga Muddee 2021 as, gatiin boba’aa xiyyaaraa %400 dabaleera jedheera. Hanqina boba’aan alatti, rakkoleen geejjiba qilleensaa qaqqabee jiru, Buufata Xiyyaaraa Murtaalaa Muhaammaditti daandiin xiyyarri irraa ka’u (runway) tokko cufameera, akkasumas xiyyaroota suphamuuf hojii dhaabaniif meeshalee bituuf doolarri US akka hin jirree Okonkiwaa ibsaniiru. Daandilee qilleensaa 10 abbaa taayitaa kana jala jiran keessaa, lama balalii dhaabaniiru. Abbaan taayitaa geejjiba qilleensaa biyyattii, daandii qilleensaa Dana Air sababa maallaqaa fi rakkoo balalii irra daddeebiin uumamuun cufeera. Kontiraaktaroonni Aero ammo sababa baasii guddaa daandii qilleensaa hojjechiisuuf barbaachisuufi hanqina boba’aa xiyyaaraan yeroof tajaajila kennuu dhaabanii turani.


'Paayilatoonni Daandii Qilleensa Itoophiyaa 'rafuu isaaniin' xiyyaarri bakka qubachuuf tureerra darbe'

Xiyyaarri Daandii Qilleensa Itoophiyaa Sudaan irraa ka'e gara Finfinnee balali'aa ture paayilatoota "hirribni waan qabeef" xiyyaarichi bakka qubachuuf turerra darbe jedhame. Gabaasa kan dursee kan baase The Aviation Herald akka jedhetti, paayilatoonni xiyyaara Itoophiyaa gaafa Wiixataa Hagayya 15, 2022 magaalaa Kaartum irraa kahee Finfinnee qubachuuf turerra turan lama 'hirribni waan qabeef' buufata xiyyaaraa Boolee qubachuudhaaf ol fageenya irra turan irraa gadi bu'aa hin turre. Daandiin qilleensa Itoophiyaa ibsa baaseen akka jedhetti, guyyaa wanti kun mudatetti komunikeeshiniin paayilatootaafi hojjetoota tiraafikaa daandii qilleensaa to'atan gidduu addaan citee akka ture mirkaneeffatee kanaaf ammoo ka'umsi maal akka ta'e qorachaan jira jedheera. Dabaluunis, sababa maaliin kominikeeshiniin akka addaan cite waan jedhe qabaachuu baatus, qorannoon jalqabe hanga xumuramutti hojjetoonni waan uumame kana keessaa qooda qaban hojiirra akka dhorkaman ibseera. Xiyyaarri Boeing 737-800 lakkoofsa balalii Et 343 ta'e Kaartum irraa gara Finfinneetti ol fageenya 37,000 feet (kiiloomeetira 11.3) irratti balali'aa ture. Xiyyaarichi ol fageenya irra ture irraa akka gadi bu'aa dhufuuf itti himuudhaaf carraaqqiin hojjettoonni tiraafikaa daandii qilleensaa Buufata Xiyaaraa Idil-addunyaa Boolee jiran taasisan hin milkoofne jedheera The Aviation Herald. Paayilatoonni to'attoota tiraafikaa daandii qilleensaatiif deebii hin kennine kunneen sirna balalii xiyyaarichaa irraa sagaleen akeekkachiisaa akka isaan bakka qubatan qaqqaban agarsiisuu isaatiin 'isaan dammaqse' jedhameera. Autopilot bu'uura ajaja dursee kennamuufiin xiyyaarri ol fageenya, saffisaafi toora irra balali'u sirnan eeggatee bakka qubatu sirna taasisudha. Haata'u malee, sirni kuni bakka qubatu yeroo qaqqabutti sirnicha ofidhuma isaa dhaabuun sagalee akeekkachiisaa akka dhageesisuu The Aviation Herald ibseera. Akka Flighteradar 24 ilaaluun hubachuun akka danda'amutti, yoo xiqqaate guyyoota 7 darban keessa Daandiin qilleensa Itoophiyaa Kaartum irraa gara Finfinneetti guyya guyyaan kan balali'u yoo ta'u, balaliin kun ammoo yeroo inni fudhatu saatii 1:25 hanga 1:30 ta'a. Haata'u malee, Hagayya 15, 2022 xiyyaarri Kaarum irraa gara Finfinneetti balali'e kan qubate balalii saatii 1:49 boodadha. Kana jechuun kan duraarra daqiiqaa 20 boodatti hafee qubate jechuudha. BBC irratti dabalatee miidiyaalee hedduutiif dhimma tiraanispoortii qilleensaa irratti odeeffanoo kan kennu xiinxalaan Aveeshinii beekamaa Aleksiis Maacheraas, "Daandii xiyyaaraa guddicha kana irratti wanti mudate kun baay'isee yaaddessaadha,"  jedheera. Dabaluunis,  xiyyaarri lakkoofsa balalii ET343  "ol faageenya irra balali'u irraa gadi hin hir'anne," jedhe. Gabaasni kun bahuu hordofee Aleksi Maacheraas dabalatee namoonni baay'een waan mudate kana dhiibbaa hojii payilatootarra jiru waliin walqabsiisaniiru. Xiinxalaan Aveeshinii kun guutummaa addunyaa irratti dhiibbaan paayilatootarra jiru yaaddoo nageenya balalii ta'ee itti fufeera jechuun atakaaroo Daandii qilleensaa Jet2 waliin walqabatee ture akka fakkeenyaatti kaasuun ibseera. Waldaan Paayilatoota Daandii qilleensaa Biriitish (BALP) torbanoota muraasa dura Dandiin qlleensaa Jet2 jedhamu paayilatoota isaarratti hojii baay'isuu isaatiin fayyaa paayilatootaafi nageenya balalii irratti rakkoo uumaa jira jedhamee ture.


Addunyaarratti paaspoortii biyyoota kamiitu fudhatamummaa cimaa qaba? Kan Itoophiyaa akkam?

Dhaabbanni Henleey jedhamu odeeffannoo waldaa Geejjiba Qilleensa Idil-Addunyaa bu’uureeffachuun sadarkaa baaseen, paaspoortiin Jaappaan paaspoortii addunyaa kanaa cimaadha jedhe. Namni paaspoortiiwwan Jaappaan qabate tokkos osoo viizaa hin barbaachisiin gara bulchiinsaafi biyyoota 193tti imaluu danda’a, ykn akkuma qaqqabeen bakka gahanirraa salphaatti argachuu danda’a. Dhaabbanni Heenleey cimina paaspoortiiwwanii kan madaalu, iamaltoonni paaspoortii tokko qabatan osoo viizaan isaan hinbarbaachifne biyya meeqa seenuu danda’u kan jedhu xiyyeeffannoo keessa galchuuniidha. Akka gabaasa dhaabbata kanaatti, dursa viizaa barbaachisuu dhabuu, gara biyya tokkootti imaluuf viizaa barbaachisuu dhiisuu ykn mirga erga qaqqabanii booda viizaa argachuu kaaseera. Dhaabbatichi sadarkaa paasportiiwwan kana nuusa wagga kan 2022 ifa kan taasise erga paaspoortiiwwan 199 fi eddoowwan imalaa 227 qorateen booda ta’uu beeksiiseera. Haaluma kanaanis Singaappoorii fi Kooriyaan Kibbaa wal qixa sadarkaa lammaffaa paaspoortii addunyaa cimaa qabataniiru. Lammileen biyyoota kanneenis osoo dursa viizaa aragchuun isaan hin barbaachifne gara biyyoota 192tti imaluu danda’u. Jarmaniifi Ispeen sadarkaa sadaffaa irra kan kaa’aman yoo ta’u, Fiilaand, Xaliyaaniifi Laaksimabarg sadarkaa arfaffaa irra kaa’aman. Ostiriyaa, Deenmaark, Neezarlaandis fi Siwiidiin amma viizaa malee gara biyyoota 188tti imaluudhaan sadarkaa shanaffaa irratti argamu. UK gara biyyoota 187, Ameerikaan gara biyyoota 186tti fi Awustiraaliyaan ammoo gara biyyoota  185tti viizaa malee imaluun walduuraa duuba sadarkaa 6ffaa, 7ffaa fi 8ffaa irra kaa’amaniiru. Akka odeeffannoo dhaabbata Heenleey kanatti, lammiileen paaspoortii Itoophiyaa qabatan osoo viizaan isaan hin barbaachifne imaluu ykn erga qaqqabanii booda viizaa argachuu kan itti danda’an biyyoota 46 dha. Haala kanaanis paaspoortiiwwan 112 keessaa paaspoortiin Itoophiyaa sadarkaa 100ffaa irra akka taa’uu taasiseera. Haala odeeffannoo dhaabbata kanaatiin paaspoortiin Itoophiyaa kan biyyoota Afriikaa torba caalaa cimaadha jedhan. Haaluma kanaanis Itoophiyaan biyyoota akka Somaaliyaa, Liibiyaa, Sudaan, DR Koongoo, Naajeeriyaa, Ertiraa fi Sudaan Kibbaa dursitee jirti. Paaspoortiin biyyoota akka Kooriya Kaabaa, Liibiyaa, Neeppaal, Bulchiinsa Filisxeem, Smaaliyaa, Yeemen, Paakistaan, Sooriyaa, Iraaqiifi Afgaansitaan ammoo kanneen sadarkaa gadaanaa irratti eergamaniidha. Akka Baankiin Addunyaa jedhutti, dhimmota fudhatamummaa ykn cimina paaspoortii murteessan ijoo keessaa tokko ammam maallaqa lammiileen argataniidha. Biyyoonni dinagdee cimaa qaban kanneen iyyeeyyii caalaa dursanii viizaa biyyoota hedduu argachuun irraa hin eegamu. Kun kan ta’u jedhu qorataan Dhaabbata Henleey Dr Omar Zaarpiilii, ‘‘Sababii biyyoonni warra iyyeeyyii caalaa warra sooreeyyiif daangaa isaanii waan saaqaniifidha.’’ Imaltoonni biyyoota guddatan irraa deeman waan karaa turiistii, daldalaafi invastimantiitiin maallaqa olaanaa invasti godhaniif, guddina dinagdee biyyoota simataniitiif gumaacha qabaata jedha qorataan kun. Kana malees, imaltoonni biyyoota sooreyyiirraa dhufan, biyyoota dhaqan irratti dhiibbaa hawaasummaafi dinagdee taasisuuf carraan isaanii gadaanaa ta’un carraa viizaa aragachuu isaa akka dabalu hima Dr Zaarapiiliin. Dhaabbanni qorannoo gaggeesse kun akka jedhetti, nageenyi guutuu biyya tokkoo kallattiidhaan cimina paaspoortii isaa waliin wal qabata. Biyya tokkootti haleellawwan shororkeessaafi saba bu’uurreeffatan kan baayyatu yoo ta’e, yakkoonni gareewwan ijaaramaniin raawwataman yoo jiraatan, imalli idil-addunyaa lammiilee biyya sanaa kan daangeeffame ta’a. Akkasumas, biyyoota mootummaa jiddugalaa hin qabneefi buqqaatoonni keessatti baayyatanitti, lammiileensaanii viizaa argachuun akka dirqamaatti haalli itti gaafataman olaanaadha. Fakkeenyaaf, lammiileen paaspoortii biyyoota akka Yeman, Sooriyaa, Iraaq fi Afgaanisataan qabatan bakka hedduutti viizaa gaafatamu.


Gatiin tikeettii xiyyaaraa maaliif akka malee qaala'e? Hir'achuu danda'aa?

