Dubartiin tokko takkaatti daa'imman lakkuu meeqa dahuu dandeessi?

Lammiin Maalii takkaatti daa'imman sagal dahuun addunyaa irratti nama takkaatti ijoollee baayyee horatte akka taate gabaafameera. Itoophiyaa keessatti ammoo ijoollee sadiifi afur takkaatti dahanii guddisuun dinqisiisaa ta'us waan haaraa miti. Ofii dubartiin tokko takkaatti daa'imman meeqa dahuu dandeessi? Hanga ammaattis dubartiin lammii Ameerikaa taate Nadiyaa Suleeman Ameerikaa keessatti bara 2009 daa'imman fayyaa saddeet takkaatti dahuun riikardii galmee ta'iiwwan dinqisiisoo (Guinness Book of World Records) qabattee akka jirtu USA Today barruun jedhamu gabaaseera. Ergasii dubartiin lammii Malii tokko Mookootti daa'imman sagal nagaan deessee dhiyoo kana ammoo daa'imman hunduu nagaan waggaa tokkoffaa isaanii kabajaniiru. Haliimaa Siissee haatii ganna 26 fayyaa gaariirra jirti jedhame. Abbaan daa'imman kanaa kan waraana Maalii keessatti ofiisara ta'an Abdelqaadir Arbiiy ''daa'imman hunduu daa'imaaa jiru. Kaan ni taa'u, waa qabataniis ni deemu'' jechuun BBC'tti himan. Maatiin kun ijoollee sagal takkaatti argachuu dura mucaan takkittiin horatan ganna sadii guutteetti. Daa'imman kun galmee ta'iiwwan dinqisiisoo (Guinness Book of World Records) hanga ammaatti daa'imman hedduu takkaatti dhalatan ta'uun rikoordii cabsaniiru. Siisseen dahuu isheen dura waldhaansa olaanaa akka argattu gara Morokootti ergamte. Amma daa'imman kun hordoffii fayyaa narsoota irraa argachaa jiru. Nyaatni isaaniis ogeeyyii fayyaan kennamaafi jira. Itoophiyaa keessatti ta'iiwwan akka kanaa ilaalchisee odeeffannoo hanga ammaa sassaabneen dubartoota takkaatti lakkuu lama(ijoollee afur) dahan jiraachuu beekneerra. Kana jechuun garuu kanaa ol kan takkaatti dahan hin jiranii jechuu miti. Torban lama dura naannoo Oromiyaa Godina Shawaa Kaabaa magalaa Muka Xurriitti haati tokko ijoollee lakkuu lama, dhiira lamaafi dubara lama nagaan dahuu isaanii Hospitalaa Muka Xurriitti meedikaal Daayireektara kan Dr Tsaggaayee Tasfaayee BBC'tti himanii turan. Haatiifi daa'imman kun hordoffii fayyaa olaanaa waan barbaadaniif gara magaalaa Finfinneetti ergamuus Dr Tsaggaayeen himaniiru. Daa'imman kunneen dhiira lamaafi dubara lama yeroo ta'an oogummaa fayyaan 'fraternal twins' jedhamu. Barbaacha keenya haadha takkaatti daa'imman hedduu deesse itti fufnee waggaa jahaan dura magaalaa Adaamaattis haadha takkaatti daa'imman afur, dhiira lamaafi dubara lama deessee argannee dubbifneerra. Aadde Raahel Kabbadaa dhiira lamaafi dubara lama dahuuf akka jedhan yeroo beekan amanuun itti ulfaatee qormaata keessa turan. Ogeeyyiin fayyaa walhormaataa Itoophiyaa keessaa dubbifne hanga ammaa wanna addunyaarratti dhagahaniin cinatti Itoophiyaa keessatti haadha takkaaatti daa'imman afurii ol deesse akka hin dhageenye Dr Tsaggaayeeniifi Yunivarsiitii Jimmaatti ogeessa fayyaa kan ta'an Dr Damissoo Amanuu BBC'tti himaniiru. Hoji gaggeessaan hospitaala Muka Xurrii Dr Tsaggaayee Tasfaayee takkaatti daa'imman sadiifi afur godhachuu Itoophiyaa keessatti akka waan addatti ilaalamaa jedhan. Hospitaala isaanii keessatti ta'iin kun dhagaahamee akka hin beekne dubbatan. Dr Tsaggaayeen uumama keessa jiraatus carraan mudachuu isaa gargar ta'uu qo'annoolee hanga ammaatti godhaman waabeffachuun ibsu. ''Carraan lakkuu tokko garaatti baachuu gidduugaleessaan yoo xiqqate dubartoota ulfa 250 keessa tokko mudata, daa'imman sadii ammoo dubartoota ulfa 10,000 keessaa tokko mudata'' jedhan. Carraan daa'imman sadii ol takkaatti dahuu dhiphachaa deema kan jedhan ogeessi kun ''daa'imman lakkuu afur takkaatti dahuu dubartoota ulfa 700,000 keessa tokko qofatu mudataa jedhan. Carraan kun gosa ulfaa irattis hundaa'a. Ulfa takkaatti ijoollee baayyee (multiple pregnancy) daa'iimman walfakkaatoo (identical wins) fi daa'imman walhinfakkaanne(fraternal twins) jedhamuunis gargari. UK'tti daa'imman dhiiraa sadii takkaatti dhalatan waggaa tokkoffa isaanii ji'a darbe kabajatan. Carraan akka kanaa, jechuunis daa'imman saalaa fi waantoota kaaniinis walfakkaatoo (identical twins)miiliyoona 200 keessaa tokko qofa mudata jedhu ogeeyyiin. Addunyaa irratti dhalli namaa takkaatti daa'ima hangam dahuu akka danda'u ifatti wanni ogeeyyiin lafa kaahan hin jiru. Qorannoo hanga ammaatti jiruun daangaan dubartiin tokko yeroo tokkotti daa'imman dahuu dandeessu agarsiisu hin jiruu jedhu Dr Damissoon. Seenaa maatii keessatti lakkuu dahuu, umrii soddomaa booda ulfaahuu fi waldhaansa daa'ima argachuuf godhamu, ulfa daa'imman tokkoo oliif sababootni hedduu jiran keessaa muraasa. Akka qorannooleen agarsiisanitti Afrikaa-Ameerikanoonni gosa kaan caala carraa lakkuu dahuu guddaa qabu. Dubartootni adiin ganna 35 ol jiran ammoo takkaatti daa'imman sadiifi isaa ol dahuuf warra kaan caala carraa qabu. Dr Damissoo Amanuu Hospitaala Yunivarsiitii Jimmaatti hakiima dhimma qaama walhormaataat(gyncology) uumamaan namni daa'ima tokko yeroo hedduu kan eeguuf yeroo hedduu dubartiin tokko Ovaariidhaan anqaaquu tokko qopheessitee sanyiin dhiiraa sana yeroo argatu uumamaa jedhu. Kanaan dabalataan hanqaaquun tokko sanyii dhiiraan walqunnamee bakka lamaafi sadittis qoodamuun ammoo carraan lakkuu walfakkaatoo akka uumamu dubbatu. Carraan inni biraan sababa adda addaatiin ovaariin ji'atti anqaaquu tokkoo ol omishee sanyii dhiiraatiin yeroo walargu daa'imman tokkoo ol uumamuu danda'uu jedhan. ''Inni kun dubartoota rakkina daa'ima godhachuu qabaniif waldhaansa fudhatan irratti baayyinaan mudata.'' Teeknolojiiwwan akka vitro fertilization (IVF) fi maloonni yaalaa biroon sirna anqaaquu omishuu Ovaarii si'eessuun anqaaquun heedduun akka omishaman godhu. Achi booda laabraatoorii keessatti sanyii dhiiraa waliin akka walargatu erga godhamee booda gadameessa haadhaa keessa kaahama. Akka gidduugalli to'annoo dhibee US jedhutti ''Ameerikaa keessatti daa'imman sadiifi isaa ol dhalatan afur keessaa sadii yaala daa'imman gochuuf kennamee dhalatan'' jedha. ''Daa'imman tokkoo ol ykn lakkuu addunyaa irratti dhalatan keessaa dhibbeentaan 70 lakku wal hin fakkaanne(fraternal twins) dha. Kanarraa kan hafan garuu 'identical twins' dha'' jedhu Dr Damissoon. Daa'imman lakkuu walfakkaatoo(identical twins) lakkoofsaan lamaa argachuuf carraan jiru xiqqaa ta'uu kan himan ogeessi kun, daa'imman akkasii qaamaan, ilaalchaan akkasumas gosa dhiigaan walfakkaatuu jedhu. ''Garuu ammoo takka takka walfakkaachuu duwwaan anqaaquu tokkorraa uumamuu hin agarsiisuu. saayinsiin inummaayyuu warra fraternal ta'antu irra qaamaan walfakkaata jedha.'' Ameerikaa keessa dahuumsi yeroo tokkotti daa'imman hedduu kan bara 1980 hanga 2009 dhibbeentaa 76'n dabaleera. Haata'u malee lakkoofsa daa'imman qeenxee ta'anii dhalatan waliin walbira yeroo qabamu dhiibbeentaa 3.5 qofadha. Daa'imman lakkuu tokko caala yeroo lakkoofsi daa'immanii hanguma dabaluun rakkoon fayyaa isaan mudatu akkaan dabaluu danda'a jedhu qorannooleen. Daa'imman lakkuu lamaa olii yeroo baayyee osoo yeroon guddinaa gadameessa keessatti qaban  hin xumuramiin dhalatu. Daa'imman lakkuu afur kan magaalaa Adaamaatti dhalatiin waggaa jahaffaa kabajatan ji'a saddeettaffaa isaaniitti dhalachuu haatii isaanii aadde Raaheel BBC'tti himanii turan. Hoji gaggeessaan Hospitaala Muka Xurrii Dr Tsaggaayeenis dubartiin torbanoota dura isaan biratti daa'imman lakkuu afur deesse osoo yeroon hin gahiin dhalachuu dubbataniiru. Hakiimni Yunivarsiitii Jimmaa Dr Damissoo rakkoo ijoon daa'imman lakkuu baayyee yeroo tokkotti dhalatan mudatu kan yeroo malee dhalachuu wajjin walqabatu ta'uu dubbatu. Barruun dhaabbata Joon Hopkiins daa'imman lakkuu dhalatan keessaa dhibbeentaan 60 osoo yeroon isaanii hin gahiin dhalatu jedha. Hanguma lakkoofsi micireen dhala namaa dabalu carraan guddina isaanii osoo hin fixiin dhalachuu akka dabalus ibsa. Kanaan walqabatees rakkoon fayyaa daa'imman dhalatan mudatu ni dabala. Yeroo tokkotti daa'imman hedduu dahuu fayyaa haadhaafi daa'imman irratti miidhaa waan qabuuf, biyyoota ulfa baasuun hayyamamaa ta'e tokko tokko keessatti micireewwan afurii ol akka dhabamsiifaman gorfama. Yeroo kun ta'uu garuu gadameessa keessatti miidhamuu, lubbuunis darbuu danda'u, haatis dhiibbaa dhiigaafi rakkoowwan walxaxoo akka uumus Dr Damissoon ni himu. Daa'imman haala kanaan dhalatan qaamni isaanii xiqqoo ta'uu, rakkoo hargansuu qabachuu dhukkubootaaf saaxilamoo ta'uu. Guddinni isaanii harkifachuu danda'a, dhibeewwan akka 'sepsis fi celebral palsy' jedhamu fa'aafis akkaan saaxilamuu jedhu qorannooleen. Daa'imman sadiifi isaa ol gadameessa keessatti hordofuun rakkisaa waan ta'uuf yeroo baayyee daa'imman sadii ol ta'anii takkaatti dhalatan waldhaansa baqaqsanii waldhaanuun(caesarean section)akka dhalatanis dubbatu.


Lakkuu garaa haadhaa keessa isin wajjiin tureefi kan isin hin beekne qabduu laata?

Namootni hedduun utuu hin beekiin jireenya isaanii lakkuu ta’anii eegalu. Qorannoon haaraa utuu hin dhalatiin dura yoo lakkuu qabdu ture adda baasuu danda’aa? Ijoollummaa isaatti Jefirii Kireeg irra daddeebiin waa’ee lakkuu qabaachuu abjoota ture. Yeroo Wiirtuu Qorannoo Daa’immanii Murdoch, Awustiraaliyaa jiru keessatti qorannoo gaggeessaa turetti, Kireeg waa’ee haala fayyaa “lakkuu badanii” ykn ''vanishing twin syndrome'' jedhamu bare, haalli kun yeroo lakkuun jalqaba ulfaatti du’u kan ibsudha. Kutaan qaama lakkuu kanaa gariin gadameessa keessatti hafuu danda’a, ykn tishuun isaa diigamee seelotni isaa lakkuu isa biraan fudhatamuu danda’a. Kana yeroo dubbisu, Kireeg abjuun isaa hiika wayii qabaachuu mala jedhee yaaduu eegale. Amma Yunivarsitii Deakin'tti barsiisaafi itti aanaa hogganaa Qorannoo Lakkuu Awustiraaliyaa ta’ee kan hojjetu Kireeg, “yeroon lakkuukoo waliin gadameessa keessatti dabarse nan yaadadha ta’innaa,” jedhee yaaduu eegale. Qorannoon lakkuu badanii irratti dhiyeenya taasifame, gaaffii isaa kanaaf deebii ta’uu danda’a. Gartuun qorattoota lakkuu addunyaa mala ittiin namni tokko lakkuu qaba ykn hin qabu ta’e – yoo lakkuu waliin dhalatan ta’es ykn yoo lakkuun garaatti du’ees- kan ittin adda baasan argataniiru. Mallii qorannoo qana mirkaanaa’ummaan isaa %60- 80dha. Qorattoonni yoo yaalii milkaa’aa kan namni tokko gadameessa keessatti lakkuu qabaachuu fi dhiisuu adda baasuu yoo hundeessan, “abjuunkoo lakkuu qabaachuukoo irraa dhufe tilmaama jedhu naaf mirkaneessuu danda’a,” jechuun Kireeg himeera. Carraan namni tokko lakkuu itti qabaachuu danda’u, kan hedduun yaadanirra guddaadha. Namoota dhalatan keessaa %1.3 lakkuudha. Ta’us garuu jalqaba ulfaa irratti %12 ta’an lakkuun akka eegalan qorannoon tokko ni agarsiisa. Ulfa akkanaa saddeet keessaa tokko keessatti haalli lakkuu baduu uumamuun, tokko qofaatu dhalata, akka qorannoon kun ibsutti. Namootni bitaacha ta’an ammoo carraa lakkuu ta’uu guddaa qabu, sababiin isaa namoota kaan caalaa namootni lakkuu ta’an bitaachadha. Ummata keessaa %9 bitaacha yoo ta’an, lakkuu walfakkaataan keessaa %15 fi lakkuu wal hin fakkaanne keessaa %12 bitaachadha. Namootni yeroo gadameessa turan lakkuu qabaachuu fi dhiisuu isaanii adda baasuun fayyaa isaaniif barbaachisaa akka ta’e ogeessonni ni ibsu. Saayintistoonni jalqaba irratti qorannoon isaanii akkamiin lakkuuleen wal fakkaatan uumamu kan jedhu kan irratti xiyyeeffate ture. Lakkuun walfakkaatan kan uumaman yemmuu hanqaaquun tokko sanyii dhiiraa tokkoo waliin wal simuun, hanqaaquun kun bakka lamatti citudha. Ta’us hanqaaquun kun maaliif gargar cita kan jedhu deebii hin arganne. “Waa’ee qaama dhala namaa waan baayyee beekna garuu waggootii dheeraaf qorannoon gaggeeffamus, hanga ammaatti lakkuun wal fakkaatan eessaa akka dhufan hin beeknu. Baayolojii dhala namaa keessa wanti gaaffii ta’e jiru tokko kana,” jetti qorattuun lakkuu fi qaccee sanyii Yunivarsitii Amisterdaam, kan qorannoo kana dursitu Jennii van Dangon. Ta’us garuu boodarra malli qorannoon kun fayyadamu haala hin yaadamneen, namni tokkoo yoo jalqaba, utuu hin dhalatiinis ta’uu danda’a, lakkuu qabu yoo ta’e adda baasuuf fayyaduu danda’a. Argannoo kana fayyadamuun, qorattoonni algoorizimi yoo namni tokko lakkuu wal fakkaataa qaba ta’e addaa baasuuf fayyadamuun, odeeffannoo dabalataas fayyadamani. Odeeffannoo dabalataa kana yemmuu yaalan, mirkanaa’ummaan isaa %60-80 ta’e. “Yaaliin kun %100 sirrii ta’uu danda’a yoo ta’e hin beeknu, garuu wantootni yaaluu dandeenyu jiru,” jetti van Dangon. Qorannoon kun lakkuu wal fakkaatan irratti qofa hojjeta. Lakkuun wal hin fakkaanne, yeroo dubartiin hanqaaquu lama takkaatti oomishtu uumama. Yeroo tokkotti dhalachuun ala, akkuma obbolaan kaanii ta’u jechuudha. Lakkuun maaliif akka gadameessa keessatti badaniif tilmaamota hedduutu jiru. “Micireen rakkoo wayii qabaatee ta’uu danda’a, ykn ammoo haadhi bakka qabaachuu dhiistee ta’u danda’a,” jetti Yunivarsitii Kaaliforniyaa, Fullertoonitti qorannoo lakkuu irratti kan xiyyeeffattee hojjettu, Nansii L Seegal. “Gadameessi daa’ima tokko baachuuf uumame, lamaaf miti. Fayyummaa lakkuun lubbuun eeguuf jecha hojii sirreessuu uumamaan dhufu ta’uu danda’a.” Lakkuun yoo gadameessa keessatti torbanoota 12 dura bade, harmeen baruu waan dandeessu miti, sababiin isaas yeroo sanatti qorannoon altiraasawuundi badaa hin gaggeeffamu. Takka takka hafteen lakkuu kanaa ni mul’ata. Haalli badaa hin argamne “papyraceus” jedhamu, yeroo micireen gadameessa keessatti umurii ji'a 10 dura du’ee reeffi isaa turu kan ibsudha. Reeffi kun lakkuu lubbuun oolee fi keenyan gadameessaa giddutti qabamee hafa. Kun ulfa 12,000 keessaa tokko keessatti uumama. Haalli biraan caalaattui badaa hin argamne ammo “fetus-in-fetu” kan jedhamudha, kun yeroo lakkuun tokko lakkuu isa biraan liqimfamuu fi qaamni gariin lakkuu kanaa isa tokko keessatti hafu kan ibsudha. “Takka takka, qaamni lafee dugugguruu fakkaatu ni argama. Akkasumas rifeensi fi qaamni akka harkaa ni mul’ata,” jetti van Dongon. Fetus-in-fetu kan baayyee hin argamnedha. Kun dhaloota 500,000 keessa tokko keessatti qofa argama, addunyaa keessatti ammoo taatee akkanaa 200 qofatu gabaafameera. Dhimma lakkuu wal hin fakkaannee keessatti ammoo, qacceen sanyii lakkuu du’ee qaama lakkuu lubbuun hafee keessatti argamuu danda’a. Namoota qofaa dhalataniif, erga guddatanii gadameessa keessatti lakkuu qabaachuu ykn dhabuu isaaanii adda baasuun, damee qorannoo fi tajaajila fayyaa guutuu geeddaruu danda’a. Waa’ee lakkuu isaa bade kan abjootu Kireeg, yeroo carraan mirkanaa’ummaa qorannoo kana yemmuu foyya'u yaalii kana fudhachuun adda baasuu barbaada.


