Daawwannaan Ministirri Dhimma Alaa Raashiyaa, Sargee Laavroov, Afrikaatti taasisan maal akeeka?

Ministirri Dhimma Alaa Raashiyaa, Sargee Laavroov, daawwannaa isaanii biyyoota Afriikaa afurii Wiixata Adooleessa 25, 2022 Masriitti kan eegalan yoo ta’u, Kibxata Finfinnee akka galan eegama. Laavroov daawwannaa isaanii kanaan Marsii fi Itoophiyaan alattis, Yugaandaa fi Koongoo-Braazaavil akka daawwatan himameera. Raashiyaan sababii waraana Yukireen irratti banteen wal qabatee, keessattuu biyyoota lixaa irraa qoqqoophaa diinagdeefi dippilomaasii cimaatu irra gahaa jira. Kanaafuu daawwannaan Ministira Dhimma Alaa Raashiyaa tibbana biyyoota Afriikaatti taasisan kun maal akeekaa laata? Dhimma kanatti deebii aragchuuf BBC Qorataa Damee Afriikaafi Oriental  Naamiin Ashannaafii dubbise. Naamiin, haala amma Raashiyaan keessatti argamtuu fi biyyoota inni daawwaturraa ka’amee yoo ilaalamuu, dhiibbaa dippilomaasiifi diinagdee warra liixaatiin irra gahee jijjiiruurratti kan kaayyeeffatedha jedhan. Naamiin ‘‘daawwannaan qondaala olaanaa Raashiyaa kun biyyoota Afriikaa keessatti taasisan qoqqophii biyyoota liixaatiin Raashiyaa irra jiru salpifachuufi deeggartoota ykn biyyoota michuu barbaacha kan mul’isu fakkaata,’’ jedhan. Raashiyaan erga waraana Yukireenitti eegalteen booda keessattuu gama oomisha bobba’aa ishee biyyoota Awurooppaafi kaanitti ergituun wal qabatee rakkoo olaanaan mudachuu akka fakkeenyaatti kaasu qorataan kun. ‘‘Daawwannaan miilanaa kunis haala sana salphiisuufi deeggartoota barbaachaa akkasumas sadarkaa addunyaatti gulantaa waltajjiiwwan addunyaarratti irra turte eegsiifachuuf jecha biyyoota Afriikaa of maddii hiriisuu irratti kan kaayyeeffate natti fakkaata’’ jedhan. Gama walitti dhufeenya dippilomaasii Raashiyaan Itoophiyaa waliin qabdu ilaalchisuunis, keessattu tumsa Raashiyaan tibba waraanni Kaaba Itoophiyaatti gaggeffamaa turte taasifte akka fakkeenyaatti kaasu akka danda'amu himu Naamiin. Waraanichaan wal qabtee yaadawwan murtee Manni Maree Nageenyaa Mootummoota Gamtoomanii Itoophiyaarratti dabarsuuf dhiyaataa turan fuldura dhaabbachuun, deeggarsa Raashiyaan Itoophiyaaf taasisaa turun ni yaadatama. Haaluma walfakkaatunis tibba Raashiyaan waraana Yukireen irratti eegalteetti walga'ii manni Maree nageenyaa UN taa'eerratti Itoophiyaan sagalee osoo hin kenniin hafte. Daawwannaa ammaa kunis tarii walitti dhufeenya duraan Raashiyaafi biyyoota Afriikaa kaan jidduu ture cimfachuuf ta’u akka danda’u kaasu qorataa Naa’im. Gama biraatinis Mootummaan Itoophiyaa waldhabdee TPLF waliin qabu karaa nagaatiin furuudhaaf fedha agrsiisaa waan jiruuf, tarii  Raashiyaan gaheen gama sanaan ba'u dandeessu maal akka ta'e adda baasuu irratti kan xiyyeeffate ta’u akka malus kaasaniiru. Hundarra ammoo dhiibbaa Ameerikaa fi Chaayinaan Afriikaa keessatti qaban caalaa gahee qabaattu cimfachu irratti kan xiyyeefate ta’ullee akka danda’u tilmaama isaanii kaasaniiru. ''Biyyi kamuu nageenya, tasgabbii akkasumas diinagdee keessoo yoo jabeeffatte dhiibbaa biyya biraa kamuu dandamachu ni dandeesi'' kan jedhan qorataan kun, imaammata alaa ifa tahe qabaachunis biyyoonni walitti dhufeenya waliin qabaatan keessatti dhimma murteessaa ta’u kaasu. Haata’u malee keessattuu erga waraanni kaaba Itoophiyaatti eegalee kaasee dhaggeettiin Itoophiyaan waltajjiiwwan idil-addunyaa fi kaan waliin qabdu  kan laafe fakkaata jedha. Kanaafis fakkeenya yoo caqasan, ‘‘pirezidaantii haaraan Somaaliyaa Itoophiya osoo daawwatiin biyyoota akka Keeniyaa, Eertiraa fi Taanzaaniyaa deemaniiru. Finfinnee ni dhufu jedhamee booda haqameera. Dur garuu akkas hin turre. Kunis agarsiiftuu dippilomaasiin keenyaa gadi bu’usaati’’ jedhan. Haata’u malee biyyoonni Lixaa waraana Raashiyaan Yukireen keessatti gaggeessaa jirtuun addunyaarratti qala'iinsa jireenyaa uumtee jirti jechuun balaaleeffataa jirti. Biyyoonni Afriikaa waraana Raashiyaa-Yukireen booda gatii nyaataafi boba'aa garmaleetiin rakkata jiraachun gabaafameera.


Baadiyyaa Aduwaa hanga waltajjii faashinii adunyaatti - Maa’ireg Maagii

Ogummaa modeliingiin sadarkaa idil-adunyaatti kaampaanota beekamoo fi oomisha adda addaa oomishan waliin hojjetti. Maa’ireg Taaraqa [ Maagii] ‘Baachiler’ jedhamee kan waamamu Reality Show Ameerikaa irrattis hirmaateetti. Hiriyyoonni ishee waliin baadiyaatti guddatte miila qullaa gara mana barumsaa akka deeman yaadachuun akka laphee ishee cabsu kan himtu Maa’ireg, dubartootni kophee hin qabne akka argatan kan gargaaru dhaabbata tola-ooltummaa hundeessuun hojjechaa jirti. Maagiin baadiyyaa Itoophiyaatii kaatee hanga wal tajjii idl-adunyaatti waan dabarsite BBC’f qoodeetti. Akkuma ijoollee baadiyaa kaanii '‘loon eegee, ijoollee waliin taphadhee, akkuma aadaa fi safuu keenyaattan guddadhe,’’ jette Maagiin. Hireen ishee akkuma naannichaa gaa’ila dhaabbachuu tahuu akka malu yaaduun naannichaa baatee barnoota ishee itti fufuu hawwii ishee akka ture dubbatti. “Sadarkaa gaarii irra gahuuf, hakiima ykn abbaa seeraa tahuuf barumsakootti jabaadhee barachuu akka qabu waanan amaneef barums airratti xiyyeeffadheen ture. Dorgommii barattootaa akka naannootti magaalaa Maqaleetti qophaa’u irrattis Aduwaa bakka bu’ee dorgomeen ture jette. Maagiin kan dhalattee guddatte naannoo Tigiraay magaalaa Aduwaa, Adii Haqqii bakka jedhamtu keessattidha. Maagiin qabxii gaarii argachuun yuunvarsiitii Gondar galtee barnoota Faarmaasiitiin digirii jalqabaa argateeetti. Maa’irag jiruun ijoollummaa ishee waan tokko akka hubattufi xiyyeeffannoo akka kennituuf barsiiseera. '‘Ijoollummaa wayitan turetti kophee hedduu hin qabu. Waggaa tokko guutuuf kophee tokkotu naaf bitama ture. ''Kophee laastikii yeroo dheeraaf hidhatta, yeroo dheeraa keessa wayita dulloome cicitu suphuun baratamaa waan ta’eef, kopheen tokkootu hanga seemisteera tokkoo na tursa. ''Yoo xiqqaate kophee tokkon qaba, hir'iyoonni koo harki caalu garuu kophee hin qaban,’’ jechuun ijoollummaa ishee yaadatte. Baadiyaatti hir'iyoonni ishee miila qullaa mana barnootaa yeroo dhaqan arguutti gadditi. Kutaa 5ffaa yeroo barattuurraa kaaste dhimmoonni ishee dhiphisan keessaa  kun tokko akka ture BBC'tti himte. ''Ijoolummaa kootti kana ergan argee booda biyya kanaa yoon bahe, ijoollee durbaa magaalaafi baadiyyaa jiraataniif kophee bituun narra jira jedheen waadaa seene,’’ jette. Ameerikaa akkuma dhaqxeen otoo yeroo dheeraa hin turiin bara 2015tti  harka qaleeyyiif kophee arjoomuu eegalte. Jalqaba karaa abbaa amantii tokkoon gargaarsicha kennuu eegalte. '‘Aduwaa yeroon turetti bataskana Kaatolikitti abbaa amantii kan turan ‘Aabbaa Tinoo’ nama jedhamanitu ture. Guyyaa dhalootaa koo sababeeffachuun maallaqa naaf kennu ture. ''Gara Ameerikaa erga deemee booda maallaqni nan barbaachisun jedheen. Maallaqa naaf kennuurra, dubartoota rakkataniif kophee bitaa naaf kennaan jedheen,’’ jette. Abbaan amantaa kunis kophee bitanii dubartootaniif kennaa turan. Bara faranjootaa 2015 duula tola ooltummaa '‘Walk  with me,’’ jedhamu  jalqabuun galii argattuufi namoota biroorra deeggarsa sassaabuun dubartoota harka qal’eeyyiif kennuu eegalte. Dhaabbanni maqaa '‘Walk with me,’’ jedhuun galmaa’e hojii biraatti bobba’e jiraachu erga hubattee booda maqaa isaa gara ‘‘My Shoes Your Shoes’’ jedhutti geeddaruun dhaabbaticha galmessifte. '‘Kopheen kee kophee kooti’’ moggaasa jedhu baayyeen jaaladhe. Dhaabbatichi bu’aaf argachuuf jecha kan hundaa’e waan hin taaneef kophee fi meeshalee barnootaa dhiyeessa. '‘Kaaayyoon keenya daa’imman biyyoota hiyyeeyyii kamiyyuu keessatti argaman  gargaarudha,’’ jette. Hojiin tola-ooltummaa Aduwaafi naannoo isheetti kan eegalte yoo ta’u,  deeggarsa hanga Adaamii Tulluu deemtee kenniteetti. Namoota harka qa’eeyyii biyyoota Afrikaa Indiyaatti argaman gargaaruuf kan karoorsite yoo ta’u, qorumsa lamaatu na mudate jette. Isaanis weerara Covid-19 fi waraana Kaaba Itoophiyaatti ka’ee jette. Ammatti garuu humna ishee cimsachuun, qaamolee deeggarsaa baayyifataa hojjataa jiraachu dubbatti. '‘Kaayyoon koo kophee qofa otoo hintaane meeshaalee barnootaa, nyaataafi  dawoo keessa jiraatan dhiyeessudha,’’jette. Maa’irag erga eebbifamtee booda yeroo muraasaaf ogummaa faarmaasii baratteen magaaalaa Finfinnee hojjatte. Sana booda carraa DV argattee Ameerikaa deemte. Maa’irag erga biyyaa baate akka alarra dhaga’aa turte waanti hundi laaftuu hin turre. '‘Makinaa fi mana waggaa tokko keessatti nan horadheen, mana haadha kootiif bituun yaadaa ture,’’ jette. Ameerikaa akka qaqqabdeen garuu haalli jireenyaa akka isheen egde hin turre. '‘Ameerikaan deema malee jireenyi nan rakkisu jedheen yaada ture. Akkuman Ameerikaa qaqqabeen iddoo lama hojjachaan, galgala barachaa ture, haalli jireenyaa ni cima,’’ jette. Maa’irag ijoollummaa isheerraa kaastee faashinii fi miidhagina akka dinqisiifattu dubbatti. Ameerikaatti hojii idileen hojjattu irratti dabalataan mana barnoota modeeliingi fi taatummaa seentee baratti. Ogummaan baratte kunis carraa hojii heddu akka argattu haala mijeesseef. Faashinii fi modeliingirran hojjachu isheetiin dhaabbilee idil-addunyaa omisharratti bobba’an waliin hojjachaa akka turte himte. Kanarraa ka’uun barruu beekama Faransaayii Voog jedhamurratti suuran ishee maxxanfamu himte. Dhaabbilee oomishaa gurguddoo kan akka Nitiroojinaa fi Seraavii jedhaman faana hojjadheera jetti. Modeeli ta’uu isheef gara biyyoota garaa garaatti imaluurra kan darbe, waltajjiwwan moodelingii fi faashinii hogganuufi kessummaa kabajaa ta’uun hirmaadheera jette. Waltajjiiwwanii fi agarsiisa TV gargaaraa qindeessaafi hogganaa akka turte dubbatte. Amma hojii farmaasii fi modeelii walsimsiisuun hojjataa akka jirtu himte.  Kun ta’iwwan dhugumma qaban bu’uureffachuun agarsiisa TV Ameerikaatti qophaa’uu fi biyyoota gara garaatti daawwattoota heddu qabu. '‘Jaalallee ykn nama gaa’ila waliin dhaabbatan namoonni hin qabne saganticharratti dhiyaatanii nama isaaniif ta’u filatu. Maa’iragillee waraana Tigiraayi dura dorgommichatti seente. Maa’irag agarsiisa TV The Bachelor kanarra yeroo baatu, maatii ishee Aduwaa jiranitti bilbilte. Obboleessa fi miseensota maatii ishee birootti bilbilte argachuun hin dandeenye turte. Bilbilli hojjachuu dhabuu isaatti rifadheen ture jette. Hiriyoota ishee Ameerikaa jiraatanirraa waraanni akka Tigraayitti jalaqabame fi bilbilli akka hin hojjanne dhageesse. '‘Nan rifadhe iddoo hojii dhaquulle hin dandeenye’’ jette. Maatii isheen haala keessa jiran hubachuu dadhabde turte. Maa’irag waraanni Tigiraayitti eegalamee ji’oota sadii booda sagalee maatii ishee deebitee dhageesse. '‘Yeroo sana obboleessi koo quxisuun gara Sudaanitti baqachuun dhaga’e. Warra ollaa ani beeku jalaa ijoolleen isaanii ajjeefamuun dhaga’e. Obboleessi koo gara Sudaanitti akka baqatee fi beelli akka jiru, namoonni hedduun du’uu haatii koo wayita natti himtu nan gadde,’’ jette. Maa’irag haala maatiin ishee keessa turan qofa otoo hin taane, haalli hawaasni  Tigiraay keessa ture akka ishee dhiphise dubbatte. Dhiphinni kun hojii faarmaasii fi moodelii hojjattaa turteerratti dhiibbaa uumuu dubbatte. '‘Haalli jiruu kootii baayyee geeddarame.  Dur nan taphadha ture, har’a garuu  akka durii akka hin taaneen hubadha’’ jette. Har’as taanaan ani jabduudha. Miira kana balleessuf dhama’aan jira. Taatullee, waraanni erga eegalamee kaasee gaddiifi dhiphinni furii natti darbee, haalli jireenya koo guutummaatti geeddarame,’’ jette Maa’irag. Dhiibbaa dhiphinni irraan gaheen hojii isheerra fagaatte yeroon turte akka jiru himteetti. Maa’irag amma hojii isheetti deebi’uu himteetti.


