Paartii Badhaadhinaa: Kora yeroo jalqabaaf paartichi gaggeeffachuuf jirurraa maaltu eegama?

Paartiin Badhaadhinaa erga hundeeffamee kora isaa kan jalqabaa Bitootessa 11 hanga 13 bara 2022 magalaa Finfinneetti gaggeeffachuuf qophii xumuruu ibseera. Paartichi kora gaggeeffachuun kan irra ture kanaan dura ta'ullee sababoota gara garaan, keessumaa weerara COVID-19 mudatee, akkasumas waraana biyyattii keessatti dhalateen hin gaggeeffatiin turuu akka sababaatti kaasa. Korri kun dameeleen paartichaa naannolee Amaaraa, Somaaleefi ji'a duras kan Oromiiyaa keessa jiran keessoo isaaniitti rakkoowwan malaammaltummaan wal himachuun yeroo dhaga'ama jirutti adeemsifama. A L I Onkoloolessa 29, 2012 - ADWUIn baqee paartiin tokkichi akka hundeeffamuuf murtee darbeen, Sadaasa 11, 2012 - Manni Maree ADWUI paartichi diigamee Paartiin Badhaadhinaa akka hundaa'u mormii malee murtaa'e. Kana hordofuun, Adda Bilisa Baasaa Ummata Tigraay (TPLF) keessaa hafee paartilee miseensa ADWUI turan keessaa sadiifi  paartileen shan duraan deeggartoota jedhaman dabalachuun Paartii Badhaadhinaa hundaa'e. Yeroo Paartiin Badhaadhinaa hundeeffametti dursaan Paarichaafi Ministirri Muummee Abiy Ahimad fuula Tiwiitara isaaniirratti, "Korri miseensonni ADWUI paartii tokkicha goonee hundeessuuf taasine milkiin xumurameera. ''Paartii tokkicha hundeessuun Sirna Federaaalaa jabeessa; warra sagalee hin qabneefis sagalee ta'a,'' jechuun barreessanii turan. COVID-19 kora danquu qofa osoo hin taane filannoon biyyaalessaas yeroo qabameefitti akka hin gaggeeffamne gochuun rakkoon siyaasaa biyyattii daran akka hammaatu gochuu keessatti gahee akka qabu paartileen mormitootaafi namoonni siyaasa xiinxalan ni himu. Kora gaggeeffachuu baatus Paartiin Badhaadhinaa filannoo biyyaaleessaa marsaa ja'affaa Waxabajjii 14, 2021 gaggeeffameen mana maree Federaalaafi naannooleetiin sagalee caalmaa argachuun filatame. Filannoo kana irratti dhaabbileen mormituu jajjaboo keessumaa Oromiyaa keessatti hin hirmaanne ture. Mootummaanis adeemsa dhaabbilee kanaa komateera. Kunis MM Abiyyiifi paartii isaaniif waggoota aangoo shan biyya itti gaggeessaniifi gaaffilee gara aangootti akka dhufaniif sababoota ta'an akka deebisaniif carraa kenneef. Ministirrii Muummee Abiy Ahimad waggoota dhufan keessatti, "Dogongora keenya sirreesiinee biyya gaarii dhaloota hegeree dhaalchisuuf hojjenna," jedhan sirna hundeeffama mootummaa taasifameerratti. Mootummaan filannoon irra aane nagaa fiduuf, akkasumas gaaffileen siyaasaafi dinagdee hedduu wal xaxoo ta'an biyyattiin keessa jirtuuf karaa banuu danda'a jedhanii kan abdachaa turan hedduudha. Haa ta'u malee, furmaati eegame waan mul'ate miti. Inumaa mootummaan hundaa'ee baatii tokko booda ture waraana kaaba biyyattiitti hammaatee hordofee Labsiin Yeroo Muddamaa kan labsame. Durumaa biyyattiin osoo waraana keessa jirtuuti lolli gama kaaba biyyattii adeemsifamaa ture. Naannoo Oromiyaa keessas hidhattoota Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO)-'Shanee'waliin mootummaan taasisus fala argachuu dhabee daran babal'achuun gidiraan uummata Oromiyaa irra akka bubbulu ta'eera. Ammas kora isaa jalqabaa kana booda paartii biyya bulchaa jiru Paartii Badhaadhinaa irraa rakkoowwan jajjaboo biyyattiin itti jirtuuf fala kan eegan hedduudha. Gamagama Kora kana dursee gaggeesseen namoonni tokkummaafi birmadummaa biyyattii, akkasumas badhaadhina isheetiif hanga lubbuu isaanii haarsaa gochuutti of kennanii kan hojjetan akkuma jiran, kaaniis jiru jedheera dhaabichi. Keessumaa kaayyoofi ergama faallaa kanaa ta'e qabatanii paarticha keessa kan seenan akka jiran adda baafachuu miseensa koree hoji-raawwachiiftuu Paarichaa kan ta'an Alamuu Simee (PhD) gaaffiifi deebii FBC waliin taasisaniin dubbataniiru. "Badhaadhina osoo hin ta'iin ergama kan dhibii qabatanii Badhaadhina keessa kan jiran, kaayyoofi sagantaa Badhaadhinaa faallaa kan hojjetan, warra biyya diiguuf jedhan waliin osoo hin hafiin kan hojjetan miseensaa hanga gaggeessitootaatti akka jiran gamaggameera." Kora kanarratti 'gaggeessitoota gara fuula duraatti jijjiiramichi sirriitti gaggeessanii galmaa'an gahan filachuun imaanaafi carraa ummanni filannootiin paartichaaf kenne kallattiin ittiin raawwachuun danda'amu Kora kana irratti ni kaa'ama' jedhan qondaalli kuni. "Korri kun imaanaa ummati nutti kenne galmaan gahuudhaaf kan dandeesisan murtee cimaa dabarsa; kallattiiwwan hojii gara fuula duraa sirrii ta'es ni kaa'a." Nageenya waaraafi tokkummaa sab-daneessummaa kabaju jabeessuudhaaf murteewwan dandeessisan Kora kana irratti ni murtaa'u kan jedhan ammoo miseensi koree hoji-rawwachiiftuu paartichaafi Kantiibaan magaalaa Finfinnee Aadde Adaanach Abeebeedha. Aadde Adaanechis, paartii reefuu hundeeffamu ta'uu isaatiin walqabatee fakkeessuudhaan Partii Badhaadhinaa keessa seenanii dadhabsiisuudhaaf hojjechaa kan turan jiru jedhan gaaffiifi deebii ADIS TV waliin taasisaniin. "Namoonni miila isaanii tokko keessa isa kaan ammoo diida godhachuun ilaalcha siyaasaa Paartiin Badhaadhinaa oofuufi kallattiin inni kennuun ala akka raawwatamu gochuudhaan lammiileen akka roorroon itti hammattu taasisaniiru," jedhan. Akka Aadde Adaanech jedhanitti, warri yaadaafi gocha paartichaan faallaa qabatanii achi keessa jiran lammileen akka buqqa'an, akka walii walii isaanitti bu'an, tokko isa kaan akka diinaatti akka ilaalu gochuun ummanni akka buqqa'uufi miidhamu taasisaniiru. "Paartichi murteewwan gurguddoo dabarsa jedhamee eegama. Inni jalqabaa paartichi cimee akka ba'u murtee dabarsuudha. ''Rakkoowwan partii keessa jiran bifa hir'isuu danda'uun, gara fuula duraatti ammoo karaa qulqulluu ta'een sagantaa siyaasaa isaafi naamuusaan gaggeeffamu ta'ee mootummaa cimaa gaggeessuu kan danda'u ta'ee akkuma filatametti wanta ummataaf waadaa gale adeemsa ittiin hojjetu murteessa." Korri kun Itoophiyaa keessatti nageenyi waaraa akka dhufuufis murtee ni dabarsa kan jedhan Aadde Adaanech, "kanaan booda gidiraan Itoophiyaa ni gaha. Qormaanni ni gaha. ''Kana akka gahu kan goonu ammoo hojii keenyaan malee waan hawwineef miti. Kanaaf, Kora kanaan booda rakkoo Kaaba Itoophiyaa jiru bu'uura qabsiisuun ni xumurra" jechuun dubbatan. Pirezidantiin mootummaa naannoo Somaalee Obbo Musxafee Mohaammad, "Biyya itti fufsiisuu danda'uufi dhiisuun kora kanaan murtaa'a jedheen amana," jechuun Korri kun adda akka ta'e himan. Xiyyeeffannoon bu'uuraa Kora kanaa gaggeessummaa paartiifi ilaalcha qulqullummaafi tokkummaa isaa jabeessuu, hojiiwwan paartiifi mootummaa kessatti hanqinoota mula'atan sirreessuun komii ummataa akka dhalatu godhan kan dafee itti sirreeffamu murteessa jedhan. Dhimmoota Kora Paartii Badhaadhinaa irraa eegamu kan gaafataman miseensi koree hoji-raawwachiiftuu Binnaalf Andu'alemis, Miseensotaafi gaggessitoota karooraafi sagantaa Paartiin Badhaadhinaa qabu faallaa deeman lo'anii galan rakkoo guddaa akka geesisaa jiran himan. Kanaaf, dhimmoota Korri Paartichaa jalqabaa irratti xiyyeeffatu keessaa tokko keessa isa aqulqulleessuufi miseensotaafi gaggeessitoota gahoomsuu, akkasumas caasaa isaa akkaataa cimsachuu danda'u irratti murtee dabarsa jedhan.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: Paartiin Badhaadhinaa waraana dhaabuuf filannoo karaa nagaa jiru kamiyyuu akka fayyadamu beeksise

Paartiin Badhaadhinaa Kora isaa yeroo jalqabaatiif gaggeeffataa jiruun waraana Kaaba Itoophiyaatti deemaa jiruun sababa ejjennoo Adda Bilisa Baasaa Ummata Tigraay (TPLF) irraa kan ka'een uummanni Tigraay haarsaa guddaa baasaa jiraachuu ilaalcha keessa galchuun waraana kanatti xumura gochuuf filannoo karaa nagaa jiru kamiyyuu akka fayyadamu waliigalteerra gahuu beeksiseera. Paartiin biyya bulchaa jiru Badhaadhinni kana kan jedhe Sanbata kaleessaa Kora isaa jalqabaa gaggeeffataa jiru ilaalchisee dhimmoota irratti mariyateerratti ibsa yeroo kenneetti ture. Paartichi Kora isaa jalqabaa guyyaa lamaffaa irratti Abiy Ahimad (PhD) pirezidantii paartichaa, Obbo Dammaqaa Mokonnoniifi Obbo Adam Faaraah ammoo pirezidaantota itti-aanoo godhachuun filachuu beeksiseera. Itti-gaafatamaan hariiroo ummataafi idil-addunyaadhaabichaa Biqila Hurriisaa (PhD) ibsa kennaniin, ''karaa nagaa jiru jedhaman itti gargaaramuun... rakkoo kana furuun akka irra eegamu" waliigalteerra gahamuu isaa beeksisaniiru. Dr. Biqilaa Hurriisa ibsa isaanii kanaan waraana Kaaba Itoophiyaatti dhalate kana keessatti sababa ejjennoo TPLF irraa kan ka'een ummanni Tigraay gatii guddaa baasaa jiraachuun isaa ilaalcha keessa galee Paartiin Badhaadhinaa waraana kana dhaabuudhaaf karaa nagaan xumura itti gochuf akka hojjetu waliigalteerra gahamuu isaa dubbataniiru. Dura ta'aan dhaaba TPLF, Dabretsiyon Gabremikaa'el (PhD) kanaan dura gaaffiifi deebii BBC News Hour waliin taasisan irratti marii karaa Gamtaa Afrikaa, Mootummoota Gamtoomaniifi Keeniyaatiin taasifamaa jiaachuu ibsanii turan. Marii dippilomaasii kallattiin hin ta'iin kun gaggeeffamaa jiraachuun isaa himamee ji'oonni muraasni kan lakkaa'aman ta'ullee bu'aa qabatamaan argamsiisan garuu hin jiru. Kora Paartii Badhaadhinaa Jimaata jalqabameen dhimmoota mariin irratti taasifame ilaalchisuun gabaasni koree giddu-galeessaa dhiyaatee mariin irratti gaggeeffamee kan raggaasifame ta'uu kan ibsame yoo ta'u, gabaasa kana irratti adda dureedhaan dhimmi nageenyaafi tasgabbii kan ka'e ta'uu dubbatameera. Kora jalqabaa Paartii Badhaadhinaa Bitootessa 11-14 gaggeeffamu kana irratti miseensonni 1,500 ol ta'an irratti hirmaataniiru. "Ummanni Tigraay qaama keenya, obboleessaafi obboleettii keenya," kan jedhan Dr. Biqilaan, "TPLF waliin dhimma walqabatuufi paartichi dubbii kaasuun rakkoo uumeen, akkasumas gocha isaa mancaasuu ta'een ummanni Tigraay gatii isaaf hin malle kaffalaa jiraachuu" dubbatan. Miidhaa siyaasaa, hawaasummaafi dinagdee ummanni Tigraay keessa seene furuudhaaf aanga'oonni Paartii Badhaadhinaa akka hojjetan kan himan Biqilaa Hurriisaa (PhD), "Itoophiyaan filannoowwan nagaa fayyadamuudhaan rakkoo hawaasummaafi dinagdee ummata Tigraay mudate furuudhaaf akka hojjettu" himaniiru. Waraana Kaaba Itoophiyaa Waraanni Kaaba Itoophiyaa ji'oota 16 lakkoofsise kun naannoo Tigraay keessatti ji'ootaaf erga tureen booda mootummaan Federaalaa waraana dhaabuu gam-tokkee labsuun loltoota isaa Tigraay keessaa baasuu hordofee humnoonni Tigraay naannolee Amaaraafi Affaar keessatti haleellaa banuun isaa ni yaadatama. Naannolee lamaan keessatti bakkawwan hedduu to'atanii kan turan humnoonni Tigraay, boodarra garuu mootummaan Federaalaa naannolee kanneen keessatti bakka qabatanii turan keessaa lola baneen baaseera. Ta'us, loltoonni federaalaa Naannoo Tigraay akka hin seenne dhorkuu kana dura Ministirri Muummee Abiy Ahimad himaniiru. Kana hordofee yeroo ji'a tokkoo ol ta'uuf haleellaa qilleensarraa mootummaan gaggeessaa tureen alatti, waraanni cimee gaggeeffamuu osoo hin gabaafamiin tureera. Ji'oota muraasa darban keessa garuu humnoonni Tigraay aanaalee naannoo Affaar daangaa irra jiran irratti haleellaa banuun aanaalee shan to'achuu isaaniifi halaallaa tureenis namoota baayyeerra miidhaan gahuu naannoon Affaar ibseera. TPLF gama isaatiin sababa gama Affaar irraan yaaddoo torbanootaaf itti aggaamameen humnoota naannoo Affaariin "yaaddoo itti aggamame qolachuudhaaf tarkaanfii cimaa" akka fuhate ibsuun isaa ni yaadatama. Yeroo ammaa kana naannoo Amaaraafi Affaar Tigraay waliin wal daangessan keessatti waltii bu'insa darbee darbee mul'atuun alatti hanga ammaatti wanti ifatti beekamu hin jiru.


