Itoophiyaatti madaa hinfayyine namoonni firootasaanii godaansarratti bakka-buuteen dhabame kulkulfachaa jiran

Obbo Asfaawu sagalee ilmasaa Masfin kan Afrikaa Kibbaatti imaluuf manaa bahee erga dhaga'ee waggaa tokko caaleera. Masfin ammoo obboleessasaa angafa waggootaan dura akkuma isaa osoo biyya alaatti godaanuu bakka buuteen isaa dhabame 'nan arga' abdii jedhuun manaa bahe. Masfin akkuma oboleessasaa angafaa haala jireenya maatiikoon jijjiiruun barbaada jedhee bahe. Yeroo dhumaatiif maatiin sagaleen isaa kan dhaga'an biyya Maalii keessa yeroo turetti yoo ta'u, bilbiluun akka achi qaqqabe itti himee ture. Isaan booda garuu tasa bilbilee hin beeku. Obbo Asfaawu sagalee gadi bu'aa tokkoon: "Ilmaan kiyya abdii kiyya turan. […] Ani laman du'e, sababiin isaas isaaniin waanan dhabeef ani abdii tokkollee hin qabu. Lafa baqaqsanii qotuu na gargaaraa turan. Isaan hirkookoo turan. Isaan abdii kiyya turan. Ani dulloomee dadhabaan jira." Maatiin Itoophiyaa hedduun imalawwan daandii walxaxaa godaansaarratti miseensa maatii isaanii, nama jaallatan, fira ykn ollaa isaanii baayyee dhabaniiru. Lakkoofsi sirriin lammilee Itoophiyaa meeqatu osoo biyyaa godaananii karaatti hafe jedhu beekamuu baatus, akka tilmaama ragaan Ministeera Hojjetaafi Hawaasummaa Itoophiyaarraa argame agarsiisutti toora godaansaa kallattii Afrikaa Kibbaatiin bara 2012 hanga 2019tti qofa namoonni 6,000 karaatti du'aniiru ykn achi buuteen dhabameera jedha UNtti waajirri dhimmi godaantotaa. Jaarmiyaa Godaantota Idil-addunyaa (IOM)tti Pirojektiin Godaantota Bakka-buuteen Dhabamee lammileen Itoophiyaa 1,073 toora biraan osoo godaanaa jiranii du'an galmeesseera, garuu lakkoofsi namoota osoo godaanaa jiran du'anii kana caaluu mala. Godaantonni biroon sababii qabamanii hidhamaniif, karaa ittiin qunnaman waan hin arganneef ykn sababoota biroorraa kan ka'een maatiiwwan isaanii waliin addaan citaniiru. Baatii muraasa dura gareen qorannoo qindeessummaa IOMtiin gaggeeffamu tokko Qirqoos, Finfinneefi Hadiyyaa, kibba Itoophiyaatti namoota maatiisaanii keessaa godaansaaf bahanii achi-buuteen dhabame waliin dubbateera. Kunis miseensa matiisaanii godaansaan dhabuun dhiibbaa akkamii akka jireenyasaaniirraan gaheefi yeroo bakka isaani jiran barbaadanitti ammoo rakkoowwan maaltu akka isaan mudate hubachuuf ture. Namni jaallatan dhabamuufi carraa isa/ishee mudachuu danda'u beekuu dhabuun namoota manatti hafanirratti kallattii hedduun dhiibbaa qaba. Waa'ee namoota godaansaaf bahanii achi-buuteen isaanii dhabamee ilaalchisee hir'inni odeeffannoo maatiin akka gadda taa'anii garaa kutatanii hin darbinellee dhorkeera. Itoophiyaa bakka tokko tokko keessatti ammoo hawaasni abbaan warraa yoo du'e ykn achi-buuteen yoo dhabame haadha warraa manatti haftetu "ayyaana dabarfatu" qaba ilaalcha boodatti hafaa jedhu waliin walqabsiisu. Akka haati warraa nama achi-buuteen isaa dhabamee tokkoo kan taate Melaat qorattoota IOMf akka ibsitetti kun rakko hawaasummaa gadi fagoo qabaachuu danda'a. "Dhugaa dubbachuuf, kun jireenya koo keessatti yeroo baayyee hamaa ta'edha. Ani Waaqayyo maaliif akka na qoru hin beeku. Firoonni isaa irra deddeebiyanii sababii abbaan warraa kiyya itti du'eef "ayyaana dabarfatu" waan qabduuf naan jedhu. Hawaasa keenya keessatti, yeroo wanti hamaa ta'e tokko abbootii warraa mudate hadhotii warraatti quba qabuun baratamaadha. Kun qalbii kan nama cabsudha." Yoo namni tokko achi-buuteen isaa dhabamee carraan isaa maal akka ta'u mirkaneeffachuun hin danda'amne, maatiiwwan gaddallee taa'anii of keessaa baafachuu hin danda'an, jetti Aadde Zinnaash haati dargaggeessa bakka-buuteen isaa dhabamee. "Ani otuman reeffa isaallee naaf deebiyee argadhee jedheen yeroo hunda hawwa. […] Ani duuti uumama akka ta'e nan beka, garuu yeroo namni tokko bakka hin beekamne tokkotti du'ee hafu, baayyee nama dhukkuba. Aadaa keenya keessatti, namni tokko sirna gaddaa aadaafi amanataa sirrii ta'e godhameefii yoo awwaalame, akka "du'a lamataatti" ilaalama. Nuti tokko isa dhabuu keenyaan, lamaffaa ammoo beeknee gaddinee garaa kutachuu dhabuu keenyaan miidhamne." Itoophiyaa keessatti, akka qajeelfama aadaafi amantaatti maatiiwwan fira isaanii du'e tokko bakka awwaalcha firootaatti awwaalachuu qabu. Hawaasa keessatti, reeffa nama achi-buuteen isaa dhabamee argachuu dhabuu jechuun maatiin isaanii abaaramaadha akka jechuutti fudhatama, jedha namni Obbo Tasammaa jedhamu obboleessa achi-buuteen dhabame barbaadaa jiru. Namni gadaansarratti achi-buuteen isaa dhabame rakkoo hawaasummaa gadi fagoo qabaachuun alattis, dhimma gaa'elaafi dhaalmaa keessatti rakkoo walxaxaa uuma. Du'uun nama tokkoo osoo seeraan hin mirkanaa'iin, firoonni dhaala gaafatachuu hin danda'an. Dubartiin abbaan warraa irraa bade bakki gahe wallaalames qabeenya abbaa warraa dhaaluu waan hin dandeenyeef ofiifi ijoollee jiraachisuu keessatti rakkoo dinagdee hamaaf akka saaxilamtu qorannoon IOM kun ni mullisa. Abbaan warraa ishee osoo gara Afrikaa Kibbaatti godaanuu kan dhabame Aadde Liyaan seenaa akkasii qabdi: "Osoo du'a abbaa manaakootii mirkaneeffannoo hin argatiin waa'ee qabeenyaa ykn lafa dhaaluu dubbachuu hin danda'u. Akka aadaatti, obboleessa isaatu laficha to'ata. Ani mana murtii deemee firoota isaa waliin wal-loluus hin danda'u. […] Ani firoota isaa waliinan jiraadha. Anaaf wanti marti rakkisaadha." Maatiiwwan Itoophiyaa firoonni ykn miseensonni maatii isaanii achi-buuteen isaanii hin beekamne seenaa isaanii IOMf qoodan akkamitti akka nama isaanii kana barbaaddatanirratti ykn nama jaallatan dhabuu isaaniitiif gadda isaanirra gahe ilaalchisee gargaarsa argatanii beekan hin jiru. Wayita gargaarsa argachuuf jecha aanga'ootatti dhiyaatanittis, 'maaliif firoonni ykn maatiin keessan akka godaansa seeraan alaarraa hafuuf maaliif hin dhorkine' deebii jedhutu kennamaaf. Maatiiwwan rakkoo isaanii kana ofumaan kulkulfachuurraa kan hafe filannoo biraa hin qaban jedha IOM. Jaarmiyaan Dhimma Godaantotaa Idil-addunyaa (IOM) qorannoo deeggarsa Swiss Federal Department of Foreign Affairs irraa argateen gaggeesse kanaan waan fala ta'a jedhu akeekeera. Kunis, maatiiwwan namni godaansaaf bahee achi-buuteen dhabame akka barbaadanii ijibbaatan gargaaruu kan jedhuufi namoota miseensa maatii ykn firootasaanii dhabuun miidhaan qoor- qalbii irra gahe ammoo akka rakkoo fayyaa sammuuf hin saaxilamneef gargaaramuu qabu kan jedhudha. Dhimma dhuunfaan walqabatees odeeffannoo icciitiin isaa eegame dhiyeessuun firoota dhabaman akka barbaadan gargaaruu, akkasumas miidhaawwan hawaas-dinagdee maatiiwwan namni godaansaaf bahee achi-buuteen dhabame gargaaruun fala akka ta'e akeekeera qorannoon IOM kun. Seenaan kun qoratamee kan barreeffame hojjetoota IOM irraa kan ta'an Marta Sánchez Dionis fi Kate Dearden. Maatiiwwan seenaa isaanii qoodan icciitii isaanii eeguuf jecha maqaansaanii geeddarameera.


'Tigraay keessa bakki hedduun fiixee beelaarra jiru'-Antooniyoo Gutareez

Barreessaan Olaanaan Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii Antooniyoo Gutareez ''naannoo Tigraay keessa bakki hedduun fiixee beelaarra jiru'' jedhan. ''Maallaqni deeggarsaaf oolu saffisaan yoo dabalaa adeemeefi ulaan deeggarsi itti dhiyaatu fooyya'e malee haalichi kana caalaa hammaachaa adeema,'' jedhan Antooniyoo Gutaareez dhaamsa tiwiitara isaanii gubbaa maxxansaniin. Itti dabalanuunis, takaanfiin amma fudhannu uummata hedduuf dhimma jiraachuufi du'uutii jechuun ibsan. Faawundeeshiniin Nagaa Addunyaas qorannoo dhiibbaa waraana Tigraayiin qaqqaberratti taasiseen waraanni naannichatti gaggeefame diinagdee fi sirna nyaataa naannichaa guutummaatti mancaaseeraa jecheera. Gabaasa Waxabajjii 8, 2021 baaseen ''Uummatni Tigraay, Itoophiyaa keessa jiraatu rakkoo namoomaa guutummaatti nama-tolchee ta'een dararamaa jiraa'' jedheera. Beelli mudachaa jiru ji'oota muraasa keessatti uummatni miiliyoona 5.7 ta'u guutummaatti deeggarsa idila addunyaa akka eegu sadarkaa dirqamsiisurra gahuu akka danda'uus ibseera. Ergamaan adda ittisa beelaa mootummaa UK kan dhiyeenya Itoophiyaa daawwatanii deebi'an Niik Daayer, uummatni Tigraay miiliyoonotaan fiixee beelaarra jira jechuu isaanii Bluumbeerg gabaaseera. Aanga'oonni naannichaa ''beelli eegaleera'' jechuun itti himuun isaaniis gabaafameera. Lixa Tigraayitti jiraattotni Qaaftaa Humaraa BBC'tti yoo dubbatan waan nyaatan fixanii ''fiixee beelaaarra jirraa'' jedhaniiru. Jiraattotni kun shiftootni qaabeenyaafi horii isaanii saamanii waana nyaatan tokkollee akka hin hambisneef ibsan. Jiraattotni naannoo sanii deeggarsa namoomaa argachuuf jecha gara Shiree imaluu kan hawwan ta'us, sababa hidhattoota dhiyeenya isaanii to'atanii jiraniin geejibni rakkisaa ta'uus dabalanii dubbataniiru. Jiraataan nageenya isaaf sodaatee eenyummaa isaa hin ibsine kan BBC'n dubbise ''Namni deeggarsa nuu kenne hin jiru. Namni hunduu fiixee du'aarra jira, haalichi hammaataa jira'' jedhe. Haalichi kana caala hammaachuu isaan dura mootummaafi dhaabbileen gargaarsaa deeggarsa akka godhaniifis gaafateera. Konkolaataan deeggarsa fe'anii naannoo isaanii qaxxaamuranii kan darban ta'us haala isaan keessa jiran kan gaafatuun akka hin argamne dabalee dubbateera. Naannoon Kaaftaa Humaraa erga Sadaasa darbee milishoota naannoo Amaaraafi human addaan to'atamee jira. Jiraattotn Tigraay laaftee waan jirtuuf lafa san naannoo Amaaraatti makuuf hojjetu jechuun humnoota naannoo Amaaraa komatu. Godinaalee Lixaafi Kibbaa naannichaa naannoo Amaaraa bulchu keessa haalli jiru maal akka fakkaatu quba akka hin qabne miseensi bulchiinsa yeroo Tigraay amma dura BBC'tti himanii turan. Dhiyeenya Dhaabbatni Mootummoota Gamtoomanii, mootummaan Ameerikaa, Gamtaan Awirooppaafi dhaabbileen idila addunyaa waraanni dhaabatee deeggarsi namoomaa akka dhiyaatu waamicha dhiyeessaa turan. Dhaabbatni Mootummoota guyyoota dura beelli akka bara 1984 naannoo Tigraay keessatti mudachuuf akka jiru akeekkachiisee waraanni akka dhaabatu gaafatee ture. Hoogganaan deeggarsa namoomaa Dhaabba Mootummoota Gamtoomanii Maark Lowkook gaaffiifi deebii BBC waliin taasisaniin naannoo Tigraay keessatti namootni kumoota dhibbaan lakkaawaman ammallee beelli isaan mudateeraa jedhan. Lowkook qaamoleen waraana baataniifi hooggantootni siyaasaa isaanii deeggarsi namoomaa namoota miidhamaa jiran bira akka gahu ulaa garagaarsaa banaa gochuu qabu jechuunis gaafataniiru. Waajira Ministira Muummeetti ibsa Kamisa darbe miidiyaaleef kenneen deeggarsa namoomaa dhiyeessuun walqabatee marsaa jalqabaatiin namoota miiliyoona 4.5 ta'aniif, marroo lammataatti namoota miiliyoona 4.3 ta'aniif gargaarsi taasifamu ibsameera. Deeggarsi nyaataa meetiriik toonii 166,000 ta'u birrii biiliyoona 5.2'n bitamee raabsamera jechuunis Pirees Sekireetariin Waajira MM Billenee Siyyuum himaniiru.


UN: Loltoonni Itoophiyaa miseensa nagaa eegdota UN turan kolu-galtummaa gaafatan

Loltoonni Itoophiyaa miseensa nagaa eegdoota Mootummoota Gamtoomanii (UN) turan 120 ergama isaanii Sudaan xumuran biyyatti hin gallu jechuun kolu-galtummaa gaaffachuusaanii dhaabbatichi beeksiise. Loltoonni 120 ta'an kan amma eegumsi idil-addunyaa akka taasifamuuf kolu-galtummaa gafatan kunneen qaama ergama Mootummoota Gamtoomanii Daarfur keessaa dhiheenya kana cufameeti jedhameera. Gaaffiin loltoota meeseensa naga eegsistootaa dhalattoota saba Tigiree naannoo lolli keessatti gaggeeffamee irraa ta'an kuunneen ni ajjeeffamna sodaa jedhuun gara Itoophiyaatti deebi'udhaaf didaniin booda jedhame. Erga lolli baatiiwwan jahaan dura naannoo Tigraayiitti eegalamee as himannaawwan sarbama hedduun raawwatamaa jira jedhu yaaddoo dabalaa jira. Mootummaan Gamatoomanii akka jedheetti, loltoonni Itoophiyaa 120 ta'an erga ergamasaanii kan Daarfuur keessaa xumuraniin booda gara biyyasaanitti deebii'urra Sudaan keessatti kolu-galtummaaf iyyatan. Taateen kun sababii wal dhabdee mootummaafi humnootii naannoo Tigraay jidduutti umammeen hidhata kan qabu fakkaataa. Kana malees, baatii Guraandhalaa keessa loltoonni Itoophiyaa miseensa gareen nagaa eegdootaa kanneen Tigraay irraa ta'an miidhaan nurra gaha sodaa jedhuun Sudaan Kibbaa keessatti gara biyya deebii'uu didanii ture. Baatiiwwan jaha darban keessa yeroo lolli naannoo Tigraayiitti gaggeefameetti sarbamni mirgoota namoomaa hedduu raawwatamuu gabaafamaa ture. Sanbata darbees Paatiriyaarkiin Mana Amantaa Kiristaanaa Ortodoksii Tawaahidoo Itoophiyaa kan ta'an Abune Maatiyaas, lolli naannoo Tigraay keessatti gaggeefamu ''gocha garajabinaati'' jechuun balaaleffachunsaanii ni yaadatama. Sababii lola naannoo Tigraay Sadaasa 4, 2020 egaleetiin namoonni hedduun ajjeefamanii kuma 60 ol kan ta'an ammoo daangaa qaxxaamuruun gara biyya ollaa Sudaaniitti baqachusaanii maddeen ni mul'isu. Kana malees, sarbamni mirga namoomaa kan akka dubartoota dirqiin gudeeduu naannicha keessatti irra deddeebiin mudataa jiraachuu maddeen hospitaalaafi dhaabbileen gargaarsa namoomaa yeroo adda addaatti himanii jiru.


