'Itoophiyaa keessatti qaamni na galcha jedhu hundi yoo mari'ate qofa nagaan dhufa' - Abbootii amantiifi Abbaa Gadaa

Rakkoon nageenyaa kutaalee Itoophiyaa garaagaraa keessatti hammaataa jiru akkaan isaan yaaddessuu abbootiin amantii fi Abbaan Gadaa BBC'f ibsan. Waraana kaaba biyyattii marii nagaan furuuf wayita waliigalamee jirutti, kutaaleen biyyattii garagaraa keessa garuu rakkoo nageenyaa ammallee jira. Keessattuu haleellaa Oromiyaa keessatti raawwatamaa jiruun dhiittaan mirga namoomaa hammaataa ta'e raawwatamuu Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa-mootummaa aangoorra jiruun muudame ibseera. Komishinichi ibsa gaafa Muddee 7, 2022 baaseen haleellaa Godina Wallaggaa Bahaa Aanaalee Giddaa Ayyaanaa fi Kiiramuutti raawwate ilaalchisee sababa rakkoo nageenyaatiin miidhaa raawwatee fi lakkoofsa namoota ajjeefamaniillee adda baasuuf akka rakkate eere. Badiiwwan tibbanaaf hidhattooti maqaa sabaa dhahatan lamaanuu badiiwwan raawwateef maqaan isaanii eeramuu komishinichi ibseera. Qaamolee waldhaban gidduutti sabni goolamaa jira kan jedhan Abbaan Gadaa Tuulamaa fi Walitti Qabaan Gumii Abbootii Gadaa Oromoo Abbaa Gadaa Goobana Hoolaa, naannoon Oromiyaa erga rakkoo hammaataa keessa seenee bubbuleera jedhan. ''Naannoon Oromiyaa erga tasgabbii dhabee rakkoo hamaa keessa galee waggaa lama lakkoofsisee jira. Kan ammaa kun ammoo kan saba kana qaanessedha. Uummanni Oromoo takkaa haala kanaan miidhamee hin beeku. Salphinni akkanaa takkaa isa quunnamee hin beeku.'' Duree amantii Ortodoksii Itoophiyaa kan ta'an Luba Balaay Mokonnin, wanti Itoophiyaa keessatti mudataa jiru seenaa biyyattii kan gurraachessee darbuudha jedhan. ''Wanti mudataa jiru kan nama gaddisiisuu fi nama boochisuudha. Namni namooma keessaa kan itti ba’eedha. Obboleessi walirratti kan raawwachaa jiru diinummaa hamaadha,'' jechuun taatee mudachaa jiruun guddoo yaadda'uu ibsan. Abbaan Gadaa Goobana Hoolaa, ''Waraanni obboleessi obboleessa waraanaa jiru, waraanni ilmi abbaa waraanaa jiru, kan maatiisaatti deebi’ee gubu, qe’eerraa buqqaasu kun baayyee kan nama qaanessuudha,'' jedhan. ''Oromoon hammataadha jennee osoo duudhaa sirna Gadaan dhaadannuu, har’a ammoo waliin jiraachuu dadhabuun keenya akka nama Gadaa gaggeessuutti guddoo nu yaaddessa.'' Gargaaraa barreessaa olaanaa Waldaa Makkaana Yasuusii Itoophiyaa kan ta'an Luba Fiqaaduu Beenyaa Gannaalaa, rakkoon amma biyyi keessa jirtu yeroo kamuu caalaa nu yaaddessa jedhan. ''Haalli mudataa jiru baayyee nu yaaddessa, keessattuu uummata keenya gara lixaa jiran wanti mudataa jiru baayyee nu yaaddessa. Waldaan keenyas qaama hawaasaa waan taateef, keessattuu gara lixaatti hordoftoota hedduu waan qabduuf haalli kun guddoo ishee yaaddessa.'' Haleellaa mudataa jiruun tibba darbe namoonni waldaa isaanii osoo kadhannaarra jiranii 15 ajjeefamuu yaadachiisuun, hordoftoonni amantichaa hedduun haleellaaf saaxilamoo ta'uu eeran Luba Fiqaaduu Beenyaa. ''Nuti gama keenyaan mootummaan garee biyya keessa socho’anii dhala namaa ajjeesan akka nurraa ittisu gaafanneerra. Kana qofarrattis hin dhaabbanne. Hamma danda’ametti kanneen gamasii fi gamana taa’anii wal qoollifatan gadi taa’anii akka mari’atan, haalli akkasii akka mijatu dhaamsa keenya dabarsineerra,'' jedhan. Luba Balaay Mokonnin gamasaaniin, siyaasaaf jecha obbolaan haala kanaan walitti diinomuun waan seenaa biyya kanaa keessatti ta'ee hin beekne jedhan. ''Diina jechuun yoo ta’ellee kan daangaa ce’ee biyya biraatii weeraraaf dhufe malee obbolaan lama sababa siyaasaaf waldhabanii diinummaa akkasii walirratti raawwachuun baayyee nama gaddisiisa.'' ''Akka aadaa fi duudhaa biyya keenyaatti yoo daangaa fi dhimmoota wal nama dhabsiisan biroo irratti walitti bu’anillee waraana keessatti nama kufe haala suukanneessaan itti hin taphatan, morma qalanii waan barbaadan irratti raawwachuun  yaa hafuutii,'' jedhan. Bu’aa siyaasaaf jedhamee jibba obboloota lamaan jidduutti dhalateen sabni Oromoo walakkaatti goolamaa jira jedhan Abbaan Gadaa Goobana Hoolaa. ‘’Paartiin Biltsiginnaa garana darba, Waraanni Bilisummaa Oromoo garas darba. Uummanni Oromoo walakkaa kana keessatti salphina hamaa keessa akka jiru waggoota lamaan kana hubanneerra,'' jedhan. ''Oromiyaan qaamolee walqoccolan kunneeniif ga’uu dhabdee miti. Odoo walta’anii ka biyya biraatuu nutti baqatee nu keessa jiraata.'' Kun walumaa galatti biyyi keenya maal keessa akka jirtu mul’isa jedhan Luba Balaay. ''Namni namummaa gatee gara bineensaatti jijjiiramaa jira. Namni uumamaan akka namaatti yoo yaadee jiraate qofa namummaansaa.'' ''Kan na yaaddessu ajjeechaa ammaa kana qofaa miti. Dhaloonni amma lafaa dhufaa jiru sammuunsaa kana shaakalaa guddata. Akkamitti gocha akkanaa dhalootatti dabarsan? Kun dhalootatti osoo hin darbin asumarratti dhaabbachuu qaba,'' jechuun dhaaman. ''Lolli obbolaa gidduu eenyuunuu hin fayyadu, gootas nama hin jechisiisu. Duutus, ajjeeftus gadhummaadha, karaa lachuu kisaaraadha. Inumaa kan ta’aa jiru ajjeechaa qofa osoo hin taane diinummaa hamaadha. Kun asirratti hin dhaabbatu taanaan biyyi balaarra buuti.'' Mootummaan biyya bulchaa jiruu fi hidhattoonni Waraana Bilisummaa Oromoo yoo dhugaadhaan uummata kanaaf qabsaa’u ta’e rakkoo jiru mari’atanii hiikuu qabu jechuun dhaamu Abbaa Gadaa Goobana Hoolaa. ''Hayyuu qabna, jaarsa qabna, sirna boonsaa- Sirna Gadaa qabna. Oromoon hammataadha, danda’aadha jechaa nuti akkamiin waldadhabna jennee gadi teenyee rakkoo keenya furachuu qabna.'' ''Salphina kana jalaa biyya baraaruuf paartiin siyaasaa maqaa Oromoo dhahattu martuu rakkoo jiru nagaan furuuf kutannoo agarsiisuu qabu. Marii fi marabbaa malee furmaati biraa hin jiru,'' jedhan. Rakkoon biyya mudate kan nama tokko, lamaa miti kan jedhan Luba Balaay Mokonnin, kanaaf hunduu nagaa fi tokkummaaf hiriiruu qaba jechuun gorsu. ''Rakkoo keessa seenne jalaa biyya keenya baraaruuf abbootiin amantii kadhannaa cimsuu qabna. Kadhannaa bira darbees uummata keenya karaa gaarii barsiisuu qabna,'' jedhan. ''Biyya amantii, aadaa, waliigaltee qabdu, biyya safuun jirutti akkamiin  gochi namummaa fi naamusa hin qabne akkanaa raawwata?'' jechuun gaafatu. ''Badii kana keessatti kan hirmaachaa jiru hundumaadha. Kanaafuu osoo manni amantii wangeela barsiisuu, Qur’aana barsiisuu akkamiin gochi faallaa namummaa kun raawwata kan jedhu hunduu of gaafachuu qaba.'' ''Mootummaanis of jijjiiruu, of fooyyessuu qaba jedheen yaada. Caasaa isaa keessatti faayidaa dhuunfaaf ykn fedhii siyaasaa qaba galmaan ga’achuudhaaf jecha uummata mufachiisuun heddumminaan mul’ata,'' jedhu Luba Balaay. Waldaan Makkaana Yasuusii Itoophiyaa hordoftoota miiliyoona 11 caalan qabaachuu kan himan Luba Fiqaaduu Beenyaa gamasaaniin, ''Waldaan kun sagalee guddaa qabdi. Kanaaf, nutis ammas kan jennu waraanni badii malee bu’aa fidu tokko hin qabu,'' jechuun dhaamu. ''Bu’aa kan qabu wal-dhaggeeffachuudha, waliin mari’achuudha. Mootummaan kun warra hidhatanii bosona jiran dhaggeeffatee, rakkoo jiru waliin mari’atee hiikuu qaba. Isaanis taa’anii karaa nagaa mari’achuuf fedhii qabaachuu qabu.'' Bakkeen waraanni seene, keessattuu bakki waraanni waliinii seene duudhaa fi safuu Oromoo akka balleessaa deemu hubachuu qaba jechuun uummataaf dhaaman Abbaa Gadaa Goobana Hoolaa. Uummanni Oromoo waggootaaf saboota biroo [saba Amaaraa] waliin nagana jiraataa ture kan jedhan Aab Goobana Hoolaa, ''Taateen Wallaggaati mudate kun waldhabbii Oromoo gidduutti mudaterraa madda. Isa kanatu miidhaa kanaaf karaa bane,'' jedhan. ''Miidhaa kana mootummaan to’atuu dadhabee osoo hin taane gidiraatu keessa jira. Sabaa fi sablammii haala kanaan walitti buusuun kun badii hamaadha.'' Riphee lolaan Oromoo keessa jira, riphee lolaa biyyoonni nurra guddatanuu ni dadhaban. Fakkeenyaaf, al-Qaa’idaa, al-Shabaab, Bokooharaam hanga ammaa to’achuun hin danda’amne. Waltuffachuu fi haaloo walitti qabachuutu rakkoo hammeessaa jira. Mootummaan waraana riphee lolaa kana ni tuffata. Waraanni kun garuu seenaa qaba. Kanaafuu yoo uummata mari’atee walii hin galle, yoo tokko hin taane badii caalutti deemna. Kutaalee biyyaa Itoophiyaan qabdu naannoon Oromiyaa naannoo Tigraay irraa kan hafe naannolee hundaan waldaangessiti. Sabaa fi sab-lammiin naannoo Oromiyaa keessa hin jirre hin jiru, giddu gala biyyaa darbees teessoo jaarmiyaalee idil-addunyaa fi dippiloomaatotaati. Kanarraa ka'uun nageenyi Oromiyaa Itoophiyaa keessatti nagaa mirkaneessuuf bu'uura ta'a jedhu namoonni gameeyyiin dubbisne kunneen. Waraana kaaba biyyattii waggoota lamaaf turee fi lubbuu lammiilee hedduu gaaga'e marii nagaan furuuf waliigaluun oduu aagaati kan jedhan Luba Balaay Mokonnin garuu kun qofti biyyaaf nagaa hin mirkaneessu jedhan. Abbaa Gadaa Goobana Hoolaas yaaduma kana qooddatu. ''Yoo Oromoon nagaa ta’e biyyi martuu nagaa argata. Yoo Oromiyaan nagaa dhabde biyti tun nagaa hin taatu. Oromiyaan lafee dugdaa biyyattiitti. Dirree siyaasaa fi diinagdee guddoodha. Dacheen sabaa fi sab-lammii hedduu hammattee jirtu kun dirree waraanaa ta’uu hin qabdu,'' jedhan. Luba Fiqaaduu Beenyaas gamasaaniin akkuma rakkoo kaaba biyyattiirratti irratti xiyyeeffatamee araarri bu'e kan lixa biyyattiis xiyyeeffannaan ilaalamuu qaba jedhan. Kana ta'uu baanaan nageenyi guutuu akka hin taanes eeran. Abbaan Gadaa Goobana Hoolaa akka jedhanitti, rakkoon riphee lolaa dhale xiyyeeffannaa argatee yeroon hin furamu taanaan hammaataa deema jedhan. Nagaa fi tasgabbii biyya kanaaf fiduuf qaamni lammii biyya kanaa ta'e hunduu mari'atee waliigaluu qaba kan jedhan Luba Balaay Mokonnin, waltuffachuun gatii nama baasisa jedhan. ''Hin danda’amu malee seexana waliinuu araaramuun gaariidha. Nama hundaan araaramuun dirqama. Biyya kanaaf qorichi araara malee homtuu hin jiru. Rakkoon waraanaan hiikkatu tokko hin jiru.'' Hunduu karaa nagaan mari‘atee araara hin buusu taanaan badii caalutu mudata jedhan Luba Balaay. ''Namni du’uunis, qabeenyi barbadaa’uunis, jibbiinsis hammaatee itti fufa. Sammuun lola yaadu homaa hin yaadu, balleessuu fi baduu malee. Kanaafuu qaamni waldhabee jiru hunduu gadi taa’aa yaa mari’atu.'' Yeroo ammaa Itoophiyaa keessatti kan dhaabbatee deemu hunduu nama siyaasaa ta'e kan jedhan Luba Balaay, kun bu'uura rakkooti jedhu. ''Uummannis waan sirreeffachuu qabutu jira. Bara kana kan dhaabbatee deemu hunduu nama siyaasaa ta’e. Qotee-bulaan, daldalaan, hojjetaan, barataan, barsiisaan, abbootiin amantaa hundumtuu siyaasa oofa. Kana keessaa haa baanu,'' jechuun gorsan. Namni hunduu laaqaa siyaasaa kana keessaa ba’ee hojiisaarratti hin fuulleffatu taanaan biyyi kun hin fayyitu jedhan. ''Siyaasa biyya keenyaa gara hin qabne kana sanuu karaan ittiin hordofnu karaa Feesbuukiiti. Namoonni ittiin hordoftoota argatanii fayyadamuuf fudhatanii Feesbuukiitti fiigu. Hunduu gurraa fi ija qaratee akka Feesbuukii jala taa’aa oolu kan nama godhuudha. Kanaafuu siyaasa akkanaa keessaa baanee hojii keenya hojjechuu qabna.'' Erga mootummaan amma aangoorra jiru dhufee Waldaan Makkaana Yasuusii mootummaatti maxxanuun isa qofa tumsiti kan jedhamu dubbatamaa turuu hin haalle Luba Fiqaaduu Beenyaa. ''Garuu dhugaan jiru kana miti. Warri kaan waldaa kana keessa Oromoon waan baayyatuuf isaan ABO [Shaneedha] nuun jedhu. Gama keenya kanaan ammoo waan biraatu nuun jedhama. Nuti gidduutti dhiphanneerra,'' jedhan. Waldaan kiristaanaa [Makkaana Yasuusii] gara mootummaas, gara WBO bosona jiraniis miti. Kan waaqaati, dhugaa jiru dubbatti. Dhugaa jiru akki itti dubbatan ammoo akka qaba.'' ''Akka Feesbuukiirratti [miidiyaa hawaasaarratti] taa’anii dubbatan kanatti miti. Gaaffii keenya karaa seera-qabeessaan kallattiidhaan mootummaatti dhiyeessuun waan sirrachuu qaburratti ni dhiyeessina.''