'Itoophiyaatti hongeen horii mil. 1.5 fixe, uummata kuma 170 qe'eerraa buqqise'-UN

Dhaabbatni Biyyoota Gamtoomanii ibsa baaseen Itoophiyaa keessatti hongeen naannolee Oromiyaa fi Somaalee keessatti mudate horii miiliyoona 1.5 fixee, uummata kuma 175 ol qe'eerraa buqqiseera jedhe. Dubbii himaan barreessaa olaanaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii Isteefen Dujaariik ibsa dhimmoota ijoo idila addunyaarratti kennan irratti Gaanfa Afrikaatti hongeen hamaan barkurneewwaniif mul'atee hin beekne Itoophiyaa fi Somaaliyaa keessatti miidhaa guddaa geessisaa akka jiru dubbatan. ''Michootni keenya deeggarsa namoomaa dhiyeessan Itoophiyaa keessatti namootni 175,000 ta'an sababa hongee qe'ee isaaniirraa buqqa'uufi horiin miiliyoona 1.5 tilmaamamu hanqina bishaanii fi soorataan dhumuu nuu himaniiru.'' Hanga ammaatti soorata daa'imman bayyanachiisu dabalatee namoota naannoo hongeen miidhe jiraatan miiliyoona 2.7 ta'aniif deeggarsa toonii 120 fi qoricha dhiyeessuu Isteefan Dujaariik himaniiru. Deeggarsi uummata hongeen miidhaman kana bayyanachiisu argamaa jiraatus hanga barbaadamuun gadi waan ta'eef atattamaan deeggarsi maallaqaa akka isa barbaachisu aanga'aan UN kun ibsaniiru. Hongeen hamaan amma mudate isa ALI bara 1977 Itoophiyaa mudateen ol ta'uu dhaabbileen gargaarsaa isa himan aanga'aan naannolee balaa kanaa miidhaman keessaa tokko ta'ee naannoo Somaalee hongeen hamaan jiraatus gabaasni kun gurra guddifameera jedhanii ture. Biyya Ollaa Itoophiyaa Somaaliyaattis hongeen akkaan hammaate namoota miiliyoona 4.5 ta'an miidhuu Dujaariik himaniiru. Somaaliyaatti dhiira, dubartiifi daa'imman 670,000 ta'an sababa hongeen qe'ee isaaniirraa buqqa'aniiru. Naannolee balaa kanaan miidhaman keessatti gatiin bishaanii dhibbeentaa 72'n qaalayeera. Hongeen ku ammallee itti fufuu isaatiin daa'imman miiliyoona 1.4 ta'an hanqina nyaata mdaalawaaf saaxilamaniiru. UN balaa hongeen kun fidu irraa uummata bayyanachiisuuf Somaaliyaa keessatti qofa doolaara biiliyoona 1.5 kan barbaadu ta'us hanga ammaa argachuu kan danda'e dhibbeentaa 3.3 qofadha. Kan deeggarsi barbaachisuun ammoo uummata miilyoona 5.5. Barreessaa olaanaan Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii Antooniyoo Gutareez tibba kana bilbilaan MM Itoophiyaa waliin mariyachuu dhaabbatichi ibsee kan ture ta'us odeeffannoon hedduun waayee marii kanaa hin baane. Gaazexessitootni odeeffannoo dabalataa dubbii himaan Gutaareez yoo qabaatan gaafataniis Dujaariik ammatti odeeffanoodhuma ibsamee turetu himamuu danda'a yeroo odeeffannoo bala'aa kennuun barbaachisutti ni kennamaa jedhan. Gama mootummaa Itoophiyaatiinis odeefdannoo dabalataan hin baane. ''Ministirri Muummee fi Barreessaa Olaanaan UN naannolee waraanaan miidhamaniif ulaa deeggarsaa banuufi marii siyaasaa gaggeessuurratti mariyatani'' qofa jedha ibsi UN baase.


HR 6600 wixinee seeraa 'waraana dhaabumoo kan Itoophiyaanota miidhu'?

Miseensonni Kongiresii Ameerikaa bulchiinsi Joo Baayidan Itoophiyaa, Ertiraafi namoota waraan Itoophiyaa keessatti dhalate waliin walqabsiisee miidhaawwan qaqqabaniif itti gaafatamoo ta'an irra wixinee seeraa qoqqobbii keessisuu dandeessisu dhiyeessaniiru. Wixineen seeraa kun yoo hojiirra oole wrreen waraanicha keessatti hirmaatan dirqamaniis ta'u gara mariitti akka dhufan taasisa jedhamee yaadamus, lammileen Itoophiyaa irrattis garuu dhiibbaa uumu qaba jedhanii kan yaadan jiru. Wixineen seeraa mootummoonni Itoophiyaafi Ertiraa cimsanii morman kun Pirezidantiin kan ragga'u taanaan Ameerikaan dhimmoota nageenyaa, faayinaansii/invastimantiifi immigireeshinii ilaallatan irratti biiyyota lamaanirra qoqqobbii haaraa keessi jechuudha. Wixineen seeraa mata-duree 'Seera Tasgabbii, nagaafi dimokiraasii Itoophiyaa' jedhuun dhiyaate kun, deegarsa Ameeriann nageenyaafi tasgabbii Itoophiyaafi Ertiraaf taasiftu irratti dhorkaa kan kaa'udha. Wixineen seeraa kun seera ta'ee kan ba'u taanaan Ameerikaan mirga dhaga'amuufi sagalee kennuu qabdu fayyadamuun Itoophiyaafi Ertiraan liqaawwan ykn carraa yeroo liqaa dheereffachuu, akkasumas deeggarsawwan teekinikaa akka hin arganneef akka hojjettuuf ni gaafata. Kana qofaa miti, Itoophiyaatti tasgabbiiniifi sirni dimokiraasii akka hin jiraanne namoota sababa ta'aniiru jedhaman irrattis qoqqobbiiwwan qabeenya ugguruufi viizaa dhowwachuun ni kaa'ama. Jiraataa Ameerikaa Kaabaa kan ta'e Birhaanuu Taaffasee (PhD) wixineen kun biyyaaf balaa guddaa waan ta'eef seera ta'ee bahu hin qabu jedha. Birhaanuu Taaffasee (PhD) miseensa Get Fact kan HR 6600 sadarkaa biyyaatti miidhaan inni qaqqabsiisu kaasuun odeeffannoo dhiyeessuuti. Get Fact waraanni Tigraay akka dhalatuuf sababiin TPLF jedhee amana. Birhaanuu Taaffasee (PhD) mata-dureen wixinee seeraa kun 'Nagaa buusuufi dimokiraasii ijaaruu' jedhullee qabiyyeen isaa waliigalaa garuu kanaan addadha jedha. "Walumaagalatti wixinee seeraa Itoophiyaanota miidhu waan ta'eef raggaasifamuu hin qabu," jedha. Ma'aazaa Giday gama isheetiin wixineen seeraa kun 'innumaattuu ni ture' jechuun wixineen kun seera ta'ee akka bahu qabu ximistee gaafatti. Qorattuufi falmituu mirga namaa kan taate Ma'aazaa Giday, Ominaa Tigraay waliin hojjetti. Ominaa Tigraay dhaabbata waraana kana hodofuun hundeeffamedha. Waraana kanaan ummata Tigraay irratti 'yakki sanyii duguuguu' raawwatmeera jedhee kan amanu Ominaan, adivookesiifi guddina dinagdee dhalattoota Tigraay irratti hojjeta. "Wixineen seeraa kun innumaattii ni ture. Kun waraana dhaabsisuudhaaf, saramiinsa mirgoota namoomaa mootummaan Federaalaafi michoonni isaa raawwatan akka dhaabsisaniif seerri kun ni dirqisiisa," jetti Ma'aazaan. Miidhaa biyyarraan gahu? Dr Biraanuu Taaffassee wixineen seerri kun kaayyoo waraanaa dhaabisiisa jedhamu fiixaan baasuu hin danda'u jedha. ''Qabeenya dinagdee Itoophiyaa irratti qoqqobbaa kaa'uun nagaa buusa jedhanii yaaduun waan hin taaneedha. Rakkoonsaa waan biraati, kan furmaata ta'a jedhanii dhiyeessan kan gara biraati,'' jedha. Fakkeenyaaf jedha Dr Biraanuun, ''Itoophiyaan hidhata gama nageenyaatiin Ameerikaa waliin qabdu irratti wixineen seeraa kun dhorkaa kaa'aa. Itoophiyaan biyya Gaanfa Afriikaa eddoo yaaddoowwan nageenyaa hedduun jirutti gahee nagaa kabachiisuu fudhataa kan turteedha. Deeggarsi kun adda cite jechuun ammoo, qaxanichi nagaa akka dhabu taasisa,'' jedha. Itoophiyaan ijaarsawwan bu'uraalee misoomaa gaggeessuuf deeggarsa faayinaansii biya alaa akka fudhattu kan dubbatu Dr Biraanuun, ''dameewwan barnootaa, fayyaa, garam ijaarsa daandiitiin ijaarsa buu'uraalee misoomaa itti fufsiisuuf liiqaan ni barbaachisa,'' jedha. Wixiineen seeraa kun Itoophiyaan ijaarsa bu'uraale misoomaa ishee akka itti hin fufsiifneef danqaa kan itti uumuu yoo ta'e, kan miidhamu ammoo mootummaa osoo hintaanee lammilee nagaati. Yeroo ammaa kanaatti Itoophiyaan jijjirama imaammata diinagdee taasisuun, dameewwan adda addaa irratti kampaaniiwwan biyya alaa gurguddoon gabaatti akka makamaniif hayyamaa jiraachuu yaadachuun, wiixineen seeraa kun dangaan inni invasitimantii irra kaa'uu biyyattii irraan miidhaa yeroo dheeraa ni qaqabsiisa jedha Dr Biraanuun. ''Nuti kan Ameerikaa jiraannu 'mootummaaf deeggarsa taasiiftu' jechuun, seera deegarsa akka Itoophiyaaf hin taasifne kan dhorkudha. Imigireshinii gama ilaallaatuun, labsiin wixinee seeraa kun, mirga Itoophiyaanoota biyyaa ari'achu irratti dhiibbaa qaba,'' jedha. Ma'aazaan gama isheetiin, wixiineen seeraa kun kan biyyarraan miidhaa qaqabsiisuu osoo hintaanee, ''irra caalaa kan ilaallattuu mootummaa abaa irreefi kan sarbama mirgoota namoomaa raawwataniidha,'' jetti. ''Kan biyyaaf yaaduufi quuqamu, lammiilee irratti dararaan akka raawwatamuun hin heeyyamu. Itoophiyaarratti dhiibbaa hamaa geessisaa kan jiruu imaammata mootummaa Itoophiyaatii malee seera biyya alaa akka waraanni dhaabbatuuf dirqisiisuu miti,'' jechuu mormiiti Ma'aazaan. "Bal'ina seerichaa yoo ilaallees xiyyeeffannaan isaa irra caalaan, kan qaamoolee sarbama mootummaafi waraanaan wal qabatee raawatamaniiru jedhaman irratti xiyyeefatudha. Kanaaf, wixiineen seeraa kun miidhaa biyyaarra irraan gahuu caalaa namoota dhuunfaa, mootummaa Itoophiyaafi Ertiraatti itti gaafatamoo kan taasisudha,'' jetti. "Deeggarsi Itoophiyaan argataa jirtu waraana Tigraayitu ittiin gaggeeffamaa jira,'' kan jettu Ma'aazaan, waraanichi hanga hindhaabbanetti wixiineen seeraa kunis liqaafii deeggarsi Itoophiyaadhaaf akka hinkennamne dhorkamuun sirriidha jetti. "Mootummaan nagaa barbaaduu filmaatawwan nagaa buusan fudhachuu qaba. Mootummaan shaampiyoonaa nagaati jedhu miliyoonoota beeleessaa jira.... namoota nagaa irraan miidhaa qaqabsiisaa jira. Kanaaf, seerichi kanneen sarbama mirga namoomaa raawwatan malee kan biyya miidhu miti.'' 'Wixineen seeraa kun yaalii nagaa mootummaa Itoophiyaa kan gufachiisudha' Mootummaan kanaan dura dhukaasa dhaabuu gam-tokkee taasisuun erg Tigraay keessaa baheen booda, humnootiin Tigraay naannoollee ollaa irratti haleellaa raawwchuun isaanii, dhiheenyas ammoo humnootiin TPLF karaa naannoo Affaariin weerara haaraa raawwachuun isaaniifi mootummaan federaalaas qondaaltoota olaanoo TPLF hidhaarraa gadhiisuun isaa yaadachuun, wixineen seeraa kunis gara seeraatti yoo geedarame yaalii nagaa mootummaan taasisaa jiruu kan gufachuusuu ta'a jedha Dr Biraanuun. Maa'aazaan garuu kun akka dhimma mormiitti dhiyaachuu hinqabaanneedha jetti. ''Mootummaan Itoophiyaa qoqobbii ifa hintaanee hanga ammaatti Tigraay irra kaa'een, deeggarsi namoommaa akka hinqaqabnee taasiseera. Hakimoonni Tigraayiitti argaman qoricha dhabuun namoonni du'aa jiru. Ummata Tigraayiin itti yaadanii beeleessaa attamiin waa'een nagaa ykn walitti bu'insa karaa nagaatiin hiikuu dubbachuun danda'ama?'' jechuun gaaffii kaasti. Kanaafuu osoo uggurrii deeggarsa namoomaa hin kaane, humnootiin alaa eddoowwan qabatan keessaa osoo hin bahiin waa'ee nageenyaa dubbachuun kan danda'amu natti hinfakkaatu jetti. 'Wixiineen kun seera ta'ee akka bahuuf kan nuuf danda'amee ni taasifna' Wixiineen kun seera ta'ee mootummaa Ameerikaatiin raawwii akka argatuuf kan danda'amuuuf hunda akka taasisaan himti. ''Waraanicha hordofee namoota nagaa irratti sarbamni mirga namoomaa raawwatamuu, hidhaa eenyummaa buu'ureeffatan ofiin dubbatu. Haata'u malee, nutis dararamni akka dhagahamuuf kan danda'amee hunda ni taasifna. Dhalatoonni Tigraay biyya alaatti argaman hojii advokeesii hojjataa jiru. Nutis seera tumtoota Ameerikaa guutuutti argaman waliin dubbataa jirra,'' jetti. Gama biraatiin ammoo wixineen seerraa kun seera ta'ee akka hin baaneef yaaliiwwan adda addaa taasisaa jiraachuu Dr Biraanuun ni dubbata. Dr Biraanuun wiixineen seeraa kun sadarkaa amma irratti argamu kana haalli itti qaqqabee mataansaa kan adeemsa seera ragaasisuu mootummootaa biyya alaatiin adda jedha. ''Kanaan dura wixiineewwan seeraa akkasii wayita bahaniitti miseensoonni Itoophiyaa-Ameerikaa irraa yaada fudhachuuf waamichi ni dhiyaata ture. Seerrii bahuus 'siirriin Itoophiyaanoota ni gargaaraa? Ameerikaa ni fayyadaa? kan jedhu irratti namoonni yaada isaanii ibsuu qabu turan. Kun garuu haala bitaa namatti galuun gara mana mareetti ergame,'' jedha. Wiixineen seeraa kun akka hin raggaasifamneef mallattoo walitti qabuun, dhimmicha miseensoota mana mareetti beeksiisuuf, xalayaa barressuun, namoonni miseensoota filatamaniif bilbila akka bilbilan taasisuun HR6600 hojiirra akka hin oolfamneef yaaliin taasifamaa jira jedha.


Balaa ibiddaa bosona gaara Cuqqaalaan walqabatee lubbuun nama tokkoo darbe

Balaan ibiddaa godina Shawaa Bahaa aanaa Liiban Cuqqaalaatti guyyaa jaha dura Kamisa Bitootessa 01/2014 qaqqabe ammallee hin dhaamiin jiruun lubbuun nama tokkoo darbuu aanga'aan aanichaa BBCtti himan. "Sadarkaa aanaatti ibiddicha dhaamsuuf humna hin qabnu" jechuun Abbaan Taayitaa Eegumsa Naannoo Aanaa Liiban Cuqqaalaa ibseera. "Ibiddichi iddoo namni dhaamsuu hin dandeenye hallayyaa keessa jira" jedhan itti gaaftamaan Abbaa Taayitaa Eegumsa Naannoo Aanaa Liiban Cuqqaalaa Obbo Gammadaa Birraa. Tumsa ibiddicha dhaamsuuf taasifamaa jiruunis lubbuun nama tokkoo darbeera. "Bakki ibiddichi itti qabate halayyaa guddaadha. Dhaamsuufillee namatti hin mijatu. Namni dhaamsuu dhaqeet guyyaa Dilbataa lubbuun isaa darbeera" jedhan. Namni lubbuun isaa darbes jiraataa magaala Finfinnee imala amantaaf garas deemefii ibiddicha dhaamsutti qileetti kufuun lubbuunsaa akka darbe Obbo Gammadaan BBCtti himaniiru. Jiraataan aanichaa Obbo Xiiqii Cuqqaalaa, "lafa bosonni sirriitti jiru iddoo golbaa irratti kan ibiddi baay'achaa jiru" jechuun BBC'tti himan. Ibiddichi hanga ammaatti bosona hektaara 1,000 mancaasuu akka hin oolle itti gaafatamaan Abbaa Taayitaa Eegumsa Naannoo Aanaa Liiban Cuqqaalaa Obbo Gammadaa himaniiru. Ibidda bosona gaara Cuqqaalaatti qabate dhaamsuufis Abbaa Taayitaa Eegumsa Naannoo Oromiyaatti gabaasuun deeggarsa isaanii eegaa akka jiranis Obbo Gammadaan dubbatu. "Deeggarsi achii nuf kennamu baay'ee laafaadha. Xayyaarri kan dhaamsuu danda'u yoo ta'e gaafadheen ture garuu isaan ammatti kana naan hin jenne" jedhan. Iddoon balaan ibiddaa amma itti qaqqabetti manneen jireenyaafii manneen amantaa irraa fagoo ta'uunsaatis himameera. Sababni balaa ibiddaa tibbanaa maal akka ta'e ammatti akka hin baramne Obbo Gammadaa Birraa himu. Haa ta'u malee, sababootni ijoon balaawwan ibiddaa kanaan dura bosonicharratti qaqqabanii; ibidda kasala omishuuf qabsiifamuufi babal'ifannaa lafa qonnaa akka ta'an dubbatan. Jiraataan aanaa Liiban Cuqqaalaa Obbo Xiiqii Cuqqaalaa, "kanaan dura sababa namni cilee achi keessatti cileessuuf ni ka'a ture. Ibiddi bakka cilee sanii ka'ee yeroo baay'ee bosonicha ni guba" jedhan. Ibidda bosona gaara Cuqqaalaatti qabate kana dhaamsuuf ammatti qaamoleen nageenyaafii hojjettootni mootummaa tumsa gochaa akka jiranis Obbo Gammadaan dubbataniiru. Miidhaan balaan ibiddaa bosona gaara Cuqqaalaa mudate bineensota bosonicha keessatti argamanirratti qaqqabsiisu akka isaan yaaddesse qondaalli kuni ni himu. "Ibiddi bara darbe ka'ee ture bineensota dhalan gubuusaa ijaan argineerra" jedhan. Jiraataan aanichaa Obbo Xiiqiin bosonicha keessa bineensotni akka goljaa, jaldeessa, borofni, kurupheefii kunneen biroon akka jiran himu. Bosonichi gosoota mukkeen akka Ejersaa, Hetteecha, Gaattiraafii kunneen biroos of keessatti kan qabatedha. Yeroo ammaa kanattis tumsa ibiddicha dhaamsuuf taasifamaa jiru keessatti hirmaannaan ummata naannoo xiqqaa ta'uu kan himan Obbo Gammadaan ummatni akka birmatu gaafataniiru. Gama biraatiin bosonichaaf eegumsi akka taasifamuuf bara 2011 irraa eegalee qaamolee sadarkaa naannoo Oromiyaafii Federaalaatiif gaafiin dhiyaatus deebii akka hin arganne dubbatan.