Waraana Tigiraay: Tigraayitti uummatni 'beelaan du'aa jira' jedhan hoogganaan WFP

'Tigraayitti uummatni beelaan du'aa jira' jedhan Daarekterri Olaanaan Sagantaa Nyaata Addunyaa (WFP) Deevid Biislii. ''Yeroon dhumaa jira. Rakkoo suukanneessaa kana hambisuuf deeggarsa namoomaa dhorkaa malee dhiyeessuu qabna,'' jedhan hoogganaan kun ergaa fuula Twitter isaanii gubbaatti maxxansaniin. Guyyootaan dura Lixa Tigraayitti jiraattotni Qaaftaa Humaraa BBC'n dubbise, waan nyaatan fixanii ''fiixee beelaarra jirra'' akka jiran himaniiru. Jiraattotni kun shiftootni qaabeenyaafi horii isaanii saamanii waan nyaatan tokkollee akka hin hambisneef ibsan. Qondaalli UN kun ergaa guyyaa Kibxataa maxxansaniin, qaamoleen hunduu dhimma kana irratti waan gaarii hojjechuu akka qabanillee dhaaman. Waraanni naannoo Tigiraay keessaa erga jalqabee irra caalaan uummata naannichaa deeggarsa namoomaa akka barbaadan dhaabbileen idil-adunyaa deeggarsa namoomaa dhiyeessan himaa turan. Haaluma wal fakkaatuun Barreessaan Olaanaan Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii Antooniyoo Gutareez ''naannoo Tigraay keessa bakki hedduun fiixee beelaarra jiru'' jechuun dhiyeenya dubbatan. ''Maallaqni deeggarsaaf oolu saffisaan yoo dabalaa adeemeefi ulaan deeggarsi itti dhiyaatu fooyya'e malee haalichi kana caalaa hammaachaa adeema,'' jedhan Antooniyoo Gutaareez dhaamsa Tiwiitara isaanii gubbaa maxxansaniin. Itti dabalanuunis, takaanfiin amma fudhannu uummata hedduuf dhimma jiraachuufi du'uutii jechuun ibsan. Faawundeeshiniin Nagaa Addunyaas qorannoo dhiibbaa waraana Tigraayiin qaqqaberratti taasiseen waraanni naannichatti gaggeeffame diinagdee fi sirna nyaataa naannichaa guutummaatti mancaaseeraa jedheera. Gabaasa UN torban darbe keessa baaseen ammoo uummata naannoo Tigiraay keessa jiraatu miiliyoona 5.7, kunis gara %90 ol tahu deeggarsa idiladdunyaa eega. Dhiyeenya Dhaabbatni Mootummoota Gamtoomanii, mootummaan Ameerikaa, Gamtaan Awirooppaafi dhaabbileen idiladdunyaa waraanni dhaabatee deeggarsi namoomaa akka dhiyaatu waamicha dhiyeessaa turan. Dhaabbatni Mootummoota Gamatoomanii UN guyyoota dura beelli akka bara 1984 naannoo Tigraay keessatti mudachuuf akka jiru akeekkachiisee waraanni akka dhaabatu gaafatee ture. Waajirri Ministira Muummee ibsa Kamisa darbe miidiyaaleef kenneen deeggarsa namoomaa dhiyeessuun walqabatee marsaa jalqabaatiin namoota miiliyoona 4.5 ta'aniif, marroo lammataatti namoota miiliyoona 4.3 ta'aniif gargaarsi taasifamuun ibsameera. Deeggarsi nyaataa meetiriik toonii 166,000 ta'u birrii biiliyoona 5.2'n bitamee raabsamera jechuunis Pirees Sekireetariin Waajira MM Billenee Siyyuum himaniiru. Waraanni naannoo Tigiraay keessatti humnoota TPLF fi mootummaa Federaalaa gidduutti taasifamaa jiru amma ji'oota torba kan lakkoofsise yoo tahu, namootni 63,000 ol tahan gara biyya ollaa jirtu Sudaanitti baqataniiru. Miliyoonotaan kan lakkaa'amanis biyyuma keessatti qe'ee isaanii irraa akka buqqa'an gabaasotni dhaabbilee deeggarsa namoomaa ni eeru.


Baqattoonni Itoophiyaa Sudaan Kaartum jiraatan rakkoo hamtuu keessa jiraachuu himatan

Baqattoonni Itoophiyaa Sudaan magaalaa Kaartum jiraatan maallaqa qabaniin boba'aafi daabboollee bitachuu dhorkamuun rakkoo keessa jiraachuu himatu. Namoonni BBCn dubbise akka himanitti, karaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniitti Ejensiin Dhimma Baqattootaa (UNHRC) baqataa ta'uun beekamtii argatanii waggoota dheeraa magaalicha jiraachaa turanis gama dhaabbatichaatiinis ta'e  mootummaa Sudaaniin eegumsi gahaan nuuf hin godhamne jedhu. Itoophiyaafi Sudaan gidduutti walitti bu'insi daangaa erga uumameen as ammoo sodaafi yaaddoo guddaa keessa galanii akka jiran himan. Gaaffii keenyaaf deebii ga'aa hin arganne jechuun mooraa UNHCR jala gara ji'a sadiif erga jiraatanii konkolaataan fe'amanii magaalaa baafamuun bakka balfi magaalaa Kaartum gatamutti gatamuu isaanii dubbatu baqattoonni kunneen. Imbaasiin Itoophiyaa Kaartum jiru yaaddoo baqattoonni qaban akka quba qabu himuun, baqattoota Itoophiyaa irratti addatti karaa mootummaa biyyichaan beekamee dararaan gahuu baatus keessa keessa miidhaan akka dhaqqabaa jiru beekna jedhe. Imbaasii Itoophiyaa Kaartum jirutti Itti-gaafatamaa Dhimma Daayaspooraa Oobbo Mikaa'el Xoobiyaas BBCtti  akka himanitti, baqattoota Itoophiyaa magaalaa Kaartum keessatti tajaajila geejjibaa baajaajiin kennan hojiirra dhorkamuun baajaajiin isaanii harkaa fuudhamee ture. Rakkoo baqattoota Itoophiyaa magaalicha jiraatan irra gahu mootummaa biyyattiiti beeksisuun akka furmaata argatuuf hojjechaa jiraachuus Obbo Mikaa'el himaniiru. Irra dedeebiin gaaffii dhiyeessaa turaniinis baajaajii baqattoota Itoophiyaa jalaa fudhatanii turan gariin akka deebisaa turan, garuu ammoo tajaajilicha akka itti fufuu hin dandeenye gochuu isaanii himan. Poolisiin biyyattiis sarbama mirga namoomaa baqattoota kanneen irra akka geesisan himuun, akka ija jabinaan hin falmineef baay'een isaanii karaa seeraan alaa biyyicha kan galanidha jedhan. Kabajni mirga namoomaafi adeemsi murtii haqaa biyyattii dadhabaa waan taheef ragaafi jecha poolisiin kennen qofa manni murtiis murtii dabarsaa akka ture himu. Haala kanaan, namoonni baay'een akka biyyaa baafaman ta'aniirus jedhan. "Ji'oota lamaan darban keessa qofa bifa kanaan namoota 220 ta'an qabanii gara biyyaatti deebifamaniiru. Namoota kaan ammoo eeyyama malee hojjeetta jechuun poolisiin adabaa ture." Obbo Mikaa'el akka jedhanitti, baqattoonni Itoophiyaas ta'an kaan gaafa qabaman halli mana hidhaa isaanii, tajaajila fayyaafi nyaataa rakkoo hamaadha. Lammileen Itoophiyaa Sudaan, Kaartum jiraatan BBCn dubbises rakkoo isaan mudachaa jiru kanaan dubartoonniifi ijoolleen caalaan daran rakkachaa jiraachuu himu. Baqattoonni kunneen waraqaa guutuu baqataa osooma qabaatanii jiranii dararaan irra gahuu dubbatu. Gadi bahanii yeroo deeman poolisii biyyattiin dhaanamuufi hidhamuun akka isaan mudatus ibsu. Haadha ijoollee afurii kan ta'an Aadde Kuulanii Bayyanaa waggoota 28 darbaniif Sudaan magaalaa Kaartum jiraachaa turan. Rakkoo siyaasaa Itoophiyaa keessa tureen humnoota nageenyaa mootummaan haadhaafi abbaa isaanii jalaa ajjeefamuu hordofee isaanis lubbuu isaaniif baqatanii namoota baay'ee waliin akka biyyaa baqan dubbatu. UNHCR jalatti galmaa'anii baqattuu ta'uun beekamtiin kennamuufillee amma rakkina hamaa keessa jiraachuu himu, Aadde Kuulaniin. Aadde Kuulaniin erga rakkoon dhimma daangaa Itoophiyaafi Sudaan dhaga'ameen as ari'atamni isaanirra ga'u dabaleera jedhan. "Habash jedhanii yeroo nu ari'anii mana namaa jala gallee lubbuudhaan jalaa baane jirra. Guuyyama sadii durallee akkas taheera,'' jechuun waan isaan mudate dubbatu. Namoota magaalaan ala geeffamuun rakkachaa jiran BBCn dubbise biroo keessaa haadha ijoollee torbaa Aadde Yashii Kabbadaati. Ijoollee umuriin isaanii waggaa 1-12 gidduu ta'an torba qabatnii rakkachaa akka jiran Aadde Yashiin, ijoolleen isaanii xumuraa lakkuu waggaa tokkoofi ji'a torbaadha jedhu. "Ijoollee qabadheen karaarratti rakkachaa jira. Abbaa warraakoo qofatu hojjeta. Waan itti ijoollee guddisnu dhabnees rakkachaa jirra," jedhan. Obbo Yohaannis Samaa'ul waggoota ja'aaf mooraa baqattootaa Baha Sudaan Kasalaa keessa erga turanii booda gara Kaartum galanii ulaagaa baqataa guutuun waggoota dheeraaf jiraatanis mirgi isaanii sarbamaa jiraachuu himu. Sudaan keessa baqattoonni waggaa 15 ol jiraatan baayyee akka ta'an kan himan Obbo Yohaannis, carraan biyya sadaffaa akka kennamuuf, yookaan ammoo akka  lammii biyya sanaatti mirgisaanii akka kabajamuuf gaafachaa turuu dubbatu. Kunis ta'uu baannaan Waldaa Qaxxamura Diimaan biyya keenyatti nu deebisaa jennee gaafanneeras jedhan. UNHCR ammoo, 'inni gargaaramaa jiru gargaaramaa jira. Tajaajila fayyaafi barnootaa warri barbaadaan argachaa jiru. Kanaan ala gargaarsi isinii goonu hin jiru asii deemaa,' nuun jedhe jedhan Obbo Yohaannis. Baqattoonni baay'een deebii kanatti mufachuun hanga deebii gahaa arganutti asii hin deemnu jechuun mooraa dhaabbatichaa jala  gara ji'a sadii turuu himan. ''Halkan poolisoonni dhufanii konkolaataa baay'eedhaan fuudhanii magaalaa baasanii baka kosii ykn balfi magaalaa Kaartum gatamutti nu gatanii deebi'an," jedhu. Yeroo ammaa kana bakka jiraatanillee dhabanii konteenara nama dhuunfaa argatanii keessa jiraachaa akka jiran ibsu Obbo Yohaannis. Itoophiyaa dabalatee baqattoota biyyoota ja'aa akka baasanii bakkichatti gatan himan Obbo Yohaannis. Ummanni Sudaanis baqataa arguu hin barbaadan; 'nurraa baasaa' jedhu jechuun dubbatu Obbo Yohaannis. "Hiriira daabboo bitachuu keessaa nu ari'aa jiru. Gaazii nutti hin gurguran. Erga walitti bu'insa daangaa uumamee ammoo konkolaataa keessas nu buusuu." Akka baqattoonni kunneen jedhanitti, gaaffiin isaanii ijoon mirgisaanii akka kabajamuufi carraa biyya 3ffaa akka kennamuuf kan jedhudha. Sudaan kanneen seeraan ala biyyakoo galtan jettu kaan hidhuun, kaan ammoo biyyatti deebisaa akka jirtu gama Imbaasii Itoophiyaa Kaartuum jiruun hubatameera. Yaaddoon baqattoota Itoophiyaa dhiyeenya dabalaa jiraachuuf waan lama akka sababaatti kaasu Itti-gaafatamaan dhimma Daayaspooraa Oobbo Mikaa'el. Kan jalqabaa, dinagdeen biyyattii akka malee gadi bu'uu yoo ta'u daabboofi gaaziin dhiyaatu hanqina guddaa qaba jedhan. Kana irraa kan ka'e, lammiileen biyyattii 'baqattootatu hojii keenya nurraa fudhate' jechuun akka morman himu. Gama biraan, walitti bu'insa daangaa Itoophiyaafi Sudaan yoo ta'u, 'Achii daangaa irratti namoota keenya ajjeestu, asiimmoo daabboo keenya nu saamtanii nyaattu' jechuun dhiibba taasisaa akka jiran dhageenya jedhan Obbo Mikaa'el. Torbanitti yoo xiqqaate baqattoonni hanga awutoobisii kudhanii ta'an karaa Matammaa gara biyyaatti deebi'aa jiraachus himuun, baqattoota UNHCR jalatti galmaa'anii jiran gara Imbaasii waan hin deemneef gargaaruu akka hin dandeenyes hubachiisaniiru Obbo Mikaa'el. Garuu lammiilee keenya waan ta'aniif mirgi isaanii akka kabajamu mootummaa biyyattii hubachiisaa turreera jedhan. Komii baqattootaa kana irratti dhaabbatni UNHCR maal jedha jennee gaafachuuf yeroo hedduu irra dedeebin bilbillus nuuf deebisuu hin dandeenye. Karaa email' gaaffiiwan kannen ergineefis deebii nuuf hin kennine.