Ansoolaa siree keenyaa yeroo hagam hangamitti geeddaruu qabna?

Namootni tokko tokko matadureen kun bakkeetti waan haasa’amuu qabu miti jedhanii yaaduu malu, garuu kun wanta hunda keenya miidhuu maludha: Ansoolaa siree keenyaa yeroo ammamiitti geeddaruu fi miiccuu qabnaa? Qorannoon akka agarsiisutti ummatni deebii kanarratti walii hin galu, akkasumas qorannoon haaraa lammiilee UK 2,250 irrati gaggeeffame ammas yaada wal faallesu ibsa. Dhiirota jaalallee hin qabne keessaa walakkaan ol takka takka gara ji’oota afuriif ansoolaa isaanii hin miccatani, isaan keessa %12 kan ta’an yoom akka miccanillee hin beekani – kana jechuun yeroo dheeraa tureera jechuu ta’uu danda’a. “Kun karoora gaarii miti,” jechuun Dr Linsee Biraawoning, ogeettin xiinsammuu, saayinsii sammuu fi oggeettii hirribaa sagantaa BBC Radio 1 Newsbeat’tti himteetti. Dubartoonni jaalallee hin qabne yeroo yeroon geeddaru, %62 kan ta’an ansoolaa isaanii torban lama lamaan jijjiiru. Jaalalleewwan ammoo akka ragaa kaampanii ansoolaatti, torban sadii sadiin jijjiiru. Salphaatti jetti Dr Biraawoningi ansoolaa keenya torbanitti al tokko jijjiiruu qabna ykn yoo baayyate torbanitti al lama jijjiruu qabna. Qulqullinni sababa isa guddaadha, sababni biraa inni tokko dafqadha. Bulluqa keessa rafuu yoo yaaltanittu ta’e, hagam akka cimu beektu. “Dafqi ansoolaa keessa yeroo seenu foolii hamaa fiduu qofa hin taane darbeeyyu akka duudu godha,” akka Dr Biraawoniing jettutti. Yeroo rafnu akka qabanna argannuuf qilleensi jiraachuu qaba. Garuu waa’ee dafqaa qofa miti kan yaaduu qabnu, seeliin googaa keenya du’aa ta’e kan yeroo rafnu harcaasnus yaaddoo biraadha. “Ansoolaa kee yeroo yeroon hin miiccitu taanaan, googaankee du’aa ta’e ansoolaa kana keessatti walitti kuufamuu eegala.” Hamaa fakkaata mitii? Kanarra hammaata. Walitti kuufamni gogaa kun, ilbiisota xixxiqoo maayits jedhaman seelii kana nyaachuun, gogaan keenya akka miidhamuu godhu, haala nutti hin tolle keessa nu galchu. “Xurii dafqaa fi seelii du’aa keessa qofa utuu hin taane, kan ilbiisa maayitii keessa rafta jechuudha.” Hanga tokko. “Waqtii gannaatti hanga tokko salphisuu dandeenya,” jetti Dr Biraawoning, ta’us garuu torbanitti al tokko miiccuun ‘waan gaariidha’. Yoo torban lama lamaan miiccuun irra dabarsitee tursite “haala badaa gaarii hin taane keessa galta.” Waqtii gannaa yeroo qorri jirutti badaa qorruu yoo baatteyyu, ammayyuu seelii gogaa du’anii ni harcaasta jetti. “Akkasumas ammayyuu haarka xurii fi hafuura walfakkaataa afaan keessaa baafnuu waliin rafna.” Qorannoo gaggeffameen %18 kan ta’an ansoolaa isaanii kan yeroo yeroon hin jijjiirre galgala galgala dhaqna waan dhiqannuuf, ansoolaan hi xuraa’u sababa jedhuunidha. Dr Biraawoning akka jettutti bonni ammoo rakkoo alarjii waqtii waliin dhufuu fi ija daraaraa fida. “Ansoolaa keenya yeroo yeroon miiccuun baayyee barbaachisaadha sababiin isaa alarjiinota kana siree keenyatti fidna, sun ammoo dhibee funyaan duuchuu nutti fida.” Miiccachuu dagachuu (%67), dhimma qabaachuu dhiisuu (%35) akkasumas ansoolaa qulqulluu geeddaratan biraa qabaachuu dhabuu (%22) sababoota namootni ansoolaa isaanii yeroo yeroon hin geeddarre dhiyeessanidha. Namootni %38 ta’an ammoo aansolaa “yeroo yeroon” miiccuun barbaachisaa miti jedhanii namoota amananidha, akka qorannoo Pizuna Linens’tti. Dr Biraawoning kutaan ciisichaa keenya hirribaaf “bakka boqonnaa” akkasumas “bakka gaarii, faara tolaa itti nuti gammannu” ta’uu qaba jetti. Ogeettiin kun maamiltoota hirriiba dhabuun rakkatan qabdi, “yoo ansoolaan keessa hin miiccamu ta’e fi xurii fakkaata ta’e, foolii ni qabaata, kun ammoo miira sireen keessan bakka isin ta’uu hin qabne akka ta’e sinitti fida,” jetti. “Yoo siree keenya keessa seenne, nutti tolee, boqonnee fi gammanne, foolin ansoolaa qulqulluu ammoo miira tasgabbii fi gammachuu akka qabaannuuf nu gargaara.”


Iraanitti namoonni saddeet alkoolii manatti naqame dhuganii lubbuun isaanii darbe

Magaalaa Iraan Bandaar Abbaas jedhamtutti namoonni saddeet dhugaatii alkoolii manatti naqameefi summaa’e dhuguun lubbuun darbuu miidiyaaleen biyya keessaa himan. Namoonni 51 biroon immoo sababa alkoolii summaa’e kana dhuguurraan hospitaalatti wal’aansa argachaa jiru jedhan ogeessi fayyaa Dr Faatimeeh Noowruuziyaan. Kanneen keessaa 17 wal’aansa kunuunsa addaa (ICU) kan argachaa jiran yoo tahu, 30 immoo daayaalisiis ykn summii dhiqanii baasuutu kennamaafi jira. Poolisiin namoota saddeet kan alkoolii kana naqaniifi namootaan waliingahan jedhe to’annoo jala oolcheera. Iraan keessatti alkoolii oomishuun, gurguruufi dhuguun saboota amantii biraa lakkoofsaan baayyee xiqqoo tahaniin alatti akkaan dhorkaadha. Namni Musliimaa alkoolii dhugee argame reebicha ulee 80’n adabama. Qondaalotni magaalaa Bandaar Abbaas summiin alkoolii manatti naqame keessatti argame maal akka tahe adda hin baasne. Tahus, waggoota dhiyoo keessatti namoonni baay'ee dhugaatii hamma meetaanolii du’aaf saaxilu qabu dhuguun du’aniiru. Meetaanooliin bulbula qabxii cabbummaa bishaanii hir’isuufi boba’aaf konkolaataaf gargaaru yoo darbee darbee dhugaatii seeraan ala naqamanitti dabalamuun hamma alkoolii guddisuuf ni yaalama. Garuu hammi xiqqoon illee yoo makame ija namaa jaamsuu hanga ajjeesuutti gahuu danda’a. Yeroo weerarri Kooviid jalqabe Iraanitti namoonni meetaanoolii kana dhugan ykn ittiin lulluuqatan baay'een balaan summaa’uu irra gaheera. Akka ministirri fayyaa biyyattii jedhetti Ebla bara 2020tti namoonni 500 ol sababa kanaan yoo du’an, 5,000 immoo ji’a sadiif yaalamaa turan.


Dirooniin attamiin kunuunsa fayyaa Indiyaa geedaraa akka jiru

Jalqaba baatii kanaatti ture Indiyaatti dirooniin saamuda dhiigaa baattu tokkoo Meeruuti magaalaa bulchiinsa kaabaa Uttaar Praadesh irraa ka'uun erga km 72 gara Noidaa kan dhiheenya magaalaa guddoo biyyattii Deelhiitti argamtuutti balaliite. Fageenya kana xumuruufis sa'aatii tokkoon ol kan itti fudhate yoo ta'u, baatirii geedarachuuf ammoo bakkuma karoorfamee dhaabbattee turte. Osoo konkolaataan ilamamee sa'aa lamaa ol fudhata ture jedheera. Indastirii wallaansa Indiyaa keessatti dirooniin waan bakkeewwan baadiyaa qaqabsiisuu dandeessisuuf jecha akka meeshaa jijjirama olaanaa fiduutti ilaalamaa jira. Dhaabbiilee muraasnis erga Indiyaan bara darbee dirooniif hayyamteen booda yaaliiwwan milkaa'aa taasisaniiru. Yaaliin balaliinsaa kunis laaboraatorii wallaansaatiin xiyyaara nama maleeyyiin yeroo hedduuf gaggeefamaa tureen booda yeroo jalqabaatiif kan dirooniin gaggeeffameedha. Dhaabbanni lojistikii diroonii Skye Air Mobility jedhamu fi kan diroonii gara Noidaatti balaliisee kunis, hanga yoonaattis balaliinsawwan 1,000 ol gaggeessuun erga Sadaasaatii as mi'awwan kg 3,500 ol ta'u dhiyyeessuu dubbata. ''Odeeffannoowwan balaliinsawwan irraa walitti qabne irratti hundaa'unis, kan malawwan baramaniitti fayyadamurraa %48 sa'aatii nuuf hir'seera,'' jedhu Ankit Kumaar hojii gaggeessaa olaanaan Sky Air Mobility. Dhaabbanni diroon kun akkasumas balaliinsa yaalii Gurgaa'oon dhiheenya Deelhiitti gaggeesseera. Jalqaba saamudni oggeessootaan erga walitti qabameen booda, qabduu haala ho'aa to'atuun saamsamuun dirooniitti fe'ama. Achinis hospilaata dhunfaa irraa gara laaboraatorii jiduugalaatti geeffamuun oggeessoota (specialist) bira qaqaba. Waliigalattis saamuda dirooniin bakka barbaadamu geessuun kan silaa karaa imala daandiitiin fudhatu irra yeroo harka tokko sadii keessaa qofa fudhata. ''Adeemsi kunis saamuuda laaboraatoreen qorachuu saffisiisuuf gargaaruun keessatti dhukkubsattoota bu'aa qorannoo murteessaa qabaniif saffiisaan akka qaqabuuf ni gargaara'' jedhan itti gaafatamaan Qorannoo SRL. Haata'u malee oggeessoonni fayyaa ummataa ammoo bakkeewwan dirooniin kunuunsa fayyaa keessatti sirriin tataajiluu danda'au bakka muraasa qofaatti jedhu. ''Gaaffii inni guuddaan ammoo gatii isaa kan ammatti sababii sadarkaa yaalii irra jiruuf hin baramneedha. Waanti hojjatamu qabaatu hedduutuu jira,'' jedhu Rutuja Patil, Jidduugala Qorannoo Hospitaala KEMtti qorattuun fayyaa hawaasaa. Ms Paatil bara darbe pirojaktii fayyaa ummataa diroonii baatiiriidhaan hojjatutti fayyadamuun mi'oota wallaansaa murteessoo ta'an jidduugalawwan fayyaa hawaasaa bulchiinsa baadiyaa lixa Mahaaraasashtraan gahuu hogganaa turte. ''Teeknooloojichi akka gaasii jabaa hin gaafanneef hojjatamuu qabaata,'' jeeti. Talaalliiwwan ykn qorichoota haala qilleensa 2C fi 8C jidduutti geejibuufi tamsaasuu barbaachisuu balaliisuuf yeroo tokko tokkoo baayyee rakkiisaa yoo ta'u mallata jetti. Indiyaa keessatti, dirooniiwwan balaa atattamaatiif deeggarsa qaqabsiisuuf oppareeshinii baraaruutiif ittiin dhimma bahama. Akkasumas talaaliiwwan Covid-19 ollaawwan baadiyaa fagoofi gaarreeniin guutamaniitti geessuuf dirooniin faayidaarra oolfamaaniiru. Haata'u malee dirooniidhaan dhiyeessitii geessuuf balaliisuun yeroo hunda waan salphaa hin ta'u. Dirooniiwwan baayyee waan to'atamaniifu namoonni dhuunfaa dirooniin tajaajila kennuu barbaadanis duraan dursanii hayyamaa balaliisuu hargachuufi waraqaa hedduu guutuu qabaatu. Bara darbe baatii Hagayyaa keessa motummaan seeraafi dambiiwwan ragaasisuun, kanfaltii dirooniiwwan daldalaa balaliisuuf kanfalamu qabaatuu hirisuun hayyama keennee ture. Seera haaraa jalatti, waraqaawwan barbaachisan haalaan xiqqaateera. Gostiwwan kanfaltii diroonii balaliisuuf kanfalamus 72 irraa gara afuriitti hir'ateera. Akkasumas motummaan maappii naannoo qilleensaa zooniiwwan sadiitti adda baasuun, haalluun adda baasuun- magariisa, keelloofi diimaa jechuun bakka qaamooleen diroonii balaliinsa irra balalii'uu danda'aniifi hin dandeenye ifa taasiseera. Hunda caalaa ammoo zooniiwwan magariisa keessa dirooniiwwan balaliisuuf hayyamni omaatu kan hin barbaachifne ta'usaati. Achirras ol fagiinya miila 400 balaliisuun ni danda'ama. Hayyamnii kan gaafatamu dirooniiwwan micro fi nano drones ta'aniin. Nano drones kan jedhamanis sirnawwan nama-maleeyyii qilleensarra balalii'aniif hanga hiraamiiwwan 250 ulfaatan yoo ta'an, kanneen micro drones jedhaman ammoo hanga kg 2 kan ulfaataniidha. Ministeerri Aviyeeshinii Indiyaa akka jedhuutti, indastiriin tajaajila diroonii baroota sadan dhufan keessatti ruubbuu biiliyoona 300 (doolaara biiliyoona 3.90 oliin guddachuun hojii kallattii kuma 10 ol akka uumuu eegama jedheera. Intarpirinaroonni akka Aab Kumaar fa'if eegeereen waan abidii qabu fakkaata. ''Dhuma bara kanaatti, dirooniiwwan 100 ol jiddugalawwan 20 ol kanneen hojiiwwan adda addaatiif tajaajila kennan keessatti ni bobbaafna,'' jedhan.


