Al-Shabaab Haleellaa Raawwatu IyyuuPaarlaamaan Somaaliyaa Kaabinee Haaraa Raggaasise

Miseensonni paarlaamaa Somaaliyaa Wiixata darbe masaraa prezidaantii magaalaa Moqdishootti walitti qabamuu dhaan, torbee darbe ministiroota kaabinee haaraa muummicha ministeeraa Hamzaa Abdii Baareetiin muudaman sagalee guutuun raggaasisaniiru. Yeroo sagaleen kennamuttis, dhohinsi mortaaraa hedduun magaalaa guddoo biyyattii rukuteera jedha gabaasi Mohamed Dhaysane Moqdishoo irraa ergame. Af-yaa’iin paarlaamaa Somaaliyaa Adan Mohaammad Nuur Madoobee masaraa mootummaa Hargaisaa jedhamu kan eegumsa cimaa jala ture keessatti walga’ii gaggeeffame irratti akka dubbatanitti, miseensonni paarlaamaa 229 kaabinee dhiyaateef sagalee kennanii, torba mormii kan dhiyeessan yoo ta’u, tokko ammoo sagalee hin kennine. Muummichi ministiraa Haamzaa Abdii Baarree sagaleen erga kennamee booda paarlaamaa irratti haasaa taasisaniin b’ii isaa simatanii jiru. Uummata keenya hongeen mudate akkamitti akka gargaarru, nageenya irratti hojjennee sagantaa keenya isa fuul-dura keessan jiru hojiirra oolchuuf tokkummaa fi itti gaafatamummaa dhaan rakkoo nu mudatee jiru irra aanuuf yeroo itti waadaa gallu ka birooon akka jiraatun fedha Ammas raggaasifamuu keessaniif irra deebi’ee isin galateeffachuun barbaada” Jedhan Barreen Ministiroota paarlaamaan raggaasise keessaa Mukhtar Robow Ali, Abu Munsor jedhamuun beekam itti aanaa hogganaa fi dubbi himaa garee hidhattootaa al-Shabab duraanii turan. Amma tajaajilaa dhimma amantii ta'anii jiru. Miseensa paarlaamaa federaalaa kan ta’an Mursal Mohamed Khaliif adeemsa raggaasisuu ilaalchisee VOA waliin haasa’aniin, “Miseensonni paarlaamaa muraasni adeemsa falmii irratti jeequmsa uumuuf yaalan illee, miseensonni paarlaamaa harki caalaan, isaan keessaa 229, Kaabinee haaraa raggaasisuuf sagalee kennaniiru. Qaama adeemsaalee sanaa ta’uu kootti baay’een gammada, Kaabinee haaraa hundaaf hojii isaanii raawwachuu irratti milkaa’ina hawwaaf jedhan Barreen. Kanneen moqadishoo keessaa ijaan argan akka jedhanitti dhukaasi mortaaraa hedduun naannoo masaraa prezidaantummaa dha’ee jira. Dho’iinsa mortaaraa torba dho’eef al-Shababtu itti gaafatama fudhate.


Ministriin Haajaa Alaa Yunaayitid Isteetis Antonii Bilinken Afriikaa Kibbaa Daawwataa Jiran

Ministirri Dhimma Alaa Yunaayitid Isteetis Antonii Bilinken imala Afrikaa marsaa jalqabaa geggeessuuf Afrikaa Kibbaa seenanii jiru. Dawwannaan isaanii inni jalqabaa kan nama gaddisiisu ture, sababiin isaas muuziyeemii qabsoo farra Appaartaayidii keessatti yeroo ijoo ta’e kan nama yaadachiisu daawwatan jedha gabaasi Keet Barlett Johannesburg irraa ergame. Barreessaan Blinken Dilbata kaleess Muuziyeemii fi yaadannoo Hector Pieterson magaalaa Sowetoo jiru kan yeroo tokko pirezidaantii dimokiraatawaa Afrikaa Kibbaa jalqabaa Nelson Maandeellaa keessa jiraatan daawwataniiru. Muuziyeemiin kun maqaa Hector Pieterson jedhamuun kan moggaafame yoo ta'u, yeroo Fincila Sowetoo bara 1976 irratti rasaasa poolisiin rukutamee kan ajjeefame kan umuriin isaa waggaa 12 ti. Piiterson barattoota Gurraacha afaan Afrikaans, kan afaan warreen cunquraanii ta'ee ilaalamu, manneen barnootaa keessatti fayyadamuu morman keessaa tokko ture. Suuraan Piiterson, kan barattoota yaaddoo keessa turaniin baatame, addunyaa guutuutti keessatti dambalii rifachiisaa ergee sochii farra Appaartaayidii biyya alaa keessatti taasifamu kakaasuuf gargaareera. Blinken bakka sanatti daraaraa ennaa kaa’an, daawwannaa isaannii muuziyeemicha irratti obboleettii Piiterson, Antoinette Sithole isaan waliin turan.Blinken daawwannaa isaanii booda sabaa himaaleef ibsa kennaniin, falmii walqixxummaa sanyii Ameerikaan ofii ishee gootu eeranii jiru. Seenaan Heektaar qabsoo bilisummaa fi walqixxummaa kan ofii keenyaa Yunaayitid Isteetis keessatti waan qabnuuf, dhuguma kan sagalee dhageessisu dha. Akkasumas seenaan Afrikaa Kibbaa adda ta’us wanti walfakkaatu baay’ee dha, sun immoo humnaan sagalee dhageessisa jedhan.


Leenjiin Paartii Chaayinaa Bulchuun Kennamaa Jiru Dimookiraasii Afrikaa Laaffisuu Danda'a

Chaayinaan Leenjiin hooggansaa Afrikaa keessatti dhiheenya jalqabde "hariiroo ardittii wajjinii jabeessufi" jettus, qeeqxonni garuu deemsi kun dimookiraasii Afrikaa laamshessuu danda’a" sodaa jedhu qaban. Leenjii jalqabaa paartiin Koominiistii Chaayinaa dhiheenya Taanzaaniyaa keessatti kenname irratti hirmaattonni biyyoota Afrikaa jaha keessaa walitti dhufan. Gabaasa Charlis Kombee Tigist Gammeetu dhiheessa.


Ministarri Dhima Alaa Yunaayitid Isteetis Daawwanaa Isaanii Afrikaa Dilbata Dhufu Afrikaa Kibbaatti Jalqabu

Ministarri Dhimma Alaa Yunaayitid Isteetis – Antoonii Blinken, daawwannaa biyyoota Afrikaa sadii keessatti geggeessuuf karoorfatan Dilbata dhufu kana Afrikaa Kibbaatti jalqabuuf jiran. Tarsiimoolee biyyi isaanii biyyoota Afrikaa Uffee Sahaaraa Gadii irratti qabdu ilaalchisee Afrikaa Kibbaatti haasawa guddaa dhageessisuuf jiru jedhanmee eegama. Beektonni Sagalee Ameerikaatti akka himanitti, yaaddoon qabinsa mirga namoomaa ajandaa isaanii angafa tahuu mala.


Yunaayitid Isteetis Deggersa Misoomaa Ugaandaaf Kan Oolu Doolaara Miliyoona $20 Gumaachite

Tokkummaa mootummootaatti ambaara Ameerikaa Liindaa Toomaas-Giriinfiild Rakkoo Wabii Nyaataa Addunyaa Keessa mudateen, Yugaandaa Keessatti Gargaarsa Misoomaaf kan oolu Doolaara Miiliyoona 20 Taasifamuu isaa Ibsa Gaazexeessitootaaf kennaniin beeksisaniiru. Greenfield akka jedhanitti, waggoota muraasa darban keessatti, sababa weerara COVID-19, jijjiirama qilleensaa, dhiyeessiin hanqachuu, waldhabdee naannoo, fi waraana Puutiin Yukireen irratti labsaniin, nyaata argachuun daran qormaata ta’eera. Gatiin nyaataa, xaa’oo fi boba’aa akkaanol ka’ee, beelli fi hanqinni nyaataa bal’inaan mul’atus dabalaa dhufeera. Kanaafis Ameerikaan Yugaandaan invastimantii xaa’oo, midhaan, fi midhaan biroo irratti gootu akka babal’atu gargaaruuf doolaara miiliyoona 20 dabalataa kennuu ishee gammachuu dhaan beeksisa jedhan.


Hongeen Afrikaa bahaa Muudatee Beelladoota Miiliyooni Torba Ajjeeseera- WFP

Haala waggoottan 40 darban keessa mul’atee hin beekneen roobnii waqitti 4 walti annsuudhaan waan hin tureefi jireenyii hawaasa bahaa Afrikaa ammas rakkina keessaa akka turu dhaabbanni sagantaa midhaan nyataa Aduunya -WFPn ibsee jira. Sababa jijjirama haala qileensaa Kanaan kan ke’aa, lammiileen Somaliiyaa, kibbaa fi kibba lixa Itiyoophiyaa, akkasumas jiraattonii kaabaa fi baha keniyaa hanqina nyaataatiin kan ka’ee rakkinaa namoomaa yeroo dheeratiif akka saxilaman kan ibsee WFPn, balla hongee Kannan biyyoottan Sadan keessatti beeladoonni miiliyoonii 7 ta’an du’uu isaanii beeksiseeraa. WFPti hogganaa dhimma godaantotaa fi qindeessaa gargaarsaa kan ta’n Feliks Okeechi jijjiraminni haala qilleensaa, waltii bu’insaa addunya irra jiraniin walqabatee rakkinaa midhaan nyaataa akka uumee ibsanii rakkinni walti bu’insaa sadarkaa addunya irra jiru qaala’insaa Inerjii waan uumeef jireenyaa lammiilee gaanfaa Afrikaa, hammachaa jiraachuu isaa akka dubbatan gabaasameera. Balaa Kanaan ijoollewwan Miiliyoonii Torbaa ol ta’an hanqinaa midhaan nyaataa gabbina qaamaa isaaniif gargaaruf waan saxilamaniif lubuun isaanii haala yaaddeesaa keessaa akka jiru dhaabbanni adduunyaa dhimma ijoollewwanii irrati hojjatuu UNICEF gamma isatiin ibsuun isaa gabasamee jira.


Muummichi Ministeeraa Somaaliyaa Miseensota Kaabinee Isaanii Ifa Taasisan

Muummichi ministeeraa Somaaliyaa Hamzaa Abdii Baaree itti aanaa ajajaa garee hidhattoota Islaamummaa al-Shabab duraanii ministeera dhimma amantaa ta’uun muudan. Akka Mohaammad Dhaaysanee Moqdishoo irraa erge jedhutti Muummichi ministeeraa Hamzaa Abdii Baaree Kibxata kaleessaa magaalaa guddittii Moqdishootti gara guyyoota 40f marii dheeraa booda kaabinee isaanii ennaa beeksisan, ministiroonni haaraan fuuldura isaanii taa’anii argamu. Barre akka jedhanitti Somaaliyaan nageenya dhabuu fi hongee yeroo dheeraa kan lammiilee Somaaliyaa gara miliyoona tokkootti hedaman qe’ee isaanii irraa buqqise dabalatee qormaata gurguddaa ishee mudateefs mootummaa hojii isaaf cicha qabu barbaaddi jedhan. "Marii dheeraa pirezidaanticha, af-yaa'ii mana maree lamaa, miseensota paarlaamaa fi waldaalee siivikii waliin guyyoota 35 ol fudhateen booda, dhiiraa fi dubartoonni Somaaliyaa ministeera barnootaan cimoo ta’an hojii iftoominaa fi muuxannoo, haala yeroo biyyattii keessa jiru kan ilaalu danda’an filachuu kootti gammachuu guddaatu natti dhaga'ama jedhaan Barreen.. " Muummichi ministeeraa itti aanaa hogganaa garee hidhattootaa Al-Shabab kan turan Muktar Roboow ministeera dhimma dinagdee fi dhimma amantii gochuun muudaniiru. Alii Abuu Mansuur jedhamuun kan beekamu Rooboo waggoota sadan darbaniif hidhaa ykn mana keessatti ugguramanii turan. Ministirri Raayyaa Ittisa biyyaa duraanii Abdukaadir Mohaammad Nuur taayitaa isaanii kan itti fufan yoo ta'u, Ahimad Mo'aliim Fiqii ammoo ministeera biyya keessaa ta'uun filatamaniiru. Dubartoonni hedduunis toora Kaabinee keessa seenaniiru. Isaan keessaa Khadijoo Mohamed Diriyee fi Khadijaa Al-Makhzoumii, Paakistaanitti ambaasaaddara Somaaliyaa duraanii turan.


Hoogganaan Al Shabaab Duraanii Prezidaantii Somaaliyaan Muudaman

Muumeen Ministeeraa biyyaa Somaliyaa Hamzaa Abdii Barree itti aanaa Hogganaa garee Al Shabba duraanii Muktaahar Roobow ykn maqaa qabsoo Abuu Mansuur jedhamuun beekaman Ministiraa gargaarsaa fi amantii taasisanii akka muudaman guyaa har’aa Moqaadishoo keessatti beekisuun isaanii gabasameeraa. Mudde barra 2018 Bayidoowaa keessatti qabamanii mana hidhaa dhaabbata dhimaa nageenyaa Somaliyaa keessa kan turan Muktaahar Roobow kan mana hidhaatii gad lakisaman guyyaa kaleessa akka ta’e beekameeraa.


Aangawoonni Keniyaa Feesbuukii Ugguran Ka Jedhame Haalan

Filannoo Keniyaa isa Hagayya 9 bara 2022 taasifamuuf deemuun wal qabatee dhaabbanii Miidiyaa hawaasaa Fees buuk jechootaa jibba irratti hundaa’an waan dabarsaa jiruuf , amma filannichii raawwatutti uguramuu qaba jechuudhaan dhabbanni mootummaa walti bu’insa lammiiwan biyyatti gidduutti taasifamu too’achuudhaaf dhaabate, Komishiiniin biyyalesaa Tokkumaa fi Qindoominaa keniyaa yaada dhiheesse akka hin fudhannee haanga’onni Mootummaa keeniyaa ibsanii jiru. Barreesaan kaabinee dhimma biyya keessaa Fred Matiyaangii yaadaa komishiinichii kenne irratti komii qaban himanii mootummaan Feesbuukii uguramuuf fedhii akka hin qabne ibsuu isaanii gabaasnii Viktooriyaa Amungaa Nayiroobii irraa VOA dhaaf qindeesitee ibsee jira. Akka gabbasni kun dabalee jedhetti Ministirrii Odeeffannoo fi Tekinolojii mootummaa keniyaa Jeo Mucheeru gama isaaniitin , dhimmichaa irratti yaadoon jirullee ministirrii isaanii Feesbuukii uguruudhaaf akka hin eeyyamne himaniiru. Torban darbee dhabanni Fees Buuk ibsa baaseen, biyyaa hordoftoonii isaa Miilioonii 13 ta’an keessa jiran Keniyaa keessatti ergaawwan yaadaa jibiinsa of kessaa qaban tokko tokko miliqanii darbuu isaanii akka himan gabasameeraa. Dubbi himaan dhaabataa maatii Feesibuukii Meeta dogoggorri namaa fi meeshaa umamuu isaa ibsanii, ergaalee jibba irratti hunda’ani fi walti bu’insaa jajjabesan irratti tarkaanfii akka fudhatan himuun isaanii gabaasameeraa. Prezidaantii keniyaa itti aanu ta’uudhaaf Muummeen ministiraa duraanii Raayilaa Odiingaa fi Itti aanaa Prezidaantiin amma Wiliyaam Ruuttoo wal dorgommii irraa jiraachuun isaanii ni beekama.


Gamtaan Paartii Biyya Bulchu Kan Senegaal Filannoo Seera-tumtootaa Injifachuu Beeksise

Muummittiin ministeeraa Senegaal duraanii Aminaataa Touree haasaa TV guutuu biyyaa dhageessianiin filannoo seera tumtootaa dilbata darbe geggeessameen paartiin gamtaa biyya bulchuu kan prezidaant Maakii Saalii konyaalee bulchiinsaa 46 keessaa 30 injifachuu beeksisan. Toureen akka jedhanitti sun immoo gamtaa biyyattii Afriikaa gama dhiyaa kanaaf hanga xiqqoof injifannoo gonfachiise. Hoogganaan garee mormituu kantiibaan magaalaa Daakaar Bareelmii Diyaas, beeksisa Touree faallaa dhaabachuu dhaan namoonni Wixata har’aa daandii irratti ba’anii mormii akka dhageessisan gaafataniiru. Sirni filannoo walmakaa Senegaal keessattis namoota sagalee bakka bu’ummaa walmadaalaatiin injifatanii fi lammiilee Senegaal biyya alaa jiraatan irraa sagalee baay’ee argatan of keessatti qabata. Ba’iin xumuraa kan guutuu biyyaatti yoo xiqqaate hanga Jimaataatti hin beekamu jedhameera. Senegaal Ardittii keessaa biyya dimokraasii tasgabbaa’aa qabdu keessaa tokko ta’uun yoo beekamtu, garuu bara 2024 marsaa sadaffaaf dorgomuun heera biyyattii fallessa waan ta’eef yaaddoo uumee jira.


