Qorattuun waa’ee biqiltootaa, gargaartuu pirofeesaraa Masarat Tasammaa eenyu?

Hedduun keenya biqiltoota naannoo keenya jiran hubannee hin ilaallu. Kana qorattoonni ‘plant blindness’ jedhanii waamu. Gargaartuu pirofeesar Masarat Tasammaa garuu daa’imummaa irraa kaasee qalbii ishee keessaa kan hin badne gosa biqiltuu yaadattu tokko qabdi – Mushuxii (Xaji Saar). “Akkoon koo uffata miiccattee mushuxii itti gooti waan ta’eef, yeroo hunda loomii baattee waan deemtu natti fakkaata ture. Gaaf tokko ammoo anaaf uffata naaf tolchitee mushuxii itti gootee naaf fidde, urgaan isaa hanga har’aa qalbiikoo keessaa hin badu,” jechuun yaadatti. Sana booda jiruu fi jireenyi ishee guutuun biqiltoota waliin ta’e. Wayita ammaa yuunivarsiitii Hawaasaatti qorattuu biqiltootaa kan taate gargaartuu pirofeesaraa Masarat Tasammaa haadha ijoollee lamaati. Wayita ammaa gosooti biqiltootaa gara garaa akkamiin gogiinsa ykn hongee dandamachuu akka danda’an irratti xiyyeeffatee hojjetaa akka jirtu himti. Keessumaa gosootni midhaanii akka boqqoolloo fi mishingaa akkamiin jijjiirama qilleensaa dandamachuu akka danda’an irratti qorannoo gochaa jirti. “Nuti [namoonni] ni dadhabna, ni dhiphanna, ni sodaanna. Keessaahuu yeroo dhiphannu, qaamni keenya hoormoonii dhiphina ni dandamachiisu maddisiisa. Biqiltoonnis akkasuma. Ni dhiphatu, jijjiirama qilleensaa dandamachuufis hoormoonii maddisiisan qabu.” Biqiltoonni jijjiirama qilleensaa dandamachuuf dheerinaa fi baala isaanii xiqqeessanii hidda baay’ifachuun jiidhina iddoo biraatii ofitti harkifatu jetti. Gargaartuu pirofeesaraa Masarat waa’ee biqiltootaa yoo dubbattu, haalli jireenya isaanii iccitii of danda’e qaba jetti. “Waan isaan barbaachisu yeroo fi bakka isaan barbaachisutti sagantaa tolfatanii itti fayyadamu” jetti. Fakkeenyaaf “hidda isaanii yoo ilaalle, yeroo akkamii hidda akkamii akka isaan barbaachisu ni murteessu. Yeroo bishaan dhaban dalga osoo hin taane hidda gadi guddifatu, hiddi isaaniis furdaa osoo hin taane qaqal’aadha. Gara bishaan jirutti guddatani, bishaan harkisu.” Gama kaaniin lubbu qabeeyyiin xixiqqoon miliyoonotaan lakkaa’aman biyyee keessa jiran biqiltootaaf faayidaa akkamii akka kennanillee qorachaa jiraachuu himti Masarat. “Biqiltoonni salphaatti urgaa naannoo isaanii jiru akka fudhatan, bishaan salphaatti iddoo biraatii akka argatan godhu. Karaa keemikaalota maddisiisanii biqiltoonni hanqinni bishaanii yoo uumamu baranii akka of qopheessan godhu.” Kanaaf jecha lubbu qabeeyyii kanneen irratti xiyyeeffatte akka hojjettu himti. Warra isheef mucaa jalqabaa kan taate Masarat, barnoota sadarkaa lammaffaa xumurtee qabxii Yuunivarsiitii seensisu argattullee, barnoota qonnaa ishii gahuutti hin gammadne. “Yeroos yuunivarsiitii barattoonni seenan muraasa turre. Ani ammo fedhiin koo fayyaa barachuu ture. Abbaan koo hakiima bineeldotaa ture, kitaaba saayinsii hedduu na dubbisiisaa na guddise. Kanaafan saayinsii fayyaa barachuu fedha ture.” “Ramaddii koo kan arge Wasiilakoo ture, maal akkan fedhu ni beeka ture waan ta’eef dursee abbaa kootti hime. Abbaa fi haatikoo waliin mari’atanii akkan ani hin gaddine, wanti guddaan yuunivarsiitii seenuudha jedhani na jajjabeessan.” Yeroos Kolleejjii Qonnaa Hawaasaa jedhamaa kan ture yuunivarsiitii Hawaasaa keessatti barnoota ‘Plant Production’ barachuu eegaluu himti. Booda barnootichaaf jaalala horachuu fi ammas fedhii guddaan hojjechaa akka jirtu himti. Waa’ee amala biqiltootaa qorachuun jiruu ishee kan ta’e Masarat, biqiltoonni “sababa jiraachuu keenyaati” jetti. Haata’u malee sababa jijjiirama qilleensaatiin hedduumminni biqiltootaa xiqqaachaa jiraachuun ishee yaaddessa. Rakkoon sababa jijjiirama qilleensaatiin biqiltootarra gahu inni cimaan hanqina bishaanii fi gogiinsadha. “Namoonni yoo aduun nutti cimtu, bakka jijjiirranna, biqiltoonni garuu akkas miti. Achuma taa’anii dandamatu. Gariin ammoo dandamachuu hin danda’an. Kanaaf kana dandamachuu hin dandeenye akka dandamachuu danda’an hojjechaa jirra,” jetti. Gargaartuu pirofeesaraa Masarat Itoophiyaa, Keeniyaa fi Somaaliyaa keessatti gogiinsi uumame sababa jijjiirama qilleensaafi rooba waqtii isaa hin eegganneen kan dhufu ta’uu himu. Waggoota sadan dhufaniin qonnaan bultoota sadarkaa xixiqqaarra jiran gargaaruuf jecha qorannoowwan qonnaa jijjiirama qilleensaa dandamachuuf gargaaran irratti fuulleffattee kan akka hojjettu looreetii feelooshiippii ‘One Planet’ jedhamu taatee filatamteetti.


Teekinoloojiin Jimmatti kalaqame Afrikaarraa badhaasa idila addunyaa mo'ate

Meeshaan 'Oomishtuu Jooy' bara 2013 barattootaa fi barsiisota yuunvarsiitii Jimmaan hojjetame dhiheenya kana ammoo dorgommii kaampaanota jalqqabbii irra jiran Afrikaa 23 waliin dorgoman keessaa tokkoffaa bahuun badhaasa doolaara 25,000 mo'ate. Oomishtuu Jooy meeshaa xiqqoo fi salphaa albuuda biyyee keessaa qorachuun oomisha ykn biqiltuu akkamii yoo dhaaban bu'a qabeessa taha kan jedhu adda baasuuf kan gargaarudha. Meeshaan (AgTech & Inclusive Insurance Challenge Omishtu-Joy) kun akkuma samudni biyyee itti kennameen qabiyyee albuudaa, tempireechera fi jiidhinsa isaa adda baasuun bu'aa isaa karaa moobaayila ismaartifoonii [smartphone] erga. Bara 2013 barattootni pirojektii eebbaaf jecha jalqaba yaad-rimee isaa dhiyeessinaan barsiisonni deeggaranii fooyyessuun akka kalaqamu gochuun hojjetamee sadarkaa kanaaf dhaqqabuu barsiisaan saayinsii kompiiteraa yuunvarsiitii Jimmaa Jaarmiyaa Baayisaa BBCtti hime. Dorgommii Baankiin Adunyaa Keeniyaa magaalaa Naayiroobiitti kaampaanota teekinolojii jalqabbii irra jiran [Africa Startup] tahaniif qopheesse irratti Oomishtuu Jooy dorgomtoota 23 keessaa kanneen filataman shan keessa galuun akka dhiyaate Jaarmiyaan hime. Oomishtuu Jooy albuuda biyyee qoratee yeroo gabaabaa keessatti adda baasuun gosa biqiltuu akkamii dhaabuuf akka tahu murteessuuf gargaara. Akka Itoophiyaattis tahe naannoo Oromiyaatti gidduugalli qorannoo biyyee bakkeewwan muraasatti qofa kan argamu yoo tahu, saamuda fudhatee qoratee xumuruufis yeroo dheeraa fudhata. Meeshaaleen fayyadamus baay'ee gurguddaa fi qaalii akka tahan himama. Bakkaa bakkatti kan baatamanii socho'an waan hin taaneef yeroo gabaabaatti qorannoo gaggeessuunis hin danda'amu. Rakkoo kana furuun akkaataa albuuda biyyee sana keessa jiruun sanyii irra facaasuun ammoo oomishtummaan akka dabalu taasisa. Meeshaan Oomishtuu Jooy biyyee lafa tokkoo fuudhee qorachuun yeroo gabaabduu keessatti asiidii biyyoo sana keessa jiru, albuuda fi jiidhinsa isaa adda baasuuf oola. Meeshaan kun moobayila waliin kan wal qabatu yoo tahu bu'aa qorannichaa akka xumureen gara moobaayilaatti erga. Meeshichi seenserii of irraa qaba. Biyyoo yeroo fudhatus karaa seenseroota isaa kanaan tahuu hima Jaarmiyaa Baayisaa. Hubbannoo nam-tolchee [Artificial Inteligence] waan fayyadamuuf teeknoloojii ammayyaa keessa tokko isa taasisa. Yuunvarsiitiin Jimmaas barattootni isaa hubannaa kanaa akka argataniif jecha kaarikulamii barnoota isaa keessa galchuun barsiisaa akka jiru hima Jaarmiyaan. Oomishtuu Jooy ammoo meeshaa xiqqaa waan taateef namni tokko baatee bakka barbaade fudhatee deemuun qorannoo biyyee gaggeessuu ni danda'ama jedha Jaarmiyaan. Haa tahu malee sooftiweerii moobaayilaa waliin waan hojjetuuf namni Oomishtuu Jooy fayyadamu bilbila smartphone qabaachu qaba. Meeshaa kana irra meeshaalen xixiqqaan qara qaban jiru kan jedhu Jaarmiyaan isaan biyyee sana irraa samuda fudhachuun qabiyyee isaa adda baasu jedhe. Samuda sanas yerooma sana adda baasuun bu'aa isaa agarsiisa. AI [hubannoo Nam-tolchee] waan fayyadamuuf yeruma sanatti bu'aa isaa deebisee agarsiisa. Meeshaa kana baay'isanii oomishuun qonnaan bultoota hedduu bira dhaqqabsiisuuf akka hojjechaa jiran kan hime Jaarmiyaan kompiteroota hojichaaf gargaaran biyya alaa irraa galchuutu rakkoodha jedhe.  Meeshaaleen hojichaaf oolan biyya alaatti salphaatti argamu.  Kan argachuuf rakkoo tahu gara biyya keessaa galchuuf yeroo baay'ee sharafa waan barbaadaniifi qaraxaaan gatiin isaanii waan galuuf.'' ''Oomishtuu Jooy oomisha qonnaa akkaan guddisuuf gargaara. Qonnaan bulaan tokko lafa isaarra oomisha akkamii yoo facaase bu'aa argachuu danda'a? biqiltuu akkamiitu bakkichatti tola kan jedhu waan adda baasuuf oomishtummaa guddisuuf gahee guddaa qaba. ''Jimmatti jijjiiramni akkamii akka argame adda baasnee bu'aa qabeessumaa isaa argineerra,'' jedhe. Meeshaa kana baay'isanii oomishuun qonnaan bulaaf salphaatti dhiyeessuuf akka yaalamaa jiru kan himu Jaarmiyaan namoota dubbisuu hin dandeenyeefis akka hojjechuu danda'utti sagaleedhaan akka hojjetanii qopheessaa jiran himan. ''Qonnaan bulaan moobaayila ismaartifoonii qabaannaan sagaleedhaan ajajee bu'aa isaas akka dhagahu gochaa jirra. Afaan Ingiliffaan qofa osoo hin taane Afaan Oromoo, Amaariffa, Somaalee fi Tigiriffaan waliigala afaanota shaniin hojjechaa jira. Afaanota naannoo Kibbaa keessas gara afaanota lamaa itti dabalaa jirra.'' Sagantaa badhaasaa dargaggoota kalaqaa fi teekinoloojii keessatti shoora ol aanaa bahaa jiran jajjabeessuuf kan qophaa'u 'Africa Start Up Award' Baankii Adunyaan deeggarama. Dargaggoota teekinoloojii adda addaa irratti hojjechuun jalqabbii irra jiranii fi bu'aa buusan wal dorgomsiisuun badhaasa. Akka meeshaaleen kunneen baay'achuun gabaaf dhiyaataniif leenjii yeroo gabaabas namoota kaampaanicha hundeessaniif ni kennama. Dorgommiin bara kanaa Keeniyaatti kan qophaa'e yoo tahu biyyoota 23 irraa irratti hirmaachuu kan hime Jaarmiyaan dorgommicha irratti hojiileen kalaqaa shan jalqaba adda baafamuun dhiyaatan. ''Kaampaanota shan adda baafaman keessaa Oomishtuu Jooy sadarkaa shanaffaa irra taa'uun ture kan dhiyaate. Garuu tokkoffaa tahee filatamuun badhaasa arganne,'' jedhe Jaarmiyaa Baayisaa. Dorgommicha irratti meeshaa sana qabatanii ibsa kennuun akka ture himuun erga ibsa kennanii dorgomanii sadarkaa tokkoffaan xumuruun badhaasa doolaara kuma 25 tahu injifachuu hime. Dabalataan bara 2013 akka biyyatti dorgommii gaggeeffameenis badhaasa argachuu kan himu Jaarmiyaan akka yuunvarsiitii Jimmaattis pirojektii mo'ataa jedhamuun filatamuu hime. Meeshaan kun akka qonnaan bultoota bira gahuuf hojjetamaa akka jiru hima. Qonnaan bultootni meeshaa kana argachuun salphumatti biyyee ooyiruu isaanii baruun yoo irratti oomishan oomishtummaan isaanii haalaan akka guddatu amana Jaarmiyaan. Yuunvarsiitiin Jimmaa Yuunvarsiitota Itoophiyaa keessatti argaman buleeyyii keessaa qorannoo fi qo'annoo adda addaa gaggeessuun beekama.


