Dubartoonni attamiin loltoota sababa midhaamaan saalqunnamtii dadhaban akka itti wallaanan

Wal'aansi nama sababii miidhamaatiin saalqunammtii raawwachuu hindandeenyeef dubartiin akka hiriyaa quunnamtii saalaa ta'uun gargaatuuf qacaramtu (surrogate sex therapy)n biyyoota hedduu kessatti baratamaa miti, sirumaayyu walfamisiisaadha. Wal'aansi akkanaa keessuumaa kan dhiiroota adda waraanaa irratti miidhamaniif taasifamu kun haadha warraatiin alatti dubartoota biraatuu tajaajila kana akka kennan taasifama. Biyya Israa'elitti garuu loltoota hedduu mada'aaniifi fedhiifin saalqunnamtii raawwachuu danda'uun isaanii akka bayyanatu barbaadan mootummaan baasii barbaachisu kaffalee dubartoota loltoota mada'aaniif qacaraaf jira. Kutaan gorsaa saalqunnamtiin Telaavivitti gorsituuna dhimmi saalqunnamtii ogummaa kan kennitu Dr Roniit Alonii namoota rakkoo saalqunnamtiin walqabatuuf gorsa gaafatan deeggarti. Maamila Dr Aloniif soofaan irraa taa'amu xiqqaan fi diyaagiraamiin qaama saalaa dhiiraafi dhala ibsuuf itti gargaaramtu ni jiru. Kutaa ollasheetti argamu siree soofaafi dungoo qabsiifame qabu keessatti waanti raawwate caalaatti aja'ibsiisaadha. Iddoon sun bakka hiriyoonni maallaqni kaffalameefi mamiltoota Alonii muraasa hiriyummaa jaalalaa qabaatanii fi maayirratti saalqunnamtii akkatti raawwatan barsiisuun gargaaranidha. ''Iddoon kun akka hoteelas miti, manneen akka apartamaati,''jette Aloniin. Sireen jira, iddoo CD itti banamu, iddoon dhaqna itti dhiqamuu fi dhaabni mana fakkiiwwan fedhii saalqunnamtii dadammaqsaniin miidhagfameera. ''Gorsi saalqunnamtiin baay'een isaa kan namoota gaa'ilaan walitti hidhamaniti, yoo hiriyaa hin qabaanne adeemsicha xumuruu hin dandeessu,''jette. Itti fufuun akkas jette, ''hiriyoonni qacaraman dhiirri/dubartiin nama hiriyaa ta'aniif qooda hiriyaa bakka bu'u qabatu,''jette. Warri qeeqan Qeextonni garuu hiriyaa saalqunnamtii qacaruu akka daldalaa saalqunnamtii ilaalu., Israa'elitti immoo mootummaan baasii barbaachisu loltoota mada'aanii saalqunnamtii raawwachuu dadhaban garaagaruun amma tokko baratamaa dhufeera. Digrii doktoreeti ishee saalqunnamtii bayyanachiisuun irratti kan hojjatte Aloniin. ''Namoonni kan barbaadan nama ta'e wayii gammachisuun, achumaan nama wayirraa gammachuu argachuu fedhu,'' jetti Aloniin, ''Namoonni gorsaaf dhufu,gammachuu argachuuf miti, daldala saalqunnamtiin(prostitution)waantiin walfakkeessu homtuu hin jiru,''jettee cimsite dubbatte. ''Turtii kana keessatti gorsi ogummaa kennamu   %85 kan ta'u waa'ee haalaan walitti shiiquun hiriyyummaa uumuu, qaaman wal tuttuquu, waliin haasa'uufaadha. Kana malees, akkaataa namoota biroo wajjin walitti dhiyaatanillee ni baratama. Kun ta'ee booda  hariiroo saalqunnamtii raawwachuurra yeroo geessu, xumura adeemsa wallaansa kanaa ta'a jechuudha. Hiriyummaa saalqunnamtii irra qaqqabuun adeemsa isa xumurati.'' Odeessaalee dhimma kana waliin walqabatan: Loltuun Israa'el duraanii maqaa 'Aab A' jedhuun waamamu barbaadu tokko, loltoota gara jalqabaa Ministeerri Ittisaa Israa'el hiriyaa saalqunnamtii akka argatuuf maallaqa kaffaleef keessa jira. Waggaa 30tti dhiyaatu dura humna eeggataa waraana Israa'el wayita turetti balaan jireenyasaa jijjiree isa mudatee ture. Aab A'n iddoo olka'iinsa qaburraa kufee mudhii gaditti laamsha'e. Sana booda akka duraan yeroo fayyaa qabuutti saalqunnamtii raawwachuu dadhabe. ''Wayitan miidhamettiadaa'etti waantan raawwachuu qabu jedheen tarreeffadhe jiru turan., Isaanis; dhaqna koo ofiin dhiqachuu, soorachuu, ofii kootii huccuu uffachuu, konkolaataa konkolaachisuu fi saalqunnamtii of danda'ee raawwachuun qaba jedheen tarreesse.,'' Aab A'n duraanuu fuudhee ijoollee horateera, garuu haati warra isaa waa'ee saalqunnamtii hakiimotaa fi gorsitootatti haasa'uu isaatti hin gammaddu., Kanaafuu Aloniin akka gorsa ogummaa gaafatu jajjabeessaa turte. Aab A'n akka itti Aloniin kallattii qabsiiftu, duubdeebii isaafi hiriyaa akka gargaartuu saalqunnamtii taatee isaaf qacaramteefis kennamu ibseera. ''Jalqabarraa eeegalta; bakka kana tuqxa, iddoo sana xuqxa, sana booda tartiibaan amma sadarkaa xumuraa saalqunnamtiin gammachuu argattutti itti fufta,'' jedha. Aab A'n akkuma miidhama isaa biroorraa isarra ga'eef akka akka wayyaa'uuf baasii ramadu sana, moootummaan maallaqa kaaffalee, barnoota bayyanachiisa saalqunnamtii inni torban torbaniin argatuuf maallaqa kaffaluun isaa sirriidha jedheetu amana. Yeroo ammaatti sagantaa wal'aansa ksana akka argatuuf ji'a sadiitti baasiin $5,400 kaaffalamaafi jira. ''Jireenya uu koo keessatti nama akka hiriyaa saalqunnamtiitti namaaf qacaramtu hawwuun  qacaramte barbaaduun galma koo jalqabaa hin turre. Haa ta'utii  amma waanan n qaamaa miidhameefra gama hundaan , Jiruukoo gama hundaan garuu bayyanachuun waan nan  barbaachisuuf ta'eda,''jedhe Aab A'n teenisii minjaalaa taphachuuf wilchariidhaan garasitti imalaa wayita turetti. ''Hiriyaa wallaansa saalqunnamtiif isaaf qacaramte wajjin jaalala keessatti hin kufu,. Ani fuudheera/warroomeera. Innis tooftaa qorannoo galma yaadame biraan ittiin  gahamudha.qaqqabamudha. Kanaaf, akka waan yaadame bira gahuuf raawwachuu qabuttin fudhadha,'' Aab A'n ilaalcha saalqunnamtiirratti warreen biyyoota lixaa biratti beekamu akka sirriin miti jedhee balaaleffate. ''Saalqunnamtiin wanta jireenyaa gola jiruu keessatti nama barbaachisan keessaa isaa tokkodha. Waan jireenya namaa gammachiisudhas,, jireenyatti quufudhas" jedhe. ''Kana jechuun garuu Kasanovaa ta'uun narraa hin eegamu, dhimmichi kana miti,'' jedhe Aab. Kasanovaan nama jaalalleewwan dubartoota heddu horachuun saalqunnamtii raawwachuun maqaan isaa himamu. Namoonni hedduun umrii fi eenyummaa garaa garaa qaban hedduun kilinika Alonitti dabaree dabareen yaa'u. Namoonni hedduun hiriyummaa jaalala keessatti jaalala uumuun dhimma walqabatu ykn dhiphina ykn haleellaa saalqunnamtii isaan irraa qaqqabeen dararamu. Namoonni kaan isaaniimmoo rakkoo sammuu fi qaamaa kanneen qabaniidha. Aloniin garuu erga hojiishee eegaltee maamiltoota ishee kanneen miidhama qaamaa qabanirratti xiyyeeffattetti. Abbaa Alonii dabalatee firoottan dhiyoon Alonii hedduun isaanii miidhamaa qaamaa qabu. Abbaan ishee balaliisaa xiyyaara kan turan yoo ta'u, balaa xiyyaaraatiin sammuun abbaashee madaa'ee ture. "''Jireenya koo guutuu namoota miidhama qaama deeggaruun cinaa isaanii dhaabadhee gore, miidhama qaamaa garaa garaa akka injfatan deeggaraan ture,"''jetti Aloniin. Aloniin akka jettutti, namoonni miidhama qaamaa qaban hundisaanii miidhamasaaniirraa wayya'aanii abdii horataniiru. Dr Alonii Niwyorkitti wayita barattu hiriyaa qaama miidhamtoota ta'ee  nama hojjatu tokko wajjin wal bartee turte. Gaafa Isaraa'litti bara 1980 keessa deebitu hiriyaa qacaraman fayyadamuun namoonni miidhama  qaban gidduigaleessa amantii Kibbutiz jedhamutti akka deeggaruun beekamtoota seeraa Jiwishoota barsiisan biratti fudhatama argatte. Beektoonni Jiwishootaa kun seera qabu- Namni hin fuune ykn hin heerumne hiriyaa ta'uu danda'a jedha., Aloniin seera kana hordoftee hojjatti. Turtii yeroo keessa garuu qondaaltota Israa'elirraa fudhatama argattetti. Namoota 1,000 guutan kanneen gorsa saalqunnamtiin walqabatu kilinka isheetti argatan keessaa harki caalan loltoota soorama bahaniidha. Loltonni kunneen baay'een isaanii mada'uu sammuu fi lafee dugdaaispaayinaalkoordii kanneen qabanii fi mootummaan Israa'el maallaqan deeggarudha.. Aloniin akka jettutti, aadaan Israa'el maatiirratti bu'uureffachuu fi ilaalchi biyyattiin loltoota biyyattii tajlaajilaaniif qabdu hojiicha akkan hojjadhu na tumseera jetti. Israa'elitti namni umriin ganna 18 guute harki caalu tajaajila loltummaa akka kennaniif waamamuun, akka loltuu humna eeggataatti amma umrii ga'eessummaatti itti fufuu danda'u. "Israa'el erga biyya taatee hundooftee yeroo hundumaa waraana keessaa jirra." '' Lammiin Israa'el kamillee taanaan namoonni qaamaa miidhaman ykn du'an eenyu akka ta'an ni beeku., Kkanaaf, namoota miidhaman kanneen hirphudha. Isaan gargaaruuf dirqama qabna jennee yaadna,'' jette. Kun otoo haala kanaan jiruu, namticha dheeraa umriin ganna 40, boroo isaa wirtuu Israa'elitti argamu keessatti uffata qorraa tafarra buufate taa'aa ture. Namtichi maqaan isaa Deevid jedhamu kun loltuu waraana Israa'el fi Libanoon giddutti  bara 2006 gaggeeffamarratti miidhamee ture. Halaalarraa wayita Deevid waamnu, bakkaa bakkatti socho'uu qofa mitii, dubbachullee hin danda'u ture. Deevid  nama qacarame isa gargaartu tokkotu harkasaa isaa qabdee, qalamaan gabatee adiirratti akka barreessuu gargaara. ''Ani akkuma kaaniin fayyaan ture. ture. Baha fagooorraan gara Israa'elitti deebi'e, Yunvarsiitiin baradhan ture., Mana dhugaatiis hojjadheera. Dur ispoorti hojjachuu fi hiriyoota waliin taphachuun jaaladhan ture,'' jedhe Deevid. Wayita Ccibiraan waraanasaanii haleelamutti, miilaafi mataan isaa miidhamee, sana booda ganna sadiif hospitaalaatti wala'anamaa ture. Yeroo sanatti jiraachuuf abdii kutadheen ture jedhe. Haalli inni keessa ture kan geeddarame garuu  namni isa gargaartu hiriyaa saalqunnamtii akka horatu yaada dhiyeessiteefi turte. "''Yeroon gorsa hiriyaa argachuu eegaletti, akka nama injifatameetti of ilaale, homaa hiika akkan hin qabne qabneetti  of ilaaleen ture. Gorsa argadhe keessattin akka namaa, dargaggeessa bareedaa tokkootti of ilaaluun eegale,"'' jedhe Deevid. ''Wayitan madaa'eerraa jalqabee yeroo jalqabaaf miirri kun natti dhaga'ame. Gorsi sun ciminaa fi abdii naa laate,'' jedhe. Hiriyummaan jaalalaa Deevid eegale isa kana ture, taatullee akka umrii dheertu hin  qabne beeka, gaaf ta'e tokko akka goolabamu ni beeka. Kanaafuu, carraan miirrisaa jeeqamuu isa mudataa laata? "Jalqabarratti natti cimee ture, sSababnisaammoo hiriyaan sanarra waa hundumaan eege ture," jedhe. ''Taatullee yoo hiriyummaan keenya hafe michuu gaarii waliif ta'uu akka dandeenyu boodarran hubadhe., Isa kanatu gatii qaba. Kun akka irra deddeebitee of ijaartu si gargaara," jedhe. Daviid fi hiriyaan isaaf qacaramte akkuma gorsi saalqunnamtiirratti argatan akkuma goolabameen akka waliin turuu danda'an Kilinikiin Dr Alonii eeyyameef jira. Namoonni Deeviditti dhiyaatan akka jedhanitti, erga Deevid gorsa sana argatee fooyya'iinsa isaarratti arguu dubbatu. Deevid jiruusaa fulduraa karoorfachurratti xiyyeeffateera. Saalqunnamtiin raawwachuun itti jabaatulle, weerarri Covid-19 eegaluun dura  deeggarsa gargaartuu isaatiin alaatti bahee namoota wajjin  hariiroo cimsachuu eegalee ture. Hiriyaan isaa Aliyas Serafiinaa jettee of waamtu  Dr Roniit Alonii wajjin ganna 10 tti dhiyaatuuf hojjatteetti. Serafiinaan qal'oo, rifeensa gabaabsitee muratte, nama waliin daftee waliin galuuf dandeetti qabdudha. Dhiyeenyatti immoo kitaaba muxannoo ishee seenessu maxxxansiteetti. Mata-duree kitaabichaa 'More than a Sex Surrogate' kan jedhu yoo ta'u,  kKitaabicha keessatti yaadannoo jaalalaa kan addaatti qabdu, iccitii fi akka itti nuti wal jaalanne,''jedhu ibsiteetti. Searafiinaan akkuma hiriyoota kilinika Telaa AAviiv wajjin hojjatan biroo hojii biraa qabdi. Hojii aartiin walqabatu kan qabdu wayita ta'u, ofittoo ta'uu hin feene jette gita hojii kanas akka hojjattu himteetti. ''Namoonni haala kanaan rakkatan hundisaanii iccitii dhokataa hedduu qabatanii deemu, Isaan gargaaruu kaniin barbaadeef akka dandeettii akkasii qabaachaa ture waaneegan beekufi,"''jette Seerafiinaan. ''Adeemsa wal'aansa sana keessatti saalqunnamtii gochuu yaada jedhus hin mormu, ykn qaama koo tuttuquun rakkoo hin qabu," jette. Barnoonni saalqunnamtiin walqabatu natti tola jetti wayita haasoftu. Serafiinaan akka, ''nama kallattii imalaa qajeelchutti" of ibsiti. Maamila ishee imala beektuurratti akka qajeelchitu haasofti. Serafiinaan walumaagalatti maamilota 40'f  ta'aniif hiriyaa taatetti, garuu miidhamni Deevid  addatti akka ishee rakkise kaafte. Serafiinaan akka itti  Deevid waliin dhuunfaan waliin haasa'uun gargaaru dandeessuu barteetti. ''Deevid hedduu miidhame, dhimmisaa otoo gammojjii keessaa deemtuu kallattii itti deemtu akka nama hin beekneeti," jetti. ''Bakka tokkoo gara biryyaatti socho'uun tasumaa hin danda'u waan ta'eef, nama kalaqaa cimtuu ta'uutu narra ture, Yeroo inni socho'uu qaba jedhee yaade qaamasaan bakkaa tokko gara biraatti sochoosa. Miirri qaamasaatti ni dhagama garuu qaama isaa sochoosuu hin danda'u. ''Yeroo hundumaa; iIsheen otoon homaa hin dubbatiin waantan barbaadu bareechite/sirnaan beekti jedha, kanaaf baayyeen gammada," jetti. Serafiinaan hiriyummaan qacaramtee wayita hojjattu kanatti garuu hiriyaa dhiiraa hojii ishee kana simate baafatteetti. Haata'u malee, dubartoonnii fi dhiroonni hiriyummaan qacaramaanii hojjatan warroomanii ykn jaalallee dhuunfasaanii filachuun hojiicha dhiisan akka beektu himteetti. Serafiinaan akka jettutti, maamila ishee wajjin walitti dhiyeenyi cimaa erga horanne booda  'nagaan turi'jedhee biraa bahuun barbaada garuu ni jabaata jetti. ''Addaan bahuun akka boqonnaaf bahuuti, cCarraa hariiroo ajaa'iba ta'e yeroo gabaabaaf uummachuu qabnu jetti. Nama kamiyyuu wajjin gammachuun wal hiikna. Yeroo tokko tokko nan booha garuu yeroo walfakkaatutti nan gammadas jetti. Namni kamiyyu  hiriyaa qabaachuu ykn daa'ima qabaachuu ykn warroomuu wayitan dhaga'u  hedduun gammada,waanin hojjadhetti nan gammada jetti. Roniit Alonii gama toora intarneetiin gartuu ogeeyyii dhimma saalqunnamtii Awurooppaa amma Ameerikaa Kibbaatti jiran barsiisfti. Hiriyaan saalqunnamtii rakkoo saalqunnamtiin wal qabatu furuuf gorsa xiinsammuu baratame caala milka'aa akka ta'e qorannoowwan gaggeeffaman eeruun ibsiti. Wal'aansi baqaqsanii yaaluu loltoota garmalee mada'aan akka lubbuun akka du'arra hafan gargaaru amanti, akkasuma hiriyummaan saalqunnamtii bal'inaan wal'aansaaf ooluu qaba jettee kaafte. ''Nama miidhame tokko otoo ofitti akka amanu hin taasifne ilaalcha namummaasaanii bayyanachiisuun hin danda'amu," jette. Dhimma saalqunnamtii jireenya keessaa hambisuun hin danda'amu. Baay'ee murteessaa fi  dhimma jabaadha., Wirtuu namummaa keenyaati," jette  Dr Aloniin.