Lola naannoo Tigraay: Ibsa Mana-maree Nageenyaa UN fi deebii Itoophiyaa

Miseensonni Mana Maree Nageenyaa UN walgahii torban dabre gaggeessaniin booda yeroo duraatiif waliigalteerra gahuun ibsa waloo baasaniin, sarbama mirgoota namoomaa Itoophiyaa Naannoo Tigraayitti gabaafamen ''yaadda'uu'' himan. Ibsa waloo guyyaa Kamisaa bahe kanaan, biyyootni miseensa Mana Maree Nageenyaa ''carraaqqii Itoophiyaan qarqaarsa namoomaa dhiyeessuuf gootuuf ni galateeffatu,'' jechuun hojiin guddaa garuu ni hafa jedhan. Ibsa manni marichaa baase hordofee deebii kan kennite Itoophiyaan ''duulli seera kabachiisuu Itoophiyaa keessaa dhimma keessooti,'' jette. Tigraay keessatti sarbamni mirgoota namoomaa raawwatamaa jiru daran yaaddessaa ta'uu dhaabbileen mirgoota namoomaa wawwaachaa jiru. Lola Sadaasa darbe mootummaa Itoophiyaafi loltoota TPLF jidduutti eegaleen namoonni kumaatamaan lakkaa'aman du'uu akka hin oolle tilmaama. MM Abiy Ahimad naannoo Tigraay keessatti sarbamni mirgoota namoomaa raawwatamaa jiraachuu gabaasaaleen agarsiisan jiraachuu dubbataniiru. Loltoonni sarbama mirgoota namoomaa raawwatan seeraan akka itti gaafatamanis himaniiru. Manni Maree Nageenyaa Dhaabbata Mootummoota gamtoomanii (UNSC) rakkoo namoomaafi lola naanno Tigraay keessatti adeemaa jiru ilaalchisee Ebla 15, 2021 walgahii taa'e ture. Waltajjii cufaa ture kanarrattis Hoogganaan qarqaarsa namoomaa UN Maark Loowkook fi mana marichaatti ergamtuu Ameerikaa kan tahan Liindaa Toomaas Giriinfiild haasawa taasisanii turan. Gaafa sana Aabba Lowkook Tigraayitti ''lolli hin dhaabanne, haalis wayyaa'aa hin jiru. Kun hunda keenya yaachisuu qaba,'' jechuun, ''Tarkaanfiin dabalataa hin fudhatamu taanaan... beelli akka meeshaa waranaatti hojiirra ooluun sarbamadha,'' jechuun yaaddoo qabana ibsanii turan. Ambaasaaddar Liindaa Toomaas Giriinfiild gamasaaniin ''lolli akka dhaabatuufi loltootni Eertiraa naannichaa akka bahan,'' gafatanii turan. Walgahii kana hordofees guyyaa Kamisaa miseensonni manni marichaa ibsa waloo ''afaan tokkoon'' baasaniin, ''Naannoo Tigraayitti haala namoomaa jiruun yaaddofneerra,'' jechuun eegala. Dabaluunis Mootummaan Itoophiyaa tattaaffii qarqaarsa namoomaa dhiyeessuuf godhaa jiru ni galateeffanna jechuun, ''danqaaleen namoomaa ammallee ni hafu,'' jedhan. Qajeelfamoota UN wayita qarqaarsa namoomaa hordofuunis deeggarsi namoomaa dhiyaachuu akka itti fufuufi ammallee ulaan qarqaarsaa danqaa malee akka banamus gaafata ibsi kun. Dhimma sarbama mirgoota namoomaa ilaalchisees: ''Biyyootni miseensota Mana marichaa, miidhaa saalaa dubartootarraan gahu dabalatee sarbama mirgoota namoomaa naannichatti raawwataman jedhamaniin daran yaaddoofneera.'' Kanaafis qorannoon akka gaggeeffamu waamicha dhiyeessaniiru. Kana malees miseensonni mana marichaa ''walabummaa, bilisummaa siyaasaa fi tokkummaa biyyaa Itoophiyaaf, deeggarsa cimaa qaban irra deebiin mirkaneessuu barbaanna,'' jedhan. Manni Maree Nageenyaa Dhaabbata Mootummoota gamtoomanii (UNSC) miseensa mana marichaa ta'an biyyoota 15 kan of keessaa qabu yoo ta'u, biyyoonni shan: Chaayinaa, Ameerikaa, Raashiyaa, UK fi Firaans miseensota dhaabbii yoo ta'an aangoo dhimma tokko ofii isaaniin kuffisuu (veto power) qabu. Biyyootni kudhan hafan Istooniyaa, Indiyaa, Aayarlaandi, Keeniyaa, Meeksikoo, Nijeer, Noorweey, Seent Viinsent & Giraaniidins, Tuniiziyaa fi Veetnaam ammoo miseensota dhaabbii hin ta'iin waggoota lamaaf miseensummaa mana marichaa harkaa qabanidha. Ibsa manni marichaa baase hordofee gama ergamaa dhaabbii UN'tti qabduun Kamisa deebii kan kennite Itoophiyaan, ''biyyoota Mana Marichaa yaada gabbisu, deeggarsa walitti fufiinsa qabuufi hubannoo'' isaaniif galateeffateera. Dabaluunis: ''Ergamni kun duulli seera kabachiisuu Itoophiyaa keessaa kun dhimma keessoo, kan seera biyyattii hordofuun gaggeeffamudha... Duulli naannoo Tigraay keessatti gaggeeffamus, gaaddisa walabummaa biyyaa jalatti,'' jedha. Mootummaan biyyattis qarqaarsa namoomaa harka caalu dhiyeessaa jira kan jedhu ibsichi, ''waahillan keenya idil-addunyaas deeggarsa isaanii akka cimsan waamicha dhiyeessina,'' jedha. Sarbama mirgootaa ilaalchisees: ''miidhaa saalaa dabalatee sarbama mirgoota namoomaa jedhaman qorachuufi haqa mirkaneessuurratti, kutannoon qabnu itti fufa.'' Ibsa kanarratti garuu dhimma loltoota Ertiraa daangaa cehanii biyya galaniifi sarbamoota hedduu raawwataniiru jedhamuun himataman irratti wanti ka'e hinjiru. Dhaabbileen mirga namoomaa idil-addunyaa, waraanni Ertiraa naannoo Tigraayitti sarbama mirgaa cimaa raawwataniiru jechuun himatu. Mootummoonni Itoophiyaafi Ertiraa yeroo dheeraaf erga waraana Tigraay keessatti hirmaannaa loltoota Ertiraa erga haalaa turanii booda, MM Abiy Ahimad paarlaamaatti dhiyaachuun, Ertiraan sodaa nageenyaa waan qabduuf waraanashee daangaa cehuun galte jedhan. Ertiraan gamasheen hanga dhiyootti loltoonni ishee Itoophiyaa galuu kan haalaa turte oggaa tahu, himannaalee dhiyaatanis waakkachaa turteetti. Lola naannoo Tigiraayitti uumame booda namoonni 70,000 ol gara Sudaanitti baqachuu isaanii dhaabbileen gargaarsaa ni himu. Bulchiinsi yeroo Tigraay akka jedhutti, hanga ammaatti naannicha keessatti namoonni miiliyoona lamaa ol buqqa’anii kan jiran yoo ta’u, namoonni miiliyoona afurii ol ta’an ammoo gargaarsi namoomaa isaan barbaachisa.


Lola Tigiraay: Nagaa eegsistotni Itoophiyaa biyyatti deebi'uu didan 'lubbuu isaaniif sodaataniiti'

Wiixata darbe gareen nagaa kabachiistota Itoophiyaa Sudaan Kibbaatti ergama irra turan gara Itoophiyaatti balali'uu didan. Loltootni dhalattota Tigiraay tahan 15 yoo biyyatti galle ni hidhamna yookaan miidhaan nurra gaha jechuun biyyatti deebi'uu akka didan himan. Dubbii himaan UN akka jedhetti ''nagaa kabachiistotni Itoophiyaa dhalootni isaanii Tigiraay tahe buufata xiyyaaraa idila adunyaa Juubaatti loltoota Itoophiyaatiin hidhamanii miidhaan qaamaa irra gaheera.'' Kibxata darbe Mejer Jeneraal Mahaammad Tasammaa, hogganaan dhimma Indooktirineeshinii fi qunnamtii Raayyaa ittisa Biyyaa Itoophiyaa, dhimma miidhaa qaamaa isaan irra gahe yookaan hidhamuu isaanii irratti hin dubbanne. Garuu loltoota 15 himatan. ''Buufata xiyyaaraa Juubaatti lafarra gangalachuun jeequmsa kaasuuf iyyaa turan,''  jedhan. Amma loltootni kunneen eegumsa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniitti Jaarmiyaa Dhimma Baqattootaa 'UNHCR' fi mootummaa Sudaan Kibbaa jala jiru. Lolli naannoo Tigiraay humnootni TPLF buufata waraanaa ajaja Kaabaa federaalaa haleeluun jalqabe. Haleellichi mootummaan Itoophiyaa tarkaanfii waraanaa akka fudhatu taasise. Mootummaan federaalaa sababa weerara koroonaavaayirasiin filannoo waan dabarseef wal dhabdeen mootummaa federaalaa fi naannoo Tigiraay hammaataa deemee ture. Koloneelli maqaan isaa akka dhahamu hin feene tokko BBCtti akka himetti, erga ji'a Sadaasa darbe keessa naannoo Tigiraayitti lolli jalqabee loltootni dhalootaan Tigiraay irraa tahan qoollifamaniiru. Koloneelli kun kooluugaltummaa gaafachaa jiraachuu hime. Sababni isaa ammoo lola naannoo Tigiraay keessatti gaggeeffame akka mormu himuun, loltootni Eertiraa achi keessaa bahuu qabu jedhe. Hanqinni dhiyeessii nyaataa naannicha keessaa akka isa yaaddesse hime. ''Lola Tigraay keessaa hordofee sadarkaa tikaatti sanyummaa keenyaan adda baafamne. Jaallan keenya hidhamanis beekna. Mootummaan waan nuyi keessaa qooda hin qabneen nu himachuu itti fufe. Loltooni nageenya kabachiisuu irra turanii gara biyyaatti deebi'anis mana hidhaa garaagaraatti hidhamanii jiru. Kanatu sodaan keenya akka dabalu godhe,'' jedhe Koloneelichi. Koloneelli kun akkasuma eegumsa kan gochaafii jiru UNHRC ''odeeffannoo sobaa tamsaase'' jechuunis himata. Akka Koloneelichi jedhetti loltootni Itoophiyaa dhalootaan Tigiraay irraa tahan 200 ol tahan ji'oota 18 darbaniif nagaa kabachiisuuf Sudaan Kibbaa turan. Dubbii himaan UN Istiifen Dujaarik akka jedhanitti, loltootni Itoophiyaa irraa ergaman 169 tahan Sudaan Kibbaa Juubaa irraa bakka biraatti kanneen naanneffamuuf ykn jijiramuuf turanidha. Loltoota, poolisootaa fi namoota nagaa ergamicha keessaa 17,000 Sudaan Kibbaa jiran keessaa 2,100 kan tahan Itoophiyaa irraati.UN gaaffi kooluugaltummaa loltoota 15 simachuun isaan keessaa afur kan tahan ''haleellaa miidhaa qaamaa'' buufata xiyyaaraatti nurraan gahe jedhaniif yaalamuuf hospitaala galuu koloneelli kun himeera. Koloneelichi akka himatutti: ''hidhannoo nu hiikkachiisan, uggura yeroo sochii galgala keesssaa sa'aatii 4:00 tahu labsuun, miiltoowwan keenya saba Oromoo fi Amaaraa irraa tahaniin eegamaa turre.''Loltuun biraa eegumsa UN jala jiru BBCtti akka himetti, erga lolli naannoo Tigiraayitti banamee sochiin isaanii hordoffii jala ture. ''Sababa sanyummaa keenya irraa kan ka'e akka diinaatti ilaalamnee sochiin keenya daangeffamuun ji'ootaaf hordoffii jala turre jechuu nan danda'a. Loltoota miiltoo keenya tahan irraa adda baafamuun akka wal hin argine godhame. Miidiyaa mootummaa irraa kan hafe kan biraa akka hin ilaalle dhorkamne. Guutummaatti bilisummaa keenya dhabne,'' jechuun komate. Ibsa miidiyaaf kennaniin dubbii himaan UN Istiifan Dujaarik, loltootni Itoophiyaa nageenya kabachiisuuf Sudaan Kibbaa turan dhalootaan Tigiraay tahan amma eegumsa UNHCR jala jiru jedhaniiru. ''Namni eegumsa barbaade kamiyyuu kooluugaltummaa gaafachuuf mirga waan qabuuf salphisanii ilaaluun gaariidha. Eegumsa idila addunyaa barbaaduun isaanii yeroo mirkanaa'u namni kamiyyuu gara biyya dhaloota isaatti deebi'uu hin danda'u. Kunis yoo bilisummaa fi lubbuu isaaniif sodaachisaa tahedha. Kanaaf haalicha itti dhiyeenyaan hordofaa jirra.''Warri koolugaltummaa argatan amma bakka nagaa qabeessa tahe jirus jedhameera.


Hidha Haaromsa Guddicha: Masiriin Xalayaa fuula 95 qabu dhimma hidha haaromsa Itoophiyaa irratti UN'f barreesite

Masiriin xalayaa Jimaata darbe dhimma Hidha Haaromsaa Guddicha Itoophiyaa irratti pirezidaantii Mana Maree Nageenyaa UN'f bareessiteen, ejjennoo Itoophiyaan hidhicha marsaa lammaffaaf ji'a Waxabajjii keessa guutuuf qabdu balaaleffatte. Tarkaanfichi nageenya bishaanii biyyoota yaa'a gara gadii jiran miidha jette. Xalayaan fuula 95 qabu seen-duubee marii biyyootni sadeen Masirii, Sudaanii fi Itoophiyaan waggoota kurnan darban godhaa turan kaasa. Itti dabaluun marichi jaarsummaa Gamtaa Afrikaan gaggeeffamaa jiraatus ejjennoo dhuunfaa Itoophiyaan qabatte irraa ka'uun milkaa'aa hin jiru jechuushee miidiyaa Masirii kan tahe al-Aharam gabaaseera. Masiriin xalayicha ibsa baay'ee kana dura baasaa turtee fi ibsa ejjennoo bara 2015 biyyootni sadeen walii mallatteessan 'GERD's Declaration of Principles' dabalatee waliigalteewwan kaanis itti maxxansuun ergite. Akkasumas osoo Gamtaan Afrikaa gidduu hin seeniin dura bara 2020  bu'aa marii Ameerikaan biyyoota sadeen waliin gootees itti dabaluun ergan. Maricha irratti Itoophiyaan, Ameerikaan loogiidhaan hojjette jechuun marii xumuraa irraa hafte. Masiriin mariin Gamtaa Afrikaa waliin godhan sababa hanqina waliigaltee dhimmoota teeknikaan hin cimiin hafe jette. ''Finfinneen ejjennoo dhuunfaa qabachuufi adeemsaan yaada walitti ijaaru dhabuu irraa kan ka'e bu'aa qabeessa hin taane,'' jechuun xalayaa barreessuu ishee hima gabaasichi. Itoophiyaan jaarsummaa Gamtaa Afrikaa jalatti biyyoota sadeen waliin mari'annee waliigaltee irra gahuu qabna ejjennoo jedhu qabdi. Waktii ganaa rooba jirutti fayyadameen hidhicha guuta kan jettu Itoophiyaan kun hamma bishaanii biyyoota yaa'a gara gadi jiraanii akka hin miine irra dedeebin isaa turte. Ministirr Jallisii Masirii Jimaata darbe mariin jaarsummaa gamtaa Afrikaan biyyootni sadeen godhaa jiran milkaa'aa waan hin taaneef kana caalaa bal'isuun Ameerikaa, Gamtaa Awurooppaa fi UN dabalchuu qabna jedhan. Ameerikaa, fi Gamtaa Awurooppaa akka jaarsummaa fi taajjabaatti marii biyyoota sadeenii irratti yeroo garaagaraa hirmaatanis milkii malee hafee ture. Ergasii marici gara Gamtaa Afrikaatti deebi'e. Kun garuu Sudaanii fi Masiriif hin liqimfamne. Ministerri Jallisii Masirii, Mohaammad Adel Ati- Kaayiroon mariidhaan itti fufuuf fedha qabdi jechuun waliigaltee seeraa mallattaa'ee hidhamee taa'u, kan mirga bishaanii Masirii fi fedha misooma warra kaanis eegu irra gahuu feena jechuun bakka bu'oota Faawondeeshinii nageenyaa, misoomaa fi mirga namoomaa Maat irraa dhaqanitti himuu miidiyaan al -aharam gabaasera. Xalayaa Masiriin amma Mana Maree Nageenyaa UNf barreesite irratti, Itoophiyaan,  ''wixinee seeraa guutinsaa fi oppireeshinii hidhichaa irratti Gamtaan Awurooppaa qopheesse mallatteessuu didde. Wixinee seeraa hidhicha bishaaniin guutuu fi oppireeshinii isaa irratti qophaa'e mallatteessuu irra, hidhicha bishaaniin guutuu irratti waliigaluu, odeeffannoo wal jijjiiruu fi akkasumas gama teeknikaan waan jiru irratti wal tumsuu kan jedhutti daangessite,'' jechuun xalayicha keessatti Masiriin barreessuu al-aharam gabaasera. Itii dabaluunis wixineen Itoophiyaan qopheesite gaarii tahanis qabatamaatti garuu kan agarsiisu waliigaltee madaalawaa hin taanee fi gar-tokkee tahe, kan faayidaa GERD hundaa Itoophiyaaf eeguufi biyyoota yaa'a gadiif ammoo eegumsa hin goonedha jechuun Masiriin himatti. Itoophiyaan ammoo hidhicha xumuruun uummata dukkana keessa jiraatu %60 tahuuf tajaajila ibsaa dhiyeessuuf akka jettu himti. Kun mirga qabeenya isheetti fayyadamuu malee faayidaa biyyoota kaanii miidhuu akka hin taane kaasti. Erga Itoophiyaan hidhicha guutuu jalqabdee hammi lolaa Sudaanin miidhaa ture xiqqaachus himamaa ture. Biyyoota sadeen waliin karaa nagaa waliigaltee irra agahuu akka barbaaddus himti Itoophiyaan. Masiriin ejjennoo Itoophiyaan hidha bishaanii biroo dabalataa hojjechuuf qabdus kaasteeti. Biyyootni qonna laga Naayil  irratti hirkatan Itoophiyaa dabalatee, faayidaa lagichaa argachuuf mirga hin molqamne qabu, garuu akkaataa seera idil-adunyaatti jette. Kaayiroon waamicha gooteen hawwaasni idil-adunyaa waliigaltee irra akka geenyuuf keessatti hirmaachuu qabu jette. ''Hidha Abbayyaa irratti waliigaltee irra gahuu dhabuu, ejjennoo dhuunfaan hidhicha guutuutti deemuu, oppireeshinii hidhichaa fi miidhaa inni fidu nageenya, tasgabbii naannoo yaa'a Naayilii fi Gaanfa Afrikaa keessa jiru jeeqa'' jette Masiriin xalayaa UN'f barresite irratti. ''Kanaafuu  Masiriin ammas dhimmicha nageenya idil-adunyaa eegsisuuf itti gaafatama kan qabu gara Mana Maree Nageenyaa UNtti fiduu filatti,'' jette. Itoophiyaan Waxabajji 21 bara 2021 filannoo biyyaalessaa kan gaggeesitu yoo tahu, waktii roobaatti ammoo hidhicha yeroo lammaffaaf bishaaniin akka guuttu himaa turte.


