Waraana Tigraay: Akkamiin humnootiin TPLF waraana Itoophiyaan mo'atamu dadhabame

Waraanni Itoophiyaa yeroo tokko akkaan jabaafi kabajaa US argatee ture dirree waraanaatti waan injifatameef mootummaan lammiileen waraana finciltoota Tigraay waliin taasifamu akka seenan murteesse. Dirree waraanaatti kuni jijjiirama guddaadha. Waggaa tokko dura waraanni Itoophiyaa paartii Naannoo Tigraay bulchaa ture Adda Bilisummaa Ummata Tigraay (ABBUT/TPLF) aangoo irraa kaase. Amma loltoonni TPLF magaalota gara Finfinnee geessu to'ataa jiru. ''Loltoonni TPLF jalqaba Tigraay keessatti karaa riphee loltummaan haleellaa rukutanii baqachuu fayyadamuun waraana Itoophiyaa huban,'' jechuun xiinxalaan Gaanfa Afrikaa US jiraatan Fayisal Roblee ibsu. ''Amma lola kana xumuruuf lola seenan.'' Haa ta'u malee, ogeessi diinagdeefi dhimma Itoophiyaarratti barreessan Achaammellah Taammiruu fulduratti qajeeluun TPLF ''yeroofidha'' jechuun ibsu. ''Lammileen Itoophiyaa hundi Itoophiyaa oolchuuf ka'aniiru,'' jedhan. Tooftaan TPLF kunis gulaalaa duraanii BBC Tigrinyaa Saamu'el Gabrahiywat waa'ee yeroo dargaggummaa isaatti riphee loltummaan Ertiraaf lole isa akka yaadachiisu hima. Finciltoonni Ertiraa humnoota Tigraay waliin loluun hanga 1991 mootummaan Mangistu H/Maariyaam aangoorraa ka'utti lolaa turan. ''Meeshaa waraanaa baay'ee hin hidhanne, saffisoodha, nyaata gahaa malee kaka'umsaafi kutannoo agarsiisaa turan,'' jechuun hima. Lolli erga xumurame booda Ertiraan walabummaa ishee yoo labsitu TPLF immoo aangoo mootummaa Itoophiyaa to'ate. Ta'us olaantummaan siyaasaa isaa bara 2018 mormii ummataan xumura argate. Ergasii hoggantoonni TPLF Maqaleetti galanii Sadaasa waggaa darbe kanneen waraana keessa isaaniif amanamaniifi ganan - komaandarootaafi loltoota dabalatee - waliin ta'un buufata waraanaa Itoophiyaa irratti haleellaa raawwatan. Meeshaalee waraanaa gurguddoo qofatu fudhatame miti, garuu qondaaltonni olaanoofi waraanni Itoophiyaa didan ajjeefamaniiru yookiin kumaan to'atamaniiru. ''Haleellaan galgala sana raawwate Itoophiyaa waraana federaalaa malee hambiseera,'' jechuun Achaammellah hima. Haa ta'u malee, milishaan - deeggarsa waraana Ertiraa irraa argameeniifi milishaan Naannoo Amaaraa irraa haleellaa baname qolatan. Haleellaa qilleensaafi lafoon lola banuun ji'a tokko gaditti TPLF aangoorraa buusan. Ta'us akka Saamu'el jedhutti, badii lammiilee nagaarratti raawwataniin - gudeeddii, ajjeechaa fi midhaan gubuu dabalatee - Tigroonni ''hawaasa hundarraa kabaja ofii tikfachuuf TPLF'tti goran.'' ''Maatiin ijoollee isaaniin: 'Manatti du'uurraa dhaqaa lolaa.' Eegasii waraanni waraana Itoophiyaafi TPLF qofa gidduu miti ummata Tigraayiifi waraana gidduutti ta'e.'' Akka Robleen jedhanitti, janaraalonni kana dura soorama bahan yookiin ganan gaarreeniifi holqa Tigraayitti seenuun akka damee waraanaa TPLF'tti Humna Ittisaa Tigraay (TDF) hundeessan. Kanaanis namoonni kuma kurnaan lakkaa'aman akka qindoominaan socho'an taasisan. ''Janaraalonni kunneen lammilee Tigraay tiksuun dirqama keenya jedhanii yaadan. Beekumsa waraana keessa jiru itti dhimma bahuun kufaatii isaarratti dalagan,'' jedhu Robleen. Humnoonni Tigraay magaalaa Finfinneerraa 300km gadirraa fagaatanii argamu. Yeroo ammaa ifatti waraana Itoophiyaa yeroo tokko Afrikaarraa cimaa ta'erra olaantummaa qabu jechuun himu. ''Itoophiyaan Gaanfa Afrikaatti waraana shororkeessummaa qolachuuf keessumaa Somaaliyaatti taasifameetti, michuu Ameerikaa tokkoffaadha. Somaaliyaatti Mana Murtii Islaamummaa kan al-Shabaab dura ture fonqolchaniiru. ''Ameerikaan waraana Itoophiyaa qarshiin gargaaruun, meeshaan itti kennun alatti nyaata qophaa'e qopheessiteettif,'' jechuun Robleen dubbatu. ''Gamtaan Afrikaa nagaa kabachiisuuf isaanirratti hirkate. Amma garuu Itoophiyaan mataan ishii nagaa hin qabdu.'' Muddamni TPLF kan eegale wayita MM Abiy Ahimad Ebla 2018 gara aangootti dhufan ture. Lammiileen saboota biyyattii keessatti lakkoofsa gurguddaa qaban lamaan Oromoofi Amaaraa hedduun, bulchiinsa biyyattii TPLF'n waggoota 27f hoogganamaa ture cimsanii morman. Gaafas MM Abiy jijjiiramoota hedduu hojiirra oolchan, kanaanis TPLF wajjiin mufii cimaa keessa galan. ''Uummata Itoophiyaa keessaa sabni Tigraay %6 qofa kan tahan oggaa tahu, gaafa TPLF aangoorra ture, sirna federaalizimii hojiirra oolche. Kunis [sabaafi sablammoonni] naannoo ofiisaanii akka hundeessan kan aangoo kennuuf ture,'' jedhu Aabba Robleen. ''TPLF Minisitirri Muummee [dhalataa Oromoo tahan] aangoo hunda gara mootummaa jiddu-galeessaatti fida jechuun sodaatan. Kanaanis muddamni hamaan dhalatee, boodarras gara waraanaatti cehe.'' Daarektara Faawundeeshinii Nagaa Addunyaa kan tahan Alex de Waal ammoo, MM Abiy caasaa waraanaa: kanneen isaaniif amanamoo tahanitti akkasumas komii dhalattoonni Tigraay waraana keessa iddoo hedduu qabatan jedhu tasgabbeessuuf jijjiirama taasisan jedhu. ''Dhalattoonni Tigraay waraana guutuu keessaa %18 turan. Kanneen aangoorra turanis dachaa lakkoofsa kanaa turan. Lakkoofsa uummataa wajjin walbira yoo qabamu, kan walmadaalu hinturre. MM Abiy [waraana keessaa] dhalattoota Tigraay dhiibee baasuun, loltoota Rippablikaan Gaard UAEn leenji'aniifi isaaf amanamoo tahan ijaare,'' jedhan Prof De Waal. ''Jijjiiramni kun loltoota hamilee cabse - tokkummaan isaaniis ni hafe. MM Abiy waraanni jalqabamuu dura akka haaraatti ijaaruuf yeroo hin arganne.'' Akka Prof De Waal jedhutti divizhinii waraanaa 20 keessaa 10 ni mo'amuun, yoo xiqqaate loltoonni 10,000 tahan ajjeefaman. Kanneen lakkoofsa walfakkaatu qabanis booji'aman - divizhiniin tokko loltoota 5,000 kan of keessaa qabudha. Dhimma kanarratti BBCn dubbi-himaa waraana biyyattii dubbisuuf yaaliin taasise hin milkoofne. Waxabajjii dabre keessa TPLF bakka hedduu naannoo Tigraay deebisee erga to'ate booda, gama naannoolee ollaa Amaaraafi Affaariin lola bane. Wayituma sanattis MM Abiy finciltoota kana loluuf, lammiileen humna qaban hunduu waraana biyyattiitti akka makaman waamicha dhiyeessan. ''Imala gara fuulduraa humnoonni Tigraay taasisan qolachuuf, waraanni [naannoo Amaaraatti] lola baay'ina namootaa qindeesse. Kunis qonnaan bulaa, barattootaafi dargaggoota magaalaa keessaa kan hammate ture. Jarri kun lafasaanii eeguuf haalaan si'aawoo turan, garuu leenjii bu'uuraa torbanoota muraasaa qofa qabu turan,'' jedhu Alex De Waal. ''Garii garii haleellaan baay'ina namootaa marroon lammaffaa qawweeyyuu kan hinqabne turan. Kumaatamatti kan lakkaa'aman, tarii kuma kudhanitti kan lakkaa'aman humnoota Tigraayiin ajjeefamaniiru.'' Kunis dhimma mirga namoomaa walxaxaa tahe fida jedhu Prof De Waal. Akkamiin jennaan: ''Garaagarummaa loltootaa fi lammiilee nagaa gidduu jiru balleessa. Kana malees uummata Amaaraafi Tigraay gidduutti diinummaa uuma. Nagaafi araara buusuufis rakkisaa taasisa.'' Aabba Achaamiyallah garuu malli kun hojiirra hinoolle jedhu. Dargaggooni wayita loltoonni naannicha hin turretti, hawaasa isaanii balaa dhufu jalaa eeguun isaaniirra ture jedhu. ''Gaafa TPLF manaa manarra deemuun dhalattoota Amaaraa adamsu, haadholii ajjeesu fi ijoollee isaanii gudeedu, callisaanii mana cufatanii hin teenye.'' Dhiyeenya kana ammoo mootummaan federaalaa kaka'umsa haara horachuuf jecha labsii yeroo hatattamaa labseera. Kanaanis kanneen umuriin isaanii gaheefi meeshaa waraanaa qaban waraanatti galchuuf aangoo qabaata. Kana malees loltoota tajaajilanii soorama bahaniifis waamicha taasiseera. Mootummaan naannoolees tarkaanfii ofii hojiirra oolchaa jiru. Naannoon Amaaraa waajiraaleen mootummaa hundi xiyyeeffannoo isaanii gara waraanichaa akka taasisaniifi jiraattonnis konkolaataan isaanii lola kanaaf yoo barbaachise akka hojiirra oolu akeekeera. Prof De Waal tarkaanfiiwwan kun bu'a qabeessa miti jedha. ''Namoota hedduu argachuu danda'u, garuu caasaan ajajaa fi to'annoo raayyaa diigameera. Waraanni jaarmiyaa adeemsa waggoota hedduu keessatti, kaayyoo waloofi qajeelfama waloof kan ijaaramudha.'' Haa tahu malee ogeettiin nageenyaa teessoon ishee Kaanaadaa tahe Ann Fitz-Gerald, loltoonni TPLF miidhaan caalu irra gaheera jetti. Inumaawuu finciltoota kanatu wayita ulaa barbaachisaa to'achuufi humna ittiin mari'atan dabaluuf jecha ''dambalii namaa'' jedhamu kanatti dhimma bahe jetti. Akka Prof Fitz-Gerald jettutti Raayyaan Ittisa Biyyaa bakkasaa qabatee kan jiru oggaa tahu, gabaasa miidiyaalee biyya keessaan, waraanni Itoophiyaa yaalii 12 finciltoonni TPLF magaalaa Miillee qabachuuf taasisan qolatan jetti. Magaalaan Miillee ulaa haalaan barbaachisaa taate wayita taatu, daandiin guddichi gara Jabuutii geessu achi keessaan fulla'a. Finciltoonni TPLF magaalaa guddoo biyyattii uummata miiliyoona shanii ol qabdu to'achuuf fedhii akka qabanis himaniiru. ''TPLF mootummaarra dhiibbaa uumuun mari'achuu barbaada. Finfinnee galu jedhee hin yaadu. Achitti fudhatama hinqaban,'' jedha Aabba Saamu'el. Prof De Waal akka jedhutti mootummaan ''gama waraanaan injifatamus, TPLF injifadheera jechuuf ni rakkata. Maaliif jennaan, mo'ichi kan siyaasaa waan taheef. ''Qaamolee siyaasaa kaanirraa deeggarsaafi tumsi isaan barbaachisa, kanammoo hinqaban. ''Kanaaf mariin taa'amuunsaa hinoolu. San booda xiyyeeffannoo TPLF kan tahu egeree Tigraay irratti.''


Tigraay: Waraanni Kaaba Itoophiyaa waggaa tokko guute akkamiin xumura argata?

