Oromiyaa keeysatti beelti hammaate

Aanaalee godinaalee Baalee fi Baalee Bahaa kanneen akka Gurra Dhaamolee, Daawwee Sarar, Daawwee Qaaccan, Sawweenaa, Madda Walaabuu fi Harannaa Bulluq keessatti beelli sadarkaa lubbuu jiraattotaa gaaga’uurra gahee jiraachuun gabaafamaa jira. Beelli hamaan sababa weerara daangaa humnoota naannoo Somaalee fi dhabamuu roobaatiin mudate aanaa Gurra Dhaamolee irraa gara aanaalee birootti babal’achaa jira jedhame. Harargee Bahaa gammoojjii Aanaalee Qumbii, Mayyuu, Baabbilee fii kanneen biroo keeysattiis beelli sadarkaa hamaarra gayuutu dubbatama. Harargee Lixaa Aanaale akka Burqaa Dhintuu, Bookee, Gumbii Bordoddee, Mi’eeysoo fii kkf keeysattiis rakkoon beelaa jiraachuutu himama. Godinaalee Gujii lameenitti beelti hammaattee namoonni 12 lubbuun dabruus miidiyaaleetu gabaase. Miidiyaan mootummaan callisee laalutti jira. Godina Booranaa kheeysattiis kanaan dura hoongeen hamaan beeyladootaa fii namarra miidhaa guddaa geeysisuun ni yaadatama. Ammallee ummanni hoongee sanirraa kan hin dandamannee fii hoongee 2ffaatiif saaxilamuun cittoo irratti fanxoo taatee jirti. Lixa Oromiyaatti lola Oromoo irratti labsamee jiruun ummanni waggoota lameen dabre oomishachaa hin baane. Gargaarsi dhaquufiis kan hin jirre yoo tahu rakkoo jabaatu harkaa qaba. Walumaagalatti Oromiyaa keeysatti ummanni keenya beela hamaaf saaxilamanii jiran. Mootummaan Naannoo Oromiyaa dhimma kana dubbachuurraa soonanee jira. Gabaasa guddinaa fii misoomaa dhiheeysuu malee rakkoon ummataa hin dubbatamne. Abbaan iyyatu ollaan dirmata waan taheef addunyaan akka ummata beelaan dhumutti jiru kanaaf dirmatu iyya haa dabarsinuu. Warri hiree qabdan dhaabbilee gargaarsa namoomaatti iyya nuuf dabarsaa. Waan dandeeysaniiniis dirmadhaa.


OSAn Yaadan Dulloomeera; Haaromsa Fedha

Waldaan Qorannoo Oromoo, (Institute of Oromo Studies(OSA)n bara 1986 hayyoota Oromoo akka Prof Muhammad Hasan fa’aan ijaarame.Kaayyoon waldaa kanaa dhimma hawaasummaa, siyaasaa, dinagdee, seenaa, fayyaa, aadaa Oromoo irratti qorannoo gaggeessuudhaan kaayyoon saba Oromoo galmaan akka ga’u taasisuudha. Bara 1992 irraa eegalee bu’aa qorannoo isaati bifa barruleen (Journal of Oromo Studies), qopheessee ummataaf dhiheessa jira. Ijaaramuun waldaa kanaa qaama qabsoo bilisumnaa Oromoo yoo ta’u; dhiibbaa jaarmayni Institute of Ethiopian Studies (IES) beekkumsa Oromoo fi Oromummaa irratti geesse haala qindaawaa ta’een faccisuuf, bu’uura Oromumma beekkumsa irratti ijaaruuf, Oromoonis akka sabaa yaada ofii, madda beekkumsa ofii akka qabu agarsiisuu fi beekkumsa isaa fayyadamee akka bilisoomu gargarufi jaarame. Gama kaaniin IES hayyoota habashaa sirna qeenxee Itoopiyaa olaantummaa Amaaraa irratti ijaaramte yaadaaf beekkomsan utubuufi ijaarame. OSAn baroota jalqaba ijaarame keessatti samuu Oromootaa gabrummaa jalaa bilisoomsuuf, Hamilee sabaa cabe olqabuuf, Oromummaa laaffatte deebisee ijaaruuf gahee guddaa taphatee jira. Baroota jalqabaa sanitti yaadni inni burqisiisufi qorannoon dhiyaatanis haaraa fi yeroo sanitti jijjirama warraqaa kan fidan turan.Gumaacha kanaafis Oromoo biraa galata qabu. Haata’u malee baroota as a’anaa kana jaarmayni kuni amala warra IES san kan dhaale fakkaata. Guddinaa fi tarkaanfii yaada haaraa burqisiisuu, qorannoowaniifi yaada furmaataa guddina sadarkaa dammaqina Oromoo madaalu burqisiisuu dadhabee jira.Yaadni waldaa san keessatti alanfatamu kanuma wagoota 30n dura ittiin ija banateedha. Walumaa galatti madda yaada haaraa fi qaraa ta’uu hin dandeenne. Kuni hedduu nama yaachisa. Kana males akka jaarmaya hayyootaatti waltajjii yaadonni walfaallessan irratti dhiyaatanii, walfalmanii kan wayyaa ta’e itti filatamu ta’uu dadhabeera. Bu’uura kanas kan tiksu namoota yada faallaa fi waan baratameen ala yaada haaraa qaban waltajjii irraa ittisuuni. Sababaa kanaan OSAn geengoo beekkomsaa dhiphacha deemee ta’eera. Garaagarummaa yaadaa sodaacha ifnana beekumsa baldhisuun hin danda’amu. Wanti dhiyeenya kana Obbo Jawar Mohammed irrati ta’es calaqqee dullomuu yaadaa OSA kan muldhisu natti fakkaata. Jaarmayni Oromoo garaagarummaa yaadaa sodaachaa, namni tokko yoo irratti dhiyaatee yaada ibsate waldhabdeetu ka’a, diigamuu danda’a jedhamee sodaatamaa akkamitti burqaa yaada Oromoo hunda bilisoomsuu, qaroo Oromoof ifnana garsiisu ta’uu danda’aa? OSAn yaadan dulloomeera. Yoo burqaa ifnana beekkomsa Oromoo bilisoomsu ta’uu barbaade, haaromsa bu’uuraa barbaada. Horaa Bula Dr. Sultan Kassim Genna Haagayaa 1, 2022


Mirgaanis bitaanis deemtu fuulduratti sibaasa!

Biyyi kamiyyuu Dimookiraatawaas haa taatu haa dhiistu malee Mootummaan bulti. Mootummaan kamiyyuu Sirna bulchiinsaa ni qabaata. Sirni Bulchiinsa mootummaa immoo Paartiidhaan ijaarama. Paartiin sun immoo xiinsammuu(Ideology), imaammataafi sagaantaa siyaasaa qaba. Paartichi Dambiifi qajeeltoowwanis ni qopheeffata. Mataan sirna bulchiinsa paartii sun aangoo mootummaa ta’ee Biyya gaggeessuu gaafa argate Heera Biyyi sun ittiin bultu mala kamiinuu haa ta’u ni qabaata. Sana booda Uummanni Biyyattii mataa paartii sana jalatti Heericha jala deemuun imaammata sirna paartichaa hojiitti hiikuun labsiiifi seerota qaamni bulchiinsaa sun baasu dirqamee ofitti fudhachuun #bilisummaan jalatti bula jechuudha. Kunis hanga sirni mootummaa sanaa hundeerraa geeddaramutti itti fufa. Sana keessatti lammiileen Biyyichaa fayyadamoo ta’u. Biyyi sirnichaan bultus akkanaan guddatti. Sirnichatu waa hunda murteessa malee mootummicha mootummaa sanaa miti. Osoo sirnicha hin jijjiiriin mootummichi yoo jijjiirameyyuu Biyyaafi Uummaticha irratti jijjiirama hinfidu jedhamuuf kanaafi. Erga waa’ee Paartiif sagantaa siyaasaa isaa, Mootummaaf gosa sirna bulchiinsa isaa, akkasumas imaammataaf xiinsammuu sirna akkamirratti gaafa ijaaramu bu’aa gaarii akka fiduu danda’u hanga kana hubannee gara dhimma ijoo mata duree koottin darba. Yeroo ammaa kana Oromiyaa keessa Oromoodhaaf dhaabadheera kan jedhan Paartiilee gurguddoo 2tu jiru. Isaanis ABO, KFO. Oromoon tokko tokkoon paartiilee kanaa bu’uura armaan oliitiin adda isaan baase beekuun faayidaa gudda qaba. Erga maalummaafi eenyummaa paartiiwwan kanaa bareechee addaan baasee hubatee immoo faffaca’uu dhiisee ykn akka bishaan gabatee irraa asiif achi dambali’uu dhiisee paartii kamiyyuu jalatti ijaaramuun murteeffatee qabsaa’uun dirqama ta’uus beekuu qaba. 1.#ABO:- Paartii siyaasaa qabsaa’ota oromootiin waggoota 40 dura Oromoof ijaarame. Gara jalqabaa qabsoo hidhannoo dirqamee jalqabus karaa nagaa paartii Boordii filannootti galmaa’ee socho’u. Xiinsammuun isaa Oromiyaa Walabaa hiree isaa Uummanni Oromiyaa murteeffatu ijaaruudha. Sirna Dimookiraatawaa duudhaa Sirna Gadaatiin Oromiyaa of dandeesse refereendamiidhaan akka ijaaramtuuf qabsaa’uudha. Akka filannoo xiinsammuu lammataatti immoo yoo Impaayerri Itoophiyaa Dimookiraatofte Sabaaf sablammoota Biyyattii waliin xiinsammuu sabdaneessummaatiin sirna Federaalizimii dhugaan ollaa isaa waliin wal kabajee Biyya keessa jiraatu waloon ijaaruudha. Haaluma sanaan Imaammata eenyummaa Oromoo fi daangaa Oromiyaaf dursa kennu sadarkaa wixineetti Afaanota lamaan(A/O fi Ingiliffaan) akka fayyadamu akeeka qaba. Kaayyoon mootummaa haala kanaan hundeeffamuus dantaa oromoo kan hin sharafne bulchiinsa isaa duudhaa Sirna Oromootiin marsaa waggaa Afuriin kan filannoo sagalee uummataatiin baalliin wal jijjiiru mootummaa uummataa itti fufiinsa qabu hundeessuuf qabsaa’uudha. 2.#KFO:- Paartii siyaasaa hayyoota Oromootiin waggoota 25 dura Oromoof ijaarame. Jalqabuma irraa paartii yeroo maqaa dimookiraasii waamuun yakkamaa nama taasisutti qabsoo karaa nagaa geggeessuuf Boordii filannootti galmaa’ee paartii qabsoo karaa nagaatti cichaa as gahedha. Xiinsammuun isaa Impaayera Itoophiyaa beekumsa ammayyaafi ogummaa tarsiimootiin diignee biyyattii dimookiraatessaa Oromiyaa of dandeesse sirna federaalizimii dhugaa keessatti ijaaruudha. Yoo ollaan nagaan bule abbaan nagaan bula jedhee paartii amanu waan ta’eef, Oromiyaa Adaamii ollaa Agamsaa gochuu irra sabaaf sablammoota sirna federaalizimii dimookiraatawaa ta’e keessatti bulchiinsa sabdaneessummaatti amanan waliin impaayera humnaan ijaaramte kana beekumsa saayinsii ammayyaatiin fayyadamanii dimookiraatessuun saboota biyyattii hunda waliin reeshiyoo baayyina isaaniitiin karaa iftoominaa fi haqummaa qabuun hirmaachisanii Itoophiyaa irratti waliigalan sana waloon ijaarrachuuf paartii Oromoo irra darbee saboota kaaniifis qabsaa’udha. Paartii Imaammata dantaalee oromoo kabachiisan irra darbee kan kabaja waloo uummata Biyyattiif fayyadu Afaanota sadiin (A/O, Ingiliffaa, Amaariffaa)dhaan sadarkaa wixineetti qopheeffatedha. Paartiin KFO dantaa eenyummaa Oromoo fi maalummaa Oromiyaa daangaaf teessuma ishee waliin wal qabatu, dhimmoota Afaan Oromoo fi handhuura Oromiyaa Finfinnee ilaalchisee yaadama paartii ABO irraa garaagarummaa hin qabu. Akkataan isaan gaaffii Oromoo akka Finfinnee itti deebisuuf karoorfatan(Approach)irratti wal adda malee garaagarummaa galma kaayyoo hinqaban. Paartiin KFO Itoophiyaa sirna federaalazimii dimookiraatawaa geggeessituu fi bulchiinsa mootummaa filannoo waggota shanin baallii wal jijjiirtu hundeessuudha. Sirna paartiin biyya bulchu(Ruling system Party) mootummaa biyya bulchuuf hundaa’u irra adda taate ijaaruuf paartii qabsaa’udha. Kana jechuun dhaabbileen mootummaa tajaajila lammiileef miira walqixxummaan kennan kamiyyuu dhiibbaa paartii carraa biyya bulchuu argate sana irraa bilisa taatee uumuu jechuudha. Mirgaanis bitaanis deemtu Fuulduratti sibaasa. Fuuldurri kee immoo isaan lachuu waliin ifa. Maddi; Miidiyaa hawaasaa