Dursaan garee saal-qunnamtii Nxivm hidhaan ganna 120 itti murtaa'e

Ameerikaatti dursaan garee sal-qunnamtii adabbiin hidhaa waggaa 120 itti murame. Hundeessaan garee Nxivm jedhamu Keeyit Raaniyere bara dabre keessa ture waliin dhahuu, daddabarsa saal-qunnamtii, poornoogiraafii daa'immanii qabachuuniifi yakkoota kaaniin balleessaa raawwateera kan jedhame. Dursaa garee haala amantii qabu (cult) kanaa tahuusaatiin, dubartoota garba gochuun, akkasumas isa waliin qunnamtii akka godhaniif dirqisiisa ture. Abbootiin alangaa waan jedhan, namni ganna 60 kun umuriisaa guutuu mana hidhaatti dabarsuu qaba. Miidhamtoota irratti ''miidhaa hagana hin jedhamne'' raawwateera jedhan. Abbaan murtii Nikoolaas Garawufis hidhaa alatti nama kana qarshii dolaara miiliyoona 1.75 tahuun adabaniiru - dhaddachi guyyaa Kibxataa Biruukliinitti ooleen. Wayita dhimmichi bara dabre ilaalamutti Raaniyere, dhaddacha fuldura dhaabbatee jechasaa kennaa hin turre. Hooggantoota garee Nxivm  keessaa isa qofatu, waliigaluu didee dhaddacha dhiyaate. Warri kaan balleessaa amananii abbaa alangaa waliin waliigalaniiru. Abukaatonni nama kanaa, haga xumuraatti balleessaa hinqabu jechuun kan mormaa turan wayita tahu, ''duula miidiyaa irratti gaggeeffameen, ragaa baatonni akka sobaa ragaa bahan taasiseera,'' jedhan. Angawoonni Ameerikaa dhaaba Nxivm kana kan qorachuu eegalan bara 2017 keessa ture. Kunis erga gabaasa qorannoo New York Times hojjete boodadha. Albaanii, Niiw Yoorkitti kan bu'uureeffateefi ALA bara 1998tti kan hundeeffame gareen kun ''hawaasa qajeelfamoota namoomaan hoogganamuu fi namoota angoomsuu,'' jechuun of ibsa. Kana malees dhaabni kun ''addunyaa gaarii taate ijaaruuf hojjenna,'' jedha. Namoota 16,000 ol tahan waliin biyyoota US, Kaanadaa, Meeksikoo fi giddugala Ameerikaatti akka hojjetus ni ibsa. Garuu haqni lafarra jiru waan mul'ise, Raayinere aangoo qabachuun, miseensota dubartoota tahan sirna garbaafi gooftaatiin to'achaa ture. Dubartootni tokko tokko qubee jalqabaa maqaa Raayineren, naannoo qaama saalaa isaaniirra mallattoon chaappeeffamaa ture. Wayita sirna kana godhanis, viidiyoo ni waraabu turan. Miseensonnis waggaa waggaan walitti qabamuun guyyaa dhalootaasaaf baasii baasuun kabaju turan - kabajni kunis "Vanguard Week" jedhamuun beekama. Miseensi duraanii tokko akka ragaa baatetti, umuriinshee ganna 18 tahuun dura ''qopheessaa'' akka turan dubbatti. Raayinere durbummaa ishee akka fudhatuf torban muraasaaf ''na qopheessaa'' turan jetti. Dubartiin Daaniyellaa jedhamtu kun dhaddachatti akka dubbattetti, namni kun isheefi obboleettii ishee ulfeessuun, akka ulfa baasan dirqisiiseera. Dabalataanis obboleettii ishee umuriin hin geenye waliin, irra deddeebiin dirqisiisee qunnamtii waliin akka godhe dubbatte. Miseensonni garee kanaa aktaroota dubartoota Holiiwuud, dubartoota ijoolee abbaa qabeenyaa tahan, akkasumas mucaan pireezidantii Meeksikoo duraaniillee keessatti ni argamu jedhama. Kannneen keessaa muraasni mana murtii fuulduratti Raayinere irratti ragaa bahaniiru. Erga gabaasni New York Times bahe booda, namni kun ALA 2018tti gara Meeksikoo erga baqatee booda qondaaltota FBIn qabameera.


Hanna suura qaama qullaa: Suura keessan interneetarraa qabdan eenyu akka fayyadamu beektuu?

Akeekkachiisa: Barreeffamni kun jechoota jajjaboofi miidhaawwan saal-qunnamtii waliin walqabatan ni qabaata. Moodelistiin miidhagduu Jees Daaviis umuriisheee waggaa 18titti yeroo hojii miidhaginaa kana jalqabdetti suuraawwan ishee guutummaa addunyaarratti kan ittiin dhiirota waliin dha'uun maallaqa saaman ta'a jettee yaaddee hin beektu. Umuniin Jees amma waggaa 27 guuteera. Waggoota erga moodeelistii taatee kaastee dabarsitu keessatti namoonni warra suurasheetti fayyadamanitti akka dubbatan ergaa ittiin gahaa turan. Isheen garuu hanga ammaatti maaliif akka ta'e hin hubanne. Dokumenartii BBC Three haaraa 'Yeroo Qaamni Qullaan Hatamu' jedhamu keessatti, Jees eessattiifi akkamitti akka suuraawwan ishee fayyadaman faana dha'uun miidhaa inni jireenya isheerratti qabaatu akkasitti ibsite. Yeroo kun itti jalqaba raawwate xiqqoo xiqqoon yaadadha. Namni ta'e suuraawwan koo fayyadamuun toora interneetaarratti ana fakkaatee dhiyaata ergaa jedhu miidiyaa hawaasaarraan naaf ergame. Yeroo jalqabaa wanti ta'e sun tokkichuma se'een ture, garuu ergaan jalqabaa erga na qaqqabee kaasee hanga ammaatti torban torbaniin ergaan akkasii na qaqqaba. Guutummaa eenymmaa koo ciranii ykn suuraawan  koo maqaa sobaa itti kennanii fayyadamu. Akkana gochuudhaan dhiira nagaafi omaa hin shakkinerraa sobanii maallaqa saamu. Walumaagalatti ammoo miidiyaa hawaasaarra suuraafi odeeffannoo koo barbaadanii eenyummaa dhugaa koos argachuun pirofaayilawwan miidiyaa hawaasaa godhatu. Suurawwan kiyya yeroo darbanii kamiyyu ni fayyadamu: Yeroon mana keessa soofaa irra taa'ee jiru, yeroo daa'ima ta'ee jiru, yeroon dirree teenisii keessa jiru. Kana irra darbanii yeroo ani abbaa kiyya waliin bishkiliitii oofullee suurawwan fudhatan qabu. Haata'u malee  wanti keessaa hin dhibne jira: pirofaayiloonni sobaa kunneen hunduu haala jechuun danda'amuun suuraawwan bara qarrummaa kiyya keessa jiru. Yeroo sanatti ani akka mooleeliittin hojjedha waan ta'eef baayyee nan beekama, dhiibbaas uumuu nan danda'a. Garuu erga umuriin kiyya waggaa 18 ammoo moodelii miidhagibaa ta'uudhaan barruuwwan akka Nuts, Zoo fi FHM hojjechaan ture. Barruleen kunneen ammoo biyya UK keessatti hordoftoota hedduu qabu. Suura guutummaatti qullaa koo mullisu tasa maxxansee hin beeku. Garuu baruleewwan bebbeekamoo sanarratti qamaa ol harma koo mullisee dhiyaadhee beeka. Burruuwwan maxxanfamaa turan sun amma hin jiran, garuu suuraawwan yeroo Sanaa ammallee badanii hin jiran Namni ta'e ykn namoonni baayyeen suura bara jireenya koo funaananii dhiirota ittiin yeroo gowwoomsan yeroo argan maaltu akka namatti dhaga'amu ibsuun nama rakkisa. Ani masaanuun kiyya eenyu akka ta'e wan tokko hin beeku kanaaf, waan akka lola hin argamnee tokko keessa jiraachuudha. Suura pirofaayiloota sobaa akka bu'an taasiseera, garuu kan biroon ammas deebiyanii ba'u. Eenyummaan kiyya dhaabbataadhaan, irra deddeebiin na jalaa hatameera. Kun ammoo yeroo keessa waa'ee ofiikootii maaltu akka natti dhaga'amurratti dhiibbaa anarratti uumeera. Kun maaliif akka itti fufee ta'u dhiyeentan hubadhe - gargaarsa qorattuu dhuunfaa Laawuraa Liyoonsiin gargaaramee suurawwan kiyya eessa akka gahan baraan jira. Laawuraafi ani waajira Landan keessa jiru tokko deemuun suurawwan kiyya toora interneetaarratti eessatti akka argaman maxxansitee natti agarsiifte. Pirofaayilawwan sobaa ani beeku heddurraa eegale. Kun ammoo kan argamu miidiyaa hawaasaa akka Tinder, Instagram, akkasumas Facebook irratti  akkaawontiiwwan sobaa ani beeku irratti argamuu. Kana malees Laawuraan akkaawontiiwwan ani jiru jedhee hin yaadne natti agarsiisuu jalqabde. Marsariitiiwwan Firaans ecort, sex chat, porn, kkf jedhaman fuulawwan safuu cabsan natti agarsiifte. Galaana suurawwankoo ija baasanii na ilaalanitti na baste. Marsariitii Sexting jedhamu tokkorra pirofaayila tokkotu  suura kiyya yeroo umuriin koo waggaa 19 waliin mata duraa "Who's down for a massive rape role-play now?" jala jira.  Kana jechuun suura kiyya fayyadamanii gosa saal-qunnamtii nama of kenne tokkorratti humnaan akka fedhe gochuu jechuudha. Namni tokko haasaa dhimmi saal-qunnamtii ykn poornii irratti dubbachuu fedhii isaa taanaan ani rakkoon jira jedhee hin yaadu, garuu poornii hojjedhees hin beeku suurri kiyyas haala akkasii kana keessatti akka dhimmi ba'amu walii hin galle. Kanaaf, yeroon suurawwan kiyya marsariitiiwwan akkasii irratti argu hedduun rifadhe. Rakkoon isaa guddaadha. Ani akkamitti akkan deebisee suurawwan kiyya sassaabu hin beeku garuu yoo xiqqaate akkamitti akka kun itti fufee raawwata baruun barbaada. Akka Laawuraan jettutti itti fufee suurri koo toora interneetaarratti osoo ani hin beekniin bakka hin maletti fayyadamuun isaa hanga tokko sababa ta'uu kan danda'u, suurawwan bashannanaa. Kan mana keessatti ka'eefi kan biroo akkaawontii miidiyaa hawaasaa kiyyarratti haaraatii hanga warra turaniitti walmakee jira. Kana jechuun ammoo suurawwan kiyya haaraafi kan ture fuudhanii nama barbaadan uumuu danda'u jechuudha. "Suurawwan kees waan lubbuu qaban fakkaatu," naan jette Laawuraan. Namoonni hedduun ammoo akkaawontii hedduu banatanii pirofaayila si godhatanii salphaatti nama gowwoomsuun hatuu ykn miidhuu danda'u," jette. Suuraawwsn ani qopmee harma irraan qullaa uffadhee ka'aa ture sun baayyee na miidhaniiru. Yeroo mara bakka namoota haaraa itti argu yeroo deemu, suurawwan sana arganiiru laata jedheen shakka. Yoo Google keessaan ana barbaadan maal arguu danda'u waa'ee koo? Yeroon ijoollee durbaa xiqqoo ture suura qomee irra keessaan qullaa ta'e uffadhee suura ka'uu yeroon murteessu interneetiin akkamiin akka hojjetu hin beekun ture. Suurri kee toora interneetaarra takkaa baanaan yeroo hunda achumarra jiraata waan ta'eef namoonni itti-gaafatamummaa tokko malee itti fayyadamu. UK keessatti suurawwan akkamitti aka waliif itti qoodamuufi toora interneetaa irratti akka itti fayyadaman ilaalchisee seeronni jiru. Garuu seeronni kun hunduu akka tokkootti danbiiwwan tokko keessatti hin ilaalaman. Seeronni mirga abummaa ni jiru. Kana jechuunis, Suura mirga abbummaa argatteettee fudhattee taanaan buufachuu dandeessa. Rakkoo ani qabu suuraawwan hedduun narraa fudhatamaniiru garuu isaan warra ani kaase miti waan ta'eef abbummaan qabeenya isaa ana miti. Namni tokko yoo suurakee fayyadamuun fedhii gara garaatiif nama goyyoomse, kun seerawwan yakka waliin dha'uun ittiin ilaalamu jalatti ilaalama. Ta'us garuu kun hoolotarratti kanm hundaa'udha. "Suura/viidiyoo icciitii dhuunfaa qooduun haaloo walbahuu" waliin walqabatee seeronni haaraan jiru. Kun ammoo miidhaa saalaa suura bu'uureffate jedhama. "Suura icciitii dhuunfaa qooduun haaloo walbahuun"- suuraawwan/viidiyoo ykn suuraawwan/viidiyoowwan saal-qunnamtii icciitii dhuunfaa nama tokkoo fedhii ishee/isaa malee dabarsanii qooduu jechuudha. Kun ammoo biyya Ingilaandiifi Weelsitti bara 2015 akka yakkaatti ilaalama. Seerrumti kana fakkaatu boodarra Ayerlaand Kaabaa fi Iskootilaand keessatti hojiirra ooleera. Haata'u malee, seerri kun hojiirra ooluudhaaf ta'e jedhamee namarraan miidhaa qaqqabsiisuuf  suuraawwan kunneen qoodamuu isaanii mirkaneeffachuu barbaachisa. Namni tokko ammoo ta'e jedhee nama miidhuuf akka godhu mirkaneessuun baayyee rakkisaadha. Kanaan alattis, interneetiin addunyaalessa waan ta'eef seeranni  ammoo yeroo tokkotti biyya tokko qofa hojjeta. Suurawwan kiyya bakka hunda jiru, kun ammoo irra deddeebiidhaan mudataa jira. Kanan hin hubatiin ture, suuraawwan kiyya warri fayyadaman kunneen eenyufaadha kan jedhu ture. Booda garuu jecha "e-whoring," jedhun bare. Kana jechuun ammoo suura icciitiifi qullaa nama dhuunfaa fayyadamuudhaan nama gowwoomsanii nama saamuudha. Suurawwan namaa - hunda caalaa ammoo suurawwan dubartootaa adamfamanii warren toora interneetaarratti nama gowwoomsuun saamicha gaggeessanitti gurgurama. Saamtonni kunneen suura bitan/sassaabbatan kana fayyadamuun mimmiidhagsuun akka nama booji'utti qopheessanii nama nagaa womaa hin beekne ittiin saamu. Bakkawwan interneetarratti suurawwan itti gurguraman ilaaluun baayyee fokkisaadha. Suurawwan namootaa daldalamaa jiru. Gareen suuraawwan dhoksaan gurmaa'anii akkamitti akka suuraawwan adamsamanii itti gurguratan hojjetanis jiru. Yeroo tokko tokko namoonni garee kana keessajiran dubartoota adda baasanii gargaarsaaf gaafatu. Kana kan godhan ammoo suura dubartoota sanaa dabalataan argachuufidha.  Ani suura kiyya bakka sanatti maxxansuun murteesse. Kana kanan godhe ammoo suuraawwan kiyya gareen kun fayyadaman yoon argachuu danda'eef jedheen ture. Daqiiqaa lama keessatti, namni tokko suurawwan koo baayyee akka qabaniif gatii Kaardii Kennaa Amaazoniiniin $15 (£11) sitti gurgurra naan jedhan. Hedduun rifadhe. Suurri kiyya akkamitti akka irra deddeeebiidhaan itti fayyadaman dafanii ana hubachuu isaaniirraan bare. Gareen suurawwan namaa akkasitti gurguran kunneen baayyee dhokatoofi icciitiidhaan hojjetu waan ta'eef  kan ifatti anatti dubbatu  nama tokko qofan argadhe. Akuu jedhama, garuu maqaan isaa asirratti jijjiirameera. Umuriin isaa jalqaba 20n keessa kan jiruufi jiraataa Niiwu Yoorkidha.  Hojii kanatti kan makame umurii waggaa 13 yeroo jiru akka ta'eefi hiriyyoota isaa umuriin isa caalani akkamitti akka pirofaayila Instagram nama tokkoo hordofanii suura isaanii itti fudhatan erga ibsaniifiififha. Kana nama naasisu, "suuraawwan/viidiyoowwan icciitii dhuunfaa fedhii abbbaa malee qooduu" nama gowwoomsuudhaaf hojiirra ni oolu naan jedhe. Kana kan godhamuuf ammoo tooftaa ittiin maallaqa argatanidha jedha. ""Yeroo umuriin koo guddataa dhufe, namoonni suuri dhuunfaa isaanii waan hin malle akkasii keessatti fayyadu hangama akka itti dhaga'amun hubachaa dhufe.  Kanarraa ka'uun hojii kana dhaabuun murteesse," jechuun natti hime Akuun. Anas ta'e namni kamiyyu suurawwan isaanii akka hin malletti akka kanaatti faayidaarra oola jedhee yaadee hin beeku. Eenyummaan koo hayyaama kiyya malee toora interneetaa irratti ni gurguramaafi kan daldalaa ta'e jedhee hin yaadun ture. Suurawwan toora interneetaa irratti fedha abbaa malee qoodaman ilaalchisee jijjiiramni tokko ni uumama jedheen abdadha.