Namichi ‘isiniif kadhadheen qormaata sin dabarsa’ jechuun barattootarraa hate hidhaan adabame

Godina Shawaa lixaa aanaa Iluu Galaanitti namichi Maqaan isaa Dajanee Ittafaa jedhamu barattoota kutaa 11 fi 12 baratan ‘Waaqan isinii kadhadhee akka qorumsa darbitan isin godha’ jechuun erga goyyomsee booda hanna raawwateen hidhaan adabame. Gurraandhala 1, bara 2014 mana barattoonni kireeffatanii jiraatan deemuudhaan ‘waaqa isinii kadhadha’ jechuun iddoo ijoolleen kun moobaayilaa fi birri isaanii kaa’atan erga adda baaseen booda hojii hannaa kana raawwate jedhan, Mana Murtii Aanaa Iluu Galaanitti Haati Alangaa Aadde Qatsalaa Taaddasaa. “Ijoollee barattootaa kana goyyomsuudhaan Moobaayilii shanii fi birrii 550 erga jalaa hateen booda miliqe. Booda eeruu fi hordoffii poolisiin taasiseen guyyuma sana too’annoo jala oole” jedhan Aadde Qatsalaan. Manni murti aanaa Iluu Galaan shakkamaa kanarratti himata ‘hanna raawwachuu’ banuudhaan himatamaan kunis himata iratti dhihaate kana dhadhacha banaa irratti amanuus himan. Manni murtichaas dhadhacha gaafa 04/06/2014 ooleen shakkamaa maqaa qorumsa akka darbitaniif kadhannaan isinii godha jechuun erga goyyomseen booda yakka hanna moobaayilii fi birrii raawwate kana hidhaa salphaa waggaa 2 fi ji’a 3 itti murteesseera. Qabeenyi hatamee ture harkaa fi harkatti waan qabameefis barattoota jalaa hatameef akka deebi’u manni murtii ajajuus Aadde Qatsalaan BBC’tti himaniiru.


Hojjetoonni Yunivarsiitii Tigraay miindaa malee wagga tokkoo oliif jiraatan 'abdii kutannaa keessa jiru'

Erga waraanni Kaaba Itoophiyaatti banamee kaasee, hojjetoonni Yunivarsiitii Maqalee kuma torbaa ol ta’an miindaa argatanii waan hin beekneef amma jireenya baayyee rakkisaa keessa akka jiran hojjetaan Mana Barumsaa Fayyaa Yunivarsiitichaa BBCtti himeera. Mana Barumsaa Fayyaa Yunivarsiitichaa, Ayder Hospitaal, hojjetoota 3,000 ol kan qabu yoo ta’u garaa qullaa waan hojjetaniif, akkasumas boba’aan waan hin jirreef miilaan hanga hospitaalaatti waan deddeebiyaniif yeroo ammaa kana gariin isaanii osoo hojiirra jiraniifaa gaggabaa jiru jedha hojjetaan kun. “Nuti dhaabbata federaalaa taanullee, mootummaan federaalaa baajeta nuuf erguu dide,” jechuun BBCf ibse maddi kun. Dhimma kana ilaalchisuun kan gaafataman deetaan Ministeera Barnootaa, fandii ilaalchisee wanti gochuu danda’an akka hin jirre dubbatan. “Hojjetoonni yunivarsiitii warri naannicha keessaa baqatan miindaa isaanii fudhachaa jiru. Akkuma barattootaaf goone, amma yunivarsiitiiwwan birootti ramadamaniiru. Warra amma naannicha keessa jiraaniif garuu, wanti goonu hin jiru,” jechuun BBCti himan Dr. Saamu’eel Kifilee Yunivarsiitiiwwan kunneen baajata isaanii Ministeera Maallaqaa irraa argataa turan kan jedhan deetaan ministiraa kun, hojjetoonni kunneen yeroo mootummaan federaalaa dhaabbileen federaalaa naannoo Tigraay keessa  jiraniif gadhiisutti miindaa isaanii argatu jechuun dubbatan. Hojjetoonni Yunivarsiitii kunneen akka jedhanitti, daa’imman isaanii hanqina nyaataan miidhamaa waan jiraniif abdii kuatachaa jiru. “Haala kana daa’imman keenyaaf ibsuun rakkisaadha. Kun yoom akka dhaabbatu hin beeknu, yoom akka miindaa keenya argannus hin beeknu, ykn karri nutti cufame kunis yoom akka dhumati hin beeknu. Bakka itti baqannullee hin qabnu,” jedha hakiimni kun. Rakkoo kana dandamachuudhaaf hojjetoonni tokko tokko daa’imman isaanii gara baadiyyaa Tigraay akka geessan dubbata. Namoonni kaan ammoo dhaabbileen miti-mootummaa (NGO)tti kan makaman yoo ta’u, kanneen kaan ammoo humnoota Tigraay hidhatanitti makamaniiru jedha. Bara kana jalqaba ji’a Amajjii keessa, hojjetoonni Ayider Yuniversiitii Hospitaal ergaa dheeraa tajaajilli fayyaa naannoo Tigraay sababii hanqina dhiyeessii barbaachisoo ta’an irraa kan ka’een miihaamaa akka jiru baasanii turan. Wal waraansi Kaaba Itoophiyaatti ji’oota 15f ture jiruu namoota nagaa miliyoonaan lakka’amu miidheera.


'Hidhaan manaa Obbo Daawud Ibsaa itti jiran seeraan ala, atattamaan haa gadhiifaman'-Boordii Filannoo

Boordiin Filannoo Itoophiyaa dura taa'aan ABO Obbo Daawud Ibsaa ji'ootaaf ''mana ofii keessatti hidhamanii turuun seeraa ala waan ta'eef atattamaan haa gadhiifaman'' jechuun komishiii Poolisii Federaalaafi tajaajila tika biyyaalessaaf xalayaa barreesse. Boordiin Filannoo Biyyaalessaa Itoophiyaa ALI Sadaasa 23, 2014 fi Sadaasa 30, 2014 paartilee siyaasaa biyyattii waliin walga'ii taa'erratti hooggantoonnii fi miseensonni paartilee siyaasaa hedduun labsii yeroo muddamaatiin hidhamuu mirkaneeffadheera jedhe. Boordiin kun paartilee siyaasaa mataa walitti qabee hoogganuu, komii paartilee siyaasaa qorachuun furmaata itti godhuu, paartileen mirga heera mootummaa fi seera boordichaan kennameef akka fayyadaman mirkaneessuu fi paartileen akka of guddisanii fi of fooyyessaniif deeggarsa gochuuf dirqama qaba. Haala kanaan boordiin kun koree komii paartilee siyaasaa keessummeessu naannolee biyyattii kanneen akka Beenishaangul Gumuz, Uummattoota Kibbaa, Uummattoota Kibba-lixa Itoophiyaa, Sidaamaa, Amaaraa, Oromiyaa akkasumas bulchiinsa magaalaa Finfinneetti hundeessuun hojjechaa jira. Gareen komii paartilee qoratu kun paartii biyya bulchu keessaa nama tokko, boordii keessaa nama lama, akkasumas paartilee komii qaban keessaa nama tokko tokko of keessaa qaba. Adeemsa komii paartilee hordofuu kana keessatti, gareen naannoo Oromiyaa, Hayyu Dureen Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) Obbo Daawud Ibsaa Bitootessa 2, 2021 irraa eegalanii manaa akka hin bane dhorkamuun hidhamanii jiraachuu eeruun komii dhiyeesseera. Boordiin Filannoo Itoophiyaa akka jedhutti garee kana keessaa miseensonni lama ALI gaafa Guraandhala 21, 2014 gara mana Obbo Daawud Ibsaa deemuun komii kana qulqulleessaniiru. Namoonni haala Obbo Daawud keessa jiran qulqulleessuuf imalan kunneen gabaasa dhiyeessan keessatti wayita isaan mana hayyu duree ga'an kan balbala irraa bane qama nageenyaa uffata siivilii uffate ta'uu eeran. Gareen kun obbo Daawud daawwachuuf eenyuufuu akka hin eeyyamamnee fi namni kamuu yoo daawwachuu fedhe eeyyama barreeffamaan qabatee dhufuu akka qabu akka itti himame gabaasan jedhe boordichi. Isaanis eessaa fi maaliif akka dhufan erga gaafatamanii booda akka seenaniif eeyyamamuufii himan. Miseensonni garee kanaa Obbo Daawud bira seenuun dura sakatta'iinsa cimaa keessa akka darbanii fi bilbila qabatanii seenuun akka hin danda'amne erga itti himamee booda waan kana hunda raawwatanii akka hayyu duree kana daaawwatan ibsan. Gareen kun Obbo Daawud Ibsaa Ebla 2, 2021 irraa eegalanii akka manaa gadi hin baane qaamolee nageenyaa mootummaan ugguramanii jiraachuu adda baasuun boordichaaf ibsaniiru. Boordiin Filannoo Biyyaalessaa Itoophiyaas Obbo Daawud Ibsaa manatti hidhamanii turuun, ''mirgi bilisaan socho'uu heera mootummaan kennameef akka sarbame'' hubateera. Gameessi duree paartii siyaasaa ta'an kun ''seeraan ala manatti hidhamanii hagana turuunsaanii herrega kamiinuu fudhatama waan hin qabneef hatattamaan dhaabbachuu qaba'' jedhe boordichi. Qaamoleen nageenyaa qe'ee hayyu duree buufatanii jiran kaafamuun mirgi bilisaan socho'uu isaanii akka eegamuuf gaafateera boordiin kun. Hogganaan sab-qunnamtii ABO obbo Lammii Gammachuu ejjennoofi xalayaa koreen Boordii Filannoo Biyyaalessaa Itoophiyaa hayyu duree isaanii ilaalchisee baase akka lamatti kan ilaalu ta'uu BBC'tti dubbatan. Obbo Dawuud ji'ootaaf ''meeshaaleen qunnamtii isaanii fudhatamee manni itti cabee'' manatti hidhaa turuu isaanii koreen kun hubatee amma tarkaanfiin fudhate ''haalaan gaariidha'' jedhan. Gama kaaniin garuu erga hidhaa manaa keessa turanii waggaa tokko guutuuf kan dhiyaatan ta'uu isaafi dhaabni isaaniis irra deddeebiin iyyachaa turuu hubachiisuun tarkaanfichi barfateera yaada jedhu kennan. Turtii yeroo ji'oota 11 ta'uu kana keessatti ''qaamanis ta'e bilbilaan argaa hin turre'' kan jedhan obbo Lammiin ''haalli keessa jiran kana jennee dubbachuu hin dandeenyu'' jedhan. Nyaatniifi dhugaatiin barbaaachisan bitamanii balabalarra kaahamaafi akak turan beekna jechuunis dubbatan.


Guyyaa Dubartoota Addunyaa: Dubartoota mudannoolee abdii kutachiisoo keessa bahuun fakkeenya ta'an

Sinidduufi Assallafach ganda baadiyyaa keessaa Finfinneetti badanii hireen achitti isaan qunname abdii kutachiisaa ta'us keessa bahuun fakkeenya ciminaa ta'aniiru. Sinidduufi Assallafach Finfinnee maqaadhaan qofa beeku ture. Ganda baadiyaa itti dhalatanii guddatanitti Finfinneen ijaan argaas, oduudhaaniis gaariidhuma qofa itti fakkaata ture. Finfinneen kan itti hojjetanii milkaahan, ofirra darbanii kan maatii isaanii qonna hojjetaniif utubaa itti ta'an akka ta'e amanu. Oduun waayee magaalaa Finfinnee baadiyyaatti dhagahan beellama qaamaan imaluu, tikkeeta geejibaa fi kaanis hin qopheessiin dura qalbii isaanii booji'e. Kana gidduutti miseensi maatii waayee Finfinnee deemuu anatti dhiisaa kan jedhu argame. Sinidduun ammaan tana magaala Finfinneetti oogummaa qabiinsa manaan qacaramtee hojjetti. Waggoota muraasa boodatti deebitee seenaa ishee yeroo yaaddattu garuu bakka amma jirtu gahuun ishee dhugaa itti hin fakkaatu. Ko'eettii taatee gara magaalaa Finfinnee dhufuun ishee jireenya ishee jijjiireera. Sinidduu Goddaaheenyi bultii ijaarrattee haadha daa'ima tokkoo turte. Ilmi abbaa ishee kan obboleessa ta'uuf Finfinnee osoo deemtee jirtuu jireenya fooyyee qabu ishee jiraachisu akka argattu, waa guduunfachuu akka dendeessu yoo itti himu mucaa ishee maatii isheetti gattee, obboleessa ishee amantee gara magaalaa Finfinneetti atoobisii yaabbattee qajeelte. Daa'ima ishee ganna lamaa harmee isheetti gattee maallaqa geejibaa birrii dhibba lama obboleessi ishee ergeef qabattee imalte. Finfinneetti hojiin daa'ima kunuunsi banamee ishee eege. Erga hojii ishee qacarsiisee obboleessi ishee kun miindaa ishee ji'a ji'aan fuudhee ol-kaahaaf ture. Sinidduun miindaa ishee kanaan jireenya daa'ima fi harmee ishee fooyyessuu osoo yaadduu guyyaa hamaa tokkotti wanta hamaan ishee mudate. Abbaan warraa warra daa'ima isaanii kunuunsituuf dirqiin ishee gudeede. Yoona Sinidduun mana kana gadhiiftee bahuuf dirqamte. Mana kan biraattis qacaramte. Ji'oota booda garaatti ishee hafuu beektee warra ishee qacaretti yoo himtu hojii isheen akka itti fuftu hayyama dhorkatan. Obboleessi ishee miindaa ishee kuusaafii tures maallaqa ishee 2,000 qaqqabe sii hin kennuu jedhee dhowwate. Jaarsummaa itti baaftus tole hin jenne. Boodas harka namaa ilaaluuf dirqamte. Kana gidduutti dubartiin gaariin tokko maallaqa kenniteefii mana kireessitee jiraachisuu eegalte. Yeroon itti deessu yeroo gahus yaala baqaqsanii hodhuun dahuun dirqama ta'e. Dur lubbuu ishee takkittii jiraachisuun badaa kan itti hin ulfaanne, amma daa'ima ishee reefu dhalate waliin jireenya waldhaansoo qabuun itti ulfaate. Deessee guyyaa 15ffaa irratti bakka tursiisa dubartootaa akka galtu namoonni ishee gargaaran. Erga achi galtee abbaa mucaa ishee haaraa kanaa barbaaddee himattee, daa'imaaf maallaqa itti guddistu ji'a ji'aan akka kutu irratti murteessisifatte. Kunis ji'oota muraasa bakka tursiisa dubartootaatii baate keessatti itti hin fufne. Abbaan mucaashee mindaa kutuu dhaabee achi buutee isaas dhabde. Bakka tursiisa dubartootaa yeroo turtu ogummaa harkaa baratteen hojii hojjechaa turte. Yeroo ammaa ammoo oogummaa eeggannoo manaatiin leenjitee ittiin hojjechaa akka jirtu BBC'tti himteetti. Assallaf (kan gabaasa kanaaf jecha maqaa biraa himatte) shaayiifi buna gurguraan of jiraachisa jetti. Ganda baadiyyaa itti dhalattetti carraa barnootaa argachuu feetus, hir'ina qaamaa waan qabduuf kutaa hanga ta'een ol akka barattu hayyama maatii dhabde. ''Mana isaanii akkan eegu, akkan mana qulqulleessu qofa barbaadu'' jetti. Keessa kootti kaayyoo hedduun qaba ture. Nan danda'a kan jedhu abdii jabaan qaba ture kan jettu, Assallaf gara magaalaa waayee isaa hedduu dhageessee Finfinneetti baddee dhufte. Hir'ina qaamaa kan qabdu Assallaf Finfinnee yeroo geessu daandiirra jiraachuuf dirqamte. Mucaa ganna 14 taatee Finfinnee erga galtee waggaa tokkoof daandiirra jiraatte. Daandiirratti dirqiin gudeedamte of wallaatee kan argamte dargaggeettiin kun poolisootaan fuudhamtee gara hospitaalaa geeffamte. Yaala barbaachisu erga argattee booda gara buufata daa'immaniifi dubartootaa geeffamuu himti. Poolisiin nama ishee gudeede qabuuf barbaachi godhan akka hin milkoofne dubbatti. Achii booda ammoo qorannoo HIV fi ulfaa godhameef hordofee garaatti baachuun ishee beekame. Giddugala dubartootaafi daa'immanii keessa waggaa lamaaf yeroo turtu da'uu ishee duras boodas deeggarsa argachuu himti. Gidduugala kana keessatti akkan danda'u beekee fi of amaneen bahee jetti. Itti dabaluun ammoo leenjiiwwan akka hojii nyaataa, leenjiiwwan hojii biroo fudhachuun of gahoomsuu himti. Buufata kanaa yeroo baatu ammoo hojii daldalaa irratti bobbaate. Hanga ammaa bu'aa bayii hedduu keessa darbuu kan himtu Assallaf ammaan booda garuu yaada koo galmaan gahuuf wanti na dhaabu hin jiruu jetti. ''Qaama miidhamtuu ta'ee daandiirraa ergan jiraadhee, sanuummoo dirqiin gudeedamuu dandamadhee as gahee dhaabachuu yoon danda'e, ofirra darbee namoota kaaniif fakkeenya ta'uu nan danda'a'' jetti. Assallaf fuula duratti daldala ishee jabeessitee, namoota hanqina qaamaa qaban biroo qacartee hojjechiisuu yaaddi. Dur waldaa ittisa haleellaa saalaa jedhamuun kan beekamuufi amma ammoo waldaan misoomaa 'Yeseetooch Maarefiyaa' kan jedhamu haleellaa irra gaheen dubartoota miidhamaniif kan isaan cinaa dhaabatu hin qabne dubartoota hedduu gargaaruuf yaala. Dhaabbati kun dubartoota dirqiin gudeedamaniif gama seeraan waggaa 18'f deeggarsa godheera. Finifnneetti kan hojii eegale waajirri kun amma Adaamaafi Hawaasaattis buufataalee lama lama, Dasee fi Samaraattis waajjira banee kanneen dirqiin gudeedaman gargaaraa jira. Qindeessituu deeggarsaa buufata kanaa kan taate Nuunniyaat Gosaayee BBC'tti yoo dubbattu dubartoota miidhaman akka fedha isaaniitti gargaaraaniifi leenjii oogummaa fedha isaaniirratti hundaa'e ni kennu.


