Koronaavaayirasii: Jarman Bundasligaan akka eegalu hayyamte

Chaansilarri Jarmaan Angeelaa Merkel akkaatti tajaajila hawaasa sababa weerara vaayirasiitiin adda cite deebi’anii banuun danda’amurratti hooggantota kutaale biyyatti 16 wajjin mariyatani irratti waliigalani. Biyya Jarmanitti namoonni 7,000 hin caalle weerara vaayirasichaan kan du’aniiru. Biyyoota Awuroppaa kanneen akka UK, Xaaliyaanii, Faransaayii fi Ispeen wajjin wayita walcina madaalamtu lakkoofsa namoota du’aani xiqqaa galmeessifte. Amma dorgommii tapha sababii weerara koronaavaayirasiin adda cites deebistee banuuf biyyattin karoora haaraa wixineessite. Ji’a Caamsaa bultii 15 ykn 21 irra eegalee taphattoonni dorgommii Bundasligaarratti hirmaatan iddoo daawwattoonni kallattiin Istaadiyeemitti hin argamnetti taphachuuf jiru. Kanaaf, taphattoonnis dursanii torban lamaaf addatti fo’amu. Yoo karoorri dorgommii tapha kanaa kan deebiisanii eegalchiisuu milkaa'e, Liigii kubbaa miilaa Awurooppaa weerara vaayirasichaa booda dursa banamuuf jiru ta’uuf deema. Kun otoo kanaan jiru, manneen barnoota duraanu gartokkeen banaman turan, amma garuu sududaan barattoota hundumaaf banamuuf karoorfameera. Ta’us, weerarri vaayirasicha lammata deebi’ee akka hin kaane yaaddoo uumera. Iddoowwan weerarri vaayirasicha jabaatutti guyyoota torba keessatti namoota 100,000  keessaa namoota 50 vaayirasichi haaraa kan mul’atu yoo ta’e, manneen barnoota banamuuf karoorfaman turuu malu jedha gabaasni tajaajila oduu biyyatti DPA’n baase. Karoora haaraa biyyattiin wixineessiteen namoonni hedduun abdiin eeggataa kan jiran suuqiwwan hundi, hoteelonni fi manneen jiimii deebi’anii banamuuf jiru. Gaazexaan biyyaatti tokkoos Jarman deebite banamuuf jirti jechuun mataa duree oduu qabatee baheera.


Atileet Daraaraa Mokonnin: Jireenya daandiirraa ka'ee hanga shaampiyoonaa biyyaalessaatti

Daraaraa Mokonnin jedhama. Bara 1988 godina Wallagga Lixaa magaalaa Najjootti dhalatee guddate. Rakkinarraa kan ka'e ijoollummaatti daandiirratti bahee jiraachuuf dirqamus, daandicharratti garuu hin hafne. Daraaraan jiruu daandiirraa ka'ee akkamitti akka daandii milkaa'inaatti ce'e BBCtti himeera. "Ijoolummaatti nama si qabu dhabnaan ni miidhamta. Akkawoon koo humna hin qabdu waan ta'eef daandiitti bahuun dirqama natti ta'e" jedhu taphataan teenisii minjaalaa kun. Waggoota muraasa darbanitti kilaba isaa Baankii Daldala Itoophiyaa akkasumas Itoophiyaa bakka bu'uun dorgommiilee biyya keessaa fi alaa irratti hirmaatera. Sadarkaa biyyaatti irra deddeebiin shaampiyoonaa ta'uun injifateera. Haata'u malee, imalli inni keessa darbe ulfaataafi kan qormaatni itti baay'ate akka ta'e hima dargaggoon kun. "Teenisii taphachuu naaf hin heeyyamamu ture. Haadhaaf abbaan koo waan hin jirreef obboleessa haadha kootii birattin guddadhe. Inni barumsa akkan baradhuf na gorsaa ture. Haata'u malee, teenisiin waan keessa koo ture waan ta'eef dhiisuu hin dandeenye. Yeroo baay'ee nan reebama. Saantima waanin hin qabneef uuffata koo qabsiisen teenisii taphadha ture" jedha. Taphni teenisii hawaasa biratti waan hin jajjabeeffamne ta'uusaa kan himu dargaggoo Daraaraa Mokonnin, carraa argate maratti fayyadamuun teenisii taphachaa akka ture hima. Yeroo keessa dorgommiilee ispoortii sadarkaa godinaatti taasifaman irratti hirmaachuu eegale. Barri 2005 immoo kan yeroo jalqabaaf dorgommii sadarkaa godinaatti adeemsifame irratti itti hirmaate akka ta'e dubbata. Abbaa fi haadha isaa ijoollummaatti sababa du'aatiin akka dhabe kan himu dargaggoo Daraaraa Mokonnin, barnoota kutaa saddeettaffaa addaan kutuun daandiitti akka bahe hima. "Ijoolummaatti nama si qabu dhabnaan ni miidhamta. Harmeen haadha kootis humna hin qabdu waan ta'eef daandiitti bahuun dirqama natti ta'e," jedha. Waggoota torbaaf daandii gubbaa akka jiraateefi araadawwan garaagaraaf saaxilamee akka tures dubbata. "Wanti ani qorumsa ta'ee natti mul'atu nama of biraa dhabuu kooti. Abbaa fi haati koo jiraachuu dhiisuu isaanitti baay'ee waanin gadduuf yeroo tokko tokko humna nan dhaba," jedha. Dargaggoo Daraaraa Mokonnin milkaa'ina dorgommiilee sadarkaa aanaa, godinaafi naannootti taasifaman irratti agarsiisaa tureen bara 2007 dorgommii manneen barnootaa sadarkaa biyyaatti naannoo Amaaraa magaala Baahirdaatitti taasifame irratti naannoo Oromiyaa bakka bu'uun hirmaate. Dorgommii Baahirdaaritti taasifameen inni fi waahillan isaa badhaasa warqee sadiifi meetii tokko akka argatan hima. Dargaggoon kun, bara 2008 immoo shaampiyoonaa guutuu biyyaa magaala Hawaasaatti taasifame irratti lammaffaa bahuun badhaasa meetii argate. Dorgommii magaala Hawaasaa irrattis ogeeyyin kilaba Baankii Daldala Itoophiyaa gaafii dhiyeessaniifii gara kilabichaatti makame. Bara 2009 irraa eegaluunis shaampiyoonaa kilabootaa irratti hirmaachuun irra deddeebiin sadarkaa tokkoffaa bahuun kilabichaaf gumaachuu eegale. Bara 2010 dorgommii kilaboota magaala Finfinnee akkasumas bara 2011 immoo shaampiyoonaa kilabootaa Itoophiyaa irratti taphataa urjii teenisii minjaalaa ta'uun filatameera. Bara 2011 tapha guutuu Afriikaa biyya Morookoo magaala Raabaatitti adeemsifame irratti Itoophiyaa bakka bu'uun kan hirmaate dargaggoo Daraaraa, baruma walfakkaatu kilaba isaa Baankii Daldala Itoophiyaa bakka bu'uun Naayijeriyaattis dorgomeera. "Namni kamiyyuu waan of harkaa qabun mul'achuu danda'a" kan jedhu dargaggoo Daraaraa Mokonnin gara fulduraatti tapha teenisii minjaalaan sadarkaa guddaarra akka gahu abdii qabu hima. Kanaaf dadhabe osoo hin jedhiniifi abdii hin kutatin hojjechuun akka barbaachisu dubbata. Kana malees barnootasaa kutaa saddeettafaatti addaan kute bara 2013ti itti deebi'uuf karoora akka qabus nutti himeera.


Ispoortii: Mesin galii argatuun taphattoota kaan caalee tokkoffaa ta'e

Jifataan Baarseloonaa Liyoonel Meesin bara 2020 taphattoota galii guddaa argatan keessaa kan duraa ta'e. Barruun galii namoota beekamo ifa gochuun beekamu Foorbis, Meesin dolaara miiliyoona 126 waggaa tokko keessa galfachuu ibse. Morkataan isaafi taphataan Yuventus Kiristiyaano Ronaaldon immoo dolaara miiliyoona 117 argate. Neyimaar fi Mibaappe PSG irraa sadaffaafi afraffaa ta'aniiru. Taphattoonni Pirimiyeer Liigii Mohaammad Saalah fi Pool Pogbaa akkasumas Deevid De Hiyaa dabalatee sadarkaa 1 - 10 keessa seenaniiru. Taphataan Maadiriid Beelillee dolaara miiliyoona 29'n sadarkaa 8ffaa qabachuun kanneen galii guddaa galchatan keessaa ta'eera. Keessumaa Gaarez Beel bara dorgommii 2019-20 leenjisaa isaa Ziidaan waliin waldhabuun taphoota 14 booda kan kilabichi taphate keessaa lama qofaarratti hirmaate. Jifataan LivarpuuL Saalah, utubaa Yunaayitid Pogbaa kan jahafaarra jiru dursuun sadarkaa shanaffaa qabate. Karri eegaa Yunaayitid De Hiyaa 10ffaadha. Jifataan Baarseloonaa Gireezimaan 7ffaa yoo ta'u jifataan Muunik Roobert Lewaandowiskii sagalaffaadha. Kanneen sadarkaa tokko hanga sadii jiran bara darbellee sadarkaa walfakkaataa qabatanii turan. Barana kan ol guddate Mibaappeedha - torbaffaa gara sadaffaa dhufe. Lammiin Arjentiinaa Meesin, ganna 33, Baarseloonaa gadhiisuuf yaadus boodarra turuuf murteeffachuun isaa ni yaadatama. Taphattoota galii guddaa argatan galmee barruu Foorbisirraa


Ispoortii: Kopheen taphataa kubbaa kachoo beekamaa Maayikel Joordaan caali-baasiin Birrii Mil. 23tti gurgurame

Kopheen Siniikarii taphataan kubbaa Kachoo addunyaarratti beekamaa Maayikel Joordaan godhachaa ture caal-baasiidhaan Dolaara kuma 615 (tilmaama Birrii miliyoona 23tti) gurgurameera. Caal-baasii torban kana keessa ture irratti dhaabbanni Naayik Ayiir kophee taphataa beekamaa kanaa Joordaan 1 jedhamu gurguruun isaas ibsameera. Kopheen kunis yeroo garee Chikaagoo Buulsi keessa bara 1985 taphataa yeroo turetti kan godhachaa turedha. Kophee kanaanis ol utaaluudhaan kubbaa hedduu galchuun seenaa kan ittiin galmaa'edha. Dhaabbanni Kiriistiis jedhamu caal-baasii dhimmoota ispoortiifi ogummaa irratti gaggeessuun beekamu hanga ammaa kopheewwan Maayikel Jordaan sagal caal-baasiin gurgureera. Kopheewwan kunneenis kan caali-baasiif dhiyaatan turtii milkaa'aa waggoota afurii Maayikel Jordaan kilaba Chikaagoo Buulsi keessatti dabarse yaadachuudhaaf jedhameera. Kopheen amma Birrii miliyoona 23tti caali-baasiin gurgurame kun qabeenya kaampaanii Ameerikaa Istaadiyeem Guudsi jedhamuu yoo ta'u, kopheewwan seena qabeeyyii Maayikel Joordaan keessaa isa filatamaadha jedhameera. Kopheewwan hunduu kampaanii uffataafi kophee omishu Maayikel Jordaaniin ispoonsara gochaa tureen kan kan omishamedha. Kophee filatamaafi ajaa'iba jedhame kana dabalatee kopheewwan biroo warreen sassaabuu barbaadan waan jiraniif, maallaqa hanga kanaa itti baasuun bitachaa jiraachuu kampaanichi beeksiseera. Kophee kana malee, bara 1992 Olompikarratti tapha akka Ameerikaan injifattu taasise yeroo taphatetti Ayiir Jordaan 7 jedhamu Dolaara 11,500 (Birrii kuma 413n) gurgurameera. Kopheewwan biroos yeroo gara garaatti Dolaara 21,500 (Birrii kuma 772), akkasumas 8,750 (Birrii kuma 314)n gurgurtaaf dhiyaateera. Fedhiin gabaa jirus yeroodhaa gara yerootti dabalaa dhufuu isaa kampaanichi beeksiseera. Seenaa kubbaa kachoo keessati bakka ol-aanaa kan qabu Maayikel Jordaan, mootii kubbaa kachoo jedhamuun beekama. Maayikel Jordaan guutummaa addunyaarratti kubbaa kachoo kanaan gurra guddaa kan horate yoo ta'u, baroota 1980 fi 1990 moota keessa ispoortii kubbaa kachoo sadarkaa addunyaattillee akka beekamu taasiseera. Fiilmii mata-duree 'Ze Laast Daansi' jedhamu walitti fufee darbu seenaa Maayikel Jordaan irratti fuulleffate karaa Neetfiiliksiin darbaa jiru ammoo akka maqaan isaa deebiyee yaadatamu taasiseera.


Barseloonaan Liyoonal Mesi irratti miidiyaa hawaasummaatiin namoota miidhaa geesisan qacaruusaa haaleera

Kilabiin kubbaa miilaa Barseloonaan namoota taphatootasaa kan akka Meesii fi Piiqee irratti haasaa gaarii hin taanee miidiyaa hawaasummaarratti akka maxxansaniif qacaruusaa haaleera. Buufanni raadiyoo tokko akka ibsetti kilabichi kabaja pireezidaant Jooseep Maariyaa Baartomu akka eegsisuu barbaaduu fi namoota isaan waliin walii hin galle immoo miidhuu akka barbaadu gabaaseera. Buufanni raadiyoo 'SER Catalunya' jedhamu akka jedhetti kilabichi dhaabbata miidiyaa hawaasummaarratti ilaalcha kana galmaan gahuuf hojjata jedheera. Barseloonaan garuu akaawuntii miidiyaa hawaasummaa kanneen waliin "hidhata qabaachuusaa haaleera". "Kilabichi odeeffannoo maxxanfameef tarkaanfii saffisaa fudhachuu fi namootaa kabaja kilabichaarratti waan akkanaa raawwatamarrattis gama seeraan himannaarratti banuu isaa itti fufaa," jedha ibsi kun dabalataan. Akka gabasaa raadiyoo 'SER Catalunya'tti dhaabbanni 'I3 Ventures' jedhamu "akaawuntootaa Feesbuukii fi Tiwiitaraa heddu" to'ata jedha. Akaawuntii sanneen taphatoota akka Meesii, Piiqee, leenjisaa kilabichaa duraanii kan ta'an Peep Gaardiyoolaa, taphataa duranii Zaavii fi Kaarlees Paayol akkasumas namoota pireezidaantii Maariyaa morman mursaa fa'a irratti miidhaa geesisu jedha. Gabaasni raadiyoo kanaa akka ibsetti Barseloonaan maxxansa sanneen "kabaja pireezidaantichaa fi biraandii eegsisuuf barbaachisaadha," jedhee yaada. Barseloonaan gamasaatiin dhaabbanni 'I3 Ventures' jedhamu kilabicha tajaajila kan kennuudha malee "akaawuntoota eeraman waliin hariiroo tokkollee hin qabu jedheera. Akkasumas kilabichi hariiroo akkanaa jira yoo ta'e saffisaan walii galtee qabnu diignee hojiisaatiif mmoo itti gaafatamaa gochuuf gara seeraa ni deemna." Dablataanis: "Kilabiin Barseloonaan miidiyaa hawaasummaarratti erga waa'ee dhaabbaticha mataasaarratti gaarii fi gaarii hin taanee to'achuuf kan gargaaru tajaajila akka qabu mirkaneeseera." Barseloonaan "kabaja kana eegsisuunii barbaachisaa fi itti gaafatamummaa namoota dhaabbatichaaf hojjataniiti".