Human Rights Watch: Loltoonni Kaameroon 'haaloo ba’uuf dubartoota gudeedan'

Dhaabbati Human Rights Watch (HRW) waggaa tokkoo haleellaa haaloo ba’uuf gaggeeffameen loltooti Kaameroon ganda tokko keessatti yoo xiqqaate dubartoota 20 gudeeduu isaanii ragaa walitti qabuu hime. Haleellaa naannoo Kibbaa-Lixaa Anglofoon, Ebam bakka finciltootni bulchiinsa Ambaazoniyaa lolan irratti gaggeeffame; seenaa waggootii dhiyoo waraanaa Kaameroon keessatti yakka hamaa rawwatameedha, jedha dhaabbati mirga namoomaaf falmu kun. Hanga ammaatti kan hin himamiin hafeef, sababa logii fi sodaa namoota miidhaan irra ga’e kun qabaniin akka ta’e kan himu HRW, dabalataanis qorannoon ga’aan hin gaggeeffamne jedheera. ''Waggaa tokko booda namootni haleellaa Ebam jalaa oolan haqa argachuu barbaadu, dabalataan ammoo namootni isaan miidhan adabbii tokko malee bilisaan akka socho’aa jiran beekaa jiraatu,” jedhan HRW irra Aydaa Sooyer ibsa kennaniin. Qorannoo HRW Hagayyaa fi Amajjii gidduutti namoota ijaan argan, dubartoota gudeedamanii fi ogeessota fayyaa isaan wal’aanan haasofsisee argate irratti mootummaan yaada hin kennine. Akka namootni ijaan argan himanitti, Bitootessa 1, 2020 irrati loltootni 50 ol ta’an halkan sa'aatii 9:00 keessa lukaan Ebaam seenanii gandicha keessatti manneen 75 jiran hunda humnaan seenani. Loltootni gariin dhiirota gandichaa yeroo walitti qabanitti, loltoonni kaan kanneen miidhama qaamaa qaban afur dabalatee dubartoota gudeedani jedha HRW. Ga’eeessi ganna 34 tokkos bosona gandicha biroo keessatti loltootaan ajjeefamuu dhaabbati kun himeera. “Looltoonni haguggaa uffatan shan manakoo seenani,” jechuun dubartiin ganna 40 tokko HRW’tti himteetti. “Dukkana ture, anis qofaakoon ture. Manicha sakatta’anii bilbilakoo fi maallaqakoo hatani. Inni tokko ‘ana waliin qunnamtii saalaa hin taasistu yoo ta’e, sin ajjeessa’ naan jedhe.'' “Waa jechuufis ta’e goochuuf nan sodaadhe. Erga na gudeede, gara bosonaatti fiigee achi ji’oota lamaafan ture. Hanga ammatti aarii fi naasuu keessan jira.” Namootni ijaan argan gochi loltootaa kun namoota nagaa finciltoota gargaaraniiru jedhanii shakkan adabuuf jecha tarkaanfii waraanni fudhatedha jedhu. Rogeeyyiin Angiloofoon hawaasni harka guddaa biyyattii afaan Faransaay dubbatu, hawaasa muraasa afaan Ingiliffaa dubbatan dhiibaa jiru jedhu. Hokkorri naannoo Ingiliffa haasa’an Kaaba-Lixaa fi Kibba-Lixa Kaameroon keessatti bara 2016 irraa eegalee lubbuu namoota 3,500 ol ta’an galaafateera jechuun HRW ni tilmaama. Finciltoonni fi loltoonni mootummaa lamaanuu mirga namoomaa sarbuun ni himatamu.


Namichi dubartoota 160 gudeeduun shakkame to’annoo jala oole

Lammiin Xaaliyaan ganna 52 yakka gudeeddiifi xuxxuqqaa saalaa 160, keessumma shamarran ganna 18 gadii irratti dalaguun shakkamee Jarmanii keessatti barbaadamaa ture, Faransaayitti to’annoo jala ooleera. Qaamni yakkamtoota adamsu Firaans BNRF akka himetti namichi kun Jimaata darbe magaalaa Rumersheim-le-Haut keessatti to’annoo jala oole. Bara 2000 fi 24 gidduutti haleellaa keessuma maatii ijoollee gudeede irratti raawwateef barbaadamaa ture. Qondaaltonni Germanii keessatti hanga ammaatti himanni 122 irratti dhiyaate jira jedhu. Gabaasi Firaans, yakkoota inni itti shakkamee barbaadamaa ture keessaa ture intala isaa durbaa waggootii dheeraaf gudeeduun isaa tokko ta’uu ibsa. Aaanga’onni Garmanii jalqaba aanga’oota Firaansiin shakkaman daangaa ce’uu isaa kan beeksisan Onkoleessa 7 irratti ture. Bakki inni jiru guyyoota muurasa booka barama Onkololeessa 16 to’annoo jala ooleera. Amma hanga adeemsi biyya biraatti dabarsanii kennuu xumuramutti Kolmaar keessatti hidhaa jira.


Himannaan gudeeddii akkamiin siyaasa Awustiraaliyaa raasee?

Abbaan Alangaa Waliigalaa Kiritiin Pooter nama ministira kaabinee ta'ee himannaa dirqisiisanii gudeeduun himataman keessaa tokkodha. Garuu himannaa kana hin raawwanne jechuun waakkateera. "Himannaa dhiyaate wanta raawwataman miti," jechuun Roobii ripoorterootatti dubbatan. Himannaan diriqisiisanii gudeeduu kun eessaa jalqabe? Torban lama dura, dubartiin gorsituu siyaasaa turte mana maree/paarlaamaa Awustiraaliyaa keessatti gudeedameera jechuun himannaan dhiyeessite biyyattii naasiseera. Biritanii Higgins akka jettutti bara 2019tti waajjira ministeera mootummaa keessatti waayila ishee dhiraa tokkon - innis paartii Liberaliif gorsaa kan ta’een- miidhaan saalarratti hundaa'e irraa ga’e. Seenaan ishee kun dubartoonni biraa hedduu miidhaa fi tuxxuqqaa saalaa namoota siyaasaa Awustiraaliyaan irra ga’e himuun akka ifatti baasan taasiseera. Himannaa hunda caalaa -himannaan gudeeddii 1988 kun – amma ministira eenyummaan isa ifa hin taane kanarra xiyyeeffannoo taasiseera. Wiixata Ministirri Muummee Iskoot Moorisan ministirichi himannaa gudeeddi kana haaleera jedhaniiru. Dhimma kana aanga’ootatti akka dabarsan Moorisan himanis, poolisiin bulchiinsa  Niiwu Sawuuz Weels garuu ragaa ga’aan hin jiru jechuun Kibxata qorannaa dhaabeera. Himannaan gudeeddii miseensa paarlamaa paartii mormituu irratti taasifame angaa’otatti dabarfameera. Akka himannaan dabalaa dhufeen, keessumaa mootummaan Moorisan deebii akka kennuuf uummata irraa dhiibbaan irra ga’aa jira.  Hanga ammatti haalichi akka armaan gaditti ifatti adeemaa jira. Biritanii Higiinsi iffatti dubbatte Shammarree ganna 24 ‘hojii abjuushee’ ta’e egaltee reefuu torban muurasaa booda Bitootessa 2019 keessa galgala tokko waayili gameessi tokko gara paarlaamaatti akka ishee geese Higiins dubbateetti. Hedduu machooftee raaftee, wajjira ministirichaa keessatti yeroo dammaqxu namichi tuxxuqqaa saalaa irratti gaggeessaa ture jetti. Guyyoota itti aananitti namichi hojirraa ari’ame garuu kan ari’ame sababa tuxxuqqaa ittiin himatame kanaaf osoo hin taane halkaniin waajjira seenuu isaatiif ture. Yeroo kanatti Higiins hoggantuu ishee yeroo sana Ministira Indisturii Ittisaa Lindaa Reeynoolditti akka xuxxuqqaan saalaa irra ga’e himteetti. Mariin kun kutaa bakka Higiins tuxxuqqaan saalaa narra ga’e jette keessatti gaggeefame. Aaddee Reeynooldis akka Higiins poolisitti deemte himattuuf akka gargaarsa isheef keennite himteetti. Higiinsi ammoo yoo himatte hojiikoon dhaba jette akka sodaatte himti. Higiins Paartii Lieiraaliin akka, “callisiifamaan” jirtutti akka itti dhaga’ame himuun, Amajjii keessaa yeroo suuraa Moorisan tokko agartu ifatti dubbachuuf murteessite. Suuraan kun yeroo inni sochii namoota tuxxuqqaa saalaa jalaa oolaan deeggaru leellisu agarsiisa. “Dubartii mirga namoota tuxxuqaa irraa oolaan gargaartu waliin dhabbatee jira, ta’us sammuukoo keessatti garuu mootummaan isaa na callisiisuu keessaa harka qaba. Kun sobadha. Kun haaludha,” jechuun news.com.au’tti himteetti. Ministirri Muummee deebii isaaf qeeqame Erga Higiins ifatti dubbattee guyyaa tokko booda, Moorisan wagga lama dura akkaata itti mootummaan himannaa isheef deebii keenneef dhiifama gaafateera. Dabalataanis aadaa hoojii paarlaamaa irratti qorannoon akka gaggeeffamuufi hojjatoota siyaasaaf kunuunsi akka taasifamu waadaa seene. Ta’us garuu erga muudannoo Higiins caalaatti kan hubate haati warraa isaa utuu ijoollee kee durbaa ta’ee maaltu sitti dhaga’ama erga jettee booda ta’uu dubbachuun isaa uummataan akka qeeqamu godheera. Akkaataa itti Moorisan dhimma kana ilaale caalaatti kan qeeqame dubartootaan ture. Himannaa isheef xiyyeeffannoo kennuun dura Higiins akka mucaa nama tokkotti ilaaluun isa barbaachisa turee gaffii jedhu kaaseera. Dabalataanis Moorisaniifi ministiroonni isaa mootummicha keessatti eenyu, waa’ee kana beeka, akkamiin, yoom, maal beekuufi maaliif waan dabalataa hin hojjenne jechuun gaaffii kaasuu isaaniin qeeqamaniiru. Sana boodaa wa’ee yakka himatame kanaa, yoo xiqqaate ministirota kaabinee sadii dabalatee Mana Maree keessatti namootni hedduu beeku turan. Ministirri Muummichaa garuu wa’ee himannaa kanaa yeroodhuma iffatti ba’ee uummati bare akka beeke hima. Ta’us garuu yeroo isa Higiins goorsitoota isaa keessaa tokko wanta uumame sirritti tarii hin yaaddattu shakkii jedhuun irra deeddebiin ishee daawwachaa turuu himtee yeroo haaletti, Hiigins ariitiin deebii kennite. “Want ministirri muummicha irra daddeebiin kanneen miidhaman himachuun taasisu kun anaafi namoota biroo guddaa kan dhiphisudha,” jechuun ibsiteetti. Dubartoonni biroo dubbachuu eegalan Erga Higiins wanta ishee irra ga’e dubbattee as, dubartoonni afur biroo namuma kanaan qoccollaan saalaa irra ga’uu isaa miidiyaatti ba’anii himaniiru. Dubartiin tokko bara 2020tti nama kanaa waliin erga nyaata nyaatanii dhuganii boodaa akka ishee gudeede himteetti. “Utuu bara 2019tti sirritti wanti inni godhe mootummaan to’atameera ta’ee kun narratti hin uumamu ture,” jechuun The Australian’tti himteetti. Dubartiin biraa, bara 2016tti namicha kanaan gudeedamuu ishee dubbatteetti. Dubartiin isheen sadaffaa ammoo bara 2017tti irbaataa gartuun nyaataa turan irratti namichi kun sarbaa ishee tuxxuqaa akka ture himteetti. Kanas deemte poolisiitti kan gabaafte erga Higiins ifatti dubbachuu ishee argatee booda ta’uu ABC’n gabaaseera. Roobii darbe ammoo dubartiin afraffaa bara 2014tti nama kanaa waliin qunnamtii saalaa akka gaggeessituuf dhibbaan irraa ga’uu isaa news.com.au’tti himteetti. Sana booda Poolisiin Federaalaa Awustiraaliyaa (AFP), seera eegdonni himannaa kamuu isaanitti dhiyaate akka dhiyeessaniif ibsa kenneeraaf. Ministirri Kaabinee gudeeddiin himatame Jimaata darbe, senaateroonni paartii mormituu lama -Paartii Leebor irraa Peenii Woong fi paartii Giriin irraa Saaraa Hanson-Yaang – xalayaa isaanitti ergame AFP’tti dabarsanii kennaniiru. Xalayaan kun namni amma ministira kaabinee ta’ee hojjachaa jiru bara 1988tti shammarree ganna 16 gudeeduu isaa kan himudha. Abbaan Alangaa Awustraaliyaa Kirisshaan Poorter ministira kaabinee himannaan kun irratti dhiyaate ta’uu isaa of ibsuun- yakka kana garuu akka hin raawwanne haaleera. Dubartiin kun Waxabajjii darbe ganna 49tti of ajjeeste. Jalqaba wagga darbeetti, dubartiin kun Poolisii Niiwu Saawuz Weelsi bira deemuun himannaa dhiyeessitus, qorannoon kun garuu erga isheen duutee adda citeera. Torban darbe hiriyyaan dubartii kanaa ministira muummeefi abbootii seeraa biraatti qorannoo of danda’aa akka gaggeessan gaafachuun xalayaa itti ergite. “Ijaa Poolisiin Niiwu Saawuz Weels tarkaanfii yakkaa fudhachuu hin dandeenyeef tarkaanfii paarlaamaa fudhachuu dhiisuun jaamummaadha,” jedha xalayaan kun. Wiixata garuu Moorisan kun dhimma poolisiiti jechuun tarkaanfii fudhachuu dide. Kibxatarraa poolisiin qorannoo itti fuufuuf “ragaan ga’aa fayyadamuu danda’u hin jiru” jedhe. Kanaaf Humni Poolisii NSW himannaan kun akka cuufameera,” jedheera. Dhibbaan uummataa jira Himmannaan turban lamaan darban keessatti taasifaman, aadaa loogii korniyaa fi olaantumma dhiira dabalatee aadaa siiyaasaa Awutiraaliyaa irratti gaaffii guddaa kaaseera. Dubartoota himannaa kana dhiyeessan keessaa tokko, ifatti dubbachuuf kan filatte “aadaa hamaa kana ifatti baasuuf gargaaruuf” ta’uu himti. Mootummaan tarkaanfii dabalataa akka fudhatuuf gaaffiin jiru dabalaa jira. Fakkeenyaaf, qeeqxonni yaadaa minisitirri kabinee yakka cimaa Kanaan himatame yeroof hojiirra ka’ee qoratamuu qaba jedhu dhiyeessaniiru- mootummaan garuu yada kana hin fudhanne. Higiinsi amma poolisitti himannaa kana dhiyeessiteetti.