Ibsa Gamtaa GCW-BBH(AEOFR) irraa kenname

Hundeeffama irra kan jiru gamtaan kun, Dhaabbata Safariom irratti duula banuudhaan imala isaa takka jedhee injifannoon kan eegale, yeroo ammaa damee Oromiyaa dabalatee sabaafi sablammoota akka Affaar, Walaayittaa, Sidaamaa waliin hojjachuu kan eegale akkasumas, saboota carraa walqixaafi hirmaannaa haqa-qabeessa barbaadan dabalaa kan simatu tahee biyya keenya Itoophiyaa keessatti kallattii hundumaan hirmaannaa haqa-qabeessaa fi carraa walqixaa hojiirra akka ooluuf gahee keenya bahuuf humna dargaggeessaa gurmaayedha. Ibsi kun kallattiidhaan Gamtaa AEOFR-Damee Oromiyaa irraa kan kenname yoo tahu, Imala haqa haqaaqame gaafachuun eegalameefi kallattii gara fuulduraa bifa armaan gadiitti gabaabsee tarreessa: – Imalli haqa haqaaqame gaafatu takka jedhee dhaabbata Safaricom irraa eegale injifannoo-waloo ajaa’ibaa ifatti muldhate argamsiisuun kan eegaleefi injifannoowwan arganne lafarratti akka gadi bu’aniif qindoominnaan hojjachaa jiraachuu yoo ibsinu GAMMACHUU guddaadhaani. – Injifannoo duula Safaricom irratti gaggeessineen argame kan Ummata Oromoo hunda mataa Ol-qabachiise waan taheef, qindoominni keenya humna keenya akka tahe amanuu qofa osoo hin taane waltumsuudhaan tulluun nuti hin sochoofne akka hin jirre kan qabatamaan itti-hubanne akka tahe hedduu keenyaaf barnoota guddaa ta’ee darbeera. – Injifannoo arganne jennu tokko tokkoon maqaa tarreessinee waamuu keenyaan dura waanti qabatamaan lafarratti haa muldhatu jennee waan amannuuf ammatti maqaa waamnee tarreessuu irraa ofqusanneerra. – Gaaffiin qindoominnaan karaa Safaricom takka jedhee jalqabame kun dhaabilee hedduu keessatti deebii argachuu qaba jedhee kan amanu gamtaan keenya, #AEOFR, damee walfakkaataa Sabaafi Sablammoota Itoophiyaa gaaffii walfakkaataa qaban hirmaachisuudhaan yeroo ammaa gamtaa 4 ofjalatti horateera. Kunis Aadaa, Seenaafi Sirni Gadaa Oromoo kan keessatti dhalannee guddanne kophaatti fayyadamuu, hatuu fi saamuu irraa ilmi Oromoo bilisa tahuu kan mirkaneessu waan taheef, qabatama hawaasa keenyaa ifatti agarsiisa jennee waan amannuuf gammachuu guddaatu nutti dhagahama. – Imala eegalle qajeellootti lafa qabsiisuu fi hirmaannaa hunda-galeessa tahe mirkaneessuuf, ilmaan Oromoo hundi kallattii Oromiyaa Arfan keessaa, Amantii hunduma keessaa fi Saala lamaan keessaa garee kana keessatti qooda fudhachuudhaan ‘Carraa Walqixaafi bakka bu’ummaa haqa-qabeessa’ akka mirkanaayu gahee isaanii akka taphatan hojiin jalqabame lafarratti gadi bu’ee hojjatamaa kan jiruudha. Kanaanis gamtichi guyyaa kaleessaa Sadarkaa Giddu-galeessaatti ‘Marii Waliinii’ kan gaggeesse yoo tahu karooraa fi kallattii barbaachisaa, akkasumas carraalee jiran irratti mari’ateera. – Marii Sad. Giddu-galeessatti godhame irratti kan argaman Dargaggota ‘Duula Safaricom’ jalqabaniifi finiinsanii ummata kakaasaa turan, akkasumas Ummata Oromoo bakka bu’uudhaan Dhaabbata Safaricom’ dubbisanii gaaffii ummataa kan kan dhiyeessan hundumti keessatti kan hirmaatanii fi kanneen dabalataan kallattiilee Oromiyaa hunda keessaa gamticha bakka bu;aniidha. – Marii waliinii Sadarkaa giddugaleessatti godhame kana keessatti, ‘Gamtaan kun qaama ykn garee siyaasaa kamiinuu akka hin hundaayiin’, ‘Garee ykn qaama Siyaasaa kamirraallee ajaja ykn gorsa kan hin fudhatin akka tahe’, ‘Faayidaa ykn fedhii garee ykn namoota muraasaa ykn naannoo tokkoo eegsisuuf osoo hin taane carraalee waggoota dheeraaf akka sabaatti nutti cufamee ture, qoodiinsa maqaan, sabummaan, tuffatamuu Afaan keenyaafi eenyummaa keenyaa afoo dhaabbachuudhaan ilmaan Oromoo hundi lagaafi gandaan, amantiin, maqaan osoo hin taane dandeettii fi beekumsa qabaniin akka lammii biyya kanaatti carraalee jiran irratti hirmaachuufi irraa fayyadamuu akka qaban faayidaa waliiniitiif waliin dhaabbachuu fi waliif tumsuu qofarratti kan fuulleffate ta’uun waliif galameera.’ – Hojiin ‘Carraa Walqixaa fi Bakka Bu’ummaa haqa-qabeessa’ raawwachiisuu gahee mootummaa biyya bulchuu ta’us, mootummaan itti gaafatamummaa sana waan hin baaneef teenyee komii dhiyeessuu irra beekumsaafi humna qabnuun hamma dandeenyu sirreessuuf yaalii nurraa eegamu taasisuu irratti argamna. Sochii dhaabbata Safaricom irraa tokko jenner eegalle kana qaamni mootummaa kamuu haqummaa gaaffii dargaggootaa ta’uu ni fudhata jennee abdanna. – Bu’uura heera Mootummaa Itoophiyaa Keeyyata 25 irratti ‘Carraa Walqixaafi Bakka Bu’ummaa haqa-qabeessa’ mirkaneessuuf, qaamni mootummaas tahee mit-mootummaa akkasumas, qaamni dhimmi ilaallatu deeggarsa barbaachisaafi gahee isaan irraa eegamu bahachuudhaan sochii gamataa kana jajjabeessu jennee amanna. – Imala haqa haqaaqame, gamtaan kun dhaabbata Saafaricom irraatti eegaleen dhaabbatichi rifaatuu hamaa keessa seenuu bira darbee, ‘waadaalee adda addaa kallattiifi al-kallattii hedduu kan seene waan taheef, waadaalee ummataaf seeneef deebii dabalataa kennuuf torbaan kana keessa walgahii marsaa 2ffaa nu waamee waan jiruuf… Carraa Walqixaa fi Bakka Bu’ummaa Haqaa gaafanne qabatamaan lafarratti ummatatti agarsiisuuf xiyyeeffannaan hojjachaa jiraachuu keenya mirkaneessina. Akkasumas, tarkaanfiin itti aanu maal akka tahe dhawatumaan kan wal-yaadachiisaa deemnu taha. – Marii waliinii Sadarkaa giddu-galeessatti godhame kana keessatti, gamtichi siyaasa kamuu irraa walaba tahuu, hordoftoota amantii hundaa hirmaachisuu, kutaalee Oromiyaa hundarraa qooda fudhachiisuu, yoo faayidaan ykn carraaleen kennaman jiraatan ifaatti ilmaan Oromoo ulaagaa guutan dhoorkii tokko malee akka fayyadaman taasisuu. Dabalataanis, Sabaafi Sablammoonni biyyattii hunduu bifa walqixaafi akkaataa heddummina saba isaaniitiin – ‘Carraa Walqixxummaa fi Bakka Bu’ummaa Haqaa’ kanarraa fayyadamoo akka tahan tumsa gochuu irratti gamtaan kun cichoominaan kan hojjatu akka nuuf hubatamu jala-sararree hubachiisuu barbaanna. – Namoonni Ogummaa adda addaatiin dhaabbaticha keessatti carraa hojii barbaadanii dorgomaa turan, akkasumas dhaabbilee bakka-bu’ummaafi hojiilee adda addaatiif dorgomaa turan, kanneen sababa maqaa, eenyummaafi Afaan isaaniitiif dhiibamanii dorgommiin ala godhaman kallattii adda addaatin Komii dhiyeeffachuufi yoo carraan jiraate hirmaachuuf heddumminaan, namoota gamtaa keenya keessa jiraniif dhuunfaa dhuunfatti gaaffii dhiyeessaa jiru. Gaaffii dhiyaachaa jiru kana dhuunfatti keessummeessuun ulfaataa akka ta’e gamtaan keenya waan amanuuf, wal gargaaruun hojii salphisuuf, bakka barbaachisaa ta’etti miseensota gamtichaaf hojii qooduun hojicha saffisiisuun akka barbaachisu kallattiin kaa’ameera. Gaaffilee dorgommii keessaa dhiibamuufi komii namoonni keenya dhaabbata Safaricomitti dhiyeessuu barbaadan keessummeessuufi qindeessuun barbaachisaa tahee waan argameef, namoonni ykn dhaabbilee ‘Ani/Nuti osoo ulaagaalee barbaachisan guunnuu, muuxannoo gaafatames qabnuu, iddoo ykn hojii sanaaf nama sirrii ta’uu keessan beektanii, garuu maqaa kiyyaaf, eenyummaafi Afaan kiyyaafan dhiibame warri jettan, ragaalee barbaachisoo tahan hundumaa, kanneen Dhaabbatichaaf dhiyeessitanii turtan gara T.E(Email) Gamtichaa: allianceforequalopportunities@gmail.com akka ergitaniifi adeemsa itti aanu obsaan akka hordoftan kabajaan isin hubachiifna. Dabalataanis, kanumaan walqabatee marsariitiin Gamtichaas yeroo gabaabatti kan ifoomu taha. Gamtichis yeroo yerootti Odeeffannoolee adda addaa hawaasaaf ifoomsaa kan adeemu taha. Gamtaadhaan haqa keenya gaafanna! Gamtaa Carraa Walqixxummaafi Bakka Bu’ummaa Haqaa | Alliance for Equal Opportunity and fair Representation – AEOFR | ለእኩል ዕድል እና ፍትሃዊ ውክልና ህብረት Email: allianceforequalopportunities@gmail.com Maddi: miidiyaa hawaasaa


Caayaa tokkummaa fugug, beelti beellama hinqabdu!

Kutaalee Oromiyaa gama Bahaa kanatti hawaasni keenya hedduu beelawanii jiran. Duraan fageenya irra teenyee hordofaa turre. Dhaloota jechaa irraa gara dhaloota gochaan agarsiisutti cehuuf hawaasa kana waan xiqqoo fudhannee, imaltuu guyyaa sadiif jilli caayaa Tokkummaa Fugug gooneen Malkaa balloo geenye rakkoo kana agarre. “Beelti beellamaa qabdu ” dhaadannoo jettuun imala eegalleen bakka itti tilmaammanne danqaa warra biyya bulchuun haqqannuus , Hawaasa araddaa Dirree Quufaa laalle. Hawaasni kun beelaa keeysa nutti boohan. Waan hedduu nama gaddisiisuudha. Dhuguma dubbachuuf hawaasni kun rakkoo beelaa ulfaataa keessa jiran. Lubbuu hawaasa keenyaa kana baraaruuf humnaafi qindoomina jabaa akkasumaas, arjummaa Lammii guddaa barbaachisa. Hanga ammaa Namni dhumaa jira. Dirmachuu Lammii keeysanii barbaadan. “Beelti beellama hin qabdu” Team CAAYAA TOKKUMMAA FUGUG. Deeggarsi Ummata keeysanii ammallee haa itti fufu!


Waraanni TDF iddoowwan Gurguddoo, Fooqiisaa, Zebul, Mandefaraa, Qoboo, Roobit, Shooch Maariyaam fi Tekuloosh qabachuu ibse. Lolli guyyoota sadan darbaniif aanaalee naannoo Amaaraa keessatti gaggeeffamaa jiruun loltoonni Tigraay akka jedhanitti. Mootummaan waraana isaa magaalaa Qobboo keessaa baase kan jedhu dubbii kana fakkaata. Waraannii bilisummaa Oromoos waraana Abiyyiirratti haleellaa fudhachuu ibse.


Prof. Mararaa Guddinaa “Nutii Xoophiyaa dullattii suphuuf miti kan waggaa 40 fi 50 ol qabsoofneef, biyya Oromoof taatu ijaarrannee ofiin of bulchuufi” Warra Xoophiyaa haaressuufis warra Oromiyaa walabaa ijaaruuf deemuufis, inni duraa angoo siyaasaa biyyattii olaantummaan to’achuudha. Sana booda waan saba keenyaaf ta’u taasisuu ni dandeenya. Garuu otoo masaraa Mootummaa hinto’atiin karaarratti sababni wal falminuuf hinjiru. Sirna Minilik waggaa 150 saba keenya dararaa ture akkamitti jijjiirra isa jedhudha malee Afaan Oromoo dubbachaa Masaraa Minilik seenuu qofaan gaaffii Oromoof deebii hinta’u. Yaroo Dargiifi Wayyaanee caalaa miidhaa guddaan akka irra gahaa jiru, sabni bal’aan himataa jira. Dabballeen mana gubaa jira, ajjeesaa jira, saamaa jira, ammayyuu Oromoon hinbilisoomne… Masaraa Minilik kan seennuuf akka warra kaanii Oromoos balleessinee ofiif baduuf otoo hintaane, qabsoo saba keenyaan dhiibamnee seennee saba keenya abbaa aangoo olaanaa taasisuufidha. Waan gurguddaa 2f filannoo keechaa baane 1. ABO akka paartiitti dhiifnee seenuufi 2. Hidhamtoota siyaasaa kan ABO fi KFO dhiifnee seenuun waan nurra hinturreef, ABO waliin wal qabannee filannoo keechaa baane. ABO waliin tokkumma qabsoo Oromoorratti walii galtee waggaa 20 olii qabna……. ABOfi KFOn Walii Galteen Biyyaalessaa jedhame qabsoo saba keenyaa waan fayyadu akka hintaane hubannee waliin keechaa baane; waliin hojjataa turre, waliin hojjataa jirra. …. bosonas ta’ee magaalaan, hamma qabsoo Oromoof manaa baanetti wal jala dhaabachuu hinqabnu….. …..warra karaarraa qabsootti goreetu qabsoo Oromoo…” Oromia11 irraan eeggadhaa!


Lola diinni kee waggaa 30 guutuu si qorqe har’a bakka lamatti wal baasee wal lolu keessa hin galin!

Lola kaabaa Akkuma lola isa waggaa lama duraa ammas humni waraanaa PP ‘Ajaja Bahaa’ jedhamu daangaa cehee Eertiraa akka seenu godhameera. Lola darbe keessatti bifa kanaan Eertiraa cehanii achirraa waraana Eertiraa daboo waammatanii Tigraay weeraran. Ammas toftaa wal fakkaataadhaan deemaa akka jiran maddeen Tigraay gabaasaa jiru. Lola kanaan gareen lachuu (abbaa fi ilmi ykn PP fi TPLF) marsaa isa xumuraati jechuun walitti dhaadataa jiru. Ergaa ilmaan Oromoof! Garee kamuu amantee waliin dhaabbattee wareegama bilaasha hin kafalin. Lola isa qehee keetii wal tahii irree tokkummaa hanga guddina Oromoo gahuun qehee keerratti loladhu. Kan masaraatti dhufes tahee kan deebi’ee dhufuuf hawwu kamuu dhiiga keerra ejjetee lafatti si haqatee aangootti ol baha. Kan ammatti fagoo jirus gaafa daangaa keetti siqu si tuffachuu eegala. ”Humni samii gadii kamuu Shaggar seenuu nan dhorku” jedhee dhaadata. Dhaada akkasiif deebii gahaa deebisuuf kan dandeessu yoo ammumarraa saba guddaa kana jaartee akka of kabajsiiftutti warraaqxe likkii kee garsiifte qofa. Gaafas daangaa kee seenuu fi dhiisuu irratti hayyama kee gaafachuuf dirqama. Yoo kan humna gahaa hin qabnee fi afaan wal garagaltee wal nyaattu tahe garuu dhaadachuu bira darbee haaloo isa ati aangoorraa isa kaaftee san si bahata. Lola diinni kee waggaa 30 guutuu si qorqe har’a bakka lamatti wal baasee wal lolu keessaan hiree laalladhu waan kee jabeeffachuuf oolfadhu malee garee kamiifuu hin booji’amin!


Ruumicha kaameeraa baatu.

Dubara beeloftuu afaan du’aarra turte takka ruumichi wayii liqimsuudhaaf eeggachaa jira. Iddoon isaa Sudaanidha. Barri sun bara beelaa ture. Yaruma kana gaazexessaan suuraa Afrikaa kibbaa Keeviin Kaartar jedhamu tokko iddoo sanitti argamee; ishiifi ruumicha duubaa du’a ishii eeggacha jiru suuraa kaase. Suuraan Kaartar kaase kun baay’ee beela ture addunyaaf ifa baasee ajaa’ibsiifamee badhaasallee argamsiiseefi. Suuraa adda ta’e kanaaf baay’ee kabajamee oduufi ajandaa miidiyaalee gurguddoo ta’ee ture. Gammachuun beekamtii kuni garuu baa’yuma irra hinturre. Sagantaa wayii irratti gaaffii gaafatameef otoo deebii kennaa jiruu jidduudhaan gaaffiin bilbilaan gaafatame takka gammachuu beekamtii kana irraa mulqite. ‘‘Daa’imittiin maal taateree?’’ jedheen gaaftaan tokko. ‘’ Ani suuricha kaasnaan achi hinturre. Ee …Xiyyaara dhaqqabachuun qaba waanta’eef ennasuun biraa deeme.’’ Jedhee deebiseefi. ‘’Guyyaa sana intalattii ruumicha laamtu argate; inni tokko kaameeraa qaba ture.’’ gaafaataan sun. Jechi kun daqiiqaa sanarraa eegalee sammuu Kaartar keessaa baduu dide. sanduuqni poostaafi imeeyiliin isaa gaaffuma kanaan guutamee namoonni isuma balaaleffatan. Biyyas jijjiirraan yaadichi sammuu keessaa yaroo yaroodhaan itti bilbila. Bakka namni isa beekurraa luka fageeffatee dhokatullee gaafichi irraa hinfagaanne. Dhumarratti jechi sun sammuudhaa baduu didnaan of balleessee obbaafate. Keeviin Kaartar dubara billisee xiqqittii san balaarraa odoo hambisuu danda’uu suuraafi beekamttiidhaaf dursa kenneeti ofis balaatti of kenne. Kamtu dursa? Miidhama namootaa odeessuuf ykn komachuuf muuddamuun dura namoota san baraaruuf yaaluun dursi kennamuufii qaba. Namoota gargaarree bayyanachiisuufi imimmaan haquutu dursa. Yaada qajeelaafi sirrii ta’e; onnee namaaf na’u Rabbi nuuf haakennu! (Poositi Bishop Samzuga irraa kan hiikame.) Maddi: miidiyaa hawaasaa Jabaan Waaqa!


Univarsitii Haroomayaa ummata keenya ni fayyadde moo itti fayyadamte?

Baruumsi bu’ura jireenya ilma namaati. Barnoonni bu’ura waa hundaati. Manni barnootaa naannoo kee jiraachuu jechuun carraa guddaadha, keessattuu Univarsitiin ganda kee jiraachuu jachuun hiree ajaa’ibaati. Namni baratee fii hin baratin tokkoomiti. Bakki barnoota irraa qicatan mana barnootaati. Haatahuu ummanni naanno san jiraatan ammallee harki guddaan akkuma akaakilee isaanii akaafaa, dongoraa yookaa marashaan lafa qotataa jiraatan. Waanni bira haa hafuu dafkaa akaafaallee akka duuydaa fii mudhii isaa isa hin miinetti mijjeeyfatee takkaa dheereeyfatee if fooyyeessullee hin dandeenye. Meeshaan Qotiyyoos isuma akaakilee fii abbbaan isaa ittiin qota ture malee waan fooyyawe hin qabu. Haaja isaallee manuma duubaa fii gaaraan dhaqata malee boolla akka qabdu takkallee qotatee mijjeeyfachuu hin barre. Duuba bu’aan Univarsitiin Haroomaayaa ummata naannoo saniin shir je’ee jiraatuuf bu’aa buufte jira? akka isaan jireenya isaanii akka fooyyeessan gootee jirtii? Mooraan univarsichaa bareedina faaruu qarxam. Fokkonni naannoo isii lakkaawamee hin dhumu. Tarii Hayyootaa fii barattoota ummata akka itti cunqursanii saaman oomshte gandarra raabsite moo maali wanti saa? moo ummata naannoo san jiruuti itti fayyadamuu wallaale? Hundaafuu Galamsoo Wood waan kana waraabdee ummata garsiisuu keetiif GLT dhaamsa keeny


Beekaan waan dubbatu beekaa, wallaalaan waan beeku dubbata.