'Fayyaan ijaafi guddinni sammuu keenyaa akkaan wal qabataadha'-Oggeessa fayyaa

Jechi ‘akka qaroo ijaatti’ jedhu agartuun keenya waan qaaliifi kan kunuunsa cimaa barbaaduu ta’u agarsiisa. Haata’u malee, akka biyyaatti xiyyeeffannoon fayyaa ijaatiif kenname gadi aanaa ta’uu yunivarsiitii Jimmaatti barsiisaafi inspeeshaalistiin ijaa Dr. Amaaree Atoomsaa ni dubbatu. ‘‘Ijji qaamota miiraa keenya keessaa isa murteesaadha. Guddinnisaas sammuu keenya faana walqabata waan ta’eef, ijji keenya foddaa sammuu (lens of our brain)dha’’ jechuun,  hojiiwwan sammuun keenya hojjetuuf ijji murteessaa ta’uu dubbatu. Akka biyya keenyaatti waa’een fayyaa ijaa baay’ee kan irratti hojjetame miti kan jedhan Dr. Amaareen, gama mootummaatiinis xiyyeefannoon imaammanni fayyaa biyyattii fayyaa ijaatiif kenne daran gadaanaa ta’u himu. Akka biyyaattis tajaajilli wallaansa ijaa kennamu muraasaafi ogeessonni fayyaa ijaas akkasuma lakkoofsaan xiqqoo ta’uu himu ogeessi kun. “Baay’inni uummata biyya keenyaafi wallaansi ijaa kennamu wal hin gitu. Akkuma biyyaattuu jidduugalli yaala ijaa gurguddoon sadarkaa isaanii eeggachuun tajaajila kennan magaalota shan: Jimma, Gondar, Hawaasaa, Bahardaariifi Finfinnee qofatti argamu’’ jedhu. Akka Lixa Itoopiyaatti ammo tajaajilli fayyaa ijaaf kennamu hospitaala Yunivarsiitii Jimmatti qofatti waan ta’eef, kanneen rakkoo fayyaa ijaa qaban, Kibba Lixa Itoopiyaa Miizaan Teepii, Iluu Abbaaboorii hanga naannoo Gaambeellatti garas imaluun yaalamu jedhu. Akka naanoottis ‘‘Gambeellaa fi Beenishaangul Gumuz giddugala wallaansa ijaas ta’ee ogeessa wallaansa ijaa tokkollee kan hin qabne yoo ta’an, naannoon Somaalee fi Affaar ammoo reefu jijiirama mul’isaa dhufan malee hanqinni giddugalaa yaala ijaa bal’inaan mul’ata,” jedha Dr. Amaareen. Hawaasnis fayyaafi wallaansa ijaatiif bakka guddaa akka hin kennine kan dubbatu oggeessi fayyaa kun, Itoophiyaatti qofa osoo hin taane keessattuu biyyoota guddataa jiranitti hubannoo uummanni dhibeefi fayyaa ijaarrati qabu gadaanaa ta’uu dubbatu. Akkasumas, ilaalchi hawaasni namoota fuullee ijaa (kishaabee) keewwataniif qabu dogongora waan ta’eef, “namoonni rakkoo qaroo dhiyoo qabaniif ennaa fuullee ijaa ajajnu, ‘lakkii qananiif waan fakkaatuuf kaawwachuun nan qaana’a’ akka ittiin jedhan dubbatu Dr. Amaareen. Kunis wallaansa fayyaa ijaarratti dhiibbaa qabaachu kaasu. Akka Dr. Amaareen BBC’tti himanitti, akkuma waliigalaattuu rakkoon fayyaa ijaa inni guddaan rakkoo umuriin deemuu ykn jaaruudha. Rakkoon ijaa jaamuu %80 ta’us namoota umuriinsaanii shantamaa ol ta’erratti mul’ata. Irra caalli rakkoo ijaa kanneen umurii waliin walqabatus, namoota umuriin hin dulloomne irratti gonkumaa hin mul’atu jechuu miti. Yeroo tokko tokkoo ammoo da’imman waggaa tokkootii kaasee rakkina ijaaf akka saaxilaman dubbatu ogeessi kun. “Sababiiwwan rakkina arguu ijaatiif (visual impairment) madda ta’an keesaa moorri ijaa isa guddaadha. Moora ijaa jechuun leensiin ija keenyaa ifa dabarsuu yoo dhadhabu, moora ijaa jenna, kunis dhibbantaa shantamaa ol jaamummaaf kan gumaachudha,” jedhu Dr. Amaareen. Isatti aanee ammoo infeekshiniin ijaa kan akka tiraakoomaa, koorniyaa ykn dhibeewwan hanqina nyaataatiin walqabatanii baay’inaan biyya keenya dabalatee biyyoota guddatarratti argaman keessatti mul’ata. Giyyoota guddatan keessatti rakkoowwan akka gilaakoomaa rakkoo jaamummaaf saaxilaniidha oggeessi kun. Mudoon qaroo (refractive error) sababa biraa fayyaa ijaa hubudha. Innis mudoo qaroo dhiyoo fi mudoo qaroo fagoo jedhamuun bakka lamatti qoodama. \nIfti gara ijaatti seenu bakka retina jedhamu irra erga boqoteen booda ijji ifa sana fuudhee gara sammuutti dabarsa. Sammuunis xiinxalee akka nuti wayii arginu nu dandeessisa. Yoo ifti gara ijaa seenu retina irra qaqqabuu hanqate, rakkoo mudoo qaroo fagoo (hyperopia)tu uumama. Kunis, waantota dhiyeenyatti argama arguuf danqa jechuun ibsu. Mudoon qaroo dhiyoo (myopia) ammoo kan uumamu yoo ifti retina fuulduratti hafedha. Mudoon qaroo kanaanis waantota fageenyarra jiran qulqulleessee arguun ni rakkisa. Mudoon qaroo dhiyoo biyyota akka Kooriyaa, Jaappaaniifi Chaayinaatti baay’ee olaanaa ta’un himamu kunis, biyya keenyattis dabalaa jiraachuu himu Dr. Amaareen. Mudoon qaroo kunis rakkoo ijaa daa’imman irratti baay’naan beekamudhas jedhu. Akka Dr. Amaareen jedhanitti, rakkoon ijaa umurii gameessummaafi dullumaatiin walqabatee dhufu (Presbyopia) akka jedhamu kaasu. Rakkoon kunis namoonni yeroo gara waggaa afurtamaatti siqatan dandeettiin wantoota dhiyootti arguu kan akka qubee xixiqqaa dubbisuuf rakkachuuf nama saaxila. ‘‘Iji keenyaa dhiyootti arguuf leensiin bocasaa jijjiirata. Kunis sababii umurii faana dandeettiin leensii ijaa dhiyootti arguusaa gadi bu’a ykn dhabaa deema jechuudha. Akka aadaa ta’ee namni ija gurguddaa qabuu akka miidhaginaatti ilaalama kan jedhan Dr. Amaareen, faallaa kanaa garuu gurguddinni ijaa sababoota mudooo qaroo dhiyootiif gumaachan keessaa tokko ta’uu akka danda’an dubbatu. Vidiyoo fi tapha (game) gara garaa akkasumas bilbila harkaa (mobile) sa’aatii dheeraaf ilaaluun sababoota keessumaa daa’imman rakkoo qaroo dhiyootiif saaxiluu danda’u jedhan. Ammaan tanas keessumattuu biyyoota guddatan keessatti mudoon qaroo dhiyoo saffisaan dabalaa jira; kunis sababii da’imman ijollummaan yeroo dheeraaf bilbilaafi geemiiwwan garaa garaa ilaalaniif jedhu. Kanaafuu maatii magaalaa gama kanaan daa’immanii isaaniif of eeggannoo akka taasisan gorsu Dr. Amaareen.\n\nDhibeen qaroo dhiyoo kunis yeroon yaliin barbaachisuu yoo hin tasifamneef rakkoo hagana jaamummaaf saaxilu mala jedhu. “Biyyoota guddataniitti daa’imni tokko guyyaa dhalate irraa eegalee ijji isa ni ilaalama. Biyya keenyaati ammoo xiyyeeffannoon kanaaf kennamu xiqqaadha. Namni tokko rakkina ijaa qabaachuun kan baramu erga guddatee waa arguu dadhabee booda. ‘‘Ijji daa’immanii naannoo waggaa torbaatti guddina waan dhaabuuf, yeroodhaan adda baasuun wallaanuu dhabuun jaamummaa hin fayyine (irreversible blindness) qaqabsiisuu danda’a,” jechuun BBC’tti himan Dr. Amaareen. Rakkoon mudoo qaroo dhiyoo fi fagoo salpumatti yaalamuu danda’ama kan jedhan Dr Amaareen, rakinnichi erga oggeessaan adda baafameen booda salphaadhumatti kanneen leensii ijaa isaan barbaachisuuf ifti salphaatti retina irra akka qubatu gochuun rakkicha furuun nagaan jiraachuu akka danda’amu himu. Biyya keenyatti ilaalchi fi hanqinni hubannoo jiraachu kaasu. Fakkeenyaaf ilaalchi hawaasni keessatti baadiyaatti rakkoo ijaatiif jecha fuullee ijaa keewwachurratti qabu dogongora jedhu Dr. Amaareen. Bakka tokko tokkotti ammo namni dhukkuba kanaan qabame fuullee ijaa kaawwatee fayyuu ykn waa dalaguu akka hin dandeenyetti hubatama kan jedhan oggeessi kun, garuu kun yaada dogongoraa ta’u eeru. Yunivarsiitii Diillaatti barsiistuufi ogeettii meedikaal fiiziwoolojistii kan taatee, Biruktii Baqqalaa, mudoo qaroo dhiyoo (myopia) waan qabduuf daa’imummaashee irraa kaastee fuullee ijaa keewwachuu akka jalqabde dubbatti. Sababii kanaatiinis mana barnootaa irraa kaasee hanga dhaabbilee tajaajila hawaasaa kennaniitti rakkoon isheerra gahaa turuu BBC’tti himteetti. Biruktiin fuullee ijaa keewwachushee irraa kan ka’e loogiin irra gahu fi itti-ga’ifamuun akkashee mudate dubbatti. Yeroo sadarkaa tokkoffaa barataa turtetti, “barattoonni ‘haadha ija afurii’ jedhanii natti qoosaa turan,” kan jettu Biruktiin, “Osoo maatiikoo na hin hubatan ta’ee barnootakoo nan dhiisan ture,” jechuun haala rakkisaa sababii Kanaan keessa dabarte BBC’tti himteetti. Namoonni rakkoo qaroo dhiyoo qaban keessumaas kan leensii lakkoofsa guddaa kan ajajameef yoo ta’e, fuulleen ijaa isaan keewwatan alarraa yoo ilaalan nama sodaachisu mala.  Kunis namoota birootiin moggaatti baafamuuf sababii ta’u akka danda’u kan himan Dr. Amaareen., isa kanas danqaa biraa ta’uu kaasu. Mootummaan fayyaa ijaatiif xiyyeeffannoo kennuu akka qabu himu Dr. Amaareen. Akkasumas, manneen barnootaa rakkoolee fayyaa ijaatiin wal qabatan irratti hubannoo cimsuu keessatti gahee olaanaa qabu jedhu.


Lammiilee Itoophiyaa dabalatee godaantoonni 1,200 odola Xaaliyaan qaqqaban

Motummaan Xaaliyaanii sa’aatii 24 darban keessatti qofa godaantonni ragaa seeraa hin qabannee 1,200 ta’an Xaaliyaan seenu ibse. Godaantonni kunneenis Itoophiyaa dabalatee biyyoota Eshiyaa fi Afriikaa akkasumas baha jidduugalaa garaa garaa irraa kan babah yoo ta’an bidiruudhaan fe’amuun buufataalee Sisiilii qaqqabaniiru. Godaantonni Sambataafi Dilbata gara Xaaliyan seenan kunneen Afrgaanistaan, Paakistaan, Sudaan, Itoophiyaa fi Somaaliyaa irra kan dhufan ta’usaanii namoonni hojii lubbuu baraarsaa irratti hirmaatan ibsan. Aanga’oonni akka jedhanitti, qarqara galaanaa Kaalaabiriyaa qofaatti namoota 674 akka simataniifi, reeffi namoota shanii ammo bidiruu qurxummiin ittiin kiyyeeffamuufi namoonni haala keessatti baayyatanii turan keessatti fe’amee argachus himan. Akkasumas godaantonni bidiruuwwan 15n fe’amanii gara sana dhaqan 522 Sambata darbe karaa buufata Laampeeduusaatiin qaqqabaniiru. Bidiruuwwan Liibiyaafi Tuniziyaa irraa ka’an kunneenis namoota gara Awuroppaa seenuu barbaadaniif bakka gahumsaa kan taasifatan buufata Laampeeduusaatti. Miidiyaaleen Xaaliyaanii akka gabaasanitti, godaantonni jidduugala boqonnaa odoloota Siisiilii irratti argaman keessatti torbanoota darban keessa garmalee baayyataniiru. Jidduugalichi keessummeessuu kan danda’u uummata 350 ol wayita ta'u ammatti namoota 1,184 keessummeessaa jira. Egdoonni qarqara galaanaa fi dhaabbileen mootummaa hin taane godaantota dhibbaan lakkaa’aman  waggaa waggaan lubbuu namootaa baraaru. Galaanni Meeditiraaniyaan kunis godaansa seeraan alaatiif daandiiwwan baayyee balaafamoo ta’an keessaa tokko. Akka Dhaabbata Mootummoota Gamtomaniitti Komishiin Olaanaa Godaantootaatti, bara 2021 keessa namoonni 3,200 ol galaana Meeditiraaniyaaniifi Atilaantiikii Lixaa keessatti du’aniiru ykn badaniiru jedhamuun galmaa’aniru. Kanneen imala balaafamaa kana taasisan keessaa irra caalaan isaanii kanneen bidiruu yerootti fayyadamuun karaa seeraan alaatiin namoota daddabarsanitiin. Kanaafu, bidiruuwwan kunneen osoo imalaa jiranuu wayita jidduutti yoo hojjachuu didaniitti namoonni seeraan ala namoota dadabarsaniif kunneenis godaantoota galaanarratti dhiisanii deemu.


Miseensotni Al-Shabaab, IS fi finxaaleyyiin Faannoo magaalaa Finfinnee irratti haleellaa raawwachuuf turan jedhaman to'ataman.

Miseensotni Al-Shabaab, IS fi finxaaleyyii Faannoo magaalaa Finfinnee irratti haleellaa raawwachuuf turan jedhaman 454 to'atamuu mootummaan Itoophiyaa beeksise. Miseensotni garee Al-Shabaab, IS, finxaaleyyii Faannoo, ABO Shanee fi kaan loyanii gara magaalaa Finfinnee galuun haleellaa gaggeessuuf turan jedhamuun shakkaman 454 humnoota nageenyaan to'annoo jala oolfamuu isaanii ibsa Humni Qindoomina Waloo Nageenyaa fi Tika biyyattii baaseen eerame. Miseensonni Faannoo osoo dhaabbilee raayyaa ittisa biyyaa fi poolisii irraa beekamtii hin argatiin dargaggoota filuun, dhoksaadhaan leenjisuu fi meeshaa waraanaa seeraan alaa hidhachisuun uummanni akka shororku taasisuufi yakkawwan biraatiin shakkaman jedhaman 5,804 to’atamuu motummaan Itoophiyaa ibse. Humni Qindoomina Waloo Nageenyaafi Tika Federaalaa, ibsa Sanbata Adoolessa 23, 2022 baaseen akka jedhetti, gareen finxaaleyyii Faannoo kunneen bakka bakkatti socho’uun karaa miidiyaan ergaawwan walitti bu’insa kakaasan tamsaasuu, '‘lubbuu namoota nagaa balleessaa, qe’ee fi qabeenya isaanii irraa buqqisaa fi saamaa kan turan,’’ fi yakka adda addaan  kanneen shakkaman to’annoo seeraa jala oolfamuun qoratamaa jiraachuu ibse. Miseensota Faannoo to’annoo jala oolfaman keessaa kanneen qaamolee nageenyaa federalaa fi naannoo keessaa ganaan, kanneen mana murtiitiin itti murtaa’ee fi kan osoo to’annoo jala hin oolfamiin turan akkasumas yakka ajjeechaan kanneen barbaadamaa turan akka keessatti argaman ibsi kun eerera. Kana malees, naannoo Amaaraa bakka adda addaatti walaitti qabamuu fi wal ijaaruun akkasumas miseensota finxaaleyyii diyaaspooraa muraasa biyya alaatti argaman waliin qindaa'un kaayyoo badii raawwachiisuuf maallaqa biyya keessaa fi alaa walitti qabachuu isaanii ibsi kun eerera. '‘Maallaqa kanaanis meeshaa waraanaa guuttachuu, shaakala dirree waraanaa fi kaartaa riphee loltummaa fudhachuun akkasumas dhoksaadhaan meeshaa waraanaa seeraan alaa gara magaalaa Finfinneetti galchuudhaaf yaalii taasisaa kan turan to’annoo jala oolfamaa jiru.’’ Ibsi kun itti dabaluunis, finxaaleyyiin shakkiin to’annoo jala oolfaman kunnen miidiyaalee finxaaleyyii biyya alaatti argaman fayyadamuun odeeffannoo sobaa tamsaasaa jiru jedhe. Humni to’annoo jala oole kun hoggantoota naannoo Amaaraa fi federaalaa ol aanoorratti haleellaa rawwachuu fi mootummaa humnaan garagalchuuf akkasuma mootummaa ce’umsaa hundeessuuf dhoksaan socho’aa kan turan '‘finxaaleyyiin Faannoo 14’’ sanadoota icciitii adda addaa qaban hedduu waliin to’annoo jala oolfamuu isaanii dabaluun kaaseera. Gama biraatiin ammoo miseensoonni gareewwan adda addaa Magaalaa Finfinnee keessa loo’anii seenuun haleellaa shororkaa raawwachuuf turan jedhaman 454 humnootii nageenyaatiin to’annoo jala oolfamuun ibsame.  Haaluma kamaanis miseensoonni ‘‘Faannoo, TPLF, Shanee, Alshaabaa, IS akkasumas okkoraa fi jeequmsa kakkaasuuf yaalii taasisaa turan’’ jedhamun shakkaman 454 ta’atamutu ibsame. Shakkamtoota Humni Qindoomina Waloo Nageenyaafi Tika Federaalaa to’atamaniiru jedhaman keessaa miseensoota TPLF 174, Shanee 98, kanneen Magaalaa Finfinneetti jeequmsaafi okkoora kaasuuf yaalii taasisuun shakkaman 100 to’atamuutu himame. Akkasumas miseensoonni gareen Islaamaa Somaaliyaa kan ta’e Alshabaabiifi kan garee shoroorkeessaa idil-addunyaa IS ta’an 31 Magaalatii keessatti haleellaa raawwachuufi jeequmsa uumuuf socho’aa turan jedhamuun, walumaagalatti shakkamtoonni 454 ta’atamu ibsi kun himeera. Akka ibsa kanaatti, haleellawwan baatii tokkoon dura Magaalaa Gambeellaa fi naannoosheetti akkasumas Gimbiifi Dambi Doollootti raawwataman duuba gareewwan TPLF, Adda Bilisa Baasaa Gaambeellaa, Warraaqsa Dimokraasii Ummattoota Gumuuz fi ABO-Shanee jiraachu ibsi kun himeera. Humni Qindoomina Waloo Nageenyaafi Tika Federaalaa kun tarkaanfii fudhateen miseensoota garee shorrokeessaa baayyee boojii’uun, 137 ajjeesuus ibseera. Kanaanis haalli nageenyaa furamee naanniichi gara sochii nagaatti akka deebii’u taasifamu kaaseera.


