– Qormaatota kaleessaa, kan har’aa fi kan boruu – Berhanu Hundee Kutaa Saglaffaa Duraan dursee, akka waliigalaatti ilmaan Oromoo hundaaf, addattii immoo Sabboontotaa fi Qabsaa’ota Oromoo tiif baga Guyyaa Gootota Oromoo (GGO) kan bara 2018n isin gahe. Guyyaa seena qabeessa kana laalchisee, barreeffama kutaa kanaa keessatti kaayyoon Qabsoo Bilisummaa Oromoo (QBO) fi galiin isaa maal akka ta’e/ta’u akka ilaalcha fi hubannoo kiyyaatitti dhimmoota tokko tokko kaasuun barbaada. Kaayyoo fi Galiin Qabsoo Bilisummaa Oromoo (QBO) maali? Waayee ka’umsa ykn calqaba qabsichaa warruma seenaa barreessaniif dhiisee, garuu QBOn kan calqabe akka namootni tokko tokko ibsanitti waggoota afurtama ykn shantama ykn jahaatama yookaanis waggoota sadi duraa miti. Bifa qindaayeen ta’uu baatullee, qabsoon kun kan calqabe erga uummatni keenya diinaan weeraramee; bilisummaa fi biyyi isaa humnaan irraa fudhatamee kaasee ti. Asirraa kaanee yoo laalle immoo, gabaabumatti kaayyoo inni guddaan “Abbaabiyyummaa Oromoo” deebisanii argachuu dha. Kuni yoo mirkanaa’e wantootni barbaadaman hunduu isa kana keessatti argatamuu danda’u. Namootni tokko tokko kaayyoo qabsicha kanaa yookaanis gaafii uummata Oromoo yoo ibsan, waan sadirratti akka hundaaye mul’isu. Isaanis i) lafa isaarratti abbaa lafaa fi qabeenyaa ta’uu; ii) ofiin of bulchuu fi iii) waayee eenyummaa ti. Gaafiin abbaabiyyummaa yoo ka’u, akka waan Oromiyaa fottoqsuutitti waan fudhatamuuf, isa kana ibsuuf waan ofqusatan fakkaatu malee, gaafiin sadeen armaan olitti tuqaman kunis kanuma Abbaabiyyummaa keessatti mula’chuu danda’anii dhaa bar!! Kanaaf, sadarkaa har’a irra jirru kanarratti kaayyoo QBO fi gaafii uummata Oromootiif hiika (definition) biraa kennuu yaaluun ykn yaaduun afaanfaajjii uuma jedheen yaada. Kaayyoon QBO fi/ykn gaafiin uummata Oromoo inni bu’uraa firaafis ta’ee diinaaf ifaa ifatti lafa kaa’amuu qaba. Maqaa tooftaa fi tarsiimootiin dhugaa jirurraa fagaachuu yaaluun booda rakkoo biraa fiduu danda’a. Qabsoon lubbuun meeqa ittiwareegame kun waan qoosaa tii miti. Wanti wareegama ulfaataa ittikaffalame sun galii hawwame sana gahuun dirqama ta’a. Eessaa akka kaane, maaliif akka kaane fi eessa gahuu akka barbaadnu yoo hin beekne, waan kaaneef, garamitti akka deemnu fi eessa gahuu akka hawwinus beekuun rakkisaa ta’a. Qabsoon bilisummaa Oromoo (QBOn) yoom xumurama? Gaafii kana laalchisees yaadolee adda addaatu mul’achaa jiru. Isaanis a) qabsichi galii isaa gahee jira kan jedhu; b) injifannoolee tokko tokko galmeesse malee hin xumuramne kan jedhu fi c) qabsichi bakkuma ka’e sana jira kan jedhu dha. Yaadni ani qabu yaadolee sadeen kana keessaa isa lammaffaa ykn b) keessa ta’ullee, waayee xumura qabsoo kanaa laalchisee, waan tokko tokko jechuun barbaada. Qabsoon tokko akka waliigalaatti yoo laalame, qabsoo bilisummaas haa ta’u, qabsoo biyya ijaaruus haa ta’u, qabsoo jiruu fi jireenyaas haa ta’u,… waan xumuramuu miti. Kanaafuu, jechumti qabsoon ni xumurama jedhuuyyuu sirrii miti. QBO wajji walqabsiifnee yoo laalle garuu, qbsoon kun kan dhaabbatu ykn xumuramu yoo gabrummaan xumurame qofaa dha. Kanaaf yerro baay’ee “Fincila Xumura Gabrummaa *- FXG” jedhama malee xumura qabsoo jedhamuu isaa hin dhageenye. Xumurri gabrummaa kan ibsamu immoo Abbaabiyyuumman Oromoo yoo mirkanaa’e qofaa dha. Sochiin uummataas kan xumuramu fi gaafiin isaas kan deebii argatu immoo jaalannus jibbinus, fudhannus dhiisnus, amannus amanuu baannus yoo uummatni keenya hiree isaa ofuma isaatiin/isaatiif murteeffachuu danda’ee dha. Yaadolee armaan olitti a) fi c) jalatti kennaman yoo laalle, yaadoleen lamaanuu yaadolee dhara ta’anii dha. Maal jechuu dha? Warri qabsichi kun galii isaa gahee jira jedhan, Muummichi Ministeerotaa (MM) Oromoo waan ta’eef isa kana wajjin walqabsiisanii laalanii yoo ta’e kun dogongora guddaa dha. Akkuman kanaan dura barreeffamoota adda addaa keessatti ibsaa ture, Oromoon tokko MM ta’ee Araat Kiiloo seeneef gaafiin uummata Oromoo inni bu’uraa deebii argate ykn ni argata jechuun gonkumaa hin danda’amu. Gaafii kanaaf deebii kennuun hafee, sababa kanaan siriidhaa qabsoon tun gara hin taanetti akka hin deemne ani yaaddoon qaba. Maaliif yoo jedhame, tarii jijjiramoota xixiqqoo godhamuu malan tokko tokkoon uummatni keenya akka hin gowwoosamneefi. Qabsichi bakkuma ka’e sana jira warri jedhanis haala deemaa jiru hin hubanne jechuu dha. Warri akkana jedhan tarii bara 1991 booda jijjiiramni hin jiru jedhanii kan yaadan yoo ta’e, kun xinnoo fudhatama qabaachuu mala. Haa ta’u malee, QBOn galii hawwame gahuu baatullee, bara 1991 injifannoolee guruddoo galmeessee jira. Sana booda garuu injifannooleen nuti arganne hamma kana jennee dubachuun rakkisaa ta’ullee, jijjiirama hedduutu mula’te mula’chaas jira. Kanaafuu, qabsoon kun bakkuma sana jira kan jedhu dhara waan ta’eef, isa kanaan hamilee uummataa fi qabsaa’otaa cabsuun sirrii miti. Takkas ta’u lama, xinnaatus baay’atus waan qabsoon kun galmeessetti gammaduu fi ittiin boonuu qabna malee, wareegamni Sabboontotni Oromoo kaffalan bilaasha jennee laaluun sirrii miti. Wanni biraallee yoo hafe, jechuun gaafiin uummata Oromoo inni bu’uraa yoo deebii argachuullee baate, injifannooleen sochiin uummta Oromoo biyya keessaa fi alaa keessumaayyuu immoo kan Qeerroo Oromoo galmeessan akka laayyootti laalamuu hin qaban. MM OPDOn ittiin dhaadatanuu injifannoolee kana keessaa isa tokkoo dha. Kan biraas wanti dagatamuu hin qabne, hawaastotni Addunyaa fi mootummootni biyya alaa sochii uummata Oromootiif hubannoo kennuun isaanii kunuu injifannoo guddaa dha. Akka fakkeenya addaatitti yoo fudhanne immoo, mootummaan Ameerikaa kan hanga har’aatitti Wayyaanee harkatti baatee, gargaaree, guddisee, jabeessee asiin gaheeyyuu fuula irraa garagalfachaa jiraachuun, kunuu injfannoo qabsoo uummata keenyaa ti. Barreeffama har’aa xumuruudhaaf, gaafiin uummata Oromoo inni bu’uraa deebii argachuu kan danda’u MM Oromoo ta’eef akka hin taane jala sararamee; jijjiirama xixiqqoodhaan uummatni gowwomsamee, sochiin uummataa akka hin qabbanoofne; QBOn galii hawwamurraa akka hin hafne; hunda caalaa immoo hanga uummatni Oromoo hiree isaa murteeffatutti qabsoon kun ciminaan itti fufuu qaba. Ittimudduun amma. Injifannoon xumuraa kan uummata cunqurfamee ti. Fedhiin uummata Oromoo akka bakka gahu shakkiin hin jiru. Gootota keenya kan wareegman seenaan bara baraan isaan faarsa. Guyyaan Gootota Oromoos guyyaa addaa ti. Dhimma biraatiin hanga walitti deebinutti nagaan turaa! Ulfaadhaa!


Wal-fakkeenya Yugoslavia_fi_Toophiyaa

Seenaa Cabinsa Yugoslavia hanga tokko. ______________________________ Kan Barreesse #Dhaabbatoota_Mirga_Namoomaa_Gaazixeesitoota_addunyaa_fi_Barreesitoota addunyaa adda addaa ti. Cabinsi Yugoozlaaviyaa Daandii Itoophiyaan irraa deemaa jirtu kanaan waan fakkaatuufiin waaniin dubbise gabaabsee isinii qooduu barbaade, isiniis akka waliif qooddan asumaaniin gabaa isiini ja’a. Yugoozlaaviyaan akka Biyyaatti kan hundooyte yeroo Lola Addunyaa 1ffaa ture, Nama #Josip_Broz_Tito jedhamu Bara 1945 Repbulikii jaha akka qubsuma Sabootaatiin Biyya Yugoslavia jedhamtu godhee ijaare, isaaniis Bosiniyaa, Herzegovina,Crotia, Repunlikii Sooshaalistii Macedonia, Montenegro, Serbia fi Slovania Imeeyara tokko jalatti Sooshalistii Fedaralistii Yugoslavia jedhamu ijaare, yeroon sun yeroo Addunyaan hundi akka Biyyaatti hundoofte ture, Yugoozlaaviyaan akka Biyyaatti haa jaaramtuu malee ol’aantummaan Josip Broz Tito’n jalatti Biyyoota kana ijaare ol’aantummaa Sarbiyaati. Ummanni Impeeyara tokko jalatti ijaarame kun Ummata Eenyummaa ofii, Biyya ofiitii fi aadaa ofii qabu ture, tahuus garuu haala yeroo san ture kan Biyyoonni Addunyaa akka irree qabaniin wal-weeran saniif walittj hirkatanii Roorroo ofirraa dhoorkuu murteefatan, Yigoozlaaviyaan akka Biyyaatti beekkamtii arkatte, Lola addunyaa lammaffaatiis Roorroo ofirraa ittisanii keessaa bahan, Sabaa fi Sablammoonni biroo kanneen akka Crotia, Bosinia, Kossove fi kkf Yugozlaaviyaan nu hundaaf Biyya walqixaati jedhanii Jedhaniis Sarbiyaan /Serbia/ Yugoozlaaviyaa Biyya isiin abbummaa addaa itti qabdu tahuu beeyti, inumaa Namoonni hedduun Sarbiyaa Biyyuma Yugoozlaaviyaa jachuuun beekkamtu tana Sarbiyaa guddoo /Great Serbia/ jedhanii yaamu , Republikaanota kan Eenyummaa fi Biyya ofiitiin Sarbiyaa jiraatan kana akka maxxantuutti ilaalan. Bara 1980 keessa president Tito’n du’e, Yugoozlaaviyaan walitti bu’insi jiraatullee hanga du’a Tito Bara 1980 nagayaan jiraataa turte Du’a Tito booda walitti laaqamte, Walitti bu’insa hamaa fi Hiyyummaan qabeenyaa babbal’achuu eegale, kanaaf kan Sababa tahe ammoo Seera President Tito’n Bara 1974 keessa baase ture, Seerri kun restructured Federal Assumably jedhamee waamama, Seerri kun gama tokkoon ofiin of Bulchuu ni ifatti lafa kaaya, gama kanaan gaariidha, garuu rakkoon Seerri President #Tito kun qabu mirga Sabootaa caalaa mirga nama dhufaa kabajuu fi kabachiisuurratti xiyyeefata, sababni Seerri President Tito mirga Nama dhunfaarratti xiyyeefateef Sarbiyaa hedduutu Kossovo, Crotia, Bosnia fi Biyyoota hafan keessa jiraata, yeroo Biyya hundeesan san Ol’aantummaa Sarbiyaatiin Biyyoota namaa keessa qubatan jechuudha. Sarbiyaan Yugoozlaaviyaarratti ol-Aantummaa barbaaddi, Sabootni biroo kan akka Slovenia, Kossovo fi Crotia faan Mootummaa of dandeesse tahanii Federeeshiiniin wajjiin jiraachuu barbaadan, Bara 1990 keessa Sabboonummaan Republikaanotaa kanaa hammaatee garee Sarbiyaa wajjiin xiiqii keessa galche, humni Federaalaa Dadhabaa dhufe, humni Rupblikii jabaachaa dhufe, walitti bu’insi hammaachaa dhufe, Bara 1990 keessa Mootummaan Federaalaa konkumaa dadhabaa dhufe, Kirooshiyaa fi Sloveeniyaan mootee qurkee Sarbiyaa wajjiin jiraachuu mannaa fottoquu nuu wayya jedhanii Seera Bara 1974 baha’tti fayyadamanii fottoquu labsatan, M/Ministeeraa Yugoozlaaviyaa #Ante_Markovic Fottoqinsa Seera alaati jedhee Ummataa fi Waraanaaf yaamicha godhe, dubbiin ni hammatte. Afa-Daymeen Liigii Kumunistii Sarbiyaa ture tokko tooftaan as bahe, Innis #Slobodan_Meloševic jedhama, Republikaanota biroo keessa yoo dhaqe Ummanni Yugoozlaaviyaa jedhee sossoba, yeroo inni filamu Ummata duraan Sarbiyaa ol-aantummaa Sarbiyaa jibbaa ture hundaa deeggarsa godheef, hiriirri deeggarsaa kan isaaf godhame har’allee seenaaf himama, haa tahuu malee kanaas keessi isaa waan biraati, Afaan Republikaanota akka Kirooshiyaa fi Kosssovoo faa biratti tokkummaa dubbatu sun fi Ummata isaa Sarbiyaa biratti ” Sarbiyaa ” guddoo ni jaarra jadha. #Slobodan_Melosevic Sarbiyaanota Kossovo, Kirooshiyaa, Sloveeniyaa keessa jiraatan cimsee ijaarate, hogganoota Waraanaa Sarbiyaa Sadarkaa Maa’aragii hireef, Waraana harka caalu Lammii Sarbiyaa godhe, Baayyina Ummata Sarbiyaa fi Shiraa wajjiin Sagalee Filannootiin injifate, Humna Waraanaa kan Sarbiyaa qofaan duurfamu Repblikaanota hunda keessatti ramade, Yugoozlaaviyaan sirritti Sarbiyaa taatee maqaa jijjiiruu qofaa hafe, Republikaanotni hedduun gaafii Abummaa Naannoo gaafachuu ittI fufan. Kirooshiyaa, Monteenegroo fi Kossoovoon fottoquuf hiriira bahuu eegalan, yeroo Abbootiin Biyyaa fottoquuf hiriira baate Sarbiyaan Biyyoota kana keessa jirtu hiriira mormii isaanirratti baati, inumaa fottoqisitoota jedhanii maqaa itti moggaasan, ገንጣዮች akka nuun jedhan kana jechchuudha, waliin galuun dadhabamnaan Lolaatu eegalame, Dura Bara 1991 Lola guyyaa 10f gaggeefame, Lolli Lola guyyaa Kudhanii / Ten-Day War/ jechuun beekkama, Sababa fottoqinsa Labsachuu Sloveeniyaatiin eegalame, Sarbiyaan Waraana Biyyaa harkaa qabdi, Jeneraalota isaanii guddaan Lolchiisaa ture Jeneral #Slobodan_Paljak kan yakka Duguuggaa sanyiitiin himatamee Mana murtii addnyaa keessatti Summii dhugee du’e sani. Lolli Sloveeniyaarraa Eegalame guyyoota muraasa booda gara Kirooshiyaatti Dabre, achi booda kan wal-Waraanu malee kan wal-gargaaru hin jiru, gaafa nagayaa malee gaafa dubbiin badde Lafarraa wal-dhabamsiisanii lafa walirraa fudhachuun Shakkiin hin qabdu,Kosoovoo fi Bosiniyaan wal arkan wal-haleelan, Sarbiyaa fi Koosoovoo, Slooveeniyas fi Bosniyaa, Bosniyaa fi Sarbiyaa wal arkan waluma rakutuudha, kan yeroof Jaalummaa wajjin Uumatees wajjiin hin turu, ibiddi nama hunda macheesee Diina walitti godhe. Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii haala jiru baruuf yUgoozlasviyaa dhaquus kan Ummata Weeraraa jiru Sarbiyaa Mootummaa fi Waraana harkaa qabdu waan taateef Biyyi teenya nagaya qabdi jechuu malee hafuurri irraa hin bahu, firraahuu Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii /UN/ Humna nagaya Eegduu NATO ramaddee gara Yugooxlaaviyaa ergite, Sarbiyaan Humna Waraana Biyyaa waan harkaa qabduuf Humna UN’n ergite kannaahuu haleeluu Eegalte. NATO’n Xayyaara kaaftee Sarbiyaa Ummata Biyyaa galaafattee addunyaan loluu barbaaddu haleelte, Ummataa fi Waraanaas hedduu galaafatte, Dhumaatii isaanirra gaye saniif hanga har’aa Sarbiyaa keessatti Wagga waggaan Ayyanni Wareegamtootaa kabajama, Lola Bara Bara 1991 hanga Bara 2001 gaggeefame lubbuun meeqa akka dabarte tilmaamuun nama hin dhibu, Ragaan tokko tokko namni Kumni Dhibbaa fi Soddom (130,000/ akka du’e ibsa, garuu sanii ol taha, Lolli kun Jaarraa 20ffaa keessatti Lolli akkanaa hin jirreef lola addunyaa jechuu ni dandayama jedha warri Biyyoota lixaa kun, kana hunda kaniin dubbadheef sababni Balaan kun Uumameen President #Slobodan_Melosevic garaagarummaa Sabootaa kabajee waliin Bulchuu mannaa Saboota walitti baqsuuf yaaluun akka balaa wal-galaafataa fidde yaadachiisuufi,. Namni Barruu tana dubbise hegeree Itoophiyaa ni tilmaama, kan hin dubbisne tilmaamuu hin dandayu jechuufiimiti, Daandii Itoophiyaan itti deemaa jirtuu fi Cabinsi Yugoozlaaviyaa wal-fakkaata jechuu barbaadeeti. Itoophiyaa keessatti Mallattoon karaa kana nama fiddu waan mul’achaa dhufteef Umrii Itoophiyaa hangam bulti jannee tilmaamaa jirra. #JEMAL_AHMED Jan.25/2020


Qabsaawaa Gootaa fi Qondaala Waraana Adda Bilisummaa Oromoo kan Seenaan isaa hin dubbatamin.

