Omishaa, daldala hashiishii Shaashamannee hanga Keeniyaa fuulla’uurratti duula taasifamaa jiru

"Bara 2022 keessa hashiishni kuntaalli 300 to’annoo jala oolee dhabamsiifameera,” Poolisii Godina Arsii Lixaa. Baalli sammuu namaa hadoochu (hashiishiin) kun Hashiishii ykn Kaanaabis (Cannabis) jedhamuun beekama. Kutaalee hawaasaa garagaraa, keessattuu dargaggoota araadasaatiin qabaman rakkoo fayyaa sammuuf saaxiluun beekama. “Mooyyaleetti dargaggootni akka malee fayyadaman. Ijoollee waggaa 17 gadii kana galaafateeraayyuu. Sammuu miidhee sammuu jijjiira. Maraataa godha,” jedha jiraataan Magaala Mooyyalee maqaan isaa akka hin himamne gaafate. Baalli kun namootni yakkawwan sukanneessoofii gara jabummaan raawwataman akka dalaganiif kan kakaasu ta’uu ajajaan Poolisii godina Arsii Lixaa kan ta’an Gargaaraa Komishinaraa Darajjee Baay’isaa himu. “Keessumaayyuu dargaggoota gara yakkaatti kakkaasa, yakka hojjechuu hin malle ykn yeroo biraa sodaattu si kakaasee akka ati yakka raawwattu si godha. Garaa si jabeessa” jedhan. Maddi hashiisha ykn Kaanaabis gara giddugaleessa biyyaa seenufii gama Mooyyaleen gara biyya ollaa Keeniyaatti ce’u godina Arsii Lixaa ta’uutu himama. “Mooyyalee ka’ee Naayiroobii gala. Taanzaaniyaa fi Afriikaa Kibbaas ni deema,” jedha jiraataan magaala Mooyyalee BBCf yaadasaa kennee. Aanaaleen godina Arsii Lixaa sadi: Shaallaa, Shaashamannee fi Arsii Negeellee immoo aanaalee hashiishni adda durummaan itti omishamu akka ta’e ragaan BBCn Qajeelcha Poolisii Godina Arsii Lixaarraa argate mul’isa. Bara kana keessa (2022) hashiisha kuntaala 300 to’atameen dabalataan lafti Hektaarri 43 kan Hashiishni irratti omishamuuf tures hojii ittisaa hojjetameen midhaan irratti akka faca’u taasifameera jedha ragaan Poolisii. Shaashamanneerraa kallattii Kibbaan Kilomeetira 500 ol daangaa Keeniyaa irratti kan argaman aanaan Mooyyalee fi magaalli Mooyyalee immoo bara 2013 fi 2014 keessa hashiishii gatiin gurgurtaa isaa birrii Miiliyoona 14 ta’e to’ataniiru. Yeroo garagaraatti qaamoleen nageenyaa Hashiishii (Kaanaabis) dhoksaan kuufame ykn iddoo tokkoo gara iddoo biraatti osoo geejibsiifamuu qabame yemmuu to’atan irra deddeebiin dhagahama. Gargaaraan Komishinaraa Darajjee Baay’isaas omishaafii daddabarsa baalichaan walqabatee godina Arsii Lixaa keessatti namootni heddu to’annoo jala oolanii seeratti kan dhiyaatan ta’uu himan. “Qote-bulaa keessaa maasii isaarratti kan qotame ‘maalif maasii kee irratti qotame?’ jennee kan seeratti dhiyeessine jira. Nama qochisiise kan seeratti dhiyeessines jira. Gurguruuf qabatee osoo deemuu daandiirratti kan qabnes jira” jedhan. Waa’ee namoota baala sammuu namaa hadoochu kana omishan yemmuu dubbatanis “namni kun lammiidhuma keenya. Oromoodhuma. Lammii biraa miti. Hanga ammaatti nama biraa hin agarre. Lafti kun lafuma Oromooti. Lafuma Oromoo irratti qotama” jedhan. Namootni qonnaan bultoota goyyomsuu fi sossobuun gara omisha Hashiishiitti akka seenan kan taasisanis jiraachuu himu qondaalli Poolisii kun. Waggoota lama dura to’annoon daddabarsaafi daldala hashiishaa irratti taasifamaa ture laafaa akka ture kan himu jiraataan magaala Mooyyalee BBCn haasofsiise, “yeroo walitti bu’iinsa naannoo Somaaleefi naannoo Oromiyaa sana, A L I bara 2009, 2010 fi 2011 konkolaataan fe’amee kallattiin Shaashamanneerraa ka’ee osoo namni tokko hindhaabne kallattiin Keeniyaa seenaa ture,” jedha. Daddabarsa baalichaa keessattis konkolaataawwan fe’umsa meeshaa, doqdoqqeewwan akkasumas konkolaataawwan mootummaan hirmaachaa turuu hima. Haata’u malee, yeroo ammaatti to’annoon qaamolee mootummaan taasifamu waan cimeef daddabarsi hashiishii daran hir’achuu isaa hima. Gama biraatin, aanga'aa mootummaa daldala omisha kanaarratti bobba’e arganii kan hin beekne ta’uu kan himan ajajaan Poolisii godina Arsii Lixaa Gargaaraa Komishinaraa Darajjee Baay’isaa, “qote-bulaa keenya omisha kana omishuun walqabatee hooggansa naannoo sana qabatee jiru, keessumaayyuu DAn (hojjettoota dirree misoomaan) walqabatee qotee qochisiisuu danda’a jennee warri seeratti dhiyeessine baay’eedha,” jedhan. Caasaan isaanii caasaalee mootummaa biroofi hawaasa waliin ta’uun omishni kun gochaa yakkaaf osoo hin qaqqabin dhabamsiisuu irratti xiyyeeffachuun hojjechaa akka jirus BBCti himaniiru. Dhaabbileen amantaas hammeenya baala kanaa akka lallaban isaan walin hojjechaa jiraachuu dubbatu Garagaaraan Komishinarichaa. “Mana amantaa kamiyyuu keessatti, Abbootii Gadaa keenya biratti, haawwan Siinqee keenya biratti  akka waan kana balaaleeffatan gochaa jirra,” jedhan. Qindoomina hawaasaafi caasaa nageenyaatin omishniifi daddabarsi baala sammuu nama hadoochu kanaa hir’achaa jiraachuus himu. “Kan bara dheengaddaa turerra kan baranaa baay’ee gadi bu’aadha. Akka waliigalaatti ummatni, abbootiin amantaa, qonnaan-bultootnis hubachaa dhufanii wanti kun baay’ee gadi bu’aa kan jirufii ni bada jennee abdii kan namatti horudha,” jedhan. Gama biraatin, poolisii naannoo Somaaleefi qaamolee nageenyaa federaalaa waliin hojjechuun hojii daddabarsa baala sammuu namaa hadoochuu kana to’achuuf hojjetameen, yeroo ammaatti “daddabarsi isaa guutumaan guutuutti addaan citee jira jennee afaan guuttannee dubbachuu dandeenya” kan jedhan immoo itti-aanaa daayrektaraa Poolisii aanaa Mooyyalee kan ta’an Gargaaraa Inispeektaraa Jaarsoo Guyyooti.


Hidhattooti WBO deeggarsa namoomaaf dhukaasa dhaabuuf yaada dhiheessan

Hidhattooti Waraana Bilisummaa Oromoo kan mootummaan Shanee jedhu gargaarsi namoomaa hawaasa hongeen miidhaman bira akka gahuuf dhukaasa dhaabuuf yaada dhiheessuu ibsani. Ibsa gareen kuni baasen mootummaan deeggarsi akka hin geenye dhorkaa jira jechuun himateera. Himannaa kanarratti BBC'n yaada aangawoota federaalaafi naannoo Oromiyaarraa dhagahuuf yaalus ammatti deebii hin arganne. Yaada dhukaasa dhaabuu hidhattooti dhiheessan irrattis yaadi mootummaa hin beekamu. Haa ta'u malee, kana dura hidhattoota badiin adda addaan himataman irratti tarkaanfii fudhachuu akka itti fufuu mootummaan ibsee ture. Ibsi WBO'n baase sababa beelaan lammiileen du'aa jiraachuu ibsa. Aangawootni Itoophiyaa hongeen horii ajjeesuufi midhaan balleessuus beelli hin mudanne, namnis hin duune jechuun kana dura irra deddeebiin ibsaa turani. Kana dura qondaalli aanaa Kibba Oromiyaa rakkoon nageenyaa gargaarsa ummata biraan gahuuf rakkoo ta'u ibsanii turan. Hidhattooti ibsa isaanii keessatti dhaabbileen gargaarsaa dhorkaman haa jedhan malee, UN naannoo Oromiyaa keessatti beelaan namni du'uus ta'e lafa hongeen jiru akka hin imalle dhorkamuu waan ibse hin qabu. Hongeen waggoota 40 keessatti isa hamaadha jedhame biyyoota Gaanfa Afrikaa hubeera. Itoophiyaa keessatti keessumaa bakkeewwan kibba-baha Oromiyaa akkasumas Naannoo Somaale kanneen hubaman keessaati. Dhaabbati Biyyoota Gamtoomanii (UN) Itoophiyaa keessa namoonni miiliyoona 20 caalan gargaarsa nyaataa akka barbaadan ibseera. Isaan keessaa harka 3/4ffatti kan dhihaatan daa'immaniifi dubartoota. Hongeedhuma kanaan horiin miiliyoona 3 ol ta'an du'uu dhaabbatichi kana dura ibsee ture. Sagantaan Nyaataa Addunyaa gabaasa baatii tokko dura baasen hanga Ebla darbeetti namootni miiliyoona 7.2 guutuu biyyaatti deeggarsa nyaataa barbaadu jedhe. Akka aangawoota naannoo Oromiyaatti, godinaalee Oromiyaa Gammoojjummaa qaban 10 keessatti namootni miiliyoona 3.7 ta'an miidhamanii deeggarsa barbaadu. Hidhattooti humnoota TPLF waliin michummaa tolfataniifi paarlaamaan Itoophiyaa lamaanuu tarree shororkeessummaa keessa galche garuu ''dubartootifi daa'imman guyyuu beelaan du'aa jiru'' jechuun ibse. Dhimma kana BBC'n qaama walabarraa waan mirkaneeffate hin qabu. Haa ta'u malee, kana dura gama Kibba Oromiyaa Godina Gujii Aanaa Sabbaa Boruutti sababa hongeetiin lubbuun namaa darbaa akka jiru jiraattonnii fi angaa'aan aanichaa BBC'tti himanii turan. Itti gaafatamaan Waajjira Buusaa Gonofaa Aanaa Sabbaa Boruu Obbo Mokonaa Hoxxeessaa akka jedhanitti, aanichatti namootni 12 sababa beelaatiin lubbuun isaanii darbeera. Namoota lubbuun isaanii darbe keessaa ammoo harki caalaan daa'imman akka tahanis himan. Roobi dhabamuun alatti, sochiin waraanaa godina isaanii keessa jiraachuun ammoo dhiyeessii deeggarsa namoomaa gufachiisuu himan. Dhaabbileen miti-mootummaa deeggarsa dhiyeessaa turan bahaniiru kan jedhan qondaalli kun, haalli jijjiiramee deeggarsi hin dhiyaatu taanaan ''beelli nama hedduu fixuuf deema'' jechuun yaaddoo isaanii himu. Lola Raashiyaafi Yukireenitti dhalateen walqabatee dhaabbileen deeggarsaa tumsa gahaa dhabne jechuun deeggarsa kana dura kennaan turan laaffisaniiru. Qondaalli Aanaa Sabbaa Boruu kana haa jedhan malee Hoogganaan Buusaa Gonofaa Oromiyaa Obbo Musxafaa Kadir kana hin fudhatani. Haati Sabbaa Boruutti osoo hoosiftuu duutee argamte ''dhugaadha garuu beelaan du'uuf ragaan hin jiru mana ishee miidhaan ture. Sababa du'a ishee qorachaa jirra'' jedhan. ''Ammatti haalli jiru sadarkaa beela jedhamee labsamurra hin geenye namootni sababa kanaan lubbuun isaanii darbes Oromiyaa keessa hin jiran'' jechuun BBC'f himan. ''Dhimmichi nu ilallata bara darbes hin dhoksine ammas hin dhoksinu. Rakkoo saba keenyaa hin dhoksinu. Gargaartonni akka nu cinaa dhaabbatan gaafanna.'' Sochii hidhattootaan walqabatee waraana gama Lixaafi Kibba Oromiyaa adeemaa tureen hawaasi guddoo midhameera. Mootummaan humnoota TPLF waliin waldhibdee jiru nagaan furuuf sochii eegaluus hidhattoota WBO badii garagaraan himataman irrratti garuu tarkaanfii akka itti fufuu kana dura ibsee ture.


Mootummaan Ertiraa 'dargaggoota tajaajila loltummaatii miliqan adamsaa' jira jedhame

Mootummaan Ertiraa dhimmoota ittiin qeeqamu keessaa tokko kan ta’eefi tajaajila waraana biyyaalessaa waliin walqabatee bakkeewwan biyyattii garagaraatti sakattaa adeemsisuu maddeen BBC’tti himan. Dhalattoonni Ertiraa Awurooppaafi Ameerikaa jiraatan BBC’tti akka himanitti gammoojjiiwwan keessatti sababa duula kanaan dargaggoonni humnoota nageenyaan adamsamaa jiru. Dargaggoonni adamsamaa jiran kanneen tajaajila looltummaa baqataniifi hin hirmaannedha. Himannaafi komii lammiilee Ertiraa Awurooppaafi Ameerikaa jiraatan kaasan gama aangawoota mootummaa Ertiraa biraa deebii argachuuf yaaliin BBC’n taasise hin milkoofne. Torban lamaan dura humnoonni nageenyaa biyyattii qe’eewwan tabboota Abbahaaniifi Di’oot jedhaman jalatti argaman sakatta'aa turuun himameera. Humnoonni nageenyaa hidhatan gandoota Ahuruur, Mi’eelaa, Addi- Qonphi, Addi-Finiih, akkasumas gandoota Heboo sakatta’aniiru. Gandoota kanatti kanneen waraana keessaa bahaniifi gara bakka leenjii waraanaa kennamu Saawwaatti deemuu dhabuuf dhokataniiru jedhan barbaadaa turani. Humnoonni nageenyaa kan barbaadan gaafa dhaban maatii manaa baasanii mana isaanii saamsuu dhalataan bakkichaa Norweey jiraatuufi Adihaanom jedhamu waan jiraattotarraa dhagahe BBC’tti himeera. ‘‘Loltoonni maqaa dargaggoota waraana keessaa kan bahaniifi gara Saawwaa deemuu diduun dhokatan bulchiinsa naannicharraa qabatanii dhufanii sakatta’aa, gaafa dhaban manicha waan saamsaniif daa’immaniifi haadholeen haala rakkisaa keessa jiru,’’ jechuun hime. Tajaajilli loltummaa biyyaalessaa Ertiraa yeroo dheeraaf adeemsifamaa ture daangaa yeroo hin qabu. Dabalataan, kaffaltii gahaas waan hin qabneef dargaggoonni eeyyama boqonnaa gaafachaa hojii humnaa hojjechaa maatii isaanii deeggaraafi maatii isaanii bulchuuf akka dirqaman namoonni tokko tokko himu. Haalli kuni bakkeewwan dhihoo sakattaan itti taasifame qofa osoo hin taane dargaggoota Ertiraa keessa jiran mara kan ilaallatudha. Tajaajila loltummaa biyyaalessaa sababoota lammileen biyyattii baqattummaan gara biyya biraatti akka baqatan taasisan keessaa tokko akka ta’e himama. Qe’eewwan Dan’aadagla gaarreen Baha Ertiraatti argamaniifi lafa magariisaa qabuuti dargaggoon dhufan maatii isaanii gargaaruuf of dhoksaa akka jiran himama. Dargaggoonni kunneen tajaajila loltummaa biyyaalessaa daangaa hin qabne jalaa baqachuuf gammoojjii qe’ee dhaloota isaaniitti argamutti baqatanii dhokatanii akka jiran Miilaan keessa kan jiraatu Abirahaam Mahaaranaa BBC’tti himeera. Tajaajilli loltummaa biyyaalessaa Ertiraa keessa erga labsamee eegalee dargaggoonni umriin isaanii gahe tajaajila kana hirmaachuun dirqama isaaniiti. Labsii kana booda barumsa isaanii kan xumuraniis ta’e adda kutan umriin isaanii waggaa 18 gaafa isaan guute leenjii ji’a jahaa hordofuufi tajaajila waggootaaf turu tajaajiluuf dirqama qabu. Itoophiyaafi Ertiraan sababa daangaan erga waraana gaggeessani jalqabee wagga waggaan dargaggeessi Ertiraa tajaajila kana seenu malee kan bahu hin jiru jedhu namoonni tokko tokko. Dhaabbileen mirga namoomaa Aminastii Intarnaashinaaliifi Humaan Raayitis Waach, tajaajilli loltummaa ji’a18 irraa dirqama daangaa hin qabnetti ce’e madda ijoo baqattummaafi sarbama mirga namoomaati jedhu. Barreessaan tajaajila loltummaa biyyaalessaa Ertiraa Dr Gaayim Kibra’aab akka jedhanitti, maqaa misooma biyyaan miseensonni tajaajila loltummaa daldala aangawoota olaanoof hojjechuuf dirqaman jiru. Kunneen dararaa hamaan ijibbaatanii biyya isaanii dhiisanii biyyoota ollaafi gara biyyoota Awuroppaatti baqachaa jiru. Yeroo tokko miseensi tajaajila biyyaalessaa baqatee daangaa yeroo ce’u argame ajajni qawween akka rukutamu jedhu bahee akka ture yaadatu. Waraana Kaaba Itoophiyaatti ka’eerratti waraanni Ertiraa mootummaa federaalaa deeggaruun hirmaachuu gabaasonni garagaraa ragaa bahaniiru. Kana hordofee TPLF nu weeraruufi sababa jedhuun ‘duula dirqamaa’ jedheen lammiileen Ertiraa hundi akka hirmaatan waamicha taasisaa jira jedhu Obbo Abirahaam Mahaaranaa. Duulli ammaas kaayyooma kanaaf yaadamuu akka hin oolle tilmaama isaanii kaa’u. Kunis lammiileen qe’ee isaaniirraa akka baqatan dirqa akka jiru ibsu. ‘‘Loltoonni gammoojjii Siyaahinaafi Aligadiin akkasumas kaan kana dura tikeenillee keessa hin seennetti bu’uun dargaggoota akka diinaa adamsaa jiru,’’ jechuun himu. Ummata kana dura fedha ofiin waamicha taasifameen daangaa isaa tikse dhamaasuun fudhatama hin qabu jechuun ibsu. Waraanni Ertiraa bakkeewwan kanatti buufate sakattaaf akka itti tolu daandiiwwan cufuufi bakkeewwan kellaatti sakattaan cimaa taasifamaa jiraachuu Obbo Abirahaam himu. Sakattaa adeemaa jiruun ataakiltii kan funaanuu dhibuufi bakka Dan’adaglaa jedhamutti dargaggoon lama dhukaasaan madaa’uu himu. Akka Adihaanom ibsanitti, tajaajilli loltummaa walakkeessa 1994 erga labsame as dargaggoonni Ertiraa maallaqa xiqqoon qofti isaaniif kennamaa waggoota 20’f tajaajilaa turaniiru. BBC’n kan dubbise namoonni kuni mootummaan Ertiraa gocha akkanaa akka dhaabu gaafatu.


