Gaaddiidduu Jaaramayaa Farra Sabboonummaa Oromoo  (kutaa afraffaa)

Haala Motummaa Cehumsaa booda turan utuun wa hin jeedhiin hin taru. Gootowwan Oromoo kan lubbuu isaani jijjirraa hin qabnee wareeganii akkasumas gaga’ama jireenya fi gadadoo maati isani irraa gahee hundaaf kabajaa fi mararfannoon isaaniif qaba. Haa ta’uu umurii dheerachuu qabsoo keessatti dogoggora siyaasa isan godhaanif garuu gaafatamuun hin oolu. Seenaa isaanii kan wareegamaa qofaatti isaan hidhaanii dhiisuunis badii dha. Oromoon yeroo maamakuu ”ija lafeettiin firaaf ulfoofti” jedha. Leenco Lataa Kitaaba isa jalqabaa maxansee ”The Ethiopian State at the Crossroads jedhu keessatti fuula 129 irratti mata duree ”The influence of the Dead on the Living” jedhu jalatti hagam seenaan dhibbaa nama irratti godhu gabaabsee xuqee jira. Nutis gootowwan Oromoo wareegamaan Ebla 15 isaan yaadanna. Warra lubbuun jiran miidhaa isaan irra gahe ilaallee utuu isaan kabajnuu gaafa miidhaan isaan irraa maddu walitti kuufamee sadarkaa Oromummaa balleessu irra gahee jirutti, isaani fi hojii isaanii qeequun cubaama nama gochaa jira. Barreeffamaa kana keessattii gaggeessaa fi qindeessaa ”xannachootaa” Leencoo Lataa waan taheef maqaan isaa irra deddeebitee ka’uun hin hafu. Yeroon kana kaasu garuu, gidraa ijolleen isaa Hurriyyaa Leencoo, Roobalee Leencoo fi Goolii Leencoo abbaa fi hadhaa malee guddachuu keessatti argan natti mul’achuu hanqatee miti. Amansiis Mulugeeta kan Oromoo tahee dhalateef duwwaa haadha isaa Namaat Isaa fi abbaa isaa Mulugeeta Mosisaa waliin mana hidhaa Dargii keessatti dabarsee. Kan Baroo Tumsaa hadhaa fi abba malee guddatan. Kan garii isaanii dubartootni mana hidhaa hin seeniin cichoominaan guddisan. Walii galaa kan tokko tokkoo isaanii eenyuu caalaa waanaan beekuuf hedduu jeechuun danda’aa. Har’as Oromoota miliyoonaan lakkaa’aman irratti gochaan kana fakkaatu ykn kan caalutu raawwatamaa jira. Hunda kana beekan Oromummaan, saboonummaan, dantaan nuti akka uummataatti waliin qabnutuu wa hunda caalaa jedheen amanuuf akka nam tokkeetti waniin hubadhee ibsaa jira. Ergaa Mootuummaa Cehumsaa keessaa bahamee Mootummaa EPRDF waliin si’aa afur qaamaan jilli wal arguun haasaan araaraa dubbatamee jira. Isaanis: 1) Asmaratti Sept. 14 bara 1992 bakka Mootummaan Eritrea, Ambasadaroonni UK, Germany, Sweden fi USA jiranitti 2) Carter center Feb. 7-8 bara 1994 3) Congressional Task force kan Congress man Harry Johnston-n gaggeeffamuu Feb.7 bara 1995 4) February 24 and 25, 1997 Bonn- Germany yeroo tahuu Dhaaba irra addattii Leencoo Lataa Mallassaan waliin yeroo sadihi wal argee jira. Akkasumaa Dimaa Nagawoo bara 2011 fi 2012 keessaa ijaarsaa Doroobee jiruu kana dulluma keessa dhalchuuf yoo xiqqatee si’aa lama biyyatti deddeebi’e jira. Isa Diimaa fi Leencoon akka dhunfaatti quunnamani kana dhiisnee, akka dhaabaatti ka tahee yoo ilaallee hasawaan araaraa kun hundi kan milka’uu dadhabeef, karaa Mallassaa fi gartuu isaa ABOn waan shan akka fudhatu akka haal dureettii wan dhiyeessaniif. Isaniis:- 1) Gaaffiin Oromoo Impayeeraa Itophiya dimokratessu keessatti ilaalamu qaba. Ykn Tokkummaa Itophiya akka dhimma dursa kennamuuf ta’etti fudhatamuu qaba. 2) Qabsoo hidhatnoo lagachuu, kan hidhatee jiruu hikkachuu, 3) Heera Itophiya fudhaachuu, 4) Qaamoolee heera Itophiyaan uttubaman kabajuu fi fudhaachuu, 5) Jaarmayaa sochii bilisummaa jeedhu irra gara Paartiitti of jijjiiruun akka Seera fi Heera Itophiyaatti galma’uu dha. Mootummaa cehumsaa itti seenuu fi waraana mooraatti galchuu keessatti qoodni Leencoo fi Diimaa kennan mul’ataa ture. Akkasumaas Mallassaan lamaan isaanii ofitti yaamee biyya gad lakkisaa yeroo jeedhuu nageenya mata isaniif jeecha hunda dura murtee Mallasaa fudhatanii bahuuf murteeffatan isan turani. Diimaa fi Ahmed Husseniin dirree xiyyaaraa booleetti karaa VIP kan gaggeessee Kinfe Gebremedhin ture! Ergaa Mootummaa Cehumsaa keessaa bahamee jiruun Leencoo wa tokkichaa ture, kuniis dhimmaa araara nanneesuu, qabsoo hidhatnoo bisheessu fi innis waraana irraa fagaachuu dha. Isan kanaa hangaa tokko xuquuf:- a) Yaalii Biyyaa Sudan keessatti tahe:- Akkummaa mootummaa cehumsaa keessaa bahameen Leencoon namoota muraasa Kahrtumitti erguun akka isan Maqaa ”Selamawii Oneg” jeedhuun socho’uuf waa yaalee ture, sunis tahuu didnaan ergamtootni isaa gara biyyaatti deebani. b) Paris conference:- Leencoon mootummaa cehumsaa keessaa akka baheen qabsoo hidhatnoo jabeessuu fi ijaarsaa itichuu irra ammas dhimma ”Paris conference” naannessuutti bobba’e. Dhimmi kunis Abiyyuu Galataa waliin wal hubannaa isa dhorke. Kanaafuu na gargaraa jedhee kan ofiitti qabate Ibsaa Gutamaa ture. Ibsa Gutamaa jila ABO kan ”peace and Reconciliation Conference” irratti hirmaachuuf biyyatti ergamee gafa 14 Dec. 1993 TPLF qabdee hidhaa galchite. Leencoon ibsaa gafa 23 Dec. 1993 barreesseen akka bakka Ibsaa bu’ee isa hiiksisuuf biyyatti galee himate. Galasaaniis guyyadhumaa kanaa IHD irra isa dhaabee. Leencoon jarmayaaf abboomamuu dhiisuuf, akka fedha isaatti waa dalaguuf yeroo duraaf dhaaba irraa waraaqa ragaa arkate. Kanaan booda Mallasaaf akka Qabsoo Hidhatnoo lagatuu fi lagsiisu Hanga dandeetti isaa ABO irratti hojjeetu mallasaaf waadaa seenee fi mallatteessee biyya alaatti deebi’e. Ibsaa Gutaamaa waliinis kanumaan gargar galan. c) Karaa Jaarmayaa ”Ploughshares ”:- Erga xalayaa dirqama IHD irraa rarra’uu argteen booda Jaarmaa Disarmament irratti hojeetuu ploughshares jeedhamuu keessatti hojii argatee hojechuutti ka’ee. Gabaasa jalqabaa Mata duree “ARMED REBELLION IN THE HORN OF AFRICA” jedhuu November 1996 fi September 1998 ABO fi Humnoota qabso hidhannoo gaggeessan, kan gaanfa Afrikaa keeysatti sosso’an kan irraa beekuu fi odeessa walitti qabatee gabaasa guutuu dhi’eesse. Hundee ilaalchaa Jarmaa Ploughshare kana saaquun ilaaluu dandeessuu. http://www.ploughshares.ca/content/vision Project Ploughshares takes its name and its vision from the ancient biblical vision in the Book of Isaiah in which the material and human wealth consumed by military preparations are transformed into resources for human development, thereby removing the roots of war itself. “God shall judge between the nations, and shall decide for many peoples; and they shall beat their swords into ploughshares, and spears into pruning hooks; nation shall not lift up sword against nation; neither shall they learn war any more.” Isaiah 2:4 d) Waajjira ABO Nayrobi cufsiisuu:- Leencoon April 1, bara 1996 Diimaa dabalatee namoota dhaabaa kan Keniyaa keeysa jiraatan akka Keniyaa irra bahan yeroo tahuu ofii isaa garuu otuu hin bahiin hafe. e) Leencoon guyyaa December 23 1993 irraa kaasee gaafatamummaa isaa itti Aanaa HD irraa xalayaan ka’e ture. Sana booda kan inni Itti gafatama dhaaba keessatti fudhachuu eegale konfransii Germany-tti September 1997-tti dha. Leencoon carra gafatamattii deebi’en dhimma bahuun Dr. Tadassatin akka inni Galaasaa bakka bu’e xalayaa gara world lutheran federetion barreessu ajaje. Qabiyyeen xalayaan gaafa Bitoteessaa 17, bara 1998 world lutheran federeshinif barreeffame kunsi haal duree araaraa ABUT akka ABOn fudhaatuu lafa kaawe akka ABOn fudhatu kan mirkaneessu ture. Gama biroon Galaasaan kan xalaya kana faalyeessuu April 22 bara 1998-tti World Lutheran Federation-f barreessuun dubichaa cufee. Ergaan wa’ee konferensi Germeny kaasee calaqqii konfrensichaa kaasuun barbaachisaa dha. Akeekni konfrensiin kanaa araara mootummaa ABUT fi ABO gidduu deemuu kan Ambaassadora Jarmanii kan biyya Itiyophiyaa turen, Dr. Horst Winkelmanin, gaggeeffamuuf haala aanjjessuu dha. Gargaarsi Walgahi kanaa kan argamaa ture karaa Green Partii Jarmanii ti. Hirmaattoonni isaas Miseensoolii Koree Gidduu ABO, Qondaalota, Bakka bu’oota Ijaarsa Uummataa fi Caasa ABO biyya alaa irra ture. Walgahii kana irratti wan sadihii ifaatti mul’atan. Isaniis: 1) Leencoo Lataa Bakkatti deebisuu fi gartuun isaa kan akka Leencoo Baatii jalqabaaf wal ijaaranii walgahii olaana ABO irratti argaamuu. 2) Diimaa Nagawoo Sagantaa siyaasa akka jijjiramuu akka bu’uraatti qabsiiffachuu 3) Garaagarummaan ilaalchaa siyaasa kan Galaas Dilboo qabuu fi Leencoo Lataa qaban ammayyuu ajandaa hin dhumaatiin jiruu tahuu addeesse. f) Maadheen Leencoo namoota deemsa Leencoof danqaa tahuu jettee yaadde, biyya keessatti maadhee Galaasa waliin hojeetaan jiran namoota Waldaa Macaa fi tulaama, gaggesitoota Waldaa gargarsaa Oromo (WGO), Gazexisitoota, Hojjeetaa mootummaa fi kan kana fakkatan namoota 31 maqaa shororkeessummaan akka yakkamanii manaa hidhaatti darbaman saaxilte. Namoota 31 kanaa keessaa kan biyya keessa jirataniis, tahee kan biyyaa ambaatti bahee hundi isaani gariin deeggartuu QC – ABO ka biroon manaatti galaanii taa’an. Namoota kun hundii qaroo fi ijo kan tahani dha. Maqaa namoota 31 keessaa hanga tokko irra xuquuf Bayan Abdii, Gabbisa Lammeessaa, Tilahun Hirphaasa, Hussein Abdii, Hajii Sahilu Kaftee, Beyene Belissaa, Addisuu Bayana, Solomon Namara, Mooti Biyyaa, Gaaroomaa Baqqalaa, Tesfayee Dhereessa, Gadissaa Bultoosa, Fayeeraa Abdiisaa, Mohammed Wayyuu, Adam Hassan, Adunyaa Fixee, Zewude Camada fi kkf (AI Index:AFR25/20/97 ilaala). Isaan kanaa keessaa Namootni akka Garoomaa Baqqalaa fi Tesfayee Dhereessaa duwwatuu dhimmaa Mirgaa dhalaa namaa falmuu irratti itti cichanii hafaan. Sochii magalaa keessaa TPLF bifaa kanaan yeroo dhaamsuu yaaltuu badiyyaa keessaa lafa WBOn socho’aa jettee shakkitu uummata qabuun akka WBO hin deeggarre kaksiisuu eegaltee. Haata’uu kun hundi qabsichaa dhaamsuu hin dandeenye. g) Yeroo haalli akkasii dhalatu Galasaa Dilboo Germany, Holland, Egypt, Yemen achi Somalia deemuun Korrii ABO hatattamaa Caamsa bara 1998 Moqadishooti qopheeysuun Leencoo, Diimaa, Tadassaa fi Xahaa of irraa gaggeesse. Yeroo booda, Leencoon carraa argateen OLF Agenda for Peace to resolve the conflict in Ethiopia Feb 3, 2000 as bahee. Kanaa fanaas wantii namaa sukkaneessuu lama uumamee: 1) Yeroon kunii yeroo Hogganii ABO wayyabnii Moqadishoo irraa gara biyyaa Eritrea-tti godaane ture. Yeroo kanaatti humna ABO Somali keessa jiru humneessee kan biyyatti deebsee bobbaasuuf itti gafataama Olaana kan fudhaatee jiruu J/Mul’is A/Gadaa ture. Namnii kunii hojiitti ciimaa fi haala Somalia keessaa nama keessaatti dhalaatee caala kan beekuu waan taheef akkasumas kaayyoo dhaabaa irratti murataa wan taheef lukkeeleen diinaa Kan madhee Leencoo Lataa fi Leencoo Batiin qabamee jiru karaa Abba Nagaa Jaarraa gaafa Feb. 8, 2000 J/Mul’siin dhiiga dhaglaasani. 2) Dhibdeen biroo jiran irratti dablatee ajendaan peace jedhamu kun foxoqiinsa QCf sababa ta’uun waraana WBO dirree kibbaa jiru wal dura dhaabsise. Ittii fufa…..


Dorgommii Kubbaa Miilaa’OSFNA’ Barana, 2014 ‘Oromo United’ Moo’ee,Gareen Kubbaa Miilaa Itoophiyaa Leenjiif Biraazil Jirti

WASHINGTON,DC— OSFA,maqaa ispoortii Hawaasa Oromoo Amerikaa gama Kaabaa’ Oromo Soccer Tournament of North America’ jedhee irratti wal dorgomu.Baruma baraan wal dorgomanii tana waliin ganna 20essoo keessa jirti. Yoo hedduu kilaboota Oromoo Amerikaa fi Kanaadaa dhufanitti wal dorgomaa barana Awustiraaliyaleen ya itti dabalamte.Walumattuu kilabii19 Hagayya 2 haga Hagayya 9,2014 istaadiyoomii MN, Central High School jedhan keessatti taphachaa bahe. Dorgommii baranaa kilabii MN,’Oromo United’ kilabii MN, Utaa-Waayuu 4-2 moo’ee waancaa fudhate.Akkuma kanaan Oromo United badhaasa $3000 argatte,ta lammeessoo baate Utaa-Waayyuu ammoo $2000 fi TTL)Ten Thousnad Lakesii sadeessoo baateef ammo $1000 kennan. Kilabootii 19 taphatan Dire Dawa(MN),Abdi Saba(Denver), Qeeransa (Portland),TTL(MN),Uta Wayuu(MN), Burqituu(Denver),Ten Thousand Lakes, TTL(MN),11 Stars(MN), Finfinnee(MN), Bilisummaa(MN). Calanqoo (Arizona), Siouxland (IOWA)Madda-walaabuu (Seattle), Oromia (Austiralia) Leenca (DC),Oromo United Gold(MN),Oromo United(MN), Risaa (MN),fi Oromia Toronto. Nama tapha kana daawwate keessaa tokko Saladdiin Abdaati. “Qophiin baranaa baayyee bareeddi, takkuma ta akkana bareeddu argee hin beeku”nama Oromoo hedduu walti fidee,jaalala jabeessitee waan hedduu wal irraa baratan.” Dorgommiin baranaa kubbaa harkaa dhiiraa fi dubraa,fiigicha maqaa Abbebee Biqilaatiin wal dorgoman,badhaasa ijoollee barnootaan jabaatani kennanii fi qophii hedduu. Gama kaaniin ammoo taphattootii kubbaa miilaa Itoophiyaa leenjiif Biraazil jiran.Taphattoota tana dorgommii waancaa kubbaa miilaa Afrikaa ganna dhufu taphataniif muuxannoo fudhachuuf Biraazil geessan.Itoophiyaan dorgommii Waancaa Afrikaa Bara 2015 irratti Maalii,Maalaawwii fi Aljeeriyaa waliin taphatti.Itoophiyaan suniin duratti kilabii Biraazil ta AC Anapolina, Club Do Remo,Brasiliense fi Itubiara waliin istaadiyoomii JK waliin taphatti. Akka perezdaantiin Federeshiinii kubbaa miilaa Itoophiyaa obboo Juneddiin Bashaa jedhutti federeshiiniin isaanii kubbaa miilaa jalaa kaasee guddisuuf haga dandahutti hujiitti jira. Yoo Biraazil deeman kilaboota Biraazil shan waliin tapha hariyummaa taphatan jedha. Dider Diroogbaa kubbaa miilaa taphachuu ya dhaabe jedha Taphataan kubbaa miilaa addunyaa ka dhalootaan Ivory Coast tahee amma kilabii Ingilish Piriimiyer Liigi, Chelsea taphatu, Dider Diroogbaa tapha ya dhiisaa jedhee labsate. Diroogbaan nama ganna 36 diqqaa asitti marroo hedduu taphate.Tapha104 keessatti goolii 65 glafate. Diroogbaan kilabii Chelsea qofaa marroo 40 tapahtee goolii 16 galcheef.Dirgoobbaan abbaa ijoollee sadiitii lama dhiiraa takkatti dubra. Atileetiksii:Dorogmmii Shaampiyoonaa dargagggoota Afrikaa Marakach, Morookootti itti jiran metirii 10,000 irratti gurbaa Eeritaa,Nguse Amlosomitti ittum ciniinnatee wmoo’ee warqiin galate.Amolomiin kun nama biyya isaatiif yoo jalqabatiif dorgommii akkanaa tana irratti warqii fuudhe ka qaraa tahe. Dorgommiin tun tana waliin 19essoo Hagayya 14,2014 dhumatti.