Waraanni Sadaasa 04, 2020 keessa bara darbe naannoo Tigraayitti eegalame amma gara nannoolee ollaa Affaar fi Amaaraatti ce'uun cimee itti fufeera. Waraana kanarratti qaamoleen hirmaatan yakka mirga namoomaa sarbuu hedduu fi qabeenya barbadeessuu isaanii ibsuun, gocha isaaniirraa akka of qusataniif UN dabalatee biyyoonni lixaa hedduun wawaataa turan. Ajjechaa lammilee nagaa, miidhaan saal-qunnamtii hadhoolii fi dubartoota hedduu irra ga'uu fi qabeenyi hedduun barbaada'uu isaaf sababa kan ta'e waraana kanaaf dhumni isaa maali? Furmaatni eenyurraa dhufa? Ofii waraani reefu waggaa guute akkamiin eegale? Ka'umsa waraana kanaa irratti mootummaan federaalaa fi naannoo Tigraay quba walitti qabuun wal himatu. Hogganaan Adda Bilisa Baasaa Ummata Tigraay (TPLF) Dabratsiyon Gabramikaa'eel (PhD), 'MM Abiy Ahimad fi humnootni Amaaraa ummata Tigraay jilbeenfachiisuuf mootummaa Ertiraa waliin ta'uun nu balleessuuf waraana eegalanidha' jechuun mootummaa federaalaa himata. Mootummaan ministira muummee Abiy Ahimad gama isaatiin, TPLF humna waraana Kaabaa waggootii 20f daangaa eegaa ture irratti haleellaa waan gaggeesseef "seera eegsisuuf" jecha lolatti seennedha jedha. Xiinxalaan siyaasa Gaanfa Afrikaa Abdulrahamaan Sayiid Abuhashiim garuu ka'umsi waraanichaa inni dhugaan qamoolee lamaan gidduu waldhabdee aangoo qabachuuf turedha jechuun, "yaada dogoggoraa" qabatanii waraana itti seenanidha jechuun ibsa. Yuunivarsitii Ameerikaatti Piroofeesara Misoomaa kana ta'an Galaawudiyoos Araayaa (PhD) gama isaanin, mootummaan Itoophiyaafi Ertiraa waliin ta'uun, "TPLF'n balleessuuf jecha uummata Tigraay irratti waraana labsaniiru," jechuun ibsu. Abbaa alangaafi abbaa seeraa Ertiraa kan ture Kifleyohannis Tewoldebirihaan waraanichi "Game Over (Xumurame)" jechuun waaligaltee biyyootii lamaan simachuun, Itoophiyaa keessatti yemmuu waldhabdeen uumametti "harka keenya marannee hin ilaallu" kan jedhan pireezidant Isaayyas Afaworqii waraanni Tigraay akka hammaatu taasisaniiru jedhu. Walabummaa Ertiraaf waranaa adeemsifame irratti kan hirmaatan Obbo Kifleyohannis, waraanni amala isaan waan badii uumu ta'uu isaa eeruun, "keessumaa lolli magaalota keessatti adeemsifamuun namummaa qabaattee, lubbuu namoota nagaa eeguu yoo dandeesseyyu meeshaan waraanaa guddaan rakkisaa waan ta'eef miidhaa hedduu geessisa," jedhu. Kaanaf, humni Ittisaa Itoophiyaafi loltoonni Ertiraa, miseensota TPLF adamsuuf jecha yemmuu ji'oota torbaaf Tigraay keessa turanitti sarbama mirga namoomaafi saamicha raawwachuu isaanii ibsaniiru. 'Mootummaa wajjiin akka kana duraatti itti hin fufnu, TPLF Finfinnee qabachuu ni mormina'- Feeltimaan 'Yakki waraanaa Itoophiyaa keessatti raawwatamuu hin oolle' - gabaasa UN Labsii yeroo muddamaatiin dhorkaawwanii fi dirqamawwan kaa'aman maal fa'i? TPLF's magaalaa Maayikaadiratti namoota nagaa dhalattoota Amaaraa ta'an irratti ajjechaa akka raawwate qorannoon UN fi Komishiniin mirga namoomaa Itoophiyaa gaggeessan ni eera. Waraanichi bakkeewwan nannoleee Affaar fi Amaaraa keessatti babal'achuu isaa irraa kan ka'e, bakkeewwan kunneen kan to'atan humnootni TPLF, lammilee nagaa irratti haleellaa geessisaa jiru himatni jedhu irratti dhiyaateera. Irra daddeebiin namoota nagaa irratti miidha akka hin geessisne kan himu TPLF, gama isaan himatni kun qaama saddaffaan akka qoratamuuf gaafateera. Ta'us garuu, sababa waraana kanaan lammileen miiliyoona 6 ol gargaarsi nyaataa hatattamaa kan isaan barbaachisu ta'uufi qamooleen gargaarsa dhiyeessan daandileen akka banamuufiif waamichi dhiyaachaa jira. Tigraay keessatti qofa lammileen miiliyoona walakkaa ta'an rakkoon beelaa isaan qunnameera. Waraanicha dura namootni miiliyoona 1.6 ta'an gargaarsa safetynet irraa argataniin jiraachaa turani. Dabalataanis naannicha keessatti taajijjilli baankii ibsaa fi wantoota bu'uraa biroo addaan citanii waan turaniif, hojjattoonni mootummaa nannicha keessa jiran miindaa waan hin arganneef, naannicha keessatti jireenyi rakkisaa akka ta'u godheera jechuun Abdurhamaan ni hima. Sababa kanaan finciltoonni TPLF uggurri Tigraay irra jiru hanga kaatuutti akkasumas ulaagaaleen kanaan dura dhiyeessan mootummaan hanga guututti waraanicha akka hin dhaabne himu. Nagaan gutuun utuu hin dhufin akkasumas waligaltee amanamaa ta'erra utuu hin ga'amiin mootummaan uggura kaa'e ni kaasa amantaa jedhu hin qabu kan jedhan Obbo Abdurhamaan, lammilee miliyoonaan lakka'amaniif gargaarsi hatattamaa waan barbaachisuuf, haalli kun akkataa kanaan yeroo dheeraaf turuu hin danda'u jedhu. Obbo Kifleyohannis gama isaaniin, waraanichi kanarra yoo dheerate, uummatni Tigraay itti cimuu akka danda'u ibsuun, hawaasni addunyaa gargaarsi karaa itti kennamu mijeessuuf yaalii gochuu qaba jedhaniiru. Waldhabdeen naannoo Tigraay fi mootummaa Federaalaa gidduu jiru yeroo cimaa deemetti, namootni siyaasaa fi hayyuleen Tigraay hedduun walga'ii taasisaa turan irratti "nu hin barbaachisan taanaan karaa nagaa gargar ba'uu dandeenya" jechaa akka turan Obbo Kifleyohannis ni himu. "Uummatni waraanaan miidhame dafee waan hin bayyaannatneef, uummata hunda waliin ta'uun waltajjiin abbootii siyaasaa fi amantaa of keessatti qabate qophaa'uu qaba," jechuunis yaada isaanii kennaniiru. Lammileen Itoophiyaa naannoon Tigraay maxxaantuu diinagdee Itoophiyaa akka taatetti waan ilaalaniif "Itoophiyaa irraa nan foxxoqa utuu jette mormiin irratti ni dhiyaata jedhee hin yaadu," kan jedhu Obbo Abdurhamaan gama isaaniin. Naannichi homaa hin qabu yoo ta'eyyu ogeessotni mala diinagdee qopheessuu yoo danda'an biyya ta'uu irraa kan ishee dhorku sababni hin jiru jedhu. "Biyya ta'uuf dirqama dirqama balballi galaanaa (buufata galaanaa) fi qabeenyi ni barbaachisa jechuu miti. Buufata galaana argachuuf jecha ammo waldhabdee biraa keessa galuun hin barbaachisu. Naannoo tokko mitiitti magalaan tokkoyyu biyya uumuu dandeessi," jechuun Singaapoorriin akka fakkeenyaatti kaasaniiru. Dr Gilaawudiyoos gama isaaniin haalli Tigraay karaa sadii murtaa'uu danda'a amantaa jedhu qabu. Dhalattoonni Tigraay fi humnootni federaalistii biroon waliin ta'uun mootummaa MM Abiy balleessuun, Mootummaa feederaalaa fi dimokiraatawaa Itoophiyaa haaraa ijaaruun filannoo isa tokko akka ta'e ni himu. Nannoleen aangoo ofiin of bulchuu keennameefi konfedereshinii waliinii uumuun ykn ammoo gutummaa gututtii bilisa ta'anii ofii isaaniin mirga ittin of bulchan kennuu ni dand'ama jechuun filannoowwan sadan ibsaniiru. Dubbi himaan TPLF Obbo Geetaachoo Raddaa, uummata Tigraay irratti dhorkii ka'amee kaasuun xiyyeeffanoo isa jalqabaa akka ta'e ibsuun, eegereen uummata Tigraay murtee uummatichaa akka ta'ee himuun isanii ni yaadatama. Waaranni kun yeroo jalqaberraa eegalee, hawaasni addunyaa waligalteen dhukaasaa dhaabuu akka taasisamuu fi furmaatni nagaa qabeessa ta'e akka uumamuuf waamicha dhiyeessaa turaniiru. Ta'us garuu, waraanichi gara naannolee ollaatti babal'achuun lammileen hedduu qe'ee isaaniirraa buqqa'anii, miidhaan hedduu ga'aa jira. "Waraanni kun karaa nagana utuu furamee natti tola, haalonni turan garuu kana waan eeyyaman hin fakkaatu. Waraanaan waan cumuramu natti fakkaata," jechuun Piroofeesar Galadiyoos tilmaama qaban himaniiru. Waldhabdeen mootummaa federaalaa fi naannoo Tigraay gidduu ture karaa marii fi haasaa siyaasaan furamuu qaba jechaa kan ture Crisis Group, dhiyeenya ibsa baaseen, "Waraanni babal'achaa fi dheerachaa dhufe mariin hiikamuu qaba," jedheera. Obbo Abdurhamaan gama isaan, rakkoo amma jiru furuuf, TPLF waraanarra furmaata siyaasaa fiduu irratti hojjachuu qaba jedhu. Sababiin isaas, " TPLF waraanicha injifatee Finfinnee seenuu yoo danda'es, waggooti 27 darban keessatti dogoggora uumeen, biyya bulchuu hin danda'u. Mormii dargaggootaan aangoorraa ni kaafama. Ta'us garuu seenaa fi aadaa Itoophiyaa keessatti humni mormituun humnaan mo'ate aangoo to'achuun waan jiruuf waraanichi itti fufa yaadoo jedhu qaba," jedhan. Obbo Kifleyohannis gama isaaniin, waraanni kun yoo dheerate qamoleen lamaanuu wan dadhabaa deemaniif,  hawaasa addunyaan dhibbaan godhamee waraanichi mariin furamuu danda'a tilmaama jedhu akka qaban himaniiru. "Wanti hamaan garuu waldhabee saboota gidduutti yeroo dheeraaf turedha. Waldhabdeen sabaa kun yoon hammaachaa deeme badii hin barbaachisne akka hin uumnee na yaaddessa," jechuun qamooleen hundi waraanicha qabeeneessuuf akka hojjataniif gaafataniiru. Crisis Group gama isaatiin, qaamolee waraanicha keesatti hirmaatan, waraanicha dhaabsisuuf itti gaafatamummaa hin fudhatan taanaan, namootni kumaataman lakkaa'aman waraanaa fi beelaan du'uu danda'u jedha.

ABBUT (Adda Bilisa Baasaa Uummata Tigraay)


Waraana Tigraay: Naannoo Amaaraatti finciltoota TPLF'n 'badiifi saamicha olaanaatu raawwatame'

Waraanni naannoo Tigraayitti gaggeeffamaa ture erga gara naannoo Amaaraatti babal'ateen booda godinaalee naannichaa to'annoo finciltoota TPLF jala jiran keessatti badiin olaanaan qaqqabuu biiroon Misoomaafi Karoora naannoo Amaaraa BBCtti hime. Itti gaafatamaan biiriichaa Obbo Annimuuti Ballaxaa akka jedhaniitti, aanaalee 45 godinaalee shanan; Walloo Kaabaa, Kibba Gondar, Kaaba Gondar, Waaghimraa fi Walloo Kibbaa keessatti argaman keessatti saamichiifi badiin birrii biiliyoona 280 ta'u qaqqabeera. Tilmaamni kunis godina Walloo kibbaa fi naannoolee Shawaa Kaabaa kanneen waraanichi dhiheenya keessatti babal'ate hin hammatu jedhan. Badii qaqqabe kanas waajjiraalee damee garaa garaa waliin ta'uun qorannoo taasiseen baruu akka danda'e ittigaafatamaan kun dubbatanii, keessattuu badiin damee qonnaatiin qaqqabe olaanaa ta'uu BBCtti himaniiru. Qorannichi eddoowwan hunda qaqqabuuf hanqina akka qabu Obbo Annimuuti ibsan. Waraanichi Dasseefi Kombolchaa dabalatee naannoolee Shawaa Kaabaa kan diinagdee cimaa qaban keessatti babal'achuunsaa badiin naannichatti qaqqabe kan jedhameen ol akka ta'u kaasu. Obbo Annimuuti akka jedhaniitti aanaalee qorannoon keessatti gaggeeffameetti sadarkaa guutummaan jedhamuun hospitaaloonni, manneen barnootaa, kiliiniikoonni, buufataaleen fayyaa fi bu'uuraaleen misoomaa mootummaa barbadaa'aniiru. Keessattuu damee qonnaarratti badiifi saamichi olaanaan raawwatameera jedhan. ''Dhaabbilee qorannoo qonnaa Siriinqaa, Saqooxaa fi Qobboo irraa konkoolaataa, tiraaktaroota, midhaan, qabeenya loonii fi buu'uraalee misoomaa jallisii irra badiin qaqqabeera,'' jedhu. Haata'u malee godinaalee kanneen to'atee kan argamu TPLF irraa BBC himannaa kanarratti yaanni argate hinjiru. Dameen biraa badii fi saamichi irratti raawwatame ammoo fayyaa ta'uu kan kaasan Obbo Annimuuti, hospitaaloonni, kiliniikoonnfi buufataaleen fayyaa saamamuufi barbadaa'uu dubbatu. Kana malees manneen barnotaafi intarpiraayizoonni carraa hojii uumuuf hundeeffamanis balaa walfakkaataan irra gahu himan. ''Barattoonni dhaabbilee kanneen keessatti barataa turan, hojjattoonni akkasumas miseensoonni hawaasaa carraan hojii umameefii ture hojii dhabaniiru. Daandiileefi riqichoonni barbadaa'aniiru. Dhaabbilee amantaa, hoteeloonniifi eddoowwan hawwata turiistii miidhaan irra gaheera,'' jedhan. Qorannoon kunis eddoowwan finciltoonni keessaa bahanitti qaamaan argamuun bakka amma to'annoo filciltootaa jala jiranii ammoo namoota achii jiraataniifi aanga'oota baqatanii bahan irraa yaada argataniifi maloota biraatti fayyadamuun ragaa argataniin ta'uu dubbatan. Badiin qaqqabe naannicha attamiin miidha? Obbo Annimuuti BBCtti akka himanitti, badiiwwan eddoowwan jedhaman kanneenitti qaqqabe deebiisanii bakka buusuuf kan naannichaan danda'amu miti. Bajanni naannichaa ALI bara 2014 birrii biiliyoona 80 ta'uu kan himan ittigaafatamaan kun, naannichi hojiiwwan idilee hunda dhaabuun kan barbadaa'een deebiisa jedhee osoo hojjatee waggoota 10 keessattuu deebiisuu kan hindandeenye ta'uu dubbatu. Bajannii sadarkaa feedeeraalaatti jiru gara biiliyoona 500 akka ta'efi kunis liqaafi galii keessaa irraa kan walitti qabameedha jechuun, badiin naannichatti qaqqabe, mootummaa federaalaatiinuu kan hindanda'amne ta'uu ibsu. Naannichi badii qaqqabeera jedhame kanaaf itti gaafatamaadha kan jedhe finciltoota TPLF yoo ta'u, kunis naannicha waggoota 40 fi 50 kan booddeetti deebiisuudha jedhan Obbo Annimuuti. Kana malees, ''maashinoonni wal'aansaa ogeessootaan hiikamanii, konkolaatoonni, meeshaaleen qonnaa fudhatamaniiru.'' jedhu. Waraanni Sadaasa 04, 2020 haleellaa buufata raayyaa ittisaa kan kaaba biyyattiitti buufatee turerratti raawwateen hordofee eegalee ammalleen hin xumuramne. Waxabajjii darbee keessa motummaan federaalaa labsii dhukaasa dhaabuu gamtokkee labsuun erga naannoo Tigraay keessaa baheen booda, finciltoonni TPLF gara naannolee ollaa Amaaraafi Affaar keessa galuun to'annaa babal'ifatan. Sababii waraana kanaatiin rakkoo namoomaa naannoo Tigraay keessatti mudateen alatti, naannoolee lama keessatti namoonni miliyoonootaan lakkaa'amn bakka jireenyaa isaanii buqqa'uun gargaarsa eeggachuuf dirqaman. Naannoo Amaaraa keessatti qofa namoonni miiliyoona 1.1 ta'an buqqa'uu komishiniin ittisa balaa fi wabii nyaataa naannichaa hima. Naannoolee to'annoo finciltootaa jala jiraniitti dhaabbilee gargaarsa namoomaa idil-addunyaa deeggarsa namoomaa kamuu akka hin taasiisin naannichi ibseera.


Waraana Itoophiyaa: Ergamaan addaa US Jefrii Feltimaan dhukaasa dhaabuu irratti Obbo Dammaqaa waliin mari’atan

Gaanfa Afrikaatti Ergamaan Addaa Ameerikaa Jefrii Feltimaan Ministira Dhimma Alaafi Ministira Muummee Ittaanaa kan ta'an Dammaqaa Mokonnon waliin wal arguun haala waraana Kaaba Itoophiyaa dhaabsisuun danda'amurratti mariyachuun isaanii ibsame. Kaleessa Finfinnee kan seenan Gaanfa Afrikaatti Egamaan Gamtaa Afrikaa Oliseeguun Obasaanjoon ammoo Ministira Muummee Abiy waliin wal arganii adeemsa fala barbaaduu irratti waan irra gahan ni ibsu jedhameera. Hanga ammaa tokkoo tokkoo dhimma Feltimaaniifi MM Ittaanaa Dammaqaa Mokonnon kaasuun irratti mariyatan ifattu bahuu baatus, haala waliigaltee dhukaasa dhaabuurra itti gahamu dabalatee karaa waraanicha dhaabsisuun itti danda'amurratti waliin dubbachuu isaanii garuu mootummaan ibseera. Burqaan Oduu Itoophiyaa gama isaatiin, waraana kana akkamiin dhaabsisuun akkaataa danda'amurratti Feltimaan ejjennoo biyya isaanii MM Ittaanaatiif ibsaniiru jechuun gabaaseera. Obbo Dammaqaan gama isaaniin humnoonni TPLF naannolee Amaaraafi Affaar keessaa akka bahaniif hawaasni addunyaa dhiibbaa gochuu akka qabu ibsuun ejjennoo Itoophiyaa Feltimaaniif ibsuu isaanii Burqaan Oduu Itoophiyaa kun gabaaseera. Feltimaan guyyoota sadiitiif Itoophiyaa kan turan yoo ta'u, aanga'oota olaanoo biyyattii biroo waliinis ni mariyatu jedhamee eegama. Akkasumas turtii isaanii guyyoota sadii kanaan Feltimaan aanga'oota olaanoo Itoophiyaatti dabalataan jila Gamtaa Afrikaafi bakka buutota hawaasa addunyaa biroo waliin akka mariyatan ibsameera. Akka odeeffannoo Waajirri Dhimma Alaa Ameerikaa baaseetti, Feltimaan karaa waraanni kun ittiin dhaabbachuu danda'u barbaaduurratti marii fuulleffate akka gaggeessan eegama. "Waraanichi marii irratti hundaa'uun haala ittiin dhaabbachuu danda'urratti ni mariyatu," jechuun himeera ibsichi. "Itoophiyaatti nagaan akka bu'uufi gargaarsi namoomaa lubbuu namaa baraaru akka qaqqabuu danda'u gochuun fedhii Ameerikaati," jechuun dabalee addeesseera. Kamisa ibsa kan kennan dubbi himaan Ministeera Dhimma Alaa Ambaasaaddar Diinaa Muftii, Jeffrii Feltimaan "yaalii waranaan dhaabuun nagaa buusuun danda'amurratti taasifamu cimsanii itti fufaniiru," jedhan. Gamtaan Afrikaa Gaanfa Afrikaatti Ergamaa gochuun kan isaan muude pirezidantiin duraanii Naajeeriyaa Oliseeguun Obasaanjoo irra deebiin aanga'oota olaanoo Itoophiyaa waliin mariyachuudhaaf Itoophiyaa seenaniiru. Ministira Muummee Abiy Ahimad (PhD) fi dura ta'aa TPLF Debretsiyon Gabremikaa'el (PhD) waliin kan wal argan Obasaanjoon, yaada furmaataa waraana Kaaba Itoophiyaa dhaabuuf ta'u irra gahan Itoophiyaan eegaa akka jirtu Ambaasaaddar Diinaan ibsa isaanii Kamisaa  keessatti eeraniiru. Obasaanjoon torban lama dura aanga'oota federaalaafi gaggeessitoota TPLF erga dubbisaniin booda fedhii gama lamaaniin jiran hubachuudhaaf kan isaan dandeessisu odeeffannoo akka argatan ibsuun isaanii ni yaadatama. Waraana kanaaf falli siyaasaa kennamuu akka qabus Obasaanjoon dubbatanii ture. Tajaajilli Komunikeeshinii Mootummaa kaleessa fuula marsariitii isaarratti Obasaanjoon gara Finfinneetti akka deebi'an eeruun, jilli isaanii MM Abiy waliin wal arguun adeemsa fala barbaaduu ilaalchisee yaada irra  gahan ni ibsu jedheera. Ambaasaaddaroota Gamtaa Afrikaa teessoon isaanii Finfinnee ta'eefis ibsa ni kennu jedhamee eegama.


