Ispoortii: Atileetii daa'imman guyyaa tokko dhalatan akka maqaashee moggaafatan taasifame

Dubartoonni Mooroko yeroo ammaa umuriisaanii ganna 36ffaa kabajataa jiran  hedduun  maqaa Nawaal jedhamu qabu. Sababni isaas erga Nawaal El Muutawakkal Adoolessa 8 bara 1984 Loos Anjalas keessatti dorgommii Olompiikii injiffatte boodadha. Injifachuu Nawaal  hordofee Mootii biyyattii yeroo sanii kan turan Hasan II dubartoonni guyyaa sanarra dhalatan maqaansaanii Nawaal jedhamee akka moggaafamu ibsan. Nawaal dorgommii Olompikiirratti dubartii lammii Morookoo jalqaba waqee kan argatte turte. Dubartiin kun fiigicha gufachiisaa dheerina 400tiin ture kan injifatte. Olompikii Loos Anjalas bara sana turerrattis Moroookoo bakka bu'uudhaan dubartiin argamte ishee qofa ture. Dubartii Arabaa Afrikaarraa Olompikiitti injifannoo gonfatte jalqabaas turte. Dorgommiif guyyaa tokko yeroo hafutti sodaa keessa akka turte dubbatti Nawaalan. “Garee Morookoo bakka bu’ee dorgommichaaf imale keessaa dubartiin ana qofa ture,” jetti. “Galgala guyyaa dorgommii dura, waa’ee dorgommii boruu yaadaa hirriballee hin rafne ture. Baay’een sodaataa ture, yeroo saffisa gad aanaa fiiguu natti mul’ataa ture, kanaaf hin rafne.” ‘Yeroonkee amma’ Dorgommii kanarratti dandeettiisheerratti amantee jennaan waan tokko uumuu akka dandeessu of abdattee turte. “Sadarkaa saddeetaffaa fa’a baha jedhee yaadee ture, ta’us garuu leenjisaan kiyya jabinna kiyyatti akka amanu natti himee ture akkasumas ofitti amanummaa akka qabaadhu. “Injifachuu waan danda’uuf jalqabummarraa jabinaan akka jalqabu natti himaniiru.” Isheenis milkaa’uu akka dandeessu amanuun milkaa’inasheetiif murteessaa akka ture irra deddeeiin ofitti himaa ture. “Yeroonkee amma, magaalaan kunooti, sa’aatiin keeti, akka si hin darbine,” wantoota muraasa ofiitti himaa turte keessaa isaan muraasa. Waahilashee dorgommichaa lammii  Ameerikaa Juudii Biraawun daawwattoonni isteediyeemii keessa turan Nawaaladhaaf deeggarsa taasisa hin turre. Jalqabbii sobaa – sodaan keessa Nawaal jiru haalicha itti hammeesse. Yaalii lammaffaarratti akka “rasaasaatti dhukaate”. “Shaakala tokkoffaa, lammaffaafi sadaffaarratti miila bitaatiin utaale achiisa hamma dorgommicha xumurutti miila lachuu jijijjiiraa fiige. Isheen addunyaa mataashee keessa turte – isheenis ammallee jalqabbii sobaa akka taasifteefi yeroo irra deebiin waamamtu hin dhageenye ture. “’Isaan hafan hoo’, akkamitti ani qofti fiiga?’ jedheen yaadee ture.” “Dhugaan ture garuu anatu dursaa ture. Jalqabbii dorgommiirraa ani qofti fiigaa akka hin turre mirkaneessuuf jecha bitaafi mirga ilaalaan ture. Dorgomtoonni biroo jiru turan garuu na duuba turan.” Miira walmakaa Nawaalan dorgommicha yeroo xumurtutti suuta jettee fiiguurra saffisa ishee dabaltee fiiguun sa’aatii dhuunfaashee seekondii tokkoon fooyyeessuun seekondii 54.61 dorgommicha xumurteetti. Juudii Biraawun ammaoo seekondii 55.20’tti xumuruun lammaffaa baateetti. Yeroon sun Nawaaladhaaf baay’ee gammachiisaa ta’us namni ishee hamma dhumaatti deeggaruun bakkicha jiraachuu dhabuusaatitti gadda keessa turte. “Yeroo sarara dhumaa qaxxaamuru baay’ee gammadeen ture – gama biraatiin ammoo gaddee ture. Abbaan kiyya nama hamma dhumaatti na gargaaru ture, injifannoo kiyya kana osoo hin argine ji’oota muraasa dura ture kan du’e. Kun ammoo baay’ee akkan gaddu na taasiseera,” jetti. Maatiinshee namoota ispoortii keessatti hirmaatan waan turaniif Nawaal yeroo hundaa ni deeggaru turan. Kanaaf, ture kan osoo barnootasheerra jirtuu ispoortiidhaaf kan gara Ameerikaa deemte. “Biyya kiyyaaf waan ulfaataa ture. Namni kamuu shamarreen Morookoo takka dorgommicharratti warqee argachuu miti atileetota biroo waliin bakka argachuuf yaalii gootu yaaduun isaanitti ulfaata ture… waan lammii Morookoo keessatti yeroo hundaaf turudha,” jetti Nawaal El Muutawakkal. “Yeroo seena qabeessa sammuufi onnee kiyya keessa yeroo hundaa turudha.” Shamarran Morookoo keessa jiran qofaaf osoo hin taane isaan kaanifillee balballi banaadha, ta’us garuu biyyoota Arabaafi bulchiinsota Musliimaa keessatti hedduunsaanii dhorkamaniiru. “Achii booda dubartoota Morookoo heddu yeroo injifatan argineerra – isaan Aljeeriyaa, Tuuniiziyaa, Bahreen, Masiriifaallee argineerra,” jetti. “Biyyoonni dubrtoonnisaanii Olompiikiirratti al-tokkollee hin hirmaanne qaban jiru. Kana booda isaan dorgommicharratti hirmaachuuf osoo hin taane injifachuuf hirmaatu.”


Miidhaa Dubartootaa: Naajeeriyaatti seerri nama yakka gudeeduu raawwate kolasuu ragga'e

Kaaba–lixa Naajeeriyaatti kan argamu manni maree bulchiinsa Kaduunaa, wixinee seeraa namni yakka gudeeddii rawwatte cidhaan baqaqsanii keessaa baasuun akka hin dhalchine gochuun adabamu raggaasise. Adabbiin kun yakka gudaaddii daa'imman umuriin isaanii waggaa 14 gadi ta'erratti hojiirra oola. Hogganaan dhimmaa dubartootafi guddina hawaasaa Hafsaat Babaa, murteen mana maree kun, "guddinaa garii,” ta’uu ibsuun,  murteen kun kanneen yakka gudeeddii raawwataniif akka ‘dorsiisa gaariis’ ta’uu mala jedhan. Murteen kun bulchiinsicha keessatti akka seeraatti akka ba’uuf bulchaan naanichaa Naasir Ahmad el Rufiyaa wiixinee ba’e mallatteessuu qaba. Waxabajjii keessa bulchitoonni Naajeeriyaa sababa gudeeddiifi haleellaa dubartootaafi da’immaan irra  deddeebiin biyyattii keessatti qaqqabuun laabsii yeroo muddamaa labsanii ture. Yakkawwan dirqisiisanii gudeeduufi miidhaan saalaan walqabatan biyyattii keessatti dubartootarratti raawwataman yeroo hedduu himama. Haata'u malee, erga weerara koronaavaayirasiin qaqqabee asitti dhibee kana to'achuudhaaf jecha sochiiwwan dhorkman ammoo yakki dirqisiisanii gudeeduun daran akka hammaatu taasiseera. Erga sochiin kutaalee biyyattii adda addaa keessatti labsamee booda gochawwan dirqisiisanii gudeeduufi miidhaan saalaan walqabatan baay'een gabaafamaa jiru. Lakkoofsi namoota yakka kana rawwatanii seeratti dhiyaatanii ammallee xiqqaa yoo ta’u, loogiin namoota miidhaan irra ga’ee irratti taasifamu ammoo yakka kana akka baasanii hin himannee taasisuun rakkoo kana daran hammeesseera. Hagayya keessa manni murtii Shari'aa Naajeeriyaa magaalaa Kaanoo jaarsa shamarree ganna 12 gudedede irratti murtee du'aa murteesseera. Dubbi himaan mana murtii Shari'aa magaalaa Kaanoo BBCtti akka himanitti, jaarsi ganna 61 bara 2019tti baadiyyaa keessatti shamarree kana muka jalatti gudeeduusaatiin kan murteen du'aa irratti murtaa'e jedhaniiru. Jaarsi fuudhanii maatii ofiisaanii qaban kun akka seera Shari'aa Islaamaatti dhakaadhaan rukutamanii akka du'an kan murteen darbe.


Pirofeesarri tibbana Pirezidaantii Yunvarsitii Maqalee ta'uun muudaman eenyu?

Torbee kana gara jalqabaa Pirofeesar Fiiteen Abbaay Yunvarsitii Maqaleetti yeroof pirezidaantii ta’anii muudamaniiru. Pirofeesar Fiiteen aangoo kana kan argatan erga Pirezidaantii duraanii Yunvarsitichaa Kindayyaa Gabrahiwot yeroon aangoo isaanii goolabamuun aangoorraa ka’aniiti. Pirofeesar Fiiteen Yunversitii kanatti aangoo pirezidaantummaa argachuudhaan dubartii jalqabaati. Namni kun qorannoo hedduu kan hojjetaniifi barsiisummaattis jabduu akka turan waahillan isaan waliin hojjetan ni dubbatu. Pirofeesar Fiiteen eenyu? Kan dhalatan magaalaa Maqaleerraa kiilomeetira 45 irratti kan argamtu Wuqroo keessatti. Maatiin isaanii ijoollee 12 kan godhatan yoo ta’u isaan kan dhumaati. Pirofeesar Fiiteen ijoollummaasaaniitti nama umriin dachaa lama isaan caalutti heerumsiifamuuf dirqamsiifamaa akka turan, kunis dhiibbaa haadhasaaniin akka ta’e dubbatu. Garuu kana hunda keessa darbanii barnootasaanii sadarkaa jalqabaafi lammaffaa haala quubsaa ta’een xumuruus himan. Ergasii Yuunivarsitii Hawaasaatti saayinsii biqiltootaan dippiloomaadhaan eebbifaman. ALI bara 1985 hanga 1988’tti baadiyyaa Oromiyaa fi Amaaraa keessa naanna’uun hojjetaniiru. Erga eebbifamanii hojii eegalanii kaasee qonnaan bultoota waliin hojii bu’a qabeessa hojjetaniiru. Kanaanis mootummaa fi dhaabbilee miti-mootummaa akkasumas hawaasa baadiyyaarraa beekamtii hedduu argataniiru. Keessattuu qonnaan bultoota Harargee biratti baay’ee jaalalaa fi kabaja qabu. Naannawa kanaaf bishaan baasuu keessatti tattaaffiin pirofeesarri kun taasisan irraa kan ka’e maqaasaaniitiin moggaasaniiru. Osoma hojii kana hojjetanii bara 1991 Yuunivarsitii Haramayaatti carraa argachuun digirii baratan. Erga digiriisaanii jalqabaa argataniis qorannoo qonnaa keessatti hojjetaniiru. Bara 1993 ammoo gara Yuunivarsitii Maqalee imaluun hojii baruu fi barsiisuu fi hojii qorannoo itti fufan. Itti aansuun ammoo gara Ingiliz imaluun Yuunivarsitii Weelsi keessatti digirii lammaffaa Bulchiinsa Qabeenya Uumamaa baadiyyaatiin baratan. Barootaaf erga Yuuniversitii Maqaleetti tajaajilanii booda bara 2007 gara Noorway imaluun digirii sadaffaa barnoota Sanyii fi biqiltuun baratan. Dhimma misooma qonnaarratti waraqaa qorannoo barreessan keessaa 45 beekamtii sadarkaa addunyaatti argatee maxxanfameera. Bara 2015 ammoo qorannoo sanyii diqaalomsuurratti pirofeesara Itoophiyaa jalqabaa ta’an. Dabalataan ammoo qorannoo kuduraalee fi biqiltoota irratti gaggeessuun addunyaarraa pirofeesara sadaffaa ta’aniiru. Bara 2015 irraa eegalanii Inistitiyuutii Eegumsa naannoo, Saalaa fi misoomaa ta’uun hanga pirezidaantii yeroo ta’anii Yuunivarsitii Maqaleetti muudamanitti hojjetaniiru. Kalaqaafi badhaasa Pirofeesar Fiiteen sanyii garbuu diqaalomsuun qorannoo hojjetaniin badhaasa argataniiru. Gosi garbuu isaan argatan kun hektaara tokkorratti oomisha hanga toonii 5 kennuu danda’a. Bu’aa qorannoosaanii kanarraa bara 2014 irraa eegalee qonnaan bultoonni kuma 30 ta’an fayyadamaniiru. Gosoonni garbuu qorannoon argatan kunneen ‘Filaamiit’, ‘Hiriit’, ‘Fiteen’ jedhamuun yuunivarsitichaan moggaafamaniiru. Bara 2009 dubartoota Afriikaa shan keessaa tokko ta’anii badhaafamaniiru. Motummaan Itoophiyaas bara 2010 hojiisaan qonnaan bulaa saayinsiitti madaqsuuf hojjetaniin badhaasa kenneefiira. Dabalataan Gamtaa Afriikaatti damee saayinsiif tumsa taasisaniif, bara 2014 badhaasa Kuwaamee Nikruumaa argataniiru.


Ijoollee Maartin Luutar, Malkom X fi Kuwaame Nikuruumaa 'jibba sanyummaa' irratti mari'atan

