Koronaavaayiras: Qaamooleen gareen yakka raawwatan weerara Covid-19'tti fayyadamuun hawaasa hawwataa jiru

Laatiin Ameerikaatti qaamooleen gareen yakka raawwatan (gangs) weerara Covid-19'tti fayyadamuun hawaasa hawwataa jiru jedhame. Pirezidaantiin Meeksikoo Loopez Obraadoor tibba kana dhimma kanarratti dubbataniiru. Warri gareedhaan qindooftanii yakka raawaattanii lubuu lammiilee galaafataa jirtan maqaa hawaasa gargaaraatiin soch’uu dhiisaatii yakka raawwattan irraa of qusadhaa jedhan. Meeksikoo keessatti namoonni qoricha sammuu hadoochu gurguran, Kolombiyaa keessatti kanneen qindaa’anii yakka raawwataniifi hidhattoonni Biraaziil carraa weerara covid -19 kanatti fayyadamuun gabaasaanii olkaafataniiru. Gaafa Ebla 7 bara 2020 sa’aa booda wayita Kolombiyaan weerara koronaavaayirasiin qabamtee guyyaa 14 geessutti kutaa baadiyyaa biyyattiirraa gaddi guddaan dhalate. Wayita mootummaan walirraa hiiquu hawaasaa gorsaa turetti, handhuura magaalaa Kolombiyaa Medeeliin jedhamtuu keessatti namoonni hedduun tuutaan ba’anii sirna awwaalchaa raawwachaa turan. Namni Medeeliin jedham tokko waan dhukkuba onneetiin du’eef ture kan namoonni hedduun seera walirraa hiiquu hawaasaa cabsanii sirna awwaalchaa irratti hirmaataa turan. Namni du'ee kunis duree garee warra yakka raawwatanii kanaa yoo ta'u, dhukkuba onneetiin mana hidhaa keessatti du'e. Namoonni dhibba hedduun lakkaa'aamanis tuutaan ba’an iyyaafi waaqatti olqabanii dhukaasuudhaan akkuma kanaan duraatti sirna awwaalchaa isaa raawwataniif. Ammas akkuma duraatii? Akka xiinxaltoonni jedhanitti gabaan addunyaa sababa weerara koronaavaayirasiin wayita addaan citu gareen Ameerikaa Kibbaa keessatti qindaa’uudhaan yakka raawwatanis caasaan isaanii bittinnaa’aa jira. Daangaan Meeksikoofi US wayita cufamu ammoo kanneen baala namaa hadoochu daldalan karaa socho’an dhaban. Wayita addunyaan fuulashee gara weerara koronaavaayiras deebifattu isaan ammoo carraa kana fayyadamuuf hojiisaanii itti fufan. Bitootessa darbe yakki namoota kunneeniin Meeksikoo keessatti raawwatame waggoota 13 as raawwatamee waan hin beeknedha. Namoota 153tu sababa kanaan lubbuu dhaban. Caasaan daldalasaanii addaan ciccitullee Ameerikaa Kibbaa keessaati qaamolee gareedhaan yakka raawwatan ammallee qoricha sammuu namaa hadoochu daangaawwan biyyootaa ce’uuun dabarsuu hinuma yaalu. Bara kana keessa Kolombiyaan kookeenii toonii 112 qabdeetti. Aanga’oonni Biraaziil ammoo humni gareewwan qindaa’anii yakka raawwatanii hagam akka ta’e hubanneerra jedhu. Kanneen gareen yakka raawwatan onneefi sammuu uummataa mo’achaa jiruu? Namoonni qoricha sammuu hadoochu daldalanii fi gareen yakka raawwatan waqtii weerara koronaavaayiras kana sammuu fi onnee uummataa hawwachuu fedhaa jiru. Sagantaa deggersaa qopheessuun hawaasa harka qalleeyyii kanneen mootummaarraa deggersa argachaa hin jirre hirphaa jiru. Biraaziil keesatti erga Ministirri Fayyaa biyyattii Luiz Henrique Mandetta weerara koronaavaayiras to’achuu keessatti warra qoricha daldalanii fi hooggantoota warra gareen yakka raawwatanii waliin dubbachun barbaachisaadha jedhanii as gareen kun akkaan mul’achuu eegale. Bakka namoonni harka qalleeyyiin jiraatan kanatti eentu aangoo harkaa qaba kan jedhu sirriitti hubatamuu qaba kan jedhan Obbo Mandettan bakki kun to’annoo mootummaa osoo hin taane to’annoo warra gareen yakka raawwatanii jala jirti jedhan. Gareen kun yeroo kanatti saaxilamaa jira. Namoonni yaada xiinxalaa kaa’an akka jedhanitti jarreen kun hawaasa deggerra jedhanii utuma hawaasatti of mul’isanii daranuu saaxilamaa deemu. Xiinxalaa siyaasaa Meeksikoo tokko akka jedhetti ji’oota dhufan keessatti gareewwan kunneen dadhabaa akka dhufan waanti akeeku jira. Sababa weerara kanaatiin mootummaanis kutaa biyyaa hunda ga’ee to’achuu jiraachuurraan kan ka’e kanneen yakkarratti bobba’an mandhee dhabaa deemu jedheera. Weerara koronaavaayiras to’achuuf hojiin mootummaan hojjetaa jiru warra gareen yakka raawwatanirratti dhiibbaa uumus mootummaadhaafis garuu yaaddoo guddaadha.


Daandiin Qilleensaa Itoophiyaa Chaayinaatti balalii itti fufuun sirrii ture jedhe

Daandii Qilleensaa Itoophiyaa wayita weerarri Koroonaavaayiras Chaayinaatti hammaatee turettillee balallii garasitti godhamu adda kutuu dhiisuun murtee sirriidha jedhe. Jalqaba bara kanaatti daandileen qilleensaa hedduun balallii adda kutanii wayita turanitti, gara magaalota Beejiingiifi Shaangihaayitti kanneen balailii itti fufan muraasa keessaati. Hojii gaggeessaan Dhaabbatichaa obbo Tewoldee Gabramaariyaam BBC'tti yoo dubbatan, dhaabbatni isaanii biyyoota Afrikaa dinagdeen isaanii daldala Chaayinaa waliin qaban irratti hirkateef 'funyoo lubbuu ittiin dherreffatan' ta'eera jechuun balallii itti fufuun isaanii siirrii ta'uu himan. Obbo Tawaldeen Dhaabbatni isaanii, balallii kallattiifi tamsa'ina Covid-19 wanti kallattiin walitti fidu hin jiru jedhee akka amanu dubbatan. Dubbii isaanii keessattis biyyootni dhorkaawwan balalii dabalatee kan imalaa jajjaboo kaahanii turan weeerara kanaan miidhamaa akka jiran himan. Haata'u malee jedhanii, fayidaa dinagdee fi fayyaa hawaasaa giduuttii madala sirrii eeguun barbaachisaa akka ta'e amanan. Yeroo hamaa akkasii keessa dhaabbaticha daandii qajeelaarra oofuun rakkisaa ta'us, imaltoota deddeebisuu dhabuun waan dhabu, meeshaalee daldalaa fe'uun dandamachuuf akka hojjetu himan. Biyyootni Afrikaa tokko tokko sababa balalii daandii qilleensaa Itoophiyaatiin, vaayirasichi nutti dhufa jechuun yaaddoo ibsachaa turan. Boodas biyyootni nama jalqabaa vaayirsichaan qabame ibsan akka Burkinaafaasoo daandii Xiyyaaraa Itoophiyaan kan imale ta'uu komatanii turan. Lammiileen Itoophiyaas marsaalee Miidiyaa hawaasaa garaagaraan imalli gara Chaayinaa achiis gara Itoophiyaa godhamu balaaf nu saaxila dhorkamuu qaba jechuun sagalee isaaniii dhageessisaa turan. Torbee muraasa dura Obbo Tawaldeen ibsa kennanii tureen amma Itoophiyaa keessatti namoota Covid-19n qabamanii jiran keessaa keessummeessitotni balallii akka argamaniifi deeggarsi godhamaafi akka jiru himanii turan.


Koronaavaayiras: Dubartiin Covid-19n duute jedhamtee gaddi taa'ameef ture lubbuun argamte

Dubartiin biyya Ikkuwaadoor umuriin ishee waggaa 74 ta'e tokko dogogoraan koronaavaayirasiin duuteetti erga jedhamee booda lubbuun argamte. Kunis kan ta'e dogogora eenyummaa ishee sirriitti adda baasuu hanqachuun jedhameera. Dubartiin Albaa Maaruurii jedhamtu kun hospitaalatti dhibee Covid-19n duuteetti jedhamee daaraa reeffashee gubateeti jedhames maatiisheef ergamee ture. Haata'u malee, Aadde ALbaa Maaruurii hospitaala keessatti bakka torban sadiif of wallaaltee turtee Kamisa of bartee doktoroonni akka obboleettiisheetti bilbilanii waamaniif gaafatte. Maatiin ishees yeroo nama duuteetti jedhaniii boo'anii hirmii baafatan kana lubbuun jiraachuu ishee yeroo dhaga'an gammachuun akka wallaalan. Garuu ammoo daaraa nama eenyuu akka mana isaaniitti fudhatani hirmii baafatan hin barre maatiin kun Hospitaalichis dogogora uumameef dhiifama gaafateera. Aadde Albaa Maaruuriin magaalaa Ikkuwaadoor Gu'ayaquwiil jedhamtu giddu-gala weerara Covid-19 taate keessa jiraatti. Ikkuwaadoor biyya weerara koronaavaayirasiin baayyee miidhamte yoo taatu namoota 22,000 ol irratti dhibeen kun argamuun mirkana'ee 600 kan ta'an ammoo du'aniiru. Akka gaazexeaan biyyattii  El Comercio jedhamu tokko gabaasetti Aadde Aalbaa Maaruurii ji'a darbe ture dhibee fayyaa gubaa qaamaafi rakkoo argansuu dadhabuun kan gara hospitaalaa geeffamte. Gaafa Bitootessa 27 maatiin ishee akka isheen duteetti itti himame. Hospitaala keessatti fageenyarra dhaabachiisuun reeffa itti agarsiisanii ture sababiin isaas sodaa dhibee daddarbaa kanaf jecha maatii sana fageenyarratti dhorkan. Ilmi obboleettii Aadde Albaa Maaruurii yeroo hospitaala keessatti reeffa fageenyarratti itti agarsiisan adaadaa isaadhuma se'ee akka ture dubbate. "Ani fuula ishee ilaaluu sodaadheen ture. Naannoo meetira tokkoofi walakkaan irraa fagaadhan ture. Garuu hangan argetti ishee kanuma ishee fakkaata, bifti ishees akkasuma, " jechuun AFPtti dubbate. Reeffi sun fudhatamee erga gubateen booda daaraan maatiif ergamee ture. Garuu Aadde Albaan Kamisa bakka of wallaaltee turtee of bartee maqaa ishee doktorootatti himatte.  Doktoroota sanaafis lakkoofsa bilbila manashee kennuufiin akka obboleettiishee waamaniif gaafatte. Gareen tokkos hospitaala sana keessaa gara maatii ishee qaamaan deemuun dhiifama gaafateera. Yeroo dhiifama gaafatan kanattis wayita sanatti namoonni koronaavaayirasiin qabamanii dhufaniifi du'an hedduu waan ta'eef rakkoon sun uumame jedhan. "Kun raajiidha. Nuti yeroo ji'a tokko ta'uuf duuteetti jechuun dhiisneerra. Kun waan ajaa'ibaati, " jette Obboleettiin ishee Awuraan. Maatiin kun sababa dogogora uumame sanaan miidhaa qalbii irra gaheef aanga'oonni akka beenyaa kaffalaniif gaafataniiru.


Koronaavaayirasiifi beela: Biyyoota shanan addunyaa bara kana balaan beelaa sodaachisu kamii fa'i?

Addunyaan tibbana koronaavaayirasiin dhibbataa waan jirtuuf dhimmoon jajjaboob biraa xiyyeeffannaa argachuu qaban dhabaa jiru. Kuna mmoo cabaarratti buqa'aa akkuma jedhamuu rakkina addunyaa keessattu kanneen haala jireenya rakkinaa keessatti argaman caalaa ni ammeessa jedhamee sodaataamaa jira. Sababiidhuma kanaani wal qabatees, Dhaabbanni Nyaata Addunyaa balaan bara waraana addunyaa lammaaffaa caalu akka asi adeemu akkeekkachisee. Bara 2019 keessa lakkoofsi namoota deegarsi nyaata yeroo mudamaa barbaachisuu miliyoona 135 ture. Wallakkeessa bara 2020 kanatti ammoo sababii tatamsa'ina vaayirasichaatiin walqabatee namoonni manaa akka hinbaane waan taasifamaniif, lakkoofsi deeggarsa nyaata yeroo muddamaa barbaachisuu miiliyoona 265 ni ta'a jedhameera. Biyyoota kamiitu caalaa balaarratti argamaa laata? Dhaabbanni Nyaata Addunyaa biyyoota shan bara kanatti garmalee hirrina nyaataa ni mudata jedhe adda baaseera. Isaanis Yemen, DR Konkgoo, Veenziweelaa, Afigaansitaaniifi Suudaan Kibbaati. Yemen osoo wal waraansi keessatti hin eegalamiin duras, biyyattiin biyyoota Arabaa kaaniirra iyyeettii turte. Erga humni waraanaa Saawudii fi riphee loltoonni Hawutii Yemenitti bu'ureefatan wal waraanuu bara 2015'tti eegalanii booda ammoo biyyattii wali faanaa dadhabde. Sababii kanaan wal qabatees lammileen Yemen deeggarsa nyaataa barabaadan miliyoona 15.9 akka ta'an dhaabbatichi ni tilamaama. Dr Koongoo Biyya Dr koongoottis wal waraansi waggoota 25'f gaggeefame dinagdee biyyatti akka hinmallee taasiseera. Sababii kanaanis lammilee biyyaatti hedduun rakkina cimaa wabii nyaataatiifi nageenyaatiif saaxilamtoota ta'aniiru. Wayita ammaa kanatti ummanni biyyattii %15 ta'u, hanqina nyaataa 'isa cimaa'' keessatti kan aragamu ta'u dhaabbatichi ibseera. Namoota deeggarsa nyaataa yeroo ariifachuusaa barbaadan keessaa kanneen miiliyoona shan ta'an wal waraansa biyyattii keessatti gaggeefamuun wal qabatee kan qee'eesaanii irraa buqqa'aniidha jedhame. Akkuma Yemaniifi DR Koongoo, hirrinni nyaataa Veenziweelaatti umameef sababiin wal waraansa miti. Veenzuweelaatti rakkinni cimaan kufaatii dinagdeeti. Biyyattii kusaa boba'aa addunyaarratti isa guddaa jedhame qabaattulleen, qala'iinsi garmaleen lammiilee hedduun hirrina nyaataatiif akka saaximan taasiseera. Haaluma kanaanis lammileen biyyattii milyoona 4.8 ta'an hirrina nyaataa isa cimaa jedhamu akka mudhatu dhaabbatichi tilamaameera. Sudaan kibbaa erga ollaashee Suudaan irraa walabummaa argattee reefuu waggaa sagal guuttee (2011) dha. Sochiin walabumaa labfachuu mataansaa wal waraansa bara dheeraaf ture dhaabuuf ture. Haa ta'u malee waggaa lamaan booda biyyattiin deebiitee jeerumsa biraa keessa galate. Dhaabbanni NYaata Addunyaa hanqinni nyaata Suudaan Kibbaa keessaa bara 2011 irraa qabee isa cimaadha jechuun akeekachiseera. Lammiilee biyyattii keessaa kanneen %60 ta'an waan guyyaatti qamasanii olan argachuu baayyee rakkatu. Haala wabii nyaataa biyyatti mudate caalaa arbeessuf ammoo weerarri awwaannisaa Bahaa Afriikaa mudatee ture jalqaba bara kanaatti biyyattiis miidheera. Kanaafuu, ''osoo Covid-19 jiraachu baatee awwaanisatu oduu guddaa ture,'' jedheera dhaabbatichi. Kana malees Suudaan Kibbaa omishtuu boba'aa yoo taatu balaa kufaatii gatii boba'aa addunyaa mudateen kufaatiin gatii bobba'aa ishee akka mudatu himama. Afgaanistaan biyyoota sababii waraanaatiin addunyaa kanarratti rakataa jiran keessaa tokko. Biyyattiin erga bara 2001 Ameerikaan weerarteenii kaasee waraanaan jeeqmaa jirti. Sababii kanaanis dinagdeeen biyyaatti kufuun wayita mammaatti lammileen ishee wallakkaan ol ta'an sadarkaa iyyuummaatiin gadi jiraataa jiru. Waliigalattis Afgaanistaan keessatti namoonni miliyoona 11 ta'a deeggarsa nyaataa atattamaa akka barbaadan dhaabbanni kun raageera.