Reynaardi Sinagaa: Dhiirota 206 irratti miidhaa saalaa qaqabsiisuun himatame

Namni Reynaardi Sinaagaa jedhamu dhiirota 200 ol irratti miidhaa saalaa geessisuun yoo himatamu 60 kan tahan eenyummaan isaanii ammallee adda hin baane jedhe poolisiin. Sinaagaan nama yakka gudeediin Birritenitti maqaansaa haalaan beekame yoo tahu, ji'a Amajjii darbe keessa dhiirota 48 mana isaa magaalaa Maanchister jirutti galchuun osoo gudeeduu viidiyoon waraabee yakkamaa tahee argame ture. Hidhaa gadaanaan irratti murtaa'ees mana murtii ol aanaa biyyatiin waggaa 30 gara 40 dheerateera. Poolisiin amma akka jedhetti Sinaagaan dhiirota 206 irratti miidhaa saalaa raawwateera. Jechuun isaan gudeedeera. Sinaagaan barataa digirii 2ffaa yoo tahu yeroo dargaggoonni umuriin isaanii xumura kudhanii keessaa fi jalqaba digdamootaa keessa jiran mana dhugaatiitii bahan eegee gara mana isaatti qabee isaan geessaa ture. Namoota eegu kanneen mana isaa galchuun dhugaatii fi qoricha sammuu hadoochu kennuufiin miidhaa saalaa isaan irraan geessisaa ture. Yeroo isaan of wallaalanitti isaan gudeeduun viidiyoo waraabaa ture. Yeroo namootni miidhaan akkasii isaanirratti raawwate dammaqan waan isaanirratti tahe homaa hin yaadatan. Guyyaa tokko miidhamaan tokko osoo gudeedamuu gidduutti of baree ofirraa ittisuun taate kana gabaasnaan qabamuu danda'e. Poolisoonni yeroo bilbila Sinagaa harkaa fuudhan miidhaa saalaa sa'aatii dhibbaan lakkaa'amu waraabame argatan. Kana fayyadamuun qorannoo yakka gudeeddii seenaa Biriiten keessatti isa guddaa tahe gaggeessan. Sinagaan dhallootni isaanii Indooneezhiyaa yoo tahu Maanchister keessa mana shuubbisaa Fakterii 251 jedhamu irraa deemsa miilaa gabaabaa fageenya taherra kireeffatee jiraata. Dargaggoota umurii ijoollummaa keessa jiran yeroo isaan dhuganii bahan eeguun gara mana isaa fiduun isaan gudeedaa ture. Baay'eein isaanii maaltu akka isaan irratti tahe yaadachuu baatanis gariin dhugaatii fi akka of wallachisiifaman yaadatu. Baay'een isaanii hanga poolisiin isaan qunnamutti gudeedamuu isaaniillee hin barre. Sinagaan ammoo saalqunnamtiin gaggeesse hunduu fedha irratti kan hundaa'edha jedhee mana murtiitti yaada kenne. Kaan ammoo akka namma rafeetti waraabamuuf eeyyama isaanii kennaniiru jedhe. Yaada namota miidhaan irra gahee dubbisame keessaa tokko akka jedheti Sinagaan ''jireenya koo balleesse,'' kan biraan ammoo yeroottan  ka'ee guyyaa sana fuuldura dhaabbachuu dadhabe jira'' jedhe. Gargaaraan hogganaa konistaabil Maabsi Huseen akka ragaalee baayyeen ifatti bahaa dhufaniin'' qorattootni miidhamtoota dabalataa 23 tahan adda baasuun ''amma Sinagaan namoota 206 irratti gudeeddii raawachuu bira gahaniiru'' jedhan. Ammas namoota dabalataa 60 adda baasuuf yaalaa jirra. Nama kamiyyuu miidhamaadha jedhu akka nu qunnamu waamicha taasisna.'' Erga qorannoon isaa xumurameen dhimmi Sinagaa mana murtii ol iyyannootti akkaataa murtee madalawaa isa eeggatuun Abbaan alangaa waliigalaa dabarsaniiru. Abbootiin seeraa murteenhidhaa umurii guutuu irratti haa darbu kan jedhu hin fudhane garuu yeroo isa xiqqaa mana hidhaatti dabarsuu qabu 30 irraa gara 40tti guddisaniiru.


'Shamarran Ingilaand suuraa qullaa akka erganiif halkan tokkotti dhiirota 11n gaafatamu’ - Qorannoo

Shamarran UK suuraa quullaa isaanii agarsiisu akka isaaniif ergan halkan tokkotti hanga dhiirota 11n gaafatamu jedha qorannoon UK’tti dhaabbati barnootaa fi sadarkaa tajaajila ijoollee to’atu Ofsted. Qorannoo Ofsted kanaan shamarran gaafataman miidiyaa hawaasaa irratti dhiirota kanneen 'block' yoo godhanillee 'account' garagaraa bananii akka isaan quunnaman dubbatu. Gabaasni qorannoo kanaa shamarran 10 keessaa sagal arrabsoo saalaan-looguu fi suuraa  fi viidiyoon qullaa agarsiisu isaanitti ergameera. Qaamni dhimma kana to’atu kuni qoccollaan saalaa barattoota biratti ‘baratamaa’ dhufaa jiraachuu akeekkachiiseera. Barattoonnis yeroo baay'ee barsiisotni dhimmichaaf xiyyeeffannoo ijaa hin kennineef yeroo qoccollaan isaan mudatu hin gabaasani jedha Ofsted. Qorannichi ijoolleen dhiiraa ‘’yeroo suuraa qullaa agarsiisu gaafatanii ‘lakki’ yoo jedhaman isa akka deebiitti hin fudhatan,’’ jedha. Mana barumsaa tokko keessatti shamarran halkan tokkotti dhiirota 10-11 tahaniin suuraa qullaa isaanii agarsiisu akka ergan gaafatamu. Gareewwan mirga dubartootaaf falman hojjettoonni manneetii barnootaafi qaamoleen mootummaa hojii raawwachiisan  aadaa kana geeddaruuf leenjii fudhachuu qabu jechaa jiru. Ministeeronnis manneetii barnootaa fi koolejonni dhimma haleellaa saalaa irratti leenjii akka fudhatan ni jajjabeessinaa jedhan. Seeris shamarree ganna 21 yoo taatu shamarran isheen beektu baay'een dargaggootaa fi dhiirota ga’eessaa irraa suuraan qullaa agarsiisu akka isaaniif ergamu dubbatti. ‘’Yeroon kutaa gadi-aanaa ture Instagram, Facebook fi Snapchat irratti suuraawwan ani ilaaluu hin feene 50 ykn 60 tahan natti ergamaniiru. "Yeroo sana waanti jalqabaa ati gootu haadha keetti himachuu dha… waan akkasii arguu hin feetu, suuricha maal gochuu akkan qabu hin beekun ture, waan  hin gaafannetu sitti ergame gatii taheef sitti hin tolu,’’ jetti. Luusiin immoo shamarree ganna 18 yoo taatu suuraa quullaa argarsiisu namatti ergamuun ‘waan baratamaa’ taheera. Saanduuqa ergaa gabaabaa miidiyaa hawaasaa keerra yoo suuraa akkasii argite ‘yeroosuma haqxa' jetti. Akka isheen jettutti, "Shamarran muraasni immoo irra deddeebiin suuraan akkasii ni ergamaafi garuu akka hin arginetti darbu, kuni waan addaati jettees hin yaaddu dabalataan immoo wanti gochuu dandeessu hin jiru.’’ Luusiin barsiisonni dhimma kanarratti furmaata kennuu danda’u jettee hin yaaddu. Seersiin: ‘’Dhimma kanatti yoo buune poolisiin gidduu galuu danda’a ijaa jedhamneef kana gochuu mannaa shamarran kunneen walitti qabnee suuraawwan akkanaa yoo isaanitti ergaman akkamiin miira isaanii eeggachuu akka qaban itti himuu waayya jenne,’’  jetti. Emii, maqaa ishee isa sirrii miti. Yeroo kutaa jaha jirtu sagantaa sirbaa tokko booda akka gudeedamte BBCtti himteetti. Amma nama ganna 25 yoo taatu amaleeffannaa qoccollaa saalaa bal’aan jiraachuu himti kunis miidhaa irra gaheef sababadha jetti. ‘’Rakkoon guddaan immoo erga haleellaan narra gahee booda waan hiryyoonni koo naan jedhan ture. Harka 80 balleessaan isa, 20 si’i tahus, garuu waan kana akka godhu homaa isa hin kakaasne ati?’’ naan jedhan jetti. Shamarran baay'een waan wal-fakkaataa akka isaan irra gahe itti himaniiru, mana barnootaatti gabaasuu akka qabdus beekti ture,’’ ‘’Anaafi mucaa tokko gidduutti waan uumame miti. Shamarran baay'een waan akkasii irra gaheera,’’ jetti. Emiin barsiisotatti gabaastee, deeggarsi argatte baayyee gaarii akka ture himti. Tahus suuraa qullaa walii erguun erga isheen kutaa gad-aanaatii baatee ‘baay'ee akka itti dabale,’ dubbatti. ‘’Amma ijoollee umriin anaa gadi jiran biratti ‘suuraa qullaa’ walii erguun waan eegamu dha.’’ Jaalallee qabaachuun hiiktisaa kana, nama tokko yoo jaallatte suuraa akkasii ergitaafi yoo hin ergine hin jaalattuunii jechuu dha,’’ jetti. Ofsted manneetii barnootaa mootummaa fi dhuunfaa 30 akkasumas kooleejiiwwan lama daawwachuun dargaggoota 900 ol waa’ee qoccollaa saalaa haasofsiiseera. Shamarran harka 64 tahan fedhii isaanii malee ‘yeroo baayyee ykn takka takkaa’ dhiirotaan akka tuttuqaman himatu. Kudhan keessaa sagal immoo suuraa qullaa isaanii agarsiisu akka ergan dhiibbaan akka irra gahu dubbatu. Barattoonni kunneen qoccollaan saalaa kuni yeroo baayyee mana barnootaan alatti iddoo sagantaa sirbaaf wal-gahanittiifi paarkii fa’itti nurra gaha jedhan. Amalli haleellaa saalaa miidhaa qabu, yeroo baayyee sagantaa manatti qophaa’uufi iddoo namni ga’eessi hin jiretti akkasumas dhugaatiifi baalli sammuu namaa si’eessu yeroo fudhatamu fa’i mudata jedhan. Barattoonni baayyee barnoonni waa’ee wal-quunnamtii saalaafi fayyaa, fudhatan waan jireenya isaaniitti isaan mudatu darbuuf odeeffannoo gahaa isaaniif hin kennu. Keessumaa shamarran amala akkamiitu fudhatama qaba, kamtu immoo sirrii miti waan jedhurratti odeeffannoo ifa tahe akka hin qabne dubbatu. Barsiisonni baayyees dhimma eeyyama keennuufi gaafachuu, hariiroo fayyaaleessa taheefi suuraa qullaa agarsiisu irratti beekumsa gahaa akka hin qabne dubbatu. Qaamoti kana to’atan manneetii barumsaafi kooleejjota ‘’amaleeffannaa qoccollaawwan saalaa gosa hundaa adda baasuufi furmaata keennuu irratti hojjechuu qabu,’’ jedhan. Ofsted qorannoo kana kan adeemsise erga marsariitii ‘Everyon’s Invited’ jedhamurratti namooti baayyeen waa’ee haleellaa saalaa irra gahee dhugaa bahaniin booda dha. Mootummaanis dhimmi kuni akka qoratamu gaafate. Dhaabbanni National Society for the Prvention of Cruelty to Children jedhamu bilbila sarara bilisa gargaarsa kennu ji’a Eblaa qabee akka hojii eegalsisu ministeerotaan gaafatame. Hanga Wiixata darbetti al 426 gargaarsaaf isaanitti bilbilameera. Hojjettoonni bilbila gargaarsa kanaas namoota 80 tahan poolisiifi tajaajila hawaasaa biroo akka argatan ergineerra jedhan. Ofsted’tti hoggantuun olaantuu Amaandaa Ispaayimaan  rakkoon kuni manneetii barnoota daawwanne hunda keessa jiraachuun ‘baayyee na rifaasisee’ jedhan. ‘’Mana barumsaa muraasa keessatti hin turree rakkoon kuni, hundumaa keessatti’’, jechuun BBCtti himan. ‘’Kuni rakkoo ilaalchaa fi amalaa baratamaa dhufe dha, manneetii barnootaafi koolejoonni qofaa isaanii furuu hin danda’an,’’ jedhan. Waldaan dubartootaa haleellaan Saalaa akka dhaabbatu hojjetu gareen miseensota mootummaa, hogganoota barnootaa fi ogeessota haleellaa saalaa shamarranii fi dubartoota ga’eessotaa qabu dhaabbachuun kana booda maal godhamuun akka qabaatu manneetii barnootaa hundumaatti gorsuu qaba jedhan. Hogganaan National Society for the Prvention of Cruelty to Children Piitar Waanlees ijoolleen kunneen waan irra gahe saaxilaniiru, sagaleen isaanii haala manneetiin barnootaa dhimma kana to’atan irratti dhibbaa gochuu qaba jedhe. Dubbii himtuun marsariitii ‘Everyone’s Invited’  manneetiin barnootaa sirna rakkoon akkasii itti gabaafamu diriirsuu qabu jedhe. ‘’Kuni rakkoo jiruufi gabaafamuu dhiisuu gidduu qaawwa jiru hir’suu mala,’’ jetti.