Dhiyeenya kana erga Ameerikaa keessatti lammiin gurraachi Joorji Filooyid jedhamu poolisii adiidhaan hiraarfamee ajjeefamee as hookkarri biyyattii keessatti heddummaateera. Lammiileen biyyattii gocha jibbiinsa sanyummaa mormuun dhaadannoo ‘Black Lives Matter’ jedhu qabatanii mormii dhageessisuu ittuma fufaniiru. Biyyattiin wayita haala kanaan daddaaqamaa jirtuttidha, waggaa 57ffaa guyyaa yaadannoo haasaan ‘An mul’atan qaba ykn I have a dream’ Dr Maartin Luutar Kiing kan biyyattii keessatti kabajame. Haasaan seenaa Ameerikaa keessatti bakka guddaa qabuu fi bu’uura dimokiraasii fi walqixxummaa lammiilee keessatti yeroo hunda ka’u kun falmaa mirga namaa kan ture gameessa wabii dimokiraasii ta’e Martin Luutar Kiingiin waggaa 57 dura taasifame. Haala ammaan walqabatee intalli Martin Luutar Kiingi, kan Malkoom X fi kan Kuwaamee Nikuruumaa hariiroo sanyummaa lammiilee Ameerikaa gidduu jiru irratti yaadasaanii kennaniiru. Dr Barniis Kiing – Intala Martin Luutar Kiing Abbaan Dr Barniis, Martin Luutar Kiing, warraaqsa karaa nagaatiin jijjiirama fidee, mirga dhala namaa kabachiisuu keessatti nama adda durummaan qabsaa’eedha, Haasawa isaa ‘An mul’atan qaba ykn I Have A Dream’ jedhuun daran kan beekamu Martin Luutar Kiingi, bara 1968 ajjeefame. ‘’Yeroo gabaabaa keessatti jijjiirama malaalchisaa argineerra. Haati kiyya waa’ee araaraa dubbachaa turte, an garuu ammallee of amansiisuun dadhaba. Akkamiin abbaan kiyya osoo mirga dhala namaa hundaaf qabsaa’uu dararamee ajjeefama?’’ Ajjeechaa suukanneessaa abbaa kiyyarratti raawwatame yoon yaadadhu, nama hundattin aara, keessaahuu nama adii. Yaadii fi aariin garaa koo keessaa haga na miidhuutti ga’eera, kanarraa ka’uun yeroo tokko tokko miira kiyya of to’achuun fedha. Yakka sababa jibbiinsaatiin raawwatameef maaliifan barabaraan gubadhee of miidha? Lammiileen Ameerikaa biratti jijjiiramni ilaalchaa fi jechoota afaanii akkaan mul’ateera. Ameerikaanonni hedduun, biyyi keenya biyya sanyiin hundi walqixxummaa keessa jiraatu akka taatetti yaaduu eegalaniiru. Garuu ammallee daandii dheeraatu nu hafa. Sababni isaammoo dhimma olaantummaa saboota adii waliin walqabatee jiruuf furmaata waaraa kaa’uuf ammallee walitti dhufnee bifa tarsimoon masakamnee deemuu nu feesisa. Pirofeesar Ilyasah Shabaaz – intala Malkom X Pirofeesar Shabaaz barreessituu kitaabaa fi nama hunduu carraa barnootaa akka argatuuf nama qabsoftuudha. Abbaanshee, Malkom X wayita warraaqsi uummataa mirga lammiilee kabachiisuuf Ameerikaa keessatti dhohee ture dursaa ture. Lammiile guraachi of kabachiisuu qabu, waan danda’an hundaan jechuun uummatatti hamilee horaa kan ture Malkom X bara 1965 ajjeefame. ‘’Ajjeechaa suukanneessaa Joorji Filooyid kan teenyee ilaalleef, hundi keenya manatti gallee waan teenyeef. Yeroo kana namummaan keenya gaaffii keessa gale, adda baanee jiraachuu eegalle.’’ Ajjeechaa nama kanaa waan callisnee ilaalleef, ajjeechaa namoota hedduu biroos arguu dandeenyeerra. Amma uummati waan Malkom X dubbachaa ture maal akka ta’e hubachuu jalqabe.’’ Malkom X dargaggeessa, gara-laafessa, nama itti gaafatamummaan itti dhagahamuu fi qaama furmaataa akka ture amma reefuu galaafii jira. Kana kan gochaa tureef uummanni akka nagaa fi walqixxummaan jiraatu, akka baratu, addunyaarratti diinagdeen akka aanga’uu fi akka kan fedhe filatuuf ture. Seenaan Malkom X namoota ajjeechaa suukanneessaa akkanaa raawwataniin akka barreeffame amma uummanni hubateera-odeeffannoo dogoggoraa. Yeroo hedduu seenaa haadha kiyyaa namoota birootti himuunan nama kakaasa, mana keessatti dararamaa, abiddi manasheetti qabsiifamaa osoma jiraattuu boodarra ishee fuulduratti ilamshee rasaasaan ajjeesan. Isheen garuu haalota kanaan osoo duubatti hin jedhin gootummaa itti fufte. Haati kiyya dararaa akkanaa keessatti daa’imman ja’a guddiste. Jiruushee keessatti hin danda’u jettee hin beektu. Dhiibbaa hunda keessa taa’anii milkaa’uun waan dhaloota ammaa irraa barachuu qabuudha. Iddoo tokkoo baanee baayyee qoqqoodamne, Afrikaa fi Afrikaanota akka waan bosona duudaa keessa jiruutti fakkeessanii nu hubachiisan. Afriikaan bakka irraa dhufne, Afrikaanonni nu’I akka taane, soodduuwwan fi piiraamiidota akkasumas ogummaa arkitekchariingiin akka beekamnu daganneerra. Nuti gurraachonni Afriikaa seenaafi eenyummaa irraa baratamu hedduu qabna. Har’a seenaa boonsaa kana abuuraa jirra, dhala keenya seenaa keenya hubachiisaa jirra. Samyaa Nikruumaa – Intala Kuwaamee Nikruumaa Saamiyaa Nikruumaa hooggantuu dhaaba ‘’ Ghana's Convention People's Party’’ jedhamuuti. Abbaanshee pirezidaantii duraanii Gaanaa fi sochii paan-Afrikaanizimii keessatti nama gumaachaniidha. "Hojii siyaasaa abbaan kiyya hojjetaa ture faana bu’ee anis karaa sanarra bu’uun koo anaaf kabaja guddaadha. Mul’atasaarra bu’een yeroo hunda isa yaadadha. Mul’ata inni Gaanaa, Afriikaa fi addunyaaf qabu.’’ Tokkummaan Ariikaa kan waggaa 50 ykn 60 dura ture caalaa amma akkaan barbaachisa. Gaaffiin tokkummaa mataasaatti galma miti, xurree ittiin kabajaa fi haqa keenya argannuudha’’ Akkaataan qabsoo walabummaa biyya keenyaa kan afrikaanonni addunyaa mara irra jiran taasisan waliin walitti hidhata qaba. Qabsoo afrikaanotaa US keessatti, qabsoo mormii jibba sanyummaa- kun hundi qabso keenyaan wal fakkaata, walitti hidhata qabas. Kaayyoon gooroo keenya kan galma ga’u yoo uummanni Afrikaa biyya keessaa fi ala jiru biliyoonni 1.5 wal ta’ee toora tokkorra deeme qofadha. Abbootii fi harmootin keenya mirga siyaasaa fi namummaa keenyaaf aarsaa hedduu kaffalanii asiin nu ga’aniiru. Amma yeroon kan keenya, afrikaanonni bakka jirru hundaa dammaqnee haqaa fi walqixxummaa keenyaaf qabsaa’uu qabna. Afriikaan ka’uu qaba jennee wayita waamicha dhiyeessinu ammoo kaan miidhamuu qaba jechuu miti. Faallaa nama adii osoo hin taane kan miidhamneef beenyaa argachuu qabnaadha. Addunyaa haqaa fi namummaa kabajju barbaanna.


Ameerikaa: Haati-murtii mana murtii olaanaa Ameerikaa boqotan

Haati-murtii beekamtuu mana murtii Ameeriikaa waligalaa Ruut Baadar Giinsbarg  ganna 87tti dhukkuba kaansariin lubbuun darbuu manni murtiichaa beeksiseera. Haati-murtii falmattuu mirga dubartootaa taahan kun Jimaata kaleessaa ture dhibee kaansarii rajiijiidhaan magaalaa dhalootasaanii Waashingitanitti iddoo maatiinsaanii jiranitti lubbuun kan darbe. Jalqabaa waggaa kanaarratti Giisbarg dhukkubni kaansarii duraan qaban itti deebinaan yaalii keemooteeraappii fudhachaa akka jiran himanii turan. Isaanis feministii beekamtuu yoo taahan, dura buutuu Libaraalota Ameerikaas taahuun tajaajilaniiru. Giinsbarg mana murtii kanatti nama umurii dheeraa qabduufi dubartii lammataa Ameerikaa waggaa 27f tajaajilanidha. ‘’Sabni keenyi  ogeettii seeraa seena qabeettii dhabe,’’ jechuun hogganaan olaanaa mana murtichaa Joohon Roobarts ibsa baasaniin himan. ‘’Mana murtii waliigalaa kanatti waa’ila dinqisiifamtuu dhabne. Har’a isheef gadda teenya garuu dhalootni borii ishee hin irraanfatu,’’ jedhan. Abbootii/haadhotii murtii libaraalaa afur keessaa tokko gatii taahaniif fayyaan isaanii dhiyeenyatti hordofamaa ture. Duutisaanii Donaald Tiraamp filannoo Sadaasatti adeemsifamuun dura deeggartoota isaanii bakka buusuu yaalu jedhama. Giinsbarg du’a isaaniin dura, ’’hawwiin koo inni guddaan pireezidantiin haaraa otoo hin dhufiin iddoo koo irraa ka’uu hin fedhu,’’ jedhanii turan. Pireezidaant Tiraamp kaadhimamaa Rippaabilikaanaa iddoo isheef akka dhiyeessuu Waayit Haawusirraa dhagahameera. Tiraamp ergaa gaddaa ogeettii seeraa kanaaf dabarsaniin,''nama sammuu hubataa qabduufi seera keessatti nama aangoon hojjettedha,'' jedhan.


Miidhaa dubartii: 'Lubbuu kiyyaafan sodaachaa jira amma'

Maqaanshee Zaarkaa jedhamti. Torbee kudhaniif dararaa keessa dabarsitee reefu ifa abdii arguu akka eegalte akkasiin seenaashee dubbatte. ‘’Amma gammadduudha. Funyaan koos deebisee argadheera. Bareedaadha,’’ jechuun hakiimota yaalii baqaqsanii wal’aanuu isheef taasisanitti haasofti. Funyaan ishee hodhameefi dhiiga uffate daawwitii harka isheen qabatteen ilaalti. Afgaanistaan keessatti haleellaan mana keessaa dubartoota irra gahu bal’aadha. Qorannoon Mootummota Gamtoomaniin hojjetame tokko dubartoonni biyyattii harka 87 tahan bara jireenya isaanii keessatti haleellaan saalaa, qaamaa yookiin xiin-sammuu irraa gaha. Yeroo dubbiin hammaattu abbaan warraa yookiin firri dhiiraa duabrtootaa asiidii fi haduu dhaan miidhaa irraan qahu. Abbaan warraa Zaarkaa yeroo darbe albeedhaan funyaan ishee irraa mure. ‘’Abbaan warraa koo nama hundumaa shakka,’’ waa balleessiteetti jedhee yoo yaade na dhaanuu hin dhiisu jetti, kun waanuma guyyuu raawwatudha jetti. ‘’Nama safuu hin qabnedha naan jedha, animmoo lakki kun dhugaa mitin jedhaani,’’ jetti. Zaarkaan bultii erga dhaabdee waggaa kudhan yoo tahu ilma ganna jahaa qabdi. Shamarreen ganna 28 reebicha abbaa warraa ishee dhaqna godhattee jirti, sadarkaa kanarra gaha jettee garuu hin yaadne. ‘Bayyanachuu…’ ‘’Yoon fuula koo daawwitii keessatti ilaalu funyaan koo iddootti deebi’aa jira,’’ jechuun BBC’tti himti. Otoo wal’aansi kun naa hin kennamiin dura namatti hin tolu ture jetti. Dr Zalmayii Kahaan Ahmadzaayiin hakiimota muraasa fuula deebisanii suphuun dhinsan keessaa isa tokkodha. ‘’Wal’aansi isheef kennine gaarii ture. Infeekshinii hin qabdu-xiqqoo akka diimachuu tahee ture inni immoo rakkoo miti,’’ jedha hakimtichi. Waggoota kurnan darbaniif Dr Zalmaayiin dubartoota Afgaan fuulli isaaanii abbaa waarraa, abbaa fi obbolessa isaaaniin akka malee tahe wal’aaneera. Fuula namaa akkanatti muranii balleessuun Seera Islaamaan dhorkaa tahus, dararichi itti fufeetu jira. Karaa dheeraa Zaarkaan maatii harka qalleeyyii naannoo Kaaheerkoot, Kaabuul irraa km250 fagaattee argamtu daangaa Paakistaanitti dhalatte. Barreessuufi dubbisuu hin dandeessu. Ganda isheen keessa jiraattu Taalibaanitu guutummaan guutuutti to’ata. Marii abbootii siyaasaa fi finciltoota gidduutti taasifameen Kaabuul dhuftee wal’aansa kana kan argachuu dandeesse. Dr Zalmaayi yeroo wal’aansa kana Zaarkaaf kenne reefu haadha warraa isaa Covid-19 duute awwaalee deebi’uu isaati. ‘’Yeroo na bira dhufte haallishee gaarii hin turre. Funyaanshee miishameera,’’ hakiimichi. Erga qorannoo wal’aansaan duraa taasiseefin booda hanqina dhiigaa illee ijaa qabduuf vaayitaamiinii ajajeefii. Zaarkaan torbee shan booda deebitee dhufteetu gaafa Adoolessa 21 Kaabuulitti wal’aansa ishee argatte. Zaarkaan abbaan warraa ishee nama umrii isheetti argamuufi loon namootaa tiksuun galii akka argatu himti. ‘’Abbaa warraa kootti kan na kaadhime eesuma koo dha. Yeroos xiqqoon ture, umriin koo meeqa akka ture illee hin yaadadhu. Waa’ee gaa’elaa waanin beeku hin jiru turre,namni eeyyama koo gaafates hin turre,’’ jetti. ‘’Geeddaraa gaa’elaa…’’ Waggoota boodadha eesumni ishee obboleettii abbaa warraa ishee tokko fuudhuuf jedhee akka ishee isaaf kenne kan barte. ‘’Eesumni koo gabbara maatii kaffaluu ijaa hin dandeenyeef anaan na gurgurate,’’ jetti. Maatii Afgaanistaan keessa jiran muraasni yoo intala isaanii heerumsiisan maatii dhiiraa irraa qarshii fudhatu. Gochi kun seeraan ala tahus, biyyattii keessa bal’inaan jira. Erga heerumteen booda abbaan warraashee obbolota isaa illee akka dhaanu barte. Maaliif akka tahe garuu hin beektu. ‘’Araada hin qabu,sammuun isaa illee nama fayyaa qabudha,’’ jetti. ‘Lubbuu koof nan sodadha’ Abbaan warraa koo na faana taheetu dubartii biraa fuudhu barbaada ture. Naannichatti Dubartoota tokkoo ol fuudhuun waan baramaadha. ‘’Akka na hin jaalanne fi nama biraa akka fuudhu natti hima. Animmoo fuudhi nan jedhaan,’’ jetti Zaarkaan. Haa tahu malee abbaan warraashee qarshii gahaa gabbara kaffaluuf tahu hin qabu. ‘’Aarii fi soda isaa narratti baha,’’ jetti. Abbaan warraa ishee dhaanuu itti fufnaan baatii Caamsaa keessa maatii itti baqattee abbaan ishee akka isarraa bilisa ishee baasuuf kadhatte. Haa tahu malee abbaan warraa ishee barbaacha ishee mana maatii isheee dhufe. Manaa baddeet deemte malee abbaa warraa ishee hin eeyyamsiisne ture. ‘’Halkan tokko booda mana maatii koo dhufee, albee guddaa qabatee abbaan koo akka deebisee na kennu gaafachaa ture. Abbaan koo akkanni miidhaa narraan hin geenye yoo kakate malee akka na hin kennine itti hime.’’  Mana yoo deebi’u garuu dubbiin cirumaa itti hammaate jetti. ‘’Yoon mana kootti deebi’u ammas ana dhaanee, haaduu natti aggaamee.’’ ‘’Kanaan funyaan kee mura jennaan warra ollaattin baqadhe, warri ollaa yeroof nu araarsani. Mana warra isheettin deebisa jedhee ammas manatti na deebisee jetti. Cabaa fi dhiigni dhangala'u Yaadni manatti ana deebisuun edaa kiyyoo turee jetti. ‘’Lafa biqiltuu jiru tokko keessatti na qabeetu eessatti baqachaa jirta jedhee funyaan narraa mure,’’ jetti Hayyama isaa malee mana warrashee gatii deemteef funyaan irraa akka mure itti hime, kana gochuu na salphiiftee naan jedhe jetti. Erga funyaan ishee mureen booda dhiigni otoo irra yaa’uu ishee dhiisee deeme. ‘’Hafuura baafachuu illee nan dadhabe, baayyee dhiigaan ture,’’ jetti.  Ollaan iyya naa birmadhaa ishee dhagahanii dhufan funyaan irraa murame argatan. Hakiima naannoo jiru bira geessinaan funyaan ishee itti deebisuun akka hin danda’amne itti hime. Waamicha haaloo bahuu Zaarkaan ‘lapheen ishee cabe, ‘fokkistuu’ akkan tahetti natti dhagahama jetti. Abbaanshee fi firoonni ishee haaloo bahuuf abbaa warraashee barbaannaan isa argachuu hin dandeenye. ‘’Boodarra poolisiin maatii ishee dursuun abbaa warraashee qabatee mana hidhaa isa galche,’’ Dhiiga fuularra yaa’u Wal’aansa naannoo jiruun funyaan ishee iddootti deebisuun dubbii hin taane ture. ‘’Bifa fi boca kamiyyuu haa qabaatu kan ani barbaadu funyaa qofa dha,’’ jechaa turte Zaarkaan. Fuula Zaarkaa dhiiga uffate namni baayyee argee waan tureef, qalbii Dr Zaalmaayis harkise. Dhimma ishee miidiyaa hawaasummaa irra baasuun wala’aansa isheef kennuu akka barbaadu dubbate. Qondaalota naannoo waliin tahuun gara Kaabuul akka dhuftu gochuun yaalii kana hakiimota kaan waliin taasiseef. Wala’aansa ‘’Jalqaba gidduu funyaan ishee haaduu dhaan murame sanarratti hojjenne,tishuu gogaa naannoo funyaan isheerra jirurraa fudhanneetu deebisnee funyaan isheetti suphine,’’ jedha Dr Zaalmaay. Qoricha qaama hadoochu funyaanuma ishee qofarra kennameef. Zaarkaan wal’aansa koo yoo xumura funyaan koo deebisee akkaan argadhu natti hime hakimichi anis baatii lamaaf kanin barbaadaa ture kanuma jetti. Hakimichi haala ishee hordofaa jira,’’yoo yaaliin olaaanaa barbaachisaa tahe ni kennamaaf, garuu narvii fi dhiigni funyaan keessa yaa’ullee haala gaariirra jira,’’ jedha. Akka hakiimichi jedhutti yaalii akkasii argachuuf doolaara 2000 nama basisa. Dabalataan qoricha doolaara 500 tolaan kenneef. Waan inni gochuu hin dandeenye xiinsammuu ishee deebisuudha. ‘’Yaada mucaa koo…’’ Zaarkaan ammallee ilma ishee maatii abbaa warraashee waliin jiruuf yaaddofti. ‘’Mucaa koo baatii sadiif hin agarre, baayyeen jaaladhaani. Mucaa koo waliin tahuun fedha,’’ jetti. Waan anarra gahe otoo hin argin hafuu isaatti baayyeen gammada. Zaarkaan ilmi ishee maatii abbaa warraa ishee waliin jiraachuu malee eessa akka jiru hin beektu. Isheen galii gatii hin qabneef maatiin abbaa warraa ishee akka mucaa eeganiif seerri eeyyameef. ‘’Baayyeen isa yaada, yoo waa nyaadhullee ija koo dura deema,’’ jetti. Maatiinshee abbaan warraashee ishee miidhaa nurraan gahuu danda’a jechuun sodaataniitu ilma ishee hamabisuufachuu sodaatan. Ta’us kana booda abbaa warraasheetti deebi’uu akka hin barbaanne fi isarraa bilisa bahuu akka feetu himiti. Garuu yoon isa hiike akka mucaa koo akka naa hin kennine beeka, sodaan fi yaaddoon koo isa jetti.


