Finfinnee: Ogeeyyiin fayyaa wiirtulee Covid19 keessa hojjetan 'waadaan nuuf seename hin raawwanne' jedhan

Wiirtulee koronaavaayirasii to’achuuf waajira eegumsa fayyaa Finfinnee jalatti dhaabatan keessa ogeessonni fayyaa hojjetan waadaan yeroo garaagaraa isaaniif seename akka hin raawwatamne komii dhageessisan. Weerarrri kun erga mudateen booda dhiibbaan ogeessota irra jiraatu tilmaamuun mootummaan cinaa akka dhaabatu himee ture. Haaluma kanaan manni maree ministeerotaa kora dhaabbataa 83ffaa Caamsaa 14/2012 gaggeesseen ogeessotni  namoota Covid19n qabamaniif tajaajila kallattii kennan durgoon addaa akka kaffalamuuf murteessuu ogeessonni fayyaa BBCtti himaniiru. Manni marichi akka ogummaa fi haala hojii isaanitti qarshii 1150 hanga 300 guyyaatti akka kaffalamuuf murteessee ture. Haaluma kanaan wiirtuuleen fayyaa mootummaa federaalaan bulan kanneen akka Eekkaa Kotabee, Hospitaala Phaawuloos, Hospitaala Mileeniyamiifi naannolee tokko tokko keessattis durgoon kaffalamuu ibsu ogeessonni kunneen. Haa tahu malee buufataaleen fayyaa fi hospitaalonni muraasni waajjira fayyaa Finfinnee jalatti bulan hanga yoonaa ogeessaaf kaffaltii akka hin kennine ogeessonni kunneen dubbataniiru. ‘’Erga qajeelfamichi bahee as nuuf kafalama jennee eegnee dadhabnaan falmuutti kaane,’’ jedhu kutaa magaalaa Gullalleetti hojjetaa wiirtuu Covid19 kan tahan Obbo Diinoo Jamaal. Ogeessonni fayyaa 1158 tahan bakka buutota isaanii filachuun maaliif akka isaaniif hin kaffalamne gaafachaa jiraachuu himaniiru. Bakka buutota kunneen keessaa tokko kan tahan Obbo Kadiir Sahaalii yeroo weerarichi biyya galee, namni baqataa turettillee dirqama ogummaa isaanii bahachuu dubbatu. Ogeessi maqaan isaanii akka hin eeramne gaafatan immoo yeroo kaffaltii dabalataa argachuun hin danda’amnettillee hojjechaa turuu dubbatu. Haa tahu malee hojii kana jalqabanii ji’a lama keessatti akka hojiirra oolu qajeelfamni bahe milkaa’uu dhabuun komii akka isaanitti uume dubbatu. ‘’Waa’elootni waajjira fayyaa Finfinnee deemanii gaafatan, bajatni hin jiru jedhamaniitu deebia’an. Yoo bajatni hin jiru tahee, durumaa akkamiin eeyyamame,’’ jedhu. Gaaffii kana irra deddeebiin dhiyeessanillee deebii quubsaa  argachuua akka hin dandeenye dubbatu. ''Kaffaltichi gara birrii miiliyoona lamaa ijaa tahuuf akka isaanitti ulfaatuufi ogeessonni wiirtuu Covid19 ala jiran caalaatti saaxilamoo tahuufi isaaniin dabalachuu dhabuun raawwiidhaaf mijata miti, deebiin jedhu akka isaaniif kenname,'' Obbo Diinoon dubbatu. Ministeerri eegumsa fayyaa immoo dhimmichi nan ilaallatu jechuufi amma kaabinee magaalaa Finfinneef xalayaa barreessanii eeggachaa akka jiran himu. Manni marichaa ifatti ogeessota fayyaa kallattiin Covid19 irratti hojjetaniif qajeelfama baase, ogeessota kallattiin hin hojjenne fayyaduuf jecha haala raawwii geeddarame jechuun qeeqaniiru. Dhimma kanarratti komiin isaan siviil sarviisiidhaaf dhiyeessan ‘yoo hin barbaanne gadhiisuu dandeessu, namni hojii barbaadu baayyetu jira,’’ deebii jedhu akka argatan himu. Dabalataan yeroo Injinar Taakkala Uumaan kantiibaa turanitti manni akka isaanif kennamu waadaan galamee odeeffannoo barbaachisu galchanii kan turan tahus, amma garuu ‘daataa funaanaa’ jirra deebii jedhu hanga yoona akka isaaniif hin kennamne dubbatu. Duraan waan isaan gaafatan tahuu baatus erga waadaa seenamee silaa raawwatamuu qaba jedhu. Dhimma gibira hir’isuu Hakiimni waliigalaa maqaan isaanii akka hin waamamne gaafatan hanga yoonaa gibirri galii akka hin kaane fi 'duty’n' ykn durgoon hojii dhaabbata fayyaa kam keessattillee sirnaan akka hin kaffalamne dubbatan. ‘’Ogeessi hundi vaayirasichaaf saaxilamaa dha yoo jedhame inshuraansiin kennamuufi qaba. Unuun maatiin otoo sinii kaffalamuu eessa dhaqattan nuun jedhu." Seeruma isaan baasan gaafachaa jirra. Maaliif daddabsu, uummanni gibirri isiniif hafeera jedheetu yaada,’’ jedhu Oboo Kadiir. Kana booda tarkaanfii attamii akka fudhatan BBC’n gaafannaan,’’hojii dhaabuuf hin yaadne, hojiin akka addaan hin cinnee fi kan bakka bu’oota ergine" jedhan. "Uummannis akka nuu beekuuf gama miidiyaan himachaa jirra. Haala koree keenyaa ilaallee gara mana murtii deemuu dandeenya,’’ jedhan Obbo Diinoon. Deebii  Waajira Fayyaa Finfinnee Doktar Mulugeetaa Indaala Waajira Fayyaa Finfinneetti itti gaafatamaa itti aanaan dha. Akka isaan jedhanitti  qajeelfamni kun erga baheen booda  raawwachiisuuf rakkoon isaan mudateera. Qajeelfamichi jalqaba warra kallattiin dhukkubsattoota Covid19n qabaman ogeessota yaalaniifi ittisa dhukkubichaa irratti hirmaataniif ture durgoon addaa sun kan eeyyamame. Haa tahu malee ogeessi hundu kallatti fi al-kallattiin hirmaachaa waan jiraniif raawwachiisuun nu rakkise jedhu. Kana malees naannolee fi bulchiinsonni magaalaa haala isaaniif mijatuun qajeelfamicha akka hojiirra oolchan waan eeyyamuuf filannoo garagaraa fayyadamuun hojiirra oolchuuf yaalii taasisuu dubbatu. Kana malees gaaffiin bajataa raawwiidhaaf danqaa birradha jedhu. ‘’Bulchiinsi magaalattii baasii guddaarra waan jiruuf sana baachuu waan danda’u miti,’’ jedhu. Kanaaf akka filannoo  biraa fudhatme erga weerarichi biyya seeneen as ogeessota fayyaa Covid19 irratti hojjetaniif gibira irraa hir’isuu dha jedhu. ‘’Ogeessonni gama kamiinuu jiran ofiin balaaf saaxilaniitu hojjechaa jiru. Sanbbattan, halkan galanii hojjetu kanaaf immoo kaffaltii ni kennina. Kaffaltii kanarraa gibirri akka hin kutamne fi bulchiinsichi ofii akka kaffalu kan jedhuun murtaa’e,’’ jedhan. Jalqaba qajeelfamichi ogeessota balaa tasaa irra hojjetan yaaduun kan bahe tahus, booda weerarichi babal’achaa yoo deemu namooti hirmaatan baay’achaa deemuun geeeddaramaa dhufe jechuun Dr Mulugeetaan BBCtti himan, Dhimma kanarrattis hojjettoota waliin marii taaisuu himuun ogeessota irraa deebii gaarii argachuu himu. Ta’us komiin jiraachuu osoo hin haaliin tarkaanfii isaan fudhatan naannoleen isaan hordofaa jiraachuu dubbatu. Komii ka’uun faallaa kaan immoo ‘’hundi keenyi balaaf saaxilamnee otoo hojjennuu muraasaaf qofa kaffalamuun sirrii mitii,’’ jedhanii kan gaafatan immoo jiru, jedhan. Dhimma galii irraa gibirri akka hin kutamne taasisuu immoo dhaaboti fayyaa bulchiinsa magaalattii keessa jiran hunda irraa odeeffannoon waan funaanameef guyyoota muraasa keessatti ni hojiirra oola jedhan. Dhimma manni ogeessotaaf kennamuuf waadaa seename hin raawwanne jedhuufis deebii kennaniiru. ‘’Manni ni kennama waan jedhu akka bulciinsaafi waajiraatti hin jiru. Ogeessa hangamtu mana ofii qabaa hin qabu kan jedhurratti odeeffannoo sassaabuuf bulchiinsi magaalaa gaafachuu qofan beeka.Manni kennama waanti jedhu garuu hin jiru,’’ jedhan


Koronaavaayiras: Itoophiyaa keessatti barnoonni haalduree akkamiin eegalame?