DUBBIII SHIRA M/ABBAA IRREE WAYYAANEE

Akkuma beekkamu guutuu Oromiyaatti FDG garbummaa ji’a eblaa irraa kaasee M/barnoota sadarkaa 1ffaa irraa hanga yuunivarsiititti Karaa nagaatin barattootni fi hawaasa gaaffii mirgaa dhiyeessaniif deebiin rasaasan daa’ilma umrii waggaa 10 irraa hanga jarsaa ganna 80tti ajjesuu, madeessu,reebuu,hidhuu, fi barumsa irraa ari’uu irratti kan xiyyeefate sirni nama nyaata TPLFBarattoota fi hawaasa m/hidhaa Ambootti ji’a eblaa irraa qabe ji’a sadiif ukkamsuun kan m/m oromiyaa mirgaa wabii eegef illee akka isaan M/hidhaati hin baane gochaa turan olaantummaa seera a m/murtii illee kabajuu diduun m/murtii dorsisuun himanna madalli seeraa hin qabne gartokk ee isaanii irraattim/m oromiyaa bansisaniituran kan nama dinqu ijoolleen umriin isaan himannaf hin guunnee illee akka keessatti argaman walumaagalatti namoota 63 ta’u isaanii qeerroon yeroo adda addaa gabaasaturera. Gar-tokkee isaanii irrati immoo m/murtii olaana Go/sh/lixaa m/Amboo himanna banuun mirgaa wabii qarshii 10000 namoota mursaaf eegamen; namoonni gadi gaafa 16/7/2014 gadi dhifamanituran jedhu hawaasni M/Amboo.isaaniis: 1.ob/Durma sarbesa dabalaa M/A 2.Gautama Disasa dabalaa M/A 3.Mardasa simee dabalaa M/A 4.Abara Nadhasa dabalaa M/A 5.wabii xilahuun bar/yuni Ambo 6.Waquma Dhaba bar/yuni Ambo 7.Barudin Sharif bar/yuni Ambo 8.Daniel olana bar/yuni Ambo 9.Misgana Teresa bar/yuni Ambo 10.Damana Girma bar/yuniAmbo 11.Kadir Qamar bar/yuni Ambo 12.Kaleeb Gutu bar/yuni Ambo 13.Rafisa Waqshumi bar/yuni “”” 14.Tamasgen Abara bar/yuni “”” 15.Kadir Mahamad bar/yuni””” fa’a turan warrii carraa kanaan bahan haata’u malee sirnii nama nyaata abbaa irree TPLF fi warrii haadha gara OPDOn ilmaan oromoo irraatti shira xaxuu hin dadhabne namoota lakkofsaa 1ffaa fi 2ffaa irraatti argaman irratti sababa gaafuma isaan M/hidhati bahan galgalaa qaama hin beekamne lukkee OPDO Kan yeroo dheeraaf barattoota fi jiraattota gidirsaa tu re irratt tarkanfi fudhatamef;deebiisani hidhan.