Masrii: Shamarran miidiyaa hawaasummaarratti beekaman dudhaa cabsan jedhamuun adabaman

Masrii keessatti shamarran miidiyaa hawaasummaa kanneen akka TikTok, Inistaagiraam fi kanneen biroo irratti duudhaa hawaasaa cabsan jedhaman adabaman. Kanneen hidhaa fi maallaqaan adabaman arfan keessaa Mawada al-Adham tokko. Tarkaanfii irratti fudhatame kanaan daran kana aarte obboleettiinshee hangafaa Rahmaa al-Adham, ‘’Affaantu nu hidhame, ni rifanne. Badii dalagde hin qabdu. Obboleettiin kiyya yakkamtuu miti.’’ Jette. Barattuu Yuuniversitii kan taate shamarreen umrii waggaa 22, Mawadan, ji’a darbe keessa ture seera maatii Masrii cabsite jedhamuun kan hidhaan waggaa lamaa itti murtaa’e. Shamarreen kun Caamsaa darbe keessa utuma sirba namaa duukaa sirbituu fi shubbisuudhaan Tik Tok hojjettuu qabamte, abbaan seeraa viidiyoon sun duudhaa hawaasaa kan cabsuudha ittiin jedhe. Mawadaan Tik Tok irratti hordoftoota miiliyoona 3 , Inistaagiraam irratti ammoo miiliyoona 1.6 qabdi. ‘Shamarran Tik Tok’ Mawadan shamarran Masrii hidhaan walfakkaataan itti murtaa’e shan keessaa tokko. Shamarran kunneen maallaqa doolaara Ameerikaa 20,000 dabalataan adabamaniiru. Shamarran shanan kunneen ‘’Shamarran Tik Tok(Tik Tok girls)’’ jedhamuun beekamu. Garee mirga dhala namaaf falmu keessaa tokko kan ta’e Amnistii Intarnaashinaal akka jedhutti abbootiin alangaa suuraawwan Mawada 17, kana mala badaa duudhaa hawaasaa cabsu agarsiisu dhiyeessaniiru. Mawadan akka jettutti bilbilli mobaayilii ishee waggaa darbe bade kan turee fi suuraa sanas achi keessaa hatan, kunimmoo mirga namaa srabuudha. Dhimmi Mawada har’a, Wiixata (17,08,20) ol iyyannoof kan dhiyaate yoo ta’u, obboleettiinshee Rahmaan, tarii adabbiinshee kun ni hir’ataafii abdii jedhuun eegaa jirti. Abukaatoon Mawada, Ahmad Bakrii Mawadan murtoo kana eegdee akka hin turree fi wayita dhageessuus naasuudhaan akka gaggabde dubbatan. Miira lammiilee fi dhaabbilee mirga namoomaa Dhimma kanarratti uummata Masrii bira miira wal-makaatu jira. Hedduunsaanii viidiyoon Tik Tok kan Madawan hojjette duudhaa hawaasaa kan cabseedha jedhu. Kaan ammo shamarran kunneen ofiif bashannan malee homaa waan hin balleessineef hidhamuun irra hin turre jedhu. Gareen mirga namoomaaf falmu ammoo tarkaanfiin shamarran irratti fudhatame kun walabummaa yaada ofii ibsachuu sarbuun afaan namootaa luugamuudha jedhu. Mootummaan Masrii hidhamtoota siyaasaa mana hidhaatti dararaa jira jedhamuun kan komatamu yoo ta’u Pirezidaantiin biyyattii Abdulfattaa al-Siisii garuu hidhamtoota siyaasaa hin qabnu jedhu. Dhaabbileen mirga namaaf quuqaman kanneen akka Komishinii Mirga Namoomaa Masrii fi Dhaabbati Mirga Namoomaa kan magaalaa Kaayiroo jiru tarkaanfii mootummaan shamarran irratti fudhate qeeqaniiru. Daarekatarri Dhaabbata Mirga Namoomaa kanaa Mohammad Lotfy mootummaan dhiibbaa koornayaa uumaa jira jedhan. Lammiileen biyyattii duraan siyaasaan dararamaa turan amma waan siyaasaan alaanis kan dararaman ta’uu mul’isa jedhan. Waajjirri Abbaa Alangaa biyyattii dhiyeenya kana kana wantoota dargaggoota ol-adeemoo amala balleessan jedhee tarreesse keessaa tokko miidiyaa hawaasummaati. Maatiin ijoolleensaanii karaa miidiyaa hawaasummaa beekamuu fi milkaa’uuf jedhanii duudhaa hawaasaa cabsan akka adabatan ajajeera.


Naajeeriyaatti seerri warra yakka gudeeduu raawwatan kolaasuun adabuu hojiirra oole

Naajeeriyaatti seerri warra yakka gudeeduu raawwatan kolaasuufi du'aan adabuu torban darbe mana maree kutaa bulchiinsa Kaduunaan ragga'ee ture mallattaa'uun hojiirra oole. Kaaba-lixa Naayijeriyaatti bulchaan naannoo Kaaduunaa Naasiir Ahiimad el-Rufaayi seera warreen yakka gudeeddii raawwatan adabu raggaasifamee ture mallatteessuun akka hojiirra oolu taasisaniiru. Seerri tumame kun warreen gudeeddii ijoollee ganna 14n  balleessaadha jedhaman akka kolaafamaniifi du'aan adabaman ajaja. Yoo ijoolleen sun ganna 14 ol  tahan immoo kolaafamuufi hidhaa umurii guutuun adaba. Dubartoonni gurguddoo ijoollee yoo gudeedan ammoo, ujummoon gadameessaa isaanii akka keessaa bahuufi du'aan adabaman dirqisiisa. Adeemsi kolaasuu kun wal'aansa baqaqsanii yaaluun raawwatama. Yakki kun ijoollee ganna 14 gadi jiran irratti yoo raawwatame ragaa mana yaalaatiin mirkanaa'uu qaba. Warreen ijoollee gudeedan kunneen maqaan tarreeffameetu miidiyaa gubbaatti maxxanfamas jedhameera. Bulchaan naannichaa seera ragga'ee ture kana mallatteessuun akka seera ta'ee hojiirra oolu gochuu isaanii Tiwiitarii isaanii irratti mirkaneessaniiru. Seera tumtoonni biyyattii torbee darbe ture seera wixinee kana kan raggaasisanii dabarsan. Kaaduunaa keessatti qofadha seerri dhimma gudeeddii kun kan jiru. Naayijeeriyaa keessatti gudeeddii ilaalchisee duulaafi dheekkamsa uummataa guddaatu jira. Sababa kanaan namoonni danuu haa hidhamaniyyuu malee, kan irratti murtaa'u garuu muraasa.


Mirga Dubartootaa: ‘Uffatan uffadhuuf maaliifan adabamaa?’

Dubartootni Kaamboodiyaa seera wiixinee haala uffannaa isaanii to’atu mormaa jiru Dubartootni Kaamboodiyaa seerri wiixinee kun yoo ragga’e haala uffannaa keenya to’achuun bilisummaa keenya daangeessuu mala jedhu. Shamarreen ganna 18 Moolikaa Taan mootummaan dubartoota huccuu qaama agarsiisu uffatan qarshiin adabuuf wixinuun gatii ishee yaaddesseef mormuun mallattoo deeggarsaa onlaayinii gubbaatti walitti qabuu jalqabde. Seerri wixinee dhiyaate kun dubartoonni wayyaa baayyee gabaabaafi qaama agarsiisu, dhiiroti mudhii ol qullaa akka hin deemne dhorka. Mootummaan seera wixinee kana kan dhiyeesse aadaafi kabaja hawaasaa eeguufi haa jedhuyyuu malee qeeqamuurraa hin oolle. Moolikaan haleellaa dubartoota irratti aggaamame dha jetti. ‘’Akka lammii Kaamboodiyaa tokkotti yeroon manaa bahu kan natti tolu uffadhee nagaan deebi’uun barbaada. Uffannaa uffadhuun of ibsuun barbaada mootummaan kana gochuurraa na daangeessuu hin qabu,’’ jetti. ‘’Karaan biraa aadaa ittiin eegan jira seera dubartoota katee gabaabaa uffachuu dhorkuun garuu isa tokko miti jetti,’’ Mallattoon deeggarsaa baatii darbe onlaayinii irratti eegalte,hanga yoonaa  mallattoo 21,000 argateera. Dubartoonni kaan illee yaadashee qoodachuun miidiyaa hawaasummaarratti suuraa isaanii gaaffii.’’kanaaf adabamuu qabaa?’’ #qaamnikoofilannookoo jechuun maxxansan. ‘’Yeroo hunda dhiirotaaf akka bitamnu nurraa eegama,’’ jetti Mooliikaan. Yaadni kun duudhaa fi aadaa dubartoonni lasee tahuu qabu jedhurraa dhufe jetti. Waggoota dhiyoo keessatti mootummaan dubartoota wayyaa qaama agarsiisu uffatan dhaabsisaa,weellistoota uffannaa akka malee uffatan jedhes uggureera. Baatii Eblaa keessa dubartiin dhimma fiilmii saal-quunnamtii fi wayyaa qaama agarsiisuufi ‘saal-quunnamtiif kakaasu’ uffachuun himatamtee hidhaa baatii jahaan adabamteetti. Ministirri mummee biyyattii Huun Seen ‘dubartoonni aadaafi safuu cabsuun amalli akkasii immoo haleellaa saalaaf saaxila,’’ jechuun dubbataniitu ture. Ayliin shamarree ganna 18 yoo taatu duula seera wixinee kana dhaabsisuutti makamtee Kaamboodiyaa keessa aadaan nama miidhame komachuu jiraachuu dubbatti. ‘’Seerri kun yoo raggaasifame warreen qoccollaa saalaa raawwataniif balleessaa isaanii akka hin taaneefi bira darbamuu akka danda’u itti agarsiisa,’’ jetti. ‘’Maatiin yeroo na guddisan yeroon manatti galii, foon kee immoo namatti hin agarsiisiin jechaa dha,’’ jetti. Dhimmi uffannaa miidiyaa hawaasaa irratti xiyyeeffannaa haa argatuyyuu malee rogeeyyiin kunneen dhimma biro seerichi qabate illee isaan yaadessa. Seerri wiixinee kun warreen ‘sammuu isaan dhukkubu,’ daandii irra akka hin deemneefi kadhaa gosa kamiyyuu dhorka, gumii/kora gaggeessuuf iddoo uummataa argachuuf mootummaa eeyyamsiisuus hammata. Daariktarri Wiirtuu Mirgoota Namoomaa Kaamboodiyaatti Chaak Soofiiyaap seerichi yoo ragga’e qaama hawaasaa harka qalleeyyii tahan miisha jetti. Seerichi yoo ministeerota mootummaa fi gumii biyyaalessan ragga’e bara dhufurraa qabee hojiirra oola. Ook Kiimleek ministira dhimma biyya keessaa yoo tahan af-gaaffiif BBCn dhiyeesseef ‘’seerri kun wixinee jalqabaarra jira,’’ jechuun deebii kennuu didniiru. Chaak garuu yoo dhiibbaan hawaasaa yoo itti fufe malee seerichi shakkii tokko malee darbuu danda’a jedhu. ‘’Kaamboodiyaatti seeroti dhimmi ilaalatu otoo irratti hin mari’atiin jarjaraan adeemsa seeraa keessa darbee hojiirra oola,’’ jetti. Moliikaan ammallee duulli adeemsiftu hubannoo uumuun mootummaan jijjiiramaaf banaa akka tahu godha jettee amanti. ‘’Dhimmi kun hangam tokko akka nu yaaddesse agarsiisuun,’’ jetti.


Dubartiin harkashee ofirraa murte gowoomsuun himatamte

Dubartiin lammii Silooveeniyaa maallaqa inshuraansii argachuuf jecha harka ishee beekaa ofirraa kutuun himatamtee yakkamtuu taateetti. Manni murtii dubartiin ganna 22 Julijaa Adlesik jedhamtu balaa harka isheerra ga’e kana dura, waggaa sanatti kaffaltii inshuraansii shan fudhachuu ishee bira ga’eera. Isheen balaan kun yeroo dame mukaa muruuf jettu akka uumame waakkatti. Julijaan kaffaaltii insuraansii doolara miiliyoona 1.16 argachuuf turte. Amma garuu isheerratti hidhaan waggaa lamaa murtaa’ee jaalalleen ishee ammoo hidhaa waggaa sadiin adabameera. Julijaan fi firootnishee hedduun bara 2019tti erga harki ishee irraa citee hospitaala deemteen booda to’annoo jala oolanii turan. Ishee fi jaallalleenshee qaama hir’uu akka taatuu gochuuf jecha harki ishee irraa ciitee sun wal’aansaan akka itti hin hodhamneef beekaa dhiisanii hospitaala deemuu isaani manni murtii bira ga’eera. Ta’us garuu anga’oonni yeroon harkashee argatanii wal’aansaan deebisanii itti hodhaniiru. Abbootiin alangaa akka jedhanitti jalaalleen ishee balaa kanaan guyyootii hedduu dursee wa’ee harka namtolchee irratti odeeffannoo interneetii irraa sassaabaa tureera. Kun baalaa kana beekaa ofirra geessisuu isheef ragaadha jedhaniiru. Abbaan jaallallee ishees yeroo wagga tokkoo kennameef keessatti yakka kamuu yoo raawwate hidhaan akka adabamu irratti murtaa’eera. Yeroo adeemsa dhaddaachichaa guututti Julijaan harka ishee beekaa of irraa muruu ishee haalteetti. Utuu karoorri isaanii milkaa’eera ta’ee, jaalallwweean kun takkaatti yuuroo walakkaa miiliyoonaa argatanii, walakkaan hafe ammoo ji’a ji’aan kaffalamaaf ture.