Manneen barnoota Oromiyaa keessan jiran baatiiwwan Onkololeessaafi Sadaasa keessa deebi’anii akka banaman Biiroon Barnootaa Oromiyaa beeksiseera. Naannicha keessatti manneen barnootaa sadarkaa aanaafi sanaa gadii Onkoloolessa 16, Godinaaleefi bulchiinsa magaalotaa Onkoloolessa 30, magaalota Naannawa Finfinnee keessatti ammoo Sadaasa 15 barumsi ni eegala jechuun Itti-Aanaa Hogganaa Biiroo Barnootaa Oromiyaa Obbo Efreem Tasammaa BBCtti himaniiru. “Ta’us garuu barnootni kutaa 8 fi kutaa 12 guutummaa Oromiyaatti bakkuma kamittuu Onkolooleessa 16 eegala,” jedhu. Murteen kun akka Oromiyaatti kan beeksisifame ta’us ulaagaalee barbaachisoo lafa kaa’aman irratti hundaa’uun murtee manneen barnootaatiin hojiirra ooluu eegala jedhu. Akka Obbo Efreem jedhanitti ulaagaaleen kun gutamaniirumoo hin guunne kan jedhu adda baasuuf ammoo biroon barnootaa godinaalee hordoffii kan gochaa turan yoo ta’u gartuun kana hordofu tokkos amma hojirra jira. Wantoota akka ulaagaatti guutamuu qaban jechuun kan ka’aman keessa tokko barattoonni hundi maaskii uffachuu qabu isa jedhu ta’uu Obbo Efreem ibsaniiru. “Kanaaf ammo maaskii gara miiliyoona 20 Biiroo Barnootaa irraa argannee raabsamaa jira. Barataan tokko maaskii lama ni argata jenne yaadna,” jedhan. Ulaagaan lammataa, manneen barnoota hundi isaanii bishaan akka argatan gochuu yoo ta’u isaan keessaa %70 kan ta’an argataniiru jedhu. Manneen barnootaa wantoota qulqullina waliin wal qabatan hunda kan akka maneen fincaaniis ta’e saanitaayizarii guuttachuu irratti akka hojjatan taasifamaa jiraachuu himaniiru. Dabalataan ammoo walirraa fagaachuun akka jiraatuuf jecha lakkoofsi barattoota kutaa tokko keessa ta’anii akka hir’isamu Obbo Efreem dubbataniiru. “Kutaan bal’inni isaa gara metir iskuweerii 56 ta’e barataa 25 akka qabatu taasisuu qabu, yoo ammoo bal’inni kutichaa kanarra xiqqaata ta’e  herreguma kanaan barataa akka hir’isan ta'a.” “Dabaree tokko irratti barataan 1,000 tokko caaluu akka hin qabnee fi barattoonni ammoo fageenya isaanii akka eeggattan,” gochuun ulaagalee ba’an keessa kan jiru ta’uu Obbo Efreem eeraniiru. Koreen kana hordofu ammoo bulchiinsa gandaa, hoggansaa manaa barumsaa, koreen maatii, waldaan barsiisotaa fi ogeessi fayyaa naannichaa jiru kana irratti akka hirmaataniif ammoo qajeelfamni ka’amee jira jedhu. Naannoleen Itoophiyaa garaagaraas barnoota eegaluufi itti fufiinsa isaafis qophii ta'uu ibsaniiru. Hoogganaan Biiroo Barnootaa naannoo Tigraay Dr Gabramasqal Kaahisaay, Ministeera Barnootaarraa deggersa argachuu baannus of-eeggannoo barbaachisu goonee barnoota eegalleerra jedhan. ''Kutaa 12ffaa ulaagaa hunda guutanii eegalanii jiru. Manneen barnootaa kutaa 12ffaa qoran 98, daree tokko keessatti barattoota 25 goonee akka eegalan taasifneerra. Haala itti barnoota eegalanis koreen pireezidantii Itti aanaa naannoo keenyaa Dr Abraham Takesten durfamu manneen barnootaa sadi daawwateera jedhan Dr Gabramasqal. Maaskiin Ministeera barnootaa irraa nuuf hin ergamne kan jedhan hooganaan kun, haata'u malee maaskii dhaabbata Tigraay deebisanuu ijaaruu TIMIT irraa argameeni kan barattoonni barnoota eegalan. Hoogganaan Biiroo Barnootaa Naannoo Tigraay Dr Yiliqaal Kaffaaloo gamasaaniin, manneen barnootaa hunda keessatti ta'uu baatus manneen barnootaa muraasni baruu fi barsiisuutti deebi'uu himan. ''Manneen barnootaa barattoota kutaa 12ffaa fi 8ffaa qoran dursanii eegalaniiru'' jedhan. Manneen barnootaa yaaddoo fi sodaa dhibee Covid-19'f cufamanii turan haal-dureewwan of-eeggannoo koronaavaayirasiif barbaachisan dursanii itti qophaa'uun barnoota eegalaniiru jedhan. Of-eeggannoo koronaavaayirasiif meeshaaleen barbaachisan mootummaadhaan manneen barnootaaf dhiyaatu kan jedhan hoogganaan kun garuu meeshaaleen kunneen manneen barnoota hunda hin geenye jedhan. Bakka harki mootummaa hin geenyetti maatiin barattootaa maaskii fi saanitaayizarii barattootaaf guutaa jiraachuu kan himan Dr Yiliqaal, teessuma tokkorra barataan tokko akka taa'ee baratu gooneerra jedhan. Barattoonni fageenya isaanii eeggatanii akka socho'an akkasumas bishaan manneen barnootaa keessa akka galan gochuudhaan of-eeggannoodhaan eegalle jedhan. Barsiisotaaf addatti leenjiin kenname jiraachuu baatus qajeelfamoota of-eeggannoo Covid-19'f godhamurratti garuu mari'ataniiru jedhan. Yeroo ammaa yoo xiqqaate namni tokko mana barnootaa bakka bu'ee akka barnoota of-eeggannoo Covid-19 kennu ni goona jedhan.


Heerumni umurii malee maaliif naannoo Amaaraatti heddummate?

Motummoota Gamtomaniitti Dhaabbanni Daa'immanii (UNICEF) qorannoo bara 2019 gaggeesseen aanaalee Itoophiyaa heerumni umurii malee keessatti bal'inaan mul'atu 50 keessaa 23 naannoo Amaaraatti argamu. Haaluma walfakkaatunis heerumni umurii malee bal'inaan Naannoo Amaaratti raawwatamaa jiraachu BBCtti kan himan Biiroo Dhimma Daa'immaniifi Dubartootaa naannichaatti Daarektara Babal'iina Sochii fi Hirmaannaa Dubartootaa Simaachaw Daanyeeti. Koronaavaayirasiin walqabatee manneen barnootaa cufamunsaa lakkoofsi kun akka caalaa dabale himan. Haaluma kanaanis A.L.I bara 2012tti heerumni umurii daa'imaa 1,700 ol naannichatti raawwatamusaa beeksiisaniiru. Lakkoofsi kunis kan argame ragaa qaamoolee dhimmichi yaaddoo itti ta'een kan jedhan Daarektarichi, sirni ragaa qindaawaan waan hin jirreefuu baayy'inni isaa kana qofaadha jechuun rakkisaa ta'u himu. Heeruma umurii malee [ijoollummaa] irra caalaan itti gaafatamummaa jalaa bahuuf jecha dhoksaan kan raawwatamu waan ta'eef, haala kanaan osoo hin beekamiin kan hafan hedduun akka jiraatanilleen ni himu. Covid-19 biyyattii keessatti mudatee manneen barnootaa cufamuun ijoolleen gara manaatti osoo hin deebii'iin dura, naannichatti heerumni daa'immanii hir'ataa akka ture Obbo Simaachaw himaniiru. ''Kunis dhimma qorannoon mirkanaa'eedha. Haalli hir'inasaa mataansaa saffiisaa ture. Garuu erga sababii Covid-19n manneen barnootaa cufamaniin booda barnoonni osoo hin eegaliin turuu danda'a yaada jedhuun hawwasichi heeruma daa'immanii kana raawwataa jiru,'' jedhan. Weerara koronaavaayirasitiin walqabatee lakkoofsi daa'imman umurii malee heeruman dabalaa dhufnaan, qaamooleen sochii ittisa dhukkubichaarratti hojjatan achumaan waa'ee heeruma daa'immanii irratti ragaa walitti qabuun hawaasa bira akka gahu taasisan jedhu. Yaalii caasaalee mootummaa gubbaa hanga dakaa jiran keessatti hubannoo cimsuuf taasifameen dargaggoon tola oltoota ta'an hirmaachisuun danda'ameeras jedhu. Manneen barnootaa deeebii'anii saaqamuun walqabatee, barattoonni bara darbee barnootarra turan hundi gara barnootaatti akka debii'aniif yaaliin taasifamaa jiraachuu kan himan Daarektarichi, erga barattoonni deebii'aniin booda ammoo heeruma daa'iimmanii irratti ragaan dabalataa akka walitti qabamu himan. Naannichatti bakkeewwan heerumni daa'immanii keessatti baayyatu adda baasuuf qorannoon akka barbaachisu Obbo Simaachaw ibsanii, dhiheenyatti qorannoon gaggeeffamee jiraachu baatulleen haaluma ragaa qabaniitti, ''Walloo Kaabaafi Kibbaa, Goojjaam Bahaa fi Gondar Kibbaa keessaatti bal'aa ta'uU mul'isa,'' jedhan. Godina Goojjaam Bahaatti aanaalee heerumni daa'immanii itti baayyata jedhamuun adda baafaman keessaa Aanaan Dabaayi Xilaat tokko. Aanichatti heerumni daa'immanii yeroo gara yerootti haalaan dabalaa jira kan jedhan ammoo aanichatti Itti gaafatamtu Waajjira Daa'immanii fi Dubartootaa Aaddee Natsaanati Zallaqaati. Kanaafis 'hanqi'na hubannoo' hawaasa keessa jiru sababii tokko jedhu. Duraan karaa barattootaafi barsiiftootaan ragaan argamaa akka ture himanii, manneen barnootaa cufamunsaanii gama Kanaan dhiibbaa taasisuu ibsan. Gaa'illi ijoollummaan akka hin raawwatamneef yeroo gara yerootti sochiin hubannoo hawaasaa cimsuu kennamaa turuufi kannaanis haalaan hir'atee aka ture dubbatu. Haaluma ragaa hawwaasa irraa isaan qaqabuutiin gaa'illiwwaan akka hafan fi kaan ammoo yeroo biraatti akka darban taasifaman jiraachulleen ni yaadatu. Bakkeewwan ''baddaa'' aanichatti argamaniitti haalli kun kan baayyatu ta'uu BBCtti himaniiru. Waggoota shan bara 2012-2017tti jiraniitti heruma ijoollummaa fi dhaqna qabaa shamarranii hambiisuuf sadarkaa biyyaaleessaatti kallattiin kaa'amee ture. Akka Biiroo Dhimma Daa'immaniifi Dubartoota Naannoo Amaaraatti, A.L.I bara 2017tti naannichatti heeruma umurii malee hambisuuf hojjatamaa jira. Covid-19 Itoophiyaa galunsaa erga himamee booda naannichatti gaa'illi 500 ol akka hafan kan taasifaman yoo ta'u, kanneen keessaa 350 kan ta'an erga raawwatamanii boda akka hafan taasifaman.


