Itiyoo - Telekoom : Itoophiyaatti tajaajilli Facebook adda citee ture deebi'eera

Itoophiyaa bakkeewwan garaagaraatti tajaajilli miidiyaa hawaasummaa Facebook Dilbata galgalaa eegalee hojjechaa hin turre deebi'e dalaguu eegaluu Itiyoo Telekoom BBC'tti hime. Kanneen yeroo ammaa fayyadamaa jiran akka ibsanitti tajaajilichi Dilbata halkan kaleessaa eegalee akka citeefi VPN'dhaan fayyadamaa akka turan himan. Dhaabbanni tajaajilli intarneetii adda cituu hordofu NetBlocks jedhamullee tajaajilli adda cituu mirkaneesse. Akka dhabbatichi ibsetti daataan networkii Facebook, WhatsApp akkasumas Instagramiin yeroo ammaa Itoophiyaa keessatti ''dhorkamuu'' agarsiisa. Sababa tajaajilli kun adda citeef kan gaafanne qondaalli olaanaa dhaabbata Itiyoo Telekoom tajaajilli adda citee turuu mirkaneessaniiru. ''Amma [garuu] hojjechaa jira'' jechuun BBC'tti himan. Haa ta'u malee, wanti mudate ifatti hin baramne. Qondaalli kuni akka jedhanitti rakkoon dhalate beekkamti Itiyoo Telekoomin ala raawwate jedhan. Kanneen adda citanis Facebook fi Instagram ta'u ibsan. Jiraattonni magaalota Itoophiyaa garaa garaa keessa jiran tajaajilichi Wiixata ganama naannoo sa'aatii 4 booda deebi'e eegalu himan. Miidiyaan hawaasummaa adda citan jedhaman sadanuu qabeenyummaan isaa kan dhabbata tokkooti. Kana dura Itoophiyaan yeroo hokkorri dhalateefi rakkoon nageenyaa uumame akkasumas qormaata biyyaalessaaf irra deddeebbiin intarneeta cufaa turuun ni yaadatama. Akka fakkeenyaatti, waggaa darbe ajjeechaa Hacaaluu Hundeessaa booda, akkasumas isa dura ajjeechaa qondaaltota Naannoo Amaaraatti raawwate hordofee intarneetiin torbanootaaf cufamee ture. Dabalataan, mootummaan oppireeshinii waraanaa gama Lixaafi Kibba Oromiyaa yeroo gaggeessellee keessumaa Lixa Oromiyaatti ji'a sadiif tajaajilli intarneetii cufamee ture. Bakkeewwan tajaajilli bilbilaa badees ture. Itoophiyaan sababa intarneetii cuftuun galii dolaaraa miiliyoonaan lakkaa'amu akka dhabdu kaa dura gabaasaaleen bahan agarsiisaniiru. Mootummaan Itoophiyaa garuu hookkora dhalatan tasgabbeessuufi lubbuu namaa oolchuuf jecha intarneeta akka cufu kana dura ibseera. Yeroo ammaa Itoophiyaatti dhaabbatni tajaajila intarneeti kennu dhaabbata mootummaa Itiyoo Telekoom qofaadha. Haa ta'u malee, walakkaa qooda dhaabbata kanaa dhaabbilee kaanitti gurguruuf biyyattiin adeemsarra jirti.


WhatsApp namoonni bilbila malee ergaa akka dabarsan dandeessisuuf

WhatsApp maamiltoonni yeroo jalqabaatiif mala bilbilsaanii malee ergaa akka wal jijjiruu dandeessisu hojiirra oolchuuf yaali jalqabe. WhatsApp wayita ammaa kanatti appiin isaa bilbila fayyadamtootaatti kan hidhameedha. Akkasumas appiiwwan marsariitiifi deskitoppis ergaawwan fudhachuuf intarneetii qabaachu qabu. Haata'u malee mala haaraadhaan fayyadamtoonni erga bilbillisaanii ''baatirii fixateelleen ergaa akka erganiifi fudhatan gochuu ni dandeessisa.'' Meeshaaleen akka kompitaraa fi taabileetii hanga afur ta'an kan biraalleen yeroo tokkichatti waliin faayidaarra oolu ni danda'u jedheera WhatsApp. Tajaajjiilli kunis osoo faayidaarra hinoolfamiin dura yaaliidhaaf haalli itti hojjatu gareewwan muraasaaf ni gadi dhiifama jedheera. Adeemsa keessa ammoo fiixaan bahiinsa isaa fooyyessuufi sirreeffamoota itti dabaluuf karoorfameera. Fayyadamtoota biiliyoona lamaa olii kan qabu WhatsApp ergaawwan 'nama ergurraa hanga isa fudhatuutti' iccitummaansaa kan eegameedha (End-to-end encryption). Kana jechuun isaa appichii caalaa barbaadamaa kan taasise yoo ta'u ammas hojimaata haaraa kanaanis adeemsi kun kan eegameedha jedheera. Dorgommaa isaa Signal dabalatee appiiwwan ergaan itti dabarfamu hedduun durumaanu amala akkasiin ni qabu. Filmaanni kunis kan fayyadamtoonni WhatsApp biliyoonotaan lakkaa'aman yeroo dheeraaf gaafataa turaniidha. Abbummaansaa Feesbuukii kan ta'e WhatsApp'n fooyya'insa amma taasifamuun dizaayina softiweer WhatsApp irra deebiin fooyyeessuu kan gaafatuudha. Haata'u malee kaampaanii farra-vaayirasii kompitaraa 'Eset' keessatti ogeessa nageenyaa kan ta'e Jaak Muur akka jedhaniitti, appiin tokkoo hanga fedhe nagenyummaansaa cimaa ta'ulleen ergaawwan meeshaalee baay'ee irratti dabarsuun ammalleen yaaddeessaa ta'u danda'a jedhan. ''Namoonni miidhaa mana keessaa raawwatanii fi basaastoonni quunnamtii dhunfaa isaanii argachuuf qabxiilee dabalataa uumuun mala haaraa kana faayidaa mataasaanii irra oolchuuf carraan jirachuu dand'a,'' jechuun dubbatan. ''Kanaafuu waa'ee meeshaalee eenyummeessa isaaniitti hidhaman hunda sirriitti baruun barbaachisaa ta'a,''  jechuun akeekkachiisaniiru.


Mala itti lakkoofsi bilbilaa keessan daataa Facebook keessaa butamuu itti bartan

Namoonni yeroo ammaa lakkoofsa bilbilaa isaanii websaayitiitti galchuun tibbana daataan Fesbuukii yeroo butamee ture kan isaaniis butamuufi butamuu dhabuu isaa adda baafachuu danda'u. Daataan namoota miiliyoona 530 ol onlaayinii kan gadhiifame yoo ta'u gara caalu lakkoofsi bilbilaa isaanii keessa jira. Namoonni websaayitii Have I Been Pwned [Afaan Ingiliziitti isin geessa] jedhu seenanii lakkoofsi bilbilaa yookiin imeeliin isaanii saaxilamuu baruu danda'u. Fesbukiin daataan butamee gadhiifame kan ''duriiti'' jechuun bara 2019 kan mudaterraa ta'u ibse. Ta'us, kanneen iccitiin dhunfaa [privacy] akka eegamu hojjetan qorataa jiru. Fesbuukiin bakka daataan miliqe waggaafi ji'a jaha dura 'bira gahuufi sirreessuu' isaa ibse. Haa ta'u malee, odeeffannoon yeroos miliqfame onlaayinii gubbaa maxxanfame. Kunis, namoota baay'ee bira akka gahu taasise. Akka qorattoonni jedhanitti, lakkoofsi namoota daataan dhuunfaa isaanii butamee onlaayinii gubbaa gadhiifame miiliyoona 533 yoo ta'an, kunneenis lammiilee biyyoota 106'dha. Obbo Tirooy Haant ekispartii nageenyaa websaayitii 'HaveIBeenPwned' hundeessaniidha. Kana dura namoonni websaayitii keessa teessoo imeelii galchuun daataan isaanii butamuu mirkaneessuu ture. Garuu, ''akkaan namni baay'ate'' jedhan waa'ee namoota websaayitii isaanii seenanii yoo dubbatan. Kanaaf, boodarra namoonni lakkoofsa bilbilaa isaanii galchuun daataan isaanii butamuu akka mirkaneeffatan carraa bananani. Yoo lakkoofsi namootaa daataa butamee gadhiifame keessa jira ta'e websaayitichi isaaniif mirkaneessa. Kanneen daataa beezii keessaa iccitiin isaanii miliqe keessaa lakkoofsi hoogganaa fi abbaa qabeenyaa dhaabbata Fesbuukii Maark Zukarbarg akka argamuu ekispartiin nageenyaa Deev Waaker ni hima. Dhaabbanni Fesbuukii bara 2011 eegale sababa rakkoo nageenyaa ibsuun namoonni lakkoofsa bilbilaa isaanii akka galchan gaafataa ture. Lammata, "two-factor authentication", kan jedhamuufi namni tokko yeroo fesbuukii seenuu ergaa bilbila isaa/isheetti ergamee isaa/ishee ta'uun kan itti mirkaneessuus fideera. Haa ta'u malee, dhaabbati Fesbuukii daataa tibbana miliqee bahee irratti, ''daataa duriiti'' jechuurra kan hafe wanti ibse hin jiru. Dhimma kana irratti BBC'n yaada Fesbuukii gaafatus deebii hin arganne. Ta'us, kanneen akka addunyaatti mirgi mateenyaa kabajamuu hordofan qorannoo eegalaniiru.


Donaald Tiraamp: 'Miidiyaa hawaasummaa ofii isaanii saaqqachuuf' - gorsaa isaanii

Pirezidaantiin duraanii Ameerikaa Doonaald Tiraamp, kan Twitaraafi faasbuukiin jalaa cufame, amma midiyaa hawaasaa 'kan mataasaa' saaqqachuuf ta'u gorsaan isaa hime. ''Doonaald Tiraamp yeroo baatiiwwan lamaa ykn sadii keessatti gara midiyaalee hawaasaatti deebii'ee akka agarruun yaada'' jedhan Jaasoon Miilaar wayita Foksi Niiwusiitti himaniitti. Midiyaan hawaasaa kunis ''tikkeettii midiyaalee hawaasaa hunda caalaa baayyee jaalatamuu fi xabichas guttuummaatti ibsu ta'a'' jedhan. Mr Tiraamp  erga hokkoorri biyyattii Kaappitaal Kan Waashingtan DC keessatti umameen booda ture Ammajjii keessa kan Twiitarii fi Feesbuukii jalaa cufame ture. Tiraamp dhaabbilee midiyaa hawaasummaa maaliif doorsisan? Twitter aangoo dabarsuusaaniin dura hordoftoota Tiraamp haquuf Halleellaan deeggarsoota Tiraampin Ammajjii 6 gaggeeffameen qondaala poolisii ajjeefamee dabalatee kan lubbuu namoota shan galaafate yoo ta'u, bu'uurawwan Dimokiraasii Ameerikaa kan raasee ture. Guyyoota baayyeen boodas, Twitarri sababii hokkoorra caalaa kakaasa jedhutiin, akkaawuntii Tiraamp kan @realDonaldTrump jedhu ture dhaabbataaf haqu beeksiise. Tiraamp Twitrii isaa waggoota 10 oliif, midiyaalee idilee bira darbuun kallattiin filattootaatti ittiin haasa'aa ture. Pirezidaantiin duraan Tiraamp midiyaa hawaasaa irratti hordooftoota hara miliyoona 10 ta'an qaba ture. Tiraamp midiyaa hawaasaa (pilatformii) kam fayyadamuuf laata? Dhugaatti ammatti midiyaa kam fayyadamuuf akka jiru hinbaramne. ''Tiraamp maal akka fayyadamu hundumtuu eegataafi arguuf jira'' jechuun alatti, gorsaan isaa Mr Miilar dhimma kanarra ibsi gadi fageenyaan kennan hinjiru. Gorsaan isaa kun akka jedhaniitti, Tiraampi dhimma kanarratti gareewwan hedduu waliin 'walgahiiwwan cicimmoo- olaanoo'' gaggeessaniiru. ''Kaampaaniiwwan hedduunis'' Tiraamp quunnamaniiru jedhan Mr Miilara. "Midiyaa hawaasaa isaa ykn pilaatiformiin inni fayyadamuuf jira baayyee guddaa kan ta'uudha'' jechuun Tiraamp namoota miliyoonota kundhaniin lakkaa'aman akka hawwachu malu raaganiiru. Tiraamp maaliif haqamanii ture? Tiraamp erga namoota US Kaapitaal weeraranii turaniin 'gootoota' jechuun waameen barreesseen booda Twiitarri isaa sa'aatii 12'f cufamee ture. Kanaanis tibba pirezidaantiin haaraan biyyatti Joo Baayidan injifannoo filannoo pirezidaantummaa ibsuuf jiruutti, deeggartoon Tiraamp dhibba hedduun lakkaa'aman haala wal xaxaa keessa galanii ture. Isaan boodas Twiitarri yoo seera midiyichaa cabsee dhaabbataan akkaawuntii Tiraamp haquuf akka jiruu irra deebiin akeekkachise. Erga akka deebii'uuf hayyamameef boodas Tiraamp twiitiiwwa  kan kaampaanichi seera cabsaniiru jedheen lama maxxanse. Isaan booda ture egaa akkaawuntiiwwan midiyaa hawaasaa Tiraamp kan haqaman.


'Arrabsoon karaa miidiyaa hawaasummaa kiyyaa naaf ergamu mataa na dhoosuuf'

Miidiyaa hawaasummaarratti namoonni akkaan beekamanii fi irraa fayyadaman qeeqaa fi arrabsoo namootarraa isaaniif dhiyaatuun wayita dhiphatan mul'atu. Inumaa kanneen aariidhaan miidiyaa hawaasummaatti nagaa dhaamanis jiru. Bareedinaan miidiyaa hawaasummaarratti beeksisuun kan beekamtu CC Clarke, qeeqaa fi arrabsoo isheerratti dhiyaatu waliin dhiphachaa jirti. "Adeemsa keessa wantoota badaa ta'an hedduutu na mudatan, yeroo tokko tokko yaadota naaf kennaman tuffadhee bira darbuun natti ulfaata. Garuu waanuma yeroon fide jedheen jedheen yaaduu eegalammoo.'' Inistagiraamii irratti beeksistuu make-up kan taatee fi hordoftoota miiliyoona lama kan qabdu dubartiin kun, miidiyaa hawaasummaa fayyadamuun hojii biizinasii hojjettuun daran milkoofteetti. Biizinasiiwwan xixiqqoodhaan milkaa'uuf miidiyaa hawaasummaatti seenuun mala filatamaadha jette Clarke. Miidiyaa hawaasummaarratti hojii biizinasii hojjechuun damee diinagdee akkaan guddataa jiruudha. Namoota miidiyaa hawaasummaarratti hojii beeksisaa fi daldalaan dhiibbaa uumaniif bara dhufu doolaarri biiliyoona 10 ta'u ni ramadamaaf jedhamee eegama, kunis kan waggaa lama dura ture dachaadhaan jechuudha. Haala kanaan namoonni milkaa'anii fi miidiyaa hawaasummaarratti akkaan beekaman yaadota arrabsoo fi qeeqa hedduu of-keessaa qaban hedduu isaaniif ergamaa oolaniin wayita dhiphatan argamu. Hojii biizinasii akkasii keessatti hirmaachuuf eenyummaa dhugaadhaan akkaawuntii miidiyaa hawaasummaa banachuu feesisa. Kanaaf jecha namoonni hojii kana keessa jiran waa'ee dhuunfaasaanii isa dhugaa akkasumas waa'ee maatii fi mana isaanii ni ibsu. Kunimmoo daranuu akka saaxilaman godheera. Namoonni miidiyaa hawaasummaatiin biizinasii hojjetan kanneen akka CC Clarke, yaadi namootarraa itti roobaa oolu summii summii caalu ta'uu ibsu, bakka hin fayyine nama hidda jechuun ibsu. CC Clarke akkas jechuun sagantaa BBC Radio 5 Live jedhamutti himte: ''Yaadonni kennaman gara waan gaariitti caalu, kan miidhaa guddaa qabu, kan si haleelu garuu isa badaadha. Akkaan si dhukkubsa'' Yaadonni hedduun akkaataa jireenyaa fi haala maatiishee iratti qeequu fi arrabsuun yaada akka kennaniif himti. ''Haadha daa'imaa ta'ee miidiyaa hawaasummaarratti make-up hanga hojii miidhaginaa, achiis muuziqaadhaa hanga jireenya dhuunfaa beeksisuun- sababa kanaanis yaadota arrabsoon itti baay'atan keessummeessuun sammuu na dhoosuuf deema,'' jetti Clarke ''Maqaa daa'ima kiyyaa irraa hanga akkan itti baadhuutti yaadoti naaf kennaman baay'ee nama aarsu." CC Clarke hojii gaarii hojjechuu fi ittiin milk'aauu himti, garuu hordoftoonni ishee kan ishee jajjabeessanirra kan hamilee ishee buusan ta'uu dubbatti. ''Daa'ima kiyyatti moru, haalan itti daa'ima kiyya qabadhee jiru yoo argan isarratti yaadi isaan kennan nama gaddisiisa. Kaa duutee bulti jedhu, kaan ammoo jaamtee bulti jedhu, waan akkaan na rifaasisu hedduu natti ergu.'' CC Clarke haalota kana dandamachuuf murteessiteetti, garuu waan fudhatamuu hin qabne fudhatanii callisuunimmoo akka itti cime dubbatti. Inistagiraamii kan harkaa qabu Feesbuukiin, dhiheenya kana maloota ittiin ergaawwan miidhaa qaban maamilootarraa qolatan diriirsuu BBC'tti himeera. Akka Feesbuukiin jedhutti malli inni diriirse kun osoo ergaawwan nama bira hin ga'in dursee sakatta'uun miidhaa mudachuu hedan hambisa. Dubbi himaan Feesbuukii, ''Ammallee hojii baay'een akka nu hafu ni hubanna. Garuu doorsisaa fi arrabsoo maamiloota irra ga'uu qolachuuf cimnee hojjenna,'' jedhan.