Mootummaan magaalaa Gambeellaa deebisee to'achuu hime

Rakkoo nageenyaa magaalaa Gambeellaatti mudate haleellaa humnootni nageenyaa naannicha qindoominaan raawwataniin magaalicha guutummaatti to’achuu pirezidaantiin naannichaa Obbo Umad Ujuluu himna. Ibsa pirees sekireetariin naannichaa baaseen humnoota WBO fi Adda Bilisa Baasaa Uummata Gambeellaa irraa miidhaan qabeenyaa fi lubbuu ‘guddaan’ gaheera. Akkasumas humnoota nageenyaa mootummaa irraas miidhaan salphaa dhaqqabuu ibseera. Haa tahu malee gama WBO fi Adda Bilisa Baasaa Uummata Gambeellaan miidhaan akkamii akka dhaqqabe hanga ammaatti hin ibsamne. Dhaabbilee mootummaa magaalaa Gambeellaa keessa jiran irra miidhaan dhaqqabe hin jiru,’’ jedha ibsi komunikeeshinii naannichaa baase. ‘’Sa’aatii muraasa dura miidiyaalee hawwaasaatiin waajjira pirezidaantii naannichaa hidhattootni to’ataniiru oduun jedhu soba tahuu uummatni Itoophiyaa hubachuu qaba,’’ jedhan Obbo Umad. ‘’Haleellichaan namoota lubbuu isaanii dhabanii fi miidhaa irra gaheef jajjabina hawwina’’ jedhe naannichi. Naannoo Gaambeellaa magaalaa Gaambellaa keessatti Kibxata ganamarraa kaasee dhukaasni dhaga'amaa jiraachuu jiraattonni BBCtti himan. Akka jiraattonni kunneen jedhanitti, magaalaa Gambeellaa gar-tokko keessatti hidhattoonni kan mul'atan  yoo ta'u,  haleellaan naannawaa waajjira Pirezidantii naannichatti raawwameera.  Haleellaa kanaaf ammoo hidhattootatu himatame. Gareen Adda Bilisummaa Gambeellaa ofiin jedhu Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) kan mootummaan ABO-Shanee jedhee waamu waliin haleellaa banuu qondaalli olaanaa naannichaa BBC’f himaniiru.  Dhimma kana kan gaafataman Pirezidantiin Naannoo Gaambeellaa Obbo Umood Ujuluu, ‘’odeeffannoon kenninu homtuu hin jiru,’’ jechuun dubbatan. Naannoon Gaambellaa Sudaan Kibbaa, biyya rakkoo nageenyaa qabdu, waliin wal daangessa. Akka jiraattonni jedhanitti, haleellaan kun barii sa’aatii 11:00tti eergale. Jiraattonni lama BBC’n dubbise, yeroo ammaa hojiin mootummaa, hojiin daldalaa akka hin jirreefi jiraattonni manaa akka hin baane himan. Naannoo waajjira pirezidantiillee dhukaasni olaanaa sa’aatiiwwaniif walitti fufe akka dhagahamaa jiru himaniiru. Jiraataan magaalaa Gaambellaa maqaa naaf dhoksaa jedhan kutaan magaalattii laga Baaroo ce’ee jiru hidhattootaan qabamu himu. Kanaafis, kutaa magaalaatti hidhattootan hin qabamne jedhanitti baqachuu dubbatan. Akka jiraataan kuni jedhanitti haleellaan kuni yeroo jalqabaaf miti. "Guyyoota afur durayyuu haleellaan walfakkaataa taasifamee ture. Haa ta’u malee, kana dura sochii hidhattootaa hammanaa agarree hin beeknu," jechuun dubbatan. Gama biraatiin ammoo, magaalota Oromiaa Lixaa kan akka Dambi-Dolloofi Gimbii keeaattis lolli  gaggeeffamaa akka jiru dubbi himaanWaraana Bilisummaa Oromoo (WBO) beeksiseera. Dubbi himaan WBO  Odaa Tarbii ergaa Kibxata fuula Tiwiitaraa isaarratti baaseen akka ibsetti, oppereeeshinii jedhan kanaan hidhamtoonni siyaasaa magaalaa Dambi-Dolloo gadhiifamaniiru. Haata'u malee, dhimma kana irratti hanga ammaatti mootummaan kan dubbate kan hin jirre yoo ta'u, BBCn madda walabaa irraa hin mirkaneeffanne. Itti dabaluudhaanis, Obbo Odaan ‘oppereeshiniin waloo’ WBO fi Adda Bilisa Baasaa Gaambeellaa magaalaa Gambeellaa keessatti gaggeeffamaa jiraachuu ibsaniiru.  Qondaalli olaanaa naannoo Gambeellaa haleellaan raawwachuu ibsanii, lubbuun darbuufi kanneen miidhaman jiraachuu ibsan. Qondaalli maqaan isaanii akka dhahamu hin feene kun yoo xiqqaate humnoonni nageenyaa lamaafi hidhattooti sadii ajjeefamuu hospitaalarraa akka odeeffatan himan. Jiraattonni dubbisne waajjiraalee mootummaa, akkasumas dhaabbileen daldalaa cufamuufi kanaanis mana cufatanii taa’uu isaanii himan. \n\nAkka jiraattonni jedhanitti, hidhattoonni waajjira pirezidantii, akkasumas bakka kuusaa boba’aa [deeppoo] to’achuuf yaalaa jiru.  Qondaalli olaanaa naannichaa maqaa naaf dhoksaa jedhan kuni ‘’mootummaa federaalaaf beeksisneerra. ‘’Humna bakkee dhiyoorraa magaalattiitti bobbaasuuf yaalaa akka jiran nutti himaniiru. Humni asii qaban garuu xiqqoodha,’’ jechuun dubbatan. Qondaalli kuni haleellaa kana keessa hidhattooti Gambeellaa saba Nu’eer irraa ta’aniifi ‘ABO-Shanee’ jedhan qooda fudhachuu himan. Mootummaan naannichaa dhimma adeemaa jiruurratti miidiyaa hawaasummaa gubbaa ibsa baaseen magaalattiitti sa’aatii 4:20 eegalee tasgabbiin mul’atuu ibse. Dabaluunis, kutaa magaalichaa gar-tokko humnoonni mootummaa ‘’bilisa baasuu’’ ibse. Jiraattonni magaalaa Gaambeellaa manaa osoo hin bahin hojii ‘’olaantummaa seeraa kabachiisuu’’ hojjetaa jiruuf gumaacha ofii akka taasisan gaafatan. Hanga yoonaa badiin dhaqqabe ifatti akka hin beekamne, gama lamaaniinuu miidhaan dhaqqabuu beeksiseera. Haleellaa kana ‘’loltoota Shaneefi Adda Bilisummaa Gaambellaa waliin ta’un’’ banamedha. Haleellaan kuni akka adda hin cinneefi itti fufuu mootummaan naannichaa ibseera.


Finxaalessummaan maali? Itoophiyaaf yaaddoodhaa?

Waggoota muraasa darban rakkoo finxaalessummaaniis ta'e finxaalessitoonni qaqqabsiisaa jiru jedhaniin Itoophiyaan yaaddoo keessa seenuu aangawoonni irra deddeebiin himu. Manni Maree Nageenya Biyyaalessaa Itoophiyaa marii Roobii kaleessaa taasiseen qaamoleen miidiyaafi humnoonni siyaasaa 'finxaaleyyii ta'an' biyyaaf yaaddoo ta'u ibseera. Garuu, yaadi yookiin ilaalchi fiixetti bahe jechuunis finxaalessummaan maali? Itoophiyaaf hangam yaaddoodha? Maddeen isaa maali? Akkamiin furu?\nFinxaalessummaan jecha Afaan Ingilizii extremism jedhu bakka bu'u danda'a. Rakkoon kuni sadarkaa addunyaatti yaaddessaa ta'u ogeeyyiin ni ibsu. \nIlaalchi sadarkaa addunyaattis rakkoo uume kuni garuu hangam Itoophiyaa keessa babal'ate kan jedhurratti ogeeyyiin ilaalcha mootummaarraa adda ta'e qabu. Finxaalessaan ilaalcha yookiin yaada nama fiixeetti bahe, kan namoonni baay'ee hubatanirraa adda ta'e, dirqiin yaada ofii kaanitti dhiibuuf socho'u jechuu dandeenya. Salphaadhumatti finxaalessummaan ilaalcha kiyyatu caala jedhuun galma ka'an milkeessuuf humnaan fayyadamuudha. Namoonni garuu ofii isaanii akka finxaalessaatti of hin ilaalan. ''Abbaan dhugaa anuma qofaadha. Ilaalcha kiyyaan ala kan jiran martu dhugaa miti, kanaaf haala kamiiniyyuu isaanirratti qabsaa'uun qaba ilaalcha jedhu qaba,'' jedhu hayyuun dubbisne. Dr Takkaaliny Naggaa Yunivarsiitii Finfinnee akkasumas Mana Barumsaa Qorannoo Amantii Itoophiyaa keessa barsiisu. Qorannoon PhD isaaniis waa'ee amantiin walqabata. Namni akkanaa ''kaan waliin mariifi waloon furmaata kennuurra humna fayyadamuufi haleellaa raawwachuu akka mala tokkotti itti dhimma baha,'' jechuun ibsu. ''Namoonni finxaalessaa jennu namoota hookkaratti dhimma bahanidha,'' kan jedhanimmoo Yunivarsitii Filoridaa, Muummee Amantiifi Giddugala Qorannoo Afrikaatti Pirofeesara kan ta'an Teeri Osteboodha. Pirofeesar Teeriin waggootaaf Itoophiyaa keessa turuun qorannoo taasisaniiru. Namoonni wantoota hawaasi irratti waliigalerra darbanii deeman finxaalessaa jedhamuu danda'u jechuun himu. Aangawoonni Itoophiyaas walitti bu'insaafi jeequmsa irra-deddeebbiin biyya keessa mudatuuf sababi tokko ilaalcha fiixeetti bahe yookiin finxaalessa ta'e akka ta'e ibsu. Keessumaa badii kanaaf humnoota hidhataniifi qaamolee siyaasaa himatu. Finxaalessummaan amantii qofaaf miti. Ilaalcha saba, siyaasaafi kaaniifuu ta'u danda'a. ''Sirriitti malee. Keessumaa sabaaf, sabni yookiin sanyiin kiyya kaanirra caala jettee yeroo yaaddu finxaalessaa taate,'' jechuudha jechuun ibsu Pirof. Teeriin. Akka fakkenyaatti deeggartoonni sabboonummaa adii (white nationalism) nami bifa gurraacha qabu gadi-aanteedha jedhanii yaadu jechuun eeru. ''Namoota amantii kaanii karaa badaan hubatan ta'uu mala. Namoota amantii kaanirra cimsanii fudhataniis jechuu dandeessa,'' jechuun ibsu. Dr Takkaalinyis kanaan waliigalu. Inni ijoo isa kaan, namas ta'e garee, nuun gadi akka ta'etti yaaduurraa madda jedhu. ''Hordoftoota amantii si hin fakkaanne unutu caala bakka jettutti balleessuu akkasumas humna fayyadamuu waliin kan walqabatedha,'' jechuun ibsu. Ilaalchi akkanaa amantii tokko qofaan walqabataa? ''Ilaalchi finxaalessummaa amantii hunda keessayyuu agarra,'' jechuun deebisu. Ilaalchoti finxaalessummaa ilaachota walqixxummaafi dimookiraasii kan mormanidha. Tarii namoonni osoo of hin beekiin finxaalessaa ta'u danda'u yookiin finxaalessummaan waan biraa itti fakkaachuu mala. Garuu agarsiistuun isaa maali? Akka gubbaatti ibsame agarsiistuun ijoo ilaalchi isaaniifi nuyi yookiin aniifi isaan jedhu dagaaguudha. Dura akka diinaatti ilaaluu, akkasumas balleessuuf humnaan fayyadamu dabalata. Yoo amantiimmoo ta'e ''heddumina amantii fudhachuu dhabuun yoo danda'ame kaan balleessuun, yookiin immoo kaanirraa gadi ilaaluu,'' kan kaayyeffate akka ta'e Dr Takkaalliny himu. Takka takkammoo rakkisaas ta'uu mala. Agarsiistuun maali jedhamuun kan gaafataman Pirof. 'rakkisaadha' jechuun ibsu haalota tokko tokko kaasun. Namoonni yookiin gareen kanaan himataman deebii biraa qabaachuu malu. ''Qaama gaafatturratti hundaa'a,'' jechuun ibsu. Garuu, ogeeyyiin lamaan humnaan adeemuu akka agarsiistuu ijoo tokkotti eeru. Dhimmi kuni gara caalu ajandaa ta'u kan eegale dhaabi ADWUI aangootti dhufuu eegaleeti. Keessumaa 'haleellaa bombii hoteela Waabe Shabalee, ministira Itoophiyaarratti xiyyeeffateefi pirezidantii duraanii Masrii Hosni Mubaarak irratti haleellaa Finfinneetti aggaamame walqabateeti,' jedhu Dr Takkaaliny. Aangawootni gara jalqabaa kanneen kana godhan kanneen alaa dhufan akka ta'e ibsaa turan, boodarra lammilee alaa baratanii dhufanis himatamaniiru. \nWaggoota 22 dura haleellaa Ameerikaatti dhaqqabe [Global on terror] booda dhimmichi ajandaa guddicha addunyaa ta'eera. \n\nBara 2006 keessa haleellaa amantii Jimmatti dhaqqabeefi lammiilee galaafate hordofee ''ilaalchi finxaaleessummaa biyya keenyas dhufeera,'' ilaalchi jedhu caalaatti guddatee dhagahame jedhu. Sochiin muslimotaa 'sagaleen keenya haa dhagahamu' jedhu akkasumas Waldaa Qulqullootaa Mana Kiristaanaa Ortodoksiin taasifamus ''bifa finxaalessummaa qaba'' jechuun gama mootummaa ibsamaa ture. Eegasii booda kana haleellaa amantiifi sabaa akkasumas sochii hidhannoo keessa kanneen jiran dabalatee mootummaan 'finxaalessummaan,' himata. Asiirratti ilaalcha lamatu jira. Sadarkaa addunyaatti namoonni yookiin gareen ilaalcha finxaalessummaan dhiibamanii badii guddaa geessisuun maqaan isaanii eerama. Pirof. Teeri Osteboon haala Itoophiyaa kaasuun biyyattii keessa finxaalessummaa amantiirra jechi riformii jedhu haala jiru ibsa jechuun kaasu. \nHawaasi amantii tokko hordofu yeroo ''amantii isaanii cimsanii qabatan kaanirra dhiibbaa qabaachuu danda'a. Kanatu yeroo baay'ee walitti bu'iinsatti kan nama oofu. ''Tokko yeroo amantii babal'isu, kaan kan kiyya jedhan to'achuu barbaadu. Gareen tokko ofitti deeffachuu yoo yaadu sodaa, aarii uumee kunis walitti bu'iinsatti geessa,'' jechuun ibsu. Dr Takkaaliny illee yaada kanatti dhihaatu qabu. Akka isaanitti, finxaaleessummaan Itoophiyaaf yaaddessaadha sadarkaa jedhamurra hin geenye. ''Madaallii kootiin Itoophiyaa keessa namootni haalaan finxaaleyyii ta'an sirriitti ni jiru. Bakki isaan hin jirrees waan hin jirreef. ''Haa ta'u malee, amantii kam keessattuu karaa bu'uura cimaa qabuun kan ijaarame, kan networkii qabu jira jedhee hin amanu,'' jechuun BBC'tti dubbatan. Akka isaaniitti, namoonni ilaalcha akkanaa qaban gara calu miidiyaa hawaasummaa fayyadamuun kanneen socho'anidha. Sababoota ijoo ilaalcha keessa babal'isan keessaa tokkommoo miidiyaalee kanneen ta'u ekispartoonni ibsu. ''Akka ilaalcha kootti finxaalessummaa kan jennu bu'uura hawaasummaa qabaatee, ilaacha namni hedduu deeggarufi baay'ee babal'ate jira jedhee hin yaadu. ''Garuu sadarkaa nama dhuunfaatti namoonni nama amantii osoo hin taane hordoftoota amantii fayyadamuu kan barbaadan sirriitti jiru,'' jechuun ibsu. Waa'ee finxaaleessummaa yeroo kaafnu 'gaaffii mirgaa waliin wal qabata' jedhu Dr Takkaalliny. ''Hubameera, mirgikoo dhiibameera, hanga naaf malu hin arganne. Waan naaf malu akka hin arganne immoo danqaa kan natti ta'an isaanidha,'' ilaalchi jedhu kanaaf bu'uura akka ta'u malu himu. ''Ilaalchi nuyiifi isaan jedhu yeroo keessa isaaniin qollifachuu, nurraa xiqqoodha, mirgi hin maluuf, isaanirratti badii hamaa raawwachuun dhugaaf dhaabbachuudha ilaalchi jedhu yeroo dagaagudha,'' jechuun ibsu. Namoonni gaaffii isaanii deebisuuf dirreen dimookiraasii bal'aa yoo ta'u baate, dinagdeerraa yoo fayyadamuu baatan, akkasumas sadarkaan hawaasa walcaalu yoo jiraate rakkoo kanaaf bu'uura ta'u akka danda'u eeru. Qollifamuu, cunqursaa, dhiibamuu, hubannoo dhabuu, odeeffannoo fiixee bahetti saaxilamuufi araadonni adda addaallee ilaalcha hunda galeessa akka hin qabannee sababa ta'uu malu. Inni lammataa, waan barbaadan galmaan gahuuf humnaan fayyadamuu, kaanirratti haleellaa banuu yaada jedhu dhaabuu akka barbaachisu himu. ''Wanti gorfamu mariidhaan furuudha.'' Maatii, hawaasiifi hiriyoonni akkasumas abbootiin amantii gahee mataa isaanii akka qaban qorannooleen ni ibsu. Dr Takkaalliny aangawoonni mootummaa waldanda'uufi obbolummaa gorsan sirna dimookiraasii gaaffiin lammilee itti deebii argatu ijaaruu akka qabanis gorsu. Dirree hundaaf wal qixa ta'e, kan kana dura dhiibaman karaatti deeggarsa argatan akkasumas rakkoo dhoksaan osoo hin taane ifatti dubbachuun akka furamu haala mijeessuun furmaata akka ta'e eeru. Haalli duratti eeraman yoo jiraate, osoollee ilaalchi finxaalessummaa dhufee ija hin godhatu jechuun himu.


Tumsi mootummaan boba’aa irratti taasisu dhaabbannaan maaltu ta'a?

