Tuuti Gadaa Michillee warra Dullachaa Karrayyuu erga ajjeeffamanii booda Gadaansaanii akkam ta'aa?

Abbaa Gadaa Karrayyuu Kadir Hawaas dabalatee miseensonni luba Michillee, kan gosa Dullachaa ta'an bakka waggaa afur dura qubatanitti erga ajjeeffamanii qaawwi bulchiinsaa uumameera. Hawaasni bulchiinsa sirna gadaan jiruu fi jireenyisaa qajeelu kunis erga taateen kun mudatee tasgabbaa'ee hooggansa Sirna Gadaasaa kana bakkatti hin deebiifanne. Ofii egereen Gadaa Karrayyuu kana booda akkam ta'a? Eenyutu bakka bu'ee ga'ee hooggansaa ba'a? Walumaagalatti abbaan Gadaa osoo aangoo hindabarsiin dura yoo du'u akkamiin gadaan itti fufa? Barreessaa Gamtaa Abbootii Gadaa kan ta'an Abbaan Gadaa Tuulamaa Goobana Hoolaa, ''Abbaan Gadaa dirqama aangoo inni fudhatee keessaa inni jalqabaa diina daangaasaa weeraruuf yookiin sabasaa miidhuuf dhufe jalaa hin dheessu,'' jedhan. Egaan abbaan Gadaa tokkoo ''haala akkasii keessatti lubbuusaa dabarsee waan aarsaa godhuuf diinaan du'uu danda'a. Guyyaansaa yoo geessee ammoo dhukkubsatees du'uu danda'a. Kan Abbaa Gadaa Karrayyuu kun diinaan ajjeefame waan ta'eef waan hunda dura gumaatu ba'uu qaba,'' jedhan. Wayita Abbaan Gadaa osoo aangoorra jiruu diinaan ajjeefamu sirna kabajaa fi gootummaasaa faarsutu geeggeeffama kan jedhan Abbaan Gadaa Goobana Hoolaa, Sirnasaa kanarratti boollasaa daadhiin haa guutu, Jannanni isaa jimaa haa magarsu jedhu. ''Fakkeenyaaf akka kan Karrayyuutti kan amma du'e Dullacharraati. Kanaafuu miseensi Dullachaa boollasaa daadhiin akka guutu kadhatee, awwaalchasaatti jimaa kabee wayita as garagalu hulluuqqoo ba'a. Hulluuqqoon ba'amee yoo abbaan beekame gumaa nama saniitu ba'a.'' ''Erga gumaan ba'ee sabni qabbaneeffatee booda bakka abbaa gadaa san itti hirkafatu. Itti hirkafata malee abbaa gadaa biraatuu hin muudu. Korma qalee itti hirkafatee erga jedhee booda sirni gadaasaanii sun bakkatti deebi'a,'' jedhan. Hawaasi tokko bakka abbaa Gadaa isaa itti hirkafata jechuun abbaan gadaa du'e sun hanga yeroon gadaasaa obba'utti boollisaa kabaja qaba, namni biraan bakkasaa bu'ullee isumatu akka Abbaa Gadaatti ilaalama jechuudha. Abbaan gadaa Karrayyuu yaa'asaa waliin kan ajjeefame aangoo qabatanii waggaa sadaffaarra osoo jiraaniiti, kanaafuu gosi Dullachaa fi hayyuun saba dullachaa mari'atee murteesaa ni fudhata. ''Uummanni karrayyuu uummata durii ka'ee gadaasaatti cichee waan jiruuf hayyuu gadaa fi saba qajeelchu qaba, isaaniin gadaan qajeela,'' jedhan Abbaan Gadaa Goobana Hoolaa. Warra korma garaa hidhan (eegdota/jaldhaaba abbaa gadaa/abbaa bokkuu) kan abbaa Gadaa Kadir Hawaas waliin ajjeefaman Jiloo Diidoof obooleessa maandhaa/quxisuu kan ta'an Obbo Lalisaa Bareechoo, uummanni Karrayyuu yeroo ammaa qe'eerraa gara daangaatti baqatee faffaca'ee waan jiruuf sadarkaa jila taa'ee gadaasaa sirreeffaturra hin jiru jedhe. Lalisaan akka jedhutti, akka sirna gadaa Karrayyuutti bakka abbaa gadaa Kadir Hawaas namni bakka bu'u maatii keessaa ta'uu quba qaba. ''Silaa bakka kana bu'ee kan gaggeessu obboleessa isaa Gadaa Hawaas. Inni amma biyya keessa waan hin jirreef obboloota jiran keessaa nama tokkotu bakka bu'ee gaggeessa. Daa'ima xiqqoo qofatu jira yoo ta'ellee daa'ima sanatu bakka bu'a malee maatii keessaa hin ba'u,'' jedha. ''Maatii keessaa hunduu dhumanii daa'imni xiqqoon yoo jiraatte hawaasni daa'ima sanatti aangoo kenna, garuu hanga daa'imni of barutti beekamtiidhaan nama ogummaa fi muuxannoo qabu bakka buusuufii danda'u.'' Yeroo ammaa Kanaadaa kan jiran Aab Gadaa Hawaas (hangafi Abbaa Gadaa Kadir Hawaas-kan boqotan), waggaa 11 jiruu baqaarra erga turanii boda bara 2018 sirna baallii fuuchuu irratti hirmaachuuf biyya galanii yeroo sanas haalli waan hin mijanneef obboleessa isaanii quxisuu/maandhaa akka bakka buusan himan. Lubni Michillee durumaanuu wayita rakkoof namoota eeggattummaan kaa'eera kan jedhan Aab Gadaa Hawaas, ''Abbaan Gadaa/Abbaan Bokkuu, Warri korma garaa hidhe(eegdonni/jaldhaabi Abbaa Gadaa), Abbaan Duulaa, Abbaan Diingadee fi kaan eeggattootaa sadi sadi filatanii qabu. Kanaafuu isaanumaaf faajjii lallabuu malee filannaan haaraa gaggeeffamu hin jiru,'' jedhan. ''Abbaa Gadaa ta'uuf kan eeggattummaan jiru ilmi abbaa Gadaa Kadir Hawaas, Hawaas Kadir Boruu waan jiruuf isuma jajjabeessuudha hojiin keenya. Isa harkatti kan tissu namni biraan ammallee ni jira.'' Akka Sirna Gadaatti namni abbaa gadaa ta'u umurii dabballummaatti baannatamee, erga lallabamee waggoota dheeraaf gadaa baratee booda waggaa 40 wayita ga'u Abbaa Gadaa ta'a. Garuu namni haala kanaan gulantaa gadaa keessa darbe wayita umuriin darbus ta'e rakkoo garaagaraan hirmaachuu dadhabe obboleessa bakka buusu. Fakkeenyaaf akka Lalisaan jedhutti, gadaa Karrayyuu michillee warra Dullachaaf kan qophaa'ee ture Gadaa Hawaas rakkoo siyaasaa isarra ga'een wayita biyyaa baqatu, kan bakka buufame obboleessa isaa kan amma ajjeefaman Kadir Hawaas. ''Ammas Gadaa Hawaas jira waan ta'eef yoo mijateefii biyyatti kan deebi'u ta'e isumatu bakka bu'ee gaggeessa. Yoo isaaf hin mijanne immoo obboloonni waan jiraniif isaan keessaa namni bakka bu'ee gadaan akkuma duriitti itti fufa. Kun kan ta'u Gadaa Michillee kan warra Dullachaa keessatti qofa. Gadaan kaan rakkoo hin qabu.'' Aab Gadaa Hawaas gamasaaniin, ''yeroon obbboleessa kiyya bakka buuse ani duuba taa'ee akka gorsaatti akkan itti fufu maanguddoo waliin dubbanne. Kanaafuu waggoota hafan arfan hanga Halchiisi aangoo fudhatutti hojii kiyya ittan fufa. Qaamni eeggataan duraanuu qophaa'ee jira waan ta'eef deemee achitti argamee abbaa gadaa ta'uun dirqama miti,'' jedhan. Lubni Gadaa Michillee gosoota Karrayyuu Dullacha (hangafa) fi Baasoo (maandhaa/quxisuu) lamaanuu keessaa yaa'a gadaa qaba. Tuuti Gadaa ajjeefaman kan Dullachaa yoo ta'u, kan Baasoo garuu yaa'isaa akkasumatti jira. ''Kanaafuu warri quxisuu kun gadaa kana maal gochuun akka danda'amu warra hangafaa waliin dubbatu. Akka Gadaa Michilleetti akkamiin deebisanii ijaaruu akka qaban erga mari'atanii booda sabnillee irratti jilata,'' jedhe Lalisaan. Namoonni Gadaa kana keessaa ga'ee qabanii miidhaan irra ga'e kan hawaasa keessa jiranillee deebi'anii gadaa kana ijaaruu keessatti ga'eesaanii ni gumaachu. ''Yaa'i Gadaa Karrayyuu akkuma bakka tokko qubatee waliin jilatu, kanneen uummata keessa jiraatanillee ni jiru. Isaan ajjeechaa jalaa baraaraman kunneen amma dhufanii qaawwa uumame cufuu danda'u. Bifa kanaan jaarsi biyyaa, beekaan ba'ee gadaa kana bakka deebisanii itti fufsiisu.'' Gamtaan Abbootii Gadaa Oromoo taatee Karrayyuutti mudate irratti hamma irraa eegamu hin hojjenne jedhan Abbaa Gadaa Goobana Hoolaa. ''Sirna Gadaa cunqursaa hedduu dandamatee yeroo ammaa hambaa UNESCO ta'ee addunyaarratti beekame kana tiksuun ga'ee Gamtaa Abootii Gadaa ture. Garuu nuti haga nurraa eegame hin hojjenne,'' jedhan. ''Keessattuu wayita akka Karrayyuu mudate kana gaaga'amni jabaan sirna gadaa mudatu, yoo alangeen yeroon kennamuu baate birmateefii bakkatti deebisuun hojii gamtichaati.'' Bal'ina Oromiyaa fi caasaa gadaa bal'aa inni qabu, akkasumas hanqina loojistikii fi rakkoo siyaasa biyyaa akka madda rakkoo ijootti kaasan Abbaan Gadaa. ''Wayita rakkoon akkanaa Karrayyuu mudatu nuti akka Gamtaa Abootii Gadaa Oromootti manattuu galuun nurra hin turre. Kanarra roorroo hamaan hin jiru. Kan har'a yaa'a gadaa Karrayyuu akkas goote boorillee nuuf gumee qaratte jechuudha,'' jedhan. Abbaan Gadaa uumaa fi uumama kabajee dhala namaa hundaaf eegumsa gochuuf kan dhaabbatedha malee paartii siyaasaaf kan dhaabbate miti kan jedhan Abbaan Gadaa Goobana Hoolaa, wanti Karrayyuutti raawwate uummata Oromoo kan shororkeesseefi abdii kutachiiseedha jedhan. ''Uummanni Oromoo safuu fi aadaan, hambaan inni qabu harkaa harcaatee, tokkittiin kan harkatti haftee jirtu sirna gadaa kana qofa. Uummatichi sirna kana qusatee addunyaatti beeksisee UNESCO irratti wayita galmeessisee jirutti har'a abbootii gadaarratti haala kanaan ajjeechaan kan raawwatamu yoo ta'e kun uummata Oromoo mara kan shororkeesseedha malee uummata Karrayyuu qofaa muti,'' jedhan. Seenaa biyya kanaa keessatti takkaa balaan akkasii abbootii gadaa mudatee hin beeku kan jedhan Abbaan Gadaa Goobana Hoolaa, hagam akka geenyee jirru kanarraa hubachuu dandeenya jedhan. ''Bara Minilik irraa kaasee hanga dhufee bulchiinsa wayyaaneen ba'utti wanti akkasii abbaa gadaa mudatee hin beeku. Bara harkaa fi harma muraa Aanolee, bara Calii Calanqoo abbaan gadaa akkanaan hin ajjeefamne. Sirni keenya akka kana kabaja dhabee hin beeku. Kanarraa hagam akka Oromoon salphatee jiru hubanna.'' Akka sirna Gadaatti lubni aangoo harkaa qabu akkuma ofii kan isa dura turerraa baratee aangoo qabate, isa itti aanu ammoo barsiisaa bilcheessaa deema. Wayita gadaan aangoo harkaa qabu bittinnaa'ee badu qaawwaa dhalootaa gadaa keessatti uumamuu mala sodaan jedhu jira. Yaaddoo kana kan qooddatan Abbaan Gadaa Goobana Hoolaa, ''garuu duunullee gadaa Karrayyuu inuma bakkatti deebisna,'' jedhan. Abbootiin Gadaa Maccaa, Booranaa, Gujii, Ituu-Humbannaa, Afran Qalloo, Sikkoo Mandoo-hunduu akkasumas uummanni Oromoo gumaan Karrayyuu akka ba'uufi gadaan bakkatti akka deebi'uuf wareegama barbaachisu kaffaluu qabu jechuun dhaaman.