Labsii sabaa himaalee haaraatiin gaaffileen mana maree miidiyaa kamitu deebii argatan?

Wixineen labsii sabaa himaalee haaraa mana maree bakka bu'oota ummataatiif dhiyaatee raggaasifamuun isaa ni yaadtaama. Labsii kana dura garuu A L I bara 2012 ji'a Hagayyaa keessa manni maree ministirootaa Imaammata Sabaa Himaalee Itoophiyaa mirkaneessee ture. Labsiichi ammaa kun Itoophiyaatti yeroo jalqabaatiif mirkanaa'ee kan hojiirra oole ture. Imaammatichi fooyya'insi seera sabaa himaaleen duraan ittiin bulaa turan raggaasifamee osoo hin ba'iin dura ba'uun isaa ni yaadtama. Imaammatichi miidiyaalee maxxansaafi kan biroodkastingii dabalatee kanneen kanaan dura seerata sabaa himaalee keessa hin jirre, kan marsariitiifi miidiyaalee hawaasaa akka damee sabaa himaaleetti hammata. Imaammaticharratti miidiyaan Itoophiyaa bifa akkamii qabaachuu akka qabu, kallattii kamitti deemuu qaba, deeggarsi mootummaa hanga kamiitti ta'uu akka qabu qabxiiwwan agarsiisan of keessaa qaba. Manni Maree Sabaa Himaalee Itoophiyaa waraqaa ragaa(certificate) seeraa argatee biyyattii keessatti hojii kan jalqabe hanga tokko tureera. Miseensonni mana marichaa gaazexeessitootaafi waldaaleen ogeeyyii sabaa himaalee dhuunfaafi mootummaa keessa hojjetanidha. Dhimmoota ijoo manni marichaa milkeessuudhaaf karoorfate keessaa in guddaan, gaazexeessitoonni naamuusa ogummaan kun gaafatu eeganii akka hojjetan taasisuu akka ta'e miseensaafi barreessaa ol-aanaa Mana Maree Sabaa Himaalee Itoophiyaa Obbo Taammiraat Hayiluu BBCtti himeera. Seera pireesiirratti fooyya'insa taasisuudhaaf Abbaa Alangaa Waliigalaa jalatti gareen tokko hundeeffamee hojjechaa akka ture Obbo Taammiraat ni dubbata. Hojiin dhaabbataa garee kanaa ammoo seera pireesii duraan turan keessatti rakkoowwan mul'atan maal turan kan jedhu qorannoodhaan adda baasuu akka ture hima Obbo Taammiraat. Qorannoo kanaan ammoo daangaafi raawwiin seeraa adda baafamuun isaanii kan dubbatu Obbo Taammiraat, gaazexeessitoonni gara garaa qorannoo kanaaf galtee kan ta'u gumaachaniiru jechuun ibsa. Isaan booda rakkooleen adda ba'anirratti erga mariin tasifameen booda wixineen seeraa inni haaraan kun qophaa'e. Wixineen kun yeroo mariif dhiyaatee turetti ogeessonni, miseensonni paartii siyaasaafi kanneen biroo dhimmoota seericha keessa galuu qabaa ykn galuu hin qabu jedhanirratti marii walitti fufinsaan taasisuu isaanii yaadata. Dhumarrattis galteewwan bakka buutotarraa argame itti dabaluun wixineen isaa kora mana maree ministeerotaatti qajeelfame. Seerichi yeroo gara mana maree bakka bu'oota ummataatti qajeelfamee garuu yeroo mariin taasifamu kan keessa hin turreefi manni maree miidiyaas ta'e ogeessonni kan hin argiin keewwanni itti dabalamee argamuusaanii Obbo Taammiraat hin dhoksine. Dhimmoota kanneen irratti marii dabalataaf gaaffii yeroo gaafataa dhiyeessanillee,labsichi gara mana mareetti qajeelfamee guyyoota 15 keessatti mirkanaa'uu dubbata. Keewwatoonni Manni Maree Sabaa Himalee Itoophiyaa kan hundeeffameef dogongorri yeroo uumaman mootummaan gaazexeesitoota ar'ichuusaarra walii walii isaanii serreessuudhaafi wal gorsuudhaaf akka danda'amu yaadamee ta'uu kan hima Obbo Taammiraat, kanaan dura miidiyaan yoo dogoggora hojjete kan hordofu Abbaa Taayitaa Biroodkasitiniidha jehuun ibsa. Kanaan dura manni maree kun waan tureef Abbaa Taayitaa Biroodkasitiniidha ergama kana ba'achuun isaa amansiisaa ture kan jedhu Obbo Taammiraat, amma garuu manni marichaa waan jiruuf imaammanni miidiyaa ergama kana akka ba'atu beekamtii akka kenneeruuf dubbata. Dhimmi walii walii to'achuu (Self-Regulation) jajjabeeffamuu akka qabu labsicharra akka jiru kaasuun, haata'u malee waggoota sadan itti aanan dogogorawwan sabaa himaaleen irratti mul'atan Abbaan Taayitichaa ni ilaala jedhamuun isaa, wixineen seerichaa imaammata poolisii waliin kan wal faakkessu ta'ee akka arge dubbata. Keewwata kana manni maree kun akka morme kan ibsu Obbo taammiraat, labsicharratti mana marichaas ta'e Abbaa Taayitaa Biroodkastingii adeemsa walii walii to'achuu waliin raawwataa turee dhumarratti qorannoo raawwii mootummaan fudhatuun itti-gaafatamummaa isaa mana marichaaf dabarsee akka kennu labsicharra taa'eera jedha. Yaadni gama mootummaatiin dhiyaatu manni maree miidiyaa sadarkaa inni yeroo kana irra jiru kana hojjechuuf kan isa dandeessisurra waan hin taaneef Abbaan Taayitaa Biroodkastingii yoo xiqqaate waggoota sadiitiif mana marichaa waliin ta'uun gaggeessuu qaba yaada jedhudha. Ta'us garuu sadarkaa manni maree miidiyaa irra jiru waggoota sadiin booda qoratamee hojiiniifi itti-gaafatamummaan walii waliin to'achuu guutummaan guutuutti gara mana marichaatti carraan itti darbuu danda'u akka jiraatu agarsiisa. Obbo Taammiraatfaaf garuu kun kan liqimfamuuf hin taane. Manni Maree Sabaa Himaalee Itoophiyaa bu'uura seera waldaalee hawaasaatiin kan hundeeffame dhaabbata bilisaafi walabaati kan jedhu Taammiraat, haalli mootummaan ittiin nu gamaggamuu danda'uuf hin jiraatu jechuun ibsa. Kana waan ta'eef, keewwanni labsii kanaa kun gaaffii walabummaafi bilisummaa kaasa jechuun akka foyyaa'uuf gaafatanillee mootummaan sababoota gara garaa dhiyeessuudhaan osoo isaan hin fudhatiin hafuu kaasa. Kana waliin walqabsiisee dhimmi biraan morman, Abbaan Taayitaa Biroodkastii dambii naamuusa hojii sabaa himaalee biroodkastingii ni baasa keewwata jedhudha. Labsii haaraa kanaanis Abbaan Taayitaa Biroodkastii maqaan isaa gara Abbaa Taayitaa Miidiyaa kan jedhamutti jijjiirama. Manni Maree Sabaa Himaalee Itoophiyaa hunda caalaa kan inni hundeeffameef, dambii naamusaa eegsisuufi  sabaa himaaleen sadaraa isaanii eeggatan biyya keessatti akka guddachaa deeman ta'uu ibsa. Akka Obbo Taammiraat jedhanitti, dambii naamusaa baasuun hojii ogeessotaafi abbootii qabeenyaa midiyaaleeti malee dhimmi mootummaa ta'uu hin qabu. Mootummaan seera, qajeelfamaafi dambii baasuu danda'ullee dambii naamusaa (Code of conduct) garuu ogeessonni ofii isaanii dambii sirreessan waan ta'eef ofiisaanii baasuu akka qaban dubbata. Obbo Taammiraat kana haa jedhaniyyu malee Abbaan Taayitaa Biroodkasti wixinee dambii naamusaa kana amma baasee raggaasisuuf qophiirra akka jiru namoota dhimmichatti dhiyeenya qabanirraa dhageenyeerra.  Dambichi sadarkaa wixineerra jira. Dhimmi biroon Obbo Taammiraat kaasan dambiin naamusaa yeroo ba'utti addatti sabaa himaalee biroodkastii qofaaf osoo hin taane warra oonlaayinarraa ta'aniifi damee pireesiifillee kan tajaajilu ta'uu qaba. Ammallee dambiin naamusichaa  miidiyaalee maxxansaa kan hin dabalanneefi sabaa himaalee biroodkastii qofaaf ta'uu ibseera. Obbo Taammiraati sericha keessa sadarkaa wixineetti yeroo irratti mariyatamaa ture kan keessa hin turre garuu yeroo mana maree ministirootaarraa gara mana maree bakka bu'oota ummataatti qajeelfamu qabxiin itti dabalameera jedhu kan biroonis jiru. Kanneen keessaa ammoo akaakuuwwan sabaa himaalee keessatti argamu. Yeroo mariin turetti akaakuuwwan sabaa himaalee sadii kan dhuunfaa, kan mootummaafi kan hawaasaa kanneen jedhaman jiraachuu isaanii qofa kan beekan akka turee kan ibsu Obbo Taammiraat, haata'u malee wixinee gara mana maree ummataatti qajeelfamerra kanan dura dhaga'ee kan hin beekne 'sabaa himaalee ummataa addaa' kan jedhu itti dabalamuu dubbata. Gosti sabaa himaalee haaraa itti makame kun gosa sabaa himaalee ammaa dhaabbileen labsii dhaabbata miti-mootummaa tol-ooltummaan galmaa'anii ta'uun isaanii eeramuu yaadta. Sabaa himaaleen kunneen kan socho'an maallaqa ummatarraa kennaatiin argamiinidha kan jedhu Obbo Taammiraat, dabalataaf gabaa beeksisaa keessa galuun isaanii sabaa himaalee dhuunfaa quucarsu yaaddoo jedhu qaba. Abbaa qabeenyummaa sabaa himaalee ilaalchisee namoonni lammummaa biyya alaa qaban gahee hanga harka dhibba keessaa 25 qabaachuu akka danda'an wixinee seerichaa keessatti eeramuusaa ibsa Obbo Taammiraat. Obbo Taammiraat manni maree isaanii kun lammii biyya alaaf walumaagalatti kennuu osoo hin taane kanneen hiddi dhaloota isaanii Itoophiphiyaa ta'e qofaaf gaheen akka hayyamamuuf kan jedhu falmii dhiyeessuusaanii yaadata. Kun gama nageenya biyyaalessaatiinis balaa waan qabuuf, falmiin isaanii fudhatama argatee imaammata haaraa irratti ifatti warra diyaasporaatiif qofa akka hayyamamu kaa'amuu isaa ibseera. Haata'u malee, wixinichi yeroo dhufu dhimmi kun labsicharratti osoo hin dabalamiin dhiyaachuun isaa yaaddoo akka itti uume dubbatu. Labsichi kan raggaasifame kun osoo hin foyyaa'iin taanaan gara duubaatti deebiyamee sirreessuu akka barbaachisu dabalee ibseera. Dhimmichi yaaddessaa ta'uu isaa yeroo ibsanittis lammiin Itoophiyaa tokko Masirii deemee abbaa qabeenyaa miidiyaa nan ta'a yoo jedhe akkuma hin dandeenye, abbaan qabeenyaa Masiriin tokkos Itoophiyaa keessatti miidiyaa keessatti gahee yoo qabaate birmadummaa irratti balaa akkamii akka qabaachuu danda'u ibsa. Yaaddoon kun akkuma jiruttti ta'ee, yeroo sadarkaa wixineetti mariidhaaf dhiyaatee turetti akka ibsametti gahee sabaa himaalee qabaachuu ilaalchisee lammileen biyya alaafi dhalattoonni Itoophiyaa walqixa akka hin ilaalamne taasisu akka jiru ka'ee ture. Akka ibsa Obbo Taammiraatitti, seerri pireesii foyyaa'e kun miidiyaadhaan maqaa balleessuu itti gaafatamummaa yakkaa hambisuun isaa garaa garummaa guddaadha. Labsii kanaan dura tureen garuu, gaazexeessitoonniifi sabaa himaaleen himannaan yakkaa akka irratti dhiyaatu yaadata Obbo Taammiraat. Labsii kanaan baqaa balleessuun akka yakkaatti ilaalamee gaafatamuun isaanii sirrii akka hin taane falmiin waan dhiyaateef fooyya'insi taasifamuu ibseera. Aadaafi afaan Itoophiyaa beekuu, biyyoota waliin hariiroon jiru dirqama ta'uu baatus, abbaa qabeenyummaa keessatti dursi akka namaa kennamu taasisuu akka danda'u keewwan keessa galeera. Kun ammoo tarii dhalattoonni Itoophiyaa gahee miidiyaa keessaa akka argataniif carraa isaanii akka bal'isuutti yaadamee akka waan gaarii tokkootti fudhatamuu danda'a. Sabaa himaalee abbummaadhaan namoota qabachuu danda'an ilaalchisee hojjetoonni Abbaa Taayitaa Biroodkastii labsichaan dhiibamuu isaanii Obbo Taammiraat ni ibsa. Kunis kan ta'e faayidaan walitti hidhachuu hojjetoota Abbaa Taayitaa Biroodkastii hambisuudhaaf kan jedhuun akka sabaa himaalee keessatti gahee hin qabaanne labsichi ittisuusaati. Kun garuu Obbo Taammiraatiif dhimma biraa komii keessatti uumedha. Walitti bu'insi faayidaa jiraachuu kan hin waakkanne Obbo Taammiraat, kun garuu aanga'oota Abbaa Taayitichaa sadarkaa murtee kennuurra jiraniif malee hojjetoota Abbaa Taayitichaa sadarkaa gadi aanaarra jiran waliin wal hin ilaallatu jedha. absicha keessa, "hojjetaan biroodkastii" gaaleen jedhu keessa jiraachuun hojjetoonni hundinuu hojii barbaadan irratti bobba'uudhaaf mirga qaban kan dhorkudha jedha. Labsii kanaan miidiyaalee hedduudhaaf dagaagina ta'a jedhamee garuu akka kufaniif sababa kan ta'e beeksisa dhabuu haala kamiin akka keessatti makame beekuun hin danda'amne. Sabaa himaaleen mootummaa baayyina beeksisa argataniirraa kan ka'e maamiltootaaf dabareen haalli itti kennan yeroo mullatutti sabaa himaaleen dhuunfaa garuu abjii fagoo itti ta'ee tureera. Kanaaf ammoo sababii tokko ta'ee kan ka'u  dhaabbileen mootummaafi dhaabbileen misoomaa beeksisa dabarfachuudhaaf miidiyaaleen mootummaa filachuu isaaniiti. Wixinee sana keessatti beeksisni haqa qabeessa akka ta'uuf sagaleen baayyeen dhaga'amanii kan turan yoo ta'u  hangamtu deebii argateera kan jedhu adeemsa keessa kan ilaalamu ta'a jedha. Labsiin sabaa himaalee haaraa Gaazexaa Nagaarit irratti waan hin ba'iin jiruuf komiin mana marichaa  ykn yaadawwan ijaaroo ta'an itti dabalamaniiruu, isaan kamtu ammoo dhiifame kanneen jedhan tokko tokkoon baasuun hin danda'amne. Labsii haaraan kun miidiyaaleen biroodkastii ta'an qabiyyeen isaanii dhibba keessaa 80  kan ta'u biyyaalessa akka ta'u akka jajjabeessaniif dirqisiisa.


