Koronaavaayiras: 'eessuma kiyya sababa Covid-19 dhabeera amma immoo ofiin qabame'

Haannaa Jooy G/Sillaasee jedhamti. Haannaan gaazexeessituu turte, rippoortara TV tahuun hojjetaa turte wagga tokko dura. Amma garuu daandii jiruu ishee geeddaruu filattee, hojii tajaajila hawaasaa dalaguu jalqabde. Haannaan maatii ishee lammii Itoophiyaafi Ertiraa irraa Kibba Kaalifoorniyaatti kan dhalattee yoo ta'u, wayita ganna afur jirtu maatii ishee waliin Atilaantaatti godaanan. Yeroo dhihoon asitti immoo dhiittaa mirga namoomaa gurraachotarra qaqqabu mormuun waltajjii falmattoota mirgaatti makamtee jirti. Hojiiwwan ishee karaa Feesbuukii fi Yuutiyuubiin ni beeksifti. Haannaan miseensi maatiishee sababii Covid-19'n lubbuudhaan akka dhabde yoo himtu, dhihoo kana immoo ofii ishee vaayirasichaan qabamuu fuula Tiwiitarii irratti barreesuun namni umurii isheen jiru qabamu akka danda'uufi of eeggachuu akka hin dhaabne gorsiteetti. Mallattoo dhukkubichaa kanan ofirratti arge ji'a tokko dura gaafa Waxabajii 30'ti. Isa dura hiriirawwan mormii garaagraa irratti hirmaachaan ture. Yeroos garuu mallattoo dhukkubichaa tokkoyyuu ofirratti hin argine afaan fi funyaan kiyya maaskiin haguugee, saanitaayizariis fayyadamaan socho'a ture. Jalqaba mallattoonsaa badaa hin turre. Ergasii garuu natti jabaachaa dhufe. Dura mataa bowwaa jabaan na qabee ture. Ergasii ol na guuruu jalqabe, ilkaan yoon rigachuuf jedhus tahe yoon nyaata nyaachuuf jedhu ol na guura. Mallattoo kana hunda kanan ofirratti arge halkan tokkotti ture. Guyyoota itti aananitti miiraa fi mallattoo garaagaraa keessummeessera. Baayyee ijaan dadhabuuf, nan fajajaa, fedhiin nyaataaf qabu hir'isee ture, boodammoo mi'aan nyaataa na jalaa bade. Mallattoowwan kunneen keessaa garuu inni hamaan isa halkan na jalqabedha. Akka tasaa hafuura baafachuuf rakkachuun jalqabe, yeroos baayyeen nahe. Achii mana yaalaa deemeen of qorachiise. Isa dura hiriira mormii garaagaraa irratti hirmaachaa waanan tureef mallattoo qabaachuu baadhus qoratameen ture. Isa ammaatti garuu of adda baaseen taa'e. Ergan qoratamee booda yeroon ture baayyee nama dhiphisa. Dhukkubichi akka na qabachuu danda'u amanulleen. ''Yoo na qabate maalan godhaa, eenyurraati na qabate laata? Namattimmoo dabarseera tahaa? '' kan jedhu sammuu kiyyatti deddeebi'aa  ture. Yeroon marsaa jalqabaa qoratame bu'aan qorannoo baayyee hin turre, isa ammaatti garuu naannoo Jorjiyaatti namoonni vaayirasichaan qabaman dabalaa waan dhufaniif bu'aa qorannoo ifa taasisuufis yeroo fudhata ture. Qorannoon koo inni dhumaa guyyaa sagal booda dhufe. Naa bilbilanii of adda baasii bu'aan qorannoo keetii poozatiiviidha naan jedhan. Ani isa dura of adda baaseen ture. Vaayirasichi na qabachuu akka danda'u nan yaada ture sababiinsaa immoo manaa baanaan akka si qabatu beekamaa waan taheefi. Weerarichi tibba gale torbee sadiif manaa hin sochoone ture. Dabalataan baatii Ebla keessa eessumni keenyi Chiikaagoo jiraatu dhukkubuma kanaan lubbuunsaa dabarte. Dhukkubichi hamaa akka tahee fi firaaf michuu ajjeesuu akka danda'uu waanin hubadheef baayyeen of eega tureeyyu. Bu'aan qorannoo kiyya poozatiivii taanaan garuu akka malee nahuu kiyya nan yaadadha. Inni kaan ''dhugumaan koronaatu si qabee?'' naan jedha. Kaanimmoo otoo firri jalaa du'uu dhukkubichi akka nama ajjeesu amanuu hin fedhu. Dargaggoota akka qabachuu danda'uu fi mallattoos akka agarsiisuu ani ragaadha. Dhugaadha ani hiriira garaagaraa irratti hirmachaan ture of eeggachuuf yaaluus mudaa hin qabu ofiin jechuu hin danda'u. Dargaggoonni umrii kiyyatti jiran qabamanii mallattoo agarsiisuu dhiisuu danda'u garuu namoota birootti  ni dabarsu. Anillee soodaan kiyya inni guddaan haadha kiyyatti akka hin dabarsine ture. Kanaaf dargaggoonni namoota dhukkuba jabaataa qabanitti akka hin dabarsine of eeggachuu qabu. Afaanii fi funyaan haguuguu, harka wal fuudhuu dhiisuu kan yeroo hunda godhamuu qabudha. Weerarri kun haala jireenya namootaa haalan jijjiireera. Akka nama Covid-19 qabame tokkottis jireenyi kiyya haalaan jijjiirameera jedhee amana. Maatii kiyya yaadus arguunii hin danda'u. Yeroo gara kutaa ciisichaatti deemuu baay'ee sodaadha. Yeroo tokko tokko yoo ka'uu dide hoo jedhee sodaadha. Sababni isaas yeroo tokko tokko hargansuu dadhabee halkanoonni tasa hirribaa ka'u jiru waan ta'eefi. Yeroo hundaa yeroo ciisichaaf deemu guyyaa itti aanuu hirribaa akka ka'uuf kadhannaa taasisee rafa. Sodaan kiyya inni biraa: Abbaan kiyya yoo qabame hoo? Haati tiyya yoo qabamte hoo? Yookiin immoo miseensonni maatii kiyya biroo qabaman hoo? Kan jedhudha. Maatii kiyya amantiisanaiirratti jajjaboodha. Haati tiyya yeroo hunda tsabala akka dhugu na gooti. Vaayirasichi yeroo ulfaataa akka qabaadhu na godhus kophaa jiraatuu dhabuun kiyya garuu gammachuu naa kenna. Inni biraa ammo namoonni miiliyoonotaan laaka'aman qabamanii vaayirasicharraa bayyanataniiru. Yeroon kunis akka darbu ni amana. Ammatti baayyee fooyyee qaba. Mallattooleen giddu galeessa jedhaman gartokkeedhaan badaniiru. Mallattoolee akka qufaa fi kaan qorichoota adda addaatiin bayyanachuu danda'eera. Dhukkubichaan qabamuu keessatti wanti baayyee ulfaatu rakkoo hargansuuti. Gosti juusii (cuunfaa) hin dhugne hin jiru jechuun ni danda'ama. Keessumaayyuu cuunfaa burtukaanaa. Vaayitaaminoota heddus fudheera. Waan dhangalaa'aa fudhachuu, keessumaayyuu bishaan dhuguu akkasumas boqonnaa dheeraa fudhachuun ni gorfama; ana baayyee na fayyadeera. Ogummaan harmee kiyyaas waan dagatamu miti. Qimamii biyyarraa dhufan walitti makuudhaan waan ho'aa naa hojjatti. Innis baay'ee na fayyadeera. Gama biraatiin duuba mana keenyatti bahee sochii qaamaa godha. Qorannoo taasisee bu'aasaa eegaa jira. Gama kanaan soda tokkollee hin qabu. Bu'aan isaa negetiivii yoo ta'e hara galfadhee irra deebiin akka na hin qabneef of eeguu barbaada. Namoonni irra deebiin qabaman akka jiran beeka. Yoo irra deebiin qabamte dhukkubiinsaa hamaa akka ta'e dhagaheera. Kanaaf kan namoota biyya keessa jiraniif baay'ee of eeggadhaa jechuunii barbaadu. Dhiheessiin gahaa ta'e jiraachuu dhabuu danda'a ta'us garuu waan jiruun of eeggachuun gaariidha. As Ameerikatti jalqabarratti nama tokko kan qabame. Achi booda nama kana hunda dhabneerra. Wanti hundi salphaa akka hin taane beeka ta'us garuu of eeggannoon hundi gatii qabdi. Haannaa Jooy Gabrasillaasee BBC waliin Af-gaaffii kana eega taasifte booda bu'aan qorannoo Covid-19 ishee vaayirasichaan akka hin qabmne nutti himteetti. Baga gammadde!


Koronaavaayiras: Akkatti jireenyi biyya alaa lammiilee Gaanaatti fuula garagalfachaa jirtu

Nuti barreessitoonni, gaazexeessitoonni fi ministirri Gaanaa duraanii Eliizaabeet Oheenee biyya alaa jiraachuun yeroo koronaa kanatti akkatti geeddaramaa dhufe walitti fufinsaan xalayaa barreessineerra. Takka takkaa qoosaa haa fakkaatuyyuu malee namni lammii Gaanaa tahe addunyaa mara irra faca'ee jira jedhama. Giriinlaand, Ayilaand, Paappuwaa Niiw Giinii. Odola fagoo Faaro'e jedhamturra nama jiraatu hin dhageenye, yoon dhagahe garuu na hin dinqu. Waggootan 20 darbaniif biyya keenyarraa kan imalaa turreef rakkoon akka baroota 1970 -1990 waan jiruuf otoo hin taane, bartee waan nutti tahee fi haala jireenya keenyaa akka sanaatti waan qarameefi. Namoonni galii gidduugalaa qaban haadha warraa isaanii ulfaa biyyaa alaatti akka deessu ergu, ijoollee isaaniimmoo liqeeffataniitu yuunivarsiitii Ameerikaa fi UKtti barsiifatu. Kaanimmoo biyyi kun kan dammaa fi aannaniiti jedhamnaan achi gahuuf wal-caccabsina. Lammiileen Gaanaa hangam biyya alaa kana keessa akka jiraatan ragaan agarsiisu hin jiru, maal akka hojjetanis hin beekamu. Kaan hojii fi jireenya isaaniin biyya isaanii Gaanaa yoo bonsan, kaan immoo biyya deemanitti seera qabeessa tahuuf waan yaalaa jiraniif lammummaa isaaniillee himachuu hin fedhan. Dhokatanii jiraachuu barbaadu garuu akka jiran beekna. Hojii lamaa fi sadii dalaguun haadha isaaniif doolaara 100 ergu. Fira biyya alaatii qabaachuun kabajadha, warreen biyya alaa jiraachuuf seera qabeessummaa argatan immoo yeroo boqonnaa ayyaanaaaf maatii isaanitti deebi'u. Yeroo biyyatti deebi'anii ayyaanaaf qarshii facaasan akka isaan jireenya ulfaataa jiraatan namni beeku hin jiru. Dargaggoon kaan akka isaanii akkatti biyyaa miliqan barbaadu. Dargaggoon dur biyyaa miliquuf harka sassaabbatee miila bargaanfatee qophaa'u akka durii Chaayinaa, Awurooppaa fi Eeshiyaa deemuun isa hawwachaa hin jiru. Inumaayyuu lammiillee Gaanaa biyyatti deebisuu taheera dubbiin, Gaanaan amma biyya hawwattuu taatee hin teenyee? Lammiileen Gaanaa biyya alaa jiran sodaachuurra darbanii, sodaa isaanii ifatti mul'isaa jiru. ''Waan Ameerikaa fi Awurooppaa keessatti tahaa jiru akka biyya keenyatti tahu hin eeyyamiinaa,'' jechaati jiru. Weerarrri kun hanguma jabaachaa adeeme, ''namni biyya alaa jiru carraa qabeessadha,'' yaadni jedhu geeddaramaa dhufe. Kun gatii lammiileen Gaanaa 33 Niiw Yoork keessatti Covid-19n du'aniif miti. Silumaa lammiileen Gaanaa biyya alaa jiran faara biyyatti deebi'uu waan agarsiisaniifi. Yeroo weerara kanaa waraqaa seera qabeessa tahe otoo hin argatiin hojii guyyuu hojjechuu dhabuurra darbee namoota dhukkubicha tamsaasaa jiran jedhamuun komatamuyyuu jalqaban. Warri mana namaa kireessan namoota viizaa sirrii qabaniif malee jechuun didan. Hojiin daldalaa garaagaraa cufamnaan baasiin namootaa hir'ise, kunimmoo lammiileen oomishtoota turan barbaachisummaan isaanii gadi bu'uu itti agarsiise. Jireenyi namoota biyya alaa jiranii yoo saaxilamu gadda akka qabu argine. Dubartoonni hojii mana keessaaf qacaramanii biyyoota Arabaa deeman jireenya gadadoo Gaanaa keessatti illee fudhatama hin qabne dabarsan argine. Biyya fooqii fi daandiin gurguddaa qaban keessattillee lammiileen keenyi Awurooppaa fi Ameerikaa keessatti lafa gad-bu'aa tokko keessa buluuf hin mijanne keessa buluuf dirqamaati jiru. Koronaan hunda keenya wantoota akka itti ilaallu geeddaree jira. Namoonni biyyatti deebi'uu barbaadaniis daangaan jalaa cufamee jira. Lammiileen Gaanaa biyya jiran imaltoota Awurooppaa fi Chaayinaatu dhukkubicha nutti fidee jedhanii amanu. Namooti baayyee akka galanis hin fedhan. Gaanaa seenuun qaalii taheera, guyyoota 14f adda bahanii turuun barbaachisaa dha. Hoteelli keessa bulamu humnoota tikaan eegama. Biyya alaa jiraachuuf gojama'uun hafaa jira. Ammaaf biyyi keessa jiraachuu qananii taatee Gaanaadha.


Koroonaavaayiras: Dhukkuboonni bineensotarraa namatti dabran dabaluun yaaddoo uumee

Dhukkuboonni 'Zoonotic' jedhaman, kan bineensotarraa namootatti dabran dabalaa jiraachuufi hojiilee kunuunsa bineensotaafi kunuunsa naannoo alatti dabalaa akka itti fufan, ogeeyyiin dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii (UN) akeekkachiisan. Akka ogeeyyiin kun jedhan, dabaluun dhukkuboota kanneen akka Covid-19 maddi isaanii; fedhiin pirootinii bineensotarraa argamu dabaluu, maloota qonnaa waarawaa hin taaneefi jijjiirama qilleensaati jedhu. Dhukkubonni gosa akkasii dagataman, waggaatti namoota miiliyoona lama ajjeessuu jedhan. Koroonaavaayiras diingadee addunyaarra, waggaa lama keessatti miidhaa doolaraa tiriliyoona 9 tilmaamamu geessisa. Iboolaa, Vaayirasii West Naayil fi Sars dhukkuboota 'zoonotic' jedhama keessaati: isaanis bineensotarra jalqaba mul'achuun, namootatti dabru. Daddarbuun dhukkuboota kanaa battaluma waan tahu miti. Akka gabaasa UNEP fi ILRIn qindaa'inaan baasanitti , sababni ijoo kanaa manca'insa qabeenya uumamaati jedhu. Fakkeenyaaf dhiqama biyyoo, fayyadama bineensotaa, qabeenya albuudaa baasuufi jijjiirama qilleensaati jedha - kunis walitti hidhaminsa ilma namaafi bineensota daran geeddara. ''Jaarraa dabarsine keessatti yoo xiqqaate weerara gosa koroonaavaayirasii novel tahan jaha argineerra,'' jedhan daarektarri olaanaa Sagantaa Naannoo UN ka tahan Inger Andersan. ''Waggoota kurnan lamaan dabran, Covid-19 mudachuun dura, dhukkuboonni bineensotarraa namatti dabran miidhaa diingadee doolaara biiliyoona 100 geessisaniiru.'' Namoonni biyyoota galii gadaanaafi giddugaleessa qaban irraa miiliyoona lama sababuma dhukkuboota dagatamoo kanaan lubbuu dhabu jedhan - isaanis antiraaks, bovaayin tiyubarkiloosis fi dhukkuba saree maraattee. ''Kan lubbuu dhabanis hawaasa rakkoo misoomaa walxaxaa qaban, jireenyisaanii beeyladootarra hundaa'eefi bineensotatti siqanii jiraatanidha.'' Akka aadde Andersan jedhanitti, waggoota 50 dabran keessatti oomishni foonii dachaa 260n ol guddateera. ''Qonnaafi bu'uuraalee misoomaas babal'isneerra. Akkasumas qabeenya uumamaa baasuunis iddoo bineensotaa jalaa saamneerra,'' jechuun ibsu. ''Hidhaawwan, jallisiifi warshaaleen qonnaa, dhukkuboota dhala namaa harka 25f sababadha. Imalli, geejjibniifi daddabarsi nyaataa daangaafi fageenya dhabamsiisaniiru. Jijjiiramni qilleensaa ammoo faca'uu dhukkuboota kanaaf sababa biraati.'' ''Saayinsion waan jiru ifatti lafa kaa'eera. Yoo bineensota garmalee fayyadamuu itti fufneefi qabeenya uumamaa mancaasuu yoo itti fufne, dhukkuboonni walirraa hin cinne bineensotarraa namatti daddarbuu itti fufu. ''Weerara fuuladuraa hambisuuf, naannoo keenya kunuunsuurratti cichinee hojjechuu qabna,'' jedhan Aadde Andersan.