Dhorkaa hijaabaa Indiyaa dubartoota Musliimaa dheekkamsiise

Naabeelaa Shaakii yoo hijaaba uffachuu eegaltu waggaa 30 turte. Isheen obbolaashee sadan keessaa kan dhumarra uffachuu eegalteedha. Hangafti ishee Muznaan wayita waggaa saddeetii turte adaadaa ishee irraa arguun hijaaba uffachu eegalte. Boodas hanga ''hunda gammachisuu'' akka hin dandeenye hubatuuttis darbee darbee uffataa turte. Obboleettii xiqqoon, Saaraan ammoo wayita jireenya isheetti awwiin isheen hakiimii ta'uf qabdu qabxii qormaataa gadaanaa argatteen jalaa kufeetti baayyee gadditee turte. ''Yeroo sanattis kadhannaa tasisuunan eegalee,'' jetti. Ittaansees hijaaba uffachu itti fufte. Obboolaan kunneenis maatii hakiimii lammarraa dhalachuu magaalaa Indiyaa Mumbaayi keessatti guddatan. Haatiisaanii ammalleen mataatti hin haguuggattu. Hjaabni Indiyaa keessatti kan bakka ummanni amantaa walfakkaatu jiruutti bal'inaan dubartootaan uffatama. Garuu ammoo baatii darbe keessa barattoonni shamarranii bulchiinsa Kaarnaataakaa keessatti hijaabaa akka daree keessatti hin uffannee dhorkamuun wal qabatee hiriira mormii gaggeessanii ture. Taateen kunis namoonni mataatti haguuggatan kan durii caalaa akka baayyatu taasise. Gaaffiin shamarran Musliimaa daree keessatti hijaaba uffachuuf mirga qabuu jedhuus ammatti mana murtii gaheera. Mormichiis jeequmsa kaasuun alattis kaampaasiiwwan adda qooduun shamarran hedduun bulchiinsa Kaarnaataakaa barnoota deemu akka dhaaban taasiseera. BBCn dubartoota Musliimaa Indiyaa bakka garaa garaa irra dubbiseen dhimmichatti baay'ee aaruu dubbatan. ''Akka nu fudhataniif walitti fufiinsaan yaadachiifneerra. Amantaa keenya dhiifnaaree?'' jedhan dubartiin tokko Deelhii irraa. Kunis filannoo namoota dhuunfaa waan ta'eef kabajamu qaba jedhanis. Kanneen hijaaba uffatan akka jedhanitti, dhimmichi dhimma amantaa qofaa osoo hintaane, kan ilaalcha wal qabatuudha. Kanneen hijaaba hin uffannees rifeensi isaanii safartuu amantaa isaanii akka hintaane dubbatu. "Namni mataatti uffatuu akka gammachuun itti dhagahamu ummanni hin hubatu,'' jetti Naabeelaan kolfaa. ''Waan isaaniif hin galleef nu madaalu.'' Cunfusaan jecha yeroo hunda dubartii hijaaba uffattu ittiin ibsan, garuu yeroo baayyee barattoonni shamarranii maalif akka uffatan waan dhugaasaa hin hubanneef waan uuffachuu didaniif mana barnootaa akka hin dhaqne dhorkan. ''Shamarran Isilaamaa mirga saaniif falmachuuf daandiira jiru. Garuu dubartoonni kunneen waa'ee ofiisaanii yaaduu akka hindandeenyee natti himaa jirtaa?'' jetti Naaqi dhamarreen waggaa 27 magaalaa kibbaa kan taatee Baangaalor irraa. Naaqi waggaa shaniin dura wayita hijaaba uffachuu eegalteetti, mudannoo ''sukkaneessaan'' ishee mudachu dubbatti. ''Haguggiin kiyya ilaalcha sammuu namoota hedduu adda naaf baasee,'' jetti. ''Namoonni cuqurfamaa jirtaa? Sitti hin ho'uu? Shaamboo attamii fayyadamta? jechuun yoo natti qoosan kaan ammo, rifeensa qabaachu koo nagaafataa turan. Waanan kaansanii na qabeefaa se'an.'' Isheedhaaf hijaabni kan ittiin ilaalcha namoota adda baafatteedha. ''Namoonni kaan hijaabni kiyya uffataafi dibata miidhaginaa kiyya waliin akka hintaane yaadu. Garuu miti,'' jetti. ''Yoon kutaa tokko seenuus akka dubartii islaamaa galmashee fiixaan baafatuu, kan addunyaa hunda irra imaluu dandeessuutti akka na ilaalanan barbaada,'' jetti. Dubartiin Muslimaa kan biraa- akkuma Waafaa Kaateejaa Raahmaan, magaalaa kibbaa Maangaalooriitti oggeettiin seeraa, hijaaba uffachuu dhiisuu Muslima gaadaantuu akka isaan hintaasifne dubbatu. ''Hijaabni ana waliin waan hindeemneefn hin uffanne. Akkan uffadhuuf eenyunatti himu hin qabu'' jedhu. Haatii Waafaa mataansaanii hijaaba uffatanii hin beekan. Garuu amantaa keessatti, seenaa Ergamaa fa'I dhagahuun akka dubartii islaamaatti guddachu dubbatti. ''Fakkeenyaaf haatii warraa ergamaa kan jalqabaa daldaltuu turte, kan lammataa ammoo gaalaan adda waraanaatti duulte. Kanaafu akka addunyaa akka amanu barbaaduutti nuti dhuguma cunqurfamoodhaa?'' jechuun gaafatti. Faalaak Abbaas yeroo fireensashee haguuguu itti jibbite turtes jira. Murteen kunis hawaan magalaa kaabaa keessatti baayyee cimaa ture. Garuu wayita Malaalaa Yuusaafzai badhaafamtu Noobeelii Nagaa Paakistaan TV irratti agarte yaadashe geeddarattu kan wagga 16 turte. ''Mataashee haguuggatee turte. Garuu ammo baayyee cimtuu fakakatti. Ishee ilaaleen onnadhee haguuggachuuf murteesse.'' Garuu ammo manni barnootaashee hijaabni uffata dambii mana barnootaa waliin akak hindeemne itti hime. Kanaanis dareedhaa guyyaa sadiif dhorkamuun qormaanni illeen jala darbe. Ishee morminaanis maatii ishee waamuun akka naamusaa hin qabne itti himan. ''Yoo hajaaba uffachuu itti fufees akkan Muslima ta'ee waan baramuuf ana qofaaf osoo hintaane mana barnootichaatiifu akka yaaddeessu natti hima,'' jechuun yaadatti. ''Ofii Muslima ta'uun rakkoo maal qaba?'' Boodas barnootashee rakkoon akka hinmudaneef maatii erga gorsaniin booda obsitulleen wagga saddeetiin booda amma aariishee cimaa injifachu dubbatti. Ammatti beelamni mana murtichaa dhimma hijaaba daree keessatti uffachuu irratti kan xiyyeeffatu ta'ulleen garuu, dubartoonni muslimaa murtee sun attamiin buchiinsa biyyattii kan motummaa MM Naarendraa Modiin hoogganamuu irratti gdhiibaa akka qabaatu yaadu. Simeen Ansaar magaakaa kaabaa Haaydiraabaad irraa, hijaabni mallattoo gaaffii ''siyaasaas deebii'' argachu ta'eera jetti. ''Ani shamarran Hinduu kanneen hanga miilasaaniitti surree mana barnootaa uffatan waliinan guddadhe. Yeroo sanatti anaaf dhugaatti hiikaa omaa hin qabuu ture,'' jetti. "Garuu amma dhimmi hijaabaa yoo ka'u dubartoonni Muslimaa gadi qicaman. Ani osoo hijaaba uffadhee buudatti haftuufi cunqurfamtuudha. Yoo hin uffannee ammo bilisoomtuudha.'' Isheenis obbolleettii ishee waliin hijaaba uffachuu eegalanii garuu waan dhiibbaan irra gaheef dhaabuu dubbatti. Obbooleetii ishee bakka hojiitti loogii yoo irra gahu, namoonni bakka dubartii hijaaba uffattuu akka jirtuu hin eegneetti (jiimiifi mana nyaataa ykn bakka bashanannaatti) obbooleettii ishee irratti ija baasaa akka turan dubbatti Simeen. ''Haalli namoonni itti si ilalan dhugaa si ajjeessa,'' jetti. Kunis soda dubartoota muslimaa hedduutti dhagahamu. Kan durii caalaa amma namoonni kan ilaalan hijaaba jetti. Yaaddoo sanatu Waafaa beelama mana murtiin booda akka gonkumaa mataatti hin uffannee  ishee taasise. ''Yeroon bakka hojii jirulleen, gurratti waan sagalee ittiin dhaggeeffatan kaawwachuunan adeemsa mana murtichaa Hordofa,'' jetti.  Kunis attamiin hirriyootaafi maatiiwwan hijaaba uffatan irratti dhiibaa akka qabaachu danda'u yaaddofti. ''Hijaaba kiyya narraa baaftee, kan ittaanu maali? Maqaankoo ammalleen Arabaa. Ulfina argachuuf maqaa koos geeddarachuun qabaa?'' jetti.


Inistitiyuutii Qorannoofi Qo’annoo Oromoo akka Afaan Oromoo qajeelchuuf aangeffame beektuu?

Inistitiyuutiin Qorannoofi Qo'annoo Oromoo rakkoolee Afaan Oromoo sirnaafi bifa waalta'aa ta'een barreessuu furuu dabalatee, guddinaafi dagaagina Afaanichaarratti xiyyeeffannoo addaa kennee akka hojjetu ibse. Reefuu erga hundeeffamee baatii sadii kan ta'e Inistityuutiin Qorannoofi Qo'annoo Oromoo, aangoo dhimmoota Afaan, Aadaa, Aartiifi Seenaa Oromoo akka qajeelchuuf labsiin itti kenname hordofee caasaa isa akka hojiif tolutti diriirfachaa akka ture Inistitiyutichatti Dursituu Garee Qormaata Galmee Jechootaa kan ta'an kaadhimamtuu PhD Mitikkee Bitawuliny BBCtti himan. Koree Waaltina Afaanii kanaan dura Biiroo Aadaafi Turiizimii Oromiyaa jalatti hundeeffamee waggoota 20 oliif Afaan Oromoo waaltessuurratti hojjechaa ture bifa haaraan Inistitiyuutii kana jalatti akka haaraatti ijaaramee hojiitti akka jiru kaadhimamtuun PhD Mitikkee ni dubbatu. "[Inistitiyuutivchi] gara Giddu-galaa Aadaa Oromootti erga ceenee booda gareen afaan waaltessu qophaatti of danda'ee, gareen dhimma Afaan Oromoorratti qoratu bakka afuritti qoodamee caasaa mataa isaatii bocatee hojjetaa  jira," jedhu Mitikkeen. Gareen Qorannoo Afaan Oromoo afran kunneenis: Garee Afoolaafi Og-barruu, Garee Qorannoo Galmee Jechootaa,  Garee Qorannoo Caas-luuga Afaan Oromoofi Garee Qormaata Waaltinaafi Moggaasa Jechootaati. Garee dhimmoota Afaan Oromoo gara garaa qoratan akkaa barbaachisummaa isaatiin caasessinee hayyootas irratti ramaduudhaan dhimmi Afaan Oromoo irratti hojjetamaa jiraachuu dabaluun himan. Afaan Oromoo afaan barnootaa, miidiyaalee, qorannoofi saayinsii erga ta'ee dagaagaa dhufus, rakkooleen afaanicha keessatti mul'atan, keessattii barreeffama irratti addatti mudatan qajeelchuudhaaf wiirtuun tokko ni barbaachisa jechuun beektonni gaafachaa turaniiru. Barbaachisummaa qaama Afaan Oromoo to'atu kana hubachuudhaan dhaabbileen barnoota ol-aanoo tattaaffii taasisan keessaa tokko Yunvarsiitii Wallaggaati. Yunivarssitichi akaadaamiin afaanii akka hundeeffamuuf kora waggaa lama dura qopheessee tureen qorannoo bu'uuraa dhiyeessee irratti mariyachiisaa tureera. Rakkoofi dogogora hawaasa keessa jiru qaamni gaafatuufi sirreessuufi aangoo qabu hin turre kan jedhan kaadhimamtuun PHD Mitikkeen, amma garuu labsiin aangoon Inistitituutichaa akka kenname dubbatan. Dura Akaadaamiin Afaan Oromoo yaa dhaabbatu jedhamaa akka ture yaadachuun, amma garuu akaadamii sanarraa gara inistitiyuutitti dhufee ijaaramee jira jedhan. Kanaaf, Inistitituutiin Qorannoofi Qo'annoo Oromoo amma hundaa'ee hojiitti jiru kun Afaan Oromoo dabalatee, aartiifi seenaa keessatti waan jallate qorannoofi karaa saayinsaawaa ta'een akka qajeelchuufiha. Gareewwan Inistitituutiin kun ijaares qorannoo gaggeessuun bu'aa qorannoo isaanii isaanii karaa barrulee Wiirtuufi bifa kitaabaatiin maxxanfamuudhaan ummata bira  akka gahan eeruun, miidiyaaleefi ogeessonni sirna barnootaa, akkasumas dhaabbileen barnoota ol-aanoos kana keessatti qooda guaa qabaachuu ibsu Aadde Mitikkeen. Bu'aawwan qorannoo hawaasa biraan ga'uuf karaan ittiin qaamolee dhimmi isaan ilaallatu hirmachisan biroon kora Afaan Oromoo qopheessuudha. Kora qopheessaniin namoonni dhimmicharratti gadi fageenyaan hojjetan waan jiraniif dhimma waaltinaa waliin walqabsiisee, "akkamiin hojiirra oola, maaltu danqee jira, maaliif fudhatamuu dida, ummanni maaliif rincica kan jedhurrattillee qorannoo adda addaa yunivarsiitii adda addaa hirmaachifnee  hojjechiisaa turre," jechuun ibsu. Afaan Oromoo akkuma afaan kamiiyyu amala mataa isaa waan qabuuf, seera barreeffamaas kan mataa isaa ta'e ni qaba. Koreen Inistitiyuutii Qorannoofi Qo'annoo Oromoo xiyyeeffannoo addaa itti kennee kan hojjetu keessaa tokko dhimma barreeffama Afaan Oromooti jedhu. "Kana irratti fakkeenyaaf, maxxantuuwwan akka 'fi', '-dha', kkf kan itti butee barreessu jira; kan irraa butee barreessus jira. Kana malees, akkaataa fayyadama jechoota ilaalchisee koreen kun kan qoratee dhiyeesse ni qaba garuu fudhachuurratti hawaasa keessa rincicuu ykn dhibaa'uutu ni jira." Aadde Mitikkeen dhimmi Oromoo bal'aa waan ta'eef qaamoleefi yunivarsiitiiwwan adda adda hanga biyya alaatti jiran waliin hojjechuufillee fedhiifi kaka'umsa qabaachuu himu.  Kanaaf kan ta'u ammoo caasaa jiruun hariiroo tolfachaa jiraachuu ibsu. "Kanaaf, gara fuula duraatti egeree afaan, aadaafi seenaa keenyaatiif wantota guddaatu nurraa eegama. Kanaaf, isarratti ammoo hojjechaa jirra."


Afoolli Oromoo ofitti amanuu fi hirmaannaa dubartootaa xinneessuuf qooda qabaa?

Sirna Gadaa keessatti dubartonni qooda guddaa haa qabataniyyu malee, Afoolli Oromoo garuu irra hedduu ilaalcha olaantummaa dhiirotaa fi gad-aantummaa dubartoota calaqqisiisan of keessaa qaba. Dubartoonni akka gowwaa, hirkattuu/nama of hin dandeenye, dadhabduu, kan itti gaafatamummaan itti hin dhagaʼamne, amallisaanii ibsamuu kan hin dandeenyee fi kanneen salphaadhumatti gowwoomsaaf saaxilaman akka ta'an yoo ibsan mul'ata. Faallaa kanaa dhiironni ammoo namoota humnaa fi yaadaan cimoo ta’aniifi kan waan yaadan irraa boddeetti hin deebiineetti ibsaman. Mammaaksii seenaa fi duudhaa sabaa mul'isuu, dhaloota haaraa barsiisuu, bashanansiisuu, qabxii dabarsuu barbaadan cimsuu, dubbii walii galchuu, gabaabsanii mi’eessuunii fi miidhagsuun fixuuf fayyadama. Haata'u malee, mammaaksoti hedduun miidhaa dubartootarratti qaban ibsan hawaasaa keessatti baramoodha. Fakkeenya mammaaksota miidhaa qaban dubartoota ilaalchisuun mammaakaman keessaa: Ilaalchi akkasii mammaaksaan himamu kun xiinsammuu dubartootaa kan miidhaniifi hirmaannaa isaan dhimmoota hawaasaarratti qabaatan kan xiqqeessu ta'uu kanneen mirga wal qixxumaatiif falman ni kaasu. Haalli dubartoonni itti Afoola Oromoo keessatti ibsaman kunis dhiirota barataniiru jedhaman biratti osoo hin hafne ammalleen hawaasa keessa jiraachuu himu dubartoonni. Mammaaksa keessatti qofa osoo hin taane durduriin himaman tokko tokkos kan gadaantummaa dubartootaa mul'isan ni jiru. Fakkeenyaaf, durdurii ykn Sheekkoo keessatti Akko Manooyyeen dubartii bulchituu turtee fi bara bulchite jedhame keessatti hamtuufi rakkistuu akka taatetti ishee ibsu. Haata'u malee, tooftaa ittiin dubartoota gadi qabuuf uumamedha malee Akko Manooyyee kan jedhamtu hin turre namoonni jedhan jiru. Akaakuu afoolaa keessaa sheekkoon waa'ee Akkoo Manooyyee fa'i kun dubartoota hooggansaarra fageessuuf ykn hooggansaa isaanii diduuf kan himame malee dhugaa akka hin taane dubbatu jaarsii argaa dhageetti Aab Borbor Bulee. “Wanti Akkoo Manooyyee jedhan hin jirtu. Kun dubartoota gad-cabsuuf kan baheedha akka isaan hooggansa hin kajeelleef jecha. Aadaan tana hin qabdu, maaliif niitin nafa dhiirsaati. Fakkeenyaaf, yoo hulluqqoo naqan,  abbaan warra yoo hin jirre ta'e niitiiti bakka bu’a malee ilmiisaa orooroo qabatee hin deemu,” jedhan. Sababa beekumsaaf jabina qabaniif maatiin hedduun dubartootaan durfaman. Dhiiroota hedduu kan gorse jabina isaanii mul’isu haadha warraasaaniiti jedhu Aab Borbor Bulee. Hata’u malee, dubartoota gadi qabuuf jecha beekumsi haadha warraa karaa abbaa warratiin mul'achuu qaba jedhu. “Beekumsa isaanii gadi qabuuf jecha 'akkuma ifti ji’aa nama hin gubne, qaroomi nadheenii qarooma ji’aati' jedhanii mammaaku. Kun jechaan dubartoota cabsuudha.” Dubartoonni gootummaanis ta'e dhiirotaan wal qixa taatee osoo jirtuu akka gootummaan ishee hin mul'anne jechoota dhufaa darbaan irratti hojjetamuu dubbatu jaarsi argaa dhageettii kun. Fakkeenyaaf, dubartiin adamsitee yoo ajjeefte ykn diina yoo ajjeefte gunfura/dunfura mallattoo gootummaa ishee osoo hin taane abbaa warraa isheetu godhata jedhu. Walaloo dabalatee Afoola Oromoo gara garaa barreessuun kan beekaman  Obbo Zalaalam Abarraa gama isaanitiin, mammaaksoti waa'ee dubartoota ibsan iddoo lamaatti qoodu. Akka Obbo Zalaalam jedhaniitti, mammaaksoonni dubartoota xiqqeessuun ibsan akkuma jiran kanneen dubartoota dinqisiifachuufi  jajjabeessuuf mammaakaman ni jiru. Beekumsaafi muuxannoo argisiisuuf qofa osoo hin taanes Afrikaa keessatti mammaaksi dubartoota ilaalchisuun mammaakame kumaataman lakka’ama jedhu. Mammaksiwwan dubartoota ilaalchisuun mammaakaman dhimmoota hedduu kaasu. Isaan keessaa kan akka dandeettii, beekumsa, jaaruu, saal-quunnamtii, bareedina, fuudha, guddisa, hormaata, qufaafi beelaa, kkf waliin kan walqabatan akka ta'e ibsu hayyuun Afoolaafi Og-barruu Obbo Zalaalam. Mammaaksonni ciminaafi gaarummaa dubartootaa ibsuuf mammaakaman baayyeen jiraachuu kan himan hayyuun Afaaolaafi Og-barruu Obbo Zalalaam, isaan akkasii kanaan dubartii jajuun waan deeggaramuu qabu akka ta'e duubata. Fakkeenyaaf: "Dhiirri muka alaati, dubartiin utubaa manaati.""Hormaaf jaartii luqqaate, anaaf daadhii buqqaate," kanneen jedhan mammaaksi dubaroota leellisan jiraachuu kaasuun isaan akkasiitti dhimma bahuun akka feesisullee hima. Barri jechootii akkanaa kunneen itti bahan bara barnooti hin turiin, kan namoonni duulanii, adamsanii, booji’anii  hireen wal-hadhanii bulchaa turan keessa jedhan Aab Borbor. Gaafas dubrartoota ijoollee da’uuf manatti dhorkani; kora deemuu dhorkani; dubbiin isii alatti hin baatu manatti ilaalamaa turte jedhu. Amma garuu kun hir'achaa dhufeera akka isaan jedhanitti. Dubartoota cabsuuf jechoota adda addaa uumanis, dhiirota duuba ammoo dubartootumatu jira jedha jaarsii argaa dhageettii kun. Mammaaksi garii dhugaa durii ture ibsuuf kan himamu, kanaaf gad-aantummaan kun waa’ee durii raawwate irra kan ka’e ta’uu danda’a jedhan. Zalaalam ammoo, dubartoonni hiree cimaa waan hin qabneef, dhiironni hireefi jabina qaaman caaluudhaan jechootii kunneen ka’uu akka danda’u hima. "Kun cabsuumaa namoonni hawaasa keessa sababa adda addaatin angoo irratti, walitti bu’insa yookaan itti gaafatamummaa qaban irraa ka’e ta’uu danda’a malee addatti hammeenya dubartoonni qabannaan miti.” Uummata Oromoo dabalate, hawaasa Afrikaa hedduu  keessatti dubartoonni ga’ee ol-aanaa qabachuun biyyaa bulchaa turan. Afoola hedduu keessatti, bulchiinsi isaanii akka dhiirota cunqurseetti ilaalama. Kanaaf, cimina isaaniifi isaan sodaachuu irra mammaaksoti kunneen bahee namoonni jedhanis jiru. Addunyaa tana keessatti miidhaa, gad-aantummaafi tuffii isaan irra gahu mormuuf dubartoonni dhaabbilee gara garaa hundeessaniiru. Kunis gama tokkoon jijjirama fidus, wal-qixumaan hanga amma hin argamne. Hirmaannaa dubartoonni murtoo kennuufi hooggansa idilee keessatti qaban ilaaluun qorannoon bara darbe Beetelihem Nagaashiifi Teediroos Haayilamaariyaam  taasisan akka argisiisutti, Itoophiyaatti lakkoofsi dubartoota miidiyaalee keessatti sadarkaa hooggansaa irratti argaman baayyee xiqqaadha Akkasumas, hooggansa siyaasa paartilee Itoophiyaa keessatti gaheen dubartootaa xiqqaadha. Dabalataan, hojiirraa ari'amuu, duula maqa balleessii, akkasumas dubartoonni miseensa paarti mormituu keessa akka qooda hin fudhanne taasisuu ragaalen argisiisaniiru. Kanaaf, afoolli guutummaa guutuutti sababa ta’uu baatus, miidhaa guddaa geessisuu danda’a jedha Zalaalam Abarraa. "Dubartii malee, hawaasni tokko dhaabamuu hin danda’u; dhalooti tokkoo gara fuul-duratti tarkanfatee dabaluu hin danda’u. Afooli akkanaa   haamilee isaanii miidhuu, ofitti amantaa isaanii xiqqeessuufi tuffii namoonni isaaniif qaban akka dabalu gochuu danda’a,” jedhu. Gadaa keessatti dubartoonni ga’ee guddaa qabu. Akka sagaleen isaanii dhaga’amu, hamiileen isaanii akka jabaatuufi miidhaa isaanirra ga’e hawaasni akka ilaaluuf Gadaan seera Siinqee qaba. Miidhaan afoolli dubartootarratti geesisuu danda’u bara kanatti xiqqachaa dhufus, ilaalchi karaa afaalaa, durduriifi jechamoota gara garaan hawaasa keessaa jiran ammallee maqfamuu qabu jedhu Aab Borbor Bulee. Obbo Zalaalam gama isaatiin dhiiraafi dubartii gidduutti addaddumman akka hin mul'anne hawaasni ijaaramuu qaba jedha. Biyyoota hedduu keessatti jiruu hawaasaa kan sochoosu dubartiidha kan jedhan Obbo Zalaalam, gad-aantummaaf wal-qixumaa dhabuun hawaasa amma keessatti hin calaqiisuu. Yaadaa hawaasaafi afoola isaa keessa jiru kana jijjiruun barnootafi qabsooo barbaada kan jedhu Obbo Zalaalam, dhaloota jalaa dhufu irraa kaasanii barsiisuu akka feesisu dubbata. "Mana barnootaattis ta'e, qe’eetti dhaloota haaraa ol-aantummaaniififi gad-aantumaan dhiiraafi dubartoota gidduu akka hin jirre barsisuun nurraa eegama,” jedha.