'Tasumaa fuunfachuu hin danda'u - garuu sababa Covid-19f miti'

Foolii roobaa nama miira fuunfachuu hinqabneef akkamiin ibsita? Yookaa ammoo haalluu reefu manatti dibame? Yookaas foolii bareedaa ilillii jannata keessaa? Yaasmin Saalaazaarif abbaa warraasheetu foolii yookaan urgaa ibsaaf. "Inni funyaan koo yeroo hundaati,'' jetti. "Akka natti himetti urgaan dammaa, erga bishaan daaktee baatee waan akka aduun qaama keerra bahuun, bishaanicha gogsu wahii fakkaata naan jedhe." Dubartiin ganna 38 Ameerikaa, Fiiniiks, Arizoonaarraa taate kun, miira fuunfachuu hin qabdu. Rakkoon akkasii kunis maqaa 'anosmia' jedhamuun beekama. Rakkoon kunis yeroo ammaatti weerara Covid-19n walqabatee namootni hedduun rakkoon kun waan isaan qunnameef, namoota biratti beekamaa dhufeera. Yaazmiin garuu rakkoo kana wajjin erga dhalattee jiraachaa jirti. Anoosmiyaan jireenya keerratti dhiibbaa geessisa. "Namoonni miira fuunfachuu isaanii dhaban, dhiphinaaf akka saaxilaman ni beekna," jetti UKtti daarektara dhaabbata Anoosmiyaarartti hubannoo uumu AbScent kan taate Saaraah Oklii. Namoota addunyaa gubbaa jiran keessaa %5 kan tahan rakkoo foolii fuudhuu qabu. "Sababoota gurguddoo anoosmiyaa fidan keessaa infeekshinii kanneen akka qufaa fi saayinasii fa'iiti," jetti Saaraah. "Kaan ammoo miidhaa mataarra gahu, yaalii carallaa kaansara mataafi mormaa, qorichoota hin heeyyamamne seeraan ala fayyadamuufi sijaaraa xuuxuu, akkasumas dhibeewwan kanneen akka Paarkinsaniifi Alzaayimaris keessatti argamu." Rakkoon kun umrii wajjinis ni dhufa. "Wanti guddinaan hin beekamne, dandeettiin foolii fuudhuu umurii wajjin dadhabaa adeema,'' jechuun dabalti. "Maanguddoo gannisaanii 75 oli tahan keessaa harka 30 kan tahan anoosmiyaa qabu jedhama.'' Yaazmiin rakkoo kana qabaachuu kan hubatte kutaa lammaffaatti tapha fuunfachuu wayita taphatanitti ture. Tapha kanaanis kaardii sin kennamerraa wayita qoolasaa irraa baastu foolii wahii argatta. Istikara kennameef gara funyaanitti siiksite - barattoonni kaan si'aayinaan ilaalaa turan. "Urgaa maal argatte?" barataan tokko gaafate. Yaazmiin agruu waa fuunfachuu hin dandeenye. Haatahu malee ijoolleen kaan tarii fuunfachuu barataniituu laata jechuun yaaduu eegalte. "Miira hiriyoota koofii maatii koon koo foolii booda agarsiisan akkeessuu eegale," jetti. "Yoo waan tokko foolii badaa qabaatee, namuu aaree dudubbatu, yookaan urgaa gaariis wanta qabuuf deebii kennan - an garuu waanuma isaan jedhan hordofa." Baroota keessatti miirota shan keessaa afur qofatti fayyadamuu itti baraa dhufte. Fakkeenyaaf, namootni dhiyooshee jiran: diyoodoraantii fayyadamuun irra jiraate yookaan ammoo nyaati mana keessaa foolii badaa qabaachuufi dhiisuu itti himuu qabu turan. Garuu yeroo hunda milkaa'aa hin turre. "Gaaf tokko diyoodooraantii otoo hin godhatin gara waajiraa dhaqe. Waahilli koo keessaa tokko kana hubatan.'' Kanaanis amma iddoo deemtu hundatti "meeshaalee qulqullinaa'' jettu iddoo tokkotti qabattee deemti. Namoota biroo anoosmiyaa qaban birattis waan akkasii hubatteetti: "Namni tokko wayita miira foolii fuudhuu ibsu 'daawwiitii fuuldura dhaabbatanii, calaqqee ofii arguu akka dadhabuuti,''' jechuu ni yaadatti. Raakesh Kamaal Indiyaa, Haayideraabaad jiraata. Innis anoosmiyaa qaba, waahee foolii tasayyuu hin beeku. Kansaa maatirraa akka itti daddarbe amana: "Akaakayyuun koo fooliirratti ni rakatta ture, garuu waahee kanaa hin dubbatu ture." Raakesh manasaa keessa adda baastuu (detector) gaazii fi aaraa midhaaffateera. Wayita nyaata qopheessuus, irraa hin fagaatu. "Taateen balaa tahuuf ture nu mudatee ture. Haati warraa koo raftee turte, animmoo waan alwaadaa keessaa aaru foolii fuudhuu hin danda'u," jedha. "Erga dabree booda gaafa aarri mana keessa guutee arguu, balaa guddaa jalaa ooluu keenya hubadhe." Akkuma Yaazmiin, innis rakkoosaa namuutti hin himanne. "Yeroo jalqabaaf ganna 21tti hiriyaa koottin himadhe," jechuun yaadata. "Yeroo kana hunda nama hunda dhooksaan ture, ofiikoo dabalatee. Namni na amanu hinjiru jedhee waanin yaadeef." "Haguma guddannu waa'ee namoota arguufi dhagahuu hin dandeenye barachaa dhufne. Haa tahu malee, waa'ee namoota foolii fuuchuu hun dandeenyee namni haasawu hinjiru. Jecha 'anosmia' jedhu ijoollee keenyatti barsiisuun eegaluu dandeenya," jedha. Yaazmin bara 2016tti waa'ee rakkoo qabdu kana, muuxannooshee marsariitiirra mata-duree 'The Girl Who Can't Smell' jedhuun maxxansuu eegalte. "Yeroo mara dogongora foolii waliin walqabatu wayitan hojjedhu, onnee kootu caba. Tahus ilaalcha koo jijjiiruun, hubannoo uumuuf kahe. Tarii nama rakkoo akkasii keessa jiru tokko tahu gargaaruu dandaya." Mudannoo qaanfachiisan qoosaan dabaaluun ibsuu eegalte. Kana malees, fakkiiwwan anismeeshin gargaaramuus gorsa barbaachisan kennuu eegalte. "Sababa weerara kanaan xiyyeeffannoon rakkinichaaf kennamaa jiru abdii namatti hora," jetti. "Hawaasni waa;ee dhimmichaa hubannoo argachuunsaa gammachuu guddaadha." Kana malees qorattoota ogummaa kana keessa jiraniifis abdii waan horudha. "Fedhiin waa'ee anoosmiyaa amma uumame kun, piroojektoota qorannoof bajata argamsiisa jedheen abdadha," jetti Saaraah Ooklii.