Dhaabbii Keenyaa fi Kan Isaanii

Dhaabbii Keenyaa fi Kan Isaanii Dur dur bara barreessaan kun yero ijoollee ture namooti “Polotiikaa” (malbulcha) akka soba jechuutt ilaalu turan. Ilmoo namaa nagaan ni shakala hin se’amu. Kan baratan sana furaa gowwaatt ilaaluun ogummaa bulchaa godhanii dhiheessu. Gadaa kanatt yoo ilaallu furaan jara “gowwaa” kan dhugaatt hiiqu fakkaata. Kanaaf sobi dhugaa ta’eera. Kan aangoo, qubqabsiisii fi horii harkaa qabu sobee galuu danda’a. Yoo abbaa hirrooti bubbucuun waa’ee gocha yk abbaltii yakkaa saanii bu’aa ofii yk kan murnaa fudhachiisuuf soba adii gad dhiisanii mirkanii fi herrega mimicciran argan nama hin dhibu. Heeroti, qajeelfamootii fi ajajooti kan bahan abbaawummaa fi itt gaafatama abba abbaa agarsiisuuf jedhameetu, garuu dhugaan saa golgaa foddaa, laaqii duba jiru dhossuu tolfamani. Iyyaatiin finnaa fi qubqabsisoti gad dhiisan utuu yaada saanii fi madda saanii hin mirkaneeffatin liqimfamuu hin qabani. Caalaan saanii sobaa. Buusaaleen itt haanan gara garummaa walabummaa barbaachuu fi finnaa empayera demokratessanii akka jirutt tursuu agarsiisuufi. Garagarummaa kaayyoo taliila gidduu saani jiru juujuu qofatu hin argu. As irratt “keenya” jechuun kanneen walabummaa leellisan, “isaanii” jechuun mootummaa fi mormitoota amanamoo saa fi amanamoo ta’uuf deeman jechuufii. Qabee saaf utuu hin ta’in akka inni itt tolfamee jedhanii dhaabi Oromoo maqaa qaban heera Itophiyaa hofkalchan hin turree. Ummati nan tajaajila inni jedhu tolcha saa irratt qooda hin fudhanne. Kanaaf danbii keessaa dhaaba tokkoo irraa waan wayyu hin qabu. Dhimma tolfameef, seeraan bulmaata fakkeessuu, tajaajileeraa, tajaajiluttis jiraa. Saanan hawaasa addunyaa, kan gargaarsa haala duree malee kennaafii bahe komee irraa oolchuuf, sirni gola hedduu labsamee ture (ango 56). Jecha Habashaa “Indaayamaahi xiraawu, indayibalaa gifaawu” (Akka si hin komanne waamii, akka hin nyaanne dhiibii) jedhutt dhimma bahanii kan barbaadan keessaa hambisuu akka dandahan waan beekaniif itt hin canqamne. Kanaaf kennata gufachiisuun galmeeffamuu duraa jalqabee hanga darbansa duubaatt yayyabamee shaakalamaa ture. Sirna empayeraa irraa kana caalaa wanti eegamu hin jiru. Kennata qajeelaa fi bilisi hafee nagaan jiraachuu eeggachuunuu dordhummaa dha. Bulchooti akka wareegama saaniin aangoo argatan yeroo hunda beeksisuu.Yoo barbaadde akkuma keenyatt argadhu jechuu saaniiti. Karaa kanaan abaabilee saanii “shiftoota” irraa adda addummaa hin qabani. Yo dirqaman malee Habashaan waan dudhaa saanii fedhaan yoomuu gadi hin dhiisani jechuu dha. Kanneen heericha tokkummaa empayera kolonii Habashaa labsu fudhatan Wayyaaneen demokraatoftee dhiistee akka jarrii dhihaa jedhanitt “mormituu amanamtuu” ta’uun galmeeffamaniiru. Seena Habashaa keessatt mormituu tahu kan jedhamaniin yeroon itt waldandahame hin turre. Angoo kan fudhatu mormituu didaa qofaa. Kana mirkaneessuuf seenaa saanii Teedroosii kaasee hanga hardhaati kan nagaan angoo waljijjiran dhibuu ilaaluun ni gaha. Empayerri uumamuun dudhaa sana caalaatt gad jabeessee. Utuu buusaa qaama saatt hin caccabin seenaa keessatt empayerri demokratawe hin jiru. Kanaaf irbuun mormitootaa, hundaaf demokraasii fiduu, agarsiisa daguutii. Seenaa sana jijjiiruuf wareegama baasuun qooda koloneeffatamaa mitii. Akeeki mormituu seenaa sana jijjiiruu utuu hin ta’in kan aangoo irra jiru bakka bu’anii jajjabeesuu dha. Haasaan waa’ee demokraasii holola kennataatt akka minyaawu godhuu qofaa. Qabsoon cunqurfamaa gooftolii gidduu filachuuf utuu hin ta’in birmadummaa ofii gonfachuufii. Gabaabaatt garaagarummaan mormituu amanamtuu fi sochiin walabummaa, sochooti walabummaa ummatooti hundi nagaa, birmadummaa fi walabummaa akka barbaadan amanu. Kana argachuuf dura qabaa diinaa fi hacuucama jala bahuu qabu. Waa’ee ummatoota kolonummaa jala jiranii fi saba koloneeffataa yaaduuf tokko tokkoon saanii of bilisomsanii olla waliin dhoofsisuuf fedha walaba qabaachuutu irraa eegama. Oromoon kanneen akka walqixeett wal ilaalani fi fedha walii walii ulfeessan wojjin diriira dhoofsisaatt dhihaachuuf rakkina hin qabu. Yoos qofa kan isaan hariiroo saanii fuulduraa hala duree malee waliin dhoofsisuu kan danda’an. Mormituu kaan kaan Oromoon bilisummaa kanneen biraaf loluu fi empayericha demokratessuu irratt qooda fudhachuuf dirqama qaba jedhu. Walabummaa Oromiyaa ni mormu. Akeeki afoo mormituu amanamtuu mootummaa angoo irra jiru, Wayyaanee, fonqolchanii bakka bu’uu dha. Sochoota walabummaaf qabattee guddaan mootummaa fonqolchuu utuu hin tahin empayera diiganii bilisummaa kanneen jala jiranii mirkaneessuu dha. Sun dhoofsisaan yk qabsoo hidhannoon dhugoomuu dandaha. Waan hogganoota empayerichaa ilaalutt turfachuu haa tahu kosiitt dabuun dhimma ummata saniiti. Oromiyaa walabi yoo gaafatame olloota karaa saanii barbaaduu irratt gargaaruu danda’a malee bulchoota hin filuufii. Tokkummaan ofuma saan nafii fixataa hin qabuu, yoo kan tokkoomuuf deeman fedha fixataa qabaatan malee. Akka biraatt, walqixxummaa ummata hundaa fudhachuu, mirga saanii hiree sabummaa ofii ofiin murteeffachu fi seeraan bulmaataa fudhachuun haala waa hunda dursuu qabu. Sochooti bilisummaa, dhibamuun mirga murnaa, mirga abba tokkootaa irratt dhiibbaa qaba jedhu. Kanaaf tokko kan biraa malee dhahamuu hin danda’uu. Mormitootaaf mirgi abbatokkee kan murnaa sirreessuu dandaha. Sana jechuun isaan waa’ee mirga abba tokkee waliigalaa malee kan walabummaa Oromiyaa hin dubbannu jedhu. Gaaffii sabaa, waldaa dubartii, waldaa qotee bulaa, iddirii kkf waliin tarree galchu. Sochooti bilisummaa yoo koloneessitummaan see hin raawwanne Itopiyaan demokratawuu hin dandeessu jedhanii amanu. Kan mootii amma jiru bakka bu’u fedu, bulchaan isaan addda tahuu hin dandahu. Empayerri humnaan malee hin bulfamu. Kan Wayyaanee bakka bu’u hundi tokkummaa empayeraa humnaan tissue malee dhugaa amma jiruun utu diddaa sabboonotaa gara jabinaan gadi hin qabin bulchuu hin danda’u. Kanaaf maqaa jijjiiruu yoo hin ta’in ummatoota Itophiyaaf garagarummaan fidan hin jiraatu. Kanneen hawaasa sabgidduu fi sabboonotatt sagantaa keenya gurgurre gargaarsa argamsiifna jedhan isa angoo irra jiru hanga nama locutt komachuu fi tokkummaa tokkummaa jechuu malee qurrama gurguddaa jiruuf filmaati dhiheessan hin jiru. Xaxaa dudhaa imperial beekamaa irraa gargar of baasuu dandeenye. Gaagaa barbaachisu fudhatanii gargar bahuu irra, lakkuu walitt maxanani dhalatan tahanii hafuu filataniiru. Akka maqaan saa agarsiisutt ABOn bilisumaa Oromoof dhaabbata. Ilaalchi addunyaa inni qabu akka sagantaa malbulchaa saa irratt agarsifame. Amantee jabaa kan Oromiyaa irratt saba Oromoo qofatu moo’ummaa qaba jedhu irratt hundaawaa. Kanneen danuu seenaan jiraattota Oromiyaa tahan biroon hanga moo’ummaa Republika Walaba Oromiyaa fi heera see fudhatanitt Oromiyoo dha. Egaa qabsoon ABOn gaggeeffamu mirga hiree ofii ofiin murteeffachuu sabaa hanga walabummaati Oromiyoof mirkaneessuuf. Dhoofsisi mirga Oromiyoo kana hin beekiniif, dhaloota sammuu walaba qabu kamiinuu fudhatama hin qabaatu. Kanaaf rifaatiin firii hin qabne boonaa fi jibba hin taane irratt hundaawe kan gargaaru wal dhaala abbaa hirrootaa, nagaa, tasgabii fi misaa godinichaaf hubaa tahe qofaa. Itt fufa empayeraa raggaasisuuf bara kana illee kanneen tuqii tahan, Oromoo fi halagaa nagaan waliin jiraatan walitt naquuf yaalan jiru. Kanaf keettoo ofirroo ummata nagaan jiraatan gidduu facaasaniiru. Isaan sun namoota nagaan jiraataan Oromoo isaan dandahe jirachise tuffachuu fi salphsuutt akka bobba’an kakaasuu yaalaniiru. Hamaa gahun jarjaraan hubamuu dandaha. Tuqiin adaba seeraa jalaa miliqxuu fi kanneen halaalaa tuttuqan saaxilamuuf bara eggatu. Oromiyoo nageeyyiin waliin jiraataa qabsoo bilisummaa fi misooma Oromiyaatt bobba’u dandahu. Oromiyaan yeroo hin beekamnee kaasee biyya seeraan bulmaataa fi Gadaa demokrasii turte. Akeekota sana kan qabsaawota Oromoo masaku. ABOn nagaa fi gamtaan olla fi addunyaa waliin jiraachuuf deggeruu saa mirkaneesseera. Tokkummaan malbulchaa dantaa sabaawaa walii waliif kabajuu irratt hundaawe ummachuun akka dandahamus lafa kaa’eera. Tarsimoon saa qabsoo nagaa fi barbaachisaa yoo ta’u hidhannooti. Haalli Itophiyaa keessa jiru qabsoo nagaaf waan hin tolleef 1974 ka’ee qabsoo hidhannoott bobba’e. Ala hedduu rakkina jiru nagaan furuu yaalee hin milkoofne. ABOn buubaa hidhatee dhufe ummata irraa facisa malee ummata hin hidhanne nagaa irratt harka saa kaasee hin beeku kunis daafa sanaan dhufu sodaachuun utuu hin ta’in seera dudhaa Oromoo fi aadaan safuu waan ta’eefi. Oromoon dirree diliitt namaa hin hilu ta’a isaa alatt garuu boojuuttillee hin bu’u. Oromoon nammi hundi akka dudhaa saatt obbolummaan mirga walqixeen yoo itt dhufan ni jaaldhata. Oromoof fedha ofii kan biraa irrati fe’uun daba. Akka olitt himamett ABOn dhaabbii kanneen mirga Oromoo hiree ofii ofiin murteeffachuu fudhatan waliin waldhibdee nagaan fixachuu agarsiisaa dhufe. Kun mirga ilmoo namaa halle dhuunfataa eenyuu hin qoqobamne tahuu amana. Kora Paris 1993 irratt mormitooti mirgicha erga fudhatanii Kora Shaggar irratt argamuuf waliigaluun kanaaf ragaan tokko. Garuu mootummaan miseensa jila saa yoo hidhu waligaltechis murnoota mormitootaa walgahaniin ni ganame. Heerri fakkeessaa kan aangoo irra jiruu bilisummaa walgahii tumeera; garuu hojii irra olchama jedhee dhooftuu sobaa irraa enyuu hin eeguu. Kanneen bulcha jiru bakka bu’uuf dharra’aa jiran aangoo tumaa kanaa hagam soba tahus ni mormuu. Wayyaaneen hojii irra oolchee dhiisee aangoon heera saa 39 tumaa mirga ilmoo namaati. Sun maaf heera irra ta’aa jedhanii mormuun eenyuufuu namummaa bahuu yoo tahu sun ilmaan koloneeffamoon mormame taanaan gantummaa taha. Malbulcheessitooti Habashaa kan aangoo 39n mormaniif eenyummaan kolonooti addatt qaban isaaniin ukkaamamaa bahe akka hin beekamneefi. Yeroo kolonooti takaallaa kutatanii lamuu itt hin deebinu jedhanittt isaan hardhallee dubbee saanii fudalii imperiyalummaa irraa gargar bahuu hin dandeenye. Ilaalcha duubatt hafaa akkasiiti akka ummati Afriikaa sagalee tokkoon hin dubbatanne kan tolche. Afriikaan si’ ana keessa deebii kolenoomaan doorsifamaa jirtii. Fageessanii ilaaluu dadhabuu saanii qofa utuu hin ta’in humnooti garba gamaas akka isaan afaan tokkon hin dubbane fedhu. Afriikaa keessas keetoleen isee gurgurachuuf qophawan jiru. Ummatooti naannaa rakkina gidduu saanii jiru gad ta’anii dhoofsisun furmaata argamsiisuun amma. Gurguddooti Habashaa durdurii surraa saanii durii gatanii kan darbe sirreessuun hundaan nagaa buusuuf hordoftoota saanii masakuu qabu. Gaaffiin tokko tokkoon murnootaa gaafatan deebi utu hin argatin ejjennoo saanii aarsaa guddaa itt baasaa dhufan jijjiiru jedhanii eeguun gowwummaa yk tuffii dha. Wal qayyabachuuf yaadi toolaan jiraannaan nagaan ni bu’a. Ummatooti Afrikaa yoo harka walqabatanii ka’an qabeenya jarri kaan gorora coccobsaniif irraa buufachuu fi akka xaxaa sadoo kukutan gargaaraa. Aanga’ooti fi diinagdooti guguddoon addunyaa, namoota mirga ilmoo namaatt roorrisaniin bulfamanuu haalli biyyoota Afrikaa keessa jiru akkuma jirutt turuu saa barbaadu. Kaan kaan kan sababfatan dhimmaa keessaa biyyootaa quba hin keenyu kan jedhu. Garuu yero jaraaf meeshaa lolaa, leejjisa fi bajeta ittisaa fi qaruuteef kennan hangammeessa walfakkaataa hin hordofani. Hanga dantaa saanii eegsisaniifitt hallekaas (mootora) abbaa hirrummaa cululuqsuu leellisuu. Afriikaa kan dhufan qabeenya see bolquufi malee gadadoo ummata see dandamachiisuuf miti. Saamtuu, ummata seeraan abbaa itt ta’e qabde waliin akka dubbachaa jiran itt hin dhagahamu. Dhiheenyuma kana bakka Ministeera alaa FAT (USA) waliin walgahaa turan irraa mayila shantama caalaa hin fagaannett qalooti Finfinnee barattoota Oromoo, barsiisota, cireessota fi ijoollee lakkoofsa hin qane gad ciraa turani. Namoota dhiiga ummata bulchanii lolaasaa jiran akka lolaa walfakkaataa Sudaan kibbaatt tahaa jiru dhaabsisan mari’atanii ka’an. “Dajaach Habtee egaa hin galtee sattee boongaa galafatee dubbiin busee karaatt haftee?” jedhan jedhama warri Anfilloo. Sabbonoti Oromoo addunyaa keessa jiran hundi aarii saanii mootummoota anga’oo hundatt ifsataniiru. Iyyaatiin sun utuu jiruu qaliin ijoollee Oromoo walgahii “US-AFRICA Leader Summit” jedhamu galma mootumma Amerikaatt afaramani. Hunduu akka walii waan ta’aniif kan ijoollee qaluu waliin hin teenyu jedhanii hogganoota Afrikaa keessaa kan morman hin turre. Hariiroon sabgidduu jabinaa fi beekumsa taatotaa irratt akka hundaawuu beekamaa dha. Kan murna dadhabaa hin amanamne miiltoo godhatu hin jiru. Garuu sun yakka oofkalchuu fi mataa “shororkeessotaa” bashannansiisuuf hayyama hin kennu. Oromoon amantoota guguddaa hunda of keessaa qabu. Gamummaa fi karisummaan hin beekamani. Caalaan saanii gidduutt of harkisu. Hamajaajoti Oromoo baayyina lakkoofsa nambiyyoota Oromiyaa mosliman irraa ka’uun addunyaa baragsiisuu yaalan jiru. Jechi mirkanii hin taane irraa ka’u hundi murtii dogoggoraatt geessuu dandaha. Karisummaan nagaa addunyaa qofaaf hamaa kan ta’u osoo hin taanee warraaqsa Oromoo ol adeemaa jiruufillee hubaa dha. Kanaaf akkuma kan Oromiyaa qabatee jiru of irraa kaasuuf godhu karisummaa kara fedhee dufus dammaqee eeggachuun dantaa saatii. Bulcha Itophiyaaf kan hacuuccaa saan mormu hundi “gooltuu” dha jechuun akka hundi gurra qeensu tolcha. Gaaga’amtooti kanaa garri caalaan sabboonota Oromooti. Ragaa qabataman utuu hin jiraatin deggertuu gooltuu jedhamanii booqaan itt maxxansame jira. Kun duubatt dhiittachuun, itt bahisaa kan se’an irraa fagoo akka tahuu ifaa dha. Nammi tokko hagam sarmaa ta’ullee yeroo keenyanitt hirkifamu hobbaatii saa kan beeku hin jiru. Akki itt dhalootee of oolchuun nammi deebii itt kennu mancaasaa fi kan kanaan dura hin argamne ta’uu dandaha. Gadooda Oromoo dhaggeeffachuu dhabuun miira saanii jijjiirisuu akka dandahu beekamuu qaba. Beekumsa nama taraaf “gooltummaan” haala dursee hin beekamne haleellaa utuu hin yaadin nama nagaa hin hidhanne irratti bakka fi yeroo isaan abjuunuu hin yaadnett tolfamu. Kun buta, dhoosa, sagaleen sodaachisaa yk ajjeechaa haamaa fi laala qabeessa ta’uu dandaha. Sun karaa fedheyyuu qabsoo ummataa roorrisaa ofirraa ittisuuf tolfamu dabalachuu hin qabu. Si’ana garuu furaan saa kan roorrisaa irratt qabsoo hidhannoo gaggeessan hunda akka golgu godhamee jira. Aanga’oo gurguddan “Goolii” irratt lola gaggeessaa jiru. Dulaaf miltoon fedha qabu ni hawwatam. Kana irraa kan ka’e bulcha roorrisootaa kan maqii “gooltuu” jedhu dhahaniin salphaatt gowwomuun duruunfatanii gochaaf sardamuu dandahu. Utuu namoota aangoo irra hin jirre hunda jechuu ta’uun fixaqacceett hin geessinii fi midhamtoota hamaa caalaatt hin dhiibin maal jechi shororkaa (goolii) yabboo sabgidduutt furamuu gaafata. Kan malee hariiroo sabgidduu hubuu dandaha. Oromoon akka sabaatt yk dhaaboti malbulchaa saa namoota nagaa sanyii fi amantee kamuu irratt harka kaafatanii hin beekanii. Yoomallee dirree dilitti jannummaan saanii daangaa hin qabaatin gooltuu ta’uuf miira sabaawaa akkasii hin qaban. Kanaafi maqaballeessa diinaaf qaammi sadaffaan raga bahu kan hin jirreef. Malbulchessoti Addunyaa caba mirgi of ibsuu namoota hanga tokko irra hidhaa gaheef mootummaa yoo balaaleffatan ni dhageenyaa, garuu Oromoo kumoota sobaan gooltuu jedhamanii hidhaatt guuramanii fi ajjeefaman callisanii darbuu filatani. Bu’aan waatattaa kan isaan nafii keenya ulfooo jedhanii dhaadatan caaleef jechuun malbulchi kaayyoo irra haanuu jechuu dha. Golooti malbulchaa tokko tokko “Kiristiyaan Demokratic” jedhamaniif seefiin kirri namatt hidhu jechuumitii. Akkasumas yoo sochiin bilisummaa Oromoo “Adda Islamaa yk Adda Waaqeffannaa kkf. Bilisummaa Oromoo”yoo ofiin jedhe addatt ilaalmuu hin qabu. “Islamist” kan jedhaman ijaarsa sabaawoo mitii. Sabgiddeessoo dha. Kanaaf ijaarsi bilisummaa Oromiyaaf dhaabbate qooqa Islamik jedhu itt suteef gubaan “Islamist” jedhamuu itt bahuu hin qabu. Bu’ursaan jaarmaa amma hin jirree yeroo hunda dhahamu (lubbuun saa qabbana haa ciistu) akka goota sabichaatt kan beekamu ummata saan jaallatamaa fi ulfaataa kan ture. Sochiin bilisummaa Oromoo, Oromoo godinaa fi amantee adda addaa hiriirsee wareegama dhumaa waliin baasaa jiru. Godinaa fi amanteen isaan gargar baasuu yaaluun sobduu ta’uu dha. Ummati empayerichaa hundii ummatoota kibbaa kan Oromoo, Somaalee, Affaaryk kanneen biro dabalatu nagaafi ulfinaan beela fi roorroo irraa bilisa ta’anii jiraachuun hawwa saaniiti. Ummati Habashaa taraan, kana irraatt hawwaan garaagarummaa hin qaban. Garuu waggoota dhibban darbaniif kan birmadummaatt gufuu tahani hafan gurguddoo Habashaa aangoo irraa fi alaa dafqaa fi qabeenya saboota biraan jiraataa bahanii. Lolooti hundi kan ummataa utuu hin ta’in kan saanii turani. Nuti nagaa fi birmadummaa godinichaa fiduuf empayerichi diigamee kan fedha ofii malee qabaa saa jala jiran hundi gad dhiifamanii hariiroo fulduraaf birmadu kan tahantu dhoofsisa jenna. Isaan ejjennoo kanan duubatt hafaa, fottoqsaa fi dubatt harkisaa dha jedhu. Afriikaan dureeyyii garba gamaaf qircamuuf dorsifamaa jirtii. Nammu yoo isaan dhaabu hin dandeenye Afrikaaf keessaa waa buusuuf dhoofsisuu dandahuu qaba. Garuu godinaa keesssatt utu wal qayyabannoo uumuun hin dandahamin waa’ee Afriikaa dubbachuun abjuu dha; abjuu gaaf tokko guutinna jennu. Hangasitt namooti dhiigaa jiraatu, garuu dhalootaa dhalootatt waa’ee egree ifaa abjoochuun itt fufa. Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu! Ibsaa Guutama Hagayya 2014


Muummichi ministeeraa H/Mariam Desaaleny biyyatti hoogganuu erga eegalanii waggaa tokkoo as akeekkachiisa isaan kennan keessaa inni miilanaa isa cimaa dha. Ibsa isaanii kanaan hoogganoonni paartilee mormituu hagi tokko obsa mootummaa fixaa jiru jedhan. Hoogganoonni paartilee mormituu kun paarlaamaa Itiyoopiyaatiin shorokeessaa dha jedhamuun dhaaba waamame Ginboot 7 waliin hariiroo qabu jedhan. Hariiroo akkasii kanneen qaban immoo kan adabamu ta’uu akeekkachiisan. Gareen shororkeessotaa kanneen akka Ginboot 7, adda bilisummaa biyyoolessaa Ogaden, adda bilisummaa Oromoo, fi al-Shabab paarlaamaa keenyaan dhaaba shorokeessotaa jedhamaniiru. Dhaabolii kana waliin hariiroo hojii kan qabu eenyu iyyuu ni adabama. Kanaaf ibiddaan hin taphatinaa jechuu dhaan mormitoota isaanii yaadachiisaniiru muummichi ministeerichaa. Kaayyoon keenya inni duraa nageenya uummata keenyaa eeguu dha. Inni kaan kana booda kan dhufu dha. Kana sirriitti hubachuu qabdu. Seera biyyattii ol godhanii kan of fudhatan irratti tarkaanfii fudhanna. Dimokraasiin kan hojjetu kana keessatti. Dimokraasiin jeeqama keessatti ykn akka namoonni hagi tokko nuti seeraan oli jedhanii haala yaadan keessatti hin hojjetu. Kanneen ibiddaan taphatan ibiddichumatu isaan guba jedhan. Gareelee mormituu hagi tokko gareelee shorokeessotaa waliin hidhata qabaachuu isaanii beekna jedhan obbo H/mariam Gareeleen mormituu hagi tokko Ginbot 7 waliin hariiroo qabu. Nutis isaan beekna. Ragaa ga’aa qabna. Yeroo ammaatti hariiroo qabu. Kan nuti barbaannu garuu ragaa mul’ataa ta’ee dha. Haala isaa of eeggannoo dhaan hordofaa jira. Sana booda murtiitti isaan dhiyeessina. Yeroo isaa eeggata malee arguuf jirtu jedhan. Dr: Hussein Abdo Gadaa Nairob KTN Kenya


Maxxansaa Fokkataa Bilisumma.com irratti arge ilaalchisee

Goototi Oromoo roorroo gabarummaa mootummaa habashaa ofirraa buqqisuuf qabsoon Oromooti Baalee (kan Janaraal Waaqoo Guutuutin hogganamaa turan) jalqabanii Oromiyaa hunda walgahe, bara 1963 tahuu isaa seenaa ni yaadata. Kanuma bu’ura godhachuudhaan, abbootin qabsoo sanii kan biyya alaa jiraniif kan Oromiyaa keessa jiran hawaasa ofii kakaasuu dhaan ayyaana yaadannoo bara 50ffaa kabajuu qophii yeroo dheeraaf godhamee jira. Ayyaanni kun October 20, 2013 magaalaa lakkuu Minneapolis/ Saint Paul keessatti yaadatama. Maqaa Gootota keennaatin, koreen Qindeesituu ayyaana kana akka waliin kabajnu waamicha obbolummaa isinii dhiheessiti. Ummatii Oromoo hundumtuu afferamtanii jirtu. Ayyaana kana galmaan gahuuf ilmaan Oromoo hundinuu bakka jirtanitti waan barbaachisaa ta’een akka nu waliin dhaabattan abdii guddaa qabna. Guyyaan kun guyyaa goototi Oromoo itti yaadataman, guyyaa seenaan yeroo dheeraa haccuuccame ummata oromootiif adduunyaafis ifa bahu, guyya dhalooti ammaa seenaa abboota isaanii lafaa kaasan. Seenaa, walaloo, geerrarsa, kkf hundinuu qophaahee jira. Hubachiisa ilmaan Oromootif: Diinni Oromoo karaa aanjaween yeroo tokkollee hin rafu, kun Oromtootaaf waan haarawaa miti. Fakkeennaf diinni Oromo yeroo anjaheef Oromoota meeshaa waraanatii barbadeessaa ture. Hardhas jaleewwan diinaa qabsoon isaa jaarmayoota Oromoo, hoogganoota Oromoo, barattoota Oromoo fi akkasumas qabsaawota Oromoo maqaa xureessuun itti fufa. Osoma kun jiruu Goototi Oromoo kan kalleessaa, wareegama barbaachisu godhanii seenaa galmeessanii, maqaa ummata keennaa kaasan. Haaluma kanaan dhalooti hardhaalleen gufuu diinaa hujii dhaan bira dabree seenaa goototaa akka bakkaan geennu abdi qabna. Qabsaawan kufus, qabsoon itti fufa! Ulfaadhaa Wayyamaa! Koree Qindeessituu, Qunnamtiif email kanatti fayyadamaa: Bilisumma63@gmail.com


Godina Harargee Bahaa Aanaa Baddannootti Jum’aa darbe Sababa jeequmsa Ahbaashonni Muslimtoota irratti kaasaniin Salaanni Jum’aa Osoo hin Salaatamin Jama’aan bittinnaa’uun isaa kan yaadatamuudha. Kunis ta’uu kan danda’e namtichi Uummata irraa beekamtii tokko hin qabne ana mootummatu Salaachisi jedhee na erge kanaafuu Khuxbaas qara’ee Salaachisa jechuu isaatiin Uummannis Nuti sin beeknu kan nuti beeknu imaama kanaan dura nu salaachisaa turan qofa jechuudhaan Jeequmsa Ahbaashotaaf Muslimtoota jiddutti ka’een gariin isaanii Salaata Jum’aa dhiisanii gara manaa kan galan yommuu ta’u gariin isaanii immoo achuma barandaa Masjidaa jalatti salaata Zuhrii salaatanii kan galan yommuu ta’u Ahbaashtichis namoota muraasa isa hordofanii salaatan Salaata Zuhrii salaachisuun isaa beekamee jira. Mootummaanis kaayyoo jalqaba namticha kana ergeef galmaan gahuudhaaf jedhee guyyaa kaleessaa humnaan Masjida Muslimaa Ahbaashotaaf dabarsee kennuun isaa Oduun nu gahee jira. Maali Rakkinni Keenna Kan Iyya Masjidaa Hin Baaneef?