Facebook sagalee pireezidantii duraanii Doonaald Tiraamp fuulasaarraa haqe

Dhaabbanni Feesbuuk viidiyoo pirezidaantii duraanii Ameerikaa Doonaald Tiraamp fuula haadha warraa ilmasaanii Laaraa Tiraamp irraa haqe. Dhaabbanni miidiyaa hawaasaa guddichi Feesbuuk, Tiraamp fuula isaa irraa kan uggure baatii Ammajjii tibba deeggartoota isaatiin hokkarri gamoo Kaappitool Hiil kan Waashingitaniitti argamutti mudatee ture booda. Miidiyaa Fox News'f odessaalee kan gumaachitu Laaraa Tiraamp, viidiyoo gaaffiifi deebii matadureewwan garagaraa irratti Tiraamp waliin taasifte fuula isheerratti maxxansite. Boodarra ammoo fuulli ishee dhorkamuu akka danda'u ilaalchisee akeekkachiisa Feesbuukiin ergameef suuraa kaasuun qodde. ''Haaluma qajeelfama Donaald Tiraampiin feesbuukiifi Instagraamii irraa dhorkuuf baafneetti, maxxansi sagalee Donaald Tiraamp qaban battalumatti ni kaafamu. Kana malees fuulicha irratti dhorkaan dabalataa ni taasifama,'' jedha imeeliin nama Katelyn jedhamtuun barraa'e. Ilma Donaald Tiraamp Eriik Tiraampiitti kan herumte Laaraa Tiraamp gaaffiifi deebii Tiraamp waliin taasifte kallattiin viidiyicha qooduurra fuula show dhuunfaa ishe irratti geessituu kaa'uun qooddee turte. "Kunoo akkas, [kitaaba Orweel keessatti kan eerame] bara 1984 fakkaatutti dhiyaachaa jirra. Ajaa'iba,'' jechuun fuula Instagiraamii ishee irratti yaada kennite. Deeggaraan bara dheeraa Tiraampiifi dhiyeessaan TV Fox News Shoon Haanitii tarkaanfiichaan ''to'annoo qabiyyee cimaa'' jechuun tiwiitariirratti barreesse. Feesbuukiin Tiraampiin fuula isaa irraa kan dhorke Ammajjii 7 wayita deeggartoonni isaa teessoo mana maree biyyattii kan ta'e gamoo Kaappitol Hiil galuun miidhaa qaqqabsiisaniin booda ture. Tibba sanattis Maark Zaakarbarg murtee sana ilaalchisuun yoo dubbatu, ''Pirazidaantichi wayita kanatti tajaajila keenya akka fayyadaman hayyamuun balaa olaanaa ta'uu beekna'' jedhee ture. Facebook alatti Tiraamp fuulawwan Twitter fi YouTube irraas haqamaniiru.


Midiyaa hawaasaa፡ Fayyadamtoonni WhatsApp maaliif gara Telegram geeddarataa jiru?

Ergaadhaaf nageenyi isaa amansiisaadha kan jedhame Appiin WhatsApp haala fayyadama isaarratti jijjirama qajeelfamaa waan taasiseef fayyadamtoonni hedduun gara appiiwwan gara biraa barbaadaa jiru. WhatsApp addunyaarratti fayyadamtoota miliyoona lamaa akka qabu kan himamu yoo ta'u, ergaawwan fayyadamtoonni ittiin waliif qoodan kan iccitummaansaa eegameedha waan jedhamuus fayyadamtoota hedduu horachu danda'ee ture. Haata'u malee dhiheenya kana WhatsApp ragaa dhunfaa fayyadamtootaa feesbuukii dhaabbata isa bulchuuf akka qoodu eeruun qajeelfama fayyadama appii irratti fooyya'insaa taasisuu beeksiise. Kanaafu fayyadamtoonni kanaan waliigalan akka itti fufan kan waliin hin galleef ammoo hanga jalqaba Guraandhalaatti yeroo kaa'ee ture. Murtee kanaanis hedduun mormiifi qeequumsa dhiyeessan illeen, WhatsApp garuu murticha akka hin geeddare himuun garuu yeroo kaa'amee gara wallakkeessa baatii Caamsaatti dheeressu ibse. Kanaafuu fayyadamtoonni waa'ee qoodamu ergaa fi ragaa dhunfaa isaanii yaaddeesse, appiiwwan gara biraa barbaacha akka eegalan himama. Keessatti appiiwwan ergaa kan akka Signal fi Telegram fayyadamtoonni haalaa dabalaa jiraachutu himama. Ofii odeeffannoon dhuunfaa feesbuuk waliin qoodamuun maaliif nu yaaddeessaa? Attamiin nageenya odeeffannoo keenyaa eeggachuu dandeenya? Oggeetti damee kanaa kan taate Birhaane Taayyee BBCn dubbiseera. Maaltu taasifamu danda'ama? Birhaanee Taayyee dhaabbata mit-motummaa 'Access Now' jedhamu keessatti to'attuu imaammata Afriikaa ta'un hojjatti. Dhaabbatichis namoonni akkuma intarneetiin alaatti wayita intarneetii fayyadaman mirga qaban (Dijgital righs) akka kabajamuuf hojjata. Gama barnootaatiinis Birhaaneen gosa barnootaa Saayinsii Siyaasaafi Mirga Namoomaa baratte. BBC፡ Waltajjiiwwan midiyaa hawaasaa mummeedha jedhaman kam fa'i? Birhaan፡ Midiyaalee hawaasaa addunyaarratti gurguddaadha jedhaman kan akka Feesbuukii, WhatsApp, Instagram fa'i yoo ta'an, sadan dhaabbata feesbuuk jalatti bulfamu. Kana malees YouTube fi Twitarris jiru. Gama Chaayinaa yoo deemame ammoo appii mataasaanii Wechat fi Tiktok jedhaman qabu. Itoophiyaa keessatti anmoonni baayyeen kan fayyadaman Feesbuukiidha. Feesbuukiin Itoophiyaa keessatti fayydamtoota miliyoona 6-8 ta'u akka qabu tilmaamama. Fayyadamtoonni Tiwiitarii garuu kuma 200 hin caalan. Erga qoondaaltoonni motummaa Itoophiyaa haaraan amma tiwiitar fayyadamuu eegalaniin booda namoonni gara sana deemaa jiru. Biyyoota Afriikaa hedduu keessatti namoonni irra caalaa WhatsApp yoo fayyadaman, Itoophiyaatti Telegram  caalaa fayyadamamu. Ta'us fayyadamni WhasApp guddataa jira. Kan biraa appiin ergaan ittiin qoodamuufi 'Signal' jedhamu jira. App kan adda taasisuus, kan bulfamu dhaabbata tola ooltumaa bu'aaf hin hojjannee ta'usaati. BBC: Itoophiyaa keessatti sababii maaliitiif namoonni hedduun Telegram fayyadaman? Birhaan፡ Sababiinsaa kana jechuun nama rakkisa. gabaansaa qoratamu qabaata. Akkan yaaduutti garuu Itoophiyaa keessa gareewwan hedduutu jira. Gareewwan kunneenis eenyufuu banaadha. Kanaafuu namoonni baayyeen kan fayyadaman waan appiin Telegram fayydamuuf salphaafi kan nama gammachisu ta'eef jedheen yaada. Fakkeenyaaf hanga dhiyootti WhatsApp keessa akka garee tokkootti hammatamu kan danda'u namoota 250 qofaadha. Telegram keessatti garuu hangi namoota kuma 100 hammatamu ni danda'u. Sababii kanaan waan filatameen se'a. BBC፡ Addunyaarratti fayyadamtoota WhasApp haaraan mil. 2.2 ta'an gara appiiwwan biraatti geeddarachun isaanii himameera. Maaltu umamee? Birhaan: Amajjii 6 irratti WhatsApp ragaa dhunfaa fayyadamtootaa attamiin akka fayyadamu irratti qajeelfama haaraa baaseera. WhatsApp, Feesbook fi Instagram dhaabbata Feesbuuk jalatti bulu. Haala imammaata kanaatti ragaa fayyadamtoota WhatsApp, Instagram fi Feesbuukiif nan qooda jedhe. Ragaan dhunfaa qoodamuuf jedhu kunis karaa 'Google Chrome', ykn 'Internet explorer'tti fayyadamuun, afaan ittiin gargaaramne, sa'aatii biyya jirru, teessoo interneetii (IP address), neetworkii mobilii ittiin fayyadamnu, tajaajila intarneetii eesaa akka argannee fi ragaalee kkf dha. Fakkeenyaaf akkawwuntii feesbuukii saaqinee wayita fayyadmnu, dhaabbata tajaajila interneetii kennuu (IP address)  ni kenna. Kanaafu interneetii kanaan WhatsApp kan fayyadamnu yoo ta'e, feesbuukiifi WhatsApp ragaa waan waliif qoodaniif nuyi ta'u ni beeku jechuudha. Ragaan fayyadamaa feesbuukii irra jiru, WhasApp ni beeka jechuudha. Egaan kanaaf namoonni dhiisanii kan bahaa jiran. Dhaabbatichi Guraandhala jalqabaa kaasee ragaa keessan ni qoodna, warri kana hin barbaadne app keenya dhiisaa bahaa jedheera. BBC፡ Kun maaliif yaaddoo uumaa? Ragaaleen keenya yoo qodaman maaliif nu yaaddeessa? Birhaan: Addunyaarratti namoonni parsanataa 53 intarneetii fayyadamu.  Bayyeen keenya barnootaafis ta'e hojiif yeroo keenya kan dabarsinu intarneetii irratti. Jireenyi keenya gara dijitaalaatti geedaramaa jira. Kanaafuu dhaabbanni dhunfaa bu'aaf hojjatu tokko ragaa dhunfaa namootaa kana hunda beeka jechuudha. Wayita odeeffannoo dhuunfaa kana namoota hunda waliin hin qoodnee yoo erginu, sana walitti qabuun beeksiisa sana waliin walitti dhufu nutti erga. Beeksiisa yaada keenya geedarsiisu nutti erga. Harka lafa jalaatiin odeeffannoon kun walitti qabamuun ni gurgurama jechuudha. Feesbuukiin maallaqa kan ittiin argatu ykn bilisaan tajaajila nuuf keenneera kan jennuu omishi isa nuyi waan taaneefiidha. Fakkeenyaaf, kophee bitachuuf akka barbaadnu hiriyyoota keenyatti himneera yoo ta'e, ragaa dhuunfaa keenya kana qabachuun beeksiisa kopheefi ragaalee kanaan wal qabatan erga. BBC: Appiiwwan kanneen wayita fayyadmanu kanfaltiin raawwannu hinjiru. Maaliif bilisaan tajaajila nuuf kennu? Birhaan: Gara laaftoota ta'anii osoo hin taane, waan nuti gara laafeeyyii taaneefiidha. Feesbuukiin baasii doolaara biiliyoonaa taasisuun Afrikaanoonni intarneetiin akka waliitti hidhamnu hojjataa jira. Kaan biraas akkasuma. Egaan kana hunda kan raawwatan waan nuuf yaadaniif osoo hin taane, ragaan nurraa argatan kan gurguramu waan ta'eefiidha. Kanaafuu waan bilisaan tajaajila nuuf kennan fakkaata malee kan gurguramu ragaadhuma keenya. Feesbuukiin kan hojjatu beeksiisa gurguruun. Dhaabbilee addunyaa omishaasaanii karaa Feesbuukiin beeksiifatu. Kanaafu Feesbuukiin galiin argatu kan nuti dawwannuufiin irraayi. Beeksiisa feesbuukii kan biroo irraa adda kan taasisu beeksiifnooti kan mana dhuunfaaf kiyyeeffachuun hojjataman ta'usaaniti. Fakeenyaaf yeroo tokko waa'ee konkolaata bitu hirriyoota keenya waliin dubbannee ta'u mala. Kanafuu ragaa kana qabachuun, beeskiifni fuula dhuunfaa keenya irratti agaru waa'ee konkolaataa ta'a. Akka beeksiisa gara biraa kan namoota hundaaf hojjatamu miti. BBC: Appii kanneeniin alatti yoo ragaa interneetii irra barbaadnu, ragaaleen kan barbaadnu waliin walitti dhufan kan biraa ni dhufu. Kun maaliif ta'a? Birhaan: Marsariitii ragaa barbaacha seenne sanarra 'cookies' kan jedhaman jiru. Akkuma waan kophee ukkee qabuun wayita mana seenneetti mallattoonni miila keenya lafarratti hafu sana, marsariittii waa barbaacha seenee baane waa'een keenya ni hafa. Isaan boodas yoo appiiwwan gara biraa saaqnu kan duraan gaafannee sana barbaadu. Waan kana dura bannee barbaadne marsariitiiwwan walitti himu. Kanaafu kan dhufu kan nuti marsariitiiwwan adda addaa keessatti barbaannee dabareedha. BBC፡ Mormitoonni mirga namoomaa, gaazexesitootaa fi namoonni motummaan hordoffii irratti taasisu kan biraa dhimmi kun ni yaachisa. Malawwan ittiin odeeffannoo dabarsaniis ni filatu. Gatii salphaa itti kennuun akka odeeffannoo hawaasaatti akka hin qoodneef appii kam fayyadamu qabnaa? Of eeggannoon taasisuu qabnu kan biraa hoo jiraa? Birhaan: Balaan falmitoota mirgoota namoomaa, mormiitootaafi gaazexessitoota bira jiru kan hawaasa kaanitiin adda. Isaan furmaata addaa barbaadu qabu. Haata'u malee hundi keenyaa akka lammiitti yaaduu kan qabnu, hedduun keenya kompitarootaafi bilbila keenya irra ta'u keenya. Kanaafuu ragaan dhiifnu baayyee yaaddeessaadha. Motummaan yoo barbaadee olmaa nama tokko baru danda'a. Appiiwwan odeeffannoo nuti yaadachu hin dandeenye fa'i qabatanii taa'u. Yeroo ammamiif qabatanii akka turan illeen hin beekamu. Kanafuu ragaa qoodnu irratti of eegannoo taasisuu barbaachisa. Kana malees, bilbila ammayya kamuu malawwan ittiin nageenyyii eegamu qabu. Fakkeenyaaf wayita appii tokko bilbila harkaa keenyarratti feenuu, akka teessoo keenya qoodnu nu gaafata. Kanaafu yoo buufnuu dirqama yoo ta'e qofaan kana godha kan jedhu filachu qabna. Kan biraa ammoo Appiin 'Signal' waan odeeffannoo dhunfaa eeguuf isatti fayyadamuun filmaata biraati. Appiin kan bulfamu dhaabbata tol-oltummaa bu'aadhaaf hin hojjanneen waan ta'eef odeeffannoo keenyaa hin barbaadu. Kana malees 'password' imeeliifi appiiwwan biraa kan walfakkatu taasisuun hin gorfamu.