Jimmatti bishaan miseensota maatii tokkoo namoota afur nyaate

Balaa lolaa Kamisa Hagayya 12 bara 2014 godina Jimmaa aanaa Maannaatti galgala naannoo sa’aa 1:00 irratti qaqqabeen namoonni afur lubbuu dhaban. "Maatii shan ta’anii manaa tokkoo bahanii namni afur lubbuun isaanii darbeera” jechuun Itti gaafatamaan Waajjira Komunikeeeshinii aanaa Maannaa BBCti himan. "Maatiin Abduraahmaan Abbaa Maccaa haadha warraa isaanii aadde Kadijjaa Kaddee waliin magaala Yabbuurraa gara ganda Haroo bakka addaa Busaasee jedhamtutti fira dubbisuuf ijoollee sadi qabatanii deemaa turan” jedhan Obbo Anwaar Abdoo. Yemmuu laga Kombaa jedhamu bira gahanis abbaan warraa (Obbo Abduraahmaan) mucaa isaanii tokko lagicha ceesisuun gara haadha warraafii ijoollee isaanii hafan lamatti deebi’uun mucaa isaanii tokko qabatanii lagicha ce’uu eegalan. Haa ta’u malee “lolaan dabalee dhufee abbaafii mucaa tokko yemmuu kuffisu haati immoo jara qabuuf mucaa tokko qabattee itti kufte. Akkasitti lubbuun daa’imman lamaafii haadhaaf abbaa darbee” jedhan Obbo Anwaar. Haala kanaan lubbuun miseensota maatii tokkoo namoota afur yeroo tokkoon yemmuu darbu daa’imni jalqaba ceete tokko lubbuun hafuu himaniiru. Lagichi laga xiqqaafii yeroo kaanis miilaan ce’amaa kan ture akka ta’e kan himan Obbo Anwaar, lolaan tasa dhufuun miseensota maatii kanaa nyaate lolaa sababa rooba tabba Saxxamma jedhamurra roobeen uumame ta’uus himan. "Taatee raajiidha! Bishaan namni kana dura miilaan keessa ce’aa ture akkamitti nama afur akka nyaatellee baay’ee nama dhiba" jedhan. Balaan kun erga qaqqabee booda jiraattootni naannoo reenfa miseensoota maatii kanaa barbaadaa turuu kan himan Obbo Abdoon, reenfi abbaa warraa Kamisuma yemmuu argamu kan haadha warraa fi ijoollee lamaanii immoo Jimaata ganama argamuu himaniiru. Balaan miseensota maatii tokkoo irratti qaqqabe kun hawaasa naannoo biratti gadda cimaa uumuusaas himaniiru. "Haalli hawaasni keessa jiru baay’ee rakkisaadha; gadda guddaatu namatti dhagahame. Namni nama haasofsiisullee hin jiru” kan jedhan Obbo Anwaar, reenfi miseensoota maatii kanaa gama poolisiin gara Hospitaala Jimmaatti ergamuu himaniiru.


Yaaddoo hidhamuu fi lolaan liqimfamuu: Rakkoo dachaa lammiilee Itoophiyaa Sudaan jiraatanii

Carraa hojii argachuufi baqattummaan Sudaan keessa kan jiraatan dhalattootni Itoophiyaa poolisiin Sudaan isaan hidhuun gadhiisuuf maallaqa biyyichaa 200,000- 300,000 akka isaan gaafatu himan. Habiib Kadir godina Jimmaa Aanaa Maannaatti dhalate. Erga gara Sudaan deemee gara waggoota sagalii guutaa jira. ‘’Lafa hojii keenyaa dhufanii nu qabu. Yoo birrii qabaatte kennitee baata. Isayyuu mana hidhaatii si baasanii gara Matamaatti fidanii si gatu,’’ jedha. Habiib hidhaa kana baqachuun amma bakka Shimaaliyaa jedhamtu dhokatee akka jiru hima. Koobaa, Shargiifi Soobaa bakkeewan jedhamnittis lammiileen Itoophiyaa hedduun hidhamanii akka jiran dubbata. ‘’Yeroo lama na qabanii jennan karaatti konkolaataa irraa utaaleen baqadhee bade.’’ Namni biraa BBC dubbise Milkeessaa Muummee ammoo mooraa baqattootaa UNHCR Gadaariif keessa akka jiraachaa jiru hime. Milkeessaan dhaabbatni baqattootaaf dhaabbatu UNHCR waraqaa eenyummeessaa dhaabbatichi isaaniif kenne mooraatii bahanii akka hojjetanii jiraatan akka isaaniif hin eeyyamne hime. Mooricha keessa hojiin akka hin jirre kan dubbatu Milkeessaan, gidduu kana ammoo kaampii isaanii keessa lolaan galuun rakkoo hamaaf saaxilamuu hima. "Carraa biyya sadaffaa nuuf kennaa hin jiran. Biyya irraa baqannee baaneerra. Gaafa UNHCR deemnee iyyannu ammoo himanni keessan madaala hin kaasu, biyya keessan keessa amma dimokiraasiin waan jiruuf deebi’aa galaa nuun jedhu,’’ jechuun BBCtti hime. Dhimma baqattoonni kaasan irratti UNHCR irraa deebii argachuuf yaallee hin milkoofne. Yeroo warana Kaaba Itoophiyaa keessa qofa lammiileen Itoophiyaa naannoo Tigiraay irraa qofa gara 60,000tti tilmaman Sudaanitti baqataniiru. Milkeessan dhaabbaticha irraa gargaarsa gahaa argataa akka hin jirre himee, baanee hojjechuuf gam-tokkoon eeyyama hin qabnu, gama biraan ammoo poolisiin qabee nu hidha jedhe. ‘’Kana dura gara sa’a lamaa kan tahu miillaan deemnee hojii humnaa hojjenna ture. Amma ammoo hin jiru. Gaafa arganne nyaanna, gaafa dhabnes ni dhiisna. Magaala ammoo galuu nuuf hin eeyyaman.’’ Dhalattootni Itoophiyaa Sudaan keessa turan hedduun faddaalotaan gara Liibiyaatti geeffamaa akka turanis BBCtti hime. Namootni baay’een Xaaliyaaniifi Faransaay galaniiru. Garuu namootni hedduun karaatti du’aniiru. ‘’Liibiyaa irraa ammoo Sudaan wayya. Birrii hin qabdu taanaan duutikee du’a saree taha. Fannifamtee garafamta.’’ Lammiileen Itoophiyaa miliyoonaan tilmamaman Sudaan keessa akka jiraatan himama. Biyyootni lameen dhiyeenya daangaa irratti erga wal dhabuu jalqabanii garuu lammiilee Itoophiyaa irra dhiibbaan gahaa turuu namootni BBC’n dubbise himaniiru. Habiib Kadir Abbaa Garoo gara biyyaatti deebi’uu akka barbaadu hima. Garuu maallaqa biyyichaa hanga 200,000 akka isaan barbaachisu dubbata. Lammileen Itoophiyaa Sudaan keessa rakkoo dachaa keessa jiran kunneen gargaarsa barbaachisu nuuf hin taasisne jechuun Imbaasii Itoophiyaa garas jiru komatu. Imbaasiin Itoophiyaa magaalaa Kaartum jiru homaa gargaarsa nuuf gochaa hin jiru jedhe kan jedhu Habiib, bilbila isaanii irra deddebinee bilbillus argachuu akka hin dandeenye hima. Tibbana OBN Dubbii himaa waajjira Ministera Dhimma Alaa Itoophiyaa wabeeffachuun akka gabaasetti, miseensonni hawaasa Itoophiyaa Sudaan jiraatan 18 dhalattoota Itoophiyaa naannoo Umduurramaan jiraatan bakka bu’uun Sudaanitti ambaasadara Itoophiyaa kan tahan, Ambaasaaddar Yiibalxaal Ayimiroo waliin rakkoolee isaan mudataa jiran irratti waliin dubbataniiru. Ambaasaaddar Yiibalxaal Ayimiroo Sudaanitti lammiileen Itoophiyaa, rakkoolee baay’eef saaxilamoo ta’uu himanii, Imbaasichi hamma ga’umsasaa aanga’oota mootummaa Sudaan waliin mari’achuun rakkoolee lammilee mudatan hambisuuf akka hojjetu himaniiru. Dabalataan lammiileen Itoophiyaa Sudaan jiraatan paaspoortii haaraa karaa ittiin argachuu danda’aniifi daddabarsa namoota seeraan alaa to’achuuf irratti waliin dubataniiru. Dabalataan lammiilee Sudaan keessaa jiraachuus ta’e gara biyyaatti deebi’uuf ga’umsa hin qabne deeggaruufi lammiilee daangaa Matammaafi Galabaatiin gara biyyaatti deebi’an irratti meeshaalee qaban irratti gatii olaanaa namoota gaafatan fooyyeessuuf waliin dubbachuutu himame. Sudaan erga waggoota sadii as raafama siyaasaa keessa jirti. Qaala’insi jireenyaa biyyattii keessatti hammaachuun lammiileen biyyattii mootummaa irratti akka fincila kaasan godheera.


Gibirri misooma hawaasummaa haaraa bahe jireenya qaalii ta'e ittuu mi'eessaa?

Dhiyeenyatti mootummaan Itoophiyaa bittaa boba’aa akka hin mi'oofneef maallaqaan baasuun ummanni akka hin hubamne tumsaa ture jala jalaan kaasuu eegaleera. Qaal’iinsi jireenyaa biyyattii %33 yeroo qaqqabe kanatti qaraxa mootummaan haaraa kaa'uuf jira. Qaraxi kuni 'Gibira Misooma Hawaasummaa' jedhamuun waamama. Qaraxni kun kanneen mi’a alaa galchaniirratti kaa’ama. Qaraxi kuni jireenya qaala'e ittuu hammeessaa? Hayyoonni dinagdee akka himanitti, mootummaan yeroo kamiyyuu caalaa barana qorumsa jajjabdu keessa jira. Waraannii Kaaba biyyattii keessatti dhiibbaa dinagdee uumuun isa ijoodha. Kana qofa miti, weerarri Covid fi dhiibbaa waraana Yukireen hordofee dhufe. Kana malees gatiin boba’aa qaala’uun dhiibbaa dabalataa uume. Kanarra kan ka’e ramaddii bajatarratti qorumsi mudateera. Bajanni waggaa baranaa birrii biliyoona 800'tti kan dhiyaatu yoo ta’u, kan bara darbee birrii biliyoona 100 oliin caala. Hanqinni baajataas haalaan guddateera. Akka mootummaan jedhutti yoo ta’e, hanqinni bajataa birrii biliyoona 200 hanga biliyoona 300 ta’a jedhame. Baajanni Itoophiyaa gargaarsarratti hirkaata. Biyyoonni kanaan dura gargaarsa kennaafi turan amma dhimma ofiitti goraniiru. Dhimma Itoophiyaa caala dubbii ijoon isaaniif waraana Yuukireen keessatti adeemaa jirudha. Biyyoonni gargaarsa kennan kaan isaanimmoo sababa waraana Kaaba biyyattiin walqabatuun mufataniiru. Ministirri Barnootaa Pirofeesar Biraanuu Naggaa akka himanitti manneen barnootaa sababii waraanaatiin diigaman ijaaruuf birrii biliyoona 80 barbaachisa. Yaadi mootummaa hanqina bajataa lammiilee biyyattiirraa funaanee guutuu ta’uu mala. Dinagdee biyyattii waraanni miidhe bayyanachiisuun garuu turtii waggootaan lakka’amu fudhata. Waraanni Kaaba biyyattiin bu’uuraalee misoomaa miidhaman suphuuf birrii biliyoona 500 barbaachisa jedhu ogeessi dinagdee Aabinnat Balaay. Naannolee Tigraayi, Amaaraa, Oromiyaa fi Beenishaangul Gumuuz walumatti kutaalee ''biyyatti gartokkee ta’u’’ waraanni miidhe. Obbo Aabinnat gorsaa dhimma taaksii, daldalaa fi inveestimentiiti. Isaan akk jedhanitti ummata miliyoonaa Itoophiyaa100 ol tareef mootummaan fedhii bu’uuraa guutuun itti cimuun waan ajaa’iba miti. Bajata Itoophiyaan ramaddu keessaa harki 60-70 tajaajila hawaasummaaf akka oolu eeruun. Qaraxni kun meeshaalee kallattiin biyya alaatii galfaman hundarra kaa’ame. Taatullee boba’aa fi xaa’oo waantota qaraxni haaraa kun ilaallatu keessatti hin tarreeffamne. Ogeessi faayinaansii Obbo Aabinnat adeemsi taaksii akkasii gamnummaan kan guutame jedhu. Sababni issa qaraxni xaa’oo fi boba’aa hammatu balaan isaa hawaasa bal’aa bira gaha jedhu. Dippiloomaatonni meeshaalee biyya alaarraa galchan garuu qaraxa kanarraa bilisa. Kunis Itoophiyaan walgaltee Veenaa waan mallatteessiteef ta’uu mala. Akka mootummaan jedhutti giddugaleessaan hanga biiliyoona 22 walitti qabuu danda’a. Tilmaama kanarra kan gahame hamma meeshaalee alaa galan hubannoo keessa galchuuni. Waggaa waggaan giddugaleessaan shaqaxi hanga dolaara biiliyoona 114 biyya seena. Galii meeshaa tokko tokkoo irraa qaraxi 3% yeroo shallagamu lakkoofsa kana fida. Qaraxi misooma hawaasummaa hammi qaraxa tilmaamameef 3%dha. Akka mootummaan ibsutti, kuni hamma gibira isa xiqqaadha. Obbo Abinnat hammi tilmaama qaraxa kanaa qaaliidhamoo miti kan jedhu tilmaamuuf rakkataniiru. ''Gosoota taaksii meeshaalee alaa galanirra ka’amuun yoo ilaalame xiqqaadha jedhamuu danda’a. ‘’Hamma bu’uuraalee misoomaa mancaa’aniifi hamma qarshii barbaachisu waliin yeroo walbira qabamu faallaan yaaduun danda’ama.’’ Qaraxi kuni karaa sadiin jireenya qaala’e ittuu akka hin hammeessine jechuunis ummatarratti kallattiin akka dhiibbaa hin uumne waan yaalame fakkaata. Tokkoffaa qaraxi kuni kan ka’ame kanneen alaa fidan irrattidha. Lammaffaa hammi qaraxaa kuni xiqqaate tolfame. Sadaffaa qaraxi kuni wantoota ijoo kanneen akka boba’aa, akkasumas xaa’oo fa’i irratti hin ka’amne. Ta’ullee Obbo Abinnat qaraxi daldalaarratti ka’ame fayyadamaa bira gahuun isaa hin oolu jedhu. Biyya waraanaan miidhamteefi deeggartoonni dhimma Yukireeniin ko’oomanitti, mootummaan kana murteessuu isaa dhiibbaa keessa jirurraa kan maddu ta’uu akka malu yaadu.