Guyyaa tokkootti lakkoofsi namoota Covid-19'n qabamanii inni guddaan galmaahe

Erga weerarri Covid-19 addunyaa mudatee guyyaa tokkotti namoota vaayirasichaan qabamanii inni guddaan Sanbata xiqqaa galmaahuu Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa beeksise. Akka ibsa dhaabbatichi guyyaa Sanbata xiqqaa kenneen lakkoofsi namoota haaraa qabamanii 260,000 ta'uu ibseera. Kuniis erga weerarichi addunyaarratti mul'atee yeroo duraf guyyaa tokkotti namni nuusa miiliyoona tokkoo ol qabamee jechuudha jedheera WHO'n. Biyyoota namootni haaraan hangi kun akka qabaman gumaacha guddaa godhan US, Biraaziil, Indiyaafi Afrikaa Kibbaadha. Erga Waxabajjii 10 boodas yeroo duraatiif lakkoofsi namoota sababa vaayirasii kanaan lubbuu isaanii dhabanii inni guddaan galmaaheera. Guyyaa tokkotti namoota 7,360 ol ta'antu lubbuu isaanii dhabe. Lakkofsii inni guddaan namoota haaraa qabamanii kana galmaahee ture Jimaata darbe ta'uus kan Sanbata xiqqaa kaleessaa ammoo kan Jimaataanis ol ta'ee argameera. Yeroo ammaa lakkoofsi namoota Koroonaavaayirasiin addunyaarratti qabamanii jiranii miiliyoona 14 kan tare yoggaa ta'u, kanneen sababa dhibee kanaan lubbuu isaanii dhaban ammoo 600,000 ol ta'uu gabaasni Yunivarsiitii Joons Hoopkiin ni mul'isa. US keessatti namootni haaraan hedduun qabamaa jiran magaalota gara kibbaa jiran kanneen uggura sochii labsuuf rincicaniifi maaskii uffachuun dirqama akka ta'es hin labsine keessattiidha. Filooridaa, Teeksaasiifi Arizoonaan kutaalee biyyaa weerarichi itti cimaa jiruudha. Filooridaan amma gidduugala weerara kanaa taateetti kan jedhamtu yoo ta'u, Sanbata xiqqaa qofa namootni haaraa 10,000 vaayirasichaan yoo qabaman kan lubbuu dhaban ammoo 90. Waliigalatti namootni Filooridaatti Vaayirasichaan qabaman 337,000 kan du'an ammoo 5,000 gahaniiru. Biraaziliifi Indiyaan byyoota biroo Vaayirasichi itti hammaachaa jiru yoo ta'u aardii Afrikaa keessaa Afrikaan Kibbaa lakkoofsa namoota vaayirasichaan qabamaniinis kanneen lubbuu dhabaniinis dursaa jirti. Guyyaa Sanbata xiqqaa biyyoota lakkoofsa namoota haaraa qabamanii isa guddaa kan galmeesite yoo ta'u Keeniyaanis akkasuma lakkoofsa namoota haaraa qabamanii isa guddaa 688 galmeessiteetti. Gama kaaniin biyyotni lixa Awrooppaa vaayirasicha to'annoo jala oolfatan daangaa fi dalala isaanii banuu eegalaniiru. Haata'u malee biyyoota akka Ispeen keessatti weerarichi deebi'ee hammaachuu akka danda'u agarsiiftuuwan mula'achaa jiru.


Koronaavaayirasi: Konkolaachisaa ambulaansiifi taajjabbii dhukubsattoota Covid-19

Taarikuu Atiragaan jedhama. Konkolaachisaa ambulaansiiti. Ergan ambulaansii konkolaachisuu eegalee reefun baatii sadii guuta. Isaan dura Godina Gondar Lixaatti bulchiinsa magaalaa Yohaannis Matammaa konkolaachisummaan tajaajileera. Amma magaalattiif ambulaansii haaraan kennamnaan, gara kanatti ce'ee. Hojiin kiyya inni guddaan namoota biyya alaarraa biyya keessa galan gara jiddugala keessa turaniitti geessuudha. Lammileen Itoophiyaa karaa adda addaatiin wayita gara biyyaa deebi'anitti, erga ho'i qaamaa safaramee teessoon isaanii galmaa'een booda gara lafa turmaatii kan Kokiit, Ganda Wuwaa ykn bakka biraa galfamu. Namoonni kunneen shakkamtoota waan ta'aniif kan waliin dhufan hanga namoota jahaa, torbaa bakka tokkotti ambulaanisiinan geessa. Kanneen gamoojjiidhaa dhufan bakka tokkotti, kan Kaartum irraa dhufanis akkasuma qofaa geeffamu. Bakka turmaata keessa erga torban lamaaf turanii saamudni fudhatamee qoratamanii booda kan vaayirasiin irratti argames kan gara jiddu gala wal'aansaatti geessus anuma. Magaalaa Baahir Daariitti yeroo lama, Gondariitti ammo yeroo 12 ykn 13 geesseera. Amma garuu godinichi ambulaansiiwwan dabalataa waan argateef 4 taanee deddeebiisna. Covid-19 baayyee kan baramee miti. Hawaasa keessatti ilaalcha battalumatti nama ajjeessa jedhutu ture. Haala akkasii keessatti ture namooti lama kan naannichatti yeroo jalaqabaatiif vaayirasichi irratti argamuun kan barame. Tokko gammoojji Sudaan keessatti hojjataa humnaa ture, inni biraa ammo jiraataa Kaartuum. Lamaanu mallattoo homaa hin qaban ture. Jara kana ture yeroo jalqabaatiif kanan humnoota nageenyaafi oggeessoota fayyaa waliin ta'uun gara buufata fayyaa geese. Keessattuu inni Kaartum irraa dhufe 'osoon mallattoo hin qabaanne attamiin si qabeera naan jettu? Na qabus fayyuun danda'a. Kun dogongora' jechaa ture. Ambulaansonni duubaan guutummaan cufaadha. Haalli taa'umsa isaas nurraa kan fagaateedha. Namoonni wayita vaayirasiin sirra jira jedhaman baay'ee rifatu. Kaan hin deemu kan jedhaniifi akkasumas foddaa cabsanii bahuuf kan yaalanis turan. Kanaafu gorsi ni kennamaaf. Maskii afaaniifi funyaanii akkasumas harkatti guwaantii kawwanna. Wayitan Baahir Daai geessutti qoricha farra vaayirasii biifu ambulaansichatti. Kun garuu Gondariitti hin jiru. Nama fuudhee geessu mataasaa nurraa fuudhuudhaaf daqiiqaa 30 hanga sa'aatii tokkoo nu eegsiisu. Sababii kanaanis namoonni vaayirasiin irratti argamees, 'kunoo dirqiin nu fidaa jirtu malee jarri isin hin barbaadnu nuun jechaa jiru' jechuun mormii keessa galuu eegalu. Ani dhaloonni kiyya Matammaa waan ta'eef, amala hawaasaa waanan beekuuf yoo haasoofsiisu na hubatu. Lola itti maknaan hin ta'u. Booda keessa ammo namoonni wal'aansa irra jiraniifi kanneen bakka turmaata jiran walii bilbiluun erga odeeffannoo sassaabbatanii booda, yoo vaayirasiin qabamunsaanii itti himamu jiddu gala wal'aansaa ofiin filachu eegalan. Baahirdaar yoo ta'e nu geessaa, Gondar hin deemnu jedhu. Wayitan namoota jalqabaa lamaan fuudhee deemetti, tokko sijaaraa araade qabsiifachuun barbaada jedhe. Duraan sakatta'amee waan hin galleefu sijaaraa baate ture. Nutis lakkii hunda keenyaaf gaarii waan hin taaneef hin qabsiisiin jenneen. Takka ture ammo 'fincaan na qabeera naaf dhaabaa' jedhe. Jalqaba waa'ee vaayirasicaa baay'ee waan hin beekneefu, daandiirra hin dhaabbatiinaa nuun jedhamee ture. Nutis akkasuma tokkicha kaanaan Baahirdaarummatti dhaabbanna ture. Gondar Mattammaa irraa KM 190 fagaata. Gondar Baahirdaar irraa ammoo KM 180. Kanaafu Matammaadha Baahirdaar km 370 fagaata. Guyyaa sanas halkan gara sa'aatii 4 ture Baahirdaar kan gallee. Namtichi magaalaa erga galleen booda yoo barbaaddan buusaa na ajjeessa malee hin dandeenye jedhee sijaaraasaa qabsiifate. Ana waliin oggeessa fayyaa tokkotu ture. Miseensi nageenyaa konkolaataa biraatiin ture. Nutis akkuma ta'etti jajabbeessinee sijaaraa harkaa fudhuun gara jiddu gala wal'aansaa seensifne. Yeroo tokko ammo namoota saddeetitu adda baafame. Wal'aansaaf Gondar deeman. Isaan boodas saddeettan isaanii fuudhee akkan deemu natti himame. Waraqaanis oggeessa fayyaa irraa barraa'ee naaf kennameera. Anis namoota vaayiirasiin irratti argame ambulaansicha keessatti fee'uun namtichi qaama nageenyaa eeguu eegallee. Inni dhufuu didnaan callisee oofuun eegale. Tibba sana namoota Sudaan irraa bosona keessaan gala turan to'achuun ho'a qaamaasaanii safaruun warra nageenyaatti hojii baay'isee ture. Ergan daandii walakkaa gaheen booda 'fincaan nu qabeera nu buusi' naan jedhan. Anis dhiphachuun eegale. Achiinis 'tole homaa miti, magaalaa keessa dhaabuun hin danda'amu. Bosoonnis nageenya keessaniif gaarii miti. Kanaafuu buufata fayyaa barbaadnee achitti fincooftanii dhiqattu jedhee osuman kofalchiisaa, haasoofsiisu magaalaa Gondar gallee. Sijaaraa xuuxuufi fincaaniif bu'uu barbaaduun alatti rakkoon hanga ammaatti na mudate hin jiru. Baayyeen isaaniis kan miidiyaan darbu ni dhagahu. 'Maaliif qofaatti nama tokko tokkoon nu hin geessitu?' jedhanii gaafatu. Waliin waan turtaniif waliin isin geessina jennaan. Namoota vaayirasiin irratti argame amalaan qabeen gara jiddugala wal'aansaa geessa. Yoo akkas ta'e malee waliigaltee konkolaachisuu hin dandeessu. Waanan namoota fuudhuuf bakka turmaataatti deddeebii'uuf baay'een isaanii maqaan na beeku. Warri bakka turmaataa keessa jiranis jiddugala wal'aansaa kamitti caalaa tajaajila gaarii akka argan dursanii qoratu. Ani garuu bakka oggeessonni fayyaa geessi naan jedhan geessa. Naannoo keenya keessa dhukkubichi jiraachu kan beeku muraasa. Kaan akka biyyoota Awurooppaatti namni ittiin du'e yoo arge malee kan hin amanneedha. Dubbiin kun sobadha yeroon itti jedhame ture. Kunis 'osoo qufaa, gubaa qaamaa ykn dhukkubbii biraa hin qabaatiin sobaan vaayirasichaan qabamte jirta naan jedhan' jechuun fudhachuuf baay'ee rakkataa turan namoonni kaan. Ana mataasaa namoota shakkamaniifi kanneen vaayirasiin irratti argame waanan deddebiisuuf, magaalaa guutuun quba natti qabaa ture. Namoonni naannoo sanaa kamiyyu 'eenyutuu Covid-19 deddeebisaa jira yoo jedhaman, konkolaachisaa Matammaa Taariikuudha' jedhu. Ani mataankoo erga namoota gara jiddugala wa'laansa Baahirdaar geessee deebii'een booda bu'ee shaayi dhuguuf baay'ee soodaadha. Hawaasichi 'namni Covid-19 walqabateen hojjatu hunduu adda bahee taa'u qaba' jedha. Anis konkolaachisummaan waanan Covid-19 irra hojjadhuuf, haalli naaf mijatee qofaa kiyya turuun qaba malee haadha warraa kiyya, ykn abbaafi haadha kiyya waliin jiraachu narra hin turre. Jara geessee yoon deebi'u hiriyoonni kiyyaa mataansaanii nagaa mormaa olii nagaafatu ture. Amma jijjiramni jira. 'Omaa miti nagaa nugaafadhu' kan jedhanis jiru. Jalqaba irratti garuu 'vayirasiichi Matammaa gallaan isatu nutti fida' jechuun ilaalcha gaarii anaaf hin qaban ture. Amma barameera. Yeroo gara yerootti lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamanii dabalaa waan dhufeef, kan ambulaansiin geeffamanii ol ta'aa jiru. Wayita al tokkotti namoota 20 irratti argamuutti awutobiisii Yunivarsitiin Gondar nuuf kenneetti fayyadamaa jirra. Namoonni araada akka sijaaraa, jimaa fi shiishaa qaban, bakka turmaataatti 'kan nyaannu nuuf hintaane' jechuun kan badan jiru.  Haa ta'u malee namoonni sababii adda addaatiin bakka turmaataa badanis eeruu hawaasaatiin deebiifamani ni qabamu. Fakkeenyaaf namichi 'guyyaa 14 tureera maaliif saamudi naaf hin fudhamne? Erga saamuda hin fudhannee maaliifan taa'a? jechuun gara Magaalaa Mandara 7tti bade tokko eeru ummataatiin qabameera. Ergan hojii kana eegalee kaasee nagaa kiyya, mataan illeen na dhukkubee hin beeku. Haa ta'u malee yaaddoon qaba ture. Namoonni deddeebisaa ture hedduun mallattoo dhukkubichaa hin qaban. Haala sardamaa keessa jirra yoo ta'es, guwaantii na jalaa dhumnaan saanitaayizariitti fayyadamunan karraa ambulaansichaa saaqa ture. Kanaafi baay'ee of shakkaa ture. Torban dura qoratamee bilisan ta'e. Ergasiin boodas baay'een of eeggannoo taasisaa jira. Bakkeewwan Itoophiyaa keeessatti yaaddoo guddaa qaban keessa tokko Gondar Lixaati. Sudaan irraa fageenya meetira 10 qofaa qabna. Wayita keellaa saaqaniifi cufan ni agarra. Iddo muummeen ammo Matammaa Yoohaannis. Karraa fi sochii hedduu qabdi. Wayita Suudan keessatti vaayirasichi dabalu imalli gara Itoophiyaatti taasifamu ni dabala. Kanneen magaalaa keessa jiraatan osoo hin hafiin ni dhufu. Sababii hir'ina bajataatiin maaskiifi guwaantii gahaa argataa hin jirru. Kanuma tureetti fayyadamaa jirra malee sababii koronaatiin kan nuuf dhufe hin jiru. Qaamooleen nageenyaa mataansaanii saaxilamaa jiru. Kanaafu osoo itti yaadamee namoota oolchuun ni dana'ama.


