Guyyoota 7nuu hojiimarra: Jiruu rakkisaa hojjetoota manaa warra moototaafi sooreyyoota Qataar

Yeroo Waancaan Addunyaa Qaataar Dohaa kessatti gaggeeffamaa jirutti, seenaan mirga namoomaa Qataar qeeqamuutti jira. Dhimma mirga hojjetoota biyya biroo ijaarsa istaadiyeemotaafi hoteelootaa irratti hirmaataniin wal qabatee waan hedduun barreefameera, ta’us garuu mirgi hojjettoota manaa biyya biraa irraa deemuun dureeyyiifi maatii moototaaf hojjetanii akkamii? BBC’n wa’ee hojii saatii dheeraa boqonnaa guyyaa tokkittiillee utuu hin argatiin hojjetamuu irratti hojjetoota manaa lama hasoofsiiseera. Gilaadis (maqaa ishee isa sirrii miti) erga hojjechiistoonni ishee rafanii booda turtii karaa intarneetaan BBC waliin taasisteen, guyya guyyaan ganama sa’aatii 2:00 irraa eegaltee hanga halkan keessaa sa’aatii 5:00tti akka hojjettu himteetti. Mana qulqulleessiti, nyaata qixeessuu irratti gargaarti, akkasumas ijjoollee isaanii kunuunsiti. Nyaata maatii sana irraa hafe akka nyaattuufi ji’oota 18 dura maatii kanaaf hojjechuu erga eegaltee as guyyaa tokkittiillee boqonnaa akka hin arganne himti. Dubartii ganna 40 keessaa lammii Filippiins kan taate Gilaadis, “aaddeen na hojjechiistu maraattuudha. Guyya guyyaan natti iyyiti,” jetti. Qataar dorgommii Waancaa Addunyaa 2022 qopheessuu mo’achuu ishee dura, hojjettoonni biyya biroo, eeyyama hojjechiistoota isaaniin ala hojii jijjiirachuu ykn biyyattii keessaa ba’uu hin danda’ani. Biyyootii Galfii hedduu keessatti ammayyuu haala wal fakkaataatu jira. Qeeqa irra ga’een booda, Qataar jijjiirraa seeraa gooteetti ta’us garuu seerri kun yeroo hunda hojiirra hin oolu. Fakkeenyaaf, hojjechiiftonni Gilaadis paaspoortii ishee ammayyuu qabatanii jiru. Yoo biyyaa ba’uuf jecha, paaspootii ishee gaafatte deebisanii ni kennuufimoo hin kennan kan jedhu hin beektu. Ta’us garuu Gilaadis akka carraa qabeettii taatetti yaaddi. Sababiin isaas akka hojjetoota manaa lammii biyyoota biroo tokko tokko osoo hin taane, isheen bilbila ishee qabachuu dandeesseetti. Dabalataanis, miidhaan qaamaa irra hin ga’u. Qataar keessatti, miidhaan qaamaa hojjetoota manaa hedduu irra ga’a jetti. Sababni biraa isheen hojii ishee kanaan itti fufuuf barbaadduuf, waan umurii ishee kanatti hojii kanarra fooyya’a ta’e nan argadha jettee hin yaadneefidha. Ji’atti miindaa Riyaalii 1,500 ykn gara doolara 400 argatti, hunda isaas maatii ishee biyyashee jiran gargaaruuf ni ergiti. Dhabbata hojjettoota lammii Filippiinoo biyya biro jiran gargaaru Migraantee jedhamu irraa Johaanaa Konsepshin  akka jettutti, hojjettoonni hedduun haala hamaa keessa jiran dubbachuu irraa of ni qusatu sababiin isaas maatii isaanii biyyatti hafan gargaaruun xiyyeeffannoo isaanii dursaa waan ta’eefidha. Ta’us garuu hojjettoonni biyyootii Galfii keessa jiran yeroo ifatti dubbachuuf jabina argatan, yeroo hedduu miidhaa cimaa irra ga’u ni ibsu jetti. Dubartiin tokko hojjachiisaan ishee yeroo aaruu maatii ishee boolla mana fincaanii keessatti akka gadi dhiibuu akkasumas nyaataa fi bishaan akka ishee dhowwatu himuu ishee Johaanaan himteetti. Altiyaan (maqaa ishee isa sirrii miti) mana maatii moototaa Al Taanii keessa kan hojjetu yoo ta’u, maatiin kun bilbila, uffannaa, faayaa fi kophee isheen Filippiinsi keessatti bitachuu hin dandeenye akka kennaniif himti. Haalli jireenyaa waan itti cimeef gara Qataar dhufu kan himtu Altiyaan, hojjettoonni manaa isheen TikTok fi Facebook irratti yeroo nyaataafi nama isaan gargaaru barbaacha kadhatan argitu, akka ishee akka hin carromne himti. Ta’us garuu bakka “hojiif gaariidha” jettu kana keessa hojjachuun akka salphaa hin taanes Altiyaan ni himti. Hojiin barii sa’aatoo 12:30 irratti akka eegalu himuun, “hojjetooti hedduu waan taaneef hojiin ni salphata,” jetti. Cireen erga nyaatamee booda mana qulqulleessanii laaqanaaf qophaa’uun booda hanga sa’aatiin irbaaataa ga’utti sa’atii 9 irraa hanga 12’tti kutaa isaanii keessa akka boqotan himteetti. Erga irbaatii nyaatamee booda, hojii ishee fixnaan Altiyaan yoo feete mooraa keessaa ba’uu aka dandeessu himti. Maatiin moototaa paaspoortii ishee qabatanii hin jiranii ta’us garuu seera Qataariin ka’ameeruu utuu hin hordofiin guyya guyyaan boqonnaa malee hojjetti. Kun maatii isheef gargaarsa maallaqaa ijoo taasisuuf aarsaa kaffaluu dandeessu akka ta’e himti. Manilaa irraa hojjetoota Filippiinoo fi qacartoota dureeyyi Galfii keessa jiran waliin wal qunnamsiistu, Meerii Giraas Moraales akka jettutti, mana moototaa keessa hojjechuun hojii “barbaadamudha.” “Bu’aa baayyee qaba. Maatiileenis gaarummaa qabu,” jetti. Ta’us garuu maatileen moototaa qacarriif ulaagaalee addaa akka qaban ibsiteetti. “Dubartoonni maatii moototaa Qataariif hojjatan umurii ganna 24 fi 35 gidduu ta’uu qaba akkasumas bareedduu ta’u qabdi,“ jetti Moraales. Johaanaan akka jettutti haalli hojii Altiyaan ibsitu dhugaa akka ta’u nan hawwa jechuun, ta’us garuu “utuu Qataar keessaa jiraattuufi maatii akkanaaf utuu hojjettuu waan isheen jette dhugaamoo miti kan jedhu adda baasuu hin dandeenyu,” jetti. Sababiin isaas namootni maatii moototaaf hojjechaa turan erga Qataar gadhiisanii booda komii isaanii ibsataniiru. BBC’n maatii moototaa Qatarii fi imbaasii Qataar Landan jedhu irraaa yaada argachuuf gaaffii dhiyeessus, ammatti deebii hin arganne.


Waancaa Addunyaa: Beeljiyeem Morookoon mo'amuun dheekkamsa kaase

Waancaa Addunyaa Qaataar diraamaa hedduun irratti mul’ataa jiruun Morookoon akka sadarkaa FIFA'n baasutti addunyaa irratti lammaffaa kan taate Beeljiyeem mo’achuun seenaa haaraa galmeessiteetti. Taphattoota ciccimoo addunyaa irratti gurra guddaa qaban akka De Biruune , Edin Hazaard fi kaan qabattee Beeljiyeem garee Waancaa Addunyaa 2022 kana irrattis tilmaamni guddaan kennameef ture keessaa turte. Haata'u malee, tapha Dilbata kaleessaa Morookoo waliin taphataniin Beeljiyeem 2-0  mo'amteetti. Morokootiif gooliiwwan Abdulhamiid Sabiiriifi Zakkaariyaa Abuuklaal lakkoofsisan istaadiyeemii Al-Tumaamaa irraa hanga magaalaa Morokoo Raabaatitti gammachuun lammilee biyyattii lafa dhiichiseera. Faallaa kanaan ammoo magaalaan Biraasels mormii guddaan raafamtee hanga poolisiin aara imimmaanessu dhukaasee bittimsutti gaheera. Mo'amuu garee kubbaa miilaa biyyaalessaa Beeljiyeem hordofee magaalaa guddoo biyyattii keessatti mormiin dhaga'amaa jira. Tapha jalqabaatiin garuu Beeljiyeem Kanaadaa 1- 0 mo'attee turte. Amma garuu garee biyyaalessaa biyya Afrikaa taate Morookoon adabamaniiru. Waancaa Addunyaa 2022 kana keessaa guutummaan guutuutti hin baane garuu carraan isaanii hedduu qallatteetti. Taphattoonni garee biyyaalessaa dulloomaniiru kan jedhu komiin irratti ka’aa jira. Leenjisaan garee kanaa Roobertoo Maartinez mataan isaanii gareen isaanii rakkoowwan gurguddoo akka qaban amananiiru. Kevin de Biruuna saatii tokkoof erga taphateen booda taphataa biraan jijjiiramee baheera. Taphataan sarara duraa Beeljiyeemiif goolii hedduu lakkoofsisuun rikkardii qabatee jiru Roomeluu Lukaakuu yeroo dheeraatiif miidhaarra turee amma taphatti deebiyuuf jira. Ramaddii B kanuma keessatti kaleessa kan milkoofte Kirooshiyaan garee kana keessatti dursa qabachuu dandeesseetti. Kirooshiyaan Kanaadaa 4-1 mo’achuun ture kan carraa marsaa itti aanutti darbuu qabdu kan cimsatte. Kirooshiyaafi Morookoon ramaddii B keessatti qaphxii afur qabaachuun dursaa kan jiran yoo ta’u, Beeljiyeem qabxii tokko, Kanaadaan ammoo qabxii tokko malee duraafi duubaan sadarkaa sadaffaafi afraffaa qabataniiru. Marsaa itti aanuun taphawwan Kanaadaan Morookoo waliin, Kirooshiyaan ammoo Beeljiyeem waliin taasisan ramaddii kana keessaa biyyoota darban adda baasuuf ta’a. Tapha Ramaddii E baayyee eegamaa ture keessaa kan Ispeeniifi Jarman waliin halkan sa’aatii afurii booda taphatan tokko walqixaan xumurameera. Tapha to’achuudhaan kan jalqaban warri Ispeen, gooliis lakkoofsisuun dursa qabatanii turan. Goolii taphataan Ispeen Alvaaroo Moraataa galcheen ture Ispeen kan dursa qabatte. Erga gooliin irratti lakkaa’ameen booda dhiibbaa uumanii taphachuu kan danda’an warri Jarman, isaaniifis jijjiiramee kan gale Niklaas Fulkuug goolii tokko lakkoofsisuun walqixa ta’uu danda’aniiru. Tapha biraa garee kanaatiin Jaappaan Kostaarikaatiin 1-0 mo’amteetti. Jarman mo'achuun ajaa’iba kan jedhamte Jappaan, tapha lammaffaa irratti harka kenniteetti. Kostaarikaan tapha jalqabaatiin Ispeeniin 7-0n mo’amte ammoo kaleessa Jappaaniin 1-0n mo’achuun abdii haaromsatteetti.


Motummaan Eertiraa ergamtoonni naannichaa maraataa jiru jedhe

Motummaan Eeritiraa Kaataar humnootii adda addaatti fayyadamuun aanga'oota biyyashee ajjeessuuf karoora qabaachuu irra gaheera jechuun beeksiiseera. Ibsi motummaan Eeritiraa baaseen akka mul'iseetti, Qaataar gochawwan shororkeessuummaa adda addaa fi biyyattii keessatti mormiin akka uumamuuf hojii qindeessuu hojjataa jiraachu bira geesseetti. Gocha kanaafis biyya ollaan kan taatee Suudaaniin akka riqichaatti fayyadamuunnagaa biyyattii booreessuuf deegarsa Kaataariin gochiiwwan adda addaaa hojjatamaa jiraachu Ministeeri Beeksiisa biyyatti ibsa baaseen mul'iseera. Ibsi ''Kaataariif ergamtoonni ishee haalli maraatuu saanii dabalaa jira'' jechuun kan eegalu, ''Qaataariifi waltaatoonni ishee mormiitoota Eeritiraafi oggantoota siyaasaa akkaasumas dargaggoota kakaasuun meeshaa waraanaa akka hidhataniifi mormiin akka ka'uuf qophooftee jirti,'' jechuun himata. Kana malees ''Mormiitoota Isilaamaa Eeritiraa barsiifata amantaa itti lalabuun uummata Eeritiraa jiduutti jibba babal'isuun, Musiliimooti ummatata kaan irratti akka ka'an oduu tamsaasaa jirti,'' jedha. Akkasumas  waan sarbamni mirgoota namoomaa Eeritiraa keessa jiruutti viidiyoowwan qopheessuun mormiifi okkarri akka gaggeefamuuf jajjabeessaafi meeshaalee waraan dhiyeessuun motummichi Kaataar kan himate. Kanaanis dhaabbilee dinagdee biyyattii irratti halleellaan akka raawwatamuufi badiinsi akka umamuufi akkasumas qondaaltoota olaanoofi dhaggeetti qaban akka ajjeefamaniif leenjii kennaa jirti jedheera. Baha Suudaanittis walitti bu'iinsa saboota jidduutti uumuu gama ilaaluunis ''karoora nama dinqisiisu'' qopheessuun sochiin taasifamaa jiraachu ibsichi beeksiseera. Bara darbees baatii Ebla keessaa Turkiifi Kaataar biyyattii irratti gocha balleessaa raawwachuuf qophii taasisaa jiraachusaanii Motummaan Eeritiraa himachuunisaa ni yaadatama. Turkiin bara kana keessaa garee 'Mana maree Ulaamaa Eeritiraa' jedhamuun kan beekamu  akka waajjirasaa saaqqatuuf heeyyamuun ishee eeruun, kanas gocha 'balleessaa' jedheenii kan ooluudha jechuun kaa'a ibsichi. Manni Marii Ulamaa Eeritiraa (Majlisi Shuraa Raabiixaa Uulaama'i Eeritiraa) Suudaaniitti sochii oomaa akka hinqabaannee miseensi garee kan ta'an Mahaammad Jumaa BBC'tti himaniiru. Motummaan ammoo Eeirtiraa ''Gocha badaa kana gama addaa addaatiin deegartuu Kaataar fi gocha badaa akkasitiif naannooshee dabarsite kan kennee sirna Suudaaniin kan raawwatamuudha'' jechuun himata. Eeritiraan walitti dhufenya cimaa Kaataar waliin qabaachaa turte waan laafeef fuulashee gara walta'iinsa siyaasa Jiddugala Bahaatt kan Saawudii Arabiyaan ogganamuutti garagalfattee jirti. Waggoota afuriin duras gamtaa Saawudiin oggannamuufi loltummaa jidduugaliinsa Yemen deegaruuf qophii ta'ushee Eeritiraan beeksisfte turte. Gamtaan Jiddugala Bahaa kan Saawudiifi Imiraatoonni keessatti argaman erga Kaataar qoodaniifi daandiiwwan lafoofi galaanaa isheeratti qoqophaa kaa'aniin booda tarkiin michuu Kaataar ta'unshee ni yaadatama.


Shaampiyoonaa Atileetiksii Adunyaa: Dohaatti atileetotni 28 fiigicha Maraatoonii addaan kutanii bahan

Atileetiin Keeniyaa Ruut Chepingetiin fiigicha Maraatoonii Shaampiyoonaa Atileetiksii Adunyaa Dohaatti gaggeeffame mo'atte. Atileetotni 68 dorgomii fiigicha Maraatoonii dubartootaa walumaan eegalanii turanilleen, 28 kan tahan addaan kutanii bahuuf dirqamaniiru. Fiigicha halkan walakkkaa eegale kana irratti atileet Biriiton Chaarloottee kanneen adda kutanii bahan keessaa yoo taatu  tempireecherri isaa 32C fi laboobni ho'ichaan uumame ammoo 70% taha. Qindeessitootni dorgommichaa figicha Maraatooniif haala qilleensaa irratti sodaan jiraatus akkaataadhuma jalqaba karoorfameen ture kan gaggeessan. Leenjisaan Maraatoonii Itoophiyaa Hajii Adiloo Roobaa atileetotni Itoophiyaa sadii addaan kutanii bahuu himaniiru. Maraatoonii Tokiyoo kan mo'atte Ruut Aagaas akkasuma dorgommicha addaan kutuuini kan baate.Haala akkasii kana keessatti fiigicha maraatoonii biyya keenya keessatti iyyuu fiignee hin beeknu jedhe Haajii Adiloo Roobaa. ''Namootni meeqa akka xumuran ilaaluun barbaada'' jedhe. Atileetiin Keeniyaa ganna 23 warqee kan argatte yoo tahu sa'a 2:32 :43 itti fudhateera. Shaampiyoonaa kan turte atileetiin Baahireen Ruut Chelimoo 2ffaan xumurte. Fiigicha Maraatooniin seenaa Biriiten keessatti saffisa guddaa qabaachuun atileetii 3ffaa kan taate Purdee jedhamtu marsaa 3ffaan yommuu eegalu adda kuttee baate. Fiigicha kana sadarkaa 3ffaan kan xumurte ammoo atileetii Namibiyaa Haaliyaa Johaannisidha.