Ispoortii: Biyyootni Afrikaa 54 Kubbaa miilaasaanii Covid-19'n miidhameef deeggarsa gaafatan

Biyyootni Afrikaa 54 maallaqa bayyanachiisaa Fifa'n miidhaa Covid-19'n qaqqabeef bifa liqiin qopheesse argachuuf iyyataniiru. Dhaabbatni Kubbaa miilaa idila-addunyaa bulchu Fifa'n ji'a Waxabajjii keessa miseensota isaa 211 ta'aniifi Konfedereeshiniiwwan jahaaf maallaqa bayyanachiisaa doolaara biiliyoona 1.5 raggaasiseera. Waldaan Kubbaa Miilaa idila Addunyaa ibsa Roobii baaseen sababa Koronaavaayirasiitiin diinagdeen Kubbaa miilaa addunyaa galii doolaara biiliyoona 14 ta'u dhabeera jedha. Dubbii himaan Fifa  'BBC Sport Africa'tti yoo himan ''biyyotni Afrikaa 54 miseensa waldichaa ta'an deeggarsa kanaaf iyyataniir,'' jedhan. Waldichi hanga ammaatti biyyootni 150 ol ta'an deeggarsa kanaaf iyyachuu yoo ibsu, biyyootni Afrikaa tokko sadaffaa warra iyyatanii ta'uu jedhameera. Biyyi miseensa waldaa kanaa ta'e hunduu deeggarsa hanga doolaara miiliyona 1.5 gahu gaafachuu danda'aa jedha dhaabbatichi. Dabalataaniis deeggarsa biyyootni argatan keessaa tokko sadaffaan isaa kubbaa miilaa dubartootaaf akka oolu waldichi ni dirqisiisa. Konfedereshiniiwwan kubbaa miilaa jiran ammoo deeggarsa hanga doolaara miiliyoona lama gahuu gaafachuu danda'u. Kanneen jiran jaha keessaa afur gaaffii kana dhiyeessuunis beekameera. Konfedereshiniin Kubbaa Miilaa Afrikaa dorgommiiwwan galii irraa argatu hedduu sababa weerara kanaan dabarsuus hanga ammaatti deeggarsa kanaaf hin iyyannee. Dhaabbilee tamsaasaa waliin waligalteen biiliyoonaan laakkawamu mallatteesse ture haqamuunis adabbii seeraa miiliyoonataa akka isa gaafates ni himama. Deeggarsi kun bifa liqiin kan kennamu malee tola kan raabsamuu miti. kaayyoon isaas ''Kilaboota, taphattoota, hojjetootaa, leenjiwwan dargaggeeyyii yeroo rakkisaa kanatti tumsuuf'' jedhu dura taa'aan Koree fandii Fifa   Olli Rehn. Iyyata kana dhiyeessuuf yeroon murtaahe waan hin laatamneef Konfedereeshiniiwwaniifi miseensonni waldichaa yeroo barbaadanitti gaafachuu danda'uu jedhameera.


Mo Faaraan qoricha atileetota si'eessu 'L-carnitine' fudhachuusaa amane

Qorannoon garee 'BBC Panaroma'n' gaggeeffame akka ibsutti walitt dhufeenyi Mo Faaraah fi leenjisaa isaa duraanii, Albartoo Saalaazaar, kan hojiirraa dhorkame jidduu jiru gaaffiilee haaraa kaasisaa jira. Mo Faaraan qoricha humna kennu 'L-Carnitine'  Maraatoonii Landan kan bara 2014 dura fudhateera jechuun qorannoo hojjettoonni Dhaabbata Farra dooppingii Ameerikaa gaggeessaa turan haalee ture. Booda garuu fudhachuu fi dhiisuu isaa akka hin yaadanne himuun yaadasaa jijjiireera. Ragaan kunis qondaaltoonni Atiletiksii UK attamiin akka qorichicha Siwizarlaandii fichisiisuuf karaa Saalaazaar adeeman mul'iseera. Ergaan imeelii qorannichaan bira gahame tokko akka mul'iseetti dura qondaaltoonni atiletiksii UK qorichichi 'miira ispoortii keessatti' nagaa qabeessa ta'uufi dhiisurratti yaaddoo qabaachuu himanii ture. Odeeffannoon duuba jiru maal fakkaata? Saalaazaar Pirojaktii 'Nike Oregon' jedhamu kan ogganu yoo ta'u, innis Faaraah kan lammiin Biritish ta'eefi bara 2011- 2017 shaampiyoonaa olompikaa ta'ef manasaa ture. Qorannoon Panorama bara 2015tti Marsariitii Ameerikaa 'ProPublica' jedhamu waliin ta'uun gaggeeffame tokko akka mul'isetti, Saalaazaar leenjiisaa Mo Faaraahn akka atileetii Biriten beekamaa ta'uuf taasisuun galateeffatamee yeroo jalqabaatiif doping himateera. Isaan boodas Saalaazaar waggoota afurif ispoortii irraa akka dhorkamuuf murteessitoota Ameerikaatiin Onkololeessa 2019 murtaa'e. Saalaazaar himannicha haaluun murtee darberratti ol iyyannoo galfate. Himannaawwan Saalaazaar irratti dhiyaatan keessaa tokko qoricha 'L-canitine' kan seeraan hayyamamee qoricha biraa waliin walitti makuun fudhate jedhamuun himatame. Qorich 'L-canitine' jedhamu kunis cimina atileetootaaf akka kennuutti garaa garummaa sa'aatii jahaa keessatti ml 50 gadii akka fudhatamu Ejansiin Farra- Doping Addunyaa (Wada) ni gorsa. Haa ta'u malee Faaraah bara 2014'tti maaraatoonii Landan isaa jalqabaatti saddeettii akka fudhate barameera. Waggaa sadii boodas dhimma kan mormuun gaazeexaan tokko gabaasee ture. Ammantaan qoricha Mo Faaraah tibba sana fudhatee ml 13.5 ta'ufi kunis marii aanga'oota atileetiksii waliin taasifameen akka ta'e himame. Seera cabsu isaatiifis ragaan argame hinturre. Qorannoon Panorama haaraan kun akka jedheetti,kunis dhiibbaa Saalaazaar mulisa. Imeeliin qondaaltoota Atiletiksii UK qoricha kennuun dhiibbaa qabaachu malu irratti yaadoo qaban kan mulisuu ture.  Dhumarattis altiletichi qoricha akka fudhatuuf waliigalame. Haa ta'u malee gosti qoricha fudhatame kanaa UK keessatti argamu hindanda'amne. Atileetiin tokko wayita dorgommiitti dhiyaachuuf jedhu dorgommichaaf guyyaan torba wayita hafu qoricha fayyadamuu fi dhiisuun isaa ni qoratama. Mo Faaraan maaraatoonii Landaniif guyyaan ja'a wayita hafu qoratame. Wayita sana garuu unka gosoonni qorichaa irratti guutamu irratti gosa dawaa 'L-carntine' jedhamu hin guunne ture. Maraatooniin Landan erga gaggeeffamee waggaa tokko booda gareen BBC Panaroma Mo Faaraa waliin gaaffii fi deebii taasisee ture. Gaaffii fi deebii sa'aatii shaniif ture keessatti Mo Faaraan battala tokkoofillee dawaa 'L-carnitine' fudhachuusaa hin amanne. ''An gonkumaa dawaa 'L-carnitine hin fudhanne. Harka 100 nan amana. Carraan ittiin an dawaa kana fudhadhuyyuu hin turre.'' jedhe Mo Faaraan. Mo Faaraan gaaffii fi deebii erga BBC waliin taasisee booda nama Usada waliin gaafii fi deebii taasisee ture waliin wal arge. Battaluma gara qorattootaatti fiigee adaraa keessan hin deeminaa jedhee gaafate Mo Faaraan. Yaadasaas jijjiiree akkana jedhe,''Dhiifama naaf godhaa. Waantan ifa gochuu barbaadun qaba. Dawaa kana yeroo sana fudheera. Garuu waanan hin fudhanne natti fakkaatee ture.''jedhe. Kanaafuu maraatoonii Landan dura dawaa L-carnitine jedhamu fayyadamteettaa jedhamee wayita gaafatamu,''eeyyee, dagadheen ture, amma garuu yaadadheera'' jedhee deebise. Ergasii garuu Mo Faaraan yaadasaa bal'inaan kennuuf carraa bal'aa garee Paanaaroomaa biraa hin arganne. Abukaatoon Mo Faaraa garuu xalayaadhaan akka ibsanitti L-carnitine hamma barbaachisuun olitti hin fudhanne taanaan seeraan ala miti jedheera.


Koronaavaayiras: Ofii intarneetiidhaan dorgommii fiigichaa gaggeessuun danda’amaa?

Koronaavaayirasiin erga addunyaa kanarratti mullateen booda sochiileen hawaas- diinagdee  bu’uuraa ummattootaa  geedarameera. Hojiiwwan guyyaa guyyaa keenya raawwachuuf haalawwan kana dura yaalleen hinbeeknetti fayyadamuuf yaaluun dirqama nuuf ta’eera. Biyya Ameerikaa bulchiinsa Meeriilaandiitti Yunivarsitii Taawunsan keessatti barsiisaafi qorataa daldlaafi teekinolojii ispoortii kan ta’an Dr Gaashaaw Abizaa, Covid-19 mudachuun walqabatee hojiisaanii manaa hojjachu erga eegalanii bubbuluu dubbatu. Haa ta’u malee hojiiwwaan tokko tokko qaamaan raawwachuu waan gaafatuuf haalasaanii geeddaruun dirqama itti ta’u dubbatu. Dr Gaashaawu ogummaa isaanitiin atileetoota Itoophiyaa waliin wal-arguun hojiiwwan adda addaa hojjatu. Haa ta’u malee koronaan hojii kana qaamaan argamuun akka hinraawwanneef danqaa itti ta’eera. Kana malees dhukkubichi fayyaa, xin-sammuufi diinagdee barattoota isaanii irratti dhiibbaa kan taasisu waan ta’eef, ‘‘akka barsiisaatti sun na yaaddessa’’ jedhu. Manaa osoo hinbaanee akka hojjannuuf dirqamuun keenya dhiibbaa qaba kan jedhan Dr Gaashaawu, uummata waliin wal arguu dadhabuufi alatti sochiilee isooprtii raawwachuu dahdabuun keenya rakkoo biraa ta’u himu. Atileetoota biyyatti argaman gorsuufi barsiisuun hojii raawwatan keessaa isa  biraati. Beekumsa deebi’uun ispoortiin qabaniin biyyatti dedeebii’uun atileetoota Itoophiyaatiif gargaaru ture. Garuu sababii koronaavaayirasitiin kana raawwachuu dhaabaniiru. Kanaafuu weerarri koronaavaayirasii damee atileetikii irratti dhiibbaa olaanaa tasiseera jechuun himu. ‘‘Atileetoonni biyyatti guutuu walitti qabamuun Finfinneetti bu’urreffachuun leenjii taasisuu’’ kan jedhan Dr Gaashaawu, haa ta’u malee sababii dhukkuba kanaatiin dorgommiiwwan hunduu waan dhaabbataniif maddeen galii hundi ji’a jahaa oliif cufamaniiru. Kufaatiin diinagdee addunyaa mo’ates kan haala salphaatti ilaalamu miti jedhu. Akka Dr Gaashaawu jedhaniitti, maddi galii atileeletotaa badhaasawwan dorgommiiwwan addunyaa mara irra naannawuun taasisaniin argataniidha. Sana ammo haala amma jiruun raawwwachuun waan hindanda’amneef dhiibbaa diinagdee olaanaa keessa galaa jiraachusaanii dubbatu. Ammaan tanas ‘Fiigiicha Guddicha Afriikaa’ wagga waggaan kan Ameerikaa Waashingtanitti gaggeeffamu lammiilee Itoophiyaafi namoonni fedhii qaban kan biraa irratti hirmaatan hirriyyoota isaanii waliin ta’uun qopheessaa jiraachu dubbatu. Fiigichi Guddichi Afriikaa bara 2018tti eegalamee bara darbee baatii Adoleessaa keessa dorgommiin isaa jalaqabaa gaggeefamees, dorgommiiwwan meetira kuma 5 beektootaa kan namoonni dhibbala lama irratti hirmaataniifi dorgommii guddattootaa 200 ol irratti qooda fudhatan gaggeefamuu dubbatu. Bara kanattis qophiisaa caalaa guddisuun achuma Waashingitaniitti baatii kana keessa gaggessuuf yaadamee akka ture kan dubbatan Dr Gaashaawu, Covid-19 mudachuunsaa amma danqaa ta’usaa himu. Waan kana ta’eefuu akka filamaataatti intarneetiitti fayyadamuun lammiilee Itoophiyaa beekamtoota addunyaa bakkeewwan garaa garaatti argaman hirmaachisuun fiigicha adda ta’ee gaggeessuu ibsu. ‘‘Fiigichi viidiiyoo Itoophiyaa’’ mata duree jedhuun fiigicha ateleetoonni bebbekamoon kan akka Daraartuu Tullu, maatii Dibaabaa, Qananiisaa Baqalaa, Miiliyoon Waldee, Faaxumaa Roobaa fi Balaayinaa Dinsaamoo irratti hirmaatan karaa Zoom gaggeessu kan dubbatan Dr Gaashaawu, hirmaattoonnis biyya Jarman, Inglizii, Dubaayi, Itoophiyaa, Afriikaa Kibbaa fi Bulchiinsoota Ameerikaa adda adda irraa hirmaachu ibsu. Fiigiicha Zoomn gaggeefamee kunis miidiyaalee hawaasummaa adda addaan kallattiin dabarfamusaa himu. Kaayyoon fiigicha kanaa inni guddaan lammiilee Itoophiyaa ‘bakka garaa garaatti argamaniin jabaadhaa, kunis ni darba’ jechuun, akkasumas lammiilee sababii koronaavaayirasiitiin lubbuusaanii dhaban yaadachuuf ture jedhu. Kana malees galii ittisa Covid-19f oolu walitti qabuuf ture jedhu. Haaluma kanaanis galii dorgommii kanarraa argame ittisa kornaavaatirasitiif akka oolchaniif dhaabbilee tola oltummaa lamaaf kennu dubbatu. Sababii Covid-19n mana keessa taa’uun hojii raawwachuuf dirqaman illeen intarneetiitti fayyadamuun waliin irbaata nyaachaa, walgahiiwwan gaggeessaa, guyyaa dhalootaa kabajuufi hojii haala barbaadamuun raawwachuuf akka baran himu. ‘‘Intarneetiitti fayyadamuun teeknolojii qofaa osoo hintaane, haala jireenya keenyaa osoo hinhafne haalaan jijjiruuf dandeettiifi humna ta’eera’’ jechuun faayidaa intarneetii himu. Haata’u malee haalaan itti hinfayyadamnu yoo ta’ee balaa qaba jechuun soodaasaanii himu. Teeknolojiin damee hundaan waan haaraa gummaachuuf mijataa waan ta’eef, lammiileen Itoophiyaa ogummaa dameewwan adda addaa keessatti argamanis haala ilaalcha saanii bal’ifachuunii fi jijjirrachuun, hawaasa isaniif gumaachu akka danda’an himu. Bara dhufuutti abdii haalonni ni fooyya’uu jechuun dorgommii fiigiicha Guddicha Afriikaa bara kana adda cite gaggeessuuf karoora qabaachu himu. Haaluma kanaanis bara 2021tti baatii Waxabajjii akka gaggeefamuuf karoorri yeroof kaa’amu dubbatu.


Olompikiin Tookiyoo 'waggaa tokko ykn lamaaf achi butamuu mala'

Olompikiin Tookiyoo ganna dhufu ni taasifamaatti yaadame waggaa tokkoof yookiin lamaaf achi siquu mala jedhame. Olompikiin waggaa tokkoof yookiin lamaaf achi yoo butame yeroo amansiisaadha jedhan miseensi boordii koree dorgommicha qopheessu. Obbo Haruyuki Takahaashi Rooyitarsiif akka dubbatanitti miseensonni boordii kanaa 24 ol ta'an 'dorgommiif qophaa'uu qabna'' jedhaniiru. ''Yoo taphoonni olompikii ganna hin taasifaman ta'e, waggaa tokoof yookiin lamaaf achibutun amansiisaa ta'a,'' jedhan. Dhimma kana irratti kan dubbatan Ministirri Olompikii Jaappaan Seeyikoo Hashimooti garuu kuni 'waan amanuuf nama rakkisudha,' jechuu isaanitu gabaafame. ''Achi butun waan yaadame miti,'' jechuun marii koree paarlaamaa biyya isaanii irratti dubbachuu isaanii Biluumbargitu gabaase. Murteen xumuraa kan koree Olmpikiiti kan jedhan Aadde Seeyikoon waggaa 1 ykn 2'f achi siqa isa jedhame 'amanuuf nama rakkisa,'' jedhan. Pirezidantiin Koree olompikii Idil - addunyaa Tomaas Baach torban darbe ibsa miidiyaaleef kennanin olompikiin yeroo isaatti gaggeeffama jedhanii turan. Marii boordii koree olompikii torban darbe gaafa Roobii taasifame irratti jechi ''haa haqamu'' yookiin ''achi haa siqu'' wanti jedhamu hin kaane jedhani turan. Olompikiin Adoolessa bultii 24 hanga Hagayya bultii 9 2020 Jaappanitti ni taasifamaatti karoorri qabame. Gama kaaniin sababa koronaavaayirasiin taphni guyyaa har'aa Arsenaal Maanchistar Siitii waliin taasisuuf yaade guyyaa biraatti darbeera.


Atileetiksii: Riikoordiin Qananiisaa atileetii Yugaandaatiin cabe

Lammiin Yugaandaa Cheepteegeen, Daayimandi Liigii Moonaakootti geggeeffamerratti riikoordii fiigicha meetira 5,000 kan waggoota 16'f qabamee ture sekondii lamaan kan cabse. Meetira 10,000'n Doohaatti wayita injifate riikoordii kana fooyyessuuf akka yaalu dubbatee kan hin milkoofneef atileetiin ganna 23 kun, fiigicha kaleessaa irratti daqiiqaa 12 fi sekondii 35.36'n galuun injifate. Riikoordiin kana duraa Qananiisaa Baqqalaan daqiiqaa 12:37.35'n qabamee ture. Cheepteegeen baruma dhibeen addunyaa unkuraa jiru kanatti, Moonaakootti yeroo lammaffaaf riikoordii cabsuu isaati. Guraandhala darbe riikoordii meetira 5,000 kan piriinsiippaaliitii cabsee ture. "Moonaakoon bakka adda riikoordiiwwan addunyaa itti cabsuu danda'udha, yeroo namoonni hedduun mana keessa turaa jiran kanatti as ga'uuf hojii guddaa hojjachuutu narra ture'' jedhe.