—————————————————————————– ( By Jemal Ahmed ) Maqaan Dhalootaa Abdusalaam Qaasim jedhama, maqaan Qabsoo kan Dhaaba keessatti beekkamuun #Elemoo#Biiftuu ti, Jaal Elemoo biiftuu Bara 1960 Baha Oromiyaa Godina Harargee Bahaa Aanaa Qarsaa Magaalaa Qarsaatti Abbaa isaa Haaji Qaasim Kabiiraa’tiifi Haadha isaa aadde Haliimoo Muussaarraa dhalate, Jaal Elemoo yeroo joolummaa xiqqo jabaate akkuma joollee hundaa Barnoota isaa eegale, Barnoota kutaa kudha lamaa ( 12) qabxii garii arkatee Unibarsitii seenee ture, Jaal Elemo Roorroo hamtuu Ummata keenyarra geeysu arkee Barnoota kiyya dura lammii kiyya bilisoomsuun qaba jedhee Barnoota isaa muree lammii isaa roorroo jalaa bilisa baasuuf Murteeyfate. “* Seenaa Duubaa Hanga tokko;- obboleeysa Abdusalam Qaasim ( Elemoo Biiftuu ) obbo Mahammed Qaasim gootota Dargiin akka lakk, habashaatti bara 1977 Magaalaa #Wataritti ajjeefame keeysaa nama tokko, waan nama gaddisiisu ajjeechaa bara sanii firaafi maatiin hundi walitti qabameeti yeroo ilma isaanii ajjeesan dirqamaan ililcha, Haati Mahammed Qaasim adde halimoo Muussaa ilma isiitti ilaalchuu dadhabdeeti ilkee ciniinnatte, waraanni Dargii Maal taate jedhee nama isii waliin taa’u gaafannaan warri bira jiruus ni ajjeesan jedheee ilkee dhukkuba jedhee waraana Dargiitiif hime, eega Dhukkubu fuudhaa galchaa jedhaniin, isiniis kan ajjeeftan kun ilma kiyya jcehuu waan hin dandeenyeef jecha ilma isii kan isii durratti ajjeesaniif akkuma ilkee Ciniinnateetti Qarsatti galte, yeroo ammaa kana hoggaa mana du’aa ykn mana Booyaa dhayxe booyaa hin beeytu, ni ililchiti, obbooleessi Jaal Elemoo Biiftuu Qabsaawaan Abdulhakim wareegamee Jaal Elemo guyyaa sadaffaa isaatti wareegame obboleeytiin isaanii Gaasixeeysituu Buufata Raadiyoo Harar tan turte adde #Aziza Qaasimiis rakkuma wal fakkaatuun Biyyarraa baate , seenaa isaaniitiis itti deebina.* Jaal Elemoo Biiftuu kaayoo isaa kana galmaan gayuuf Umrii Joollummaatiin Bara 1970ta keessa waraana Adda Bilisummaa Oromootti dabalame, Jaal Elemo osoo gara biyyaa hin seenin yeroo Biyya ollaa kan akka Djibout ( Jibuutii ) turan Shoorri qabsoo keeysatti inni taphate kan himamee dhumuumit, Jaal Elemoo Biiftuu intala takka qaba, Jaal Elemoo gootummaan inni guyya guyyaan dabalaa deemu yeroo gabaabaa keessatti Sadarkaa Hoggansaa ol aanaan akka geeyse warri lubbuun jiru ragaa baha, Jaal Elemoo hogganaa miseensota waraana isaa dura deemee lolu malee hogganaa waraanaa duuba deemu hin turre. Bara 1991 yeroo Addi Bilisummaa Oromoo ( ABO’n ) biyya seenu Jaal Elemoo Biiftuu Qondaalota Waraana Adda Bilisummaa Oromoo kanneen ciccimoo jechuun adda duretti laalaman keessaa tokko ture, Baha Oromiyaa keessattuu Godina Harargee Bahaa keeysa iddoon waraanni isaa hin gayin muraasa( xiqqoodha) , waraanni isaa iddoo dhaqetti Diina inifatu malee injifatee galee hin beeku, Jaal Elemoo Loltuudhaas, Qondaalaas, Lolee lolchiisutti amana, lolchiisuun qoftiin isaaf luuynummaadha malee gootummaamit, Jaal Elemoo yoo loltoota Diinaa lamaa fi sadihi kan lubbuun jiru harkatti qabatee fuula keeysa laale malee ajjeesuun qofti isa hin gammachiisu. Jaal Elemoo Haala kanaan Angoon Hoggantummaa Waraanaafi naannoo gaara mul’ataa guututti itti kanname , teeysoon waajjira isaa guddaan Magaalaa Kurfaa Calleeti, Waraana Diinaa kan fuula Gaara Mul’ataa achi deemuu kajeeluu Dildila Daawweerratti qaxara cabsee karatti hambisa, waraana isii lubbuun jirtu qabees ( boojihe ) shakkii takka malee bakka barbaaddan dhaqaa jedhee taphata, nama waraana qofarraa osoo hin tahin mataa ifiirraa Abdii guutuu qabu, wayyaaneen Waraana ABO baha Oromiyaa iddoo hedduu keessaa baafte Gaara Mul’ataa seenuuf abuurtee waraana humna adda addaa if keessaa qabu gaara Mul’ataa ergiti, amkkuma amala isaa Dildila Daawweerratti laga Gobeeleetti ida’a. Wayyaaneen waraana isii kan karaa Gaara Mul’ataa as mil’ate bobbahuu malee ka galu ni dhabdeeti gabaasa Elemo hoggaa dhageesu Elemoo Qilxuu kan du’e je’anii as jira jechuu mudatte, Eega Elemo Waraana nyaaphaa Diinaa Darzanaan galafatee Abdii Gaara Mul’ataarraa kutachiise, guyyaa Boodaa humna waraanaa guddaa Birgeedii hedduu Gaara Mul’ataatti boobaafte, lolli ni eegale, Jaal Elemoo Biiftuu kan lola xixxiqaaf Ciqileerraa hin kaane waraana guddaa Diinaa garraan hedduu mirqaanee lafaa ka’e, Shugxiifi kilaash mudhii isaatiin wal bare cinatti Girnoof lafaa fudhate, fayyaa dayaa amma imaama qabanne jechuun isaatiis lola bareedaa barbaannu ar’a arkanne jechuu akka tahe waraana hundaaf ifa. Dhukkeen Lafaa kaatu Hurree Gaara Mul’ataa Goggooysitee Bagdaad fakkeeysite, Loonchar, Bombii, Girnoof kilaash fi AK hunda shiishii malee sagaleen dhabamteti yoo ijaan barbaadan malee gurri waan dhagayu wallaale, Dabbaal Mootii Gaaraa kan takkaa Hurreen irraa hin ka’in ar’a maaltu na mudate jedheeti ija banate, Umrii yeroo sanii wajjiin fageenyarraa hoggaa Xiixaa lola sanii dhageenyu akka waan Bakakkaan samii gubbaaa deemtuu nutti fakkaachaa ture, warra keenya yoo gaafannees Bar Elemoo Biiftuu ilma Qaasim Kabiiraati nuun jedhan, nama akka keenyaa kana osoo hin tahin nama bifa biraa qabu nutti fakkaate,reefki waraana wayyaanee Dabbaal Mootii Gaaraa jala lafa guute, Jaal Elemoo kan refka diinaa Daawachuu jaalatu irra naannawee geerare, lola akkasii gootummaan gegeeseeti Gootichi Jaal Elemoo Biiftuu * Abdusalaam Qaasim * Gootummaa akkasitiin Waraana wayyaanee Gaara Mul’ataa ijaan achi mil’achuu sodaachise, guyya boodaa Wayyaaneen Jaal Elemo injifachuu dadhabde harka lafa jalaatiin nama itti bittee galaafatte, Kanniisni Mootiin keeysaa kutee dute Jajjabeen Jaal Elemoo ibidda san Caalu qabsiifteeti Dachiifi Samii Dukkaneeysite, manni tuuttoon hiikkatte waan hin dhaabbaneef Jajjabeen Jaal Elemoo tan onnee ibiddaa akkuma amala isii Diina gogonbiftuus Sababa Chaartaraatiin faffacaatee achi buutee miila Bakar taate. Gooota keenya Rabbiin warra jannataa haa godhu Nutiis warra gumaa isaanii baasu nu haa godhu Seenaan isa haa yaadatu.


Abiyoot: Mormituun nama buusiidhaan oliif gadi oofu malee deeggarsa hin qabani.

Xumura leenjii Bilxiginnaa irratti MM Abiy Ahmad qaphxiilee armaan gadii dubbatee akka fokkore dhageenye. “Directions (major ones—ቃል በቃል) given by the PM on the conclusion of the training, February 12,2020, PM Office === 1) Nu keessa dogoggoraan warra galan qulqulleessuudha. Qe’een keessan as miti, qe’een keessan gama jedhaatii itti himaa. 2) Hayilessillaaseen Skype fayyadamaa ture, nutu reefuu discover godhe malee. 3) Utuu itti hin qophaa’iinan masaraa qabadhe waan ta’eef, bakkan deemu hundatti na dhiphisa, waanan dubbadhuun biyyi ani bakka bu’e salphattii laata jedheeni. 4) Queen biyya England London teesseetu kan Kanaadaatis akkuma Sahilewarq Zawdu kana, PM Kanaadaatu natti hime. Ana garuu waanan Jimma ta’eef, yoo Gaambeellaan Affaar Sumaaleen na hin fudhatu ta’e, sirrii miti. Na fudhachuu qaba. 5) Anaan nama PM ta’ee ture qofatu na qeeqa. Haa hafuutii activist Tamasgen Turune yoom PM ta’ee beekaa na qeeqaa? 6) Somalia fi Somalilandiin biyya tokko akka ta’aniif waliitti fidaan jira. Eertiraa fi Dijibuutiis walitti fidaan jira. 7) We, biltsiginnaa are change agents. We should think like this. 😎 Nuti akka qamadiitti ziq bilen ka afer na wuha gara teqelaqlen duuneetu dammaramna, duuneetu baay’annee biqilla. Kana philosophyn dammaramu. 9) Beekumsi fi dhugaan yoo rakkoo naaf furuu danda’e qofa beekumsa kan jedhamu. Dhugaan rakkoo hin furre faayidaa hin qabu. Maddamariin kana jedha. Pragmatism jedhama. Kan ideology keenya. Maddamariin biltsiginnaatti nama geessa. Fkn, unity park, river project, Intoto project, biltsiginnaan kana. 10) Opponents do not even have political programs. Reefuu koree ijaaranii waa katabataa jiru. Biltsiginnaan ji’a sadii keessatti document saddet qopheessee kunoo ittiin isin leenjise. 11) Tramp naaf bilbileetu maallaqa IMF fi WB irraa naaf waadaa galan gara billiona 7 sana ykn hiddaasee giddibii filadhu naan jedhe. Mallaqattiin hafnaan biltsiginnaan hin jiru, hiddaaseenis hafuu hin qabu. Misaa’eliidhaan rukutti Egypt naan jedhe. Kanaaf agreement kana mallatteessi naan jennaan ittan yaada jedheeni. Dhimma hiddaasee haa qabbaneessinu, garuu dafnee dafnee haa xumurru. 12) Maddamar mengedachin, biltsiginnaa gibachin 13) Maddamariin Facebook irratti doolaara 2 siin jedhu, kanaaf bakka isaaf ta’u geessi doolaara 200,000n gurgurta. 14) Inkirdad ke wusxachin ale. 15) Parlamaan keenya dambenya mormituu ta’e democracy argee hin beeku waan ta’eef. 16) Dhaloota uumuu qabna, dhaloota Itiyoophiyummaa irratti hin tadaradarre. Eenyummaa waloo godhachuun nation building of Ethiopia galmaan gahuu qabna. 17) Heera biyyaa ni fooyyessina akkaataa issabee maddamariitiin. Imaammata maddamarii fi biltsiginnaatti keewwattoota gufuu ta’an qofatu calalamee keessaa baha. 18) Makkalakiyaan 90%n reform gufachiisuu hin barbaadu. 19) Federal poolisiin AAU Summit nagaan waan xumureef aqimiin isaa astamaamaanyiidha. Rakkoo dhufu hunda keessa ni baha jechuudha. Ijoollee keessanitti tisiisni huursuurra mudhii keessan jabeeffattanii olaantummaa seeraa kabachiisuu qabdu. 20) ADWUIn waa sadii irratti irkate ture: deninnatii, makkalaakiya fi caasaa ADWUIti. Kana jabeeffachuu qabna, irraa barachuu qabna. 21) Mirkonyaa of keessatti baannee deemuu hin dandeenyu. Paartii mormituutti yoo deemtan mirkonyaa taatu, miidiyaa qofaaf isin barbaadu, booda mirkonyaa isiniin jedhu. Jeneral Kamal Galchu mirkonyaa jedhame. 22) Dhimma dargaggootaa: Biyyi diigamuurra namni 1000n hidhamuu wayya. Addunyaa irratti dargaggeessi universally yaada, Itiyoophiyaa keessatti mandara mandaraan yaada. Hidhaan cawaa nama godha. Wanna wannaawochuun maser alebbin. Mastenfe giddi yilal. Jaarrolee jaarsummaan mariin qabuudha. Humna akka qabdu agarsiisi. Filannoo dursinee keessa keessaa hidhuu nu gaafata. Kana ta’uu baannaan filannoo boodas rakkoo dha. 23) Warri qinijjitii fi ABO keessaa dhuftan kofiyaa duraa baasaatii kofiyaa biltsiginnaa godhadhaa. 24) Mirkonyaa qabannee filannoo 85%tiin mo’achuurra qulqulloofnee 75%tiin mo’achuu wayya. Lakkoofsa baabura biltsiginnaa ta’uu utuu hin beekne kan yaabbate naa dhaabaa yoo jedhe baaburichi hin dhaabbatu. Bakka baaburri biltsiginnaa gahu gahuu ykn irraa utaalanii mirkonyaa ta’uu dha. Mirkonyaa mormituu ta’uurra ammoo paartii mataa keessanii dhaabbachuu wayya. 25) Season beekuudha. Al Bashir utuu torbee tokko dursee aangoo gadhiiseera ta’ee silaa har’a kabajaan mana ofii taa’a, har’a garuu mana murtii addunyaa ICCf ergame. 26) biltsiginnaan unitary ta’e jedhu. Unitariin biyya federaala Caalaa dimikraatawaa ta’uu danda’a. 27) Sidama referendum booda eenyutti kennama aangoon kan jedhamu irratti heerri Ifa miti. Kanaaf irra deebinee koree ijaarre. 28) Afaan baruun gaariidha. Tigiriffa baruun koo gaafan Eertiraa deemu bilisa ta’ee akkan walii galuuf na fayyada. Afaan hojii jedhamu kanas ajandaa maaliif mormituf kenninaa? Ajanda irraa fudhachuu qabna. Afaan kana Afaan hojii goona jennee signal agarsiisuu qabna. Recognize gochuu dha afaanota. Kanuma. “Barattuun Oromoo digrii jalqabaa Accounting dhaan qabdi, gara Amboo kanaa dhufte, nu biratti qacaramuuf jettee Amaariffaan Itiyoophiyaa jedhii barreesse jennaan ni dadhabde, ni kufte…Amaariffa sirriitti barsiisuu qabna” jedhe. Dhaloota akkasii uumne jedhe. Afaan ishee Afaan hojii goona hin jenne. 29) Musxafeen foxxoquu yoo barbaadde lafoota kanaan dura Oromiyaarraa ququnxurataa turte deebifteetu deemta, yoo Itiyoophiyaa keessa turte garuu ganda lama sadii Shimallis irraa yoo fudhatte rakkoo hin qabu. Ta’uu baannaan Oromoon si hin dhiisu. Warri kaanis akkasuma. 30) baaburuuna giddibuu maskan alebat. 31) Filannoon haa hafuutii aangoo qooddanna jedhu. Table wayii magaalota diimaa diimaa godhanii ati fudhu jedhu, baadiyyaa ammoo ni fudhanna jedhu, yaada furushkaa. Filannoodhaan waan mo’amaniif ni sodaatu. Filannoo sodaataa aangoo barbaadu. 31) Mormituu nama busiidhaan oliif gadi oofu malee deeggarsa hin qabani. 32) Facebook page koo miseensonni bilxiginna milliyoonni 7 follow na gochuu qabu. Warri kaan 1.7 million dhaan follow ta’u. 33) Shimallis, kana booda godinoota yoo waldorgomsiiftu godina kamtu sirriitti hidhee tarkaanfii fudhatee olaantummaa mootummaa mirkaneesseen ta’uu qaba madaalliin. Filannoo dura mastenfes alebbih. 33) Biltsiginnaan hin mo’atu taanaan Itiyoophiyaan ni diigamti. Kana eeyyamuu hin qabnu. Akka Aboy Sebhat hin taanu. 34) Bilxiginnan Getacho Asaffaa fi jaallan isaa ari’ee baaseetu ABO fi namoota shororkeessaa jedha man galcheetu wayyaanee waliin walitti araarse. 35) Mo’amuun gadheedha. Ani korojoo naaf hati siin hin jenne, aanaa fi godina kee keessatti mootummaa hidhuu danda’u ta’in siin jedhe. 36) Kaabinee Finfinnee keessatti Gambeellaa fi Sumaaleen dabalamaniiru. ADWUIn kana hin goona. Dubartoonni ministeerota walakkaadha. 36) Sumaaleen kenneminaminuu Dunbar xabbaqi naw 37) Addis Ababa irratti invast gochuu keenya irraa baradhaa malee hin qanna’iinaa. 38) Quba keessan waanuma hundaaf gara kootti hin qabiinaa. Kana sirreeffadhaa. 39) Tokko taanee uummata Itiyoophiyaa tokko haa goonu. Afaan addaaddaa dubbannus. 40) 50% dubartoota paarlamaaf qopheessaa. 41) Shimallis, sitti himeera. Yoo humna keetii ol ta’e naaf bilbili waraana siifan erga. 42) Fulbaana dhufu mootummaa ijaarrannee, karoora waggaa shantama baafanna, jedhee xumure.”