Waraana Tigraay: Jarmanii fi Firaans lammiileen isaanii Itoophiyaa dhiisanii akka bahan dhaaman

Waraanni Itoophiyaatti hammaachuu hordofee, Jarmanii fi Firaans biyyoota dhiyeenyatti lammiileen isaanii biyyattii gadhiisanii akka bahan waamicha godhan keessatti argamu. Ameerikaafi UK’nis lammilleen isaanii biyyattiii gadhiisanii akka bahan dhiyeenyatti gorsa dabarsaniiru. Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii (UN) gamasaatiin, hojjattoota isaa muraasa yeroof iddoo biraa qubsiisuu eegaluu ibseera. Kunis kan dhaga’ame finciltoonni Tigraay imala keenya gara magaalaa Finfinneetti taasifnu itti fufneerra jechuusaanii hordofeeti. Ministirri Muummee Abiy Ahimad finciiltootaan loluuf dirree waraanaatti duuluun raayyaa biyyattii akka hoogganaan himaniiru. Waraanni Tigraay ganna tokko caale rakkoolee namoomaa danuu kan hordofsiise yoo ta’u, kaaba Itoophiyaatti namoonni kuma dhibbaan lakkaa’aman haala beela fakkaatu keessa jiru. Kana qofaa miti, namoonni kumaatamatti lakkaa’aman ajjeefamuun, miliyoonatti kanneen lakkaa’aman qe’eesaaniirraa buqqa’uuf dirqamaniiru. Ergamaan Addaa Ameerikaa Jeefri Feeltimaan waraana kana mariin furuuf haalli abdachiisaa kan uumame ta’ullee, walwaraansi hammaachuu isaatiin yaaddoo keessa seene jedhan. Feeltimaan akka jedhanitti gartuun lachuu gama injifannoo waraanaatiin xumurra jedhanii kan amanan fakkaatu jedhan. Aab Feeltmaan finciltoonni gara magaalaa Finfinneetti adeemuun fudhatama kan hin qabne fi balaa qaba jedhanii akeekkachiisan. Gabaasota dirree waraanarra dhaga’aman mirkaneeffachuun guddoo rakkisaadha, garuu finciltoonni TPLF akka jedhanitti yoo ta’e magaalaa Finfinneerraa km200 ol fagaattu to’ataniiru. Mootummaan Itoophiyaa kanaa dura gabaasaalee to'annoo fi imala finciltoonni taasisan haalaa ture. Ministeerri Dhimma Alaa Jarmanii lammiileen isaanii balalii xiyyaarota daldalaa jalqaba argameen biyyattii keessaa bahuu qabdu yoo jedhu, Firaans immoo lammiileen keenya ’’harkifannaa malee’’ biyyattii keessaa bahuu qabdu jettee waamte. Kun otoo haala kanaan jiruu, dookimentiin keessoo Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii (UN), ‘’miseensonni maatii hojjattoota sadarkaa idil- addunyaa’’ Sadaasa 25, 2021tti biyyattii keessaa bahu qabdu jedha. Kanaan duras Ameerikaafi UK’n dippiloomaatota kanneen turuun isaanii hedduu barbaachisaa hin taane biyyattii keessaa baasuuf akka jiran beeksisanii turan. Wiixata halkan miidiyaa hawaasaarratti akka maxxanfametti, badhaafaman baadhasa Noobeelii nageenyaa bara 2019 MM Abiy Ahimad, dirree waraanaa deemuun raayyaa ittisaa akka hogganaan himan. ''Ijoollee Itoophiyaa seenaa keessatti jajaman keessaa tokko tahuu kan feetan, biyya keessaniif jecha hardhuma kahaa - adda waraanaatti haa walgarru,'' jedhan. Badhaasa Noobelii kan injifatan waraana Itoophiyaafi Eertiraan waggoota 20tti dhiyaatuuf gidduusaanitti gaggeeffamaa ture goolabuu hordofuun injifatan. TPLF gama Dubbi-himaa isaa Geetachoo Raddaa: ’’humni keenya hudhaa Abiyyi uummata keenyarra kaa’e goolabuurraa nun hambisu,’’ jechuun ibsa Ministira Muummee Abiy fudhatama dhabsiisera. Gamtaan Afrikaa tattaaffii lolicha mariin goolabuu dursaa kan ture yoo ta’u, gartuun lachuu mariif kutannoo hin agarsiifne. Ka’umsi waraana kanaa waldhabbii Ministira Muummee Abiyi fi TPLF gidduu ture yoo ta’u, TPLF ganna 27tti dhiyaatuuf biyyattii dhunfatee bulchaa ture. Dr Abiyi Ahimad bara 2018 aangoo kan qabatan yoo ta’u, jijjirama sanaan siyaasa biyyattii bilisa gochuuniifi Eertiraa waliin nageenya buusullee, TPLF moggaatti bahe. Waldhabbiin TPLF fi MM Abiy gidduu ture gara waraanaattti kan ce’e waggga tokko dura yoo ta’u, humnoonni TPLF Ajaja Waraanaa Kaaba biyyattii irratti haleellaa raawwachuu hordofeeti.


Siyaasa Itoophiyaa: WBO fi TPLF dabalatee tokkummaan humnoota federaalistii fi konfederaalistii Itoophiyaa akkamii uuma?

Paartileen sagal humnoota federaalistii ofiin jedhan Ameerikaa magaalaa Waashingitan DCtti tokkummaa uummachuun waliigaltee walii mallatteessaniiru. Waraana Bilisummaa Oromoo-WBO fi TPLF dabalatee gareeleen saboota Agaw, Qimaant, Gaambeellaa fi kaanis waliigaltee kana keessatti hammatamuu isaanii dubbi-himaan WBO Odaa Tarbii himeera. Kaayyoon tokkummaa uummachuu humnoota kanaa Itoophiyaa keessatti bulchiinsa MM Abiy Ahimed kuffiisuun mootummaa cehumsaa hundeessuudha jedhe Odaa Tarbii. Ammaaf paartilee sagal tahantu waliigalticha irratti hirmaate. Boodas kan biraa ni daballa kan jedhe Odaa Tarbii maaliif kun barbaachise jedhee BBC'n gaafannaan ''otuu mootummaa Abiy aangorra jiruu biyyi kun nagaa hin argattu. Kanaaf akka bu'u barbaanna,'' jedhe. Mootummaan MM Abiy Ahimadin hoogganamu amma humnoota TPLF fi Oromiyaa keessatti ammoo WBO waliin wal waraanaa jira. Mootummaan Itoophiyaa humnoota kanneen injifachuun ''Itoophiyaa itti fufsiisna'' jedhee amana. Odaa Tarbii mootummaa Itoophiyaa kuffisuuf humna isaa qabduu jedhamee yoo gaafatamu ''waanta qabatamaa lafarra jiruun ni mo'anna, kufaatiitti deemaa jira jennee amanna,'' jechuun deebise. Humnoota sagal Waashingitan DCtti Sadaasa 5, 2021 waliigaltee mallatteessan keessaa irra caalaan isaanii sirna konfederaalistii akka tahan Odaa Tarbii BBCtti hime. ''Nu dabalatee yeroo cehumsi kun gaggeeffamu sirna konfederaalisti jalatti akka tahudha kan waliigalle. WBOn konfederalistiidha. Irra caalaa garuu nuyi mirga hiree murteeffachuutti amanna. Kana ammoo uummata Oromootti dhiyeessina. Isaan akka filatan goona.'' Haa tahu malee gama TPLF'n ejjennoon jiru heera mootummaa jiruun buluu akka tahes hime. ''TPLF yeroo cehumsi kun gaggeeffamu heera amma jiruun deemuu qabna jedhu. Aangoon mootummaa federaalaa jijjiramuu qaba. Naannoon dhimma isaa irratti irra caalaa aangoo qabaachuu qaba jedhanii amanu,'' jedhe. Qondaalonni mootummaa Itoophiyaa tokkummaa'uu humnoota kanneenii ''humna kan hin qabne'' jechuun ibsan. ''Hin raajeffanne,'' jedhe dubbii himaan mootummaa Itoophiyaa Kabbadaa Deessisaa. Tokkummaan kun deeggarsa kan hin qabnedha kan jedhe Obbo Kabbadaan ''humna siyaasaa dadhabaa'' biyyicha keessati jechuun ibse. ''Gareen finciltootaa kunneen hundee hin qaban. Bu'uura hawaasaa hin qaban. Waggoota 40 darbaniif waa jijjiiruu osoo hin dandahiin akkasumatti turan,'' jedhan Obbo Kabbadaan. Itti dabaluun haalli amma Itoophiyaa keessatti mul'achaa jiru ''haala siyaasaa Itoophiyaa baramedha.'' Sababni isaa ''yeroo tasgabbiin siyaasaa biyyattii keessatti barbaachisu diyaaspooraan Itoophiyaa mootummaan dadhabeera, aangoo irra turuu hin dandahu jechuun walitti dhufuun tokkummaa uumu,'' jedhan. Humnootni TPLF naannoo Amaaraa keessaa magaalaa Dasee fi Kombolchaa qabatanii jiru. WBO naannoo Amaaraa keessaa magaala guddoo Godina Addaa Saba Oromoo, Kamisee fi Oromiyaa keessaa aanolee tokko tokko qabachuu hima. Mootummaan garuu dhimma kana dhugaa tahuu hin himne. Mootummaan Itoophiyaa humnoota kanneen injifachuuf namoota kana dura humna waraanaa keessa tajaajilaa turan akka duulichatti makamaniif waamicha godheera. Ameerikaan wal dhabdeen biyyattii keessatti mudate karaa nagaan akka hiikamuuf akka hojjechaa jirtu himti. Kun kanaan osoo jiruu lammiileenshee Itoophiyaa jiran hatattamaan akka bahaniif waamichas gooteetti.


Waraana Tigraay: Mootummaan Itoophiyaa Tigraayitti haleellaa xiyyaaraa gaggeessuu hime

Humni Qilleensaa Waraana Itoophiyaa bakka magaalaa guddoo naannoo Tigraay, Maqaleetti dhiyootti  argamu wiirtuu leenjii loltummaa Agulaa'ee jedhamurratti haleellaa raawwachuu Tajaajilli Komunikeeshinii Mootummaa beeksiise. Tajaajilli Komunikeshinii Mootummaa kun ibsa Dilbataa karaa toora tiwitaraatiin qoodeen, wiirtuun haleellaan xiyyaaraa irratti raawwatame kun bakka humnootiin TPLF seeraan ala  loltoota keessatti leenjiisudha jedheera ibsichi.  Addi Bilisa Baasaa Ummata Tigraay (TPLF) dhaabbata mootummaan shororkeessummaan farrajjeefi kaaba Itoophiyaatti humnoota mootummaa waliin lolatti jirudha. "Wiirtuun leenjii waraanaa kun kan gareen shororkeessaa kun itti namoota loltummaaf keessatti filatuufi itti leenjiisuudha,'' jedheera ibsi kun. Haata'u amlee, haleellaa jedhame kana ilaalchisee gama humnootii TPLFn hanga ammaatti kan jedhame hin jiru. Haleellaawwan qilleensaa kanaan dura raawataman: Humni qilleensaa waraana Itoophiyaa magaalaa guddoo naannoo Tigraay, Maqaleetti haleellaa qilleensaa Kamis raawwateen namootni jaha ajjeefamanii, 20 ol madaahan. Qindeessaan tajaajila yeroo balaa Hospitaala Ayideer Abbebee Haftuu tajaajila BBC Tigirinyaaf yaada kennaniin namoota haleellaa kanaan miidhaman 27 waldhaanaa akka jiran himan. ''Daa'imman dabalatee namootni jaha haleellaa qilleensaa kanaan du'aniiru'' jedhan. Tajaajilli Komunikeeshinii Mootummaa Itoophiyaa fuula miidiyaa hawaasummaa isaarratti ibsa baaseen, Humni Qilleensaa Itoophiyaa guyyaa Kamisa kutaa lammaffaa Masfin Industiriyaal Injiinaring rukkuteera jedheera. Wiirtuun kun bakka TPLF itti meeshaa waraanaa suphatan ta'uus eereera Tajaajilli Komunikeeshinii Mootummaa kun. Miidhaa namoota nagaarratti haleellaa kanaan qaqqabe ilaalchisee mootummaan hanga ammaa waan jedhe hin qabu. Dubbi himaan TPLF Obbo Getaachoo Raddaa halleellaan xiyaaraa Maqaleetti akka gaggeeffame himuun, miseensonni maatii lamaa hunduu sababa haleellaa qilleensaa kanaan ajjeefamuu suura mana haleellaa kanaan miidhame waliin maxxansaniiru. "gareen ittisa humna qilleensaa keenyaa jeettii diinaaf deebii kennaa jiru," jechuun fuula tiwiitara isaaniirrattis baasanii turan.. Haleellaan xiyyaaraa mootummaan Itoophiyaa dhiyeenya naannoo Tigraay keessatti taasisu kun torban lamaffaa isaa kan qabate yoo ta'u, kan har'aa dabalatee si'a ja'a ta'uu isaati. Haleellaa Dilbata darbe gaggeesseen wiirtuuwwan TPLF Maayitsabiriifi Aduwaatti argaman loltoota itti leenjifatuufi meeshaaleen waraanaa itti omisahata jedhu rukkutuus ibsee ture. Wiirtuun Aduwaatti haleelame kan gareen shororkeessaa kun uffata Raayyaa Ittisa Biyyaa Itoophiyaa itti omishu akka ta'e Tajaajilli Komunikeeshinii Itoophiyaa himee ture. Dubbii Himaan TPLF Obbo Getaachoon garuu deebii kennaniin haleellaan kun buufataalee waraanaa miti jechuun ibsanii ture. Akka Obbo Getaachaw Radaa jedhanitti, haleellaan raawwate Maayitsabriitti hospitaala, Aduwaatti immoo warshaa huccuu rukute. BBC'n madda walabaarraa himannaa gamaafi gamana jiru mirkaneessuu hin dandeenye. Haleellaan qilleensaa kun wayita humnoonni Tigraay fi Raayyaan Ittisaa Itoophiyaa naannoo Amaaraa Kibba Walloo keessatti lola jabaatti jiranitti raawwatamaa jira. TPLF haleellaawwan qilleensaa mootummaan walitti aansuun raawwateen namoonni nagaa miidhamaa jiru jedha. Haleellaa guyyaa jalqabaan qofa namoonni sadi du'aniiru jedha. Haleellaa Roobbii darbeen ammoo haadha ulfaa dabalatee namoonni saddeet madaa'anii hospitaala galuu ogeeyyiin fayyaa BBC'tti himanii turan. Ministeerri Ittisaa Itoophiyaa ibsa baaseen humni qilleensaa humna lafoo Itoophiyaa deeggaruun Tigraay keessatti kuusaa fi suuphaa waraanaa, buufataalee leenjii, buufataalee ajajaa akkasumas konkolaattota loojistiksiifi qabeenya miliqsuurratti bobba'an barbadeessuurratti akka argamu ibseera. Haleellaawwan kunneen namoota nagaa haala hin miineen rawwatamaa jirus jedhe. Lolli kun mariin xumura akka argatu dhiibbaa gochaa kan jirtu Ameerikaan, haleellaan qilleensaa mootummaan raawwate lola hammeessa jechuun balaaleffattee jirti. Waraana erga eegalee ganna tokko guutuuf guyyooti muraasni hafan kanaan namoonni kumaatamni yoo du'an, miliyoona lamaa ol qe'ee isaaniirraa buqqa'aniiru. Tigraay dabalatee naannoolee Amaaraa fi Affaar keessatti walumaagalatti namoonni miliyoona 7 ta'an ammoo deeggarsa namoomaa barbaadu