Koronaavaayirasii፡ 'Weerarri Covid-19 marroo lammaffaan Afriikaatti ni ulfaata' WHO

Dhaabbati Fayyaa Addunyaa(WHO) weerarri koronaavaayirasii marroo lammaffaan Afriikaaf baay'ee yaaddessaa fi kan itti ulfaatuudha jechuun akeekkachiise. Keessattuu diinagdee ardii Afriikaaf weerarri marsaa lammaffaan yaaddoo guddaa akka ta'e eere dhaabbati kun. Dhaabbati kun dhaamsa akeekkachiisaa kana kan dabarse, erga biyyoonni addunyaa garaagaraa of-eeggannoo vaayirasicha ofirraa ittisuuf godhamu laaffisuun vaayirasichi irra-deebiin tatamsa'uu eegaleeti. Keessaahuu biyyoonni Afriikaa diinagdeesaanii sababa weerara koronaavaayirasiin miidhame dandamachiisuuf jecha wayita uggura sochii uummataa kaasan, vaayirasichi marsaa lammaffaaf salphaatti tatamsa'uuf carraa argata jedhe dhaabbatichi. Biyyoonni hedduun qophii ga'aa fi of-eeggannoo amansiisaa osoo hin godhin sochii idileetti deebi'uun haalaan akka isa yaaddesse ibseera dhaabbati kun. Akka dhaabbata kanaatti haalli amma jiru akkanaan yoo itti fufe vaayirasichi bifa haaraan addunyaa waan weeraruuf, addunyaan balbalshee cufachuutti deebi'uu malti. Afriikaan kufaatii diinagdee sababa koronaavaayirasiin ishee mudate jalaa dandamachuufi baasii eegumsa fayyaaf  doolaara tiriilyoona 1.2 akka barbaaddu Dhaabbati Maallaqaa Idil-addunyaa(IMF) beeksisee ture. Maallaqi hammi kun kan barbaachisu ammoo waggoota sadan dhufan keessatti. Afriikaa keessatti lakkoofsi namoota koro`naavaayirasiin qabamanii fi du'anii kan biyyoota addunyaa kaaniitiin gadidha. Garuu akka Baankiin Addunyaa jedhutti sababa weerara kanaan lammiileen Afriikaa miiliyoona 43 ta'an dabalataan rakkoo hamtuuf saaxilamaniiru. Daafoo weerara kanaan carraan hojii xiqqaachuu fi galiin maatii harka 12n hir'achuun ammoo, diinagdee Afriikaa waggoota dhiyoo as fooyyee agarsiisaa dhufe teellaatti deebiseera. IMF diinagdee Afriikaa weerara koronaavaayirasiin miidhame dandamachiisuuf doolaara biiliyoona 26 arjoomus ammallee rakkoo maallaqaa hamaatu ardii kana harkaa qaba. Dhaabbata Fayyaa Addunyaatti Daarektarri Damee Afriikaa Maashidiisoo Mooweetii, ardiin Afriikaa talaallii maluuf akka argatuuf ammumarraa tarkaanfiin fudhatamaa jira jedhan. Afriikaa keessatti hanga ammaatti namoonni miiliyoona 1.6 Covid-19'n kan qabaman yoo ta'e, kanneen keessaa kuma 39 kan ta'an lubbuu dhabaniiru.


Koronaavaayirasii: Akkuma guyyaan filannoon US dhihaate lakkoofsi namoota Covid-19 qabamanii riikardii cabse

Guyyaa Kamisaa qofa namoonni 91,000 Ameerikaatti koronaavaayirasiin qabamuun gabaafame. Namoonni 1,000 ol ta’anis guyyuma sana du’aniiru. Kuni, yeroo US filannoo gaggeessuuf guyyoonni muraasni hafanitti galmaa'e. Akka ragaan agarsiisutti lakkoofsi namoota hospitaala seenanifi lubbuu dhabanii oluma dabalaa jira. Akka ragaan yuunvarsitii Joon Hoopkins agarsiisutti, lakkoofsi namoota Ameerikaatti koronaavaayirasiin qabamanii miliyoona sagalitti hiiqeera. Ji’a kana keessa qofa guyyaatti lakkoofsi namoota guyyaatti du’anii 1,000 caaluun kuni marroo sadaffaaf ta’u Rooyitars gabaasera. Weerarri dhibichaa kutaalee bulchiinsa Ameerikaa 21 keessatti kan mudate yoo ta’u, iddoo weerarri itti hammaate keessaa kutaaleen Ameerikaa filannoo baranaaf ijoo ta’an muraasni keessatti argamu. Isaan keessaa tokko Wiskonsiini. Hospitaalli Giriin Beey, Wiskonsinitti argamu hirirri pirezidant Tiraamp deeggaruuf Jimaata bahame weerara vaayirasicha ittuu caalatti akka hin hammeessine yaaddoo qaba jedheera. Ibsi hospitaalonni waliin kennaniin Wiskonsiin kutaalee US weerarri vaayirasichaa saffisaan faca'e keessaa tokkodha jechuun namoonni hedduu akka walitti hin qabamne gaafataniiru. Jimaata Tiraamp otoo hiriirichi hin gaggeeffamiin dura ‘’ammuma qorannoon dabalu, lakkoofsi namoota qabamaniis ol dabala’’ jedhanii toora tiwitaraa gubbatti barreessan. Hiriira Tiraampi deeggaruuf bahameeratti namoota hirmaataniif sakatta’insi erga godhame booda maaskiin kennamaafi ture. Sagantichi bakkeetti gaggeeffamaa turullee, hiriirtoonni maaskii keewwachuu dhiisanii, waliirraa hiiquus didan. Wayita morkataan isaanii Joo Baayideen duula filannoo gaggeessa turanitti garuu, namoonni akka waliirraa hiiqaniifi hiriirtoonni konkolaataasaanii keessa akka turan tasifame. Ameerikaatti amma yoonatti lakkoofsi namoota sababa koroonaavaayirasiin du’anii 228,000 caaleera. Ogeeyyiin biiroo fayyaa biyyattiis weerarri vaayirasichaa waqtii qufaan hammaatuun waliirra amma bu’aa adeemu, lakkoofsi namoota vaayirasiin qabamanii fi du’anii dabaluu akka danda’u akeekkachiisaniiru. Ogeessii dhibeewwan daddarboofi Waayit Haawusitti miseensi koree to’annoo koronaavaayirasii Dr Antoonii Faawuchii, Roobii darbe ‘’Ameerikaan kallattii dogoggoora qabatte’’ jechuun CNBC'tti himanii turan.


Koronaavaayiras: Itoophiyaatti namoota Covid-19n qabaman keessaa %63 mallattoo hin qaban jedhame

Namoota Itoophiyaatti dhukkuba koronaavaayirasitiin qabaman keessaa kanneen %63 ta'an kan mallattoon dhukkuubbi irratti hin mullannee ta'uu Institiyutiin Fayyaa Hawaasa biyyattii beeksiise. Institiyuutichi ibsa Kibxata kenneen akka himeetti, baatii Aooleessaafi Hagayyaa caalaa baayyinni namoota garmalee dhukkubsachuun mana yaalaa galan dabalaa dhufeera. Haaluma kanaanis namoota hospitaala cisanii wallaanaman keessaa %1.4 kan ta'an kan kutaa wallaansa dhukkubsattoota garmalee dhukkubsatan keessa jiran jedheera ibsichi. Itti-aanaan Daarektarii Institiyuutichaa Asichaaloo Abaayinaa akka jedhaniitti, Itoophiyaatti aanaalee hundattuu yoo xinnaate dhukkubsataan Covid-19 tokko gabaafameera. Namoota biyyattii keessatti vaayirasichaan qabaman keessaa kan %57 ta'an kan umuriinsaanii waggaa 15-34 jidduutti argaman yoo ta'an, kanneen du'an keessaa ammoo kan %51.9 ta'an gaheessoota waggaa 60 ol ta'usaanii ibsichi dabaluun himeera. Kana malees baayyinni namoota vaayirasichaan qabamuun lubbunsaanii darbanis %1.52 akka ta'u itti-aanaan Daareekitarichaa Obbo Asichaaloon dubbatan. Haala baayyina namoonni vaayirasichaan keessatti qabamuu ilaalchisuunis Magaalaan Finfinnee, naannoon Oromiyaa, Tigraay, Amaaraa, Ummattoota Kibbaa fi Somaaleen wal dubaa duraan akka ta'e himan. Ministirri Fayyaa biyyatti Dr Liyaa Tadasaa gama isaanitiin osoo fageenya hineeggataniifi maaskii hinkaawwatiin tajaajila kennuufi tajaajila argachuun waan saaxilamummaa vaayirasichaa dabaluuf of eeggannoo olaanaan akka taasifamuuf waamicha dabarsaniiru. Ammallee of dagannaafi of eeggannoo taasisuun waan mulatuuf kunis dhimmi gatii nama kanfalchiisuu waan ta'eef qaamoolee hawaasaa hundi akka of eeganii akeekkachiisan. Haalli baayyina du'a namoota vaayirasichaan qabamanii Itoophiyaatti %1.52 kunis, sadarkaa afriikaatti %2.4 yoo ta'u sadarkaa addnuyaatti ammo %2.8 ta'usaas ibsa Kanaan ka'eera.