Afaan Oromoo afaan hojii federaalaa hin taane: Xiinxala seeraa

( Ogeessa irraa kan naaf ergame) A. Manni maree ministeerotaa har’a imaammata afaanii irratti marii’atee raggaasise. Wanti ragga’e wixinee seeraatii miti. Wanti ragga’e wixinee fooyya’insa heeraatii miti. Wanti ragga’e sagantaa siyaasaa paartii bilxiginnaa irra kan jiru imaammata afaanii biyya kanaati. Wanti sun ammoo Afaan Amaaraa kutaa 1ffaa kaasee hanga kutaa 12ffatti akka kennamu dirqisiisa. Afaan Oromoo fi afaanonni sablammootaa kutaa 1ffaa hanga kutaa 8ffaa qofatti daangessa. Afaan hojii federaalaa gara fuulduraatti afaan jaha akka ta’uuf ni qabsoofna sagantaa siyaasa Bilxiginnaa irratti jedhu san akka imaammata biyyaatti kallattii kaayan. Afaan hojii federaalaa labsuuf wixinee seeraa baasuun parlamaatti erguun qofaatii miti. Dubbii heeraan walqabatudha. Wixinee fooyya’insa heeraa afaan hojii raggaasisuun fooyya’insa heeraa gaafata. Mana maree federeshiniif ergama. Manni Maree federeshiinii Naannolee saglaniif erga. Manni Maree naannolee hunda keessaa 2/3ffan mirkanaa’ee ol deebi’uu qaba. Manni maree federeeshinii fi paarlamaan waliin taa’ee raggaasisuun heerri fooyya’ee nagarit gazexaan baha. Hojiirra oolmaaf labsii ykn dambiin mana maree ministeerotaan qophaa’ee paarlamaan bahu qaba. Koree olaanaan hojiirra oolmaa isaa gabaasu ni hundaa’a, parlamaaf gabaasa. Hojjettoonni mootummaa federaalaa yeroo ce’umsaa jedhamee afaanota jedhaman kana baratu (yeroo ce’umsaatu kennamaaf)—adjustment period jedhama. Kanaaf waan hin fakkaanneen uummata Oromoo fi sablammoota hin burjaajessiinaa. B. Afaan hojii federaalaa jaha goona jedhani. Oromoon kan inni wareegama itti kaffaleef afaan isaa lammilee Toophiyaa maraan baratamee akka dubbatamuufi. Eenyummaa fi kabaja waan ta’eef. Afaan hojii jaha afaan federaalaa goona yoo jedhan, afaan jaha kuni hundi lammilee Toophiyaan hin baratamu. Afaanuma takkatu, Afaan Amaaraa qofa ta’a jechuudha. Daa’imti Amaaraa tokko afaan Amaaraa irratti dabalataan afaan shan barachuu hin dandeessu. Daa’imti Oromoo tokko Afaan Oromoo irratti afaan shan dabalataan barachuun hin danda’amu. San irratti Ingliffis jira. Afaan torba ta’a. Hin danda’amu. Kanaafuu, afaan hojii jedhamee labsameetu, afaan hojii afaanuma tokko ta’a (Amaariffa), kaaniif turjumaana/astorgaami/translatora dhaabuuf jechuudha. Hojjettoonni federaalaa afaanuma Amaaraan hojiitti fufu jechuudha. Qacarrii irrattis Amaarinyaan dirqii ta’uun itti fufti jechuudha. Turjumaanaaf miti Oromoon kan wareegameef. Yoo silaa afaan hojii biyyattii lama ta’ee labsame (bilingual nation), lammileen biyyattii hundi afaan lamaan kana barachaa guddatani. Aadaa fi eenyummaan afaan kana lamaan ol guddatu ni jira. Mootummaa federaalaa keessatti Oromoon silaa hiree isaa ni argata. Kanaaf, gaaffiin Oromoo qara dabarfamuu kan barre gaafa afaan jaha jedhan sani. Saboonni lakkoofsaan hagoo tahan mirga turjumaanaa argachuu qabu. Garuu Oromoo turjumaanaan keessummeessuuf yaaluun gaaficha dhorkuudha. Gaaffii Oromoo irratti hin taphatiinaa! Yoo wallaaltan isin gargaarra. Yoo daba taate ammoo Oromoon hin gowwomsamu. Gaaffiin Afaan Oromoo ololaan kan du’u miti. Afaan saba guddaa kun afaan hujii federaalaa ni ta’a. Afaan Oromoo kutaa 1ffaa hanga kutaa 12ffaatti itti fufa. Afaan Amaaraa kutaa 5ffaa hanga 10ffaa kennamuun itti fufa. Afaan Oromoo ajjeeftee afaan biro kaasuun hin danda’amu. Imaammanni afaanii sagantaa paartii bilxiginnaa kan paartiiti malee kan uummataa ta’uu hin danda’u.


Afaan Oromoo afaan hojii federaalaa ta’eera,  ililchaa gammadaa” jedhan…

Leta Kenei Aga – Ji’oota muraasa dura,”Afaan Oromoo afaan hojii federaalaa ta’eera, ililchaa gammadaa” jedhan. “Maaliif teessu dibbee reebaa, xurumbaa afuufaa” jedhan. Tole jennee ililchinee gammadne. Dibbeefi xurumbaa dhabnee harka walitti reebne. Homtuu hin taane – Kaleessas akkasuma jedhan. “Kaayyoon galma geessee maaf teessuu kaatanii hin sirbitanii?” jedhan. “Ka’aa fooricaa faaggaas afuufaa” jedhan. Tole kaa jennee utuma afuufuuf qophoofnuu, ETVn galgala, “Manni maree ministeerotaa imaammaata afaanii irratti mari’atee jira, imaammata kana hojiitti hiikuun waggaa 10 – 15 gaafata” jedhee gabaase. – Ammas gara fuulduraatti Afaan Oromoo afaan hojii federaalaa ta’ee gammadneerraa, gammadaa oduu jedhu dhaga’uu hin hafnu. Tapha siyaasaati kaa! ~ Ani gama kootiin gaafa Afaan Oromoo afaan hojii fedeeraalaa ta’u [yoo dhuguma kan godhan ta’e] hin fooricu, xurumbaa hin afuufu, hin sirbus. Boo’ee imimmaan koo facaaseen abbootiifi haadholii, qeerroofi qarree gaaffii kana gaafachaa wareegamaniif galata galcha!


Dhaamsa waayee dhukkuba Corona

Ummata keenna kan baadiyaatiif 1. Gabaa loonii dhiisaa( obsaa). Namni daldala looniitiif dhufu hedduun magaala gurguddoo irraa waan dhufuuf san qofa miti tuttuqqaa biyya alaatis waan qabaachu malaanif 2. Namni midhaan callaa mana qabu duru daassifata ykn akka durii majjeenis ta’uu manatti hororadha. 3. Waan hin bilchaatin keessattu kan magaala bitame dhiisa 3. Nama daakkate mana qabne ollaa irraa liqeeffadha 4. Harka keessan saamunaan tkn daaraa ibiddaa ykn boojjiinis ta’uu dhiqadhaa 4. Qixxee fi jaarsummaa beellamattan yoo qabaattanis dabarsa 5. Booyaa( gadda) fira dhiyoo dirqama dhaqui qabdan yoo hin taane hafaa. Yoo deemtanis walirraa siiqaa. 5. Cidhaa fi milkii biroo yeroo biraatti dabarsaa 6.nama kamuu haa ta’u maaf soddaa hun ta’in hin reebbatinaa 7. Aannan waan elemtuu fi aannan tuqaa qulquleessa 8.yoo dhibeen jabaan.jiraachu baate waan laafaaf gqra mana yaala hun dhufinaa 9. Gabaa dhadhaa hawwooleen dhiisa. Dhadhaa isinuu nyaadha amma akka gaaritti 10.iddirii fi maabaraa fa’as yeroof dabarsaa


(OROMUMMAA fi SABBOONUMMAA) / (ITOOPHIYUMMAA fi AMAARUMMAA)

(ኦሮሞነት እና የኦሮሞ ብሔርተኝነት) / (የኢትዮጵያ ብሔርተኝነት እና አማራነት) Berhanu Hundee Dhimmootni mata dureerratti lakkuu lakkuudhaan garee lamatti bahan kun faallaa walii akka ta’an osoo hin ibsin dura mee hiika isaanii gabaabsinee haa laallu. Oromummaas ta’ee Amaarummaan utubaalee (pillars) sadi qabu. Isaan kunis Afaan, Aadaa fi Seenaa dha. Isaan sadeen kun walitti yoo hidhaman immoo “Eenyummaa (Identity)” ibsu. Gabaabatti, Oromummaas ta’ee Amaarummaan eenyummaa saba sanaa ti jechuu dha. Sabboonummaa fi Itoophiyummaa yoo laalle immoo, Sabboonummaan utubaalee sadeen kana beekuu, jaalachuu, kabajuu fi isaaniif dursa kennuu dha. Asirratti wanti hubatamuu qabu, waan ofii tokko sirriitti beekuun, jaalachuu fi isaaf dursa kennuun kan biraa jibbuu akka hin taanee dha. Kun keessumaayuu Sabboonummaa Oromoo laallata. Haa ta’u malee, Sabboonummaa Oromoo fi Sabboonummaa Amaaraa ykn Itoophiyummaa walbira qabnee yoo laalle, Sabboonummaan Amaaraa fi Itoophiyummaan kallattiidhaanis ta’ee al-kallattiidhaan fedhii akkasuma kana birallee dabree olaantummaa saba tokkoo akka calaqqisu ragaalee hedduu dhiyeessuun ni danda’ama. Amanamus amanamuu baatus, fudhatamus dhiisamus Itoophiyummaan Amaarummaa halluu biraa dibatee mul’atuu dha. Keessi isaanii tokkuma; fedhiin isaaniis akkasuma. Kanaafuu, Amaarummaa fi Itoophiyummaa gargar baasanii laaluun hubannoo dhabuu dha. Itoophiyummaan tooftaa Amaarummaan ittin hojiirra ooluu dha. Maqaa Itoophiyaatiin sabaa fi sab-lammootarratti eenyummaa Amaaraa (Amaarummaa) fedhuu yaaluu dha. Asirratti warra dhimma kana hin hubanneef ibsuuf, Oromummaa fi Sabboonummaa walbira qabnee yoo laalle, Sabboonummaa akka dhiphummaatti warri laalan waan jiraniif, kun sirrii miti. Sabboonummaan guddina sadarkaa ol’aanaa Oromummaa ti. Sabboonummaan gabaabumatti bilchina Oromummaa qabaachuu dha. Akkuma kanaa oliti ibsame, Oromummaa jaalachuu, kabajuu fi isaaf dursa kennuutu Sabboonummaallee guddisa jechuu dha. Akkuma jedhame, Sabboonummaan guddina sadarkaa ol’aanaa Oromummaa ti yoo jedhame dhara hin ta’u. Oromoo ta’anii dhalachuu fi Oromummaa beekuunis garaagarummaa guddaa qaba. Kanaafuu, abalu Sabboonaa ykn Sabboontuu dha; abalu immoo Sabboonaa ykn Sabboontuu miti jedhama malee, eenyummaa uumaa waliif kennuu fi walirraa fudhachuufii miti. Sababni guddaan Sabboonummaarratti duulamuufis waanuma Sabboonummaan Oromoo Oromummaa jaalatu fi isaaf dursa kennuuf malee, akka ololamutti Sabboonummaan Oromoo biyyattii tanaafis ta’ee saboota fi sab-lammootaaf gaaga’ama ta’eetii miti. Sabboonummaan Oromoo fedhii saba Oromoo guutuuf furtu ta’us, fedhii uummattoota biroo ni faallessa jechuun dogongora guddaa dha. Biyyattii tana ni diiga kan jedhamus, ololaa fi malee dhugaa miti. Sabboonummaa Oromootu har’a biyyattii tana harka Wayyaanotaatii akka baase fi jijjiirama qilleensaa akka fide maaliif dagatama? Kun dhugaa lafarra jiruu fi Addunyaanillee beektuu dhaa bar!! Dhimmuma kana wajjin walqabatee, Oromoonni tokko tokko maaliff Itoophiyummaa akka faarsani fi Sabboonummaa akka balaaleffatan yeroo biraan itti deebi’a. Hanga walitti deebinutti nagaatti. =================================================================== (ኦሮሞነት እና የኦሮሞ ብሔርተኝነት) / (የኢትዮጵያ ብሔርተኝነት እና አማራነት) ብርሃኑ ሁንዴ በርዕሱ ላይ በጥንድ ሁለት ቦታ የተቀመጡት እነዚህ ጉዳዮች ተቃራኒዎች እንደሆኑ ከመግለፅ በፊት እስቲ ፊቺአቸውን ባጭሩ እንይ። ኦሮሞነትም ሆነ አማራነት ሁለቱም ሶስት ምሰሶዎች (pillars) አላቸው። እነዚህ ምሰሶዎች ደግሞ ቋንቋ፣ ባህልና ታሪክ ናቸው። እነዚህ ሶስቱ አንድ ላይ ከታዩ ደግሞ ማንነትን (Identity) ይገልፃሉ ማለት ነው። ባጭሩ ኦሮሞነትም ሆነ አማራነት ሁለቱም የብሔሩ መገለጫዎች ናቸው። የኦሮሞን ብሔርተኝነትና የኢትዮጵያን ብሔርተኝነት ካየን ግን የኦሮሞ ብሔርተኝነት እነዚያን ሶስት ምሰሶዎችን በደንብ ማወቅ፣ ማክበር፣ መውደድና ለነዚህ ደግሞ ቅድሚያ መስጠት ነው። እዚህ ላይ መገንዘብ ያለበት ጉዳይ የራስን ነገር በድንብ ማወቅ፣ መውደድና ለዚህ ቅድሚያ መስጠት ማለት የሌላውን መጥላት እንደልሆነ ነው። ይህ በይበልጥ የኦሮሞን ብሔርተኝነትን ይመለከታል። ይሁን እንጂ የኦሮሞን ብሔርተኝነትና የአማራን ብሔርተኝነት ወይንም የኢትዮጵያን ብሔርተኝነት ጎን ለጎን ይዝን ካየን፣ የአማራ ብሔርተኝነትና የኢትዮጵያ ብሔርተኝነት በቀጥታም ሆነ በተዘዋዋሪ ያንድን ብሔር ፍላጎት ከዚህም አልፈው ያንድን ብሔር የበላይነት እንደሚያንፀባርቁ ብዙ መስረጃዎችን ማቅረብ ይቻላል። ቢታመንም ባይታመንም፣ ቢወሰድም ቢተውም የኢትዮጵያ ብሔርተኝነት ሌላ ቀለም ለብሶ የሚቀርብ የአማራ ብሔርተኝነት ነው። ውስጣቸው አንድ ነው። ፍላጎታቸውም አንድ ነው። ስለዚህ የአማራን ብሔርተኝነትና የኢትዮጵያን ብሔርተኝነት ለይተው ማየት ኣለማስተዋል ነው። የኢትዮጵያ ብሔርተኝነት የአማራ ብሔርተኝነትን ስራ ላይ እንዲውል የሚጠቀሙበት ስልት ነው። በኢትዮጵያ ስም የአማራን ማንነት በብሔሮችና ብሔረሰቦች ላይ መጫን የሚደረግ ሙከራ ነው። አዚህ ላይ ይህንን ጉዳይ ለማይረዱት ለማብራራት ያህል፣ ኦሮሞነትንና የኦሮሞን ብሔርተኝነትን ጎን ለጎን ይዘን ካየን ደግሞ የኦሮሞን ብሔርተኝነትን እንደ ጠባብነት የምመለክቱት ስላሉ ይህ ፍፁም ስህተት ነው። የኦሮሞ ብሔርተኝነት የኦሮሞነት ከፍተኛው የእድገት ደረጃ ነው። የኦሮሞ ብሔርተኝነት ባጭሩ በኦሮሞነት መብሰል ነው። ከዚህ በላይ እንደተገለፀው ኦሮሞነትን መውደድ፣ ማክበርና ለዚህም ቅድሚያ መስጠት ነው የኦሮሞን ብሔርተኝነት የሚያሳድገው። እንደተባለው የኦሮሞ ብሔርተኝነት የኦሮሞነት ከፍተኛው የእድገት ደረጃ ነው ቢባል ሀሰት አይሆንም። ኦሮሞ ሆኖ መወለድና ኦሮሞነትን ማወቅ ትልቅ ልዩነት ኣላቸው። ስለዚህ እገሌ የኦሮሞ ብሔርተኛ ነው ወይም ናት፤ እገሌ ደግሞ የኦሮሞ ብሔርተኛ አይደለም ወይም አይደለችም ይባላል እንጂ በተፈጥሮ የሚገኘውን ኦሮሞነትን ላንዱ መስጠት ወይንም ካንዱ መቀማት አይደለም። በኦሮሞ ብሔርተኝነት ላይ የሚዘመትበት ዋናው ምክንያትም የኦሮሞ ብሔርተኝነት ኦሮሞነትን ስለሚወድና ለዚህም ቅድሚያ ስለሚሰጥ ነው እንጂ ፕሮፓጋንዳ እንደሚደረገው የኦሮሞ ብሔርተኝነት ለዚህች አገርም ሆነ ለብሔር ብሔረሰቦች አደጋ ሆኖ አይደለም። የኦሮሞ ብሔርተኝነት የኦሮሞን ሕዝብና ብሔር ፍላጎት ለማሟላት ወሳኝ ቁልፍ ቢሆንም፣ የሌሎችን ፍላጎት ይፃረራል ማለት ትልቅ ስህተት ነው። ይህቺን አገር ያፈርሳታል የሚባለውም ለፖለቲካ ፕሮፖጋንዳና ፍጆታ ካልሆነ በስተቀር ሀቅ አይደለም። የኦሮሞ ብሔርተኝነት የኢትዮጵያን ሕዝብ ከዋያኔ የበላይነት አገዛዝ ያላቀቅ እንደሆነና የለውጥ አየር በዚህች አገር እንዲነፍስ አንዳደረገ እንዴት ይዘነጋል?? ይህ እኮ በመሬት ላይ ያለ እውነታና ዓለምም የሚያውቀው ጉዳይ ነው። ከዚሁ ጉዳይ ጋር በተያያዘ አንዳንድ ኦሮሞዎች ለምን የኢትዮጵያን ብሔርተኝነትን እንደምያሞግሱና የኦሮሞን ብሔርተኝነትን እንደምኮንኑ ሌላ ጊዜ እመለስበታለሁ። ተመልሰን እስከምንገናኝ ቸር እንሰንብት።