Dhiyeenya kana imaltoonni Daandii Qilleensaa Itoophipaatiin Finfinneetii gara magaalaa Keeniyaa, Naayiroobii deeman mataa mataatti Birrii kuma 28 kaffalleerra jedhu. Hiriyyoonni kunneen sadan fageenya giddu-galeessaan sa'aatii 1:45 fudhatu balalii 'Ikonoomii Kilaas' ta'eef dhaqaa galatti walumaa gala Birrii kuma 84 kaffalaniiru. Dhugaadha, gatiin xiyyaaraan balali'uu guyyaafi sa'aatii imalaan itti filatuufi filannoo 'Ikonomiifi Biizinas Kilaasii' isaarratti hundaa'uun adda ta'uu danda'a. Ta'us garuu erga weerarri COVID-19 mudatee  booda keessumaa ardii Afrikaa keessatti xiyyaaraan imaluun warra humna isaa qabaniif qofa ta'eera. Lammiin Itoophiyaa akka maqaan isaa dhahamu hin barbaadne tokko gatiin tikkeettii xiyyaaraa akka malee waan qaala'eef "karaa Moyyaalee atoobusiidhaan biyya galeen deebiye" jedha. Namni kun kanaan dura garuu xiyyaaraan deddeebiya ture. Daandiin Qilleensa Keeniyaa bara darbe balali'uuf maallaqa guddaa kaffalchiisuudhaan Afrikaa keessatti adda duree ta'ee ture. Daandiin Qilleensaa Keeniyaa kun daandiiwwan qilleensaa gurgguddoofi bebbeekamoo akka Daandii Qilleensaa Itoophiyaa, Daandii Qilleensaa Afrikaa Kibbaa, akkasumas Ayir Firaans caalaa gatii tikkeettii kaffalchiisa jedhameera. Maqaa gabaajee KQ jedhamuun kan beekamu Daandiin Qilleensaa Keeniyaa qaala'aadha kan jedhameef gatii inni yeroo gara biyyoota Afrikaa 24tti balali'u qoratamee liaalameeti. Weebsaayitiin African Competition jedhamu balalii biyya keessaafi idil-addunyaatiif maallaqa guddaa kaffalchiisa jechuun barreesseera. Haata'u malee, Daandiin Qilleensaa Afrikaa Kibbaafi Daandiin Qilleensaa Itoophiyaa daandiiwwan qilleensaa Afrikaa keessa jiran keessaa gatii tikkeettii xiyyaaraan balali'uuf maallaqa guddaa kaffalchiisan keessaati. Weerara Covid-19 fi waraana Yukireen mudachuu hordofee gatiin balalii xiyyaaraa eessattiyyu dabalus, addatti balaliiwwan Afrikaa keessaa gara malee qaala'uurra darbee 'ibidda buusuun' isaa ijoo dubbii ta'eera. Yeroo dhiyoo Biriitish Ayirway fayyadamuun Naayiroobii gahee deebiyuudhaaf tikkeettii Paawondii 800tti dhiyaatuun akka bitate dubbata Zuurich. Kun daandii dheeraa, saatii dheeraa fudhatuuf kan kaffalamedha. Faallaa kanaan ammoo Fiigicha Guddicha (Great Run) Finfinneetti gaggeeffamu irratti hirmaachuudhaaf gara Itoophiyaatti balali’uudhaaf karoorfattee gatiin tikkeettii dolaara 800 ta’uu fuula tiwiitara isheerratti barreessiteetti Miishel. Dolaarri 800 ammoo sharafa amma jiruun Shilingii Keeniyaa kuma 97 ta’a. Weerara COVID dura Daandii Qilleensaa Itoophiyaatiinis ta’e KQ'tiin Naayiroobiitii Finfinnee gahanii deebiyuudhaaf Shilingii kuma 19-25 gaafata ture. Gatiin tekkeettii xiyyaaraa yeroo gababaa kana keessatti maaliif akkas qaala’ee? Gatiin boba’aa dabaluumoo sababiin biraa jiraa? Ofisarri Olaanaa Opereeshinii  Daandii Qilleensaa Itoophiyaa (CCO) Obbo Lammaa Yaadechaa sababiin tikkeettiin akka qaala'u taasise tokko "gibira" mootummoonni nu kaffachiisanidha jedhu. Akka Obbo Lammaan jedhanitti, gatiin balalii xiyyaaraa kan shallagamu  baasii baasisu irratt hundaa'uudhaan ta'a. Akka qondaalli olaanaan kun jedhanitti, Daandiin Qilleensaa yeroo balali'utti baasii baasuufi tajaajilawwan dhiyeessu ilaalcha keessa galchuudhaan gatii baasa. Kana fakkeenyaan yeroo ibsanitti, namni tokko Daandii Qilleensaa Itoophiyaatiin Afrikaa Kibbaa irraa ka'ee Naayiroobii qubatee gara Finfinnee yoo dhufu itti toluu dhiisuu danda'a jedhu. "Xiyyaarichi kallattiidhaan dhufuurra magaalaa tokkorraa gara biraatti daddarbaa kan deemu yoo ta'e, kun imalaan tokko akka itti hin tolle godha. Kanaaf, kallattiidhaan yoo dhufu gatiin isaa ni dabala; magaalaa tokkorraa kaanitti daddarbaa dhufe taanaan garuu gatiin isaa hir'achuu danda'a," jedhu. Daandiin Qilleensaa Itoophiyaa yeroo baayyee biyyoota Afrikaa, Awurooppaa, Eeshiyaafi Ameeriaatti balalii kallattii akka taasisu kan himan qondaalli olaanaa kun, kana jechuun ammoo maamiltoonni osoo hin rakkatiin itti tolee imalu jechuudha. Kanaaf, akkaataa gabaa jiruutti kaffaltii ol ka'aa ta'e kaffaluu akka danda'an ibsu. Wanti biraan qaala'insa tikkeettii xiyyaaraatiif sababa jedhanii kaasan gatiin boba'aa gabaa adunyaa irratti qaala'uu isaati. Kanarra darbee ammoo weerarri COVID mudachuu isaa hordofee kaffaltaan tajajailawwan buufataaleen xiyyaaraa dabaluu akka ta'e kaasu CCOn Daandii Qilleensaa Itoophiyaa kun. Dhaabbileen daandiiwwan xiyyaaraafi buufataaleen xiyyaaraatti imaltoota galmeessuurraa kaasee fe'uu, nyaata dhiyeessuu, boba'aa guutuu, hojii qulqulleessuufi tajaajilawwan kaan dhiyeessan gatii isaan kaffalchiisan dabaluun isaa akka tikkeettiin qaala'uuf sababa ta'eera. "Baasiiwwan kunneen yeroo dabalaa deemanitti nuti ammoo kaffaltaa kana bakka buusu ni gaafanna." Daandiin Qilleensaa Itoophiyaa kan of bulchu maallaqa ofii isaatiin hojjetee argatuun ta'uu kan himan Obbo Lammaan, "Galii hojjetee argaturraa ammoo baasii isaa danda'achuun isarra jiraata," jedhu. Kaayyoon dhaabbatichaa tokko, "Maamiltoota gara Itoophiyaa dhufaniifi lammileen Itoophiyaa tajaajiluudha," kan jedhan Obbo Lammaan, "hojii isaa waliigalaa keessatti yeroo bu'a qabeessa ta'u toorawwan balalii tokko tokkotti ammoo kasaaraadhaanis ta'u bu'aa karaa biraan argachuu danda'uun hojjenna," jechuun ibsu. Warri Daandii Qilleensaa Itoophiyaa dorgoman tokko tokko yeroo tokko tokko gatii gadi aanaa dhiyeessuu akka danda'an kan himan qondaalli olaanaa kun, "Daandii qilleensaa biyyaalessaa yoo ta'u ammoo mootummaa biyya ofii isaatiinillee gargaaramuu danda'a," jechuun ibsu. "Akkuma beektan wayita weerarri Covid hammaatee [hojiin dhaabbatetti] Daandii Qilleensa Itoophiyaafi kan biraa tokko qofatu addunyaa kanarraa kan maallaqa kasaaraa ittiin dandamachuu [bailout] hin fudhatiin hafe. Nuti baasiiwwan keenyaafi galiiwwan keenya sirriitti waliin madaalchifneeti kan hojjennu." Hogganaan kun akka jedhanitti, gatiin tikkeettii yeroo tikkeettichi bitamurratti hundaa'uunis qaalii ta'uu ni danda'a. Fakkeenyaaf, maamilli tokko tikkeettii kan bitate balali'uudhaaf ji'a ja'a dura yoo ta'e gatiin isaa hir'achuu danda'a. Kun ammoo kan ta'uuf Daandiin Qilleensichaa maallaqa sana fudhatee waan ittiin hojjetuuf kun ilaalcha keessa galee hir'achuu akka danda'u addeessu. Faallaa kanaan ammoo tikkeettichi kan bitame balal'uudhaaf yeroon gabaabaan wayita hafutti ykn dhiyaatetti taanaan gatiin isaa ol ka'aa ta'uu danda'a. Kana nuti 'bid pricing' jenna jechuun ibsan Obbo Lammaan. 'Bid pricing' maala akka ta'e yeroo ibsan, maamiltoonni teessuma hafan irratti yeroo dorgomanitti kan gatii caalu kaffale ni argata jechuudha jedhu. Bara 2022 keessa gatiin tikkeettii industirii aveeshinii akka dabalu kan taasisan sababoota garagaraati jedhu aanga'aan KQ BBCn dubbise. Itoophiyaatti manaajera KQ kan ta'an Feliiks Miwaangaang gatiin tikkeettii fedhii gabaarra jiruufi dhiyeessii jirurratti hundaa'uun  kan murta'udha jedhu. Feliiks akka jedhanitti, weerara Covid dura industiriin kun tumsa [diggomaa] ni argata ture; haata'u malee, 'diggomaan' kun Covid booda baayyee hin jiru. Aanga'aan kun akka himanitti taanaan, keessumaa ardii Afrikaarra dhiyeessiin jiru daandiiwwan qilleensaa murtaa'anirratti kan hirkate ta'uun isaa gatii tikkeettiirratti jijjiiramni akka mul'atu taasiseera. "Daandiiwwan qilleensaa Afrikaa keessa hojjetan muraasadha. Kana jechuun ammoo dhiyeessiin jiru murtaa'aadha jechuudha. Kan ammoo karaa biraatiin akka gatiin balalii qaala'u taasisa." Qondaallii KQ kun weerara Covid booda fedhiin dabaluu eeruun, kana hordofee gatiin tikkeettii ol ka'uusaa dubbatu. Itti dabaluunis, maamiltoonni balalii Afrikaa keessa taasisaniif kutaa addunyaa kamirrayyu taa'anii tikkeettii yoo muratan gatiin isaa wal fakkaataa ta'a jedhu. Feliiks itti dabalauun akkuma Ofisara Olaanaa Oppereeshinii  Daandii Qilleensaa Itoophiyaa Obbo Lammaa, maamiltoonni yeroo balali'uun dhiyaatutti tikkeettii kan bitatan yoo ta'e gatiin isaa ol ka'uu akka danda'u ibsu. Gibira [high tax ykn high government tax] jedhamuun kan beekamu gosti gibiraa akka gatiin tikkeettii qaala'uuf gahee qabaachuu BBC'tti himu. Kana jechuun ammoo, biyya daandiin qilleensaa sun  keessa qubatu keessatti tajaajila kaffalchiisudha. "Fakkeenyaaf, Naayiroobiirraa gara Entebee yeroo deemamutti kaffaltaan ka'umsaa mootummaatif kaffalamu jira. Kun gatii balaliirratti jijjiirama fida. Yeroo tokko tokko gibirri mootummaa gatii tikkeettii dhibbentaa 30 ta'a." Dhuma bara 2022 keessa sababiiwwan  balaliin karoorfame haqamuu, miini dhabamuufi balaliiwwan boodatti harkifachuun bara maamiltoonni baayyee itti rakkatan ta'ee galmaa'eera. Daandiiwwan qilleensaa hedduun weerara Covid dura galiifi baayyina balali'uu karooratanii turan qaqqabuuf jecha tarkaanfii fudhataniin industiricha keessatti gatiin dabaluun akka malee mul'ateera. Hoji-gaggeessaan Waldaa Tajaajila Daandii Qilleensaa Idil-addunyaa (IATA) Wiilii Weliish sababa gatiin boba'aa dabaleef tikkeetiin balalii "shakkii tokko malee ni dabala" jechuun BBCtti himanii turan. Waldichi akka jedhutti, bara 2021 keessa industiriin aveeshinii dolaara biliyoona 15 ol kasaareera. Akka Qondaalli olaanaa Daandii Qilleensaa Itoophiyaa Obbo Lammaan eeranitti, yeroo weerara Covid sana mootummaa irraa 'diggomaa' kan hin fudhatiin hafe 'ET'n xiyyaarawwan fe'insaatiin tajaajila kennuun bu'a-qabeessa akka ture himeera. Haata'u malee, ardii Afrikaa irratti guddinaafi milkaa'ina isaatiin kan itti gitu  kan hin jirre Daandiin Qilleensaa Itoophiyaas ta'e daandiiwwan qilleensaa biroon gatiin tikkeettii isaanii humnaa ol qaala'eera. Komii maamiltoota hedduu kan ta'e ammoo balaliiwwan fageenya gabaaboo ta'an hanga yaadamaniin ol qaala'uu isaaniiti. Daandiin Qilleensaa Itoophiyaa kanaaf deebii qabaa laata? Kanaaf sababiin 'Revenue management' ta'a jedhu Obbo Lammaan. "Fakkeenyaaf, Finfinnee irraa gara Asmaraatti yeroo balaliinu kaffaltaawwan Asmaraatti kafalu ni jiru. Gibira mootummaan muru jechuudha. Ingilizitti taaksiin buufata xiyyaaraatiif kaffalamu guddaadha kan jedhan aanga'aan kun, bishaan jijjiiruu, boba'aa guutuufi hojiiwwan lafarratti buufata keessatti hojjetaman dhaabbileen hojjetan kaffaltaan isaanii guddaa akka ta'e ibsu. Yeroo baayyee Daandiin Qilleensichaa gara biyyoota fagoo akka Awurooppaafi Ameerikaatti yeroo imalutti filannoowwan waan qabuuf dhaabbileen gatii salphaa dhiyeessan waliin hojjechuu danda'a kan jedhan qondaalli kun, biyyoota Afrikaatti garuu dhaabbata tokkoon ykn muraasaan waan dhuunfatamuuf [monoppoliidhaan] waan qabatamuuf garaa garummaa gatii uumuu danda'a. "Carraa dhabnee Daandiin Qilleensichaa ardii adda-durummaan keessa hojjetu Afrikaa keessatti baasiin biizinasa hojjechuu[cost of business] baayyee ol ka'aadha kan jedhan Obbo Lammaan, sababa kanaan gatiin tikkeettii akka qaala'u ta'eera jechuun ibsu. Seerawwan taaksii biyyoota gara garaas gatiin tikkeettii akka ol ka'uuf gahee qabaachuu kan himan Obbo Lammaan, biyyoonni tokko tokko gibira galii dabalatee dachaa akka kaffalchiisan dubbatu. "Mootummaa Itoophiyaafi mootummaa biyya gara balaliin itti taasifamuu gidduutti waliigalteen 'taaks avooyidaansi' jiraannaan gibiricha Itoophiyaa keessatti malee biyya alaatti hin kaffalu." 'Taaks avooyidaans' jechuun gibira ykn taaksii fudhachuu dhiisuu akka jechuuti. Haata'u malee, waliigalteen 'taaks avooyidaansi hin jiru taanaan gatiin tikkeettii akka dabalu taasisuu mala jedhu. Aanga’aan Itoophiyaatti hogganaa KQ ta’an Feliiks sababa balaliin fageenya gabaabaa isa dheeraa ta’e caalaa itti qaala’aa ta’e ibsu. “Fakkeenyaaf, balaliin gara Dubaayitti taasifamu sa’aatii dheeraa fudhata. Kanaaf ammo balalii gabaabaa sa’aatii tokko ykn lama fudhatuun ol gatiin isaa qaala’uu qaba jechuu miti. Daandiin Qilleensaa Itoophiyaa balalii Naayiroobiirraa gara Finfinneetti taasisu caalaa Naayiroobiirraa gara Dubaayitti taasisu gatii gadi aanaatiin tikkeetii gurgura.” Naayiroobiirraa gara Finfinneetti balaliin taasifamu sa’aatii tokkoofi walkkaatii hanga sa’aatii lamaa yoo fudhatu, Naayiroobiirraa gara Dubaayitti ammo balalii sa’aatii ja’a fudhachuu danda’udha. Balaliin Keeniyaa Ayirways haaluma walfakkaatuun, balalii fageenya gababaatiif gatiin kaffalchiisu kan ol ka’edha komiin jedhu irratti ni dhiyaata. Kun kan ta’eef ‘value based pricing’ waan fayyadamnuuf kaffaltaan ol ka’uu danda’a jedhu Feliks. “Gatiifi gabaan tajaajila ani dhiyeessurra gatiin jiru hangamidha? Kan jedhuti ilaalama.Gatiin kun ammoo dorgommii gabaarra jiruun kan murtaa’u ta’a. Kanaaf, balaliiwwan fageenyatti taasifaman kanneen dhiyeenyatti ykn gabaabaatti taasifaman waliin yeroo ilaalaman gatiin isaa gadi aanaa akka ta’u kan taasisu dandeettii dhiyeessii jirudha.” Balaliin dhiyeentatti taasifamu isa fagootti taasifamu akka caalaa qaala’u sababiin taasise biraan lakkoofsi dhaabbileen tajaajila kennan xiqqaachuu isaati jedhu itti gaafatamaan kun. Balalii Finfinneetii gara Naayiroobiitti; Naayiroobiirraa gara Finfinneetti taasifamu akka fakkeenyaatti kan kaasan Feliiks, kun kan tajajaila kennan ‘KQ’ fi ‘ET’ waan ta;aniifidha jedhu. Daandiiwwan qilleensaa biro biyyoota birootii ka’an tajaajila kana kennuu danda’anis sa’aatiin fudhatu garuu dheeraa ta’uu akka danda’u eeru. Daandiiwwan qilleensaa balalii gabaabaa tajaajilan muraasa ta’uu isaaniitiin dorgommiin waan jiraatuuf gatiin isaa akka ol ka’u taasisu malas jedhu. Maamiltoonni garalafa itti imalaniitti kallattiidhaan osoo hin taane daddabarsaan yeroo imalanitti gatiin isaa kan hir’atuuf sa’aatiin isaan fudhati isa kallattiidhaan ta’e caalaa waan itti fudhatuuf akka ta’es ibsu. Haala amma jiru kanaan wanti akka gatiin tikkeettii xiyyaaraa akka hir'atu taasisan argachuun rakkisaadha jedhu xiinxaltoonni industirii kana keessa beekan. Emiratis, Daandiin Qilleensaa Jaappaan, Aiy Eeshiyaa.... daandiiwwan qilleensaa gatiin tikkeettii isaanii akka dabalu taasisan keessaa eeramu. Sababa weerara Covid, gatiin boba'aa dabaluufi sababa walitti bu'insa kutaalee addunyaa gagar agaraa irraa kan ka'een gatiin balalii qaala'uurra darbee 'ibidda buuse'  yeroo dhiyoo keessatti gadi bu'a jedhamee hin eegamu. Feliiks garuu tarii "waggaa tokkoon booda" hir'achuu mala tilmaama jedhu kaa'u. Gabaa kanatti daandiiwwan qilleensaa akka dhufan gochuun gatii jiru tasgabbeessa amantaa jedhu qabu Feliiks. "Kun imaltoonni waggaatti si'a lama deemaa turan dachaan akka deeman dandeessisa jechuudha. Haata'u malee, gatiin balalii tarii waggaa tokkoof akkuma jirutti kan itti fufu natti fakkaata. Sababiin isaa ammoo daandiiwwan xiyyaaraa bu'aa isaanii deebifachuu barbaadu." Haata'u malee, maamiltoonni filannoowwan lama fayyadamuun gatii balalii foyyaa'aa ta'e argachuu akka danda'an eeru. Tokkoffaan, 'Promotional Fair' [of beeksisuuf yeroo hir'ifamu] fayyadamuu yoo ta'u, kan biraan ammoo imala ofii dursanii karoorfachuun tikkeettii gatii hir'ataan bitachuudha.