Koronaavaayiras: 'Delhiitti namoota afur keessaa tokko Covid-19n qabameera'

Magaalaa guddoo Indiyaa, Dehliitti namoota afur keessaa tokkoo koronaavaayirasiin qabamuu mala kan jedhu bu'aan qorannoo saamuuda dhiheenya gadhiifamee tokko mulliseera. Qorannoon mootummaan gaggeessee akka mulliseetti, saamuuda dhiigaa namoota 21,387 qoratamee keessaa kan parsantaa 23.48 ta'an irratti 'antibody' Covid-19 argameera. Haalli kunis tatamsa'inni vaayirasichaa magaalattii keessatti baayyina lakkoofsaa qorannoon mirkanaa'een caalaa olaanaa ta'uu mullisa. Hanga ammaattis Dehlii keessatti namoonni 123,747 koronaavaayirasiin irratti argamuu kan mirkannaa'ee yoo ta'u, kunis baayyina lakkoofsa ummata magaalichaa miliyoona 19.8 keessaa %1 kan ta'uudha. Lakkoofsi kun % 23.44 wayita gahuuttis namoonni vaayirasichaan qabaman miliyoona 4.65 akka gahu himama. Akkasumas, baayyinni namoota Dehlii keessatti qabamaniiru jedhaman %23.48 siriiyyuu gadaanaadha, sababii magaalattiin golawwan namoonni garmalee keessatti waliitti sisiquun jiraatan hedduun waan jiraniif jedheera. Haata'u malee, namoonni hedduun ammalleen saaxilamtoota waan ta'aniif malawwan ittisaa cimaa hordofuu qabuu jedhameera. Qondaaltoonnis qorannoon akkasii kun biyyattii keessatti yoo gaggeefamu kan jalqabaafi baayyee murteessaadha jedhaniiru. Sababiin isaas aanga'oonni haala tatamsa'ina vaayirasichaa haalaan akka hubataniif ni gargaara waan ta'eef baayyee murteessaadha jedhameera. Qorannichi aanga'oota mootummaa akka meeshaalee qorannoo haala gaariin dhiyeessaniifi imaammata faalama naannoo irratti xiyyeefatan akka hojjatan ni gargaara. Delhiin magaaloota Indiyaa vaayirasichaan baayyee miidhaman keessaa tokko. Magaalatiitti namoota haalaan dhukkubsataniif hirrinni siree hospitaalootaa kan mudate jalqaba torban Waxabajjiitti ture. Haata'u malee, buu'uuraalee hospitaalootaa irratti fooyyansi kan taasfame yoo ta'u, ergasiin booda lakkoofsi namoota guyyaan vaayirasichaan qabamanii gadi bu'aa dhufeera. Magaalattii keessatti torban lamaan darban keessatti guyyaan namoota 1,200 hanga 1,600 tu vaayirasichaan qabama. Kunis kan baatii Waxabajii keessa turerra wallakkaan kan hirrateedha. Guyyaa Wiixataa ammoo magaalattii keessatti namoota 954 vaayirasichaan qabame. Lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamanii haalaan hirrachuunis baayyina hojii qorannoo, duuka bu'insa, adda baasuun tursiisuun kan wal qabateedha. Akkasumas, magaalattii keessatti baayyinni lakkoofsa namoota guyyaan Covid-19n lubbuusaanii dhabanii hirrateera. Indiyaan seera koronaavaayirasii ittisuuf baafte laaffistus lakkoofsi namoota Covid-19 qabamanii ammas dabalaa jira. Kaleessa sa'aatii 24 keessatti qofa namoonni 37,148 ta'an koronaavaayirasiidhaan yoo qabaman, 587 ammoo du'aniiru. Biyyattii keessatti hanga ammaatti namoonni 1,171,356 Covid-19 qabamaniiru.


Koroonaavaayiras: Yaaliin talaallii Covid-19 argachuu abdachiisaa ta'aa dhufeera jedhame

Koroonaavaayirasiif talaalliin abdachiisaan sadarkaa yaalii Kilinikaal jedhamurra gahan jiraachuu ogeeyyiin UK fi US beeksisan. Namootni fedhaan yaaliin kun irratti gaggeeffamaa jiru talaallii kana fudhachuun booda dandeettiin ittisa dhibee qaama isaanii dabaluun abdii isaanii akka hore qorattootni UK fi US ibsaa jiru. Dabalaataan talaalliin kun miidhaa qaamaa hin malle guddoo kan hin geessifne ta'uutu himame. Gosootni talaallii adda addaa 23 sadarkaa yaalii namarratti gaggeeffamurraa kan gahan yoo ta'u, 140 ammoo sadarkaalee qorannoo kanaa gadiirra argamu. Haata'u malee saayintistoonni tokko tokko namootni fedhaan yaalii kanaaf akka of kennanii qorannoo kana akka saffisiisan gaafachaa jiru. Talaalliiwwan kun milkaahaniiru kan jedhaman, namootni yaalii kanaan talaalliiwwan kana erga fudhatanii booda Koroonaavaayiirasiif of saaxilanii yoo qabamuu baataniidha. Namootni amma yaalii kana keessatti akka hirmaatan gaafatamaa jiraniis erga talaallii kana fudhatanii booda vaayirasichaaf of saaxiluu qabu. Dhaabbileen akka 1 Day Sooner jedhaman biyyoota addunyaa 140 keessatti namoota fedhaan qorannoo kanaaf of kennan 30,000 argachuuf duulaa jiru. Gareen saayintistoota bebbeekamoo warreen badhaafamtoota Noobel ta’an dabalatee namoota fedhiidhaan talaallii Covid-19 yaaliirra jiru fudhatanii koronaavaayirasiitiif of saaxilaniif waamicha taasisaa jiru. Kana kan gochaa jiraniifis, talaalliin sun hangam akka koronaavaayirasiin qabamuurraa isaan ittisuu akka danda’u ilaaluuf jedhameera. Yeroo ammaa akka addunyaatti talaaliiwwan 23 sadarkaa yaaliiwwan kilinikaal irra gahanii jiru. Karaan ittiin akka talaaliiwwan kunneen hojjetan baruun danda’amu namoonni fedhii qaban talaallichaa fudhatanii booda koronaavaayirasiif of saaxiluun qabamuufi dhiisuu isaanii ilaaluun qofa. Dhaabbanni dawaa Chaayinaa yaalii kilinikaa marsaa sadaffaa Abuu Daabii, UAE keessatti jalqabuu isaa, aanga’oonni biyyattii himaniiru. US keessatti ammoo ogeessi buleessa ittisa weerara kanaa gaggeessaa jiran Dr. Antoonii Faawuchii dhuma waggaa kanaatti talaallii argachuun dirqama jedhan. Weerara koronaavaayirasiin walqabatee haalli biyyattiin itti jirtu daran hammaachaas jira. Yeroo ammaatti weerarichi dabalaa dhufuun namoonni miliyoona 3.5 qabamaniiru. Indiyaattis lakkoofsi namoota qabamanii baay’ee dabalaa jira. Afrikaan Kibbaa ammoo namoota guutummaa Afrikaa keessatti qabaman keessaa walakkaatti kan siquun arditti keessaa kan hedduu miidhamtedha. Gorsa Dhaabbata Fayyaa Addunyaa keessaa – yeroo ispoortii hojjettan maaskii hin godhatiinaa, sababiin isaas sirriitti hafuura baafachuu waan isin dhorkuuf.


Koronaavaayiras: Doktoroota biyyoota lamatti lubbuu dhukkubsattootaa baraaraa jiran

Dr Xaahir Aktaar mana isaa magaalaa Landaniin alatti argamutti dhukkubsattoota Covid-19 Paaksitaanitti argaman kompiitarasaatti fayyadamuun gargaaraa jira. Doktoroonni achi jiran gama viidiyootiin kutaan dhukkubsattoonni haalaan dhukkubsatan itti yaalaman (ICU) kan hospitaala magaalaa Jiinatti argamu Dr Xaahiritti mul’isu. Dr Xaahir ogeessa kutaa ICU yoo ta’u dhukkubsattoota Covid-19 'Essex' jiraniifis gargaarsa taasiseera. Ammatti yeroo boqonnaasaatti softiweerii fayyadamuudhaan muxannoosaa ogeeyyii fayyaa biyya dhalootasaa Paakisataan jiraniif qooda – dhukkubsattoota Covid-19 yaaluuf maloota gaarii ta’an doktaroota gorsa. “Tajaajila NHS’f [kan UK] kenninutti baay’ee boonna,” jedhe Dr Xaahir. “ Akkasumas muxannoo fayyaarratti qabnuu fi kan biraatiin, waahillan keenyaa fi uummata Paakisataan gargaaruun baay’ee barbaachisaadha.” Dr Mohaammad Ashraf Ziyaa hospitaala Jiinatti kutaa ICU dhukkubsattoonni Covid-19 itti yaalaman hogganan BBC’tti akka himanitti, Dr Xaahir waliin muxannoo wal jijjiiruun ''baay’ee faayidAa qabeessa ture,'' jedhu. Isaanis gareen isaanii dhukkubsattoota yaaluuf qorichoota murtaa’oo asiin dura itti hin fayyadamne fayyadamuusaaniitiif “bu’aan gaariin jiraachuu” himu. Paakistaan keessatti namoonni 250,000 koronaavaayirasiin yoo qabaman 5,000 immoo du’aniiru. Lakkoofsi kunis kan Biriitan waliin wal bira qabamee yoo ilaalamu xiqqaa ta’us lakkoofsi namoota Paakistaanitti du’anii kan himamee olidha. Biriiteen keessatti namoonni 44,000 sababa koronaavaayiras lubbuusaanii dhabaniiru. Doktorri biraa dhalootaan Paakistaan ta’anii fi UK’tti hojjatan Dr Suhaayil Chugtaayi sooftiweerii fayyadamuudhaan kutaa ICU Laahoreetti argamuuf gargaarsa kennu. Kaayyoon isaa Paakistaan keessatti sababa hanqinna ogeeyyii kutaa ICU irraa ka’ee jiruuf “qaawwa cufuudha.” Dr Suhaayil piroojektoota akkanaa biroos baay’ee hojjateera. Innis naannoo Puunjaab keessatti mootummaa waliin ta’uun akka doktoroonni UK, Aayirlaand, US fi Paakistaan gama viidiyootiin dhukkubsattoota Covid-19’f gorsa kennu – kana jechuun yaala argatuuf gara mana yaalaa hin deeman jechuudha. Doktoroonni biyyoota afranii eega ji’a Bitootessaatii asi namoota 35,000'f gorsa kennaniiru. Dr Suhaayil haalonni akkanaa fuuldura ogummaa fayyaatiif barbaachisoodha jedha. “Bakka doktorrii fi dhukkubsataan afaan tokko dubbatutti, eessallee jiratan tajaajila argatuu danda’u.” Doktoroonni dhalootaan Paakistaan ta’anii fi lammummaa Biriitan qaban sirna fayyaa Paakistaan jiru fooyyeessuuf yeroo boqonnaasaanitti hojjatan ni jiru. Waldaan tola ooltummaa “The Midland Doctors” jedhamu eega balaa sigiga lafaa Kaashimiiritti mudate booda ture bara 2005 magaalaa Muzaffarabad keessatti hospitaala kan ijaare. Ammatti miseensonni waldaa tola ooltummaa kanaa Biriitan jiraatan doktoroota Paakistaan jiraniif gama interneetiitin leenjii kennu akkasumas dhukkubsattoota kutaa ICU jiran hordofu jedhan Dr Farhaan Rashiid. Isaaniis UK keessatti haalli Covid-19 isa Paakistaan irra hamaa waan ta’eef doktoroonni haalasanirraa muxannoo argatan waahilan isaanii Paakistaan jiraaniif akka qoodaniif isaan gargaareera jedhan. Dr Suhaayil akka jedhanitti doktoroonni lammummaan Biriitish ta’anii fi dhalootan Paakistan ta’an hojiilee akkanaarratti hirmaatuuf fedhii guddaa qabu. “UK ni jaalatu ta’us garuu biyya irraa dhufaniis hamma danda’aniin gargaaruu barbaadu,” jedhe.


Koronaavaayirasii: Addunyaarrati namootni Covid-19'n du'an 500,000 caalan

Sababa weerara Covid-19'n addunyaa guutuutti lakkoofsi namoota lubbuu dhabanii 500,000 caaluu ragaan Yunivarsiitii Joons Hoopkiinsi mul'iseera. Dhuma bara darbeerratti Chaayinaatti yeroo jalqabaa vayirasiin kun erga mul'atee hanga ammaattii guutuu addunyaatti namootni vaayirasii kanaan qabaman miiliyoona 10 gahaniiru. Walakkaan namoota kanaa kan jiraatan US fi biyyoota Awrooppaa keessa yoo ta'u, erga yeroo dhiyoo ammoo biyyoota Laatiin Ameerikaa keessatti saffisa guddaan dabalaa jira. Vaayirasiin sirna hargansuu namaa miidhu kun Kibba Eshiyaa fi Afrikaa keesattillee miidhaa geessisaaa kan jiru ta'us, weerarichi biyyoota kana keessatti hanga dhuma ji'a dhufuutti fiixeerra hin gahuu jedhamee tilmaamama. Ji'oota jalqabaa muraasa vaayirasiin kun weerara addunyaa jedhametti namootni jalqabaa miiliyoona tokko kan qabaman ji'a tokko ol keessatti yoo ta'u, amma garuu guyyoota jahan darban qofattillee namootni qabaman miiliyoona tokko turan. US keessatti qofa namootni vaayirasichaan qabaman nuusa lakkoofsa waliigalaa addunyaati. Hanga ammaatti qabamuunis isaanii kan mirkanaahe miiliyoona 2.5 kan ammoo dhibee kanaan du'an 125,000 ta'u. Kutaaleen biyyaa US dhiiyeenya kana uggura sochii laaffisan keessatti weerarrichi haalaan cimee guyyaatti lakkoofsi namoota vaayirasichi keessatti argamee inni guddaan galamaahuutti jira. Lakkoosi namoota qabamanii dabaluun isaa aanga'ootni Teksaas, Filooridaa fi kaaniis ugguura laaffisanii turan akka cimsan dirqiiiseera. Ragaan biyyoota garaagaraa akka mul'isutti sabootni Afrikaa fi Eshiyaa kanneen adii caala akkaa ol miidhamuuf saaxilamoo ta'uu akeekeera. Biyyi US'tti aantee akka malee miidhamaa jirtu Biraaziil keessatti namootni qabaman miiliyoona 1.3 kan du'an ammoo 57,000 gahaniiru. Weerarri kun yaaddoo bakka ta'ee jirutti kutaan biyyaa Riyoo de Janeroo walakkeessa ji'a dhufu kanarraa eegalee istaadiyoomiiwwaan deeggartootaa kubbaa Miilaaf banaan godha jechuun ishee dhagaahameera. Chaayinaatti weerrari kun marroo lammataan waan dhalateef naannoolee dhiyeenya magaal Beejingi jiran irratti ugguurii sochii kaahameera. Bulchiinsa Huubee jedhamu keessatti namootni walakkaa miiliyoonaa ta'an akka hin sochoone ugguramaniiru. Biyyoota Lixa Awrooppaa keessaa duuti giddaan biyyi itti galmaahe UK'n magaalaa Leesteer keessatti lakkoofsi namoota haaraa qabamani dbalaa jiraachuu isaatiin uguura sochii keesseetti.


Koroonaavaayiras: Dhukkubni qilleensaan daddarbuun maal jechuudha?

Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO) hamma yeroo dhihootti wantoota koronaavaayiras of irraa qaban jedhaman yoo tuttuqan qofaa Covid-19 nama qabuu kan danda'u jedhaa ture. Kunis yeroo qufaanu yookiin haxxifannutti wantoota ijaan hin argamne sanneeniin Covid-19 daddarbu turetti. Kanaaf kan dhaabbanni kun tatmsa'inna Covid-19 ittisuuf harka dhiqachuun maloota ittisaa keessaa isa murteessaadha jedheefi. Yeroo ammaa kanatti ilaalchi koronaavaayirasiin paartikiloota xixiqqoo ijaan hin mul'anne yeroo dubbannu yookiin hargannu qaama keessaa bahaniin daddabaruu danda'a jedhuudha. Tatamsa'inni qilleensaa yeroo nuti vaayirasii yookiin baakteeriyaa qilleensa keessatti argaman gara keessatti fudhannu mudata. Wantoonni xixiqqoon ijaan hin mul'anne sunneenis gara bakkeewwan bal'atti tamsa'uu danda'u. Busaan, qufaanii fi daranyoon sombaa dhukkuboota qilleensaan daddarban keessaa isaan muraasa. Ragaan WHO akka mul'isutti koronaavaayirasiin bakkeewwan namoonni itti baay'atanitti qilleensa keessa turuu akka danda'u ibsa. Qorannoon akka mul'isutti kornaavaayirasiin dhugaa hin taane qilleensatti biifame yoo xiqqaatee sa'aatii sadii qilleensa keessa turuu danda'a jedha. Qorattoonni garuu yaalii laabiraatoorii keessatti taasifame gaafa qabatamatti hojiirra ooluu garaagarummaa qabaachuu danda'a jedhu. US kutaa biyyaa Waashingitan keessatti namni tokko namoota waldaa tokko keessatti waliin faarfatan keessaa namoota biroo 45 dhukkubaan qabsiisuu danda'a jedhamee shakkama. Namoonni dhukkubaan qabaman muraasni immoo namoota walirraa fageenyasaanii eeggataniidha. Haalli walfakkaataan Chaayinaa keessatti mudatee ture. Chaayinaatti namni tokko mana nyaata tokkotti nyaatu namoota biro sagalitti dhukkubicha dabarsuu danda'a. Namoota qabaman keessa inni tokko nama dhukkubicha daddabarse irraa meetira jaha fagaatee taa'aa ture. WHO yeroo ammaa kanatti Covid-19 ittisuuf tarkaanfileen fudhatuu qabnu jedhee ibsu keessaa harka bishaan ho'aa fi saamunaadhaan seekondii 20'f dhiqachuu akkasumas walirraa siiquudha. Qorattoonni muraasni immoo tarkaanfileen kunneen dhukkuboota qilleensaan daddaran ittisuuf gahaa miti jedhu. WHO ammatti tarkaanfilee fudhataman irratti wanti haaraan dabale jiraachuus baatus raga haaraa irratti garuu hojjataa jiru. Yoo ragaan kun mirkanaa'ee itti fayyadamni maaskii akkasumas walirraa siiquun manneen dhugaatii, nyaataa fi geejjiba dabalatee haalaan hojiirra oolfamuu danda'a. Dhiheenya kanatti qorattoonni 239 biyyoota 32 irraa WHO'f xalayaa barreessaniiru. Isaanis WHO tatmsa'inna qilleensaa ilaalcha keessa galchuun seera koronaavaayirasiirratti baase irra deebiin akka ilaalu gaafataniiru. "Ragaa kana akka mirkaneessan barbaanna," jedhan Yuunivarsiitii Koloraadootti faarmaasistii kan ta'anii fi waraaqicha kan malleettasan Jose Jimenez. "WHO irratti miidhaa geessisuuf miti. Marii saayinsaawaati, eega yeroo dheeraaf waliin mari'anne booddee raga kana fudhachuu didaaru waan ta'eef ummanni dhimmi kana beekuu qaba jenneeti." Xalayaa kanaaf WHO irraa deebii kan kennan Benedetta Allegranzi ragaan koronaavaayirasiin "bakkeewwan namoonni itti baay'atan, cufaa ta'an, qilleensa gahaa hin arganetti" daddarba jechu hin ibsamne, hin haqamne." WHO murtee haaraa dabarsuun duratti ragaalee dabalataa akka barbaadu ibseera.


