Loltoonni Burkinaa Faasoo 10 Haleellaa Maadhee Waraanaa Irratti Raawwateen Ajjeefamuun Gabaasame

Magaalaa Jiiboo gama kaabaatti haleellaa raawwateen yoo xiqqaate loltoonni Burkinaafaasoo 10 du’uu isaanii fi kanneen 50 ta’an madaa’uun gabaasamee jira. Haleellaan shororkeessummaa baatilee sadii fi uggura Jihaadaa jala kan turu magaalaa Jiiboo keessatti kan argamu murna waraanaa 14ffaa haleeluu isaa waraani beeksisee jira. Lakkoobsi namoota du’anii kan duraan beeksisame ka yoo xiqqaate loltoonni 10 lola keessatti yoo du’an kanneen 50 ta’an immoo wal’aansa argataaa jiran. Gama diinaatiin duula qulqulleessuu geggeessameen reefki shorokeessotaa 18 argamuun ibsamee jira. Uummati Jiiboo 30,000tti hedamu erga warri Jihaadaa riqicha dhoosuu dhaan daandii gurguddaa to’atanii booda sochiin isaa addaan citee jira. Haleellaan sun guyyoota afur booda fonqolcha mootummaa Burkinaafaasoo keessatti geggeessame kan hoogganaa waraanaa dargaggeessa ta’e Ibraahim Traore-n geggeessame gargaaree jira. Biyyattiin Afriikaa dhiyaa baatilee saddeet keessatti fonqolchi mootummaa yeroo lammataaf geggeessame.


Somaaliyaa Keessatti Al Shabaab Haleellaa Gaggeessee Jira

Hidhattoonni Al-Shabab kanneen Somaaliyaa keessa jiran Dilbata kaleessaa hoteela buufata doonii kibbaa biyyatti Kismaayoo keessatti argamu haleeluun yoo xiqqaate namoonni sadii du’an sanaaf itti gaafatamummaa fudhachuu isaanii ibsanii jiru. Haleellaan kun hoteela Tawakal alatti dhohinsa geesisuun kan eegale yoo ta'u, itti fufees namoonni hidhataniin hoteelicha weeraran. Itti aanaan ajajaa poolisii kutaa Juubbaa isa gadii Meejar Warsame Ahmed Geelle haleellaa kun dhaqqabuu RSAf mirkaneessaniiru. Shororkeessitoonni hoteelicha haleelaniiru, gariin isaanii amma ajjeefamaniiru, nama tokkotu hafe. Isaan fiixna jedhan Gelleen. Hoteela kana keessatti humnootiin nageenyaa fi shoroorkeessonni wal waraanaa jiru jedhan. Ambulaansonni gara daandii buufata Donii Kismayo bakka hoteelli kun jirutti qajeelaa akka jiran agarsiisa.


Kaartuum Keessatti Hiriirtoota Keessaa Tokko Ajjeefameera

Humnoonni nageenyaa Dilbata kaleessaa magaalaa galama mootummaa Sudaan Kaartuum keessatti mormitoota keessaa tokko rasaasaan rukutanii ajjeesuu isaanii ogeeyyiin fayyaa himanii jiru. Kunis waggaa fonqolcha mootummaa waraanaa kan biyyattiin gara bulchiinsa siiviiliitti ce’uu ishee karaa irraa itti maqse waggaa tokko guutuuf guyyaa lama lafa hafeetti. Erga Hagayya 31 as Duuti yeroo duraaf mudate kun, lakkoofsi hiriirtota waggaa darbe keessa walii galaan ajjeefaman 118n ga’u isaa ibsamee jira. Kibxata borii fonqolcha mootummaa waraanni gaggeessee fi Onkoloolessa 25 hogganaa waraanaa Abdel Fattah al-Burhaan durfamu erga gaggeeffamee waggaa tokko yoo ta’u, hiriira mormii farra fonqolcha mootummaa torban tokkotti dhihaatu gaggeeffamee fi aanagawoonni hiriirtoota irratti tarkaanfii kan itti fudhatan ture. Jimaata darbe, biyya hiyyeeyyii addunyaa keessaa tokko kan taatee Sudaan keessatti rakkoo siyaasaa fi dinagdeen, waan liqiimfamteef jecha, namoonni kumaatamaan lakkaawaman daandii magaalota guutuu Sudaan irratti bahuun gara bulchiinsa siiviiliitti akka deebi’u gaafatan. Gareeleen waraanaa fi sivilii mariin rakkoo jiru akka furatan gochuuf maanguddonni addunyaa kan yaalan ta’uus, waa’een xumuura argachuu isaaf waan mul’atu hin jiru.


Mootummaan Sudaan Ehama Hojii Dhaabata Tokko Ugguree Jira

Sudaan keessatti dhaabata dhunfaa bittaa fi gurgurtaa akkasumas mirga fayyadamtootaa to’atu yeroo fonqolcha waraanaa bara darbe irratti tajaajiila intarneetiin cite jechuun mana murtiitti waan dhiyeesseef jecha mootummaan sudaan ehama hojii dhaabata kanaa ugguree jira. Waldaan Eegumsa Fayyadamtoota Sudaan bara darbe mana murtii mootummaan tajaajila interneetii fonqolcha mootummaa Onkoloolessa 25 irratti ugguree akka deebisu gochuuf ajaju gaafatee ture. Manni murtichaa yeroo lama interneetiin akka deebi'u murteessee ture, garu hojii irra hin oollee, tajaajilli dhuma irratti sadaasa 18 bara darbe deebi'ee hin jalqabame. Hogganaan waldaa kanaaYasir Mirghani akka jedhanitti, hayyama garee kanaa waggoota 24f ittiin hojjetee booda haqamuu Dilbata kaleessaa xalayaan isaan ga’e.


Hiriira Mormii Chaad Keessatti Namoonni Gara 50 Ajjeefamuu Mootummaan Beeksise

Kamisa kaleessaa Chaad keessatti namoonni dhibbaan laka’aman gara bulchiinsa dimokraasiitti akka ce’amu gaaffii ennaa dhiyeessanitti hookkara ka’een namoonni 50 ta’an yoo ajjeefaman kannen 300 ta’an immoo madaa’anii jiru. Tuuta oduuf ibsa kennan irratti lakkoobsa namoota du’anii kan ibsan muummichi ministeeraa Saaleeh Kebzaaboo, mootummaan ammas fincila hidhattoonni kaasanii namoota miidhaan irra ga’e adda baafataa jira jedhan. Humnoonni nagaa eegsisan garuu magaalaa galma mootummaa Njaameenaa fi magaalaalee ka biroo hedduu keessati hiriirawwan geggeessaman irratti fixiinsa suukaneessaa raawwataniin namoota nagaan hidhannoo hin qabaanne ajjeesuu isaanii gareeleen mirga namaa dubbataniiru. Humna waraanaan kan hoogganamtu biyyi Afriikaa waltaa bal’oon, kurna sadiif humnaan bitaa kan turan erga du’a prezidaanti Idiris Debii kan Ebla bara 2021 qabee jeeqamaa jirti. Ilmi isaanii Mahaammat Idiris Debii yeroo gabaabaa keessatti aangoo dhunfachuu dhaan baatilee 18n jalqabaa irra filannoon akka geggeessamu waadaa seenanis, Onkoloolessa tokko immoo gara waggoota lamaatti akka dheeressan beeksisan. Mormitoonnii fi hawaasaaleen sivilii kamisa kaleessaa waaddaa yeroo ce’umsaa baatilee 18 booda seename ilaalchisee hiriia mormii waamanii turan. Mootummaan garuu nageenyaaf maqaa jedhuun hiriira sana ugguree jira. Hiriirtonni garuu ganamaan ka’anii daandii cufuu dhaan waajjira haadhoo kan paartii muummciha ministeera haaraatti ibidda qabsiisaniiru jechuun Rooyiters gabaaseera.


Kibba Sudaan Keessatti Lola Guyyoota Lamaaf Geggeeffameen yoo xiqqaate Namoonni 150 Ajjeefamuun Gabaasame

Bulchiinsa Sudaan kibbaa kutaa Biluu Naayil keessatti falmii lafa ilaalchisee yeroo dhiyootti uumameen guyyoota lamaaf lola raawwatameen daa’imman dabalatee namoonni 150 ajjeefamuu isaanii ogeessi fayyaa Kamisa kaleessaa ibseera. Lolli kun ji’oota darban keessa kan raawwate muraasa keessaa isa hamaa yoo ta’u, namoonni hedduun mormii dhageessisuu dhaan daandii magaalaa guddoo bulchiinsa Blue Nile Damazin irratti bahuun dhaadannoowwan dhageessisuu dhaan waldhabdee bara kana namoota dhibbaan lakkaa’aman galaafate balaaleffatan. Walitti bu’iinsi magaalaa Blue Nile keessatti torban darbe, erga miseensota ummata Hausaa fi gareewwan diinota isaanii gidduutti lafa irratti falmiin ka’ee booda kan uumame yoo ta’u, jiraattonni dhibbaan lakkaa’aman dhukaasa cimaa fi manneen ibiddaan gubachuu jalaa dheessan dubbataniiru. Waraansi kun kan fuuleffate Kaartuum irraa gama kibbaatti fageenya km 500 irratti kan argamu naannoo Rozerees-tti kan argamu naannoo Wal Al-maahii irratti ture. Itti gaafatamaan hospitaala Wad al-maahii Abbaas Musaa, dubartoota, daa’immanii fi maanguddoota dabalatee roobii fi kamisa gidduu yeroo jirtutti namoonni 150 ta’an ajjeefamaniiru jedhan. Hookkara sanaanis namoonni 86tti hedaman maaa’anii jiran. Kamisa kaleessaa namoonni dhibbaan laka’man Damazin keessatti mormii dhageessianiiru, hangi tokko bulchaan kutaa sanaa hojii irraa akka ari’amu gaafachuu isaanii kanneen ijaan argan dubbachuu isaanii AFPn gabaaseera.


Balaan Lolaa Naayjieeriyaa Mudate Uummata Miliyoona Lama Ta’u Rakkoof Saaxile

Naayijeeriyaa keessatti lakkoofsi namoota lolaa bishaanii cimaan mudateen yeroo ammaa du’anii 600 kan caalan yoo ta’u, namoonni miliyoona 1 ol ta’an qe’ee isaanii irraa buqqa’aniiru. Lolaan kun qonnaa fi daandii uwwisee deddeebii nyaataa fi boba’aa boodatti hambisee jira. Angawoonni rakkoo kana furuuf rakkachaa jiru, sababiin isaas gatiin ol ka’uun duruu lammiilee Naayijeeriyaa jireenyi itti hammeessee jira jedha gabaasi Timootii Obeeyizuu. Riqicha Dantataa qarqara galaanaa kutaa Kogi keessaa irra midhaan nyaataa toonii hedduu fi boba’aan bakka silaa ga’uun irra jiru irraa km fagoo irratti argamu. Dhiibbaan lolaa hamaa Naayijeeriyaa waggoota 10 keessatti mudate kan jalqabaa ti. Riqichi kun magaalaa galma mootummaa Abujaa dabalatee kaabaa fi kibba Naayijeeriyaa kan walitti fidu yoo ta’u daandiin waan citeef jecha waan barbaachisu deddeebisuun rakkisaa ta’ee jira. Balaan lolaa lafa qonnaa mancaasuu dhaan riqicha Dantaataa dabalatee daandilee hedduu miidhee jira. BHojii daldala boba’aa irratti kan bobba’an Bashiiruu Usmaan, boba’aa argachuuf rakkoo nutti ta’ee jira. Toora kana akkuma argitan, boba’aan hin jiru, boba’aan kan gurguramu buufata boba’aa tokko qofaatti jedhan. Angawoonni akka jedhanitti kutalee Naayjeeriyaa 36 keessaa kutaalee 33 keessa kan jiraatu uummata miliyoona lama ta’u irra miidhaan ga’ee jira.


Naayjeriyaa Keessatti Balaa Lolaa Bishaaniin Namoonni Dhibba Ja’aa Dhuman

Naayjeriyaa keessatti balaa loolaa hamaa waggoota dabran kudhan keessatti mudatee hin beekneen, namoonni 600 ol ta’an du’u lakkoobsii Dilbata kaleesssaa argamee hubachisee jira. Balaan kun, namoota miiliyoona 1.3 ol ta’anis manaa fi qe’ee isaanii irraa akka godaanan kan dirqisiise ta’uu ibsi ministeera dhimma gargaarsa namoomaa Naayijeeriyaa Tiwiitara irratti baase hubachisee jira. Wanti gaddisiisaan Onkolooleessa 16 bara 2022 kaasee lubbuun namoota 603 darbuu isaati kan jedhan ministeerattiin ministrii dhimmootii gargaarsa dhala anamaa Naayjeriyaa Saadiyaa Faaruuq lakkoobsii kun torban dabree 500 ture jedhan. Garu mootummoonni kutaalee hangii tokko qophii waan hi turreef lakkoobsii kun hanga tokko dabaluu danda’ee jira jedhan. Kana malees manneen jireenyaa 82,000 ol akkasumas laftii qonnaa Heektaara kuma 100 fi kumnii 10 ta’u barbadaa’uu Faaruuq ibsanii jiru.


Qondaallii Waladaa Gaazexeessoota Somaaliyaa Mana Murtii Duaratti Dhiyaatan

Gaazexxeessaa Somaaliyaa beekamaan Abdalle Ahmad Mumin torban dabree himata nageenya waliin wal qabateen erga hidhamee guyyaa 6 booda, wabiin gadhifamee jira. Abdalle Ahmed Mumin, barreessaan olaanaa kan waldaa Siindikeetii Gaazexeessitoota Somaalee( SJS) jedhamu yoo ta’u firoota isaa daawwachuuf gara Keeniyaatti imaluuf ituu jedhu buufata xiyyaaraatti qabamee erga hidhamee booda, Dilbata kaleessaa mana murtii duratti dhiyaate. Raadiyoon sagalee amerikaa akka ijaan argeetti, Mumin seeraaf abbomamuu didee jedha himatii irratti dhiyaate.Waajirri Abaan alangaa biyyatti ministeera odeeffannoo somaaliyaa bakka bu’uun Gaazexxeessaa kana irratti, himata dhiyeesse. Kunis, qaajeelafama haaraa ba’e kan Gaazexxessoonni Somaaliyaa garee hidhattoota Islaamuummaa kan Al shaabaab ilaalchisee akka hin gabaafne dhorku sana waliin himata hidhata qabu irratti dhiyeese. Prezidaantiin waldaa Gaazexxessoota somaaliyaa Mohammeed Ibraahiim Sagalee Ameerikaaf bilbilaan akka ibsanti, himannaan Mumin irratti dhiyaate kan sobaa fi fakkeessaa fi midiyaa walaba afaan qabsisuuf kan ta’eedha jedhan.


Shamarree Yugaandaa Faalama Qilleensaa Furuuf Hojjattu

Vaaneessaa Nakaatee actiivizimiin jijjiirama qilleensaa addunyaa irratti hojjattu sagalee dargaggoota bebeekkaman keessaa tokka taatee gara waltajjii addunyaatti akka baatu ishii godheera. Ji'a darbe Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniitti waltajjii guuddaa irratti dhihaachuuf oggaa qophooftu, Vanaasaan aktiivismiin kobaa isaa rakkoo faalama qilleensaa biyyoota addunyaa keessatti duraanuu namoota miliyoonaan lakkaa'amanif biyyoota irratti dhiibbaa geechisaa jiru furuu akka hin dandeenye addunyaan akka beekun barbaada jette. Shamarren umuriin oggaa 25 tun af-gaafii yeroo san madda oduu asooshiyeetid presiif kenniten.


Lammiin Somaaliyaa Balaa Yabala Godaantotaa Odola Girikii Ka Torban Darbee Irraa Oole Seenaa Isaa Hime

Torban darbe andaara galaana Girikiitti yoo xiqqaate godaantota gara Awrooppaa deemaa turan 18 ka galaafateef sababaan mootorri cabuu fi danbalii galaanaa hamaa dha jechuu dhaan namni balaa sana irraa lubbuun oole tokko VOAf ibsee jira. Kan lubbuun oolee fi umuriin isaa 20moota keessa ta’e Musxafaa Faaraah VOA sagantaa Afaan Somaleef akka ibsetti, godaantonni 50 ta’an magaalaa Turkii andaara galaanaa Ejeeyaan jirtu Izmiir irraa ka’auu dhaan yabala gara Turiitti deemaa turteef Yabala namoota humnaa ol fe’atte irra turan jedhe. Halkan dukkanaan dahannee utuu imalaa jirruuti mootorri yabalattii hojjechuu didee danbaliin galaana Ejiyaan kan raase jedha Musxafaan. Sa’aatilee sadiif galaana irra safafne. Danbaliin sun guddaa yoo ta’u, galaana irra hanga meetira sadii ol ka’aa ture jedhee jira. Jiraattonni Odolattii fi hojjettoonni ittisa ibiddaa, kanneen miidhaman gara dachee jiruutti ol harkisan. Kanneen lubbuun hafanii fi reeffa godaantota lammiiwwan Somaaliyaa gara magaalaa guddoo Leesboos Maaytileneetti geessaman. Dhiirri tokkoo fi dubartoonni 17 du’uu Musxafaan ibsee jira. Dhiirota 13 fi dubartoota 17 dabalatee kanneen biroon 30 lubbuun ooluu illee ibsee jira. Asoosheetid Prees akka gabaasetti odola Girikii gama bahaatti argamutti waardiyyaaleen andaara galaanaa dargaggoota dubartoota Afriikaa 16 fi dhiira tokkoo fi dargaggeessa tokko dabalatee reeffa namoota erga yaballi namoota 40 baattee deemaa turte liqimfamtee booda argame jedhan. Angawoonni eegumsa andaara galaanaa itti dabaluu dhaan hanga kamisa galgalaatti namoonni 25 baraaramuu danda’aniiru jedhan.