Dhalli namaa dhungoo hidhii maaliif, akkamiin eegale?

Hiidhirra wal dhungachuun akka yaadamu waan addunyaa guutuutti beekamu miti. Kanaaf akkataa namootni itti wal dhungatan adda addaa ilaaluun shaakalli kun maaliif namootaaf barbaachisaa akka ta’ee baruu dandeenyaa? Akka qorannoo aadaalee addunyaa 168 irratti taasisame mul'isutti hawaasa hunda keessaa walakkaa gaditu hidhiirra wal dhungata. Piroofeesarri antiroopoolojii Nevaadaa, Laas Veegaas, Wiiliyaam Jankowiyaak, akka qorannoo isaan argatetti jalala ibsuuf ammoo %46 qofatu hidhiirra wal dhungata. Dhalli namaa dhungoo barbaaduun isaanii maal irraa madde kan jedhuuf yaada daa’ima yeroo turretti hidhiirra xuqamuu jaallanna jedhurra ka’uun tilmaama lamaatu jira. Yaadi inni jalqabaa, xuxuqqaa hidhii harma hodhuurraa eegaluun hidhii xuqamuu jaalachuun uumamaan nama hunda keessa kan jirudha kan jedhudha. Akkasumas hariiroo addaa wayita haati nyaata alanfattee hidhi ishii, hidhii daa'ima ishiitti qadaaduun laattuuf ('premastication food transfer') uumamu jedhus jira. Bara durii haadholiin nyaataa ofii alanfachuun daa’ima isaaniif kallattiin afaaniin nyaachisaa turan. Shaakalli kun bineensota qacceen sanyii isaanii dhala namaatti siqu kan akka chimpaazii fi gosa jaldeessotaa biroo keessatti argameera. Tilmaamni biraa maaliif dhalli namaa dhungoo eegale kan jedhu tokko uffannii sababa ijoo ture kan jedhudha. Tilmaamni kunis qaama keenya biroo uffatni waan haguuguuf - qaama miira qabu salphaatti argamu hidhii waan ta'eefi kan jedhudha. “Akkan yaadutti dhungoon dhala namaa biratti beekamuun isaas ta’e beekamuu dhabuu isaaf wanti ijoon, miira ofii ibsuuf hidhii fayyadamuun ala malli biraa hedduun waan jiraaniifi,” jedha Wiiliyaam. Aadaalee shaakala hiidhiirra wal dhungachuu hin qabne mala ittiin jaalala waliif ibsan biraa barbaaddatu, jedha barreessaan Sheeril Kirshenboom. “Malli dhungoo 'Malay' jedhamu kan Daarwiin ibse jira, kun dubartiin gadi qucuummattee inni dhiiraammoo dhabbatee irra hobobsuun suufuu – foolii jaalallee isaani ofitti akka fudhaachuuti.” Oddoloota Tirobriyaand, lixa Papaa Niiw Giiniitti argamu irratti, jalaalleewwan kan wal dhungatan fuulaa fuula taa’uun baallee ijaa walii dhungatu, “har’a hedduun keenya kun jaalala hin ibsu jennee yaadna isaaniif garuu hojjateera,” jedha Kirshenboom. Hidhiirra wal dhungachuu fi dhuungoon mala adda addaa barbaachisaa kan ta’eef, jalalaa ykn miraa walii dhiyeenyatti waliif qooduufi. Hiidhirra wal dhungachuun shaakala dhala namaa biratti qofa beekamudha. Utuu dhungoon wanta guddinaa ykn jijjirama uumaa kessatti kaayyoo qabaatee, maaliif bineensotni hedduu yemmuu wal dhungatan hin agarruu? Meliisaa Hogenboom gaaffii kana bara 2015'tti sagantaa BBC Earth’f deebii kenniteetti. Sababni tokko tarii jaalallee keenya sirritti suunfachuun baay'ee itti siquu barbaadne ta’uu danda’a. Fooliin odeeffannoo barbaachisoo hedduu kennuu danda’a: nyaata nyaannu, dhibee qabnu, miira keessa jirru, dhiyeenya fi kan biroo. Bineensoti hedduun miirri foolii isaanii kan keenyarra cimaa waan ta’eef, baay'ee walitti siquun isaan hin barbaachisu.


Irreecha 2021: 'Marga qofa qabannee malkaa buuna, siyaasa guyyaa kaaniif bulfanna' - Abbaa Gadaa Tuulamaa

Ayyaana Irreechaa Hora Finfinnee fi Hora Harsadii baranaa ilaalchisuun Abbaan Gadaa Tuulamaa fi Qindeessaan Kabaja ayyaana Irreechaa, Abbaa Gadaa Goobana Hoolaa turtii BBC waliin taasisaniin, Irreechi baranaa of eeggannoo addaa barbaada jedhan. "Irreecha baranaa kana kan kabajnu rakkoolee jajjaboo lama gidduu taaneeti. Inni tokko koronaavaayirasiidha. Kan biraan rakkoo nageenyaa biyyattii keessa jiru,'' jedhan. ''Kanaaf uummanni Oromoo fi jaalattoonni isaa ayyaana Irreechaa kana yeroo kabajuuf dhufan waan kana sirriti hubachuu qabu," jechuun dhaaman. Yeroo ammaa kanas kabaja ayyaana Ireechaa Hora Finfinnee Sanbataa fi Hora Harsadii Dilbataatiif keessummoonni ayyaanicharratti hirmaatan heddumminaan gara magaalaa guddittii Oromiyaa, Finfinnee seenaa jiru jedhan. Gama ofeeggannoo koronaavaayirasii kan ilaaleen ministeera eegumsa fayyaa, biiroo eegumsa fayyaa Oromiyaa fi magaalaa Finfinnee waliin qindoominni uumamee ofeeggannoo fi hubannoon akka kennamu taha jedhan. Gama nageenya ayyaanichaa kabachiisutiinis caasaan nageenyaa ayyaanichi karaa nagaa qabeessa ta'een akka kabajamuuf qophii gaariin taasifamee akka jirulleen himan. "Nageenya kan eeggatu hawaasuma. Fayyaa ofiis kan eegu akkasuma. Ta'ummoo mootummaan ittigaafatamummaa waan qabuuf, nageenya irreeffattootaa tiksuuf qophii godheera. Kanaan alatti Foolleenis nageenya Irreeffattootaa eeguuf qophii godheera," jedhan Abbaa Gadaa Goobana Hoolaa. Yeroo irreeffannaaf gara malkaatti dhufu irreeffattoonni waan safuu fi aadaa Irreeffannaa dur tureen alatti waan biraa qabatee gara malkaa dhufuu akka hin qabnes dhaaman. "Oromoon duudhaa fi safuu Irreechi qabu nibeeka. Qeerroon qarree, jaarsi, jaartiin abbaan Gadaa, haati Siinqee maal maal akka qabatanii bahan nibeeku. Malkaa kan deemnu marga jiidhaa qofa qabanneeti," jedhan. Sirna Irreechaa guyyoota lamaaf turu kana karaa siyaasarraa bilisa ta'een duudhaa Irreechaa qofaan kabajuu qabnas jedhan Abbaan Gadaa. "Irreechi siyaasa ta'uu hin qabu. Nuti alaabaa Abbaa Gadaatuu qabatanii akka dhufan hin dirqisiisnu. Garuu alaabaa kana qabadhaa, sana hin qabatinaa jechuun baayyee nu cinqa. Siyaasalleen makata. Akka akkana hin taane waan duudhaa keenyaa marga qofa yoo qabanne wayya," jedhan."Irreechi kan marga keenyaan irreeffannee nagaan manatti deebinu malee kan itti alaabaa kanaafi sana hafarsinu miti. Kuni sirna keenya nujalaa laaffisa. Oromoon abbaa sirnaati. Sirnasaa bareechuu qaba. Waggaa tokko keessa guyyaa 365'tu jira. Guyyaa lamaan kana nagaan kabajnee guyyaa hafe siyaasaf fayyadamuu dandeenya," jedhan.Irreechi baranaa kuni carraa ittiin Oromoon abbaa safuu, abbaa duudhaa, abbaa biyyaa ta'uusaa itti agarsiisu akka ta'uuf Oromoon hundi nageenyummaa Irreecha baranaa irratti gaheesaa bahu qaba jechuunis dhaaman Abbaa Gadaa Goobana Hoolaa.


Aadaa Oromoo: 'Duudhaa uffata aadaa fi faashinii ammayyaa walsimsiisuun Oromoo addunyaatti beeksifna'- Feeneet

