Talaalliin Moodernaa Ameerikaaatti talaajilarra ooluutti dhiyaate

Talaalliin Koronaavaayirasii inni lammaffaan moggaasa maqaa 'Moodernaa' jedhamu qabu Ameerikaatti tajaajilaaf oolutti dhiyaata jira. Kunis gartuun tajaajilaaf akka oolu gaafachuusaanii hordofuun hayyama argachuutti dhiyaateera. Hojii gaggeessaan Bulchiinsa Dawaa fi Soorataa Ameerikaa(FDA) akka himanitti, ejensichi talaallichi saffisaan hayyama akka argatu gochuun, dooziwwaan dawaa kana miliyoonatti lakka’amu geejjibuu jalqabuuf gargaara jedhan. Oduun kunis kan dhaga’ame, Ameerikaan duula talaallii Pfizer/BioNTech irra argameen kennuun guyyoota muraasa dura jalqabamuun boodadha. Aanga'oonni Waayit Haawus talaallii Covid-19 dursanii fudhachuuf Namootni alaarjikii qaban talaallii Covid-19 akka hin fudhanne akeekkachiisame Ameerikaa keessatti namoonni vaayirasichaan qabaman wayita dabala jiranitti fi lakkoofsi namoota sababii vaayirasichaan du’anii jalqaba torban kanaatti 300,000 wayita caaletti oduun kan dhaga’ame. Ogeeyyiin dhimmicharratti mariyatanis, bu’a qabeessummaa talaalliin modeernaa namoota ganna 18 oliif qabu irratti waliigaluusaanii Kamisa kana sagalee harkaa caalmaan mirkaneessaniiru. Sana booda Komishinarrii FDA Istiifan Haan, ejeensiin isaanii talaallichi tajaajila yeroo atattamaaf akka oolu danda’u ‘’saffisaan’’ eeyyamuuf akka jiran himaniiru. Qaamooleen  bu’a qabeessummaa dawaa Aeeerikaatti to’atan jalqaba torban kanaatti talaallin Moodernaa % 94 milka’aa fi namarraan miidhaa kan hin geenye ta’uusaa ibsaniiru. Buulchiinsi to’annoo Dawaa fi Soorataa battaluma hayyamameen Ameerikaan  talaallicha dooziii miliyoona 200 akka argattu himaniiru. Ogeeyyii dhimma talaallichaarratti mariyatan keessaa tokko kan ta’anii fi hojii gaggeessaan kollleejjii Meedikaalaa Tiinisiitti argamu Dr Jeemsi Hildiriiz, talaalliin kennamuuf qopha’e lama ammatti qabaachuun galma ga’iinsa guddaa ta’uu dubbatan. Talaallicha maaltu Pfizer irraa adda godha? Talaalliin Moodeernaa geejjibuuf diilalla -20C ta’e kan barbaadu yoo ta’u, haalli qorriinsa kun dilaalla kottolleeessuun idilee qabutti dhiyaata. Talaalliin Pfizer garuu geejjibuuf dilaalla -75C barbaachisa, akkasumallee haalli loojistikii geejjibaaf barbaachisu caalatti rakkisaadha jedhame. Biyyoota Kam fa’aatu talaallii Modernaa ajajate? Kanaadaan doozii miliyoona 56 barbaadduu keessaa  doozii miliyoona lama amma ji’a Bitootessaa bara 2021tti argachuuf karoorsitetti. UK’n immoo talaallii Moodernaa doozii miliyoona torba fudhachuuf ajajjeetti. Gamtaan Awurooppaa doozii miliyoona 80tti bituuf ji’a darbe walii galuun ni yaadatama. Akkasumallee, Jaappaan doozii miliyoona 50, Kooriyaan Kibbaa doozii miliyoona 20 fi Siwizerlaand immoo doozii 7.5 biyyoota bitachuuf ajajatan ta’u ragaan yuunvarsiitii Duuk kan agarsiisu.


Covid: Haakerootni meeshaa talaallii koroonaavaayirasii qorrisiisuuf gargaaru irratti xiyyeeffachuu himame

Walitti hidhaminsi ykn cancalli oomisha talaallii koroonaavaayirasii idil adunyaa namoota intarneetaan cabsanii seenuun ragaa fudhataniin irratti xiyyeeffatamuu dhaabbatni IBM hime. Kaampaanichi akka jedhetti haala walitti hidhaminsa raabsaa ''cancala qorrisiiftuu'' talaallichaa, haala qilleensaa barbaachisaa keessa kaa'uuf gargaaru irratti duulli banamuu bira gaheera jedhe. Eenyummaan haakeroota kanneenii hin baramne garuu haalli isaan ittiin cabsanii galuuf yaadan biyya kam irraa akka tahe ni agarsiisa jedhe kaampaanichi. Akeekkachiisa mootummoota akka UK kanneen talaallicha irratti qorannoo gaggeessan turan akka hordofaa jirus ibseera. IBM duulichi Fulbaana 2020 akka eegale ibse. Ergaan karaa imeelii dogoggorsu gara biyyoota jahaatti ergameera jedhame. Ergaawwan kunneenis dhaabbilee meeshaalee qabbaneessituu talaallicha qopheessanitti kan ergame yoo tahu dhaabbatni Gavi jedhamu miiltoo dhaabbilee kanneenii kan tahes keessatti argama. Miiltoowwan dhaabbata Gavi Dhaabbata Fayyaa Adunyaa, Unicef, Baankii Adunyaa fi Bill and Melinda Faawundeeshin kanneen jedhamanidha. Addunyaa irratti bakkeewwan hiyyeeyyiitti talaallicha rabsuuf kanneen hojjetanidha. Yeroo tokko tokko cancala qorrisiiftuu [Cold Chain] barbaada. IBM akka jedhetti dhaabbileen irratti xiyyeeffatame: IBM akka jedhetti dhimmichi garee nageenyaa odeeffannoon kan beekamu yoo tahu gareen kun weerara koroonaavaayirasii irraa eegaluun haleellaa saayibarii mudachuu danda'u kannen hordofaa turanidha. Haleellaan saayiberii ammaa kun biyya tokkoon akka qindeeffame kan agarsiisudha jedhe kaampaanichi. Haakerootni kunneen ''qabeenyaa fi yeroo isaanii balleessanii akkasumaan waan akkasii hin hojjetan jedhee waan itti yaadamee hojjetamedha'' jedhe. Ejensiin nageenya Saayiberii fi bu'uuraalee misoomaa Ameerikaa [Cisa] dhaabbileen talaallii Covid oomishanii fi geejibsiisan haleellaa gama interneetaan isaan mudachuu danda'u dhaabbatni IBM gabaase irratti akka of eeggannoo gochuu qaban dhaameeraaf. Waxabajji keessa UK'n tikni Raashiyaa qorannoo talaallii koroonaa keenyaa irratti xiyyeeffataniiru jechuun akeekkachiistee ture. US dabalataan haakeroota Chaayinaa irraa akka of eeggataniif kan akkeekachiiste yoo tahu dhiyeenya ammoo Maayikiroosofti haakeroota Kooriyaa Kaabaa fi Raashiyaa qorannoo talaallii Covid irratti yaalii godhan argadheera jedhee ture.


Ambrose Dlaamini: Ministirri Mummee Eswaatinii Covid-19 du'an

Mootummaan Eswaatinii akka jedhetti Ministirri Mummee Ambrose Dlaamini erga koronaavaayirasiin qabamuunsaanii beekamee baatii tokkoon boodatti boqatan. Ibsi mootummaa akka jedhetti, Dlaaminii kan umuriin waggaa 52 guyyaa Dilabataati hospitaala Afriikaa Kibbaa keessatti du'an. Sababiin du'a isaanii eerame kan hinjirre yoo ta'u, garuu Dlaaminii Afriikaa Kibbaatti Covid-19f wallaansa argataa turan. Dlaaminii ministira mummee Eswaatiini Onkolooleessaa 2018 irraa kaasee kan duraan Swaazlaand jedhamuu beekamu turan. Eswaatiinis biyyi Afriikaa Kibbaa xiqqoofi kan kara galaanaa hinqabnedha. Biyyattii ummata miliyoona tokko qabdu tunis manoonni 6,768 koronaavaayirasiin yoo qabaman, 127 ammoo sababiidhuma kanaan du'usaanii Ministirri fayyaa beeksiiseera. Dlaaminii koronaavaayirasiin qabamunsaanii Sadaasa 16 himame. Yeroo sanattis mallattoo dhukkuubbi kan hinqabne ta'u himanii turan. Torbaniin booda gaafa Mudde 1 ammoo Ministirri mummee kun gara hospitaala Afriikaa Kibbaatti dabarfamu motummaan biyyatti beeksiisee ture. Dilbata kaleessaa ammoo Dlaaminii ''osoo Afrikaa Kibbaatti wallaansa irra jiranu du'aniiru'' jedheera motummaan. Kana caalaa wanti gadi fageenyaan himame kan biraa hinjiru. ''Motummaan maatii waliin wal ta'uun itti aansee maal akka ta'u ummataatti ni beeksiisa'' jedhan Ministirri Mummee ittaanaan biyyatti Thembaa Maasuku ibsa kennaniin. Dlaaminiin, pirezidaantii Ameerikaa Donaald Tiraamp fi pirezidaantii Biraazil Jaa'ir Bolsonaaroo dabalatee, aangaa'oota addunyaa vaayirasii kanaan qabaman kana keessaa tokko turan. Oggeessii baankii duraan Dlaaminii wayita akka ministira mummeetti Mootii Msaatii III n mudamaniitti nama siyaasaa haaraa turan. Motii Mswaatii IIIn bara 1986tti wayita waggaa 18 turan bakka abbaa isaanii Sobhuzaa kan waggaa 82 du'an bakka bu'uun muudaman. Akka Baankii Addunyaatti bara 2016 fi 2017 keessa ummata biyyatti keessaa harki 39 kan ta'an hiyyummaa keessa jiraata.


Yunivarsiitiin Okisfoord akkamiin ariitii kanaan talaallii Covid-19 hojjachuu danda’e?

Hojiin ganna 10 fudhatu baatii 10 keessatti xumuramee jira. Garuu adeemsa diizaayinii, yaaliifi omishaa keessatti wantoonni hafan hin jirani. Himoonni lamaan kunneen waan wal-dha’an fakkaatu. Sababni isaas talaalliin Yunivarsiitii Okisfoordi Covid-19 ittisuu irratti bu'aa olaanaa qaba jedhamuunsaa oduu mishaa ta’us, yeroo gabaabaa kana keessatti hojjatamuusaatiin namoonni hedduun gaaffii akka kaasan godheera. Dhibeen Iboolaa Afriikaatti mudatee ture qorattoota hedduuf barnoota kan kenne fakkaata. Iboolaan dhangala’aa xiqqaa nama vaayirasichaan qaberraa ba’uun namatti darbuu danda’uufi mallattoolee hin baramne qabaachuun rakkinicha to’annoon ala taasisa. Sababni isaas bakka namoonni sochii itti baay’isanitti carraan vaayirasichi itti daddarbu saffisaa waan taasisuufi. 2014-2016’tti Lixa Afriikaatti mudatee kan ture Iboolaan, ka’umsisaa araddaa xiqqoo Giinii keessatti argamtu yoo ta’u, daa’ima wagga lamaatu dhibee kanaan dursee qabame. Olloonni Giinii Seeraaliyooniifi Laayibeeriyaan ummanni maagaalaa keessa jiraatu hedduu duraa kan hubame yoo ta’u, fageenya km hedduurra kan jirtu Dimokraatiik Riippabliik Koongoonillee dhibee kana jalaa hin miliqne. Talaalliin iddoowwan sodaachisoodha jedhaman kunneeniif qophaa’ee UK fi Noorweeyin fudhatama argatus, qaamoleen hundi irratti waan waliif hin galleef ammallee hin kennamne, 300,000 kan ta’u of-eeggannoof jedhamee kaa’ameera. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaas namoota baay’ee saaxilamoo ta’aniifi ogeessota fayyaaf qofa akka kennamu akeekkachiisee ture. 2014-2016’tti weerara ka’eef deebiin kenname hedduu barfatee waan tureef, namoonni 11,000 ta’an lubbuu dhabanii jiru. Qorannoo talaallii Okisfoordi dursaa kan jiran Piroofeesar Saaraa Giilbarti ‘‘Addunyaan sana caala gochuu dandeessi turte,’’ jedhu. ''Muuxannoo Iboolaarraa argamerraa ka’uun talaallichi qaama namaa keessatti dafee akka hojjatu gochuuf karoorfannee kaane. Karoora keenya xumuruu baannus hojii boonsaa hojjannee jirra." Ummanni addunyaa hedduun bara haaraa kabajuuf asiif achi wayita jechaa turetti, oduun badaa tokko gurra piroofeesara kanaa ga’ee ture. Dhibeen utaalloo fakkaatu Chaayinaarraa ka’uu. Yeroo sanatti Saayintistoonni waa’ee vaayirasichaa hedduu beekuu baatanus namarraa namatti darbuu akka danda’u tilmaamanii turani. Talaallii hojjachuun keenya hin oolu kan jedhe gareen Yuni. Okisfoordis ‘‘Akkuma piroojektii biraatti qabannee turre, vaayirasichis ofiisaan nibada tilmaammii jedhutu ture, ’’ jedhu Piroofeesar Saaraan. Vaayirasiiwwan koroonaa kana dura ka’anii turan garee kanaaf beekumsa kennanii darbaniiru. Fknf vaayirasiin SARS 2002’tti akkasumas 2012’tti kan ka’e MARS. Talaallii hojjachuuf maallaqa guddaatu barbaachisa. "Keessumaa marsaan jalqabaa hedduu ulfaataa ture, tibba ta’e akkaawuntii baankii keenya keessa qarshiin homtuu hin turre," jedhu piroofeesarittiin. "Hanga Bitootessaatti hojiin keenya guddaan maallaqa barbaaduu ture. Namoonnis hojii keenya akka deeggaraniif carraaqqii hedduu gochuun nurra ture. Biyyoonni hedduun sababa weerara kanaatiin dinagdeen isaanii midhamee waan tureef garuu qarshii argachuun rakkisaa ture," jedhaniiru. Akkuma talaallii yaalii isa jalqabaa hojjataniin Xaaliyaanitti akka omishamuuf murteeffamee achitti omishamuun isaa xiqqoo gargaaruu dubbatu. Sana duuba beeyiladoota irratti hatattamaan yaalame. Bitootessa 23 irrattis namarratti yaalani. Talaalliin tokko bu’a qabeessa akka ta’uufi miidhaa cinaa akka hin qabaanne taasisuuf gulantaawwan sadii keessa darbuu qaba. Talaalliin Yun. Okisfoordis gulantaawwan kunneen keessa darbuuni asirra kan ga’e. Namoonni 30,000 ta’an fedhiidhaan qorannoo gulantaalee sadan kanarratti hirmaatanii jiru. Adeemsa kanaanis hojii silaa ganna 10 fudhatu baatii 10 keessatti dalaguu danda’anii jiru. Talaalliin kunis %70 vaayirasicharraa nama ittisa jedhamee jira. Talaalliiwwan ‘Pfizer’ fi ‘Moderna’ jedhaman %95 vaayirasicha ittisu jedhamuun ni yaadatama. Haata’u malee, talaalliin Okisfoorditti hojjatame kun gatiin omishaafi geejjibaa rakasa waan ta’eef filatamaa isa taasise jedhame. Talaalliin Yun. Okisfoordi kunis tamsa’ina koroonaavaayiras xiqqeessuuf haalaan gargaara jedhameera. Mootummaan UK’s talaallii qaruuraa miiliyoona 100 ta’u bituuf gamanumaan dursee waliigaluutu himame. Sunis namoota miilyoona 50 ta’aniif kan ooludha. Talaallchi torbanoota sadii gidduutti si’a lama fudhatama jedhame. Qaruuraa miiliyoona afur ta’u kan fudhate yoo ta’u, kan hafe miiliyoona 96 dhiyootti omishtootarraa kan fudhatu ta’uutu himame. Namoota jireenyasaanii UK fi Biraaziil godhatan kuma 20 ta’an irratti yaaliin talaallii kanaa taasifameera. Talaalliin kun garuu hayyama warra dawaa to’atuu osoo hin argatin faayidaarra hin oolu. Miidhaa cinaa akka hin qabaanne mirkaneessuuf ammoo, to’attoonni torbanoota muraasa barbaadus jedhameera. UK’tti talaallii kana dursanii kan argatan warra umuriin raaganifi hojjattoota fayyaa namoonni kun itti yaalaman akka ta’es himameera. Talaallichi yeroo hagamiif akka nama keessa turu waan hin beekamneef. Warri yaaliin irratti godhame hordofamaa jiru. Talaalliin kun warra umuriin jaareef faayidaa caalaa qaba jedhamus ammallee hin mirkanoofne. Gama biraatiin, namoonni qabaman akka daran hin dhukkubsanne godhamoo akka hin daddabarre godha kan jedhus hin baramne. Talaallichi hanga yoonaa nageenyummaan isaa gaaffii hin kaasifne. Ta’us qorsi guutummaa guutuutti mudaa irraa bilisa ta’e hin jiru. Hirmaattonni tokko tokko tibba talaallii kana fudhatanitti mataa bowwuu, dadhabbiifi dhukkubbii muraasni akka itti dhaga’ame ibsaniiru. Talaalliiwwan hanga yoonaatti argaman lamaan dandeettii olaanaa qabu jedhamus bu’aan xumuraa isaanii hin baramne, jijjiiramuus mala jedhamaa jira. Haata’u malee talaalliin Moodeernaa meeshaa qabbaneessituu keessa kaa’uuf salphaa ta’utu himama. Moderna'n ji’a tokkoof firiijii keessa turuu kan danda’u yoo ta’u, kan Pfizer garuu guyyoota shan qofaaf tura. Talaalliin Ispuutiniik Ruusiyaan argadheera jettes %92 dandeettii ittisuu akka qabu himameera.