Xiyyaarri Chaayinaa Bitoteessa keessa kufee caccabe beekaa ta'uu mala - qondaaltota US

Odeeffannoon balalii, xiyyaara Daandii Qilleessaa China Isterni kan Bitootessa keessa lafatti kufee akka agarsiisutti xiyyaarichi beekaa funyaan isaa akka gadi qabame agarsiisa jechuun, miidiyaan US gabaaseera. Qorannoowwan balaa kana irratti gaggeeffaman hanga ammaatti ragaa xiyyaarichi rakkoo teeknikaa ykn makaanikaa qabaachu isaa mul’iisu akka hin arganne, qondaaltoota US eeruun miidiyaaleen gabaasaniiru. Xiyyaarri Boeing 737-800 kun kibba Chaayinaatti magaalaa Kunmiing irraa gara Guwaanzhuutti balali’aa ture yemmuu balaan kun uumame. Balaa kanaan hojjettoota xiyyarichaa fi imaltoonni 132 hundi lubbuun isaanii darbeera. “Xiyyarri kun waan namni kutaa balalii (cockpit) keessa jiru ajaje raawwate,” jechuun miidiyaan dhimma kana jalqaba gabaase Wall Street Journal, nama qondaaltota US madda balaa kana qoratan beeku eeruun gabaaseera. Odeeffannoon ‘black box’[sanduuqi gurraachi odeeffannoo] xiyyaarichaa tokkorraa argame, kan bakka balaan kun uumamerra fudhatame, ajaji kutaa to’annoo irraa kenname akka xiyyarichi funyaan isaa gutummaaatti gadi qabu dhiibeera, jedha gabaasi kun. ABC News, qondaaltoota US eeruun, balaan kun kan uumame gocha beekaa taasisameen ta’u mala jedhamee akka amanamu gabaaseera. Qorattoonni ragaa rakkoo teeknikaa agarsiisu waan hin arganneef, balaan kun sababa wanta beekaa balaliistotaan taasifameen uumame ta’e adda baasuuf qorachaa akka jiran, namoota dhimmicha irratti odeeffannoo qaban lama eeruun Rooyitarsi gabaaseera. Daandiin Qilleensaa 'China Eastern' jedhamu kana dura, balaliistoonni sadan xiyyaaricha irra turan oggummaa akka qabaniifi fayyaa guutuu akka qaban ibsee ture. Daandii Qilleensaa kun qofaatti Wall Street Journal’tti akka himanitti, balaliistootti kunneen rakkoo maallaqaa qabaachuu isaani wanti agarsiisu hin jiru jedhaniiru. Dhimma kana irratti gaaffii BBC’n dhiyeesseef Daandiin Qilleensaa 'Isterni Chaayinaa [Eastern China] hatattamaan deebii hin kennine. Abbaan taayita xiyyaara geejjibaa Chaayinaa (CAAC), kan qorannoo balaa kana dursus, dhimma kana irratti gaaffii BBC’n dhiyeesseef deebii hatattamaa hin kennine. Ji’a darbe, CAAC’n, gabaasi xiyyarri kun beeka kuffisame jedhu kun “uummata doggogorsaa jira, hojii qorannoo balaa kanaas gufachiiseera” jedheera. Roobii irratti qorattoonni ammayyuu odeeffannoo balalii kanaa fi bakka balaan kun itti uumamee qorachaa akka jiran, miidiyaan mootummaa Chaayinaa Global Times gabaaseera. Dabaluunis CAAC’n “qorannoo balaa kana haala saayinsaawaa, gadi fageenyaa fi sirna qabeessa ta’een” gaggeessuu itti fufa jechuun gabaasaniiru. Daandileen qilleensaa walumaa galatti nageenya balalii qabaachuun beekamu, balaan xiyyaaraa guddaa kan uumameeru waggaa 12 dura ture. Xiyyaarri Daandii qilleensaa China Eastern kufee caccabe kun umurii waggaa torbaa gadii qaba.