Koronaavaayirasi: Weerara Covid-19n walqabate waan hamaatuu dhufaaf jira jechuun akeekkachisee hogganaan WHO

Hogganaan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO)  weerara Covid-19n walqabatee ''ganaa waan hamtuu dhuufuf jira'' jechuun addunyaa akeekkachisaniiru. Hogganaan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO)  Dr Teedroos Adhaanoom Gabrayesuus, motummoonni imaammatawwan sirrii hojiirra oolchan malee vaayirasichi ganaa namoota hedduu qabuuf jira jedhaniiru. Ergaa isaanitis, ''qoradhaa, duukaa bu'aa, adda baasaa fi bakka turmaataa keessa tursiisaa'' kan yaadachiisuudha jedhaniiru. Erga koronaavaayirasiin dhuma bara darbee biyya Chaayinaa keessatti mullachunsaa himamee kaasee amma namoota miliyoona 10 ol qabeera. Lakkoofsi namoota vaayirasicha kanaatiin du'anis wallakkaa miliyoonaa darbeera. Wallakkaan lakkoofsa namoota vaayirasii kanaan qabamanis US fi Awuroppaa keessatti kan argamau yoo ta'u, ammalee Covid-19 Ameerikaa keessatti saffiisaan dabalaa jira. Akkasumas vaayirasichi biyyoota Ashiyaa Kibbaafi Afriikaas bakka keessatti dhuma Adooleessaatiin dura keessatti hinbabalatu jedhemee ture keessatti osoo hinhafne baayyataa jira. Dr Tedroos ibsa karaa viidiyootiin Wiixata kaleessaa taasisanii, ''Kun akka darbu hundi keenyaa ni barbaadna. Hundi keenyaa jireenya keenya jiraachuu eegaluu barbaadna. Garuu dhugaan jiruu garuu ganaa gara dhumaatti hindhiyaannee'' jechuun haala dhufaa jiru ilaalchisuun akeekkachisaniiru. ''Biyyoonni baayyeen sochii muraasa taasisan illeen, weerarichi garuu sadarkaa addunyaatti dabalaa jira.'' Akkasumas motummoonni kaanis akka fakkeenya Jarmanii, Koriyaa Kibbaa fi Jaappaan kan weerara isaanii imammaatawwan qorannoofi hordoofifii cimaadhaan to'atanii akka hordofaniif gaafataniiru. US hanga ammaatti namoota Codid-19n qabama miliyoona 2.5 oliifi  du'aa galmeessuun biyya addunyaa kamu dursuun argamti. Bulchiinsoonni Ameerikaa kanneen dhiheenya keessa uggura jalaa bahan, keessatti kanneen kibba biyyattiitti argama keessatti namoonni vaayirasichaan qabamaa jiran garmaalee dabalaa jiraachuu torbanoota dhihoo keessa gabaafameera. Weerarichii garmalee dabaluusaatiin walqabatees aanga'oonni bulchinsoota Teeksaas, Filoriidaafi kanneen biraa keessatti daldala irratti deebiisanii uggura cimaa akka kaa'an taasiseera. Biyyi lammaffaan namoonni hedduun keessatti vaayirasii kanaan qabamaa jiru Biraazil. Biyya kana keessatti waliigalatti namoonni miliyoona 1.3 ta'u Covid-19n kan qabame yoo ta'u, kanneen kuma 57 ta'an ammoo lubbusaanii dhabanaiiru. Haaluma ciminsa weerarichaa kanaan walqabatees Wiixata kaleessaa magaalaa guddoo biyyattii Biraasiliyaa keessatti labsiin yeroo mudamaa labsameera. Akkuma bulchiinsootaafi kantiibaawwan Biraaziil kan biraa, aanga'oonni magaalaa Biraasiliyaa baatii kana ture kan uggura fageenya eeggachuu laaffisuun suuqiiwwanis deebiifamanii akka saaqan kan taasisan. UKn biyyoota Awurooppaa du'aatii hedduun keessatti galmaa'ee keessa tokko.Sababiidhuma kanaan kantiibaan Leesisitar manneen dhugaatiifi ristotaantiin ammalleen torban lamaan dhufaniif akkuma cufamaniitti akka turan jedheera. Bakkeewwan Ingilaandii kan biraa keessatti ammoo manneen dhugaatii, restooraantii, manneen riifeensaafi hoteeloonni deebiisanii akka banamaniif sanbattan irra uggurri kaa'amee ture laaffiisame.


Koronaavaayirasi: Bulchiinsi Teeksaas sababa Covid-19'n hammaatef maaskii uffachuu dirqama goote

Ameerikaatti Bulchaan Teeksaas waan tatamsa'iin vaayirasichaa biyyattii keessatti garmalee dabalaa jiruuf jecha alatti maaskii kaawwachuu dirqama taasisaniiru. Qajeelfamni kunis kaawuntiiwwan namoonni Covid-19 qabaman 20 fi isaan olii keessatti argame keessatti hojiirra kan oolu yoo ta'u, Teeksaas keessatti ammo kaawuntiiwwan 254 argamu. Teeksaas keessatti guyyaa Roobii qoofaatti namoota 8,000 ta'aniitu Covid-19n qabame. Kunis kan torba lamaan darbanitiin wal bira yoo qabame ilaalamee 2,400 kan dabale jedhameera. Ameerikaa keessatti ammatti namoota miliyoona 2.7 ta'u vaayirasichaan qabamuun kan mirkanaa'e yoo ta'u, kuma 128 kan ta'an ammoo lubbusaanii dhabaniiru. Teeksaas bulchiinsoota Ameerikaa kanneen tarkaanfii uggura kaa'amee ture kaasuudhaaf dursa fudhatan keessa turte. Bulchaan Teeksaas maal jedhan? Bulchaan Teeksaas Gireej Abiiti maaskii fuulaa kaawwachuun deebiisnee dhaabbilee daldalaa saaquuf nu gargaara jedhaniiru. Bulchaan kunis ajaja walfakkaataa kanaan dura baasanii turan Ebla 30 akka xumuramu hayyamanii turan. Garuu amma vaayirasichi deebi'ee bulchiinsicha keessa waan babal'ataa jiruuf gara ajaja isaa kan duraatti deebi'uun manneen dhugaatii hundi akka cufamaniifi restoraantonnis humna xiqqaan akka hojjatan taasisaa jiru. Kanaan dura garuu bulchaan kun ummanni bulchiinsichaa guutuu maaskii akka uuffatuuf ajajuu didanii ture. Kana malees namoonni maaskii kaawwachuu didan doolaara 250 kan adabaman ta'uu himeera. ''Waanan ifa taasisuu barbaadu, seera nageenyaa kana cabsuudhaan namni kamiyyuu mana hidhaa hingeeffamu'' jedhaniiru bulchaan. Itti dabalaniis 'Covid-19 eessayyuu hindeemu. Caalaa itti cimaa deema malee'' jechuun hawaasa akkeekachiisaniiru. Kutaalee hospitaalotaa kan namoonni baayyee dhukkubbsatan keessatti wallaanaman gara guutuu gahaniiru kan jedhan bulchaan kun, ''Amma yeroo vaayirasichi garmalee itti babalataa jiru irratti waan argamnuuf, dogongora xiqqoolleen taasisuu hinqabaannu,'' jedhan. Ajaji kennamees kan waanuma namoonni 'ofii yaadanii raawwachu' danda'an kan dabalatuudha. Haa ta'u malee, ijoolleen umuriinsaanii waggaa 10 gadii seera kanaan hindiriqisiifaman.


Koroonaavaayiras: Ispeen sodaa Covid-19f bineensota 'mink' jedhaman 100,000tti siqan ajjeesuuf

Anga'onni fayyaa Kaaba-Baha Ispeenitti argaman gosoota bineensotaa 'mink' jedhaman 100,000 tahan sodaa koroonaavaayirasiif ajjeesuuf ajaja dabarsan. Bineeyyiin osolee fafakkaataniifi gosa bineensaa hamaa jedhamuun walitti dhiyaatan hedduusaaniirra, qorannoo godhameen vaayirasichi irratti argameera. Bineeyyiin xixiqqoo 'mink' jedhaman kanneen qonnaan bultoonni rifeensasaaniif jecha horsiisu, uffanni irraa midhaaffamuus gatii qaalii baasa. Tatamsa'inni kutaa biyyaa Araagon jedhamutti argame kun kan barame, erga haati warraa hojjetaa qonnaa tokkoo ji'a Caamsaa keessa vaayirasichi irratti argame boodadha. Ergasiis abbaan warraasheefi hojjettoonni qonnaa jaha biroo vaayirasichi irratti argame. Erga hojjettoonni qabamuun mirkanaa'ee booda, bineensota kana adda baasuun, hordofaa turan. Qorannoo gaafa Waxabajjii 13 taasifameen, minkootni %87 tahan koroonaavaayirasiin qabamaniiru. Kanaanis qondaaltonni fayyaa naannichaa minkootni 92,000 tahan akka ajjeefaman ajaja dabarsaniiru. Angawoonni kun dabalanii, dhaabbata qonnaa kanaaf kasaaraa bineensota kana dhabuun irra gahuuf, beenyaan ni kanfalamaaf jedhaniiru. Ministirri qonnaa Araagoon, Joaquin Olona waan gaazexeessitootatti himan, ''Sababni ajaja ajjeechaa kana dabarsineef, vaayirasichi gara namootaatti akka hin dabarre ittisuufi.'' ''Haa tahu malee bineensotarraa gara namaatti daddarbuufi dhiisuun haga ammaa if miti,'' jechuun cimsanii dubbatan. Yaadni amma jiru tokko, hojjettoota qonaa keessaa namni qabame, gara bineensota kanaatti hin oolu jedha. Gama biraan ammoo yaadni hin mirkanoofne, bineensota kanniinirraa gara namootatti cehe ka jedhudha jedhan angawaan kun. Qorannoowwan akka agarsiisanitti vaayirasiin haarayaan kun bineensotarraa bineensotatti daddarba - adurree fi saroota irratti. Waa'ee bineensotarraa namatti daddarbuu garuu haga yoonaa wanti beekamu hinjiru, saayintistoonni ammallee qorachaa jiru. Denmaarkiifi Nezerlaandisittis hojjettoonni qonna minkoonni jiran keessa hojjetan vaayirasichaan amma dura qabamaniiru. Nezerlaandisitti erga weerarichi qonna garagaraa keessatti mul'atee booda, minkoonni kumaatamatti lakka'aman qalamaniiru. Akka Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO) jedhetti taateen ammaa kun tarii ''taatee isa jalqabaa bineensotarraa namatti daddarbe tahuu danda'a.'' ''Jalqabarra namoonni bineeyyii kana faalan (qabsiisan), boodarra moo minkoota kanarraa namoonni kaan qabaman,'' jedhan qondaalli WHO Maria van Kerkhove. ''Kun maal akka tahe baruuf ammallee qorannoorra jirra. Daddabarsuu keessatti fi gahee bineensonni kun qaban.''


Koronaavaayiras: 'Talaalliiwwan Koroonaa jalqaba bara 2021 dura hin eegiinaa'- WHO

Talaalliiwwan koroonaavaayiras hangi ta'an sadarkaa yaalii gara dhumaarra gahaniis jalqaba bara 2021 dura gabaaf kan dhiyaatan hin ta'an jedhan ogeessi Dhaabbata Fayyaa Addunyaa. Dhaabbatichi talaalliin kun karaa haqummaa qabuun qaama hunda bira akka gahu hojii eegaluu kan dubbatan hoogganaan sagantaa dhibee tasaa Maayik Riyaan, amma addunyaan lakkoofsa namoota guyyuu vaayirasichaan qabamaa jiraanii akkaan dabalaa jiru to'achuurratt xiyyeeffachuu qabuu jedhan. Talaalliiwwan hangi ta'an yaalii sadarkaa sadaffaarra gahaniiru, hanga ammaatti gama madiinummaa qaamaa dabaluufi fayyummaa isaaniin kan kufaniis hin jiran'' jedhan Riyaan. Namootni talaallii kana fudhachuu kan jalqaban ji'oota jalqabaa bara 2021 akka ta'u dubbatan. Dhaabbatni isaanii hangi talaallii omishamuu akka dabaluufi waliin gahiinsa isaa mirkaneessuuf hojjechaa akka jirus himaniiru. ''Taalliin weerara kanaa kan warra sooresssaa miti. Kana warra hiyyeessaas miti. kan nama hundaati,'' kan jedhan ogeessi kun qaama hunda haala madaalawaa ta'een qaqqabuu qabaa jedhaniiru. Talaallii kaampaniiwwan   Pfizer Inc fi kan biyya Jaramanii   BioNTech jedhamaniin hojjetamaa jiru fayyaa namaaf hin yaaddessuu yoo ta'eefi madiinummaan isaa yoo mirkanaahe mootummaan Ameerikaa talaallii miiliyoona 100 bituuf doolaara biiliyoona 1.95 ni kaffala jedhameera. Riyaan manneen barnootaa deebisaanii banuun of eeggannoo guddaan tarkaanfii fudhatamuu qabu akka ta'e akeekkachiisan. Keesumaa vaayirasichi bakka namaa namatti ce'uun isaa hin to'atamnetti. Ameerikaa keeessatti bakka weerarichi amallee dabalaa jirutti manneen barnootaa haa banaman haasaan jeddhu jiraachuun falmii uumeera.


Koronaavaayiras: Doonaald Tiraamp dhumarratti ummata fuulduratti maaskii godhatan

Pirezidaantiin Ameerikaa Doonaald Tiraamp eega weerarri koronaavaayiras mudatee as yeroo jalqabaaf ummata fuuldura maaskii godhatan. Pirezidaantichi hospitaala waraanaa Waaltar Reed kan Waashingitaniin alatti argamu daawwataa turan. Isaanis loltoota madaa’anii fi ogeeyyii fayyaa waliin wal wal arganiiru. “Maaskii godhachuun rakkoo hin qabu, ta’us garuu bakkaa fi yeroo mataasaa qaba jedhee amana,” jedhan yeroo Waayit Haawusii bahan. Pireezidaantichi asiin dura maaskii hin godhadhu jedhanii kan turan yoo ta’u, morkataasaanii kan warra Dimookiraatotaa kan ta’an Joo Baayideen maaskii godhachuusaaniitti qoosanii turan. Kaleessa akkas jedhan: “Hospitaala keessatti keessumaayyuu yeroo namoota hedduu fi loltootatti haasoftu maaskii godhachuun gaariidha jedhee yaada.” Donaald Tiraamp torbee darbe yeroo 'Fox Business Network’tti dubbatan: “Maaskiin na waliin ni deema”, jedhanii turan. Giddugalli Ittisa Dhibee US (CDC) ji’a Ebla keessa tatamsa’inna vaayirasichaa ittisuuf bakka namoonni itti baay’atanitti maaskii godhachuun gaariidha jedhus pirezidaanti Tiraamp garuu tarkaanfii kana hojiirra akka hin oolchine dubbataniiru. “Waan godhadhu natti hin fakkaatu,” jedhanii turan yeroo sattis. “Yeroon pirezidaantota, Ministaroota Muummee, abbootii hirree, mootota, giiftiiwwan naga gaafadhu maaskii godhachuu? – Natti hin mul’anne,” jedhanii turan. Midiyaalee tokko tokkoos gargaartoonni isaa yoo xinnaate al tokkicha ummata fuulduratti akka maaskii uffatuu gaafataa turan. Haalli ammatti US keessa jiru maal fakkaata? Sa’aatii 24 darbanitti biyyattiitti namoonni 66,528 koronaavaayirasiidhaan qabamaniiru. Eega weerarri koronaavaayiras eegalee kaasee namoonni 135,000’tti siiqan du’aniiru jedha gabaasni Yuunivarsiitii Joons Hoopkiinsi. Luuziyaanaan naannoo yeroo dhihotti ummata fuulduratti maaskii godhachuu ajajje taateetti. Bulchaan Luuziyaanaa kan warra Dimookiraatotaa ta’an manneen dhugaatii akka cufaman ajajaniiru. Manneen nyaataattis maamiltoonni keessa seenanii tajaajila akka hin arganneef ajaja jabaa dabarsaniiru. Tarkaanfiiwwan kunneenis guyyaa Wiixataarraa hojiirra ni oolfamu. Teeksaas keessatti guyyaa kaleessaa namoonni haaraa 10,500 koronaavaayirasiidhaan qabamaniiru.