SEENAA GABRUMMAA DHAALUUN YOOM DHAABBATA?

Habaabileen keenya akaakilee keenyaaf , Biyyaa fi ummata seenaa mataa isaa qabu dhiisanii dabran . akaakileen keenya ammoo,Biyya walabummaa qabdu dhaalee, Biyya gabrummaa jalaatti kufte Abbootii keenyaaf dhaalsise dabre . Abbootiin keenyaa fi dhalooti isaan harkaa fuudhes, waan Abbootii isaanii irraa dhaalan bakkatti deebisuuf qabsoo wal irraa hin cinne gaggeessaa haa jiraatan malee, seenaan waggaa 150 olii, gabrummaa waliif dabarsuudha. Qooqa, aadaa, dudhaa, seenaa gabrummaa jalatti sukkumamu walii dabarsaa har’a geenye jirra. Biyyaa fi Ummati kabajamaan kun garuu har’allee gabrummaa jala jira. Dhalooti har’as , imaanaa abbootii isaa fi akaakilee isaa bakkatti deebisuuf , lubbuu isaa bakka bu’aa hin qabne wareeguuf gama hundaan sochii taasisaa jira. Ani akkan hubadhutti, seenaan gabrummaa wal dhaalsiisuu kun dhaabbachuu kan dadhabeef, hanqina nuuti hubachuu dadhabne lama irraati natti fakkaata. Inni duraa waan habaabileen keenya Biyya walaboomte keessa isaan jiraachise san kan dhaallee nutti fakkaatu fi nu keessa jira jennu caalaa, waan diinni ittin nu cabsu qaama taasifachuu keenya hubachuu dhabuu yennaa ta’u, inni lammaaffaan, gootummaan habaabilee keenyaa innii haqaa nu keessa waan hin jirreefidha. Ni jenna malee , hojiin nu keessa hin jiru. Kun lameen sirritti nu keessa odoo jiraate, karaa dheeraa kana hin deemnu. Walis hin dhabnu. Walis hin danqinu. Dhaalmaayaa seenaa wal irraa hin cinnee kana keessa , Ilmaan Oromoo addatti dhalooti har’aa waan of gaafachuu qabuutu jira. seenaan inni habaabilee isaa irraa dhufaa dabraan dhaale deebisuuf, tattaafachuun akka jirutti ta’ee, ani dhaloota itti aanuuf , Biyyaa fi Ummata gabrummaa keessa jiruun dhaalsiisamoo, Biyya Birmadummaan ishee kabachiifteen dhaalchisa ? jedhanii of gaafachuu qaban. amma yoomitti Biyya gabrummaa fi seenaa gabrummaa dhaloota dhaalsiisaa jiraannaa ? dhaalmaan akkasii yoom dhaabbata ? eenyu irratti dhaabbata ? maaf nu irratti akka dhaabbatuuf wareegama barbaachiftu kafallee seenaa haaraa , Biyya walboomte haaraa hin dhaalsiifnu ? jedhanii of gaafachuu qofaa odoo hin taane , murteeffachuu qabu . Qabsoon Oromoo adeemsa kanaatti jira miti ? gaaffiin jedhu ka’uu ni mala . garuu akka amma jirruun odoo hin taane, wareegamni Bilisummaa keenyaaf nu barbaachisu salphaa akka hin taane hubatamee , dhalli Oromoo hundumtu bakka jirutti , gabrummaan ana irratti haa dhaabbatu ! jedhee kutannoo seena qabeessa murteeffatee, gamtaan ykn tokkummaan diina irratti ka’uun ala furmaatii biro akka hin jirre, sagalee tokkon muteeffachuun murteessaa waan ta’eefidha. Diinni har’a nu dura dhaabbate jiru , kan afaan qawween qofaa nu dura dhaabbate odoo hin taane, baroota keessa eenyummaa fi maalummaa keenya dhabamsiisuuf kan deemu ta’u irraa, nuutis, diina kana dhaabuuf Qawwee baadhachuu qofaa osoo hin taane, sabummaan keenya akka dhabamuuf diinni waan nu irratti hojjatu maraa of irraa qolachuun barbaachisaa ta’uu nu feesisa. Gama kaaniin, dhalooti jiru hundumtu amma yoomitti seenaa fi qaba ture jennee dubbanna ? jechuun , waan furmaata jedhamee akeekame irratti xiyyeeffannee hojjachuun barbaachisaadha. Aadaan, seenaan, safuun, Afoolli , Maammaaksi kkf, kan abbootii fi akaakilee keenyaa kan dubbannu malee, dhalooti isaan booda jiru, dhaloota boriif maal kaa’ee jira ? jennee of gaaffannee seenaa hojjachuuf ka’uun murteessaadha. Aadaa fi seenaa Ummata kanaan sadarkaa barnootaa addunyaan itti jirtu geenyeerra. Eebbifamnee mindaa fufurdaa arganneerra . garuu waan Ummati kabajamaan kun qabu bakkatti deebisuuf sochiin taasifnu hanqachuu irraa, Biyyuma gabroomte, seenaama gabrummaa dhaalsiisaa jirra. Kun yoom dhaabbata ? eenyutu dhaaba ? gaaffiilee jedhan ofitti fudhannee mooraa qabsoo jabeessinee salphina keessaa ba’uuf hojjachuun barbaachisaadha. Sabni gabrummaa jala turee fi gabrummaa jibbe, wareegama barbaachisu kafalanii Bilisoomanii , dhaadannoo , gabrummaan nu irratti haa ga’u ! jedhu dhugeessanii , dhaloota itti aanutti seenaa gabrummaa dhaalsisu irraa baraaramanii, Biyya Bilisoomte itti kennanii , seenaa haaraa dhaloota jiru ilaallatu hojjatanii dabran . kun gootummaadha. Nuutiwoo ?seenaa gabrummaa dubbachuu qofa odoo hin taane, dhaabuuf hojiin haa mul’ifnu. Wareegama malee bilisummaan akka hin jirre dhaloota jiru barsiisuu qofaa odoo hin taane, wareegama ba’u sun firii akka argatuf irratti haa hojjannu . nama wareegamaan seenaa jijjiru ta’uuf of haa qopheessinu. Dhaloota itti aanu seenaa gabrummaa odoo hin taane, ykn gabroomu itti himuu osoo hin taane, akka itti bilisoomu itti himnee fi waliin dhaabbannee, seenaa haaraa hojjannee, Biyya bilisoomte ijoollee keenyaa dhaalsiisuuf haa hojjannu. Oromoon akkas tureen dhaabbate, Oromoon akkasii jechuutti ce’uu qabna. Hojiin siyaasaa dhimma Oromoo ilaallatu irratti hojjatamu qofaa miti, waggoota 50n dhufaniif gaaffiin Oromoo dhaabbachuu akka hin dandeenye ifadha. Gootummaan abbootii keenyaa seenaa qofaa ta’ee himamu hin qabu. Nu keessas seenee hojjachuu qaba. Onnee seenaa fi gootummaa Ummata keenyaa dubbatu qofa odoo hin taane, kan itti seenee seenaa hojjatu fi dhaloota itti aanuuf seenaa haaraa dhaalsiisu ta’uuf dirqama lammummaa haa gumaachinu. Seenaan Oromiyaa fi Oromoo seenaa addunyaa keessatti akka hin haqamnetti katabameedha. Waggoota 22 dura seenaan Oromiyaa fi Oromoo beeksiisuu wareegama kafalameen lafa qabatee jira. Amma irra deebinee kan dubbannu hin jiru. Akka haaraattis wanni dhalootaaf himnu hin jiru. Biyyaa fi Ummata wareegamaan beekame kanatti iggitii gochuuf , marxifatanii hojjachuu qofaatu nurraa eegama. Seenaan Abbootii keenyaa har’a akka haaraatti dhaloota kanatti himnu kan jiru hin fakkaatu. Waan waltajjiif qofaa itti fayyadamnus miti. Seenaa saba kanaa bakkatti deebisuuf socha’uu qofaatu nurraa eegama. Seenaa dubbachuuf yoo ta’e, jala deemtoonni wayyaanee iyyuu guyyu lallaban. Amma Bilisummaa Ummata kanaa kabachiisanii dhaloota itti aanu daandii mataa isaa irra akka imalu taasisuuf , hojii qabatamaatu barbaachisa. Dhaloota of gurmeessee lubbuu isaa diina duratti of kennaa jiru kana dhaqqabnee, akka wareegamni isaa firii malee hin hafneef cinaa isaa hiriiru qofaatu , seenaa durii qofaa haasa’aa akka hin hafne nu taasisa. Kana jechuun, seenaa dabre kaasuun hin barbaachisu odoo hin taane, seenaa haaraa galmeesisuutti haa fulleeffanuu jechuufidha. Dhalooti sadii seenaa wal fakkaataa hojjatee dabreera. Gabrummaa wal dhaalsisuu. Dhaloota amma jiru ammo seenaa haaraa hojiin argamu danda’u, harka keenya keessa jiru, hojitti jijjiiruuf haa hojjannu.carraan hegaree keenyaa nu harka jiraachuu eenyullee ragaaf hin waammannu. Qabsoon walii galaa Oromoon bakka jiru maratti gaggeeffachuu danda’u baafannee tarkaanfachuun barbaachisaadha. Addunyaa kana irratti wanni diinaaf dhiifne teenye ilaallu tokkollee jiraachuu hin qabu. Bilisummaa barbaanna taanaan , Bilisummaan akka itti argamu danda’u irratti hojjachuutu qoricha. Bilisummaan , Ummata Bilisummaa qabaachaa ture jennee waan dubbanneef jijjiiramu hin danda’u. akka gootoonni keenya , waggoota 150 oliif lubbuu isaanii bakka bu’aa hin qabne akkuma kafalanii dabran nuutis, murtee akkasiin of kakaasu qabna. Seenaan wal fakkaataan yeroo daddabalamu, umama keenya irraa rakkoo qabnaa ? jechuutti nu geessa malee, furmaata biro nu argamsiisuu hin danda’u.seenaan gootummaa abbootii keenya maaliif yeroo keenyatti hankaake hafa ? Dhuguma Oromummaa habaabilee keenyaa dhaallerraa ? aadaa, qooqa , safuu dhaalle ykn dhaloota itti aanutti dabree jennawoo, waan dhaalle kun waan nurraa eegu maaf hin gumaachinu ? Oromummaa dhaallee ittin boonaa jirra yoo ta’e, Gootummaa Oromummaa kabachiisu maaf hin dhaalle ?Gootummaan abbootii keenya dhugumatti nu keessa jiraa ? yoo jiraate, diina golatti nu seene huunee waliin kan hin duuneef maali ? mallattoon gootummaa kanawoo ???????ijoollee ofii mana hidhaa keessaa reeffa guuruun gootummaa ta’u hin danda’u. salphina malee. Dhalli Oromoo hundumtu seenaa gabrummaa fi Biyya gabrummaa jala jirtu hin dhaalsifnu jedhee bakka jirutti socha’uu qaba. Seenaa keenya keessatti akaakilee keenya gootummaan kan dhaadheessinu ta’uun qofti bu’aa hin qabu. Nuuti akka isaanii ta’uu hafuun keenya, hanqina ykn qaawwaa seenaa uumaa jiraachuu keenya beeku nu barbaachisa. Gootummaan sun maaf akaakilee keenya qofa irratti dhaabbata ? maaf natti hin ceene ? dhiiga hankaakeen dhaladhee ? jedhanii of gafachuun dansaadha. Abbootiin keenya, gabrummaa dhaabuuf wareegaman malee , seenaa gabrummaa dubbachuuf hin wareegamne. Warri har’a cichoominaan itii jiranis kanuma. Kanaaf, seenaa gootummaa abbootii keenyaa bakkatti deebisuuf haa hojjannu . gootummaan saba keenyaa nu irra ga’ee maaliif dhaabbate ? mammaaksaa fi afolli akaakilee keenyaa qofaa dubbachuun dhaabbatee, dhalooti har’as mammaaksa bara kana keessaa uumee dhalota boriif dabarsuu qaba. Dandeettin isaanii sun maaf nutti hin ceene ? maaf seenaa isaanii qofaa kan dubbannu taane hafne ? hundu of gaafate gaaffii seenaa jalaa of baasuuf haa hojjatu. Abbootiin keenya Bilisummaan dhiiga malee akka hin argamne hubatanii of laatan. Nuutiwoo ? mammaaksa isaanii fi dhaadannoo isaanii qofaa katabnee ykn dubbannee Bilisummaa argachuu dandeenyaa ? kun mataan isaa seenaa hanqina qalbii keessatti galmaa’a . kanaaf Bilisummaa qofa dubbanne eessallee akka hin geenye hubannee , Bilisummaan waan nu gaaffattu keessaa amma tokko gumaachuuf haa murannu. Seenaa haaraa haa hojjannu . amma yoomitti abbootiin keenya jennee hafna ? seenaan qabsoo Oromoo gootummaan beekamu, gootummaan isaa dhaloota kanaan mirkanaa’ee Biyya walaboomtee fi ummata bilisoome dhaloota haaraa haa dhaalsifnu.dhalootii kun seenaa haaraaf haa socha’u. Biyyoonni ykn saboonni seenaa isaanii waggoota 400 fi 150 deeffatanii nu irratti dhaadachaa fi burraaqaa jiran. Nuuti woo ? isaan seenaa abbootii isaanii dubbachuun qofa hin hafne . hojiin argisiisanii , seenaa abbootii isaanii gabrummaa nu irratti gadi jabeessan. Nuutiwoo ? gabroomu qofaaf umamne ? moo abbooti keenyatti ba’uu dhabnee , gabrummaa of irratti kunuunsina ? gootummaan isaanii ,maaf bara keenya hankaake ? of haa gaafannu.


Oduu durii kana beektuu?