Sudaan Dhibee Monkiipakis Jedhamu Kan Jalqabaa Daarfuur Keessatti Argamuu Gabaaste

Kan walitti bu’iinsaan raafamte Sudaan naannoo Daarfuur keessatti nama jalqabaa biyyattii keessatti vaayirasii Monkiipakis jedhamuun qabame argamuu Sudaan ibsiteetti. Ministeerri Fayyaa Dilbata galgala akka jedhetti, dhukkubni barataa ganna 16 qabe kun torban darbe bulchiinsa Daarfuur Lixaa keessatti argame. Waa'ee dhukkubsataa kanaa bal'inaan hin ibsine. Ministeerichi akka jedhetti yoo xiqqaate namoonni dhukkuba Monkiipakis qabamuun shakkaman 38 yoo ta’an hundi isaanii qorannoo geggeessameen vaayiresichi kan keessatti hin argamne yoo ta’u, tokko garuu Lixa Daarfuur keessatti ta’uu ibseera. Qaamoleen fayyaa tatamsa'ina vaayirasichaa daangessuuf barataa kanatti kanneen siqan adda baasuuf hojjechaa akka jiran ibseera. Weerarri vaayiresii kanaa yoo faca’e walitti bu’iinsa kurna hedduuf Daarfuur keessatti geggeessameen rakkataa kan jirtu Sudaaniif balaa dha. Vaayiresiin kun daljeessaa fi bineensota bosonaa ka biroo irraa kan dhufe yoo ta’u, ho’a qaamaa, dhukkubbii qaamaa, qorrisiisuu fi dadhabbiin mallattoo isaa ti. Namoonni itti hammaate immoo qaama iaanii madeessuu mala. Jarmayaan fayyaa addunyaa Addunyaa ji’a darbe dhibee kana ilaalchisuun yeroo muddamaa addunyaa gochuun labsee ture, kunis addunyaan weerara yeroo ammaa mudachaa jiru akka ilaalcha itti kennu mirkaneessuuf jecha.


Hidhattoonni Al-Shabaab Somaaliyaa Keessatti Itti Dhukaasuun Namoota 7 Ajjeesan

Gareen al Shabaab Somaaliyaa kibba gama dhiyaa naannoo Bay jedhau keessatti namoota torba du’aan adabee jira. Ja’an isaanii mootummaa Yunaayitid Isteetisii fi Somaaliyaatiif basaastu jedhamuun himataman jedha gabaasi Mohaammed Daysaanee Moqaadishoo irraa erge. Ajjeechaan ifatte geggeeffame kun naannoo Buulaa-Guulay kan naannoo Somaaliyaatti Sambata darbe raawwatamej. Kanneen sadii odeeffannoo basaasaa hoogganoota al-Shabaab Yuusuuf Jiis fi Abudulqaadir kanneen halellaa samii irraanii kan Yunaayitid Isteetyis bara 2020 keessa raawwatteen ajjeefamanii dabarsitan jedhamuu dhaani. Abbaan murtii al-Shabab tokko daawwattoota biyya keessaatti akka himanitti namoonni ja’an ragaa osoo hin dhiyeessine garuu balleessaa isaanii amananiiru jedhan. Manneen murtii Al-Shabab abukaatoleen himatamtootaaf akka dhaabatan hin hayyaman. Gama biraatiin ammoo pirezidaantiin naannoo Somaalee Musxafee Omar akka jedhanitti, sochiin humni addaa naannichaai hidhattoota al-Shabab irratti geggeessaa jiruun gareen kun miidhaa guddaan irra ga’ee jira jedhan. Torbee tokko dura garee hidhattootaa kanaa Itiyoophiyaa lo’ee seene kana irratti duula taasisaa turan loltoota al-Shabaab 600 ajjeesuu isaanii kan amanan yoo ta’u naannoo daangaa Itiyoophiyaa fi Somaaliyaatti walitti bu’iinsa haaraa kaase jedhan.


Kaadhimamtoonni Filannoo Keeniyaa Waa’ee Chaayinaa Irratti Fuuleffataa Jiran

Filannoo pirezidaantii Keeniyaa Hagayya 9 gaggeeffamuuf duula filannoo itti fufee ennaa jirutti, kaadhimamtoota ijoo lamaan isaanii iyyuu dubbii ijoo tokko irratti kan qiyyeeffatan yoo ta’u - dinagdee fi hariiroon biyyattiin Chaayinaa waliin qabdu kan falmisiisaa ta’e irratti fuuleffatamuun waan hin oolle dha. Itti aanaan pirezidaantii Wiliyaam Ruutoo, ka duraan gurgurtaa lukkuu irratti bobba’anii turan, kan akka shaampiyoonaa hiyyeeyyiitti of ibsan, waltajjii farra Chaayinaa cimaa ta’een achii as ba’an. Lammiilee Chaayinaa hojiiwwan lammiilee Keeniyaaf qofa ta’uu qabu jedhan hojjetan biyyaa ari’uuf waadaa galaniiru, akkasumas Beejiing waliin waliigaltee kontraataa ifaa ta’e mootummaa waliin akka tolchan waadaa galaniiru. Waltajjii dinagdee baatii Waxabajjii keessa gaggeeffame irratti Ruutoon, “Lammiileen Chaayinaa boqqolloo bilcheessuun bilbila harkaa gurguraa jiru, hunda isaanii biyyaa nan ari’a,” jechuu isaanii Agence France-Presse gabaaseera. Chaayinaan akka invastara guddaa Afrikaatti pirojektoota bu’uuraalee misoomaa gurguddoo Keeniyaa keessatti hojjetaman, kanneen akka daandii saffisaa Naayiroobii dhiheenya kana banamee fi daandii baaburaa falmisiisaa fi qaala’aa Chaayinaa dhaan ijaarame kan magaalaa guddoo buufata doonii ijoo taate Mombaasaa waliin wal qunnamsiisu dabalatee itti gaafatamummaa qabdi turte.


Atileetonni Ertiraa Dorgommiif Oregaan Deeman Miliqan

As Yunaayitid Isteeits, Iyuujin-Oregaanitti ka geggeessame Shaampiyoonaa Atileetiksii Addunyaa 18ffaatti akka hirmaataniif kanneen ergaman atileetonni Ertiraa afur fi leenjisaan isaanii achi-buuteen dhabamuu Televiiziyoonni KVAL jedhamu poolisii kutaa Oregaan wabeeffachuun gabaasee jira. Atileetonni Ertiraa kun mooraa yunivarsitii yeroof keessa qubatanii turan keessatti isa dhumaaf ka mul’atan Sanbata dabre, Adoolessa 23, 2022 tahuun gabaasaa sana keessatti eeramee jira. Atileetota sanaa fi leenjisaa isaanii bakka jiran namni beeku lakkoobsa bilbilaa 541-346-2919 bilbiluudhaan akka odeeffannoo kennuuf kan gaafate poolisiin kutaa Oregan, atileetota “eessa akka bu’an dhabe” jedhu kana maqaa isaanii akka tarreessetti Aandee Filimoon (umuriin 24), Habtoom Saamu’eel (umuriin 18), Berahee Asgedoom (umuriin 44), Mehaarii Mebraatuu (umuriin 18) fi Yemaanee Tehklehayuum (umuriin 24) tahuun beekamee jira. Atileetoa sana irratti gochaan humnaa raaw’atamuu fi dhiisuu ragaa akka hin qabne kan eere poolisiin kutaa Oregaan kun, haala uumame kana qaama tika seeraa federaalaa fi dhaabbatoota waahila isaatti beeksisuu isaa ibsuu, televiiziyoonni KVAL gabaasee jira. Odeeffannoo dabalataa akka argannetti si beeksisna.


Miseensonii Naga-eegdota Mootummoota Gamtoomanii Ripablikii Dimookiraatawa Koongoo Keessatti Ajjeefaman

Umna nageenyaa egdotaa Demokiraatiik Rippabliikii Kongoo/ DRK jiran irratti haleella raawwatameen miseensonni naga eegdotaa Sadii ajjefamuu isaanii dhaanabii mootummoota gamtommanii beeksisee jira. Mormiin naga eegdotaa dhaabbatichaa irraatti dhihaachaa ture gara tarkaanfii umnaatti jijjiramee, jirrattonni poolisootaa biyyatii irraa qawwee umnaan fudhatanii warana mootummootaa gamtoomanii bakka MONUSCO Butembo jedahmu keessa jiran irratti haleella raawwachuu isaa itti aanaa dubbi himaan dhaabataa mootummoota gamtoomanii Farahan Haq akkana jechuun ibsaniiru. "Tuutini mormitootaa dhakaadhaa fi boombii manati hojjatamee darbachaa buufaaticha cabsanii galuudhaan saamanii, caccabsanii, abida itti qabsisaniiru. Haalichii heduu jeeqamaadha. Umnii dabalataa socho’aa jira. Uminni keenyaa deebii atattamaa keenuu akka haalaa qophii ol aanaa irra ta’u taasifnee , akka obsaa ol aanaa qabaatu gorsuudhaan yoo qabeenyaa fi namoottan dhaabatichaa irratti tarkaanfiin fudhatamee akka haara gaazii isa imimmaanesu fayyadamanii fi qileensaa irratti akk dhukaasaan itti himameera. qabeenyaa dhaabichaa eegudhaaf gargaarsii ammii tokko waraanaa biyyalessaa Koongoo irraa argamee jira. "


Somaliyaa Keessatti Haleellaa Boombii Raawwateen Namoonni 18 du’aniiru

Roobii har’aa Somaliyaa keessatti haleellaa boombii bakka Lamatti raawwateen namoonni 18 du’anii heduun madaa’uu isaanii haanga’onii mootummaa Somaliyaa beeksisuu isaanii gabaasaan VOA Mohaammad Dhaaysane Mogadishoo irraa gabasee jira. Akka gabasiichii jedhutti, haaleellan inni jalaqabaa kan raawwate magaala bulchiinsaa Shabalee gajjallaa Merkaa keessatti yemuu ta’uu, balaa balleessanii baduu Kanaan kantiibaa magalichaa Abdullaahii Ali Waafoowu dabalatee namoonii 10 ajjeeffamaniiru. Karaa biraatiin dhohinsa boobii lafa keessaa awwalameen balaa qaqqabeen namoonni magaalaa Afgooyee keessa bakka gabaa beeladootaa jiran Torba ajefamanii 14 immoo madaa’uu isaanii namoonii ijaan argani fi maddaawan wal’aansaa VOA ti himaniiru. Balaa magaalaa Merkaa keessatti raawwateef gareen hidhattotaa Al Shabbab itti gaafatamummaa kan fudhate yemmuu ta’u , balla Afgooyee keessatti raaawateen namoottan du’an keessaa Lama loltootaa mootummaa ta’u isaan ibsuudhan alatti Al Shabba amma ammaatti itti gaafatamummaa hin fudhanne.


Ministriin Haajaa Alaa Raashiyaa Michummaa Barbaacha Gara Yugaandaatti Qajeelan

Ministirri Dhimma Alaa Raashiyaa Sargee Laavroov wixata kaleessaa dawwannaa isaanii biyyoota Afriikaa sadaffaaf Yugaandaa kan galan yoo ta’u, kunis ardii Afrikaa waliin hariiroo cimsuu fi dhiibbaa biyyoota dhihaa weerara Moskoon Yukireen irratti raawwatte ilaalchisee deeggarsa barbaaduuf jecha. Laavroov magaalaa Entebbee ennaa ga’an gita isaanii kan Yugaandaa Yugaandaa Jejee Odoongootiin simatamuu dubbi himtuun ministeera dhimma alaa Raashiyaa beeksisaniiru. Dippilomaatii olaanaa Raashiyaa kun Kibxata har’aa pirezidaantii Yugaandaa waliin mari’achuuf karoorfamee akka jiru dhaabbati oduu Raashiyaa Taas gabaaseera. Yugaandaan biyyoota Afrikaa Bahaa hedduu hongee hamaa hordofee hanqina nyaataatiin rakkachaa jiran keessaa tokko. Qaala’iinsi jireenyaa sababaa waraana Yukireen ol ka’e dabalaa dhufuun dhiyeessii nyaataa naannichaa daran miidhee jira. Biyyoonni gama dhihaa waraana Raashiyaa fi Galaana Gurraacha ishee irra midhaan Yukireen akka hin dabarre ugguruun ishee, gatii nyaataa addunyaa ol ka’uu isaa fi balaa beela gaanfa Afriikaa hammeesse jechuun himatu. Raashiyaan haala nyaataa hin utuu hin eegamin mudate kanaaf qoqqobbii biyyoota dhihaan kaa'ame ilaalchisuun komee dhiyeessiti. Yugaandaan akkuma biyyoota Afrikaa irra caalaan wa ldhabdee kana jidduu hin seenne. Daawwannaa isaanii Yugaandaatti aansee, Laavroov bakka waajjirri haadhoon gamtaa Afriikaa argamu Itiyoophiyaati imaluuf jiru. Ennaa daawwannaa isaanii Afriikaa kana wal gahii Raashiyaa fi Afriikaa lammaffaa kan walakkeessa bara 2023 geggeffamu beekisuuf akka jiran dilbata kaleessaa Masrii keessatti ibsanii jiran. Yunaayitid Isteetis gumii ishee hoogganoota Afriikaa waliin baatii muddee keessa geggeessuuf karoorsitee jirti.


Lammiiwwan Tuniisiyaa Heera Haaraa Ilaalchisee Riferendemii Geggeessuuf Sagalee Kennanii Jiran

Lammiileen Tuuniziyaa wixata har’aa rifarandamii heera haaraa pirezidaant Kaayiis Sa’eediif aangoo dabalataa kennu irratti sagalee kennaa jiru. Sagaleen kennuun kun kan dhaga’ame erga Saa’eed paarlaamaa hojii irraa rarraasanii waggaa tokko booda, biyyattii rakkoo siyaasaa fi dinagdee jalaa baraaruuf tarkaanfii fudhachuun barbaachisaa dha jechuun falmaniiru. Qeeqxonni heera haaraa kana aangoo dhuunfachuuf kan jedhan yoo ta'u, mormiin galmee kanaa, guyyoota sagalee kennuu dura turan keessatti gaggeeffame. Dhaabbileen mormitootaa fi gareewwan hawaasa siivikii sagalee kennuun kun akka ugguramu waamich taasisanis, rifarandamichi ni darba jedhamee eegama. Heerri yaadame kun Saa’eed, to’annoo ajaja sadarkaa ol aanaa guutuu, ajaja olaanaa waraanaa fi mirkanuu paarlaamaa malee mootummaa hundeessuu akka danda’an eeyama ni kenna.


Tripoolii Keessatii Garee Lama Gidduutti Dhukaasa Banameen Namoota Sagaal Tu Ajjeesame

Kamisa kaleessaa galgalaa amma jimaataa har’aa ganamatii magaalaa guditti LibiyaaTiripooli keessatti gareewan hidhatootaa lamma gidduutti waltii bu’insa umameen namoonni Sagala du’anii ijoollewan dabalatee namoonni 25 madaa’uu isaanii dhaabanii oduu Ajaans Firaans Prees /AFP ibseeraa. Waltii bu’insichii kan uumamee ganda baha Tiripoolii keessa jiruufii jiraatonii heddumatanii keessa jiran Ain Zaaraa keessatti yemmuu ta’u gareen umna Al Raadaa jedhamuu fi biirgedii warraaqa Tiripoolii waltii dhukaasaa akka turan gabaasalee midiyaa wabeffachuudhaan AFPn gabaseera. Gareewwan wal waraansa keesaa seenan lamman deggertoota mootumaa waligaltee biyaalesaa isaa Abdulhaamiid Dbeibatin durfamuu akka ta’an ibsamera.sababinii waltii bu’insaa isaanii addan bahee hin himamne.


Maalii Keessatti Har’a Walitti-dhukaasne Ka’ee Ture

Magaalaa maalii kiiloomeetirii 15 magaalaa guditii biyyatti irraa fagaateee argamatu Kaatii keessatti jimaataa har’aa ganama dhukaasinii qawwee fi dhodhoohinsii adda addaa dhagamuu isaa gabasinii Anni Rismbrege irraa Baamakoodhaa VOA dhaaf ergame ebeeksisee jira. Dhimaa kana irratti karaa fuula Tiwutariitin kan ibsaa keenne waraanii malii, haleellaan shororkeesitootaa akka raawwate ibsee boobiin konkola’tootaa lamma irratti fe’amee dhodhoohuu isaa beeksisee jira. Gabaasaan VOA Lamiisaa Sagaaree Kaatii irraa akka lakkoofsa biyyaatti barii keessaa Saa’tii 11 fi walakkaa dhoohinsii gurguddana laamaa fi dhukaasin qawwee hirbaa namaa damaqase amma daqiiqaa 30 dhagahamaa erga turee booda halli deebi’ee tasgabaa’uu isaa fi ergaa dhukaasichii raawatee as helekoopteroonii waraanaa qileensaa irraati akka mulachaa turan ibseera. Ji’a Waxabajjii darbe buufata poolisii magaalaa Bamakoo irraa kiiloomeetirii 130 fagaatee argamuu irratti haleellaan raawwachuu isaa fi torban darbee immoo bakka Baamakoo irraa Kiiloomeetrii 70 fagaatu Zaantiguila keessatti haleellaa raawwatameen namoonni ja’a ajjefamuun isaanii akkasumaas kamisaa kaleessaa mooraa umna farra shororkeesumaa Bammakoo irraa Kiiloomeetrii 120 fagaatee jiru Kolokanii bakka jedhamuu irratii haleellaan raawwatamuun isaa gabaa sameeraa.