Tatamsa’ina Vaayrasii Korona To’achuuf Murtoo MNO Dabarse

Mootummaan naannoo Oromiyaa tatamsa’ina vaayirasii koronaa ittisuu fi xiyyeeffannoo addaatiin socho’aa jira. Sosochii hanga ammaatti taasifame akka jirutti ta’ee gaaga’ama sababa dhibee daddarbaa kanaan dhufuu danda’urraa ummata keenya baraaruuf jecha murtoo dabalataa dabarsuun barbaachisaa ta’ee waan argameef mootummaan naannoo Oromiyaa murtoowwan armaan gadii dbarsee jira. 1.Geejjibni magaalaa keessaa kan akka taaksii,baajaajii, mootor saayikilii. gaarii fi kkf guutummaa guutuutti akka dhaabbatan akkasumas sochiin geejjiba ummataa naannoolee qaxxaamuru guutummaatti akka dhaabatu murtaa’ee jira. Sochiin geejjibaa ummataa aanaalee Oromiyaa keessaatti taasafaman dandeettii fe’umsaa isaanii %50 qofaan tajaajila akka kennani, tajiijila yeroo kennanis kallattiii ogeeyyiin fayaa kennaniin of eeggannoo cimaadhaan qofa akka raawwatamu murtaa’ee jira. 2.Walgahiin kamiyyuu akka dhaabbatu, caasaan mootummaas ta’e kan paartii gandaarraa aanaatti, aanaarraa godinatti, godinaa fi magaalota irraa naannootti waamichi walgahii godhamu kamiyyuu akka dhaabbatu, qaama walgahii waamus ta’e walgahii irratti hirmaatu kamiyyuu irraatti tarkaanfiin ol’aantummaa seeraa kabajichiisuu akka irratti fudhatamu murta’aaee jira 3. Amma dandaa’ametti ummatni keenya sadarkaa gandaatti qe’ee isaa keessa akka turu sosochii baadiyyaa irraa gara magaalatti taasifamu irraa akka of daangessu murtaa’ee jira. Walumaa galatti sosochiin ummataa bakkuma jiranitti akka daangeffamu, namootni bakka gabaa gurguddaa dhaquurraa akka of qusatan, gabaawwaan gurguddaan yeroodhaaf akka daangaa’an murtaa’ee jira. 4.Yeroo rakkinaa kana keessa saalaatnii fi kadhannaan gara Uumaa keenyaatti goonu barbaachisaa akka ta’e mootumman ni amana. Ta’us lakkoofsa heedduudhaan gara mannen amantaadeemuun tatamsa’ina dhibee kanaaf nama saaxila waan ta’eef sagantaaleen dhaabbilee lakkoofsa guddaadhaan taasifamu akka daangeffamu, namni dhuunfaadhaan mana ofiitti kadhannnaa isaa akka geggeessuu, abbootiin amantaas ummata baraaruuf jecha kallattii kaa’me kana raawwachiisuun akka tumsan mootummaan waamicha dabarse jira. 5.Manneen bashannanaa galgala, mannen ragadaa, manneen jimaa qamaasisanii fi manneen shiishaa dhibeen kun akka tatatmsa’u shoora guddaa waan qabaniif guutummaatti akka cufaman murtaa’ee jira. 6.Seensaa fi bahinsa magoolota Oromiyaa gurguddoo keessatti iddoon sakkata’iinsa ho’ina qaama namaa itti safaran (body tempratture check points) guyyaa har’aa irraa eegalee ogeeyyiidhaan akka eegalamu, sakatta’insa taasifamuun namootni vaayirasichaan qabamuun shakkaman giddu gala tursiisaa (Isolation center) dhiyeenya isaanitti argamu galanii hordoffiin barbaachisaan akka taasifamuuf mutrtaa’ee jira. 7.Ogeessotni fayyaa soorama bahanii fi barattootni ogummaa fayyaa barachaa jiran waamichi lammii isaanii baraaruuf tajaajila lammummaa akka kennani godhamuufi waan maluuf waamicha mootumaan taasisuuf akka of qopheessani. 8.Yunvarsiitiiwwan naannoo Oromiyaa keessa jiran, kolleejotni, giddu galli dargaggootaa, manneen barnoootaa namoota vaayirasii kanaan qabamuun shakkamaniif bakka tursiisaa (isolation centre) ta’anii tajaajiluuf akka qophaa’aan murtaa’ee jira. 9.Manneen hojii moootummaa tajaajila kennuu kan itti fufan ta’a. Ta’us hojjetoootaa murteessoo ta’an qofa hambisuun kanneen biroo murtoo hoggansa dhiyootti aragamuun boqonnaa akka bahan, iddoo hojii fi geejjiba waliinii keesatti gorsa ogeeyyii fayyaatiin kenname namuusa cimaan hojiirra oolchaa tajaajilota murteesssaa ta’an qofa akka kennan murtaa’ee jira. 10.Tatamsa’ina vaayirasichaa ilaalchisee qaamota odeeffannoo sobaa tamsaasuun ummata burjaajessan irratti tarkaanfiin ol’aantummaa seeraa kabajichiisuu cimaa ta’e akka fudhatamu murtaa’ee jira. 11.Yeroo rakkinaa kana bira darbuuf tattaaffii godhamaa jiru kana keessatti humni mootummaa xiqqaa waan ta’eef ummatni akaataa duudhaa Oromummaatiin akka walbira dhaabatu, inni waa qabu namoota harka qalleeyyii ta’an akka gargaaru, kenniinsa tajaajila lammumaatiin qabeenya, humnaa fi beekumsa qabuun akka walbira dhaabbatu, qaamni mootummaa sadarkaan jiru hojii tajaajila lallmuumaa qindeessuun dhibee kana mo’achuuf sochii taasifamuuf qabeenya, humnaa fi beekumsa jiru walitti qindeessuun sochii ittisaa fi to’annoo vaayirasichaaf oolchuuf xiyyeeffanno adaatiin itti gaafatamummaa isaanii akka bahatan kallattiin kaa’amee jira. 12.Murtoo Mootummaan naannoo Oromiyaa ummata keenya balaa dhibee vaayirasii kanaatiin dhufurraa ittisuuf dabarse qaamotni nageenyaa ol’aantumaa seeraa kabajichiisuudhaan akka raawwachiisan ajajni darbee jira. Mootummaa Naannoo Oromiyaa Bitootessa 21/2012 Finfinnee


Gorsa namoota dhukkuba ‘Asmii’ qabaniif dhukkuba COVID-19 ilaalchisee.

Dr. Gurmeessaa Namoonni kanneen dhukkuba dabalataa qaban dhukkuba COVID-19 kanaaf haala addaan saaxilamoo akka ta’an beekamaadha. Namoonni dhukkuba asmii qaban ammoo keessumatti addatti hubamu. Haala kana ilaalchisee dhabbanni fayyaa biyyyolessaa biyya ingilaandi, dhukkubsattoonni dhukkuba asmii qaban yoo xiqqaate torbanoota kudha lamaaf akka manaa hin baane, nyaata bitachuuf illee akka hin baane, yoo danda’an namni akka bituuf, yokaan manatti akka ajajatan, xalayaa fi ergaa gabaabaa ittiin ga’eera. Biyya keenya keessatti ammoo haala kanaan haadholii fi abbootii akkasumas obbolaan keenya dhukkubsattoota dhukkuba asmiif ergaa dabarsuun waan ulfaatuuf haala kanaan nuuf haa qaqqabubqaba. Namni tokkollee ta’u yoo mana turee lubbuu ofii baraare waan guddadha. Namoota dhukkuba asmii qaban keessaa ammoo addatti dhukkuba kanaan miidhamu jedhamee kan yaadamu, kanneen qoricha walitti fufiinsaa akka fudhatan ajajamanii fi kanneen sababa dhukkuba asmii kanaaf waggaa tokkoo asitti hospitaala ciisanii yaalamaniidha. Namoonni akkasii yoo danda’ame [osuma mootummaan akka ala hin baane hin dhorkiin illee] tasuma gadi ba’uu dhiisuu qabu. Fayyaan Faaya © Dr. Gurmeessaa1,1 tn


Dr.Milkeessaan buutame jira!

Oduu Ammee! “Giriggirri keessa budeen nacciin shan bade” jedhani!Giriggirri dhibee Koronaa vaayiraasii sababeeffachuun Mootummaan bilxiginaa fi harcaattootni sirnaa naafteenyaa koronaa vaayiraasiitti aantee adamoo beektoota ukkaamsuu eegaltee jirti waan ta’eef beektotni mana keessanii akka hinbaane ofeeggannoo cima godha! Booda gaafa barri darbee akka dukkaanna’eetti hin hafu maaliif hitanii jedhanii qaamni gaafatan yoo argame mana ta’aa jedhanan waan didaanii bakkee keessa waan deemaniif dhibee koronaa vaayiraasii qabachuu fi dhabuu isaanii addaa baafachuu koree taaskii foorsii dhibee koronaa Vaayiraasiif ittisuuf dhaabbatetu qabee bakka ‘magagamiyaa’ yeroof qophaa’ee geesse malee nutti waan beeknu hinqabnu isiin jechuun isaanii hinhafu! Dr.Milkeessaan buutame jira, Dr.Darajjeee immoo buutuf barbaadaa jiraachuun oduun gola bilxiginaa keessa miliqxee baatee jirti. Garaagarummaan mootummaa bilxiginaa fi koronaa vaayiraasii gidduu jiru sabummaan addaan baasanii miidhuu qofadha malee jarri lachuu tokkummaa! Kanaaf, yeroo ammaa dacheen oromiyaa fi uummaatni oromoo koronaa harcaattoota sirnaa naafteenyaan ijaarame mootummaa bilxiginaa fi koronaa dhukkubbaa waliin waraanatti seenee keessummeessaa jira jechuun nidanda’ama. Kaadireen bilxiginaa maraatee nama uuffata itti deebisuu dhabdee dhiroo maalwaaya?


Adeemsa qabsoo bilisummaa Oromoo keessatti warraaqsa dhalatanii galma hankaakan/hanqatan (1870 – 2020)