Mootummaan Itoophiyaa 'yoomuu, eessattuu' TPLF waliin marii eegaluuf qophiidha jedhe

Mootummaan Itoophiyaa marii waraana Kaaba Itoophiyaa baatilee 20 lakkoofsise xumura itti gochuuf TPLF waliin godhamu eegaluuf qophii ta'uu beeksise. "Mootummaan yoomuu, eessattu marii eegaluuf qophiidha" jedhan gorsaan dhimma nageenyaa MM fi miseensi koree marii mootummaa federaalaa kan ta'an Ambaasaaddar Reeduwaan Huseen. Mariin godhamu haal-duree tokko malee akka eegalu ejjennoo mootummaa Itoophiyaa ta'uus barruu tiwiitarii isaanii irratti barreessaniin himaniiru. Ambaasaaddar Reeduwaan ibsa ergamoota addaa UN, EU fi US akkasumas ambaasaaddaroota US, Firaans, Jarmanii, Italii fi UKf wayita ibsa kennanitti ejjennoo mootummaa Itoophiyaa kana ifa gochuu himan. Itti dabaluun adeemsa marichaa kan dursu Gamtaa Afriikaa ta'uufi Gamtaan Afrikaa maricha mijeessuuf qaama kamirraayyu deeggarsa loojistikii argachuu akka danda'u himan. Amma dura mootummaan Itoophiyaa marii nagaa TPLF waliin godhamuuf koree miseensota torba qabu ministira haajaa alaa fi MM Itti aanaa Obbo Dammaqe Makonnin dursan ijaaruu himee ture. TPLF gama isaan akkanuma koree marii kan ijaaree yoo ta'u eenyummaa namoota koree kana keessa jiranii garuu ifa hin goone. Haata'u malee haal-dureewwan mariif hin dhiyaanne jechuun qabxiilee muraasa lafa kaa'ee qaba. Dursaan TPLF Dr Dabratsiyoon Gabramikaa'el guyyoota dura ibsa TV Tigraay irrati kennaniin, dhimmi Lixa Tigraay humnoota Amaaraa harka jiru, mirgi riifarandamii gochuu uummata Tigraay, waraana Tigraay hiikkachiisuun akkasumas deeggarsi namoomaa danqaa malee akka dhaqqabu gochuun qabxiilee gonkuma mariif hin dhiyaannedha jedhanii turan. Mariin eegalamuun dura tajaajilawwan bu'uuraa akka komunikeeshinii fi ibsaa Tigraay irraa citee jiru deebi'uu akka qabus Dabratsiyoon gaafataniiru. Dabalataan TPLF amma dura mariin godhamu mootummaa Keeniyaatiin durfamee Naayiroobiitti akka taa'amu fedha qabaachuus himee ture. Mootummaan Itoophiyaa haal-duree tokko malee marii eegaluuf qophii ta'uurratti dabalataan komiishinii sarbama mirgootaa waraana Kaaba Itoophiyaa keessatti raawwataman akka qoratu UN ijaare waliin hojjechuuf qophii jirus himan. Itoophiyaan wayita komiishinichi ijaaramu mormii akka irraa qabdu ibsuun tumsa akka hin goone beeksiftee turte.


Mariin mootummaa Itoophiyaafi TPLF jidduu filannoo Keeniyaan booda eegalu mala jedhame

Marii araaraa mootummaa Itoophiyaa fi humnootii Tigraay jidduutti gaggeeffamu filannoo Keeniyaatiin booda eegalamuu danda’a jechuun akka abdatan qondaalli siyaasaa Ameerikaa olaanoon takka dubbachu maddi oduu Faransaayi AFPn gabaase. Waajjiran Dhimma Alaa Ameerikaatti dippilomaatii Olaantuu Dhimmoota Afriikaa, Moolii Fiin, waraanaa Kaaba Itoophiyaatti gaggeeffamu jaarsummaan furuuf gahee murteessaa qabdi kan jedhaniin Keeniyaatti, filannoo jalqaba Hagayyatti gaggeeffamuun booda mariin akka eegalamu abdii ofeeggannoon guutame koree mana maree biyyasaanitti himutu gafatame. Waraanni Tigraay karaa nagaatiin akka furamuuf Ameerikaa, Gamtaa Afriikaafi Keeniyaan yaaliiwwan garaa garaa taasisaa turanilleen waraanichi itti fufuun miidhaa namoomaa fi qabeenyaa cimaa qaqabsiiseera. Mootummaan Itoophiyaa marii aanga’oota TPLF waliin gaggeeffamuuf jiru kunis hoggansa Gamtaa Afriikaatiin akka ta’u fedhii qabaachu ibseera. TPLF ammoo marichi hogganaa Keeniyaa Uhuruu Keeniyaataatiin akka durfamu akka barbaadan ibsan. Waajjiran Dhimma Alaa Ameerikaatti dippilomaatii Olaantuu Dhimmoota Afriikaa kan ta’an Moolii Fiin, koree quunnamtii alaa mana maree biyyattiitti akka himaniitti, xiyyeeffannaan filannoon Keeniyaa dhiyaachaa jiru argate karoora yeroo marii irratti dhiibbaa umuun akka hin ollee ibsan. Itti dabalunis, dippilomaatii Olaantuun Dhimmoota Afriikaa tun, dhuma torban darbee irratti daawwannaa isaanii biyyoota adda addaatti kan eegalan Ergamaan Addaa Ameerikaa Gaanfa Afriikaa haaraan, Maayiik Hamar, dhiheenyatti gara Itoophiyaa akka imalanis kaasaniiru. Ergamaan addaas ‘‘mariichi akka fuulduratti adeemuuf Ameerikaan maal gochuu akka qabduu irratti qaamoolee lamaan waliin ni mari’atu,’’ jechuun Moolii Fii korichatti himan. Sadaasa 4, 2020 irratti naannoo Tigraay keessatti kan eegalee waraanni Kaaba Itoophiyaan amma wagga lama gutuuf adeema. Waggaa jalqabaa waraanichaa keessattis gama motummaan Itoophiyaan ta’e gama humnootiin TPLFn marii’achuuf fedhii akka hin qabne ibsaa turuunsaani ni yaadatama. Haata’u malee, erga waraanichi gab jedheen booda, motummaa federaalaa fi TPLF jidduutti al-kallattiin haasaan taasifamaa jiraachu maddeen gargaaraa himaa turan illeen bu’aa qabatamaan mul’ate hin jiru. Booda keessa ammoo gama lamaaniinu waraanicha karaa mariitiin furmaata itti kennuuf fedhiin akka jiru ifatti dubbachuun karrasaanii waan bananiif yaaliiwwan nagaa buusuu taasifamaa jiru. Jalqaba torban kanaatti gaazexessitootaaf ibsa kan kennan dura taa’aan TPLF Dabratsiyoon Gabra Miikaa’eel (Dr), marii mootummaa waliin taasifamuuf haaldureewwanii fi yeroo kaa’u dubbatan. Mariichaan duras tajaajilliwwan bu’uuraa naannoo Tigraayiitti adda citanii turan hojii eegalu akka qaban ibsuun, yeroo murtaa’ee keessatti kan hin eegallee yoo ta’e waraanaa akka eegalan akeekkachiisun gabaafameera. Adooleessa 29, 2022 dippilomaatoota biyyoota lixaa fi Motummoota Gamtoomanii akkasumas Gantaa Awurooppaa waliin kan mari’atan Gorsaan Nageenya Biyyaaleessaa Ministira Mummee, Ambaasaadar Reediwaan Huseen fi Ministirri Haqaa Dr Geediyoon Ximootiyoos, mootummaan humnootii TPLF waliin eessattuu fi yeroo kamiittu haal-duree tokko malee mari’achuuf qophii ta’u ibsan. Kana malees jilli ambaasaadarootaa fi ergamtoota addaa gara Maqalee akka imaluuf mootummaan hayyamuu Ambaasaadar Reediwaan karaa tiwiitaraatiin ibsan. Yaada mootummaan federaalaa haal-duree tokko malee mariif qophii ta’u ilaalchisuun ibse kanarratti gama TPLF hanga yoonaatti deebiin kenname hin jiru. Waraanicha hordofee Amerikaan mootummaa Itoophiyaa irratti dhiibbaa olaanaa taasisaa kan turte yoo ta’u, qondaaltoota Itoophiyaa irratti dhorkaa viizaa akkasumas fayyadamummaa AGOA akka dhabdu taasisuun ni yaadatama. Tarkaanfii Ameerikaa kanas Itoophiyaa dhaabbilee oomishotootaa lammiilee hedduuf carraa hojii uuman miidha jechuun cimsitee mormitulleen hojiirra addabbiichi baatiiwwan dura hojiirra olfameera. Dippolomaatii olaantuun Moolii fi dhimma Itoophiyaa ilaalchisuun tibba koree quunnamtii alaatti dubbataniitti mootummaan Ameerikaa dhorkaa AGOA Itoophiyaa irra kaa’ee xinxalaa jiraachu kaasan. Bulchiinsi Joo Baayidan haala Itoophiyaa keessa jiruun biyyattiin gara AGOAtti akka deebiitu gochuuf haalli fooyya’ee jiraachuufi dhiisuu ‘‘itti dhiheenyaan xinxalaa jira’’ jechuun ibsan.


Gurgurtaan Kaarboonii bosonni Oromiyaa biyyoota guddatan irraa argatu maali? Akkamiin herregama?

Dachee Oromiyaan bosonaan uwwifaman irratti sagantaan hojjetu - Oromia Forested Landscape - jedhamu erga eegalee waggaa shan lakkoofsiseera. Sagantaan Baankii Addunyaan deeggaramu kun biyyoota guddatan shan keessatti kan hojjetu yoo ta'u, Afrikaa keessaa Zaambiyaa fi Itoophiyaa keessatti hojiirra oolaa jira. Finfinneerraa fageenya kiilomeetira 450 irratti kan argamu bosonni gaarreen Arsii fi Baalee ammoo iddoo bu’uuraa sagantaa kanaati jedhu Hoogganaa Itti Aanaan Daarektara Olaanaa Abbaa Taayitaa Eegumsa Naannoo Oromiyaa Obbo Boonaa Yaaddessaa. Bosonni uumamaa mukkeen gurguddoo biyya keessaan kan uwwifame kun Arsii fi Baalee gaarreen uwwisee jiru dabalatee walumatti lafa hektaara kuma 400 ol qabata. Waggaa sagal dura irraa eegalee hawaasi gandoota muraasa bosonicha keessatti argaman gurmaa’uun hektaara kuma 260 ol ta’u misoomsaa jiru. Hawaasi waldaan gurmaa’ee hojiiwwan adda addaa hojjechuun irraa fayyadamaa ba’eera kan jedhan Obbo Boonaan ''amma ammoo gama gurgurtaa kaarboonii- Kaarboonii Faayinaansiin faayidaa irraa argachuu eegaleera,’’ jedhan. Bittaa kaarbooniif Baankiin addunyaa doolaara miiliyoona 40 caalu ramadeeras jedhan. Qilleensa gubataa - green house gas jedhamu gara qilleensaatti gadi lakkisuu keessatti ga’een biyyoota guddataa jiranii xiqqaadha. Itoophiyaan keessattuu bosona hedduu waan qabduuf aara gubataa qilleenssatti gadi dhiisuu keessatti ga’eenshee gadi aanaadha jedhu Obbo Boonaan. ''Garuu kan irra caalaa saaxilaman ammo biyyoota guddataa jirani.’’ Waliigaltee Paaris keessatti biyyoonni galma kaawwatan keessaa, ''biyyoonni guddatan (kanneen indastiriin badhaadhan) aara gubataa qilleensatti gadi lakkisan hir’isuun’’ isa ijoodha. Biyyoonni guddatan kanneen akka Awurooppaa fi Ameerikaa hamma karbonii qilleensatti gadi lakkisanii hir’isuu qofaan galma kana (carbon balance) milkeessuu hin danda’an. Kanaaf hamma karboonii qilleensatti gadi lakkisanii fi galma kaa’atan walmadaalchisuuf biyyoota guddatan irraa bitatu jechuudha. ''Kan biyyoota guddataa jiranii hanga qilleensatti gadhiisanirra hanga qilleensa keessaa xuuxantu caala. Biyyoonni guddatan garuu aarri gubataan isaan qilleensatti gadhiisan kan isaan qilleensa keessaa xuuxan caala,’’ jedhan. ‘’Kanaafuu kana walmadaalchisuuf dirqama biyyoota guddataa jiranirraa kaarboon baalaansii bituu qabu.’’ Waadaa addunyaaf seenan kana guutuuf bitachuu qabu. Kunimmoo hojii eegumsa naannoo kan akka Itoophiyaan hojjechaa jirtuu kana akkasaan deeggaran taasisa. Bosonni parsantaan haga ta’e mataansaatuu karboonidha. Baala, jirma, hidda fi biyyee hiddi isaa qabate keessa kaarbooniin jira. Bosona gubuu fi mancaasuu jechuun kana qilleensatti gadhiisuu jechuudha jedhan Obbo Boonaan. Bosonni yoo jiraate ammoo karbon daayoksaayidii qilleensa keessaa xuuxuun baala, jirma, hiddatti kuusa. ''Kanaafuu jalqaba qabiyyeen kaarboonii bosonichaa ni qoratama. Bosona kana kunuunsuudhaan qabiyyeen karboonii isaa hagam dabale kan jedhus ni ilaalama,’’ jedhan. Daballiin kun kuufama kaarboon daayoksaayidii qilleensaa keessaa xuuxameeti. Kana qaama ofiitti qabatee oksijiinii gadhiisa. Hamma kaarboonii qama mukeenii keessatti kuufametu shallagamee gabaaf dhiyaatee bitama jechuun akkaataa shallaggii isaa ibsu. Akka Obbo Boonaan jedhanitti hojiin kun Itoophiyaa keessatti kan eegale Oromiyaa keessatti, akkuma biyaattuu. ''Kanaan dura tattaaffiin turus, garuu akka kanatti bal’inaan hin hojjetamne.’’ Hojiin kun karaa dhaabbata miti-mootummaa Farm Africa jedhamuu Oromiyaa keessatti hojjetamaa jira jedhan. Adda durummaan ammoo aanaalee afran Arsii Lixaa fi Baalee iddoowwan bosonni uwwisee jirutti hawaasa gurmeessuun hojjetamaa jira. ''Aanaalee muraasa irratti hektaara kuma 260 ol irratti namoota waldaalee 64tti qindeessuun kunuunsa bosanaa hojjetaa turre. Marsaa lamaan kaarbooniin gurgurameera. Marsaa duraa birrii miiliyoona 100 fi miiliyoona 49 marsaa lammaffaa ammoo birrii miiliyoona 300 fi miiliyoon 30 olitti gurgurreerra.’’ ‘’Maallaqi kun irra jireessaan waldaalee gurmaa'anii jiran kunneeniif kennama. Bosona kana kunuunsuun maddi galiisaanii akka heddummaatu gochuuf karoorri qophaa'ee hojjetamaa jira.’’ ‘’Sagantaan kun akkuma biyyaattuu isa guddichaa fi jalqabaati. Kanaan dura yaalamaa turus haga kana hin milkoofne ture.’’ Sagantaan misooma dachee bosonaan uwwifamanii akka Afrikaatti Zaambiyaa fi Itoophiyaa qofa keessatti kan hojiirra oolaa jiruudha kan jedhan Obbo Boonaan, ''akka Itoophiyaatti ammoo Oromiyaa keessatti hojiirra oolaa jira,'' jedhan. Sagantaan ''Oromia Forested Landscape Program'' jedhamu kun waggoota arfan shanan darban deeggarsa Baankii Addunyaatiin hojiirra oolaa tureera. Hamma aara gubataa qilleensatti gadi lakkifamuu hir'isuudhaan bu'aan argame erga madaalamee booda Baankiin Addunyaa doolaara miiliyoona 40 ramadeera jedhan Obbo Boonaan. ''Sagantaan kun xumura bara kanaarratti ni obba'a. Hanga yoonaa gama aara gubataa hir'isuutiin bu'aan argame herregamee maallaqi Baankiin Addunyaa ramade kun ni gadhiifama. Isa booda hanga bara 2028tti akkaatuma bu'aa argameen bittaan kaarboonii ni raawwata jechuudha.'' Bu'aan kunuunsa bosona kanaan argame herrega maallaqa Baankiin Addunyaa ramade kanaan ol yoo ta'es, kan irraa hafe karaa baankilee idil-addunyaa biroo ni gurgurama. Bosona Oromiyaa keessa jiran hunda irraa haala kanaan kaarboonii bituuf sirni hunduu diriireera jedhan Obbo Boonaan. Kanaaf Itoophiyaan akkuma biqiltuu dhaabuurratti xiyyeeffattu bosona uumamaa jiran kunuunsaarrattis haala walfakkaatuun, inumaa sanaa olitti xiyyeeffachuu qabdi jedhu qondaalli kun. Akka Oromiyaatti hanga ammaatti lafa bosonaa hektaara miiliyoona 1.8 ta'u karaa sagantaa hirmaachisaa (Participatory Forest Management) jedhamuun waldaalee bosonaa 792 ta'uun kunuunsaa jirra jedhan. Hojiin ijoon hojjetamuu qabu kan biraan bosona daangessuudha kan jedhan Obbo Boonaan, keessattuu Bosona Harannaatti namni da'eeffatee galaa waan jiruuf uummata irratti ijaaruun kunuunsaa jirra jedhu. Namoonni seeraan ala bosona kan mancaasan yookiin daangaa bosonaaf murtaa'e keessa jiraatan ammoo seeraan akka adabaman taasifama jedhan. Kanaafuu bu'aa kana caalmaatti guddisuuf bosona jiru kunuunsuu, darbees ammoo gabbisuun itti dabaluun dirqama jedhan.