"Obboleessa koo Abiy Ahmad waliin rakkoo hin qabu"- Ilma Musevenii, Jeneraal Muhoozii

Ilma pirezidaantii Yugaandaafi qondaala waraanaa olaanaa biyyattii kan ta’an Jeneraal Muhoozii Kaayiruniigaabaa daawwannaaf daawwannaaf Itoophiyaa jira. Ajajaa humna waraanaa lafoo kan ta’an Jeneraal Muhoozii daawwannaa hojiitiif Finfinnee galuu isaa ministeerri dhimma alaa beeksiseera. Janaraalli Yugaandaa kun wayita Finfinnee gahutti Janaraal Daarektarri Tajaajila Odeeffannoofi Tika Biyyaalessaa Obbo Tamsageen Xurunaa simannaa taasisaniiruuf. Janaraalichaan alattis Deetaan Ministeera dhimma alaaa Yugaandaa Okeelloo Oriyeem fi aanga'oonni nageenyaafi waraanaa biroon waliin Finfinnee galaniiru. Sabaa himaaleen Yugaandaa akka jedhanitti Janaraalichi Finfinnee kan deemef hafeerraa ministira muummee Abiy Ahmad tasianiif hordofeeti. Jeneraal Muhooziin ministeera muummee Abiya Ahmad waliin wal arguuf akka jirus ibsamee jira. Qondaalli waraanaa Olaanan Yugaandaa kun fuula Tiwiitara isaa irratti wantoota falmisiisoo ta'an maxxansuudhan beekama. Abbaa isaa bakka bu'uun pirezidaantii Yugaandaa ta'a jedhamee eegamaa kan jiru gaheessi ganna 48 Jeneraal Muhoozin yeroo tokko, "soorma bahuufan jira" jedhee ture. Gama biroon ammoo mootummaan Itoophiyaa fi humnoonni TPL yeroo wal waraanaa turan TPLF deeggaruun fuula Tiwitaraa irratti barreessun namoota heddu falmisiisee ture. "Humni ittisaa Tigraay kaayyoo isin dhaabattaniif nan deeggara. Warri obboloota keenya Tigraay gudeedanii fi obboota keenya ajjeessan adabamuu qabu, "jechuun barreessee ture. Ergaa Tiwiitaraa kana hordofee mootummaan Yugaandaa, kuni yaada jeneraalichaati malee yaada mootummaa biyyattii akka hin taane ibsee ture. Oduu himaan ministeera ittisaa Yugaandaa kan ta'e Biriik Filiiks yaanni Jeneraal Muhozin Tiwiitara irratti barreesse uummata Yugaanda fi waraana biyyattii bakka hin bu'u jechuun BBC tti himee ture. Mootummaan Yugaandaa yaanni jeneraalichaa ijjannoo biyyattii miti jedhus, Jeneraal Muhoozin humnoota TPLF deeggaruun waanti Tiwiitara irratti barreesse ammayyuu jira. Jeneraal Muhoozin TPLF deeggaruun yeroo garaa garaatti haa barreessu malee yeroo immoo "obboleessa koo" ministeera muummee Abiy Ahmad waliin rakkoo homaa hin qabu jechuun barreessee ture. "Obboleessa koo Abiy Ahmad waliin rakkoo qabaadhee hin beeku. Inumaayyuu nan kabaja. Kanin barbaadu Itoophiyaan akka nagaa taatudha," jechuun suura ministeera Abiya Ahmad waliin Tiwiitara irratti maxxansee ture. Guyyaa tokko dura Jeneraal Muhoozin fuula Tiwiitaraa irratti ergaa barreessen: "Tasgabbiin Baha Afrikaa Itoophiyaa fi Yugaandaa irratti hundaa'a. Lagni Naayil biyyoota haadha Afrikaa ta'an kana lamaan irraa madda. Wal hubannoon gidduu keenya akka jiraatuf gara Itoophiyaa imaluufan jira!" Yeroo dhiyoo as Jenereraal Muhoozin abbaa isaa Museveenii bakka bu'uun hojii dippilomaasif gara biyyoota ollaatti imalaa jiru. Daangaa Yugaanda fi Ruwaandaa gidduu waggaa sadiif cufamee ture akka banamuuf hojii dippilomaasif gara Kiigalii imalee ture. Akkasumas, pirezidantii Keeniyaa Uhuruu Keeniyaataa bara aangoo isaa xumuraa jiruuf ergaa akka qaqqabsiisuuf Museeveeniitiin gara Keeniyaatti ergamee ture. Janaraalli siyaasa Yugaandaa keessatti dhiibbaa gudaa uumuun beekamu kun, biyyattii bakka bu'uudhaan gara biyyoota hollaatti imaluun isaafi guddina saffisan argachaa jiru ilaalcha keessa galchuudhaan, Pirezidaant Museeveeniin ilma isaanii aangoo isaaniif qopheessaa jiraachuu agarsiisa jechuun namoonni dubbachaa jiran hedduudha. Janaraalli umuriin isaa waggaa 48 ta'e kun Museeveeniifi haadha isaa bara 2016 ministeera barnootaa biyyattii ta'uun muudamte Jaanet Museevenii irraati. Bara 1974 keessa Taanzaaniyaa keessatti kan dhalate Muhooziin, Saayinsii Siyaasaa biyya Ingiliizitti baratee bara 1999 ammoo waraana biyyattiitti


UN deeggarsa atattamaa yoo argate malee Itoophiyaatti baqattoonni kuma 750 'kan nyaatan hinjiru' jedhe

Dhaabbanni Mootummoota Gamtomanii (UN) fi Eejansiin Mootummaa Itoophiyaa atattamaan deeggarsa yoo argatan malee baqattoonni kuma 750 ol kan nyaatan hin qaban jedhe. UN'tti Sagantaan Nyaata Addunyaa fi Tajaajilli Baqattootaa fi kanneen Baqaarraa Deebii’anii ibsa waloo baasaniin, atattamaan maallaqni kan hin argamne yoo ta’e, baatii Fulbaana dhufurraa kaasee baqattoonni biyyatti keessatti dahatanii jiran kan nyaatan hin qaban jedhan. Dhaabbileen kunneenis balaa hanqina nyaataa kanaatiin baqattoonni hir’ina nyaataa fi dandeettii dhukkuba dandamachuu akka dhaban taasifamu danda’u jechuun yaaddoo qabu ibse. ''Atattamaan deeggarsa maallaqaa yoo hin argannee torban keessatti namoonni kuma 750 waan nyaatan dhabu'' jechuun Itoophiyaatti bakka bu’aan Sagantaa Nyaata Addunyaa fi Daareektarri Kilaawuud Jiibiidaar dubbatan. Mootummaan Gamtoomee waggoota darban keessa hanga deeggarsa baqattootaaf kennaa ture hir’isuudhaaf dirqamuu ibsuma kanaan kaaseera. Bara 2015 keessaa baqattoota Itoophiyaatti argamaniif kennaa kan ture irraa dhibbantaa 16 akka hir’atu kan taasifame yoo ta’u, Sadaasa ALI bara 2013 irraa kaasee ammo dhibbantaa 40 akkasumas baatii tokkoon dura ammo hanga deeggarsa dhibbantaa 50'n hir’isuuf dirqameera. Hanga deeggarsaa baqattootaaf dhiyaachaa ture kan hir’atees dhiyeessiin nyaataa sadarkaa addunyaa waan hir’ateef, kufaatiin diinagdee waan mudateef, baasiin nyaataa fi annisaa dabaluusaa fi walitti bu’iinsi sababa jedhamaniiru. Eejansiiwwan Mootummoota Gamtoomanii fi Tajaajilli Baqattootaafi kanneen Baqannaa Deebi’aniis dhiibbaa hir’ini nyaataa kun baqattoota irraan gahe hubachuuf qorannoo gaggeessaniiru. Qorannoo kanaanis miseensonni maatii dhiyeessiin deeggarsaa jalaa hir’atee rakkinicha dandamachuuf jecha hanga nyaata sooratanii fi guyyaatti hamma sooratan hir'isuuf dirqamuu hubatameera. ''Fedhii bu’uuraa baqattootaa guutuuf hir’ina dooraala miliyoona 73 nu mudateera. ''Deeggarsi maallaqaa kun kan hin argamne yoo ta’e, baqattoonni osoo nageenyisaanii hin mirkanoofne gara qe’ee irraa baqataniitti deebi’uuf filachuuf dirqamu ta’a,'' jedhan Ki’aawud Jiibiidaar yoo akeekkachiisan. Sagantaan Nyaataa Addunyaa maallaqa deeggarsa kenniitoonni gaafatan kan argatu yoo ta’e gabaa naannichatti argamu irraa bituun nyaata akka qooduufi buqqaatonni fedhiin bu’uuraasaanii akka guutamu akkasumas gabaa naannichaa si’oomsuuf maallaqa callaa akka dabarsu beeksiseera.


Mootummaan Itoophiyaa gandoota 1200 ol hidhattoota harkaa baasuu hime

Naannoo Oromiyaa keessatti gandoota 1255 hidhattootaan to'atamanii turan harkatti deebifachuufi caasaalee mootummaa diigamanii turanis deebisee ijaaruu isaa mootummaa Itoophiyaa beeksise. Manni Maree Nageenyaa Biyyaalessaa Itoophiyaa ibsa Wiixata baaseen baatilee darban keessa tarkaanfiin nageenya buusuu fi sochii diinagdee saffisiisan ciccimoon fudhatameera jedhe. Naannoo Oromiyaa keessatti tarkaanfii hidhattoota Waraana Bilisummaa Oromoo mootummaan 'Shanee' jedhuun irratti fudhatameen hidhattoonni 3180 to'annoo jala oolfamuu hima ibsi kun. Hidhattoonni harka kennachuu hifatan lakkoofsi isaanii hin ibsamne ammoo ajjeefamaniiru jedha. Dabalataan miseensonni 'Abbaa-Torbee, Juuntaa fi Al-Shabaab' hedduun to'atamaniiru jedhe. Namoota to'annoo jala oolan waliin meeshaan waraanaa hedduun, rasaasni, konkolaatawwan akkasumas maallaqni guddaan qabamuu hime. Hidhattoota Waraana Bilisummaa Oromoo godinaalee Shawaa, Wallaggaa fi Gujii keessaa dhabamsiisuuf komaandipoostiin ijaaramuunis ibsamee jira. Gandoota 1739 to'annoo hidhattoota Waraana Bilisummaa Oromoo jala turani fi diigamanii turan keessaa 1255 to'annoo mootummaa jalatti deebi'uufi irra deebiin ijaaramuus himeera. Namoota kuma 250 ol qe'ee isaaniirraa buqqa'an keessaa, kuma 47 ol qe'ee isaaniitti deebi'aniiru jedhe. MM Abiy Ahimadiin kan durfamuufi hogganoota olaanoo qaamolee nageenyaa akka raayyaa ittisaa, poolisii federaalaa fi tikaa akkasumas aanga'oota olaanoo mootummaa kan of keessaa qabu manni marichaa, hojiilee ariitiin raawatamuu qabu jedhee amma dura kallattii kaa'ee qorachuu hime. Dabalataan magaalaa Finfinnee keessatti miseensonni "Shanee, Juntaa fi al-Shabaab 497 ol to'annoo jala oolfamaniiru" jedhe. Shakkamtoonni yakka qindaa'aa hogganaa turan 314 akkasumas hogganoonni manneen hojii mootummaa magaalattii fi mootummaa federaalaa 75 to'annoo jala oolfamuus hime. Naannoo Amaaraatti namootni kumaatamaan lakkaa'aman yakkaan shakkamanifi qaamolee nageenyaa ganuun hidhattootatti dabalaman tarkaanfii olaantummaa seeraa kabachiisuu fudhatamaa jiruun to'annoo jala ooluu hime. Rakkoolee gaaffii Uummata Qimaant waliin qal-qabatee akkasumas Godina Addaa Saba Oromoo keessatti uumamee furuuf mariin uummata hirmaachise godhamaa jira jedhe. Naannoo Kibbaatti nagaa fi tasgabbii uumuuf gaaffii gurmaa'insaa sabootni kaasan bifa sabatiinsa qabuun furmaata itti kennuuf hojjetamaa jira jedha ibsichi. Naannoo Somaaleetti haleellaa al-Shabaab raawwate qolachuuf tarkaanfii fudhatameen hidhattoonni garichaa 813 yoo ajjeefaman 79 booji'amaniiru jedhe. Naannoo Beenishaangul Gumuz keessatti hidhattoonni 1800 ol meeshaalee waraanaa hedduu waliin to'annoo jala oolfamuus himeera. Waraana naannoo Tigraay karaa nagaa xumuruuf mariin itti adeemamaa jiru hanga bu'aa buusuutti mootummaan itti fufuuf ejjennoo qabaachuu hime. Shororkeessitootaafi garee hidhattootaa sadarkaa yaaddoo hin taanerraan gahuu, uummata mariisisuu, qaamolee hidhatan hubachiisuu, dargaggoota hojii nagaa irratti hirmaachisuun hojiilee nagaa waaraa buusuu irratti akka xiyyeeffatamu manni marichaa kallattii kaa'eera.


Ministirri jallisii haaraa Masrii al-Siisiin muudan eenyudha?

Pirezidantiin Masrii Abdulfattaa al-Siisii gaaffii dhiyeessan hordofee paarlaamaan biyyattii muudama ministiroota haaraa raggaasiseera. Pirezidantichi Ministira Muummee biyyattii waliin mariyachuun Jimaata darbe paarlaamaan biyyattii yaa’ii ariifachiisaa akka taa’u gaafatani. Kanarraa ka’uun Kaabineen Ministiroota biyyattii yaa’ii taa’een ministiroota haaraa 13 paaarlamaa biyyattiif dhiyeessuun, muudamni isaanii Dilbata darbe mirkanaa’uun gabaafameera. Kaabinee biyyattii haaraa keessatti Ministira Jallisii dabalatee ministiroonni 13 haaraa kan biroo muudamaniiru. Ministirri Jallisii fi Bishaanii Masrii Mohammad Abdel Haatii, dhimma hidha Itoophiyaan laga Abbayyaarratti ijaartu hordofaa turan haaraan bakka buufamaniiru. Ministirri haaraa muudaman Haanii Seewilaam yoo ta’an,  damee jallisiirratti ganna dheeraaf muuxannoo hojii qabu. Ministirri Maallaqaa fi Dhimma Alaa biyyattii garuu hin geeddaramne. Pirezidant al-Siisiin miidiyaa hawaasummaarratti sababa ministiroota jijjiiruun barbaachiseef wayita ibsan ''biyya keessaafi alatti bu’aa biyya keenyaa eegsisuu, tajaajila lammiilee keenyaaf kennamu caalatti cimsuun dandeettii raawwii mootummaa jabessuuf,'' jedhan. Paarlaamaan Masrii hanga xumura ji’a Fulbaanaatti boqonnaarra turu yaa’ii ariifachiisaa Sambata darbe taa’ee muudama ministirootaa raggaasiseera. Masriin hidha Itoophiyaan annisaa elektiriikiirraa maddisiisuu eegalte waggootaaf mormaa jirti. Haaniin Seewilaam digirii jalqabaa bara 1991 Yunvarsiitii Zagzig jedhamurraa injiniringii bishaanii fi naannoorratti xiyyeeffatuun eebbifaman. Seewilaam Yunvarsiitii Ameerikaa Kaayirootti argamurraa bulchiinsa qabeenya bishaaniirratti pirofeesara ta’uun tajaajilaa turan. Seewilaam qabeenyaa fi anniisaa bishaanii, deeltaafi dhimmoota soorataan walqabataniirratti barsiisaa kan turan yoo ta’u, muuxannoo ganna 25 ol qabu. Miidiyaan mootummaa biyyattiitti hidhata qabu Al-Haraam akka jedhutti, dhimmi ijoo Ministiira Jallisiifi Bishaanii biyyattii eeggatu waldhabbii hidha Itoophiyaan laga Abbayyaarratti ijaartuun walqabata. Hidha Haaromsaa guutuufi bulchiinsa isaa ilaalchisee waggootaaf mariin gaggeeffamaa ture waliigalteerra otoo hin gahamiin hidhichi goolabamuutti dhyaateera. Biyyoonni sadan waliigalteerra ga’uu dadhabaniis, Itoophiyaan bara kana dabalatee waggoota sadiif hidha guddicha ijaaraa jirtu kanatti bishaan kuusuu beeksifteetti. Taarbayinoota 13 hidhichi keessatti hojjaachuuf yaadame keessaa isa lammaffaa Itoophiyaan hojii eegalchiiftetti. Ammatti hidhi Haaromsaa walumatti anniisaa 500MW ol maddisisuu eegaleera. Mariin biyyoota sadan gidduutti gaggeeffamaa ture addaan citus, Itoophiyaan mariin dhimma laga kanaarratti taa’amu akka itti-fufu gaafataa turte.