Malkamuu Jaatee, Caamsaa 15 bara 2020 Seensa Ummati Oromoo mootummaa-maleeyyi ta’uudhaan walabummaa sarbamee, aangoo ittiin diina ofi irraa ittisu dhabuudhaan, balaa (rakkinoota) gurguddoo sirna mootummaa Habashaa keessaa maddaniif bara 1870 irraa eegalee saaxilame: (1) Sanyii duguggaa (ajjefamuu miliyoonaan); (2) Sanyi eenyummaa Oromoo balleessuu (Afaan+Aadaa+Seenaa Oromoo haquu), (3) Oromiyaa qabeenya uumamaan badhaate saamuu, (4)Ummata miliyoona hedduu buqqisuun jireenya hiyyummaa fi baqattummaatiif saaxiiluu fi (5) Diigumsa caasaa bulchiinsa Oromoo (sirna hawaasummaa fi siyaasaa Oromoo dadhabsisuun dhabamsisuu). Gidiraa fi rorroon osoo wal irraa hin citiin mootummaa Habashaa dhufee-darbun bifa walfakkaatun ummata Oromoo irratti bara 1870-2020 rawwatamaa jira. Bara 1870-1890 weerara Yohaannis fi Minilik hoggananiin ummati Oromoo gara miliyoona 5 ga`u lafa irraa dugugamuu galmeen seenaa mirkanessera. Sanyii Oromoo kallattiin lafa irraa duguguuf gabiromfataan meshaaleen fayyadame: (1) aangoo lolaa ammayyawe hedduminaan hidhachuu waraana Habashaa, (2) daldala garbaa, fi (3) dhukkuba daddarbaa ture. Duula badiisaa irraa ummati hafe miliyonni 5 fi dhalooti aanu ammoo seera mootummaan Habashaa tolfatee waggoota 130 darban alkallattiin sanyii duguggaa geggessaa jiruuf saaxilaman. Mallattolee sabummaa Oromoo owaaluuf dulli wal irraa hin citiin karaa hedduun geggefama. Kana irratti dabalee iyyummaa, beelaa, fi waraana meeshaalee siyaasaa godhachuun acuccaa gar-malee raawwachuun toftaalee murnoota mootummaa Habashaa ta`uun ifaa dha. Mootummaan Hayile Silaase beelaa fi xiyyaara waraanaa fayyadamuun Oromoo miliyoonaa oli lafa irraa duguge. Ittuma fufuun beelaa fi waraanni bara mootummota kolonel Mangistuu fi Mallas hogganamees namoota milyoona lamaa oli lafa irraa haxaaweera. Caamsaa bara 2018 jalqabee murni mootummaa Habashaa, kolone Abyi hogganuus, haaromsuma warra darbee ti. Jeequmsi fi gooliin waggoota 150 darban fufiinsaan tarsiimoo siyaasa Habashaa irraa dhalatan guddachaa fi baballachaa adeemuudhaan sochiilee Qabsoo Bilisummaa Oromoo (QBO) keessaan fufiinsaan dhalachuu warraaqsaaf sababii ta`aniru. Fincila yookiin waraana gargaaramuudhaan sirna siyaasaa fi bulchiinsa mootummaa biyya tokko jijjiruun warraaqsa jedhamuun beekama. Revolution is a change in the way a country is governed, usually to a different political system and often using violence or war (Dictionary Cambridge). Gurmaawudhaan waggoota 60 darban (1960 – 2020) diddaa fi fincilli ummati Oromoo adda durmmaan keessatti hirmaate baroota sadii walittifufinsaan warraaqsoota sadii argamsisuun mootummaa Itoophiyaa gartulee Habashaan geggefamu jijjireera. Waan kaleessa keessa turame hiraanfachuun, amma eessa akka jiramu hubachuu nama hanqisuun boori garamitti akka deemamu dursanii beekuu nama dhabsisudhaan, gara gufulee ofi duraa bubuqisu dadhabuun galma sagantefame hanqachuu nama geessa. Kanaafuu, galmee seenaa keessaa sochiilee Finciila Diddaa Gabirummaa (FDG) hirmaannaa ummata Oromoo irratti hundaawun geggefamanii warraaqsa gurguddoo sadii dhalchan ergii cunfamanii tarrifaman booda QBO galma akeekameen ga`uu hanqachuu keessatti walfakkii warraaqsa baroota 1974, 1991, fi 2018 dimshaashan ibsama. Kaayyoon barruu kanaa: barrulee fi argaa-dhageettii keessaa odeeffannoo maddan ragoomsachuun sochiilee FDG bara 1870 – 2018 fufinsaan deemsifaman keessaa warraaqsa walittifufinsaan marsaalee sadii dhalatan fi shirra siyaasaa Habashaan butamanii galma akeekamaniif hankaakan xiinxaluu dha. If you mess up & learn nothing, it is a mistake; if you mess up & learn something, it is an experience (Mark McFadden). Sirna mootummaa Habashaa kan saamiicha lafaa fi duguuginsa sanyii namaa yookin dhabamsisuu enyummaa (Afaan, Aadaa, fi Seenaa) sabootaa raawwachuun beekamu ofi irraa kaasuuf Oromoo fi sabooti cunqurfamoon FDG haala facawaan xummura jaarraa 19ffaa keessa jalqaban. Weerara diinaa ofi irraa deebisuuf Oromiyaa bakkoota hedduutti FDG ummati Oromoo geggesse keessaa wareegamni dirrelee Anolee fi Calanqoo seenaa QBO keessatti bakka gurguddoo qabu. Diddaan bara jalqabaa kun daandii sochiilee QBO saaquun akka fincilli itti fufuuf gumaachan. Sochiileen diiddaa qotee bultootaa (peasant uprisings) haala facaween kutaalee Walloo, Tigiraay, Gojjam, Harargee, fi Baalee keessatti baroota adda addaa geggefamaa turan. Sochileen kun sababii qindoomina jaarmiyaa fi siyaasaa hin qabneef aangoo waraana mootummaa Habashaa injifachuuf hin milkoofine. Garuu qabsaawonni kufaniis qabsoon bilisummaa bakkoota adaa addaatti fufeera. Gara dhuuma walakkeessa jaarraa 20ffaa kessa Oromiyaa kaabaa kessatti FDG geggefame sadarkaa guddaa irra ga`ee ture. Ummati Oromoo kaaba Oromiyaa keessatti argaman mootummaa Haayile Sillaasee mormuudhaan FDG bara 1943 keessa finiinsan. Ficilli kun konyaa Qobboo irraa eegaluun gara konyaalee Raayyaa, Waajiraat, fi Endertaatti baballachuudhaan bara 1948 keessa sochii Wayyaanee (Tumsuu) jedhamu hundesse. Sochiin FDG kunis konyaalee kaaba Oromiyaa keessaa afuur qabatamaan mootummaa gartuu Amaharaan hogganamu jalaa bilisomsee ture, garuu mootummaan Haayile Sillaasee, gargaarsa xiyyaara waraanaa mootummaa Ingilizii irraa argateen, konyaalee FDG keessatti geggefaman irratti boombii robsuudhaan ummata kuma hedduu lafa irraa duguuge. Qabsaawoti hedduun kufaniis qabsoon inuuma ittifufe. Bara 1960 booda sochii misomaa fi siyaasaa kan jaarmiyaa Macaa fi Tulamaa, sochii aadaa Waldaa Afran Qalloo, sochii Baalee, fi fincila Barattootaan qabsoon hogganame: warraaqsa jalqabaaf daandii tottolche. Sochiileen FDG kun qindaawaa fi guddachaa adeemuudhaan bara 1970 kessa sochiin gara sadarkaa biyyoleessaa guddachuun sirna saamicha lafaa fi daldala garbaa, kan mootii motoota Habashaan hogganamaa ture, hundee buqqiisee ijaaramuu jaarmiyaa siyaasaaf daandiin tolchamuu eegale. Jarmiyooti bara 1968 –1978 hundeefaman: Sochii Soshaalistummaa Itoophiyaa Hundaa (SSIH 1968), Jaarmiyaa Bilisummaa Ummata Itoophiyaa (JBUI1972) yookin Partii Warraaqsa Ummata Itoophiyaa (PWUI), Adda Bilisummaa Tigraay (ABT1972), Adda Bilisummaa Oromoo (ABO1973), Adda Bilisummaa Ummata Tigraay (ABUT1974), Jaarmiyaa Warraaqsa Maarkis-Leenin (JWML1974), Qabsoo Warraaqsa Ummata Cunqurfamoo Itoophiyaa (QWUCI1975), Gamtaa Dafqaan Bulaa (GDB1975), Barbadaa Warraaqsaa (BW1976) kan“koree loltotaa (Darguu)” jedhame, fi Tokkummaa Jaarmiyoota Maarkis-Leenin Itoophiyaa (TJMLI1977): agoboora jaarmiyoota SSIH, JWML, QWUCI, GDB, fi BW turan. Warraaqsa bara 1974 argamsisuu fi qindeessuu keessatti hirmaannaan hayyoota Oromoo guddaa ture. Caasaa jaarmiyaa ummataa kan ijaaree fi diriirse hayyuu Oromoo, Dr Haayilee Fidaa, ture. Qubee afaan Oromoo tolchuu keessattilee ga`ee olaanaa qaba ture. Sadarkaa biyyolessaa irraa hanga ganda qotee-bulaatti ijaaramuu fi diriirfamuu waajjira dhimma jaarmiyaa ummataa (WDhJU) keessatti qoodi hayyoota Oromoo guddaa ture. Dr. Hayilee Fidaa bara sanatti hayyu duree SSIM fi hoggana caasaa WDhJU fi sadarkaa olitti gorsaa mootummaa Darguu ture. “Jaarmiyaan SSIM, mootummaa Darguu tumsuun dorgommii siyaasaa jaarmiyaa PWUI wajjin geggessaa ture ergii injifateen booda suta-sutaan mootummaa Darguu dhunfatee hogganuuf yaale. Garuu murni Darguu (koree loltuu bulchiinsa yeroo) gutummaatti WDhJU dhuunfachuun jaarmiyoota siyaasaa bara sana ijaaraman hunda diigee jaarmiyaa siyaasaa tokkicha aangoome hundeessu saganteesse. Darguun aangoo waraanaa fayyadamuun jaarmiyootaa fi ummata irratti lolli labse, gara sochii FDG kan warraaqsa 2ffaa argamsisutti ceesifame. Mootummaan Darguu aangoo meeshaa waraanaa keessaa maddu fayyadamee warraaqsa jalqabaa gara dabarse. Sochii warraaqsa bara 1974 keessatti gaaffileen siyaasaa gaafataman: 1ffaa lafti qotee bulaaf haa deebiyu fi 2ffaa mirgi hiree murteeffannaa ummatootaa haa dhugomuu turan. Gaaffiileen siyaasaa kun lamaan kallattiin mirga sabummaa fi abbaa-biyyummaatti hidhamoo dha. Garuu mootummaan Habashaa gartuu Darguun durfamu gaaffilee gurguddoo kana lamaan gara dabarsuudhaan gaaffii qabsoo gitaatti jijjiiree impaayera Habashaa tiksuu saganteefate. Murni kun warraaqsa hatuun maqaa Warraaqsa Soshaalistummaa Itoophiyaa jedhamu moggaasuu fi dhaadannoo “Itoophiyaan haa dursitu” jedhamu maxxansufiin, bara 1974 – 1991 siyaasaa goyyomsaa kan aangoo waraanaan tikfameen, ummatoota cunqurfamoo afaan-fajjessee sirna gabirummaa dheerefate. Goyyomsaa siyaasaa kana irratti gurmuun qabsaawotaa dammaqan sochii FDG eegalan. Waaranni magaalaa keessaa kan Goolii-adii jedhamee jaarmiyaan PWUI hoggannee fi Goolii-diimaa jedhamee mootummaan Darguu qindesse namoota kuumaatama heedduu ergii galaafateen booda mootummaan Darguu aangoo abbaa irrummaa gutummaan mirkaneefate. Ol`aantummaa aangoo waraanaa fayyadamuudhaan ergii jaarmiyaa PWUI injifateen booda mootummichi gara jaarmiyaa SSIM galagaluun miseensotaa fi hogganoota jaarmiyichaa dhabamsiise. Jaarmiyaan SSIM suta-sutaan mootummaa Darguu dhuunfachuuf toftaan qiyyaafatees ituu hin milkaawiin hafudhaan haayyu-duree fi hoogganoota jaarmyichaa dhabamsisuu fi caasaa jaarmyichaa dhuunfachuun injifannoo Darguun xummurame. Haaluuma walfakkaatuun jaarmiyoota bara warraaqsa 1ffaa dhalatan diigaman. Haaroomsa siyaasaa Habashaa hoogganuudhaan mootummaa sirna dimookiraasii fi walqixxummaa argamsisuuf yaaliin haayyoonni siyaasaa QBO taasisan caalmaa aangoo waraanaatiin fashale. Yaaliin sirna dimokiraasii hundeessuu hin milkaawiin hafuudhaan murna abbaa irree gartuu Amaharaan hoogganamuu maddisiise. Murni kun maqaa Darguu jedhamu irraa gara komiisheena Ijaarsa Paartii Hojjetoota Itoophiyaa (KIPHI) fi jaarmiyaa Paartii Hojjetoota Itoophiyaa (PHI) ofi jijjiruudhaan bara 1974 – 1991 aangoo waraanaa fayyadamee daangaa mootummaa Habashaa baballise. Darguun karoora siyaasaa kana fiixaan baasuuf odeeffannoo gantoota irraa argatee fayyadamuun tarkaanfii suukanneessaa fudhachuun sagantaa yeroo gabaabduudhaan sochilee FDG magaalaa keessa turan ergii dhabamsiisee booda sochiilee FDG dirree hidhannoo kan baadiyyaa keessatti geggefamu owwaaluuf sagantaa duula waraanaa wal irraa hin citnee baafatee guutummaan QBO dhabamsisuu irratti xiyyeffate. Waraana Golii-diimaa Darguun magaalaa keessatti hogganeen namooti nagaan gara kumaatama 30 hanga kumaatama 750 tilmaamaman bara 1976 – 1977 lafa irraa duguugaman. Garuu qabsaawoti miliquun hafan ijaaramanii sochii FDG 2ffaa hogganuu eegalan. Siyaasa abbaa irrummaa mormuun sochiileen FDG bara 1974 magaalaa fi baadiyyaa keessatti eegaluun waggaa 17 booda bara 1991 kan dhalate warraaqsa 2ffaa dorrobe. Jaarmiyooleen diigamuu irraa hafan, fakkenyaaf ABO, ABT, fi ABUT sagantaa riphee lolaa qindaween qabsoo itti fufuuf murteessan. Jaarmiyaan ABO wareegama qaalii baasudhaan duula jalqabaa diinoti QBO karaa mootummaa Habashaa fi mootummaa Somaaliyaa golee maraan (duraa fi duubaan) irratti labsan gootummaan of irraa ittisuudhaan QBO daran hadhaawaa obsaan ful-duratti tarkaanfachisuu eegale. ABO gaachaanummaan QBO tiksuudhaan hogganuuf dirqama seena-qabeessa fudhate. Injifannoo adeemsa QBO keessatti galmaawaan tikfataa dirqama sadarkaa ol´aanaa ofitti fudhachuun adeemsa QBO haalan wal-xaxaa hiikuu eegale. ABO haala baayyee ulfaataa ta`e keessatti hojii QBO birkilee siyaasaa, waraanaa, fi dipilomaasii jalatti qindeessuudhaan hooggane. Hojiin QBO baadiyaa keessatti babal’achaa adeemuudhaan hoogganotaa fi caasaalee jaarmiyaa, lafa ball`aa Oromiyaa keessa diriirse. ABT fi ABUT ammoo ergii ijaaraman booda jaarmiyota Eriteriyaa keessatti qabsoo siyaasaa fi hidhannoo geggeessaa turan wajjin karaa lafa jalaan walqunamtii eegalan. Qunnamtichis karaa maadhilee Adda Bilisummaa Eriteriyaa (ABE) fi Adda Bilisummaa Ummata Eriteriyaa (ABUE) dhoksaan Itoophiyaa keessatti hojjetan keessaan ABT yeroo ABE quunnamu; ABUT ammoo ABUE qunname. Qabsoo siyasaa, hidhannoo, fi dipilomaasii bara 1976 – 1989 geggefameen qabsoon siyaasa Tigraay gara sadarkaa olitti guddate. ABUT fi Socii Dimokirasii Ummata Itoophiyaa (SDUI) walitti idayamuun jaarmiyaa Adda Warraaqsa Dimokiraasii Ummatoota Itoophiyaa (ADWUI) hundeefame. Walitti dabalamuu ABUT fi SDUI irraa bara 1989 ADWUI ergii tolchamee waggaa tokko booda bara 1990 bojiyamtoota waraanaa irraa Dhaaba Dimokiraatawaa Ummata Oromoo (DhDUO) bixxiluun itti idayachuun milkaawe. Ijaaramuun ADWUI akka diigumsi caasaa mootummaa Amaharaa dhiyatee fi akka caasaan mootummaa Tigraay dhalachaa fi diriirfamaa jiru mirkanesse. Jaarmiyaa ADWUI meeshaa godhachudhaan ABUT mootii jaarmiyoota siyaasa Itoophiyaa jarraa 21ffa ta`uuf qophaawe. Dhalooti mootii motoota Habashaa kan afaan Tigriffaa dubbatan haaluma adeemsa siyaasaa armaan olitti ibsameen jaarmiyaa ADWUI tolfachudhaan dirree riphee lolaa keessatti lammilee Amaharaa fi Oromoo boojiyaman of dura ofuun, gara masaraa mootummaa Habashaa gulu`fan: aangoo siyaasaa waggoota 100 oliif Habashaa afaan Amahariffaa dubbataniin harkaa fudhatame deebifachuuf. Milkoomina siyaasaaf meeshaalee gurguddoo 2 fayyadaman. Miseensota jaarmiyaa PWUI Gondor irraa gara Tigraayi baqatan irraa SDUI bara 1980 hundessu fi Tigraayi fi Eriteriyaa keessatti ABUT fi ABUE dirree to`atan kessatti waraana Darguu boojiyaman irraa DhDUO bara 1989 (Gobanaa Daacee summiin du`ee waggaa 100 booda) hundeefachuun gutummaa Itoophiyaa to`achuun milkaaweef. Haaluma kanaan siyasaa Habashaa kessatti ergamtummaan Oromoo gara sadarkaa jaarmiyaatti guddachuun, QBO jaarmiyaan ABO hogganu danquun eegalame. Dhiittaan mirga namomaa bara 1991 – 2018 Oromiyaa keessatti raawwataman akka DhDUO meshaa ABUT tolfate ta`e mullise. Haaqa Oromoo kabachisuuf DhDUO dandeettii akka hin horatin fi ergamtuu diinaa ta`uun mirkanaawe. Bara 1974 booda sochiileen FDG qindaawaa fi guddachaa adeemuudhaan ijaaramuu fi lakkofsaan baayyachuu jaarmiyaa siyaasaa Oromoof daandiin tolchamuu eegale. Jaarmiyooti bara 1974 – 1991 hundeefaman: Adda Bilisummaa Oromoo Abboo (1976) kan mootummaan Somaaliyaa haaluma siyaasa Habashaan walfakkaatuun meeshaa gobiromfannaaf tolfatee qabeenya ummata Oromoo saamuuf saganteefate, Adda Islaama Bilisummaa Oromiyaa (1978), Ijaarsa Bilisummaa Saba Oromoo (1988), fi Adda Bilisummaa Tokkummaa Ummata Oromoo (1989). Jaarmiyooti siyaasaa Oromoo bara sochiilee FDG 2ffaa ijaaraman kun gamtaawuu (tokkomuu yookin waltumsuu) keessaan warraaqsa 2ffa bara 1991 dhalate hogganuuf hin milkoofine sababilee hedduuf. Fakkenyaaf, jaarmiyoota siyaasaa keessatti afaan-fajjii hogganummaa dhalateetti fayyadamudhaan, gantooti ummataa (ergamtootiin diinaa, DhDUO), mooraa QBO keessa dhokatanii seenuun akka hojiii jeequmsaa fi diigumsaa baballisan haalli mijjataaf ademeera. Jaarmiyaa siyaasaa fi sochii diplomaasiin deggeramee bara 1974 – 1991 waraanni riphee lolaa hogganummaa ABUE, ABUT fi ABO jalatti geggefame, looltuu mootummaa Darguu gara miliyoona tokkoo fi meeshaa waraanaa ammayyawe hidhate injifachuudhaan, bara 1991 dhalachuu warraaqsa 2ffaa mirkaneesse. Jaarmiyaa ABUE fi jaarmiyaa ABUT giddutti icitiidhaan tumsi siyaasaa tolchamuudhaan dhalachuu fi babalifamuu mootummaa Tigraayif daandii siyaasaa, toftaa waraanaa, fi tarsimoo diplomaasii aanjesse. Tumsi kun iccitiin qabamee lafa-jalaan ijaaramee bara 1988 – 1998 hojjetaa ture. ABUE fi ABUT tumsa ergii ijaarratan booda dirree Walloo, Gondor, Goojaam, Naqamtee, fi Amboo irraan Ebla bara 1991 magaalaa Finfinnee seenanii to`achuun mootummaa lam-tokkee, mootummaa ce´umsaa Itoophiyaa fi mootummaa Eriteriyaa haaraa, hundeesuu irratti milkaawan. Eebila bara 1991 yeroo sirni mootummaa Habashaa ilaalcha siyaasa soshaalistummaa addunyaa hordofu diigame kanatti jaarmiyaan ABO mootummaa cee`umsaa hundeessu keessatti hirmaannaa guddaa qaba ture. Kaayyoo warraaqsa 2ffaa milkeessuuf hirmaannaa ijaaraa ABO taasise kun baatilee gabaabduu booda shira murnoota siyaasaa Habashaa, ABUE fi ABUT, xaxaniin boorawe. Itoophiyaa keessatti sirna dimookiraasii hundeessuuf fedhii fi dandeettiin mootummaa ABUT qabu jalqaba irraa shakkii keessa seene. Gartuun kun aangoo waraanaa fayyadamuun dorgommii jaarmiyoota siyaasaa walaba ugguruu eegale: fakkenyaaf, filmaata bulchiinsa naannoo kan Waxabajji bara 1992tti karoorfame keessatti ABO Oromiyaa irratti ni injifata sodaa jedhu irraa akka filmaati haqaa fi bilisa ta’ee hin adeemsifamne danquudhaan tooftaa mull’ataa fi dhokataa fayyadamuun bacancarfame. Dhiibbaa aguggaadhaan adeemsifamaa ture kun akka ummati Oromoo jaarmiyaa ABO hin filanneef qoqqobe. Karaa nagaa fi dimookirasii argaminnaaf kan hawwame bilisummaan hin argamiin hafe. Mootummooti Habashaa lamaanuu, kan Eriteriyaa fi kan Tigraay, akka fedhanitti qabeenyaa ummatoota Itoophiyaa saamuu eegalan. Sagantaa saamicha qabeenyaa kana milkeessuuf, ABUE fi ABUT wal-tumsuun, jaarmiyoota siyaasaa mirga ummataaf qabsaawan irratti duula kallattii maraan labsan. Fakkenyaaf ABUE fi ABUT sagantaa saamicha qabeenyaa akkuma fedhanitti fiixaan baafachuuf kallattiin walitumsuun bara 1988 – 1998 jaarmiyaa ABO irratti duula siyaasaa, waraanaa, fi dipilomaasii qindeessaa turan. Qabeenyaa lafa irraa fi lafa keessa jiran hanga dandeettii isaanii saamuun, halkanii fi guyyaa, daandilee gara Asab, Walloo, fi Gondor geessan irraan gara Eriteriyaa fi Tigraay gurrachaa turan. Fakkenyaaf bara 1991 – 1998 qabeenya uumamaa Oromiyaa fi Kibba Itoophiyaa keessaa ABUE saamaa tureef ragaan: “biyyi Eriteriyaa buna oomishuuf lafa-qonnaa mijjatu osoo hin qabaatin, bara 1992 – 1998 buna heddumminaan gabaa addunyaatiif dhiyeessaa turteetti”. Haluma warraaqsa bara 1974 wajjin walfakkaatuun warraaqsi lammaffaaniis aangoo waraanaan gara dabarfamuu eegale. Bara 1991 – 1992 yeroo bulchiinsi mootummaa Itoophiyaa (Habashaa) gartuu Amaharaa irraa gara gartuu Tigraay cee`sifamaa turetti walii galteen siyaasaa roga ifa ta`e hin qabnetu hogganoota ABO fi hogganoota ABUT (ABUE) gidduutti raawwatame. Walii-galtee yeroo mootummaa ce´umsaa iftoomina hin qabaatiin kana irratti hundaawuudhaan qondaaloti Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) fi dabbalooti jaarmiyaa ABO akkaataa ABUT waliin hojjetan irratti marihataa turan. Garuu yeroo hedduu hogganooti ABUT waliigaltee diiguun deggertoota, miseensota, fi dabballoota ABO hidhuu fi ajjeesuudhaan tuffii ABO fi ummata Oromoof qaban ifatti argarsiisan. Walii-galtee iftoomina hin qabne kanaan hojjechuu keessatti shira xaxamaa tureen hogganoota ABO sadarkaa olii, qondaalota, dabbaloota, miseensota, fi deggertoota ajjeesuun baballachaama adeeme. Aangoon mootummaa Habashaa warra afaan Amahariffaa dubbatu irraa gara warra afaan Tigriffaa dubbatu gutummaatti ergii jijjirameen booda osoo hin bubbuliin sadarkkaa tokkoffatti QBO laamshessuu fi sirna gabirummaa haareffame tikfatuun sagnteefame. Mootummaan ABUT kun qaamoota akka ABUE (gargaartota waraanaa fi siyaasaa), mootumoota dureeyii (tooftaa fi maallaqa), fi gantoota ummata Oromoo keessatti dhalatan (odeeffannoo kennan) irraa tumsa qindeffachuun duulli wal irraa hin citne ABO fi ummata Oromoo irratti labsame. Haaluma