YouTube tajaajilaa Wangeelaa beekamaa Naayijeeriyaa TB Jooshuwaa uggure

YouTube lallabaa wangeelaa beekamaa Naayijeeriyaa TB Jooshuwaa, haasaa jibbiinsa lallabeera jechuun uggureen. Lallabaan wangeelaa beekamaan kun namoota gay ta'an nan fayyisa jechuun lallabaa ture, dhaabni teessoon isaa UK ta'e 'openDemocracy' jedhamu ammoo kun sirrii miti jechuun himannaa eegale. Qaamni himannaa TB Jooshuwaa irratti bane kun yoo xiqqaate viidiyoowwan torban kanneen bara 2016 fi 2020 gidduu YouTube nama wangeelaa kanarratti fe'aman erga sakatta'ee booda YouTube'tti iyyate. YouTube akkaawuntii nama wangeelaa TB Jooshuwaa erga cufee booda dubbi himaan jaarmiyaa kanaa yaada kennaniin, ''jaarmiyaan isaanii waa'ee fayyaa nama dhuunfaa fi haala saalaa dhala namaa irratti lallabuu waan hin eeyyamneef cufameera,'' jedhan. Feesbuukiinis viidiyoo mirga dhala namaa sarbuudha jedhee adda baase tokko haqeera. Feesbuukiin akka jedhutti viidiyoon haqame kun wayita Aabba Jooshuwaan afuura seexanaan keessaa baasa jechuun dubartii tokko akka malee kabalu kan agarsiisuudha. Lallabaan wangeelaa kun murtee YouTube dabarse irratti ol-iyyatee akka jiru hime. Akkaawuntiin YouTube nama kanaa hordoftoota (subscribers) miiliyoona 1.8 qaba. TB Jooshuwaa Afriikaa keessatti nama wangeelaa beekamaa fi dhiibbaa guddaa uumuudha, aanga'oonni siyaasaa gameeyyiin biyyoota Afriikaa garagaraa hordoftoota isaa keessaati. Namoonni bebbeekamoon wangeela lallaban wayita miidiyaarraa ugguraman kan TB Jooshuwaa kun isa jalqabaa miti. Bara 2004 lallabaan wangeelaa (raajiin) kamiyyuu osoo hin mirkanaa'in TV kamiinuu akka lallaba hin dabarfanne Komishiniin Biroodkastii Naayijeeriyaa dhorkaa kaa'ee ture. Raajonni tokko tokko fakkeessitootaa fi taatoowwan qacaramanii kan hojjetan ta'uu himateera jaarmiyaan kun. Dhaabbileen TV biyyattiis eeyyamni hojii isaanii irraa mulqamuu sodaachuun sagantaa paastarootaa dabarsuu dhaaban. Naayijeeriyaa keessatti sirna kadhannaa fi lallabaa isa guddicha gaggeessuun kan beekamu TB Jooshuwaa mana sagadaa guddaa hundeessuun karaa miidiyaalee ergaa wangeelaa dabarsa. Namoonni kumaatamaan lakkaa'aman sagantaa inni torbanitti yeroo tokko magaalaa guddoo Leegoos keessatti qopheessu hordofu. Lallabaan wangeelaa raajii ofiin jedhu kun bara 1990oota keessa gara dhumaa akkaan beekame. Yeroo sana paastaroonni hedduun raajii hojjenna jechuun yeroo TV adda addaa irratti dubbatan ture. TB Joshuwaa yeroo hedduu akka lallaboota warraa kaaniitti wayita sagantaa ''fayyinaatti'' agarsiisa guddaafi nama hawwatu in agarsiisu jechuun namootni irratti qoosu turan. Waldaan isaas dhibeewwan hunda irraa nama fayyisuu nan danda'a, raajii koo nan roobsa, jechuun isa dubbateen ija addunyaa keessa gale. Keessattuu dhibee balaafamaa yeroo sanaa HIV/AIDS irraa nama fayyisuu akka danda'u wayita dubbatu addunyaan xiyyeeffannaa kenniteef. Hordoftoota isaa bitratti ''raajii'' jedhamuun kan beekamu Jooshuwaan, TV amantii kiristaanaa ittiin barsiisu, ''Emmanuel TV'' jedhamu hundeessuun isarratti lallabuu eegale. Kana malees biyyoota Afriikaa akkasumas biyyoota addunyaa kanneen US, UK fi Kibba Ameerikaa keessa naanna'uun wangeela lallaba.


Intarneetii Afriikaa: Motummoonni Afriikaa eessaafi attamiin intarneetii cufaa jiru?

Feesbuukii, Twitar ykn WhatsAppiin hinjiru. Haalli akkanaa kunis biyyoota afriikaa kanneen motummoonni yeroo garaa garaatti inatrneetii cufaniifi midiyaalee hawaasaa keessatti ugguranitti caalaa dhimma baramee ta'aa dhufeera. Yugaandaan biyya dhiheenya kana filannoo pireezidaantii Amajjii 14 gaggeessuun dura uggura kana raawwattedha. Rogeeyyonni mirgoota dijitaalaa gochaan kun bilisummaa pireesii cabsa yoo jedhan, mootummoon garuu nageenya eegsiisuuf jechaa jiru. Mootummaan dhiyeessitoota tajaajila inatrneetiin (ISPs) ajajuun akka namoonni hinfayyadamne ugguru danda'a. Jalqabarrattis, toorawwan midiyaalee hawaasaa beekamoo ugguuruun eegala. Dubbichi yoo cime ammoo aanga'oonni akka argama intarneetii hunda ugguraniif dhiyeessitoota tajaajilcihaa ajajuu danda'u. Taateen uggura intarneetii afriikaa keessaatti dabalaa jira. Yugaandaan dhiyeesitoota tajaajilaa intarneetii waltajjiiwwan midiyaalee hawaasaa fi aappiiwwan ergaa daddabarsan hunda akka ugguraniif ajajjeetti. Fayyadamtoonnis aappiiwwaniifi marsariitiiwwan muraasa argataa kan hinjirre ta'u komii kaasuu eegalaniiru. Haaluma walfakkaatuun, Taanzaaniyaanis tibba filannoo Onkolooleessa darbe gaggeesitetti appilikeeshiniiwwan miidiyaa hawaasaafi intarneetii uggurte turte. Waxabajjii bara darbee keessa ammoo hokkora ajjeechaa artistii Oromoo beekamaa, Haacaaluu Hundeessaa hordofuun uumamee tureen walqabatee, Itoophiyaan baatii tokkoof intarneetii cufte turte. Akkasumas Zimbaabiwee, Toogoo, Buruundii, Chaad, Maalii fi Giiniin bara darbe keessaa yeroo garaa garaatti intarneetiifi midiyaa hawaasaa ugguranii turan. Bara 2019 keessa taateewwan cufamu intarneetii guutummaan ykn hanga tokkoo 25 kan galmaa'ee yoo ta'u, bara 2018 ammoo yeroo 20 fi bara 2017tti ammoo yeroo 12 akka mudate galmaa'eera jedha gareen to'annoo walabaa 'Access Now'. Gareen kun akka jedhutti, bara 2019 keessa biyyoota 14 keessaa torba uggura raawwatan  waggoota lamaan dura akka hinraawwatiin hime. Biyyoonni haaraan Beeniin, Gaaboon, Eertiraa, Laayiberiyaa, Maalaawii, Morishiyees fi Zimbabiweedha. Kunis qaama adeemsa addunyaa kan biyyoonni 213 irra deddeebiin intarneetii ugguuraniidha. Kunis kan bara 2017 wal bira qabamee yoo ilaalamu 106 ture. Gareen kun akka jedhutti, Afrikaa keessatti uggurri taasifamu kun naannolee ykn garee namoota muraasa mormuuf jecha, garuu biyyattii guutuutti dhiibbaa wayita taasisan mul'ata. Uggura bara 2019tti taasifame 25 keessaa taateewwan 21 guutuu biyyaa ykn irra caalaa biyyaa miidhee ture. Itoophiyaafi Sudaan qofaatuu uggura irratti xiyyeeffatee jira. ''Kunis uggurawwan guddataa dhufuu mul'isa. Akkasumas haalaan bal'ataa fi dhiibbaan isaas namoota Afriikaa keessa jiraatan baayyee irratti dabalaa dhufeera,'' jedha gareen kun. Biyyoota hedduu keessatti, aanga'oonni tajaajila intarneetii namootni dhuunfaa argatan akka ugguramu dhiyeesitoota tajaajilaatiif ajaja dabarsaa jiru. Malli beekamaan fayyadaman tokko uggura URL irratti hundaa'edha. Kunis saccaatuu akka namoonni toorawwan dhorkaman hinfayyadamne ittisuudha. Tarii fayyadamtoonni toorawwan kanneen fayyadamuuf yaalanis ergaawwan garaa garaa kan akka ''Serve not found'' ykn "this site has been blocked by the network administrator" jedhaman argachu danda'u. Malli gara biraa ammoo hudhuu (throttling) jedhama. Adeemsi akkasii kunis akka waan tajaajilli dadhabaa ta'ee fakkeessuun tiraafikni gara toorawwan adda baafamaniitti akka hindabarreef danqa. Dhugaatti toorri ugguramaniifi hin ugguuramne ykn sababii bu'uraalee biroodbaandii dadhabaatiin kan uumame ta'uu adda baasuuf rakkisaa ta'a. Akka tarkaanfii dhumaatti kubbaaniyoonni telekoom guutummaatti tajaajilasaanii cufuun argama daataa hunda akka dhorkaniif gaafatamu danda'u. Dandeettiin motummoonni intarneetii to'achuuf qabanis dandeettii to'annoo kubbaaniyoota telekomunikeshiin irratti qabaniin murtaa'a. Dhiyeessitoonni tajaajila intarneetii mootummaadhaan hayyamni kan kennamuuf waan ta'aniif, yoo didan adabbii ykn hayyama saanii dhabuuf saaxilamu danda'u. Kubbaaniyoonni garuu manneen murtiitti iyyachuuf mirga kan qaban yoo ta'u, qabatamaan kana kan raawwatan baayyee xiqqaadha. Haata'u malee, haalli addaas ni jira. Bara 2019 keessatti, Manneen murtii Zimbaabiwee erga mootummaan intarneetii uggureeen booda deebisee akka saaquuf murteessaniiru. Deebii murtee kanaatis, mootummaan seera to'annoo cimaa intarneetii irratti qabaachu isa dandeessisu baase. Ministeerri Odeeffannoo Zimbaabiwee, Moonikaa Mutsvaangaa akka jedhanitti kunis ''intarneetiifi teeknolojiin kanaan wal qabatan akka bu'aa hawaasaatiif qofa oolan malee nageenya biyyaalessaa akka hindiigneef kan mirkaneessudha'' jedhan. Kana malees '' Itoophiyaan biyyoota telekominikeshiniin ammalleen bilisa hintaanetti, ammalleen adda'' jedha.  Daarektarri Intarneetii Hawaasaa kan Biiroo riijina Afrikaa, Daawwit Baqqalaa. "Itoophiyaa keessa dhaabbata mootummaan to'atamu tokkichatu jira. Kanaafuu intarneetii cufuuf haala salphaan itti fayyadamuun ni danda'ama'' jedhan. Intarneetiin gutummaatti kan cufe yoo ta'een alatti, haalliwwan namoonni ittiin danqaawwan kanneen darbu danda'an ni jiraata. Malli baramaan tokkoo Neetiworkii 'virtual private networks' (VPNs) jedhamu fayyadamuun. sararriiwwan kunnneenis haala dhiyeessitoonni tajaajilaa torawwan ittiin dhorkan rakkisaa jalaa taasisa. Akkasumas motummaan VPNs cufu ni danda'a, garuu ammoo sababii kun dippilomaatoota biyya alaatiifi kubbaaniyoota gurguddaa mala kana fayyadaman miiduuf motummaan kana gochuuf baayyee hinkaka'u. Motummoon Afrikaa muraasnis ''oduun sobaa'' baayyachuu uggura hojiirra oolchuuf akka sababaatti kaasu. Haata''u malee, xinxaltoonni fi mormitoonni gareewwan motummaan qeeqan irratti qoqophaa taasisuuf kana akka dhiifamaatti fayyadama jedhu. Haalli kunis yeroo baayyee fuulawwan feesbuukiifi WhatsAppii irratti wayita ka'u dhagahama. ''Filannoon dura, tibba filannoofi booda saa, sababii waldhabdeetiin motummoonni intarneetii cufuu dhaqu'' jedha Baqalaan.


Boordiin Feesbuuk murtee Tiraampiin deebisuuf taasisuuf malu tursiise

Boordiin hordoffii Feesbuuk pirezidantii Ameerikaa duraanii Doonaald Tiraampiin Feesbuukiifi Inistaagiraamitti deebisuuf ture tursee jira. Abba Tiraampi hokkora Amajjii darbe Kaappitol Hiil irratti mudateen booda ture Feesbuuk irraa kan dhorkaman. Akka boordichi jedhutti, murteen kun kan ture deebii 9,000 ol hawaasarraa dhufe ilaalaa waan tureefi. Ibsa Tiwiitara gubbaa baasaniin ''torbanoota dhufan keessa murteen laatama,'' kan jedhan yoo ta'u, silaa Eebla 21 gubbaa murteen kennama jedhamee eegamee ture. Murteen kun silaa murtee guddaa erga boordichi hundaa'ee booda kan dabarfamu ta'a ture. Boordiin kun dhimmoota wal-mormisiisoo akkasii Feesbuukiin murtaa'an ilaaluuf kan hundaa'edha. Koreen miseensota 20 qabu kun ''Mana Murtee Olaanaa Feesbuuk'' jedhamuun kan beekamu yoo ta'u, gaazexessitoota, rogeeyyii mirga namoomaa, ogeessota seeraafi beektota gararagaraa kan of-keessaa qabudha. Gareen kun hanga yoonaatti dhimmoota sagal miidiyaa hawaasummaa kanarratti ba'an irratti murtee dabarsee jira. Miidiyaa hawaasummaa kanarraa kan dhorkame fuula Tiraampi qofa miti. Jalqaba ji'a kanaarra Feesbuuk fuula ''voice of Trump'' jedhu irratti uggura kaa'ee dheeressuu beeksisee ture. Kunis kan ta'e haadha warraa ilmasaaniifi gaazexessituu Fox News kan taate Looraa Tiraampi viidiyoo af-gaaffii isaan waliin goote erga maxxanssitee boodadha. Hokkorri Kaappitol Hiilitti mudate namoota shan galaafatee poolisoota 100 ol erga madeessee booda miidiyaaleen hawaasaa gurguddoon Tiraampiin kan fayyadamuu dhorkan yoo ta'u, pirezidantiin duraanii kun odeeffannoo sobaa tamsaasuufi hokkora kakaasuun himatamu. YouTube irraas kan ugguraman yoo ta'u, hoji geggeessituun olaanaa dhaabbatichaa, ''addunyaa dhugaa keessatti wal-dhabdeen yoo xiqqaatu uggura kana irraa kaafna,'' jedhan. Tiwiitara irraa guutummaatti dhorkamaniiru. Tiraampiin miidiyaa hawaasaarratti osoo hin argin baatiin muraasni darbeera, dhorkiin isaanirra kaa'ame akka hin kaafamne yoo himamu ammoo, miidiyaa hawaasaa mataa kiyyaan banadha jedhaniis dhaadataniiru.


Dureen olaanaa Iraan Tiraamp wayita golfii taphatutti haleella jechuun sodaachisan

Hogganaan olaanaa Iraan Alii Khamenii ajajaa waraana Iraan bara darbe ajjeefame haaloo bahuuf, Doonaald Tiraamp haleelamuu akka barbaachisu toora Tiwitaraa gubbaattii waamicha dhiyeessan. Maxxansa kanaan pirezedantiin duraanii Ameerikaa Doonaald Tiraamp gaaddisa xiyyaara waraanaa guddaa ykn xiyyaara nama maleessa (diroonii) jalatti nama tapha goolfii taphatutti fakkeeffameera. ''Haaloo bahuun waan hinoolledha,'' jechuun maxxansa kana biratti barreessaniiru. Maamiltoonni Twitter fayyadaman tiwitarri akkaawuntii Ayaatolaa Khamenii akka ugguruf waamicha dhiyeessaa turan. Kanuma hordofee dhaabbanni Twitter akkaawuntii duree kanaa kan tahe @khamenei_site jedhamu kan uggureera. Akka dhaabni kun ibsetti, akkaawuntiin kun qajeelfama dhaabbatichaa daddarbeera. Namoota maxxansa kana bira dhaqanis, gochoota Twitter gubbaatti hin hayyamamne jedhu akka dubbisan qajeelcheera. Amma duras akkaawuuntiin Tiraamp kan cufamee yoo ta’u, maxxansi isaanii jeequmsi US Kaappitolitti akka hammaatu kakaasutti hidhata qaba jedhamuun jalaa cufame. Maxxansi hogganaa olaanaa Iraan kun, waa'ee jeneraala biyyattii Qaasim Solimaanii, xiyyaara diroonii Ameerikaatiin Baagdaaditti waggaa tokkoo dura ajjeefamanii dubbata. Hoggansa Solimaanii jalatti Iraan gartuu milishoota Iraaniin deeggaraman bobbaasuufi biyyoota ollaa Siriyaa fi Iraaqitti loltoota erguun tarkaanfii waraanaa mormitootarratti fudhachaa turte. Tiraamp jeneeraalli Iraan ''kallattiinis ta’ee al-kallattiin du’aatii namoota miliyoonatti lakka’amanii yeroo sanatti raawwatameef itti gaafatamadha,'' jedhanii turan. Jeneraallii Iraan ajjeefamuu hordofuun Iraan misaayiloota manneen jireenya loltoota US buufata xiyyaaroota waraanaa Iraaq keessatti argaman haleeltee turte. Yeroo sanatti Ayaatolaa Alii Hameniin, ‘yakkamtoota haloo baana’ jedhanii doorsisanii turan. Tibbana tiwitara irratti afaan Faarsiin akka Hameniin barreessanitti, ''namni ajjeechaa jeneeraalicha akka raawwatamu ajaje gatii baasuu qaba,'' jedha. Twitter erga namoonni hedduun akkaawuntichi akka cufamu waamicha taasisanii booda, uggureera.