Xiyyaarri tokko haala iccitii ta’een galaana Baaltik keessatti kufe

Xiyyaarri dhunfaa Seesinaa jedhamtuu tokko qarqara galaana Baaltik irratti haala icciitii ta’een kuftee caccabuun himame. Jeetiiwwan Nato haala balaliinsa xiyyaaritii Kibba Ispeen irraa kaasee tasgabbii hin qabne hordofaa turan. Qondaaltoonni mootummaa xiyyarattii keessa namoonni afur akka turan amanu. Xiyyaarichi Jarman Koloonyi qubachuuf karoorsee turulleen kallattii geeddaruun gara Baaltiikiitti qajeele. Balaliiftonni Nato fi qondaaltoonni Siwiidiin xiyyaara hordofaa turan illeen kutaa balaliinsa xiyyaratii keessatti garuu nama argu hin dandeenye. Ibsa Abbaan Taayitaa Aviyeeshinii Laativiyaa baaseen, ‘‘Xiyyaarichi Ispeen irraa gara Kolonyoo balalii’aa ture.  Garuu osoo qilleensa irra jiruu kallattiisaa geeddarate,’’ jedhan. ‘‘To’attoonni tiraafik qilleensaa hojjattoota xiyyaaratii waliin dubbachuuf hin dandeenye’’ jedhan. Xiyyaarri Cessna 551 jedhamtu tunis Ostiraaliyaa keessatti kan galmoofte yoo ta’u, abbaan qabeenyaashee garuu Ispeen keessatti argamu. \n \nBalaliinsa xiyyaarootaa kan horodofu Flightradar24 gamaa isaatiin, xiyyaaratiin magaalaa Ispeen kan taatee Jeerez De La Fironteel irraa ka’u beeksiiseera. Erga bakkichaa ka’ee sa’aatiiwwan booda garuu olfageenyaafi saffisa hir’isuu marsaritiichi beeksiiseera. Gaazeexaan Jarman Biild gamasaatiin, xiyyaarichi erga ka’een booda keessoo isaatti rakkoon dhiibbaa umamuu fi erga lafa odoolaa Ayibeeriyaa bira darbeen booda waliitti dhuufeenyi adda cituu gabaaseera. Xiyyaaroonni waraanaa biyyoota garaa garaa irraa waliitti babahan tibba balaliinsaatti hordoffii taasisanii ture. Erga xiyyaarichi galaanaa dhiheenya Laativiyaa Veentisipiils keessatti kufuunsaa gabaafameen booda, gareewwan lubbuu baraartoota Laatiiviyaa, Siwiidiinii fi Luutiiniyaa naannicha qaqabaniiru. Itti gaafatamaan garee lubbuu baraartoota Siwiidiin, Laarsi Antonsin xiyyaarichi kan kufe boba’aan waan jalaa dhumeef jechuun AFPtti himutuu gabaafame. Itti dabaluunis ‘‘reeffii namaa omtu hin argamne’’ jedhan. Antoninsi akak jedhaniitti, hojjattoonni lubbuu baraartootaa dhimma mudatee kanaa, ‘‘ibsa omaatuu hin qaban. Tilimaama kennuu qofaadha kan dandeenyu,’’ jedhan.


Teleskoppiin Jeems Weeb suura Juuppitarii "dinqisiisaa" ta'e argisiise

Teleskoppiin hawaa addunyaa irratti guddaa ta'e Jeems Weeb jedhamuun beekamu suura Juuppitarii kana dura argamee hin beekne kaasuu danda'e jedhame.  \n\nTeleskoppiin hawaa Jeems Weeb (JWST) kun suura sirna hawaa guddaa ta'e ji'a Waxabajjii keessa kaasee ture. Suura kana irraa akka mul'atutti bissii ifaa halluu garaa garaa, dambalii cimaa, ji'ii fi qubeellaa kan fakkaatan Juuppitariitti marsanii mul'atu. Waantonni achi irratti ka'an akka sirriiti mul'ataniif suurichi odummaan nam-tolchee itti dabalameera jedhame. Kana gochuun kan barbaachise ammoo ifni guddaan (infrared light) ija namaatti mul'achuuf rakkisaa waan taa'ef. "Juuppitarii bifa kanaan arginee hin beeknu. Waanuma ajaa'ibaati," jedhu Yuunivarsiitii Kaalifoorniyaatti astironomarii pilaaneetii kan ta'an Imke de Paater. "Dhuguma dubbachuuf bifa kanaan waan gaarii akkasii ta'e jennee hin eegne," jedhu. Astiromomariin kun pirojektii kana keessattis gahee guddaa tapahatan jedhama. Teleskoppiin hawaa Jeems Weeb (JWST) jedhamu pirokektii doolaraa biliyeena 10 yoo ta'u ergama idil-addunyaa kan qabuu fi NASAdhaan kan gaggeeffamu ta'ee Ejansii  yoo ta'u ejansii Hawaa US kan ta'e NASA dhan gaggeeffama. NASA qofa osoo hin taane, Ejansii Hawaa Awurooppa fi Ejansii Hawaa Kanaadaa wajjin wal ta'uun hojjatu. NASAn akka jedhetti suura Juuppitarii adda ta'ee mul'ate kana argachuun kan danda'ame suurawwan garaa garaa teleskoppii irraa fudhataman akkasumas bissiiwwan ifaa bantiiwwan kaaba fi kibba Juppitaraa irraa fudhachuudhani. Bisiiwwan ifaa halluu garaa garaa qaban (Auroras) sababa biiftutiin samii keessatti mul'ataniidha. Teleskoppiin hawaa Jeems Weeb (JWST) bara 2021 tti kan hojii eegalte yoo ta'u, amma lafa irraa kilomeetira 1.6 kaa'amtee jirti. Teleskoppiin kun ifa yeroo Big Bang irraa kaasee waggoota biliyeena 13 dura gara lafaa dhufuu eegale arguu ni danda'a jedhama. Teleskoppiin Jeems Ween kun waggoota 20 dhufaniif qorannoo argannoowwan hedduutif dadda dureen hojiirra oola jedhamee eegama.


Boeing odeeffannoo waa'ee xiyyaarota 737 MAX dhokseef $200m adabame

Boeing himannaa balaawwan xiyyaaroota 737 MAX lubbuu namoota hedduu galaafatee irratti dhiyaateef odeeffannoo dogongoraa invastarootaaf kenne jedhamuun adabbii doolaara miiliyoona 200 akka kanfalu murtaa'e. To'ataan gabaa Istookii Ameerikaa akka jedhetti, dhaabbanni aviyeeshinii guddichiifi hogganaa olaanaan isaa duraanii Dennis Muilenburg haala nageenya ilaalchisuun ibsawwan sobaa kennanii ture. Beoing yaalii maqaasaa deebifachuu taasiseen 'lubbuu namaarraa bu'aa caalsifate,'' jedheera Komishiniin Nageenyaafi Jijjirraawwanii (SEC). Xiyyaarawwan 737 MAX erga balaawwan lamaaniin lubbuu namoota 346 galaafateen booda baatiiwwwan 20'f hojiin ala akka ta'aniif godhamaniiru. Haaluma qaama beenyaatti Obbo Dennis Muilenburg adabbii doolaara miiliyoona tokkoo kanfalu. ''Tibbawwan balaatti, dhaabbileen ummataafi itti gaafatamtoonni odeeffannoo guutuu, sirriifi dhuga qabeessa ta'e ifa taasisuun baayyee barbaachisaadha,'' jedhan Dura taa'aan komishinichaa Gary Gensler ibsa isaanii keessatti. Haata'u malee, Boeing fi hooggannaan dhaabbatichaa ''itti-gaafatamummaa murteessaa kana hin raawwannee'' jedhan itti dabaluun. Komishinichi akka jedhetti, Boeing fi Obbo Muileburg waan qaa'mni to'atu irra gahe hin fudhannee ykn hin haalle. ''Namoota balalii Daandii Qilleensa Itoophiyaa 302  fi Air Lion 610 irratti lubbuunsaanii badee yoomuu hin irraanfannu. ''Balaawwan kanneeniif deebii kennuuf ammoo dhaabbaticha guutuu keessatti jijjirama bal'aa fi gadi fagoo taasifneerra'' jedheera dhaabbanni Boeing deebii ibsa komishinichaaf kenneen. "Jijjiiramawwan bu'uuraa taasifamanis kan adeemsa nageenya keenyaa cimsanii fi dhimmoota nageenyaa to'atan, akkasumas kan nageenya, qulqullinaa fi iftoomina keenya cimsaniidha'' jedhan dhaabbatichi itti dabaluun. Komishinichi akka jedhetti invastaroota sababii odeeffannoo dogongoraatiin bara 2018- 2019 jidduutti kisaaraaf saaxilamaniif bajanni ni ramadama. Onkolooleessa 29, 2018 irratti, xiyyaarri Lion Air 610 Jaakaartaa, Buufata Xiyyaaraaraa Idil-addunyaa So'ekaarno-Hattaa irraa ka'ee daqiiqaawwan 13 booda galaana Jaavaa keessatti kufee caccabuun lubbuu imaltootaafi hojjattoota xiyyaarichaa 189 galaafate. Baatiiwwan shan osoo hin guutiin ammoo, Daandiin Qilleensaa Itoophiyaa Lakkoofsa balalii 302 kanumti Boeing 737 MAX ta'e osoo gara Keeniyaatti imalaa jiruu, Buufata Xiyaaraa Idil-addunyaa Booleerraa ka'ee daqiiqaawwan jaha keessatti kufuun lubbuu namoota 157 galaafate. Balaawwan kunneenis rakkina sirna to'annoo balaliinsaa xiyyaaroota 737 Max keessatti argamu "Maneuvering Characteristics Augmentation System" (MCAS)  jedhamuun kan wal qabateedha. Komishiniin Nageenyaafi Jijjirraawwanii (SEC) ''erga balaan jalqabaa qaqqabeen booda, Boeing fi hoogganaan dhaabbatichaa akka MCAS rakkoolee nageenyaa xiyyaarota irraan gahuu deemu ni beeku ture. Garuu xiyyaaronni 737 MAX nageenyummaansaanii kan eegamee ta'u ummataaf mirkaneessan jedhe. Balaawwan kunneenis dhaabbanni Boeing kanfaltii maatiiwwan balaa sanaan lubbuunsaanii darbeef taasisee dabalate, kasaaraa doolaara biiliyoona 20 irraan gahe. Tibba balaan sun qaqqabeettis, Kongirasiin US seera haaraa kan haala to'ataan aviyeeshiiniin biyyattii, Bulchiinsa Aviyeeshinii Federaalaa (FAA), xiyyaarota haaraaf hayyama kennu irratti rifoormii taasise baase. Himannaawwan dhiyaatan furuuf ammoo yaaliiwwan muraasni bara dhufu akka eegalu eegama.


Balaa xiyyaaraa Boeng 737 Max maatii isaanii kan dhaban Waajjira Haqaa UStti komii isaanii dhageesisan