Osoo uummanni ‘uggura jala jiruu’ mariyachuu hin dandeenyu - TPLF

Osoo uummanni naannoo Tigraay rakkoo keessatti ‘uggura jala jiruu’ mariyachuun hin danda'amu jedhe Dubbi-himaan Adda Bilisa Baasaa Uummata Tigraay (TPLF) Obbo Getaachoo Raddaa. Ergaa fuula Tiwiitara isaarratti Sanbata baaseen, “Kun waan ta’u miti,” jedhe Obbo Getaachoon. Mootummaan Itoophiyaa ammoo dhuma Adoolessaa akka himetti, marii waraana Kaaba Itoophiyaa baatilee 20 lakkoofsise xumura itti gochuuf TPLF waliin yoomuu, eessattuu marii eegaluuf qophiidha jedheera. Gorsaan dhimma nageenyaa MM fi miseensi koree marii mootummaa Federaalaa kan ta'an Ambaasaaddar Reeduwaan Huseen, mariin godhamu haal-duree tokko malee akka eegalu ejjennoo mootummaa Itoophiyaa ta'uu barruu Tiwiitarii isaanii irratti barreessaniin himanii turan. “Akka ani ilaalutti, haal-dureen isaan kaa’an  harki keenya hidhamee, hawaasni keenya beela’aa dukkana keessa osoo jiruufi guutummaan uummatichi uggura jala wayita jirutti [sarkasii] kanatti akka makamnuufidha,” jedhe dubbi-himaan TPLF Obbo Getaachoon. Amma dura mootummaan Itoophiyaa marii nagaa TPLF waliin godhamuuf koree miseensota torba qabu ministira haajaa alaa fi MM Itti aanaa Obbo Dammaqe Makonnin dursan ijaaruu himee ture.  TPLF gama isaan akkanuma koree marii kan ijaaree yoo ta'u eenyummaa namoota koree kana keessa jiranii garuu ifa hin goone.  Haata'u malee, haal-dureewwan mariif hin dhiyaanne jechuun qabxiilee muraasa lafa kaa'ee qaba. Dursaan TPLF Dr Dabratsiyoon Gabramikaa'el torban dura ibsa TV Tigraay irrati kennaniin, dhimmi Lixa Tigraay humnoota Amaaraa harka jiru, mirgi riifarandamii gochuu uummata Tigraay, waraana Tigraay hiikkachiisuun akkasumas deeggarsi namoomaa danqaa malee akka dhaqqabu gochuun qabxiilee gonkuma mariif hin dhiyaannedha jedhanii turan. Mariin eegalamuun dura tajaajilawwan bu'uuraa akka komunikeeshinii fi ibsaa Tigraay irraa citee jiru deebi'uu akka qabus Dabratsiyoon gaafatanii ture. Dabalataan TPLF amma dura mariin godhamu mootummaa Keeniyaatiin durfamee Naayiroobiitti akka taa'amu fedha qabaachuus himeera. Mootummaan Itoophiyaa humnoota Tigraay waliin marii taasisu kan hogganu Gamtaa Afrikaa akka ta'u ejjannoo qabu ibseera.


'Miiltoowwan lama imalarratti galaanni na biraa nyaate yoomuu hin dagadhu'

Abdallaa Shaafii jedhama. Godina Jimmaa naannawaa Aggaarootti dhalate. ALI bara 1991’tti jireenya fooyya’aa barbaacha karaa seeraan alatiin karaa Jabuutii- achiin Yamaniin gara Saa’ud Arabiyaa akka deeme BBC’tti himeera. Ga’eessi ganna 40, Abdallaan turtii waggoota 14’tiin booda ammoo ijoollee lama horatee jireenya godaansaa irraa ALI bara 2004’tti gara biyyaatti deebi’e. Qabeenyi inni biyya hambaa taa’ee walitti qabate ergaa ture maatiinsaa waan jalaa fudhataniif waan ittiin jiraatu hanga dhabu akka gahee ture hima. Waggoota sadii as ammoo nyaata dafee gahu (fast food) qopheessuun daandii magaalaa Jimmaa irratti gurguruurratti bobba’eera. Jireenyi godaansaa hamaa ta’uu kan dubbatu Abdallaan, bu’aa ba’ii jireenya biyya hambaatti keessa darbe kaasuun hamma fedhe yoo rakkatan illeen dargaggoonni godaansa seeraan alaatiin deemuu akka hin qabne gorsa. Miiltoowwan isaa lama imala godaansa irratti biraa galaanaan nyaataman yaadachuun,''taatee yoomiyyuu hin daganne kan yeroo mara na aarsuu fi na gubu,'' jechuun ibsa. ''Hiriyootakoo lama na waliin turan osoo Yaman hin galiin galaana diimaatiin liqimfamanidha,” jedha miira gaddaatin. Isaaniis godina Jimmaa aanaa Geeraa fi Gaattiraa irraa akka turan kan kaasu Abdallaan, sababii dambalii galaanarraa hamaa ta’een lubbuu isaanii dhabuu dubbata. Balaa raafama galaana sana keessa bulanii bariituu naannoo sa’aatii afuriitti Yaman akka galan yaadata. Abdallaan dabalataan rakkoon humnaa ol ta’e faddaaloota seeraan alaatiin imaltoota irra gahuu fi beelaa fi dheebuun isaan mudate kaasuun hammeenya godaansa seeraan alaa hima.  Jiruun seeraan ala biyya hambaa jiraatamuu kan yaaddoo fi siqiqiidhaan guutame akka ta’e dubbata Abdallaan. Jiruun godaansaa baay’ee nuffisiisaafi hamaa ta’uu ibsa. Waggoottan 14’f hojiiwwan suphaa bishaanii, elektirikaa, mana saanduuchii fi ijaarsaarra hojjataa akka ture BBC’tti himeera. Heeyyama jireenyaa waan hin qabneef guyyaa tokko poolisiin wayita itti dhufetti attamii akka jalaa bahe akkasiin yaadata. ''Qabamee hidhamuurra jedheen cirracha hammaaree ijasaatti naqeen jalaa bahe. Haata’u malee, guyyaa sadiin booda qabamuun akkin itti dhaaname yoomuu waanan dagadhu miti,” jechuun BBC’tti hime.  Intala tokko achuma biyya Arabaa taa’ee barsiisuun eebbisiisee amma hojjechaa akka jirtu kan dubbatu Abdallaan, ijoollee lama fudhatee biyya Arabaatii gara Itoophiyaatti deebi’uu hima. Erga biyyatti deebi’ees, qabeenya inni walitti qabate maatiin jalaa fudhataniis isa dhisee jireenya haaraa eegale. Magaalaa Jimmaa jiraataa akka tureefi naannoodhuma qe’ee jiraatutti nyaata dafee gahu (fast food) kan akka saanduuchii, faxiiraa, saambusaa fi qiixxaa Turkii qopheessee gurguruun maatii isaa jiraachisaa jira. Waggoottan sadii as ammoo bakkaa bakkatti socho’uun magaalaa Jimmaa bakka Faranj Araadaa jedhamu daandii irratti nyaata dafee gahuu (fast food) qopheessuun fayyadamtootaaf dhiyeessaa jira. “Nyaatawwan kunneen hojjechuudhaaf guyyaa guyyaadhaan gabaa deemeen waantota barbaachisan mara bita. Achiin booda ammoo nan qopheessa. Mi’eessituu mataa koon fayyadama.’’ ‘‘Yeroo waaree booda sa’aatii 11 ta’utti waantota na barbaachisan mara qixeessee gaarii koorra kaa’een gara bakkan itti hojjedhu kanaa [daandii Faranj Araadaa] ga’a. Hanga naannoo galgala sa’aatii 2’tti tureen tajaajila kenna. ‘‘Halkan ergan gara manaatti galee ammoo meeshaaleen ittiin hojjechaa ture hunda walitti qabeen dhiqa. Yeroon waan nan geenyeef, altokko tokko osoon nyaatakoo hin nyaannen oola,” jedha Abdallaan yoo waa’ee olmaasaa dubbatu.   Yeroo ammaa maamiloota 200 ta’an akka qabu hima. Erga gara mana isaatti galee illee namoonni dhufanii bitatan akka jiran dubbata. Maamiltoonni Abdallaa nyaata qophaa’ee taa’e ykn ammoo achumatti haala barbaadaniin akka hojjetamuuf gaafachuun fayyadamu. Guyyaa tokkotti hanga nyaata dhibba tokkoo akka gurguruu kan dubbatu Abdallaan, waqxii gannaa kana yoo roobni cimaan roobe garuu maamiltoonni akka garaatti waan hin dhufneef takka takka gabaa gahaa akka hin argannee hima. Haa ta'u malee, yeroo sadaffaadhaaf mana kiraa keessaa ari’amuu fi ammas yeroo arfaffaadhaaf akeekkachiisni akka kennameef dubbata. Inni akka himutti, bakka hojii mijataa dhabuun kanneen rakkoo itti ta'an keessaati. Abdallaan nyaata kana yeroo godaansarra jiru bare. Biyya hambaatti mana saanduuchii keessatti waggoota lamaaf hojjechuu hima. Erga gara biyyaatti deebi’een booda yeroo laaqanaafi irbaata gidduu jirutti, sa’aatii namoonni itti bakka hojiitii gara manaatti deebi’aniifi barattoonni gara magaalaatti boqonnaaf ba’an waan ta’eef, nyaata salphaa ta’ee argachuu barbaadu jedha. Abdallaanis kanuma irraa ka’ee hojii tajaajila nyaataa kana akka eegale dubbata. “Ogummaa mi’eessituuwwan garaa garaa qopheessuu waanan qabuuf, waantota nyaata kanneen qopheessuuf na gargaaran mara ofii kootiin gabaa deemee bitee qopheessa. Maamiltoonnikoos baay’ee jaalatu,” jedha. Gara fuulduraatti hojii kana babal’isuudhaan gaarii dhiibamu kanaan osoo hin taane, konkolaataadhaan tajaajila manatti geessuu kennuuf karoora akka qabu BBC’tti himeera. Hamma fedhellee yoo rakkatan dargaggoonni karaa seeraan alaatiin akka hin godaanne cimsee dubbata. “Gaariin keessatti hojjedhu kana dhiibuun hamma nama baajaajii tokko dhiibuuti,” kan jedhu Abdallaan, harka namaa eeguun “du’anii akka du’a lammataa eeguuti,” jechuun ibsa. Kanaafis, dargaggeessi otoo hojii hin tuffatiin dhama’ee of jiraachisuu akka qabu itti dabaluun gorsa. Lammiileen Itoophiyaa baay’een ogummaa otoo hin qabaatiin waan asii deemaniif, erga waan baay’ee balleessaniin booda ogummaa akka baran kaasuun, kun ammoo miidhaa hin taaneef akka isaan saaxilu hima. “Yoo xiqqaate osoo biyyaa hin bahiin dura ogummaa waa tolchuu, suphuu, ijaaruu fi waan kana fakkaatan gonfachuu qabu,” jechuun gorsa.


Filannoo Keeniyaa 2022:                                    Namoota siyaasaa Itoophiyaa filannoo Keeniyaa taajjabaa jiran

Filannoo pirezidaantummaa Keeniyaatti adeemsifamaa jiru kanneen taajjabaa jiran keessaa namoonni siyaasaa Itoophiyaa buleeyyiinis ni jiru. Ministirri Muummee duraanii Itoophiyaa Haayilamaariyaam Dassaalany, Pirezidantii duraanii Itoophiyaa Mulaatuu Tashoomaafi Pirofeesar Mararaa Guddinaa warra filannoo Keeniyaa 2022 kana taajjabaa jiranidha. Lammiileen Keeniyaa guyyaa har'aa bulchaa waggootii shan dhufan isaan bulchu filachuutti jiru. Obbo Haaylamaariyaam jila taajjabdoota dhaabbata buufata isaa Afrikaa Kibbaa godhate Brenthurst Foundation hoogganu. Obbo Haaylamaariyaam miseensa gorsaa boordii dhaabbatichaatis. Jilli bulchaan duraanii mootummaa Itoophiyaa hoogganan miseensota 36 akka qabu dhaabbatichi ibsa baasen beeksiseera. Miseensota jila Obbo Haayilamaariyaam hoogganan keessaa weellisaan Yugaandaa siyaasa keessa hirmaatu Boobi Waayin ni argama. ''Yeroo dhihotti sirni dimookiraasii, bulchiinsi hirmaachisaa ta’e, akkasumas nagaafi tasgabbiin Afrikaa keessatti karaa dheeraa imale. Garuummoo ofirras deebi’e,’’ jechuun Obbo Haaylamaariyaam ibsan. Filannoon Keeniyaas kaayyoo Gamtaa Afrikaa 1963 waliin akka wal simus ibsan. Isaan ala Pirezidantiin duraanii Itoophiyaa Dr Mulaatuu Tashoomaa dursaa taajjabdoota Dhaabbata Tumsa Misoomaa Mootummoota Baha Afrikaa (IGAD) ta’un hirmaataa jiru. Dhaabbati kuni bulchiinsota Keeniyaa garagaraa kudhanitti siqanitti miseensota taajjaban bobbaaseera. Hoogganaan Paartii Kongirasii Federaalawaa Oromoo (KFO) Pirofeesar Mararaa Guddinaanillee kanneen taajjabaa jiran keessaati. Yeroo ammaa magaalaa Keeniyaa Mombaasaatti taajjabaa akka jiran BBC’tti himaniru Piroof Mararaan. Buufataalee filannoo heddutti namoonni sagalee kennuuf jecha halkan sa'aatii sagal irraa kaasee hiriiraa turan. Bakkeewwan buufata filannoo hedduttuu lammiileen sagalee isaanii kennuuf bahan hanga buufataaleen filannoo banamanitti hiriiranii osoo dhaabanii mul'ataniiru. Lammiilen sagalee erga kennanii booda naannoo buufata filannoo gadi dhiisanii akka gara manaatti galuun bu'aa filannoo akka eegan poolisiin biyyachii ummataaf waamicha dhiyeesseera. Pirezidantiin biyyattii Uhuruu Keeniyaataa filannoon sirnaan adeemaa jira jechuun dubbataniiru. Filannoo kana dura tureen waldhibdeen dhalatuun ni yaadatama.


Waliigalteen daangaa bulchiinsaa magaalaan Finfinneefi Godina Addaa Naannawaa Finfinnee irra gahan maal?