Koronaavaayirasii: Ameerikaan talaallii Covid-19 Moderna hayyama kennite

Mootummaan Ameerikaa talaallii Covid19 dhaabbata ‘Moderna’ jedhamuun hojjetameef faayidaarra akka oolu hayyama kennite. Bulchiinsi Dawaa fi Soorataa Ameerikaa (FDA) talaallii Pfizer/BioNTech erga hayyamee torban tokko booda talaallii saffisaan rabsamuuf jiru kanaaf kan hayyama kenne. Ameerikaan talaallii Moderna achuma Ameerikaatti omishame doozii miliyoona 200 bitachuu kan barbaadduu wayita ta’u, doozii miliyoona jaha raabsuufdhaabbatichi qophaa’era. Ameerikaan biyya namoonni 313,500 koronaavaayirasiin lubbuu itti dhabanii fi namoonni miliyoonni 17.5 vaayirasichaan qabaman ta’uu ragaan yuunivarsiitii Joon Hoopkiins ni agarsiisa. Komishinarri Bulchiinsa Dawaa fi Soorataa Ameerikaa Istifan Haan, talaallichi saffisaan hayyamamuun tarkaanfii murteessaa biroo weerara addunyaa walgahe kana qolachuuf gargaaru ta’u dubbatan. Talaallichi hayyama kan argate gartuun ogeeyyii Kamisa darbe talaallichi namoota ganna 18 oliirratti miidhaa qabaachuu erga madaalanii booda, bu’a qabeessa ta’uu mirkaneessuu isaanii hordofeeti. Ameerikaatti qaamoleen dhimma dawaa to’atan jalqaba torban kanaatti  talaalliin Moderna harka 94 milka’aa fi miidhaa hamaa kan hin hordofsiisne ta’u beeksisanii turan. Pireezidantiin Ameerikaa Doonaald Tiraamp toora tiwitara isaaniirratti, talaallichi deeggarsa harka caalmaa argachuun hayyamamuu fi raabsuun hatattamaan akka eegalamullee barreessan. Tiwitara gubbaatti ‘’baga gammaddan, talaallii Moderna amma argachuu dandeessu’’ jedhan Tiraamp. Pireezidantiin Ameerikaa haaraa filataman Joo Baayideen Wiixata dhuftu talaalamuuf kan jiran wayita ta’u, talaalliin Moderna fi Pfizer ‘’abdiin fuuldura keenya jiraachuu nuuf mirkaneessani’’ jedhan. Ta’us, ammalle duulli Covid-19 hin goolabamne jedhan. Itti dabaluun, talaallicha oomishuu fi raabsuudhaan lammilee Ameerikaa miliyoona dhibbaan lakka’aman biraan gahuun rakkisaadha jedhan. Talaallii Moderna geejjibuuf diilalla -20C ta’e kan barbaadu yoo ta’u, kun dilaalla kottolleessaa ykn firiijiin idilee qabutti dhiyaata. Talaalliin Pfizer garuu geejjibuuf dilaalla -75C barbaachisa, akkasumallee haalli loojistikii geejjibaaf barbaachisu caalatti rakkisaadha jedhame. Talaalliin Moderna harki caalaan Kaambiriij, Masaachuseets keessatti oomishama jedhameera. Talaalliin Pfizer/BioNTech garuu biyyoota  hedduu keessatti kan oomishamu yoo ta’u, Jarmanii fi Beeljiyeeem biyyoota kana keessatti argamu. Kanaadaan doozii miliyoona 56 barbaadduu keessaa doozii miliyoona lama amma ji’a Bitootessaa bara 2021tti argachuuf karoorsitetti. UK’n immoo talaallii Moderna doozii miliyoona torba fudhachuuf ajajjeetti. Gamtaan Awurooppaa doozii miliyoona 80 bituuf ji’a darbe walii galuun ni yaadatama. Akkasumallee, Jaappaan doozii miliyoona 50, Kooriyaan Kibbaa doozii miliyoona 20 fi Siwizerlaand immoo doozii miliyoona 7.5 biyyoota bitachuuf ajajatan ta’u ragaan yuunivarsiitii Duuk kan agarsiisu. Ameerikaan immoo amma ji’a Ebla, bara 2021tti namoota miliyoona 100 talaallicha qaqqabsiisuuf karoorsuu beeksifteetti.


Raashiyaan Mooskootti talaallii Covid-19 kennuu eegalte

Raashiyaan kenna talaallii Covid-19 ofiin argattee Ispuutnik V jedhamu magaala Mooskootti eegalte. Talaalliin kun ji'a afuur dura qorannoo irratti adeemsifamaa tureen harka 95 milkaahaa dha jedhamuun akka namaaf kennamu hayyama argatee ture. Ammallee qormaata hedduu keessa bahaa kan jiru ta'us, dhiibbaa(side effect) guddaa akka hin qabne ibsameera. Talaallii kan kennuun ka eegalame yoo ta'u namootni kumaan lakkaawaman talaallii kana fudhachuuf galmaahaniiru. Raashiyaan talaallii kana baayyina hangamiin omishuu akka dandeessu garuu ifa miti. Omishtootni dhuma bara kanaa dura talaallii kana doozii miiliyoona lama akka omishan eegama. Kantibaan magaala Mooskoo Sarjee Sobiyaaniin kan sagantaan talaallii kun eegaluu torbee dura himan, namootni talaallii kana jalqaba argatan hojjetoota hawaasummaa, kanneen manneen barnootaa fi dhaabbilee fayyaa keessa hojjetan akka ta'an ibsaniiru. Hojjettootni dursi kennamuufiin talaalaman kun Online kan galmaahan yoo ta'u umriin isaanii ganna 18-60 gidduu ta'uun dirqama. Talaaliin magaala Moskoo kan jiraattota miiliyoona 13 qabdu keessatti kun buufataalee talaalliif qophaa'an 70 keessatti kennama. Guyyoota 30 darban keessattii namootni qoricha lilmoon fudhatan, kannee torban lamaan darban dhibeen sirna hargansuu isaan qabe, rakkoo fayyaa hammaataa qaban, dubartootni ulfiifi hoosisan talaallii kana hin fudhatan. Namni talaallii kana erga fudhatee guyyaa 21 booda talaallii si'a lammataa fudhata. Namootni talaallii kana fudhachaa jiran carraan weerara kana ittisuuf qabu guddaa waan ta'eef talallicha fudhachuutti gammaduu ibsaniiru. Raashiyaan addunyaa dursuun talaallii dhibee kanaa argachuu ibsitus biyyootni lixaa amantaa irratti hin horanne. Hanga ammaatti Raashiyaa keessatti namootni miiliyoona 2.3 ol ta'an dhibee kanaan yoo qabaman, 41,730 ol du'aniiru.


Covid: UK fi Raashiyaan talaalliiwwan isaanii walitti makanii yaaluufi

UK fi Raashiyaan gahumsa ittisaa talaallii Covid 19 cimsuuf talaalliiwwan isaanii walitti makanii yaaluufi. Saayintistootni UK fi Raashiyaa garee tokko ijaaruun talaallii AstraaZenekaa fi Ispuutniik V kan Raashiyaatti hojjetame walitti makuun dandeetti dhibee kana dandamachuu cimsuuf waliigalaniiru. Akka saayintistootni jedhanitti talaalliiwwan walfakkaatan walitti makuun dandeetti dhibee dandamannaa nama daranuu jabeessa. Talaallii kana lamaan walitti makanii namoota umriin isaanii 18 ol ta'an irratti Raashiyaatti yaaliin gaggeefamuuf kan jiru yoo ta'u namoota hangamii irratti talaalliin kun akka yaalamu hin beekamne. Okisfoordi dhiyeenya adeemsa yaalii talaallii isaarratti gabaasa maxxanseen talaallichi milkaahaafi fudhachuufiis yaaddoo kan hin qabne jedheera. Qorattootni amallee milkaahina talaalliin kun namoota umriin isaanii siiqee irratti qabu sassaabaa jiru. Qaamni to'annoo qorichaa UK's hayyama ni kenna jedhamee eegama. Talaalliin UK'tti walta'iinsa dhaabbata AstiraaZeneekaa fi Okisfoordiin hojjetamee fi talaalliin Raashiyaatti Inistitiyuutii qorannoo Gamaleeyaan hojjetaman lachuu qaccee sanyii  Sars-cov-2 jedhumurra wanta fudhatan waan qabaniif walfakkaatu. Talaalliiwwan walfakkaatan lama ammoo yoo walitti makaman gahumsi isaanii dabaluun hubaatii kan hin qabnees ta'uu maluu jedheera AstiraaZeneekaan. Talaalliin kun talaallii Pfizer-BioNTech kan UK, Kaanaadaa, Baahireeniifi Saawidii Araabiyaan akka kennamu ragaasaaniifi US'tti adeemsa hayyama argachuurra jiru irraa adda. Raashiyaan biyyoota addunyaa dursuun talaallii Covid-19 Ispuutniik V jedhamu argachuun torban darbe magaala Mooskootti talaaluu eegalte.


Namootni alaarjikii qaban talaallii Covid-19 akka hin fudhanne akeekkachiisame

Namootni dhibee alaarjikii cimaa qaban talaallii koroonaavaayirasii haaraa fudhachuu hin qaban jedhe Ejernsiin Bulchiinsa Qorichaa fi eegumsa Fayyaa UK. Kun erga kaleessa hojjettootni Tajaajila Fayyaa Biyyaalessaa NHS lama talaallicha fudhatan irratti alaarjikiin mul'ateeti. Ejensiin bulchiinsa Qorichaa fi eegumsa fayyaa MHRA gorsi kun nama kamiyyuu alarjikii nyaataa, qorichaa fi talaallii qabu hundaaf tahuu ibse. Namootni lama talaallii Pfizer/BioNTech akkuma fudhataniin alarjikiin isaanii itti ka'uu hordofuun murtee kana dabarse. lamaan isaaniiiyyuu yaalii argachuun amma haala gaaarii irratti argamu. Alaarjikiin isaan mudate kun hooqsisuu, afuura baafachuu dadhabuu fi dhiibaan dhiigaa gadi bu'uu dabalata. Namootni lamaaniyyuu kana dura alaarjikii hamaa qabu ture. Medikaal Daarikterri Tajaajila Fayyaa Biyyaalessaa Ingilaandi, Pirofeeser Istiifen Poowis,  namotni lamaan bayyaannachaa jiru jedhan. Talaallii haaraa irratti waan baratame tahus, of eeggannoo jalqabaa taasifamuu waan qabuuf erga namootni lameen kunneen alarjikiif saaxilamanii namootni alaarjikii qaban kaan talaallicha fudhachuu akka hin qabne gorsina jedhan. Waan akka kanaa waan dhaabataa miti, garuu talaallii qufaa cimaa 'flu] waggaan kennamu irrattiyyuu ni mul'ata jedhan hoggantuun MHRA Dr Juun Raayin. Yeroo yaaliin talaallii kanaa namota 20,000 irratti gaggeeffame mallattoon akka kanaa hin mul'anne ture. Garuu namootni mallattoo alarjikii qabanis keessatti hammatamuu qabu ture jedhan. Kaleessa yeroo UK'n talaallii Covid bufa duulaan kennuu jalqabdetti namootni kumaatamni talaallicha argataniiru. UK'n adunyaa irratti biyya jalqabaa talaalliiPfizer/BioNTech fayyadamuu jalqabdedha. Margareet Keenaan nama jalqabaa adunyaa kanaa irraa talaallicha idileen fudhatan yoo tahu torban dhufu umuriin isaanii ganna 91 guuta. Talaallichi namoota umuriin isaanii 80 ol tahaniif jalqaba kennamuu eegale.


Koronaavaayirasii፡ 'Gosti koronaavaayirasii haaraan' Ingiliiz keessatti argame

Akaakuun Koronaavaayirasii haaraan akkaataa kanaan dura hin beekamneen kutaalee Ingiliiz keessa saffisaan tatamsa'aa jiraachuu qondaaltonni fayyaa ibsan. Ministirri Fayyaa UK Maat Haankook miseensota mana maree biyyattiif akka ibsanitti, gosti koronaavaayirasii haarofti kun yoo xiqqaate iddoowwan 60 ta'anitti argamuunsaanii gabaasi nu ga'eera jedhan. Maat akka jedhanitti mootummaansaanii waa'ee vaayirasii kanaa Dhaabbata Fayyaa Addunyaatti gabaaseera. Qorattoonni UK waa'ee vaayirasii kanaa qorachuu eegalaniirus jedhan. Nama talaallii Pfizer Covid-19 fudhachuun addunyaarraa kan jalqabaa ta'an Aanga'oonni Waayit Haawus talaallii Covid-19 dursanii fudhachuuf Odeeffannoo Ministeerri Fayyaa biyyattii hanga ammaatti qabuun gosti vaayirasii kun kan kanaan duraa caalaa balaafamaa ta'uu fi talaalliiwwan koronaavaayirasii haaraan as ba'aa jiran kan dandamatu ta'uusaa wanti akeeku hin jiru jedhan qondaalli kun. "Keessattuu Kibba Ingiliiz keessatti namoonni kuma tokko caalan gosa vaayirasii haaraa kanaan qabamuu barreerra'' jedhan. Kanaafuu talaallii hatattamaan hawaasa biraan ga'uun tatamsa'ina vaayirasichaa hir'isuun dirqama jedhan. Ogeessi fayyaa biyyattii Pirofeesar Kiriis Wiitii, qorannoon gosa vaayirasii haaraa kanaaf taasifamu kan duraan turerraa adda miti jedhan. Pirofesar Kiriis yeroo dhiyoo as naannawa Kibba Ingiliizitti lakkoofsi namoota gosa koronaavaayirasii haaraa kanaan qabamanii hedummaachaa jiraachuu mirkaneessan. Gosa vaayirasii haaraa kana keessatti qabiyyeen pirootiinii koronaavaayirasii kan heddummaatu yoo ta'u, hammi pirotiinii dabaluun ammoo amala vaayirasichaarratti hagam jijjiirama akka fidu hanga ammaatti bira hin ga'amne. Yuuniversitii Barmiingihaam keessatti qorataa damee kanaa kan ta'an Pirofeesar Alen Maaknaalii, ''waan baay'ee rifachuu qabnu natti hin fakkaatu, kana jechuun vaayirasichi saffisaan tatamsa'a jechuu ta'uu dhiisuu danda'a. Yookiin ammoo daran balaafamaa ta'uu dhiisuu danda'a.'' jedhan. Tibbana UK fi US keessatti talaalliin Covid-19, Pfizer/BioNTech lammiileef kennamuu eegaleera. Talaallii vaayirasicharraa nama fayyisuunsaa harka 95 ta'uun mirkanaa'e kana hojiirra oolchuun UK'n biyya jalqabaati.