'Loltoonni Ertiraa eessumakoo ajjeesan' - Dr Teediroos Adihaanom

Daarektarri Dhaabbata Fayyaa Addunyaa Dr Teediroos Adihaanom, loltoonni Ertiraa naannoo waraanaan miidhamte Tigiraayitti eessuma isaanii jalaa ajjeesuu himatan. Kana malees, namoonni mandara eessumni koo keessa jiraatan 50 ol ta'an otoo seeratti hin dhiyaatin ajjeefaman jedhan Dr Teediroos. ‘’Haala gaarii keessa hin turre,’’ jedhan Dr Teediroos  ammallee naasuu keessa akka hin baane himani. Ertiraan garuu himannaa irratti dhiyaate ilaalchisuun amma yoonaatti ifatti yaada hin kennine. Dr Teediroos Roobii ibsa Covid-19 ilaallatu akka Dhaabbata Fayyaa Addunyaa Jenevaatti wayita kennan himannaa kana dhiyeessan. ‘’Sambata darbe eessumnikoo loltoota Ertiraan ajjeeffamuutu natti himame,’’ jedhan. ‘’Haadhakoo dubbiseen ture, isheen gadda cimaa keessa jirti, sababni isaa eessumnikoo inni ajjeefame maatii keessaa isaa quxisuudha,’’ jedhan. ‘’Ana waliin umriin walitti dhiyaanna,’’ jedhan, nama umrii ganna 57 kan ta’an Daarektarri Dhaabbata Fayyaa Addunyaa. Haa ta’uu malee, ajjeechaan sun yoom akka qaqqabeefi mandarri isaan jedhan kun eessatti akka argamtu odeeffannoo bal’aa hin kennine. Dr Teediroos, waliigalteen dhukaasa dhaabuu Sadaasa darbe mootummaa Itoophiyaa fi TPLF gidduutti mallattaa’e ''hojiirra ooluun maraatummaan kun ni dhaabata,’’ jedhan. Loltoonni Ertiraa fi humnoonni naannoo Amaaraa garuu waliigaltee dhukaasa dhaabuu sana keessaatti hin hammatamne. Waraanni naannoo Tigraayitti bara 2020 kan eegale Ministirri Muummee Abiyi Ahimad tarkaanfii waraanaa humnoota Tigiraay irratti akka fudhatamu ajajuu hordofeeti. Ministirri Muummee Abiy tarkaanfiin waraanaa humnoota Tigiraayi irratti akka fudhatamu kan ajajan, haleellaa TPLF kaampii waraana naannichatti argamurratti fudhataniif deebii kennuuf jedhan. Wal diddaa hoggantoota mootummaa MM Abiy Ahimadiifi qondaaltota TPLF gidduu ji’ootaaf jabaate ture booda ture gara waraanaatti kan ce'e. Waraanichi biyya Baha Afrikaa ummata miiliyoona dhibba ol ta’u qabdu keessatti namoonni kumaatamaan lakkaa’aman du’anii, miiliyoonaan kan lakkaa'aman immoo qe'eerraa buqqa'aniiru. Kanneen jiruufi jireenya isaanii buqqa'an kunneenis deeggarsa malee akka hin jiraanne ta'aniiru.


Manneen barnoota magaalaa Finfinneetti alaabaa Oromiyaarratti maaliif yeroo kanatti mormiin ka'e?

Yeroo dhiyoo as manneen barnoota mootummaa magaala Finfinnee keessatti argaman keessatti alaabaan Oromiyaa akka hin fannifamnee fi faaruun alaabaa Oromiyaa akka hin faarfatamne mormiin gaggeeffamaa ture. Manneen barnootaa birootti ammoo hookkora ka'een foddaawwan mana baruumsaa illee akka caccaban poolisiin ibseera. Kaayyoon mormii kanaa ammoo manneen barnootaa Finfinnee keessatti argaman keessatti alaabaas ta'ee faarun alaabaa Oromiyaa 'humnaan nurratti fe'amuu hin qabu' kan jedhuudha. Haa ta'u malee, mootummaan dhimma fedhii biraan walqabatedha jechuun ibsa. Dhaabbileen mormituu bakkeen alaabaa mirmirfamu bakkeewwan barnooti Afaan Oromoo illee itti hin kennamnettidha jechuun ibsu. Angawoonni magaalaa Finfinnee garuu kana ni mormu. Bakki alaabaafi faaruun Oromiyaa faarfamu bakka barnoonni Afaan Oromoo kennamu qofatti jedhu. Miseensa paarlaamaa Itoophiyaa kan ta'an Obbo Kiristaan Taaddalaa, "Aangawoonni waa'ee mandara tokkoo faarfadhaa jedhanii dirqisiisu; ijoollen ammoo lakki, waa'ee biyyaa farfaanna jedhu. ''Boriin keenya waa'ee gandaaf kan dhaabatan 'gurguddoota' harka osoo hin taane barruu ijoollee waa'ee biyyaa faarfatan harka" jechuun dhimma alaabaa mormanii fuula miidiyaa hawaasummaa isaaniirratti barreessan. Manneen barnootaa mootummaa magaalaa Finfinnee keessatti faaruun alaabaa Oromiyaa akka faarfatamu akkasumas alaabaan Oromiyaa kan federaalaa wajjiin akka fannifamu erga taasifamee bubbuleera. Haa ta'u garuu yeroo kanatti mata duree falmii fi atakaroo maalif ta'e? Hokkorri hoo maaliif ka'e? Hokkara kana duuba maaltu jira jedhanii kan gaafatan danuudha. Kantiibaan Bulchiinsa Magaala Finfinnee Aadde Adaanach Abeebee fuula miidiyaa hawaasummaa isaanirratti akka barreessanitti magaala Finfinnee keessatti Afaan Oromoo barsiisun waggaa shan dura bara bulchiinsa ADWUI akka eegaleefi gaaffii ummanni Oromoo kaasaa tureef deebii kennuuf hoggansa yeroo sana tureen akka murtaa'ee kaasan. Jiraattota magaalaa Finfinnee wajjiin marii gaggeessuu kan barreessan Aadde Adaanach, dhimmi kun akka waan har'a eegalee fi faaruu alaabaa naannoo tokkoo dirqamaan akka waan barattoota irratti fe'ameetti qaamoleen dhiyeessan burjaajii uumufi jedhan. Gama kaaniin paartileen mormiin sirrii ta'u ibsan, mootummaan gaaffii ummanni gaafatu gurra itti kennuu waan dideefi jedhu. Dhimmi alaabaa fi faaruu alaabaa Oromiyaa gaaffii jiraattota magaala Finfinnee akka hin taane fi ajandaa qaamoleen marii nagaa mootummaan humnoota Tigraay waliin taasisuu isaatti hin gammanne uuman akka ta'e dubbatu Itti Aanaa Hoogganaa Kominikeeshinii Magaalaa Finfinnee kan ta'an Obbo Salamoon Dibaabaa. "Qaamolee marii nagaa taasifametti hin gammannetu gidduu qarqara goona jechuun dhimma alaabaa Finfinnee keessatti ajandaa gochuu barbaadan. ''Magaalli Finfinnee giddu gala hawaasa idil-addunyaa fi bakkeewwan embasoonni biyyoota garaa garaa jiran waan ta'eef asitti jeequmsa yoo kaasne xiyyeeffannoo addunyaa arganna jedhanii kana godhan," jedhu Obbo Salamoon. Adde Adaanacha gama isaaniin, "Ajandaa waggoota shan ture waan hoggansi har’a fideefi ajandaa haaraa fakkeessun sabni tokko kan biraa irratti olaantummaa fiduuf waan hojjatamaa jiru fakkeessuun yaadni dhiyaatu, gonkumaa fudhatama akka hin qabne," jiraattota magaala Finfinnee wajjin marii gaggeessaniin walii galuu isaanii ibsan. Faaruun alaabaa Oromiyaa manneen barnootaa magaalaa Finfinnee keessatti waggoota sadi dura kan jalqabe ta'us amma ta'e jedhanii jeequmsa kaasuf akka ajandaatti akka itti fayyadaman dubbatu Obbo Salamoon. Kanumaan wal-qabatee Waajjirri Kantiibaa Bulchiinsa Magaala Finfinnee Mudde 12 fuula miidiyaa hawaasaa isaa gubbaatti akka ibsetti namoonni naannoo manneen barnootatti hokkara kaasun shakkaman 72 to'annoo jala oolaniiru. Mormiin manneen barnootaa magaalaa Finfinnee keessatti mormiin alaabaa fi faaruu alaabaa Oromiyaatin wal qabatu kan ka'e gaaffii jiraattota Finfinnee akka hin taane adda baafachuu himan. "Kuni gaaffii barattootaa, gaaffii barsiisotaa, gaaffii maatii barattootaa ykn gaaffii jiraattota magaalaa Finfinnee akka hin taane adda baafanneerra. Barattoota fi maatii barattootaa wajjin mari'achuun hundi keenya walii gallee turre. Fakeeenyaf har'a [Mudde 12] gareen gurmaa'e mana barnootaa tokko ykn lama ta'e jedhanii alaa cabsanii galuudhan jeequmsa gochuuf yaalanii turan, garuu fashalaa'era," jedhan Obbo Solomoon. Waggaa shan dura magaala Finfinnee keessatti manneen barnootaa Afaan Oromoon barsiisan afur barattoota 8,000 galmeessun hojii eegalanii turan. Sana booda manneen barnootaa kun bulchiinsa magaala Finfinnee jala galuun manneen barnootaa mootummaa magaalattii keessatti argaman keessattis kanneen Afaan Oromoon barachuu fedhaniif sirni baruufi barsiisuu eegale. Gorsaa Sab-qunnamtii Kantiibaa Bulchiinsa Magaala Finfinnee kan ta'an Obbo Alamaayyoo Ijjiguu Mudde 12 EBC irratti dhiyaachun ibsa kennaniin jeequmsi manneen barnootaa magaalaa Finfinnee keessatti taasifamu dhimma alaabaa fi faaruu alaabaa Oromiyaa akka hin taane dubbatu. "Dhimmichi waa'ee alaabaan Oromiyaa maaliif fannifamaa akka hin taane kan namatti agarsiisu, hokkarri erga ka'een booda mana baruumsatiin alattis faallaa alaabaa Itoophiyaa kan ta'e alaabaa lummuxii mirmirsuun 'alaabaa jechuun kana' jechaa turan," jechuun kaayyon jeequmsa kanaa ajandaa biraa ta'uu kaasu. Afaan Oromoon barachuun, alaabaa Oromiyaa fannisuufi faarun alaabaa Oromiyaa magaalaa Finfinnee keessatti kan jalqabe waggoota dura ta'us yeroo sana ifatti mormiin jabaan akka ammaa kuni hin mudanne. Amma manneen barnoota magaalaa Finfinnee heddu keessatti alaaban Oromiyaa ni mirmirfama, faarun alaabichaas faarfatamaa jira. "Magaala Finfinnee keessatti Afaan Oromoo manneen barnootaa afur keessatti barsiifamuu eegale amma manneen barnootaa 403 keessatti barsiifamaa jira," jedhan Obbo Salamoon Dibaabaa. Manneen barnootaa magaalaa Finfinnee keessatti argaman 557 keessaa manneen barnootaa 403 keessatti Afaan Oromoo barsiifamaa jiraachutu himame. Bulchiinsi Magaala Finfinnee sirna barnootaa Afaan Oromoo kan mataa isaa hin qopheessine waan ta'eef sirna barnootaa naannoo Oromiyaa fayyadamaa jiraachuu himu Obbo Salamoon. Akka heera mootummaa naannoo Oromiyaatti manneen barnootaa Afaan Oromoo barsiisan keessatti alaabaa Oromiyaa fannisuufi faarun alaabaa faarfachuun dirqama akka ta'e dubbatu. "Magaalli Finfinnee sirna barnootaa mataa ishee qopheessaa jirti. Yuunivarsiitii Kotobeetin qorannoowwan garaa garaa gaggeeffamanii amma xumuramaa jira. Yeroo sirna barnootaa mataa keenyaa qabaannu gaaffileen waa'ee alaabaa kun deebii ni argatu," jedhan. Sirni barnootaa magaala Finfinnees qophaa'aa jiru kun Afaan Oromotiin alatti afaanota biroos kan dabalatuudha jedhame. Adde Adaanachis, "Sirna barnoota afaanotaa Finfinneef qophaa’e qo’annicha qorannee kan xumurreefi gara murteetti dhufaa waan jirruuf ummannii fi hawaasni barnootaa tasgabbiidhaan shira humnoota badii irraa of eeggachaa akka turu akeekkachiisuun barbaada" jechuun fuula miidiyaa hawaasummaa isaanirratti barreessan.


'Mootummaan nagaan jiraachuu lammiilee mirkaneessuu qaba' – Komishinii Mirga Namoomaa Itoophiyaa

Mootummaan mirga nagaan jiraachuu lammiilee mirkaneessuu akka qabu Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa hime. Haleellaa tibbana Godina Wallagga Bahaa Aanaa Giddaa Ayyaanaafi Kiiramuutti raawwateen namootni baay'een yoo ajjeefaman kumi heddu buqqa’uu aangawootni himaniiru. Jiraattoti qe’eefi qabeenya isaanii irraa buqqa’an deeggarsi atattamaa akka isaan barbaachisu ibsameera. ‘’Rakkoon kuni sadarkaa kanarra osoo hin gahiin irra-deddeebiin mootummaaf kaasaa turre. Ammas sanuma gochuutti jirra,’’ jedhan Komishinichatti qorataa kan ta’an Imaad Abdulfattaah. ‘Lammiileen nageenyaan jiraachuu qabu. Mootummaan kana mirkaneessuutu irra jiraata. ‘’Qaamoleen hidhatanii naannoo sanatti socho’an saba kamuu haa ta’ani namoota nagaa irratti xiyyeeffachuurra of qusatuutu irra jiraata. Seerri idil-addunyaa illee dirqama kana kaa’a,’’ jechuun himan. Haleellaan kun aanaa Kiiramuu irra darbuun gara aanaa Giddaa Ayyaanaa magaalaa Hangar Guuteetti babbal'atee ture. Haa tahu malee, Raayyaan Ittisa Biyyaa erga Hangar guutetti ajjeechaan raawwate booda gaafa Dilbataa magaalattii seenuufi eegasii ‘’fooyyeen jira’’ jechuun qondaalli aanichaa BBC’tti himaniiru. Godinoota Wallaggatti hidhattooti maqaa sabaa dhahatan badiiwwan irra-deddeebbiin raawwatuuf himatamu. Mootummaanis lammiilee nagaa tiksuu dhabuun komatama. Bakkeewwan godinoota Wallaggatti badiiwwan irra-deddeebiin raawwataa turan ammallee itti fufaniiru. Haleellaa mootummaan naannoofi federaalaa hanga yoonaa homaa irratti hin dubbanne kana paartileen mormituu balaaleffataniiru. Addi Bilisummaa Oromoo (ABO) namoonni ajjeefamaa jiran namoota nagaa ta’u eeruun namoonni ‘akka ofirraa ittisan’ waamicha dhiheesse. Qondaalli dhaabichaa Lammii Gammachuu ‘’Ummatni isaa kaaniif golbaa ture ofumaa buqqa’aa jira’’ jechuun BBC’tti dubbatan. Sosochiin Biyyaalessaa Amaaraa (ABIN) gama isaan mootummaan Naannoo Oromiyaa ajjeechaa, dararaafi saamicha dhaabsisuuf ‘’humnaafi fedhii akka hin qabne irra-deddeebiin agarsiiseera,’’ jedhe. Jiraattoti sodaa isaanii ibsaniif deeggarsa namoomaa dabalatee nagaan waaraa akka bu’u gaafataniiru. Ajjeechaafi rakkoo Lixa Oromiyaa wal xaxaa dhufe kanaan lammiileen sabaan fo’amanii yeroo ajjeefamanis mudataa jira. ‘’Ajjeechaan lammiilee nagaarratti xiyyeeffatu kuni sabaan nama irratti xiyyeeffachuun gama hundaanuu akka jiru nuti odeeffannoon qabnu. Hammi isaa haa wal caalu malee,’’ jedhan Obbo Imaad. ‘’Kanaan duras miidhaan walfakkaataa qaqqabaati ture. Garuu kan tibba kanaa wanti adda godhu hammeenyummaan isaas babal’inni isaas kan dabale ta’u isaati’’ Tibbana viidiyoon hin mirkanoofneefi suukaneessaa ta’e qoqqoodamuu isaan namoonni miidiyaa hawaasummaa gubbaa mufii ibsaa turan. Komishiniin mirga namoomaa Itoophiyaa kana dura wantoota adeemuuf deeman eeraan yaaddoo ibsaa ture. ‘’Namoonni yeroo dheeraadhaaf saba isaaniin irratti xiyyeeffatee miidhaan irra gahaa, ajjeefamaa turan, qe’eefi qabeenya isaaniirraa buqqifamaa turani. ‘’Haa ta’uuti yeroo dheeraadhaaf xiyyeeffannoo hin arganne. Dhimmichi adeemee sadarkaa kanarra gahe jechaadha,’’ jedhu qorataan dhaabbatichaa turtii BBC waliin taasisaniin. ‘’Ilma namaa kan ta’e hundaafuu ni dubbanna. Lammiin kamiyyuu ajjeefamu nu yaachisuu qaba,’’ jechuun dhaaman.