Appiin Clubhouse maali? Akkamiin affeeramtee itti seenta?

Erga TikTok addunyaarratti beeksifamee qabee ganna afur tahuuf deemaa jira. Akkuma isin beektan yeroon appii miidiyaa hawaasaa inni guddaan itti beeksifamu geenyeerra. Obboleessaafi obboleettii tiyya Clubhouse'n walbaraa. Erga gadhiifamee waggaayyuu kan hin guunne aappiin kun wantoota aappii guddaa jechiisiisan waan guute fakkaata. Akka guddaatti haasawamuufi, fayyadamtoota guddoo beekaman, walfalmisiisuu, ugguraafi gatii guddaatti tilmaamamuu - isaan kana. Waa'ee appilikeeshinii kanaa wanti beekuu qabdu isaan kana: Addunyaa maratti dubbii ta'eera - bakka itti jalqabe Ameerikaadhaa haga Chaayinaa, Biraazilii haga Tarkii. Biyya kamuu jiraadhu, yeroo gabaabaatti dhagayuuf deemta waa'ee appii kanaa. Tujaaronni addunyaa kanaafi namoonni bebbeekamoon muraasni appicharra jiru. Elon Musk fi hundeessaan Facebook Maark Zukerberg, akkasumas raapparoonni Drake fi Kanye West, akkasumallee Oppiraah Winfireey fayyadamaa jiru. Appichi haasawaafi beekamtiin qofatti hin hafne - maallaqnis hordofaanii jira. Akka jecha Financial Times UKtti, ogeeyyiin diinagdee Clubhouse doolaara biiliyoona 1 akka baasu dubbachuu gabaaseera. Kunis appii wayita ammaa kanatti sirna maallaqa ittiin horatu hinqabneef jijjiirama guddaadha. Clubhouse kaanirraa kan adda isa godhu, barreeffama, suuraa fi viidiyoo dhabuu isaati - appichi sagalee (audio) duwwaadha. Kana malees, waanti hunduu kallattumaan taha yookaan dabra. Kutaa varchuwaal ofiikee uummachuu dandeessa, yookaan ammoo kana namoonni kaan keessatti haasawanitti galuu dandeetta. Lakkoofsi namoota haasawanii murtaawaadha. Namoonni kaan filannoo dhaggeeffachuu qofa qabu. Tahus harkakee baasuun, dubbachuuf gaafachuu dandeetta. Appicha fayyadamuun sagalee waraabuun boodarra dhaggeeffachuun hin tahu. Haasaa kallattiidhaan waan jiru caqasuu qofadha. Matadureewwan irratti qabdu akka si jala hin dabarre barbaadda taanaan, matadureewwan fedhii qabdu filachuun ergaan si dhaqqaba. Achis gaafa namoonni dhimmicharratti haasawa jalqaban ergaan sii dhufa. Lakkii. Jalqabarra bilbiloota Android kanneen akka Huawei, Samsung, LG fi kaan fayyadamta taanaan ammatti Clubhouse fayyadamuu hin dandeessu. Bilbila iPhone fayyadamtas taanaan, lafumaa kaatee App Store irraa buufattee fayyadamuu hin dandeessu. Clubhouse ammatti affeerraan qofa hojjeta. Haga namni achi keessaa fayyadamaa tahe si affeerutti makamuu hin dandeechu - fayyadamtoonni ammoo nama lama qofa affeeruu danda'u. Kana jechuun garuu yeroo dhiyootti gara keetti hin dhufu jechuu miti. Facebook yeroo ammaatti fayyadamtoota biiliyoona 1.5 haa qabaatuyyuu malee, gaafa jalqabu garuu namoota muraasa yunivarsiitii keessatti barataniif qofa ture. Tajaajilli imeeyilii Google - Gmail'n gaafa eegalu affeerraa qofaan ture. Booda garuu addunyaa waliin gahuun, fayydamtoota biiliyoona 1.5 horateera. Kutaaleen varchuwaalaa kunniin al tokkotti namoota 5,000 callaa keessummeessu. Tarii namni haalaan beekama tahe tokko haasawa godha taanaan, carraa hirmaachuu dhabuu dandeessa. Akkuma appii miidiyaa hawaasaa biroo, Clubhouse'illee gaaffiin mateenyaa (privacy) irratti ka'a. Ammatti haasaawwan taasifaman mara yeroof waraabee olkaa'a. Kunis sagalicha balleessuun dura ''yoo waanti tokko mudate qorannoof akka gargaaruuf'' jedha dhaabni kun. Haatahu malee sagaleen (qoonqoon) yeroo hagamiif akka waraabamee turu kan murteessu Clubhousedha. Namoonni ammoo seeronni appichaa haasawasaanii akka hin waraabne dhorkuutti aarii qaban ibsatu. Namoonni kaaniis appichi carraa galmee namootaa (contacts) irraa qabu irrattis gaaffii kaasu. Tahuu mala. Yeroo ammaatti Clubhouse fayyadamtoota miiliyoona lama qaba. Garuu 2020tti erga jalqabee kaasee saffisaan guddachaa jira. Haatahu malee, miidiyaan hawaasaa dirree salphaa miti. Gaafa gubbaarraa ilaalan Clubhouse teknooloojiin itti fayydamu waanuma salphaa wayii fakkaatee mul'ata. Kana jechuunis, kalaqni kun dorgomtoota kaan biratti salphumatti garagalfamuu (copy) dandaya - Snapchat rakkoon akkasii mudateera. Kalaqani isaa suuraafi viidiyoowwan maxxanfamanii turtiin booda badan, Instagram Stories'n kooppii godhameera - kanaanis guddinni lakkoofsa fayyadamtootaa Snapchat miidhameera. Garuu miidiyaalee hawaasaa kaanirraa sagaleen haasawuu dandeessisuun addaa tahuu aappii kanaa, tarii Clubhouse haalaan akka guddatu gochuu mala.


Hogganaa Tiwiitaraa: Tiraamp midiyaa hawaasaarraa dhorkuun 'sirriidha' garuu balaa qaba'

Hogganaan Twitaraa Jaak Dorseey Pirezidaant Doonaald Tiraamp ugguruun tarkaanfii siirriidha jedhan. Haata'u malee, haala dhaabbataan Tiraamp dhorkuun waan ''baayyee hin eegamneefi to'atamuu hin dandeenyeen ala'' waan ta'eef jechuun gadda isaanii ibsan. Akkasumas, dhorkaan kunis gariin dadhabbii Twiitariiti, sababii toorawwan hundarra ''mariiwwan ijaaroon'' akka deemaniif sirriin hin hojjatiiniif jedhaniiru. Tiwitarri akkaawuntii Tiraamp ugguruutti yoo leellifamu, akkasumas qeeqamaa jira. Dureen Jarman Angeelaa Maarkeel fi Pirezidaantiin Meeksikoo Andrees Maanu'el Lopeez Obraadoor, kanneen michuu Tiraamp hin taane, tarkaanfii dhaabbanni teknolijichaa fudhatee mormanii ture. Hogganaan Tiwitar mataansaa, tarkaanfii hokkora Kaapitol Hiil hordofuun akkaawuntii Tiraamp ugguruuf fudhatanitti kan hin gammadne ykn hin boonnee ta'uu himan. Itti dabaluunis, tarkaanfiin uggurrii akkaawuntii Pirezidaanti Tiraamp kunis erga ''ifatti akeekkachiisn'' kennameen booda kan raawwatamedha jedhan. Haata'u malee, tarkaanfiin fudhatame kun kan balaa bilisummaa intarneetiitti fayyadamuu qabu ta'usaas amananiiru. ''Tarkaanfii kana fudhachuun marii hawaasaa adda qooda. Adda nu qoodu.....akkasumas akka balaa qabuun yaada.'' Qeequmsa aanga'oota teknolojiituu eenyu intarneetiirratti sagalee akka qabaatuufi dhabu murtee taasisaa jedhuufi himannaa bilisummaa of ibsuurratti yaada kennani. ''Kubaaniyaan daldalaa of to'achuuf jecha murteen taasisuu kan uggura motummaan taasisuutiin adda. Garuu ammoo wal fakkaatu danda'a,'' jedhan Mr Doorseey. Murteen fayyadamtoota, maxxansaaleefi twitiiwwan haquu seera mirgoota yaada bilisaan ibsachuu cabsa jechuun qaamoonlee qeeqan jiru. Haata'u malee, dhaabbileen teknolojii gurguddoon ammoo dhaabbilee dhunfaa waan ta'aniifi ergamtoota motummaa waan hin taaneefu, wayita toorawwan isaanii to'ataniitti seerri kun isaan irratti hojjachu akka hinqabne mormu. Guyyaa Wiixataatti,  dubbi himtuun duree Jarman,  uggurri midiyaalee hawaasaa ''rakkoo qabaachuu'' akka malu dubbatte. Pirezidaantiin Meeksiikoos, ''Namni kamuu akka xinxalamu hin barbaadu,'' jedhan. Pirezidaantii haaraan Ameerikaa Joo Baayidan ammoo, kubaaniyoonni teknolojii kan akka Tiwitariifi Feesbuukii oduuwwan sobaafi haasaawwan jibbaallee haquu akka ciman akka barbaadan dubbatan. Kana duras seerri biyyaattii Kutaa 230 kan dhaabbiilee midiyaa hawaasaa waan namoonni maxxansaniin hin himatamne ittisuu akka haqamu akka barbaadan himanii turan. Mr Baayidan seera irratti haa xiyyeefatan malees attamiin dhaabbilee teknolojii gurguddoo to'achuuf akka barbaadan ifa miti.


Mootota dubraa 'TikTok' Itoophiyaafi carraa miidiyaan hawaasaa kun uume

Haayaat uffata abbaa ishee fi haadha ishee uffachuun kuuliidhaan areeda hojjetattee viidiyoon hojjette namoota hedduudhaan jaalatameera. Namoota miliyoonotaanis ilaalameera. Yeetinnaayeetis akkasuma meeshaalee fi uffata mana keessa jiruun viidiyoo qalbii namoota hedduu hawwate hojjechuun beekamti. TikTok irratti hordoftoota kuma dhibbaan lakkaa'aman kan qaban Haayaat Naasir fi Yeetinaaayet Taayyee wantoota bashannansiisoo fi salphaa tahan irratti xiyyeeffachuun hojjetu. Yeetinnaayeet barana yuunivarsiitii Finfinnee irraa 'Contsruction Manegement'n eebbifamuun amma 'interior design' barachuu eegalteetti. Haayaat ammoo yuunivarsiitii Hawaasaatti barattuu saayinsii Kompiyuuteraa waggaa 3ffaati. Shuubbisa, sirboota viidiyoo garaagaraa irraa fudhataman fayyadamuun dhimmoota garaagaraa irratti miira namootni agarsiisuu dandahan irratti viidiyoo hedduu hojjetteetti. 'Influencer Making Hub' marsariitiin jedhamu hojiiwwan TikTok irratti jaalataman jedhe keessatti kan Haayaat fa'a hojjetanis dabaluun viidiyoowwan 21 tarreesseera. Hojiilee ogummaa meeshaalee adda addaa irraa hojjetaman, akkaataa kuduraaf fuduraa itti mummuran, yaalii saayinsii garaagaraa, barnoota dabalataa kanneen barsiisan iratti sochiiwwan nama kofalsiisanii fi jiruu guyya guyyaa kanneen agarsiisan TikTok irratti jaalatamummaa kanneen argatan tahuus ibseera. 'Biizines oof aapp' marsariitiin jedhamu ammoo qabiyyeewwan baacoo fi bashannansiisoo tahan qabaachuun miidiyaalee hawwaasaa kaan caalaa TikTok akka jaalatamu ibse. Muuxannoo fayyadamtootni viidiyoolee nama bashannansiisan Feesbuukii irratti qooduu qaban %36 yoo tahu Inistaagiraamii irratti % 42, TikTok irratti ammoo %48 taha. TikTok iirratti kan baay'atu qabiyyee bashannanaati kan jettu Yeetinnayeet ''yeroo dhiyoo as qabiyyeen siyaasaas akka jiru. Garuu baay'ee xiyyeeffannoo hin argatan'' jette. Erga weerarri koroonaavaayirasii Itoophiyaatti mudateen as beekamtii guddaa kan argate TikTok tahuu hin hafne. Yaada kana Yeetinaayetis itti waliigalti. Weerara koroonaavaayirasiin dura Yeetinnaayet hordoftoota naannoo 2000 qofa akka qabdu himti. Erga weerarichaan as garuu lakkoofsi hordoftootni ishee 200,000 darbeera. Haayat ammoo weerara koroonaan dura ji'a tokko ture TikTok fayyadamuu kan jalqabde. Wayita ammaa hordoftoota 320,000tti siqan horachuu dandeesseetti. Ogeessi komunikeeshinii Obbo Natsaannet Tasfaayee, sababa weerara vaayirasichaan namootni baay'een mana ooluuf dirqamuu isaanii fi barnoonnis karaa interneetii akka kennamu taasifamuun isaa lakkoofsi namoota interneetii fayyadamanii akka dabalu godheera jedhan. Kunis TikTok dabalatee lakkoofsa namoota Itoophiyaatti miidiyaalee hawwaasaa fayyadamanii akka dabalu taasiseera jedhu. Erga manni barnootaa banamee namootni gara sochii idileetti deebi'anii as lakkoofsi namoota daawwatanii xiqqaachaa dhufuu himan. Adunyaama kaan keessattuu koroonaan TikTok'f ''carraa gaarii'' fidee waan dhufe fakkaata jedhu. Haayaatis taate Yeetinnaayeet TikTok kennaa qaban akka baasanii itti fayyadamaniif waltajjii gaarii akka taheef himan. ''Dandeettiin qabu akkan baruufi namoota hedduu waliin akka wal baru kan na godhe TikTok'' kan jettu Yeetinnaayet ''carraa hojii gaarii naaf baneeras'' jette. Oomishaa fi tajaajila dhaabbileen garaagaraa qaban beeksisaa jirti. ''Keessumaa dhaabbilee dargaggoota bira gahuu barbaadan waliin hojjechaan jira. Galiin argadhu guddaa jedhamuu baatus akkan of danda'u na godheera,'' jette. Haayat ammoo oomishaa dhaabbilee garaagaraa beeksisuun garasitti TikTok fiilmii tokko irratti akka hirmaattuuf carraa baneeraaf. Fiilmii  biraa irrattis taatoo taate akka hojjettuufi beeksisa Televizhinii akka hojjettu waamichi akka taasifameef dubbatte. Kunis indaastirii fiilmii keessa galuuf abjuu ijoollummaan qabdu dhugoomseeraaf. ''Ani hijaaban uffadha. Isa uffadhee fiilmii hojjedha jedhee yaadee hin beeku. TikTok osoo hin dhufne tahe eenyutu argee na hojjechiisa ture'' jette Haayaat. Kana irra darbees fayyadamtootni TikTok kan addunyaa biraa akka ilaalaniif qofa osoo hin taane aadaa keenya, uffata aadaa, fi taa'umsa lafaa bareedaa qabnu akka beeksifnuuf gargaareera jedhan ogeessi komunikeeshinii Obbo Natsannet. Adunyaa irraa fayyadamtootni TikTok %42 kan tahan umuriin isaanii waggaa 18-24 gidduu kan jirudha. Obbo Natsaannet qabiyyeen TikTok itti fayyadamuuf salphaa tahun isaa dargaggootni akka jaalatan taasiseera jedhan. Namootni umurii wal fakkaataa irra jiran karaa kana ergaa akka waliif qoodan haala mijeesseera jedhan Yeetinnaayet karaa TikTok odeeffannoo argatteen hordoftootni ishee %70 ol tahan umuriin isaanii 18-24 gidduu tahuu himte. Obbo Natsannet Feesbuukii fi Televizhinii irratti siyaasatu baay'ata, as irratti ammoo wantoota bashannansisoo waan tahaniif akka filatamu gochuu hin hafu jedhan. Obbo Natsaannet fuulduratti carraa hojii gaarii akka ittiin argachuu danda'aniif namootni hojjetan viidiyoo gaggaarii karaa kalaqa qabuun dhiyeessuu qabu jedhan. Faashinii, turizimiifi kaan irratti osoo hojjetanii dargaggootni gara gabaa kanaatti galuuf haala mijeessaaf jedhan ogeessi kun. Fedha fayyadamtootaa adda baasuuf kan gargaaru algoorizimiin TikTok icciitiin kan qabame akka tahe himama. Algoorizimiin kunis viidiyoo fayyadamaan tokko jalqaba jaallate ilaaluun waan isa fakkaatu qofa baay'inaan akka argu godha. Kun ammoo fayyadamtootni yeroo dheeraa TikTok irratti akka dabarsan taasisa. Gama biraan odeeffannoo fayyadamtootaa mootummaa Chaayinaaf dabarsee kenna jedhamuun qeeqama. Indiyaan karaa fayyadamtootni hin beekneen odeeffannoon isaanii hatama jechuun tajaajilicha dhorkiteetti. Pireezidantiin duraanii Ameerikaa Doonaald Tiraampis nageenya biyyaalessaaf yaaddoodha jechuun itti ciniinnachaa turuun cufuuf dhumarra gahanii ture. Moobaayiloota humna ittisaa Ameerikaa keessatti hojiif oolan irratti akka hin hojjenneefis dhorkamee ture. UK fi Awustiraaliyaanis sodaa qaban ibsaa turan haa tahu malee TikTok himata kanneen hundaa haaleera.