Kaleessa #Ilaamee #7 keessatti waan an barreesseen warri mufattan dhiifama guddaa akka naaf gootan, na hoofkalchitan, kabajaa guddaan isin gaaffachaa, ammoo, Salaalerraa kanin baradhe waan armaan gadii tahuu naa hubadhaa: Kutaa Duraa 1. #Mala_dandamannaa (#social_resilience_strategy) Dhiibbaa siyaasaa amantii golga taasifatee jaarraa 7 oliif (jaarraa 13ffaa irraa kaasee) isaanirra ture akka itti dandamatan (social resilience mechanism) isaanii gaafannaan, Manatti akka abbaa, alatti akka ambaa! naan jedhan. Akkasiin, bu’uura Oromummaa tursan: aadaa, ulfaa fi bakka ulfoo, safuu, hooda, laguufi lagannaa, duudhaa fi sona, dhugeeffannaa, Ayyaantummaa, amantaa fi amantii ganamaa dhaloota dhaalchise. An sanin qoradhe, waggaa 12 dura, ergamtoinni wayyaanee yerosii, atiwoo Maccaa, maaf Macca hin qoranne, maaltu Salaalee si fide? jedhaniifi akka an #aadaa_diddaa #Oromoo_Salaalee qorachhuf ragaa guurradhee USA hin baanetti utuu balbala natti cufanii…. 2. #Gootummaa (#Heroism) Qabsoo Oromoo keessatti gootonni Salaalee (Hagarii Tulluufi obboleeyyan isaan), Gen. Tadasa Birru Kenne, Badho Dilgaasaa, kkf) qooda isaan qabanfi har’as jabina Oromoo Salaalee (Tuulamaa) fkn hedduu kaahuun in dandahama. Sanuman qoradhes. 3. #Afoolaa fi #Falaasama (#Folkore & #Philosophy) Jirtuu? jennaan, Mana hin jirruu, ala hinjirru! naan jedhan, sodaa fi yaaddoo jiruu-jireenya isaanii keessatti isaan mudataa tureefi jiru (existential threat) yeroo naaf ibsan. Carraa argameenis sanuman dhaloota lafaa-dhufaa kunoo barsiisaa jira. 4. Maqoota Namaafi Bakkaa (Personal & Place Names: Ethnonyms & Toponyms) -Nami tokko maqaa #hammachiisaa fi kirittinnaa dabalatee yo xiqqaate #maqaa fi #masoo 10 gahuu qabaachuufi -Maqaa bakkeewaan ulfoo (sacred place) fi seenaa (historical sites) akka maqaa gosaa (Ethnonyms) fi maqaa bakkaa (tulluu, malkaa, oddoo kkf) (toponyms) fi miira oddoo waliin walitti dhufeenya cimaa (sense of place and place attachment) Salaaleerraan baradhe. Kanneen armaan olitti eere waa xiqqoo, Amantiitii kamuu golga godhatee dhiibbaan Oromoofi Oromummaarra gahummoo faallaa #Ayyaantummaa_Oromoo (#Oromo_Spirituality) ti waan taheef qabsoo sanirratti taasifamu bifa kamiinuu qaama qabsoo bilisummaa Oromoo tahuusaan jabeessee barsiisa. Kun anaafi isiniifis dirqama lammummaafi Oromummaati. Ammoo, yoomuu uummatichaaf jaalalaafi kabajaa guddaa akkan qabu waanuma beekamu. Knf. barsiisuu keessa, waan an kaleessa barreese, isiniin, hordoftoota amantaa Ortodoksii kan taataniifi Athilet Tamirat Tola (yo isatu nama Bataskaana jedhame san ijaarsises tahe), qeeqi koo yoo isas / Tamirat, isiniinis mufachiise,Tamirat illee, hundaawuu, kanneen na hubattaniifi waan an Oromoorraa baradhee isin barsiisu jala deemtan, isin mufachiisuu koof dhiifama guddaa isin gaafadha. Na hoifkalachaa.


Nama Rabbiin jaalate maaltu jibba? Awwaalcha Sheekha guddaa Aadam Tuulaa, ilmi namaa manatti hin hafne.

By: Urjii Ahmad Kitaaba bara 2014 katabe kan Aqiidaa Ulamaa’ii teenyaa jedhurraa fuudhame.Sheekh Aadam Ahmad Hammarroo Al- Oromii. Goodina Harargee Bahaa, Aanaa Kombolchaa, Tuulaa ganda je’amtutti Abbaan Isaa Ahmad Hammarroo Amata 90 dura Ilma Aadam je’ee Moggaase Rabbiin kenneef. Kan booda Sheekha Sheekkootaa tahuuf taa’u. Inni Ulamaa’ii biyyi teenya qabdu guddichaa fii Hangafa. Barsiisaa ulamaa’ootaa, leenjisaa Ustaazootaa, abbaa ilmaaniiti. Barnoota Islaamaa joollummaan barachuu jalqabe. Barnoonni Islaamaa Itti Mi’aawee dargaggumma Isaa Beela, Oowwa, qabbana, osoo hin janne barnootumarratti dabarse. Ulamaa’ii akka aduutti dukkanna wallaalaa ibsaa turan hunda irra deemee barnoota Isaan qaban irraa fuudhatee jira. Sheekootii Isaa Gurguddoo fii Beekkamoo. Sheekh Abdullaahi Tuquu Al-Oromii Sheekh Abdullaahi Tuqoo addeeysaa Aqiidaa fii Sunnaah, Mujaahida Harargee, Arsii fii Baalee Towhiidaan Ibse ture.Abdullaahi Tuquu Bahara beekkumsa Islaamaa, Abbaa Hadiisaa fii Towhiidaa kan miilaan Ilmii barbaada biyyaa bahe, Eegas Doonii yaabbatee garaa Baharaa gubbaa guyyaa 15 Nyaataa fii dhugaatii malee taa’ee Makka gahuu dandahe. Biyyaa fii Biyyaa alatti baratee Ulamaa’ii hanga ammaa Towhiidaan biyya teenya Ibsaa jiran barsiisee biraa Akhiiraa gale Rabbi Rahmata haa godhuuf. Sheekh Aadam Tuulaa Sheekkootii akkanaa tanarraa barate. Sheekh Ahmad Basiiraa Inni haafiza hadiisa Rasuulaa s.a.w kan Ijaan hin agarre ture. Sheekh Ahmad Basiiraa barnoota barachuuf Hararghee ka’ee Jimmaa Abbaa Jifaar hoggaa dhaqu Saahiba Isaatu harka qabee Isaan deemaa ture. Waahilli Sheekh Ahmad Basiiraa harka qabee karaa itti garsiisaa, Harargeerraa Miilaan deemaa Jimmaa Abbaa Jifaar guyyaa hedduu booda hoggaa gahan, dhukkubsatee ciise. Maaliif Dhukkubsate beeytaa? Sheekh Ahmad Basiiraa Ijaan waan hin Agarreef saahiba Isaa yeroo hedduu duubaa itti gufataa karaa dheeraa deeman, Waahilli Isaa miilli Isaa gama hirphaa gadiitiin dhiiguu fiiMadaawuu jalqabe. Garuu hanga Jimmaa gahanii Obsee deemaanii ture. Jimma hoggaa gahan garuu dhukkubsatee baati oliif ciise jedhan. Sheekni Sheekkootaa Sheekh Aadam Tuulaa Barsiistoota akkanaa hedduu irra deemee irraa barate. Hundi Isaanii Ijaazaa/ hayyamaa barsiisuu fii Fatwaa godhuu kennaniifii gaggeeysan. Sheekh Aadam Tuulaa haala kanaan barsiisuuf gad taa’e. Amata 60 oliif barsiisaati jiruu Isaa dabarse. BARSIISUU JALQABUU ISAA Sheekni Sheekkootaa Sheekh Aadam Tuulaa Harargee Bahaa Aanaa Dirree Xayyaaraa, Aradaa Suqul keessatti waan amata 30 oliif deemee barate barsiisuuf Majlisa barnootaa/Yuniivarsiitii Islaamaa tan Majlisa Sheekh Aadam Tuulaatiin beekkamtu gad dhaabe. Sheekharraa baratuuf Ilmii namaa Hararghee, Jimmaa, IluuAbbaa Booraa, Arsii, Baalee, Wallaggaa fii Kafaa irraa lakkoofsa hedduun dhufuu jalqabe. Sheekni Salaata Subhii booda barsiisuu jalqaba. Hanga Asrii barnoonni adda addaa itti fufa. Nyaataa fii dhugaati wanni je’amu jidduu tana hin jiru. Salaataa fii barsiisuu qofa. Hadiisaa, Fiqhii, Towhiida, Tafsiira Gosti barnootaa hedduutu baratama. Baratoonni Isaanii 1500 hanga 2000 amata guutuu ji’a Ramadaanaa malee ni baratan. Sheekni Sheekkootaa Sheekh Aadam Tuulaa Ulamaa’ii akka Isaa hedduutu Isarratti barate. Inni beekaa Hadiisaati. Umrii nama tokkoo waan tahuu amata 60 ol barsiisummaan itti fufanii jiran.Sheekkootii Isa biratti baratan keessaa Haafiza Hadiisaatii fii barsiisaa Ulamaa’ootaa Sheekh Ahmad Watar, Sheekh Usmaan, Sheekh Aliyyi Fallaanaa, Sheekh Muhammad Zabuur fii Ulamaa’oonni biroo hedduudha.Sheekkootiin yeroo ammaa majlisa barsiisaa jiran tan Isaan bira hin dabrin waa xiqqoodha. Sheekni Sheekkootaa Sheekh Aadam Tuulaa arrallee hin dadhabne, hin hifanne barsiisuu, gorsuu, Haqa dubbachuu, Aqiidaa Salafaa Qulqulluu facaasuu, warra bid’aa ragaan saaxiluu itti fufee jira.Sheekhni Amata dheeraaf waan barsiisaa jiruuf Abbaa barsiisee, Ilmoo barsiisee, Ilmoo Ilmoo barsiise jira. Suni akkamitti tahe yoo jette? Kunoo dubbiin akkana, Sheekha bira darsaan tokko gaafa Inni dura barsiisuuf gad taa’e, Isaa dardaraa bira dhufee baratee Sheekni barsiisuuf hayyameefii biraa deeme. Inni Sheekha tahe kuni Ilmoo dhalee Sheekh Adam Tuulaa biratti erge, Inni kunis baratee biraa bahe, Ilmoo Isaa itti erge, amma kan sadeeysoo kuni Majlisa sheekhaatti barataa jira. Amata sagaltama dabran jedhama umriin Isaanii garuu akka nama amata 19tti Halkanii guyyaa barsiisuu fii ifiif dubbisuun dabarsan. Waan Amantii Islaamaa faalleeysu, Jallinoota adda addaa karaa bareedaa Quraanaa fii Hadiisaatiin Ummataaf ni ibsan. Sheekni Darasaa qofa osoo hin taane warra biyyaa guutuu Abbaa fii Ilmaanis walumaan sagantaa barnootaa godheefii barsiisaa jira.Kana hunda wajjiin kitaaballee qopheeysee jira. Gariin Afaan Oromootiin, gariin ammo Afaan Arabaatiin qopheeyfamee jira Maxxanfamuu baatus. Sheekh Aadam Tuulaa Zamana mootummaa dabree keessa akka biyyaa bahuuf dhibbaan adda addaa itti godhamtee turte, Garuu didee Obsaan ummata barsiisuu filate. Mootummaan Dargii ummata barsiisuu Sheekhaa waan jibbeef amata lamaaf Hararitti badii malee hidhee miidhaa qaamaa hedduu irraan gahee jira. Sheekni san hunda booda hoggaa bahan akkuma nama imaltuu deemee dhufee tokkotti barsiisurra gad taa’aan. Sheekni Sheekkootaa Tuminsa dur tumamerraa kan ka’e godaanisa guddaa Milarraa qaban, Miilli yeroo garii tumaa sanirraa Isaan dhukkuba.Rabbiin irraa haa jaalatu Sheekha Maddi: Aqiidaa Ulamaa’ii teenyaa fuula: 68-72Qophii Urjii Ahmad: bara 2014 Miidiyaan kallattiin gaggeessaa Sheeka keenya guddaa Adam Tuulaa dabarsu dhabanis, hawwaasni bal’aan osoo manattii hin hafiin gaggeessaa kabajaa qabdu godhaniif.Miidiyaas ta’e warrii yeroo kaan dibbee dhaanu ULAAMA keenya guddaa garuu ni hinaafan. Maal hinaafu?Sujuda adda isaarra iftu hinaafu.Imaama isaa bareeddu hinaafu.Oromummaa isaallee ni hinaafu.Jaalala uummani isaaf qabu hinaafu.Hayyummaa isaatti hinaafu.Beekkamtii isaatti hinaafu. Jarana waan meeqa hinaaftanii dandeessu??Isin dibbee dhahuuf dirqama namni Gono**ree ta’uu hin qabaa? Hunda filattee boossuu!….Osuma hinaafamuu garuu, gaggeessan har’a godhamee sadarkaa addunyaatti riikoordii cabsa.Allahu Akbar!!! Rabbiin Qur’aana isaa keessatti akkas je’e, “Lubbuun hundinuu du’a ni dhandhamti, guyyaa qiyaamaa qofaaf mindaan kee guutuu siif kaffalama.” Kullu nafsin zaa’iqatul moowti; wa innamaa tuwaffawna ujoorakum Yawmal Qiyaamati faman zuhziha ‘anin Naari wa udkhilal Jannata faqad faaz; wa mal hayaatud dunyaaa illaa mataa’ul ghuroor.Silaa akkas ta’uu baatte sheeka keenya guddaa akkam kabajnu fi jaallannu dhabu hin taatu ture.Sheekni guddaa Adam Tuulaan:Abbaa seenaati,Laayibireera Qur’aanaati,Qabsaha fi abbaa qabsoo keenyaati. Olmaa jajjabduu saba isaaf ooleera. Guyyaa Rabbiin jaalatu geenyaan fuula Rabbii, bakka hundi keenya dabareen deemnu, deeman.Wanti guddaan du’a miti. Gaafan lubbuun jiru maalan dalageetu gaaffii. Akka sheek Adam Tuula waa hunda guuttatanii du’uun du’a osoo hin taane fayyina.Ulaamaa keenya!, Rabbiin jannata furdoosaan haa qananiisu. Muftii sheikh Adem tuulan rabbiin firdoosiin isaan haa qananiisu! Ulamaa’onni urjii lafaa ta’an dhumuun isaanii dhaloota dhufu balaa guddaa keessa akka jiru agarsiisa.Aalimni umrii isaanii guutuu islaamummaaf kennan, cinqii fi dadhabbiin isaanii biyyee isaaniitiif qaban gaafa lubbuun darban dhaloota dhufu irratti mul’ata.Jilli awwaalcha muftii sheekh Adem tuulaa irratti argamuun isaanii hangam takka onnee ummataa keessa akka turanii fi aantummaa guddaa ummatarratti dhiisanii deeman agarsiisa.Ulamaa’ota gaafa darban qofa osoo hin taane gaafa lubbuun jiranis kabajuun amala ulamaa’otaa tahuu qaba.Dhugaan nuti ulamaa’ii keenya qaalii itti dhabaa jirruufi dhaloonni dhufu meeshaa gurguddaa kana bakka buusuuf yoo hin yaadne yeroon itti aanu yaaddessaadha.Yeroo dhaloonni beekumsa irraa fagaatee jireenya addunyaatiin muddamaa jirutti, hayyoonni dhaaltuu nabiyyootaa ta’an du’uun isaanii gurra keenyatti ba’aa ta’aa jira.Ulamaa’onni lubbuu isaanii ulamaa’otaaf kennan gaafa lubbuun darban amanamuu fi qaama cimaa milkaa’ina oomishuuf hojjatu dhabuun isaanii qormaata guddaa keessa jiraachuu keenya agarsiisa.Keessattuu investarootaa fi hawaasni daldalaa ulamaa’ota dagataman osoo lubbuun jiranii kabajuu fi kunuunsuun bakka bu’iinsa akka oomishan gochuu qabu.Aalimoonni umrii isaanii guutuu ummata gargaaruu, barsiisuu fi tajaajiluu irratti dabarsan hangam carra qabeessa?? Eenyutu bakka isaanii bu’a?Muftii sheikh Adem tuulan rabbiin firdoosiin isaan haa qananiisu. Oromo Federalist Congress – OFC8 tim·Ibsa Gaddaa Paartiin Kongirasii Federaalawaa Oromoo du’a sheeka sheekotaa,hayyuu seenaafi amantii, Sheek Adam Tuulaatin gadda itti dhagahame ibsaa Lubbuu isaanii jaannataan akaa qananiisu,maatii,firoottaniifi fi hawaasa musliima hundaaf jajjabina hawwa. Sheek Aadam Tuulaa umrii dheeraa isaanii keessatti beekomsa dabarsuu, nagaa lallabuu fi seenaa ummataa kunuunsuun beekkamu. SIRNA AWWAALCHAA JANAAZAA SHEEKH AADAM TUULAASirna Awwaalcha(janaazaa) Hayyuu Islaamaa Sheekh Aadam Tuulaa magaalaa Harar Istaadiyooma Imaamu Ahmaditti haala kanaan gaggeeyfamee jira.Seenaa keeysatti nama hangana awwaalcha isaarratti Oromiyaa guutuurraa namni dhufee hirmaatan hin aagarre. Namni lafarratti hin hafne. Lilmeen darban lafan buutu. Namni diiniif jiraate, kan lammiif jiraate, kan biyyaaf jitaate akkana. Rabbiin rahmata haa godhuuf.Rabbiin Jannata gararree Al Firdoowsiin haa qananiisu. Maatii, firaa fii aalii akkasumas ummata Oromoo hundaaf imaanaaf sabrii nuuf haa kennu🤲Barento MohammedHararOnkololeeysa 19, 2022 Hayyuun Islaamaa beekkamaan sheekhni sheekkanii Sheekh Aadam Tuulaa gara fuula Rabbii deeman. Sheekh Aadam Tuulaa(Aadam Ahmad Hammarroo) miseensa ulamaa/Muftiiwwan gurguddoo biyti teenya qabdu keeysaa nama tokko yoo tahu, nama sadarkaa beekkomsaa/ilmiitiin dorgomaa hin qabneedha. Barumsa amantii Islaamaa barsiisuuniis waggoota 60 oliif barsiisuu fii leenjisuun hayyuu dorgomaa hin qabne ture. Barumsa Islaamaa barsiisuun cinatti araara buusuun kan beekkamu hayyuun kun nama guddaa guddinaa fii milkaayina hawaasaa fii biyya teenyaatiif qooda leencaa nama bahaa tureedha.Walitti bu’insa daangaa Oromoo fii Somaalee kan wayyaaneen habaqaaltee deemte namayyuu afaan wallaale ulamaa’ota furmaata waaraa kaayan keeysaa nama tokko ture Sheekh Aadam Tuulaa. Nama biyyaa, abbaa nagayaa, abbaa araaraa, abbaa diin, abbaa diinagdee, abbaa, nama hundaa,……..Arra biyya teenyaa fii Muslimoonni addunyaa guutuu hayyuu ifaa lafa tanaa dhabne. Addatti biyti teenya nama guddaa dhabde, keeysattuu Oromoon ija dhabne, beekhaa guddaa rakkoo biyyaa fii biyyootiif hadoodu, kan furmaataan dhaabbatu dhabne. Rabbiin bakka nuuf haa buusu 🤲Rabbiin jannata irra caaltuu taate Firdoowsiin haa qananiisu, maatii, firaa fii aalii, hawaasa Muslimaa, akkasumas biyya isa dhabdeef sabrii nuuf haa kennu Seenaa Muftii Sheekh Aadam Tuulaa (Rahimahullah)Sheekh Aadam Ahmad Hammarroo Al-Oromii.Goodina Harargee Bahaa, Aanaa Kombolchaa, Tuulaa ganda je’amtutti Abbaan Isaa Ahmad Hammarroo Amata 90 dura Ilma Aadam je’ee Moggaase Rabbiin kenneef. Kan booda Sheekha Sheekkootaa tahuuf taa’u.Inni Ulamaa’ii biyyi teenya qabdu guddichaa fii Hangafa. Barsiisaa ulamaa’ootaa, leenjisaa Ustaazootaa, abbaa ilmaaniiti.Barnoota Islaamaa joollummaan barachuu jalqabe. Barnoonni Islaamaa Itti Mi’aawee dargaggumma Isaa Beela, Oowwa, qabbana, osoo hin janne barnootumarratti dabarse. Ulamaa’ii akka aduutti dukkanna wallaalaa ibsaa turan hunda irra deemee barnoota Isaan qaban irraa fuudhatee jira.Sheekootii Isaa Gurguddoo fii Beekkamoo.Sheekh Abdullaahi Tuqoo Al-Oromii, Sheekh Abdullaahi Tuqoo addeeysaa Aqiidaa fii Sunnaah, Mujaahida Harargee, Arsii fii Baalee Towhiidaan Ibse ture.Abdullaahi Tuqoo Bahara beekkumsa Islaamaa, Abbaa Hadiisaa fii Towhiidaa kan miilaan Ilmii barbaada biyyaa bahe, Eegas Doonii yaabbatee garaa Baharaa gubbaa guyyaa 15 Nyaataa fii dhugaatii malee taa’ee Makka gahuu dandahe.Biyyaa fii Biyyaa alatti baratee Ulamaa’ii hanga ammaa Towhiidaan biyya teenya Ibsaa jiran barsiisee biraa Akhiiraa gale Rabbi Rahmata haa godhuuf.Sheekh Aadam Tuulaa Sheekkootii akkanaa tanarraa barate.Sheekh Ahmad Basiiraa, Inni haafiza hadiisa Rasuulaa ﷺ kan Ijaan hin agarre ture. Sheekh Ahmad Basiiraa barnoota barachuuf Hararghee ka’ee Jimmaa Abbaa Jifaar hoggaa dhaqu Saahiba Isaatu harka qabee Isaan deemaa ture.Waahilli Sheekh Ahmad Basiiraa harka qabee karaa itti garsiisaa, Harargeerraa Miilaan deemaa Jimmaa Abbaa Jifaar guyyaa hedduu booda hoggaa gahan, dhukkubsatee ciise. Maaliif Dhukkubsate beeytaa? Sheekh Ahmad Basiiraa Ijaan waan hin Agarreef saahiba Isaa yeroo hedduu duubaa itti gufataa karaa dheeraa deeman, Waahilli Isaa miilli Isaa gama hirphaa gadiitiin dhiiguu fii Madaawuu jalqabe. Garuu hanga Jimmaa gahanii Obsee deemaanii ture. Warra kabajaa akkasii argatu nu haa godhu. Sheekha kheenya jannatul firoosiin haa qananiisu.!