Dhaabbanni Dhiyeessii Boba’aa Itiyoophiyaa bara 2015 tti boba’aa bituuf doolara biliyeena 5.6 na barbaachisa jedhe. Hangi maallaqaa guddaan akkasii seenaa Itoophiyaa keessatti dhagahamee kan hin beekamne yoo ta’u, gatiin markabaa fi boba’aa ol ka’uun sababa ijoodha jedhama. Boba’aan erga bitameen booda gatii ittiin bitame sana walakkaan hir’ifamee tumsi (subsidy) godhamee gurguramuu qaba. Tumsa kanaaf ammoo ji’aan biyyattii giddu galeessan birrii biliyeena 10 ishee barbaachisa. Aangawaan boba’aa fi anniisaa tokko Tajaajila Oduu Itoophiyaatti akka himanitti tumsa kanaaf Itiyoophiyaan kuufama idaa birrii biiliyeena 132 keessa seentee jirti. Waktii weerarri koovid hammaatee turetti gatiin boba’aa addunyaa irratti yerodhaaf gadi kufee turus waraana Yukreeni fi Raashiyee hordofee gatiin boba’aa addunyaa irratti akka malee dabalee jira. Waraanichi erga ka’een booda gatiin boba’aa barmeela tokkotti doolara 140 yeroo itti gale jira. Gatiin kun biyyoota dureeyyii osoo hin hafin humna isaanii qoree jira. Biyya akka Itoophiyaa balbala galaanaa hin qabnee fi nageenyi irraa fagaatef ammoo gatiin boba’aa dabaluun maal akka ta’e ibsuun hin barbaachisa. Kuweetitti hayyuu fi qorataa diinagdee kan ta’an Obbo Ayalaa Galaan, “Gatiin boba’aa Itoophiyaa keessa jiru kan biyyoota boba’aa omishanii tokko tokkoon yoo wal bira qabamau rakasa,” jechuun ibsu. Obbo Ayyalaan akka jedhanitti, hangi tumsaa biyyattiin baastu guddaa ta’us yeroo kanatti tumsa kana addaan kutuun sirrii miti. “Tumsa boba’aa addaan kutuun mana gubataa jiru irratti boba’aa firfirsuudha” jechuun karoora mootummaan baase mormu. Tumsi kan taasifamu dandeettin bitachuu namoota gaafa gadi bu’uu fi gatiin boba’aa yeroo dabaluudha. “Jalqabuma irraa kaasee tumsi kun gaafa eegalu himaammataan deeggaramee hin beeku” jedhu Ministeera Boba’aa fi Anniisatti Daayireektara Daayirektoreetii Sab-qunnamtii fi Kominikeeshinii kan ta’an Aadde Baqqalach Kumaa. Itti dabaluunis, “Bobaba’aan akkasumatti sanada to’annoo fi gatii gabaa tasgabbeessutiin gaggeeffama malee sirni tumsaa imaammataan gaggeeffamee hin beeku” jedhu.  Boba’aadhaf himaammanni sirriin bahee kan ture waggoota kurnan sadi darabnittiidha. Fandiin Boba’aa ammoo kan hundaa’e bara 1993 tti. Fandii Boba’aa kan hundeeffame gatii boba’aa tasgabbeessuf yaadamee ture.   \nKana jechuun, mootummaan gabaa addunyaa irraa boba’aa erga biteen booda gabaa biyya keessatti gaafa gurguramu saantimoota muraasa irraa hambisuun fandii boba’aatti walitti kuusa. Fakkeenyaf, bobabaa’an bitamee gatiin isaa bahee gabaatti gaafa dhiyaati birrii 28 fi saantima 80 yoo ta’e, mootummaan birrii 22 tti erga gurgureen booda saantima 20 kuusun tumsa itti aanuf oolcha. Bifa kanaan birriin biliyeenni muraasni walitti qabamaa ture. Haa ta’u malee, saffisni gatiin boba’aa ittiin dabaluu fi hangi saantimoota walitti kuufamanii wal-simuu hin dandeenye. Keessumattuu bara 2003 kaasee haalli kun wal-smiuu hin dandeenye.  \nSana boodadha mootummaan birrii biliyeenan lakkaa’amu kaazenaa keessaa baasun kallattiidhan boba’aa tumsuu itti fufe. Hanga yeroo dhiyootti tumsi boba’aa ji’a ji’aan gatii boba’aa addunyaa irratti hundaa’un sirrataa ture. Aadde Baqqalach dhiibbaa mootummaan baatee deemu BBC tti yommuu himan, “Haa ta’u malee, bara 2009 kaasee sirreffamni gatii boba’aa kan taasifame si’a 5 qofa” jedhu. Haalli amma biyyattii fi addunyaan keessa jirtu gaafa ilaalamu, bifa kanaan tumsa gochaa itti fufuun hin danda’amne. Kana irraa kan ka’e, boba’aadhan wal qabatee biyyattiin adeemsa hordofaa turte sirreessu fi gatii boba’aa gabaa addunyaa giddu galeessa godhate uummata wajjin qooddaachuuf dirqamtee jirti. Aadde Baqqalach akka jedhanitti, mootummaan tumsa boba’aa yeroo kanatti dhaabun isaa idaan mootummaa irratti kuufamuu fi gatiin bob’aa addunyaa irratti akkaan ol ka’uu, akkasumas daldalli seeran alaa babal’achuu irraa kan ka’eedha. “Tumsichi fayidaa isaa irra miidhaa isaatu hammaata” kan jedhan Aade Baqqalach, daldala seeran alaa boba’aa hammaataa dhufe akka sababaatti dhiyeessu. Daldaalli boba’aa gabaa seeran alaatin taasifamu boba’aan biyyattiin sharafa biyaa alaa guddaadhan tumsamu irraa kan fayyadamu kontirobaandistoota fi abbootii qabeenyati jechuun dubbatu Aadde Baqqalacha. Sababni tumsi akka ka’u taasifame inni biraan, “Tumsichi imaammataan kan hin deeggaramne waan tureefi,” jedhu Aadde Baqqalach. Hayyuu diinagdee kan ta’an Obbo Waasihuun ammoo, “Mootummaan konkolaattota embasiis ta’ee konkolaataa geejjiba uummataas walumatti tumsaa ture” jedhu. Tumsi boba’aa hanga ammaatti taasifamaa ture yaad-rimee tumsa bu’uuraa wajjin kan wal-faallessu akka ta’e hayyuulen diinagdee BBC’n dubbise ni himu. Hayyuulen diinagdee kun akka jedhanitti, tumsi kan taasifamu yeroo gabaabadhaafi. Yeroo gabaabaf qofa osoo hin taane, kaayyon galmaan gahuuf barbaadame adda bahee taa’uu qaba. Sana qofa miti; kaayyoo yaadameef galma gahuu fi dhiisuu ilaalamuu qaba. Madaala kanaan gaafa ilaalamu kaayyoo isaarraa kan maqeedha jedhu Obbo Waasihuun. Akka yaada isaanitti, tumsamuu kan qabu seektara omisha guddisuu danda’uudha. Itoophiyaa keessatti boba’aan gahee lama qaba; inni jalqabaa warshaalef akka madda anniisatti tajaajiluudha, lammaffaan ammoo itti fayyadama geejjibaatifi. Itoophiyaa keessatti dabdeettin dhaabbilee omishaa dhibeentaa 40 hin caalu. Sababni isaa anniisaa gahaa hin argatan. Yeroo ibsaan badu, jenereetara kaasu, inni ammoo boba’aa inuma dhuga. Dhaabbilee omishaa kanaaf yoo danda’ame anniisaa dhiyeessuu yookin ammoo tumsuudha omishtummaa guddisuutu fala malee konkolaatawwan embasii tumsuun omishtummaa guddisu hin qabu jedhu ogeeyyin diinagdee. Gatiin boba’aan Itoophiyaa keessatti ittiin gurguramu biyyattiin waan boba’aa omishtu ishee fakkeesse jedhu ogeessi Diinagdee Obbo Ayyalaan Galaan. Obbo Ayyalaan mormiin isaanii tumsa boba’aaf taasifamu dhaabuu dura haal-duree godhamuu qabu irratti. “Itoophiyaan biyya dandeettiin bituu ishee baay’ee gadi bu’aadha. Gama hawaasatin ammoo gaafa ilaallu tumsichi gahaa miti jechuu dandeenya,” erga jedhaniin booda mootummaan osoo tumsicha addaan hin kutin dura hojii manaa isaa hojjachuu hin dandeenye jechuun adeemsa isaa akka malee mormu. Itti dabaluunis, “Tokkoffaa diinagdeen hunkutaayee jira. Industiriiwwan xixiqqaan of-danda’anii dhaabbachuu hin dandeenye; nageenyi uummataa hin eegamne… Mootummaan raafama siyaasaa fi kufaatii diinadgee mudatee jiru osoo hin sirreessin, diinagdee hundee cimaa irra osoo hin dhaabin tumsa addaan kutuun hojii itti gaafatamummaa ofii dagachuuti” jedhu. Obbo Waasihuun tumsi erga ka’ee itti aanee maaltu ta’a gaaffii jedhu kallattiin deebisuu hin fedhan. Garuu ammoo mootummaan tumsa ture kaasuu isaa hin jibbine. “Qoarnnoon tokko akka agarsiisutti sirni tumsaa hiyyeessa dhibbeentaa 70 fi abbootii qabeenyaa dhibbeentaa 30 tumsaa ture. Kanaaf tumsa sirrii hin ture. Tumsichi hiyyeesota gargaaruf kaayyeffame sooressa tumsaa ture.” “Tumsa malaan kan dabaalame yoo hin taane kaayyoo isaa irraa maqa. Hiyyasatu miidhama jedhamee yoo yaadame, tumsichi hiyyeessa bira gahuun isaa mirkanaa’uu qabu,” kan jedhan Obbo Waasihuun boba’aan karaa Moyaalee bahee yeroo gurguramu, konkolaatan geejjiba uummataa fi konkolaatan emabsii gatii wal-fakkaatadhaan yommuu boba’aa bitan tumsichi kaayyoo isaa irraa akka maqe namatti agarsiisa jedhu. Obbo Waasihuun kan yaaddeesu tumsi ka’uu osoo hin taane qarshiin tumsa irraa hafe waanta inni irra ooludha. “Diinagdeen amma jiru walitti bu’iinsa fi waraanan kan burkutaa’edha. Baasii heddutu jira. Garaa garummaa baasi fi galii gidduu jiru dhiphisuu irratti hin hojjatamne taanan haalli hamaan dhufuu danda’a,” jedhu Obbo Waasihuun. Hanqinni bajataa guddaan ammoo biyyattii gara qarshii maxxansuutti geessuu waan danda’uuf rakkoo bajataa fi qaala’iinsi jireenyaa dabalataan akka mudatu taasisa soda jedhus qabu. Kanaaf, qarshii tumsa irraa hafe omishaa fi omishtummaa guddisuu irratti baasii gochuu qaba. Obbo Waasihuun akka jedhanitti tumsi kallattiin daballii gatii tumsi kallattiin taasifamu ka’uun dhufu qofa osoo hin taane, oduun tumsi dhaabbateera jedhu mataan isaa dhiibban inni gabaa irratti qabu isaan yaddessa. Obbo Ayyalaa Galaan ammoo, “Daldalaan biyya keenyaa karaa qaxxaamuraan akkamittan badhaadha jedhee yaada malee dabaliinsa tumsaa qofa tilmamee gurgura jedhee hin yaadu” jedhu. Aangawaa Ministeera Boba’aa fi Anniisaa kan ta’an Aadde Baqqalach Kumaa gama isaanitiin, “Taaksis ta’ee geejjiba uummataa kan tumsinu waggoota 5 qofaafi” jedhu. Ji’a Adoolessaa dhufuu kaasee konkolaachistoonni geejjiba uummataa buufata boba’aa seenanii gaafa boba’aa bitan GPS fayyadamuudhani. Dhiyeessitoonni boba’aa buufataalee boba’aatif nagahee ni kennu. Abbaan konkolaataa ammoo taarifa kaa’ame sana kanfalee deema, buufanni boba’aa nagahee fayyadamuun haftee isaa herreeggatu.  Adeemsi kun konkolaattota appilikeshinii fayyadamanii fi konkolaatawwan tajaajila mootummaa kennan hin dabalatu. “Kana booda buufata boba’aa keessatti boba’aan gaafa dhufee garagalfamu, hojjattoonni keenya bakka achi jiranitti ta’uu qaba,” jedhu Aadde Baqqalach Kumaa. Itti dabaluunis, tumsi boba’aa dhaabbachuu isaatin daballiin gatii mudate hanga kana miidhaa kan geessisuu miti jedhu. Qorannoon taasifame akka agarsiisutti, “Tumsi taasifamu gaafa dhaabbatu, tokkoon tokkoo meeshaalee irratti daballiin gatii ta’u sadarkaa saantimaatin akka ta’e” dubbatu Aadde Baqqalacha. Haa ta’u malee, hayyuu diinagdee kan ta’an Obbo Galaani fi Obbo Waasihuun yaada Aadde Baqqalach wajjin walii hin galan. Sababni isaanii inni tokko, Itoophiyaa keessatti sirna daldalaa keessatti daballii gatii kan murteessu daballii kallattiidhan taasifamu osoo hin taane, oduun isaa odeeffamuudhan dhiibbaa xiin-sammuu inni geessisuudha. Aadde Baqqalach BBC tti akka himanitti taaksiwwanii fi geejibiwwan uummataa suuta suuta siran tumsaa keessaa bahaa deemu. “Waggaa shan keessatti guutummaan tumsa argachuu keessaa bahu. Ji’a sadi sadiin ammoo sirreeffamni gatii ni taasifama,” jedhu. Obbo Ayyalaan ammoo, “Yeroo kanatti tumsi akka dhaabbatu gochuun hiika hin kennu; rakkoo diinagdee Zimbaabwee mudatetu nu mudata jedheen yaada” jedhu.


'Istook maarkeetiin’ Itoophiyaan  eegaluuf karoorsite maali, faayidaan isaa hoo?

Torbanoota muraasa dura Itoophiyaatti ‘Istook Maarkeetiin’ akka hundaa’uuf sanadni waligaltee mallattaa’ee ture. Gabaan moggaasa ‘Ethiopian Securities Exchange’ (ESX) jedhu kennameef kana hundeessuuf kan waliigalatee mallatteessan dhaabbilee ‘Ethiopian Invetsment Holdings’, Ministeera Maallaqaa fi ‘FSD Africa’ jedhaman jidduutti. Jecha afaan Ingilizii ‘Stock Market’ jedhuuf hiikkaa isa gitu ‘Gabaa qoodaa’ kennuufi dandeenya jedhu ogeessi diinagdee Obbo Zamadee Nigaatuu. Dhaabbileen daldalaa gara garaa qooda abbaa qabeenyummaa dhaabbatichaa kan itti gabaaf dhiyeessanidha jechuunis ibsu. Namoonnis qooda kana erga bitanii booda haguma dhaabbatichi bu’aa  argachaa deemu, qooda isaanii deebisanii gurguruun ykn ammoo bu’aa dhaabbatichi argamsiise qooddachuun fayyadamoo ta’u. Itoophiyaan gabaa qoodaa/aksiyoonaa/ ykn ‘Istook Markeet’ hundeessuuf sochiirra jiraattullee yaadni isaa biyyattiif haaraa miti jedhu Obbo Zamadeen. Walta’iinsa dhaabbilee dhunfaa fi mootummaan kan hundaa’u gabaan kun faayidaalee gara garaa biyyaaf akka argamsiisu amanama. Biyya keessatti amma dura Baankilee fi inshuraansiiwwan wayita hundaa’an ykn ammo erga hundaa’anii boodas aksiyoona ni gurguru. Gabaa qoodaa kanarraa wanti adda godhu ifatti, haala qindaa’aa ta’ee fi to’annoo qabuun bittaa fi gurgurtaa qoodaa/aksiyoonaa/ raawwachuu dandeessisuu isaati. ESX erga hundaa’een booda baankilee fi inshuraansonni wayita hundaa’an ykn ammoo kaappitaala isaanii guddifachuuf aksiyoona gurguruu yoo fedhan amna dheera amma duraa ani gabaabsaaf  jedhu Obbo Zamadeenen. “Duraan gabaan akkanaa waan hin turreef, olii gadi deemanii ture aksiyoona kan gurguran. Kuni ammo yeroo fi maallaqa barbaada. Bu’aas hin qabu.” ESX dhaabbilee amma dura turaniifis ta’e kan haaraa hundaa’aniif gabaa kaappitaalaa uumaaf jedhan. Dhaabbilee kaappitaala walitti qabachuu fedhaniif gabaan qoodaa (stock market) filannoo gaarii ta’uu dubbatu. “Namoota yaada gaarii qabaatanii maallaqa dhabaniif ni fayyada. Ammatti baankii irraa liqaa argachuun salphaa miti. Fira ykn hiriyaaf aksiyoona gurguruunis salphaa hin turre,” jedhu. Faayidaan isaa inni biraa qooda/aksiyoona/ salphaatti haala ifa ta’een bituufi gurguruun ni danda’ama. Qoodni hagam gatii hagamiin gabaaf akka dhiyaate ifadha. “Namoonni aappii bilbila isaanii irratti fe’ataniin qooda bitachuu fi kan bitatanis gurgurachuu ni danda’u” jedhu. Adeemsa amma jiruun abbootiin aksiyoonaa baankilee wagga eeganii bu’aa qooddachuurraa kan hafe qooda isaanii gurgurachuu hin danda’an. ESX gaafa hundaa’e salphaatti aksiyoona isaanii gurgurachuu danda’u jedhu. ESX yoo hundaa’e aadaa qusannoo akka gabbisus Obbo Zamadeenen ni dubbatu. “Namoonni maallaqa qaban ammatti misooma manaa qofarratti yoo fuulleffatan mul’ata. Dameen maanufaakchariingii miidhamee jira. “Kuni daameeleen irratti invest godhamu daangessuun qusannoon madaalawaa akka hin taane godha. Gabaan qoodaa yoo jiraate garuu, kaappitaalli gara dameelee hundaa akka tamsa’u godha,” jedhan. Istook maarkeet haala haqa qabeessaa fi madaalawaa ta’een qabeenyi akka qoodamu sirna godhudha jedhu ogeessi kun. Ammatti dhaabbileen mootummaa gurguddoo gara abbootii qabeenyaa dhunfaatti dabarfamaa jiraachuu eerani, namoonni dhaabbilee kana bitan sooreyyii muraasa akka ta’na himu. Gabaan qoodaa yoo jiraate qoodni/aksiyoonni/ dhaabbilee kanneenii tokko doolaara shanis ta’e kudhaniin gabaaf dhiyaachuu waan maluuf uummatni bal’aan akka humna isaatti bitachuu danda’a jedhan. Kunis qabeenyi salphaatti uummata jidduutti akka qoodamu gargaara jedhu. Waggoota hedduu dura kan hundaa’e gabaan qoodaa ‘Nairobi Securities Exchange’ of jalaa dhaabbilee biyya keessaa fi alaa 60 ta’na qaba. Akka Obbo Zamadeenen jedhanitti gabaan ‘Ethiopian Securities Exchange’ hundaa’ee waggaa lama keessatti hanga dhaabbilee 50 of jalaa qabaachuu danda’a jedhan. Baankilee dhuunfaa 18 ta’anii fi Inshuraansiiwwan 18 ol dhaabbilee gabaa kanatti makamuu danda’na jedhanii yaadu. Dhaabbileen namoota dhunfaa fi dhaabbilee biyyoota alaa akka ‘Coca Colla, Heineken fi kaan illee gabaa kanatti dabalamuu akka danda’na tilmaamu. Dhaabbanni daldalaa tokko omishni isaa gabaa irratti jaalatamummaa horatee bu’a qabeessa yoo ta’e gatiin qooda dhaabbata sanaa ni dabala jedhu. Kunis namootni hedduun bu’aa dhaabbatichaa irraa fayyadamuu waan fedhaniif qooda dhaabbatichaa ni bitu. Faallaa kanaatiin dhaabbatichi omishni isaa qulqullina dhabee, gatii dhabaa yoo deeme gatiin qooda dhaabbaticha hir’achaa, gatii dhabaa deema jedhu. Kanaaf dhaabbanni kun yoo kasaare abbootiin qoodaas waliin kasaaru jechuudha.