Najeeriyaa Keessatti Lolaan Roobaa Namoota Hedduu Ajjeese

Lolaa roobaa biyyaa naayijeeriyaa tibbana muudateen yoo yarate namoonni dhibbi Shan du’anii namoonni Miiliiyoonii 1 .4 kan ta’an immoo qe’ee isaanii irraa buqqa’uu isaanii haanga’onii mootummaa biyyatti ibsanii jiru. Timootii Obiizuu Abuujaa irraaakka gabaasetti balaa kutaalee biyyatti waliin gahe Kanaan mannootaan jireenyaa kuma 90 ta’an tajaajilaan ala ta’aniiru. Ministira dhimma namoomaa fi bulchiinsaa balaa ti barreesaa dhaabbataa kan ta’an Naasiir Saani Gwaarzoo akka gaazexessotaatti himanitti balaa Kanaan namoonni 1500 yoo madaa’an, kutaa biyyaa naayijeeriyaa 36 keessaa kutaalee Shan keessatti laftii qotiinsaa akka jirutii mancaa’era.  Baraa 2012 as yeroo jalqabaatiif lolaan hamaa ta’e kun kan umame roobaa cimaa ta’ee fi hidhi bishaanii biyyaa olla kaameeruun kessa jiruu gadi lakkisamuu isaatiin akka ta’e haanga’oonii biyyaa Naayijeeriyaa ibsanii jiru. Balaa lolaa bara 2012 Najeeriyaa muudateen namoonii 363 du’anii,namoonni Miiliyoonii 2.1 ol ta’am immoo qe’ee isaanii irraa akka buqqa’an Ajaanse Fraans Prees gabaaseera.


Mootummaan Somaaliyaa Barreessaa Waldaa Gaazexessootaa Hidhuun Mormii Kaasee Jira

Mootummaan Somaaliyaa barreesaa waldaa gaazexessoota biyyatii hidhuu isaa akka mormani fi akka gadi lakkisamuu akka gaafachaa jiran prezidaantiin waldaa gaazexessoota Somaaliyaa Mohaamad Ibraahiim ibsuun isaaniin gabaasamee jira. Ahimad Mohaamed Moqaadishoo irraa akka gabaaseetti haanga’oonii mootummaa barreesaa waldaa Gaazexessota Somaaliyaa Abdal Ahimed Muumiin qibxataa dheengaddaa naanno buufataa xiyyaaraa moqaadishoo irraa qabanii hidhanii jiru. Umnoottan mootummaa gaazexessichaa hidhuu dursaanii wajjiraa waldaa gaazexessoota seenuudhaaf yaalii gochaa turuu isaanii kan ibsee gabasnii kun , tarkaanfiin hidhaa fudhatamee kun akka midiyaaleen waa’ee garee hidhatootaa Al Shabaab hin gabaasine ajaja mootummaa biyaatti dabarseen kan walqabatee ta’uu akka danda’u xiinxaltoonni ibsuun isaanii beeksiseera. Ministeerri odeeffanoo biyyaatti ajaja dabarseen gabaasaa waa’ee Al Shabaabfaarsu dhiheesuun akka hin danda’amne beeksisuu isaatiin allatti, fuulaalee midiyaa hawaasaa 40 ta’an uguruun isaa beekameeraa. Tarkaanfiin mootummaa kun farraa walabummaa preesiti jechuudhaan waldaan gaazexessoota Somaaliyaa fi dhaabileen miidiyaa Sadii mormuun isaanii beekameera.


Yugaandaa fi Gamtaan Dhaabbata Fayyaa Waliin Talaalii Iboolaa Ittisu Kennuuf Jiran

Mootummaan Yugaandaa dhaabbata fayyaa adduunyaa waliin ta’uudhaan talaaliwwan dhibee Iboolaa akaakuu sudaan ittisuudhaaf gargaaruu kennuudhaaf karoorfachuun isaa gabaasameera. Dhibee Iboolaa Kanaan anaalee Shan keessaatti namoonii 19 du’anii, 54 kan ta’an immoo vayiresichaan qabamuu isaanii kan ibsee gabaasinii Haliimaa Atumaanii, ministiroonni fayyaa biyyoottan Afrikaa 11 akkaataa waloodhaan dhukubichaa ittisuu danda’an irrattiwalagahii atattamaa kan guyyaa tokko Roobii kalesaa taasisuu isaanii beeksiseeraa. Walgahicha boodee kan ibsa kennan Daarektarri WHO dhibeen Ibolaa haaraan kun yaaddesaa ta’uu isaa ibsanii jiru. Ministirri fayyaa Yugaandaa doktoor Jeen Ruut Aseengoduu gabaastotaaf ibsaa kennaniin, dhukubichaa ittisuudhaaf akaakuun talaallii lama qophaa’uu isaa ibsanii tokko biyyaa Biriteen dhaabbata Oksifoord irraa , tokko immoo Yunaayitid Isteets dhaabata talaalli Saabii jedhamu irraa akka ta’ee himaniiruu. Talaalliin lammanuu torbanii dhufuu keessaa akka Yugaandaa seenaniifi yemmuu eeyyamaa mootummaa biyyatti argatan akka hojii irraa olfaman ministirri fayyaa Yugaandaa himuun isaanii gabaasameera.


Toogoon Saatelaayitii, Bilbila Harkaa fi Artifishaal Intelejensiitti Fayyadamuun Dhibee Koovid 19’tti Xiyyeeffatte

Balaan Koovid 19 akka mootummoonni tokko tokko fala ittiin lammiilee isaanii gargaaran yaadan dirqisiisee jira. Kenneen keessaa biyyi Afrikaa Toogoon daataa Satelaayitii fi Artifishaal intelejensii fayyadamtee lammiilee ishee gargaraa jirti.


Saawudiin Lammiwwan Masrii Kudhan Walitti Qabamtan Jechuun Adaba Hidhaa Irratti Murteessitee Jirti

Dhiirota lammii Masrii 10 wal waraansa Arabaa fi Israa’eel gidduu kan bara 1973tti geggeeffameef qophii yaadannoo gurmeessuuf yaalan jechuun, Abbaan murtii Sa’uudii wiixata kaleessaa hidhaa hanga waggaa 18tti murteessuu isaanii firoonni isaanii lama dhaabbata oduu Ajaans Fraas Preesiif Ibsanii jiru. Namoonni garee sab xiqqaalee Nuubiyaa Masrii irraa ta’an kun, garee shororkeessaa hundeessitan jedhamuun kan yakkaman ta’u itti mirkanaa'eera jedamu, firoonni keessaa tokko sodaa haaloo ba’iinsaa jecha maqaan isaanii akka hin ibsamne dubbatanii jiru. Jalqaba Onkoloolessa bara 2019 sagantaa yaadannoo kana qopheessuuf yaaluun kan hidhaman yoo ta'u, waggoota sanaan dura darban keessattis rakkoo tokko malee sirnii yaadannoo gaggeeffamaa raawwatame ture. Sana booda himannaan irratti ituu hin dhiyaatiin Muddee 2019 gadhiifaman. Sana booda baatii Adooleessa keessa deebi’anii to'annoo jala oolan. Amnastii Intarnaashinaal dabalatee jaaramayoonni kabajamuu mirga namoomaaf falman kanaan dura dhiironni kun akka gadhiifaman duula gaggeessaa turan. Amnastiin ibsa bara darbe baaseen soba dhugaa fakkeesuun himata irratti banamee balaaleffatee jira. Gareen mirgaaf falmu kun akka jedhetti, namoonni kun hawaasaa ayyaanaaf qopheessuuf yaaluun, mirga yaada ofii ibsachuuf qaban karaa nagaan hojiirra oolchuu isaaniitiin seeratti dhiyaachaa jiru jedha..


Ugaandaa Keessatti Dhukkubii Ibolaa Hammaachaa Jira

Ugaandaa gama dhiyaa keessatti lakkoofsi namoota vaayirasii Iboolaatiin du’anii dabalaa dhufuun, fi Kutaa gama bahaattis darba sodaa hammeessaa jira. Aanga’oonnii fi dhaabbileen gargaarsaa vaayirasii lubbuu namaa galaafatu kana to’achuuf tattaaffii taasisaa akka jiran ibsamee jira. Hanga ammaatti yoo xiqqaate namoonni 10 vaayrasii Ibolaan du’anii, 44 qabamuun isaan kan mirkanaa’ee yoo ta’u, 20 immo vaayrasichaan qabamuu maluu jechuun gabaafamee jira. Koreen Baraarsaa Idil-addunyaa (IRC) Ministeera Fayyaa biyyatti waliin deebii barbaadamuu kennuu kan jalqabee ta’u fi keessumaa hojjettoota fayyaa toora duraa irra jiran weerara vaayirasichaa irratti hubannoo argachuun akkasumas weerarri yoo hammaateef jechuun qophii ta’anii cimsuunhojjetaa jiran. Ugaandaa bira darbee biyyoota naannoo tti akka hin dabarrees sodaan jira.


Balaa Doonii Naayijeeriyaa Keessatti Dhaqqabeen Lakkoofsi Namoota Du'anii 70 Caalee Jira

Naajeeriyaa kibba bahaa bulchiinsa Anambraa keessatti balaa bidiruu mudateen lakkoofsi namoota du’anii 76 gahuu pirezidaantiiin Naayjeroyaa Maammaduu Buhaarii Dilbata kaleessaa ibsanii jiru. Dooniin kun Jimaata darbe naannoo Ogbaru kan Anambraatti lolaa roba hamaa irraa uumameen garagaltee kan jedhan qondaaltonni Dilbata darbe kana yoo xiqqaate namoonni 10 du’uu fi 60 ammoo achi buuteen isaanii dhabame jedhanii turan. Buhaariin Ibsa Dilbata darbe kan Tiwiitara irratti ibsa baasaniin, qaamoleen balaa tasaa lakkoofsi namoota du’anii ol’aanaa ta’uu mirkaneessaniiru. Angawoonni imaltoota eessa buteen isaanii dhabamee barbaadanii baraarsuuf hojjechaa akka jiran kan himan Buhaariin, balaa gara fuula duraatti akka hin mudanneef qaamoleen dhimmi ilaallatu qajeelfama nageenyaa jiru akka keessa deebi’anii ilaalan ajaja kennuu isaanii ibsaniiru. Hogganaan dhaabatta Bulchiinsa haala hatattamaa Naannoo Anambraa akka jedhanitti hanga sambata halkanii kaasee namoonni 15 baraarsamuu isaanii ibsaniiru. Doonii garagalte suun,achuuma Naayjeriyaa keessaa kan hojjetamee fi dandeettii imaltoota 100 ol fe’uu kan qabu ta’uun ibsamee jira. motorri bidiruu sanaa waan dhaameef jecha obomboleettii hamaan garagalte.


Daldatoonni Guguddoon Afrikaa Kibbaa Meeshaalee Chaayinaatti Hirkachuu Hanqisuun Oomishaalee Biyya Keessaa Guddisuutti Fuula Deebifatan

Daldaltoonni guguddoon Afrikaa Kibbaa oomishaalee uffataa biyya keessatti argaman fayyadamuudhaan meeshaalee Chaayinaa irraa galfaman irratti hirkachuu hir’isaa jiran. Kun qaama deemsa bal’aa oomisha huccuu biyya keessaa deebi’anii jajjabeessuu ti, jedhamee jira.


'IKOWAAS" Jila Isaa Gara Humna Burkina Faasoo Keessatti Fongolcha Mootummaa Deemsiseetti Ergaa Jira

Waldaan Hawaasa Dinagdee Biyyooota Afrikaa Lixaa 'IKOWAAS' kan waggaa tokko keessatti fonqolchi mootummaa marsaa lammataaf torban darbe keessatti geggeessame – Burkinaa Faasootti jila isaa ergaa jira.


Lakkoofsi Baqattoota DRC gara Yugaandaatti Baqatanii Dachaan Dabaluuf Jira

Baqattoonni Koongoo lola finciltoota M23 jedhamanii fi loltoota mootummaa Ripaablikii Dimoktaatawaa Koongoo edduutti gara oggaa tokkoo olii deemaa jiru jalaa miliquuf daangaa Yugaandaa dhiya Rippaabiliika Dimookiraatawaa Koongoo wajjiin qabdu qaxxaamuranii yaa’aa jiran. Jeequmsichi maatii digaa akkasumas dhaabilee qarqaarsaa irratti dhiibbaa godhaa jira jedha gabaasni Haliimaa Atumaanii Yugaandaa irraa ergite.


Antonii Bliinken Laatiin Amerikaa Daawwachaa Jiru

Minstirii dhimmaa alaa Yunaayitid Isteetis Antoonii Biliken daawwanna biyyoottan Laatiin Amerikaa keessatti taasisaa jiran Itti fufuudhaan Roobii har’aa biyya Chiilii daawwatanii jiru. Ministeerrii dhimmaa alaa Yunaayitid Isteets akka ibsetti, Bliinken Prezidaantii chiilii Gabri’eel Booriik fi minsteeraa dhimma alaa biyyatii Antoniyaa Ureehoolaat waliin wal arganii dhimmoottan biyyootan lamman walitii fidan kan akka daldalaa, nageenya naannoo, dhimma godaantotaa fi waa’ee jijjirama qileensaa irratti marii taasisanii jiru. Antonii Bliinken Wixata dheengaddaa magaala Boogotaa keessatii Prezidaantii biyya Kolombiyaa Gustaavoo Peetrotin wal arganii akkaataa daldala baalaa sammuu namaa aduuchuu waloo dhaan too’achuun danda’amuu irratti marii taasisanii jiru. Dhimmicha irratti biyyoottan lamman walii galuu isaanii Biliken kan ibsan Yoo ta’uu waa’ee walii galtee irraa gahame irratii amma ammaatti wanti beekame hin jiru. Blinken daawwanaa isaanii torban kana keessatti biyyoottan isaan daawwatan Kolombiyaan, Chiilii fi Peeruun hoggantootaa ilaalchaa adduunyaa Yunaayitid Isteete qabduu irra adda kan ta’ee ilaalchaa gara bitaatti luuccefate kan qabanii dha.


Prezidaantiin Ugaandaa Ilmaa isaanii Aaangoo Irraa Kaasan

Prezidaantiin Ugaandaa Yuweerii Museveenii ajajaa waraana lafoo biyyaa isaanii kan ta’an ilmaa isaanii guyyaa kaleesaa taayitaa irraa buusanii jiru. Torbanuma kana keessaa garaa jeeneraala guutuutii guddachuun isaanii kan labsame Ilmi prezidaantichaa Letenaa Jeeneraal Muhoozii Ka’inerugabaa wantii isaan dhiheenyaa kana fuulaa tiwuutarii ofii irratii barreessan lammiilee Ugaandaa biratti aarii umuun isaa gabaasameera. Ka’inerugabaan dhiheenyaa kana waraani biyya isaanii magaalaa guddittii biyyaa keeniyaa Naayiroobii weeraree qabachuu dhaaf torban tokko itti hinfudhatu jedhanii wantii isaan barreessan mootummaa keeniyaa fi biyyoottan baha Afrikaa kan yaaddeesee dha. Jechii jeeneraalichaa lammiilee keeniyaa hedduu kan aarsee yoo ta’a, ministeerii dhimmaa alaa keeniyaa Ambaasaadara Ugaandaa wajjin dhimicha irratii dubbachuu isaanii ibsee jira. Ministeerii dhimma alaa Ugaandaa gamaa isaatiin wanti jeeneraalichi barreessan waliti dhufeenya biyoottan lammanii kan miidhuu dha jechuu dhaan balaaleffatuun isaa gabaasameeraa. Jeeneraalichii ergaa tiwuutarii dhiheenyaa kana dabarsaniin garee Muutummaa Itiyoophiyaa wajjin lola irraa jiru ABUT fi garee hidhattootaa mootuummaa Koongoo irratti lola banee jiru akka deggeran ibsuun isaanii ni yaadatama. Waggootan 35 darbaniif Prezidaantii Ugaandaa kan ta’an fi wagga 78 kan guutan Yuweerii Museveenii fudhachuu baatanus lammiileen ugaandaa hedduun jeeneraalichi abba isaanii bakka bu’uud haan biyyatii bulchuu dhaaf akka qophaawaa jiranutii akka fudhatan gabaasamee jira.