Uummanni Oromoo uummata hortee Kuush gaanfa Afriikaa keessa jiran kan aadaa, duudhaa fi amantee isaa duriitiin buluun beekamuudha. Aadaa fi duudhaatti cichuun uummatichaa ammoo namoota uffata aadaa Oromoo bocanii ammayyeessaniif qormaata ta'uu hin hafu. Uffanni aadaa Oromoo waggoota dhiyoo as akka Oromiyaatti qofa osoo hin taane akka biyyaa fi addunyaatti beekamaa jira. Qophii irreechaa hanga sirna cidhaatti, kilippii sirbootaa hanga sirnoota bebbeekamootti darbees ammoo hanga guyyuu uffatamuutti ga'eera. Haata'u malee namoota uffata aadaa Oromoo bifa faashiniin qopheessan kan akka Feeneet Indaale biratti huccuuwwan aadaa hojjetaman, duudhaa ganamaan wayita walbira qabamuun madaalaman mufii kaasuu namoonni tokko tokko ni ibsu. Hundeessituu faashinii uffata aadaa Oromoo 'Faaya Feeneet' kan taate Feeneet Indaale, kubbaaniyyaashee erga hundeessitee yeroo muraasa ta'us, yeroo ammaa fedhiin uummataa akkaan dabaleera jetti. ''Bara darbe Irreechi hin kabajamin waan hafeef hagas mara gabaan hin turre. Barana garuu fedhiin uummataa baay'ee dabaleera.'' Guddina faashinii uffata aadaa Oromoo keessatti qeeqi baayyeen akka mudatu kan himtu Feeneet, ''nuti garuu irra jireessaan kan xiyyeeffannu aadaan keenya akka beekamuudha,'' jetti. ''Uffata aadaa wayita jedhamu kan naannoo adda addaa fi kan haala qilleensaa garaagaraarratti hundaa'ee hojjetamutu jira. Fakkeenyaaf kan Arsii irraan kaabbaa kan qabuu fi jalaan ammoo wandaboo dheeraadha. ''Gara kaan kanneen akka Shawaa, Boorana, Harargeefaatti ammoo kan harka qullaa mul'isu jira. Akkaataa umuriitiin gargara ba'uun bakkeen namoonni uffata gabaabaa uffatanis inuma jira,'' jechuun uffanni aadaa haala qilleensaa naannootiin kan kalaqame ta'uu himti. ''Gara faashiniitti wayita dhufnu ammoo fedhii nama dhuunfaatiin hojjetama malee fedhii uummataatiin miti. Immoo haalli qilleensaas ilaalamuu qaba. Fakeenyaaf yero bonaa bullukkoo uffachuun hin danda'amu. Kanaafuu hojiif akka tolutti, sochiif akka tolutti, haala qilleensaaf akka mijatutti ammayyaa'ee aadaasaa osoo hin gadhiisin hojjenna.'' Haala uffanni aadaa bifa faashiniin itti bocamee uffatamaa jirurratti hawaasa irraa eegalee hanga beektotaatti yaadonni garaagaraa falmisiisoon ka'aa jiru. Gama biraatiin ammoo dhimmoota aadaa fi afaan oromoo irratti qorannoo isaanii kan hojjetan barsiiftuun Yuuniversitii Wallaggaa Dr Haliimaa Jibriil uffanni aadaa Oromoo ammayyeeffamuu keessa duudhaasaa ganamaa gataa jira jedhu. ''Uffata aadaa Oromoo ammayyeessuun waan badaa miti. Akkuma ganamaa sanatti hafuu qaba yaada jedhu hin qabu. Akkuma addunyaan fooyya'aa deemtu, ammayyaa'aa deemuun waan gaariidha. Garuu naamusaa fi duudhaa ganamaa gataa jira. Yoo baay'ate hanga qullaa ofii mul'isuutti deemuu qabna jedhee hin yaadu,'' jedhan. Uffata aadaa fedhii maamilaatiin bocnee/design/ hojjenna kan jettu Feeneet, hojiin ijoon namoonni akka uffata keenya filannoo jalqabaa godhatan gochuudha jetti. ''Huccuuwwan faashinii biyyoota alaarraa dhufan namoonni akkaan fedhu. Nuti isa kana huccuu keenyaan bakka buusuu barbaanna. Immoo haala addunyaan irra jirtus ilaaluu qabna,'' jetti Feeneet. Feeneet akka jettutti uffanni aadaa Oromoo waan gabaa faashinii addunyaatti ba'u kan hin tuqamne hedduu qaba. ''Qabeenya ammallee hin tuqamin jiru kana kallattii garaagaraan itti fayyadamuu qabna. Kan hojjennu ammoo fedhii namootaa bu'uura godhanneeti. Fedhiin namaa hunduu tokko ta'uu dhiisuu danda'a. Garuu namni fedhii garaagaraa qabu uffata keenyatti dhimmamuun nuuf waan guddaadha.'' Hanga nuuf danda'ametti aadaan keenya hawwataa akka ta'u gochuuf yaalla kan jettu Feeneet, uuffati waan gabaabbateef qofa safuu hin cabsu, waan dheerateefis safuu eega miti jette. Uffati aadaa akka uffata kaanii miti kan jedhan Dr Haliimaan, ''calaqqee aadaa, duudhaa fi naamuusa sabaichaatis,'' jedhan. Naamuusa keessaa ba'uu qofa hin taane, namootni dirree kana keessa jiran beekumsa muraasa waa'ee aadaa fi duudhaa sabichaarratti qabu, irra caalaa ammoo waa'ee biizinasii isaanii yaadu jedhan Dr Haliimaan. ''Mallattoolee fi Asxaawwan fayyadaman irratti hanqinatu jira. Fakeenyaaf Elellaan uffata dhiiraa irratti bocuufaan qaanii guddaadha. Elellaan kan dubartiiti.'' Ogeettiin Faashinii uffata aadaa Oromoo Feeneet Indaale gamasheetiin, uffanni afaan nama tokkooti, kan ittiin of ibsaniidha jetti. ''Aadaa, amantii fi ilaalcha kee ittiin ibsachuu dandeessa. Kun hunduu fedhii namaati. Nuti ammoo fehdii namootaa ittiin eegna,'' jette Feeneet. Hanqina uffata Oromoo ammayyeessuu keessatti mudatu wayita ibsitu, rakkoo guddaan nama aadaa fi duudhaa sabichaa hin beeknetu hojjechaa ture jette Feeneet. ''Kanarraa kan ka'e uffanni aadaa Oromoo gabaarratti fudhatama dhabeera. Qulqullinaan hojjetamaa hin turre. Nama aadaa sabichaa hin beekne harka waan tureef duudhaasaallee gadi dhiisee ture. Kun nuuf qormaata guddaadha.'' Uffanni aadaa qulqullinaa fi baay'inaan akka hojjetamuuf dursa kennanii hojjetaa jiraachuu kan himtu Feeneet, kana milkeessuuf ammoo ogeeyyii baay'inaan leenjisaa jirra jetti. ''Uffanni aadaa Oromoo yeroo qophii yookiin sirna tokkorratti qofa osoo hin taane akkuma huccuu kaanii guyyuu akka uffatamu gochuuf kallattii garaagaraan ifaajaa jirra. Nuti uuffata gosa tokkoo qofa osoo hin taane kanneen akka bullukkoo, tuuttaa, qomeewwanii fi kanneen namoonni guyyuu itti fayyadaman qopheessaa jirra,'' jetti Feeneet. Aadaa fi faashinii walsimsiisaa deemuun rakkisaa ta'us akka inni duudhaasaa ganamaa gadi hin dhiisne of-eeggannoo goona jette Feeneet. ''Seerri faashinii kan namoonni beekan irraa adda goonee akka hojjennu nu ajaja. Kanaafuu uffanni aadaa akkuma jirutti ta'ee kan faashinii garuu bifa nama hawwatuun, waan namoonni beekan irraa bifa addaa fi haaraa ta'een fooyyessanii hojjechuun aadaa calaqqisiisuudha malee aadaa balleessuu miti.'' Kaayyoon uffata aadaa ittiin duudhaa hawaasichaa calaqqisiisuu fi kunuunsuudha kan jedhan Dr Haliimaan gamasaaniin, namoonni addunyaa dorgommii keessa galuuf jecha duudhaa ganamaa balleessuu yookiin dagachuurraa of qusachuu qabu jedhan. ''Dubbiin dubbii aadaati, dubbiin dubbii eenyummaa fi safuu hawaasa sanaa eeguuti. Ammayyeessuun dhaloota ammaa waliin tarkaanfachuuf dirqama. Garuu warri faashinii bocan safuu sabaa eeguu qabu. Dubartoota waan qullaa dhaabu qopheessuurraa of haa eegan.'' Feeneet gamasheetiin uffata kan aadaa fi kan bifa faashiniin hojjettu adda addatti qopheessuuf yaada akka qabdu himte. ''Addunyaarratti kan dorgomnu aadaa keenyaani. Garuu faashinii fi aadaa walsimsiisuun akkuma jirutti ta'ee kan aadaa fi kan faashinii akkaataa fedhii namootaan adda adda baasnee qopheessina,'' jette.


Kormi sangaa feestivaala irratti fiigsan nama ganna 55 jifatee ajjeese

Feestivaala korma sangaa fiigsuu magaalaa Ispeen Ondaatti taasifameen namni ganna 55 jifatamee du’e. Namni kuni feestivaala Fira Onda jedhamurratti al baayyee jifatameera. Kanumaanis mataasaarra miidhamni yoo gahu, ujummoon dhiigaa sarbaasaa bitaa adda citeera. Hospitaala naannoo, Villareal argmuttis lubbuunsaa darbiteetti. Magaalaan Onda feestivaala korma sangaa fiigsisuu kan haqxe yoo tahu, sagantaawwan kaan garuu ittuma fufu jedhameera. Uggurri sababii Covid’n kaa’ame erga ka’een booda feestivaala taasifameen miidhaan akkanaa qaqqabuun kan jalqabaati. Covid'n wal-qabatee seerri laaffatus, feestivaala muraasatu adeemsifame. Sababiinsaa immoo Ispeenitti sangaa fiigsuun kuni cirumaa dhorkamuu qabaa, hin qabu falmiin jedhu jabaachaa waan dhufeefi. Gochaan sangaa fiigsisuu kuni aadaa durii warra Ispeeniiti. Biyyoota ollaa Firaansiifi Poorchugaal keessattillee ni adeemsifama. Sagantaa kanarratti namoonni hoomaadhaan kormaa hedduu, hidhaan isaanii hiikame fuldura fiigu. Korma akkanatti fiigsuun booda miidhamuun waanuma barame dha. Bara 1910 irraa qabee namoonni 16 magaalaa Ispeen Paamploonaatti sababa kanaan lubbuu isaanii dhabaniiru.


'Shinooyyee weeddisaan guddadhe, aadaa kana beeksisuufan sirbe' - Weellistuu Meetii Haayilee

Finfinnee mana barumsaa Aaskoo sadarkaa lammaffaatti barsiistuu kan taate Wellistuu Meetii Hayilee, sirbaa fi barsiisummaan ogummaa lamaan walfaana hojjetti. Tibbana ammoo sirba haaraa 'shinooyyee' jedhu aadaa dubartoonni Qaammee keessa sirban uummata biraan geesseetti. Shinooyyeen weedduu dubartoonni yeroo barri haaraan dhufu Qaammee keessa weeddisani. Weedduu dubartootaa kana Ijoollummaarraa hanga kutaa 11 baradhutti weeddisaa waanin guddadheef aadaa kana beeksisuufan sirba kana hojjedhe jetti Meetiin. "Shinooyyeen sirba shamarraniiti. Shamarran hin heerumne jechuudha. Bakka adda addaatti maqaa adda addaa qabaachuu dandaha. "Shinooyyeen ani hojjedhe kuni aadaa uummataa kan naannoo Shawaa kibba lixaatti sirbamudha" jetti. Wedduun dubartoonni gurmuudhaan weeddisan kuni ergaawwan gammachuu dhufaatii bara haaraa, jaalalaa fi abdii kan keessatti calaqqisu akka ta'es himti. Shamarran weedduu kanaaf dursanii qophii kan godhatan yoo ta'u, Ashooshillaa hidhachuun, Qunnii buqqifachuun, Rifeensa bareechachuun warra ijoodha. Dubartoonni mana namaarra deemanii Weedduu shinooyyee weeddisan abbootii warra mana sanaa nijaju, nileellisu akkasumas ni eebbisu. Warri manaa ammoo dubartoota kana waanuma qaban kennuufi jetti Meetiin. "Dur akka aadaatti dhadhaa dibu malee birriin hin kennamu ture. Amma warri manaa waanuma qaban kennu. Baayy'inaan amma birriitu kennamaafi," jetti. Sirbi Qaammee Meetii 'Shinooyyee' jedhu kuni qaammee simannaa bara haaraatiif akka gadhiifamee fi sirbicha keessatti bakka aadaan kuni akka gaariitti jiru deemuun qabiyyeesaa sirriitti agarsiisuuf yaaleera jetti. Meetiin hanga ammaa sirboota qeenxee shan uummataan geesse keessaa sirba 'Galoo maaloo maaloo' jedhuun beekamtii akka horatte himti. Sirboota kunneen yoo hojjettu hojii barsiisummaa ishee wajjin walcinaa deemsisuun akka ta'es himti. "Ijoollummaa kiyyarraa kaasee fedhii sirbaan qaba. Garuu maatiin gara barumsaa fedhu waan ta'eef sirba kanin eegale ergan yunivarsiitii irraa eebbifamee hojii jalqabeeyi. Sirboota shanan kana hojii barsiisummaa kiyyas hojjechaatuman hojjedhe" jetti. Mana barumsaatti yeroo barsiisuuf daree deemtu barattoonni sirba isheetiin akka ishee akkeessanis himti. "Yeroon kutaa seenuuf gara darbiitti olbahu ijoolleen 'Galoo maaloo maaloo' jedhu dhokatanii. Eenyu akka ta'e ani hin argu. Yeroo hedduu akkas godhu. Ani barattoota kiyya baay'een jaaladha isaanis akkasuma. Jaalalumaaf akka na akkeessan nan hubadha" jetti.


Afgaanistaan: Hidhattoonni sirba cidharratti dhagahamaa ture dhaabsiisuuf haleellaa raawwatan

Hidhattoonni Taalibaanoota ta'uu himatan haleellaa baha Afgaanistaanitti muuziiqaa mana cidhaatii dhagahamaa ture dhaabsisuuf raawwataniin yoo xinnaate namoonni lama ajjeefamanii kan biroo 10 madaa'uu qondaaltoonni himan. Dubbii Himaan Taalibaan akka jedhanitti, hidhattoota sadan haleellicha raawwatan keessaa lama to'atamuun bakka sochii Islaamummaa gochichaa raawwachusaanii haalaniiru. Wayita Taalibaan bara 1996 - 2001tti biyyattii bulchaa tureetti muziqaan dhorkamee ture. Haata'u malee, aanga'oonni Taalibaan haaraan dhimma kanarratti ammallee labsii hin dabarsine. Namni ijaan arge tokko BBCtti akka himetti,  sirna cidhaa bulchiinsa Surkh Rod keessatti guyyaa Jimaata ture sanarratti cimdiiwwan afuritu waliin gaa'ela raawwatachaa ture. Isaanis waraabbii muziqaa naannichatti dubartoota qofaan taphatamu sirnicha irratti taphachiisuuf hogganaa Taalibaan naannichaa irraa hayyama argatanii ture. Haata'u malee, booda halkan keessa, namoonni qawwee hidhatan humaan mana keessa seenuun sagalee-guddiftuu cacabsuuf yaalan. Keessummoonni mormii taasifnaan hidhattoonni kunneen dhukaasa isaanirratti banan. Dubbi Himaan Taalibaan, Zaabihullaah Mijaahid dhimmichi qoratamaa jiraachuu himan. Gareen Mootummaa Islaamaa kan Taalibaaniin morman, naannicha keessa kan socha'an yoo ta'u, kanaan duras taatee walfakaatu raawwachuun balaaleeffatamu. Afgaanistaan baatii Hagayyaa keessa waraanni Ameerikaa biyya gadhiisee bahusaa hordofuun harka Taalibaaniitti kufunshee ni yaadatama. Taalibaan wayita kanaan dura biyyattii bulachaa turetti, seera Islaamaa baayyee cimaan biyyattii bulchaa ture. Haata'u malee, tibbana fudhatama idil-addunyaa argachuu waan barbaadaniif fakkii caalaa ammayyaa ta'ee agrsiisuu eegalee jira. Taalibaanoonni erga gara aangootti deebi'anii as, gareewwan sirbitootaa hedduu ajjeessuufi meeshaalee miziqaa saanii cacabsuun himatamu. Walliftoonniifi oggeessoonni muziiqaa heddunis Afgaanistaanii baqataniiru.