Fincila Yaman: Gareen finciltootaa Yaman magaalaa Aden to'atan

Gareen finciltootaa Yaman biyya fottoqsuuf waraana irra jiran loltoota mootummaaf amanamo tahan waliin guyyootaaf waraana irra turuun magaalaa Aden kan teessoo mootummaa taate to'achuu beeksisan. Humnootni UAE irraa deeggarsa qabu jedhaman kunneen, mana maree ce'umsaa Kibba Yaman kan deeggaran yoo tahu mootummaa of danda'e Kibba Yaman qofaatti hundeessuu barbaadu. Humnootni kunneen masaraa mootummaa fi buufata waraanaa mootummaa to'annoo isaanii jala galfachuu himan. Mootummaan ammoo Fonqolcha mootummaati jechuun ibse. Haleellaan Sawud Arabiyaadhaan finciltoota Hawutii irratti gaggeeffamaa tures oduu kana booda waan fashalaa'e fakkata. Sawudiin gareewwan waraana irra jiran magaala keessatti dhukaasa dhaabuu qabu jechuun waamicha taasifteetti. Qaama kana cabsee haleellaa bane irrattis tarkaanfiii waraanaa akka fudhattu beeksisuun. Gareen Kibba Yaman fottoqsuuf barbaadan [Separatists] jedhaman waraana dhaabuuf waliigalaniiru. Kun har'a irraa eegalee kan hojiitti hiikamu akka tahes himameera. Magaalaan buufata doonii, Aden teessoo yeroo bulchiinsa pireezidaanti Abdaraabuu Manasuur yoo  tahu, pirezidaantichi ofii isaanii magaalaa Riyaad akka jiran himam. Humnoota waraanaa mana maree ce'emsa Kibba Yaman irraa akka dhagahametti masaraan mootummaa kaleessa galgala kan to'atame  himan. Humnootni waraanaa Masaraa eegan 200 ol tahanis karaa nagaa dhukaasa malee akka keessaa baafaman qondaalli garee finciltootaa kun himaniiru. Namootni ijaan argan AFPtti akka himanitti ammoo masaraan mootummaa Yaman dabarfamee garichatti kennameera. Ministeerri dhimma alaa biyyattii ammoo haalicha ''kun mootummaa beekamtii idila adunyaa qabu irratti fonqolcha gaggeessuudha jechuun ibse. Humnootni finciltootaa buufata waraanaa mootummaas to'annoo isaanii jala galchaniiru. Garee kana leenjisuun kan hidhachiiste UAE ammoo amma tasgabbaa'uun xiyyeeffannoo keessan gara garee Iraniin deeggaraman Hawutii kan bara 2014 magaala Sana'aa qabatanitti deebisaa jette. Dhaabbatni 'Doctors Without Borders' jedhaman ammoo Aden dirree waraanaa taateetti jechuun sa'a 24 keessatti namoota miidhaman 119'f yaalii akka kenne beeksiseera. Namoota nagaa dabalatee 70 ol akka ajjeefaman ammoo AP qaama nageenyaa Yaman wabeeffachuun gabaaseera.


Atileet Ganzabee Dibaabaa miidhamaan dorgommii Shaampiyoonaa atileetiksii Adunyaa Dohaatti gaggeeffamuun ala taate . Bara 2015 fiigicha meetira 1,500'n shaampiyoonaa adunyaa kan taate Ganzabeen miidhama miilla ishee irratti ishee mudateen Shaampiyoonaa Atileetiksii Adunyaan ala tahuushee fuula Inistaagiraamii ishee irratti barreessiteetti. Atileetiin ganna 28 Ganzabeen fageenya 1,500m rikardii adunyaa of harkatti galfattee qabdi. Kunis bara 2015 dorgommii Beejingitti gaggeeffameen yoo tahu baruma sana sa'aatii rikardii adunyaa tahe daqiiqaa 3fi sekondii 50 fi maayikiroo sekendii 07 tahe galmeesisteetti. Ganzabeen miidhama koomee ishee mirgaa dorgommii Diyaamandi Liigii Zuurikitti gaggeeffame irratti ishee mudateen kan Dohaatti qophaa'e irratti hirmaachuu akka hin dandeenye barreesiteetti. ''Akka carraa tahee Shaampiyoonaa Atileetiksii Dohaatti qophaa'e irratti hin argamu. Cimee deebi'ee dhufuuf hojjechaan jira'' jettee suuraa ishee waliin maxxansiteetti. Atileetiin lammii Nezerlaandis Siifan Hasan fageenyicha irratti atileetii Ganzabeetti aantee sa'aatii fooyya'aa qabdudha. Atileetiin Keeniyaa Feez Chepingetik Kipyegon akkasuma erga yeroo dhiyoon as injifannootti deebitee ni morkatti jedhamee eegama. Fiigicha gufachiisaa adunyaa fi Olompikaan shaampiyoonaa kan taate Feez Chepingetik Kipyegon morkii cimaa ni taasifti jedhamee eegama. Dorgommiin kun Fulbaana 27 hanga Onkoloolessa 6tti Dohaatti gaggeeffama


Mosaajii Israa’el gaazixeessitoota Al Jeziraa hedduu ‘basaasuuf’ oolfame

Gaazixeessitootni Al Jeziraa hedduu mosaajii basaasaa dhaabbanni Israa’eel ‘NSO Group’jedhamu hojjateen basaasamaa akka turan qorattoonni nageeyummaa saayibiirii qoratan himan. Haleellaan saayibarii kun gaazixeessitoota TV gubbaatti oduu dubbisanii fi hoji-gaggeessitoota dhaabbaticha dabalatee, hojjattoota dhaabbatichaa 36  irratti qiyyafate jedhee akka yaaadu gabaasni dhaabni qorannoo sitizin laab, yunvarsiitiin Torontoo maxxanse kan agarsiisu. Hojjattoota dhaabbaticha basaasuuf mojaasii bilbila Aayifooniitti(iPhone) dhimma bahaniiru jedha gabaasichi. DHaabbanni Israa’el ‘NSO Group’ jedhamu garuu, haleellaa saayibarii kana hin raawwanne,’’ragaa quubsaa kana agarsiisu hin qabani’’jedhee waakkate. Qarattoonni garuu, namoonni haleellaa kana raawwatan lama bilbila moobaayilii gaazixeessitoota Al Jeziraa kan basaasaa turaniif Sa’ud Arabiyaa fi mootummaa Gamtaa Emiretoota Arabaaf(UAE) akka ture himaniiru. Sitizin Laab dhaabbanni jedhamu bilbiilli gaazixeessoota Al Jeziraa basaasama jiraachuu ogeessi qorannoo filmii Al Jeziraa Tamir Almisahal akeekkachise ture. ‘Mosaajii basaasaa Pegasus’ Aab Almisahal bilbillisaa butamuu yaaddoo akka qabu Sitizan Laabitti himuun, gocha bilbila isaarratti raawwatamu akka hordofan erga eeyyamefiin booda irra qaqqabame. Dhaabbatichi bibila Almisahal irratti haleellaan raawwatama akka ture Adolessa 19, bara 2020 hubanneerra jedhe. Dubbi himaan‘NSO Group’ garuu‘’himanichi tilmaamarraa madde, ragaa quubsaa NSO dhimmicha duuba jiraachuu agarsiisu hin qabanii’’jechuun deebisaniiru. Itti dabaluun, dhaabbatichi moosaajii mootummaan yakkoota gurmiin raawwatamanii fi  shororkeessummaa akka ittiin qolatuuf akka kennaniif ibsaniiru. ‘NSO Group’ addunyaan tasgabbii akka qabattuuf ‘’dadhabbii malee ni hojjataa’’jedhan. Dubbi himaan dhaabbata Appiil, maamiltoonni isaanii odeeffannoon isaanii akka hin hatamneef moosajii fooyyeeffamee(IOS 14) bilbilasaaniirratti buufatanii akka itti fayyadaman gorsan. ‘’Haleellaan qorannoo gaggeeffame keessatti ibsame kun biyyoonni muraasni namoota dhuunfaa muraasa irratti qiyyaafachuu kan agarsiisu’ jedhan dubbi himaan dhaabbata Appiil. BBC’n dhimma kanarratti yaadasaanii akka kennaniif Al Jeziraa fi imbaasii Sa’ud Arabiyaa Landanitti argamu haasofsiisee ture.


Maddi waldhibdee Ertiraafi Kuwaataar maali?

Eertiraan biyyoota Arabaa Bahaa Giddu-galeessaafi galoo galaana waliin walitti dhufeenya waggoota dheeraaf ture qabdi. Yeroo dhihoo as garuu walitti dhufeenyi michuu duraanii kan taate Kuwaataar waliin ture qabbanaa'aa dhufuun hanga ifatti wal himachu irra gahaniiru. Mootummaan Eertiraa Kuwaataar faana waldhabdee cimaa keessaa galuusheetiin ji'oota darban keessa mootummaan Kuwaataar mootummaa Eertiraa dadhabsiisuuf yaaliiwwan adda addaa taasisee jechuun himannaa cimaa yoo dhiheessitu, Kuwaataar gamasheetiin yeroo garagaraatti himannaa hunda haalaa turte. Eertiraan komii dhiheessaa kan turte Kuwaataar qofarratti osoo hin tanaee; Sudaaniifi Turkirrattillee. Kanneen keessaa tokko Kuwaatar araara Itoophiyaafi Eertiraa jiddutti uumameen gammachuu hin qabdu jechuun komatu. Waggaa darbe ji'a Ebla keessa ibsi mootummaa Eertiraarraa bahe biyyoota sadiin kan ilaalatu ture. Kanaanis Kuwaataariifi Sudaan hojii "hamaa" akka hojjachaa jiraniifi Turkiinis kana keessatti hirmaataa akka jirtu kan ibsudha. Keessumaayyuu Turkiin teessoosaa Sudaan kan taasise Mana Maree Musliimaa deeggaruun Eertiraa dadhabsiisuuf hojjachaa jirti, Sudaanis ishee deeggaraa jirti jechuun himannaa banuun ishee ni yaadatama. Ji'a darbe Ministirri Beeksisaa Eertiraa ibsa baaseen; "Kuwaataarifi deeggartoonni ishee mormiitoota mootummaa Eertiraa, hoggantoota paartiilee siyaasaafi dargaggeeyyii hidhachiisuun mormii akka kaasan qopheessitee jirti," jechuun himannaa irratti baneera. Himannaan kun "soba" jechuun gatii kan dhabsiiste Kuwaataar gamasheetiin garee Eertiraa keessa jiru kamiyyuu waliin walitti dhufeenya homaa akka hin qabne beeksistee jirti.  Ministirri hajaa alaa Kuwaataar Kuwaataaritti ambaasaadara Eertiraa muuduun sanada mormii biyyisaanii himannaa "mormii" ibsu kennaniiru. Eeritraafi Kuwaataar walitti  dhufu turanii? Yeroo ta'e wayii pirezidant Isaayaas Afaworqii biyyoota irra deddeebiin daawwatan keessaa Kuwaataar filannoosaanii jalqabaa turte. Walitti dhufeenyi biyyoota lamaanii jabaa akka ture namoonni siyaasa naannichaaf dhiheenya qaban ni dubbatu. Kanarraa kan ka'e waggoota 10 dura waldhabdee daangaan kun naaf mala jedhuun Eertiraafi Jibuutii jiddutti uumameen biyyoota lamaan jiddutti waliigalteen akka uumamu gochuurraa darbitee Kuwaataar daangaa biyyoota lamaaniirratti loltoonni nageenya eegsisan hamma bobaasutti geessee turte. Kunis michooma Eertiraan Kuwaataar faana qabu kan agarsiisuudha. Eertiraan Sudaaniifi Kuwaataar irratti himannaa banuusheetiin dura "araara Beeja" jedhamuun kan beekamu rakkinna Sudaan Kaabaa ture hiikuuf waliigaltee akka biyyasheetti akka mallatteessan gooteetti. Boodarratti garuu walitti dhufeenyi biyyoota lamaan kanneen qabbanaa'aa dhufuutu himama. Kuwaataaris loltoota ishee daangaarraa kaafte. Xiinxalaa siyaasaa biyyoota Bahaafi Baha Giddugaleessaa Afrikaa kan ta'an Obbo Abduraahimaad Sayid Abuhaashim sababii walmorkii biyyoota lamaanii akkanatti ibsu. Biyyoonni Arabaa Galfii irratti argaman Yuunaayitid Arab Emireetisiifi Saawudii Arabiyaa ejjannoo Kuwaataariin mormuu qabaachuun qoqqobbii geejjiba lafoofi bishaan irraa kaa'aniiru. Eertiraanis walitti dhufeenya Kuwaataar faana qabdu adda kutuun Sawudiifi Yuunaayitid Arab Emireetisii waliin ta'uun biyyattiin garee shorarkeessummaa Yaman irratti haleellaa waraanaa gargaarte. Kunis Eertiraan biyya michuushee kan taate Kuwaataar dhiisuun haleellaa Sawudii taasisftu deeggaruu isheetiin walitti dhufeenyi biyyoota lameen jidduu jiru bifa biraa akka qabaatu taasiseera. "Mootummaan Eertiraa murtee kana kan murteesse Emireetis Asab keessatti kaampii waraanaa waan qabduufi. Dabalataanis, sirnichi garee adda addaarraa deeggarsa argata. Kanaafuu walitti dhufeenya Kuwaataar waliin jiru akka qabbanaa'u kan godhe qaamota Kuwaataariin jilbeeffachuu barbaadan waliin hiriiruusaaniiti, " jedhu Obbo Abduraahimaad . Kuwaataar dhimmicha mormuusheetiin mootummoota biyya garagaraarraa mormiin kan ishee mudate yoo  ta'u; mootumoota naannoo sanif yaaddoo kan uume 'Musliim Biraazarhuud' deeggarta jedhaniis yakkuuni. Waggoota 30'f Sudaan kan bulchan Omal al-Bashirii yeroo aangoorra turan Sudaaniifi Eertiraan darbee darbee waldhabdeen isaan mudata ture. Ta'us garuu eega isaan aangoorra kaafamanii booda aanga'oonni ol'aanoo biyyoota lameenii Kaartuumiifi Asmaraa yeroo daawwatan mul'ataniiru. "Sudaanoonni ofiisaaniitii rakkinna keessa waan jiraniif sa'aatii kanatti Kuwaataar waliin ta'uun Eertiraarrati duuluuf fedhii hin qabaatan. Akka yaada kiyyaatti Sudaan biyya biraarratti rakkoo haaraa uumuun ofiishee rakkinna keessa galuu hin bardaaddu," jedhu Obbo Abduraahimaad Sayiid Abuuhaashim. Kuwaataar asiin dura Eertiraa faana walitti dhufeenya qabdi ture. Ta'us garuu mormii biyyoota Arabaa keessatti mudate sababeeffachuun yeroo 'Musliim Biraazarhuud' Masriitti aangoo qabate san odeeffannoon Musliimota Eertiraa waliin hariiroo uumaniiru jedhuu sanii yeroos Eertiraan gammachuu dhabuushee dubbachuun ishee yaadannoo yeroo dhihooti. Dabalataanis "Oppireeshiniin Fortoo" miseensota loltota Eertiraa taankii waraanaan deeggaramuun waajjira Ministira Beeksisaa fulduraatti yaalii hiriira mormii taasisan irratti Kuwaataar harka keessa qabdi jedhamee maqaan ishee ka'aa ture. Sababiin kunneen walitti dhufeenya dhugaafi jabaa jedhamaa ture gara jibbiinsaatti jijjiirame jedhu xiinxalaan kuni. Eertiraan qabsoo bilisummaa boodarraa jalqabee biyyoota Bahaafi Baha Giddugaleessaa waliin walitti dhufeenya gaarii uumuu dandeesseetti. Himannaan Eertiraan dhiheenya kana Kuwaataarirratti baafte kun biyyoota adda addaaraa deeggarsa aragchuu akka hin oolle dubbatu obbo Abduraahimaad Sayiid Abuuhaashim.