'Moo Saalah qofaa isaa homaa gochuu hin danda’u' – Gaatoch Paanom

‘Moo Saalah qofaa isaa homaa gochuu hin danda’u’ – Gaatoch Paanom Gareen kubbaa miilaa biyyaalessaa Itoophiyaa erga Masrii injifate booda ofitti amantummaa guddaa dabalateera. Torban darbe ture warri Waaliyaa shaampiyoonaa Afrikaa si’a jahaa kan taate Masriitin tapha gulaallii Waancaa Afrikaa 2023’f kan 2fi0’n injifatan. Galchiiwwan lamaan Daawwaa Hoxxessaafi dursaaa taphattootaa Shimallis Baqqalaatu boqonnaa dura galche. Tapha seena qabeessa kanarratti jifataan beekamaa Itoophiyaa Getaanah Kabbadaa sababa walitti bu'iinsa leenjisaa waliin qabuuf hin filatamne. Xiinxaltooni Masrii ni injifatti jedhanii tilmaamanii turan. Taphattoota garee Itoophiyaa tilmaama kana fashaleessaniifi sochiin isaanii dinqisiifatame keessaa tokko Gaatoch Paanomidha. ''Nuyi homaa hin sodaanne ture,'' jechuun hima Gaatoch. ''Akka injifachuu dandeenyu of amansiisne seenne. Kubbaa miilaan ga'umsa irra jiraniin malee seenaan bakka waan hin qabneef kaayyoon keenya mo'uu ture.'' ''Maalaawwiin erga injifatamne booda Masrii morkanne. Taphi salphaa akka hin taane beekna. ‘’Kunoo injifannee nutis gammadne, ummati Itoophiyaas gammadeera,’’ jechuun hime. Tapha Masrii waliin taphatame irratti garee Itoophiyaa gidduurra utubaa kan ture Gaatoch, Waancaa Afrikaa Kaameroon qophaa’erratti hin taphanne ture. ‘’Kuni murtee leenjisaati. Dirree seeni gaafa jedhame yeroo hundaa qophiidha. Dirree seeni gaafa jedhamtu humna qabdu agarsiisu qabda,’’ jechuun dubbata. Gareen Itoophiyaa Masriifi Maalaawwii dirree ormaarratti morkate. Kunis, Itoophiyaan sadarkaa idil-addunyaatti dirree morkataa keessummeessu hin qabneefi jedheera CAF. Tapha kanarratti gama Masrii Mohaammad Saalah waan miidhameef hin hiriirre. Kuni isin fayyadeeraa? ‘’Dhugaadha Mohaammas Saalah taphataa cimaadha. Haa ta’u malee, Saalah qofaa isaa homaa gochuu hin danda’u. ‘’Sababni isaa nuti gaafas isaanirra fooyyee qabna turre. Qabxii nuuf malu arganne.’’ Leenjisaan garee biyyaalessaa Wubatuu Abaata biyyatti erga deebi’an booda yaaduma kana ibsan. ‘’Nuti caalleeti malee Masriin dadhabdee miti,’’ jedhaniiru sababa injifannoo isaanii yoo ibsan. Taphattoonni Itoophiyaa yeroo adda addaatti kilaboota Masriif taphataniiru. Gaatoch bara dorgommii tokko kilaba El Gunaanitti dabarseera. Haraas El Hodudiifis taphateera. Shimallis Baqqalaan immoo yeroo ammaa El-Gunaaf taphataa gidduu ta’un taphatuutti jira. Kuni jara Waaliyaa way gargaaree? ‘’Taphattoonni Masrii gara caalu kilaboota Al-Ahliifi Zamaaleek irraa filataman. Yeroon achi ture isaan falmeera,’’ jechuun hima Gaatoch. ‘’Kuni na gargaareera jedhee nan yaada.’’ Akka Konfedereeshiniin Kubbaa Miilaa Afrikaan (CAF) ibsetti, Itoophiyaan Masriitiin kan injifatte waggoota 33 keessa yeroo duraafi. Injifannoon kuni taphoota itti aananiif akka isaan gargaaru Gaatoch ni amana. Gareen Itoophiyaa gulaallii dorgommii CHAN’f Sudaan Kibbaa imala. Walmorkiin kuni kan taphattoonni kilaboota biyya keessaaf taphatan qofa irratti hirmaatanidha. Eegasii jarri Waaliyaa baatii Fulbaanaa keessa taphoota gulaallii Waancaa Afrikaa lama qabu. Taphi kunis, tapha dhaqaa galaan Giinii waliin taphatamudha. Taphoota gulaallii lama hafanimmoo baatii Guraandhala keessa Maalaawwiifi Masrii waliin taphatu. Itoophiyaan Masrii, Maalaawwiifi Giinii walin ramadamte. Biyyoonni afranuu qabxii 3 qabaataniis, warri Waaliyaa garaagartee galchiin ramaddii isaanii dursaa jiru.


Waggaa 60 dura Itoophiyaan Masrii yoo injifattu miira tureefi injifannoo alanaa

Tapha gulaallii Waancaa Afrikaa bara 2023  gaggeeffamaa jiruun Waxabajji 09, 2022 Itoophiyaan Masiriin goolii 2-0n injifachuun qabxii argame cinaatti seenaa barkurneewwan jaha duubatti nama deebisu qaba. Tapha Maalaawwiitti gaggeeffame kanaan gareen biyyaalessaa Itoophiyaa (Waaliyaan) garee biyyaalessaa Masirii irratti goolii lakkoofsisuun olittis, taphaanis baay'ee caalanii argamaniiru. Tapha kana irratti gareen Itoophiyaa si'a sagal goolii galchuuf yaalii sirrii kan taasisan yoo ta'u, gareen Masirii ammoo hanga boqonnaa duraatti yaalii tokkollee hin taasifne. Injifannoo Waaliyaa kana hordofees namoonni miidiyaa hawaasaafi karaa gara garaatiin gammachuu akki itti ibsachaa jiran miira addaanidha. Namoonni injifannoo Waaliyaa kana maaliif miira gammachuu adda ta’een ibsatuu? Warri Waaliyaa ammoo icciitii maaliin garee kubbaa miilaa Afrikaattis ta’e sadarkaa idil-addunyaatti gurra guddaa qabu warra Fara’oon kana injifachuu danda’ee? Turtii BBC waliin taasisaniin gaazexeessaan ispoortii buleessi Obbo Tashoomee Qadiidaa gaaffilee kanaaf muuxannoo qabanirraa deebii ta’a kan jedhan himu. Qondaaltonni Masrii, Itoophiyaafi Sudaan, akkasumas bakka bu'aan Afrikaa Kibbaa bara 1956 waliin mari'achuun Dorgommiin Waancaa biyyoota Afrikaa akka hundaa'u waliigaluu isaanii ibsa Obbo Tashoomeen. Akka inni jedhutti, dorgommii jalqabaa Guraandhala bara 1957 Sudaan, Kaartuumitti gaggeeffamerratti Masriin Sudan mo’attee darbuun, tapha xumuraa irratti Itoophiyaa 2 fi 1n injifachuun waancaa jalqabaa argatte. Garuu gareen Waaliyaa Waancaa Afrikaa 3ffaa bara 1962 Itoophiyaan qopheessite Masrii 4 fi 2n mo'acuun waancaa Afrikaa tokkittii hanga har’aatti argatte akka milkeessan yaadata. Dr Malaakuu Tagany nama siyaasaafi kubbaa miilaa kan jaalqatan yeroo ta'an waggaa 60 dura Itoophiyaan Masrii yeroo injifattu daraggoo raadiyoon taphicha hordofa aturaniidha. Masriin tapha waancaa Afrikaa lamaan jalqabaa waan ijifatteef ni sodaatamti ture. Taphni kun eegaluu dura. ''Saffisni isaanii nama sodaachisa ture. Itoophiyaan tapha kana injifanaan raajiidha jechaa turree''  jechuu yaadatu. Taphni jalqabee tapha boqonnaa duraan Masrii gopolii tokko galchuun daqiiqaawwan hedduuf ture. ''Boqonnaa booda jijjiiramee kan gale taphataa Teelee Takleen galeetu goolii galche. Biyyi hin hunkurame. Gaamachuun ture kana hin jedhamu. Xiqqo turee warri Masrii galchani.'' Masriin 2-1 dursaa taphni xumuramuuf daqiiqaan torba yeroo hafu, fi ''gama keenyaan abdiin hin jiru yeroo jedhametti lakkoofsa 11 kan uffatu Getaachoo Waldee kubbaa alatti bahuuf turte dirree Masrii jalaa yoo deebisu Luchaanoon qaqqabee gooliitti geeddare. 2-2 daqiiqaan 30 dabalame.'' ''Deeggarsi uummataa ni dabale. Goolii sadaffaa kan galche obboleessa Luchaanoo Itaaloodha. yeroo Itoophiyaan galchitu daandiitti baanee gammachuu ibsinee raadiyoo caqasuutti deebina'' jehcuun miira ture yaadatu. Goolii sadaffaa booda gamachuun ture masriin way galchitee qixxee taatii yaadoo jedhuun kan guute akka tures dubbatu. Taphni xumuramuuf daqiiqaan torba yeroo hafu Mangistuu Warquu kophaa tapahttoota sadii afur bira darbee goolii afraffaa lakkoofsisee. yeroos injifachuun Itoophiyaa mirkanaa'e. Mangistuun Manii keessa gale rarra'aa gammachuu ibsate. Tapha yaadannoo guddoo qabu ture.'' Masiriin Waancaa Afrikaa jalqabaa injifachuu qofa osoo hin taane, si’a 25 Waancaa Afrikaatiif darbuu kan dandeesse, si’a 10 ammoo waancaaf dhiyaachuun 7 fudhattee seenaa biyyi Afrikaa kamiyyu itti hin dhiyaanne qabdi jedha Obbo Tashoomeen. Kana malees, Masiriin addunyaa irratti kubbaa miilaan muuxannoo guddaa kan qabduufi taphattoonni garee biyaalessaa ishee kilaboota Awurooppaa gurguddoo keessa taphatu. Kilaboonni Masiriin biyya keessaa qabdus seenaa dheeraa kan qabu yoo ta’u, biyyattiin gama kubbaa miilaan hangam akka ijaaramteettu kan agarsiisudha. Kun martinuu garuu Waaliyaan injifatamuu irraa isaan hin oolchine. Mo’achuu isaaniitiif hamileefi xiiqeffannaa qabatanii dirree seenan akka gumaache kan dubbatan Obbo Tashoomeen, “ilaalchiifi miirri uummanni biyya keessaa Masiriin mo’achuun maal akka ta’e yaadan qabatanii onnee isaaniirraa taphatan,” jedhu. Akka Obbo Tashoomeen jedhutti, dhimmi seenaafi Laga Abbayyaa biyyoota lamaan walitti fidu kan kubbaa miilaa biyyoota lamaanii keessatti yeroo mara mul’atudha. “…Onnee yoo qabaatte carraa mo’achuu ni qabda. Ijoolleen ammoo onnee cimaadhaan galan. Dhimmi Masirii hiika baayyee qaba; Laga Abbayaan kan walqabateen uummanni maal akka yaadu, ijoolleen asii deemte ammoo kana qabattee deemiti; kana galaa godhatanii seenan. Kanaaf, ijoolleen cimtee waan seenteefi onnee guutuudhan waan taphataniif [mo’atan],” jechuun icciitii mo’annaa Waaliyaa ibsa Obbo Tashoomeen. Akkaataa taphattoonni ittiin garee biyyaalessaa kanaaf itti filatammanis mo’icha Waaliyaatiif kan gumaache qabaachuu kan dubbatu gaazexeessaan ispoortii buleessi kun, irra caalaan isaanii kilaboota biyya keessaa gara garaa keessaa filataman jedhu. “Kun kilaboonni biyya keessaa hangam cimaa dhufe kan jedhu namatti agarsiisa.” Kan biraan taphattoonni filataman kunneen yeroo gahaa argatanii waliin turuun tokkummaa cimaa kan uummatanidha jedhanii yaadu Obbo Tashoomeen. “Asitti [taphattoonni kunneen] waliin turan waan ta’eef shaakala irratti yeroo baayyee waliin dabarsaniiru. Kanaan dura taphni biyyaalessaa yeroo guyyaan shan hafu ture kan ijoollee walitti qaban. Ijoolleen ammaa kun garuu guyyoota 20 ol waliin turaniiru. Iddoo tokkotti shaakalanii tokkummaa cimsataniiru.” Federeeshinii Kubbaa Miilaa Itoophiyaa, leenjisaaniifi taphattoonni sirriitti wal dubbisuun waan hojjetaniif milkaa’an jechuun waan yaadan ibsu. Gahumsi qaamaafi qaamaa-qalbii taphattoota garee kubbaa miilaa Itoophiyaa amma jiranii kunis kan yeroo kamiiyyu caalaa foyyaa’aadha akka Obbo Tashoomeen jedhanitti. “Gareen tokko yeroo ijaaramu [hamileen, qaamaan] waan ta’eef gareen ammaa kun waan kanaan kan ijaarame natti fakkaata. Ijoolleen kun hanga daqiiqaa dhumaatti kubbaa to’annaa jala oolchaniiti kan garee Masirii kana falma turan. Gareen Masirii akkuma argitan qaamaanis, hojjaadhaanis, onneedhaanis ciccimoodha. Ta’us garuu, taphattoonni keenya hafuura sassaabbatanii dirree waliin gahanii, karra eegaa bira gahaa taphachuun [caalanii argamaniiru.] Kana malees, taphattoonni keenya qaamaanis kan kanaan duraa caalaa foyyaa’oodha.” Hamileen amma jiru kun akka osoo gadi hin bu’iin tursiisuuf maal yoo ta’e wayya kan jedhu gaafatamanii, “Tokkoffaa Federeeshinii biyya keessaa cimsuun murteessaadha, jedhan Obbo Tashoomeen. Federeeshiniin kubbaa miilaa ijoollee sadarkaa mana-barumsaa keessaafi bakkawwan leenjii adda aaddaa keessaa jalqabee irratti hojjechiisuun bu’uura yoo kaa’e milkaa’ina akkas mul’atu kana itti fufsiisuun ni danda’ama akka inni ibsutti. Kilaboonni biyya keessaa cimuunis gahee akka qabu beekanii hojjechuun murteessaa akka ta'e kan dubbate Obbo Tashoomeen, abbootiin qabeenyaafi dhaabbileen gara garaas gahee isaanii yoo bahan kubbaan miilaa biyyattii bu'uura gaarii ni qabaata jedhu.