Balaa xiyyaaraa Boeing 737 Max 2 daandii xiyyaara Itiyoophiyaa fi Indooneezhiyaa irratti mudateen namootni maatii isanii dhaban waliigaltee Waajjira haqaa US fi Dhaabbata Boeing giddutti waliigalame irratti komii qaban ibsan. Bara 2021 maatiin miidhamtootaa waliigaltee dhaabbata xiyyaara Boeing oomishu waliin taasifame mormuun Ministeera Haqaa Ameerikaa irraa ibsa gaafachuu isaanii dhaabbati oduu Rooyitars gabaaseera. Sababa rakkoo teeknikaa xiyyaara Boeing 737 Max daandiiwwan qilleensaa Indooneezhiyaa fi Itiyoophiyaa irratti mudateen lubbuun namoota dhibbaan lakkaa'aman darbuun ni yaadatama. Maatiin namoota balaawwan kanaan du'anii Boeing mana murtiitti himachaa turaniiru. Boeing miidhaa qaqqabeef beenyaa kaffaluufis walii galeera. Namoonni balaa lamaan kanaan maatii isaanii dhaban waliigaltee Waajjira Haqaa US fi Boeing gidduutti taasifameef ibsi akka kennamu gaafachaa jiru, kunis dhaabbanni oomisha xiyyaarichaa ''himannaa yakkaa malee akka miliqu'' taasiseera jedha gabaasni kun. Murtii ji'a darbe Teeksaas keessatti kennaniin, abbaan murtii Ameerikaa Riid O'Konor balaa xiyyaara 737 Max 2 kanaan miidhaman ''miidhamtoota yakka raawwateeti’' jedheera. Abbaan murtiis beenyaan akkamii akka kennamu ni murteessu jedhan. Balaan bara 2018 fi 2019 Indooneezhiyaa fi Itiyoophiyaa keessatti mudateen Boeing baasii Doolaara biiliyoona 20 kan baasuun garasittis xiyyaarri 737 MAX ji'oota 20f akka ugguramu taasiseera. Balaa lamaan kana booda Kongireessiin Ameerikaa seera haaromsa hayyama xiyyaaraa raggaasiseera. Maatiin miidhamtootaa mootummaan Ameerikaa nu haaleera, icciitiidhaan mirga keenya nurraa mulqeera jechuun abbaa seeraa Okneelitti himataniiru. Balaa xiyyaara 737 Max Itoophiyaa fi Indooneezhiyaa keessatti mudatee lubbuu namoota 346 galaafate irratti Boeing adabbii maallaqaa doolaara biiliyoona 2.5 kaffaluuf walii galuun isaa ni yaadatama. Boeing odeeffannoo waa’ee dizaayinii xiyyaara 737 Max ogeeyyii nageenyaa fi to’annoo Ameerikaa jalaa dhokseera jedhamuun ture adabbiicha kaffaluuf kan waliigale. Yeroo sanatti Ministeerri Haqaa Ameerikaa dhaabbatichi ''iftoomina caalaa bu'aa isaa durse'' jedhame. Akkasumas yeroo sanatti maallaqa Boeing kaffaluuf walii gale keessaa doolaarri miiliyoona 500 namoota balaa xiyyaarichaatiin maatii isaanii dhabaniif akka kaffalamu ibsamee ture. Kanaan dura maatiin namoota balaa xiyyaara Boeing 737 Max mudateen lubbuu isaanii dhabanii mootummaa Ameerikaa irratti himannaa seeraa dhiyeessan. Maatiin namoota du'anii US waliigaltee Boeing himannaa yakkaa irraa bilisa taasisuu dhoksaan qopheessite jechuun himataniiru. Balaa kanaan ilma ishee ganna 24 kan dhabde Naadiyaa Milroon, ''Ministeerri Haqaa Ameerikaa waliigaltee dhoksaa fi seeraan alaa Boeing waliin  qabachuun isaa waan nama gaddisiisudha'' jetteetti. ''Kun sagalee miidhamtootaa kan ukkaamsu yoo ta'u, Boeing itti gaafatamummaa jalaa akka bahu taasisa,'' jechuun Rooyitarsiif himteetti. Dhaabbanni Boengi fi Ministeerri Haqa erga Booyiing adabbii doolaara biiliyoona 2.5 kaffaluuf walii galee booda dhimmi kun irra deebiin ka’uu isaa mormaniiru. Adabbii doolaara biiliyoona 2.5 keessaa Doolaarri miiliyoonni 500 miidhamtootaaf, doolaarri miiliyoonni 243.6 adabbii maallaqaan kan kaffalamu yoo ta’u, doolaarri biiliyoona 1.7 ammoo daandiiwwan qilleensaaf kan kaffalamu ta’a. Ministeerri Haqaa waliigaltee kana duubatti deebisuu akka hin qabne ibsuun, "Murteen kun yoo duubatti deebi'e miidhamtoota beenyaan kenname dabalatee namoota dhimmi ilaallatu irratti dhiibbaa qaba" jedhan. Ministeerri Haqaa itti dabaluudhaan waliigalteen kun yoo kabajame Boeing jijjiirama imaammata nageenyaa akka godhu dirqisiisuu akka danda’u ibseera. Haa ta'u malee Biiroon Haqaa gaaffii maatii miidhamtootaa akka hin daganne beeksiseera. Boeing gama isaatiin himata kana deebisee banuuf tattaaffii taasifamaa jiru akka mormu mana murtiitti himeera. Boeing adeemsa kana ''kan hin eegamne, haqa kan hin qabnee fi kan hin milkoofne'' jechuun ibsuun, ''qaamni qoratame mootummaa waliin erga mari'atee booda dhimmicha cufuuf mirga qaba'' jedheera. Waliigaltichi waggoota lamaaf hojiirra oolaa akka jiru dhaabbatichi ibseera. Balaa gaddisiisaa xiyyaarota lamaan mudate hordofuun xiyyaarri ammayyaa Boeng 737 Maaksii 2 yeroo dheeraaf balali'uu irraa fagaatee ture, sirreeffama fi sakatta'iinsa barbaachisaa ta'een booda, Daandii Qilleensaa Itoophiyaa dabalatee daandiiwwan qilleensaa addunyaa hedduun akka beeksisanitti xiyyaarichi tajaajilaaf deebi'eera.


Landanitti xiyyaaronni Kooriyaa fi Ayislaand walitti bu'an

Xiyyaaroonni lama buufata xiyyaaraa Idil-addunyaa UK- Heetorootti ''xiqqoo waliitti bu'uu'' dubbii himtuun buufata xiyyaarichaa mirkanneessite. Taateen kunis kan mudate Roobii ykn Fulbaana 28, 2022 alkan keessa jedhameera. Xiyyaaroonni taatee kanaan waliitti bu'anis xiyyaara Ayislaandaayir fi xiyyaara daandii qilleensaa Kooriyaa yoo ta'an, kan walitti bu'anis dirree balaliinsaa gubbaatti jedhamera. Xiyyaaroonni Ayislaandaayir yeroo baayyee US irraa biyyoota Awurooppaa fi Ayislaanditti tajaajila balaliinsaa kan kennaniidha. Maddi taatee kanaas qoratamaa jiraachuutu himame. Dubbi himtuun buufata Xiyyaara idil-addunyaa Heetoroow, ''Taatee mudateen walqabatee miidhaan qaqqabuu ilaalchisee kan gabaafame hin jiru. Haata'u malee tajaajilliwwan balaa yeroo tasaa imaltoonniifi hojjattoonni xiyyaaraa hundi nagaa ta'uusaanii mirkaneessuuf hirmaataa jiru,'' jettee jirti. Imaltoonnis sadarkaa balaliinsawwan isaanii akka ilaallataniif gaafatamaniiru. Imaltoota wayita taateen kun mudateetti balaliinsi tursiifamuu isaatiin miidhame keessaa tokko gaazexessaa beekamaa Jeennie Gow tokko. Gaazexessaan Guardian Dan Sabbagh, wayita taateen sun mudatutti xiyyaara Daandii Qilleensaa Kooriyaa keessa jiraachuu kan dubbates, xiyyaara kaan waliin silaa 'walitti bu'uuf' turan jedheera. Ergaa karaa toora tiiwitara isaatiin barresseen, ''Xiyyaara Daandii qilleensaa Kooriyaa kan buufata Heetrootti xiyyaara Ayislaandaayir waliin waliitti bu'uuf ture keessan ture. Imalaan gama gara sanaatiin ture fi balaa sana arge akka natti himeetti balaliisaan xiyyaara keenyaa eegee xiyyaara kaanii miidheera. ''Ani xiyyaara kanarran ture garuu keessatti omtu nutti hin dhagahamne jechuu hin dandeenyu. Ammatti balaan qaqqabe omtu hinjiru, omtus hin hubamne,'' jechuun barreesse.


Konkolaataan ittisa balaa ibiddaa Peeruutti xiyyaaraan walitti bu’e shaakalarra ture jedhame

Peeruutti Jimaata darbe gaafa Sadaasa 18, 2022 konkolaataan ittisa balaa ibiddaa buufata xiyyaaraa, imaltoonni itti baayyatu keessatti xiyyaara ka’uuf tureen waliitti bu’e, kan shaakala irra ture akka ta’e aanga’oonni biyyattii himan. Magaalaa guddoo Peeruu kan biyya Kibba Ameerikaa Taatee, Liimaa keessatti kan argamu buufata xiyyaaraa idil-addunyaa Jorge Chávez keessatti ture Jimaata darbe xiyyaarri imaltootaa erga konkolaataa ittisa balaa ibidaatiin waliitti bu’een booda lubbuun hojjattoota ittisa balaa ibiddaa lama kan darbe. Balaa qaqabeen walqabatee imaltoota xiyyaaricha keessa turan miidhaa qaamaa qaqabuun ala namni du’e akka hin jirree gabaafame. Abbaa qabeenyaa xiyyaarichaa kan ta’e Hojii gaggeessaan Daandii Qilleensaa LATAMA akka jedhaniitti, xiyyaarichi bakki balali'insa dura irra fiigu banaa waan tureef akka ka’uuf hayyama argatee ture. Haata’u malee, yeroo sanatti hojjattoonni balaa ibiddaa buufata xiyyaaraatti shaakala barame taasisaa turan jedhameera. Waraabbiin viidiyoo miidiyaalee hawaasaa irratti qoodame akka mul’isetti xiyyaarichi konkolaatichaan walitti bu’ee hanga dhaabbatuutti ibiddi itti qabachuun saffiisaan balali’aa akka ture agarsiise. Ibsi dhaabbanni buufata xiyyaaraa bulchu baaseen akka jedheetti, hojjattoonni ittisa balaa ibiddaa qophii yeroo balaatiif jecha shaakala taasisuuf qophii gara dirree irra balaliinsaan dura fiigamu keessa seenuuf qophii barbaachisu hunda taasisanii ture. Sa’aatiin leenjiichaa kutaa to’annoo balali'insaatiin kan mirkanaa’ee ta’ulleen, xiyyaarrii balali'insa biyya keessaa taasisuuf ture konkolaataa ittisa balaa ibiddaa waliin walitti bu’uun balichi umameera. Haata’u malee balaa sana ilaalchisee yaadni qaama to’anno balali'insa biyyattiifi qondaaltoota daandii qilleensichaatiin kenname kan wal faalleessudha jedhamaa jira. Kibba Ameerikaatti Buufanni Liimaa xiyyaaraa idil-addunyaa jidduugala balali'insa mummee ta’es balaa mudateen booda sa’aatiiwwan 24’f hojii dhaabee ture. Balaa mudatee tureen hojjattoota ittisa balaa ibiddaa lama kan lubbusaanii dhabaniin alatti, imaltoota keessa kan du’e akka hin jirree daandiin qilleensichaa barreeffama toora tiwitara isaarratti barreesseen himeera. Haata’u malee, hojjattoota 20 xiyyaara keessatti miidhaaf saaxilaman wal'aansi taasifamaaf jiraachuufi isaan keessaayis lama irra miidhaa cimaan qaqabu Ministeerri Fayyaa Peeruu beeksiisera. Qondaalli hospitaalaa tokko, balaadhaan booda hojjataan ittisa balaa ibiddaa umuriinsaa wagga 31 ta’e tokko haalaa yaaddeessaa ta’eerra ta’uun wallaansa argataa jiraachu ibseera. Pirezidantiin Peeruu, Peediroo Kaastiiloo balaa mudate hordofuun miidiyaa hawaasaa irratti ergaa dabarsaniin, hojjattoota sababii balaa qaqabeetiin lubbunsaanii darbe maqaasaanii eeruun gadda itti dhagahame ibsaniiru. ‘‘Maatii hojjattoota ittisa balaa ibiddaa gootota ta’aniifi kanneen lubbuusaanii dhaban, Angeel Torees fi Niikolaas Saantaa Gaadeetiif, gadda cimaa natti dhagahame onnee koo irraan ibsadha,’’ jechuun toora tiwitara isaanii irratti barreessan.