Koronaavaayiras: Ramadaana baranaa keessatti wantoota jijjiiramuu malan shan

Utubaawwan amantii Islaamaa keessaa tokko kan ta’e soomni Ramadaanaa kan muslimoonni qaamaa qalbiin of qulqulleessanii irruma caalaa waaqasaanii itti kadhataniidha. Ji’a Ramadaanaa keessa muslimoonni kadhanaasaanii kan duraarra daran cimsu. Masjiidatti heddumaachuu fi hariiroo hawaasummaa cimsuun kan qabu isa rakkate gargaaruun ji’a kana keessa akkaan raawwatama. Soomni Ramadaanaa bara kanaa  kan waggaa 1439ffaa garuu haala kanaan dura baratameen waan raawwatamu hin fakkaatu. Sababa weerara koronaavaayirasiif jecha. Weerarri koronaavaayirasiin walqabatee Ramadaana baranaa keessatti maalfaatu jijjiiramuu mala? Salaata taraawiih Amantii Islaamaa keessatti salaata jama’aan salaatamu keessatti salaati taraawiih isa tokko. Barsiisaa fi Quuqamaan gameessi Amantii Islaamaa Ustaaz Ahmaddiin Jabal wayita waa’ee salaata taraawiih ibsan ‘’ Nabiyyuu Mohammad(SAW) bara lubbuun jiran hawaasa muslimaa walitti qabamanii salaata taraawiih salaataa turan. Jalqabarratti rabbi waajiba godhe si’anii sodaahuurraa kan ka’e salaataa kan turan yoo ta’u boodarra garuu manasaaniitti kophaa salaatuu eegalan. Haala amma salaatamaa jiruun bara Umar keessa eegale.’’ Jedhan. Dhibeen lubbuu namaaf sodaachisu wayita addunyaa weeraru akkaataa adeemsa amantii islaamaa keessaa wantoota hafuu qaban durumaanuu turaniiru kan jedhan Ustaaz Ahmaddiin ,’’Salaati taraawiih silumaa waajiba osoo hin taane sunna waan ta’eef manatti maatii ofii waliin salaatuun ni iyyamama’’ jedhan. Tarkaanfiin kun bara Nabiyyuu Mohammad(SAW) keessallee fudhatameera kan jedhan Ustaaz Ahmaddiin Jabal ,’’Salaati jama’aa kan waajiba ta’eyyuu dhowwameera waan ta’eef taraawiih isa sunna ta’emmoo dhiisuun rakkisaa miti,’’ jedhan. Manatti wal faxarsiisuu Akka dhugeeffannaa Amantii Islaamaatti Ji’a Ramadaanaa keessa wantoota ajirii yookiin gatii kadhannaa namaaf dabalan keessaa walfaxarsiisuun isa ijoodha. Kanaaf jecha inni qabu isa hin qabne barbaadee itti sadaqata ykn waan qabu kenneefii soora. Akka barmaata Amantii Muslimaatti inni qabu miskiina ykn warra waa harkaa hin qabne manatti affeeree nyaachisa. Miskiina hedduu nyaachisuun akka jazaa guddooti. Bara weerarri koronaavaayiras addunyaarifaasisee namni walbaqate kanatti garuu haalli kun balaa biraa uumuu mala. Ustaaz Ahmaddiin akka jedhanitti inni miskiina faxarsiisu dirqama manasaatti waamuu qaba kan jedhu duudhaa amantii islaamaa keessa waan jiru miti. ‘’Nama faxarsiisuun ajirii guddaa qabaatus akkaataa lubbuu namaa balaaf saaxiluun ta’uu hin qabu. Namni miskiina faxarsiisuu barbaade bakka namni sun jirutti maallaqas ta’e waan biraan deggeruu danda’a.’’ jedhan. Garuu walitti heddummaachuutu hafa malee wal faxarsiisuun yeroo kamuu caalaa haala amma keessa jirru keessatti akkaan barbaachisaadha jedhan Ustaaz Ahmaddiin. Da’awaa yookiin barsiisa Amantii Islaamaa hawaasa walitti qabuun godhamu Waqtii Ramadaanaa kana hawaasa muslimaa heddumminaan bakkeewwan garaa garaa kanneen akka masjiida, isteedoomii fi galmoota garaagaraa keessatti walitti qabuun waa’aa amantiisaanii barsiisuun ni heddummaata. Kana qofa osoo hin taane muslimoonni hunduu gamtaadhaan du’aa’ii yookiin kadhannaa godhachuuf wal ga’u. Bara kana garuu sababa weerara koronaavaayirasiin walqabatee namni akka walitti hin heddummaanne waan gorfamuuf haalli kun ddhibuu mala. Salataa taraawiih masjiida makkaa guddicha(Masjid al-Haram. Muslimmoota miiliyoona lamatti siqan keessummeessuu kan danda’u Masjiidi Makkaa guddichi ‘’Masjida al-Haram sababa weeara koronaavaayirasiitiin ramadaana bara kanaa akkanaa kanaan duraatti salaata taraawiih akka hin keessummeessine ibseera. Jiini Ramadaanaa kan ittiin yaadatamu keessaa tokko salaata taraawiih Masjiida al-Haram irraa darbuuni. Hawaasa muslimaa addunyaa mararra jiru gara salaata taraawiih akkasumas gara ibaadaa ykn kadhannaatti qajeelchuu keessatti sirni kadhannaa masjiida Makkaatti taasifamu ga’ee olaanaa qabaachaa ture. Bara kana garuu sababa weerara Koronaavaayirasiitiin iddoon Ka’abaa ammumarraa qullaatti hafeera. Muslimoonni ji’a kana keessa ka’abaa daran daawwatu turan, amma garuu akka hin jiraanne Sa’uudiin beeksisteetti. Masjiidonni cufamuun waan akka haaraatti bara keenya keessa qofa mul’ate miti kan jedhan Ustaaz Ahmaddiin Jabal ,’’Namoonni hubannoo dhabuurraa akka waan haaraatti ilaalanii dhiphatu.’’ Jedhan. ‘’Bara nabiyyoota garaagaraatti Masjiid al-Haram dabalatee masjiidonni biyoota Arabaa keessa jiran hedduun cufamniiru. Sababa waraanaa, dhibee koleeraa fi kanneen birootiin muslimoonni gara masjiidaa akka hin deemne dhorkamaniiru. Kun waan haaraa miti. Seenaa wal’aaluurraayi ummanni keenya dhiphata.’’ Jedhan. Salaata iidii fi harka walfuuchuu. Ji’a Ramadaanaatiin walqabatee sirni si’aa’inaa fi gammachuudhaan dabarsuuf eegamu inni guddaan salaataa iidiiti. Wayita iidii hawaasi muslimaa ji’a guutuu soomaa ba’e gammachuudhaan bakka jiruu walitti yaa’ee iidii salaata, hawaasa kumaa kitalatu wal ga’a. Bara kana garuu dhorkaa sababa koronaavaayirasiin kaa’ameen namuu akkaan ba’ee waan iidii salaatu miti. Yeroo iidii kan baratame kan biraan ammoo harka walfuuchuu ykn wal zayyaruudha. Muslimni manarra deemee waldubbisa, inni qabu harka qalleessa waamee nyaachisa, walga’anii gammachuudhaan dabarsu. Miirri walitti gurmaa’uu, harka walfuuchuu fi heddummaatanii waliin nyaachuu garuu weerara dhibee kanaa jalatti waan yaadamu miti.


Koroonaavaayiras fi kalaqa: Dargaggoo 'meeshaa hargansuu deeggaru' wantoota naannootti argamaniin hojjete

Erga dhibeen koronaavaayirasii Itoophiyaatti argamuun mirkanaa'ee kalaqoonni akka meeshaalee ittiin harka dhiqatan tuttuqaarraa bilisa ta'an hojjetamuun bakka hedduutti hojiirra oolaa jiru. Naannawa magaalaa Finfinnee, Furii kan jiraatu Dargaggoo Mubaarek Mohaammed dhibee kana too'achuuf tumsa taasifamuuf gumaachuuf meeshaa dhukkubsattoota hargansuu gargaaru akka hojjete hima. Dargaggoon kun hojiiwwan kalaqaa 43 tahan akka qabuu fi meeshaa amma hojjete kanas baay'inaan hojjechuuf tattaafii gochaa jira. Gaaffii fi deebiin Dargaggoo Mubaarek BBC Afaan Oromoo waliin taasise kunooti. BBC- Hojiinkee maali idileedhaan kan iratti bobbaatee jirtu? Mubaarak - ani naannoo Furiitti hojii Elektirooniksiitan hojjedha. Hojiilee kalaqa adda addaatis nan hojjedha. Yeroo darbe fakkeenyaaf yeroo awwaanisni biyya keenyatti dhufe meeshaa ittiin awwaanisa bittinsuuf gargaaru hojjedheen ture. BBC- Waa'ee meeshaa amma hojjette kana mee nutti himi. Mubaarak-  dhibeen kuni gara biyya keenyaa dhufnaan anihoo maal hojjedheen gahee kiyya bahu qaba kan jedhuun dandeettiin qabuun meeshaa dhukkubsattoota hargansuu gargaaru kan qilleensa seensisuu fi baasun hojjedhe. Meeshaa kana gara caalaasaa mukumarraayin hojjedhe. Teessoooma mana kiyyaatan mummuree hojjedhe. Diizaayinii isaa interneetii iraayiin ilaalee hojjedhe. Meeshichi silaa sibiilarraayi kan hojjetamu ani hanqina meeshaa waanin qabuufin mukumarraa hojjedhe. Meeshaan kuni kalaqa haaraa miti durumaanuu jira garuu wantin ani fooyyessee hojjedhe meeshaan kuni duraan harka namaatiin akka qilleensi seenuu fi bahu godhama ture. Ani isa sanan dijitaal godhee akka ofumaa hojjetu taasise. Meeshaan ani hojjedhe kuni daqiiqaa meeqa keessatti si'a meeqa qilleensi akka seenee fi bahes ni lakkaaha. Yoo ibsaan bades dhukkubsatichi akka qilleensa hin dhabneef dinaamoo fi dhakaa baatiriitin akka hojjetuttan hojjedhe. BBC- meeshaa kana hojjechuuf maaltu sikakaase? Mubaarak -  hojiin kiyya baayinaan hojii kalaqaa irrattan hojjedha. Meeshaalee biyya alaatiin galanis nan supha. Hojiin kalaqaa ammo yeroo akka kana weerarri dhufu carraa ittiin dandeettikee agarsiistu siif uuma. Yeroo biyyi rakkoo keessa galu anarraa maaltu eegama jetteeti kan hojjechuu qabdu. Anis kanumaafin  jalqaba meeshaa harka ittiin dhiqatan tuttuqaa maleessa ta'e hojjedheen jira. Siree dhukkubsattoonnj irra ciisanis hojjechuuf yaaleen ture. Kalaqni birrii nama barbaada. Meeshaa hargansuuf gargaartu kana kanin hojjedhe laptop kiyya gurgureetan waan hojichaaf nabarbaachisu bite. BBC- Meeshaa amma hojjette kana ogeeyyii fayyaatiin yaalameeraa? Beekmatiihoo itti argattee? Mubaarak - meeshaa kana jalqaba Ogeessotuma fayyaa naannoo kiyya jiran waamee ilaalchiseera . waanti beekamuu qabummoo meeshaan kuni durumaan hojjetamee jira. Wanti adda ta'e ani meeshuma naannoo kiyyaa irraayin hojjedhe, lammaffaammoo harka namaatin isa hojjetamun gara dijitaalaatti jijjiire. Dizaayiniin meeshaa kanaa akkuma addunyaattuu nibeekama anis internet irraayin laalee hojjedhe. Sababa meeshaan 'mechanical ventilation' kuni addunyaarratti dhiheessin isaa xiqqaateef dizaayinii ani hojjedhe Kanaan biyyoonni hedduun hojjechaa jiru. Amma meeshaa kana lama hojjedhee xumureera. Kan nama tokkoo fi kan nama lamaaf ta'u. ammammoo guddaa isaa hojjechaan jira kan nama afur shaniif ta'u. Kalaqa kanatti beekamtii argachuuf galmeesiseen jira. Garuu sababa warri hojii kana hojjetu amma hojiirra hin jirreef xumuramee naharka hin geenye. BBC- kalaqawwan biroo kan beekamtii itti argatte jiraa? Mubaarak - Mana keessaa gara kalaqawwan 43 qaba . garuu gargaarsa dhabeetan gara gabaatti ittiin bahu hin dandeenye. Hanga ammaatti kalqawwan jaha beekamtii warran itti argadhedha. Mirga abbaa qabeenyummaa kalaqaa itti argadheera jechuudha. Amma fakkeenyaaf konkolaataa soolaariidhaan hojjetu, kan benzinaa fi ibsaadhaan hojjetu, Kottoleessituu(Firiijii) mukarraa hojjedheetin jira. Gara fuulduraatti warran beekamtii itti argadhe kana nama nagargaaru yoon argadhee gabaatti baase kaampaanii mataa kiyyaa kan Elektirooniksii qabaachuufin yaada qaba.


Koronaavaayiras: Haadha mucaa deessee osoo ijaan hinargiin Covid-19 duute

Biyyoota weerarri koronaavaayirasii lubbuu namoota hedduu keessatti galaafate keessaa Ameerikaan sadarkaa tokkooffaaratti argamti. Akkuma lammiile biyyatti kan biraas lammiilee Itoophiyaafi kanneen dhalootaan Itoophiyaa ta'an 100 ol ta'an dhibeedhuma kanaan biyyatti keessatti lubunsaanii darbuu Ameerikaatti Ambaasaaddara Itoophiyaa kan ta'an Fitsum Araggaa dhiheenya kana dubbatanii turan. Haadha osoo dhukkubsattuu ilma argattee garuu osoo ijaan wal hin argiin dute isaan keessaa tokkodha. Haatii kun wayita koronaavaayirasiin qabamteetti ilmashee sadaffaa da'uuf guyyoota lakkaahaa turte. Maqaanshee Weganee Dabalee jedhama. Jiraattuu biyya Ameerikaa Meeriilaandi turte. Waganeen torbaan sadiin dura ilmashee sadaffaa deessee. Haa ta'u malee akka haadhoolii kaanii ilmashee hammattee dhungachuuf hincaroomne. Sababii isheen koronaavaayirasiin qabamte jirtuuf jecha battaluma ofkalteetti mucaan ishee biraa fudhamee gara kutaa biraatti dabarfame. Waganeen torban kana boqachuun dhagahame. Duutii haadha kanaa ''waan nama naasisuudha'' jedhu Kantiibaan Taakomaa Paarki Kaatee Steraart. ''Maatiin kunis maatii hawaasni keenya hundi beekuudha.'' Mucaan dhalate amma abbaafi obboolaa isaa waliin mana jira. Garuu haatii lubbuun bahuu hindandeenyee jechuun haala gaddisiisaa hawaasa isaanii keessatti mudate ibsan. Hirriyyoon Waganees maatii kana deeggaruuf duula waamicha galiin walitti qabuu egalaniiru. ''Waganeen nama baayyee gara laafeettii, gammadduufi namoota ishee beekan humdaaf madda cimiinaa turte. Maaloo maatii ishee kadhannaa keessaniin yaadadhaa,'' jedhaniiru.


Koronaavaayirasiifi oggansa: Biyyoonni dubartootaan ogganaman attamiin haala gaariin weerara koronaa to'atanii?