'Wanti hundi nagaa ta'ee, abbaafi haatikoos ni gammadu jedheen amana' - Atileet Goyitatoom

Dorgommii Shaampiyoonaa Atileetiksii Addunyaa 18ffaa Ameerikaa, Origanitti adeemsifamaa jiru irratti fiigicha maaratooniin shaampiyoonaa addunyaa kan taate atileet Goyitetoom Gabrasillaasee nagaan akka jiraatu hawwii qabdu ibsatte. Atileet Goyitetoom maratoonii kana sa’aatii 2:18:11 xumuruun rikoordii dorgomichaa kan fooyyissite yoo ta'u, Itoophiyaaf warqee sadaffaa argamsiisteetti. Atileetiin Keeniyaa Judiit Koriir lamaffaa, atileetiin Israa'el dhalattuu Keeniyaa taate Loonaa Saalpeter ammoo sadaffaa bahuun xumuraniiru. Atileet Goyitetoom injifannoo ishee booda yaada BBCf kenniteen hedduu gammaduu himte. "Dorgommichi baay'ee gaarii ture, morkii cimaatu nu lamaan jidduu ture. Ani kiiloomeetira 40 irratti bahuuf ture yaadni koo, sanuman raawwadhe," jette. Atileetonni Keeniyaa cimoo ta'uu isaanii kan himte Goyitetoom, cimtee hojjachuu ishiitiin irra aanuu akka dandeesse himteetti. Shaampiyoonshiippii Addunyaa irratti hirmaachuun ishiif "waan guddaa" ta'uu kan himte atileet Gooyitetoom, "wanti hundi nagaa ta'ee akkuman ani gammade haatii fi abbaan koos ni gammadu jedheen abdadha" jette. Dhalattuu naannoo Itoophiyaa baatilee 20f waraanaan hunkuraamaa turte Tigraay kan taate atileetitiin kun wayita haadhaa fi abbaa ishii kaaftu miira ishii to'achuu dadhabuun boosse. Dorgommiiwwan biroo Wiixata obboroo adeemsifamaniin Lammeechaa Girmaafi Gudaaf Tsaggaay medaaliyaa meetii lama biyyaaf gonfataniiru. Lammeechaa Girmaa fiigicha gufachiisaa meetira 3000n lammaffaa yoo bahu, Gudaaf Tsaggaaf ammoo fiigicha meetira 1500n lammaffaa baate. Lammeechaa Girmaan immoo 3000m gufachiisaa dhiiraan lammaffaa bahuun medaaliyaa shaampiyoonaa Dohaatti argate lammeeffateera. Itoophiyaan Shaampiyoonii atileetiksii Addunyaa 18ffaa Ameerikaa Oregoonitti gaggeeffamaa jiru irratti walumaagalatti meedaaliyaa warqee sadii fi meetii sadiin Ameerikaatti aanuun sadarkaa lammaffaarra jirti. Meedaaliyaawwan Warqee lama maraatoonii dhiirotaan Taammiraat Tolaa fi fiigicha meetira 10,000 dubartootaan atileet Lattasanbat Giidayitu argamsiise. Meetii tokko ammoo Maaraatoonii dhiirootaan lammaffaa bahuun biyyaaf kan fide atileet Moosinnat Garramawudha. Guyyaa har’aa dorgommiin tokko atileetiin Itoophiyaa keessatti hirmaatu ni taasifama. Akka sa’aatii Oregan galgala sa’aatii tokkoofi walakkaatti 1500m dhiiraan atileet Taaddasa Lammii ni dorgoma. Atileetii Noorway fageenyichaan Olompikii irratti warqii mo’ate Jakob Ingebrigtsen, akkasumas atileetota Keeniyaafi kaanirraa morkiin cimaa isa eeggata.


'Kaayyoon koo dadhabbii haadha kootiif gatii laachuudha'

Barataan Yunivarsiitii Finfinnee guyyaa eebbasaatti harmeesaa wajjin uffata eebbaa waljijjiiruun waan hin baramne mul'ise ''Haati yoo kabajamte biyyillee kabajamti,'' jechuun BBCtti hime. Dargaggoo Efreem Ballaxa dhuma torbee dabre kana Yuunvarsiitii Finfinneerraa Saayinsii Kompiyuuteraatiin eebbifame. Efreem guyyaa eebbaasaa kanatti waan hin baratamne tokko raawwatee tibbana ijoo dubbii ta’eera. Efireem guyyaa eebbasaatti gaawonii eebbaa ofiisaatii uffata jedhamee eegamu haadha isaatti uffisee, ofii baala mukaa hidhaan dugdatti baatee argame. Barataan kun seensa Yunvarsiitii Finfinneerratti haadhasaa qoraan baatte, hiyyumtee isa barsiiste guyyaa sanatti kabajaa itti mul’isuuf jecha uffata eebbaa haadhasaatti uffisee, ofii qoraan baatee akka ture BBCtti himeera. Efireem haadha isaa miila duwwaa deemtee, qoraan funaantee isa barsiiste kabajuuf kana raawwachuu dubbate. ''Kaayyoon koo dadhabbii haadha kootiif gatii laachuudha, kana jedheen baala baadhe. Haadholiin Itoophiyaa ijoolleesaanii guddisuuf miila qullaa deemu, qoraan funaanu, hojii guyyuu hojjatu, baala mukaa funaanu, simintoo bukeessu, seenaan koo jireenyaa lammilee Itoophiyaa miliyoonaan lakka’aman keessa tokkodha,’’ jedhe. Battala qoraan baatee balbala Yuunvarsiitii duratti haadha isaa waliin argametti kolfaa ture, garuummoo imimmaan buusaa ture. Itti fufee akkas jedhe Efreem: Haadha kootiif beekamtii laachuu kootti nan gammade, haati biyyatti fakkeeffamti, biyyas yaadaan dhaamsa dabarsuufi,’’ jedhe. ''Haati yoo kabajamte biyyillee kabajamti, ba’aa haadha ofii baachuun ba’aa biyyaa baachuudha,’’ jedhe Efreem. ''Akkuman ba’aa haadha kooti ofii baadhetti, kabajaan akkasii haadholii Itoophiyaa kaanifillee ni barbaachisa,’’ jedhe. Viidiyoon Efreem wayita baala mukaa dugdatti baatu agarsiisu erga miidiyaalee hawaasaarratti qoodame booda, dargaggoota kaanis waa’ee haadha isaanii akka yaadatan taasiseera jedhee akka amanullee kaase Efreem. Dargaggoonni biroo waan ilaalu dhiisan deebi’anii ilaaluu eegalan jedhe Efreem. ‘‘Dargaggoonni gola ofiisaanii mil’achuu eegalaniiru, haadha ofii kabajuun nama kabachiisa isa jedhu ilaaluu eegalaniiru.'' Efireem guyyaa eebbaa dursee baala mukaa ykn qoraan baachuuf akka karoorse haadha isaatti himee akka ture hime. Taatullee haatisaa ''nan amanne ture, natti qoosaa turte,’’ jedhe. Gara boodaattimmoo gocha Efreemitti haatisaa, Aadde Tawaabech Kosheen gammaduu dubbate. Kanaan durallee suuraa kee foddaa TV irratti, addabaabahitti nan baasa jechaani akka ture dubbateera Efreem. Efreem akka himetti, ji’oota torba darbaniif Aadde Tawaabech dhibee onneen dhukkubsachaa waan turteef, namoonni kaan ni duuti jedhanii yaadda’aafi turan. Haadha isaa addabaabahiitti beeksisuuf waanti yaade milkaa’ufii kan dubbate Efreem, lammileen Itoophiyaa biyyoota hambaa jiraatan hedduun ta’ii sana booda bilbilaa akka jiran hime. Waa’ee egereesaa fuulduraa wayita dubbatummoo hojii qacaramee hojjachuu akka hin feene kaasuun, dargaggoota biroo dammaqsuurratti akka hojjachuu barbaadu kaase. Dargaggoonni ofii isaanii jijjiramanii, biyyaaf jijjirama akka fidan nan hojjadha jedhe. Haatiisaa ijoollee kaanis akka qaban kan dubbatu Efreem, isaan keessaa inni ilma hangafa akka ta’e dubbate. Efreem ijoollummaa isaatii kaasee haati isaa qoraan baatte akka isa guddiste hime. Efreem haati isaa wayita qoraan baatanitti mudannoo hedduu akka qabdu hime. Yeroo haati isaa qoraan Finfinnee gaara Inxooxxoorra funaanuun baattu ijoollummaarra kaasee gargaaraan ture jedhe. Yeroo tokko Aadde Tawaabech qoraan funaanuuf bahanii waraabeessa sodaatanii otoo qoraan hin funaaniin gara manaatti deebi’anillee jira jedhe. Kana malees, guyyaa biraallee eegdonni bosonaa akka qoraan hin funaanne dhorkanii, otoo baqatanii Aadde Tawaabech kufanii kophee gatuu hime. Akkasumallee yeroon otoo qoraan hin gurguriin hafanii waan maatii ittiin bulchan hin bitiin hafanillee akka turan yaadatee dubbate Efreem. ''Seenaan kun kan haadhakoo qofaa mitii, kan haadholii Itoophiyaa hedduuti,'' jedha Efreem. Ta’ii eebba isaa hordofuun Eejansiin Nageenyaa Odeeffannoo (INSA)’n waan inni hojjachuu barbaadurratti akka deeggaruuf fedha qaban itti himuu dubbateera. Efreem guyyaa eebbifamurra kaasee ''haadha koo nan boqochiisa,'' jedhee BBCtti dubbate.


Hog-barruu Oromoo guddisuuf barreessitoota badhaasuu

Dhiyeenya kana dhimmi Badhaasa Hog-barruu Oromoo marsaalee hawaasaa irratti baay’inaan barreeffamaafi qoodamaa jira. Namoonni badhaasni hojii hog-barruu Oromoo jiraachuu akka qabu kaasuun kun ammoo qaama dhimmi ilaallatu akka Waldaa Barreessitoota Oromootiin abbummaan yoo gaggeeffame bu'a qabeessa akka ta'e dubbatu. Kanarraa ka'uunis Waldichi dhimmuma kanarratti xiyyeeffatee hojjechaa jira. “Badhaasichi guddina hog-barruu Oromoo irratti bu’uura guddaa buusa jennee abdanna,” Pirezidaantii Waldaa Barreessitoota Oromiyaa Obbo Roobinaan Shuumii.\n Badhaasicha kan qopheessu ammoo Waldaa Barreessitoota Oromiyaati- miseensota 200 ol kan qabufii erga hundaa’ee waggoota 10 ol kan lakkoofsiseera. “Badhaasni gama garagaraatin kennamaa ture barreessitoota hin yaadanne. Hog-barruu Oromoos namni yaadate hin jiru jechuu dandeenya,” jedhan pirezidaantiin waldichaa Obbo Roobinaan Shuumii. Kunis guddina hog-barruu Oromoo irratti dhiibbaa geesisuu himan. “Badhaasichi guddina hog-barruu Oromootif bu’uura guddaa buusa jennee abdanna” kan jedhan Obbo Roobinaan, kana booda badhaasichi waggaa waggaan kan adeemsifamu ta’uu BBCti himaniiru. Badhaasichi barreessitootni hojii jabaa qabatanii gara hawaasatti akka dhufan kan kakaasu akka ta’es dubbatan. Sirni badhaasichaas dhuma waggaa irratti kan adeemsifamu yoo ta’u, kan bara kanaas Adoolessa 23 bara 2014 adeemsifamuuf sagantaan qabamuu himaniiru. Badhaasa Hog-barruu Oromoo bara kanaatin barreessaan Gaaddisaa Birruu akka ittiin yaadatamu Pirezidaantiin Waldaa Barreessitoota Oromiyaa Obbo Roobinaan Shuumii ni himu. Kana malees, kana booda badhaasichi maqaa barreessaa kanaatin mogga’eera. Badhaasa Gaaddisaa (Gadisa Award) jedhamuunis waamama. “Dhimma maqaa badhaasichaa koreen waldaas, boordiinis yaada garagaraa kaasee irratti murteessee jira. Kana boodas ‘Gadisa Award’ maqaa Badhaasa Hog-barruu Oromooti,” jedhan Obbo Roobinaan. “Obbo Gaaddisaan akkuma hedduun keenya beeknu barreessaa hangafaati. Yeroo Afaan Oromoo qubeedhaan barreeffamu mitii yeroo dubbachuun ija biraa keessa si galchu ture yeroon isaan asoosama kana (Kuusaa Gadoo) itti barreessan” jedhan. Arsii Boqojjiitti dhalatanii kan guddatan Obbo Gaaddisaa Birruu nama yeroo jalqabaaf asoosama Qubee Afaan Oromootiin barreessuun maxxansiisan akka ta’an himama. Kitaabni asoosamaa isaanii mata-duree ‘Kuusaa Gadoo’ jedhu qabu bara 1983 maxxanfame. Kitaabileen Dhaamsa Abbaa, Burreen Bifa Tokko Miti, Fedhii Gam-tokkee jedhanis hojiilee isaanii keessaati. Yunivarsiitii Finfinnee keessatti Akkaadaamii Afaan Sabootaa Itoophiyaa kan jedhamu keessas hojjechaa kan turan Obbo Gaaddisaa Birruu, namoota Waldaa Barreessitoota Oromiyaa hundeessan keessaas tokko turan. Kanaan dura adeemsi fi hojimaatni ogeeyyii hog-barruu Oromoo itti jajjabeessan fi itti badhaasan jiraachuu dhabuun guddina hog-barruu Oromoo irratti dhiibbaa geesisuu Prizedaantiin Waldaa Barreessitoota Oromiyaa Obbo Roobinaan Shuumii ni dubbatu. “Dhimmi hog-barruu Oromoo kun sadarkaa badhaasaatti ol siiqee kan mul’atu yoo ta’e guddina hog-barruu Oromoo keessatti qooda guddaa qaba” jedhan. “Hafuura dorgommii cimaa waan uumuuf guddina hog-barruu Oromoo keessatti shoora olaanaa akka taphatu abdii guddaa qabna” jechuunis himan. Badhaasni Hog-barruu Oromoo bara kana badhaasa tokko qofaan eegala. Baroota itti aananitti immoo dameelee garaagaraan kaadhimamtootni dorgomanii injifatan ni badhaafamu. “Amma (badhaasicha) hawaasatti beeksisuudha, ummata Oromootti ifa taasisuudha. Amma booda ogummaa kanarratti akkamiin kennama kan jedhu kan jalqabu,” jedhan Pirezidaantiin Waldaa Barreessitoota Oromiyaa Obbo Roobinaan Shuumii. Gosootni ykn dameeleen hog-barruu badhaasichi gara fulduraatti itti kennamus asoosama dheeraa fi gabaabaa, walaloo, iskiriiptii fiilmii, kitaabilee al-asoosamaa fi kkf ta’uu  akka danda’an himaniiru. “Nuti nama osoo hintaane hojii badhaasna. Hojii kamtu badhaafamuu qaba kan jedhurratti xiyyeeffannee badhaasni akka kennamu taasifama” jedhaniiru.