“Maqaan Arabaa fii Yahuudii biyya fudhachaa jira”

Sangaan…! Sangaan waggoota dabran keessatti Oromiyaa mataan gadi garagalche, kan qe’ee ofii Hannaan Miiliyeenara godhe, kan Abbootii gadaa rashansiise, kan Haacaaluu Hundeessaa nyaate, kan Aabboliif Aayyolii Oromoo dhangalaasise, kan Osoo beelli Oromiyaa waxalu garee kubbaa miilaa nafxeetif miiliyoonotaan arjoomu, kan guyyaa hachisiisaa oolaa galgala wiskiirra bulu har’a jibba Ummata Musliimaatiif qabu ifatti darbatuun isaa waan tokkos nama hin ajaa’ibu. Waanuma garaa isaa keessatti waahillaniifii networkii isaa waliin bukeessaa bahe haqqise. Oromoon Musliimaa Oromummaa akkuma Oromoo isa kaanii Oromumma isaa jaalata, akkuma eenyuyyuu Oromummaa isaa kabaja. Garuu, abbaa fedhetu waan fedhe jedha malee amantii isaa eenyummaa sabummaa isaatiin hin jijjiiru. Amantiif Sabummaan wal adda. Inni tokko tokkotti daangaa hin dabru, yoo abbaan wal keessa laaquuf murteeffate malee. Yakkamaan Utubamee ofiifuu maqaa alagaa baadhatee jooru kun kana jechuu isaatiin waan dur caala jibbamuudhaan ala wanti fiduu dandahu tokkos hin jiru ~ jecha jibbaa kana darbatuu bira dabree osoo qawwee qabu hunda guuratee warra maqaa Islaamummaa qabutti osoo duulees wanti jijjiiruu dandahu hin jiru – Mallas Zeenaawituu ni dadhabe! Isa qofas miti, maqaa Oromummaatiin Ilaalcha akkanaa warri keessoo keessannitti baattanii joortanis yoo jiraattan al tokko dhaabbadhaa of ilaalaa ~ Abbaan fedhe waan fedhe jedheef kan maqaa isaa geeddaratus, kan Oromummaa isaa ofirraa mulqee dabarsee kennuufis hin jiru. Qabsoo Oromoo akkuma eenyutuu aarsaa hedduu itti kafalle Hawi Aanolee


Yaada ragaan ijaa OMN’f kennaniin haleellaan diroonii aanaa coobii ganda ke hoofuutti raawwatame. Haleellaa diroonii ganda Bakkee Hoofuutti uummata nagaa irratti raawwatameen lubbuun namaa darbeera jedhan. Namoota nagaa ajjeefaman dabalatee namoota 112 irra miidhaan qaamaa cimaan qaqqabuu jiraattonni ibsan. Namoota ajjeefaman keessaa 4 miseensota maatii tokkoo ta’uu isaanii ibsaniiru. Ijoon bakka sanarraa dubbanne akka jedhanitti haleellaan diroonii kun qe’ee uummata nagaa irratti raawwatame. Haleellaa Diroonii Godina Shawaa Lixaa Aanaa Cobiitti raawwatameen namoonni nagaa 70 ol ajjeefamuun dhagahame. Yaada ragaan ijaa OMN’f kennaniin haleellaan diroonii aanaa coobii ganda ke hoofuutti raawwatame. Haleellaa diroonii ganda Bakkee Hoofuutti uummata nagaa irratti raawwatameen lubbuun namaa darbeera jedhan. Namoota nagaa ajjeefaman dabalatee namoota 112 irra miidhaan qaamaa cimaan qaqqabuu jiraattonni ibsan. Namoota ajjeefaman keessaa 4 miseensota maatii tokkoo ta’uu isaanii ibsaniiru. Ijoon bakka sanarraa dubbanne akka jedhanitti haleellaan diroonii kun qe’ee uummata nagaa irratti raawwatame.


Lola Masriitii fi Ajjeechaa Hogganoota Afran Qalloo ( 1874 -1884 )

Dur, Akkaataa Ajjeechaa hogganoota Afran Qalloo laalchisee hawaasni mirriga keessatti akkana jechaa ture :- “…. Biluu dooyaa Goflee Bokkuu Awwaala dhoorke Jiraa qubsuma tarree Lafa irra harkise Arabni Akka reefa harree, Eegee gaalaa canqollee Abbaan if dhaadun tolle, Eegee gaalaa saata Jiraan keenya goota…” Bara 1874 G.C. keessa waraanni warra masrii kan Ganaraal Rauf mahmmad paashaatiin hogganamu ossoo hin eegamin magaalaa jaldeessaa toohate. Jiraan gosa Nooleetiifi warri akka Ali karrootiifi sheikh Usman yeroo hatatamaan tarree NooleettiWal gahii kora caffee gadaa Afran Qalloo waaman.kora sanirratti akka walii galaatti urfoo Jiloo Bikkoo Abbaa duulaa godhuun muudan. 1- Lola Iftoohaa: Waraanni urfoo jiloo qophii godhuuf yeroon inni qabu gabaabaa tahus gara magaalaa jaldeessatti miila qallaa erguudhaan sochii waraana Rauf pashaa toohachaa ture. Fulbana 24, bara 1875 G.C. keessa, naannoo magaalaa kombolchaa bakka Iftoohaa jedhamutti waraanni Afran Qalloo, kan urfoo jilootiin hogganamu waraana masroota irratti lola bane. Haa tahu malee waraanni Rauf pasha kan qawwee Ammayyaa hidhatee jiru haala jiru toohachuun of dura imaluudhaan Naannawa magaalaa kombolchaa, bakka Eeguu jedhamtu gahe. 2- lola Eeguu : lolli kun oromoota Afran Qallootiif lola murteessaa ture. lola kana irratti hamma tokko Waraanni faradoo hirmaatus sochiin warra lafootii wajjiin godhaa turan qindaawaa hin ture. Lolli kun lola guyyaa cinaa gaggeeffame hoggaa tahu garee lachuu irraa namoota dhibbaan lakkaawamuu dhume. Ammaas waraanni warra masrootaa lamada of jaaruun If dura deemuu itti fufe. 3- Lola Abaaguu ( Abbaagu) lolli kun onkololeesa 2 bara 1875 G.C. keessa, kan gaggeeffama hoggaa tahu Akka walii galaatti loltoonni afran Qalloo warra Faradoo dabalatee, warri lola kana irratti hirmaate 37,000 hoggaa tahu lolli kun seenaa oromoota afran Qalloo keessatti bakka guddaa qaba. Gootoowwan ilmaan Afran Qalloo,waraana masrii kan madaafaa fi qawwee Ammayyaa hidhatee lolaa ture injifachuun seenaa Haaraya galmeessan. Lolli kun lola guyyaa dheeraa deemaa ture hoggaa tahu waraanni warra masrii akkuma yeroo dabreetti of booda deebi’uun Human isaa cimsachuun magaalaa harar dhuunfachuun gaara Hakim maadheefate. Haa tahu malee waraanni Afran Qalloo Magaalaa Harar kallattii hundaan hidhuudhaan waraana Rauf pashaa bobbaa gala dhoorke. Lola dooyaa goflee ( dirree Goflee) Rauf pashaan erga magaalaa harar toohatee as kallattii adda addaatiin loltoota Murtii guutoo irratti waraana babbaasuu itti fufuudhaan karaa karra fallaanaatiin ona Noolee keessa Humna guddaa erge, haa tahu malee waraanni masrii Dirree Goflee ykn daayaa Goflee keessa, yeroo bakka bishaan Bunaa jedhamtu gahan loltoota murtii guutootiin wal Afaan dhufan. Lola kana irratti waraanni Rauf pashaa Ni caphe. Gara biraatiin naannawa ona Jaarsoo keessatti urfoo jiloo Bikkoo dabalatee, Garaada gosa jarsoo Adam Asahabiyyee , garaada gosa Girii jibriil fi Ali Abubakar ( Hararii) , warra wal gahii gubbaa jiru Waraanni masrii marsuudhaan hunda isaanii qaqabe. Akka barruun takka takka jettutti jara kana waraanni masrii gara biyya masriitti erguudhaan mana hidhaa magaalaa kaayiroo Keessa jirutti hidhe. Rauf pasha waraana isaa cinaa kallattii Karra Ereriin jaarsotti bobbaase. Haa tahu malee waraanni kun jaarsoo keessatti bakka goobbaa jedhamtutti caphe. Waraanni masrii humni guddaan , Kallattii karra Hammarreessaatiin harar irraa bobbahuun, maayaa Qalloo qaxxaamuruun, kurfaa callee keessaan irkata baaduutti ol bahuus waraanni murtii guutoo bakka cirreettii jedhamutti afaan bahuun Guutuu guutuutti Daaraa godhe. Lola cirreettii Kana irratti Akka jedhamutti hogganoonni waraana murtii guutoo warri akka kormooso, ibroo shaxaatiifi Bal’aa Buubaa Lola kana irratti akka waraagamantu himama. Waraanni masrii kallattii hundaan Socho’uu waan Dadhabaa dhufe jecha Rauf mahmmad pashaa tooftaa waraana murtii guutoo itti dadhabsiisuu baafachuu eegale. Rauf pasha akka Aadaa oromotti, dubartoota oromoo magaalaa harar keessaa walitti funaanuun warra haadha siinqqee jedhaman bakka waraanni murtii guutoo jirtu erguudhaan Araara akka barbaadu hime, haala kanaan caffeen gadaa Afran Qalloo Walii galteen kun akka godhamu murteessuudhaan warra walii galtee nagayaa kana irratti hirmaatu hayyoota , warra gadamoojjii, gosa hunda irraa,warra jiraa gosaa tahan, Warra Abbaa gadaatiifi bokkuu tahan waliit qabuun walii galtee Nagayaa kana irratti akka hirmaataniif namoota 62 gara magaalaa Hararitti ergan. Rauf pashaa carraa kanatti fayyadamuun hamilee ummataa Caphsuu fi dadhabsiisuuf jecha Hogganoota Afran Qalloo kana bakka takkatti fixe. Ajjeechaa kana keessatti Hawaasni Afran Qalloo gootaa fi Hayyoota jajjaboo warra akka Caamaa Nuur, wadaay jiruu, wadaay Rigaa , Roobaa fi baabboo daga faa dhabuus waraanni Murtii guutoo daran cimaa dhufe. Bara 1876 G.C. keessa, lola guddaa naannawa meettaatti godhameen oromoonni Afran Qallootiif Ituun waraana masrii dannabaan akka Cabsan baruu adda addaa keessatti ibsamee jira . Lolli oromoota afran Qallootiifi masroota jiddutti deemaa ture, Lola bara kudhan guutuu godhamaa tureedha. Lola kana irratti namoonni kumaataman akka wareegaman ragaan barreeffamee jiru ni Adeessa. Madda: Pillipp paulitschke- 1885 – the ethnographie Nordost Africa. Muktar mahmmad- history and dictionary of Somali. Lewis I.M – people of horn Africa.. Caulk A.Richard- ( 1971) the occupation of Harar. Abbaa urjii – Raammissoo .( 2012


“Kan nutti aanu TPLF malee ABO miti”. Abbaa Duulaa Gammadaa

Ee yaa Oromoo cidhi hunduu 4 kiiloodhaaf malee siif waan madaala kiiloo tokko kaastu of keessaa hinqabu. Ati barumaan waan si godhan dagattee nyaaphuma kee waliin cidha dhiichisaa oolta. Jaarsummaa moo siyaasuma wayya ture dubbiin kun? jettees hingaafattu. Barumaan si moggeessu. Garuu, rakkoo malee si moggeessanii furmaanni biyyattiif argame hinturre. Marii Xarapheessaarraa Afrikaa Kibbaatti ta’aa jirtu ilaalchisee qabxiilee 4n kana qabadhu:- 1ffaa. Ameerikaan shira dhokataa duubaan qopheessite wayiitu jira. Tarii tolaaf ykn lolaaf waa aanjessitee jirti shakkii jedhun qaba. 2ffaa. Warri TPLF mataan isaanii #conspiracy siyaasaa ilkaan itti buqqifatan. Kunis ija shakkiin ilaalamuu cinatti mooraan Oromoo yeroo hunda dammaqinaan tarkaanfatuu akka qabu nu akeekkachiisa. Shirummaafis haa ta’u firummaaf yoo alagaan kana gootu Oromoon immoo filannoo hedduu qopheeffataa deemuu qaba. 3ffaa. Mootummaa Itoophiyaatu hojii dipiloomaasii fooyyee qabu Ameerikaa waliin hojjetuu malas ta’a. Gareen kun yoo Ameerikaan dhiibbaa Humna Oromoo irras naaf keesse waan USAn jettu nan fudha jedhanii waada galanis ta’a. 4ffaa. Akkuma yeroo tokko Abbaa Duulaa Gammadaan “OPDOfi Uummata Oromootti kan nutti aanu TPLF malee ABO miti” jedhe sana, gareen kun ammas “diinummaa keenya har’aa dhiisnee firummaa keenya duriitti haa deebinu” waamicha jedhu waan waliif godhaa jiran natti fakkaata. Wayyaaneen garuu gamna. Akka Oromoon yaadus miti akka Ormi itti yaadus miti. Dhugaa dubbachuuf yoo ta’e Oromootti kan aanu TPLF osoo hin taane OPDO isaan tolchan sana ture. Ilaalaa OPDO irraa gara ODP irraa gara PP. Kana jechuun har’as PP tti kan aanu TPLF malee ABO miti akka jechuuti. Sababni isaas Warruma kaleessa OPDO keessa ture sanatu har’as PP keessa jira waan ta’eef. Furmaata: A. Oromoon Tokkummaa isaatti amanu qaba B. Hayyoonni Dipiloomaasii dalaguu C. Mooraan Oromoo Option_B qabaachuu D. Jaarmiyaaleen Oromoo dhaloota qopheessu E. Uummanni waan qabu jabeessuu F. Diyaasfooraan Humna qabu qixeessuu G. Miidiyaaleen Dhugaa qabnu balballoomsuu H. Qeerroo fi Qarreen of haaromsuu


Hangafni Artistoota Oromoo Dr. Kabajaa Artist Alii Birraa biyya irraa hin galetti godaane.