Ameerikaa: Dhukkubsattuu kaansarii guyyoota 104 keessatti maaraatonii 104 fiigde

Dubartiin erga miilashee tokko kaansariidhaan dhabdeen booda fiigicha eegaltee walitti fufiinsaan maaraatooniiwwan fiiguun galmee addunyaa 'Guinness World Record'tiif dabarte. Dubartiin ganna 46, Jaasiik Haant- Biroorismaa erga wallakkeessa Amajjiitti guyyaatti fageenya maayilsii 26.2 kan gara sa’aatii shanii fudhatu fiigdi. Sambata darbees walitti fufiinsaan fiiguun maaraatoonii 104ffaa xumurte. Kanaanis galmee addunyaatti beekamtii argachuuf eegaa ture. Dubbi himaan akka jedheetti, galmee addunyaarratti beekamtii kennuun gara baatiiwwan sadii fudhata. ‘‘Gamakootiin waanan xumureef baay'ee gammadeera,’’ jechuun BBC'tti himte. Akkasumas fiiguuf yaaduu itti fufuuf qabas jette jirti. Ammaan kanas qaamni ishee yaalii rikardii cabsuuf taasisaa turte irraa bayyanachaa jira. Kan Afrikaa Kibbaatti dhalachuun kan guddatte garuu ammo Inglaandiifi Neezarlaandi kan jiraatte Jaakiin, baayyee gammadduudha. Jaakiin erga miilashee tokkoo dhabdeen booda fiigiichi ofitti amanamummaa kennuuf himti. Jaakiin biyya Neezarlaandiitti ture bara 2002 keessa gosa kaansarii lafee baayyee hin beekamneen qabamuu kan itti himame. Torban lama keessattis lubbuushee oolchuuf jecha miilashee tokko yoo irraa muran shamarree waggaa 26 turte. ‘‘Wanti hundinuu saffisumaan raawwatame’’ jetti haala ture yoo yaadattu. Jaakiin waggoota jalqabaa muraasaaf jijjirama jireenyashee keessatti mudate mo’achuuf rakkataa turte. Waan sababii kaansariitiin irra gaheettis baayyee waan qaanoftuuf, yeroo baayyee suurrii dheeraa kaawwachuun miilashee dhokfataa turte. Haata’u malee, bara 2016'tti fiigicha eegalte. Qophii fageenya-dheeraa irrattis abbaa manaa ishee waliin fiigde. Itti aansitees erga miila namtolchee namoota fageenya dheeraa kaataniif addatti tolfame bitatteen booda, fageenyaa dheeraa jalqabaa kan ta’ee km 10 fiiguuf galmoofte. Dorgomicharrattis, galmee ishee gara walakkaa maaraatooniitti geeddarte. Erga yeroo sanaatii kaaftees gonkumaa duubatti deebi’uuf hin yaadne. Fageenyawwan dheeraa adda addaa irratti hirmaachuu itti fufte. ‘‘Ani nama waan hunda yaaluu jaalatuudha. Hundaa yaaluun hangam deemuu akkan danda’u ilaaluun jaaladha’’ jetti. Jalqaba waggaarratti Jaakiin galma haaraa ofiisheetiif qabatte: Walitti aansuun maaraatoonii fiiguun riikardii qabachuuf karoorfatte. Galmeen Giinas dubartootaan 95 irra kan dhaabbate yoo ta’u, innis waggaa lamaan dura Aliyisaa Amoos Kilaark dubartii qaama guutuutiin -akka tarsiimoo weerara koovid moo’achuuf fiigdeen kan qabame ture. Galmeen Giinas dhiiraa ammo Enzoo Kaaporasoo lammii Xaaliyaan fiigicha 59n qabameera. Kanaafuu haadha ijoollee lamaa kan taatee Jaakiin riikardii cabsuu sammuutti qabachuu fiigicha eegalte. Isheen waliigalatti fegeenya maayilsii 2,734 fiiguun hawwiishee dhugoomfatte. Galmeen Giinasii Addunyaa madda oduu APtti akka himeetti, ragaalee xinxaluun beekamtii kennuuf torbanoota 12-15 barbaachisa jedhe. Jaakiin fiigicha kan miidiyaalee hawaasaa irratti qooduunis dhaabbata mit-motummaa namoota akka ishee miidhaa qaamaa qaban meeshaa nam-tolchee kennuuf doolaara 88,000 walitti qabdee jirti. Fiigiichi irra caalaa tapha sammuuti, garuu ammo cimina qaamaas ni barbaada jetti.


Mucaa waggaa 13 osoo reebicha nama hojjachiisuu baqattuu gamoo 4ffaarraa kufte

Daa'ima reefu ganna 13'ti. Erga hojjettuu manaa taatee qacaramtee dhihoo ta'uu kanneen itti dhiheenyaan ishee beekan ni dubbatu. Birtukaan [nageenya isheef jecha maqaa ishee kan geedarame] ofiifuu daa'ima taatus daa'ima warra itti qacaramtee kunuunsiti. Namoonni dhimmichatti dhiheenya qaban BBC'tti akka himanitti Birtukaan hin barattu. Warri isheen bira  hojjattuu ishee arrabsu, ishee dhamaasu. Kanarra darbees akka irra deddeebiin reebamtu poolisiinis BBC'f mirkanesseera. A.L.I Ebla 21, bara 2014 garuu miidhaa hamaatuu irra qaqabe. Akka poolisiin Magaalaa Finfinnee, ollaan ishee, namoonni dhihootti ishee beekaniifi waajjirri dhimmoota daa'immaniifi dubartootaa kutaa magaalaa Lammii Kuraa waan guyyaa sana ta'e BBC'tti himan. Taateen kun kondominiyeemii Samiit keessatti raawwate. Gara guyyaa keessa namni isheen bira hojjattu ''meeshaan mana keessaa badeera, eessa jira?'' jechuun gaafate. Isheenis homaa akka hin beekne itti himte. Namni ishee hojjechiisu garuu reebicha eegale. Reebichi itti cimees of wallaalte. Eegasii namni ishee hojjechiisu bishaan yeroo itti naqu of barte. Reebichi akka hin dhaabbannee kan shakkite Birtukaan, lubbuushee oolchuuf mana keessaa fiigdee gamoo afraffaarraa of darbatte. Baaxii suuqii tokkorra buutee lafa geesse. Jiraattonni kondominiyeemichaa fuudhanii buufata fayyaa geessan. Nama ishee hojjechiisu immoo poolisiif dabarsanii kennan. Yeroo gabaasi kun bahetti Birtukaan balaa isheerra gaherraa hanga tokko bayyanatteetti. Dubbii Himaa Poolisii Magaalaa Finfinnee BBC'n A.L.I Caamsaa 05, 2014 dubbise Komaandar Maarqos Taaddasaa, namichi ammallee to'annoo poolisii jala jiraachuu himan. Kutaa Bulchiinsa Lammii Kuraatti Itti-gaafatamtuun Dhimma Daa'immaniifi Dubartootaa Aanaa 5, Aadde Lalisee Bilaattaa Dabalaa garuu namichi wabiin akka gadhiifame odeeffachuu BBC'tti himte. Jiraattonni kondominiyeemii Samiit lama namni daa'ima kana reebuun shakkames hidhaa guyyootaan booda gadhiifamee dallaa keessatti mul'achu BBC'tti himaniiru. Zaman (maqaan kan jijjiirame) Birtukaaniin dhihootti beekti. Nageenya isheef waan sodaatteef akkamiin akka ishee beektu dubbachuu hin feene. ''Namichi laaptoppiitu na jalaa bade jedhe natti fakkaata 'Laapptoppicha fidi' jedhee mana ciisichaa galchee yeroo reebu of wallaalte. ''Yeroo bishaan itti naqu of barte. Yeroo ishee reebu 'dhiisi nan ajjeesin' jechaa kadhataan turte. Yeroo isheef gamu miliqxeea gamoorraa of darbatte,'' jechuun ibsiti. Akka isheen jettutti, reebichi ganama sa'aatii afuritti kan eegale yoo ta'u yeroo dheeraaf reebaa ture. Yoo xiqqaate sa'aatii lamaaf tureera jetti. Yeroo Birtukaan gamoorraa of darbattu nami ishee hojjechiisu ''rifatee ture'' jechuun himti. Guyyaa badiin irra gahe durayyuu reebamaa akka turte himti. Birtukaan gaafas erga reebichi irra gahee booda dugda ishee akka dhukkube obboleettiin ishee Finfinnee jirtu itti himuu dubbatti. ''Osoo baaxii suuqiikoorra bu'uu baattee lubbuun waan haftu hin se'u'' Namichi akka to'atamu kanneen gumaacha olaanaa taasisan keessaa tokko Tsahaay (maqaan jijjiirame) dha. Gaafas iyya dhageessee manaa yeroo baatu shamarreen kuni gamoorraa kuftee, dhoqqee keessa seentee, of wallaaltee lafarra ciifteetti. Jiraattonni kondominiyeemichaa konkolaataa dhihoo jiru kadhatanii Birtukaan mana yaalaa geessan. ''Waliin eenyutu mana yaalaa deema yeroo jedhamu namni tokko konkolaataa keessa seene. 'Isatu sa'aatii afur eegalee reebaanii ture' yeroo jedhamu nan dhagahe. ''Achii yoo waliin deeme karaatti irraa bu'uu danda'a jedhee poolisii nan waame. Buufata fayyaa dhufanii to'atani,'' jechuun himti. Birtukaan wal'aansa dabalataaf hospitaala Yakkaatit 12 jedhamutti ergamtee yaala argatteetti. Guyyoota muraasa boodas hospitaala keessaa baateetti. ''Mana sana keessa erga hojii eegaltee yoo xiqqaate waggaa sadii ishee darbeera. Sababa kanaaf kan isheen dhufte waggaa 10 isheetiini jechuun danda'ama. ''Daa'imas baatti, hojjettuu manaatis. Gaafas osoo baaxii suuqichaarraa bu'uu baattee lubbuun waan haftu natti hin fakkaatu,'' jechuun himti. Tsahaay akka jettutti Birtukaaniifi namichi ishee reebe ''firadha'' yeroo jedhan dhagesseetti. Dhimmichi poolisiin qabamuus dhiibbaan godhamee Birtukaan haqa argachuu dhabdi jechuun yaaddoo qabdi. Alam (maqaan geeddarame) kondominiyeemii badiin raawwate keessa jiraatti. Kanneen poolisiif ragaa ta'an keessaa tokkodha. Birtukaan erga kuftee booda iyya dhageessee manaa baate. ''Cinaacha isheen kufte. Of wallaaltee turte. Namichi rifatee fiigaa dhufee buufata fayyaa geeffamte,'' jechuun haala ture yaadatti. Gaafas poolisoonni dallicha deemanii odeeffannoo walitti qabuufi waajjirri daa'immaniifi dubartootaa kutaa magaalaa Lammi Kuraa ragaa baatota akka dubbisan ibsiti. ''Shamarrittiin buufata poolisiitti ragaa yeroo kennitu rifattee callistee turte. Osoo agarte si mararti. Isa dura dallaa keessa ishee argee beeka. Gammachuun fuula isheerraa hin mul'atu. ''Osoo kan keetti fudhattee yaaddee nama gaddisiisa,'' jechuun himti. Kutaa Bulchiinsa Lammi Kuraatti Itti-gaafatamtuun dhimma daa'immaniifi dubartootaa Aadde Lalisee Bilaattaa Dabalaa Birtukaan itti fooyya'eera, garuu dugda ishee dhukkuba jetti. Waan ragaa baatotarraa dhageesse BBC'tti kan himte yoo ta'u wanti dhageesse kanneen BBC'tti himaniin wal sima. Isa durallee shamarreen ganna 12 achuma naannawa amma badiin dhaqqabetti ''reebichaafi dhamaatiin itti hammaannaan foddaan yeroo utaaluuf jettu qabannee poolisiif kenninee beenna,'' jechuun himti. Haleellaa akkanaa arganii akka hin agarre dhiisanii darbuurraa osoo eeruu kennanii haleellaa daa'immanirratti gahu hambisuun akka danda'amu himti. ''Jiraattonni kondominiyeemii hedduu firaafi ijoollee ollaa baadiyyaarraa fidanii balbala itti cufanii humna isaanii itti fayyadamun isaan hiraarsu. ''Shamarran barumsa dhowwaa kanneen dhaloota fuulduraa biyya nurraa dhaalan hambisaa jiran hedduudha,'' jechuun himti. Hawaasi mana ofii akka sakatta'u, darbees miidhaa akkanaa akka saaxilu dhaamti. Dubbii Himaan Poolisii Finfinnee Komaandar Maarqos Taaddasaa, namichi ishee reebe karaa haadha isheetiin shamarree kanaaf firadha jechuun himan. Magaalaa naannoorraa akka fidan baruu BBC'tti himaniiru. Yeroo adda addaatti akka ishee rebus shamarreen kun poolisiitti himuu dubbatan. Yeroo ammaa Birtukaan hospitaala Yakkaatit 12 keessaa bahuun adaadoo ishee bira akka jirtu ibsanii fayyaan ishee haala gaariirra akka jiru odeeffannoon isaan dhaqqabuu himan. Dhamaatiin hojjettoota manaarra gahu bal'aadha kan jedhan Komaandar Maarqos wanta mudatu akkanaan eeru. Reebicha, miidhaa saalaa, arrabsoo, miindaa dhowwachuu, bilbila harkaa butuu, yeroo hirriba gahaa dhoowwachuu, nyaata dhoowwachuufi kaan akka irra gahu dubbatan.