Juudii Hewumaan: Dubartii US keessatti seenaa mirga qaama miidhamtootaa jijjiirte

Juudii Hewumaan yeroo ganna 18 turan sanitti kan pooliyoodhaan dhibaman. Dhibeen kunis miillisaanii lamaan akka hin sochooneef sababa ta’eera, kanarraa kan ka’e waggoota hedduuf wiilcharii fayyadamaniiru. Miidhaan isaan irra gahe garuu akka falmattoota mirga qaama miidhamtootaa US hedduu keessaa tokko ta’aniif isaan gargaareera. Isaanis asiin dura hojii barsiisummaa keessatti hirmaachuuf jecha Boordii Barnootaa Niiw Yoork irratti himannaa bananiiru. Kana malees pireezidaantoota US lamaaf gorsituu ol’aanoo ta’anii tajaajilaniiru. Gaazexaan ‘Time magazine’ jedhamu dubartoota bara kana addunyaa keenya jijjiiran jedhe 100 maqaasaanii dhahe keessaa Juudii Hewumaan isaan tokko. Maqaan masoosaanii abbaan warraasaanii ittiin waamu “Chingona” jedhama. Jechichis Afaan Ispaanishiin dubartii jabduu jechuudha jedhu Aadde Juudiin. Jireenyi kiyya salphaa hin turre jechuun BBC’tti himaniiru. Haatii fi abbaan isaanii Jarman irraa ture kan gara Ameerikaa baqatan. Yeroo ganna shan turanitti ture kana mana barnootaa warra ‘Jewish’ seenuun barnootasaanii jalqaban. Mana barnootaattis bu’aa bayii heddu keessa darbaniiru. “Hogganaan mana barnootichaa Afaan Hibiruu haalaan hin beektu naan jedhee ture,” jechuun yeroos yaadatu. Haatisaanis nama manatti isaan Afaan Hibiruu barsiisu qacaraniif dandeettii afaan isaanii akka fooyya’u godhaniiru, haatisaanii akkas haa godhan malee manni barnootichaa fedhii Aadde Juudii fudhatee barsiisu hin qabu ture. Aadde Juudiin mana barnootaa galanii barnoota barachuusaanii dura waggoota afuriif manatti barataniiru. Erga mana barnootaa seenanis mana barnootaa qaama miidhamtootatti ture kan barnootaasaanii hordofaa turan. Juudiin ammatti ganna 70’oota keessa kan jiran yoo ta’u, ammas namoonni haala adda ta’een akka isaan ilaalan himu. ''Yeroo ta’e anii fi hiriyyaan kiyya suuqii deemnee turre, daa’imnin tokko gara kiyya dhufee akka na dhukkubu na gaafate.  Yeroo san ture yeroo duraaf akka namoonni ija addaatiin na ilaalan kan hubadhe.” Isaanis baay’ee dallananii turan. “Na dhukkubee hin turre. Haalan yaadadha, kanaaf narratti dhiibbaa uumee ture.” Juudiin barsiistuu ta’uu barbaadu ture, ta’us garuu sababa qaama miidhamtoonni deeggarsa maallaqaa gahaa hin arganne tureef barnoota biraa baratan. Boodarra garuu goosota barnootaa barsiisummaaf isaan fayyadu barataniiru. Yeroo koollejji baratanis bu’aa bayii ulfaataa keessa darbaniiru. Hiriyyootasaaniirraa loogiin irra gaha ture. “Dubartii dhiirri jaalatu danda’utti ilaalamuu dhabuun baay’ee nama dhukkubsa,” jedhu Aadde Juudiin. Erga koolleejjiirraa eebbifama booda, bara 1970’tti hayyama barsiisummaa fudhachuuf qorannoo fayyaa taasisanii turan. ''Hakiimni yeroos na ilaalte qaama miidhamummaarratti ilaalacha gaarii hin qabdu ture. Isheenis gaaffiiwwan akkanaa na gaafachaa turte, akkamitti mana finchaanii deemta? jettee na gaafatte.” Jalqabarratti gaaffiin hayyamaa baafachuushee jalaa haqamee ture. Gargaarsa hiriyyootasaaniitiin murtee darbe kana falmachuuf murteessan. Akkuma deeggarsa hawaasaa argataniin ‘The New York Times’ seenaa isaanii maxxanse. “Abukaatoo mirgoota namummaa naa bilbile, anis akka naaf falmachuu danda’u gaaffadheen, innis tole naan jedhe. Guyyaa itti aantutti maammilli suuqii abbaa kiyyaa naaf falmachuu akka barbaadu natti hime. Anis garee abukaatoowwanii bilisaan tajaajila naa kennuu danda’an qaba ture.” Taateen sunis taatee falmattuu ta’anii ittiin jalqaban isa duraati – injifannoos goonfataniiru. Yeroo ganna 22 turanitti manneen barnootaa Niiw Yoork keessatti barsiistuu jalqabaa wiilcharii fayyadamuun barsiisan ta’aniiru. Aadde Juudiin bara 1975’tti Waashingitan Diisiitti osoo xiyyaara keessa jiran namni isaan gargaaru yoo hin jiraanne balali’uu akka hin dandeenye itti himame. “Keessummeessituun xiyyaarichaa paayileetichi namni nama gargaaruu yoo hin jiraannee balali’uu hin dandeettu jedheera jettee natti himte.” Isaanis namoota xiyyaaricha keessa jiran biraatiif bakka kanatti seerri akkasii akka hin jirre itti himan. Waldhabdeen isaanii jabaannaan poolisiin waamame. Isaanis humnaan fuudhamanii to’annaa jala oolfaman. Isaanis waraqaa seeneetara Niiw Jeersiif akka hojjatan mul’isan booda poolisiin himannaarratti hin banne. “Isaan irratti himannaa bane… Baay’ee waan aaree tureef itti hin cal’ifne.” Seerri bara 1964 bahe loogiin namootarratti sababa sanyummaasaanii, amantiisaanii, saalasaanii yookiin bakka dhufaniin irra gahu akka dhaabbatuuf murteesse. Waggoota muraasa booda Juudiin dhaabbata ‘Disabled in Action’ jedhamuu hundeessan. Dhaabbanni sunis seerri bara 1973 bahe hojiirra akka oolu taasiseera. Seerichi “sochii yookiin sagantaa deeggarsa maallaqaa federaalaarraa” namoota qaama miidhamiif taasifamu irratti loogan yakka godheera. Seerri kunis Ameerikaa keessatti seera jalqabaa qaama miidhamtootaaf ittisu taasisu ta’eera. Duula kana keessatti falmatoonni 150 ta’an tola ooltummaadhaan keessatti hirmaataniiru. “Guyyaa hunda nyaata arganna ture. Yoo namni tokko dhukkubsate, garee tola ooltotaa biraa keessaa namni ogummaa fayyaa qabu dhufee yaala kennaafi. Muxannoo gaarii ture,” jedhu. “Hundaa caalaa qaama miidhamtoonni waan hojjachaa turan keessatti gammachuu qabu ture.” Aadde Juudiin lafarra rafu ture, hiriyyaansaanii dhufanii gargaaru turan. Hundisaaniiyyuu wal irratti hirkatu ture. Namoonni rakkoo dhageettii qabanii fi arguu hin dandeenye akkasumas hir’inna qaamaa qaban tokkoomanii turan jedhu. Boodarra qaamni seera baasu seera bara 1990 kan jireenya namoota hundaa keessatti loogiin akka hin jiraannee jedhu baase. San booda Aadde Juudiin bulchiinsa Kiliintaniitti waamamaniin bara 1993-2001’tti gorsituu dame barnootaa ta’anii hojjataniiru. Bara 2010’tti bulchiinsa Baaraak Obaamaa keessattis Gorsituu Addaa Mirga Qaama Miidhamtoota Idil Addunyaa ta’uun tajaajilaniiru. Hojii falmattummaasaanii jireenya namoota hedduu jijjiireera, ammatti namoota adii hin taaneef gargaarsa ta’uu barbaadu. “Qaama miidhamtoonni gurraacha fi magaala ta’an akka qaama miidhamtoota adiitti fayyidaa argachuu qaban hin arganne,” jedhu. Yeroo ammaa kanatti duula filannoo pireezidaantummaa Joo Baayidan deeggaraa jiru.


Paastarii Naayijeeriyaa 'hagam barattullee, mataan dubartii dhiira' jedhetti duulli baname

Paastariin lammii Naayijeeriyaa Iinooch Adabooy jecha dubartoota xiqqeessu dubbachuu isaatiin sa'aatii 24 jidduutti maqaan isaa tiwiitarii irrattii al 34,000 ka'e. Dhimmoota tiwiitarii irratti dubbii ijoo ta'anii turan keessaa paastariin kun nama tokko. Nami hedduun qeeqa itti roobsaa ture. Barreeffamni hawwii gaarii paastarichi fuula Inistaagiramii isaanii irratti guyyaa dhalootaa haadha warraa isaanii kan ganna 50 ol waliin jiraatan ilaalchisuun barreessan ka'umsa dubbii kanaati. Kanneen reefu wal fuudhan haadha warraa isaanii irraa wanni baratan hedduun jiraachuu himuun kan eegalan paastar Iinooch, haadha warraa isaaniif mataa ta'u shakkii akka hin qabne himan. "Karoorro ishee maalis ta'u maal yoo ani bakka akkanaa akka na waliin deemtu barbaada jedheen, wanti ishiin gochuu dandeessu na amansiisuuf yaaluu qofa." "Yoo ani dide, karoora ishii san haqxee ana waliin dhufuu dirqama qabdi" jechuun barreessan. Itti dabaluunis "dubartoonni haga fedhan baratanillee, abbaan warraa mataa haadha warraati" jechuun jecha macaafa qulqulluu bira kaa'anii barreessan. Barreefamni paastarii kanaa dubartoota hedduu mufachiiseera. Namoonni hedduun jecha paastarichaa 'fokkisaa' jechuun yoo ibsan kaan ammoo guyyaa dhaloota haadha warraa isaa olaatummaa isheerratti qabu lallabuun yaadachuu isaa qeeqan. Kaan ammoo bultii paastarichaa kan ganna 50 oliif fulla'e leellisaniiru. Dubartiin olaantummaa abbaa warraa ishee amantee fudhannaan rakkoo hin qabu, markabani tokko kapiteena lama hin qabaatu jechuun kana deeggaranis jiru.


Miidhaa mana keessaa: "Gaa'elakoo keessatti akkan garba ta'etti natti dhaga'ama ture"

Soomiyaa Basaar dubartii lammii Indiyaadha. Umuriin ishee ganna 36 yoo tahu, nama miidhaa mana keessaa jalaa ooledha ofiin jetti. Biyyashee, maatiishee, aadaasheefi eenyummaa ofiisheerraa fagaachuun amma baqattummaan Ingiliiz keessa kan jiraattu. Jireenyi gaa'elaa isheen Si'olitti na jalaa jijjiirame jettu yeroo umuriin ishee waggaa 19 ture ishee jalqabe. Magaalaa Mumbaay keessatti ture abbaa warraashee lammii Ingilizii ta'e waliin kan bultoo ijaarratan. Yeroo bultoo ijaarratan sanatti gadi fageenyaanis wal hin beekan ture. "Yaadan waa'ee gaa'elaa irratti qabu hiika na jalaa dhabe. Jireenyi na harkaa bittinnaa'e. Akkan garba ta'etti kan natti dhagahamuu kan jalqabees battaluma sanatti ture," jetti Soomiyaan. Mana keessatti akka hojjettuutti, kan ijjoollee eegdu, kan nyaata bilcheessitu akkasumas akka jecha isheetti "akka meeshaa ijoollee omishuutti na ilaaluu jalqabe," jetti. Kanaan hin dhaabbannes. Haalli hammaataa dhufee miidhaan qaamaa kan akka reebamuu, miidhaa qoor-qalbii irraan gahuu akka jalqabe himti Soomiyaan. Abbaan manaashee kun maallaqallee dhowwachuu akka jalqabes ni dubbatti. "Miidhaan hangan yaaduun ol narran gahaa ture. Guutummaan jireenyakoo to'annaadhuma isaa jala ture," jechuun hadheeffattee ibsiti haala keessa turte. Ijoolleesheetiif jecha waggoota dheeraatdhaaf miidhaawwaniifi hacuuccaa mana keessatti isheerra gahu obsuudhaan dabarsaa turteetti. "Haati ilmoosheetiif jecha waraanamti," akkuma jedhamu sana Soomiyaan abbaan warraashee kun ' yoo na dhiistee deemte ijoolleekee deebitee hin argitu, sirraan fudhadha' jechuudhaa sodaachisaa tureera. Sababii kanaanis jireenya gaa'elaa "si'ool" jettu kana keessa turteetti. Waggoota kudhan gidiraa keessa erga turteen booda abbaa warraashee kana waliin wal hiikuu akka qabdu murteessite. Akkuma murteessiteenis yeroo qabatamaan hojiitti hiiktu manni murtiis ijoolleen ishee sadan akka isheef kennaman murteesseef. Haata'u malee abbaan warraashees ijoolleeshee sadan kanneen fudhatee gara biyya Ingiliziitti baqate. Kun ammoo sadarkaa ibsuu hin dandeenyeen hamilee ishee cabsuu dubbatti Soomiyaan. Ijoolleeshee kana deebifachuudhaaf baatiiwwan hedduudhaaf carraaqaa kan turte yoo ta'u, yeroo abdii kuttee turteetti dhaabbanni gargaarsaa dubartoota mana keessatti miidhaan irra gahu tumsu Saawuzhool Bilaak Siisters jedhamu tokko ishee qaqqabe. Sababa gargaarsa dhaabbata kanaan ijoolleeshee arguu dandeesseetti. Osoo gargaarsi dhaabbata kanaa ishee hin qaqqabnee biyya Ingiliiz deemtee ijoolleeshee ijaan arguu akka hin dandeenye dubbatti. Soomiyaan baqattuu waan taateef biyya Ingiliiz keessatti qaama mootummaa dubartoota miidhaan mana keessaa irra gaheef gargaarsa taasisu irraa tumsa argachuu hin dandeenye. "Haalli kun ammoo caalaatti akkan rakkoo hamaaf saaxilamu na taasisa, inni na miidhus haala rakkisaa ani keessa jiru kana hubachuun karaa gara agaraa miidhaa narraan geesisuu danda'a," jechuun dubbatti. Dhiyeenya kanas haala keessa jirtu ibsachuudhaaf Paarlaamaa Ingiliiz irratti dhiyaattee gidiraa isheefi namoota akka isheerra gahu dubbatteetti. Sirni biyya Ingiliiz keessa jiru dubartoota baqattoota ta'an kan diidaa qabuufi warreen miidhaan irra gahus gargaarsa argachuu akka hin dandeenye dhugaa baateetti. Dhiyeenya kana warreen mirgoota namoomaaf falman dubartoota miidhaan irra gaheef eegumsi akka taasifamuuf kan taasisu mootummaan wixinee seeraa wixinee seeraa akka raggaasisuuf gaafachaa jiru. Biiroon dhimmoota baqattootaa ol-aantummaan hordofu gama isaatiin wixineen seeraa kun raggaasifamnaan jijjiirama bu'uuraa argamsiisuu danda'ajedhanii amanu.  Wixineen seeraa miidhaa mana keessaa ilaallatu tibba kana ni dhiyaata jedhamees eegamaa jira. Bara kana keessas, deeggarsi Dolaarri Miliyoona lama dhaabbilee dubartoota miidhaan irra gahee garuu gargaarsa argachuu hin dandeenyeef tumsaaniif mootummaan akka gargaarsa kennu murtaa'eera. Soomiyaa Basaar kana waliin walii ni galti. Wixineen seeraa kun ragga'ee jennaan dubartoota miidhaan irra gahe kamiyyu kan gargaaru ta'a abdii jedhu qabdi. "Gargaarsa argachuudhaaf ulaagaa bu'uuraan barbaachisu dubartii miidhaan irra gahe ta'uu qofa kan barbaachisu ta'uu qaba. Biyya kamirrayyu dhufnu tumsi kan nu barbaachisu taanaan argachuun nurra jira," jetti Soomiyaan.