Kaadhimamaan Prezidaantummaa Keenyiyaa Haaraan Deggersa Uummataa Argataa Jiru Jedhame

Keeniyaan filannoo pirezidaantummaa gaggeessuuf torbanni muraasi hafee ennaa jirutti, xiinxaltoonni akka jedhanitti, kaadhimamaa tokkoof deggersi heddummaataa adeeme ba’iin filannoo maal ta’uuf akka jiru tilmaamuuf rakkisaa ta’ee jira. Joorji Waajaakooyaah kan dorgommicha dursaa jiran Raayilaa Odiingaa fi Wiliyaam Ruuttoo duuba, sadarkaa sadaffaa irratti argamu. Garuu, akka qorannoon tokko jedhutti, waltajjiin isaan mariwaanaa seera qabeessa taasisuuf irratti haasaa taasisan, deeggarsa horaafii jira jedha gabaasi Victoria Amunga Naayiroobii irraa ergame. Joorji Waajaakooyaa fi Deevid Mwaaure siyaasa Keeniyaa keessatti haaraa dhufanii pirezidaantii ta'uuf dorgomaa jiran. Qorannoon yaada uummataa akka agarsiisutti Wajackoyaan filannoo Hagayya 9 gaggeeffamuuf carraan injifachuun isaa baayyee xiqqaadha. Garuu lammiilee Keeniyaa biratti raggaasifamuun isaanii dabalaa jira. Qorannoon dhiheenya kana dhaabbata “Trends for Insights Africa” (TIFA) jedhamu gaggeesse tokko akka mul’isutti sadarkaan mirkanuu argatanii dhibba irraa harka torba kan argatan yoo ta’u, kunis guyyaa filannoo gara sagalee 150,000 jechuu dha. Kaadhimamaa dursaa jiran muummicha ministeeraa duraanii Raayilaa Odiingaa fi itti aanaa pirezidaantii ammaa Wiliyaam Ruuttoon sagalee uummataa dhibba harka 50 fi 25n argachuun dursaa jiru. Garuu sagalee Wajaakoyaan argatan kan xiqqaa fakkaatu ba’ii filannoo irratti dhiibbaa uumuu danda'a jedhamee yaadamu, tarii Odinga sagalee caalmaa dhorkuu dhaan, tarii immoo Ruto sagalee ga’aa dhorkatee filannoon irra deebii akka geggeessamu dirqisiisuu mala jedhameera. Keeniyaatti xiinxalaa siyaasaa kan ta’an Maark Bichaachee akka jedhanitti "Filannoo irratti dhiibbaa uumuu ilaalchisee, filannoon irra deebii hamma geggeessamuu ga’uutti dhiibbaa qabaata jedhee hin yaadu, garuu uummatuma William Ruuttoon irratti fuuleffatan irratti waan fuuleffataniif jecha, sagalee hanga tokko Wiliyaam Ruutoo dhabsiisuu danda'a."


Barattoonni Yunivarsitiilee Keeniyaa Filannoo Dursuun Duula Nagaa Jalqaban

Keeniyaa keessatti barattoonni Yunivarsitii, filannoon biyyaalessaa Hagayya 9 geggeessamuu dursanii, duula nagaa fi sagalee-kenninsaa guutummaa biyyattii keessatti jalqabanii jiran. Kaayyoonsaa akka dargaggoonni hookkara yeroo filannootti hirmaachuu irraa of dhaabanii, filannoo irratti sagalee ofii kennan jajjabeessuuf akka tahe dubbatu – qindeessitoonni duulichaa.


Gumii Hoogganoota Afriikaa fi Ameerikaa Baatii Muddee Geggeessamuuf Jiru Ilaalchisee Ibsa Prezidaant Joo Baayiden Kennan

Hoggantoota guutuu ardii Afrikaa irraa dhufan Mudde 13-15, 2022tti Waashingitan, DCtti, Walgahii Hoggantoota U.S.-Afrikaa irratti keessummeessuuf hawwii guddaa dhaanan eega. Wal gahiin kun Yunaayitid Isteetis Afrikaaf cicha bara dheeraa qabdu kan agarsiisu yoo ta’u, barbaachisummaa hariiroo Yunaayitid Isteetisii fi Afrikaa fi tumsa aantummaa addunyaa waliinii irratti taasifamu kan cimsu ta’a jedhan. Wal gahiin Hoggantoota Yunaayitid Isteetisii-Afrikaa, hirmaannaa dinagdee haaraa haala gaariin guddisuuf safuuwwan waliin qabnu irratti hundaa’uun ni hojjeta; waadaa Yunaayitid Iteetis fi Afrikaan dimokiraasii fi mirga namoomaaf qaban cimsuu; dhiibbaa COVID-19 fi weerara gara fuula duraatti dhufu salphisuu; fayyaa naannoo fi addunyaa cimsuuf tumsaan ni hojjeta; wabii nyaataa ni jajjabeessa; nagaa fi nageenya tarkaanfachiisuu; rakkoo haala qilleensaa mudateef deebii kennuu; akkasumas walitti dhufeenya lammiiwwan guddisuuu cimsa gumiin kun. Mootummoota Afrikaa, waldaalee siivikii, hawaasa dhalattoota ardittii guutuu Ameerikaa keessaa, fi damee dhuunfaa waliin ta’uun mul’ata waliin qabnu egeree hariiroo Yunaayitid Isteetisii fi Afrikaa cimsuu hojjechuuf hawwii guddaan eeggadha.


Walti Bu’iinsaa Sudaa gama Kibbaa Keessatti Uumameen Namoonni 60 ol Du'uun Himame

Kibbaa biyya Sudaan kutaa bulchiinsaa Biluu Naayil keessatii walti bu’iinsaa gosaalee lama gidduutti uumamen namoonii 60 du’anii 163 immoo mada’uu isaanii haanga’oota biyyatii waabeffachudhaa AFP gabaasee jira. Jiraataan magaalaa kutaa Biluu Niil Al Damaziin irraa AFP bilbilaan dubbatee akka jedhetii waltii bi’insichii gosaalee Bertii fi Hawsaa gidduutti ergaa uumamee torban tokko ta’eeraa. Akka bakka bu’nnii gosaalee lammanii jedhanitii sababinni waltii bu’iinsichaa wa’ee lafaati. Bakka bu’oonii gosa Hawsaa yemuu AFPti dubbatan akka jedhaniitii miseensonii Gosa Bertii haanga’onnii Siviilii itti fayyadama lafaa Too’achuu qabu yaada jedhuu fudhachuu diduu isaaniitiinii yemmuu jedhan, wareen gosaa Bertii gamma isaaniitiin Hawsaan lafa keenyaa nu irraa fudhachuudhhaf jechuudhaan wal himatu. Umnootiin nageenyaa naannoo waltii bu’insichaa keessatti kan bobba’an yoo ta’u bulchaan kutaa Biluu naayil Ahimad al Omaadaa labsii yeroo atattamaa ji’a tokkoof turu baasuudhaan walgahi fi hiriiraa bahuu akka dhorkan AFPn gabaseera. Sudaanitti bakka bu’aa addaa mootumootaa gamtoomanii kan ta’an Voolker Perthes gareewwan wal waransa keessaa jiran lamman akka akka tasgabaa’an waamichaa dhiheesuu isaanii AFP gabaaseera.


Naayjeriyaa Keessatti Kaadhimamtonni Dhiyaatan Musleema Qofa Ta’uun Komee Kaasisee Jira

Gareeleen Kiristaanotaa Naayijeeriyaa keessaaa paartiin biyya bulchaa jiru filannoo bara dhufu gaggeeffamu irratti taa ayitpirezidaantii fi itti aanaa pirezidaantii ta’uuf kaadhimamaa Musliimaa filachuu isaatiin qeeqaa jiru. Dorgommiin pirezidaantummaa darbe walmakaa kan ture yoo ta’u, Muslima tokkoo fi Kiristaana tokko waliin,hedduumiina amantii Naayijeeriyaa keessaa kan walakkaa ol Musliimaa a’e calaqqisiisuuf ture. Waldaan kristaanaa kun aangoo keessatti bakka bu’ummaan sirrii ta’e yoo hin jiraanne dhimmi kun hammachuu akka danda’an yaaddoo qaban ibsan.Dorgommiin kun kan waa’ee dandeetti malee waan amantii miti kanneen jedhan jiru. Jaarmayaa Kristaanaa Kaan jedhamu kan Naayjeriyaaf dubbii himaa kan ta’an Adebayi Oladeji RSA akka ibsanti nuti ofittoo miti. Paastar ykn qondaalota keenya keessaa tokko filachuu qaba jechuu keenya miti. Wanti nuti jechaa jirru Kiristaana tokko madaalii eegsisuuf itti hirmaachiduu kan kedhu dha.. Tokkummaa, nagaa fi misooma biyya kanaati. Biyyattiin bulchiinsa prezidaant Buhaarii jalatti I mee har’a ilaalaa. gam tokko qofaaf dhabatte.Biyyat. Har'a biyya ilaalaa. Luboonni butamaa jiru. Waldoota kristaanaa irratti haleelamaa jiru jedhan. Naayjeriyaan kristaanootaa fi musleemoota giddutti biyya qixxee qoodamte dha.Kanaaf jecha aangoo siyaasaaf waajiira qabachuufis kanatu ilaalama ture. Waggoota dheeraf hogganoonni kristaanaa muudamsa aangoo siyaasaa olaanaaf moggaatti qabamne jechuun komee jechuun iyyataa jiran.


Ivori Koost Loltoonni Ishee Maalii Keessatti Hidhaman Akka Gad Dhiisaman Gaafatte

Ivory Coast, Maaliin loltoota ishee 49 ergama nagaa eegsisuu kan tokkummaa mootummootaa deeggaruuf ergaman garuu yeroo achi gahan to’annoo jala oolanii fi mindeeffamtoota jedhaman maqaan itti moggaafame akka gadhiifaman gaafatteetti. Ivoorii koost ibsa barreeffamaa baasteen, loltoonni 49 Wiixata buufata xiyyaaraa Baamaakootti qabaman, “haqa malee to’annoo jala oolan” jechuun hatattamaan akka gadhiifaman gaafatteetti. Mootummaan waraanaa Maalii, loltoota kana “warra mindeeffaman” jedheera. Ibsi Ivoorii Koost kun, himannaa mootummaan waraanaa Maalii loltoonni sun hidhannoo kan qabanii fi hayyama malee Maalii gahan jechuun dhiheesses kan haale yoo ta’u, ministirri dhimma alaa Maaliis ta’e hogganaan waraana Maalii koppii ajaja ergama loltoota kanaa argataniiru jedha. Ergamni tokkummaa mootummootaa Maalii keessa jiruu fi ibsi mootummaa Ivori Koost lamaanuu loltoonni gara Maaliitti ergaman akka deeggarsa garee Ergama Tokkummaa mootummootaa ti jedhee jira.


Qonnaan-bultoonni Somaaliyaa Beeladaaleen Isaanii  Hongeen Dhumnaan Mooraa Buqqaatotaatti Galuu Isaanii Dubbatan

Somaaliyaan keessumaa yeroo ayyaana Id Al Adahaa beeyladaalee gara Giddu Galeessa Bahaatti erguudhaan beekamti. Garuu hongee hamaan Gaanfa Afrikaa mudate beeylada miliyoonaan lakkaa’aman fixee, qonnaan bultoonni beeyladaalee horsiisan kanneen Somaaliyaa keessaa rakkoof saaxilee jira.Kaan isaanii illee mooraa namoota qe’ee irraa buqqa’anii keessa jiraachuuf dirqaman.


Prezidaantiin Somaaliyaa Daawwanna Eertiraatti Taasisan Xumuran

Prezidaantiin Somaaliyaa Haasan Sheek Mohaamud daawanaa ojii guyyoittan Afurif Eertiraa keessatti taasisaa turan raawatanii guyya hara gara biyya isaaniitii deebiu isaanii Birhaane Berehee Asmaraa irraa VOA dhaaf gabaaseera. Akka gabaasinn kun jedhetti, prezidaantiin Somaliyaa turtii isaanii keessatti Prezidaantii Eertiraa Isaayyas Afeworqii waliin ta’uudhaan miseensotaa waraanaa lafoofii makaanaayizdii Somaaliyaa warren wagga Sadan darbaniif Eertiraa keessatti leenjii fudhachaa jiran daawataniiru. Prezidaantii Somaaliyaa bakkewwan adda adaas kan dawatan yemuu ta’u hogantoonni biyyottan lammanii, dhimaa diinagdee, dhimaa waraanaafi walitii dhufeenyaa naannoo dabalateeirratii walgaltee qabxii Torba ofi keessa qabu malatteesuun isaanii gabaasameeraa. Biyyi Somaliyaa fi Isiraa’eel hariiroo dipilomaasii umudhaaf deemaa jiru jechuudhaan odeeffannoon madeewwan oduu biyyaa Isiraa’el tamsaasan dhugaa mitti jechuudhaan haanga’onni mootummaa Somaaliyaa haalanii jiru. Mohaamad Dhayisane Moqadishoo irraa VOAf akka gabaasetti dhabileen odeeffanoo biyaa Israa’el lamma > fi > jedhaman , dubbi himaan prezidaantii Somaliyaa, dhimmichii paarlamaa dhihatee irratii maryatamaa jedhaniiru jechuundhaan wantii gabbasan akka dugaa hin taanee kan ittu eenyumaa isaanii ifaa hin tasissin dubatan haanga’aan mootummaa Somaliyaa oduun sun haa ta’u jedhamee ummata Somaliyaa dogoggorsuudhaf kan tamsa’eedha jedhaniiru. Oduu dhugaa hin taane tamsaasun kunis bara walgaltee Abraham jedhamuu kaasee akka ta’es haanga’an kun dubachuun isaanii gabasameeraa. Waliigalteen Abraham bara 2020 yuunaayitid Isteetsn qophaa’ee Isiraa’el fi Yuuniyited Arab Imereets waliti fiduudhaaf walgaltee taasifame fi boodas Baahireen, Moorookoo fi Sudaaniti kan yaalamee akka ta’e ni beekama. Maddii oduu "The time of Israel" jedhamuu prezidaantin Somaaliyaa ammaa Hassan Sheek Mohamud yemuu prezidaantumaa isaanii duraanii bara 2016 Muumee ministiraa Israa’eel duraanii Beenjaamiin Natinahuu wajjin dhuksaadhaan wal arganii maryachuu isaanii gabaasuun isaa himameeraa. Biyyi Lamiileen ishee amantaa musiliimaa garee Sunnii kan hordofan Somaliyaan israa’elii wajjin walti dhufeenyaa dipilomaasii qabaatees, hin beektuu israa’elinis akka biyyatti beekumsa keentee hin beektu. Mootummaan Somaliya Isira’eelii wajjin walqunamuu isaa ilaalchisee wantii inni dubbatee hin jiru.


Shiinzoo Abee Ajjeefaman

Namoota siyaasaa waraana booda Jaappaan keessatti beekamoo ta’an keessaa tokko kan ta’an muummichi ministeeraa duraanii Shiinzoo Abee Jimaata haasaa duula filannoo gaggeessaa ituu jiranii rasaasaan qoma isaanii keessa rukutamuun du’uu isaaanii angawoonnii wal’ansa fayyaa himanii jiran. Umriin isaanii 67 kan ta’e Abee qawwee harkaan hojjetame fakkaatuun rasaasaan erga rukutamee booda hospitaala keessatti ituu wal’anamaa jiran du’an. Abeen sagantaa duula filannoo xiqqaa kan magaalaa Naaraa, Oosaakaa irraa gara bahaatti argamtu keessatti, daandii buufata baaburaan akka sa’aatii biyyaatti waaree dura haasawaa yeroo jiranti namni tokko gara isaanti jarjaruun yeroo lama itti dhukaase. Viidiyoowwan miidiyaa hawaasaa irratti maxxanfaman, aarri adii kan aguugee ta’uus, Abeen sochii tokko malee lafa ciisanii, namoonni achitti argaman immo gargaaruuf yeroo carraaqan agarsiisa. Waani itti dhukaafamee tokko onnee isaanii inni lammataa immo morma isaanii haleeluun ibsamee jira.Namnii itti dhukaase jedhame kan umriin 41 Baaraa irraa ta’e to’annaa jala olee jira.


Galii Maallaqa Kan Al-Shabaab Nan Cufa:prezidaantii Somaaliyaa

Pireezidantiin haaraan kan Somaaliyaa Hasan Sheek Mohaammuud karaa shororkeessonni al-Shabab galii itti argatan cufuuf dhaadatan. Kibxata darbe loltoota Somaaliyaa Turkiitti leenji’aa jiraniif Mahmuud haasaa dhageesisaniin gareen Somaaliyaa dilaala saamame shororkeessummaa guutuu Afrikaa fi addunyaatti maallaqaan gargaaraa jechuun himatan.Haasawaan isaanii kunis Televiziyoona Somaaliyaa irratti dhiyaatee ture. Al-Shabab qarshiin walitti qabu gareewwan shororkeessummaa Moozaambikii fi Naayijeeriyaa keessa jiran gargaaruuf akka oolu garii immo gara shororkeessitoota al-Qaayidaa akka deemuu raga qabna jedhan Mahmuud. Gareen hidhattootaa garu ibsa baaseen himannaan hundee hin qabnee fi soba jedhee jira. Hidhattoonni Islaamaa kanneen naannoo Somaaliyaa to’annaa isaanii jala jiran irraa dilaala waggaatti qarshii miliyoonaan lakkaa’amu argatu jedhamee amanama. Garuu xiinxaltoonni nageenyaa garu shororkeessitootaa irraa maallaqa kutuun salphaa hin ta’u jedhu.