'Dhimmi Naannoo Tigraay hunda keenya yaachisuu qaba'- UN

''Dhimma Naannoo Tigraay irratti tarkaanfiin dabalataa fudhatamu baannaan, waanti dhufuuf jiru hunda keenya yaachisu qabaa,'' jedha Dhaabbanni Motummoota Gamtoomanni (UN). Dhaabbatichi dhimma naannoo Tigraay ilaalchisuun ibsa Sanbata galgala fuula isaarratti baaseen, ''beela akka meeshaa waraanaatti fayyadamuun yakka'' jedheera. ''Dhimmichi hunda keenya yaaddeessuu qaba. Tarkaanfiin dabalataa yoo fudhatamu baatee, kun agarsiiftuu waan fulduratti ta'uuf jiruuti. Beela akka meeshaa waraanaatti fayyadamuun yakka,'' jedhan UN'tti dursaan Gargaarsa Namoomaa Maark Lowkook. Maark Lowkook akka jedhaniitti, naannichatti karaan gargaarsi namoomaa ittiin qaqqabu ammalleen rakkoo guddaa akkuma ta'eetti jira. Kanaafuu, namoonni beelaan du'aa jirus jechuun haalli naannicha keessa jiru yaadeessaa ta'u hima. Dhaabbata Motummoota Gamtoomanis ta'e ejansiiwwan gargaarsa namoomaa dhaabbaticha waliin hojjataa jiran, loltoonni Ertiraa bahaa jiraachuu isaanii hinagarre jedhan qondaalli UN kun. Gama biraatiin ammoo Ertiraan loltoonni ishee naannoo Tigraay seenuusaanii baatiiwwan shanan darbaniif waakkataa erga tureen booda, Ebla 16, 2021 yeroo jalqabaatiif loltoonnishee Itoophiyaa keessa jiraachu ifatti amante. UN'tti ambaasaadara Ertiraa kan ta'an Soofiyaa Tasfaa Maariyaam, Mana Maree Nageenyaa Motummoota Gamtomanii dhimmoota marii Kamisa Ebla 15, 2021 taa'eerratti ka'aniif xalayaa deebii barreessaniin, loltoonni Ertiraa Tigraay keessa jiraachu jalqabaaf ifatti dubbatan. Odeessaalee lola Tigraay biroo: MM Itoophiyaa Abiy Ahimad Bitootessaa dabre wayita paarlaamaa biyyattiitti irratti hasaa taasisaniitti loltoonni Ertiraa Tigraay keessa jiraachuu amananii,  guyyoota muraasa booda ammoo gara Asmaraattti imaluun, waraanni Ertiraa daangaa Itoophiyaa gadhiisee akka bahuuf pireezidantii Ertiraa waliin waliigaluu isaanii himaniin turan. Haata'u malee, guyyaa Jimaataa Eble 16, 2021tti Dhaabbata Gamtoomaniitti Ambaasaaddarri Ameerikaa 'loltoonni Ertiraa waraana Itoophiyaatiin wal makanii Tigraay turuuf ta'uu ragaa amanamaa qabna' jechuunsaanii ni yaadatama. Dhaabbatichatti Amaasaaddarri Ameerikaa Lindaa Toomaas Giriin Fiild, Manni Maree nageenyaa rakkoo naannoo Tigraay irratti sagalee tokkoon dhaabbachu qaba jedhanii ture. Manni Maree Nageenyaa Dhaabbata motummoota Gamtoomanii rakkoo namoomaa fi lola naannoo Tigraay keessaatti adeemaa jiru ilaalchisee Ebla 15, 2021 cufaatti marii taa'ee ture.


Godaansa: Godaantonni Itoophiyaa ta'uu hin oolle jedhaman Jabutiitti deebiyaa turan du'an

Qarqara galaanaa Jabutiitti yoo xiqqaate godaantonni saddetti du'anii, 12 ammoo eessa buuteen isaanii dhabamuu Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniitti Ejensiin Dhimma Baqattootaa beeksise. Godaantonni du'aniifi achi buuteen isaanii dhabame kunneen qarqara galaanaa Jabutiitti warreen seeraan ala namoota dadabarsaniin dirqamaan bidiruu irraa erga darbatamanii booda jedhameera. Akka gabaasa Ejensichaatti, godaantonni 30 ol ta'an bidiru sanaan imalaa turan kunneen lammilee Itoophiyaa ta'uu malu jedhmameera. Godaantonni qarqara galaanaatti balaan irra gahe kunneen Yaman irraa gara Afrikaa Bahaatti deebii'uudhaaf yaalaa kan turaniidha. Dubbi Himaan Dhaabbata Dhimmoota Godaantotaa Idil-addunyaa (IOM) namoonni balaa kanarraa hafan 14 Jabutiitti wallaansa fayyaa argachaa jiru jedhan. Saawud Arabiyaan tarkaanfii weerara koronaavaayirasii to'achuudhaaf jecha fudhachaa jirtuun godaantota gara biyyashee seenuuf jedhan ari'ataa jirti. Sababa kanaanis godaantonni Afrikaa 14,000 ta'an gara biyyaatti deebii'uuf yaalan Yamanitti danqamanii jiru.


Dhohinsa Beerut: Hoggontoonni idil-addunyaa gargaarsa gochuurratti kora taa'uuf

Hoggantoonni idil-addunyaa dhohinsa guyyaa Kibxataa magaalaa Beerutitti mudateen booda miidhaa dhaqabeef gargaarsa taasisuuf kora taa'uuf jiru. Konfiraansiin gama viidiyootiin guyyaa Dilbataa taasifamu kun UN fi Firaansiin kan waamamedha. Pireezidaantiin Ameerikaa Doonaald Tiraamp kora kana irratti akka hirmaatu ibseera. Dhohinsi mudate kun qabeenyii doolaara biiliyoona 15 baasu akka baduuf sababa ta’eera. Dhohinsa kanaan namoonni 158 du’aniiru, 5,000 madaa’aniiru akkasumas 300,000 manasaanii dhabaniiru. Guyyaa kaleessaa namoonni kumaatamatti laakka’aman daanditti bahuun hiriira taasisaniiru. Ministirri Muummee Libaanos Hasan Diyaab rakkina kana jalaa bahuuf filannoo yeroo jedhameen dursee akka taasifamu ni gaafadha jedhaniiru. Dhimmichi guyyaa Wiixataa qaamolee dhimmi ilaallatu waliin kan mari’atamu ta’as jedhan. Libaanos osoo dhohinsi Beerut hin muddatiin durayyuu sabab weerara koronaavaayirasitiif diinagdeenshee haalaan miidhameera. Hiriirri mormii Sadaasa darberraa jalqabee mootummaarratti taasifamaa ture. Pireezidaantiin Firaans Imaanuu’eel Maakroon guyyaa Kibxataa Beerut kan daawwatan yoo ta’u, miidhaa dhaqabeef gargarsa idil-addunyaa akka qopheessan dubbatanii turan. Gargaarsi taasifamus michoota idil-addunyaa Libaanos walitti fiduufi gargarsa yeroo tasaa hawaasa idil-addunyaarraa biyyattiif taasisuudha jedhameera. Bakka buutonni Gamtaa Awuroppaa, Chaayinaa, Raashiyaa, Masirii, Jordaaniifi UK konfiraansicharratti ni hirmaatu. Biyyoonni biroo heddus affeeramaniiru. Biyyoonni muraasni gargaarsa maallaqaa dolaara miiliyoonotaatti laakka’amu, doonii, hojjattoota fayyaa, akkassumas meeshaalee adda addaa gara Beerutitti erganiiru. Dhaabbilee UN fuulduratti rakkinni guddaan jiraachuu mala jechuun gargaarsaaf waamicha dhiheessaniiru. Manneen jireenyaa namoota hedduu bishaan yookiin ibsaa hin qaban. Akkasumas hanqinni nyaataa mudachuu danda’a sodaa jedhutu jira. Gama biraan ammoo biyyattii keessattis lakkoofsi namoota Covid-19 qabamanii dabalaa jira. Hiriira guyyaa Sanbataa taasifamerratti namoonni 5,000 hanga 10,000 ta'an irratti argamaniiru. Hiriiricha irrattis poolisiin tokko hiriirtotaan miidhaan irra gahee lubbuunsaa darbeera. Waldaan Fannoo Diimaa hiriira irratti namoonni 117 madaa’uu fi 55 biroo ammoo hospitaalitti geeffammuusaanii ibseera.


Lola Tigiraay: Baqattoonni Ertiraa lola Tigiraayiin jidduutti danqaman maal himu?

Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomaniifi Gamtaan Awurooppaa lola mootummaa Federaalaafi TPLF gidduutii gaggeefamaa jiru hordofee rakkoon deeggarsa namoomaa akka mudachuu malu akeekkachiisaniiru. Sababii lola kanaatiin lammiileen Itoophiyaa 56,000 ol tahan lolicha baqachuun Sudaan galaniiru. Kumaatamatti kan lakkaa'aman ammoo biyyuma keessatti qe'ee isaanii irraa buqqa'aniiru. Kaan magaalaa Finfinneetti akka baqatan himama. Naannoo Tigiraay bakki waraanichi itti gaggeeffamu keessa baqattoota Ertiraa kuma 100 tahaniif dahoo tahuun eegumsa mootummaa Itoophiyaafi dhaabbilee UN jala turan. Haaluma walfakkaatuunis Motummaata gamtoomaniitti Komishinarri Olaanaan Buqatootaa, Filippo Graandi, odeeffannoowwan ajjeechaa, butamuufi dirqiisiifamuun gara Ertiraatti deebifamu baqattoota Ertiraatiin yaadda'u ibsan. Ibsa Komishinarichi guyyaa Roobii Amajjii 14, 2021 baasaniin, haala deeggarsa namoommaa naannoo Tigraay keessaafi dhiibbaan in namoota nagaa irratti qabatu, keessattuu waa'een baqattoota Ertiraa naannicha keessatti dahatanii turan baayyee kan isaan yaaddeesse ta'u ibsan. BBC'n akka mirkaneessetti hojjettoonni dhaabbilee miti-mootummaafi UNHCR akkuma lolli jalqabeen naannicha gad- lakkisanii bahan. Kun baqattoota deeggarsa xiqqoo ykn deeggarsa malee hanga hafanitti isaan geessise. Ji'a Sadaasaa bara 2020 keessa Itoophiyaatti dubbii himtuu UNHRC kan taate Juuliyeet Istiifen, BBCtti akka himtetti sababa rakkoo nageenyaan kaampii baqattootaa bira gahuu hin dandeenye. Hojjettota isaaniis dubbisuu hin dandeenye ture. ''Haala qabatamaa naannichatti tahaa jiru baruu hin dandeenye. Osooma tajaajilli qunnamtii akka ammaa kanatti addaan hin citiin isaan argachuun rakkoo ture. Baqattootni kaampii Shimelba keessa turan nageenya isaaniif jecha gara kaampii Hitsats deemaa turan.'' Mootummaan Itoophiyaa tarkaanfiin waraanaa hoggantoota duraanii TPLF irratti baname baqattoota Ertiraa kaampii keessas tahe naannoo Tigiraay bakka jiran hin hubne jedhe. Qondaalonni mootummaa akka jedhanitti kaampiin baqattoota Eertiraa nagaadha. Baqattoota sodaatanii achii bahanii turanis nagaan deebisneerra jedhan. Ibsa mootumman ji'a Mudde bra 2020 keessa baaseen baqattootni hedduun odeeffannoo dhabuun callisanii bahanii deemaa turan jedhe.Mootummaan baqattoota kanneeniif nyaata geejibsiisuu himeera. Baqataan kaampii baqattootaa Mayi Ayinii keessa jiraataa turee dhiyeenya gara kutaa Itoophiyaa biraatti baqate tokko BBCtti akka himetti kaampii baqattoota keessaa kan baqataniif sababa lamaafi. ''Kan jalqabaa hanqina dhiyeessii bu'uuraa kan akka nyaata, bishaanii fi qorichaati. Erga hojjeettonni UNHCR achii bahanii booda baqattoonni beelaaf qofa osoo hin taane balaaf saaxilamaniiru.'' Baqataan maqaan isaa nageenya isaaf jecha akka hin dhahamne gaafte kun, sababni biraan baqataniif loltoonni Eertiraa mootummaa Itoophiyaa waliin tahuun lolicha irratti hirmaataa jiru odeeffannoon jedhu waan tureef jedha. ''Erga odeeffannoon humni waraanaa Eertiraa kaampii baqattootaa Shimelbaa fi Hitsats irratti tarkaanfii fudhatan jedhu bal'atee booda baqattoonni sodaachuun kaampii keessa turanii baqatanii bahan.'' Baqataan biraa kaampii Adi Haaris keessa ture ''yeroo lolli naannoo kaampii baqattootaa gahu nageenya keenyaaf jecha baqannee baane. Bishaaniif nyaatni waan nu harkaa dhumeef baqattootni waanuma qaban waliif qoodaa turan. Baqattootni baay'een sababa beelaafi dheebuuf kaampii gadhiisanii bahan,'' jedhe. Baqataan biraa tokko akka jedhetti '' kaampii Addiharush gadhiiseen gara Adde Arkay deeme. Addey Arkay irraa ammoo Birrii 95 kaffaluun gara Gondar deemne. Bakka sakkatta'insaatti nu dhaabsisanii ture. Garuu waraqaa eenyummaa Eertiraa waanan qabuuf homaa hin taane.'' Sana boodas nama tokkotti Birrii 900 kaffaluun gara magaalaa Finfinneetti imaluu hime. Baqataan biraa kaampii baqattootaa Shimelbaa keessa ture fi maqaan isaa akka eeramu hin feene tokko BBCtti akka himetti gaafa Sadaasa 10 bara 2020 loltootni Eertiraa gara kaampii Shimelbaa fi Hitsats dhaqan. ''Loltoota uffata danbii loltoota Eertiraa uffataniin kaampii baqattootaa keessatti walitti qabamne. Hidhattoota Tigiraay irraa isin eeguufi tiksuuf jecha dhufne nuun jedhan.'' Loltootni ''hamma asitti beelaan duutan'' mootummaan Eertiraa dhiifama waan isiniif godheef gara biyya keessaniitti deebi'e jechuun nu amansiisuuf yaalanii ture jedhe. Guyyaa itti aanu qondaalonni Eertiraa naannoo Gaash Barkaa irraa dhufuun namoota baqattoota bakka bu'an walitti qabuun akka baqattootni gara Eertiraatti deebi'aniif amansiisuuf yaalaniiru jedhe. Haa tahu malee baqattootni hanga fedhi isaanii guutummaatti guutamutti akka deebi'uu hin barbaanne amansiisan jedhe. Baqataan kun akka jedhutti guyyaa lamaan booda humnootni nageenyaa Eertiraa baqattoota gariin humnaan qabanii gara Eertiraatti deebisan. Baay'een isaanii kaampicha keessa waggoota kudhanii oliif kan jiraataniifi bakka bu'oota hawwaasa baqataati. Isaan keessaa tokko kan jedhamte haadha gonkumaa Eertiraa deemtee hin beeknedha. Achuma kaampii baqattootaa keessatti dhalattee guddachuun bara darbe heerumte. Humnaan qabamuun abbaa warraa ishee fi daa'imashee xiqqaa waliin gara Eertiraatti geeffamte jedhan maddeen odeeffannoo. UNHCR hanga ammaatti kaampiiwwan lamaan Shimelbaa fi Hitsats daawwachuu akka hin dandeenye ibse. UNHCR ''achi deemuuf eeyyama hin arganne'' jedhe. Waan nuyi beeknu dhiyyeessiin bu'uuraa ji'a lamaaf irraa dhaabbachuudha jedhe. Waa'ee baqattota humnaan fuudhamuun gara Eertiraatti deebifamanii irratti UNHCR  baqattoota dhibbaan lakkaa'amanitti dubbanneerra. Kaampii baqattootaa Kaabaa irraa namootni humnaan fuudhamuu baqattoota irraa dhageenyerra jedhe. Haa tahu maler mirkaneeffachuu hin dandeenye kan jedhu dhaabbatichi yoo dhugumaan kan raawwate tahe seera idila adunyaa akka mallee cabsuudha jefdhan. Dhaabbileen dhimma baqattootaa irra deebiin kaampilee kanneen keessatti hojii isaanii itti fufuuf gaafataniiru. Haa tahu malee mootummaan Itoophiyaa fi Eertiraa lolicha keessatti loltootni Eertiraa hirmaachuu haalan. Minisiteerri Dhimma Alaa Ertiraa Osmaan Saalee Mohaammad, himata dhiyaatu kana oduu dharaati jedhan. Baqattootni Eertiraa 100,000 tahan tajaajila loltummaa dirqamaa fi hidhaa baqachuun Itoophiyaa galuun jiraachaa turan. Ji'a darbe keessa dursaan Dhimma baqattootaa UN Filiippoo  Giraandii baqattootni Ertiraa Itoophiyaa jiran butamuu fi ajjeefamuu fi humnaan gara Ertiraatti deebifaman kan jedhu ''nu yaaddessa'' jedhanii ture. Mr Giraandiin kun seera idil adunyaa cabsuudha jedhaniiru. Akkasumas kaampiiwwan arfan carraan itti daawwatan jiraachuu akka qabus himaniiru. Mudde 29 bara 2020 Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii qindoomina mootummaa Itoophiyaan baqattoota Eertiraa kaampii Mayi Ayinii jiraniif 13,000 tahaniif deeggarsa nyaataa dhiyeesseera. Akkasumas baqattoota kaampii Adi Harush jiran 12,170 tahaniif deeggarsa nyaataa dhiyeessuu himan.