Namoota ishee gudeedanii maatiishee gartokko ajjeesaniif dhiifama goote, ta'us ammallee biraa hin hafne

***Akeekkachiisa : Barreeffamni kun ibsa miidhaa saalaa suukaneessaa tahe of keessaa qaba*** Feenii Eskoobaar, hoggantuun hawaasaa Kaaba Lixa Kolombiyaa, imimmaan ishee akka fixatte dubbatti. ''Sagaleekoo dhagahi'' naan jette. '' Yeroon dubbadhu, addaan citee achumaan gadi bu'a. Garuu hin boo'u. Amma bo'uudhaaf imimmaan naaf hafeeru hin qabu.'' Yeroo gaddaan guutamtu, harki ishee hollachuun akka malee jeeqamti. Eskoobaar umuriishee ganna 57 darbetti naannoo waraanni itti heddumatu Yurabaa keessati waan dabarsite natti himtee yeroo raawwattu, akka cabbiitti qorrite. Riphee loltootaafi humna waraanaan gudeedamteetti, doorsifni ajjeechaa irra gaheera. Qe'ee ishee irraa buqqifamteetti. Ijoolleen isheerraa dhalataniifi kan abbaa warraashee guddifatte ajjeefamuun yeroo gaddaa hedduu dabarsiteetti. Abbaan warraashee yeroo baay'ee dhugaatii dhugee mana yeroo galu baay'ee ishee dararaa ture. Dhukkubni kaanserii ishee qabeyyuu sababa dhiphina waraana naannichaa irraa akka tahe himti. ''Dhiphina sana hundaa, meeshaa ittisaa kaawwachaan ture, kuni hundi keessakoo fixuun harmakoo narraa fudhate. Kaanseriin qaama koo keessa faca'e. Amma ijikoo mirgaa badaa hin argu. Dhiphina sanaan qaamakoon summeesse. Har'a kaanseriin diinakoo isa hamaadha.'' Namoota jireenyishee akka fiilmii fakkaatu dubbataniin maal jetti? ''Dubartoonni biroo si'a torbaafi saddet humnaan gudeedaman jiru. Ammas daangaa isaanii keessatti kan gudeedamaa jiran jiru... jireenyikoo kanaan yoo wal bira qabamu homaayyuu miti,'' jette Iskoobaar. Iskoobaar hoggantuu hawwaasaa Kolombiyaa keessaa nama tokko. Dhaabbata 'Mujeres del Planton' jedhamu hogganti. Dhaabbatichi sagalee akka argataniif kan falmu, ijoollee isaanii yakka keessatti akka hin kufne kan ittisu, sarbama isaanirra gahu kan mormuufi yoo miidhaan irra gahu dhaabbachuu baates haqa akka argatan kan hojjetudha. Iskoobar ammas hojii keenya keessa galte jedhamuun namoota gareen saamichaafi miidhaa geesisaniin doorsifamaa jirti. Gareen kun miseensota garee waraanaa waggoota kurnaniif ishee hordofaa turanidha. Kun doorssa akkasumattii miti. Bara 2020 keessa hoggantoota dhaabbilee hawwaasaa 309 tahantu Kolombiyaa keessatti ajjeefame. Namoota 40 kan tahan ammoo jalqaba ji'oota bara 2021tti ajjeefamaniiru, akkaataa daataa dhaabbata biyyichaa Indepaz jedhamuutti. Iskoobaar yeroo dhiyootti ragaa namoota mirga namoomaa sarbuun ajjeefamaniitti makamuu akka dandeessu sodaa qabdi. ''Garuu ani du'a hin sodaadhu. Yeroo hundayyuu nan jedha, du'uufan dhaladhe,'' jette. Odeessaalee yakka dirqamaan gudeeduu biroo: Iskoobaar Kaaba Kolombiyaa, naannoo gammoojjiifi hawaasa hiyyeeyyii lafichaa Waayyuu jedhaman keessatti dhalattee guddatte. Maatiin ishee yeroo isheen ijoollee turtetti gara Yurabaa, cina Panamaa jirutti deeman. Booda haadha ishee irraa adda bahuun gara naannoo riphee loltootni 'Popular Liberation Army' jedhaman baay'inaan jiran 'Gulf of Uraba' jedhamutti deemte. Akkaataa aadaa Guwaajiraatti, bara dargaggummaa isheetti maatiin ishee nama filatanitti heerumsiisan. Akka aadaa isaaniitti abbaanshee ilmoo re'ee fudhachuun intala isaanii Iskoobaariin kennan. ''Hojii dhiiraa jedhamus sana booda hojii qonnaa eegalte. Barii sa'a 10:00ttin hirribaa ka'a. Horii elmeen, bobbaasa. Akkamiin akka jiboota kolaasan nan beeka. Hojii barbaachisu kana hundaa nan baradhe. Akkamiin akka guluffii fardaa leenjisanis beeka. Akka dhiirota Maachoo," jette. Akkuma dhiiraatti humna cimaa qabaachuu, mirgaafi itti gaafatama qixa taheef saaxilamuun adabbii cimaan keessa darbedha jette. Bara 1990 keessa yeroo naannichi humnoota waraanaa naannicha socho'aniin qabame; yeroo waraana Kolombiyaa sana haleellaa humni kun dhaaqabsiiseen yeroo kamiyyuu caalaa namootni baay'een ajjeefaman. Akka ragaan agarsiisutti gareen waraanaa hidhatee socho'aa ture, humni waraanaa lola galaniin, qonnaan bultoota miliyoona jaha tahan Yurabaa keessaa lafa isaanii dhabsiisan. ''Humni waraanaa foxxoqee socho'u waan barbaadan hojjetan. Garuu akkasuma hamoodha,'' jette Iskoobaar. Waan suukaneessaa yeroo sana ishee mudate dubbachuu jalqabdu hollachuu eegalte. Namootni fardaan deemaa turan obboleettiin kee ni bareeddi na jedhan. Kanaafuu guyyaa 20 booda deebi'anii akka ishee fudhatan natti himan,'' jette. Iskoobaar obboleettii ishee dhoksuun hamma isaan deebi'anii dhufanitti qofaashee mana teessee isaan eegde. Yeroo deebi'anii dhufan bishaan na gaafatan. ''Guwaajiraatti bishaan okkoteedhaan waan keenyuuf ni diilallaa'a. Yeroon isaaniif kennuuf ol seenu namni lama mana keessa anuma cinaa jiru,'' jette Iskoobaar. ''Karaa balbala duubaa ammoo dhiirotni biroo shan ol seenan. Isaan keessaa namni iskaarvii morma irraa qabu tokko kolfe. 'Is this the 'berraca'? [jechuun kun dubartii ishee rakkistuu kolombiyaa]. Ishee aangoo guddaa qabdumoo?'' Akkam ooltan naan jedhe. Kabajamoo maal isin gargaaru? Abban manaakoo hin jiru. Akkasumas hogganaankoo. Horii bobbaasuu deemaniirun,'' jedhe jetti. ''Kanumaan nuyis isaaniin hin barbaannu si barbaanna, ''ishee rakkistuu', jedhan jetti. Akka isheen qofaashee turte beeku. Maatiin ishee tokkollee akka hin jirres beeku. Kanaafuu ishee gudeeduu dhufan. "Hogganaan isaanii jalqaba na qabee na dhungate. Sana booda siree irratti na darbatee warri kaanis waan barbaadan narratti hojjetan. Akkas na jedhan, cimtuu waan taateef 'berraca' ofirraa ittisuu qabda ture, na jedhan.'' Na dhiitan, na reeban. Namni lama akka barbaadanitti natti fayyadamanii... kolfan. ''Gochaa abaaramaa akkasii booda... homtuu natti hin dhagahamu. Qaamakoo akkan dhiisetti natti dhagama. Akkan nama eenyuummaasaa dhiisee ofirraa godaane wayii natti dhagahama. Akka dhukkubbiin homaatuu natti hin dhagahamneetti.'' Iskoobaar yeroo gudeedamte sana ulfa turte. ''Waa'ee mucaa ulfaa'ee yaaduun jalqabe. Na ajjeesaa, garuu mucaakoo dhiisaa. Nan yaadadha, deebi'ee dhufeen mucaakoo akka hin miine gaafachaan ture. Meeshaa waraanaan na waraanan. Na waraananii keessaa baasan. Dabalanii waan na waraanan natti fakkaate. Lafatti waanan kufeef waanan du'aa jirun sehe,'' jette. Sana booda ulfishee irraa bahe. ''Haloo na bahan. Jireenyakoo balleessuu yaadan.... kanaanis milkaa'aniiru,'' jette. Akkaataa dhaabbata qorannoo Kolombiyaa 'Observatory of Memory and Conflict' jedhamuutti bara 1958 hanga 2018 gidduutti namoota 15,738 irra miidhaan qaamaa gaheera. Gudeeddiin duras, ammas akka meeshaa waraanaatti itti fayyadamu. Miidhamni Feenii Iskoobaar as irratti hin xumuramne. Humni waraanaa kun abbaa warraashee ''miseensa tokkummaa daldaltootaa'' waan taheef ajjeesan. Booda ilmi isaa ''waa'ee dhugaa ajjeechaa abbaasaa waan ifatti dubbateef itti dabalanii ajjeesan,'' jette. Iskoobaar ammalle hollachuu jalqabde. Kanaaf akka afuura fudhattun itti hime. Garuu harkashee qaqabachaa akkas jette: '' Itti haa fufnu.'' ''Ammas irra deebiin nan ka'e sababni isaa jireenyaafi galmi isaa akkas waan taheef. Yeroo tokko tokko yeroo kufnu, cimnee akka kaanuufi,'' jette. Kan nama ajaa'ibu ammoo, nama ishee gudeedeefi barootaaf ishee ari'ataa tureef dhiifama gochuu nan danda'a jette. ''Dhiifamaan jijjiirama fiduun salphaadha,'' jette. Bara 2013 keessa, loltootni karaa guddaa magaalaa Yurabaa irratti dubartoota sadii gudeeduun ajjeesan.  Akkuma guyyoonni darbaniin namni yakka hojjete osoo hin adabamiin kan hafu fakkaata. Iskoobaariifi ollaan ishee qondaalota abbaa taayitaa mana murtii irratti mormii walitti fufe gaggeessan. Haala kanaan ture dhaabbanni ishee 'Mujeres del Plantón,' kan hojii jalqabe. Dhaabbatichi amma kutaa hojii Kolmbiyaa shan keessa jira. Dhaabbilee miti mootummaa adda addaa gargaaruun leegaasii hojii 'Ruta Pacifica de Mujeres' hordofu. Kun mormii dubartootni 2,000 tahan 1990 keessa dhageesisanidha. Akka biyyoota Laatin Ameerikaa kaanii Kolombiyaa keessatti warraaqsi siyaasaa hin gaggeeffamne. Aadaan fincilaa hin jiru jedhama. Garuu naannolee kanneen keessatti mormiin karaa callisaa taheen gaggeeffamaa ture. ''Yurabaan ammoo bakka jeequmsi irraa hin fagaannedha. Gidduugala mormiis taateetti. Irra caalaan isaa ammoo dubartootaan gaggeeffama. Sababni isaas baay'een isaanii abbaa warraa malee hafaniiru. Duudhaan hawwaasa isaanii cabuu argan,'' jette Ariinaa Kuustaa ogeettiin Sooshooloojiifi dhaabbata 'Ideas fo Peace Foundation' jedhamutti ammoo qorattuu taate. "Hojiin isaanii waliigalaa gara fincila daandiitti bahuu miti. Dhimma hawwaasaa kamiyyuu ni qindeessu, ni furu.  Dhiyeessii bishaanii, mana barumsaafi daandii naannoo isaanii to'atu,'' jette Kuustaan. Har'a Iskoobaariifi hoggantootni dhaabbata isaanii 'Mujeres de Plantón'  humna garee hidhattootaa Apaartadoo keessaaf yaaddoo guddaa tahaniiru. "Dirree taphaa sana argitee?'' jechuun gaafatte Iskoobaar. ''Gabaa qoricha sammuu hadoochuu banaa tahedha.  Yeroo hundumaa halkan halkan achi turu. Waan xixiqqaa hidhanii walii isaaniif, ijoollee keenyatti, ijoollee ollaa keenyaatti, ijoollee ijoollee keenyaatti kennu.'' ''Gareen saamtotaa kun ijoollee gara qoricha sammuu hadoochu fayyadamuutti galchu. Waan xixiqqoo suuta suutaan itti kennuun gara araadaafi daddabarsa qoricha kanaatti isaan galchu. Sana booda ammoo bakka nama biraa qabatte jechuun, yookaan ammoo waan isaan hojicha didaniif yookaan ammoo waan gurguruufii didaniif isaan ajjeesu,'' jette Iskoobaar. "Kanaaf jecha baanee 'murga' [fincila] jalqabne.  Haala kanaan bakka gurgurtaa qorichaa isaanii kudhan akka cufaman goone,'' jette. Hoggantootni dhaabbilee hawwaasaa hojii yakkaa akkasii haala kanaan akka dhaabbatu godhan kan jettu Iskoobaar, sababa kanaaf akka isaan irratti xiyyeeffatameef garee yakka hojjetu kanaan ajjeefaman jechuun himti.


Dubartoonni viidiyoonsaanii beekkamtiisaaniin ala marsariitii saal-qunnamtiirratti bahe himata banan

Dubartoonni baayyinnnisaanii 30 ol ta'e marsariittii saal-qunnamtii mul'isuun beekamu,'Pornhub', himatan. Himannaan isaanis viidyoon isaanii beekkamtii isaanii malee marsariiticharrratti baheera kan jedhudha. Dubartoonni kunneen beekkamtii keenya malee viidiyoowwan marsariiticharratti fe'amaniiru jechuun himannaa Kaaliforiniiyaatti banan. Akkasumas marsaritiicha ''Intarpiraayiziiwwan yakkamtootatu'' hoogganaa jira jechuun himatan. Dhaabbanni Porhun gamasaatiin, kun maqa balleessitootadha jechuun ''himannaa gonkumaa fudhatama hin qabnedha'' jechuun haaleera. Pornhub marsariitii qunnamtii saalaa bilisaan ilaalamu yoo ta'u, viidiyoowwan qulqullina qaban, akkasumas qabiyyeewwan biraa daawwachuuf kaffaltii ji'aa gaafata. Viidiyoowwan marsariiticharratti argaman hedduunsaanii kan namoota dhunfaatiin fe'aman yoo ta'an, eenyumtuu daawwachu kan danda'udha. Haata'u malee, kubaaniyichi akka jedhuutti, viidiyoowwan marsariiticharratti fe'aman namoonni to'atan jiru. Pornhub BBCtti akka himeetti, ''Yoomiyyuu dhimmoota seeraan ala ta'an hin fudhannu. Komiin kamiyyu yoo dhufees qorannoo ni gaggeessina,'' jedheera. Marsariitichi akka jedhuutti, fayyadamtoonni eenyumaasaanii ifa hin taasifne viidiyoo yoo fe'an ni dhorka. Haata'u malee, midiyaan Ameerikaafi deeggaraa BBC kan ta'e CBS ammoo akka jedheetti, pornhub namoonni viidiyicharra jiran umuriinsaanii meeqa akka ta'eefi hayyama namoota viidiyicharra jiranii argachuu hin mirkanneessu jedheera. Kampaaniin dubartoota kanneen bakka bu'uun falmaa jiru Birraawun Rudiiniik jedhamus, himanichi seera miidhaa ittisuufi dadabarsa namootaa seeraa alaa irratti kan bu'urreffatedha jedheera. Dubartoota himannicha keessati hammataman keessaa tokko CBStti akka dubbatteetti, hiriyaan ishee dhiiraa dirqamaan qullaa viidiyicha wayita ishee hojjachiiseetti shamarree waggaa 17n ture jettee jirti. Booda ammoo viidiyoon ishee hayyama ishee malee marsariiticharratti bahuu hiriyyoota irraa dhagahuu dubbatti. PornHun gamasaatiin himannicha haala salphaan akka hin ilaalleefi dhimmicha kan qoratuu ta'u beeksiiseera. Niiw Yoork Taayims gabaasa qorannoo baatii Mudde keessa baaseen, marsariitiin Pornhub irra jiran viidiyoowwan miidhaa daa'immanii, gudeeddii  fa'iin kan guutamaniidha jechuun gabaasulleen marsaritichi garuu himannicha hi nfudhatu. Pornhub waggaa lamaan dura namoonni biliyoona 42 marsariitii isaan kan dowwatan yoo ta'u, viidiyoowwan miiliyoona 6.83 ammoo fee'amaniiru.


Namoota lama dubartii ijoolleeshee duratti gudeedan irratti du’i murtaa’e

Manni Murti Paakistan namoota lama gudeeddiin himatamanii fi gochii isaani uummata dheekkamsiise irratti murtee du’aa dabarse. Abid Maldii fi Shafqaat Ali Baggaa dubartiin lammii Paakistaani-Firaanchi ijoolleeshee lama waliin daandii irratti danqamtee utuu jirtu argatani. Namootni kun konkolotaashee bobo’aa fixee daandii Lahoriitti siqee jirurra danqamee ture keessa cabsanii seenuun, isaan saamanii, ishee ammo ijoolleeshee duratti gudeedani. Boodarra qondaalli poolisii, dubartii kana maaliif halkaniin qofaa baate jechuun gaafachuun isaa mormii guddaa kaasee ture. Sanbata irratti manni murti addaa Lahoor yakka gareen gudeeduu, ugguruu, saamuu fi malaammaltummaan himateera. Akka AFP gabaaseetti abukaatonni namoota kanaa murtee kun akka geeddaramuuf iyyata akka galchan ibsaniiru. Fulbaana 9, 2020 irratti dubartiin maqaan ishee ifa hin taasisamne kun daandii gara Lahoor geessu irratti konkolataan ishee boba’aa jala fixe. Yeroo kana ijoollee ishee lamaa waliin turte. Firoottan ishee Gujranwalaa jiraaniif yeroo bilbiltu lakkoofsa gargaarsa hatattamaa daandiif akka bilbiltuu itti himuun ofiis ishee gargaaru eegalan. Odeeffannoo poolisiin firottan dubartii kanarra argate akka ibsutti, namootni umurii ganna 30’n keessa ta’an lama konkolaataa ishee cabsanii seenuun maallaqaa fi faayaa isheen qabdu hataniiru. Sana booda dirree naannicha jiru irratti ijoollee ishee duratti ishee gudeeduun, achii baqatanii deemaniiru. Namootni yakka kana isheerratti raawwatan maal akka fakkaatan ibsuu dandeessuus, yeroo akka riffattee turte poolisiin ni hima. Guyyaa itti anoo qondaalli angaa’aa poolisii Laahoor, Umeer Sheek jedhamu miidiyaaf ibsa kenne irratti gariin balleessa ishee akka ta’etti dubbateera. Dubartiin kun utuu ijoollee ishee waliin jirtuu maaliif daandii konkolataan itti baayyatu hin fayyadamne ykn imala eegaluu ishee dura boba’aa ishee hin ilaalle jechuun gaaffii kaaseera. Sagantaa TV adda addaa irratti dubbii isaa kana irra deddeebiin dubbachuun, dabalataanis dubartiin jiraattu Firaans taate kun Pakistaan akka Firaans bakka nagaa qabu itti fakkaatee akkanaan sochoote jedheera. Miidiyaa hawaassummaa irratti namootni miidhamtu balleessitu godhe jechuun isa himataniiru. Guutummaa Paakistaanitti namootni kumaataman lakka’aman hiriira mormii ba’uun haqni akka kennamuu fi dubartoota biyyattiif eegumsi fooyya’aa akka kennamuuf gaafataniiru. Muddee keessa, dhimma dirqiin gudeeduu irratti seerri haara labsameera, kun dhaddachi ariitiin akka gaggeeffamuu fi murteen cimaa akka murtaa’uu kan godhudha.