Biyyooti akka Niiw Ziilaand, Jarmanii, Taayiwaan, Noorwaayifi biyyootiiin dubartootan hogganaman tokko tokko biyyoota biro waliin yeroo madaalamu lakkoofsi namoota Cobid-19 du'anii irra xiqqaadha. Aanga'ooti siyaasaa isaaniis ilaalcha isaaniifi yeroo weerara knatti murteewwan fudhataniif midiyaaleen jajamaa jiru. Gabaasi Forbe dhiyeenya baase tokko 'fakkeenya hoggaansa dhugaa' jedheraani. "Dubartoonni rakkoo camaa maatii keenya irra ga'u akkamiin akka to'achuu dandeenyu addunyaa agarsiisa jiru" jedha Forbes barreefama isaanitiin. Addunyaa keessatti hogansi biyyaa dubartoota %7 qofa ta'us qeeqxoonni akka dubbatanitti namootni qormaata Covid-19 salphaatti darbaa jiran harki caalaan dubartoota. Kanaaf weerara koronaavaayirasii to'achuu irratti dubatoonni biyyaa hogganaan maaliiff caalaatti milkaa'uu? Deebii atattamaa Ministirri Muummee Ayislaand Kaatrin Jakobsdottir qorannoo vaayirasichaa lakkoofsa guddaan eegalte. Lakkoofsi uummataa ishee 360,000 ta'us Ayiislaand gara dhuma Amajjii utuu namni vaayirasichaan qabame utuu biyyottiitti hin argamiin ture qajeelfamoota akka namootni 20 ol akka walitti hin qabamne jechuun weerara Covid-19 lolu kan eegalte. Hanga ammatti (Ebla 20)  namootni Covid-19 lubbuun isaani darbe 9 ta'u. Taayiwaan keessatti Pireezdaant Tsai Ing-wen hatattamaan ture wiirtuu to'annoo weerara dhibee hundeessuun, vaayirasicha to'achuufi hordofuuf murtoowwan kan fudhatte. Hanga ammaatti lakkoofsa ummaataa miiliyoona 24 keeessa namootni vaayirasichaan lubbuun isaanii darbe ja'a qofa. Ministirri muummee Niiw Ziilaand Jasindaa Ardeern ammo murtee isa cimaa fudhachuun yeroo reefuu lakkoofsi namoota vayirasichaan du'ani ja'a qofa turetti sochii ugguruun biyyatti cufteetti. Ammatti lakkoofsi kun 20 qofa irra jira. Biyyootiin yeroo weerara kanaatti haala foyya'aarra jiran kun dubatootaan hogganamuun alatti wanti isaan wal fakkeessu jira. Hundi isaanii diinagdee guddataafi seera to'annoo faayyaa gaarii qabu. Kanaaf bu'aan kun wa'ee hoggansaatimoo tarii hoggantoota isaani dubartoota ta'uu isaaniiti? 'Waa'ee yaada addaa qabaachudha' Hoggantoonni dubartootaa kun akkataan isaan itti siyaasa dalagan ga'ee guddaa qaba jedhu qeeqxonni. "Dubartoonni mala hoggaansaa dhiroota irraa adda ta'e qabani. Garuu yeroo dubatoonni aangotti dhufan murtoo kennuu irratti ilaalcha addaa ni fidu, " jechuun UNtti hoggantuun Sagantaa Dubartootaafi shamarranii Dr Giitaa Rawoo BBCtti himaniiru. Ilaalcha dhiraafi dubartii lamaanuu waan qabattuuf murtoo fooyya'aa akka qabaattu si taasisa," jetti. Kolleejii Kings Landanitti Direektarri damee hoggaansa dubartoota Rozii Kampibeell 'maalootni hoggaansaa dhiiraa fi durbaaf jedhame kan uumamaan hin kennamne," jetti. "Garuu akkaata hawaasa keessatti barren dubartoonni hoggaansa irra ta'an kan namaaf yaadaniifi kan mariin hojjatan ta'uun beekamu. Dhiirootiin hedduun ammo hoggantoota ofittoo ta'aniifi morkii keessa galan ta'uun beekamu," jetti. Rakkoo siiyaasaa 'dhiirummaa agarsiisuu' Hoggaantooti siyaasaa biyyoota akka US, Biraaziil, Israa'eel fi Hungarii , yeroo baayyee yemmuu dogoggora uumanitti nama biratti qabatu, akka birooti biraa ykn ammo namooti lammii biraa 'dhukkuba nutti fidan' jedhu. 'Tiraampifi Bolsonaaroo amala ofittummaa agarsiisuuf filataniiru. Akkana ta'uun uumamaan kan dhiigaa isaanii keessa jiru miti garuu akkana ta'uuf ofii filataniiru," jetti Piroofeessar Kaampibeel. Deebiin weerara Covid-19f kenname biyyaa biyyatti korniiyaa irratti utuu hin taanee dinaagdefi guddina biyyatti irratti hundaa'uun adda addadha. Kanaaf hoggaantoonni dhiraa kan akka dhiroota Porof. Kampibeel jette hin ta'iin biyyoota isaani keessatti namootni vaayirachaan xiqqaa ta'n jiru.Hoggaanaan Kooriyaa Kibbaa Muun Jeeyin fi ministirri muummee Giriis Kayiriyakos Mitsotakiis fakkeenya ni ta'u. Giriik weerara kana keessa kan darba jirtu gorsa saayinsaawaa ta'e fudhachuufi qajeelfama walirraa fagaachuu -utuu du'i hin jiraatiin dura hordofuuni. Biyyootiin dubartiin hogganamanii garuu weerara vaayirasichaa to'achuuf rakkachaa jiran jiru. Fakkeenyaaf MM Baangilaadish Sheyik Hasiinaa biyyaa lakkoofsa uummataa guddaa qabdu keessatti hanga tokkoo weerara kan to'achuu dandeesseetti. Garuu daandeettiin qorannoo gaggeessuu biyyaattii murtaa'aa ta'e yaddoo uumeera. Akkasumas ogeessotti fayyaa biyyati hanqinni meeshalee isaan vaayirasichaa ofirraa ittisuuf fayyadamanii waan jiruuf yaddoo keessa akka jiran himu. Murteewwan ciccimmoo Weerara Covid-19 dhaabsisuuf hoggaantoonni murtee ciccimoo, kan diinagdee miidhu kan akka  sochii ugguruu dursanii fudhachaa turani. Filaannoowwan kun garuu yeroo gabaabaaf rakkoo siyaasaa fiduu danda'u kanammooo 'hoggantoonni beekkamtiif hojjatan hin barbaadanii" jetti Piroof Kaampibeel. Fallaa kanaan hoggantoonni durbaartii tokko tokkoo rakkoo biyyi isaanii keessa jirtu ifummaan dubbachuun ummaata biratti fudhatamummaa argataniiru. Hoggantuun Jaramnii Anjekaa Markiil ariitiin ture Covid-19 rakkoo "baayyee guddaa ta'uu" isaa amantee kan dubbatte. Adeemsii ministirooti muumee dubaraa Noorwayii fi Deenmaakis hoggaantoota dhiraaa fallaa isaanii ta'an irraa addatti beekamtii kenneeraafi. "Murtee foyya'aa'' Akka ibsa Gamtaa Interparliamentary'tti adduunyaa irratti oggeeessota fayyaa keessa %70 dubartootadha, ta'us garuu bara 2018tti hoggantoota 153 filataman keessa dubatoonni 10 qofa turani. Paarlaamoota addunyaa keessaa harki tokko afuraffaan qofatu dubartooat. Dr Guptaan dubatoonni hedduun aangoo hoggansaa argachuu qabu jetti. Kun dandeetti murtoo murteessuu ni foyyeessa jetti. "Murteewwan kutaalee hawaasaa gariinuuf hin tanee hundaaf fayyadan gochuun si barbaachisa." "Sababa dubratii ta'aniif hoggantonni kun ga'eefi itti gaffaatamuumaa isaaniif hawaasa keessatti keenaameen jireenya isaanii keessatti shakala akkanaa ni qabaatu. Kanaaf dandeettii murtee murteessuufi ilaalcha isaanii keessatti shakallii ga'ee qabaachuu mala," Jetti. Dabalataan Dr Guptaan yeroo kanatti dhibbaa hawaasaa fi dinagdee Covid -19 dubatootaafi dhiroota irratti fidaa jiru akkeekkachiifteetti. Haleellaan maatii keessaa, beelliifi wal qixxummaa dhabuun miindaa koorniyaa jira jetti. "Gara boodaatti mucuchaachaa jirra," jetti.  "Yoo murteewwaan weerara kanaaf fudhannuu wantoota kana ilaalcha keessa hin galchu ta'e, rakkooleen duraan qabnu daran guddachaa deemuu malu."


Koroonaavaayiras: 'Inni tokko fayyaa tahuun isa kaaniifi,' Artsit Hamalmaal Abaata

Weelliftuu Hamalmaal Abaatee weerara Covid-19 ittisuuf jecha sochii godhamaa jiru keessatti ga'eeshee ba'uuf murtee goote, turtii gabaabaa BBC waliin taasifteen dubbatti.


Koronaavaayiras: Ameerikaan ‘Giriin kaardii’ guyyoota 60'f kennuu dhaabdeetti jedhan Tiraampi

Iyyaannoo lammiileen biyyoota alaa Ameerikaa keessa dhaabbataadhaan jiraachuuf dhiyeessan sababa koroonaavaayirasiin fudhachuu dhaabuu Doonaaldi Tiraampi beeksisan. Ergaa tiwiitara irratti maxxanseefi ifaa hin taane baasanii tarkaanfiin amma fudhanne carraawwan hojii lammiilee Ameerikaaf eega jedhaniiru Tiraampi. Tajaajiloonni viisaa hedduun sababa weerara kanaan erga cufamanii bubbulanii jiru, akkamiin tarkaanfiin kun hojiirra oola kan jedhu ammas gaaffiidha. Tiraampi ta'e jedhanii qeeqa irratti dhiyaatu ofirraa maqsuuf akkas godhu kan jedhan ammoo qeeqxota isaaniiti. Warri Dimookraatotaas mootummaan vaayirasicha sababa  godhachuun baqattoonni akka hin seenne dhorkaa jiru jedhanii himatu. Dhimmi baqattummaa kun ammoo Tiraampiif mata-duree duula filadhaa filannoo Sadaasa dhufuu kan tureefi sababa weerara kanaatiin kan dhaabbatee turedha. Ibsa koroonaavaayiras ilaalchisee Waayitaawusitti kennaa turan irratti ajajni kun Roobii kan dabarfamu akka ta'eefii haala dinagdee biyyattii irratti hundaa'uun kardii kennuu dhiisuun yeroo sana caaluufillee dheereffamuu kan danda'udha jedhan. Wiixatarra ''baqattoota hunda dhorkina'' jedhanii ibsanii kan turan, erga abbootiin qabeenyaa muraasni itti dheekkamanii booda yaada isaanii jijjiiranii jiru. Tarkaanfiin ammaa kunis hojjattoota hayyama yerootiin seektaroota kan akka qonnaafi teeknooloojii keessa hojjatan nimiidha jedhameera. Giriin kaardiin maalidha? Doonaaldi Tiraampi maal jedhani? Sababa koroonaavaayirasiitiin lammiileen Ameerikaa ,iiliyoona 20 ta'an hojii isaanii dhabaniiru. Mootummaanis hojiisaaniitti akka deebi'an gochuuf dirqama qaba jedhaniiru pirezidantichi. ''Ameerikaanonni osoo hojii dhabanii jiranii lammiileen biyyoota biro nutti yaa'anii hojiisaanii fudhachuun waan dabaati'' jechuun haalicha ibsani. Hojjattoota lammii US ta'an eeguu feena, gara fuulduraattis daran eegumsa isaaniif goonu cimsaa kan deemnu ta'a. Ajajni Tiraampi kun qaamolee seeraa irraa mormii kaasuu mala. Akka 'Johns Hopkins University' hordofuun ragaa baasaa jirutti, Ameerikaan namoota 820,000 ol vaayirasichaan duraa qabamuun addunyaarraa dursaa jirti.


Koronaavaayiras: Feesbuukiin UK' keessatti ragaa mallattoo Covid-19 walitti qabuuf

Dhaabbanni Feesbuukii UK keessatti fayyadamtoota isaa muraasarratti akka mallattoowwan Covid-19 qaban qorachuu harra kan eegalu ta'uu beeksiise. Dhaabbatichi kana kan raawwatu Yunvarsitii Kaariniinee Meelan waliin yoo ta'u, qorannichiis tatamsa'ina vaayirasichaa baruuf na gargaara jedhameera. Feesbuukiin ragaa fayyaa fayyadamtoota isaa kan ol hin keenyeefi battalumatti gara yunivarsitichaatti kan dabarsu ta'uu beeksiiseera. Oggeessi tokkoos ragaan argamu qorattootaaf ni fayyada kan jedhan yoo ta'u, haata'u malee mallattoo qofti namarratti mullachuun ammoo waa'ee dhukkubichaa sirriin ibsuuf ni gargaara jechuu miti jedhaniiru. Feesbuukiin Ebla 6 irratti qorannoo walfakkaatu Ameerikaatti gaggeessee kan ture yoo ta'u, torban keessatti deebiiwwan miliyoonaan lakkaa'aman argatee ture. Fayyadamtooti Feesbuukiis mallattoowwan Covid-19 baraman kan akka qufaa, qaama gubaa isaan irratti argamuu isaa ni gaafata. Yunvarsitichis erga torban keessatti ragaa kana walitti qabateen booda hospitaaloota Covid 19 naannichatti wallaanaa jiran namoonni meeqaa wallaansa barbaachaaf akka dhaquu danda'an raaguu hojjata. Feesibuukiin Ameerikaatti ragaa walitti qabee bu'urreeffachuunis mallattoo tatamsa'inni vaayirasichaa maal akka fakkaatu ilaalchisuun biyyattii guutuuf kaartaa maxxanseera. Yunvarsitii Haavaardiitti qorataa kan ta'an Maariichiiyoo Saanetiilaanaa pirojektichi ''baayyee bu'a qabeessadha,'' jedhaniiru. ''Covid-19 amma tatamsa'ina dhukkubichi hawaasa keessatti qabu tilmaamuuf danqaa olaanaatu nu mudate,'' jechuun BBC'tti himan. Kanaafuu hanguma odeeffannoo baayyeen argamuun hubannoo fooyya'aa argachuun kan danda'amu himaniiru. Haata'u malee, ragaa madda tokkichaa qofaa irratti hundaa'uun gaarii waan hin taaneef, kan Feesbuukii waliin ragaalee biraa oso fayyadamnee ni wayyas jedhan.


Koronaavaayiras: Ispeenitti lakkoofsi namoota du'anii xiqqataa dhufeera, sochii dhorkuus laaffisaa jirti

Ispeen biyyoota weerara koronaavaayirasiin garmalee miidhaman keessaa tokkodha. Amma garuu baatii tokkoo as du'aatii gadaanaa galmeesuun oduu jajjabeessaa ta'eeraaf. Ministeerri Fayyaa biyyattii Dilbata akka himeetti, dabalataan namoonni 288 vayirasichaan kan du'an yoo ta'u kunis erga baatii Bitootteessaatii asi isa gadaanaadha. Akkasumas erga torbaan jahaatii asi yeroo jalqabaatiif daa'imman umuriin isaanii waggaa 14 gadi ta'e manaa akka bahan kan hayyamame Dilbata darbe. Daa'imman kunneenis guyyaatti sa'aatii tokkoof mana alatti bahuun hayyamameeraaf. Ministeerri Fayyaa biyyattii akka himeetti, lakkoofsi waliigalaa namoota vaayirasii kanaan du'anii 23,190 gaheera. Fernaandoo Simoon, Jiddugala Qindoomina Balaa Tasaafi Akkeekachisa Fayyaa Ispeeniitti Daarektara kan ta'a akka himaniitti: ''Erga yeroo dheeraatiin as yeroo jalqabaatiif 300 gadi galmeessine.'' ''Lakkoofsaa kennuun rakkisaa ta'ulleen, hirrinni kunis sochii to'annoo weerarichaa taasisaa jirruun kallattii sirriirra akka jiru kan mullisuudha.'' Labsiin mana turuu Ispeen daa'imman umuriinsaanii waggaa 14 gadii ta'e miliyoona 6.3 ta'an guyyaatti 09:00 fi 21:00 jidduutti sa'aatii tokkoof akka manaa gadi bahaniif hayyameeraaf. Haata'u malee, mana isaanii irraa fageenya kilometira tokko caalaa deemu hindanda'an. Kanneen umuriin saanii waggaa 13 ol ta'an akka bahanii maatiif ergaman hayamameera. Haata'u malee, maatiiwwan ijoolleensaanii bahanii keeessattuu bakkeeewwan akka supparmaarkeetii bakka balaan vaayirasichaaf saaxilamuu olaanaan jiru akka dhaqan ergu hin barbaadan. Tibba kanattis bishikilitiifi iskeetii oofuun kan hayyamamu yoo ta'u, bakkeewwan bashannannaa ummataa garuu akkuma cufamaniitti jiru. Uggurri kaa'amee fi manneen barnootaa cufaman akkuma jiruutti kan itti fufan yoo ta'u, motummaan haalicha ilaaluun waljalaa ilaalaa wallakkeessaa baatii Caamsaa keessa akka laafsuuf yaade himame. Oggeessooni xinsammuus haalli daa'imman xixiqqoof laafsamu isaatti simataniiru. ''Guyaatti sa'aatii tokkochaaf gad bahuunsaanii haala sammuu isaaniitiif geedarumsa barbaachisaa fidaa,'' jedhaniiru.