Ilmiim Prezidaant  Museeveenii Gorsaa Abbaa Isaanii Ta’uun Muudaman

Ilmii prezidaantii Ugaandaa kan Yoweerii Museevenii Leteenaa jeneraal Muhoozii Keeniyaa weeraru qabna jechuun Twitarii ofii irratti barreessuun isaanii mufannaa kaasisee jira. Ajajaa humnootii ittisaa ugaandaa kan ta’an Muhooziin ergaa Twitarii irratti wiixata kaleessaa barreessaniin, prezidaantii Keniyaa kan turan Uhuruu Keenyaatta marsaa sadaffaaf dorgomuutu irra ture jedhan. Kunis diploomaasummaa kutaa irratti mufannaa kaasisee jira.Qondaalli waraanaa kun amma nama biraan kan bakka buufaman yoo ta’u, qondaaltictichi immo aangoo Jeneeraalummaan gorsaa abba isaanii kan prezidaant Yoweerii Museevenii ta’anii jiru.


Burkiinaafaasoon Hogganaa Irree Wraanaa Argattee Jirti

Hogganaan Burkinaa Faasoo aangoo irraa bu'an Pool-Heenrii Saandaagoo Daamibaa ofii isaanii fonqolcha mootummaatiin erga aangoo irraa bu'anii guyyaa sadii booda hoggansa isaanii gadhiisan. Daamibaan aangawoota haaraa kanaaf ''milkaa'ina gaarii'' hawwuu isaanii ibsuun, ''wal qoqqoodinsa osoo hin taane tokko ta'uun akka hojjataniif gaafatan. Kana malees aangoo qabachuuf sochii ta’een,miseensonni waraanaa 2 du'anii 9 ammoo madaa'uu balaaleeffatan. Jalqaba bara kanaa fonqolcha mootummaa gaggeeffameen aangoo kan qabatan Daamibaan, aangoo gadhiisuuf walii galuun gara biyya ollaa taate Togootti imalan. Wiixata kaleessaa, hogganaan humna waraanaa ykn juntaa haaraan kan Burkinaa Faasoo, Kaapteen Ibraahim Traore, biyyi isaanii bara 2024tti ykn sana duras filannoo gaggeessuuf karoorfattee jirti jedhan. Haala jiru jijjiiruu qabna, Saffisaan deemuu qabna. Guutummaa biyyattii keessatti haala muddamaa jira. Namni sadarkaa hunda jiru kam iyyu hatattamaan deemuun walxaxiinsa bulchiinsaa faayidaa hin qabne dhiisuu qaba. Qabxii hunda lafa isin arifachuu qabdan ibsuuf hin jiru.saabiin isaas Burkinaafaasoo keessatti waan hundumtuu arifachiisaa dha. Fonqolchi mootummaa Burkinaa Faasoo Jimaata darbe televiziyoona mootummaa irratti kan ibsame yoo ta’u, jeequmsi siyaasaa biyyattii keessaa garee finxaaleeyyii Islaamuummaa biraa hokkara hammeessaa sodaa jedhu uumee jira.


Hogganaan Burkinaafaasoo fonqocha Mootummaan Angoo Qabatan Haaluuma Walfakkaataan Angoo Gadhiisan

Kan aangoo irraa bu’an hogganaan Burkibaafaasoo Letenaa Koloneel Pool Henrii Damibaa biyya isaanii gadhisanii gara Togootti qajeelaa akka jiran Diploomaatonni ibsanii jiru. Duraan kanneen maanguddummaan gidduu seenan Dilbata kaleessaa akka jedhanti, Daamibaan hanga nageenyaa fi haal-dureewwan biroon guutamantti aangoo gadhiisuuf walii gale jedhanii turan. Juntaan ykn humnii waraanaa amma Burkinaa Faasootti itti gaafatamaa ta’e guyyaa duraa Kaapteen Ibraahim Traore hogganaa mootummaa ta’uu labsee ture. Kunis fonqolcha mootummaa haaraan Jimaata darbe erga gaggeeffameen booda sirnaan kan labsame yoo ta’u, fonqolchii mootummaa kunis bara kana keessa yeroo lammataaf ta’uu ibsameera. Fonqolcha mootummaa baatii Guraandhalaa keessa gaggeeffameen taangootti kan dhufan Damibaan, finxaaleyyii Islaamummaa waliin walqabatee jeequumsa jiru guutuu biyyattiitti waan itti fufeef jaalatama isaanii gadi bu’uu arganii jiran. Ekowaas Ibsa Dilbata kaleessaa galgala baaseen, pirezidaantii Niijeer duraanii Mahaamadu Issoofoo dabalatee garee maanguddootaa wiixata har’a gara Ogaaduuguutti erguu akka jiru ibseera.


Somaaliyaan Gara Beelaatti Seenaa Jirti: UN

Somaaliyaan ammallee qarqara afaan beelaa irra jirti jechuun waajjirri gargaarsa namoomaa kan Tokkummaa Mootummoota (OCHA) dameen somaaliyaa jiru hubachiseejira. Somaaliyaatti, hogganaan Waajjira Qindeessituu Dhimmoota gargaarsa Namoomaa kan Tokkummaa motuummootaa Iyaan Ridlii akka jedhanti, namoonni gargaarsa barbaadan gara miliyoona saddeetitti dhiyaatanii fi namoonni miliyoona tokkoo ol ta’an biyyatti keessaa jireenyaa fi qe’e ofii irraa buqqa’anii jiru. Somaaliyaan duraanuu Onkoloolessa bara 2020 irraa eegalee baatii roobaa fashalaa’e afur mudachuu ishee Ridliin RSAf ibsanii jiru. Somaaliyaa keessatti jalqaba baatii roobaa ta’u yeroo qabutti, raagnii jiru jiidha ykn hurka barbaachisu baay’ee akka hin fidne agarsiisa jedhan.Somaaliyaa keessatti baatiin roobaa silaa Onkolooleessa kanaa qabee hanga muddeetti ta’u qaba. keessumaa Baayidoo’aa fi Burhakaabaa keessatti keessumaa buqqaatota Baayidootti jiran gidduutti afaan beelaa irra jiru jennee raafama keessa jirra jedhan Dhaabbileen gargaarsa namoomaa amma hojii hunda aanaalee Baayidoo fi Burhakabaa irratti xiyyeeffatanii hojjechaa akka jiran Ridliin ibsaniiru.


Somaaliyaa Keessatti Angawaan Al-Shabaab Ajjeefaman

Somaaliyaa, Jubbaa giddu galeessaatti duula Onkolooleessa 1 gaggeesseen qondaalli olaanaa al-Shabab tokko ajjeefamuu mootummaan Somaaliyaa Dilbata kaleessaa galgala erga gabaasee sa’aatii muraasa booda magaalaa biyyatti waaltaa keessaa kan taateee Beledweyne dhohinsi cimaan raasuu isaa namoonni ijaan argan himaniiru. Ibsa Ministeerri Odeeffannoo kennee akka jedhutti, gargaaraa bu’ursaa al-Shabab kan ta’an Abdullaahii Naadir humnoonni biyyooleessaa fi humnoota michuun ta’an kan idil-addunyaa waliin ta’uun duula gaggeesseen ajjeefamuu ibseera. Maqaa Abdullaahii Yaree jedhamuunis kan beekamu, Abdullaahii Nadir, qondaala olaanaa al-Shabab yoo ta’u, garee kana keessatti itti gaafatamaa kutaalee miidiyaa, maallaqaa fi lallabaa amantii ykn “Da’waa” ta’uun hojjataa turan. Jiraattonni oduu gabaasaa RSA magaalaa Beledweyne keessa jiruutti akka himanitti, boombii konkolaataa lama irraa dhohee kun,waajjira mootummaa naannoo aanaa bahaa Lamagalaay irratti xiyyeeffate. Lamagalaay bakka waajjiraaleen itti aanaa hogganaa naannoo Hirshaabellee, bulchaa naannoo Hiraanii fi qondaaltota mootummaa naannoo biroon itti argamanidha. Maddeen akka jedhanitti, haleellaa kana hordofee miidhaan guddaan akka gahu sodaatamaa jira. Moqaadishoo irraa gara kaabaatti gara kiiloo meetira 337 fagaattee kan argamtu Beledweyne, giddugala sochii hawaasa naannoo dhiheenya kana kan garee hidhattoota Islaamummaa al-Shabab irratti gaggeeffame taatee jirti. Bulchaa naannoo Hiraan Alii Jeyte Osmaan dabalatee qondaaltonni naannoo biroon, humnoota hawaasaa humnoota mootummaa Somaaliyaa cinatti waraanan hoogganuun gandoota kudhanii ol ta’an al-Shabab harkaa dhuunfachuun isaanii ni yaadatama.


Ogaaduguun Dhukaasaan Raafamaa Jirti

Jimaata har’a kaampii waraanaa guddichaa fi naannoo jireenyaa magaalaa galama mootummaa Burkinaa Faasoo tokko tokko irraa dhukaasni cimaan kan dhaga’ame yoo ta’u, naannoo masaraa pirezidaantichaatti dhohinsi guddaan dhaga’amuu isaa Rooyitars gabaasee jira. Loltoonni daandii gara teessuuma pirezidaantummaatti geessuu irratti iddoo qabatanii karaa itti bulchiinsaaa fi televiziyoonni biyyoolessaa geessu cufanii jiru. Buufanni televiziyoonni kunis tamsaasa dhaabuu isaa Rooyitars ibseera. Kana ilaalchisee dubbi himaa mootummaa bira gahuuf yaaliin ta’e hin milkoofne. Kun yaalii fonqolcha mootummaa ta’uu fi dhiisuu isaa hanga ammaatti ifa miti. Garuu mallattoo aangoo qabachuu biroo waggoota lamaan darban keessa Afrikaa Dhihaa fi Giddu galeessaa keessatti babal’ate qabateera. Humnii waraanaa Koloneel Pool-Henri Damibaan hogganamuu fonqolcha mootummaatiin Amajjii 24 gaggeeffameen Burkinaa Faasoo keessatti aangoo qabate. Angoo qabachuun sun, lamiilee nagaa biyyatti yon siviloota bulchiinsa prezidaant Kabooree nuffaniin biraa simannaa argatee ture.Kabooreen hidhattoota Islaamummaa waggoota dhiyoo asitti lammiilee nagaa kumaatamaan lakkaa’aman ajjeesanii kutaalee kaabaa fi bahaa bal’aa dhuunfatan to’achuu hin dandeenyee. Dambiyaan fonqolcha mootummaa baatii Amajjii booda ibsa jalqabaa kennaniin, nageenya deebisuuf waadaa galanii turan. Garuu haleellaan biyya hiyyeettii Afriikaa Lixaa keessatti raawwatamu hammaattee raayyaan ittisaa jeequmsa keessa jira. Baatii Guraandhalaa keessa Daamibaa deeggarsa isaanii kan kennan yoo ta’u, guddina dhabuu isaatiin mufachuu isaanii maddeen nageenyaa himanii jiru.


Maanguddoon Wagga 87 Yakka Fixinsa Sanyii Ruwaandaan Hiatamanii ICCti Dhihaatan

Dhumiisaa bara 1994 Ruwaandaa keessaatti raawwatee keessaa harkaa qabuu kan jedhaman nammi wagga 87 mana murti yakkaa adduunyaa ICC-tti dhihaachuu isaanii maddi oduu Asooshiiyetud prees gabaasee jira. Nama Feelissiyen Kaabugaa jedhaman irratti himannaan dhihaatee akka jedhutti tarkaanfii gareen Huttuu saba Tutsii irratti fudhachaa turan maallaqaan akka deggeraa turan, keessumaa dhaabtaa raadiyoo wal fixiinsa sana jajjabeessaa ture isa RTLM jedhamee beekumu nama maallaqaan degeraa turaniidhaa. Nammii abbaa qabeenyaa turan kun, garee finxaaleyootaa Huuttu kan ta’ee fi garee “Interahamwe” jedhamee beekamuu hidhachiisaa akka turan himanna irratti dhihaatee irraa baruun danda’ameeraa. Kabuugaan kan too’annoo jala oolan ji’a caamsaa bara 2020 Magaalaa Paaris keessatti. Namii bakka nammii kun jiran beekuu yoo jiraate badhaasaa doolaara miiliyoonii Shanii akka argatuu labsamee barbaadamaa turan. Wal loliinsaa guyyoottan 100f Ruwaandaa keessatti taasifame sanaan namoonni kuma 800 oli du’uu isaanii gabaasni Asooshiiyeeted Prees yaadachiisee jira.


Wallisaan Lammii Ertiraa Finfinneetti Du’aan Boqote

Lammiin Eertiraa walisaa beekama ta’ee Eyyasuu Tesfaahuneny Qibxata keleessaa ganama magaala finfinnee keessatii balaa konkola’ataa issa irra gaheen aduunyaa kan irraa du’aan boqochu isaa odeeffannoo hiryootaa fi maatii isaa biraa argame irraa barameera. Eyyasuu Tesfaahuneny wallisaa sirbootaa adda addaa baasefi waltajiiwwan gurguddoo irratti sirbootaa mataa isaatiif sirboottan walistootaa duraanii dhiheessaa kan tureedhaa. Eyyasuun obboleesaa quxisuu walstuu beekamtuu Tiberhi Tesfaa huneny yemmuu ta’u, Sernii awwalacha isaa magaala Asmaraa keessatti akka raawatamuu beekamee jiraa. Karaa biraatiin, sirnii awwalcha walisaa Maadingoo Afewerq guyaa borii akka lakoofsaa Itiyoophiyaatti guyaa keessaa sa’atii Sadeetitti mana amaantaa Ortodoksii Qidist Silaaseetti akka raawwatamuu ibsa koreen qendeessa awwalcha isaa baasee irraa baruun danda’amera.


Ogeessi Seeraa Keeniyaa  ICCn Himataman Du’anii Argaman

Ogeessi seeraa lammii keniyaa mana murtii yakkaa adduunyaa irratti himatamanii jiran wixata dheengaddaa mana isaanii keessatti du’anii argamuu isaanii gabaasni Mariyaamaa Diyaaloo naayiroobii irraa VOA dhaaf ergamee ibsee jiraa. Ogeessii seeraa Pool Gicheeruu dhimmaa filannoo keniyaa bara 2017 taasifameen walqabatee himanaa Prezidaantii keniyaa amma Wiliyaam Ruutoo fi Prezidaantii duraanii Uhuruu keeniyaata Irratti mana muritii yakka adduunyaa irratti dhihaate giduu seenuudhaa raga baatotaa sodaachisuudhaan, kaaniif immoo maallqa laachuudhaan akka ragaa hin baanee taasisaniiru jedhamanii himatamanii nama dhimmi isaanii ilaalamaa jiruudhaa. Gorsaan komishiinii mirga namoomaa keniyaa Martiin Maveenjinaa, Gicheeruun dhukubsachuun isaaniif dhukubaa du’af battalaatti isaan geessisuu qabaachuun isaanii akka hin beekamene VOAti himuun isaanii gabasameera. Dubii himaan Mana murti yakkaa Adduunyaa ykn ICC Faadi EL Abdallah du’a Pool Gicheruu ilaalchisee mootummaa keniya irraa amma ibsii ifa ta’ee isaan qaqqabutti dhimmichaa irratti akka ibsa kennuu hin barbaannee beekisaniiru. Filannoo keniyaa bara 2017 taasifameen walqabatee jeequmsa Umameen lubbuun nama 1000 olii darbuun isaa waan yaadatamuudhaa. Dhimma Kanaan walqabatee prezidaantii keniyaa duraanii Uhuruu keniyaata fi Itti aanaan isaanii Yeroo sanaa Wiliyaam Ruutoo mana murti yakkaa adduunyaa irratti himatamuun isaanii ni beekaama.


Waraanni Somaaliyaa Haleellaa Bal'aa Al-Shabab Irratti Raawwatameetti Milkaa’uu Isaa Beeksise

Sabaa himaan mootummaa Somaaliyaa wixata kaleessaa akka jedhetti waraanni biyyattii shororkeessota garee al-Shabaab naannoo giddu galeessa biyyattii irra jireessa keessaa ari’e jedhan jechuu dhaan Mohammed Sheek Noor Moqaadishoo irraa gabaaseera. Kan mootummaan deggeramu haleellaan hidhattoota gosa Somaaliyaa torbanneen hanga tokko dura naannoo HIraan keessatti hidhattoota al-Shabaab irratti kan baname yoo ta’u, magaalaalee ijoo hedduu walaba baasuu dhaan gara Galgaduud achiis gama kibbaatti kan argamu naannoo Beeyitti sosso’ee jira. Ameerikaatti kan leenji’an deggersa komaandoo mootummaa Somaal’iyatiin naannoo Hiraan keessa kan jiran qubsumni 40 walaba waan ba’aniif fooya’inni guddaan argamee jira. VOAn injifannoo mootummaan Somaaliyaa argadhe jedhe dhuunfaan hin mirkaneessine. Bu’aan waraana Somaaliyaa kun kan argame erga hidhattoonni al-Qaayidaa waliin hidhata qaban mooraa leenjii irratti haleellaa raawwatanii loltuu tokko ajjeesanii ja’a immoo madeessanii guyyaa tokko booda. Duulli mootummaan Somaalee biyyattii deebisee to’achuuf geggeessaa jiru, kan angawoonni tokkummaa mootummootaa baatilee keessatti gara beelaatti geessa jechuun akeekkachiise yeroo biyyattiin hongee hamaa keessa jirtutti.