Covid-19: Ameerikaan talaalliin Pfizer %95 amansiisaa ta'uu mirkaneessite

Bulchitoonni US talaalliin Pfizer/BioTech' %95 bu'aa qabeessa tahuu mirkaneessuun tajaajilichi atattammaan hojiirra oolfamuuf daandii bana jedhaniiru. Bulchiinsi Nyaataafi Qorichaa [FDA] talaallichi akka hin mirkanoofneef yaaddoon nageenyaa dhorku hin argamne jedheera. Waa'een talaallicha lilmoon kennuu fi kan UK namoota baay'eef fayyadamuu jalqabdee kana ilaachisee odeeffannoon gadi fagoon kanaa kun yoo kennamu kan yeroo jalqabaati jedhameera. Bulchiinsi Nyaataa fi qorichaa kurtee seera qabeessa taasisuuf Kamiisa wal gahuuf jira. Ejensichi talaallicha ammayyu kan hin raggaasifne yoo tahu odeeffannoo yeroo talaallichi yaalii irra ture tti fufinsa kan qabuu tahuu fi yaalii ariifachiisaaf fayyadamuu akka danda'amu eeyyamera. Qaamni bulchiinsi Qorichaa UK, MHRA ammoo torbee darbe ture akka talaalichi fayyadaarra oolfamu kan mirkaneesse. Biyyootni lameen bu'aa qabeessummaa fi nageenya talaallichaa irratti odeeffannoo gahaa qabu. Torbee darbe Antooniyoo Fawuchii, ogeessi dhibee daddarbaa Ameerikaa, adeemsa UK'n talaallicha fayyadamuuf raggaasiste ilaalchisee yaada qeequmsaa kennaniif dhiifama gaafataniiru. Antooniyoon BBCtti akka himanitti ''adeemsi Ameerikaan talaalicha mirkaneessuuf fudhatte kan UK caalaa yeroo dheeraa kan fudhatedhas'' jedhan. Dhugaan isaa kana. Kana jechuun koo dadhabina qaba jechuukoo miti bifa kanaan hojiirra oolus'' jedhan. Yeroo yaada jalqabaa kennanis Ameerikaan ''guyyoota muraasa'' duubatti hafti jedhanii ture. Odeeffanno bal'aan FDA maxxanse talaallichi %95 bu'aa qabeessa tahuu kan agarsiisudha. Ittisa guutuu kennuuf dooziin [hammantaan kennamu] si'a lama tahus kan jalqabaa dhukkubbii cimaa tahe %89 ittisuu danda'a. Akkasumas talaallichi ittisa wal fakaataa tahe namoota Covid-19 dursanii qabamaniifis kenna. Ragaan wal gahii FDA Kamisa dhufu dursee maxxanfame miidhaa wal fakkaataa namootni talaallicha fudhatan agarsiisan kan akka dhukkubbuu qaamaa, irraa namaa bakka lilmoon waraaname dhiita'uu fi diimachuu qabaachuu ibseera. Dabalataan dadhabbii yeroo gabaabaa, mata bo'uu fi dhukkubbii maashaa qabaachuu ibseera. Mallattolee saslphaa kanaan ala fayyaa namoota talaalamanii fi garee to'atu gidduutti mul'ise hin qabu. Qorannoo kana keessatti dubartootni ulfaa fi ijoolleen waggaa 16 gadii hin hammatamne. Kanaaf talaallichi warren kanaaf ammayyuu hin raggasifmane ykn hin eeyyamamne jechuudha. Adeemsi UK fi Ameerikaan talaallii haaraa raggasisuuf fayyadaman xiqqoo garaagarummaa qaba. Lamaan isaaniiyyuu qorannoo keessoo gaggeessuunu boordii gorsa kennu mariisisu. FDA ammoo dabalataan ragaalee dheedhii galmaa'aniifi barreeffamoota yeroo yaalii ilaala. Bulchiinsi Nyaataa fi Qorichaa Ameerikaa kun ragaalee dheedhii kanneen fayyadamuun akkuma kaampaanii Faarmaasii kaanii guduunfaa wal fakkaataa irra gaha. Yoo talaalliin kun US keessatti eeyyamame nageenyi isaa ammoo kan hordofamaa deemu taha.


Ameerikaatti talaalliin Covid-19 marsaa duraa Wiixata kennamuu jalqabuufi

Ummanni Ameerikaa talaallii 'Pfizer/BioNTech' dhaan qophaa’e Wiixata fudhachuu jalqabu. Talaalliin kun wal’aansa hatattamaaf akka oolu eeyyama argateera. Dooziin miiliyoona sadii marroo jalqabaa kutaalee biyyaa hundumaatti Sanbattan kana geeffama jedhan raabsaa talaallichaa kan hordofaa jiran Jeneraal Gustaav. Talaalliin kun Covid-19 harka 95 ittisa, Dhaabbata Qorichaa fi Nyaataa Ameerikaa (FDA) illeen mirkana argateera. Gaafa Sanbataa Ameerikaatti namoonni 3,309 sababa Covid-19’n lubbuu dhabaniiru. Akka ragaan Yunivarsiitii Joon Hoopkiins agarsiisutti yoo tahe kun lakkoofsa du’a namootaa guddaa guyyaatti akka addunyaatti galmaa’e dha. Baatii Sadaasaa qabee lakkoofsi namoota dhukkubichaan qabamanii gar-malee dabalaa jira. Bulchiinsi Nyaataa fi Qorichaa (FDA) talaallii Pfizer/BioNTech'n qophaa’e kanaaf mirkana akka kennuuf gama bulchiinsa Tiraampiin dhiibbaan irratti taasifamaa ture, tarkaanfii ammaa kanas ‘murtoo bu’uuraa’ jedheera. Talaalliin kun UK keessatti doozii walfakkaataan kennamuu jalqabeera. Kora Sanbata taa’ameen  duula talaallii kanaa bakka bu’uun kan dubbatan Jeneraal Gustaav Peernaan dooziin talaallii kanaa sa’aatii 24 keessatti saamsamuun  geejjibaaf qophaa’a jedhan. ‘’Buufataalee 145 irratti kutaalee biyyaa hundumaatti talaalliin kun gaafa Wiixata ni kennama. ''Marsaa biraan gaafa Kibxataa buufataalee 425'tti, gaafa Roobii buufataalee 66 keessatti kennama. Torbee dhuftu kan Pfizer/BioNTech dhiyeessa hunda namoota miiliyoona sadii tahaniif kennuun xumurama,’’ jedhan. Jeneraal Peernaan dooziin diina keenya Covid’n harka 100 mo’atu haala gaarii taheen geejjibama jedhan. Ta’us, ’’torbee jijjiiramaa haa tahuyyuu malee hanga lammiin Ameerikaa hundi talaalamutti dubbiin kun hin xumuramu,’’ jedhan. Dhaabbanni qorichaa Pfizer biyyoota kanneen akka UK, Kaanaadaa, Baahireen fi Saa’udii Arabiyaa irraa fudhatama argateera. Akkuma biyyoota kunneenii Ameerikaanis, hojjettoota fayyaafi namoota manatti kunuunsi kennamuufif dursa kenniti. Lammiileen Ameerikaa garee warra dursi kennamuufi keessa hin jirre talaallii kana baatii Amajjii keessa argatu. Akka waliigalaatti immoo Ebla keessa hundumaaf dhiyaata.


Covid-19: Obaamaa, Buush fi Kilintan wayita talaallii fudhatan viidiyoon waraabuufi

Pirezidaantonni duraanii US Baraak Obaamaa, Joorji W Buush fi Biil Kilintan wayita talaallii Covid-19 fudhatan hawaasi akka daawwatuuf karaa foddaa TVn akka darbuuf fedhii qabaachuu ibsan. Qondaaltonni (lama dimokiraatotaa fi tokko rippaabilikaanii) kunneen talaalliin kun akkuma mirkanaa'ee fudhatamuu eegaleen marfee waraannachuun akka hawaasatti agarsiisan waadaa galan. Kunis hawaasi bu'a qabeessummaa fi nageenyummaa talaallichaarratti ofitti amanummaa akka horatuuf yaadameeti. Haala qabatamaan ragaan jiru kan akeeku lammiileen US hedduun talaallii kana fudhachuurratti rincicaa jiraachuudha. Wayita talaalliiwwan Pfizer fi Moderna jedhaman Onkoloolessa darbe keessa yaaliif dhiyaatan qorannoon gaggeeffamee ture akka mul'isutti yoo ta'e lammiilee Ameerikaa 10 keessaa ja'atu talaallicha fudhachuuf fedhii agarsiisan, Fulbaana keessa garuu dhibbeentaa 50 kan ta'an fudhachuuf fedhii hin qaban ture. US keessatti hanga ammaa talaalliin mirkanaa'e hin jiru, garuu mootummaan talaalliiwwan Pfizer fi Moderna jedhaman torbeewwan itti aanan keessa yaaliif dhiyeessuuf jedha. ''Talaallichi namoota daran hin dhibamneefi yaaddoo keessa hin jirreef kennamuu eegallaan anatu dura fudhata, waadaan gala'' jedhan Baraak Obaamaan. "Wayitan talaallii fudhu akka waraabamu yookiin karaa foddaa TVn akka darbun fedha. Yeroo kana namoonni akkan saayinsiitti amanu hubatu. Kan ani hin amanne talaallii fudhachuu osoo hin taane Covid-19'n qabamuudha'' jedhan. Pirezidaantonni duraanii kunneen ofii akkuma talaalliin hojiirra ooleen fudhachuu akka eegalanii fi hawaasnis karaama kana hordofuu akka qabu dhaamaniiru. Ogeeyyiin fayyaa hawaasaa akka jedhanitti talaallii irratti hawaasi rincicuun, duulaan tlaalsifamuu fida, talaalliin duulaa karaa ittiin facaatii vaayirasichaa ittisan keessaa tokko. Biyya talaalliin Pfizer itti mirkanaa'e UK keessatti, pirees sekreetariin MM Booriis Joonsan wayita talaallii fudhatan karaa foddaa tv akka darbuuf waadaa seenaniiru. Kana gochuudhaan hawaasa amansiisuuf jedhan.


Ameerikaatti talaalliin Covid19 lammaffaan hayyama argachuutti dhiyaate

Talaalliin Covid19 dhaabbata Moderna jedhamuun hojjetame miidhaa kan hin qaqqabsiifne fi %94 milkaa’aa ta’uusaa to’attoonni dawaa Ameerikaa himan. Talaalliin kun bulchiinsa dawaa fi soorataa Ameerikaa (FDA) yoo faayidaarra akka oolu hayyama argaate, talaallii koronaavaayirasii biyyattiin hayyamte lammataa ta'a. Ameerikaatti talaalliin Pfizer-BioNTech lilmoon waraannachuun erga jalqabamee guyyaa lama guutera. Ragaan yuunivarsiitii Joon Hopkiins baase akka agarsiisutti, Ameerikaatti lakkoofsi namoota koronaavaayirasiin du’aanii 300,000 wayita caaletti oduun kun dhaga’ame. Barreeffamni fuula 54 qabu dhimma kanarratti bahe akka agarsiisutti, talaallin kun ‘’miidhaa qaqqabsiisu mala jedhamee adda baafame hin qabu.’’ Xumura torban kanaatti gartuu ogeeyyii fi hogganaa bulchiinsa dawaa fi soorataa Ameerikaan yoo mirkaneeffame talaallicha geejjibuun sa’aatii 24 keessatti eegalama. Talaallichi namoota 30,000 irratti wayita yaalametti %94.1 milka’aa ta’usaa bulchiinsa dawaa fi soorataa irra qaqqabeera jedha dokimantiin gadhiifame. Miidhaan dabalataa talaallichi hordofsiisuu danda’u kanneen akka mataa bowwoo, dhukkubbii maashaa fi ho’uu qaamaa ta'u ibsameera. Torban darbe bulchiinsi dawaa fi soorataa eeyyama kennurratti Pfizer ragaa kanaan wal fakkaatu dhiyeessee ture. Kampaniin Moderna bara 2010 kan hundaa’e yoo ta’u, amma yoonaatti oomisha jaarmiyaa to’annoo dawaa fi soorataan eeyyama argate hin qabu. Talaallin Modernaa wayita geejjibamu -20C keessa tursiisu kan barbaachisudha. Kunis, diilalla kottoleessituu baratame qabuun walfakkaata. Talaalliin Pfizer garuu geejjibuuf diilalla -75C keessa tursiisuun kan barbaachisuu fi geeejjibsisuuf caalaatti ulfaata jedhameera.


Koronaavaayirasii: Arjantiinaan miidhaa Covid dandamachuuf dureessota 12,000 irra gibira keesse

Arjantiinaan dureessota biyya isheerra gibira addaa keesse. Galiin gibira kana irraa argamuus meeshaalee wallaansa fayyaafi kanneen sababii koronaavaayirasitiin miidhaman deeggaruuf oola jedhameera. Miseensonni mana maree biyyattis 'gibira miliiyenarootaa' kan yeroo tokkichaan kanfalamu kanas deeggarsa sagalee 42/26'n raggaasisaniiru. Haaluma kanaanis soreessonni qabeenyaa hanga doolaara biiliyoona 2.5'tti tilmaamamu qaban gibira kana kanfalu qabu. Biyyattii keessattis namoonni qabeenya hanga kanaa qaban kuma 12 ta'u jedhameera. Arjantiinaan biyyoota addunyaa koronaavaayirasiin garmalee miidhaman keessaa tokko dha. Ragaa hanga ammaa jiruun lammiileen ishee miliyoona 1.5 vaayirasichaan kan qabaman yoo ta'u, kuma 40 kan ta'an ammoo lubbuusaanii dhabaniiru. Biyyi ummanni ishee waliigalaa miliyoona 45 qofaa taate Arjantiinaan, baay'ina lakkoofsa namoota vaayirasichaan qabamaniin addunyaarraa sadarkaa shanaffaa irratti argamti. Kunis haala baay'ina ummata ishee waliin wal bira yoo qabamu, biyya xiqqoo namoonni miliyoonaan lakkaa'aman vaayirasichaan qabaman taatee jirti. Uggurawwan facaatii vaayirasichaa to'achuuf biyyattiin keessee turte dhiibbaa olaanaa taasisuu himama. Biyya hojii dhabdummaan keessatti baayyateefi hedduun hiyyuummaa keessa itti jiraataniitti uggurri kaa'amee caalaa haalicha harbesseera. Arjantiinaan bara 2018 irraa kaasee kufaatii diinagdee keessatti argamti. Kanneen seera gibira kana raggaasisan keessaa tokko akka jedheetti seerichi namoota gibira kanfalan keessaa kan 0.8 0% ta'an qofaa ilaalatta. Abbootiin qabeenyaa biyya keessa jiraatan %3.5, kanneen biyya biraa jiraatan ammoo %5.25 akka kanfalaniif murteen kan darbe. Maallaqa gibiraan walitti qabamu keessaas kan harka 20 ta'u bittaa meeshaalee wal'aansaaf, harki 20 daldaltoota daldala xixiqqaatiif, harki 20 kanfaltii manneen barnootaa ijoolleef, harki 15 ammoo misooma hawaasuummaaf yoo ta'u, kan hafe dhibbantaa 25 ammoo hojiiwwan boba'aa uumamaatiif akka ooluu AFP'n gabaaseera. Pirezidantiin biyyatti Albertoo Farnaandeez maallaqa biyyatti pesoom biiliyoona 300 walitti qabuuf karoorafataniiru. Haa ta'u malee, gareen paartii mormiitootaa gama isaanitiin kun gibira yeroo tokkichaa ta'u waan hindandeenyeef, invastaroota biyya alaa sodaarra buusuu danda'a jechuun qeequ.