Aadde Atikiltii Jaankaa: ‘Warqiikoo gurgureen daa’immaniif aannan bitaa ture’

Weerarri Covid-19 dubartoota fi daa'imman haleellaa fi qoccollaa saalaaf akka saaxilee dhaabbileen dhimma kana irratti hojjetan ibsaa jiru. Kunis, lakkoofsa dubartootaa fi daa'imman deeggarsa seeraa dabalatee gargaarsawwan garaagaraa fedhan akka dabalu taasiseera. Rakkoon daa'immanii, dubartootaa fi maanguddootaa isaan yaaddessee waldaa gargaarsaa erga hundeessanii kan bubbulan Aadde Atikiltii Jaankaas kana ragaa bahu. "Koroonaan erga dhufee as rakkoo hammaataatu uumamaa jira. Daa'imman dubartootni baay'inaan gudeedamu. Daa'imni abbaa ishee guddiseen gudeedamte harka koo jirti," jechuun dubbatu. Aadde Atikiltiin deeggarsa maallaqaa hiriyyootaafi namoota isaan beekan irraa argataniin Godina Sidaamaa Magaalaa Yirgaalamitti giddugala hundeessuun daa'imman fi dubartoota gargaaruu kan eegalan. "Ka'umsikoo jireenya kooti…" Aadde Atikiltii Jaankaa godina Sidaamaa magaala Yirgaalam keessatti dhalatanii magaala Finfinneetti guddatan. "Jireenya koo irraayin ka'e. Ani daa'imummaattin heerume. Umriikoo waggaa 16tin daa'ima dahe" kan jedhan Aadde Atikiltii, keessattuu dubartoota rakkoolee garaagaraaf saaxilamaniif durumarraa kaasee marartee akka qaban himu. "Laaqanakoo qabadhee gara hojii yeroon deemutti dubartoota rakkoof saaxilaman yeroon argu laaqanakoo isaan waliinan nyaadha ture," jedhu. Boodarra bara 2002 waldaa gargaarsa shammarranii, maanguddoota fi daa'immanii hundeessan. Giddugala kanatti shamarran haleellaan saalaa irratti raawwatame tajaajila wal'aansaa akka argatan akkasumas immoo qaamolee mootummaa walin ta'uun haqa akka argatanif kan hojjetan ta'uu himu. Dabalataan, shamarree iddoo jireenyaa hin qabne fi balaaf saaxilaman iddoo jireenyaa mijeessun akka gargaaraman akka godhanis dubbatu. Yeroo ammaattis shamarran 35 fi maatii isaanii rakkoolee garaagaraaf saaxilamanif ji'a ji'aan meeshaalee qulqullinaa fi deeggarsa barnootaa akka taasisan himu. "Mana kitaabaa qopheessuunis shamarran kun akka qo'ataniifi barnoota isaanitti akka ciman taasisaa jirra." Daa'imman akkuma dhalataniin gataman poolisii fi waajjira dhimma dubartootaaf daa'immaniin itti kenname kunuunsanii guddisuu fi guddifachaa biyya keessaaf kennuunis hojiisaanii biraati. Akka waliigalaattis yeroo ammaa maatiiwwan 460 karaa waldaa isaaniitin deeggarsa garaagaraa argachaa akka jiran himu. Sababa hojii isaanii kanaan yeroo garaagaraatti rakkoon isaan mudachaa fi waliin jireenyi maatii isaaniis akka miidhame kan himan Aadee Atikiltiin "warqii koo fi meeshaalee gatii naaf baasan gurguruun daa'immanif aannan bitaan ture" jedhan. Yeroo ammaattis deeggarsa dhalattoota naannichaa iddoo biraa jiraatan fi afooshaalee garaagaraa irraa argatanin namoota kunneen deeggaru. "Soorata gargaaruun hiyyummaa hin hir'isu…" "Namaaf soorata gargaaruun hiyyummaa hin hir'isu, barumsi garuu jireenya jijjiira" kan jedhan Aadde Atikiltin, shamarran barnootaan akka fulla'an fi diinagdeen akka of danda'an gochuun rakkoo dubartootarra gahuf furmaata tokko ta'uusaa amanu. Kanaafis, giddugala isaanii magaala Yirgaalamitti argamuun dabalataan magaala Finfinneettis shamarran umriin isaanii waggaa 18 ta'e dhaabbilee guddisaa garaagaraa keessaa bahan mana kireeffachuun gareedhaan akka jiraatan fi baratan taasisaa jiraachuu dubbatu. Kana malees, dubartootni dandeettii diinagdee isaanii akka cimsanif daldalaafi oomisha irratti akka hirmaatan fi maallaqas akka qusatan kan taasisan ta'uu himu. "Gadi baanee bashannanuufillee 'osoo dhiirri na affeeree' jenna. Kanaafuu jireenya deeggarsa bira darbe hin qabnu. Waan hundaaf deeggarsa barbaana. Haa ta'u malee, dubartiin yoo baratte fedhii namaatin hin daangeeffamtu. Jireenya koorraa ka'ee barachuun jireenya namaa ni jijjiira jedhee amana." "Rakkoo xiyyeeffannoo dhabe…" Haleellaa fi qoccollaan saalaa daa'imman fi dubartoota irratti qaqqabu hammaachaa akka jiru kan himan Aadde Atikiltii, shamarran erga gudeedamanii booda nama isaan gudeede walin akka araaraman gochuun rakkoo ijoo ta'uu himan. Kana malees, qaamoleen haqaa dhimma haleellaa dubartoota irratti raawwatamu ilaalchisee murtee hatattamaa akka hin laanne himu. "Dubartootni haganaa haleellaan saalaa irratti raawwatameera jedhama. Haa ta'u malee, haqni hin jiru. Dhimmi isaanii maalif akka ukkaamfamu hin beeku. Dhimmichi xiyyeeffannoo hin arganne."


WhereIsMyName: 'Maqaakoo ogeessa fayyaatti himnaan abbaan warraakoo na reebe'

Dubartiin lixa Afgaanistan tokko, gabaasa kanaaf Raabiyaa jennaani- ho’iinsi qaamashee hedduu waan dabaleef ogeessa fayyaa bira deemte. Ogeessi fayyaas akka Covid-19 qabdu itti hima. Raabiyaan dhibee kanaan utuu hubamte manatti deebitee, qoricha akka bituufiif waraqaa ajaja abbaa manaasheetti kennite. Garuu maqaa ishee waraqichaa irratti yeroo argu, maqaakee “nama hin beeknetti’ himte jechuun ishee reebe. Seenaan ishee – kan hiriyyaanshee BBCtti himte- kan addaa miti. Afgaanistaan keessatti, minseensoti maatii dubartoonni maqaa isaanii ogeessota fayyaa dabalatee, nama maatii isaani hin taanetti akka hin himne dirqisiifamu. Maqaa dubartii alatti fayyadamuun waan akka waan safuufi arrabsootti ilaalama. Dhiirotiin Afgaan hedduun maqaa obboleettii, haadha warraa ykn harmee isaanii alatti waamuu irraa of qusatu. Dubartoonni walumaagalatti dhiiroota maatii isaanii keessa jiraniin harmee, intala ykn obboleetti jedhamuun waamamu. Seerri Afgaan ammoo waraqaa ragaa irratti maqaan abbaa qofa akka galmeeffamu eeyyama. Rakkoon kun kan eegalu, yeroo daa'imni dhalattudha. Maqaa ishee moggaasuun yeroo dheeraa fudhata. Sana booda yeroo dubarri heerumtu waraqaa waamicha cidhaa irratti maqaan ishee hin barreeffamu. Yeroo dhukkabsattu maqaanshee waraqaa ajaja qorichaa irratti hin barreeffamu, yeroo duutus maqaanshee waraqaa ragaa du’aa irrattis ta’e siidaa awwaala ishee irratti hin barreeffamu. Dubartoonni Afgaan garuu maqaa isaanii bilisaan fayyadamuuf jecha dhaaddannoo ‘Maqaankoo eessa jira?’ jedhuun sochii eegalaniiru. Sochiin kun kan eegale waggaa sadii dura Laleeh Osmanii kan dubartoonni wanta ‘mirga bu’uura’ isaaniti jettu kana akka hin fayyadamneef dhorkamuu isaaniitiin yemmuu aartudha. “Sochiin kun galmi isaa mootummaan Afgaan maqaa hadhooli waraqaa dhaloota irratti akka galmeessu amansiisuu irratti hanga tokko dhiyaateera,” jetti dubartiin ganna 28, Osmanii. Torbanoota darban keessatti sochiin kun gara fuldurratti tarkaanfii guddaa kan fudhate fakkaata. Maddi pireezidaanti Afgaan Ashraaf Gaaniitti dhiyaatu, pireezidaantichi Abbaan Taayitaa Galmee Hawaasummaa Gidduugaleessa (Accra) qajeelfami galmee biyyatti dubartoonni maqaa isaanii waraqaa eenyummaafi ragaa dhalootaa ijoollee isaanii irratti kawwachuu akka danda’aniitti sirreeffamuu danda’a yoo ta’e gaaffachuu hima. BBC’n amma akka hubateetti qajeelfamni kun sirreeffamee Waajjiraa pireezidaantiitti ergamee jira. Miseensa paarlaamaa duraanii Afgaan kan turteefi rogeettiin mirga dubartootaa Fooziyaa Koofi, geddaramsa “waggoota hedduu dura raawwachuu qaba ture’ jettu kana simachushee BBCtti himteetti. “Dhimmii Afgaanistaanitti maqaa dubartoota waraqaa eenyummaa irra kaa’uu dhimmaa mirga dubartootaa miti – dhimmaa mirga seeraafi mirga namummaadha,” jetti. “Namni addunyaa kanarra jiru kamuu eenyummaa qabaachuu qaba.” Namootni sochii kana dursan garuu miseensoti paarlaamaa ilaalcha cichaa qaban, kan tokko tokko yaadicha hin fudhanne, mormii cimaa dhageessisuu danda’u sodaa jedhu qabu. Osmaani gabaasi ajaja pireezdaantichaa simattus, sochiin kun kanaan akka hin dhaabbanne himti. ''Utuuma paarlaamaan seericha rageessiseefi Pireezdaant Gaaniin maqaan dubartootaa waraqaa irratti jechuun ajaja pireezdaantummaa baasanille, hanga qaaniin maqaa dubartootaarra jiru ka’utti sochii keenya itti fufna,” jetti. Erga Osmaani sochii kana eegaltee booda, qindeessituufi sirbituu Farhaaf Daariyaafi yaadaloo barreessituu Aryaanaa Sayiid dabalatee namootni bebbekamoo Afgaan, sochii kana deeggaruu eegalani. Deeggarsa kana biraatti Osmaniin miidiyaa hawaasuummaa irratti qeeqni adda addaa irra ga’u eegale. Dhiiroti hedduu sababni maqaa ijjoollee ishee waraqaa eenyummaa irratti ka’uu barbaaddeef abbaa isaani waan hin beeknefi jechuun himachuuni eegalani. Dubaartoonni biyyatti hedduunis sochii kana hin deegarani. “Yeroo namni tokko maqaakoo na gaafatu waa’ee kabaja oboleessakoo, abbaakoofi kaadhimaakoo yaaduun qaba,” jetti dubartiin bulchiinsa Heraat irraa BBC’n dubbise. ‘Kan aduufi baatiin ishee hin agarre’ Afgaanistaan ammallee hawaasa olaantummaa dhiraan bultudha, kana jechuun ‘kabaji dhiiraa’ dubartoonni qaama isaanii qofa osoo hin taane, maqaa isaanii akka dhoksaniif dirqisiisa jedha, ogeessi hawaasummaa Afgaan Alii Kaaveh. “Hawaasa Afgaan keessatti, dubartoonni gaarii jedhaman kunneen argamanii ykn dhaga’amanii hin beeknedha. Akka mammaaksa:’Kan aduufi baatiin ishee arganii hin beekne’,” jedha Kaaveh Waggooti digdama dura bulchiinsi Taaliban erga kufee booda hawaasni biyyattiifi addunyaa dubartoota jireenya uummataatti dabaluuf yaala turani. Garuu dubartoonni akka Raabiyaa ammallee maqaa isaanii waan ogeessa fayyaatti himaniif ni reebamu, aadaa kana mormuun namni ifatti dubbate ammo rakkoo keessa seenu danda’a. Dubartoota Afgaanistaanii ba’aaniif jireenyi ni salphata. Fariida Sadaat ijoollummaan heerumtee daa’imashee jalqaba umrii ganna 15tti deesse. Boodarra isheefi abbaan warraashee wal hiikanii ijoollee ishee afur waliin gara Jarmaniitti godaante. Sadaat akka BBCtti himtetti, abbaan warraashee jireenya ijoolleesaa keessaa qaamaanis ta’e miiraan waan hin turreef, waraqaa eenyummaa Afgaanii isaanii irratti maqaan isaa maxxanfamuuf mirga hin qabu jettee amanti. “Ijoolleekoo qofaakoon guddise. Abbaan manaakoo akkan deebi’ee hin heerumneef jecha na hiiku dide,” jetti. “ Pireezdaantiin Afgaan seera geeddaree maqaan harmoolii waraqaa eenyummaafi ragaa dhalootaa ijoollee isaanii irratti akka maxxanfamu akka godhuufan gaafadha.”


Poolisiin Siidnii dubartii sakatta’uuf jecha shamarreen uffata laguuf kaawwatte akka baastuuf gaafate

Poolisiin Siidnii sakatta’iinsa qaamaa wayita geggeessaa turetti shamarreen uffata laguu ‘tampon’ kaawwattee jirtu akka baastu gaafachuun gabaafame. Mudannoon kunis gochaawwan sakatta’iinsa poolisii aad-malee Siidniitti bara darbe mudatan shan qoratamuun irra ga’ame keessaa tokkodha. Heddumminni isaanii kan raawwataman feestiivaalota muuziqaa irratti yoo ta’u, warreen kanaaf saaxilaman akka ofitti qaana’aniifi salphatan isaan taasiseera jedha gabaani. Poolisiin Niiw Saawuz Weesti argannoo kana akka qoratu beeksiseera. Gareen seeraa qorannoo kana gaggeesse, poolisii shamarree wanti kun irratti raawwate akka dhiifama gaafatuuf yoo akeeku, poolisiin waan akkasiirratti hirmaate tokkos hojiirraa dhorkamuu eeree jira. Dhimmoonni kunneen kan ilaalaman erga maatiin dubartoota kanneenii himata dhiyeessanii yookaan miidiyaaleen naannoo gabaasanii boodadha. Seera qabeessummaan sakatta’iinsa akkasii qorichoota adoochan argachuuf taasifamu dhimma yaaddessaadha kan jedhe gabaasichi, dhimmichi marii ummataaf dhiyaachuun fooyya’uu qaba jedheera. Mudannoowwan kunneen maal fa’i? Mudannoo Amajjii 2019 ta’etti, shamarreen lama mana tirgaa (qumaaraa) tokko duratti poolisiidhaan qaamni isaanii yeroo sakatta’amaa turanitti isheen tokko uffannaa laguuf kaawwatte akka baastu gaafatamte. Gamaaggamni mudannoo kanaas poolisoonni akkas gochuun maaliif akka barbaachise sirriitti hin ibsine jechuun seera qabeessummaa sakatta’iinsa akkasii gaaffii kaasise. Sunis taateewwan biroon akka ilaalamaniifi himanni banamuun qorichi adoochaa akka hin argamne mirkaneeffame. Mudannoo biraatiin ammoo, weellistuun dargaggoo tokko feestiivaala Siikreet Gaardan jedhamutti uffata keessaa ishii akka gadi baaftuufi akka gadi jettee gugguuftu ajajamuun jechoota hin taaneen itti dubbatamee poolisiin dhiiraa tokkos itti kolfuu hima gabaasni kun. Dubartiin feestiivaala biraa irratti qaamnishee sakatta’ame tokkos gugguuftee akka qufaatu taasifamuufi eenyummaashee dhoksuuf eegumsi gahaan hin kennamneef jedha. Dhimmoota akkasii hedduu irratti poolisiin qaama namootaa yeroo sakatta’u waan gochaa turanillee akka hin beekne eerame. Dambiin haaraan poolisootni waan gochuu qaban akeeku Hagayya darbe bauus ibseera. Fakkeenyonni gubbaatti ka’an garuu seera qabeessummaa gochaa poolisii irratti gaaffii kan kaasisu, kaayyoo sakatta’iinsichaa sirriitti namootatti ibsuufi raga sirriitti ol-kaa’uun hanqina guddaadha jedha gabaasni garee kanaa. Qaama namaa sakatta'uun seera qabeessaa? Seera Awustiraaliyaatti, qaama namaa keessa seenuun sakatta’uun kan danda’amu yoo dhugumatti yeroo sanatti barbaachisaafi amansiisaa ta’e qofadha. Sakatta’uun kan danda’amus kutaalee qaamaa barbaachisoo ta’an qofa yoo ta’u, qaama saalaafi iddoowwan kabaja namaa tuqan biroo sakatta’uun seera maleedha. Yoo daa’imman ta’an ammoo, ragaan akka hin dhokanneef yookaan nama sana eeguuf haga sakatta’uun dirqama hin taanetti maatiin yookaan guddistuun dhiyaachuu qabu. Himanni sakatta’iinsa qaamaa poolisiidhaan humnaan taasifaman garuu wal mormisiisaa jiru. Bara darbe, himata 25 dhiyaatanii qorataman keessaa tokkoon, mucaan ganna 14 feestiivaala muuziqaarra ture qaama saalaa isaa qullaa jiru poolisootatti akka agarsiisu dirqisiifamuutu himame. Poolisiin himata kanarratti deebii kenne tokko, sakatta’iinsi akkasii kan barbaachise dargaggoonni hedduun humnaa ol qoricha fayyadamuun lubbuun isaanii erga bade boodadha jedhee ture. Kunis dhimmoota akkasiif filannoo biraa kaa’uun naannoowwan qophiileen akkasii jiranitti giddu-galoota qorannoo qorichaa akka qopheessaniifi sakatta’iinsi qaamaa akka qeeqamuuf karaa saaqeera.