Dambi-Doollootti humnoota mootummaafi hidhattoota gidduutti dhukaasni deemaa jiraachuu jiraattonni himan

Jiraattoonni magaala Dambi-Doolloo BBCn haasofsiise dhukaasni magaalicha keessaatti obboroo naannoo sa’aa 12:00 irratti eegaluu himaniiru. Haleellaan kuni yeroo mootummaan Naannoo Oromiyaa sochii hidhattootaa daangessuuf oppireeshinii waraanaa gaggeessaa yeroo jirutti mudate. Haleellaa kanarratti hidhattooti qooda fudhachuu ibsanis, ammatti gama mootummaa wanti jedhame hin jiru. Haleellaan walfakkaataa magaalaa Gaambellaatti Kibxata har'aas raawwateera.  “Amma meeshaan dhuka’aa jira. Ganama halkan sa’aa 12:30 hanga ammaatti (sa’aa 5:00) lola guddaatu deemaa jira. Namni akka itti gadi bahu hinqabu. Kunoo mana keessa balbala cufannee taa’aa jirra,” jedhan jiraataan magaalichaa BBCn haasofsiise. Jiraataan maqaan isaanii akka hin eeramne gaaftan kun, dhukaasichi gandoota magaalichaa baay’ee keessatti adeemaa kan jiru ta’uus himaniiru. \n\nJiraataan magaala Dambi-Doolloo biraan immoo, “Waraana Bilisummaa Oromoofi warruma mootummaa gidduutti kan dhukaasni gaggeeffamaa jiru. ''Naannawa magaalaa guutumatti. Yeroo balbalarra darbanis (hidhattoonni) agarreerra,” jechuun himan. Hidhattooti kuni gama Lixaafi Kibba Oromiyaa kan sosso'an yoo ta'u mootummaan galmee shororkeessummaa jala galcheera. Jiraataan dubbifne hidhattoota lakkoofsaan naannoo 30 ta’an ijaan arguus dubbatu. Humnootiin mootummaa akka Raayyaan Ittisaa, Poolisiin Federaalaa, Humni Addaa Oromiyaafi poolisiin idilee dhukaasicha keessatti hirmaachaa akka jiranis jiraataan kun himaniiru. “Magaalli waan tokko hin jiru. Namni hunduu mana cuccufatee jira. Karaarras wanti tokkoyyuu hin jiru. Warruma waraanaa duwwaatu fiigaa jiru,” jechuun haala magaala Dambi-Doolloo keessa jiru ibsaniiru. Dubbii Himaan Waraana Bilisummaa Oromoo kan mootummaan ABO-Shanee jedhee waamu, Odaa Tarbii, hidhattoonni isaanii magaalota Dambi-Doolloofi Gimbii keessatti humnootii mootummaan wal lolaa jiraachuu Tiwiitaraa gubbaa ibseera. Dhimmicharratti ibsa kan gaafanne bulchaan godina Qeellam Wallaggaa Obbo Gammachuu Gurmeessaa hojiirra jiraachuu isaaniifi booda akka bilbilluuf nutti himaniiru. Yaaliin BBCn yaada itti-gaafatamaa Waajjira Bulchiinsaafi Nageenya godinichaa argachuuf taasises ammatti hin milkoofne. Qondaalli hidhattootaa kuni hidhattoota Gambeellaa waliin ‘oppireeshiniin waloo’ jedhaniin Gambeellaa keessatti gaggeeffamaa jiraachuu ibsaniiru. Oduu walqabatuun Naannoo Gaambeellaa magaalaa Gaambellaa keessatti Kibxata ganamarraa kaasee dhukaasni dhaga'amaa jiraachuu jiraattonni BBCtti himaniiru. Akka jiraattonni kunneen jedhanitti, magaalaa Gambeellaa gar-tokko keessatti hidhattoonni kan mul'atan yoo ta'u, haleellaan naannawaa waajjira Pirezidantii naannichatti raawwameera.\n\nHaleellaa kanaaf ammoo hidhattootatu himatame.\n\nGareen Adda Bilisummaa Gambeellaa ofiin jedhu Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) kan mootummaan ABO-Shanee jedhee waamu waliin haleellaa banuu qondaalli olaanaa naannichaa BBC’f himaniiru.  Dhimma kana kan gaafataman Pirezidantiin Naannoo Gaambeellaa Obbo Umood Ujuluu, ‘’odeeffannoon kenninu homtuu hin jiru,’’ jechuun dubbatan. Haata'u malee, qondaalli olaanaa naannoo Gambeellaa tokko haleellaan raawwachuu ibsanii, lubbuun darbuufi kanneen miidhaman jiraachuu ibsan.\n\nQondaalli maqaan isaanii akka dhahamu hin feene kun yoo xiqqaate humnoonni nageenyaa lamaafi hidhattooti sadii ajjeefamuu hospitaalarraa akka odeeffatan himan. Qondaalli olaanaa naannichaa maqaa naaf dhoksaa jedhan kuni ‘’mootummaa federaalaaf beeksisneerra. "Humna bakkee dhiyoorraa magaalattiitti bobbaasuuf yaalaa akka jiran nutti himaniiru. Humni asii qaban garuu xiqqoodha," jechuun dubbatan.


Naannoo Amaaraa, Daseetti boombii hidhattooti poolisiin hiikkachiisaa ture dhoosaniin namoonni shan du'an

Naannoo Amaraa Magaala Dasee Bulchiinsa Boombaa Wuhaa jedhamu keessatti dhohiinsa boombii qaqqabeen lubbuun namoota shanii darbuu poolisiin hime. Boombii kana kan dhoosan hidhattoota to'annoo jala oolfaman poolisiin hiikkachiisaa jiru jedhameera. Akka Poolisiin jedhetti,  haleellan boombii kun kan qaqqabe namoonni yakka lubbuu namaa balleessuutiin barbaadamaa turan erga qabamanii booda boombii darbataniinidha. Namoonni yakka kanaan shakkaman afur yoo ta’ataman, naannoo Dasee Aanaa Xid Gabayaa jedhamuu ka’anii gara magaala Daseetti seenun badii garaa garaa raawwachuuf osoo jedhanii tumsa Bulchiinsa Magaala Daseefi poolisiin Walloo Kibbaa taasisaniin to’atamanii qorannaaf buufata Poosilii 4ffatti geeffamaniiru. Erga buufata poolisiitti geeffamanii booda hidhannoo isaanii akka hiikkatan gaafatamanis diduudhan boombii hidhatanii jiran dhoosun shakkamtoota dabalatee poolisii idilee tokko, humni addaa tokko lubbuun darbuu danda’eera. Walumaa galatti namni shan yoo du’u, shakkamtoota keessaa namni tokko harka laatera jechuun Bulchiinsa Magaala Daseetti Itti-gGaffatamaa Waajjira Poolisii kan ta’an Komaandar Asmiin Mulaat ibsaniiru. Dhiyeenya mootummaan naannoo Amaaraa keessatti duula olaantummaa seeraa kabachiisuu gaggeessaa jiruun namootni kumootaan lakkaawwaman hidhamanii, lubbuun namootaas darbeera. Kanaan walqabatee bakka adda addaatti walitti bu'iinsi mudatee lubbuun namootaa darbee, kaanis miidhamuun gabaafameera. Bakka walitti bu'iinsi mudatetti jiraattootni BBC'n dubbise, walitti bu'insichi qaamolee nageenyaa federaalaafi miseensota Faannoo gidduuttti dhalate jedhan.


Lammeechaa fi Hiruut Diyaamand Liigii Room irratti mirgaan galan

Dorgommii fiigichaa Diyaamand Liigii Waxabajjii 9, 2022 gaggeefameen Lammechaa Girmaafi Hiruut Mashashaa mo’achuun ibsame. Dorgommiin Diyaamand Liigii magaaloota adda addaa keessatti marsaan qophaa’us kaleessa magaalaa Roomitti gaggeeffamee ture. Dorgommii gufachiisaa dhiirootaa fageenya meetira 3,000n Lammeeshaan olaantummaan xumureera.  Lammeechaan dorgommicha xumuruudhaaf yeroon itti fudhates daqiiqaa 7:59:23 ture.  Kana malees, Lammeechaan dorgommiiwwan guyyoottan kurnan darban keessa Ostiraavaa, Raabaat fi Room keessatti taasiseen hunda daqiiqaa saddeetiin gadiin xumuruu danda’eera.  Haaluam walfakkaatun, dorgommii dubartootaa meetira 1,500n Hiruut Mashashaa  dorgommicha daqiiqaa 03:97tti xumuruun olaantummaan gonfatte.  Aksumaayit Ambaayee ammoo sakandii tokkoon durfamuun dorgommicha sadarkaa lammaffaan xumurteetti. Hiruut  Taphawwan Guutummaa Afrikaa irrattis injifachuun warqee argatteetti. Lammiin Keeniyaa Abirahaam Kiibwoot ammoo dordgommii dhiiraatiin lammaffaan xumureera. Lammiin Itoophiyaa kan biraa Geetinnat Waalee ammoo sadarkaa sadaffaan xumureera. Lammeechaan Olomphikii Tookiyoofi Shaampiyoonaa Addunyaa irratti meedaaliyaa meetii argateera. Akkasumas, dorgommii Shaampiyoonaa Addunyaa mana keessaatiin lammaffaa bahuun xumureera. Gama biraatiin ammoo dorgommii dhiirotaa meetira kuma shanitiin lammiin Keeniyaa Niikoolaas Kiipikoriir injifateera. Atileetiin Keeniyaa kan biraa Jaakoop Kiroop ammoo lammaffaa bahuun xumure. Atiileetiin Itoophiyaa Yoomiif Qajeelchaa dorgommicha sadarkaa sadaffaan  xumure. \n\nAkkasumas, Salamoon Baaraggaa arfaffaa yoo bahu, Xilaahuun Hayileefi Muktaar Indiriis jahaffaafi torbaffaa ta’un xumuran. Atileetiin Itoophiyaa fiigicha fageenya meetira 800 kan dorgomtee turte Firewayin Hayiluu ammoo dorgommicha shanaffaa bahuun xumurte. Daayimad Liigiin dorgommii kanaan dura Gooldan Liig jedhamuun beekamu bakka bu’uun bara 2010tti eegaleedha. Dorgommichis guyyaa tokkotti kan magaaloota adda addaa keessatti gaggeeffamudha. Keessumeessituun dorgommii ittaanuu Noorwey yoo taatu, dorgommichi torbaniin booda Oslootti gaggeefama.


Wallisaa beekamaan Tigriffaa Daawit Naggaa addunyaa kanarraa du'aan boqate

Wallisaan Tigriiffaafi kan sirba Afaan Oromoo tokko sirbee ture aartist Daawit Nagaa Dilbata Waxabajjii 12, 2022 du'aan boqachuusaa maatiin BBCtti hime.  Daawit dhukkuba akka tasaa Jimaata isa mudateen hospitaala Addis Hiyiwoot magaalaa Finfinnee cisee wallaanamaa akka ture maddeen beeksiisan.  Dhukkubbiin guyyaa Wiixataa akka qofaatti eegalee itti cimee guyyaa Jimaataa hospitaala seenuun hanga Sanbataatti wallaansarra ture jedhameera.  Guyyaa Dilbataa dhukkubbiin itti cimnaan gara kutaa wallaansa namoota hordoffii cimaa barbaadaniitti geeffamuun galgala keessaa naannoo sa'aatii tokkootti lubbuunsaa darbuu hiriyyoonn isaa BBCtti hiamn.  Daawit osoo gara hospitaalaa hin geeffamiin duras mana keessatti wallaansa argataa akka ture himameera.  Erga mana yalaa geeffameen booda garuu sadarkaan suukaara isaa baayyee ol ka'uufi dhukkuubbiin isaas gara dhukubba soombaa (niimooniiyaatti) geedaruu akka itti himamee maddeen kan himan. Daawit Naggaa magaalaa Maqaleetti dhalachuun achumatti kan barate yoo ta'u, gaaffiifi deebii TV tokko waliin taasiseen maatiin isaas kan irraa du'an wayita inni mucaa waggaa kurnan ture akka ta'e himee ture. Daa'imummaatti maatiisaa kan dhabe Daawit, waan nyaatee ooluu argachuuf jecha siijaaraa kaasee hanga maasitiikaatti, akkasumas shaqaxoota xixiqqaa qomasaatti baatee daandiiwwan Maqalee irra naanawuun waan argateen akka guddate dubbateera. Ijoolluummaa isaa irraa kaasee jaalala muuziiqaa qabaachuu kan dubbate Daawit, umurii waggaa 15 irraa eegaluun ture fedhiisaa muziiqaaf qabu galmaan gahachuuf kan garee muuziiqaafi sarkasii Tigraayitti  makamuuf gaaffii dhiyeesse.  Gaaffiin isaas yeroo sanatti deebii gaarii argachuu baatulleen, baandii Maarch jedhamuutti makamee akka dibbee taphatuuf carraan kennameef. Haata'u malee, wallisaa ta'uudhaaf fedhiifi abjuu cimaa waan qabuuf, Daawit sirbuu yaaluu dhorkuu hin dandeenye. Daawit gaaffiifi deebiicha irratti ''milkaa'inni yeroo hunda dhiheenya keenyatti argama'' jechuun, ''cimtee yoo hojjatteefi abdii yoo hin kutanne kaayyoo kee galmaan gahuun cimaa hin ta'u'' jechuun jireenya isaa akka fakkeenyaatti kaasuun dubbatee ture. Daawit daa'immummaatti maatiisaa dhabuu irraa kaasee waan nyaatuufi kiraa manaa kanfalachuu hanga dadhabuu irra gahuun qormaataalee jireenyaa keessa darbeera. Daawit jireenya bu'aa bahii keessa darbuun ciminaan mo'atee hawiisaa cimaa kan ture wallisuummaa irra gahuun sirboota isaatiin namoota hedduu hawwachuu danda'eera. \n\nSirboonni Daawit dhaggeeffattoota afaan Tigrinyaa dhagahaniin alattis warra afaan biraa dubbatan birattis fudhatama argatanii ture. Sirboota isaa keessaayis, ''Daa'aamanaa'', Baabaa Ilan, Hidiyaat Maqalee, Wazaamay, fi kanneen inni ittiin beekamu keessaati. Waggoottaan duras sirba 'Oromiyaa' jedhu Afaanoota Tigiriffaa, Afaan Oromoo fi Amaaraatiin sirbee deeggaroota isaa biratti dinqisifannaa argatee ture. \n\nQabiyyeen sirba kanaas dargaggoon tokko jaalala shamarree Oromoo takkaan mo'atamuufi waa'ee bareedinaafi eenyummaa ishee kan himu ture. \n\nSirboota qeenxee qofaan kan beekamu Daawit, albamii guutuu hojjachuuf dandeettiifi fudhatama qabaatullen, maaliif yeroo baayyee akka albamii hin hojjannee baayyeen irra deddebiin gaafataa ture. Deebiin isaa yeroo hundaa ''qopheessaan jira'' kan jedhu yoo ta'u, bara 2018tti albamii mata-duree 'Aksumaayit' jedhu hojjatee ture. Hojiin muziiqaa isaa kan dhumaa 'Ajiikii Tigraay'' kan jedhu yoo ta'u, waa'ee dharraa maatiiwwan sababii waraanaa Tigraayiin wal arguu hin dandeenyee ibseeera. \n\nDaawit Naggaa gaa'ela dhaabbachuun mucaa tokko godhatee ture.


Affaaritti sababa beelaa daa'imman du'aa jiru

Dhaabbatni gargaarsaa MSF, 'Médecins Sans Frontières' naannoo Affaar keessatti hanqina nyaataan rakkoon hamaan mudachaa akka jiru beeksise. Baha Affaar naannoo Tigraayiin waldaangessutti lakkoofsi buqqaatotaa guddaa ta'uufi hedduun ji'aaf miillaan imalanii waraana jalaa baqachuu jaarmiyana kun ibseera. Uummatni kumoota dhibbaan lakkaawamu tajaajila fayyaafi bishaan dhugaatii malee jirus jedheera. Hanqina nyaataarraa kan ka'e daa'imman du'aa akka jiran kan ibsu jaarmiyaan kun, torbanoota darban daa'imman 35 du'uufi hedduun isaanii hospitaal gahanii sa'aa 48 keessatti akka ta'e ibse. Guyyoota lama gidduutti daa'imman 41 infeekshinii garaachaaf hospitaala galuus hime. Rakkoon ammoo ''bishaan boollaati'' jedhan MSF'tti qindeessaan deeggarsa atattamaa Finfinnee jiranii Raafa'eel Viyeech. Daa'imman hanqina nyaataaf saaxilaman kan bara darbee harka afuriin caala jedheera jaarmiyaan kun. MSF wanti amma mul'achaa jira haala waliigalaa hin agarsiisuu jechuun hawaasni idila addunyaa deeggarsa dhiyeessu deeggarsa isaa akka hiixatu gaafateera. Naannoo Affaar keessatti dhaabbilee fayyaa argaman keessaa 20% qofti tajaajila kennaa akka jiraniifi dhaabbatichi haalli jiru hojjettoota isaafis qoramaata ta'uu ibseera. Affaar keessatti qofa osoo hin taane guutuu biyyaatti yaaddoo hanqina nyaataan walqabatee jiruuf furmaatni atattamaa ni barbaachisa jedheera.