Barreeffamni daa'ima xiqqaan karaa fuula tiwitarii Ejansii Nikularaa USn erge burjaajii uume

Barreeffamni ergaa hiika hin qabne daa'imni xiqqaan Dilbata darbe karaa fuula tiwitarii Ajajaa Tarsimoo Ameerikaa (US Strategic Command)tiin maxxanfame burjaajii uume. Fuulli akkaawuntii tiwiitarii Eejansii Nikulara Ameerikaa kan daa'imti kun ittiin ergaa hiika hin qabne barreesse kunis, kan meeshaalee waraana Nikulaara Ameerkaa eeguudha jedhame. Fayyadamtoonni miidiyaa hawaasaa muraasnis fuulli Ejensichaa tarii hatamee (hack ta'ee) jira jechuun sodaatanii ture. Haata'u malee, ergasiin booda ergaan hiika hin qabne kun daa'ima xiqqaa tokkoon ta'uun bira ga'ameera. Waan maxxanfame sanaaf ammoo itti-gaafatamaanis maatii to'ataa fuula miidiyaa hawaasa eejansichaa ta'uu isaati barame jedhameera. Ergaan daa'imti xiqqaadha jedhame sun barraa'ees “;l;;gmlxzssaw" kan jedhu yoo ta'u, daqiiqaawwan muraasa keessatti haqamuu isaatu himame. Marsariitiin oduu 'The Daily Dot' jedhamu waa'ee taatee kanaa Bilisummaa Odeeffannoo (Freedom of Information) fayyadamuun erga ejansicha gaafateen booda, oduu kana ifa baase. ''To'ataan fuula Tiwitarii Ajajaa kanaa ... yeroo muraasaaf fuula tiwiitarii ajajichaa banaa dhiise,'' itti dabaluunis, ''innis mana isaatii hojjataa ture,'' jedheera. Isaan booda, ''Mucaan isaa xiqqaan haala sanatti fayyadamuun qubeewwan gabatee kompitaraatiin taphachuu eegale. Akka tasaa ta'ee ammoo osoo itti hin yaadiin tiwiitarii sana maxxanse,'' jedheera. Dubbi himaan dhaabbatichaas yaadawwan fuulli tiwiitarii eejansiichaa hatamuu mala jedhan soba ta'uu mirkaneesseera. “Tasumaa wanti hamaan omtuu hin raawwatamne,'' jechuun ibsa kennaniiru..


'Sosochiin halluu keelloo' tibbana marsaalee hawaasaarratti argaa jirru maali?

Uffata hidhamtoonni siyaasaa uffatan fakkaatu uffannee isaan cinaa dhaabbachuu keenya mul'isna jedhu namooni sosochii Haalluu Keelloo irratti hirmaatan. Tibba kana Sosochiin haalluu keelloo (yellow movement challenge) namoonni waan baay'inaan gochaa jiranii fi miidiyaa hawaasummaa irrattilleen adeemaa jiru. Fayyadamtoonni marsaalee hawaasaa hashtaagiiwwan #oromoyellowmovement #oromoyellowmovementchallenge fayyadamuun, suuraalee fi ergaa isaanii qoodaa jiru. Kaan ammoo suuraalee ofii duraan ka'anii fi namoota mana hidhaa jiranii fa'i haalluu keelloo itti dabaluun gulaalanii baasuu dabalataa. Beellama Obbo Jawaar Mohaammad fa'a lamaan darbe irratti uffannaa haalluu keelloo qabu uffachuun dhaddacha irratti kan hirmaattee fi namoota sochii kana jalqabsiisan keessaa tokko kan taate gaazexeessituu Masarat Dhaabaa, sosochiin kuni hamilee hidhamtootaa jajjabeessufi jetti. "Namoonni mana hidhaa jiran, mana hidhaa keessatti akkasumas yeroo mana murtiitti deddeebi'an uffata keelloo uffatu. Nutis gaafa galmeen Obbo Jawaar Mohaammad fa'a beellama qaban uffata keelloo kana uffannee deemna. Uffata isaan fakkaatu uffannee isin wajjin jirra, nutis isinuma wajjin hidhamne, jennee jajjabeessufi,'' jetti Masarat. Beellama lamaan darbanirratti haala kanaan uffatanii akka dhiyaatanis BBCtti himte. Fayyadamtoonni marsaalee hawaasaa hedduun guyyoota muraasa darban sosochii kanatti makamuun suuraa wayyaa halluu keelloo qabu uffatanii ka'an ykn ammoo kaan halluu keellootti jijjiiruun maxxansaa jiru. Biyyoota birootti namoonni siyaasaa yeroo hidhaman deeggartoonni isaanii sosochiiwwan akkanaa ni taasisu kan jettu Masarat, biyya keenyatti garuu waan baay'ee baratame miti jetti. "Namoonni biyya kana ceesisuu keessatti gahee guddaa qabaachuu dandahan yeroo ammaa mana hidhaa jiran. Kaayyoon sochii kanaas dhimmi isaanii akka dafee fala tokko argatuufi. Isaan wajjin jirra qofa osoo hin taane, akka isaan hiikaman dhiibbaa gochuufi,'' jetti Masarat. Namoota sosochii kana keessatti hirmaachaa jiran keessaa tokko kan ta'e Dargaggoo Wabii Burqaas, kaayyoo sosochii Haalluu Keelloo kuni hamma yaadameen ol adeemaa jira jedha. "Uffannaa keelloo uffachuun keenya nuti isaan wajjin akka taanee fi nutis mana hidhaa bal'aa keessa jiraachuu keenya ibsuufidha. Sosochiin kuni hamma yaadamee ol adeemee jira. Tokkummaa keenya ittiin mul'isaa jirra," jedha. Sosochii kana karaa miidiyaa hawaasummaatiin babal'isuun namoonni biyya keessaa fi alaa irratti hirmaachaa jiraachuulleen hima Wabiin. Jawaar Mahammad dabalatee hogganoonni olaanoo paartilee Oromoo KFO fi ABO hedduun ajjeechaa aartiisti Hacaaluu Hundeessaa hordofee hokkora magaalaa finfinnee fi naannoo Oromiyaa bakkeewwan garaa garaatti umamee turen walqabatee ture kan to'annoo jala oolfaman. Hedduu isaaniirratti himati shororkeessummaa fi uummata jidduutti walitti bu'iinsa kakaasu jedhu irratti banamee dhimmi isaanii mana murtiin ilaalamaa jira. Hidhmtoonni kunneen garuu yakka waan raawwataniif osoo hin taane filannoo irrati akka hin hirmaanneefi ilaalcha siyaasaa isaaniin akka hidhaman irra deddeebiin mana murtiitti dubbataa turan. Paartileen lamaanis ibsa yeroo gara garaa baasaa turaniin hogganooti isaanii olaanoon mana hidhaa osoo jiranii akkasumas waajjiraaleen isaanii cufamanii bakka jiranitti filannoo dhufu irratti hirmaachuuf akka rakkatan himaa turan. Mootummaan garuu namni sababa miseensa paartii siyaasaa ta'eef ykn ilaalcha siyaasaa isaatiif jecha hidhame hin jiru jechuun waakkata.


Shamarree dhiiraas ta'e dubartii taatee hojjachuu dandeettii akka qabdu hubatte

Shamarree akka dhiiraafi dubartii taatee taphachuun milkoofte tun akka dandeettii akkasi qabdu kan hubadhe ergan Viidiyoo TikTok irratti qoodee, namoonni yaada naaf kennaniin booda jetti.


Kilaboonni kubbaa miilaa Inglizii duula lagannaa miidiyaa hawaasaa eegaluuf

Pireemiyer liigiin Inglizii, Supar Liigii dubartootaafi Liigiin kubbaa miilaa Ingliiz  guyyoota afuriif miidiyaa hawaasaa lagachuuf. Kilaboonni kunneenis murtee kana irra kan gahan loogiiwwaniifi miidhaawwan (abuse) miidiyaalee kanneen irratti argan mormuun. Mormiin miidiyaa hawaasaa fayyadamuu dhaabuun gaggeeffanu kunis Ebla 30 irraa eegala. Waldaa Kubbaa miilaa akkasumas waajiraalee dhimmichi nu ilaallata jedhan kan biraa dabalatee dhaabbanni tola ooltummaa 'Kick it Out' jedhamus lagannaa kana keessatti akka hirmaatu himame. Dura taa'aan dhaabbata 'Kick it Out' Saanjaay Baandaarii ''lagannaan kun hangam akka rakkanne mul'isuuf'' jedhaniiru. ''Ammaan tanattis kan nama gaddisiisu miidiyaalee hawaasaa gochaawwan hamaa ta'aniif saaxilamaa jiru.'' ''Nutis waliin ta'uun lagannaa kana kan taasifnuuf aanga'oonni ergaa keenya akka hubataniif. Tarkaanfii akka fudhatan barbaadna. Jijjiiramni akka ta'u barbaadna,'' jedha. Miidiyaaleen hawaasaa kanneen fuulasaanii dhoksuun hojii badii raawwataniif osoo hintaane maatii ispoortiif mijachuu qabaata jedha. Bara darbe bifa qaama isaa irratti hundaa'uun aleellaan (abuse) kan irra gahee tabataan Yunaayitid Deeviid Maakgoldiriik ''yeroonsaa amma'' jedheera. ''Waanti narratti raawwate xabattoota kaan biroo irras gaheera. Wanti ta'ee umamuu qabaata. Bifa bu'uureeffachuun miidhaa raawwachuun kaaniif salphaadha,'' jedha. Gooldriik Sanbata galgala xaba Biraayitan waliin tureen goolii tokko lakkoofsiisuun garichi akka mo'atu dandeessiseera. Tabataan kunis yaada xabichaan booda kenneen, ''Supar Liigii sa'aatiiwwan 48f dhabamsiifneera. Jibba sanyummaa balleessuun maaliif dadhabnee?'' jechuun gaafata. Xabataan sarara fuulduraa Biraayitan, lammii Faransaay Niil Mooteem haaluma walfakkaatuun miidiyaa hawaasaa irratti haleellaan irra gaheera. Tabataan kunis sagalee karaa Iskaay Ispoortiin kenneen, ''lagannaan kun sirriidha'' wayita jedhu dhagahameera. ''Tabattoonni karaa miidiyaalee hawaasaatiin miidhaa hedduutu irra gaha. Kana ofiirraa qolachu qabna. Ammas waliin dhaabbachuun keenya dansaadha,'' jedhe. Kilaboota dabalee qaamolee bulchiinsaa akkasumas waldaan murteessitoota kubbaa miilaa facbook, instaagraamiifi tiwiiratii guyyaa shaniif lagachuuf waliigalaniiru. Tobaniin dura gareen Siraansii Siitii jedhamu tokko sababii haleellaa tabattoota isaa irra gaheen torban tokkoof lagannaa taasisee ture. Tabataan Arseenaal duraanii Tiiyoorii Heenarii sanyuummaafi haala biraatiin haleellaan waan irra gaheef gutummaa guutuutti ofiisaa miidiyaalee hawaasaa irraa ofi qusachuu beeksiisun isaa ni yaadatama. BBC waliin turtii taasisee kan ture gaheessii waggaa 43 Heenariin ''gahee jechuun gaheedha'' jedhuun mormiisaa ibsate. Liivarpoolis erga tabattoota isaa gurraacha ta'an sadi irratti haleellaan raawwateen bodoa aarii isaa ibsuunsaa ni yaadatama. Kaayyoon lagannaa kanaas miidiyaalee hawaasaa jibba akka dhorkaniifi barumsa akka kennaniif ta'u ibsichi eereera. Motummaan Yunaayitid Kingdam kubaaniyoonni miidiyaalee hawaasaa gurguddoonni rakkinicha ittisuu yoo hindandeenye ta'e addabbii akka kaa'u akeekkachiisee ture. Dhaabbanni facebook ammoo Guraandhala keessaa tarkaanfii cimaa fudhachuuf akka yaadee himee ture. Facebook jalatti kan bulu instaagraam ammoo torban darbe keessa mala fayyadamtoonni  namoota hiriyaa isaanii hintaane irraa ergaan akka hinerggineef dhorku argadheera jedhee ture.


Facebook: Peejiiwwan buufata isaanii Masrii godhanii Itoophiyaa irratti xiyyeeffatan cufe

Dhaabbati Facebook fuulawwan Masrii taa'anii Itoophiyaa irratti xiyyeeffatan haquu isaa beeksise. Sababa fuulawwan kunneen haqaman yoo ibsuus imaammata dhaabbatichaa dhimma biyya alaa keessa seenuu dhabuu cabsuun akkasumas duula qindaa'aa dhugaa hin taane keessa qooda fudhachuun akka ta'e ibse. ''Akkaawuntii Fesbuukii 17, fuula 6 akkasumas akkaawuntii Inistaagiraamii sadii Masriirraa Itoophiyaa, Sudaaniifi Turkii irratti xiyyeeffatan haqneerra,'' jedhe dhaabbati Facebook. Dhaabbatichi kan kana beeksise Gabaasa Amaloota Qindaa'aa waan jedhan hin fakkaanne [Coordinated Inauthentic Behavior] jechuun baatii Bitootessa keessa irra gahe yeroo baasettidha. Ergaawwan fuulawwan Masrii bu'uura godhatanii hordoftoota Itoophiyaa jiraniif dabarsaa turan keessaa tokko waa'ee 'hidha Abbayyaa irratti qeeqa dhiheessan' jiru jedheera dhaabbatichi. Peejiwwaniifi akkaawuntiiwwan kunneen beeksisaaf dolaara 525,000 [birrii Itoophiyaa miiliyoona 21] baasii gochuu isaanii hime. Itoophiyaafi Masriin, Sudaan dabalatee dhimma hidha Abbayyaa Itoophiyaan ijaaraa jirtuun walqabatee muddama seenaniiru. Mariin guyyootaan dura jaarsummaa Gamtaa Afrikaatiin Dimokiraatawaa Rippabilika Koongoo (DRC)tti gaggeeffatan ammallee osoo hin milkaa'iin hafeera. Hariiroon Turkiin bulchiinsa Masrii amma aangoorra jiru waliin qabdu gaari miti. Dhimma kana irratti gama qondaaltota Itoophiyaas ta'e Masrii wanti jedhame hin jiru. Dhaabbati guddichi miidiyaa hawaasummaa fayyadamtoota biiliyoonotaan qabu kuni duula qindaa'aa ajandaa hawaasaa jijjiiruuf Facebook fi kaan inni to'aturra taasifaman to'achuuf dalagaa jiraachuu beeksiseera. Baatii Bitoteessa keessa fuulawwan irra gaheefi balleessuu isaa ibse keessaa kanneen hordoftoota biyya biraa jiraatan bu'uura godhatanii socho'aa turan jiru. Baatii Bitootessaa keessa 'duula dogongorsaa' kanneen facaasaa jiran irran gahe jechuun networkiiwwan 14 biyyoota 11 keessa bu'uura godhatan balleessuu hime. Biyya networkiin dhaabbata Facebook'n balleeffameefi hordoftoota biyya isaaniin ala jiran irratti xiyyeeffate keessaa tokkommoo Masriitti argama. Namoonni netwoorkii duuba kana jiran akkaawuntii dhugaa, akkasumas soba ta'an walkeessa fayyadamuun maqaallee jijjiirrachuu ibse. Peejiiwwan kunneen akka biyya hordoftoonni isaanii jiranitti jiran fakkeessuun socho'aa jiraachuullee beeksise. Kunneen keessumaa ganna bara 2020 keessa haalaan socho'uu isaanii himame. Afaan Amaaraa, Afaan Arabaafi Turkii fayyadamuun oduufi jijjiiramoota siyaasaa biyyoota hordoftoonni keenya jiru jedhan dabarsaa turani jedheera dhaabbatichi. ''Waa'ee mootummaa Masrii fi waa'ee hariiroo Sudaaniifi Israa'el waan gaarii ta'e akkasumas imaammata alaa Turkiifi hidha Abbayyaa Itoophiyaa irratti qeeqa dhiheessaa turani,'' jedhe. Namoonni fuula kanneen duuba jiran eenyummaa isaanii akkasumas qindoomina isaanii dhoksuu yaalaniis, qorannoon keenya dhaabbata maarketingii Masrii keessaa Bee Interactive jedhamu ta'uu bira genyeerra,'' jedhe dhaabbatichi. Fuulawwan haqaman kunneen walumaagala hordoftoota 300,000 ol kan qaban yoo ta'u qarshii kanfaluun of beeksisuu isaanillee ibse. ''Fesbuukii fi Instaagiraamii irratti beeksisaaf dolaaraa 525,000 baasii ta'eera,'' jechuun kan kanfalames Paawundii Masriifi Doolaara Ameerikaan tahuu hime dhaabbatichi. Facebook tarkaanfiiwwan akkasii wayita fudhatu kun yeroo jalqabaa miti: Amajjiidhuma baranaa keessa dhaabbatichi akkaawuntiiwwan, peejii, fi gareewwan sobaati jedha 2,000 ol haquusaa himee ture. Kanneen keessaas gariin filannoo biyyootaarratti kan xiyyeefataniifi miidiyaa fakkaatanii kan dhiyaachaa turanidha jedheera .