Pirezidaantiin Chiilii maaskii malee suuraa ofee ka'uusaaniitiin adabaman

Pirezidaantiin Chiilii Sebaastiyaan Pineeraa, handaara galaanaa iddoo bashannanaatti suuraa ofee (selfie) ka'an irratti maaskii osoo hin uffatin waan mul'ataniif doolaara Ameerikaa 3,500 adabaman. Pirezidaanti Sebaastiyaan Pineeraa wayita suuraa ka'an sanatti maaskii uffachuun akka irra ture himuun dogoggorsaanii amanan. Tiraamp dhukkubsatee yoo pirezdaantummaa itti fufuu dadhabe maaltu uumama? Tiraamp maaskii godhachuu diduun qondaaltota mufachiise Suuraan pirezidaantichi dubartii tokko waliin iddoo bashannanaa handaara galaanaatti ka'an erga ji'a darbeetii akkaan qoodamaa jira. Suuraa sanarratti lamaansaaniiyyuu golgaa afaanii fi funyaanii yookiin maaskii hin uffanne turan. Wayita dubartiin sun suuraa waliin ka'uuf isaan gaafattetti yaadatanii maaskii uffachuun akka irra ture himuun waan mudatetti gaabban pirezidaantiin kun. Chiiliin golgaa afaanii fi funyaanii yookiin maaskii irratti seera jabaa baafattee qabdi. Namni seera kana cabsee argame maallaqaa fi hidhaadhaan adabama. Suuraan biyyattii keessatti dubbii jabduu taate kun pirezidaanti Sebaastiyaan Pineeraa nama siyaasaa daba qabanii fi mataa jabaatan ta'uusaanii mirkaneessite. Qondalli olaanaan kun daba siyaasaa isaanii yeroo baayyee komatamu. Bara darbe wayita lammiileen biyyattii hiriira ba'anii gaaffii haqaa fi walqixxummaa gaafachaa turan isaanimmoo galgala sana osoo piizaa fi waan kaaniin iddoo paartiitti bashannanii suuraa ka'anii mul'isan. Kunimmoo magaalaa guddoo biyyattii Saandiyaagoo keessatti mufii hamaa kaasisee ture. Bara kanas Ebla darbe keessa osoo uggurri koronaavaayirasii hin kaa'amin dura iddoo giddu gala mormitoota mootummaa ta'etti suuraa ka'uunsaanii namoota hedduu dheekkamsiiseera. Saandiyaagoo keessatti erga uggurri sochii uummataa labsamee as goolamni hedduun mudateera. Yeroo ammaa baay'inni namoota koronaavaayirasiin qabamanii Chiilii keessatti akkaana dabalaa jira. Erga ji'a Waxabajjii as biyyattii keessatti guyyaatti namoota kuma tokko caalantu koronaavaayirasiin qabamu. Biyyattii keessatti hanga ammaatti namoonni 581,135 vaayirasichaan kan qabaman yoo ta'u kanneen keessaa 16,051 kan ta'an lubbuu dhabaniiru jedha ragaan yuuniversitii Joons Hoopkins.


Koronaavaayiras: Biyyoonni Awurooppaa bara haaraafi ayyaana Qillee akkamiin kabajuuf jiru?

Sochiin uummataa tarkaanfii ittisa koronaavaayirasiif fudhatamuun murtaa'uu erga eegalee ji'oota hedduu lakkoofsiseera. Lammiileen Awurooppaa miiliyoonaan lakkaa'aman eessatti akka imalanii fi bakka itti imalanitti eenyuun akka walarganii fi walarguu hin qabne kan murteessu tarkaanfii weerara koronaavaayirasii to'achuuf fudhatamuudha. Kanaafuu wayita barri haaraan faranjootaa dhiyaataa jiru kanatti mootummoonni biyyoota Awurooppaa akkamiin uggura kaa'an akkaataa laaffisuu danda'an irratti xiyyeeffataniiru. Hanga ammaatti labsiiwwan darban kanneen armaan gadiiti. Lammiileen Itaalii hedduunsaanii tibba bara haaraa iddoowwan bashannanaa garaagaraa imaluun sochiiwwan bashannanaa raawwatu. Mootummaan biyyattiimmoo kana ni dhorke. Ministirri Muummee Giuseppe Conte nuti waan kana hin eyyamnu jedhan. Taphi aadaa keessattuu kan yeroo ayyaanaa baratame 'ski slope' jedhamu hafnaan biyyattiin maallaqa hedduu dhabdi. Fakkeenyaaf rizoortiiwwan naannawa gaarreen wal-qabatoo 'Alpes fi Dolomites' sababa namni irraa ittifamuuf, yuuroo biiliyoona hedduu dhabuu malu. Kutaaleen Itaalii hedduun yeroo ammaa uggura sochii uummataa jala jiru, uggurri kun hanga Muddee sadiitti itti fufa. Pirezidaanti Imaanu'eel Maakroon uggura sochii uummataa torbanoota hedduuf ture, Sadaasa dhufu gaafa 28 irraa kaasanii laaffisuuf akka jiran ibsaniiru. Tarkaanfiiwwan weerara koronaavaayirasiif jedhamanii labsaman hundumatu ka'u jechuu miti, uggurri garri caalaan hanga Muddee 15tti turuu danda'a. Akka ibsa mootummaatti tibba ayyaana bara haaraa suuqiiwwan, manneen tiyaatiraa fi siniimaa ni banamu. Maatiinillee walitti deemee fira gaafachuu danda'a. ''Heeyyama hooggantootaa malee akka feene imaluu dandeenya. Naannoo tokkoo gara naannoo biraatti,'' jechuun TV biyyattiirratti ibsan Imaanu'eel Maakroon. Biyyattii Muddee tokkorraa kaasee baay'inni namoota wal-arguu danda'anii inni guddaan shan akka ta'u murteessiteetti. Garuu achi buttee naannoo Muddee 23 fi Amajjii tokkotti ammoo, hanga namoota 10'tti walga'uun akka danda'amu eyyamuuf yaadi jira. Namoonni walga'an maatiiwwan lamarraa yoo ta'an ammoo lakkoofsi kun kanaa ol ta'uu danda'a. Jarmaniin uggura sochii uummataa laaffisuun hanga Muddee 20'tti tursiisuu dandeessi. Manneen dhugaatii, restooraantii fi manneen bashannanaa cufamanii turu suuqiiwwanii fi manneen barnootaa garuu banamaniiru. Haalli kun tibba ayyaana bara haaraas akkanumaan itti fufa jedha mootummaan biyyattii. Mootummaan Ispeen ayyaana bara haaraa irratti namoonni wayita sirna bashannanaa yookiin paartii godhatan namoonni ja'aa ol akka wal-hin geenye akeekkachiiseera. Iddoowwan paartii fi bashannanaa namoonni baay'inaan itti walga'anii fi restooraantiiwwan nama hedduu simatanis akka of-qusatan yaadi dhiyaateera. Lammiileen Ispeen hedduun ayyaana cuuphaa 'Feast of the three Kings' jedhamu halkan Amajjii guyyaa 5 irraa eegalanii kabaju. Mootummaan kanas dhorkeera.


Lammiileen Indiyaa kaan caalaa maaliif Covid-19 dandamatu?

Lammiileen Indiyaa miiliyoonaan lakkaa'aman nyaataa fi bishaan qulqulluu hin argatan. Qilleensa faalamaa akkasumas naannoo namni itti hedduummaatu keessa jiraatu. Haalli jireeyaasaanii kunis dhukkuboota dadarboo hintaane kan akka dhibee onnee, dhibee hargansuu, kaansariifi dhibee shukkaaraaf akka saaxilamoo isaan taasisee qorattoonni ni mul'isu. Akka gabaasni motummaa mulisuutti faalamni qilleensaa qofti wagga waggaan lammiilee Indiyaa miiliyoonaan lakkaa’aman du'aaf saaxila. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO)n nyaataa fi bishaan qulqulluu argachuun ittisa Covid-19’f barbaachisaadha jedha. Qorannoon WHO fi Unicef’n taasifame tokko ammoo, namoonni biiliyoona sadii ta’an kan hedduunsaanii biyyootii hin guddanne keessa jiraatan, bakka harka dhiqannaa bu’uraa hin qaban jedha. Odeeffanoon kun qofti Indiyaa keessatti koronaavayirasiin du’a lammilee miiliyoona hedduuf sababa ta’e yaaddoo jedhu kaasuuf ga’aa ture. “Weerarri Covid-19 biyyoota diinagdee gadi aanaafi giddu galeessa keessatti miidhaa uuma kan jedhu waan eegamedha,” jedhu Daarektarri Waliigalaa Kaawuunsilii Qorannoo Saayinsii fi Industirii CSIR Dr Sheekar Mandee. Indiyaan addunyaa keessatti baayyina lakkoofsa uummaataafi lakkoofsa namoota koronaavayirasiin qabamaniin sadarkaa ja’affaarra jirti. Ta’us garuu, lakkoofsa namoota addunyaa irratti koronaavayirasiin du’anii keessa kan Indiyaa %10 qofa. Qorannoon haaraan saayinstistoota Indiyaatiin gaggeeffamne tokko ammoo, haala qulqullina naannoo, hanqinni bishaan qulqulluufi haalli jireenyaa qulqullina hin qabne tarii lubbuun namoota hedduu Covid-19 irraa olcheera jedha. Kana jechuun, namoonni biyyoonni dinaagde gadaanaa keessa jiraatan sababa ijoollummaa irraa eegalanii dhibee hedduuf saaxilamanii irraa baayyannachuu danda’aniif, Covid-19 caalatti akka damdamatan taasiseera jedhu. Haa ta'u malee, qorannoon lamaanu kan haalaan hinqoratamnee yoo ta'u, du'aatiin miliyona keessaa mudate baayyina du'aatiin wal bira qabamee ilaalamu qabaata. Qorannoon inni tokko odeeffannoo biyyoonni 106 irraa argate uulagaalee lakkoofsa uummataa, dimoograafii, tatamsa’ina dhukkubaafi hanga qulqullinaa irratti hundaa’uun maadaallii gaggeesse. Saayinstistoonni kunneen lakkoofsi namoota du’aanii biyyootii guddatan keessatti akka baayyatu argataniiru. “Namoonni biyyoota hiyyeeyyi keessa jira kanneen biyyoota dinaagdeen guddatan caalaa dandeettii dhukkuba dandamachuu olaanaa kan qaban fakkaata,” jedhu barreessaa qorannoo kana keessa tokko kan ta’e Dr Mandee. Qorannoon inni biraan ammoo tatamsa’ina Covid-19 keessatti gahee maaykroobiyoom irratti kan xiyyeeffateedha. Maaykroobiyoomiin baakteeriyaa, vaayirasii fi fungaayii qama namaa keessa jiran nyaata daakuuf, baakteriyaa dhibee fidan ittisuu, dandeetti dhibee ofirraa ittisuu qama maadaluufi vaaytaminii uumuuf kan gargaaran of keessatti qabata. Kolleejii Mootummaa Dr Rajendra Pirasaad irraa Piraveen Kumaar fi Bal Chander biyyooti diinagdee olaanoo fi giddugaleessa 80 dabalatee ragaalee biyyootii 120 madaalaniiru. Lakkoofsi namoota Covid-19 biyyooti uummati isaanii gosa maaykroobiyoom kan “gram-negative bakteriyaa’ jedhamn hedduuf saaxilamanii qabanii keessatti gadi aanaadha. Gargaaraan piroofeesara qorannoo dhibee daddarbanii Yunivarsitii Kibba Karolaayinaa Kirutika Kuppalli qorannoowwaan haaraa kun yaadoota adda addaa kan ilaalan malee kan saayinsiin mirkaneeffaman miti jedhu. Dabalataanis saayintistoonni lakkoofsi namoota du’aani biyyoota akka Indiyaa keessatti xiqqaanchuun isaan lakkoofsi dargaggootaa waan bayyatuufi jedhu. Ta’us sababooti biroon kan akka dhibee biroo keessa darbuu irraa kan ka’ee dandeettiin dhibee dandammachuu danda’uu waliin waliin wal qabataa kan jedhu ifa miti. Ifatti lakkoofsi du’aa xiqqaachuu isaaf sababootiin adda addaa jiraachuu danda’u. “Reefuu weerarichi baatii 10 qofa waan ta’eef ammayyuu waa’ee vaayirasichaa wanti baruu qabnu jira," jetti Pirof Kuppalii. Dhugaan jiru ammayyuu wanti nuti hin beekne hedduutu jira.


Covid: 'Fiigicha talaallii Covid-19 argachuu keessa biyyootni hiyyeeyyiin akka hin miidhamne'- WHO

Biyyootni addunyaa hiyyeeyyiiniifi saaxilamoon fiigicha talaallii Covid-19 argachuuf godhamu keessatti akka hin miidhamne, hoogganaan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa akeekkachiisan. Dr Tediroos Adihaanom talaalliiwwan milkaawoo haala madaalawaa ta'een qoodamuu qabu, kanaafis maallaqni doolaara biiliyoona 4.3 ta'u ni barbaachisa jedhan. Gaaffiin jiru ''addunyaan qooddachuu dandeessii laata kan jedhu osoo hin taane.... qooddachuu dhiisuu dandeessi,'' kan jedhuudha jedhan. Hanga ammaatti talaalliiwwan sadarkaa yaalii isa dhumaarra jiran afur, bu'aa gaarii agarsiisuun gabaafameera. Talaaliiwwan namni Covid-19'n qabame mallattoo akka hin qabaanne ittisan lama kan Yunivarsiitii Okisfordi fi kan AstraZeneca hojjetaman, gatiin omishaa isaanii rakasa yoo ta'u, kanneen biroo lama ammoo mi'aa ta'uu isaaniin addunyaarratti dhiibbaa ni qabaatu jedhameera. Talaalliin Oxford akka qorattootni jedhanitti 90% ittisa jabaa kan qabuudha. Talaalliiwwan biroo lamaan Pfizer-BioNTech fi Moderna vaccines caalas geejibaaf mijataa, kuusaafis salphaadha jedhameera. Biyyoota guddata jiraniif gatii madaalawaan dhiyaachuu akka danda'us himamaa jira. Talaalliin Raashiyaan hojjette Ispuutniik V jedhamus yaalii sadarkaa sadaffaa irratti gaggeeffameen bu'aa gaarii agarsiisuun beekameera. Raashiyaan talaallii kana maatii pireezidant Vilaadmiir Puutiinirraa eegaluun kennuu erga eegaltee bubbuleera. Konfiransii gama intarneetaan qophaaye irratti kan dubbatan Dr. Teedroos ''dukkana dheeraa duuba calaqqeen ifaa mul'atu guddachaa jiraachuu isaa agarsiisa,'' jechuun haalli talaalliiwwan dhibee kanaa irra jiran abdachiisaa ta'uu ibsan. ''Seenaa keessatti saffisa kanaan talaalliin argame hin jiru,'' jechuun argannoon saayinsaawaan amma galmaahes seena qabeessa ta'uu dubbatan. Talaalliiwwan kunniin tarkaanfiiwwan fayyaa hawaasaa ammaan dura yaalaman waliin yoo walitti ida'amu ''weerara kana dhaabuuf ni gargaaru'' jedhan. Mootummootni sooreyyiin waan danda'an hundaan nageenya lammiilee isaanii eeguuf, waanta gochaa jiran akka hubatan himanii, talaalliiwwan milkaahoo amma jiran hunda bitatanii biyyoota hiyyeeyyii harka qullaa hambisuun garuu kan isaan yaachisu ta'uu ibsan. Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa ibsa BBC'f kennee tureen duulli ittisa Covid-19 ''gamtaan ta'uu akka qabu'' ibseera. Akka ragaan hanga ammaa sassaabame mul'isutti, talaalliin inni kum irra caala bu'a qabeessa akka ta'ellee osoo adda hin bahiin, Indiyaan, Gamtaan Awrooppaa, US, Kaanaadaafi UK'n biyyoota talaalliiwwan mikaahoo jedhaman hedduu bitataniidha. Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa akka addunyaatti sirna qoodinsa talaallii Covid-19 tokko diriirseera. Sirni kun moggaasa Covax jedhu kan qabu yoo ta'u, hanga ammaatti biyyootni 187 qaama sagantaa kanaa ta'aniiru. Dr. Tediroos ammallee biyyootni biroon sagantaa kanatti akka makaman gaafachaa jiru. Sagantaa kanaan hanga dhuma bara 2021'tti talaallii doozii biiliyoona lama addunyaa guutuutti raabsuuf karoorfateera. Haata'u malee wanti qormaata itti ta'e biyyoota addunyaa galii gadaanaa qaban 90 ta'aniin gahuuf maallaqa barbaachisu argachuudha. Dr. Tediroos ammayyuu kenninsa qorannoo Covid-19 jabeessuuf doolaarri biiliyoona 4.3 atattamaan barbaachisa jedhan. Piroojektiin raabsa talaallii kun ammoo bara 2021'tti dabalataan doolaara biiliyoona 23.8 barbaada jedhaiirun. Biyyootni sagantaa raabsa talaallii idila addunyaa Covax keessatti miseensa ta'an akka UKfi Kaanaadaa, ammallee sagantaa kanaan alatti kaampaaniiwwan waliin akka dhuunfaatti mariyachuun, talaallii dabalataa argachuuf yaalaa jiru. ''Covax keessatti arjummaan hirmaachaa jiru, haata'uutii gabaa fedhiin guddaa fi dhiyeessiin xiqqaan jiru keessa, talaallii jiru fudhachuutiin ammoo miidhaa jiru,'' jedhan Yunivarsiitii biyya US Duke keessatti qorataa kan ta'an Andiriyaa Teeyleer.