Awustiraaliyaa: Aappiin saal qunnamtiif eeyyama kennuu agarsiisuuf qophaa'e falmii kaase

Torbaanoota dhihoodhaa asitti, haleellaa fi xuxxuqaa saalaa akkasumas miidhaa dubartoota irra ga'uu Awustraaliyaatti ijoo dubbii ta'eera. Wiixata darbe namootii kumaatamaan lakkaa'aman haleellaa saalaa irratti mormii dhageessisuuf hiriira gaggeessaniiru. Hiriira kana hordofee, komishiiniin poolisii Niiw Sawuuz Weelsi (NSW) dirqiin gudeeduu hirrisuuf appii saal qunnamtiif eeyyama kennuu agarsiisu itti fayyadamuuf yaada dhiheesse. Komishinar Miik Fuular namootni saal qunnamtii raawwachuun dura walii galtee isaani appii kan keessatti galmeessisuu qabu jedhu. Himannaa miidhaa saalaa mana murtiitti dhiyaatu irratti eyyama kennuufi dhiisuu mirkaaneessuun rakkoo ta'eera, appiin kun namoota miidhamaniif haqa kennuuf ni gargaara jedhu Fuular. Himannaa haleellaa saalaa 15,000 bara darbe poolisii NSWtti gabaasaman keessaa %10 gadi kan ta'an qoofaatu seeraan himati irratti baname jechuun dubbatan. Gartuuleen mirga dubartootaaf falman garuu appiin kun darbeeyyuu rakkoo dabalataa uumuu danda'a jechuun mormii isaanii dhageessisaniiru. Waligalteen erga galmaa'ee booda namni tokko yaada isaa yoo geeddare bu'aa hin qabaatu ykn ammo sobaan namni eyyamaa sana galmeessuu danda'a jedhu. "Namni gudeeddii raawwatu dirqisiisee eyyama sana galmeessuu danda'a," jechuun hoggantuun taajajila dubartoota haleellaa irraa kunuunsu NSW Tiwiitara gubbaatti barreessiteetti. Dubartoonni ogeeyyii seeraa ta'anis dubartoota miidhaan irraa ga'eef seera foyyeessuufi beekumsa kennuu waliin yoo madaalamu appiichi bu'aa kan hin qabne jechuun mormaniiru. "Appii kana hin barbaanuu, fedhii hin qabnu, wantii nu barbaanuu fooyya'uu eyyama seeraa, barnoota, dhiiroonni waan fedhan argachuu danda'an yaadni jedhu akka dhaabatudha" jedhan Miseensi Paarlaamaa Jeenii Liihong. Erga Denmaark waliigaltee ifatti raawwatuun ala saalqunnamtii raawwatu yakka erga jette booda appiin walfakkaataa dhaabbata dhuunfaatiin biyyattii keessa gadhiifamee ture. Ta'us guddaa qeeqame. Awustiraaliyaatti tibbana himannaa gudeeddii paarlaamaa, manneen barnootaafi bakka hojiitti raawwataman jedhaman miidiyaalee gubbaa dhihaataa jiru. Bulchiinsa guddoo Awustiraaliyaa, NSW'tti, shamarran fedhaan saal qunnamtii raawachuurratti kaarikulamii [sirna barnootaa] mana barumsichaarratti sirreeffamni akka taasifamu duula gaggeessaa jiru.


Hogganaa milishaa RD Kongoo yakka farra namoomaan yakkame hidhaa umrii guutuu itti muran

Hogganaan duraanii milishaa Rippablika Dimookiraatawaa Kongoo yakka dhala namaarratti raawwachu hin malleen himataman, hidhaan umrii guutuu irratti darbe. Himannaan kuni gudeeddii baay'ee erga takkaa raawwates dabalata. Manni murtii waraanaa Nitaabo Nitabeeriitin ajjeechaa, gudeeddii, garbummaa saal-qunnamtii fi daa'imman umrii 15 gadii hiriirsuun yakkamaa godheera. Murteen kuni erga manni murtii dhimmicha waggaa lamaaf ilaaleefi miidhamtoonni 178 akka ragaatti dhihaatan booda murtaa'e. ''Murteen kuni kanneen waldhabdee Rippablika Dimookiraatawaa Kongoo keessa miidhamaniif madda abdiiti. Miidhamni isaanii dhagahameera, beekamtillee argate,'' jedhan biyyattiitti hogganaa nagaa kabachiisaa UN kan ta'an 'Leila Zerrougui'. Nitaaberiin, Sheekaa jedhamullee beekama. Nitaaberiin milishaa Nidumaa Ittisaa Kongoo (NDC) jedhamuufi bulchiinsa Kaaba Kiivu hogguu nagaa hin qabne keessa socho'an hogganan keessaa tokkodha. Garri Baha Rippabliki Dimookiraatawaa Kongoo yeroo dheeraaf wadhibdeen jeeqamaa ture. Kunis, qoqqoodinsa siyaasaafi albuudni waan bal'inaan argamuufi. Bara 1998 - 2003 Koongoo keessa wal waraansi waliinii ture. Ergasii booda garuu milishoonni gar tokko loluu itti fufani. Kanaanis, ergamni nagaa kabachiisaa UN nagaa kabachiisuuf rakkate. Qondaaltonni jalqaba bara 2011 ture Nitaaberii hidhuuf ajaja hidhaa kan baasan. Kunis, erga giddugala bara 2010 keessa qe'ee baadiyyaa keessa milishoonni haleellaa raawwachuun erga himatanii boodadha. Yeroo haleellaa raawwatan kanatti miseensonni milishaa NDC ta'aniifi gareewwan milishaa lama biroo dubartoota 400 gudeeduufi namoota 300 ol ajjeesun himatamani. Nitaabeerin erga waggaa jahaaf baqataa turee boode bara 2017 nagaa kabachiistota UN'f harka kennate. Qondaalota waraanaa sadii waliinis himatame. Kanneen isa waliin himataman keessaa toko komaandara milishaa garee biraarraadha. Innis akkuma Nitaaberi yakka Kaaba Kivuutti dhalateef hidhaan umrii guutuu irratti murame. Murteen kuni dhaddacha magaalaa Gomaatti taa'amen gaafa Wiixataa murtaa'e. ''Murtee kanaan gammanneerra. Qondaaltota waraanaa kaaniif ergaa cimaa dabarsa,'' jechuun dubbii himtuun miidhamtoota bakka buute Kaahindo Faaxumaa AFP'tti dubbatte. ''Miidhamtoonni amma xiqqoo boqonnaa argatu.'' Murteen Nitaaberiirratti darbe 'kanneen haqa miliqan qabsaa'uurratti adeemsa jajjabessaadha,' kan jedhanimmoo biyattiitti qorataa Humaan Raayitis Waach kan ta'an Tomaas Feesidha. Ammallee garuu milishoonni hedduu Baha Rippablika Dimookiraatawaa Koongo keessa socho'u.


Isheen Eenyu 18: 'Guyyaa tokkotti gudeedamee garaatti na hafe, HIV'nis qabame'

Seenaa dubartii Oromoo guyyaa hojii barbaacha baate, nama hojii ishee qacarsiisuuf waadaa seeneen gudeedamtu dubbattuufi bu'aa bahii hedduu keessa dabarte waliin walbaraa. Godina Wallagga Lixaatti kan dhalatte Mooneet (nageenyasheef jecha maqaan jijjiirameera) akkaataan guddinashee haala mijataa keessatti hin turre. "Haatikoo abbaa malee nuguddifte. Qoraan gurgurtee rakkoo meeqa dandeessee nu guddiste. Gaafa humna isheetii ol ta'u ana namaaf na kennitee mana namaattin baradhee guddadhe" jetti. Barumsashees manuma namaa hojjechaa kutaa 12 xumurte. Qabxii gaarii waan hin arganneefis bara 2007 mana namaa kana dhiistee hojii humnaas ta'u hojjechaa, barumsa ishee itti fufuu fi harmeeshee hiyyummaan miila qabe gargaaruuf imala jalqabde. Magaalli isheen hojjechaa barachuufi wal'aansoo jireenyaa itti mo'achuuf filatte ammoo Bishooftuu ture. Magaalli Bishooftuu ammoo akka jireenya baadiyyaa Najjoo kan isheen keessatti guddatteen walfakkaataa ta'uu dhabuun bakka mucucoon jireenyaa itti ishee jalqabe ta'uu yaadatti Mooneet. "Yeroos haala jireenya magaalaa kanaa hin beeku. Afaan wallaaluunis rakkoo biraati. Kanaaf namoota waliin akkan barbaadetti walqunnamee hojii argachuuf na rakkise" jetti. Taateen Bishooftuutti guyyaa tokko ishee mudate garuu jireenyashee kallattii isheen hin yaannetti kan oofe abdis kan kutachiisu ture. "Ani bilbila haasa'aan karaarra deema ture. Namoonni sadii natti dhufanii na dubbisan. Afaan Oromootiin na dubbisnaan nan gammade. Anis rakkoo kiyya ittan hime. Isaan keessaa inni tokko hogganaa dhaabbata wayii akka ta'eefi akka naqacaru waadaa naaf seene" jetti. Waan baay'ee erga haasofsiisaniin booda gulantaan itti aanu adeemsa qacarrii fakkaatu gaggeessuudhaaf gara bakka 'waaajjira' jedhameetti isaan waliin imalte. Mooneet ragaalee barnootaashee qabattee deemaa waan turteef yeroosuma adeemsa qacarrii raawwachuu akka danda'amuu fi namni sin qacara jedhuun kunis chaappaa adda addaa qabatee waan jiruuf adeemsichi shakkuufillee hedduu kan nama dhibu hin turre jetti. "Namoonni kuni sadii waan ta'aniif ani keessi kiyya shakkii hin godhanne. Namoonni lamaan akkuma kiyya akka hojii qaxaramuuf deemaniitti kan wajjin bakka waajjira jedhame deemne. ''Animmoo namni afaan ani danda'u haasa'u  naqunnamuusaatiif isaan argachuukootti baayyeen gammade," jechuun himti. Qe'een ishee fuudhanii deeman kuni mooraa bal'aa kan waajjiras, mana jireenyaas hin fakkaanne, kan namnuu waan keessa jiraatu hin fakkaanne ta'uu yaadatti. Hanga yoonaatti Mooneet gochi kuni kiyyootti akka ishee dhiheessaa jiru shakkuu hin dandeenye. Diraamaan taatota sadaniin hojjetamus itti fufe. "Jalqaba akkuma manicha geenyeen jarri lamaan na dursanii seenan. Animmoo ala taa'een dabaree ittiin qacarrii hojii raawwadhu eegaa ture. Namoota kanaaf yeroo chaappaan rukutamuuf aluma taa'een dhagaha" jetti Mooneet. Namoonni lamaan hamma turan turanii akkuma nama qacarrii raawwateetti bahanii deemanii fagaatan. Amma dabareen kan Mooneet waan ta'eef suuta jettee ulaa dhodhooftee mana nama qacarrii raawwata jedhame kanaatti seente. "Qoyi chaappaa siirukuteen siqacara osuma jedhuu yeroo natti fudhachiise. Anis taa'etuma osoon eeguu, tasuma ka'ee balbala cufee fuula kiyya mormaa oli wayiin nahaguugee ijakoo akka hin argine akkan sagalees hin dhageessifne godhee nagudeede" jetti. Guyyaa sana dhukkubbii hamaan waan itti dhagahameef ofis ta'ee nama ishee miidhe kana beekuu akka hin dandeenyes yaadatti. "Halkan sana achuma nabulchee gara ganamaa yeroon ani gara ofbeekutti dhufaa deemu nafuudhee bakkasaa hin beeku karaarratti nagatee nabiraa deeme" jetti Mooneet. "Durumayyuu ani kara deemtuun ture manallee hin qabu, naman beekulleen hin qabu, hojii barbaachaafin bahe. Yeroo sanatti karaarra ciisee rakkoo haadha kiyyaatu natti dhagahama ture. ''Haatikoo akkas rakkattee qoraan baattee naguddiste osoon isheefillee hin dabarsin jireenyi kiyyawuu bade jedheen baayyee natti dhagahame" jetti. Erga karaarratti kuftee miirota lama waliin waldhaansoo keessa turte, of ajjeesuu moo dhiisu kan jedhu. Tarkaanfii ofirratti fudhachuuf qalbiinkoo takkaa dhiisi takkaa godhi naan jechaa ture jetti. Dhumarratti ''kuni homaa miti kan kana caaluyyuu nan darba, inuman yaala malee of hin ajjeesu jedheen murteesse. Nama waanuman miidhame kana itti himadhullee dhabuun garuu caalaatti namiidhe," jetti Boodarra birrii of harkaa qabdu keessaa 200'n mana kireeffattee hojii humnaa hojjechuu eegalte. Haadhashee rakkoo keessaa baasuun galma ishee kan dhumaa ture. Jireenya hojii humnaa hojjechuurra biyya alaa baatee hojjechuu wayya kan jedhuun adeemsa garas ishee geessu jalqabuus ni himti. Yeroo kanatti ture rakkoon kan biraa miidhama dabalataa itti fide jiraachuu kan barte. "Adeemsa biyya alaa bahuu kana jalqabeen 'passport' baaseen qorannoo fayyaatirran gahe. Qorannoo fayyaa kanarratti waanin takkaa hin eegnen dhagahe. 'Ulfa qabda' naan jedhan" jetti Mooneet. Miidhama amma duraarraa osoon hin bayyanatin ammoo rakkoo dabalataa keessa seenuun kiyya garmalee hamilee namiidhes jetti. "Ulfa ta'uukoo takkaa yaadee waanin hin beekneef mana yaalaa biraa deemeetin ilaalame. Ulfa ji'a afurii fi guyyaa 13 ta'eera naan jedhan. Miirri ulfaa'us natti dhagahamee hin beeku ture. Nama akkana na godhe kana silaa argachuu hin danda'u jedheen rakkinuma kiyya waliin 'Haa ta'u' jedhee danda'e jetti. Erga hojii humnaa hojjechuu eegalte namoota waliin hariiroo qabaachuu waan dandeesseef waan ishee mudate kanallee mariisisuuf carraa argachuus himti. " Waan narra gahe tokko lama jedheen itti himee isaaniin mariisise hunduu yaaduma mataasaanii naaf qoodanii najajjabeessaa turan" jetti. Yaanni miiltoon hojiishee tokko kenneef garuu rakkoo sadaffaa guyyaa tokkotti itti fe'ame akka bartuuf kan ishee gargaare ture. "Namni waliin hojjennu tokko 'deemii dhiigakee mee qoratami erga akkana taatee' naan jedhe. Tole jedhee yeroon deemee dhiigakoo qoratamu vaayirasii HIV dhiigakoo keessatti argame," jettii Mooneet miira yeroo sana keessa turte yaadachaa. Rakkoo walirra tuulamee isheerra ture kana BBC'tti yeroo himtu imimmaan illeesheerra yaa'e, sagaleenshee niciccite. Ta'us jireenyakoorraa dubartoonii nibaratu himuun qaba jettee miira keessashee waliin waldhaansoo qabaa seenaashee himuu itti fufte. "Kana duraarrayyuu amma baay'een miidhame. Hamileenkoo baayyee gadi bu'e. Ammaan booda barachuus hojjechuus hin danda'u maaltu na eeggata isa jedhu yaadeen sammuu kiyyattuu deebi'uun dadhabe," jechuun miira yeroos ture yaadatti. Boodarra hordoffii fayyaa taasisuuf murteesitee, gorsa ogeessaa fudhachuun qoricha fudhachuu itti fufte. Ta'us jiraachuuf hojjechuun dirqama waan itti ta'eef dhibee kana waliin hedduu akka dararamte yaadatti. "Ulfikoos guddateera. Hojii humnaa yeroon hojjedhummoo miirri dadhabbii natti dhagahamee dhiiga natufsiisa ture. Yaanni natti baayyatee booda hojjechuus nan dadhabe" jetti. Boodarra dhaabbata gargaarsaa tokkotti fudhatamtee deeggarsa barbaachisu hunda argachuun daa'imashee nagaan deessee, ogummaa adda addaas barachuu himti Mooneet. Dhaabbatichi deeggarsa gorsaa, kan maallaqaa, kan ogummaa waan kenneefiif amma Magaalaa Adaamaatti mana ciree banattee namayyuu qacartee hojjechaa jirti. Daa'imnishees vaayirasicharraa bilisa ta'uufiin hedduu akka gammaduufi galii argattuun haadhashees gargaaraa akka jirtu himti. "Dubartoonni yeroo baay'ee akka hin taanetti goyyoomfamna. Osoon yeroo sana rakkinakoo qofa ilaaluu baadhee namoota sana shakkeera ta'ee rakkinni kuni hundi narra hin gahuuyyu. Kanaaf dubartoonni, namni kam garam akka isan geessu karaan isa kamtu garam isaan akka geessu sirritti ilaallachuu qabu" jechuun dhaamti. Yeroo rakkinaan marfamanitti obsa qabaachuunis jireenyakoorraa kanin baradhedha jetti Mooneet. "Rakkinni kamuu nidarba, rakkina sana sodaa murtoo hin taane murteessuun hin barbaachisu. Rakkina tokko dheessuutti rakkina caalutti kufuu hin qaban." Mooneet fuula duraaf hojii amma eegalte cimsitee humna qabduun namoota rakkinaan karaarratti kufan gargaaruuf mul'ata qabachuus BBC'tti himte.