Koronaavaayiras: Zimbaabween namoota seera Covid-19 'cabsan' 100,000 hiite

Zimbaabweetti erga baatii Bitooteessaa asiitti seera Covid-19 ittisuuf ka'ame cabsaniiruu jechuun namoonni 105,000 ol to'annaa jala olfamuu poolisiin beeksise. Namoonni gara 1,000 ta'anis sababii 'sochii hin barbaachiifne' ykn maaskii kaawwachuu dhiisuun walqabatee guyyoota lamaan darban keessa to'ataman. Biyyattii keessatti namoonni 1,500 ta'an vaayirasichaan qabamunsaanii kan mirkanaa'e yoo ta'u, ugguuri kaa'amee ture xiqqoo laafifameera. Haata'u malee, qeeqxoonni mootummaan seera dhukkubicha ittisuuf baheen mormitootaafi rogeeyyii irratti xiyyeefateera jedhanilleen mootummaan haaleera. Mormitoonniifi gareewwaan Hawaasa sivilii pirezidaantii Emaran Minaangaagwaa aangoo akka gadhiisaniif gaafachuuf Adooleessa 31tti hiriira biyyattii guutuutti bahuufuu waamicha taasisaa jiru. Seerawwan ammaa jalatti, lammiilee biyyattii biyya alaatii deebii'an hundi dhaabbilee mootummaan mirkaneessee keessaa torban sadiif adda baafamuun turuu qabaatu. Akka poolisiin jedheettis, namoonni 279 ta'an, kanneen vaayirasichi irratti argame dabalatee, jiddu galawwan turmaataa keessaa baqataniiru. Isaan keessaas 30 kan to'ataman yoo ta'u, maatiifi hawaasa vaayirasichaaf saaxiluu isaanitiif mana murtiitti kan dhiyeeffaman ta'uu poolisiin himeera. Isaan keessattis dhiiroonni miseensoota maatii torba vaayirasichaaf saaxilaman akka argaman TVn biyyattii gabaaseera. Namoonni baayyee seera kabajuuf waan didaniifuu tarkaanfii cimsuuf dirqamuu poolisiin biyyattii dabaluun himeera. Bakkeewwan dhoksaa dhugaatiin itti dhugamu banamaniiru, akkasumas gordubeetti 'dorgommiin dhugaatii biiraa' eegalameera jedha poolisiin haala jiru wayita ibsu. ''Kanneen seera cabsan hunda ni to'anna,'' jedha dubbi himaan Pool Nyaatii akka TVn biyyattii gabaaseetti. Uggurri Zimbaabweetti tatamsa'ina vaayirasiichaa ittisuuf kaa'ameen dinagdeefi haala siyaasa biyyattii balaaf saaxileera. Mootummaanis dinagdeen biyyattii bara kana  %4.5n akka hirratu eega. Akkasumas, qalaa'insii waggaa baatii Waxabajjii keessaa %785 ol ka'e. Pirezidaantii biyyattii kan qeequmsaa irra deebiin hin fudhannee irratti mormii bahuuf waamichi gaggeefamaa jiraachuu gabaasaan BBC Wiil Roos gabaaseera. Namoonni mormiidhaaf daandiitti kan bahan yoo ta'e ammoo hedduun hidhamuu maluus jedheera gabaasaan kun. Haaluma walfakkaatuunis, biyya ollaa kan taatee Afriikaa Kibbaa keessattis poolisiin namoota kuma 230 kanneen seera ugguraa cabsaniiru jedheerratti himannaa baneera. Afriikaa Kibbaatti hanga ammaatti namoonni kuma 320 ta'an vaayirasichaan qabamunsaanii kan mirkanaa'e yoo ta'u, kanneen 4,600 ta'an ammoo lubbusaanii dhabaniiru. Kunis Afriikaa keessatti isa olaanaa kan jedhame yoo ta'u, pirezidaantiin biyyattii Siriil Raamaafoozaan ''Ammalleen balaa hamaatuutu nurra jira,'' jechuun kan akkeekachiisan torbanuma darbe kana ture.


Koronaavaayiras: Tuuriizimiin biyyoota Afriikaa yeroo weerara Covid-19 kanatti maal fakkaata?

Biyyoonni Afriikaa paarkiiwwan, qarqarawwan bishaaniifi bakkeewwan seena qabeessa qabaachuusaaniirraa kan ka’e daawwattoota heddu keessummeessu. Yeroo kanatti garuu sababa weerara koronaavaayirasii lakkoofsi daawwattoota haalan gad-bu’eera jedhe gaazexeessaan Laarii Madoowo. Maariyaa Ma’iileen Afriikaa Kibbaa magaalaa Keep Taawunitti manasheetti keessummootaaf irbaata bilcheessaafi keessummeessaa ture. Yeroo duraaf waggoota 22 dura keessummoota sadii keessummeessuun ture hojii kana jalqabde. Yeroo kanatti garuu sababa koronaavaayirasiin hojiin daldalaashee dhaabbatee jira. “Keessummoonni dhufaa hin jiran, maddi galii kiyyaa durgoo mootummaan naa kaffalu qofaadha,” jetti. “Sababa umuriin kiyya ganna 70 ta’eef ofii kiyyaaf nan sodaadha. Maallaqni na barbaachisa ta’us garuu fayyaa kiyyarra hin caalu,” jetti. Aadde Maariyaan weerarri koronaavaayirasii tuurizimii Afriikaa akka miidhaa jiruufi namoonni hedduu hojii dhabdoota akka ta’aniif fakkeenyadha. Sodaa daawwattootaa Biyyoonni muraasni balalii idil-addunyaa jalqabaa jiru. Kun ammoo yaaddoo namoonni biyyoota biraa koronaavaayirasii akka haaraatti qabatanii dhufu jedhu uumeera. “Weerarri koronaavaayirasii dhiibbaa guddaa tuuriizimiirratti uumeera,” jetti Naleedii Kaaboo, Itti-gaafatamtuun Waldaa Tuuriizimii Afriikaa. “Tuuriizimiin akka duraa ta’a jedhee hin yaadu.” Afriikaan bara 2019’tti daawwattoota miiliyoona 71.2 ta’an keessummeessiteetti, akkasumas namoota seektara kana keessa jiran miiliyoona 25tti siqaniif mindaa kaffaluu dandeessee turte jedha Dhaabbanni Tuuriizimii Addunyaa. Afriikaan ammatti galii doolaraa biiliyoona 55 ta’u dhabdeetti jedha Gamtaan Afriikaa. Echee Emolee dhaabbata daawwachiisaafi sagantaalee adda addaa qopheessuu kan qabu yoo ta’u, daawwannaa gara Keeniyaa, Taanzaaniyaa, Itoophiyaafi Gaanaa taasisuuf ture haqee jira. “Ammatti kaayyoon kiyya lubbuun jiraachuudha. Waan fedhe dhabdullee boodarra deebifachuu dandeessa,” jedha Emoleen. Bayyanachuuf yeroo fudhata Taanzaaniyaafi Tuuniziyaan biyyoota daangaasaanii bananiin daawwattoota biyyoota biraa keessummeessaa jiraniidha. Morookoofi Moorishiyes biyyoota daawwattoota hedduun daawwataman ta’us daawwattoota biyyoota biroof ammallee karrasaanii hin banne. Biyyoonni akka Keeniyaa, Siicheelesiifi Ruwaandaa balalii idil-addunyaa Hagayya 1 irraa kaasee akka jalqaban ibsaniiru. “Galiin bara 2020’tti tuuriizimiirraa argannu %50 – 70 gad bu’a,” jetti Kileer Akaamaanzii hoggantuun Boordii Guddinna Ruwaandaa. “Ta’us garuu haalli kun erga daandii xiyyaaraa banamee booda waan uumamuu irratti hundaa’a.” Biyyoonni Afriikaa Bahaa waggatti daawwattoota gooriillaa daawwachuuf garas imalan miiliyoona 1.63 bara 2019’tti kan keessummeessan yoo ta’u, kanaanis galii doolara miiliyoona 498 argatanii jiru. Diyasporaarratti xiyyeeffachuu Lammiileen Afriikaa Kibbaa heddu oduu dogoggoraa kan magaalaa Keep Taawun keessatti koronaavaayirasii akka tatamsa’uuf sababa ta’an daawwattoota biyyoota biraatii jedhuun irratti qeeqasaanii ibsanii turan. Naamiibiyaa, Keeniyaafi Ruwaandaan biyyoota hojjattoonni manasaaniitii akka hojjataniif xiyyeeffannaan hojjataa jiraniidha. Daawwattoonni hoteelotatti, riizoortiittiifi bakkeewwan kaan namoota muraasa qofa arguu malu. Kunis sababa namoonni fageenyasaanii eeggataa jiraniifidha. “Wanti jijjiiramuuf ta’u amala daawwattootati. Kunis nageenyummaa, ofitti amanamummaafi wal amanuurratti kan hundaa’uudha. Namoota waliin wal qunnamtii gad aanaa qabaatu yoo ta’e, hammuma sana nageenyummaansaaniis mirkanaa’a,” jedhan Obbo Sisaa Nishonaa, hoogganaan Tuuriizimii Afriikaa Kibbaa. Akka carraa ta’ee Aadde Maariyaan hamma bara dhufuutti daawwattoota biyyoota alaa akka Paariisiifi kaan irra dhufan keessummeessurra daawwattoota Afriikaa Kibbaa qofa ta’a kan keessummeessan.


Koroonaavaayiras: UN weerara Covid-19 to’achuuf doolara bil 10 ol walitti qabuufi

Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii (UN)  weerara Covid-19 to’achuuf maallaqa deeggarsaa walitti qabuuf jira. Dhaabbatichi doolaara Ameerikaa biiyoona 10.3 walitti qabuuf karoorfateera. Maallaqni kun biyyoota galii xiqqaa qabaniifi weerarri dhibichaa caalaatti hubu gargaaruuf oola. Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii akka ibsetti, namoonni miliyoona 265 dhibbaa weerarri vaayirasiichaa uumeen xumura bara kanaatti beelaaf saaxilamu. Weerarri vaayirasii kun biyyoota hiyyummaan itti hammaatu irratti dhiibbaa ciimaa uuma. Deeggarsa ammasii  kana sassaabuun yoo dadhabame garuu, guddinni waggoota 10’n darban galmaa'e duubatti deebi’uuf deema jedhe  dhaabbatichi. Bitootessa darbe keessa koronaavaayirasii to’achuuf doolara biliyoona lama walitti qabuuf tumsa maallaqaa gaafatee ture. Biyyoonni durumaan dinagdeesaanii kufaatii jalaa oolchuuf seera faayinaasii akkuma dhiisanitti, biyyoota hiyyeeyyii akka gargaaraniif hammi maallaqa gargaarsaa kun irra deebiin ilaalamee ol guddifame. Yoo maallaqni gargaarsaa kun otoo hin sassaabamiin hafe garuu, addunyaan muddama hamtuu keessa seenti, namoonni miliyoonatti lakkaa’amaniis beela’uuf jiru jechuun Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii akeekkachise. Hojjattootni miliyoonatti lakka’aman biyyoota garaa garaatti godaananii hojjatan, sababii uggurri sochii weerara dhibee to’achuuf labsameef maallaqa maatiisaaniif erguu hankaakan. Kana malees, biyyoonni walwaraansa keessaa hin baanemmoo meeshaalee ittisa Covid-19’f oolanillee gahaa hin qaban. Biyya Yamanitti namoota vaayirasichaan qabaman keessa harka nuusa kan ta’an lubbuu dhabaniiru, kunis kan akka addunyaatti jiruu ragaa jiru wajjin walbira wayita madaalamu kan biyya Yaman dachaa shaniin caalmaa qaba. Biyyoota caalatti miidhaman gargaaruuf waamicha jalqaba kan dhiyeessee koree gargaarsa yeroo muddamaa UK ti. Dhaabbileen gargaarsaa 14 kanneen akka Oksfaam, 'Christian Aid, Islamic Relief and the British Red Cross'  jedhaman fa’aan hawaasni biyyattii akka maallaqa buusan gaafachaa jiru. Addunyaarratti namoota miliyoona 13 Covid-19’n qabaman keessaa 600,000 tti kanneen dhiyaatan du’aniiru.


Koronaavaayirasii: Hogganaan Kooriyaa Kaabaa Kiim Joong-un ‘irra - aanne’ jedhan

Hoogganaan Kooriyaa Kaabaa Kiim Joong-un biyyisaanii weerara koronaavaayirasirratti ‘milka’iina’ gonfatte jedhanii leellisuusaanii midiyaan biyyatti KCNA gabaase. Kiim akka jedhanitti, biyyisaanii weerara vaayirasii hamaa to’achuun tasgabbii qabdu itti fufsiisuu dandeessee jechuun dubbataniiru. Kooriyaan Kaabaa daangaa biyyoota biroo wajjin qabdu ji’oota 6’n darban cufuun namoota kumaatamaan lakka’aaman addaatti fo’uun tursiifte. Biyyattiin nama vaayirasichi qabe akka hin qabne ibsataa turte. Xiinxaltoonni garuu kuni waanuma hin taane jechaani turan. Hoogganaan Kooriyaa Kaabaa Kiim garuu hojiiwwan labsii yeroo muddamaa ji’oota jahaan darbe weerara dhibichaa to’achuuf hojjataman xiinxaluu ibsan. Kiim akka himanitti, hooggansi koree giddugaleessaa paartii koministii tooftaan weerara dhibicha ittiin to’ate milka’aadha jedhu. Ammas garuu weerarri vaayirasichaa biyyoota ollaa keessatti waan mul’atuuf of hin dagannuu jedhani dubbatan. Kooriyaan Kaabaa jalqaba bara kanarraa eegaltee daangaa cufatteetti. Weerarri dhibichaa biyyatti keessatti hammaachuuf dhiisuun ragaan mirkaneeffame hin jiru. Fedeereshiiniin Waldaa qaxxaamura diimaa idila-addunyaa naannoo daangaa biyyattirratti tola-ooltota wajjin to’annoo vaayirasichaarratti xiyyeeffachuun hojjataa ture. Gabaasni dhugummaan isaanii qaama walabaarraa hin mirkaneeffamne akka himanitti taanaan namoonni vaayirasichaan qabaman biyyatti keessa jiraachuu agarsiisu. Torban kana keessaa garuu, magaalaa guddoo biyyatti Piyoongiyaang keessatti namoonni jiruu idileesaanitti deebi’uu gabaastuun BBC magaalaa guddoo Kooriyaa Kibbaa Seyool jirtu himteetti. Biyyattiin meeshaleen of eggannoo weerara dhibichaa to'achuuf oolanillee daangaa biyyashii akka hin seenne ugguruun eeerameera. Dhugaan lafa jirtu kanuma fedheyyuu haa ta’u malee, Piyoonyaang weerara Covid-19 injifachuu labsatteetti. Kunis biyyattii keesssatti tarkaanfiin cimaan Kiim Joong-un fudhate weerara dhibichaa ittisuuf fayyadeera dhaamsa jedhu qabaata.


Hakimoota qoricha sobaa Covid-19 osoo daldalanu saaxilaman

Gaanaatti hakiimoonni sobaa osoo qoricha Covid-19 fayyasa jedhanii daldalanuu irra gahame. BBC hordoofuun gabaaseera dowwadhaa.