Bilinkan gargaarsi namoomaa gara Kaaba Itoophiyaatti ergamu foyya'aa dhufuu dinqisiifatan

Hogganaan Ministeera Dhimma Alaa Ameerikaa Antoonii Bilinkan gargaarsi namoomaa gara Kaaba Itoophiyaatti dhiyaataa jiru foyyaa'aa dhufuu dinqisiifatan. Bilinkan ibsa kaleessa baasaniin erga dhiyootiin asitti gargaarsi namoomaa Kaaba Itoophiyaatti dhiyaatu si'aafi kan walitti fufinsa qabu ta'uun isaa kan nama jajjabeessudha jedhan. \n\n\nGuyyoota torba darban keessa konkolaataawwan gurguddoo waan gargaarsa namoomaaf oolu fe'an Tigraay qaqqabuu isaanii ibsa kana keessatti eerameera.\n\nKonkolaataawwan kunneen midhaan nyaataa barbaachisoo ta'an, nyaata daa'immaniifi kanneen biroo barbaachisoodha jedhaman fe'atanii kan turan jedha ibsi kun. \n\n\nHogganaan Ministeera dhimma alaa Ameerikaa kun gargaarsi namoomaa kun namoota bira akka qaqqabuuf mootummaan Federaalaa, mootummaan naannoo Affaar, akkasumas bulchiinsi naannoo Tigraay tumsa waloo taasisaniif dinqisiifataniiru. Dhaabbileen gargaarsaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii jala jiraniifi kanneen gargaarsa dhiyeessan biroonis dinqisiifannaa Bilinkan kana argataniiru. Sekiritaariyaatin Waajjira Muummich Ministeeraa Billeenee Siyyum Wiixata darbe gaafa Caamsaa 29/2014 haala yeroo irratti ibsa gaazexeessitootf kennaniin, ji'a Waxabajjii kaasee birriin biliyeena 2.1,  nyaati meetirik toonii kuma 87 akkasumas boba'aan liitira kuma 783 Naannoo Tigraayif kennameera jechuun dubbatanii turan. Buqqaatota Naannoo Amaaratiifis nyaanni meetirik toonii kuma 244 ta'u raabsamee akka jirus Billeneen dubbataniiru. Waraana waliinii Kaaba Itoophiyaatti gaggeeffameen rakkoon namoomaa fi qabenyaa heddu dhaqqabeera. Keessumattuu Naannoo Tigraayitti waraanichi rakkoo hammaataa geessiseera. Naannichatti lammiilen miliyeenan lakkaa'aman deeggarsi namoomaa akka isaan barbaachisu dhabbileen deeggarsa namoomaa ibsaa turan. \n\nKana hordofuun mootummaan federaalaa ji'a Bitootessaa keessa deegarsi namoomaa naannicha akka dhaqqabuuf waraana dhaabuu beeksisee ture, gaggeessitoonni TPLF tarkaanfidhuma wal-fakkaataa fudhachuun isaanii ni yaadatama.  \n\nQaamoleen wal-waraanan lamaan deeggarsi namoomaa naannoo Kaaba biyyattii deeggarsi akka dhaqqabuuf waraana dhaabuuf walii galanis, deeggarsi hangi baraadamu namoota bira osoo hin gahiin hafeera. Kanaaf ammoo mootummaan Federaala fi TPLF quba walitti qabu. Itti gaafatamaan Dhimma Alaa Ameerikaa Antoonii Bilinkan gaafa Caamsaa 30/2014 A.l.I ibsa laataniin haala gaarii amma jiru kana jabeessun mariitti galamee furmaata waaraa fiduu barbaachisa jechuun hubachiisan.  Biliinkan akka jedhanitti, naannoo walitti bu'iinsi uumametti bu'uuraaleen misoomaa iddootti akka deebi'an, mariin hunda hammachiise akka gaggeeffamuu fi yakka mirga namoomaa dhaqqabeef qaamoleen keessatti hirmaatan akka itti gaafatamuu qaban ibsa isaanii kana keessatti gaafataniiru.


Beenishaangul Gumuz keessatti bulchaa aanaa dabalatee namoonni 19 ajjeefaman

Naannoo Beenishaangul Gumuz Godina Kaamaashii Aanaa Mizhgaa keessatti humni addaa naannichaafi hidhattoonni naannocha keessa socho'an walitti bu'uun lubbuun namoota 19 darbuu Komishinarri Komishinii Poolisii naannochaa Obbo Haaruun Umar BBCtti himan. Roobii darbe gaafa 01,06, 2022 hidhattoota Sosochii Dimokiraatawaa Uummata Gumuz irraa dhukaasi baname. Isa booda poolisiin humna addaa tarkaanfii wayita fudhatu dhukaasa raawwateen Bulchaan Aanaa Mizhgaa ajjeefamuu komishinarri kun himaniiru. Wayita dhukaasi banamu bulchaan aanaa kun waan bakka sana turaniif rasaasa dhuka'een lubbuunsaanii darbe jedhan. Bulchaa aanaan alatti namoonni biroon ajjjeefaman hidhattoota dhukaasa banan keessaa ta'uu himan Obbo Haaruun. Haleellaan miseensota humna addaa naannochaarratti banamee akka ture kan himan komishinar Haaruun, walitti dhukaasuu tureen hidhattoota keessaa hedduun ajjeefamaniiru jedhan. Haleellaa kanaan humna addaa keessaa namni du'e akka hin jirreefi abbaan qabeenyaa meeshaan hidhattootni itti fayyadaman manasaatii argame jedhames ajjeefameera jedhan. Meeshaaleen waraanaa akka Rasaasa Diishqaa, Kilaashii 5 fi kaan heddumminaan hidhattoonni itti fayyadamaa turan mana abbaa qabeenyaa kanaa keessatti argamuu BBCtti himan Komishinar Haaruun. Naannoo Beenishaangul Gumuz keessa hidhatee kan socho'u Gareen Sochii Dimokiraatawaa Saba Gumuz mootummaa naannochaa waliin araaraa uumuuf waliigalteerra ga'ee ture. Haata'u malee, araarri karaa jaarsolii biyyaafi abbootii amantii gaggeeffamaa ture sababoota garaagaraan osoo hin milkaa'in yoona ga'eera. Hidhattoonni fi mootummaan naannochaa kanaan dura wayita sanada waliigaltee mallatteessan, hooggansa paartii badhaadhinaa naannochaa, ''waliigalteen kun lubbuu lammiilee badaa jiru baraaruuf kan kaayyeffateedha,'' jechuun BBCtti himanii turan. Miseensonni karaa nagaan harka kennachuun galanis akka meeshaa hiikkatan wayita gaafataman, rakkoo bulchiinsa gaarii isaan mudataa ture cimsanii gaafachaa turan. ''Hacuuccaan nurratti raawwateera,'' kan jedhan hidhattoonni kunneen, hirmaannaa siyaasaa qofa osoo hin taane, hawaas diinagdee biyyattii keessattis qooda akka qabaachuu qaban gaafataa turan. Naannoo Beenishaangul Gumuz keessatti waggoota sadan darban haleellaa hidhattootaan raawwatameen hedduun lubbuu dhabaniiru, kumaatamaan kan lakkaa'aman ammoo qe'eesaaniirraa buqqa'aniiru. Haleellaa hidhattootaa kana dhaabsisuuf bulchiinsi komaandi postii miseensota nageenyaa naannolee fi federaalaa irraa ijaarame hundaa'ee kan ture ta'us garuu ammallee haleellaan hidhattootaa hin dhaabbanne.


'Baaleen Itoophiyaaf baddaa eegee, Itoophiyaan Baaleef daandii hin hojjettu taanaan baayyee rakkisaadha'

Ergamaa Addaa AU kan Gaanfa Afrikaa waliin Godina Baalee kan daawwatan Ministirri Muummee Abiy Ahimad, naannichi bu'ura misoomaarraa dagatamee turuun isaa gaaffii akka itti uume dubbatan. Qabeenya uumamaa, misooma qonnaafi hawwata tuurizimii godina Baalee ergamaa addaa Gaanfa Afrikaa Oluseeguun Obasaanjoo waliin kan daawwatan MM Abiy, ''Baaleen adda'' jechuun dinqisiifatan. Paarkii biyyoolessaa Gaarren Baalee, misooma qonnaa fi Holqa Soofumar fa'a daawwachuu isaanii addatti Oromiyaa Biroodkaastiin Neetwoorkitti -OBN kan himan MM Abiy, waan arganiin 'gammachuufi aariin' akka itti dhagaahame himan. ''Hanga ammaa bakka midhagaa akkasii argine akkamitti misoomsuu dadhabne kan jedhu baayyee nama aarsa. na dhukkubaas oole. Garuu ammoo abdii natti horee jira.'' ''Baalee durumaanuu nan jaaladha'' kan jedhan MM Abiy,  ''Soofumar garuu adda,'' jedhan. ''Soofumar misoomnaan biyyi kun galii guddaa irraa argatti. Seenaan keenyas ni baha, warri nu tuffatanis enyummaa keenya hubachuu danda'u,'' jechuun naannicha misoomsuuf xiyyeeffannaa akka kennan dubbatan. Waraana waliinii Itoophiyaa karaa nagaa xumuruuf hooggantoota TPLF waliin Tigraayitti irra deddeebiin marii gaggeessaa kan turan Obasaanjoon gama isaaniin, daawwannaa isaanii godina Baaleetti gammaduufi ajandaa waraanaa cufanii misoomatti deebi'uun akka barbaachisu himan. Holqa Sofumar wayita daawwatan ammoo naannichi hawwata tuuristii dinqisiisaa ta'uu himanii, akka misoomu gahee isaanii bahuuf doolaara 10,000 akka arjooman himan. ''Israa'elitti namootni miiliyoonaan lakkaawwaman Iyyarusaaleemin daawwatu, dhugaa dubbachuuf hanga Soofumar hin gahu. Biyya Tarkiittis akkasuma wanti daawwatamu jira. Addunyaa guutuutti hanga ammaa waanin arge keessaa kan akka Soofumar argee hin beeku,'' jedhan MM Abiy. ''Soofumar Baaleef nadaajiidha. Baleef Sofumar Warqeedha. Oromoof seenaa eenyummaa isaati. Itoophiyaaf qabeenya guddaadha. Afrikaaf fakkii addaati'' jedhanii, ''maaliif Soofumar gatamee hafe kan jedhu naa hin galu badaa,'' jedhan. ''Soofumariin misoomsuun Baaleef miti uummata Afrikaa kan boonsudha,'' jechuun naannicha misoomsuuf kaka'umsa guddaa qaban ibsaniiru. MM Abiy haroo Wancii dabalatee naannoo Uummattoota Kibbaa fi Amaaraa keessatti hojiilee hawwattummaa qaban misoomsuuf piroojektoota gurguddoo gaggeessaa jiru. Uummatni Oromoof lammiileen biyyattii akkasumas ogeeyyiin bakka kana akka daawwatan gaafataniiru. Hamma dandeenyu misoomsuu qabna kan jedhan MM Abiy, ''Baaleen baddaa kana Itoophiyaaf tiksee eegee, Itoophiyaan Baaleef daandii ijaaruu hin dandeessu taanaan baayyee rakkisaadha'' jedhan. Daandii dabalatee hanqinni misooma bu'uraa hedduun naannicha keessa jiraachuu himanii ''hojii hojjenneerra jennee dubbachuu hin dandeenyu,'' jedhan. Keessummoonni waliin dhufan lafti qonnaaf mijataan, hawwataan akkasii jira jedhanii yaadanii hin beekani jedhanii ''Baaleen Itoophiyaa jijjiiruu waan danda'uuf tokkummaan hojjeechuu qabna,'' jedhan. Itti dabaluunis ''rakkoon keenya inni guddaan hojii dhalootaaf ta'u hojjechuu, yaaduu dhiifneeti ajandaa gatii hin qabne irratti yeroo balleessina,'' jedhan. Leenca gurraacha lafa qotamee hin dhumne, bishaan bayyee naannichi qabu eeranii ''amma gaaffiin maal taaneedha? Oromoon maal ta'e maa dubbii dhiisnee hin misoomsinu?'' jedhan. Dawwannaa isaanii kanaa booda misooma naannichaa irratti waa yaadaa akka jijjiiran himanii ''eenyuyyuu yoo wace badhaadhina wanti dhaabu hin jiru,'' jedhaniiru.


Waa'ee maanguddoo Aanaa Diggaatti 'waraabessa yaabde jedhamanii ajjeefamanii' maal beekna?

Tibbana godina Wallagga Bahaa Aanaa Diggaatti maanguddoon tokko osoo waraabessa yaabbatanii adeemanii argaman jechuun ajjeefamuun dhagahame. Taateen kanaan viidiyoon dubartii kana yeroo namootni itti naanna’anii ilaalanii fi miidhaa irraan gahan miidiyaa hawaasummaa irratti bal'inaan qoodamaa ture. Dubartiin kun mana yaalaa akka gahaniin lubbuun isaanii akka darbe BBC’n odeeffateera. Jiraataan aanichaa maqaan isaa akka hi ibsamne gaafate tokko maanguddoon kun sammuunsaanii nagaa dhabuurraa rakkoon kun mudachuu odeeffannoo akka qabu BBCtti himaniiru. Bakki rakkoon kun itti mudate Aanaa Diggaa Ganda Guddisaa ta'us, maanguddoon kun garuu Aanaa Guutoo Giddaarraa dhufuu dhageenye jedhan jiraataan kun. ''Guyyaa kaleessaa maatiinsheeyyuu dhufanii deebi'ani. Erga ji'a ja'aatii sammuun ishee dhukkubaa akka ture, maraattee hidhamtee akka turtee fi hidhaa kuttee akka baate himan,'' jedhe. Akka jiraataan kun jedhanitti ''wanti sirriitti beekamu jaartiin kun rakkoo fayyaa sammuu qabaachuudha, inni uummanni jedhu [waraabessa yaabbattee argamuu] shakkiidha malee qabatamaa miti.'' ''Jaartiin kun wantoota garaagaraa kanneen akka dhadhaa, birrii, uffataa fi wantoota ishee barbaachisan kaanilee of harkaa qabdi,'' jedhan jiraataan kun. Jiraataan kun maanguddoon kun halkan keessaa naannoo sa'aatii saddeetiitti, qorri rukutee akka argamanii fi akkaan miidhamanii akka turan, achumaanis ambuulaansiidhaan gara buufata fayyaa naannoo sanaa [Ifaa jedhamu] erga geessanii booda achitti lubbuunsaanii dabarte jedhan. Reenfas buufatuma fayyaatu awwaale kan jedhan jiraataan kun, maatiin erga reenfi awwaalamee dhufan jedhan. Maatiinis, ''baga sirnaan nuuf awwaaltani, jaartii sammuun dhukkubee ture,'' jechuu himan jiraataan kun. Odun dubartiin ‘osoo waraabessa yaabbattee deemtuu qabamte’ reebamtee ajjeefamte jedhu kun gidduu kana miidiyaa hawaasaa irratti akkaan dubbii ijoo ta’eera. Dhimma kanarratti kan gaafataman Itti gaafatamaan Waajira Abbaa Alangaa Aanaa Diggaa, Obbo Boonsaa Ittaanaa, gocha raawwate kana akkuma nama kaaniitti miidiyaa hawaasaarraa dhaga’uu ibsan. Haata’u malee, ‘‘lubbuun dubartii eenyummaan ishee hin baramnee tokko Aaanaa Diggaa keessatti darbuu mirkaneessineerra,’’ jechuun BBC’tti himaniiru. Taateen kun Caamsaa 30 Aanaa Diggaa Ganda Guddisaa bakka Dhagaa Kaabaa  jedhamutti raawwate jedhan Obbo Boonsaan. ''Jalqaba aanadhuma keenya keessatti waan raawwatameyyuu natti hin fakkaanne. Boodarra garuu poolisoonni aanichaa dubartii bakka miidhaan itti irra gahee kaasanii gara waajira fayyaa Aanaa Diggaa geessuu fi achumatti du’uushee poolisoota irraa hubadheera,” jechuun dubbatu. Eenyummaan dubartii kanaa ammaaf akka adda hin baane kan ibsan Obbo Boonsaan “lubbuun namaa darbee waan jiruuf, eenyu akkamitti gocha kana raawwate kan jedhu ammoo qulqullaa’uu qaba,” jedhu. “Eeruun idilee ta’e nu gahuu baatus, sadarkaa odeeffannootti dubartiin kun du’uu waan dhageenyeef, qaama poolisiitiin bakka itti miidhaan irra gaherraa kaafamtee waajira fayyaatti geeffamuufi achumatti boqochuu waan quba qabnuuf, abbootii alangaa fi qorattoota poolisii irraa namoota lama lama walitti qabuun qorannootti akka seenan murtaa’eera,” jedhan. Gareen qorannoo hundaa’e kunis, uummata naannoo bakka taateen kun itti raawwatee walitti qabuun, gara qorannootti akka seenamu murtaa’us, haalli naannoo taateen kun itti uumamee ammoo yaaddoon nageenyaa jiraachuu sadarkaa odeeffannootti waan dhufeef, hanga yoonaa qorannoon akka hin eegalle BBC’n odeeffateera. “Haalli naannichaa qoratamee, rakkoon nageenyaa hin jiru yoo ta’e, bakka sanatti argamanii, akkaataa taateen kun itti raawwate, eenyu akka itti hirmaate adda baasuun gara seeraatti akka dhiyaatan ta’a,” jechuun obbo Boonsaan BBC’tti dubbataniiru. Ogeessi seeraa dhimma kana irratti gaafataman Abdii Taakkalaa, namni kamiyyuu mirga jiraachuu qabaachuu kaasuun, gochi kun itti yaadamee kan raawwate taanaan yakka gara jabinaatiin akka gaafachiisu BBC’tti himan. ''Seerri ‘gochaan raawwatameera’ jedhamu kunuu yakkadha jedhu hin jiru. Otuma yakka ta’eeyyuu adeemsa seeraa keessa darbee adabbiin itti murtaa’ee malee daboo ykn hoomaadhaan murtiin kennamu seeraan  gaafachiisa,'' jedha Abdiin. Itti gaafatamaan waajira poolisii Aanaa Diggaa, Obbo Tasfaa Jaalataa gama isaaniitiin gocha raawwatame jedhame kana homaa akka hin beekne BBC’tti himan. Odeeffannoon miidiyaa hawaasaarra qoodamaa ture, Godina Wallagga Bahaa Aanaa Diggaa iddoo Baalasgeerii jedhamuun beekamutti, Caamsaa 30 halkan gara barii dubartiin waraabessa yaabbattee deemtu namoota naannootiin akka qabamtee fi waraabessichi ammoo akka miliqe ibsa. Suuraa fi suur-sagalee miidiyaa hawaasaa irratti gadhiifames dubartiin kun namoota wacanii fi itti ga’isaniin marfamtee miillishee hidhamee wayita lafa teessu mul’isa ture.