kanaan siyaasaa QBO hoogganummaa ABOn durfamu fi siyaasaa gabrummaa murna Habashaa kan ilaalcha warraaqxumma dimookiraasii jedhame aguggatee haareefame gidduutti wal-dhibdeen dhalate guddachaa adeemuudhaan WBO diiguu fi mootummaa ce`uumsaa keessaa dhiibanii jaarmiyaa ABO baasuun saganteefame. Duula kallatii maraan ABO fi WBO irratti banuun akka motummaa ce`umsaa keessaa baafamuuf dirqamu taasifame. Kanaafuu, warraaqsi 2ffaa dhalatee osoo shanan hin gutiin shirra siyaasaa Habashaan butamee gara dabarfamuun sochii FDG kan warraaqsa 3ffaa dhalchu argamsise. Sirna siyaasa gabiromfannaa gartuleen Habashaa haarawaan (ABUE fi ABUT) tolfachuu eegalan mormuudhaan magaalaa fi baadiyyaa Oromiyaa keessatti sochilee FDG bara 1991 jalqabame kessaan warraaqsi 3ffaan dorrobe waggoota 27 booda bara 2018 dhalate. Walumaagala mootummoti Habashaa afaan Amahariffaa fi afaan Tigiriffaa dubbatan martuu kayyoon isaanii saamicha qabeenya uumamaa, shira siyasaa, fi ol-aantummaa saba keessaa dhalatanii ummatoota cunqurfamoo irratti agarsiifachuu dha. Mootummooti ilmaan Minilik (1889 – 1991) fi Yohaannis (1991 – 2018) baroota adda addaa diriirfaman hunduu sirna acuccaa hogganan keessatti qabxilee heddudhaan wal fakkaatu. Fakkenyaaf qabxilee gurguddoo sadiin walifakkaatu: (1ffaa) daangaa lafa (biyya) ummatoota weeraranii hirmaachuu irratti waliigaltee mallatteesuu, (2ffaa) Waliigaltee diiguun waraana (loolisa) banuu; fi (3ffaa) Biyya Oromoo fi biyya ummatoota kibba Itoophiyaa weeraruun qabeenyaa saamuudhaan ol-aantummaa dinagidee, hawaasummaa, fi siyaasaa hin raafamne hundeeffachuu dha. Mootummaa warra Habashaa waliigaltee kabajee hin beekne wajjiin hogganni ABO waligaltee iftoomina hin qabne keessa seenudhaan dagamee qabsaawota qa`qqaalii kumaatama wareegama daangaa darbeef saaxiile. Diinoti bifa haaraween bara 1991 Oromiyaa weeraran kuniis ABO fi WBO diiganii dhabamsiisuudhaan gutummaa Oromiyaa to`achuuf karoora yeroo gababaa fi dheeraa qindeeffatan. Hoggana ABO marfama walxaxe keessa naquu fi WBO gara moraa (mana hiidhaa) galchuudhaan dulli waraanaa kallattii maraan jalqabe. Waxabajjii bara 1992 ABOn dhiibamee yeroo mootummaa ceehumsaa Itoophiyaa keessaa baafame, mootummooti ABUE fi ABUT sochii waraanaa waliin qindeeffachuudhaan kallachoota QBO, WBO fi ABO, dhabamsisuuf lola jabaa golee maraan banan. Miseensoti WBO moraa (mana-hidhaa) diinaan marfame keessaa cabsanii ba`uuf dirqaman, garuu waraanni diinnaa oli`aantummaa meeshaa waraanaa fi da`oo tarsimaawe qabachudhaan haleellaa irratti baneen miidhaa guddaaf saaxilaman. Kumaatama heddutti kan herregaman miseensoti fi qondaaltoti WBO fi ABO akkasumas ummati Oromoo kumaatamni hedduun qubsumoota (kampii) waraana mootummaa Habashaa naannoo Dhidhessaa, Huursoo, Bilaattee, Ziwaayi, fi kkf keessatti golee Oromiyaa mara irraa walitti guramuudhaan hiidhaa, reebicha, qaama-hirr’achuu, ajjechaa, fi shororkaa daangaa hin qabneef saaxilaman. Qondaaloti WBO fi dabballooti ABO ijoo turan lubbuu isaanii dhaban. Walumaagalatti QBO ukkaamsaa diinaa irraa ittisuuf, gootoliin ilmaan Oromoo, qabeenyaa kaminuu kan hin geddaramne fi jijjiirraa kaminuu kan bakka hin bune, lubbuu isaanii wareegan. Farreen nagaa fi diinoota dimookirasii kan ta`aan (murnooti Habashaa, ABUE fi ABUT) golee maraan ummata Oromoo irratti duula banan. Murnooti Habashaa yeroon isaaniif tolte kun WBO fi ABO, kallachaa fi gaachana QBO, guutummaatti dhabamsisuudhaan qabenya Oromiyaa akka feedhanitti saamuun Abisiniyaa kaabaa (Erteriyaa fi Tigraay) duromsuun biyya warshaalee fi daldalaa taasisuuf abjootan. Qophii gutuu fi gargaarsa alagaa kamuu osoo hin qabaatiin lola (waraana) diinni haaraan saganteesse seenuuf jaarmiyaan ABO dirqame. Weerara ball’aa ABUE fi ABUT waltumsuun bara 1992 – 1998 ABO irratti geggessaniin gaaga’amni ABO fi WBO irra qaqabe hedduu ulfataa ture. Garuu caalmaa (oli`aantummaa) meeshaa waraanaa fi baayyina loltuu qabaniin gutummaatti ABO fi WBO dhabamsisuuf hin milkoofine. Fuula durattis dinni kamuu hin milkaa’u: yeroon dheeratus haqi (mirgi) ummata Oromoo haarefamuu hoogganummaa siyaasa QBO keessaan gutummaatti ni kabajama. Gootummaan diina loluun ittuma fufee wareegama qa`qqaalii gootooliin Oromoo kuumaatamni hedduun baasaniin jaarmiyooti QBO tikfamaniru. Qabsaawooti heedduun wareegama baasaniin qabsoon bilisummaa ittuumaa finiinaa adeeme. Bara 1991 booda sochiileen FDG qindaawaa fi guddachaa ademuu keessan lakkofsi jaarmiyota siyaasaa baayyachaa ademe. Jarmiyooti bara 1991 – 2018 hundeefaman: Addaa Tokkummaa Bilisummaa Oromoo (1992), Adda Bilisummaa Ummata Oromoo (1993), Kongresii Ummata Oromoo (1996), Gumii Bilisummaa Oromiyaa (1996), Tokkummaa Humnoota Bilisummaa Oromoo (2000), Qaama Ce`umsaa ABO (2001), Warraaqsa Federalistii fi Dimookirasii Oromoo (2004), Adda Walabummaa Oromoo (2004), Partii Bilisummaa Saba Oromiyaa (2004), Partii Bilisummaa Oromoo (2004), Kongiresii Saba Oromoo (2005), Partii Dimookraasii Ummata Oromoo Hundaa (2005), Partii Sirna Gadaa Qaroome (2005), Adda Bilisummaa fi Dimookiratummaa Oromiyaa (2005), Qaama Jijjirama ABO (2008), Adda Fincila Dimookirasii fi Bilisummaa Oromoo (2009), Kongiresa Federaalistii Oromoo (KFO2012), Koree Yeroo ABO (2012), Gurmuu Qabsaawota ABO (2012), Adda Dimokiraatawaa Oromoo (2013), Kallacha Walabummaa Oromiyaa (2015), Adda Tokkummaa Walabummaa Oromiyaa (ATWO2017), fi Paartii Dimokiraasii Oromoo (2018). Jaarmiyoleen bara sochiilee FDG 3ffaa ijaaraman kun gamtaawuun warraaqsa 3ffa hogganuun galma akeekameen ga`uf hin milkoofine sababileema warraaqsa bara 1974 fi 1991 mudatan wajjin walfakkaatanin. Sochiileen barattoota Oromoo sadarkaalee mana barnootaa fi yunversitii keessatti bara 1992 haala facawaan eegalee guddachaama adeemudhaan sochiilee FDG 3ffaa finiinse. Gara dhuma bara 1990ta irraa jalqabee sochiin FDG moraa barnoota sadarkaalee tokkoffaa fi lammaffaa hanga Yuniversitii geggefamaa ture qindawaa adeeme. Ficilli qindoomina qabu kun sadaasa bara 2005 irraa eegalee gara sochiilee dargaggoota Oromoo adunyaatti guddachudhaan teessuma mootummaa Habashaa raasuu jalqabe. Sochiilee FDG kana dhabamsisudhaan umurii sirna gabirummaa dheereffachuuf dinni haala haaraween seeroota tumatee siyaasa saamicha qabenyaa fi dhittaa mirga namomaa sagantesse. Serooti gurguddoon bara 2005 – 2008 labsaman: (1) labsa bulchiinsa fayyadama lafa badiyyaa, (2) labsa jaarmiyaa tola`oltummaa, fi (3) labsa farra golii. Mootummaan ABUT labsilee kana meesheffatee duula saamicha lafaa fi dhitta mirga namomaa haareefate. Bara 2008 booda toftaa dhokataa mootummaan Habashaa fayyadamuu keessaa inni guddaan tarsimawee toftaa addaan geggefamuu eegale. Fakkenyaaf sadarkaa 1ffaatti saamicha qabeenya uumamaa geggessuun ummata Oromoo baadiyaa jiraatu goolii iyyummaa, beelaa, fi waraana keessaa burqaniif saaxiluun ummata miliyona hedduu lafa jirenyaa irraa buqqisuun jalqabame. Bara 2008 – 2018 lafa qonnaan-jiraattotaa fi horsisee-bultotaa hektaara gara miliyoona 7 ol ta`u saamuun dureeyyotaaf hiramuu galmeen qorannoo saamicha lafaa ni mirkaneessa. Akkasumas ummatoota daangaa Oromiyaa irra jiraatan hidhachiisuun ummata Oromoo irratti waraana bansisuun ummati miliyoonaa ol buqiifamee baqattummaaf saxilame. Golii kana meeshaa godhachuun adeemsa yeroo dheeraa keessa bifa biyya Oromoo roga-malee gochuun dhabamsiisuun sagantaa yeroo dheeraa dinni karoorsee dha. Haa ta`u malee, rorroo baroota dheeraaf toftaalee adda addaan mootummoti Habashaa hogganan irra aanuuf qabsoo hadhooftuu geggessun ummata Oromoo ittumafufe. Sochiileen dargaggoota Oromoo adunyaa qindawaa adeemudhaan bara 2012 dhalachuu sochii qerroo bilisummaa Oromoo mirkanessuun moraa diinaa jeequu jalqabe. Gabiroomfataan toftaa haareffachuun bara 2008 irraa eegalee saamicha lafa baadiyyaa fi nannoo magaalaa babalifataa adeemuun fi adeemsa kana keessatti dhiittaa mirga namomaa hamaan fufinsaan raawwatamu akka sochiin qerroo fi qarree gara ummata gutuu hirmaachisutti ce`eesifamu godhe. Ijaaramuu Gumii Abbootii Gadaa (GAG) fi hundeeffamuu Gurmuu Qerroo fi Qarree Bilisummaa (GQQB) keessaan sochiin FDG gara sadarkaa waarraaqsa 3ffaa argamsisuutti guddate. Tokkummaan Oromoo uumamaan oromummaa irratti hundaawes gara sadarkaa amansisaatti ceesifamaa adeemudhaan deebifamee ijaaramuun mootummaa ummataa (sirna Gadaa /demokiraasii) diyaachutu abdachiise. Bara 2016 booda sochiin FDG 3ffaa maqaa warraaqsa Oromoo yookiin warraaqsa Fincila Xummura Gabirummaa jedhamuun waamun jalqabame. Hirmannaa walittifufeen bara 2014 irraa eegaluun hogganummaa GQQBn fincilli geggefame, gutummaa biyyoolessatti bara 2016 – 2018 guuddachudhaan, mootummaa Habashaa bara 1991 – 2018 dhiiga Oromoo dhangalasaa ture Guraandhala bara 2018 diiguun aangoomina Oromummaa keessaa burqu agarsiise. Garuu haaluma warraaqsa Guraandhala bara 1974 dhoween walfakkaatuun gartuun mootummaa ABUT keessatti ofi ijaare warraaqsa 3ffaa to`achuudhaan gara fedhutti ofuu eegale. Gartuun siyaasaa Habashaa leellisu jaarmiyoota ergamtuu mootummaa ABUT turan (SDUI kan booda Sochii Dimokiraasii Ummata Amaharaa/SDUA jedhame fi DhDUO) keessatti ofi ijaaruun sochowuu egale. Murni kun maqoota Oromaraa (Caamsaa 2018), Partiilee Dimokiratummaa Amaharaa fi Oromoo/PDA fi PDO (Fulbaana 2018) fi Partii Badhaadhinaa/PB (Muddee 2019) maxxanfatuun warraaqsa buteefis maqaa Idaa`ama (Badhaadhina) jedhu moggaasee siyaasaa afaan-fajjiin ummata burjaajessuu eegale. Murni PB kun, Habashaa afaan Oromoo dubbatan fayyadamuudhaan aangoo mootummaa Amaharaa bara 1889 – 1991 ture haaressuun deebisee ijaaruu saganteefate. Yeroo gabaabduu keessatti jijjirama mootummaa dhuunfachudhaan toftaa tarsimaaween injifannolee adeemsa QBO keessatti galmawaan haquun dhabamsisutu karoorfame. Muxannoolee shira siyaasaa Habashaa bara 1991 duraa fi booda turan walitti makuun mootummaa lam-tokkee qola bakkeen afaan Oromoo dubbatee Oromoo basaasu fi keessaan ammoo harka lafa jalaan mootummaa Habashaa oli`aantummaa Amaharaa tiksu hundeesuu irratti gartuun siyaasaa PB milkaawera. Murni kun aangoo mootummaa keessaa burqan fayyadamee fi gantoota meesheffachuun sabbonummaa Oromoo wareegama qaaliin ijaarame suuta suutaan diiguun sabbonummaa Itoophiyaa mallattoolee sabummaa (Afaan+Aadaa+Seenaa) Habashaa irratti hundaawe baballisuun tiksuu abjoote. Kanaafuu, shirri siyaasaa Habashaa keessaa maddu osoo olee hin bubbuliin ofi saaxiludhaan sochiilee FDG afuraffaaf daandii tottolchuu jalqabe. Sagantaa impaayera Habashaa haareessuun tiksuu fixaan baafachuuf, murni mootummaa Habashaa shafxiin gutamee, onkoloolessa bara 2018 irraa eegaluun jaarmiyoota hundee Oromummaa taa`an kanneen akka ABO, WBO, KFO, ATWO (Paartii Biyyolessaa Oromiyaa), GAG, fi GQQB irratti kallattii fi alkallattiin duula waraanaa labse. Duula kana milkeeffachufiis amantii, gosaa, fi siyaasaa meeshaa godhachuudhan Oromoo addaan qodee tokkummaa Oromoo uumamaan oromummaa irratti hundawe diiguudhaan sabummaa Oromoo fi biyyummaa Oromiyaa dadhabsisuun dhabamsisuu saganteefate. Haaluma bara 1991 fi 1992 yeroo aangoon mootummaa Habashaa murna ABUTn gutummaatti dhunfatameen walfakkaatuu fi daran walxaxeen osoo olee hin bubbuliin sadarkkaa tokkoffatti QBO laamshessuu fi sirna gabirummaa haareffame tiksuuf karoorfate. Ukkaamsaa diinaa irraa QBO dandamachisuuf sochii FDG 4ffaa eegaluuf ummati Oromoo dirqame. Godinaalee kibbaa fi liixa Oromiyaa keessatti QBO deggeeruuf sochiilee ummati Oromoo jalqabe dhabamsisuuf dinni yeroo kamuu caallaatti ammenyummaa isaa mirkanesse. Yakkooti dhiittaa mirga namoomaa osoo wal irraa hin citiin onkolooleessa bara 2018 hanga bitooteessa bara 2020 ummata meesha maleeyyii (civilians) irratti raawwataman akka mootummaan Habashaa, koloneel Abiyyi hogganu, fufiinsa sirna faashistummaa mootummoota darbanii ta`e mirkanasse. Gabaasi mirga namoomaa jaarmiyoota mirga namoomaaf falmaniin gurmaawe akka agarsiutti yakkooti kibbaa fi lixa Oromiyaa keessatti ummata Oromoo irratti raawwataman baayyee sukanessoo dha. Cunfaan yakkoota dhiittaa mirga namoomaa Oromiyaa keessatti raayyaa ittisa impayeera Habashaan hogganummaa kolonel Abiyyi jalatti raawwataman warri ijoon armaan gaditti tarrifamu: Sanyii dhala-namaa gutummaatti dhabamsisuudhaan qabenyaa uumamaa dhunfachuun saamanii gurgurachuun tarsimoo sirna mootummaa gabiroomfataa ti. Mootummaan Habashaa bara mototaa (1889 – 1974), Darguu (1974 – 1991), ABUT (1991 – 2018), fi PB (2018 – ????) martuu qabeenya uumamaa fi dinagidee Oromiyaa gutummaatti duunfachuuf toftaalee gara-garaa fayyadamuun yakkoota sanyii duguggaa ummata Oromoo irratti raawwachuu galmee seenaa keessaa dubbifama. Murni PB, akkuma warra darbee sana, sanyii Oromoo lafa irraa haxaawuuf tarsiimoo dhokataa diriirfateera. Yakka sanyii-duguuggaa raawatuuf sagantefate kanas seera qabeessa taasifatee, seera dhoksaatti tumateen, injifannoolee adeemsa QBO waggoota 60 darban keessatti galmawaan hunda haquun dhabamsisuu karooresse. Garuu ummati Oromoo hammeeenyaa fi yakkoota diinaaf tole jedhee jilbeenfachuu didudhaan FDG 4ffaa hogganummaa ajaja olaanaa WBO jalatti finiinseera. Warraaqsooti adeemsa QBO keessatti walittifufinsaan baroota sadii (1974, 1991, fi 2018) dhalatan qabxilee baayyeen waalifakkaatu, sababii sochiilee FDG walitti hidhaman keessaan dhalataniif. (1) Warraaqsi bara sadanuu oli`aantummaa aangoo waraanaa gartuun siyaasa Habashaa hidhateen butamanii gara dabarfaman. (2) Warraaqsi bara sadanuu daandii nagaa fi sirna dimokiraasii argamsisu irraa maquun mootummaa abbaa irree maddisisuu keessaan sirna mootummaa Habashaa haaromsee tikse. (3) Mootummaan Habashaa warraaqsa hatetti maqaa akka soshaalistummaa/walqixxummaa (1974 – 1991), dimookiraasii/misooma (1991 – 2018), fi idaa`ama/badhaadhina (2018 – ????) maxxanfatee siyaasa goyyomsaan qalbii ummataa hawate. (4) Murnooti warraqsa butanii gara dabarsan kun hunduu jaarmiyoota QBO fi ummata Oromoo diguun dhabamsisuu irratti xiiyyeeffatu, akka fedhanitti lafaa fi qabeenya ummata Oromoo gutummaatti dhuunfachuuf. (5) Warraaqsi hatamuun booda warraaqsa biraa dhalchuuf sochiin FDG ittumafufuu. Sababilee hedduu irraa kan ka`een, waluumaagalatti jaarmiyoti QBO, sochiilee warraaqsa dhalchan hogganuun beekamu malee warraaqsa dhalate to`achuun galma saganteefameen ga`uuf hin milkoofine. Warraaqsoti marsaalee sadanuu dhalatan, rakkoolee keessaa fi alaan maddan yeroon furachuu hanqachuu jaarmiyotaa irraa kan ka`een, galma karoorfame ga`uu hanqachuudhaan sochiilee FDG kan walittifufinsaan warraaqsa biraa dhalchu argamsiisan. Galma hankaakuu warraaqsaaf sababii ijoon: “dhalachuu warraaqsaaf sochiilee FDG adeemsa QBO keessatti bu`ura turan siyoominan to`achuu hanqachuu jaarmiyotaa ti”. Sochiilee FDG keessatti hanqinooti argaman hangi tokko gabatee armaan gadii keessatti dimshashaan tuqamu. Xummura Galmeen seenaa qabsoo bilisummaa sadarkaa adunyaatti argamu akka agarsisutti gabirummaan qabsoo dhalchee, qabsoon ammoo bilisummaa akka dhalchu mirkanessa. Kanaafuu, hanga waanjoon gabirummaa gutummaatti qolatamutti QBO hadhooftuu fininsuun waan hin hafne ta`uu FDG jarraa tokkoo fi walakkaa geggefametu mirkanessera. Guutummaa Oromiyaa keessatti ummati Oromoo haala faffacawaan sirna gabirummaa irratti fincilli geggesse guddachaa adeemuun warraaqsa gurguddoo argamsiseera. Sochiilee FDG kessaa warraaqsi marsaalee sadii baroota 1974, 1991, fi 2018 dhalatan jijjirama sirna mootummaa Habashaa suphanii tiksan argamsiisan. Garuu sirna mootummaa Habshaa hameenyaa fi shiraan gutame hundee jijjirudhaan nagaa waraawe argamsisuun mootummaa feedha ummataan ijaarame hundessuuf hin milkoofine. Adeemsa QBO keessatti gatii qaalii baasuun warraaqsi argamuun waanuma baramee dha. Warraaqsoti dhalatan martuu sirna cunqursaa moofaa diiguun sirna cunqursaa hareefame hundeessudhaan daandii warraaqsaa itti aanu saaquu jalqabu. Sochilee FDG baroota dheeraa geggefame keessatti nageenya (jireenya, gammachuu, fi guddina) fi mirgoota namoomaa Oromoo fi saboota cunqurfamoo Itoophiyaa kan tiksu mootummaa argamsisuun yoo hin milkaawinis adeemsa QBO keessatti injifannoleen bu`uraa galmaawaniru. Adeemsa QBO walitti fufinsaan waggoota 150 geggefame keessatti: (1) Ummati Oromoo of irratti amantii horachuun diina ofi irraa lolan malee bilisummaan akka hin argamne hubachaa adeeme, (2) Bilisummaa gonfachuun of irratti hirkachuun ta`uu beeke, (3) Adunyaa irratti sagalee bilisummaa dhagessiseen saba Oromoo fi Oromiyaa sadarkaa adunyaatti beeksise, (4) Afaan+Aadaa+Seenaa Oromoo du`aa kaasuun jiraachisuu jalqabe, (5) Sabi Oromoo gaaffilee siyaasaa deebi’ii barbaadan qabaachuu adunyaatti beeksise, (6) Qabsoo bilisummaatiin Oromummaan hundee sabummaa Oromoo ta`uun mirkanaawe, fi (7) Qindoominaan FDG irratti hirmaachuun QBO milkessuuf murteessaa ta`uu mullise. Dinni golee maraan ummata Oromoo irratti duuluun QBO ukkaamsee dhabamsisuuf, toftaa hedduu fayyadama. Gartuun mootummaa Habashaa hunduu qaama ergamuuf Oromiyaa keessatti tolfachuu irratti waan milkaaweef bara dheeraaf ummata Oromoo gabiromfachuu dandayeera. Meeshaa jabaan roorroo sirna gabirummaa dhugomsee fi tiksee jiru Oromoo ganuudhaan galtummaan diina tajaajiluu ta`ee osoo ifaan mullatuu; rakkoo kana furuuf ilaalchi kenname xiqqoo dha. Meeshaa tolfate kana riqicha godhachuun diinni mooraa QBO keessatti dhoksaan ofi ijaaruun afaan-fajjii fi goolii wal irraa hin citiin oomishuuf milkaweera, sababii jaarmiyoti Oromoo tika ga`aa hin qabneef. Keessumaa waggoota 20 dabiran keessa hogganummaa facawaan moraa QBO keessatti waan ballifameef dinni haala mijjataa kanatti akka fedhetti fayyadame. Adeemsi siyaasaa burjaajjiin gutame kunis waliin-xaxaa keessaa ba`uun wareegama baayyee ulfaataa gaafatu keessa adeemsa QBO naqeera. Kanaafuu, tarsimoo qaroomee fi tooftaa foyyawe fayyadamudhaan yoo meeshaan dinni tolfate gutummaan to`atameef, sochiilee FDG keessaa warraaqsi dhalatu kaayyolee QBO galmaan ga`uuf ni milkaawa. Barruun kun haasaa Oromoo bara duriin xummurama. Gaaf tokko jarreen lama lafa fagoo dhaquuf galaa fudhatanii ka’an. Galaa sana murachaa otuu adeemanii inni isaan harkatti dhumuuf yommuu jedhe wal loluutti ka’an. Inni tokko “Ofii keetiif guddiftee murattee, anaaf immoo xineesitee murte” jedhee isa kaan lole. Akkasitti buddeenicha harkatti baatanii otuu adeemanii muka tokko jala yommuu ga’an qamalee tokko mukicha irratti arganii, “Yaa qamu! Mee gad bu’ii nu araarsi” jedhan. Qamu dafee mukicha irraa gad buu’ee, “Egaa mee dura buddeenicha isa irratti wal loltan kana natti kennaa isinan araarsaa” jedhe. Jarreen sun dafanii buddeena isaanii qamutti kennan. Inni garuu buddeenicha isaan harkaa fuudhee isa tokko irraa si’a tokko cuffatee “Isa kanatu caala” jedhe. Amma immoo isa kaanii irraa cuffatee “Amma immoo isa kanatu caala” jedhe. Otuma akkas jedhuu buddeenichi isa harkatti yommuu dhumuu ga’ee isa hafe afaan keessa kaawwatee muka yaabbate. Mukicha irra taa’ee jarreen sana lamaanitti kolfee, “Wanta namooti lama irraatti wal lolan nama sadaffaatu fudhata” jedhe. Ragaalee