Bulchiinsi magaalaa Finfinneefi Godina Addaa Naannawaa Finfinnee daangaa bulchiinsaarratti waliigalteerra gahuu isaanii Kibxataa ibsaniiru. Bulchiinsi magaalaa Finfinnee ibsa baasen waliigaltee kana ''seena qabeessa'' jechuun himeera. Mootummaan federaalaa ibsa baasen kana dura daangaan bulchiinsaa waan hin turreef  danqaan uumamaa akka tureefi waliigalteen kuni furmaata akka ta’u ibse. Kana dura daangaan bulchiinsaa jiraachuu dhabuu isaatiin keessumaa hawaasi daangaarra jiraatu tajaajila argachuuf rakkachuu, akkasumas saamicha lafaaf saaxilamaa turuu ibsamaa ture. Bulchiinsi magaalichaa daangaa bulchiinsaa tolchuuf heera biyyaa, akkasumas bu’uura chaartara magaalaa Finfinneen dhimma itti bahamu ibse. Bulchiinsi Finfinnee ibsa isaatiin murtee kanaan bakkeewwan bulchiinsa Finfinnee jala jiran gara Godina Addaa jalatti akka seenu ta’eera, kan Oromiyaa jala turees gara Finfinnee akka seenan kan ta’e jira jedhe. Murtee kanaan bakkeewwan bulchiinsi Oromiyaa bulchaa ture, akkasumas Finfinnee bulchaa turan akkanumaan akka itti fufan waliigalteerra gahamuu ibsameera. Akka bulchiinsi magaalaa Finfinnee ibsetti, manneen waliinii [kondominiyeemii] bulchiinsi magaalichaa Oromiyaa keessa seenee ijaare keessaa kan gara Godina Addaa Finfinnee akka deebi'u ta’e jira. Akkasumas,  bakkeewwan Godina Addaa jala jiran gara Finfinnee jala akka seenan taasifamuu ibsameera. Akka ibsa bahetti, Koyyee Fayyee, Tulluu Diimtuu hamma tokko, akkasumas Jamoo lakkoofsa lama gara Godina Addaa Naannawa Finfinnee jala akka seenan taasifame. Gama kaaniin, kondominiyeemiin Qoxaarii jedhamuufi Naannoon Oromiyaa Labuutti ijraare, Furii Hannaa fi kondominiyeemii Oromiyaa dabalatee hamma laga qarsaa jiru daangaa bulchiinsa Finfinnee jala akka seenan taasifamuu ibsame. Waggaa sadii dura Bulchiinsi Magaalaa Finfinnee manneen jireenyaa waliinii magaalittii bakka garaagaraatti ijaarsisaa ture keessaa kan Koyyee Faccee abbootii carraaf dabarsee kannuuf akka jedhu himee jennaan hokkarri guddaan ka'ee ture. Ijaarsi manneen jireenyaa kun seeraan alaa Bulchiinsi magaalaa Finfinnee daangaa Oromiyaa keessatti lafa qonnaan-bulaa irratti ijaarame jechuunis mormiin dhalate. Boodarra mormiin hammaannaan mootummaan naannoo Oromiyaa hanga dhimmi daangaa fala argatuutti manneen waliinii kun akka hin raabsamne jechuun ibsa baase. Magaalaa Finfinneefi Godina Addaa Naannawa Finfinnee gidduu daangaan bulchiinsaa ifa ta’e jiraachuu dhabuu isaatiin jiraattonni badiif saaxilamuu ibse. Akka ijootti tajaajila mootummaa irraa argachuuf isaaniif malu argachuuf rakkachuu isaanii ibsame. Ijaarsi bu’uuraalee misoomaafi pirojektotaa harkifachuu, akkasumas maatin ijoollee isaanii mana barumsaa fagoo jiranitti erguuf dirqamuu himeera. ‘’Hunda caalaa garuu saamicha lafaafi hojiiwwan seeraa kaan to’achuun, olaantummaa seeraa kabachiisuufi itti gaafatamummaa mirkaneessuuf rakkisaa ta’ee tureera,’’ jechuun mootummaan federaalaa hime. ‘’Kanarra kan darbe rakkinichi rakkina siyaasaafis nu saaxileera,’’ jechuun ibsa ibsi bahe. Waliigalteen kuni misoomaafi guddina waloo kan kaayyeffate akka ta’e aangawonni ibsaniiru. Kana dura daangaa bulchiinsaa tolchuuf koreen hundaa’ee ture. Akka aangawoonni ibsanitti, koreewwan  kana dura hundaa’aa turan furmaata osoo hin fidin turaniiru. Yeroo dhihoo asitti garuu koreen mootummaa federaalaas hirmaachise sochii taasisaa turuu, akkasumas hawaasiifi aangawoonni gama lamaanii irratti mari’atu ibsi bahe ibsa. Akka bulchiinsi magaalaa Finfinnee ibsetti, dhimmi daangaa bulchiinsaa ka’u kuni waggoota torbaaf ilaalamaa ture. Paartiin IZEMA dhihoo dhimma kanarratti ibsa baasen daangaa bulchiinsaa kaa’uun gaarii ta’us ummata hirmaachisuun barbaachisaa akka ta’e ibse. Kanaan ala faayidaa isaarra miidhaan isaa akka cimu ibsa baaseen eereera. Dhimmi daangaa bulchiinsaa magaalaa Finfinneefi Godina Addaa Naannawaa Finfinnee waggoota dheeraaf dhimma waldhabsiisaa turedha. Waggoota muraasa dura Maastar Pilaaniin bulchiinsi ADWUI beeksise mormii ummataa cimaaf ka'umsa ta'eera. Bulchiinsi amma aangoorra jiru aangootti akka bahu mormiiwwan ka’umsa ta’aniifi boodarra akka hafu taasifame ta'un ni yaadatama.


Barattuu Yuunivarsiitii Wallaggaa: Harka tokkoon daa'ima, harka biraan qalama daree barnootaa keessatti

Daraartuu Tasfaayee jedhamti. Ogummaan ishee barsiistudha. Labata qartee boruuf qopheessiti. Amma immoo baruumsa Gannaatin digrii ishee waggaa lammaffaa Yuunivarsiitii Wallaggaatti barataa jirti. Yeroo dhiyoo as Daraartuun osoo mucaa ishee ji'a sadiifi torban lamaa kaasuutti baattee daree barnootaa keessa teessee qormaata fudhattuu suurri ishee miidiyaa hawaasaa gubbaatti mul'ate. Kanuma mirkaneeffachuuf BBCn Daraartuufi abbaa manaa ishee wajjin turtii taasiseera. Daraartuun magaalaa Finfinnee bulchiinsa Aqaaqii Qaalittiitti mana baruumsa mootummaatti barsiistuu barnoota Ispoortiiti. Abbaan manaa ishee Sanyii Raggaasaas akkuma ishee barsiisadha. Sanyiinis magaalumaa Finfinnee mana-baruumsa Koyyee Facceetti baruumsa Ogummaa Fakkii barsiisa. Daraartuun Walaggala Bahaa aanaa Guutoo Guddaa irraa, Sanyiinis achuma Wallaga Bahaa aanaa Nuunnuu Qumbaa irraa biddeenni walitti fidee gaa'ela dhabbatanii erga manaa bahanii reefuu waggaa tokko ta'a. Gaa'ela dhaabbatanii waggaa isaatti mucaa ilmaa godhatan. Ilma isaanii ammoo    Naatol jedhanii itti moggaasan. Naatol Sanyii! Akka carraa ta'ee isaan lachuu baruumsa Gannaa barachuuf Yuunivarsiitii wallaggaa jiru. Daraartuun erga deessee reefuu ji'a sadii fi torban lama. Ofiifuu ulmaa ciiftee osoo dugda hin jabeeffatiin akkamitti mucaa baattee daree keessa teessee barachuuf dirqamte? Sanyiin akka jedhutti, isaan lachuu akka carraa ta'ee si'a tokkotti baruumsa Gannaa barataa jiru waan ta'eef haati warraa isaa Daraartuun mucaa ji'a sadiifi torban lamaa baattee daree barnootaa keessa taa'uuf dirqamte. Isaan lachuu mooraa Yuunivarsiitiin ala mana kireeffatanii jiraataa jiru. "Yeroo Finfinnee irraa gara Naqamtee deemnu, hanga baruumsa xumurrutti obboleettiin koo akka mucaa nuuf qabduuf ture. Sababa rakkoo nageenyaatiif isheen ammoo Nuunnuu Qumbaa irraa gara Naqamtee dhufuu hin dandeenye," jedha Sanyiin. Akka Daraartuun jettutti baruumsi Gannaa kun ji'a tokkoof kan turuudha. "Ji'a tokkoof jedhee baruumsa koo waggaa tokko boodatti hin hafu jedheen dhufe," jetti. Mooraa Yuunivarsiitii keessatti Daraartuufi Sanyiin yeroo tokkotti daree garaa garaatti waan barataniif inni mucaa harkaa fuudhee gargaaruu hin danda'u. "Yeroo manatti gallu waluma harkaa fuunee baanna jedha," Sanyiin. Yuunivarsiitin Wallaggaa wiirtuu kunuunsa daa'immanii (Day Care) hundeessee tajaajila erga eegalee bubbuleera. Wiirtuu kana keessatti hojjattootaafi barsiisota Yuunivarsiitichaa dubartoota ta'aniifi ijoollee ji'a jahaa hanga waggaa sadii ta'an qabaniif iddoo itti kunuunsi laatamu akka ta'e dubbatu Yuunivarsiitii Wallaggaatti barsiistuu Lingustikiifi Gaazexeessummaa kan ta'an Aliimaa Jibriil (PhD). Dr. Aliimaan BBCtti akka himanitti, Daraartuun mucaa qabattee daree keessa teessee qormaata akka fudhataa jirtu akkuma dhagahaniin waamanii yeroo daree seentu hundumaa mucaa ishee wiirtuu kunuunsa daa'immanii keessatti akka kunuunsi godhamuuf gaafatan. Daraartuunis afeerraa Dr. Aliimaan godhaniif kanatti gammaddus, "mucaan koo reefuu ji'a sadii waan ta'eef 'xuuxxoo' hin barre" jetti. Wiirtuun kunuunsa daa'immanii Yuunivarsiitii Wallaggaa hojjattootaafi barsiisota qofaaf kan hundaa'e ta'us, Daraartuudhaaf bifa adda ta'een akka ilaalamu yaadameeti jedhu Dr. Aliiman. Daraartuun akka jettitti, keessumaa yeroo qormaata qoramtu mucaan ishee akka ishee rakkisu himti. "Yeroon qormaata qoramu barsiisotuma qormaata nu qoruu dhufan fa'atu na gargaara," jetti. Daraartuufi abbaa manaa ishee barnoota Gannaa xumuruuf ji'a tokkotu isaan hafa. Ji'a tokko hafte cichitee xumuruun gaafa gara Finfinneetti deebitu nama ishee gargaaru hojjattuu barbaaddattee fudhattee akka deebitu dubbatti. Daa'ima dahanii guddisaa barachuun waan Daraartuu qofa mudate miti. Kun hiree dubartoota hedduu mudatuudha. Jaalalli daa'imaafi barumsaa yookaan garaatti, yookaan harkatti baatanii akka baratan kan dirqisiise danuuti jiru. Itoophiyaa keessatti waqtii qormaata biyyaalessaa dubartoonni har'a dahanii haruma olmaa ciisaa osoo jiranii qoraman yeroo gara garaatti BBC gabaasaa tureera.


Daandii Dasee irraa gara Finfinnee geessurratti maaltu mudate?

Imaltoonni Godinaalee Walloo Kaabaa, Kibbaa fi Waag-Gimraa irraa gara Magaalaa Finfinneetti imalanii fi konkoolaachiftoonni torbanoota muraasaa asi daandiirratti danqamuu dubbatu. Imaltoonni fi konkolaachiftoonni BBC Amaariffaan dubbise akka jedhaniitti, erga daandii dheeraa imaluun keellaa sakkata’insaa Oromiyaa- Shawaa Kaabaa keessatti argamu qaqabaniin booda qaamoolee nageenyaatiin danqamu. Konkolaattoonnis imaltoota waliin dhufan qabatanii bakka dhufanitti deebii’uuf dirqamu dubbatu. ‘‘Sababii wayita gaaffannuutti deebiin nuuf kennamu kan gargaraati’’ jedhu. Sababii kanaatinis namoonni hedduun qormaanni hojii, beelamni wallaansaa fi kkf jala darbu kaasu jedha. Sakkatta’insi cimaan baatiiwwanii dura eegalee garuu tibbana itti cimuunsaa himame kanaan mormuunis Magaalaa Dabra Birihaaniitti daandiin cufamee ooluu aanga’oonni naannichaa BBCtti himan. Mootummaan federaalaa garuu erga sanadiiwwan argame booda qaamuma  to'annoo nageenyaa cimaa taasifamuutiin kan walqabate akka ta'e hima. Ittaanaa Ittigaafatamaan Qajeelcha Nageenyaafi Tasgabbii Godina Shawaa Kaabaa Salamoon Altaayyee, keellaawwan Shanoo, Laga Xaafoo fi Alaltuu keessatti argaman irratti humnootiin nageenyaa waraqaa eenyummaa ilaaluun ‘‘namni haaraan’’ ni gala jedhamuun imaltoota rakkinaaf saaxilaa turan jechuutu gabaafame. Dhimma kaans qaama dhimmisaa ilaalatuutti gabaasa taasisuun naannoleen lamaan akkasumas godinaaleen ollaa waliin dubbachuun furuuf yaaliin taasifamulleen osoo furmaata hin argatiin tureera jedhan. ‘‘Guyyaa tokko nagaa ta’e yoo jedhame, guyyaa biraa yoo raawwatamu argama. Guyyaatti hanga atobisii sadii karaa yeroon itti deebii’an jira. Guyyoota darbaniitti ammo itt cimeera.’’ Haata’u malee erga naannooleen Amaaraa fi Oromiyaa qaama Federaalaa dhimmisaa ilaallatu waliin mari’atanii booda dheengadda halkan sa’aatii 12 irraa kaasee daandii saaqamu ittaanaa itti gaafatamaan kun dubbatan. Imaltoonni waraqaa Finfinnee hin qabne hin darban jedhamuufi konkolaachiftoonnis badii malee akka adabaman akkasumas kan ‘maaliif?’ jechuun ija jabaate gaafate reebichi akka irra gahu iyyanni isaan bira gahuu himu. Qondaalli kun kanaafis humnootii addaa naannoo Oromiyaafi milishotaa naannichaa haa himatan malee Mootummaan federaalaa garuu to’annoo keellaa gubbaatti taasifamu kanaaf deebii qaba. Deetaan Ministira Tajaajila Komunikeshinii Motummaa Federaalaa Salaamaawiiti Kaasaa, dhimma kanarratti deebii kennaniin, naannoo Amaaraa humnootii TPLFn to’atamanii turan keessaa meeshaalee waraqaa eenyummaa hojjachuuf tajaajilan dabalatee sanadiwwan adda addaa to’atamuu kaasun, dhimmichi to’annoo nageenya cimaan kan wal qabatu ta’u dubbatan. Adeemsa irratti fooyya’insa gochuun akka barbaachisuufi caasaalee nageenyaafi tikaas qulleessuun akka barbaachisu Salaamaawiiti kaasaniiru. Dhimmicha irratti Ittaanaa Komishinaraa fi Ittigaafatamaa Komunikeshinii Poolisii Oromiyaa akkasumas bulchaa Aanaa Shanoo Qombiibiiti fi aanga’aa komunikeshinii dubbisuuf yaaliin BBCn taasisee hin milkoofne.  Dargaggoo Baakaal Taamiruu torban darbe keessa dorgommii Shaamipiyoonaa Naannoolee Itoophiyaa irratti hirmaachuuf Dasee ka’uun gara Hawaasaatti imalaa ture. Haata’u malee imalarratti Sandaafaa fi keellaawwan isa darbee jiran irratti waraqaa eenyummaa gaafataa akka turan kaasuun, ‘‘Sandaafaa erga geenyee ammo waraqaa eenyummaa naannoo biraa qabachuuu yoo argan nu buusan,’’ jedha. ‘‘Gara dorgommichaa deemaa kan turre lakkoofsaan gara 25 taana turre. Daraggoonni hin darban nuun jedhan.’’ Akkasumas namoonni umurii garaa garaa garuu kan waraqaa eenyummaa naannoo Amaaraa qaban ilaaluun akka buusan dubbata. Boodarra bilbilaan erga gara Federeshinii kubbaa miilaatti bilbilameen booda turtii sa’aatii afuriin booda akka darbarfaman hima. Yeroo sanattis deebii miseensoota nageenyaan kennameef, sababii ‘‘humnootiin Tigraay naannoo Amaaraa Dasee seenanii turaniifi Qobboos buqqaatoonni hedduun waan jiraniif waraqaa eenyummaa Amaaraa jedhu hojjachiifachuun Finfinnee akka hin galleef to’achuuf’’ akka ta’e itti himamu kaasa. Konkolaachisaan BBCn dubbise fi Finfinnee waajiira mootummaa tokko keessa akka hojjatu hime Mohaammad Sayid, baatii tokko dura wayita hojiif bakka dhaqe Dasee irraa deebii’uutti irra caalaa konkolaataa ummataafi miinii baasiwwan irratti akka xiyyeefatamu taajjabuu dubbata. Innis bakka keellaatti dargaggoo qormaata hojiitiif Finfinnee dhufaa ture tokko hayyama humnoota nageenyaatiin fedhee fidu hima. Namoonni waraqaa eenyummaa Finfinnee qabatan ammoo rakkoo tokko malee yoo darban argus himeera. Bulchaan Dhaabbata Atobisiiwwan ummataa tokko kan ta’an Obbo Kuraabaachoo Taaddasaa gama isaanitiin, erga baatii tokkoon asi konkolaataawwan yeroo garaa garaatti sa’aatii dheeraaf daandii irra akka dhaabbatanii fi daandii guyyaa tokkotti galu qaban Dabra Birihaan irra buluuf dirqamu dubbatu. Kanaanis imaltoonni baasii hin barbaachifneef saaxiluun alatti dhaabbatichas kisaaraaf saaxileera jedhan. Sababii kanaatinis namoonni dhimma garaa garaatiif manasaanitii bahan rakkinaaf saaxilamu kaasu. Haata’u malee haala amma biyyattiin keessatti argamtuun walqabatee daandiichi hordoffiifi to’annoo akka barbaachidu akka amanan kan ibsan Ittaanaan Itti gaafatamaa Qajeelcha nageenyaafi Tasgabbii Shawaa Kaabaa, ta’us adeemsichi haala mirga socha’u lammiilee hin sarbineen ta’u akka qabu dubbatan. * Namoonni yaadasaanii kennan nagenyasaaniif jecha maqaansaanii geedarameera.