Sirna Gadaa dabalatee hambaalee Itoophiyaan UNESCO'tti galmeessite 13

Fulbaana 17 guyyaa Itoophiyaa keessatti ayyaanni Masqalaa itti kabajamutti guyyaan Turizimii addunyaa qophiilee adda addaan kabajameeti oola. Biyyoonni hundis haaluma dandeettii isaanitiin sagantaa adda addaatiin seenaa, aadaa, amantaa fi qabeenya uumamaa isaanii beeksisuuf sochii garaa garaa ni taasisu. Damee kana guddisuufis ni hojjetu. Itoophiyaanis damee kanaan kan badhaate ta'usheetiin alattis, hambaalee hin sochoone kan sadarkaa UNESCOtti galmaa'an baay'ee qabdi. Hambaaleen kunneen siidaa Aksumii kan hanga Sulula Awaash dakaatti diriiranii jiranidha. Dabalataan teessuma lafaa dinqisiisaa, haala qilleensaa, bineensota mimmiidhagoo fi argama dhala namaa kan taate Luusiin as keessatti argamu. Itoophiyaan hambaalee 13 UNESCO'tti galmeesisuun Afrikaa irraa biyya sadarkaa jalqabaa irra jirtudha. Manneen amantaa Laalibalaa dhagaa tokkicha irraa kan bocaman yoo tahu, bara 1978 UNESCO'tti galmaa'an. Innis naannoo Amaaraa Kaaba Walloo keessatti kan argamu yoo tahu Finfinnee irraa Km 645 fagaata. Paarkiin kun bara 1978 sadarkaa UNESCO'tti kan galmaa'e yoo tahu, bara 2009 ammoo addunyaa irraa hambaalee balaaf saaxilaman keessatti galmaa'eera. Paarkichi balaa abiddaaf saaxilamuu, jiraattonni naannichaa bosona ciruun qonnaaf fayyadamuuu fi bineensonni godaanuu irraa kan ka'e, yoo furmaata ariifataa hin arganne galmee irraan haqa jechuun UNESCO'n akeekkachiisee ture. Bineensoonni akka Waaliyaa, Jeedala Diimtuu fi bineensonni kaan paarkicha keessatti argaman lakkoofsi isaanii balaa irra gaheen xiqqaataa dhufee ture. Paarkichi bara 1960 keessa daangeffamuun kunuunfamaa kan ture yoo tahu, bineensota akka Waaliyaa, Jeedala Diimtuu, Jaldeessa fi Weenniifaa qaba. Masaraan Faasilii fi gamoowaan biroo waliin jiran bara 1979 UNESCO jalatti galmaa'an. Masaraan kun magaalaa Gondaritti kan argamu yoo tahu, qaroomina durii biyyattii jiraattee ragaa bahu jedhamuun beekama. Masaraan Faasil itti naann'ee dallaa meetita 900 tahu fi balbala 12 qabuun marfameera. Bara bulchiinsa mooticha Faasiladas 1632 keessa Gondar magaalaa bulchiinsa Itoophiyaa turte. Masaraan jaarraa 12ffaa fi 16ffaa keessa ijaarames moototaaf masaraa tahuun tajaajilaa tureera. Aksum siidaa namni hojjate yoo tahu bara 1980 keessa akka hambaatti UNESCO'tti galmaa'era. Siidaan kun naannoo Tigiraayitti kan argamu yoo tahu, hojii dhalli namaa hojjate isa guddaadha. Magaalaa guddoo Itoophiyaa durii fi teessoo mootummaa tahuun kan beekamtu Aksum akka qorattootni jedhanitti, teessoo mootummaa jabaa, gidduu gala amantaa fi Afrikaa irrattis mootummaa amantaa hundeessuun beekamti. Suluulaan Awaash gara gadii qorannoodhaan bakkee uumamaa argamedha. Sululicha keessatti hafteen dhala namaa fi biqiltootaa kan argame yoo tahu, qorannoon saayinsii hedduun naannichatti hojjatameera. Bara 1980 UNESCO'tti kan galmaa'e bakki kun naannoo Affaar keessatti argama. Bakka kanattis bara 1974tti umurii ganna miliyoona 3.2 kan qabdu Luusiin kan argamte yoo tahu, ganna miliyoona 4.4 kan qabdu Ardiinis bakkuma kana keessatti argamte. Umurii ganna miliyoona 3.6 kan qabdu daa'imni jedhamtes, Selaamis bakka natti argamte. Dhagaan Dhaabbii Xiyyaa bakka argannoo aadaati. Innis bara 1980 sadarkaa UNESCO'tti kan galmaa'e yoo tahu Finfinnee irraa KM 86 fagaatee naannoo Kibbaa keessatti argama. Dhagaan Dhaabbii Xiyyaa lakkoofsaan 36 kan gahu yoo tahu, dheerinaa fi furdina adda addaa qabu. Dhagoota 32 irratti boca adda addaan kan akka Goraadee, eeboo, addeessa, aduu, fi bocawwan maalummaa isaanii adda baasuun rakkisaa ta'an adda addaa qaba. Bara 1980 kan galmaa'e yoo tahu naannoo Kibbaa keessatti Finfinnee irraa fageenya KM 1000 irratti argama. Bakki kun argama dhala namaa fi seenaa durii irratti bakka qorannoo guddaadha. Hafteen meeshaalee dhalli namaa itti fayyadamaa ture umurii ganna miliyoona 2.4 qaban naannoo kanatti argamaniiru. Dallaan Jogol magaalaa seena qabeettii fi balabala seena qabeeyyii fi haftee seena qabeeyyii jedhamuun bara 2006 UNESCO'tti galmaa'e. Magaalaa Itoophiyaa umurii dheeraa qabdu kan taate Harar jaarraa 7ffaa keessa bu'uureffamushetu himama. Dallaa Jogoliin magaalaan marfate kun balala shan qabdi. Kunis naannoo Hararii keessatti argamti. Magaalaan kun akka Gaanfa Afrikaattis tahe adunyaatti gidduugala daldalaa tahuun seenaa keessatti beekamti. 9. Koonsoo Teessumni lafa Koonsoo daarii daariidhaan gandoota hidhaman kan qabu yoo tahu bara 2011 ture hambaa seena qabeessa tahuun kan UNESCO'tti galmaa'e. Naannoo Kibbaa keessatti kan argamu yoo tahu manni jireenyaa addaa uummata Koonsoo umurii ganna 400 qaba jedhamus as keessatti argama. Itoophiyaan hambaalee sadarkaa UNESCOtti galmeesite cinatti kabaja ayyaanaa adda tahe kan hin sochoone, hin qaqabamne tahuun ayyaanni Masqalaa galmaa'uun biyyattiif kan jalqabaati. Waggaa haaraa saba Sidaamaa kan tahe ayyaanni kun sadarkaa UNESCOtti kan galmaa'e bara 2008 ture. Ayyaanni Fiichee Cambalaalaa of keessatti gochoota addaa hedduu of keessaa qaba. Sirni Gadaa sadarkaa adunyaatti Representative List of The Intangible Culture of Humanity keessatti kan galmaa'e bara 2009 ture. Uuummanni Oromoo waggoota dheeraaf sirnoota ittiin bulaaf jiraataa ture keessaa tokkodha. Sirni utubaa uummatichaa tahe kun sirna amantaa fi seerotas of keessaa qaba. Akkasumas sirni Gadaa dhalootaa hanga dullumaatti umuriin qooduun itti gaafatamummaa fi hojii kennuun beekama. Sirna Gadaa keessatti Waaqeffaannaa fi Irrechaa ayyanotni jedhamanis argamu. Habaa hin qaqabamne Itoophiyaan galmesifte yoo tahu yaa'ii Kolmbiyaa Bogotatti taa'ame irratti ture sadarkaa UNESCO'tti akka galmaa'u kan murtaa'e. Ayyaanni Cuuphaa ji'a Amajjii keessa hordoftoota amantaa Kiristaanaa Ortodoksii Itoophiyaan haala ho'aan kabajama. Ayyaanni Cuuphaa jala bultii isaa Amajji 11 eegaluun hanga 12tti Qaanaa Za Galiilaattis ni kabajama. Ayyaanni Cuuphaa hambaalee hin qaqabamiin biyyattiin UNESCO'tti galmeesifte keessaa isa 4ffaadha.


'Mee Gabbarri haa hafu' - Sirba haaraa Faayoo Mootii ijoo dubbii ta'e

Dhiyeenya kana sirbi haaraan 'Mee Gabbarri haa hafu' jedhu kan Faayoo Mootii weelliste miidiyaa hawaasummaa irratti ijoo dubbii ta'ee ture, sababiin isaa ammoo dhimma ijoo Qeerroofi Qarree fuudhaafi heeruma gahanii kaase waan ta'eef. Gabbarri duudhaa fuudhaafi heerumaa Oromoota Sikkoo Mandoo biratti haalaan beekamaadha. Dargaggeessi dubra naqachuuf yaade jalqaba kan itti of qophheessu kennaa gabbaraa maatii intalaatiif kennudha. Dargaggeessi fuudhuu barbaadu tokko maatii intalaaf gabbara fidu malee sirnichi guutudha hin jedhamu. Amma amma garuu namoonni aadaa duraa irra bahanii humna ol mallaqaafi baasii hin taaneef saxilamaa jiru. Oromoo Arsii/Baalee biratti Gabbarri dhiyaatu maatiirrayyu darbee firoota intalaafillee gahuu qaba jedhama. Akkoofi akaakayyuu, eessummaniifi soddoonni marti hinkoo isaanii argachuun aadaadha. Aadaan kun kabaja dubaraafi maatii isheef qaban agarsiisa jedhanii kan deggeran jiru. Gama biraan ammoo ilma harka qalleessa fuudhaaf karoora qabuuf yaaddoodha jedhanii kan mormanis hin dhiban. Gabbarri kun durii kaasee aadaa fuudhaafi heerumaa keessatti kan jiru ta'ulleen yeroo dhihoo asitti hammi kaffaltii isaa haalaan dabaluudhaan fuudhaafi heeruma irrattilleen hanga dhiibbaa geessisuutti gaheera jetti wellistuu Faayoo Mootii. Sirba haaraa tibbana gadhiiste keessattis: 'Mee gabbarri haa hafu, Mee walgarri haa hafu. Ilmi namaa haa rafu,' jechuun sirbite. "Sirbi kun sirba aadaa ijoolleen shamarranii taphatan. Sirba kana qorataa aadaa Boonsamoo Mi'eessootu naaf kenne. Isaan nama waan aadaa kana qoratanii sirritti beekan.  Amma gatiin gabbaraa akka malee ol ka'ee jira," jetti Faayoon. Sirbichi yaada guutumatti Gabbarri yaa hafu jedhu qabaachuu baatus kaffaltiin Gabbaraa akka malee ol ka'e kun gadi haa deebi'u ergaa jedhu dabarsuuf ta'uus himti weellistuun kun. "Yoo laaltu amma ilmi hiyyeessaa intala abbaa qabeenyaa yoo jaalate fuudhuu hin danda'u.  Waan gabbaru waan hin qabneef. Waanuma amma uummanni keenya argaa jirudha. Sirba kiyya kana laalanii hayyoonniifi maanguddooni rakkoo kanaaf fala yaaduu danda'u jedheetini mataduree kanaratti sirbuuf murteesse," jetti. Anis Gabbaraanin heerume kan jettu wellistuu Faayoon, gatiin Gabbaraa kun garuu amma maallaqa guddaa, doqdoqqeefi konkolaataa hanga gaafachuutti akka gahame naannoosheetti taajjabuu himti. Itti bahii sirba kanaatiiniis hawaasni waan kanarratti mari'atee tumaa seeraa Gabbaraan walqabatu akka tumamuun abdadhas jetti. Sirba ishee kanarrattis "Sanii manna tana wayya" jechuun Gabbarri erga hafeefi dura gidduu garaagarummaan akka jiru mul'isuuf yaalte. "Sababa Gabbara hin dandeenyeef osoo waljaalattuu waldhiista, Intalli Gabbara malee mucaa filattee maatiirraa cittee hafuunis ni jira. Keessumaa Arsii Lixaa keessatti aadaan Gabbaraa kun sadarkaa yaaddessaarra jiraa," jechuun himti. Gabbarri haalaan ol ka'aan Oromoota Sikkoo Mandoo biratti mul'atu kun kutaalee Oromiyaa biroo keessa waan hin jirreef dhiirotni Gabbara sodaadhaaf shamarran gara kanaa fuudhuuf akka sodaatan gochaa jiraachuulleen himti. Kun ammoo kutaalee Oromiyaa kaanirraa addatti heeruma Shamarran Arsiifi Baalee irratti dhiibbaa uumaa akka jirus BBC'tti himteetti. Gabbarri duraan hariiroofi kabaja warra soddaa sanaaf qaban agarsiisuuf jecha kennaa kennuudhaan eegalamus, yeroo ammaa kanatti gatiin Gabbaraa kun humnaa ol akka ta'e  miseensoonni hawaasa ni dubbatu. Jiraataa magaala Asallaa kanaan dura BBCn dubbise dargaggoo Abdii Huseen, Gabbarri warra intalaatiif kaffalamu kun miidhaa isaatu caalaa dhufeera jedha. "Yeroo ammaa gabbarri humnaa ol ta'aa waan jiruuf namni nama jaalate fuudhuuf ni rakkata. Kennaan Gabbaraa kunis dorgommii ta'aa waan dhufeef baasii humnaa olii ta'aa jira. Hamma liqeeffatanii liqiidhaan fuudhaniitti nama geessisa," jedhe Abdiin. Abbaan Gadaa Godina Arsii Haaji Hasoo Guddatoo kanaan dura BBCn dubbise Gabbarri barsiifata aad-maleedha malee waan aadaa miti jedhu. "Namni barsiifata godhateetuma birrii fi uffata wal bichisiisanii, intala heeruma dhoowwanii aad-malee kanaan walmiidhaa jiru," jedhu. Akka Gadaa Arsii kun jedhanitti, gatiin gabbaraa olka'uu akka hin qabneefi hafuullee akka qabutti tumaa tumanis garuu hojiirra akka hin oolle jedhan. Hojjiirra nuuf hin oolle malee murteessinee lafa jira kan jedhan Abbaan Gadaa Arsii, "Cidha yoo godhan abbaafi haadhatti haa uwwisu, intalattis uffata gahaa haa uwwisu. Kanumaan yaa heerumsiisan malee akka Gabbara hin nyaanne, gabbarri aad-maleedha. Hafuu qaba," jechuun dubbatan. Warri wal fuudhaan Gabara garmalee ol kaasanii rakkisuun ammoo akka Qeerroofi Qarreen gara yakkaawwan akka butiifi  ijoolleen durbaas seeraan osoo hin tolfatiin 'fedha kiyya' jettee akka jala kaattee wajjin galtu godha jedhu. Sababa gabbara kaffaluu sodaaf buttaan babal'achaa jirus gocha yakkaa ta'uunsaa hubatamee dhaabbachuu qaba jedhan. Ittigaafatamtuu Waajjira Aadaafi Turizimii Godina Arsii kan tahan Aadde Zamzam Kadir, gabbarri ol ka'ee ijoolleen gara buttaa akka yaadan gochuun dhugaadha jedhanilleen, gabbarri hariiroo hawaasummaa cimsuuf garuu faayidaa inuma qabaata jedhu. Gadaan Arsii Gabbarri akka hafuuf tumaa tumuu quba qabaachuu himanis, hamma uummanni jaalalaan kennaa walii kennetti dirqiidhaan yaa hafu jechuus hin qabnu jedhu. Furmaanni waaraan garuu uumanni waliigalee kan qabuu fi kan hin qabneefis akka ta'utti waan mana dhiiraatii gabbaraaf bahu kana akka jiruu isaanii itti utubataniif mariidhaan murteeffachuu wayya jedhan. .


Aadaa Oromoo: Artist Elemoo Alii Haramaayaatti Gola Gameeyyii Arstistoota Oromoo hundeesse

Weellisaa beekamaafi jaalatamaan Oromoo Artist Elemoo Alii Haramaayaatti hojii artistoota gameeyyii yaadachuuf kan oolu gidduugala ''Gola Gameeyyii Artistoota Oromoo' jedhu hundeessuu BBCtti hime. Elemoon ''artistotni Oromoo hedduun dirqama lammumaa isaanii bahuuf hojii gurguddaa hojjetanii wareegama lubbuu kaffalan hedduudha. Kan jiranis ni  jiru. Haatahu malee, sabni Oromoo osooma isaaniin qalbii keessa qabanii yaadachuu dhabuun waan na rakkiseefan waa xiqqoo tokko haa dalagu jechuun hundeesse,'' jedhe. Gigguugalli kun hojii artistootni gameeyyiin bara cunqursaa keessa tahuun guddina Afaan Oromoof gumaachan akka agarsiisu hime Elemoon. ''Gola Gameeyyii Artistoota Oromoo jedhama. Dhaloota dhufuufis akka of bira dhaabbatan, akka of jaalatan, gargaara. Ifatti nama baasa, waan darbe si yaadachiisa, si bohaarsa,'' jechuun dubbate. Gidduugala kana keessatti wantotni walitti qabaman uffata Aadaa Oromoo, suuraa artistoota Oromoo, ulee Oromoon qabatu, waan shammarran uffatanii fi faaya isaanii qaba jedhe. ''Kan manicha seene of ilaalee, waan qabus ilaalee, aadaa Oromoo ilaalee gammada.'' Gidduuu gala kana keessatti kan akka yaadatamaniif suuraan isaanii walitti qabame artistoota Oromoo qofa osoo hin taane saba kaan irraas guddina Afaan Oromoof gumaacha kan qaban hamatamuu hime. Arstitoota Somaalee keessa bara Afaan Oromoo dubbachuun yakka ture keessa kan akka Mariya Mursam, Ayisha Abdoo, Faatumaa Qaasim fa'a artistota Oromoo tumsaa turuu himuun ammas yaadannoof suuraan isaanii akka gidduugalichatti walitti qabame hime. Uummatni bal'aan carraa daawwachuu qabaachuu kan danda'u magaala Finfinnee yookaan gidduugaleessa biyyaa osoo tahe gaarii tahuu kan himu Elemoon, ammaaf ''mana xiqqoo naaf kennan gara kanatti jijjiire jedhe. Mana barumsaa muuziqaas qaba.  Boodarra ammoo Dirree Dhawaattis dhaabna, Oromiyaa keessa akkasuma bal'isna jennee yaadna,'' jedhe. Gara fuulduraattis irratti hojjechuun gara Muuziyeemitti guddisuuf karoora akka qabu hime. Bara 1974 erga biyyaa bahee baqatummaan biyyoota gargaraa jiraachaa turuun dhiyeenya biyyatti kan gale Elemoon, baqattummaan biyyoota akka Sa'ud Arabiyaa, Xaaliyaanii, Awustiraaliyaa, Ameerikaa, Kanaadaa fi kaan keessa osoo jiraatullee muuziqaaf irraa adda bahee akka hin beekne kana dura BBCtti himee ture. Mata duree qabsoo Oromoon wal qabatu, baqattummaa, jaalalaa fi kan biroorratti sirboota 100'tti lakka'aaman gumaacheera. Dirre Dhawaatti Ulullee fi Harmonikaa taphachuu ijoollummarraa akka eegale kan dubbatu Elemoon, Gitaaraan taphachuu Jabuutittaan eegalee jedhe. Achiis ijoollee Araboota fi Oromoos waliin sagantaa cidhaa fa'aatti nama bashannansisa turre jedha. Elemoon gumaacha artii Oromoof qabuuf jaarmiyaan qo'annoo Oromoo(OSA)' irraa bara 2018 badhaasnifi beekamtiin isaa kennameeraaf.