Talaallin Chaayinaa Sinovac Biraazilitti akka hin yaalamne dhorkame

Biraazil talaalliin Chaayinaa kun akka dhorkamu kan ajajje ‘’miidhaa dabalataa cimaa qaqqabsiisa’’jechuun qondaaltoonni fayyaa biyyattii erga gabaasanii booda. Qaamni insuraansii fayyaa biyyattii to’atu Anvisa jedhamu akka ibsetti,  dawaan kun namootarratti yaalame miidhaa cimaa kan qaqqabsiise Onkololessa 29 ture. Haata’u malee, miidhaa akkamii akka qaqqabsise hin ibsine. Talaalliin Chaayinaan hojjatte Sinovac addunyaarratti talaalliiwwaan yaaliin isaanii xumura gubarra qaqqabee abdatame keessa isa tokko ture. Biraazil talaallichi akka hafu ajajjuus, Chaayinaan garuu tajaajilarra oolchiteetti. Biyyiin namoota kumaataman lakka’aaman erga talaalte booda fayyaa gaariirratti argamu jetteetti. Kana malees, lammiin biyyattii talaalamu barbaadu kamu akka argatu jajjabesseeti. Hojjattoonni dhaabbata dawaa Sinovac oomishuu talaallicha fudhachuu dubbataniiru. BBC’n dawaan kun miidhaa qaqqabsiise jedhame ilaalchisee ragaa argachuuf yaaliin taasise hin milkoofne. Biyyi Biraazil addunyaarratti biyyoota koronaavaayirasiin hedduu miidhe  keessatti ramadamti. Namoonni miliyoona 5.6 vaayirasichaan qabaman keessaa, namoonni 163,000 du’aniiru. Biyyattiin Ameerikaa fi Indiyaatti aanuun addunyaarratti biyya hedduu miidhamte sadaffaa taatetti. Maaliif taalallichi akka adda citu taasifame? Biiroon to’annoo dhimma kanarratti gaggeessuu talaallichi adda citu Wixata murteessera. Dawaan kun miidhaa dabalataan qaqqabsiisu qaba jedhame kan dhorkame yoo ta’u, sababa maaliif akka uumame fi eessatti akka miidhaa qaqqabsiise hin ibsamne.  Yaaliin talaallicha Biraaziliin alatti biyyoota akka Tarkii fi Indoneezhiya keessattis gaggeeffama jira, garuu akka Biraazilitti komii hin dhiyeessine. Inistitiyuutii qorannoo fayyaatti itti gaafatamaa kan ta’an Kovaas Butantaan, talaalliin Chaayinaan dhiyeessite kun dhimma du’atii namaan wal qabatee akka adda citu taasifame jedhan. Haata’u malee, du’aatiin namoota sababa talaallichaan walqabachuu dhiisuu malaa jedhan. Talaalli yaalirra jiru haala kanaan dhaabuun kan jalqabaa miti. Kanaan duras Biritaaniyaatti talaalliin abdiin guddaan irra kaa’ame miidha dabalaan qaqqabsiise jedhamee addaan akka citu taasifamuun ni yaadatama. Talaallichi garuu yeroof akka addaan citu erga taasifamee guyyoota muraasa booda akka itti fufu taasifameera. Pirezedantiin Biraazil Jeeyir Bolsenaaroon biyyisaanii talaallii Chaayinaan hojjattetti akka hin fayyadamne fi filannoon isaanii kan yuunvarsiitii Oksfoordiin hojjatame akka ta’e ifatti dubbatanii beeku jedhameera.


Covid: Ameerikaatti talaalliin Covid Mudde dhufuurraa ‘kennamuu jalqabuu danda’a’

Lammiileen Ameerikaa jalqabaa talaallii Covid-19 Mudde 11 qabee argachuu danda’u jedhan hogganaan sagantaa talaallii koronaavaatiras Ameerikaa. Dr Moonseef Silaawuu miidiyaa CNNtti ''takkaa talaallichi mirkanoofnaan karoorri keenyi gara wiirtuulee talaallii sa’aatii 24 keessatti raabsuu dha,'' jechuun himan. Yeroo isaan kana himaa jiran kanatti Ameerikaatti koronaavaayirasiin akkuma dabalaa jirutti jira. Ameerikaan hanga yoonaa namoota dhukkubichaan qabaman miiliyoona 12 yoo galmeessiftu, namoonni 255,000 lubbuu dhabaniiru jedha odeeffannoon Joon Hoopkiins Yunivarsiitii. Lakkoofsi kun akka addunyaattillee isa guddaa dha. Dhaabonni qorichaa Faayizar (Pfizer fi BioNTech) talaalliin isaan oomishan atattamaan akka isaaniif ragga’uu iyyataniiru. Talaalliin doozii lama qabu harka 95 akka hojjetu mirkanaa’era. Faayizar dhuma waggaa kanaarratti doozii miiliyoona 50 nan oomisha jedheera. Bulchiinsa Nyaataa fi Qorichaa Ameerikaatti koreen dhimma talaallii, Mudde kudhan walgahuun talaallicha raggaasuufi dhiisuurratti mari’ata jedhameera. Dr Silaawuun qorichi kun ragga’ee guyyaa tokko yookiin lama booda kennamuu danda’a jedhaniiru. Talaalliin kun hanga baay’ina uummataa naannoleetiin raabsama jedhameera. Dr Silaawuun kutaaleen biyyaa eenyu talaallicha dursee argachuu akka qabu ofii murteessu jedhan. Haa tahu malee namoonni irra caalaa saaxilamoo kan tahan, manguddootaafi hojjettoonni fayyaa dursa argachuu qabu jedhan. Dhaabbanni qorichaa Modernaa jedhamus talaalliin isaa harka 95 akka hojjetu mirkaneesse raggaasifachuuf, torbee dhufu keessa gaaffii dhiyeessa jedhameera. Dr Silaawuun sadarkaa talaallichi amma irra jiruun Ameerikaan ‘madiinummaa hoomaa’ baatii Caamsaa keessatti qabaachuu dandeessi, yeroos namoonni harka 70 tahan talaallii ni argatu jedhan. Kana malees, ''waa’ee talaallii kanaa yaadni namootaa sirrii hin taane hir’isaa adeemuun namoonni fudhachuu jalqabu. Kuni baayyee nu gargaara. Jireenya isa duriitti osoo hin deebi’iin dura talaallii argachuu qaban,’’ jedhan. Dr Antoonii Faawuchiin ogeessa gameessa qorannoo dhukkuboota daddarboo yoo tahan, namni gahaan yoo talaallii fudhate Ameerikaan waggaa dhufu keessa saffisaan ‘madiinummaa garee’ horachuu dandeessi jedhan. Dhimma yaalii talaallii kanaarratti odeeffannoon gahaa gad lakkifamuu baatus, dhaaboti oomishan garuu waan nama yaadessu badaa hin jiru jedhaniiru. Talaallii takkaa fudhannaan hanga yeroo meeqaatti akka hojjetuufi yoo hojjechuu dhaabe, namoonni dhukkubicha ni daddabarsuu kan jedhu ammallee hin baramne.


Koronaavaayirasii: Uktti Dogoggora qorannootiin namoonni 1000 ol koronaavaayirasiin qabamuun itti himame

Dogoggora laaboratooriin UK 'NHS Test and Trace'  jedhamu uumeen namootni dhibbaan lakka’aman koronaavayirasii akka qaban itti himame. Sadaasa 19 fi 23 gidduutti namootni 1,300 ol ta’an koronaavaayirasii akka qaban itti himameera, qorannichi garuu rakkoo qaba ture. Wajjirri Fayyaa fi Kunuunsa Hawaasaa (DHSC ) akka jedhututti namootni kunneen akka irra deebiin qorannoo taasisan ni godhama. Dunkan Larkombe, kan intalli isaa bu’aa dogoggoraa argatte, kun “dogoggora salphaa miti” jedha. Namni kun ijoolleen isaa lamaan ganna 14 fi sagalii dogoggoraan vaayirasichi qabdu jedhaman mana baruumsaa irraa hafanii akka adda of baasaniif manatti waan ergamaniif inni hojiisaa hojjachuu akka hin dandeenye hima. Hanga Kamisa maatiin bu’aan qoranichaa dogoggora ta’uu baranitti, intalli isaa ganna 14 guyyaa afuriif kutaa isheetii osoo hin bahiin nyaatni balbalarra kaa’amaafi ture jedha. “Nuti sirriimmatti of eeggannoo gochaa turre” jedha. Gulaalaa gaazeexaa Sun kan ture Larkombeen, dogoggorri kun “sirni qorannoo kun ga’uumsa qabaa isa jedhu irraatti gaaffi natti uuma,” jedha. “Diinagdeen biyyatti dandeetti laboratoorrii kunneen irratti hirkatee jira, yoo isaan hojii isaani hojjachaa hin jiran ta’e itti gaafatamuu qabu,” jedha. DHSC akka jedhutti , “kun dogoggoraa of danda’aa sababa rakkoo keemikaala qorannoo UK keessatti raabsameen” uumameedha. “Kun deebi’ee akka hin uumamneef guutummaatti qorannoon gaggeefamaa jira” jedha. Intalli Larkombe isheen ganna 14 ira deebiin qoratamuun vaayirasicharraa bilisa ta'uu mirkaneeffatteetti.


Covid-19: Waldaa Kiristaanaa sababii weerara Covid-19n gaggeessitootashee dhabaa jirtu

Waldaa Ortodoksii Sarbiyaa caalaa dhaabbilee sababii koronaavaayirasitiin miidhaa olaanaaf saaxilaman daran muraasadha. Baatiiwwan lamaan darban keessa, dhaabbilee amantaa sababii Covid-19n dhiibbaa olaanaan irra qaqqabe keessaa tokko waldaa amantaa Ortodoksii Sarbiyaa tokko. Waldittiinis Magaalaa Sarbiyaafi Montengiroo keessatti dureewwan waldaa dhabdee jirti. Aanga'oonni waldittis erga weerarichi mudateen boodas, haaluma dura barameetiin waaqeeffannaafi tajaajilawwan itti fufuunsaanii balaa dhukkubichaatiif saaxilamtoota isaan taasisuu dubbatu qeeqxoonni. Mudannoon du'aatii waldittii keessatti baatiiwwan lamaan darbaniif mudate baayyee naasisaa ture: Aanga'oonni waldittii ammaan tanatti baayyeensaanii kan koronaavaayirasiin du'an, kaan ammoo kan dhukkubsatan ta'anilleen, waldaan Ortodoksii ammalleen jiddugala jireenya ummata baay'eeti. Sababii Covid-19tiin manneen barnootaa irra caalli gara onlaayiniitti geeddaramanis, waldittiin garuu kennaa qulqulluu qaamaan kennuu hindhaabne. Yeroo tokko tokkoos uggura namoota shanii ol caalaan walitti qabamuu hindanda'amu jedheelleen ni cabsama. ''Sababii weerarichaatiin lakkoofsi amantootaa hanga tokko hir'atulleen, waldaa Ortodoksii hedduu keessatti ammalleen namoonni baayyeen walitti qabamuu itti fufaniiru,'' jedhu xinxalaan dhimmoota amantaa Zaliko Injaak. ''Hawaasa Sarbiyaa biratti waldaan kabaja olaanaa qabdi; sirumaa biyyattii ykn dhaabbilee biyyaaleessaa kamuu caalaa kabajamtuudha. "Biyyoota Baalkaansii fi baha Awurooppaa keessatti sirnoonni motummaa, siyaasaa, ilaalchiifi bulchiinsii geeddaramuus, ummanni garuu gama siyaasaatiinis ta'ee gama diinagdeetiin fooyya'insa omaa hinarganne. Kan yeroo hunda ummataaf dhaabbataa ta'e waldaa qofaadha,'' jedhu. Haata'u malee haala sirna awwaalcha dureewwan gurguddoo lamaanii irratti qeequmsa cimaatu waldaa kanarratti irratti ka'aa jira. Fakkeenyaaf magaalaa guddoo Montenegiroo keessatti namoonni bo'aa gahan miilaafi mataa reeffaa phaaphaasii Amiifiilohijee dhungachuun kabaja isaanii mul'isaa turan. Tarii kunis phaaphaasichi wayita lubbuun jiran hojiin amantaa 'talaallii Waaqaati' jechuun kan barsiisan sana fudhatanii ta'uu danda'a ta'a. Tibba awwaalcha Paatiriyaarikii Irinejii kan waldaa Qulqulluu Saavaa Beelgredii keessatti namoonni fageenyasaanii akka eeggatan taasifamee ture. Haa ta'u malee ammoo guyyoota awwaalchaatiin duratti seerri fageenya eeggachuu kaa'amee eegamaa hinturre jedhameera. Baayyeen isaaniis ofiilaalii saanduuqa reeffaa irraa dhungachuun nagaa dhaamaa turan. Akkasumas hirmaattonni fallaana tokkicha irraa kennaa qulqulluu waliin fudhataa turan. Haalli kunis kan ''qulqullinnisaa eegame waan hintaaneef balaa faalamuu qabaachuu danda'a'' jedhu qorataan dhukkuboota daddarboo Piredraag Dijurik BBC Seribiyaatti akka himaniitti. Innis waldittiin haala tajaajila ishee akka fooyyeessituuf waamicha diyeessuun, kun ta'uu yoo baate ammoo motummaan jidduu galuu qabaata jedhan. Kana malees walgahiiwwan hundi bakka dhorkamanitti, waldaan maaliif namoota baayyeen sirna awwaalchaa akka gaggeessaa jirtu irratti gaaffii kaasu. "Ajajniifi qajeelfamni muraasa irratti hojiirra akka hinoollee ergaa badaa dabarseera. Kunis gara fuula duraatti ummanni ajajaafi qajeelfamootaaf abboomamuufi amantaa qabaachuu irratti dhiibbaa mataasaa qabaata,'' jedhan. Hojjattoonni fayyaas sirna awwaalcha paatiriyaarikichaatiin wal qabatee namoonni vaayirasichaan qabaman heddummaachuu hinoolu jechuun qophii taasisaa jiru. Dhiheenya keessa ammoo lakkoofsi namoota haaraa vaayirasichaan qabaman dabalaa dhufuunsaa yaaddeessaa ta'eera jedhameera. Pirezidaantiin biyyattii Aleeksaandaar Vukiik gama isaanitiin, ''itti gaafatamummaan fudhatamuu yoo baatee haala sukkaneessaa keessa galuuf deemaa jirra,'' jechuun akeekkachiisaniiru. Aanga'oonniifi luboonni ammoo kallattii ilaalchisee Sinodoosii Qulqulluu irraa eeggataa jira jedhan. Haa ta'u malee miseensoonni qaama sanaatiis sababii namoota du'aniifi hospitaala galanitiin shan irraa sadiitti hir'ateera. Kanaafuu yoom akka kallattii kennuu danda'an irratti wanti ifa ta'e hinjiru. Haaluma walfakkaatuunis, yaadannoo guyyaa torbaa paatiriyaarikichaa dabalatee tajaajilli akkuma itti fufeetti jira. Suuraan tajaajila Jimaataa irratti kaafame akka mul'iseetti, ammas luboonni maaskii uffataa hinjiran.