Addunyaan fonqolcha mootummaa Miyaanmaar kuffisuu qabdi-UN

Barreessaan olaanaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii(UN) Antooniyoo Guuteerees hawaasni addunyaa fonqolcha mootummaa Miyaanmaar fudhatama akka hin kennine gorsan. Bu’aa filannoo gara duubaatti deebisuun ‘’waan fudhatama hin qabne dha’’ jedhan kanaaf hogganootni fonqolcha kanaa karaa kanaan biyya bulchuun akka hin danda’amne baruu qabu jedhan. Qaamni Nageenyaa UN ibsa kennuuf mari’achaa jiraatus Chaayinaan haasaa fonqolcha kana balaaleffatu kamiyyuu ni danqiti jedhameetu eegama. Hoggantuun Miyaanmaar Saan Suu Chiin yeroo waraanni aangoo fudhatu kan isheen to’atamte. Guuteerees hawaasa addunyaa  ijoo gamteessuun fonqolchi kuni fudhatama akka hin qabne mirkaneessuu qabna jedhan. Poolisiin Miyaanmaar himata baayyee Saan Suu Chii irratti banuun hanga  Guraandhala 15 akkuma to’atamteetti turti jedheera. Saan Suu Chiin  mana jireenyaashee magaalaa guddoo biyyattii Naay Yii Taaw itti argamutti dha hidhamte kan jirtu. Seera al-ergii fa’i cabsuun kan himatamte yoo tahu meeshaalee koominikeeshinii seeraan ala dhuunfachuuniis himanni irratti banameera. Saan Suu Chii  fi pireezidant filatamaan Yiint e fonqolcha kanaan booda sagaleen isaaniin hin dhagahamne. Juuntaan fonqolcha kuni qaama hidhataa miseensa 11qabuufi Miin Aaan Liyaaniin hogganamu dha Waraannichi labsii yeroo atattamaa waggaa tokkoof turu labseeea,fonqolcha kanaaf sababa yoo kennus paartiin Saan Suu Chii filannoo wlaiin dhaheetu aangoo qabate jedha. Tajaajilli Feesbuukii Miyaanmaar keessatti gaafa Kamisaa qabee adda kan cite yoo tahu waraanni telekoomiin biyyattii miidiyaalee hawaasaa akka cufu dirqisiiseera. Dhaabbanni telekoomii ‘’maatii fi hiriyyoonni Miyaanmaar akka wal-arganii fi odeeffannoo argatan,’’ yaadachiisuun addaan cituu tajaajilichaa beeksiseera. Guyyoota darban keessatti rogeeyyii fonqolcha kana mormuuf wal-tajjiiwwan Feesbuukii banaati turan.


Lola Tigiraay: Itoophiyaan loltoota Eertiraas ta’e kan Somaaliyaa hin affeerre jette

Mootummaan Itoophiyaa lola naannoo Tigraayin walqabatee loltoota Eertiraas ta’e kan Somaaliyaa akka hin affeerre dubbi himaan Ministeera Dhimma Alaa Itoophiyaa Ambaasaaddar Diinaa Mufti himan. Loltootni Eertiraa lola Tigraay keessaa hirmaannaa guddaa qabaachuu akkasumas saamicha qabeenyaa dabalatee gochaalee sarbama mirga namoomaa garaagaraa irratti hirmaachuu isaanii qaamoleen garaagaraa komachaa jiru. Kana malees loltootni Eertiraa hatattamaan naannicha gadi dhiisanii akka bahan Yunaayitid Isteets dabalatee qaamoleen garaagaraa gaafataa turan. Har’a miidiyaaleef ibsa kan kennan Ambaasaaddar Diinaa Mufti garuu mootummaan Itoophiyaa loltoota Eertiraas ta’e kan Somaaliyaa akka hin affeerre himan. Ejjennoon mootummaan Itoophiyaa qabus duula naannoo Tigraay ofiisaatin bahachuu akka ta’es dubbatan. Gama biraatin miseensota raayyaa ittisaa Itoophiyaatin naannoo Tigraay keessatti dubartootni dirqiin gudeedamuu gabaasaalen irra deddeebin bahaa kan turan yemmuu ta’u dhimma kana mootummaan Itoophiyaa akka qulqulleessu himan. Wayita lolli naannoo Tigraay keessaa uummamee raayyaan ittisaa Itoophiyaa garasitti imalu namootni naannoo Tigraay keessa hidhaarra turan 13,000 ol hidhaarraa gadhiifamuu kan himan Ambaasaaddar Diinaa Mufti, “kuni hundi gara magaalaa seenaniiru. Sababni saamichi fi gudeeddin namoota kunneenin itti hin raawwatamnef hin jiru” jedhan. Haa ta’u malee komii dubartootni loltoota Itoophiyatin dirqisiifamanii gudeedamaniiru jedhu mootummaan akka qulqulleessu himan. “Mootummaan komii kana nan qulqulleessa jechaa jira. Gudeeddii, ajjeechaa fi saamicha eenyuyyuu yaa raawwatu, raayyaa ittisaa Itoophiyaa ta’us gaafatamaadha. Mootummaan ejjennoo dhimma kana dhaabbata walaba ta’een nan qulqulleessa jedhu qaba” jedhan. Raayyaan ittisaa Itoophiyaa ergamawwan nagaa kabachiisuu biyyaalee garaagaraaf deemetti naamusa gaariin akka beekkamu kan himan Ambaasaaddar Diinaa Mufti, “raayyan kun waan akkanaa keessa seenuu dhiisuu danda’a. Haa ta’u malee sadarkaa nama dhuunfaatti kunneen raawwatan yoo jiraatan ni gaafatamu. Dhaabbata mootummaas yoo ta’e ni gaafatama” jedhan. Dhimma gargaarsa namoomaafi baqattoota Eertiraa Barreessaa Olaanaan Mana Maree Baqattootaa Warra Noorwey (Norwegian Refugee Council) Jaan Iglaand turtii kaleessa BBC waliin taasisaniin, namoota gargaarsi namoomaa barbaachisu qaqqabuudhaaf irra deddeebiin gaaffi dhiyeessanillee namoota gargaarsi isaan barbaachisu bira ga'uu dadhabuu isaanii dubbataniru. Barreessaan olaanaan kun keessattuu kutaalee giddugalaa fi Lixa Tigraayitti gargaarsa namoomaa geessuun akka hin dandeenye himan. Dhimma kana ilaalchisee kan dubbatan Ambaasaaddar Diinaan, magaalootni gurguddoo naannoo Tigraay dhaabbilee garagaarsa namoomaaf banaa ta’uu himan. Haa ta’u malee iddoowwan muraasni humnootiin TPLF keessa dhokatanii jiraachuu malan dhaabbilee gargaarsa namoomaaf dhaqabamoo ta’uu dhiisuu akka danda’an himan. Iddoowwan dhaabbilee gargaarsa namoomaaf dhaqabamoo ta’anis yeroodhaa gara yerootti bal’achaa akka jiru ambaasaadarichi dubbataniiru. Gama biraatin baqattootni Eertiraa 20,000 eessa buuteen isaanii dhabameera jechuun gabaasawwan tibbana adeemaa jiran irratti kan gaafataman Ambaassaaddar Diinaa Mufti, sababa rakkoo naannicha keessatti uummamen baqatootni heddun kaampiidhaa bahanii gara magaalotaa seenuu isaanii himan. “Wayita wanti kun dhufu buqqa’anii gara Finfinnee qofa osoo hin taanee gara magaalota adda addaatti kan bittinnaa’an jiru. Yeroo ammaa tokko tokko deebi’aa jiru. Haa ta’u malee deebi’uuf wabii nageenyaa barbaaduutu jira” jedhan. Itoophiyaan baqattoota miiliyoona tokkotti siiqan biyyaalee 20 irraa dhufan keessummeessitee akka jirtu  himaniiru. Wal dhabdeen siyaasaa mootummaa federaalaa fi TPLF gidduutti uumame babal'achaa dhufuun ji'a Fulbaanaa keessa naannoon Tigiraay addatti filannoo gaggeesse. Akkaataa heera mootummaa biyyattiitti yeroon bulchiinsa paartii biyya bulchaa jiruu xumurameera jechuun hariiroo mootummaa federaalaa waliin qabus adda kutuu ibse. Mootummaan filannoo marsaa 6ffaa akka dheeressu kan murteesse sababa weerara koroonaavaayirasiin ture. Sadaasa 3 bara 2020 halkan humni addaa naannoo Tigiraay humna ittisaa ajaja kaabaa haleele. Ergasii mootummaan oppireeshinii seera kabachiisuu jechuun naannichatti humnoota kanneen irratti lola banuun naannicha to'annoo isaa jala galche. Hoggantootni fi hundeessitootni TPLF gameeyyiin kaan ajjeefamuun kaan to'annoo seeraa jala oolan. Akkasumas pirezidaantii naannichaa kan turan Dr Dabretsiyon dabalatee kaanis ammallee dhokataniiru.  Lola kanaanis namootni hedduun yoo ajjeefaman kumaatamni qe'ee isaanii irraa buqqa'aniiru.


Qarqara Senegaalitti godaantota 140 ol bishaan nyaate - UN

Bidiruun namoota 200 tti dhiyaatan fe’attee gara Awurooppaatti imalarra turte qarqara Senegaalitti erga bishaanitti dhidhimtee booda, namoota140 bishaan akka nyaate Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii mirkaneesse. Bidiruu Sambata duraa dhidhimte kun akkuma magaalaa Mibohur jedhamu baateen yeroo yartuu keessatti ibiddi erga itti qabatee kan dhidhimte akka ta’e Dhaabbanni dhimma Godaansaa Addunyaa (IOM) himeera. Akka gabaasichi ibsutti, namoota 60 lubbuusaanii baraaruun danda’ameera. Godaantonni kun karaa Odala Kanarii, Ispeen irraan gara Awurooppaatti ce’uuf yaalaa turan. Bara 2018 irraa eegale godaantonni Lixaa Afrikaa ka’umsa godhachuun iddoo imala irraa jalqaban taasifataa dhufaniru. Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii akka himetti, balaan Sambata darbe qaqqabe kun, balaa barana lubbuu namoota hedduu galaafate isaa guddaa ta’u ibse. Senegaalitti bakka bu’aan Dhaabbata dhimma Godaansaa Addunyaa Bakarii Dombiyaa, mootummoonni fi hawaaasni idila addunyaa walta’iinsaan neeetworkii daddabarsa namootaa dargaggoota abdii kutaniitti fayyadamanii diiguu qabu jechuun waamicha dhiyeesse. Akka mootummaan Ispeen jedhutti, barana baqattoota 11,000 ol ta’anitu odola Kanarii qaqqabe. Bara darbe yeroo wal fakkaatutti namoota 2,557 qofaatu odola kana qaqqabe. Lakkoofsi baqattootaa olaanaan odola kana qaqqaban kan galmaa’e garuu bara 2006 ture. Akka Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii jedhutti, namoota 35,000 ta’anitu Odola kana qaqqabanii turan. Imalarratti namoonni 414 bara kanatti du’uusaanii IOM himuun, bara 2019 keessaallee lubbuun namoota 210 darbuun yaadachiseera.


Lola Tigraay Itoophiyaa keessaa: Tigraayitti 'yakki waraanaa' akka hin raawwanne UN akeekkachiise