Obaamiyaang: Dursaan taphattoota Arsenaal waliigaltee haaraa waggaa sadiif mallatteesse

Dursaan taphattoota Arsenaal Piyeer- Emeriik Obaamiyaang kilaba isaa Arsenaal waliin turuuf waliigaltee haaraa waggaa sadii mallatteesse. Jifataan waggaa 31 kun Amajjii bara 2018 ture Arsenaal kan seene. Bara dorgommii 2018-19 kophee warqii Pirimiyeer Liigii argate. ''Arsenaalin nan amana. Waliin waan guddaa dalaguu dandeenya,'' jechuun dubbate. Silaa waliigalteen Obaamiyaang bara dorgommii 2020-21 ni xumurama ture. Kana jechuun Amajjiirraa eegalee kilaboota kaan seenuuf marii eegaluu danda'a. Pirimiiyer Liigii baranaa Fulbaana keessa torban darbe eegalerratti galchii Arsenaal Fulihaam itti injifate galcheera jifataan lammii Gaabon Obaamiyaang. Adoolessa keessa yeroo Arsenaal Chelsii injifachuun waancaa FA fudhate Obamiyaang goolii lama galchee ture. Arsenaal waancicha fudhachuun isaa waancaa Yurooppaa Liigii baranaarratti akka hirmaatu dandeessisa. ''Obaamiyaang nu waliin turuu isaa barbaanna,'' jedha leenjisaan Arsenaal Mikel Arteettaa. ''Taphataa cimaadha. Yeroo gabaabaa keessatti galchii 50 kilabichaaf lakkoofsisuun isaa waa'ee isaa waan sitti himu qaba,'' jechuun ibse. Yeroo kilabicha seene riikardii yeroosin paawundii miiliyoona 56'n kan mallatteesse Obaamiyaang, walmorkii 111 irratti hirmaate keessaa galchiiwwan 72 galcheera. Taphoota Pirimiyeer Liigii 86 inni irratti qooda fudhate keessaa galchiiwwan 55 yoo galchu, kaan akka galchanif galchiiwwan 12 tumse. Taphataan cimaa Afrikaa bara 2015 kuni Sadaasa keessa ture Giraanit Zhaakaa bakka bu'un dursaa taphattootaa Arsenaal kan ta'e. Ganna darbe kana Arsenaal ittisaa Biraazil Gabri'eel Magalees Liil irraa, Chelsiirraa Wiiliyaan akkasumas Daani Kebaayosh ergisaan Riyaal maadiridirraa fidateera.


Mesuut Oziil: Manaajarri yeroo Arsenaal dhimma Oziil 'ilaaluuf'

Yeroo Arsenaal kaleessa Maanchester Siitiidhaan 3-0 mo'amuun dubbiin itti hammaataa jirtu kanatti dhimmi taphataa cimaa sarara gidduu Mesuut Oziil ammoo cittoorratti fanxoo itti ta'aa jira. Tapha Maanchester Siitii waliin tureratti Oziil yeroo jijjiiramutti miira aarii agarsiiseera. Manaajarri kilabichaa kan yeroo Freddie Ljungberg akka jedhutti dhimma Mesuut Oziil kana "duukaa bu'uuf" akka jiru dubbateera. Taphataan lammii Jarman kun tapha 3-0 mo'ataman kana irratti yeroo jijjiiramee ba'utti waan harkatti diratee ture ofirraa baasee darbete, akkasumallee dhiituudhaan miira hin malle agarsiisee ture. Taateen kun kan uumame Arsenaal  akkaataa Musiliimonni Chaayinaa keessa jiran itti qabamaa jiranirratti miidiyaa hawaasummaa irratti Oziil yaada kennee keessaa harka hin qabu jedhee saatii muraasa boodadha. "Akkamitti akka yaada irratti kenne kan jedhu dhimma isaati nuti ammoo baada kan duukaa kan buunu ta'a," jedhe Ljungberg. "Ani kanan as jiru hojii guyyaa guyyaatti hojjetamuufidha. Garuu nuti taphattoonni keenya akka fedha isaaniitti yaada kennuun mirga isaaniiti. Ani garee kana keessatti humna caalaan barbaada." Taphataan ganna 31 kun yeroo taphataa biraa ganna 19 Emilii Ismiiziin jijjiiramee ba'utti deggertoonni isaa itti uursanii turan tapha Dilbataa kanarratti. Leenjisaan kun  Unaa'ii Emirii jalatti gargaraa ta'ee hojjechaa kan ture yoo ta'u erga Manaajariin Arsenaal ar'amee akka yeroodhaaf leenjisuuf ture kan itti gaafatamummaan kennameef. Leenjisaa Arsenaal ta'uudhaaf muudamuu malu kanneen jedhaman akka Kaarloo Anchelootii, Nuunoo Espiriittoofi Maayikeel Arteettaa maqaan isaanii ka'ulleen murteen boordii kilabichaatiin ta'e hanga ammaa hin jiru. Taphataan Piriimer Liigii duraaniifi Istaadiyoomii Emireetis keessatti ammoo xiinxalaa BBC Radio 5 akkas jedhe: "Oziil baayyee gammadaa miti. Sodaa inni qabu nan hubadha garuu akka kanaa gochuu qaba jedhee hin yaadu. Leenjisaa isaa ni kabaja- 'ana hin baasiin' jedhees ture. Arsenaal ilaalchisee amma wanti gaafatamuu qabu  jedha xiinxalaa kun 'maaliif Ljungberg  jalatti kan yeroo Emiree jala yeroo turaniin gadi ta'e? kan jedhudha. "Murtee barbaachisaa ta'e fudhachuudhaan rakkoo manaajarri kun keessa jiru keessaa baasuu barbaachisa."


Teenisii: Seerenaa Wiiliyaams waggaa sadii booda dorgommii injifatte

Seerenaa Wiiliyaams erga haadha taatefi waggaa sadii booda yeroo jalqabaaf dorgommii Jeesikaa Peegulaa waliin ture injifatteetti. Kunis dorgommii bara 2017 Awustiraaliyaa Oppin injifattee as kan jalqabaati. Seerenaa Wiiliyaamas dorgommii Teenisii Dubartootaa Addunyaa waggootaaf taasifterratti bara 2018fi 2019 keessatti Wiinbeldaniifi US irratti injifatamte booda bara 2019 dorgommii Rogers Cup Final irraa soorama baate. Isheenis badhaasa maallaqaa dorgommichaarraa aragattu hunda miidhamtoota balaa ibidda bosonaa Awustiraaliyaatiif kenna jetteetti. "Waggoota dheeraadhaaf taphachaa ture akkasumas waan jaaladhu hojjachaa turuu kiyyaaf baay'ee gammada, " jette Seerinaan. "Akkanatti fayyaa guutuu qabaadhee taphachuu kiyyaaf baay'een gammada." Dorgommiin Awustiraaliyaa Oppin Amajjii 20 jalqabama. Kanaan dura dorgommii kanarratti Seerinaa Wiiliyaams riikordii 24 cabsiteetti. Seerinaan dorgommii idil addunyaa jalqabaashee Guraandhala 1999 morkattuushee lammii Faransaay Amelie Mauresmo injifachuudhaan. Dorgommii Akulaand irratti suuta taphachuu kan jalqabde Wiiliyaams; morkattuusheetiin 3- 1 durfamaa turtus taphoota itti aana shan irratti gahumsa gaarii agarsiisuun irra aanteetti. Isheenis dorgommicha booda intalashee yeroosheen dorgommiishee kan xumuraa Meelborn keessatti taasiftee injifattu ulfa ji'a saddeetii kan turte waliin dirree keessatti gammachuushee ibsatteetti.


Waggoota 10 dhufan eenyutu Mesiifi Ronaaldoo bakka bu’a laata?

Kiristaanoo Ronaaldoofi Liyoneel Mesiin bara 2010 hanga 2020 kanatti mataa kubbaa miilaa addunyaa ta'anii dabarsaniiru. Namoonni waggoota kana keessa taphattoota kunneen lamaan keessaa  abbaa caalu waldorgomsiisuun falmaa turaniiru. Taphattonni kunneen badhaasa gurguddaa kubbaa miilaa akka lamaan isaanii gidduutii hin baane gochuun dorgommii addaa taasisaa turaniiru. Garuu kanaan booda waan itti fufan miti. Yeroo ammaa Kilaba Xaaliyaan Juveentuusiif taphachaa kan jiruufi umuriin isaa ganna 34 kan ta'e Kiristaanoo Ronaaldoon, akkasumas kilaba Ispeen Baarseloonaaf kan taphaachaa jiruufi umuriinsaa ganna 32 guute Liyooneel Mesiin bara baraan turuu hin danda'an. Haata'u malee, eenyufaatu bakka isaanii bu'uu danda'a laata? BBC'tti kutaan Ispoortii taphattoota bakka isaan bu'uu danda'u jedhee file tarreesseera. Kiiliyeen Imbaappee (PSG fi Faransaay) Guyyaa Dhalootaa: Mudde 20/1998 Sarara irra taphatu: Fuuldura Imbaappeen yeroo umuriin isaa ganna 21 irra jiruu ture kan garee biyyaalessaa Faransaay waliin Waancaa Addunyaa bara 2018 mo'achuu danda'eera. Waancaa argachuu qofa osoo hin taane, akka biyyi isaa mo'atuuf gahee guddaa baheera. Saffisa baayyee cimaafi dandeettii uumamaa goolii lakkoofsisuu danda'uu waan qabuuf addunyaa kana irratti taphataa baayyee barbaadamaafi gati jabeessa ta'eera. Waggoota 10 itti aanan kanattis miira jaallattoota kubbaa miilaa addunyaa kanaa haalaan akka hawwachuu danda'u shakkiin tokkollee hin jiru. Taphataa Ronaaldoofi Mesiitiin bakka bu;uu danda'u ta'uu keessatti namni isa gahu waan jiru hin fakkaatu. Yeroo ammaa Kilaba Faransaay PSG tiif taphataa kan jiru Imbeeppeen, waqtii jijjiirraa yeroo Gannaa gatii akka addunyaatti hundaa ol jedhamuun kilaba guddicha Ispeen Riyaal Maadiriidiitti makamuuf jira jedhamee eegamaa jira. Tarii Ronaaldoofi Mesiin hanga bara dhufuutti bakka taphataa cimaa filatamaa addunyaa kanaa qabachuu waldorgomuu danda'u ta'a. Haata'u malee, baroota isaan booda jiraniif, Imbeeppeen badhaasa taphataa cimaa addunyaatti filatamaa ta'uun badhaasa guurrachuun isaa waan hin oolle fakkaata. Guyyaa Dhalootaa : Sadaasa 10/1999 Sarara irra taphatu: Fuuldura Taphataa ganna 20 kan ta'e Feliiks, jijjiirraa waqtii darbe keessa ture kan Benefikaarraa Atileetikoo Maadiriiditti Yuroo miliyoona 112 baasii ta'uun makame. Yeroo sanatti baasiin kun baasii gatii jabeessummaa isaatiin addunyurraatti sadarkaffaa sadaffaadha. Akkuma Ronaaldoon garee biyyaalessaa Poorchugaal keessatti gahee taphataa ture taphataan kun xiyyeeffannoo kanaan akka hojjetus taasifamaa jira. Feliiks bara darbellee taphattoota ol-adeemoo keessaa taphataa cimaa addunyaa kanaa ta'uun filatamee badhaasa argateera. Guyyaa Dhalootaa : Bitootessa 25/2000 Sarara irra taphatu: Cinaan fuulduratti kan marmaaru Taphataan kun Doortimond keessatti ga'umsa ajaa'ibaa agarsiisaa jira. Kubbaawwan goolii ta'an hedduu hiriyyootasaaf kennuun alatti yeroo darbn keessa gooliiwwan hedduus lakkoofsiseera. Miirri ofitti amanamummaa inni qabus dirree keessatti sirriitti irraa mul'ata. Guyyaa Dhalootaa: Onkoloolessa 31, 2002 Sarara irra taphatu: Cinaan fuulduratti kan marmaaru Faatiin saffisa baayyee ajaa'ibaafi kubbaa ammoo fuulduratti geessuu dandeettii qabuun addatti beekama. Taphataan kun kubbaawwan baayyee rakkisoodha jedhamaniillee akka gara gooliitti jijjiiramtu dandeettiin taasisuu isaa guddaadha. Wanti caalaa abdii namaaf kennu ammoo taphataan ol-adeemaa kun kilaba Baarseloonaaf kan taphataa jiru ta'uu isaati. Isa waliin taphattoonni ciccimoo akka Liyooneel Mesiin jiraachuun akka inni dandeettii isaa baasee fayyadamu isa dandeessisa jedhamee yaadama. Umuriin isaa ganna 17 kan ta#e Faatiin, seenaa Baarseloonaa keessatti taphataa umurii xiqqaadhaan goolii lakkoofsisedha.  Shaampiyoonsi Liigiirrattis Baarseloonaaf goolii lakkoofsisuufi kubbaa gooliif taate tolchee kennuun kilabicha keessatti seenaa hojjeteera. Guyyaa Dhalootaa: Onkoloolessa 7/1998 Sarara irra taphatu: Marmaaraa ittisa karaa mirgaa Taphataan Liiverpuul umuriin isaa ganna 21 ta'e kun bara darbe Liiverpuul waliin Shaampiyoonsi Liigii taphachuun shaampiyoonaa ta'eera. Tapha mo'atanii darbuu Baarseloonaa waliin tureen ga'ee inni gumaache eenyuyyu kan dagatu miti. Ittisuurrattis dandeettii gaarii kan qabu taphataan kun kubbaa inni gara gaaliitti dhiyeesullee taphattooota garee isaa qajeelaatti qaqqaba. Dandeettii amma irra jiru kanaan itti fufee jennaan taphataan kun itti gaafatamummaan isaa inni guddaan sarara ittisaarra ta'ullee, sochii inni gara fuula duraatti sosocho'uun taasisu kan abdatamu isa taasiseera. Guyyaa dhalootaa: Waxabajjii 11/ 1999 Sarara irra taphatu:  Sarara gidduu Yeroo warri Jarmanii kubbaa nama hawwatuufi gammachiisaa ta'e arguu dhaabanitti taphataan dargaggeessi kun argamuun isaa akka abdii horatan taasiseera. Beekumsa kubbaa ol-aanaa qaba kan jedhamu Havertiiz, waggaa 20 irra osoo jiruu Bondosliigaa keessatti taphoota 100 ol taphachuu danda'eera. Guyyaa Dhalootaa : Caamsaa 28/2000 Sarara irra taphatu: Sarara gidduu Piriimer Liigii Ingiliiz keessatti tooftaa ittiin leenjisuun taphattoota ciccimoo baasuun dandeettii ol-aanaa akka qabu kan himamuuf leenjisaan Maanchester Siitii Peep Gaardiyoolaa jala ta'uun isaa ol-adeemaa kanaaf carraa gaariidha jedhaaa jira. Dabalataanis taphattoota ciccimoo akka Keviin Debiruyiinee, Deeviid Silvaafi Bernaardoo Silvaa warra fakkaatan ilaalaa taphachuun isaa gara fuula duraatti waan hedduu akka gochuu danda'u kan agarsiisudha. Kana malees, taphataan Riyaal Maadiriid Roodiriigeeziifi kan Maanchester Yunaayitid Meseen Giriinwuudis waggoota 10 itti aanan keessatti taphattoota cicimoo addunyaa keessa galuun dorgomuu wara danda'amanidha.