Lammileen Ertiraa sanada imalaa osoo qabnuu kaampii naannoo Amaaraa keessatti 'hidhamne' jedhan

Lammiileen Ertiraa dhibbaan lakkaa’aman sanada imalaa seera qabeessa ta'e otoo qabnuu buufata baqattoottaa naanoo Amaaraa keessatti akka sirreeffamtoota seeraatti ilaalamaa jirra,’’ jedhan. Lammileen Ertiraa kunneen guyyoota muraasa dura dhimma amantiif gara Finfinneetti imalaa otoo jiranii buufata dawoo baqattootaa naannoo Amaaraatti argamu geeffamuu dubbatan. Naannoo Amaaraa magaalaa Daabaat cinatti buufata baqattootaarra lammileen Ertiraa BBCtti akka himanitti, Gadaamii Sandaafaatti argamutti xabala dhiqatanii gara magaalaa Finfinneetti otoo deebi’anii Laga Xaafootti qabamanii gara buufata baqattootaa geeffaman. Namoonni qabamanii buufaticha geeffaman baay'innisaanii 160 ta'u. Ta'ullee, A.L.I Adoleessa 11, 2014  buufata baqattootaa sana keessaa namoonni 22 gadhiifamusaanii namoonni BBC’n dubbise himaniiru. Namoonni buufata baqattoota sana keessa tursiifaman lammummaa biyyoota garaa garaa kanneen qabaniifi umuriin isaaniis akkasuma garaagaradha jedhu. "Daa’imman , dubartoota biyya alaarraa maatii dubbisuu dhufan. Itoophiyaa keessa jiraachuuf eeyyama hin qabdan,’’ jechuun nutti himame jedha namni buufata baqattoota sana keessa jiru tokko. Namoonni buufaticha seensifaman harki caalaan isaanii eeyyama Itoophiyaa keessa jiraachuu ''hin qabani'' jedhe daragaggoon buufaticha keessa jiraatuufi maqaan isaa Roobel jedhamu. Roobel akka jedhutti, buufanni baqattootaa kun jireenyaaf bakka mijataa akka ta'utti hin ijaaramne, dhoqqee waan qabuuf deemuufuu rakkisaadha. Dubartiin ulfiifi haadha ijoollee sadii akka taate himtu tokko, abbaa warraa ishee waliin buufaticha geeffamtee dhiphachaa jiraachuu dubbatti. ''Ijoollee umriin isaanii ganna torbaa gadi ta’e sadiin manatti dhiisee ollaatti adaraa kennee dhaamee bahe, haalli irra jiran na yaaddessa,'' jette. Haati ijoollee sadii kun paaspoortiifi sadana eeyyama Itoophiyaa keessa jiraachuu eeyyama qabaachuu agarsiisu akka harkaa qabdu dubbatte. Namoonni buufata baqattootaa sana keessatti argaman lammilee biyyoota Ameerikaa, Kanaadaafi  biyyoota biroo ta’uu namni maqaan isaa Salamoon jedhamu himeera. Dargaggoon Arahaadoom jedhamuufi Sudaanirra akka dhufe dubbatu guyyaa sadii dura Sudaaniitti deebi’uun akka irra ture kaasuun, sababa maaliif akka qabame qaama dubbisu dhabuu hime. Namoonni buufata baqattootaa keessaa baafaman ammoo Ejensii Dhimma Baqattootaafi Namoota Baqannaarra Deebi’aniitiin dabalamuun Baahir Daaritti geeffamuu BBCtti himan. Lammilleen Ertiraa kunneen sababa maaliif akka to’ataman hoggantoota ejensichaa gaafachuuf irra-deddeebiin yaallee ''torban tokkoo booda malee ammatti deebii kennuu hin dandeenyu,’’ jedhanii deebii kennan. Dhaabbanni Refugees International Dilbata darbe ibsa baaseen, gabaasni baqattoonni Ertiraa fedhiin isaanitiin alatti buufata baqattoota seensifaman jedhu ''na yaaddeessa,’’ jedhe. Dhaabbatichatti qindeessaan Bahaafi Kibba Afrikaa Abdullaahii Halakhee, daangaan naannoo Amaaraafi Tigraay bakka baqattoonni kun geeffamuun isaanii gabaafame kun ''keessattuu baqattoota lammii Ertiraa tahaniif balaa qaba,'' jedhan. Itti dabaluun dhaabbatichi akka ibsetti, mootummaan Itoophiyaa baqattoota dirqamaan buufata baqattootaa seensisuun seeera biyyattiis ta’ee kan idil-addunyaa wajjin wal faalleessa.


Ogeeyyiin UN, baqattoonni haleellaa Afrikaa Kibbaatti lammiilee alaarra gahuun yaadda'an

Ogeeyyiin mirgoota namoomaa UN Afrikaa Kibbaatti haleellaa lammiilee biyyoota alaarra gahu balaaleeffachuun, itti gaafatamummaan akka jiraatu gaafatan. Gabaasa xumura torban dabre keessa baheen ogeeyyiin kun jibbiinsa sanyiirratti xiyyeeffateefi haasaan jibbiinsaa godaantota, baqattootaafi kolu-galtoota miidhaa jira jechuun, gochaa kana balaaleeffatan. Lammiin Itoophiyaa Afrikaa Kibbaa daldalarratti bobba'ee jiru Dureessaa Birhaanuu, haleellaan gama kanaan isaanirra gahu ammaaf tasgabbaa'ee kan jiru tahus, garuu yeroo mara sodaa keessa akka jiran hin dhoksine. ''Gama Oppireeshinii Dudulaa adeemaa jiruun,... saamicha, ajjeechaaf, jibbi waan jiruuf, [kanaaf] saaxilamuu dandeenya kan jedhu sodaa qabna,'' jedha. Akka gabaasaalee qaama mirgoota namoomaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii -OHCHR dhiyeenya bahan eeruun baase kanaatti, haleellaan lammiilee biyyoota biraa (xenophobic) fi loogiin akkaan hammaateera jedha. Keessaafuu sosochii “Operation Dudula” jedhun dhiyeenya kana as bahan akka fakkeenyaatti kaasuun. Biyyattiitti gareeleen falmisiisoo lama dhiyeenya kana kan as bahan ennaa tahu: Alexandra Dudula Movement fi Operation Dudula jedhamu. Sosochiin kun lammiilee biyyoota alaa seeraan ala biyyattii galaniifi ragaa hin qabne irratti duulaa kan jiran oggaa tahu, deeggarsas argachaa jiru. Dudula'n jecha Zuuluu ''achi dhiibuu'' yookaan ''garas deebisuu'' akka jechuuti - kanaanis maal akka barbaadan baruu dandeenya. Gareewwan lamaan kun gargar tahanis, yaadi kahumsaa isaanii garuu tokkichuma - lamaanuu godaantonni seeraan alaa Afrikaa akka biyyasaanii dhiisanii bahan barbaadu. Kana gochuu isaaniitiin, carraan hojiifi daldalaa lammiilee Afrikaa Kibbaaf akka tahu amanu. Godaansaan gara Afrikaa Kibbaa dhufee ganna jaha kan dabarse Dureessaan, mootummaa biyyattii irraa waraqaan kolu-galtummaa (asylum) isaa kennamee isumaan socho'aa fi daldalaa akka jiru hima. Magaalaa guddittii biyyattii Johaanisbarg, dhiyeenya Soweetoo keessa kan jiraatu dargaggoon kun, daldala supparmaarkeetii akka qabu dubbata. Dureessaan amma lafti ''nagayaa qabaatus'', yeroo hunda yaaddoon akka jiran dubbata. ''Yeroo hunda alert taanee eegganna,'' kan jedhu namni kun, ''gaaf takka akka saamamnu inuma beekna,'' jechuun sodaa keessa akka jiran kaasa. Ogeeyyiin gabaasa dhuma torban dabre keessa bahe qoran kunniin, jibbiinsi lammiilee biyya biraa (xenophobia) kun gadi fageenya kan qabuufi inumaa paartileen siyaasaa biyyattii keessa jiran tokko tokko bu'aa siyaasaaf itti fayyadamaa jiru jechuun qeeqan. ''Yaadni farra-godaantotaa angawoonni olaanoon adeemsisan, hokkora kakaasuuf galtee taheera. Qaamoleen mootummaas haleellaan dabalataa kka hin uumamne hambisuu dadhabaniiru yookaan kanneen harka keessaa qaban seeratti dhiyeessuu hin dandeenye.'' Dabaluunis qaamoleen dhuunfaa fi mootummaa mirgoota namoomaa kabajuuf waadaa seenan akka kabajan gaafataniiru.


Dubartii bakka kosii itti gatan iddoo bashannanaatti jijjiiruun 'raajii' hojjette

Waanti dubartiin kun goote, dhuguma namni tokko qofaa isaa kana hojjachuu danda’aa nama jechisiisa. Magaalaan isheen keessa jiraattu qilleensa hoo’adhaan waan beekamtuuf bakka akkanaa qilleensa itti fudhatan kanaan dura argitee hin beektu. Bakka magaarisa kanatti namni qofaatti waan garaa isaa walitti haasa’a, cidhi itti gaggeeffama, qophiiwwan eebba fi kabaja ayyaana dhalootaa hanga sagantaawwan waraabbii muuziqaa garaa garaa itti gaggeeffamu. Iddoon bashannanaa magariisni kun magaala industirii kan taate magaala Kombolchaa keessatti argamti. Iddoon bashannanaa kun amma maamiltootaf banaa ta’ee jira. Dubartiin iddoo dur kosiin itti gatamu gara iddoo baay’ee miidhagaa fi barbaadamaatti jijjiirte kun Sannaayit Gaashawu jedhamti. Gaa’ila horattee haadha ijoollee lamaati. Jaalalli isheen biqilootaf qabdu ijoolluummaadhumaa kan wajjin guddateedha. Abjuun ishee biqiltuu dhaabdee lafti magariisa uffatee arguu ture. Sannaayit, “Garaa qofa miti ijjis in nyaata” jettee amanti. Kanaafidha fakkaata biqiltoota qe’ee ishee keessaa fuutee namoota naannotiifuu kan qooddu. Manni fi mooran ishee hundi biqiltootatan kan dabaaleedha. Sannaayit ogummaa qonnaa hin baranne, waa’ee biqiltootas waan baratte hin qabdu. Ogummaa biqiltoota dhaabu fi kunuunsuu kan argatte muuxannoodhumaani. “Amaloota biqilootaa baruudhaf nan dhama’a. Akkuma ogeessa fayyaa, rakkoo biqiltootaa beekuu nan danda’a. Kana baruu kanan danda’e, muuxannoo fi jaalalan biqilootaf qabu irraa ka’eeni. Biqiltoonni akkuma ijoolleen maal barbaaddi? Maal jaalatti? Maaltu ta’aaf? Maaltu hin ta’uuf jedhanii gaatafaniiti,” jetti Sannaayit. Waa’ee biqilootaa sirriitti akka bartu kan ishee gargaare ammoo abbaa ishee ogummaa konkolaachisummaan jiraataniidha. Magaala Dasee jiraataa kan turan abbaan ishee Obbo Gaashawu, qe’ee isaanii biqiltuudhan bareechuun amala isaanii ture. Yeroo bakka biroo deemanii dhufan, biqiltoota gosa garaa garaa fidanii dhaabu turan. Biqiloota kana erga dhaabanii booda bishaan obaasee kan kunuunsu Sannaayit ture. Sannaayit akka jettutti, gosti biqiltuu qe’ee isaanii hin jirre hin jiru. Biqiltoonni kun bareedinaaf qofa osoo hin taane, nyaata fi qorichummaaf kan oolan hedduudha. Sannaayit barattuu kutaa 12 taatee osoo jirtuu maatiin ishee irraa du’an. Obboloota ishee lama guddisuun itti gaafatamummaan kan ishee ta’e. Sababa kanaaf baruumsa addaan kuttee gaa’ila dhaabbachuuf dirqamte. Obbolaa ishees akkasiin guddiste. Baruumsa ishee addaan kuttee heerumtus garuu akkuma barataa kitaaba dubbisuu isheenis qe’ee ishee keessa biqiltoota dhaabdee kunuunsuu hojii manaa ishee godhatte. Boodarra biqiltoota kana irraa firoota fi namoota biroof kennuudhan barsiifte. Sana booda gosa biqiltootaa biiroo, qe’ee fi bakka hojii fa’aa dhaabuun danda’amu omishtee gurguruu eegalte. Kana gochuun ishee gurgureen bu’aa ittiin argadhaaf osoo hin taane, naannoon ishee magariisa akka ta’uufi. Boodarra bakka xiqqoo qabdutti biqiltoota horsiisun namootatti agarsiisuu eegalte. Namoonni bituuf gaafa dhufan gosa biqiltoota fi akkaataa itti dhaaban itti agarsiifti. Gabaan ishee hoo’aa deeme, namoonnis biqiltuu dhaabuu wajjin wal baraa deeman. Naannoo sana bakki itti biqiltuu horsiisan waan hin turreef, namoonni bakkuma xiqqoo isheen misoomsite kana arganii ajaa’ibsiifachuu eegalan, suuras biratti ka’uu jalqaban. Jaalala namoonni magariisaf qaban erga barteen booda ammoo lafa xiqqoo qabdu irratti iddoo magariisa bashannanaaf ta’u hojjachuu akka qabdu murteessite. Akkuma jettes hojjattee agarsiifte. “Bakki bashannanaa xiqqoon ani hojjadhe maamilli waan itti baay’ateef humnaa ol nutti ta’e. Namoonni cidha godhachuuf fa’aa heddumminaan barbaadaa turan, jechuun bal’isuuf hojjachuu akka jalqabde dubbatti Sannaayit. Kanaaf ammoo bulchiinsa magaalicha irra deddeebin gaafannaan bakka kosii itti gatan filatanii naannoo Laga Borkannaa cinaa akka kennaniif himti. Bakkichi bakka kosii itti gatanii fi bu’uura misoomaa homaa hin qabne ta’us, kutannoo qabdu irraa kan ka’e bakkicha misoomsuuf murteessite. Laga Borkannaa irraa bishaan fudhattee ofuma isheetii dizaayinii qopheessun biqiltoota waggoota 20 oliif mana ishee keessatti kunuunsaa turte fuutee achitti dhaabuu eegalte. Dadhabbiin isaa salphaa akka hin turre dubbatti Sannaayit. Firoonni ishee naannoo sana jiran hojii isheetti gammadanis, humnaa ol isa isheen dadhabdu gaafa ilaalan itti gaddu turan. Namoota naannoo ishee keessaa akka isheen hin dhamaane fi iddoon isheen misoomsitu bu’aa akka hin qabnes kan itti himan salphaa hin turre. Isheen garuu murannoo ishee irraa kan duubatti deebisu hin turre. Haa ta’u garuu, bakkichi magaala keessaa bahee waan argamuuf namni ni dhufa kan jedhu shakkaa turte. Iddoon badhannanaa Sannaayit misoomsite kun kaaree meetira kuma 20 irratti kan hojjatame yoo ta’u lafa lolaan nyaatamee fi namni kosii itti gatu ture. Akka Sannaayit jettutti, iddoon bashannanaa kun amma si’a tokkotti sagantaa cidhaa 15 keessummeessuu danda’a. Iddoon bashannanaa dubartii jabduu tokkoon eegale amma namoota 50 dhaabbataan qacaree hojjachiisa. Namoota biroo yeroo gabaabaf hojjatan hedduufis carraa hojii uumee jira. “Namoota ogummaa qaban heddu itti horanneera. Ilaalcha namaas jijjiiruu dandeenyera. Kosiin akka qulqullaa’u fi hoteelonni iddoo magaarisa qabaachuu akka qaban fakkeenya taanee jirra,” jetti Sannaayit. Hojii gaarii hojjatteen kabajaa fi beekamtii namoota biraa argatte cinaatti Magalaan Kombolchaa irraa waraqaa ragaa fi waancaa badhaafamuu dandeessee jirti.