Ameerikaatti eelee saatiitti buddeena 350 tolchu kalaqee guyyaatti 8,000 ol rabsuu danda'eera-Saaraa K. Hordofaa

Saaraa Kabbadaa Hordofaa waggoota 20 ol Ameerikaa kutaa Minesootaa keessa kan jiraattu yoo tahu, yoo xiqqaate guyyaatti buddena 8,000 maamiloota isheef rabsiti. Saaraan Oromiaa, godina Arsii Leemmuu Bilbilootti dhalattee kan guddatte yoo ta'u, osoo gara Ameerikaatti hin darbiin dura baqattumaan Keeniyaa keessa waggoota saddet dabarsiteetti. Erga Ameerikaa galtee booda ammoo  buddeena tolchitee gurguruun jiraachaa turte. Ameerikaa keessatti bara 2008 irraa eegaluun buddeena harkaan tolchuun gurguraa turte. Guyyaatti dhaabbattee sa'a 16 ol buddeena tolchaa ooltus maamiloota ishee wal geesisuu akka hin dandeenye dubbatti. Kana irraa ka'uun maaliif maashina sa'a gabaabaatti buddeena baay'ee tolchuu danda'u hin kalaqu jechuun gara yaaliitti akka galte BBCtti himte Saaraan. ''Ani ergan gara Ameerikaa dhufee waggoota dheeraaf harkumaanan buddeena tolchaan ture. Guyyaatti hanga sa'a 16tti tolchaa waanan turuuf baay'een dadhaba ture. Garuu sa'a 16 hojjedhees maamiloota koo wal geesisuu hin dandeenye,'' jette. Saaraan fedha maamiloota ishee kana guutuufi hojii daldalaa ishee guddisuuf jecha gara waggoota shanii kan tahaniis maashina buddeena baay'ee yeroo gabaabaatti tolchu hojjechuuf yaaltee dhumarratti milkoofte. Waggaa tokko dura maashina sa'a tokko keessatti buddeena 350 ol tolchu kalaquun dadhabbii jalaa bahuu qofa osoo hin taane, fedha maamiloota ishees guutuu dandeessetti. Amma abidda irra dhaabbachuun sa'a 16 oliif buddeena tolchuun hafeera. Maashinni ofumaan kalaqxe kun ofumaan bukoo fuudhee bareechee akkuma nama harkaan tolchuutti itti naqa. Ofuma isaan of qadaadee yeroo bilchaatu ammoo ofumaan qadada isaa bana. Amma nama tokko qofatu buddenicha irraa fuudhuuf isa barbaachisa akka Saaraa irraa odeeffannetti. "Ani ijoollummaa koo irraa eegalee buddeena tolchaan ture. Hojiin isaa ulfaataafi daddhabsiisaa akka tahe nan beeka.'' Ijoollummaa ishee irraa eegaluun mana maatii isheettis buddeena tolchuu akka barte kan himtu, Saaraan baqattummaan Keeniyaa yeroo turtes kanuma hojjedheen jiraachaa ture jette. Bara 2000 Ameerikaa galuu kan himtu, Saaraan hanga maashina kana hojjettutti buddeena harkumaan tolchuun gurguraa turte. Buddeenni Saaraa Minesootaa keessatti haalaan beekama. Kanaaf, maamiloota hedduu qabdi. Dabalataan ammoo mana girooserii waan qabnuuf achittis nyaata gurgurra jetti. "Maamiloota koo mufachiisuu waan hin barbaanneef dadhabbiima keessa sa'a dheeraan tolcha ture. Akkas taheeyyuu garuu  maamiloota koo wal geesisuu hin dandeenye.'' Saaraan Ameerikaatti humna dabalataa qacartee hojjechiisuuf namni biyyaa dhufeefi buddeena tolchuu beeku hin argamu jette. "Kana irraa ka'een maashina na gargaaru barbaacha diizayina isaa hojjedhe. Jalqaba yaada isaa ergan fidee nama naa hojjetu argachuu hin dandeenye. Jalqaba yeroon yaalaa tures namni tokko akka diizaayinakootti maashina jalqabaa naaf hojjennaan waggaa tokkoof akka yaaliitti itti fayyadamaan ture.'' Saaraan maashina jalqaba dizzaayin goote dhugoomsitu bu'aa qabeesumaa isaatti guutummaatti waan hin amanneef waggaa tokkoof akkuma yaaliitti itti fayyadamaa akka turte himte. Rakkoo guddaan ammoo namootni adiinis tahe gurraachi kaan buddeena tolchuufi nyaachuus hedduu waan hin beekneef, maashina Saaraan yaaddee diizaayinii isaa hojjette kana akka isheen jettetti lafa gochuu dadhabuu isaaniiti. "Booda irra maamiloota koo quubsuu waan hin dandeenyeef diizaayinii maashina lammaffaa hojjedheen nama barbaadaa ture. Kanumarraan ka'ee, nama tokko argadheen waliin dubbadhee akkaataa ani yaadicha itti kenneen naaf hojjete. Sababni isaa ammoo buddeena tolchuu waan hin beekneef akkaataa ani yaade sanaan hojjechuun isaanitti ulfaata ture. Maallaqas waan barbaaduuf waggoota shan booda dhaqeen hojjechiise." Saaraan maashina sa'a tokko keessatti buddeena 350 tolchu bua'aaba'ii akkasiin booda milkeessuu dandeesse. ''Erga maashinni kun hojjetamee anis milkaa'eera. Oomishni keenya amma haalaan dabaleera, anis boqannaa guddaan argadhe. Biyya osoo galee [maashinichi] namoota dhaabbilee daldalaa qabaniif bu'aa guddaa qabaachuu danda'a.'' "Maashinni kun buddeena ofiisaatiif tolcha. Ofii isaatiif qadada isaa bana. Humna nama tokkoon qofa hojjeta. Bukoon addatti bukaa'ee qophaa'a. Sana booda konteenerii isatti dhiyaatee qophaa'etu jira. Isatti naqna. Akkuma buddeena geengoo goonee tolchinu sanatti of irratti buusuun, ofumatti qadaadee buddeena tolcha. Yeroo bilchaatu ofumaan ofirraa bana. Sana booddee namni tokko bira dhaabbatee iraa fuudha.'' Saaraan maashinni kun akka buddeena ofumaan ofirraa baasuuf yaallee ture. Garuu gatiin haala sanaan ittiin hojjennu qaalii taanaan dhiisne. Fuulduratti ni hojjenna jennee yaadna jette. Saaraan maashina ishee kanatti mirga abbaa kalaqummaa [patent Right] Ameerikaatti argachuu himte. Maashinni kun sadarkaa madaallii kalaqaafi qulqullinaa guutuun akka mirga kalaqummaa argate kan himtu Saaraan, namootni kaanis bitachuuf na gaafataa jiru jette. Maashina kana hojjechiiftee xumuruuf hanga doolaara kuma 200 fi kuma 20 akka itti baaste himte. Maashinni kun kompitera waliin walitti hidhannoo waan qabuuf, haala ho'a isaa to'achuufi hordofuun ni danda'ama. Maashinni kun gaaziifi elektirikaan kan hojjetu yoo tahu, qulqullina hojiifi baasii qusachuuf garuu gaazii akka fayyadaman dubbatti Saaraan. Saaraan naannoo Oromiyaa godina Arsii aanaa Leemmuu Bilbiloo keessatti dhalattee guddatte. Baqattummaan gara Keeniyaa deemuun waggoota saddetiif jiraatte. Kaampii Kaakumaa keessa waggoota afuriif, waggoota afur ammoo magaalaa Naayiroobii jiraachaa akka turte himte. Sana booda bara 2000 gara Ameerikaa deemte. Amma Ameerikaa kutaa Minesootaa magaalaa Miniyaapolis keessa jiraatti. Saaraan haadha ijoollee lamaa yoo taatu, erga gara Ameerikaa deemtees bara 2008 irraa eegaluun buddeena tolchuun gurguruu akka jalqabde dubbatti. Maashinni amma hojjette kun amma waggaa tokkoo oliif hojiirra kan jiru yoo tahu, osoo gara Itoophiyaatti geeffamee illee dhaabbilee daldalaa kanneen akka hoteelaa hedduu akka gargaaruu danda'u himti. Ameerikaa keessattis namootni buddeena tolchuun rabsan akka maashina kana bitachuuf ishee gaafataa jiran himte.


Yaadannoo injifannoo Kaarraamaarraa irratti miseensonni Baaldiraas hidhamuu dhaabichi beeksise

Magaalaa Finfinneetti kabaja yaadannoo injifannoo Kaarraamaarraa irratti miseensonni dhaaba Baaldiraas Dimookrasii Dhugaaf hidhamuu dhaabichi beeksise. Ganama har'aa dura taa'aa dhaabichaa Iskindir Naggaa dabalatee misensonni isaa bakka idilee ayyaanichi itti kabajamu alatti naannoo laga haara jedhamutti imalanii adda babayii fi siidaa akka itti hin seenne dhorkaman seenuuf yaaluu isaaniin muddamni dhalachuu dhaabichi beeksiseera. Poolisiin obbo Iskindiriifi miseensota dhaaba isaanii fudhatee gara buufata Poolisii kutaa bulchiinsa Lidataa kan geesse yeroo ta'u turtiin booda dura taa'aan dhaabichaa obbo Iskindir Naggaa gadhiifamanii miseensotni hafan 25 hidhamuu dhaabichi ibsa gabaabaa miidiyaa hawaasummaa isaa gubbaatti maxxanseen ibseera. ''Miseensonni garichaa hunduu buufata poolisii kutaa bulchiinsa Lidataa geeffamanii, pireezidanticha Iskindir Naggaa yoo gadhiifaman kan hafan hunduu hidhaaf saaxilamaniiru'' jedha ibsichi. Poolisiin hanga ammaa waayee hidhaa miseensota dhaaba kanaa homaa hin dubbanne. Itoophiyaatti hara' guyyaa injifannoo Kaarra Maarraa waggaa 44ffaa yaadatamee oole. Injifannoon kun pireezidantiin Somaaliyaa yeroo sanii Ziyaad Baarree Itoophiyaa weeraree lola itti injifatameedha.


Benishaangulitti haleellaa konkolaataa ummataarratti raawwatameen yoo xiqqaate namoonni 20 ajjeefaman

Lixa Itoophiyaa naannoo Beneshaangul Gumuz keessatti haleellaa hidhattoonni konkolaataa ummataa irratti raawwataniin yoo xiqqaate namoonni 20 ajjeefamuu aanga’aan naannichaa tokko BBCti hime. Haleellaan kun raawwatamuu isaa kan beeku aanga’aan olaanaa maqaan isaa akka hin eeramne gaafate kun, Awutoobusii Matakkal irraa  gara Gubaatti deemaa ture Roobii gaafa Bitootessa 02, 2022 haleellaan irratti raawwatamuu isaa BBC’f mirkaneesseera. Hidhattoonni bakka Qonnaa Afrikaa jedhu tokko dhokatanii turan konkolaataa ummataa irratti haleellaa raawwataniin lubbuun namoota 20 olii badeera jedha. BBCn waa’ee haleellaa kanaa ilaalchisee qama nageenyaa naannichaa irraa odeeffannoo ballinaan argachuuf irra deddeebiin yaalii taasisullee yeroodhaaf deebii hin arganne. Aanga’aan olaanaa BBCtti dubbate kun garuu haleellaan kun kan raawwatame humnoota farreen nageenyaa Sudaan irraa lo’anii galanin ta’uu eeruun, hidhattoonni kunneen kanaan duras haleellaawwan wal fakkaatan namoota nagaa irratti raawwachaa akka turan hime. Ji’oota muraasaan asitti naanichi mootummaa federaalaa waliin ta’uudhaan tarkaanfii tasgabbii uumuu taasiseen haleellaa hidhattoonni naannicha keessatti raawwatan to’achuun danda’amee akka ture kn himu aanga’aan kun, kan ammaa kun turtee yeroo murtaa’een boodadha jedha. Namoota haleellaa kanaan miidhaan irra gahe ilaalchisuun miseensota kutaa hawaasaa gara garaa Matakkal irraa ka’anii gara Gubaa deemaa turan ta’uu isaanii malee waa’een eenyummaa isaanii ammatti ifatti waanti beekamu hin jiru akka namni kun jedhutti. Haleellaa raawwatame hordofee, humni nageenyaa naannichaa warra haleellaa kana raawwatan to’achuudhaaf tarkaanfii fudhachaa jiraachuu aanga’aan kun BBCtti himan. Naannoon Beneshaangul Gumuz gama Lixa Itoophiyaa Sudaan waliin itti wal daangessu yoo ta’u, dhiyeenya eebbifamuun humna ibsaa maddisiisuu kan eegale Hidhaan Guddichi Itoophiyaa naannicha keessatti argama. Waggoota darban keessa gareen hidhattootaa naannicha keessa socho'an namoota nagaa irratti haleellaa irra deddeebiin raawwataniin namoota dhibbaan lakkaa'aman kan ajjeesan yoo ta'u, kumaan kan lakkaa'aman ammoo qe'ee isaaniirraa akka buqqa'aniif sababa ta'aniiru. Sababii haleellaa hidhattoonni kunneen raawwataniin waggoota lamaan darbaniin as kutaan naannichaa garri caalaan giddu-gala Iizii [Komaand Post} humnoota nageenyaa naannoo Beneshaangul Gumuziifi mootummaa federaalaatiin gaggeeffamu jala tureera.