Aadaa: Geega'oo- Sirna misirroota mana bahan ittiin mana baasan

Oromoota Sikkoofi Mandoo biratti aadaa fuudhaafi heerumaa keessatti sirnootni Gabbaraafi Geega'oo jedhaman sirnoota kennaan ittiin kennamuudha. Gabbarri karaa ittiin dargaggeessi maatii intala irraa fuudhuutiif maallaqa yookan qabeenya kennuudha. Aadaan gabbaraa kun Oromoota Sikkoo Mandoo biratti waggoota hedduurraa hanga ammaatti kan itti fufee jiru ta'us, moggaasniifi akkaataan itti adeemsifamu garuu barsiifataan kan dhufedha jedhu maanguddoon magaala Shaashamannee Obbo Tibbeessoo Obsaa. "Gabbaara jechi jedhu bu'uurrisaa kan hawaasaa Oromoo irraa madde miti. Yeroo durii sirna bulchiinsa 'Baranbaraasiifi Ciqaa Shuumii sana bulchitoota dammaafi waan adda addaa kennuudhaan gabbaruutu ture. Barmaatiilee keessa gara kanatti dhufee fuudhaafi heeruma keessa seene," jedhan. Akka aadaafi duudhaa Oromootti kennaan cidhaaf walii kennamu durirraa kaasee kan jiru ta'ulleen maqaa 'Gabbara' jedhu kanaan hin ibsamu jedhan. Akka aadaa fuudhaafi heeruma Oromoota Sikkoo Mandootti Geega'oon kennaa maatiin intalaa misirroota mana bahaniif guyyaa cidhaa sana kennuudha. Abbaan Gadaa Gumii Gadaa Godina Arsii Haaji Hasoo Guddatoo Geega'oon kennaa guyyaa heerumaa maatiin intala isaanitiif kennudhaa jedhu. "Maatiin intalaa guyyaa heerumaa san erga qabataniin booda kennaa qopheessanii intala isaanii kanaaf kennu. Geega'oon kun loon, meeshaa manaa, uffata ishee, uffata mucaa fuudhuu, kan haadhaafi abbaa mucaa uffisanii kennu," jedhan. Geega'oodhaaf Oromoota Arsii biratti durii kaasee kennamaa kan ture hanga loon 25 kan gahu akka tures himu. Yeroo ammaa garuu haala jireenyaa wajjin hammi beellada kennamuu akka xiqqaateefi irra caalaan uffataafi meeshaalee manaa irratti akka fuulleffachaa jirus himu Abbaan Gadaa kun. Akka Abbaan Gadaa jedhanitti, maatiin intala isaanii heerumsiisuuf gaafa Gabbara fudhatu gaafa cidhaa Geega'oo akka kennu ni beeka jedhan. "Yoo Gabbara gaarii fudhate dirqama horii Geega'oo kenna. Yoo walbira  qabnee ilaallu garuu Gabbaratu irra nama miidha. Gabbara yoo qabaatte gabbarta. Yoo dhabde niitii dhabda jechuudha. Gabbara nyaatee kan horii irraa hambisus jira,"jedhan. Maanguddoon magaala Shashamannee Obbo Tibbeessoo Obsaa garuu yaada Abbaa Gadaa kanarratti walii hin galan. Geega'oon yeroo kennamu miira dorgommii ofkeessaa waan qabuufii maqaa ofii olkaasuuf jecha baasii Gabbara sanii ol ta'utu kennama jedhu. "Baasii Gabbaraafi Geega'oo yoo walbira qabde warra Geega'oo kennutu miidhama. Maalifi yoo jette yoo Gabbara guddaa kenne warri sun Geega'oo jabaa irraa eega. Akka aadaa naannoo keenyaatti ammoo namni Gabbaraan heerumsiise Geega'oo caalchisee deebisuu qaba kan jedhutu jira. Kanaaf, maatii intalaatu baasii caalu baasa," jedhan. Yeroo ammaa gatiin Gabbaraa guddateera jedhanii kan namootni dubbatan baasiin warra gabbaruu sun baasii warri intalaa bifa Geega'ootiin kennu walakkaa yoo ta'edhas jedhu Obbo Tibbeessoon. Geega'oon jiraachuun barsiifata mucaan yoo intala fuudhu gabbaree waan fuudhuuf akka waan baasii baasee biteetti akka hin yaanne godhas jedhu. "Callisee maallaqa fudhatee yoo micayyoo warra saniif kennee callise sun aadaa miti. Xiinsammuu intalaatiifis gaarii hin ta'u. Kanaafuu, Geega'ootu kennama. Maallaqni gabbaraan dhufe caallifamee ijoollee bultii ijaarratan sanaaf bifa meeshaa, uffataafi qabeenya biraatiin deebi'a," jedhan. Misirroonni gaafa mana misirrittii gahan weedduu weeddisanii Geega'oo jabaa akka abdatan ittiin ibsuun ergaan dabarfatan akka jirulleen himu Obbo Tibbeessoon. "Nama gurraa nama gurraa har'a guyyaani Akka oduun jette jennaa nama gurraa Warri kan foolatu kenna nama gurraa nama gurraa," jedhanii waan akkanaa sinirraa eegna jedhanii warra intalaa gurra guddisanii ergaa dabarfatu. Akka aadaa Sikkoo Mandootti Geega'oon guyyuma cidhaa sana kennama.


Caba dubartii gaa'elaan ala deesse jedhamuun beekamtiishee malee daa'imnishee guddisa kennamee

Dubartiin Indiyaa tokko barbaachasheen mucaashee jalaa bade waggaa tokkoof taasisaa turte dhiheenya kana mana murtiitiin mucaashee argachuun xumura argate. Attamiin karaa mana murtiin mucaashee argachuu dandeessee? Sowustiik Biiswaas fi Ashiraaf Paadaanaan dhimma namoota hedduu aarseefi gama siyaasaatiinis xiyyeeffannaa olaanaa argate kana gabaasan. Kutaa kibba Indiyaa bulchiinsa Keeraal jedhamutti abbaafi haatii warraa mucaasaanii badee akka deebi'uuf karra  waajjira ejjansii guddiiffachaa tokko fuuldura torban lamaa oliif gaafataa turan. Abbaafi haatii warra kunis roobaafi aduun osoo isaan hin dhorkiin karra irra dhaabbatanii mucaansaanii akka deebi'uuf gaafataa turan. Yoo galgalaa'u konkolaataa isaanii keessa bulan. Borumtaaaas akkasuma godhu. Haatii kun dhaadannoo ''mucaa keenya nuuf deebisaa'' jedhu qabatee jirti. Maatiinshee hayyamashee malee mucaashee guddifataaf akka kennan dubbatti. Kana abbaanshee hin fudhatu. Bara darbee Onkolooleessa keessa ture haati kun mucaashee hospitaalaatti nagaan kan deesse. Dubartiin waggaa 22 kun nama falmaa mirga namoomaa ta'e umuriin isaa waggaa 34 Ajiit Kumar jedhamuuf deesse. Namni kun kanaan dura gaa'eela kan qabu ta'usaafi isheenis gaa'elaan ala nama dubartii biraa fuudhee qabuuf da'uunsheef hawaasa keessaa loogiin irra gahuu dubbatti. Walitti dhufeenyi lamaansaaniifi isaaf ulfaa'uun ishee ammoo maatii keessatti jeequmsa olaanaa uumee ture. Indiyaa keessatti gaa'elaan ala da'uun akka qaanii cimaatti fudhatama. Kana malees, dhimmichi akka wal xaxaa ta'u kan taasise Amupaamaan maatii hawasa Indiyaa keessaa warra sadarkaadhaan olaanaa ta'e irraa dhufuusheefi jaalalleen ishee Ajiit ammoo gosa sadarkaa gadaanaa ta'uun beekaman irraa kan dhalate ta'usaati. Hawaasa kanneen jidduutti fuudhaafi heerumni kan dhorkameedha. Haata'u malee, jarri lamaanuu sadarkaa garaagaraa irra dhufanilleen maatiin isaanii jireenya jidduugaleessa ta'e jiraatanis maatiiwwan yaada fooyya'aa qabu jedhaman keessatti ramadamu. Maatiiwwan lamaanuu Paartii Kominisitii bulchiinsicha bulchu kan cimsanii deeggaraniidha. Keeraalaan bulchinsa bu'uura Kooministii cimaa jedhan keessaa tokko. Abbaan Anupaamaa hojii gaggeessaa baankii, akkasumas duree paartii naannichaati. Akkayoowwan ishee ammoo miseensoota mana qopheessaafi deeggartoota waldaa hojjattootaa beekamoodha. Gosa barnootaa Fiziiksiin kan eebbifamte Anupaamaan wayita kolleejjii turteetti gamtaa barattoota Paartii Koministii hogganuun dubartii duraa turte. Ajiit ammoo duree damee dargaggoota paartichaa ture. Kan guddatan manadara tokko keessatti yoo ta'u, kan wal arganis Paartii Koministii keessa wayita hojjatan ture. Waggaa sadiin duras waliin jiraachuu eegalan. Ajiit yeroo sanatti haadha warraasaarraa adda bahe; kan adda baheefi gaa'ela isaa duraa irraa ilmoo hinargane ture. ''Jalqaba wayita wal agarreetti jaalalaan qabamne hinturre. Hiriyyaa taanee jalqabne. Isaan booda waliin jiraachuuf murteessine,'' jetti Anupaamaa. Bara darbe ammoo waan ulfoofteef ilma godhachuuf murteessan. ''Ilma godhachuuf shakkii omaa hinqabnu turre. Warra ta'uuf qophii turre,'' jetti. Oduu isaa maatiisheetti kan himte dahuudhaaf baatiin tokkoofi torban lama yoo hafu ture. Maatiin ishee baayyee nahan. Da'umsaaf qophii akka taasiftuuf gara manaatti akka deebiituuf amansiisuuf yaaluu qofaa osoo hintaane, jaalallee ishee Ajiit akka hinagarreef dhorkan. Anupaamaa deessee hospitaalaa yoo baatu maatiinshee isheefi ilamashee gara manaatti fudhachuuf dhufan. Yeroodhaaf mana firaa turtee cidhi obooleettiishee kan baatiin sadii hafee yoo xumurame akka deebitu itti himan. Kanas kan godhan keessuummaan cidhaaf dhufu waa'ee mucaa haaraa akka hingaafanneef jecha ta'uu itti himan. Anupaamaan akka jettutti, akkuma hospitaalaa bahaniin abbaanshee konkoolaataan mucaashee gara biraa geessan. ''Mucaashee bakka gaarii booda itti argachuu dandeessuu geessaa jiraachuu natti hime,'' jetti. ''Mucaan kiyya yeroo gabaabduuf madda gammachuu kiyya ta'ee ture ni bade,'' jetti. Baatiiwwan lamaaniif mana lamaan jidduu deddeebitee akka jiraattuuf deddebisaa kan turan yoo ta'u, dhumarrattis akkawoo ishee magaalaa irraa fageenya km 200 irratti argamaniitti geessan. Gaa'ela obbooleettiishee irratti argamuuf gara magaalaa wayitatti deebituuttis mucaashee argachuu hindandeenye. Ajiitiif bilbiluun mucaan isaanii baduu itti himte. Maatiinshee mucaashee guddifachaaf kennuus barte. Maatiishees arguu hinbarbaadu jechuun Ajiitiifi maatiisaa waliin jiraachuu eegalte. Mucaasaanii barbaachas itti fufan. Barbaachisaa salphaa hinturre. Hospitaala deemuun waraqaa ragaa mucaasaanii wayita baasanitti kan galmaa'ee maqaa abbaa mucaa Ajiit osoo hintaane maqaa nama hinbeekamnee ta'uu mirkaneeffatan. Jalqaba mucaansaanii badeera jedhanii galmeesisuu wayita deemanittis poolisiin isaan dhagahuuf fedhii hinqabu ture. Siriiyyuu abbaanshee Anupaamaan mana maatiitii baddee jirti jechuun himannaa banan qorachaa jiraachuu itti himan. Baatii Adooleessaa keessa poolisiin waan ajaa'ibaa isaanitti hime. Abbaanshee akka jaalattee ilmashee guddifachaaf kennite poolisiitti himuu itti himan. Abbaafi haatii warraa dhimmichi bitaa itti galees komiisaanii kana paartii biyya bulchuu, ministira mummee, ejjansii guddifachaafi poolisii bulchiinsaatti galfatan. Kana malees, ministirri aadaa bulchiinsaa Saajii Cheeriyaan ''maatiinshee kan namni hundi godhu raawwatan'' jechuun buufata oduu tokkootti erga dubbatanii booda, abbaanshee maqaa balleessite jirti jechuun poolisiitti komii dhiyeeffatan. Baatii darbe keessa Anupaamaafi Ajiit miidiyaatti dhiyaachuun seenaa isaanii dubbatan. Yeroo sana ture dhimmichi kan xiyyeeffannaa namoota siyaasaafi qondaaltootaa kan argate. Dubartiin miseensa mana mareefi miseensa paartii mormituu taate Kekee Raamaa mana maree naannootti dhiyaachuun ''biyattii keessatti yakkawwan akka ulfinaatti ilaalaman keessaa tokko kana'' jette. Itti dabaluunis ''yakka kabajaa caasaalee mootummaatiin raawwatame'' jette. Abbaan Anupaamaa S Jeeyaachaandiraan gama isaanitiin gochaan isaanii sirrii ta'uu morman. ''Waan akkasii mana keenya keessati yoo dhalatu maal haa goonuu? Muciicha bakka Anupaamaan barbaadduttin dhiise. Mucicha kunuunsuufi eeguu hindandeessu turte. Nutis eeguu hindandeenyu,'' jechuun maddeen oduutti himan. "Anupaamaan abbaan mucaa nama haaha warraa qabu jettee jirti. Osoo kana natti himtuu attamiinan intala kiyyaafi mucaashee isa waliin dhiisuu danda'a? Anupaamaa erga deesseen booda fayyaa sirrii irra hinturre. Kanaaf, mucaashee akka kunuunsaniif ejjansii guddifachaatti imaanaa kenneera,'' jedhan. Kana malees, maatii mucaa ''seeraan alaa'' attamiin tursiisuu danda'a jechuun gaafatu. Muciicha ejjansii guddifachaatiif dabarsanii kan kennan gorsa Paartii Kominisitiifi oggeessa seeraa erga fudhataniin booda ta'us ibsan. Qophheessaan TV ergaa intala isaaniif dabarsan yoo jiraate gafaannaan ''ishee irraa omaa dhagahuu hinbarbaadu,'' jedhan. Booda namoonni hedduun aariisaanii ibsachuu hordofuun poolisiin maatii Anupaamaa dabalate, obbooleettii, obboleessa, abbaa manaa obbooleettiishee, walumaagalatti namoota jaha irratti himannaa bane. Himannichis ukkaamsuu, buttaafi waliin dhahuu kan jedhu yoo ta'u, hundinu himanicha waakkatan. Erga dhimmichi gara mana murtiitti dabarfameen booda, manni murtii ammoo abbaafi haadha warraa bulchiinsa Piraadeesh keessa jiraataniif mucaa karaa ejjansii guddifachaatiin kennaameefii qorannoo qaccee sanii (DNA) akka taasifamu ajaje. Maatiin mucaa guddifatanis bulchiinsa Piraadeshii irraa gara Tiraavaandiram akka dhufan taasifaman. Dhiheenyattis qacceen sanyii Anupaamaafi Ajiiti kan ilamasaanii waliin akka walfakkaatu itti himame. Mucaasanis dhaabbata deeggarsaa bakka jireenyaa daa'imman yeroof keessa turan keessatti yeroo gabaabduuf argan. Namoonni seeraan ala mucaa kana dabarsan hanga yakka raawwataniif adabamaniitti mormiisaanii akka itti fufan dubbatan. Manni murtichaas erga qaccee sanyii qorateen booda mucichi torban darbe keessaa maatiisaa waliin waliitti akka makamu taasise. Haati warraafi abbaan warraa kunneenis waggaa baayyee rakkiisaa ture jedhu. Anuupaam waggaa tokkoo oliif waa'e mucaashee dhiphachaa turte. ''Eenyu waliin akkan jiraadhuufi ilmoo godhachuuf filachuun mirga kiyya miti? jechuun gaafatti.


'Afaan beekumsa haaraa argachuuf furtuudha' - Dubartii Chaayinaa Afaan Amaaraa barsiistu

Tsaday lammii Chaayinaa yoo taatu ammaan tana biyya Chaayinaatti lammiilee biyyashee 12 Afaan Amaaraa barsiisaa jirti. Waan ishee kanaaf kakaaseefi kan biraalleen akkasiin dubbatti.


Aartii: Barreessaan tiyaatira 'Abbaa Jifaar Lammaffoo' waa'ee tiyaatirichaa maal hima?