Abdii Boruutiin Dhiyoo kana mata duree “Oduu Durii Oromoo” jedhuun barreeffama Obboo Beekan Gulummaa Irranaatiin qophaaye tokko dubbiseen ture. Achirraa ka’een anis mee waanan dur beeku ykn dhagaye tokko tokko dubbistootaaf dhiyeessa jedhee barruu gabaabaa kana qopheesse. Duraan dursee, oduu durii kanaan nu booharsuu isaatiif Obboo Beekan galateeffachuun barbaada. Kana qofaa otuu hin taane, wanti biraa kan Obboo Beekan Gulummaa Irranaa galata guddaa ittiin argachuu qabu, kitaabota adda addaa barreessuudhaan; guddina hogbarruu Afaan keenyaa keessatti gahee guddaa taphachuu fi qooda guddaa gumaachuu isaa ti. Kanaafis, anis akka ilma Oromoo tokkootti, carraa kanaan Obboo Beekan baay’ee galatoomi, jabaadhuu akkanumatti ittifufi jechuun barbaada. Oduuleen durii kan ani armaan gaditti dhiyeessu kun naannolee Oromiyaa keessatti akkaataa adda addaatiin dubbatmuu ykn beekamuu danda’u. Jechootni tokko tokkollee naannoo tokkoo kan biraatti garaagarummaa qabaachuu malu. Haa ta’u malee, ani akkan naannoo itti dhaladhee guddadhetti waanan beekuf, akkuman beeku fi dhagayettan dhiyeessa. Wanti sirraayu ykn hir’ina qabu yoo jiraate, dubbistootni isa kana sirreessuu ykn waan hanqate itti dabaluu danda’u. 1) Malaan duulan jette andaaqqoon (lukkuun) Yeroo tokko, andaaqqoo, hantuuta, bofa, ruumicha fi leenca ta’anii gamtaadhaan duula deemuuf waliin mari’atan. Kaayyoon duula kanaas deemanii loon hatuuf ture. Amma deemanii deemanii bakkee dhaquu barbaadanitti yogguu dhiyaatan, dhaabbatanii (ejjetanii) akkamitti akka loon hatan waliin haasa’uu fi hojiis addaan qoqqooddachuuf karoora baafatan. Kana keessatti kan karoora baastu andaaqqoo turte. Andaaqittiinis akkana jettee karoora ibsiti: Leencaan – yeroo mooraa loonii bira geenyu, ati nu caalaa humna cimaa waan qabduuf, akka karra ykn balbala bantu jettiin. Bofaan – yeroo leenci karra banu, ati ammoo suuta jedhiitii looyii mooraa seenii; yoo karri banamu loon garafiitii akka bahan godhi jettiin. Rumichaan – atis bofa wajjin gara mooraa seeniitii yeroo karri banamu laboobbaa (wing) kee waliin rukutuudhaan akka loon dammaqanii mooraa keessaa bayan godhi jettiin Yeroo karoorri kun hojiirra oolu andaaqqoo fi hantuunni ala dhaabbatanii hojii kana hordofaa turan jechuu dha. Haala kanaan loon mooraa keessaa yaasanii fudhatanii ykn oofanii otuu deemaa jiranuu, andaaqqoon mala biraa yaaduu jalqabde. Amma bofa ofitti yaamtee akkana jettiin: Yaa boofa rakkoo tokko qabna; leenci guddaa fi humna cimaa qabu kun, waa hundaanuu nu caala; kana malees kan karra bane loon akka bayan godhe isa waan ta’eef, booda nu hin nyaachisu waan tokko godhuu qabna jettiin. Bofnis maal goonuree? jedhaan. Akki gootu, yoo leenci dadhabee ciisee mugu ykn rafu suuta jedhiitii jala seeniitii summii keetiin iddii ajjeesi jettiin. Boftis akkuma itti himametti hojii isaa raawwatee, leenca sodaatamu akkanatti ofirraa ajjeesan. Ammas xiqqoo turtee andaaqittiin mala (shira) ishii ittifufuudhaan; rumicha ofitti yaamtee akkana jettiin: Waan tokkon sitti himaa dhagayi; akkuma beekamu bofni hamaa dha; summii isaatiin nu fixuu danda’a. Kunoo leencaa ajjeesee jira; amma nutti garagalee, ani leenca jabaa sanaa ajjeesee; isinis fixuu nan danda’a jechun isaa waan hin oolleef, otuu hin dhumin dursuu qabna jettiin. Rumichis maal godhuree? jedhee gaafata. Yeroo kana andaaqqoon akkana jettiin: Yeroo bofti ofmaree ciisu, suuta jedhiitii mataa isaa tumiitii ajjeesi jettiin. Rumichis hojii isaaf kenname raawwate. Bofnis haala kanaa du’e. Haati malaa (shiraa) andaaqqoon, amma ammoo hantuuta ofitti yaamuudhaan; akkanatti gorsiti: Yaaboo hantuuta, akkuma beektu rumichi duruu diina keeti; amma siriidhaa bofa leenca ajjeese sanaayuu waan ajjeeseef, nuti isaaf salphaa dha; dafnee mala barbaaduu qabna jettiin. Maal wayyaree? jedhee gaafata. Akki gootu, yoo qilleensi qorruu (diilallaayuu) jalqabu, natti qorree maaloo si jalan seena jedhii kadhadhuutii; yoo inni ofjala si seessisu, laboobbaa isaa irraa cicciriitii hojii ala taasisi jettiin. Andaaqittiin karoora fi shira ishii hundumaa hojiirra erga oolchite booda hantuuta wajjin kophaatti hafu. Amma loon kana keessaa isa furdate filatanii qalachuuf qophaayu. Erga filatanii qalatan booda, andaaqqittiin shira ishii kan xumuraa hojiirra oolchuuf; hantuutaan akkana jetti: Yaa hantuuttoo, beektaa ati bar goota goota caaluu dha; rumicha bofa ajjeese sanuu malaan galaafattee jirta; amma akki gootu, foon jaji’iitii morma keetitti maradhuutii, dhakaa (dhagaa) guddaarra bayiitii gootummaa keetiin dhaadadhu jettiin. Hantuutnis tole jedhee; akkuma itti himametti qophaayee; dhagaarra bayee otuu dhaadachaa jiruu cululleen? bakkee dhuftee hin beekamne tasa foonuma sana wajjin hantuuticha fudhattee badde. Akkanatti andaaqqoon malaan (shiraan) hundumaa ofbiraa fixxee loon dhuunfattee hafte jedhama. Kun malaan duuluu dha moo shiraan duuluudhaa? Dubbii abbaatu hiikkata. 2) Namtichi akkamitti jara kana laga gamatti ceesisa? Oduun durii inni lammataa kun kan dur qofaallee waan ta’u natti hin fakkaatu. Karaa biraatiin ammoo inni kun oduu qofaa otuu hin taane, gaafii xinnoo sammuu hojjisiisu dhas. Mee deebii isaa argachuu yaalaa. Inni kunis akkaataa adda addaatiin beekamuu mala. Namticha tokkotu qeerrensa, ra’ee fi raafuu (goommana) oofee otuu deemaa jiruu laga tokko bira gaya. Jarri sadeen kun (qeerransi, ra’ee fi raafuun) kophaa isaanii laga cewuu hin danda’an. Gargaarsa namtichaa barbaadu jechuu dha. Namtichi ammoo yeroo tokkoon waan tokko qofaa baatee laga sana ceesisuu danda’a. Waa lama baatee ceesisuu hin danda’u jechuu dha. Haa ta’u malee rakkoo tokko qaba. Yoo ra’ee fi qeerrensa walbiratti dhiisee, raafuu fuudhee laga ce’e, qeerrensi ra’ee nyaatee eguu danda’a. Yoo ra’ee fi raafuu walbiratti dhiisee; qeerrensa fuudhee ce’e ammoo, ra’een raafuu sana nyaattee eeguu dandeessi. Egaa akkamitti jara sadeen kana tokko tokkoon laga gamatti ceesisuu danda’a? Deebiin gaafii kanaa dubbistootaaf banaa dha. 3) Baddanii badaa yaa warra badoo! Oduu durii isa sadaffaa kana mata dureedhuma kanaan yeroo tokko bara 2011 dhiyeesseen ture. Warri isa sana hin argin ykn irra deebi’anii yaadachuu barbaadan, isa armaan gadii kana (the following link) tuquudhaan dubbisuu danda’u. http://gadaa.com/oduu/10600/2011/08/18/baddanii-badaa-yaa-warra-badoo/ Hanga walitti deebinutti nagaatti. Galatoomaa! Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Ergaa

Waraabessi olla hin tuquu Garuu yo beelawe agabu hin buluu Caccabseeti nyaata lafe hin hanbisuu Namni olla isaa halkan ciise hin rafuu Hedduu ni yaaddawaa nagaya hinqabuu Maqaan koo saroobbatee bulaa Duraan natti fakkaatte Namaa Ammaan si bare ati waraabessaa Nyaatte hin quuftu haadha garaa Maallaqa maallaqa jettee na darartaa Hanga yoomiin siif guura doolaaraa Kaniin dur siif guure sheena natti tahaa Kabajaa naaf dhabdee ana arrabsitaa Mee na dhagahii sittan himaa Yaa jalloo haadha garaa Inumaa bilbilaan ana sodaachiftaa Kkkkk…intal anumaatu si quubsee Amalli kee natti jijjiiramee Erga biyya dhaqxee dhuftee Namuutu si beeka bara lama duraa Qabeenya hin qabduu harkiiniis si duwwaa ‘’Si shoom yaal bellaa Yi qoccuwaal si shaar’’je’amee Kanuma gorfamtee naaf dhuftee Ergasii hawaasa quncisuuf karoorfattee Irratti bobbaatee Hafuura hin fudhannee Waa hedduu waliiniis hojjannee Har’a maal dhageessee na jibbitee Akkamiin har’a natti dhaadattee Biyyaahiin si baasa jette natti waakkattee Si ati yaa urunguu maal of seetee Siitu na Uummate moo ana tolfattee Of yaadadhu gadi galoo saree Haya……galatuma kiyyaa Yaa uruguu namaa Mee yaadadhu yaa jeedalloo Garaa guutuuf isa qanqalloo Hiree arkachuuf maallaqa kafalee Aniis bar hin hannee ka ati liqimsitee Kumaa sadii guutuukaniin sitti kennee Bar riyaalaa mitii doolaaraa ka nyaattee Anaa fii warri kook an biraa agabnee Baga irraanfatte kan koo duruu dhumee Aniis ka na dhibe kan namarraa guurree suuta natti Maaliif himnee uruguu yo hireen dhabmtee duraan eessa fiduuf kaatee Rabbi biraahii mo ameerka gaayattee Obaamaa si kenne gurguri siin je’ee Gatiin nama tokko achitti hoo meeqaa Jimlatti moo saffartee gurgaurtaa Akka feeteen ja’aa ati yo si baasee Dubbachuu hin dhiisuu ati na dhaaddattee Mee niin eega waan ati argattee lubbuun tootiis yo harka kee galtee an kanuma siif je’ee ergamee akka fedhii teetii hunduma hojjadhee waan feete dubbattaa siitu na tolfatee koominiitiis sumaatu jaarratee manguddoo tolfatee siitu bobbaafatee warra nama quncaasuun beekkamee har’a filattee maallaqa guuruuf ergattee maali badiin tiyya narratti bobbaatee bara lama dura miilaan lafa deemtaa maallaqa siif guuree sossobee hawaasaa amma natti boonte siif bite konkolaataa jaarsa dhalataa afrikkaa gurrachaa amma jijjiirattee isa nama diimaa mana siif ijaaree isa fooqii gubbaa meeshaallee bite hunduma siif guutee qabeenya horattee har’a nama taatee ati hin hojjannee hawaasarra guurree ofitti kijibdee kan kee si fakkaatee yaa urunguu funaantuu saree daranuu kan heddu na aarsee oromoo arrabsuu kee bara ati nama irraa dhalattee abbaan keen miseensa wayyaanee of qorqttee amaara moo tigree nama hin beekne sobi an si baree akaakoon hambaa sirnaa dabree dafiiti deebisi kan guurte doolaaraa an dhammadhe boodde ni salphattaa maallaqni oromoo way akka itti mi’aawuu hoggaaniif nyaatanii ittiin bashannantuu heddu nama tola dafee dhuma garuu haya… ati humaa hin taanee ofille arrabsee saba koo xiqqeessee siitu na tolfatee nallee bobbaaftee maallaqa hawaasatiis guurutti na ergee garaan kee hallayyaa bililee ati quuftee hin beeytuu ya saree of kabaji naamusni birillee lafatti yo kufe ni caba ammallee si gahee kan koo dhaamsii doolaaraan si kenne harkattii lakkoofte fudhatte naa deebisii daddafi Oolchitee hin bulchinii funyaaniin na haa baatu hireen teetii hireen too harka rabbi guddaa jirtii galmee teetiin balleessa kan jettuu yo feetiis ciccirii libaanata aarfadhuu awrooppa,ameerikaan ati na geessituu biyya magarriisa oromiyaa hin geessuu waaqni … karkarrotti si jijjiiruu ulfi kee jaldeessa ta’ee ha dhalatuu haqni oromoo Abadan hin dhokatuu kan ati nyaatte funyaaniin ha bahuu dhalti kee haa goguu yaa saree urunguu haa …wilii nagayni kee hin jiruu haqni galu hin Ooluu hangamillee turuu galanni kee ibidda ha tahuu dur waa nama hin abaaruu garaatu na gubata ogaan yayyaadadhuu kanaafiin dubadhee nahin ajaa’ibinaa numaan mufadhee hedduun dagamee saamamee goyyoomeen harka duwwa hafee dhiifama isin gaadhee garuu akka koo isin akka hin taanee gocha badaa narratti raawwatamee kana anumaa of godhee oromoo akka hin dagamnee kuno an isiniif dhaamee !!! Caccabsaa Diinaa oromorefugee@yahoo.com