Dhibee kaansarii ovaarii jaalala ho'aa Mulugeetaafi Tigist karaatti hambise

Obbo Mulugeetaafi haati warraasaa Aadde Tigisti osoo gaa'ila keessa hin galiin dura baatii saddeet ofaaf wal beeku ture. Mulugeetaan akkuma lammii Ertiraa kamuu jalqaba tajaajila biyyaaleessaa kennuuf buufata leenjii Saawaa galee ture. Erga leenjicha xumureen booda ammoo humna galaanaatti ramadamuun hojjataa ture. Isaan booda Ministeera Ittisaatti kutaa faayinaansii keessa hojjataa gama biraatiin ammoo Magaalaa Asimaraatti kaaffee maatiisaa kan ta'e Modernaa keessatti hojii gaggeessaa ta'un hojjataa ture. Tigist Yoohaannis waajjira isaa keessa hojjataa turtulleen guyyaa tokkoo ol jedhee ilaaleeni akka hin beekne dubbata. Isheen garuu konkolaataa hojjattootaa waliin fayyadaman yoo seenuufi bahu guyyaa hunda argaanii turte. Boodas Kaaffee warrasaa keessatti qabduu maallaqaa ta'uun wayita mindeeffamteetti walitti dhiyaachuu eegalan. Achiinis, Shaayi, laaqana akkasumas irbaata jechuun wal argu eegalan, achumaanis gara gaa'ilaatti ce'un bultii dhaabbatan. Bara 2014tti gaa'ila dhaabbatan. Guyyaa cidhaa isaaniitti aanees yeroo garii dabarsuuf bashannannaaf imalan. Haata'u malee, yeroon bashannanaa sunis akka eegan hin taane. Osuma bakka bashannanaa jiranuu Tigisti qaamnishee geeddaramu eegale, garaanis dhiita'e. Miseensonni maatii tokko tokkoos ulfa guyyaa gaa'ilaatti uffataan dhoksite jedhanii yaadanis, cimdiiwwan haaraa kanneeniif garuu dhimmichi akkas akka hin turre galeefiira. Gara mana yaalaatti qajeelan. ''Oggeessota gadameessaafi ulfaa Asimaraatti argaman hunda bira deeman. Garuu ifatti dhibeen ishee kana jechuunii waan hin dandeenyeef osoo yeroo hin balleessiin gara Sudaaniitti imallee,'' jedha. Bara 2014 dhuma Fulbaanaatti haakimoonni Sudaan Tigisti wallaanaa jiran kaansarii gadaameessaa (ovarian cancer) qabamu itti himan. Gadameessi dubartii tokkoo kutaa garaa garaa qabaachu kan dubbatan ogeessi gadaameessaafi ulfaa Dr Daawwiit Masfiin, innis gadameessaafi ujummoowwan killeen sanyii keessatti oomishamu ykn ovaarii ta'u dubbatu. Kaansariin ovaarii jedhamuus kan mudatu yoo seeliin kutaan qaama killee sanyii oomishu suni haala isaa uumamaa eeggateen ala guddatuufi seeliiwwan haala sirrii hin taaneen guddatan sun baayyatanidha. Kaansariin ovaarii kunis addunyaarratti lubbuu namootaa dabarsuun sadarkaa shanaffaa irratti eerama. Dr Daawwiit akka jedhaniitti sababiiwwan kaansarii ovaarii kanaaf dubartoota saaxilan keessaa tokkoofi ijoon furdina baayyatedha jedhu. Sababiin inni biraa ammoo umurii ta'u kaasu. Dubartoota umuriinsaanii waggaa 50 fi 60 ol ta'e irratti carraan mudachuu olaanaa ta'u dubbatu. Kana malees, dubartoota hin heerumiin, dubartoota garaatti baatanii hin beekne ykn kanneen umuriin ijoollummaan laguun itti dhufuu eegaleerratti carraan mudachu olaanaadha jedhu ogeessi kun. Tigisti rakkoo fayyaa qabdu yoo itti himamu, miira abdii kutannaatiin hin simannee turte. Abbaan warraashee Mulugeetaan gaa'illisaanii ganaa jaalala ho'aa keessa jiru osoo lafa hinqabatiin qormaanni cimaan eegaluun naasiseera. Tigisti kaansarii gadameessaa kanaan qabamuu yoo itti himamu shamarree waggaa 25 turte. Waggoota torba darbaniifis dhukkubicha waliin qabsoo taasisaa turte. Hakiimoonni Suudaniitti waggoota shaniif ishee wallaananiif kaanis yaaliishee kana hubachuun qabsooftu cimtu (Brave fighter) jechuun waamanii turan. Mulugetaan jalqaba cimina dhukkubichaa irratti hubannoo akka hin qabne dubbata. ''Tokkicha qabamnaan battalumatti akka ajjeessun yaada ture'' jedhe. "Kallattii jireenyaa gaarii qofaa osoo hintaane badaa isaas dhandhamachu akka qabnu yoosan hubadhe. Waan gaarii qofaa yaadaan jiraataa ture waan ta'ef rakkina nu mudate keessaa kan baanu natti hinfakkaatu ture. ''Hamleen ishee garuu hanga dhumaatti harka osoo hinkenniin akka yaalii taasifnuuf na gargaareera,'' jedha. Tigisti bara 2014'tti wallaansa baqaqasanii yaaluu jalqabaa wayita taasifteetti dhiitoo (mass) kg 6 ulfaatuti bahe. Qaamni gadameessaa (ovaarii) gara bitaa baayyee waan miidhamees gutummaan akka bahu taasifame. Hakiimoonni isa hafeen daa'ima godhachuuf carraan akka jiru abdachuun dhisan illeen yeroon booda ovaarii garri mirgaas miidhamaa dhufe. Kanaafu qoricha kaansariif kennamu Chemotherapy fudhachuu eegaluun innis qaamasheerratti jijjiramoota olaanaa qaqqabsiisu yaadata Mulugeetaan. ''Kun hundi walitti dabalamuuf hawwii daa'ima argachuuf qabu miidhe. Ani baayyeen ishe jaaladha waan turef ishee fulduratti daa'imti natti hin mulatu ture. ''Isheen anaaf hunda kiyya waan turteef waanan isheef hintaane homtuu hinjiru jechuun waan hunda raawwachuuf murteesse.'' Tigisti yeroo sadii wallaansi baqaqsanii yaalamuu taasifameefiira. Torban torbaniin dhiigni liitira afurii garaashee keessaa waraabamee bahaa akka ture dubbata Mulugeetan. Wallaansa jalqabaa irratti waan ture yoo yaadatus, ''hanga kutaa wallaansa baqaqsanii wallaanutii baatuutti karra hospitaalaa irra taa'ee lakkuu lakkuu bo'aa ture,'' jedha. Tigisti garuu daftee kutaa wallaansaatii hin baane ture. Hakimoonni uffata wallaansa baqaqsanii yaaluufi haguuggii harkaa dhiigaan makame kutaa wal'aansaa yoo bahan arginaan ittuu naasuun guyyaan itti dukkanaa'u dubbata. Achiis haatii warraakee wallaansarratti dhiigni baayyeen waan dhangala'eef dhiiga yuunitii 36 barbaachisu kennuuf namoota dhiiga arjooman jaha fidi jedhame. Gara Sudaan wayita imalanitti namoota isaan simataniin alatti nama biraa waan hin beekneef baay'ee dhiphate. Garuu ammoo akkasiin jedhame jechuun yoo itti himeetti namoota hayyamamoo ta'an fideefii dhufe. Hakiimiin Sudaanii haala sana dinqisiifatees, ''dhiiga hanga kanaa fudhachuun lammii Sudaan taatee jirta,'' jechuun isheetti qoosuu yaadata. Tigisti dhagala'uu dhiigaa yeroo sana ishee mudateen waan lubbuun haftu akka itti hinfakkaanne itti himtee akka turte yaadata. Wallaansicha booda wayita bayyanachuun of barteetti abbaa manaa ishee bira taa'ee hanga dammaqxuutti eegaa ture yoo agartu, ''yeroo lammaffaafan si argee jechuudha'' jechuushee yaadata. Innis 'Yeroo hundaa na agarta' jechuun deebiseef. Tigisit wallaansa baqaqsanii yaaluu yeroo sadiitinuu dhiitoon (mass) keessaa baheera. Isaan boodas Chemotherapy fudhataa turte jedha. Akka ibsa Dr Daawwiititti, ucubni ykn dhiitoowwan bakka killeen sanyii oomishamurratti umaman kan miidhaa qaqqabsiisaniifi kan miidhaa hin qabne jechuun bakka lamatti kan qoodamaniidha. Gosti dhiitoo miidhaa hin qaqqabsiifnees qaama killee oomishu irratti bishaan guddifachuun baatii sadii hanga baatii jahaa keessatti ni badu jedha. Kunis dubartoonni tibba hordoffii ulfaasaanii ykn altiraa saawundiin argamu kan danda'aniifi mallattoo omaatu kan hin qabne ta'u himu. Yeroo baayyees gosti kaansarii ovaarii gara sadarkaa hamaatti geeddaramanii kan baraman erga baay'ee turanii boodadha. Kanaafu wayita gara dhaabbilee wallaansaa wayiita dhaqanittis garaansaanii dhita'ee, bishaan guddifachuun dhiitoo guguddaa ta'u danda'u. Yeroo tokko tokko ammoo osoo dhiitoon homtuu hin jiraanne dhukkubbii dugdaa, dhukkubbii naannawa gadameessaa fi teessuma ishee itti dhagahamuun gara mana yaalaa kan deemte ta'u dandeessi. Gosti kaansarii ovaarii kunis shamarran xixiqqoo ganaa laguu arguu hin eegallee irrattis mudachu akka danda'u himu. Kanneen umuriin deemaniin alattis dubartoota waggoota 30 keessa jiran illeen ni mudata jedhu. Dubartoonni umuriinsaanii waggaa 50 fi 60 dhukkubichaan qabaman mallattoo garaan dhiita'uu kan irratti mul'atu yoo ta'u, kanneen waggaa 30 keessatti argaman ammoo dhiigni dhangala'uun ykn dhiitoon garaa keessatti guddachuun gara wallaansaa akka dhaqan dubbatu Dr Daawwiit. Tigisti wallaansa waggaa shanan jalqabaatiin fayyaanshee fooyyee agarsiisee ture. Gargaarsa namaa malee Ertiraa deemuun maatii gaafatti, biyyas ilaaltee deebiti turte. Bara 2019tti ammoo wallaansa fooyya'aaf gara Kaanaadaa imalan. Garuu kan isaan mudate waan eegan caalaa cimaa ture. ''Gara biyya kanaa yoo dhufnu itti wayyaa'ee ture. Abdii ni fayyiti jedhun qaba ture. Gara Turki, Meeksiiskoos geessuufan yaalaa ture. Dadhabdee osoon arguu abdii fayyuu akka qabdu natti dhagahama ture.'' Oggeessonni fayyaa Kaanaadaas haala irra jirtu tilmaamuun ''umurii baatii lamaa qofaa qabda'' jedhaniin illeen, wallaansa osoo addaan hinkunnee hordoffii taaasisaniifin waggaa tokko oliif lubbuun turte. Dhukkubsataa kaansariitiif hamleen waan murteessaadha kan jedhu Mulugeetaan, dhukkubichi cimaa ta'ulleen haala xin-sammuu haadha warraasaa irratti xiyyeeffachuun hordoffii taasisaaf akka ture hima. ''Hojiin ykn dhimma barbaachisaa biraatiin ishee biraa daqiiqaa shaniif yoo adda bahee nan naha. Keessattuu bilbila isheetiin yoo naaf bilbilame waa taateetti jedheen of wallaala. ''Sababiinsaas dhukkubichi nama dagachiisa. Itti fooyya'eera yoo jettu ni ajjeesa. Kanaaf malee guyyaa tokkoyyuu abdii kutadhee hin beeku,'' jedha. Kana malees, ''Isheenis barsiiftu jireenyakooti. Kana hundaa isheerran baradhe. Jabaadhu omaa miti naan jetti turte. Maqaakoon na waamti hin beektu. Jaalallee naan jetti turte. (callisee bohee)...'' Dhukkubni kaansarii addunyaarratti ka'umsa du'a miliyoonotaati. Bara 2020 qofaatti namoonni miliyoona 10 ta'an sababiidhuma kaansariin du'u ragaan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa ni mul'isa. Dubartoonni baayyeen ammoo gosa dhukkuba kaansarii garaagaraatiin akka miidhaman ogeessoonni ni ibsu. Mulugeetaafi haati warraasaa waggoota torba darbaniif dhukkuba kanaan wallaansa akka qabaniif cimina kan kenneef haalichaaf hordoffii wallaansaa barbaachisu taasisuufi wal gargaarsa isaan jidduu ture akka ta'e kaasa. ''Waan salphaa hin turre. Waan hedduu agarree baranneerra. Du'uufi lubbuun jiraachuun gahee Waaqaa ta'e garuu haala jiru fudhachuun fayyina guddaadha. Qorichoota fudhataman waliin lubbuun turuun carraa dabala,'' amantaa jedhu qaba. ''Dhukkubni akkuma gaa'ila dhaabbanneen gara jireenya keenyaa dhufe kanaaf waan hedduu waliin akka dabarsinu nu taasiseera'' jedha. Jijjirama qaamaa fi wallaansoo xin-sammuu haadha warraasaa waliin dabarsan. Haala sana hunda keessatti jaalallisaanii osoo hin qabbanaa'iin turuu dubbata Mulugeetaan. ''Daa'ima hin godhanne... Anaaf qaamaan malee afuuraan fayyaa turte. Kanaafu daa'imaaf badaa sammuun koo hin dhiphatu ture. Fayyaan jiraannaan waan hunda gochuun ni danda'ama'' jedha. Tigisti Caamsaa 25, 2021 sababiidhuma kanaan lubbunshee darbe. ''Duungoo ishee yaadachuuf qabsiise fuldura taa'een sitti odeessaa jira...Waggoota dheeraaf abdii osoon hin kutiin jiraadhee harkakoorratti yoo dutuun abdii kutadhe. ''Yoon du'ee of biraa na hinfageessiin waan naan jetteef asumattin awwaale. Sababiiwwan adda addaatiin dhaqee ilaala,'' jechuun imimmaaniin hudhamaa dubbata. Dubartoonni addunyaa kanarratti jireenyi dabarsan baayyee cimaa ta'u haadha warraa isaarraa akka hubate kan dubbatu Mulugeetaan, dubartoonni sababii dhibee kanaatiin gatii hedduu baasan akka isa mudatan yaadata. ''Kan dhibee kanan qabame hundi ni du'a jechuu miti. Namoonni Sudaanitti wallaanamanii daa'ima godhachu danda'an akka jiran nan beeka,'' jechuun namoonni wallaansa irratti abdii akka hin kutanne gorsa. Wallaansa kaansarii argachuuf maallaqa olaanaa gaafata. Ertiraatti ammoo haala bu'uuraalee wallaansaa waan hin qabneef waan akkasii gara Itoophiyaa, Sudaan, tarkii, Kaanaadaa fi biyyoota biraatti ergiti. Mulugeetaas waggota dheeraaf maallaqaafi hamleen gargaaraa kan turan Ertiraanoota, Itoophiyaanotaa fi kaan biraa akka ta'an dubbata. ''Jiddugalli wallaansa Kaansarii tokko deeggarsa ummataafi dhaabbilee birootiin osoo ijaaramee namoonni baasii biyyoota alaa deemuun baasan olaanaa irra bayyanatanii nan gammada. ''Dhukkubni kan garaagarummaa siyaasaa fi amantaa gaafatu miti. Kanaafu hundu tokko ta'un motummaa waliin dubbatanii Ertiraatti dhaabbata wallaansa kaansarii tokko saaqu qabaatu. ''Ani baasiin waggootaaf biyya alaatti baase osoon maatii koo bira ta'e waan hedduu naaf hojjata ture,'' jedha. Mulugeetaan amma Kaanaadaa magaalaa Albartaa Kaaglaarii keessa jiraata. Erga haati warraasaa jalaa duutee amma baatiiwwan 11 ta'eera. ''Amma bakkeen isheen haguugduu duwwaa ta'eera... Amma natti cime malee yeroon dhukkubbiishee cimaa hinturre,'' jedha. Jireenya guyyaasaatiif hojjachaa, jireenyasaa gara fuuladuraa fooyyefachuuf barataa akka jiru kan dubbatu Mulugetaan, mummeedhaan dhukkubsattoota kaansarii gargaaruufi hojiiwwan hubannoo cimsan hojjachuuf sochii taasisaa jira.


Hangi sammuu namaa waggaa 3000 as maaliif hir'isaa dhufe?