Dhaabbatni Mootummoota Gamtoomanii humni waraanaa Itoophiyaa magaalaa guddoo naannoo Tigraay irratti haleellaa raawwachuuf yeroon dhumaa kennee ture xumuramuun dura, ''yakki waraanaa'' raawwachuu mala jechuun yaaddoo isaa ibse. Lolli mootummaa federaalaa fi humnoota naannoo Tigraay gidduutti gaggeeffamu torban sadaffaa isaa qabateera. Dhibbaan kan lakkaawaman lubbuu dhabaniiru, kumoota kudhaniin kan lakkaawaman ammoo qe'ee isaaniirraa buqqa'aniiru. Dhaabbileen gargaarsaa lolli kun rakkoo namoomaa hammaataa uumee, Baha Afrikaas tasgabbii dhabsiisa jechuun sodaa qaban ibsu. UN rayyaan ittisa biyyaa teessoo naannoo Tigraay kan taateefi jiraattota miiliyoona walakkaa ol qabdu magaalaa Maqaleetti, humna qabu fayyadamee seenuuf yeroon muraasa wayita hafetti, sodaa qabu ibseera. Haatahu malee, yaa'iin Mana Maree Nageenyaa UN Kibxataaf dhimma Tigraayirratti mari'achuuf qabamee ture, ibsa malee xumuramuu AFPn gabaaseera. Akka gabaasa kanaatti biyyoonni Afrikaa yaalii Gamtaan Afrikaa gochaa jiruuf yeroon haa kennamu waan jedhaniif. Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad Dilbata darbe aanga'oonnii fi humnoonni waraanaa TPLF harka akka kennatan yeroo guyyaa sadii kennuu ibsanii turan. Haata'u malee hoogganaan Tigraay Dabratsiyoon Gabramikaa'eel ''mirga ofiin of bulchuu keenya kabachiisuuf du'uudhaaf qophiidha'' jechuun harka akka hin kennanne ibsaniiru. Gama kaaniin Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa kan mootummaan hundaa'e, torban lama dura Maayikaadiraatti lubbuu namoota nagaa 600 ol kan galaafatan, dargaggeeyyii naannoo Tigraay, TPLF'tti hidhata qaban 'Saamrii' jedhamanidha jedheera. Komishinichi dargaggeeyyiin kun magaalichatti kanneen sabaan Tigree hin taane albeen waraanuun, ulee fiixee furdatuun reebuufi gariin ammoo ibiddaan gubuun ajjeefaman jedheera. Jalqaba ajjeechaan jumlaa kan raawwatamuu gabaase Aminastii Internaashinaal yoo ta'u, eenyu yakka kana akka raawwateefi lakkoofsa namoota ajjeefamanii hin ibsine ture. TPLF yakka kanaaf himatamuu ilaalchisee deebii kenneen, yakka kana kan hin raawwanne ta'uufi dhaabbanni Idila addunyaa walaba ta'e yakka kana akka qoratu gaafateera. Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti Komishinara Mirga Namoomaa kan ta'an Miisheel Bachaleet ''gabaasaaleen meeshaalee gurguddoon akka taankiifi kaan Maqalee marsaniiru jedhu rifaasisaadha,'' jedhan. Qaamoleen lameenuu ajaja ifaa fi nama hin dogongorsine humnoota isaaniif dabarsuun namoota nagaa akka eegan dhaamaniiru. ''Maqaleetti lola godhamu ilaalchisee haasaan lola akkaan jabaa gara lamaanuurraa dhagahamaa jiru waan hamaaf ni kakaasa, namoota saaxilamoo ta'aniifi sodaa keessa jiran balaa hamaa keessa galcha,'' jedhan Misheel. ''Haasaan akkasii sarbama seera namoomaa idila addunyaa ittuu hammeessa jedheen sodaadhas,'' jedhan. MM Abiy magaalli Maqalee marfamuu ibsuun ''araaramni tokko hin jiru'' jechuun ture guyyaan harka kennachuuf kenname yoo dhumu haleellaa akka raawwatan Dilbata darbe kan dubbatan. Haasaan kun yaada yakka waraanaa of keessaa qabaa jedhu Misheel. MM Abiy irra deddeebiin humni waraanaa namoota nagaaf eegumsa akka godhu dubbachaa turan. Haa ta'uutii naannicha keessa malli qunnamtii hundi adda citee waan jiruuf, UN mirgi namoomaa fi haalli namoomaa maalirra akka jiru beekuu hin  dandeenye jedhan hooggantuun kun. ''Gabaasni sababa malee hidhamuu, ajjeechaan akkasumas miidhaafi qoollifannaan namoota sabummaan Tigraay ta'an irra gahaa jiru dabalaa jira,'' jedha UN. Lola mootummaa Federaalaa fi Humnoota mootummaa naannoo Tigraay gidduutti godhamaa jiru kanaan namootni 40,000 ta'an Sudaanitti baqataniiru. Lakkoofsi kun ji'oota dhufan keessatti 200,00 gahuu akka danda'u UN tilmaameera. Gaazexessituun BBC Aan Sooy Sudaan Naannoo Kasalaa bakka baqattootni Itoophiyaa kun itti qubatan Hamdayaat jedhamu dhaqxee ilaalteetti. Baqattootni kun waan nyaatan qopheeffachuuf aara kasalaan fuulli isaanii gariin hagugameera. Dubartii buna dhuguuf shiinii tooraan naqxee qophooftes arge. Haala rakkisaa akkasii keessattis sirni bunaa jiraachuun na dinqeera. Haala kaampii kana keessa jiru yeroo daawwattu dargaggoon tokko itti dhufe. Dargaggoon kun Gumruuka naannoo Tigraay magaala Humaraa jiru keessan hojjechaa turuu natti hime. Guyyaa sadii dura magaala Humaraatii baqachuu isaas dubbata. Kaampii Sudaan naannoo daangaarraa fageenya hedduurratti ijaartetti maaliif hin deemne jennaan ''maatiikoon eegaa jira'' jedhe. Amallee Tigraay keessa jiru jedha dargaggoon kun. Lola kanaan maatiin gargar bahuuf dirqamaniiru.


Lola Tigraay: Tigraay keessatti haleellaan saalaa raawwatamu isa yaachisuu UN beeksise

Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniitti bakka lolli jirutti ergamaa addaan dhimmoota haleellaa saalaa Piramilaa Paateern, naannoo Tigraay keessatti haleellaawwan saalaa yaachisaan raawwatamaa akka jiran gabaasni isaan qaqqabuu ibsan. Qondaalli kun magaalaa Maqalee dabalatee dubartoota hedduun haleellaan saalaa yakka dirqiin gudeedduu raawwatamuu, himanni dhagahamaa jiras jedhan. Ibsa guyyaa Kamisaa Jenevaatti kennaniin qaamoleen hunduu haleellaan saalaa akka dhaabatuufi muddamni akka tasgabbaawu hojjechuu qabu jechuun waamicha dhiyeessan. ''Himatni Maqalee keessatti namootni dirqiin gudeedamuufi guutummaa Tigraay keessatti himatni haleellaa saalaa raawwatamaa jira jedhu akkaan na yaachiseera,'' jedhan. Itti dabaluunis ''namootni miseensa maatii isaanii waliin osoo hin hafiin saalqunnamtii akka raawwatan irqisiifamaa jiraachuu ragaalee nama rifaasisan dhagahamaa jiru,'' jedhan Paateen. Dubartootni tokko tokko deeggarsa bu'uuraa argachuuf loltoota waliin saalqunnamtii akka raawwatan dirqisiifamuu ragaan argamuu Paattan ibsaniiru. Dhaabbilee fayyaa waabeffachuunis namootni qoricha to'annoo ulfaa bitataniifi dhibeewwan saalqunnamtiin daddarbaniif qorannoo taasisan dabaluu himaniiru. ''Kunis wayita lolli jirutti haleellaan saalaa raawwatamuuf agarsiistuudha,'' jedhan. Buufataalee baqattootaa keessatti dubartootni dirqiin gudeedamaa jiraachuu ragaaleen agarsiisan heddummachaa jiraachuunis ibsameera. Haalli nageenyaa naannoo Tigraay keessa jiru yaachisaa ta'uu, naannicha keessa bakka hunda qaqqabuun rakkisaa ta'uufi haalli namoota kaampii baqattootaa keessa jiranii hammaataa ta'uunis ibsameera. ''Dhiyeessitootni deeggarsa namoomaa fi dhaabbileen mirga namoomaa walabaa naannicha keessa guutummaatti akka socho'an hayyamamuu qaba'' jedhan hooggantuun UN'tti garee dhimma haleellaa saalaarratti hojjetu kanaa. Buqaatotni naannicha keessa jiran atattamaan tajaajila fayyaa, xiinsammuufi eegumsi akka godhamuufis gaafataniiru. Naannoo Shireetti baqattootni Eertiraa 5,000 ta'an lafarra ciisaa akka jiran, nyaataa fi dhugaatiis akka hin qabne dubbataniiru. Dabalataanis waayee lammiilee Itoophiyaa lola kanaan gara Sudaanitti baqatan 59,000 ta'aniis kaasaniiru. Kanneen haleellaan saalaa irraa gaheef deeggarsi barbaachisaan hin geenyes jechuun hanqinni meeshaalee waldhaansaa jiraachuu dubbataniiru. Labsii namoomaa idila addunyaarratti hundaa'uun kanneen haleellaa saalaa raawwatan irratti tarkaanfiin akka fudhatamu hubachisaniiru. Mootummaan namoota nagaa haleellaa saalaa fi rakkoowwan biroorraa akka eegus waamicha dhiyeessaniiru. Haleellaan saalaa qaama walabaan akka qoratamu akka hayyamamus gaafataniiru. Sababa lolaan tajaajiloonni bu'uura fayyaa jeeqamuu isaaniitiin naannoo Tigraay keessa dhibeewwan akka busaa, Covid-19, Koleeraa, gifiraa fi kaaniis hammaachuu akka danda'an Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa akeekkachiiseera. Gargaaraan hoogganaa olaanaa dhaabbatichaa dhimma gargaarsa yeroo balaa Ibraahim Soosee Fool ibsa Jeneevaarraa kennaniin Hospitaalonniifi kilinikoonni gariin qofa hojjeechaa jiraachuufi kaan ammoo cirumaa cufamuu himaniiru. ''Hojjettootni fayyaa uummata waliin qe'ee isaaniirraa buqqa'aniiru,'' jedhan. Dhaabbatichi torbanoota darban deeggartoota isaanii waliin ta'uun dhaabbilee fayyaa naannicha keessa jiraniif qorichaa fi wantoota barbaachisan biroo ergaa akka ture himaniiru. Deeggartootni isaanii kaaniis yeroo qaqqabamummaan naannichaa argamu gargaarsa gochuuf fedha akka qaban ibsan. Ammatti tajaajila fayyaa cimsuuf ''achi (Tigraay) galuun danqaa guddaa'' akka ta'e dubbatan.


Fannoo Diimaan baatii tokkoon booda yeroo jalqabaaf qorichaafi deeggarsa biraa Maqaleen gahe

Deeggarsi qorichaa fi meeshaalee wal'aansaa Koree Fannoo Diimaa Idil-adunyaa fi Waldaa Fannoo Diimaa Itoophiyaa mootummaa Itoophiyaan waliin qindoomuun yeroo jalqabaaf Maqalee gahe. Erga lolli naannoo Tigraay Sadaasa 4, 2020 eegalee as qorichaafi deeggarsa dhiyyeessitiin dhaabbileen idil-addunyaa har'aa kunis isa jalqabaa Magaalaa Maqaleetiin gahan jedha Dhaabbata Fannoo Diimaa Idil-adunyaa (ICRC) ibsa har'a baaseen. Qorichiifi deeggarsi dhiyeessitii ergame kunis dhaabbilee fayyaa magaalichatti hanqina meeshaalee barbaachisanitiin tajaajila kennuuf rakkataa turaniif hiramas jedhameera. Sababii lola naannichatti gaggeefamuutiin wal qabatees maloonni quunnamtii waan hinjirreef  dhiyeessitiin wallaansa bu'uuraa adda cite ture. Buufataaleen fayyaa naannoo Tigiraay keessaa qorichii fi meeshaaleen tajaajila baqasanii yaaluuf gargaaran bu'uuraa kan akka gilaavii ykn haguuggi harkaa dhumuun tajaajilli isaanii laamsha'eera. Hospitaalli Ayider sababa hanqina qorichaa fi boba'aa ittiin jeneretara sochoosu dhabeen kutaa tajaajila cimaa barbaadu [ICU] fi baqasnaii yaaluu isaa adda kutuuf dirqamu gabaasuun keenya ni yaadatama. Kana malees dhukkubsattoota kaan kanneen tajaajila wallaansa dhibee sukkaaraa, miiccaa kale, dahumsaa fi hordoffii ulfaa barbaadan kennuuf rakkataa ture. ''Maqalleetti sababii qorichi, ibsaan ykn bishaan hinturreef hakimoonniifi narsoonni tajaajila baqaqsanii wallaannuu, kunuunsa hordoffii cimaa (ICU) fi kan biraa dhaabaniiru'' jedhan Patrik Yuusuf, ICRCtti Daarektarri damee Afrikaa. ''Hakiimonni sababa hanqina dhiyeessii bishaanii fi ibsaatiin kan ka'ees filannoo tajaajilamaa kam simachuufi dhiisuuf ulfaataa tahe, tajaajila isa kam dhaabaanii isa kam immoo akka itti fufsiina irratti baayyee rakkataa turan" jedhe, Daarikterri kun. ''Dhiyeessiin medikaalaa haaraan kunis kuusaa isaaniitti waa ni dabala. Murtoo du'aafi jireenyaa gidduutti tahus xiqqeessuun dhukkubsattoota ni gargaara.'' Akka ibsa kanaatti, qorichiifi dhiyyeessitiin har'a konkolaatotni torba ergame kunis wal'aansaa  miidhamtoota 400 fi dhukkubsattoota kaan yaaluuf meeshaalee gargaaran qabachuun Maqalee galaniiru. Dhiyeessiin kun hospitaala Ayeder, Biiroo Fayyaa naannichaa fi mana qorichaa Waldaa Fannoo Diimaa Itoophiyaa naannichaatti rabsama. Akkasuma gareen Waldaan Fannoo Diimaa Maqalee hospitaalichi boba'aa jenereteroota isaa ittiin sochoosu akka argatuuf hojjechaa jiru. Ministerii Fayyaa Federaalaas har'a qoricha buufataalee fayyaa Maqalee keessaaf ergeera. Dhiyeessiin kun namoota tajaajilicha dhaban dhaqqabuun hatatamaan lubbuu oolchuuf gargaara jennee abdanna.  Akkasuma buufataaleen fayyaa naannoo Tigiraay keessaa baay'een haaluma wal fakkaataa keessa jiru jenne yaadna, Isaanis deeggarsa hatatamaa barbaadu" jedhe Yuusuuf. Gareen Waldaa Fannoo Diimaa meeshaalee deeggarsa fe'ee deemu kun uffata halkanii, saamunaa, uffata, meeshaalee kutaa nyaataa iiti bilcheessuuf gargaaran, meeshaalee bishaan waraabuuf oolan kan maatii 1,000 gargaaruu danda'an fe'anii deeman. Sababii lola Sadaasa 4 naannichatti humnootii TPLF irratti banameen wal qabatee Maqalee dabaltee naannichatti sararriiwwan quunnamtii adda cituusaatti hir'inni torbanootaaf dhiyyeessitiin bu'uuraa dhaabbilee gargaarsa namoomaa fi wallaansaa mudate ture. Motummaan federaalaas erga magaalaa guddittii to'annoo jala oolfatee booda deeggarsa barbaachisan naannichatti bakkeewwan garaa garratti dhiyeessaan jira jechuun ibsuun saan ni yaadatama.


Mootummaan Itoophiyaa 'Gabaasa paartileen siyaasaa Tigiraay sadii lola Tigraayiin namoonni nagaa ajjeefaman' jedhu soba jedhe