Giddu-gala Bahaa: Waldhabdeen ture furamnaan UAEn 'torban tokko keessatti' Kaataar waliin daldalaa eegaluuf

Yunaayitid Arab Emireetis (UAE)n haaluma waliigalteyoe biyota Galoo Galaa jidduu waldhabdee dhaabuuf taasifameetiin, torban keessatti daldalaafi walitti dhufeenya imalaa Kaataar waliin deebiftee banuuf. Haata'u malee, Ministirri Dhimma Haajaa ALaa Emireet Anwaar Gaargaash, dhimmoonni sirreessuuf yeroo dheeraa fudhatan jiru jedhan. UAE, Saawudi Arabiyaa, Baahireeniifi Masriin bara 2017tti ture Kaataar irra qoqqobbii kan kaa'an. Isaanis shororkeessitoota deeggarti jechuun himatanillee Kaataar garuu kan hin fudhattu. Walgahii Kibxata darbee taasifameen biyyoonni ollaa walitti dhufeenya dippilomaasii gutummaatti deebiisuuf waliigalaniiru. Ibsi waloo jaarsummaa Kuweetiifi Ameerikaan dhiyaatees, ''miseensoota Mana Maree Walta'iinsa Galoo Galaanaa (GCC) jidduutti 'walta'insii akka deebii'uuf' gaafatulleen yeroo ilaalchisee kan jedhe hinjiru. Konfaransii karaa vidiyootiin Kamisa gaggeeffameen, Mr Gaargaash UAEn waliigalticha kan fudhattu ta'uu himun, waa'ee Kaataar waliin walitti dhufeenya deebiisanii tolfachuu ilaalcha gaarii qabaachuu dubbatan. ''Sochiin ummataafi daldala biyyoota lamaan jidduutti deebiisuun yeroo torban tokkoo keessatti ni raawwatamas,'' jedhan. Garuu ammoo ''dhimmoonni tokko tokko sirreessuuf salphaa yoo ta'an, kaan ammoo yeroo dheeraa ni fudhatu. Haala jalqabbii gaarii qabna... garuu dhimmoota amantaa deebiisnee ijaaruu qabna,'' jedhan. Ministirri Haajaa Alaa Kaataar Sheekh Mohaammad bin Abdulraahmaan Al Thaanii 'Financial Times'tti akka himaniitti, qoqqobbii irra ture ilaalchisee himannaa seeraa biyyoota olloota isaaniirratti banan kan kaasaniifi tarkaanfii farra shororkessuummaafi ''ce'umsa nageenyaa'' irrattii waliin akka ta'aniifi  ta'uu himan. Haata'u malee, Kaataar walitti dhufeenya ishee Iraaniifi Tarkii, kan Mr Gaargaash walabummaa fi fedhiiwwan Araabaa jidduu galu jechuun himatan, waliin qabadu hingeeddartu jedhan. ''Walitti dhufeenyi biyyoota jidduu irra caalaa murtee biyyaatiifi fedhii biyyaaleessaatiin kan gaggeefamuudha,'' kan jechuun, ''Kanaafuu walitti dhufeenya keenya kan biyya kamii waliin hin miidhamu,'' jedhan. Kaataar  imaammata biyya alaa haaldureewwan garaa garaatiin biyyoota Galoo Galaanaa muraasa waliin hojiirra olachaa turte jirti. Garuu ammoo keessattuu dhimmoota lamatuu biyyoota ollaa ishee arsaa jira. Tokko deeggarsa Kaataar warra Islaamistootaatiif taasiftuudha. Kaataar Garee Isilaamistootaa kan ollaasheetiin akka dhaabbilee shororkeesitootaatti adda baasan, keessattuu ce'uumsa Obboollummaa Isilaamaa (Muslim Brotherhood)tiif deeggarsa akka taasiftu amante jirti. Garuu ammoo Al-Qaa'idaa ykn mootummaa Islaamaa (IS) deegaruu ni haalti. Dhimmi biraa ammoo walitti dhufeenya Kaataar Iraan waliin qabduudha. Iraan biyyi aangoo Islaama Shiyaa morkattuu cimtuu Saawudi Arabiyaa biyya kan Islaamaa Sunniiti. Kaataar ammoo walitti dhufeenya Tarkii waliin qabduufi kan ollaan ishee itti hin gamadne akka itti fuftu himte. Tarkiinis akkuma Kaataar gareewwan Giddu-gala Bahaa keeessatti Obbolummaa Isilaamaa waliin hidhata qaban ni deeggarti. Tarkiifi UAEn ammoo lola Libaayaa keessatti garee wal morman deegaraa turan.


Atileet Muktaar Idiriis Shaampiyoonaa Atileetiksii Addunyaa 17ffaa nan mo'adha jedhee hin eegne jedhe

Atileet Muktaar Idiriis Shaampiyoonaa Atileetiksii Addunyaa 17ffaa Kaataar Dohaatti gaggeeffamaa jiru irratti Itoophiyaadhaaf warqee jalqabaa argamsiiseera. Muktaar injifannoo argate kanaan booda BBC'tti akka dubbatetti: "Nan mo'adha jedhee hin yaadne". Fiigicha meetira 5000 irratti hirmaachuudhaan tokkoffaa kan ba'e Muktaar Idiriis "Ani kanan dhufe hiriyyoota koo deggeruudhaaf ture," jedheera. Ani nan mo'adhe jedhee hin tilmaamen kan jedhu Muktaar, injifannoo argate kana garuu hedduu akka itti gammade dubbata. Atileetiin biraa fiigichuma meetira 5000 kana irratti hirmaachuun lamaffaa kan ba'e ammoo Salamoon Bareggaadha. Atileet Salamoonis biyya isaaf kan argamsiisuu isaatti gammaduu dubbata. Atileetiin Itoophiyaan biraa fageenya kanaan afraffaa ba'ee xumure Xilaahun Hayilee hojii gareen ta'uun akka injifatan gochuu keessatti ga'ee guddaa taphateera. Xilaahun umurin isaas ijoollee waan ta'eef gara fuula duraattis atileetii abdatamu ta'uu isaa mirkaneesseera. Mo'icha atileetonni Itoophiyaa argamsiisan ilaalchisee gaazexaawwan biyyattii hedduun oduu qabatanii bahuun guddaa dinqisiifataniiru. Gaazexaan Kataaritti guddaa ta'eefi guyyaa guyyaan maxxanfamu 'The Peninsula' jedhamu atileetonni Itoophiyaa fiigicha meetira 5000 tiin calaqqisanii mullataniiru jedheera. Gaazexoonni biroon afaan arabaatiin maxxanfaman milkaa'ina atleetota Itoophiyaa kana faarsaniiru.


Haleellaa qilleensaa magaalaa Kiiv booda ibsaan yeroo dheeraaf adda cite

Angawoonni Yukireen sababa haleellaa Raashiyaan bu’uuraalee anniisaa irratti raawwatteen, namoonni magaalaa guddoo Kiiv keessa jiraatan humna ibsaa yeroo dheeraaf dhabuu akka danda'an akeekkachiisaniiru. Rakkoon ibsaan adda cituu magaalaa Kiiv qofa osoo hin taane magaalaa Dnipro dabalatee naannolee giddu galeessaa Yukireen mudatee jira. Pireezidanti Volodmiir Zeleniskii namoonni gara miliyoona afur ta'an miidhamaniiru, garuu ''haleellaansaanii nu hin cabsu,'' jedhan. Ji'a kana keessa Raashiyaan misaa'elaafi diroonii Iraan hojjettu hedduu furguggifteetti. Bu'uuraaleen anniisaa Yukireen haleellaa qilleensaatiin rukutamaa jiru - Aab Zeleniskiin buufataaleen humna elektirikii biyyattii keessaa gara harka sadii barbadaa'aniiru jedhan. Magaalaan Kiiv dandeettii humna ibsaa qabu keessaa %30 dhabeera jedha dhaabbati anniisaa dhuunfaa DTEK, kana jechuunis dhiheessii humna ibsaa kan kanaan dura turerraa hir'isuun barbaachisaa ta'a jedha. Humni ibsaa adda cituun kun mana namootaa keessatti miira namaa hin tolle uumuu bira darbee, itti fayyadama ibsaa daandii fi geejjiba uummataa humna elektirikiin hojjetu irratti rakkoo guddaa kan uumuudha. Gamtaan Awurooppaa fi michoonni isaa idil-addunyaa, Yukireen keessatti haleellaa misoomaawwan bu'uuraa uummataarratti xiyyeeffachuun raawwatamu akka yakka waraanaatti fudhachuun balaaleffataniiru. Magaalaan Yukireen lammaffaan-Kaarkiv kan dhukaasa Raashiyaan balaa guddaan irra gahe, magaalota giddu galeessa biyyattii kanneen akka Zhytomyr, Poltava fi Chernihiv waliin yeroo dheeraaf humni ibsaa adda cituun ishee mudatee jira.\n\nRaashiyaan Haleellaa misaa’elaa buufataalee humna elektirikaa Yukireen fi bu’uuraalee misoomaa uummataa biroo irratti raawwattu cimsitee jirti, kunis Onkoloolessa 9 riqicha Kerch irratti boombii darbatameef haaloo ba’uuf. Riqichi kun Kiriimiyaa fi Raashiyaan kan walitti hidhuudha.\n\nPireezidanti Vilaadmiir Putiin haleellaa sanaan ''gocha shororkeessummaa'' Yukireen raawwatte jedhan. Riqichi kun Raashiyaan naannolee hedduu of harka galchuuf duula gaggeessitu keessatti akka mallattootti ilaalama.\n\nAFPn hojjetaa buufata humna elektiriikaa tokkoo-Paavloo jedhamu wabeeffachuun akka gabaasetti, ''yeroo jalqabaaf miidhaan akkanaa nu mudate'' jedhe. Buufati elektirikii maqaan isaa hin ibsamne kun yeroo lama misaa'elaan, achiis diroonii Iraan hojjette "kamikaze" jedhamuun irratti xiyyeeffatamee ture.\n\nBakki haleelame kun torban lamaaf suphamaa turuu kan dubbate hojjetaan kun,  garuu "meeshaan miidhame adda ta'uu isaatiin suphuun rakkisaa ta'eera - meeshaa miidhameen kan walfakkaatu argachuun rakkisaadha," jedhe.


Elon Mask waa'ee waraana Yukireen Puutin waliin dubbachuu isaa haale

Dureesichi addunyaa kanaa Elon Mask weerara Raashiyaan Yukireen irratti gaggeessaa jirtu dhaabsisuu irratti yaada Tiwiitara irratti dhiyeesse maxxansuu dursee Vilaadmiir Puutiin waliin haasa'eera gabaasa jedhu haaleera. Hogganaan dhaabbata gorsaa balaa siyaasaa Eurasia Group Mr Ian Bremmer, Mask Pirezidant Puutin waliin thaasaa taasisuu isaa dhuunfaatti natti himeera jedhe. Haata’u malee, Elon Mask ammoo kun dubbi dharaati jechuun waakkateera. "Puutin waliin yeroo tokko qofa haasa'eera, kunis gara ji'oota 18 dura ture. Dhimmi yeroo sana waliin dubbannes waa’ee hawwaa ture" jechuun Mr Mask tiwiitara isaarratti barreesseera. Hoji gaggeessaa warshaa konkolaataa beekamaa, Teslaa kan ta’e Elon Mask, turban darbe hordoftoota isaa Tiwiitaraa miiliyoona 107.7 ta’an akkaataa waraana Yukireen ittiin furmaata argachuu danda’urratti sagalee akka kennan gaafatee ture. Yaadonni inni dhiyeessee keessaa kutaalee Yukireen Raashiyaan qabatte keessatti murtee ummataaf sagalee kennuu kan jedhu tokko ture Yaadni isaa kun Moskoo biratti simannaa guddaa argatteera. “[Yukireen] jalatti buluun fedhii ummataa yoo ta'e Raashiyaan ni deemti,” jedhe dureessi addunyaa kun. Rifaraandamiin falmisiisaa warri Lixaafi Yukireen soba jedhan gaggeeffame hordofee Pirezidant Puutin kutaaleen bulchiinsaa Yukireen afur qama biyya koo Raashiyaati jechuun labsanii ture. Haata’u malee, Raashiyaan kutaalee afran ofitti makachuu labsatte keessaa tokkollee guutummaatti hin to’anne. Addunyaanis kutaa bulchiinsa  Kirimiiyaa jedhamtu Raashiyaan bara 2014 seeraan ala ofitti makatteef “seeraan” beekamtii akka kennuuf yaada dhiyeesseera Elon Mask. Mr Bremmer barruu tokko irratti akka barreessetti, pirezidaantiin Raashiyaa Puutin, ''marii araraaf qophaa’a akka ta’e” garuu yoo Kiriimiyaan to'annoo Raashiyaa jalatti hafte, akkasumas Yukireen dhaabbataadhaan ejjennoo giddu galeessa ta'e yoo fudhatteefi, kutaawwan bulchiinsaa afran Luhansk Donetsk , Kherson fi Zaporizhzhia Raashiyaan fudhattee beekamtii kenitedha jechuun isatti himeera Elon Maask. Abbaa qabeenyaafi hogganaa SpaceX kan ta’e Elon Mask, akka Mr Bremmer natti himeera jedhutti, Pirezidant Puutiin kaayyoowwan kunneen ''waan fedhes ta'u'' galma ga'u, Yukireen yoo Kiriimiyaa weerarte haleellaa niwukilaraa raawwachuu akka danda'u himaniiru. Gabaasa kana hunda garuu Elon  Mask haaleera. Ministirri Dhimma Alaa Yukireen Dmytro Kuleba akka jedhanitti, namoonni Yukireen ummataafi lafa ishee harka kennachiisuuf “nagaa” maqaa jedhuun qabsoo godhamaa jiru xiqqeessuun yaada dhiyeessan 'Raashiyaan lammiilee Yukireen qulqulluu kumaatamaan lakkaa'aman akka ajjeestuufi gudeedanman, akkasumas akka lafa dabalataa qabattu gochuutu waan ta’eef qabu'' jedhan. Dubbi himaan Raashiyaa Dimitry Peskov ammo yaada Mask kana simachuun akka jedhanitti: "Namni akka Elon Mask haala kana keessaa karaa nagaadhaan ba'uu barbaaduun isaa baayyee gaariidha." Jalqaba waraana kanaa irratti dureessi kun Yukireen keessatti tarminaalota interneetii isaa Starlink hedduu gara biyyattiitti erga ergee booda jaalala bal'aa argatee ture. Itti aansuunis pirezidaantiin Yukireen Volodymyr Zeleniskii akka daawwataniif affeeramaniiru. Garuu tiwiitararratti  dhiheenya kana ergaa barreesseen hariiroon sun gara dhanga’aauutti deemeera; Pirezidanti Zeleniskiinis torban darbe yaada tiwiitaraa inni dhiyeesse harkatti dhahee ture.


Iraan Raashiyaaf dirooniwwan dhiyeessudhaan qoqqobbii UN cabsite- US

Iraan dirooniwwan ofiin dho’an Raashiyaaf dhiyeessuun qoqqobbiiwwan Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii (UN) isheerra kaa’e cabsiteetti jechuunUS biyyoota lixaa wajjin irratti waliigaluu ibisite. Wixata gaafa 17, 2022 magaala guddoo Yukireen, Kiiv dirooniwwan “kamikaazii” jedhamaniin haleelamtee turte. Dirooniwwan kana Iraanitu Raashiyaaf dhiyeesse jedhamus biyyoonni lamaan garuu kana hin fudhatan. Iraan dirooniwwan kana Raashiyaaf dhiyeessun ishee qoqqobbii Manni Maree Nageenyaa UN Iraanirra kaa’e kan cabsu ta’uu isaa Firaans fi UKn irratti walii galuu isaanii nan deeggara jechuun US ibsite. Qoqqobbiin Iraanirra kaa’amee ture waa’ee nikulara Iraanin kan wal qabatu ta’ee biyyattiin tekinolojiiwwan waraanaa muraasa akka biyya biraaf hin qoodne kan daangessuudha. Yukireen ammoo dirooniwwaan kunneen diroonii Iraan omishte ‘Shahed-136’ jedhamuun beekaman ta’uu isaa adda baaseera jetti. “Akka nuti yaadnutti xayyaaronni nam-maleeyyin (UAVs) kunneen Iraan irraa Raashiyaaf kan dhiyaataniifi Raashiyaan Yukireen keessatti dhimma kan itti baate yoo ta’u, meeshaalee waraanaa labsii qoqqobbii 2231 jalatti qoqqobbiin irra kaa’ame keessaa tokkoodha,” jechuun dubbatan aangawaan ministeera dhimma alaa US kan ta’an Veedant Paatel. Iraan dirooniwwan waraanaa kanneen Raashiyaaf dhiyeessuu haaltus Raashiyaan dirooniwwan gosa garaa garaa heddu Iraan irraa galchuu ishee US ifatti saaxiluu dubbatu aangawaan US kun. Raashiyaan dirooniwwan nam-maleeyyii kanneen waraana Yukireen keessatti itti fayyadamuu ishee “ragaa qabatamaa heddutu” jiraachuu dubbatu Veedant Paatel. Haleellaa Onkoloolessa 17, 2022 Raashiyaan dirooniwwan kamikaazii ofiin dho’an kanneen fayyadamuun gaggeessiteen magaalota Yukireen dhibbaan lakkaa’aman keessatti humni ibsaa fi tajaajilliwwan bu’uuraa biroon akka addaan citu ta’eera.