Must read all Oromo Muslims By Urjii Ahmad IRREEECHI AYYAANA EENYUUTI? AKKAMITTI EEGALE? • Ayyaannii Irrechaa Maali? Irrecha jechuun Hikkaan Isaa gabbaruu ykn Ibaadaa godhuu jechuudha. Hikkaa Isaa kanarraa wanni hubannu Ayyaanni kun ayyaana Ibaadaa itti godhan, kan galata Rabbirraa itti barbaadan tahuu Isaati. Fagoo osoo hin deemne hikkaa Isaa qofarraa ka’uun Muslimootaaf ayyaana tahuu akka hin dandeenye beekuun ni dandahama. • IRREECHA KABAJUUN EEYSATTI? AKKAMITTI EEGALE? Ayyaanni Irrechaa Haroo Arsadii je’amu kan magaalaa Bushooftuutti argamu biratti kabajamuu jalqabe. Sababaan jalqaba Ayyaana kanaa akka himamutti Namni Arsadii Je’amu kan Gosa Oromoo Liiban akka malee rakkatee guyyaa 8 Haroo amma maqaa Isaatiin yamamu kana biratti Waaqa kadhataa jiraate. Osoo hin nyaatiin Osoo hin dhugin jiraachuun Isaatis ummata dinqisiise. Maanguddoon Gosaa waliitti qabamanii bakka san bakka Ibaadaa “Gabbartii” Ykn Waaqeefannaa akka taatu murteeysan. Akkasitti Haroonis Haroo Arsadii taatee bakkittis bakka Ibaadaa ykn Waaqeefannaa taate. Irrechi akkatti jalqabe. Arra Aadaa Oromummaa namaaf mirkaneeysu godhuuf Waaqefatoonni dhagaa hin kaafne hin qaban. • IRRECHI AMANTII MOO MAALI? Irrechi jalqabuma hikkaa Isaarraa eegalee hanga arraatti Waaqeefattoonni Waaqa Isaan gabbaran waliin hidhaa jabeeyfachuuf, gabbaruuf, kadhachuuf, farfachuuf Irreecha godhan. Wanni kun Aadaa Osoo hin tahin amantii taheeti eegale. Warri eegales galata Waaqaa barbaada eegalan. Wanni Rabbirraa galata itti barbaadan hundi Ibaadaa je’ama. Aada jechuunis waan Ilmi namaa uumee irratti waliif gale jechuudha. Aadaan amantii tahuu dandaha. Waaqeefatummaan Aadaa fii amantiidha. Aadaa tahuun Isaa Ummataatu uume, Amantii tahuun Isaa galata Rabbirraa itti barbaaduudha. Ayyaana Waaqa itti gabbaran jennee fudhannus akkaataan Muslimni Rabbi itti gabbaruu fii itti kadhatu Tartiiba mataa Isaa qaba. Waan Karaa Quraanaa fii Hadiisaan Ibaadaa tahee hin dhufin akkamitti daleeynee galata Rabbirraa barbaanna? Kanaaf Ayyaanni Irrechaa Ayyaana Keenyaa miti. Amantii If dandeeyse qabna! • IRRECHA AKKAMITTI KABAJAN? EENYUU KABAJA? Irrecha kan kabaju Oromoo Amantii Waaqeefataa hordofan kan naannoo Bushooftuu Jiraatan tahus booda warri Waaqeefattummaa malee Oromoon amantii biraa qabaachuu hin qabdu je’an Ayyaana kana aadaa Oromummaa fi Mallattoo Oromummaa fakkeeysanii biyya keessaa fi alatti ni kabajan. Kan biyya alaa akka itti kabajamu beeku baannus kan biyya keessaa akka itti kabajamu barreeyfamee jira. “Abbaa Qaalluu” jechuun namni yaamamu akka Imaamaa ykn gaggeeysaatti Gabbartii Waaqaaf godhan Irrecha tartiibaan ni qajeelcha. Ayyaannii Irrechaa Asaba Raggaasaa akka Ibsituu “Ayyaana Oromoo fii Waaqa Walitti hidhu kan Waaqa waan dabreef galatoomfatanii waan dhufuuf Waaqa itti kadhatan” jechuun dubbata. Ayyaanni Irreechaa Oromummaa kan mirkaneeysuu akka tahee fii kan Oromoota hundaa akka tahes Barreeysaan Asaba Raggaasaa jedhamu Barruu Isaa “Irrecha: From Thanksgiving Ritual to Strong Symbol of Oromo Identity” jechuun Ibsee jira. Akka barreeysaan kun jedhutti Ayyaanni Irrechaa Ayyaana Waaqaaf galata itti galchanii fii Malattoo Oromummaa guddoo jechuun dubbata. Irreecha namni kabaju Oromummaan Isaa shakkii hin qabuu, namni Ayyaana kana hin kabaju je’u Mallattoo Oromummaa gudditti dide jechuudha akka Isaan jedhanitti. • IRREECHI MUSLIMAAF MAALI? Akka gubbaatti Ibsuuf yaale Jarri Ayyaana kana Kabaju Ayyaana kanarratti Waaqaaf galata galchina, Waan ful duraa Waaqni akka nuuf tolchu kadhanna, Hiidhaa Waaqaa fii nu jidduu jirtu jabeeyfanna jechuun dubbatan. Muslimni hidhaa Rabbii fii Isa jidduu jirtu jabeeysuuf Irrecha godhuu qaba moo Karaa Rabbii fii Rasuulaa s.a.w guutuu irruu hin qabne hordofuu qaba!? Amantiin Islaamaa amantii guutuudha. Kadhaa, Rabbi farfatuu fii Hidhaa Rabbii fii nu jidduu akkamitti akka tolfannu karaan Islaamaa guutuun lafa kaayee jira. Namni galata Rabbirraa barbaaduuf Ibaadaa godhu hundi karaa Rasuulaa s.a.w qunnamee jala deemuudhaan Milkaawa. Wanni sanii achii hundi jallina. Muslimaaf irrechi guyyaa ayyaanaa Osoo hin tahin guyyaa gaddaati, akkamitti yoo jetten obboleyyan keenye hedduun arrallee Rabbii fii Rasuula s.a.w jala deemuu dhiisanii karaa Rabbiin shari’aa hin godhin jala deemaa jiran. Kuni nu gaddisiisuu qaba malee nu gammachiisuu hin qabu. Kara biraatiin ifittis gadduu qabna. Osoo nuti akka gaaritti da’waa goone Sabni keenya Kumaatamaan lakkaawaman Islaamummaa dhiisanii karaa biraa hin hordofan ture. Kuni Nu sheeneeysee da’waaf nu kaasuu qaba. • AYYAANA IRREECHAA EENYUUTU OROMUMMAAN WALITTI HIDHA? Ayyaana Irrechaa Mallattoo Oromummaa warri godhu warra Oromoon Muslimaa hedduu tahuun akka malee isaan yaachistu. Isaan wanni fedhan Muslima “Aadaa tee”, “Eenyummaa tee” jechuun amantii Waaqeefattummaa tan Oromoota hundaa godhuu fedhan. Rakkoon Isaanii guddoon Oromummaa Waaqeefattummaan walitti hidhanii Muslimoota Shirkiitti deebisuudha. Ayyaana Irreechaa Ilaalchisee Warri Siyaasaa Bilisummaa Oromoo jechuun ummata haajaa Isaanii qofaaf sobaa turan Bilisummaa dhabdan Waaqeefattummaa isiniif finne jechuun itti if jijjabeeysan. Ammallee Sobaan Muslimoota Waaqeefattummaatti deebisuu fedhan. • XUMURA Waqeefatummaan Amantii Towhiidaa tan Rabbii tokkicha itti gabbaranii miti. Amantiin Towhiidaa tan Rabbiin tokkichi itti gabbaramu karaa Nabi Ibraahim qofa sunis Islaama. Islaamni Amantiidha, aadaadha, mala jiruu fi jireenyaati. Aadaan Amantii Islaamaa falleeysitu hundi Jallinatti laalamti, malli jiruu fii jireenyaa Islaama falleeysu hundi Jallina tahuutti beekkama. Namni Mala jiruu fi jireenyaa, Aadaa, Amantii Islaamaa malee barbaadu Akhiiraatti hongawaadha. Rabbi biraa humaa hin argatu. Irrechi karaa Amantii Waaqeefataa keessatti karaa Waaqa gurraacha ittiin gabbarani. Sun ammoo Amantii Jallinaa fii Shirkiiti. Irreechi Karaa Ibaadaa Waaqa gurraacha ittiin gabbaran waan taheef Muslima hin ilaallatu. Muslimni Rabbi ummataa wajjiin kadhachuuf jum’aa qaba, Iida qaba, Hajjii qaba. Karaan Rasuulaa s.a.w nuuf gaha! Oromummaa Rabbiin irratti nu uume, Ayyaana Irrechaa kabajuu dhabuu keenyaaf namni nurraa fuudhuu dandahu ni jiraa? ……………….. Maddi (Reference): 1. Irrecha: From Thanksgiving Ritualto Strong Symbol of Oromo Identity By: Asebe Regassa Asii ni argatta=>http://waaqeffannaa.org/wp-content/uploads/2013/08/Irreecha.pdf 2. Irrecha Asii ni argama => http://www.oromiatourism.gov.et/Oromia/oromia_relig_irrecha.html


Murna abbaa garaa Lichoo Bukraa jaaree!

Oromummaa fi Afaan Oromoo Dhiiga obbaleeysaa birriidhaan gurguree! Kan foon sabaa nyaatu fakkaataa adurree! Dottaawaa akka harree! Ajaawaan akka moorree! Abdataan baasiree! Birriidhaaf gororee! Diina ilmaan ayyaa mallasaa ziyaaree! Qabsoo walabummaa hurree itti maree! Dantaa sabaa borcee arraataan waqaree! Gantummaa dhaadheeysee olii gad finxiree! Arraata tolfatee aduu gama waaree! Galma utubaa hinqabne kan keeysi buburree! Kan galgala diigu ganama ajjeeree! Maqaa tokkummaatiin kijiba dhandhaaree! Dandii walabummaa dura jaaree qoree! Saba burjaajeeysuuf wallaalchisee xurree! Qabsaawoota sabaa; gurraachaa fi diimaa adiin gargar hiree! Booranaa – Bareentu gandaan gargar ciree! Arsii ofi qabee Wallagga abaaree! Karrayyuu fi Jidda gosaan wali diree! Bifa takka hinqabu akka gaararraa ti amalli buburree! Ka’ee nyapha gale of hanqisee saree! Hubadhaa saba koo gantuu qalbiin darree! Diinaa – fira hinbeeytu nu cirti mogolee! Qochumaaf jettee nyaaphaaf taatee golee! Ijaa – gurra hinqabdu garaa isii malee! Yaaman hindhageeysu waaqaatu daboolee! Suuta hindubbattu akka waan dhagoolee! Kijibaan kakatti ol fuutee sagalee! Maraatuu hinfayyan ni wyyaawan malee! Gantuun loon taatee billawaan hinqalluu! Magaalaa geeysinee qarshiin hindaldalluu! Akkanaan dandeenyee alaahiis hingalluu! Diiga goototaa yoo hinbafnee haaluu! Ormomummaa sobaan of dhaaduun hinmaluu! Gurmuun tokko taanee; sirna dhablummaa gamtaan haa gilgalluu! Ijaa nama gartu; udaan nama hindhufuu! Foon-foon ifii nyaatee, dhala ofii hingaddaafuu! Diinaaf gurmuu tahee ofi tahee gufuu! Yaa ilmaan oromoo haa eegannuu saffuu! Osoo wal arrabsinee; teenyee wal abaarruu! Dhufaa dabraa mara dhalootaan gabbarruu! Dhiiga goota keenyaa ka akka Taadee Birruu! Elemoo Qilxuu fi Buruysoo Boruu! Nadhii Gammadaa fi jaallan ilkaan kaarruu! Warra lubbuun dabran; dandii bilisummaa osoo nu taraaruu! Dagannee hubadhaa dhamsa isaanii faaruu! Dhiiroo haa yaadannuu akkanaan hinwarruu! Mee marti of milladhaa; waaqi nu haa maaruu! Amala waraaboo mee laalaa qalbisaa! Jiraa fi du’aa maruma ququmsaa! Kan qeensee dhugu dhiiga obbaleeysaa! Ilma ayyaa malee kan biraa dhageeysaa? Rabbi maganfannaa; waaqatti nu dheeysaa! Kadhadhaa waaqayyo qalbii qulqulleeysaa! Hamtuu nu fakkeeysee; toltuun nu badhaasaa! Gurgurataa sabaa haabee dhabamsiisaa! Dhugaa dubbadhaa hamilee wal tiiysaa! Diini irree hinqabu numa waliin cabsaa! Ganda – gandaan dhawee akka lafee warseeysaa! Birrii fi angoon cubbuu gammachiisaa! Gosaa fi amantiin dallee wal nyaachisaa! Albuda nu saamee; lafa oromoo alagaaf moggaasaa! Hidhaa fi beelaan oromoo gidirsaa! Mee kutaa kamtu nagayaan elmatee raasee dhadhaa baasa? Oromoo ergatee waan kijibduu raattuu? Kan maqaa Booranaa beesharaa tolfattu! Sabbo moo goonaatu ergate; saba koo na himtuu? Ilmi oromtichaa booranaa – bareentuu! Gurgurattuu sabaa maqaan isii gantuu! Akka saree marattee tan abbaa cinintuu! Abdataa baasiiree cubbuu hinlagatuu! Hinjiru WBOn je’ee soba yoo dubbatu! Jireenya WBO kan habashaan beeytu! Ilmi oromtichaa xiqqollee hinqanfatuu? Yoo qoma of dhahee cubbuudhaan kakatu! Kun waa fayyaa mitii hubadhaa maraatuu! Jazaan dur ni turti akka kismidaalii! Tan zamanaa tun akka foon waxallii! Daftee nama dhaqqabdi xufxufaa irra qaalii! Onnee dhabanillee soonbaa nama dutaa! Lammii koo mee laalaa Lichoo fi Abdataa! Obbaleeyan isaanii badhe diini gataa! Gumaa baasuu dhiisee WBO quba laataa! Shakkii hinqabaatiin; yaa lichoo bukraa dhiiyni addaa keetii suma galaafataa! Nulleen dabarfannee Waaqatti magantaa! Rabbiin fagoo hinjiruu jazaa ni arkattaa! Ibiddi Waahiyaannee si gubuuf jiraataa! Oromoon takkaa Rabbirraa hindhabne dhugaadhaan kadhatee! Irbuun ati diiyde wa’ada si taatee! Midhaanii fi bishaan summii sitti gootee! Dhukkuba biyya hinjirreen afaan si cancaltee! Sammuu belbelchitee; of si wallaalchiftee! Dhihotti nu haa garsiisu waaqi nu rahamatee! Ilmi oromtichaa tokkummaan kadhatee! Irbuu; irbuu irbuu je’ee gootota yaadatee! Imimmaan gad roobsee; Odatti haqatee! Killa bunaa qalee; gurraachaan simatee!


Oduu gaddisiisaa

Innaa Lillaahi WA’INNAA ileeyhi RAAJI’UUN Guyyaa kaleessaa kiibxata Sheek Amaan Hasan kan jedhaman Addunyaa tana irraa du’aan gama aakiraatti godaanuun dhagahame . Baalee Roobeetti ulamaa’a Gurguddaa irraa kan lakkaayamaniifi Jaami’a Roobee guddichaa fi umriidhaan kan ture namni gadi dhaabe isaan akka tahe himameera. Madrasaa salafiyyaa Roobetti hundeessuunis sababa sheeka kanaa akka tahe dubbatama Umrii ofii Guutuu kan qisaasan magaalaa Baalee Roobee keessatti Ulamaa’ota beekkamoo,Du’aataa fi Barattoota ilmii wajji taa’uudhaan akka tures ni himamaaf Sirni awwaalaa Aalima kanaa yeroo Raawwataamu namoonni lakkoofsan Hedduu tahan akka argamaniifi waggootii dura namni hangana Hedduu yaa’ee akka hin beeknes ibsameera Sheeka keenya Rabbiin jannataan isaan haabadhaasu . Mastiisaaniitiif obsa cimaa haa kennu Muslimtootaafis Aalima bakka haa buusu Aamiin AllAAHUMMA Aamiin!!


Raajii Jaalalaa

Zelealem Aberra Tesfa tiin Luucaan gaaddisashee cululuqaan gannaa Jaalalli irraa caamee, kan gubee xooxarse ergaramni bonaa Aggachuu dhadabee roorroo aduu banbanaa Akka waan afanii, dirrashee isa qoore Akka waan qaqanii qaamashee isa aare Akka waan moogayee maddii isa shuntuure Akka waan saamani dhandhashe isa daare Dibbiqqoo fi waalluunshee kan irraa habarare Miidhagaan qullaashee, qullaan durba-qarree Dheebuu jaalalaatiin, dhabuu saa yeroo argu uffee fi qabbana Waa faluu fi yaade. Bullukkoo isheen footeef, duumeessa ulfinaa, Uffatee, aguuggatee; sammii limixaayee gurraacha dukkana Mallattoo seer-murtii, goraade-adabbiin, bakakkaan baqqaanaa Qilleensa konkonee, bubbee loggommatee, aangoo sammii koree Qaamashee haammachuuf qaamasaa itti maree Akka ’nni gabbatu dhandhishee inni mooge, dafee dhiiga horee Roobee dafqisiisuuf, roobee cululuqsuuf, jaalalaan soree; Dutaa dhedheekkamaa! Bookkisaa guungumaa! Guca-dukkan-saaqaa qaqaweessaa ibsee Yeroonni achias ka’u sagaleensaa dursee, Hunda tatamsaasee, uummata rommi’siise Giiftii Haadha Margootti huurrii buluklkoosaa yeroonni itti huwwise. * * * Mukti qarree gubbaa, caakkaan muummee keessaa Laftoo fi hoomiin, qilxuu fi birbirsa Adda-jaboo fi harbuu, qararoo fi waddeessa Reejjii fi eebicha ceekaa fi hadheessa, Mukarbaa fi haanquu, botoroo fi gambeela Bakkaniisa fi somboo gugddaan daggalaa Hacaacee, sokorruu, eebicha fi dhumuugaa Dhallaaduu, babaldhii, baggee fi alaltuu, biqiltuu afaan-lagaa Bineenssi lafa’rraa uumaan bitaa fi mirggaa Yaa’ee akka simatuu, harkatti qabatee badhaasaa fi arggaa Iyyee iyyaa dabarsuuf takka achi luucca’a, takkas as luucca’a, takkaas achi fiiga. Osoleen holqasheetti, canoon gara baalaa Illeettiin dhidhimatti, hantuunni gara boollaa Loccuun gara kaabaa, billaacha fi fuutuun gara damee jalaa Tikseen tiksuu dhiiste, daldaltuun daldala. Dheessee, jalaa fiigee akka qoomnii uumu Jaalalli Guungumaa, jaalala Haadha Margoo akkanni qunnamu. * * * Gara cabsaa waggaaf jaalalli waldhabe Wal arguu gammadee wal itti gaggabe Marmee wal haammate wal itti qadaadame, akka qadaada fi qabee Ganama jaalala, galagala jaalala, guyyaas jaalala roobe Silaa…. “ Jiruun tole harma jige kaasaa” jaalalaan utubee Harki ’bbaa warraashee yommuunni qaqqabe Giiftiin ergaramte guntuttee miidhagde akka loon dorrobe. Luucaan Haadha Margoo kan camsaan xooxarse Yeroo xinnoo boodaa biqilee lalise Gobbatee wal muddee, dambalali’ee mise Gadmeessi maseene biqiltuu magarsee. Muujjaan kosii keessaa, qunnii fi ijji buqqee Sanyiin qomoo adda-adda, kan namni gadi gate, kan namni gadi naqe Habaqi, hungulaalli, saaphaphu fi waan kaan kan ija miliqe Adaa, keelloo fi tuufoo, qobboo fi bosoqqee Morma ol baafate, cabsee biyyoo quuqee. Obboo abbaan Guunguma, jaalala dooddeessee Qaamaa qullaasheetiitti siddisa huwise Maddi qaamasheeti, boqooqoon hunddinuu burqitu mirgise Jajjabaa fi giraanxaan harawwaa miidhagse Malkaan muummeeshee ti taliila lolaasee Uummata ijoolleeshee badhaasa badhaase. Biddiqqoo fi waalluushee, kan calleen faayame Yommuutti gonfattu dirreen dirrashee tii kooree koora uume Tulluun guntutashee, daangulaa abbaa naatoo Guntutee mirgise akka harma daamatoo. * * * Cabsaa waggaa booda, yommuu hiyyoolee-daree Yommuu jamaan gubuu damaraa damaree Yommuu lookoo gurbaa, yommuu faaggaa durbaa, yommuu qoraa qarree Ariisaa goromsaa fi kormi goobuu, booda yeroo b a a a a a y e e e turee Giifitn Haati Margoo jaalala quufuushee eega hubatee bare, Boqqolloon sandaabee algeeyyuu duddigee Dugda boosetti ‘rratti xaafiin marguu argee Qoccoon yeroo abba ajjeesuu ilaalee, hubatee, Galuu dhaaf qajeelee, qilleensaa konkonee, bubbee loggommatee Giifti Haadha Margootti utuu nagaa hindhaamin fuula achi deeffate Sabata-Waaqayoo morma shee’rratti dhiisee akka waan irraanfate. Dutaa dhedhekkama! Bokkisaa guungumaa! Yeroonni qajeelu, ilmaan ilma-namaa: “Dhufee galuu hindhiisin Galee dhufuu hindiisin, Waaqni jaalalasaa nurraa achi hindeebisin” Jedhee waa mammaakee, gammachuu haasayee Malee……… kan gala hinfakkaannee, yerosaa eeggatee galee qulqullaaye Jaalalli Guungumaan Haadha Margoof qabuu roobee warwarraaye. Akka hurgufateen, akka huuriin saaqe Martuu gadi yaa’ee, iddoo itti baqatee, lafatti miliqee Iddoo hadhaba seenee, iddoo keessa of suuqee Tikeen gara kalootti, ta’aattii of facaasaa, corroqaa fi bacaqqee. Uumaan lubbuu horee, hirribaa dammaqe Sila hincaama hinseene, akka ijibbaataa yeroonni gadi naqe! * * * Giifti Haati Margoos, ijoollee to’achuuf hiixacha ol kaate Aduun, suuuuuuta suutaan akka waan saalfattee Goorroo huurri boroon morma as baafatte Danuu qaqqaana’a fuulashee muldhiste Qummaada ganamaa kaarruu basaq’ gootee Harka dheeressitee Haadha Margoo haammattee Afuuraa ho’aadhaan uumaa kaloo hundaa yommuu isheen dhungatte Kunoo yeroo sana tulluun gama fagoo, aguuggii buufatee Aduu harka-fuudhe, harka jarjarsuutiin marxoo marxifatee Asii gadii deebii’ee, afaan Waaq dhungachuuf iddo itti hiixatee. Uumaan lubbuu horee, irriba dammaqe, hinka’e inni ciise Ol jedhee hiixate kanneen mataa buuse Kormi nibaroode, fardi nihimimse. Horiin dirree kaloo, bineensi daggalaa Huursaan muummee keessaa, bubbisa bishaan lolaa Kiphee haadho re’ee, hobobsa korbuu hoolaa Raachi laga keessaa, fatteen dhagaa jalaa Ta’usaa weeddise, sammiin waxalaqqe, Daches habaxalla. Guungumaan godaanee yommuu jaalalli caame Tulluun moggaa fagoo akka waan buqqa’ee achii as adeemee Walali muldhate iddo itti Guungumaan Hadha Margoo qunname. Quruphisni jabbii, garmaamsi fardooli, qirixxee raadotaa Fandalalli gaangoo, boorraanna korommii, biddiiqni sangootaa Mardhannaa saawwoli, mardhannaan hoolotaa Korrisi weennii fi caraansi wadalaa, alaakni harrootaa Boombiin maseenqoo saan, qorophisi ululleen adunyaa farfataa Guungumaa geggeessuuf aduummoo simachuuf, waan sirban fakkaata. Siiquu sinbirrootaa fi kolfa qamaleetiin dirreen lubbuu horee Adunyaan gammade garaan Waaqa ifnaaniif, qilleensi huurri haree. Dagatte Ammagawuuf Sadaasa 11, bara 2001