Angawaan Ertraa Yaa'ii Tokkummaa Mootummootaa Irratti Haasawaa Dhageesisan

Gufannaa gurguddaa addunyaa mudateef sabaan sirna addunyaa addunyaa kan gam tokkoof loogee fi waggoota soddoma caalaaf ture fashaluu akka t’e Ertraan beeksiftee jirti. Ministeerrii dantaa alaa Ertraa Obbo Osmaan Saaleeh yaa’ii walii galaa kan Tokkummaa Mootummootaa isa 77ffaa irratti haasawaa dhageesisaniin weerarrii dhukkuuba KOOVID-19 jijjirama qilleensaa fi addunyaa irratti ho’ii dabalaa adeemuun walitti bu’iinsii irra deddebi’uun gaggeeffaman qormaata addunyaa mudatan jechuun tarreessan. Sirni addunyaa gam tokkootti caalchiifate kanneen wiixinaniin bu’aa isaanii eeguun kanneen biroo alatti waan qabaniif jecha midhaa dhaqqabsisee jedhan Osmaan Saaleeh.Haala haqa qabeessa hin taanee Kanaan biyyi isaanii ugguura seeraan alaaf saaxilamuu ishee, humnootiin bitamoo ta’aniin tasgabiin akka hin jiraanne fi walitti bu’iinsii akka uumamuu yaalamuu isaa, mirga namoomaa akka meeshaatti gargaaramuun Ertraa addunyaa hafee irraa adda baasuu akkasumas kophaatti hambisuun gaggeeffameera jedhan. Haala jiru foyyeessuuf biyyonni miseensa Tokkummaa Mootummootaa ta’an waliigaltee tolfatan irratti hundaa’uun miseensoonni hirmaannaa guutuu fi walqixxee ta’e akka qabaataniif sirna haaraan diriirfamuu qaba jedhan. Bakka bu’ummaan haqaa, qaama murtii kennan keessa jiraachu isaaf wabii kennuun gara hojitti jijjiramuu akka qabu itti yaadamuu qaba jechuun ministeerrii dantaa alaa Ertraa Osmaan Saaleeh haasawaa isaanii xumuranii jiru.


Libiyaa Keessatti Milishonni Wal Waraanaa Jiru

Dhuma torban dabree irra Libiyaa gama dhiyaa keessatti milishoota giddutti wal waraansii gaggeeffame, inta dubraa umriin waggaa 10 dabalatee yoo xiqqaate namoota shan galaafatee jira. Wal waraansi kun wiixata har’as kan itti fufee ta’u angawoonni ibsanii jiran. Kan waggoota kurna darbaniif jeeqamsa keessa jirtu Libiyaan, inni ammaa kun hokkara dhiyeenyatti gaggeeffamee fi biyyatti raasaa jiru ta’uun ibsamee jira. Wal waraansii kun Dilbata kaleessaa milishoota wal morman giddutti magaala gama dhiyaa kan taate Zawiyaa keessatti yoo ta’u, gandeenii fi magaalaalee kanneen biroo kanneen zayiita boba’an badhaadhoo ta’n irratti dhiibbaa gochuuf gaggeeffama. Angawoonni fayyaa akka jedhanti, siviloonni ykn namoonni nagaa kanneen biroon 13 wal waraansa har’as itti fufufee jiru Kanaan mada’anii jiru. Wal waraansii kun sa’atilee hedduuf maatii naannoo sana jiraatan addaan kutee kan ture ta’u, dubbii himaan tajaajilawwan hatattamaa kan ta’an Maaleek Merset ibsanii jiru.Amma iyyu siviloota gamasii baasuuf yaalamaa akka jiru ibsan.


Moqadishoo Keessatti Of Wareegaan Balaa Geesisee

Somaaliyaa keessatti Dilbata kaleessaa of wareegaan tokko maadhee waraanaa magaala Moqdishoo dhiyaa keessatti balaa geesiseen, yoo xiqqaate looltuun tokko ajjeefamee kanneen biroon 6 madaa’uu, looltuun tokko fi hojjatonni hospitaala keessaa dhaabbata oduu Roytarsiif ibsanii jiru. Al-qaaidaatti hidhata qabu Al-shaaba balaa bombii kanaaf itti gaafatama fudhatee jira.Of wareegaan kun looltuu of keessuun isaan waliin hiriiree gara mooraa waraanaa tti Dilbata kana eega seenee booda, balaa kana geesisee jedhan looltuu mooraa waraanaa Sanaa kan ta’an Kaapiteen Adan Omaar jedhaman Roytarsiif ibsan. Hospitaala Madinaa kan Magaala Moqadishoo keessaa Narsiin hojjattu Roytarsiif akka ibsiiteetti, looltuu du’e tokkoo fi kanneen biroo mada’an 6 gara isaanti fidamanii jiran. Al shabaab garu looltoota 32 ajjeefne jedhe. Of wareegaan Mujahid har’a looltoota 32 ajjeesee kanneen biroo 40 maadhee waraaanaa Moqadishoo keessatti madeessuu isaa Raadiyoon Al Andalus jedhamu kan garee Sanaa ta’e har’a beeksisee jira.Kanas dubbii himaa duula waraanagaree kanaa Abdiasis Abu Musaan maqaa dhahuun gabaae. Abu Musaab akka jedhanti, maadheen waraanaa sun lafa looltoota itti funaannatan waan ta’eef irratti qiyyaafanne jedhan. Gareen kun dhiyeenya kana kaasee walitti fufiinsaan somaaliyaa fi iddoo biraattis haleellaa bombii fi kan qawwee gaggeessaa jira.Al shabaab mootummaa somaaliyaa waaltaa aangoo irraa darbuun akka seera shariyaatti bulchiinsa ofii gaggeessuu barbaada.


Uganndaa Keessatii Dhukubni Iboolaa Argamuun Gabaasame Jira

Biyyaa Ugaandaa keessatti dhukubnii Iboolaa Argamuu isaatiif amma ammatti namoonni Torbaa dhukubichaan qabaman addan bahanii, nammii tokko immoo dhukubaa Kanaan akka du’e haanga’otaa ministeera fayyaa biyyatti waabeffachuudhaan dhaabanni oduu Rooyiters gabaasee jiraa. Ministeera fayyaa Ugaandaatti Itti gaafatamaa dhimmaa Iboolaa kan ta’an Doktoor Kiyoobii Henerii Biboola akka jedhaniitti, amma ammatti nammi umuriin isaa wagga 24 ta’e dhukuba Kanaan kan du’ee yemuu ta’u, namoonii biroo Torba immoo akka dhukubichaan qabaman mirkanaaweera. Akka haanga’onni fayyaa biyyatti himanitti dhimmi namoottan biroo Torba ittu dhukubichii hin mirkanawiin du’anis qoo’atamaa jira. baraa 2012 akaakuun Iboolaa “Sudaan” jedhamu Ugaandaa keessa akka seene oduun kun dabalee ibseera.


Hidhattoonni ‘Boko Haraam” Lammiilee Naayjeeriyaa fi Niijer 11 Ajjesan

Gareen hidhattootaa lixaa Afrikaa keessaa socho’uu fi Bokkaa Haraam jedhamee beekamuu qonnaan bultootaa lammii Naayjeriyaa fi Niijer ta’an 11 ajjeesuu isaa dhaabanii Oduu Ajaans Fraans Prees/AFP gebaasee jira. Ajjeechaa kibba bahaa Niijer keessatti raawwate Kanaan lammiileen Niijeer Sagal fi lammiilen Naayjeeriraa 2 ajjeefamuu isaanii hangaa’oonii beeksisanii jiruu. Naannoo biyyoottan Afrikaa Afur Kaameeruun, chaad, Niijer fi Naayjeriyaan daangaa qooddatanitti , qarqara haroo chaad irraatti kan maandhefatee gareen Bokkaa Haraam naannoo inni keessaa socho’utii jiraatoonii bosonaa seenanii akka mukaa hin murree ,haroowwanii fi lagawwaan keessaa akka qurxummii hin qabanne dhorkuu isaa haanga’onni naanichaa ibsaniiruu. Namoottan dheegada ajjeefaman ittuu bosonaa keessaa muka muraa jiranuu akka ta’e kan ibsaan haanga’onii naanichaa, hidhattoonii kun ji’oottan darban keessaa namoottan qurxummii qabuu irratii bobbaa’an hedduu ajjeesuu isaanii akka dubbatan AFPn gabaaseeraa. Biyyi Niijeer baraa 2012 jalqabee karaa daangaa kaabaatin garee Islaamik Steet jedhamu biyya Maalii keessaa maandheffatee wajjin, daangaa Naayjeriyaa waliin qabduu irratti immoo garee Bokkaa Haraam wajjin lola keeessa akka jirtuu ni beekama. Biyyootan lixa Afrikaa Afur Niijer, Naayjereiyaa, Kaameruun fi Chaad bara 2015n kaasee umnaa waraanaa qindoomee hundeessuudhaan gareewaan hidhattootaa kanaa wajjin lola irra akka jiran gabaasameeraa.


Naayjeeriyaa Keessatti Rakkoo Nageenyaan Manneen  Baruumsaa 600 Banamuu Hanqatan

Naayjeriyaa keessatti yeroo barattoonni mana barnootaatti deebi’aa jiran kanatti sababa nageenyaatin kan ka’ee mannoottan barnootaa 600 ol ta’an cufamanii jiraachuu isaanii haanga’oonii biyyatti ibsanii jiruu . Timootii Obi’ezu kutaa biyaa Naayjeriyaa Kaadunaa irraa akka VOA dhaaf gabaasetti gareewwaan hidhatan ijjoollewwan umannan butanii fudhachuudhaan waan maallaqa guddaa gaafatanuuf maatiiwwan ijoolle isaanii nama baruumsaatti erguu hin dandeenye. Keessumaa kaaba Naayjeriyaa keessatti hidhattoonni nammoottan butanii fudhachuudhaan allatti waan qabeenyaa jiraattotaa saamanii fi barbadeesaniif maatiiwwaan ijoollee isaanii bakka biraatti geesaanii barsiifachuu akka hin dandeenyee himaniiru. Dhaabbata mootummota gamtoomanitti dhaabbanii, barnootaa, Saayinsii fi Aadaa ykn UNESCOn akka gabaasetti yeroo ammaa ijoollewwan Naayjeeriyaa miiliyoonii 20 ol ta’an mana baruumsaatii ala jiru. Kunis, gabaasaa Ji’a Caamsaa darbeen Yemmuu wal bira qabamee ilaalamuu miiliyoonii lamaan dabalee jiraa. Haa ta’uu malee haanga’oonni biyyatti lakkoofsii UNESCO kun barattootaa karaa idilee hin taaneen barachaa jiran wan hin hubannedha jechuudhaan hin fudhatanu. Torban darbee kutaa Naayjeeriyaa Kajuru keessatti hidhattoonni amantootaa hedduu butaan gad lakkisuudhaaf qarshii doolaara kuma 400 fi kuma 50 gafatanii jiru. Haanga’oonni mootummaa Naayjeriyaa hidhatootaa kana irratti haleellaa xiyyaaraa waraanaatiin deggerame taasisuudhaan dhiheenyaa kana shakkamtootaa 200 ta’an ajeesuu isaanii akka ibsanii gabaasameera.


Somaaliyaa Beela Hamaatu Eeggataa Jira: UN

Somaaliyaan waggaa 11 keessatti beelli marsaa lammataa ishee mudachuufkan jiru ta’uun ibsamee jira. Kunis waggoota 40 keessatti caama hamaa mudateen erga waggaa lamaa as roobnii dhabamee omishinii facaafamee karaatti hambisee beeleedaalees eega fixee booda. Abdiin Robaaf jiru marsaa 5ffaaf dhabamee yeroo jiru kanatti, lubbuu ummataa baraarsuuf yeroon gagaabbataaa kka jiru baatii kana keessa kan akeekkachiis kenname yoo ta’u, arjoomtoonni gargaarsa kaayyoo kanaaf oluu dablataan akka kennan gaafate. Tokkummaa mootummootaa tti aangawaan gargaasa dhala namaa kan ta’an Martiin Griifiz akka jedhanti, haallii amma jiru beela isa bara 2011 mudatee uummata 260.000 galaafate sana caala.kanneen yeroo sana dhuman keessaa walakkaa caalaan ijoollee umriin isaanii waggaa 6 gadii turan. Sababaa duula waraanaa Yukreen keessatti gaggeeffamuun kan ka’e, gargaarsii suuta gara Somaaliyaatti tirataa jiru kun, gatii geejiba ittiin ergamee fi gargaarsii hatattamaa gatiin akka dabaluu taasisee jira. Namoonni hedduun gargaarsii ergame kun keessumaa ijoolleef erga yeroon dabree booda dhaqqaba sodaa jedhu qabu.


Ugaandaan Waggaa Sadii Keessatti Yeroo Duraaf Namnii Tokko Dhukkuuba Iboolaan Qabame Du’u Gabaaste

Ugaandaa keessatti erga bara 2019 as yeroo duraaf namnii tokko dhukkuuba Ibolaan du’u Kibxata har’a gabaastee jirti.Konyaa Mubende waalyaa keessatti weerarrii Iboolaa ka’u fi dhiirrii umriin 24 dhukkuuba Kanaan qabamee du’u ministeerri fayyaa kan biyyatti Twitarii irratti ibsee jira. Jaarmayaan fayyaa ddunyaa(WHO)n har’a gara ganamaa namnii umriin 24 kan Munende keessaa vaayrasii Iboolaa maddi isaa Sudaan irraa ta’ee fi baayyee hin mul’anneen qabamuu beeksisee ture.


Waraanni Mootummaa Somaaliyaa Lafa Al Shabaab Qabatee Ture Gadhiisisee Jedha

Waraanni somaaliyaa dhuma torban dabreee irra tarkaanfii fudhateen hidhattoota Al-shabaab 100 caalaa ajjeesuun iddoo isaan to’atanii turan gadhiisisuu isaa ajajaan waraana somaaliyaa Wiixata kaleessaa beeksisanii jiru. Namoonni ijaan argan akka jedhanti, waraanni mootummaa gandeen lama kan Al shabaab waggaa 10 caalaaf qabatee ture gadhiisisanii jiru. Dullii waraanaa kun Kutaa Hiraan waaltaa keessatti gaggeeffamu isaa bilbilaan kan RSAf ibsan ajajajonni waraanaa gameeyyiin wal waraansii hamaan gam lameen giddutti sambata dabree kan jalqabamee ta’u fi kunis keessumaa gandeen Aboorey fi Yaasooman keessatti ta’u dubbatu. Hidhattonni Al-shabaab torbaatamni Yaasooman keessatti wal waraansa ta’een soddomni immo naannoo Aboorey ti ajjeefamuu ibsanii jiru. Duraan bulchaa Hiraan kan turan Abdifattaah Hassan Afrazh akka jedhanti, waraanni mootummaa dinoota ummata somaaliyaa kan ta’e Al shabaab injiifatan jechuun dubbatan.


Naayjeriyaan Angoolaa Keessatti Omishtummaa Boba’an Gad Buutee Jirti

Naayjeriyaan Angoolaa keessatti omishtuu zayiita boba’aa olaanaa kan Afrikaa ta’u ishee kan dhabde ta’u keessa beektonni Indastrichaa dubbatanii jiru.Kanaaf jecha yeroo dhiyoo keessatti Libiyaatti aantee sadaffaa ta’u maltii. Xiinxaltoonni waa’ee zayiita boba’aa akka jedhanti,hanga tokko weerara Raashaan Yukreen irratti gaggeesitaa jirtuun gatiin zayiita boba’aa akka malee guddataa yeroo jiru kanatti omiishiin Naayjeriyaa rakkoon isa mudataa jira. Prezidaantiin Naayjeriyaa Mahmmaduu Buhaarii, galmeen oomisha zayiita boba’aa Kan Naayjeriyaa gad bu’aa adeemuu isaaaf sababaan shiira hojjatameetu jira akkasumas hanna jedhan. Omiisha hanqiina agarsisee kun doolaara biliyoona heedduu dilaala irraa argamuu hambisuuf deema. Jimaata dabree Buhaariin dinagdee biyyatti kan ilaaleen koree haaraa hundeessuun dhimma hanna zayiita boba’aa irratti battalumatti mariin akka gaggeeffamu taasiisan.Hannatu biyyatti haala hamaa irra buusaa jira jedhan Buhaariin.


Waraanni Somaaliyaa Gandeen 20 Hidhattoota Harkaa Deebisee To’achuu Beeksise.

Waraannii Somaaliyaa gandeen 20 kanneen ammaan dura garee Islaamummaa Al-Shabaabiin kutaa Hiraan waaltaa keessaatti qabamanii turan tarkaanfii fudhateen qabachuu beeksisee jira. Ajajaan waraana somaaliyaa Kaapteen Mohammad Daud RSAf bilbiblaan wiixata kaleessaa akka ibsanti, waraanni biyyatti kan hidhattoota naannoo biraa tumsa qaban looltoota Al Shabaab 100 caalaa ajjeesuun gandeen 20 garee al-qaidaatti hidhata qabu irraa walaboomsanii jiru. Hidhattonni al-shaab ka biraan 20 qabamuu isaanis ibsee jira.Yeroo duula kana gaggeessanitis micoota keenya biraa samii irraa deggersa haleellaa qabaataa turre jedhanii biyya kam akka ta’e garu hin ibsine. Al shabaab uummata biyyattiif sodaa waan ta’eef jecha Mootummaan somaaliyaa garee kana dhabamsisuuf cichaan hojjataa jira jedha ibsii ba’e. Isa mootummaan somaaliyaa jedhe kana irratti Al Shaab waan jedhe hin qabu.Garu kutaa Hiraan keessatti haleellaa boombii hedduu kan humnootii nageenyaa somaaliyaa irratti gaggeessaa akka gaggeessaa ture ibse.