'Wanti Lixa Oromiyaatti ta'aa jiru kanuma Tigraay keessatti ta'aa turedha'- Obbo Geetaachoo Raddaa

Tibbana haleellaa qaamoleen hidhatan [kan jiraattonni finxaalettii Maaraa ykn Faannoo jedhaniin] Godina Wallaggaa Bahaa Aanaalee Kiiramuu fi Giddaa Ayyaanaatti raawwataniin namoonni hedduun du’anii, kumaatamaan kan lakkaa’aman ammoo qe’eerraa buqqa’uu jiraattonni, qondaaltonni mootummaa fi jaarmiyaaleen mirga namoomaa ibsaa iru. Haleellaa kanaan Finxaaleyyuu Amaaraa, Waraana Bilisummaa Oromoo kan mootummaa Shanee jedhee waamu fi poolisii human addaa Oromiyaatu qaamolee garaagaraan komatamu. Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa haleellaa suukanneessaa, qaama mootummaa dabalatee qaamoleen hidhatani socho’an uummata nagaarratti raawwataniin dhiittaan mirga namoomaa hammaataa ta’e raawwachuu ibseera. Taatee tibbana mudate mormuuf hiriirri nagaa maneen barnootaa fi dhaabbilee barnootaa olaanoo [yunivesritoota] keessatti gaggeeffamaa jira. Qondaaltonni siyaasaa fi paartileen siyaasaa mormitoota ta’anis rakkoon amma dhalate isaan yaaddessuu fi nageenya Itoophiyaaf balaa ta’uu karaa miidiyaa hawaasummaasaanii ibsaa jiru. Qondaala TPLF kan ta’an Obbo Geetaachoo Raddaa rakkoon Tigraay mudate Wallaggattis dabalamaa jira jechuun yaaddoo qaban ibsan. ‘’Wayita Piriitooriyaatti waliigaltee mallatteessinu rakkoo siyaasaa keenyaaf furmaanni siyaasaa akka barbaachisu sirriitti amanneeti. Waahillan walin waliigaltee mallatteessines murtee kana fudhatanii hojiirra oolchu jennee abdannee turre, ammas ni abdanna,’’ jechuun tiwiitara isaaniirratti barreessan. ‘’Lixa Oromiyaa dabalatee kutaalee biyyatti garaagaraa keessatti wanti raawwatamaa jiru garuu kan Tigraay keessatti mudachaa tureen adda miti. Taateema walfakkataatu irra deebi’amaa jira.’’ Bu’uurri rakkoo kanaa akkaataa heera mootummaan rakkoowwan siyaasaa bal’aa ta’an irratti mari’atanii furmaataa siyaasaa fiduuf ifaajuu dhabuudha jedhan Obbo Geetaachoon. ‘’Inumaa qondaaltonni mootummaa federaalaa hedduun rakkoo uumame karaa ittiin hammeessan irratti hojjechuun paartilee siyaasaa qabsoo karaa naga filatan hadheessaa jiru,’’ jechuun kun ammoo qormaata biraa biyyatti akka fidu ibsan. Paartiin Ezema jedhamu kan Ministira Barnootaa Itoophiyaa Pirofeesar Birhaanuu Naggaan durfamu mootummaan iddoo humni nageenyaa mootummaa salphaatti ga’uu hin dandeenyetti akka ‘’hawaasa hidhachiisu’’ gaafateera. Paartichi haala tibbana Wallaggatti mudateefi rakkoo kutaalee biyyattii garaagaraa ilaalchisuun ibsa kenneen, ‘’mootummaan naannoofi federaalaa nageenyaafi tasgabbii lammiilee eegsisuuf dirqama qaba. Seera kabachiisuun dirqamasaanii ta’ee osoo jiruu kana gochuu dhabuun xiyyeeffannaa kennuu dhabuusaanii mul’isa. Uummataaf xiyyeeffannoo barbaachisu kennuu dhabuu agarsiisa,’’ jedha. Obbo Geetaachoo Raddaa qondaala adda baasanii quba itti qabuu baatanis qaamoleen mootummaa keessa jiran rakkoo hammeessuu akka hin qabne dhaaman. ‘’Namoonni akkasii eessaa ergama [ajaja] fudhatu? Asmara moo Addis? Daddabalanii dhala namaa ajjeesuun gonkumaa furmaata hin ta’u,’’ jedhan. Gama tokkoon kaaba biyyattii [Tigraay] keessatti nageenya buusuuf jecha hidhattoota hiikkachiisaa, gama kaaniin ammoo kaan akka hidhatu waamicha dhageessisuun waan qondaala mootummaarra eegamu miti jechuun qondaaltonni siyaasaa fi namoonni kaan Pirofeesar Birhaanuu qeeqaa jiru. Ibsi Ezema kun erga dhagahamee miidiyaa hawaasummaarratti ijoo dubbii ta’eera. Qondaalli siyaasaa Paartii Kongiresii Federaalawaa Oromoo [KFO] Obbo Jawaar Mohammad yeroo ammaatti Itoophiyaan meeshaa waraanaa xiqqeessuu qabdi malee heddummeesuu hin qabdu jechuun wamichi qondaala mootummaa kanaan dhihaate ‘’qoosaa, sababaan kan hin deeggaramneefi itti gaafatamummaa kan hin qabneedha,’’ jedhan barreeffama tiwiitara isaaniirratti maxxansaniin. Paartiin Ezema ibsa karaa dura taa’aa isaa Pirofeesar Birhaanuu Naggaa dabarseen, wayita haleellaan akkanaa uummatarratti raawwatu mootummaan caasaa isaa keessaa kanneen keessaa qooda qaban saffisaan tarkaanfii irratti fudhatee uummataaf beeksisuu qaba jedhe. Paartileen mormitootaa biroon afuris torbee kana keessa mootummaan rakkoo mudate kana dhaabsisuu dhabuusaa komachuun ibsa baasaniiru. Kanneen keessaa sadan isaanii godinaaleen Wallggaa rakkoo nageenyaa keessa jiran ajajá humna waraanaa jala akka galan gaafataniiru. Mootummaan gamasaan humna nageenyaa ramaduun nageenyaa uummataa kabachiisaa jiraachuu himata. Addi Bilisummaa Oromoo (ABO) ‘’haleellaa fokkisaa fi suukanneesaa mootummaan raawwate’’ jedhe akka mormuu fi uummanni akka ofirraa ittisuu qabu dhaameera. Oromiyaan yeroo kamuuu caalaa goolama keessa jirti kan jedhan qondaalli siyaasaa KFO Obbo Jawaar Mohammad, rakkoo kanaaf furmaata waan jedhan akeekaniiru. ‘’Hidhattoota Waraana Bilisummaa Oromoo waliin gadi taa’anii mari’achuu, milishaa Faaannoo jedhamu Oromiyaaa gadhiisee ba’u gochuufi kanneen buqqa’na qe’eesaaniitti deebisuu akkasumas Marii Biyyaalessaa hunda hammate gaggeessuu qofatu furmaata,’’ jedhan. Walitti bu’iinsi kun yeroodhaan hin dhaabbatu taanaan gara naannolee biraatti babal’atee biyya rakkoo hamaaf saaxiluunsaa mirkana jedhan. Rakkoon kun to’annoon ala ta’aa jiraachuu watwaataa turre kan jedhan Obbo Jawaar, ‘’rakkoo hamaa fi rifaasisaan kun ammaan tana dhaabbachuu qaba. Mootummaanis akka waan homaa hin uumamneetti callisuusaa dhaabuu qaba,’’ jechuun dhaaman. Waraanni Kaaba Itoophiyaati lubbuu lammiilee hedduu gaaga’e karaa nagaan akka furmauuf waliigalamuutti gammachuu qabaatanis, milkaa’inni garuu osoo kutaan byyattii biraan dhiiguu hin milkaa’u jedhan. ‘’Itoophiyaaf nageenya hunda hammatetu barbaachisa. Hawaasi idil-addunyaa fi moootummaanis dhimma Oromiyaa irratti xiyyeeffachuu kan qaban kanaan dura ture. Kanneen walwaraanan uummata gidduutti dararuu dhiisanii taa’anii mari’achuu qabu. Lammiilee nagaan rakkoo kanaan midhaman gargaarsa argachuu qabu. Kana ta’uu baannaan osoo naannoon tokko goolama bakka biraatti nagaa mirkaneessina jechuun gowwummaadha.’’


Taatoon beekamaa fiilmii Afaan Amaaraa Artiist Taarikuu Birhaanuu  du'aan boqote

Filmiiwwan Afaan Amaaraa hedduurratti qooda fudhateen ummataan bal'inaan kan beekamu Artiist Taarikuu Birhaanuu du’aan boqote. Akka miidiyaaleen biyya keessaa gabaasanitti artistichi dhukkubsatee ture. Dhukkuba isaa garuu hin ibsine. Artistiin kuni maqaa Baabaa jedhamuunis bal’inaan beekama. Filmiiwwan Laawundarii Booy, 300 Shii, Iyyoorikaa, Wafee Qoomach, fi  kaan hedduu keessatti taatoo ta'un qooda fudhachuun isaa gabaafameera. Du’a isaa hordofee dinqisifattoonni isaa gadda isaanii miidiyaa hawaasummaa gubbaa ibsaa jiru. Artistiin kuni ilma tokko akka qabu gabaafameera. Ogummaan filmii Itoophiyaa keessatti guddataa jiraatus sababa saamichaafi kaaniin rakkoo seenuufi fayyadamaa akka hin jirre taatonni ibsu.


Humni Ibsaa hanna sibiila elektirikaa irratti raawwatamuun birrii miliyoona100 kasaaruu beeksise

Hanna utubaa sibiila elektirikii irratti taasifameen A L I bara 2014 keessa qofa kasaaran birrii miliyeena 100 isa mudachuu Humni Ibsaa Itoophiyaa beeksise. Hanna utubaa sibiila elektirikaa irratti gaggeeffame jedhame kanaan waggaa tokkotti dhaabbatichi sibiilli toonii 756 ta'u saamamuutu himame. Humni Ibsaa Itoophiyaa fuula miidiyaa hawaasaa isaa irratti akka ibsetti, utubaawwan baattuu sibiila elektirikaa gurguddaa ta'an irratti hanni irra deddeebin gaggeeffamaa jira. A L I bara 201'tti utubaawwan sibiilaa gurguddaan humna elektirikaa daddabarsan 24 guutummaatti kan caccabe yoo ta'u, sibiilaafi kondaaktariin isaa hatamuu ibse Humni Ibsaa Itoophiyaa. Kanaanis sibiilonni taaworii 30,000 ol ta'a hatamuutu ibsame. Utubaa sibiilaa gurguddaa dhaabatanii i kan kufan irraa sibiilli toonii 756 birrii miliyeena 72.3 tti shalagamu kan hatame yoo ta'u, sibiilota hataman iddootti deebisuuf baasii birrii miliyeena 23.8 baasuu isbe. Walumaa galatti hanna sibiila elekrikaa irra gaheen birrii miliyeena 100 akka kasaare ibse Humni Ibsaa Itoophiyaa. Hannaa sibiila elektirikii irratti gaggeeffamu hambsuuf hawaasa wajjin marii gaggeessuu kan hime dhaabbatichi, bakkeewwan tokko tokkotti hanni akkuma itti fufetti jiraachuutu ibsame. Rakkoo kana wantota hammeessan keessaa namoota hanna sibiila elektirikaatin shakkamanii himataman irratti adabbiin seeraa barsiisaa ta'e fudhatamuu dhabuu akka ta'e ibse Humni Ibsaa Itoohiyaa.


Itoophiyaarraa eenyufaatu dubartoota 100 addunyaarratti dhiibbaa uuman waggaa waggaan BBCn filatu keessa jira?

BBCn waggaa waggaadhaan addunyaarratti dhageettii kan qaban, dhiibbaa uumuu kan danda'aniifi sagalee isaanii namoomaaf warra dhageessisan dubartoota 100 filata. Dubartoota 100 bara kana filatamanis ifa godheera. Itoophiyaarraa bara kana hudeessituun tajaajila taaksii RIDE kan taate Saamiraawwit Fiqiruu fi namoota waraana Tigraay keessa tureen warra miidhaman gargaaraa kan jirtu Wegaahitaa Gabreyohaannis filatamaniiru. Eertiraa irraa ammoo YouTube gargaaramuun dhaloota barsiisuun kan beekamtu Qisaanneti Tediroos itti makamteetti. Hanga umuriin ishee waggaa 17 guututti kompiitara fayyadamatee kan hin beekne taatus, Pirograamar Saamiraawwit Fiqiruun hundeessituu saxaxa dizaayinaa tajaajila geejibaa hundeessiteetti. Kun ammoo kaampaniiwwan  app taaksii RIDE duuba  jiran keessaa tokkodha. Mudannoo yeroo hojiidhaa galtu taaksii qabattee deemuun sodaa itti uumeefi fajoo konkolaachistoota darbaa kaffalchiisan ishee mudatu akka app kana hudeessituuf ishee kakaase. Hojii kanas maallaqa $2,000 hin caalleen jalqabde. Kaampaniin dubartii kanaa amma hojjetoota garri caalan dubartoota ta'an bobbaasee jira. Industirii teekinooloojii Itoophiyaa keessa dubartoota lakkoofsaan muraasa ta'anitu jira kan jettu Saamiraawwit Fiqiruu, dhaloota itti aanu shamarran ol adeemoo hojii akka uuman kakaasuun fedha jetti. "Biizinasoonni abbaan qabeenyummaa isaanii dubartoota ta'an amma lakkoofsaan dabalaa jiru; amma ijoollee durbaa ol adeemoo ta'an carraa maallaqaa argachuun kalaqa yaada mataa isaanii milkeeffatan dabalataa barbaadna," jetti. Hojjettuu gargaarsa namoomaa kan taate Wagaahtaa Gabreyoaannis Abarraa  dhaabbata bu'aaf hin hojjenne hanqina nyaataa sababa waraan Tigraay keessa tureen uumame balleessuuf kaayyeffate Hdrina jedhamus hundeessiteetti. Hdrina  sagantaa nyaata attatamaa namoota qe'ee keessatti buqqa'anii kaampii jiran (IDP) fi pirojektii qonna magaalaa dabalatee pirojektoota dubartootaafi daa'imman waraanaan miidhaman gargaaruu kaayyeffate qaba. Kana malees, dhaabbatichi pirojektii dubartoota miidhaa saal-qunnamtii waraanaan wal qabate irra gahe aangessuu, akkasumas dubartoota warra sababa waraanaa hiyyummaa keessatti kufanii hojii daldala saal-qunnamtii keessaseenanis ni gargaara. Walumaagalatti dubartoota 100 hojii mirgoota namoomaaf qabsaa'uu, siyaasa keessatti dhiibbaa uumuu, kalaqawwan teknoloojii, hojii-tola ooltummaa, barnootaafi hojiiwwan biroo fakkeenya qabaniin golee addunyaa arfanirraa fialatamaniiru. BBCN waggaa waggaan dubartoota 100 addunyaa keenya kanarratti dhiibbaa uuman yoo filatu kan bara kanaa (2022) marsaa 10 ta'uu isaati.