Talaallii koronaavaayiras: Yaaliin talaallii koronaavaayirasii dhukkubsataa jalqabaatiif UK'tti kenname

Yaaliin talaalii Covid-19 UK keessatti yeroo jalqabaatiif nama dhibee fayyaa kanaa qaburratti jalqabame. Yaalii talaallii kana kan gaggeessaa jiru ammoo Oksfoordidha.. Namoonni yaalii kanaaf hayyamamoo ta'uun adda baafaman 800 ol keessaa lamaan isaanii kaleessaf talaalicha fudhatan. Wallakkaan isaanii talaallii Covid-10 kan fudhatan yoo ta'u, wallakkaan hafan ammoo talaallii manjalloo akka kennamuuf barameera. Namoonni talaalicha fudhachuuf hayyamamoo ta'an kunneenis gosa talaalii kam akka kennameef waan beekan hinjiraatu. Hakiima isaan waraanu qofatu beeka. Elisaa Graanaato namoota jalqaba yaalii talallichaatiif hayyamamoo ta'uun waraannattee BBC'tti akka himteetti, ''Ani saayntisiitiidha. Kanaafu bakkan danda'u hundatti yaalii qorannoo saayinsiin gargaaruun barbaada'' jetteerti. Talaalliin kunis garee Yunivarsitii Okfoditiin baatii sadii keessatti kan hojjatame. Saaraa GilbartiInstitiyuutii Jannariitti Professarri qorannoo talaalii qorannoo yaaliin kana ogganaa jirti. ''Akka dhuunfaa kiyyaatti talaalii kanarratti amantaa olaanaan qaba'' jetti. ''Haa ta'u malee namootarratti yaaluun odeeffannoo qabaachu qabna. Osoo namoota hundaaf kennuu hineegaliin dura dhugaatti kan hojjatu ta'u adda baasuun qabna.'' Gareen qorattootaa kunneenis talaallii gosa Koronaavaayirasii kan biraatiif hojjatanii turan. Innis yaalii wallaansaatiin bu'aa gaarii argamsiisee kan ture yoo ta'u ammas deemsa walfakkaatu fayyadamaa jiru. Talaaliin Covid-19 kun dhugaatti kan hojjatu ta'usaa garee kun kan baruu danda'u, garee namoota talaalicha fudhatanii keessaa namoonni ammamii koronaavaayirasiin akka qabaman wall madaalchisuun. Haata'u malee weerarichii dafee UK keessatti kan gadi bu'e yoo ta'e rakkoodha sababii odeeffannoo gahaan hinargamneef jecha. Daarektarri garee qorannoo talaallii Professar Andreew Pollaard akka jedhaniitti, ''Dambalii dhuma weerara haaraa kanaa hordofaa jirra. Isa kan hinargannee yoo ta'e, talaallichi dhigaatti baatiiwwan muraasa dhufan keessatti kan hojjatu ta'u himu hindandeenyu ta'a. Garuu vaayirasichi waan hin deemiinuuf ammas mudannoon qabamuu haaraa baayyeen ni jiraata jennee eegna.'' Qorattoonni kunneen talaallii kana keessatti hojjetoota fayyaa adda-durummaan saaxilamuudhaaf carraan jiruuf dursa kennuu barbaadu. Namoonni umuiin isaanii deeme ammoo sirni dandeettii dhukkuba ofirraa ittisuu qaama isaanii dadhabaadha. Kanaaf, qorattoonni yeroo talaallii kana kennan lilmee/marfee lama kennuufiif barbaadu. Gareen Oksifoord kun yaalii talaallii kana Afrikaa keessatti, keessumaa ammoo Keeniyaa, bakka carraan tatamsa'ina dhibee kanaa xiqqoorraa ka'ee dabalaa jiruttis gaggeessuu barbaadu. Yoo lakkoofsi kan rakkoo ta'uu danda'udha ta'e, maaliif namoota fedha qaban koronaavaayirasiin beekaa akka qabaman hin taasifamuu? Kun osoo talaallichi bu'a qabeessadha ta'e karaa saffisaafi amansiisaa ta'een bira gahuudha, garuu naamuusa hojiitiin kan gaaffii keessa galudha. Sababiin isaa ammoo Covid-19f qorichi fayyisu mirkanaa'eeru hin jiru. Garuu kun gara fuula duraatti kan danda'amu ta'a. Pirof. Polaard akkas jedhan: "Yoo sadarkaa dhukkuba kanaaf qoricha fayyisuu danda'urra geenyeefi namoota fedhaan keessatti hirmaatanif wabiin akka jiraatu taasisuu dandeenye, sun karaa ittiin talaallii qoratan milkaa'aadha." Namoonni fedhii isaan irratti yaalame ji'iita dhufan keessa itti dhiyeenyaan hordofamu.  Erga talaallii sana fudhatanii booda guyyoota jalqabaa muraasa hirreen isaanii akka xiqqoo dhukkubu, bowwuu mataa akka qabaatan ykn gubaa qaamaaisaan mudacuu akka danda'u itti himameera. Akka yaadaatti kan jiru talaalliin yeroo yaalamu kanatti dhukkuba koronaavaayirasii uumuu danda'a kan jedhudha. Haata'u malee, gareen Oksifoord qornnicha gaggeessaa jiran akka jedhanitti carraa yaaliin talaalichaa rakkoo uumuuf qabu  xiqqaadha. Saayintistoonni kun Fulbaana dhufutti talaallii miliyoona tokko qopheessuuf jiru.Yoo talaalliin kun bu'a qabeessummaan isaa mirkanaa'eef ammoo yeroo itti aanu keessatti baayyinaan omishuutti seenuuf jedhu. Pirof. Gilbert akka jedhanitti kun ammatti hin murtoofne: "Kun gahee keenya miti, nuti talaallii hojjetu argachuuf hojjechuun hanga barbaachisu qabaachuudha. Murteessuun ammoo kan warra kaaniidha." Itti dabaluun akka jedhan Pirof. Polaard ammoo: " Nuti dooziii (hanga) barbaachisu qabaachuun warra baayyee isaan barbaachisu UK keessatti qofaa osoo hin taane biyyoota guddachaa jiran keessattillee dhiyeessuudha," jedhan. Achuma UK keessatti gareen qorattoota Impeeriyaal Kollejji Oof Landa ammoo yaalii talaallii koronaavaayirasii nama irratti Waxabajji keessa eegaluuf abdii akka qabu beeksiseera. Gareewwan Oksifoordiifi Impeeriyaal fandii mootummaa £40m  ol fudhataniiru.


Koronaavaayirasii: Gareen Buufata Hawaa Idil-addunyaa dachee weeraramteetti deebi’an

Gareen yookiin miseensonni Buufata Hawaa Idil – addunyaa (ISS) dachee waggaa dura dhiisanii deemaniitti osoo hin taane kan waan biraa itti dagaageetti gaafa Jimaataa ganama deebi’an. Kunneenif garuu adda of baasuun haaraa miti. Lammiin Ruusiyaa Oleg Iskiraaypochkaa fi lammiin US Jeesikaa Meeyir dachee kana dhiisanii gara hawaa kan imalan Fulbaana darbe ture. Kunis, osoo Covid-19 addunyaa hin weerariin dura jechuudha. Lammiin Ameerikaa biraa Andiriiw Morgaan immoo erga Adoolessa bara 2019 eegalee hawaarra ture. Weerarri koronaavaayirasii akkaataa kanneen hawaati dhufan dur ittin simataman jijjiireera. ‘’Dachee irratti wanti akkanaa uumamee argun waan keessummaadha,’’ jetteetti tibbana karaa viidiyoo dhaan kan dubbatte Jeesikaan. ‘’Asiitii, dacheen akkuma durii hawwattuudha. Garuu, erga nuti achiitii baane as wanta jijjiirame amanuun nama rakkisa.’’ Namoonni sadeen kuni gaafa Jimaataa akka Itoophiyaatti ganama sa’aatii 1:00tti lafa qubatu jedhamee eegama. Kunis, Iskiraaypochkaafi Meeyir guyyoota 205 booda, Morgaan immoo guyyoota 272 booda ni ta’a jechuudha. Akka duriitti taanaan bakka wayii biyya Kaazaakistaan qubataniiti ergasii gareen isaan barbaacha bahu buufata xiyyaaraa dhihootti fidee ergasii biyya ofiitti balali’u. Amma garuu Kaazaakistaan labsii yeroo muddamaa waan labsiteef buufataaleen xiyyaaraa cufaadha. Kanaaf, kanneen isaan simatan yeroo ammaa adda of baasanii jiru. Kanneen hawaatii qubatan fiduu dura qoratamuu qabu. Kunis, keessummoonni akka koronaavaayirasiin hin hubamneefi. Gareen lammiilee Ruusiyaa lamaafi Ameerikaa tokko Ebla bultii 9 gara hawaatti imalanis of eeggannoo guddaa godhaniiru. Osoo hin balali’in dura ji’a tokkoofi walakkaaf adda of baasanii turani. Kunis, vaayirasicha gara hawaa akka hin geessineefi. Bakki gara hawaa deemuuf irraa ol furguggifamaniifi Baayikonur jedhamee waamamu Kaazaakistaan keessatti argama. Lafni kuni liiziidhaan Ruusiyaatu Kaazaakistaanirraa kireeffate. Bakki kuni  ammallee dalagaa jira. Kanneen hawaarraa dhufanis achitti qubatan. Lammiileen Ruusiyaa kallattiin xiyyaaraan biyya ofiitti qajeelu. Kan Ameerikaa garuu Kibba Baha Kiyiziyilordaatti sa’aatii sadii konkolaataan imalan. Achiitii xiyyaarri Nasa’n gara Ameerikaatti isaan geessa. Gareen astironotaafi kosmonaatotaa erga hawaa irraa deebi’anii booda torban muraasaaf deeggarsi ni taasifamaaf. Bakkee harkisa dachee zeeroo qabutti yeroo dheeraa turan waan ta’ef qaamni isaanii akkuma durii lafarra jiraachuuf akka haaraatti madaquu qaba. Yeroo kanatti garuu koronaavaayirasiin akka hin qabamne doktoroonni isaan gargaaru. ‘’Yeroo turtii dheeraa boodaa maatiif hiriyyaa nagaa fuudhanii hammachuu dhabun baay’ee ni ulfaata,’’ jette Meeyir. Meeyir bara darbe Kiristiinaa Kooch waliin ta’un dubartoota jalqabaa hawaarratti tarkaanfatte ta’un seenaa dalagde. ‘’Hawaa caalaa dacheerratti qophummaan natti dhagaham.  Asitti hojiidhaan ko’oomna, qofaa ta’u keeyyuu hin yaadattu,’’ jechuun himte Meeyir. Buufanni Hawaa Idil-addunyaa erga bara 1998 eegalee lafa naanna’aa jirti. Yunaayitid Isteet, Raashiyaa, Jaappaan, Kaanaadaafi Eejansiin Hawaa Awurooppaa qooda keessaa qabu.


'Du'a duuba du'aa ka'uun, dukkana duuba ifti akka jiru beekna' -MM Abiy Ahimad

Ergaa isaanii yaada bu'uura Ayyaanni Faasikaa(du'aa ka'uu Yesuus Kiristoos) ittiin kabajamu waliin walfakkeessuun dhaaman Kanaan ''dhukkubaa duuba gammachuun, du'a duuba du'aa ka'uun, dukkana duuba ifti akka jiru beekna'' jedhan. Addunyaan guutuun weerara Koroonaavaayirasiin raafamaa jiraachuu, biyyoota gurguddoo meeshaa waraanaa malee jilbeeffachiisuu fi kumoota hedduu galaafachuu isaa yaadataniiru. Dhibbaa hanga ammaatti weerarri kun Itoophiyaarraan gahaa jiru caala akka hin hammaanne hunduu waltumsuun akka duulu waamicha dhiyeessan. ''Barnoota Du'aa Ka'uu Yesuus Kiristoos irraa argannee osoo rakkoo amma sababa COVID-19 nu mudate keessaa bahuuf itti fayyadamnee milkaahoo taana'' jedhan. Amma waldhaansoon godhaa jirru dhiibeen kun cimsee osoo nu hin midhiin akka darbuuf malee darbuun isaa hin olus jedhan. ''Yeroon dhukkubbii gabaabbatee kan du'aa ka'uu akka ariifatuufi'' jedhan. ''Oduun du'aa darbee du'aa ka'uun, oduun dukkanaa hafee kan ifaa, wanti dhukkubbii hafee kan gammachuu yeroon itti dubbannu fagoo miti.'' Wanta gochuu qabnu yoo goone yeroon rakkinaa ni gabaabbata kana hin goonu yoo ta'e garuu ni dheerataa jedhan. ''Yeroon amma keessa jirru Jimaata galgalaa hanga Dilbata barii isa jiru fakkaata. Yeroo rakkoo, kan dukkanaafi shakkiiti.'' ''Islaamaafi Kiristaana osoo hin jedhiin yaa rabbi nu maarii jennee kadhanneerra. Ni amannaa innis nuu araaramaa'' Namni hunduu wanta gaarii hojjechuuf akka dhama'us gaafataniiru. Ogeeyyiin fayyaa duula kanarratti adda duree ta'aniif jabeenyi, kanneen deeggrsa godhaniif badhaadhinni, warra vaayirasii Kanaan qabamaniif fayyinni, kanneen maatii dhabaniif jajjabinni akka ta'us hawwan.


Koroonaavaayiras: Himannaan Tiraamp WHO irratti kaasan sirruma turee?

Pirezidantin Ameerikaa Donaald Tiraamp vaayirasii Chaayinaa keessa mul’ate sirriitti hin to’anne akkasumas gad qabeera jechuun Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) himatu. Kanaanis, bajata Ameerikaan dhaabbatichaaf kennitu akka dhaabuf jedhan himan. Hayyuun ‘London's School of Hygiene and Tropical Medicine’ irraa dubbifne Pitar Piyoot kuni ‘hamaafi ofitti butanii yaadudha’ jedhaniiru. Garuu, yaadni Tiraamp waa’ee dhabbata Fayyaa Addunyaa himan qabatamaadhaa? Dhaabbatichi fayyaa hawaasa addunyaa eeguuf dura-aantummaan qaama Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii ta’e bara 1948 hundaa’e. Duulaa talaallii qopheessuu, weerara dhukkubaaf deebii kennuu akkasumas biyyoonni fayyaa ummata isaanii akka eeganiifis deeggarsa ni taasisa. Baasii biyyoonni baasaniin akkasumas deegarsa miseensota dhaabbatichaa 194 irraa kennamun socho’a. Kanneen keessaa Ameerikaan biyya qarshii hedduun dhaabbaticha gargaarun beekamtudha. Pirezidant Tiraamp Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO) isa Chaayinaan vaayirasichi namaa namatti darbuu isaaf ragaan hin jiru jette akkanumaan fudhate. Gaafachuu qaba ture jedhu. Chaayinaan jalqaba Mudde bultii 31 ‘’dhukkubni daranyoo sombaa fakkaatuufi maddi isaa hin beekamne,’’ mul’ateera jechuun Dhaabbata Fayyaa Addunyaatti gabaafte. Dhaabbatichis Amajjii bultii 05 ragaan Chaayinaarraa arganne namaa namatti hin dabarsu jedha jechuun ibse. Yaaduma kanas Amajjii bultii 14 tiwiitara gubbaa gadhiise. Gaafuma sana garuu komishiniin Fayyaa Wuhan carraan xiqqaa namaa namatti darbuu ni jira jechuun ibse. Yeroo walfakkaataa kanas  ibsa biraan Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa vaayirasichi namaa namatti darbu akka danda’u ibsuun ergaa dabarse. Kanas, vaayirasii ‘Sars’ jedhamee beekamuun wal bira qabee ibse. Gaafa Amajjii bultii 22, erga gara Chaayinaa namoota ergee booda, magaalaa Wuhaanitti namaa namatti darbuu isaa ifa gochuun dubbate. Haa ta’u malee, gareen ekispartoota idil-addunyaa hanga torban lammataa baatii Guraandhalaatti Chaayinaa hin daawwanne ture. Boodarra, xumura baatii Amajjii Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa ‘’iftoomina’’ akkasumas carraaqqii vaayirasicha to’achuf Chaayinaan taasiste dinqisiifate. Obbo Tiraamp ‘‘vaayirasichi namarraa namatti akka darbu odeeffannoon amanamaa,’’ Taayiwaan WHO’tti ergite ni jira jedhan. Akkuma vaayirasichi tatamsa’en saayintistoonni Taayiwaan Wuhaan yersoosuma ture kan daawwatan. Haa ta’u malee, ragaan hanga ammaa bahe wanti Taayiwaan WHO’tti ergite namaa namatti darbuu isaa hin agarsiisu. Taayiwaan UN’n beekkamtii waan hin arganneef miseensa Dhaabbata Fayyaa Addunyaa miti. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa odeeffannoo hunduu eksipartoota fayyaa Taayiwaanif qoodaa akka turan ibseera. Garuu, baatii darbe qondaalli olaanaa dhaabbatichaa hojii Taayiwaan vaayirasicha ittisuuf dalagaa turterratti mari’achuu didan. Kanaanis, dhaabbatichi dhiibbaan Chaayinaa irra gahaa jira jedhamee himatame. Dhaabbatichi Chaayinaa waan ajaa’ibsiifateef qeeqni ijaaru irratti ka’un sirriidha. Daabbatichi ija shakkiin haalicha hubachuu qaba ture jedhu ekispartiin fayyaa hawaasaa Laawirans Gostin. Dabalanis, yaadni Pirezidant Tiraamp dadhabina vaayirasicha ittisuuf qophii Ameerikaan dhabde gara kaanitti qajeelchuuf yaalii taasifamedha jechuun himan. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa deebii Pirezidant Tiraampiif kenneen waan dalage keessa deebi’e akka ilaalu ibseera. Dhaabbatichi dafee Chaayinaa gaarii dalagde jechuun inni ibse qeeqamus Pirezidant Tiraamp mataan isaanii Chaayinaa leellisuun fuula tiwitara isaanii irratti Amajjii 24 barreessanii turani. Dhugaan jiru qondaaltonni Chaayinaa jalqabarratti waan magaalaa Wuhaan keessa dhalate dhoksuuf yaalaa turan. Kanneen waa’ee vaayirasichaa dubbatanis doorsisaa turan. Dhabbanni Fayyaa Addunyaa ‘’imala dhorkuun hin barbaachisu’’ jechuun imalaa Chaayinaafi kaanii gara US taasifamu dhorkun sirrii miti jedheera jedhan Pirezidant Tiraamp. Haa ta’u malee, dhaabbatichi kallattiin adeemsa US hin qeeqne. Imala dhorkuunis aangoo mootummoota biyyoota bulchaniiti malee kan dhaabbatichaa miti. Garuu, gorsa Amajjii bultii 10 barreesseen imala idil-addunyaa dhorkuun hin barbaachisu jedheera. Xumura baatii Amajjii rakkoo fayyaa hawaasaa xiyyeeffannoo atattamaa barbaadu jedhee gaafa labsees yaada kana deebisee ibse. Yaadni dhaabbatichaa yeroo akanaa daangaa cufuun namuu karaa seeraan alaa akka imalu gochuun dhukkubicha tatamsaasa kan jedhudha. Obbo Tiraamp lammiilee biyya alaa Chaayinaa turan akka lafa Ameerikaa hin seenne dursanii dhorkan. Ergasii booda Awuroppaa irraa kanneen dhufan kan dhorkan. Kunis, tatamsa’ina vaayirasichaa hir’isuuf nu gargaareera jedhan Tiraamp. Gorsaan isaanii Dr Antooni Faawuchis yaada walfakkaataa kennan. Qorannoon barruu ‘Emergency Management’ jedhamu irratti baatii Guraandhala keessa bahe garuu imala dhorkuun tatamsa’ina vaayirasii yeroo gabaabaaf qofa ittisuuf dandeessisa jedha. Akka fakkeenyaattis Iboolaafi ‘Sars’ ni kaasa.