Waajjirri Tikaa nageenya MM Abiy irratti kanneen oduu sobaa facaasan akeekkachiise

MM Abiy Ahimad erga torbanootaaf ija ummataa duraa dhabamanii booda har'a wiirtuu Hospitaala Qidus Phaawuloosiitti argamuun dowwachusaanii karaa ergaa tiwitaraatiin beeksisaniiru. Midyaaleen biyya keessaas akka gabaasaniitti, MM Abiy wayita dhaabbata qaama namaa nam-tolcheefi meeshaalee qaama-miidhamtoonni  itti fayyadaman omishu daawwatanitti  mul'ataniiru. Suuraaleen wayita MM Abiy hojiilee dhaabbatichaa daawwatan agarsiisu fuula twitarii isaaniirratti qoodameera. Barreeffama isaanitiinis, ''Har'a wiirtuu qaama nam-tolchee miseensoota raayyaa yeroo tarkaanfii seera kabachiisuutti miidhamaniifi namoota kaaniif hojjatu doowwadheera. Wanti tol- ooltoonniifi hojjattoonni kaan miseensoota raayyaa tarkaanfii seera kabachiisuurratti miidhamaniifi kaaniif hojjataa jiran kun kan dinqiisifamuudha,'' jedhan. MM Abiy erga waa'ee nageenya isaanii ilaalchisee marsaalee hawaasaarratti oduun adda addaa odeeffamuu eegalee as miidiyaarratti yoo mul'atan kun kan duraati. Haata'u malee, dhiheenya kana keessa marsaalee hawaasaa isaaniirratti barreeffamoota gara garaa maxxansaa turan. Yeroo baay'ee miidiyaarraa fagaatanii kan hin beekne MM Abiy, torbanoota muraasaaf miidiyaarraa dhabamuun isaanii namoota baay'ee biratti dhimma ijoo dubbii ta'ee ture. Torban kana Waajjirri Tajaajila Tikaafi Odeeffannoo  Biyyaalessaa nageenya MM Abiy Ahimad ilaalchisee rogeeyyiifi fayyadamtoonni marsaalee hawaasaa odeeffannoo sobaa tamsaasuun hawaasa burjaajessan gocha isaaniirraa akka of qusatan akeekkachisee ture. "Qaamoolee odeeffannoo sobaafi jatte jettee miidiyaa hawaasaarratti tamsaasuun kanneen dantaafi walabummaa biyyattii miidhan, akkasumas kanneen nageenyaafi tasgabbii ummataa balaarra buusuuf sochocha'anirratti ragaa qindeessuun seeraan akka gaafataman goona,'' jedha ibsi waajjirichi baase. Haaluma walfakkaatuun, waajjirri MM Itoophiyaa nageenya MM Abiy ilaalchisee odeeffannoon miidiyaa hawaasaatiin qoodame soba jechuun isaa ni yaadatama. ''Namoonni hundinuu oduun nageenya MM Abiy Ahimad ilaalchisee miidiyaalee hawaasaarratti hafarfamu soba ta'uu akka hubatu feena'' jedha ibsi gabaabaan fuula feesbukii Waajjira MM irratti bahee ture sun. Yeroo baay'ee miidiyaarraa fagatanii kan hin beekne MM Abiy Ahimad, torbanoota muraasaaf miidiyaarraa dhabamun isaanii hanga Kamisa mul'atanitti namoota baay'ee biratti dhimma ijoo dubbii ta'e. MM Abiy yeroo dhumaaf uummatatti kan mul'atan yoomi kan jedhurratti marsaalee hawaasaa gubbaa yaada gara garaatu ka'aa ture. Hanga har'a Hospitaala Qiddus Phaawuloositti argamanitti MM Abiy yeroo dhumaaf miidiyaarratti viidiyoon kan mul'ataniifi haasaa taasisan Mudde 22, 2021 naannoo Beenishaangul Gumuzitti wayita jiraattota waliin mari'atan ture. Guyyaadhuma sana walgahii ministirootaa Waajjira isaaniitti gaggeeffamerratti argamanii akka turanis gabaasaaleen ni mul'isu. Amajjii 12 bara 2021 ammoo miidiyaaleeniifi rogeeyyiin miidiyaa hawaasaa mootummaatti dhiyeenya qaban, MM Abiy naannoo Uummattoota Kibbaatti imaluun pirojaktii Kooyishaa daawwatan oduu jedhu hojjetan. Yeroo kanatti miidiyaarraa dhabamuun MM Abiy haasa'amuu eegalee waan tureef, rogeeyyiin mootummaa deeggaran MM hojiirra jira jechuun suuraalee kanneen wal harkaa fuudhuun qooduu eegalan. Haata'u malee, MM Abiy erga daawwannaa Beenishaangul Gumuziin booda viidiyoodhaan mul'achuu baatanillee marsaalee hawaasaarratti ergaa gaggabaabaa babarreessuun maxxansaa turan. Ayyaan bara haaraa faranjootaa, Ayyaana Qilleefi Ayyaana Cuuphaaf ergaawwan baga geessanii barreeffamaan dabarsaniiru. Kibxata har'aas waa'ee walitti hufeenya daangaa naannolee Oromiyaa fi Somaalee jidduutti taasifamee fi nageenya bu'ee kaasuudhaan hojii hooggantoonni naannoolee lamaanii hojjataniif galateeffachuun fuula tiwitar dhuunfaa isaaniirratti barreessaniiru. Namooti hedduun garuu ergaaleen kunneen MM Abiy mataa isaaniin barreeffamuu isaaniirraa shakkaa turan. Namootni mootummaatti dhiyeenya qaban MM Abiy Ahimad nagaa ta'uufi hojiirra jiraachuu irra deddeebiin marsaalee hawaasaarratti barreessanillee, 'gaaffiin MM Abiy garam kutan?' jedhu garuu jabaachaadhuma dhufe. Kana jidduutti ture Sudaan daawwannaarra kan turan ministirri haajaa alaa UK Doominiik Raab Amajjii 22 bara 2021 gara Itoophiyaa dowwannaaf kan dhufan. Aanga'aan kunis, MM Itti-Aanaa Itoophiyaa Obbo Dammaqaa Makonniniin simatamuufi waliin mari'achuun TV biyyaaleessaatiin gabaafame. Aab Doominiik, MM Abiy waliinillee wal arganii mari'achuu 'twitter' isaanii gubbaatti barreessan. MM Abiy Ahimad waliin wal agarree waa'ee Covid,  waa'ee nageenya naannichaa, dhimma jijjiirama haala qilleensaa, waa'ee deeggarsa namoomaa naannoo Tigraayiifi dhimmoota kaanillee mari'anneerra jedhan. Kuni namoota nageenyi MM Abiy isaan yaaddesseef oduu dansaa ta'ullee, wayita wal-arganii mari'atan mul'achuu dhabuufi oduun kunis 'twitter' aanga'aa UK kana qofarratti mul'achuun shakkii uu Dabalataan tibbana aanga'ootaafi ambaasaaddaroota biyyoota gara garaa simachuun kan dubbisan MM itti-aanaa Obbo Dammaqaa Makonnin ta'uun gaaffii uumuu hin oolle.


Duula miidiyaalee hawaasummaa ergaa jibbaarraa bilisa gochuu

Ajjeechaa Haacaaluu Hundeessaan booda Finfinneefi godinaalee Oromiyaa garagaraatti hokkora ka’ee tureen lubbuun namoota hedduu badee qabeenyis barbadaa’ee namoonni hedduun bakka itti da’atan dhabaniiru. Kanaafis ta’e hokkorawwan ka’an biroof sababa kan ta’an ergaa miidiyaalee hawaasummaafi kan biroo irratti darban gahee qabu jechuun, neetworkiin kana dhaabsisuuf kaayyeffate lammiilee Itoophiyaatiin hundaa’eera. Ameerikaa Kaabaa kan jiraatan Obbo Na’aammin Zallaqa BBC’tti akka himanitti, Neetworkiin kun namoota seektaroota garagaraa irraa walitti dhufan hammata. Ogeessonni seeraa, miidiyaa, diippiloomaasii, informeeshin teeknooloojiifi miidiyaalee hawaasummaa keessa jiru. Neetworkiin kun namoota siyaasaa, beektotaa, rogeeyyiifi hawaasa siiviikii Ameerikaa, Kaanaadaafi biyyoota Awurooppaa keessa jiran keessaa kan walitti dhufanidha. Biyya keessatti tasgabbiin akka dhufuuf, yakkamtoonniifi warreen itti gaafatamummaa isaanii hin ba’anne seeraan akka gaafataman taasisuuf sochiin eegalamuu qindeessaan kun himaniiru. Koreen miidiyaa hawaasummaa duula ‘walitti foo’amneerra’ jedhu kan eegale yoo ta’u, haasaa jibbiinsaa walitti qabuun gabaasuufi fuula ofiisaaniirra baasuu ni hojjata. Koreen seeraa ammoo, miidiyaaleefi namoonni haasawa jibbiinsaa dabarsan biyyoota jiran keessatti akka himataman kan taasisu yoo ta’u, raga walitti qabuufi qindeessuuf ammoo, koree informeeshin teeknooloojiin kan deeggaramu ta’a. Amma yoonaattis karaa ergaa iimeelii banameen ragaalee hedduu walittii qabachuus himaniiru. Gama biraatiin miidiyaalee idil-addunyaa irratti gabaasni sirrii hin taane akka hojjatame kan dubbatan Obbo Na’aammin, koreen miidiyaafi diippiloomaasii ragaalee qindeessuun hojii sirreessuu hojjachaa jiraachuus ibsaniiru. Namoonni biyya alaa taa’uun biyyi akka hin tasgabboofne taasisan kanneen saboota garagaraa bakka buuna jedhan ta’uus dabalanii himaniiru. Wanti akkasii baroota darban keessas kan ture ta’us, kana akka hojjannuuf kan nu kakaase yeroo ammaatti balaan dhufe ‘guddaa’ ta’uufi ummata hokkoraaf kakaasuuf ergaaleen miidiyaalee tokko tokkoon darban, akkasumas haala qindaa’een miidiyaalee hawaasummaa irratti arguu keenyaani jedhu. Neetworkichi eenyuufiyyuu osoo hin loogin finxaaleyyii saboota walitti buusuuf haasaa jibbiinsaa taasisan irratti kaayyeffachuun akka hojjatu dubbataniiru. Haala Itoophiyaan keessa jirtu hawaasa addunyaaf mul’isuufi miidiyaaleefi namoota haasaa jibbiinsaa tamsaasan seeraaf dhiyeessuun karoora yeroo gabaabaa ta’uu kan himan Na’aammin, fuuldurattis cimee itti fufa jedhan. ‘‘Ani gaafan qulqulleessu, kaanis gaafa qulqulleessu, waliin qulqulloofna’’ ‘‘Namoonni akkaawuntii miidiyaa hawaasaa bananii yoo itti makataan seerri ittiin bulmaata miidiyaa sanaa maal akka ta’e kan hin beekne hedduudha’’ kan jedhu waloofi jijjiirama hawaasummaaf kan hojjatu Yohaannis Mollaa, haasaa jibbiinsaa, suuraawwaniifi viidyoowwan ummata walitti buusan yoo argu Feesbuukiif gabaasuu akka amaleeffate hima. Dhimma sabaafi sablammootaa qofa osoo hin taane, qoccolloo saalaafi kan biroo irrattis akka hojjatu qindeessaan duula kanaa dubbata. Hokkora tibbana uumamerraa ka’uun ammoo hojii dhuunfaa isaatti hojjachaa ture duulatti jijjiiruun hundumtuu itti gaafatamummaa isaa akka ba’atuuf sochii eegaluu hima. Feesbuuk baay’ina namoota gabaasaniin osoo hin taane dambii ofiisaarratti hundaa’uun garee yookaan akkaawuntii dhunfaa akka cufuufi odeessaalee achirratti qoodaman akka haqu kan ibsu Yohaannis, namoonni hubannoo akka argataniif jecha duula kana eegaluu ibseera. Himata qaama tokkorratti xiyyeeffatu jedhuuf, ‘‘Feesbuuk fedhakootiin osoo hin taane dambii ofiitiin tarkaanfii fudhata, anis eenyuyyuu ergaa jibba qabu maxxanseera taanaan gabaasuurraa boodatti hin jedhu,’’ jedha. Hojii amma yoonaatti hojjataniin firii arguu kan himu Yohaannis, Feesbuuk qofa osoo hin taane, miidiyaalee hawaasummaa kan akka YuuTuub fi kan biroo irrattis xiyyeeffatanii akka hojjatan himeera.