Rakkoon nageenyaa Oromiyaa lakkoofsi namoota gargaarsa eeggatanii akka dabalu taasise -UN

Haleellaan namoota nagaa irratti raawwatamuufi walitti bu’insi Oromiyaa keessatti hammaachaa dhufe lakkoofsi namoota gargaarsa eeggachaa jiranii akka haalaan dabalu taasisuu Dhaabbata Mootummoota Gamtomaniitti Qindeessaan Dhimmoota Gargaarsa Namoomaa (UNOCHA)n beeksise. Naannicha keessatti lakkoofsi namoota buqqa’anii baayyee dabaluufi dhiyeessii tajaajilawwan bu’uuraafi gargaarsa namoomaa irrattti dhiibbaa uumuu isaa OCHAn gabaasa baaseen ibseera. Walitti bu'iinsa daran hammaachaa dhufeen namoota hangam ta’an akka buqqa’an beekuun rakkisaa ta’ullee, aanga’oonni naanichaa lakkoofsa hanga ammaatti baasaniin Wallaggaa Lixaatti namoota 106,000, akkasumas godina Horroo Guduruu Wallaggaatti ammoo jiraattonni 116,000 buqqa’uu isaanii gabaasichi eereera. “Naannicha keessatti rakkoowwan wal-walirratti dachaadhaan uumamuun fedhiin gargaarsa namoomaa akka dabaluuf sababa ta’eera. Walitti bu’iinsa dhalate hordofee jiraattonni manaafi qabeenya isaaniirraa buqqa’aa jirus,” jechuun OCHAn gabaasa isaa Mudde 06, 2022 baaseen ibseera. Godina Wallaggaa Bahaa aanaalee Giddaa Ayyaanaafi Kiiramuu irra namoonni buqqa’anii gara magaalaa Giddaa Ayyaanaatti baqataanii qubatan humna magaalichaa ol waan itti ta’eefi mootummaafi dhaabbileen gargaarsaa akka birmataniiif  angawoonni torban gaafatanii ture. Haleellaa hidhattooti kan jiraattonni 'finxaaleyyii Amaaraa' jedhaniin raawwataniin jiraattotni Aanaa Kiramuu gandoota 19 keessa jiran Giddaa Ayyaanaatti baqachuu aanichi beeksiseera. Dabalataan, achuma Aanaa Giddaa Ayyaanaa keessaa kan buqqa’an alatti Aanaa Limmuu Galiilaa irraas buqqa’an kan jedhamanis aanicha kana keessa dahataniiru. Guyyoota muraasa dura haleellaa finxaaleyyiin kun aanaalee godina Wallagga Bahaa fi Horroo Guduruu Wallaggaa keessatti taasisaniin namoonni naagaa ajjeefamuufi qe’eefi qabeenya isaaniirraa buqqa’uun isaanii himamaa tureera. Keessumaa godina Wallaggaa Bahaa aanaalee Giddaa Ayyaanaafi Kiiramuu, akkasumas godina Horroo Guduruu aanaalee Jaardagaa Jaarteefi Amuru irraa namoonni baayyeen akka ajjeefamaniifi kumaan kan lakkaa’aman qe’eefi qabeenya isaaniirraa akka buqqa’an BBCtti himaniiru. Haleellaawwaniifi walitti bu’insawwan nananicha keessatti bakka gara garaatti uumamuu isaarraa kan ka’een ajjeechaan, qaamaa hir’achuufi qe’eerraa buqqa’uun sarbamoota mirgoota namaa hamaan qaqqabaa jiraachuu Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaas gabaasa Mudde 07, 2022 baaseen beeksiseera. Addatti haleellaa tibba kana hidhattoota “Shanee fi Amaara” keessatti hirmaataniiru jedheen Komishinichi, godinaalee naannichaa keessatti haleellaawwan raawwatamaniin dhibbootaan kan lakkaa’aman haala baayyee suukanneessaa ta’een ajjeefamuufi lakkoofsi isaanii hangam akka ta’e kan hin beekamne ammoo qaamaa miidhamaniiru jechuun ibseera. OCHAn gama isaatiin, haleellaa tibba kana raawwatamaa jiruun namoota hangam ta’an akka buqqa’an beekamuu baatus, hanga ammaatti lakkoofsi namoota bakeewwan rakkoon itti dhalatatanii buqqa’anii gargaarsa eeggachaa jiranii akka dabale eereera. Rakkoo hanqina bajataafi karaa/daandii ittiin gargaarsa qaqqabsiisu dhabuu isaatiin OCHAn Oromiyaa dbalatee bakkawwan gargaarsa qaqqabsiisutti namoota gargaarsa barbaadan walakkaafillee qaqqabsiisuu akka hin dandeenye gabaasa isaa keessatti mul’iseera. Naannicha keessatti, keessumaa bakka hongeen miidhame keessatti daa’imman hanqina nyaataa irraa kan ka’e akka quucaraa jiran OCHAn gabaasa isaa keessatti eereera. Hanga ammaatti daa’imman 563,000 ta’aniif qorannoon kan taasifameef yoo ta’u isaan keessaa parsantaa lamatti kan siqu haala baayyee hamaafi yaaddessaa ta’erratti argamu. Harka dhibba keessaa 18 kan ta’an ammoo rakkoo quucaruu giddu-galeessa ta’etu isaan mudateera jedha gabaasni OCHA kun. Weerarri Koleeraafi Gifiraa ammoo rakkoo dhalate kana daran hammeessuu, akkasumas rakkoo hanqina nyaata madaalawaa dhibuun daa’imman bakkawwan hongeen miidhaman keessa jiran balaa guddaaf saaxileera.


Arbi Baabbilee balaarra jiran baatiiwwan darban keessa namoota 13 ajjeesan

Arbi bakka kunuunsa Baabbilee keessatti argamaniifi ofiifuu balaarra jiran namaan walitti bu’anii baatiiwwan darban namoota 13 ajjeesuu ibsame. Dawoon arbaa kuni Naannoo Oromiyaa, Godina Harargee Bahaa, Aanaa Baabbileetti argama. Itti-gaafatamaan Waajjira Eegumsaafi kunuunsa Arba Baabbilee Obbo Adam Mahaammad BBC’tti akka himanitti arbi namootaan ni ajjeefamu. ‘’ALI bara 2014 daangaafi dahoo arba Baabbilee keessatti arbi nama 8 lubbuu baasee gara nama afurii madeesse. Arba 12’tu du’e. Bara kanammoo [bara 2015] nama shan ajjeese, arbimmoo sadiitu du’e,’’ jedhan. Akka qondaala kanaatti arbi ilkaaniif jedhamees ni ajjeefamu. Walitti bu’iinsi namaafi arbaa kan mudate namoonni bakka bosona arbi keessa dahatu keessa waan qubataniifi jedhan. ‘’Qubannaa seeraan alaa bal’inaan gaggeeffamaa jira. Kanarraa kan ka’e arbi lafa dhabee rakataa jira,’’ jechuun himan. Namoonni qubatan 3000’tti akka tilmaamamanis ibsan. Hawaasi bakkee arbi jiraatu qubatan qonna babal’ifachuuf bosona ciruunis rakkoo biraati. ‘’Arbi bosonni irraa manca’e dirqama midhaan hawaasaa nyaata. Kanaafuu walitti bu’iinsi dabalaa jira.’’ Akkaataa arbi nama ajjeesuus yoo ibsan ‘’Nama kumbiin qabdee darbiti,’’ jedhan. Namoonni haalaan lafatti darbatamaniis lubbuu ni dhabu. Giddugalli kunuunsa arba Baabbilee bara mootii H/Sillaaseetii ALI bara 1962 hundaa’e. ‘’Baay’inni isaa yeroo dahoon arbaa hundaa’u 600, amma garuu gadi bu’ee gadi bu’ee 320 ni gaha lakkoofsi isaa,’’ jechuun BBC’tti himan. Yeroo ammaa dawoo arbaa kana keessa gosi arbaa ‘Loksodaantaa Afrikaanaa’ jedhaman 300 ol jiru. ‘’Yeroo dhihoo as namoonni baay’inaan dawoo arbaa kana keessa qubachuu eegalan. Arbi kunneen suluula qiinxamaa lama keessa jiraataa jiru,’’ jedhan Obbo Adam. Ajjeechaa namaan ala sababoota uumamaafi nam-tolcheen arbi dawoo Baabbilee keessa jiran balaaf saaxilamaniiru. Arbi guyyaatti hanga 40km imaluun bishaan litira 200 dhuguun ala nyaata 250-300kg kan sooratan ta’u ibsanii. Sababa kanaaf qubannaan namootaa yaaddessaa ta’u eeran. ‘’Namoonni dawoo arbaa seenuun arbatti iyyu,’’ kan jedhan Obbo Adam, arbi iyya waan hin jaalanneef bakkicha dhiisee deema. ‘’Arbi yoo dhiphate, yoo jeeqameefi nyaata yoo dhabe waan hin horreef, osoo hin jeeqamiin nagaan akka jiraatu dawoon namarraa bilisa ta’u qaba.’’ Yeroo ammaa ‘’Bakki amma arbi irratti argamu 3,000km2 hin caalledha,’’ jechuunis dubbatani. Akkaataa amma jiruun waggaatti arbi 10 -12 akka du’aa jiru himan. Yoo kanaan itti fufe ‘’arbi baduu danda’a’’ yaaddoo jedhu qabu. Arbi Itoophiyaa keessa baay’inaan Baabbileetti haa argamuyyuu malee Naannoo Kibbaa, Gaambellaa fi Naannoo Tigraayittis ni argama. Dawoo Baabbilee keessa arbaan ala bineensonniifi allaattiiwwan garaagaraas ni argamu.


Hojjettoonni warshaa simintoo Daangotee hidhattootaan butaman qarshii guddaa kanfaluun bahan

Torban darbe guyyaa Roobii ALI Sadaasa 21, 2015 hidhattootaan kan butaman hojjettoonni Warshaa Simintoo Daangotee qarshi guddaa kanfalanii gadhiifamuu BBC’n odeeffate. Hojjettoonni kuni ganama gara hojii bakka galtee warshaaf tahu bahutti yeroo adeeman ture kan konkolaataa keessaa qabaman. Qondaaloti kaampaanii Daangotee lama BBC’n dubbise hojjettooti 37 butamuufi isaan keessaa 20 gadhiifamanii akka turan himanii turan. Kan hafan 17 garuu hidhattoota Waraana Bilisummaa Oromoo kan mootummaan Shanee jedhuun butamanii akka hafan ibsani. Haa ta’u malee, dhuma torbee darbee - eega butamanii guyyoota muraasa booda - hojjettooti butaman gadhiifamuu BBC’n odeeffateera. Hojjettooti kunneen qarshii 300,000 – 500,000 kanfaluun gadhiifamuu BBC'n odeeffateera. Dhimma kana irratti gareen mootummaan galmee shororkeessuummaa jala galche waan jedhe hin qabu. Himannaa akkanaa garuu kana dura waakkataa ture. Dhimma butamuufi gadhiifamuu hojjettoota kanaa irratti mootummaan waan jedhe hin qabu. Torban darbe garuu Dubbii Himaan Mootummaa Naannoo Oromiyaa gareen kuni ‚‘‘garee saamicharratti bobba’edha‘‘ jechuun himatanii mootummaan marii akka waliin hin teenye ibsaniiru. Namoota butanii qarshii gaafachuun bakkeewwan Oromiyaa hidhattooti sosso’anitti babal’ateera. Jiraataan BBC’n Aanaa Ada‘aa Bargaa irraa dubbise aanichatti waan akkanaa irra-deddeebiin raawwatamaa akka jiru dubbatan. Hojjettoota Warshaa Simintoo Daangoteen alattis hojjettooti warshaa biroo waan akkanaa isaan qunnamee akka ture kana dura gabaafamaa ture. Warshaan simintoo hojjettooti itti ukkaamfaman kuni magaalaa guddoo Itoophiyaa Finfinneerraa gama Lixaan 90km gadiitti argama.


Kireedit kaardii Itoophiyaatti jalqaba jedhame irratti dhimmoota ijoo beekuu qabdan