Hidhattoonni mana hidhaa Naayijeeriyaa haleelan

Akka haanga’onii mana dhidhaa mootummaa Naayijeriyaa jedhantii halakan qibxata dheengaddaa hidhattoonni mana hidhaa magaala Abuujaa keessaa jiru weeraranii hidhamtoonni dhibaan lakkawaman akka milqan taasisani jiru. Gabaasni Timootii Obi’ezu Abuujaa irraa VOA dhaf dhiheesse akka jedhetti manni hidhichaa haanga’ootaa mootummaa duraanii dabalatee bakka miseensonni garee hidhatootaa Bokkaa Haraam jedhamu keessaatii argamanuudha. Haleellaa mana hidhaa irratti taasifamee kanan dura hidhattoonni konkola’atootaa naga eegdotaa prezidaanti biyyatti Muhaamaduu Buhaarii irratti bakka dhaloota isaanii Katsinaa keessatti dhukaasa banani akka tura kan ibsii gabasiin kuni , tarkaanfii fudhatame Kanaan hidhamtoonii 600 ta’an milqaniiru jedheera. Hidhamtootaa miliqan hordofaa akka jira kan himan haanga’onii mootummaa hidhamtootaa 300 ta’n qabanii deebisuu isaanii akka ibsan gabaasamera. Naayijeeriyaa keessatti dhiheenyaa kana haleellan adda addaa akka raawwachaa jiru gabasaamaa jiraa. Haleella dheengadda galgalaa mana hidhaa Magala Abujaa irratti taasifameef amma ammati itti gaafatamumaa qaamnii fudhate hin beekamne.


Somaliyaa keessatti balaa boombii qaqqabeen namoonni Lama du’aniiru

Somaliyaa keessatti balaa dhoohinsaa bakka adda addaa Lamatti raawateen qondaalaa unma nageenyaa dabalatee namoonii lamma ajjeefamuu isaanii Mohamed Dihaysane Moqaadishoo irraa gabaaseera. Akka haanga’onni mootummaa jedhanitti balaan inni duraa kan qaqqabe magaala kibba lixaa biyyatii argamtu Afgooyee keessatti yemuu ta’uu boombiin karaa irratti awwalamee konkola’ataa isaanii haleelee qondaalaa umna nageenyaa Mohamed Abdi Madobe ajjeesee jira. Gochaa kanaaf gareen Al Shabaab itti gaafatamumaa fudhachuun isaa ibasamera. Balaa boombii biroo magaalaa Moqaadishoo keessatti bakka Dhaarkenlii jedahmuutti muudateen nammii wagga 20 mana hidhaa Italiyaa keessaa turan Omar Hashii Hassan ajjeefamu isaanii dubbi himaan poolisii Somaliyaa Abdifatah Adan VOAti himaniiru. Namii balaa boombii kanna ajjefaman Omar Hashii Hassan Bitootessa 20,1994 odu-gabaastuu lammii Itaaliyaa Ilaariyaa Alpi fi ogeessa kameeraa Miilaan Hiroovaatin ajjeesuudhaan himatamanii erga wagga 20 hidhamanii booda dogoggoraan akka hidhaman itti himamee mana hidhaatii kan gadi lakkisamaniidha. Ajjeechaa kanaaf itti gaafatamummaa qaamnii fudhate akka hin jirre gabasameera.


Walgahiin Igaad Keniyaa Keessatti Gaggeeffamaa JIra

Caamnii naannoo gaanfa Afrikaa mudatee waggoota 40 keessatti hamaa kan ta’e tasgabbii dhabiinsa siyaasaa hammeessa jechuun hoggantoonni Gaanfa Afriikaa akeekkachiisan. Rakkoo uummata miiliyoona 23 ol miidhu kana to’achuuf gargaarsi namoomaa hatattamaan akka taasifamu gaafachaa jiru. Gabaasichi kan Mohaammad Yuusufi.


Miseensonni Naga Eegumsa Tokkummaa Mootummootaa Lama Maalii Keessatti Ajjeefaman

Konkolaataan isaanii Kibxata darbe dhuka’aa dhaan erga rukutamee booda yoo xiqqaate humnoonni nagaa eegdota tokkummaa mootummootaa lama kanneen Masrii irraa ta’an du’uu fi kanneen biroo ammoo madaa’uu isaanii gurumuun Tasgabbii biyyoota irraa Walitti dhufe kan tokkummaa Mootummoota Maalii keessa jiru Kibxata darbe beeksiseera. Dhohinsi kun magaalaa Tessalit fi magaalaa Gaa'oo gidduutti kan mudate ta'uu gurumuun kun ibsee jira. Waldhabdeen kun waggoota kurnan oliif kan ture yoo ta’u, yeroo finciltoonni Islaamummaa kutaa kaaba biyyattii keessatti socho’uu jalqabanii qabee itti fufee jira. Hidhattoonni kun gariin isaanii al-Qaayidaa fi IS waliin hidhata qabu jedhamee amanama. Rooyitars akka gabaasetti hidhattoonni kun qaamonni nagaa eegsisan jiraatanis, cimina argatanii jiran. Walitti bu’iinsi kun namoota kumaatamaan lakkaa’aman du’uu fi miiliyoonaan kanneen lakkaa’aman qe’ee isaanii irraa buqqa’uuf sababaa ta’uu Rooyitars gabaaseera. Ji'oota jahan jalqabaa bara 2022 keessa humnoonni nagaa eegsisan kudhan ajjeefamaniiru.


Hoggantoonni Rippuublikii Dimookiraaatawa Koongoo fi Ka Ruwaandaa Marii Nagaa Dubbachuuf Jiran

Prezidaantiin Koongoo Demokraatik Repabilik Feliikis Shiisekeedii fi prezidaantiin Ruwaandaa Pool kagamee Angoolaa keessatti wal arganii walti dhufeenyaa biyyottan lammanii irratti maryachuuf akka deeman maddii oduu Rooyiters gabaaseera. mootummaan koongoo Demokiratiik Repabliik gareen hidhatootaa M23 jedhamuuf bahaa koongoo keessatii lolawaraanaa taasisaa jiru mootummaa Ruwaandatiin degerama jechuudhaan komii dhiheessaa yemuu jiru, komii sana kana aale mootummaan Ruwaandaa gama isaatiin, loltoonni koongoo daangaa isaa keessa seenudhaan garee saba Huttuu , Umna Demokiraasii Bilsummaa Ruwaandaa Jedhamu gargaaraa jiru jechuudhaan himataa jiraachuun isaa gabasamee jira. Dhiheenyaa kana gamtaan biyyootan baha Afrikaa garee M23 jedhamuun kan lolu waraana waloo hundeesuudhaaf Naayiroobii keessatti yemuu wala argan , umna waraanaa qindaa’uu keessaatti Ruwaandaan hirmaachuu hinqabduu jechuudhaan KDR mormuun ishee n iyaadatama. Akka haanga’oonii biyyottan lammanii maqaan isaanii hin dhahamenee barabaadan Rooyitarsit himaniti walgahichii Roobii borii ykn kamisaa iftaanii taasifama.


UNHCR Gargaarsa Gaanfa Afrikaaf Doolaaraa Miiliyoonii 42 Akka Barbaadu Ibsame

Dhaabbata mootummootaa gamtoomanitti Komishiiniin ol’aanaa dhimma baqattotaa UNHCR gargaarsii namoottan balaan hongee gaanfaa Afrikaa muudatee miidheef kan oolu Doolaara Miiliyoonii 42 akka isa barbaachisu ibsuu isaa gabaasinni Dubbi himtuu dhaabichaa Shabiyaa Maantoo waabeffate ibseera. Akka gabbasin kun jedhutti gaanfaa Afrikaati buqqaatonni Miiliyoonii 28.4 ta’an gargaarsaa UNHCR kan barbaadaniidha. Gargaarsaa UNHCR gaafatee Miiliyoonii 42 keessaa Miliyooniin 22 namoottan Itiyoophiya keessatti qe’ee isanii irra buqqa’anii nannoo Somalii, Oromiyaa, naannoo Sabaa fi Sab-lammii kibba Itiyoophiyaa keessa jiraaniif kan oluudha. Miliyoonii 11 immoo namoottan mooraalee baqattootaa Keeniyaa keessa jiran Kaakumaa fi Dadaabn qubatan gargaaruuf akka oolu ta’un issa ibsameera.


FAOn Gaanfa Afrikaaf Gargaarsaa Akka Barbaadu Beeksise

Dhaabbataa Mootummoota gamtoomaniitti Dhaabanii Nyaataa fi qonnaa FAOn biyyottan gaanfaa Afrikaa balaa Hongeetiin miidhaman gargaaruudhaaf deggersaa doolaaraa Miiliyoonii 172 gaafachaa jiraachii isaa , dubbii himaan Dhaabataa Mootumootaa gamtoomanii Stiifen Duhaariich ibsaa kaleessa kenaniin beeksisan. FAOn gargaarsaa kana kan gaafachaa jiru biyyootan gaanfaa Afirkaa Afur, jibutii, Itiyoophiyaa, Keeniya fi Somaliyaa keessatti karooraa deebii attamaa keennuuf rakkinaa hirdhissu iraatti qabu ji’a Waxabajii irraa kaaseee amma Mudeetti dheeresuudhaaf akka ta’e ibsameera Hanqina wabii midhaan nyaataa naanichaa fooyesuudhaaf, lubbuu beelladootaa, akkasumas lubbuu namoottan biyoottan Afuranii miiliyoonii shan ta’an baraaruudhaaf akka kaayyeefate ibsii Dubbii himaa Mootummootaa gamtoomanii kun beeksiseeraa. Karooraa FAO kana kan itti dabaluun ibsan dubbii himichii, gargaarsii gaafatamee kun qarshii kallatiidhaan namoottan balaa beelaa keessa jiranuuf harkatti keenuu, bakka qubannaa fi haalaa fayyaa mijeesuu, nyaataa beelladootaa dhiheesuu fi talaallii mijeessuu, sanyee midhaanii fi meeshaalee qotiinsaaf gargaaran bituu, boollawan bishaan dhugaatii qopheessuu, akkasumas muudannoo qotiinsaa garii fi haalaa nyaata madalawaa irratti baruumsaa kennuuf kan oolu ta'uu eera, jedha, gabaasni Margaareeti Baashir VOA dhaaf ergite.


Maalii Keessatti Haleellaa Hamaan Dhaqqabee Jira

Maalii keessatti gareen Jihaad haleellaa geesiseen namoonni 100 caalaan ajjeefamanii jiran. Attamitti ajjeechaan kun akka dhaqqabe kannen lubbuun hafn ibsaa kan jiran yoo ta’u, kunis jiraattonni gandaa kan kutaa waaltaa keessaa walii galtee nageenyaa bara dabree tolfame kabajuu yeroo jalqabanti ture. Yoo xiqqaatee namoonni 132 caalaan gandeen hedduu naannoo Baankass kan kutaa biyyatti waaltaa keessatti haleellaa guyyaa lamaaf gaggeeffameen ajjeegfaman. Ajjeechaa kanaafis garee riphxee looltoota Jihaad kanneen al-qaidaatti hidhatan himata mootummaan.Waggaa lama dura looltoonni mootummaa ganan prezidaantii maalii Ibraahim Keeytaa aango irraa eega darbanii as ajjeechaan ammaa kun lubbuu hedduu galaafatee jira sodaa jedhu qabu xiinxaltonni. Kana malees leelistummaan Islaamummaan hokkarri ka’u Maalii Kaabaa qabee gara naannoo biyyatti waaltaatti babal’ataa akka jiru agarsiisa jedhan.


Godaantoota Libiyaa Keessatti Rakkatan Gargaaraa:Garee Dooktoroota Daangaan Hin Uggurre

Godaantoota Libiyaa keessatti danqamanii jiran Amerikaa kaabaa fi Awurooppaa dabalatee biyyonni nagaa qaban eeguumsa akka taasiisan gareen Doktooroota Daangaan hin uggurre gaafatee jira.Kana malees kanneen haala hamaaf saaxilaman kun hatattamaan Libiyaa keessaa akka baafaman gaafate. Kunis godaantoonni achitti danqamanii jiran karaa chii itti ba’u danda’an hedduu banuun, akkasumas karaa ittiin ba’aman kan amma iyyu jiru jajjabeessuun ta’a jedha. Bakka bu’an Doktooroota daangaan hin uggayyee akka jedhanti, erga bara 2016 Libiyaa keessatti gargaarsa dhala namaa kennuu jalqabee as, kanneen mannen hidhaa keessa jiran dabalatee godaantotaaf eegumsa gochuuf carraaqaa jira.


Poolisiin Magaala London Lammiilee Naajeriyaa Lama Hidhuu isaa Ibsee Jira

Lamiilee Naayijeeriyaa lamman yakkaa gurgurtaa qaama namaatii walqabatee mana murtitti kan dhiheese yemuu ta’u lamman isaanii keessaa tokkoo nama siyyaasaa akka ta’an ibsameeraa. Nammii wagga 60 ogeessaa seeraa fi seneteraa aanaa kan ta’n Ike Ekweremadu jedhaman, akkasumas nama wagga 55 kan ta’an Beatiraayis Nwanikaa EKweremadu yakkaa ijoolleetti fayyadamuudhaan himateeraa. Kamisaa kaleessaa mana murti Lixa magaalaa Londonitti argamuuti dhihaatanii Niyijeeriyaa keessaa akka jeraatan amnuu isaaniitif amma beellama isaanii Adoolessaa 17/2022 ti mana hidhaa akka turan BBCn gabaaseeraa. Dhimmaa garbumaa hammayyaa irratti ji’a Caamsaa keessaa Odeeffannoon akka isa qaqqabee kan ibsii poolisiin London mucaa namoottan kana harkatii qabameera jedhe bakka nageenaa isaatiif mijataa ta’etti kaa’uu isaa ibseeraa. Eke Ekweremaaduu dhiheenyaa kana Profeeserii daawwataa ta’anii yuniversitii Liinken isaa Kaaba Londonitii argamuu keessaa tajaajiluun isaanii ibsameeraa. Yeroo ammaa Awurooppaa fi Eshiyaa keessatii qaamaa isaanii kan akka kale fi Onneef jechaa akka gurguraman gabaasamaa jiraachuun isa ani beekama.


Mootummaan Biriiteen Gaanfa Afrikaatti Jila Addaa Ramadeera

Mootummaan Birteen gaanfaa Afrikaa fi naannoo galaanaa diimaatti jila addaa ramaduu isaa kamisaa har’aa beeksisee jira. Akka gabaasiin Ajaans Fraans Prees/ AFP jedhetii jilli addaa Biriiteen Sarah Montogomorii Kanaan duraa embaasii Biritaan Waashingiten Diisii ti argamuu keessaa kan hojjachaa turan yemuu ta’u, kutaa dhimma nageenyaa Yunaayitid Kiingdam jalatti waa’ee Yamaniif iraan irratti hojachaa kan turaniidha. Chaayinaa ji’a Guraandhalaa keessaa gaanfaa Afrikaatti kan rammaddee jilli addaa Jue Biing torban kana walgahii biyyootan gaanfaa Afrikaa Finfinnee keessatti taasifame irrati argamuudhaan dhimaa nageenyaa fi tasgabbii gaanfa Afrikaa irratti ijannoo biyyii isaanii qabduu ibsuun isaanii gabaasameera, Yunaayitid Isteets gama isheetiin dhiheenyaa kana jilaa addaa gaanfaa Afrikaa ta’anii akka tajaajilan Maayik Haamer ramaduun ishee ni beekama.


Gargaarsi Siiriyaaf Taasisamu Akka Itti Fufu Antooniyoo Guteres Gaafatan

Gargaarsii namoomaa lammiilee Siiriyaa miiliyoonii 4 ta’aniif taasifamaa jiru akka itti fufu barreesaan muummee mootummootaa gamtoomanii Antooniyoo Guterees manan maree nageenyaa gaafataniiru. Guteree walgahii mana maree nageenyaa mootumoota gamtoomanii irratti gafii dhiheesanii gargaarsii Kanaan duraa karaa biyya Tarkiitin Kaaba- lixa siiriyaa seenaa turee akka itti fufu kan taasisu muritoon Kannan dura hojii irraa ture lakkoofsa 2585 waggaa Tokkoof haaromsuun iss baayee barbaachisaa akka ta’e ibsaniiru. Akka Guteress jedhanitti lammiilee seeriyaa gargaarsii barbaachisu keessaa harkii 80n dubartootaa fi daa’imanii. Gargaarsichii karaa Mootummoota gamtoomani fi dhaabbilee gargaarsa namoomaatiin kan kennamuu yoo ta’u walgahii mana marichaa biyyootan 15 keessatti argamanuun Adoolesa 10 murtii itti fufiinsaa argachuu qaba. Dhaabataa midhaan nyaataa Adduunyaa/WFO dabalatee hoggantoonii dhaabilee gargaarsa namoomaa 6 torban darbe ibsaa waloodhaan baasaniin murtoon akkaataa gargaarsaa Siriyaa kun akka haaromsamuu gaafachuun isaanii beekameera. Dhaabanii mootumootaa gamtoomanii lamiilee siriyaa biyyaa keessaa fi biyyaa alaatii gargaarsaa barbaadaniif kan oolu gaafii doolaaraa Biiliyoonii 10ni dhiheessee jira. Siriyaaniif Raashaan gargaarsichii karaa mootumaa Siriyaatiin taasifamuu qaba jechaa jiru. Chaayinaan gaafii gargaasichaa akka hin deggeree bakka bu’an chaayinaa malatoo agarsiisuun isaanii gabaasameeraa.