Badhaasa Ballon d'Or si'a 6ffaaf kan mo'ate Meesin lakkoofsaan

Taphataan Baarseloonaa Liyonel Mesiin badhaasa 'Ballon d'Or' bara 2019 mo'ate. Mesiin badhaasa kana yeroo 6ffaaf kan mo'ate yoo tahu, hanga yoonaa taphataan si'a hammanaa badhaasicha fudhate hin jiru. Badhaasa kaleessa galgalaan taphataan sarara ittisaa Liivarpuul Varjil Vaan Daayik 2ffaa tahuun xumure. Kiristaanoo Roonaaldoo sadarakaa 3ffaan yoo xumuru, Waancaa Afrikaa xumuraaf kan gahee fi Shaampiyoonsi Liigii Awuroopaa Liivarpuul waliin kan mo'ate Sadiyoo Maaneen 4ffaan xumure. Dubartootaan ammoo garee biyyaalessaa Ameerikaa waliin waancaa Adunyaa dubartootaa kan injifatte Megaan Raapinoo badhaasa Ballon d'Or mo'ateetti. Lammiin Ingilaandi biyya Faransaay kilabii Liyooniif taphattu Luusii Biroonzi sadarkaa 2ffaan taphattuun Ameerikaa biraa  Aleeksi Morgaan ammoo 3ffaan xumuran. Taphataa cimaa umurii ganna 21 gadii tahuun bara 2019 kana taphataan Juventusii ammaa fi Ayaaksi duraanii Maatis Dilaayit filatameera. Taphataan Maanchister Siitii Riyaad Maareez miiltoowwan isaa kan akka Kun Aguweeroofi Raahim Isterlingi caaluun sadarkaa 10ffaa irratti yoo filatamu, Bernaandoo Silvaa taphataan Maanchister Siitii biraan sadarkaa 9ffaa, Rooberti Lewandowiskii taphataan sarara duraa Baayer Muunik ammoo sadarkaa 8ffaa irratti sagalee argachuun filatamaniiru. Maareez biyya isaa Aljeeriyaa waliin waancaa Afrikaa bara 2019 mo'ateera. Kiliyaan Mbappeen 6ffaan yoo xumuru Mohaammad Saalaan 5ffaaan xumuraniiru. Karra eegaan Liiverpuul Alisan Beeker karra eegaa cimaa bara 2019 tahuun badhaasa karra eedgotaa Yaashin yoo mo'atu badhaasa Ballon d'Or kana irratti ammoo sadarkaa 7ffaan filatame. Kana jechuun erga bara 1963 taphataan lammii Raashiyaa Yaashin badhaasicha mo'ateen as karra eegaan harkatti galfate hin jiru jechuudha. Karra eegaan Baarseloonaa Ter Istegen sadarkaa lammaffaa, karra eegaan Maanchister Siitii Edersan ammo 3ffaan xumuran. Bara darbe Badhaasa Ballon d'Or dhiirotaan kan mo'ate taphataa Riyaal Maadirid Luka Modirich ture. Mesiin kubba miilaa keessatti kunneen lakkoofsota waa'ee Liyonel Mesiin dubbatanidha. 701 - Taphoota Baarseloonaaf hiriiruun taphate 614 -Galchiiwwan Baarselonaaf lakkoofsise, Laligaa keessatti rikardii kan tahe galchiiwwan 428 dabalatee. 91 - Galchii bara 2012, kan lakkoofsise yoo tahu rikardii bara tokkotti taphataa lammii Jarman Gerdi Muulariin bara 1972 qabame cabse 52 - Tapha tokko irratti galchii sadii 'hat-tricks' 46 Baarseloonaaf, Jaha Arjentinaaf 138 - Garee biyyaalessa Arjentinaaf kan hiriiree taphate 70 - Galchiiwwan Arjentiinaaf lakkoofsise 10 - Waancaa Laaligaa Baarseloonaa waliin mo'ate 4 - Waancaa Shaampiyoonsi Liigii mo'ate 6 - Badhaasa Ballon d'Or, mo'ate ( 2009, 2010, 2011, 2012, 2015 and 2019).


Jijjiirraa taphattootan maqaan Liingaard, Maadisan, Kawulibaalii, Eriksan, Poogba, Roodiriigeez ka'aa jira

Maanchister Yuunaayitid taphataa Leestar Siitii Jeems Maadisan kan ganna 23'f taphataa sarara jidduu Jeese Liingaard irra £45m kaa'uun gara kilabiisaatti fiduu barbaada. Weest Haam Yuunaayitid taphataa Naapoolii lammii Seenegaal kan sarara ittisaarratti taphatu umurin isaa ganna 28 Kaaliidawu Kawulibaalii gara kilabiisaatti fiduuf Maanchister Siitii waliin morkii seenuu danda'u. Weest Haam Yuunaayitid taphataa kilabii Beenifiikaa sarara jidduu Geedsan Farnaandeez ergisaan gara kilabii fiduuf kilabii Beenifiikaa waliin wal gahuuf karoorfateera. Kilabiin Intar Miilaan taphataa sarara jidduu Tootanahaam Hootisfar kan ta'e Kiriistaan Eriksan yuuroo miiliyoona 20 ji'a kana keessa mallatteessiisuu barbaada. Taphataan lammii Deenmark, 27, kunis dhuma bara dorgommii kanarratti jijjiirraadhaaf bilisa ta'us Intar Miilaan dursee gara kilabichaa fiduu barbaada. Maanchister Yuunaayitid  hogganaa kilabii Intar Antooniyoo Koontee'tti taphataa sarara fulduraa lammii Argeentiinaa Laawutaaroo Martiineez osoo taphataan sarara jidduu lammii Faransaay Pool Poogbaa gara kilabii Saan Siiroo hin deemne kilabichatti fiduu akka barbaadu himeera. Kilabiin Juuveentus waa'ee taphataa sarara ittisaa bitaa Eemersan mari'achuuf bakka bu'oota Cheelsii waliin wal qunnamee jira. Hogganaan Evertan Kaarloo Anchilootii taphataa Riyaal Maadrid lammii Kolombiyaa Jeems Roodiriigeez, 28, ergisaan gara Goodisan Paark fiduu barbaadu. Tootanahaam taphataa sarara jidduu lammii Argeentinaa Giiyoovaanii lo Kelsoo, 23, Riyaal Beetis ergisaan gara kilabichaa dhufe jijjiirraa taphattootaa ji'a Ammajiitiin Yuuroo miiliyoona 27 kilabicha keessa akka turuuf malleetteessisuuf yaadaniiru. Kiristaal Paalaas taphataa sarara jidduu Evertan lammii Tarkii Seenk Toosun,28, ergisaan gara kilabichaa fiduuf. Taphataan sarara ittisaa Arsenaal fi Jarman Shkoodraan Mustaafi, 27, dhuma ji'aarratti kilabii Piriimeer Liigii gad dhiisuu danda'a. Hogganaan Leestar Bireendaan Roodjers oduu jijjiirraa taphataa sarara ittisaa Juuveentus fi Tarkii Maarih Deemiraal, 21, irratti adeemaa jiru dhugomsiuufi miti jechuun waan isaan rakkise fakkaata. Hogganaan Barnleey Seen Dyiche taphattoonni kilabicha keessa jiran jijjiirraa taphattootaa ji'a Ammajii keessa taasifamurratti kilabicha gad dhiisan bahuun isaanii "waan hin fakkaannedha" jedhaniiru. Tootanahaam taphataa sarara jidduu Riipaabilika Ayirlaand kan ta'e Tirooy Paarot, 17, kontiraat yeroo dheeraa ji'a dhufu mallatteessisuuf karoora qaba. Liids Yuunaayitid kilabii Nootinghaam Foorast dursuun taphataa Saawuzhamptan Chee Adaams, 23, mallatteessisuuf jira. Hogganaan Wolvis Nuunoo Ispiriitoo Saantoo taphataa lammii Xaayilaan kan ta'e Paatirik Kutiroonee,22, gurguruuf didanii turan.


Kubbaa miilaa: Leenjisaan Arsenaal Unaay Emirii ari'ame

Turtii ji'oota 18 booda leenjisaan Arsenaal Unaay Emirii ari'a ar'amuun dhaga'ameera. Arsenaal walumaa galatti taphoota torban darban walitti aanse taphateen hin mo'anne. Kun ammoo sadarkaa ijaaramaanis ta'e qophii sammuun kilabichi yeroo ammaa irrati argamu baayyee yaaddessaa ta'eera. Taphattoonnis ta'e deggertoonni Arsenaal ofitti amanamummaa dhabuurra darbee haarii keessa galanii jiru. Kun ammoo carraa leenjisaan Arsenaal Emiriin carraa inni ar'amuu taasiseera. Erga kaleessa galgala Yurooppaa Liigiirratti gareen isaa Arsenaal mo'atamee booda yaade kenneen Emiriin mo'achuu dadhabnullee tapha sirrii taphanneera jedhe. Deggertoonni Arsenaal garuu taphaanis qabxiinis Arsenaal hedduu akka hin gammachiisiin ibsan. Tapha Yurooppaa Liigii kaleessa galgalaa kana Arsenaal E'intiraanchit Firaanfart waliin ture kan taphatee 2-1n injifatame. Arsenaal kan mo'ames dirree isaa emiraatisirratti ta'uun isaa deggertoota hedduu mufachiiseera. Piriimer Liigii Ingilizii keessattis Arsenaal kan sadarkaa tokkoffaarra jiru Liiverpuuliin ammummaan qabxii 19n durfamaa jira. Sadarkaa 1-4 keessaas dur fagaataa dhufe. Leenjisaan Cheslii duraaniifi Shaampiyoons Liigii Awurooppaa si'a sadii kan mo'ate Kaarloo Anchelootii warra Unaa'ii Emirii bakka bu'u jedhamanii kaadhimaman keessaati. Anchelootiin yeroo ammaa kana Seeri A keessatti Naappolii leenjisuurratti argama. Erga Arsenaal qabxii dhabaa dhufee yeroo Emiriin akka ari'amu hamatauu jalqabe namoonni leenjisaan yeroo ammaa kilaba Woolviis keessatti milkaa'aa jiru Nuunoo Espiriittoo Saantoo bakka bu'a jedhamaa tureera. Maanaajarri Tootanhaam duraanii Moorsiyoo Pochatiinoo, itti aanaa leenjisaa Maancheestar Siitii Maayik Arteettaa, dursaa kilaba Juuveentuus duraanii Maasimiiliyaanoo Aleegriifi leenjisaan  Boornimaawuz Eedii Hoow warra kaadhimaman keessatti argamu. Aanga'oonni arsenaal yeroo Emirii ar'an kanatti Fireedii Lijunbarg ammoo akka yeroodhaa garee Arsenaal kana leenjisuuf bakka buusaniiru. Yeroodhuma kanas leenjisaa barbaachuun akka itti fufeeruufi adeemsi beeksisa baasuu xumuramaa jiraachuus himaniiru. Deggertoonni Arsenaal yaada kennaniin Unaay Emririi ari'uun salphaadha garuu nama bakka isaa bu'uti rakkisaa ta'a jechaa jiru. Akka deggertoonni Arsenaal kun jedhanitti, Arsenaal akka cimina isaatti deebi'uuf leenjisaa haaraa qofaa qacaruu osoo hin taane, miseensota boordii haaraafi miira deggertootaa dhaggeeffataa deeman muuduullee qaba jechaa jiru.


Tapha arrabsoo sanyummaan jeeqame keessatti Chelsiin Tootinhaamiin mo'ate

Tapha Piriimer Liigii torbe darbe kanaan Chelsiin Tootinhaamiin mo'ateera. Waatfoord ammoo Maanchester Yunaayitidiin 2-0 mo'achuun sadarkaa dhumaarra taa'ullee deebi'ee abdii horachuu danda'eera. Leenjisaan Chelsii Firaank Laampaard kan yeroo tokko leenjisaa isaa ture Joozee Moriinoo ga'umsa cimaan mo'ateera. Taphni Chelsiifi Tootinhaam gidduu ture kun arrabsoo taphataa sarara ittisaa Chelsii Antooniyoo Rudiriiger irra ga'een mormii jabaa kaasaas jira. Taphataan Tootinhaam Saan Heug-min boqonnaa booda yakka Antooniyoo Rudiriiger irratti raawwateen kaardii diimaan dirree keessaa ba'e. Isaan booda ture deggartoonni Tootinhaam taphataa lammii Jarman Antooniyoo Rudiriiger sanyii isaatiin arrabsan. Chelsiin carraa gama Tootinhaamiin taphataan hir'achuufiitti dabalatee rukkutaa peenaaliitiin isaan yakka karra eegaan Tootinhaam hojjeteen argatanis hedduu gargaareera. Chelsiin amma sadarkaa shanaffaarra kan jiru Sheefiild Yunaayitidiin qabxii afuriin caalee sadrkaa isaa afraffaa cimsateera. Tootinhaam ammoo sadarkaa torbaffaarra jira. Leenjistoota haaraa qacarachuun kan waliif bahan Arsenaalfii Everten ammoo 0-0 walqixa bahan tapha Sanbata darbe taphataniin. Arsenaal taphataa isaa duraa Mikeel Arteettaa leenjisaa taasisuun yoo hojii jalqabsiisu, everten ammoo Kaarloo Anchelootiidhaan leenjisaa godhateera. Maanchester Siitiin ammoo Sanbata darbe Leester waliin taphatee 3-1 mo'ateera. Liiverpuul Sanbata darbe Qaataaritti qopheerratti Filaamiingoo mo'achuun shaampiyoonaa Kilaba Addunyaa ta'eera. Taphni tokko osoo hafuu Liiverpuul qabxii 49 qabatee Piriimer Liigii dursaa jira. Taphoota 18 guutuu kan taphatan Leester, Maanchester Siitiifi Chelsiin duraafi duubaan hanga afuriitti sadarkaa qabataniiru.


Yargan Kiloop: Leenjisaan Liivarpuul tapha yeroo ayyaanaa taphatamu 'yakka' jedhan

Leenjisaan Liivarpuul Yargan Kiloop yeroo ayyaanaa kanatti kilaboonni muraasni guyyoota sadiitti tapha lama akka taphatan inni taasifamu yakkaa jechuun himan. Piriimer Liigiin tibba ayyaana Dhaloota Kiristoos kana torbanitti taphoota lamaa ol taphachiin isaanii kun afaan isaaniitiin 'Booksiing Deey' jedhama. Kilabiin isaa Liiverpuul (Diimoleen) Kamisa har'aa gara Leestar deemuun erga taphatanii booda gaafa Dilbataa ammoo gara Woolviis dhaqun ni taphatu. Kilaboonni biroo garuu tapha lama gidduu boqonnaa guyyaa tokko qabu. Waancaa Kilaboota Addunyaa Qaxaar deemuun erga mirgaan galeefi waancaa Kaaraabaawoo irratii erga mo'amanii as walumaa gala ji'a Muddee keessatti Liivarpuul tapha sagal taphata jechaadha. "Kunimoo 'sirrii miti," jedhaniiru Kiloop. "Ammas taphachuu hin rakkannu. Tapha guyyaa Booksing Deey jedhamu leenjisaan taphachuuf rakkoo hin qabu, garuu taphni Muddee 26 fi 28 taphatan garuu yakka. 'Wanti kun waggaa waggaan leenjisototaaf haaraa miti,' jedhaniiru. Tapha dirree Leestar dhaqee Liivarpuul taphatu irratti Aleekis Oksileed Chaamberliin tapha Waancaa Kilaboota Addunyaa kan FIFA'n qophaa'e irratti waan miidhameef hin hirmaatu. Jara Leestar jalaas taphattoonni miidhaman ni jiru. Haata'u malee, taphataan sarara gidduu Leestar baatii Amajjii darbe as dirree keessaa fagaatee ture shaakalatti deebi'us taphatti waan deebi'u miti. Faabinihoo, Diyaan, Looviran akkasumas Joweel Maatip garuu ammallee Liivarpuuliif hiriiranii taphachuu hin danda'an. Unaay Emiree kan bakka bu'e Mikeel Arteetaan taphattoota isaa biraa waan humna namatti horu akka arge himeera. Arsenaal Sanbata darbe Evartan waliin galchii malee erga adda bahee booda har'a ammoo dirree Bornimaawuz dhaqee taphata. ''Taphoota darban keessatti akkatti taphattoonni mallattoon dirreerratti waliigalan dabaleera,'' jechun ibsa. Tapha har'a Maanchistar Yunaayitid dirree ofiirratti Niw Kaasiliin morkaturratti Pool Pogbaan ni hirmaata jedhamee eegama. Diwogoo Daalot argamu danda'a. Haata'u malee, Erik Beeli, Anjel Goomeziifi Timooti Foosu Mensaah garuu ammallee hin hiriiran. Jarri Niiw Kaasil garuu ammallee Paawul Dumeetin ala jiru, Jetroo Wiilems garuu ni deebi'a jedhamee eegama. Dilbata darbe Chelsiitin 2fi 0'n kan mo'ame Totanhaam tapha har'aa injifachuuf dirree seena jedhamee eegama. Biraayitanis tapha torban darbeen hin milkoofne ture. Yoo seenaa guyyaa Booksing Deey ilaalle Totanhaam tapha guyyaa har'aa taphatame irra aanaa tureera. Jarri Totanhaam yeroo xumuraaf guyyaa Booksing Deey kan injifataman Muddee 26, bara 2003 ture. Biraayitan garuu erga bara 2005 as tapha guyyaa har'aa taphatamu mo'ateetu hin beeku.