Poolisiin nama daa’ima waggaa 6 gudeedee ija miidhe adamsuutti ka’e

Poolisiin Hindii nama daa’ima umrii waggaa jahaa bulchiinsa Maadiyaa Piraadeshitti qe'eedhaa ukkaamsee fudhachuun gudeedee adamsuu eegale. Namni yakka kanaan shakkame akka adda isa hin baafanneef daa'ima ija keessa miidheera jedhameera. Yeroo ammaa haalaan miidhamtee hospitaala magaalaa Jabalpuur argamu keessa akka jirtu poolisiin himeera. Ministirri ijoo bulchiinsichaa Shivraaj Siing Koohan wanti raawwate ‘’qaanessaadha’’ jedhan. Poolisiin akka jedhetti daa’imti kuni gaafa Roobii galgala qe’ee Aanaa Daamoh jirtu keessa hiriyyoota ishee waliin taphataa turte. Era galgala sana baddee booda gaafa Kamisaa ganama gamoo namni keessa hin jiraanne keessa harki ishee hidhamee of wallaaltee argamte. ‘’Iji ishee nama ishee irratti miidhaa geessiseen miidhameera. Fuula ishees hubeera,’’ jedhan supparintendant Hermant Chaawuhaan PTI'tti yoo himan. ‘’Doktaroonni ija isheef wal’aansa baqaqsanii hodhuu taasisaa jiru,’’ jedhan. Nama bakka shakkamaan kuni jiru eeruu kenneef ruuppii Hindii 10,000 (Dolaara 100 yookiin birrii 3,000 ol) ni kennama jedhameera. Qondaalli poolisii akka jedhanitti shakkamtoonni gaaffiif dhihaatan jiru. Namoonni dhihootti hidhaman akka jiranillee himan. Erga bara 2012 dargaggoo gudeedamtee magaalaa Delhii keessa ajjeefamte as xuxxuqqaan saalaafi gudeeddiin dhimma ijoo maqaan Hindii itti ka’u ta’eera. Haleellaan dubartootarratti gahu kuni mormii cimaafi seera namoota gudeeddiin himataman itti adabaman akka jijjiiramu taasisuus miidhaan gahuu garuu hin dhaabanne. Akka ragaa dhihoo kanaatti, namoota afur gudeedaman keessaa tokko daa’imadha. Yeroo gudeeddii hedduus namoonni gudeedaman abbaa isaan gudeede beeku. Baranuma baatii Guraandhalaa keessa dargaggeessi umri 25 Imbaasii Ameeerikaa magaalaa Delhii argamu keessa daa’ima waggaa shan gudeeduun shakkamee hidhameera. Baatii Sadaasaa keessammoo dubartiin umrii 27 gareedhaan gudeedamtee magaalaa Haayidiraabaad keessa duute jennaan mormii cimaafi ijoo dubbii guddaa ta’ee ture.


Naayijeeriyaatti mucaa durbaa ganna 12 gudeeduun namootni 12 to'annoo jala oolan

Kaaba Lixa Naayjeriyaa kutaa biyyaa Jigaawaatti mucaa dubraa ganna 12 ji’oota lamaaf gudeeduun shakkamuun namootni 12 to’annoo jala oolaniiru. Namni ganna 57 dubara ganna 12 kana gowwoomsee bakka dhokataatti qunnamtii saalaa waliin gaggeessuuf akka yaale himannaa isaan ga’uu isaanii  poolisiin bulchiinsa Jigawa ni himu. Yeroo poolisii waliin gaffiifi deebii gaggeessitetti dubarri kun namootni 12 ji’oota lamaaf akka ishee gudeedaa turen ibsite. Intalli dubraa kun yeroo hospitaala geeffamtetti qorannoon gudeedamuushee mirkanessu akka argame poolisiin BBCtti himeera. Himannaa kanarratti qorannoon gaggeeffamaa jira. Gochi kun yakka adda addaa lamaan Naayijeeriyaa keessatti dubartoonni lama ajjeefamuun uummati dheekamuu isaan booda dhufe. Torban darbe barattuun ganna 22 ajjeefamteetti. Uwavera Omozuwa magaalaa Benin keessatti mana amantaa 'callisaa keessa utuu teessee qayyabachaa jirtuu gudeedamtee akka ajjeefamte, obboleettin ishee ni himti. Ta’us garuu poolisiin yakka kana akka ajjeechaatti malee gudeeddiif qorachaa akka hin jirre himu. Torbanuma sana keessa shamarreen ganna 16 Tina Ezekwe Leegoos keessatti dhukaasa poolisiin erga ajjeefamtee booda hawaasi dheekkamee ture. Yakka kanaan kan shakkamaan poolisonni lama to’annoo jala ooluusaanii anga’oonni himaniiru. Dhaabbatti mirga namoomaaf falmu Amineestii Intarnaashinaal akka jedhutti Naayijeeriyaa kessatti gudeeddiin yakka ta’uus, lakkoofsi dubartoota gudeedamanii kan dabalaa jiru sababa seera kabachiisuun hojiirra hin oolleefi. Biyyittiin lakkoofsa namoota yakka gudeeddii fi xuxuqqaa saalaa himatamanii seeratti dhiyaatan gadaanaa qabdi.


Mirga dubartootaa: Baangilaadesh namoota gudeeddiin yakkamaa tahan du’aan adabuu jalqabuufi

Baangilaadesh namoota yakka gudeeddiin himatamanii balleessaan itti murame du’aan adabuu jalqabuufi. Miidhaan saalqunnamtiin walqabatu dubartootarra qaqqabu biyyattii keessatti dabaluusaatiin walqabatee, mormiin guyyootaaf Baangilaadeshitti bahame hordofuun akka ta’e himameera. Ministirri dhimma seeraa biyyattii Anisul Haaq akka BBC tti himanitti, Pirezidantiin biyyattii hojiirra akka oolu ajajuuf jiru. Viidiyoon dubartii gareen gudeedamtee agarsiisu miidiyaalee hawaasarratti erga hedduminaan qoodamee booda, Baangilaadesh keessatti dheekkamsa dammakseera. Gartuun rogeeyyii biyyattii keessa jiranii bara darbe himannaa gudeeddiin walqabatu 5,400 galmeessuu himan. Haata’u malee, hammi murteen balleessummaa galmee himannaa dhiyaaterratti muramu, xiqqaa akka ta’ee fi dubartoonni hedduun saalfatanii otoo hin himatiin akka hafan himameera. Hiriira mormii torban darbe keessa bahameerratti namoonni gudeeddii raawwatan akka dhaddachatti dhiyaatanii fi akkaataa galmee himannaa gudeeddii akka jijjiramu gaafataniiru. Qorannoon komishinii mirga namoomaa biyyaaleessaa Baangilaadesh qo’ate akka agarsiisutti, dubartiin haleellaan irra qaqqabuun viidiyoon ishee qoodamaa ture, irra deddeebiin gudeedamtee shororkoofteetti. Haleellaan kan irra qaqqabes kutaa Kibba Baha biyyattii Nokahaliim jedhamu keessatti. Viidiyoo qoodamaa ture kana booda namoonni saddeet hidhamaniiru. Galmee himannaa biraatiin, dubartiin tokkos torban darbe keessa iddoo bashannanaa kaaba biyyattii keessatti argamu, Siliheet jedhamutti gudeedamuutu shakkama. Namoonni paartii biyyatti bulchutti hidhata qaban shakkamanii hidhamaniiru. Biyyattii keessatti sambattaan darban kana hiriira mormiitu bahamaa ture. Hiriirtonni dhadannoo ''namoota dirqiin gudeedan fannisaa fi namoota gudeeddii raawwataniif dhiifamnii godhamuu hin qabaatu,'' jedhu baatanii karaa magaalaa guddoo biyyattii Daakaatti bahaniiru. Mootummaan biyyattiis deebii hiriirtotaaf kennuuf jecha seera adabbii gudeeddii jijjiruuf akka jiru ibsameera.


Doonaald Tiraamp: himannaa qoccollaa saalaa haaraa irratti dhihaate balaaleeffatan

Pirezidantiin US Doonaald Tiraamp himannaa bara 1997 magaalaa Niiw Yoork keessatti moodeela takkarratti qoccollaa saalaa raawwataniiru jedhu balaaleeffatan. Emii Dooris gaazexaa UK Guardian jedhamutti akka himteetti Doonaald Tiraamp yeroo isheen mana fincaaniitii baatutti qaamashee akka tuttuqanii fi dirqiidhaan ishee dhungachuuf akka yaalaniiru jechuun himatte. Taateen kunis yeroo dorgommiin teenisii US Open taasifamaa turetti akka ta’e himte. Abuukaatoowwan Pirezidaant Tiraamp garuu himannaa kana filannoo dura “ yaalii aggaamii” isaanirratti taasifameedha jechuun hadheeffataniiru. Dubartoonni baay’een Pirezidaant Tiraamp qoccollaa saalaa akka isaan irraan gahan ni dubbatu. Pirezidantichi garuu himannaa isaan irratti dhiyaate hunda balaaleeffatu. Aadde Dooris yeroos shamarree ganna 24 kan turan yoo ta’u, dorgommii teenisii san jaalalleesaanii waliin teessoo kutaa VIP kan Pirezidant Tiraamp keessa taa’anii akka daawwataa turan himaniiru. Isaanis gara mana fincaanii erga deemanii booda Obbo Tiraamp alatti isaan eegaa akka turan dubbataniiru. “Harkaan na qabatanii turan waan ta’eef jalaa bahuu hin dandeenye,'' jechuun himani. Akka isaan gadhiisan Obbo Tiraamp gaafatanis didani jechuun dubbatu. Aadde Dooris taatee kana ammatti dubbachuuf wanti isaan kakaase ijoollee isaanii lamaaniif fakkeenya ta’uuf akka ta’e himaniiru. Taatee kana bara 2016’tti dubbachuuf yaadanii akka turan himuun; sodaa maatiisaaniif jecha dubbachuurraa akka of qusatan himaniiru. Gorsituun seeraa duula filannoo Pirezidant Tiraamp Jeenaa Eliis CBS News’tti “himannaan kunneen guutumatti sobadha” jedhaniiru. “Gaazexaa ‘The Guardian’ maxxansasaanii maqa balleessii ta’e kanaaf gama seeraatiin itti gaafatamummaa akka fudhatuuf waan dandeenyu hunda ni goona,” jedhan. Himannaan qoccollaa saalaa Pirezidaant Tiraamp irratti yeroo dhihaatu kun kan jalqabaa miti. Yeroo filannoo pirezidantummaa US bara 2016’tti himannaawwan heddu Doonaald Tiraamp irratti dhiyaatanii turan. Hedduunsaanii erga viidiyoo Tiraamp namoonni beekamoo akka isaanii dubartootarratti “waan barbaadan raawwachuu” akka danda’an qoodame boodadha kan as bahanii qoccollaan saalaa nurratti raawwatameera jechuu kan jalqaban. Dubartoota himannaa dhiheessaan keessaa takka Jeen E Kaarool turan, isaanis Doonaald Tiraamp dhuma bara 1995 yookiin jalqaba bara 1996 keessa supparmaarkeetii keessatti qoccollaa saalaan isaan irraan akka gahan kan dubbatan. Isaanis Doonaald Tiraamp gara keenyaa isaan naannessee dirqiidhaan isaanitti akka of siiqse kan himan. Doonaald Tiraampis himannaasaanii “guutumatti sobadha” jechuun deebii kennaniiru.


‘Yoon suuraa dabalee ergeef malee hiriyyoota keetiif qooda jechuun na doorsise’

‘’Suuraalee dabalataa yoo naaf erguu didde, suuraa na bira qabduun hiriyoota keetiif qooda jedhee na doorsise’’ Miyaan (maqaa ishii inni sirriin kan jijjirame) umriin ishii nama ganna 13ti. Nama ga’eessa tokkotu gowwoomsee akka suuraa qullaashii agarsiisu karaa toora intarneetii ergisiise. ‘’Suuraa qullaa koo mul’isu akkan qooduuf na amansiisee’’ jetti. Jalqaba nama kana wajjin toora Inistaagiraamirratti hiriyaa taane jetti. Sana booda, suuraa dabalataa yoo ergite malee kanin harkaa qabu hiriyoota keettin qooda jedhee na doorsisuutti  ce’e jette. Doorsisa kana garuu haadha kootti hin himanne, nan sodaadhe jette wayita dhaabbata dargaggoota gargaaruutti himattu. Dhaabbiileen tola ooltummaa/gargaarsaa NSPCC fi Meic jedhaman UK Weelsitti dargaggoota deeggaran, dargaggoonni suuraa qullaasaanii agarsiisuu akkatti walii qooduun yaaddeessaa ta'u himu. Dhaabbileen kun lamaanuu erga uggurrii sochii labsamee gochii kun caalatti dabalaa dhufe jedhan. Dargaggoonni hedduun karaa miidiyaa hawaasummaa suuraa walii qooduun bartee ta’aa akka adeeme dhaabbata ‘Meic’  jedhamu keessatti ijoollee fi dargaggoota deeggaruu irratti kan hojjatu Sabihaa Azaad himteetti. Dargaggoonni qophaasaanii mana turan hiriyyummaa fedhanii, garuu hubannoo dhabuudhaan  suuraalee akka ergan dirqisiifamu jetti. Gochii kuni akka dabaluu kan taasise uggura sochii namoonni akka qaamaan walitti hin dhufne daangessuun, toora intarneetiirra yeroo dheeraa turaa dhufuusaaniti jedha dhaabbanni dargaggoota gargaaru. Sabihaa Azaad miidhaa akkanatti suuraa qooduun kun qaqqabsiisu himuun barbaachisa akka ta’e kaafte. Harka caalu kanneen umrii ganna 14-16 gidduutu suuraasaanii qooda, hedduun isaanii mataa suurarraa kutu, garuu mallattolee eenyummaasaanii agarsiisaan irraa hambisuu dagatu jettee Sabihaa Azaad. Suuraa qullaan akka ergamuu gaafachuun mallattoo hariiroo hiriyummaa to’achuutti ilaalama, dargaggoonni  haala kanaan qooduun akka sodaachifaman kaafte. Shamarran  suuraa isaanii qullaa nama biraatti ergan keessaa tokko namoonni hedduun suuraashirratti qeeqaa badaa kennan erga argitee booda nyaata nyaachullee akka jibbite kaafte. Suuraaleen akkasi miseensa maatii birattilee akka qoodamu malu fi tasgabbii dhabiinsa akka namatti uumu himti. Akuma Miyaatti Kilooy (maqaan sirrii kan geeddarame) ol adeemtuun ganna 14  suuraa qooddee booda gaabbii keessa buute. Dargaggooo ‘miidhagaa tokko’ appilikeeshinii namoota hiriyummaaf wal barbaadan walitti fidu ‘dating app’ jedhamurrattin jalqaba walbarre jetti. Otoo hin turiin wayituma sana suuraa qullaa akka ergituuf gaafate akkuma qoosaattin ‘’tole jedheenii’’ jette. Boodarra itti gammaduu dhabnaan uggurte/ bilook ofirraa goote. Yeroo kaan karaa appilikeeshinii biraatin ishii akkuma argateen, ergaa ishii rifachiise maxxansuuf doorsise. Sana booda hedduun ''gaabbe, gaddees‘’ jette. Waanin gochuu danda’u hin beeku, kun hundi dogoggora koo ta’u boodarran hubadhee jettee dubbate. Dhaabbata dargaggoota gargaaruu keessa kan hojjatan Kamru Luusii Okelaheen ijoolleen umriin isaanii ganna 18 gadii suuraa qullaa erguus ta’ee, nama biraas ergisiisuun seeraan alaa jedhan. Kanaafuu falli sirriin qullaa ofii namaaf qoodu dhiisuudha jedhan. Hariiroo hiriyummaa keessatti suurri akka hin qoodamne waadaa seenuun walitti ergamu, wayita hiriyyummaan isaanii addaa cite, namni biraa toora intarneetiirratti qooduun boodarra rakkoo keessa qoccollaa hamtuf akka isaan saaxiluu malulle kaasaniiru.