Hospitaalli Riferaalaa Ayidar Maqaleetti argamu tajaajila kennuu dhaabe

Naannoo Tigraay magaalaa Maqaleetti kan argamu Hospitaalli Riferaalaa Ayidar sababa wantonni barbaachisan dhiyaachaa hin jirreef tajaajila wallaansaa kennuu dhaabuu isaa Daarektarri Medikaalaa Hospitaalichaa himan. Hospitaala Riferaalaa Ayidar rakkoo qorichi dhabuun, tajajilli elektirikaa addaan cituu isaatiin, akkasumas rakkoowwan dachaa biroo isa mudaterraa kan ka'een dhukkubsattootaaf tajaajila kennuu haala hin dandeenyerra waan ga'eef tajaajila kennuu akka dhaabe Deerektarri Tekinikaalaa Hospitaalichaa Dr. Kibroom Gabresillaasee BBCtti himaniiru. Waraana Tigiraay keessati dhalate hordofee dhiyeessiiwwan gargaarsaa dabalatee wantonni bu'uuraa dhiyeessuun sababa addaan citeef naannicha keessatti namoonni hedduun nyaataafi wallaansa fayyaa dhabanii rakkoof saaxilamuu isaanii jaarmiyaaleen idil-addunyaa ibsuun isaanii ni yaadatama. Nannoo Tigraay bakka gara garaa keessaa tajaajil wallaansa fayyaa olaanaa barbaachaaf dhukkubsattoonni hedduun dhufan tajaajilaa kan ture Hospitaalli kun, rakkoon isa mudate humna isaatiin ol waan ta'eef tajaajila kennuu dhaabuu isaa himeera. Waraana ji'oota 20 lakkoofsise kana keessatti meeshaaleen wallaansa fayyaaf barbaachisaniifi wantonni bu'uraa dhiyaachaafii  kan hin turre Hospitaalli Ayidar, rakkoo hama keessallee ta'ee dhukkubsattoota wallaanuuf yaalaa akka ture kan ibsan daarekteerichi, amma garuu sadarkaa tajaajila kennuu hin dandeenyerre gaheera jedhan. Tajaajjilli Hospitaalichi kennu sababa qoricha dhabuufi meeshaaleen wallaansaaf barbachisan dhibuu isaatiin addaan ciccitaa tureera kan jedhan Dr. Kibrom, "Erga dhiyoo asitti ammoo qorichi adoochaa yeroo wallaansa baqaqsanii yaaluuf gargaaru waan hin jirreef dhukkubsattoota balaa tasaa qofaaf wallaansa kennaa turre," jedhan. "Amma ammoo tajaajilli ibsa waan addaan citeef dhaabbileen Oksijiinii omishanii dhiyeessan hojii isaanii dhaabaniiru. Tajaajila Oksijiinii Hospitaalichi kennaa ture erga hojii dhaabee waggaa tokko caaleera," jedhu. Kanaan alattis dhiyeessi zayita boba'aa akka hin jirre kan himan Doktar Kibirom, hojjetoonni hospitaalaa miindaan isaanii erga kaffalameefiif yeroo dheeraa kan ture waan ta'eef hojii isaanii irratti argamanii tajaajla kennuu akka hin dandeenye ibsaniiru. Gareen Hakiimotaa Daanga-maleeyyii (MSF) fi Waldaan Fannoo Diimaa Addunyaa dhaabbileen fayyaa naannichaa harki caalu sababa waraanichaatiin manca'uun sadarkaa tajaajila kennuu hin dandeenyerra gahaniiru jechuun ibsuun isaanii ni yaadatama. Yeroo ammaa kana Hospitaalli Riferaalaa Ayidar wallaansa balaa tasaa salphaa ta'een ala tajaajila akka hin kennineefi keessumaa ammoo daa'imman osoo umuriin isaanii hin gahiin dhalataniif gargaarsa gochuu akka hin dandeenye Doktar Kibrom BBCtti dubbateera. Hakiimonni Hospitaalichaa waggaa tokkoo oliif osoo miindaan isaaniif hin kaffalamiin hojjechaa turanillee, yeroo ammaa garuu ofii isaaniis ta'e maatii isaanii gargaruu waan hin dandeenyeef rakkoo hamaa keessa galanii hanga kadhachuutti qaqqabuu isaanii BBCn yeroo darbe gabaasee ture.


Waraana dhaabuufi adeemsi nagaa buusuu walxaxaa ta'uu mootummaan beeksise

Waraana Itoophiyaa keessatti deemaa jiru kara nagaan xumuruudhaaf adeemsi Gamtaa Afrikaa jalatti taasifamaa jiru murannoo gaarii kan qabu ta'uu mootummaan Itoophiyaa beeksise. Ta'us garuu adeemsi nagaa kun walxaxaafi dheeraa akka ta'es Pirees Sakireetariin Waajjira Ministira Muummee Billanee Siyyum Wixata gaazexeessitootaaf ibsiteetti. "Adeemsi nagaa kamiyyuu yeroo fudhata. Salphaa miti," jette.  Waraana waggaa tokkoofi ji'oota torba lakkoofsiseef karaa nagaan fala barbaaduuf, Gaanfa Afrikaatti Ergamaan Addaa Gamtaa Afrikaa Oluseeguun Obasaanjoo aanga'oota Tigraay fi mootummaa Federaalaa waliin erga mariyatanii boodadha kun kan himame. Jaarsa araaraa Gamtaa Afrikaa kan ta'an Obasaanjoof Itoophiyaan bakka guddaa akka qabdus Billaneen ibsiteetti. Obasaanjoon yeroo gara garaatti gara Itoophiyaatti kan deddeebiyan yoo ta'u, daawwannaa isaanii torban darbeetiin aanga'oota Tigraay, gama mootummaa Federaalaatiin ammoo Ministira Muummee Abiy Ahmad dabalatee aanga'oota olaanoo waliin walarganiiru. Obasaanjoon marii isaaniin booda, adeemsi nagaa kan harkifate ta'us, kan ji'oota ja'aan dura turerra kan fooyyee qabu akka ta'e beeksisaniiru. Namoomaaf jecha dhukaasa dhaabuun ammallee hojiirra kan jiru yoo ta'u, waliigalteedhaan walitti bu'insa dhaabuun nagaan akka dhufu gochuuf hojjechaa jiraachuu himaniiru. Haata'u mnalee, dubbi himtuun ministira muummee kaleessa humnoonni Tigraay "ammallee dibbee waraanaa rukutaa jiru" jechuun himatteetti. Humnoonni Tigraay gama isaaniitiin carraaqqii nagaa buusuuf taasifamuuf kutatoo akka ta'an kanaan dura himuun isaanii ni yaadatama. Ibsa kaleessa gaazexeessitootaaf kenniteen Billaneen duula mootummaan seera kabachiisuu naannoo Amaaraafi magaalaa Finfinnee keessatti fudhachaa jiru irrattis dubbatteetti. Tarkaanfii seera kabachiisuu mootummaan fudhataa jiru kanaan namoonni baayyeen naannoo Amaaraafi magaalaa Finfinnee keessatti hidhamaniiru. Kanneen hidhaman keessas gaazexeessitoonni 18 kan jiran yoo ta'u, qaama mootummaa kan ta'e Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiaa tarkaanficha "seeraan ala" jedheera. Billaneen garuu faallaa Komishinichaatiin namoota hidhaman keessaa garri caalaan abbaa taayitaa sabaa himaalee to'atuun beekamtiin kan kennameef akka hin taane ibsite. Hidhaa jumlaa naannoo amaaraa keessatti raawwatama jiruuf, "qaamolee nageenyaa hayyamameefiin ala namoota soco'an irratti, akkasumas aangoon eenyu harka ta'uu akka qabu irratti ifa gochuudhaaf," carraaqqii mootummaan taasisaa jirudha jechuun dubbatteetti.


Baankileen Itoophiyaa 'waggaa afur keessatti birrii biil 1.9 gowwomsaan saamaman'

Baankileen dhuunfaa fi mootummaa Itoophiyaa keessa jiran waggoota afur dabran qofa keessatti birrii biiliyoona 1.9 ta'u ragaalee sobaa fi gowwomsaan dhabuu Ministerri Haqaa beeksise. Ministeera Haqaatti daayireektoreetiin dhimmoota yakka malaanmaltummaa, qorannoo galmeewwan yakkaa 155 irratti gaggeessaa ture raawwaachuun baankilee kanneen keessatti barrii biiliyoona 370 ta'u gowwoomsaan saamuuf yaaliin akka taasifamee ture bira gahuu ibseera. Hanga yaaliin ragaalee sobaan waliin dha'uufi qowwoomsuun saamuun irratti tasifame keessaa ammoo birriin biiliyoona 1.9 ta'u dhabameera jedhe. Gowwomsaan kun dhibeentaan 50 Baankii Daldalaa Itoophiyaa irratti kan raawwatame yeroo ta'u, baankileen dhuunfaa akka Abisiiniyaa, Oromiyaa Intarnaashinaal Baankiifi Wagaagan Baank sadarkaa hanga afurii jirurra taa'aniiru. Baankiin Daldalaa Itoophiyaa waggoota afur darbe keessa yakki waliindhahuu 78 irratti raawwatamuufi kanaanis birrii miiliyoona 590 dhabuun gabaafameera. Itti aansuun maallaqa hedduu kan waliindhahame Baankii Abisiiniyaa yoo ta'u, yakka 13 irratti raawwatameen birrii miiliyoona 328 dhabeera. \nBaankiin Intarnaashinaalii Oromiyaas yakkoota waliidhahuu 11 irratti raawwatameen birrii miiliyoona 161 ol dhabeera. Baankiin Hojii Gamtaa Oromiyaa, Baankiin Awaashfi Baankiin Misoomaa Itoophiyaa baankilee waliidhahaman 17 keessaati. Ministeerri Haqaa gabaasa dhiyeesse keessatti waliidhanhuun kun kan raawwatame hojjettootaafi hoogganoota baankiin, hojjettoota baankilee duraaniifi, namoota alaan ta'uu ibseera. ''Baankiiwwan irratti adda durummaan waliindhahuu kan raawwatan hoogganootaafi hojjetoota baankiilee kanaati. Sadarkaa lammaffaa irratti ammoo hojjettoota baankichaa duraaniifi qaamolee alaati.'' Bu'aan qorannoo kanaa qaamoleen alaa teekenlojiin sochii kana deeggaraa turuun isaanii yakkamtoota bira gahuun rakkisa aakka ta'u godheera jedheera.\nHojjettootni Itiiyootelekoom fi waajira galmee ragaalee qooda fudhattoota yakka kanaa ta'uu Ministeerichi qorannoo isaan bira gahuu ibseera. Bulchaan Baankii Biyyaalessaa Itoophiyaa Dr. Yinnaagar Dassee qorannoon kun dhimma kanaan walqabatee isa jalqabaa ta'uu ibsaniiru. ''Bankileen yakki akka hin raawwanen hojimaata diriirsanii hojii isanaii hojjechaa kan jiran ta'us, yeroodhaa yerootti, tooftaan yakkichi itti raawwatu walxaxaa ta'aa deemuu isaatiin yakkicha dhaabsisuu hin danda'amne,'' jedhaniiru. Yakki kun sadarkaa hammataarra gahuu dura tarkaanfii fudhachuun barbaachisaa ta'uus dubbataniiru. Yakkicha hir'isuuf tarsiimoo gargaaru diriirsuun, hordoffii keessoo baankilee cimsuun ragaalee sobaa adda baasuuf teeknolojii barbaaachisu guutuu fi naamusa hojjettoota baankilee fooyyessuuf hojjetamuu akka qabus Dr Yinnaagar himaniiru.