Liqiin Itoophiyaarra jiru hangam, akkamiin deebisuu dandeessi?

Liqiin Itoophiyaarra mootummoota addunyaa fi dhaabbilee liqii kennan irraa fudhate yeroo jalqabaatiif kan doolaara biiliyoona tokko caalee bara 1981tti ture. Amaan tana ammoo haalaan dabalaa jiraachu maddeen ni mul'isu. Ragaan Baankii Addunyaa akka agarsiisutti, sirni Dargii aangoorraa yeroo kufu liqiin biyyattiirra jiru doolaara biiliyoona sagal ture. Bara 2006tti ammoo liqiin kun gadi bu'uun doolaara biiliyoona 2.2 gahee ture. Haata'u malee bara 2018 wayita Ministirri Mummee Abiy aangootti dhufan, liqaan biyyattiirra ture doolaara biiliyoona 28 gaheera jedha Baankiin addunyaa. Ammaan tana ammoo liqiin biyyattiirra jiru kan dhaabbilee biyya keessaafi alaarraa liqeeffatame biiliyoona 56.6 gahusaa gabaasni himu Ministeera Maallaqaa Itoophiyaarraa bahaa jira. Mootummaan Itoophiyaa dabalaa dhufuu liqii kanaa hubachuun bajata biyyattii bara dhufuu keessatti liqii deebisuu waan dursa kennuuf akka ta'e ibseera. Liqiin biyyattiirra jiru walakkaa oomisha waliigalaa ishee ta'uu isaa hordofees liqii kana ilaalchisee dhaabbilee maallaqaa wajjin mariin gaggeeffamuutti jira. Walgahicha kan hoogganu liqeessitoota Itoophiyaa gurguddoo kan ta'an Faransaayiifi Chaayinaa fa'i. Mariin haala liqii Itoophiyaa fooyyessuu (loan restructuring) irratti erga eegalee bubbulus sababa waraana Kaaba Itoophiyaan gidduutti harkifateera. Dhaabbileen akka Fandii Maallaqa Idil- Addunyaa (IMF) fi Baankiin Addunyaa, Chaayinaafi biyyoonni liqii kennan kan biroos, liiqaa Itoophiyaa, Chaadiifi Zaambiyaa irraa jiruuf ilaalcha akka godhan gaafachaa jiru. Daayireektarri IMF Kiristaaliin Joorjiyoovaa, biyyoota qormaanni isaan mudachaa jiruuf furmaata barbaaduun ni barbaachisa jechuun Rooyitarsitti himaniiru. Bara 2018 wayita Ministirri Muummee Abiy Ahimad aangoo qabatanitti liqaan biyyoonnifi dhaabbileen maallaqa idil-addunyaa Itoophiyaa irraa qaban gara doolaara biiliyoona 28 kan gahu akka ta'e Baankii Addunyaa waabeffachuun ogeessi diinagdee Dr. Ayyelee Galaan BBC'tti himan. Akka ogeessi kun jedhanitti, ergasisii jijjiirama siyaasaafi rifoormii godhaman deeggaruuf dhaabbileen idil-addunyaafi biyyoonni dhuunfaan karaa arjoomaa fi liqaatiin doolaara biiliyoonaan lakkaawwamu Itoophiyaaf kennaniiru. ''Erga bara 2018 booda wanti bade abdii guddaa turerraa kan ka'e mootummaanis hangan barbaade liqeefadheen biyya ittiin guddisa jedhe. Warri biyya alaas Itoophiyaan karaa sirrii deemaa jirti jedhanii biiliyoona danuu takkumatti gadi naqani. Sun homaarra hin oolle.'' Liqaa mootummaan MM Abiy dura ture liqeeffatee osoo hin deebi'iin, erga MM Abiy aangootti dhufanis doolaarri biiliyoona 10 ol ta'u ida'amuun, ''liqaa biyyattiirra tuulamee turetti dabalameera,'' jedhu. ''Liqii kaffaluun isa kan duraa caala amma rakkisaa ta'aa dhufeera. Duruu badaa ture ammammoo ni hammaate.'' Liqeessitoota Itoophiyaa fi biyyoota Afrikaa biroo guddoo kan ta'e Fandiin Maallaqaa Idil-Addunyaa (IMF), bara 2020 keessa doolaara biiliyoona sadii raggaaseera. Ejensiiwwan fi Baankiin Addunyaas akkasuma maallaqa biiliyoon sadi sadii liqeessaniiru kan jedhan Dr Ayyeleen, ammaan tanas liqqaan Itoophiyaarra jiru biiliyoona 38 gadi akka hin taane kaasu. IMF liqii kana Itoophiyaaf raggaasuu isaatiin dura bara 2019 keessa gabaasa baaseen, biyyattiin liqaa deebisuuf rakkoo keessa jirti jedhee ture. ''Akeekkachiifni kun kan bahe liqaan Itoophiyaarra jiru doolaara biiliyoona lamaan wayita hiri'setti. Kun ammoo ergasii haalli jiru ittuu hammaachuu agarsiisa,'' jedhu Dr Ayyeleen. Baasiifi galii mootummaa miseensota Mana Maree Bakka Bu'oota Ummataaf dhiheenya kan ibsan Minsitirri Muummee Abiy Ahimad, ji'oota 11 keessa darban birrii biiliyoona 330 sassaabuufi baasiin biyyattii ammoo biiliyoona 500 gahuu himan. Baasiin fi galii biyyaa gidduu qaawwi hanga kanaaf kan sababa ta'e liqii ta'uus dubbatu. Muummichi Ministiraa ''waggaa kana keessa liqii doolaara biiliyoona 1.7 kaffalleerra. Kun ammoo gara birrii biiliyoona 100 ta'a,'' jedhan. Bajata bara dhufuu (ALI 2015)f kan raggaasifame birrii biiliyoona 786.6 keessaa harki caalu liqii deebisuu, deebisanii ijaaruu fi ijaarsa humna ittisaaf akka oolu ibsameera. Ogeessi diinagdee Abdul Mannaan Mohaammad rakkoolee guddina Itoophiyaa boodatti harkisan keessaa ijoon liqii ta'uu dubbatu. MM Abiy dhimma bajataarratti miseensota mana maree wajjin yeroo mari'atan, yaadota dhiyaatan keessaa bajata akka malee qisaasuufi dandeettiin galii walitti qabuu biyyattii laafuun akka ijootti ka'aniiru. Guddiinni diinagdee Itoophiyaan ALI bara 2011- 2013 gidduu galmeessite 7.1 karooraan gadi. Liqii Itoophiyaan fudhatte keessaa dhibbeentaan 97 liqii yeroo dheeraa (long term) fi liqii uummataa (public and publicly guaranteed) akka ta'e Dr Ayyeleen ni dubbatu. ''Liqiin yeroo dheeraa kan agarsiisu kaffaltiin isaa waggoota 30-50 keessatti kan raawwatamu ta'uu isaati. Kana jechuun liqii kana deebisuun yaaddoo mootummaa liqicha fudhatee hin ta'u.'' 'Public and Publicly Guaranteed' kan jedhamu ammoo yeroon liqaan kun itti kaffalamuu gahutti deebisuuf gaafatama kan qabu ''uummata Itoophiyaa sanuummoo dhaloota amma jiru hin ta'u jechuudha,'' jedhu. Dhaabbileen idil-addunyaa Itoophiyaaf liqeessan kan akka Baankii Addunyaafi IMF wayita liqii kennan yeroo jedhame keessatti maallaqicha yoo deebisuu baatan wanta akka wabiitti qabatan fudhatu. Ogeessi diinagdee Dr. Ayyeeleen Itoophiyaan maal qabsiiftee liqeeffachaa akka jirtu ifatti wanti beekamu hin jiruu jedhu. Biyyoonni kaanis akkasuma maal qabsiisanii akka liqii fudhatan ifa hin godhan jedhanii, wanti kun kan ifa ta'u kan liqeessee fi liqeeffate giddduu rakkoon dhalatee wal himachuun yeroo eegaluu ta'u himu. ''Mootummaan yeroo liqeeffatu qabeenyuma harka isaa jiru qabsiisee liqeeffata. Garuu maali inni kan jedhu iccitiidha. Yeroo baayyees kan beekamu waldhabanii gara seeraa yoo wal geessanidha.'' Akka fakkeenyaatti mootummaan Keeniyaa liqii Chaayinaarraa fudhatee ture irratti yeroo waldhaban Chaayinaan buufata doonii Mombaasaa fudhachuuf yeroo jettu, ''wabiin liqaa fudhateef qabame buufaticha ta'uun beekame,'' jechuun fakkeenya kaasu. ''Zaambiyaanis akkasuma humna ibsaa ishee qabsiiftee ture kan liqeeffatte, Liqiin sun kaffalamuu didnaan Chaayinaan kan kooti jechuu jalqabde.'' Liqii Itoophiyaan fudhatte wajjin walqabatee hanga ammaa dhibdeen waan hin dhagaahamneef qabdii qabame irratti maal akka ta'eef ragaan akka hin jirre himu. Waggoota muraasa darban Itoophiyaan liqaa dhaabbileen idila addunyaa Itoophiyaa fi biyyoota Afrikaa biroorraa qaban itti deebisan ilaalchisee fooyya'iinsi akka jiraatu irra deddeebiin gaafachaa jirti. Tibba kanas dhimmicha irratti mariin godhamaa ture. Liqii deebisuu irratti gaaffiin loan restructuring dhiyaate irratti kan gaafanneen Dr. Ayyeleen, bajata bara kana mootummaan qabate keessatti kan sadarkaa jalqabaarra jiru liqii kaffaluudha jedhan. Waraanni kaaba Itoohphiyaa jalqabuu dura liqaa deebisuu irratti ilaalchi akka godhamuuf gaafataa kan turte Itoophiyaan waraana keessa dhaabbilee liqeessan waliin hariiroon qabdu laafuun amma liqaa akka deebistu dhiibbaa keessa ishee galcheera jedhu. ''Bajata mootummaa bara baraan qabatu keessatti liqaa kaffaluun sadarkaa jalqabaarra yeroo ta'u argee hin beeku,'' kan jedhan ogeessi kun, kunis dhiibbaa jiru agarsiisa jedhan. Gaaffiin amma Itoophiyaan dhiyeessite, Loan restructuring jechuun ''salphaatti yeroo ibsamu yeroon itti deebisu naatursi humna koon oli naa fooyyessi jechuudha,'' jedhu Dr. Ayyeleen. Gaaffin kun bifa adda addaa kan qabu yeroo ta'u, ''liqiin kun humna koon ol ta'e naaf haqi ykn naaf dhiisi, dhala liqii kanaa naaf xiqqeessi ykn yeroon itti deebisu naaf dheeressi,'' kan jedhan ta'uu himan. Liqeeffatanii deebisuu dhabuun sadarkaa idila adddunyaatti yakka kan jedhan ogeessi kun, dubbiin gagegeffamu liqeessitoota amansiisanii tarree biyyoota 'black list' keessa jiran akka hin galle yaalii godhamu jedhu. Yeroo hedduuf dhaabbileen maallaqaa fi biyyoonni liqeessan, Itoophiyaarraa liqii haqaniiru. Yeroo baayyee marii 'Loan restructuring' keessatti kan milkaa'u yeroo itti deebisan dheeressuudha jedhan. ''Ammas wanti ta'uuf jiru yeroo itti deebisan dheeressuudha.'' Kun gama Itoophiyaan akka oduu gaariitti yeroo dubbatamu dhagenya garuu balaa qabaa jedhu. ''Fala yeroo ta'ee afura baafachuuf yoo gargaare malee dhalli yeroo barri isaa dheeratu dhalatu baayyee guddaadha.'' ''Yeroon dheerachuu isaa warri mootummaa akka mo'annaa guddaatti dubbatu, garuu biyya hiyyoomsaa deema. Short term gain long term pain dha.'' Dhaabbileen maallaqaa idil-addunyaa biyyoonni Sahaaraa gadii dhibbeentaan 40 liqii hammaataa keessa jiruu jedhu. IMF gabaasa bara 2018 baaseen lakkoofsi biyyoota Afrikaa liqii kaffaluu dadhaanii dachaan dabaluu ibseera. Mootummoota Afrikaa keessaa 20 kan ta'an liqii Chaayinaan irraa qabdu itti cimeera jedha. Biyyoota Afrikaa hedduu keessatti bu'uuraalee misoomaa gurguddaa ijaaraa kan jirtu Chaayinaan dhaabbilee maallaqaa akka Baankii Addunyaatti aanee liqeessituu guddoo biyyoota Afrikaati. Liqaan guddaan Chaayinaa irraa gara biyyoota Afrikaa kan dhufu gama ijaarsa daandii konkolaataa, kan baaburaa, buufata doonii fa'iin. Bara 2015'tti gabaasa John Hopkins University baaseen biyyootni 17 liqii Chaayinaan irraa qabdu sadarkaa kaffaluu hin dandeenyerra gahaniiru jedhee ture. Biyyoota kana keessa Jabuutii, Koongoo Rippaablikiifi Zaambiyaan ni argamu. Akka fakkeenyaatti liqii Jabuutii irra jiru keessaa dhibbeentaan 70 kan Chaayinaadha. Bara 2017'tti ammoo Eertiraa, Sudaan Kibbaa, Zimbaabiwee fi Chaad fa'a itti dabalamaniiru. Daandii qilleensaa Zimbaabiwee liqii Afrikaa Kibbaaf deebisuu qabu waan hin deebifneef hojjettoota isaa walakkaa ol ari'achuuf dirqameera.


Filannoon haaraa gaggeeffame majiliisaaf furmaata waaraa fidaa?