Sirna Gadaa Deebisuu

Jaallatamoo fi kabajamoo ilmaan oromo fi firoottan keenya. Yeroo yaada asiin gadii kana isinitti dhiheessinu gammachuu guddaan nutti dhaga’amaati. Yeroon yaada guddaa akksii uummata keenyatti dhiheesinus amma kana jedhnee amana. Yeroo waaee yaada kanaa irratti mariachaa turre waan hedduu nama gammachiisutu ta’aa ture. Tokkoffaa, Waldaan Qoannoo Oromoo yaadaa kana akka tuqaa tokkotti yaalii isaa baranaa keessatti qaba ture. Kana malees, suduuddin Oromoo tokko tokkos waaee kanaa kaasanii irratti yaada kennaa turan. Kabajamoo Dr. Gammachuu Magarsaas waaee kana TV Oromoo irratti gaafii fi deebii godhaniin hedduu jajjabina nuuf tanii turan. Yeroo amma kanas Oromoon keessaa fi alaa haadaa Oromoo keessaa isa tokkoo fi isa hedduu qululuqaa tae irreecha yeroo itti kabajachaa jiru dha. Yeroo waliin hojjennu humtuu nuuf hin dadhabamu. Barruun kun teessoo isaanii arganne hundaafuu ergamee jira. Yoo hin arganne tae dhiifama guddaa isin gaafatna. Waan kun tauu dandaeef waa lama kofa ta’a. Yookaan teessoo keessan hin arganne yookaaan unka/formii keessani isa suduuda keessani irra jirutti gargaaramuu hin dandeenye. Suduudota warra teessoo warra kaanii nuuf kuusaniif, keessumaa iyyuu Gadaa.com galateeffachuu feedhna. Abdiin keenya, waarri dhageenye, dhaabotii, meediyaa fi namoota hin dhageenye hundaatti akka walitti himnu dha. Ka’aa haa dhammaqnuu, ammuma kana haa hojjeenuu. Galatooma. Yaada Bu’uuraa Mariif Dhihaate: Sirna Gadaa akka Waltajjii Tokkicha Oromoo Tokkoomsuu dandau. Seensa Oromoon erga humnaan lafaa fi qabeenya isaa irraa fudhatamee jalqabee mirga namummaa fi uumamaa sarbamee jiruu fi jireenyaan qaanii fi gadadoo keessatti kufee jira. Uummatni keenya yeroo dheeraaf barnootaa fi qarooma irraa dukkanatti hidhamee akka hafuu, carraa barnoota hammayyaa irraa dhowwamee akka hafuu yeroo hedduu mootummoota Itoophiaa darbaniin gochaa suukaneessaan irratti raawwatamaa tureera. Seenaa Oromoo jarrumti uumanii, jarrumti akka fedhanitti jallisanii, xureessanii, burreessanii jiru. Oromoon akka biyya hin qabne, akka sammuu hin qabne, akka seera bulmaataa hin qabne barreessuu irra darbanii namummaa Oromoo hanga haaluutti seenaa isaan bareessan keessatti addaatee jira. Haala suukanneessaa ijaa fi gurratti hin tollee kana keessaa bahuudhaaf ilmaan Oromoo yeroo fi bakka adda addaatti haalli migaa’aa haa taus hin tainis roorroo qe’ee issatti itti dhufe of irraatti cal-jedhee ilaalee hin beeku. Haa tau malee amma hara’a jaarraa 21ffaa kana keessattu gadadoon ilmaan Oromoo daran itti caale malee wanti irraa fooyyae hin jiru. Hara’a Oromoon yeroo kami iyyuu caalaa seenaa isaa kan itti barate qofa utuu hin taane seenaa fi eeynummaa isaatti kan boonu, eenyumaa isaa fi mirga isaa kan falmatu taee jira. Erga qabsoon fara wara cunqursitootaa ABOn bakka tokkootti akka qindau qodhamee as Oromoon seenaa isaa isa dhugaa barachuu irra derbee eeggachuutti jira. Aadaa isaa isa mallattoo eeynumaa isaa tae haala nama gammachiisuun simatee ittiin boonaa jira. Kun hundinuu dhiigaa fi lafee ilmaan Oromoo jiruu fi jireenya isaanii caalaa kabajaa fi ulfina uummata isaanii caalsifataniin kan argame haa tau malee ammallee mirgi keenya kun harka alagaa keessaa qulgulaaee hin bane. Diinni Oromoo duraan cabse haras mirgi Oromoo argame kun harka isaa keessa akka jiru har’a illee uummata keenyaan kana uffadhu, kana bitadhu ittiin jechaa jira. Kana amannes dhiisnes Oromoon har’a iyyuu harka diinaa jala jira. Uummatni Oromoo sabni guddaan kun akkamittii diinaa bicuun cabe, maaliifis har’a diina jalaa bahuu dadhabe jennee yoo wal gaafatne, deebiin isaa waa tokkittii dha.-tokkummaa dhabuu. Dur yeroo jalqabaa diinni nutti dhuftes haa tau, hara’a yeroo diinotni keenya Oromoo cabsuu fi bituu irratti walii-galan, ilmaan Oromoo diina irratti qabsaauu irratti walii- galtee hin qabnu. Yeroo dur warri Amaaraa Oromoo cabsani warri Tigree mormii hin qabani turani. Yeroo warri Tigree har’a Oromoo akka fedhan ajjeessani, hidhani, biyyaa hariani warri Amaraa mormii tokko illee hin qabani. Warri kun lamani akkamitti akka Oromoon qabamu irratti wal-diddaa tokko illee hin qabani. Oromoo garuu Amaraa tae Tigree loluu fi mormuu irratti walii hin gallu. Oromoo inni kaan gara diinaa goree saba isaa irratti daabbachaa ture, jiras. Yeroo Oromoon inni tokko Itoophiyaa lolu, tokko immoo Itoophiyaaf lola. Warri diinaa uummata adduynaa biratti wanti isaan Oromoo caalaa fudhatama qobaniif Itoophiaa tiksuu irratti walii-galu. Oromoon nuti garu yeroo uummatni adduynaa nu gaafatu dhimma kana irratti walii hin gallu. Kanaafuu deggersa hawaassa adduynaa argachuun rakkoo ta’ee jira. Utuu ilmaan Oromoo diinaa fi fira isaa walii baree yaadni adda addaa kun hin jiraatu. Dhugaadha ilmaan Oromoo hedduun har’a iyyuu barnoota hin qabani, seenaa fi eeynumaa isaanii sirriitti hin beekani. Warri beekan iyyuu garalacha(copy) warri diinaa bareessani malee seenaa isa dhugaa hin beekani. Kanaaf akka bishaan gabatee irraa gara qabanitti jara oofa. Wallaalumni diinaa keeyna isa guddaa haa tau malee iyyumnii fi rakkinis ilmaan Oromoo fidhii fi amantaa isaanii malee qabeenyaa fi mirga isaanii harka diinaa keessaa kadhachaa jiru. Haa tau malee rakkoon Oromoo inni guddaan waaee mirgaa, seenaa fi qabsoo diinaa irratti yaada tokko dhabuu dha. Yoo tokkummaan kana irratti jiraate wallaalaan beekaa ilaalee dafee barata; iyyeessii fi rakkataani abdii mirga isaa gonfachuu dihootti ilaalee ofi hin xiqqeessu, kadhaa mana warra mana isaa saamtee hindhaqu. Mirga isaa fi mirga uummata isaa waan xinnootti hin gurguru. Seenaa isaa seenaa Goobanaa hin godhu. Kana hundaaf malli jiru tokkumaa ilmaan Oromoo ti. Akkamitti tokkumaa akka malee hedduu barbaachisaa tae kana argachuu dandeenya egaa? Waldaan Hawaasa Oromoo Ayerlaand yaada miseensa isaa tokkoon kae yeroo dheeraaf irratti mar’achaa turreera. Yaada kana waldaan keenya irratti irra deddeebi’ee haa mar’atamu malee yaada bilchaataa gara hojiitti deemuu kaa tauuf beektonni Oromoo waaladaalee Oromoo biyya adda addaa jiraanif jaarmiyaaleen Oromoo, yaada kana irratti qo’annaa fi marii akka geeggeesan jechaa ifa baasuuf murteessine. Yaadni kun akka amantii keenyaatti ilmaan Oromoo biyyaa keessa fi ala jiran yeroo dhihoo walitti kurfeessuuf yeroo dheeraadhaaf waliin qabuu danda’a. Akka beekamu sirni Gadaa sirna hedduu fedhii ummataa irratti hundae, sirna hedduu diimookraatawaa tae fi kan uummata Oromoo gaaddisa tokko jalaatti walitti qabee bulchuu irra darbee diinota isaa irratti injifatnoo fi ol-aantummaa gonfachiifa ture dha. Yeroo adduynaan du’aa fi ajjeechaan wal-jeequ sirna kana keessatti bulchitootni Oromoo wal-diddaa tokko malee aangoo walitti dabarsaa turan. Akka beekamu bulchitota lama yookaan sadii utuu hin taane waggaa saddeetti saddeetin baroota dhibaan laakka’amiif rakkoo tokko malee nagaadhaan aangoo wali-harkaa fuudhaa turani. Sirni Gadaa ilmaan Oromoo hundaa guyyaa dhalootaa kaasee hanga duanitti kan dirqama misoomsa hawaasa Oromoo kan itti kennu qofa utuu hin taanee, mirga Oromommummaa isaaniis eegeefii gulantaa gara gutantaatti kan gammachuu fi jaalalaan jiraachisaa ture dha. Sirna kana keessatti haalli itti bulchitoota filan, haallii itti komee ilaalani, haalii itti daaiman, jaarsaa, dadhabaa fi dhukkubsataa kunuunsan har’a illee jiruu fi jiraayna uummata keenyaa keesatti ni argama. Sirni Gadaa sirna bilchaataa, tolaa fi sirna ammayaa ti. Sirni Gadaa qabeenya ilmaan Oromoo qabnuu keessaa isa tokkoo fi isa guddicha dha. Kanaafuu ilmaan Abbaa Gadaa hundi keenya sirna Gadaatiiniif abootii keenya warra sirna Gadaa uumeetti boonuu qabna. Akka amantii miseensota Waldaa Hawaasa Oromoo Ayerlaanditti kan uummata keenya tokkoomsuu danda’u sirna Gadaa qofa dha. Kanaafuu sirna Gadaa akka seenaatti haasauu fi bareessuu irra darbinee haala Oromoon ittiin jiraachuu jalqabu irratti hojjechuun waa hunda caalaa ariifachiisaa dha. Waldaan keenya Waldaan Hawaasa Oromoo Ayerlaand waldaalee Oromoo biyya adduynaa hundaa keessa jiraniif, beektota Oromoo biyyaa keessaa fi ala jiraniif, jarmiyaalee fi dhaabotii humnoota siyaasaa Oromoo hundaaf waamicha kana dhiheesina. Dhaamsi keenyas kottaa sirna Gadaa keenyaan wali- bulchinaa kan jedhu dha. Akkuma hundi keessan yaaddani waamichi kana hojii irra oolchuun salphaa hin tau. Garuu waa tokko yoo yaadanne abootiin keenya jaarraa hedduun dura beekumsaa murta’aa fi haala mijuu hin taane keessatti waan uummata isaaniitiif tau uumanii hojii irra oolchaa turani. Yeroo sana yaadannu yaadin kuni yeroo keenyatti amma kana hamaa hin tau. Kana malees sirni Gadaa barbaachisaa kofa utuu hin taanee Oromoof dirqama taee jira. Sirna kana qofatu tokko nu taasisa waan taeef. Waldaan Hawaasa Oromoo Ayerlaand uummata keenya keesumaa iyyuu uummata Oromoo naanoo Booranaa waarra haalaa hedduu suukanneessaa diinnii Oromoo irraatti rawwachaa ture ofi irraa qolachuun hanga hara’aatti fiixee sirna Gadaatti cichanii har’an gauu isaaniittif jaalalaa fi kabajaa isaanii qabnu isbachuu feena. Uumantin kuni harra’s sirna Gadaatiin wal-bulchuun akka dandaa’amu nutti agarasiisaa jiru waan taeef yaada kana hojii irra oolchuun hin rakkisu. Gaarummaan fi bilchinni sirna Gadaa inni tokko sirna ammayyaa sinra diimookraasii warri dhihaa waliin kan wal hin faallessine tauu isaa ti. Yoo wanti wal-darbu jiraate kan akka mirga dhala namaafaa illee akka salphaatti wal- irraa dhaaluu danda’u. Sirna keenya sirna Gadaa seenummaa irra dabarsinaa jiraataa fi dhugaa gochuun dirqama ilmaan Oromoo hundaa ti. Yaadaa Bu’uuraa Akkamittii fi eessaa akka jalqabu yaadni gara garaa jiraachuu mala. Waldaadhuma keenya keessa iyyuu waan tureef, gamma keessanis jiraachuun dirqama ta’a. Issa iyyuu haa jalqabuu galiin sirna Gadaatiin waliitti dhufuu fi tokkumma ilmaan Oromoo it. Akka yaada keenyaatti sirni Gadaa sirna tokkicha ilmaan Oromoo hundi ittiin wal-bulchaa ture waan taeef sirna kanaan yoo har’a wal-bulchine tokkummaa Oromoo gutumaan guutuutti mirkaneessuu ni dhanda’ama. Akka jalqabaatti yaadni keenya asiin gadii kun akka kaumsaatti ilaaluun ni dagaa’ama. 1. Jalqaba lammiiwwan Oromoo, waldaaleen Oromoo fi beektonni Oromoo , ilmaan Oromoo hundi sirna Gadaa akka barrutti warra sirna Gadaa hin beekne sagantaa qabanne walbarsiifna. Kaayyoon sirna kanaa inni duraa fi guddaan Oromoo tokkumsuu, achiis biyya isaa goonfachiisuu dha. 2. Ilmaan Oromoo biyya keessattis tae alatti akka seeraa fi heera sirna Gadaatti wal- kurfeessanii (Waldaa sirna Gadaa Oromoo uummatanii) oogantoota akka sirna kanaatti filamanii, aangoos akka sinra Gadaatti akka walitti dabarssan seeraa ka’atu. 3. Akka itti filmaataa, bulmaataa fi daagaan aangoo isaanii seeraan murtaa’a. Seeri kun kan sirna Gadaa fi sirna diimokrasii ammayyaa walitti baqsee uumamu tau. Kuni beektotaa, maanguddootaa fi qaamota uummata Oromootiin murtaa’a. 4. Waldaaleen Oromoo bakka jiranii walitti dhufanii oogantoota ol-aanoo filatu. Biyya alaa warri jiru akka biyya keessa jiruutti dura biyya yookaan zoonii(county, state) irratti, achii booddee Ardii irratti( Awuroophaa, Ameriikaa, Austiraaliiyaa) irratti dumaa irratti addunyaa irratti Abbaa Gadaa isaanii filatu. Biyya keessattis yoo haalli mijate akkuma kanatti walitti fiduun ni yaalama. 5. Abbaan Gadaa fi warri isaa/ishee waliin filaman oogantoota Oromoo (Leaders of Oromo Gadaa Community, effectively Government of Oromia) tau. Waan uummatani filamaniif aangoo ga’aa qabu. Kanaafuu yeroo booddee uummata Oromoo alaa fi biyyaa walitti fiduun tokkumaa Oromoo cimsu. Rakkoo Oromoo irra gau adunyaattii beeksisu. Oromoon mirga isaa kaee akka falmatu waamicha godhu, sochii sana ni qindeessu. 6. Oogantootni Gadaa filaman kun uummata biyya keessa jiruun, keesumaa iyyuu warra sirna Gadaan bulaa jiruun walitti dhufee bulchiinsa Oromoo keessaa fi alaan jajabeessa. Ilmaan Oromoo rakkoo biyya isaanitti irra gaeen biyya alaa jiran rakkoo eenyumaa fi lammummaa isaan qabaniif fura barbaada. 7. Sirni Gadaa jalqabamu kun uumna fi aangoo akka ilmaan Oromoo biraa argatu bajata ittin sosochous ilmaam Oromoo biraa argata. Kun karaa waldaa Oromoo fi dureeyyota Oromoo bu’ursamuu danda’a. 8. Oogantootni filaman uummatan waan ta’aniif adeemsa siyaasa keessatti qooda guddaa bau. Fakkeenyaaf, uummata jajjabeesuu, gorsuu, dhaabilee walitti fiduu. 9. Amantiin sirna kana keessatti wal-qixxummaan akkamitti haala siyaasaa keessa utuu hin galin wal-kabajuun waliin jiraachuu akka itti dandau tolcha. Amantiin sirna Gadaa keessatti akkuma jochaa turre sagantaa isaa dabalatee oogantoota filama muuduuf eebbisu, oogantootaa fi biyyaa Waaqa kadhachuu, kkf ta’a. 10. Warri sirna kana keesstti filaman bara tokko keessatti guyyaalee ayyaana adda addaa uummata Oromoo keessatti kabajamuu qabuu murteessanii uummata beeksisu. 11. Aangotiin kun dhimma uumatoota biraa biyya Oromiyaa keessa jiraatanii qo’atanii uummataaf gorsa, oogganaa fi qajeelcha dabarsu. Dhimma uummata Oromoo biyya keessaa fi ala jjratanii, 12. Anngotiin kun dhimma biyyaa fi qabeenya ishee hundaa irratti uummata gorsu, waan dandaa’amu hundaan saamicha irraa eegu. Ilmaan Oromoo diinaaf hunma ta’a karaa isaan gara fedhii uummata isaaniitti deebian qo’atu, ojii irra oolchu. Xumura Yaadni armaan olitti kaa’ame kun akka yaadaatti malee, akka seeraatti miti. Akkuma gara jalqabaatti ibsame yaadni kun mareedhaaf dhihaate. Akkuma argamuu waan hedduun wanti ifa hin taane jira. Abdiin keenya garuu maree fi qoannoon hunda isaatiif hiikaa qaba jenna. Kanaafuu waldaan keenya waldaaleen Oromoo hundi akka irratti mariatani; midiyaaleen Oromoo hundi. beektotaa fi maangguddoo Oromoo akka irratti mariachiisani; jaarmiyaaleen siivilii fi qoannaa keessumaa akkamitti sirna Gadaa fi sirna diimokraasii ammayya walitti baqsuun dandaa’amu qoannoo irratti akka geggeessani; jaarmiyaaleen sisaasaa Oromoo gaee isaanii akka bahani; uumman keenya biyya jirus yaada kana irratti bakka dandaa’ame hundaddatti akka irratti marianiif jijjiramaaf qophii akka ta’ani waamicha keenya kan lammummaa dhihesina. Yaadni kun yaaada dubbistanii cali jettan miti. Yaada akka beektaniif barreeffame miti; yaada akka irratti haasoiftanii fi irratti hojjechuu jalqabdani dha. Abdiin keenya kana. Sirni Gadaa sirna aadaa fi sirna ammayyaa kan Oromoon jaarra hedduun dura uumame taee beekama, nutis abbootii keenyatis tae Orommummaa keenyatti daran boonna. Gaafa oogantoota keenya biyya alaatti jabeessinee guddifannu, uummatni keenya kan biyya jiran oogantoonni isaa baqaatani biyya alaa akka jirutti amanu, ooggana diinaa irratti qabsoo finiinsu. Oromoon biyyaa isaa kabajaa isaa beebie gonfachuu danda’a. Galatoomaa. Waldaa Hawaasa Oromoo Ayerlaand www.oromocommunityireland.com oromocommunityireland@yahoo.ie