'Wanti imaltoota Eertiraa mudate rakkoo teekinikaati' - ET

Imaltoonni Ertiraa karaa interneetaatiin dursanii dhimma imala isaanii mirkaneeffachuu (Check-in) gochuu kan hin dandeenyeef sababa rakkoo tekinikaa yeroof mudate akka ta'e Daandiin Qilleensaa Itoophiyaa beeksise. Tibba kana Daandiin Qilleensaa Itoophiyaa imaltoota paaspoortii Ertiraa qabatan kamiyyu karaa oonlaayin 'cheek-in' gochuu dhorkeera odeeffannoon jedhu miidiyaa hawaasummaa irratti bahuu hordofee, wanti muadate sababa rakkoo siistamaa (siistema) uumame ta'uu BBCf ibseera. Daandiin Qilleensaa Itoophiyaa ergaa karaa iimeeliin BBCf ergeen, imaltoonni Ertiraa karaa oonlaayinii cheek-in akka hin goones ta'e paaspoortiin Ertiraa tarree siistamaa keessaa baaseera jedhamuu isaa waakkateera. Rakkoon yeroodhaaf ta'e kun kan uumame sirna  TIMATIC jedhamu Waldaan Geejjibaa Daandii Qilleensaa Idil-addunyaa  (ITA) fayyadamu waliin walqabateeti. ITA-TIMATIC kun daandiiwwan qilleensaafi bakka-buutonni imalaa bakka qaqqabaniif, akkasumas imaltoota biyya tokkorraa kaanitti qaxxaamuraniif ragaa imalaa mirkaneessuuf sirna itti fayyadamanidha. Odeeffannoon ITA-TIMATIC irraa dhiyaate guutuu kan hin taane waan ta'eef karaa interneetii dursa sirna mirkaneeffachuu irratti rakkoo yeroodhaaf ta'e uumeera jedheera. Tajaajila isaa dijitaala gochuu ykn salphaatti karaa toora interneetaa kennaa akka jiru kan ibse Daandiin Qilleensaa Itoophiyaa, dhimmi imaltoota Ertiraa tajaajila imaltoota birootiif kan kennamurraa adda miti jedheera. "Imaltonni hunduu interneeta seenanii cheek-in akka godhaniifi haalli mijataa akka isaaniif uumamu ni barbaadna," jedhe. Yeroo ammaa kana rakkoo mudate kana furuudhaaf hojjechaa akka jiru kan hime Daandiin Qilleensa Itoophiyaa, imaltoonni Ertiraa dhiyeenya karaa oonlaayin cheek-in gochuu akka danda'an BBC ibsaniiru. Dhimmi biroo imaltoonni Ertiraa kaasan Immigireeshiniin Itoophiyaa Ertiraanota dabalatee imaltoonni paaspoortii Afrikaa qabatan baayyeen yeroodhuma Finfinnee qaqqabanitti "Viizaa akkuma qaqqabaniin" isaaniif kennama jedhanis, imaltota Ertiraa garuu qoodeera kan jedhudha. Kana ilaalchisuun Daandiin Qilleensaa Itoophiyaa deebii BBCf ergeen imaltoonni Ertiraa yeroo Itoophiyaa qaqqabanitti viizaa argachuu akka danda'aniifi dursanii viizaa argachuun kan isaanirraa hin eegamne ta'uu ibseera. Imaltoonni Ertiraa yeroo ammaa kana rakkoon mudachaa jiru rakkoo tekinikaa oonlaayin cheek-in waliin walqabate ta'uu himeera. Kana biraa ammoo dhiyeenya kan dhimmi ka’aa jiru waa’ee daballii gatii balalii Daandii Qilleensa Itoophiyaa Finfinnee fi Asmaraa gidduu jiruuti. Balalii sa’aatii 1 fi daqiiqaa 40 tti dhiyaatuf doolara kuma tokkotti dhiyaatu gaafatamaa akka jiran maamiltoonni komataa jiru. Gatii tikeetii yeroo weerara koronaa dura jiruun wal bira qabanii madaalun kan ammaa baay’ee ol ka’e jedhanii yoo himatan, Daandii Qilleensa Itoophiyaa gama isaatin weerara koronaa booda gatii tikeetii irratti daballii gatii muraasa taasisuu isaa mirkaneessera. Haa ta’u garuu, Daandii Qilleensa Itoophiyaa gatiin tikeetii weerara koronaa duraa deemsa tokkoof gatiin ture doolara 279 akka ture yaadachuun kan ammaa baay’ee akka hin jijjiiramne ibse. Gatiin tikeetii haala yeroo fi teesson jiraachuu irratti hundaa’un ilaalcha gochuu akka danda’us ibseera. Daandin Qilleensa Itoophiyaa waggoota 75 darabaniif lammiilee Afrikaa walitti fiduuf hojjataa ture malee “Aftrikaanota irraa fayidaa hin malle argachuuf hin hojjatu” jechuun ibse. Inumaayyuu daandiwwan qilleensaa biyyoota Afrikaatif deeggarsa bulchiinsa fi teeknikaa kennaa akka jirus ibseera daandin qilleensa Itoophiyaa. Daandin qilleensaa xayyaarota teeknolojii ammayyaa addunyaan bira geesetti dhimma bahuun tajaajila maamiltootaa sadarkaa isaa eeggate ardii Afrikaatti diriirsee hojjataa akka jirus ibseera.


Kaalifoorniyaatti moodeelli konkolaataa balali’uu danda'uu eebbifame

Yunivaritii Diraper, Kaaliforniyaa jirutti sagantaa eebbaa qophaa’e irratti dhaabatti haaraa konkolataan balalii isaa akkamiin akka lafa irraa ol ka’u ibseera. Dhaabbati Aleef  konkolaataan elekirikii isaa omishamaa jiru, Model A jedhamu, konkolataa balali’uu dhugaa isa jalqabaa akka ta’uu ibseera. Konkolataan elektirikii bareedaa fakkaatu, kun dandeettii akka lafarraa ol ka’ee fageenya km110’f balali’uu danda’a jedhee abdata. Dhaabbati kun gabaa dhabbilee gurguddoo akka AirCar fi Pal-v jedhaman kan gyrocopter (xiyyara lafarra oofamu danda’u) waan balali’uu fi oofamu qaban of keessaa qabu keessatti dorgomuu fedha. Ta’us garuu hogganaa fi hundeessaan Alef, Jim Dukhoonii, konkolaattonni amma jiran akka yaada isaatti konkolaataa balali’u jedhamuu danda’u jedhe akka hin yaadne ibseera. “Konkolaataan balali’u konkolaataa ta’uu qaba, kana jechuun akkama konkolaataa kaanii daandiirraa ofuu dandeessa, bakka konkolaataan dhaabuu dandessa jedhee yaada. Sana booda booda asii ol ka’ee balali’uu qaba,” jechuun BBC’tti himeera. “Yoo balalii eegaluuf buufata xiyyaaraa deemuun si barbaachisa ta’e rakkoo kam furta? Maaliifimmoo kun xiyyaara balali’u jedha? Alef konkolaataan Model A yeroo dheraaf akka balali’uu danda’uuf gara xiyyara xiqqaatti biplane jedhamutti akka geeddaramu goochuudha. Erga lafaa ol ka’ee Model A gara dalgaatti galagaluun, utuu konkolaachisaan (balaliisaan) hin socho’iin fuldurri isa ni galagala, sana booda dheerinni konkolaaticha akka kochoo jalaa fi irraa ta’u godha. Boci xiyyaara biplane, kochoo lama, tokko irra keessaa fi jalaan kan qabudha. Konkolaataan Model A xiyyaratti yeroo geeddaramu maal fakkaata kan jedhu mul’isuuf Alef viidiyoo jijjiirama kana mul’isuu danda’u agarsiiseera. Forbes akka jedhutti akkataa itti konkolataan kun balali’u akkataa xiyyarri elektirikaa Pener Blackfly jedhamu itti balali’u fakkaata jedheera. Konkolaachisuu fi balali’uu walitti fiduun ulfaatina dabala, akkasumas humna elektirikii kana jechuun baatirii ulfaatina guddaa qabu dabala jechuudha. Alef akka jedhutti erga bara 2018tii as “balalii xiqqoo” irratti gara biplane’tti jijjiiramuu milkaa’eera. Dabalataanis yaaliiwwan balaliin milkaa’an qabus, ammatti bifa qulqulluu yaadeeru akka hin qabne hima. Biplane balaliisuuf, isa daandirra konkolaachisuu danda’ullee balaliisuuf, eeyyama paayileetiin ni barbaachisa. Angaa’otni konkolaatonni kun eessatti balaliifamuu danda’u kan jedhu irratti seera cimaa baasuu malu. Gatiin konkolaataa Model A doolaaraa 300,000’tti tilmaamu  eenyutu kaffaluu danda’a kan jedhuuf Dukhooniin “namoota jalqaba argachuu fedhan” jedheera. Namootni gara waggaa 100 oliif konkolaataa balali’u eegaa turaniiru jedha. Kaayyoon Alef bara 2025’tti konkolaataa kunneen gurguruu eegaluudha.


Israa'el: Suuraan imaltootatti ergame xiyyaarri Turkii ka'uuf ture balalii akka adda kutu dirqe

Erga imaltoonni mobaayilii isaanii gubbaa suuraalee xiyyaarri caccabuu itti ergamee booda balaliisaan Turkii buufata xiyyaaraa Israa'elitti samiitti ol ka'uf jedhee ture haqe. Abbaan Taayitaa Siviil Aviyeeshinii Israa'el taateen kuni kan mudate yeroo xiyyaarichi balalii eegaluuf suuta daandii bal'aa gubbaa lafarra socho'uu eegaleettidha. Achiis imaltoonniifi hojjeettonni AnadoluJet Boeing 73 jedhamu bu'anii shaanxaawwan irra deebiin sakatta'amani. Dargaggoonni Israa'el hedduu shakkiin adda baafamanii qoratamaniiru. Eega hunduu qoratamee booda garuu sa'aatii shan booda xiyyaarichi balali'e. Xiyyaarri Turkii AnadoluJet Boeing 737, kan imaltoota 160 qabatee ture yeroo ka'uuf turetti ture imaltoonni suuraan isaan dhaqqabuu hojjettoota xiyyaarichaatti kan himan. Balaliisaan xiyyaarichaa itti himamee tarminaalatti deebi'uu murteesse. Maddi oduu Hebrew Ynet jedhamu suuraaleen kuni karaa AirDrop jedhamuufi fayyadamtoonni mobaayilii Apple yeroo gabaabaa keessatti daataa walii qooddachuu danda'aniin dabarfame. Suuraaleen hunduu iPhone irratti ergame jedha gabaasichi. Suuraan qoodame kuni suuraa xiyyaara Turkii balaa bara 2009'tti Nezarlaanditti mudateefi bara 2013'tti Ameerikaatti mudaterraa kan qoodame akka ta'e maddi oduu kuni himeera. Yeroos imaltoonni xiyyaara sakatta'ame akka seenan yookiin Israa'el keessa akka turan itti himame. Taateen kuni yaaddoon biraa dhihoo dhagahame booda dhagahame. Kunis buufata xiyyaaraa Ben Gurion jedhamutti lammiileen US meeshaa waraanaa akka meeshaa faayaatti qabatanii galuuf turan hojjettoota xiyyaarichaa rifaasisee ture. Naasuudhaan namoonni yoo baqatan, tokkommoo osoo baqatuu kufee miidhamee hospitaala seenee ture.


Balaliisaan xiyyaara gamootti buusuf dorsiisaa ture nagaan akka qubsiisu godhame

Ameerikaa magaalaa Misiisippiitti paayilatiin sa'aatiiwwaniif magaalattii gubbaa marsuun xiyyaara waajjira Waalmaartiitti buusuuf doorsiisaa ture erga poolisii waliin haasa'een booda nagaan lafa qubsiifame. Bulchaan Iseetichaa Taatee Reevees bareeffama karaa toora tiwiitaraatiin barreessaniin, namni miidhame homtuu akka hin jirre himuun qaama seera raawwachiiftoota Tupeloo keessaa galateeffataniiru. Tamsaasa kallattii riiportara TVn naannichaa WTVA akka agarsiiseetti konkolaataawwan dirree keessatti mul'isaa ture. Gamoon Waalmaartiifi manneen kusaa dhiheenyasaatti argaman keessa namoonni akka bahan yoo taasifamu, jiraattoonnis naannicha irraa akka fagaatan taasifamee ture. Haasan balaliisichi osoo qilleensarra jiruu fi poolisii jidduutti wayita haasa'amees ta'e, ykn eenyummaan balaliisiichaa ammatti ifatti waanti jedhame hin jiru.  Haata'u malee, gaazexessitoonni miidiyaa naannichaa akka gabaasaniitti balaliisichi erga qubateen booda to'annoo jala oolfameera jedhan. Akka ibsa jalqaba kennameetti, xiyyaarri magaalattii gubbaa balal'iaa akka ture poolisiin kana hubachiifame guyyaa Sanbataa akka naannichaatti gara naannoo  sa'aatii 05:00 irratti ture. Yeroo sanattis, poolisiin ''haala balaafamaa'' jechuun ibsee ture. Ibsichi dabaluunis, xiyyaarichi gosa xiyyaara ''King Air'' kan jedhamudha jechuun, xiyyaara xiqqoo ta'uu ibsee ture. Balaliisichis lakkoofsa yeroo balaa atattamaa - E911 irratti bilbiluun, beekaa gamoo Waalmaartiitti akka bu'uuf jiruu doorsiisaa ture. Gaazexeessiituun naannichaa, Leeslie Criss akka eejjansii oduu Asooshiyeet Pireesiitti himteetti, kan akka kanaa gonkumaa magaalattii keessatti agarte hin beektu. ''Bariidhaan haala akkasii kanaan irribaa ka'uun baayyee waan sodaachisaa ture'' jechuun haala ture ibsite.