Waggoota lamaan darbaniif falmisiisaa kan ture filannoon hojii raawwachiiftuu majiliisaa furmaata waaraa ni argamsiisa jedhamee haaraan jalqaba torbee kanaa gaggeeffameera. Filannoon kun irra deebiin kan gaggeeffame filannoo manni maree Ulaamotaa ji’a Caamsaa darbe gaggeesse koreen hojii raawwachiiftuu duraanii “seera qabeessa waan hin taaneef hin fudhannu,” jechuu isaanitti. Arafaa osoo hin dhiyaatiin torbee lama dura garaa garummaa gidduu isaanii jiru akka furataniif Ministira Muummee Abiy Ahmad dabalatee angawoonni mootummaa biroo qaamolee kana wajjin wal arganii akka mari'atan dhagahamee jira. Walgahii kanaani hojii raawwachiiftuwwan duraanii fi haaraa filatamanii turan lakkoofsaan 50 ta’an korri irra deebiin akka taa’amu akkasumas bu’aa korichaa mootummaan akka raawwachiisu erga ta’e boodadha kan korri haaraan kan waamame. Kana hordofuudhanis gareen lamaanu waliin ta’uun ayyaana Arafaa irrati ibsa kennan. Kora waliigalaa jalqaba torban kanaa taa’ame irratti taajjabdummaan kan hirmaatan Uztaaz Ahmaddiin Jabal BBC'tti akka himanitti, filannoo haaraa gaggeeffame kanaan Ittaanaa pirezidaantii koree hojii raawwachiiftuu duraanii kan turan Dr. Jeeyilaan Kadir biiricha pirezidaantii haaraa filatamamanitti kennaniiru. Haaluma kanaanis Sheek Hajii Ibraahim Tufaa Pirezidaantii ta’uun filatamanii jiru. Sheek Abdulkaarim Badiradin Dursaa Ittaanaa Pirezidaantii yoo ta’an, Sheek Abdulaziiz Abdulwaalii ammoo Ittiaanaa Pirezidaantii ta’uun filatamniiru. Korri waliigalaa majiliisichaa yeroo dheeraf osoo hin gaggeeffamin ture ji’a Caamsaa ALI bara 2014'tti gaggeessee ture. Murteewwan yeroo sana fudhataman keessaa tokko koreewwan hojii raawwachiiftuu duraanii kaasun haara filachuudha. Korri waliigalaa amma gaggeeffame kun koree hojii raawwachiiftuu ji’a caamsaa keessa filatamanii turan irra deebin filatee jira. Majiliisa jalqabaa keessa warri turan namoonni muraasni koree hojii raawwachiiftuu Sharaatanitti filataman hin fudannu jechuu isaanii irraa kan ka’e guutumaa Itoophiyaa irraa Ulaamonni 300 ol kan hirmaachise filannoo haaraan gaggeeffamuu isaa Ahimaddin Jabal BBC'tti himaniiru. Waldhadee waggaa lamaa ol fudhate kana furuudhaaf mootummaan baay’ee dhama’eera jedhu Ahimaddiin Jabal. “Ministirri Muummee rakkinicha jaarsummaan furuu bira kan darbe rakkoo amma biyyattii mudate irratti qoqqoodamiinsi kan biraa akka hin uumamneef jecha miila Muftii Hajii Umar irratti kufanii kadhataniiru,” jedhu Ahimaddiin Jabal. Waggaa 11 dura mootummaan Itoophiyaa barsiisa amantii Ahibash biyya Libaanoos irraa gara Itoophiyaa “qarshiidhaan seensisuun uummata musliimaa irratti humnaan fe’uu yaaleera,” yaada jedhuun hawaasni musliimaa keessumaa beektonni gaaffii kaasan. Gaaffiin kun hawaasa musliimaa fi mootummaa giduutti waldhadee uumun gara mormiitti jijjiirame. Koree Fala Barbaadduu Musliimota Itoophiyaa jedhamee kan waamamuu fi Uztaaz Abubakar Ahimadiin kan gaggeeffamu gareen beektotaa, hidhamuu isaanii hordofee, sochiin “Sagaleen Keenya haa Dhagahamu” jedhu hundaa’un keessumaa miidiyaa hawaasaarratti sochii guddaa taasisaa ture. Yeroo sana korichi gaaffiwwan ijoo ta’an sadi ifatti gaafatee ture: Manni Maree Waliigalaa Islaama Itoophiyaa (Majiliisni) gaggeessitoota hawaasa musliimatiin filatamaniin gaggeeffamuu qaba; barsiisni haaraan Ahibash jedhamu humnaan nurratti fe’amuu hin qabuu kan jedhuu fi dhaabbanni Awaliyaa majliisaan osoo hin taane boordiin buluu qaba kan jedhan ture. Koreen Fala Barbaadduu kunis miseensota 17 kan qabu yoo ta’u, ALI bara 2007'tti himannaa shororkeessummaa irratti banameen hidhaan waggaa 7 hanga 22 itti murtaa’ee ture. Waggaa afur erga hidhamanii booda ammoo bara 2008'tti dhiifamni godhameef gadi lakkifaman. Itoophiyaa keessatti jijjiirma siyaasaa dhufe hordofuun Ebla 23, 2013'tti kora taa’ameen manni maree cehuumsaa hundaa’e gaaffii hawaasa musliimaa ni deebisa jedhamee abdatamee ture. Maa maree cehuumsaa biratti koreen nama sagal of keessaa qabuu fi jijjirama dhaabaa fiduuf gargaara jedhames hunaa’ee ture. Kora Hooteela Sharaatanitti taa’ame sanarratti Ministira Muummee Abiy Ahmad dabalatee, Ministira Nagaa kan turan Aaddee Mufaariyaat Kamiilis argamanii turan. Kora kanarratti guutuu biyyattii keessaa ulaamonni 500 ol kan hirmaatan yoo ta’u, koreen haaraa filatame gaffii yeroo dheeraaf ka’aa tureef furmaata ni kenna jedhamee abiin irra kaa’ame. Korri Hooteela Sharatan erga taa’amee waggaa sadi booda, majliisa haaraa filachuuf sochiin yeroo godhamu danqaan garaa garaa uumamaa turee, ji’a Caamsaa keessa korri miseensonni mana maree ulaamotaa harki caalan irratti hirmaatan taa’ame. Miseensa koree hojii raawwachiiftuu duraanii kan turan Sheek Ahimad Awwal, isaan miseensa mana maree ulaamota ta’anii osoo jiranuu akka irratti hin hirmaannee fi korichi fudhatama akka hin qabne akkasumas ulaamonni guutummaa biyyattii irratti hirmaachuu qabu jechuun mormii qaban BBC'tti himanii turan. Uztaaz Ahimaddin akka jedhanitti, filannoo amma gaggeeffame kan mootumaan raawwachiisu yoo ta’u, koreen hojii raawwachiiftun haaraa filataman warra duraanii harkaa fuudhanii hojii isaanii ni eegalu. “Haa ta’u malee ammayyuu namoonni mufatan hin dhabaman. Bifa kanaan yoo deemne, fedhiin isaanii hanga guutamutti rakkoon hin furamu. Kora ammaa kanarratti namooni muraasni hin argamne. Garuu waa’ee rakkoo hawaasa musliimaa yoo kaasne, filannoon kun rakkinicha ni fura,” jedhan Uztaaz Ahimaddin.


Shakkamtoonni ‘nuti ABO Shaneeti’ jechuun nama ukkaamsuun birrii 300,000 gaafatan to’ataman

Shakkamtoonni lama Magaala Fiicheetti ‘nuti ABO Shaneedha’ jechuun nama ukkamsan, to’atamanii qoratamaa jiraachuu qondaalli mootummaa magaalichaa ibsan. Taateen kun Godina Shawaa Kaabaa bulchiinsa magaala Fiichee, ganda Diida Heexoo, gooxii Alaata-maaram jedhamu keessatti raawwatamuu Itti gaafatamaan Waajjira Bulchiinsaa fi Nageenya magaalaa Fiichee Obbo Araarsaa Nagaash BBCti himaniiru. ALI Adoolessa 10 bara 2014 shakkamtoonni lamaan, Damissoo (Saamu’el) Abbabaa fi Abbaabaa Taadduu jedhaman dargaggoo maqaan isaa Ayyoo Dassaalaw jedhamuun “dhimmaaf si barbaadna” jechuun bilbilaan waaman. “Tilmaamaan naannoo sa’aa 11:00tti bilbilaan gara manaatti waamanii mana shakkamaa tokkoffaa Saamu’el Abbabaa dhaqe” jedhan. “Gaafa manasaa gahu garuu wanta biraatu isa qunname. Akka mana gaheen afaanfii harkasaa hidhuudhaan ukkaamsanii maallaqa gaafachaa turan” jedhan Obbo Araarsaan. Wayita miidhamaan harka shakkamtootaa turettis miidhaa fi dararaan garagaraa irratti raawwatamuu ragaan Waajjira Bulchiinsaa fi Nageenya Magaala Fiicheerraa arganne hima. “Nama kanarratti miidhaawwan garagaraa gahaniiru. Qaamasaa irratti reebichi garagaraa gaheera. Dararri garagaraa gaheera. Qaamni isaa iddoo baay’ee madaa’era” jedhan Obbo Araarsaan. Ayyoo Dassaalaw halkan sana hanga sa’aa 10:00 irratti, mana shakkamaa tokkoffaa erga tursiifamee booda halkanuma sana nama mana amantaa deemu fakkeessuun uffata itti uffisanii, harka fi afaan hidhanii gara mana shakkamaa lammaffaa geeffamuu Obbo Araarsaan himan. “Ammas akkuma kana dura godhan maallaqa akka galchuuf doorsisaa turan. Dabalataan mobaayil baankingiidhaan herreega (baankii) isaarraa maallaqa dabarfachuuf ture. Garuu ‘password’ dogongoraa waan itti galchaniif hin milkoofne” jedhan. Itti aansunis shakkamtootni maatii miidhamaatti bilbiluun maallaqa akka ergan gaafachuu eegalan. “Maatii isaarratti bilbilanii ‘nuti ABO Shaneedha. Namni Ayyoo Dassaalaw jedhamu nu bira jira waan ta’eef, maallaqa qarshii Kuma 300 akkaawuntiirratti galchaa' jedhanii gaafachaa turan” jedhan Obbo Araarsaa Nagaash. “Kaayyoon isaaniis nama kana sodaachisanii maallaqa kana argachuudha” jedhan. Eeruu hawaasarraa isaan qaqqabe bu’uura godhachuun qaamoleen nageenyaa shakkamtoota irratti hordoffii taasisuu kan himan Obbo Araarsaan, shakkamtootni yeroof baqatanii akka turan himan. \n \n“Erga baqatanii booda to’annaa fi hordoffii taasifneen bulchiinsuma magaala Fiichee keessatti to’achuun danda’ameera” jedhan. Haaluma kanaan shakkamaan tokkoffaa Adoolessa 12 yemmuu to’atamu shakkamaan lammaffaan immoo kaleessa Kamisa Adoolessa 14 bara 2014 to’annoo jala oole. Shakkamtootni lamaan dhalootaan aanaa Darraa akka ta’an fi shakkamaan tokkoffaa Saamu’el Abbaba magaala Fiichee keessatti mana jireenyaa kan qabu fi shakkamaan lammaffaa immoo magaalicha keessatti kireeffatee kan jiraatu ta’uus Obbo Araarsaan himaniiru. Yeroo ammaattis shakkamtoota irratti qorannaan adeemsifamaa jiraachuun himameera. Yakki nama ukkaamsuun maallaqa gaafachuu magaala Fiichee keessatti raawwatee kan hin beeknefii inni kunis isa jalqabaa akka ta’e Obbo Araarsaa Nagaash himaniiru. Gama biraatin hidhattootni Waraana Bilisummaa Oromoo kan mootummaan ‘Shanee’ jedhuun gochaa nama ukkaamsuun maallaqa gaafachuun irra deddeebin komatamu. Haa ta’u malee hidhattootni kunneen gochicha raawwachuu ni haalu.


Humnoonni Tigraay koree mootummaa wajjin mariyatu hundeessuu beeksise

Lola kaaba Itoophiyaatti ji’oota digdamaaf gaggeeffamaa ture karaa nagaatin goolabuuf TPLF garee mootummaa wajjin mariyatu hudeessuu isaa dubbi-himaan TPLF Getaachoo Raddaa AFP tti hime. Mootummaan gama isaatin naannoo Tigraay wajjin mariyachuuf koree hundesse ifa gochuun hojii eegaluu isaa beeksisee ture. Getaachoo Raddaa AFP tti akka himetti, koree aangawoota sadarkaa olaanaa irra jiran hundeessee gara Naayirobitti erguuf qophiidha. Eenyummaa namoota koree marii kana keessatti hammatamaniifi baay’inni isaanii meeqa akka ta’e waanti ibsame hin jiru. Mootummaan Itoophiyaa marichi kan gaggeeffamuu qabu dursummaa Gamtaa Afrikaa jalatti ta’uu akka qabu ibsus aanga'oonni Tigraay garuu marii Gamtaa Afrikaa qofaan gaggeeffamutti akka hin amanne ibsee jira. Obbo Getaachoon akka jedhetti, adeemsa marii hundumaa Gamtaa Afrikaatti kennuun isaanif kan hin liqimfamneefi mariin akka gaggeeffamuuf dhamaatii guddaa gochaa kan turan Pirezidaant Uhuruu Keniyaataa maricha keessatti hamatamuu qabu. Gaanfa Afrikaatti ergamaa addaa Gamtaa Afrikaa kan ta’e Oliseegun Obasaanjoon Ministeer Muummee Abiy Ahmad waliin michuudha jedhuun gareen TPLF komataa ture. Pirezidaantin Naannoo Tigraay ji’a darbe xalayaa duree Gamtaa Afrikaa kan ta’an Maaki Saaliif barreessen gamticha irraa komii akka qabu ibsee ture. “Yeroo waraanni gaggeeffamaa tureefi badiin waraanan nurratti gaggeeffamaa ture Gamtichi akka waan hin arginee ta’ee callisuun isaa bu’uura Gamtaan Afrikaa dhaabbateef kan cabsedha. “Dureen gamtichaafi bakka bu’oonni olaanoon, akkaataa adeemsa gamtichaatin manni maree nageenyaafi tasgabbii dambiiwwan baasuun ejjannoo fudhachuu dhabuu isaanii eerudhaan irra deddeebin mormii keenya ibsaa turre. Akka ilaalcha mootummaa Tigraayitti, gaggeessitoonni Komoshinii Gamtaa Afrikaa kufaatii isaanii irraa baratanii amanamummaa argachuuf hojjachuu qabu,” jechuun Dabretsiyon xalayicha irratti ibsee ture. Obbo Getaachoon gama isaatiin, abbummaa daangaa lafaa Naannoo Amaaraatin ka’uufi ammayyuu humnoota Naannoo Amaaratiin to’atamee jiru irratti waanti mariyannu hin jiru jedhee jira. Gama Tigraayin waa’en lixa Tigraay fi bu’uuraalee misoomaa haal-duree mariitif hin dhiyaatu yaanni jedhu irra deddeebin kan dhiyaatu yoo ta’u, gama mootummaatin haal-dureen dhiyaate hin jiru. Marii nagaa kana ilaalchisee mootummaan Itoophiyaa, “Heera mootummaa fi fayidaa biyyoolessaa bu’uura kan godhate ta’uu qaba,” jechuun alatti bal’ina isaa waan ibse hin qabu. Koreen marii nagaa mootuummaan hundeesse itti gaafatamummaa addaan qooddatee hojii eegaluu isaa beeksisee jira. Koreen kun Itti aanaa Ministeera Muummee fi Ministeera Dhimma Alaa kan ta’an Obbo Dammaqaa Makonninin kan durfamu yoo ta’u miseensa torba qaba. Obbo Damaqa Makonii alatti Ambaasaadar Reediwaan, Ministirri Haqaa Dr Geediyoon Xiimootiwoos, Daareektarri Olaanaa Eejjansii Odeeffannoo fi Nageenyaa Biyyaaleessaa Obbo Tamasgan Xirunah, Ittigaafatamaa Nageenya Odeeffannoo Raayyaa Ittisaa Jeeneeraal Birhaanu Baqalaa, Ittaanaa Pirezidaantii Naannoo Amaaraa Dr Geetaacho Jambaree, Ittigaafatamaa Olaanaa Damee Jidduugala Dimokiraasii Paartii Badhaadhiinaa Ambaasaadar Hasan Abdalqaadiir miseensummaan hammatamaniiru. Mariin nagaa kun yoomi fi eessatti akka gaggeeffamu waanti ifatti beekame jiraachuu baatus gama Tigraay irraa Naayiroobii tti akka ta’u yaanni dhiyaatera. Waraana kaaba Itoophiyaatti garee TPLF fi mootummaa Itoophiyaa gidduutti waggaa tokkoo oliif gaggeeffameen kumaatamni du’uun alatti gaaga’amni diinagdee fi qabeenyaa guddaan biyyattii mudateera. Qaamolee wal waraanan lachuu deeggarsa namoomaf jecha labsii waraana dhaabuu deeggaruu ibsanis naannoo Tigraay keessatti hanga ammaatti tajaajiliwwan bu’uuraa kanneen akka ibsaa, bilbilaa, baankii kanneen biroo hin eegalin jiraachuu irraa kan ka’e namoonni haala hamaa keessa akka jiraatan akka dirqisiise dhaabbileen deeggarsa namoomaa ni dubbatu.


Sirni Gadaa Oromoo Walloo kufee ka’e har’a maalirra jira?