Koroonaavaayiras: Beeljiyemitti hakiimoonni Covid-19n qabaman hojii akka itti fufan gaafataman

Ogeessoti fayyaa Beljiyeem magaalaa Liij lakkoofsi dabalaa waan dhufeef koronaavayirasiin yoo qabamanis hojii akka itti fufaniif gaafataman. Ogeessotti fayyaa harka sadii achii jiran sababa Covid-19n qabamaniif hojiirra hin jirani. Amma hospitaalonni 10 hojjattonni isaanii fayyaa isaani koronaavaayirasiin qabamanii garuu mallattoo dhukkubichaa hinqabne hojii akka itti fufan gaafataniiru. Guyyaa muraasa keessatti tajaajilli hospitaalaa addaan cituu isaarra hojiitti deebi’uu malee, filannoo akka hin qabne hogganaan Waldaa Ogeessota Fayyaa Beljiyeem BBCtti himaniiru. Dr Filippee Devoos carraan vaayirasichaa gara dhukkubsatootaatti dabarsuu akka jiru ni hubatu. Magaalaa kana keessatti namoota sadii koronaavayirasiif qorataman keessaa tokko vaayirasiichi irratti ni argama. Hospitaalonni dhukkubasattoota gara hospiitaala biraatti dabarsaa fi wal’aansa baqaqsanii hodhuu hatattamaa hin taanee hambisaa jiru. Kunis kan taasifamuu eegale erga Ministirri fayyaa biyyatti Firaank Vandenbirok, tatamsa’inni vaayirasichaa biyyattiitti ‘akka lolaatti’ baayyachaa jiraachuu fi “kana booda waanta uumamaa jiru” anga’oonni to’achuu hin danda’ani jedhaniiti. Manneen ispoortii fi bishaan daakaa magaalaa gudditti Biraasilsi keessatti cufamanii kan jiran yoo ta’u, maneen daldalaa ammoo galgala saatii lamatti cufamuu qabu. Bakkeetti ammo maaskii uuffachuun dirqamadha. Qajeelfamootni kun hanga Sadaasa 19tti hojiirra ooluu itti fufu. Murteen kun kan dhufe yeroo mootummoonni biyyootii Awuroppaa tatamsa’ina vaayirasichaa akka haaraatti dhufe to’achuuf yaalanittidha. Ibsa miidiyaaleef Wiixata kennan irratti qondaaltoonni Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) tatamsa’ina haaraa kana loluuf aardiicha guutuu irratti imala dhorkuu, ajaja mana turuu baasuufi, sochii guutummaatti ugguruun barbaachisaa ta’u mala jechuun yaada dhiyeessaniiru. “Amma Awurooppaa keessatti vaayirasichi nu dursaa jira, bira darbiif wanta goonu irratti ariitii dabaluun nu barbaachisa,” jechuun WHO’tti hogganaan yaalii hatattammaa Dr Maayik Raayan akeekkachiisaniiru. Xaaliyaan kan Bitootessa keessa hedduu vaayirasichaan rakkachaa ture, amma lakkoofsa dhibamtootaa hir’isuuf manneen ispoortii, tiyaatiroota fi bakkeen bishaan daakaa dhorkiteetti. Dilbata darbe kana qofa biyyattii keessatti namootni haaraan 21,200 vaayirasichaan qabamaniiru. Mootummaan Xaaliyaan lakkoofsi dabalaa dhufuun isaa tajaajilaa fayyaa irratti dhiibbaa uumaa akka jiru akeekkachiisuus, Ministirri Muummee Juseeppe Kontee garuu guutummatti sochii dhaabuun garuu dinaagdee biyyattiif balaadha jedhaniiru.


Covid-19 qabamuun madinummaa qaamaa ‘saffisaan hir’isa' - Qorannoo

Namoonni koronaavaayirasiin erga qabamanii booda aantiibodiiwwan qaama isaanii keessa jiran saffisan akka hir'isan qorannoon ibse. Aantiibodiiwwan sirna ittisa dhibee qaama namaa ykn madiinummaa qaamaa keessatti wanta ijoo fi vaayirasiin gara seelii akka hin seenne haguugee kan ittisuuf fayyadaniidha. Sababa kanaan aantiibodiiwwan saffisaan hir'achuun madinummaa qaamaa laaffisuun carraa irra deddeebiin vaayirasichaan qabamuu dabala jedhu qorattoonni. Gartuun qo’attoota kolleejjii impeeriyaalaa Landan akka himanitti hammi aantiibodiiwwanii namoota qorannoo taasifame irratti hirmaatanii ji’oota Waxabajjii fi Fulbaana giddutti harka 26n hir’ateera. Oduun kun kan dhaga’ame biiroon istaatistiiksii UK Onkoloolessaa 16 booda lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamuun du’anii harka 60’n dabaluu wayita ifoomsetti. Ragaan biiroon kun baase akka agarsiisutti, biyyattii keessatti namoonni 60,000 caalan Covid-19n du’aniiru. Amma yoonaatti Ingilaand keessatti namoota 350,000 caalaniif qorannoon aantiibodii taasifameefi jira. Qorannoo marsaa jalqabaaf Adoleessa taasifame irratti namoota 1,000 keessaa 60 kan ta'an aantiibodiin isaanii salphaatti argamuun danda'ameera. Qorannoo Fulbaana darbe kana taasifameen immoo lakkoofsi kun 60 irraa gara 44'tti hir'ateera. Ogeessi qorannoo kana gaggeessan Pirofeesar Heelan Waard, ’’madiinummaan qaamaa saffisaan gadi xiqqaate, ji'oota sadi qofa keessatti dhibbeentaa 26n hir'ateera’’ jedhan. Antiibodiin dargaggoota fi kanneen vaayirasichaan qabamanii dhukkubsatan caalaa, namoota umriin isaaanii ganna 65 ol ta'ee fi kanneen vaayirasichaan qabamanii mallattoo hin agarsiifne irratti saffisaan hir’ateera. Ogeeyyiin fayyaa hedduun vaayirasichaaf saaxilamummaa waan qabaniif namoota biroo caalaa aantiibodii olaaanaa qabu jedhu qorattoonni. Aantiibodiiwwan dirra koronaavaayirasiitti maxxanuun vaayirasichi qaama seelotaa akka hin seenne ittisu. Vaayirasichi seelota keessa yoo hin seeniin miidhaan geessisu guddaa hin ta'u. Hammii aantiibodii gadii hir’achuu kallattiin guutummaa sirna madiinummaa qaamaarratti maal akka fidu sirnaan hin baramne Sirna madinummaa qaama keessatti gartuun Seelota-T jedhamanis seelota vaayirasicha faalaman ajjeesuudhaanii fi deeggarsa seelota ittisoo gaaafachuu keessatti qooda qabu. Haa ta'u malee aantiibodiin vaayirasicha namarraa ittisuu irratti milkaa'oodha. Kanaaf ragaa jirurraa ka'amee 'aantiibodiin hir'isuun madinummaan qaamaa hir'isuudha' jedhu pirofeesar Waandii Baarkilee Qorattoonni akka jedhanitti, farreen qaama alagaa namoota kamtu vaayirasichaaf hin saaxilamne isa jedhu raaguuf ni  fayyaduu jedhan. Gosonnii koronaavaayirasii nama qabuu danda’an biroo afur kan jiran yoo ta’u, deddeebi’anii nama qabu akka danda’utu himama. Isaaniis malattoo salphaa qufaan walfakkaatu kan agarsiisanii fi  ji’oota 6 amma 12 gidduutti deebi’anii nama qabu danda’u. Namoonni hedduun mallattoo salphaa agarsiisuu ykn sirumayyuu mallattoo hin qaban. Ragaa qorannoon biiroon Istaatistiksii biyyatti reefu maxxanse akka agarsiisutti namoota vaayirasichaan qabaman sadii keessaa lama mallattoo hin agarsiisan. Qorattoonni kunis kan mudate madinummaan qaama hir’achuun akka walqabatu kaasan.


Koronaavaayiras: Carraan qorichi remdesiviir Covid-19 fayyisuu 'xiqqaadha' jedhe WHO

Bu’aan qorannoo Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) akka mul’isutti carraan qorichi farra vaayirasii remdeesiiviir dhukkubsattoota Covid-19 fayyisuu qabu xiqqaadha. Remdeesiiviir qorichoota yaala koronaavaayirasiif dursa itti tajaajilamaa turan keessaa isa tokko yoo ta’u, dhiheenyatti yeroo Doonaald Tiraamp hospitaala turanitti kennameerafi. Dhaabbanni qorichicha oomishu Jiiliyad argannoo yaalii kanaa hin fudhu jedheera. WHO qorichoota afur yaala Covid-19 ooluu danda’an jedhee qorannoorratti taasisaa ture remdeesiiviir- qoricha Iboolaa, haayidirookiloorooquniin – qoricha busaa, qoricha madinummaa gabbisu akkasumas qorichoota HIV lopinaaviirii fi ritoonaaviiriidha. Deeksaameetaasooniin qoricha isteeroyidii gatii rakasaa yoo ta’u, yeroo ammaa kanatti UK’tti dhukkubsattoota Covid-19 fayyadamamaa jira, ta’us garuu qorannoo kana keessatti hin hammatamne. Qorichoonni afuran kunneen dhukkubsattoota gameeyyii 11,266 hospitaalota 500 kan biyyoota adda addaa 30 keessa jiran irratti yaalamaniiru. Saayintistiin WHO Dr Soomyaa Iswaamiitan akka jedhanitti yaaliinsaanii haayidirookiloorookiniin fi lopiinaaviir/ritoonaaviir sababa bu’a qabeessummaansaanii gad aanaa ta’eef ji’a Waxabajjii keessa dhaabateera jedhaniiru. Yaalii isaan kaanii akkuma itti fufetti jira. Yaaliin WHO kan dhaabbanni Jiiliyaad jalqaba ji’a kanaatti taasise waliin walfaallessa. Qorannoon Jiiliyaad dhukkubsattoota 1,000 irratti taasise akka mul’isutti dhukkubsattoonni Covid-19 remdeesiiviir fudhatan yeroon itti fayyuu danda’an guyyoota shaniin gabaabsa. Dhaabbanni Jiiliyaad argannoo WHO kana fudhatama hin qabu jedheera. UK’tti yaalii bayyanachuu kan taasisan Piroofeesar Maartiin Landireyi bu’aan qorannoo “murteessaadha ta’us garuu itti yaadda’uu qabna” jedhaniiru. Dabalataanis heddumminaan argamuu fi gatiin qorichaas waan biraa nama yaachisuudha jedhaniiru. “Covid-19 guutuu addunyaarratti namoota miiliyoonaan laakka’aman miidheera. Dhukkuba salphaa miti. Yaala gatii rakasaa, hamma barbaachisuun oomishamu  akkasumas namoonni hundi walqixa argachuu danda’an barbaanna.” Remdeesiiviir Caamsaa 1 ture US keessatti akka dhukkubsattootaaf kennamu Abbaa Taayitaa qorichaa Ameerikaan  hayyame. Boodarra ji’uma Caamsaa keessa UK keessatti hayyamame, achi booda biyyoonni heddu itti fayyadamuu jalqabaniiru. WHO yeroo ammaa kanatti yaaliiwwan yaala Covid-19’f oolan taasisaa jira jedhan Dr Soomyaa Iswaamiitan. Kanaanis qorichoota farra vaayirasii haaraa ji’oota darban keessa argamanii fi isaan kaan irratti hojjataa jirra jedhaniiru. Gama biraatiin, qorattoonni Chaayinaa talaallii yaaliirra jiru nageenyummaansaa mirkanaa’uu fi madiinummaa qaamaa akka gabbisu himaniiru.