US waggaa lama keessatti ergamaa addaa Gaanfa Afrikaa sadii muudde

Ameerikaan yeroo waggaa lama hin guutne keessatti ergamaa addaa Gaanfa Afrikaa sadii muudde. Ministirri Dhimma Alaa US Antoonii Bilinkan akka beeksisanitti, Gaanfa Afrikaa tasgabbii dhabuun siyaasaa raasaa jirutti ergamaa addaa akka ta’aniif kan muudan Ambaasaadddar Maayik Hamer jedhameera. Ji’oota shanan darbaniif ergamaa addaa Gaanfa Afrikaa ta’uun tajaajilaa kan turan Ambaasaaddar Deeviid Saaterfiild aangoo isaanii dabarsanii kennuuf qopha’aa jiraachuun isaaniis ibsameera. Bilinkan muudamni ergamaa haaraa Hamer, kutannoo Ameerikaan gama dippilomaasii naannawaa Gaanfa Afrikaatti bahachaa jirtu akeeka jedhan. ''Itoophiyaa keessatti adeemsa siyaasaa hunda hirmaachise gara nagaa, tasgabbiifi lammileen hunda gara badhaadhinaatti geessu,” dhimma xiyyeeffannoon itti kennamu ta’uu isaa dubbataniiru Biliinkan. Gaanfa Afrikaatti ergamaa addaa Ameerikaa ta’uun haaraa kan muudaman Maayik Hamer, Dimokiraatik Rippablik Koongoo - DRC fi Chilee keessatti ambaasaaddara Ameerikaa ta’uun kan tajaajilan yoo ta’u, Isteet Dippaartimantiifi Waayit Hawus keessattis itti-gaafatamummaa gara garaa irratti tajaajilaniiru. Ameerikaan waraanni Kaaba Itoophiyaatti akkuma jalqabeen ji’oota muraasa keessatti yaaliin jalqaba miseensa mana-maree kan ta’an Kiriis Kuuns erguun eegalte,  yeroo waggaa lama hin guutne keessatti ambaasaaddaroonni buleeyyii sadii wal harkaa fuudhaniiru. Yeroo darban keessa Gaanfa Afrikaatti ergamaa addaa Ameerikaa ta’uun kanneen  muudaman eenyufaadha? Caarraaqqii akkamii ammoo taasisan?  Waraanni Tigraay keessatti jalqabamee ji’oota muraasa keessatti dhimma ijoo kan ture gargaarsa namoomaa dhiyeessuufi waraanichi gaaga’ama Gaanfa Afrikaatti qaqqabsiisu kan isaan yaaddesse pirezidant Joo Baayidan ergamaan jalqaba isaan ergan Kiriis Kuuns ture. ALI Bitootessa bara 2013 keessa ergamaa Ameerikaa ta’uun gara Gaanfa Afrikaatti kan ergaman nama siyaasaa bakka bu’aa kutaa Deelaaweer Kiristoofer Andiriiwu Kuuns yeroo dheeraatiif miseensa mana-maree Ameerikaa ta’uun tajaajilaniiru. Yeroo Joo Baayidan pirezidaantii ta’uuf dorgomaa turanittis  namoota Isteet Dippaartimantitti Isteet Sekireetaarii ta’uu danda’u namoota jedhamaa turan keessaa tokko ture. Kuuns itti-gaafatama fudhatanii kan gara Itoophiyaa dhufan Pirezidant Baayidan Gaanfa Afrikaatti ergamaa addaa ta’uun namni dhaabbataan muudamee hojjetu hanga dhufutti ture. Kuuns yeroo jalqaba gara Itoophiyaa dhufanii turanitti rakkoo naannoo Tigraay keessatti uumame, waa’ee sarbama mirgoota namoomaa raawwatamee, akkasumas atakaaroo dhimma daangaa Sudaan fi Itoophiyaa gidduu jiru ilaalchisuun Ministira Muummee Abiy Ahimad waliin dubbachuun alatti aanga’oota Gamtaa Afrikaa waliin wal arganii turan. Gaanfa Arfrikaatti ergamaa addaa Pirezidant Baayidan ta’uun kan hojjete Kiriis Kuunsiin bakka bu’uun dhimma Itoophiyaafi biyyoota biroo Gaanfa Afrikaa akka hordofaniif kan ergama Ambaasaaddar Jefrii Feltimaan waggaa darbe ji’a Ebla gara dhumaa ture. Yeroo Ambaasaddar Feltimaan ergamaa addaa ta’anii gara Itoophiyaa dhufan Isteet Dippaartimentiin Ameerikaa dhimma Itoophiyaafi naannawaa sana keessatti ta’u itti dhiyeenyaan akka hordofu beeksisee ture. Haaluma kanaan, waa’ee waraana Kaaba Itoophiyaa, akkasumas haalawwan biyyattii keessa jiru yeroo yerootti jijjiiramu, waldhabdee daangaa Sudaan fi Itoophiyaa gidduu jiruufi Hidha Haaromsa Itoophiyaa dhimmoonni ilaallatan hojii ergamaa kanaa angafa ta’u jedhamanii ture. Isteet Dippaartimentii Ameerikaafi Mootummoota Gamtoomanii keessatti itti-gaafatama olaanaarra kan hojjetan Jefrii Feltimaan, dhimmoota Baha Giddu-galeessaafi Afrikaa irrattis muuxannoo waggaa dheeraa kuufataniiru. Dabalataanis, Feltimaan dhimmoota dippilomaasii biyyoota hedduu hirmaachisan, akkasumas dhimmoota naannawaa mariifi araara barbaadan keessatti tarsiimoo Ameerikaan hordoftu raawwachiisuu keessatti muuxannoo qabaniin Gaanfa Afrikaa keessatti nagaan akka jiraatu taasisa jedhamee ture.  Gaanfa Afrikaatti ergamaa addaa Ameerikaa ta’uun ji’oota sagaliif kan turan Feltimaan, keessumaa waraanni Kaaba Itoophiyaatti gaggeeffamu fala akka argatuuf gara biyyoota Gaanfa Afrikaafi Baha Giddu-galeessaatti irra marmaaraa turaniiru.Ambaasaaddar Feltimaan MM Abiy dabalatee aanga’oota Itoophiyaa olaanoo Finfinneetti arganii, bakka buutota TPLF ammoo Keeniyaa, Naayiroobii keessatti arganii akka waliin dubbatan osoo hin gaggeeffamiin dura Waashingiten keessatti dubbataniis ture. Haata’u malee, Feeltimaan akka carraaqaa turanitti qaamoleen waraana Tigraay keessatti qooda fudhatan akka gara tokkotti dhufanii mariif taa’an gochuun waraanni kun akka dhaabbatuuf bu’aa argamsiisuu hin dandeenye. Ambaasaaddar Jefrii Feltimaan bakka bu’anii Gaanfa Afrikaatti ergamaa Ameerikaa ta’uun kan muudame dippilomaatii Ameerikaa buleessa Daavid Saaterfiild ture. Ji’a Amajjii keessa ergamaa Ameerikaa Gaanfa Afrikaatti ta’uun kan muudaman Daavidd Saaterfiild Tarkiitti ambaasaaddara Ameerikaa turan. Kana malees, Baha Giddu-galeessaatti dhimmoota gara garaa keessatti waggoota afuriif hojjechuunis muuxannoo guddaa kan horatan ture. Saateerfiild jalqaba hojii isaanii irratti  Isteet Sekireetaarii keessatti itti-aantuu itti-gaafatamtuu dhimmoota Afrikaa kan ta’an Moolii Fii waliin ta’uun gara Finfinnee, Kaartumiifi Riyaaditti imaluun marii taasisuun isaanii ni yaadatama. Isaan booda ergamaan addaa Daaviid Saaterfiild gara Itoophiyaa guyyoota lamaaf dhufuun aanga’oota mootummaa Itoophiyaa waliin, hoggantoota Mootummoota Gamtooomaniifi jaarmiyaaleen gargaarsa namoomaa dhiyeessan irraa bakka bu’an waliin marii taasisanii turan. Ji’a shaniif ergamaa addaa Ameerikaa Gaanfa Afrikaa ta’uun kan tajaajilan Ambaasaaddor Daaviid Saaternfiild akkuma warra isaan dura turanii ergama isaanii kanaan bu’aa hangas mara qabatamaa ta’e osoo hin argamsiisiin bakka isaanii Ambaasaaddar Maayik Hamer kan amma ramadame kanaaf akka dabarsan Isteet Dippaartiment ibseera.  Ameerikaan waraanni Itoophiyaa mariin akka dhuma argatuuf ergamtoota ramaduun aanga’oota Itoophiyaa waliin hariiroo qabaachaa turteetti. Ji’oota muraasa dura Ambaasaaddar Feltimaan bakka bu’uudhaan ergamaa addaa ta’anii kan muudaman Ambaasaaddar Saaternfiild, osoo baayyee hin turiin Ambaasaaddar Maayik Fiildiin akka bakka buufaman ifa ta’eera. Ji’oota shan booda wagga lama guutuuf kan deemu waraanni Kaaba Itoophiyaa jalqabuu isaa hordofee Ameerikaan sababiiwwan ejjennoo qabatteefi tarkaanfiiwwan fudhatteen mootummaa Itoophiyaa waliin hariiroon gaarii ture laafee tureera. Gaanfa Afrikaatti ergamaan addaa Ameerikaa haaraa kun dhimmoota gurguddooo naannawicha keessa jiran akka waraanaafi gaaga’ama siyaasaa akka fala argatan gochuun hojii ijoo isaanii ta’a jedhameera. Ambaasaaddar Maayik Hamer maal qabatanii akka dhufan beekamuu baatus, dhimmi Gaanfa Afrikaa xiyyeeffannoo Ameerikaa kan argate ta’uun isaa isaan dabalatee dippilomaatonni buleeyyii Ameerikaan duraan ergaa turte ni agarsiisa.


Saayintistii lammii Itoophiyaa suuraalee miiliyoona haqsiiste Dr Ababaa Birhaanee

Dr. Abaabaa Birhaanee ijjoolluu qabdee daree ishee keessaa barattuu cimtuu turte. Isheenis barattoota baatii Waxabajjiitti waraqaa ragaa fudhachuuf hiriiran keessaa tokko turte. Amma saayintistoota kompiitaraa maqaa guddaa qaban keessaa Ababaaa Birhaanee tokko. Ganni yeroo dhufu abbaan gateettii irratti baatanii waraqaa ragaa erga fudhataniin booda, karameellaa Dastaa bitaaf akka turan himti. ‘’…Karameellaa naa bitee mana daadhii na geessee, hiriyyootasaatti na agrsiifata. Yaadannoo kana baayyeen jaaladha. Iddoon amman gaheef abbaan koo gumaacha guddaa qaba. Rifeensa koo illee shurrubba naaf dhahaa ture…’’ Abbaanshee du’aan erga boqotanii waggaan sagal darbeera. Yeroo lubbuun jiran barnootaaf jaalala akka qabaattu ishee jajjabeessaniiru. Ayarlaand, magaalaa Dabliin keessa jiraatti. Ababaadhaan tibbana mataa ijoo dubbii akka taatu kan godheen qorannooshee ‘MIT’n suuraalee miiliyoona 80 akka haqu ittiin taasifteef miidiyaalee idil-addunyaa irratti bal’inaan gabaafamaa turedha. Haatishee, ‘’dubartiin gara golaatti…’’ jedhuuni ture. Maatii barachuu dubartii hangas mara hin jajjabeessine keessatti isheen garuu barnoota akkaan jaalachuu himti. Addatti barsiisota ishee galateeffachuu barbaaddi, keessattuu barsiisaa kutaa sagalitti Fiiziksii ishee barsiisan. Torbee tokkoof yeroo barnoota dirqamaan addaan kuttee yeroo turte, gara mana barumsaatti kan ishee deebisan isaan turan. Isa boodas irraa deddeebiin barnoota addaan kuttee turte, boodarra Yuunivarsiitii Baahirdaaritti barnoota Fiiziksii digrii jalqabaa barattee, boodarra Ayarlaanditti carraa barnoota bilisaa argatte. Saayintistoota kompiitaraa dhalataa Itoophiyaa tahaniif addunyaan keenya maqaa waamtu keessaa Ababaan tokko. Timniit Gabruu, Radi’eet Abbaba fi Ababaa Birhaaneetu maqaan dhahama. Ababaan hayyuu Kogniitiiv Saayins jedhamuti. Dameen beekumsaa kuni afaan, xiin-sammuu, falaasama, saayinsii kompiitaraa, Antirooppolojii fi hubannoo nam-tolche(AI) walitti furgaasuun qo’ata. ‘’… jireenya koo baayyee barnoota irrattin dabarsa. Yeroo ammaa waantan jaaladhun hojjechaa jira. Haqa buusuu, waan gaarii fakkatu tokko rakkoosaa saaxiluun jaalalaan akkaan hojjedhu na godha…’’ Hojiinshee sammuu namaa, naannoo, hawaasa, aadaafi seenaan hubachuun erga sakatta’anii booda qeequu fa’I dabalata. Damee hojii hubannoo nam-tolchee(AI) keessaa tokko (machine learning) dha. Innis teeknolojii maashiniin tokko odeeffannoo ofitti fudhachuun saffisaafi dogoggora malee akka hojjetu kan godhudha. Ababaan  odeeffannoo(data) maashina kanaaf dhiyaatu qo’atti. Gama naamusaan ni qeeqxi. Qorannoo PHD ishees akka fakkeenyaatti ilaaluu ni dandeenya. Qorannoo ishee PHD ishee kana Kooleejii Yuunivarsiitii Dabliinitti yeroo dhiyeessite  gaazexeessitoonni 80 ol gabaasaniiru. Xiyyeeffannoo qorannichaa suuraalee barnoota maashinii(machine learning)dhaaf akka odeeffannootti kennaman qaawwa yk hir’ina qaban agarsiisuudha. Suuraaleen kunneen miiliyoona 80tti kan siqan yoo tahu, ibsa suuraalee kunneen waliin dhufanis, Ababaan qorannoo ishee keessatti ilaalteetti. ‘’…odeeffannoon eessaa dhufaa? Suuraalee kunneeniin namoonni akkamiin ibsaman, gareeleen hawaasaa garagaraa akkamiin ilaalaman, kan jedhu sakatta’uu, qorachuufi adda baasuu ture hojiin koo…’’ jetti.  Bu’aa qorannichaa akkasiin ibsiti:\n‘’Ibsawwan saalaan qoodan, sanyummaa irraa mul’atuufi kabaja namaa tuqan kana malees namoota bifa gurraacha qaban akka hin taanetti ibse fa’i qabateera. Qorannoo koo booda MIT’n  tuuta odeeffannosaa kusaa isaa keessaaa balleesseera. Hojiirra akka hin oollettis haqeera. MIT’n suuraalee kunneen haquun milkaa’ina guddaa natti fakkata…’’ Akka hayyuuwwan dhimma kana qoratan jedhanitti, teeknolojiin yaada loogii saalaa, sanyiifi kaan irraa ka’uun hojiirra oolu haqni akka hin jiraanne gochuu danda’a. Akka Ababaan jettutti Facebook, Google, Amazon, Netflix fi appiiwwan kaan kan isaan odeeffannoo fudhatan karaa barnoota maashinii(machine learning) dhaani. ‘’Dhaabonni teeknolojii tuuta odeeffannoo(data set)isaanii kuusaa isaanii keessatti dhokfataniiru. Kuni immoo yaaddeessaa dha. Iftoominni odeeffannoo jiraachuu qaba. Qeeqaaf banaa tahuu dhabuun balaa qaba,’’ jetti. Waggoota 15 darban keessatti ‘machine learning’ damee teeknolojii guddaa taheera. Akka Abaaboon jettutti dhaabonni marsariitii irraa odeeffannoo sassaabuun samuudawwan leenjisa. Haala kanaan kuufamani odeeffannoo baay’achuun dameen kuni akka malee akka guddatu godheera. Haala kanaan taateewwan gara fuulduraa tahuuf jiran otoo hin hafiin tilaamaama jechuun himti Ababaan. Garuu teeknolojiin kuni hamma fe’e yoo leenji’eyyuu amala nama hundaa baruu hin danda’u. Namoonni damee teeknolojii kana akka malee amanuu kana ni qeeqxi. ‘’Shakkuu waan teeknolojii fi hubannoon nam-tolchee hundi sirrii tahuu dhiisuu malu,’’ jetti.  Ababaan Itoophiyaa keessatti kan ishee yaaddessu hubannoo eeggannoo odeeffaannoo dhuunfaa irratti jirudha.\n\n‘’…Fakkeenyan sii kenna yeroo bu’aan qabxii maatrikii yeroo bahe barataan qabxiiisaa baruuf lakkoofsa waraqaa eenyuummaafi odeeffannoo dhuunfaa biraa calliseema marsariitii irratti galchaa ture. Odeeffannoon kana dhaaboti teeknolojii gurguddoo ni funaannatu. Kana booada namoota qooduufi miidhuuf itti fayyadamu. Marsariitii odeeffannoon takkaa gadhiifamnaan akka hin badneefi bololi’aa akka turu beekuu qabnu..’’ Kaan immoo suuraa keenya akka feete isa gadhiisnu kanadha jetti. Suuraan gadhiisnu qembee odeeffannoo dhaabota teeknolojii kunneen keessa galuun (machine learning) dhaaf itti fayyadamu. ‘’Jaalannes jibbines odeeffannoo seenaa namootaa, sharafa maallaqaa, sabootaafi kaanis ilaaluudhaan liqii kenninuufimoo dhiisnu waan jedhutu murteeffamaa jira. Itoophiyaanis garuma sanaa adeemaa jirti,’’ jetti Ababaan.  Feesbuukiidhaan teeknolojii ‘namuusa hin qabne,’’ jechuun waamti.\nDhaabichi oduun sobaa hanga tamsa’e, Itoophiyaan hangam goolamte dhimmi jedhu akka isa hin yaaddeessine himti. Dhaabichi dhimma siyaasaafi fayyaa irratti oduu sobaa tamsa’uuf ykn odeeffannoo walitti bu’insa fidu daangeessuufi haquuf maallaqa gahaafi humna namaa akka hin bobbaasne qeeqxi.  Ababaan gama kanaan gorsa sadii qabdi. Sochiin dijitaala irratti taasifnu martii ashaaraa dhiisee akka darbu hubachuu qabna. Odeeffannoo keenya miidiyaa hawaasaa irratti akka feene facaasuu hin qabnu. Teeknolojiin seerawwaan hunda beeka jennee duchaatti amanuu dhiisuu qabna. Teeknolojiin akka biyyoota lixaa rakkoo keenya tahaa hin jiru taha. Suuta tahus garuma achitti tirachaa jirra jetti. Akka hawaasaatti yoo ilaalle teeknolojiin suuta deemuunsaa waan gaarii dha jennee ilaalla warri qeeqnu jetti. Itoophiyaan akkuma biyyoota kaanii hubannoon nam-tochee (AI) waan ishee yaaddessuuf miidhaa qaqqaabuu malu hir’isuuf gamanumaa qajeelfamaa baafachuu qabdi jetti. Facebook, Google, Twitter fi kaan illee hamma baadiyyaatti galanii tajaajila kennuu barbaadu, karooras qabu. Dhaabonni kunneen hawaasni kana fakkaachuu qaba, namoonni hariiroo uumuu kan qaban karaa akkasiinii jechuuniifi dhibbaa hawaasaafi siyaasaa gochuu akka barbaadan irra deddeebiin qeeqamu. Ababaanis dhimma kana akkasiin ibsiti, ‘’Kuni gita bittaa ala kallattiidha. Kanaanis dhimma tokko akkaataa isaan barbaadaniifi adeemsisaniin beeksisaa, akkasumas yaada namaa keessa bulchaadha jiru. Teeknolojii mataa keenyaa diriirsuuf maallaqa hin qabnu. Kanaaf, isaan gara keenya dhufaa waan jiraniif  Itoophiyaa keessatti imaammata isaaniin itti to’annu baasuudha qabna’’  Ni yaaddssas, hin yaaddessus jetti.\nGama tokkoon loogiifi bulchiinsi badaa laffarra jiru kara teeknolojiin itti fufuun ni yaaddessaanii. Gama kaaniin hayyuuwwan kanneen akka Timniit dhaabota gurguddoo dura dhaabbatan jiraachuun abdii kennaaf. Akka Ababaan jettutti, ‘’…bara 1950 keessa yoo ilaalte koompiitarri otoo hin kalaqamiin shallaga herreegaa kan hojjetan dubartoota gurracha turan. Ogummaan kun yeroo guddataa dhufu garuu dhiiroti gara hoggansaatti dhufuu jalqaban. Kunis dubartoota gurrachaaf qormaata guddaa tahe. Amma garuu dubartootni lammiin Itoophiyaa tahan otoo hin hafiin dhiibbaa gochaa jiru.’’ Hayyuuwwan addunyaan qaba jettu keessaa tokko Dr Ababaa dha\nBara darbe hubannoo nam-tocheedhaan namoota dhiibbaa olaanaa taasisan jedhamuun filamtee turte. Kalaqa suuraa kompiitaraan badhaasa ‘Venture’ jedhamus fudhatteetti.\nAmmas gama hubannoo nam-tocheen (AI) dhaan ogeeyyii Afrikaa dhiibbaa uuman keessaa tokkodha. Badhaasota argatte keessaa warreen ijoo eerre malee beekamtii garagaraa argatteetti. Isheen garuu iddoo guddaa kan kennituuf battala qorannoo PHD ishee dhiyeessitee xumurte sana dha. ‘’ abjuu baayyee qaba. Battala PHD koo diffeend godhee yeroo bahe sana hin dagadhu, sababiinsaas hojii wagga shanii booda dha gatii taheef,’’ jetti. Guyyaa sanas ergaan baga gammaddee Tiwiitara irraattii isheef yaa'aa oole.