Koroonaavaayiras: Shamarree Godina Jimmaatti Covid-19 irratti argame maal irratti argamti?

"Ergan galee namas dubbiseera. Torbee tokkos maatii walinis tureera," jetti shamarreen godina Jimmaa dhibeen Covid-19 irratti argame. "Iddoo kanaa na qabe jedhee wantin shakku hin jiru. Namootas gaafadheera. Namni dhukkubsate hin jiru. Idduma na qabee hin beeku. Qilleensarraa yaa ta'uu konkolaataa keessatti yaa ta'uu hin beeku," jetti shamarree Muluu Zawduu. Shamarreen tun biyya Libaanon irraa gara Itoophiyaa erga dhuftee ji'a tokko booda dhibeen Covid-19 irratti kan argame yemmuu ta'u, maatii dabalatee namoota garaagaraa walin tuttuqqiirra turte. Namootni qunnamtii ishee walin qabanin adda baafamanii hordofamaa jiranis 27 gahaniiru. "Namoota 27 kana keessaa ogeeyyiin fayyaa ni argamu," kan jedhan hogganaan Giddugala Hojii Covid-19 godina Jimmaa Dr. Ahimad Zeynuddin namoota adda baafaman kunneen dabalataan namootni biroollee hordofamaa akka jiran BBCtti himan. Biyya Libaanon waggaa sadi fi ji'oota kudhaniif turuushee BBCtti kan himte shamarreen ganna 20 Muluun, maatin Libaanonitti biratti hojjetaa turte dhukkuba sombaa dhukkubsachaa akka turan himti. "Yeroon deemutti namichi ni qufa'a ture. Waggaa tokko keessatti na qabe," kan jettu shamarreen tun, sababa dhukkuba kanaan abbaan warraa maatichaa yeroo du'u haati warraas dhukkubsachaa turuu dubbatti. Haala gara Itoophiyaa itti dhufte yeroo himtus "waan na dhukkubuf nan laalama jedheen dhufe. Kontiraatni hojiikoos dhumee ture," jetti. Shamarree Muluu Zawduu Bitootessa 02 bara 2020 ture Libaanon irraa gara Itoophiyaa kan dhufte. Akkuma gara Itoophiyaa dhuften guyyaa tokkof magaalaa Finfinnee bultee sana booda gara maatiishee godina Jimmaa aanaa Limmuu Kossaa deemte. Gara maatii isheetti erga deebitee boodas, miirri dhukkubbi xiqqaa itti dhagahamuu fi gara tsabalaa deemuu ishees himti. Miirri dhukkubbi kunis dhukkubuma sombaa walin kan walqabatu ta'uu dubbatti. Iddo tsabalaa Xis-Abbaay Wanqishet jedhamutti guyyoota 19f turuushee kan himtu shamarreen tun "yeroon tsabalaa deebi'utti mallattoon dhukkubaa narratti mul'ate hin jiru," jechuun BBCti himte. Gara mana maatii ishee aanaa Limmu Kosaatti argamutti erga deebitee boodas gara mana yaalaa deemushee kan himtu Muluun "dhukkubuma TB sana fayyeeramoo hin fayyine kan jedhu baruuf gara hospitaala Limmu Gannat deeme. Achitti qorannoon hin jiru galaa nun jedhan. Ani na dhukkuba hin galun jedhen. Sana booda dhiigaa fi akkiftaa koo qoratan. Sana booda dhukkuba Koronaaf akka qoratamtuf guyyoota afurif buufata fayyaa turuu qabda naan jedhan" jetti. Buufata fayyaa keessattis samuudni fudhatamee qorannoon dhibee Koovid19 akka taasifameef fi vaayirasichi keessatti argamuunsaa akka itti himame dubbatti. Yeroo ammaatti magaala Jimmaatti wal'aansarra kan jiru shamarree Muluu Zawduu yeroo ammaatti miirri dhukkubbii itti dhagahamu akka hin jirre himti. Ministeerri fayyaa Itoophiyaa Sanbata xiqqaa darbe ture dhibeen Covid-19 shamarree ganna 20 Muluu Zawduu irratti argamuusaa kan beeksise. Shamarreen tun namootni biyya alaatii dhufan torbee lamaaf adda baafamanii akka turan taasisuun osoo hin eegalamin dura gara biyyaa akka dhuftes gabaasni ministeerichaa hima. Hogganaan Giddugala Hojii Covid-19 godina Jimmaa Dr. Ahimad Zeynuddin yeroo ammaatti shamarreen tun adeemsa fayyuurratti akka argamtu BBCti himan. Namoota tuttuqqii ishee walin qabanin yeroo ammaatti adda baafamanii hordofamaa jiran keessas maatin, firootni fi ollootni akka argaman dubbatan. Namoota kunneenif qorannoo taasisuunis bu'aan isaa yeroo dhiyootti akka baramus himaniiru.


Koronaavaayiras: Ameerikaatti lakkoofsi namoota dhibee Covid-19n du'anii kuma 41 caale

Ragaan Yunvarsiitii Joon Hopkiinsirraa irraa argame akka mul'isuutti, Ameerikaatti lakkoofsi namoota koronaavaayirasiin wal qabate du'anii 41,000 ol ta'eera. Yunivarsitiin Ameerikaa erga weerrri kun dhuma bara darbee biyya Chaayinaatti mudatee kaasee ragaa funaanaa jiru akka himeetti, guutummaa Ameerikaatti namoonni 746,000 ta'an vaayirasichi irratti argamuu mirkanaa'eera. Kun kanaan osoo jiruu Pirezedaanti Doonaald Tiraamp ammoo lammilee Ameerikaa miliyoona 4.18 ta'an koronaavaayirasiif qorachuu isaanii dubbatan. Ammallee qorannoo kana "saffisaan" babal'isuun  namoota miliyoonota hedduun qorachuu akka qaban ibsan. "Qorachuudhaan biyyi nitti dhiyaatu hin jirus," jedhan Pirezedaant Tiraamp. Bulchiinsoota biyyaattii keessaayis Niiw Yoorki hunda caalaa miidhamteetti. Ameerikaatti gaggeessitoonni kutaawwan bulchiinsaa isaanii sababa weerara dhibee kanaatiin cufamee jiru deebiisanii akka bananiif dhiibbaa olaanaan wayita taasifamaa jiru kanatti lakkoofsi namoota koronaavaayirasiin walqabateen du'anii kuma 41 caaleera. Ofii US fi Kaanaadaatti wanta haaraa maaltu jiraa? Bulchaan Niiw Yoorki, Andreew Ku'omoo akka jedhaniitti, akkuma lakkoofsi namoota vaayirasichi irratti argame gadi bu'aa adeemuun bulchiinsi isaa 'baayyinaan' qorannoo farra dhukkuba (antibody) gaggeessuun ''fakkii dhugaa maal irratti qabsaa'aa akka jirru agarsiisu kan jalqabaa'' kennina jedhaniiru. Haata'u malee, jiraattoonni bulchiinsawwan Arizonaa, Koloraadoo, Montaanaafi Waashingitan guyyaa Dilabataa daandiitti bahuun labsii mana keessa tura jedhu mormaniiru. Hiriirri mormii kunis kana dura bulchinsoota biyyattii biraa keessatti gaggeefameetti kan fufeedha. Pirezidaantiin biyyattii Donaald Tiraamp erga karaa tiwitaraatiin barreessaniin, amma 'US mootii Ventileetaraati' osoo oggantoonni kutaawwan bulchiinsaa tokko tokkoo deeggarsa federaalaatiif kadhataa jiranuu jedheera. Kaanaadaa keessatti, Ministirri Mummee biyyattii Jastiin Tiruudar akka jedhaniitti lakkoofsi namoota koronaavaayirasiin qabamanii 'kallattiidhuma sirriin deemaa jira'' garuu lakoofsi namoota vaayirasichaan qabamanii biyyattii guutuutti kuma 35 tti siqaa waan deemuuf ammallees fageenya hawaasummaa eeggachuu cimsuun hojiirra akka olchaniif hawaasaa gaafataniiru. Paartiin MM Tiruudar torbee kana keessa yeroo paarilaamaan deebii'ee itti hojii eegalu murteessuu hojjataa jira. Kunis erga yeroon kana dura mootummaan akka paarlaamaan hojii eegaluuf kaa'ee ture paartii moormituu biyyattiitiin kufiifameen booda jedhameera.


Dr Teedroos Adihaanom: 'Dhaabbata Fayyaa Addunyaatti iccitii dhoksinu hin qabnu’

Dhimma koronaavaayirasii irratti wanti biyya tokkoorraayyuu odeeffannoon dhoksineef hin jiru jedhan Daarektarri Olaanaa Dhaabbata Fayyaa Addunyaa. Dr Teediroos Adihaanom ibsa galgala har’aa kennaniin kana kan himan. Akkaataan dhaabbatichi koonaavaayirasii to’achuuf hojjetaa jiru pirezidantii Ameerikaa Donaald Tiraampiin irra deddeebiin qeeqameera. Kanaanis, torban darbe deeggarsa maallaqaa biyyattiin dhaabbatichaaf kennitu kutaniiru. Dr Teedroos miira keessa seenuun ibsa har’a kennan irratti erga Amajjii eegalee bakka buutonni To’annoofi Ittisa Dhukkubaa Ameerikaa (CDC) irraa dhufan 15 dhaabbaticha deeggaruu himan. Waan dhalataa tures itti himamaa ture jedhan. ‘’Nuti Dhaabbata Fayyaa Adunyaatti iccitii hin qabnu. Akkuma odeeffannoon nu harka gaheen dabarsina. Sababni isaa dhimma lubbuu waan ta’eefi,’’ jedhan. Achiis, waliigaltee dhabuun tattaaffii lubbuu baraaruuf taasifamu danquu mala jedhan. ‘’Eessaa akkan dhufe beektu – waraana, gadadoo, dhukkuba beeka. Hangam akka ummanni kana keessa rakkatu beeka. ‘’Ummanni sababa hiyyummaan ajjeefaman beeka,’’ jechuun himan. ‘’Ummanni kana keessa hin dabarre, waraanniifi hiyyummaan maal akka ta’e hin beeknes jiraachuu mala. Kanaafin, miira keessa seene,’’ jedhan.


Hojjetaan WHO osoo saamuda Covid-19 sassaabu ajjeefame

Konkolaachisaan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) biyya waldhabdeen itti hammaate Miyaanmaar keessatti saamuda hordoffii Covid-19’f oolu osoo sassaabu ajjeefame. Hojjetaan Pyae Sone Win Maung jedhamu konkolaataa mallattoon dhaabbatichaa irra jiru osoo oofaa jiruuti bulchiinsa Raakhaayin keessatti haleellaan kan itti baname. Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii akka jedhutti waraana mootummaafi hidhattoota Araakaan gidduutti wal waraansa gaggeeffamaa jirun lammiileen nagaa hedduu lubbuu dhabaniiru. Ajjeechaa konkolaachisaa Dhaabbata Fayyaa Addunyaarratti gaafa Wiixataa raawwatef lamaanuu wal himataa jiru. Waraanni Miyaanmaar Burmaa jedhamuun waamamaniifi hidhattoonni Araakaan ajjeechaa kana keessa harka keessaa hin qabnu jedhaniiru. Dubbii Himaan waraana Miyaanmaar Meejar Janaraa Tun Tun Niyi humnoonni isaanii konkolaataa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii haleeluuf sababa homaatu hin qabani jedhan. ‘’Isaan unuuf, biyya keenyaaf hojjetaa jiru,’’ jechuu isaanii Rooytarsitu gabaase. Waajjirri Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii Miyaanmaar jiru ‘’guddaa gadduu’’ ibse. Umriin hojjetaa kanaa 28 yoo ta’u magaalaa baadiyyaa Minbiyaa jedhamtuufi bakka sakattaan waraanaa taasifamu dhihootti ajjeechaan raawwate. Ibsa Fesbuukii irratti UN baasen konkolaataan haleellaan irratti baname Sitwee irraa gara Yaangoonitti imalaa ture jedhe. Kunis, saamuda Covid-19 fiduuf ture. Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii (UN) eenyu akka haleellaa raawwate hin dubbanne. Haleellaa kanaan hojjetaan mootummaas miidhameera. Abbaan konkolaachisaa kanaa, Hiyaay Wing Maawung, ‘’lapheen na cabe’’ jedhan. ‘’Inni bakka waraannni jiruufi namoonni kaan imaluuf hin feenetti deemee du’e,’’ jechuun ibsan. Biyyoonni akka Ameerikaafi Yunaayitid Isteet yeroo weerarri koronaavaayirasii hammaate kanatti waraanni akka dhaabatu gaafataniiru. Hanga yoonaa Miyaanmaar keessatti namoota 80 ol irratti vaayirasichi argameera. Afur immoo du’aniiru. Sanyiin hidhattoota Araakaan Budistoota yoo ta’an waggoota lamaan darban hiree ofii ofiin murteeffachuuf qabsoo hidhannoo cimsaniiru. Ji’a tokkoof dhukaasa dhaabuu labsanis mootummaan garuu kana hin fudhanne.