Waa'ee marii mootummaa Itoophiyaa fi TPLF jidduu amma dura maal beekna?

Waraanni Kaabaa Itoophiyaa kan baatiiwwan kudha jahaaf adeemaa jiru miidhaa qabeenyaa fi namoomaa olaanaa qaqqabsiisee dhaabsiisuuf qaamooleen garaagaraa yaalii wayita taasisan dhagahamu. Gamtaan Afriikaa, Ameerikaa fi Keeniyaan wal-dhabdeen mootummaa Itoophiyaa fi TPLF jidduu jiruu dhaabbachuun deeggarsi namoomaas kanneen rakkoo irra jiran akka qaqqabuu gochuuf yaalii taasisaa turan illeen bu'aa hanga eegamu hin argamne. Yeroo waraanni cimee itti fufee tureettis hoggantoonni garee lamaanu wal injifachuudhaaf malee waliin taa'anii mari'achuuf fedhii akka hin qabne ibsaa turan. Waggaa darbee waraanni eegalamee yeroo gabaabaa keessatti loltoonni mootummaa naannoo Tigraay erga to'ataniin booda biyyoonni lixaa mariin akka taasifamuuf yaada dhiyeessan illeen motummaan garee shororkeessaadha jedheen waliin mari'achuuf fedhii akka hin qabne ibsuun ni yaadatama. Ji'oota saddeettiin booda garuu mootummaan dhukaasa dhaabuu gam-tokkee labsuun waraana isaa Tigraay keessaa yoo baasu, TPLF ammoo deebii'ee humnasaa cimfachuun gara naannoolee ollaa Affaarii fi Amaaraatti to'annoosaa babal'ifatee ture. Imalli TPLF kunis cimuun gara Kaaba Shawaa qaqqabee kan ture yoo ta'u, finciltoonnis kaayyoon isaanii Finfinnee to'achuu ta'u ibsuun, aanga'oonni TPLF waraanni gara dhumaatti adeemaa waan jiruuf barbaachisummaan marii akka dhumate yoo ibsan dhagahameera. Kun hundi wayita ta'utti garuu ergamaa addaa mootummaa Ameerikaa kan turan Jeefirii Feeltimaan akkasumas bakka bu'aan Gamtaa Afriikaa Oluseeguun Obaasaanjoo Finfinnee, Maqalee fi Naayiroobiitti deeddebi'uun yaalii nagaa busuu taasisaa turan. Baatii Sadaasaa keessa humnootiin mootummaa MM Itoophiyaa Abiy Ahimadiin hogganaman erga humnootii TPLF irratti tarkaanfii fudhachuun imala gara Finfinneetti taasisaa turan dhaabsiisaniin booda karaan nagaa deebi'ee kan saaqamee fakkaate. Yeroo sanattis mootummaan iddoowwan Affaarii fi Amaaraa keessatti humnootii TPLFn qabamanii turan mo'achuun deebiisee to'achuu yoo ifa taasisuu, hoggantoonni TPLF garuu nagaadhaaf carraa kennuuf jecha loltoota isaanii gara Tigraayiitti akka deebi'an taasisuu ibsan. Kana hordofees Feeltimaaniif kan isaan bakka bu'an Deeviid Saatarifildi akkasumas Obaasaanjoon yaaliisaanii itti fufuun gama mootummaa fi TPLF mariin eegalamu danda'a jedhamulleen, hanga ammaatti garuu mariin ifatti mul'atuu fi bu'aan argamsiisee hin jiru. Haata'u malee gama lamaaniinu marii taasisuu fi waraana dhaabuuf abdiin akka jiruu Obaasaanjoon barreessaa olaanaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitiif gabaasa dhiyeessun isaanii ni yaadatama. Gama TPLFn waraanni mariin akka dhaabbatuuf qophaa'inni jiraachuu yeroo garaagaraatti kan ibsame yoo ta'u, gama qondaaltoota mootummaa Itoophiyaatiin garuu fedhiin marii qabatamaan osoo hin mul'atiin tureera. Walakkeessa Amajjii keessa garuu oduun mootummaan Itoophiyaa finciltoota TPLF waliin mari'achuuf fedhii qabaachuu mul'se tokkoo APn gabaafame ture. MM Abiy mootummaan isaanii TPLF waliin mari'achuuf qophaa'aa ta'u dubbachusaanii miseensi garee diyaasporaa Itoophiyaa MM waliin marii taasise jedhamee eeruun ture APn kan gabaase. Dura ta'aan Koree Dhimmoota Hawaasa Ameerikaan-Itoophiyaan, Masifiin Taganu marii MM Abiy waliin taasisaniin, ''waraanaa dhaabuuf fedhii cimaatu jira...dhugaatti kun akka ta'uuf ammoo qaamni biraas fedhii qabaachu qaba,'' jedhan. Maricharrattis MM Abiy, ''Mariin ni jiraata. Marii sababa qabeessa, dantaa biyyaa dursu ni jiraata,'' jechusaanii APn dura taa'aa kana waabeefachuun gabaaseera. Erga oduun kun dhagahameen booda garuu odeeffannoo yaada kana cimsuus ta'e kan mormu osoo gama motummaa Itoophiyaa irraa hin dhagahamiinturulleen, yaaliin taasifamaa jiraachu ilaalchisees odeeffannoo qabatamaan hin taanee bahaa turan. Mariin mootummaa Itoophiyaa fi TPLF jidduutti taasifamaa jiraachuu ilaalchisee imalawwan fi abdiiwwan Obaasaanjoo fi Saatarfiildiin taasifamaniin alatti ibsi mirkanneessuu ykn mormu qaamoolee lamaaniin ifatti kenname hin turre. Adeemsa kana ilaalchisuun gama TPLF irraa ifatti kan dhagahame hogganaan TPLF Dr Dabrastiyoon Gabramikaa'eel wayita Amajjii keessa BBC New Hour waliin gaaffiifi deebii taasisaniitti ture. Kanaanis TPLF mootummaa Itoophiyaa waliin marii al-kallattii taasisaa jiraachuu fi adeemsichaanis bu'aawwan abdii kennan muraasni mul'ataa jiraachu ibsanii turan. Mariin al-kallattii kun Gamtaa Afriikaa, UN fi Keeniyaa hirmaachisuun kan gaggeeffamu ta'un himamus, gama mootummaa Itoophiyaatiin garuu kana ilaalchisuun ifatti wanti jedhame hin turre. Kun kanaan osoo jiru jalqaba baatii Guraandhalaa naannolee waraana Kaaba Itoophiyaan miidhaman - naannoo Amaaraa, Affaarii fi Tigraay daawwachaa kan turan barreessitu itti aantuun Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii Amiinaa Mohaammad, mootummaa Itoophiyaa fi hoogganoota TPLF gidduu ''mariin itti fufee jira'' jechuun dubbatan. Haata'u malee mootummaan Itoophiyaa hanga yeroo dhiyootti mariin eegalame jiraachuu waakkataa ture. Dubbi himaan Ministeera Haajaa Alaa Itoophiyaa ambaasaaddar Diinaa Muuftii ibsa torbee darbe miidiyaaleef kennaniin mootummaan dhaabbilee shororkeessitoota jedhaman waliin hin mari'atu jechuun himanii turan. Haala dhimma marii kanarratti odeeffannoo ifa ta'e argachuun rakkiisaa ta'e keessatti, TPLF guyyaa hundeeffama isaa sababeeffachuun dura taa'aan dhaabbatichaa Dabratsiyoon ibsa torban darbe keessa kennaniin qabxilee halduree fakkaatan muraasa kaasaniiru. Waraanichi karaa nagaatiin furmaata akka argatuuf qaamooleen garaagaraa yaalii taasisaa jiraachuu ibsuun, Obaasaanjoon Gamtaa Afrikaa bakka bu'uun, pirezidaantiin Keeniyaa, gareen Gamtaa Awurooppaa fi Ameerikaas gamsaanitiin yaalii taasisaa jiraachu dubbatan. Haata'u malee yaalii nagaa taasifamaa jiruu keessatti ulaagaalee mariidhaaf hin dhiyaanne jechuun: Dhiimoota qabxiilee kanneen ala ta'an irratti mari'achuun akka danda'amu dura taa'aan TPLF kan ibsan yoo ta'u, marichi dhuguma kan gaggeeffamu yoo ta'e haal-dureen qaama biraatiin taa'an haalicha walxaxaa fi kan yeroo fudhatu taasisuu akka danda'u tilamaama. Yaaliiwwan qaamoolee adda addaatiin taasifaman hordoofe odeessaaleen dhagahamanii fi mariin eegalamuu ilaalchisee kan hogganaan TPLF dubbatan irratti mootummaa Itoophiyaa irraa ifatti kan dhagahame Guraandhala 22, 2022 haasaa MM Abiy paarlaamaarratti taasisaniin ture. MM Abiy tibba gaaffiilee miseensoota paarlaamaatiin dhiyaateefiif deebii kennanitti, hanga ammaatti mariin TPLF waliin eegalamee kamuu akka hin jirre ifatti dubbatan. Gama mootummaatiin mariin TPLF waliin taasifamee akka hin jirree, garuu ammoo mariin hin taasifmane jechuun mariin hin barbaachisu ykn hin taasifamu jechuu akka hin taane ibsuun carraan marii jiraachu kaasan. Kana malees waraanaas ta'e mariin gaggeeffamu kaayyoonsaa Itoophiyaa cimsuuf akka ta'e kaasuun, ''haala biyya diiguu kamiinu mariin hin gaggeeffamu'' jechuun, ''haala birmadummaa fi jiraachu biyyattii hin sarbineen mariin jiraachu akka danda'u'' eeranii ture. Marii gaggeessuuf fedhii qabaachuun isaa kan hin baramne mootummaan Itoophiyaa amma haala dantaa biyyaa eegsisuun waliin dubbachuuf fedhii qabaachusaa dubbiin MM kunis kan mul'ise fakkaata. Ta'ulleen adeemsa marichaa keessatti fedhiiwwan qaamoolee lamaan wal simsiisuun nagaa buusuun yaalii hedduu fi yeroo dheeraa kan gaafatu ta'unsaa waan hin oolledha.


Wixineen seeraa HR 6600 Ameerikaan Itoophiyaa ilaalchisuun qopheesite maali?

Miseensoonni Kongirasii Ameerikaa wixinee seeraa Itoophiyaa fi Eertiraa irratti hojiirra oolfamuufi H.R. 6600 jedhamu beeksiisaniiru. Wiixineen seeraa miseensa Kongirasii Niiw Jeersii kan ta'an Toom Maaliinowskiin mana maree bakka bu'oota ummata Ameerikaatti beeksiifame kunis hojiirra kan oolfamu yoo ta'e, ''ciqilee Ameerikaa cima Itoophiyaarra bu'u'' ta'a jedhamee tilmaamameera. Wiixinee seeraa motummoonni Eertiraa fi Itoophiyaa cimsanii morman kunis pireezidanti Baayidaniin kan raggaasiifamu yoo ta'e Ameerikaan dhimmoota nageenyaa, maallaqaa/invastimeentii fi immigireeshinii irratti qoqobbii haaraa keessi. Wixinichi mana maree bakka bu'oota Ameerikaatti maqaa 'Seera Itoophiyaa tasgabbeessuu, Nageenyaa fi Dimokiraasii' (Ethiopia Stabilization, Peace, and Democracy Act) jedhuun dhiyaate. Miseensi kongiransii wixinee seeraa kana mana marichaatti beeksiisanis, seerichi hojiirra oolfamnaan Itoophiyaa keessatti yaaliiwwan tasgabbii, nageenyaa fi ijaarsa dimookiraasii deeggaruuf ni dandeessisa jedhan. Wixineen seeraa kunis Guraandhala 4, 2022 irratti gara Koree Dhimmoota Alaa, Koree Dhimmoota Seeraa, Tajaajilawwan Faayinaansiifi Tajaajilawwan ittisaatti qajeelfameera. Wiixineen kunis namoota Itoophiyaa keessatti tasgabbiifi sirna dimookiraasiin akka hin jiraanneef sababa ta'aniiru jedhaman itti gaafatamoo gochuuf pireezidanti Baayidan qoqobbii akka irra kaa'aniif kan gaafatuudha. Qoqobbiiwwan namoota dhuunfaa irratti xiyyeeffatanis kan dhorkaa viizaa fi qabeenyaa ilaalataniidha. Kana malees: Dhorkaa qabeenyaatiin alattis qaamooleen yakkawwan olitti tarreeffaman raawwataniiru jedhan irratti qoqophaan imalaa akka kaawwamu eegama. Namoonni dhorkaawwan kaa'aman kanneen darbanis viizaa kanaan dura qabaniin Ameerikaa seenuu hin danda'an. Akkasumas viizaa haaraa iyyachuunis argachu kan hin dandeenyee yoo ta'u, viizaan qaban illeen ni haqama. Dhorkaa kun namoota jedhaman kanneen irratti hojiirra akka oolu taasisuuf Waajjirri ministeera mootummaa Ameerikaa, miseensoota mana maree nagaa UN, biyyoota miseensoota Nato, Gamtaa Awurooppaa fi Gamtaa Afriikaa akkasumas qaamoolee dhimmisaa ilaallatu waliin waliin akka ta'u wixiineen seeraa kun hi ibsa. Wixiineen seeraa kunis guyyaa itti pireezidantii Baayidaniin ragaasiifamee kaasee Ameerikaan deeggarsa nageenyaa fi tasgabbii Itoophiyaafi Eertiraaf taasiftu akka dhaabdu gaafata. Deeggarsi Ameerikaa kunis deebi'ee kan itti fufuu yoo haal-dureewwan Ameerikaan gaaffate guutamusaanii waajjira dhimma Alaa biyyatiitiin mirkanaa'uun koree kongirasii dhimmasaa ilaallatuuf dhiyeesseen booda. Haal-dureewwan Ameerikaan keessee keessaa: Liqaawwan ykn gaaffiileen yeroo liqaa dheerreeffachu akkasumas deeggarsawwan teekiniikaa mootummaa Itoophiyaa fi Eertiraatiif akka hin heeyyamamnee gochuuf Ameerikaan dhageettii qabduu fi sagaleesheetti faayyadamuu dandeessi jedha wixinichi. Kana malees Itoophiyaa fi Eertiraatti mirga namoomaa cimsuu fi nageenya fiduuf Ameerikaan deeggartoota ijoo waliin ta'uun imaammata baafti. Haata'u malee wixineen seeraa kunis deeggarsa faayinaaniisii fi deeggarsa teekiniika dhiyyeessii deeggarsa namoomaa fi weerara ittisuuf taasifaman hin ilaallatu. Wixineen seeraa kun sarbamawwan mirga namoomaa fi yakkota wal waraansa Tigraayii fi walitti bu'iinsawwan biraa keessati raawwatamaniiru jedhamaniif kanneen itti gaafatamoodha jedhan adda baasuuf, pireezidaanti Baayidan deeggarsa maallaqaa fi dippilomaasii akka taasisaniif ni gaafata. Kana malees dhaabbilee amanamumaa qabaniifi sarbama mirga namoomaa waraana waliin walqabatee raawwatamaniiru jedhaman qorataniif mootummaan Ameerikaa odeeffannoo akka qoodu ni dirqiisiisa. Miseensi kongransii Niiw Jeersii wixinee seeraa kana dhiyeessan, seerichi hojiirra yoo oolfamee yaaliiwwan Itoophiyaatti tasgabbii fiduuf taasifamu akkasumas deeggarsa namoomaa fi ijaarsa dimookiraasii ni cimsa jedhan. Kana malees seerichi hojiirra olfamnaan USAID dabalee, dhaabbileen deeggarsa Ameerikaa, dhaabbileen Ameerikaa wal waraansa fi walitti bu'iinsa Itoophiyaatti gaggeeffamu dhaabsiisuuf tarsiimoo ni wixineessu jedha. Dhaabbilee Ameerikaa kunneenis sarbama mirga namoomaa, haleellaawwan mirgoota namoomaa irratti raawwataman, duguuggaa sanyii, yakkawwan waraanaa fi badiiwwan kaaniif itti gaafatamaan akka jiraatuu taasisu. Itoophiyaatti sirni dimokiraasii akka dagaaguu, mirgi namoommaa akka eegamuu fi araarri akka bu'uu gochuun kaayyoo mootummaa Ameerikaa kan biraa ta'u wiixineen seeraa kun kaa'eera. Ameerikaan kanaan duras waraanaa Kaaba Itoophiyaatti gaggeeffameen walqabatee aanga'oota Itoophiyaa fi Eertiraa akkasumas qondaaltoota naannoo Amaaraa fi TPLF kanneen walitti bu'iinsicha keessatti gahee olaanaa bahan jette irratti qoqqobbii viizaa  kaa'un ishee ni yaadatama. Jalqaba bara kanaarratti ammoo pireezidanti Joo Baayidan ajaja pireezidantummaa kan qaamoolee waraanaa keessatti hirmaachuun badiiwwan garaa garaa raawwatan irratti qoqqobbii kaa'uuf dandeessisuu mallatteessanii turan. Wixiineen seeraa H.R. 6600 amma adeemsarratti argamu kun ammoo fudhatama argachuun hojiiirra kan oolfamu yoo ta'e dameewwan adda addaa irratti dhiibbaa olaanaa akka fiduu danda'u yaadama.