Maalii Keessatti  Hidhattoota Islaamummaatiin Namoonni 132 Ajjeefaman

Maalii keessatti gareen hidhattotaa maqaa Islaamummaatiin socho’u siviilota irratti haleellaa raawwateen namootta 132 ajjeesuu isaa mootumaan Maalii beeksisee jiraa. Ajjeechaan kutaa walakeessa biyyatti Mooptii keessatti waxabajjii 18 galagala gaandoottan Sadii keessatti raawwatame kun, seenaa waliti bu’iinsa biyyatti waggootan 12 keessatti isaa jalqabaa ta’uun isaatiif mootumaan loltootaa Maalii gadda biyyaalesaa guyyoottan 3 fi labsuun isaa gabaasameera. Karaa biraatiin haanga’oonii naannoo akkaa madda oduu AFP ti himanti hidhatoonni kun torban darebe bakka Ebak jedhamuu keessatti sivilota 35 ajeesaniiru. Haaluma walfakkatun waxabajii 12 achuma Maalii keessatti kutaa biyyatti Manakaa bakka Izingaz jedhamuu keessatti siviilotaa 22 akka ajjeesan gabbasameera. Torban darbe biyyaa olla Maalii kaaba Burkiina Faasoo bakka Seytengaa jedhamu keessatti hidhattoonni maqaa Islaamummaatiin socho’an siviilota 86 ajeesuun isaanii gabaasamuun isaa nibekama. Umnii Mootummootaa gamtoomanii Maalii keessa jiruuf MINUSMA jedhamee beekamuu haleellaa walakkeesa Maalitti raawwatame kana balaaleffachuun isaa ibsameera.


Biyyoottan Afrikaa Bahaa Walon Loltoota Gara Ripublikii Dimookiraatawa Koongootti Erguuf Mari’atan

Hogantoonii biyyootan baha Afrikaa magaalaa Nayiroobii keessatti wal arguudhaan akkaataa waraana waloo koomgoo demokraatiik Ripaabiliik keessatti bobbasuu danda’amuu irratii marii taasisanii jiru. yeroo ammaa wal waraansaa umnootaan Mootummaa fi garee hidhatootaa M23 jedahmuu giduutti taasifamaa jiru akkaataa dhaabsisuun danda’amu irratti maryachuudhaaf wixata kaleessaa Naayiroobitti kan walargan hogantootaa Burundii, Keeniyaa, Rwaandaa, Sudaan kibbaa, Taanzaaniyaa, Ugaandaa fi Koongoo ti. Gareen M23 jedhamu erga lola jalqabee waggoottan kan lakkoofsise yemuu ta’u, kutaa Koongoo bahaa isaa albuuda Warqee fi plaatiniyeemitin badhaadhaa ta’e too’achuudhaaf kan socho’u akka ta’e ibsameeraa. Garee kana deggerti jechuudhaan Ruwaandaa irratti komii kan dhiheesa jirtu KDR jeequmsaa naanicha keessa jiru laafsuudhaaf waraanni Umna hawaasa bahaa Afrikaa jedhamuu akka hirmaatu ni barbaaddi. Gareen kutaa baha Afrikaa bakkeewwan Kiivuu kaabaa, kiivuu kibbaa fi Ituurii jedhaman keessati waraana bobbaasuu barbaadaa. Umnaa waraanaa bobba’u kana keessaa miseensonii waraanaa mootummaa Ugaandaa fi Ruwaandaa itti makamuu hin qaban gaafiin jedhuu karaa KDR dhihaachuun isaa gabaasameeraa. Akka dhaabileen gargaarsa namoomaa jedhanitti, wal waraansa KDR keessaa waggootan Shanan darbaniif tureen namoonni kuma 25 ta’an qe’ee isaanii gad lakkisaanii yemmuu baqatan, namoonni kuma shan ta’an garaa ugaandaatti baqachuudhaaf derqamuun isaanii Gabaasini Mohaamad Yusuuf Nayiroobii irraa VOA dhaaf qindeesse ibseera.


Chaayinaan Nageenyaa Gaanfa Afrikaa Mirkaneesuu Gargaaruuf Qophii Tahuu Dubbatte

Biyyootan gaanfa Afrikaa gidduutti nageenyaa buusuudhaa fi harka galfannaa alaa hambisuudhaaf chaayinaan qophoftuu ta’u ishee gaanfa afrikaatti Jiil addaa chaayinaa jue Biing ibsaniiru. Bakka bu’aan Chaayinaa kun, kan ibsan walgahii mata duree Bulchiinsaa fi misoomaa jedhu irratti yeroo jalqabatiif chayinaadhaa fi biyoottan gaanfa Afrikaa giduutii taasifame irrati. Walagahii wixata kaleessaa Finfinnee keessatti taasifamee irratti biyyootaan gaanfaa Afrikaa 6 hirmaachuu isaanii kan ibsee gabaasinii Haliimaa Atumaanii, jeequmsii fi wal qoodinsii naanichaa ol ka’aa jiraachuu isaa bakka bu’an chaayinaa dubbachuu isaanii ibseeraa. Yemmuu nageenyii fi misoomnii walti bu’insaa keessaa seenee jiruu kanatti Sammuun bara waraana qabbanaa’aa ykn Cold war fi siyaasnii aangoo ol bahee mulachaa akka jiruu kan dubbatan jiil addaa mootummaa chaayinaa, " ilaachaa waloo, hunda hirmaachisaa, walgargaarsaa fi nageenyaa tasgabaa’aa naanichaa keessaatii mirkaneesudhaaf chaayinaan biyyootan naanichaa bira dhaabachuu itti fufti. Nagaa fi nageenyaa naanichaa eeguudhaa fi gaanfaa Afrikaa keessatii akka sagaleen qawwee hin dhagahamnee taasisuudhaaf," jedhaniiru. Dhimma nageenya biyaalesaa irraatti gorsaa muummee minsteraa Abiy Ahimad kan ta’an Ambaasaader Reediwaan Hussen biyyootaan gaanfaa Afrikaa rakkina iyummaa, hongee, godaansaa seeraan alaa, baqatumaa, shororkeesumaa, jijirama qileensaa, jireenyaa irraa buqa’iinsaa biyya keessaa fi itti fufiinsaa wal waraansaatiif furmaataa kenuudhaaf fala addaa hordofuu akka qaban hubachisaniiru. Itti dabaluudhaans, “Waltii dhufeenyii nagaa fi nageenyaa as irratii waan gadi fageenyaan ibsamuu qabuudhaa. Naanichaa gidiraa wal waraansaa fi waliti bu’isaa keessaa baasuudhaan nagaa fi nageenya mirkaneessuun gareen hundaafu dursa ittu fufiinsa qabuudhaa.ummanii naanichaa gidiraa gahaa argeeraa. Rakkinaa fi garagarummaa keenyaa akkaataa qaroomaa fi bilchina qabuun ilaaluutu nurraa eegama.” jedhaniiru. Waltii dhufeenyii yeroo dheeraadhaaf Chaayinaadhaa fi Afrikaa gudduu turee michummaa daldalaa irratti kan hundaa’ee ta’u isaa kan ibsee gabaasinn kun, Chaayinaan siyaasaa biyyotan Afrikaa keessaa yemuu seentu kun yeroo jalqabaaf akka ta’e hubachiisee Chayinaan Afrikaa irratii jijjirama imaammataa taasisuuf yaaduu ishee eereera.


Naayijeeriyaa Manneen Amantaa Kiristaanaa  Lamarratti Haleellaan Raaw’atame

Dilbata kaleessaa kutaa Biyya Nayijeeriyaa kibba-lixa kaaduunaa keessatti haleellaa hidhattoonni waldaa amantaa Kiristaanotaa Lama irratti raawwataniin namoonnii Sadii du’anii heduun immoo butamuun isaanii gabaasamee jira. Namoottan ijaan argan waabefachuudhaan Timootii Obi’ezuu Abuujaa irraa akka gabaasetti, hidhatoonii mootersaayiklidhaan gara ganda Kaajuuruutti imalan, waldaa Kiristaanaa kan Kaatolikii Seent Moosis jedhamuu fi waldaa Protestaantotaa Maranaataa Baabtist jedhamu kan ganda Ruubuuti argamu irratti dhukaasaa bananii namoottan Sadii battalumatti Ajjeesaniiru. Lamaa immoo madeessanii, namoottan Lakkoofsii isaanii hin beekamne immoo butaniiru. Waxabajjii 5/2022 namoonni qawwee AK-47 hidhatan bulchiinsaa kibba-lixa biyyatti Oondoo keessatti bakka Oowu jedhamutti mana amantaa kaatoliikii Seent Fraansiis jedhamu irratti haleellaa Raawwachuudhaan amantootaa 40 ajjeesanii 87 madeessanii turan. Haanga’oonii mootummaa gochaa kanaaf garee Isilaamiik Isteet Afrikaa lixaa keessatti argamu balaaleffataniiru. Jimaataa dheengaddaa sirna awaalchaa namoottan balaa sanaan du’anii irratti kan argaman haanga’oonni waldaa kirstaanaa kaatoolikii , mootummaan nageenyaa biyyatti eeguu hin dandeenye jechuudhaan komataniiru. Kanneen keessaa hogganaan amantaa kaatoliikii kutichaa bii shoop Imaanu’eel Baadeejoo isaan tokko. Akana jedhaniiru. “Waan kiristaanaa taaneef du’uu egachuudhaan reenfaa miilaan deemu miti nu. Nu of ajeechaaf sababa miti. Kanaafuu hoogantoota keenyaa gafaachuudhaaf dirqamnee jirra. Ammayyuu isin hoggantootaa keenyaa? Waraansaa keessa jirraa? Kana caalaa meeqatuu du’uu qaba?” Waldaan kirstaanotaa naayijeriyaa, biyyatti keessatti mannoottan amantaa Kirstaanaa bakka haleelaan hidhatootaa itti xiyyeefatee ta’uu isaa akka ibse Asooshiyeetid Prees gabaaseeraa. Ji’a bitootessaa keessaa kutaa biyyaaa Kaaduunaa keessaa baabura namoottan fe’ee adeemaa jiru irratti hidhattoonii dhukaasa bananii imaltootaa 9 ajjeesanii namoottan 66 butanii turen . warren butaman keessaa namoottan 51 hanga ammatti hin argamne.


Somaaliyaa Keessatti Ijoolleen Beelaan Du’aa Jiru

Hongeen hamaan yeroo ammaa Gaanfa Afrikaa mancaasaa jiru Somaaliyaa baay’ee miidhee jira. Uummata biyyattii miliyoona 15 keessaa kanneen walakkaa tahan rakkoo ka sadarkaa wabii nyaataa hin qabneerra jiran. Jaarmayaaleen gargaarsaa akka jedhanitti lammiwwan Somaaliyaa kuma dhibbootaan lakkaawaman beelaan haga lubbbuu dhabuu gahaa jiran. Ijoolleen hanqina nyaata madaalawaan akka du’aa jiran gabaasamee jira. Giddu-gala bayyanachiisaa daa’imman nyaata madaalawaa dhanuun rakkatanii ka jaarmayaa kan mootummaa hin ta’iin Akshiin Ageenist Hangar(Action Against Hunger) jedhamun geggeessamu keessatti dubartoota mooraalee buqqaatotaa handaara magaalaa Moqdishoo keessa jiraatan tu itti tajaajilama. Kanneen keessaa Faadumoo Maadii, kutaa Beey ka Somaaliyaa gama Kibbaatti argamu keessatti ijoolleen ishee sadii hanqina nyaata madaalawaatiin eega dhumanii booda manaa fi qe’ee ishee dhiistee gara sanatti baqatte. Yeroo ammaa ijoollee ishee lubbuun hafan waliin mooraa buqqaatotaa keessa jiraatti.Hongeen dhufuu isaa dura beeladoota qabna turre. Lafa qotannee miidhaan irraa oomishannu qabna turre. Garuu, hongee tu takkaatti sana hunda nu jalaa barbadeesse. Hanqina nyaata madaalawaatiin ijoollee sadii tu na jalaa dhume. Kan ani baadhee jirus sababaa hongeetiin rakkoo nyaata madaalawaa hamaadhaan gidiramaa jirti, jetti Faadumoon. Dubartoota ijoollee irra-jireessi waggaa shanii gadii kanneen hanqina nyaata madaalawaa hamaadhaan gidiraman baatan tu hospitaalota guutee jira. Maatiilee balaa hongee sana jalaa bu’aaf kutaalee Somaaliyaa adda addaa irraa baqatan iddoon isaan akka bakka abdii tokkittii ilaalan Moqdishoo dha. Jaarmayaaleen gargaarsaa akka jedhanitti, mootummaan Somaaliyaa rakkoo hongee fi rakkoo madaalawaa kana furuuf dandeettii isaa hin qabu. Gargaarsi dabalataa hin argamu tahaan ijoolleedhaaf haala amma jiru caalaa dukkanaawaa tahuuf deema.


Afrikaa Kibbaa Keessatti Haleellaan Jibbinsa Lammii Alaarraa Madde Hammaataa Deeme, Jedhu Baqattoonni

Afrikaa Kibbaa keessatti gurmuuleen baqattootaa, sababaa “miidhaa jibbinsa lammii alaa tu nu irratti geggeessamaa jira, jedhaniin baatii dabre irraa jalqabanii waajiraalee Tokkummaa Mootummootaa achi jiru dura buufachuudhaan, akka biyya aka gara biyya sadaffaatti isaan dabarsan kadhataa jiran. Namoonni Burundii , Koongoo, Maalaawii fi Ruwaandaa irraa gara sanatti baqatan kun, biyyoota isaaniitti deebi’uun akka nagegeenya isaaniitti balaa tahee fi biyya itti baqatan – Afrikaa Kibbaa keessatti immoo akka hin simatamiin dubbatu. Irra jireessi baaqattoota kanaa, kanneen waraansa dheessuudhaan Ripublikii Dimookiraatawaa Koongoo irraa gar sana deemani. Jibbinsa lammii alaa Afrikaa Kibbaa keessa jiru irraa kan ka’e manneen jireenyaa fi manneen daldalaa isaanii samamuun, dhuunfaatti haleellaan irratti geggeessamuun akka dabalaa deeme dubbatu. Hookkaraa fi ajjeechaa dabalatee gochaaleen jibbbinsa lammii alaa irratti hundaa’e bara 2008 irraa jalqabee Afrikaa Kibbaa keessatti daran hammataa dhufe. Baqattoonni irra jireessi biyya sadaffaatti dabarfamuuf carraan jiru baay’ee xiqqaa dha. Dhaabnii baqattootaa kan Tokkummaa Mootummooraa(UNHCR) akka jedhutti guutummaa addunyaa irratti baqattoonni biyya itti baqatan irraa sababaa adda taheen biyya sadaffaatti dabarfamaniin qubsiifamuuf carraa argatan dhibba irraa harka tokko qofa.


Haalli Qabinsa Mirga Namoomaa Ertraa Daranuu Kan Hammaataa Jiru Tahuun Gabaasame

Tokkummaa Mootummootaatti qorataan addaa haala mirga namoomaa Ertiraa, haali mirga namoomaa biyyattii keessaa daran hammaataa deemuu gabaasanii jiran. Namoota humnaan waraanatti fo’achuun, seera-malee qabanii hidhuun, dhabamsiisuu fi dararuun dhiittaalee mirga namoomaa Ertiraa keessatti raaw’ataman keessaa haga tokko tahuu ibsa gabaasichi Koomishina Mirga Namoomaa Tokkummaa Mootummootaatti galfame, jedha gabaasnii Lisaa Shilaayin Jeeneevaa irraa ergite. Guutuummaa isaa caqasaa. No media source currently available


Kibba Bahaa Burkina Faasoo Keessatti Hidhattoonni Namoota 79 Ajjeesan

Gareen hidahattootaa maqaa amantaa isilaamummaan socho’u Sambata dheengaddaa kaaba biyya Burkinaa Faasoo bakka Seyiteengaa komuun jedhamu keessatti haleellaa raawwataniin namoonni 79 ajjeefamuu isaanii, haanga’oonii mootummaa biyyatii ibsaniiru. Haleellaan kun kan raawatee ji’oottan darbaniif biyyootan olla Maalii fi Burkiinaa Faasoo keessatti ergaa hookkorri dabalaa dhufee ta’uu isaaf, biyyottan lammanuu yeroo amma bulchiinsa mootummaa loltootaa jala kan jiraan ta’uu isaa gabaasnii VOA Annee Raayizembergn maali baamakoo irraa qindaa’e ibsee jira. Burkinaa Faasootti gorsaa dhimmaa nageenyaa kan ta’an Abdulaziiz Azeebu Ogaaduguu irraa akka jedhanitti gareen hidhattootaa Isilaamumaa kutaa Saahiil keessa qofa ittu hin ta’in biyyoottan Afrikaa Lixaa keessatti haleellaa raawwataa jira. ji’a Eblaa fi caamsaa keessaa Beeniiniif Toogoo keessattis haleellaa taasisee akka ture gabaasameera.