Qaroominni ammayyaa amma keessa jirru kan kana dura dacheen keenyi argitee hin beekne dha. Garuu labata 100 dura, akaakileen keenya buqqee sammuu keenyarra guddatu qabu ture. Waggota 1000 baayyeen dura ilmoon namaa qaroomina wal-xaxaa tahe argate. Namoonni magaalawwan jalqabaa addunyaa irratti wal-argan, namoota magaalaa warra ammaa wajjin wal-fakkaatu. Haa tahu malee ergasii hammi sammuu namaa hanga xiqqoo hir'iseera. Hammi buqqee sammuu keenyaa hir'ise immoo hamma kubbaa teenisii afur gahuuti, jedhu Kooleejii Daartmooz, Ameerikaatti antirooppoolojistii kan tahan Jeermii Dasilvaa. Qorannoo haftee nama durii irratti hojjechuun, isaaniif gareen isaanii bara darbe maxxansaniin, buqqeen sammuu xiqqaachaa deemuun waggaa 3000 dura jalqabe. ''Bu'aan qorannoo keenyaa isa tilmaamneen addatti ture kan tahe, nuti kan yaadne waggaa 30,000 dura hir'isuu eegale  kan jedhu ture,'' jedhan. Qonni waggoota 10,000-5,000 yeroo jalqabu, qaroominni ijaarsa gamoowwanii fi maashinootaas itti fufee jalqabe. Qaroominni barreefamaas akkasuma. Hammi sammuu namaa maaliif yeroo qaroominaa teeknolojii kanaa gad-hir'achaa dhufe? Dhimmi kuni qorattoota kan mataa hooqsisaa jiru dha. Bineensoti baayyee hamma buqqee sammuu kan keenyarraa caalu qabaatanille, dandeettii ykn hubannoon isaanii garuu kan keenyarraan adda dha. Kanaaf hammi sammuufi akkaataan namni itti yaadu ykn waa xiinxalu hariiroo kallattii tahe hin qabaatu jechuu dha. Sammuun akka guddatu ykn akka xiqqaatu kan godhu maali kan jedhu baruun rakkisaa tahus, Dasilvaa fi waa'ilootisaanii qaamni namaa yeroo keessa baayyee xiqqaachaa dhufeera. Hammi sammuu keenyaa hir'isuurratti garuu ibsi gahaa tahe hin jiru jedhu. Dhimma kana hubachuufis haala jiruu goondaa qoratan. Jalqaba gaafa ilaaltan sammuu goondaa kan namaa wajjin waan wal-fakkeessu tokkoyyuu hin qabu jechuu maltu. Gumaa ashaboo xiqqoo irraa dachaa sadii xiqqaata. Niiwuroonota 250,000 kan qabu yoo tahu, kan namaa garuu niiwurooniiwwan biiliyoona 86tti siqu qaba. Gosti goondaa muraasni garuu sammuu keenya waliin waan wal-fakkatu qabu. Haala dinqisiisaa taheen sanyiin goondaa qonna kan ilma namaa fakkaatu dalagan jiru, man'ee isaanii keessatti fangasii sarara sararaan biqilchu. Gareen Dasilvaa fa'i garee goondaa garagaraa wal-dorgomissuun, takka takkaa sammuun goondaa miseensa baayyee qabuu guddachaa dhufeera-kunis hawaasa isaanii keessatti haala gaariin akka jiraatan isaan gargaareera. Haa tahau malee sirni hawaasa namaa qoodinsa hojii bal'aa qabnu faallaadhaan, hammi sammuu keenyi xiqqaachaa dhufeera. Sababiinsaas dandeettiin sammuu miseensa garee hawaasaa gidduutti waan qoodamuufi. Isaanis qooda garagaraa qabaatu, dandeettiinis kan waloo ykn kan qoodamu tahaa jechuu dha. Kunis sammuu guddaa qabannee akka hin hafnee gochuu mala jedhu Dasiilvaan. Qaroominni barreefamaa wagga 2000 dura jalqabe hammi buqqee sammuu keenyaa akka hir'atu dhimma taasise tahuu mala yaada jedhus kaasu. Barreessuu danda'uun sanyii bineensota kaanirraa dhimma adda nu taasisu tokko dha, Dasilvaan, ''odeeffanoo sammuuu keenyaan alatti jiru barreefamaan kennuu fi fudhachuun hanga sammuu keenyaa hir'iseera yoo tahe,'' baruu barbaadan. Guddina sammuu gondaafi kan namaa gidduu wal-dorgommiin taasifnu sababiin hammi sammuu namaa hir'achuu, kana akka jennu dhimma nu dandeessisu miti. Yaad-rimeewwan hir'isuu hamma sammuu namaa irratti ka'an baayyee jiraatanillee, jijjiiramni kun waggaa 3000 dura jalqabuusaaf ragaa amansiisaa hin dhiyeessani jedhu. Hangi sammuu keenyaa hir'ise jechuun, hubannoo dhabne, doofaa taanee jechuu dhaa? Lakki miti.  Yoo waa'ee garaagarummaa uummattoota gidduu jiru yoo haasofne malee jechuu dha. Gareen qorattootaa UK odeeffannoo baayolojikaalaa kuusaa 'Biobank' irraa fudhachuun qoratan. Kunis fakkii raajii sammuu namootaa 13,000 fi bu'aa qormaata hubannoo(IQ) kan dabalatu ture. Bu'aan qorannoo kanaa akka agarsiisutti gidduugaleessaan namoonni sammuu guddaa qaban, hubannoo(IQ) fooyya'aa qabaataniitu argaman. Tahus hariiroon kuni dhimma murteessaa tahee hin argamne. Kana jechuunis namoonni hamma sammuu xiqqoo qabaatanii qoramaata (IQ) irratti gaarii hojjetan jiruu jechuu dha.


Kaalsii addaa namoota jeequmsa sammuu qaban kunuunsuuf oolu

Barataan yuUnivarsiitii PhD baratu 'kaalsii addaa [smart socks]' namoonni sammuun jeeqamuufi ootizimiif saaxilaman dhiphina keessa seenan kan adda baasudha hojjete. Dr Ziik Istiir yaadi kuni kan dhufeef erga abaabileen isaa dhukkuba jeequmsa sammuun rakkatan boodadha. Kaalsiin kuni dhahannaa onnee, sochiifi dafqa hordofuun osoo dhukkubichi itti hin hammaatiin kanneen isaan kunuunsan akka gargaarsa godhaniif taasisa. Dr Istiir Laaboraatorii Robotiksii Biristoolitti appilikeeshinii mobaayilii dalaguuf socho'aa ture. Yeroo ammaa akka furmaataatti wanti dugdatti godhatan dhukkubsattoota akka loogiin irra gahu taasisaa jira. Dr Istiir ''waa'ee dhiphuu odeeffannoo funaanuuf miilli bakka murteessaadha. Kaalsiin immoo kan guyyuu namoonni godhatanidha,'' jechuun ibsa. Kaalsiin kuni akkuma kaalsii kaanii kan godhatamu yoo ta'u jijjiiruun hin barbaachisu, maashinii keessas miicuun danda'ama. Kaalsiwwan kunneenis namoota dhukkubsattoota kunuunsaniif karaa salphaan apilikeeshiniidhaan daataa dabarsu. ''Kuni namoota sammuun jeeqamuufi ootizimiif saaxilaman qofa osoo hin taane kanneen isaan kunuunsanillee ni gargaara,'' jedha Dr Istiir. Nami aappii kana kalaqe kana dura yeroo indastirii ittisaa keessa injiinara softiweerii ta'un dalagaa turetti abaabileen isaa Kaat mallattoo jeequmsa sammuu (dementia) hammaataa mul'isuu eegalani. Boodarra abaabileen isaa itti hammaatee akkawoo Dr Istiir hannaan himatani. Eegaa yeroos eegaleeti mallattoo abaabilee isaaf furmaata ta'u danda'an kalaquu kan yaade. Qorannoo isaa keessatti wiirtuu namoonni jeequmsa sammuu qaban itti kunuunsa argatan fedhiin tajaajiluu eegalee ture. Eegasii amalli baduu kan abaabilee isaa qofa akka hin taaneefi taaten kuni baratamaa ta'u baruu isaa hima. Argannoon isaa kuni akka isaan gammachiise Hooggantuun wiirtuu kunuunsa Gaardan Haawus Firan Ashibii ni dubbatti. ''Kaalsiin addaa kunneen namoonni dhibee jeequmsa sammuu qaban kabaja isaanii akka deeffatan,'' gargaareera jedhan. Dabaluunis, osoo hin hammaatiin hojjettoonni isaanii gidduu seenanii gargaarsa akka taasisan tumsuu akka gargaaru ibsan. Dr Istiir biznasii isaa, Milbotix, jedhamu Fulbaana 2020'tti eegalsiiseera. Oomisha kaalsii kana kan gargaaraa jiru dhaabbati Hawaasa Alzaayimarii jedhamu UK keessa bara 2040'tti lakkoofsi namoota dhibee kanaan hubamanii miiliyoona 1.6 gaha jedha. Dhaabbata gargaarsichatti kalaqxuu olaantuu kan taate Nataashaa Howaard-Muuri namoonni jeequmsa sammuu qaban nama loluu, jeeqamuu, rifachuufi kunuunsa isaaniif taasifamu diduu danda'u jedhu. ''Tekinolojiin miilatti godhamu kuni waan bareedaadha,'' jechuunis ibsu.


Fayyaa fi miidhagina: Wal'aansa bareedinaa Masriitti namoota gahuumsa hin qabneen kennamu

Qorannoon BBC Masriitti namoota gahuumsa hin qabne garuu wal'aansa miidhaginaa balaa guddaa qabu kennan saaxile. Gaazexeessitoonni BBC guyyaa sadi keessatti hayyama wal'aansa kennuuf isaan dandeessisu argataniiru.


Kooriyaa Kibbaa hirriba dhabuun hirriba dhowwaa jiru

Dachee kanarratti namoota hirriba dhabuun rakkachaa jiran keessaa lammilee Kooriyaa Kibbaatiin kan qixxaatu hin jiru. Kooriyaan Kibbaa biyya hirriba hin qabnedha jedhamti. Namoonni hirriba rafuun abjuu itti ta'e hirriba argachuuf kan isaan hin goone hin jiru. Kaan kininii hirribaa fayyadamuun yaalu, kaan ammoo dhugaatii alkooliin of badadu. Kun martinuu garuu furmaata caalaa dhibee dabalataa qabatee dhufa. Kun lammilee isheerratti miidhaa guddaa qaqqabsiiseera. Jii-Iyyuun rakkoon hirriba rafuu dhabuu kan ishee jalqabe sa'aatiin hojiishee baayyee dhiphisaa erga ta'een booda ture. Boodarra hanga bashannanuu dadhabuurra ishee geessise. Yeroo baayyee ganama sa'aatii 1:00 irraa kaastee hanga halkan keessaa sa'aatii 4:00tti hojiirratti dabarsiti. Sa'aatiin hojii dubartii kanaa kun giddu-galeessa kan jedhamudha. Dubartiin umuriin ishee waggaa 29 ta'e kun ogummaan ishee sabaa-himtuu yoo taatu, hojiin yeroo baay'atutti hanga halkan keessaa sa'aatii 9:00tti biiroo keessa oliifi gadi osoo fiigduu of barti. Yeroo hedduus itti-gaafatamaan ishee halkan walakkaallee itti bilbilee hojiin atattamaan dhumuu qabu jira jedhee ajaja. "Akkamitti akka bashannanuun anarra jiru akkan dagadhettillee anatti dhaga'amaa jira," jetti dubartiin kun. Mandarri Gaanginaam jedhamu magaalaa guddoo Kooriyaa Kibbaa, Se'ul keessatti argamtu baayyee ho'ituudha. Ganda kana keessatti ammoo kilinika Diriim Siliip jedhamu tokko jira. Dr. Jii-Iyyoon ammoo kilinika kana keessatti hakiima sirna-sammuu hirribaati. Maamiltoonni guyyaa tokkotti kininii hirribaa hanga 20 fudhatan hedduudha jedhu. "Yeroo hedduu rafuudhaaf yeroo barbaachisa. Lammileen Kooriyaa Kibbaa ammoo akkuma cinaachi isaanii sireerra gaheen akka hirribni isaan fudhatu barbaadu. Kanaafidhas kan isaan kininii fudhatanis," jedhu. Qorichi hirribaas araada namootatti ta'uun weerara biyyaalessaa ta'uu danda'eera. Lammileen Kooriyaa Kibbaa 100,000 ta'an araada kininii hiribbaan akka rakkachaa jiran ni tilmaamama. Lakkoofsi kun garuu odeeffannoo seera-qabeessa miti. Lakkoofsi namoota kininii fudhataniillee hirriba hin qabne guddaadha. Kanaaf ammoo furmaata kan jedhan kininii hirribaa sana irratti alkoolii dabaluudha. Kun ammoo cittoo irraatti fanxoo isa jedhan ta'a. Tokko tokko ammoo osoodhuma rafaa jiranii bakkaa bakkatti sosocho'u. Gara firiijii deemaniis waan hedduu nyaatu. Yeroo tokko tokko ammoo nyaata hin bilchaatiinillee ni nyaatu. Kun hunduu yeroo ta'u mara of hin beekan. Namoonni osoo hirriba keessa jiranii ykn of hin bariin konkolaataa oofanis hedduudha. Sii'ul keessatti namoota osoo hirriba keessa jiranii konkolaachisaniin balaan konkolaataa hedduun qaqqabeera," jedhu doktor Liin. Dr. Liin namoota dhibee Hypoarousal jedhamuun beekamuun rakkatan wallaanaa jiru. Hypoarousal- rakkoo fayyaa humnaa ol dammaquudha. Kanarraa kan ka'een namoonni rakkoon hirriba dhabuu itti cime heddumaataa jiru. Wallaanamtoonni isaa tokko tokko halkan sa'aatii muraasa kan rafan waggoota kudhanii ol akka darbellee irra deebiin doktora kanatti himaniiru. Dhibee kana yeroo yaadatanii dubbatan ni boo'u jedhu. "Yeroo as dhufan abdii godhaniitidha. Haalli isaa nama gaddisiisa," jedhu. Kooriyaa Kibbaa keessatti namoonni dadhabbiirraa kan ka'e mudhukan/adoodan, dhiphinni itti baayyateefi hirriba dhabuun dadhaban arguun baramaadha. Biyyoota guddatan keessaa of ajjeesuun lakkoofsa baayyee galmeessite. Akkasumas, dhugaatii alkoolii cimaa dhuguunis ni beekamu. Namoonni baayyee ammoo qoricha farra- dhiphinaa fudhachuun jireenyasaanii itti fufu. Kanaafis ragaalee seena qabeessatu jira. Biyyattiin biyyoota baayyee iyyeettii jedhamurraa ka'uun sadarkaa biyyoota teeknolojiin beekaman irra geesse. Kun ammoo kan ta'ee waggoota kurnan muraasa keessatti. Biyyoonni akka Sawudii Arabiyaafi Yunaayitid Arab Emrieetis qabeenya umamaasaanitti fayyadamuu ni danda'u. Kooriyaan garuu qabeenyaa akkasii hin qabdu. Kanaaf, guddachuuf daandii tokkichi hojii qofaadha. Ummannis ciminaan dafqasaa dhangalaasuun kutatee hojjachuun ofiisaa jijjireera. Kun ammoo wantoota hedduu hordofsiise. Tokkooffaa, ummanni garmalee hojiirratti akka dabarsu, akka dhiphatuufi hirriiba akka dhabu taasiseera. Sababii kanaatiin hanga industiriin namoota hirriiba dhabaniif furmaata barbaadu uumamuu qaqqabeera. Inustirichis bara 2019tti qofaa doolaara biiliyoona 2.5 irra gahuutu tilmaamama. Sababii Indusitirii hirriibaa Sii'ul kanaan walqabatees, wantoota addaa addaa baayyee qabdi. Suuqiin meeshaalee mana cisiichaa guutuu ni argama. Ansoolaa kaasee hanga boraatii filatamaatti jira. Faarmaasiiwwan hedduuttis qorichooni hirribaa ni gurguramu. Teeknoloojiin Insomniyaa (rakkina hirriiba dhabuu) gumaata mataasaa gochaa jira. Waa'ee taatee waggoota lamaan dura mudatee tokko isinitti haa himnu. Daani'eel Tudor dargaggoota Kooriyaa dhiphinaan rakkatan gargaaruuf appii tokko beeksiisa. Appichis Mookiir kan jedhamu yoo ta'u, qalbii sassaabbachuu ykn callisa keessa ta'anii qalbiin kadhachuuf (meditation) gargaara. Kooriyaan seenaadhaan biyya amantaa Budihisiti hordoftudha. Dargaggoonni ammoo kadhannaan kan jaarroleeti jedhu. Ittaansee waajjiraalee Sii'ul keessatti waanti akkasii kan hin yaadamne jedhanii yaadu. Daan'eel qalbii dargaggootaa hawwachuuf jecha kadhannaan kan warra lixaa fakkeessuun dhiyeessuu ibsa. Dhaabbileen amantaa hedduunis kana keessatti hirmaataniiru. Heeyiraang Suuniim monoksee Budihaati. Karaa bahiinsa Sii'ul irratti bataskaana namoota hirriiba dhabaniif barnoota Budihaa keennu hogganu. Kanaan dura barnotiifi kadhannaan akkasii jaarroolii qofaaf kannama ture. Amma garuu dargaggoota Kooriyaa hojiirratti argaman ta'eera. Heeyiraang Suuniim, ''dhugaatti namoota hojiirra jiraniif yaaddoowwan jiru. Garuu yaaddoowwan caalaa bu'aansaa kan caalu natti fakkaata,'' jedhan. Karaa aadaatiin yoo ilaalame dargaggoon barnoota Budihaa barbaadanii dhaqan arguun baayyee xiqqaadha jedhu. Kanaaf, gara bakka kadhannaa dhaqusaaniitti waan hedduu argataa jirus jedhan. Barbaachisummaa jijjirama bu'uuraa kan taatee, Lii Haay-rii dhiibbaa baayyina hojiitiin irra gahuun gara bakka kadhannaan Budihaa kun itti gaggeeffamu dhaquu yaadachuun, booda dhiphina isheetiif itti-gaafatamummaa fudhachuu akka barte dubbatti. ''Wanti hunduu anumarraa eegala. Rakkooleen hundis anumarraa eegalu. Kanan baradhees kanuma. Namoonni tokko tokkoos kadhannaa (meditation) ykn bashanannaa akka qorannoo yerootti kan ilaalan jiru. Furmaanni dhugaa dhufuu kan danda'u yoo jijjiramni bu'uuraa hawaasa irratti taasifame qofaadha jedhu. Jii-Iyuun hirriiba dhabuufi dhiphataa waan turteef booda keessa hojiishee ofumaan dhaabde. Ammaan tanas yeroodhaaf sa'aatiiwwan muraasaaf qofa hojjatti. Sababii weerara Covid-19n manasheetii hojjataa turte. Rakkoo hirriba dhabuu ishees hakiima irraa deeggarsa ogeessaa argataa jirti. ''Cimanii hojjachuun akka biyyaatti raawwataa jirru amma gatii maal baasa? Ofis eeguu danda'u qabna,'' jetti.