Isheen Eenyu 26: Haadha qabeenyaa hojii footoo kooppiin daldala eegalanii milkaa'an - Ijjigaayyoo Hambisaa

Aadde Ijjigaayyoo Hambisaa haadha qabeenyaati. Magaalaa Naqamteetti mana maxxansaa, hoteela guddaa fi warshaa daakuu namoota hedduuf hiree hojii bane qabu. Hojii Footoo kooppii fi tajaajila barreeffamaa kennuurraa ka'uun sadarkaa kana gahan. Keessummaa keenya 'Isheen Eenyu?' ta'anii muuxannoo isaanii nuuf qoodaniiru. Dhiyaadhaa! Ijjigaayyoo Hambisaan jedhama. Wallaga lixaa magaalaa Gimbitti dhaladhe. Gaafa ganna afur ta'u maatiin kiyya gara Wallagga Bahaatti dhufanii achitti guddadhe. Barnoota sadarkaa tokkooffaa fi lammaffaa magaalaa Naqamteetti baradhee xumure. Barnootaa koolleejjiis magaalaa Naqamteetti gosa barnootaa 'Business Management' dippiloomaa kiyya Koolleejjii Afriikaa Beezaa damee Naqamteetti baradhee xumure. Bara 1992 A.L.I Finfinnee Obboleessa kiyya hangaafaa bira deeme. Bara 1993 fi 1994 magaalaa Finfinneetti leenjii kompiitaraa fudhadheen xumure. Obboleessi kiyya nama biratti qacaramee akka hojjadhu waan hin barbaanneef meeshaalee na barbaachisan naa guutuudhaan magaalaa Naqamteetti kiraa manaa ji'a jahaa kaffalee mana naa kireesse. Anis achitti mana tajaajila kompiitaraa hojjachuu jalqabe. Tajaajila akka barreeffamaa, kaardii biizinasaa, footoo koppii fi k.k.f hojjachaa ture. Yeroo sanitti kompiitara tokkoo fi maashinii koppii tokkoon hojii jalqabe. Hojii tajaajila kompiitara kana itti fufuun gara mana maxxansatti ol guddise. Manni maxxansaan sun amma hojjattoota 34 qaba. Eega hojii mana maxxansaa san jalqabeen booda heerumee maatii ijaarradhe. Abbaan warraa kiyyas hojii daldalaarratti nama hirmaatu waan ta'eef wal gargaarree nama lamaan magaalaa Naqamteetti hooteela Faarmilaand jedhamu bannee hojitti galle. Hojii hoteelaa kana keessatti hojjattoonni dhaabbataa 80'tu jira. Baay'inni hojjattoota haala jirurratti dabaluu yookiin hir'atuu danda'a. Fakkeenyaaf yeroo bonaa wal gahiin adda addaa jira waan ta'eef yeroos lakkoofsa hojjattoota keenyaa ni dabala. Yeroo kaan immoo haalli hojjattoota lama hir'isnu jiraatuu danda'a. Dabalataanis warshaa daakuu Jiijii jedhamu hundeessinee hojiitti jirra. Warshaa daakuu kana hundeessuuf wanti nu kakaasee inni guddaan naannoo magaalaa Naqamteetti warshaan daakuu hin jiru ture. Kanarraa kana ka'e nutis hojii naannichatti hin baratamne kana hundeessine. Warshaa daakuu keessattis konkolaachistootaa, hojjattoota raabsaa irratti hojjatan dabalatee walumaa galatti hojjattoota 78 qabna. Hojii daldalaa ani keessatti hirmaadhu kana baay'ee jaalladheeti kan hojjadhu. Jireenya keessatti gaafa waa hojjattu danqaan adda addaa nama mudata. Danqaa nama mudatu kanas abbamatu ilaallatee furmaata fida malee danqaaa san jalaa bahuun namatti ulfaachuu mala. Hojii daldalaarratti namoonni naan dorgoman aangootti fayyadamanii na miidhuun fa'a na mudateera. Hawaasnis dubartii waan taateef cal jettee jalqabde malee eessallee hin geettu naan jedhaa ture. Jalqabarratti sitti amanamummaa dhabu, booda eega hojii kee argan booda ilaalchi isaanii ni jijjiirama. Hojii hojjannu keessatti milkaa'uuf gargaarsi Rabbii keessa jiraannaan salphaa ta'a.  Gragaarsi Rabbii qofti garuu milkaa'innaaf gahaa miti. Namnis carraaqqii guddaa taasisuu qaba. Namnis laafuu osoo hin taane gara fuulduraa ilaalaa jabaatee hojjachuu qaba. Hojiilee garagara keessatti kophaa kiyya bakka hunda gahuu hin danda'u. Fakkeenyaaf mana maxxansaa keessatti oppireetara maashinii ta'uu hin danda'u, hoteela keessatti qarshii qabduu ta'uu hin danda'u wanni ani hojjachuu danda'u garuu namoota ogummaa garagaraatiin bakkeewwan hojii garagaraarra jiran jabinnaan hogganuu ni danda'a. Jabinni kiyya hoggansarratti jabduudha. Hojiilee daldalaa hojjannu keessatti hojjattoota kiyyaaf hoggansa jabaa kennuurratti cimtuudha. Hojii keessatti qaawwa uumamuuf yeroo hin kennu. Dafee murtee murteessuu qabuu fi tarkaanfii fudhachuu qabu fudhadha. Ani hojii daldalaa kana keessatti wanni baay'ee na gammachiisu yoo hojjataan hojii na biratti hojjatuun gammadee maatiisaa gargaaruudha. Hojii qaba jedhee gara hojitti dhufee hojiisaa haalan hojjatee gammadee gaafa oolu arguu caalaa wanti na gammachiisu hin jiru. Gara fuulduratti hojiilee daldala adda addaarratti hirmaachuu barbaada. Dubartiin yoo cimte maatii, hawaasni fi biyyi ni cima. Ciminni dubartii kallattii tokko qofaan miti kan ilaalamu. Dubartoonni waan naannoosaanii jiru ilaalanii hojitti yoo galan waan hedduu fooyyessuu danda'u. Hojii jalqaban sanis karoora fi sagantaa itti baasanii hojjatu taanan milkaa'uu danda'u. Dubartoonni carraa argatan hundatti fayyadamanii gara fuulduratti tarkaanfachu qabu.


Ajjeechaa Hayimaanot Badhaadhaa: "Intalli kiyya polotikanyaa miti, maaliif akka ajjeesan hin beeku"

‘’Mucaan koo nama siyaasaa miti, anis nama siyaasaa miti. Biyya nagaa keessatti nama dhiiga mucaa koo dhangalaasee ajjeese kana mootummaan akka adda naa baasuun gaafadha" jedhu Obbo Badhaadhaa Fayyisaa. Viidiyoon: Bizuworqi Olaanaafi Yaadataa Birhaanuu


Namni shamarree Haayimaanoot ajjeesuun shakkame to'atame jedhe poolisiin

Hospitaalaa Xiqur Ambassaatti osoo qorannoo hojjechaa jirtuu haala sukkaneessaan Waxabajjii 18 ajjeefamtee kan argamte Hayimaanoot Badhaadhaa nama ajjeese jedhamee shakkame to'annoo jala oolchuu Komishiniin Poolisii magaalaa Finfinnee beeksise. Namni poolisiin ajjeechaa kana raawwateera ittiin jedhe jiraataa magaalaa Arbaa Miinci umuriin isaa digdamoota keessa jiru yoo ta'u maqaan isaa Dagginnat Warquu jedhamudha. Namni kun kaleessa galgala naannoo sa'aa tokkootti hordoffii poolisiin tika Biyyaalessaa waliin taasiseen qabame jedhame. Qorannoo hanga halkan walakkaatti poolisiin gaggeessaan ture jedheen namni ajjeechaa kana raawwate Haayimaanoot waliin kan wal hin beekne ta'uu himeera jedha. Dargaggoon ajjeechaa kana rawwate' barataa kutaa 12'ffaa akka ta'eefi qoricha HIV argachuuf qorannoorraa waan jiruuf hakiimoonni Xiqur Ambassaa gargaarsa akka godhaniif gaafachuuf jecha yeroo garaagaraatti mooraa Hospitaalichaatti marmaaraa akka ture polisiitti himeeraa jedha gabaasni EBC. Wiixata darbees akkuma amala isaa mooraa galee maallaqa waan dhabeef aalbee harkatti baateen biiroowwan hospitaalicha keessa laptooppii ykn bilbila yoo argate hatee gurgurachuu yaaduun osoo socho'uu kutaa Hayimaanoot keessa turte lixuu ibseeras jedha EBC'n Komishinii Poolisii Finfinnee waabeffachuun akka gabaasetti. Haayimaanotiin bilbila ishee akka kennituuf gaafatee isheen didnaan humnaan harkaa fuudhuuf waldhaansoo yoo qabu aalbee qabatee tureen waraanee qabeenya ture fudhatee sokkuu amaneera jedha gabaasi poolisii. Shakkamaan ajjeechaa kana raawwachuu amanu kun Laaptooppii, moobaayila, Paaspoortii fi cheekii fudhatee naannoo Eekkaatti shofeera baajaajii tokko waraqaa eenyummaa waan hin qabneef qarshii kuma shan cheekirra jiru kana naa baasi jechuunii Poolisiin gabaaseera. Poolisiin namoota 12 kan biroo Haayimaanoot waliin hariiroo qabuu jedhee shakkerratti qorannoo dabalataa gochaa akka jiru daayireektoreetiin qorannoo yakka ajjeechaa naaf ibseeraa jedheera EBC'n. Qorannoo kana keessatti cheekiin qarshii kuma shanii abbaan Haayimaanoot Obbo Badhaadhaan ji'a lama dura kennaniif galtee guddaa akka ta'ees eerera poolisiin. Kaameraan sekuuritii Hospitaalichaa 'update' waan hin godhamneef hojii dhaabee akka tureefi sakattaan eegdotaas nama albee qabate kan hin saaxillee ta'uunis ibsameera. Shamarreen kun Kibxataa Caamsaa 26, 2020 sa'aatii 11 irratti reeffi ishee kutaa laaboraatoorii hospitaalichaa keessatti argamuu Komiishiniin Poolisii magaalaa Finfinnee beeksiseera. Guyyaa tokko dura Wiixata mooraa hospitaalichaa keessatti laaboraatorii gamoo bulchiinsaarratti argamu keessatti qorannoo gaggeessaa bakka turtetti, haala suukanneessaa ta'een, meeshaa qara qabuun waraanamtee ajjeefamuushee hime poolisiin. Maatiin shamarree Haayimaanot Badhaadhaa Magaalaa Adaamaa ganda Gooroo jiraatu. Waggaa torba dura kan iddoo duraan jiraachaa turaniifi bakka dhaloota Hayimaanoot magaalaa Matahaaraa irraa gara Adaamaa galan. Abbaan Hayimaanoot Obbo Badhaadhaa Fayyisaa, intalli isaanii Yunivarsiitii Miizaan Teeppii irraa A.L.I bara 2009 muummee barnoota Kilinikaal Faarmasitiin qabxii olaanaan eebbifamtee barsiisummaan achumattii qaxaramtee akka turte himu. Boodas digirii lammaaffaa ishee hojjechuuf gara Xiqur Ambassaa seenuu BBC’tti himan. ‘’Barnoota ishee digirii lammaffaa bara 2010 irraa eegaltee bara kana ji’a Waxabajjii keessa eebbifamuuf 'research' ishee deddeebi’aa hojjechaa turtee,’’ jedhu Obboo Badhaadhaan. Kutaa tokkoo kaastee hanga yuunivarsitii galtuutti tokkoffaa bahaa turte jedhu cimina intala isaanii yoo ibsan. Haayimaanoot guyyaa gaafa Wiixataa Laaptooppii fi moobayila ishee qabattee hojii qo’annoo ishee hojjechuuf gara Laaboraatoorii muummee Faarmasii mooraa Xiqur Ambassaa jiruutti imaluu ishee obbo Badhaadhaan gaddaan guutamanii dubbatu. ‘’Naannoo sa’aa shaniitti bantuu laaboraatoorii faarmaasii advaayizara (gorsaa) ishee maqaa isaa amma hin beeknerraa fudhattee seente, namootni hin beekamne itti seenanii mucayyoo kiyya na jalaa ajjeesanii, qalanii. Morma na jalaa gorra’ani akka horiititti,’’ jedhu. Mucaan isaanii ‘’hospitaala beekamaa akka biyyaatti hin jira jedhamu’’ keessatti haala sukkaneessaa ta’een akkanaan ajjeefamuun ishee hedduu akka isaan gaddisiise himan. Laaptooppiin, bilbilli moobaayilaafii cheekiin qarshii 5,000 ji’a lama dura kennaniifi ture fudhatamuu Obbo Badhaadhaan BBC'tti himaniiru. Cheekii saniin baankii irraa maqaa nama biraatiin maallaqni sun baasii godhamuus himu. Haayimaanoot Wiixata erga manaa baatee manatti osoo hin deebi’iin buluu ishee obboleettiin Haayimaanoot bilbilaan obbo Badhaadhaatti himti. Obbo Badhaadhaan tarii hirriyoota ishee bira deemtee bulte jennaanis lakki achi hin deemne jedhaman. Osoo kanaan jiranii damee baankii maallaqichi irraa baafame irraa bilbilli bilbilamee Haayimaanotiif cheekii birrii 5,000 kennitaniittuu jedhamanii gaafatamuu yaadatu. Isaaniis eeyyen jedhani mucaan isaanii nagaan lubbuun jirtii jedhanii abdii horatan. Booda obboleettiin Haayimaanoot lakki waan kana sirriitti hordofaa jennaan gara baankichaa deemanii yeroo gaafatan namni biraan maallaqa cheekiirratti barraa’e gara maqaa ofiitti naanneffatee maallaqichi baasii godhamuun beekame. Rakkoo kana Poolisittii gabaasuuf isaan imallarra jiranii, obboleettii Haayimaanotitti gorsaan Haayimaanoot bilbila bilbiluu dhagahan. Gorsaan Haayimaanoot, balballi laaboraatoorii cufaa ta’uu fi ifaan banaa akka jiruufi Hayimaanot furtuu akka hin deebisneef obboleettitti himan. Obbooleetiin ishees gara jirtu akka hin beekne itti himti jedhu obbo Badhaadhaan. Intala isaanii kan biroo kana waliin gara Xiqur Ambassa deemanii hanga poolisiin qaqqabu erga eeganii booda balballi bantuu biraan yoo saaqamu reeffa intala isaanii argu himu. ''Yoo bananii laalan mucayyoo kiyya mormi qalamee, dhiigni lafarratti gadi jigee, isheenis duute ture.’’ ‘’Hospitaala guddaa kana keessatti intalli koo akkamitti akka qalamte, eenyu fi maaliif akka qalamtellee hin beeku,'' jedhu. ‘’Mucaan koo nama siyaasaa miti. Anis nama siyaasaa miti. Hojjetaa mootumaan ture,'' jedhanii, hojii mootummaa dhiisanii amma mana kuusaa qorichaa qabaniin maatii isaanii akka bulchaniis dubbatu. ''Intalli koo qabxii guddaadhaan eebbifamtee Yunivarsiitii Miizaan Teeppiitti qacaramtee, yeroon na xoorti jedhee abdadhetti na jalaa qalamte,’’ jedhu. ‘’Biyya nagaa keessatti nama dhiiga mucaa koo dhangalaasee ajjeese kana mootummaan akka adda naa baasuun gaafadhaas,’’ jedhu. Obbo Badhaadhaan maqaa nama 'endorsement' ykn maqaa naanneffachuun maallaqa intala isaaniif kennanii turan baafatee fi ragaalee kaaniis poolisiif dabarsanii kennuu himanii, nama ishee ajjeesa jedhanii shakkanillee akka hin qabne ibsan. Namni intala isaanii ganna 28 ajjeese rakkoon isheen uumtellee osoo jiraatee, poolisiitti himachuufi isaan qunnamuu osoo danda’uu maaliif akka ajjeefamte hiibboo itti ta’uullee himan. ‘’Erga hojii qabattees mindaa isheerraa abbaa kiyya na jalaa miidhamte jetteet qarshii naa ergiti,’’ jedhu. Amala gaarii qabduun hawaasa naannoo biratti akka beekamtuu fi ‘’nama hin loltu, namatti hin dubbattu, ol jetteellee nama hin ilaaltu’’ jedhu. Obboleessi ishii injinar Taaddasaa Badhaadhaa ajjeechaan obboleettii isaarra gahe kun akkamiin akka raawwate wanti beeknu hin jiru jedha. "Hospitaalli Xiqur Ambassaa hospitaala mootummaati, hospitaala kana keessatti wanti akkanaa raawwatamuun baay'ee nu gaddisiisee jira." Mootummaan waan hospitaala kana keessatti raawwate kana karaa jiru hunda akka qoratu gaafanna jedhe. Hayimaanot mana isaaniif mucaa lammataa akka taate kan himu injinar Taaddasaan, waliin akka guddataniifi isaafi maatii kaanis akka gargaaraa turte hima. "Kana booda abbaan koos waan nama ta'u natti hin fakkaatu, haatis akkasuma. Ishee dhabuu keenyaan rakkoo guddaa keessa seennee jirra." "Gadda guddaatu nutti dhagaahame, nama biraarra wanti akkanaa akka gahu hin barbaannu," jedha. Haayimanoot nama gaarii fi barattuu cimtuu akka turtellee dubbata obboleessi.