Kaameruun Keessatti Hiriirri Haleellaa Raawwatamaa Jiru Balaaleffatu Geggeeffame

Kaameruun keessatti mannoottan baruumsaa, waldaalee amantaa fi jarmiyaalee fayya irratti haleellaa raawwatamaa jiruu balaaleffachuudhaan lammiileen biyyatii hiriiraa mormii taasisuun isaanii ibsameeraa. Hiriirri mormii kun kan taasifamee baha biyyatti naanno gurmuun riphee loltootaa fi umnoottan mootummaa walwaraasa irra jiran magaala Maamfee keessatti Waxabajjii 8 egaa hospitaalli guddaan abdidaan gubatee booda. Akka tamsaasini televijiinii mootummaa biyyatti jedhetti hiriirrii mormii kan qindaa’ee hoggantootaa hawaasaatiin. Haleellaa hospitaala irratti raawwatee kana ilaalchisee jiraataan Magaala Maamfee Daani’eel Mbangee, "namoonni jaarmiyaa hawaasa bal’aa fayyadu irratti haleellaa raawwachuun isaanii waan baayyee…baayee nama gaddisiisuudha. Lafa kana irratti eenyutu hospitaalaa dubartootaa, daa’iman, dhiiraafii jaartolii tajaajilu barbadeesuudhaaf yaaluu danda’a,> jechuudhaan dubbatan. Haleellaa kanaaf waraanni mootummaa riphee loltootaa kan balaaleffate yemuu ta’u, gareen kutaa biyyaa kaameruun Afaan Ingilizii dubbatan, wareen afaan Firaans dubbatan irraa bilisomsuudhaaf lolu fi "Umna Ittisa Ambazooniyaa " jedhamu gama isaatiin haleellaa sanaaf loltootaa mootummaa himateera. Akka gabaasinni dhaabbata mootumoota gamtoomanii jedhutti, ergaa gareen riphee loltootaa lixa kaameruun bara 2017 lola jalqabee as , wal waraansaa umnoottan mootummaa waliin taasifamaa jiruun namoonni 3,300 ta’an du’anii, namoonii 750,000 ol ta’an immoo qe’ee isaanii irraa buqqaniiru.


Malaamaltummaa Afrikaa keessaa Faccisuu Irratti Mariin Fulleeffate Gaggeefamee Jira

Bostswaanaan walgahii farra malaamaltummaa irratti dubbatu Waxabajjii 13 fi 14 keessummeessaa jirti.Kunis gamtaa Afrikaa fi jaarmayaa maallaqa addunyaan kan gaggeeffamu ta’uun ibsamee jira.Jaarmayaan maallaqa addunyaa keessatti itti aanaa bulchaa kan ta’an Antooneet sayeh akka jedhanti, weerarrii dhukkuuba KOOVIID- 19 bulchiinsa gaariin akka barbaachisu hubachisee jira. Malaamaltummaan yeroo dheeraaf rakkoo ta’uun isaa dhugaa dha. Har’a garu weerara dhukkuuba KOOVID-19 dabalatee lama ta’e dhufuun, wal waraansa Yukreen keessaa, jijjiirama qilleensaa fi haala nageenyaa kutaa saahil keessaa ennaa ilaalluu, bulchiinsa gaarii argamsisuun dhimma akkaan barbaachisaa fi hatattamaan ta’u qabu akka ta’e hubanna jedhan. Sayeeh akka jedhanti biyyonni dinagdee jabaa qaban rakkoo haaraa mudatee kanaaf deebii gaarii kennuu isaanii fi bayyanachuu isaaniif qopha’aa jiru jedhan. Jaarmayaan isaaniis yeroo weerara kooviid kanatti itti gaafatamuummaan akka jiraatu gochuuf akkasumas malaamaltummaa faccisuuf yaalii isaa dabaluu ibsan. Hogganoonni biyyoota Afrikaa bara 2018 keessa malaa maltummaa faccisuuf waadaa kan seenan ta’uus biyyonni Afrikaa uffee sahaaraa gadii amma iyyu gama Kanaan qabxiin galeesiisan kutaa sana akeessatti gad bu’a ta’e jira jechuun qorannaan gaggeeffame agarsisee jira.


Simppooiziyeemiin Dhimma Miidiyaatti Fuuleffate Televiiziyoona Ertiraa Walabaa Isa Jalqabaarratti Geggeessame

Sambata dabree kana simpooziyamii guyyaa tokkoo kan waa’ee midiyaa irratti duddubatu Televiziyoona walaba kan Ertraaf isa jalqabaa ta’e Erisat jedhamu irratti gaggeeffamee jira. Yeroo kanattis, gama Zumiin Keessummaan haasawaa dhageesiisan, Embaasii Amerikaa Asmaraa keessa jiruuf hojii rawwachiisaa kan ta’an stiiven walker turan. Isaanis aangawoota mootummaa Ertraa hanga tokko waliin waliigaltee baayyee akka hin qabane kan ibsan Mr. Walker Ertraa keessatti sabaa himaan walba ta’e dhabamuu ykn midiyaan jiran mootummaan to’atamuun, biyyatti irratti dhiibbaa akka qabuu fi uummanni odeeffannoo argachuun dhimmi ofii irratti murteessuu akka hin dandeeye taasisee jechuun fees buukii Embaasii irratti akka barreessan ibsan. Namoonni hedduun akka jedhanti, Ertraa keessa ta’anii qeeqa akkasii ifatti dhiyeessuun waan hin baratamnee akka ta’e , kunis keessaa ba’uun tarkaanfii fudhatame jedhan. Mr Walker gaaffii hirmaattoota biraa dhiyaateef deebii kan kennan yoo ta’u, waajirri isaanii fi mootummaan Amerikaa abba biyyummaa Ertraa kan kabajan ta’u fi waan ta’u qabu immo uummata Ertraaf dhiifna jechuu isaanii Abrahaam Zaree gabaasee jira.


Durataa’an gamtaa Afirikaa Mootummaa yuukreeniif gaafii dhiheessan

Dura taa’an gamtaa Afrikaa fi Prezidaantiin Seenegaal Maakii Saal Yuukreen buuftaa doonii Odeessaa isaa dhodhoowaa galaana keessaan cufamee bantee ykn "dimine," gootee Qamadiin akka achiin fe’amuu danda’uu gaafachuun isaanii gabasameeraa. Maakii Saal kaleesaa Paariis keessatti walgahii ministirootaa dhaabbataa walti dhufeenyaa diinagdee fi misoomaa (Organization for Economic Co-operation and Development) irratti haasaa taasisaniin, yukreen irraa Qamadii gara Afrikaatti fe’uun itti fufuu baannaan haalii beelaa hamaan Afrikaa keessatti umamuu ardicha tasgabbii dhabsiisuu danda’a jechuu isaanii dhaabileen Oduu biyya Fraans "France 24 fi RFI gabaasaniiru. Yuukreen garuu dhodhoowaan galaanaa jalatti buufata dooniiti marsitee jirtu sana yoo kaafette Raashaan akka salphaatti buufata doonichaa qabachuu dandeessi jechuudhaan gaafii dura taa’aa gamtaa Afrikaa hin fudhanne. Torban darbee prezidaantii Raashaa Vilaadimiir Puutin wajjin kan wal argan Maakii Saali dhimma kana kaasanii dubbachuu isaanii ibsanii , puutins, yoo Yuukreen dhodhoowaa buufata doonii Odeesaa irraa kaaftee waraanni isaanii akka gara sanatti hin deemnee waadaa akka seenaniif ibsuun isaani gabaasameeraa. Maakii Saalii omisha Qamadii Raashaa irraa fe’uudhaaf walgalteen uumamus mootummawwan Awurooppaa sochii baankiwan Raashaa(TWIFT Bank) irratii waan qoqqobii labsaniif , biyyootan Afrikaa karaa baankotaa Awurooppaatiin qarshii dhabarsuu akka hin dandeenyee ibsameeraa. Dhimmaa kan fi kanneen biroo irratti prezidaant Maakii Saal fi preszdaantin Fraans Emanu’eel Maakiroon jimaataa Har’aa marii taasisuun isaanii beekameeraa.


Zimbaabuween Hariiroo Raashiyaa Waliin Qabdu Cimsataa Jirti

Raashiyaan Yukireeniin rukkutuu isheetiif biyyoonni baay’een yeroo Raashiyaa irraa fagaataa jiranitti, Zimbaabuween garuuu, dhiheenya kana aangootuu Raashiyaa sadarkaa ol’aanaa biyya isheetti keessumsiistee jirti. Torban dabre keessa ka Zimbaabuwee daawwatan dura-teessuun Gumii Federeeshinii Raashiyaa – Vilaatiinaa Ivaanoovnaa Maativeenkoo, biyyoonni addunyaa gama Lixaa yeroo Raashiyaa moggaatti qoodanii jiranitti, mootummaan keenya hariiroo daldalaa biyyotoa lamaan gidduu cimsuu fedha, jedhan. Xiinxaltooonni akka jedhanitti, Zayita boba’aa, zayita nyaataa fi qamadii Raashiyaa irraa galfachuu barbaaddi. Hariiroo n biyyoota lameen gidduu kan ilaalcha siyaasaa irratti hundaa’ee fi seenaa baroota dheeraa qabu tahuullee dubbatu.


Somaaliyaan Qarqara Afaan Beelaa Jirti: Tokkummaa Mootummootaa

Sababaan caama walitti fufee mudataa jiruun kan ka’e waan facaafame karaatti hambisee beeleedaalee eega fixee booda Tokkummaan Mootummootaa kana jedhee jira.Kana malees midhaan Yukreenii fi Raashaa biraa somaaliyaa seenaa ture sababaa wal waraansaan hanqachuu isaan ta’u beeksisee jira. Jaarmayaa gargaarsaa kan Tokkummaa Mootummootaa ykn Ohhaaf Somaaliyaatti qindeessaa kan ta’an Adam Abdelmoula oduu Moqadishoo irraa gama Vidiyoon gabaastotaaf akka ibsanti, tarkaanfiin barbaachisu amma hin fudhatamuu taanaan Somaaliyaan gara beela’uutti deemaa jirti jedhan."Somaliyaan gara qarqara beela akkaan hamaa fi babal’atee geessee jirti. Beellii guddaan kun lubbuu namoota kuma dhibba hedduu galaafachuuf deema. Jalqaba bara kanaa kaasee caamnii somaaliyaa keessaa dhimmi hatattamaa ta’uun daran hammaata deeme.Balaa nu marsee jiru ilaalaa jirra jedhan. Abdelmoula akka jedhanti hawaasnii addunyaa hanga Somaaliyaa keessa beelli jiraachuun ifatti labsamuutti eega taanaan, yeroon itti darbuuf jiraa.walakkaan uummata somaaliyaa jechuun kan Miliyoona 7.1 hanga Fulbaana dhufuutti kan ta’u wabii nyaataa hin qaban. Somaaliyaan marsaa afuur rooba kan dhabde yoo ta’u kunis biyyatti harka caalaa keessatti caama hordoofsisee jira.Mootummaanis labsii yeroo hatattamaa kan labsee yoo ta’u roobnii giddu galeessi dhiyeenya kana argamees rakkoo jiru hanqisuu hin dandeenye.


Hidhattonni Waldaa Kristaanaa Keessatti Haleellaa Rawwatan

Naayjeeriyaa keessa kan jiru waldaa kristaanaa kaatolikii tokko keessatti Dilbata kaleessaa haleellaa gaggeeffameen amantoonni hedduun du’u maluu sodaa jedhu kan qaban ta’u aangawoonni ibsanii jiru. Kanneen haleellaa kana gaggeessani waldaa Kristaanaa Kaatolikii seeyint Fraansis jedhamu fi kutaa Ondoo keessa jiru irratti qiyyafachuun Dilbata guyyaa peeenxee qoostee ykn afuurri ququlluun itti bu’e jedhamuu kabajaa ituu jiranii, hidhattonni dhukaasa banuun dhukaatootas darbatan. Kanneen ajjeefaman keessaa ijoollee hedduun akka jiran ibsamee jira. Bishoopiin konyaa waldaa kaatolikii Ondoo keessa jirtuu Jude Aro-gun-dade akka jedhanti, nama hundumaa waldaa keessatti ajjeesuuf karoorfatanii iddoo kana dhufuun waan amanuuf nama rakkisuu dha.Kanneen gara alaatti baqatanis alaa itti dhukaafamee kanneen waldaa keessa jiranis akkasuma itti dhukaafamee jira.Lafa irbaanni qulqulluun itti kennamuu fi qulqulla’aa dha jedhamuutti Dhukaatoota darbatan.Kan badii akkasii geesisuu seexana qofa. Angawoonni waldaa Kristaanaa akka jedhanti, namoonni mada’an hedduun isaanii hospitaala kan seenan yoo ta’u lubbuuf wixxifachaa jiran.Ogeessa fayyaa kan ta’an Dhiiga isaaniif kennamuu barbaanna, namoonni nannoo hospitaalaa jiran maaloo hanga danda’amee hedduminaan kottaati nu dhiiga kennuun nu gargaaraa jedhan. Abuniin kaatoliika Romaa Poop Fraansiis namoota midhamaniif akkasumas biyyattiif kadhataa akka jiran vaatikaan kan beeksiifte yoo ta’u, waaqayyo hundumaaf jajjabiina isaa akka erguuf nan kadhadha jehuun isaanii ibsamee jira. Haleellaa kana duuba eenyu akka jiru battalumattikan hin baramne yoo ta’u, Naayjeriyaan harka caalaan sodaa nageenyaa keessa akkuuma jirtu, Ondoon biyyatti keessatti kutaa naga qabeessa ta’uun beekamti.


Afrikaa Bahaa Keessatti Namoonnii Miliyoona Digdama Ta'an Beela'uu Malu: Dhaabbatoota gargaarsaa

Biyyoota Afrikaa Bahaa keessatti hanga baatii Fuulbaana dufuuttinamoonni Miliyoona 20 ta'an beela'uu malu jedhamee kan eegamu ta’uu dhaabbatonni gargaarsaa akeeekkachisanii jiru.Kunis caama hamma uumameef deebii jabaan hin kennamu yoo ta’e jedhu. Yeroo walitti aanan afuriif roobni ga’aan dhabamuu isaa irraa kan ka’e akeekkachiisi kun kenname. Waggoota 40 keessatti caama hamaa dha kan jedhame kun Itiyoophiyaa, keniyaa fi Somaaliyaa keessatti beeleedaalee Miliyoona 7 fixe. Gabaasa Mohammed Yusuuf caqasaa.


Lubni Waldaa Kiristaanaa Naayijeeriyaa Hidhattoota Butan Harkaa Isa Baasisuuf Maallaqni Doolaara Nuusa Miliyoonaa Kennamuu Beeksisan

Lubni Waldaa Kirirstaanaa Metodistii Naayijeeriyaa tokko hidhattoota isa butan harkaa ba’uuf maallaqni doolaara Amaarikaa nuusa miliyoonaa tahu kan hidhattoota sanaaf kenname tahuu dubbatan. Naayijeriyaa Kaaba Bahaatti kan argamu – kutaa Abiyaa keessatti Dilbata dabre butame lubi waldichaa. Prezidaantiin Naayijeeriyaa nama horii hirphaa sana kenne haga hidhaa waggaa kudha-shaniitti kan adabsiisu seera mallatteessu, jedhamee otuu eegamaa jiruu, lbichi waldaa Kiristaanaa Metodistii Naayijeeriyaa – Saamu’eel Kaanuu Uchee, magaalaa Legoos keessatti ibsa gaazzexeesstaaf kennaniin maallaqa baasame sana dubbatan. Isaanii fi luboota isaan waliin qabaman laba bilisa baasuuf waldaan isaanii doolaama kuma 200 fi kuma 40 baasuu ishee ibsan.