Kalaqa Elbeetel Taayyuu: Teknoloojii kaansarii harmaa wal'aanuuf gargaaru

Kaansariin harmaa gosa kaansarii akka Itoophiyaatti sadarkaa tokkoffaatti du’aatii haadhootiif sababa ta’udha. Barsiistuu fi qorattuun Baawoomeedikaal injinaringii, Yunivarsiitii Jimmaa, Elbeetel Taayyuu ammoo teeknoolojii yaala kaansarii harmaaf oolu kalaqxe. Kalaqa ishee kanaanis qorattoota sadii badhaasa Toores Goodaal bara 2022 mo’atan keessaa tokko ta'uu BBC’tti himte. Wallaansi kaansarii harmaa karaa qorannaa baayoopsii (biopsy test) jedhamutiin bakka qaama kaansariidhaan hubame irraa saamuda fudhachuun eegala. Saamudichi erga maayikrooskoppiidhaan ilaalameen booda, caasaa seelii kaansarii qabaachuun mala maayikrooskoppii (visual inspection)  jedhamuun adda baafama. Malli qorannoo kunis dhaabbilee wallaansaa muraasa qofa keessatti akka kennamu dubbatti Elbeetel. “Hundaa’ol malli kun dandeettii hakimoota buleeyyii muuxannoo  qaban irratti kan hundaa’udha. Haala bal’ina dhibee kaansarii harmaatiin wal bira qabamee yoo ilaalamu ammoo, baay’inni hakimoota wallansa kana kennanii daran muraasa waan ta’aniif wal hin gahan. ''Inni biraan, kaansariidhumtii harmaayyuu gosa gara garaa waan qabuuf sadarkaan isaa hojjetamuu qaba'' jetti. Hanqinawwan gama qorannoo kaansarii harmaatiin jiru furuuf, sirna dandeettii nam-tolchee (AI) tti dhimma bahama. Ammattis gosoota kaansarii harmaa saddet irratti xiyyeeffachuun, onlaayinii fi giddu gala wallaansaa biyya keessa jiru irraa suurota dijitaalaa maayikrooskoppii walitti qabuun, sirna daandeettii nam-tolcheetiin odeeffannoo funaanaman barsiisuu dubbatti Elbeetel. Akka isheen jettitti, siistamni kuni suura dijitaalaa tokko yommuu argatu ofuma isaatiin gosa kaansarii harmaa kam akka ta’e adda baasuun qoqqooda. "Kalaqni kun yeroo hakimoonni qorannaa kaansarii harmaa taasisan akka murtoosaanii gabbisuuttii ta’ee gargaaruu danda’a.” \n \n“Amaloonni gosoota kaansarii harmaa garagaraa altokko tokko amaloota walfakkaataan waan qabaniif haalli walxaxaa ta’e yeroo uumamutti, murtoo waloo hakimoonni fudhatantu barbaachisa. Kun ammoo yeroon qorannaa dhukkubichaa akka dheeratu taasisuun dhukkubsataan akka hin yaalamneef danqaa ta'a," jechuun mala barameen gosa kaansarii harmaa adda baasuun rakkisaa ta’uu himti qorattuun kun.  \n\nKalaqa kana keessattis gorsaa ishee Dr. Gizee’addis dabalatee gareen hayyoota baawoomeedikaal injinariingii fi paatooljistootaa afur ta’an akka argaman BBC’tti kan himte Elbeetel, gara fuulduraatti omisha kana gabaatti dhiyeessitee rakkoo dubartoota sababa kaansarii harmaatin rakkatanii furuu barbaaddi. Qorannaan mala barameen kaansarii harmaatiif taasifamu, adeemsa dheeraa fudhachuu irraa kan ka'e rakkoo kana hiikuuf yeroo digirii lammaffaa barachaa turtetti teeknoolojii qorannoo kaansarii harmaa fooyyessuu irratti xiyyeeffachuun qorannoo geggeessuu akka eegalte dubbatti. Kalaqni kun duraan waraqaa eebbaa digirii lammaffaa isheetiif bara 2020 hojjetamuu kan dubbattu Elbeetel, yeroo sana hanga sadarkaa yaalirra gahee ture. Dorgommii Grand Challenge Ethiopia irrattis bara 2021 tti sadarakaa ol-guddisuu jedhuun dorgomuudhan deeggarsa maallaqaa miliyoona tokkoo argachuu kan dubbattu qorattuun kun, amma deeggarsa maallaqaa argatte fayyadamuun kalaqa ishee sadarkaa agarsiisa duraan geessee jirti. Waldhaansa kaansarii harmaaf qofa osoo hin taane kaansarii gadameessafis akka ta'utti hojjachuudhaf yaalaa akka jirtu dubbatti. “Akka hangafatti, odeeffannoo walitti qabuun baay’ee rakkisaa ture. Siistama dandeettii namtolchee (AI) gabbisuuf siistama keenya barsiisuun waan nurra tureef, ragaa baay'ee galchuu qabna; odeeffannoo sana ammoo onlaayiniis ta’ee biyya kessaa walitti qabuun rakkisa ture,” jechuun haala rakkisaa keessa dabarte dubbatti Elbeetel. “Qorannoo rakkoo hawaasaa hiikanii fi dinagdee biyyaa utuban deeggaruun ergaa keenya guddaadha, kalaqni akkanaas deeggaramuu qaba," jedhan pirezidaantiin Yunivarsiitii Jimmaa Dr. Jamaal Abbaafiixaa. Itti dabaluunnis,  “Akkuma biyyaattuu hojiin kalaqaa xiyyeeffannoo barbaachisa ta’e argateera hin jennu, garuu ammoo yaadawwan hedduu barattoonni, barsiisonnii fi hayyooni keenya baasan deeggaruu irratti hamma humna keenyaa gochaa jirra,” jedhaniiru Dr. Jamaal. Inistiituutiin qorannoo Armaawor Haansan  waggaa waggaadhaan namoota qorannoo fayyaa irratti geggeessan dorgomisuun dhumarratti namoota sadii filachuun badhaasa. Elbeetel akka jettutti dorgommii kalaqaa dhaabbatichi baase irratti hirmaachun   badhaasa kisitaal jedhamu, qarshii kuma digdama, meedaaliyaa warqee akkasumas waraqaa ragaa fudhachuu dandeesse. Badhaasni maqaa daarektara duraanii dhaabbatichaa, lammii Noorweey, Tooree Goodaaliin kan moggaafame kun Embaasii Noorweeyiin qindaa’a. Qorannooleen badhaafaman kunneenis dhukkuba sukkaaraa, kaansarii harmaa fi hamma qorichummaa biqiloota biyya keessaa irratti kan taasifamedha. Beekamtii fi badhaasa inistiituutiin qorannoo Armaawor Haansan Waxabajjii 9, 2022 kenne irrattis, hayyoota yunivarsiitii Jimmaa lamaan dorgomicha mo’usaaniitti yunivarsiittichi baay’ee boonuu dubatan Dr. Jamaal.


Waraanni Ameerikaa jiddugala Somaaliyaatti al-Shabaab irratti haleellaa raawwate

Waraanni Ameerikaa hidhattoota al-Shabaab irratti haleellaa qilleensaa raawwachuu isaa miidiyaaleen mootummaa Somaaliyaa gabaasan. Miidiyaaleen akka jedhaniitti haleellichi kan raawwatame gaaffii mootummaan Somaaliyaa dhiheesse hordofeeti. Haleellaan qilleensichaa raawwatamu isaa ilaalchisee garuu Ameeriikaafi izziin waraana Afriikaa yaada hin kennine. Qondaaltoonni Ameerikaa haleellaawwan baatii Waxabajjiifi Hagayya keessa raawwatan lamaan loltoota garee hidhattoota jahaadistootaa torba ajjeesuu dubbachuun ni yaadatama. Baatiiwwan muraasaan asi haleellaan mootummaa irratti xiyyeeffatan raawwatu kan dabale yoo ta’u, dhiheenya kanas garichi daangaa qaxxaamuruun Itoophiyaa keessatti haleellaa tasaa raawwateera. Ameerikaan kanaan duras yeroo garaa garaatti garee al-Shabaab kanarratti dirooniidhaan haleellaa raawwataa turte. Keessattuu haleellaawwan dureewwan garichaa irratti xiyyeeffachuun raawwatteen hoggantoota olaanoo dabalatee miseensota garichaa hedduu ajeesuun ishee gabaafamuun ni yaadatama. Adooleessa keessa haleellaa gareen hidhattoota al-Shabaab kunneen daangaa Itoophiyaa qaxxaamuruun magaaloota daangaarratti argaman irratti raawwatee hordofee waraanni cimaan gaggeffamee ture. Gareen al-Qaa’idaa waliin hidhata qaba jedhamu kunis haleellaa kan raawwatee bulchiinsa Itoophiyaa kan gama Somaaliyaadha wal daangeessitu Yoodiif Atoo irratti ture. Humnootiin Addaa Naannoo Somaalee daangaa Somaaliyaa irra turan jedhaman waliin wal waraansa cimaa gaggeeffameen gama lamaaniinuu miidhaan qaqqabuu jiraattonni naannichaafi aangawoonni dubbatanii turan. Pirezidantiin Naannoo Somaalee Obbo Musxafee Umar, haleellaa gareen hidhattootaa kunneen bananii turan humnootiin nageenyaa Itoophiyaa qolachuun deebisuu BBCtti himaniiru. Mootummaan Itoophiyaas ibsa torban darbe keessa baaseen, miseensonni garee al-Shabaab 800 ol ajjeefamuufi baay'ee booji’amu ibseera. Kanaan duras Raayyaan Ittisa biyyaa Itoophiyaa tarkaanfii garicha irratti fudhateen nama Ameerikaadhaa cimsamee barbaadamu dabalatee hoggantoota al-Shabaab olaanoo sadii ajjeefamu beeksiseera. Gama kaaniin hoogganaan duraanii Alshabaab Muuktaar Rooboowu kaabinee Somaaliyaa haaraa hundeeffame keessatti Ministira Dhimmoota Amantaa Somaaliyaa ta’un kan muudaman torban darbe keessa ture. Muudamni isaanii kunis ilaalacha finxaalesummaa Alshabaab ittisuuf yaalii taasifame akka ta’etti ilaalamaa jira.


Tajaajila 'Telebirr' nama siimkaardii qabu maraaf qabsiisa malee maallaqa liqeessu

Baatilee 14 dura Itiyoo-telekoomiin tajaajila kan eegale sirni moobaayiliin maallaqa daddabarsu 'Telebirr' Jimaata darbe tajaajiloota haaraa liqiifi qusannoo ifa godhee jira. Tajaajiloonni liqiifi qusannoo kun kutaa hawaasaa dhibbeentaa 60 ta'u sirna faayinaansii keessa hin seennee bira gahuuf eegalame jedhan hoggantuu olaantuun Itiyoo-telekoom Aadde Fireehiwoot Taammiruu BBCtti yoo dubbatan. Tajaajiloonni haaraan moggaasa 'Malaa', 'Indakiisee' fi 'Sanduuq' jedhamuun ifa godhaman, maamiltoonni maallaqa akka qusatan, yoo fedhanis akka liqeeffatan gargaara. 'Telebirr' amma dura deeggarsa gatii boba'aa, kafaltii gibiraa, daddabarsa maallaqaa, bittaa fi gurgurtaa akkasumas biyyoota alaarraa maallaqa ergamu fudhachuuf oolaa ture. Aadde Fireehiwoot sababa 'Telebirr' tajaajilawwan haaraa kunneen eegaluuf waggaa tokkoo ol ture yoo ibsan, "hayyamni nuuf kenname kana hin dabalatu ture" jedhu. "Kanaaf tajaajiloota kaan eegallee hanga Baankiin Biyyaalessaa nuuf hayyamuutti turre" jedhan. Tajaajiloonni liqiifi qusannoo 'Telebirr' haaraa eegale maamiloonni qabsiisa tokko malee maallaqa akka liqeeffatan ykn ammoo qusachuu danda'an gargaara jedhu Aadde Fireehiwoot. 'Sanduuq' 'Sanduuq' tajaajila qusannoo yoo ta'u maamiloonni maallaqa dhalaafi dhala-malee akka ol kaa'aniif filannoo lamaanuu qaba. Tajaajilli qusannoo dhala qabu kan guyyuu herreegamuu fi maallaqa maamiloonni guyyuu argatan kan agarsiisudha jedhu. 'Indakiisee' Maamiltoonni 'Telebirr' kaffaltii raawwachaa osoo jiranii maallaqni yoo isaan hanqate 'Indakiisee' irraa argatu. Maamiloonni maallaqa kaffaltiif isaan hir'ate hanga birrii 2000 ittiin kafaluu danda'u. Tajaajilli kun kaffaltiiwwan akka ibsaa fi bishaanii raawwachuufis ni gargaara. 'Malaa' Tajaajilli kun ammoo maamiloonni namoota dhuunfaa akkasumas dhaabbileen daldalaa karaa ittiin liqii argachuu danda'anidha. Tajaajila kanaan namoonni dhunfaa ji'atti hanga birrii kuma 10, dhaabbileen daldalaa ammoo hanga birrii kuma 100 liqeeffachuu danda'u jedhan Aadde Fireehiwoot. Namoonni dhunfaa maallaqa liqeeffatan guyyaatti, torbee fi ji'aan akkamiin akka deebisanii kaffalan sirni mijaawee jira jedhan. Dhaabbileen daldalaa ammoo ji'a sadii, ji'a jahaa fi sagal keessatti akkaataan itti deebisan tolfamee jira. Tajaajilli kun "hojii ittiin raawwachiisuuf akkasumas yaada haaraa qabatanii namoota gara daldalaa seenuuf maallaqa ka'uumsaa dhaban yaada keessa galchuun kan tolfamedha. ''Kanaafi namoota sirna faayinaansii keessa hin jirre bira gahuuf humna ta'a jennee kan yaadne," jechuun ibsan. Tajaajiloonni sadan 'Malaa', 'Indakiisee' fi 'Sanduuq' waggaa jalqabaa ji'atti jiddugaleessaan namoota miliyoona 3 hanga 4 tajaajiluuf yaada kan qaban yoo ta'u, maallaqa birrii biliyoona 19.5 hanga 20 sochoosuuf karoorfamuu Aadde Fireehiwoot BBC'tti himaniiru. Kana keessaa tajaajila liqii kan kennu 'Telebirr Malaa' qooda guddaa hanga birrii biliyoona 9.8 qaba. 'Indakiisee' birrii biliyoona 6.4, tajaajila qusannaa kan kennu 'Sanduuq' ammoo birrii biliyoona 3.3 sochoosa jedhame. Namoota irra deddeebiin liqii fudhatan dabalatee waggaatti maamiloota miliyoona 108 tajaajiluuf karoorfamuus himaniiru. Namootni gamanumaan tajaajila liqii 'Malaa' fayyadamuu eegalaniiru jedhan Aadde Fireehiwoot. Dhaabbileen faayinaansii maallaqa yoo liqeessan qabsiisa barbaadu. 'Telebirr' garuu qabsiisa tokko malee tajaajila kana kennuuf akka jiru himu Aadde Fireehiwoot. Haata'u malee sirnichi hubannoo nam-tolchee ykn 'Artificial Intelligence' fayyadamuun baasii fi galii maamila sanii irratti hundaa'ee maallaqa liqeeffamu hayyama. Sirnichi sochii maallaqaa maamilootaa ilaalee maamilootaaf qabxii kenna. Fakeenyaaf namni maallaqa liqeeffatee deebisu qabxiin olaanaan kan kennamuuf yoo ta'u, namni qabxii olaanaa qabu maallaqa wayyaa qabu liqeeffachuu danda'a. Tajaajilli kana namni siimkaardii qabu martuu karaa aappii mobaayilii 'Telebirr' ykn ammoo lakkoofsa bilbilaa gabaabaa #127# argachuu danda'a. Haata'u malee maallaqni maamilli amma dura karaa 'Telebirr' daddabarsaa ture ilaalcha keessa galfamee liqiin hayyamama. Tajaajilli kun akkuma tajaajilawwan faayinaansii kaanii yaaddoo qabaachuu danda'a jedhu Aadde Fireehiwoot. Haata'u malee aadaa Itoophiyaa ilaalcha keessa galchuun tolfames jedhu. "Maamilli hundi [liqeeffatee] hin deebisu jechuu hin dandeenyu. Hawaasni keenya liqeeffatee hin deebisne jedhamuu hin fedhu, san akka ciminaatti fudhanne. ''Ammoo namni liqeeffatee yoo deebisuu dide, lammata liqaa hin argatu. Kanaaf al tokko birrii 2000 liqeeffate baduu moo waggaatti al lama, sadii birrii kuma lama, kuma afur liqeeffachuu wayyaaf? Kana hawaasa keenya hubachiisuuf ni hojjenna." "Rakkoon homtuu nu hin mudatu hin jennu. Damee faayinaansii keessatti maallaqni qabsiisaan liqeeffamus baduu danda'a. Garuu to'annoo keenyaa ala ni ta'a jennee hin yaadnu. Isa qorannee itti seenne," jedhan. Biyya ummanni dhibbeentaa 60 ta'u tajaajila faayinaansii hin arganne keessatti kasaaraa sodaannee tajaajila rakkoo hedduu furuu danda'u eegaluu dhabuun sirnaa miti jennee yaadna jedhan. Tajaajila kana sirnaan fayyadamuun namoonni jireenya isaanii fi kan maatii isaanii jijjiiruu danda'an miliyoonaan lakkaa'aman jiru kan jedhan hoggantuun kun hiree namoota kanaa balleessuu hin qabnu jedhan. Tajaajila erga eegalee  waggaa fi baatilee 2 kan lakkoofsise 'Telebirr' maamiloota miliyoona 22.2 horachuu himu hoggantuun Itiyoo-telekoom Aadde Fireehiwoot. Baatilee 14 kana keessatti maallaqa birrii biliyoona 34.1 sochoosuu dubbatan. Kana keessaa dhibbeentaan 18 maallaqa erguu fi baasuu yoo ta'u dhibbeentaan 40'ni ammoo sa'aatii qilleensaati jedhan. Maallaqa waliif erguun, kaffaltii tajaajilawwanii raawwachuun, akkasumas bittaa fi gurgurtaan ammoo dhibbeentaa hafe haguuga. Dhaabbilee mootummaa kafaltii gibiraa, bishaan, elektiriikii fi kaan sassaaban hedduu, baankilee 13 fi dhaabbilee daldalaa kuma 22 waliin hidhata kan qabu 'Telebirr', sadarkaa biyyaatti bakka bu'oota kuma 79 ol qabaachuu himu. "Kana yeroo gabaabaa keessatti milkeessuu akka milkaa'ina guddaatti ilaalla" jedhan Aadde Fireehiwoot.