Dorgommii raagbii Awustiraaliyaa baranaa irratti faaruun alaabaa biyyattii hin faarfamu

Dorgommii garee raagbii Ol Istaar liigii baranaa irratti faaruun alaabaa Awustiraaliyaa hin faarfamu. Koomishinii Liigii Raagbii Awustiraaliyaatu maree liigicha waliin erga taasiseen booda murtoo kanarra  gahe. Gareen raagbii kun tapha dorgommii idileen dura taasifamuun garee Maa'oorii waliin istaadiyeemii Siibasiitti gaafa Guraandhala 22 morkatu. Hogganaan komishinii liigiii garee kanaa Piitar Viilaandis ''waan taphattoonni keenya jedhan dhageenyeerra, jechi faaruu alaabaa keessa jiru isaaniin yookiin maatii isaanii bakka hin bu'u.'' Barana gareen Ol Istaar jedhaman guyyaa hundeeffama isaanii waggaa 10ffaa taphataa duraanii Piriistan Kaampbeel waliin tahuun aadaa saboota ganamaa Awustiraaliyaa waliin kabaju. Taphattoota raagbii biyyaalessaa Awustiraaliyaa keessaa harki 12 saboota ganamaati ofiin jedhu. Tapha bara darbe tokko irratti taphatoonni saboota ganamaa kunneen faaruu alaabaa hin faarfannu jedhanii didanii turan. Faaruun alaabaa Awustiraaliyaa 'Advance Australia Fair' jedhamu bara 1878tti barreefame saboota ganamaa biyyattiif beekamti hin kennine jedhan Viilaandis. ''Taphni Ol Istaars saboota ganamaa kanaafi aadaa isaanii kabajuuf jecha jalqabame. Hogganaan isaanis taphattoonni faaruun kun faarfatamuu hin qabu jechuu isaanitti waliigalaniiru. Taphataan garee kanaa Jooosh Keer jedhamu kana dura faaruu kana faarfatu, '' yeroo hunda kanan faaruu kanaaf kabaja kennaa ture warreen ana dura biyya kanaaaf du'aniifi wareegamaniif jecha garuu jechoota keessa jiran yoo dhageessu sirrii hin fakkaatani,'' jedheera.


Jijjiirraa taphattootaa bara 2020: Taphataa kamitu Amajjii keessa kilabii biraa seenuu danda'a?

Yeroon kilaboonni of cimsuuf gabaa taphattootaa bahan gahee jira. Kilaboonni waancaa liigii ol kaasuufis ta'e, waltajjii Awurooppaa irratti hirmaachuuf akkasumas liigiirraa hanqifamuu dhabuf yerootti taphattoota adamsanii itit of cimsan gaheera. Amajjii bara 2019 irraa jalqabee turtii ji'a tokkoof jijjiirraan taphattootaa ni taasifama. Barana garuu wanta haaraa eegalame tokkotu jira. Innis, waltajjii Awurooppaarratti kilaba tokkoof taphattoonni taphatan yoo kilaba biraa dhaqan dur taphachuu hin danda'an ture. Barana garuu kun hafeera. Kana jechuun kilaboonni qarshii baasuuf waan duubatti jedhan miti. Gatiin taphattootaa akkamin baha? Kaampaaniin invastiimantii buufata isaa magaalaa Landan godhate 'Carteret Analytics' jedhamu kilaboota Pirimiyeer Liigii 3, kilaboota 12 biroo biyyoota Awurooppaa keessa jiraniifi kaan dhimma mallatteessisuu irratti gorsa ni kenna. Daataan waa'ee taphattoota tokko tokko baasus ga'umsa isaanii irratti kan hundaa'edha. Daataan kun raawwii kilaba taphaticha gurguru, kilabii keessa seenuuf waan gumaatu, akkasumas umrii taphatichaa (26 - 30) kan bu'uura godhatedha. Dhaabbatichi daataa taphattoota barana gabaa bahuu danda'an jedhe muraasa BBC'tti kenneera. Pool Poogbaa (umrii 26, Maanchistar Yunaayitid) Gatiin itti tilmaamame Paawundii miiliyoona 85 dha. Maqaan isaa Riyaal Maadiriid, Baarseloonaafi Yuventuus waliin ka'aa jira. Kana durallee Poogbaan taphattoota BBC'n ji'a Amajjii keessa kilaba isaanii gadhiisuu danda'u jedhee kaa'e keessa maqaan isaa ni jira. Taphataan Waancaa Addunyaa Faransaay waliin kaase Poogbaan bara dorgommii baranaa miidhamaan hammi hiriiree taphachuu danda'u xiqqaatus leenjisaan Maanchistar Yunaayitid Oligana Soshaayer kana dura inni 'hin gurguramu' jedhanii turan. Haa ta'u malee, turtiin isaa Old Tiraaford garuu gaaffii keessa jira. Kiristiyaan Eriiksan (Umrii 27, Tootanhaam) Tilmaama gatii: Paawundii miiliyoona 51.4 Maqaan isaa Riyaal Maadiriid, akkasumas Maanchistar Yunaayitid waliin ka'aa jira. Ganna darbe Eriksan kilaba isaa gad - lakkisuu hin dandeenye. Dhaabbani 'Carteret' akka jedhutti bara dorgommii baranaa ga'umsi isaa 38.5% gadi - bu'eera. Sababa kanaaf, gatiin isaa paawundii miiliyoona 32.22'tti gadi bu'e. Leenjisaan Tootanhaam Hozee Moorinihoo waa'ee egeree Eriksan yeroo gaafataman: ''Ani fuuldura isaa nan beeka,'' jedhanii turan. Waliigalteen taphataan kuni kilaba Tootanhaam waliin qabu ganna dhufu kan xumuramu yoo ta'u kontiraata haaraa mallatteessuuf fedhii waan agarsiise miti. Sababa kanaaf, dura taa'aan kilabichaa Daani'el Leevi qarshii gaarii yoo argatan kilaba biraaf dabarsanii isa kennuu danda'u jechaadha. Oliivar Jiruu (33, Chelsii) Intar Miilaaniifi Atileetikoo Maadiriid waliin maqaan isaa ka'aa jira. Taphataan Chelsii waliin waancaa Addunyaa fudhate Jiruun leenjisaa kilabichaa Firaank Laampaard jalatti waan filmaata kennamef miti. Sababni isaas taphataan intarnaashinaalaa Ingilaand Taami Abirahaam ga'umsa gaariirra waan jiruufi.  Miiki Baatshuwaayinille isa caalaa filamaa jira. Luuqaas Toreeraa Tilmaama: Paawundii miiliyoona 37.85 Maqaan isaa Naappolii waliin ka'aa jira. Taphataan lammii Uraagaay bara dorgmmii Landanitit eegale gammachuu akka qabu himus amma garuu oduu Arsenaal ni gadhiisa jedhutu dhagahamaa jira. Utubaan Saamdooriyaa irraa Arsenaal seene kuni tarii gara Seeriyaa Xaaliyaanitti deebi'uu mala. Bara dorgommii baranaa eejantiin isaa ''wan ta'uf deemu walumaan ilaalla,'' jedhee ture. Wilfireed Zahaa (umrii 27, Kiristaal Paalaas) Gatii tilmaamame: Paawundii miiliyoona 41.1 Maqaan isaa Chelsii waliin ka'aa jira. Zahaan ganna darbe paawundii miiliyoona 80'n kilabicha gadhiisuf fiixerra gahee ture. Haa ta'u malee, kilabiin qarshii gaafatame kanfaluu danda'u argamuu waan hin dandeenyef bahuu dhabe. Kilabiin Paalaas qarshii yeroos gaafate akka hin hir'isne ibsuun isaa tarii akka kilabicha hin gadhiifnef rakkoo itti ta'uu mala. Taphataan idil - addunyaa lammii Ayivoori Koost taphataa cimaa Paalaasidha. Garuu, kilabiin Waancaa Chaampiyeens Liigii irratti hirmaataa jiru yoo gaafateefi inni Chelsiin taphattoota akka hin daddabarsine dhorkamee ture irraa ka'un isaa nuuf taphadhu akka isa jedhanif taasisuu danda'a. Gaariz Beel (Umrii 30, Riyaal Maadiriid) Gatii paawundii miiliyoona 44.7 Kilaba Totanhaamiifi Maanchistar Yunaayitid waliin maqaan isaa ka'eera. Beel deeggartoota Riyaal Maadiriid irraa dhiibbaan isa qunnamaa jira. Gara Chaayinaa imaluf inni yaade ganna darbe kan milkaa'uufi dhabe Gaariz Beel, filannoo Ziineeddin Ziidaan jalatti takka filatamaa takammoo filannoon ala ture. Kilabichatti taphataan kuni ''gammachuu hin qabu'' jedheera eejantiin isaa. Ediisan Kaavaanii (Umrii 32, Paaris Sent Jermeen) Maqaan isaa Atileetikoo Maadiriid yookiin El Ee Gaalaaksiitti iwaliin ka'aa jira. Taphataa idil - addunyaa Uraagaay kan ta'e Kaavaaniin; taphattoonni kanneen akka Maawuroo Ikaardii, Kiliyaan Mibaappe akkasumas yeroo ga'umsarra ture Neeyimaar gara kilabichaatti dhufuun isaanii isa caalaa dursa akka argatan taasiseera. Kaavaaniin bara dorgommii baranaa goolii sadii kan lakkoofsise yoo ta'u waliigalteen inni kilabii isaa waliin qabu baatii Waxabajjiitti xumurama. Sababa kanaaf, gatii gaariin Amajjii kana keessa kilabii biraaf dabarfamuu danda'a. Tomaas Leemaar (Umrii 24, Atileetikoo Maadiriid) Maqaan isaa Liyooni waliin ka'aa jira. Taphataan idil - addunyaa Faransaay Leemaar bara 2017 paawundii miiliyoona 60'n Liivarpuul ni seena jedhamee ture, garuu achuma Monaakoo ture. Bara darbe yoona kana [Amajjii keessa] Arsenaal isa mallatteessisu dhabe. Ergasiis ganna darbe paawundii miiliyoona 52.7'n gara Atileetikoo Maadiriid imale. Garuu, garee jalqabaa hiriire taphatu keessa seenuu hin dandeenye. Barana baatii Mudde keessa gareen isaa Osaasunaa injifatus deeggartoonni isaa itti cookanii turan.


Itoophiyaan Waancaa Addunyaa bara 2022'f darbuu dandeessii?

Gareen Kubbaa miilaa biyyaalessaa Itoophiyaa Waancaa Addunyaa bara 2022 Qaataaritti gaggeeffamuuf jiruuf biyyoota waliin taphattu barteetti. Haaluma kanaan Garee 7ffaa keessatti Gaanaa, Afrikaa Kibbaafi Zimbaabuwee waliin ramadamteetti. Garee biyyoota waliin taphatanii kana ramaduun kan gaggeeffame magaalaa guddoo Masirii Kaayirootti kan gaggeeffame yoo ta'u biyyoonni garee isaanii keessaa mo'atan ammoo carraa baasuudhaan deebiyanii walii isaanii wajjin akka taphatan taasifamu. Biyyoonni taphoota dhaqaa galaa mo'atanii darban 5 Waancaa Addunyaa Qaataar bara 2022 irratti Afrikaa bakka bu'anii taphatu jechuudha. Gareen kubbaa miilaa Itoophiyaa maqaa Waaliyaa jedhamaniin beekaman Fulbaana darbe Istaadiyeemii Baahir Daaritti garee biyyaalessaa Lesoottoo waliin taphachuun goolii osoo hin lakkoofsisiin walqixa ta'uun xumuree ture. Tapha deebii Lesoottootti taphateen ammoo tokko walqixa ta'uun xumuran. Seera dirree ofiitiin ala goolii  lakkoofsisuu jedhuun Itoophiyaan gara marsaa itti aanutti darbuudhaan ramaddii garee itti aanu keessa galuu ishee mirkaneffatte. Leenjisaan garee biyyaalessaa Itoophiyaa Obbo Abirhaam Mabiraatuu, sadarkaa gareen biyyaalessaa keenya irra jiruufi garee nu waliin dorgomuuf jiru yeroon ilaalu biyyoonni xiqqoo akka kanaa ciccimoo hin taane osoo nu waliin ramadamaniiru ta'ee jedheen yaade jedha. ''Biyyoonni kanaan dura yeroo hedduu Waancaa Addunyaatiif darbuun seenaa gaarii qaban osoo nu waliin hin ramadamne ta'e jettee yaada. Haata'u malee, ramaddii kun osoo namni harkaan bira hin ga'iin carraadhaan waan ba'uuf kan dhufe fudhachuun of qopheessuu qofaadha," jedha. Biyyoota kubbaa miilaan Afrikaa keessaa Waancaa Addunyaa keessatti hirmaachuun muuxannoo qaban waliin Itoophiyaan ni ramadamti jedhanii akka yaadanii hin turre kan himu leenjisaan kun, waan gaaris ta'e waan gadheef qophaa'anii akka ture dubbata. "Waancaa Addunyaa irratti irra deddeebin kan hirmaatte Gaanaafi Waancaa Addunyaa qopheessuunillee muuxannoo kan qabdu Afrikaa Kibbaa waliin ramadamuun keenya tapha jiru xiqqoo kan qormaata qabaatu taasisuu mala. Sanas ta'u garuu hanga dorgommii sana keessa seenneetti bu'aa gaarii galmeessisuun garee keenya keessaa tokkoffaa ta'uun darbuuf qophii gareen kun barbaadu taasisuun nurra jira jedheen amana." "Erga ramaddiin kun ifa ta'een booda miidiyaaleen gara garaa akka carraa hin qabneefi garee ciccimoo keessa akka galle gabaasaa turan. Ani garuu akkasitti hin yaadu. Garee kamiyyu sodaachuu hin qabnu. Sodaannaan itti seenuu dhiisuu wayya. Kana waan ta'eef hamilee guutuudhaan dorgommichatti seenuu qabna." Leenjisaan kun itti dabaluun, "Calallii Waancaa Afirkaa irratti Kootidivaariin isteediyoomii Baahir Daaritti mo'achuun keenya garee cimaa ta'e akkasii dura dhaabbachuu akka dandenyu agarsiiftuudha. Kana akka hamileetti gargaaramuudhaan miira ni danda'amaatiin itti seenuun nurra jira," jedhaniiru. "Dabalataan ammoo biyyoota kunneen mo'achuun gara marsaa itti aanutti darbuudhaaf qophii foyyaa'aa taasisuun nurra jiraata. Kanaaf ammoo qaamoleen dhimmi ilaallatu martinuu birmachuu barbaachisa. Qophiifi wanta ittiin humna keenya of ilaallu taasisuun nurra jiraata." Garee biyaalessaa Itoophiyaa waliin waggoota kudhaniif kan taphate Adaanee Girmaa, "ramaddicha yeroo ilaalan cimaa fakkaata. Sadarkaan dandeetti kubbaa miillaa keenya kan akka Gaanaafi Afrikaa Kibbaa waliin wal hin gitu." Ta'us garuu kibbaan miillaa haala guyya taphaa irratti waan hundaa'udha jedha Adaaneen. "Golii jalqabaa galchuun nutti cimuu dada'a. Yoo rakkoo kana furreefi waliin hojechuu dandeenyee garuu hedduu cimaa hin ta'u jedheen amana. Yeroo yerootti gareen geggedaramaa jira kan jedhu Adaaneen,"Leenjisaa Abrahamiin nan jaalladha nan kabaja Gorsi ani isaaf kennu yoo jiraate gartuun kun sirriitti akka wal simuuf taphatoottaaf yeroo akka kennudha."


Pep Gaardiyoolaa: 'Maanchester Siitiin kilaboota ciccimoo keessa galuuf dorgumuu dhabuu mala'

Pep Gaardiyoolaan Maanchester Siitiin, Awurooppaa keessatti kilaboota baayyee ciccimoo keessaa tokkoo ta'uuf "dorgomuu akka hin dandenye" himuun "haqa jirullee fudhachuu qabna" jedhe. Gareen Gaardiyoolaa tapha Piriimer Liigii Sanbata darbeetiin Maanchester Yunaayitidiin 2-1 mo'atameera. Yeroo ammaa qabxiin Maanchester Siitiifi sadarkaa tokkoffaarra kan jiru Liiverpuul gidduu jiru 14 ta'eera. Bara darbe Maanchester Siitiin Piriimer Liigii mo'achuudhaan waancaa kan fudhate yoo ta'u bara ammaa kana keessa taphoota afur osoo hin mo'atiin hafeera. "Dhugaa jiru fudhannee gara fuula duraatti foyyeessuuf hojjechuu qabna," jedha Gaardiyoolaan. "Maanchester Yunaayitid cimina ittisuu ni qabu; akkasumalleen dandeetti ce'anii haleeluus ni qabu waan ta'eef dhugaa kana fudhachuu qabna," jedheera. "Sadarkaan amma irra jiru kan kilaboonni Liiverpuul, Maanchester Yunaayitid, Baarseloonaa, Riyaal maadiriidiifi Juveentuus irra jiran waliin yeroo ilaalamnu nu hafa.  Amma isaan waliin dorgomuu hin dandeenyu." "Amma akka kilabiitti dhugaa jiru kana beeknee foyyeessuudhaaf hojjechuu qabna." Taphoota Piriimer Liigii torbaniin taphataman ilaaluun taphattoota ciccimoo kilaboota gara garaaf sarara gara garaarra taphatan walitti fiduun Gaarez Kiruuksi kilaba cimaa torbanii tokko ijaara. Haaluma kanaan kilaba kanaaf Deeviid Giyaan karra eegaa cimaa ta'uun Maanchester Yunaayitidirraa filatameera. Tapha darbii Maanchesteritti gaggeeffameen akkuma yeroo kaanii naamusa gaarii dirreerratti agarsiisuun alatti goolii lama cimina isaa agarsiisan qolateera. Gaarez sarara ittisaaf taphattoota ciccimoo sadii kilaba cimaa kanaaf filate keessatti ammas Maanchester Yunaayitid lama gumaacheera. Taphattoonni kunneenis, Aaroon Waan-Bisaakaafi Viktoor Liindeloofidha. Everten ammoo sarara ittisaa kanaaf Maason Holgaatiin kenneera. Kilabiin cimaan kun taphattoota sarara gidduu afuriin ijaarame akka filannoo Gaarezitti. Isaanis Joorj Baaldook Sheefiild Yunaayitidirraa, Jordaan Henersan Liiverpuulirraa, Jams Maadisan Leester Siitiirraa, Saaniin ammoo Tootinhaamirraa walitti fiduun kan ijaaramedha. Akka Gaarez  filatetti Maanchester Yunaayitid taphattoota ciccimoo sarara duraarraatti sirriitti halaalu jedhaman sadii keessaa Raashofoordiin gumaacheera. Harii Keen Tootinhaamirraa, Dominiik Kaalvert-Lewiin ammoo Evertenirraa sarara duraa kilaba cimaa torban kanaaf filatamaniiru. Maanchester Yunaayitid kilaba cimaa torban kanaaf Gaarez Kiruuksi ijaare kana keessatti taphattoota afur gumaachuun tokkofaa yoo ta'u, Everten ammoo taphattoota lama kenneera. Isinis taphattoota ciccimoo sarara gara garaa irraa kilaboota gara garaa keessaa walitti fiduun kilaba cimaa ijaaraa. Eenyufaatiin filattu?