Tiyaatirri seen-muuziqaa mataduree 'Abbaa Jifaar Lammaffoo' jedhu qabu Dilbata kaleessaa mana Tiyaatiraa Biyyaalessaa Finfinnee argamutti agarsiisaaf dhiyaatera. Tiyaatirri kun Yunivarsiitii Jimmaatti barsiisaa tiyaatiraa kan ta'an Obboo Zalaalam Tafariitin barreeffamee kan qophaa'e yemmuu ta'u, seenaa mootii Abbaa Jifaar irratti xiyyeeffata. "Abbaa Jifaar Lammaffoo kan jenne Abbaa Jifaar maqaa mootii waan ta'eef. Mootiin Jimmaa inni hangafaa Abbaa Jifaar tokkoffaan kan biraan ni jiru," jedhu barsiisaa Zalaalam Tafarii. "Abbaa Jifaar dippilomaasiin beekamu. Abbaa Jifaar akkasumas nagaan, daldalaan beekamu. ''Seenaafi aadaan Jimmaa maal fakkaata kan jedhu mul'isuuf yeroo yaadnu seenaa Abbaa Jifaar caalaa kan nuuf mul'isu hinjiru jennee seenaa isaanii filanne," jechuunis sababa seenaa mootii Abbaa Jifaar bifa tiyaatiraan itti hojjechuuf filatan himu. Akka barreessaafi qopheessaan tiyaatirichaa barsiisaa Zalaalam Tafarii himanitti tiyaatirichi seenaa, yaadaafi falaasamawwan mootii Abbaa Jifaar kan of keessatti qabatedha. "Abbaan Jifaar fakkeenyaaf murtee du'aa namarratti murteessuu ni mormu ture. Isa agarsiisnee jirra. Akkasumas ejjennoo daldala, nagaafi waraana irratti qaban agarsiisnerra," jedhan barsiisaa Zalaalam. Tiyaatira 'Abbaa Jifaar Lammaffoo' irratti barattoonni muummee barnoota Tiyaatiraa Yunivarsiitii Jimmaa akkasumas dargaggoonni gareewwan aartii magaalaa Jimmaa irratti hirmaachuusaanii barsiisaa Zalaalam Tafarii BBCtti himaniiru. Tiyaatirichi daqiiqaa 90 kan dheeratu yemmuu ta'u, taatoowwan 80 qooda irratti fudhatu. "Tiyaatirri kun Afaan Oromoofi Afaan Amaaraatin qophaa'e. Wantoota aadaafi seenaan walqabatan Afaan Oromootin hojjenne. ''Haasaa/dubbii ta'anii seenaafi aadaa Oromoo kan hin faallessine immoo Afaan Amaaraatin hojjenne," jedhan. Kunis namoonni afaan lamaan beekan seenaafi aadaa Oromoo akka barataniifi taatoowwan tiyaatirichaas barattoota Yunivarsiitichaa sabummaa garaagaraa qaban waan ta'anif akka ta'e himu barreessaan kun. Tiyaatirri 'Abbaa Jifaar Lammaffoo' hanga ammaatti Yunivarsiitii Jimmaa akkasumas magaalaa Finfinneetti ammoo Giddugala Aadaa Oromootti guyyaa Dilbataa kaffaltii malee bilisaan daawwattootaaf dhiyaatera. Tiyaatirichi hanga ammaatti deeggarsa Yunivarsiitii Jimmaatiin daawwattootaaf dhiyaachuu himu Obbo Zalaalam. Karoorrisaanii gara fulduraas naannoo Oromiyaa keessa naanna'uun tiyaatiricha agarsiisaaf dhiyeessuu akka ta'e BBC'tti himaniiru. Sababiin tiyaatirri kun ittiin waltajjii Tiyaatira Biyyaaleessaatti akka agrsiifamu taasifamee tokko ammoo yaadannoo waggaa 100ffaa tiyaatira Itoophiyaa sababeeffachu akka ta'e sagantaa bahe irraa hubatameera. Fesitivaala yaaddannoo waggaa 100ffa hundeeffama tiyaatira Itoophiyaa kananrratti tiyaatiroonni gaggabaaboofi kan yeroo hundaa 40 ol akkasumas taatoowwan 450 akka irratti hirmaatan qopheessitoonni beeksisanii ture. Haaluma kanaanis tiyaatiroonni adda addaa manneen tiyaatiraafi siniimaa Finfineetti argamaniitti ni dhiyaatu. Feesitivaala ALI Haggaya 21-25 turu kana irrattis tiyaatiroonni dhiyaatan hundinu kan bilisaan ummatatti agarsiifamaniidha jedhameera.


Ukee: Ayyaanni Ijoollee Shawaa Kaabaatti akkamitti kabajama?

Ayyaanni ijoollee Ukee jedhamuun beekamu A L I'tti Hagayya 13 waggaa waggaadhaan kabajama. Ayyaanni kun akkaataa amantaa Kiristaanaatiin hiikaa mataasaa kan qabu yoo ta'es, iddoowwan hedduutti bifa aadaatiin kabajama. Iddoowwan ayyaanni Ukee haala hoo'aadhana itti kabajamu keessaa ammoo Salaale isa tokko. Salaaletti ayyaanni Ukee kun ayyaana Ijoollee jedhamuuni kan beekamu.Akkaataa kabaja ayyaana Ukee kana ilaalchisuunis maanguddoota Salaaleerraa Iyyaafanneerra. Obbo Amdee Abarraa jiraataa aanaa Kuyyuu magaala Garba Gurraachaati. Ayyaana Ukee kana ofii isaaniitiifis kabajanii akka guddataniifi yaadannoo cimaa akka irraa qabanis himu. "Ayyaanni Ukee kun ayyaana ijoolleeti. Ijoolleen ayyaana kana hawwiidhaan eegdi. Ayyaana kanaaf qophii godhamutu jira. Gaafa A L I Hagayya 12 ijoolleen muka jiidhaadhaan goojjoo [gooo] ijaarratti. Maatiin ammoo manatti daabboo Ukee qopheessaf," jedhan. Qophiin ayyaana Ukee kun jala bultiirraa kan jalqabuufi gaafa Hagayya 13 ammoo ijoolleen dabboo Ukee kanaafi aannan qabatanii gara gooo jala bultiirratti ijaarratanii kana deemu jedhan. Ayyanni Ukee kana ijoolleen akkuma walitti dhufeenya isaaniitti garee gareedhaan qofaa qofaatti kabaju. Maatiin ijoollees aannan elemtuutti qabatanii ijoollee isaanii bakka godoo ijaarratan kanatti geessu jedhan Obbo Amdeen. Maanguddoon Salaalee Obbo Dirribaa Fayyisoo ammoo ayyaana Ukee kanarratti ijoolleen daabboo tokkoofi ulee cirii (Muka jiidhaa baala qabu) harkatti qabachuun si'a sadii godoo sanatti naanna'anii sirbu jedhu. "Ukee yaa ukee Ukee bara quufaa Indaaqqotu dhuufa,..." jedhanii barri haaraan dhufu bara quufaa akka ta'u hawwu jedhan. "Ukee yaa Ukee, Ukee bara beelaa Indaaqqotu eela" jedhanis barri yoo beela ta'e Indaaqqonillee akka miidhamtu ibsu jedhan. Si'a sadii erga godoo sana marsanii sirbaniin boodas cirriisaanii godootti hirkifatanii, keessa seenuun daabboo sana aannaniin unatanii nyaatu.Kabaja ayyaana Ukee kanarratti kan hirmaatu ijoollee umriin isaanii wagga 13 fi isaa gadi ta'an yoo ta'u, kanneen umriin isaanii gahe akkaataa kabaja ayyaanichaa keessaa baafaman akka qaban himu Obbo Amdeen. "Ayyaana Ukee kana ijoolleen akkaataa gadaa ishii xumurtee keessaa baatu qabdi. Kan ariifate wagga 10tti keessaa baha. Kan ture ammoo waggaa 13tti. Daa'imni bahu barbaadu 'ani baranaan booda Ukee keessaan baha' jedhee garee isaatti hima," jedhan. Daa'imni kabaja Ukee keessaa bahu barbaadu kunis karaa balbala godoo sanaa osoo hin taane godoo cabsee utaalee keessaa bahuun fiiga. Ijoolleen godichia keessa jiran ulee fudhatanii ari'u jedhan. "Mucaan goojjoo cabsee fiige kana ijoolleen ariitee yoo dhaqqabuu dadhabde inni Ukee xumureera jechaadha. Bara dhufu hin kabaju. Yoo ijoolleen isaa dhaqqabde garuu ulee sanaan rukutti. Ukee keessaa bahu hin geenye waan ta'eefis dirqama bara dhufus kabaja" jedhan. Ayyaanni Ukee kuni ayyaana ijoollee waan ta'eef namni jabaan keessatti hin hirmaatu. Aadaan kabajaa kunis iddoowwan baadiyyaa ammallee jiraatus haphachaa akka dhufes himu maanguddoonni Salaalee dubbisne.


Faawundeeshinii Aartist Lammaa Guyyaa: 'Maatii hundi fakkii gogaarratti kaasu beekna' - Salaamaawwit Lammaa

Fakkii gogaa re'eerratti kaasaniin addatti beekamtii gudda kan horatan Artist Lammaa Guyyaa Gammadaa Onkololeessaa 2020 keessa ture du'aan kan addunyaa kanarraa boqatan. Aartist Lammaan osoo lubbuun jiranu BBC wayita dubbisee ''fakkii yoon kaasu sa'aatii 24 otoon hojjadhee hirribni nan qabu'' jedhanii ture. Artist Lammaa kan fakkiin waa hunda tureef, hojiin isaanii dhalootatti akka darbu dhama'aniiru. Ijoolleen isaanii hojiisaanii itti fufsiisuuf jecha Faawundeeshiinii hundeessaniiru. Aadde Salaamaawwit Faawundeeshiniin maqaa abbaa isaanitiin hundeeffame kuni maalirratti akka xiyyeefatu BBC'tti himaniiru. Aadde Salaamawwit, ijoollee Aartist Lammaan horatan shanan keessa quxisuufi Mana Barumsa oolmaa daa'immani maqaa abbaa isheen moggaafame keessatti barsiisu. Maqaa Aartist Lammaa Guyyaatiin Faawundeshiniin hundeessuun kan barbaachise,  ''ogummaa isaarraa dhaalle itti fusiisuuf'' jedhu intalli isaanii Aadde Salaamaawwit. Fawundeeshiin Lammaa Guyyaa kunis baatii Fulbaanaa keessa eebbifame hojii eegale. Aadde Salaamaawwit akka himanitti, dhaabbatichi aartiifi aadaa beeksisuu, ijoollee warrisaanii irraa du'an barsiisuu, giddugala aartii bakka garaa garaatti hundeessu, leenjii aartiirratti kennuu, manneen barnoota deeggaruurratti hojjata. Akka isaan jedhanitti, barana ijoollee 10 gargaaranii barsiisuun hojii eegalaniiru. Gara fuulduratti haadholii gargaarsa hin qabneef leenjii ogummaa harkaa kan ittiin galii argachuu danda'an leenjisuuf karoora qabaachu Aadde Salaamaawwit himaniiru. Faawundeshinichi waajjira Bishooftuudhaa kan qabu yoo ta'u, kan lammaffaa Finfinneetti banuuf adeemsarra jiru. Manni Barnootaa maqaa Aartisti Lammaa Guyyaatiin hundeeffame ijoollee oolmaa daa'immanii barsiisaa jira. Salaamaawwit oolmaa daa'immanii kana keessatti kanneen barsiisan keessaa tokkodha. Mana barnootaa kana keessatti ilmisaanii Daawwit Lammaa iddoo agarsiisa fakkii (Art Gallery) banuudhaan barattoota iddoo itti fakkii kaasu barsiisu qabaachu Aadde Salaamaawwit himaniiru. Namoonni ogummaa fakkii kaasu kana baraa jiran kanneen umurii garagaraa irra jiranidha; ijoolleedhaa hanga maanguddooti jedhan Aadde Salaamaawwit. Amma yoonatti barattoota dhibbaan lakkaa'aman eebbisise jedhan. Ilmi isaanii kan biraas oggummaa hojii aartiidhaan hidhata qabu; waraabbii vidiyoorratti bobba'eera. Aadde Salaamaawwiit akka jedhanitti, ijoollee Aartisti Lammaan horatan hunda dabalatee ijoolleen akaakayyu isaanii hundi [saddeet] otoo hin hafiin ogummaa aartii fakkii gogaarratti kaasuu ni beeku. Ijoolleen akaakayyuu Aartist Lammaa Ameerikaa jiraatanis oggummaa fakkii kaasuu kana ni beeku jetti Salaamaawwit. Ogummichas kan baratan isaanuma Aartist Lammaa Guyyaa irraa ta'u dubbatu. Aartist Lammaan wayita lubbuun turan ogummaa fakkii kaasuu ijoolleesaanii barsiisuuf tooftaa akkamiitti akka gargaaraman akkanaan himu. ''Ijoollee wayita turre burtukaana fa'aa minjaalarra kaa'ee suura akka kaafnu sadarkaa maatiitti wal nu dorgomsiisa ture. Nama fuduraa sana bareeche fakkii kaasetu burtukaana sana nyaata ture,'' jedhan. Dorgommii sanas hundi keenyaa yeroo gargaa garaatti injifachuuf carraa arganneera jedhan. ''Abbaabbaan barsiisaa gaarii ture, akka barannuuf nu jajjabeessa tures,'' jedhan. Aadde Salaamaawwit Aartist Lammaan naannoo otoo addaan hin qoodiin ijoollee ollaafi hawaasa barsiisaa turuu dubbatu. Kana malees, lammiileen biyyoota Afrikaa Kibbaafi Naayijeeriyaa irraa dhufan leenji'anii gara biyya isaanitti deebi'an, ogummaa leenji'aniin beekamoo ta'an jiraachu himan. Faawundeeshinichi yeroo cimaa adeeme artistoota Looret Aartist Lammaan leenjisan kunneen gara Itoophiyaatti deebi'anii muuxannoo isaanii akka qoodaniif ni mijeessina jedhan. Hojii fakkii isaan gogaarratti kaasan kanarraa ka'uun moggaasa 'Lemmism' jedhu argate jedhan Aadde Salaamaawwit. Fakkiiwwan Aartisti Lammaa Guyyaa kaasan irra caalan isaanii aadaa sabaafi sablammoota Itoophiyaa addatti kan mul'isan, teessuma lafaafi fakkii namoota beekamoo fa'aa turan jette Salaamaawwit. Artiist Lammaa Guyyaa fakkiiwwan hogganoota siyaasaa, artistotaa fi namoota bebbeekamoo adda addaa gogaa re'ee irratti kaasaniiru. Gama biraan ammoo haalluu fayyadamuun waraqaa, sharaa fi boordii irratti fakkiiwwan: aadaa sabootaa fi sab-lammoota Itoophiyaa calaqqisiisan, jiruu fi jireenya isaanii ibsan akkasumas qabeenya uumamaa fi bineensota gara garaa kaasaniiru. Keessumaa hojiilee aadaa fi jiruufi jireenya ummata Oromoo mul'isan hedduu kaasaniiru. Isaan keessaa fakkiin 'Harmee Oromiyaa' jedhu isa tokko. Artist Lammaa fakkii kaasuu kanneeniin badhaasota maallaqaafi meedaliyaa hedduus ittiin argataniiru. Ameerikaa, Afrikaa Kibbaafi biyyoota biroottis hojiisaanii agarsiisuun dinqisifannaa arganiiru. Yunivarsiitiin Jimmaas gumaacha isaanii bu'uura godhachuun badhaasa Doktora Kabajaa isaaniif kenneera.


Beekamtii inni qabu kan irraa hin dabarre, Shaah Rurk Khaan, maaliif akkas jaallatamaa?