Baalee Bahaa Gololchaatti lafti sigigaatee lubbuun namoota 7 albuuda qotaa turanii darbe

Godina Baale Bahaa Aanaa Gololchaa ganda Bullaallaa Kajawaa jedhamutti balaa sigiga lafaa namoota albuuda baasan irra gaheen hanga ammaatti lubbuun namoota torbaa yoo darbu 11 ammoo miidhaman. Balaan kun Gaafa Gurraandhala 15 baraa 2014 A.L.I kan mudate ta'uu itti gaafatamaan waajjira kominikeeshinii aanaa Gololchaa Obbo Shallamaa Tacaanaa BBC'tti himaniiru. Namootni miidhaan irra gahe karaa seeran alaatiin albuuda baasuuf yaalaa kanneen turanidha jedhu. "Naannoo sana ammaan dura ministeerri Albuudaa qorannoo albuudaa godhee akka turetu himama. Isaaf jecha namootumti naannoo sanii albuudatu jira jedhanii lafa sana qotaa turan. "Namootni kun heeyyamas ta'e beekamtii qaama mootummaa kan qaban osoo hin taane dhalaattootuma naannichaati," jedhan. Balaa kanaanis namoonni jaha battalatti yoo du'an namni tokko ammoo osoo gara mana yaalaa geeffamaa jiruu karaarratti lubbuun isaa darbuu himan. Kanaan alattis namoonni biroo 11 kanneen boolla keessatti biyyoon irratti jigee miidhaman hospitaalota Jaarraa fi Gindhiir keessatti yaalii argachaa akka jiranis himan Obbo Shallamaan. Namoonni kunneen albuuda barbaaduu malee hanga ammaatti wanti isaan baasan akka hin jirree fi albuuda maal jedhamutu naannicha jira kan jedhuyyuu wanti beekamu akka hin jirre dubbatan.


Hojiin ergamaa addaa Gaanfa Afrikaa haaraa 'misoomaa naga qabeessa jabeessuudha'-Chaayinaa

Chaayinaan Ganfa Afrikaa kan amma tasgabbii dhabuun isa mudatee jirutti  dippiloomaatii gameessa jedhaman Xue Bing ergamaa addaa gochuun muudde. Ministeerri Haajaa Alaa Chaayinaa ibsa Kibxata kenneen Xue paappaa Niiw Giiniitti Ambaasaaddar Chaayinaa ta'anii tajaajilaa kan turan yeroo ta'u, dippiloomaatummaan muuxannoo guddoo qabu jedheera. Imaammata Afrikaarratti qabaniin biyyoota Afrikaarraa michummaa jabaa uumuuf dorgommiitti kan jiran Chaayinaafi US ammas gama dingadeefi siyaasaan olaantummaa aardii kana keessatti qaba dabalauuf carraaqu. Waraanni Kaaba Itoophiyaa ji'oota 15 dura eegalamuu hordofee Jeefrii Feeltimaaniin Ergamaa addaa Gaanfa Afrikaa gochuun kan muudde US ji'oota dura bakka Feeltimaan Daaviid Saatarfiildiin ergamaa addaa haaraa gochuun muuddeetti. Ji'a Amajjii darbe Keeniyaa daawwatanii kan turan Ministirri Dhimma Alaa Chaayinaa Waang Yi Mombaasaatii Ibsa miidiyaaleef kennaniin biyyi isaanii naannichatti gahee ishee cimsachuu akka feetu himanii turan. ''Waliigaltee siyaasaafi tarkaanfii qindaa'e keessaa qooda qabaachuuf Chaayinaan Gaanfa Afrikaatti ergamaa addaa ni muuddi,'' jechuu isaanii Rooyitars gabaaseera. ''Nageenyaafi tasgabbii naannichaa keessatti gahee keenya guddisuu itti fufna,'' jechuun Waang Yiin himan. Dubbii himaan Ministeera Haajaa Alaa Chaayinaa Waang Wenbiin ibsa guyyuu kennan keessatti hojii ijoon ergamaa haaraa kanaa ''misoomaa naga qabeessa Chaayinaan naannichaaf karoorsitu jajjabeessuudha'' jedhan. Naannoo Gaanfa Afrikaatti ''Yeroo dheeraa keessa tasgabbii mirkaneessuu, misoomaafi badhaadhina'' fiduun hojii isaanii ta'uu dabaluun himaniiru. Waraana Kaaba Itoophiyaatti hidhattoota TPLF humnoota mootummaa Federaalaa gidduutti dhalateen walqabatee dhimmoota jiran dhiyeenyaan hordofuufi gahee isaanii bahuuf Ameerikaa, Gamtaa Awurooppaafi Gamtaan Afrikaa Gaanfa Afrikaatti ergamaa addaa muudaniiru. Chaayinaan Gaanfa Afrikaarraa dantaawwan qabdu keessaa tokko buudata humna galaanaa Jibuutiirraa qabaachuudha. Beejiing buufata doonii Jibuutii kan Itoophiyaan daldalaa alaaf hedduu irratti hirkattu si'eessuuf geejiba baaburaaf dabalatee Finfinneef liqaa hedduu kenniteetti. Chaayinaan Sudaan Kibbaa kan dhiyeenya waraanni deebi'ee ishee yaaddessaa jiru keessatti inveestimeentii boba'aa keessattis hirmaannaa guddaa waan qabduuf dhimmi naannichaa ishee yaachisa. Chaayinaan keessumaa waraana Tigraay waliin wal-qabatee yaa'iiwwan Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii dabalatee waltajjiiwwan gara garaa irratti mootummaa Itoophiyaaf deeggarsa qabdu ibsaa turteetti. Wayita biyyootni Lixaa hedduun mootummaa Itoophiyaarratti dhiibbaa godhan, Ministirri Dhimma Alaa Chaayinaa baatii tokko dura Itoophiyaatti argamuun bulchiinsa Ministira Muummee Abiy Ahimad bira akka dhaabbatan ibsaniiru.


Ilaalcha Yukireen irratti: Waraanni Afrikaa keessaa maaliif hamma Yukireen xiyyeeffannoo dhabe?

Xalayaan Afrikaarraa ergamuun har'a immoo gaazexeessaan lammii Aljeeriyaa - Kaanaadaa, Maaher Mezaahi garaagartee walitti bu'iinsi Awurooppaafi Afrikaatti ilaalamurratti yaada isaa akkanaan katabe. Hundi keenya walqixa, kaan garuu qixxeerra caalu. Yaadi kitaaba Joorji Orweel irratti barraa'e kuni yeroo waraanni karra Gamtaa Awurooppaa irratti banamu ifatti mul'ateera. Raashiyaan Yuukireeniin weeraruu isheen balaaleeffannaa bal'aatu mudateen. Humnoonni ciccimoo addunyaa walitti bu'iinsa dhaabsisuuf hammana waliin dhaabbachuun isaanii garuu gama Afrikaatti ija raajiin ilaalame, yaaddessaadhas. Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii fi qoqqobbiiwwan kaan ka'amuun ni hubatama. Sababni isaas waraanni kuni gara waraana niwkilaraatti akka seenu kan fedhu hin jiru. Dhimmi ijoo garuu waraana Afrikaa keessaa furuuf hammana walta'umsi mul'achuu dhibuun isaa ajaa'iba. Ibsi yaaddoo ibsuufi ergamni addaa ergamaaf ergamaa turan. Garuu, gabaasa bal'aa, akkasumas ibsi bulchitoota addunyaa kallattiin darbe hin turre. Gargaarsa taasisuufillee hammana kaka'umsi hin mul'anne. Itoophiyaa keessatti baatiiwwan 16 darban baay'ee hamoo turan. Kaaba biyyattiitti, sababa lola Tigraayiin, lammiileen miiliyoona lamaa ol ta'an qe'eerraa buqqa'aniiru. Dabalataan, kuma dhibbaan kan lakkaa'aman balaa beelaaf saaxilamaniiru. Mootummaan ulaa deeggarsaa cufuun himatama, garuu himannaa kana hin fudhatu. Qaamolee waraana keessa hirmaataniin yakki waraanaa raawwatuu hin oolle. Ajjeechaan jumlaafi gudeeddii akka meeshaa waraanaatti raawwatuu dhaabbileen mirga namoomaa ibsaniiru. Miidhaan namoomaa dhaqqabsiise hamaa ta'us xiyyeeffannoon sadarkaa addunyaarra argate garuu giddugaleessa ture. Walitti bu'iinsoonni xiyyeeffannoo hin argatiin biroos ni jiru. Amajjii keessa Kaameroon biyya waancaa Afrikaa qopheessite keessan ture. Bakak waancaan taphatamu waan hidhattoonni socho'aniif eegumsi cimaa ture. Yeroon tapha ramaddii Tuniziyaafi Maalii daawwachuuf bahetti dirreerraa 20km fagaatee dhukaasatu ture. Lammiin Denmaark na waliin dalagu Buster Kirchner jedhamu na waliin magaalaa Kaameroon Limbee keessa ture. ''Maaher, waraanni dhugumatti adeemsifamaa jira,'' jechuun yeroo deebi'u natti hime. ''Walitti bu'iinsa xiqqoo miti. Hospitaalonni, manneen barumsaa yeroo haleelaman argeera. Ummanni rakkateera.'' Waraanni Itoophiyaafi Kaameroon BBC fi miidiyaalee kaan irratti gabaafamaa ture. Balaaleeffannaan guddaa garuu meerre? Yaaddo Yukireen addunyaan akkana xiyyeeffannoo kenneef kan Afrikaa gaafa ta'e maaliif callise? Hamma tokko, dhaggeeffattoonnis haala walfakkaatun hin ilaalani. Gabaasni miidiyaa waraana Yukireen kuni sababni isaa maaliif ta'u akka danda'u agarsiiseera. Dhoksaan yoo sanyummaallee ta'uudhaa baate walqixa nahuu dhabuun miidiyaalee bu'uurri isaanii Awurooppaafi Kaaba Ameerikaa ta'anirraa mul'ateera. Nami oduu dhiheessu tokko baqattoonni Yukireen ''kan badhaadhan, galii giddugaleessaa kan qaban, baqattoota Jiddugala Bahaa yookiin Kaaba Afrikaarraa baqatan miti,'' jechuun isaan ibse. Kuni baay'ee na dhibe. Biyyoonni badhaadhan ani dhaqee daawwadhe marti Baha Jiddugalaa jiru. Yaadi biraa immoo Televijinii Faransaay irratti xiinxalaan tokko lammiileen Yukireen kan Faransaay waliin tokkodha. Sababni isaas ''akkuma keenya konkolaataa walfakkaataa oofu,'' jechuun dubbate. Aljeeriyaa keessa akkasumas bakkeewwan biroo naannichaa keessa ilaalee: ''Nuti lammiilee Yukireen hin fakkaannuu?'' jedheen of gaafadhe. Intarneeta gubbaa barbaadee akkan hubadhetti guddinni dinagdeefi humna namaa Yukireeniifi Aljeeriyaa walitti dhihaata. Biyyoonni lamaanuu ummata miiliyoona 40 ol qabu. Oomisha waliigalaa biyya keessaan Yukireen addunyaarraa sadarkaa 55ffaarraa jirti.  Aljeeriyaan sadarkaa 58ffaarra argamti. Yukireen waraana cimaa qabaachuun sadarkaa 22ffaarra argamti, Aljeeriyaan 31ffaadha. Yoo akkana ta'e, maaliif Yukireen Kaaba Afrikaa caalaa ''badhaatuu'' fi ''galii giddugaleessaa'' kan qabdu maaliif jedhu? Lammileen Afrikaa konkolaataa bareedaa hin oofani jedhanii maaliif yaadu? Nuti Aljeeriyaatti, konkolaataa Faransaay keessa oofan oofna. Waraana Itoophiyaafi Yukireen irratti ejjennoo osoo hin qabaatiin waraana Yukireen irratti ejjennoo qabaachuun maaliif barbaachise? Dhalli namaa namuma. Waraannimmoo Kiiv, Landan, Bogotaas ta'u kaanitti waraanuma. Wanti guddaa torban darberraa barre loogii dhoksaa nu keessa jiru sirreessuun dhala namaa hundaaf sagalee ta'un akka barbaachisudha. Mee hundi keenya wal qixaan wal haa ilaallu.


Kalaqa: Mul'ata dargaggoo Ahimad dukkana qe'ee baadiyyaa ibsuu irratti xiyyeeffate