Biyyaa dubartoonni Covid-19’n caalaatti du’aa jiran

Addunyaa keessatti akka ragaan agarsiisutti covid-19 kan du’u dubartoota caalaa dhiirotadha. Fakkeenyaaf Xaaliyaan Chaayinaafi US keessatti, lakkoofsi dhiirotaa vaayirasichaan qabamaniifi du’aanii guddaadha. Indiyaatti garuu wanti bitaa namatti galutuu uumamaa jira. Qorannoon haaraa qorattoota Indiyaafi US’n gaggeeffame akka agarsiisutti vaayirasichaan qabamuun lakkoofsi dhiiraa caaluus koronaavayirasiin dhiroota caalaa kan du’aa jiran dubartoota. Qorannoon kun Covid-19’n wal qabatee Indiyaa keessatti du’a hanga Caamsaa 20tti ture irratti hundaa’uun biyyatti keessatti dubartoota vaayirasichaan qabaman keessaa %3.3 kan ta’an kan du’an yoo ta’u dhiirotaa qabaman keessaa garuu%2.9 qofatu lubbuu dhaba. Namoota umurii ganna 40-49 gidduu ta’anii vaayirasichaan kan qabaman keessa dubartoonni %3.2 kan ta’an du’aanii kan dhiirota ammoo %2.1 dha. Namoota umurii ganna 5-19 gidduuti kan du’an ammoo dubaroota qofa. Yunivarsitii Harvaarditti piroofesara fayyaa uummataa kan ta’eefi qorannoo kan kan hoogganaa kan ture SV Subramaniyaan dhimma kun maal akka agarsiisu himeera. Du’a Covid-19’n uumame gartuun qoodanii madaluu keessatti wanta lamatu jira - du’aaf saaxilamufi dhibbaa du’aatu jira jedha. Du’aaf saaxilamuun yeroo gartuu tokko keessatti hagam akka du’an safaramudha- dhimma kana keessatti lakkoofsa dubartoota qabamanii kanneen du’aaniin hiruun argam. Gama biraan dhibbaan du’aa ammoo lakkoofsaa dhiroota fi dubartoota du’aan keessaa dubartoonni parsantaa meeqa akka ta’an ittiin adda baafama. Piroofeesar Subraminiyaan akka jedhutti qorannoon kun mala isa lammataa fayyadame.. “Akka argannoo keenyaatti, yoo vaayirasichaan qabaman Indiyaa keessatti dubartoonni carraa lubbuun ooluu guddaa hin qabani,” jedha. “Kun hagam dhibbaa uumamaafi dhiibaa hawaasaa irraatti kan hundaa’ee ta’uun isaa ifa miti. Indiyaa keessatti korniyaan iddoo guddaa qaba,” jedha. Ta’us garuu argannoon qorannoo kanaa waan biyyootii addunyaa biro keessatti mul’achaa ture kan faalleessudha. Jalqabaratti dhibee kan akka hargansuufi dhibbaa dhigaan kan caalatti hubaman dhiirotadha jedha Mana Barsumsaa Fayyaa Hawaasaa Joons Hopkiins Biloombergitti piroofesara weerara dhukkubaa kan ta’an Kunihiroo Matsushita. Biyyootii hedduu keessattis dubartoota caalaa dhirootatu sijaaraa xuxaa, akkasumas yeroo yeroon harka dhiqachuun dhirootarra dubartootatu caala. Qorannoon akka agarsiisutti carraan Covid-19 qabamuu dhirootaa guddaadha jedha Pirof Matsushita. Saayintoositoonni dandeettiin dhukkubaa offirraa dhorkuu qaama dubartootaa cimaa waan ta’eef carraan dhibeen du’uu isaanii irraa akka tiqqaatu amanu. “Akka gabaasaa kanaatti, dubartoonni dhiiroota caalaa dhibee kanaan hubamaa jiraachuun isaanii waan addaadha,” jedha Piroof Matsushita. Ta’us garuu qorannoon kun Indiyaa keessatti Covid-19 akkamiin to’atamaa jira isa jedhu adda baasuun barbaachisaadha jedha. “Fakkeenyaaf, carraan qorannoo argachuu dubartootaa kan dhiraa waliin qoxadha?” jechuun gaafata. Dhimmaa kun waan fulleetti argamuun caalaa kan dalga namatti galudha. Indiyaa keessatti dhiroota caalaa dubartootatu waggaa dheeraaf jiraata. Akkasumas manguddooti dubartoota kan dhirootarra caalu. Manguddoonni vaayirasii kanaan callaatti waan hubamaniif tarii kanatu lakkoofsa dubartoota du’anii akka dabalu godhee? Dabalataaniis Indiyaa keessatti dubartoonni oggeessa fayyaa bira dhaquuf ni barfatu, ofiin manatti of wal’aanus. Mana keessattis fayyaa dubartootaaf xiyyeeffanoon hin keennamu. Kanaaf dubartoonni qorannoofi wal’aansaaf barfachaa jiruu? ''Maal akka uumamaa jiru adda baasuuf gabaasa korniyaa irratti ba’u qorachuu qabna.” Jedha piroofesara qorannoo vaayirasii kan ture T Jaakoob Joon. Qorattoonnis kanaan walii galu. “Xiyyeefannoo itti kenninee hordofuun bu’aa jiru baasaa deemna,” jedha Piroof Subramaniyaan.


Koronaavaayirasi: Ministirri Zimbaabwee malaamaltummaa koronaavaayirasiitiin himataman

Ministirri Fayyaa Zimbaabwee himannaa waldhahiinsa bittaa meeshaalee fi qorannoo koronaavaayirasitiin malaammaltummaan himatamanii Haaraareetti mana murtiitti dhiyaachuuf. Ministiriichi Obaadi'ah Moyoo erga dhaabbileen siyaasaa mormitootaafi miidiyaalee hawaasummaa motummaarratti dhiibbaa taasisaniin booda Jimaata darbe to'annaa jala oolfaman. Osoo haala adeemsa barbaadamu keessa hin darbiin dhaabbata biyya Haangaariitti galmaa'e tokkoof kontraanni bittaa doolaara miliyoona 20 kennameef. Haa ta'u malee to'atamu Mr Moyaa kana ilaalchisees motummaan yaada homaatu hin kennine. Erga Emersan Maaniinguwaan gara aangootti dhufanii asi aanga'aan sadarkaa minisitiraa wayita malaamaltummaan himatamu kan ammaa kun nama lammaffaati. Haala waliigaltichaattis osoo Abbaa taayitaa Galmeewwan Bittaa Biyyattii irraa hayyama hin argatiin dhaabbata erga galmaa'ee baatii lama qofaa galmeesisee waliin raawwatame jedhameera. Dhaabbilee paartii mormiitootaas kanfaltii Doolaara miiliyoona lama dhaabbata 'Drax Consult' jedhamuuf raawwatameerratti yaaddoo qaban ibsaniiru. Kanfaltichis aanga'oota Haangaariitiin baatii Bitooteessaa keessa kaafamee ture. Torban darbe keessa ammoo Zimbaabweetti daladalaa fi bakka bu'aan dhaabbatichaa akka ta'an amaname Delish Nyuwaayaa sababiidhuma kanaan walqabatee torban darbee keessaa to'annoo jala oolfamaniiru. Dhimmi kunis jalqaba midiyaalee hawaasaa irratti ifa taasifamusaa gabaasaan BBC Haraareetti argamu Shingaayi Nyokaa ni dubbata. Namoonnis namni daldalaa kun attamiin kaampaanii haaraa hundeessuun kontiraata dolaara miliyoonata baasuu fudhachuun qorichootaafi meeshaalee dhiyyeessuu danda'e jechuun gaaffii kaasaa turan. Sanaaafuu gatii baayyee ol ka'aa ta'een jedhamaa ture. Motummaanis kontraata dhaabbaticha waliin ture hunda haquusaa gaazexaan biyyattii 'Herald' jedhamu gabaaseera. Zimbaabweetti namoonni gara 500 ta'an vaayirasichaan qabamuun kan mirkanaa'ee yoo ta'u, lakkoofsi dhugaa kana akka caalu malu himama. Kana malees biyyattii waggoota kudhanii oliif kufaatiin dinagdee cimaan mudateera. Akkasumas tajaajila dadhabaafi malaamaltuummaa mul'ataa jiruun walqabatees uummata jidduutti aarii olaanaan umameera.


Koronaavaayirasii: Niw Yoork namoota bulchiinsota US saddeet irraa dhufan dirqamaan akka adda of baasan ajajje

Magaalonni US kanneen akka Niw Yoork, Niw Jarsii fi Konneektiikat namoonni bakka weerarri koronaavaayirasii itti hammaaterraa garasaanii imalan guyyoota 14’f akka adda of baasan gaafatan. Qondaalli Niw Jarsii Filip Marfii keessattuu bulchiinsota US sadii keessatti akkaataa vaayirasichi itti faca’aa ture sodaachisaadha jedhan. Kutaaleen US garri Kibbaa fi Dhihaa namoonni vaayiraasichaan qabaman dabaluu gabaasaa turan. Yuunivarsitiin Waashingtan hanga Onkoloolessa dhufuutti lammiileen US 180,000 ta’an dhibee kanaan akka du’an tilmaameera. Hanga ammaatti US keessatti namoonni miilyoona 2.3 koronaavaayirasiin qabamaniiru, 121,000 kan caalan ammoo vaayirasii kanaan lubbuu dhabaniiru. Qondaaltonni fayyaa US torbeen dhufu weerara dhibee kanaa hundeesaa gogsuuf yeroo murteessaadha jedhan. Ameerikaatti Ogeessi dhibeewwan daddarboo Dr Antonii Faawuchi dhibeen kun Kibbaa fi Dhiha biyyattii keessatti yaaddoo uumaa jiraachuu Kibxata darbe paarlaamaa biyyattiif ibsanii tura. Qondaalli kun lammiileen Ameerikaa seera walirraa hiiquu akka kabajuu qaban gorsan. ‘’Bakki namoonni itti heddummaatan hin dhaqinaa, yoo deemtan ammoo maaskii uffadhaa,’’ jedhan. Buulchiinsonni US lammiileensaanii akka odda of baasaniif dirqamni irra kaa’ame saddeet Alabaamaa, Kibba Kaarolaayinaa, Kaaba Kaarolaayinaa, Arkansaas, Filooriidaa, Teksaas, Arizonaa fi Utaah ta’uu Bulchaan Magaalaa Niw Yoork Andiriiw Kuwoomo ibsaniiru. Lammiileen kutaalee kanneen irraa gara kutaalee biroo imalan hundinuu guyyoota 14’f akka adda of baasan gaafatamaniiru. Namni osoo adda of hin basin hafe maallaqa doolaara 1,000n adabama. Adabbiin kun hanga doolaara 5,000 deemuu danda’a jedhu kantiibaan kuni. "Kun murtee ajaayibaati, waan sirriidha," jedhan bulchaan Niw Jarsii Filip Marfii. Biyyoonni armaan olitti eeraman kanneen lakkoofsa namoota koronaavaayirasiin qabamanii hedduu qabaniidha. Lakkoofsa namoota qabamanii 100,000 keessaa hangam akka ta’e ilaalameetu dirqamni adda of baasuu kun irraa kaafama jedhan qondaaltonni US.


Koronaavaayirasi: Yaaliin talaallii haaraa Covid-19 wal’aanuuf abdatame UK’tti eegalame

Talaallii haaraa koronaavaayirasii wal'aanuuf oolu  UK'tti namoota fedha qaban irratti yaalamuun eegale. Torban muraasa dhufanitti namoota 300 ta'aniif talaalliin kuni ni kennama jedhameera. Yaaliin kun Pirofeesar Roobin Shaatokiifi namoota isaan waliin Impeeriyaal Kollejj of Landanitti hojjataniin kan gaggeeffamudha. Yaaliin talaallii kanaa bineensota irratti yaalamee milkaa'eera. Hamma dandeettii dhukkuba ofirraa ittisus cimseera. Gama kaaniin, kana dura ekispartoonni yunivarsiitii Okisfordii jiran talaallii nama irratti yaaluu eegalun isaanii ni yaadatama. Yaaliin talaallii haaraa eegale kuni yaalii talaallii 120 addunyaa guutuutti taasifamaa jiru kessaa tokkodha. Kaatin, umrii 39, hojjettu faayinaansii yoo taatu kanneen fedhii isaaniin talaalliin akka irratti yaalamu fedhan keessaa tokkodha. Sababa eeyyama isheetin qooda fudhattef yoo gaafatamtuus vaayirasii addunyaa ittisu keessatti gahee ofii gumaachuuf akka ta'e ibsite. Yaalii talaallii kanaa booda yaaliin biraa baatii Onkololeessa keessa kan kennamu yoo ta'u yeroos namoonni 6,000 irratti ni hirmaatu. Gareen kollejjii Impeeriyaal jalqaba bara 2012 talaalliin kuni UK fi biyyoota birootti ergamuu danda'a jedheera. Dooziin amma yaalamaa jiru jalqaba Ameerikaatti kan oomishame yoo ta'u, xumura waggaa kana gara UK dhufun oomishama. Yaalii talaallii Okisfordii waliin yeroo walbira qabus Okisforditti kanneen yaalicha keessa qooda fudhatan doozii tokko qofa fudhatu. Kan Impeeriyaal Kolleej of Landanitti eegale garuu garaa gartee torban afurin doozii lama fudhatu. Sagantaawwan yaalii talaallii 120 addunyaarra yeroo ammaa jiran keessaa hedduun isaanii sadarkaa laaboraatoriirra hin darbani. Kanneen yaalii namaarra eegalan 13 keessaa shan Chaayinaa, sadii US, lama UK, akkasumas Awustiraaliyaa, Jarmaniifi Raashiyaatti tokko tokko ni jira. Lubbuu namoota hedduu baraaruufis waldorgommiin yaalii talaallii garaa garaa taasisan gidduutti osoo hin taane vaayirasicha dorgomuutu barbaachisa. Pirofeesar Shaatoki: '' Ji'a muraasa keessa yaalii qopheessine sadarkaa namarra yaalurra geenye'' jechuun himan. 'Yaaliin qopheessine dhukkubicha akka ofirraa ittisnu yoo nu dandeessie, haala fuuladuratti weerara dhukkubaa dhufu to'annuf guddaa gargaara,' jechuun dubbatan. Qorattuun ijoo qorannoo kanaa Dr Kaatirinaa Polook 'osoo kanneen yaalii gaggeessan humna dhukkuba ofirraa ittisuu isaaniirratti jijiirama hin agarsiisan ta'e, yaalii kana keessa hin dalagu' jechuun himte. Qorannoon kuni mootumaa UK irraa paawundii miiliyoona 41 akkasumas arjomtoonni garaa garaa paawundii miiliyoona 5 gumaachaniiru.


Giiftii Eelizaabet manguddoo ganna 95 Jooseef Hamoondi guyyaatti km 3.2 imaluun deeggarsa walitti qaban badhaasuuf

Manguddoon lammii Gaanaa umuriin ganna 95 tahaniifi Waraana Adunyaa 2ffaa irraa oolan kun ittisa koroonaavaayirasiif kan oolu deeggarsa walitti qabaa turuusaanitiif Giiftii Eelizabet galata dhiyeessuf jedhu. Joseef Hammondi guyyaatti fageenya km 3.2 tahu miilaan lafa deemuun deeggarsa yaadan sana walitti qabaa turan.. Manguddoon kunis deeggarsa walitti qaban hojjettoota fayyaa dura bu'uummaan ittisa koroonaavaayirasii irratti hirmaatanii fi jaarroolee Afrikaa waraana irraa hafan deeggaruuf yaadaniiti. Haaluma kanaanis ji'a darbe keessa doolaara 35,000 kan tahu walitii qabaniiru. Miira natti dhagahame hin beeku, gammachuu guddaadhaanan guutame,'' jedhan yeroo badhaasa 'Commonwealth Point of Light award' jedhamu argachuu isaanii dhagahan. Dhimma isaan onnachiise ammoo miiltoo isaanii Kaappiteen Toom Muur kan UK'tti deeggarsa wal fakkaataaf  paawundii miliyoona 32 walitti qabanii turaniidha jedhan. Kaappiteen Toom Muur guyyaa dhaloota isaanii waggaa 100ffaa irratti mooraa isaanii keessatti marsaa 100 kan tahu fiiganii xumuran. Kanatu piraayiveet Haamondi kakaasuun bittaa meeshaalee ittisa koroonaavaayirasiif oolchuuf akka deeggarsa walitti qaban isaan taasise. Manguddoon kun biyya Gaanaa magaalaa Akiraa keessatti ganama ka'uun imala isaanii km 3.2 tahu jalqabu. Osoo ho'i akka malee hin cimiin guyyaa waaree keessa ammoo xumuru jedhame. Kaayyoon isaanii doolaaraa 600,000 waliitti qabuu yoo tahu, ammas deeggasi kun itti fufa jedha gabaasaan BBC Toomaas Naadii. Piraayivet Haamondi waraana Aunyaa 2ffaa keessatti akkuma miiltoo isaa Tim Muur Barmaa keessatti waraanaa turan. Giftii Elizaabet namoota tola ooltummaa guddaa hojjetaniif badhaasa biyyoota 'Commonwealth' kan biyyoota bittaa Ingliz jala turaniif kennamu qopheessaniiru. Jalqaba ji'a kanaatti ilma mootii Haarii fi Giiftii Elizaabet irraa xalayaa jabaadhuu itti fufi jedhu argatanii ture. Lammiileen Gaanaa hedduun yeroo Waraana Adunyaa 2ffaa bittaa Ingliz jala waan turaniif Ingiliziif lolaa turan.


Koronaavaayirasi: Maanguddoon 'waggaa 114' Covid-19 irraa fayyan eenyu?