Waancaa Pirimiyeer liigii biraa galleerra jedhan Gaardiyoolaan

Leenjisaan Maachistar Siitii Peep Gaardiyoolaa falmii waancaa Pirimiyeer Liigii Ingiliizii baranaa biraa galleerraa jedhan. Gaardiyoolaan kana kan jedhan kaleessa dirree Woolver Haampitan Wondereers dhaqanii 3fi 2'n erga injifatamanii boodadha. Sadarkaa Pirimiyeer Liigiin Maan Siitiin sadarkaa sadaffaarra kan argamu yoo ta'u Pirimiyeer Liigichaa dursaa kan jiru Liivarpuul irraa qabxii14'n akkasumas Leestar irraa qabxii tokkoon fagaatee argama. Falmiin waancaa pirimiyeer Liigiif taasifamu xumura argachuu isaa kan gaafataman Peep Gaardiyoolaan 'eeyyee xumura argateera' jedhaniiru. Bara dorgommii baranaa Maan Siitiin taphoota Pirimiyeer Liigii shan mo'ameera. Kunimmoo, hanga amma jiruun qofa isa bara dorgommii 2018- 19 mo'aman tokkoon ni caala. Liivarpuul garuu tapha baranaa 18 taphate keessaa 17 injifate tokko qofa qixa bahee qabxii lama dhabe. Kanaan ala hin mo'amne. Dabalataanis, jarri Maan Siitii Liivarpuul dursanii tapha tokko taphataniiru. 'Waa'ee Liivarpuul osoo hin taane yeroo ammaa waa'ee Leestar yaadaa jirra,' jedhan Peep Gaardiyoolaa. ''Carraa sadarkaa lammaffaan xumuru qabna. Cimina taphattootakoo nan beeka,'' jechuunis himan. Liivarpuul Piriimeer Liigii bara kanaa ni mo'ataa? Taphataan Siitii Bernaaldoo Silvaa gama isaatiin namni barana sadarkaa kanatti nu eege hin turre jedheera. ''Waancaa argachuun hin danda'amu jedhuu baadhus garuu baay'ee rakkisaadha,'' jedhe. Maanchistar Siitiin barana Liivarpuul irra aanuun waancaa Kominitii Shiild fudhatus kilaboonni lamaan garuu liigii biyya keesaafi Chaampiyeens Liigii irratti wal morkataa jiru.


Magaloota addunyaa kudhan baay'ee sooreyyii ta'an beektuu?

Bara 2022 kana keessa Yuunaayitid Isteetis (US) tarree magaaloota 20 addunyaa keessaa sooreyyii ta’anii keessaa durummaan ka'an caqasamte. Kana malees magaaloonni Ameerikaa jaha tarree kanatti dabalamaniiru. Magaalonni Siwiizarlaandi lama fi magaaloonni naannoo Eeshiyaa-Paasifik saddeetis akkasumas tarree kanatti dabalamuu gabaasni qabeenya addunyaa to’atu New World Wealth and Henley & Partners ibse. Magaaloonni addunyaa keessaa hunda caala bara kanatti sooreyyii jedhamanis: Magaalaan Niiwu Yoorki yyn Big Apple kan jedhamtu iddoo abbootiin qabeenyaa ykn sooreessoonni miliyeenaroonni  keessa jiraatan. Niiwu Yoork giddu gala dinagdee USA kan taatee fi magaloota addunyaarra jiran hunda caala sooreyyii kan qabdudha. Akkasumas akka tilmaama Dow Jones and NASDAQ'tti addunyaa keessaa naannoo hunda caala daldalli sharafa keessatti gaggeeffama. Qabeenyi dhuunfaa jiraattonni magaalicha qaban doolarri Ameerikaa tiriiliyoona sadii ol, kunis waliigala qabeenyaa dhuunfaa garee biyyoota addunyaa 20 hammatu kun G20 jedhamtu kan caaludha. Bulchiinsa addaa shan: Bironkis, Biruukiliini, Maanhateni, Kuwiinsii fi Isteetan Ayilaandi kan qabdu Niiwu Yoorki Siitiin, daandii 5ffaa Maanhaten kan kiraan appaartaamaa iskuweer meetira tokkoo doolarii 28,000 caalu dabalate iddoowwan addunyaa keessaa qabeenya guddaa qaban hedduu kan hamateedha. Magaalaa Niiwu Yoorkiin moggaatti kan argaman gandoota hedduu kan qabeeya guddaa qabanitti jira. Kunneen keessaa beekamoo kan ta’an Greenwich, Great Neck, Sands Point fi Old Westbury. Magaalonni kunnen istaatistiksii Niiwu Yoorkiitti dabalamnaan, lakoofsii namoota biliyeenaroota ta’ani 120 kan caaludha. Magaalaa guddicha Jaappaan kan taatee Tokiyoon miliyeenaroota 263 dabalate namoota miliyeenaroota 304,900 fi biliyeenaroota 12 kan qabdudha. Lakoofsi biliyeenaroota isaanii magaaloota tarree 20n keessa jiran kaanin jala jiraachunsaa qabeenyiisaanii wal qixxee qoodamuu argisiisa. Tokiyoo keessatti namoonni qabeenyaa magaalichaa sochoosan kan galii giddu gala fi miliyeenaroonni gadii. Kampaaniin gurguddaan Tokiyoo keessatti argaman Honda, Hitachi, Mitsubishi, Softbank fi  Sony. Magaalaan Naannoo qarqara galaanaa Saan Firaansiiskoo - kan saffisaan guddachaa jirti sadarkaa sadaffaa irratti argamti. Naannoon qarqara galaanaa Saan Firaansiiskoo kan magaalaa Saan Firaansiiskoo fi Silikoon Vaalii of keessa qabdu, miliyeenaroota 623 fi namoota biliyeenaroota ta’an 62 dabalate namoota miliyeenaroota ta’an 276,400 qabdi. Biliyeenaroonni teknooloojiin sooreessa ta’an hedduun kan jiraatan Silikoon Vaaliin magaloota badhaadhinaa kan akka Atherton fi Los Altos Hills qabdi. Waggoota kurnan darban tarree miliyeenaroota keessatti naannoon kun saffisaan guddachaa kan jirtu yoo taatuu bara 20240tti gara fiixee ga’uuf eegamti. Magaalii yeroo dheeraaf addunyaa keessaa sooressa taate Landan, amma miliyeenaroota 406 fi biliyeenaroota 38 dabalate jirattota miliyeenaroota ta’an 272,400 qabdi. Landan akkasumas manneeni fi appaartaamaa hedduu naannoo paarkiishee babbareedoo akka Hyde Park, Regents Park fi naannoo magariisa akka Paarkii Hampstead qabdi. Naannoleen Landan keessaa baay’ee sooressa ta’an kaartaa ispeeshaalistoota naannichan qopheeffame irratti agarsiifaman. Waggoota kurnan darban keessatti Landan miliyeenaroota hedduu kan simateedha, haata’u malee hedduunsaamo amma gandoota akka Ascot, Beaconsfield, Bourne End, Bray, Cookham, Henley, Leatherhead, Maidenhead, Marlow, Taplow, Virginia Water, Weybridge, fi Windsor godanaa jiran. Yakka magaalattii keessatti babal’atee dabalate Landan keessa ba’usaanif  sababa baay’etti jira. Addunyaa keessaa shanaffaa kan taatee Singapoor, Tokiyootti aanudhaan magaalaa lamaffa kan miliyeenaroota baay’ee qabu naannoo Eeshiyaa keessatti. Miliyeenaroota 336 fi biliyeenaroota 26 dabalate namoota miliyeenaroota ta’an  249,800tti magaalaa daldala mijata ta’e jedhan kana keessa jiraatan. Akkasumas miliyeenaroonni godaantota hedduun asi jiraatan. Akka gabaasni Henley Private Wealth Migration report argisiisutti, bara 2022 qofa namoota qabeenya olaanaa qaban 2,800tti magaalicha seenuuf eegaman. Miliyeenaroota 393 fi biliyeenaroota 34 dabalate namoota miliyeenaroota ta’an  192,400 naannoo kana jiraata. Istaatistiksii kunin qabeenya magaalaa Loos Anjiles dabalate kan naannolee moggaashee Malibu, Beverly Hills, Laguna Beach, Newport Beach, fi Santa Monica. Qabeenyii naannoo kana guddaan bashannanaa, teekinooloojii fi geejjiba Ardii Yuunaayitid Isteetis keessatti magaalaa guddaa kan taatee Chiikaagoon jiraattota miliyeenaroota ta’an 340 fi kan biliyeenaroota ta’an 28 dabalate miliyeenaroota 160,100 qabdi. Chiikaagoon dinagdee addaaddaa kan qabdu kaampanoota qabeenya guddaa qabachuun gaazexa Fortune keessati tarreeffaman McDonalds fi Boeing qabdi. Saddeettaffaa: Hostan-  Magaaloota addunyaa keessaa saffisan guddachaa jiran keessa tokkodha. Magaalii Hostan miliyeenaroota 314 fi biliyeenaroota 25 dabalate jiraattota miliyeenaroota ta’an 132,600 qabdi. Waggoota 20n darban keessatti guddinni qabeenyashee dabalamuun Hostan magaaloota addunyaa keessaa saffisan guddachaa jiran keessa tokkodha Industiroota  eerospeesii , tajaajiloota (bobba’a fi gaazii), baayoteek, fi Injinariingii qabachuun magaloota Yuunaayitid Isteetis hunda kan dursituudha Magaalaan Hawustan bakka abbootiin qabeenyaa miileeniyeroota ta'an 132,600  keessa jiraataniidha. Akkasumas biilineyeroonni 25 ta'anis achuma keessatti argamu. Hawustan magaaloota gama qabeenyaatiin waggoota 20n darbaniif saffiisaan guddataa jiran addunyaa keessaa tokkodha. Akkasumas magaaloota Yunaayitid Isteeti keessatti argaman keessaa indastirii aerospace, kan zayitaafi boba'aa, biotech fi injinariingi dabalatee bakka indistiriiwwan gurguddaan keessatti argamudha. Magaalaa gudditii Chaayina kan taatee Beejiing miliyeenaroota 363 fi biliyeenaroota 44 dabalate jiraattota miliyeenaroota ta’an 131,500 qabdi. Kaampaaniin Chaayinaa gugurdaan magaalaa Beijiin jiran. Magaaloota Chaayinaa keessaa guddina isheetiin tokkoffaa kan taate Shaangaayiin miliyeenaroota 350 fi biliyeenaroota 42 dabalate jiraattota miliyeenaroota ta’an 130,100 qabdi. Gabaa addunyaa keessatti daldalli sharafa Shaangaayii sadaffaa akka tilmaama Dow Jones and NASDAQ.


Masjida Landan: Namni Masjida keessatti nama waraane to'annaa jala oolfame

Namni Masjida jidduugala Landan keessatti nama waraanuun ajeechaa qaqqabsiisuun shakkame tokko to'annaa jala ooleera. Taatee masjida jiddu gala Landan, dhiheenya Paarkii Reejantiitti mudateen namni ganna 70 keessa jiru tokko waraanamuun miidhaan irra gaheera. Haa tahu malee poolisiin biyyatti dhimma kana akka gocha shorarkeessummaatti hidhata qabuutti fudhataa hinjiru. Maanguddoon miidhaan irra qaqqabe kunis eega gara hospitaalaatti geeffame booda lubbuun baraarameera. Namichi gocha kana raawwateefi kan umuriin waggaa 29 kunis hawaasni Musliimaa salaatarra turan hanga pooliisiin qaqqabuutti to'annaa jala oolfamee booda poolisitti dabarfame. Ibsa Masjiidni baaseen namni miidhaan irra gahe kun mu'aazin (kan azaana baasuu) ture. Daayirektarri Masjiidaa kan ta'an Dr Ahmad Al Dubaayaan akka jedhanitti, namtichi waraaname kun hospitaalatti yaalarra jiru waliin haasaa gabaabaa akka taasisanii fi "haala fooyyeerraa" akka jiran himaniiru. Gorsaa Masjidaa kan ta'an Ayaaz Ahimad osoo "Musliimota Masjiida keessa jiraniif hin taanee taatee kun lubbuu dabarsuu danda'a" ture jedhan. Suuraalee Masjiidicha keessatti kaafamana akkamul'iseetti, dargaggeessi kun shurraabii diimaa, surree jiinsii fi miilaa qullaa poolisootaan qabame agarsiisa. Musxafaa Fiiliid daayireektara Fooramii Amantii Landan gaazexeesitootatti akka himanitti  namtichi kan waraaname "naannoo mormasaatti" jedhe. Dabalataanis akkas jedhan: "Musliimoonni salaatarra turan salaatansaanii adda kutuun nama kana to'achuu danda'aniiru." Namni wayita taateen kun qaqabeetti achi jiraachu dubbate Abii Waatiq akka jedhetti, namni kun asiin duras Masjiida sana keessatti kan mul'atee akka ture himeera. Akka jedhuttis nama waraanee duuba dhaabbachuun hamma inni salaataa jalqabuuf eegaa ture. Duubaasaa ture. Poolisiin taatee raawwate booda "nageenya hordoftootaa fi hawaasaa nannichaa eegsisuuf jecha" humna poolisii dabalataa ramadeera. Poolisiin akka jedhetti namni ganna 29 achumatti kan qabamee fi gara mana hidhaa akka geeffame ibseera. "Namni kun Masjiidaa san keessatti yeroo garagaraatti akka salaatetuu amanama. Taateen kun namoota keessatti yaaddoo guddaa uumeera kanaafis haala jiru tasgabeessuuf hojjachaa jirra" MM Booris Jonsan Tiwiitarasaaniirratti akkas "baay'ee gadduusaanii fi "namoota miidhamaniif jajabinna hawwaniiru." Kantiibaan Landan Saadiq Kaan akka jedhanitti naannichatti "humni dabalataa akka jiraatu," ni taasisu jedhaniiru. "Jiraataan Landan kamuu mana itti kadhatutti nageenyii itti dhagahamuu qaba," jechuun Tiiwiitararratti maxxansaniiru.