Fayyaa: Guyyaatti yeroo sadii nyaachuun sirrumaa? Qaama keenya ni fayyadaa?

Cireen nyaata isa daran barbaachisaa akka ta'e nutti himama, bakka hojii maratti ammoo laaqanaaf jedhamee boqonnaan nuuf kennama, hariiroon maatii fi hawaasummaa keenya hedduun ammoo irbaataan wal-qabata. Guyyaatti yeroo sadii nyaachuun yaada ammayyaa'aa guutuu addunyaatti irratti waliigalame ykn baratamedha. Garuu qaama keenyaaf ni fayyadaa? Guyyaatti yeroo meeqa yoo nyaanne caalaatti fayya qabeeyyii ta'uu dandeenya? Guyyaatti yeroo meeqa nyaachuu qabna isa jedhuun dura, saayintiistonni yoom nyaachuu hin qabnu kan jedhu irratti xiyyeeffachuun akka barbaachisu hubachiisu. Sa'aatii saddeetiif nyaata osoo hin nyaatiin turuu irratti xiyyeeffannaa guddaan qorannoon godhamaa jira. Qaamni keenya guyyaa keessatti yoo xiqqaate sa'aatii 12f nyaata malee akka turu gochuun sirni qaama keenyaa nyaata daakuu (digestive system) akka boqotu gargaara jetti Inistiitiyuutii Qorannoo Baayooloojii Saalki Kaalifoorniyaa jirutti qorattuu kilinikaalii kan taate Emilii Manuugiyaan. Emiliin bara 2019 waraqaa qorannoo 'Yoom haa nyaannu' jedhu maxxansitee turte. Rozaaliin Andersan ammoo Yuunivarsiitii Wiiskoonsiin mana barnootaa Meedisinii fi Fayyaa Hawaasaatti barsiistuu yoo taatu, hamma kaaloorii fudhannu iggituu irratti qoratte. Walitti fufinsaan guyyaatti hanga murtaa'e nyaata dhiisuun ykn soomuun bu'aa akka qabu himti. "Soomni qaamni namaa ofumaan badii qaamarra gahe sakatta'ee akka suphuuf, pirootiinota rakkoo horatan qaama keessaa qulqulleessuuf caalaatti qophii akka ta'u gargaara. Pirootiinotni rakkoo horatan dhukkuboota hedduuf nama saaxilu." Dhaabbiidhaan guyyaa guyyaan sa'aatii wal-fakkaataaf soomuun qaamni keenya boqonnaa argatee nyaata akka kuufatu, annisaan gara kutaa qaama keenyaa barbaadamutti akka deemu akkasumas anniisaan qaama keessatti kuufame akka bahu taasisa jetti Rozaaliin. Soomuun olka'iinsa gulukoosii dhiiga keessa jiru erga nyaannee booda uumamu to'achuuf akka gargaaru kan himu ammoo Yuunivarsiitii Paadoovaa Italiitti barsiisaa sochii qaamaa fi saayinsii ispoortii Antooniyoo Powaaliidha. "Ragaan keenya kan akeeku irbaata yeroon nyaannee qaamni keenya sa'aatii nyaata malee turu dheeressuun qaamaaf gaariidha. Hamma gulukoosii dhiiga keessaa nyaata booda olka'u to'achuufis ni gargaara," jedha Antooniyoon. Seelota qaama keenyaaf yoo hammi sukkaaraa gadi aanaa ta'e wayyaaf kan jedhu Antooniyoon, gulukoosiin pirootiinii waliin hariiroo uumee dhibee sukkaaraa akkasumas rakkoo fayyaa onneen wal-qabatu akka hin horanne gargaara jedha. Maarree sa'aatii dheeraa nyaata malee turuun ykn soomuun qaamaaf erga gaarii ta'e, guyyaatti al meeqa akka nyaannu gorfama? Niwu Yoorktti barsiisaa Yuunivarsiitii Korneel kolleejjii 'Human Ecology' kan ta'e Deeviid Leevitiskii dabalatee ogeeyyiin tokko tokko guyyaatti al tokko qofa nyaachuun gaariidha jechuun falmu. Deeviid ofii isaatii guyyaatti al tokko qofa nyaata. Namni tokko hammuma nyaata ykn suuraa argu beela'a ykn fedhiin nyaataa isaa dhufa jedha Deeviid. Seenaa keessatti Romaanota durii dabalatee biyyooti hedduun walakkeessa guyyaa irratti al tokko nyaachaa turan jedha qorataan seenaa nyaataa Seeren Chaariingitan-Hooliins. Guyyaatti al tokko qofa nyaachuun nu hin beelessuu? Lakki hin beelessu jechuun falma Deeviid. Beelli waan xiinsammuu waliin walqabatudha jedha. "Guyyaa sa'aatii 6 (12pm) yoo ta'u nyaatni nu kajeelchisuu eegala ykn ammoo ganama ciree nyaachuu feena, garuu kun waan hiika hin qabnedha. Ragaan kan agarsiisu, namni ciree hin nyaanne guyyaa sana kaaloorii xiqqaataa akka nyaatudha." "Akkaataan qaamni keenya itti tolfamee sirriitti nyaannee, akka soomnudha" jedha Deeviid. Kun garuu namoota dhibee sukkaaraa qabaniif akka hin hojjenne hima. Emilii Manuugaan garuu guyyaatti al tokko qofa nyaachuu hin deeggartu. Guyyaatti al tokko qofa nyaachuun hamma gulukoosii qaama keenya wayita soomaa (fasting glucose) ol kaasa jetti. Kun ammoo yeroo dheeraa keessa dhibee sukkaaraa akaakuu lammataaf (type 2 diabetes) nama saaxila jetti. Hamma gulukoosii qaama keessa jiru to'achuuf guyyaatti yeroo tokko caalaa nyaachuun barbaachisaadha jetti Emiliin. Guyyaatti al lama ykn sadi nyaachuun gaariidha kan jettu Emiliin, nyaatni kaaloorii guddaa qabu ganamarra nyaatamuu akka qabu gorsiti. Galgala barfatanii nyaachuun dhukkuba onnee fi dhibee sukkaaraa namatti fiduu akka malus himti. "Nyaata irra caalu ganamaan yoo nyaatte, qaamnikee anniisaa nyaaticharraa argamu guyyaa guutuu itti fayyadamaa oola. Nyaatni barfatamee nyaatame garuu wayita ciisnu qaamni keenya anniisaa waan hin barbaanneef cooma ta'ee kuufama," jetti. Haata'u male ganama barii nyaachuufi akkuma hirribaa ka'aniin dafanii nyaachuunis gaarummaa akka hin qabne himti. Kun sa'aatii qaamni keenya nyaata malee turu gabaabsuurratti dabalataan, sirna qaamni keenya nyaata itti qindeessu jeeqa jetti. Wayita rafnu qaamni keenya wanta melaatooniin jedhamugadhiisa. Melaatooniin qaamni keenya insuliinii akka hin omishne waan dhorkuuf gulukoosiin qaama keessatti akka kuufamu godha. Insuliiniin hoormoonii rajiijii keessatti omishamu yoo ta'u seelonni qaama keenyaa humna argachuuf sukkaara/gulukoosii akka fayyadaman/xuuxan ajaja kenna. "Wayita qaamni keenya melatooniin olaanaa omishutti nyaata kaaloorii guddaa qabu yoo nyaanne, hammi gulukoosii qaama keessa jiruu ni dabala. Kunis sababa insuliiniin gulukoosii caccabsee gara anniisaatti jijjiiru akka hin omishamne melaatoniin dhorkuufi" jetti Emiliin. Erga hirribaa kaanee yoo xiqqaate sa'aatii tokkoof erga turree booda nyaachuun bu'a qabeessummaa akka qabu himu ogeeyyiin kunneen. Yaadni ciree nyaachuu jaarraa 17ffaa keessa warra Giriik duriin kan uumame malee sana dura waan ture miti jedha qorataan seenaa nyaataa Chaariingitan-Hooliins. Kanaaf, ega saayinsiin guyyaatti al lama ykn sadi nyaachuu fi guyyaa keessatti yeroo dheeraa nyaata malee turuu ykn soomuun gaariidha jedhee, ganama barii nyaachuu fi galgala barfatanii nyaachuun ammoo gaarii miti ega ta'ee, ammoo nyaata kaaloorii guddaa ganamarraa nyaachuun bu'a qabeessa ega ta'ee, akkamiin wal simsiisuun danda'ama? Sa'aatii itti nyaatan murtaa'aa qabaachuun namoota itti gaafatama gara garaa qabaniif hin mijatu waan ta'eef hin gorfamu jetti Emiliin Manuugan. "Qaama keenyaaf guyyaa guyyaatti saa'aatii itti nyaata malee turru ykn soomnu wal-fakkaataa yoo qabaanne, ganama barii ykn galgala barfannee hin nyaannu yoo ta'e fi galgala nyaata ulfaataa hin nyaannu yoo ta'e, kun nu gargaara," jetti. Namoonni kana amaleeffachuu qabu jechuunis himti. "Nyaata keenya ganamaa ykn ciree xiqqoo tursiisuu fi nyaata keenya galgalaa ykn irbaata fooyyessuun jijjiirama guddaa arguu dandeenya. Kanuma osoo walirraa hin kutiin yeroo dheeraaf itti fufuun jijjiirama guddaa fida." Garuu maalis haa jijjiirru walitti fufiinsi baay'ee barbaachisaa ta'uu himu saayintiistonni. "Qaamni sirna yeroo murtaa'een irra deddeebi'amuun (pattern) hojjeta" jetti Roozaaliin. Qaamni keenyaa sa'aatii itti nyaata argatuu fi sa'aatii itti soomu wal-fakkaataa yoo qabaate, yoom maal gochuu akka qabu barata."


Mucaa xiqqoon rifeensa ishee dhaabbata tola- oltummaaf arjoomuuf waggoota jahaaf eeggatte

Pooppii lii-Barrowees mucayyoo xiqqoo umuriin ishee waggaa 11 yoo taatu, namoota rakkina fayyaa qaban gargaruuf jecha waggoota jaha guutuuf rifeensa ishee guddifachaa turte. Pooppiin wayita umuriishe waggaa shanii ta'u irraa kaaftee ture kan rifeensashee dhaabbata tol-oltummaa Little Princess Trust jedhamuf arjoomuuf kakaate. Dhaabbani tola oltummaa biyyaa Ingiliziitti argamu kunis daa’imman sababii wallaansa kaansarii fi dhukkuboota gara biraatiin rifeensa isaanii dhabaniif bilisaan rifeensa ykn wiigii umamaa (human hair) kenna. Pooppiin Ingiliizi-Weelsi keessaa bakka Aberdare jedhamuutti dhalattee guddatte. ''Rifeensa kiyya kanan arjoomuuf sababii ijoolleen kaansarii dhukkubsatan riifeensiisaanii irraa harca'uuf akka itti wiigiitti tolchuufiin akka itti fayyadaman barbaadeen,'' jetti Pooppiin. Haatii ishee Jeesikaa Lii-Buruuwwonsi akka jettuutti, Pooppiin hirriyyoonniifi maatiin hirriyoota ishee rifeensa isaanii muranii dhaabbata tola ooltummaaf akka kennan kan dhaggeessee waggaa shaniin dura ture jetti. Achumaan isheenis rifeensa ishee arjoomuu yoo dandeessee nu gaaffattee, yoo gaafannu garuu sababii umama rifeensa isheetiin Pooppiin kan yaaddee akka hin taane barre. Kunis rifeensi Pooppii laafaa ykn qaqllaa waan ta'eef, qaamooleen rifensa man-tolche (Wiigii) oomishan kan ishee akkuma salphaatti cicituu danda'a jechuun itti himan jetti haati Pooppii. Haata'u malee 2021 keessa rifeensa akka Pooppii fa'iin wiigii hojjachu akka eegalan dhaggeenye, kunis nuuf oduu gammachisaa ture jetti Aaddee Jaasikaan. Hiriyaan kiyya tokko waa'ee isaa ilaalchisuun bareeffama waan nuuf ergiteef, nuttis Pooppiidhaa: ''Kan gochuu raawwattu kanaa? Achiin isheenis baayyee gammaddee'' jechuun gaafannee jetti haatishee wayita haala adeemsa keessa darban ibsitu. Hogganaa Olaanaan dhaabbata 'Little Princess Trust' kan ta'an Filiippi Biresi, rifeensii lallaafaan akka Pooppii irraa wiigii oomishuuf baayyee haala salphaatti cacabbuu danda'a jedhu. Kaanaafu mala gara biraa kan wefting method jedhamuutti fayyadamu eegalle kan jedhan hogganaan kun, isas kanneen wiigii hojjatanis mala sana hojiirra oolchuun rifeensa akka Pooppii fa'i akka fudhatan taaifamu himu. Gosa rifeensaa isa kan reefeensa umama irra hojjatamu (human hair) tokko hojjachuuf sa'atii 30-60 kan itti fudhatu yoo ta'u, yeroo tokkoo tokkoos rifeensa kana hojjachuuf rifeensa namoota 12 hanga 14tu barbaachisa. Dhaabbanni "Little Princess Trust" jedhamu kunis rifeensa lammiilee Awurooppaa rifeensa xiqqoo jajabaatu qaban irraa wiigii oomishuu eegale. Haata'u malee sababii umama rifeensi isaanii akka salphaatti cacabuuf jecha, warra gurraachootaa fi warra adiidhaan wal makaa ta'an irraa rifeensa fudhachuu xiqqeessanii turan. Abjuu dhugoome Dhumarrattis, bara 2021 keessa mala haaraa hojiirra oolfameen Pooppiin akka abjuun ishee galmaan gahuuf ishee dandeessise. ''Amma baayyee gammadeera. Sammuun kiyyalleen naaf boqate. Haalli kunis namooti birootilleen maallaqaafi rifeensa isaanii akka arjoomaniif ni kakaasa jedheen amana,'' jetti Poopiin. "Waanan raawwadheetti baayyeen boona. Riifeensa arjoomuun baayyee barbaachisaadha. Ijoollee sababii dhukkuba kaansariitiin rifensa isaanii dhabanis akka kiyyaatti gammadu jedheen yaada,'' jetti Pooppiin. Haatii Pooppii ammoo ''Rifeensi keenya mallattoo eenyummaa keenyaa jedheen amana,'' jette. Hogganaa Olaanaan dhaabbata 'Little Princess Trust' kan ta'an Filiippi Biresi, ijoolleen akka Pooppii baayyee jiraachusaanii, kan nama jajjabbeessuufi gammachiisuudha jedhan. Kunis daa'imman sababii dhukkuba kaansariitiin riifeensa isaanii dhabaniif wiigii hojjachuuf baayyee akka isaan gargaaru himu. Haati Pooppii Aaddee Beekiir Lii-Baaroos gaa ishaanitiin, ''ijoolleen kaansariin qabamuun jireenya ulfaataa dabrsaa jiran rifeensa sirrii ta'e argachuun kennaa olaanaadha,'' jetti. Haata'u malee gochaan rifeensa arjoomuu Pooppii kunis kan dhumaa miti. Gara fuula duraattis rifeensa ishee guddifattee arjoomuu barbaaddi. ''Riifeensa kiyya haalaan kunuunsee erga naaf guddateen booda ammas irra deebii'ee kennun barbada,'' jetti.