Gatiin tikkeettii xiyyaaraa ‘shakkii malee’ dabalunsaa waan hin oolle

Gatiin tikkeettii balaliinsa xiyyaarraa ‘‘shakkii malee’’ dabaluunsaa hin ooluu jechuun kan akkeekkachisan Daarektara Olaanaa Waldaa Geejjiba Qilleensaa Idil-addunyaati. Hojii raawwachiisaa Olaanaa Daandii Qilleensaa Biritish duraanii kan ta’an Wiilii Woolshi, dhiibbaa weerarri Covid qaqabsiisee keessaa bahuuf yaalii damee kun taasisaa turee kaasee, daballii gatii boba’aa akkasumas waraanni Raashiyaafi Yukireen gatiin tikkeettii xiyyaaraa akka dabalu ni taasisa jedhaniiru. Woolshii imaltoonni gatiin tikkeettii xiyyaaraa akka dabalu hubannoo keessa galchuun daballii taasifamuuf qophii ta’u qabaatu jechuunis hubachisaniiru. ‘‘Imaltootaaf gatiin tikkeettii xiyyaaraa baayyee akka dabalu shakkiin omaatu hin jiru,’’ jedhan. Sababii daballii gatii imala qilleensaa inni guddaan gatii boba’aa dabaluu ta’u himaniiru. ‘‘Daballiin gatii boba’aa daballii gatii tikkeettii irratti calaqqiisa,’’ jedhan. Biyyoota diinagdeen isaanii dhiibbaa weerara Covid irraa bayyanachaa jiru keessatti boba’aan dabala gatii mul’isaa jira. Waraanni Raashiyaa fi Yukireen ammoo boba’aan caalaa akka dabalu sababii ta’eera. Biiyoonni lixaa boba’aa Raashiyaa irratti qoqophaa taasisaa jiru. Ameerikaan boba’aa Raashiyaa irra bittuu gutummaa guutuutti galchuu akka dhaabdu ifa taasisuun ishee ni yaadatama. Gamtaan Awurooppaa ammoo dhuma 2022tti hamma boba’aa Raashiyaa irraa gara biyyoota gamtichaa galu zeeroo akka taasisu beeksiiseera. Boba’aan Raashiyaa gabaa keessaa akka bahu taasifamuun ammo gatiin boba’aa omishitoota warra kaanitiin gabaaf dhiyaatuu akka dabalu taasisa. Woolshi akka jedhaniitti yoo ta’e baasii olaanaan daabdiiwwan qilleensaa boba’aadha. ‘‘Gatiin boba’aa olaanaa ta’unsaa ammo imalatoonni tikkeettiisaaniif gatii olaanaa akka kanfalan dirqiisiisuun saa kan hafu miti,’’ jechuun ture Daareektarri Olaanaan Waldaa Geejjiba Daandii Qilleensa Idil-addunyaa Wiilii Qoolshii kan dubbatan.


Itoophiyaafi Naajeeriyaan maallaqa guddaa daandiin qilleensaa Keeniyaa irraa qabu deebisaa jedhaman

Aangawoonni Keeniyaa qarshii Daandii Qilleensaa Keeniyaa ta’eefi Itoophiyaa akkasumas Naayijeeriyaatti hafe deebisuuf aangawoota biyyoota kanaa waliin mariitti jiru. Akka daandiin qilleensaa kuni jedhutti sababa hanqina sharafa alaan qarshiin kuni biyyoota kanatti hafe. Hoogganaan dhaabbatichaa Aalan Kilaavukaa BBC’tti akka himanitti, dhaabbatichi hanga yoonaa maallaqi Naayijeeriyaa, Itoophiyaafi Maalaawwii irraa hin deeffatiin hafe dolaara miiliyoona 28 dha. Maallaqi kuni kan yeroo dheeraaf kuufamedha. Dhimma kana irratti aangawoonni Itoophiyaa waan jedhan hin qabani. Daandiin Qilleensa Keeniyaa baatiiwwan jaha darbanitti dolaara miiliyoona 82 dhabuu hime. Kasaaruu isaa yoo himus kuni kan duraa miti. Sababoota kanaaf gumaachan keessaa tokko gatiin boba’aa yoo dabalu, kan biraa immoo hanqinni dolaaraa biyyoota maqaan dhahamanitti mudatedha jedhe. Waldaan Buufata Xiyyaaraa Idil-Addunyaa [IATA] akka jedhetti dolaarri miiliyoona 464 ta’uufi kan dhaabbilee xiyyaaraa alaa garagaraa ta’e Naayijeeeriyaa keessa hafeera. Jalqaba baatii kana buufata isaa Dubaayi kan taasifate Emireetis Giruup sababa dolaaraan balalii isaa gara Naayijeeriyaa taasisu akka haquuf deemu ibseera. Dhaabbileen tajaajila qilleensaa biyya tajaajila itti kennanitti maallaqa biyyattiin tajaajilu. Eegasii dolaaratti jijjiiramee biyya daandii qilleensichaatti ergama. Hanqinni sharafa alaa yoo mudate galii isaanii harkatti galfachuuf rakkatu.


Ameerikaatti balaliisaan qilleensarratti dhukkubsannaan imalaan muuxannoo hinqabne xiyyaara qubachiise

Ameerikaa Filooridaa keessatti maddeen oduu namtichi erga balaliisaan osoo qilleensarra jiruu of wallaaleen booda qofaasaa xiyyaara qubachiisee barbaadaa jiru. Namni ammatti adda hin baafanne tokkoos wayita to'attoota balaliinsaa lafa jiranii ''attamiin xiyyaara akka qubachiifamu gonkumaa hin beeku'' jedhu waraabbiin sagalee balaliinsawwan ummataa irraa sagaleensaa ni dhagahama. To'ataa tiraafiika qilleensaatu balaliisaa haaraaf qajeelfama kennuun akka Buufata Daandii Qilleensaa Idil-addunyaa Paalm Biichi akka qubatu taasisee. Kunis Kibxata waaree booda ture kan mudate. Jarri lamaan taatee kanarratti wal arganis kan gammachun wal hammatan yoo ta'u, maqaa akka walitti hin himiin gabaafame. ''Haala cimaatu asitti na mudatee jira. Balaliisaan koo of wallaaleera,'' jedhe namtichi qilleensarra ol fageenya meetira 2,750 irra karaa raadiyootiin. ''Of wallaaleera'' jedhee itti dabaluun. Akka waa beeku gaafatamnaanis, ''Ani homaa hin beeku'' jechuun kan argaa jiru qarqarri Filooridaa fuulleetti akka itti mul'atu qofa hime. ''Sadarkaa baalleesaa eeggadhuutii qarqaruma galaanaa karaa kaabaa ykn kibbaatiin hordofuu qofa yaali,'' jechuun gorse to'ataan tiraafikaa qilleensaa. ''Sitti agarsiisuu yaalla.'' ''Iskiriniin ittiin abuuran mataasaa argadhee ibsu hin dandenye,'' jedhe. ''Odeeffannoowwan hundaa ofiirraa qaba. Waan kanarratti isin kan beektan jiraa?'' "Xiyyaara attamiin akka qubachiisan homaa hin beeku. Maal akka godhamus kanan beeku hin jiru.'' Roobarti Morgaan Buufata Xiyyaara Idil-Addunyaa Paalm Biichiitti to'ataan tiraafikaa, wahiilli isaa waa'ee taatee kanaan yoo itti himeetti inni boqonnaarra ture. To'annoo tiraafika qilleensaatiin waggoota 20 oliif balaliinsa kan barsiisee, Obbo Morgaan gonkumaa gosa xiyyaara kanaa -Cessna 208 kan motara baaqqee qonkumaa balaliisee hin beeku. Garuu maappii to'annoo xiyyaarittii fayyadamuun nama balaliisuuf qajeelfama kennuu ni danda'a. ''Xiyyaarattiin akkuma kaanii akka balaliitu nan beeka. Namticha tasgabbeesuu akkan qabu beeka. Achiinis karaa ittiin qubatuutti kallatteessuun akka humna hir'isuun gara lafaatti bu'uu eegaluuf ajaja kenneef,'' jedhe Moorgaan wayita TV WPBF'tti himaniitti. Waraabbii sagalee keessattis Moorgaan wayita namichaan ''kan ittiin to'atan irratti gadi dhiibiitii baay'ee suuta gadi bu'aa koottu'' jechuun haala ittiin qubatu yeroo hubachiisan dhagahama. ''Osoon ani hin beekiin duras, 'Ani lafa hin turre. Waan kana attamiinan dhaamsa?''' jechuun akka yaade ture kaasa. Boodas Moorgaaniifi imalaan erga qubatee booda wal arguun wal haammatanii waliin suuraa ka'an. Garuu gammachu isaa keessatti Mr Morgaan yoo maqaa namtichaa kaasuu gonkumaa hin dhagahmne. Maqaan namtichaa warraabbii sagalee keessattis hin dhagahamne. ''Akkan waan iyyuuf deemuu natti dhagahamaa ture sababiin baay'ee yaadda'ee turef'' jedhee Moorgaan yoo CNN'tti himeetti. "Yeroo baay'ee dhiphinaa ture. Innis haadha warraa isaa ulfaa bira mana gahuu qofaan barbaada jedhe... Sanuma illeen wayya ture.'' "Akka ilaalchi kootti, goota ture inni. Ani ammoo hojiidhuma kootiin hojjadhe.'' Erga xiyyaarichi qubateen booda Morgaan wayita imalaa bakka paayilatii ta'uun xiyyaaricha qubachiisee yoo akka gootaatti leellisuu dhagahama. ''Yoo imaltoonni xiyyaara qubachiisan kunoo agartee jirta'' jechuun paayilatii biraa ka'uuf turetti dubbate. ''Imaltoonni xiyyaara yoo qubachiisan agartee beektaa?'' jedhee deebisee gaafata paayilatichi. ''Yaa Rabbii, hojii dinqiidha.'' Bulchiinsi Aviyeeshinii Federaalaa xiyyaarichi bulchiinsa Konnektikattitti nama dhuunfaan kan galmaa'e akka ta'e ibsan. Xiyyaarichi sa'aatii tokkoon dura Maarsh Harboor kan Baahaamaas keessa akka ka'e galmee hordoffii balaliinsa irraa hubatameera. Paayilatichis garee baraartoota Kaawuntii Paalm Biichitiin gara hospitaalaatti geeffameera. Haata'u malee, haalli paayilatichi irratti argamuufi maqaansaa ifa hin taasifamne.


Meeshaan waraanaa foon lukkuu keessa dhokfame buufata xiyyaaraa UStti qabame

Bulchiinsi Nageenya Geejjibaa US meeshaa waraanaa foon lukkuu keessa dhokfamee dabarfamuuf ture to'ate. Ergasii qondaaltonni geejjibaaa US buufata xiyyaaraatti sakatta'iinsa cimsaniiru. Taateen kun buufata xiyyaaraa Filooriidaa, Fort Lauderdale-Hollywood Airport jedhamutti mudate. Imaltuun kun osoo gara xiyyaaraa hin seenin sakatta'iinsa ture irratti meeshaa waraanaa xiqqaa (shugguxii) saamsee foon lukkuu keessa kaa'ee akka jiru barame. Qondaaltonni geejjibaa eenyummaa nama meeshaa waliin qabame kanaa hin ibsine, garuu namni kun yaada hin bilchaanne qabatee imalaaf ka'e jechuun itti qoosan. Guyyaa galateeffannaa Ameerikaatti kabajamu- kan amma dhihaataa jiru, irratti namoonni lukkuu akkaan fayyadamu, qabataniis imalu. Buufataalee xiyyaaraa US keessatti meeshaa waraanaa qabatanii imaluun seeraan ala miti. Garuu karaa seera-qabeessa ta'een addatti saamsamee konteenarii isaaf qophaa'etti itti cufamee fe'ama malee uummata waliin miti. Bara darbe US keessatti meeshaaleen waraanaa baayyeetu buufataalee xiyyaaraatti qabaman. Dhibbeentaa 85 kan ta'an erga fe'amanii booda to'ataman. US keessatti meeshaa waraanaa bitachuun seera qabeessa, akkasumas yakkoonni meeshaalee waraanaan raawwataman ammoo ni heddummaatu. Keessattuu manneen barnootaa, geejjiba keessatti fi bakka namoonni itti heddummaatanitti haleellaan meeshaa waraanaan raawwatamu irra deddeebiin gabaafama.