Keniyaan Prezidaantii Haaraa Muuddee Jirti

Keniyaan prezidaantii haaraa Wiliyaam Rutoo har’a kakkachisuun aangoo qabsiiftee jirti.Kunis filannoo dorgommii cimaan irratti mul’ate fi adda addummaa sagalee xiqqaan Raa’ilaa Odingaan injiifatamanii sirna har’a kana irratti hin argamiin hafan. Sirna har’a staadiyamii keessatti gaggeeffame irratti argamuuf dhiibboo uumameen yoo xiqqaate namoonni 40 mada’anii jiru. Hogganoonni mootummoota biyyoota yoo xiqqaate 20 ta’anii kan irratti argaman yoo ta’u, lammiwwan keniyaa kuma kurna hedduun waaltaa spoortii sadarkaa addunyaa mooyi tti gaggeeffame kana irratti argamanii jiru. Itti aanaa Keenyaattaa kan turan Rutoon dhiisanii eega banii booda, prezidaantummaaf dorgomanii injifachuun har’a Uhuuruu Keenyaattaa harkaa aangoo fudhanii jiru. Keenyaattaan filannoo baranaa kana keessatti Ruttoo n faallaa gama Odiingaa dhaabatan. Umriin isaanii 55 kan ta’e Rutoon lammiwwan keniyaa mara walii hojjachuuf kan dhaadatan yoo ta’u, liqaa alaa argamuu xiqqeessanii malaamaltummaa faccisuuf kan jiran ta’u dubbatan.


Prezidaantin Somaaliyaa Kantiibaa Magaala Moqaadishoo Jijjiran

Prezidaantin Somaaliyaa Haasan Sheek Mohaamud kantiibaa magaala Moqaadishoo fi bulchaa kutaa biyyaa Baanaadiir kaasuudhaan nama biraa bakka buusunn isaanii beekamee jira. Dubbii himaan Prezidaanti Somaaliyaa Abdiikariim Ali kaar suur -sagalee gaazexessootaaf erganiin, yaada ministeera dhimma biyyaa keessaa irra dhihaate fudhachudhaan prezidaantichii kantiibaa magaala Moqaadishoo jijjiruu isaanii akka ibsan Moohaamad Dhaaysen Moqaadishoo irraa VOA daaf gabaasee jira. Erga bara 2019 jalqabee kantiibaa magaala Moqaadishoo kan turan Omar Filiish kan bakka buufaman Yusuf Huseen Jim’aletiin yemuu ta’u , Yusuuf Jim’alee yeroo prezidaantiin amma aangoo irra turan bara 2015 hanga 2017 ti kantiibaa magaalaa Moqaadishoo nama turaniidhaa. Prezidaantiin haaraan namoottan imaammata misoomaa fi nageenyaa isaan qopheeffatan hojii irraa olchuu danda’an aangoo irra kaa’aa akka jiran xiinxaltoonni himuu isaanii gabaasnii Muhaamad Dhaayisen kun ibseera. Je’a Hagyyaa darbee keessaa gareen hidhatootaa al Shabaab magaala Moqaadishootti hoteelaa tokko keessaatti haleellaa raawwateen namoonii 21 du’anii 100 ol madaa’un isaanii ni yaadatama.


Afrikaa Waaltaa fi Lixaa Keessatti Barattoonni Miliyoona 57 Barumsa Dhaaban

Ijoollewanii fi dargaggoonin kutaa Walakeessaa fi lixa Afrikaa miiliyoonii 57 ta’an mana barnootaa dhaquu akaa hin dandeenyee ibsamee jira. Guyyaa “baruumsaa haleellaa irraa eeguu” ilaalchisee dhaabanii Norwegian Refugee Council fi dhaabbileen Mootummootaa gamtoomanii UNHCR, dhaabbanii dhimmaa baqatootaa irrati hojjatu, akkasumas UNICEF dhaabbanii dhimaa Iloollewanii irratii hojjatu ibsa waloodhaan baasaniin lammiileen Afrikaa baruumsaa dhaabaan kun wareen adduunyaa irratti baruumsaa dhaabuuf dirqammanii jiran Miiliyoonii 236 keessaa Dhibeentaa 24.1 akka ta’e ibsaniiru. Akka gabaasinni waloo kun dabalee ibsetti biyyootaan Saddeet kutaa Afrikaa kana jiran keessatii bara 2021 amma 2022 ti mannoottan baruumsaa 12,400 cufamaniiru. ijoolleewwan Burkina faasoo, Chaad, Maalii fi Niijer keessa jiran walakkaadhaa ol mana baruumsaa akka dhaqaa hin jire gabaasni dhaabbilee kanaa ibsee jira. Ergaa “barnootaa haleellaa irraa eeguu” jedhuun guyyaa borii yaadatamee oolu sababeeffachuudhan dhaabbileen namoomaa sadan umnoottan mootummaa fi umnoonni hidhatootaa akkasumaas wareen biroo waliti bu’insaa keessatii qoodaa fudhatan akka mannoottan baruumsaa irratti haleellaa taasisuu dhaaban gaafatanii, hawaasni adduunyaa haleellaa barattoota, barsiisotaa fi namoottan baruumsaa irratti raawwataman dura akka dhaabatanii fi walqixxummaa barnootaa akka degeran waamichaa dhiheesuun isaanii gabaasamee jira.


Somaaliyaa Afaan Beela Hamaa Jirtuuf Tokkummaan Mootummootaa Gumaacha Gargaarsaa Hatattamaa fi Daran Guuddaa Gaafate

Somaaliyaa afaan beela hamaa jirtu keessatti dhuminsa lubbuu namaa suukanneessaa oolchuudhaaf gargaarsi namoomaa guddaan akka hatattamaan kennamu Tokkummaan Mootummootaa waamicha dhiheessee jira. Gabaasaa Liisaa Shilaayin, Nigusuu tu dhiheessa.


Walakkaa Jaarraa Keessatti Beela Hamaatu Somaaliyaa Mudachuuf Jira

Hoogganaan dhimmootii gargaarsa namoomaa kan tokkummaa mootummootaa Maartiin Girifith kibxata darbe akka dubbatanitti baatilee dhumaa dhufaa jiranii fi jalqaba waggaa dhuftuu irra beela Somaaliyaa keessaa ittisuuf yoo xiqqaate doolaara biliyoona tokko kan gargaarsa hatattamaaf oolu akka barbaachisu tilmaamaniiru. Waqtiin hongee lama itti dabalaa seenaa keessatti hongee gaanfa Afriikaa mudatu daran hammeessu jedhamee eegama. Magaalaa galma mootummaa Somaaliyaa Moqaadishoo keessatti haasawaa kan dhageessisan Girifith gareen hayyoota walabaa akka amananitti, akka isa bara 2016 fi 2017 of irraa hin ittisnu taanaan baatii Onkoloolessaa qabee hanga Muddeetti Somaaliyaa keessa beelli jiraachuuf deema. Kun sadarkaa addunyaatti ka mudachuu malu ilaalchisee beeksisa jalqabaa ti. Carraa beelli mudachuu fi labsii koree gamaaggama dhimma beelaa, Akkuma isin beektan, labsiin kun kan sadarkaa addunyaa, of eeggannoon kan geggeessame, baay’ee bal’aa fi xiinxalamee kan ani dhiyeessee fi ibsa kaleessa gaazixeessotaaf kenname irratti akeekkachiisa dhumaa ani beeksisee dha jedhan. USAID dhaan kan qophaa’e caasaan dursee akeekkachiisu gabaasa Wixata darbe baaseen akka beeksisetti xumura waggaa kanaa Somaaliyaa kibba gama bahaa naannoo Beey keessa kan jiran Baaiyidooyaa dabalatee naannoleen sadii gargaarsa hatattamaa hin argatan taanaan beela’uu malu jedhamee eegama. Naannoon gaanfa Afriikaa walakkaa jaarraa keessatti yeroo roobaa afur walitti aanu dhabee jira. Kunis uummata miliyoona 20tti hedamu kan biyya addunyaa irraa hiyeeyyii ta’anii fi jeeqamaan raafaman keessa jiran balaaf saaxilee ira. Girifith akka jedhanitti sagantaan nyaata addunyaa lammiiwwan Somaaliyaa miliyoona 5.3 ta’aniif gargaarsa kennaa ture. Kunis hedduu dha, garuu yoo beelli mudate hammaachuuf deema. Gargaarsa kenname keessaa dhibba irraa harki 98% karaa raabsa maallaqaa karaa bilbilaatiin kan kennamu ta’uu eeraniiru.


Walitti-bu’iinsa Sudaan Keesatii Umameen Daa’imman Du’uun Ibsame

Biyya Sudaan kutaa Biluu Naayil keessatti walti bu’insaa akka haaraatti jalqabeen daa’imman lama du’anii 10 immoo madaa’uun isaanii akka isa gaddisiisee dhaabbanni dhimma ijoolewwanii irratti hojjatuu Save the children ibsee jiraa. Walitti bu’insaa Fulbaanaa 1,2022 jalqabee guyyootan Afuraan darbaniif taasifaamaa turee kanaan daa’imman Lama dabalatee namoonni 23 du’uuni namoonni 44 immoo madaa’un isaanii gabaasamee jiraa. Namoottan hedduun walti bu’iinsaa Kanaan kan ka’ee qe’ee isaanii irraa buqa’anii mannoottan barnootaa 6 keessaa qubatanii akka jiran ibsameeraa. Daarekteerii Save the children kan Sudaan Arshad Maliik wareen walti bu’insichaa keessatti hirmaachaa jiran namoottan balaadhaaf saaxilamoo ta’an keessuumaa Daa’imaniif akka eegumsaa taasisan,namoonii walti bu’iinsicha baqachuuf qe’ee isaanii gadi lakkisaan akka frdhii isaanii malee qe’ee isaanti deebi’an hin godhamene gaafachuun isaanii gabaasameera. Walti bu’insii tibbana jalqabee kun, walti bu’insaa Ji’a Adoolessaa darbe keessaa taasifamee lubbuu namoottan 182 galafatee, namoottan Kuma 37 jireenyaa isaanii irraa buqqisetti aanee kan taasifamee ta’uun isaa beekameera.


Rutoon Karaa Sirrii Ta'een Filataman:Mana Murtii Mummicha

Manni murtii mummichi kan keniyaa wiliyaam Ruttoo injifatanii prezidaantii Keniyaa ta’uun filatamuu isaanii beeksisee jira. Rutoonis sana booda haasawaa dhageesisaniin uummata keniyaaf kan hojjatan ta’u dubbatan. Manni murtii iyyata Raailaa Odingaa fi kanneen biroon dhiyaate kan shiiratu hojjatame jedhu sana sagalee guutuun gatii dhabsisee. Murtii har’a kana kan simatan Rutoon uummata Keniyaa tajaajiluuf kan jiran ta’u waadaa seenan. Manni murtii abbootii murtii 7 qabu kun ba’iin filannoo Hagayya 9 gaggeeffame akka heera biyyattii fi seera filannoo jiruutti kan gaggefefame jedhee jira. Abbootiin murtii kun waan seeraan ala hojjatame fi qabatamaa ta’e hin arginee jedhanii jiru.


Somaaliyaan Qarqara Afaan Beelaa Jirti:Angawaa Gargaarsaa

Kan caamnii hamaan mudatee Somaliyaan yeroo waggaa kudhan caaluu keessatti yeroo lammataaf qarqara afaan beelaa jirti jechuun Tokkummaa mootummootaatti aangawaa gargaarsaa dhala namaa (OCHA) kan ta’an Maartiin Griifiz ibsanii jiran. Lubbuu namootaa olchuuf yeroon kan dabree fakkaata jedhanii beellii balbala nama hundaa dhaqqabee waan jiruuf jecha waamicha isa dhumaatu nu dhiyaachaa jira jechuun oduu gabaastotaaf Moqdishoo keessatti ibsa kennan. Nyaataa fi kan madaalamaa ta’e kan ilaaleen gabaasnii Wiixata har’a gabaasnii ba’u, beellii kutaa Baaydo’aa fi Burhan kabeyin kan somaaliyaa kibba waaltaa keessaa baatii dhufu jechuun Onkolooleessa hanga Muddeetti beelli akka seenu qabatamaan agarsiisa jedhan Griifitz. Guyyoota dabran muraasa keessatti rakkinaa fi miidhaa lammiwwan somaaliyaa keessa jiran arguu koon hedduun rifadheen jira jedhanii, somaaliyaa daawwachuu kan ajalqaban Kamiisa dabree ture. Marsaa walitti aanan afuriif Roobnii dhabamuun, walitti bu’iinsii waggoota kurna hedduu, godaansii uummataa guddaan, rakkoo dinagdee jabaan walitti dabalamee uummata qarqara afaan beelaan ga’e jedhan Griifiz. Lubbuu uummataa olchuuf carraan jiru isa xumuraa irra jirra jedhanii, Somaaliyaa fi biyyoota gaanfa Afrikaa Itiyoophiyaa fi Keniyaa dabalatee waggoota 40 keessatti caama hamaadha jedhameen qabamanii beeleedaaleen isaanii dhumanii midhaan facaafatanis karaatti hafee jedhanii jiru.


Robni Hamaan Sudaan Keessatti Lubbuu Namaa Galaafataa Jira

Baatii caamsaa dabree kaasee Roobnii argamee, loolaa bishaanii uumeen lubbuun nama galaafatee 112 dhaqqabuu aangawoonni Sudaan ibsanii jiru. Qaamnii ittisa balaa kan kaawunsilii biyyooleessaa sudaaniif angawaan dubbii himaa ta’an wiixata har’a akka jedhanti, yoo xiqqaate namoonni ka biroon 115 guutummaa sudaan keessatti mada’anii jiru. Lolaan bishaanii Rooba jabaa irraa argamee kun manneen jireenyaa, hospitaaloota manneen barnootaa fi dhaabatoota mootummaa kuma 85 liqimsee jira.Sudaan keessatti baatiin Robaa baratamee,waxabajjii jalqabee hanga dhuma baatii Fulbaanaatti kan turu yoo ta’u loolaan Rooba sana irraa argamees baatii Hagayyaa fi Fulbaana keessa dabala ture. Tokkummaan Mootummootaa torban dabree akka jedheetti, kutaalee Sudaan 18 keessaa 15 keesatti yoo xiqqaate uummanni Kuma 258,000 lolaa bishaaniin gaaga’amanii jiru.


Al-Shabaab Keeniyaa Keessatti Haleellaa Itti Fufuuf Dhaaadate

Kan Somaaliyaa keessa maadheffate fi Al-qaa’idaatti hidhata qabu – gurmuun finxaalessa Islaamummaa – Al-Shabaab biyya ollaa sana jirtu, Keeniyaa irratti doorsisa haaraa baasee jira. Hanga loltoonni Keeniyaa Somaaliyaa keessaa bahanitti, haleellaa Keeniyaa keessatti geggeessu kan itti fufu tahuu akeekkachiise – Al-Shabaab.


Biyyoottan Afrikaa Jijjiirama Qilleensaaf Tarsiimoo Haaraa Qopheeffachuu Qabu, Jedhu Prezidaantiin Gaaboon

Biyyottan Afrikaa haala jijjirama qileensaa isa magaalota gurguddoo ardichaatiif soda ta’ee kan gargaaruu tarsiimoo qopheefachuu akka qaban Prezidaantin Gaaboon Ali Boongoo Ondimbaa yaa’ii torban haalaa qileensaa Afrikaa marsaa sadaffaa irratti taasifama jiruuf himuu isaanii Asooshiyeeted Prees gabaasee jira. Walgahii magaalaa gudicha Gaaboon Libreviil keessatti baname jiruu irratti presidaant Ali Boongaa akka dabalanii jedhanitti hanga’oonii Afrikaa fi ogeessonni, walgahii haalaa qileensaa kan mootummoota gamtoomanii marsaa 27ffaa isaa ji’a Fulbaanaa kana keessa biyyaa Masri keessatti taasifamuu irratti ijjannoo qabatanii dhihaataan qopheeffachuu akka qaban hubachisuun isaanii gabaasameera. Walgahiin mootummootaa gamtoomanii halaa jijjirama qileensaa irratii maryatuu biyyaa qopheesituu Masriif Ministira dhimma alaa kan ta’an Saamii Shukurii haalaa jijjirama qileensaa Afrikaa Ilaalchisee waadaan Gilaaskoo Iskootilaand keessatti galamee hojii irra akka hin oolle himuun isaanii ibsameeraa. Yaa’ii torban haala qileesa Afrikaa marsaa sadaffaaf taasifamu kana irratti haanga’onni mootummaa fi qooda qabeessonni 1000 ta’an hirmachuun isaanii beekameeraa. Jijjirama haala qileensaatin kan ka’ee yeroo amma Afrikaan bahaa fi gaanfii Afrikaa balaa hongeetiin, kutaan saahiil ho’aa gammoojii hamaadhaan , biyyoottan walakeesaa, lixaa fi kibba Afrika immoo balaa lolaa roobaa irraa ka’een midhamaa jirachuu isaanii Asooshiiyeetid prees gabaasee jira. Rakkina haala qileensaa Kanaan walqabatee balaa hongee ishee muudaateen kan ka’ee biyyi Zimbaabuwee bineensotaa eegumsii taasifamaafii ture 2500 kibbaa biyyatti keessaa kaasuudhaan garaa Kaaba biyyatiitti dabarsuu jalqabdee jirti. Bineensotaa kana keessaa keesaa Arbii 400 fi Gafarsii Shantamnii akka argaman kan ibsee gabaasinni Asooshiiyeetid prees bakkii biineensonni kun itti geessamaa jiran bakka kanaan dura keessa turan irraa kiiloomeetirii 700 akka fagaatuu beeksiseera.