Shaah Ruk maaliif akkas jaallatame kan jedhuuf deebiin isaa fiilmiin isaa waa'ee jaalalaafi qalbii namaa hawatu ta'uu isaati kan jedhudha. Osoo afaaniifi aadaan hin daangessiin biyya isaa Indiyaa irra darbee addunyaa irratti gurra guddaa kan qabu taatoon fiilmii Bollywood Shaah Ruk Khaan, siniimaa biyyattii keessatti waggoota 30 darban kan ittiin gitu hin jiru. Turtii isaa waggoota 30 kanas ji'a darbe keessa kabajateera Shaah Ruk. Qorattuun waa'ee namabeekamaa kanaa qorataa turte seenaa jaallatamuu isaa kana barreessiteetti. Gaaffii Shah Rukh Khan maaliif jaallattu jedhu dhiyeenya kanan hiriyyoota kiyya lamaafan dhiyeesse jetti barressituun kun. Isaanis duubatti deebiyanii herreguun, gaafficha miti kan isaani ilaalcha keessa galchan. Anis akkasuma gaafficha hin turre kan ana dhibe, garuu waa'ee kitaaba haaraa tokko kan Desperately Seeking Shah Rukh jedhu akkan qalbiin yaadu na godhe. Inni jehan hiriyyoonni kiyya ani waa'ee Shah Rukh gaafadhe, "miidhagaadha" akka jagna fiilmiittis sirriitti fakkaatee hojjeta. Kana malees, "taphataafi taphachiisaa/kofalchiisaadhas". Yeroo gaaffiifi deebii taasisu ammoo nama "cichoomina" qabuufi carraaqqiiwwan beekamtiifi maallaqa horachuuf taasisu irrattis nama "duubatti hin jennedha" jedhan. Yeroo ani gaaffii kiyya isaanitti cimse, waa'ee gaheewwan inni fiilmiiwwan inni taphatee tokko tokkoon yaadatanii gadi-fageenyaan yaaduutti ka'an. Keessumaa dubartoota jaallate harkaan gahachuuf "humnaan/irreen" osoo hin taane faallaa kanaa jechaafi miira hawwataa ta'een ykn jilbarratti kufuun akka inni isaan booji'u kaasuun ibsan. "Kun dhugaadha! Jaalala inni dubartootaaf qabuuf isa jaallanna! jette hiriyyaa kiyya keessaa tokko. Isheenuu maaliif akka Shah Rukh jaallataa turte amma sirriitti hubachuushee ajaa'ibsiifataa natti himte. Deebiin kun gaaffii wal fakkaataa barreessituun kitaabichaa Shrayana Bhattacharya  dubartoota Shah Rukh Khan jaallatan hunda gaafattee argattedha. Wanti baayyee nama ajaa'ibu garuu seenaan dubartoota Shah Rukh jallatanii kun warra qabeenyaanillee wal hin fakkaanneefi wal-qixa hin taane ta'uusaati. "Yoom, akkamiiniifi maaliif akka Shah Rukh jaallachuu itti jalqaban yoo natti himan, waa'ee yoom, akkamiiniifi maaliif  akka addunyaan onnee isaanii itti cabse nutti himu," jechuun barreessite  Bhattacharya. Dubartoonni kunneen kana kan himan, wantoota abjuu isaanii duubatti deebisan, wantotaa yaaddoo jireenyaa itti ta'an, akkasumas wallaansoo jireenyaa isaanii keessatti filannoo jaalallee addunyaa kanarratti dirqama ta'e yeroo taasisan guutummaa jireenya isaanii waan hin taanerra isaan buusu yaadachaati. Qorannoon kun callisee waan nafii nafoon taasifame miti. Mudannoofi muuxannoo, mariifi hariiroo michummaa dubartoota hin heerumiin, kan heeruman ykn kanneen heerumuufi dhiisuu gidduu jiran kaaba Indiyaa jiran waliin waggoota 20 oliif taasifameen booda kitaaba barreeffamedha. Dubartoonni kunneen Hinduu, Musliima, akkasumas Kiristaana. Warra jireenya isaaniitti gammadoo ta'aniifi warra ammoo mana namaa keessa hojetan jireenyi isaanii gammachuu hin qabne, dubartoota geessifatoodha jedhamaniifi sodaallee qaban, kanneen fedhii malee waan jiru fudhataniifi boqonnaa malee hojiirratti dabarsan dabalata. Dubartoonni fedhaafi gulantaa gara garaa keessa jiran kunneen dhimma tokko qofan wal fakkaatu, innis nama fiilmii jaallatan kanaan. Shah Rukh Khan baroota 1990toa kessa ture Coca-Cola fi cable TV waliin kan jireenya keenya dhuunfate. Bara sana nuti haaromsa dinagdee kan jennu, wayita Indiyaan haaromsawwan dinagdee taasisuun addunyaaf banaa ta'uushee jaarraa mirkaneesse ture. "Seenaa dubartoota 'bara haaromsaa sana boodaa' himuun barbaade. Kana ammoo warra haala barameen alatti Shah Rukh Khan degaran keessattin arge," jetti  Ms Bhattacharya.  Kun akkamiin akka ta'us nan hima. Bara 2006 keessa Indiyaa lixaa keessatti dubartoota ulee haphee hojjetan irratti qorannoo gaggeessaa turte. Yeroo sanattis dubartoonni gaaffiiwwan yeroo baayyee miidaan walqabatan akka isaan nuffisiiseeru yaadatti. Kanaaf, yeroo boqonnaa isaaniirratti isaan waliin haasa'uu jalqabde. Haasaa isaan waliin taasiftu keessaa gootota/jagnoota Bollywood keessaa jallatan gaafachaa turte. "Wantota isaan gammachiisu haasa'uu baayyee jaallatu; wanti isaan gammachiisu kun ammoo Shah Rukh Khan." Dhimmi taatoo yeroo baayyee ka'umsa haasaa isaanii ta'e kun, ka'umsa barreeffama Ms Bhattacharya ta'eera. Dubartoonni kunneen dhimma Shah Rukh irratti qofa miti kan walfakkaatan, "gabaa hojii wal-qixa hin taaneefi wallaansoowwan manneen keessaa qabaniinis" wanti isaan wal fakkeessu jira. Wanti jiru dubartoota gulantaa giddu-galeessaa ykn dubartoota sooreyyi ta'anitti dubbachuu hin dhorkine barreessituu kana. Ijoolleen dhiirotaa ykn dhiironni biroon maaliif iskiriinii irratti akka Shah Rukh  hin ta'an kan jedhu gaaffii baramaadha. Isaan isuma ijaaru - dhugaa ofii isaaniifi hawwii isaaniirratti hundi isaanii isuma ol-qabu," jetti Ms Bhattacharya. Hojii isaa keessatti xiyyeeffannaa Shah Rukh Khan dubartootaaf taasisu adda isa taasisa, Dubartoota sirriitti dhaggeeffata.  Waa'ee carraa egeree isaa keessatti, akkasumas gahee ijoo inni ta'ee taphatu dubartootaaf nama aantee qabu isa taasiseera. Bollywood keessatti Khan nama waan isatti dhaga'amu gochuufi ta'uurraa duubatti hin deebineefidubartoota kunuunsuun beekamudha. Dubartiin fiilmii  Kabhi Khushi Kabhie Gham jedhamu keessatti isa daawwatte osoo dhiirri akka isaa ta'ee akka hawwitu dubbatti. Fiilmii kana keessatti dubartii Kajol jedhamtu waliin dubbata ture. "Osoo namni akka inni  Kabhi Khushi Kabhie Gham keessatti Kajol waliin itti dubbatutti ana waliin dubbatee ykn akka inni ishee itti tuttuqutti osoo na tuttuqee nan hawwa, garuu kun waan ta'uu hin dandenyedha. Miirriifi harki abbaa warraa kiyya baayyee jajjabaataadha," jetti dubartiin dargaggeettii warashaa huccuu keessa hojjettu kun. Intalli maatii moototaa duraanii soorettii, taateefi gammachuu malee heerumte ilmaan dhiiraashee akka isaan "dhiirota gaggaarii" ta'anii godheen guddisuun barbaada jetti. Akka isheen jettutti "dhiira gaarii" jechuun "Akka Shah Rukh haadha warraa isaanii kunuunsuufi akka isaan gammadan, nageenyi isaanii eegameefi jaalala isaanii ibsuufiifidha." Dilwale Dulhaniya Le Jayenge hojii Khan keessaa isa hunda caaluufi tarii ammoo seenaa Bollywood keessatti milkaa'eefi fiilmii jaalalaafi baayyee jaallatamaadh. Dhimmi biraan dubartoonni taatoo kana itti jaallataniif, hojii mana keessaa shunkurtii quncisee dabalatee dubartoota gargaarudha. Dubartoonni baayyeen jagna fiilmii akkas hojii manaa dubartii gargaaru arginee hin beeknu jedhu. Kun dubartoota kana arganii taajjabaniif agarsiiftuu jaalalaati. Khan haalaafi amala fiilmii keessatti agarsiisuun goota jallina ura dhaabbateefi haqa dubartootaa mul'isudha. Namni akka isaa kun dubartoonni hedduun osoo itti heerumanii kan baayyee jaallatanidha. Kun ammoo waan inni Bollywood keessatti beekamaafi jagna ta'eef osoo hin taane nama qajeelaa waan ta'eefidha malee. Dubartoonni isa jaallatan baayyeen fiilmiiwwan inni hojjetu daawwachuuf gatii hedduu baasu. Gariin isaanii mana keessaa haadha isaaniitu akka mana siniimaa deemanii hin daawanne dhorka. Garii isaanii ammoo guyyaa Dilbataa fiilmiin baayyinaan ilaalamu abbootii amantaatu waldaatti isaan waama. Kanas ta'e sana shamarran isa jaallatan tooftaa gara garaa uumuun fiilmii isaa karaa ittiin daawwatan falataniidhuma irratti argamu. Shamarran umurii gara garaa keessa jiran, sooreyyii yaa ta'an harka-qalleeyyii fiilmii Shah Rukh Khan  keessa jiru daawwachuudhaaf waan isaan hin goone hin jiru. Gochaafi dubbiin isaa yeroo baayyee onneefi qalbii dubartootaa keessatti bakka olaanaa qaba. Addunyaa dhugaarratti dhiironni osoo haalaafi amala akka isaa qabaatanii arganii ykn waliin jiraatanii hawwii isaaniiti. Amalaafi ilaalcha gaarii haalli kamiyyu hin daangessine dubarootatti umuriifi gulataa jireenyaa kamirra jiranitti agarsiisa. Barreessituun Ms Bhattacharya  kitaaba barreessuudhaaf wayita qorannoo gaggeessaa turtetti kana akka taajjabde himti. Gama biraan ammoo shamarran fiilmii Shah Rukh Khan keessatti hirmaateefi gaaffiifi deebii inni taasisu daawwachuun afaan Ingliffaafi Hindiillee akka sirriitti barachuuf isaan gargaare dubbatu. Ms Bhattacharya akka jettutti Shah Rukh Khan nama labata keessatti adda ta'edha. Erga inni Bollywood keessa seenees waan hedduuti achi keessatti jijjiirame  jetti. Odeessaalee biroo kanatti dhiyaataniif:


Kitaaba waa'ee afaan, aadaa fi qubsuma uummata Mursii birrii miliyoona 13 fixe

Godinni Kibba Oomoo kan naannoo Saboota, Sab-lammootaa fi Uummatoota Kibbaa keessatti argamu aanaalee saddeeti fi bulchiinsa magaalaa tokko of jalaa qaba. Magaalaa guddoo naannoo Uummatoota Kibbaa Hawaasaa irraa kiiloomeetira 600, Finfinnee irraa ammoo kiiloomeetira 800 fagaate argama. Godina kana keessa sabaa fi sab-lammoota 16 ta'antu jiraata. Isaan keessaa tokko Mursiidha. Tibbana kitaabni waa'ee afaan, aadaa fi seenaa uummata Mursii akkasumas qubsuma isaanii irratti barraa'e maxxanfamee jira. Kitaabni mata-duree 'A Grammar of Mursi' jedhuun maxxanfame, barsiisaa Yuunivarsiitii Jiinkaa Dr Fireewu Girmaa jedhamaniin barraa'e. Fuula 684, boqonnaa 14 kan qabu kitaabichi qopheessuuf ganna 5 fi birrii miliyoona 13 fixuu barreessaan kitaabichaa BBC'tti himaniiru. Waraqaa qorannoo PhD kan ture kitaabichi qorannoof waggoota afur, gara kitaabaatti jijjiiruuf ammoo waggaa dabalataa 1 fudhate jedhu. Kitaabichi boqonnaan jalqabaa seenaa, jiruufi jireenya, bulchiinsa aadaa fi falaasama uummata Mursii irratti kan xiyyeeffate yoo ta'u boqonnaawwan hafan seer-luga afaan Mursii irratti xiyyeeffata. Kitaabichi uummata Mursiif "kitaaba qofa osoo hin taane hambaadha"kan jedhan Dr Fireewu, sirna barreeffamaa afaan Mursii tolchuuf, barnoota idilee afaan Mursiin eegalchiisuuf akkasumas galmee jechootaa afaanichaa qopheessuuf bu'uura ta'uu akka danda'u dubbatu. Keessaahuu ogeeyyii barnootaa, barreessitoota seenaa, turiistotaa fi barattootaaf faayidaa guddaa akka qabaatus dubbatu. Kitaabichi afaan Ingiliziin kan barraa'e yoo ta'u, dhaabbata maxxansaa biyya Neezarlaandis Biriil jedhamuun maxxanfamee, gatiin kitaaba tokkoo doolaara 139n gabaaf dhiyaateera. Qorataa afaanii kan ta'an Dr Fireewu Girmaa yuunivarsiitiiwwan Finfinnee fi Dirree Dhawaa barsiisaniiru. Ammatti yuunivarsiitii Jiinkaatti qorataadha. Warri Mursii maqaa ofii moggaasaniif Oolii Chaagii jedhanii waamuun. Maqichi wayita qorannoo digirii sadaffaaf uummata Mursii waliin jiraata turan akka mogga'eef himu. Yuunivarsiitii Jems Kuukitti wayita digirii sadaffaa baratan qorannoo isaanii uummata bosona Amaazoon keessa jiraatan akkasumas uummata bicuu Paappawaa Niwu Giinii keessa jiraatan iratti akka qorannoo hojjetan gaafamanii turanis didanii gara Kibba Oomoo qajeeluu himu Dr Fireewu. Godina Kibba Oomoo keessatti afaanoti maatii afaanotaa gurguddoo sadan, Kuush, Niiloo Sahaaraa fi Omotiik akka dubbataman himu qorataan kun. Afaan warra Mursii maatii afaanotaa Niiloo Sahaaraa keessatti ramadama. Afaanichi addunyaarratti afaanoti muraasni kan qaban amala addaa qaba jedhu Dr Fireewu. Afaanicha wantoota adda godhan keessaa sagaleewwanii fi sirna sagaleessuu wal-xaxaa ta'e qabaachuu, akkasumas akkaataa ijaarsa jechoota wal-xaxaa ta'e qabaachuu eeru. Laafa xiqqaa irratti uummatni afaanota 16 dubbatu wal-makee jiraachuun isaa sababa afaanichi amaloota addaa akka qabaatu godhan keessaa ta'uu himu Dr Fireewu. Mursii mana marnootaa Afaan Mursiitiin barsiisu tokko qofatu jira jedhu Dr Fireewu. Manni baruumsaa kunis 1-4 qofa kan barsiisu yoo ta'u, ijoolleen Mursii afaan dhalootaa isaanitiin kan baratan gosa barnoota murtaa'e qofa. Hanga bara 1989 afaan Mursii afaan barreeffamaa hin taane ture. Bara 1989 gareen misiyoonii SIM jedhaman gabatee qubee Gi'izii fayyadamuun afaanichi afaan barreeffamaa akka ta'u taasisan. Bara 2005 ogeeyyiin afaanii gabatee qubee laatinii afaan Mursiif qopheessuun afaanichi sirna barreeffamaa akka qabaatu taasisan. Ammaan kanas barattoonni kanumaan kan barachaa jiran yoo ta'u, gabateen qubee kun fooyya'iinsa akka barbaadu qorataan kun ni himu. Qubeewwan jiran sagaleewwan afaanichaa akka bakka bu'a gochuuf qorannoon saayinsawaa akka barbaachisu kan dubbatan Dr Fireewu, "kuni garuu murtoo siyaasaa gaafata" jedhu. Akka ragaan abbaa taayitaa Istaatistiiksii Itoophiyaa jedhutti uummatni Mursii lakkoofsaan 7,500 yoo ta'an, Dr Fireewu garuu 10,000 jedhu. Uummati Mursii uummata Kaaboodii, Nyaangaatoom, Arii, Hamar, Diimee fi Baacaa waliin ollaadha. Lafti isaan irra qubatanii jiraatan lageen Oomoo fi Maagoo jedhamaniin marfamee jira. Paarkiin biyyaalessaa Oomoo fi Maagoos naannawa isaaniitti argama. Guutummaan guutuutti sadarkaa jedhamuun warri Mursii horsiisee bultoota. Uummati Mursii aadaa hidhii isaanii jaji'anii faaya jidduu galchuun akkasumas wal-aansoo doongaa jedhamuun beekamu. Dubartoonni Mursii hidhii isaanii jaji'anii meeshaa faayaa supheerraa hojjetame jidduu galchuu fi dhiisuun murtee dhuunfaa isaaniiti. Shamarri kana gochuu hin feene yoo jiraatte namni ishii dirqisiisu hin jiru. Doongaa jechuun ulee jechuu yoo ta'u, dargaggoonni Mursii lama jidduutti falmii uleen godhamus Doongaa jedhuun. Baay'ee hin beekamu malee shamarran Mursiis jabina isaanii kan ittiin sakatta'an wal'aansoo 'Ulaa' jedhamu qabu. Lamaanuu waggaatti al tokko ganda Mursii keessatti dorgommii godhamudha. Dargaggoonni uleen, shamarran ammoo gumee harkaa isaaniin falmatu. Bara 1896 ji'oogiraafaroonni fi antirooppolojistoonni Awurooppaa irraa ka'anii laga Oomoo hordofuun hanga Turkaanaa fi Somaaliyaa imalan akka barreessanitti warri Mursii ka'uumsi isaanii bakka Maajii jedhamu akka ta'e Dr Fireewu ni himu. Akkaataan qubsuma isaanii akkuma macaafa qulqulluu keessatti Museen warra Israa'eel galaana diimaa hiree ceesise, gootni Mursii Kaawuloo Horoo jedhamu laga Oomoo adda kutee akka isaan ceesise himatu. Warri Mursii qubsuma amma qabatan qabachuun dura yeroo sadii godaanuu himu Dr Fireewu. Godaansi inni duraa waggoota 100-200 dura akka ture himu. Uummatni Mursii sirna bulchiinsa aadaa mataa ofii qaba. Kunis hogganoota bakka gara garaa qubatanii fi itti gaafatama adda addaa qaban, akkasumas gosa adda addaarraa ta'an afur qaba uummatichi. Hogganni waliigalaa uummatichi heddumminaan kan keessa jiraatu magaalaa Maakii jedhamtu qubatee jira. Hogganoonni afran itti gaafatama abjuu hiiku, sirna aadaa taaliigu, eebbisu, roobni yoo badu kadhatuu fi uummata Mursii fi loowwan isaaniif kadhachuu akkasumas eebbisuu qooddatu. Cidhi sirna murteessaa uummaticha yoo ta'u, kan fuudhu nama loon kennaan kennuu danda'u qofa. Dargaggeessi fuudha kajeele tokko, warra intalaaf loon 37 kennaa keennuu qaba jedhu Dr Fireewu.