“Sabasaatin adda bahee kan ture, Gadaansaa kan harkaa kufee Oromoon Walloo amma haala gaariitti jira” jedhan Abbaan Gadaa Oromoo Walloo Ahimad Mahaammad Umar. Ummatni Oromoo Walloo akkuma ummata Oromoo kaanii aadaafii duudhaa Sirna Gadaatin bulaa akka ture ogeeyyiin aadaa godinichaafii Abbootiin Gadaa himu. Haa ta’u malee dhiibbaan kallattii garagaraan irratti taasifame sirnichi akka adda citufii baduuf sababa ta’e. “Dur irraa kaasee sirni Gadaa ni jira ture. Haata’u malee gidduutti mootummoota darbaniin sababoota adda addaatin laafaa dhufe. Inumaayyuu ummatni akka dagatu, akka irraanfatu tasifamaa ture” jedhu Naannoo Amaaraatti dursaan garee aadaa Qajeelcha Aadaaf Tuurizimii Godina Addaa Saba Oromoo Obbo Ahimad Ibraahim. Haa ta’u malee sirnichi yoom adda akka cite ragaan ifatti agarsiisu kan hin jirre ta’uu dubbatan. Abbaan Gadaa Oromoo Walloo Ahimad Mahaammad Umar immoo Sirni Gadaa Oromoo Walloo bara Gadaa Aabbee Mansur adda cituusaa maanguddootta buleeyyii fi hayyootarraa odeeffachuu isaanii himu. Sababni sirni Gadaa Oromoo Walloo adda itti cites “Oromummaa kana balleessuu keessatti gaarri hin bahamne hin jiru ture. Sirna dur turetu waan kana balleessuuf biyya tana weerare.  Sababa kanaan baduu danda’e” jedhan. Kufaatiin Gadaa Oromoo Walloo ummatichi rakkoolee garagaraaf saaxiluufii miidhaa olaanaa qaqqabsiisuu Abbaa Gadaa Ahimad Mahaammad himu. “Eenyummaa ofii akka wallaalu godheera. Lammaffaa immoo saba isaatin adda isa baase. Fira ofii kan Kaabaaf Kibba keessaa qabu, Oromiyaa bal’oo keessaa qabullee akka walitti dhufee ittiin hin mari’anne, obbolaa akka hintaane, kophaasaa as keessatti badii ta’ee jiraatu isa godhe” jedhan. Kana malees “namni walitti deemee wayi hin hiikkanne, wanti hundi mana murtiin akka dhumu aadaa qabun akka hin dhumne isa godheera. Jaarsummaadhaan taa’ee aadaafii safuu qabun akka hin hiikkanne isa godhee harka duwwaa isa hambiseera” jechuunis himan. Haa ta’u malee, deebi’uun Gadaa Oromoo Walloo walitti dhufeenya ummatichi ummata Oromoo kaan waliin qabu kan cimse ta’uu himu. Dabalataan eenyummaafii duudhaan Oromummaa akka calaqifamu taasisuus Abbaa Gadaa Mahaammad Abduu dubbatu. Sirni Gadaa Oromoo Walloo waggoota dheeraaf erga adda cite booda haaromsuun jalqabsiisuuf waggoota lamaan dura sochiin eegalame. “Barreeffama qopheessinee ka’umsa sanaan ‘Gadaan Walloo deebi’ee dhaabbachuu qaba’ kan jedhu bara lama dura barreeeffamaan hamma tokko qindeessinee caasaan isaa hanga aanaatti hanga gandaatti akka jiraatu goone” jedhan dursaan garee aadaa Qajeelcha Aadaaf Tuurizimii Godina Addaa Saba Oromoo Obbo Ahimad Ibraahim. Ummata waliin mariin erga taasifamee boodas maanguddootni 63 aanaalee godinichaa torba keessaa walitti dhufun yaa’iin taa’ame. Filannoon Abbaa Gadaa, Abbaa Bokkuu fi Abbaa Duulaafii caasaaleen biroos adeemsifame. Gosaan Ituu kan ta’an Ahimad Mahaammad Umaris Abbaa Gadaa Oromoo Walloo ta’uun filataman; baalliis fudhatan. “Ani gosti kiyya Ituudha. Ituu keessaa Baabbo, Baabbo keessaa Guta. ‘Sanyiin kun hangafa waan ta’eef argatuu qaba’ jedhanii natti kennan” jechuun haala Baallii itti fudhatan ibsu. Gadaan Oromoo Walloo erga deebi’ee lafa qabatee booda hojiilee garagaraa hojjetaa turuu Abbaan Gadaafii ogeeyyiin aadaa ni himu. Haaromsa Gadaan booda ummattoota ollaa waliin walitti bu’iinsi yemmuu uumamu rakkinichi Abbootii Gadaan akka furamu taasifamuu himan. Haa ta’u malee Gadaan deebi’us waggoota lamaan darban rakkoolee garagaraan qoratamaa har’a gahe. Rakkoon inni tokko hanqina bajataa sochiin caasaa Gadaa Walloo hanga barbaadamu akka hin sochoone ta'uu odeeffannoon Qajeelcha Aadaaf Tuurizimii Godina Addaa Saba Oromoo irraa arganne mul’isa. “Inni lammataa rakkoo ilaalchaati. Rakkoo ilaalchaa hawaasa tokko tokko bira jiru. Sirni Gadaa kun yoo cime ‘nuyi akkas taana’ jedhanii kan shakkaniifii kan ilaalcha biraa qabaatan ni jiru” jedhan dursaan garee aadaa qajeelchichaa Obbo Ahimad Ibraahim. Dhiibbaan angawoota mootummaan taasifamu akka jiru dhimma irra deddeebiin dhagahamu yemmuu ta’u Abbaan Gadaa Oromoo Walloo Ahimad Mahaammad dhimmicharratti yaada kennuuf fedhii akka hin qabne BBCti himaniiru. Haa ta’u malee dursaan garee aadaa qajeelchichaa Obbo Ahimad Ibraahim ilaalchawwan fi shakkiiwwan jiraatanis ummatichi cimee sirna Gadaasaa itti fufsiisuu akka qabu dhaaman.


Sudaan daangaa Itoophiyaa waliinii cuftee turte bante

Sudaan ji’a tokko dura daangaa ijoo Itoophiyaa waliin wal daangeessu cuftee turte, amma deebistee bante. Daangaan kun kan baname angaa’ota Itoophiyaa waliin mariin bu’a qabeessa ta’e erga gaggeeffamee booda ta’uu isaa Sudaan himteetti. Ji’a tokko dura, Sudaan naannoo Itoophiyaa waliin ishee daangessu irratti haleellaa raawwateen miseensoti waraanaakoo ajjeefamaniiru jechuun himata dhiyeessuun ishee ni yaadatama. Sudaan haleellaa humna waraanaa Itoophiyaan raawwatame jettu kanaan, loltoonni jahaa fi namni siviilii tokko ajjeefamuu isaanii ibsitee turte. Mootummaan Itoophiyaa gama isaan waldhabdee kan irratti humni waraanaa biyyattii akka hin hirmaanne fi miidhaan kun kan uumame humnootiin Sudaan daangaa Itoophiyaa darbanii erga seenanii booda waldhabdee milishaa naannichaa waliin uumameen ta’uu ibseera. Daangaan bakka Galaabaat jedhamu akka banamuuf kan murtaa’e, daangicha irratti rakkoo uumame furuuf hoggantoonni biyyootii lamaanii erga waliigalanii booda jechuun Mana Maree Tikaa fi Ittisaa Sudaanitti Koree Teeknikaa eeruun, miidiyaan mootummaa Sudaan, Suna gabaaseera. Naannoo daangaa irratti qaamolee hidhatan to’achuuf “gama Itoophiyaan fedhiin argame” balbala daangaa kanaa banuuf wantoota sababa ta’an keessaa tokko ta’uu ibsaniiru. Ministirri Muummee Abiy Ahimad fi hogganaan Sudaan Janaraal Abdul Fattaa al-Burhaan, Keeniyaa keessatti wal arganii mari’achuun isaanii ni yaadatama. Hoggantoonni lamaan A.L.I Waxabajjii 28, 2014 irratti Naayirobiitti kan wal argan, marii hoggantoonni biyyootii Afrikaa Bahaa IGAD irratti hirmaachuuf erga Keeniyaa seenanii boodadha. Marii hoggantoota lamaanii hordofee, MM Abiy Ahimad miidiyaa hawaasummaa isaanii irratti “Janaraal Abdul Fattaah al-Burhaan waliin mariin tasiiseen, biyyootiin lamaan karaa nagaan hojjechuuf dhimmootiin hedduu akka jiran waliigalteerra geenyeerra,” jechuun ibsanii turani. Mana Maree Nageenyaa fi Ittisaa Sudaanitti Koreen Teeknikaa, daangichi Dilbataa eegalee banamuu isaa ibsuun, humnootni Sudaan naannichatti eegumsa cimaa ni taasisu jedheera. Galabaat, naannoo al-Fashaagaa kan biyyotii lamaan dangeessuu keessatti balbala daangaa jirudha. Sudaan erga humna waraanaa Itoophiyaa himattee booda, balballi daangaa kun cufamee ture. Naannoon qonnaaf mijataa bal’aa al-Fashaagaa jedhamu kun, to’annoo Itoophiyaa jala kan ture yoo ta’u, waraanni Tigraay eegaluu isaan booda yemmuu Itoophiyaan humna waraanaa ishee sochoostu irraa eegalee, humnootni Sudaan bakkicha to’atanii turaniiru. Sababa gaaffii daangaan kun anaaf mala jedhuun waldhabaa kan jiran Itoophiyaa fi Sudaan, dhimma hidhaa guddicha Laga Abbayyaa irrattis hariiroon isaanii hir’isaa tureera.


Maanguddoon tibbana erga soorama bahanii MAn eebbifaman maal himu?

Obbo Alii Saafayii maanguddoo ganna 67 yoo ta'an Sanbata darbe Yunivarsiitii Bulee Horaa irraa digrii lammeessoo -Masters of Arts (MA) dhaan eebbifamuun guddoo jajaman. Ofii maanguddoon umrii sooromaa keessa Yunvarsiitiirraa eebbifaman kuni eenyu? Godina Gujii Aanaa Liibanitti dhalatanii kan guddatan yoo ta’u, umrii ijoollummaa isaaniitti biyyaa baqatanii Somaaliyaatti waggaa dheeraa dabarsan. Abbaan isaanii Obbo Saafayii Sheberoo qabsaa’aa ta’uu isaaniitiin haalli biyya keessaa rakkoo taanaan akka biyyaa bahan himu. “Abbaan kiyya qabsaa’aa ture. Qabsa’ota akka Jeneraal Waaqoo, Jeneraal Duubee, Taakkalaa Uturaa fi Aliyyii Cirriifaa wajjin miseensa turan. Haalli yeros ture hamaa taanaan umrii waggaa sagal yeroon ture fuudhanii Somaaliyaa naan deeman. Isaan gara qabsoo deemanii ani barumsa seene,” jedhu. Barnoota isaanii kutaa jalqabaatii hanga kooleejjiitti Somaaliyaa Kaampii baqataa Harraas jedhamutti barachuun achumatti barsiisaa akka turanis himu. Dhimma qabsoofi cunqursaa Oromoorra gahu ijoollummaa isaaniirraa sirritti hubachaa waan guddataniif jecha isaanis umrii dargagummaa isaaniitti qabsoo Waraana Bilisummaa Oromoo (ABO) keessatti qooda fudhachuus himu. “Ani ijoollummaa kiyyaan baqattoota Somaaliyaa jiran sagantaa ABO barsiisaan ture. Akka carraa ta’ee sagantaa siyaasaa ABO Jaal Nadhii Gammadaa harkaan fudhadhe. Yeros barataan ture. Booda dhaabni dirqama naaf kennee gara biyyaa na deebise,” jedhan. Dargiin kufuuf waggaan lama yeroo hafu gara biyyaatti akka deebi’aniifi A.L.I bara 1984 ABO’n chaartara keessaa erga baheen booda waggoota hedduuf hidhaa keessatti dabarsan. Boodarra hojjetaa mootummaa ta’uun akka qacaramanii turanis himu. Obbo Aliin amma abbaa ijoollee saddeetiiti. Dheebuu barnootaaf qabaniif jecha erga soorama bahanii yunivarsiitii Bulee Horaa seenanii baratan. Digirii jalqabaa isaanii erga eebbifamanii waggoota 35 booda barana digirii lammeessoo(Masters) dhaan eebbifaman. “Ijoollee kiyya barsiisaan ture. Fedhiin barnootaaf qabu olaanaa ture. Garuu ergan biyyaatti deebi’ee yeroo hedduun hidhama. Jireenyi baay'ee ulfaataa ture. Kanaaf jecha yeroon barbaadetti barumsa kana barachuu hin dandeenye. Amma ijoolleen kiyyaafi haati warraa kiyya na jajjabeessanii muldhata kiyya bira gahe,” jedhu. Obbo Aliin Gujiitti waajjiraalee mootummaa hedduu keessatti hoggansaan hojjechaa turanis yeroo hedduu himatni ergama addaa qaba jedhu narratti waan dhihaataa tureef soorama kiyyalleen mirkaneefachuurratti rakkoo ta’e jedhu. Erga soorama bahanii Yunivarsiiti Bulee Horaa barumsaaf erga seenaniin boodas yaadotni umrii kanatti maal gochuuf baratta jedhan namootarraa irra deddeebiin akka gaafataman yaadatu. “Ani kaayyoon kiyya barnootni umriidhaan akka hin daangeffamne muldhisuu barbaadeeni. Ani ilma horsiisee bulaa keessaa bahe. Dhaloota na duuba jiraniif fakkeenya ta’uufin umrii kanaan baradhe. Amma eebbifamee muldhata kiyya milkeefadheera,” jedhan. Yeroo ammaa hojii akka hin qabneefi erga digirii lammeessoo kanaan eebbifamanii namootarraa dinqisiifannaa argachuun caalaatti dhaabbileen carraa hojii uumuufiif waadaa galan argachuulleen himan Obbo Aliin.


Lammeechaa fi Gudaaf Itoophiyaaf medaaliyaa dabalataa fidan

Shaampiyoonaa Atileetiksii Addunyaa 18ffaa Ameerikaatti dorgomamaa jiruun Lammeechaa Girmaafi Gudaaf Tsaggaay medaaliyaa meetii biyya gonfataniiru. Atileetonni lamaanuu atileetota Olompikarratti fageenyichaan injifataniin warqii dhaban. Keeniyaan warqii jalqabaa dorgommii argatteerratti atileet Gudaaf Tasaggaay 1500m dubartootaan Itoophiyaaf medaaliyaa meetii fiddeetti. Dorgommii kana atileetiin Keeniyaa Feeyiz Kipyegoon 3:52:96’n injifatte. Atileetiin UK Laawuraa Muwiir immoo nahaasa argatte. Atileetiin Itoophiyaa biroo Firewaynii Hayiluu immoo afraffaan yoo xumurtu, Hiruut Mashashaanis hirmaatteetti. Lammeechaa Girmaan immoo 3000m gufachiisaa dhiiraan lammaffaa bahuun medaaliyaa shaampiyoonaa Dohaatti argate lammeeffateera. Bara 2019’tti Lammeechaan fageenya atileetonni Keeniyaa ittiin beekaman kanaan medaaliyaa meetii argatee ture. Olompika Riyoo gubbaas meetii gonfate. Dorgommicha atileetiin Morookoo Olompikarrattis injifatee ture, Soufiane El Bakkali, injifannoon xumuree shaampiyoonaa addunyaa ta’eera. Atileetiin Keeniyaa Conseslus Kipruto sadaffaa bahuun nahaasa argate. Atileetota Itoophiyaa biraa Geetinnat Waala afraffaa yoo bahu, Haayilmaariyaam Amaara 10ffaan xumure. Dorgommiiwwan lamaan akka sa’aatii Itoophiyaatti Wiixata obboroo kan Kibxatatti bari’utti gaggeeffaman. Itoophiyaan dorgommii hanga ammaa taasifameen warqii sadiifi meetii sadiin Ameerikaatti aantee sadarkaa lammaffaarra jirti. Guyyaa har’aa dorgommiin tokko atileetiin Itoophiyaa keessatti hirmaatu ni taasifama. Akka sa’aatii Oregan galgala sa’aatii tokkoofi walakkaatti 1500m dhiiraan atileet Taaddasa Lammii ni dorgoma. Atileetii Noorway fageenyichaan Olompikii irratti warqii mo’ate Jakob Ingebrigtsen, akkasumas atileetota Keeniyaafi kaanirraa morkiin cimaa isa eeggata.