INNAA LILLAAHI WA INNAA ILEEYHI RAAJI’UUN Anis Biyyaan Qabaa Biyya Biyya Caaltuu Biyyatoo Oromiyaa Tan Uumaan Badhaatuu….. Qabsoo Ummata Oromoo keessatti waan Alii Birraan Gumaache himanii fixuun nama dhiba. Eenyumtuu gara irraa dhufetti deebi’uun waan hin oolleef gara hin oolamne nurraa deeme. Artist Alii Birraa yeroo dheeraaf dhibamee, Magaalaa Adaamaa Hospitaala Adaamaa Jeneraalitti wal’aanamaa erga tureen booda, har’a lubbuun darbuun isaa mirkanaa’eera Dr. Kabajaa Artist Alii Birraa, Umurii ijoollummaa irraa eegalee nama ganna 50 oliif guddina aartii Oromootiif shoora hundaa olii nama bahedha. Kana malees Aartiidhaan dhaloota dammaqsuun nama falmaa bilisummaa Ummanni Oromoo bifa garaagaraan taasisaa ture keessatti qooda seenaan hin daganne gumaachedha. Gaaddisa Aartii Oromoo, Falmaa bilisummaa fi Walqixxummaa dhala nama kan tahe Dr. Kabajaa Artist Alii Birraa du’aan of biraa dhabuu keenyaan gadda nutti dhagahame ibsaa, Maatii, Firoota, Jaallattootaa fi Dinqisiifattootaa isaa, akkasumas Ummata Oromoo maraaf jajjabina hawwina.


Walitti bu’iinsi haala wal fakkaatuun yoo furmaata argate malee nagaa fi tasgabbii Toophiyaa keessatti barbaannu gonkuma galma gahuu hindanda’u.

Waliigaltee Waraana Dhaabuu fi Nagaa Buusuuf Mootummaa Federaala Itoophiyaafi Adda Bilisummaa Ummata Tigiraay (ABUT) Jiddutti Mallatteefame Ilaalchisee Ibsa Ejjennoo Kongirasii Federaalawa Oromoo (KFO) Irraa Kenname. Kongirasiin Federaalawa Oromoo walii galtee waraana dhaabuufi nagaa buusuuf Mootummaa Federaalaa Dimookiratawaa Itoophiyaa fi Adda Bilisummaa Ummata Tigraay (ABUT) jidduu Onkoloolessa 23, 2015 ALI mallatteefamuu isaa akka tarkaanfii jajjabeessa fi gaarii taéetti fudhata. Koongirasiin Federaalawa Oromoo jalqabumarraa kaasee buúurri waraana kanaa waldhabdee siyaasaa taúu isaa addeesinee; kan furamuu qabus waltajjii siyaasaa irratti taúu akka qabufi wal waransatti seenuun barbaachisaa akka hinturre irra deddeebiin akeekachiisaafi qaamota lamaanif waamicha gochaa turuun isaa niyaadatama. Paartiin keenya waldhabdee karaa nagaan furuuf waliigalteen amma taasifame kun yoo amanamummaan hojiirra oole, nideeggara. Qaamni hundi waliigalticha hojiirra oolchuuf miira amanamummaa fi tumsa gaariin akka hirmaatu abdii guddaa qabna. Lammileen Itoophiyaa hundi raawwii waliigalticha akka deeggaran fi lammiilee nagaa naannoolee waraana kanaan miidhaman hunda akka deebisanii ijaaran waamicha dabarsina. Haa ta’u malee, waldhabdee Tigraay keessatti mudate furuun qofti nagaa fi tasgabbii biyya guutuu keessatti barbaadamuu fiduu akka hindandeenye amantaa cimaa qabna. Akkuma hundi keenya hubachu dandeenyu wal waraansi wal fakkaataan Naannoo Oromiyaa fi kutaalee biyyattii biroo keessatti gaggeeffamaa jira. Walitti bu’iinsi haala wal fakkaatuun yoo furmaata argate malee nagaa fi tasgabbii Itoophiyaa keessatti barbaannu gonkuma galma gahuu hindanda’u. Waaraanni Naannoo Oromiyaa fi naannolee biyyaa garaa garaa keessa deemaa jiru haaluma walfakkaatuun marii fi waliigaltee nagaatiin xumura argachuutu irra jiraata. Kana waan taéef Kongirasiin Federaalawa Oromoo mootummaan Itoophiyaa waraana Oromiyaa keessatti gaggeesu dhaabee harka nagaa buusuuf gara kaabaa diriirse gara Naannoo Oromiyattis akka qaqqabsiisu fi waldhabdee jiru waliigaltee siyaasatiin akka furu cimsine gaafanna. KFOn humnoonni siyaasaa biyya Itoophiyaa, lammileen Itoopphiyaa hundaa fi hawaasni addunyaatis waraana Naannoo Oromiyaa keessa jiru akka karaa nagaatin xumuramu dhiibbaa fi deeggarsa barbaachisu hunda akka godhan yaamicha isaa irra deebin dhiyeessa. Dhumarratti, walitti bu’iinsa guutuu biyyattii dhaabuun gara filannoo amanamaa, bilisaa fi haqa qabeessa ta’e gaggeesuun bulchiinsa dimookiraatawaa fiduutti deemuun dirqama ta’uu isaa jala saraarree ibsinaa. Waldhabdee keessaa baanee qaama walaba ta’een marii biyyoolessaa hunda galeessaa fi hunda hammate kan Itoophiyaa keessatti nagaa waaraa, sirna dimookraatawaa fi misooma argamsiisuu danda’u ni gaggeessina jennee abdii qabnu irra deebinee ibsina. Kongirasii Federaalwa Oromoo Onkolooless 26, 2015 Finfinnee, Oromiyaa


Seenaa kana dr.Kabajaa Alii Birraa mataa isaatu natti hime.

Barreessaan: Afendi Muteki. Seenaa ani aadaa kanaan barreesse Dr.Kabajaa Alii Biraa mataa isaatu natti hime. Seenaan kun waan hin eegamneef baay’ee na ajaa’ibe waan ta’eef “kitaaba qofa maxxanfame” jedhee labseen dokimentarii keessa kaa’e. Guyyaa arraa adeeroon keenya Alii Biiraa du’aan addunyaa kanarraa boqotaniiru Rabbiin rahmata haa godhuuf. Biyyeen itti haa salphatu. Anis seenaa isaa gabaabsee isinitti himuufan jedha. Fuula duraa Alii Biraa sirba “Medih” gitaaraan sirbe bakka Nabiyyii Mohammed (S.A.W) kan akka munshidoota suudaanitti araarama addunyaaf ergame. Sirba kana yeroo jalqabaaf ijoollummaa kootti dhaggeeffadhe. Aliin yeroo medhiin sirbu “Bismillaahi Rahmani Raheum” jedhee eegala. Achumaan gitaara isaa pitch irraa gara pitch gadi bu’aatti fudhatee sirboonni medisiyaanotaa sagalee olkaasee taphatama. Walaloo sarara shanii lama erga dubbisee booda, rukuttaadhaan sirbicha eegale. Ali Biraatu sirba kana karaa lamaan sirbe. Mala tokko keessatti gitaara isaa qofa fayyadame. Karaa lammaffaatiin, gitaara malee, faaruu keessatti dibbee fi harmoonikaa dhaga’uu dandeessa. Lamaanuu kaasetoota adda addaa irratti waraabaman. Kaasettii mana keenya keessaa kan gitaara qofaan sirbamee Medih waraabame qabna ture. Ali bira medishe kan sirbe afaan arabaatiin miti. Sagalee afaan arabaa hunda bakka sirrii ta’e keessaa baasee sirbe. Keessattuu qubee afaan arabaa kan akka “Ayin”, “Suad”, “Gayin”, “Ayin” jedhu sagalee isaa sirrii sanaan dubbise. Alii Biiraa barsiisaa gahumsaa akka ture nan beeka. Akkasuma yeroo afaan arabaa dubbatu madaalli isaa ulfaataadha. Ijoolleen Dirree Dhawaa keessatti dhalatan hedduun walaloo afaan arabaa barreessuu akka turan odeeffannoon qaba. Aliin abbaa walaloo natti fakkaate. Barreessichaa fi hojii isaa Guyyaan isaa Guraandhala 26-2007 (Bitootessa 5/ 2015) ture. Gaafas hiriyaan Alii Biiraa fi Mokshee kiyya “Afendi Siyoo” na daawwachuuf Harar dhufan. Hiriyaan koo tokko fudhatee galee, guyyaa guutuu waa’ee yaadannoo durii haasa’aa oole. Jember gaafa gadi bu’uu eegalu gitaara mana keessa ture ol fuudhee Alii Biiraan Medih faarsuu eegale. Sagalee fi style isaa Alii waliin wal fakkaachuu isaatu na ajaa’ibe. Carraa gaaffii wayii gaafachuu barbaadeen “Alii miti kan walaloo kana barreesse? “” ittiin jedhe. Yeroo kana ture deebiin ani hin eegin argadhe. Eyyeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeee Walaloon Medih sanii dhiheenya kana hin barreeffamne. Barreessaan ulamaa seenaa islaama Ethiopia keessatti beekamaa ta’an keessaa tokko malee walaleessaa amateur miti. Barreessaan walaloo “Sheek Haashim Abdul Aziiz” dha. “Sheekh Haashim Al-Hararii” ja’amuun namoota hedduudhaan beekkama. Sheekh Haashim hayyuu guddaa jaarraa 17ffaa keessa magaalaa Harar keessa jiraataniidha. Seenaan sheekh Haashim bal’aa waan taateef osoo bal’ina isaa keessa hin seenin dura dhimma keenya kan yeroo waliin wal qabatu haa dubbannu. Sheekh Haashim barsiisaa fi Feqih (muftii guddaa) turan. Garuu namoonni baay’een kitaaba isaan barreessaniin of beeku. Namni kitaaba isaa keessaa beekkamtii argate “Fetisha Rahman” jedhamti. Kitaabni kun walitti qabama du’aa’ii adda addaa fi walaloo Medhih kabaja Nabiyyii Muhammadiif (S A W) barreeffamedha. Kitaabichi Bahaa, Kibba Bahaa fi Lixa Itoophiyaa keessatti bakka hedduutti beekama. Daangaa Itoophiyaa olitti Somaaliyaa, Jibuutii fi Yaman keessatti beekama. Kitaabichi yeroo darbe harkaan barreeffamus erga maashiniin maxxansaa gara Itoophiyaa galee kaasee maxxanfamee bal’inaan babal’ateera. Hayyuun seenaa biyya German Professor Evald Wagner kitaaba isaanii seenaa dhuunfaa Sheek Hashim jedhu gara Jarmanitti hiikaniiru. Waamicha Dammaqaa Alii Birraa kitaaba kana keessatti walaloowwan Medih keessaa tokko gitaara isaatiin taphate. Aliin mataan isaa baqa walalichaaf uume. Maalumaafuu, Alii Biiraa walaloo meedhii kana gitaaraan akka taphatuuf eenyutu dhiyeesse? Wantichi walitti amanamummaadha malee kan durfamee miti. Ali bira kitaba Fetisha Rahman ja’u hin dubisne gaafa jolle afren kelo walin dire dhawa kessatti hojatu san Inni maqaa kanaan kitaabni akka jiruyyuu hin beeku ture. Akka seensus Itoophiyaatti bara 1964tti, guyyaa jalqaba Finfinnee (Addis Ababa) ture carraan akka inni ol garagalchee ilaaluuf isa taasise uumame. Kun akka inni itti hundi gadi bu’e. Alii Biraa miseensa garee muuziqaa kabajaa eegdota yeroo sanaati. Guyyoota boqonnaa isaa akka weellisaa tokkootti hiriyoota isaa Harargee fi Somaalee irraa dhufan waliin manni itti dabarse ture. Manni kun Cinema Raas cinatti argama. Abbaan manichaa kolleejii dubara imbaasii somaaleeti. Alii fi hiriyoonni isaa maallaqni yoo jalaa dhumate, mana kana dhufanii maallaqa abbaa lafaa irraa liqeeffatu. Ayyaanas intaloon affeeramanii nyaatanii dhugu. Isaan baay’ee isaanii walitti qabu. Jaartiin Aliitti manaa baatee laaqana nyaattee gara hojiitti deebite. Erga isheen deemtee namni Somaalee fi Harargeetti dhalate guyyaa guutuu mana keessatti akka barbaadetti taphachaa oola. Maarree gaafa jalqabaa Alii Biiraa malee namni tokko mana keessa hin jiru. Aalim kophummaa isaa gadhiisuuf gitaara isaa shakkuun muuziqaa shaakaluu eegale. Osooma jiruu daldalaan Moqaadishoo irraa dhufe tokko mana isaa seene. Abbaan manichaa eessa akka turte gaafannaan, Aliin gara embaasii somaalee bakka hojii ishee hojjettu akka deemte itti hime. Namichatu boorsaa fi kitaaba harkatti baatee deema. Lamaan isaaniiyyuu minjaala irra kaa’ee mana keessa deebi’uuf gabaa deeme. Alii Biraa kan kophaa isaa gitaara isaa taphachaa ture sirbicha dadhabee kitaaba namichi minjaala irra kaa’etti ija isaa darbate. Mata dureen “Kitab Fatiha Rahman, Xaalif Bi Sheikh Hashim Al-Harariy” ja’u akka boogus laalame. Mata dureen isaa yaada waan qabuuf, banee dubbisuuf murteesse. Hubadhaa kitaabichi walaloo Medih, Selewat fi du’aa’ii kan miira keessummaa nama qabatu. Alii Biiraan dubbisuu eegaleera. Walaloo hunda “Maashaa Allaah” jedhee faarse. Irra deddeebi’ee dubbisee fuula 112 irra ga’e. Walaloon fuula sana irra jiru aadaa fi waliigaltee isaatiin caalaatti isa ajaa’ibsiise. Gitaara isaa dhageessisuuf yaaluu eegale. Aayata kanas jedhii fiigi. Dhugaan yoo bulte ni caalti. Wobitaha Luz iza kofiyaa irraa baasi Jedi bareddu Yaa Rasulullahi siddqan fi meded Antumul waliiduu maraataa dhale. Wolhetaya azuumaa itti roobsaa Wolinafsi Welhawa Akematti Geiru Jedwake hayyuu durii irraa. Yaa rasuula rabbii Sirna awwaalcha Blugul Qasidu. Ati cimaadha Bisuin Ahadun Eyye in Dali min adwn nu godhe Dookimentii Abiyyi Cyril Ambiyaa Lee Yaa Rasulullahi Mali nu basii Geiru Abik Feya Niemel Utd. Aliin walaloo sana irra deddeebi’ee dubbisuun sirba isaaf ta’u barbaaduu eegale. Rukuttaa guddaa walaloo isaa waliin deemu hojjechuuf hedduu yaale. Dhuma irratti muuziqaa namoonni hedduun beekanii fi kilaayii fi kaasettiidhaan waraabe. Daldalaan Somaalee magaalaa irraa yeroo deebi’u, Alii Biraa kitaaba isaa banee walaloo Medih keessaa tokko osoo dubbisu argate. Waan hin eegamne waan ta’eef dinqisiifannaanan arge. Akkuma guyyaan deemaa deemuun sirbi Alii onnee isaa dhabsiisee chiikii isaa irratti imimmaan dhangalaasuu eegale. Miira gammachuu keessa isaa dhufeen baayyee keessa galee ture. Alii Biiraa qarshii Itoophiyaa 300 badhaafame. Alii Biiraan dabaree isaatti ajaa’ibsiifatee namicha ilaaluu eegale. Yeroo sana namni qarshii hangana gahu badhaafame hin jiru. Mindaan ji’aa isaayyuu qarshii torbaatama hin caalu. Daldalaan somaalee badhaasa hin eegamne yoo fudhatu, akka waan guyyaa san dhalatetti itti dhagahame. Gara kutaa lammaffaatti haa ceenu?. Dhugumatti ani kutaa seenaa kanaa isa ajaa’ibsiisaa hin barreessine. Haalli jiru immoo guutuu isaa akkan barreessu naaf hin eeyyamne. Maarree kitaabicha keessatti isin dubbisna. Garuu seenaa biroo kan Alii Biiraa ilaallatu dubbachuu itti fufna. Rabbiin rahmata siif haa godhu Alii! Rabbi siif haa araaramu Afendi Muteqi Onkoloolessa 21/2012