Awaash Baank tajaajila kireedit kaardii Itoophiyaatti isa jalqabaa tahe eegaluu beeksiseera. Baankichi tajaajila kireedit kaardii gosa lama eegaluuf akka jiru kan beeksise ogguu tahu, ka jalqabaa guutummaatti yeroo tokkotti kan deebi’uufi inni biroo ammoo gulantaan kan deebi’u tahuu hime. Baankiwwan Itoophiyaa keessaa maamiltoota isaaniif tajaajila debit kaard alatti, tajaajiloota kaardii biroo hin kennan. Amma dura Daashin Baank, kaardii debit intarnaashinaal jedhamuufi maamiltoota sharafa biyya alaa fayyadamaniif oolu ifa godhee ture. Biyyi baankilee biyya keessaa qabdu Itoophiyaan, dhiyeenyatti baankileen biyya alaa gara damee kanaatti akka seenan kan heeyyamu tahuu Baankiin Biyyaalessaa Itoophiyaa beeksisuun isaa ni yaadatama. Baankileen addunyaa hedduun tajaajila deebit kaard, kireedit kaardii fi kaanis maamiltoota isaaniif kennu. Kireedit kaard maali? Isin fayyadamaa tajaajila kanaa tahuu dandeessuu? Faayidaa fi miidhaan isaahoo? Miseensa Waldaa ‘Chartered Certified Accountants’ Ingilaand kan tahe Obboo Xilaahun Girmaa, baankileen tajaajila kaardii gosa lamaa kennu jedha. Ogeessi gorsaa fi oditii kun akka jedhutti, deebit inni jennu, maamilli maallaqa baankii keessaa qabu ATM gargaaramee kan baasuu danda’u, yookaan maashina kanfaltii fayyadamee waa bituuf kan isa qarqaarudha. “Kireedit kaard garuu baankichi ‘maallaqa qabdu irra darbee hammana fayyadamuu dandeessa’ jechuun liqii yeroof siif heeyyamudha.” Baankiwwan maamiltoota isaaniif tajaajila kaardii kanaa kan heeyyaman, akkaataa fayyadama herreegaa duraanii ilaaluun, akkasumas maddaafi hanga galii tilmaama keessa galchuun. Maamiltoota humnasaa qabaniif, maallaqa herreega isaaniirraa qabaniin olitti baasii gochuu akka danda’an heeyyamamufi danda’a jedhu. Fakkeenyaanis: “Birrii 20,000 qabda taanaan, ATM keessaas baasi ykn waa itti biti; waan qabduun ol baasuu hin dandeessu.” Kireedit kaard garuu baankiwwan humna deebisee kanfaluu maamilaa ilaaluun, liqii yeroo gabaabaaf heeyyamanidha. Biyyoota hedduutti liqiin kireedit kaardiirraa fudhatamutti dhala itti kanfalu. Haatahu malee biyyoota kaanitti ammoo maamiltoonni daangaa guyyaa kaa’ameefitti hin deebisan yoo tahedha dhalli kan itti shallagamu. “Fakkeenyaaf guyyaa 15 keessatti nan deebisa jettee, odoo hin kaffalin guyyaan si jala dabra taanaan, dhala qabaata. Seerri Awaash Baank maal akka tahe kan ilaallu taha,” jedhu Obboo Xilaahun. Maamiltoonni kireedit kaardii argachuuf, baankichaaf liqiin hanga kanaa naaf haa heeyyamamu jechuun iyyata galfatu. Ulaagaa baankichi kaa’een; humna maamilichaa, akkasumas hariiroo baankicha wajjin qaban ilaaluun kennaaf. “Hamma miindaakee, hariiroo baankicha wajjin qabdu tahuu danda’a. Daldalaa yoo taate ammoo haala daldala kee tahuu danda’a. Yeroo garii baankichi kasaaraa tahuu otoo beekuu eeyyamuu danda’a.” Ogeessi herregaa kun cimsuun, fayyadamtoonni kaayyoo kireedit kaard ifatti beekuu akka qaban gorsu. “Kireedit kaardiin kan sii kennamu fedhii liqaa yeroo gabaabaatiif, malee akka qabeenya dhaabbataa [konkolaataa, mana] itti bittuuf miti.” Kaayyoon isaa inni ijoon rakkoo maallaqaa hattatamaa taheefi. Kanaafidha daangaan yeroo itti deebifamuu qabu kan kaa’ameefi jedha ogeessi odiitii kun. “Fakkeenyaaf yoo isin mindaan bultu yoo tahe, gaafa mindaa fudhattan deebisuuf waliigaluu maltu. Daldalaa taanaan ammoo, tarii ji’atti al lama deebisuuf mallatteessitu.” Lammiin Ingilaand ganna 44 Daaran, liqii yuuroo 32,000 keessa erga seenee booda wanti godhu bitaa itti galee ture. Daaran kireedit kaardii baankiin kenneef baasee waan isa barbaachisuuf oolchullee, yeroon deebisuuf garuu human hinqabu ture. “Irraa hir’isuu mitii ittuma daddabalaan adeeme. Ji’aa gara ji’aatti, wagga gara waggaatti liqaan koo guddachaa adeeme. Garmalee cinqamee ture,” jedha. Daaran ammatti liqaa kana ofirraa kanfalee kan xumure tahus, lammiilee Ingilaand hedduun liqaa kireedit kaard keessa jiru. Obboo Xilaahun waan jedhu, kireedit kaard sirnaan itti fayyadamuu baannaan, fayyadamaafi baankilee kasaaraa keessa galcha. “Fakkeenyaaf maatiin yoo si jalaa dhukkubsate, yookaan ji’a dhufu keessa iqquubiin sii gahuu yoo danda’ee fi mi’a wahii ammuma bituu barbaadde taanaan, kireedit kaardii fayyadamuu dandeessa.” Ogeessi kun kireedit kaardiin akkuma “Tele Birr” jechuuti jedha. “Teleen gaafa ati maallaqa hin qabaanne liqaa sii kenna. Oggaa yeroo ittaanu guuttu ammoo herreega keerraa fudhata.” Biyyoota birootti dhimmi ‘Credit Score’ jedhamu jira. Innis namni tokko seenaa liqaa fudhatee deebisuun isaa akami kan jedhu agarsiisa. Liqee fudhatanii yerootti kanneen deebisan qabxii gaariidha jedhamu argatu. Maamiltoonni seenaan kireeditii isaanii dansaarra jiru baankotaan kabaja qabu, dhimmi fedhanis yeroon xumuramaaf. Ennaa deebit kaard fayyadamtan maashinoota dhuunfaa ashuuraa fudhatan yoo tahe malee, kanfaltiin dabalataa baastan hinjiru. Kana malees kanfaltin jiraannaanis dursitanii beektu. Kireedit kaardiin garuu ATM irraa maallaqa calla fudhattu taanaan kanfaltiin jira. Yeroo garii ammoo baankiin kaardicha isinii kenne kanfaltanii tajaajilaa isinirraa mura. Dhaabbileen onlaayiniin meeshaafi tajaajila gurguran, deebit irra kireedit kaard filatu. Maaliif jennaan, oggaa kireedit kaard fayyadamtan maallaqicha kallattiidhumaan baankicharraa argachuu waan danda’aniif. Ogeeyyiin kireedit kaardii fayyadamuun ATM keessaa maallaqa fuudhuu hin gorsan. Kanarra yeroo waa bittan kireedit kaard keessan kallattumaan oolchaa jedhu. Visa, Mastercard, Discover, fi American Express kanneen jedhaman kireedit kaardiiwwan addunyaarra isaan gurguddoodha jedhamanidha. Baankiiwwaniifi jaarmiyaaleen faayinaansii hedduu kanneen fayyadamuun maamiltootaaf kaardii kennu. Baankiileen idiladdunyaa garri caalan maamiltoota isaanii kireedit kaard fayyadamaniif si’eessituu akka akkaa kennu. Fakkeenyaaf maamiltoota isaanii tikkeeta xiyyaaraa, kiraa hoteelaa fi tajaajila marsariitiin kireedit kaardii fayyadamuun kanneen bitaniif, badhaasa kennuun jajjabeessu. Si’eessituun isaan kennan maayilii daandii xiyyaaraa, kanfaltii hoteelaa akkasumas kaardii badhaasa of keessaa qabu fa’i tahuu danda’a. Gama biraan baankileen maamiltoota isaaniif gabaasa herregaa ykn ‘statement’ ji’aan ergu. Gabaasa kanarratti; maamiltoonni kaardii isaanii fayyadamuun kanfalatii hagamii akka raawwatan, hamma dhalaa fi kanfaltii dabalataa of keessaa qaba. Dabalataanis qarshiin meeqa kaardicharra akka hafe, hammi kanfaltii gadaanaan kanfaluu qaban meeqa akka taheefi kaanis ni hammata gabaasni kun. Ogeessi odiitii Obboo Xilaahun tarkaanfii Baankii Awaash kana baankileen biroos faana akka hordofan amanu. “Tajaajilli kun Itoophiyaa keessa haga ammaatti odoo hin jalqabamiin turuunsaa na ajaa’iba. Baankiwwan kaanis jalqabuuf qophiirra jiru, yookis Awaash Baank booda eegaluun isaanii hinoolu.”


Haleellaa Aanaa Giddaa Ayyaanaafi Kiiramuutti hammaateen jiraattonni birmannaa gaafatan

Haleellaa qaamoleen hidhatan tibbana aanota Godina Wallaggaa Bahaa Aanaa Giddaa Ayyaanaafi Aanaa Kiiramuutti raawwataniin rakkoo jabaaf saaxilamuu jiraattonnifi qondaaltonni bakkeewwan kanaa BBC'tti himan. Akka BBC'n odeeffateetti haleellaa tibbanaan lubbuun darbeera, kumaatamaan kan lakkaa'aman immoo qe'eerraa buqqa'aniiru. Hawaasi lamaan bakkeewwan kanaa BBC'n dubbise hidhattoota gosa lamaa maqaa sabaa dhahataniifi lolan himatu, birmannaas gaafatan. Haleellaan raawwatame rakkoo hamaaf uummata saaxilus mootummaan naannoo fi federaalaa dhimma kanarratti waan dubbatan hin qabani. Haleellaan Aanaa Giddaa Ayyaanaa xumura torban darbe yoo raawwatu kan Kiiramuu garuu torbanoota muraasa darbaniif kan raawwateefi lammiilee hedduu kan buqqaasedha. Hogganaan Biiroo Komunikeeshinii Oromiyaa Obbo Hayiluu Addunyaa 'humni shaneefi finxaaleyyiin ummata Oromoofi Amaaraa walitti buusuuf' hojjetaa jiru jechuun torban darbe miidiyaaleef ibsa kennanii turan. Mootummaan hidhattoota kana irratti tarkaanfii fudhachuu akka itti fufu ibsan. Jiraataan Aanaa Kiiramuu haleellaa finxaaleyyiin Amaaraa raawwataniin jedhaniin homaa akka isaaniif hin hafne dubbatan. Maanguddoon umrii ganna 67 maatiisaanii waliin baqatanii jiran kun qabeenyaasaanii qofa osoo hin taane waanti hunduu barbadaa’uu ibsan. ‘’Homaa nuuf hin hafne. Lubbuu namaa hedduu dhabne. Qabeenyi keenya guutummaatti barbadaa’eera. Tajaajilli fayyaa, manni barumsaa, barsiisaan, barataan homtuu bakka hin jiran. Nuti baqannee hurufa keessa mataa dhokfannee jirra,'' jechuun bakka dhokatanii jiranii dubbatan. Haleellaan kun ALI Sadaasa bultii 09, 2014 eegaluu kan himan jiraataan kun ergasii nyaataa fi dhugaatii malee akka jiran himan. ''Lubbuu keenya dhabuu caalaa namummaa keenyas dhabneerra,'' jedhan. ''Haleellaa kanaan ummati hedduun dhumeera, humni addaa mootummaa, abbaan seeraa, hojjettoonni mootummaa dhumaniiru. Manni murtii, buufati fayyaa fi waajjiraaleen mootummaa kaan barbadaa’aniiru. Aanaan kun qullaatti hafteetti,'' jedhan. Haleellaan akkanaan erga eegalee waggaa lama caaluu kan himan namni kun, kan ammaa kun akkaan suukaneessaa ta’uu eeran. ''Amma namni hedduun dhumeera. Mootummaan warra irraa hafeef akka dhaqqabu gaafanna.'' ''Yoo nuuf ta’uu baatellee dhalootaaf nuuf qaqqabaa. Kanneen baqatan keessaa dubartoota garaatti baatan hedduutu jiru. Kanneen reefuu da’aniis jiru. Kunneen harkaa daa’imman dhumaa jiru. Sanyiitu lafarraa nu badaa jira,'' jechuun yaaddoo qaban ibsatan. Wayita haleellaan uummatarratti raawwatu qaamni nageenya naannichaa eegsisuuf dirqama fudhatee ramadamee jiru eessa ture? Gaaffii jedhu akkanaan deebisan. ''Poolisiinis humni nageenyaas qaamni mootummaas ajjeefamee dhumeera. Humnoonni Amaaraa kunneen qabeenya uummataas kan mootummaas, jiraattotas hojjettootas, qaamolee nageenyaa mootummaas hunda walitti qabanii barbadeessan.‘‘ ''Namni hedduun dhumee kaan ammoo guutummaatti waan baqatee jiruuf reenfallee awwaallachuu hin dandeenye,'' jedhan. Jiraataama aanaa kanaa kan ta’e dargaggoon baqatee jiraachuu himu maatiisaanii faffaca’ee jiru barbaaduun nyaata kennaafii jirra jedhe. ''Namoonni keenya kanneen hafan baqatanii faffaca’anii jiru. Kanarratti qaamni finxaaleyyii ammas nu adamsaa jira. Jarri kun humnisaanii baayyee cimaadha. ''Qaamni nageenyaa godinarraa dhufellee baayyeetu dhume. Waajjirri mootummaa hafe tokkollee hin jiru. Kanaaf birmannaa hatattamaa feena,'' jedha. Jiraataan Aanaa Giddaa Ayyaanaa magaalaa Hangar Guutee [Guttiin jedhamuunis beekamti] sabaan Amaaraa ta'an ammoo xumura torban darbe humnoota Shanee fi poolisii Oromiyaatu qindaa'uun haleellaa nurratti bane jedhan. Jiraataan aanaa Giddaa Ayyaanaa sabaan Amaara ta'an akka jedhanitti Sambata ALI Sadaasa 24, 2015 barii irraa eegalee waraanni hamaan deemaa jiraachuu himan. ''Guyyaa Jimaataa humni addaa poolisii Oromiyaa torba ta'an magaalattii kutanii darbanii bosona keessa bulan. ''Borumtaasaa konkolaataa waraanaarratti diishqaa fe'anii magaalaa seenuun haleellaa eegalan. Namoota hedduu ajjeesan, manneen hedduu barbadeessan,'' jedhan. Akka jiraataa kanaatti dhalattooti Oromoo magaalaa Guttiin jiran eega magaalattii gadhiisanii torban lama ta’eera jedhu. ‘’Maaliif bahan jennee bulchiinsa mana qopheessaa gaafannuus ‘sodaa waan qabaniif, maatii isaaniif jedhaniiti’ nuun jedhan,’’ jechuun dubbata. Jiraataan magaalaa Hangar Guutee biroo guyyoota muraasa darban lakkoofsa namoota lubbuu dhabanii gaafatamanii lakkoofsa sirrii dubbachuu wallaalanis kan beekan akkanaan himan. ‘’Bataskaana Gabreeliitti namota 18 awwaalleerra. Musliimota bira 32 owwaalleerra. Qaamni namoota 16 immoo haa ka’an jedhamee sharaan maramaa jiru,’’ jedhan. Yeroo ammaa Magaalaa Hangar Guutee jiraattoti dubbisne Guttiin jedhan keessa Raayyaan Ittisa Biyyaa seenus namoonni baqataa akka jiran himu. Waggoota lamaan dura hidhattooti WBO kan mootummaan Shanee jedhu dhalattoota Amaaraa Godinoota Wallaggaa jiran irratti haleellaa banuun himatamu. Gareen kuni garuu kana ni waakkata. Eegasii booda ture hidhattooti Amaaraa haleellaa haalo fakkaatuufi kaaniin himatamuu kan eegalan. Qondaalli nageenyaa BBC’n Aanaa Kiiramuu irraa dubbise hidhattoota finxaaleyyii jedhaniin ‘duguggaa sanyiitu’ raawwate jechuun himatu. ''Qaamoleen kunneen daangaa as ce‘anii uummataa dararaa jiru. Kaan ammoo namootuma wajjin nyaannee dhugaa turretu nutti garagale. ''Mootummaanis humna kana ofirraa deebisuu hin dandeenye. Humna Amaaraa kana qofatu akkas jabaadha jedhanii dubbachuuf nama dhiba,'' jedhan. Qondaalli kuni hidhattoota kana gudeeddiifi badiiwwan suukaneessaa kaaniin himatu. Kaayyoon isaanii ''lafa babal’ifannaadha'' jechuunis dubbatu. Humnoota nageenyaa federaalaa bakkeewwan kanatti ramadaman hidhattooti finxaaleyyiifi mootummaan Shanee jedhu haleellaa irratti banuu jiraattonni himu. Bakkeewwan Wallagga Bahaa haleellaan itti cime kanatti hawaasi Oromoo fi Amaaraa dabalatee saboonni hedduun waliin jiraatu. Torban darbe Waajjirri Kominkeeshinii Aanaa Giddaa Ayyaanaa haleellaa finxaaleyyiin Aanaa Kiiramuutti raawwataniin jedheen jiraattoti gandoota Aanaa Kiiramuu 19 irraa ‘‘guutummaatti buqqa’aniiru’’ jechuun feesbuukiisaarratti barreesse. Wanti dhihoo raawwate ‘haala kanaan dura ta’ee hin beeknee fi suukanneessaa’ ta’u ibse. Kanneen buqqa’an Aanaa Giddaa Ayyaanaa Magaalaa Ayyaanaatti baqatuu ibseera. Qondaalli nageenyaa Kiiramuu irraa BBC’n dubbise finxaaleyyii Amaaraa jedhaniin kunneen ‘’maqaa Shanee haleella jedhuun uummata nagaa fixaa jiru,’’ jedhu. ''Sobanii Shanee waraanna jedhu. Kan waraanamaa jiru garuu jiraataadha. Uummata nagaa, uummata qotatee jiraatu, nama manasaa bulu, nama daldalatee maatiisaa bulchatu sababa haleellaa kanaa har’a kadhatee jiraachuuf dirqame.'' Qondaalli kuni sababa rakkoo nageenyaan maatii waliin gargar bahuu himan. Qondaalli Aanaa Giddaa Ayyaan irraa BBC’n dubbise ‘uummanni karaa baddaa humnoota Shaneen, karaa gammoojjiin ammoo humnoota finxaleyyii’gidduutti dararamaa jira jedhan. ''Qaamni finxaaleyyii kun maqaa Shanee adamsuu jedhuun guyyaa guyyaan uummata qe’eerraa buqqisuun, qabeenya gubuun konkolaataa gubuun tureera,'' jedhan. Qaamni nageenyaa mootummaa hanga wareegama lubbuu kaffaluutti nageenya naannawa kanaa eegsisuurratti hojjetaa jira kan jedhan qondaalli kuni, ''garuu humni kun humna riphee lolu waan ta’eef dagachiisee haleellaa hamaa raawwata,'' jedhan. ''Mootummaa naannoo Oromiyaaf gabaafnee jirra. Akka mootummaatti humni dabalataa naannawa kanatti ramadameera. Nutis humna kana eegna jechuudha.'' Akka qondaala kanaatti humnoonni Shanee fi fixaaleyyii jedhan jiruu fi jireenya uummataaf walqixa yaaddessoodha. ''Gama kilaastara gammoojjiin humni finxaaleyyii Amaaraa humna cimaadhaan ijaaramanii jiru. Gama baddaan humnoota Shaneetu jiru. Isaan kunneen lameenuu waldubbisu. ‘’Humni finxaaleyyii kun humna baddaa jiruuf qormaata ta’uu danda’a. Gama kaaniin humni Shanee kun finxaaleyyiitti bu’ee ajandaa uumee uummata ficcisiisa. ‘’Tuqanii biraa deebi’u. Bira dhaabataniimmoo ummata hin gargaaran. Dubbii kaasanii biraa deemu. Humni finxaaleyyii ammoo achii ka’ee uummata jumlaan fixa jechuudha.''