Kane Tanaka: Dubartiin addunyaa kanarra hunda caalaa umurii dheeraa jiraatte jedhamte du'aan boqotte

Addunyaa kanarratti umuriidhaan hunda caalti kan jedhamtu dubartiin Jaappaan, Kaanee Tanaakaa umriishee ganna 119tti du'aan addunyaa kanarraa boqotte. Aadde Tanaakaan kan dhalatte bara 1903 keessa ture. Kun ammoo dubartiin kun akkoofi akaakileerra darbee abaabilee hedduu arguu dandeesseetti jechuudha. Barri isheen dhalatte kun waraana Aduwaa waggaa 7 booda akka jechuuti. Aadde Tanaakaan umuriin ishee saayinsaawaan kan mirkanaa'e yommuu ta'u, addunyaa irratti namni umurii hanga ishee qabu akka hin jirre galmeen mirkanaa'eeraaf ture. Dubartiin kun dhalattee waggaa 119 irratti du'aan boqotte. Aadde Tanaakaan ijoollee afur deesseetti. Dubartiin umurii dheeraa jiraatte kun umurii ishee gara dhumaa wiirtuu maanguddootaa Jappaan keessatti yoo ta'u, geemiiwwan boordii taphachaa, chokolaataa ammoo nyaachuun yeroo ishee gara caalu dabarsaa turte jedhameera. Amma du'a Tanaakaa kana booda addunyaa irratti namni umurii dheeraan beekamtu Ruusiil Raandoon kan jedhamtu ta'a jechuudha. Raandon monoksee lammii Firaans yoo taatu, umuriin ishee amma waggaa 118 qaqqabeera. Kana jechuun umurii Tanaakaan itti duute waggaa tokko qofa hanqatti jechuudha. Lammii Firaans kan taate Raandon kan dhalatte Tewodoor Ruuzvelt pirezidantii Ameerikaa yeroo turettidha. Yeroo Raandon dhalattutti Ediwaard 7ffaan ammoo mootii warra Ingiliiz ture. Seenaa biraan yeroo yaadatamu ammoo ijoolleen obbolaa lamaan (Raayit Biraazers) jedhaman bara xiyyaara hojjechuu itti yaalan jechuudha. Dorgommiin bishkileetii beekemaa Tuur de Firaans jedhamus baruma Raandon dhalatte kana keessa jalqabame. Lammii Jaappaan kan taate Aadde Tanaakaan maatii ijoollee sagal qaban keessaa 7ffaa turte. Tanaakaan gaae'la kan ijaarratte ammoo yeroo umuriin ishee waggaa 19 jiru akka ture dubbattee turte. Dubartiin Jappaan jaarraa tokkoofi saddeeta lamaa ol jiraattee boqotte kun abbaa warraa ishee yeroo jalqabaatiif kan argite gaafa cidhaa isheerratti ta'uu seenaan ishee ni mul'isa. Abbaan warraa Tanakaan ammoo waraana Jappaan Siinoo jedhamu irratti wareegameera. Ilmi ishee ammoo Waraana Addunyaa II irratti hirmaateera. Aadde Tanaakaan Olompika Tookiyoo ji'ootaan dura gaggeeffame irratti chubboo akka qabsiisan filatamanii kan turan ta'ullee sababa Covid-19 irraa kan ka'e kana osoo hin godhiin hafteetti. Bara 2019 Aadde Tanaakaan haasaan saganataa addunyaa irratti nama umurii dheeraa qabaachuun mirkanaa'eef ta'uuf qophaa'erratti taasifteen, yeroo kamiyyuu caalaa gammadduu akka taate himteetti. Haata'u malee, umurii dheeraa jiraachuun hanga ammaatti lammii Firaans Jeen Liwuus Kaalmentiin kan gitu hin jiru jedhama. Dubartiin Firaans kun du'aan kan boqotte bara 1997 keessa ture. Haata'u malee, addunyaa kanarra kan turte waggaa 122 fi guyyoota 64 ture. Jaappaan biyya namoonni umurii dheeraa jiraatan hedduun keessa jiraatanidha. Yeroo ammaa ummata Jaappaan keessaa nuusa kan ta'u umuriin isaa waggaa 65 olidha. Jappaanonni uummata biraarraa haala adda ta'een umurii dheeraa jiraatu jedhamaniif sababoota ka'an keessaa: haala nyaata isaanii, tajaajila fayyaa fi dulluma keessattilee hojii itti fufuun ni eeramu.


Qorattoonni tekinooloojii gogaa dubartii waggaa 53 kan shamarree waggaa 23 fakkeessu hojjetan

Qorattoonni Yuunivarsitii Kaambiriij teeknolojii gogaa dubartii waggaa 53 waggaa 30n duubatti deebisuun shamarree waggaa 23 fakkeessu hojjetan. Akka qorattoonni kunneen jedhanitti teeknolojii umrii namaa boodatti deebisu kana qaamolee keessoo dhala namaa ittiin haaressuufis dhimma itti ba'uun ni danda'ama. Kaayyoo gooroon teeknooloojii kanaa dhibeewwan umriin deemuun walqabatee dhufan kanneen akka dhibee shukkaaraa, onnee fi rakkoolee narvii namaa mudataniif furmaata barbaaduuf ture. Teeknooloojiin amma gogaa dulloomaa dargaggeessa yookiin shamarree fakkeessu kun kan waggaa 25 dura hoolaa Doolii jedhamtu fakkeessee hojjeteedha. Yuunivarsitii Kaambiriijitti dursaan garee qorattoota Inistitiyuutii Baabiraahaam Pirofeesar Woolfi Riik, teeknooloojiin kun namootni wayita jaaran osoo dhibeen isaan hin argatin nagaa ta'anii akka yeroo dheeraa jiraataniif gargaara jechuun BBCtti himan. ''Dhimma kanarratti yeroo dheeraaf dhiphataa, karoorsaa turre. Akkuma umriin namaa deemuun dhibeen ni heddummaata, ni hammaatas. Maarree namoota dhiphina kana keessaa baasuun baayyee nama gammachiisa,'' jedhan. Haata'u malee, qorannoon kun jalqabbiirra kan jiruu fi hojiitti hiikamuuf yeroo dheeraa kan gaafatuudha jedhan. Argannoon kun gulantaa shaakallii keessa darbee gara kilinikaa seenuu dura bu'aa ba'ii hedduu keessa darbuutu irraa eegama jedhan qorataa gameessi kun. Garuu ammatti umrii gogaa namaa hir'isee argamuunsaa milkaa'ina guddaadha jedhan Piroofesar Woolfi Riik. Gogaa namaa dulloomee suntuure kan dargaggootti deebisuurratti argannoon argatame kun qorannoowwan bara 1990'oota keessa qorataman keessaa kan fudhatameedha. Yeroo sanatti qorattoonni Edinbiraa seelii gogaa fudhachuun gara micireetti erga geeddaranii booda hoolaa Doolii jedhanii waaman uumanii turan. Yeroo sanatti qorattoonni laaboraatooriitti qaama dulloome haaromsuun hoolaa yookiin ammoo nama dargaggeessa yookiin dargaggeettii ta'e/ taate uumuuf hin turre. Seelii dhala namaaf ta'u ''Embryotic Stem'' jedhamu hojjechuuf turan. Seelii kanammoo kutaalee qaama keenya dullooman haaromsuuf itti jijjiiruuf fayyadamna. Akkaataan Dooliin itti uumamatee suduudaan fooyya'aa dhufeera. Kanarraa ka'uun gareen Pirofeesar Woolfi Riik teeknooloojii isa dhumaa fayyadamuun nama umrii waggaa 53 qabu nama waggaa 23 fakkeessaniiru. "Gogaan yeroo jalqabaaf qorannoo irratti gaggeessine waggaa soddomaan duubatti deebi'e dargaggeessa yookiin dargaggeettii ta'uusaa wayita barru gammachuu kiyya to'achuun dadhabe,'' jedhan pirofeesar Riik. Bu'aa qorannoo kanaa ammatti hojiirra oolchuun kan hin taaneef, haala amma jiruun yoo hojiitti hiikame carraan dhibee kaansariin qabamuu namaa dabaluu waan danda'uufi. Haata'u malee, gogaa suntuuree haala kanaan bareechanii dargaggoo gochuun akka danda'amu erga baramee dhiibbaa cinaa inni qabu adda baasanii qolachuun nama hin dhibu. "Kaayyoon keenya akka umriin namootaa hir'isu gochuu miti. Umriisaanii hafte jiruu nagaa fi gammachuu akka jiraatan gochuudha malee. ''Namoonni nagaa ta'anii dulloomuu danda'u,'' jedhan pirofeesar Woolfi Riik.


Iskootilaand: Dubartii waahila hojiisheef kalee gumaachuun lubbuu baraarte

Namni dubartiin Ninoon Farguusan jedhamtu akka kalee isaaf gumaachitu bakka hojiisaaniitti waadaa galteef jalqaba akka qoosaatti fudhatee ture. Istuwaart Miidilitan waggoota dura haadhasaarraa kalee argatee ture, garuu ammas kaleensaa hojii dhaabuu eegale. Guyyaa tokko bakka hojiitti waahilasaa Ninoon jedhamtu waliin osoo haasa'anii isheen kalee akka gumaachuufii barbaaddu itti himte, inni garuu yeroo sana amanuu hin dandeenye. Haati daa'ima tokkoo dubartiin umrii waggaa 39 Ninoon garuu waadaasheetti cichite. Dubartiin kun jireenya ishee keessatti ''waan bu'a qabeessa tokko'' hojjechuu akka barbaaddu BBC Scotland waliin turtii taasisteen himteetti. ''Namoonni maaliif akkan tarkaanfii kana fudhe na gaafatu. Anis ilmaansaa dhiiraa lamaaf jedheen kana godhe jedheen deebiseef,'' jette. ''Anaaf daa'imman maatii malee hafuu caalaa wanti na dhukkubsu hin jiru. Ilmi koo fi ilmisaa hangafaa hiriyoota. Dhukkubsachuu nama kanaa wayitan dhagahu ilmisaa sekondii tokkoofillee abbaa malee hafuu hin qabun jedhe.'' Maatiinshee, bakka Fireench Alpis jedhamu keessa jiraatan, jalqaba tarkaanfiisheerratti gaaffii kaasanii turan, amma garuu fayyummaa Istuwaart gaafatu. "Maatiin kiyya boodatti jedhanii turan. Rakkoo an keessa darbutti hedduu dhiphatanii turan,'' jette. "Kaleen kan gumaachamu miseensa maatiif malee waahila hojiif miti jedhanii yaadaa turan. Garuu amma anis fayyee, hojii boonsaa kanas hojjechuu kootti boonaa jiru.'' "Istuwaart nama ajaayibaati, kanaafuu tarkaanfii sirriin murteesse. Waanan yaade milkeessuu kootti akkaanan gammada,'' jette dubartiin kun. Kubbaaniyyaa annisaa Intergen jedhamutti hooggantuu kan taate Ninoon, daa'imashee waggaa saddeetii waliin Edinbiraa keessa jiraatti. Dubartiin kun hanga wal'aansi baqaqsanii yaaluu Sadaasa 2017 raawwatamutti murteeshee kana iccitiidhaan qabatte, namoota waliin hojjetan biroottiyyuu hin himne. "Namni akka dhiibbaa narratti uumee sammuu koo jijjiiru hin fedhun ture. Akkan raawwadhu mirkana ture. Kanaafan namatti himuu dhiisee ofumaaf raawwadhe,'' jette. Kubbaaniyyaan isheen keessaa hojjettu, Intergen ''hojii bayeessa ajaayibsiisaa fi dhala namaaf yaaduuf barumsa ta'u,'' hojjette jechuun badhaaseera. Namni umrii waggaa 46, Istuwaart ''nama akka Ninoo waliin walbaruu kootti akkaan carra qabeessa ta'uun koon hubadhe,'' jedhe. Gaarummaan Ninoo ''bakka bu'aa fi dorgomaa kan hin qabneedha'' jechuunis ibse. "Waahillan koo kaan hojii akkanaa ni hojjetu jedhee hin yaadu. Waanti nama ajaayibummoo wanta kana salphistee ilaalaa turte. Nama addaa ta'uushee maaliin akkan ibsu hin beeku,'' jechuun jaje. Qorataan Kalee biyya UK Professor Lornaa Maarsan, namoonni miseensa maatiisaaniif kalee gumaachuun waan baratameedha, garuu nama ormaa waahila hojii ta'eef gumaachuun waan hagas mara baratame miti jedhan. UK keessatti waggaatti namoonni 100 caalan nama hin beekneef kalee ni gumaachu.


Loogiifi qollifannaa sababa ulfaatina qaamaa bakka hojiitti mudatu seerri ni hambisaa?