Ragaan guyyaa Kamisaa fuula feesbuukii Daarektara Hospitaalaa Ekkaa Kotabee, bakka namoonni vaayirasii Covid-19 qabaman itti wallaanam, irraa argameen maanguddoon waggaa 114 Koronaa irraa fayyaan kan jedhu ture. Maanguddoon kunis erga vaayirasicha irraa bayyanatanii booda wallaansa gara biraatiif gara hospitaala Yeekkaatiiti 12 ergamusaanii ragaan kun ibseera. Isaan booda ammoo gara mana saanii galuu hakimiin isaan hordoofaa turaniif BBC dubbusee nuuf mirkanneessaniiru. Kana malees mucaan ilamasaanii Biiniyaam Alamsagad amma fayyaa gutuudhaan mana akka jiran BBC'tti himeera. Ofii maanguddoon kun eenyu? Maanguddoon waggaa 114 amma Covid-19 irraa bayyanachuun himamee Abbaa Xilaahun jedhamu. Wayita isaan dubbisuuf bilbilletti ilma ilmasaa kan ta'eefi kan isaan kunuunsaa jiru Biniyaam haala ture BBC'tti himeera. Abbaa Xilaahuun kan dhalatan Naannoo Amaaraa bakka Bulgaa jedhamutti yoo ta'u, gara Finfinnee kan dhufan ijoolluumaan. Ammaan tanas Bulchiinsa Magaalaa Addis Katamaa Aanaa 25 keessa jiraataa jiru. Erga gara Finfinnee dhufanii boodas jireenya isaanii mo'achuuf hojiiwwan adda addaa hojjataa akka turan Biniyaam ni dubbata. Hojiiwwan elektirooniiksii suphuufi halluu dibuun galii guyyaa argataa akka turan hima. Yeroo tokkos balaan elektirikii cimaan isaan mudatee akka tureefi isaan booda hojii elektirikaa akka dhaaban Biniyaam ni yaadata. Booda keessas haatii warraa isaanii du'anii akkayoo arguu eegallaan gara ammantaatiin jireenya biyya lafaa hinbarbaadu jedhanii gara waaqaatti goruusaanii dubbata. Ammattis ilma ilmasaanii kana waliin jiraatutu kunuunsa isaaniif taasisaa jira. Jalqabarra qufaan isan qabuun buufata fayyaa naannoo isaniitti argamuutti wallaanamaa akka turan Biniyaam ni dubbata. Isaan booda ture wayita saamuddi fudhatamee qoratamuutti Covid-19'n qabamunsaanii kan barame ture. Achiinis gara Ekkaa Kotabee galuun wallaansa akka argatan taasifaman. Hospitaalicha keessattis hordoffii cimaa oggeessonni fayyaa taasisaniifiin fayyanii bahuu akka danda'an dubbata Biniyaam. Namoota hospitaala kana keessa ciisanii wallanaman maatii isaaniin gargaaramuun hinhayyamamneefis nama haala isaan keessa jiraniifi nyaata geeffamuuf harkaa fudhuu akka ramadamuuf ni dubbata. Hakiimoota dhiheenya keessaa Abbaa Xilaawuniin wallaanan keessaa tokko Doktar Haaloof Abaatati. Hakiimni kun akka jedhuutti maanguddoon kun nama waggaa 114 ta'usaaniif ragaa argachuun nama hin dhibu. Namoonni bara isaan itti dhalatan keessa dhalatan waraqaa ragaa dhalootaa argachuun waan hinjirreefuu umuriisaanii ragaan mirkanneessuun ni rakkisa ta'a. Garuu ammoo maashaa harkaafi miilasaanii akkasumas haala ejjannaa qaamaa ilaaluun umurii isaanii 100 ol akka ta'ee tilamaamuun ni danda'ama jedheera. Abbaa Xilaahun dhukkuba Tiibiitiin qabamanii waan turaniif, irra deddeebiin erga qorannoon taasifameen booda Koronaavaayirasii irraa bilisa ta'uun mirkanaa'ee ture wallaansa TB akka argataniif gara Hospitaala Yekaatiit 12'tti ergamanii kan turan. Hospitaala Yeekaatittis erga wallaansa argatanii booda bahuun gara manasaanii akka galan BBC'n hakiima dhukkuboota keessoo kan ta'an Dr Liyaa Faantaahun irraa mirkaneeffateera. Dr. Liyaan abbaa Xilaawuunis Hospitaala Yekaatititti wallaansa taasiisaafi kan turte ta'u himtee, amma haala fayyaa gaarii irratti waan argamaniif gara manaatti gaggeefamu himti. Namni kun dhugaan umuriinsaanii waggaa 114 ta'aa jedhamuun gaaffii dhiyaateefis, ''Dhugaadha maanguddoo waggaa 114 ti. Ijoolleefi ijoolleen ijoolleesaanii waliin turan'' jetti. Itoophiyaatti hanga ammaatti qorannoo samuuda 232,05 taasifamuun namoonni 5,175 vaayirasichaan qabamunsaanii mirkanaa'eera. Namoonni 1,544 dhukkubicharraa kan fayyan yoo ta'u, kanneen 81 ta'an ammoo vaayirasiidhuma kanaan lubbusaanii dhabaniiru.


koronaavaayirasii: Sa'uudii Arabiyaan uggura keesse kaaste

Sa'uudii Arabiyaan gaafa Dilbataa, har'a(21,06,2020), weearara koronaavaayirasii to'achuuf jecha uggura sadarkaa biyyaatti keesse kaaste. Wantoonni kaan garuu akkuma dhorkamaniin itti fufu jedhameera. Qondaaltonni akka jedhanitti Uuggurri ka'uu isaatiin sochiin diinagdeefi daldalaa kan eegalu yoo ta'u, imalli idil-addunyaa fi jilli amantii garuu akkuma kana duraa dhorkamee itti fufa. Waa'ee imala Hajji silaa jalqaba baatii Adoolessaa keessa eegalu garuu bulchiinsi mootummaa Sa'udi waan ibse hin qabu. Biyyoonni hedduu, Maaleezhiyaafi Indonezhiyaa dabalatee lammiilee isaanii imala Hajjiif gara Sa'uudi Arabiyaa akka hin ergine ibsaniiru. Wagga waggaan ummanni miiliyoona 2.5 ta'u imala Hajjif gara magaalaa Makkaatti imalu. Imalli kuni ga'eessa nama amantaa Islaamaa hordofuufi imaluu danda'uf dirqama dha. Akka ragaan yunivarsiitii Joohns Hopkiins agarsiisutti Sa'uudiitti hanga yoonaa namoonni 155,000'tti siqan koronaavaayirasiin yoo qabaman 1,230 immoo du'aniru. Booda kana garuu lakkoofsi kuni guddachuu AFP'n gabaaseera. Kana to'achuufis magaalota biyyattii hedduu keessa baatii Bitootessaa eegalee uggurri kaa'ame. Kana dura, masjiidonni kuma hedduu kan magaalaa Madiinaa keessatti argaman - Masjiida Nabiyyuu Mohaammad dabalatee baatii darbe banamaniiru. Guyyaa Dilbataa, har'a, ganama sa'aatii 12:00 irraa eegale immoo masjiidonni 1,500 ta'an ni banamu jechuun miidiyaan tokko Ministeera Dhimma Amantii biyyattii waabeffachuun gabaaseera.


Koronaavaayiras: Addunyaarratti namoonni mil. 10 Covid-19 qabamanii walaakka kan ta'an fayyan

Addunyaarratti lakkoofsi namoota Covid-19 qabaman miliiyoon 10 yoo ta'u, kan lubbunsaanii darbee walakkaa miliyoonaa caaluuf akka ta'e ragaan Yunvarsitii Joons Hopkings irraa argame mulliseera. Namoota vaayirasichaan qabamunsaanii mirkanaa'ee kanneen keessaayis kan miliyoona 2,510.323 ta'an Ameerikaa keessatti kan argaman yoo ta'u, Biraazilitti namoonni 1,313,667 qabamnii sadarkaa lammaffaarra akka jirtu ragaan kun ni mullisa. Raashiyaa namoota kuma 633 oliifi Indiyaan namoota kuma 528 ol qabaachuun sadarkaa sadaffaafi arfaffaarratti argamu. Biyyoota Afriikaa keessaa ammoo Afriikaan Kibaa namoota 131,800 galmeessuun ardii keessaa sadarkaa tokkooffarratti kan argamtu ta'u ragaan kun dabalee ibseera. Haaluma walfakkaatunis namoonni 5,06,869 ammoo erga dhukkubichaan qabamanii booda fayyunsaanii mirkanaa'uu ragaan Joos Hopkiins kun ni mullisa. Gama biraatiin ammoo addunyaarratti lakkoofsi namoota Covid-19n lubbunsaanii darbee wallakkaa miliyoonaa caaluuf jira. Haaluma kanaanis Ameerikaa keessatti namoonni kuma 125 ol kan du'an yoo ta'u, Biraazil keessatti kuma 57 dhabuun biyyoota vaayirasichaan irra caalaa miidhaman jedhameera. Itoophiyaatti namoonni kuma 5,570 vaayirasichaan qabamanii, kanneen 2,015 ta'an dhukkubicha irraa bayyanatanii, 94 ammoo lubbunsaanii dhabuun ministira fayyaa biyyattiin himame.


Koronaavaayirasii: Yaaliin haaraa mana ofiitti hancufarraa qorannoon Covid-19 taasifamu UK'tti eegale

Yaaliin haaraa namoonni hancufa isaanii qorannoo koronaavaayirasiif ofumaa akka fuudhan yaada godhate UK'tti eegale. Yaalii kana irratti ogeessoonni waliigalaa 1,400 namoota waliin jiraatan waliin ta'un irratti hirmaatu. Yaaliin kuni Yunivarsiitii Saawuzaampitaniin kan hogganamudha. Torban afuriifis tura. Qorannoon hancufaa kuni namoota isa dur funyaan yookiin qoonqoo keessa ogeessonni fayyaa dhangala'aa fudhataniin hin gammadne akka tasgabbeessuu qorattoonni abdii qabu. Qorannoon kuni namoonni vaayirasii biyyoota walgaheen hubamuu isaanii baruuf gargaara. Kanneen yaalii kana keessa qooda fudhatan, hojjettoota yunivarsiitiifi barattoonni, torban torbaniin saamuda hancufaa qorannoof ta'u dhiheessu. Meeshaan saamudni kuni itti sassaabamus mana yookiin bakka hojiitti kan ergamu yoo ta'u, bakka waliigalametti akka taa'u yookiin miseensonni garee yaalii kanaa akka dhaqanii fuudhan ta'a. Yaaliin namoota vaayirasicha qaban garuu mallattoo osoo hin agarsiisin jiraniifi kaanitti dabarsan adda baasuuf gargaara jedhameera. Ministirri Fayyaa UK Maat Hankook namoota yaalii kana keessa qooda fudhatan galateeffataniiru. Namni qorannoo kanaan vaayirasichi irratti argame adda akka of baasu itti himama. Akka qorattoonni jedhanitti qorannoon hancufaa dhangala'aa funyaan yookiin qoonqoorra fudhamurraa wayyoo qaba. Kunis, salphaafi saffisa waan qabuufi. Bu'aan qorannoos sa'aatii tokko gadi akka argamu abdatameera. Haaluma walfakkaatu, Jaappaanittis yaaliin walfakkaataa eegaleera. Kunis, daqiiqaa 25'tti beekama jedhame. Dhaabbanni fayyaa Shiyonogi jedhamuufi yunivarsiitilee biyyattii wajjiin hojjetaa jiru namoonni manumatti akka of qoratan hojjetaa akka jiru beeksiseera.


Koronaavaayirasii: Biraaziliitti namoonni Covid-19 qabaman miliyoona darbe

Biraaziil keessatti ammallee tatamsa'inni vaayirasichaa cimee osoo jiruu namoonni  miliyoona tokkoo ol koronaavaayirasiin qabamuusaanii mirkanneessuun addunyaarratti biyya lammaaffaa taatee jirti. Haa ta'u malee, sababii hanqiinsa qorannoo biyyattii keesa jiruun walqabatee baayyinni namoota mirkanaa'e jedhame kunis kana caaluu akka danda'u amanama. Kanaanis addunyaarraa US qofaatu namoota vaayirasichaan qabaman baayyee qaba. Itti aansee Biraazil ammoo sadarkaa lammaffaarratti argamti. Ministeerri Fayyaa Biraaziil akka jedheetti, namoonni 1,032,913 Covid-19 qabamunsaanii mirkanaa'eera. Oggeessoonni ammoo weerarri ammallee sadarkaa olaanaarra qaqabuuf torbanootatu hafaa jechaa jiru. Keessattuu namoonni hiyyeeyyiifi kanneen jalqabuumaa biyyasaanii ta'e (indigenous) weerarichaan garmalee miidhamaa jiru. Pirezidaantiin biyyattii Jaa'ir Bolsonaaroo baaa kana ittisuuf tarkaanfii fudhataniin baayyee balaalleefamu. Ogganaan garee warra faa-raayiti kan ta'e kunis, jalqabarratti dhukkubicha akka 'qufaa xiqqootti'' ibsanii ture. Sababii kananis irra deddeebiin aanga'oota bulchinsootaa fi kantiibaawwan weerara vaayirasichaa to'achuuf seera ugguraa baasaa turan waliin walitti bu'aa turan. Mr Bolsonaaroon dhiibbaan ugguura kaa'uuun dinagdeerratti qabaatuu kan vaayirasichaan qaqabu maluu caala jechuun mormaa turan. Eejjannoon pirezidaantichaa kun namoota biraa baayyeen deeggarsa argate ture. Haata'u malee haalli adeemsa to'annoo weerara kanaatiif pirezidaantiin biyyattii qabaniin kan ka'ees aanga'oota ministira fayyaa kan ta'an doktaroonni lama aangoosaanii gadhiisaniiru. Biraazil keessa sadarkaa biyyaaleessaatti ugguurri kaa'amee waan hin jirreeffu, bulchiinsootiifi magaalootiin tarkaanfii ittisaa mataasaanii kaa'aatan. Uggura baatiin boodaatiinis osooma tatamsa'inni vaayirasichaa baayyataa jiruu kaan isaanii waljalaan ugguricha laaffiisaa jiru. Bakkeewwan tokko tokkoottis sirni fayyaa biyyattii haala weerara biyya keessa jiruuf deebii kennuuf dandeettii akka hinqabne yaaddoo kan kaasan jiru. Kanaafuu naannoo hiyyummaan itti baayyatuufi baadiyaa lafa tajaajjilli fayyaa gahaa hinargamneetti vaayirasiichi hariitiin babalataa jira jedhame. Haaluma walfakkaatuunis, biyyattii keessatti kufaatiin dinagdee %6 fi %8 ta'u qaqabuun bara kanatti carraan hojii dhabdummaan miliyoonaan lakkaa'amu umamuu akka danda'u xinxaltoonni dinagdee raagaa jiru. Motummaan ummattoota weerarichaan hubaman deeggaruuf kanfaltii yeroo kan eegalee yoo ta'u, haa ta'u malee namoonni lakkoofsi isaanii hedduu ta'ee hiyyummaa keessa akka galan eegama. Hanga ammaattis Ministeerri Fayyaa Biraazil namoonni kuma 49 Covid-19 du'usaanii mirkanneesseera. Haa ta'u malee ammas dhugaan kana akka caalu amanama. Ameerikaan namoota vaayirasiin qabaman miliyoona 2.2 addunyaarratti kan jalqabaati. Namoonni US keessatti Covid-19n lubbuusaanii dhaban ammoo kuma 119 akka rgaan Yunivarsitii Joons Hopkins mullisuutti.