Koronaavaayiras: UKn namoota fayyaa Covid-19n akka 'qabaman gochuun' yaalii talaallii gaggeessuuf

UK’n qorannoo namoota fayyaa 90 beekaa Covid-19’n faaluun yaalii talaallii gaggeessuuf qophaa’uun biyyaa ishee jalqabaa ta’uuf jirti. Qorannoo kun Amajjii eegalamaa jedhamee kan yaadamu yoo ta’u yaalii talallii Covid-19 argachuu ni arifachiisaa jedhamee yaadama. Hojii kanaaf mootummaan  baajata pawondii miiliyoona 33.6 ramadeera. Ogeessonni of eeggannoon filannoo isa jalqabaa ta’uu qaba jechuun akeekkachiisaniiru. Karoorri kun naamusa (ethics) kan eeggatee ta’uu akka qabu utuu hin eegalamiin dura raggaasifamuu qaba. Qarannoon akkanaa, taalallii yaaluuf mala ariifataadha. Sababiin isaas namootni uumamaan dhibichaaf hanga saaxilamanitti eeguun waan hin barbaachisneef. Jalqaba qorattoonni vaayirasii koronaavayirasii hagamtu dhibee kana tola oltoota ganna 18-30 ta’an Covid-19 qabsiisuu danda’a kan jedhu adda baasu. Namootni vaayirasiin kun karaa funyaani kennamuuf kun, sababa umuriifi fayyina isaaniin miidhaan irra ga’u xiqqaadha. Itti aansuun saayintistoonni talaalliin Covid dhibee kana ittisuu danda’a yoo ta’e ni yaalu. Kolleejii Empeeriyaal Landan irraa qorannoo kana kan dursu Dr Kiriis Chiwuu “gartuunkoo qorannoo akkanaa vaayirasoota hargansuu miidhan irratti milkaa’inaan waggooti 10 oliif gaggeessaa turaniiru. ‘’Qorannoon kamuu balaarraa bilisa hin ta’u, garuu qorattonni “Human Challenge Programme” balaa uumamuu danda’u hanga danda’ameetti xiqqeessuuf ciimsinee ni hojjenna,” jedhu. Qorataan qorannichaa biraafi daarektarri the ‘Human Challenge Consortium,’ Piroofessar Piitar Openshaaw  akka jedhanitti, namoota fayyaa beekaa dhibeen faaluun ‘wanta akka salphaatti fudhatamu miti.’ “Ta’us garuu, qorannoowwaan akkanaa odeeffannooo bal’aa kennu. Talaalliifi qoricha covid-19 argachuuf hanga danda’ametti ariitiin hojjachuun barbaachisaadha,” jedhu. Talaalliwwaan Covid-19 dhibbaan lakkaa’aman addunyaa keessatti qoratamaa kan jiran yoo ta’u, kanneen akka kan Yunivarsitii Oksifordiin uumamanii fi biroon ammo yaalii sadarkaa dhumaarra ga’uun dursaa jiru. Kanneen keessaa qorannoon haaraa kun usuu hin eegaliin bu’aa argatanii hojii eegaluu kan danda’an yoo ta’u, qorattoonni akka jedhanitti qorannoon kun talaalli inni kam caalaatti hojjata isa jedhu madaaluuf ni fayyada. Weerara Covid kana mo’achuuf talaalliwwan garaa garaafi wal’aansi bu’aa qabeessi akka nu barbaachisu ogeessoti ni himu. Akkasumas namoota dhibee kanaaf caalatti saaxilamoo ta’an kan akka maanguddootaafi namoota dhibee biroo qaban irratti yaalamu qabu. Hojiin qorannoo kanaa sadarkaan jalqabaa walta’uumsa Kolleejii Impeeriyaalii Landan, ogeessota Hospitaala Royaal Firii, gartuu qorannoo Landaniifi dhaabbata hVIVO jedhamuun gaggeefama. Erga Covid-19’n qabamanii booda tola ooltonni kun hanga dhibee kanarra bilisa ta’anitti wiirtuu baayoo teekii keessa turu. Namootni kun yeroo isaaniif maallaqani kan kennamuuf yoo ta’u qorannoo kanarratti erga hirmaatanii boodaa miidhaan akka irraa hin geenyeef gara waggaa tokkoof hordoffiin ni taasifamaafi. Beekaa nama tokko Covid’n qabsiisuun yaaddoo xiinsammuu keessa nama galcha, keessumaa dhibamtoota wal’aanuuf qorichi waan hin jirreef, ta’us garuu qorichootni gariin wal’aanu danda’an jiru. “Talaalli bu’a qabeessa ta’e ariitiin hojjachuu keessatti wantoonni namuusa namaa gaaffi keessa galchan ni jiraatu. “Wanta amma rakkoorra jiru waliin yeroo ilaallu garuu, qorannoo akkanaa gaggeesuu dhiisuutu naamusa dhabuu ta’a,” jetti Yunivarsitii Oksiforditti oggeettiin naamusaa Piroofesar Juliyaan Savulesku. Ministeerri Daldalaa Alook Sharmaa “Koronaavaayirasii ittisuuf, saayintistootaafi qorattoota keenya talaallii argachuuf yaalan dabalatee, wanta dandeenyu mara hojjachaa jirra,” jedhu.


Meeksikootti dubartiin abbaan warraashee Covid-19n obba'e, bakkasaa bu'uun kantiibaa taate

Meeksikoo kutaa biyyaa Sinaalowaatti kantiibaan magaalaa koroonaavaayirasiin qabamuun lubbuu erga dhabanii booda, haati warraasaanii bakka bu'uun akka tajaajiltuuf filatamte. Piyer Angilii Kaamaachoo, haga filannoo dhufuutti, abbaa warraasaanii bakka bu'uun kantiibaa tahu. Manni maree Bulchiinsa Sinaalowaa, dubartii kanaaf sagalee caalmaa kennuun dabarsuun isaa gabaafameera. Abbaan warraashee kantiibaa ture, namni ganna 46 Kaarloo Maariyoo Ortiz, ijoollummaasaaniitti yaalii bakka buusuu kalee kan taasisan yogguu tahu, warreen vaayirasichaaf saaxilamoodha jedhama keessaa turan. Torban dabarsine keessa lubbuu dhaban. Kaarloo Maariyoo lubbuun isaanii darbuu dura, marroo lammaffaaf filmaata irra aananii, Kutaa biyyaa Sinaalowaatti bulchiinsa magaalaa Saalvaador Alvaaraadoo jedhamtu kantiibaa tahuun tajaajilaa turan. Galmee lakkoofsa uummataa ganna lamaan dura godhameen, bulchiinsi kun baayyina uummataa 80,000 qabdi turte. Abbaa warraasaanii lubbuu dhaban bakka kan bu'an Piyer Angilii Kaamaachoo gannisaanii 40 oggaa tahu, Meeksikoo keessatti waajira mootummaa nageenya hawaasummaa keessatti hojjetaa turte. Aadde Kaamaachoo, haga filmaatni mana qopheessaa Onkololeessa bara 2021tti gaggeeffamutti aangoo kana qabattee turti. Iddoo abbaa warraashee bu'uun tajaajiluuf filatamuusheetti kabajaan akka itti dhagahamu dubbatteetti. Weerarri koroonaavaayiras erga eegalee biyyoota haalaan miidhaman keessaa ka taate biyya Meeksikootti, haga ammaa namoonni 847,000 ol vaayirasichaan qabamaniiru. Kanneen 86,000 ol tahan ammoo obba'aniiru.