Gabaasa dhugummaa suuraaleefi viidiyoowwan lola Tigraayin walqabatan mirkaneessu

Lolli naannoo Tigraay keessatti gaggeeffamu jabaatee wayita itti fufe kanatti, waayee lola adeemaa jiruu odeeffannoowwan nama dogoggorsaniifi gariinis soba ta'an tamsaasuuf yaaliiwwan walirraa hin cinnetu gaggeeffamaa jiru. Ministirri Muummee Abiy Ahimad uffata loltuu uffatanii bilbilaan osoo haasa'anii duula Raayyan ittisaa naannoo Tigraayitti gaggeessaa jiru deeggaru kan agarsiisuu feesbuuk irratti gadhiifameera. Maxxansa tokko kana keessa suuraalee ministira muummichaa saditu jiru. Maxxansi kunis yeroo 1,000 ol qoodameera Suurri nama dogoggorsu kun dubbii himaa dhaaba Badhaadhinaa damee Oromiyaa obbo Taayyee Danda'aatiin maxxanfame. Suura fotoshooppiin tolfame kana booddeetti deebinee yeroo qorannu, suurri inni sirriifi kan dhugaan odeessaa waayee loltuu US tokkoo kana dura hojjetamerraa fudhatame. Suurri inni jalqabaa isa asii olitti mul'atudha Suurri kun fuula MM Abiy akka fakkaatutti areedni osoo hin hafiin itti godhamee gulaalame. Kuusaa suuraa Getty images keessa gallee yeroo ilaallu suurri kun Onkololessa bara 2017 Yukreen keessatti kan kaafame ta'uu barreerra. Obbo Taayyee Danda'aa Araddoo maaliif suura gulaaluun fakkeeffame kana akka fayyadaman gaafachuuf qunnamnus, hanga gabaasni kun maxxanfametti deebii isaanii argachuu hin dandeenye. Viidiyoon xiyyaarri waraanaa Itoophiyaa naannoo Tigraay keessatti haleellaa gaggeessaa turte yeroo itti dhukaafamuufi kuftu agarsiisu guddoo qoodame. Haata'uutii viidiyoon kun dhugaa miti. Viidiyoon kun kan waraabame tapha (game) waraanaan fakkeeffame Arma jedhamurraayi. Viidiyoo sana keessa xiyyaarittiitti yeroo dhukaafamu dugda dubaatti (background) halluun cuquliisni mul'atu fi aarri xiyyaarittiin kufuu dura argamu garuu viidiyoo biraarraa fudhatame. Viidiyoo isa sirrii Youtube chaanaalii Afaan Jaappaaniin maxxansaalee isaa ibsuufi Ingiliffattilee hiikame qabu tokkorraa arganne. Viidiyoon xiyyaarri Itoophiyaa haleelamuu agarsiisuuf sobaan hojjetame sun jalqabaa fi dhuma viidiyoo isa Afaan Jaappaaniin maxxanfame fi kan barreefama viidiyoon kun ''dhugaa miti asoosama'' jedhu qabu keessaa kutanii fayyadamaniiru. Viidiyoon biroonis xiyyaarri ibiddi itti qabatee kufaa jiruutti gara olii harka bitaan suurri itti maxxanfame ni mul'ata. Suurri sun dhugaa ta'us, garuu wanta Itoophiyaatti raawwate miti. Suura sana qorannee, bara 2016'tti kan humna qilleensaa Jordaan F-16 kufee caccabee ta'uu mirkaneeffanne. Suuraaleen nama dogoggorsan hedduun waayee haleellaa fi miidhaa haleellaan booda jiru agarsiisan qoqqoodamaniiru. Tokko tokko sirumaa waan Itoophiyaa keessatti ta'an miti, naannolee addunyaa biroo keessaa fudhataman. Kaan ammoo haala amma ta'aa jiruun dura kana raawwatamanidha. 1. Fuulli feesbuukii oppireeshinii mootummaa federaalaa kan deeggaru fakkaatu suura taatee Uzbeekistaanitti raawwatame maxxanseera. Maxxansi kun xiyyaarri waraanaa rookkeetti yeroo dhukaasu agarsiisa. Akkaawuntiiwwan miidiyaa hawaasaa hedduun haala naannoo Tigraay waan ibsu jedhanii itti fayyadamaniiru. Suuricha sirriitti yoo ilaalan garuu barreeffama addaa "Uz Air Force A. Pecchi" jedhu ofirraa qaba. Uz kan jedhu Uzbeekistaan jechuuf yoo ta'u, A.Pecchi kan jedhu ammoo maqaa nama suuricha kaasee Anthony Pecchi. Namichi suura kana kaase Amajjii darbe ture fuula feesbuukii isaarratti kan maxxanse. 2. Fayyadamtootni miidiyaa hawaasaa tokko tokko suura nama dogoggorsu tokko akka waan miidhaa humnoonni waraanaa Tigraay naannoo Amaaraa magaalaa Baahir Daar irratti qaqqabsiisan fakkeessanii qoodaa turan. Kaan ammoo akka waan haleellaa biyya ollaa magaalaa guddoo Ertiraa, Asmaraatti qaqqabeetti maxxansan. Suurri akka kanatti qoqqodame garuu dhoyinsa magaalaa qarqara galaanaa Chaayinaa Tiyaanjiin jedhamtuutti bara 2015'tti qaqqabeerraa fudhatame. Dhoyinsi kun man-kuusaa keemikaala hamaa ta'e of keessaa qaburratti qaqqabe. Taatee kan BBC'n gabaasee kan ture yoo ta'u, suuraalee amma akka waan Baahir Daar ykn Asmaraa jedhamee qoodaman keessaa tokko suura yeroo sanii waliin sirriitti walfakkaata. 3. Fuula feesbuukii viidiyoo haleellaa misaayelaa Eertiraa magaala Asmaraarratti raawwatedha jechuun gadhiise. Abbaan akkaawuntii kanaa viidiyoo kana irra deddeebisuun akka waan kallattiin waraabamee fakkeessee sa'aa lamaaf tamsaase. Viidiyoon namoota kuma hedduun qoodame kun garuu waan Eertiraa keessatti ta'e miti. Viidiyoon kun kan fudhatame haleellaa misaayelaa Iraan buufata waraanaa US Iraaqii qabdurratti Amajjii darbe raawwatameerraa fudhatame. BBC'n taatee Iraaq sanas viidiyoon dabaalee gabaasee ture. Odeessa kana keessa gabaasa dabalataa dhiyeessuun kan hirmaatan: Eliyaas Muluugeetaa Hordofaa, BBC Afaan Oromoo irraa akkasumas Yemaane Naagish BBC Tigrinyaa irraa.


QAnon: YouTube yaadota sobaati ykn shiraati jedhurratti tarkaanfii fudhachuu eegale

YouTube dhaabbilee hawaasaa dhiyeenya kana yaadrimeewwan dhokataa tahan facaasan QAnon jedhamu haquuf tarkaanfii fudhatan keessaati. Kaampaanichi akka ibsetti, maxxansaalee namootaafi gareerratti xiyyeeffachuun tiyooriiwwan shiraan (conspiracy theory) namoota haleeluurratti xiyyeeffatan akka ugguru beeksiseera - keessumaa QAnon. Twitter fi Facebook tarkaanfiiwwan QAnon ugguruu amma dura fudhataniiru. Sochiin QAnon waan jedhu: Pireezidantiin Ameerikaa Donaald Tiraamp, garee dhoksaa Seexana waaqeffataniifi ijoollee haleelan wajjin waldhaansoorra jiru. Bara dabre keessa FBI ''mankaraaristoota biyya keessaa tiyooriwwan sobaa facaasan'' irratti akeekkachiisa baaseera. Kanaanis sochii QAnon, finxaaleyyii biyya keessaa balaa geessisuu danda'u jechuun labseera. Barreeffama guyyaa Kamisaa maxxanfameen, YouTube ''maxxansaalee QAnon kuma kudhanitti lakka'aman haqneerra. Chaanaalota dhibbatti lakka'amanis cufneerra,'' jedha. Kunis seera dhaabbatichaa hordofuun akka tahes ibseera. Danqaawwan isaan mudatan ibsuunis, qabiyyeewwan yeroo yeroon jijjiiramanis akka rakkoo itti tahe dubbatan. Kanaafis jibbaafi qoccollaa ittisuuf tarkaanfiwwan biroo fudhachuun barbaachisaadha jedheera. ''Hardha imaammata keenya jibbaafi qoccollaa keessatti, qabiyyeewwan tiyooriiwwan hin mirkanaa'initti fayyadamuun namootaafi gareerratti haleellaa geessisuu deeggaran haquuf itti daballeerra.'' Fakkeenya tokkos wayita kaasan, ''viidiyoon tokko, yoo namni tokko yaadota kana deeggara jechuun miidhuuf sodaachisa taanaan ni haqama.'' Seerri haasaa jibbaa YouTube haarayaan kun, erga QAnon yeroo jalqabaaf as bahe waggaa sadi booda hojiirra oole. QAnon tiyooriiwwan yookaan yaadota hin mirkanoofne garagaraa yogguu tahan, Pireezidant Tiraamp ''garee dhokataa'' wajjin wal'aansoorra jira kan jedhudha. Gareen kunis namoota siyaasaa, bizinasii, miidiyaa fi artistoota bebbeekamoo of keessaa qaba kan jedhamu yoo tahu, yeroo hedduu jarri kun Seexana waaqeffatu, akkasumas daa'imman seeraan alaan daddabarsu jedhanii amanu kanneen sochii kana keessa jiran. QAnon Onkololeessa bara 2017 keessa iddoo onlaayiniirratti maqaa dhoksanii itti haasawan 4chan jedhamurratti eegale. Fayyadamaan maqaan isaanii hin beekamne tokkos, garee qorannoo icciitii Tiraampiin hoogganamu keessatti hirmaachuu barreeffamoota hedduun barreessan. Akka barreeffama kanaatti namni kun heeyyama nageenyaa mootummaa Ameerikaa olaanaa ''Q clearance'' jedhamu akka qabanis dubbatan - kanaafis QAnon jedhame. Ergaan nama kanaas ''Q drops'' jedhamuun kan beekaman yogguu tahu, afaan daran walxaxaa tahe kan fayyadamuufi waan Tiraamp deeggaru barreessu. QAnon dura yaadni akkasii bara 2016 tureera - ''pizzaagate'' jedhama ture. Kunis Demokraatonni daddabarsa daa'immanii irratti akka hirmaataniifi kanas kan godhan mana nyaataa piizaa Waashingitan keessatti argamu irraati kan jedhu ture. QAnon sana bakka bu'uun as bahe.


Akeekkachiisa waliin Tiwiitariin Tiraampiin deebiseera, kaan garuu ni didan

Yeroon aangoosaanii goolabamaa kan jiru Pirezidaantiin US Doonaald Tiraamp, toora tiwiitarii irraa sa'atii 12'f erga ugguramanii booda deebifamaniiru. Miidiyaaleen hawaasummaa kaan garuu deebisuunii didan. Tiwiitariin ammas haalduree jabaa kaa'uun deebise, kanaan booda waan seera ittiin bulmaataa dhaabbatichaa cabsu yoo maxxansan ''guutummaatti'' haqamu jedhe. Tiwiitariin akeekkachiisa waliin Tiraampiin tooratti deebisullee Feesbuukiin garuu kan sa'atii 24'f pirezidaanticha ugguree ture amma ammoo yeroo hin beekamneef akkaawuntiisaa haqeera. Tiraamp wayita Kaappitool Hiil weeraramu hiriirtota deggertootasaanii ta'aniin ''goota'' jechaa faarsaa turan. Ergaa miidiyaalee hawaasummaarratti maxansaniin, ''Isin jaallanna'' jechaa turan, filannoon akka hatames irra deddeebi'anii maxxansaa turan. Ergaawwan isaan dabarsaa turan seerota ittiin bulmaataa miidiyaalee hawaasummaa faallessuurra darbee dimokiraasii Ameerikaa kan xureessee fi maqaa biyyattii kan cabseedha. Gochasaanii kanaafis Tiwiitar, Feesbuukii, YouTube, Snapchat, Instagram fi kaan akkaawuntii pirezidaantichaa haqaniiru. Feesbuukii fi Instagram akkaawuntiin Tiraamp yeroo hin beekmaneef ugguramee akka turu kan murteessan yoo ta'u, erga pirezidaantiin haaraa filataman Joo Baayidan Amajjii dhufu gaafa bultii 20 aangoosaanii harkaan ga'atanii booda dhimmichi ilaalamuu danda'a jedhaniiru. Qondaalli Feesbuukii, Mark Pirezidaant Tiraamp akka maxxansuu itti fufan yoo eeyyamne balaan dhufu guddaadha jedhan. Fedhiin Tiraamp, aangoon gara Joo Baayidan akka hin dabarre gochuu akka ta'e ifadha, kunimmoo goolama hamaa waan uumuuf uggurre jedha qondaalli Feesbuukii kun. ''Kanaafuu, uggura Feesbuukii fi Instagram Tiraamp irra kaa'an kana yeroo hin beekamneef dheeressineerra. Yoo xiqqaate torban lamaaf, hanga aangoon karaa nagaan dabarfamee xumuramutti, uggura kana itti fufna'' jedhan. Duraan sababa Tiraamp waan hookkara hammeessu maxxansaa turaniif kan uggure Tiwiitar, erga pirezidaantichi maxxansa akkanaa haqanii waan uummata tasgabbeessu faarsuu eegalanii garuu akka deebi'an eeyyameeraaf. Tiwiitarii akkaan kan jaal'atan pirezidaant Tiraamp, amma waan Tiwiitarii isaan irraa barbaadu hunda raawwachuu eegalaniiru. UUmmati karaa seeraa fi naamusa eegee deemuu akka qabuu fi kanneen seera kabachiisanis kabajuu akka qabu akkasumas gocha badiirraa akka of-qusatu dhaamuu eegalaniiru.


Miseensi paarlaamaa maqa balleessiin irratti banameef beenyaa birrii mil. 22 ol argatte

Miseensi paarlaamaa Awustiraaliyaafi abbaan warraashee, himannaa maqa-balleessii irratti banamee tureef beenyaa birrii 22,608,000 badhaafamaniiru. Miseensi Paartii Biyyaalessaa kan taatee Aan Weebistar, oduu dubartii Kaareen Biriiwariin baatii Eblaafi Caamsaa keessa Feesbuukii irratti maxxansiteef himatte turte. Kibxata darbe haati murtii Jaakliin Giliisan himannaa kana ‘’waan gonkumaa dhugoomfamuu hin dandeenyeedha,’’ jedhan. Biriiwar qarshii adabamte kanaa akka beenyaatti miidhaa irra gaheef Aaniifi abbaa warraasheef akka kaffaltu ajajamtee jirti. Dhaabbata isaan hundeessaniifis akkasuma. ‘’Jarreen himatamanii turan badhaasa guutuu walitti fufinsaan kaffalamu argatu. Kun himannaan irratti banamee ture bu’uura kan hinqabne tahuufi maqaa gaarii jarreen kanaa deebisuufi,’’ jedhan haati murtii kun. Himannaan shakkamtuu irratti banamee tures, ’’jarreen kunneen caasaa icciitii daa’imman irratti haleellaa saalaa qaqqabsiisu keessatti miseensa dha,’’ jechuurra darbee dhaabbata isaanii haadholii abbaa warraa hinqabne gargaaruuf hundaa’e sobaan himateera.’’ Weebstar doolaara 350,000 yoo badhaafamtu, abbaan warraashee 225,000 fi dhaabbatni isaanii Zowii jedhamu 300,000 argataniiru. Haati murtii, Jastiis Giliisan, ’’himanni isaan irratti banamee ture madaala kan hin qabneefi kan hin amanamne dha.’’ Haa tahu malee oduun kun miidiyaa hawaasaa irratti waan tamsa’eef Weebstar faa miidhamanii turan jedhan. Waan Biiriiwar miidiyaa hawaasaa irratti maxxansite, dhibba baayyeen qoodamee ture. Yeroo himannaa kana jalqabdu Weebstar, nageenya isheef sodaattee mana isheetti kaameeraa galchitee turte. Gaazexaan Awustiraaliyaa Za Gaardiyaan jedhamu waa’ee dhimmichaa erga barreese akkaawuntiinshee haqameera. Feesbuukiin waan maxxanfame akka buusu irra deddeebiin itti gabaasuus dafee hin kaasne ture jetti Weebstar ‘’Addunyaa kanarratti waanti nuti hin beekne hin jiru garuu nu sodaachisa.Namoonni waan fedhan raawwatanii kan isaan itti gaafataman yoo himataman qofa dha,’’ jetti


Fuulli YouTube Doonaald Tiraamp dhorkame

Midiyaalee hawaasaa beekamoo keessaa tokko kan ta'e YouTube Doonaald Tiraamp seera kiyya cabsaniiru jechuun akka hinfayyadamneef dhorkeen. Tajaajjilli abbaan qabeenyummaa isaa Google ta’e, YouTube Tiraamp guyyoota torbaaf vidiyoo akka maxxaansinee ykn kallattiin akka hin qoodneef dhorkeera. Akkasumas, yeroo murtee kanaas dheerresuu akka danda’u ibseera.  Kubaaniyichis Doonaald Tiraamp seera hokkora kakaasuu dhorku cabseera jedha. Pireezdaantichi Kibxata darbe viidiyoo hedduu kan maxxaanse yoo ta’u, gariin ammayyu interneetarra jiru. Murteen kunis kan dabarfame erga qaamoolee mirgootaaf falman hedduun akka Tiraamp dhorkamaniif beeksiisawwan gaafatu gadhiisaniin booda. Kana duras pirezidaantichi feesbuukii irraa akka dhorkamaniif duula gaggeessaa kan toran keessaa tokko kan ta'e Jiim Isteeyar kubaaniyichi YouTube Tiraamp hanga dhumaatti akka cufuuf gaafateera. "Hanga dhumaatti cufamu qabaata jenneeti abdanna. Tiraamp hokkora kaasuu qaqabunsaanii kan baayyee nama gaddisiisuudha. Garuu ammoo midiyaalee hawaasaa gurguddoonni tarkaanfii fudhachu eegalaniiru'' jechuun dhorkaan booda fuula twitara isaanii irratti barreessaniiru. Google akka jedheetti, Tiraamp fuula isaanii irratti waan imaammadha dhaabbata isaaniin faallaa ta'e hojjatanii kan argaman yoo ta'e hanga dhumaatti dhorkamuuf carraan jira. Kanaafuu balleessaa hokkora kakaasuu ammaatiin alatti Tiraamp akeekkachiisa sadii irra yoo darbe fuulli midiyaa hawaasaa isaanii guutummaatti cufamuu danda’a, kun akeekkachisa isa jalqabaati jedha Google. Torban darbe hokkora Kaappitool Hiil booda Feesbuukii fi Inistaagiramii irraa dhorkameera. Tiwiitar ammo murtee cimaa fudhachuun gutummaa guututti dhorkeeraani. Miidiyaleen akka Shopify, Pinterest, TikTok fi Reddit ammoo maxxaansa pireezdaantichaan walqabate taasifaman dhorkeera.