Prezidaantiin Maalaawii Itti-aanaa Isaanii fi Aangawoota Ol’aanoo Kaan Irratti Akka Qorannaan Malaammaltummaa Geggeessamu Ajajan

Prezidaantiin Maalaawii, Laazaaruus Chaakweeraa, itti-aanaa prezidaantii fi aangawoota mootummaa biyyattii ol’aanoo kanneen biroo irratti qorannaan malaammaltummaa akka geggeessamu ajaja kennanii jiran. Yakki aangawoonni Maalaawii ol’aanoon itti shakkaman Lammii Briteen ka tahe dhalataa Maalaawii, nama daldalaa Zuuneet Abdul Rashiid Sattaar irratti himannaa yakkaa dhihaate wajjiin kan hidhata qabu yoo tahu, daldaltichi Zuuneet tajaajila poolisii Kontiraata hojii guddaa mo’achuu haafcha aagawoota mootummaaf matta’aa yokaan guubboo kenne jedhamuun waggaa dabre hidhame. Dhaabbatni qorannaa yakkaa Briteen baatii dabre akka gabaasetti, aangawoonni Maalii gochaa kana irraa dantaa argatan – Itti-aanaa Prezidanatii Maalii Saawulos Chilimaa, Qorataa Poolisii Joorj Kaa’injaa, hoogganaa hojjetoota mootumaa, Priinsi Kaapondamgaagaa, hoogganaa Biiroo farra-malaammaltummaa biyyattii duraanii Reeyneek Maatembaa kan of keessaa qabu tahuu beekamee jria. . Prezidaant Chaakemaan ibsa kaleessa gaazzexeessotaaf kennaniin, himannaalee malaammaltummaa biyyattii keessatti deemaa jirutti ka baay’ee gaddan tahuu himanii, garuu aangawoota sana battalatti hojii irraa hari’uun, qajeelfama murtii haqaa heera Maalaawii waan faallessuuf ammaaf tarkaanfii sana fudhachuu irraa akka of qabanii jiran dubbatan.


Miseensi Seera Tumtoota Gaanaa Kaffaltii Qorannoo Eegumsa Fayyaa Namoota Hookkarri Saalaa Irratti Raawwate Haqe

Gaanaa keessatti namoonni hookkarri saalaa irratti raawwaatame, shakkamaan humnaan gudeeddii raawwate seeratti dhiyaachuu isaa dura miidhaa irra gahe mirkaneessuuf gabaasa wal’aansa fayyaa agarsiisuu qabu. Qorannoon fayyaa kun baasii guddaa kan gaafatu yoo ta’u, inshuraansii fayyaa biyyaalessaa jalatti kan hin hin haammatamne waan ta’eef, namni miidhaan irra ga’e tokko himannaa dhiyeessuu irraa of duuba deebisuu danda’a. Miseensi mana maree tokko dubartoonni hedduun haqa argachuu akka danda’aniif ulaagaa qorannoo fayyaa ilaalchisee kaa’ame haquuf mala dha’aa jiran. Senanu Tord Gaanaa irraa gabaase.


Biyyoota Gaanfa Afrikaaf Jillii Addaa Haaraan Ramadamuuf Jiru: Bliinkan

Gaanfa Afrikaatti jila addaa kan Yunaaytid Isteees kan ta’an Ambaasaaddar Deevid Saatarfiild aangoo gadhiisuuf yeroo qophaa’aa jiran kanatti, Ambaasaaddar Maayik Haamar kan bakka bu’uuf jiran ta’u ministeerrii hajaa alaa Amerikaa Antonii Bliinkan ibsa baasaniin hubachisanii jiru. Ambaasaaddar Saatarfiild muuxannoo fi murannoo qabaniin qooda isaan ba’an na adinqiisiifadha kan jedhan Bliinkan Ambaasaddar Haamar immo yaalii gaanfa Afrikaa keessatti gochaa jirruf kaka’umsaa fi mul’ata qaban arguuf jirra jedhan.  Muudamnii isaanii kunis yaalii Diploomaasii kutaa sana keessatti ta’uuf cicha qabachuu keenya agarsiisa kan jedhan Bliinkan keessumaa nagaa fiduuf deemsa siyaasaa hunda hiramaachise argamee, nageenya fi badhaadhinni uummanni Itiyoophiyaa keessaa hundumaaf akka ta’u deggersa taasiifna jedhan Bliinkan.  Dhukaasa dhaabiinsii itti fufee, gargaarii dhala namaa danqaa tokko malee akka seenuu, diittaan mirga namoomaa gama hundaan gaggeeffamee irrattis qorannaan ifa galaa ta’e akka gaggeeffamu fi walitti bu’iinsii jiru marii karaa nagaan akka furamuuf bulchiinsii Baaydiin jabinaan irratti qiyyaafatee jira jedhan Antonii Bliinka.


Sudaan Namoota Siyaasaaf Jecha Hidhaman Keessaa Gadhiiftee Jirti

Waraannii Sudaan fonqoolcha mootummaa baatii Onkolooleessa keessa gaggeesseen aangoo eega qabatee booda labsii yeroo hatattamaa hojii irra olaa ture ka’u isaa eega labsee booda gadhiifaman. Koreen rogeessotaa kan Immarjansii laawyeers jedhamuakka jedhutti, namoota gadhiifaman kana keessa rogeessoota 24 kanneen waraana mormuun sochii gaggeeffame keessa turan kan poort sudaan irraa yoo ta’an kanneen biroon 39 Kaartuum fi naannoo ishee irraa kan hidhaman turan. Bulchaan Sudaan kan humna waraanaa Jeneraal Abdel Fattah Al-Burhaan Dilbata dabree labsiin yeroo hatattamaa ka’u labsuun kunis biyyatti keessatti marii jalqabuu yaada jedhu jajjabeesuuf ta’u beeksiisaan. Ta’uus garu roogeeyyyiin sudaan keessaa kun biyyatti keessaatti jijjiirama argamsiisa isa jedhu ija shakkiin ilaaluu.Kunis mootummaa sivilootaa argamuu qab gaaffii jedhuuf mootummaan irree waraanaa deebii kennuu danda’aa jedhu. Mahmood Usman Saaleh abukaatoo waa’ee mirga dhala namaa kutaa Daarfuur irraa akka jedhanti mootummaan fedha isaan labsii yeroo hatattamaa hin kaafne. Lammiwwan sudaan kuma hedduun daandilee irratti hiriiruun jijjiiramnii caasaa siyaasaa akka argamuuf gaaffii dhiyeessuu isaanii fi moormiin itti fufuutu dhiibbaa irraan ga’e jedhu


Somaaliyaa fi Caama Ishee Mudate

Somaaliyaa keessatti uummanni biyyatti kan walakkaatti dhiyaati caama hamaa ammaan dura argamee hin beeknee mudateen miidhamuu fi biyyattiin hanagi tokko beelaaf saaxilamuu jilli waa’ee gargaarsa dhala namaa kan biyyatti jilli addaa ksisanii jiru. Moqdishoo keessatti tuuta oduuf Wiixata kaleessaa ibsa kan kennan jilli addaa kan gargaarsa dhala namaa Abdurahman Abdishakur Warsameh akka jedhanti lammiwwan Somaaliyaa Miliyoona 6 caalaatu caama hamaa Kanaan miidhamee jira. Waarsameh akka jedhanti lakkoobsii namoota rakkoo kana keessa jiranii walakkaa uummata biyyatti ta’uuf ariifataa jira.Caamnii kun konyaalee somaaliyaa 84 keessaa 72 kan dhahee yoo ta’u, isaan kana keessaa konyaan 6 haala beela fakkaatu keessaa kan jiranii fi hanqiinya wabii nyaataa hamaa keessa akka jiran ibsan. Ummanni keenya du’u jalqabee jira.Duutii jalqabee iddoo tokko tokkootti beellii marsaa jira.Caamniis gara beelaatti geddaramaa jira.Kanaaf lammiwwan somaaliyaa kanneen biyya keessaa ala jiran, itti gaafatama hanga tokko fudhachuun nu gargaaruu qabu. Lammiwwan meeqa beela irraa kan ka’e akka du’an kan hin ibsiinee aangawaan kun garu gargaarsii kanneen eeggataa jiraniif akka dhaqqabu gaafatan. Caamnii amma mudatee kun waggoota 40 keessatti isa hamaa ta’u kan ibsan Waarsameeh,lammiwwan somaaliyaa kuma 700 kaneen baadiyyaa biyyatti keessa jiraataa turan gara magaalaalee itti dhiyeenyaisaanii jiranti godaanuun gargaarsa akka barbaaddatan dirqisisee jira. Tokkummaan mootummootaa fi dhaabattonni caama Kanaan kanneen miidhaman gargaaruuf Doolaara Biliyoona 1.4 kan gaafatan ta’uus, haga ammaatti kan argatan Miliyoona 58 qofa kan jedhan warsameeh gargaarsii addunyaa yeroo ammaa caalaatti weerara dhukkuuba KOOVIID, duula waraanaa Raashaan Yukreen irratti bantee, fi rakkoo Afgaanistaan siriyaa akkasumas Yaman irratti fulleeffatee jira jedhan.


Ugaandaan Meeshaa Ittiin Faalama Qilleensaa To’attu Hojjatte

Qorattonni Ugaandaa haala qilleensaa akkaan faalamaa ta’e keessatti meeshaa qulqulliina qilleensaa ittiin hordofanii fi gatiin isaa xiqqaa ta’e hojjatanii jiru.Falama qilleensaa dabalaa dhufe meeshaalee ittiin to’atan gatii guddaan biyya alaa irraa galchuu sana hambsuuf jira. Ummanni Miliyoona 2 kan keessa jiraatu magaalaan galma mootummaa Ugaandaa Kaampaalaan, addunyaa irratti magaalaalee faalama qilleensaan guddaa qabu jedhaman keessatti argamti.Faalamnii qilleensa magaalattiis isa sadarkaa faalamaa jaarmayaan Fayyaa Addunyaa gabaaseee bara 2021 baasee irra dacha 7 dabalee jira. Qorannaa Yunivarsitii Makerere keessatti gaggeeffame kan hogganan Injiinar Bainomugisha akka jedhanti, sadarkaa addunyaatti faalama qilleensaa waliin wal qabatee lakkoobsii namoota du’anii dabalaa adeemuutu meeshaa kana hojjachuuf nu kakaasee jedhan. Ugaandaa keessatti namoonni 28,000 ta’an waggaa waggaan faalama qilleensaan akka du’an qorannaan gaggefefame hubachisee jira.Meeshaa haaraan faalam qilleensaa ittiin hordofan fi amma argamee tokkoon isaan Doolaara 150 kan baasisuu yoo ta’u duraan biyyattiin Amerikaa biraatokkoon isaa Doolaara kuma 30n Ugaandaan galfataa turte.


Dargaggoonni Sudaan Aartiitti Obsaa Jiran

Wal-unkura siyaasaa oggoota darbanii biyyattii keessa ture boodaa dargaggoonni Sudaan baayyen gadda jeequmsi ture irraan gahee fi diinagdee hammaachaa dhufe muuziiqaadhaf aartitti obsaa; wal onnachiisaa jiran.


Qonnaa Humna Aduu(Solaariin) Gaggeeffamu Bu’a Qabeessa Ta’e Jira

Dhaabbanni Afrikaa Kibbaa humna aduu ykn soolaarii beeksisuu fi ittiin maallaqa walitti qabuuf uummata hirmaachisu dhaan, qonna humna aduutiin hojjetu kan Zimbaabuwee keessatti argamu maallaqaan deggeraa jira. kunis qonnaan bultoota ollaa ykn naannoo sana jiraatan fayyadamoo taasisaa jira. Dhaabbanni Afrikaa Kibbaa, ze san eksiijeenji (The Sun Exchange) jedhamu, qonna kana maallaqaan deggeruuf doolaara miiliyoona 1.4 walitti qabeera.


Horsisee  Bulaan Hongeen Miidhamuun Itti Fuufa Taanaan Akkaataa Jireenya Isaa Jijjiruu Qaba

Hongeen itti fufiinsaan gaanfa Afrikaa googsaa jiru calaqqee haala qilleensaa hamaa fi jijjiirama qilleensaatiin hammaataa adeemee dha. Horsiisee bulaa Itiyoophiyaa kanneen beeleedaan miliyoona tokkoo ol jalaa dhumaniif akkaataan jireenya isaanii kun, dhaloonni dhufu itti fufuu dadhabuu isaaf mallattoo dha.


Ministarri Fayyaa Senegaal Taayitaarraa Har’ataman

Prezidaantiin Senegaal Maakii Saal eega Roobii dabre halkan ibiddi Hospitaala biyyattii keessatti yoo xiqqaate daa’imman dhalattuu 11 ajjeesee booda, Ministara Fayyaa biyyattii taayitaa irraa buusanii jiran. Dhiheenya kana mudannoolee gaddisiisoon hospitaalotaa fi kilinikoota Senegaal keessatti uumaman, sirna eegumsa fayyaa biyyattii ka Afrikaa Lixaa keessatti filatamaa gita hin qabne turetti shakkii shakkii uumee jira. Bara dabre – Ebla 2021 keessa daa’imman reefuu dhalatan afur magaalaa Kaaba biyyattii keessatti argamu – Lingu’eeree keessatti ibiddaan dhuman. Bulchaan magaalattii, rakkoo eletrikii irraa ibiddi sun uumame – jedhan, yeroo sana. Sun tahee, baatii jahaa booda immoo, Hospitaala magaalaa Daakaar jiru tokko keessatti, inkubeetarii keessatti dagatamtee duute. Baatiidhuma lama duras, dubartiin ulfa ji’a sagalii tokko, Hospitaala magaalaa Loogaa deemuun wal’aansa baqaqsanii deessisuu yokaan Sizeeriyaa sekshin gaafattee, yeroon kee hin geenye, jechuun waan didamteef, sa’atiilee digdamaa booda duute. Rakkoon isaa hospitaalonni supphamuu hanqachuu akka tahe dubbatu – xiinxaltoonni Yaaddoo kana irraa kan ka’e dubartoonni Senegaal manatti da’uu filataa jiran.


Falmituun Mirga Dubartootaa Sudaan Badhaafamte

Qabsooftuun mirga dubartiitaa Sudaan, Amiiraa Osmaan Hamed, badhaasa dhaabbata “Front Line Defenders” jedhamuu, kan Falmitoota Mirga Namoomaa haala bala’amaa keessa jiranii badhaafamtee jirti. Ogummaam injiinara kan taate, qabsooftuun mirga namoomaa umuriin afurtamoota keessaa kun, waggoota kurna lamaa lamaaf mirga dubartoota Sudaaniif ka falmaa turte yoo tahu, bara kana, fonqolchi mootummaa ka maayyii kanaa Sudaan keessatti geggeessamuutti aanees hidhamtee turte. Badhaasa “Human Rights Defenders at Risk” jedhamu ka bara 2022 kana falmitoota mirga namoomaa biyyoota biroo – kan Afgaanistaan, kan Belaaruush, kan Zimbaabuwee fi kan Meksiikoos fudhatanii jiran. Dhaabbatichi “Front Line Defenders” jedhany, magaalaa Dubliin keessatti sirna badhaasicha geggeesse irratti “Osmaan, ergama ishee irraa hin mittiqne. Itti-fufinsaan, dimookiraasii, mirga namoomaa fi mirga dubartootaaf falmite” jechuun labse, yeroo badhaasicha kenneef. Fiddoo yokaan surree uffachuu isheetiif bara 2002 kan himatamte turte Amiiraa Osmaan Hamed, bara 2013 immoo hijaaba uffachuu diduu isheetiif hidhamtee akka reebamtullee doorsisamtee turte. Yeroo sanatti deggersa falmitiita mirga namoomaa argattee turte. Bara 2009 ammoo dhaabbata "No to Women Oppression" jedhamu, kan seeraa hacuuccaa mirgaa sudaan keessa turee fi bara 2019, yeroo Omar Hasan Al-bashiir taayitaa irraa fonqolchame haqame – kan “Public Order Law” jedhamu momuun qabsaa’u hundeessite. Prezidaant Bashiiriin taayitaa irraa buusuuf mormiiwwan geggeessama keessatti dubartoonni hirmaattota adda duraa turan.


Humni Poolsii Naayijeriyaa Haleellaalee Dhiheenya Kana Bakka Addaatti Namoota Fixan Qorachaa Jiran

Kan Naayijeriyaa Kaaba Lixaatti argamtu – kutaa Kaatsinaa bakka hidhattoonni Kibxata dabre namoota 12 itti ajjeessanii fi lafa qonnaa itti barbadeessanitti humna dabalataa bobbaasuu isaa poolisiin beeksisee jira. Kana malees Poolisiin Naayijeeriyaa dhimma qonnaan-bultoota 50 kutaa Bornoo keessatti ajjeesamanii qorataa jira. Kibxata dabre ganama hidhattoonni seeraa-alaa gurmaawanii Motor-baayisikiliin deeman Kibxa magaalaa Gukaardii weeraruun yoo xiqqaate jiraattota 12 kan ajjeesan yoo tahu, sana dura gaafa Dilbataa immoo qonnaan bultoota shantama tu magaan Ruun ka kutaa Boornoo keessatti ajjeesame. Ajjeechaa Boornoo sanaaf, garee Bookoo Haraam tu balaaleffatame.


Magaalaa Darbaan Baatii Tokko Dura Jandoo Roobaan Mancaate Ammas Jandoo Biraatu Itti Deebi’e

Magaalaa Darbaan kan Afrikaa keessatti namootni jandoo roobaa seenaa keessatti isa hamaa taheen baatii dabre haleelamanii, otuu miidhaa isaa irraa hin dandamatiin dhuma torban dabree irra jandoo roobaa ka biraatiin haleelaman. Lindaa Givtaash, magaalaa Darban irraa akka gabaastetti, haleellaa jandoo hamaa baatii tokko dura magaalattii rukkuteen namoonni manaa fi qabeenyaa malee alatti hafan gara kuma toorbaa tahan. Garuu, roobni ulfaataanii fi lolaan cimaan magaalattii handaara galaanaa kana haleelee manneen mancaasee, gaaddisa yeroof namoonni keessa dahataniillee waan miidheef lakkoobsichi dabalaa jira. Aangawoonni Kiwaazuuluu Naataal akka jedhanitti yoo xiqqaate namoota 250 tu balaa dhiheenyaa kanaan gaaddisa byeroof keessa jiraatan keessaa akka bahan taasisame. Aangawoonni Afrikaa Kibbaa, magaalattii mancaate qulqulleessuu fi manneen manca’an deebisanii ijaaruuf doolaa Miliyoona 63 ramaduu isaanii beeksisan. Namoonni manneen isaanii dhaban garuu, yoo akka gara mana dhaabbatan keessa jiraatanitti geessaman waan itti himame akka hin jirre dubbatu.