Koroonaavaayiras: Dargaggeessa meeshaa tuttuqqaa harkaa malee harka ittiin dhiqatan kalaqe

Izaddiin Ahimad hojiilee kalaqaa hedduun beekama. Tibba weerara koronaavaayiras kana ammoo tuttuqqaa harkaa malee meeshaa harka ittiin dhiqatan kalaqee jira. Dhiyaadhaa


Koroonaavaayiras: Lammiileen Itoophiyaa yoo xiqqaate 100 ta’an Ameerikaatti Covid-19’n ‘du’aniiru’

Yunaayitid Isteetitti hanga ammaa lammiileen Itoophiyaa yookiin kanneen lammii Itoophiyaa irraa dhalatan yoo xiqqaate 100 ta’an koronaavaayirasiin du’aniiru jedhame. Kana kan dubbatan Ameerikaatti Ambaasaaddara Itoophiyaa Fitsum Araggaadha. Turtii guyyaa kaleessaa Raadiyoo Sagalee Ameerikaa (VOA) waliin taasisaniin akka himanitti ''kana dhagahuun baay’ee nama gaddisiisa,’’ jedhan. ‘’Lakkoofsa namoota du’anii kana jedhanii kaa’uun nama rakkisa. Odeeffannoo argannurraa yoo xiqqaate 100 kan ta’an lubbuu akka dhabanidha kan dhagahaa jirru,’’ jedhan. Akka isaan jedhanitti, waldaalee akkasumas hawaasa Itoophiyaa bulchiinsota Ameerikaa garaa garaa jiranirraati hamma namoota du’anii kan odeeffatan. Kana dura biyya Xaaliyaanitti lammiileen Itoophiyaa lama vaayirasii kanaan lubbuu akka dhaban kan gabaasneen alatti haala lammiilee Itoophiyaa US jirani yeroo dhagahamu kuni kan duraati. Lammiin Itoophiyaa Ameerikaa irraa dubbisne akka jedhanitti lammiileen vaayirasichaan du’u inuma dhagahu. Ta’us, lakkoofsaan meeqa akka ta’e dhagahanii hin beekani. Of eeggannoo taasisuu irratti ammallee hanqinni akka jiru lammiin Itoophiyaa kuni nutti himaniiru. Itoophiyaa keessa vaayirasiin kuni seenuun isaa erga mirkanaa’ee ji’a kan darbe yoo ta’u hanga yonaa namoonni 3 vaayirasichaan lubbuu dhabaniiru. 100’tti kan siqan immoo vaayirasichaan qabamaniiru. Lammiileen Itoophiyaa baay’inaan du’an gurraachota Ameerikaa lubbuu dhaban jalatti kan galmaa’edha jedhan dippilomaatiin olaanaa Itoophiyaa kuni. Ambaasaaddar Fitsum lammiileen Itoophiyaa hedduu biroollee vaayirasii kanaan qabamaniiru jechuun himan. Akka fakkenyaattis yeroo kaasan kanneen hojii murteessoo jedhaman hojjetaa jiran akka ta’an himan. Hojiiwwan kunneen immoo tarkaanfii tibbanaan hin dhorkamne. Ogeessota fayyaa, giddugala maanguddoo kunuunsa barbaadan keessatti kanneen hojjetan, geejjibaa akkasumas manneen foonii keessallee kanneen hojjetan qabamu himan. Ambaasaaddar Fitsum kanneen bayyanatans jiru, kanneen immoo yeroo ammaa adda of baasanis jiru jedhan. Dhimma hojiin alatti namoonni dhimmi amantii, aadaafi hawaasummaa garaa garaaf walitti dhufaa waan jiranif raakkoon uumamaa jira jedhan. Itoophiyaan sababa rakkoo fayyaan reeffa nama koronaavaayirasiin du’e kamiyyuu akka hin simanne beeksisteetti. Ameerikaanis reeffa nama koronaavaayirasiin du’e hin eeyyamtu jedhan Ambaasaaddar Fitsum. ‘’Karaa dippiloomaasii wanti isaan [mootummaa Ameerikaa] nutti himan sadarkaa mootummaatti reeffa baasuuf yaada akka hin qabnedha,’’ jedhan. Kuni, hundumaaf of eeggannoo gochuuf jedhame kan murtaa’e akka ta’e himan. Yeroo ammaa biyya kamuu caalaa biyyi namoonni hedduu vaayirasichaan qabamaniis ta'e du'an keessatti argamtu Ameerikaadha. Akka ragaa Yunivarsiitii Joohns Hopkinsitti Ameerikaatti hanga yoonaa 670,000 ol vaayirasichaan kan qabamaniiru. Kan du'an immoo 33,000 olidha. Kanneen keessaa 11,400 ol magaalaa Niiw Yoork keessatti kan du'anidha.


Koronaavaayiras: Covid-19 itti fayyadama robootota dhala namaa bakka akka bu’aniifi ni saffisiisaa laata?

Akkuma weerarri kun addunyaa rakkisaa jirutti namni waa’ee fayyidaa robototaa dagate dhiifamni godhamuufii danda’a ta’a. Gaariifis ta’ee hamaaf robotonni hojiilee dhala namaa hojjachuuf bakka bu’uuf ta’u jedhu ogeeyyiin. Akkasumas koronaavaayiras saffisaan tatamsa’aa jira. “Namoonni yeroo baay’ee walitti dhufeenyasaaniif namni nu barbaachisa jedhu, ta’us garuu COVID-19 isa kana jijjiireera,” jedhu namni dhimma roobotonni waggoota 10 keessatti diinagdee keessati ni hirmaatu jedhee kan barreesse Maartiin Foord. ''COVID-19 fedhii namootaa jijjiiruuf deema, akkasumas hojiilee awutoomaatikiidhaaf carraa gaarii uuma.” Dhaabbileen gurguddoo fi xixiqqoon akka itti baay’innaan robootii fayyadamanii fi lakkoofsa namoota qaamaa bakka hojiitti argaman hir’isuuf hojjachaa jiru. Robootonni dabalataanis hojiilee namoonni manatti hojjachuu hin dandeenyeef nama bakka bu’uun akka hojjatan taasifamaa jiru. Dhaabbanni gurgurtaa Ameerikaa guddaan Waalmaart, qulqullinna lafaatiif robootii fayyadamaa jira. Kooriyaa Kibbaa keessatti roobootonni ho’a qaamaa safaruu fi saanitaayizar raabsuuf dhimmi itti bahamaa ture. Waliirraa fageenyaa ogeessota fayyaatiin gorfamu hojiirra oolchuuf roobootonni bara 2021 keessa haalaan barbaadamuu danda’u. Dhaabbileen qulqullinnaa fi omishaalee saanitaayizar keessatti bobba’an fedhiin guddaan akka jiru hubataniiru. Dhaabbanni ‘UVD Robots’ jedhamu dhaabbata Deenmark robootota omishuudhaan beekamudha. Dhaabbanni kunis maashinoota hedduu hospitaalota Chaayinaa fi Awuroppaa keessatti argamaniif raabseera. Suuqonnii fi manneen nyaataa tajaajila namoonni akkuma bitaniin qabatanii deeman kennanis maashinoota kanneen fayyadamu. Ogeeyyiin akka jedhanitti hojiileen daldalaa heddu akkuma banamaa deeman, bu’aaleen teeknooloojii kunneen namoota biratti hedduminnaan hojiirra oolfamuu danda’u jennee eegna – yeroon booda robootoonni manneen barnootaa yookiin waajjiroota keessan qulqulleessuu danda’u. ''Maamiltoonni ammatti nageenya isaanii fi nageenya ogeeyyii fayyaatiif cinqamu,” jedha barreessaan ‘The Customer of the Future’ Bileek Morgaan. ''Gara fuulduraatti bu’aaleen awutoomaatikiin fayyummaa isaanii fi maamilootasaanii haalaan ni eega.” Ta’us garuu ammalleen hanqinoonni ni jiru. Adde Morgaan akka jedhanitti bakkeewwan gurgurtaan kuduraa fi muduraa taasifamutti maallaqa qabdoonni robootii sunneen sochii dhala namaa hir’isuu qabu. Garuu sirnoonni heddu haalaan hin hojjatan yookiin salphaatti tajaajila kennuu dhaabuu danda’u kanaaf maamiloonni immoo rakkachuu diddaaf gara maallaqa qabdoota dhala namaatti jijjiiru. Yaaddoo fayyaatiif jecha iddoon robootoonni heddumminnaan keessatti hirmaatu jedhu tokko tajaajila nyaataati. Dhaabbileen nyaataa akka McDonald robootoota akka nyaata bilcheessanii fi dhiyeessaniif akka yaaliitti ittiin gargaaramaa jiru. Kuusaaleen dhaabilee akka Amaazoonii fi Walmaartiidhaan deeggaraman gahuumsa hojii dabaluuf robootitti fayyadamuu jalqabaniiru. Inni kun immoo yaaddoo hojjattoota kutaa kuusaa sababa hojiitiif wal irraa fagaachuu hin dandeenye jedhan ni hir’isa. Akka ogeeyyii teeknooloojitti inni kun hojjattoota muraasa hojiirraa ni dhaaba. Akka Maartiin Foord jedhutti weerara kana booda robootii fayyadamuun gabaa keessatti faayidaa ni qabaata jedha. ''Namoonni sababa yaaddoo hir’isuu danda’aniifi bakka hojjattoonni muraasni jiranii fi maashinoonni baay’een jiran filatu,'' jechuun ibsa. Tajaajila namni yeroo barnootaa barbaadamu hoo? Barnootaaf, leenjiftoota ispoortiifi gorsitoota faayinaansii ta’anii akka gargaaraniif AI qophaahaa jiru. Dhaabbileen gurguddoo akka Feesbuukii fi Google hojiilee dhalli namaa manaa hojjachuu hin dandeenye akka hojjataniif AL irratti irkachuun maxxaansaalee hin barbaachifne balleessaa jiru. Gabaasni gorsaa idil addunyaa McKinsey’n bara 2017 bahe akka ibsutti US keessatti hojjattoonni tokko sadaffaan bara 2030’tti robootiidhaan bakka buufamu. Yeroo akka kanaa weerarri jiraatuu immoo haala hojii ni jijjiira, akkasumas ogeeyyiin akka jedhanitti teeknooloojii addunyaa waliin hojjachuun murtee dhala namaati jedhu.


Somaalonni UK jiraatan lubbuunis dinagdeenis daran miidhamaa jiru

UK keessatti qofa lubbuu namoota 16, 500 kan galaafate Koroonaavaayiras, hawaasa Somaalee biyyattii jiraatan gama dingdee fi lubbuutiinis daran miidheera. Lammiileefi dhallattootni Somaale biyyoota garaagaraa jiraatan waggaatti biyya dhalootaa isaanii Somaaliyaatti doolaara biiliyoona 1 erguu jedhamee tilmamama. Kana jechuun hamma maallaqaa biyyattiin gargaarsaan argattuun oli jechuudha. Koroonaa Vaayiras garuu maallaqa Soomaaliyaan argattu kana irratti dhiibbaa guddaa uumee jira. UK keessatti qofa lubbuu namoota 16, 500 kan galaafate Koroonaavaayiras hawaasa Somaalee biyyattii jiraatan gama dingdee fi lubbuutiinis daran miidheera. Vaayirasichi umurii fi haala jireenyan osoo adda hin baasiin gaheessa ganna 48 konkolaachisuummaan maatii isaa bulchaa ture Nadiir Nuuriin da’ima isaa ji’a 10 irraa galaafateera. Daa’mni ganna 13 Ismaa’eel Mohaammadis hospitaala keessatti lubbuun isaa dabartee, maatiin isaa guutuun adda of baasanii akka turan waan godhameef awwalcha maatiin irratti hin argamneen gaggeefame. Gama kaaniin namni ganna 91 abbaa muuziqaa ammayyaa Somaalee jedhamuun kan beekaman Ahimaad Ismaa’eel Huseen Hudeeydii COVID-19’n qabamanii du’an. Lakkoofsa Somaalotaa Landan jiratanii hangana jechuun dhibus, bara 2018’tti ragaan waajira staatistiksii biyyaalessaarraa argame akka ibsutti dhalattootni Somaalee UK jiran 108, 000 ta’u. Lakkoofsi kun kanneen Somaaliyaatti dhalatanii UK jiraatan malee kanneen UK’tti dhalatan yookan biyyoota Awrooppaa biroorraa dhufan hin dabalatu. Sun yeroo itti dabalamu lakkoofsi isaanii 250,000 ta’a jedhamee tilmaamama. UK keessatti hawaasa COVID-19’n daran miidhaman keessaa Somaalonni tokko ta’uu isaaniif sababootni hedduun jiru. Somaalonni umuriin isaanii dullumatti siiqe hedduun dhibeewwan biro akka sukkaaraa fi dhiibbaa dhiigaa qabu. Hedduun isaanii bakka namni walitti siiqee jiraatu keessa jiraatu, manneen xixiqqoo keessa namoota hedduutus jiraata. Somaalonni Landan keessa jiraatan hojiiwwan barbaachisoo garuu kaffaltii xiqqoo qaban hojjetu, kun immoo saaxilamummaa isaanii baldhiseera. Landan keessatti sochiin hawaasaa erga dhorkamee fi manneen daldalaa cufamanii as dhaabbileen akka Dahaabshil kan maallaqa daddabarsan cufamuun isaanii mallaqa daddabarsuurratti rakkataniiru. Matii isaanii biyya jiraniif ji’atti doolaara 150-300 kan ergan yoo ta’u sun jireenya maatii isaanii Somaaliyaa jiraniirratti jijjiirama guddaa fida. Maatii hedduun Somaaliyaa jiru maallaqa biyyoota alaa irraa ergamuufiin jirata. Nyaata, kiraa manaa fi waldhaansa fayyaa dabalatee jechuudha. Amma dhaabbileen daddabarsa maallaqa akka Dahaabshiil cufamuun maallaqa biyyatti erguurratti namoota hedduun danqamuu himu. Hedduun ammoo hojii isaanii dhabuurraa kan ka’e maallqa biyyatti erguun dhabuu osoo hin taane ofiiyyuu rakkoo keessa galaniiru. Dhibbaa fayyaa fi dinagdee COVID-19 irraan gahu fi weerara awwaanisaa ofirraa qolachuuf tattaafachaa kan jirtu Somaaliyaan hangi maallaqaa alaa galu jalaa xiqqaachuun ammo yaaddoo biraa ta’aa jira. Vaayirasiin kun daandiiwwan Landan onsuu bira darbee Moqaadishoo, Hargeessaa fi Bosaasoos onsaa jira.


UK'tti dhiigni namootaa COVID-19 irraa fayyan yaaliif ooluuf qophiirra jira

Dhaabbati tajaajila fayyaa UK 'NHS' dhibee kana yaaluuf jecha namootni COVID-19 irraa bayyaannatan dhiigaa isaanii akka gumaachaniif gaafachaa jira. Abdiin jiru seeliin ittisaa yookaan 'antibody' isaan uummatan namoota kaan vaayirasicharraa fayyisuu danda'a kan jedhudha, US hospitaalota 1500 ta'an waliin kanaratti qorannoo guddaa egaltee jirti. Namni tokko yeroo covid-19'n qabamu sirni ittisaa qaamaa isaanii seelii dhibee ittisu uumuun vaayirasicha ofirraa lola. Yeroo booda kun pilaazmaa yookaan dhangala'aa dhigaa isaanii keessatti kuufama. NHS ammatti pilaazmaan namoota COVID-19 irraa fayyanii namoota vaayirasichaan dhibamaa jiraniif kennuun ni gargaara yoo ta'e baruuf yaalaa jira. Ibsi dhaabbaticharraa ba'e: " Abdiin keenya jalqaba akka yaaliin wal'aansa COVID-19'f fayyadamuudha" jedha. "Yoo kun guutummaatti raggaasifame, yaaliin kun pilaazmaa kennuun dhibamtoota COVID-19'f ariitiin akka bayyaannataniifi lubbuun akka turaniif carraa kennuu danda'a. "Yaaliin taasifamu hundi dhibamtoota eeguufi bu'aa mirkanaa'aa argachuuf jecha  adeemsa raggaasifamuu cimaa keessa ni darba.  Yaaliin kun akka raggaasisamuufi aritiin hojiitti akka galluuf mootummaafi qamoota kun ilaallatuu waliin hojjachaa jirra. Gartuuleen UK keessa jiran hedduun pilaazmaa dhiigaa fayyadamuuf yaalaa jiru. Hospitaalli Yunivarsiitii Weelsi Kaardiif keessa jiru torban kana teeknoolojii kana yaaluu akka barbaadu ibseera. Pireezdaantiin Meedikaal Saayinsi Akkaadaamiifi Kiingis Heelzi Paartinarsi Piroofeesar Ser Obbeerti Leechilar sadarkaa xiqqaan yaalii gaggeessu akka barbaadan ibsaniiru. Yeroo yaaliin biyyaalessaa adeemsifamaa jirutti dhibamtoota vaayirasichaa haala soodachiisaa keessa jiraniifi filannoo wal'aansaa biraa hin qabneef pilaasmaa fayyadamuu barbaada. "Torban xiqqoo keessatti namootni wal'aansa kan argachuu hin jalqaban taanaan bayyeen gadda. Yaaliin biyyaaleessa NHS aritiin jalqaba jenne abdanna." Wal'aansa kana yaaliif UKn barfatteetti jedha, Addunyaa keessatti biyyootiin baayyee wal'aansa pilaazmaa kana yaaluu eegalaniiru. Torbee sadii keessatti saayintistoonni US piroojeektii biyyaaleessa eegaluun hanga ammatti dhibamtoonni 600 ta'an wal'aanamaniiru. Kiliinika Maayoo irraa Piroofeesar Maaykil Jooynar hojii kana hogganaa jiru. "Torban jalqabaa irratti wanti nuti hubanne pilaazmaa kana kennuun mallattoo yaddeessaa ykn ammoo mallattoo haaraa hin fidne." Jedha. "Hargansuufi fayyaan namoota tokko tokkoo fooyya'aa akka dhufe gabaafameera. Kun bayyee nama jajjabeessa, garuu gadi fageenyaan qoratamuu qabu." "Waa'ee pilaazmaa kanaa wanti nuti hin beekne bayyeen jira, torban dhufan keessatti waa'ee pilaazmaa kanaa, qabiyyee isaafi amaloota biro baraa deemna." "Garuu takka takka akka ogeessa fayyaatti, carraa argattu tokko tokko fudhachuu qabda." Dhiiga namoota dhibeerraa bayyaannatanii fayyadamuun ogummaa fayyaa keessatti haaraa miti.  Waggoota 100 dura dhibee Ispaaniish Filuufi dhiyeenya ammoo Iboolaafi Saarsiif malli kun yaalameera. Hanga ammaatti hangam milkaa'aadha kan jedhu irratti qorannoo xiqqaatu gaggeeffame. Yaaliin kun Koronaavaayirasiif ni hojjataa kan jedhu irratti immoo qorannoon baayyee gaggeeffamuu qaba. US keessatti garuu namootni kanaratti gargaaru barbaadan hedduudha jedhu. Hogganaan fayyaa wiirtuu dhiigaa Niiw Yoorki, Biruus Sachis, "Namootni bayyaannatanii dhufanii nu gammachiisaniiru," jedha. "Namootni dhiiga gumaachuuf kumaatamaan dhufanii hanga ammaatti gara yuuniitii 1000 arganneerra. Namootni vaayirasicha keessa sadarkaa adda addaan darban amma xiyyeeffannaan isaani 'akkamiinaan nama biraa gargaara' isa jedhu ta'uun isaa bayyee nama gammachiisa." Saayintistoonni pilaazmaan waan akka raajii hin ta'u. Garuu wal'aansi Koronaavaayirasii xiqqaa waan ta'eef hanga talaalliin argamutti kan gargaaru kan jedhu abdii jirudha.