ISLAAMA, KIRISTAANA, WAAQEEFANNAA WAL BIRATTI

Urjii Ahmad ISLAAMA. Islaama jechuun jecha salaam ykn Silm je’urraa argame, Nagaya ykn if kennuu jechuudha. Hikkaan Isaa Rabbiif if kennuun nagaya argachuudha. KIRISTAANA. Kiristos jecha je’u jecha Griik irraa dhufe. Kiristos jechuun Masiih jechuudha. Hikkaan Isaa haquu ykn dibuudha. Kiristaana jechuun Nama Iisaatti amanu tahuu Isaati. Iisaa ykn Iyyasuus ilma Rabbii kan badii namaatiif jecha nama tahee ajjeefame, innilleen Rabbi jechuu amanan. WAAQEEFANNAA. Waaqa jecha je’urraa dhufuu hin ooluun shakka. Waaqa jechuun kan dachii fii samii uume jechuudha, kara biraatiin Waaqa jechuun Samii jechuudha. Waaqeefannaa Jechuun Waaqa Samii fii dachii uume guddisuu tahuu Isaati. UTUBAA ISLAAMNI IRRATTI IJAARRAMU. Islaamni Amantii utubaa shan tan irratti Ijaaramtu qabdu. Shanan san keessaa takka namni dide hundi Kaafira je’ama. Arkaana Shanan jechuun beekkama. 1ffaa. Shahaadaa lamaan qabachuudha, sunis “Ash’hadu Anlaa Ilaaha illallaahu, Wa Ash’hadu Anna Muhammadan Rasuulullaah” jechuudhaan Islaama seenan. Hikkaan Isaa “Haqaan Gabbaramaan Rabbii tokkicha malee hin jiruu jechuun ragaa baha, ammas Muhammad Ergamaa Allaaha tahuu Isaa ragaan baha” jechuudha. Namni tokko hoggaa shahaadaa lamaan itti amanee Afaaniin je’e Islaama seene jechuudha. Maqaan isaa Muslima taha. Jecha saniin hoggaa Islaamatti seene Arkaana itti aanuutu Isa eeggata. Utubaa itti aanan hunda tartiibaan fudhatee dalagarra olchuu qaba. Yoo Afaanin Shahaadaa je’ee Utubaalee itti aanan dalaguu dide Muslima maqaan je’amu Irraa fuudhamee Kaafira je’ama. Shahaadaa lameen keessatti Rabbii tokkicha haqaan gabbaramu qofattin amana eega jette, Muhammad Ergamaa tahuu amanuun dirqama taha. Namni Rabbii tokkichan gabbara Ifiin je’u eega Nabi Muhammad s.a.w ergamee kan Isa jala hin deemne hundi Kaafira je’aman. UTUBAA KIRISTAANNI IRRATTI JAARAME. Kiristaanni Utubaa mataa Isaanii qaban sunis “Sillaasee” ykn Trinity je’ama. Afaan Oromootiin Sadee ykn Sadeessoo tahuu hin oolu. Hikkaan Isaa Rabbii sadihi garuu walitti tokko jechuun amanuudha. Isaanis Abbaa, Ilmaa fii Hafuura qulqulluudha. Abbaa hoggaa je’an Rabbii guddicha Abbaa Iyyasuus tahuu Isaati. Inni kan dachii fii samii uume akka tahe ni himan. Ilma jechuun ammo Iyyasuus ykn Iisaa jechuudha. Iyyasuus ilma Waaqayyoo kan ifiifis waaqayyooti, Osoo Waaqayyoo tahee jiru beekaa dhalatee cubbuu ilma namaa dhiquuf jecha finnifamee jechuun amanan. Kiristaanni Irra hedduun Iyyasuus Waaqa akka tahe amanan. Ammas akka Inni Ilma Waaqaa tahe amanan. Bakka takkatti Ilma waaqa fii Ifiif Waaqa tahe jechuu Isaaniiti. Kan sadaffaa Hafuura Qulqulluudha. Hafuurri Qulqulluun yoo Kiristaana gaafatan deebii argachuun ni ulfaata. Qilleensa haa tahuu, Shinbirroo haa tahuu, Malaaykaa haa tahuu hin beekkamu. Garuu Inni kunis Abbaa fii Ilmoo wajjiin Waaqa Sadaffaa tahuu Isaati. Kiristaanni Isaan sadeen walitti waaqa, kophaattis amala adda addaa qaban jechuu amanan. Sadihis tokkos jechuun amanan. • Ani tiyyaaf waan kana kiristaanas gaafadhee deebi qubsaa hin arganne. Macaafa Qulqulluu dubbiseetis waan Isaan afaaniin sadeen walitti tokko je’an kana arguu hin dandeenye. Kiristaana Pheenxee biratti namni Iyyasuus Waaqa akkasumas Ilma Waaqaati jechuun hin amanne hundi “Warra hin amaniin” jechuun beekkaman. Kiristaana Ortodokisii fii Kaatoolik biratti Namni Maariyaam ykn Maryam akka haadha Waaqaatti laalee Isiif hin Sagannee fii Isii hin guddifne hundi “warra hin amaniin” je’aman. Isaan Pheenxeen “Munaafiqa” je’an. Pheenxeen Isaaniin “warra hin amaniin” “Mushrikoota” jechuun balaaleefatan. UTUBAA WAAQEEFANNAAN IRRATTI IJAARAME. Waaqeefannaan Maalirratti akka Ijaaramu wanni beekkamu takka hin jiru. Waaqeefannaa Amantii je’amtuuf Kitaabni beekkamaan hin jiru. Wanni Waaqeefannaarraa himamu hundi waan Afaaniin namni waliif himu qofa. Akka Hubatamutti Utubaan Isaa Waaqa Guddisuudha. Waaqa Garaa garbaa, Waaqa gurraacha nuuf Roobi jechuun gaafatan. Waaqayyoon Waaqeefattoonni Guddisan Waaqa Dachii fii Samii uume tahuu Isaatu himama. Oromoon dur Waaqeeffataa akka ture himama Garuu sirni amantii sanii maalirratti akka Ijaarame wanni beekkamu hin jiru. Sheekh Muhammad Rashaad Abdullee Amantii Oromoo Islaamaan duratti jechuun walaloo barreeyse keessatti Akka Waaqeeffataan Waaqaa fii Ateetee Waaqarra Xiqqaa guddisan, dhuma baatii irratti Horii Ji’aaf akka qalan, Ji’a akka laalanii waa himan, akka Muka jalatti aanan naquun Waaqa kabajan, Akka Shimbirroo barartuun faala laalan fii waan kana fakkaatu akka dalagan addeeysa. (DIINAA OROMO`OOammoo diin Oromoo islaaman durattiidiinaa namuu beekhuu akka aduu baatattiitanaaf akki je’an diin ilmaan Haamirraadiin Oromo qofaa kan hafe isarraakan Oromoon guddiftuu zamaana durattiiwaaqa fii ateetee isarra xiqqaatiibakki waaqni jiruu gara samiidhatiidandeytiin saa guddo’oo akka yaadanittiiisaa-rrooba roobsaa isumaan quufaniiwaan gagaarii malee ittin irkisaniiyoo zamanni tolee bara waaqa je’aniiammoo yoo hin tolin abaari je’aniiammas (aaw jilichaa) goytittii saanitiibeeki kun hundinuu islaaman durattiiabbaan warraa akka waliyyi’iitiihorii ji’aaf qalaa dhuma baati’iitiiakka horiin isaa toltuu isaaf bayuuisaafii warrilleen ji’a biraa gayuubofaafii naachallee numa guddisaniigarii mukhaatillee kan akka leymaniikan akka danbi’ii kakka ijarsaakan akka odaadhaa mukama gaadisaaaanan jala-nnaqaa gaariin isaanitiibaatii hunda keessaa hanga dandayuttiigurraacha kurbeysaa hujuba- qqalaniiamata hundarraa ni danboobbataniiwaan dhufaa jirullee numa odeessaniimoora horii qalmee akkaan lallaalaniishinbirroo barartuun faala ni laalaniiurjillee eeganii waan fedhan himaniiOromoon urjii laaluu baraa hoonga geesseeakkaataa burujaa Oromoo beysiseejaarillee dhawanii wal ni wal’aananiisilaa faala beekhuu bakkuma gayaniidhagallee laalanii ccallellee guuraniiqooqa waraabessaa wahirraa himaniikhurbeessa shayi’ii kha’anii qalaniigarii saa nyaataniikkaan waaqaa kennaniiyoo-rraa qeebalamee allaatteedha dhufaaduuba saniin beekhan roobni samii cufaa) Dubbii Miila Bakhar Jaafar Alii tan qopheeyse keessatti Wanni Ji’a laaluu fii dhagaa facaasanii waan dhufuu jiraatu himuu kun akka Oromoo Waaqeefattaa wajjiin jiraata ture ni hubatama. XUMURA • Kiristaanni Amma jiru kun hundi Amantii Rabbiin buuse qajeeltuu jala deemaa hin jiran. Kanaaf Isaan Kaafira ‘Warra haqatti hin amanin’ je’aman. Rabbii Sadii jechuu Isaaniitiin Abaaramanii jiran. Ammas kiristaanni Nabi Muhammad s.a.w Osoo Kitaaba Isaanii keessatti dubbatamee arganii itti amanuu didanii haqa dhoysuu Isaaniitiif Kaafira ja’aman. • Waaqeefattanis Waaqa tokko guddisa jechuun haa himamu malee Shirkii hedduu qaba. Ateetee Waaqa xiqqaa qaba. Ji’aaf qaluu, Ji’a laalanii waan ganaa dhufu himuu, Mukaa guddisuun aanan jalatti naquu fii kuni hundi Shirkii gurguddoodha. Osoo Waaqa tokko qofa yaammatan jechuurratti waliif gallees Nabi Muhammaditti waan hin amaniin Isaan Kaafira. Amantii Rabbiin itti hin ajajiin ifiif uumanii hordofan. Yoo Rabbi fii Rasuulatti hin amanin Kaafira je’aman. • Amantii Rabbi biratti fudhatama qabdu takkittidha, Isiin sun Amantii Nabiyyoota hundaa Islaama. “Namni Islaamummaa malee amantii biraa barbaadu Rabbiin irraa hin qeebalu. Inni guyyaa irraa boodaa keessatti warra hongawerraa taha.” Al-Imraan: 85 “Amantii Rabbi biratti fudhatama qabdu Islaamummaa qofa” Al-Imraan: 19 …….. Addaan baafatanii Filannoo Ifiitiin akka namuu Amantii qajeeltuu Hordofu godhuun dirqama Muslimoota hundatti. ………….. Itti fufa.