Ministarri Dantaa Alaa Somaaliyaa Taayitaa Isaaniirraa Uggaraman

Muummichi Ministaraa Somaaliyaa, Mohaammed Huseen Rooblee ministarri dhimma alaa biyyattii Abdi Said Muusee “cileen Somaaliyaa keessaa dooniidhaan akka gara Oomaanitti akka fe’amu eyyame” jechuun yeroof, hojii irraa ugguranii jiran. Mootummaan Somaaliyaa akka bosonni biyyattii hin mancaanee fi horiin daldala seeraa alaa walitti-bu’insa biyyattii keessaa gargaaruuf hin oolfamne dhorkuuf jecha, waggoota kudhan dura akka cileen biyyattii keessaa alatti hin ergamne uggure. Tahus garuu, taayitaa irraa ugguramuu ministara dhimma alaa Somaaliyaa kanaaf sababaan inni dhugaan cileen gara biyya alaatti ergamuu miti – jedhu xiinxaltoonni siyaasaa Somaaliyaa. Dhaabbata qorannoo Somaaliyaa keessa maadheffate ka “Somali Public Agenda” jedhamuuf itti-aanaa qindeessaa ka tahan – Isaak Farahan, ministarichi dntaa alaa, Museen, prezidaantii Somaaliyaa amma taayitaa gad-lakkisan – Mohaammad Abdullaahii Farmaajootti nama hidhata qabani. Kanaaf, xalayaa muummicha ministaraa Somaaliyaa kana irraa itti dhufuu fi yaada dhihaatuuf fudhataa hin turre, jedhan. Ministaricha Dhimma alaa Somaaliyaa taayitaa irraa ugguruun akkuma hari’uutti ilaalama, jedhan xiinxaltoonni.


Keniyaan Lammiwwan Ishee Midhaa Irra Ga'u Akka Hubataniif Leenjii Kennaa Jirti

Nomoota hojii barbaacha biyyoota giddu-galeessa bahaa deeman irratti reebicha, humnaan gudeeddii fi ajjeechaa dabalatee dhiittaan mirga namoomaa akka geggeessamu waggootaaf eega gabaasamaa turee booda, aangawoonni Keeniyaa lammiwwan isaanii hojii barbaacha giddu-galeessa bahaa deemaniif leenjii waa’ee mirga isaanii kennaa jiran. Eega baatii Sadaasa dabree tii as, lammiiwan isaanii giddu-kaleessa bahaa, keessumaa Saawudii Arabiyaa keessatti miidhaan akkanaa irratti geggeessame yoo xiqqaate 23 tahuu dubbatu – aangawoonni Keeniyaa kun.


Caamsaa 25 Guyyaa Ardii Afrikaa

Kanas kan jedhan kan har’a kabajamee oolee guyyaa Afrikaa sababaa gochuun yoo ta’u haallii Yukreen keessaa Afrikaaf madda rakkoo kan biraa ti jedhan.Walitti bu’iinsa lafa fagootti gaggeeffamun Afrikaan miidhamaa jirti jedhan. Dargaggonni Afrikaa kanneen har’a walgahii paan Afrikaan Yuuz jedhame Finfinnee keessatti gaggeeffame irratti hirmaatan, hogganoonni Afrikaa carraa hojii dhabuu dargaggoota Afrikaa keessaa mudatee rakkoo inni fidee irratti akka qiyyaafatan gaafatan. Guyyaan Afrikaa waggaa waggaan guyyaa itti jaarmayaan tokkummaa Afrikaa jedhamu itti hundeeffame Caamsaa 25 bara 1963 yaadachuun kabajama jechuun Keeneedii Abaatee Finfinnee irraa gabaasee jira.


Gara Mooskoo fi Kiyaavti Imaluuf Karoora Qaba:Prrez. Gamtaa Afrikaa

Kan prezidaantummaa gamtaa Afrikaa of harkaa qaban Prezidaantiin seeneegaal Maakii Saal gara Raashaa fi Yukreenti imaluuf akka jiran Dilbata kaleessaa beeksisanii jiru. Imaltuun kun silaa Caamsaa 18, 2022tti karoorfaamee kan ture akka ta’e garu, sagantaa baasuuu irratti mijachuu dhaba irraa hafuu isaa prezidaant Saal kan daawwannaa irra jiran chaansilarii Jarmanii Olaaf shooltz waliin tuuta oduuf ibsa kennaniin hubachiisan. Imaltuu kanaaf gamtaa Afrikaa biraa ehama argachuu isaanii garu Raashaan yeroo isaa dheereessite garu akka mijeeffameetti Moskoo fi Kiyaavitti nan imala jedhan. Kana malees prezidaantiin Yukreen Voladmiir Zeleenskii hogganoota biyyoota Afrikaa kanneen gamtaa Afrikaa keessaa waliin qunnamtii qabaachuun barbaachiisaa dha inni jedhan simatamuu fi torbanneen fullee keenyaa keessa gaggeeffamuuf jira jedhan. Raashaan Yukreeniin weeraruun, dinagdee Afrikaa kan miidhe yoo ta’u, gatii dheedhootaa dabaluun hanqiina boba’aa hordoofsisee jira.Baatii Bitooteessaa keessa Raashaan Yukreen keessaa akka baaatuuf yaada tokkummaan mootummootaa baasee sagalee guddaan dabree irratti Seneegaal sagalee hin laatiin hafte. Ta’uus garu torbanneen muraasa booda, Raashaan duula waraanaa haa dhaabdu murtii jedhu irratti sagalee deggersaa laattee jirti.yaada murtii dabarsuu dhiyaatan lameen kana irratti, biyyonni Afrikaa kanneen walakkaa ta’an sagalee kennuu irraa of qusatanii jiru.


Ka Dhiheenya Badhaasa Narsootaaf Qophaahe Moote Qabaalle Duubaa Karoorri Ishii Maal Ture?

Hundeesituun Dhabbata Qabaalle Duubaa, Qabaallen, bara 2016 sagantaa dargaggoota Afrikaa hoggansa irratti leenjisu YALI jedhamuu mootummaa Yunaaytid Isteetsin geggeeffamu irratti hirmaachuf as Waashingitan Diisii yeroo dhuftee turtetti hojii fi karoora qabdu gaafannee ture. Qabaalle Duubaa, badhaasa dorgommii narsoonnii kuma 24 ta’an biyyootaa adda adarraa irratti hirmaachuun himame, dhaabbata “Asteer Gaardiyaan Globaal Nersing Awaardis” jedhamuun Caamsaa 12,2022 geggeeffame irratti “Narsii cimstuu addunyaa” ta’uudhan moote. Badhaasichiis doolaarii kuma 250. Dhabbanni Qabaalle, ijoolleen horsiistee bultootaa barumsa akka argatan karaa saaquu, ijoollee dubaraa kittaanun akka dhaabbatu hubannoo uumuu dabalatee, gama adda addaan bakka dhaloota ishii Keeniyaa kutaa Marsabiit keessatti tajaajila.


Namni Fiilmii Fixiinsa Sanyii Rwaandaa Akka Hojjetamuuf Sababaa Ta’e Ruwaandaa Keessatti Hidhamuun Yunaayitid Isteetis Dogoggora Jette

Gooti fiilmii “Hotel Ruwaandaa” jedhamuu Pool Rusee-sabaaginaa Kigalii keessatti dogoggoraan hidhamee hidhaan waggoota 25 itti maramuu isaa Yunaayitd Isteetis kaleessa beeksistee jirti. Yunaayitid Isteetis keessaa eeyama jireenyaa dhaabbataa fi lammummaa Beljiyeem kan qabu Rusee-sabaaginaa-n prezidaantiin Ruwaandaa Pool Kaagaameen Abbaa irree ti jechuun qeequu dhaan himannaan shorokeessummaa irratti dhiyaatee adabbiin itti murame. Dubbi himaan Ministriin dhimma alaa Yunaayitid Isteetis, Rusee-sabaaginaa-n dogoggoraan hidhamuu isaanii kan dhimmicha hordofu waajjirri dhimmootii qoonsilaa ni amana jechuu dhaan dubatan. Ministrichi, haala walii gala jiru yaada keessa galchuu dhaan keessumaa dhaddacha sana irratti adeemsi murtii sun kan haqaa akka hin ta’in dubbatee jira. Dhimmi isaa kan isa yaaddesse ministriin dhimma alaa nama kana hiksisuuf akka hojjetu gaafatee jira. Kan manaajera hoteela Kiigaalii turan Rusee-sabaaginaa-n, ennaa fixiinsa sanyii Ruwaandaa kan bara 1994 lubbuu hedduu du’a oolchuu isaaniif kan faarfaman yoo ta’u, tarkaanfiin isaanii kun illee fiilmii Hollywood-tti hojjetame kan “Hotel Rwanda” jedhamu akka hojjetamuuf sababaa ta’ee jira. Hagaya bara 2020 erga xayyaarrii isaan keessa turan kan silaa Burundiitti balal’iuun irra ture Kigalii erga qubate to’annaa jala oolanii hanga ammaa hidhaa keessa jiru. Maatiin isaanii, waajjirri dhimmootii qoonsilaa kan dhimma kana hordofu Yunaayitid Isteetis Ruwaandaa irra dhiibbaa kaa’uu dhaan akka isaan gad dhiisaman ni taasisa abdii jedhu qabaachuu isaanii beeksisaniiru. Irra hedduu immoo fayyummaan isaanii gad adeemaa waan dhufeef Yunaayitid Isteetisii fi kanneen biroo dhaan waa yoo hin godhamin, mana hidhaa keessatti du’uu malu yaaddoo jedhu qabaachuu isaanii illaa dubbataniiru. Kan umuriin waggaa 67 fi dhibee kaanserii irraa kan dandammatan Rusee-sabaaginaa-n dhiyeenya immoo yeroo lama sammuu isaanii keessatti dhiigi kan argame yoo ta’u, kanneen dhiyeenya isaan daawwatan harka isaanii bitaa irra dhukkubbii qabaachuu ibsanii jiran. Maatiin isaanii dhiyeenya, Kagaamee fi mootummaan Rwaandaa akkasuma angawoonni kanneen biroon ukkaamsanii isaan butuu dhaan dararan jechuu dhaan Yunaatitid Isteetis keessatti himannaa doolaara Miliyoona $400n dhiyeessanii jiran. Rusee-sabaaginaa-n baatii fulbaanaa keessa garee ripxe loltootaa kanneen bara 2018 fi 2019 Ruwaandaa keessatti haleellaa boombii harkaa, qawwee raawwatanii fi manneen guban waliin hidhata qabu jechuun himataman.


Shoroorkeessummaa Afrikaa Keessaa fi Amerikaa

Biyyoonni Afrikaa aangoo humna waraanaa fi ka siyaasaan fayyadamuudhaan yaaddoo shororkeessummaa ardittii keessatti dabalaa deeme kan garee Islaamik Isteetiin geggeessau of irraa aggachaa jiran. Yunaayitid Isteetis akka biyyoonni Afrikaa shorokeessummaa irra-aanan gargaaruuf doolaaraa miliyoona dhibba tokkoo ol kennitee jirti. Mohaammed Yusuuf, Naayiroobii irraa akka gabaasetti aangawoonni tika-nagaa Yunaaitid Isteetis, “bakka barbaachisetti gargaarsa tika-nagaa kennuuf hoogganummaa fi sagalee Afrikaanotaa barbaachisa”, jedhu.


Prezidaantiin Somaaliyaa Karoora Isaanii guyyoottan 100 Ibsan

Prezidaantiin Somaaliyaa Karoo isaanii guyyoottan100 ibsan  Dilbata dheengaddaa kan filataman prezidaantiin Somaaliiyaa Haasan Sheek Maahamud karoora mootummaan isaanii guyootan 100 dhufan keessatti hojjatamuu qabuu irratti ibasa kennanii jiru. Prezidaant Mahaamud VOA Afaan Somaalii fi ibsaa adda kennaniin , nageenyii, dandamannaan diinagdee, tasgaba’umsii siyaasaa fi dhimmii boqonnaa argannaa liqii wanneen mootummaa isaanii hatattamaan hojachuu qabu akka ta’e ibsaniiru. Wal waraansaa garee Al Shabaabii wajjin taasifamaa jiruu ilaachisee yaada kennaniin, guyyoottan 100 dhufaan keessatti nageenyaa magaala gudditti biyyatti moqaadishoo mirkaneesuun hojiiwwan dursii kennamaniif keessa issa tokko akka ta’e himaniiru. Prezidaant Mahaamud VOA dhaaf ibsa keennuu isaaniitin duratti yunaayitid Isteets loltootaa ishee Somaaliyaatti deebistee akka ergituu murtoo isaan dabarsaniif prezidaant Joo Baayiden galateeffataniiru. Lola farra Shorokeessumaa fi tasgabbii Somaaliiyaa irratti Yunaayitid Isteets michuu barbaachisaa akka taate Prezidaant Mahaamud Fuulaa Tiwuutarii irratti yaadaa kennaniin ibsunn isaanii beekameera.


Koovid 19 Afrikaa Keessatti Iyyummaa Dabaluun Isaa Himame

Dhibeen Kooviid 19 lammiilee Afrikaa miiliyoonii 55 iyyumaa keessaa galchuu isaa fi sochii jabaa iyyumaa hanqisuudhaaf taasifamaa ture waaggoottan 20f boodatti deebisuu isaa dhaabbata mootummootaa gamtoomaniitti komishiiniin diinagdee Afrikaa gabaasaa baaseen ibseera. Komishiinichii gabaasaa isaa bara 2021 fuula 150 qabu Daakaar Seenegaal keessatti, walgahii ministiroota Maallaqaa, karooraa fi misooma diinagdee biyyootan Afrikaa marsa 54ffaa irratti ifa godheeraa. Itti aantuu bareesituu ol aantuu komishiinchaa kan ta’an Haanaan Moorsii haasa walga’ichaa irratti taasisaniin, iyyumaa hirdhisuu irratti bu’iin cimaan waggootan 20n darbaniif araggamee sababa kooviidiin boodaattii deebi’uu danada’ee jira. Sababa dhibee koovidiin kan ka’ee dhorkaan sosochii namootaatiif meeshaalee irratti taasifamee ture namoottan haaraa garaa iyuummaatti waan dabaleef warreen iyyummaa keessaa jiran miiliyoonii 55 keessaa miliyoonii 39 garaa iyyumaa cimaatii seenuu isaanii gabaasinni komoshiinichaa ibsuun isaa beekameera.


Somaaliyaan Prezidaantii Haaraa Argatte

Dilbata kaleessaa Moqadishoo keessatti sagaleen eega kennamee booda, paarlaamaan biyyatti har’a Hassan Sheek Mohamoud prezidaantii biyyatti gochuun filatee jira. Deemsii sagalee kennuu kun dirree xayyaaraa Moqadishoo keessatti eeguumsa jabaa kan humnootii gamtaa Afrikaa jalatti kan gaggeeffame yoo ta’u, kunis bakka xayyaarrii keessa dhaabatu keesstti Dunkaana dhaabamee keessatti ta’uun ibsamee jira. Seeratumtoonni mana maree paarlaamaa lameenii walitti dhufuun, seera tuumtoonni 327 kaadhimamtoota soddomii ja’af marsaa sadiin sagalee kennan. Xumuura marsaa 3ffaatti Hassan Sheeik MohamUud sagalee 214 kan argatan yoo ta’u prezidaant Farmaajoon immo 110 argatan jechuun af yaa’ii kan ta’an Amiir Nuur ibsanii sagaleen sadii immo fudhatama dhabee jira jedhan.Knaafis prezidaantii biyyattii kan seeraan filataman jedhanii labsan. Farmaajoon tamsaasa Televiziyoonaa kallattiin darbaa ture irratti, prezidaatii filataman Mohamudiin baga gammaddee siin simadha kan ittiin jedhan yoo ta’u, galata rabbi kan galgala har’a filannoo keenya akka xumurruu ny gargaare jedhan.Kanneen anaaf sagalee kennan akkasumas faallaa koof sagalee kennan mara nan galateeffadha jedhan. Mohamud battalumatti kakatanii aangoo kan qabatan yoo ta’u haasaa gabaabduu dhageesisaniin mummichi ministeera biyyatti Mohammad Robalee deemsa filannoo kana gaggeessuu isaaniif galateeffatanii jiru. Kana malees deggertoota Farmaajoon faallaa akka hin hojjanne, haaloo ba’iinsii tokko iyyu akka hin jiraanne,yoo adda addummaan jiraatees akka seera biyyattiin qabduun furamaa jedhan. Mahmoud baatii Fulbaana bara 2012 hanga Guraandhala bara 2017 tti prezidaantiin Somaaliyaa akka turan ni yaadatama.