Kaarlii Fi'oorinaan: Imala milkii - barreessituurraa hanga hooggansa dhaabbilee daldalaafi siyaasaa gurguddootti

Kaarlii Fi'oorinaan hojii daldalaasaanii sadarkaa barreessituurraa jalqabanii har'a as gahuunsaanii shamarran/dargaggoota bakka guddaa gahuuf yaadaniif nama abdii kennaniidha. Dubartiin kun hoggantuu dhaabbata daldalaa, nama siyaasaafi hojii gaarummaarratti hirmaataniidha. "Yeroo kiyya keessummoota simachuun, bilbila dubbisuun, barreessuunan dabarsaa ture," jedhan. "Ta'us hojii kiyyaaf bakka kennaan ture, yeroodhaan hojii seeneen bahan ture." Aadde Kaarlii amma ganna 65 yoo ta'an, haala yeroo ganna 21 ta'anii hojiisaanii jalqabaa dhaabbata Paaloo Altoo Kaalifoorniyaatti jalqaban ture yaadatu. Dhaabbilee adda addaa 'Fortune 50' keessatti dubartii hoggantuu jalqabaa  ta'aniiru. Bara 1999 yeroo umuriin isaanii ganna 44 ta'anitti ammoo dhaabbata Hewlett-Packard (HP) hoggananiiru. Gaazexaan Fortune waggoota shan walitti aananiif dubartii jabduu Ameerikaa keessatti daldalarratti hirmaatan jechuun beekamtii kenneeraaf. Ta'us garuu yeroo hoggantuu HP turan sanitti turtiinsaanii hundi milkaa'inaan kan guutame hin turre. Murtee bara 2001 morkataa daldalaa 'Compaq' waliin hojjachuuf murteessan baay'ee qeeqamaa ture. Achi boodas bara 2015 miseensota boordii waliin waliigaluu dhabuusaaniirraa kan ka'e hojiisaanii gadhiisaniiru. Adadumaan Aadde Kaarliin gara siyaasatti bara 2008 gorsituu Joon Makeen ta'uudhaan makamaniiru. Makeen filannoorratti Baraak Obaamaadhaan mo'amaniiru. Waggoota saddeet booda ofiisaaniiyyuu Paartii Riippaabiliikaan keessatti bara 2016 pireezidaantummaadhaaf kaadhimamtuu ta'anii turan. Ji'oota sagal booda lakkoofsi namoota filatanii gad aanaa taanan filannichaa keessaa of baasaniiru. Doonald Tiraamp yeroos pireezidaantii ta'uudhaaf deeggartoota heddu argataa turan. Bara 1954 Awustiin, Teeksas keessatti dhalatan. Sababa abbaansaanii hojiidhaaf bakkeewwan adda addaatti deemaniif maatiinsaanii bakkeewwan hedduutti imalaniiru. Abbaansaanii piroofesara seeraa kan turan yoo ta'u,  Abbaa alangaa itti-aanaa Ameerikaa ta'anii turan. Haatisaanii ogeettii fakkii turan. Digiriisaanii Falaasamaafi Seenaa Jaarraa 5ffaa -15ffaatti ture barachuudhaan Yunvarsiitii Istaanfoord irraa eebbifamaniiru. Barnootasaanii digirii lammaffaa 'Business Administration' Yunvarsiitii Meeriilaand irraa argataniiru. Bara 1980 dhaabbata teeknooloojii Ameerikaa  AT&T jedhamu akka leenjitu ta'uudhaan seektara kanatti makaman. Dhaabbata san keessatti jijjiiramasaan fidan baay'ee ajaa'ibsiisaa ture. Bara 1990'tti seektara sanitti dubartii itti aantuu isaan jalqabaa ta'aniiru. Bara 1995'tti dhaabbata 'AT&T spinoff Lucent Technologies' daayirektara ta'anii tajaajilaniiru. Dhaabbata 'AT&T' keessatti ture abbaa warraasaanii Firaank waliin wal arganii bara 1985 gaa'ela kan raawwatan. Milkaa'inni isaanii dhaabbata HP akka hawatu taasisuun Adoolessa bara 1999 hoggansa guddaa dhaabbatichaarratti akka ramadaman taasiseera. "Yeroo jalqaba HP'tti ramadamtu nama haaraa hin qacarre ture," jedhan. "Dhabbatichaaf akka nuti hojjachuu dandeenyu itti agarsiisuu barbaadeeti. Ergaa rakkinna jiru adda baafnee ofii keenyaa fala argachuu dandeenya jedhu dabarsuu barbaadeeti. "Ta'us garuu boordiidhaan dhaabbaticha akka jijjiiruuf ture kan dhufe. Jechoota akkasii fayyadamanii turan." Bulchiinsa Aadde Kaarlii keessatti baasiin hir'atee ture. Suuta suutaan dhaabbata HP fi 'Compaq' kan hojjattoota 145,000 qabau keessaa 30,000 hojiisaaniirraa ari'amaniiru. Mindaan hojjattoota 80,000 dolaara biiliyoona 87 ta'u irraa muramee ture. "Hojjattoota hojiirraa ari'uun ni ulfaata," jedhan. "Yeroo ulfaataa san keessatti wantin godhuu danda'u ture maaliif murtee kana akka fudhe ibsuu qofa ture. "Maaf hojjattoota ariina? Sababni isaas akkas hin goonu taanan akka gitoota keenyaa hojii kana keessaa baana waan ta'eef." Yeroo HP fi Compaq bara 2002 waliin hojjachuu jalqaban sanitti dhaabbata addunyaa koompiitaroota dhuunfaa (PC) omishuudhaan isa guddaa turedha. Boodarra dhaabbilee lamaan jiddutti wal dhabdee uumameen Aadde Kaarlii bara 2005 hojiisaanii akka gadhiisaniif gaafatamanii ture. Maallaqani tajaajilasaaniirraa argatan dolaara miiliyoona 21 ture jedhama. Boodarra Aadde Kaarliin waldaa 'American Conservative Union' jedhamuuf hojjataa turan. Bara 2016 filannoo pireezidaantummaa Ameerikaaf Paartii Riippabiliikaanotaa bakka bu'aadhaan dorgomaa turan. Haalli yeroos ture garuu gaarii hin turre jedhu. Dabalataanis akkas jedhan: Adeemsa kaadhimamummaa ilaaltan hoggannaan sun hogganaa cimaa akka ta'uuf ni gargaaraa laata? Hogganaa cimaa filachuuf ni gargaaraa? Natti hin fakkaatu. Filannoo pireezidaantummaa Ameerikaa Arfaasaa kana taasifamuuf deemurratti yaada maal qabdu jennaan, yaada kennuuf hayyamamoo hin taane. Bakka addunyaan daldalaafi siyaasaa cimaa ta'etti wal'aansoon guddaan Aadde Kaarlii itti seenan yeroo bara 2009 kaansarii harmaatiin qabamanidha. Achii boodas harmasaanii lamaan yaalan murataniiru. Isaanis haalli sun waan hedduu na barsiiseera jedhu. "Yeroo wajjiin cimaafi guddataa deeme - waa'ee hiriyyummaafi jaalalaa na barsiiseera, amantii kiyya akka jabeessu na taasiseera; akkasumas namoota hin beeknerraa gara laafummaa argadheera." Hoggantuu seektara teenooloojii keessaa kan ta'an Mihaa'i Ivaaskuu Aadde Kaarliin, "hoggantuu abdii namatti horaniidha," jechuun dubbatu. "Waan hojjatuu qaban qofarratti of hin daangessan," jedhan Obbo Ivaaskuun kan dhaabbata 'M3 Holdings' hoggananiifi gaazexaa 'Forbes'n namoota dhiibbaa uuman 30 jedhaman keessaa isaan tokko ta'uun beekamtii argatan. Yeroo dhihoo as Aadde Kaarliin hojii tola-ooltummaa keessati hirmaataa jiru.


Duguuggaa sanyii Ruwaandaa: 'Ani haadha - garuu ijoollee kaan warra irraa ajjeese'

Gocha duguuggaa sanyi bara 1994 Ruwaandaa keessatti raawwate irratti dubartoonni kumootaan lakkaa'aman hirmaatanii jiru. Garuu waa'een isaanii hedduu hin dubbatamu. Dubartoonni kunneen ergasii maatii ofiitti araaramuuf rakkootu isaan mudataa ture. Gaazexeessituu Nataaliyaa Ojeeskaa muraasa isaanii mana hidhaatti dubbistee jirti. Foorchuneet Mukankuraangaa Dilbata Ebla bara 1994 bishaan waraabuuf ture kan manaa baate garuu gaafas nama ajjeefte. Yuunifoormii mana hidhaa halluu keelloo qabu uffattee wanta guyyaa sana ta'e sagalee laafaan himti. Bishaan waraabuuf osoo adeemaa jirtu namootni wayii gareen ta'anii namoota biroo lama karaa gubbaatti yoo cafaqan agarte. "Warri Tuutsii du'uu qabu! jedheen ulee fudhadhee garee kanatti makame. Namoota lamaan keessaa tokko dhaheen, isa hafes itti dabale...warra jara lamaan ajjeesan keessaa tokko ana," jetti dubartiin wayita ammaatti maanguddoo ganna 70 Forchuneet. Namoonni lamaan kanneen 800,000 ta'an gocha duguuggaa sanyii kanaan guyyoota 100 keessatti ajjeefaman keessa jiru. Haati ijoollee torbaa saba Huutuu irraa dhalatte kun erga ajjeechaa kanarratti hirmaatteen duuba, gocha isheetti akkaan qaana'aa gara manaatti deebite. San booda ajjeechaan raawwatte sun ishee adamsee nagaa ishii dhorkachuu himti. "Ani oofii kooti haadha ta'ee osoon jiruu, ijoollee kaan warra irraa ajjeese" jetti. Kuni ta'e guyyoota muraasaan booda ijoolleen Tuutsii xixiqqoon lama kan warri isaanii qalamanii jalaa ajjeefaman, karra ishee rukutanii 'nu dhoksi' jedhanii ishee kadhatan. Mataa hin marre ol galchitee dhoksitee du'a isaan baraarte. "Ijoollee san lubbuu baraarullee, namoota lamaan san garuu lubbuu baasuutti hirmaadheera. Ijoollee san gargaaruuf gaabbii jalaa nan baraarre," jetti. Forchuneet dubartoota tilmaamaan 96,000 ta'an hirmaannaa gocha duguuggaa sanyii raawwatame keessatti qabaniin itti murtaa'ee mana hidhaa jiran keessaa tokko. Gariin isaanii nama gurguddaa, gariin daa'ima ajjeesan. Kaan ammoo dhiiroonni akka nama ajjeesaniifi dubartoota gudeedan kakaasaa warra turani. Ebla 6 bara 1994 xiyyaarri pireezidantii biyyattii yeroo sanii kan sabaan warra Huutuu ta'e Juvenaal Habiyaarimaanaa qabattee turte dhiyeenya magaalaa Kigaliitti rukutamte kufte. Pireezidantichis lubbuun darbe. Kanneen ajjeechaa kana raawwatan eenyummaan isaanii baramuu baatus fiinxaleeyyiin warra Huutuu hidhattoota Tuutsii himatan. Sa'aatii muraasa jidduutti Huutuuwwan kumootaan lakkaa'aman olola jibbaatiin guutamanii warra Tuutsi irratti ajjeechaa raawwachuu eegalan. Kana keessatti hirmaannaan dubartootaa salphaa hin turre. Ilaalcha gaarii hawaasni biyyattii dubartootaaf qabus kan jijjiire ture. "Haati ijoollee ishee jaalattu tokko ollaa ishee deemtee akkamiin ijoollee kaan ykn warra isaanii akka ajjeesuu dandeessu hubachuun ulfaatadha," jetti dhaabbata miti mootummaa 'Never Again' jedhamu nagaa fi araaratti hojjetu keessa kan dalagdu Rejiin Abanyuuzee. Ministirri duraanii dhimma maatii fi misooma dubartootaa Pooliin Niraamasuhuukoo dubartoota muraasa aangoo mootummaa dhiirotaan dhuunfatame qaban keessaa tokko. Gochaa duguuggaa sanyii kana keessaa qooda olaanaa qabdi. Bara 2011 mana murtiin yakkamtuu jedhamtee itti murtaa'e. Dubartii yakki gudeeddii akka yakka namoomarratti dalagameetti fudhatamee itti murtaa'ee ishee qofa. Dubartiin kun hidhattoota ajajaa turte. Hidhattoonni isheen ajajdu dubartoota warra Tuutsi hedduu dirqiin gudeedan. Dubartoonni kaan yakka adda addaa raawwatan akkaataan gocha sanarraa bayyanachuu danda'an waan hin mijanneef ilaalcha hawaasni dubartootaaf qabuufi gocha raawwatan walitti araarsuuf rakkataa jiru. Maartaa Mukaamunshinzimaanaa haadha ijoollee shaniiti. Ganna 15f yakka ishee dhokfattee jiraatte. Booda itti ulfaannaan bara 2009 dabarsitee of saaxilte. Manni ishee teessee wayita warri Tuutsii marfamanii haleellaan irratti raawwatamu argaa akka turte dubbatti. Warri Tuutsi kumaatamaan lakkaa'aman naannoo bataskaana kaatolikii Niyaamasheekee jedhamutti marfamanii torbanootaaf lubbuu ofii baraaruuf lolaa turan. Namoota lola sanarraa lubbuun hafan keessaa tokko kan ta'e namni amma ganna 53 Istaanislas Kayiteeraa irree isaarraa godaannisa madaa boombii yeroos itti darbatameen uumame qaba. "Nan yaadadha dubartoonni dhagaa guuranii warra dhiiraaf kennu turan, isaan ammoo nutti darbatu. Dhiironni nutti dhukaasanii fi boombii nutti darbatanis turan. Kaan ammoo gaaza namatti naqanii ibidda itti qabsiisaa turan." "Booda bataskaana sana irra garagalanii nama argatan hunda ajjeesuu eegalan," jedha. Maartaa waan goote mara dirqamtee ajajaan akka raawwatte himti. "Daa'ima koo dugdatti baadheen dhagaa guuree warra ittiin nama ajjeesaniif kennaa ture," jetti yeroos deessuu reefu torbee lamaa turte. Bara 2009 wayita hidhamtu, firoonni ishee tokkollee ijoollee ishee gargaaruuf fedha kan qabu dhabame. "Duguuggaan sanyii yakka akka waliigalaatti hawaasa irratti raawwatamudha. Warra miidhaman qofa osoo hin taane, warra miidhan illee kan balleessudha. Warri miidhaa raawwatanis gocha isaanii kanarraa fayyuu qabu," jedhu qondaalli Komiishinii Tokkummaa fi Araaraa Ruwaandaa Fideelee Nidayasibaa. Dubartoonni kunneen suuta maatii ofii fi warra miidhan sanaaf xalayaa barreessanii akka araara buusan jajjabeeffamaa jiru. Dubartoonni kunneen gaafa hawaasatti makamanis dhiibbaa guddaan akka irra gahuu malu yaadama. Gariin abbootiin warraa isaanii kan biraa fuudhanii qabeenyi isaaniis nama biraan dhaalameera. Gariin ammoo maatii isaanii dabalatee hawaasaan simatamuu dhabuun rakkoo itti ta'uu mala. Dhimmichi yeroo kan baraadu ta'uu kan himan qondaalli kun ammallee kan jibba sabaa qabaniifi yakka raawwachuu kan haalan akka jiran himu. Lakkoofsiisaanii garuu xiqqaachaa jira jedhu. Foorchuneet Mukankuraangaa bara 2007 erga itti murtaa'ee waggaa afuriin booda yakka ishii amantee kan dubbatte. Ilma nama isheen tumsitee ajjeestees dhiifama gaafatteetti. Akka ishee yaadde osoo hin taane "wayita na argu fuula ifaan natti dhufe, ofitti qabee yoon hammadhu imimmaan koo to'achuu hin dandeenye" jetti. Fuulduraaf hariiroo maatii fi hiriyyoota ishee waliin qabdu deebuftee tolfachuuf abdii qabdi.