Itoophiyaan oomishalee 1,600 ol qaraxa malee Chaayinaatti akka ergitu eeyyamameef

Itoophiyaan biyyoota Chaayinaan oomisha isaanii qaraxarraa bilisa gochuun carraa gabaa bilisaatti akka gargaaramtu eeyyamteef keessaa tokko ta’uu Ministirri Daldalaa fi Hariiroo Qaxanaa hime. Mootummaan Chaayinaa biyyoota Afrikaa harka caalu waliin hariiroo daldalaa cimsachuuf oomishni omishni heddu qaraxa irraa bilisa ta'ee gara gabaa ishee akka ergamuuf eeyyamtee jirti. Itoophiyaan carraa gabaa bilisaatti gargaaramuuf ragaalee barbaachisoo otoo hin guutin haftee, carraa gabaa bilisaa Chaayinaan bante kanatti dhimma bahuu hin daneenye turte. Haa ta'u garuu oomishni Itoophiyaa qaraxa malee Chaayinaa akka seenu eeyyamamuusaa Daarektara Kominikeeshinii Ministeera Daldalaa fi Hariiroo Qaxanaa kan ta'an Qumnagar Iwunatuu BBCtti himan. Kanaanis omishaaleen Itoophiyaa lakkoofsan 1,600 ta'an qaraxa malee akka ergaman Chaayinaan eeyyamtee jirti. Ministeera Daldalaa fi Hariiroo Qaxanaa akka himetti, Chaayinaan eeyyama kana yeroo kennitutti Itoophiyaan addatti waanti akka haalduretti raawwachuu qabdi jettee eerte hin jiru. Chaayinaan kanaan dura biyyootav 10 qaraxa irraa bilisa omisha isaanii akka ergatan eeyyamteef keessatti Itoophiyaan dabamuu dhabuun gaaffii kaasee ture.  Amma garuu Itoophiyaanis carraa biyyoonni kaan argatan argattee jirti. Oomisha eeyyamame baayyinaan gabaa Chaayinaaf erguun sharafa maallaqa biyya alaa fooyyee qabu argamsiisa. Kunis dinagdee Itoophiyaaratti gumaacha gaarii akka qabu himu Obbo Qumnagar. Omishaalen Itoophiyaan gabaa addunyaaf dhiyeessuun beekamtu horii gaanfaa, midhaan dheedhii fi qonnaati. Duraan Ameerikaan yeroo dheeraaf carraa gabaa bilisaa AGOA (African Growth and Opportunity Act ) jedhamu keessatti Itoophiyaan dabaltee turte. Haa ta'uu garuu, waraana Kaaba Itoophiyaatti gaggeeffamaa tureen walqabateen bara darberra kaasee Itoophiyaan carraa gabaa kana dhorkamtee turte.


'Dhiphina himachuufis, falachuufis rakkisaa ta'e dargaggoota miidhaa jiru'

Sababii hedduuf eenyummaan ishee akka beekamu hin barbaaddu. Nutis akka eenyummaan ishee hin beekamneef jecha maqaa ‘Qiddist’ jedhuun ishee waamneerra. Qiddist bara kana qormaata biyyaalessaa fudhatte. Dhimmi BBC waliin walitti ishee fide ammoo wanta waggaa lama dura wayita kutaa 10 barattu ishee mudatedha. “Gurbaa mana barumsaa keenya keessa baratu tokko waliin jaalalli ija na seentee turte,” jechuun seenaa ishee himuu jalqabdi. Jaalala ijoollummaa. Dhiibbaa karaa hiriyyoota isheetiin ija jabina argachuun ‘waan kan garaakooti’ jettu itti himte. Garuu deebiin isaa garaa ishee hin geenye. Isheenis hedduu gadditee, baayyees miidhamte. Gadduufi mufachuun ishee bifa hedduu qaba. “Yeroo tokko tokko maaliifan hiriyyoota kootti himen jedha,” jetti. Hiriyyoonni ishee yeroo ishee argan mata-duree dubbii kan ta’u ‘gaaffii jaalalaa’ ishee ta’eera. Dhiphinichi mana-barumsaatti dhalatee hanga manaatti fulla’e. “Maatiin kiyya waa’ee dhimma kanaa hin beekan,” jetti Qiddist. Dhimma maatiin ishee hin beekne kana garuu miseensa maatii gooteetti. Yeroo qayyabattu, yeroo sireerra hirkattee ciiftu mara waa’ee ‘gurbaa mana-barumsaa sana’ qofa ta’e yaadni ishee. Akka isaa ammaa kana ta‘uu baatus yaadni biraas irra tureera. Barumsa isheetti gaarii jirti. Maatiin ishees sadarkaa guddaatiif ishee eegu. Maatii barumsaan sadarkaa ol-aanaarra jiranirraas dhalatte. Keessumaa abbaan ishee hanga digirii sadii olii deemsisaniiru. Kanumaafidhas abbaan daandii koo hodofti jedhee kan itti boonu. Kun akka barumsasheetti cimtuuf sababadha. Garuu isheen dhimma biraa yaadduufi itti dhiphattu biraa horatte. Gurbaa jaallattu dhabuufi sadarkaa maatiin ishee barbaadaniin deemuu dhabuun dacha ishee dhiphisu ture. Manattis, mana-barumsaattis wantota ishee yaaddessan ta’e. Mana-barumsaatii gara manaa, manaa ammoo gara mana-barumsaatti kan deddeebitu Qiddist karaa biraa ittiin miliqxu hin qabdu. “Akka waanan nama biraa ta’etti natti dhaga’ama. Want ana gammachiisu nan dhabe. Hiiriba ija kootti dhufuu dide. Nama biraan ta’e,” jetti. Yeroo kanatti wanti boqonnaa xiqqoo isheef kennu hiriyyoota ‘kooti’ warra jettu waliin ta’uu isheeti. Kun ammo yeroo hunda kan milkaa’u miti. Isheenis yeroo baayyee akka dhuftu hin hayyamamuuf. Mana hiriyyaa ishee wayita deemanitti ammoo waan garaa isaanii haasa’uudhaaf isaaniif hin mijatu, Bu’aa ba’ii akkasii kana keessa torbeewwan hedduun lufan. Osoo maatiin ishee hin dhaga’iin karaa furmaata nan argadha jettu hedduu soqatte. Furmaanni garuu hin jiru. Kitaabota dubbiste; furmaanni hin jiru. YouTube irra gadi teesse ammas furmaanni hin jiru. * * * Furmaanni dhumaa gara wallaansa hakiimaa deemuu ta’e. Kunis garuu murtoo salphaa hin turre. Osoo maatiitti hin himiin mana hakiimaa deemuun rakkisaadha. Rakkoowwan hedduu qabaata. Gaaffii hedduus uuma. Isheen garuu baayyeef yaa turuu gaaffii tokkoofillee deebii hin qabdu. Maatii malee mana hakiimaa deemuun ammoo miira gargaarsa of biraa dhabuu akka namatti dhaga'amu godha. Barataaf kunis qoramaata biraadha-maallaqa argachuu dhabuu. 'To'annaan kan itti baayyatu' Qiddistiif mana-barumsaatii hafatee hakiima bira deemuun mataan isaa rakkisaa ture. Buustee baastee garuu murtoo tokkorra geesse. Kophaa ishee mana hakimaa deemuu. "Anis kan naaf kennamu [maallaqa kiisii] kuufadhee, hiriyyoonni koos naaf kennanii mana hakiimaan deeme," jetti. Hakiimiin bira deemtes rakkoo dhiphinaa akka qabdu itti hime. Mee amma ammoo gara Obbo Birhaanuu Raaboo deemna. Obbo Birhaanuun hoji-gaggeessaa dhaabbata Gorsaafi Leenjii Mooshin jedhamuuti. "Barreessitoonniifi hayyoonni falaasamaa akka ibsanitti dhiphinni ykn muddamuun namni haala amma keessa jiruufi bakka gahuu qabu gidduu fageenyi jiru guddaa yeroo ta'utti abdii dhabuu isaatiin kan uumamudha jedhu," jechuun ibsan. Jireenya Qiddist keessa dabarte Obbo Birhaanuuf yeroo ibsinutti, "muddamni ykn dhiphinni keessumaa umuriin isaanii waggaa 20 fi isaa gadi ijoollee ta'an irratti dabalaa jira. Maatii, barsiisonniifi hawaasni osoo hin beekiin hundee gadi fageeffatee itti rakkachaa jiru. Eenyuyyu waan isaan hin hubanneef karaa mataa isaaniin furmaata barbaaddachuuf carraaqu," jedhu. Sababiin isaa maal ta'uu danda'a kan jedhaman hayyuun kun bifa hedduu akka qabaachuu danda'u himu. Rakkoowwan biyyaalessaafi addunyaa, sodaan akka isaan mudatuufi abdii kutan isaan taasisa. "Fayyaa, rakkoo, rakkoo nagaa dhabuutu jiru. Du'a namootaa dhaga'uun baramaa ta'eera," kan jedhan Obbo Birhaanuun, kanaaf dargaggoonni abdiin waan itti hin mullanneef baayyee dhiphachuufi muddama keessa kan galan ta'aniiru jechuun ibsu. Eenyutu ana cinaa jira osoo hin jedhamiin waa'ee sanyummaa, waa'ee amantii... waraanaatu haasa'ama. Dargaggoonniifi ijoolleen jiraachuun osoo ilaalcha keessa hin galfamiin haasa'ama, bu'aan isaa ijoollee miidhuudha jechuun dubbatu Obbo Birhaanuun. Dabalataan ammoo badhaasni tekonooloojii daangaa kan hin qabneedha. Barruu daa'imaniirraa hanga ga'eessotaarra Facebook, TikTok, Telegram, YouTube... bara salphaatti argamuudha. Eebbi haamatamu garuu  wanta gaarii isaa qofa miti. Inkirdaadillee xiqqaa miti. Obbo Birhaanuun hojii gorsaafi leenjii waggoota 25 dabarsaniiru. Barri dhufee yeroo darbutti lakkoofsi amoota dhibee dhiphinaafi mukaa'uutiin rakkataan haalaan dabalaa akka dhufe himu. Sababa isaa baruuf ammoo qorannoo gaggeessaniiru. "Barri isaa bara namoonni itti hin quufnedha. Sababoota gara garaatiin wantonni uumaman Uumaan jiraachuu kan itti shakkan; 'osoo Uumaan jiruu kun maaliif ta'e?' kan jedhu gaaffii deebisuu hin dandeenye keessa carraan galuu jira." "Maatii, haadhaafi abbaa osoon qabuu kun maaliif narra gahee? Mootummaan osoo jiruu kun maaliif ta'e?" jechaa wanta amanatanirraa fagaachaa yeroo deemanitti furmaata, kan gargaaruufi humna haala itti dhabanitu dhufa. "Abdii guutuu qabaachuurraa gara abdii kutachuutti deemu." Furmaatadha wanti jedhan ammoo aadaa; amantiifi duudhaa keessaa wantota ba'an gochuudha. "Itti aansuun ammoo mataa ofii isaaniirrattis, nama biraa irrattis garaa jabaachuudha," jedhu. Dhiyeenya kana akka of ajjeesan miidiyaa hawaasaarratti dubbatanii warri of ajjeesan akka jiran yaadachuun, "kun rifaasisaadha," jechuun ibsan Obbo Birhaanuun. "Wanta cimaa du'a fakkaatu beellamachuu murteessitee yeroo raawwattutti muddamniifi dhiphinni keenya namarraa, lafaafi waaqarraa abdii kutachuun keenya hangam akka ta'e sirriitti ibsa. Ijoolleetti nagaa dhaammatee gara du'aa yeroo deemutti garam deemaa akka jirru agarsiisa," jechuun dubbatu. "Waan akka fiilmii walitti fufinsaan dhiyaatuu waraanni nurra deddeebiyu, miidhaa qamaafi qabeenyaa isaa malee miidhaa qoor-qalbii inni qabu itti yaadamee hojjetamaa hin jiru," jedhu hayyuun kun. Kun ammoo ijoolleen akka abdii kutatan garuu hin yaadne, hin ahwwine, kabaja namoomaaf akka dhaban isaan taasisa jechuun addeessu. "Rakkoon namoomaafi hawaasummaa rakkoo dinagdeetti dabalamee wanta qabannuufi gadhiisnu dhabneerra," jechuun dhiibbaan guyyaa guyyaa mataan isaa gahee qaba jedhu. Jiraachuun yeroo hiika jalaa dhabu addunyaa hin beekne gara du'aatti deemuu filatu," kan jedhan Obbo Birhaanuun, "gama kanaan akka ogeessa tokkootti kan nu yaaddessu rakkoon kun xiyyeeffannaa maluuf dhabuu isaati," jechuun yaaddoo qaban kaa'u. Maatiin hunduu tekinooloojiirratti gogee haala afaaniin waliin hin dubbannerra gahaa jira. Namni rakkoo isaa kan himatu kan isa dhaggeeffatuttiidha. Maatiin rakkoo mataa isaanii darbuuf ykn kaayyoo isaanii milkeeffachuu malee ijoollee isaanii dhaga'uudhaaf yeroo hin qaban. "Maatiin ijoolee isaanii, barsiisonni ammoo rakkoo barattoota isaanii dhaggeeffachuurra rakkoo mataa isaanii yaadu. 'Osoo ani isin nyaachisuf fiiguu' jechuudhan rakkoo ijoollee waan akka qananummaatti ilaalu," jedhu Obbo Birhaanuun. Ijoolleen rakkoo isaanii kuufachuun maatii, barsiisotaafi hawaasa dhoksanii ofii isaanii furachuudhaaf carraaquutti deemu. Sunuu, "karaa gaarii hin taaneen; karaa hin gorfamneefi rakkoo sana daran hammeessuun furachuutti fiigu." "Kana godhanii yoo dadhaban ammoo mataa isaanii jibbu, hirriba dhabu. Bulee sodaa keessa isaan galcha. Hunduu kan irratti bare yoo ta'u ammoo tarkaanfii cimaa fudhatu," jedhu. Maatiin Qiddist jijjiirama intalli isaanii agarsiiftu hordofuun isaanirra ture. Isheenis rakkisaa ta'us rakkoo sana maatiisheetti beeksisuun salphaa taasisaaf ture. “Wanti akkasii baayyinaan ni mullata. Ijoollee xixiqqoorraa kaasee mukaa'uu hamaa keessa kan jiran jiru," jedhu ogeessi kun. Waa'ee Qiddist kan gaafanne Obbo Birhaanuun, seenaa walfakkaatu hedduu akka beekan dubbatan. Isaan keessaa waa'ee gurbaa tokkoo nutti himaniiru. "Dargaggeessi baayyee qaxalee ta'e tokko ture. Yeroo yunivarsiitii seenutti rakkoo isaa kan dhaga'u waan hin jirreef dhiphachuu jalqabe. Tilmaama warri isaa isaaf qaban guddaa waan tureef barumsa hordofuullee hin dandeenye. Boodarra barumsa addaan kute. Maatiin isaa kana mara hin beekan." Tajaajila bilisaas kan kennan Obbo Birhaanuun, barataan kun yeroo waajira isaanii qaqqabutti fuula irraa hin gargalfanne. "Deeggarsa maluuf taasifneefiif gara barumsa isaatti deebiyee kaayyoo isaa akka galmaan ga'atu gooneerra," jechuun waan hojjetan yaadatu. "Maatiin hedduun ijoolleen koo gaariirra jiru jedhu. Qaxaleefi naamuusa kan qabanidha jedhu malee dargaggoonni hedduun rakkoo dhiphinaafi mukaa'uu hamaa keessa jiru." "Biyya keenya keessatti wantonni baayyeen abdii kan nama kutachiisu itti ta'a. Maatiin mata-dureewwan gurguddoo manaafi konkolaataa keessatti haasa'u.  TV fi bilbiloonni isaanii odeeffannoo baayyee rifaasisaa kennu. Ijoolleen manatti waan biraa, mana-barumsaatti waan biraadha. Hiriyyoota isaanii birattis waan biraadha. Sababa kanaan nameenyaa gara garaa gabbifatu," jedhu Obbo Birhaanuuun. Obbo Birhaanuun rakkoowwan gurguddoo akkas kana dhaabbileen xixiqqaan furuun rakkisaadha  jedhu. "Meeshaafi qabeenyaan ol waan hundaa ol duulaan hojjetamuu qaba jennee kan nuti amannu sammuu namaa irrattidha," jedhu. Kun itti-gaafatamummaa hawaasaafi mootummaati. Dargaggoonni ammoo itti-gaafatama biraa qabu. "Dargaggoonni beekumsa irratti xiyyeeffannoo haa kennani. Sochiin qaamaas itti jira. Dijitaala caalaa kitaaba harkatti qabatanii isa gaggalagachuun dubbisuu qabu. Hanga danda'amettis tekinooloojii waliin yeroo turan xiqqeessuu qabu," jedhu Obbo Birhaanuun. Dabalataan guyyaatti sa'aatii meeqa ilaaluu akka qaban adda baasuufi danda'amnaan torbanitti hanga ta'e guutummaan tekinooloojiirraa fageessuu barbaachisa. Wantota uumamaa waliin walitti fiduu, ispoortii hojjechiisuu, hojii tola-ooltummaatti hirmaachisuufi jireenya isaanii ammoo hanga danda'ame kan hafuuraa gochuu akka barbaachisu ogeessi kun ni gorsu. "Barri isaa saffisaadha. Kana keessatti baraaruu kan danda'u uumaa akka qaban agarsiisuun bifa qabsiisuudha. Leenjiiwwan ogummaafi mala jireenyaa irrattis akka hirmaatan gochuu barbaachisa. Keessumaa ammoo dargaggoonni baruumsa, hojiifi wantota biroo raawwachuun itti baayyachuu osoo hin taane baayyee isaaniitiif madda dhiphinaa kan itti ta'u tokkoo tokkoo hojii yeroodhaan hojjechuu dhabuu isaanii ta'uu isaa akka hubatan gochuu barbaachisa. Kanaaf, maatiifi ijoolleen yeroo qaban akkamitti akka sirnaan itti fayydamuu qaban baruu qabu kan jedhan Obbo Birhaanuun, "sa'aatiitti fayyadamuu manarraa kaasanii hojiirra oolchuu barbaachisa." Gara seenaa kanaattin isin deebisa. Amma Qiddist haala gaariirratti argamti. Wallaansaaf hakiima ishee sirriitti hordofti. “Mana yaalaa gahee yeroon deebi’u waatu natti salphate” jechuun yaadatti. “Mana kanan gahe fuulli na ifeeti. Yeroo dheeraa boodan hirriba gahaa rafe” jette. Waldhaansas ta’uu garuu rakkoo mataa isaa qaba. Keessumaa maatin osoo hin beekin dhokatanii qoricha fudhachuun qormaata. Yeroo tokko murteessitee waan itti galteef liqimfamte. Barana dhaabbata barnoota olaanaa galuuf qophiitti jirti. Akka maatin ishee eeganitti baruumsa ishee itti fufuu barbaaddi. Addumatti ammoo barnoota abbaan ishee akka barattu fedhu itti fufuu feeti. Haa ta’u garuu, ammayyuu sodaarraa bilisa miti. Icciitii ishee maatii isheetti himuu dhiisun ishee yaaddessa. Yoo beekan hoo kan jedhu sodaa qabdi. Garuummoo kan duraa caalaa jabina waan qabduuf maatii ishee waliin akka dabarsitu ni amanti.