Paartileen mormituu sadii naannoo Tigiraay keessa socho'an lola ji'a lamaa oliif naannichatti humnoota TPLF fi mootummaa federaalaa gidduutti tureen namoonni nagaan 50,000 ol tahan ajjeefamaniiru jedhan. Haata'u malee deebii motummaan federaalaa karaa fuula 'Ethiopian State of Emergency Fack Check' jedhamuun kenneen, gabaasni namoonni nagaa ajjeefamaniiru jedhuun midiyaalee idil-addunyaa irratti qoodamaa jiru soba jedheera. Paartileen Paartii Walabummaa Tigiraay, Saalsaa Wayyaanee fi Kongireensii Biyyaalessaa Tigiraay Guddittii jedhaman sadan waliin kaleessa kenniin, miidhaa sababii lolichaatiin naannichatti dhaqabeera jedhan isaniiru. Paartileen kunneen lakkoofsa namoota ajjeefaman jedhanii tilmaaman kana haala akkamiin akka argatan waan ibsan hin jiru. Haa tahu malee namoota ajjeefaman keessatti dubartootni, ijoollee fi gaggeesitoonni amantaa akka argaman hima ibsichi. Motummaan ammoo gabaasni paartileen siyaasaa kana kallaattiin eeruu baatulleen, odeeffannoo namoonni nagaa naanichatti ajjeefaman jedhu qabatamaa kan hintaaneefi dantaa siyaasaa ittiin argachuuf kan yaadameedha jedheera. Itti adabaluunis, motummaan federaalaa miidhaa namoota nagaa irra gaheef ni gaddina jechuun,  ogummaa humna waraanaa irraa kan ka'e lakkoofsi namoota miidhamanii hamma kana hin tahus jedhe. Paartileen kunneen ibsa waloo kannan kanaan, ''magaalotaa fi gandoonni meeshaalee waraanaa gurguddaan manca'aniiru. Buufataaleen fayyaa fi manneen barnootaa saamamaniiru. Dhaabileen amantaa keenya haleelamuun meeshaaleen aarsaa achi keessa turan hatamaniiru,'' jedhan. Lolli naannoo Tigraay xumuramuufi humnootii TPLf seeraan barbaadaman adamsanii to'achuu qofaa akka ta'ee tibba raayyaan ittisaa motummaa magaalaa maqalee to'ateetti ibsamuunsaa ni yaadatama. Paartileen sadan waraanni akka itti fufee jirus ibsaniiru. ''Ajjeechaa akka malee, humnaan gareen gudeeduu gochaa guyyuu humnoota gara jabeeyyii taheera'' jedhan. Dubbii Himaan Ministera Dhimma Alaa Itoophiyaa Ambaasadar Diinaa Muftii ibsa miidiyaaf gaafa Guraandhala 2, 2021 kennaniin, yakkoota sarba mirga namoomaa kan akka gudeeddiin humnaan miseensota raayyaa ittisa biyyaan raawwate jedhamuun odeeffamu irratti mootummaan qorannoo ni gaggeessa jedhan. Raayyaan ittisa biyyaa Itoophiyaa bakka nagaa kabachiisuuf deeme hundatti naamusa gaariin beekama kan jedhan Ambasadar Diinaan sadarkaa nama dhuunfaatti miseensa raayyaa ittisa biyyaas tahe qaamni gochaa kana raawwate kamuu itti gaafatama jedhan. Dabalataan qaamooleen mana sirreessaatii sababii lolaatiin miliquun magaalaa galan fa'iis gocha gudeeddii kana raawwachuu akka danda'anis eeraniiru. Paartileen kunneenis naannichatti namootni miliyoona sadii tahan biyyuma keessatti qe'ee isaanii irraa buqqa'aniiru jedhan. Isaan keessaa 150,000 kan tahan gara naannolee Itoophiyaa biraatti yoo baqatan, kanneen kumaatamni ammoo Sudaan galuu himan. Kana malees ibsichi, naannichatti namoonni miliyoona 6.5 tahan deeggarsa yeroo ariifachiisaa barbaadu jedha. ''Kan beekamuu qabu beelli kun nam-tolcheedha. Odeeffannoo qabnuun horiin miliyoona 4.8 tahan qalamuun kaan saamamaniiru. Midhaan ooyiruu irra jirus gubateera. Waan hundumaa mana namaatii argatan humnoonni kunneen saamaniiru.'' Jiraattotni naannichaa beelaaf saaxilamanii waan jiruu jechuun, hawwaasni adunyaa kana caalaa deeggarsa akka taasisaniif waamichas dabarsaniiru. Mootummaan Itoophiyaa hanga ammaatti deeggarsi namoomaa namoota miliyoona 1.5 dhaqqabuu himee jira. Wiixata darbe UNtti hogganaan dhimma baqattootaa haalli naannoo Tigiraay keessaa ''akka malee nama yaadessa'' jechuunsa ni yaadatama. Dabalataan paartileen kunneen humni waraanaa Eertiraa naannicha keessa jiru, humna federaalaa, hidhattoota sabaan Amaaraa, fi poolisiin humni addaa naannoo hatatamaan akka bahan gaafataniiru. Mootummaan Itoophiyaa fi Eertiraa himannaa humni waraanni Eertiraa lola naannoo Tigiraay keessatti hirmaatera dubbii jedhu haalaniiru. Dubbii himaan Ministera Dhimma Alaa Itoophiyaa Ambaasadar Diinaa Muftii dubbiin waraana naannoo Tigiraayitti deemsifame keessatti humni waraana Eertiraa fi Somaaliyaa hirmaataniiru kan jedhamu soba jedhan kaleessa. Kamumsi maal ture? Lolli Naannoo Tigraay Sadaasa 4, 2020 erga humnootiin TPLF waraanaa motummaa naannicha keessa buufate irratti haleellaa raawwachuun himameen booda ture. Haaluma kanaanis Sadaasa 28, 2020 humni raayyaa Itoophiyaa magaala Maqalee to'ate. Kanaan walqabatees lammiileen 50,000 ol ta'a daangaa qaxxaamuruun gara Sudaaniitti baqatan. Kaan ammoo qesaaniirraa buqa'an. Sababii daandiiwwaniifi maloonni komunikeeshinii adda citaniif namoonni miliyoonaan lakkaa'aman naannichatti hir'ina nyaataatiif saaxilamuu jaarmiyaaleen gargaarsa namoomaa himaa turan.


Nagaa eegdonni UN Rippaablika Gidduugaleessa Afrikaatti jala bultii filannootti ajjeefaman

Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii (UN) naga eegdonni isaa sadii Rippaablika Gidduugaleessa Afrikaatti haleellaa hidhattootaan ajjeefamuu beeksise. Dhaabbatichi haleellaa lama hidhattoota maqaan adda hin baaneen raawwatameen naga eegdonnisaa biroon lama madaahuu ibseera. Naga eegdonni dhaabbatichaa biyyittii keessa kan buufataniif filannoo pireezidentummaafi paarlaamaa biyyattiin bor gaggeessitu hordofuun hakkorri akka hin dhalannee tiksuufi. Pireezidant Fa'ustiin Archaangee Tu'oodera pireezidantiin biyyattii isaan dura turan Firaaci'oos Bozize hidhattoota waliin ta'uun fonqolcha mootummaa yaalan jechuun himatu Boziizen filannoo alanaa kanarratti akka hin hirmaanne ittifamanii, qoqqobbii UN jala jiru. Himata irratti dhiyaate kanas ni haalu. Mootummaanis gama isaan himata tokkummaan garee hidhattootaa biyyattii filannoo hatuun irratti dhiyeesse ni haala. UN ibsa Jimaata baaseen loltootni isaa sadii ajjeefaman Brurundiirraa akka dhufan himee, ajjeefamuun isaanii yakka waraanaa jedhamuu akka danda'u ibseera. Haleellaan kun kan irratti raawwatame naannoo Deko'aa fi Bako'uumaa jedhamutti ta'uun ibsameera. Walitti bu'iina dhiyeenya mootummaa fi hidhattoota gidduutti jabaateen namootni 55,000 ta'an qe'ee isaaniirraa buqqa'uu fi gareewwan deeggarsa namoomaa dhiyeessan irratti dhiibbaan jabaan qaqqabaajiraachuu UN ibseera. Tokkummaan hidhattootaa ibsa Jimaata baaseen qofaatti guyyaa sadiif dhukaasaa akka dhaabu ibsee ture. Mootummaan gama isaan hidhattootaaf beekamtuu dhowwachuun gaaffii dhukaasa dhaabuu fudhatama dhabsiiseera Hidhattootni dhiyeenya magaala guddoo biyyattii Bangu'iitti magaalota hedduu ta'achuutu ibsam. Rippaablikni Gidduugaleessa Afrikaa biyya hiyyeettii Afrikaa keessaa tokko taatus qabeenya akka Daayimandiifi Yuraaniyeemiin badhaatuudha. UN walakkaan uummata biyyattii deeggarsa namoomaarratti kan hirkate akka ta'eefi tokko shanaffaan ammoo baqachuu ibsa. Raashiyaan michuu pireezidantii ammaa kana ta'uun torbee kana leenjistoota waraanaa 300 biyyattiitti ergiteetti. Deeggarsi kun gaaffii mootummaa biyyattiin dhiyaate. Raashiyaan lola adeemaa jiru keessaa qooda akka hin qabne himti.


Suuraawwan saatalaayitii bishaan Hidha Haaromsaa keessatti dabalaa jiraachuu mul'isan

Suuraawwan saatalaayitii haaraan Hidhai Haaromsaa Guddichi Itoophiyaa keessatti bishaan dabalaa deemuu agarsiisan. Suuraawwan Waxabajjii 27 hanga Adoolessa 9 jidduu kaafaman kanarratti hammi bishaanii hidha haaromsaan duubatti qabamee jiru ol ka'uu agarsiisu. Mootummaan Itoophiyaa garuu Hidha Haaromsaa Laga Abbayaa kana guutaa jiraachuu isaa gaaffii BBCn gaafate hin mirkaneessineef. Haata'u malee, yeroo roobni waqtii Gannaa kun jalqabu akka Hidhicha guutuu jalqabu yeroo hunda dubbata. Gaazexeessaan BBC suraalee saatalaayitii kana xiinxalaa ture Benjaamiin Istiriik amma duralle waqtii Gannaa hammi bishaanii ol ka'ee mul'ataa ture jedheera. Ogeessa qonna naannichaa irraa qulqulleeffachuun akka hubachuun danda'ametti  bakka Hidhi Haaromsaa itti argamu Beneshaangul Gumuz, Gubaa keessa roobni cimaan waqtii Gannaa roobaa jira. Gaazexaan beekamaa Masirii Ahraam jedhamu ammoo suuraawwan Dhaabbta Ispeesii Awurooppaatiin kaafaman eeruudhaan akka gabaasetti Hidhi Haaromsaa bishaan qabachuu kan jalqabe yoo ta'u, kun garuu rooba cimaa waqtii Gannaa ta'uu akka danda'u xiinxalaa Kiraayisiis Giruup Wiiliyaam Daaviinsaniin waabeffatee ibseera. Mariin hidha haaromsa jaarsummaa Gamtaa Afrikaan Itoophiyaa, Masrii fi Sudaan jidduutti eegalame ture waliigaltee malee xumurameera. Mariin guyyoota 11f bakka taajjabdoonni 11 fi ogeeyyiin jiranitti gaggeeffame kun Wiixata galgala sa'aatii sadiitti waliigaltee malee xumurameera jedhan Ministirri Bishaan, Jallisii fi Iinarjii Dr Silashii Baqqalaa. Gamtaa Afrikaa jaarsummaan marii kanaaf haala mijeesseef gabaasa barreessaa jirra jedhan. Mariin miilanaa haala Hidhichi bishaan guutamuufi yeroo gogiinsaa hamma bishaanii gadhiifamuu qaburratti ture kan fuulleffate. Torban darbe Itoophiyaan dhimmootni irratti walii hin galamne gara yeroo biraatti haa darban jechuunshee gama Masiriin fudhatama dhabuu miidiyaaleen Masrii gabaasaa turan. Ministeerri Dhimma Alaa Masirii tibbana ibsa miidiyaalee biyya keessaaf kenneen marichi bu'aa argamsiise akka hin qabne ibsee ture. Dhimmoota irratti walii hin galamne kan hordofuu koreen tokko hundaa'ee akka qorannoofi marii itti fufu, dhimmoota irratti waliigalame irratti ammoo waliigalteen akka mallattaa'u Itoophiyaan yaada dhiyeessitus fudhatama hin arganne. Dhimmi Hidha Haaromsaa kun mana maree nageenyaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniif erga dhiyaatee booda Gamtaan Afrikaa dhimmicha akka duuka bu'u jedhame. Jaarsummaa Gamtaa Afrikaan biyyoonni sadan torbee lama keessatti waliigalteerra akka gahan ture kan yaadame. Itoophiyaan waliigalteerra gahamus gahamuu baatus hidha kana bishaan guutuu akka eegaltu himtee turte. Erga biyyoonni sadan waliigalteerra gahuu dhabanii as tarkaanfiin itti aanu maal akka ta'e hin baramne.


UN Israa’el mana Paalestaayinoota 'hedduu diiguun' qeeqe

Israa'el manneen paalistaanotaa West Baankitti argamu diigde Dhaabbani Biyyoota Gamtoomanii qeeqe. Manneen Israa'el diigde kuni waggoota 10 keessa isa baay'eedha jedhameera. Daa’imman 41 dabalatee walumatti namoonni 73 manni isaanii diigamnaan bakkeetti hafaniiru. Waraanni Israa’el garuu haala caaseffama ijaarsa isaaniitu seeran ala kanaaf diigame jedhee ibse. Dhaabbanni Biyyoota Gamtomanii immoo gochii Israa’el kun ‘’seera idila addunyaa kan cabsedha’’ jedheera. Waajirri Dhaabbata Biyyoota Gamtomanii gargaarsa namoomaa qindeessuu (OCHA) akka himeetti, Israa’el ijaarsawwan 76; manneen jireenyaa, mooraa bineeldoota fi mana fincaanillee otoo hin hambisiin doozara lafa qootuun Kibxata diiguu ibseera. Qodaaltonni Israa’el 'seera kabachiisuudha' jechuun lakkooofsa ijaarsota diigamanii gadi xiqqeessanii himu. Vidiiyoon yeroo diigumsi kun raawwatamu waraabame agarsiisu gartuu mirga namoomaaf Israa’eliif dhaabatu B'Tselem jedhamuun gadhiifame hafaan mana keessallee bakkeetti gatamuu agarsiisera. Jiraataan naannichaa Harb Abu al- Kabaash jedhaman gaazexaa Israa’el Haaritiz wayita dubbatan ‘’kuni daba guddaadha’’ jedhan. ‘’Akka dhufanii diigan hin beeknu, ittis hin qophoofne, amma bokkaatu nutti rooba’’ jedhan. Waraanni Israa’el manneen kana diigutti itti gaafatamummaa qabu akka ibseetti, iddoo shaakallii waraana itti gaggeeffamutti seeraan ala ijaaratan jechuun ibseera. Jaarmiyaan sadarkaa idila addunyaatti namoota rakkoo namoomaaf saaxilaman gargaaruun beekamu OCHA’n, hawaasni Kirbe Humsaa, Weest Baankitti argaman miidhaaf saaxilaman ta’u ibseera. Manni isaanii diigamuun kuni konveenshinii Jenevaa arfaffaa, seera idila addunyaa namoota nagaa eeguuf bahe akka cabsu jaarmiyaan kun ibseera. Israa’el Bara 1967 yeroo waraana Baha giddugaleessaa Weest Baank kan qabatte. Waliigatee sana booda mallatteeffame keessatti Paalisteenoonni West Baank  jiraatan amma murtaa’e akka of bulchaan kan eeyyamu ture. Iddoo Kirbet Humsaa jedhamu kun lafa Paalistaayiin to’atuun alatti argama


Maayinamaar: Miin Aangi Hilaangi, jeneraala fonqolcha mootummaa gaggeessuun aangoo qabate