Abdallaa Shaafii dargaggoo baqaan booda jiruu injifachuuf tattaaffataa jiru

Abdallaa Shaafii jedhama. Galaana qaxxaamuruun daandii godaansaa balaafamaa keessa darbee waggoota 14'f jireenya baqaa jiraateera. Erga biyyatti deebii'ee booda haalli jireenyaa akka eegee ta'ufii hin dandeenye. Kanaaf, amma Magaalaa Jimmaa keessatti ofiin hojjii ummachuun gaarii socho'uun fayyadamee nyaata salphaa (fastfood) qopheessuun fayyadamtootaaf dhiyyeessaa jira.


Torbeen Turiizimiifi Teeknolojii yeroo jalqabaaf Oromiyaatti qophaa'uuf

Koomishiniin Turiizimii Oromiyaa  Adooleessa 10 -13 , 2022tti  torbee Turizimiifi Teeknolojii kan jalqabaa ta’e gaggeessuuf. Walta’iinsa Ministeera Turiizimiitiin kan qophaa’e sagantaan kun, turizimii Oromiyaa beeksisuu keessatti bu’uura cimaan kan itti kaa’amudha jedhan Komishinara Ittaanaan Komishinii Turiizimii Oromiyaa Obbo Naggaa Wadaajoo. Sagantaa torbee turiizimiifi teeknolojii kanaan hoji-maatawwan haaraa ifooman keessaa tokko Muuziyeemii Turizimii Dijitaalawaa ‘Google Art and Culture’ komishinichi qopheesse ni jalqaba. Akka Obbo Naggaan jedhanitti, karaa appilikeeshinii kanaatiin qabeenya turiizimii Oromiyaan qabdu beeksisuuf dhaabbata Google wajjin waliigalteen raawwatame sagantaa kanarratti mallattoon ni raawwatama. “Dhabbanni Google biyyoota garaagaraa waliin ta’uudhaan hojii qabeenya turiizimii isaanii beeksisuu kana karaa App isaa kanaan hojjeteera. Leecaloowwan (resources) aadaa, seenaa fi turizimii walitti qabee achirra kaa’a,” jedhan. Komishinichis seenaawwan qabeenya Turiizimii Naanichaa hedduu afaan Ingiliziitiin qopheesseeuun karaa appilikeeshinii google kanaatiin hawaasa addunyaa akka qaqqabuuf hojjetama jedhaan. “Amma kan jalqabsiisuuf jirru pirojektiin muuziyeemii dijitaalawaa kuni qabeenya muraasa beeksisuudhaan kan jalqabnudha. Gara fuuladuraatti qabeenyawwan muuziyeemii biyyattii keessa jiran hedduu karaa appilikeeshinii kanaatiin akka beeksifaman gochuuf karoora qabna,” jedhan Obbo Naggaan. Torbee Turizimiifi Teeknolojii Finfinneetti kabajamu kanarrati kalaqawwan teeknolojii dargagootaan hojjetamanis ni eebbifamu. “Akka fakkeenyaatti appilikeeshiniin ‘Olocate’ jedhamu kan dhaabbileen tajaajila adda addaa kennan eessatti akka argaman ibsu ni jira. Kan biraan kuusaa suuraawwaniis ni jira. Kun hawwatawwan turiizimii Oromiyaa keessa jiran suuraa isaaanii iddoo tokkotti kan walitti qabamu,” jedhan. Komishinichi erga hundaa’ee asitti suuraawwaniifi viidiyoo qabeenya turiizimii naannichaa ibsan kuma 150 caalan walitti qabuun kuusaa suuraawwanii (Photo stock) keessa kuusuu himan Obbo Naggaan. Fuuladuratti hojiin suuraafi viidiyoo kuusuu kun itti fufee waan hojjetamuuf namni waa’ee Oromiyaa sagantaas ta’e dokumantariiwwan adda addaa hojjechuu barbaadu kuusaa suuraa kana seenuun waan hunda salphaatti akka argatuuf gargaaras jedhan. ‘Album Oromia’ fi barruuleen yeroo yeroodhaan maxxanfamuufi qabeenya Oromiyaa beeksisu karaa  online gadhiifamus hojiiwwan haaraa tibbana ifooman keessaa ta’uus himan. Fuula marsariitii Komishinii Turiizimii Oromiyaa jedhu odeeffannoo guutuufi fakkiiwwan hawwatoo turistoonni fayyadaman kan qopheesseeru Komishinichi, bakkawwan hawata turistii Oromiyaa toora galaniiru. Fuula kana irratti, mul'ataafi ergama Komishinichaa dabalatee odeeffannoo barbaachisoo ta'an dhiyaataniiru.


Hogganaa itti-aanaa WBO zoonii Kibbaati kan jedhame Mohaammad Ammee akkamiin to’atame?

Hogganaa itti aanaan WBO Zoonii Kibbaati kan jedhame Mahaammad Ammee Sanbata Hagayya 6 bara 2022 godina Booranaa Aanaa Mooyyaleetti to’atamuu Poolisiin BBC’tti himeera. Itti gaafatamaan Garee Nageenya Naannoo Mirkaneessuu Poolisii Aanaa Mooyyalee Gar. Inspeektaraa Abduuba Huqqaa, Mahaammad Ammeen sadarkaa itti aanaa hogganaatti hogganaa bobbaafii leenjii Zoonii Kibbaa ta’uu himan. Hidhattooti Waraana Bilisummaa Oromoo kan mootummaan ABO-Shanee jedhee waamu garee TPLF Kaaba Itoophiyaatti mootummaa lolu waliin hariiroo tolfataniiru. Paarlaamaan Itoophiyaa lamaanuu Caamsaa waggaa darbe tarree shororkeessummaa jala galcheera. “Yeroo hedduu naannoo kana waraanaa turan. Godina kana keessatti socho’ee, waraana sochoosee waraanchisiisa ture” jedhan Gar.Inspeektaraa Abduuba Huqqaa. Kana duras ajajaan yeroo dheeraa garee kanaa gama Kibba biyyattii Goollicha Dheengee waggoota 27 booda qabsoo hidhannoo keessaa bahuun mootummaatti harka kenneera. Naannoon daangaa Itoophiyaafi Keeniyaa iddoo hidhattootni Waraana Bilisummaa Oromoo yeroo dheeraaf itti socho’aa turan ta’uutu himama. Haaluma kanaan Obbo Mahaammad Ammeen dheengadda Adoolessa 30 bara 2014 Keeniyaadhaa ka’uun gara giddugala Itoophiyaatti wayita imaluutti waaree booda naannoo sa’aa 8:00 Godina Booranaa aanaa Mooyyalee ganda Bokkolaa jedhamutti to’atamuu qondaalli kuni himaniiru. “Uffata duraan ittiin socho’aa turan jijjiiratanii, uffata siiviilii suufii fi koofiyaa adda addaa uffatanii Keeniyaa keessaa gama naannoo Somaaleetiin gara Itoophiyaa dhufan” jechuun himan. Sana boodas sakatta’iinsa daandiirraa qaamolee nageenyaan taasifamaa tureen Mahaammad Ammeen to’atamuu himan. Dhimma hidhamuu kana irratti Waraanni Bilisummaa Oromoo hanga ammaatti waan jedhe hinqabu. Hogganaan kun kanaan dura bara 2008 lola humnootii mootummaafii hidhattoota gidduutti taasifamaa tureen harka rukkutamanii to’atamanii akka turan qondaalli poolisii kuni himaniiru. Isa tibbanaanis “miseensi poolisii yeroo sana waraana sana keessa jiru iddoo sakatta’iinsaa sana ture. ''Yeroo isa argan fuulasaa sirriitti beekan. Gaafasis miseensuma kanatu rukutee qabe” jechuun himani. Gama biraatiin namni Mulugeetaa Baqqalaa jedhamu konkolaataa ittiin imalaa turan konkolaachisaa akka turefi innis to’atamuu poolisiin himeera. Konkolaachisichi ajajicha waliin mana hidhaa waliin turuufii konkolaatichaan kiraa qarshii Kuma 15niin tajaajila geejibaa kennuuf magaala Adaamaatii gara Mooyyalee imaluusaa akka dubbate Gar. Ins. Abduuba himaniiru. Ajajaa itti aanaa WBO Zoonii Kibbaa akka ta’an kan himamu Mahaammad Ammee humnootii nageenyaa mootummaa Itoophiyaatin barbaadamaa turuu kan himan qondaalli poolisii, ''innis waraana qabatee naannoo Itoophiyaa garana deemanii waraanan. ''Nuyis ammo Keeniyaa keessa ni seenna. Barbaadamaa turan. Namni waraana kana qabatee socho’u isa'' jedhan. To’annoo jala erga oolanii booda eessaafi maaliif imalaa akka turan yemmuu gaafataman “sababa waldhabbiitiin Guyyoo Tigree (hogganaa loojistikii WBO Zoonii Kibbaa), koree Gammachuu Abbooyeeetin waldhabne jennaan biyyi koo naannoo Amaaraa Walloodha, naannoo sanin deemaa jira” jechuun dubbachuu isaanii himan. Gaaffii maaliif harka hin kennattu jechuun poolisoota biraa dhiyaatefis, “naannoo Amaaraatii maatii qaba, daa’ima tokko dhalee jira, maatii kiyyaan wal argee naannoosan jiraachuun barbaada malee harka kennachuu hin barbaadu” jechuun deebisuu isaanii himaniiru. Haa ta’u malee kaayyoon imalaa hoggantichaa maal akka ta’e qorannoon kan adeemsifamu ta’uufii yeroo ammaas poolisii godinaatti dabarfamanii kennamuu isaaniis dabaluun himaniiru.


Mootummaan Federaalaafi TPLF walitti bu'insarraa fagaatanii mariitti akka galan US gaafatte

Daawwannaan ergamaa addaa Ameerikaatiin durfamu xumuramuu hordofee Imbaasiin Ameerikaa Finfinneetti argamu ibsa baaseen, mootummaan Federaalaa Itoophiyaafi TPLF jechootaa dubbii hammeessaniifi hin ijaarre irraa of qusachuun marii akka eegalaniif Ameerikaan akka jajjabeessitu beeksiiseera. Jilli ergamaan Addaa Ameerkaa Gaanfa Afriikaa Ambaasaadar Maayiik Hamariin hoogganame daawwannaa Itoophiyaatti taasiseen, qondaaltoota olaannoo Itoophiyaa, hoggantoota Paartilee mormitootaa, bakka bu’oota Gamtaa Afriikaafi hoggantoota TPLF waliin marii taasisuun isa ani beekama. Imala ergamaa addaatiin, keessattuu haala waraannii Kaaba biyyattiitti gaggeeffamu karaa nagaatiin furamuu irratti marii taasisuu isaanii ibsuun, qaamooleen lamaanuu marii nagaa akka jalqabaniif jajjabeessuu ibsan. Jilichi ‘‘Mootummaan Itoophiyaafi TPLF hoggansa Gamtaa Afriikaa jalatti marii akka eegalaniif kan jajjabeessee yoo ta’u, qaamooleen lamaanuu dubbii lola kaasaniifi jibbaa irra akka of qusatan’’ gaafateera. Ambaasaadar Hamar Gamtaa Awurooppaa fi dippilomaatoota lixaa kaan waliin torban darbee gara Maqaleetti imaluun hoggantoota TPLF waliin marii taasisun isaanii ni yaadatama. Garichis tibba marii Maqaleetti dhimma marii nagaa mootummaa Itoophiyaafi TPLF jidduutti ta’u jiru irratti mari’achusaaniin alatti, tajaajilawwan wagga tokkoon oliif Tigraayitti adda cite  deebiisanii eegalchiisuuf akka dandeessisuuf  xalayaa wabii nageenya hojjattootaa mirkaneessu TPLF irraa mootummaa federaalaatiif fidaniiru. Gareen ergamaan Addaa Ameerikaa kun fi dippilomaatoonni kaani of keessaatti hamate kunis turtiisaa Maqalee irratti motummaa irraa komiin irratti dhiyaachun ni yaadatama. Kanaanis Gorsaan Nageenyaa Biyyaleessaa Ministira MUmmee Ambaasaadar Reediwaan Huseen garichi ‘‘marii nagaatiif dhiibbaa taasisuu dhiisee haaldureewwan TPLF guuchiisuufi sosoobbii TPLF irratti xiyyeeffateera’’ jechuun qeequunisaa ni yaadatama. Ergamaan Addaa Ameerikaa Gaanfaa Afriikaa Ambaasaadar Maayik Haamar erga itti gaafatamummaa kana fudhataniin booda imala isaanii jalqabaa gara Itoophiyaatti taasisan kana dhumarratti ‘‘Ameerikaan walabummaa fi tokkummaa daangaa Itoophiyaa haala kabajuun Itoophiyaa deeggaruuf fedhii qabaachushee ibsuun barbaada’’ jechuu ibsi Imbaasiin Ameerikaa Finfinneetti argamu baase ni mul’isa. Itti dabalunis haala bu’aa biyyoota lamaanii eegsiisuun nagaa buusuun haala danda’amurratti waliin mari’achuuf qondaaltoota Itoophiyaa waliin carraa argachus kaasaniiru. Akkasumas, ‘‘dhimma hidha guddicha Abbayyaa fi karoora misooma qabeenyaa Itoophiyaan qabduu ilaalcisee caalaa hubadheera,’’ jechuun yaalii dippilomaasii gama Gamtaa Afriikaatiin taasifamun waliigaltee biyyoota yaa’aa abbayyaa hunda fayyadamtoota taasisu irra gahuun akka danda’amu ibsaniiru. Dhimmi hidha guddichi Abbayyaa kan Itoophiyaa, Sudaaniifi Masrii jidduutti madda wal dhabdee ta’aa jiru kunis ergamaa addaa kanaaf ajandaa tokko yoo ta’u, Ambaasaadar Haama osoo gara Finfinneetti hin imaliin dura Masrii dowwatanii ture. Gareen jila kanaatis Sadaasa dhufaa irratti yaa’ii biyyoota Afriikaa fi Ameerikaa kan AMeerikaan qopheessitu irratti Itoophiyaan akka hirmaattuuf affeerraa dhiyeessuun beekameera. Ergamaa addaa waliin Ittaanaa Ministira Mummeefi Ministira Dhimma Alaa Itoophiyaa Dammaqaa Makooniin kan dubbisan Finfinneetti raawwachisaa dhimma Ameerikaa kan ta’an Ambaasaadar Tireesii Jaakoobsan, Itoophiyaan akka yaa’ii hoggantoota Ameerikaa-Afriikaa irratti hirmaattuuf affeerraa Itoophiyaaf dhiyeessuun dhagahameera. Itoophiyaan yaa’ii kanarratti hirmaachun ishee rakkoolee idil-addunyaa ta’aniif furmaata waloo barbaachuuf yaalii taasifamu keessatti walitti dhufeenyi Itoophiyaafi Ameerikaa akkasumas kan Afriikaa ni cimsa jedhameera. Torban tokkoo oliif Itoophiyaatti turtii kan taasisan ergamaan addaa gaanfa Afriikaa Ambaasadar Maayik Hamar namoota siyaasaa, gareewwan mirga namoomaaf falman, dureewwan waldaalee dubartotaa fi hayyoota biyyattiitti argaman waliin marii taasisaniiru. Maayik Hamar ergamaa addaa gaanfa afriikaa waraanni Kaaba itoophiyaa kan wagga lama guutuuf jiru erga eegalee as yeroo mudaman sadaffaadha. Dippilomaatoonni olaanoon Ameerikaa AMbaasaadar Hamar dura turanis tibba waraanni Kaaba Itoophiyaa cimeetti irra dedebiin gara itoophiyaa fi biyyoota naannichaatti imalaa kan turan yoo ta’u, haata’u malee bu’aan qabatamaan osoo hin argamiin eddoosaanii gadhiisaniiru.