Deenmaark sababa koronaavaayirasii bineensota xixiqqoo miiliyoona 17 ajjeesuuf

Mootummaan Deenmaark sodaa tatamsa'ina koronaavaayirasii irraa kan ka'e bineensota xixiqqoo Miink jedhaman miiliyoona 17 ta'an ajjeesuuf akka jiru ibseera. Deenmaark bineensota miiliyoonaan lakkaa'aman irratti tarkaanfii fudhachuuf kan murteesite, vaayirasichi bineensotarraa gara dhala namaatti kan tatamsa'u yoo ta'e talaallii dandamachuu danda'a yaaddoo jedhuuni. Bineensonni 'Miink' jedhaman koronaavaayirasii gara dhala namaatti dabarsuu danda'u shakkii jedhuuni, kan mootummaan Deenmaark bineensota dila kana ajjeesuuf murteesse. Biyyattii dabbasaa bineensota kunneenii oomishuun gara Chaayinaa fi Hong Koongitti ergiti, dabbasaan bineensa 'Miink' madda galii biyyattii isa guddaadha. Erga bineensoti kunneen hedduunsaanii koronaavaayirasiin qabamanii boodadha kan biyyattiin ajjeesuuf murteessite. Biyyoonni akka Nezarlaands fi Ispeenis bineenosta kenneen irratti vaayirasicha arguu mirkaneessaniiru. Haata'u malee hedduunsaanii kan dhukkubsatan Deenmaark keessatti waan ta'eef biyyattiin tarkaanfii kana murteessite. Hanga ammaatti namoonni 12 vaayirasicha bineensota kunneen irraa argataniiru. Ministirri Muumme Deenmaark Fireediriksan, haalli jiru baay'ee yaaddessaadha jedhan. Ajjeechaa jumlaa bineensota kunneen irratti raawwachuuf poolisoonnii fi loltoonni biyyattii ramadamaniiru. Akka ministirri muummee kun jedhanitti vaayirasiin bineensonni kunneen baatan, talaallii biyyattiin yeroo ammaa hojjetaa jirtu kan dandamatuudha. Deenmaark keessatti hanga ammaatti namoonni kuma 52 koronaavaayirasiin qabamaniiru, kanneen keessaa 733 du'aniiru. Waggaa waggaan gosti bineensotaa 'Miink' miiliyoona 50 ta'an biyyoota akka Chaayinaa, Deenmaark, Nezarlaands fi Poolaandi keessatti sabab dabbasaa isaaniif jecha ni horsiifamu. Vaayirasichi bineensota kunneen irraa gara namaatti darbuunsaa erga mirkanaa'ee as biyyoonni hedduun bineensota kunneen ajjeesuutti jiru. Dhaabbati Fayyaa Addunyaa bineensota kunneen dhabamsiisuu keessatti Deenmaark waliin hojjechaa jira. Adoolessa darbe Ispeen keessatti bineensonni 'Miink' kuma 100 ta'an sodaa koronaavaayirasiif jecha ajjeefamaniiru.


Lammiileen Keeniyaa waraqaa ragaa sobaa Covid qabatanii imaluuf turan to’ataman

Qondaaloti lammiilee Keeniyaa waraqaa ragaa sobaa Covid irraa bilisa tahuu agarsiisu qabatan 21 buufata xiyyaaraatti to’atan. Jarreen kunneen Keeniyaarraa gara Yunaayitid Arab Imireetis(UAE)’tti imaluuf turan. Dhimmi kun erga UAE lammiilee Keeniyaa waraqaa ragaa sobaa qabataniiru jette viizaa dhorkiteen booda barame. Shakkamtoonnis  Jimaata har’aa mana murtiitti dhiyaatu jedhameera. Miidiyaaleen Keeniyaa namoonni Covid’n qabaman ammallee dabalaa jiru jedhu, kanaanis,Kamisarraa qabee namoonni baay’inaan akka walitti hin qabamne dhorkameera. Jalqaba torbee kanaarratti UAE  Keeniyaa, Somaaliyaa, Liibiyaa, Tuniiziyaafi Aljeeriyaa dabalatee biyyoota 13f viizaa kennuu dhaabdeetti. Imaltoonni 21 gara Dubaayitti ce’uuf yeroo yaalan buufata xiyyaaraa Keeniyaa, Naayiroobii argamutti gaafa Kamisaa qabamaniiru. Waraqaa ragaa sobaa negatiiva tahuu isaanii agarsiisu imala dura hojjechiisuun himataman. Imala xiyyaaraa biraan lammiileen Keeniyaa 100 waraqaa ragaa sobaa waliin qabaman booda yeroo qorataman walakkaan isaanii vaayirasichaan qabamaniitu argaman kan jedhe Naayiroobii Niiws dha. Keeniyaatti namoonni dhukkuba kanaan qabaman 80,102 yoo tahan 1,427 immoo lubbuu dhabaniiru. Kamisa kaleessaa immoo namoonni haaraa 780 vaayirasichaan qabamuu ministeerri fayyaa Keeniyaa beeksiseera. Namooni iddoo tokkotti akka walitti hin qabamne dhorkullee gaafa Kamisaati labsame. Lafa cidhaatti namoota 50, taaziyaaf immoo namoota 100 qofatu eeyyamama. Tajaajilli waldaa immoo namoota 90 qofa akka tahu beeksifameera.


Barnoota: Qorumsi kutaa 12ffaa yeroo hin beekamneef darbuu Ministeerri Barnootaa ibse

Qorumsi biyyaalessaa kutaa 12ffaa yeroo hin beekamnetti darbuu Ministeerri Barnootaa ibseera. Qorumsi kan dabarfameef dhiibbaa haalli nageenyaa biyyattii yeroo ammaa uumeeni jedhan De'eetaan Ministeera Barnootaa Obbo Miiliyoon Maatiwoos. Obbo Miiliyoon guyyaa Kibxataa ture miidyaa biyyolessaa EBC irratti ibsa kana kan kennan. Bara darbe sababa weerara koronaavaayirasiin yeroo dhibiitti kan darbe qorumsi kutaa 8ffaa ammoo, ALI Muddee 1 hanga 30 yeroo jiru keessatti ni kennama jedhan qondaalli kun. Qophiin qormaata kutaa 8ffaa haala naannolee irratti hundaa'uun kan taasifamu ta'uu kan eeran Obbo Miiliyoon, qorumsi garuu yeroo Ministeerri Barnootaa kaa'e keessatti ni kennama jedhan. Qorumsi kutaa 12ffaa yoom akka kennamu yeroon kan kaa'ame ta'uu baatus, garuu rakkoon naannoo Tigraay fi naannolee biyyattii kaan keessatti dhalate wayita furamuu fi hojiin 'olaantummaa seeraa kabachiisuu' yeroo goolabamu yeroon qorumsaa ni murtaa'a jedhan Obbo Miiliyoon. Waan kana ta'eef barattoonnis murtee Ministeerri Barnootaa dabarse ilaalcha keessa galchuun, qorumsaaf of qopheessaa akka eeggatan qondaalli kun dhaamaniiru. Sababa weerara Covid'n manneen barnootaa akka cufamanii fi qorumsi kamuu akka yeroo biraatti dabarfamu kan murteessite Itoophiyaan, qorumsa kutaa 8ffaa ALI Sadaasa 22 fi 23 bara 2013 kennuuf karoorsitee turte. Dabalataan qorumsa kutaa 12ffaa ammoo Sadaasa 28 hanga Muddee 1'tti akka kennu Ministeerri Barnootaa ibsee ture. Rakkoo nageenyaa biyyattii keessatti mudaterraa kan ka'e yuuniversitiiwwan biyyattii simannaa barattootaa yeroo hin beekamneef addaan kutuu, Ministeerri Saayinsii fi Dhaabbilee Barnootaa Olaanoo ibsee ture. Ministeerichi ergaa barattoota yuuniversitii hundaaf dabarseen, barattoonni mooraa seenan achuma akka turanii fi beeksisa mooraan baasu hordofuun akka socho'an ibseera. Barattoonni qe'eesaaniitti gara yuuniversitii hin imalin ammoo hanga beeksisi haaraan ba'utti bakkuma jiran akka turan ibsee ture.


Talaalliin Covid akkamitti dilalla cimaa keessatti kuufama?

Talaalliin koronaavaayirasii yeroo jalqabaaf milka’e argamuu namoonni gammachuun simataniiru. Haa ta’u malee, dhimmoota of eeggannoo barbaadani fi ijoo ta’an dursa furamuu qabata. Akkamittiin talaallin kun geejjibamee nama talaalamu bira qaqqabaatu ijoodha. Ministirrii fayyaa UK Maat Hankook, talaalli Pfizer/BioNTech iddoo itti oomishamerra amma irree dhukkubsata bira qaqqabutti geeejjibuuf hojii lojistikiirraatti hojjatamuu akka qabu dubbatan. Sababni isaammoo dawaan kun iddoo qorraa -70C dachaa afur ta’u keessaatti kuufamuu qaba. Talaalliwwan biroo haala dilaalla akkasii keessatti kufamuun isaan hin barbaachisu. Kanaafuu talaallicha iddoo qorraa akkasitti kuusuuf bu’uuraleen misooma barbaachisoon babal’ifamuu qabu. Ammatti garuu bu’uuraaleen misoomaa kanaaf barbaachisan hin diriirfamne. Kaampaniin Pfizer gama isaatiin talaallicha iddoo qorraatti kuusuu, rabsuu fi bulchiinsa isaarratti haalonni rakkisoon ta’an jiraachu ibseera. Akkamitti geejjibama? Akkaata geejiba isaarraatti Pfizer yeroo gabaaba kessatti karoora ni qabaata. Talaallicha kaampanichi giddugaleessa isaa biyyoota US, Jarman fi Beeljiyeem keessaa qaburraa rabsamu. Dawaan kun lafaa fi qilleensaarraan geejjibamuun giddugaleessa raabsaa qaqqabanii, xumura irratti hospitaalota,faarmaasii fi walumaagalatti iddoo talaalliin kun itti bulfamu qaqqabu. Akka barruun Wool Istiriit joornaal jedhutti, Pfizer sanduuqa ittiin geejjibamu kan  adda ta’e amma shaanxaa gahu fi cabbiin gogaan wajjiin saamsamu, akkasuma GPS’n walquunnamu hojjateera. Saanduqa kana keessa talaalliin doozii 5,000 guyyoota 10f dilaalla cimaa keessa tursiisuuf gargaara. Saanduuqni kun deebi’ee talaalli keennuufillee kan ooludha. Dhaabbannii Wiltshiir keessa maadheffate Poolar Termaal jedhamu saanduqaa kanaan wal fakkaatufi taalallii biroof oolan kan hojjatu yoo ta’u, Pfizer saanduqa talaalli biroof oolaan tolchaafi ture. Kanaan dura garuu saaduqaa kana kaayyoo kanaaf hin oolchine. Sanduuqni kun gatiin isaas rakasa miti. Saanduqni talaallii idilee hojjattamuu fi dawaa talaallii1,200 ittiin geejjibamuu fi dilaalla -8C keessa tursiisuuf gargaaru gatiin isaa amma yuuroo 5,000 akka qaqqabu hogganaan gartuu  gabaa dhaabbatichaa Paawol Haarisan dubbataniiru. Saanduuqni kun garuu si’a kumatama hedduu irra deebiin itti gargaaramuutu danda’ama. Talaalliin guyyoota 10 booda akkam ta’a? Talaallichi qorriisiiftuun banamee guyyoota dabalataa shaniif turuu ni danda’a, garuu yeroo sanaa ol turuu hin qabu jedhe kaampaniin Pfizer. Biiroon fayyaa Inglaand akka ibsetti, akkaata raabsa fi kuufama talaallicharratti biyyattii keessatti qophii taasisa jiraachu eeruurra kan darbe, odeeffannoo bal’aa hin kennine. Pirfesera Saam Evirgiton ogeessi jedhaman ‘’firijii ykn kottolleesitu dilaalla ammasi qabaachuu danda’u hin qabnu,garuu nu barbaachisu’’jedhanii BBC tti himaniiru. Haaluma walfakkaatuun, ogeessii Maayoo kilink Dr Girigorii Poolaand Misootarraa Rooyitarsitti akka himanitti,iddoon talaalli kana itti kuusaan isaan biraas hin jiru. Kana malees, yunvarsitiitonni, giddugaleessi laabiratorii fa’aan daddeetti dawaa kana kuusuu hin qaban. Akka addunyaatti wayita ilaalamu maaltu jira? Biyyoota guddaataa jiran keessatti haala jiru itti rakkisaadha. AP akka gabaasetti, Burkinafaasoo, Afrikaan giddugaleessaa duraanu haqina kottolleessitu wal’aansaaf oolu 1000 ta’u qabu. Dhaabbanni fayyaa addunyaa fi UNICEF walta’insaan akka kuusaa qoricha dilalla’aa talaalli Covid-19’f barbaachisurratti itti fufiinsaan hojjachuuf saganteeffataniiru. Hanqinni kottoleessituukuni garuu biyyoota Eeshiyaa fi Afrikaa keessatti akka rakkoo gudda ta’u akka malu himameera. Faayineeshaal Taayimsi akka gabaasetti, UNICEF kottoleessitu 65,000 annisaa soolariin hojjatan biyyoota guddata jiranitti hanga xumura 2021tti mijeessuuf hojjachaa jiraachuu gabaasera.