Rakkoo Misaa'elaa Kuubaa bara 1962 raawwatee asitti, balaan nuukileraa  cimaan mudachuu mala- Joo Baayidan

Dhumaatiin nuukileraa cimaan bara 1962 Kubaatti mudateen booda ammas badii cmaan raawwatamuu akka malu pirezidantiin Ameerikaa Joo Baayidan akeekkachiisan. Akka Aab Baayidan jedhanitti, Vilaadmiir Putiin erga biyyi isaanii lola Yukireen waliin taasisan irratti injifannoo dhabdeen booda, nuukilara tooftawaa (tactical) fayyadamuuf jirra gaafa jedhu kan “qoosaa miti.” Kana hordofuunis Puutiin maali gochuu danda’u “isa jedhu baruuf hordofaa turre,” jedhan. Ameerikaa fi Gamtaan Awurooppaa yaada Puutiin nuukilaara fayyadamuu danda’u jedhu sirriitti ilaalamuu akka qabu himanii turan. Haata’u malee, gorsaan dhimma nageenya biyyaalessaa Ameeriikaa Jeek Suulivaan torbee darbe akka jedhanitti, Raashiyaan meeshaalee nuukileraa fayyadamuuf dhaadattus, qophii taasisaa jiraachuu wanti agarsiisu hin jiru. Ji’oota darban keessas Raashiyaan yoo waraana kanaan gara mo’amuutti deemte, meeshaalee waraanaa badii jumlaa geessisan fayyadamuu dandeessi jechuun anga’oonni Ameerikaa akeekkachiisaa turani. Haalli jiru ammoo Yukireen naannolee afran Raashiyaan kankoo ta’aniiru jettee irraa fudhachaa akka jirtudha. Akka Baayidanitti, sababni Puutiin qoosaa hin jiran jedhanii itti amanan, humni waraanaa isaanii waraana kanarratti rakkoo keessa waan seeneefi. Erga balaan misaayelaa Kuubaa bara 1962tti mudatee asittis yeroo jalqabaaf meeshaaleen waraanaa badii jumlaa geessisan dhukaafamuu malu. “Erga Keeneediin asitti dhumaatiin nutti danqamee hin beeku,” jedhani Aabba Baayidan. Bara 1962 wayita Joon F Keeneediin US’n bulchaa turanitti, Niikiitaa Kiruusheeviin kan durfamaa turte Raashiyaan, Kuubaa keessatti meeshaalee nuukileraa hiriirsuu ishee hordofuun biyyoonni lameen waraana hamaa keessa seenuuf xiqqootu isaan hafee ture. Akka ogeeyyiin jedhanitti, yeroon sun addunyaan waraana nuukileraa hamaa ta’e keessa seenuuf qarqararra kan itti geessee turtedha. Ameerikaan Jaappaan keessatti meeshaa nuukileraa fayyadamuu ishee kan eeran Puutiin, daangaa Raashiyaa eegsisuuf waan fedhe nifayyadamna jedhaniiru. Kunis dhageettii biyyoota Lixaa keessa seenuu hin hafne, akka eeditarri BBC Raashiyaa ibsutti.


Nagaa kabachiistonni Yukireen Kongoo turan Raashiyaa loluuf biyyatti deebi’an

Loltoonni Yukireen 250 ergama nagaa kabachiisuu Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii (UN) jalatti Rippablika Dimookiraatawaa Kongootti ramadamanii turan humnoota Raashiyaa loluuf biyyatti deebi’an. Gareen aviyeeshinii Yukireen Bitootessa keessa akka Kongoo keessaa akka bahu yeroo ibsu, ergamni UN helikoftaroota gahaa dhabuu mala jedhanii akka dippilomaatonni akeekkachiisan taasiseera. Xiyyaaronni waraanaa nagaa kabachiisaan UN Kongootti argamuu finciltoota garagaraa bosona jabaa keessa riphan loluuf gumaacha olaanaa qaba ture. Helikoftaroonni saddeet Yukireen xiyyaarota waraanaa UN Kongootti qabu keessaa 30% ta’u. Waraana Raashiyaa baatii Guraandhala eegaluu hordofee Yukireen ergama nagaa kabachiisaa UN keessaa waraana ishee baasaa turte. Yeroo loltoonni Yukireen Kongoodhaa bahan komaandarri lammii Biraazil humnoota UN hoogganan, Jeneraal Maarkos da Kostaa, ‘’gumaachi waggoota 10’f taasisan guddaadha,’’ jechuun ibsan. Ergamni humna kabachiisaa UN Kongoo keessa jiru, Monusco jedhamu, dhiibbaa olaanaa jala jira. Baha Kongoo hidhattoonni baay’ee socho’aniifi waggoota soddomaaf ajjeechaa, gudeeddiifi saamicha irratti bobba’aanitti nagaa buusuu hin dandeenye jedhamee qeeqama. Bakkeen kuni albuuda kanneen akka warqiifi daayaamandiin kan badhaadhedha. Adoolessa darbe baha Kongootti mormitoonni gamoo UN yeroo saamanitti nagaa eegdota afur dabalatee namoonni 36 du’aniiru. Turtii waggoota 22 booda ergamni garee kanaa xumura argachuu qabuus ammatti guyyaan xumuraa isaa hin beekamu. Ergamni Kongoo jiru ergama nagaa kabachiisuu UN 12 jiraniifi guddaadha jedhaman keessaa tokkodha. Kan baasiin olaanaa itti bahu keessaatis.


Raashiyaan ujummoo Awurooppaaf gaazii dhiyeessu cufte

Raashiyaan ujuummoo gaazii Awurooppaaf itti dhiyeesitu guddicha Gaazprom sababa suphaa jedhuun guutummaatti adda kutte. Dhaabbatni mootummaa Raashiyaa guddichi boba'aa gurguru, Gazprom,  ujummoon boba'aa dabarsu, Nord Stream 1, guyyoota sadiif cufama jedheera. Waraana Yukireeniin walqabatee warri Awuraapppaa kan harka hedduun boba'aa fi gaazii Raashiyaarratti hirkatan qoqqobbii yoo kaahan Raashiyaanis dhiyeessii ishee xiqqeessitee jirti. Inumaa Raashiyaan boba'aa akka tooftaa waraanaatti itti fayyadamaa jirtii jedhamuun himatni irratti dhiyaachaa jiraatus, Mooskoon garuu ni haalti. Ujummoon gaazii daddabarsu, Nord Stream 1, km 1,200 kan dheeratu yeroo ta'u, galaana Baaltik irraan Raashiyaa lafa qarqara galaanaa St Piteerispeerg irraa ka'ee hanga Kaaba Baha Jaramaniitti diriiree argama. Bara 2011 hojii kan eegale yeroo ta'u, guyyaatti gaazii kiyuubiik meetirii miiliyoona 170 guyyaa guyyaan Raashiyaa irraa gara Jarmaniitti daddabarsa. Adoolessa darbes ujummoon kun guyyoota 10'f kan cufamee ture yeroo ta'u, ergasiis hanga daddabarsuu danda'uurraa 20% qofa hojjechaa jira. Raashiyaan meeshaalee babbadantu keesssa jiraaf suphamuu qaba jetti. Aanga'aan Jarmanii Raashiyaan guyyoota muraasa keessatti rakkoo jiru furtee gaazii dhiyeessuu yoo itti fufte miidhaa hanqina kanaan qaqqabu ''ni dandamanna'' jedhan. ''Raashiyaan Sanbata dhufu 20%'tti ni deebiti.  garuu eenyuyyuu kana hin mirkaneessu'' jedhan aanga'aan kun. Ministirri Diinagdee biyyattii Roobeert Habek Faayinaanshaal Taayimsitti yoo dubbatan kaampaaniiwwan Jarmanii gariin omisha dhaabaa jiru jedhanii rakkoon kun yaachiisaa ta'uu dubbatan. Aanga'oonni Awurooppaa Raashiyaan ta'e jettee dhiyeessii gaazii dhaabuun gatiin boba'aa sadarkaa idila addunyaatti bara kana qaala'e ittuu akkaan akka qaala'u gochuu feeti jedhanii sodaatu. Kibxata darbe Ministirri ce'umsaa annisaa Faransaay Agnees Panniyeer Runaacheer Raashiyaan ''gaazii akka mala waraanaatti fayyadamaa jirti'' jechuun himatan. Agnees kana kan dubbattee Gazprom dhaabbata anniisaa biyya Faransaay Engie jedhamuuf gaazii dhiyeessuu akka dhaabuu beeksisuu hordofeeti. Dubbii himaan pireezidant Viladiir Puutiin himanna agaaziin akka meeshaa waraanaatti fayidaarra oolaa jedhu fudhataa dhabsiisanii, qoqqobbiin waarri Lixaa irra kaahaa jiran bu'uuraalee misoomaa miidhuun dhiyeessiin gaazii akka ciccitu godheera jedha. Hanqinoonni teeknoolojii sababa qoqqobbiin dhalatan dhiyeessiin gaazii akka gufatu sababa takkattii amma jiru akka ta'es dubbate. Waraana dura Jarman ujumoo gaazii daddabarsu Nord Stream 2 kan baasii yuuroo biiliyoona 10 gaafatu gargaaraa turte.  Raashiyaan Yukireen irratti duuluu ishee hordofee garuu walgargaarsi kun dhaabateera. Torbee darbe keessa Raashiyaan guyyaa guyyaan gaazii doolaara miiliyoona 10'tti tilmaamamu daangaa Fiinlaanditti gubdee mancaasaa akka jirtu BBC gaabasee ture.


'Qoqqobbiin biyyoonni Awurooppaa kaa'an isaanuma raasaa jira!' - Putiin

Qoqqobbiin biyyooni Awurooppaa Raashiyaarra kaa'an akka weeraraa guutummaa addunyaatti yaaddoo uumera jechuun Vilaadmiir Putiin biyyoota Lixaa komatan. Fooramii diinagdee Vilaadivoostokitti gaggeeffame irratti Putiin haasaa taasisaniin Raashiyaan qoqqobbii diinagdee biyyoota Lixaa dandamataa jirti jedhan. Jireenyi lammiilee Awurooppaa qoqqobbii kanaan aarsaa yoo ta'u biyyoonni diinadee gadi aanaa qaban ammoo dhiyeessii nyaataa dhabanii rakkataa akka jiran dubbatan. Biyyooni Awurooppaa midhaan Yukireenin biyyoota hiyyeeyyii sossobu jechuun himatan. Ji'oota hedduuf buufanni doonii Yukireen loltoota Raashiyaatin ugguramee turus jalqaba ji'a Hagayyaa akka banamu ta'ee ture. Erga buufanni doonii Yukireen banamee as dooniwwan Yukireen midhaan fe'an lama qofa gara Afrikaa akka imalan komatu. Raashiyaan Guraandhala 24, 2022 waraana Yukireen irratti banteen daangaa Yukireen harka shan to'attee turte. Boodarra haleellaa cimaa Yukireen irraa ishee mudateen dudduubatti deebi'uun amma Kibbaa fi Baha Yukireenitti waraanatti jiru. Weerara Raashiyaa kana hordofee biyyoonni lixaa qoqqoobbii guddaa abbootii qabeenyaa, diinadgee fi daldalawwan mootummaa Raashiyaatin gaggeeffaman irra kaa'an. Gamtaan Awurooppaa boba'aa Raashiyaa irratti hundaa'uu hin qabnu jedhee yoo murteessu Raashiyaan ammoo ujummoo boba'aa gara Awurooppatti geessu Nord Stream 1 jedhamu rakkoo teekinikaa qaba jechuun cufte. Awurooppatti gatiin boba'aa akka malee olka'uu irraa kan ka'e aangawoonni Gamtaa Awurooppaa Fulbaana 3, 2022 wal gahuun gatii ittiin boba'aa Raashiyaa irraa bitan daangessuuf walii galanii turan. Haasaa fooramii diinagdee irratti taasisan kanaan Putiin, biyyooni Lixaa amala isaanii biyya biroo irratti fe'uu akka barbaadan himan. "Kaampaaniwwan heddu Raashiyaa gadi dhiisanii akka bahaniif sarda turan, amma omishnii fi hojiin Awurooppaa keessatti akkamitti akka cufamaa jiru argaa jirra," jedhan. Puutin kana haa jedhan malee Raashiyaanis qaala'iinsa jireenya fi kaampaaniwwan ishee meeshaalee barbaachisoo galchuuf rakkataa jiru. Biyyoonni Gamtaa Awurooppaa torbee darbe lammiilee Raashiyaatif viizaa kennuun rakkisaa akka ta'e gochuun Raashiyaa baay'ee aarsanii jiru. Inumaayyuu biyyoonni Baaltik sadi lammiilen Raashiyaa fi Beelaarus gara daangaa isaanii akka hin ceene dhorkanii jiru- fira yoo qabaatanii fi dhimma hojii namoomaf qofa konkolaatan akka cehan eeyyamuun. Puutin haasaa isaanii kanaan, kana booda doolaraa, yuuroo ykn paawundiidhan dhaadachuun osuma arginuu gatii dhabaa jira jechuun biyoota lixaa qeeqan: "jala muree kanan isinitti himu, waan dhabne tokko hin qabu waanti gara fuulduraatti dhabnus tokko hin jiru," jedhan. Ministeerri Dhimma Alaa Yukireen Dimiitiroo Kuleebaan, Raashihyaan boba'aa isheetin Awurooppaa sodaachisuu barbaaddi jedhan: "Puutin tasgabbii fi nageenya tokkoon tokkoo lammiilee Awurooppaa keessa jiraatanii balleessuu barbaada.


Raashiyaan, Yukireen Intala gorsaa Putiin dhiyeenya Mooskootti ajjeefte jettee himatte

Gareen addaa Yukireen tokko Raashiyaa dhiyeenya magaalaa Mooskootti intala gorsaa Puutiin boombiin ajjeesaniiru jechuun Raashiyaan himatte. Intalli dubaraa ganna 29 Darya Dugina, gaazexeessituu yoo taatu konkolaataa isheerratti boombii hidhameen Dilbata darbe ajjeefamte. Abbaan ishee Aleeksaander Dugiin, michuu gaarii pireezidant Puutiin waan ta'aniif intalli isaani qiyyaafannoo keessa galtee jedhameera. Aanga'onnii Yukireen himannaa Raashiyaa kana fudhatama dhabsiisaniiru. Tajaajilli Nageenya Federaalaa Raashiyaa ibsa Wiixata baaseen ragaa argate osoo hin ibsiin ajjeechaa kana kallattiin kan raawwate Yukireeni jechuun himate. Ibsi kuni dubartiin Yukireeniin qacaramte mucaa ishee dubaraa qabattee Raashiyaa kan galte walakkeessa ji'a darbee ture jedheera. Itti dabaluunis dubartiin kun qe'ee intalli Dugiin keessa jiraattu kireeffattee waayee jireenya intalaa qorachaa turtee jedheera. Konkolaataana xiqqaan qacaramtuun kun ittiin socho'aa turte lakkoofsa gabatee adda addaa sadii qabas jedhe. Shakkamtuun kun battala ajjeechaan kun raawwateen gara biyya ollaa Istooniyaatti baqatteetti jedha ibsichi. Michuun Putiin amma mucaan isaanii ajjeefamte kun hayyuu falaasamaa yeroo  ta'an Sanbata mucaan isaanii ajjeefamtee waliin dhiyeenya magaalaa Mooskootti feestivaala tokkorratti argamanii barsiisaa turan. Mucaa isaanii waliin konkolaataa tokko keessa taa'anii deebi'uuf kan turan ta'us booda yaada jijjiiranii konkolaataa adda addaan deebi'aa turan. Boombiin konkolaataa gaazexeessituun ganna 29 oofaa turte Toyota Land Cruiser yeroo ta'u boombiin kan hidhamee ture jala isaati. Viidiyoon miidiyaa hawaasaarra gadhiifame abbaan ishee bakka konkolaataan ishee ibiddaan gubatu dhaabatanii hojjettootni farra ibiddaa gargaarsaaf dhufaan ilaalan mul'iseera. Dugiin mucaan isaanii kan ajjeefamte ''gocha shororkeessummaa Yukireen kan ilaalcha Naazummaa leellisuun'' jechuun dubbataniiru. Ilaalcha kana Raashiyaan irra deddeebiin kaasuun mootummaa Yukireen ittiin himatti. ''Intalli koo Darya Dugiinaa ana duratti gara jabinaan ajjeefamte'' jechuunis dubbataniiru. Itti dabaluunis, ''Isheen dubartii bareedduu Ortodoksummaa hordoftu, kan biyya ishee jaalattu, dhimma waraanaa kan gabaastu fi ogeettii falaasamaati'' ''Injifannoo keenya qofa barbaanna'' kan jedhan abbaan ishee, mucaan isaanii kan lubbuu dhabde waraana kanaaf waan ta'eef waraanichi injifannoon akka xumuramu dhaaman. Gorsaan Putiin waraana Raashiyaan Yukireen irratti bante ifatti deeggaru. Mucaan isaanii amma ajjeefamte kunis hariiroo maatiin ishee bulchiinsa Putiin waliin qabaniif mootummaa UK'n qoqqobbiin irra kaahameera.