Raayilaa Odingaa Filannoolee Keeniyaa Sadiirratti Ba’ii Fialnnoo Mormuun Ol Iyyachuun Mo’amuu Fudhachuu Diduu Moo Miti?

Hogganaan paarti mormitootaa Keeniyaa Raayilaa Odiingaa bara jireenyaa isaanii keessatti yeroo sadaffadhaaf ba’ii filannoo prezidaantummaa mormuudhaan mana murti muummee biyyattitti ol iyyannoo dhiheeffatan. Qeeqxonni tokko tokko ministirrii muummee duraanii Keniyaa duraanii, Odingaan dhimaa ba’ii filannichaa mana murtiitti geessuu isaanii akka moo’amuu fudhachuu diduuti ilaalu. Ogeessonni seeraa garuu, ol iyyannoon Odingaa haqa qabeessummaa filannoo keenyaa mirkaneesuudhaa fi tasgabi’insaa dimokraasiif qooda murteessaa gumaacha, jedhu.


Paartiin Biyya Bulchu Kan Angoolaa Injifannoo Gonfatus Paartiin Mormituu Himannaa Dhiyeessuu Itti Fufe

Paartiin mormituu Angoolaa filannoo geggeessameen paartii biyya bulchaa jiru MPLA irraa pirezidaant Joao Lourenco marsaa lammaffaaf injifachuun paartiin kun mana maree seera tumtootaa keessatti sagalee caalmaatu itti hir’ata jechuun himannaa dhiheesse. Paartiin mormituu guddaan UNITA jedhamuun beekamu Kibxata kaleessaa akka jedhetti, ba’ii sagalee kennamee irratti mormii dhiyeessee jira. Dambiin seera filannoo Angoolaa akka jedhutti himannaan UNITA’n barreeffamaan dhiheesse yoo kufe dhaabichi mormii isaa gara Mana Murtii Heera Mootummaatti geessuu danda’a. Manni murtichaa komii dhiyaate irratti sa’aatii 72 keessatti murtii kennuu qaba.


Triippoolii Keessatti Hokkarri Mootummoota Wal-morman Gidduutti Ka'e Lubbuu Galaafate

Libiyaa keessatti humnootiin bulchiisoota wal mormanii giddutti walitti bu’iinsa uumameen yoo xiqqaate namnii 23 ajjeefamanii kanneen biroon 140 ta’an madaa’uu ministriin Fayyaa ka biyyatti Dilbata kaleessaa beeksisee jira. Daandiilee magaala galma mootummaa biyyatti Tripolii irratti kokolaataan gubaman kan mul’atan yoo ta’u, humnootiin hidhatan kan gama lameenii magaalatti to’ataa jiru. Kunis waggaa lamaaf tasgabii hangii tokko eega argamee booda hokkarri eega deebi’ee eega ka’ee booda. Sabaa himaan naannoo akka gabaasanti, milishoota brigeedii warraaqsaa Tripolii jedhaman kan Hitham Tajouriin hogganamuutu, garee milishaa ka biraa Abdel-Ghani Al-Kikli waliin wal ta’e kan Gheniwaan hogganamuu waliin wal waraanan. Mootummaan mummicha ministeeraa Abdul Hamid Dbeibah kan Tripoolii keessatti maadheeffate akka jedhutti, milishaan tokko milishaa isa kan biraaatti ennaa dhukaasu walitti bu’iinsii uumamee. Dorgommii aangoo mummicha ministeeraa Dbeibah fi his mormituu kan ta’e mummicha ministeeraa magaala handaara galaanaa Sirte jedhamtu keessa madheeffatee gidduu jiruutu, hokkara kana dabran kan hammeesse fakkaata. Qabeenya boba’an kanbadhaatee Libiyaan hogganaan ishee abbaa irree kan yeroo dheeraa Moammar Gaadaafii aangoo irraa darbamanii bara 2011 eegaa ajjjefamanii booda, jeeqamsa keessatti kufte.


Gaazexessonni Sudaan Gamtaa Hundeeffatan

Gaazexessonni Sudaan gamtaa ooguuma isaanii yeroo jalqabaaf kan hundeessan yoo ta’u, kanneen kanaaf qabsa’aa turaniis kun fonqoolcha mootummaa waraannii gaggeessee booda, kaanfii gaarii bilbisummaa ijaaruuf gargaaru jedhamee jira. Ooguuma Preesiif jecha waggoota 30 caalaaf kan qabsaa’aa turree sanaaf injifannoo dha jechuun Gaazexessoota keessa tokko kan ta’an Waleed Alnour dubbatanii jiru.Kanas hogganoota gamtaa kanaa filachuuf jecha sa’atilee hedduuf aduu keessa eega turanii booda kana jedhan. Gamtaan Gaazexessootaa kun miseensoota 1164 kan qabu yoo ta’u, 659 Dilbata kaleessaa argamuun sagalee kennanii jiru.


Somaaliyaaf Beelli Sodachisaa Jira

Somaaliyaa Kibba Dhiyaa keessatti caamnii ammaan dura mudatee hin beekne haala beela fakkaatu uumuutti dhiyaachuu isaa aangawoonni biyyatti beeksisanii jiru. Kanneen mooraa baraarsaa haaraa dhaqqabaa jiran, lubbuun turuuf jecha gogaa beeleedaalee nyaataa jirra jedhu. Mooraa baraarsaa haaraa kan handaara magaala Baaydo’aatti argamuu Sumadle dhaqqabaa namoonni jiran kan hawaasa moggatti qabmanii loogiin irratti gaggeefamaa ture kan gosa Eyle lafoo kilo meetra 150 caalaa deemuu isaanii dubbatu.Kunis beeleedaalee fiwaan facaafatan mara marsaan sadii rooba dhabuun eega jalaa dhumanii booda. Bulchiitu mooraa kanaa kan ta’an Habiboo Haydar akka jedhanti, mooraan kun namoota haaraa dhufan 300 caalaa kanneen waan nyaatan hin qabneetu keessa jiraata.Hangii tokko googaa beeleedaalee nyaachuu jalqabanii jiru.sababiin isaas haga ammaatti gargaarsa dhala namaa hin arganne jedhan. Kiloomeetra 2 fi walakkaa fagaateeimmo mooraa kanneen godaanan keessa jiran kan meerii koorps jedhamuu fi garee gargaarsa dhala namaa Amerikaan gaggeeffamu, namoota achii jiraniif bishaan fi maallaqa kennuun mooraa sna keessa akka jiraatan godhuus. Ga’aa miti jedhan. Tokkummaan mootummootaa akka jedhutti, lammiwwan simaaliyaa Miliyoona 7.7 kanneen walakkaa hedduumina uummata biyyatti ga’uuf jiran, sababaa caamaan gargaarsa dhala namaa barbaadu.


Angoolaa Keessatti Paartiin Tokko Injifate Waggaa 52 Bulchuuf Deema

Paartiin Angolaa bulchaa jiru waggoota kanneen biroo 5 aangoo irra turuu kan mirkaneeffate yoo ta’u, walii galaan waggoota 52f aangoo irra turuuf deema. Paartiin mormiitu guddichi kan biyyatti garu, ba’ii filannoo Robii dabree labsamee irratti falmuuf jira. Dubbii himaan komiishiina filannoo Luqaas Quilondo akka jedhanti, paartiin bulchaa jiru sagalee lakka’ame harka 51,7 kan argate yoo ta’u, kunis miseensoota paarlaamaa 124 akka rgatan taasiisa. Yunitaan sagalee harka 44.5 waan argateef jecha, paarlaamaa keessatti barcuuma 90 argachuuf isa gargaara. Yunitaan akka jedhutti, komishinni filannoo waan seera qabeessa hin taanee kan seera filannoo alaa hordofee labsuun nu ajaa’ibsisee jira jedha.


Pirezidaantiin Somaaliyaa Garee Al-Shabab Irratti Waraana Waliigalaa Banuuf Dhaadatan

Pirezidaantiin Somaaliyaa Hasan Sheek Mohaammad gareen hidhattoota Islaamummaa Al-Shabab Jimaata darbe magaalaa guddoo biyyattii keessatti hoteela tokko irratti haleellaa raawwachuun yoo xiqqaate namoonni 21 ajjeesuu fi 100 ol erga madeesseen booda “waraana guutuu” labsan. Pirezidaantiin Hasan Sheek Mohaammad Kibxata halkan haasawa televijiinii irratti taasisaniin, gareen kun magaalaa guddoo biyyattii Moqdishoo keessatti haleellaa hoteela irratti geggeessee lubbuu namaa galaafate guyyoota muraasa booda, mootummaan isaanii garee hidhattoota Islaamummaa al-Qaayidaa waliin hidhata qaban al-Shabab irratti “waraana guutuu” akka banamu beeksisaniiru . Mohaammad diina injifachuuf yeroon walitti dhufuu amma ta’uu eeranii, sochiin waraanni dhiyeenya kutaalee biyyattii keessatti gaggeessaa ture, naannoo giddu-galeessa Galmudug fi naannoo Kibba Lixaa dabalatee, lafa guddaa horateera jedhan. Yaadi isaanii kun kan dhaga’ame haleellaa hoteela Hayaati irratti raawwatame ilaalchisuun erga mana maree nageenyaa biyyattii waliin mari’atanii booda. Ummanni Somaalee gadda dhuma hin qabne akka nuffisiise beeka jedha. Shororkeessitoota gara laafina hin qabne nagaa biyyattiif diinummaa qaban irratti waraana hunda galeessa ta’eef ummanni qophaa’uu akka qabu dhaamaniiru.


Lammiileen Angoolaa Dorgommii Pirezidaantummaa Cimaa Irratti Sagalee Kennaa Jiran

Lammiiwwan Angoolaa waggoota itti aanan shananiif biyyattii kan hoogganan prezidaantii dabalatee miseensota paarlaamaa filachaa ennaa jiran kanatti wiirtuleen filannoo 26,000 ol Agngoolaa keessaa banamanii jiru. Yeroo jalqabaaf paartiin biyya bulchu mootummaa itti aanu hundeessuuf mormitoota biraa qormaati jabaan isa mudatee jira. Filanoo kanaan yoo xiqqaate lammiiwwan Angoolaa miliyoonni 14 sagalee kennuuf galmaa’aniiru. Taajjabdoonni siyaasaa akka jedhanitti paartii socii bilisummaa Angoolaa MPLA irraa prezidaanticha yeroo ammaa Jo’aaoo Looreenzoo fi kaadhimamaa garee mormituu tokkummaa biyyoolessaa walabummaa Angoolaa UNITA irraa kan ta’an Adaalbeertoo Koostaa gidduutti dorgommii cimaatu geggeessamaa jira jedhan. Barcuma paarlaamaa 220 qabachuufis filannoon ni geggeessama. Lammiiwwan Angoolaa kanneen sagalee kennan, bulchiinsa paartii tokkichaan itti fufuu ykn mootummaa itti aanu hundeessuuf mormitoota keessaa prezidaantii haaraa filachuu keessaa tokko filachuuf jiru. Xiinxaltoonni siyaasaa akka jedhanitti rakkoon dinagdee biyattii keessaa duula filannoo keessatti dhimma ijoo waan tureef jecha paartiin mormituu UNITAn qalbii dargaggoota sagalee kennan hedduu hawateera. Lammiiwwan Angoolaa guyyaattii galii $2 lamaa gadiin jiraatu. Filannoo kanaan lammiiwwan Angoolaa biyyootii alaa keessa jiraatan sagalee kennuu danda’au. Erga dimokraasii paartilee heddutii booda filannii walii gala kun isa 5ffaa ta’us, paartiin biyya bulchu MPLA garuu erga biyyattiin bara 1975 Poortugaal jalaa walaboomtee booda aangoo qabatee jira.


Ripaablikii Dimoktaatawaa Koongoo Keessatti Dhibeen Eboolaa Deebi’ee Ka’e

Rippaablikiin Dimokiraatawaa Koongoo ka lubbuu galaafatu weerarri vaayiresii Eboolaa dhabamuu isaa mirkaneessitee torban tokko booda namni haaraa qabamuu isaa ibsitee jirti. Angawoonni eegumsa fayyaa Beenii keessaa biyyattiin vaayiresicha irraa walaba ta’uu beeksisan namni haaraa vaayiresichaan qabamuu mirkaneessaniiru. Angawoonni kun torban darbe kan du’aan boqotan dubartii waggaa 46 irratti qorannaa geggeessameen vaayiresii kanaan qabamuu isaanii ibsaniiru. Institiyuutiin Biomedical ka biyyoolessaa akka jedhetti vaayiresiin kun argamuun weerara kana duraa waliin kan wal qabate jedhee jira. Ogeessota eegumsa fayyaa 60 dabalatee namoonni dubartii kana waliin walitti dhiyeenyaan wal argan 160 argamuu illee angawoonni dubbatanii jiran. Iboolaan dhangala’aa nama dhukkubsate yoo tuqan dhibee daddarbuu dha. Mallattoon isaa qaamni martinuu dhukkubbiin itti dhaga’amuu, haqqisuu fi dhiigi qaama keessatti dhiiguu of keessaa qaba. Dhiyeenya Koongoo keessatti weerara ka’een, kutaa Ekuwaateewor keessatti namoonni afur Iboolaan qabamuun ka mirkanaa’ee fi tokko kan shakkame yoo ta’u arfanuu du’uu Jarmayaan Fayyaa Addunyaa gabaasee jira. Afriikaatti itti gaafatamtuun Jarmayaa Fayyaa Addunyaa Matshiidisoo Mo’etii, Koongoo gama bahaa keessatti Iboolaan deebi’ee ka’uun kan isaan yaaddesse ta’uu ibsaniiru. Garuu ogeessonni fayyaa biyyattii keessaa vaayiresicha akka to’atan amantaa kan qaban ta’uu dubbataniiru.


Biyyonni Arabaa Shan Masrii Keessatti Mariif Ta’anii Jiru

Prezidaantiin Masrii Abdal Fattah Al- Sisi walgahii biyyoota Arabaa shan giddutti gaggeeffamu kibxata har’a keessumeesuuf kan jiran yoo ta’u, ajandaa dhiyaatan keessaa duula waraanaa Yukreen irratti gaggeeffameen dhimma eneerjii wal qabsisuun akkasumas rakkoon nyaataa kan keessa jiru ta’u mootummaan biyyatti ibsee jira. Al si sii, prezidaantii biyya Emeereet, mummicha ministeera Iraaq, Mootii Jordaan fi Baahreen walgahii kaayiroo Kaaba dhiyaa lafa handaara galaana meditreeniyaan kan jirtu El-Alameni keessatti gaggeeffamu irratti argamuuf jiru. Hogganoonni shanan Wiixata kaleessaa wal arguu isaanii ibsii waajiira prezidaantii Masrii biraa ba’e hubachiisee, hariiroo fi walta’iinsa biyyoota kana gidduu jabeessuuf Kan ilaaleen yaada wal jijjiranii jiru. Ta’uus garu walgahii sirnaawaan har’a kan jalqabamuu ta’u dubbii himaan waajiira prezidaantii Masrii beeksisanii jiru. Jordaanis mariin kun har’a akka gageeffamu mirkaneessite jirti.Gaazexaan Masriin Al Ahram walgahiin kun dhimmi enerjii fi wabii nyaataa irratti akka dubbatu gabaasee jira.


Haleellaa Dhaqqabeef Itti Gaafatamummaan Ni Jira: mummichi ministeera Somaaliyaa

Haleellaa hoteela Moqaadishoo irratti dhaqqabee namoonni 21 itti ajjeefamanii kanneen biroon 117 itti mada’an sana booda itti gaafatamummaan akka jiraatu mummichi ministeera Somaaliyaa waadaa seenanii jiru. Hamzaa Abdii Barre akka jedhanti Jimaata dabree Hoteela Hayaat irratti haleellaa gaggeeffameef mootummaan itti gaafatama akka fudhatu ibsan. Hidhattonni Al Shabaab Hoteela Haayaat sa’atilee 30 caalaaf qabatanii eega turanii booda humnootiin mootummaa gadhiisiisan. Prezidaantichii akka jedhanti, mootummaa fi wal taatonni isaa duula gama waraanaa, kan yaadaa fi dinagdee al shabaab irratti labsuuf jiru. Abbaan qabeenya hoteela Hayaat Abdulkadir Mohammud Nur keessummonni hoteelicha keessa turan martii harka keessaa akka hin qabnee fi waan sabaa himaan hawaasaa namoonni haleellaa sana geesiisan namoota Damma gurguran fakkaatanii seenana jedhu fudhatama dhabsiisan.