Waraana Tigraay: 'Tigraayitti namoonni 150 beelaan du'an' - Finciltoota Tigraay

Naannoo Tigraay baatilee sagalii oliif waraanaan goolamaa turte keessatti namoonni fi bineeldonni beelaa fi yaala fayyaa dhabuun du'aa akka jiran biiroon qonnaa naannichaa beeksiseera. "Gandootaa fi magaalota keessa hanqina nyaataa fi qorichaa hamaatu jira. Rakkoon jiru kan nuti beeknu caalaa hammaataa ta'uu danda'a," jechuun ABUT/TPLF jalatti hogganaa biiroo qonnaa Tigraay kan ta'an Dr Atinkuut Mazgaboo BBC'tti himaniiru. Naannicha kan bulchaa jiruu fi mootummaa federaalaan shororkeessaa jedhamee kan labsame TPLF, ibsa baaseen baatii Hagayyaa keessa qofa namoonni 150 ta'an beelaan du'aniiru jedhe. Duuti kun jiddugaleessa Tigraay Maayi Qinetaal, Qollaa Tambeen fi Taanquwaa Millaash, Baha Tigraay Hawuzeen akkasumas Kibba Tigraay Silaawaa fi Inda Makoni bakkoota jedhamanitti kan mudatedha jedha ibsi kun. Dabalataan kaampii buqqaatotaa keessattillee namoonni beelaan du'uu eera. Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii UN akka jedhutti naannicha keessatti namoonni 400,000 beelaaf saaxilamaniiru. Namoonni miliyoona 5.2 ta'an ammoo deeggarsa barbaadu. Waraanni humnoota Tigraay fi mootummaa federaalaa Itoophiyaa jidduutti Sadaasa darbe erga eegaleen booda dhimmi deeggarsa namoomaa dubbii ijoo ture. Hanga yeroo dhiyootti dhaabbileen deeggarsa namoomaa gargaarsa barbaachisu dhaqqabsiisuu akka hin dandeenye komataa turan. Torbee darbe kuusaan nyaataa Tigraay keessaa qabu duguugamee dhumaa jira jechuun, rakkoon jabaan uumamuu akka malu UN akeekkachiisee ture. Mootummaan Itoophiyaa Sanbata darbe konkolaattonni gargaarsa fe'an 500 Tigraay galuu hime. Gargaarsi namoomaa ariitiin akka dhaqqabu gochuuf lakkoofsa bakka sakatta'iinsi itti godhamuu xiqqeessuus beeksise. UN gama isaan Dilbata darbe konkolaataawwan gargaarsa fe'an 100 magaalaa guddittii Tigraay Maqalee seenuu mirkaneesseera. Dhaabbatichi fedhii jiru guutuuf konkolaatonni 100 guyya guyyaan Tigraay seenuu qabu jedha. Tigraay keessatti namoonni beelaan du'aa jiraachuu ilaalchisee mootummaan federaalaa Itoophiyaa amma dura waan jedhe hin qabu. Dr Atinkuut Mazgaboo sababa deeggarsi dhabamuutiin beellii naannicha keessatti babal'achaa akka jiru BBC Tigrinyaatti himan. Itti dabaluunis "duraan namni waan qabu walii qoodee wal jiraachisaa ture, amma garuu waan nyaatamu homaa hin qaban,"jedhan. Haalli naannicha keessa jiru sababa boba'aa, elektiriikii fi tajaajilawwan akka baankii hin jirreef hammaachaa jiraachuu dubbatu. Akka isaan jedhanitti beelaa fi rakkoo uumamaa jiruun kan caalaatti miidhamaa jiran daa'immanii fi dubartootadha. Naannicha keessa intarneetii fi bilbila dabalatee malli qunnamtii ugguramee waan jiruuf rakkoon jiru hagam hammaataa akka ta'e guutummaatti beekuun hin danda'amnes jedhu. Ta'us "namoonni beela'anii ija keenya duratti du'aa jiru" jedhan. Rakkoo uumamaa jiru furuuf gargaarsi nyaataa danqaa malee dhaqqabuu akka qabu kan kaasan qondaalli kun, waqtii gannaa ta'uun gaarii ta'us, omishni dhaqqabuuf baatilee sadii hanga afurii gaafata jedhu. Dabalataan weerarri awwaannisaa iddoowwan tokko tokkotti mul'achuu eegale yaaddoo akka ta'es himu. Bineeldonnis waan hin talaalamiiniif dhibeewwan gara garaan du'aa akka jiran Dr Attinkuut ni dubbatu. ABUT/TPLF ibsa baaseen buufataaleen fayyaa waraana keessatti barbadeeffamuu fi manneen daldalaa dhalattooti Tigraay kutaalee biyyattii garagaraa keessa qaban cufamuun rakkinicha hammeesseera jedha. Waraana Tigraayiin namoonni kumaatamaan lakkaa'aman lubbuu yoo dhaban naannolee ollaa Amaaraa fi Affaar keessatti dabalatee namoonni miliyoona lamaa ol qe'ee isaaniirraa buqqa'aniiru.


Waraana Tigraay: Buqqaatota Kombalchaafi Dassee loltoota gama lamaan gidduutti muddamaa jiran

Waraanni Tigraay erga jalqabamee waggaa ta'uuf guyyoonni muraasni hafu gidduun waan qabbanaa'e fakkaatus tibba kana akka haaraatti deebi'ee hammaateera. Mootummaan Itoophiyaa jalqaba haleellaa qilleensarraan magaalaa guddoo Tigraay Maqaleetti raawwachuu haalus boodarra garuu amaneera. Humnoonni TPLF waraana mootummaa Federaalaatu uummata siiviliirratti haleellaa raawwataa jira jechuun yoo komatu, himannaa kana mootummaan Fedheraalaa kuffiseera. Erga waraanni kun naannolee Amaaraafi Affaaritti babal'atee lammiileen hedduun qe'eerraa buqqa'anii rakkoo namoomaa hamaa keessa jiru. Magaalota Kombolchaa fi Dassee keessatti yeroo ammaa sodaan waraanaa kan hammaateefi lammiileenis yaaddoo qabanirraa buqqa'aa jiraachuutu himama. Magaalaa Dasseerraa gara Kibbaatti fageenya kiilomeetira 25 irratti kan argamtu Kombolchaa bakka loltoonni Itoophiyaa heddumminaan qubatanii jiran keessatti uummanni rakkoo keessa jiraachuu gabaasonni ba'aa jiru. Raadiyoo biyya Ameerikaa National Public Raadiyoo(NPR) jedhamuuf baha Afriikaarraa kan gabaasuuf Eyder Peralta, haala Kobolchaa keessa jiru Raadiyoo BBC sagantaa Focus on Africa jedhamuuf ibseera. Kombolchaa fi Dasseen waraana adeemaa jiruuf iddoo murteessoo fi qaamni walwaraanu hunduu to'achuuf hedu ta'uu dubbate gaazexeessaan kun. ''Finciltoonni magaalota kunneen qabachuuf baayyee ifaajaa jiru. Mootummaan ammoo michoota isaa waliin ta'uun finciltoota ittisaa jira. Loltoonni Itoophiyaa hedduun asitti argaman gara qarqaraatti achi ba'uun dirree irratti finciltoota haleelaa jiru,'' jedhe. Milishoonni hedduun kanneen baay'inaan dargaggoota ta'an waan qabaniin, kaan meeshaa waraanaa, kaan ammoo gajaraa qabachuun konkolaataa guutanii gara dirree waraanaa naannawa Dassee fi Kombolchaa akka imalan ijaan arguus hime. Yeroo yaada kana BBC'f kennu gama waraana mootummaa Itoophiyaa jiraachuu kan hime gaazexeessaan kun, dargaggoota hedduu adda waraanaatti guuraman akka dubbise hima. ''Dargaggoota hedduu waliin guyyoota darban dubbataa turre, hanga Gondar deemnee haala isaanii gaafachaa turre. Hunduu gara waraanaatti galaa waan jiran fakkaatu. Lubbuusaanii baraaruuf jecha waraanaatti akka galanitti amanu. TPLF dhufanii nu ajjeesu jedhanii waan yaadaniif. TPLF'illee akkasumatti yaada.'' Lameenuu jiraachuuf jecha waan walwaraanaa jiran fakkaatu kan jedhu gaazexeessaa Eyder Peralta, ''naannoo Amaaraa bakki arge hundatti dargaggoonni waan qabaniin gara dirree waraanaatti duulu, TPLF bakka isaan jiranitti ittisuuf waan humnasaanii godhu,'' jedhe. Jiraattonni kombalchaa sababa waraanaan rakkoo hamtuu keessa galan, beelaan gidirfamaa jiru. Hedduunsaanii kanneen Maqalee fi kutaalee Tigraay kaanirraa buqqa'aniidha. Namoota kunneen argatee dubbisuu kan himu gaazexeessaan kun, ''waan hunda caalaa waan garaa nama nyaatuudha,'' jedhe. Namoonni kunneen naannoo Amaaraa bakkeewwan TPLF to'atanirraa buqqa'uu kan hime gaazexeessaan kun, ammas waraanni babal'achaa waan jiruuf soda qabanirraa ka'uun bakka biraatti godaanaa jiru jedha. ''Namoonni kumaatamatti lakkaa'aman torbeewwan lamaan darban keessa buqqa'anii gara Dassee fi Kombolchaa akka seenan aanga'oonni naannoo nutti himaniiru. Waraana ammas bakka isaan qubatanii jiranitti ni dhalata jedhanii sodaatu. Kanaafuu ammas baqachuuf jiru. Namoonni an itti dubbadhe hedduun Kanaan dura yeroo lama baqachuu natti himan. Kan itti aanee dhufu yeroo sadaffaa ta'a. Kaanimmoo bakki kun iddoo hundi isaaniiyyuu itti dhuman ta'uu akka danda'utti amanu.'' Dubbi himaan TPLF Geetaachoo Raddaa erga gaafa Wiixataatii haleellaan qilleensaa akka hin turre himee, naannoo Amaaraatti garuu waraana itti fufanii jiraachuu dubbate. Dargaggoonni hedduun meeshaa waraanaa fi gajaraa waan harkaa qabaniin dirree waraanaa Kombolchaatti wayita duulan isin hin yaaddessuu jedhamanii kan gaafataman Obbo Geetaachoon, ''ijoollee leenjii hin qabne dirree waraanaatti erguu isaaniitu nu yaaddessa,'' jedhan. ''Kan loltoonni Raayyaa Ittisa Biyyaa leenjii fi meeshaa ammayyaa qaban hin dandeenye, dargaggooti gajaraa qabatan milkeessu jedhanii yaaduun akkaan nama yaaddessa,'' jedha Obbo Geetaachoon. Qondaalli TPLF kun gareensaaniis dargaggoota ol-adeemoo waraanaaf itti fayydamaa jiraachuu hin haalle. ''Eeyyeen dargaggoota dantaa Tigraayiif qabsaa'an qabna.'' Humnoonni TPLF Kombolchaatti siqanii akka hin jirree fi Kaaba Dasseetti raayyaa ittisa biyyaa Itoophiyaa waraanaa jiraachuu kan eeran Obbo Geetaachoon, uummata Kombolchaarratti TPLF haleellaa baneera kan jedhu garuu haalaniiru. Bakka yaaddoo waraanaa keessa jiru Dassee fi Kombolchaa keessatti jiraattonnii fi buqqaatonni achi qubatan haleellaa guyyuu mudatuun dararamaa jiru. Waraana kana gidduutti kan miidhamaa jiru uummata siivilii yoo ta'u isaanis garee wal waraanan lamaanuu komataa jiru. Kanaaf maaltu furmaata ta'a jettu jedhamanii kan gaafatamaniif Obbo Geetaachoon akkas jedhan. ''Waraana kana karaa nagaa dubbannee furuuf ejjennoon nuti qabnu yeroo mara jijjiiramee hin beeku. Nageenya buusuuf jecha nama akka Abiy Ahmad-waraana uummata Tigraay irratti labe-waliinuu teenyee dubbachuuf qophiidha.'' Mootummaan Itoophiyaa gamasaatiin waraana Tigraa akka haaraatti deebi'ee eegale kana kan jalqabe TPLF jechuun himateera. Ministeerri Ittisaa ibsa Kamisa darbe  baaseen, finciltoonni TPLF Wiixata irraa qabee adda waraana banan maratti, miidhaan cimaa irra gahaa jira jedhe. Haleellaan Qilleensarraa magaalaa guddittii Tigraay, Maqaleetti raawwate 'meeshaalee qunnamtii TPLF itti fayyadamaa ture barbadeessuufi' jechuun haleellicha raawwachuu mirkaneesseera  mootummaan Itoophiyaa. Tajaajilli Oduu Itoophiyaa akka gabaasetti meeshaaleen qunnamtii barbadeeffaman, taaworii Raadiyoo Faanaa fi 'INSA' qabeenyummaan isaanii kan mootummaa federaalaa ture, TPLF 'biyya diiguuf itti fayyadamaa' jirudha. Ergama kanas namoota nagaa irratti miidhaan osoo hin dhaqqabiin milkaa'inaan raawwachuu himeera. Wixata waaree dura haleellaan qilleensarraa raawwatamuu gabaasaaleen bahuu hordofee ibsa kan kennan dubbi himaan mootummaa Laggasaa Tulluu (PhD) haleellaan kun raawwatamuu haalanii turan. TVn Tigraay kan Addi Bilisa Baasaa Uummata Tigraay (TPLF) jalatti bulu gabaasa baaseen haleellaa qilleensarraa magaalaa Maqalee keessatti raawwatameen namoota nagaarra miidhaan gahuu hime.


Waraana Tigraay: Naannoo Amaaraa bakka humnoonni TPLF to'atan keessatti haleellaan qilleensaa raawwachuun gabaafame

Naannoo Amaaraa bakka humnoonni TPLF to'atan keessatti guyyoota lamaan darban haleellaan qilleensaa jabaan raawwatamaa akka ture dubbi-himaan TPLF Royitarsitti himan. Obbo Getaachaw Raddaa Jimaata bilbilaan Rooyitarsitti yoo himan haleellaan qilleensaa jabaan kun waraanni Itoophiyaafi kan deeggartootaa lafoon humnoota TPLF haleeluu akka malan akeekkachiiftuudha jedhan. Guyyoota Kamisaa fi Jimaatarra naannoo Amaaraatti gama qilleensaafi lafoon haleellaan jabaachuu maddi oduu AFP maddeen qarqaarsa namoomaafi finciltootarraa mirkaneeffadhe jechuun gabaaseera. Waraanni mootummaa Itoophiyaa fi humnoota TPLF gidduutti erga eegalee jiini 11 kan lakkaawame yeroo ta'u, humnootni TPLF naannoo Amaaraa erga seenanii ji'ootni lakkaawamaniiru. Waraana lubbuu hedduu gaaga'ee qabeenya guddoo mancaaseefi miiliyoonota qe'eerraa buqqise kana mariin furuuf waywaatni dhaabbilee idila addunyaa hanga ammaa bu'aa qabatamaa hin fidne. Haleellaa akka haaraatti banameera jedhame kanarratti mootummaan Federaalaa Itooophiyaa haga ammaatti ifatti wanti himame hinjiru. ''Adda waraanaa hundatti humna cimsannaan guddaan adeemaa jira... adda isa kam irraatti haleellaa jabaa akka banuuf deeman hin beeknu'' kan jedhan obbo Getaachew, ''meeshaalee gurguddoofi dirooniin hojiirra oolaa jiru'' jedhan. Haleellaan qilleensaa Kamisa eegalee, Jimaatas cimee itti fufuu himanii, bakki haleellaan qilleensaa kunniin itti raawwatamaa jiran dhiyeenya magaalaa Wurgeessaafi Wagal Xeenaa, gara bahaatti ammoo naannoo daandii Amaaraafi Affaar walqunnamsiisan ta'uu eeraniiru. AFPn akka gabaasetti ammoo Obbo Getaachoon: ''Haleellaa adda waraanaa hundaan nutti baname kana akka ofirraa qollannu ofitti amanamummaa qabna,'' jedhan. Rooyitarsi maddeen isaa dippiloomatii ta'an irraayiis naannoo Wurgeessaa haleellaan qilleensaa raawwatamee akka ture mirkaneeffachuus gabaaseera. Rooyitarsi bakka biraa obbo Getaachaw eeran ilaalchisee ofiin qulqulleeffachuu akka hin dandeenye ibseera. Raayyaa Ittisa biyyaa Itoophiyaa, mootummaa naannoo Amaaraafi waajira Ministira Muummee irraa dhimma kana qulqulleeffachuuf yaaliin godhame akka hin milkoofnes gabaaseera. Kamisa darbe hoogganaan Kominikeeshinii naannoo Amaaraa obbo Gizaachew Muluneh yaada tiwiitara gubbaatti maxxansaniin, ''uummata keenya sababa qaama shororkeessaa TPLF'n dararamaa jiru bilisoomsuuf, oppireeshiniin keessa deebii hin qabne adda waraanaa hundatti yeroo kamittuufi sa'aa kamittuu'' akka raawwatamu ibsaniiru. Waraana Sadaasa darbe eegaleen Kaaba Itoophiyaatti namootni miiliyoonaan lakkaawwaman harka dhiyeessitoota deeggarsa namoomaa ilaaluuf dirqamaniiru. Naannoo Tigraay keessatti beelli mudachuu akka malu UN irradeddeebiin ibsaa kan ture yeroo ta'u, aango'oonni TPLF ammoo sababa beelaan namni du'aa jiru baayyee ta'uu himu. Dhaabbileen deeggarsaa idila addunyaa dhiyeessiin deeggarsaa lubbuu baraaruuf oolu gara naannoo Tigraay akka hin galle danqaaleen hedduun kaa'aman akka ka'an mootummaa Itoophiyaa komachaa jiru. Mootummaan gama isaan danqaan dhiyeessii deeggarsaarra kaa'e akka hin jirreefi haala dhiyeessiin itti saffisu mijeessuu hima. US fi EU waliigalteen dhukaasa dhaabuu raawwatamee gaaga'amni namoomaa Kaaba Itoophiyaa dafee hin wayyaa'u yoo ta'e qaamolee waraana kana keessaa hiree qaban hunda irratti qoqqobbii kaahuuf dhaadachaa jiru.