Jimma Saqqaatti kan hidhaman Obbo Abdoo Abbaa Joobir eenyu?

BBC Afaan Oromoo Suuraan Obbo Abdoo Abbaa-Joobir harki isaanii duubatti hidhamee humnoota nageenyaa mootummaan marfamanii yeroo deeman agarsiisu miidiyaalee hawaasummaa irratti ijoo dubbii ta’eera. “Waaree booda sa’aa 11:30 irratti dhufanii mana keenya marsan. Isa boodas balbala rukutanii ol nutti seenanii harka isaa dudduubatti hidhanii reebaa fudhatanii deeman,” jedhu haatii warraa Obbo Abdoo Abbaa-Joobir Addee Jamiilaa Abbaa Raayyaa. Obbo Abdoo Abbaa Joobir godina Jimmaatti jiraataa aanaa Saqqaa Coqorsaa, abbaa ijoollee sadiifi hojjettaa Waajjira Barnootaa aanichaati. “Haala ture ibsuun nama rakkisa. Fiilmii hojjechaa kan jiran malee nama tokko qabuuf kan dhufan hin fakkaatu. Mooraan keenya polisootaan guutameera,” jedhan haala Addee Jamiilaa haala ture yeroo himan. Akka haati warraa isaanii BBC’tti himanitti Obbo Abdoon miseensa dhaaba kamiyyuu miti. “Aanaa kanatti ‘ideology’ warra aanaa yoo hin hordofne yookin ammoo soba isaan sobanIif dhuguma jettee yoo duukaa hin deemne, yoomuu ati mormituudha,” jechuun abbaan warraa isaanii ilaalchuma qaban qofaaf hidhamuu isaanii himu Aaddee Jamiilaan. Guyyuma walfakkaataa Roobii obboroo manni isaanii marfamee abbaa fi obboleessi isaa humnoota nageenyaan akka fudhataman kan himu jiraataan aanaa Saqqaa Coqorsaa dargaggoo Arabuu Kaliifaa “nuyi siyaasa keessatti hirmaannaa hin qabnu, sabboonummaa fi quuqama uummataa qabna. ABO wajjin hidhata qabdu nun jedhu,” jedha. Sakatta’iinsa mana Obbo Abdoo Abbaa-Joobir fi hidhamuu isaaniitif sababni humnootii nageenyaan itti himame “mana keessan meeshaaleen waraanaa garaagaraa fi qabo-yaa’iin nama ajjeessuf itti karoorfattan jira,” kan jedhu akka ta’e haati warraa isaanii BBC’n haasofsiise himu. “Mana kee keessaa rasaasatu jira. Isa fuunu malee hin deemnu jedhanin. Innimmo yoo feetan manakoo diigaa ilaalaa. Rasaasa mitii wanta lolaa wayii takka yoo agartan na fannisaa jedheen,” jedhan haasaa humnootii nageenyaa fi abbaa warraa isaanii gidduutti taasifamaa ture yeroo himan. Haa ta’u malee sakatta’iinsa taasifameen meeshaan waraanaa argame akka hin jirreefi kitaaba seenaa fi shugguxii pilaastikaa daa’imman isaanii ittin taphatan fudhatanii deemuu isaanii himu. Obbo Abdoon Roobii waaree booda qabamanii Waajjira Poolisiitti erga geeffamanii booda hanga kaleessaa (Kamisa) galgala sa’aa 12:30’tti jechi isaanii akka hin fuudhamne haati warraa isaanii himan. “Waraqaadhaan osoo nu waamuu danda’anii akka shiftaatti harkasaa duubatti hidhanii sadii afur ta’anii reebaa fudhatanii deeman,” kan jedhan haati warraa Obbo Abdoo Abbaa-Joobir, namootni baay’atanii kutaa tokko keessatti hidhaman sodaa tatamsa’ina dhibee Covid-19 itti uumusaa dubbatan. Hidhaa fi reebichi namoota irratti taasifamu godina Jimmaa keessatti hammaachaa akka jiru BBC’tti kan himan ogeessi sab-qunnamtii uummataa ABO damee godina Jimmaa dargaggoo Gaaddisaa Abdii “miseensota, deeggartoota fi sabboontota boru nu bakka bu’anii dorgomuu danda’u jedhanii shakkan hidhaa jiru,” jechuun himaniiru. Kanaan dura dhaabbileen siyaasaa biyyattii keessa jiran mootummaan labsii yeroo muddamaa dhibee Covid-19 sababeeffachun labsame ajandaa siyaasaa ittin raawwachiifachuf akka itti hin fayyadamneef yaaddoo qaban himaa turan. Gama biraatin Komishiiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa fayyina hawaasaaf jedhamee labsii yeroo muddamaa yeroon labsame kanatti mirgi namoomaa sarbamuu akka hin qabne himuunsaa ni yaadatama. BBC’n hidhaa aanaa Saqqaa Coqorsaa ilaalchisuun yaada qaamolee mootummaa gaafachuuf bulchaa aanaa Saqqaa Coqorsaa, Itti gaafatamaa Waajjira Bulchiinsaaf Nageenyaa aanichaa akkasumas Poolisii aanichaatti bilbilus yaada isaanii argachuu hin dandeenye. Qaamni mootummaa dhimmicharatti yaada kennu fedhu yoo jiraate kan keessummeessinu ta’uu beeksifna.