Koronaavaayiras: Amala vaayirasichi agarsiisu haaraa maaltu barame?

Weerarri Koronaavaayirasii biyyoota harka caalu walgahee lubbuu namoota 145,000 ol galaafachuun namoota miliyoona 2 ol caalan qabeera. Qorannoon qorataman akka agarsiisanitti namoonni harki 80'n dhukkubbii xiqqaadhaan dhibee kanarraa dandamatu, namoonni muraasni mallattoo otoo hin agarsiisiin fayyuu danda'u. Mallattoo ijoon dhibichi agarsiisu gubaa qaamaa olaanaa/bulluqa fi qufaa gogaadha. Qufaa gogduun furrii  hin qabne sa'aatii tokko oliif ittifufinsaan kan nama qufaasisu . Sa'aatii 24 keessatti marsaa 3 fi isaa oliif qufaan gogduun deddebi'ee mul'ata. Kunis  hafurri namaa addaan ciccitu taasisa, harganuu dadhabuu fi ukkaamamuu hordofsiisu danda'a. Ho'i qaamaas 37.8C ol taanaan gubaa qaamaa qabaachuu akeeka. Kunis akka malee bulluquu, ykn akka malee dhaamochuu hordofsiisa. Kana malees, qoonqoo keessa nama hooksisuu, bowwoo mataa fi garaa kaasaas akka hordofsisutu gabaafame. Kana malees, foolii fi dhandhama addaan baasuus nama dhorku mala. Giddu galeessaan guyyoota shan keessatti mallattolee agarsiisuu eegala. Garuu yeroon dhibichi mallattoo agarsiisuu guyyoota 14 akka qaqqabu Dhaabbanni Fayyaa ibseera. Qo'annoon tibbana barruu dhimma fayyaa British Medical irratti maxxafamte akka himtutti, namoonni   vaayirasichi qabe harki 78 mallattoo hin agarsiisan. Qorannoo sadarkaa idila addunyaatti qo'atame namoonni vaayirasichi qabe harki 80'n mallattoo hin agarsiisan jedhe guduunfaa yaada walitti dhiyeenya qabu agarsiisan. Ayislaandittis namoota dhukkubichaan qabaman keessaa harki walakkaan mallattoo hin agarsiisan ture. Ragaan dhukkubsattoota 56,000 irraa funaaname garuu ,namoota harka 80'n mallattoo giddugaleessa agarsiisan jedhe - qufaa, gubaatii qaamaa dabalatee nimooniyaa irratti mul'ateera. Namoonni harki 6 dhukkubbii amma du'aatti isaan saaxiluu kan akka sombiifi qaamoonni biroo hojii dhaabuuf amma du'uutti irratti mulateera. Namoonni vaayirasichi qabe harki caalaan hirriba gahaa rafanii, qoricha mataa bowwoo fudhatanii fayyuu danda'u. Mallattooleen akka hafuurri addaan ciccituufi ho'ii qaamaa cimaan yoo mudatu gorsa ogeeyyii gaafachuutu filatamaadha. Namni harganuu dadhabuu hoospitaalaatti yaalamuu qabaata. Hakiimoonni ammi sombii miidhame erga sakatta'anii tarii gara iddoo itti dhiyeenyaan hordofamanitti dabarsuu malu. Ogeeyyiin akkaata oksijiinii kennnuufi irraa kaasee amma meeshaalee  harganuu gargaaraniin dhukkubsataa gargaarutti qaqqabuu malu. Maanguddoonni fi namoonni duraanu dhukkubsatan(Aazmii/xiixaa, dhibee sukkaaraa fi onnee) caalaatti dhukkubichi yoo qabe itti hammaachu danda'a. Koorniyaan walbira yoo qabame dhiiroonni dhibee kanaan dubartoota caala du'uu danda'u. Dhukkubsattoonni guyyoota muraaasa keessatti bayyanatu garuu kanneen kunuunsi addaatti barbaachisu amma ji'a tokkoo turu. Koronaa vaayirasiin namoonni qabaman ni fayyu harka xiqqaas ta'u garuu lubbuu namaa baasuu danda'a. Ogeeyyiin otoo addaan hin citiin harka ofii bishaaniif saamunaan dhiqachuu gorsan. Kana malees, nama axxifatu ykn qufa'uurraa fagaachuun carraa dhibichaan qabamuu xiqqeessa. Vaayirasichi qaamaa keessa seenuuf carraa kan argatu wayita ija, funyaanii fi afaan keenya argatu akka ta'e ogeeyyiin kan himan. Kanaafuu, fuula ofii otoo harka hin dhiqatiin tuttuquu dhiisuu, harkaa deddebi'anii dhiqachuu, nama dhukkubicha qaburraa fagaachuu fa'aatu ogeeyyiin gorfama.


Koronaavaayiras: 'Afrikaatti xiyyeeffannoon wallaanuu caalaa ittisuu isaarratti taasifamaa jira'

Afrikaan yeroo itti aanutti bakka weerarri koronaavaayirasii itti hammatu ta'uu danda'a jechuun Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO) akeekkachiise. Torban darbe keessa namonni koronaavaayirasiin irratti argame baayyee dabaleera. Afrikaa keessatti lakkoosi namoota vaayirasiin irratti argamee kan Awurooppaafi Ameerikaa keessatti argame waliin yeroo ilaalamu gadi aanaa ta'ullee, hanga ammaatti ardiitiirratti namoonni 1,000 ta'an dhibee Covid-19 yoo du'an 18,000 kan ta'an irratti ammoo vaayirasichi argameera. WHOn akka jedhutti vaayirasiin kun magaalota Afrikaa keessaa gara baadiyaatti tatamsa'aa jira. Ardiin kun rakkoo fayyaa sababa Covid-19n mudachuu maluuf ammoo ventileetaroota (meeshaa nam-tolchee argansuuf gargaarau) gahaa hin qabdu. Dhaabbata Fayyaa Addunyaatti Daarektarri Afrikaa Dr Matshidiso Moeti, BBCtti akka himanitti biyyoota akka Afrikaa Kibbaa, Naajeeriyaa, Ayivorii Kost, Kaameruuniifi Gaanaatti vaayirasichi magaalaarraa gara baadiyyaatti tatamsa'aa jira. Daarektarittiin akka jettutti xiyyeeffannoon wallaanuu caalaa ittisuu isaarratti taasifamaa jira sababiin isaas Afrikaan dhukkubsattoota koronaavaayirasii wallaanuudhaaf humna isaa hin qabdu. "Lakkoofsi namoota hedduun sadarkaa wallaansa addaa (ICU) isaan barbaachisurra akka hin geenye taasisuuf hojjechaa jira, sababiin isaas haala kamiiniyyu meeshaaleen gosa wallaansa addaaf barbaachisan biyyoota Afrikaa gara caalan keessa hin jiran," jetti. "Dhimmi ventileeterootaa rakkoo guddaa biyyoota mudachaa jirudha jechuun barbaada." Namoota dhibee Covid-19n baayyee dhukkubsataniif ventileeterii argachuun dhimma jiraachuufi jiraachuu dhabuudha. Yeroo namoonni baayyee dhukkubsachuu isaaniirraan kan ka'e arganuu/hafuura baafachuu dadhabanitti maashiniin kun oksijiinii akka somba seenu gochuun kaarbon daayioksaayidii ammaa qaama namaa keessaa gadi baasuun gargaara. Du'aatiin jalqaba sababa kornaavaayirasiitiin Afrikaatti galmaa'e Bitootessa keessa kan gaazexeessaa lammii Zimbaabuwee ta'e Zorooroo Makmbaati. Aanga'oonni magaalaa guddoo iyyattii, Haraaree akka jedhanitti yeroo gaazexeessaan sun dhibametti ventileetera ittiin wallaanan hin qaban ture. Dhibeen kun bakka namoonni walitti siqanii jiraatan walirraa fageenya hawaasummaa hojiirra oolchuuf rakkisaa ta'eefi bakka namoonni hedduun bishaaniifi saamunaa argachuu hin dandeenyetti hammaachuu mala sodaan jedhu jira.


'Ayyaana Faasikaa kana firriifi ollaan wal waamuu hin qabu' Dr. Liyaa Taaddesee

Biyyootni addunyaa hedduun ayyaana Faasikaa, sochii hawaasaa uggurameen yoo dabarsan, Itoophiyaatti garuu sochiin ho'an gabaa ayyaanaa mula'acha jira. Finfinnee naannoo tokko tokkotti gabaa ho'aa ayyaana Faasikaa gorsa Ministeerri Fayyaa dabarsu booddeetti jedhe gaggeefamaa jira. Ministirri Fayyaa Itoophiyaa Dr. Liyaa Taaddesee ayyaanaa kana of eeggannoo guddaan ayyaaneffachuun akka barbaachisu gorsaniiru. ''Akka durii ollaafi firri walwaamee osoo hin taane miseensota maatii waliin jiraannu qofa waliin ayyaana kabajnu ta'uu qaba'' jedhan. Jaalala waliif qabnu waliif eeggachuudhaan haa agarsiisnus jedhan. Sochiin gabaasa walirraa fageenya namoota gidduutti gorfamaa jiru eeguun haguuggii funyaaniifi afaanii fayyadamuun akka ta'us gorsaniiru. Bittaan horii fi qalmi gaggeefamus haala kanaan dura baratameen addatti ofeeggannoo cimaan akka ta'u Dr. Liyaan dhaamaniiru. Foon dheedhii osoo nyaatamuu baatee gaarii ta'as jedhaniiru. Ayyaana kan of to'annee of eeguun dabarsuun fuula duratti ayyanota hedduu kabajuuf murteessaadha jedhaniiru.


Koroonaavaayiras: Awustiraaliyaatti kantiibaan dhorkaa kaa'ame cabsuun osoo dhuganii qabaman adabamani

Awustiraaliyaatti kantiibaan kutaa biyyaa Viktooriyaa keessaa dhorkaawwan koroonaavaayirasiif kaa'aman daddarbuun daandii gubbaa otoo biiraa dhuganii mul'atan adabaman. Warnaambuul Toonii Herbert, hooteela fuulduratti namoota sadii biroo waliin dhugaatii qabatanii kaameeraan erga qabamanii boodadha adabbiin kun kan irratti fudhatame. Suuraan kara-deemaa tokkoon ka’e kun osoo hin ba’in dura kantiibichi jiraattonni magaalattii mana akka turan akeekkachiisaa turani. Poolisiin Viktooriyaas dambii tamsa’ina vaayirasichaa xiqqeessuuf ba’e hin kabajne jechuun kantiibaan kana $1000 ta’u adabeera. Toonii Herbert balleesseera jechuun dhiifama gaafatanii jiru. ''Dhimmuma Koroonaavaayirasiin wal-qabtuufan abbootii qabeenyaa waliin haasawaa ture, garuu seera haaraa fayyummaa hawaasaa ba'e cabsuukoo waanan hubadheef badii kiyyaaf dhiifama guddaan gaafadha,'' jedhaniiru. Poolisiin namoota sadii isaan waliin turanis seera ogeessonni fayyaa baasan cabsitaniittu jechuun kan adabe yoo ta'u, afran isaaniiyyuu dhugaatii bakka hin hayyamamnetti dhuguu akka itti hin deebine jechuun akeekkachiisuus ibsameera. Sa'aatii muraasa dura ergaa viidiyoo fuula Feesbuukii mana maree magaalichaa irratti gadhiifame irratti Herbert, ''dambiiwwan walirraa fagaachuu haa hordofnu, waan mootummaan nugaafates hojiirra oolchuu itti haa fufnu,'' jedhanii turani. Haga Kamisaatti biyyattiitti lakkoofsi namootaa vaayirasichaan qabaman 6,468 yogguu tahu, namoonni 63 ammoo lubbuun darbeera. Jalqaba ji'a kanaatii eegalee lakkoofsi namoota haaraa vaayirasichaan qabamanii gadi bu'eera - sa'aa 24 dabran keessa namoota 21 qofatu argame.


Koroonaavaayiras: Namoonni ammallee waaqeffannaaf maaliif walitti qabamu?