Dhaabbileen siivilii 24 dhukaasi akka dhaabbatu, mariin akka gaggeeffamu gaafatan

Dhaabbileen siivilii Itoophiyaa keessa jiran 24 bara haaraa sababeeffachuun waraanni biyyattii goolaa jiru akka dhaabbatuu fi namuu daandii nageenyaatti akka deebi'u gaafatan. Dhaabbileen siivilii biyya keessaa dhimma waraana Itoophiyaa keessatti jiruu irratti wayita yaada akkasii dhiyeessan kun kan jalqabaati. ''Rakkoon bu'uuraa waraana kanaaf sababa ta'e hokkaraa fi dhukaasaan hin furamu,'' jedha waamichi dhaabbileen 24 waliin dhiyeessan kun. Waamichi dhaabbilee kunneenii kan hawaasi idil-addunyaa ji'oota darban dhiyeessaa tureen walfakkaata. "Dhaabbileen siivilii biyya keenya keessa jiran hundinuu akkaataa waraanni kun dhaabbachuu danda'uu fi nageenyi fi araarri mirkanaa'uu danda'urratti tokkummaan hojjechuu qabu,'' jedha waamichi waloo kun. Waraanni kun amma hin dhababatu taanaan ''biyyattii gara diigamuutti geessa'' jechuun yaaddoo qaban ibsan dhaabbilee siivilii kunneen. ''Waraanni kun yeroo ammaa kutaalee biyyattii hedduutti babal'ataa jira. Dhibdeen jiru karaa nagaa hin furamu taanaan biyyattiin gara diigamuutti deemuu malti.'' Itoophiyaa keessatti naannooleen Tigraay, Amaaraa, Oromiyaa, Somaalee, Affaar, Beenishaangul-Gumuz fi naannoon Uummattoota Kibbaa hundinuu rakkoo waraanaa fi walitti bu'iinsaan raafamaa jiraachuu eeran dhaabbileen siivilii kunneen. Sababa hookkara hammaateen lammiileen hidhannoo hin qabne hedduun gaaga'ama lubbuu fi buqqa'uuf saaxilamaa jiraachuun akka isaan yaaddessee fi dhimma taa'anii ilaalan akka hin taanes eeran. Daafoo waraanaa kanaan kutaalee hawaasaa kanneen humna hin qabne akka daa'immanii, dubartoota fi jaarrolee miidhaa saal-quunnamtiin walqabatuu fi dhiittaa mirga namoomaaf saaxilamaa jiraachuu ibsan. Misoomaawwan bu'uuraa bakkaa bakkatti burkutaa'aa jiraachuutti akkaan yaadda'uu kan ibsan dhaabbileen kunneen kanarraa ka'uun diinagdeen biyyattii kufaatiif saaxilamaa jiraachuus eeran. ''Duudhaan keenyaan mari'annee araara buusuu hin dandeenye. Hookkarri kun duudhaa hawaasummaa keenyaa balleesseera. Hariiroo nuti qabnuu fi waan akka uummataatti waliin qabnu akka diigamu gochaa jira,'' jechuun yaaddoo akka biyyatti qaban ibsan. Dhaabbileen 24'n kunneen walta'uun waamicha dhiyeessan keessatti waldhibdee sadarkaa furuuf rakkisurra ga'e kanaaf furmaata kaa'uuf, duudhaa araaraa karaa jaarsolii biyyaan gaggeeffamu kan durirraa kaasee biyyattii keessa jiruuf carraan kennamuu qaba jedhan. Qaamoleen siyaasa keessatti hirmaatan hundinuu duudhaa kanatti deebi'uu qabus jedhan. Waraanni Itoophiyaa keesatti deema jiru karoora dhukaasa dhaabuu/dhukaasa meeshaa waraanaarraa bilisa ta'uu Komishiniin Gamtaa Afriikaa kaa'ate kan faallessu ta'uusaatiin qaamoleen waraana keessa jiran hunduu akka irraa of qusatan dhaaman. Kanneen walitti dhukaasaa jiran dhukaasa dhaabuun marii nageenyaa akka gaggeessan, holola waraanaa akka dhaaban, nageenyaa fi tokkummaa uummata bal'aaf dursa akka kennanii fi birmadummaa biyyaa akka eegan gaafataniiru. Waraanni dhaabbatee mariin nageenyaa akka gaggeeffamuuf waan irraa eegamu akka raawwatanis waliif mallatteessuun waadaa galaniiru dhaabbileen siivilii 24'n kunneen.


Waraana Tigraay: Konkolaattonni deeggarsa namoomaa fe'an 100 ta'an Maqalee seenuu WFPn hime

Konkolaattonni fe'umsaa meeshaalee deeggarsa namoomaa 100 ta'an magaalaa guddittii naannoo Tigraay Maqalee galuu Sagantaan Nyaataa Addunyaa (WFP) ibse. Meeshaaleen deeggarsa namoomaa toonii 3500nitti tilmaaman kunneen nyaataa fi meeshaalee dhala namaaf barbaachisan biroo of-keessatti qabatu. Sagantaan Nyaataa Addunyaa deeggartoota biroo waliin ta'uun rakkoo kaaba Itoophiyaatti lammiilee mudate furuuf meeshaalee barbaachisan garas fe'uun akka hojjetaa jiru himeera. Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii damee Itoophiyaatti qindeessaan deeggarsa namoomaa Giraant Leeyitii, dhiyeessiin deeggarsa namoomaa erga harkasaaniitii dhumee torbee lama ta'uu torban darbe ibsanii turan. Dhiyeessiin nyaataa, boba'aa fi maallaqi ittiin socho'an harkaa dhumuun Kaaba Itoophiyaa keessattuu naannoo Tigraayitti rakkoo mudatee jiru daran hammeessa jedhan qondaalli kun. Jiraattota naannoo Tigraay keessaa dhibbeentaa 90 kan ta'an deeggarsa namoomaa hatattamaa barbaadu, kuma 400 kan ta'an ammoo beela'aniiru jedhan. Naannolee Amaaraa fi Afaar keessatti ammoo namoonni miiliyoona 1.7 ta'an beelaaf saaxilamuuf qarqara irra jiru jedhan qindeessaan gargaarsa namoomaa kun. Ministeerri Nagaa Itoophiyaa gamasaatiin guyyoota lamaan darban midhaan nyaataa fi deeggarsi namoomaa biroon konkolaattota 152n fe'amanii gara Tigraay seenuu hime. Hanga ammaattis konkolaattonni 500 ta'an deeggarsa midhaan nyaataa fi kanneen biroo dhala namaaf barbaachisan fe'uun gara Maqalee imaluu ibseera ministeerichi. Ministeerichi ibsa miidiyaa hawaasummaaaarratti maxxanse keessatti TPLF konkolaattoonni meeshaalee deeggarsaa fe'an karaa naannolee Amaaraa fi Affaar garas akka hin imalle hudhaa ta'eera jedhe. Haleellaa gareen kun naannolee kunneen keessatti raawwateen namoonni miiliyoona 4.5 ta'an miidhamaniiru, miiliyoona walakkaa kan ta'an ammoo qe'eesaaniirraa buqqa'aniiru jedha ministeerichi. Dhaabbati Biyyoota Gamtoomanii akka jedhutti deeggarsa namoomaa lammiilee rakkoo keessa jiran biraan ga'uuf guyyaatti konkolaattonni meeshaalee deeggarsaa fe'an 100 ta'an gara Tigraay galuu kan qaban yoo ta'u, kana keessaa garuu hanga ammaatti dhibbeentaa sagal qofatu milkaa'uu danda'e.


Itoophiyaa: Beela naannoo Amaaraa irratti suuraalee fi odeessaalee nama dogoggorsan

Waraanni Tigraay gara naannolee ollaa Amaaraa fi Affaar erga babal'atee kumaan kan lakkaa'aman qe'eerraa buqqa'anii, waan nyaatan dhabanii harka namaa eeggachuuf dirqamaniiru. Namoonni miidiyaa hawaasummaarratti dubartootaa fi daa'imman hanqina nyaataan miidhaman walharkaa fuudhanii maxxansaa jiru. Garuu suuraalee hedduun kan nama dogoggorsaniidha. Hedduunsaanii kanneen bakka biraatti akkasumas kanaan dura kaafamaniidha. Suuraalee hedduun kan naannoo Tigraay, naannoo Somaalee fi kan beela bara 1984 irratti kaafaman fa'i. Akka mootummaan Itoophiyaa jedhutti sababa waraanaan lammiileen 500,000 buqqa'aniiru, miiliyoona tokko kan caalan ammoo deeggarsa midhaan nyaataa fedhu. Deeggarsi midhaan nyaataa hangi tokko naannocha qaqqabaa jiraatus mootummaan, garuu iddoowwan rakkoo nageenyaa hamaa qaban kanneen akka Kaaba Walloo keessatti sababa finciltoonni rakkoo uumaa jiraniif deeggarsa nyaataa qaqqabsiisuun rakkisaa ta'eera jedha. Dubbi himtuun Waajjira Ministeera Muummee Itoophiyaa Billane Siyyum, "Humnoonni TPLF deggersatti gufuu ta'uun rakkoo lammiileen keessa jiran daran hammeesseera," jette. TPLF gamasaatiin rakkoo mudate kanaaf deebisee mootummaa komata. Bakka to'annoosaa jala jiru weeraruun, maloota quunnamtii fi tajaajila ibsaa irraa kutee rakkisaa jira jechuun mootummaarratti komii dhiyeessa. Sagantaan Nyaataa Addunyaa (WFP), naannoo Amaaraa bakka tokko tokkotti namoonni deeggarsa midhaan nyaataa barbaadan jiraatanis, ''ammatti garuu Kaaba Wallootti beelli mudateera kan jedhu sirrii miti,''  jedhe. "Garuu akkuma waraanni babal'ataa deemuun bakkeewwan hedduu qaqqanuun rakkisaa waan ta'uuf rakkoon midhaan nyaataa godinichatti hammaachaa deema,'' jedhe WFP'n. Suuraaleen hedduun maxxanfamaa jiran rakkoon naannoo Amaaraatti mudataa jiru xiyyeeffannaa akka argatuuf jedhamee akka ta'e bira geenyeerra(BBC Fact-Check). Suuraan tiwiitarii armaan gadiirratti gadi dhiifame bal'inaan qoodameera, garuu suuraan kun kan naannoo Amaaraa miti. Suuraa bara 2011 hongee naannoo Somaalee (Ogaaden) gabaasuuf itti fayyadamne akka ta'e bira geenyeerra. Suuraaleen tiwiitiiwwan armaan gadiirratti maxxanfaman hedduunis kanneen dogoggoraan eeramaniidha. Suuraan karaa bitaan jiru bara 2011 mooraa buqqatota naannoo Somaalee, kibba magaalaa Moqaadisoo keessatti kan kaafamedha. Kan daa'ima ciistee jirtu agarsiisu ammoo Caamsaa darbe hospitaala Maqaleetti kaafame. Suuraan inni sadaffaanis suuraa dhiyeenya naannoo Amaaraatti kaafame miti. Viidiyoo miidiyaan naannochaa jalqaba ji'a kanaa gadi dhiise irraa bifa suuraan kan fudhatametu akka waan dubartii kaaba Walloo irraa buqqaateetti agarsiifame. Maxxansi tiwiitarii kun erga jalqaba ba'ee booda yeroo 10,000 ol retweet godhameera. Suuraan kan biraan tiwiitarii armaan gadiirratti maxxanfame akka waan naannoo Amaaraa irraa ta'eetti ibsame. Suurichi garuu Caamsaa darbe naannoo Tigraayitti kan kaafamedha. Wayita lammiileen naannochaa waraana baqatanii mana barumsaa magaalaa Maqaleetti argamu keessa dhokatan kan kaafamedha. Suuraan kan biraan beela naannoo Amaaraa mul'isa jedhamuun tiwiitarii irratti maxxanfame ammoo kan beela bara 1984 Itoophiyaatti mudate mul'isudha. Suuraan kun halluu gurraachaa fi adiidhaan jira, bara sana lammiileen kuma dhibbaan lakkaa'aman beelaan du'an.


Waraana Tigraay: TPLF waraana kana 'mariin furuuf qophiidha' jedhan qondaalli olaanaa dhaabichaa

Humnoonni TPLF mootummaan Itoophiyaa haleellaa cimaafi qindaa'e haaraa nurratti baneera jechuun, waraana kana mariidhaan furuuf qophii tahuusaanii himan. Qondaala dhaabichaa kan tahan Ambaasaaddarri duraanii Itoophiyaa Fissahaa Asgadoom gaaffiifi deebii BBC sagantaa Focus on Africa waliin taasisaniin, ''waraanni kun walitti dhufanii mari'achuun furamuu qaba,'' jedhan. Qondaalli dubbi-himaa dhaabichaati jedhaman kun dabaluun, haleellaa mootummaan akka haaraatti bane kanaan ''magaalaa Maqalee torban lamaafi sadii gidduutti ni qabanna'' jechuun dhaadataa jiru jedhu. Qondaalli kun akka jedhanitti waraana kanaan loltuuwwan Itoophiyaafi naannoo Amaaraa idilee fi al-idilee tahan ''kuma dhibbaan lakkaawaman'' haleellaa kana keessaa qooda fudhachaa jiraachuu himan. ''Haleellaa cimaa akka haaraatti eegalame'' ilaalchisuun guyyootaan dura kan gaafataman dubbi-himtuun Waajjira Ministira Muummee Billanee Siyyuum, ''mootummaan biyyattii guutuutti lammiilee isaa gochaawwan shororkessummaa irraa eeguuf gaafatama qaba,'' jedhan. ''Motummaan Itoophiyaa badii, jeequmsaa fi ajjeechaa TPLF naannoo Amaaraafi eddoo biraa kamittuu raawwatu fuuldura dhaabbata,'' jedhan. Aabba Fissahaa Asgadoom himannaa mootummaan Itoophiyaa badii dhaabni isaanii naannolee Amaaraa fi Affaar keessatti geessisaa jira jechuun himatu ilaachisee kan gaafataman oggaa tahu, ''seenaan humnoota waraanaa Tigraay badii kan agarsiisu miti,'' jechuun morman. ''Humnoota mootummaa Itoophiyaa, naannoo Amaaraafi waraana Ertiraatu, uummata Tigraay irratti badii dhaqqabsiisaa jira. Ammas of ijaaruun deebi'anii dhufaniiru. Humnoonni keenya dhimma jiraachuufi dhiisuuf ofirraa qolachaa jiru.'' Dhimma waraana kana mariin furuuf adeemsa jirurratti kan gaafataman qondaalli kun ''waraanni kun walitti dhufanii mari'achuun furamuu qaba,'' jechuun dhaabni isaanii kanaaf qophii tahuus himan. ''Dhimma 'qaama sadaffaa eenyutu gidduu galuun araarsa?' kan jedhu boodarra kan dhufudha. Waraana hamaa Itoophiyaa miidhaa jiru kana mariin hiikuuf qophiidha,'' jedhan. Hawaasni idiladdunyaas dhimma kanarratti dubbiin qofa osoo hin taane ''tarkaanfii qabatamaa'' akka fudhatu gaafanna jedhan Aabba Fissahaa. Humnooti Tigraay mootummaan akka haaraatti 'haleellaa marsaa xumuraa' meeshaa gurguddaan deeggarame akka eegale ibsuun ibsa baasaniiru. ''Adda waraanaa hundatti humna cimsannaan guddaan adeemaa jira... meeshaalee gurguddoofi dirooniin hojiirra oolaa jiru,'' jechuun dibbi-himaan dhaabichaa Getaachoo Raddaa guyyootaan dura himaniiru. Waraanni akka haaraatti baname jedhame kun dhagahamuu hordofee, UKn Itoophiyaa keessa iddoowwan waraanni itti gaggeeffamaa jirutti akka hin imalle lammilee ishee sirnaan akeekkachiifte. Itti dabaluunis haleellaan shororkeessummaa raawwatuu mala jette. Waraana kanaan namoonni 400,000 haala beela hamaa fakkaatu keessa jiraachuu Dhaabbanni Motummoota Gamtoomanii baatii Hagayyaa keessa akeekkachiisee ture. Kana malees namoonni miiliyoona lamatti dhiyaatan qe’eefi qabeenyaa isaanii irraa buqqa'uuf dirqamaniiru.