SEENAA GABAABDUU ALII BIRRAA (1948 – 2022)

Sadaasa. 06, 2022 Abbaa Urjii tiin: Umama isiirraa kaasee Xoophiyaa kan jaare, diinarra ittisee fii adunyatti beeysise Oromoota. Warra jaarinsa isii tiif utubaa tahaniif Goobana Daacee fii Qusee Diinagdee; kanneen diinarraa ittisaniif kanneen akka Balaay Zallaqaa Qilxuu; warra adunyatti beeysisaniif Abdiisaa Aagaa, Ababaa Biqilaa, Faaxumaa Roobaa biratti kumaatama maqaa dhawuun ni gaya. Haala olii biratti afaanii fii aadaa Amaaraa, kan maqaa Xoophiyaa golgate, lubbuu itti godhuu fii guddisuu keeysatti qoonni Oromootaa Amaarotaa oli. Fakkeenya kanaa tiif Xaggaayee Gabre-medhin, Xilaahun Gassese, Buzinesh Baqqalaa fii Oromoota baayyee tu lakkaawama. Warri armaa olii kuni, beekaa ykn wallaalaan, ifii dabanii ykn dogoggoranii, lammii Oromoo waanjoo diinaa jalatti galchuu bira dabranii maalummaa fii eenyummaa isaa mulqee tan Amaaraa akka fudhatu, of ganee isaan akka tahu, godhamuu keessatti gumaachi isaanii guddaa dha. Ee! Namoonni aangoo fii dantaa waa-xiqqoon fedhii lammii isaanii gananii fii gurguran hawaasa hunda keeysatti rakisha. Qaaliin, warra aangoon, horiin, sadoo fii qananiin, dantaa lammii isaaniitti duuyda gara hin-galchine. Haala kanaan, bu’ura Oromummaa kan tahe, afaanii fii aadaa Oromoo dhabamsiisuuf ijibbaata diinni godhaa ture hoongeeysuu keeysatti namni wal’aansoo seena-qabeeysa godheen, afaan Oromoo du’a diinni hawweef jalaa bahee sadarkaa arra irra gaye heluu keessatti gumaacha hundaa olii qabu Alii Birraa ti. Alii Birraa abbaa isaa Mahammad Muussaa fii haadha isaa Faaxumaa Alii-rraa, Xaaliyaanii biyya teenya keeysaa bahee bara torbaa, Caamsa 26, bara 1948 magaalaa Dirree Dhawaa, Ganda Kaabaa kan gaara Ganda Qoree duubaan jiru jalatti arkamu-tti nama dhalate. Mahammadii fii Faaxuma wal fuudhanii bara shanitti, Alii dhalatee amata sadihii, wajji jiraachuu dadhabanii adda deeman. Yaroo tana abbaan Alitti waan cicheef Faaxuma odoo hin jaalanne ilma isii abbatti dhiiftee, Ejersa Gooroo, biyya itti dhalattee guddattetti, deebite. Haalli kuni, Ali, abbaa malee haadha dhablee godhe. Haatahu malee Rabbi adaadaan isaa Maryam Muussaa (Aboonyi), obboleeytii abbaa, bakka haadhaa buuseef. Abbaan Alii, Mahammad nama ogummaa hujii harkaa tiin beekkame. Hujii tanaan nama Sharikaa Baaburaa-tti mindaawe. San biratti, koontiraata hujii tan boombaa bishaanii manneeniif naquu fii, bakka caphe tolchuu tiin bulchiinsa magaalaa Dirree Dhawaa waliin qabuun nama jiraatu. Haala kanaan, ilma isaa, tokkicha, Ali, aayyadaa malee guddisuu murteeyfate. Ali, akka umrii barnootaa gayeen, mana barnoota amantii Islaamaa kan maqaa Madrasa Jadiidaa-tti beekkamu, kan Ganda Laga-Harree-tti karaa oliin arkamutti galmeeffame. Achitti hamma hulaa shanii eega barate booda, mana barnootaa gaafasitti maqaa Lu’ul Makoonnin qabaachaa ture, kan Gaziiraa keessatti arkamu geeyfamee, hulaa jahaffaa xumure. San booda, Ali fedhii gama kanaan barnoota itti fufu dhabuu waan hubateef, abbaan, madrasaa Arabii Ustaad Gubee kan gaara Ganda Qabri-Joollee gubbaa naqe. Ali barnoota Madrasaa Ustaad Gebeetti kennamu yaroo gabaabduu keessatti fixee, achumatti, barsiisummaa mindaawee Ustaad Ali moggaafame. Isaa haala kana keeysa jiru, sossoohinsi Afran Qalloo kan guddina afaanii fii aadaa Oromoo tiif bu’ura tahuuf jiraatu Dirree Dhawaa keessatti jalqabe. Kan sossooha kanaaf sababa tahe, aruuza ilma Ugaazaa kan jalqaba bara 1961 keeysa godhame. Gaafana wallisoota wallee afaan adda-addaa tiin afeeramtootaa booharsaa turaniin, Rabbi rahmata haa godhuu fii, Abdullahii Girichoo, “mee wallee afaan keenyaa tiis, takkallee taatu, nu dhageeysisaa khaa!” je’e. Wallisoota keessaa kan gaaffii Abdullaahii tiif deebisaa kennu dhabnaan, Rabbi Jannataan haa qanani’uu, Hassan Umar Tarree, sagalee ol kaateen, gaaffii Abdullaahii warra dooyaa-rra jiraniif irra deebi’e. Gaaffiin lamada itti darbatamnaan, kan miya muuziqaa dhawaa ture tokko, “meeshaan muuziqaa afaan Qottuu hin beeytuu. Yo ittiin dhawan ni cabxi,” deebisaa jattu kenne. Deebisaan kennamte, qaanqee dallansuu fuula Abdullaahii Girichoo, Hassan Umarii fii dargaggoota dura facaaftee, sharaa bashannana aruuzaa tiif dhaabbatte shororkaan weerarte. Dubbiin gurbaan mana aruuzaatti afaan Oromoo laalchisee darbate, sharaa aruuzaa keeysa qofatti hin dhaabbanne. Hawaasa Oromoo naannoo sanii, keessaa huu, manguddoota, haalaan onnachiifte. Odoo hin turin, horii walitti baasanii, miya muuziqaa ammayyaa bitanii, dargaggoota fedhii wallisuu qaban harka kaayan. Gochi isaanii kun, Hagayya 05, bara 1961, Hawwisoo Afran Qalloo tan maqaa Urjii Bakkalchaa tiin beekkamuuf jiraattu dhal’che. Miseensoonni Urjii Bakkalchaa kanneen harmoonikaa afuufuun rakkisaa ture, yaroo gabaabduu keessatti, miyoota muuziqaa bitameefiin wal fudhatanii, Bitooteessa 08, bara 1962, ayyaana Iida Ramadaanaa kan Hijraa 1381, dooyaa galma bulchiinsa magaalaa Dirree Dhawaa-tti ol bahanii hawaasa seenaa daawwatamtee hin quufamne badhaasan. Achumaan, dargaggoota magaalatti maraan, “Ilmaan Afran Qalloo maalif tatteeysanii Dardara alagaa if cinatti hin-gartanii Afaan isaanii-tiin kunoo wal faarsanii Dubarran teenya tan karaa yaatu-lleen Wanni wallisan bar tan jaraa ti walleen,” jechuun wal’aansoo aadaa fii afaan isaanii guddisuu-tti yaaman. Akki kuni, magaalaa Dirree Dhawaa, Urjii Bakkalchaa biratti hawwisoo Biiftuu Ganamaa, Hiriyaa Jaalalaa, Maskoob, Arsalee fii Suuqal Ilaaq badhaase. Dargaggoota malees, shamarran maqaa Azeeba Timiraa, Biqilee fii Eeynabeen gurmeeysee, akkuma dhiiraatti dooyaa agarsiisaa gubbatti baase. Dargaggoota yaamicha Urjii Bakkalchaa jalaa oowwatanii guddina aadaa fii afaan isaaniitti bobbahan keeysaa tokko Alii Birraa ti. Aliin nama joollummaan wallee fii wallisuu akkaan jaalatu. Kanarraa kan ka’e, mana barnootaa keessatti faaruulee yaroo adda-addaatti barattootaan dhihaatan irraa qooda fudhachaa ture. Sanii tu umrii bara kudha afuritti, hawwisoo Hiriyaa Jaalalaa tiif isa qaadhimsiise. Ali, hawwisoo Hiriyaa Jaalalaa tan kaa’imman umriin warra Urjii Bakkalchaa tii gadiitti makamee odoo xiqqollee hin turin, dandeeytii yadalee wallee baafachuu fii wallisuuf qabuun Urjii Bakkalchaa tiin fudhatamee, Iida Ramadaanaa kan Gurraandhala 25, bara 1963-i dooyaa gubbatti bahee, sagalee isaa bareedduu fii alalaasa miidhagaan walle, “Birraa dhaa barihee, Ililliin urgooytee Dilee maaliin qabaa Rabbii kiyya gooytee? jettu wallisuun, daawwattoota if wallaalchise. Warri galama keeysa turan, wallicha biis.. biis.. jechuun akka irra daddeebi’ee wallisuuf godhanillee dhagayanii quufuu dadhaban. Guyyaa san booda maqaan abbaa, Mahammad Muussaa, irraa hafee, Ali kan Birraa tahe. Akkuma dooyaarratti beheen, Ali sagalee fii sossoohaan onnee hawaasaa keessa seene. Xiqqaa fii guddaan magaalatti isa bare. Dardarri yaroo waan barcaa dhaban, “Alii tu rakkateen,” maallaqaa fii waan biraa tiis warra dubrarraa funaannatu tahan. Baala-gaariin magaalattii Ali miilaan deemuu dhoorkite. Alii Birraa, sossooha Afran Qalloo tii fii Hawwisoo Urjii Bakkalchaa tiif beenziila tahe. “Hiriyaa wal-taate yaa Urjii Bakkalchaa Si malee eeynummaa wallee akkaan tolchaa Tapha afaan keenyaa sumaa tu xalilchaa Kan dhufee caqase gammachuu galaalcha Garaa ni hidhanii onneen hidhaa hin taatuu Yaa Urjii Bakkalchaa tan bariisaa baatuu,” jchuun, hawaasni Oromoo Dirree Dhawaa malees, naannoo Baha Oromiyaa keessa, iddoo dhaqanii wallisan maratti jaalalaa fii kabajaa hawwisoo isaanii tiif qaban ibsan. Hawwisoon Afran Qalloo afaan Oromoo biratti, kan Soomaalee, Arabaa fii Adaree wallisuun warra gaafa aruuza ilma Ugaazaa afaan Oromootti qoosan, saba Oromoo dabree kan isaanii keeysatti bilaash godhan. Walleelee isaanii tiin fedhii hawaasa naannoo sanii guutaa fii calaqqisaa waan dhufaniif aruuzni isaaniin alatti gatii dhabe. Haala kana keeysa, ministeroonni Jabuutii kanneen boqonnaaf Dirree Dhawaa dhufan, isaanii wallisu arkanii, Jabuutii dhufanii hawaasa isaanii akka booharsanii fii, achumaanuu jabaabira isaanii sossooha afanii fii aadaatti kakaasaniif kara manguddoo tiin Hawwisoo Urjii Bakkalchaa afeeran. Wallisoonni afaan Oromoo biyya alaatti afeeramuun, mootummaan Hayle sillaasee tan jijjiirama hawaasa Oromoo keessatti dhufaa jiru-rraa dallansuu qabduuf fudhatamuu dide. Saniif, wallisootaaf baasaboora daangaa itti qaxxaamuran kennuu didan. Alii fii wallisoonni Urjii Bakkalchaa, garii, murtii bulchiinsa Amaaraa fudhachuu diduun, odoo abbootii fii manguddootaan hin marihatin, tokkoo-lamaan Jabuutii dhaqanii, baabura Jabuutii deemurra if kaayan. Bakka sakattaa malaan dabraa, wal-duraa-duuba Jabuutii seenanii, Birraa 24, bara 1965, afaan Oromoo dooyaa biyya alaa-rratti baasan. Wallee afaan Oromoo malees kan Arabaa, Soomaalee fii Affaአr muuziqaa ammayyaa fii sossoohinsa ajaa’ibaa tiin miidhagsanii wallisuun, saba isaanii boonsan. Oduun wallisoonni Afran Qalloo magaalaa Jabuutiitti agarsiisa godhuu gurra mootummaa Amaaraa seenuuf yaroo irraa hin fuune. Jarri duraanuu sossoohicha ugguruu barbaadan, miseensota hawwisootaa adamanii hidhatti guuruu fii miya isaanii caccabsutti seenan. Ali gocha jaraa hoggaa dhagayee biyyatti deebi’uu dhabuu murteeffate. Garuu, fedhii abbaa, kan isa malee ilmoo biraa hin qabne, kan isaa jecha fuudha hanqatee, dura dhaabbachuu garaan waan hin dandayiniif dhuma bara 1965, akkuma dhufetti, karaa biyyaa qaceele. Hoggaa achi gayu, akkuma eegetti, ililliin odoo hin taane, hasbiin simatamee, harka hudduu duubatti hidhamee, Aawziin, mana hidhaa guddaa magaalaa Adaree, geeyfame. Hidhaa joollummaa tan ji’a jahaa booda, gunaa fii kadhaa cimtuun, Ali, hidhaa-rraa gadhiifamee, Dirree Dhawaatti deebi’e. Gaafana, hawwisooleen Afran Qalloo takkalleen hin jiran. Meeshaaleen muuziqaa gariin duraa caccaphee, gariiniis saamamee jira. Waaheloonni waliin Jabuutii dhaqan, kanneen biyyatti deebi’uu didanii alatti hafan malees, gariin biyya dhiisanii Soomaaletti baqatanii jiran. Kanneen hafan ija-diimtuu ammaa-ammaa tiin waan lubbuun itti guraaramteef wallisuu dhiisanii jiru. Abbaan Alii, ilmi isaa, kan joollummaan hidhaan araraafama mana barnootaatti deebi’ee jiruu akka sirreeyfatu ijibbaata godhullee, daandii barnootaatti deebisuu hin dandeenye. Ali gitaaraa fii walleen adda bahuu dide. Sossobaan dadhabnaan, haala kanarraa akka hafuuf iddoo amalli itti sirraawu (ጠባይ ማራሚያ) naa geeysi jechuun, Jamaal Haaji Aadma Iloo, kan gaafasitti miseensa Paarlamaa Xoophiyaa turetti, kenne. Jamaal Haaji Aadam fedhii Mahammad Muussaa guutuuf ji’a Waxabajjii tan bara 1966 Alii Birraa if waliin fuudhee Finfinnee geeyse. Ali halkan mana Jamaal bu’ee borumtaa akka magaalaa laaluuf manaa gadi baheen, joollee Dirree Dhawaatti wal beekan arkee, achumaan achi tahee, manatti deebi’uu hanqate. Alii waahellan malees gitaara arkatee isaa hiriyootaa waliin gondoota Finfinnee keeysa daddeemee taphatu, namni Koloneel Xaahir ja’amu kan Haati Warraa Oromoo, dhalataan Dirree Dhawaa fii miseensi garee Raayyaa Waardiyaa Mootichaa (ክቡር ዘበኛ) arkee, haalaan dinqifate. Xaahir akka fedhii Alii hubateen, isaa Finfinnee seenee ji’a sadihii, Hawwisoo Booharsituu Mootichaa, tan maqaa Kibuur Zabanyaa (ክቡር ዘበኛ) qabdutti, ji’a Birraa tan bara 1966, akka mindaawu godhe. Hawwisoo Kibuur Zabanyaa keeysatti wallisoota akka Mahmuud Ahmad, Xilaahun Gassasaa fii Buzunesh Baqqalaa faa-tti hanga’ee arkamuuf Alirraa yaroo hin fuune. Wallee afaan Oromootti ykn akka gaafas ibsamutti tan afaan Qottuu-tti waliisaa tokkicha qoonqabii hin qabne tahe. Qophiin ayyaanotaa fii dhimmoota addaa-addaa tiif ammaa-amma qophooytu isa malee miidhagina tan hin qabne taate. Walleeleen Alii miidhagina qabaatanillee, Ali haalaa fii amala Hawwisoo tiin wal fudhachuu dadhabe. Inni dura rakkoo itti fide yaroo shaakhalaa, Ali, jimaa qabatee ykn mallaa guuttatee kan arkamu tahuu isaa ti. Haala kanaaf Ali irra daddeebi’amee doorsifame. Odoo saniif rakkaatuu gaafa kaan dhibdee sanii olii tiin yakkame. Badiin tan arkamte qophii hiraataa tan Hayle Sillaaseen keeysummaaf godherratti. Gaafana, akka Alii fii wallisoonni galgalicha booharsaan miidhaysuuf dooyaa qabataniin Mootichi keeysummaa isaa waliin galma seene. Yaroo tana, warri Alii waliin galma gubbaa jiran hundi bakka takka mudhii gaccabsanii lafa laalutti seenan. Ali garuu akkuma dhaabbatetti hafee mootichaa waliin ija keeysa wal daawwatan. Hoggaa kan ashkaroonni Mootichaa, kanneen hojjaan birbirsa gayan, Alii qallaa fii dhaabbata xiqqaa, rarraasanii achii-rraa deemaniin. Dubbiin Alii rarraafamee galma keeysaa bahuu qofatti irraa hin oole. Hidhaa guyyaa muraasaa tan mana qorraa booda, Dhaddacha Raayyaa-tti