Haleellaa Raashiyaan daa’ima ganna 4 dabalatee namootni 23 du’an

Jiraattonni Viniytisiyaa naannoo waraanni Yuukireen itti cimu irraa baayyee fagaatanii jiraatu. Nageenya isaaniif sababa itti yaadda’an hin qaban ture. Hanga misaa’elli Raashiyaa itti roobetti.  Haleellaa Kamisa raawwateen daa’ima ganna 4 dabaltee yoo xiqqaate namootni 23 du’uuniiru.  Roookkeetiin kun rukutuu isaa dura Lizaan, harmee ishee waliin kutaa wal’aansa odeessu barsiisuu keesa turte. Haleellaa kanaan harmeen ishee guddaa miidhamte hospitaala keessatti wal’aanamaa jirti.  Dooktaroonni oduun kun ishee ajjeesa sodaa jedhuun, hanga ammaatti du’a daa’imni ishee akka itti hin himne dubbatu.  Raashiyaan haleellaa kana amananis, kan isaan rukutan humna waraanaa ta’u dubbatu. Lammiin Biriteen fincoltoota Raashiyaan deeggaramanii Yuukireen keessa jiraniin qabamee ture, hidhaa keessatti du’uu isaa gabaafame.  Kaaba Ingilaand irraa kan ta’e namichi ganna 45 Pool Ureey, Ebla keessa nama ajjechaaf qacaramtedha himata jedhuun keellaa magaalaa Zaporiziyaatti Ebla keessa to’atame.  Bakka Rippaalika Uummata Donetskii (DPR) jechuun of waaman keessatti nama biraa, Diilan Hiilii jedhamu waliin hidhame.  Dubartii tokkoo fi maatiishee sababa waraanaan danqamanii jiran oolchuuf yaalaa ture jedhame yaadama.  Qondaaltonni DPR Pool kan du’e dhibee fayyaa qabuun akka ta’e himaniiru. Olee Palapenkoo, nama siyaasaa Yuukireen kan ta’e, humnoota Raahiyaan ji’a sadiif qabamee ture. Yeroo sanatti irra daddeebiin dararamuu isaa BBC’tti himeera. “Na reebaniiru, elektiriikiin na gubaniiru akkasumas yeroo bakkeen baayyee qorrutti bishaan qorraa natti naqaniiru,” jechuun himateera.  Mudannoon isaa seenaa lammileen Yuukireen dhibbaan lakkaa’aman kan humnoota Raashiyaan hidhamanii turan himan keessaa tokkodha. Raashiyaan himata irratti dhiyaatu kanaaf deebii akka kennituuf gaafatamtus deebii hin kennine. Yuukireen Meesha rookkettii hedduu dhukaasu M270 jedhamu yeroo jalqabaaf argatteetti – kanaanis kuusaa meeshaalee waraanaa fagootti dhukaasan biyyootii Lixaa irraa argattu guddifatteetti.  Biyyittiin hanqina meeshaa waraanaa qabaachuun ishee erga dhaga’amee booda, lixa biyyatti keessatti humnoota Raashiyaa loluuf jecha meeshalee waraanaa akka gumaachaniif biyyootii Lixaa gaafachaa turteetti.  Meeshaan waraana kun biyya kam irraa akka gumaachame ifa miti ta’us garuu UK’n kanaan dura meeshaa waraanaa akkanaa akka gumaachitu beeksifte turte.


Yukireen yakkoota waraanaa 21,000 qorachaa jiraachuu himte

Abbaan Alangaa Waliigalaa Iryanaa Venediktoova akka BBC’tti himtetti, guyya guyyaan himatni yakka waraanaa 200 hanga 300 ta’u isheetti ni gabaafama. Dhaddachootni hedduun kan gaggeeffamu bakka himatamtoonni hin jirretti ta’uu ibsuun, ta’us garuu qorannoon kana gaggeessuun kan barbaachise ‘gaaffii haqaa’ waan ta’eefidha jetti. Raashiyaan Guraandhala 24 irratti Yukireeniin weerarte. Yakka waraanaa ittiin himatamte hundas ni haalti. Aadde Iryaana loltoonni Raashiyaa kan lammilee nagaa gudeedan, dararan fi ajjeesan, “yeroo fudhachuu danda’us mana murtiitti dhiyaachuun isaani akka hin oolle hubachuu qabu,” jetteetti. Gartuun qorattootaa ishee Yukireen keessatti bakka adda adda deemuun qorannoo gaggeessa kan jiran ta’us, naannolee fi namoota tokko tokko bira ga’uun waan hin danda’amneef qorannoo hunda “qulqullinaa fi sirriitti” gaggeessuu akka hin dandeenye himteetti. Caamsaa keessa, shakkamtoonni 600 ta’an adda baafamanii, himatni 80 eegaluu ibsiteeti. Loltuun Raashiyaa yeroo jalqabaaf Yukireen keessatti dhaddachatti dhiyaate, Saarjent Vadiim Shishimariin, Caamsaa keessa nama nagaa ajjeesuun himatamee hidhaan umurii guutuu itti murtaa’eera. Yuukireen magaalota akka Buchaa, Borondyaanka fi biroo kan yeroof loltoota Raashiyaan to’atamanii turan keessatti bakka awwaalcha jumlaa argachuu ishee himti. Manni Murtii Yakka Idil-addunyaa Yukireen ‘bakka yakkaa’ taateetti jechuun, gartuu qorattoottaa guddaa argamee hin beekne qorannoo akka gaggeessaniif Yukireenitti ergeera. Raashiyaan irra daddeebiin himata lammilee nagaa irratti xiyyeefateera jedhu haaleera. Waraanni Yuukireen akka jedhutti loltoonni Raashiyaa magaalota hedduu irratti haleella banuun, naannoo Denetsikii irratti haleellaa gaggeessuuf qophaa’aa jiru. Torban darbe keessa naannaa Luhaansikii jedhamu harka caalaan Raashiyaan to’ateetti.


Putiin barbaacha michummaatiif Iraan deeme

Dureewwan Raashiyaa, Tarkiifi Iraan, Tehraanitti wal gahuun mariyatan. Marii kana irratti ammoo Pirezidantiin Raashiyaa Vilaadmiir Putiin waa'ee rakkoo siyaasaa Sooriyaa keessa jiruu nagaatin furamuu qaba jechuun yaada dhiyesse. "Rakkoon Sooriyaa walabumma biyyattii kabajuudhan kara dippilomaasii qofa furamuu danda'a," jechuun yaada dhiyeesse. Kan nama dhibu garuu Putiinuma isa waa'een Sooriyaa nagaan furamuu qaba jedhetu ji'a shan dura Yukiren weerare. Waa'ee walabummaa, tokkummaa daangaafi bilisummaa Yukrieen irratti garuu mariyachuu dide. Garaagarummaan isaa maali? Pirezidaantin Sooriyaa Bashir al-Assad michuu Raashiyaati. Raashiyaan karaa dippilomaasiifi siyaasan osoo hin taane meesha waraana barbaachisu ergudhaan al-Assad aangoo irratti tiksiti. Yukireen ammoo gaggeessaa michummaa biyyoota lixaa deeggaruu fi biyyattiin deebibtee Raashiyaa jala akka hin galle barbadu qabdi.  Qaamolee yaada "Naazii" deeggaran dhabamsiisuufi lammiilee koo baha Yukireen afaan Raashiyaa dubbatan tiksuun qaba, akkasumas dhiibbaa NATO halaalatti ittisuun qaba yaada jedhuun Raashiyaan Yukireen weerarte. Ergasii lammiilen nagaan kuma hedduu ajjeefamaniiru. Waraana kana hordofee hawaasa idil-addunyaa heddu irraa mormiin Raashiyaa mudate. Biyyooni lixaas qoqqobbii gosa garaa garaa Raashiyaa irra kaa'an. Walgahiin Tehraanitti gaggeeffame kun Putiiniif ammayyuu michuuwwan ciccimoo qaba jedhee agarsiisuuf carraa gaarii uumeef. Haata'u malee, bakkeewwan muraasa Putiin michummaaf dhaqu keessaa tokko Iraanidha. Putiin Iraanitti haalan simatame. Weerara Raashiyan Yukireen irratti gaggeessiteef "baga goote" jettee Iraan waan harka rukutteef fakaata. Gaggeessaa Olaanaan Iraan Alii Kahmeenin Putiin simachuun, "NATOn Yukireen keessatti osoo dhaabsifamuu baatee, silaa maqaa Kirimiyaatin waraanuma wal fakkaataa bana ture," jechuun Raashiyaa jajjabeesse. Kanaaf, Putiin Iraan daawwachuu isaatin michoota isaarraa deeggarsa argachuu nan danda'a jechuu isaatii? Kuni Washingitan baay'ee hin yaaddessu. Waayit Haawusitti dubbi-himaa gaggeessaa olaanaa Gumii Nageenya Biyyoolessaa kan ta'e Joon Karbii, "Daawwannaan Putiin Iraan itti taasise Raashiyan adunya irraa adda cituu ishee kan agarsiisudha. Amma deeggarsaaf fuula isaanii gara Tehraanitti deebisuu qabu," jechuun dubbate. Walgahii biyyoonni sadan Tehranitti taasisaniin booda Erdogan fi Putiin waliin mariyachuuf wal beellamanii turan. Galma walgahii isaanitti wal-arguuf dursee kan argame Putiin ture. Miidiyaaleefi ogeeyyin Kaameraa walgahanii eegaa jiru. Alaabaan biyyoota lamaanii ka'amee Putiin ammoo dhaabbatee Ergdogaan hanga dhufutti eegaa ture. Turtii sekondii 50 booda Erdogaan dhufee harka wal fuudhanii suura ka'an. Hanga Erdogaan dhufutti garuu Putiin qopha isaa kaameraa fuuldura sekondii 50f miira kophummaatu fuula isaarraa dubbifama ture. Raashiyaan garuu ammayyuu qophaa miti jetti. Michuuwan hedduu lixa irraa yoo dhabne, baha irraa hedduu qabna jetti. Daawwannaa Iraan kanaan, dhimma nikularii Iraaniifi rakkoo nyaataa dabalatee rakkoolee garaa garaa addunyaa mudataa jiran Raashiyaa qoollifatanii furuun hin danda'amne ergaa dabarsitee jirti. "Oppireeshiniin" Raashiyaan Yukireen irratti labsite akka karoora isheetti deemufiif hin dandeenye. Haata'u malee, Putiin ammayyuu waraana Yukireen lolaa jiruufi dhiibbaa biyyoota lixaarra gahaa jiru mo'ichaan akka xumuru ofitti amanamummaan qaba jechaa jira.


Dureessi Yukireen midhaan alatti erguun beekamu haleellaa misaa'elii Raashiyaan ajjeefame

Dureeyyii Yukireen beekamoo midhaan dheedhii gabaa addunyaaf dhiyeessuun beekaman keessaa tokko haadha warraa isaanii waliin magaalaa Mykolaiv keessatti misaayela Raashiyaan ajjeefaman. Maanguddoon ganna 74 Oleksiy Vadatursky, haadha warraa isaanii waliin  misaayeela mana isaaniitti halkan dhukaafameen ajjeefaman. Vadatursky dhaabbata midhaan alatti ergu Nibulon jedhamu qabu. Badhaasa kabajaa olaanaa Yukireen "Hero of Ukraine" jedhamus injifatanii turan. Qabeenyi Oleksiy Vadatursky bara 2020'tti barruun Forbes akka tilmaametti doolaara miiliyoona 450 ta'a. Pireezidantiin Yukireen Volodimiir Zeleniskiin ajjeefamuu dureessa kanaan dhaba guddaa jechuun ibsan. Kantiibaan magaalaa Mykolaiv Oleksandr Senkevych gama isaaniin magaalicha keessatti haleellaa hanga ammaatti Raashiyaan raawwatte keessaa isa hamaa ta'uu hin oolu jedhan. Haleellaa kanaan hoteelli, bakki ispoortii, manneen barnootaa lama, gidduugalli tajaajilaa fi manneen jireenyaa miidhamaniiru. Magaalaan Mykolaiv daandii guddaa buufata doonii Yukireen galaana gurraacharraa qabdu Odesa'tti geessurratti argamti. Erga waraanni Raashiyaa fi Yukireen eegalees yeroo hedduu haleelamteetti. Bulchaan naannichaa Vitaliy Kim gaheen Vadatursky guddina qonnaa fi indaastirii geejiba galaanaa naannichaarratti bahan olaanaadha,'' jedhan. Gorsaan waajira pireezidantii Yukiren gama isaan Raashiyaan ta'e jettee nama kana irratti haleellaa xiyyeeffatu raawwatte jechuun himatu. Mykhailo Podolyak akka jedhanitti, misaayeloota dhukaafaman keessaa tokko mana ciisaa dureessa kanaa rukute, ''ta'e jedhamee akka raawwatame shakkiin hin jiru'' jedhan. Dhaabbatni dureessa kanaa Nibulon mankuusaalee midhaanii hedduu ijaare qaba. Yukireeniifi Raashiyaan al-ergii midhaanii, keessumaa qamadiin addunyaarratti adda duree yoo ta'an, sababa waraana kanaan dhiyeessiin midhaanii danqamuun gatiin nyaataa addunyaa guutuutti akka qaala'u sababa ta'eera. Biyyoonni lameen torban darbe jaarsummaa UN Tarkiitti rakkoo midhaanii furuuf walta'anii turan. Osoo hin turiin Raashiyaan buufata doonii Odesa haleeluun yaaddoo uumeera. Sababoota adda addaa biroonis midhaan Yukireenii fe'amee bahuuf rakkatus, Wiixata kana yeroo dheeraa booda yeroo jalqabaaf akka imalu Tarkiin ibsiteetti.


Yukireen Severodooniyeetisk keessatti lammiileen nagaa kumaatamni danqamani

Magaala Yukreen Severodooniyesk jedhamtutti lammiilee nagaan kumaatamaan lakkaa’aman gara itti bahan dhabanii akka danqamanii fi nyaata fi dhugaatii dhabanii akka rakkatan UN akeekkachiise. Baay’een isaanii iddoo dhokannaa warshaa keemikaalaa Azoot jedhamu jala dhokatanii jiru. Riqichi gara magaalattiitti geessu tokkichi hafee ture torbee kana haleelamuu irraa kan ka’e jirattonni 12,00 o ta’an magaalattii keessatti akka danqaman taasiseera. Raashiyaan Severodooniyesk qabachuu akka tarsiimoo guddaatti fudhachuun torbanoota hedduuf yaalii guddaa erga gootee booda amma magaalattii harka caalu to’achuu dandeesseerti. "Hanqinni bishaani fi qulqullinaa yaaddoo guddaadha. Namoonni bishaan malee yeroo dheeraa turuu waan hin dandeenyef baay’ee nu yaaddesseera,” jechuun UN tti oduu himaa Biiroo Dhimma Namoomaa kan ta’an Saviyaanoo Abreyu BBC tti himan. Aangawaan kun akka jedhanitti magalaa baha Yikreen bulchiinsa Luhaanisk keessatti argamtu kana keessatti dhiyeessin nyaata fi fayyaa dhumaa jira. UN naannolee danqaman kana deeggarsa dhaqqabsiisuu barbaada, garuu waraanni iiti fufe taanan ejansiiwwan isaa namoota nagaa dhaqqabuudhaaf wabii hin qaban. UN akeekkachiisa kana kan baase Raashiyaan gaafa Roobii karaa ittiin deeggarsi dhaqqabu banuuf erga waadaa seentee booda. Raahiyaan akka waadaa galtetti lammiilen kun naannoo daangaa isheen to’attetti geeeffamu. Haata ta’u malee Raahsiyaan hanga ammaatti waadaa galte ilaalchisee waanti mirkaneessite hin jiru. Aangawaan bulchiinsa Luhaanisk lammiileen nagaan akka hin baanef kan danqe Yukreenidha jechuun komatan. "Azootitti hidhattoonni lammiilen akka hin baane danqaa jiru. Bakka warshaa Azoot kanaa hidhattoonni mortarii fi taankii fayyadamuun dhukaasa banan,” jedhu Rashiyaatti ambasaaddara Rippaabilika Uummata Luhaanisk kan ta’an Roodiyoon Mirooshnik Telegramitti akka himanitti. Haata'u malee komii kana BBC’n hin mirkaneeffanne. Miidiyaalen Rashiyaas gama isaanitiin lammiilen nagaan akka hin baane kan gochaa jiru Yukreenidha, “namoota nagaa dahoo godhatti” jechuun hammeessu.  \nLammiilen nagaan warshaa keemikaalaa Azoot keessa dahannoo godhatanis waraanni Raashiya fi Yukreen magalattii to’achuudhaf wal-waraanaa jiru. Magaalli Severodooniyesk to’atamte taanan, guutummaa naannoo Luhaanisk, kan harki caalan hidhattoota Raashiyaan deeggaraman harka jirtu, irratti akka buufata ajajaatti Raashiyaa gargaara. Kantiiban magaalattii Telegramitti akka himanitti warannii Yukreen magaalan Severodoneetisk gara bahaa to’atee jira.