Maskaram Abarraa to'annoo jala oolte

Hundeessituufi haadha qabeenyaa miidiyaa YouTube "Itiyoo Niqaat" kan taate Maskaram Abarraa Kibxata Mudde 13, 2022 waaree booda Finfinnee keessatti Poolisii Federaalaan to'annoo jala oolfamuushee abbaan warraa ishee BBCtti hime. Maskaram Abarraa mootummaa cimsitee qeequun beekamti. Abbaa warraa Maskaram Obbo Fitsum Gabre-mikaa'el BBCtti akka dubatetti, waaree booda sa'aatii 10:30 bakka 22 jedhamutti osoo waliin jiranii namoonni uffata siviliifi uffata dambii poolisii Federaalaa uffatan dhufanii Maskaramiin qabanii sokkan. Wayita Maskaram eenyummaa namoota kanaa gaafattetti miseensota poolisii Federaalaa ta'uu isaanii erga ibsanii booda, gara waajjira qorannoo yakkaa Poolisii Federaalaa kan Meksiikootti argamuu akka geessan itti himan. Kana itti himanii ka'aniis konkolaataatiin fuudhanii akka deeman abbaan warraashee Obbo Fitsum Gabre-mikaa'el ibseera. Obbo Fitsum akka jedhutti, gara haati warraa isaa Maskaram itti hidhamtee jirtu deemee Maskaramiin akka argeefi yakka maaliitiin akka shakkamtee to'atamte hin bariin jirtu hubachuu isaa BBCtti himeera. Maskaram Abarraa yakka akkamiitiin shakkamtee akka to'annoo jala oolfamte baruudhaaf yaalii BBCn Poolisii Federaalaaf bilbile hin milkoofne. Mootummoota Federaalaafi naannoo cimsitee qeequudhaan kan beekamtu Maskaram Abarraa, to'annoo poolisii jala yeroo oolfamtu kun kan jalqabaa miti. Bara darbes ji'a Caamsaa keessa to'annoo jala erga oolfamtee booda wabii birrii kuma 30n gadhiiffamtee turuu ishee abbaan warraashee Obbo Fitsum yaadataniiru. Yunivarsiitii Hawaasaatti duraan barsiistuu kan turte Maskaram Abarraa, Caamsaa darbe keessa yakka mormii uummataa kakaasteetti jedhuun mana-murtiitti dhiyaattee turte. Abbaan warraashee Obbo Fitsuma akka jedhutti, Maskaram ogummaa barsiisummaashee dhiisuun guutummaatti hojii miidiyaa irratti fuulleffattee hojjechaa akka jirtu dabalee himeera.


Ajjeechan lammiileerratti raawwatamu akka dhaabatuuf baratoonni Yunivarsiitiwwan garagaraa hiriira bahuun gaafatan

Ajeechan uummata Oromoo irratti bakkeewwan gara garaatti qaamolee gara garaatiin raawwatamu akka dhaabbatuuuf barattoonni Yunivarsiitiwwan garaa garaa  hiriira bahuun gaafatan. Barattoonni yunivarsiitiiwwan garaa garaa irraa BBCn dubbise akka jedhanitti, hiriira mormii kanaaf kan isaan dirqisiise ajjeechaa hidhattoota finxaaleyyii Amaaraa [isaan Faannoo jedhanii waamaniin] lammiilee nagaa irratti keessumaa Wallaga Bahaafi Horroo Guduruutti raawwatuudha. Mormiin barattoonni gaggeessaa jiran kun dheengadda (Wiixata) galgala Yunivarsiitii Dirree Dawaatti kan jalqabe yoo ta'u, kaleessaafi har'a ammoo yunivarsiitiiwwan birootti babbal'ateera. Yunivarsiitin Dillaa bakkeewwan hiriirri mormii itti gaggeeffame keessaa tokko yoo ta'u, barataan BBCn dubbise har'a ganama irraa kaasee barattonni sabaan Oromoo ta'an wal gahanii ajjeechaa Ormiyaa keessatti lammiilee nagaa irratti gaggeeffamu balaaleffachuuf hiriira bahuu isaanii hima. "Ganamaan kaanee waliin mariyachuun nyaata lagannee sagalee keenya dhageessifachuuf baanee turre. Ajjeechan Oromoorratti deemaa jiru haa dhaabbatu. Mirgi lammiilee nagaa haa kabajamu, humni Faannoo ajjeechaa lammiilee nagaa irratti raawwatu haa dhaabbatu," jechuun hiriira mormii akka bahan ibsa. Dabalataanis haleellaa diroonitiin lammiillee nagaa ajjeesuun dhaabachuu akka qabu dhaadannoo isaan dhageessisan keessaa ta'uu hima. Hiriirri mormii Yunivarsiitii Dillaatti gaggeeffame nagaadhan xumuramuu isaas hime. Yunivarsiitii Saayinsiifi Teknoolojii Adaamaa (ASTU) irraa barataan Injinaringii waggaa 3ffaa hiriira mormii kana qindeessan keessaa tokko ta'eefi nageenya isaaf maqaan akka hin dhahamne BBC gaafate akka jedhetti, ajeechaan uummata Oromoo nagaa irratti raawwatu akka dhaabatuuf guyyaa kaleessaa hiriira bahuu hima. Kaayyon hiriira mormii isaanii ajjeechaa uummata Oromoo nagaa irratti raawwatu akka dhaabatu balaaleffachuu akka ta'e kan ibsu barataan kun, hiriirichi baay'ee osoo hin turiin humnoota nageenyan akka bittimfamu godhamuu hima. "Kaleessa [Mudde 6] ganama naannoo sa'aatii lamaa irraa kaasee akkuma hiriira baaneen humni federeelaa mooraa seenun gaazii imimmanessu dhukaase. Sana booda hiriirichi ni bittamfame. Humna dabalaataa poolisii humna addaa fi milishaas mooraatti galchanii bittimsan," jedha. Hiriira mormii barattoonni Yunivarsiitii Saayinsiifi Teknoolojii Adaamaa gaggeessan kana humnoonni nageenyaa erga bittimsanii booda barattoota hedduu akka reebaniifi kaan bubburaqanii mana yaalaa kan deemanis akka jiran hima barataan kun. Kaan ammoo qabamanii mana hidhaatti geeffamuus dubbata barataan kun. Waggaa tokkoo oliif haleellaa hidhattoonni Amaaraa kan hawaasni naanoo 'Faannoo' ykn finxaaleyyii Amaaraa jedhu godinaalee Oromiaa Lixaa, keessumaa Wallagga Bahaa aanaa Kiiramuufi Giddaa Ayyaanaa, akkasumas Horroo Guduruu Wallaggaa aanaalee Jaardgaa Jaarteefi Amuru keessatti gaggeessaniin lubbuun namoota nagaa hedduu darbeera. Hawaasniifi aanga'onni BBCn yeroo gara garaatti dubbise akka himanitti, gareen kun Oromoo hunda 'Shanee' jechuun ajjeesuu, qabeenya isaa saamuufi barbadeessuutti bobba'aniiru. Torbanuma darbe keessa haleellaa aanaa Kiiramuutti gaggeeffameen lammileen nagaa gandoota aanichaa 19 keessaa guutummaatti buqqa'anii gara aanaa hollaa taate Giddaa Ayaanaatti baqatanii jiraachuu BBCn odeeffateera. Haleellaa finxaaleyyiin kun gaggeessaniin daandiin guddaan aanaaleefi magaalaa godinaa, Naqamteeen walqunnamsiisu addaan cituun uummanni aangaalee godinichaa karaa ittiin hospitaala fayyaa deemuufi meeshaalee jireenyaaf bu'uura ta'an ittiin argatu dhabee rakkachaa turuu aanga'oonni ni dubbatu. Gama biraan ammoo waraana mootummaa Federaalaafi Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) kan mootummaan 'Shanee' jechuun waamu gidduutti waggoota sadii oliif Oromiyaa keessatti gaggeeffamaa jiru gidduutti uummanni nagaa waggoota sadan darbaniin ol rakkoo hamaa keessa jiraachuu irra deddeebiin himachaa turan. Tibba kana ajjeechaafi buqqaatiin lammiilee nagaa irratti Godiina Wallagga Bahaafi Horroo Guduruu Wallaggaatti "hidhattoota Amaaratiin" raawwachuu hordofee miidyaa hawaasaa gubbaatti duulli hashtaagii Oromoo Baraaruu (#OB) jedhu baay'ee qoodamaa jira. Keessumaa viidiyoon yeroo gareen qawwee hidhataniifi afaan Amaaraa dubbatan nama morma isaa kutanii mukatti fannisanii baatanii deeman mul'isu (BBCn kan hin mirkaneeffanne) miidiyaa hawaasaa gubbatti erga qoodamee booda aktivistoonni hedduun hashtaagii '#OB' jedhu fayyadamuun miidiyaa irratti duula gaggeessaa jiru. Barataan ASTU irraa BBCtti dubbate akka jedhutti, kaayyon hiriira mormii Yunivarsiitii isaanitti gaggeeffamee tokko waamicha karaa miidiyaa hawaasaa hashtaagii kanaan taasifameef deebii kennuudha. Barataan biraa Yunivarsiitii Madda Walaabuu irraa maqaan isaa akka hin dhahamne gaafachuun BBCtti dubbate akka jedhetti, har'a ganama irraa kaasee hiriira mormii ajeechaafi buqqaatin uummata Oromoo nagaa irratti gaggeeffamu balaaleffachuun hiriira bahuu hima. Kanaanis, qaamoleen nageenyaa si'a lama isaan bittimsanii boodarra bulchiinsa yunivarsiitichaa wajjin barattoota walitti qabuun akka mariisisan hime. "Hiriira baanee baay'ee osoo hin turiin humni nageenyaa gaazii imimmaanessu dhukaasee ijoollenis ni bittinaa'an. Si'a lammaffaas yeroo hiriira gaggeessan ammas bittimsani. Sadaffaa irraatti hirirrii guddaan gaggeeffame. Humna nageenyaa mooraa jiruun ala taanan humni dabalataa alaa galfamee ijoollee irratti reebicha gaggeessan. Uummanni keenya osoo du'aa jiruu barachuuf hamilee hin qabnu. Waan hunda caalaa nageenyatu dursa kan jedhu ture kaayyon hiriirichaa," jedha barataan  kun. Mooraa Yunivarsiitii Madda Walaabuu keessa amma nagaa akka ta'eefi humnoonni nageenyas mooraa gadhiisanii bahuu dubbata barataan BBCn dubbise kun. Guyyaa kaleessaa irraa kaasee Yunivarsiitota garaa garaa keessatti mormiin ajjeechaa lammiilee Oromoo irratti gaggeeffamaa jiru balaaleffatu gaggeeffamaa jiraachuu miidiyaa hawaasaa irratti suuraleefi viidiyoowwan garaa garaa mul'ataa jira. Barattoota Yunivarsiitii qofa osoo hin taane iddoowwan tokko tokkotti barattoonni manneen baruumsa sadarkaa lammaffaafi sadarkaa 1ffaa illee yeroo mormii dhageessisan miidiyaa hawaasaa irratti qoodamaa jira.