Koroonaavaayiras: Emaanu'eel Maakiron Firaansitti uggura sochii 2ffaa labsan

Pirezidaantiin Firaansi Imaanu'eel Maakiroon uggura 2ffaa yoo xiqqaate hanga xumura ji'a Sadaasaatti turu labsaniiru. Maakiroon akka jedhanitti tarkaanfii haaraa fudhatame kana jalatti, namni kamiyyuu hojii murteessaa fi yaala fayyaaf qofa akka manaa bahu eeyyamama jedhan. Hojiin biizinesii baay'ee murteessoo hin taane kan akka mana nyaataa fi mana dhugaatii cufamanii turu. Manneen barnootaa fi warshaaleen akkuma banamanitti hojii itti fufu. Erga ji'a Eeblaa as lakkoofsi namoota Covid-19'n du'anii guddaan galmaa'aa jira. Gaafa Kibxataa qofa namootni 33,000 tahan vaayirasii kanaan qabamaniiru. Akkasuma Jarmanis akka kan Firaansi ulfaataa tahuu baatus, uggura salphaa tahe labsuuf jetti. Manneen nyaataa, gidduugala ispoortii fi tiyaatiraa cufamanii akka turan murteessiteetti. Weerarri vaayirasichaa biyyoota Awurooppaa baay'ee keessatti dabalaa kan dhufe yo tahu, UK keessatti guyyaa Roobii namootni 310 tahan du'aniiru. Namootni 24,701 tahan ammoo vaayirasichaan qabamaniiru. Ingilaanditti qorannoo haaraan akka agarsiisutti namootni haaraan 100,000 tahan guyyaatti vaayirasichaan qabamu. Waanti jijjiiramuu qabu tokko jiraachuu qaba jechuunis gorsu. Uggurri yeroo sochii halkanii biyyoota baay'ee keessatti hojiirra kan ooleeru yoo tahu, Firaansi uummata miliyoona 46 tahuufis akkasuma dhorkameera. Gabaan biyyoota akka UK, Jarman fi Ameerikaa keessatti gadi bu'eera. ''Weerara lammaffaa hamaa keessa galleerra'' jedhan pirezidaantiin Komishinii poolisii Gamtaa Awurooppaa Ursula Von der Leyen. ''Ayyaanni Qillee bara kanaa adda taha,'' jedhan. Dhorkaan amma darbe kun hanga Mudde tokkootti kan turu tahee, torban lama lamaan kan madaalamu taha jedhan Maakiroon. Ayyaana Qilleef maatiin akka walitti makaman abdiin qaba jedhan Maakiroon. Chaansilerri Jarman Angeelaa Merkelis biyyi isaanii ''amma tarkaanfii fudhachuun'' akka biyyaalessaati weeraricha qolachuu akka qabdu waamicha taasisaniiru. Jarman biyyoota kaan caalaa lakkoofsa namoota vaayirasichaan faalamanii xiqqaa qabdi. .Jarmanitti:


Kalaqa: Injinara ijaarsaa haguuggaa fuulaa hojjatan

Obbo Ashanaafii Zamachaa oggeessa ijaarsa gamoo (arkiteekchara)ti. Wantoota hojiisaaniif isaan barbaachisan hedduu  ofumaan dizaayin hojjattu. Isaanis hojiisaaniif akka isaan gargaaruuf maashina 3D piriintarii  jedhamu kan qaban yoo ta’u, kanaanis meeshaalee aadaa fi kanneen biroo maxxansuuf itti fayyadamu. Weerarri koronaavaayirasii addunyaa wayita mudate irraa jalqabee dhiheenyaan hordofaa akka turan kan himan Obbo Ashanaafiin, weerarrichis isaan yaaddessee akka ture himu. Yeroo sanitti yaadda'urra maalan gummaachu danda'a jechuun wayita yaadan, piriintarii 3D qabaniitti fayyadamuun waa gummachu akka danda’an yaadu saanii dubbatu. Haaluma kanaanis haguuggii fuulaa (face shield) hojjachuu akka danda’an hubatan. Koronaavaayirasiin wayita mudate sanitti Itoophiyaa keessatti gatiin maaskii haalan dabaluusaa fi hanqinni dhiyeessiitii jiraachuunsaa gaafii maalifan kan gahee kiyya himgumaachine? jedhuutti isa geessuu Obbo Ashanaaffiin BBC'tti himaniiru. Piriintara 3D isaanii fi ogeeyyii biyya Ingiliiziitti argaman waliin karaa inatarneetiin mari'achaa sooftiweerii interneetiirratti bilisaan argamanitti fayyadamuun biyyaaf waan tokko hojjachuu akka qaban hubatan. Haguuggaa fuulaa kana namoota vaayirasichaaf saaxilamoo ta’an kan akka oggeessoota fayyaaiifi isaan kaaniif intarneetiirratti arguun hojjachuusaa dubbatu. Haguuggaa fuulaasaan hojjatan hospitaalotaa fi ogeeyyii fayyaatiif bilisaan yoo kennan, itti fayyadamni haguuggaan fuulaa ogeeyyii biratti haalan akka hin baratamne himu. Haguuggaa fuulaa kunis jalqabarratti oomisha hospitaalotaa fi ogeeyyii fayyaa muraasaaf bilisaan kennuusaanii dubbatu. Hospitaalota Qiddus Paawuloosii fi Xiqur Anbassaa akkasumas hakimoota dhuunfaa isaaniitti beekaniif bilisaa fi haala gurgurtaatiin kennuun akka jalqaban kan himan Obbo Ashanaafiin, fedhiin haguuggaan fuulaa kanaaf oggeessoota hedduu biratti waan dabaleef gurgurtaaf dhiyeessuuf walii galuu himu. Haguuggaa fuulaa kana namni piriintara 3D qabu kamuu maxxansuu akka danda’u kan himan Obbo Ashanaafiin, maxxansisaa harkifataa ta’uusaatiif baay’innaan dhiheessuuf akka rakkatan BBC’tti himaniiru. Biyyattii keessatti namoonni piriintara 3D qaban muraasa ta’uusaanii eeruun, meeshaalee maxxansaaf oolan salphatti argamuu dhabuusaa ammoo rakkinna gama biraati jedhu. Maayikaan haguuggaa fuulaa haala salphaadhaan gabaarratti argamus fireemiin isa qabatu garuu piriintara 3D maxxanfamuu akka qabus dubbatu Obbo Ashanaafii Zamachaa. Haguuggaan fuulaa kunis tiyaara akka rifeensarra taa’uu yoo ta’u, uramee haguuggaa fuulaa keessarratti hidhama jedhu. Meeshaaleen piriintara 3D’tti fayyadaman kunneen irra deebiin kan tajaajila kan hin kennine ta’uusaanii kan himan Obbo Ashanaafiin, osoo itti fayyadamaa jedhamanis haala salphaan baakteeriyaadhaan kan hubamanii fi hanqinni dhiheessii jiraachuusaas eeru. Maayikaan haguuggaa fuulaa Chaayinaarraa akka dhufu eeruun, qaamni addarra taa’u ispoonjii ta’uusaa himu ogeessi kun. Kun ammoo haala salphaadhaan baakteeriyaa ofitti waan harkisuuf keemikaala farra ilbiisotaan qulqulleessuuf rakkisaa akka taasisu himu. Ta’us garuu isa kana piriintara 3D ala hojjatamuu akka qabu ibsuun meeshaalee sasalphoo biyya keessatti argaman irraa osoo hojjatamee gaarii akka ta’u hubachuun haguuggaa fuulaa mataasaanii diizaayin godhaniiru. Dabalataanis meeshaan kun irra deebiin tajaajila kennuu akka danda’utti osoo hojjatamee gaarii ta’uusaa himaniiru. Haguuggaan fuulaa isaan hojjatan irra deebiin tajaajila akka kennu himuun, maayikaan fuulaa sun ammoo haala salphaadhaan hafuura hargansuutiin akka hin hurroofne ibsaniiru. Haguuggaan fuulaasaan hojjatan pilaastikarraa ta’uun himuun muramee leezarii keessa akka galu dubbataniiru. Qulqulleessun yoo barbaachises hiikamee keemikaalaan qulqulleessuun akka danda’amutti hojjachuusaanii ibsu. Meeshaalee kanneen wanti adda isaan godhu hiikamanii walitti deebifamuu danda’uusaanii qofa osoo hin taane meeshaalee biyya keessatti argaman irraa hojjatamuusaanii waan adda isaan taasisu kan biraati jedhu. Haguuggaan fuulaasaan hojjatan bocasaa kan gad hin dhiifnee fi haala salphaadhaan akka harkifamutti hojjatamuusaa Obbo Ashanaafiin dubbataniiru.