Raashiyaan kuufama midhaanii Yukireen gurgurachaa jirtii?

Qondaalli Raashiyaa naannoo Yukireen humnoonni Raashiyaa to'atan keessa jiran biyyi isaanii Yukireen keessaa midhaan dheedhii alatti ergaa akka jirtu himan. Himannaa ammatti BBC'n ofin hin mirkaneessine kun kan dhagaahama jiru aanga'oonni Yukireen Raashiyaan midhaan dheedhii toonii 600,000 saamtee kaan alatti ergaa jirtii jechuun yeroo himatanitti. Raashiyaan himannan midaan hatte jedhu dhugaa mitii jechuun fudhatama dhabsiifti. Yukireen irraa waggaa waggaan miidhaan ooniin miiliyoona hedduun lakkaawwamu gara Afrikaa fi Gidduugala Bahaatti ergiti. Amma Raashiyaan mankuusaalee midhaanii biyyattii gurguddoo qabattee ulaa ittiin alatti ergamus qabattee jiraachuun yaaddoo idila addunyaa uumeera. Yukireen amma dura midhaan ishee karaa galaana gurraacha(black Sea) gabaa alaaf kan dhiyeessitu yeroo ta'u ulaa kana Raashiyaan waan cufteef dhiyeessiin kun danqameera. Raashiyaan ammoo gama isheen Yukireen dhuka'aawwan qarqara qaama galaanaa keessa awwaaltee baastee ulaan kun midhaan gurguruuf banaa ta'aa jetti. Niiw Yoork Taayims akka gabaasetti Raashiyaan midhaan Yukireen jalaa hatte biyyoota Afrikaa hongeen miidhamanitti gurguruuf yaalaa jirtii jechuun Ameerikaan ni himattii jedheera. Gabaasichi ragaalee Ministeera Haajaa Alaa waabefachuun US biyyoota 14 harki caalaan isaanii kan Afrikaa ta'aniin dooniiwwan fe'isaa Raashiyaa qarqara Yukiree irraa midhaan fe'anii socho'uu akeekkachiiftee ture jedheera. Bulchiinsa Zaporizhiyaa kan harka humnoota Raashhiyaa jirtu kan bulchan Yeviyeeny Baliskii midhaan baabura fe'isaan gara Krimiyaa kan Raashiyaan bara 2014 kuttee fudhattetti fe'amuufi achiis gara Gidduugala Bahaa akka imalu  dubbataniiru. Miidiyaa biyyaalessaa Raashiyaatti yoo dubbatan ''waliigalteen inni ijoon Tarkii waliin raawwatameera'' jedhan. Odeeffannoo dabalata agaruu hin laanne. Dubbii himaan mootummaa Raashiyaa kan Kiriimiyaa Oleeg Kirichkoov midhaan konteenarootni 11 magaalaa Melitopol jedhamturraa fe'amee Kiriimiyaa qaqqabuu himaniiru. Miidiyaa mootummaa Raashiyaa RIA jedhamutti ammoo bulchiinsa Keheersoon jedhamu keessaan midhaan fe'amee isaan bira gahuu himaniiru. BBC dhimma kana ilaalchisee gaaffilee qabuuf qondaaltota Raashiyaa dubbisuuf yaalee ture.\n\nMinistirri Haajaa Alaa Raahiyaa Sarjee Laavroov Tarkii magaalaa Ankaaraatti gita isaanii Mevluut Cavusogluu waliin waayee hanqina midhaan dheedhii Roobii darbe mariyatanii bu'aa malee gargar bahan. Laavroov Raashiyaan gurgurtaa midhaanii Yukireen gufachiisaa akka hin jirree fi buufata doonii Odeesaa fi kaanis dhuka'aawwan awwaalaman Yukireen akka baasuu qabdu dubbatan. Dubbii himaan Ministeera Haajaa Alaa Yukireen gama isaaniin biyyi isaanii dhuka'aawwan qarqara galaanaatti awwaalte akka hin baafne himan.  Sababni ammoo Ulaawwan midhaan ittiin bahu kana fayyadamtee Kibba Yukireen haleelti kan jedhuudha. Raashiyaan sababa weerara kana banteen addunyaan hanqina midhaan nyaataaf saaxilamaa jira jedhamuuf deebii kenniteen qoqqobii biyyootni Lixaa irra kaahan akka sababaatti dhiyeessite. Warri Lixaa Raashiyaan dhiyeessii midhaanii akka meeshaa waraanaatti itti fayyadamte jechuun qeequ. Tarkiin dhimma kanaaf ulaan nagaa qabu akka banamu jaarsa ta'uun tattaafachaa jirti. Torbee darbe keessa Tarkiitti Ambaasaaddara Yukiren kan ta'an Vaasliiy Bodnaar, Raashiyaan midhaan hatte Kireemiyaa irraa alatti ergaa jirti, warra itti ergamu keessaa Tarkiin tokko jedhanii ture. ''Tarkiif waamicha keenya dhiyeessineerra. Tarkin akka nu gargaartu, yaada furmaataa gama Tarkiin dhufu irratti hundaa'uun midhaan hatanii gurguruu ilaalchisee himannaa yakkaa banuuf jenna'' jechuu isaanii ammoo Royitarsitu gabaase. Hoogganaan waldaa midhaanii Yukireen Maayikoolaa Goraachoov, Yukireen irraa al-ergiin atattamaan itti hin fufu yoo ta'e sassaabbii omishaa ji'a kana eegalu irratti dhiibbaa guddaa qaba jedhaniiru. Bara dhuftu al-ergiin midhaanii Yukireen toonii miiliyoona 20 qofa ta'a jedhaniiru. Bara darbe toonii miiliyoona 44.7 alatti ergite. Waraanni Yukireen addunyaarratti gatiin midhaanii, zayita nyaataa, boba'aa fi xaa'oo akkaan akka dabalu sababa ta'eera. Kanaaf ammoo warri Lixaa Raashiyaa qoqqobuun sababa isa tokko. Raashiyaa fi Yukireen waliin ta'uun qabadii addunyaan bitatu harka tokko sadaffaa dhiyeessu kana keessaa kan Yukireen kophaatti dhibeentaa 10. Bara 2019 Yukireen boqqolloo gabaa addunyaaf dhiyaate keessaa dhibbeentaa 16 gumaachiteetti jedha UN. Zayita suufi ammoo dhibbeentaa 42. Amma ulaan gurgurtaa cufamuun warra durayyuu hanqina nyaata qaban akkaan yaaddesseera. Gaanfa Afrikaatti biyyi waggoota walitti aananiif rooba dhabdee hongeen miidhamte Somaaliyaa keessatti namootni hanga miiliyoona 20 ta'an beelaaf saaxilamuu Somaaliyaatti hojjetaan Sagantaa Nyaataa Addunyaa Peetrook Wiiltan ni dubbatu.


Raashiyaan midhaan Yukireenii akka hin baane dhorkuun 'yakka waraanaati' jedhe EU

Hoogganaan imaammata Gamtaa Awurooppaa Jooseef Boorel Raashiyaan midhaan tooniin miiliyoonaan lakkaawwamu Yukireen gurgurtaa alaaf akka hin dhiyeessine dhorkuun ''yakka waraanaa ifaadha'' jedhan. ''Waan amanamu miti- Uummatni addunyaa beelaan rakkachaa yeroo jirutti, qamadiin tooniin miiliyoona hedduun lakkaawwamu Yukireen keessaa akka hinbaane dhorkamuu amanuun ni rakkisa'' jedhan Boorel. ''Raashiyaan dhorkaa sochii buufataalee doonii Yukireen irraa akka kaaftu gaafanna'' jedhan. Ministiroonni Gamtaa Awurooppaa rakkoo midhaanii kana ilaalchisee mariyachuuf jiru. Biyyootni Lixaa Raashiyaan buufataalee doonii gama 'Black Sea' jiru sochiin ala gochuu ishee dhaabdee kuusaan qamadii Yukireen gabaa addunyaaf akka dhiyaatu gaafachaa jiru. Sababa waraana Yukireeniin dhiyeessiin midhaan dheedhii gabaa idila addunyaarratti akkaan gadi bu'ee, uummatni addunyaa miiliyoonaan lakkaawwamu fiixee beelaarra jirutti yaaddoo dabaleera. Guutuu addunyaattis gatii wantoota nyaatamanii qaalesseera. Walgahiin Luuksenbeerg eegaluun dura Booreel ibsa kennaniin ''Kun ifatti yakka waraanaati, amallee kan yeroo dabaataaf itti fufu ta'u yaaduun nama dhiba'' jedhan. Raashiyaan midhaan Yukireen gabaa idila addunyaaf dhiyeessitu ugguruu kan itti fuftu yoo ta'e yakka kanaaf ''gaafatamuu qabdi'' jedhan. Gamtaan biyyoota Awurooppaa 27 of jalaa qabu kun gatiin midhaanii gidduugala Bahaa fi Afrikaa keessatti kan akkaan dabale sababa qoqqobbii Gamtaan Awurooppaa irra kaaheen ta'uu isa Raashiyaan ibsitu ni balaaleffata. Rakkoo kana kan uume qoqqobbii Gamtaa Awurooppaa akka hin taane cimsee ibsuun fedha. Qoqqobbiin keenyanyaata, xaa'oo irratti hin xiyyeeffanne.'' Maddi rakkoo kanaa uggura Raashiyaati jedhan. Ministirri Haajaa Alaa Firaans ammoo Raashiyaan ''beela addunyaatti qoosuu dhaabuu qabdi'' jedhan.


Yukireen adda waraanaatti guyyaa guyyaan hanga loltuu 200 dhabaa jirti

Gorsaa olaanaan pireezidantii Yukireen waraana Raashiyaa waliin godhamurratti biyyi isaanii guyyaa guyyaan loltuu hanga 200 dhabaa akka jirtu BBC'tti himan. Maayikaayiloo Podoliyaak waraana Baha biyyattii bulchiinsa Donbaas keessatti gaggeeffamaa jiruuf warreen Lixaa meeshaalee waraanaa gurguddaa kennanii waraanicha madaalawaa gochuu qabuu jedhan. Kiiv, Mooskoo waliin marii araaraa gaggeessitu itti hin fuftus jedhaniiru. Loltootni Raashiyaa bulchiinsa Donbaas guutummaatti to'achuuf haleellaa  cimsan keessa loltootni Yukireen akka jabaatti miidhamaniiru. ''Humnoonni Raashiyaa niikuleeraan alatti meeshaaleen gurguddaa adda waraanaatti hin dhukaafne hin jiru, rookkeettiifi haleellaa qilleensaa dabalatee'' jedhan Podoliyaak. Irra deebi'uunis warri Lixaa meeshaalee gurguddaa kennuun akka isaan gargaaran waamicha dhiyeessaniiru. Loltootni Yukireen akka malee dhumaa kan jiraaniif humni waraanaa ''guutummaatti wal madaaluu dhabuu isaatiini'' jedhan. Haalli adda waraanaa jiru gaaffii deeggarsa meeshaa waraanaa irra deddeebiin akka dhiyeessan isaan dirqisiisuus dubbatan. Raashiyaan qixxaachuuf sirna rookkeettii ammayyaa 150-300 akka isaan barbaachisus dubbatan. Kunimmoo hanga ammaatti kan kennameefiin olidha. Raashiyaa waliin mariin karaa nagaa kan itti fufu biyyattiin naannolee erga Guraandhala 24 qabatte hunda erga gadhiistee baateetis jedhan. Akka qondaalli kun jedhanitti loltootni Yukireen 100 hanga 200 ta'an guyyaa guyyaan adda waraanaatti dhumaa jiraachuun tilmaama amma dura ture haalaan caala. Yaaduma kana kan jabeessan Ministirri Ittisaa Yukireen Oleksii Reznikoov guyyaatti loltootni 100 du'aa, 500 amma madaahaa akka jiran dubbataniiru. Garaagarummaan miidhama adda waraanaa jiru ilaalchisee dhagahamaa jiru adda waraanaa irraa odeeffannoo sirrii argachuun hangam rakkisaa akka ta'eedha. Ministirri ittisaa kun humnoonni Raashiyaas lakkoofsa guddaan dhumaa akka jiran dubbatan. ''Kireemliin akkaan miidhamteeti garuu ammoo humnoota adda waraanaa to'achuuf duula hedduu qabdi'' jedhan. Bulchaan Luhaanisk Serjiyee Gaayidaayi warri Raashiyaa ''akka tisiisaatti dhumaa jiru'' jedhanii Yukireen hanqina meeshaa waraanaa gurguddaan akka malee miidhamaa jirti jechuun dubbatan. Raashiyaan ammaan tana humna guddaan magaalaa Severodonetsk jedhamtu to'achuuf duula akan jirtu yeroo ta'u pireezidant Zeleniskiinis hireen Donbas achitti murtee argata jedhaniiru.


Raashiyaan Yukireen irratti waraana banuu isheetiif hin gaabbitu jedhan Sargee Laavrov

Rashiyaan Yukireen irratti erga waraana bantee kaasee lammiilen nagaan kumaatamni du'anii, magaalawwan hedduu barbadaa'anii, namoonni miliyoonaan lakkaa'aman ammoo qe'ee isaanii irraa godaansaf saaxilamaniiru. Ministirri Dhimma Alaa Raashiyaa Sargee Laavrov Raashiyaan Yukireen haleeluu isheetti waan itti qaanoftu tokko hin qabdu jedhan. "Nuti Yukireen hin weerarre, oppireeshinii waraanaa adda ta’e gaggeessine. Sababni isaa Yukireen NATO'tti dabaluuf yaalun yakka jennee akka itti warra Lixaatti ibsinu filannoo biraa waan dhabneefi,” jedhu Laavrov. Raashiyaan gaafa Guraandhala 24 Yukireen irratti waraana erga bantee as Sargee Laavrov miiidiyaalee biyyoota lixaa wajjin yeroo muraasa qofa haasa’an. Aangawaan kun irra deddeebin namoota Naazii ta’antu Yukireen keessa jira jechuun dubbatu. Kanaaf ammo waraanni isaanii humnoota Naazii kana hiikkachiisaa jira jedhu. Sargee Laavroov, ganna 72, waggoota 18 darbaniif waltajjiiwwan idil-addunyaa irratti Raashiyaa bakka bu'anii dubbataa turan. Amma garuu biyyoonni lixaa isaanii fi intala isaaniirra qoqqobbii ka'aniiru. Walitti dhufeenya UK fi Raashiyaan qaban ilaalchisee gaaffii BBC’n gaafateef UKn biyya michuu Raashiyaa akka hin taane aangawaan kun dubbataniiru. "Kana booda yaada kana jijjiirrachuuf mataa isaa waan danda’amu natti hin fakkaatu, sababni isaa Booris Joonsanii fi Liiz Tiruus gadi bahanii Raashiyaa mo’achuu qabna. Jilbeenfachiisuu qabna jedhan. Mee haa yaalan egaa,” jedhan Laavroov. Ji’a darbe Ministirri dhimma alaa UK, Pirezidantiin Raashiyaa Vilaadmiir Puutin waltajjii idil-addunyaa irratti of-salphisan. Kanaaf “Yukireen keessaa mo’amee akka bahu gochuu qabna” jedhanii ture. Gaazexeessaan BBC waa’ee loltoota UK lamaan baha Yukreenitti booji’amanii duuti itti murta’ee irratti akka yaada biyyoota lixaatti kan itti gaafatamu Raashiyadhaa jedhee gaafate. Laavroov ammo, "Ana yaadni warra lixaa dhimma koo miti. Ani ija seera idil-addunyaatiinan ilaala. Akka seera idil-addunyaatti loltoonni qacaramanii lolan loltuu idilee hin jedhaman” jedhu. Itti dabaluunis, baha Yukreen naannoo hidhattoonni to’atan keessatti waggoota saddeetif yeroo loltoonni Yukireen namoota nagaa boombii itti roobsaa turan dhugaa lafa jiru hin gabaasne jechuun BBC komatan. Waggoota jahaan darbaniif naannoo hidhattootaan to’ataman deemee gabaasuf BBC’n fedhii akka qabuu fi hogganoota hidhattootaa gaafatee eeyyamamoo akka hin taane gaazexeessan BBC Laavroovitti himee ture. Yukreen duguuggaa sanyii raawwatteetti jechuun Raashiyaan komataa turte.