Atileet Shuraa Qixxaataa: 'Doktora ta'uf malee atileetii ta'uf hawwee hin beeku ture'

Atileetii yeroo jalqabaaf sa'aatii lamaa gadi xumure Eliwud Kipchooge injifachuuf maaltu barbaachisa? Shaakala cimaa akkasumas kennaa jechuu dandeessu. Shaampiyoonaan maaraatoonii Landan Shuraa Qixxaataa garuu ciree gaarii jedha. Dorgommii waggaa darbe irratti afraffaa bahuun yeroo xumure Shuraan kuduraa qofan nyaadhe, garaachi dugdatti na maxxanee ture jechuun barreesse. Barana garuu dogongora isaarraa bare of gahee nyaate. ''Hunduman nyaadhe,'' jechuun BBC Ispoortii Afrikaatti hime. ''Mooqa, daabboo, hanqaaquu akkasumas itittuu - wanta humna naaf ta'u hunda nyaadhe. Kanaanis, injifachuu danda'e.'' Maaraatoonii dhiiraan abbaan rikardii addunyaafi shaampiyoonni Olompikii Kipchoogeen erga bara 2014 as dorgommicha olaantummaan to'ateera. Barana yoo injifate yeroo shanaffaaf ta'uu danda'a ture. Ta'us, dorgommicha 8ffaa ta'e akka xumureen rakkoon gurraa akka isa qunname ibse. Fiigicha fageenya dheeraaf haalli qilleensa qorraafi jiidhina qabu mijataa miti. Yeroon Shuraan dorgmmicha xumures, 2:05:41, kanuma agarsiisa. Ta'us, Itoophiyaa yeroo turees qilleensa walfakkaataa keessa leenji'u isaa himuun, haalli qilleensaa kuni akka isaaf mijate dubbata Shuraan. Ji'a shaniif leenjisaa isaa waliin dalagu kan himu Shuraan shaakala cimaa taasisu isaan injifachuu isaa BBC'tti himeera. Erga bara 2013 maaraatoonii Landan atileetiin Itoophiyaa yoo injifatu kan duraati. Dorgommicharratti kan eegame ture Qananiisaa Baqqalaafi Eliwud Kipchoogee turan. Ta'us, Qananiisaan dorgommiin taasifamuf guyyaan lama yeroo hafu miidhamaan hirmaachuu akka hin dandeenye ibse. ''Sababa kanaaf, shaampiyoonaan biraallee akka jiru addunyaatti mul'isuu yaadee ofitti dubbadhe. Kanattis, hanga xumuraatti ofitti amanamummaan fiigee injifadhe,'' jechuun hima. Shuraan bara 2018 achuma Landanitti dorgomee lammaffaa bahun ni yaadatama. Baruma sana maaraatoonii Niw Yoork lammaffaa ta'un xumure. Kanneen atileet Shuraatti dhihaatan amala callisuu qaba, garuu atileetii ofitti amanamummaa qabudha jedhu. Bakka bu'aan isaa Huseen Makke akka jedhutti, nama maatii isaa jaalatuufi nama hojii isaa qalbiin hojjetu ta'us, wanti guddaa ani irratti arge ofitti amanamummaa isaati jedha. Landanitti akka injifatu kan isa gargaarees kana jechuun ibsa. Leenjistoota Shuraan yeroo gabaabaa keessatti sadarkaa guddaa akka gahu taasisan keessaa inni ijoon Haji Adiloodha. Waggoota shan darbanif kan isa leenjisan Haji Adiloon, sababa dorgommii dura koronaavaayirasiin qabamaniif yeroo Shuraan Landanitti inijfate achitti argamuu hin dandeenye. Ilma qonnaan bulaa ijoollee torba qaban keessa kan dhalate Shuraan, atileetii ta'uf yaada hin qabu ture. ''Barumsa nan jaalla. Doktora yookiin balaliisaa ta'un fedha ture. Garuu, maatii hiyyeessa keessaa waaniin dhaladheef maatii gargaaruuf qonnatti deebi'uf dirqame,'' jedha. Waan ijoollummaatti kaayyeffate ta'uu dhabus, amma bakka guddaa gaheera. ''Takkaa guyyaa tokko beekamaa ta'ee addunyaarra naanna'a jedhee yaadee hin beeku. Ergan injifadhee booda yeroo jalqabaaf ministirri muummee waa'eekoo barreessan. ''Sababa atileetiksiin jireenya jiraadha jedhee hin abjonne jiraachaan jira,'' jechuun hima. Kaayyoon isaa itti aanus dorgommii maaraatoonii irra aanee, turtii waggoota 20 booda warqii biyyattiif fiduudha. ''Meedaaliyaa warqii biyyaafi ijoollee kiyyaaf fidee yaadannoof ol kaa'uun yaada. Ijoolleen koo gaafa tokko abbaankoo atileetii warqii Olimpikii gubbaa argatedha jedhu,'' jechuun ibse.


Qananiisaan rikoordii walakkaa maraatoonii Moo Faaraan qabame cabsuun mo'ate

Atileet Qananiisaa Baqqalaa dorgommii walakkaa maaraatoonii magaalaa Landanitti Dilbata har'aa gaggeeffameen rikoordii Moo Faaraan qabamee ture cabsuun moa'te. Dorgommii walakkaa maaraatoonii kanarratti Qananiisaan sa'aatii 1:00:22'n kan xumure yoo ta'u, rikoordii Moo Faaraan fiigichuma maaraatoonii walakkaa kanaan qabatee ture cabsuun injifate. Abbaa rikoordii addunyaa fageenya meetira 5,000 fi 10,000 kan ta'e Atileeti Qananiisaan dorgommii walakkaa maaraatoonii kana irratti yeroo jalqabaatiif hirmaate. Atileet Qananiisaa waliin waliif bahuuf jiru jedhamee kan eegamaa ture atileetiin dhalataa Somaaliyaa lammii UK Moo Faaraa sababii dhukkubaatiif akka hin hirmaanne guyyoota muraasa dura beeksisee ture. Atileet Qananiisaa Fulbaana darbe Jarman magaalaa Barliinitti, maaraatooniin akka addunyaatti sa'aatii saffisaa sadarkaa lamaffaa ta'een mo'atee ture. Maaraatoonii Barliin irratti Qananiisaan rikkoordii maraatoonii cabsuudhaaf amma libsuu ijaatti jala baate. Yeroo sanatti sababii sekondii lamaaf osoo hin cabsiin hafullee, gara fuula duraatti sirriitti itti qophaa'ee akka cabsu BBC'tti himee ture. Rikoordiin maaraatoonii harka atileetii Keeniyaa Eliwuud Kipchoogee kan jiru yommuu ta'u, haala amma jiru kanaan Qananiisaan rikoordii maaraatoonii addunyaa kana akkuma fageenya meetira 5,000 fi 10,000 of harka galfachuun isaa akka hin oolle tilmaamaa jira. Magaalaadhuma Landanitti Qananiisaafi Kipchoogeen ji'a dhufa maraatooniidhaan waliif ba'uuf waan jiraniif hedduu hawwiin kan eegamaa jirudha. Atileetiin Itoophiyaa biraan Birhaanuu Laggasaa ammoo, Maraatoonii Jaappaan Tookiyootti gaggeeffameen 2:04:15'n xumuruun mo'achuu isaa IAAF fuula isaarratti baaseera. Atileet Birhaanuun kanaan duras Tookiyoodhumatti maaraatoonii mo'atee ture.


Kantiibaan Landan Saadiq Kahaan miidhaa sabummaan irratti hammaateef Tiraamp himatan

Kantiibaan magaalaa Landan Saadiq Kahaan erga bara 2016 filatamanii as, ergaawwan doorsisaa fi arrabsoo sabummaa yookiin bifa qoodu of keessaa qaban 233,000 karaa miidiyaa hawaasummaa fi karaalee adda addaa isaan qaqqabaa turuu himan. Aab Kaan an wayita gara Kaalifoorniyaa imalanii barattoota Yuunivarsitii Istaanfoorditti dubbatan, erga Doonaald Tiraamp pireezidantii Ameerikaa ta'ee filatamee as miidhaan irra ga'aa ture kun harka 1,892n dabaluu ibsan. Qoccolloon kan eegale bara 2017 wayita Doonaald Tiraamp haleellaa Riqicha Landanitti mudate ilaalchisuun kantiibicha qeeqan ture. "Naman dinqisiifadhu yookiin deeggaru miti,'' jechuun barattootatti dubbachuu eegalan kantiibaan kun. Aab Kaan bara 2016 erga Doonaald Tiraamp filatamanii Waayit Haawus galanii ji'a ja'a booda kantiibaa magaalaa Landan ta'uun filaman. "Waggoota afran aangoo pireezidaantummaarra turetti sababa sabummaa kootiin qoccollaan hedduun narra ga'eera, kanarraa ka'uun poolisiin akkan eegamu ta'eera. ''Keessumaa wayita aangoonsaa obba'uu jala ga'etti, tibba tiwiitariin ugguretti qoccollaan narra ga'aa ture kan waggoota shanan duraan turanii hunda caalaa hammaataa ture,'' jedhan Aab Kahaan. Ergaawwan qoccollaa sabummaa fi bifaa of keessaa qaban kanneen gara kantiibichaa ergamaa turan bara 206 akkumasaan aangoo qabataniin dhibbeentaa 1,892n dabalee ture, bara 2017 dabalataan dhibbeentaa 94 dabale. Qoccolloon/ dhiibbaan kun bara 2018 dhibbeentaa 35tti gadi bu'us bara 2019 ammoo deebi'ee dhibbeentaa 59 ta'e jedhan. Bara 2020 dhibbeentaa 75'n gadi bu'e, darbee bara 2021 wayita tiwiitariin Tiraamp ugguru ammas dabalataan dhibbeentaa 40 hir'ate, erga Tiraamp aangoorraa gaggeeffamee amma nagaan qaba jedhan Aab Kahaan. Kantiibaan kun carraawwan daldalaa, invastimantii, tuurizimii fi teeknooloojii magaalaa Landaniif banuuf jecha daawwannaarra jiru.


Maraatoonii Landan 2021: Atileet Siisaay Lammaa yoo mo'atu Atileet Mossineet Garramoo lamaffaa baheera

Maraatoonii Landon 2021 Dilbata gaggeeffame Atileet Siisaay Lammaa sa'aatii 2:04:01 ta'een ijnjifate. Atileetiin Keeniyaa Vinsent Kimpchumbaa lamaffaa atileetiin Itoophiyaa biroo Moossineet Garramoo ammoo sadaffaa ba'eera. Atileetonni Itoophiyaa biroon Birhaanuu Laggasaa 5ffaa yoo bahu, Maraatoonii Landan bara 2020 kan mo'ate Shuraa Qixxaataa ammoo 6ffaa ta'uun xumureera. "Maraatoonii Landan mo'achuu caalaa gammachun namatti haga'amu hin jiru," jedhe Atileet Siisaay akkuma mo'ateen yaada kenneen. Milkaa'inni argate kun yeroo dheeraaf kan irratti hojjeteef leenjii dheeraa irratti fuhate akka ta'e hima Atileet Siisaay lammaa. Dorgommii Maraatoonii dhiirotaa Landan kana mo'achuun Atileet Siisaayiif dogommii taasisaa ture keessatti injifannoo hunda caalu kan isaaf ta'edha. Akka World Athletics gabaasetti Atileetiin kun bara 2016 irraa kaasee dorgommiiwwan irratti hirmaate hunda irratti yeroodhaa gara yerootti foyya'insa agarsiisuudhaan Maraatonnii Landan kana irratti 1ffaa bahuun injifachuu danda'eera. Bra 2016 Maraatoonii Landan irratti 7ffaa, bara 2016  Maraatoonii Barliin irratti 4ffaa,  bara 2017 Maraatoonii Chikaagoo irratti 4ffaa, bara 2019 Maraatoonii Bostan irratti 30ffaa, bara 2019 Maraatoonii Barliin irratti 3ffaa, bara 2020 Maraatoonii Tookiyoorratti 3ffaa, bara 2020 3ffaa, bara kana 2021 Maraatoonii Landan irratti 1ffaa baheera. Garee dubartootaatiin ammoo Maraatoonii Landan kana kan mo'atte lammii Keenitaa Atileet Jaasiliin Jeepkosjii jedhamtudha. Atileetiin Keeniyaa kun sa'aatii 2:17:43 ta'een galuun injifatte. Maraatoonii Landan dubartootaatiin Atleetiin Itoophiyaa Daggituu Azmaraaw lamaffaa  ta'uun yoo injifattu, atileetiin Itoophiyaa kan biroo Asheetee Barakat ammoo sadaffaa ta'uun mo'atteetti. Maraatoonii Landan kunkanan dura ji'a Ebla keessa kan gaggeeffamu ture, amma garuu falmii kaasisus sagantaalee ispoortii saba COVID-19 jijjiirameen Onkoloolessa keessa ta'eera.


Traamp maaliif kantiibaa Landan Saadiiq Kahaaniin komatee?

Prezidaantiin US Donaald Traamp kaantiibaa Landan Saadiiq Kahaaniin duubbiin qocalaniiru. Kunis baatii tokko keessaatti yeroo lammaffaaf ta'usaati. Kantiibaan magaalaa guddittii Ingilaand Landan Saadiiq Kahaaniin nama magaalaa guddoo UK balleessuutti jirudhaa jechuun 'qaanii biyyaaleessati' ittiin jedhaniiru. Pireezidant Tiraamp ‘Raashiyaa waliin shira hin xaxne’ Tiraamp Megaaniin 'jibbisiiftuu' jechuusaa haale Dhaabbanni gargaarsaa Tiraamp cufamuufi Traamp kan kan jedhan magaalittii keessatti sa'aatii 24 gidduutti haleellaawwan shan raawwatamaniin namoonni sadii ajjeefamuu fi kaan sadi ammoo madawuun erga dhagaahamee booda. Hogganaa paartii leebar kan ta'an Jarmii Korbiin garuu Traamp du'aatii namootaatti fayyadamuun Kantiibaa magaalittii qeequu fedhan jechuun dubbataniiru. Traamp fi Kantiibaa magaalattii Saadiiq jidduutti dubbii yoo dhalatu kun isa jalqabaa miti. Yeroo hedduus dubbi kan kaasan Traamp fakkaatu. Dubbiin Traamp alana kaasaan Twiitara irrattii dubbii ho'iituu,  namoota hedduu dudubachiisaa jiru dha. Traamp yaada twiitara irratti maxxansaniin magaalittiin kantiibaa haraa barbaaddi jedhaniiru. Dubbi himaan kantibichaa 'Kantibichi namoota haala umameen lubbusaanii dhaban jajjabeessuutti jiru . Yaada twiitaraa akkasiif deebii kennuun yeroo isaanii hin guban'' jedheera. Boodarra kantibaa Kahaan, ''magaala keenya keessatti yakki bakka hin qabu jiraattota magaalittii caala wantiin dursa kennuuf hin jiru'' jechuun twiitara irratti katabaniiru. Poolisiin Magaalaa Landan garuu namoota yakka kanaan shakkaman dhiiraafi dubartoota dabalatee namoota 14 to'annaa jala olchuu beeksiiseera. Magaalaa Landan gara Kibbaatti guyyaa Jimaataa ture gargaggoon waggaa 18 cubeedhaa waraanamuun ajjeefame kan argame. Saa'aatii muraasaan booda ammoo namni waggaa 19 tokko rasaasaan lubbuusaa dhabeera. Akkasumas Guyyaa Sanbataa namoonni lama kan biraa cubeedhaan ajjeefamuusaanii akkuma himameen sa'aatii muraasaan booda kan biraas akkasuma cuubeen ajjeefamuun dhagahame. Kunis bara kana magaalaa Landaniitti lakkoofsa namoota haala kanaan ajjeefamanii 56'n geessiseera.


Atileet Shuraa Qixxaataa: 'Gorsi Qananiisaa dorgommicha akkan injifadhuuf na gargaareera'