Ulfaatinni qaamaa adeemsa qacarrii hojii, guddina hojiifi fayyaa sammuu namootaarratti dhiibbaa hin malle uumaa waan jiruuf seerri kana dhaabuu danda'u akka qophaa'u yaadni dhiyaachaa jira. Koortinii (eeggannoof jecha kan maqaan ishee jijjiirame) kaampanii faashinii biyya Kaanadaa keessatti qacarmatee waggaa tokkoof akkuma hojjetteen qooda fudhattoota waliin walgahii godhamurratti akka hin hirmaanne taasifamuu jalqabde. Waggaa tokkoo fi ji'a jahaffaa isheetti ammoo raawwii hojii ishee gamaaggamuuf hoogganaa ishee waliin teesse. Daqiiqaa 10 hojii gaarii isheen hojjette erga itti himee booda daqiiqaawwan 20 isaan booda turan garuu haalli qaama isheetii hojii isaaniirratti dhiibbaa uumuufi waan kanaan walqabatu haasa'uun ishee dinqe, miira ishees miidhe. ''Haallii qaama kootii hojii koo miidhuu natti hime. Ifatti hojii kanaaf furdinni qaama koo baay'ee guddaa ta'uu natti hime. ''Walgahii qooda fudhattootaarratti yeroon hirmaadhu arguun akka isa saalfachiisu natti hime. Maqaa gaarii horate akkan jalaa balleesses dubbate.'' Hogganaan ishee kun jiimii deemuu akka qabduufi uffata guddina qaama ishee agarsiisu akka hin uffannellee itti hime. Uffata haaraa akka bitattu, guyyaa guyyaan meekaappii akka dibattus gorse. ''Inuman raafame. Dhugaa dubbachuuf waanan boo'uuf ka'e akka ta'etti natti dhagaahame,'' jetti. Hatattamaan miirri hojiif qabdu gadi-bu'uu, hiriyyoonni ishee waayee ishee waan yaadan irratti dhiphachuu fi akka malee jeeqamuu himti. Loogiin ulfaatina qaamaan walqabatee qaqqabu isteetota muraasa US akka Michigaan, magaalota akka Saan Firaansiiskoo, Wiskoonisiniin alatti seera qabeessa fakkaata. Dhimmoota akka koorniyaa, sanyii, amantaa fi waan saalaan walqabatan irratti seeronni loogii dhorkan bahaniiru. Ulfaatinni qaamaa garuu ammallee loogiif nama saaxilaa jira. Namootni beekaniis ta'e osoo hin beekiin ulfaatina qaamaan loogii fi miidhaa akka qaqqabsiisan namootni irra gahe hedduun ni dubbatu. Yuunivarsiitii Konneektikat biyya US keessatti muummee barnoota misooma namaafi saayinsii maatii(human development and family sciences) keessatti barsiiftuu kan ta'an Rebekaa Pool, ''ulfaatina qaamaa irratti hundaa'ee loogiin godhamu karaa adda addaan ibsama, kaan ifatti kaan dhoksaatti'' jedhu. ''Namootni hojiif qacaramuuf yoo dorgoman sababa ulfaatina qaama isaaniin loogiin irra gaha. Gahuumsa walfakkaataan nama qal'aarra namni akkaan furdaan carraa qacaramuu dhabuu guddaa qaba'' jedhan. Ragaa gahaan jiraachuu baatus, bara 2008 qorannoon gaggeeffame tokko namootni hojiitti qacaramuuf iyyatan akkaa ol furdannaan warra ulfaatina sirriidha jedhamu qaban waliin walbira yeroo qabaman hojii ofii qixa barbaadamutti bahuu dhabuufi amaloota namoomaa gaarii hin qabu ilaalchi jedhu jiraachuu ibsan. Qorannoon bara 2021'tti Pool waahillan isaanii kaan waliin qo'atan namoota qo'annichaarratti yaada kennan keessaa dhibbeentaan 58 sababa ulfaatina isaaniin bakka hojiitti waahillan isaaniirraa loogii fi qollifannaan irra gahuu agarsiiseera. Qo'annoo kana irratti Awustiraaliyaa, Kaandaadaa, Faransaay, Jarmanii, UK fi US irraa namoota 14,000 ta'anitu hirmaate. Namootni sababa ulfaatina qaama isaaniif carraa guddinaa dhaban fi haala sirrii hin taaneen waliigalteen qacarrii isaanii adda cite '' jiru jedhu Pool. Qorannoon HR professionals bara 2012 ammoo kanneen ulfaatinni qaama isaanii guddaa ta'e carraan qacarrii darbuu fi sadarkaa hooggansaa argachuu isaanii xiqqaadha jedha. Dhaabbata faashinii Koortiniin keessatti hojjettuttii waahillan ishee waggaa tokkoofi lamaan guddina yoo argatan isheen dhabuu himteetti. Michigaan keessatti ogeessa abbaa alangaa dhimmoota qacarrii hojii kan ta'an Biraayan J Faraar loogiin ulfaatina qaamaa irratti hundaa'u gosa hojii hundarratti ni calaqqisaa jedhan. Hojiilee ''hojjettootni maamilaan wal-haasa'uu feesisu'' irra hojjetan ammoo caalatti saaxilamoodha jedhan. Ristoraantiiwwan bakka gurgurtaa omishaaleefi kanneen akkasii keessatti carraa loogiifi qollifannaa guddaa ta'uu dubbatan. Gosa hojiin cinaatti koorniyaarrattis hundaa'ee loogii fi qollifannaan ulfaatina qaamaan walqabatu akkaan guddaa ta'uu Pool ni dubbatu. Dhiira ulfaatina qaamaa guddaa qabu caala dubartootni miidhaa fi qollifannaaf saaxilamoodha jedhan. Galii namni argatu irratti hundaa'uun hangi loogiifi qollifannaa ulfaatina bu'uureffate garaagarummaa akka qabaatu ogeeyyiin kun ni dubbatu. Kanneen galii gadaanaa qaban loogii isaanirra gahus hedduu waan hin ibsamneef miidhamni isanaii ni dabalaa jedhu ogeessi seeraa Faraar. Ulfaatina qaamaa irratti hundaa'uun loogiin qaqqabu gama hedduun dhiibbaa qaba. Hojii ofiirratti laafina agarsiisuu hanga fayyaa sammuutti. Akkaa ol furdachuun hanga galii namni sun argatuu xiqqeessuu akka danda'uufi kun immoo dhiira caala dubartoota akka miidhu qorannooleen akeekaniiru. Ilaalchiifi yaadni loogiin ulfaatina irratti hundaa'e amala fayyaa sirrii hin taane akka horatamu, haalli hirribaa akka jeeqamuu, aalkoolii fayyadamuu, sochii qaamaa hir'isuu fi amala nyaata lagachuu fa'a hordofsiisuu mala. Koortiniin sababa loogii irra gaheefi cenqaan jireenyaa biroon itti dabalamee boqonnaa hojii yeroo fayyaa dhaban fudhatamu (sick leave) waggaa lamaaf fudhachuuf dirqamteetti. Loogiifi miidhama sababa ulfaatina qaamaan bakka hojiitti namarra gahu hambisuuf seerii bahuu qabaa jedhu ogeeyyiin kun. Puhl ammoo seerri qofaan gahaa miti ilaalchi hawaasni dhimma kanarratti qabus jijjiiramuu qabaa jedhu. Akkuma dhimmoota koorniyaa, sanyii, amnatiifi ilaalcha saalaa irratti seerri bahe isa kanaafis seerri akka bahu ammoo dhiibbaa gochaa jiru. ''Hawaasaafi aadaa ulfaatinni gaafatama nam dhunfaati ykn agarsiisftuu nama laafaati jedhee yaadu keessa jirra'' garuu ammoo ilaalcha san jijjiiruuf seerri ni barbaachisaa jedhu Puhl. Muuxannoo irra gahe kan qoodde Courtney gama isheen seerri loogii qo4latu bahuus miidhamni sun irra gahuu akka malu akeektee garuu ammoo Kaanadaa keessa seerri akkasii akka barbaachisu himti. Boqonnaa waggaa lamaa booda hojiisheetti deebituus miidhaafi loogiin waan itti fufeef boodarra ''haala hamaa keessa bahuuf murteessuu himteetti. ''Sammuu koo keessa waayee mataa koo, waayee dandeettii hojii koo, waayee hojiin barbaaduu shakki naqeera'' jetti Courtney.


Dhukkubni rifeensi akka buqqa'u taasisu Alopiishiyaan maaliidha? Wallaansa qabaa?

"Waa'ee Olopiishiyaa kan barbaaddan jedhaan, garuu hanga isin irra gahee agartaniitti hin beektan. Dhukkuba miira namaa cabsuudha,'' jetti Emii Chiiniik. Emiin waggaa 21 irraa kaasee ture sababii dhukkuba kanaatiin rifeensa ishee dhumuu kan eegale. Taatoon beekamaan Kiiriis Rook qoosaan dhibee kanarratti hundaa'un dubbate ammoo jireenya ishee yaadachiisa. Bu'aa bahii baroota dheeraatiin booda badhaasa damee fiilmiitiin olaanaa jedhame Oskaara kan argate Wiil Simiiz tibba kana ijoo dubbii ta'eera. Haatii warraa Wiil Simiiz Jeedaa Piinkeet bara 2019 ture dhukkuba kanaan kan qabamte. Wiil Simiiz qoosaan waahilli isaa waa'ee haadha warraa isaa dubbati kan aarsees waahillan oggummaa jajjaboo duratti ka'ee kaballaa Kiriis Rookiitti cufe. Suuraan yoo Wiil Kiriis hanga lafti itti naanna'uutti kabu agarsiisuuf miiliyoonoota hedduun ilaalameera. Sababii kaballaa kanaatinis ummanni addunyaa bakka lamaatti baheera. Kaan kabalaa kun Kiriisiitti ni xinnaataa yoo jedhan kaan ammoo rukuttaa maaltu fidee jechaa jiru. Haata'u malee waa'ee dhibeen Aloopiishiyaa jedhamu kanaa hubachiisuuf taateen mudate waan fayyade fakkaata. Dubartiin waggaa 26 kan taatee Emiin Kiriis Rook maqaa Jeedaa kaasuu maaliif akka barbaachise naaf hin galle jetti. ''Waan sarara darbe natti fakkaata'' jetti yoo gochaa Kiriis Rook balaaleeffatu.Emiin osoo rifeensa nam-tochee hin kaawwatiin manaa hin baatu. ''Gonkumaa kan nama kofalchiisu miti. Dhibee biraa irratti akkuma hin qoofamne hundaa kanaanis qoosuu hin qabu ture. Dhimmsaa qoosaa miti,'' jetti. ''Dhugaadha dhibeen kun lubbuuf hin sodaachisu ta'a. Garuu ammoo dhiibbaan xin-sammu inni qaqabsiisu salphaa miti,'' jetti. Emiin rifeensa ishee hunda kan dhabde torbanoota sadii keessatti. Jalqaba suuta eegaluun torban sdii keessatti akkum Jeedaa riifeensa ishee guutuu dhabde. Har'alleen waggoota jahaan booda waa itti uffattu malee bahu hin dandeessu. Emiin Wiil Smiizi maaliif akka haasaa Kiriis Rookiitti aaree naaf gala jetti. ''Inni akkuma jaalallee kiyaa waan baayyee keessa darbeera ta'a,'' jetti. ''Yeroo hunda ganama yoo sirree irraa ka'u imiimaantu na qaba. Rifeensa hangamii akkan dhabe jaalallee kiyyattiin agarsiisa. Gara alaa akkan hin baaneef sababan barbaada. Wiil Simiizis rakkoon Jeedaa galameefii ta'a.'' Emiin taateen kun hubannoo namoonni waa'ee dhukkuba kanaarratti qaban akka dabale abdatti. Aloopiishiyaan maal? Oloopiishiyaan dhibee akka rifeensi buqqa'u taasisuudha. Dhukubichis sababii dhiibee gara biraa ykn hirina wantoota qaama keenya keessa jiranitiin dhufuu danda'a. Dhukubiichii umurii ykn saalaan gargar hin baasu. Nama kamuu qabu danda'a. Ta'ulleen kanneen umuriinsaanii waggaa 30-60 jiru caalaa miidha. Daa'imman waggaa sadii gadii baayinaan hin miidhamaniin. Dhibeen kunis UK keessatti namooya kuma 65 ta'an akka miidhee himama. Dhukkubichi gosa adda addaa qaba. Gosti muraasni riifeensa hanga ta'e qofaa yoo harcaasuu, rifeensichi deebiisee biqiiluu ni danda'a. Dhukubbin kunis yeroo baayyee buqqee mataa riifeensa malee haa himbisulleen malee, qaama keenya rifeensi irra biqilu kamuu miidhu danda'a. Yeroo baayyee dhukkubichaan qabamu keny kan hubannu erga rifeensi baayyeen mataa keenya irraa harica'een boodadha. Wallaansa Marsariitiin WBMD jedhamuufi odeeffannoowwan dhukkubootaafi malawwan ittisa isaanii kennu tokkos dhukkubni kun qoricha qabaachuu hima. Haata'u malee tarkaanfiin jalqabaa akkuma mallattoon mudateen hakiimii mariisiisuudha. Haaluma hakimiin hajajuun qorichiicha fudhachuun filmaata jalqabaati. Kan biraa ammoo aduun akka buqqee mataatti hin baayyaneef riifeensa namtolchee dabalee wantoota biraatiin haguuguudha. Kana malees dhiphina hir'isuun namoota dhibee kanaan qabamaniif gorfama.


Fayyaa: Namni jalqabaa addunyaarratti onneen booyyee galfameef ji'a lama booda boqote

Hospitaalli biyya US lammiin biyyattii ji'a lama dura waldhaansa baqaqsanii yaaluun onneen sanyii booyyee fooyya'aa dhaabateef boqochuu beeksise. Deeviid Baaneet kan dhukkuba onnee (terminal heart disease) waldhaansa baqaqsanii yaaluun onneen booyyee erga dhaabateef booda ji'a lamaaf lubbuun jiraachuu danda'ee ture. Namni ganna 57 kun guyyaa kaleessaa lubbuun darbuu isaa dura guyyootaa baayyeef haalli fayyaa isaa akkaan hammaachaa akka dhufe dooktaroonni Baaltimoor isa hordofaa turan dubbataniiru. Baaneet waldhaansi baqaqsanii yaaluu kun taasifamuun durayyuu rakkoo waldhaansi kun fiduu malu hubatee ture. Dookataroonni gidduugala meedikaalaa Meerilaand qaama meedikaalaa US to'aturraa opireeshinii kana akka gaggeessan hayyama argatanii turan. Hayyamichi kan argame ammoo Baneet onnee namaa argachuuf hiree waan hin qabneefi yaalii kanaan ala lubbuun kan hin turre ta'uu isaati. Opireeshiniin onnee sanyii booyyee taasifamuufiin duras torbanoota jahaaf lubbuun akka turuu danda'u maashinaan deeggaramaa ture. Namni kun Amajjii 7 waldhaansa kana erga argatee torbanoota itti aanan maatii wajjiin yeroo gaarii dabarsee manatti deebi'ee saree isaa Luusii arguu akka barbaadu himaa ture. Atattamaan haalli fayyaa isaa hammaachuun garuu ogeeyyii fayyaa gaddisiiseera. ''Dhukkubsataa goota fi gaarummaa qabu hanga dhumaatti falmateedha'' jedhan hakiimni oppireeshinii Baartileey Giriifit. Hakiimni kun ogeessa opireeshinii seenaa addunyaa keessatti isa jalqabaa ta'e Baaneetiif hojjetan yeroo ta'an ibsa hospitaalichi baase keessatti akkas jechuun isaanii gabaasame. Ilmi nama ganna 57 kanaa Daaviid waldhaansi abbaa isaa kun ''jalqaba abdachiisaa malee dhuma mitii'' jechuu isaa AFP'n gabaaseera. Itti dabaluunis ''yaalii seena qabeessa kana keessatti kalaqawwan hojjetaman, abjuuwwan sodaachisoo fi halkanoota hirriba malee darban hundaaf galata galchina'' jedhan. Dr Giriifit sarjariin nama amma lubbuun darbeef hojjetame addunyaan hanqina qaama keessoo dhala namaa bakka buusuuf argaa jiru furuuf tarkaanfii tokko gara fuuladuraatti nu tarkaanfachiiseera jedhan. Ammaan tana US keessatti guyyaa guyyaan namoonni 17 qaama keessoo isaaniif bakka bu'u osoo eeganii lubbuun darbu. Kumootni dhibbi ammoo dabaree arjoomtotaa eegu. Amma dura vaalvii booyyee fayyadamuun baratamaafi milkaahaa dhufeera. Kan amma yaalamaa jiru qaama keessoo bineensotaa akka onnee guutuu isaa fayyadamuudha.