Miidhaa Dubartootaa: Gidiraa shamarree Goojjam dhiirota ja'aan gudeedamtee

Maahilet Abbabbaa Shamarree waggaa 17 yoo taatuu, magaalaa Baahir Daar keessatti dhiiroota jahaan dirqiisiifamtee gudeedamuun miidhaa qaamaafi sammuuf saaxilamu BBC'tti himte. Seenaa ishee guutu dubbifadhaa. Maahilet Abbaabaa (maqaan kan geedarame) dhalattee kan guddattee Gojjam Liixaatti. Barnootas hanga umuriishee waliin adeemuu barattee jirti. Eenyummaa ishee adda baasuun nageenya ishee booruutiif jecha ragaa barnootaafi odeeffannoo dhunfaashee yeroof bira darbuu murtessineera. Gara magaalaa Baahir Daar kan deemtees maatii waliin mari'achuun barnoota ishee itti fufuu ture. Haata'u malee, hawwiin isheen barnoota itti fufuuf qabdu kunis sababii adda addaatiin akka barbaaddetti hin milkoofneef. Kanaafuu filmaata biraa barbaacha hojii barbaaduu eegale. ''Kanuma argamen hojjadha ture. Puulii xabachiisuu eegaleen ture. Itti aansee mana dhugaatiitti keessumeessuun eegale,'' jechuun umurii malee attamiin hojii hedduu akka hojjachuu eegaltee himti. Hojii argachuuf baayyee hin rakkannee ture. Hojiichas kan argatte karaa namoota isheefi namoota ishee hojjachiisan beekaniitiin ture. Dhumarratti mana dhugaatii (girosarii) xiqqoo tokko keessa hojjatte turte. Guyyaa Roobii ALI Waxabajjii 10, 2012 sababii Covid -19n hoojii dhaabnee waan turreef manuman oolan ture jechuun mudannoo ishee akkasiin himti Maahileeti. Naannoo sa'aatii 10 qilleensa fudhachuufan manaa bahe gara Xaanaatti. Hiriyyaa kiyya waliin baanee osoo hin dukkanoofne haa deebiinu jenne manaa bane. Hiriyyaan waliin bahanees jaalallee kiyya osoo hin taane gurbaadhuma safaratti ijaan beekuudha. Naannoo sa'aatii 10:30 ni ta'a. Gurbicha walinis ijoollee dhiiraa lamatu ture. Isaanis mucaan ani beeku sana qabanii erga hambiisanii booda anaan ammoo na fudhii deema. Isaan keesssaa gurbaan ijaan qofa beeku nagumaan natti haasaa'aa ture. Keessa kiyyatti inni hirriyaa kiyyaa maaliif hin dhufne jedheen eegaa ture. Haata'u malee, isaan isa hari'anii turan booda akkan hubadheetti. Innis biyya kami dhuftee? Maal baratta? Hojiin attamii hojjatta? Jedhee na gaafataa ture. Gurbaan inni tokko uffata (tuttaa) garaajii akkuma uffatetti ture. Boodas 'deemuufanan' jedheen. Innis 'lakkii eessayyuu hin deemtu. Ana waliin bakka ta'e deemta' naan jedhe. Lakkii jennaan cuubee baasuun na sodaachisee bakka ta'e na geese. Eddoonsaas Baahir Daar ganda 03 jechuudha. Boodas hiriyyoonni isaa lamaan dhufan. Akka hin iyyiineef cuubee cinaachatti na akeekee na sodaachisaa ture. Mana guddaa dallaansaa qorqoorroon ijaarameedha. Manichi jijjigaa biyyoon ijaarameedha. Namuu keessa hin jiraatu. Yoo ol seennuus ijoollee sadii agarree. Erga seennee booda hin taa'u jennaan kaballaan na rukkutee akkan taa'uuf na ajajan. Achiin boohuun eegale. Achiin boodas, hiriyyoonni isaa hunduu ana waliin ciisuu akka barbaadan natti hime. Garuu inni safaratti waanan si beekuuf kun akka ta'u  waan hin barbaadneefuu osoo isaan hin dhufiin dura akkan isa waliin quunnamtii saalaa raawwadhu na gaafate. Anis lakkiin jedhee dide. Ana waliin daftee yoo ciifte siin baasa. Isaanis si waliin ciisuu barbaadu waan ta'eef naan jedhe. Achinis 'adaraa haadha keetii' jechuun kadhachuun eegale. Innis 'maaliishiin? Hundaan dirqiisifamtee qudeedamuu barbaaddee? jechuun na arabsee. Kadhannaa cimsulleen 'siif hin beeku' jechuun kaballaan na rukkute. Ani dinnaan cubee duraa sana baasee 'kanaanan si mummura' naan jedhe. Uffata garaajii uffatee ture cuubeedhaan ofiirraa baqaqsee baasuun 'yoo diddee sis akkasittiin qullaa kee asi sii baasa' naan jedhe. Isaan boodas diriqiin quunnamtii saalaa narratti raawwatee erga xumureen booda 'koottu asiin si baasa' naan jedhee harka kiyya na qabe. Osoon boohuu, nagaan osoo tole jettee turte akkasiin hin miidhamtu ture, uffanni keessi sirratti hin tarsa'u ture' naan jedhe. Na reebee waan tureef fuulli kyyas baayye narratti dhiitaa'ee ture. Baayyee waan na reebeef garaan kiyyas miidhame ture. Achiin booda kottu karran si baasa naan jedhee manaa gadi baasuun hiriyyota isaa ala turaniitti na dhiisee natti qoosaa dallaa keessatti na gatee bahee deeme. Isaan boodas shan ta'anii wal duraa duuba yoo natti dhufan iyyuun eegale. Isaan keessa tokko baayyiftee jirta jechuun muka dallaa keessaa irraa ulee muree na reebuu eegale. Isaan boodas shananuu dabareen quunnamtii saalaa narratti raawwatan. Jidduutti sadaffaan booda of walaalee waanan kuufeef wixxifachuu dadhabe. Of to'achuu hin dandeenye ture. Bishaan natti naqanii booda dammaqe. Isaan boodas asii baate waan tokko jetta taanaan nu harkaa hin baatu jechuun baasanii na darbatan. Wayita yakka narratti raawwataniitti bilbila kiyya fudhatanii cufanii turan. Baasanii erga na darbatanii booda bilbila naaf deeebiisan. Mucaan beeku sanaaf bilbilee naaf dhaqabi jedhee waammadhe. Innis fiigaa naaf dhufe. Achiin gara poolisiitti akka na geessu gaafadhe. Isaan booda wallaansaa argadhee jecha kiyyas narra fuudhan. Buufata poolisii erga bulleen booda gara dhaabbata kanaa na fidan borumtaa isaa. Osoon hin cisiinan bulee. Mana fincaaniin deema jedhee of ajjeessuuf yaadeen ture halkan sana. Yeroo baayyee of balleessuuf yaadeera gochi sun erga narratti raawwatameen booda. Isaan boodas guyyoota jahaaf fincaan fincaa'uu dadhabeen ture. Ergan as dhufeen booda wallaansi naaf taasifame. Amma ujjummoon naaf tolfame isaanan fincaa'aa ture. Booda na dhukkubnaan naaf baasan. Amma omaa hin jedhu ergan wallaanamee booda. Miseensa poolisii tokkatu as na fide. Qorannoon hundi naaf taasifameera. HIV garuu baatii sadiin booda naan jedhan. Namoota na gudeedan keessaa shan qabamaniiru. Tokko garuu baqateera. Anis mana murtiitti jecha kiyya kenneera. Gara dhaabbata kanaa Waxabajjii 11 dhufe. Amma baatii tokko guuteera. Kunuunsa gaarii naaf taasisan. Dhiira ijaan arguun mataansaa baayyee na jibbisiisa. Qaamni kiyya wayyaa'ulleen sammuu kiyyaa baayyee miidhameera. Yoo naaf sirratee gara maatii kiyyaatti deebii'ee barnoota kiyya itti fufuun barbaada. Dubartoonni akka of eeganiifan gorsa. Warra dhiiraatiin ammoo haadhaafi obbooleetti waan qabaniif akka namaatti osoo yaadanii miidhaa akkasii dubartiirratti raawwachuu baataniin jedha. Qaamooleen seeraa ammoo namoota yakka akkasii dubartootarratti raawwatan irratti addabbii barsiisu osoo murteessaniin jedha. Waan narra gahee kana maatiin kiyya hin dhageenye. Akka hin dhiphannee waanan barbaaduuf akka dhagahan hin feene. Firri kiyya tokko duraan maatii warra na gudeedanii waliin maallaqaan haala dubbannu jedhee na rakkisaa ture. Jechuunis maallaqa siif haa kenniinuutii himmannaa dhaabii naan jedhanii ture dura. Anis harra maallaqaan waliigalee yoon himmachuu dhiise booru dubartoonni biraa akka kiyyaatti dirqiin gudedamu. Inni akka ta'u waanan hin barbaadneefan dideera. Kan narratti raawwatamee akka obboolaa kiyya biraa irra gahu hin fedhu. Dhaabbanni Ittisa, Haaromsaafi Deebiisanii Dhaabbu Daa'immaniifi Shamarran Daandiirraa kunis da'imman sababii adda addaatiin miidhaaf saaxilaman gargaara. AL I bara 2000 irraa kaasee fedhiiwwan bu'uuraa dhiyeessuun alatti deeggarsa qor-qalbii kennaa jira. Daa'imman seeraan ala dadabarfaman, fi dubartoonni miidhaa heeruma umurii maleefi miidhaa dirqiin gudeedamuu irra gahee gara dhaabbata kanaa deemu. Kana malees, dhaabbatichi maatiinllee jireenya fooyya'aa akka jiraatanii tajaajila gosraa ni kenna. Deeggarsa seeraa mana murtiittis ni taasisa. Ijoolleen miidhaaf saaxilaman gara dhaabbatichaa kan geeffaman poolisootaan. Maahileetis gara dhaabbata kanaa kan geessee miseensa poolisii buufata jahaffaa magaalaa Baahir Daar. Saajiin Ol-aanaa kan ta'an Biraarraa Mollaa poolisii qorataa buufatichaati. Yakki Maahileti irratti raawwatameef guyyaafi sa'aatii isaa waliin dhugaa ta'uu BBCtti himan. Akkuma yakkichi gabaafameen miidhamtuun gara Hospitaala Falaga Hiyoote geeffamtee wallaansi akka taasifamuun gara buufatichaatti akka deebiifamte ni yaadatu. Isaan boodas qorannichi itti fufuun eenyummaan shakkamtootaa waan adda baafameef ''poolisoonni hundi wal ta'uun shanan isaanii to'annaa jala oolfamaniiru. Tokko hin to'atamne,'' jedhu. Umurii isaaniif yakki raawwatame qoratamee erga qindaa'een booda raga seeraa waliin biiroo haqa Magaalatiitti ergamuun himannaan irratti banamuu dubbatu. ''Dhimmi daa'immaniifi ijoollee waan sardaa waan ta'eef, biiroo haqaa magaalichaa dabalatee deeggarsi gahaan akka taasifamee dubbatu saajiin Ol-aanaa kun. Ammatti shakkamtoonni mana sirreessaa magaalaa Baahir Daar galaniiru kan jedhan itti gaafatamshakkamaa jahaffaa to'annoo jala oolchuuf ammo ''dhaabbilee hundi walta'iinsaafi waliin socha'uun galmee kanarratti murtee eeggataa jirra,'' jedhaniiru.


Koronaavaayiras: Bulchitoonni Naajeeriyaa dirqisiisanii gudeeduun hammaannaan labsii yeroo muddamaa labsan

Bulchitoonni kutaa bulchiinsaa Naajeeriyaa dirqisiisanii gudeeduufi miidhaa saala waliin walqabatee dubartootaafi daa’iman irra gahaa jiruuf  labsii yeroo muddamaa labsan. Yakkawwan dirqisiisanii gudeeduufi miidhaan saalaan walqabatan biyyattii keessatti dubartootarratti raawwataman yeroo hedduu himama. Haata'u malee, erga weerara koronaavaayirasiin qaqqabee asitti dhibee kana to'achuudhaaf jecha sochiiwwan dhorkman ammoo yakki dirqisiisanii gudeeduun daran akka hammaatu taasiseera. Erga sochiin kutaalee biyyattii adda addaa keessatti labsamee booda gochawwan dirqisiisanii gudeeduufi miidhaan saalaan walqabatan baay'een gabaafamaa jiru. Bulchitoonni 36 miidhaa dubartootaafi daa’iman irra gahu kamuu ni balaaleffanna jedhan. Isaanis namoota gocha kana keessatti hirmaatan “seeratti dhiheessinee murtoon sirriin akka itti murtaa’u ni goona,” jedhaniiru. Dursaa Fooramii bulchitootaa kan ta’an Obbo Kaayodee Fayeemii, poolisiin Naajeeriyaa  tarkaanfiiwwan yakka miidhaa saalaan walqabatan qaqqabaa jiran kanaaf deebii cimaa malu deebisuudhaaf fudhataa jiran akka gabaasuuf gaafataniiru. Bulchitoonni kunneen namoota yakka diriqisiisanii gudeeduufi miidhaa saalaan walqaatan raawwatan kutaalee biyyattii hunda keessatti haala ittiin galmeessuun danda'amuufi rakkoo kana furuudhaaf ammoo deggarsa maallaqaa gochuufillee waadaa galaniiru. Guutuu biyyattii keessatti torbee lamaan darbanitti miidhaa saalaan walqabatan dubartootaafi daa'immanirra gahaa jiranirratti hiriirri mormii taasifameera. Ministirri Dhimma Dubartootaa Naajeeriyaa Paawuliin Taaleen, sababa weerara koronaavaayirasii ittisuudhaaf yeroo sochiin dhorkametti miidhaan saalaa dubartootarra gahaa jiru haala baayyee nama rifaasisuun dabaleera jedhan. "Dubartoonniifi daa'imman namoota miidhaa isaanirraan gahan waliin mana tokko keessatti itti cufameera," jedhu. Miidiyaalee hawaasummaarratti namoota gudeedamaniif haqa barbaadaa jiru. Lakkoofsi namoota gudeeddii raawwatanii seeratti dhiyaatanii gad aanaadha. Dhaabbanni NOI jedhamu tokko bara 2019 qorannoo taasiseen akka agarsiisetti, dubartoota Naajeeriyaa sadii keessaa tokko hanga umuriin isaanii waggaa 25 qaqqabutti miidhaan saalaa bifa gara garaatiin yoo xiqqaate si'a tokko irratti ni raawwata. Naajeeriyaa keessatti miidhaan saalaan walqabatan hedduun osoo hin gabaafamiin ykn hin himamiin hafu. Kanaaf ammoo sababiin ijoo, warreen miidhaa geessisan miseensa maatii keessaa yeroo ta'u rakkoo qoollifatamuufi diida qabamuu sodaachuudhaan dhoksanii hambisuudha. Kana malees, adeemsa murtii jirurrattis amantaa dhabuufi rakkoowwan biroonis ni jiraatu.