Dorgommii maaraatoonii waggaa waggaan si'aayinaan eegamu Landan Maaraatoon irra aanuun mirgaan kan gale atileet Shuraa Qixxaataa, gorsi atileet Qananiisaa Baqqalaa akka isa fayyade BBCtti hime. Fiigicha kanarratti morkiin atileetoota Keeniyaafi Itoophiyaa rikardii dorgommichaa qaban Eliwuud Kipchoogeefi Qananiisaa Baqqalaa haalaan eegamaa turan. Ta’us Qananiisaan dorgommicharratti miidhamaan hirmaachuu akka dadhabe dorgommichaaf guyyoonni muraasni wayita hafetti beeksisuun namoota hedduu rifaasisees ture. Sana booda dorgommiicharratti atileetiin Keeniyaa rikardii addunyaa qabate Kipchoogeen akka injifatu tilmaamni guddaan kennameefi ture. Wayita dorgommichi xumuramu garuu ga’umsa olaanaan kan xumure atileetii Itoophiyaa umuriin isaa ganna 24 Shuraa Qixxaataa Tolaa ture. Shuraan dorgommicha sa’a 2:05:41 fiiguun 1ffaan xumure, Atileetiin Keeniyaa eegamaa ture garuu saddeettaffaa bahuun dorgommicha xumure. Dorgommii Figiicha maaratoonii Landan bara 2020 kan injifate atileet Shuraa Qixxaataa dorgommicha ilaalchisuun turtii addatti BBC wajjin taasiseen ''nan injifadha jedhee itti qopha’aan ture,'' jedheera. ''Dorgommicha %80 akkan injifadhuttin itti qophaa’e, shaakalas sirriitti hojjadheen dhaqe, haala gaarii irran ture. Dorgommicha injifachuun gammachuufi hamilee guddaa natti horeera,‘’ jedhee ibse. Ta’uus, dorgommicharratti haallii qilleensa mijataan akka hin turree fi atileetoonni ciccimoon akka turan Shuraan dubbateera. Dorgommichaa injifachuusaatiin badhaasa maallaqaa, doolara Ameerikaa 30,000 akka argatuufi badhaasota biroos akka qabu kan dubbatu atileetiin kun, ''Badhaasni kennamu kan duriirraa hir’achuu,'' himeera. Dorgommii maaratooni atileetonni Keeniyaa olaantummaa irratti qabaachaa turan kana injifachuun, gareen Itoophiyaa si’achi olaantummaa akka fudhatu gargaaraa jedhe amana Shuraan. Kanaan dura dorgommii maraatoonii irratti wayita hirmaataa ture sadarkaa qabatee injifachuun atileetii beekamu ture. Dogommii kanarratti garuu tilmaamni guddaan hin kennamneef ture. Dorgommii Dilbataarratti gorsi atileetii gameessaa Qananiisaa Baqqalaa akka isa fayyade dubbata. Shuraan Qananiisaa wajjiin dorgommii kanaaf qopha’aa akka turaniifi dorgommicharra miidhamee hafuu hordofee, fiigicha dursee Qananiisaan gorsa akka laateef dubbateera. "Ganamaan baatee dorgommicha dursuu hin eegaliin, of eeggataa deemi. Fuulduratti baatee qilleensa of hin rukuchiisiin, bishaan biraan hin darbiin fudhadhu, yeroo bishaan fudhatan akka sitti hin buune irraa fagaadhu," jedheetu na gorse jedha. "Wayita hirmaattoonni dorgommichaa bishaan dhugan fudhatan akka tasaa akka nan xaxne irraa hiiqaan ture, fageenya kiloomeetira Qananiisaan irratti bahi deemi naan jedhe eeggadheen fiigee injifadhe," jedhe. Dorgommicha gara xumuraarratti Kipchogeen 'gurri na dhaga’uu didee’ jedhee kan inni toora Feesbuukiirratti barreesse ilaalchisees, tarii roobniifi bubbeen waan tureef gurrasaa hubuu malaa jedhee akka yaaduu Shuraan ibseera. Kana malee, toora Feesbuukii Kibchoogee jalatti namoonni akka waan Shuraan qeeqa toora Feesbuukii Kipchoogee jalatti barreesseetti miidiyaa hawaasarratti qoodamaa ture garuu akka inni hin barreessine dubbateera. Meeshaa waliirraa akka hiiqaniif isaan gargaaruu mormatti keewwatanii akka dorgommicharratti fiigaa akka turanillee itti dabalee kaaseera. Atileet Qananiisaa wajjiin shaakalaa akka turan kaasuun, garee atileetota Itoophiyaa dorgommicharratti hirmaatan kanneen biroo wajjiin sababa koronaavaayirasiin akka addaan bittimanii turaniifi dorgommichumatti wal arganillee dubbate. Ta’us dorgommicha dura, ''akkatti wal gargaarree fiignu, akkatti mo’annu waliin haasofneerra,'' jedhe. Dorgommicha booda namoonni akkamitti injifachuu dandeesse? jedhanii akka isa gaafatan, haalli qilleensaa akkam akka turellee gaafataa akka turan Shuraan kaaseera. Atileetiin Itoophiyaa biroo Sisaay Lammaa dorgommii kanarratti atileetii Keeniyaa Vinsent Kipchumbaatti aanuun sadaffaa bahuun injifateera. Kipchooge dorgoma jedhamee kan eegamaa ture Mosineet Garramaw dorgommicha sadarkaa 4ffaan xumure. Leenjisaan atileetii Sisaay kan ta’an Obbo Gammadoo Daddafoo weerara koronaavaayirasii keessatti lammiin Itoophiyaa ga’umsaan injifachuutti gammaduullee dubbatan. Shuraan injifachuusaatti hedduu gammaduu ibsaniiru. Leenjisaan Shuraafi Qananiisaa Haji Adiloon garuuu Covid-19 qabamuun gara Landanitti otoo hin imalin hafuun isaaniis himameera.


Mana barnootaa kaffalee barattoota qayyabachiisu

Manni barnootaa baha Landanitti argamu meeshaalee bu'uuraa barnootaaf barbaachisu hin qabne barattoota qoramaata waliigalaa fudhataniif kaffaleetu akka isaan qoramaataaf qayyabatan taasisaa jira. Manni barnootaa Arswiik jedhamu barataa tokko tokkoof qo'achiisaan ramadamee akka qayyabachiisuuf qarshii gargaarsaa mootumaan kennu  irraa kaffala. Hoggantuun Ittaantuu, mana barumsichaa Naa'omii Diiws,''barattoonni koo qayyabannaa ijoolleen sooreessaa argatan dhabuu hin qaban,'' jetti. ''Asitti gatii dhalataniif qofa adabamuu hin qabanis,'' jette. Gamtaan Barnootaa  Biyyaalessaa ammoo ''qarshii mootummaan ijoollee kanaaf kaffalu qayyabannaaf ooluun irra jiraatu,'' jedha. Keeviin Kaartinee hoggantuun gargaartuu gamtichaa,'' maatiitu qayyabannaaf kaffala malee bajatarraa kaffaluun kan hin baramnedha,'' jetti. Akka qo'annaan agarsiisutti barattoonni Landan harka 41 tahan dhuunfaa isaanitti nama isaan qayyabachiisu qabu. Naa'omiin garuu,''maatiin barattootaa qayyabannaaf kaffaluu danda'an hin jiran,'' jetti ''Manni barnootaa keenya waggaatti yuroo 10,000 fayyadamuun barattoonni kanneen carraa gaarii qaban waliin akka dorgoman taasisaa,'' jira. Kunimmoo herreegaafi Afaan Ingliiziin yoo qormaata dabarte balballi bal'aan akka banamu taasisa jetti Naa'omii Manni barumsaa keenya barattoota 35 torbeetti sa'atii tokkotti barataa tokko qo'achiisuu dhaabbata tajaajila kana kennurraa qacarre jetti. ''Barattoota ofitti amanamummaa laaffataa tahe qabaniif baayyee gargaaras,'' ''Bakka barsiisaa hin bu'u garuu faayidaa guddaa qaba,'' ''Qo'achiisaan tokko barataa tokko waan qo'achiisuuf, akka barbaadan gaaffii gaafachuu danda'u, isa bira darbanillee deebisanii qayyabachuu danda'us,'' jetteettii hoggantuun mana barumsichaa.


Bu'aa Filannoo Waliigalaa UK 2019: Boriis Joonsan 'akka haaraatti nuuf bariite' jedhan

Bu'aa Filannoo Waliigalaa UK 2019 warri Konservaativii (cichuun beekaman) teessoo caalaa argachuun mo'atan. Ministirri muummee UK Boriis Joonsan injifannoon seena qabeessaa kanaan booda 'akka haaratti nuuf bariite' jedhan. Itti dabaluunis, Boriis Joonsan warra isa filateen isaan amananii abdii waan irra godhataniif "halkaniif guyyaa" hojjechuun gatii keessan isiniif deebisna jedhan. Osoo bu'aan filannoollee hin labsamiin teessoo 326 mo'achuun mootummaa tolfachuu hanga barbaadameen ol mirkaneeffataniiru. BBCn akka tilmaametti ministirri muummee Boriis Joonsan harka caalmaa 76 tiin gara aangootti ni deebiya. Ministirri muummichaas akka jedhanitti  kun "Brexit akka milkaa'uuf" aangoo waan nuuf kennuuf UK Gamtaa Awurooppaa keessaa baatii dhufu ni baasna jedhan. Jermii Korbiin ammoo warri Leebarii "halkan baayyee gaddisiisaa" dabarsan jechuudhaan filannoo gara fuula duraatti akka hin dorgomne himan. Paartiin warra  Leebarii kun bakkeewwan warra bara 2016 keessa Brexit deggeran akka Kaaba, Miidlaandiifi Weels keessatti guutummaatti teessuma hin arganne. Bu'aan filannoo amma jiru warra Konservaativiif baayyee ajaa'iba jedhameera. Kan hedduun isaaniii abdataniin olitti sagalee argachaa jiru. Paartiin Konservaativii kun injifannoon ministirri muummee biyyattii Boriis Joonsan ji'a dhufu Brexit milkeessuuf akka danda'an isaanii hayyameera. Filannoo kanarratti bakkeewwan akka seenaatti wiirtuu warra Leebarii ta'uun beekamullee warra Konservaatiiviif sagalee kennaniiru. Paartiin warra Leebarii amma haala baayyee rakkisaa keessa galaniiru. Jermii Korbiin amma ejjennoo isaa ifa godheera. Osoo filannoon dhufu hin ga'iin deemuuf akkka jirullee ibseera. Paartii isaa keessaa baayyeen ammoo akka inni ammuma deemuu ni barbaadu. Paartii warra Leebariidhaaf bu'aan filannoon ammaa kun erga Waraana Addunyaa Lamaffaa (WWII) as isa baayyee badaadha jedhameera. Akka gabaafamaa jirutti haala amma jiru kanaan Boris Joonsan aangoo isaaniin waan itti fufaniif jijjiirraan kaabinee isaanii hedduu eegamu hin jiraatu. Jijjiirraan kaabinee xiqqoon yoo jiraatellee Wiixata waljala dabarsuun gaggeeffama jedhamaa jira.


Jaakfiruuti: Fuduraa gumaan tokkichi doolara Ameerikaa 200 olitti gurguramu kana dhaggeessanii?

Dubbiinsaa akkasi. Ijji fuduuraa suuraa irratti mul'atuufi Jack fruit jedhamuun baakamu tokkoonsaa gabaa Landan tokkoo irratti doolaara 218'tti gurgurtaaf dhiyeeffame. Suuraa Gabaasaan BBC Rikaardoo Senraa kaasuudhaan tiwitara gubbaatti maxxansuu hordofee, biyya dhalootasaa Biraazilitti ijoo dubbii ta’uun si’a 100,000 ol miidiyaa hawaasummaarratti qoodame. Gatiin isaa akka malee olka’e kunis fayyadamtoota miidiyaa hawaasa -tiwitarii baayyee rifaasise, kaan isaanii ammoo gara Biriteenitti imalle jaakfiriyutii gurgurree ‘’miliiyeenara’’ taana jechuun qoosutti ka’an. Hunda caala garuu, jaakfirutiiwwan kutaalee Biraazil baayyee keessatti doolara Ameerikaa 1.10tti kan gurguraman yoo ta'u, fuduraan kunis Biraazili qofa keessatti osoo hin taane biyyoota naannoo mudhii lafaatti argaman baayyee biroo keessattillee gatiin walfakkaatuun bitama. Sirumayyuu iddoowwan heddutti gatii osoo itti hin kaffaliin, bilisaan mukasaarra buufachuutu danda’ama. Haata’u malee, irra caalatti-yoo xiqqaate Biraazil keessatti akka tortoree baduuf karaawwan gubbaatti ni gatama. Maarree jaakfiruuti biyya ‘hambaatii’ akka dhufe amanamu gumaan tokkichi maalif gatii ammas ol ka'aan gurguramaa? Maaliif barbaachi fuduraa kanaa sadarkaa idil-addunyaatti tibbana haalan dabalee? Hunda caala seerota bu’uuraa yaadachuun barbaachisa: innis iddoon itti gurguramu gatiirratti dhiibbaa qabachuu isaa- kunis oomisha kamiyyuurratti ni mul’ata. ‘’Biraazil keessattille osoo hin hafiin, gatiin jaakfiruutii garaa garummaa qaba. Iddoon mukarra hiixatanii kutachuun danda’amu jira. Iddoowwan kaanitti ammoo gatiin isaa qaaliidha,’’ jette Sabirinaa Sartorii, Hoji-gaggeessituun dhaabbata Saao Poolotti gosoota fuduraalee 3,000 oomishuu ‘Estancia das Frutas’jedhamu BBC'tti yeroo himtu. Jaakfiruutiin haala qilleensa qorraa akka UK keessatti oomishanii gurgurtaaf dhiyeessuun hin danda’amne. Sadarkaa addunyaatti daldalli jaakfiruuti hedduu walxaxaafi balaaf saaxilamaadha jedhu, ogeeyyiin sababoota baayyee lakkaa’an. Sababoota kaasaan keessaa tokko immoo fuduraan kun amala dafee tortoruu ykn samuu qabaachuu isaa, gurguddaa ta'uu akkasumallee waqtii itti oomishamu qabaachusaati. ‘’Jaakfiruutiin baayyee ulfaata, daddafee gorma, foolii hedduu baratamaa hin taaneefi namoota heddutti hin tolle qaba,’’ jetti Sartoriin. Fuduraan kun kg 40 ol kan ulfaatu yoo ta’u, jalqaba Eeshiyaa keessatti argame. Fuduraan gurguddaan kun giddugala gabaa keessa yeroo dheeraa hin turu. Jaakfiruutin biyyoota keessatti margu keessatti nyaataaf hedduu hin barbaadamu, biyyoota guddatan keessatti garuu namoonni soorata biqiltuurra argamu soorataniin hedduu barbaadamaa jira. Namoonni sorata biqiltuurraa argaman qofa sooratan bakka foonii akka bu’eefitti ibsu. Yoo bilchaate bocni isaa foon horii ykn immoo kan booyyee waliin wal fakkaata. Kanaaf jecha hedduu jaalatama. UK keessatti namoonni soorata biqiltootarra qofa qophaa’an sooratan lakkofsi isaanii miliyoona 3.5tti tilmaama. Rakkoon jiru jaakfiruutin daddafee bilchaata, adeemsi bilchina isaa saffisaadha-wayita bilchaataa adeemu dhandhamni isaa ni mi’awa. Filannoon biraa maamiltoonni fuduraa kana jaalatan qaban  isa saamsame bitachuudha. Cuunfaan fuduraa kanaa saamsamee gurguramu giddugaloota gabaa Biriteen keessatti giddugaleessaan $4’n gurgurama. Namoonni hedduun garuu dhamdhamni isaa dheedhii isaa gabaa bitan wajjin wal hin fakkaatu jedhu. Jaakfiruutiin baayyee guddaa ta’uun isaf jecha iddoo tokkorraa kaanitti geejjibuuf rakkisaa taasise,akkasumallee waqtii itti sassaabamu qaba. Fuduraan kun boca, hammaafi ulfaatina isaarraan kan ka’e bakkaa bakkatti geejjibuun rakkisaadha. Fuduraan kun akka biqiltuu kanii saanduqa keessa hin kaa’amu. Kana qofallee miti, dirra fuuduraa kanaa ilaalanii mala saayinsawaa ta’een haala gaariirratti argama jechuun nama rakkisa. Biyyoota oomishanii biyyoota birootti ergan biyyoota Kibbaafi Kibba Dhiha Eeshiyaa kanneen akka Baangilaadeshi fi Sirilaankaa keessatti walitti hidhaminsa gabaarratti hanqina guddaatu jira. Biyyoota kana keessatti oomshni fuduraa kanaa %70’n ni manca’a. Indiyaa keessatti namoonni soorataaf hin barbaadan, fakkeenyaaf baadiyyaa keessatti fuduraa hiyyeessi sooratu akka ta’eetti ilaalama. Ogeeyyiin garuu kun hubannoo dhabuurra maddee jedhu. Fuduraan kun jaalatama dhufullee, maamiltoonni bitatan baayyeen isaanii takkaa dhandhamanii hin beekan. Abdii egeree Gufuun heddun jiraatullee, qorannoon tibbana gaggeeffame gabaan jaakfiruut babal’achuu raage. Akka dhaabbanni gorsa indastirii irratti kennu tokko jedhutti, bara 2026tti  gabaan fuuduraa kanaa doolara miliyoona 359.1 kan gahu yoo ta’u, bara 2021-26tti waggaa waggaan %3.3’n guddata jira. Bara 2020tti biyyoonni naannoo Eeshiyaan –Paasfikitti argaman qooda gabaa jaakfiruutii olaanaa kan qaban yoo ta’u (%37), Awurooppaan(%23), Ameerikaa Kaabaa(%20), kutaaleen addunyaa hafan walitti(%12) kana qaban yoo ta’u, Ameerikaan Kibbaa(%8)qabdi.


Ogeessi baankii kaffaltii olaanaa argatu 'nyaata hatteetta' jedhamuun hojiirraa ari'ame

Baakiin Inveestmeentii Siitiigiruup Landan, hojjetaa isaa gameessa restoraantii waajiraa keessaa nyaata hatteetta jechuun hojii irraa isa dhorkeera. Hojjetaan Paaraas Shaah jedhamu nama waggaatti qarshii miiliyoona 35 argatu dha. Hojii hoggantummaa baankichaa Awurooppaa, Gidduugala Bahaa, fi Afrikaa daldalaan wal qunnamsiisuu irraa ka'uusaa Faayinaanshaal Taayims gabaaseera. Baankiin Siitiigiruup dhimmicha irratti yaada hin kennu jedheera. Akka gabaasni jedhutti Shaah namni ganna 31 restoraantii waajira Landan argamu irraati kan inni saanduuchii hatee nyaate jedhame. Gochi hannaa kun irra deddeebiin akka mudateefi yeroo hangamii keessatti amala akkasii akka agarsiise waanti beekame hin jiru. BBC LinkedIn(marsariitii hawaasaa namoonni hojii irratti barbaaddatan) nama kanaa ilaaluu haa yaaluyyuu malee argachuu hin dandeenye. Shaahin hanna xixiqqootiin shakkamuun yoo himatamu hojjetaa baankichaa kan jalqabaa miti. Bara 2014tti hojjetaan Pool Biroos jedhamu hojii faayinaansii irraa, sababii baabura gara Landan geessu yoo fayyadamu yeroo baayyee tikeetii kutuu dhiisuun ari'ameera. Shaah yeroo waajirrisaa hojjettoota gameeyyiif kaffaltii bonasii yeroo kennuuf jedhetti ari'ame. Namni kuni bara 2017tti dha waajira kana gale. Waajira kanatti namni kun  boondii gurguruu,faa dabalata ture.