Ibolaan Kongoo Gama Bahaa Keessatti Argamee Jira

Ripaablikii Deemokraatawaa Kongoo gama bahaa mgaalaa Benii keessatti vaayrasiin Iboolaa haaraan argamuun isaa dhaabatii qorannoo biyooleessaa ka biyyatti wiixata har’a beeksisee jira. Qorannaan gaggeeffamees vaayrasichi weerara bara 2018 hanga 2020 giddutti kutaa Kivuu kaabaa tureetti hidhata qaba. Yeroo sana nama 2300 ta’an ajjeesee jedha ibsii dhaabticha irraa ba’e. Vaayrasiin Ibolaa yeroo tokko tokko ija , waaltaa caasaa Narvii qaamaa fi dhangala’aa qaama nama dhukkubsatee fayyee keessaa yeroo dheeraaf turuun waggoota booda deebi’ee ka’u danda’aa.


Hoteela Somaaliyaa Keessatti Balaan Dhaqqabe Xumura Argatee Jira

Hoteela Moqadishoo keessatti gareen hidhattootaa Al-Shabaab kanneen Al-Qaidaa waliin hidhata qabaniin sochii taasifamaa jiru xumuura itti tolchuu isaa polisiin Fedeeraalaa kan somaliyaa beeksimee see jira. Kunis sochii sa’atilee 30 ta’uuf gaggeeffameen ta’u fi haleellaa gaggeeffameen namoonni 20 caalaan ajjeefamuu aangawoonni beeksisanii jiru. Qondaallii polisii somaaliyaa Janaraal Abdii Hassan Hijaar Dilbata kaleessaa tuuta oduuf ibsa kennaniin, namoota ajjeefaman kana keessa siviloota fi humnootii nageenyaa kanneen haleellaa al-shabaa hoteela Haayaat irratti gaggeesseen ajjeefaman ta’u ibsan. Qiyyaafata guddaa kan humnootii nageenyaa kan ture, haleellaa al shabaab hoteela kana dhukaatotaan haleelee cabsee gamoo sana uu isaan yeroo sa’atilee 30 guutuuf jedhuuf dhukaasa gaggeesseen siviloota achii keessatti rakkatan baasuu ture. Dhaabatoonni nageenyaa kan hojii kana keessatti hirmaachuun xumuura itti tolchan kun, namoota 106 caalaa kan baraarsan yoo ta’u, isaanis dubartootaa fi daa’imman kan keessatti argaman ta’u Hijaar ibsanii jiru Uummata somaaliyaa kanneen biyya keessaafid ta’e biyya alaa keessa jiraniif, tarkaanfiin Hoteela Haayaat keessatti fudhatamaa ture, walakeessa halkanii xumuramuu isaa ibsuun fedha.Namoonni nagaan ajjeefamuun ajjeefamuun rifaasisaa dha jedhan. Dr. Abdulkadir Abdirahman Adan, tajaajiila Ambulaansii Aamin kan bu’ursan yoo ta’u, garee tajaajiila yeroo hatattamaa keessa jiru. Kanaafis siviloota gara hospitaalaatti deddebisaa kan turan yoo ta’u, RSAf bilbilaan Dilbata kaleessaa akka ibsanti, rakkoon kan jiru ta’uus gareen isaanii namoonni mada’an wal’ansa fayyaa akka argataniif hospitaalootatti deeddebisuu dandeenyee jirra jedhan.


Kanneen Butaman Akka Deebifamaniif Kadhataa Jirra.Dhaabbata Amantii

Moloksoota amantii Kaatolikii 4 daandii guddaa kan kutaa zayiita boba’aan badhaatee kan Naayjeriyaa kibba bahaa Imoo jedhamu irraa butamanii fudhatamuu namnii naannoo tokko ibsanii jiru. Arfanuu gar waldaa kristaanaatti deemaa turan.Dhaabatii The sisters of Jesus the sevior jedhamu Naayjeriyaa keessaa ibsa baaseen molooksonni kun Dilbata kaleessaa naannoo Okigwe Umulolo jedhamutti butaman. Nagaa ta’anii hatattamaan akka deebifamaniif kadhannaa wal irraa hin cinne gaggeesina jedha ibsi ba’e. Naayjeriyaa Kaaba dhiyaa keessatti gandeenii fi magaalaalee kutaa sana keessaatti lammiwwan biyyatti butamaniif itti gaafatamoo dha garee jedhe dhabamsisuuf jecha waraanni biyyatti samii irraa haleellaa gaggeessuu jalqabee jira.


Walaleessaan Akka Sheekspiir Somaaliyaa-tti Ilaalamu Du’aan Boqote

Barreessaa fi walaleessaa beekamaa Somaaliyaa Mohaammad Ibraahim Warsaamee maqaa qalamaa Hadraawiin jedhuun kan beekamu Kamisa kaleessaa magaalaa guddoo Somaalilaand Hargeisaa keessatti du’uu miseensonni maatii isaa himaniiru. Umuriin isaa 79 ture. Walaleessaa Somaalee lubbuun jiru keessaa isa guddaa ta’ee bal’inaan kabajaan kan ilaalamu, fi “Sheekspir Somaaliyaa” jedhamee kan waamamu Warsameen, waggootaaf dhukkuba hospitaala akka ciisu isa taasise waliin wal’aansoo qabaa ture. Preezdaantiin Somaaliyaa Hasan Sheek Mohaammad gadda biyyattii-tti dhaga’ame ibsaniiru. "Ogbarruu Somaalee keessatti nama mallattoo dhabne,'' jedhan Mohaammad. Nama nagaa ijaaruu fi waldhabdee furuu keessatti gahee qabu, ogummaa fi walaloo isaatiin yaada lammiilee Somaalee hedduu ijaaruun fooyya'iinsaa fi tokkummaa Somaaleetiif kan yaadu dhabne jedhanii, uummata Somaalee fi maatii isaa hundaaf jajjaabinan hawwa jedhaniiru. Pirezidaantiin Somaalilaand Musee Bihii Abdiis nama guddaa aartii fi xalayaa Somaaliyaa dhabuu isaaniif gadda isaanii ibsaniiru.


Kan Keeniyaa Daawwataa Jiran Seneterri Ameerikaa Aangoon Nagaan Akka Walitti Darbu Waamicha Dabarsan

Kan keeniyaa daawwataa jiran Seneterri Yunaayitid Isteetis, rakkoo filannoo yeroo dhiyoo asitti biyya gaanfa Afriikaa keessaa dimokiraasii tasgabbaa’aa qabdu keessatti mudate gidduutti, pirezidaantiin Keeniyaa aangoo gadhiisaa jiran nagaa dhaan aangoo dabarsanii kennuu hirmaachuun kan isaan jajjabeesse ta’uu dubbatan. Senater Kiris Koons ennaa daawwannaa isaanii Keeniyaa Associated Presiif akka himanitti "pirezidaantichi ofii isaanii haa dubbatan, garuu sun abdii ani har'a ibse dha." Keeniyaattaan erga sagalee Hagayya 9 kennamee as callisanii turuun, Keeniyaan ammas filannoo booda waan dhfuuf jiru beekamuu dhabuu fi falmii mana murtii kaadhimamaa mo’amtan Raayilaa Odiingaatiin mudachuu malu yaaddoo jiru dabaleera. Jila kongireesii kan hoogganan Koons, Odingaa fi pirezidaantii filataman Wiliyaam Ruutoo waliini wal arganii jiru.


Miidiyaan Tuuniziyaa Keessatti Walaba Tahee Turee Gara Ukkaamsamuutti Deebi’uun Baay’ee Yaaddessee jira

Warraaqsi bara 2011 Tuuniziyaa keessatti deemsisame akka waan preesii walabaa naannoo biyyoota Arabaa keessatti uumameetti ilaalamee ture. Har’a yeroo irreen-bultummaan mootummaa biyyattii irratti cime kanatti garuu, walabummaan yaada ofii ibsachuu fi mirgi sabaa-himaa biyyattii keessaa dhabamaa jiruutti yaaddoo qabu – qeeqxonni baay’een. Kun immoo, bara dukkanawaa biyyattiin dur keessa dabarteetti yaada namaa deebisaa jira jedha gabaasaa Liisaa Biraayaant, Tuunis irraa ergite.


Ba'ii Sagalee Filannnoo Keeniyaa Mormiin Mudate

Dorgomtuun filannoo prezidaantummaa, Raayilaa Odingaa, ba’ii filannoo hoogganaa Koomishina filannoo biyyattiin labsame fudhatama dhorkachuudhaan, “eenyu akka injifate labsiin labsame kan seeraa alaa ti,” jedhan. Koomishinni filannoo waa’ee ba’ii filannoo irratti addaan qoodamuu isaa fi hoogganaan koomishinichaa akkamitti ba’ii lakkoobsa sagalee ka xumuraa irra akka gahan ibsuu hanqachuu isaanii akka qabxiilee ijootti dubbatan – Mr. Odiingaan.


Dhukkubnii Gifraa Zimbaabuwee Keessatti Daa’imman 157 ajjeese

Ministirrii Odeeffannoo mootummaa Zimbaabuwee Moniikaa Mutsivangiwa ibsaa oduu gabaasitotaaf kennaniin amma Hagayyaa 15 bara 2022 ti guutummaa biyyatti keessatti daa’iman 2,056 dukubichaan qabamanii, 157 lubbuun isaanii akka darbee beeksisaniru. Mootummaan faffaca’iinsaa dhukubichaa taalallidhaan too’achuuf tattaffii taasisaa akka jiru kan dubbataan ministiritiin abbootiin aadaa fi amantaa biyyatti tarkaanfii talaallitif akka deggersaa taasisaan gaafatanii jiru. Dhukubnii gifiraa caalaati daa’imaan miidhuu kun, yeemuu jalqabu fuulaa irratti orbobbuu diddiimaa bibiqilchuudhaan yemuu ta’uu, boodas garaa kaasaa, qaamaa Afuura itiin baafatan hubuu irraa darbee amma samuu iteesuu fi ija jaamsuutti kan deemuu ta’uun isaa gabaasameeraa. Dhaabbanii fayyaa Adduunyaa WHOn ji’a Ebilaa keessa ibsa baaseen , Afrikaa keessatti waan da’imaan yeroodhaan akka talaalii fudhatan hin tasifamees dhibeewwan talaalliidhaan too’atamuu dhanda’an babalacha akka jiran himee dhibeewwan kana keessaa gifirrii dhibeentaa 400 irra darbuu isaa akka beeksise AFP gabaaseeraa.


Odiingaan Mana Murtii Dhaquuf Jiru

Muummichi barreessaan tokkummaa mootummootaa Antooniyoo Gutereesh Keeniyaatti bilbiluu dhaan kan haaraa filataman prezidaant Wiiliyaam Ruuttoo waliin dubbachuu isaanii dubbi himaan isaanii Steefan Duyaariich galgala kana gaazixeessota Niw Yoork keessaaf ibsaniiru. Muummichi barreessan boris ennaa filannoo prezidaantummaa dorgomaa kan turan Raa’ilaa Odiingaaf bilbilanii kan haasofsiisan ta’uu Duyaarich ibsaniiru. Kaleessa ennaa ba’iin filannoo Keeniyaa beeksisame filannoo prezidaantummaa injifatamuun isaanii kan ibsame Raa’ilaa Odiingaa ba’ii filannoo sanaa simachuu dhabuu dhaan Abbaa murtiitti kan iyyatan ta’uu beeksisaniiru. Muummichi barreessaan Gutereesh akkaataa lammiileen Keeniyaa filannoo geggeessan dinqisiifachuu isaanii ibsuu dhaan, adeemsi kun hundi bu’uura heeraa fi haqa jiruun saffisaan akka xumuramu abdii qabaachuu isaanii dubbi himaan isaanii Duyaarichi ibsaniiru.


Haleellaan Yunaayitid Isteetis Somaaliyaa Keessatti Raawwatte Leellistoota Garee al-Shabaab 14 Galaafate

Angawooni Somaaliyaa waaltaa akka jedhanitti, haleellaa samii irraan Yunaayitid Isteetis hidhattoota al-Shabab irratti raawwatte loltoota 14 ajjeesuu isaaf ji’oottan keessatti haleellaa lubbuu galaafate kan garee shororkeessaa kana irratti raawwatame ta’uun ibsameera jechuu dhaan Mohaammad Dhaaysanee Somaaliyaa magaalaa Moqdishoo irraa gabaase. Haleellaan samii irraan garee hidhattoota Islaamummaa al-Qaayidaa waliin hidhata qabu Al-Shabab irratti fuuleffate Dilbata naannoo giddu-galeessa Somaaliyaa Hiraanitti raawwatamee jira. Angawoonni onni waraanaa achi jiran kanneen VOA waliin bilbilaan dubbatan, haleellaan kun loltoota al-Shabab 14 ajjeesuu himaniiru. Haleellaan samii irraan geggeessame kun loltoota Somaaliyaa al-Shabab irratti duula gaggeessaa turan deeggaruuf jecha kan waraanni U.S. geggeesse ta’uu ibsaniiru.


Ba’ii Filannoo Labsamee Hin Fudhu:Odiingaa

Mummichi ministeera Keniyaa duraanii Raa’ilaa Odiingaa ba’ii filmaataa ifatti labsame kan dorgommii prezidaantii biyyaaf ta’een injifatamuu isaanii labse fudhatama dhabsisanii jiru. Odingaan Kibxata har’a Televiziyoonaan ibsa kennaniin, ba’iin filmaataa komiishiina filannoo Keniyaan labsamee seera qabeessa kan hin taanee fi kan gatii hin qabne jedhan. Akka ilaalcha keenyaatti jedhan filatamaan seera guutee fi gatii qabeessa ta’e akkasumas prezidaantii ta’uuf kan filatamee hin jiru jedhan. Komishinni walabnii kan filannoo fi daangaalee kan keeniyaa Wiixata kaleessaa akka labseetti, wiliyaam Rutoon filannoo Hagayya 9 gaggeeffameen sagalee harka 50 caalaa argachuun injifachuu isaanii akkasumas odingaan hark 49 argaachuu labsee ture. Xinxaltonni siyaasaa akka jedhanti, kan injiifate labsamuus filannoo irratti shirri hojjatameera himatii jedhu, mana murtiitti dhiyaachuu mala. Polisiin Keniyaa akka jedhutti, reeffi anagawaa filannoo tokko magaalaa Naayrobiin ala kan argame yoo ta’u, dararaan irra ga’u isaa mallattoon agarsisuu jira jedha.Angawoota filmaataa irratti dorsisaa fi butiinsii dhaqqabaa akka jiru kan ibsan itti gaafatamaan komishiina filannoo eessa buteen isaanii kan dhabamees jiru jedhan.


Gamtaan Awuroopaa Maallaqa Dabalataa Kennuuf Jira

Gamtaan Awuroopaa imala waraanni Afrikaa Mozaambiik keessaa qabuuf kan ooluu deggersa maallaqaa kennu dacha shaniin dabaluuf karoorfachuu isaa galmeen jaarmayichaa keessaa argamee ibsee jira. Kunis Haleellaa hidhattonni Islaamaa proojektii Gaazii iddoo Sanaa irratti gaggeessuuf sodaachisaa jiran ittisuuf yoo ta’u, wanni achi irraa argamu gamtaan Awuroopaa Gaazii Rashaa irratti hirkachuu hanqisuuf gargaara jedhamee jira. Sababaa duula waraanaa Yukreen irratti gaggeeffamuu maddi Eneerjii Awuroopaa akka xiqqaatu gochuun, handaara galaana Mozaambiik gama kaabaa keessaa Gaaza akka barbaadan taasisee. Iddoo sanatti kaampaanileen boba’aa kan biyyoota gama dhiyaa Gaazii uumamaa bifa dhangala’an omishuuf hojii ijaarsaa guddaa hundeessuuf karoorfatanii jiru.


Wiliyaam Ruutoo Prezidaantii Keniyaa Ta’uun Filataman

Itti aanaa prezidaantii Keniyaa kan turan Wiliyaam Ruutoo prezidaantii ta’uun injifachuu isaanii hogganaan komishiina filannoo kan Keniyaa wiixata har’a labsee jira.Kunis ba’ii filmaatichaa fudhatama dhabsisuun komishinaroota hedduun falmiin kan dhiyaate ta’uus injifachuun Ruutoo ibsamee jira. Dura ta’an komiishiina walabaa kan filannoo fi daangaalee Waafula Vhebukaatii akka jedhantiRuutoon sagalee Miliyoon 7.18 ykn harka 50.49 kan argatan yoo ta’u Raa’ilaa Odingaa Miliyoona 6,94 ykn harka 48.85 filannoo Hagayya 9 bara 2022 gaggeeffameen argatanii jiru.