Raashiyaan miseensa NATO kan taate Lituweeniyaa cimsitee akeekkachiifte

Biyyi Awurooppaa miseensa Waliigaltee Waraana Kaabaa (NATO) taate Lituweeniyaan meeshaleen garaa garaa karaa baaburaa gara daangaa Raashiyaa Kaalingirad akka hin galle erga dhorkitee booda Raashiyaan akeekkachiisa cimaa kennite. "Raashiyaan gochaa diinummaa akkanaatiif tarkaanfii barbaachisaa ni fudhatti," jechuun dubbata aangawaan nageenyaa Raashiyaa Nikolaay Paatirusheev. Lituweeniyaan gama isheetin ani qoqqobbii Gamtaan Awurooppaa Raashiyaa irra kaa'e hordofuun tarkaanficha akka fudhatte dubbatti. Kaalingiraad naannoo tarsiimawaa taateefi Raashiya wajjin wal hin daangessinedha. Raashiyaan Kaalingiraad Jarman irraa kan fudhatte Waraana Addunyaa Lammaffaa booda bara 1945 tti yoo ta'u, naannon kun daangaa biyyoota miseensa Gamtaa Awurooppa fi NATO ta'an Lituweeniyaafi Pooland wajjin wal daangessa. Kaalingiraad  keessa lammiilee miliyoona tokkotti dhiyaatantu jiraata. Naannon kun meeshaalee garaa garaa Raashiyaafi Gamtaa Awurooppaa galchituun jiraatti. Bulchaa Kaalingiraad kan ta'e Antoon Alikaanov akka jedhetti, qoqqobbiin kun meeshaalen dhibbeentaa 50 naannicha akka hin galle godha. Paatiruushev daawwannaa Kibxata Kaalingiraaditti tureen haasaa taasiseen Lituweeniyaan daandii baaburaa akka cuftu kan godhe warra lixaati.  Kun ammoo faallsa seera idil-addunyaati," jedhan. Dursaan Gamtaa Dhimma Nageenya Raashiyaa, "yeroo dhiyootti tarkaanfii laalessaa fudhanna," jechuun dhaadatan. Itti dabaluunis, "Tarkaanfin nuti fudhannu lammiilee Lituweeniyaa irratti dhiibbaa guddaa kan fiduudha," jedhe. Dhiibbaa maalii akka ta'e garuu adda hin baasne. Waa'edhuma kanaa ilaalchisee gaafa Kibxataa Raashiyaatti ambaasaaddara EU Raashiyaan waamtee haasofsiistetti. Lituweeniyaan meeshaalen garaa garaa biyyoota Gamtaa Awurooppaa irraa gara Kaalingiraad akka hin seenne kan dhorkite torbe darbe ture. Ministiirri Dhimma alaa Lituweeniyaa Gabriiliyus Laandisbergis, "Dubbiin Lituweeniyaa hin ilaallatu. Qoqqobbiin Gamtaa Awurooppaa Waxabajjii 17 irraa kaasee eegale. Tarkaanfin kun kan fudhatame Komishiniii Awurooppaafi qajeelfama Komishinii Awuroppaa hordofuudhan," jechuun dubbate. Gamtaan Awurooppas Lituweeniyaan meeshaalen gara daangaa Raashiyaatti akka hin ceene kan uggurte Raashiyaan Yukireen weeraruu isheetin qoqqobbii gamtichi kaa'e akka hojiirra oolchite ibsee jira. Qoqqobbiiwwan gara Raashiyaa akka hin galle kaa'aman cilee, sibiilota garaa garaa, meeshaalee ijaarsaafi meeshaalee teeknoolojii ammayyaa fa'aa dabalata. Lituweeniyaa miseensa NATO ta'uu isheetin sodaachisa Raashiyaa irraa itti dhufu kamiifuu tumsa waraanaa ni argatti. US gama isheetin Lituweeniyaa bira akka dhaabattuufi seera NATO keeyyata 5 irra jiru, " Haleellan miseensa NATO tokko irratti yoo raawwate miseensota hunda irratti akka raawwatetti ilaalama," jedhuuf akka bitamtu beeksistee jirti. Dubbi himaa Puutin kan ta'e Dimitirii Peeskoov gama isaatin, "Haalli jiru baay'ee wal xaxaa waan ta'eef tarkaanfii kamiyyuu osoo hin fudhatin baay'ee xiinxaluu barbaachisa. Xiinxalli kun ammoo guyyoota itti aanan muraasa keessatti ni taasifama," jechuun gaafa Wiixataa dubbatee ture. Har'a michuu Puutin kan ta'e Nikoolay Paatiruushev "waa'ee nagenya biyyoolessaa naannoo kaaba lixa Raashiyaa" mariyachuudhaf gara Kaalingiraaditti deemee jira. Kaalingiraad Raashiyaadhaf bakka tarsiimawaadha. Kanarraa kan ka'e Raashiyaan duraanuu doniiwwan waraanaa meeshaa Nikularaa fi misaa'ela fageenya dheeraa deemu hidhatan naannicha qubsiiftee turte.


US'tti qaala'insi gatii waggaa 40 keessatti olaanaa ta'e galmaahe

Gatiin boba'aa fi nyaataa akkaan dabaluun walqabatee US keessatti erga bara 1981 qaalayinsi gatii inni olaanaan galmaahe. Ji'a Caamsaa keessa qaala'insi gatii 8.6% gahuu 'Labor Department' beeksiseera. Gatiin jireenyaa qaala'uun maatii dhiphisaa, warra imaammata tolchaniis dhimmicha to'achuuf sardaa jira. Baankiin gudduugalaa Ameerikaa ji'a Bitootessaa keessa dhala maallaqa qusatamuu dabalee ture. Tarkaanfiin kun diinagdee biyyattii sududaan tasgabbeessaa jiraa jedhu ogeeyyiin diinagdee. Waraanni Raashiyaafi Yukireen garuu gatii boba'aa, Zayitaafi midhaanii dabaluun rakkoo kana hammeessaa jira. Boba'aan Ameerikaa keessatti ji'a Caamsaa keessa dhibbeentaa 34% dabale. Gatiin nyaataa ammoo dhibbeentaa 10'n.  Gabaasni haaraan Jimaata bahe ammoo qaalayinis gatii kun gejiba qilleensaa hanga bittaa uffataafi gatii waldhaansa fayyaatti gama hundaan akka dabale akeekeera. Bankrate.com irratti xiinxalaa dhimma maallaqaa kan ta'e Gireeg Mcbride qaalayinsi gatii amma dhibeentaa 8.6 gahe seenaa waggaa 40 keessatti isa olaanaadha'' jedheera. 'Stock mark' US akkaan gadi bu'aa kan jiru yeroo ta'u, invastaroonni diinagdeen garam akka imalu waan hin barreef innis rifaatuu uumeera. Yaadi uummataa sassaabame akka agarsiisutti lammiileen US hedduun wanti isaan yaaddessu inni jalqabaa qaalayinsi gatiidha. Warri Rippaablikaanotaa rakkoo kanaaf pireezidant Joo Baayidan yoo komatan, fudhatamni Baayidanis sababa kanaatti gadi bu'eera. Hoogganaan qabeenya US Janeet Yellen gatii tasgabbeessuun 'xiyyeeffannoo jalqabaa isaanii ta'uu' torban kan Waashingitanitti dubbataniiru. Boba'aan gaaloniin tokko giddugaleessaan doolaara tokko ure doolaara shan gaheera. Gatii qaala'aa jiruun qixatti ammoo galiin uummataa dabalaa hin jiru. Qaalayinsi gatii kun keessumaa kanneengalii gad-aanaa qaban akkaan miidha.


Yukireen maaliif haala to'annaa niwukulaara IAEAtti aartee?

Kubbaaniyyaan Niwukilaraa Yukireen,  Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniitti qaamni dhimma niwukilaraa to'atu, buufata annisaa to'annoo Raashiyaa jala jiru daawwachuuf karoorseera jedhee sobe jechuun himate. Raafaa'el Giroosii guyyaa Wiixataa akka jedhaniitti, Dhaabbannii Ejjansii Anniisaa Atoomiikii Idil-Addunyaa (IAEA)n dhaabbata niwukulaaraa Zaapoorizhzhia akka dowwatuuf affeeran. Garuu ammoo Energoatom affeeraan dhiyaateef akka hin jirre ibsee, inumaa bakka kana daawwachuun Raashiyaan achi jiraachuu mirkaneessuu daran kan mirkaneessuudha jedhe. Mr Giroossi himannichaan soba ''fudhatama hin qabne'' jedhan. ''Kun waraanaa fi miiratu jira. Ummannis ejjannoowwan baayyee cimaa qabataniiru,'' jedhan gaaffiifi deebii BBC waliin taasisaniin. Haata'u malee, dhaabbanni isaa to'annaa nageenyaa taasisuudhaaf dirqama waliigaltee qaba jechuun, ''kunis affeerraa kabajaa dheereeffamuu ykn dheereeffamuu hin qabaannee natti hin fakkaatu'' jedhan. Guyyaa Wiixataa karaa fuula tiwiitara irratti akka barreessaniitti gara dhaabbatichaatti eksipartoota erguuf hojjataa jiraachuu ibsuun, ''Yukireen nu gaaffattee jirti, achi dhaquu qabna'' jedhan. Dhaabbanni IAEA Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii nagummma fayyadama teknooloojii nikulaaraa jajjabeessuuf biyyoota waliin hojjatuudha. Dhaabbanni nikulaarii motummaa Yukireen gama isaatiin ibsa aarii Kibxata baaseen, Yukireeniitu nu affeeree jechuun sobeera jechuun Aab Giroosiin komate. ''Daawwannaan kamuu warra weerartootaa akka turaniif seera qabeessa taasisuudhaaf'' jedheera. Akka miidiyaalee Raashiyaatti, IAEAn haala dowwannaan itti taasifamuu danda'amurratti aanga'oota Raashiyaa waliin dubbataa jira. Raashiyaan dhaabbata nikulaaraa Awurooppaa keessatti isa guddaa ta'e Zaporizhzhia jalqaba Bitooteessaa Yukireeniin weerartee guyyootuma muraasa keessa to'atte. Humnootiin Raashiyaa dhaabbaticha wayita to'ataniin haleellaa raawwataa turaniin iyyii idil-addunyaa ka'ee ture. Bu'uuraalee misoomaa guddaan barbadaa'ee waan hin jirreeffuu sadarkaaleen raadiyeeshinii akkuma duraatti jira. Dhaabbatichi hojjattoota Rukireen kanneen to'annoo Raashiyaa jalatti argamaniin hojiisaa akkuma itti fufeetti jira.


‘Suni meeshaa manaa kooti’- baqattuu Yukireen meeshaa manaa jalaa hatame taankiirratti agarte

Baqattuun Yukireen kan UK keessaa jirtu tokko dhiheenya kana meeshaa mana isheetii hatamee taankii Raashiyaa gubbaatti fe’amee suuraan arguu himte. Aliinaa Koreni'uk saanduuqni taankii gubbaatti fe’amee ture booyilarii (meeshaa ittiin bishaan ho’isan) waraanaan dura bittee turte ta’u himte. Isheefi ijoolleen ishee Ebla 8 Yukireenii bahuun ammaan tana maatii Birtish tokko waliin Notinghaamshiire keessa jiraatti. Suuraa Ebla garadhumaa kaafameen taankiin meeshaa jedhame kana baatee magaalaa barbadooftuu Popasnaa keessa darbaa ture mul’ise. Humnootiin Raashiyaa magaalaa bulchiinsa Luhanskiitti argamtu tanas erga Caamsaa 8 kaasee to’annoo jala oolchaniiru. Suuraan sunis mana jireenyaa isheerraa fageenya daqiiqaa shan irratti kan kaafame ta’u dubbatti dubartiin tun. Jalqabas abbaa warraa isheetu arge.\n‘‘Innis suuraa kanarratti waan addaa arge yoo jiraate na gaafate. Kan inni arge yoo argee ta’e na gaafate,’’ jechuun BBCtti himte. Booyilarichaan alattis meeshaalee manaa kan akka ufata alkanii, meeshaan kutaa ijoolleefi kaanis taankicha irratti fe’ame argu himte. Uffanni siree ammo meeshaa biraa ittiin hidhameera kan jettu Kooreenuuk, tarii TV ykn meeshaalee elektironiikii wayita baqataniitti mana keessaa ture kan biraa ittiin maran ta’a jetti. Garuu waan ta’eetti baayyee hin dinqiisiifamne. \n‘‘Wanta ofiin hin barbadeessine hunda ni hatu. Kun akka ta’u ni beekna. Yeroo baayyees nutti himamee ture,‘‘ jetti. Korenuuk erga Yukireenii baatee kaasees sagantaa deeggarsa motummaa UK jalatti ijoollee dubaraa ishee lama waliin Notinghaamshire keessa jiraataa jirti.\nIsaanis baqattoota marsaa jalqabaatiin gara UK qaqaban keessaayi. Oggummaadhaan poolisii fi isaan dura wallaantu saayikooloojii daa’imaa kan turte Korenuk, ijoollee ishee waliin wayituma haleellaan biyyattii irratti eegalu biyyaa baate. Yeroo biyyaa bahaniittis qabeenyaa muraasa qofaa qabatanii bahan. Haatii ishee saree guddifte fa’e dhiifte bahuuf dirqamte. Morekun Yukiren keessaa bahuuf isheefi ijoolleen ishee bu’aa bahii cimaa keessa darbu dubbatti. Haatiishee, akkoo fi abbaan warraa ishee ammalleen Yukireen keessa jiru, garuu bakka hanaga tokko nagaa ta’eedha. Lammiileen Yukireen bakka loltoota Raashiyaatiin to’atamee baqatan hundi meeshaansaanii hatamu himatu. Torban darbe marsariitiin Raashiyaa walanaa tokko gabaasa maxxanseen, looltoonni Raashiyaa hanga ammaatti meeshaalee naannawa Yukireen daangaatti dhiyaatanii hatamee toonii 58 gara biyyaatti ergu gabaaseera. Haata’u malee Raashiyaan himannaa hannaa kanaarratti omaa kan hin jennee yoo ta’u, qondaaltoonni Raashiyaa ammo lammiileen Yukireen viidiyoowwan soobaatiin loltoota hannaan himatu jedhu. Sirriiyyuu Yukireen looltoota naannoolee to’annoo saanii jalatti argaman hatan dursaa jirti jechuun himatu.


UK'n misaa'ela fagootti dhukaafamu Yuukireeniif kennuuf

Yunaayitid Kingidam (UK) yeroo jalqabaatiif misaa'ela fageenyarratti dhukaafamuu danda'u M270 jedhamu Yuukireeniif kennuuf. UKn meeshaaleen ammayyaa rookkeettii dhukaasuuf gargaaran kanneen yoomiifi hangam akka gara Yuukireenitti ergitu hin ibsine. Haata'u malee, odeeffannoo BBCn argate akka ka'umsaatti misaa'eloota ittiin dhukaasan sadii ta'uu danda'u. UK'n murtee kanarra kan geesse erga US waliin mari'atteen boodadha. US ofii ishees kanaan dura meeshaa waraanaa walfakkaatu kan kinniteef yoo ta'u, Pirezidaantiin Raashiyaa Vilaadmiir Putiin meeshaa waraanaa Ameerikaan Yuukireeniif ergitu akka isaan dheekkamsiisee dubbachaa jiru. Putiin Dilbata kaleessaa akka dubbatanitti, Ameerikaan meeshaa waraanaa kana Yuukireeniif kennuu hin dhaabdu taanaan haleellaa Raashiyaan Yuukireen irratti taasiftu daran akka cimstuufi ballistu dhaadataniiru. UK meeshaa ammayaafi bayyee cimaa ta'e kana akkaataa itti fayyadama isaa ilaalchisuun loltoota Yuukireeniif torbanoota lamaan itti aanan leenjii nan kennaaf jetteetti. Ameerikaan ammoo torban darbe ture misaa'ela dhukaafamu M142 jedhamu Yuukireeniif kan ergite. Ameerikaan misaa'ela fageenya dheeraatti dhukaafamu kana gara kutaa bulchiinsa Raashiyaatti akka hin dhukaafne akeekkachiisuun ture kan kenniteef.  Amma siistemni rookkewettii M270 jedhamu fageenya kiiloomeetira 300 fagaatu kan dhukaafamu yoo ta'u, daqiiqaa tokko keessatti rookkeettii marsaa 18 dhukaasuu danda'a. Rookkeettiin toonii 25 ulfaatu kun sa'aatii tokko keessa kiiloomeetira 64 fiiguudhaan humna diinaa haleeluu danda'a.  Putiin gaaffiifi deebii kaleessa TV biyyaalessaa biyyattii irratti taasisaniin, biyyoonni lixaa meeshaa waraanaa hedduu Yuukireeniif kennaa jiran akka waraanichi dafee hin xumuramne gochuudhaaf jedhan. Raashiyaa magaalaa guddoo Yuukireen Kiyeev dhiistee xiyyeeffannoo ishee gara Bahaan kutaa bulchiinsa Donbaas irratti godhateen booda yeroo jalqabaatiif Dilbata kaleessaa Kiyeev irratti haleellaa raawwatteetti.