Ahimad Mohaammad Adam Dirree Dhawaatti dhalatee guddate. Umurii ijoollummaa isarraa kaasee waa uumuun ykn tolchuun gammachuu akka isaaf kenna dubbata. Mana barumsaa sadarkaa tokkoffaa wayita jirurraa kaasee raadiyoo suphuu fi konkolaataa xixiqqoo ijoolleen ittiin taphatan dinaamoodhaan hojjetu hojjechaa akka eegale yaadata. Yeroo ammaa kana ammoo magaalaa Finfinnee kan jiraatu yoo ta'u, Yunivarsiitii Riift Vaalii waliin qo'annoofi qorannoo irratti hojjechaa jira. Yunivarsiitii Dirree Dhawaatti Elektirikaal Injiinaring baraachuu kan dubbatu Ahimad, sababa gara garaatiin barnoota muummee kanaan osoo hin xumuriin hafus garuu Saayinsii Kompiitaraan xumuruu hima. Ahimad bara 2018 irraa kaasee hojii qo'annoo fi qorannoo irratti Yunivarsiitii Rift Vaalii waliin hojjechaa jiruunn, hanga ammaatti pirojektoota lama Yunivarsiiticha waliin ta'uun hojjechuu dubbata. Pirojektiin jalqabaa, konkolaataa humna ittiin socho'u qaamuma isaarraa argatu qalaquun hojiin agarsiisuu ture. Kan lameessoo ammoo jenereetara umna elektirikaa maddisiisuu ykn 'Micro Power Station' qe'ee baadiyyaa elektirika hin arganneef yaadamee pirojektii hojjetameha. Akka Ahimad jedhutti, 'Micro Power Station' isaa kana wanti adda godhu akka jenereetara kaanii beenzilaafi zayita boba'aa kan fayyadamu miti. Ho'a ifa aduu, maaginetaafi baayoo gaaziitii naannawaadhumatti argamu gara humna elektirikaatti jijjiiruun akka humna ibsaa maddisiisu dubbata abbaan kalaqaa Ahimad. Kana jechuun, maddi annisaa jenereetara inni kalaqee makaa (hybrid): Humna ifa aduu, baayoo gaaziifi harkisa maaginetii waan ta'eef kan salphaatti argamuufi naannoo hin faalledha. Wantota walitti makamanii humna ibsa kennan yeroo ibsu Ahimad, "sadarkaan kaa'amee jira; hanga %70 ho'a ifa aduu, hanga %5 maagineta, hanga %20-25 ammoo baayoo gaazii fayyadama. Maashinni kun wantota kanneen sadan walitti dabaleeti elektiriika maddisiisa," jedha. Wantonni kunneen naannawaa baadiyaa qote-bulaan jiraatutti ballinaan kan argaman waan ta'eef, salphaatti akka ifa argatan gochuuf pirojektii yaadamee milkaa'uuf jiru akka ta'e hima Ahimad. Kanaaf, hojii kalaqaa isaa kana wanti adda godhu kan naannoo hin faalle ta'uu isaatiifi galteen inni fayyadamu kan naannawaamatti argamu ta'uu isaati. Kana malees, kalaqa biyya keessaa waan ta'eef ogeessota dabalatee baasii salphaadhaan dhiyaata akka inni jedutti. Pirojektii isaa jalqabaa kan konkolaataa humna ofirraa maddisiisuun hojjeturraa barumsa akka argate kan dubbatu Ahimad, hubannoon hawaasaafi fedhiin amma jiru akka inni yaade akka hin ta'iin hubachuu hima. Konkolaataa sana rakkoo faalama naannoo sababa konkolaataa zayita boba'aa fayyadamuu ilaalcha keessa galchuun kalaqus, hubannoofi fedhiin hawaasaa dhiibbaa egeree faalama qilleensaa caalaa wanta har'a argatu filata jedha. Kanaaf jecha hawaasaafi namoota mul'ata isaa kana deeggaran amansiisuun akka isa deeggaran gochuun rakkisaa ta'uu kaasuun ibsa. Biyyoonni addunyaa baayyeen gatii boba'aafi faalama qilleensaa inni qaqqabsiisurraa kan ka'e konkolaataa zayita boba'aan hojjetan dhaabsisuuf hojechaa jiru, kan jedhu Ahimad, kaan hanga bara 2025tti,  kaan ammoo hanga bara 2030tti magaalaa isaanii keessaa baasuuf hojjechaa jiraachuu akka fakkeenyaatti dubbata. Kun garuu biyya keenyatti yaada ammatti fudhatamu miti jedha. Kanaaf, pirojektii konkolaataasaa kana keessatti namootaafi abbootii qabeenyaa amansiisee akka isa deeggaran taasisuu, akkasumas meeshaaleen galtee sadarkaa isaanii eeggatan biyya keessatti qopheessuurratti rakkoo isa mudate ibsa. Pirojektii isaa lammaffaatiinis rakkoo hawwaasaafi naannoo maal ta'uu danda'a jedhee yaaduurraa akka ka'e kan himu Ahimad, "Qe'een baadiyyaa harki caalu ibsaa hin qabu. Qonnaan bultoonniifi horsiise-bultoonni keenya ammallee dukkana keessa jiru," jedha. Elektirika dhabuun baadiyyaatti rakkoo amma jiru waan ta'eef, rakkoo kana furuudhaaf jenereetara kana hojjetee gara pirojektii konkolaataa isaatti deebiyuuf akka jiru  dubbata Ahimad. Yunivarsiitiin Rift Vaalii rakkoo hawaasa isaa keessa xiqqa hanga guddaatti jiru irratti dhaabbata dhimmamee hojjetu akka ta'e kan dubbatu Ahimad, yaadawwan pirojektootasaa  qabatee wayita Yunivarsiiticha bira dhufetti miira gaariin akka simatame yaadata. "Pirezidantiin Yunivarsiitichaa yaada koo dhaggeeffatee Muummee Makkaanikaal Injiinaring waliin wal na qunnamsiisee haala naaf mijeeyse," jedha. Ahimad pirojektiin Micro Power Station kun wagga tokkoofi baatii saddet akka isatti fudhate hima. Tekinooloojiin jireenya dhala namaa salphisuudhaaf uumaanitti dhimma bahuudhaaf, akkasumas fedhiiwwan adda addaa guuttachuudhaaf hunda dura humna/annisaatu barbaachisadha jedha. Kana jechuun ammoo hanqina wantota bu'uuraa hedduu guutuudhaaf wanti jalqaba taasifamuu qabu inarjii (annisaa) irratti hojjetamuu ta'uu isaa amana. Micro Power Station amma hojjetee agarsiise kun humna Horse Power (HP) 11 maddisiisuu danda'a. Kan jechuun hanga kiiloo waattii 8.2 maddisiisa jechuudha. Ampoolii ammoo waatii 10 hanga 800 ibsuu danda'a. Tilmaamaan ampoolota giddu-galeessaan hanga 120 ibsuu danda'a jechuudha. "Itti aansee yaadni kiyya Kiiloo Waattii 200 hanga 500 kan mandara tokko ibsu hojjechuudha." Ahimad Jeneerata jalqaba yaaliidhaaf (prototype) hojjete aanga'oota mootummaa naannoo Oromiyaafi bulchiinsa magaalaa Finfinnee, akkasumas hojjetoota Yunivarsiitii Rift Vaaliitti kan agarsiise yoo ta'u, yaada gaariifi jajjabeessu akka kennaniif hima. Jenereetara kana ibsee, akkamitti akka hojjetuufi wantota adda isa taasisu warra daawwataniif ibsee isaanis hedduu itti amananiiru jedha. Warri daawwatanis kalaqa abdachiisaa akka ta'e mirkaneessuu kan himu Ahimad, "meeshaa qulqulluu ta'een irratti hojjetamee jennaan dhibba keessaa dhibba rakkoo hawaasaa pirojektii furuu danda'udha," jedha. Yunivarsiitii Rift  Vaaliitti Diiniin Kampaasii Qaalittii Gamtaa Ashibbir  A L I bara 2012 gara walakkeessaarraa kaasanii mooraa Yunivarsiitichaa keessatti akka hojii kalqaa isaa kana hojjetuuf haala akka mijeessaniif dubbatu. Dhiyeenya jenereetara hojjete moodeela (prototype)  isaa humna akkamiifi hangama akka maddisiisu hojjetee qabatamaan agarsiiseera jedha Obbo Gamtaan. Amma hojiin isaa kun waan itti amanameef gara fuula duraatti qe'ee baadiyyaa qote-bulaa rakkoon ibsaa jiruufi manneen barnootaa fagoo ibsaa hin qabneen haal dhiyeessuun danda'amurratti kallattiin kaa'ameera jedha. Ministeera Saayinsiifi Innooveeshinitti xalayaan barreeffameef booda ogeessonni dhufanii akka ilaalan kan dubbatu, Diinii Yunivarsiitii Rift Vaaliitti Diiniin Kampaasii Qaalittii kun, dhiyeenya kana ammoo Biiroo Saayinsiifi Tekinooloojii Oromiyaarraa aanga'oonni sadii, akkasumas kutaa bulchiinsa magaalaa Aqaaqii Qaallittiirraa ammoo keessummaa erganii daawwachuun gara fuula duraattis isin cinaa dhaabbanna jedhaniiru jechuun BBC'f ibsan. Meeshaaleen jenereetara kana ittiin hojjete hunduu biyya keessa kan jiran akka ta'u kaasuun, meeshaa tokkicha kan mekaanikaal inarjii gara elektirikaal inarjiitti jijjiiru qofatu alaa gale jedha. Qaamolee jenereetaraa kanaa ofumaan akka hojjetu kan dubbatu Ahimad, walumaagalatti baasii birria 400,000 ta'e irratti baasuu hima. Ahimad mirgi abbummaa kalaqaa isaa (Patent right) isaa akka galmaa'eeruuf dubbata. Amma karoora itti aanu inni qabatee jiru humna jenereetaraa gudisee hojjechuun akka mandara baadiyyaa tokkoof ifa kennuu danda'utti hojjechuudha. Kanaaf ammoo jedha Ahimad, abbootiin qabeenyaa, qaamoleen rakkoon hawaasaa isaan iaallatu isa cinaa dhaabbatanii mullata isaa kana akka fiixaan baasuuf akka isa tumsan gaafateera. Amma karaa sirrii qabadheen deemaa jira kan jedhu Ahimad, buufata annisaa (power station) kiiloo waattii 200-500 kan mandara tokko ibsuu danda'u qabatamaan hojjechuu akka ta'e dubbata.  Kana ammoo yeroo ji'a sagalii hanga wagga tokkootti milkeessuuf karoorfachuu hima. Pirojektiin akkasii kun kan nama tokkoo ykn kan jaarmiyaa tokkoo osoo hin taane kan hawaasaati kan jedhu Ahimad, gargaarsa Yunivarsiitiin Rift Vaaliin taasisaa jiru cinatti hirmaannaan qaamolee biraa barbaachisaadha jedha.


Akkamiin barreessinu, 1ffaa moo 1fa? Ajandaa walfamisiisaa tibbanaa

Ajandaa walfamisiisaan waaltina Afaan Oromootiin walqabatu kan Kibxata darbe gaazexaan Bariisaa qabaatee bahe ijoo dubbii ta'ee ture. Mataduree akkaataa Afaan Oromoo keessatti sadarkeessuun itti barreeffamuu qabu qabatee bahe kun sadarkaan ammaan dura yeroo barreeffamu lakkoofsatti aanee '-ffaa' kan jedhu gara qubee lamaatti '-fa' qofatti yoo hir'ate wayya kan jedhudha. Gaazexichi hayyootarraan qoradhee dhiheesse yaada jedhe kanaan, akkaataan sadarkeessuu ammaan dura ittiin barreeffamu ni dheerateefi ijaafis hin hawwatu kan jedhudha. Gulaalaa Olaanaan Gaazexaa Bariisaa Obbo Charinnat Hundeessaa, Bariisaan yaada hayyootaa qabaatee bahe malee qorannoo mataa keenyaatiin waan barreessine miti jechuun BBC'tti himan. "Akeekni yaada kanaa 'yoo akkas goonehoo' kan jedhudha malee murtii irratti hin kennine. Nuti yaada kana mariidhaaf dhiheessinee mataduree kanarratti walirraa haa barannu jenneeti kan baasne. Kaayyoon isaa kanuma malee ergama biraa ofduubaa qabu hin qabu," jedhan. Dhimmi sadarkeessuu kun erga miidiyichi baaseen boodaa miidiyaalee hawaasummaa irratti falmii jabaa kaase. Namoota akkaataan sadarkeessuu haaraan ibsame kun sirrii miti jedhanii morman keessaa tokko gaazexeessaafi barreessaa Lalisaa Idrisi. "Akka yaadaatti dhihaachuun isaa rakkoo hin qabu. Garuu filannoon dhihaate sirrii natti hin fakkaatu. Gaazexaan Bariisaa dhimma namni hundi irratti hin mari'anne kana yoo baasu nama aarsa. Nuti isa kana mormine. Afaan Oromootiin akka isaan jedhan kanatti barraa'uu hin qabu," jedha. Daayireektarri Institiyuutii Qorannoofi Qo'annoo Oromoo Obbo Dirribaa Tarrafaa ammoo yaanni sadarkeessuu irratti qubee hir'isuu kun Koree Waaltinaatiin kan qophaa'e akkaa ta'e himan. "Koreen Waaltinaa jechoota hedduu mogaasee, waaltessee jira. Kanammoo Jildii 1 hanga Jildii 13tti maxxansee uummata biraan gaheera. Yaada sadarkeessuuf qubee irraa gabaabsuu kanas kan fide Koree kana. Waaltinni ammoo ammuma uumamee ammuma hojiirra hin oolu. Akkaataan uummanni itti fudhatetu murteessaadha," jedhan. "Sadarkeessuu irratti qubee 'f' jabeessuufi qubee 'a' dheeressuun kun hafee gara lamaanuu qubee tokko tokkootti akka gabaabbatu Koree kanatu murteesse. Kun saayinsii xiinqooqaa irratti hundaa'ee kan ta'edha," jedhan. Sababoota ijoo Koreen waaltinaa qubeewwan kana gabaabsuuf filate yoo ibsanis, "tokkoffaa qubeewwan kana lamatti gabaabsuun iddoo qusata. Lammaffaa akkaataan itti barreesinus salphaa taha," kan jedhuun akka moggaasan himu. Ta'us Koreen waaltinaa moggaasee waan kun filatamaaadha jedhe jechuun wantichi battaluma hojiirraa oolaa jechuu miti jedhan Obbo Dirribaan. "Sadarkeessuurratti yaada qubee irraa gabaabsuu kana hayyoonniifi namoonni hedduun hin fudhaanne. Hojiin waaltinaa ammoo wiirtuu tokkorraa maddus qaamni hundi deeggaree hojiirra yoo oolchedha. Hanga ammaatti garuu yaadni sadarkeessuu kun qooda fudhattootarraa fudhatama hin arganne," jedhan. Ta'ulleen sadarkeessuu kanarratti qubee lama qofa gochuufi qubee afur ta'uu gidduutti jijjiiramni hiikaa inni fidu hin jiru yaada jedhus qabu Obbo Dirribaan. " 1ffaa fi 1fa kan jedhu gidduu garaagarummaan hiikaa dhufu hin jiru. Yoo dheerates yoo gabaabbates hiika adda ta'e waan kennu hin qabu. Sababa dheerateef yookan gabaabbateef hiika biraa kenna osoo ta'ee rakkisaa ture. Amma garuu Tokkoffaa yoo jenneefi Tokkofa gidduu hiikni addaa dhufu hin jiru," jedhan. Kaayyoon yaada kanaa inni ijoon akkaataa jecha tokko salphisnee ittiin barreesinu uumuudha malee hiikaa bu'uuraa jechichaa jijjiiruu akka hin taanes himan. "Seerri Xiinqooqaa waan jabaaturra waan laafaa, waan dheeraturra ammoo waan gabaabbatu filata. Yaanni Koreen waaltinaa fide kunis kanumarraa kan maddedha," jedhan. Koreen waaltinaa jechi 'Tokkoffaa' jedhu 'Tokkofa' kan jedhutti akka gabaabbatu moggaasulleen yaadamni Xinqooqaafi waaltinaa ammoo jechi hawaasani baayyinaan fayyadamuufi uummanni fudhate irra filatamaa akka ta'u akeeka. "Koreen yaada sana waaltessuuf dhiheessa. Yoo uummanni itti amanee fudhate hojiirra oola. Yoo uummanni sirritti amanee hojiirra hin oolchine ta'emmoo yaanni Koree waaltinaa sun hin fudhatamne jechuudha. Kanaaf, isa uummanni fudhate sanatti deebi'uun hin oolu," jedhan. Yaanni sadarkeessuu keessatti qubee gabaabsuu kun gaafuma jalqaba Koreen dhiheessurraa kaasee hayyootni afaanii hedduun hin fudhanne ture jedhu. Yunvarsiitii Finfinneetti qorataa afaanii kan tahaniifi yeroo yaanni kun dhihaatu Koree waaltina Afaaan Oromoo keessa turuu kan himan Obbo Abbabaa Qannoo, akkaataan jecha waaltessuu kun waliigaltee qaama hundaatiin kan ta'udha jedhu. "Hamma danda'ametti waan salphaafi ija namaatti hin ulfaanne yoo ta'e gaariidha kan jedhuun yaada kana kan kaasne. Inni sadarkeessuu kunimmoo mallattoo (Symbol) dha, olbahee barreeffama. Kanaaf, yoo gabaabbate ija namaatiif gaarii ta'a kan jedhurratti waliigallee turre," jedhan. Sadarkeessuun kun yeroo barreeffamu qubee lamatti gabaabbatulleen yeroo dubbifamu garuu bifuma baratameen dubbachuun ni dandahama yaada jedhu qabu Obbo Abbabaan. Ammatti sababa qubeen kun gababbateef hiikni haaraan inni kennu waan hin jirreef 'fa' qofa yoo fayyadamne rakkoo hin qabu kan jedhurratti waliigalanii akka turanis yaadatu. Miidiyaaa hawaasummaa irratti namoonni yaada kennan ammoo, yaada Koreen waaltinaa dhiheessan kana bifa gaariidhaan hin fudhanne. Keessumaa akkaataan sadarkeessa afaan Amaaraafi Ingiliffaa waliin walbira qabamee dhihaate.  Seera Afaan Oromoo akkaataa itti dubbatamuun barreeffamuu qaba jedhu faana kan hin deemnedha jedhu. Koreen waaltina Afaan Oromoo waggoota 29 dura bara 1985 kan hundaa'ee hojii jalqabe yoo ta'u, ergasiis jechoota Afaan Oromoo hedduu waaltessuufi moggaasuu irratti hojjechaa jira.