Hongeen Somaaliyaa Uummata Miliyoona Tokkotti Hedamu Qe’ee Irraa Godaanuuf Sababaa Ta’e

Somaaliyaa keessatti gogiinsa hamaa mudate irraan kan ka’e lakkoofsi namoota qe’ee isaanii irraa buqqa’an miliyoona tokko ol kan ga’e yoo ta’u, fedhiin yeroo hatattamaa yeroo dhiyootti yoo hin guutamne beelli bal’inaan akka mudatu Tokkummaan mootummootaa akeekkachiiseera jechuun Mohaammad Dhaaysanee Moqdishoo irraa akka gabaaseera. Waajjirri Qindeessa Dhimmoota Namoomaa kan tokkummaa mootummootaa OCHA Kibxata kaleessaa akka jedhetti, Somaaliyaa waggoota 40 ol keessatti gogiinsi hamaan mudate, haalli gogiinsi kun hammaataa dhufuu isaatiin lammiilee Somaaliyaa miliyoona tokko qe’ee isaanii irraa buqqiseera. Angawoonni tokkummaa mootummootaa akka jedhanitti baatii Adoolessaa keessa namoonni 83,000 biroo sababa gogiinsa mudateen qe’ee isaanii baqachuuf dirqaman, buqqa’iinsi hamaan naannoo Bay, Banadir fi Gedo keessatti mudachuuf jira. Dhaabbata Nyaataa fi Qonnaa Tokkummaa mootummootaatti itti aanaan qindeessaa balaa ariifachiisaa kan ta’an Ishaakuu Msheeliyaa roobii kaleessaa VOAtti bilbilaan akka himanitti namoonni nyaataafi gargaarsa biroo barbaachaaf godaansaa irra jiru. FAOn gargaaruuf yaalaa jira jedhan. “Akka hawaasa gargaarsa namoomaatti dandeettiin keenya namoota dhibee kanaan miidhaman hawaasa isaanii keessa jiran bira ga’uu fi tajaajila isaan barbaachisu kennuu danda’uu, akka isaan qe’ee isaanii-tii hin baanee fi gargaasa arganna abdii jedhuun godaanuuf akka hin saaxilamne gochuu dha. Kan nama dhibu, gogiinsa kanaan dura mudate, wanti nuti argine, namoonni gargaarsa barbaaduuf ennaa godaanan namoonni hedduun du’uu isaanii ti.” jedhan. Dhaabbati nyaataa fi qonnaa kan tokkummaa mootummootaa kan Somaaliyaa keessaa karoora ittisa beelaa, uummata baadiyyaa keessa jiran gara miliyoona tokkoo ta’an gargaaruuf doolaara miiliyoona 130 akka barbaachisu ibseera.


Antonii Bliinken Dawwannaa Isaanii Biyyootii Afriikaa Xumuruu Dura Rwaandaa Daawwataa Jiran

Ministiriin Dhimma Alaa Yunaayitid Isteetis Antony Blinken Ruwaandaa keessa kan jiran yoo ta’u, kunis daawwannaa biyyoota sadii Afrikaa irratti taasisan irratti bakka dhumaa yoo ta’u, achitti tarsiimoo haaraa Waashingitan biyyoota Afrikaa uffee Sahaaraa gadii waliin akka “michoota walqixaatti” bobba’uuf qabdu ibsaniiru. Blinken gara Ruwaandaa kan dhufan naannoo Haroowwan Gurguddoo Afrikaaf yeroo addatti rakkisaa ta’etti yoo ta’u, biyyi xiqqoo giddu galeessa Afrikaa kun mootummoonni lamaan finciltoota wal morman deeggaru jechuun biyya hollaa Koongoo waliin wal dhabdee keessa jirti. Walgahii Kamisa darbe pirezidaantii Ruwaandaa Pool Kaagaamee waliin taasisaniin, Blinken waldhabdee jiru salphisuuf tattaaffii taasifamu irratti ni mari’atu jedhamee eegama. Ministeerri Dhimma Alaa akka jedhetti Blinken hacuuccaa biyyoota ollaa dabalatee yaaddoo dimokiraasii fi mirga namoomaas ilaalchisees mari’achuuf jiru. Kibxata darbe Koongootti aangawoota waliin erga wal arganii booda, Blinken akka jedhanitti, lola kana dhaabuuf tattaaffii Afrikaan durfamu Yunaayitid Isteetis ni deggerti. Ruwaandaa fi Koongoon lamaan isaanii iyyuu himannaa gareewwan finciltootaa deeggaruun himataman kan haalan yoo ta’u, aangawoonni Ruwaandaa gabaasa yeroo dhiyootti ogeeyyiin Tokkummaa mootummootaa dhiyeessan “dhimma dhugaa irraa yaada maqsuufi” jechuun fudhatama dhabsiisan.


Keeniyaan Rakkoolee Dabran Irraa Barattee Of Sirreessuun Amma Filannoo Naga-qabeessa Geggeessite, Jedhu Hayyoonni

Filannoo Keeniyaa ka bara 2022 kaleessa gaggeeffame xumuramee harra sagaleen lakkaawamaa jira. Boordiin filannoo biyyattii ba’iiwwan filannoo maxxansaa ka jiru yoo tahu, ba’iin filannoo ka xumuraa, hanga hundinuu ilaalamee sirrii ta’uun isaa raggaasisamutti kan hin labsamne tahuun himamee jira. Keeniyaa, Marsaabeet irraa gorsaan dinagee Goollich Soraa, “Keeniyaan dogoggoora ammaan dura mul’ate irraa barattee of sirreessaa waan dhufteef amma filannoo qajeelaa geggeessuu dandeesse,” jedhan. Keessumaa biyyattii keessatti dhaabbileen mootummaa of danda’anii ijaaramuun dimookrasii amma mullataa jiruuf bu’ura ta’uu himan. Gama biraan filannoo kana taajjabuuf ka keeniyaa jiran Dura taa’aan KFO Piroofeeser Mereraa Guddinaa, filnnoon kun nagaan ka gaggeeffamaa jiru ta’uu hubachuu isaanii VOA’f himanii jiran.


Bulchiisni Naannoo Somaalee Dulaa Al-Shabaab Irratti Deemsisamuuf Uummataa fi Humna Isaa  Sochoosaa Jira

Bulchiinsii naannoo Somaalii sochii gareen hidhattootaa al- shabaab tibbana taasisaa jiru dura dhaabbachuudhaaf hawaasa fi umnaa nageenyaa sochoosaa jirachuun isaa gabsameeraa. Naannon somaalii erga baraa 2018 as naga qabeesaa akka turee kan ibse gabaasini VOA Afaan Somaalii, erga torban Sadan darbanii keessa gareen al- Shabaab daangaa Itiyoophiyaa seenee haleellaa raawwachuu jalaqabee as nageenyii naannichaa ijoo dubbii ta’e jira. Sochii al- Shabbab kan fashaleessuudhaaf waraanni mootummaa federaalaa daangaa irratti kan bobba’e yemmuu ta’u, mootummaan naanoo Somaali gamaa isaatin hawaasnii akka sochii al -Shabbab kana irratti duuluu taasisaa jiraachuun isa beekameeraa. Hogaantoonni amantaa, abbootiin qabeenyaa,dubartoonni fi jaarsoliin biyyaa akkasumas horsiisee bultoonni akka ilaalchaa al-Shabaab irratti duulaan taasifamaa kan jiru yemmuu ta’u, abbootiin qabeenyaa maallaqaan, horsiisee bultoonni beeladoota isaanii umnottan al-shabaabin loludhaaf bobba’anif gargaaraa akka jiran gabasameeraa. Walgahii dhiheenya kana magaalaa Jigijigaa keessatti taasifamee iraatti kayyoo al -Shabaab ilaalchisee kan yaadaa kennan Sheek Mohaamed Hasaan Buraawii al- Shabba akka amantaa fi jahaada geggeesaa jirutti ummata kakasuu yaalaa jiraachuu isa ibsanii, al- Shabba kan lallabaa jiruu Jihaadaa ittu hin ta’in walabuummaa amaantaa waan ta’eef mootummaan, hogantoonii ammantaa fi hawaasnii carraa keennuuf akka hin qabnee hubachiisuun isaanii gabaasameeraa. Akka haanga’onii mootummaa jedhanitti sochiin al-Shabaa kan xiyyeeffatee jiruu garaa naannoo maagaalaa Elkerree yoo ta’u, bakki kun bakkaa tuluu qabuu, bakka rakkinaa bishaanii fi midhaan hin qabne fi jiraattonii naanno sanaas waa’ee dhimmaa lafatiin walqabatee komii kan qaban ta’uun isaa ibsamee jiraa. Magaalii Elkerree magaalaa naanoo Somaalii daangaa naannoo Oromiiyaa irraa jirtuu akka taate ibsameraa. Al -Shabaa nannoo Elkerree keessati degertootaf miseensotaa qopheffataa akka turee kan ibsee gabaasiin kun, Adooleesaa 15 bara 2022 Umnoottan nageenyaa Mootummaa naannoo Somalii nama degeraadhaa fi ajjaa garee al-Shabba naannoo Sanaa akka ta’an kan ibsee Sheeh Mohaamad Hasan Usumaan Ajeesuu isaa gabaasnii Haaruun Maaruuf VOA Afaan Somalii irraa qindeesse ibseera.


Loltoonni Waraanaa Burkina Faasoo 15 Hidhattota Finxaaleyyiin Ajjeefaman

Burkiinaa faasoo keesaatti hidhattoonii amantaa lallaban balaa boombii geesisaniin loltoonni mootummaa 15 du’uu isaanii haanga’oonni waraan biyyatti ibsaaniru. Kutaa walakkeesaa kibba biyyatti bakkeewwan Bo’urizaangaa fi Jibo jedhaman gidduutti Balaa waltii aansee qaqqabee Lama keessaa inni duraa dhoohisaa boombii karaa irraatti awwalameetiin kan ka’ee yoo ta’u, konkola’ataan loltootaa sakkata’insaa naanootiif bobba’an fe’ee adeemaa ture boobbii awwalamee irraa waan ejjateef loltonni heduun midhamaniiru. Dhoohinsaa jalqabaa kana hordoofuudhaan yemmuu loltoonii naanoo isaanii qulquleessanii gara konkola’ataa isaaniitti deebi’aa jiran fageenyaa irraa boombii dhoosifameen midhaan hamaan akka qaqqabee beekameera. Burkiinaa faasoo keessatti gareen al- Qaayida Islaamiik ISteetes jedhamee beekamuu namoottan kuma lakawwaman ajjeesee kan Miiliyoonii Tokkoo fi qabxii 9 ta’an immoo qe’ee isaanii irraa akka buqqisee gabaasameeraa.


Waa’ee daawwannaa bakka bu’uu addaa ilaalchisee embaasiin Yunaayitid Isteets ibsa baasee jira

Gaanfaa Afrikaatti bakka bu’aan addaa Yunaayitid Isteets Maayik Hamare daawwanaa isaanii Itiyoophaa keessatti Torban Lamaaf taasisaniin haanga’otaa mootummaa Itiyoophiyaa fi bakka bu’otaa gamtaa Afrikaa wajiin wa’ee carraa fi yaalii nageenyaa Itiyoophiyaa fi naanichaa irratti erga marii taasisanii boodaa Itiyoophiyaadhaaf Afrikaa keessatti naga buusuudhaaf kutannoo Yunaayitid Isteets qabduu akka ibsan ibsii Embaasii Yunaayitid Isteets Finfinnee jiruu irraa bahe beeksisera. Daawwanaa isaanii kana irratti dhimma Itiyoophiyaa ilaalchisee fedhii Yunaayitid Isteets ibsuu isaanii kan himan Maayik Hamar, biyyi isaanii birmaduumaa fi daangaa Itiyoophiyaatif kabajaa qabduu akka ibasn dubbatanii jiruu. Wa’ee hidha laga abbayyaa irratiis beekumsa argachuu isanii dubbataniiru. Daawannaa bakka bu’aa adda kana ilaalchisee ibsii Embaasii irraa bahee kun akka dabalee jedhetti Yunaayitid Isteets degersa fayyaa , misoomaa fi gargaarsa namoomatiif Doolaara Biiliyoonii 1.3, akkasumaas dhiheenyaa kana karaa Dhabbataa Misoomaa Addunyaa Yunaayitid Isteets /USAID gargaarsii Doolaaraa miiliyoonii 400 fi miiliyoonii 88 taasifamuu isaa ibse jira. Karaa biraatiin walgaahii Mudee 13-15 barra 2022 Washingteen biyyoottan Afrika wajjiin taasisuudhaaf karoorfatte irratti itti anaa muummee ministeraa fi ministira dhimma alaa Itiyoopiyaa Dammaqee Mekonin wajjin maryachu isaanii Itiyoophiyaatti hojii raawwachiiftuun mootommaa Yunaayitid Isteets Ambaasadar Tresii Jaakobson himuu isaanii ibsii Embaasii Yunaayitid Isteets bahe kun beeksiseera.


Biyyottan Afrikaa Sadii kan daawwachaa jiran Antoonii Bliinken

Daawwanaa isaanii Afrikaatti taasisaa kan jiraan ministirii dhimma alaa Yunaayitid Isteets Antoonii Bliken wixataa kaleessaa Afrikaa kibbaa Yuniverstii pritooriyaa keessatti hasaa taasisaniin barbaachisumaa dimokiraasii fi sodaa dimokiraasii ijaaruu irratti jiruu kaasuun isaanii gabaasameera.Blinken Egeree Afrikaa ilaalchisuudhaanis akkana jedhaniiru. “ barara 2050 Adduunyaa irra jirru kana namoottan waliin qooddanu harka Afur keessaa harkii tokko lammii Afrikaati. Isaan carraa Afrikaa qofa ittuu in ta’in carraa addunyaa kan tolchuu danda’anuudha. ” jedhaniiruu. Blinken haasaa isaanii kana keessatti waa’ee miidhaa weerarri kooviid dinagdee irratii geesisee, waa’ee rakkina walwaranisii Raashaa fi Yukireen wabii midhaan nyaata irratti umee dubachuun isaanii, akka sumas waa’ee waltii bu’isaa hanqisuu, waa’ee oduu dharaa tooraa internaataa irraan tamsa’uu, waa’ee Sayinsii fi Tekinooloojii,waa’ee jijirama qileensaa fi Enerjii qulqulluu baldhinaan dubachuun isaan beekameeraa. Haasaa tarsiimoo yunaayitid Isteets Afrikaa irratti qabduu irratii hundaa’ee taasifamee kana irratti kan hirmaattan barattonni Yuniversitii Piritooriyaas gaafii fi yaadaa dhiheesuun keessatii Yunaayitid Isteets fedhii Afrikaa dhageefachuu akka qabduu fi seenaa Afrikaa ilaaluu akka qabdu yaadachiisun isaanii gabaasmeera.


Keeniyaan Har’a Filannoo Biyyaalessaa Deemsisataa Jirti

Lammileen keeniyaa Kibxataa har’aa prezidaantii biyyatii filachuudhaaf sagaalee isaanii keenaa oolan. Filaannoo kana irratii kan waliin dorgomaa jiraan muumeen ministiraa duraanii Raayilaa Odiingaa fi Itii-anaa Przedaantii biyyattii kan turaan wiliyaam Ruuttoo adeemsaa filannichaa ilaachisuudhaan ibsaa kennanii jiru. Waggootan 25nan darbaniif presidaatumaadhaaf kan dorgomaa turaan maagudoon wagga 77 Rayilaa Odiingaa yemmuu filannichi taasisamaa jiru kannatii ibsaa kennaniin “Gatiin siyaasaa an kaffaluu qabuu yoo jiraate nan kaffalaa. Wareen na wajjin dorgoman harkan fuudha. Yoon moo’e harkan fuudha. Yoon mo’ames harkan fuudha. Wanti ani kanna godhuuf Raayilaa Amooloo Odiingaa caalaa wanin Keeniyaa Jaaladhuuf.” jedhan. Itti aanaa prezidaantii Wiliyaam Ruutoo gamma isaaniitin ibsaa kennaniin, “Kun gahuu qaba. Bilisumaan dhufaa jira. Kibxata har’aa ummanni Keeniyaa mootumaadhaa oli ta’ee mul’ata . Ummanni Keeniyaa sirna olii ta’ee mul’ata. Biyyaa lammiin Keeniyaa kamiyyuu gara duubaatti hin dhiibamne qabaachuudhaaf adeemaa jirra.”jedhaniiru. Ba’in filanichaa torban kana keesaa iffatii beekamaa jidhamee eegama.


Shaampiyoonaan Atileetiksii Addunyaa Kan Atileetota Umuriin Digdamaa Gadii Xumurame

Shaampiyoonaan Atileetiksii Addunyaa kan atileetonni umuriin wagga 20 gadii itti hirmaatan Hagayya 1 hanga 6 bara 2022 ‘tti biyya Kolombiyaa Magaalaa Kaalii ( Cali) kessatti deemsisamaa turee Sambataa dheengaddaa xumurame.Shaampiyoonaa kannatti kan atileetota 19 hirmaachiste Itiyoophiyaan Aduunyaa irra 3ffaa, Afrikaa irra 1ffaa ba’uun Xumurtee jirti. Waldorgommiin Daayimand liigii sababa Shaampiyoonaa Aduunyaatiin gargar cite ture sanabata dheengadaa deebi’ee itti fufee jira. Kana irrattis atileetonii Itiyoopiyaa moo’anii jiru. Qophiin Ispoortii keenyaa, kanneen ilaallata.