Hojjataan tajaajila fayyaa Israa’el suuraa Iyyasuusitti hancufa tufe hojiirraa ari'ame

Konkolaachisaan ambulaansii Israa’el qorannoo koronaavaayirasiif gara mana hodoftootni amantii Kiristaanaa itti heddumatan dhaqee, otoo suuraa Iyyaasuusitti hancufa tufuu kaameeraan waraabame hojiisaarraa ari'ame. Namtichi haguuggii isaa ofirraa erga baase booda, suuraa dhaaba galma walga’ii hawaasaa Jaffaa, Telaaviivitti argamutti si’a sadii hancufa tufe. Namtichi maaliif akkas raawwatta jedhamee wayita gaafatamu suurichi fakkeenya waaqa tolfamaa kan kitaaba qulqulluu Hibiruu keessatti ‘dhorkamudha’ jedhee falmeera. Qaamni tajaajila ambulaansii Israa’elitti kennu garuu ''gochaasaa cimseen balaaleeffadha'' jedhe. Hojjattaan tajaajila ambulaansii biyyattii Magin Deevid Adom (MDA) jedhamu, gochi namtichaa ‘’dhaabbaticha bakka hin bu’u’’ jedhee fudhatama dhabsiiseera. Gochi kunis Dilbata darbe kana kan raawwatame yoo ta’u, ogeeyyiin fayyaa gamoo hordoftoonnii amantii Kiristaanaa hordofan irra jiraatan wayita dhaqabaniitti raawwatame ture. Kaameeraa odeeffannoo funaanuuf fannifame tokkorratti konkolaachisaan ambulaansii sun maaskii ofirraa erga baase booda, walitti aansee yeroo sadii hancufa yeroo itti tufu agarsiise. Konkolaachisaan ambulaansi sun wayita gamoo iddoo jireenya kana keessaa bahuuf jedhutti, mormii isa mudate immoo namni gamoo kana keessa jiraatu bilbila moobaayiliisaatiin waraabe ture. Namni kireeffatee gamoo kana keessa jiraatu tokko maalif suurichatti hancufa tufta? jedhee gaafannaan, konkolachisaan ambulaansii sunimmoo ''Judaayizm keessatti waaqeffannaa dhorkamuudha'' jedhee deebiseef. Namni gamoo sana keessa jiraatu ’’suura koorratti hancufa tufte, nuti itti amanna, ijaa kootiin otoon arguu fi kaameraa duratti itti tufte, maaliif kana raawwatte?’’ jedhe gaafatee ture. Hojjataan tajaajila ambulaansii kennu sunimmoo akkas jedhee deebiseef: ''waaqa warra alagaa waaqessuurraa fagaadhaa jedhamee kitaaba keenya keessatti barreeffameera,’’ jedhee deebiseef. Dhimmichi gabaafamuu hordofee konkolaachisicha dhaabbanni tajaajila ambulaansi kennu erga haasofsise hojicharraa ariyateera. Dhaabbanni tajaajila ambulaansii kennu kun gocha konkolaachisaa kana akka balaaleffatu fi hordoftoota amantii hundaafi qaama hawaasa kamiyyuu wajjin akka hojjatu toora tiwitaraa isaarratti ibseera. Israa’el biyyoota addunyaa weerara vaayirasiin miidhaman keessaa tokko yoo taatu, uggura marroo lammaaffaaf labsiteerra bayyanachaa jirti.


Covid-19: Talaalliin Covid-19 %90 ol nama irraa ittisuu danda'a jedhame argame

Talaalliin koronaavaayirasii namoota vaayirasiin akka hin qabamne irraa ittisuun isaa 90% ol milkaa’uu, yaaliin jalqabaa jalqabaa gaggeeffame mul’ise. Kaampanoonni qoricha kana hojjatan Pfizer fi BioNTech jedhaman ‘saayiinsii fi namoomaaf guyyaa guddaadha’ jedhaniiru. Talaallin kun namoota 43,500 irratti biyyoota jaha keessatti kan yaalame wayita ta’u, namarraan miidhaa qaqqabsiisurratti yaaddoon uume hin jiru. Kaampanoonni talaallin kun atattamaan eeyyama argatee xumura ji’a kanaatti tajaajilaaf akka oolu gaafataniiru. Wal’aansa sirnaan maddiitti, talaalliin tooftaa uggura sababa weerara vaayirasichaan addunyaa mudate keessaa bahuuf akka fayyadutti ilaalama. Talaalliin hedduun yaalii gara xumuraa irratti kan argaman wayita ta’u, sadarkaa 3ffaa- firiin yaalii isaanii itti baramurra jiru. Talaalliwwan kunneen guutummaatti yaaliitti kan hundaa’anii fi sirna madinummaa qaamaa leenjisuus of keessatti kan qabuudha. Yaaliwwaan duraan gaggeeffaman akka agarsiisanitti, talaalliin qaamni farreen alagaa akka oomishu fi seelota-T koronaavaayirasiin akka lolan leenjisa. Kanaaf dooziiwwan lama garaa garummaa torbanoota sadii keessatti nama tokkoof barbaachisu jedhameera. Talaallichi biyyoota Ameerikaa, Biraazil, Arjentinaa, Afrikaa Kibbaa fi Tarkiitti kan gaggeeffame yoo ta’u, talaallichi dooziin lammaffaan erga kennamee torban tokko booda dhibicha 90% namarra ittisa. Kaampaniin Pfizer xumura bara kanaatti dawaa talaallichaa kennamu doozii miliyoona 50 akka dhiyeessuu karoorsee fi xumura bara 2021tti immoo doozii biliyoona 1.3’n akka qaqqabsiisu amana. Ta’us, rakkoo akkaataa dhiyeessii irratti mudatu kan rakkisaa taasisu, qorichi kun iddoo qorriinsa negatiiva 80C qabu tti kuufamuu qabaata. Kana malees, madinummaan talaalli kanaarra argamu yeroo hagamiif akka turu gaaffiin kan kaasaa jiru yoo ta’u, namootaaf umriisaarratti hundaa’uun akkaataa bu’aa qabeessa ta’een kennamurratti kaampanoonni kunneen hin ibsine. Hojii gaggeessaan Pfizer Dr. Albertn Bohurla, muddama karaa fayyaa addunyaarratti uumame akka akka goolabuun danda’amuf, tarkaaanfii murteessaarra qaqqabneerra jedhan. Hundeessitoota kaampanii BioNTech kessaa tokko kan ta’an pirofesaar Ugur Sahiin ‘’firiin argame kan ‘bu’uura’ jedhan. Amma nageenyummaa isaarratti ragaan to’attootaarra hanga argamuttii duulli talaalli kana kennuu akka hin eegalamne ibsamera. UK’n talaallii kana doozii miliyoona 40 namoota miliyoona 20 talaaluuf fayyadu ajajjeetti. Ogeessi yuunvarsiitii Oksfoord pirofeesar Piitar Horbii jedhaman ‘’oduu kana yeroo dhagahu nan seeqe’’ jedhan. Jijjirama qabatamaa fiduun kana danda’amu otoo talaallliin kun hin eegalamiin, adeemsa dheeraa adeemamu qabutu jira jedhan ogeessi kun.


Covid-19: Gamtaan Awurooppaa talaallii koronaavaayirasii doozii miliyoona 300 bitachuufi

Talaalliin koronaavaayirasii yaalame milkaa’uu hordofuun Gamtaan Awuurooppaa kaampanoota BioNTech-Pfizer irraa dawaa hanga doozii miliyoona 300 bitachuuf waliigalan. Dhiyeessiin talaallii kanaas xumura bara 2020tti akka jalqabamu kaampaanonni kunneen ibsaniiru. Gamtaan Awurooppaa akkamitti akka dhiyaaturratti ibsa bal’aa kennurraa garuu of qusateera. Dhiyeessuu dura tarkaanfiiwwan dursanii fudhatan jiraachuullee ibseera. Ragaan talaallichaa jalqaba bahe akka agarsiisutti, talaallichi mallattoon vaayirasiichaa akka namarratti hin mul’anne ittisuurratti %90 milkaa’aadha. Kaampaanoonni talaallicha hojjattan BioNTech-Pfizer namoota 43,500 irratti yaaluudhaan, miidhaa nama yaaddessu akka hin qaqqabsiifne mirkaneessaniiru. Talaallichi wal’aansa yeroo muddamaafis akka oolu kampaanoonni kan karoorsan wayita ta’u, namoonni muraasni xumura bara kanaatti talaalamuuf jiru. Komishinarrii fayyaa Awurooppaa Istilla Kiriyakidis, dhimma talaallirratti waliigalteen ‘’baay’ee barbaachisaadha’’ jedhan. Itti dabaluun, talaalliin kun kan raabsamu yoo nageenyummaan isaa mirkanaa’e qofa jedhaniiru. Ms Kiriyakidis yeroo akkamiitti biyyoota miseensota gamtichaaf talaallichi akka dhiyeeffamu ibsuurraa of qusatan. ''Talaalliin kun halkan tokkotti vaayirasicha kan dhabamsiisu miti,'' jedhan. Hogganaan ejensii fayyaa Gamtaa Awurooppaa, talaalliin jalqabaa bara haaraatti akka kennamuu eegalu himaniiru. Biyyoonni Awuurooppaa weerara vaayirasichaa marroo lammaffaa mudate to’achuuf qabsoorra kan jiran wayita ta’u, biyyoonni akka Ispeenii fi Xaaliyaan immoo lakkkoofsa namoota torban tokko keessatti du’anii olaanaa galmeessaniru. Kanaafuu, Ispeenii fi Xaaliyaan biyyoota jalqaba bara haaraa irraa qabee talaallichatti fayyadaman ta’uuf jiru. BioNTech-Pfizer kaampanoota dawaa oomishan keessaa yaalii sadarkaa sadaffaa qaqqabuu ifoomsuun kaampaanii jalqabaati. Talaallii saayintistoonni Raashiyaa hojjatan Ispuutinik V jedhamuus %92 milka’aa ta’uusaa ragaaleen jajjabina namatti horan ibsamaniiru. Haata’u malee, qorattoota walaba ta’aniin hin ilaallamne jedhameera.


Filannoo US 2020: Baayidan dhimmoota dursa kennanii hojjetan gareen isaanii ibse

Pireezidaantii haaraa Ameerikaa ta'uun ka filaman Joo Baayidan, Koroonaavaayiras to'achuun sagantaa isaanii isa jalqabaa ta'uu gareen isaanii beeksise. Filannoo Pireezidantummaa US'n Doonaald Tiraamp marroo lammataaf bulchuuf abjuu qaban kan jalaa fashalsan Baayidan, hunda dura weerara Koronaarratti xiyyeeffachuun isaanii ibsameera. Diinagdeen, jibbi sanyummaa fi jijjiiramni qilleensaa dhimmoota ijoo biroo pireezidantii haaraan US irratti xiyyeeffatan ta'aniiru. Filannoo Pireezidantummaa Ameerikaan sagalee Illeektoraalii waliigalaa 538 keessaa, kaadhimamaan sagalee 270 argate filannicha akka mo'atetti fudhatama. Ammayyuu isteetota murteessoo muraasa keessatti sagalee lakkaawuun kan hin xumuramne ta'us, Baayidan sagalee Ilektoraalaa 279 argatanii jiru. Murteewwan Pireezidantiin Ameerikaa kallattiin osoo Korgireesiin irratti yaada hin kennin hojiirra akka oolan ajajan muraasas Baayidan ni jijjiiru jedhamee eegama. Kunneenis: Filannoo kana injifachuuf sagalee isaan barbaachisu argachuun erga ibsamee booda, Baayidan Sanbata drabe haasaa taasisaniin, ''yeroo itti bayyanannudha, yeroo itti walqoqqoodnu osoo hin taane, tokko taanudha,'' jedhan. Ergaa deeggartoota Tiraampiif dhaamaniin ''dorgomtoota keenya akka diinaatti ilaaluun hafuu qaba,'' jedhan. Dubartii jalqabaa Pireezidantii Itti aantuu Ameerikaa kan ta'an Kamaalaa Hariisiifi Baayidan marsariitii yeroo ce'umsaa bananii jiru. Tiraamp erga bara 1990 as pireezidantii jalqabaa marsaa tokkoof qofa aangorra turan ta'aniiru. Tiraamp buufataalee filannoo tokko tokkotti burjaajiin sagalee raawwatameera jechuun himata kan banan ta'uus, gaggessitootni filannoo garuu wanta isaan himataniif ragaan hin jiru jedhu. Warra Ripaablikaaniirraa pireezidantii kan turan Joorji W Buush Baayidaniin baga gammadde jedhaniiru. Itti dabaluunis filannichi haqa qabeessaafi bu'aan isaas qulqulluu akka ta'u abdii qabaachuu himan. Duula filannoo jabaa godhaniifis Tiraampiin baga gammadde jedhan Buush. Hooggantootni Ripaablikaanotaa gariin garuu ammallee bu'aa filannichaaf beekamtii hin kennine. Kanneen keessaa Mana Maree bakka Bu'oota uummatataatti hoogganaan Ripaablikaanotaa Keevin Maak Kaarity, Fox News'tti yoo himan lakkaawwiin sagalee irraa deebi'amee, gaaffiin seeraa deebi'u yeroo deebi'u qofa Amerikaan eenyu akka injifate murteessiti jedhan. Weerara Koronaavaayiras ilaalchisee gareen Baayideen akka jedhanitti lakkoofsa namoota qoratamanii dabaluun qorannoon kun itti fufiinsaan bilisaan akka gaggeeffamu gochuuf yaadameera. Qajeelfamni ragaa amansiisaarratti hundaa'es ni kennama jedhameera. Dabalataan ammoo biyyattii guutuutti maaskii uffachuun dirqama akka tahu labsuudha. Kuni lakkoofsa namoota qabamanii ni hir'isa abdii jedhu qabu Baayidan. 'Sanyummaa caaseffamaa' biyyattii keessa jiru maqsuuf Baayidan gurraachotaafi warreen lakkoofsaan xiqqaaf manni akka danda'anitti akka dhiyaatuuf gochuu, miindaan madaalawaan akka kaffalamu gochuu, kaffaltii sanyummaarratti hundaa'uun gargar ta'e hambisuuf karoora qabu jedhameera. Lakkoofsa namoota manneen hidhaa keessa jiran miiliyoona lama ta'an kan harki caalaan gurraachota ta'an hir'isuunis keessatti argama.


Talaalliin Koroonaavaayirasii %95 namarraa ittisu argame

Talaallii haaraan koroonaavaayirasii argame vaayirasicha 95% nama irraa ittisuu danda'a jedha odeeffannoon jalqabaa kaampaanii Modernaa jedhamu irraa argame. Dawaan kaampaaniin Modernaa argate talaallii weeraricha balleessuuf gargaaru jedhaman keessatti eerame. Bu'aan kun yeroo kan Pfizer argametti waan jajjabeessaadha jedhame. Kaampaanotni lamaan talaallii qopheessan karaa kalaqaa fi yaalii jaabaa taheeni. Kaampaaniin Modernaa'' guyyaa guddaadha'' jedhee dawaan argatan akka raggaasifamuuf gaafatanii torbanoota dhufan keessatti talaallicha fayyadamuuf karoorsuu himan. Haa tahu malee odeeffannoon kun kan jalqabaa waan taheef gaaffiiwan murteessoon hin deebine jiru. Miidhaan geesisuu malu waan gabaafame hin jiru. Garuu Parasetamool dabalatee kan 100% tahe hin jiru. Namoota gariin irratti dadhabbii yeroo gabaabduu, mata bowuu fi dhukkubbiin erga talaallichi kennamee mul'ateera. Kunneen ammoo waanuma talaalliin yoo kennamu hojjechuu isaa fi madinummaa dabaluu isaa agarsiisu waan taheef waanumaa eegamaudha jedhanPirofeser Piiter Oppinshoo, Impeeriyaal Kolleejji irraa. Talaalliin kampaanii Modernaa amma argame kan Pfizer irraa kan adda tahu kuusuuf salphaa tahuu isaati. Lamaan isaanii yaalii irra kan jiran yoo tahu lakkoofsi isaan ittisuuf qaban kun jijjiiramuus mala. Kan Modernaa ji'oota jaha tahaniif tempireechera -20C keesstti kuusamuu danda'a. Kana jechuun sadarkaa qorrisuuftuu mana keessatti fayyadamnu keessatti tursiifamuu danda'a jechuudha. Kan Pfizer tempireechera negatiiva 75 keessatti kuufama. Garuu guyyaa shaniif qorrisiiftuu keessa taa'uu danda'a. Talaallii Raashiyaan ifoomsite Ispuutinik V jedhamus 92% vaayirasicha ittisuu danda'a jedhame. Biyyootni gurguddoon adunyaa weeraricha dhaabsisuuf kan gargaaru talaallii barbaacha irra turan gariin milkaa'aa jiraachuu himaa jiru. Adunyaa irraa namootni miliyoona 54 ol tahan vaayirasichaan qabamaniiru.