Komishiniin Mirgoota namoomaa Itoophiyaa: 'Haalli qabiinsa mirgaa sirreeffamtootaa xiyyeeffannoo addaa barbaada'

Komishiniin Mirgoota namoomaa Itoophiyaa, tibba weerarri Covid-19 biyyattii keessatti babal'ataa jiru kanatti, haalli qabiinsa mirgoota namoomaa namoota hidhaarratti argamanii xiyyeeffannaa adda barbaada jechuun akeekkachise. Komishinichi ibsa guyyaa Jimaataa baaseen, haala qabiinsa mirgoota namoomaa manneen sirreessaa fi buufataalee pooliisii magaalaa Finfinneetti argaman dowwateera. Dowwannaafi hordoffii ALI Caamsaa 12-27, 20212'tti taasiseen, tarkaanfii motummaan facaatiin vaayirasichaa to'achuufi balaa qaqqabuu malu hir'isuuf jecha lakkoofsa sirreeffamtootaa hir'isuu dabalatee, meeshaalee barbaachisan dhiyyeessuun taasiseef beekamti kenneera. Haa ta'u malee, hordoffii taasiseen ammalleen haala ulaagaaleefi sadarkaalee mirgoota namoomaa idil-addunyaatiin yaaddoowwan mirga namoomaa yaaddeessan jiraachusaanii akka hubate Komishinichi himeera. Walitti rukkachuun sirreefamtootaa kana dura ture, manneen sirreessaafi buufataalee poolisii keessatti hanga tokko kan hir'ate ta'us, hammas baayyinni sirreeffamtootaa jiruufi eddoon wal simuu dhabuun Covid-19'f saaxilamuuf dhimma yaaddeessaadha jedheera. Haaluma kanaanis Komishinichi yaadawwan atattamaan sirreeffamu qabu jedhee itti dabaluun gabaasa kana qaamoollee federaalaafi naannoolee dhimmisaa ilaalatuu akkasumas dhaabbilee idil-addunyaa deeggarsa taasisuu danda'aniitti erguus beeksiiseera. Gabaasicha irratti akka eerameetti, namoonni mana hidhaa keessatti argaman tibba weeraraa koronaa kanatti waliirraa fageenyasaanii eeggachuufi carraan meeshaalee qulqullinaafi of eeggannoo oggeessoota fayyaatiin gorfaman argachuun murtaa'aa ta'u himeera. Kanaafuu, motummaan tarkaanfiiwwan barbaachisaafi walitti fufinsa qaban fudhachuun itti gaafatamummaa namoota hidhaarratti argaman eeguuf irra jiru bahachuun, haalawwan sirreeffamtoota dhukkubicha irraa ittisuufi mirga lubbuun jiraachusaanii ittiin kabajamu  mijeessuun irraa eegama jedheera. Komishinarri Komishinii Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa Dr Daani'eel Baqqalaa gama isaatiin, ''motummaan tarkaanfiiwwan jajjabeessoo ta'an heddu kan fudhateefi sirreeffamtoota hedduus kan gadhiisee ta'ulleen, manneen hidhaa ammaaleen sirreeffamtootaan kan dhiphataniidha. Kanaafuu, dabalataan sirreeffamtoota haaluma adeemsi hayyamuun dhiifamaan ykn wabiidhaan gadhiisuuf tarkaanfii attattamaa fudhachuun ni barbaachisa'' jedhaniiru. Itti dabaluunis, naannoolee hundattu karaa dameewwan waajjira isaanitiin hordoffii saffiisaan wal fakkaatu taasifamaa jiraachusaa himaniiru. Qaamooleen dhimmichi ilaallatuus dhaabbta isaanii haaluam gabaasa hordoffii saffiisaa kanaan adda baafameetiin gamagamuun, muxannoowwan gaarii ballisuufi dhimmoota barbaachisaa ta'an irratti ammo tarkaanfii sirreessaa fudhachuun, mirgoota namoomaa sirreeffamtootaa akka kabachiisaniifi kabajaniif waamicha taasiseera.


Uggura Koroonaavaayiras: Dhalli namaa uumamaan dhibaawoodhaa?

Sababa weerara koronaavaayirasiin namuu qe'ee oola. Yeroo mana  keessa turrus wantoota dur yeroo bashannannu qofa raawwannu irra deddeebbiin raawwachuu malla. Wanti kuni guri salphaadhaa? Bulchaan kutaa biyyaa Kaaliforniyaa filmii gabaabduu namoonni miiliyoona sadii ol daawwatan gadhiisanii, miidiyaa hawaasummaarrattis bal'inaan qoodamaa ture. Viidiyoo san irratti komeediyaaniin Laarii Deeviid jedhamu, namoonni gorsa dhimma Covid-19 irratti mootummaarra kennamu akka hordofan jajjabeessa. Tamsa'ina weerarichaa hir'isuuf mana akka turanis ni gorsaan. ''Rakkoon keessan maali? 'gadhee dha isin' guyyaa guutuu footeerra gad ciistanii TV ilaaluu jibbituu?'' jedha. Kana dura akeekkachiisa dhimma fayyaa raawwachuu hin barbaanne kanneen akka ispoortii hojjechuu, kuduraafi muduraa soorachuu fa'itu nutti himamaa ture. Amma garuu gorsi mootummaa salphaa fakkaata, soofaarra taa'aa, mana turaa kan jedhudha, kuni hundi dhibaawummaa keenyaaf waan gaarii fakkaata. Haa tahu malee, akka yaadame salphaa akka hintaane yeroo weeraraa kanatti barree jirra. Uumamni keenyi xiqqoo dalagnee akka jiraannu waan saganteeffame miti. Jireenyi keenyi sochiin of mul'isa, ni bareedas. Yoo xiqqaate ko'omuufi boqochuu wal madaalchifnee jiraachuu barbaanna. Yeroo hedduu filmaata salphaa barbaanna, daandii mormii hin qabne, karaa qaxxaamuraa milkaa'inatti geessu. Riimoot kontiroolii TV otoo qabduu, maaliif TV  bira dhaqxee ibsitee dhaamsita? Otoo konkolaataa qabduu maaliif bishkiliitiin gabaa deemta? Hojii waayillii kee hojjetuun gaditti mana taa'ii hojjedhu jedhamnaan maaliif diddaa? Kuni qajeelfama 'dhamaatii xiqqoon waa dalaguu' jedhamuun beekama, qajeelfama kana namni jibbu jira jettee hin yaaddu taha. Garuu, yeroo hunda qajeelfama kana cabsina. Kana dura hojii malee taa'ee nan taa'a jettee yaaddee beektaa? Sireekeerra dalga ciistee baaxii fi araaxii ilaaluu, callisa naannoo dhaggeeffachuu. Yaada namatti tolu fakkaata, waan hojjettu tokkoyyuu dhabuu-hirriba qofa rafuu - ulfaataa dha. Qorannoon beekamaan tokko waggootaan dura Yunivarsiitii Varjiiniyaatti dalagamee ture, hirmaattonni qorannichaa kutaa qullaa keessa akka seenan itti himame. Bilbila, kitaabaafi kompiitara qabachuun dhorkaa ture, dabalataan hirriba sillimiif gadi ciisuunillee hin eeyyamamneef. Miila isaaniirra elektiroodiin (meeshaa dambalii elektiriikii waan tokkorraa fuudhee deebisu) hidhameetu daqiiqaa 15 akka turan taasifame. Dalagaa boqonnaafi ofitti deebi'uuf carraa kennu ture. Achiinoo dhumnisaa attam tahe? Namoonni qofaa akka turan godhaman kunneen  kompiitara rifannaa elektiriikaa (electric shock) isaanitti gadhiisu akkatti tuqan itti agarsiifameera. Namoonni kunneen lammata dalagaa kanatti hin deebinu waan jedhan sitti fakkaachuu mala. Hi'ii irraa kaattan. Dhiiroti harka 71 tahan fi dubartoonni harka 25 ta'an yoo xiqqaate al tokko elektiriikiin sun akka isaan naasisu godhaniiru. Namni tokko immoo ala 190 of rifachiiseera. Waan hojjetan qabaachuu dhabuun ulfaataa tahuun, jarreen kun of dararuu akka filatan isaan taasiseera. Tasgabbiirra of rakkisuu filatan. Fakkeenyi kun baayyee kan xiyyootti kan bahe dha, garuu namoonni jireenya isaanii guyyuutti waan gochuu hin barbaanne raawwachuu filatu, kunimmoo takka takkaa miidhama qabaachuu mala. Namoota fiigdota otoo hin tahiin maaraatoonii fiigan, ispoortii ciccimaa hojjechuun of adaban. Isa fayyaa isaaniif barbaachisuun olitti  warreen dalagan fa'i. Warreen gaara cabbiin haguugame bahan, warreen hanga fiixee galaanaatti yabalan. Maayikil Inliich Yunivarsiitii Toroontootti barsiisaa dha dhimma kana 'falmii tattaaffii' jechuun waamu. Takka takka karaa salphaa barbaanna, xiqqoo dalagnee keessaa bahuu, garuu yeroo kaan immoo haala tattaaffii murtaa'aa barbaadu feena. Tattaaffii keenyaan waa hojjechuun yookiin argachuun gammachuu gatii nuu kennuuf qaxxaamura deemuu dhiisna. Haala kana ijoollummaa keenyatti baranna. Ijoollee taanee muuxannoon keenya waa dalaguuf tattaafachuun akka badhaasa nuu argamsiisu baranne. Kunimmoo oomishtummaa barnootaan dhufe jedhama. Kanaaf yeroo of adda baasne mana turru maratti, soofaa irra gad ciisuu, TV ilaaluun yeroo dabarsuun alatti nun fayyadu. Callisnee hojii malee taa'uun waan bashannanaa fakkaachuu mala. Isayyuu boqonnaan nuuf kenname dirqamaan yoo taheefi dheeraa yoo tahe, qaamni keenyi dhukkubsataa miti taanaan, bashannana tahuunsaa hafeetu tasgabbii dhabuufi jeequmsatti nu galcha. Mana turuun yoo dirqama tahu akka yeroo kaanii madaala jiruu keenyaa eegsisuuf furmaata soquun barbaachisaa dha. Kanaaf, ispoortii hojjechuu, dalagaawwan ofii kennuu, hojiiwwan ifaaja barbaadaniifi ulfaatoo tahan yaaluun immoo barbaachisaa dha. Dalagaawwan kunneen akka fakkii kaasuu, biqiloota kunuunsuu, shallaga wayii xiinxaluu yoo kana raawwanne sa'aatii lakkaawwu jalaa bahuu dandeenya. Yeroo biyyi nagaa boqonnaa fudhachuu akka waan barbaachisaatti hin ilaallu. Carraa akkasii kanatti fayyadamuun sirriitti boqochuuf yaaluun barbaachisaa dha. Yeroon kun yoo darbu ko'oomuu fi boqochuu wal madaalchisanii jiraachuu hojiitti geeddaruuf nu gargaara. Dhimmi guddaan yeroo kanatti baruu qabnu uumamaan dhibaayoota akka hin taane dha. Inumaayyuu xiqqoo hojjetanii baayyee boqochuun ifaaja barbaada.


Itoophiyaatti qorannoo sa'aatii 24 darbee gaggeeffameen dabalataan namootni 399 Covid-19 qabaman

Itoophiyaatti qorannoo sa'aatii 24 darbe keessa saamuuda 4,848 irratti gaggeefameen namoonni 399 Covid-19n qabamuu Ministeerri Fayyaa biyyatti beeksiise. Haaluma kanaanis biyyattii keessatti waliigalatti lakkoofsi namoota Covid-19n qabamamanii 4,469 gaheera. Namoonni haaraan vaayirasichi irratti argames kan umuriinsaanii waggaa 4 fi 85 jidduutti argamu yoo ta'u, gama saalaatiin ammoo 195 isaanii dhiira yoo ta'an, 204  ammoo dubartoota jedhameera. Gama lammummaa namoota haaraa vaayirasichi irratti argameetiin ammoo 395 lammii Itoophiyaa yoo ta'an, namni tokko qofti lammii biyya biraati jedhameera. Namoonni harra qoratamuun vaayirasichi irratti argamee keessaa 135 Yunvarsiittii Siiviil Sarviiss bakka adda baafamuun keessa turan irraa, 132 ammoo bakka turmaataa Dawwalee fi Gaaliilaa irra jedhameera. Akka ibsa kanaatti, namoota 86 jiraattoota magaalaa Finfinnee, 18 naannoo Amaaraa, 14 Dirree Dhawwa, 9 Oromiyaa, 2 Tigraayi namni tokko Ummattoota Kibbaa, tokko Beenishaanguul Gumuuz fi tokko naannoo Somaalee irra ta'un isaanii himameera. Kana malees, qorannoo reeffa buufataalee fayyaa keessaafi hawwasa keessatti namoota 22 irratti gaggeefameen saamudi vaayirasiin irratti argame akka hinjirre himameera. Gama biraatiin ammoo saa'atii 24 darbe keessa namoonni dabalataa 95 dhukkubicharraa fayyuunsaanii kan mirkannaa'ee yoo ta'u, waliigalattis namoonni 1,122 dhibee kanarraa bayyanachuusaanii ibsi Ministeera Fayyaafi Institityuutii Fayyaa Hawwasaatiin harra bahee mulliseerra. Waliigala kan Finfinnee... Namoota walumaa galatti biyyattii keessatti koronaavaayirasiin irratti argame  3,759  keessaa 3,074 Finfinneerraa ta'uun isaa ammoo magaalattiin giddu-gala dhibeen kun itti hammaate ta'uu ishee agarsiisa. Kana jechuun ammoo namoonni Itoophiyaatti hanga ammaatti koronaavaayirasiin irratti argame keessaa %69 ol kan ta'u Finfinnee keessatti ta'uu isaati. Naannoo Oromiyaatti qorannoo waliigalaa hanga har'aatti namoota 16,931f taasifameen namoota 230 irratti koronaavaayirasiin argamuun gabaasni Biiroo Fayyaa Oromiyaa ni mul'isa. Oromiyaatti namoonni dhibee Covid-19n lubbuun darbe 7 yoo t'u, 43 ammoo Dandamataniiru. Sababii Covid-19 hawaasa keessa galeef lakkoofsi namoota vaayirasiin kun irratti argamuu guyyaa guyyaan garmalee dabalaa jiraachuu Minisiteerri Fayyaa Itoophiyaa beeksiiseera. "Itti aansee vaayirasichaan qabamuu kan danda'u anadha, nuhi ykn nama jaalannu ta'uu akka danda'au hubachuun yeroo kamuu caalaa of eeggannoo barbaachisu hunda haa taasifnu,'' jechuun Ministeerri Fayyaa ergaa isaa dhaammateera. Fayyadama Deeksaametaazoon ilaalchise Gama biraatiin ammoo qorichi Deeksaametaazoon dhukkubsattoota Covid-19 meeshaa argansuudhaaf gargaaru jala jiraniif kennuun du'aatii dhaqabu malu akka hirrisuu himamuun kan eeree ibsi kun, Itoophiyaanis haaluma oggeessonni fayyaa ajajaniin qoricha kana dhukkubsattoota Covid-19 wallaanuuf hojjiirra akka oolu murteessu himeera. Haa ta'u malee qorichi Deeksaametaazoon kun Covid-19 ittisuuf kan hintajaajillee waan ta'eef, hajaja oggeessa fayyaa malee fudhachuun dhiibbaa maddee (side effect) qabaachu akka danda'u himameera. Kanaafu, hasaawaasni ajjaja hakiimaa malee qoricha kana akka hinfudhanneefi dhaabbileen kuusaa qorichaa ykn faarmaasiiwwanis ajjaja malee qoricha kana maamiltootatti akka hingurgurreef cimsuun akeekkachiseera.


Talaalliin Covid-19 Afrikaa Kibbaatti namarratti yaalamuu jalqabe

Talaalliin Yuunvarsiitii Oksifordiin qophaa'e Afrikaa Kibbaa fi Biraazilitti nama irratti yaalamuu jalqabe. Afrikaa Kibbaatti weeraricha ittisuuf yaalii talaallii argannoo guddaadha jedhame kana irratti 2000 tahan hirmaatu. Hammi talaallii kennamuu Afrikaa Kibbaa Magaalaa Johaanisbargitti torban kana keessa akka murtaa'aa ture gabaasaan BBC Andirew Hardiingi himeera. 'Dexamethasone' qoricha akkamiiti?, Itoophiyaa keessa hagam jira? WHO qoricha busaan Covid-19 wal'aanuuf yaalii taasifamu maaliif dhorke? Afrikaan Kibbaa kan filatamteef qorannicha irratti oogummaa guddaa waan qabaniif osoo hin taane vaayirasichi saffisaan babal'ataa waan jiruufi jedhame. Kun saayintistootni namoota vaayirasichaan faalamuuf carraa guddaa qaban salphaatti akka argataniif kan gargaaruufi talaalliin UKtti qophaa'e kun ni hojjetamoo hin hojjetu adda baasuufis gargaara jedhame. Yaalii wal fakkaataan UK keessattis gaggeeffameera. Garuu biyyichatti facaatiin vaayirasichi haalaan gadi bu'aa jira. Dabalataan Biraazil keessattis yaaliin talaallii kun namoota 5000 tahaniif kan kennamu taha. Yuunvarsiitiin Wiits talaalliin furmaata guddadha jedheera. Dhukkuboota lubbuu namaa huban dhaabuufis meeshaa guddadha jedha. Yuunvarsiitichi lubbuu Covid-19 badu oolchuuf qorannoo barbaacha talaallii irratti yuunvarsiitii Oksifoordi waliin ciminaan hojejchaa tureera. Talaallii kennuun dura Afrikaa Kibbaa keessatti qorannoo hedduun gaggeeffameera. Kanaanis Bulchiinsa Abbaa Taayitaa Bulchiinsa Qorichotaa Afrikaa Kibbaa fi Koree Qorannoo Naamusaa Fayyaa Namaa yuunvarsiitii Wiitwaterstiraandiin mirkanaa'eera. Kanaanis karaa Ministera Qonnaa, Bosonaa fi Qurxummii qorichi argame yaaliif akka biyya galu taheera. Yaaliin kun namoota 30000 tahaniif Ameerikaatti akka kennamuufis karoorfameera. Uk keessatti namoota 4000 tahan irratti yaalameera. Talaalliiwan kennaman hanga ammaatti bu'aa gaarii kan agarsiisaniifi miidhaa salphaa kan akka mata bo'uufi ho'i qaamaa xiqqoo yeroo gabaabaaf dabaluu agarsiisaniiru jedhame.