Paatiriyaarkiin Bataskaan Ortodoksii Tewaahidoo Itoophiyaa 4ffaa du’an boqotan

Paatiriyaarkiin Bataskaan Ortodoksii Tewaahidoo Itoophiyaa 4ffaa Qulqulluu Abuune Marqoriyoos du’aan addunyaa kana irraa boqotan. Qulqulluu Abuune Marqooriyoos dhibee fayyaa torbanoota muraasa dura isaan mudateen hospitaala galanii wallaansi taasifamaafiif tureera. A L I bara 1980 Paatiriyaarkii 4ffaa ta’anii kan muuaman Qulqulluu Abuune Marqooriyoos, dhiibbaa siyaasaa isaan mudate irraa kan ka’een teessoo isaanii gadi dhiisanii biyyaa bahuudhaan baqattummaatiin biyya Ameerikaa waggoota baayyeetiif turaniiru. Du’aan boqochuun Paatiriyaarkichaa dhaga’amuu hordofee namoonni baayyeen gadda isaanii ibsachaa jiru. Ministirri Muummee Abiy Ahimad, “du’aan boqochuu isaanii dhaga’uu kootti gaddi natti dhaga’ameera,” jedhaniiru. “Sinoodosoonni lamaan addaan bahanii turan tokko akka ta’aniif Qulqulluu [Marqooriyoos] gahee murteessaa bahachuu isaanii nan yaadadha. Wanta jiru mara qalbiin ilaaluun biyya isaanii kadhannaatiin gargaaraa turaniiru. Yeroo akkasii kana keessa isaaniin dhabuun miidhaa guddaadha. Hunda keenyaaf jajjabinan hawwa,” jedhan Ministirri Muummee Abiy (PhD). Ququlluu Abuune Marqooriyoos Paatiriyaarkii Bataaskaana Ortodoksii Tewaahodoo Itoophiyaa 4ffaa ta'anii kan muudaman A L I Hagayya 29, bara 1980 keessa yoo ta'u, Itoophiyaa keessatti teessoo isaaniirra kan turan waggoota sadiif qofaadha. Mootummaan Dargii kufee ADWUIn yeroo biyyattii to'atetti ji'oota muraasaan booda mootummaa haaraa irraa dhiibbaa siyaasaa isaan mudateeru jedhameen teessoo isaanii gadi dhiisanii A L I Hagayya 28 bara 1983 keessa bayyii baqachuun isaanii ni yaadatama. Abuune Marqooriyoos waggoota 26f Ameerikaa kan turan yoo ta'u, Sinoodosii Bataskaanittii biyya sana ture gaggeessaa turan. Erga Ministirri Muummee Abiy Ahimad (PhD) gara aangootti dhufanii booda yaalii araaraa taasisaniin, A L I Adoolessa 25 bara 2010 gara biyya isaaniitti deebiyuun isaanii ni yaadatama.


Baqattoota Eertiraa kaampiiwwan Tigraay keessaa baqataniif deeggarsi gahaan hin dhiyaanne jedhame

Baqattoonni Eertiraa, naannoo Tigraay kaampii baqattootaa keessa jiran, hedduun gargaarsa dhabuun, rakkoo hamtuuf saaxilamanii akka jiran baqattootni naannoo Amaaraa galan himan. Baqattoonni kunneen, gariin fageenya dhiiraa miilaan imaluun, gara kaampii Daabaat jedhamu, naannoo Amaaraa keessatti qophaa'etti, godaanaa kan jiran yoo ta'u, achittille gargaarsa gahaa argachaa akka hin jirre himu. Baqattootni Eertiraa kunniin kaampiiwwan baqattootaa naannoo Tigraay keessa jiran Addi Haarish fi Maay Ayinii jedhaman irraa baqatan. Baqataan, Firee'izgii Zaraay jedhamu, kaampii Daabaat jiru, daa'imman qorsa dhabuun, du'aa akka jiran hima. "Baatilee lamaaf gargaarsi nuuf hin kennamne. Jaarroleen akka kootii guyyaatti al tokko qofa nyaanna. Ganama ykn guyyaa ykn ammoo galgala jechuudha. Guyyaa itti aanu laaqana ykn irbaata qofa arganna. Yaalli fayyaas hin jiru. Haadholiin ulfaa asitti dahan ijoolleen isaanii talaallii waan hin argatiiniif kan jalaa du'an jiru." Baqattoota gara naannoo Amaaraa imaluun, kaampii Dabaat keessa jiraniif, gargaarsa qindeessaa kan jirufi, hojjetaa, dhaabbata tola ooltummaa 'Dagguu Saamraawii' jedhamuu, kan ta'e, Habta'aab Iyyoob, rakkoon jirtu hamtuu ta'uu hima. "Lammileen Eertiraa kuma 25 ta'an kaampii Addi Haarish fi Maay Ayinii keessa jiru. Namoonni kun achitti ugguramanii waan jiraniif, hedduun isaanii beelaan du'aa akka jiran dhagahaa jirra'' jedhan Habta'aab. ''Moobaayilii isaanii fi waan qaban gurguranii beela miliqanii warri achii bahan ammoo miilaan imalanii gara Daabaat dhufaa jiru. Warri achitti hafan garuu haala hammaataa keessa jiru.'' Ofii waan ijaan argan akka hin qabne himanii taatullee  kaampiiwwan Tigraay kan keessatti ''of fannisanii kan of ajjeesan akka jiran dhageenyeerra'' jedhan. ''Warra Daabaat dhufan gaafa dubbisnu imimmaantu isaan dursa. Jechaan ibsuuf rakkatu, imimmaan isaanii garuu ergaa dabarsu qaba. Daa'imman hedduun beelaan akka du'an himu, gariin ammoo beelaan du'uu manna jedhanii hudhanii akka of ajjeesan dubbatu.''' Deeggarsa kan walitti qabaa jirAN manneen amaNtaa piroteestaantii jiranirraa uffataafi nyaata akka ta'e Qaala'aab ni hima. ''Akkasumas lammileen Eertiraa fi Itoophiyaa ala jiran nu gargaaru. Deeggarsi irra caalu lammilee Eertiraa ala jiran irraa dhufa. Ta'us gahaa miti.'' Nyaatni dhiyessaa jiran gahaa miti jedha. ''Ammatti baqatoota 1500 ta'an Daabaat gahanii jiru. Garuu yeroo yeroon kallattii lamaan waan dhufaniif lakkoofsi isaanii dabalaa jira. Guyyoota afurii hanga sagalii miilaan imalanii as gahu. Gaafa as gahan milli isaanii madaa'ee dhufu." Waraanni Kaaba Itoophiyaa naannoo Tigraayitti eegaluu isaatiin dura baqattoonni Ertiraa kuma 100tti siiqan buufataalee naannoo Tigraay afur keessatti: Adii Haarush, Maayi Ayinii, Shimlbaafi Hitsaatsi keessaa akka jiran himama. Erga waraanni eegaleen booda qaamni baqattoota kanneeniif eegumsa taasisu waan hin turreef, meeshaalee waraanaa humnootii lolaniin dhukaafamaniin balaa du'aafi miidhaa, akkasumas saamicha qabeenyaatiif saaxilamaniiru. Baqattoota kanneen keessaa kan dirqamaan gara Ertiraatti deebiifaman jiraachus gabaasaaleen dhaabbilee Mootummoota Gamtoomanii ibsaniiru. Erga waraanni eegaleen booda keessattuu, buufataalee Shimalbaafi Hitsaatsi keessa baqattootni turan garri caalu ajjeefamanii, ukkaafamanii fudhatamuufi bittineeffamu akka mudate gabaasaleen dhaabbilee Mootummoota Gamtomanii ibsaniiru. Isaan keessaa kuma sagal kan ta'an gara Maayi Ayiiniifi Addii Haaruushitti dabarfamuun himameera. Kanneen 5,2000 ta'an ammoo Finfinneetti galmaa'uun himameera.


Barnoota: Siifan Fiixaa barnoota Herregaan 100, Kooket Tasfaayee Fiiziksii 100, icciitiin milkaa'ina isaanii maali?

Barattuu Siifan Fiixaa M/B Bultii Addaa Oromiyaa irraa qabxii seensa yuunvarsiitii bara kanaa irratti barnoota herregaan qabxii 100 galmeessuun seenaa addaa dubartootni Itoophiyaa keessatti galmeessanii hin beekan jedhamun amanamu hojjechuu manni barumsicha hime. Siifan kutaa sagalii jalqabuun Mana Barumsaa Bultii Addaa Waldaa Misooma Oromiyaa damee Adaamaatti barachaa turuun qabxii seensa yuunvarsiitii bara kanaas 600 keessaa 542 yoo barnootni Siivikii itti dabalamu ammoo 700 keessaa 639 galmeessuu BBCtti himte. Qormaanni Siivikii bakka biraatii hatameera jedhamuun akka haqames himameera. ''Mana barumsaa Odaatti yeron barachaa ture qormaanni herregaa achitti qoramaa turree fi kan qormaata biyyaalessaa xinnoo wal gata. Isaaf cimsee qayyabachaa waanan tureef kun ammoo isarra salphatee dhufnaan qabxii herregaa kana galmeessuu danda'eera,'' jette Siifan. Siifan gosa barnootaa hundaaniyyuu wal madaalsistee akka qayyabattu himte. Barsiisonni keenya mooraama nuyi keessa jirru keessa waan jiraataniif gaaffii yoo qabaanne yeroo barbaannetti isaan gaafachuun hojjechaa turre. Kun milkaa'ina koof sababa taha.'' Siifan yuunivarsiitii seentee sooftiweer injineriingii barachuu akka barbaaddu BBCtti himte. Barattuun kun Godina Horroo Guduruu Wallaggaa aanaa Abbay Coomman magaalaa Finca'aatti dhalachuun hanga kutaa shan geessutti achumatti baraachaa turte. Kutaa shani hanga saddetii ammoo magaalaa Naqamteetti akka barachaa turte dubbatte. Sana booda akka naannoo Oromiyaatti barattootni qormaata biyyaalessaa kutaa saddeettafaa ol aanaa galmeessan wal dorgomuun kan galan mana Barumsaa Bultii Addaa WMO seente. Qormaata biyyaalessaa kutaa 10ffaas hunda isaa ''A'' galmeessuun akka darbite BBCtti himte. Barataa Kooket Tasfaayee ammoo mana barumsaama Odaa kana irraa qabxii 700 keessaa 643 akka fide hime. Kooket barnoota fiiziksii 100 fiduun dinqisiifatameera. Fuulduratti Kooket adunyaa konistiraakshinii keessa galuu waanan barbaaduuf konistiraakshin injineringii barachuun barbaada jedhe. Qormaata biyyaalessaa kutaa 10ffaas gosa barnootaa hundaa ''A'' fiduun akka darbe BBCtti hime. Kooket tasfaayee dhalatee kan guddate magaalaa naqamteetti yoo tahu hanga kutaa saddet xumuruttis mana barumsaa Kaatolokiimagaalichaa Kidaane Mihiret jedhamutti barate. Barataan biraa qabxii 644 galmeesiisee fi Mana barumsaa Bultii Addaa Odaa irraa tokkoffaa tahe barataa Abdii Baqqalaa Cawwaaqaa jedhama. Barataan kun 'Aero space enginering' biyya alaatti osoo argatee barachuu akka barbaadu hime. Garuu barumsi kun sadarkaa digirii irratti biyya keessatti hin argamu. Abdiin magaalaa mattuu mana barumsaa Fatansaa Iluutti jalqabee kutaa lama erga xumuree mana barumsaa mootummaa Qiddus Gabri'el jedhamutti hanga kutaa saddetii barate. Kutaa sagalii jalqabee ammoo mana barumsaa Bultii Addaa Odaatti barate. Godina bara kana goginsaan miidhamaa jirtu Booranaa aanaa yaa'a Bal'ootti dhalatee kan guddate Gaaddisaa Qancooraa Waldee mana barumsaa Odaa irraa 628 galmeessuu hime. Gaaddisaan baadiyaa Yaa'a bal'oo irraa ka'uun qabxii kana galmeessuu isaaf gammachuu guddaa akka kenneef dubbate. Dhalootni kiyya baadiyaadha. Horii tiksaan guddadhe. Namni qalbiidhaan yeroo itti kennee hojjetu ni milkaa'a. An sa'a dheeraan dubbisa osoo hin taane isan dubbisu xiyyeeffannoo guddanin dubbisa. Mana kitaabaallee hin galu,'' jedhe Gaaddisaan. Barataa Abdii Baqqalaa dhiibbaa alaa hunda irraa bilisa taanee barnoota keenya irratti qofa xiyyeeffachuun keenya akka qabxii ol aanaa galmeessuuf na gargaareera jedhe. Mana barumsaa keenyatti kan baratan hunduu warra qoramee darbe waan tahaniif dorgommiin isaa baay'ee cimaadha. ''Jabaatanii dubbisuu namni akka salphaatti ilaaluu danda'a. Ganamas tahu galgala hojiin keenya barumsa irra waan taheef cimsinee dubbisna. Kun ammoo dhiibbaa alaa irraas bilisa nu godha.'' Abdiin sa'a barumsaan ala erga boqonnaa fudhatee hanga halkan sa'a afur shan tahufaatti akka dubbisaa ture hima. Qormaata biyyaalessaa kanaaf garuu barnoota dafnee fixnee gara ji'a tokkoof guyyaa guutuu dubbisa turre jedhe. Kitaaba barataa irratti hundaa'uun barumsi barsiisaan barsiisu akka sii salphisu godha. Garuu dhamaatii barataatu murteessa. Qormaatni biyyaalessaa kitaabuma barataa irraa waan bahuuf anis irra caalaa kitaabuma kanan dubbisa jedhe. Yeroo kaanis kitaabota dabalataa akka dubbisu kan himu Abdiin qabxiin ol aanaan galmeesse Fiiziksii yoo tahu innis 98dha. Barataa Kookeet tasfaayee ammoo yaadannoo gabaabduu mataa ofiin baafatanii qayyabachuun milkaa'inakoof sababa jedhe. Innis kitaaba barataa gidduugaleessa godhachuun qayyabachuun qabxii ol aanaa fiduuf ni gargaara jedhe. Barnoota herregaan qabii 100 kan fidde Siifan ammoo hariiroon barsiisota keenya waliin qabnu milkaa'ina keenyaaf qooda ol aanaa qaba jette. Mana barumsaa Bultii Addaa keessatti barsiisonnis achuma mooraa keessa jiraatu waan taheef yeroo barbaannetti deeggarsa nuuf gochaa turan jette. Sa'a barnootaan boodas hanga halkan sa'a shan tahufaatti qayyabachaa akka turtu kan himtu Siifan yoo xiqqate guyyaatti sa'a jaha akka dubbistu himte. Daarikterri Mana Barumsaa Bultii Addaa Waldaa Misooma Oromiyaa damee Adaamaa Obbo Abbabaa Zawudee manni barumsaa kun bara 2009 erga hojii egaalee barattootni isaanii akka biyyaatti qabxii ol aanaa galmeessaa turuu himan. Bara kana barattootni 177 qormaata seensa yuunvarsiitii bara kanaaf taa'uu himuun barattootni qabxii 500 fi isaa ol fidan barattoota 101 tahuu himan. Isaan keessaa shamarran 32 tahuu himan Obbo Abbabaan. Obbo Abbabaan barnoota herregaa irratti barattuu Siifan seenaa hojjechuu himanii ''kana dura namni akkuma biyyaatti 100 fiduuru waan jiru miti'' jedhan. Barnoota Fiiziksiin bara darbes barataan 100 galmeesseeru akka jiru himuun isa namni hedduun sodaatu herrega irratti Siifan seenaa haaraa hojjetteetti jedhan. Milkaa'ina kanaaf barsiisonni mooraa sana keessa tahuun sa'a 18'f deeggarsa barattootni barbaadan kennaa turan jedhan. Hawwaasni mana barumsichaa hundi wal tumsuun akka biyyaatti qabxii guddaan akka galmaa'uuf hojjechaa turre jedhan. Bara darbes akka biyyatti barattootni 46 ol mana barumsaa Odaa irraa qabxii ol aanaa fiduun akka biyyaattis kan jalqabaa taanee turre jedhan. Bara kana lakkoofsa kana dachaan dabaluuf cimnee hojjennee milkoofneerra jedhan. Barattootni mana barumsaa bultii addaa kanaa mooraa keessaati bahanii akka magaala hin olle kan himan Obbo Ababaan maatii harkaa waan fudhanneef akka ijoollee keenyaatti ilaalla jedhan. ''Duraan Dilbata Dilbata irra akka bashanananiif isaan baasna ture. Yeroo bahanis maatiin dhufeeti kan fudhatee bahu. Barattootni kunneen yeroo koroonaavaayirasii keessa mooraatii bahuun hin danda'amu ture. Booda kana garuu darbanii darbanii bahu. Gaafa sana ammoo garee gareedhaan walitti hidhamaniiti kan bahan. Isas uffata danbii isaaniin bahu.'' Obbo Abbabaan manni barumsaa isaanii bara 2010 qormaata kenne irratti barattootni 10 qabxii ol aanaa galmeessun akka biyyaatti jalqaba irra akka ture himan. Bara 2011 barattootni sadii, bara 2012 ammoo barattootni 46 qabxii 700 keessaa 600 fi isaa ol fiduu himan. Bara kana keessa barattootni 101 qabxii 600 keessaa 500 fi isaa ol fiduun isaanii akka biyyaatti jalqaba irra isa kaa'a jedhan. Qormaatni seensa yuunvarsiitii bara kanaa sababa rakkoo nageenyaa biyyattii keessatti mudateen boodatti harkifamee kan kenname yoo tahu iddoowan tokko tokkotti ammoo osoo hin kennamiin turuun dhiyeenya ture kan qoraman. Sababa waraana Kaaba Itoophiyaa keessa tureen naannoon Tigiraay keessatti qomaatni biyyaalessaa osoo hin kennamiin hafe. Qabxiin seensa yuunvarsiitii bara kanaa hanga ammaatti osoo hin murtaa'iin jira.