Xiyaarri Taanzaaniyaa haroo keessatti kufee yoo xiqqaate namoonni 19 du'an

XIyyaarri imaltootaa Taanzaaniyaa osoo magaalaa Bukobaa qubachuuf jedhuu haroo Viiktooriyaa keessatti kufee cacabuun yoo xiqqaate namoonni 19 du'an. Imaltoota 43 xiyyaara Daandii Qilleensaa (Air Precision) jedhamu kan keessa turan keessaa 26 baraaramuun gara hospitaalaatti ergamuun barameera. Paayiletoonni lamaan jalqaba balaa kanarraa lubbuun hafanii qondaaltoota biyya keessatti kutaa balaliinsaarraa dubbatanii turanillee, booda garuu du'uu akka hin ollee  Ministirri Mummee biyyatii himan. Hojjattoonni balaa tasaafi kiyyeesitoonni qurxummii namoota xiyyaaricha keessatti hafan baasuuf yaalaa turan. Xiyaarichi haroo sarara daandii qilleensa Bukobaa qarqaraattti kan dhidhime waan ta'eef lubbuu baraartoonni namoota balaliinsi irraa turan muraasa lubbuun baasuu danda'aniiru. Abdul Nuurii buufata xiyyaarichaatii balaaliinsaa gara magaalaa guddoo Taanzaaniyaa, Daare Salaamitti deebi'uu eeggataa ture wayita xiyyaarichi haroo ardii Afrikaa isa guddicha kan ta'e Viiktooriyaa keessatti dhidhimu kan arge. ''Dhugaatti baayyee naan. Namoonni naasuudhaan kaan isaanii booyiicha, kaan ammoo iyyaa turan,'' jechuun BBCtti hime. "Karra seensaa irratti namoonni raafamaa turan. Baayyeen isaanis firoota isaanii simachuuf kan achi dhaabataa turaniidha. Innis namoota qurxummii kiyyeessuufi jalqaba bakka taatee sana qaqqabeetti dubbateera. Isaanis erga xiyyaarichi kufee hojjattoonni balaliinsaa foddaa saaqanii booda namoota baraaruuf xiyyaara keessaa seenuu dubbatu. Balaan ganama keessaa gara sa'aatii 2:30tti mudate kun sababii haala qilleensaa gaarii hin taane mudateen ta'utuu himame. Hojjattoonni balaa tasaa xiyyaara ATR-42 fuunyoodhaan gara qarqaraatti harkiisuun amma qaamni xiyaarichaa muraasni ni mul'ata. Xiyaarichi battaluma kufeetti, eegee saatiin alatti gutummaa gutuun bishaan keessa lixuun dhokate ture jedhame. Ministirri Mummee Taanzaaniyaa, Qaasiim Maajaaliwaa bakka balaan itti mudatee kan dhaqan yoo ta’u, madda bala kanaa adda baasuuf qorannoo akka gaggeefamu himaniiru. ‘‘Ammalleen reefa namootaa adda baasaa jirra, garuu ammo paayilatoonnis du’u saanii hin oollee,’’ jedhan. Namootumti jalqaba lubbuun baafamanis miidhaa irra qaqabeen booda haa du’anii yookan haa hafanii akkasumas namoonni lubbuu baraaruu keessatti hirmaatan illeen haa du’anii ammatti ifa miti. Buufanni xiyyaarichaa ammatti cufameera. Pirezidanti Saamiyaa Suluhuu Haasan namoota balaa kanaan miidhamaniif gadda itti dhagahamee ibsachuun ammalleen opareeshiniin lubbuu baraarsuu waan itti fufee jiruuf akka tasgabbaa’aniif gaafatan. Xiyyaarichi magaalaa guddoo biyyattii Deere Salaam irraa karaa Mwaanzaatiin gara magaala Bukobaatti balalii’aa ture. Daandiin Qilleensaa Precision, daandii qilleensaa dhunfaa Taanzaaniyaa guddicha yoo ta’u, wallakkaansaa kan daandii qilleensaa Keeniyaati. Bara 1993tti kan hundeeffame yoo ta’u, balaliinsawwan biyya keessaafi naannichaa taasisuun beekama.


Sababii imaltoota xiyyaara keessaa bu'uun baqatanitiin buufanni daandii qilleensaa Ispeen cufame

Ispeen keessatti buufataalee daandiiwwan qilleensaa imaltoonni itti baayyatan keessaa tokko kan ta'etti, Jimaata darbe yaalii imaltoonni seeraan ala gara biyyattii galuuf taasisaniin wal qabatee  daandiin qilleensaa sa'aatii dheeraaf cufamuun ibsame. Xiyyaarri imaltootaa magaalaa guddoo Morookoo, Kaazaabilaankaa irraa gara magaalaa guddoo Tarkii, Istaambuliitti imalaa ture tokko sababii wallaansa yeroo atattamaatiif kallattii balaliinsa isaa geeddarachuuf dirqamuun gara Ispeen - Paalmaa De- Maalorikaatti akka jijiiratu taasifamee ture. Xiyyaarri Air Arabia Maroc ta'ee kun magaalaa Ispeen kana keessa wayita qubatuutti, imaltoonni 21 daandii xiyyaarri irraa ka'u qaxxaamuruun xiyyaaroota jidduu dhokatanii gara magaalattii seenuun isaanii himameera. Kanneen keessaa poolisiin muraasa isaanii to'annoo jala oolchuu  danda'us, namootni 12 hanga ammaatti hin qabamne. Gareen kun xiyyaara keessaa bu'uun fiiganii baqachuu kan danda'an karooruma jalqabarraa qabameenimmoo ykn kan akka tasaa umammeedha isa jedhu qorataa jiraachuu poolisiin biyyattii beeksiiseera. Qondaallii Ispeen olaanoo, Ayinaa Kaalvoon, haallii akkasii kun seenaa buufata xiyyaara Ispeen keessatti mudatee kan hin beekneedha jedhan. Sababii imalaan Morookoo, xiyyaara Morookoodhaa ka'uun gara Istaambuul imalaa ture keessatti dhibee sukkaaraatiin of wallaaluusaatiin wal qabatee, hojjattoonni wallaansa yeroo balaa tasaa yaalii taasisuudhaaf jecha ture xiyyaarichi buufta Ispeen dhiyootti argamutti akka qubatu kan taasifame. Yaalii namticha xiyyaara keessaa baasuuf taasifameen ture namoonni kan biraa 21 ta'an xiyyaaricha keessaa bu'uun xiyyaaroota dhaabbatanii turaniin daheeffachuun kan himame. Namtichi dhukkubsatees yaalii wallaansa fayyaa taasifameen haalli fayyina isaa haala gaariirratti argamuun waan mirkanaa'eef akka bahu taasifamuun, kanneen karaa seeraan alaatiin Ispeen galuuf yaalan irratti ammoo himannaa banuu ishee tajaajillii oduu Ispeen gabaaseera. Namtichi dhukkubsataa waliin gara hospitaalaa deemee tures baduunsaa himameera. Namoota erga badanii booda to'annaa poolisii jala oolfaman keessaa irra caalaan isaanii kan argaman magaalaa Gaardiiyaa Siiviil jedhamtuutti jedheera miidiyaan biyya keessaa tokko. ''Namni tokkoo osoo daandii gara magaalaa Maanaakoor geessuu irra adeemuu to'atameera'' jedhe. Namtichi xiyyaara keessatti amala hintaane agarsiisuu isaatiin to'annaa jala oolfame dabalatee, namoonni 24 gochaa kana keessatti hirmaataniiru jedhameera. Taatee kanaan walqabatees balaliinsiwwan biyya keessaa fi idil-addunyaa gara 60 ta'an kallattiisaanii akka geeddaratan ykn akka cufaman taasifamee jira. Xiyyaarri 'Air Arabia Maroc' kunis imaltoota hafan qabatee imalasaa gara Tarkiitti itti fufuun gabaafameera.


Naayijeeriyaan sababa gatiin boba'aa dabaleef balalii xiyyaaraa adda kutuuf turte dhiiste

Daandiin qilleensaa Naayijeeriyaa Wiixata har'aa irraa eegalee tajaajilaa dhaabuuf karoora qabatee ture haqeera, Daandiin qilleensichaa sababii gatiin boba'aa akka malee dabaleef tajaajila dhaabuuf murteessee ture. Amma garuu mariin mootummaa waliin gaggeeffamaa waan jiruuf hanga murtii tokkorra ga'utti balaliinsa akka itti fufu ibseera daandiin qilleensaa kun. Karoorri imala adda kutuu kun imala biyya keessaarratti malee imala idil-addunyaa hin ilaallatu jedhe AON. Jaarmiyaan daandii qilleensaa Naayijeeriyaa to'atu (AO) gatiin boba'aa bara kana keessa dachaa afuriin dabaluu fi kana bakkatti deebisuuf qormaati guddaan akka isa mudatu ibseera. "Addunyaarratti rakkoo hamaan akkasii tasa daandii qilleensaa mudatee hin beeku. Takkaatti qaala'iinsi haganaa tasumaa mudatee hin beeku,'' jedhe jaarmiyaan kun ibsa baaseen. AON hojiisaa itti fufuuf mootummaarraa wabii argachaa akka jiru himeera. Karoora AON Jimaata darbe balaliinsa dhaabuuf qabate kana dhiibbaan mootummaarraa, fayyadamtootaa fi maamilootarraa isa mudateera. Naayijeeriyaan Afrikaa keessaa qabeenya boba'aan jalqabarra jiraattus garuu boba'aa xiyyaarotaa guutummaatti alaa galchiti. Daballiin biyyattii rifaasise kun erga Raashiyaan Yukireen weerartee kan hammaatedha. Waraanni Raashiyaa fi Yukireen dhuma ji'a Guraandhalaa irratti eegalame addunyaa mara rifaasise. Dhaabbilee xiyyaarota Naayijeeriyaa keessatti tajaajila kennan sagal kan hoogganu AON, ji'oota afran darbaniif maallaqa dabalataa baasuun tajaajilli akka addaan hin citne gochaa turuu hime. Erga ji'a Bitootessaatii balaliinsi hedduun barfateera, kaan adda citeera, kanaaf ammoo sababi ijoon hanqina boba'aati jedha jaarmiyaan kun. Dhiheenya kana ammoo gatiin tikeetii imalaa dachaa sadiin dabaleera. Imaltoonni Naayijeeriyaa keessa jiran maallaqa biyyattii naayiraa jedhamuun tikeetii imalaa bitatu, gatiin maallaqa biyyattii ammoo akkaan gadi bu'eera. Kanneen boba'aa dhiyeessan ammoo doolaaraan akka kaffalamuuf fedhu. AON akka jedhutti rakkoo kana furuuf hunduu tumsuu akka qabu paarlaamaa biyyattii, kubbaaniyyaa boba'aa biyyattii fi waldaalee boba'aa gurguranitti dubbateera. Daballii akka malee kana imaltoota qofarratti fe'uun furmaata akka hin fidne jaarmiyaan kun ibseera. Rakkoo bor mudatuu maluuf dursee dhiifama kan gaafate AON, namoonni imala biyya keessaaf xiyyaara fayyadaman mala geejjibaa biroo akka soqatanis hubachiisee ture.


Daa’imni reefuu dhalate qodaa kosii Xiyyaara Morishees keessatti argame

Hojjettoonni Xiyyaara Morishiyees daa'ima reefuu dhalate qodaa kosiin itti gatamuu kan mana fincaanii keessa jiru keessa kaa'ame argan. Dubartiin ganna 20 lammii Madagaskaar taate xiyyaara irratti dahuun shakkamtee to'atamteetti. Xiyyaarri Daandii Qilleensaa Moorishiyees Madagaaskaar irraa ka'e buufata xiyyaaraa Sar Sewosaagur Ramgolaam jedhamuufi Moorishiyees argamutti gaafa Sambataa qubate. Qondaaltonni buufata xiyyaaraa yeroo sakattaa taasisanitti daa'ima kana argatan. Jalqaba waraqaa mana fincaanii dhiigaan laaqame argani. Eegasii daa'ima gatame fuudhuun hospitaala ummataa dhihoo jiruutti wal'aansaaf geessan. Buufati xiyyaaraa taatee raawwateerratti imaltoota qorateera. Haati mucaa dahuun shakkamtee gaafatamtuus akka hin deenye dubbattee turte. Haa ta'u malee, qorannoo medikaalaa booda daa'imicha dahuun ishee mirkanaa'eera. Yeroo ammaa hospitaala keessa to'annoo poolisii jala jirti. Ishiifi daa'imi ishee garuu nagaa akka ta'an himameera. Lammiin Madagaaskaar eeyyama hojii waggaa lamaa qabattee Moorishiyees seente kuni erga hospitaalaa baate booda daa'ima deessee gatuun ni himatamti jedhamee eegama.