Koronaavaayiras: Abbaan ijoollee dubraa Covid-19'f talaallii fudhattu jedhee sobuun kittaansisuun himatame

Abbaan alangee Masrii akka himanitti, abbaan ijoollee durbaa sadii kun ‘talaallii koroonaavaayiras’ fudhattu jedhee sossobuun  akka kittaanaman godheera. Doktorri isaan kittaane ammoo mana isaanii jiran deemuun ture. Shamarran umurii 18 hin guunne kunneen dooktarichaan dirqamaan qaamni saalaa isaanii kan kittaaname. Masriitti kittaannaan dubartootaa seeraan ala ta’uun 2008’tti labsamus ammallee inuma jira. Talaallii koroonaavaayiras argachuuf yaaliirra ta’amus ammallee hin milkoofne. Shamarran kunneen haala sana haadha isaanii abbaa isaaniin gargar baatee jirtutti yoo himan anga’ootatti kan beeksifte. "Of wallaalanii bakka jiranurraa yoo dammaqan miilli isaanii hidhamee dhukkubbiin muraasni itti dhag’amnaan naasuu keessa galani,’’ jechuuni abbaan alangee himata keessaa kan dubbise. Kittaannaan dubartootaa yakka jedhamuun 2016’tti seerri doktaroota gocha kana raawwatan adabbii hidhaa waggoota 7 ga’uun adabsiisufi warreen akka raawwatuuf gaafatan ammoo waggoota 3’f mana hidhaa galchuu danda’u ba’ee ture. Amma yoonaatti garuu namni himatamee adabbiin itti murtaa'e hin jiru. Falmattoonni mirga dubartootaa akka jedhanitti, abbootiin murtiifi poolisoonni labsii kana hojiirra oolchuuf fedha hin qaban. "Haala abbootiin murteefi poolisoonni seera kana hedduu salphisanii itti ilaalan hedduu nama rifachiisa,’’ jechuun daayirektarri olaanaa Giddu-gala Gorsa dubartootaa Kaayirootti argamuu Reedaa el-Daanbuukii AFP’tti kan himan. Amajjii darbe shamarreen ganna 14 Naadaa Abdel Maqsuud dirqamaan erga kittaanamtee booda dhiigni hedduun dhangala’ee lubbuun ishee darbee jennaan miidiyaa hawaasaarra dheekkamsi ka’ee ture. Maatiin ishee mana murtiitti geeffamanii ture, ta’us hanga yoonaa dhaddachi itti fufuusaa waan beeknu hin qabnu jedhu, Obbo Daanbuukiin. Kittaannaan dubartii maalidha? Kutaalee addunyaa hedduutti gochi kun seeraan ala jedhamus, ammallee waan guutuu addunyaatti raawwatamudha. Kittaannaan kun sababa fayyaaf barbaachisaadha hin jemaiin tokko malee kan raawwatamu yoo ta’u, qaama saalaa dubartootaa irra miidhaa kan geessisu dha. Akka gabaasa UN’tti dubartoonni miiliyoona 200 ta’an kan lubbuun jiran kittaannaan qaama saalaa gara garaa irratti raawwateera. Masriitti amantaa Ismaalaamaas ta’e Kiristaan kan hordofan biratti kan geggeeffamu yoo ta’u, sababa aada fi amantaa qaba jedhamus, fedhii saalaa dubartootaa toa’achuuf kan raawwatamu dha jedhamee amanama. Qorannoo UN’n 2016’tti taasifameen, dubartoota Masrii umurii 15-49 keessa jiran keessaa %87 kan ta’an kittaanamaniiru. Kittaannaan dubartootaa rakkoolee qaamaa fi xiinsammuu kan akka faalamuu, rakkoo laguu, dhala dhabuu, ulfaa’uu fi dahumsarratti rakkachuuf dubartoota saaxiluu danda’a.


Fiiliis Omiidoo: Dubartii faalama naannoo mormuun doolaara mil. 12 injifatte

Falmituun eegumsa naannoo Keeniyaa Fiiliis Omiidoo duula waggoota hedduu booda warshaa naannoo faalu mana murtiitti injifattee warra miidhamaniif doolaara miliyoona 12 argamsiifte. Bara 2009 wayita warshaa ishee qaxaretti hojiin baatirii deebisanii tajaajila biraaf oolchuu 'namoota ajjeesuu' akka danda'u himtu, lammata waan akkasii akka hin dubbanne akeekkachiifamte. Kuni yeroo jalqabaaf akka cal jettu kan itti himame yoo ta'u ergasii akeekkachiifni fi doorsisni adda addaa irra gahaa ture. Isheen garuu gurra hin kennineef. Dubartiin ganna 31 kun akkuma yuunivarsiitii irraa eebbifamteen ture Warshaa Sibiila qulqulleessu magaalaa Mombaasaa jirutti kan qaxaramte. Warshaan kun baatirii konkolaataa keessaa keemikaala Liidii jedhamu calala. Warshaa itti qaxaramte kanaaf dhiibbaa hojiin isaanii naannoorratti qabu qorattee akka dhiyeessitu gaafatamtee, bu'aa qorannoo dhiyeessite dhaabbatichi callisee bira darbe. Adeemsi baatirii konkolaataa baqsuu keemikaala summaawaa hawaasa naannoo warshichaa jiraatu Owiinii Uhuuruu jedhamanitti gadi dhiisa. Bishaanis qilleensas faalee jiraattota dhukkuba maalummaan isaa hin beekamneef saaxilaa ture. Hojjettoota warshichaa irrattillee rakkoo uumaa ture. Omiidoon bara 2009 miidhaan isaa hagana jabaa ta'uu hin hubanne ture. Daa'imummaa irraa kaastee naannoofi uumamaaf jalala addaa akka qabdu kan himtu dubartiin kun kanaan wal qabatee hojii tokko hojjechuu fedhiis qabdi turte. Osooma warshichaaf hojjetaa jirtuu bara 2010 daa'imni ishii ganna 2 jalaa dhukkubsate. Yaaliif mana yaalaa deemus dhibeen isaa baramuu hin dandeenye. Itti hammaatee hospitaala osoo ciisaa jiru, qaamni isaa keemikaala Liidii jedhamuun faalamuun qorannoon mirkanaa'e. Faalamni kun karaa annan harmaa ta'uu akka hin oolle itti himamuun ammoo daranuu ishee rifaasise. Ofii ishee fi daa'imman ishee sadi biroo qorachiiftee isaanis keemikaala kanaan faalamuun itti himame. Ragaalee bu'aa qorannoo isheefi kan ijoollee ishee qabattee qaamolee mootummaa dhimmichi ilaallatuuf barreessuu eegalte. Nama ishee dhagahu hin arganne ture. Warshichaaf hayyama kan kenne Abbaan Taayitaa Biyyaalessaa Bulchiinsa Naannoo Keeniyaa "ni sobda, mana murtiitti dhiyaannee falmuuf qophiidha" jechuun deebii akka kennaniif himti. Dhimmicha gara mana murtii geessuuf wayita jettu bara 2012 to'annoo jala ooltee halkan tokkoof hidhamtee gadi dhiifamte. Bara 2014 ammoo namni hin beekamne tokko mana ishee fuulduratti akka ishee dhaane himti. Kana sodaattees yeroo murtaa'eef dhokattee turte. Bu'aa bayii waggoota kudhanii booda manni murtii isheef murteesse. Warshichi dhaabbilee mootummaa dhimmichaa keessaa harka qaban waliin ta'uun warra miidhamaniif doolaara miliyoona 12 akka kafalu manni murtii ajaje. Mootummaan naannoo faalame sana baatilee afur jidduutti akka qulqulleessus manni murtii ajajeera.


Poolisootni Keeniyaa dubartii doqdoqqeetti hidhanii lafarra harkisan hidhaman

Keeniyaatti erga dubartiin tokko doqdoqqeetti hidhamtee reebamaa daandirra harkifamtee booda poolisootni sadii to’annoo jala olaan. Dubartiin kun saamicha bulchiinsa Nakuruutti gaggeefame keessa harka qabdi jedhamte shakkamte. Amma madaa harkaafi miilla isheef wal’aanamuuf hospitaala senteetti. Akka midiyaa biyyatti Citizen TV’tti dubbateetti poolisii kana raawwate beekti. Wajjirri Qorannoo Yakkaa Keeniyaa (DCI) akka jedhutti poolisootni sadii to’annoo jala oolani wanta rawwatame kanaratti qorannoo gaggeefamu gargaaraa jiru. Qaamni hojii poolisoota Keeniyaa hordofuufi gabaajen 'IPOA' ibsa baasen “namni yakka kana rawwaate yeroo adda ba’u murtee barbaachisuu irratti yaada ni kennina” jedheera. Torban darbe dhaabbati kuni Bitootessa 25 yeroo sababa koronaavaayirasiin sa’aatiin sochii uggurame as namootni 15 polisootaan Keeniyaa keessatti ajjeefamanii 31 ammoo madaa’aniiru jedhee ture. UNtti waajjirri mirga namoomaaf falmu gabaasaa dhiyoo baaseen biyyattii keessatti haleellaan poolisiin gaggeefamu kan akka reebichaa, aara nama boochisuufi rasaasa fayyadamuu, gudeeddiifi qabeenya barbaadeessuun hedduummateera jedha.


Shamarree Afgaan hidhattoota maatiishee ajjeesan haaloo bahuun leellifamte

Shamarreen Afgaan torban darbe hidhattoota Talibaan maatiishee ajjeessan ofirraa loluun ajjeesuusheetiin midiyaa hawaasummaa irratti 'gootummaan' leellifamte. Shammarreen kun qawwee AK-47 kan maatiishee fudhachuun hidhattoota lama ajjeeftee kaan hedduu madeessuushee aanga'oonni bulchiinsa Goor dubbataniiru. Talibaanonni gara mana isaanii kan deeman  abbaa shammarree kanaa deeggaraa mootummaa waan ta'eef jedhu. Suuraan shammarree kanaa qawwee qabattee jirtu yeroo agarsiisu miidiyaa hawaasummaa irratti hedduminaan qoodamaa tureera. Boodarra hidhattonni dabalataa gara mana jireenyaa isanii, ganda Giriwaa keessa jirutti deebi'anis, jiraattoota gandichaafi hidhattoota mootummaan haleelamanii baqataniiru. Anga'oonni akka jedhanitti shamarreen ganna 14 fi 16 gidduu taatuufi obboleessi ishee quxisuu nageenya isaaniif bakkaa biraatti geeffamaniiru. Fayyadamtoonni miidiyaalee hawaasummaa shamarree kana faarsaniiru. "Jabinashee nan dinqisiifadha," jechuun Najiibaa Rahmii Feesbuukii gubbaatti barreessuu AFP gabaaseera. "Maatiikee bakka buufachuu akka hin dandeenyee beekna, garuu haloo ba'uun nagaa amma tokkoo siif kenna, " jechuun Mohaammad Saaleeh Feesbuuki gubbatti maxxanseera. Akka gabaasa biyyattitti, Bulchiinsi Goor bulchiinsota Lixa Afgaanistaan hiyyummaan beekamtuufi kan haleellaan dubartoota irra ga'u guddaa itti ta'edha. Taalibaan Guraandhala keessa US waliin waliigaltee nagaa mallateessus , miseensoti isaa hedduu garuu mootummaa Afgaaniifi heeraa amma jiru fonqolchuu fedhu.


Roomiinaa Ashraafii: Iraanitti abbaan 'ajjeechaa kabajaa' intalasaarratti raawwate dheekkamsa kaase

Iraanitti abbaan intalasaa umuriin ishee ganna 14  taate 'ajjeesuun' dheekkamsa uummataa kaase. Poolisiin Kaaba Iraan namticha intalasaa ganna 14 ajjeesuun shakke to'ateera. Sababii ''Ajjechaa kabajaa'' jedhuun shamarreen kun du'uun dheekkamsa uummata bal'aa kaaseera. Shamarreen Roominaa Ashraafii  jedhamtu abbaan ishee jaalalleeshee nama ganna 35tti hin heerumtu jennaan manaa baduushee miidiyaaleen naannichaa gabaasaniiru. Boodarra lamaan isaanii poolisiin argatee Roominaadhaan maatiitti erga. Isheen garuu, lubbuu koof nan sodaadha jechaa turte. Kamisa darbe mana ciisichaashee keessatti abbaasheedhaan ajjeefamuu akka hin oolle kan gabaafameera. ''Roominaan waan qara qabuun mataan irraa murame,ergasii abbaanshees qara qabatee alarra deemaa ture, kana raawwachuus dubbateera,'' jechuun miidiyaan Giilkhaabaar jedhamu gabaaseera. Roobii darbe gaazexoonni biyyattii seenaa shamarree kanaa bal'inaan barreessaati oolan. ''Mana maatii sodaa guute,'' mata duree jedhuun gaazexaan Ebteekaar seerri biyyatti mirga dubartootaa eeguu akka hanqate barreesseera. Boodarras afaan Parshiyaatiin haashtaagiin Tiwiitarii #Romina_Ashrafi jedhu ala 50,000 caalaa naanna'aa ture, namooti baayyees ajjeechaa kana balaaleffataniiru, hawaasa Iraan sirna abbaa jabeessu illee yakka kanaaf sababa dha jechaa turan. Shaahindooktaa Moolaavediin pireezidaantii itti aantuu dhimma dubartootaa fi maatii duraanii, ''Roominaan ajjeechaa kabajaan du'uun ishee jalqabaas ishee dhumaas miti,'' Ajjeechaan akkasii seerri fi aadaan abbaa irrummaa yoo dhaabbate malee itti fufa. Seerri adabaa Islaamaa Iraan abbaa yookiin miseensota maatii ajjeechaa,haleellaa saalaafi ''ajjeechaa kabajaan'' himatamaniif adabbii ni laaffisa. Namni tokko inatalasaa yoo ajjeese hidhaa waggaa sadii hanga 10 adabama.Yeroo kaan garuu namni nama ajjeese murtii du'aatu irratti murtaa'a. Iraan keessatti ''ajjeechaan kabajaa'' hangam babal'atee akka jiru ragaan mul'isu hin jiru.Haatahu malee rogeessonni mirga namoomaa  bara darbe keessallee waan kun walitti fufinsaan mudachaa akka ture himu. Ajjeechaan akkasii seerri fi aadaan abbaa irrummaa yoo dhaabbate malee itti fufa. Seerri adabaa Islaamaa Iraan abbaa yookiin miseensota maatii ajjeechaa,haleellaa saalaafi ''ajjeechaa kabajaan'' himatamaniif adabbii ni laaffisa. Namni tokko inatalasaa yoo ajjeese hidhaa waggaa sadii hanga 10 adabama. Yeroo kaan garuu namni nama ajjeese murtii du'aatu irratti murtaa'a. Iraan keessatti ''ajjeechaan kabajaa'' hangam babal'atee akka jiru ragaan mul'isu hin jiru.Haatahu malee rogeessonni mirga namoomaa  bara darbe keessallee waan kun walitti fufinsaan mudachaa akka ture himu.