Dr Tedroos Itoophiyaatti ‘namoonni miiliyoona 7 gargaarsa nyaataa atattamaa barbaadu’ jedhan

Namoonni '400,000 sadarkaa beela jedhamuu danda’u keessa jiraachaa jiru kan jedhan hogganaan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa Dr Tedros Adihaanom, namoonni miiliyoona torba tahanis gargaarsa nyaataa atattamaa barbaadu jedhaniiru. Hoogganaan WHO kun ibsa guyyaa Roobii miidiyaaleef kennaniin dhimmoota Covid-19 fi kaan irratti kan haasawan wayita tahu, waa'ee rakkoo waraanni Tigraay kaaba Itoophiyaatti qaqqabsiise irrattis bal'inaan dubbataniiru. ''Akka lammii Itoophiyaa dhalataa Tigraay tahetti, lolli kun akka dhuunfaatti na miidheera. Tahus garuu har'a kaniin dubbadhu akka hoogganaa WHO'tti,'' jechuun haasawa isaanii eegalan Dr Tedroos. Waraanaafi rakkoon namoomaa Naannoo Tigraayitti yeroo hammaate kanatti hanqinni qorichaa fi nyaataa, du’a namootaafi dhukkuba hamaaf sababa tahaa jiras jedhe Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa-WHO. Dr Tedros, tajaajilli fayyaa barbadaa’uufi daandiin cufamuun Tigraayitti Adoolessa irraa qabee hanqinni qorichaa akka mudatu godheera, kunimmoo namoota miiliyoonaan lakkaa’aman tajaajila fayyaa bu’uuraan ala taasiseera jedhan. Hanqinni nyaataa garmalee kuni haala Somaaliyaa keessa waggaa kudhan dura yeroo beelli mul’achuu jalqabeen akka fakkaatus Dr Tedroos dabalanii himaniiru. Sararri qunnamtii guutummaan addaan cituun hamma rakkoo achi jiruu guutummaatti baruuf rakkisaa taasisus, waraanichi gara naannolee ollaa Amaaraafi Afaaritti ce’uun lakkoofsi namoota deeggarsa barbaadanii akka dabalu godheera. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa akkuma dhaabota UN biroo naannicha bilisaan galuun akka danda’amu waamicha dhiyeesseera. Waraanni Itoophiyaa kanaan dura qondaala sadarkaa addunyaatti hooggansarra jiran Dr Tedroos Adihaanom garee TPLF tumsa jechuun himatee ture. Mootummaa Itoophiyaa waliin baatilee 11f wal waraanaa kan jiru TPLF, sababa mootummaan gargaarsa namoomaa danqaa jiruuf namoonni hedduun beelaan rakkachaa fi du'aa akka jiran himata. Dhiyeessiin meeshaalee fayyaa waan hin jirreef dhaabbileen fayyaa yaala fayyaa lubbuu baraaru kennuu hin dandeenye jechuunis komatu. Mootummaan gama isaatiin danqaalee deeggarsa namoomaa dhiyeessuu irratti mudataniif garee 'shororkeessaa' ittiin jedhu TPLF'tti quba qaba. Yeroon aangoosaanii kan obba'aa jiruu fi marsaa lammaffaaf hooggansa Dhaabbata Fayyaa Addunyaaf kan dorgomaa jiran Dr Teedroos Adhaanoom, biyyoota Afriikaa keessaa Keeniyaa irraa deeggarsa argataniiru. Hooggansa olaanaa qaama UN'f kan kaadhimu biyya dhalootaa ta'us, Itoophiyaan garuu sababa waraana Tigraayiin walqabatee osoo nama kana hin deeggarin hafteetti. Dr Teedroosiif deeggarsa jalqabaa kan kennite Jarmanii yoo taatu, Keeniyaan ammoo erga yeroon kaadhimamaa itti dhiyeessan darbee booda Jimaata darbe deeggarsa ishee ibsiteef.


‘Loltoonni Itoophiyaa karaa hunda haleellaa nurratti banan’- humnootii TPLF

Humni raayyaa ittisa Itoophiyaa haleellaa qindaa'aa addawwan hundaan humnootii kaaba biyyattii naannoo Tigraay irratti labsuu, gareen finciltootaa baaksiisan. Humnootii garee TPLF akka jedhaniitti motummaan gosa meessaa waraan kan akka jeettii, meeshaalee waraanaa gurguddaa, taankiiwwan fi dirooniiwwan fayydamaa jira. Maddii qondaalaa olaanoo garee finciltootaa akka jedhanitti, humnoota Tigraayi irratti haleellaan jabaatulle ejjannoosaaniitti cichaniiru. Dubbi-himaan TPLF Obbo Geetachoo Raddaa, haleellaa mootummaan torban darbe eegale amman ‘’humna guutuun’’ raawwatamaa jiru jedhan. Amma yoonaatti mootummaan federaalaa dhimma kanarratti yaada hin kennine. Tajaajilli bilbilaafi malliiwwan qunnamtii kaan waan hin hojjanneef qaama walabaarra odeeffannicha mirkaneeffachuun hin danda’amne. Haleellaan lafoo eegalamuu ilaalchisuun kan gaafataman Dubbi Himtuun Waajjirra Billene Seyuum, motummaa biyyattii guutuutti lammiilsee isaa gochaawwan shororkessuummaa irraa eeguuf ittigaafatamummaa qaba jette. ''Motummaan Itoophiyaa badii, jeequmsaa fi ajjeechaa TPLF naannoo Amaaraafi eddoo biraa kamiittu raawwatu fuuldura dhaabbatta,'' jette osoo kana caalaa bal'inaan hinibsiin. Waraana Kaaba Itoophiyaatti ji’oota 11 oliif itti fufe hordofee namoonni miliyoona kuma 400 haala beela hamaa fakkaatu keessa jiraachuu Dhaabbanni Motummoota Gamtoomanii baatii Hagayyaa keessa akeekkachiise ture. Kana malee lamoonni miiliyoona lamatti dhiyaatan qe’eefi qabeenyaa isaanii irraa buqqa'uuf dirqamaniiru. Erga humnootiin TPLF buufata raayyaa biyyaaleessaa kaabaa irratti haleellaa raawwataniin booda, raayyaan Ittisa biyyaa Itoophiyaa irra caalaa naannoo Tigraay Sadaasaa 2020 keessa to'atee ture. Waxabajjii keessa ammoo humnootiin finciltootaa deebiisanii Tigraayiin to'achuun isaan booda gara naannoolee ollaa Amaaraafi Affaar keessatti waraana babalisan. Haleellaa tibbanaa ilaalchuun maaltu jedhame? Obboo Getaachoon tarkaanfii miilanaa kunis magaaloota naannoo Amaaraa fi akkasumas humnootii naannoo Amaaraa raayyaa waliin hiriiruun waraanaa jiraachu dubbatan. Ibsi naannoo Tigraayi waraanicha ilaalchiisuun baheen, ''loltoonni idleefi al-idilee kuma dhibba ta'an'' waraana ammaa irratti hiriirfamaniiru. Addi Bilisa Baasaa Tigraay (TPLF) kan siyaasa Itoophiyaa keessatti waggoota 27 darbaniif olaantummaa qabaachaa ture, riiformii MM Abiy Ahimad akkuma 2018 keessa aangootti dhufaniin walitti fufiinsaan taasisaniin walitti bu'an. Ergasiin booda motummaan garee TPLF dhaabbata shororkeessaa jechuun kan ramadee yoo ta'u, garichi garuu motummaa seera-qabeessaa naannichaa ta'u kana mormu.


Waraana Tigraay: Itoophiyaan Tarkiirraa diroonii waraanaa bituuf waliigaltee mallatteessitee?

Itoophiyaan xiyyaara waraanaa nam-maleessa (Drone), Bayraktar TB2 jedhamu kan oomisha Tarkii ta'e  bitachuuf gaaffii dhiyeessuu Rooyitarsi maddeen eeruun gabaase. Tarkiin Itoophiyaan alatti biyya Kaaba Afriikaa Morookootti diroonii gurguruushee Rooyitarsi gabaaseera. Dippiloomaatiin dhimmichatti dhiyeenyaan beekan tokko Morookoon marsaa duraan diroonii ajajatte bara darbe Caamsaa keessatti of harkaan ga'uu himanii, Itoophiyaan kan ajajatte ilaalchisuun odeeffannoon bal'aan jiraachuu baatus biyyattiin diroonii Tarkiin hojjette of harkaan ga'achuuf kaayyeffattee jirti jedhan. Waliigalteen bittaa fi gurgurtaa diroonii kun akkaataa itti fayyadamaa fi humna namaarratti deeggarsa barbaachisus ni dabalata jechuun Rooyitars gabaasa guyyaa Kamisaa baase kanaan himeera [Afaan Ingiliizii]. Gabaasi Rooyitarsi diroonii Itoophiyaan Tarkiirraa bituuf yaadde baay'inaa fi gatiisaa hin eerre. Bittaa diroonii ilaalchisuun Morookoo, Itoophiyaa fi Tarki ifatti wanti dubbatan hin jiru. Biyyoonni sadeenuu dhimmicharratti akka ibsa kennaniif gaafatamanis deebii hin kennine. Hammeentaan gurgurtaa meeshaalee Tarkiin gara biyyoota alaatti taasiftuu wayita ilaalamu, biyyattiin ji'oota muraasa dura meeshaaleen aviyeeshinii fi meeshaaleen waraanaa gara Itoophiyaa fi Morookoo ergaa turte yeroo ammaa akkaan dabaleera. Meeshaaleen kunneen garuu diroonii of keessatii dabalachuu fi dhiisuu wanti beekame hin jiru. Ragaan Alergii Meeshaalee Tarkii akka mul'isutti meeshaaleen aviyeeshinii fi meeshaaleen waraanaa Itoophiyaan bara kana Tarkiirraa galchite, kan bara darbeen walbira qabamee yoo ilaalamu akkaan dabaleera. Bara darbe meeshaan gale maallaqa doolaara 203,000 ture, barana doolaara miiliyoona 51 ga'eera. Itoophiyaan Tarkiirraa diroonii bitachuuf qophii ta'uu ibsuunshee Masrii akkaan mufachiisuu Rooyitarsi gabaasasaa keessatti eereera. Rooyitarsi humnootii tikaa Masrii lamarraa odeeffachuun akka gabaasetti Itoophiyaa fi Tarkiin waliigaltee tokkorrayyuu akka hin geenye Ameerikaa fi Gamtaan Awurooppaa akka gidduu seenanii ittisan Kaayiroon gaafatteetti. Namni Masrii sadaffaan akka yaada Rooyitarsiif kennetti, Tarkiin Itoophiyaa waliin waliigaltee kamuu tolchuun dura Kaayiroo fi Ankaaraan dhimmicharratti dubbachuu qabu ejjennoo jedhu qabdi Masriin. Masriin dhimma hidha haaromsaan walqabatee Itoophiyaa waliin atakaaroo keessa jirti, dhimma Liibiyaa fi dhimma Baha Galaana Meediteraaniyaanii irrattimmoo Tarkii waliin dhibdee keessa jiru. Warraaqsa uummataa tasa dhohe booda Abdulfattaah al-Siisii erga pireezdantii Masrii ta'anii as hariiroon Tarkii fi Masrii laafeera. Dhimmi Masrii fi Tarkii walqoollifachuus inni ijoon dhimma Liibiyaati, Tarkiin mootummaa deeggarsa UN qabu tumsiti. Masriin ammoo mormitoota mootummaa deeggarsa UN qabuu deeggarsti, Finciltoota Jenaraal Kaliifaa Haftaar bareechitee tumsiti. Paarlaamaan Tarkii mootummaa Liibiyaa deeggarsa UN qabu tumsuuf loltoota gara Liibiyaa erguun dhibdee Kaayiroo Ankaaraa gidduu ture daranuu hammeesse. Itoophiyaan Tarkiirraa bituuf kan gaafattee fi Morookoon kan bitatte meeshaan waraanaa nam-maleessa Bayraktar tb2 akka jedhamu maddeen ni ibsu. Dirooniiwwan waraanaa biyyoota kaan keessatti oomishamaniin bir-qabaan yoo ilaalamu Bayraktar tb2'n gatii fi tajaajila kennuun fooyyee kan qabuudha jedhama. Diroonii kana kubbaaniyyaa Bayraktar jedhamutu oomisha, bayraktar tb2 kan boce ammo nama soddaa Pireezdant Tayyib Ergogaan ta'edha. Biyyoota miseensa NATO dabalatee biyyootni baha giddu-galeessaa hedduun Bayraktar tb2 hidhatanii jiru yookiin ammoo of harka galfachuuf Tarkii waliin walii galaniiru. Kubbaaniyyaan kun yeroo ammaa bayraktar tb2 biyyoota akka Tarkii, Qaataar, Yuukreen fi Azarbaajaan keessatti hojiirra oolchaa jiraachuu hima. Miseensa NATO kan taate Poolaand Caamsaa darbe diroonii waraanaa kana 24 bitachuuf Tarkii waliin walii galteetti. Ministirri Ittisaa Poolaand dirooniiwwan kunneen dandeettiisaanii dirree waraanaatti agarsiisaniiru jechuun jajuusaanii Rooyitarsi gabaaseera. Pireezdantiin Tarkii Tayyib Erdogaan Sa'uudii Arabiyaan akkasuma diroonii kana bituuf fedhii akka qabdu ibsaniiru. Bayraktar tb2 akka tajaajila basaasaa yookiin ammoo ergama haleeluu akka raawwatuuf yaadamee tolfame. Meeshaa kiilogiraama 150 ulfaatu baatee imaluu kan danda'u dirroniin kun, fageenya kiilomeetira 300 irraa to'achuutu danda'ama. Kubbaaniyyaan bayraktar tb2 oomishu marsariitii isaarratti akka barreessetti, koochoon/goflaan diroonichaa meetira 12, hojjaansaa meetira 2.2, dheerinnisaa meetira 6.5, akkasumas boba'aa hanga liitira 300 baachuu danda'a jedhe. Dirooniin kun harka namaa malee ofiisaatiin balali'ee qubachuu kan danda'u yoo ta'u, faana kuma 18 hanga kuma 27 olka'uun balali'uu danda'a. Dirooniin rookeetiiwwan yookiin boombii misaa'elaa 4 hidhachuu danda'a. Waraana yeroo dhiyoo as Azarbaajaan fi Armeeniyaa gidduutti dhalate irratti Azarbajaan waan diroonii Tarkii kana harkaa qabduuf irra aante jedhamee baay'inaan gabaasamaa ture. Tarkiin dirooniishee kana waraana Liibiyaa fi Siiriyaa keessatti dhalateef baay'inaan oolchiteetti. Erga waraanni Kaaba Itoophiyaatti banamee as mootummaan Itoophiyaa diroonii fayyadamuun garee finciltootaa TPLF haleeleera gabaasi jedhu heddumminaan ba'aa ture. BBCn waraana kanarratti dirooniin akaakuu kamii ergama waraanaa kamiif dhimma itti ba'ameera kan jedhu mirkaneessuu baatus, Ministirri Muummee Abiy Ahmad waraana kanarratti dirooniin akka fayyadame waan agarsiisu dubbataniiru. Ajajaan humna qilleensaa Itoophiyaa Meejar Jenaraal Yilmaa Mardaasaa gamasaan Sadaasa darbe keessa TV biyyattiirratti dhiyaachuun wayita ibsa kennan, waraana kanarratti xiyyaara nam-maleessatti dhimma bahamuu  mirkaneessanii turan.