Manneen amantii biyyoota addunyaa garagaraa keessa jiran gorsa saayinsawaa tatamsa'ina Covid-19 ittisuuf iddoo tokkotti walitti qabamuu dhorku didaa turan. Amma barreessaan addaa bilisummaa amantee fi amantii Mootummota Gamtoomanii Dr Ahimad Shahiid ''amantiiwwan gochaawwan fayyaa hawaasaa irratti yaaddoo uuman,'' akka dhorkaniif mootummoota gorseera. Kunis seera addunyaatiin hayyamamaadha jedhan. Gaaffii fi deebii BBCn addatti Dr Ahiimad Shahiid waliin taasiseen, dhaabbileen amantii fageenya ofii eeggachuu jajjabeessuun gahee isaanii bahachuu qabu jedhan. ''Warreen amantii dirqama seeraan kenname yoo qabaachuu baatanillee nageenya hawaasaa eeguuf itti gaafatamummaa qabu. Kiristaanoti baayyeen ayyaana Faasikaa qaamaan otoo wal hin argiin haa kabajaniyyuu malee, Waldaaleen Kiristaaanaa Ameerikaa keessa jiran muraasni ammallee qaamaan argamuun tajaajila kennaniiru. Paastariin Luuziyaanaa, Toonii Ispeel sagantaa Dilbataa waldaasaa Taabirnaakilitti namooti 1000 tahan dubbateera. Kuni eegaa bulchiinsi naannichaa namooti 50 ol walitti akka hin qabamne dhorkee otoo jiruuti. Paakistaanittis abbootiin amantii isa mootummaan nama shanii olitti walitti hin qabamiinaa jedhe didaati jiru. Biyyattiin dhorkaawwan kaasuu jalqabde jennaan. Abbootii amantaa tokko tokko immoo namooti yeroo Ramadaanaa dhufu kanatti akka walitti qabamaniif gaafataa jiru. Ministirri Mummee Paakistaan Imraan Kaahin yeroo baatii Ramadaanaa tarkaanfiin akkamii fudhatamuu akka qabu abbootii amantii waliin ni haasofna jedhaniiru. Paakistaanitti Covid19 dhaan namooti qabaman kanneen imala amantiif Gidduugala bahaa turani deebi'ani dha. Kaan immoo garee Taabliijih Jamaat(Garee Ergama Musliimaa) keessatti kan hirmaatani dha. Walgahii kanarratti  namooti hirmaatan Hindii, Indooneziyaa fi Maaleziyaa keessatti vaayirasichaan qabamaniiru. Kooriyaa Kibbaatti namoonni Covid19 qabaman warreen amantii dhoksaatti gaggeeffamu Shiincheewonjii jedhamu waliin hidhata qabani dha. Gareen kun garuu dhiyeenyatti dhiifama gaafateera. Qondaalota waliin akka hojjetu illee hojjechaa akka ture himeera, qondaalootni muraasa miseensa tahan garuu qoratamuuf hayyamamoo hin taane. Saayintistoonnii fi ogeessootni fayyaa walgahiin gareen adeemsifamu koroonaavaayirasii tamsaasuu akka danda'uu fi lubbuu namootaa gaaga'uu akka danda'u. Namoonni otoo akeekkachiifamanii maaliif waaqeffannaaf walitti qabamu? Maatiiw Shimiiz nama amantii Kaatolikii hordofuu yoo tahu kutaa biyyaa Ameerikaa Peenslvaaniyaa iddoo walitti qabamuun namootaa guutummaan guutuutti dhorkame keessa jiraata. Maatiiw  waaqeffannaan tajaajila bu'uuraa waan taheef tarkaanfiin fageenya eeggachuu suuqii nyaata bitatanitti hojii irra oolu waldaattis fayyadamuun ni danda'ama jedha. ''Warreen suuqii banaa yeroo tahu callisanii waldaan qajeelfama kenname fudhachuun waaqeffannaa yeroo gaggeessan haa cufamu jechuun garuu daldala caalsisuu dha,'' jedheera. Inni qaamaan waldaatti argamuun sirnoota adda tahan raawwachuun karaatti ''Haadha warraa kee yookiin abbaa warraa kee bira jiraachuun dadhabina otoo hin taane jaalala ati qabdu dha kan agarsiisu. Jaalala Waaqaafis wal fakkaataa dha. Baastiyaan Ruujeens ogeessa xiinsammuu Daach yoo tahu sirna amantaa irratti qorannoo gaggeessa. Deebiin uummatni gorsa mootummaaf kennu akkatti inni mootummaa ilaalu irratti murtaa'a,'' jedha. ''Namoonni gariin durumaa mootummaa aangoo irra jiru ijaa hin amanneef qajeelfama achii bahu hordofuud rakkatu,'' jedha. Namoonni akkasii ergaa ogeessotaa fi saayintistoota mootummaa waliin hidhata qaban amanuun isaan rakkisa jechuu dhas jedha. ''Neezarlaand keessa hariiroon mootummaafi hawaasa hanga sanaa summaa'aa gatii hin taaneef kanaan hin rakkannu,'' jedha Ruujeens. Takka takka immoo hogganaa biyyaatu walitti qabamuu jajjabeessa. Pireezidaantii Taamzaaniyaa Keemistiriidhaan PHD qabu, lammiilee isaa bataskaanaafi masjiida deemuu keessan itti fufaa jechaa ture. Tajaajila waldaatti kennamuttis:''Koroonaavaayirasiin seexana dha. Qaama Kiristoos keessa jiraachuu hin danda'u, ni gubata. Yeroo kana amantii jabeeffachuu qabna,'' jedhan. Biyyattiin guutummaan guutuutti cufuu baataniis  boodarra manneetii barnootaafi namooti iddoo tokkotti walitti qabamuun  dhorkameetu jira. Sheek Haasan Sa'iid Chizeengaan dubbii himaa Muftii Taanzaaniyaati, ''sagadni masjiida keessatti sagaddu isa manatti sagaddu dachaa 27 caala,'' jechuun kan pireezidantichi jedhan walii galanii jiran. ''Yeroo weerarri akkasii jiru immoo Allaah akka vaayirasicha akka mo'annuuf akka nu gargaaru kadhachuu qabna,'' jedhu. Haa tahu malee Sheek Chizeengaan yoo akka biyyaalessaatti biyyi cufamti taanaan dhorkaa bahu ni hordofna jedhaniiru. Ammaaf garuu masjiidonni tajaajila gabaabaa kennaa jiru. Namoonni afata irratti salaatan kan ofiisaanii akka fidaniifi harka isaanii irra deddeebiin akka dhiqatan  gochaa jirra jedhan. Ogeessota fayyaaf garuu ogeessotaaf gahaa miti. Waaqeffannaaf walitti qabamuun dhimma bilisummaa amantii dha falmiin jedhu ka'us, Ahiimad Shahiid bilisummaan amantii daangaa qaba jedhu. ''Bilisummaan amantii kan hanga mirgaafi bilisummaa namoota kaaniifi hawaasa hin tuqnetti qofa dha. Kan mirga kooti jedhu, mirgisaa maal akka tahe hin hubanne jechuu dha,'' jedhan. Baastiyaan Ruujeens vaayirasichi haaraa waan taheef tarkaanfiin ariiftaa tahe barbaachisaa dha jedhu. ''Sadarkaa kanatti bartee namootaa kan geeddaruun danda'amu seera jabaataa baasuuni,'' jedhu. ''Waanti barbaachisaan mootummaan addunyaa kanarra jiran haala dhukkubichaa gama ifaa, amansiisaa fi aangoo qabeessa taheen uummata isaanitti himuu qabus,'' jedhu  ogeessi xiinsamuu kun. ''Namoonni mootummaan aangoo qabeessa tahuufi ogeessota immoo amanuu qabu,'' jedhan.


Koronaavaayiras: Namoonni carraafi yaaddoo jaalalaa yeroo karra cufatanii turanii isaan mudate himu

Namoota yeroo jaalalaa waliin dabarsuu barbaadaniif waqtiin weerara koronaavaayirasii kun hedduu mijataa hin taane. Jaalalleewwan hedduun yeroo kaan guyyaatti si'a baayyee wal-argan walirraa fagaachuuf dirqamaniiru. Jaalalleewwan yero kaan guyyaa boqonnaa isaanii walitti adeeman qofaatti karra cufame keessa ooluun dirqama itti taate. Warri kutaa biyyaa gara garaa ykn biyya gara garaa keessa jiraataa jaalalaaf walitti marmaaraa turan amma fageenyarratti qofa wal hawwuu taate. Kun ammoo obsa jaalalleewwan hedduu kan fixachiises ta'aa jira. Yeroo ummanni addunyaa walakkaatti dhiyaatu karra cufatee taa'uun dirqama ta'e kana keessa, namoonni jaalallee haaraa baafachuu barbaadaniifis walitti dhiyaachuu, akkasumas wal amanuun rakkisaa waan ta'eef rakkoo ta'eera. Namoonni Chaayinaarraa hanga UKtti;  nhanga Indiyaatti seera walirraa fageenya hawaasummaa dirqama hojiirra oolchaa jira. Kun ammoo nama duraan beekan ykn hariiroo jaalalaa waliin qaban walirraa fageesseera. Nama duraan hin beeknetti dhiyaachuun baruuf yaaluun ykn hariiroo michummaa kan jaalalaa godhachuun ammoo innumattuu kan hin yaadamne ta'eera. Kanaaf, taateen uumame kun hariiroo michummaa jaalalaafi baallama jaalalaa waliin dabarsuu akka addunyaatti hangam miidhaa jiraa? Namoonni shan addunyaa bakka garaa garaa jiraatan mudannoo dhimma jaalalaa isaan mudate akka itti aanutti nuuf qoodaniiru. Akeekkachiisa: Seenaan kun ergaawwan dubbii jaalalaa umurii gaheessotaa qofa ilaallatu ni qaba. Osoo jalqaba magaalaan Wuhaan, booda ammoo guutummaan Chaayinaa gara karra cufachuutti hin seeniin dursee jaalallee koo duraanii waliin addaan baanee turre. Erga sochiin guutummaan guutuutti dhorkaa ta'een booda wanti godhan hin dhibe. Akkuman jaalallee koo duraa waliin adda baaneen, gara karra cufatanii turuuttin seene. Rakkoo lamaan walfaana dhufe kana keessumeessuun dirqama natti ta'e. Adeemsa keessaan, appilkeeshinii ittiin michuu jaalalaa barbaadatan argachuun murteesse. Kutaa mana jireenyaa koo keessa qofattii koo adurree koo waliin taa'uun dirqama ture.  Takka bitaatti takka ammoo mirgaatti sosocho'uun sammuu ofii haaromsachuu qofa filannoon jiru. Haata'u malee, haala ani keessa jiru kana keessatti Saatii baayyeedhaaf dhiirota waliin toorarraan nan haasa'a sababiin isaa osoo wal hin argiin dura kan gochuun dand'amu waliin haasa'uudha karaa danda'ame kanaan. Manneen nyaataafi bakkawwan itti wal argan martinuu cufaadha. Osooma kaaffee banaa jiru arganneellee aguugguu afaaniifi funyaanii (maaskii) uffachuun dirqamadha. Kun ammoo wanta baallama jaalalaa hiika dhabsiisedha. Osoo jaalallee duraan waliin turan ta'e hanga tokko gaarii ture. Waqtii weeraraa kana keessa nama duraan hin beekne karaa appilikeeshinii wal-baruun gara michummaatti ce'uun ammoo rakkisaadha. Nama duraan wal hin beekne waliin akkamiin vaayirasicharraa bilisa jettee amantee walitti dhiyaattaa?  Waan balaa qabudha. Ani ammaaf dhimma kana dhaabeen jira. Sababiin isaas ammoo yeroo akkasii kana keessa eessayyu hin ga'amu. Dhugaa dubbachuudhaaf, yeroo dhiyoo keessatti wanta deebi'ee gaarii ta'u fakkaatee natti hin mul'atu, keessumaa fageenya keenya eeggannee maaskii keenya keessa dhokannee waan jirruuf. Yeroon qophaakoo mana kootti adda of baasee turuun dirqama ta'e kana keessa sammuu koo hojiin qabsiisuuf jecha, suura namoota manneen naannoo koo jiran irra kaaseen ol kaa'uu jalqabe. Guyyaa muraasa darbe, mucaa intalaa fiixee manasheerra dhaabattee shubbistun arge. Miira isheen ittiin shubbistu baayyee na hawwate.  Mana koo karaa boroo banadheen harka ol kaaseen nagaa gaafadhe. Isheenis deebistee harka ol naaf qabde. Ani battaluma aniifi isheen wal argine qalbii koo na seenteen ishee waliin wal arguun fedhe. Garuu yeroon isaa mijataa miti. Namuu adda of baasee mana mana isaa jira. Haata'u malee, rakkinni gara fala barbaaduutti nama geessiti. Diroonii koo fudhadheen lakkoofsa bilbilaa koo barreessee itti hidheen fiixee manaa ishen irra jirtuttin erge. Isheenis turtii satii tokkoon booda ergaa barreeffamaa naaf deebiste. Isaan booda waliin haasa'uu jalqabne. Akka gadi baatuuf gaafadheen booda guyyaa baallama jaalalaa qaamaan wal arginu qabanne. Gamoo gara garaa irra garuu darbii walfakkaatuufi fuullee waliirra galla. Hanga yeroo qaamaan wal arginuuttis FaceTime  fayyadamuun saatii saatiin wal arguu jalqabne. Viidiyoodhaan bilbillee nagaa waliin jechaa,  waliin taphanna. Guyyaa biraa ammoo hariiroo keenya kana utuma qaamaan wal bira hin ga'iin akka babbal'atee baramu barbaadeen miidiyaa hawaasummaarrattin gadi dhiise. Seenaa na mudateefi akkamitti akka waliin haasa'uu ittiin jalqabnen maxxansuu eegale.  Mudannoon keenya kun baayyee namoonni waliif qoodanii hedduu jaallatame. Nutis isaan booda gaaffiifi deebiif gaafatamnee haala mijeessine.  Sun ammoo caalaatti walitti nu fide. Kun osoo sababa dirqama mana cufatanii turuun hin jiraannee kan hin taane ture. Ani nama ajaa'ibaa argachuu kootiif gara maleen gammade. Yeroo baayyee carraa jirutti hin fayyadamun ture. Bakka tokkotti namatti cufamee taa'uun akkan waan fala ta'u kalaquun nama kana waliin hariiroo uummadhuuf na kakaaseera jedheen yaada. Osoo weerarri Covid-19 kun dhibee addunyaa hamaa hin ta'iin dura nama ta'e waliin hariiroo michummaa jaalalaa darbee darbee wal arginun qaba ture. Nama sana waliin guyyaa guyyaan qaamaan wal ni argina turre garuu ani miira guutuudhaan of kennee dhaabbatummaan of hin kenninen ture. Akka hariiroon keenya suuta suutaan deemun barbaadan ture. Haata'u malee, wanti akka weerara kanaa uumamee gargara nama tursiisu dhufa jedhee eenyutu yaadeeraa? Yeroo sanaaf DRCn guutummaatti mana cufadhee taa'aa hin jedhamne garuu ani sektera fayyaa keessa gargaarsa namoomaarra waanan hojjedhuuf, vaayirasii kana baayyee cimseen of eeggannoo taasisan ture. Kun ammoo hedduu isa haarse. Osoon isa waliin wal hin argiin torban irra darbe. Anis maaliif akkan isa osoo hin argiin ture barbaachisummaa isaa ibsuufiin yaale. Inni garuu kana akka sababaatti fayyadamee akka ani isarraa addaan bahuuf yaadatt feudhate. Anis isa dhabuu kooti. Kana biratti ammoo naman dhaabataadhaan guutummaa jireenya kootiif naaf ta'uu danda'u dhabee laata jedheen sodaadha. Inni na eeguu dhiisuu mala jedhees nan sodaadhe. Isa waliin qaamaan wal arguu dhabuun koos na miidheera. Nuti lamaan keenyayyu saal-qunnamtii raawwachuu yeroo yerootti akka malee nu barbaachisa ture. Kanaaf, yeroo akkas adda turamu kana filannoo barbaadachuun jiraachuu mala. Akka carraa ta'ee, fedhiin ani qabuufi filannoon koo nama akka isaa kana yeroo yeroon jaalala raawwatudha. Namni kun fedhii koo kanas ni beeka jedheen yaada. Innis nama akkas yeroo yeroon jaalala raawwachuu barbaaddu taatee maaliif hangas gargar turame jedhee dubbicha cimsee yaade jedheen amana. Kun hunduu ta'uun isaa akkan baayyee gadduufi qofummaan natti dhaga'amu taasieera. Inni amma baayyee ana waliin hin haasa'u. Yeroo ani ergaa barreeffamaa isaaf ergus baayyee turee naaf deebisa. Ani hanga danda'ametti yeroo weerara kanaa isaafis ta'e anaafis of eeggachuufan tarkaanfii kana fudhadhe garuu hariiroon jaalala keenyaa yeroo hamaa kana darbuu dhiisuu mala jedheen yaadda'aa jira. Jaalallee dhiiraa koo yeroo ammaa waliin yeroo ji'a sadii dura jaalala jalqabnutti, magaalaa tokko keessa waan jiraannuuf baayyee boqodheen ture. Hariiroon jaalalaa ani duraan qabaataa ture hunduu jaalala fageenyarraa ta'an turan. Dhuma irratti naman yeroo dheeraa waliin dabarsu magaalaan keessa jiraadhu keessaa argachuu kootiif gammadeen ture. Waajira tokko keessa waan hojjennuuf guyyaa guyyaan wal argina ture. Hanga rakkoon sababa weerara kanaa akka tasaa dhufee hunduu manatti galee cufatee akka taa'u dirqama taasisuun jaalala keenya kana gara jaalala fageenyarraatti jijjiirutti yeroo eebbifamaa qabaataa turre. Hedduun kan nama haarsudha sababiin isaas kun kan ni ta'a jennee sammuu keenyatti hin yaadne ture. Yeroo ammaa guyyaatti si'a ja'a ykn si'a torba viidiyoodhaan waliin haasofna; waliinis fiilmii ilaalla; taphawwan toora interneetaarra jiranis taphanna. Yeroo tokko tokko nyaata walfakkaatu waliin bilcheeffanna. Taphawwan sammuu namaa qaran toora interneetaa taphachuu hedduun jaalladha waan ta'eef isallee waliin fageenyarra teenyee waliin taphanna. Kun hanga rakkoon kun darbutti tooftaa nuti uummannee jaalala keenya cimsannee dabarrudha. Yaaddoofi muddama baayyee waan namatti uumuuf yeroo hedduu isa dubbanna. Duraan qaamaan wal bira jiraattee kan garaa kee haasa'aa turtee yeroo qaamaan gargar ta'uun garaa garummaa qaba. Yeroo qaamaan wal bira jiraatan walif ibsuun salphaadha. Wal hubachuunis salphaa ta'a. Haata'u malee, yeroo baayyee ammoo waa'ee kanaallee ni kolfinayyu. Reefuu akkuma jaalala ho'aa jalqabneen kun uumamuu isaa gaafa rakkoo kana keessa darbine namootatti odeessina waliin jenna. Kunis gaaridha jedheen yaada ani. Ani amma toora marsariitii Tinder jedhamu kan irratti namoonni waa'ee jaalalaafi fedhii jaalalaa haasa'anirra ergan dhufee ji'a alamaa ol darbeera. Osoo biyyi keenya sababa weerara dhibee kanaatiin hin cufatiin nama abbaan arge waliin baallama jaalalaan qabaataan ture. Sana kanan godhus yeroon yeroo qabaadhudha garuu. Amma, osoo hin yaadamiin, yeroo baayyeen qaba garuu nama tokkoyyu garuu ammoo argachuu hin dandeenye. Naman waliin jaalala raawwadhu tokkoyyu waanan hin arganneef baayyeen miidhameera.  Naman qaamaan argee waliin fedhii jaalalaa koo waliin dabarse hin arganne. Amma karaa appilikeeshinii jaalallee ittiin barbaadaniifi argatanii irra taa'uu qofaadha. Achirratti dhiirota hedduun argaan oola; waliinis ni haasofna garuu qaamaan wal arguun hin danda'amu. Osoo wal argina jedhameellee geejjibni waan hin jirreef waan danda'amu miti.