Qondaalli TPLF duraanii Obbo Sibhaat Naggaa yaala dhorkamuun isaanii sirrii miti jedhe manni murtii

Qondaalli TPLF duraanii biyya alaa deemee yaala akka hin arganne poolisii federaalaan dhorkamuun isaanii sirrii akka hin taane manni murtii hime. Ji'a Hagayyaatii jalqabee biyya alaa deemee akka hin yaalamneef poolisiin federaalaa dhorkaa irra kaa'uu kan himatan Obbo Sibhaat manni murtii dhaddacha giddu galeessaa ramaddii Lidataa dhimmicha qorataa ture murtee dabarse. Manni murtii dhaddacha Mudde 7, 2022 oolen dhorkaan poolisiin federaalaa Obbo Sibhaat Naggaarra kaa'e sirrii akka hin taane murteessuu isaa abukaatoo Obbo Sibhaat kan ta'an Obbo Taaddalaa Gabra Madiin BBCtti himan. "Hagayya 15 waldhaansaaf gara Keeniyaa deemuuf waan isaan barbaachisu qopheeffatanii immigireeshiniin isaan deebise. Poolisiin federaalaa akka hin baane jedhee na ajajeera jedhe. Kana qabannee dhimmicha karaa nagaan fixuuf qaama dhimmi ilaallatu hunda dubbisnee isaan fedha dhabnaan poolisii federaalaa, ministeera haqaa fi immigireeshinii irratti himata banne," jedhan Obbo Taaddalaan. Ministeerri Haqaa Obbo Sibhaat irra dhorkaa deemsaa akka hin keenye waakkachuu kan himan Obbo Taaddalaan, dhorkaa kana kan kaa'e Poolisii federaalatti Biiroo Qorannoo Yakkaa akka ta'e ibsan. Biirichi maalif dhorkaa kana akka kaa'e  ibsee akka hin turres dubbatu. "Murteen kenname Obbo Sibhaat gara alaa deemanii akka waldhaansa fayyaa hin arganne dhorkuun sirrii miti kan jedhuudha. Itiyoophiyaan seerota idila addunyaa fudhatte cabsuu ishee murtee agarsiisudha," jedhan abukaaton seeraa kun. Haa ta'u malee dhibeen Obbo Sibhaat Nagaa maal akka ta'e dubbachuu irraa of qusataniiru Obbo Taaddalaan. "Waldhaansa hatattamaatu isaan barbaachisa. Boordin waldhaansa fi Obbo Sibhaat irraa akkan mirkaneeffadhetti waldhaansi kan taasifamuuf Naayiroobitti; inni ilaalamee garamitti akka ergamu hin beeknu. Kanaaf biyya keessatti haalli itti waldhaansa hordofan hin jiru. Ammas taanaan waldhaansa hordofaa hin jiran," jedhan abukaaton isaanii Obbo Taaddalaan.


Maqaleetti waggaa tokko booda tajaajilli ibsaa eegale

Magaalan Maqalee waggaa tokko booda tajaajila ibsaa argattee jirti. Jiraattonni magaala Maqalee BBCtti Kibxata irraa eegalee magaalattiitti tajaajilli ibsaa deebi'eera. Waraana waggaa lamaaf nannoo Tigraayitti gaggeeffame hordofee naannichatti tajaajilli bilbilaa, intarneeti, ibsaa fi tajaajilliwwan biroo addaan citee ture. Haata'u garuu mootummaan federaala fi humnoonni Tigraay waliigaltee waraana dhaabuu erga waliif mallatteessanii booda naannichatti tajaajilawwan bu'uuraa deebisuuf hojiilen garaa garaa hojjatamaa jiraachuu ibsamaa ture. Qaamoleen lamaan waggoota lamaan darbaniif waraana dhiiga namoota hedduu dhangalaase fi qabeenya heddu mancaase erga gaggeessanii booda karaa nagaan waraana dhaabuf walii galanii, humnoonni Tigraay hidhannoo akka hiikkatuuf walii galameera. Kanarraa ka'uun mootummaan federaalaa bu'uuraalee misoomaa fi deeggarsi namoomaa akka dhiyaatuf itti gaafatamummaa fudhateera. Tajaajila elektirikiin alatti Itiyoo Telekom magaala Shiree fi naannoo isheetti yaalii tajaajila bilbilaa deebisaa jira. \n\n“Guyyaa kaleessatii kaasee magaalicha keessa bakka hundumaa ibsaan eegaleera," jechuun jiraatan magaalichaa BBCtti dubbatan. Torbee tokko dura Shiree Indasillaasee fi naannoo isheetti  tajaajila ibsaa deebisuuf hojjataa akka jiru Itiyoo Telekoom BBCf ibsee ture.\n\nSararri humna ibsa Maqalee kan wiirtuu giddu galeessaa wajjin wal-qunnamuu isaa Humni Ibsaa Itophiyaa kaleessa ibsee ture. Dabalataanis hjjattoonni humna ibsaa wantoota suphaa humna ibsaatif barbaachisan qabachuun yeroo dhiyootti gara Tigraay imaluun hojiii suphaa xumuruun tajaajilli ibsaa yeroo gabaabatti guutummaa Tigraayitti akka deebi'u Humni Ibsaa Itoophiyaa beeksisee ture.


Pirezidaant Al-Siisiin dhimma Hidha Abbayyaarratti Itoophiyaa waliin waliigalteerra akka gahamuuf gaafatan

Dhimma Hidhaa Guddicha Laga Abbayyaarratti Itoophiyaan ijaaraa jirtu ilaalchisee marii sammuu qajeelaatiin waliigalteerra akka gahamuuf pirezidantiin Masirii [Ijjipt] Abdul Fattaah Al-Siisiin gaafatan. Pirezidaatichi kana kan dubbatan Kora biyyoota Arabaa fi Chaayinaa kan Sa’ud Arabiyaa magaalaa Riyaad keessatti gaggeeffamaa jiru irratti wayita waan biyya isaaniifi biyyoota Arabaa ilaallatu haasaa taasisanidha. Hidha Haaromsaa Guddicha Itoophiyaan Laga Abbayyaarratti ijaaraa jirtu amma gara xumuraatti dhiyaateera. Waggoota sadan kana Itoophiyaan hidhichi akka bishaan qabatu taasiftee humna ibsaa maddisiisuu jalqabeera. Biyyootni sadeen  Itoophiyaa, Sudaan fi Ijjipt keessumaa waggoota shanan darban haala kuufama bishaanii fi oppireeshinii hidhichaa irratti marii taasisanillee waliigalteerra osoo hin ga’iin hafaniiru. Ameerikaa, Gamtaa Awurooppaa fi Gamtaan Afrikaa biyyootni sadeen waliigaltee irra akka gahaniif mariisisaa turan. Haa tahu malee, Ameerikaan Masiriif loogdi jechuun Itoophiyaan komataa turte. Masiriin yeroo adda addaatti UNtti Manni Maree Nageenyaa UN dhimma kana giduu akka galuuf xalayaa barreessaa turte. Ergasii biyyoota sadeen marisisaa kan ture Gamtaa Afrikaati. Masiriin hidhaan laga Abbayyaa kun hamma bishaanii Laggichaarraa argadhu ‘na jalaa hir’isa’ jechuun yaaddoo qabdi. Al Sisiin haasawaa Pirezidant Shi Jiiping fi gaggeessitoonni biyyoota Arabaa irratti hirmaatan irratti taasisaniin,  Hidha Haaromsaa ilaalchisuun Itoophiyaa, Ijiptii fi Sudaan gidduutti waliigalteen seera-qabeessa dirqisiisaa ta’e tokkorra akka gahamuuf gaafataniiru. “Dhaloota ammaafi gara fuula duraatti mirga misoomuu kan mirkaneessuufi  tasgabbii, akkasumas nageenya isaanii yaaddoorraa kan eegu marii onnee qajeelaatiin ta’e taasisuun waliigaltee tokkorra akka gahamuuf obbolaawwan koo Itoophiyaatiif irra deebiyee waamicha koo nan dhiyeessa,” jedhan Pirezidant AL Siisiin. Oduu walqabateen waajirri pirezidantii Ijjipt akka beeksisetti,  Pirezidant Al Siisiin kora biyyoota Arabaa-Chaayinaa gidduutti gaggeeffamu maddiitti koricha irratti hirmaachaa kan jiran pirezidantii Mana-maree Walabaa C’eumsaa Sudaan Janaraal Abdal Fattaah Al Burhaan waliinis mariyataniiru. Gaggeessitoonni lamaan yeroo waliin mariyatanitti bishaan dhimma ijoo nageenya biyyaalessaa uumata isaanii akka ta’e eeraniiru. Kanaafuu Hidha Haarosaa Itoophiyaa ilaalchisuun waliigaltee daangessaa ta’e tokkorra gahuun barbaachisaa akka ta’e kaasuun ejjennoo biyya isaanii Sudaan ta’uu Al Burhaanis dubbataniiru. Waamicha Pirezidant Al Siisii kun kanaan dura ofii isaaniitiifi aanga’oonni olaanoo Ijjiptiin dhiyaataa kan ture ta’uu isaan alatti, dhimmi Hidha Laga Abbayyaa kun Mana-maree Nageenyaa Dhaabbata Mootummoota Gamtooniitti hanga dhiyaatutti deemeera. Itoophiyaa, Ijjipt fi Sudaan dhimma Hidhaa Haaromsaa irratti waliigalteerra akka gahan gochuuf karaa mootummaa Ameerikaafi Gamtaa Afrikaatiin mariiwwan walitti aansanii gaggeeffamaa turanis, fedhiin gama Ijjiptiin waliigaltee seera-qabeessa ta’e tokkorra akka gahamu qabdu, mirga uumamaa bishaan Laga Abbayyaa fayyadamuurratti qabu dhiiba jechuun Itoophiyaan osoo hin fudhatiin hafteetti. Hidhaa Haaromsa Itoophiyaa ijaarsi isaa waggoota kudhan fudhateefi baasii dolaara biliyoona afur lammileen Itoophiyaa irratti baasan kana guutuun osoo waliigalteerra hin ga’iin akka hin gaggeeffamne Ijjipt fi Sudaan mormanis waggoota sadan darban bishaan akka qabatu taasifameera. Hidhaan Haaromsa Laga Abbayyaa irratti Itoophiyaan ijaaraa jirtu hidhaawwan Afrikaa keessatti humna ibsaa maddisiisuuf hojjetaman keessaa isa guddaa akka ta’e himamaaf. Hidhaan Laga Abbayaa kun bara darbe irraa kaasee hanga tokko humna ibsaa maddisiisuu jalqabuun isa ani yaadatama. Ta’us garuu, Ijjipt ammallee, hanga bishaanii Lagicharraa argattuu eegsifachuudhaaf kan dandeessisu adeemsa Hidhichaa waliigalaa irratti Itoophiyaa waliin waliigalteen akka taasifamu barbaaddi. Al Siisiin Kora Arabootaafi Chaayinaa gidduutti taasifamaa jiru irratti haasaa taasisaniin dhimmi nageenya bishaanii biyya isaanii dabalatee biyyoota Arabaa biroos kan ilaallatu ta’uu eeraniiru. Kanaaf, tumsa gara fuula duraatti Chaayinaafi biyyoota Arabaa gidduutti jiraatu keessatti biyyoonni Arabaa dhimma nageenya bishaanii dhimmoota dursa kennaniif keessaa angafa ta’uu akka qabu Al Siisiin dubbataniiru. Korri biyyoota Arabaafi Chaayinaa gidduutti Sa’ud Arabiyaatti gaggeeffamaa jiru kan Pirezidan Al Siisiin irratti haasaa taasisan, duula Chaayinaan kutaalee addunyaa gara garaa waliin hariiroo dinagdeefi siyaasaa qabdu cimsachuudhaaf taasistu waliin walqabata.


Reeffi godaantota Itoophiyaati jedhame 27 Zaambiyaa daandii cinaatti gatamee argame

Reeffi kan godaantota Itoophiyaati jedhame 27 Zaambiyaa magaalaa guddoo biyyattii Lusaakaatti dhiyootti daandii qarqaratti “gatamee” gaafa Dilbataa argamuun isaa gabaafame. Reeffi naannawaa Nigwereeree jedhamtu, gama Kaaba magaalaa guddoo Zaambiyaatti argamtu daandii qarqaratti argame kun kan namoota biyyattii qaxxaamuranii darbaa turan ta’uu akka hin oolle yaadama. Dubbi-himaan poolisii biyyattii Daanii Miwaalee BBCtti akka himaetti, godaantonni dhokatanii Zaambiyaa keessa qaxxaamuraa turan konkolaataa keessatti qilleensa dhabanii ukkaamfamanii du’uu akka hin oolle dabbateera. Dubbi-himaan kun dabaluun akka ibsetti, reeffa kanneen keessaa namni lubbuun hafe tokko “arganuu/hafuura baafachuudhaaf wayita carraaqu” argamee gara hospitaala naannawaa sana jiruu geeffamuu isaa dubbateera. Zaambiyaan biyya Kibba Afrikaa keessatti argamtu yoo taatu, Itoophiyaarraa dabalatee godaantonni biyyoota Gaanfa Afrikaarraa dabalatee karaa seeraan alaa keessa qaxxaamuru. Jiraattonni Nigwereeree reefa namootaa kana Dilbata barii akka argan himan. Poolisiin qorannoo reeffa kanneen irratti taasiseen, namoota lubbuun isaanii darban keessaa garri caalan godaantota Itoophiyaarraa dhufa ta’uu raga isaanirraa argateen mirkaneesseera. “Qorannoon keenya sadarfkaa jalqabaa akka agarsiisetti hundi isaanii dhiirota kan ta’aniifi umuriin isaanii tilmaamaan wagga 20 hanga 38 gidduu ta’e 28 daandii qarqaratti gatamanii argamaniiru,,” jedhe poolisiin ibsa waan mudate kana ilaalchisuun baaseen. Poolisiin eeruu uummata naannawaa sanarraa argate hordofee reeffa hundumaa gara bakka turtii kutaa reeffaa Hospitaala Yunivarsiitii Zaambiyaa akka geesse ibsameera. Onkoloolessa darbe haaluma walfakkaatuun biyya ollaa Zaambiyaa taate Maalaawwii keessatti reeffi lammilee Itopphiyaa 25 bakka jumlaan awwaalamee argamuun isa ni yaadatama. Poolisiin Maalaawwii qorannoo taasiseen ilmi biddeenaa pirezidantii duraanii Piitar Mutaarikaa ragaa taatee kana waliin walqabatu isarratti argachuun to’annoo jala oolchuu isaa torban tokko dura ifa godhee ture. Dargaggoonni Itoophiyaa hedduun jireenya foyyee qabu barbaachaaf karaa seeraan alaafi balaa hamaa qabuun biyyoota baayyee qaxxaamuruun Afrikaa Kibbaa galuuf yaalu. Poolisoonni Keeniyaa, Taanzaaniyaa, Maalaawwiifi Zaambiyaa lammileen Itoophiyaa warra seeraan ala namoota daddabarsaniin wayita daangaa qaxxaamuran qabuu isaanii yeroo gara garaatti gabaafamaa tureera. Hanga ammaattis hedduun daangaa biyyoota kanneeniin seeraan ala wayita qaxxaamuran argamanii himanni irratti banamee hidhaarra kan jiranis hedduudha. Kanaan alattis, godaantonni Itoophiyaarraa ta’an baayyeen beelaafi dheebuun, beensaan nyaatamuufi akkuma amma isaan mudate kana baayyatanii walitti muddamuun dhoksaan konkolaataatti fe’amanii wayita deemanitti ukkaamfamanii du’aaf saaxilamaniiru. Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti Ejensiin Dhimma Baqattootaa (IOM) akka jedhutti, bara 2014 irraa kaasee Afrikaa keessatti godaantonni kuma 12 ta’an bakki bu’an akka hin beekamne galmeesseera. Kun osoo kanaan jiruu, waajirri Imigireeshinii Zaambiyaa Kamisa darbe akka beeksisetti Itoophiyaanonni 10 karaa seeraan alaa gara biyyattii seenuun hidhamuu isaanii ibsuun, isaan keessaa lama akka dhukkubsatan ibseera. Dabalataanis akka tajaajilli oduufi odeeffannoo moootummaa Zaambiyaa beeksisetti kutaa biyyattii gara garaa keessatti godaantonni Itoophiyaarraa ta’an baayyeen hidhamanii jiran biyyattii keessaa akka ba’an taasifamaa jiraachuu ibseera. Lakkoofsa Itoophiyaanotaa karaa seeraan alaa biyyattii seenan hir’isuuf tarkaanfii fudhatamaa jiruun walqabatee dhuma torban darbee Itoophiyaanonni 34 akka gara biyya isaaniitti deebiyan taasifameera.