Waraana Tigraay: Mootummaan Itoophiyaa Maqaleetti haleellaa qilleensaa sadaffaa raawwate

Mootummaan Itoophiyaa guyyaa sadaffaaf magaalaa guddoo Tigraay Maqalee keessatti haleellaa qilleensaa raawwachuu mirkaneesse. Haleellaa sadaffaa kanaan buufata leenjii waraanaa humnoonni Tigraay itti fayyadaman rukutuu ministirri komunikeeshinii Itoophiyaa Laggasaa Tulluu (PhD) Rooyitarsitti himaniiru. Buufatni leenjii waraanaa kun kan amma dura raayyaan ittisaa Itoophiyaa ajaja Kaabaa itti fayyadamaa ture ta'uus dabalanii himuu Rooyitars gabaaseera. Haleellaa qilleensarraa jalqabaa Wiixata darbe kan raawwate yoo ta'u, meeshaalee komunikeeshinii TPLF itti fayyadamaa ture barbadeessuu irratti kan xiyyeefate akka ta'e mootummaan himeera. Haleellaan qilleensarraa lammataa Roobii darbe raawwate ammoo naannoo Masfin Indastiriyaal Injinariing jedhamuun beekamu, bakkewwan TPLF meeshaa waraanaa itti omishuu fi suphaturratti kan xiyyeeffatedha jedheera. Dubbii himaan TPLF Obbo Getaachaw Raddaa jeettiin waraanaa mootummaa Kamisa sa'aa booda magaalittiirra marsaa akka turte malee xiyyeeffannoo kamuu rukutuu quba akka hin qabne Rooyitarsitti himaniiru. Haleellaan qilleensaa kun wayita humnoonni Tigraay fi raayyaan ittisaa Itoophiyaa naannoo Amaaraa Kibba Walloo keessatti lola jabaatti jiranitti raawwatamaa jira. Guyyaa kaleessaa humnoonni Tigraay magaalota Kibba Walloo Hayiq fi Bitsima jedhaman to'achuu himanii, magaalota akka Deessee fi Kombolchaatti aggaamaa akka jiran beeksisanii turan. Mootummaan naannoo Amaaraas namni humna qabu martuu gara Walloo akka duulu waamicha dhiyeessee jira. TPLF haleellaawwan qilleensaa mootummaan walitti aansuun raawwateen namoonni nagaa miidhamaa jiru jedha. Haleellaa guyyaa jalqabaan qofa namoonni sadi du'aniiru jedha. Haleellaa Roobbii kaleessaatiin ammoo haadha ulfaa dabalatee namoonni saddeet madaa'anii hospitaala galuu ogeeyyiin fayyaa BBC'tti himanii turan. Ministeerri Ittisaa Itoophiyaa ibsa baaseen humni qilleensaa humna lafoo Itoophiyaa deeggaruun Tigraay keessatti kuusaa fi suuphaa waraanaa, buufataalee leenjii, buufataalee ajajaa akkasumas konkolaattota loojistiksii fi qabeenya miliqsuurratti bobba'an mancaasurratti akka argamu ibseera. Haleellaawwan kunneen namoota nagaa haala hin miineen rawwatamaa jirus jedhe. Lolli kun mariin xumura akka argatu dhiibbaa gochaa kan jirtu Ameerikaan, haleellaan qilleensaa mootummaan raawwate lola hammeessa jechuun balaaleffattee jirti. Waraana  erga eegalee ganna tokko guutuuf guyyooti muraasni hafan kanaan namoonni kumaatamni yoo du'an, miliyoona lamaa ol qe'ee isaaniirraa buqqa'aniiru. Tigraay dabalatee naannoolee Amaaraa fi Affaar keessatti walumaagalatti namoonni miliyoona 7 ta'an ammoo deeggarsa namoomaa barbaadu.


Waraana Tigraay: 'Waraanni TPLF bane adda maraan gaggeeffamaa jira' jedhe Raayyaan Ittisa Biyyaa Itoophiyaa

Raayyaan Ittisa Biyyaa Itoophiyaa waraana guyyootaan dura akka haaraatti eegale jedhame, kan jalaqabe finciltoota TPLF jedhe. Ministeerri Ittisaa ibsa Kamisa galgala baaseen, finciltoonni TPLF Wiixata irraa qabee adda waraana banan maratti, miidhaan cimaa irra gahaa jira jedha. ''Waraana eegalaniin adabbii cimaatu irra gahaa jira'' jedhe. Jalqaba torban kanaatti waraanni mootummaa Itoophiyaa adda waraanaa maraan haleellaa qindaa'e bane jechuun, hawaasni idil-addunyaas tarkaanfii kana akka balaaleffatu ibsa gaafatu TPLF baasee ture. Haleellaan humnoota mootummaan raawwatamaa jiru kun ''meeshaalee waraanaa cimaa, taankii, rokkeettii, dirooniifi jettii waraanaan'' kan deeggarame tahuus ibsa baasan irratti akeekaniiru. Baatii Waxabajjii bara dabre keessa waraanni mootummaa dhukaasa dhaabuu gam-tokkoo labsuun naannoo Tigraayii erga bahe booda, waraanichi naannolee ollaa Affaariifi Amaaraatti babal'ateera. Waraanni mootummaa federaalaafi humnootni naannolee biyyattii garagaraa irraa babba'an, finciltoota TPLF wajjin waraana kan gaggeessaa turan wayita tahu, gidduutti ammoo yeroo muraasaaf gab jedhee ture - ammammoo irra deebiin jalqabeera. TPLF gamma dubbi-himaa isaatiin haleellaan irratti banamuu dhuma torbee dabre keessaa eegaluun miidiyaalee biyya alaaf himaa kan ture oggaa tahu, gaafa Wiixataas ibsa baasee ture. Qondaala dhaabichaa kan tahan Ambaasaaddarri duraanii Itoophiyaa Fissahaa Asgadoom gaaffiifi deebii BBC sagantaa Focus on Africa waliin taasisaniin, haleellaa mootummaan akka haaraatti bane kanaan ''magaalaa Maqalee torban lamaafi sadii gidduutti ni qabanna'' jechuun dhaadataa jiru jechuun dubbataniiru. Mootummaan Itoophiyaa gamasaatiin haleellaa akka haaraatti eegalame jedhame kana ilaalchisuun ibsa kennuun, kun isa jalqabaati. Haleellaa finciltootaa amma duraan ''sarara Jabuutii kutuufi Walqaayit Xagadee haleeluun gama Sudaaniin ulaa bansiisuuf'' kaayyoo jedhuun irra deddeebiin haleellaa raawwachaa ture jedhe Ministeerri Ittisaa Itoophiyaa. Dabaluunis ''torban lama gidduutti Finfinnee galuu'' yaada jedhuun, gama Kaaba Walloon yaaliin taasisaa ture milkaa'uu dhabuun ''kisaaraa garmaleetu irra gahe'' jedheera Ministeerichi. ''TPLF adda waraanaa hundaan haleellaa banuun Let Jeneeraal Tsaadiqaan 'waraanicha gabaabsina; torban lama keessa Finfinnee galla; haala siyaasaa, waraanaafi dippiloomaasii geeddara' jechuun waraana labsuun gaggeeffamaa jira.'' Ajajaa humnoota TPLF akka tahan kan himamuuf Jeneraal Tsaadiqaan G/Tinsaa'ee torban kana New York Times'tti akka himanitti: ''diinni ji'ootaaf qophaa'aa ture, nutis qophoofneerra,'' jechuun dubbatan. Dabaluunis lolli gaggeeffamu turtii guyyootaa yookis torbanootaa kan fudhatu malee, kan dheeratu akka hin taane himuun, bu'aawwan: waraanaa, siyaasaafi dippiloomaasii qabaata jedhan. Ministeerri Ittisaa akka jedhetti, waraana guyyootaan dura eegalameen humnoonni TPLF, qindoomina waraana biyyattiifi humnoota nageenyaa biroon miidhaan guddaa irra gahaa jira jedheera. Haleellaa akka haaraatti eegalame jedhamee ilaalchisuun guyyootaan dura kan gaafataman dubbi-himtuun Waajjira Ministira Muummee Billanee Siyyuum, ''mootummaan biyyattii guutuutti lammiilee isaa gochaawwan shororkaa irraa eeguuf gaafatama qaba,'' jedhanii turan. Dabaluunis: ''Motummaan Itoophiyaa badii, jeequmsaa fi ajjeechaa TPLF naannoo Amaaraafi eddoo biraa kamittuu raawwatu fuuldura dhaabbata,'' jedhaniiru. Waraanni Sadaasa dabre Tigraay keessatti jalaqabame ganna tokko guutuuf kan deemaa jiru oggaa tahu, waraanni kun Tigraay alattis babal'achuun naannolee ollaa Affaar fi Amaaraatti gaggeeffamaa jira. Waraana kanaan lakkoofsi lubbuu namaa darbee sirnaan beekamuudhaa baatus, kumaan kan lakkaa'aman garuu lubbuu dhabuu akka hinoolle tilmaamama. Kana malees waraana kanaan namoonni 400,000 haala beela hamaa fakkaatu keessa jiraachuu Dhaabbanni Motummoota Gamtoomanii baatii Hagayyaa keessa akeekkachiisee ture. Namoonni miiliyoona lamatti dhiyaatan ammoo qe’eefi qabeenyaa isaanii irraa buqqa'uuf dirqamaniiru.


'Dureewwan Afriikaa hundeeffama mootummaaf Itoophiyaatti imalan waa'ee mirga namoomaa lallabuu qabu'- HRW

Jaarmiyaan mirga dhala namaaf dubbachuun beekamu Hiyuuman Raayitis Waach(HRW), dureewwan biyyoota Afriikaa sirna hundeeffama mootummaa haaraa irratti argamuuf gara Itoophiyaa imalaa jiran, waa'ee dhiittaa mirga namoomaa, danqamuu deeggarsa namoomaa fi adda cituu tajaajilaawwan garaagaraa naannoo Tigraay mudataa jiruu irratti kallattiin dubbachuu qabu jedhe. Jaarmiyaan kun ibsa karaa 'Zoom'n har'a kenneen, hundeeffama mootummaa haaraa Itoophiyaa dursuun waa'ee waraana Tigraay irratti odeeffannoo hanga ammaatti jiru kaaseera. Goolama siyaasaa fi dhiittaa mirgoota namoomaa Itoophiyaa keessatti mudataa jiruuf fala kaa'uuf ga'een Gamtaa Afriikaa, mootummaa Itoophiyaa fi hawaasa idil-addunyaa cimuu akka qabu kan akeekkachiisan jaarmiyichatti Daarektara Gaanfa Afriikaa Letiisiyaa Baader. Qondaalli tun akka jedhanitti, jaarmiyaan isaanii dhiittaa mirga namoomaa Itoophiyaa keessatti raawwaturratti qorannoo kan eegale erga waraanni Tigraay eegalee as qofa osoo hin taane waggaa tokko ta'eera. Qorannoosaanii kanaan waan adda baasan wayita ibsanis, rakkoo guddaan kan irraa madde filannoon wayita yeroo biraatti daddabarfamuu eegaleedha jedhan. ''Filannoon Itoophiyaa daddabarfamuun mufii siyaasaa uume, waraana Tigraayiif daandii saaqe. Waadaa dirree siyaasaa bal'isuuf galame sarbe,'' jedhan. Yeroo ammaa haalli rakkina namoomaa naannoo Tigraay akkaan yaaddessaa ta'uu kan himan qondaalli kun, mootummaan daandii deeggarsaa saaquu wayita himu, jaarmiyaaleen deeggarsaa ammoo daandiin ittiin deeggarsa kennan ugguramuu himatu jedhan. Tajaajilli ibsaa, baankii, kominikeeshinii naannoo Tigraay keessaa ugguramuun sababoota ijoo gargaarsa namoomaa ugguran ta'uu qorannoon adda baasuu himan. ''Qorannoon keenya mootummaan Itoophiyaa fi michoonni isaa Tigraay keessatti dhiittaa mirga namoomaa raawwachuu ibsa. Yakki gudeeddii fi misoomaawwan bu'uuraa barbadeessuun baay'inaan raawwatameera. ''Yakkaa fi saamichi dhaabbilee fayyaa fi Hospitaala Aksuum keessatti raawwachuu adda baasneerra. Kanaanis lammiileen tajaajila fayyaa akka hin arganne godhameera,'' jedhan. Baqattoonni Eertiraa dhibbaan lakkaa'aman hidhattoota TPLF'n gudeedamuu fi dhiittaan mirga namoomaa irratti raawwachuu akkasumas humnoonni TPLF gara naannolee ollaa Amaaraa fi Affaaritti babal'achuun yakka dhiittaa dhala namaa raawwachuu ibsaniiru. Qorannoo UN faana ta'uun gaggeessaniin beelli hamaan mudachuuf akka jirus yaadda'aniiru. Filannoon ammallee Tigraay keessatti hin raawwatamne kan jedhan qondaalli Hiyuuman Raayitis Waach(HRW) Letiisiyaa Baader, kunis mataansaa qormaata guddaadha jedhan. Bakkeewwan lolli itti gaggeeffamutti malli quunnamtii waan adda citeef qorannoo guutuu gaggeessuurratti rakkanneerras jedhan. Qorannoo waggaa tokko darbe keessatti gaggeessaniin rakkoon siyaasaa hamtuun Tigraay keessa qofa osoo hin taane naannolee akka Oromiyaa, Amaara, Beenishaangul Gumuz, Affaar fi Somaalee keessattillee mul'achuu himaniiru. Naannolee kunneen keessatti goolamni siyaasaa, buqqaatiin lammiilee fi dhiittaan mirga namoomaa akkaan raawwatameera jedhan. Qorannoosaanii waan filannoo Itoophiyaa dura waggaa tokko keessatti ture ilaaleen, rakkoon bu'uuraa ajjeechaa Weellisaa beekamaa Oromoo Artist Hacaaluu Hundeessaa ta'uu eeran. ''Qorannoon keenya waan filannoo dura wagga tokko ture ilaale. Rakkoon kan irraa ka'e ajjeechaa Hacaaluu, isa booda hiriiraa fi hidhaatu itti fufe.Hidhaan qondaaltota siyaasaa dirree siyaasaa biyyattii goole. Wayita filannoon ga'u paartileen Oromoo gameeyyiin filannoo keessaa ba'uun ammoo haalicha daran hammeesse.'' Naannoo Amaaraatti kaadhimamtoonni paartii hiraarfamuu fi ajjeefamuun karoora dirree siyaasaa bal'isuu Ministirri Muummee biyyattii hojiirra oolchuuf waadaa galan qormaata keessa galche jedhan qondaalli mirga namoomaa kun. ''Dirreen siyaasaa deebi'ee dhiphate. Kan Ministirri Muummee jalqaba jedhe hin mul'anne.'' Dureewwan Afriikaa torbee dhufu sirna hundeeffama mootummaa haaraa Itoophiyaa irratti argamuuf gara magaalaa Finfinnee imalan waa'ee dhiittaa mirga namoomaafi rakkoo siyaasaa biyyatti dagatanii bira darbuu hin qaban jedhan Aadde Letiisiyaan. ''Kufaatiin Itoophiyaa keessatti uumame, kufaatii Afriikaati. Waltajjiin kun waa'ee dhiittaa mirga namoomaa kaasuun iyyachuuf carraa guddaadha.'' Sirni mootummaa haaraa hundeessuu kun seenaa qabeessa waan ta'eef guyyaa kanarratti waa'ee mirga namoomaa dubbachuun murteessaadha jedhan. ''Gamtan Afriikaa guyyaa kana fayyadamuun waa'ee dhiittaa mirga namoomaa lallabuu qaba. Mootummaan Itoophiyaa akka daandii gargaarsaa saaqu dhiibbaa uumuu qaba. Akkaataa waraanni itti dhaabbachuu danda'u irratti dhiibbaa uumuu qabu. Gamtaan Afriikaa kan ifatti dubbachuu qaba.'' Gamtaan kun Jaarmiyaa qabu hundaan mootummaa Itoophiyaarratti dhiibbaa uumuu qaba kan jedhan Letiisiyaa Bader, gamtichaa komii qabaachuus himan. ''Adeemsi qorannoo (Comission of inquiry) deeggarsa Gamtaa Afriikaa hin arganne. Gamtichi qorannoo nan gaggeessa jedhee ture, garuu qorannoo kana ifa gochuurratti barfannaa fi harkifannaa qaba.'' Gamtaan Afriikaa Pireezdantii duraanii Naayijeeriyaa fi nama siyaasa Afriikaa keessatti dhageettii qaban Oliseguun Obasaanjoo bakka bu'aa Gaanfa Afriikaa godhee, akka waraana Tigraay jaarsummaan furaniif bakka buuseera. Aadde Letiisiyan akka jedhanitti, Obasaanjoon carraa kana fayyadamuun hatattamaan qaamolee walwaraanan lameen walitti fiduun mariisisuu qabu. Waamichi garaagaraa biyyoota addunyaa adda addaa fi UN irraa dhiyaatus waraanni Sadaasa 2020 Tigraay keessatti eegale waan dhaabbataa jiru hin fakkaatu. Hiyuuman Raayitis Waach haleewwan jumlaa, haleellaa saalquunnamtii, buqqaatii lammiilee, haleellaa ta'e jedhamee misoomaawwaan bu'uuraa irratti raawwatamu, mootummaa Itoophiyaa fi michootasaan raawwatamuun galmeessee qabadheera jedha.