Covid-19: UK'n talaallii Covid-19 raggaasiste torban dhufu kennuu eegaluuf

UK'n biyya addunyaa jalqabaan talaallii koroonaavaayirasii 'Pfizer/BioNTech' jedhamu namoonni hunduu akka itti fayyadaman eeyyamte taate. Dhaabbanni to'annoo qorichaa UK MHRA akka jedhetti, qorichichi vaayirasicha %95n namarraa  ittisa. Torban dhufu eegalees ni gurgurama jedhameera. Talaallii kana argannaanis keessumaa maanguddoofi kaan haalaan dafee qaama isaaniirraa ittisa jedhame. UK'n qorichicha doozii miiliyoona 40 kan ajajje yoo ta'u, kunis ummata miiliyoona 20 wal'aanuu dandeessisa. Kanneen ajajaman keessaa miiliyoonni 10 dhihootti kan biyyattiif kennamu yoo ta'u, kanuma keessaa ammoo 800,000 torban dhufu UK gaha jedhameera. Talaallii kun talaallii jalqabaa dafee ummataaf dhihaatedha. Yeroo ji'a 10 qofa kan fudhate yoo ta'u silaa adeemsi akkanaa hanga waggaa 10 fudhachuu mala. Ministirri Fayyaa UK Maat Haankok yeroo dabareen isaanii gahu lammiileen biyyattii waamamanii dhaabbata fayyaa biyyattii NHS'dhaan talaalliin kennamaaf jedhan. Hogganaan NHS Sar Saayiman Siteevans, damee fayyaa ''duula talaallii seenaa biyya keenyaatti bal'aa ta'e'' jechuun eegaluuf qophaa'aa jiraachuu himan. Yeroo ammaa hospitaalonni 50 qophaa'oodha. Buufataaleen talaalli fakkeenyaaf galmawwan walgahiitti qophaa'aa jiru. Talaalliin reefu eegaluuf ta'us namoonni ofirraa fagaachuufi dirqamawwan biroo dhukkubicha ofirraa ittisuuf dandeessisu akka hordofan ekispartoonni dhaamaniru. Talaalliiwwan koroonaavaayirasii biroo abdatamaniifi dhhootti raggaasifamu jedhamanii eegaman jiru. Eenyuf kennama? Kanneen dursi kennamuuf kanneen dhukkubichaaf caalaatti saaxilaman ta'u ekispartoonni himaniiru. Kunis, namoota manneen kunuunsi taasifamu keessa jiraataniifi kan isaan kunuunsan, namoota umriin isaanii 80 ol ta'e, hojjettoota fayyaafi kaan ta'u ibsan. Bara 2021 keessa akkuma talaalliin hedduu argameen namoonni umriin isaanii 50 ol ta'e akkasumas dargaggoonni dhukkuba fayyaa biroo qaban akka talaalaman ta'a. Talaalliin kuni garaagartee guyyaa 21 gidduutti si'a lama kennama.


Koroonaavaayiras: Gurraachonni fi warri Eeshiyaa Covid-19’f warreen adii caalaa saaxilamaadha - qorannoo

Qorannoon namoota miliyoona 18 Ameerikaa fi UK jiraatan irratti gaggeeffame akka mul’isutti, gurraachootni fi warreen Eeshiyaa namoota adii caala Covid-19'niin qabamuuf saaxilamoodha. Namoonni hidda dhaloota Eeshiyaa qaban immoo wayita qabaman hordoffii wal’aansa fayyaa cimaan akka isaan barbaachisu EClinical Medicine akeekeera. Qorattoonni argannoon isaanii kun ‘’fayyaa hawaasaaf battalatti barbaachisaa’’ ta’uu fi gartuun vaayirasichaaf saaxilamummaa guddaa qaban dursa talaallii akkatti argachuu qaban kan akeeku jedhan. Xinxalli bal’aan kenname firii argannoo kanaan kan tumsu ykn deeggaruudha. Ragaaleen bahaa jiraan akka agarsiisanitti biyyoota Ameerikaa fi UK keessatti, namoonni qomoo muraasa ta’an carraa Covid-19 bal’aa akka qaban agarsiisu. Qorattoonni yunvarsiitii Leezister fi Nootingihaam ragaalee qorannoo 50 ol kan qoratan keessaa, ragaaleen 42 Ameerikaarraa, saddeeti immoo UK irraa walitti qaban. Namoonni qomoo gurraachoota ta’an kanneen adii caala harka lamaan vaayirasichaaf saaxilamoodha. Namoonni qoomoo warraa Eeshiyaa qabanimmoo harka 1.5’n warreen adii caala koronaavaayirasiin qabamuuf saaxilamoo ta’ani jedha. Qorannoon duraan gaggeeffaman, warreen hidda dhaloota Eeshiyaa qaban dhukkubbiiin itti hammaatee hordoffiin cimaan akka isaan barbaachisu hin mul’isu, ragaalee muraasni sana booda bahan garuu, warreen Eeshiyaa vaayirasichaan qaban carraan du’uusaanii gartuuwwaan biroo ni caala. Ogeessi qorannoo kana dursan Dr Maanish Pariik, namoonni qomoon isaanii muraasa ta’aan kanneen hojii to’annoo dhibichaarratti qacaramuun fuuldura hiriiraniifi maatiisaanii mana guddaa tokkootti waliin jiraachuun carraa vaayirasichaan qabamuu akka dabale akeekan. Ogeessi kun amma yoonatti qacceen vaayirasichaan qabamuuf isaan saaxiluu ragaan guddaan argame akka hin jirre himaniiru. Firii qo’annoo kun maanguddoota fi hojjattoota dhaabbilee fayyaa keessa hojjattanii fi hawaasa lakkoofsan muraasa keessaa bahaniif, talaalliin dursa akka kennamuf ni gargaara jedhanii akka abdatan Dr Maanish himaniiru. Qorattoonni akka akeekanitti, ‘’sanyiin wal qoodinsi fi caaseeffamni moggaatti hawaasa qomoon muraasa ta’an dhiibu, carraa vaayirasichaaf saaxilamuusaanii dabaleera,’’ jedhanii akeekan. Qorannoon kun kan ifoomes, gama saayiinsiirratti gorsitoonni mootummaa, qoodinsi sanyummaa carraa vaayirasichaan saaxilamuu wajjin hidhata akka hin qabne ibsuu hordofuudhaan ture.


Koroonaavaayirasii: ''Soba' hojjataa piizaan Awustaaraliyaan Kibbaa uggura seente

Awustaraaliyaan Kibbaa erga namni Covid-19 qabu mana pizza waliin hidhata qabaachuu sobuu isaan booda guutummatti bulchiinsicha cufuuf murtaa’uu isaa poolisiin himeera. Dhorkiin sochii cimaa guyyaa ja’aaf turu kun Roobii kan eegalame erga nannichatti Ebla as yeroo jalqabaf namootni 36 haaraa vaayirasichaan qabamnii boodadha. Ta’us garuu namichi mana piizzaa keessa dabaree ‘hedduuf’ akka hojjate qondaaltoota fayyaatti himeera ta’ee qajeelfamni kun barbaachisaa hin ta’u ture jedhu anga’oonni. Mana nyaata sanatti maamila akka ta’e ture kan hime. “Aariin gubbadheera yoon jedhe xiqqoodha,” jechuun Ministirri Muummee Isteevan Maarshaal Jimaata gazexeessitootatti himaniiru. Awustiraliyaan sochii dhorkuun, qorannoo bal’aa gaggeessuu fi wal qunnamtii namoota hordofuun tatamsa’ina vaayirasichaa guyyaa guyyaa hedduu kan hir’iste. “Gocha nama kanaan hedduu mufanneerra, gochaa isaafiis addabbiin akkamii akka jiraatu xiyyeefannoon ni ilaalla,” jedhan Maarshaal. Ta’us garuu poolisiin nama kanaratti tarkaanfii fudhachuu hin danda’u sababiin isaas “sobaa dubbachuun walqabatee adabbiin hin jiru,” jedhan Koomishinarri Poolisii Awustraaliyaa Kibbaa Giraant Isteevans. “Namichi kun dhugaa ture dubbachuu dhiisuun isaa waayiloota walitti dhiyeenyaan isaa waliin hojjatan jenne yaadnu adda waan hin baafamneef amma hawaasicha keessa jiru jechuudha,” jedhu Istiivans. Yaddoo akkanaa qabaatanis erga Jimaata vaayirasichi nama haaraa sadii irratti qofa argamee, aanga’oonni Sanbata - isa karoorfameen guyyaa sadii dura - dhorkii kana akka kaasan himu. Poolisiin eenyummaa namichaa adda baasuu baatus hojjataa Mana Piizaa Wuudvil, Adelaayide akka ta’e ibsaaniiru. Gaaffii tarii sababa aarii hawaasaan manni nyaataa kun eegumsaa dabalataa ni barbaachisaanii jechuun gazexeessitootarraa dhiyaateef Istiiveen “Yeroo ammaatti wantooti hedduu gochuu malluu yaadaa jirra” jedhaniiru. Bulchiinsa kun akkumaa ollaasaa Viktooriyaa weeraraa vaayirasichaa marsaa lammaffaa lubbuu namoota 800 galaafate dhaabuu dandeesse turte. Awustraaliyaa keessatti hanga ammaatti namootni 28,000 vaayirasichaan qabamanii 900 ammoo lubbuun isaani darbeera.


Koroonaavaayiras: Addunyaarra lakkoofsi Covid-19 miiliyoona 50 dabre

Biyyoota addunyaa garagaraatti namoonni hedduun koroonaavaayirasiin qabamuu hordofee, lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamanii miiliyoona 50 dabre. Akka ragaa Yunivarsiitii Johns Hopkins'tti namoonni miiliyoona 1.25 vaayirasichaan lubbuu dhabaniiru. Haa tahu malee, lakkoofsi namoota qabamanii kan jedhame kanaa ol ni taha jedhama. Sababni isaas biyyoota hedduu keessatti qorannoon gahaan waan hin godhamneef. Akka gabaasa Reuters'tti, lakkoofsa kana keessaa ruubiin yookaan kurmaanni, vaayirasichi yeroo lammaffaaf irra deebiin ka'uu isaatiin (second wave) kanneen qabamanidha. Namoota miiliyoona 12.5 qabamaniifi 305,700 kan galmeessite Awurooppaan ammallee iddoo vaayirasichi itti hammaate taatee jirti. Wayita vaayirasichi eegalus daran itti hammaatee ture. Ameerikaatti haga ammaa namoonni miiliyoona 10tti siqan vaayirasichaan qabamaniiru. Guyyoota sadiif walitti fufiinsaan biyyattiitti namoonni 125,000 ol guyyaatti vaayirasichaan qabamaniiru. Lakkoofsa uummataa qabaniin walbira qabamee yoo ilaalamu, kutaaleen biyyaa Daakotaa Kaabaafi Kibbaa, duuti olaanaa kan itti galmaa'edha. Pireezidantii tahuun kan filataman Joo Baayidan, weerara kana to'achuuf ciminaan akka hojjetan waadaa seenaniiru. Pireezidant Tiraamp hammeenya vaayirasichaa laaffisanii ilaaluun, akkasumas tarkaanfiiwwan vaayirasicha to'achuuf bahan didaa turan. Awurooppaatti ammoo Firaans guyyaa Dilbataa qofa namoota haaraa 38,619 vaayirasichaan qabaman galmeessite. Guyyaa Sambataa garuu lakkoofsi kun 86,852 ture. Kana malees biyyattiitti namoonni 271 wayita lubbuu dhaban, waliigalattis 40,439 kan tahan lubbuu dhabaniiru. Biyyattii tatamsa'ina vaayirasichaa qolachuuf uggurri marroo lammaffaa labsameera. UKtti ammoo namoonni haaraa 20,572 yoo qabaman, duuti haaraa 156 galmaa'eera. Kanaanis lakkoofsa namoota lubbuu dhabanii 49,044 gaheera - Awurooppaatti isa olaanaadha. Indiyaafi Biraazilis haala hamaa keessa jiru. Itoophiyaattis lakkoofsi namoota qabamanii waliigalatti 100,000tti kan siqe yogguu tahu, guyyaatti lakkoofsi namoota qabamanii kan duraaniiraa gadi jira. Kunis sababa lakkoofsi namoota qoratamanii hir'achuusaatiin tahuu mala.


Ameerikaatti namoonni haaraa 100,000 Covid-19'n qabaman

Roobii kaleessaa US keessatti namoonni haaraa 100,000 covid19n qabamuun lakkoofsi rekardiin galmaa’eera Gabaasni dhimma weerara kanaa hordofu lakkoofsi namoota dhukkubichaan qabamanii hospitaala galanillee dabaluu ibseera,namoonni qorataman dabaluu waliinis wal hin qabatuu jedheera. Guyyaama kanatti namoonni 1,100 sababii dhukkuba kanaan lubbuun darbeera. Muddama filannoo biyyattiitti gaggeefamaa jiruuf dhimmi dhukkuba kanaa dagatamaa jira. Yeroo ammaa dhukkubsattoonni 50,000 tahan hospitaala jiru lakkoofsi kun Onkololeessa irraa qabee harka 64n dabaleera. Lakkoofsi namoota du’aa jiranis akka yeroo weerarichi jalqabee tahuu baatus dabalaatuma jira. Af gaaffii gaazexaa Waashingitan Poost waliin taasisaniin ogeessi dhukkuboota daddarboo gameessi Antoonii Faawuchii,’’miidhama guddaa keessa jirra,’’ jedhan. Dubbii himaan Waayit Haawus garuu yaadi ogeessichaa fudhatama hin qabu jedhaniiru. Ameerikaa keessatti namoonni miiliyoona 9.5 covid19n yoo qabaman, 233,000 immoo lubbuu dhabaniiru. Akka addunyaatti biyyattiin lakkoofsa namoota dhukkubichaan qabamaniifi du’an olaanaa qabaachuun sadarkaa tokkoffaarra jirti.


Koronaavaayiras: Qufaan nama koronaavaayirasiin qabamee sagalee hin qabu jedhe qorannoon

Adeemsi ittiin namni tokko koronaavaayirasii qabamuu fi dhiisuusaa adda baasan (Articial Intelligence Algorithm)  haaraan kalaqame, namni vaayirasichaan qabame qufaansaa gurra namaatti hin dhagahamu jedhe. Algorizimiin Ameerikaatti kalaqame  kun sagalee qufaa qofaa irratti hundaa'uun koronaavaayirasiin qabamuu fi dhiisuu adda baasa jedhame. Yaaliin wayita gaggeeffamu namoota qoratamanii vaayirasiin qabamuu firii argatan %98.5 vaayirasiin qabamuusaanii adda baaseera. Namoota mallattoo homaa hin agarsiifneerrattimmoo %100 milka’aadha. Qorattoonni algorizimii kana gara applikeeshiniitti guddisuudhaaf qaamolee   dhimma kana to’atan irraa eeyyama argachuu barbaadaa jiru. Algorizimiin kun laabiraatorii Istitiyuutii Teeknoloojii Masaachuseet keessatti kalaqame. Qorattoonni akka jedhanitti, qufaan namoota Covid-19 qabamanii, mallattoo hin agarsiifne gurra namaatti hin dhaga’amu. Inistitiyuutii Teeknoloojii Masaachuseetitti saayintistii Bireen Subaranaa, barruu dhimma fayyaafi injinariingii irratti  waa’ee algorizimii kanaa barreessaniiru. Akka saayintisitiin kun jedhanitti,  yoo mallattoo vaayirasichaallee hin qabaanne, namni tokko wayita koronaavaayirasiin qabamu akka itti sagalee uumutu jijjirama jedhan. Gabaasichi akka jedhutti, wayita barattoonni  barnootaasaanitti deebi’an, iddoo hojiifi geejjibarratti saffisaan vaayirasichi akka hin tamsaane akeekkachisuuf algorizimiin kun fayidaa qaba. Yuunvarsiitii Kaambirijiifi Kaarniji Melloon dabalatee dhaabbileen hedduun sagantaa walfakkaaturratti hojjataa jiru. Samuda sagalee Adooleessa, bara 2020 tti Kaambirijitti sagantaan Covid-19 irratti hojjatu akka ibsetti, hargansuufi sagalee qufaatiin namoota vaayirasichaan qabaman %80  adda baasuuf akka danda’amu ibsamee ture. Ji’a Hagayyaa keessa samuda sagaleefi qufaa qaamolee hawaasa 378 tu sassaabamee ture. Haata’u malee, Istitiyuutiin Teeknoloojii Masaachuseet saamuda sagalee 70,000 qufaas of keessaa qabu sassaabe ture. Isaan keessaa namoota 2,500 vaayirasichaan qabamuun isaanii adda baafamera.