Miin Aangi Hilaangi nama gudina sadarkaa aangoo saffisa qabuun humna waraanaa Maayinamaar 'Tatmadaw' jedhamu keessaan gara aangootti dhufe yoo tahu, waggoota kudhan darbaniif akka hogganaa waraana biyyichaatti siyaasaa keessattis hanga fonqolcha Guraandhala 1, 2021 gaggeeffameetti nama dhiibbaa guddaa uumaa turedha. Yeroo biyyattiin gara sirna dimokiraasiitti cehaa turtes nama hoggana waraanaa biyyichaa  karaa milk'aa taheen qabatee turedha. Haa tahu malee yeroo humni waraanaa biyyichaa haleellaa sabummaa saba lakkoofsaan xiqqaa tahan biyyicha keessa jiraatan irratti raawwatan qooda  keessaa qabu jedhamuun qoqobbii fi balaaleffannaan idila adunyaa isaan mudateera. Amma erga Maayinaamaar bulchiinsa waraana isaa jalatti kufteen jeneraal Miin Aangi Hilaangi yeroo aangoo isaa dheereffachuun hiree biyyattii fuulduraa kan toora qabsiisu fakkaata. Jeneraalli gameessi ganna 64  umurii isaa irra caalaa humna waraanaa dhiibbaa guddaa uumu keessatti dabarse. Yuunvarsiitii Yaangon keessatti barataa seeraa kan ture jeneraalichi akkaadaamii humna ittisaa yaalii yeroo sadaffaan bara 1974 seene. Loltuun lafoo kun osoo hin eegamiin birqabaan guddina yeroo yerootti argachuun hoggansa ol aanaatti cehuun dhumarratti bara 2009 keessa ajajaa  Biiroo Oppireeshinii -2 tahe. Hoggansa isaa kana irra yeroo ture, Kaaba Baha Maayinamaar keessatti oppireeshinii gaggeessuun sabni lakkoofsaan xiqqaa kumaatamni biyya gadhiisuun kutaa bulchiinsa Shaan fi Kookaangi kan naannoo daangaa Chaayinaa jiru keessaa baqatanii bahan. Loltootni saa yakka ajjeechaa, humnaan gudeeduu fi meeshaa waraanaa fayyadamuunhimatamanis Miin Aangi Hilaangi guddinni isaa ittuma fufuun hogganaa waliinii humna waraanaa tahuun bara 2010 keessa muudame. Waggaa osoo hin guutiin jeneraalonni muuxannoo guddaa qaban osoo jiranii hogganaa waraanaa ol aanaa akka tahuun yeroo dheeraaf gaggeessaa kan turan Taan Shiiwii bakka bu'uun bara 2011 keessa aangoo qabatan. Yeroo inni aangoo kana qabatu biloogerii fi barreesaan ijoollummaa qabanii wal beekan Hilaa Oo jedhamu ''loltuu hamaa dirree waraanaa humna waraanaa Barmaa keessaa'' jechuun ibse. Garuu immoo ''hayyuu fi nama jabaadhadhas'' jedhe. Miin Aangi Hilaangi bulchiinsa humna waraanaa waggoota kurnaniin booda bara 2011 eegaluun yer*oo Maayinamaar gara bulchiinsa dimokiraasiittiti ceetu aangoo isaa ajajaa waraanaa tahe kana eegale. Garuu aangoo ajajaa 'Tamadaw' taheema itti fufuu barbaada ture. Dhiibbaan siyaasaa inni fidee fi miidiyaa hawwaasaa irratti dubbii inni taaisaa ture paartii waraana biyyattii irraa deeggarsa qabu 'Union Solidarity and Development Party (USDP)' gara mootummaa biyyattii tahuutti fide. Bara 2016 yeroo paartii Liigii Biyyaalessaa Dimokiraasii [NLD] irraa Aangi Saan Suu Chiin gara aangootti dhuftu ishee waliin hojjechuutti madaquun qophii uummataa tokko tokko irratti ishee waliin mul'achaa ture. Jijjiramni dhufe akkuma jirutti tahee humni waraanaa Tatmadaw' %25 taa'umsa paarlaamaa biyyichaa fi hoggansa kaabinee dhimma nageenyaan wal qabatan murteessoo qabatee akka itti fufu godhe. Bara 2016 fi 2017 Bulchiinsa Raakinee keessatti humni waraanaa saba Rohingiyaa irratti dhiibbaa cimaa gaggeesse. Kana irraa kan ka'e Musiliimotni Rohingiyaa biyya gadhiisuun baqatanii bahan. Humni waraanaa biyyitti hawwaasa idil-adunyaan ''duguuggaa sanyii'' raawate jedhamuun balaaleffatame. Bara 2018 UNtti Manni Maree Mirga Namoomaa ''hoggantootni waraanaa ol aanoon Maayinamaar hogganaa ol aanaa waraanichaa Miin Aangi Hilaangi dabalatee haleellaa duguuggaa sanyii bulchiinsa Raakinee, Kachiinii fi Shaan keessatti raawwataniif qoratamuu fi himatamuu qabu'' jedhan. Ibsa kana hordofee Feesbuukiin fuula jeneraalichaa fi kan namoota dhuunfaafi dhaabbilee biroo biyyichatti ''sarbama mirga namoomaa hamaa raawwatanii fi kakaasan jedhamanii balleesse. Ameerikaan yeroo lama qoqobbii irratti gatte. Bara 2019 ''duguuggaa sanyii'' fi  sarbama mirga namoomaa raawwate jechuun.  Wxabajji bara 2020 ammoo UK'n qoqqobbii biraa irratti dabarsite. Sadaasa 2020 paartiin NLD Saan Suu Chiin durfamu filannoo gaggeeffame harka guddaan mo'achuu ibsame. Ji'a booda Tatmadaw fi paartiin humna waraanaan deeggaramu USDP jedhamu bu'aan filannichaa burjaaja'eera jechuun irra dedebiin komachu jalqaban. Paartiin USDP akka burjajja'e komatus komishiniin filannoo biyyichaa garuu himaticha hin fudhanne. Kun Guraandhala 1, 2021 mootummaa haaraan biyya bulchu akka raggaasifamuuf karoorfamuun duradha. Wal dura dhaabbannaan humna waraanaa fi mootummaa cimnaan fonqolchi gaggeeffamuuf hamiin jedhu guddate. Amajji 27 Min Aangi Hilaangi yoo hin isa hin hordofnu tahe ''heerri biyyatti baduufi'' jechuun akeekkachiisan. Fonqolcha bara 1962 fi 1988 raawwate yaadachiisuun. Amajji 30 ammoo dubbii arraba isaanii kana haaluun heera balleessuu kan jedhu miidiyaatu akka malee nu jalaa hiike jedhan. Haa tahu malee Guraandhala 1, 2021 ganama  Tatmadaw ykn humni waraanaa cimaan biyyichaa hoggantuu mana maree biyyichaa Aangi Saan Suu Chiin, pirezidaanti Wiin Miyiint fi qondaalota ol aanoo biroo hidhuun labsii yeroo muddamaa labsan. Min Aangi Hilaangi aangoo mootummaa guutummaatti kan hoggana waraanaa dabalatee amma ofumaaf qabate. Kunis filannoon gaggeeffame burjaajja'eera jechuuni. Wal gahiin humna ittisaa biyyaalessaa fi mana maree nageenyaa inni gaggeesse qorannoo gaggeessuun filannoo haaraan akka gaggeeffamu goona, injifannoo paartii NLD ni haqna jechuun murteesse. Min Aangi Hilaangi umuriin isaa sooramaa waan gaheef ganna 65'niin aangoo gadhiisuuf ture. Amma waggaa tokko irra darbeera. Kanaaf yeroo bulchiinsaa biraaf biyyattii humna waraanaa jalatti bulchu mala. Labsii yeroo muddamaa labsuun aangoo ofumaa waan qabateef hireen biyyattii fuulduraa ifa miti. Gabaasni kun BBC monitoring kan qophaa'edha.


UN Itoophiyaatti hunduu haleellaa sabummaa raawwachuurraa akka of qusatu gaafate

Namni hunduu dargaggoota dabalatee haleellaa sabummaa irratti xiyyeeffatee fi jeequmsa yaaddoo nageenyaa jiru hammeessu danda'u raawwachuurraa akka of qusatan Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanitti Komishiniin mirga Namoomaa waamicha taasise. Ibsa dhaabbatichi baaseen  baaseen dhaabbatichi haalli nageenyaa Itoophiyaa keessumaa Oromiyaa keessaa erga Haacaaluu Hundeessaa ajjeefame nu yaddeessera jechuun humnootni nageenyaa tarkaanfii humnaa jabaa fudhachuu irraa akka of qusatan gaafateera. Ajeechaan weellisaa beekamaa kanaa magaalaa Finfinnee dabalatee naannoo Oromiyaa keessatti mormii guddaa kaaseera. Mormiiwwan gariin karaa nagaa yommuu gaggeeffaman kaan ammo gara jeequmsaatti kan jijjiirame tahuu odeeffannerraa jedheera dhaabbatichi. Akkaataa odeeffannoo nuuf kennameen naannoo Oromiyaa keessatti daandiin cufameera. Gamoowwan caccabsamuun kaan gubataniiru. Dabalataan magaalaa Finfinnee keessas dhukaasa qawwee dabalatee boombiin dhohuu odeeffanneerra jedha komishinichi. Mootummaan mormii kana dhaabsisuuf jecha tajaajila interneetii waan addaan kuteef lakkoofsa namoota ajjeefamaniifi miidhamanii qulqulleeffachuun baay’ee ulfaataa itti ta'u ibseera. Akka mootummaan jedhutti humnoota nageenyaa dabalatee namootni 80 ol ajjeefamaniiru. Humnootni nageenyaa yeroo hiriiraa fi mormii kana tasgabbeessan tarkaanfii humnaa jabaa fudhachuu irraa of qusachuu akka qaban dhaameera dhaabbatichi. Tajaajila interneetii addaan kutuun yaaddoo keenya biraadha kan jedhu dhaabbatichi mirga yaada ofii bilisaan ibsachuu fi mirga odeeffannoo barbaaduu, fudhachuufi dabarsuu kan dhiibe tahuu ibseera. Kun yaaddoo jiru daran hammeessa jedhe. Mootummaan osoo hin turiin tajaajila interneetii deebisuu qaba jechuunis gaafata. Maatiin Haacaaluu Hundeessaas murtoo haqaa, fi dhugaa tahe argachuu qabu jedheera dhaabbatni kuni.


Lola Tigraay: UNHCR baqattoota Tigraayiif qaqqabuuf karaan akka banamu gaafate

Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti Komishiniin Olaanaa Baqattootaa damee Itoophiyaa, baqattoota Tigraayiif qaqqabuuf ''danqaa fi haalduree tokko malee'' karaan akka saaqamuuf gaafate. Dhaabbatichatti Bakka buutuun damee Itoophiyaa Anne Encontre BBCtti akka himanitti, namoota lola naanno Tigraay keessatti adeemaa jiru kanneen baqatan keessaa walakkaa kan ta'an ijoollee fi hedduunis qofaa isaanii kan baqataniidha. Aadde Aan gaaffiifi deebii BBC World News waliin godhaniin UNHCR bishaan, wantoota qulqullinaaf oolaniifi tajaajiloota bu'uuraa dhiyeessuuf hanga danda'e yaalaa kan jiru ta'us, yaaddoon nageenyaa fi burjaajiin keessattuu Kaaba Baha naannichaa jiru danqaa guddoo ta'uu himan. UNHCR Kaaba Baha naannoo Tigraay keessa buufatalee baqattootaa afur keessatti, baqattootaa Eertiraa 100,000 ta'aniif deeggarsa kennaa ture. Hojjetootni isaanii naannoo Tigraay keessa jiran naannolee kanatti imalanii tajaajila barabaachisaa kennuuf hedduu rakkachuu isaaniillee himan. Guyyaa Wiixataa magaalaa guddoo Tigraay Maqalee keessatti haleellaan xiyyaaraa raawwatamuu ''waahillan koo achi jiran arganiiru'' garuu ammoo xiyyeeffannaan haleellaa sanii maal maal akka ta'e hin beekanii jedhan. Haleellaa saniin booda qunnamtiin hojjettoota isaanii naannicha waliin qaban adda cituullee himaniiru. Naannicha keessa lammiileen Itoophiyaa 600,000 ta'an kan deeggarsa namoomaarratti hirkatanii jiraniif deeggarsa qaqqabsiisuun hin danda'amnes jedhan. Dhaabbatichi deeggarsi namoomaa namoota balaa kanaan miidhamaniif qaqqabamaa akka ta'u, daandiifi haalli akka banamu kana duras cimsee gaafatee ture. ''Hanga ammaatti gaaffii kanaaf deebiin kenname hin jiru,'' jedhan hooggantuun Komishinii Olaanaa Baqattootaa damee Itoophiyaa Aan Enkontiree. ''Hulaa ittiin wantoota barbaachisaa galchinu barbaanna, gabaa keessa nyaata muraasatu jira, baankiin cufaa waan tureef maallaqni hin jiru. Kanaaf rakkoo namoomaa hammaataa waggoota 20 oliif naannichatti mul'atee hin beeknetu nu mudate,'' jedhan. Aan ammaas irra deebi'uun namoota deeggarsa namoomaa fedhaniif qaqqabuuf haalli akka mijaawu gaafataniiru. Mootummaan federaalaa waldhibdee TPLF waliin qabu hammaatee gara lolaa kan deeme, buufata waraanaa raayyaa naannicha argamuurratti haleellaan raawwatuun erga ibsameefi MM Abiy tarkaanfii waraanaa ''seera kabachiisuu'' jedhan fudhachuu erga eegale boodadha.


Lola Tigraay: 'Hospitaalli Ayider kan Maqaleetti argamu sadarkaa yaaddessaa irratti argama' -ICRC

''Haalli hospitaala Ayider kan magaalaa Maqalee keessatti argamuu nama yaaddessa'' jedhan Dubbii Himtuun Koree Dhaabbata Fannoo Diimaa Idil-adunyaa (ICRC) Bahaa fi Gaanfa Afrikaa Kiristaal Weelsi. Erga lolli motummaan federaalaa seera kabachiisuuf jedheen waraanaa motummaa federaalaatiin naannoo Tigiraay keessatti gaggeesseen as hospitaalli Ayider hanqina meeshaalee wallaansaa mudachuutu himame. Keessattuu yeroo hiyoon as dhiyeessii qorichaa fi meeshaalee wal'aansaa fixaa deemuu isaan haala yaaddessaa keessa akka jiru namoonni BBC'n dubbisee fi dhaabbileen deeggarsa namoomaa kennan himaa jiru. Maddeen BBC akka jedhanitti erga Waldaan Fannoo Diimaa ''hospitaalicha rakkoon dhiyeessii mudateera'' jedheen as tajaajilli isaa akka malee gadi bu'aa jira jedhan. Amma hospitaalichi sadarkaa tajaajila ariifachiisaallee kennuu hin dandeenye irra gaheera, jedhan namni BBC'n dubbiseefi nageenya saaniif jecha maqaansaanii hineeramni kun. ''Tajaajilli ibsaa, oksijinii fi qorichaa hin jirus'' jedhe. Haa ta'u malee ammalleen magaalichatti tajaajilliwwan komunikeshiin waan hindeebiineef qaama walabaa irraa mirkaneeffachuun rakkisaadha. Dubbii Himtuun Koree Dhaabbata Fannoo Diimaa Idil-adunyaa (ICRC) Bahaa fi Gaanfa Afrikaa Kiristaal Weelsi ''Haalli hospitaala Ayider kan magaalaa Maqalee keessatti argamuu nama yaaddessaa. ''Tajaajila lubbuu oolchuuf kennan baay'ee isaa kanneen akka tajaajila baqaqsanii yaaluu fi kunuunsa addaa wal'aanamtootaaf kennamu [ICU] dhaabaa jiru. Torban darbe keessa qorichi, meeshaaleen wal'aansaa fi boba'aan dhumaa ture'' jechuun BBCtti hima. Mootummaafi UN naannoo Tigiraayitti deeggarsa namoomaa dhiyeessuf waliigaltee irra gahunsaanii ibsanii ture. Dabalataan dhaabbanni Fannoo Diimaa Itoophiyaa hospitaala Ayider dabalatee kanneen naannoo Tigiraay keessa jiraaniif deeggarsa qorichaafi meeshaalee wal'aansaa biroo akka taasisu himunsaa ni yaadatama. Haa tahu malee deeggarsi argataa jiran gahaa waan hin taaneef hanqinni isaan mudachaa jiraachuu ibse ture. Kiristaal Weelsi rakkoo hanqina dhiyeessii hospitaala guddicha Ayider mudate furuuf mootummaa waliin akka dubbatan himu. ''Meeshaalee tajaajila wal'aansaa magaalaa Finfinneetii qabnu gara Maqaleetti dafnee erguuf qondaalota mootummaa waliin dubbannee turre. Amma dafneeti dhaqqabsiisna abdii jedhu qabna,'' jedhan. Mootummaan maal jedhe? Ambaasaadar Reediwaan Huseen Dubbii Himaa Labsii Yeroo Muddamaa Naannoo Tigiraay fi Obbo Mitiku Kaasaa, Hogganaan Komishinii To'annoo Balaa Tasaa Biyyaaleessaa Itoophiyaa waliin ta'un ibsa Kibxata har'aa midiyaaf kenneen, gargaarsa namoomaan walqabatee, gargaarsi nyaataa fi meeshaalee wal'aansa fayyaa ergamuu eegaleera. Torbee darbe magaalota xixiqqoo keessatti gargaarsi jalqabamee ture. Torbee kanammoo magaalota gurguddoo keessatti eegalleerra jedhaniiru. Haaluma walfakkaatunis ibsa Waajjiiirri Ministira Mummee Abiy Wiixata kaleessaa Muddee 07, 2020 baaseen, hojiin amma mootummaan itti jiru humnootii TPLF kanneen miliqan seeratti dhiheessuu, seeraa fi tasgabbii mirkaneessuu, akkasumas lammiileen buqqa'anii fi naannicha keessa jiran gargaarsa namoomaa akka argatan gochuudha jedheera. Dabalataan, tajaajilli telekomii fi daandii 'garee yakkamaan' diigame jedhe sirreessuun tajaajilatti deebisuu akka ta'e ibse. Lolli naannoo Tigraayiitti gaggeeffamu kunis, guyyaa Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad humnoota TPLF kanneen Izzii kaabaa irratti halleellaa raawwataniiru jechuun himatan irratti tarkaanfiin akka fudhatamuf itti ajaje Sadaasa 04, 2020 eegale. Ministirri Muummee Abiy kana kan raawwatan waan haleellaan buufata waraanaa loltoonni mootummaa federaalaa humnootii TPLFn haleelameef deebii kennuuf akka ta'e ibsan. Lola kana duras garuu yeroo dheeraaf mootummaa federaalaa fi paartii Tigraay bulchu TPLF gidduu waldhibdeen ture. Hanga Abiy bara 2018tti gara aangootti dhufaniitti, TPLF gara waggoota 30'tti dhihaataniif aangoo biyyattii guddaa qabe ture. MM Abiy erga aangootti erga dhufaniin booda rifoormiiwwan gaggeessan, qondaaltoonni TPLF fudhachuu didduun walqabatee rakkoon siyaasaa motummaa federaalaafi naannoo Tigraayi jidduutti umamee itti jabaachaa adeeme. Waluma jalaanis sadarkaa amma irratti argamu kanatti ce'amuun sadarkaa itti dhiyeesittiin meeshaalee wallaansaa fi deegarsi namoomaa biroon gara naannichaa geessuufamu danqaan mudachu danda'eera. Kana malees loluma gaggeeffamuun wal qabatee namoonni dhibbaan lakkaa'aman lubbusaanii yoo dhaban, kanneen gara 50,000 tahan ammoo gara Sudaanitti baqataniiru.