Tarkiin karoora Fiinlaandii fi Siwidiin NATOtti makamuu akka mormiitu dhaadate

Pirezedantiin Tarkii karoora Filaandii fi Siwidiin  NATO'tti dabalamuu morman. Erdogan mormiisaanii kan dhageessisan biyyoonni kunneen miseensummaa NATO'tti dabalamuu erga ibsanii turtii sa'aatiiwwan muraasaa booda ture. Reseep Tayib Erdogaan akka himanitti, biyyoonni Iskaandiniiviyaa lamaan jila isaanii gara Tarkiitti erganii amansiisuutu barbaachisa. Erdogaan biyyonni kunneen hidhattoota Kurdish simachuuf fedha qabaachuu isaaniitti mufachisuun hin oollee. Komii Erdogaaniin duras, Siwidiin Raashiyaa Yuukireen weeraruun Awurooppaa keessatti yaaddoon umamuuf kan agrsiisuudha jechuun, haala qabatamaa kanaaf ammoo yada haaraatu barbaachisa jette turte. Pirezedantiin Raashiyaa Vilaadimiir Puutin gama saatiin tarkaanfiin Fiinlaandii fi Siwidiin gartuu tumsa waraana waloo biyyoota 30 miseeensummaan of keessatti hammate kanatti dabalamuun Mooskoo kallattiin hin yaaddessu jedhan. Haata'u malee, babal'achuun Nato Kireemliim irraa deebii akka kennamuuf himeera. Erdogaan ibsaa Wixata Caamsaa 16, 2022 kennamerratti, biyyisaanii Siwidiinii fi Fiinlaand gartuu waraanaa waloo kanatti dabalamuu ni mormitii  jedhan. Erdogaan Siwidiiniin ''iddoo dhaaabbileen shororkeessitootaa itti yaafamaniidha'' jechun ibsan. '''Biyyonni lamaan keessa tokkoon isaaniillee dhaabbilee shororkeessittootaa irratti yaaada ifa ta'e hin qaban, akkamiti isaan amanna,'' jedhan Erdogaan. Tarkiin biyyoota Iskaandeeviyaa lamaan miseensota Paartii Hojjattoota Kurdistaan (Kurdistan Workers' Party) jedhamaniif dahoo kenniti jechuun himatte. Garee hidhattoota PKK fi deeggartoota Fetulaa Gulen  bara 2016 yaali fonqolcha mootummaa biyyattii kessatti kakaase shororkeessuummaan himatti. Mootummaan Erdogaan iyyata biyyoota qoqqobbii irra kaa'anii turanii daangessuuf waadaa seenan. Bara 2019tti biyyoonni Iskaandeeviyaa lameen Ankaraa Siiriyaa keessa erga seentee qoqqobbii meeshaa waraanaa Ankaaraarra ka'aanii turan. Ministirri Dhimma Alaa Fiinlaand Pekkaa Haavistoo paarlaamaa biyyattii Heeliskiitti ta'ameerratti ejjannoo Tarkii ajaa'ibsiifachuu hime. Taatullee mootummaan isaanii waan Erdogaan barbaadanitti walii hin galtuu jedhan. Fiinlaand  NATO akka dabalamtu torban darbe keessa ibsite. Sanbata darbe immoo biyyoonni Siwidiin jaarraa tokkoo oliif gartummaa waraanaa keessatti hirmaannnaa kanaan dura qabaachaa hin turre kan goolabu ta'uu ibsiteetti. Ministirrii Muummee Siwidiin Magdalenaa Andarsan Wiixata wayita ibsa kennan ''NATO'n biyyia Siwidiin ni cimsa, Siwidiiniille NATO jabessitii'' jedhan. Akka isaan jedhanitti, weerara Raashiyaa eeruudhaan Awuurooppaan haala hamtuu keessa jirti jedhan. Taatullee Aadde Magdalenaa Andarsan NATO'n maadhee ykn bakkaa meeeshaaleen niwukiraalaraa dhaabbiin keessa olka'aaman akka taatu hin barbaadan. Noorweeyi, Deenmaark fi Ayislaand - biyyoonni  miseensota NATO hundisaanii  Fiinlaand fi Siwidiin yoo haleelaman battala sanatti gargaaruuf qophii ta'uu beeksisaniiru. UK, biyyi miseensi NATO yeroo ce'uumsatti wabii nageenya biyyoota lamaan kanaa kennuurratti argamtii. Ibsi Wixata darbe Siwidiin kennite kun NATO'n loltoota 15,000 hirmaachisuun naannoo  biyyoota Baaltik keessatti  shaakala waraanaa guddicha yeroo eegaletti. Shaakala waraanaa "Hedgehog" jedhamu  kana biyya Istooniyaatti gaggeeffamu kanarratti Fiinlaandi fi Siwidiin dabalatee biyyoonni 10 ni hirmaatu.


Waraana Raashiyaa -Yukireen: Afriikaan dhiyeessi boba’aan bakka Raashiyaa bu’uu dandeessii?

Weerara Yuukireen booda erga Gamtaan Awurooppaa (EU) boba'aa Raashiyaarraa fidu xiqqeessuuf murteessee booda, biyyootni Afrikaa kanneen EU’n abdataa jiru keessatti argamu. Pooland fi Bulgaariyaan maallaqa Ruubilsiin (maallaqa Raashiyaa) kaffaluu didnaan, Raashiyaan dhiyeessii addaan kutuun ishee Awurooppaa yaachiseera. Raashiyaan kuusaa boba’aa uumamaa addunyaa guddicha qabdi. Boba’aa dhiyeessuunis ishee guddittiidha. Dhiyeessi boba’aa Awurooppaa keessaa %40 Raashiyaa irraa dhufa. Dhuma waggaa kanaatti EU’n dhiyeessi %75’n hir’isuun, bara 2030’tti boba’aa kosii irraa madduun of danda'uuf yaada qaba. Ta’us, ogeessi diinagdee annisaa Kaarool Naakle akka jettutti, dhiyeessitoonni boba’aa Afrikaa gurguddoon – Aljeeriyaa, Masirii fi Naayjeriyaa - waliin ta’aniiyyu boba’aan isaanii kan Raashiyaan Awurooppaaf dhiyeessiturra walakkaa gadidha. “Ammatti hanqina dhiyeessi Raashiyaa irraa uumame bakka bu’uu waan danda’an miti.” “Oduun gaarii biyyoota dhiyeessii Raashiyaa bakka bu’uuf dandeetti qaban biraa fedhiin jiraachuu isaati, Afrikaanis bakka gaariirra jirti. Invastimantii hedduu arguuf jirra,” jechuun dubbatti. Ta’us, kun yeroo fudhata. Sababiin isaas, dhiyeessitoota boba’aa ardichaa gurguddoo waliin wantoonni furamuu qaban jiru. Aljeeriyaan qajeelfama madda annisaa geeddaruu EU irraa buufachuuf sadarkaa gaarirra jirti. Biyyi Afrikaa Kaabaa kun dhiyeessituu boba’aa nannichaa ishee guddittii fi yeroo ammaa Awurooppaa waliin hariiroo gaarii qabdi. Ji’a darbee Ministirri Muummee Xaaliyaan Maariyoo Diraagii, bittaa boba’aa %40’n dabaluuf jecha, waliigaltee dhiyeessi boba’aa haaraa Aljeeriyaa waliin mallatteessaniiru. Ta’us, sababa fayyadamni boba’aa biyyatti keessa jiru waan dabaleef, Aljeeriyaan kana dhiheessuu dandeessi kan jedhuurratti yaaddoon akka jiru Itti-aanaan hoogganaa Qorannoo Dinagdee Baankii Daldalaa FBNQuest, Uwaa Osaadiye ibsaniiru. Dabaluunis, hangi boba’aa Aljeeriyaan Awurooppaaf dhiyeessitu sababa waldhabdee Morookoo waliin jiruun guddaa hir’iseera. Yaddoon jiraatus, waligalteen kun Xaaliyaan, kan Awuroppaa keessatti boba’aa Raashiyaa bituun lammaffaa taateef, tarkaanfii gaarii jalqabaadha. Dabalataanis, ministeeronni Xaaliyaan gara Angoolaa fi Koongoo-Biraazaaviilitti imaluun waliigaltee boba’aa haaraa taasisaniiru. Xaaliyaan bara 2023’tti boba’aa Raashiyaa irratti isa hirkatte hambisuuf Moozaambiik keesssattis filannoowwan ilaalaa jirti. Haaluma kanaan omishtuun boba’aa uumamaa Afrikaa Lixaa, Naayijeeriyaan, erga waraanni Yuukireen eegalee as biyyyotii Awurooppaa irraa gaaffiin boba’aa dhiyaateeraafi. Yeroo ammaatti, Ispeen, Poorchugaal fi Firaans oomisha warshaa Naayjeeriyaa LNG’fgabaa ijoodha. Piroojektiin boba’aa Naayjeeriyaa LNG haaraa, Train 7 jedhamu, bara 2025’tti oomisha isaa %35’n ni dabala. Ta’us, waliigalteen biyyoota bitan, harki caalaan Awurooppaa keessa jiran waliin gaggeeffameera. Naayijeriyaa LNG’n dhiyeessii dabaluuf jecha, piroojektiiwwan dabalataa, Train 8, irratti qorannoo taasisaa jira. “Afrikaa keessa dandeettiin guddaa jira, garuu yeroo gabaabaaf hangisaa kan murtaa’ee ta’a jedheen yaada, sababiin isaas piroojektiiwwan boba’aa hojiirra ooluuf yeroo dheeraa fudhatu,” jetti Kaarool Naakle.


Waligalteerra gahuuf Raashiyaan bakka weerarte gadhiisuu qabdi - Zeleniskii

Waligalteen nagaa Raashiyaa waliin taasisamuu  kamuu  kan hundaa’uu homnootiin Raashiyaa nannoolee weeraran gadhisuun bakka isaanitti deebi’uu irrattidha jedhan pirezdaantiin Yukireen. Haasa dhaabbata qorannoo London think tank waliin taasisaniin, Pirezdaant Volodomiir Zeleniskii, kun waan xiqqaa biyyi keenya simachuu dandeessudha jedhan. Dabaluunis ani hogganaa ''Yukireen malee Yukireen-xiqqoo miti'' jedhan. Garuu waa’ee Kirimiyaa kana bara 2014’tti  Raashiyaan humnaan fudhattee hin kaafne. Aamma Raashiyaan magaalaa Maripool guutummaatti to’annoo jala oolfachuuf lolaa jirti. Kibba-baha magaalaattii keessa ammayyu humnootiin Yukireenii fi lammileen naagaa, kan lola cimaa Raashiyaaf saaxilamanii jiran jiru. Waraana ji’a lamaaf adeemaa jiru kana keessatti magaalaa Maripool to’achuun Raashiyaaf injifannoo guuddaa ta’uun  , pirezdaantii Raashiyaa Vilaadmiir Puutiinif ammo, Caamsaa 9 – guyyaa Raashiyaan Waaraana Addunyaa Lammaffaa irratti Naazii injifachuu kabajdu- irratti waan kabaju kennaafi. Ta’us garuu Pirezdaant Zelenskiin haasaa isaaniin, Raashiyaan waan Yukireeniin weerareef waa’ee nannoowwan biyyatti to’atee turuu irratti gaaffiin jiraachuu hin qabu jedhaniiru. “Waraana Raashiyaa fi Yuukireen jidduu jiru dhaabuuf, haalli jiru kan Guraandhala 23’tti deebi’uu qaba,” jechuun guyyaa jalabultii waraanni kun eegalee kaasuun ibsaniiru. Haala kana guyyaa Guraandhala 23 kaasuun isaanii, Yukireen waligaltee Raashiyaa waliin taasisuun dura Kirimiyaa deebistee fudhachuuf akka hin qaffannee ibsuu mala. Haasaa dippiloomaasii Raashiyaa fi Yuukireen gidduutti gaggeeffamu akka deebi’ee eegaluuf waamicha kan dhiyeessan Pireezdaant Zelenskii “ riqichoota keenya hunda yoo balleessanis, riqichootni dippiloomaaii hundi garuu ammatti hin badne jedheen yaada,” jedhaniiru. Raahiyaan gama isheen, adeemsi kun ‘haalaa foyya’iinsa hin fidnedha” jechuun ibsaniiru. Maripool keesssa baqachuun itti fufeera Jimaata irratti daa’imman 11 dabalatee lammileen nagaa 50 dabalaataan magaalaa Maripool keessa sochii UN fi fannoo Diimaan akka baqatan taasifamuu Raahiyaa fi Yukireen ibsaniiru. Ammayyuu namootni hedduun nannaa warshaa sibilaa sanatti boyii fi warshicha jala dhokatanii akka jiran amanama. Itti aanaa Ministera Muummee Yukireen Iryana Vereshichuuk akka jedhanitti sababa lola adeemsifama jiruun hojiin namoota olchuu kun laffarra harkifateera. Hojiin namoota naannichaa baasuun kun Sanbata deebi’ee ni eegala jedhaniiru. Kamisa irraa eegalee utuu hin halkanaa’iin bakka warshaa kanaatti guyyaa sadiif dhukaasni akka dhabbatu Raashiyaan labsitee turte. Baayden gargaarsa waraanaa dabalan Jimaata irratti Pirezdaantiin US Joo baayden Yukireen of eeguu akka dandeessuuf US gargaarsa waraanaa haaraa doolara miiliyoona 150 akka kennitu beeksisaniiru. Anga’aan olaanaa US akka gaazexeessitootatti himanitti gargaarsi kun rasaasa, meeshaa dhuukasa diinaa adda baaduu, meeshaa mi’a elektiroonikii hojii dhaabsisuu fi mi’oota jijjirraa of keessatti qabata. Ta’us garuu Pirezdaant Baaydeen fandiin amma ka’ameeru dhumaa akka jiru ibsuun, amanni maree maallaqa dabalataa akka raggaasisuuf gaafataniiru.


Waraan Yukreen: Yukireen saree meeshaalee waraanaa dhohan suufuun adda baasu medaaliyaa badhaaste

Yukreen saree meeshaalee waraanaa dhohan suufuun adda baasu erga Raashiyaan Yukireen weerartee tajaajila kenneef badhaaste. Sanyiin saree 'Jack Russell terrier' Paatron jedhamu badhaasni meedaaliyaa kuni Pireezidantii Yukreen Voloodmiir Zeleenskiidhaan jila Kiyiivitti qophaa'ee kennameef. Sareen ganna lamaafi baatii jahaa kuni garee meeshaaalee waraanaa dhohan sakatta'an gargaaruun meeshaaleen 200 ol akka argaman taasiseera. Sareen kuni akka goota biyyaalessaafi mallattoo diddaa weerara Yukreenittis ilaalamaa jira. ''Gootota Yukreen lafa keenya meeshaalee waraanaa dhohanirraa qulqulleessaa jiran badhaasuun barbaada. Gootota keenya kunneen waliin immoo- gooti keenya xiqqoo Paatroon meeshaalee dhohan kunneen dhabmsiisuurratti gargaaruu qofa osoo hin taane, ijoollee keenya iddoo balaan akkasii jiru jiran qajeelfamoota of eeggannoo barsiiseera,'' jedhan Zeleenskiin jila gaafa Dilbataa qophaa'e irratti. Qophii kana irratti kan hirmaatan Ministirri Mummee Kaanaadaa Jastiin Tiruudoo, biyyi isaanii meeshaalee waraanaa dabalataa Yukreeniif akka ergitu achumaan beeksisaiiru. Abbaan saree Maayihaayiloo fi Paatroon meedaaliyaan kennameeraafi, Ministirri Mummee Tiruudoo akka nama sareef waa kennuu barbaadanitti yeroo gephii isaanii keessaa waa barbaadan mul'ataniiru. Paatroon akka mallatoo sabboonummaa lammiilee Yukreenitti ilaalamaa jira, miidiyaalee hawaasaa Yukreen irrattis viidiyoonsaa haalaan qoodamaa jira. Kana malees hojiiwwan aartii baayyeedhaafis kaka'umsa tahaa jira, deeggartoonni saree kanaa fakkii kaasuu dabalatee aartii gargaraa qoodaa jiru. Hojiiwwan mul'atan keessaa Paatroon misaayelii Raashiyaa irratti yeroo fincaa'u kan agarsiisu tokko dha. Fakkiin biraan immoo Paatroon duuba walakkaaan margaa lalisaa kana agarsiisu yoo tahu, gamni kaan immoo caccaabaa gamoowwan boombiidhaan barbadaa'anii agarsiisa