Waraana Tigraay: Naannoo magaalota Dasee fi Kombolchaatti lolli cimee jiraachuun gabaafame

Naannoo Amaaraa dhiyeenya magaalota Dasee fi Kombolchaatti, humnoota federaalaa Itoophiyaafi humnoota isaan waliin jiraniifi finciltoota Tigraay gidduu waraanni cimaan adeemaa jiraachuun gabaafame. Jiraattonni magaalaa Dasee BBCn dubbise, dhiyeenya magaalattiitti lola adeemaa jiruun sagalee meeshaa waraanaa gurguddaa dhagahaa jiraachuu isaanii himan. Jiraataan tokko: ''Bakka waraanni itti gaggeeffamaa jiru deemeera. Daseerraa km 7 fagaata. Iddoon lolichaa kallattii gama Kutaa Barriin oggaa tahu, bakka Boruu jedhamutti,'' jechuun BBCtti himeera. Jiraataan kun dabaluun ''guyyaa afuriin dura finciltoonni kunniin sobaan 'bakka kana galaniiru, as gahaniiru' jedhamuun namoonni hedduun magaalattii gadhiisanii bahaniiru. Magaalaan garuu naguma,'' jedhe. Jiraattonni kaanis waraanni dhiyeenyatti gaggeeffamaa jiru, jiraattota magaalattiif yaaddoo tahuu himaniiru. Dabalataanis, baankota dabalatee dhaabbileen daldalaa takka cufamanii turuun, tajaajila kennuuf akka banaman dubbatu. Gama biraan ammoo sagaleen meeshaalee waraanaa gurguddaa guyyaa dheengaddaa dhagahamaa ture hir'achuu, jiraattonni biroo BBCn guyyaa Kamisaa (har'a) dubbise himaniiru. Konkolaattotaafi namoota magaalaa keessaa fi naannichatti sochii taasisan irratti to'annoon cimaa gaggeeffamaa akka jirus jiraattonni kunniin ni himu. Jiraattota magaalattii birattis miirri tasgabbii jiraachus himan. Gama kaaniin ammoo dura taa'aan TPLF Dabratsiyoon G/Mikaa'el (PhD), jiraattonni magaalota Daseefi Kombolchaa magaalaa dhiisanii akka hin baane waamicha dabarsaniiru. Gaggeessaan finciltootaa kun ergaan guyyaa Roobii dabarsan, wayita gabaasaaleen humnoonni isaanii fi humnoonni federaalaa dhiyeenya magaalaa Daseetti lola cimaa gaggeessaa jiranitti dhagahame. Dabrsatsiyoon jiraattota Daseefi Kombolchaan: ''Hin jeeqaminaa, magaalaas gadhiistanii hin bahinaa. Tasgabbaa'aa, ofii keessan rakkoof hin saaxilinaa jechuu barbaanna,'' jedhan. ''Raayyaan Tigraay haaloo ummatatti bahu hinqabu. Kanaan achi naannoo keessanitti miidhaan akka isinirraa hin geenye, ofeeggannoo barbaachisu godhaa. Magaalaa keessatti, mana keessa taa'ee kan dhukaasu akka hin jiraanne, tarkaanfii barbaachisu fudhadhaa,'' jechuun ergaa dabarsan. Waraanni gama sanaan adeemaa jiru, magaalaa Daseetti wayita dhiyaachaa adeemetti, jiraattonni gariin magaalattii dhiisanii bahuuf yaalaa akka turan jiraattonni BBCn dubbise ni himu. Kanaanis gatiin geejibaa haalaan dabaluufi angawoonni magaalattiis jiraattonni magaalaa lakkisanii akka hin baane waamicha dhiyeessaa turan. Finciltoonni TPLF magaalota Kaaba Walloo ka tahan Laalibalaa fi Waldiyaa erga to'atan booda, magaalota Kibba Walloo ka tahan Dasee fi Kombolchaa to'achuuf yaalii taasisaa jiru. Kantiibaan magaalaa Dasee, Obbo Abbabe Gabramasqal torban dabre keessa BBC'tti akka himanitti sababa waraanaatiin nageenya isaaniif sodaatanii buqqaatonni gara magaalattii godaanan lakkoofsi isaanii haalaan dabalaa jira. "Dubartoota, daa'imman fi manguddoota dabalatee lakkoofsi buqqaatota kuma 500tti tilmaamama. Garuu lakkoofsa buqqaatota amma jiru qixaan beekuun hin danda'amu," jechuun himan. Raadiyoo biyya Ameerikaa National Public Raadiyoo (NPR) jedhamuuf baha Afriikaarraa kan gabaasuuf Eyder Peralta, torban dabre keessa haala Kombolchaa keessa jiru BBC sagantaa Focus on Africa jedhamuuf ibseera. Kombolchaa fi Daseen waraana adeemaa jiruuf iddoo murteessoo fi qaamni walwaraanu hunduu to'achuuf hedu ta'uu dubbate gaazexeessaan kun. ''Finciltoonni magaalota kunneen qabachuuf baay'ee ifaajaa jiru. Mootummaan ammoo michoota isaa waliin ta'uun finciltoota ittisaa jira. Loltoonni Itoophiyaa hedduun asitti argaman gara qarqaraatti achi ba'uun dirree irratti finciltoota haleelaa jiru,'' jedhe. Milishoonni hedduun kanneen baay'inaan dargaggoota ta'an waan qabaniin, kaan meeshaa waraanaa, kaan ammoo gajaraa qabachuun konkolaataa guutanii gara dirree waraanaa naannawa Dassee fi Kombolchaa akka imalan ijaan arguus hime.


Haleellaa meeshaa waraanaa gurguddaa Daseetti raawwateen lubbuun nama tokkoo yoo dabru, sadii miidhaman

Walloo Kibbaa magaalaa Daseetti haleellaa madifii raawwatameen namni tokko lubbuu yoo dhabu, sadi ammoo madaa'uusaanii kantibaan magaalattii BBCtti himan. Kantibaan Dasee Obboo Abbabaa Gabra Masqal akka himanitti, Kamisa sa'aa boodarra ''humnoonni TPLF bakkeewwan lammiileen nagaa jiraatanitti, haleellaa meeshaa waraanaa madifiin raawwataniin balaan kun qaqqabe.'' Lola adeemaa jirurratti ragaa mirkana tahe argachuun dhibus, dhiyeenya magaalaa Daseefi Kombolchaatti finciltoota TPLF fi humnoota mootummaa gidduutti waraanni cimaan adeemaa jiraachuun gabaafamaa jira. Obboo Abbaba akka himanitti, madfoonni kunniin gara magaalaa Dasee kan dhukaafaman Kamisa sa'aa booda naannoo 9:30tti oggaa tahu, bakka garagaraa sadiitti qiyyaafatan jedhan. Finciltoonni waliigalatti yeroo shan gara magaalattii kan dhukaasan wayita tahu, lamman isaanii bakka Mannaafashaa jedhamu, kan biraa lama ammoo bakka Daawudoo jedhamu, akkasumas tokko ammoo bakka Irshaa Sabil jedhamutti kufuu himan. Keessattuu bakkeewwan Irshaa Sabil fi Mannaafashaa jedhamanitti kan tokka'ee kufe, iddoowwan manneen jireenyaa akka tahan himuun, Daawudotti madifiin dhukaafame garuu bakka duwwaatti kufuun miidhaa hin dhaqqabsiisne jedhan. Bakkeewwan haleellaan irratti raawwate jedhaman keessaa tokko, waraana kanaan lammileen qe'eerraa buqqa'anii itti dahatanii turan akka tahes kantibaan kun BBCtti himan. Haleellaa bakkeewwan Irshaa Sabil fi Mannaafashaa kanaan ''bakka tokkotti namoonni sadii yoo miidhaman, isaa keessaa tokko battaluma sana lubbuu dhabe,'' jedhan. Haleellaa bakka biraan ammoo namni tokko miidhaan irra gahus himaniiru. Haleellaa madifii kanaan namni lubbuu dhabeefi madooleen, jiraattota Dasee yookaan kanneen buqqa'anii achi dahatan tahuu adda baasuuf hojjetamaa jiraachus himan. Waraanni Tigraay gara naannoo Amaaraatti cehuun naannolee Walloo Kaabaatti wayita gaggeeffamuu eegale, nammoonni kumaatamaan lakka'aman qe'ee isaaniirraa buqqa'uun, magaalaa Daseetti dahoo yeroo keessa jiru. Guyyoota dhiyoon asitti ammoo sagaleen meeshaalee waraanaa gurguddo dhiyeenya magaalaa Daseetti dhagahamaa akka ture kan himan jiraattonni, sodaarraan kan ka'e sochiin idilee magaalattii gariin danqamuus himu. Kantiibaan magaalattii Obboo Abbaba GabraMasqal gamasaaniin, guyyaa Kamisaa kanneen buqqa'aniif qarqaarsi kennamaa ooluu himuun, sochiin idilee jiraattota magaalichaafi dhaabbilee tajaajila kennanii itti fufeera jedhan. Gama kaaniin ammoo dura taa'aan TPLF Dabratsiyoon G/Mikaa'el (PhD), jiraattonni magaalota Daseefi Kombolchaa magaalaa dhiisanii akka hin baane waamicha dabarsaniiru. Dabrsatsiyoon jiraattota Daseefi Kombolchaan: ''Hin jeeqaminaa, magaalaas gadhiistanii hin bahinaa. Tasgabbaa'aa, ofii keessan rakkoof hin saaxilinaa jechuu barbaanna,'' jechuun gaafa Roobii ergaa dabarsanii turan. Waraanni waggaa tokkoon dura Tigraay keessatti jalqabe, gara naannolee Amaaraafi Affaaritti babal'achuun, torbanoota muraasaaf birqabaan qabbanaa'ee turus, akka haaraatti eegaluun lolli cimaan adeemaa jira. Finciltoonni Tigraay Kaaba Walloo darbuun gara Kibba Wallootti kan cehan oggaa tahu, magaalaa guddoo godinaa kan taate Daseefi magaalaa Indastriin beekamtu Kombolchaa qabachuuf qiyyaafataniiru. Humni waraanaa mootummaa federaalaa, humni addaa naannoo Amaaraafi humnoonni naannolee garagaraa irraa walitti babba'an, finciltoota magaalota lamaanirraa ittisuuf lola cimaa gaggeessaa jiru.


Waraana Tigraay: Konkolaattonni meeshaalee deeggarsaa fe'an Itoophiyaa keessatti maaliif ugguramu?

Deeggarsa nyaataa lammiilee naannoo Tigraay miidhamaniif dhiyeessuurratti hanqinni guddoon mudachuu ilaalchisee akka sababaatti kan ka'u waa'een ugguramuu konkolaattota UN ammallee akkaan falmisiisaa ta'ee jira. Konkolaattonni dilli sun maaliif akka osoo hin deebi'in hafanii fi sababa kanaan adeemsa deeggarsa namoomaa gufachiisuun maaliif akka barbaachise ifa miti. Akka UN jedhutti giddu galeessa Adoolessa darbeerraa kaasee hanga Fulbaana kanaatti konkolaattonni dhibbaan lakkaa'aman gara Tigraay imalanii hanga yoonaa hin deebi'in jiru. Deeggarsa midhaan nyaataa fi kaan akkaan barbaachisoo ta'an akka lammiilee bira hin geenye kan hudhaa ta'aa jiru maal akka ta'e adda baasneerra. Meeshaaleen deeggarsaa lammiilee naannoo Tigraay keessatti rakkataniif kan qaqqabu lafoo geejjibsiifamuuni. Innis karaa Affaar qofa. Dhaabbileen deeggarsa namoomaa UN, lammiilee naannoo Tigraay keessatti rakkatan gargaaruuf guyyaatti konkolaattonni deeggarsa fe'an 100 ta'an gara naannochaa seenuu qabu jedhu. Ji'a Adoolessaa irraa kaasee hanga Fulbaana kanaatti konkolaattonni 466 meeshaalee deeggarsa namoomaa qabatanii gara Tigraay imalanis hanga yoonaa konkolaattota 38 qofatu deebi'an jedhe UN. Dubbi himaan Sagantaa Nyaataa Addunyaa (WFP) "Yeroo ammaa akka deeggarsa namoomaa gara Tigraay hin geessineef kan hudhaa ta'ee jiru isa kanadha. Sababa hanqinni konkolaattota fe'umsaa nu mudateef jecha nyaataa fi meeshaalee kaan garas geejjibsiisuu hin dandeenye,'' jedhan. Konkolaattonni fe'umsaa kunneen eessa akka jiran UN gaafannus, ammallee akka hin qulqulleeffanne nutti himan. Finciltoonni Tigraay rakkoo mudateef mootummaa Itoophiyaa komatu. "Konkolaachistootaaf boba'aa hanga Tigraayitti isaan ga'u qofatu kennameef. Kan isaan deebisuu danda'u hin qaban,'' jedhe TPLF. Konkolaachistoonni hedduunsaanii dhalattoota Tigraay ta'an bakka sakatta'aman hundatti waraana Itoophiyaa fi hidhattoota naannootiin akka hiraarfaman hime TPLF. Kanaaf konkolaachistoonni kunneen of duuba deebi'anii ammas dararamuu hin fedhan jedhe. Baay'ina maallaqa harkatti qabatanii deemanii irrattis daangaatu jira, dabalataan tajaajilli baankii Tigraay keessa waan hin jirreef erga achi ga'anii boodas ta'e of duuba deebi'uuf maallaqa hin aragatan. Mootummaan Itoophiyaa akka jedhutti konkolaattonni kunneen deebi'uu dhabuun adeemsa deeggarsa namoomaa gufachiiseera. Komishinarri Hooggansa Balaa Tasaa Biyyaalessaa Mitikkuu Kaasaa garuu, hanqinni boba'aa TPLF akka sababaatti eere gonkumaa sababa ta'uu hin danda'u jedhe. Aanga'oonni mootummaa federaalaa hedduun konkolaattonni fe'umsaa kunneen humnoota TPLF'n ugguramuu himu. Kanaaf garuu hanga ammaatti ragaa ga'aan hin jiru. Humnoonni TPLF Adoolessa gara boodaarra ulaa deeggarsi ittiin gara Tigraay seenu Affaar seenuu isaaniirraan kan hafe wanti akka ragaatti ka'e hin jiru. Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti Waajjirri Qindeessaa Deeggarsa Namomaa (OCHA), konkolaattonni deebi'uu dhabuusaaniif akka sababaatti kan eerame, ''hanqina boba'aa fi sodaa rakkoo nageenyaati,'' jedhe. UN gamasaan waa'ee boba'aa naannoo Tigraay irratti yaaddoo akka qabu torbanoota darban ibsaa ture. Taanakroonni boba'aa fe'an akka naannocha hin seenne dhorkamuu kaasuun, kun sirrii akka hin taane ibseera UN. "Konkolaattonni boba'aa fe'an Affaar keessatti waraqaa eeyyamaa dhorkamuun danqamaniiru,'' jedhe UN. Walga'ii UN fi dhaabbilee gargaarsaa biroo Hagayya darbe taa'amerratti hanqinni maallaqaa fi boba'aa akka rakkoo ijootti ka'e. Dhaabbileen kunneen akkas jedhan: ''Sababa hanqina maallaqaa fi boba'aatiin konkolaattonni gara Tigraay imalan deebi'uu dadhaban.'' UN akka jedhutti torbanitti boba'aa liitira 200,000tu barbaachisa, garuu erga Adoolessaatii hanga ammaatti boba'aa llitira 300,000 qofatu garas fe'ame. Yeroo dhumaaf boba'aan gara Tigraay kan fe'ame Adoolessa 29 ture, boba'aan jiru guutummaatti kan dhume ammoo Fulbaana 17 ture jedhe UN. Taankaroonni boba'aa gara Tigraay imaluun irra ture sagala Affaar keessatti ugguramanii jiru, kun kan ta'e Fulbaana 21 yoo ta'u sababni ammoo eeyyama mootummaa eeggataa akka jiraniidha. Qondaalli deeggarsa namoomaa Tigraay jiru tokko tibbana akka AFPtti himetti, konkolaachistooni dhalootaan Tigree ta'an hedduun iddoowwan sakatta'iinsaa naannichaan ala jiran maratti guddoo dararamu. UN akkas jedhe: ''Sababoota konkolaachistoonni dhiyeessan keessaa tokko rakkoo nageenyaati. Reebamuu, dararamuu, arrabsamuu fi saamamuun daandii Samaraa irraa gara Maqalee geessu irratti isaan mudataa jira.'' UN Hagayya darbe akka gabaasetti miseensa isaa gara Tigraay imalaa ture tokko dararaa fi reebichi irra ga'eera. Miseensichi poolisii humna addaa naannoo Affaar himate. Mootummaan Itoophiyaa sochii deeggarsa namoomaa saffisiisuuf jecha iddoowwan sakkatta'iinsaa torba ture gara lamaatti xiqqeessuu hime.