NAANNUMMAA FI BILXIGINNAA

Bilxiginnaan naannummaa akka tooftaa haaraatti as baasuu eegallaan barruun waggaa 14 dura bara 2006 akkuman barnootaaf Ameerikaa dhaqeen dhimma naannummaafi siyaasaa Oromoo ilaachisee kora OSA irratti dhiheesse tokko kuusaa/ archive/ keessaa baasee ilaale. Waan bara san dhiheesseefi sanii as hubadhe irratti hundaayee waan Bilxiginnaan deemtuun irratti xiinxala gabaabduu isii isiniif dhiheessuufin kan armaan gadii kana katabe Barruun sun humnoota naannummaa Oromoo jidduutti fayyadaman bakka lamatti qooddee dhiheessite. Humnoota keessoofi kan alaa ( internal and external actors). Kan alaa diinota Oromooti; keessattuu warra aangoo mootummaa Itoophiyaa harkaa qabachaa ture. Kan keessoo immoo murnoota siyaasaaa Oromooti. Humnoonni alaafi keessoo kun naannummaa akeeka garagaraaf fayyadamu. Humnoonni alaa Oromoo qoqqodanii cabsuuf yoo ta’u homnoonni keessoo ammoo ol’aantummaa murnaafi bolola angoof fayyadamu. Bara Minilik, Haylasilaasseefi Darguu namaafi lafti Oromoo akka walitti hin hidhamne godinootatti hiranii saba Oromoo kannneen biroon walitti xaxanii kaayan. Kifla Hager waan jedhamaa ture san keessattti lafti Oromoo, Oromiyaan, adda qircamtee kan warra biroon walitti hidhamte. Kun Oromoon caasaa waloo akka hin qabaanneefi caasaafi xiinsammuun akka adda fagaatuuf ture.Kana qofa miti. Maqaan waloo saba kanaa lagatameefi dagatamee sabni qircamee teessuma lafaa,( sunuu tan eenyummaa sabichaatin wal hin qabanne), Wallagga, Harargee, Wallo, Shawaa kkf jedhamu olkaafamee sabni akka ittin waamamuufi saniinis of beeku ( regional self identification) gochuuf yaalame. Bara Mallasaa ammoo qabsoo hadhaawaan Oromiyaan jaaramnaan OPDO keessatti murnoota naannoleen waldorgomsiisuun waliif tumsuun akka hin jiraanne godhuuf yaalamaa ture. Waliigalatti diinonni Oromoo eenyummaa, hariiroo, seenaa, gocha waloo Oromoon qabu xiqqeessaa, danqaa, busheessaa achumaan ammoo qoqqoodama babal’isuu akka tarsiimoo siyaasaa humna Oromoo itti laaffisanii moo’ataniitti fayyadamaa turan. Ummanni tokko dantaa waloo ifii tarkaanfachiisuuf eenyummaa waloo cimaa uummachuu qaba. Eenyummaa waloo ummata tokkoo diigde ykn laaffifte taanan, humna waloon dantaa isaaf tarkaanfachiisuu qabu dhabsiifte jechuudha. Yoo angorra jiraatte humni sun waloon akka sirratti hin fincille goota. Yoo jarri aangoo qabaate ammoo waloo isaa san diiguun laaffiftee akka kuffiftuuf gargaara. ( No effective collective action without collective identity. Without collective action, no collective gain). Ijaa kana ta’eefiidha Sirnoonni Minilikii hanga Darguu jiran sabboonummaan Oromoo akka hin biqilleef Oromoo godinoota garagaraatti qircee wal wallaalchisuu yaalaa ture. Warri Wayyaanee ammoo sabboonummaan Oromoo biqilee guddatee Oromiyaa jaarrate sun walqoccolaafi dorgommii keessoo naannummaa irratti hundaayeen keessaan akka laamshawu ( internal paralysis) gochuu akka tarsiimotti fayyadamaa turan. Garuu shira sirnoota Nafxanyaas kan Wayyaanees irra aannee as geenye. Gama biraatiin murnoonnifi hogganoonni Oromoo dorgommii keessoo ( internal factional rivalry) godhamuuf naannummaa akka tooftaa tokkotti fayyadamaa turan. Hogganoonni aangoo jaarmayootaa qabachuuf ykn irra turuuf namoota naannawa isaaniitti dhalataniin of marsu ykn warra naannawa biraa ofirraa fageessu. Namoota naannoo dhaloota isaaniitiin of marsuun amanamummaa (loyalty) isaanii mirkaneeffachuu barbaadu. Warra naannawa biroo ofirraa dhiibuun aggaamii ( threat) aangoo isaanitti dhufuu malu hirdhisuuf akkas godhu. Naannummaa akka tooftaa dorgommii aangoo keessootti fayyadamuun sababoota qabsoo Oromoo laamshessanii tursiisan keessaa isa tokko. Kunis naannummaan eenyummaa waloo laaffisa. Eeenyummaan waloo hojii waloof murteessaa waan ta’eef hogganaan tokko naannummaa fayyadamuun goommaa konkolaataa ofii oofu uruun hafuura hirdhisuu jechuudha. Jaarmaa tokko keessatti naannummaan jiraachuun hoggansi dandeettiifi hojiin osoo hin taane dhiheenya waliif qabuun aangoo irra akka taa’ufii hojiifi hojjataan akka wal hin geenye godhe ( loyalty over competence). Walshakkiin babal’atee mooraa qabsoo Oromoo qilleensa seensisee yeroo adda addaatti dhaabbileen murnatti akka caccaban godhe. Kuni tahuun isaa tarsiimoo diinni tokkummaafi sabboonummaa Oromoo laaffisuuf fayyadamuufis gumaata guddaa godheera. Dogongora hogganoonni sababa morkii aangootiin ka’anii naannummaa fayyadaman sanis balaa uumuu malu hirdhisnee Oromummaan naannummaa injifattee qabsoon sabaa har’a geesse. Naannumaa bara Bilxiginnaa Ji’oota dabran kana akka argaa jirrutti Bilxiginaan naannummaa akka diinaattis akka murna Oromoottis itti fayyadamaa jirti. Kuni maal jechuu akka ta’e mee haa ilaaluu. Bilxiginnaan Itoophiyaa lumuxxii gubbaa hamma gadii takka taate ijaaruu kaayyeffattee kaate. Itoophiyaa siyaasaan eenyummaan keessaa bade, kan caasaan bulchiinsaa eenyummaa sabaa irratti osoo hin taane teessuma lafaatiin ta’e ijaaruu hawwiti. Akeeka kana galmaan gahuuf ammoo eenyummaan sabummaa badee kan biyyooleessaa akka ijaaramuufi abjootti. Muldhata Itoophiyaa akkasii san dhogoomsuuf danqaan guddaan sabbonummaa sabootaati_ keessattuu sabboonummaa Oromoo. Oromoon saba lakkoofsaan wayyabaa, kan lafti isaa baldhaafi teessoo mootummaa marsitee jirtu irra qubatee waan jiruuf, humna mootummoota dhufaa dabraa rakkisaa tureedha. Kanarraan sabboonummaa finiinaa yoo itti dabaltu humna mootummaa ( state power) laamshessuu danda’u qaba. Kana ammoo Wayyaanee irratti agarsiisee jira. Kanaafuu, Itoophiyaa Bilxiginnaan hawwitu ijaaruuf sabboonummaan Oromoo akka gufuu hundarra guddaafi hamaatti ( existential threat) ilaalama. Kanaafuu, Bilxiginnaan, akeeka ishii galmaan gahuuf sabbonummaa Oromoo laaffisuun yoo dandeesse diiguun barbaachisaadha jette amanti. Sabbonummaa Oromoo dadhabsiisuuf ammoo Oromummaa laaffisanii gandummaa dhaadhessuun barbaachisaadha. Akeekni kun kitaaba Ida’amuu (medemer) keessatti irra dibamee dabramus barruulee leenjii paartichaa kan Adaamaatti barsiifamaa ture keessatti ifatti kaayameera. Akka barruu kana keessatti arginetti, Oromoon sabaa miti hamma jedhamuutti deemame. Waliigalatti, muldhanni biyya ijaaruu ( nation building) Bilxiginnaa kan mootota Minilikii hanga Darguu yaalameen garaagarummaa hin qabu. Muldhata kana galmaan gahuufis tarsiimoo walfakkataa hordofuu barbaadan; tarsiimoo Oromummaa laaffisanii gandummaa babal’isuun sabboonummaa Oromoo laamshessuu. Garuu ammoo bilxiginnaan tarsiimoo naannummaa kan diinni fayyadamu qofa osoo hin taane kan murnoota Oromoo keessatti baratamettis dhimma baati. Akka dhaaba ilaalcha farra-federaalawaa kan Itoophiyaa eenyummaa takkaa ijaaruuf hawwuutti sabboonummaa Oromoo balleessuu barbaaddi. Kanaaf ammoo dhaaba ofii ishii keessatti akkuma Mallasaa irraa baratte qondaalonni caasaa paartiifi mootummaa gubbaa jiran naannummaan walqoodanii akka walqoccolan gooti. Hoggansi ( elite) Oromoo sabaan osoo hin taane naannoon walqindeesse akka morkiifi atakaaroo seenu feeti. Gara biraatiin ideology Bilxiginnaa Oromoon tokkummaan akka dura hin dhaabbanneef naannummaan akka babal’atee Oromummaa laaffisu hawwiti. Kanaaf ammoo namoota atakaaroo murnaa mooraa qabsoo keessatti uumamaa ture keessatti jibba gandummaa hamaa horatan biyya keessaafi alaa of jalatti gurmeessitee duulchisaa jirti. Wanti hubatamuu qabu, Bilxiqinnaan akka murnoota Oromoo amma dura naannummaatti fayyadamanii naannoon kiyya jettee ofitti qabdee kaan ofirraa qabdu hin jiru. Naannummaan safara hundattuu akka bababla’tuufi naannoon marti akka walitti duulu barbaaddi ( war of all against all). Kanaaf ammoo ragaan namoota summii gandummaa qaban kan naannoo hundaatuu of jalatti jaaruu ishiiti. Namoota kana akka waan isaan naannoo dhaloota isaaniitii looganii kaan jibbanii fakkeessuun gamaa gamana dhaabdee walitti duulchifti. Kana ammoo kan dura dhoksaan hojjatamaa ture amma qaanii tokko malee ifatti baaste. Tarsiimoon isaanii falmaan siyaasaa dhaabbileefi hogganoota jidduu jiru dhimma ideology osoo hin taane, atakaaroo gandummaa akka ta’uudha. Ilaalcha Bilxiginnaa kan Oromummaafi sabboonummaa diiguuf karoorfate naannoo dhiisii namni Oromoo qalbii qabu kamiiyyuu akka hin deeggarre waan beekaniif Kanaafuu, hamma naannummaan alagaafi murnoota Oromoo hanga ammaa qabsoo keenya miidhe caalaa kan amma Bilxiginnaan deemtuun kun baay’ee hamaadha. Sababnis, yeroo ammaa kanatti Bilxiginnaan keessaan akka rirmaa alaan immoo akka hawwaannisaatti tokkummaafi sabboonummaa Oromoo qoorquuf socho’aa jirti. FALLI Falli guddaan hanga ammaatti tooftaa naannummaa alagaafi jallaan keenya nuttiin deemaa ture irra aanuuf nu dandeessise Oromummaa irratti cichuudha.Ammas sanumatu fala. Dabalataan immoo; – Aggaammii bifa naannummaa qabuuf deebii walfakkaataa kennuu osoo hin taane irra guddatanii argamuudha. Arrabsiituun, hattuunifii diigduun godinni filatee bakka buufate hin jiru. Kanaafuu jechaafi gochi keenya Oromummaa irra gara naannummaaf gandummaatti akka gadi hin buune godhuun barbaachisaadha; – Ajandaa diiggaa diinni keessaafii alaa nuuf dhiyeessurratti xiyyeeffannaa godhuu osoo hin ta’in galma qabsoo keenyaa irratti xiyyeeffachuudhaan waan tokkummaa keenya cimsan irratti jabaannee hojjachuun murteessaadha; – Qaamota garagaraa kanneen beekaniis tahee osoo hin beekin dhimmoota badii akkanaa facaasan gorsuu, barsiisuufii badii isaanii irraa akka deebi’an gochuunis barbaachisaadha; Dhumarratti Oromoon saba bal’aadha. Gosootafi amantii hedduu qaba. Teesuma lafaa guddaa, baddaafi gammoojjii irra qubata. Balada ( customs) hundeen isaanii tokkoo kan garuu birkiileen halluu garagaraa calaqqisan qaba. Kuni uumama saba kanaati. Qoqqodamiinsi uumamaa ( natural fault lines) kunniin shira dogongora keessoofi shira alagaatiif akka nu saaxilu hubatanii dammaqiinsaan hojjachuu feesisa. Bal’ina saba kanaa manage gochuu malee balleessuun hin danda’amu. Diinni baldhina (diversity) kana itti fayyadamee akka humna sabichaa hin laaffifne hojjachuu feesisa. Hojii kana keessaa tokko dhaabbileen siyaasaa, hawaasummaafi diinaggee maqaa Oromiyaafi Oromoon dhaabbatan baldhina kana akka calaqqisan gochuu feesisa Nagaan Oolaa !!


Warra naa hinhubanneef,xiquma yaadachisuudhaaf!!

======================================Ani Oromoo dha.Oromiyaan bal’oon biyya kooti.Roorroo,Sadoo fi gadadoo Uummata keenya irratti waggoota 150 ol raawwatamaa har’a gahe kana dantaa bubuutuu kamiifuu jecha kabaja mirga saba kiyyaa gonkumaa hin jijjiru,dabarses hinlaadhu.Kaleessas xiiqii sabbonummaa Oromummaa, ijoollummaa koo irraa kaasee itti guddadhetu akka ilma Oromoo tokkootti belblechee qabsootti naa dabale.Sababa kanaanis miidhaa fi bu’aa bahii hedduu keessa qaxxamureera.Ergan biyya kanatti deebi’ee illee kan dubbatamee dhumu miti.Qaawwaa argame hundaan dantaa Oromoo eegsisuudhaaf jecha tattaaffiin gochaa ture keessatti,keessattuu qomookoo Oromoo danlasiseera yoo ta’e dhiifaman gaafachuu barbaada.Adeemsa keessa namuu ni dogoggora.Dogongora isaarraas ni barata.Garraamummaa Oromummaa irraa kan ka’een warri akka koo dogoggoran hedduun ni jiru.Nutis isaanuma hordofnee waan baay’ee dogongorreerra. Haata’uutii garuu har’as borus giddugalli kiyya saba koo Oromoo dha.Dogongoroota adeemsa ammaa keessatti hojjataman kan danta uummata Oromoo miidhudha jedhee yoon amane abadan saaxiluu irraa of duuba hinjedhu.Lubbuu qeerroo fi qarree akkasumas gootowwan qabsaa’oota Oromoo Kumaantamootaa itti wareegamanii,lafee isaanii caccabsanii fi dhiiga isaanii dhangalasaii,asiin nuu gahanii gonkumaa salphisanii ilaaluun hindanda’amu.Uummanni keenya keessattuu shiroota tokkummaa isaa diigan irraa jabeessee akka Ofeegu carraa kanaan dhaammachuu barbaada.Tokkummaa keenya yoo cimsinee eegganne galma gahuuf yaadnu san abadan hinhaqannu.Yeroo ammaa kanatti akka Oromoon gidduugaleessaa waan hundaa dhuunfatee Oromoota qomoo isaa naannawaa biraa miidhaa jirutti ta’e jedhamee ololli afarfamaa jiru shira guddaa of keessaa qaba.Oromoon Giddugaleessaa/Shawaa gonkumaa kana hinyaadu.Shirri Oromoo waliitti diinoomsuu kun shira warra humna Oromoo dadhabsiisuu barbaaduu akka ta’e hubachuun barbaachisaadha. Oromoon walmalee humaa hinqabu.Aanteen isaa isuma walii isaati.Aanteen Oromoo giddugaleessaas/Shawaas Oromoo Siikkoo Mandoo,Oromoo Wallaggaa,Oromoo Harargee,Oromoo Booranaa fi Gujii,Oromoo Jimmaa fi Iluu Abbaa Booraa akkasumas Oromoo Walloo kamiseeti.Nuti dhiiga tokko.Biyya tokko Oromiyaa waliitti qabna.Sabbonummaan Oromummaa cancala kaayyoo Oromummaa, hunda keenya waliitti hiitudha.Nuti Ormas hin jibbinu.Baroota dheeraadaaf akka saba cunqursaa dorgomaa hinqabne jala tureettuu haaloon baane hinjiru.Kun immoo har’a illee gara laafummaa keenyaan miidhamaa jiraachaa saboota biroof kabaja qabnu agarsiisa.Oroma jiraachisaa ofiif miidhamaa jirra.Fulduratti garuu kun daangaa iti godhamuu qaba.Gaaffiin Oromoo akka sabaatti qabu hedduudha.Uummanni Keenya hooggantoota isaa irraa afaan banee deebii isaa eeggataa jira.Gatiin wareegama isaas biyya kana keessaa bilisummaa akka sabaattii gaafachaa turee fi walqixxummaadha jedheetu amana.Abdiin eeggataas jira.Gaaffii isaa baroota dheeraadhaaf gaafatee wareegama hadhawaa itti kanfalaa as gahe xumura itti gochuudhaaf,uummanni keenyas tokkummaa isaa eeggachuun murteessaaa akka ta’e carraa kanaan yaadachisuu barbaada.Uummatni guddeessi akka Oromoo tokkummaa isaa tikfannaan mirga isaa guutummaatti gonfachuudhaaf hedduu isa hindhamaasu.Biyya kana keessatti tuffii jalaa bahee, kabajamee biyya isaa Oromiyaa badhaatu irra jiraachuudhaaf furtuun guddaan Tokkummaadha!!Ammaaf kanuma jedha.Isa hafe tartiibaan yeroo biraa waliitti deebina!!