Pirezidantiin Keeniyaa haaraa filatame Oromoo biratti maaliif jaalataman?

Pirezidantii Keeniyaa shanaffaa ta'uun kan filataman Wiiliyaam Ruutoo Oromoo biratti deeggarsa guddaa argachaa jiru. ''Ilma Abbaa Gadaa'' jechuun uummatii Booranaa maqaa Liiban moggaaseeraaf. Namoonni gariin ammoo gostisaa Kalenjiin Oromoo wajjin walitti dhufeenya qabaa? jechuunillee gaaffii kaasaa jiru. Ruutoo yeroo dheeraaf michuu cimaa warraa Booranaa jedhamee deeggarsa hawaasaafi namoota siyaasaa naannolee Afaan Oromoo dubbatan irraa argachaa ture. Namoonni siyaasaa kan akka Nayoomii Jiloo fi Diidoo Raasoo miseensa paarlaamaa tahuun paartii Wiiliyaam Ruutoo Yunaayitid Dimokiraatik Alliyaans (UDA) jedhamuun filatamaniiru. Gaavarnara Marsaabeet Muhammud Alii ammoo michuu cimaa Ruutoo turullee, filannoo miilanaa kanaan Raayilaa Odiingaa deegaruun paartii biraatiin dorgome. Karaa miseensota paartii UDAtiin alatti Wiliyaam Ruutoo qalbii hawaasa Oromoo keessa seeneera. Lammiileen Itoophiyaallee miidiyaa hawaasummaa gubbaa 'Ilma Abbaa Gadaa' jechuun gammachuu ibsaafii turaniiru. Ruutoon sagantaa agarsiisa aadaa Oromoo Booranaafi duula filannoof gara hawaasa kanaatti imaletti Afaan Oromoo qalbiitti qabachuun qajeelfatee uummataa nagaa gaafate. Dabalataanis yeroo duula filannoo gaggeessanittis uffata aadaa, lichoo fi orooroo qabachuun uumataa hawwateera. “Yoo afaan namni tokko beekuu [garuu kan isaa hin taaneen] itti dubbatte, dubbiin sun gara mataa deemti. Yoo afaan kan isaa ta'een itti dubbatte garuu dubbiin sun gara onnee deemti,” kan Neelsan Maandeellaa jedhe nama yaadachiisa gochu Aab Ruutoo. Oromoo-Booranaa Kaaba Keeniyaa jirutti afaan hawaasichi beeku akka Siwaahilii ykn Ingliffaan itti dubbatee ni dhagahu. Garuu afaan kan isaanii Afaan Oromootiin itti dubbachuu filate. Akkasumas, yeroo duula na filadhaarratti Afaan Oromootiin uummataa Booranaa nagaa gaafachuun isaa baay’ee hawaasatti dhaga’ame. Booranni nagaaf bakka guddaa waan qabuuf nagaa yeroo wal gaafatullee ni dheeressa, irra deddeebiyee gaafata. Ruutoonis akkuma Booranaa nagaa gaafachuu dheeressuun, “Yooyya, ammallee yooyyaa,..nageenii isan badhaadhaa,…ijjoolleen urgooftuu,...bona yaatuu,” jedhe Isihooloo, Taana Riivaar, Saakuu hanga Mooyalee yeroo duula isaa geggeese. Namoonni siyaasaa beekamoon Raayilaa sagalee kennaa jedhanii uummata horsiise bulaa kadhachaa turan, garuu naannolee Afaan Oromoo dubbatanitti Ruutooti mo’e. Galgaloo Kanaa Godaanaa dargaggoota miidiyaa hawaasarratti Ruutoo filadhaa jechuun duula geegessaa turan keessaa tokkoodha. “Ruutoo kura argachuun naaf gammachuu… garuu waan ani sababeeffadhe irra gammaddeti jira. “Ruutoon ilma horsiise-bulaa, mucaa hiyyeesaa kan akka keennatti lukkuu nagaadee, yunivarsitii barate, siyaasaa keenyaa keessatti hirmaatee dhumarratti milkaa’e amma pirezidantii ta’e,” jedha Akka inni jedhutti, Ruutoon qonnaan-bulaafi horsiise-bulaa waan ta’eef, dhimma uummata Booranaa sirritti hubata. “Nu horsiise-bulaa, ilma horsiise-bulaa malee namni rakkoo teenna qabatamaan nuu beekuu danda’u hin jiru. “Ruutoo gosa teenna ta’u baatus, nama rakkoo ummataa horsiisee bulaa beekuu danda’u, kanaaf hin dhaabbanna, hin herreganna, rakkoo keessa nu baasaa jenne abdanna, tanaaf gammanne.” Naannoo Isihooloo bakka Booranni barcuma gaavarnaar [bulchaa], seenetiifi miseensaa paarlaamaa Isihooloo keessatti injiffannoon Ruutoo gammachuu guddoo kakaafte jedhu. Muhammud Alii dhaabbata qabeenya gurguruufi bituu, magaala Isihooloo keessatti geggeesa. Ruutoon wanta gaarii uummataa Booranaaf hawwa jedhe yaada. “Uummati Booranni yeroo dheeraaf mootummaan dagatameera. Ruutoon argachuun bilisummaa uummataa kennaaf,” jedha Ruutoon fedhii uummataa ni guutaa kan jedhu Muhammud, gaafa bara 2002 gara siyaatti dhufuudhaan filatamee hawaasa horsiise-bulaaf dhiibbaa geggeessuu hima. “Akkasuma bara 2013  pirezidaantii itti-aanaa erga tahen booda karaa paartii isaatiin namni Boorana ministeera ta’uun muudame.” Ammaa filannoon Isihoolotti geggeeffame qajeelaa miti kan jedhu Muhammud, akka hawaasa tokkotti bu’aa filannichaa bulchiinsa Ruutoo jalatti mormuun salphaa jedha. “Filannicha mormuu yoo dhiifne, namoonni siyaasa kan Isihoolotti aangoo dhaban bulchiinsa Ruutoo keessatti muudamani aangoo biroo argatan jennee abdanna,” jedha Duula na filadharratti sirbi artistooti Oromoo Ormaa Ruutoof sirban, naannolee afaanicha dubbatan hunda dabalatee Keeniyaa keessatti faaruu biyyaa ta’e. “Ufiifuu..dagaafuu..abba Daadoo tosha..Sane tosha..wametosha..Ruutoo Raisii weetuu,” jechuun Ruutoon pirezidantii isaani filatamaa ta’u ibsan. Erga inni pirezidaantii tahun labsamee ammoo, Ruutoon Oromoo tahun yookan gosti isaa Oromoon walitti dhufeenya qabuun miidiyaa hawaasarratti dubbii ijoo ta’e. Pirezidantiin Keeniyaa haaraa filataman Wiiliyaam Ruutoo sabi isaanii Boorana osoo hin taane Kaalenjiin jedhama. Kaleenjiin gosoota Keeniyaa 47 keessaa tokkodha. Kaleenjiin ummata Naayilootik kan gosoota afaaniifi aadaan isaanii wal fakkaatu saddeet qabu; Kipsigis, Nandi, Tugen, Keiyo, Marakwet, Pokot, Sabaot fi Terik. Abbootiinsaanii durii godaantoota Kush Itoophiyaafi Naayilootik Sudaan irra Dh.K.D. gidduu bara 2000 fi 1000 dhufu himan. Keeniyaa keessa bakki isaan jiraatan baddaa lixa biyyatiifi naannoo Riifti Vaalii keessadha. Lakoofsi isaanii Keeniyaa keessatti baay'inaan afraffaa irra jira. Walitti dhufeenyi isaan Oromoo waliin qaban qoratamuu baatus, wanti isaan wal fakkeessu heddu jiraachuu akka danda’u himu namoonni aadaa, jiruufi jireenya hawaasa lamaanii itti dhiyeenyaan beekan. Kaleenjiin akkuma Oromoofi saboota Afrikaa durii aadaa, duudhaafi amantee durduriin buluun beekama. Ummanni kunneen hawaasa garagaraarra dhufus, afaan isaanii wal akeeka. Fakkeennaaf, Oromoo haadhaan aayyoo yoo jedhu, isaan ammoo iyoo jedhu.  saaniin- Sanit, abuyyaan/Wasiilaa-abule, roobii- robta. Jechooti bira baay’etu jira. Kaleenjiin akkuma ummataa Oromoo qonnaan-bulaafi horsiise-bulaa qaban. Akkumaa itittuun Oromoo biratti beektu, isan biratis beekamti. Isaan itittuun Mursik jedhan. Akkuma atileetonni Itoophiyaaf fiigan beekamoon Oromoo ta’an, atileetonni Keeniyaa fiigan hedduun Kaleenjii keessaati.


Hidha Haaroomsa Guddicha marsaa sadaffaa bishaaniin guutuun xumuramuun ibsame

Hidhi haaroomsa guddicha Itoophiyaa marsaa sadaffaan bishaaniin guutuun xumuramuun bishaanichi hidhicharraa qaxxaamuree yaa’uu eegaluun ibsame. Marsaa sadaffaa hidhicha biishaaniin guutuun xumuramu hordofees MM Abiy Ahimad fi Ittaanaan MM Damaqaa Makooniin dabalatee aanga’oonni mootummaa olaanoon bakkicha dowwataniiru. Waqitiiwwan gannaa lamaan darbaniittis marsaa tokkooffaa fi lammaffaan hidhicha bishaaniin guutuu raawwatamuun isa ani yaadatama. Isaan booda tarbaaniyiniin jalqabaa onniisaa elektirikaa maddisiisuu hojii eegaluun himamee ture. Guyyaa kaleessaa ammo bakkuma MM Abiyiifi qondaaltoonni mootummaa olaanoon biraa argamaniitti tarbaayinii lammaffaan annisaa elektirikaa oomishuu eegaluunsaa ni yaadatama. Marsaan sadaffaan hidhicha bishaanii guutuu hidhichaa kan ibsameesi erga kaleessa Haggayya 11, 2022 wayita tarbaayiniin lammaffaan onnisaa maddisiisuun himameen booda ture. Walumaagalattis hojiin ijaarsa hidhichaa waggoota dhufan lamaa hanga lamaaf wallakkaa jidduuttu ni xumurame jedhamee akka eegamu Hojii gaggeessaan ijaarsa hidhichi Injinar Kiflee Horroo dubbatanii ture. Wayita ammaa kanattis hojiin ijaarsa siviilii parsantaa 95 xumuramuus haasaa kaleessa sirna eebba tarbaayinichaarratti taasisanii himanii turre. Waliigalattis, ijaarsi hidha haaroomsa guddichaa ammatti parsanataa 83.3 irratti akka argamu Injinar Kiflee Horroo ibsaniiru. Tarbaayiniin lammaffaan hidha Haaromsa Guddicha Itoophiyaa anniisaa elektirikii maddisiisuu eegaluu Muummeen Ministeeraa Abiy Ahimad beeksisan. Ministeerri Muummee Abiy Ahimad angawoota olaanoo mootummaa waliin bakka Hidha Guddichaatti argamuunHagayya 11, 2022 wayita tarbaayinii lammaafaa hojii jalqabsiisanitti akka jedhaniitti, ''seenaa keessa darbuu carraadha. Garuu seenaa hojjachuun injifannoodhas'' jedhan. Haaluma kanaanis lammiileen Itoophiyaa ijaarasa hidha kanaa keessatti humnaa, beekumsaa fi maallaqaan gummaachuun ijaarsa isaa sadarkaa kanaan gaha hundaaf carraa qofa osoo hintaane injifannoos waan ta'ef baga gammaddan jedhan. Adeemsa ijaarsa hidha haaromsa guddichaa kana keessatti lammiilee aarsaa lubbuu kanfalan illeen jiraachu kan kaasan MM Abiy, carraafi injifannoo amma irra gahameen isa caaluuf akka kaka'amu yaadachiisan. Hidhi Guddicha Itoophiyaa hojii ijaarsaa isaa erga eegalee waggoota kudhanii ol kan lakkoofsise yoo ta’u, ammatti hojiin ijaarsaa garri caalan dhumataa jiraachuu fi tarbaayinii tokkoffaan ji’a Guraandhalaa keessa humna ibsaa maddisiisuu eegaluu beeksisee ture. Sirna eebbaa kana Muummeen Ministeeraa Abiy Ahmad dabalatee Pirezidaant Sahaalawarqi Zawudeee, fi aangawoonni olaanon argamaniiru. Tarbaayiniin lammaaffaan guyyaa har’aa anniisaa elektirikii maddisiisuu eegale jedhame kun dandeettii humna ibsaa Meegaa Waatii 270 maddisiisuf qaba jedhame. Itoophiyaan Hidha Guddicha marsaa 3ffaa bishaan guutufi jechuun Masriin dhimmicha Mana Maree Nageenyaa Mootummoota Gamtoomaniitti iyyattee turte. Masiriin xalayaa Mootummoota Gamtoomaniif ergiteen, Itoophiyaan walii galtee irra osoo hin gahin bishaan marsaa 3ffaa guutuu hin qabdu jechuun mormii ishee ibsatte. Itoophiyaan garuu bishaan guutunis ta’ee hidhicha ijaarun biyyoota yaa’a gadii jiran irratti dhiibbaa homaatuu hin fidu jechuun bishaan guutu fi ijaarsa isaa itti fuftee jirti. Hidhi Haaromsa Guddichaa baasiin doolaara biiliyoona shanii ol itti baafameefi anniisaa elekitirkaa meegaa waattii kuma shanii ol ni maddisiisa jedhames, Itoophiyaa bira taruun biyyoota naannichaatiifilleen human elektirikii ni Bu’uurri ijaarsa hidha Haroomsa guddichaa ALI Bitooteessa 24 bara 2003 dhagaan bu’urasaa kan kaa’ame. Eddoonsaas karaa daangaa Itoophiyaan Sudaaniin waldaangeessitu, Naannoo Beenishaan gul Gumuuz Aanaa Gubaa keessatti argama. Hidhicha ijaaruufis baasii doolaara biiliyoona 4 yon birr biiliyoona 80 ol akka barbaachisu kan himamee yoo ta’u, hojiinn ijaarsa isaan irra jiraan dhaabbata ijaarsaa Xaaliyaanii Saaliinii jedhamuun kan raawwatameedha. Yeroo hojiin ijaarsaa isaa xumuramuttis hidha guddicha anniisaa Ardii Afriikaa isa guddicha akka ta’e kan himameef hidhi kun, ol ka’iinsa meetira 145 fi dheerina kilo meetira 1.8 qaba jedhameera. Hidhichi gutummaatti wayita ijaarsi isaa xumuramuttis bishaan kubiik meetirii biiliyoona 74 qabachu akak danda’u himame. Haaluma kanaanis walitti fufiinsaan hojiin hidhicha bishaaniinnguutuu ALI bara 2012 fi 2013 gannawwan lamatti raawwatamera. Bara kana =ttis marsaa sadaffaan isa ani raawwatama jedhameera. Hidhi kunis tarbaayinoota anniisaa elektirikaa maddisiisan 13 kan qabu yoo ta’u, tokkoon tokoo tarbaayinichaas annisaa meegaa waattii 375 maddisiisuuf dandeettii akka qabutu himame. Haaluma karoora kanaatinis Guraandhala 13, 2014 irratti tarbaayiniin inni jalqabaa anniisaa maddisiisuu eegaluunsaa ni yaadatama. Tarbaayinoonni hundinu wayita hojii annisaa maddisiisuu gutummaan eegalaniittis elektirikiin hidhi guddichi maddisiisuu meegaa waattii 5,150 akka ta’u eegama.