dhihaatte. Ajajaan baannanni (himanni) Alirratti dhihaate bira gaye, maalif Mootichaaf sujuuduu akka hanqate Ali gaafate. Ali akka amantii isaatti (Islaamaatti) kan sujuudamuuf Rabbi qofa tahuu fii nama akka isaa tiif gadi godhachuun yakka tahuu Ajajaatti hime. Ajajaan sujuuduu fiin hanqatee ammas “Mootichaan isa jattaa?” je’e Aliin. “Mootichi nama meeqa?” Je’ee Ali Ajajichaan. Ajajichi waan deebisu dhabee Ali, Koloneel Xaahir, kan hujiicha akka seenu gargaareetti erge. Xaahir, malli Ali haala akkanaa jalaa itti bahu, akka miseensa raayyaatti odoo hin taane siviiliitti if mindeeysuu tahuu itti gorse. Aliis gorsa Xaahir fudhatee mindoomina Kibur Zabanyaa waliin qabu jijjiire. Haala kana keeysa qophii boohartii hawwisoon ajajoota raayyaa biyyaa tiif gootu takkarratti Ali rakkoo seene. Ali faa wallisuuf qophaawaa jiru Jeneraaltichi tokkoo haasawa dheereeyse. Yaroo tana Ali, kan barcaan manatti eeydu, obsa fixatee, sagalee ol kaasee, “Boo ni taphannaa, haasawa kee nurraa dhaabi!” je’e. Ali akkas jechuumaa fii rarraafamee deemamuun waluma-faana tahe. Haala olii kanaan, uumamni Ali kan bashaashummaa, walbaa fii burraaqaa jiruu Hawwisoo tan naamusa malees, ukkaamamaa fii ajajaootaaf mataa gadi cabsachuu wal fudhachuu dide. Kanaaf, mindoomina waggaa sadihii booda, Ali, jaraan nagayatti je’ee biraa deeme. Akka hujii Hawwisoo Kibur Zanenyaa gadhiiseen Ali, dardarri, umrii diiydamii lamaa, tin’isa waahela abbaa, Ibraahim Abdullee, tiin Warshaa Baaburaa tiif Hojjataa Miya Bishaanii kan Buufata Awaashitti mindaawe. Hujiin kuni, Ali Birraa, Dirree dhawaa fii Finfinnee madiinota wallee fii sirbaa keessaa baasee, gammoojjii sagaleen muuziqaa fii wallee hanqatee, cuqiin shimbirraa irraa hin dhagayamne geeyse. Gaafana qunnamtiin Ali adunyaa muuziqaa waliin qabu raadiyoona xiqqaa tokko qofa tahe. Akki kuni, Alitti adabbii hidhaa dhaabbataa kan abbaa itti murteeysi hin beeyne itti tahee, umnaawa bara lamaa booda, jalqaba bara 1972, hujicha dhiisee Finfinnetti deebi’e. Akka Finfinnetti deebi’een, xiqqo turee, Hoteela Harraambeetti wallisummaan mindaawee, galgala-galgala daawwattoota booharsuun, fedhii isaa itti fufutti seene. Haala kana keeysa, bara 1973 keeysa walleelee isaa, Abbaa Lafaa, Awaash, Imimmaan Jaalalaa, Kan Ati Feetu Isaan Hin Fedhan, Waa Sillee Hin Dararuu, Ushuruururuu, Eessattiin Si Arka, Si Jaallee, Nagayattiin Siin Ja’a Imimmaan Haqachaa fii Hin Yaadin bakka tokkotti haqaaree baase. Walleeleen armaa olii, walaloon, yadalee fii muuziqaan Oromoo bira dabranii lammii biyya guutuu dhunfatan. Makiinota gurguddaa daldalaa, manneen dhugaatii, manneen sinimaa, dukkaanonni walleeleen taphachiisan kanneen Alii Birraa tahan. Raadiyoonni biyyaa kan duratti ji’atti wallee afaan Oromoo tokko faa dhageeysisu, walleelee namni karaa isaanii tiin akka taphatamuuf waliif gaafatan biratti, guyyatti, san hanqannaan torbaanitti, wallee Alii irra kaayuu addeeyfachaa dhufe. San biratti, walleeleen Alii manneen bashannanaa, siniimaa, dukkaannaan, keessaa dhawwaaqan. Ushurururuun atoobusa gurgurraa biyyatti keessaa olii-gad deeman fudhatte. Qohiin aruuza walleelee walleelee Alii malee tan biraa magantatte. Ali haala hawaasa keeysa jiru mara-rratti alaalse. Wallee isaa tiin cunqurfamaaf sagalee tahe, miidhamaa hadhaadhiyye. Walleen ” Yaa Abbaa Lafaa” jattu, tan roorroo sirni Miniliki-rraa kaasee lammii Oromoo mude balaaleeyfattu, tan, “Hamma arraa tooftaa sobaa uumtee Ummata saamuu dhaan lafa walitti qabattee Qotee bulaa roorroo dhaan dhamaaftee Tooftaan tee dulloomtee humniti tee kuftee Taa’anii nyaachuun raawwattee, hobbaatee Odoo hin taraarree callaa saffarachuun Cooma jijihachuun dammaa dhadhaa nyaachuun Qooda kaleeysa dabre dafqa malee jiraachuun Hamma arraantanaa hiyyeeysa saamtanii Dafqa malee sadoo burraayxaanii Asirratti raawwatti faraqaan teeysanii Yaa abbaa lafaa hubadhuu dhugaa yaroo tii Gamtummaan qabeenyi cire hidda kee tii Filmaata biraa hin qabdu ka’i hujii dhattii” jettu, fincila mooticha inni (Aliin) sujuuduuf dide aangoo-rraa baasuuf godhamaa ture fiixa baasuu fii jijjiirama sirnaa fichisiisuuf gumaacha guddaa goote. San malees, walleen, “Maal ja’anii maal himanii? Hoggaa yaadaan dhibamanii Jiruu afaan wallaalanii Kan lafa dhabee horii saamame Kan roorroo jibbee gaaratti game Maal odeeysa maal dubbata mee? Kan facaafatee kadhaa mudate Kan irraa hoongawe waani abdate Maal irraa odeeysa waan isa mudate? Dur qarayyoon boonee kan arra jaame Odoo ifn jiruu guyaan itti dhaame Maal anaannata gufuun yo dhawame? Kan roorroon alagaa mukhatti galchite Kan bilisummaan dhiiga qaadhimte” Maali abdiin isaa yo duuti aggaatte?” jattuu, namni haala jiruu fii jireenyaa sirritti akka yaadu goote. Dimshaashatti, Alii Birraa, warra afaan Oromoo beekanii fii hin beeyne, kanneen jaalatanii fii jibban mara, wallee afaan Oromoo alalaasise. Yoom san qofa, xiqqo turee, wallee, “Yaa bartuu kutattu, warraaqsi sitti dhaama Yaadadhu siin ja’a, saba cunqurfamaa Tulluu gubbaan bahe hallayyarra gorii Raaree keessa ceehii gaara qaxxaamurii Atuu ni arkitaa, qarreerra dhaabbataa Bututtuu uffataa midhaan kotakottaa” jattu gaafa baase, dhaabni Ihaappaa kan yaroo sanitti akka hidda baarzaafiitti barattootaa fii hawaasa keeysa loohaa ture, faaruu dhaaba isaa godhate. Alii haala hawaasa keeysa jiru, gadda, gammachuu, roorroo, seenaa, duudhaa fii kkf hundarratti walleelee yaroon hin moofoysine kanneenn dhagayamanii hin quufamne wallise. Qabsoo hadhooytuu inni faan godhaniin, qoqqodamni diinni hawaasa Oromoo tiif hawwe diigamee, Gurraandhala 28, bara 1976, gaafa Oromoon naannoo adda-addaarraa agarsiisa aadaa tiif Finfinnetti wal gayan, walleen Alii Birraa, “Waa malli nu dhibee jenne bitaa-mirgaa Karaa sirrii dhiifnee maalif deemna moggaa Rabbi moo namumaa kan seera jallisee Haati teenya takka maaltu addaan nu baase,”en warra galma san keeysa turan imimmaan gaddaa fii gammachuu dhangalaasifte. Ali, xiqqo turee, odoo diina hin sodaatin wallee seenaa hawasni Oromoo sirna gabrummaa Habashaa dura qabaachaa tureen as bahe. “Karaan manni Abbaa Gadaa eeysa Dhaqeen Galma isaa jajjabeeysa,” jechuun, mambultii wal-qixxummaa, sadoo fii qananii, tan gaafa adunyaan Abbootii Irree jala turan, Oromoon dimokraasiin itti wal bulchaa turan beekaa fii wallaalaa Oromoo bira kutee firaa fii diina yaadachiise. Walleelee kaasetaa fii shaklatti baasuun alatti, Ali, Hoteela Harraambee malees, Kilaba Waazeemaa, Zaambeez, Hootala De-Afriik ja’amuu fii Raas Hootelitti booharsaa daawwattoota kumaatamaa tahe. Haala kana keeysa, gaaf tokko isaa halkan wallisaa bulee, ganama karaa manaa gala deemu, nama tokko kan harreen qoraan itti fe’ee deemuun waan qeeyra ol bahuu dadhabeef, tuminsaan tabba baasuuf ijibbatutti dhufe. Ali, namichaan, “boo! Harrichi dadhbee, mee xiqqo hafuura baafachiise,” je’e. Namicha kana dhagaye, Aliin, “harrichi kiyyaa akkaan fedhee godha,” je’e. Ali “harricha akka feete godhuu hin dandeeysu” namichaan kan je’u tahe. Yaroo tana namicha foolisii itti yaamee, Ali qabsiisee, qabalee geeyse. Warri qabalee isaanii Ali hidhuuf deemu, Hoogganaan (Liqa-manbarri) isaanii, kan Ali beeku dhufee, rakkoo Alii fii namicha jidduu gaafate. Ali yaada isaa kan jalqabaatti cichuun, “namichi kuni harricha ajjeesaa jira. Horii ittiin gurgur ani niin kennaa fii, qoraanicha asumatti irraa haa buusu!” kan ja’u tahe. Hoogganichi, kan haala Alii, walleelee isaa waliin beeku, cinatti qabee, “yaa Ali wal’aansoon mirga ummataa tiif gootu si haqatteen, ammaas kan beeyladaatti seentee?” je’ee sossobee karaa mana isaa akka deemu godhe. Bara 1982 keeysa, odoo Raas Hoteelitti wallisuu, Ali dubartii Birgiittaa Astroom ja’amtu, tan barreessituu safaaraa Suwiidin taate waliin wal baree, fuudhe. Birgiittaan, bara 1984 keeysa ramaddii hujii biyya Xoophiyaa raawwattee hoggaa Amerikatti jijjiiramtu, Alii niis lammummaa biyya Suwiidin fudhatee, niitii isaa waliin, magaalaa Kaalifoorniyaa tan biyya Amerikaa dhaqe. Bara 1984 irraa kaasee hamma 1992 Alii fii Birgiittaan hujii fii salaloof biyyoota Amerikaa Kaabaa, Awrooppaa fii Aasiyaa keeysa daddeeman. Haalli kuni, Ali, hawaasa Oromoo malees muuziqaa-rraa fageeyse. Jiruu sadoo fii qananii qabaatullee, wallee fii wallisuun adda bahee jiraachuun Alii-tti rakkoo tahe. Kanaaf, kaaseeta isaa kan bara 1992-a akka baaseen, Ali, wal-hubannaan Birgittaan wal hiikee, walleelee isaa kanneen hin moofoynee fii haarayaa waliin, hawaasa Oromoo kan yaroo sanitti adunyaa wal gayaa jirutti as bahe. Alii Birraa, akkuma nama Dirree Dhawaa keeysatti dhalatee guddatetti afaan Oromoo biratti, kan Arabaa, Amaaraa, Soomaalee fii Adaree qaceellotti dubbata. San boodaas, kan Suwidinii fii Ingilizii itti dabalate. Afaanota alagaa keeysaa kan Arabaa, Soomaalee fii Adareetti walleelee seena qabeessa tahan, kanneen akkuma gaafa bahaniitti yoomuu jaalataman hedduu wallise. Gama biraa tiin gaafa Hawwisoo Kibuur Zabanyaa keessa turee fii san boodaas afaan Amaaraa tiin akka wallisuuf dhiibbaa guddoo tu irra ture. Garuu afaan kanaan wallisuu akka foon karkarrootti lagate. Akkuma Xilaahunii fii Buzuneshitti, afaan Amaaraa tiin wallisuun bu’aa guddaa akka qabuuf Ali tolchee beeka. Haa tahu malee, afaan Amaaraa kan afaan isaa cunqurse tahuu waan hubateef, bu’aa silaa gamasiin arkatu wareeguu murteeyfate. Murtiin akkasiin fudhate, jaalala Amaaraa tii fii horii irraa arkatu dhabsiisuu malees, naaduraa siyaasaa biyya sanii keeysaan rakkoo akka itti fiddu odoo beekuu ti. Gaaffii haala kanaaf karaa warra aangoo qabuu tiin ammaa-amma itti dhihaattu, tooftaa fii qarooma joollee Dirree Dhawaa (Iyyaal Dirree) tiin jalaa miliqaa ture. Afaan Amaaraa tiif gatii kennuu dhabuun Alii, isa bira dabree afaanii fii saba Oromootti kabajaa godhe. Oromummaa arra dagaagee, qabsoo bilisummaa yoomiyyuu caalaa dhogoomsaa jiruuf onnee tahe. Alii, afaan Amaaraa ittiin wallisuu diduu bira dabree, akka armaa gadiitti walaloo mana hin rukkunnee fii dhama hin qabneen, “ስዘፍኑ ስሰማ እያየሁ ዘፋኞች እነም ባማሪኛ ዛረ እዘፍናለሁ። ፍቅር እንደ አስቴር እነን አይጎዳኝም አሊ ስለ ሆንኩኝ እሸውደዋለሁ ከድሬ ስመጣ ግና ትንሽ ነበርኩ ዛረ ከኢትዮ ስታር ባንድ ኢዩኝ ግድንግድ ነኝ” je’ee afaan Amaaraa caccaphaan wallisuun iddoo fii gatii afaanichaaf qabu ifa baasuun jara garaa gube. Gama biraa tiin ammoo, wallee, “ትዝ ትዝ እያለኝ ብዙ ተጨንቄ ከንቱ ላላገኝሽ አንቺን መናፈቄ ህሊናሽ አስቦ ልብሽ መቼ ረዳኝ እኔ ግን ውስጥ ውስጡን መናፈቄ ጎዳኝ መከራን ስችለው ማንም ስው ሳይረዳኝ አንቺን መናፈቄ ደህና አድርጎ ጎዳኝ” jettu alalaasa miidhagaan qindeeysee Mahmuud Ahmad akka ittiin beekkamu kan godhe Alii Birraa ti. Alii Birraa akkuma wallee isaatti, “Oromiya Oromiyaa biyya abbaa koo tii Gammachuum too irruu hammaan si arkutti Oromiyaa biyya jeeynota kumaatamaa Ol ka’uus gaciisuus yaadnni kiyya sumaa Abdiin too hawwiin too suma galmi kiyyaa Si obsuu dadhabe biyya too Oromiyaa” je’etti, bara 2004 keeysa sadoo biyya namaarra rakkoo biyya isaa filachuun, jiruu biyya ambaa tan waggaa diiydamii booda Oromiyatti deebi’e. Akka achi gayeeniis, gorsa abbaa isaa kan barnootatti jabaadhuu, kan inni irraa hamilee cabse, hadhaadhiyyuuf karoorfate. Karoora kanaan, hiyyeeyyii naannoo Ija Aannannii tan naannoo Dirree Dhawaa, warra hiree barnootaa tiin wal arkuu hin dandeenyeef mana barnoota sadarkaa duraa banee carraa barachuu tiin walitti baase. Gabaabinatti, xiqquma irraa himuuf yo tahe malee, seenaan Alii Birraa, barruu gabaabduu tanatti waan shalagamuu tahaa tii miti. Ali, afaan, aadaa, biyya, seenaa fii qabsoo Oromoo-rratti walleeleen wallise hedduu tahuu malees, tan irraa himanii fii dhiisan keeysaa filuun haalaan nama rakkisa. Wareega godheen kan wal madaalu tahullee batu, Aliin, gumaata guddina afaan, aadaa fii wallee Oromoo tiif godheef waldayoota hawaasa Oromoo hedduu-rraa badhaasa beekkamtii hujii umrii guutuu badhaafamee jira. Hujuma isaa tanarraa ka’uun, Universitiin Jimmaa Digrii Kabajaa Doktorummaa Muuxiqaa kennee fii jira. Jaarmayni Muuzik Afrik ja’amu kan biyya Kanadaa, magaala Torontoo qooda artii Afrikaa tiif gumaacheef Badhaasa Beekkamtii Hujii kennee fii jira. Ali, akkuma “Birraa dhaan Barihe”-en jalqabetti, walleelee mimmidhagoo ammayyaa dhibba sadiihii ol hawaasa Oromoo tii fii, guddinaa fii waaltina afaan Oromoo tiif gumaacha daaddaa hin qabne godhee, Sadaasa 06, bara 2022, umrii 74-tti bakka kan dhalate irraa hin deebinetti lammii isaa kan akkaan jaalatu dhiisee sokke. Alii, bilisummaa ummata Oromoo tan jaalala isii bifa addatti ibse odoo goolabbii isii hin arkin biraa deemullee, walleelee isaa kanneen yaroon moofoysuuf hin jiraanneen ilaa abad dhaloota dhufaa jiruu booharsuuf jiraata. Seenaan isaa tiis isaanumaa waliin dhalootarraa dhalootatti dabara. Galanni isaa Jannatul Furdoos haa tahu!


Ezekiel Gebissa Yaadannoo keessatti: Alii Mohammed Birraa: Jireenya, Bilisummaa, Legend Adoolessa bara 2012, Alii Mohammed Biraa, weellisaa, qindeessaa, fi walaleessaa, mana isaa Pickering, Ontario daawwadheen ture. Aliin resliner peresder qaba dhuma irratti balali’insa jalqabaa irra gara sadarkaa lammaffaatti mana isaa taa’ee televizhinii ilaaluuf. Yeroo haasawa waa’ee hiika walaloo isaa haasa’u, waa’ee biography’n isaa akkamitti akka barreeffamuu qabu dubbanne. Dhumarrattis, anaafi inni biography’n isaa hayyamame: Ali Mohammed Bira: Jireenya, Bilisummaa, Goota jedhu akka ta’u irratti waliigalle. Guyyaa boqachuu isaa sabni Oromoo jireenya isaa kabajatee, hojii muuziqaa isaa kan bilisummaa uummata Oromoof qabsaa’e, goota amma nu biraa deeme gadde. Alii Biraa namni jireenya dabalataa jiraate. Alii Biraa artistiin hojii goota ijaare. Qulqullina lamatu adda isa baasa, sirba artistoota isaa fi milkaa’ina isaa irraa. Tokkoffaan haala muuziqaa inni ittiin pioneer godheedha. Yeroo dhiyotti jirenya isa kessatti, Alin oud taphate, mesha akka mi’a hin qabne kan akka mi’awa ta’e. Gaafa baandii muuziqaa waraanaa Itoophiyaatti makamu, gitaara akka oodiitti itti maxxanse taphate. Kalaqni kun muuziqaa addaa Aliif bu’uura kaa’e kan sagalee hindii fi rukuttaa Arabootaa walitti ida’e, tonor and texture of Oromo music. Haaluma kanaan, muuziqaa Oromoo kan sooressa ta’ee fi adda addaa Afrikaa, giddu-galeessa baha, fi toonii kibba Eeshiyaa fi ibsitu akka uumu gargaareera. Muuziqaa Alii Biraa fageenyi lammaffaan walaloo isaa kan aadaan of-eeggannoo, barsiisuuf, mobilize gochuu fi saba Oromoo gara tokkummaa, bilisummaa fi sabboonummaa aadaatti ceesisuudha. Lyrics isaa yeroo hunda yerootti dubbata, taatee fi adeemsa isaa ibsa, yeroo yeroon jabaatu gorsuu fi mormii jajjabeessuu yeroo dhiibbaan siyaasaa uumamu waan danda’amu fakkaatu. Mata dureen sirboota Alii yeroo hunda saba Oromoo fi saba cunqursaa jalaa baasuu irratti xiyyeeffata. Akka kanaan, leellistoonni isaa waan hunda Oromoo: saba, lafa, fi indigenous cosmology kabajatan. Sirboota isaa dhiibbaa uuman keessaa Ingiliffaan kunooti: Galma adda kenya eega seenaa keenya: Ibsituu aadaa keenyaa tiksituu seenaa keenyaa Ulaagaa tokkummaa keenyaa, fi bu’uura bilisummaa keenyaati Afaan oromoo hundee eenyummaa oromoo Barnoota, barnoota ammas barnoota: Beekumsa, beekumsa, ammas beekumsa Of-beekuun galma oromooti Beekumsi dhugaa seenaa keessatti hundee kan qabudha Maddi isaa hortee biyyoolessaa fi aadaa qoodamaa keenyaati Afaan oromoo handhuura fi poolii dha Kan bilisa nu baasu of beekudha. Karaan Galma Abbaa Gadaa Eessa? Asabalehoo yaa gurraamaleehoo karaan mana murtii abbaa gadaa nama geessu kami? Waggaan achi deemee mirkaneeffadhe, achumaan gadi taa’ee seenaa isaa barreessa. Gaafa aadaa keenya, seenaa keenya, afaan keenya ganneedha. Gaafa warri hin beekamne kolfaa nu godhan, saggoon keenya ogummaa isaanitiin nu oolche Scepteriin nama biraa cabuu danda’a, garuu kan abbaa gadaa gonkumaa hin danda’u Seenaa keenya osoo hin dubbatamin dhiisne, miidhamni nuti miidhamne xiqqaa ta’eef miti Seenaan keenya akka hin himamnetti dhiisne malee seenaan keenya akka hin dabnetti miti. Nagaan gali addeeroo koo goota koo Ati amma kan umuriiti, garuu sirbi kee fi walaloon kee ni jiraata.


Seenaa gammachuu qamaltii: Kutaa Tokkoffaa

Jaalatamoo fi kabajamoo yaa dubbiftoota barreeffama kanaa, mee kunoo hardha irraa kaaseen: “Seenaa Gammachuu Qamalittii” isiniif dhiyeessa. Kanas akka dubbiin isinitti dheeratee jiruu fi jireenya keessan hin gufachiifnefan kutaa kutaan isiniif dabarsaatii, mee safuu fi safeeffata Oromoo sanaan na hoofkalchaa! DURADUBBII Ani seenaa Gammachuu Qamalittii barreessuuf ergan yaadee akka Oromoonni keenya isaan baddaa Barantuu jedhaniitti: “barri kuteeti jira.” Impaayarittii dulattii “Toopphiyaa” jedhamtu umuriidhuma keenya gabaabduu tana keessatti, otuma ijji keena arguu wanneen hedduun dhufaniitoo dabranii jiru. Kan otoo hin dabrin bakkuma dhaabatetti hafe, yaada nafxanyaa fi nafxanyummaa dha! Nuti Oromoonni nafxanyummaa fi Amaarummaa sirriitti addaan baafannee beekna. Hardha finxaaleyyiin warra Amaaraa gariin alaa-manaa, baar gamaa fi gamanaa daboo waammattee, jigii kadhachuun nu irratti jiguuf wixxirfattullee, dhiigaa fi nafa keenya Oromoota Wallaggaa, Oromoota Gujii, Oromoota Walloo, Oromoota Karrayyuu faatti duultee gandeeni fi manneen, namoota fi qabeenya barbadeessuuf guyyuu yaaltullee Oromoon galaanaa, keessayyuu Galaana Abbayyaatii waa takkallee fiixan bawuu hin dandeessu! Qulqullummaa fi jagnummaa, Waaqa tokkichatti amanuu fi namaa-sa’a, mukaa-marga, leellisuu fi kabajuu uummata Oromoo qalbeeffachuun sonaan barbaachisaa dha! Maal-jennaan, dhugaa fi dhugoon yoomiyyuu sobaa fi oftuulummaan moyamanii hin beekani. “Na-qabaa-na-gadhiisaan namoota Amaaraa tokko tokkoo, maqa-xureessii fi maqa-baleessiin finxaaleyyii ijjii fi gurri oftuulummaa fi wallaalummaan guutamee kun obbolummaa fi olummaa uummata Oromoo fi uummata Amaaraa gonkumaa booressuu hin dadayu! Qabsoo hadhooftuu waggaalee afur guutuu qarreewwanii fi qeerrolee Oromootiin adeemsifameen sirni nama-nyaataan inni Wayyaaneen gaggeeffamaa ture sun conqola’ullee, ammaan tana uummannii fi sabni Oromoo waanjoo nafxanyootaa jalaa hin baane. Ammoo warri ofumaan ija ofii cufe, warri sammuu isaa isa Waaqni “ittiin-buli” jeschuun isa badhaase sana, gara “sammuu” bineeyyiitti ofumaan, ofumaaf jijjirrachuun arguu fi yaaduu isa dhoowwe kunoo: “Oromoon Abbaa torbeeti” jedheetoo alaa-manaa wacaa, iyyaa, dhaadachaa jira! Kanaafan amma oggaa uummanni kiyya kun akka baala mukaatti finxaaleyyii Amaara isaan maqaa “Faannoo” jedhamuun of-waamuun, maqaa-sobaa ofuman of-badhaasan kun, akkanatti diinummaa facaasaa jiran kana, nuti tokkoomnee uummata keenya cinaa dhaabachuu qabna! Kana irratti ida’amuun namtichi “obboo” Koroonaa jedhamu waan addunayyaa guutuu bobaa isaa isa ajaawaa san jala galfateef, ani hiriyoota fi firoota kiyya arguu hin dandeenyee, qobaa kiyyan mana taa’ee, maatii kiyya wajji aari-dhaan waxalamaa jira. Kompuutara baneetoo otoo waa mimildhaddhuun xalayaalee waggaa hedduu dura obbolaan koo tokko tokko naa erganii fi deebiiwwanin animmoo deebiseef arguun, waayee Gammachuu Qamalittii yaadaddhee waadaan koodee kiyya obboo Zalaalam Abarraa-tii gale sana, nan irraanfaddhe malee, hin “nyaannee” kunoo amma deebisuuf ol-jedhe! Ilaa obboo Abarraan keenya silaa walaleessaa dhaa, mee walaloo wayiitiinan jalqaba. Walaloon kun immoo walaloo uummata Oromoo bareedaa sana akka fakkeenyaatti fudhachuun dhiyaata. Ani ijoolummaa kiyyaanan, mucaa xiqqaa tayee sirbaa waa dhiyeessuu jalqabe. Oromiyaan teenya dachee walaloon sirbaan keessa galaanu! Eekaa, silaa ani mucaa xiqqaa abbaa ofii jala deemu: qixxee* lammii, nyaataa fi dhugaatii galgala daboo, walaloo oofanii** faa gaafa namni beekamaan tokko du’ee, dhaadannaa isa “eessan dhaqxuu”*** faa, isa gaafa abbaan biyya tokko boqotee namni reeffa isaa baatee, gara bakka awwaalaatti yaa’u, jedhamu sana, erga awwaalanii booda immoo namni achitti argame cufti, gadi- yaa’uun dirree baldhaa namoota sana hundaaf gawuu keessa taa’a! Dhiirris, dubartiinis, ijjoolleen dhiiraa abbootii ishii duukaa achitti argamettis ni teessi. Amma hunda dursuun namni nama du’eef, akka hangafaatti ilaalamu tokko olka’ee dhaabachuun: “Mee Du’a nuuf qabbaneessaa!” jedha, sagalee ol-fuudhee, namni hundi: “isiniif haa qabbanaawu!” jedha. Kana booda gamnoota naannoo biyya sanaatti argaman keessaa, dabaree dabareen ka’anii dhaabachuun lallabu. Haasaan beektota kanaa: “lallaba gaafa du’aa” yookaan “lallaba warra du’aa” jedhamee beekama. Amma isa waayee “lallaba warra du’aa”, waayee dhaadannoo gaafa du’aa, waayee geerrarsaa faa fi waayee walaloota uummataa kanan dursee abbaa kiyyaa fi wasiillan kiyya, eessumman kiyyaa fi firoottan biroo jala deemuun: barumsan Unibarsitii Finfinnee fi Unibarsitii Barliin irraa gonkumaa hin arganne, isan akka aannanii unachaa, akka daadhii habbuuqqachaa guddaddhe keessaa yoon waa xiqqooshii isiniif buuse, isinis waa yaadattu jedheetani. Naannoon ijoollummaa kiyya itti-dabarse sana yoon amma isineef kaasee mataduree kiyya gadhiisuuf otoo hin tayin, barri bara “obboo” Koroonaa-tii wanni tahuu fi wanni galu hin beekamuu, barsiifnii fi guddifni uummata koo, uumee koo sanaa akka na waliin biyya biraa, ardii biraa hin deemneefi-kaa! Ani akkan nama Arfan (Afran) Walisoo fi Jahan Bachoo tahe, waaqaa-lafatoo, namaa-sa’atoo, margaa-mukatoo beekaa ani amma maalan himaddharee? Ani “gosa” Oromoo tokkicha qofaan hammatamee hin guddanne. Ani akkuma seeraa fi barsiisa Oromootti diroo (qaccee) kiyya Taammanaa Bitimaa Soondhessaa irraa kaaseen Walee Walisoo irraatti dhaaba. Kunis walummatti diroo 15 taha. Garuu, warri keenya fi beektonni biyyaa oggaa nu barsiisan, caljedhanii-tuma ususanii dhaabu jechaa miti. 1-ffaa Waliso ilma Liiban Maccaa akka tahee fi obbolaa lama: Ammayyaa fi Kuttaayee akka qabu nuti himu. Liiban ijoollee dhiraa sadii waan qabuuf “Sadan Liiban” jedhameetoo baakama. Ammayyi hangafa; Waliso immoo isa lammaffaa yoo tahu, Kuttaayee qixisuu dha. 2-ffaa ennaa Walee Walisoo jedhanii dhaaban walaloo dhaadannootiin xumuru. Isa kana irratti gosni Oromoo cufti walaloo fi dhaadnnoo kan mataa mataa ofiiti qaba. Kanaan dura waayee kanaa irratti obboo Bakar waliin yaada oggaa wal-jijjirru, innis kana irratti waanuma manguddooleen Arfan Walisoo fi Jahan Bachoo natti himaa na guddisan san natti hime. Inni (Bakar keenya) Oromiyaa keessaa naannoo Barantuu (Harargee) irraa yoo dhufu, nama Afran Qalloo-ti. Afran Qalloo keessaas Noolee-dha! Egaa, namni Walisoo diroo ofii lakkaayee oggaa dhaabu:”Walee Walisoo warra abbaa fardaa, eebodhaan nama sarda!” jedha, sagalee isaa olkaasuun akka waan Oromiyaa guutuuni fi Oromoon cufti isa dhagawuutti! Mee as-irratti waayee Sadan Liiban xiqqooshii yoon isiniif ibse, waayee Gammachuu Qamalittii irraa gara Sadan Libanitti cewuun isin nuffisiisuuf miti. Gammachuu Qamalittii Waarii Bulloo kun akkum diroo isaa, akka Liiban Maccaa jagnaa fi gamna muraacii waan taheef, dubbiin wal-cimsiti malee, matumaa wal hin faallessitu. Ani kanaan dura barreeffata kiyya tokkoo lama keessatti waayee Sadan Liiban kaasuun isiniif ibseen jira.**** Waraana Sadan Liiban ollachiisaa sanatu bara 1596 keessa waraana mootummaa Habashaa kan Mootii Mootolii isaanitiin gaggeeffame, dirree waraanaatti mowuun ilma mootii isaanii kan Susiniyoos jedhamu booji’ee, booda akkuma aadaa Oromoo beekamaa sanatti moggaafate. Waggaalee sadeet guutuu Oromoon hammatamee jiraate. Booda biyya isaa isa duriitti deebiyuuf, hayyama gaafate. Akka Oromoon Sadan Liiban waraana fardaan kurfeeffame kennuufis damboobinaan gaafate. Oromoon walmariyatee silaa nama garaan ka’e, miilli hin taa’uu, akkuma inni gaafatetti hayyameefii, loltuu abbootii fardaa 400 wajjin isa eebba fi jaalalaan gaggeesse. Inni loltuu Oromoo saniin obboleessa isaa isa bakka isaa dhaale san moyee, akkuma aadaa isaanitti obbolaa isaa cufa mana hidhaatti naqee mootome. Barri inni boojiyame 1596 yoo tahu, kan inni biyya ofiitti deebiye bara 1604 keessa. Maal godhu-ree akkuma aadaa isaanii taahee waggaalee muraasa booda harka laateef nyaatee, kakuu caffee achi darbatee Oromootti duuluu jalqabe. Waan tooftaa fi tarsimoo waraana Oromoo waggaa saddeet guutuu barateef, isatti dhimma bawuun waraanni Habashaa kun kan duraanii caala Oromoo miidhaa deeme. Habachiisa Miiljalee Mee waayee Sadan Liiban faa: “MANDAROOTA FI MAGAALAAWWAN OROMIYAA – OROMIAN TOWNS AND CITIES: Kutaa Sadaffaa. Taammanaa Bitimaa irraa.” Isa jedhu ilaalaa!