Itoophiyaan uggura ji'oota torbaa booda manneen barnootaa bante

Sababa weerara Covid-19'f jecha ji'oota torbaaf cufamanii kan turan manneen barnootaa sadarkaa tokkoffaa fi lammaffaa kuma 17 ol har'aa   barnoota  eegalamaniiru. Ministirri Muummee Abiy Ahimad har'a Mana Maree Bakka Bu'oota Uummataarratti gaaffii dhimma kana ilaallatee isaaniif dhiyaate yoo deebisan, of eeggannoo barbaachisaa hunda gochuun barattoota barnootatti deebisuun sirri ta'uu haman. Kanaafiis qophiin gahaan godhamaa akka jiru dubbatan. Afrikaa keessatti biyyoota muraasan alatti biyyoota hedduutti barattootni barnootatti deebi'uu ibsanii bu'uurri badhaadhina Itoophiyaa inveestimeentii nama irratti gaggeeffamuudha jedhaniiru. ''Bara kana Koronaa ofirraa ittisaa barattoota barsiisuu itti fufuu qabnaa'' jedhaniiru. Ministeera Barnootaatti daayireektarri Fooyya'insa Manneen Barnootaa obbo Yohaannis Wagaassoo, manneen barnootaa naannoo baadiyyaa jiran 17, 154 har'a baruufi barsiisuutti deebi'uu miidiyaa biyyaalessaa EBC'tti himan. Manneen barnootaa har'a eegalan kun ofeeggannoowwan barbaachisoo gochuun kanneen qophii gahaa godhaniifi harki caalaan isaanii naannoo baadiyyaa jiran ta'uus ibsaniiru. Mootummaan manneen barnootaa ji'oota torba booda deebisee banuuf qophii taasise keessaa daree dabalataa qopheessuun lakkoofsa barattootaa daree tokko keessatti argamanii xiqqeessuu, haguugduu afaaniifi funyaanii raabsuu fi barnoota dabaree sadiin gochuun ni eeramu. Manneen barnootaa har'a eegalaniifi kanneen qophiitti jiran kaaniifis maaskiin miiliyoona 10.7 ta'u raabsamuus obbo Yohaannis himaniiru. Itoophiyaan mannee barnootaa sadarkaa tokkoffaafi lammaaffaa hanga walakkeessaa ji'a sadaassaatti sadarkaa sadarkaan banuuf jetti. Mootummaan qophiiwwan ofeeggannoo gochuun barattoota manneen barnootaatti deebisuuf murteessuus lakkoofsi namoota guyyuu vaayirasichaan qabamaa jiranii ammas hedduu gadi bu'aa hin jiru. Guyyoota shanan darbe qofaa gidduugaleessaan guyyaa tokkotti namoota 659 irratti vaayirasichi argameera. Sababa kanaattis maatiin daa'imman isaanii mana barnootaatti deebisuuf yaaddoo qabu. Ministirri muummee ammoo Covi-19'f saaxilamummaa guddaa kan qaban daa'immaniif dargaggoota osoo hin taane kanneen umriin isaanii siqee jiru waan ta'eef barattootni warra isaaniif jecha ofeeggachuu akka qaban dubbatan. Dhaabbileen baranootaa olaanoos torbanoota dhufan keessatti barattoota eebbifamuuf waggaan tokko isaan hafe jalqaba waamuun dabaree dabareen baruuf barsiisuutti deebi'uuf qophii xumuraa jiru.


Koroonaavaayiras: MM Holaand gorsi maatii moototaaf kennan dogoggora tahuu amanan

Ministirri Muummee Nezarlaandis Maark Rutte imala maatii moototaa Giriikitti taasisan ilaalchisee, giddugaluu dhabuun isaanii dogongora tahuu amanan. Mootiin Wilem-Aleksaandar fi Giftiin Maaksimaa bashannanaaf JImaata imalanii kan turan tahus, aarii uummatarraa kaheen guyyaa tokko booda deebiyanii galan. Maatiin kun erga mootummaan biyyattii uggura gariin labsetti kan imalan yoo tahu, seera bahe kamuu hin cabsine jedhame. Seericha keessatti imalli hin haalaan barbaachifne hin jajjabeeffamu. MM Rutte karoora imalaa maatii mootota kanaa odeeffannoo qabaachuu ibsan. Xalayaa paarlaamaaf erganiin, ministirri mummichaa ''imalli isaan taasisan rakkoo akkamii akka qaqqabsiisuu malu erga dabre booda hubadhe. Lakkoofsi namootni vaayirasichaan qabamanii dabalaa jiraachuufi tarkaanfileen ugguraa kaa'aman, imalasaanii keessa deebiyanii akka ilaalaniif na dammaqsuu qaba ture. Itti gaafatamummaa ministeerummaa guutuu nan fudhadha,'' jedhan. Maatiin moototaa kun xiyyaara mootummaan kan balali'an yogguu tahu, namuu mana akka turu wayita gorfamutti isaan bashannanaaf deemuun isaanii qeeqa guddaa kaase. Ergasiis xiyyaara KLM guyyaa Sambataa achii kahu yaabbatanii gara biyyaa deebiyan. Ibsa maatiin kun baasaniin ammoo: ''Dhimma kanarratti shakkiin tokkoyyuu akka jiraatu hin barbaannu - Covid-19 to'annoo jala oolchuuf, seeroonni to'annoo lafa kaa'aman hordofamuu qabu.'' Jalqabarratti waa'ee imala isaanii qaama mootummaa keessaa eenyutu beeka ka jedhu ifa hin turre. Gorsi kennamuufi dhiisuus hin baramne ture. Maatiin moototaa Dach dhimma biyya bulchuu Nezarlaandis keessatti gahee ifa tahe hin qaban. Haa tahu malee, ministira muummichaan kan hoogganamu, Ministeerri Dhimmoota Waliigalaa biyyattii, waan jarri jedhaniifi hojjetaniif ittigaafatamummaa qaba. Kanaafis jecha bakka buutonni uummataa hedduun MM Rutten, maaliif maatiin kun imalasaanii akka haqan hin gorsine jechuun akka ibsa kennaniif gaafachaa jiru. ''Otoo Rutten kun waan gaarii miti otoo jedhee, silaa mootichis isa dhagahuun karoorasaa jijjiira ture,'' jedhe namni siyaasaa Peter Rehwinkel. Nezarlaand yookaan ammoo Holaanditti, lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamanii dabalaa jira. Guyyaa Sambataa, yeroo jalqabaaf namoonni 8,000 qabamaniiru - kunis lakkoofsa olaanaadha. Maatiin moototaa dhimmoota walfalmisiisoo gidduutti yoo argaman kun isa jalqabaa miti. Ji'a Hagayyaa keessas, walirraa hiiquu cabsuun, Giriikitti suuraan kahan mul'ateera.


Warra kaan baraaruuf jecha fedhiisaaniin Covid-19n qabamuuf namoota qophaa'an

Isin lubbuu namoota biraa oolchuuf hangam haarsaa kaffaluuf yaaddu? Namoonni kunneen garuu lubbuu ummata addunyaa oolchuuf jecha fedhiin yaaliin talaallii Covid-19 irratti akka gaggeefamu gaafataa jiru.


Talaalliin dhibee sombaaf bara 1921 hojjetame Covid-19 irraa nama olchinnaa?

Saayintistoonni UK talaallii BCG (dhibee sombaa) kan bara 1921tti tolfame irratti akka Covid-1 irraa lubbuu oolchuuf gargaaruuf yaalii taasiisuu eegalaniiru. Talaallichis bara sanatti dhukkuba sombaa akka ittisuuf kan qophaa'e yoo ta'u, dhukkubiiwwan gara biraas ittisuu akka danda'u ragaaleen muraasni ni jiru. Namoonni gara 1,000 ta'an yaalii Yunvarsitii Ekistar keessatti gaggeefamu kanarratti ni hirmaatu. Garuu UK keessatti namoonni miliyoonaan lakka'aman ijoollummaatti talaallii BCG kan fudhatan yoo ta'u, ammas irra deebiin talaalamu jedhameera. Talaaliiwwan akka sirma dandamannaa  ol kaasaniitti kan hojjataman yoo ta'an, dhukkuba jedhame sanaas hanga dhumaatti kan ittisan ta'u. Garuu ammoo adeemsi kunis sirna dandamannaa qaamaa irratti jijjirama balaa akka taasisu dubbatama. Kana jechuunis dandamannaa qaamaa dabaluun tarii akka koronaavaayirasii ofirra ittisuuf dabalataan carraa qaamaaf ummuu danda'a jechuun abdataniiru saayintistoonnis. "Kunis addunyaarratti waan guddaa ta'uu danda'a,'' jedhan Yunivarsitii Mana Barnootaa Wallaansa Eksartiitti Pirofeessara kan ta'an Joon Kaambeel BBCtti yoo himan. ''Tarii Covid-19 ittisuuf kan oolu ta'uusaa addatti beekuu baannuulleen, talaallii Covid-19 argachuuf ykn walaansawwan biraa argachuuf garuu baroota dheeraa akka fudhatu yaadama.'' Yaaliin qorannoo UK kunis qaama qorannoo idil-addnuyaa kan Awustiraaliyaa, Neezarlaand, Ispeen fi Biraaziiliitti namoota waliigalaa kuma 10 filachuun gaggeefamaa jiruuti. Yaaliin qorannoo kunis hojjattoota fayyaafi kunuunsa wallaansaa kanneen irra caalaa koronaavaayirasiif saaxilamtoota ta'an irratti xiyyeefachuun kan gaggeeffamuufi yoo talaalichi bu'aa qabeessa ta'e dafee kan ittiin baraaramnuudha. Saam Hiltann, Eksarti keessatti Ogeessa waliigalaa yoo ta'an, waan akka doktara dursaan koronaavaayirasiif saaxilamoo ta'aniifi yaalii kana keessatti hirmaataa jira. ''Waa'een BCGn yoo Covid nama qabe carra nama dhukkubuu ni hiri'sa jedhu waan gaariidha,'' jechuun BBCTti himan. ''Kanaafuu kun ammoo humna ofirraa dhibee ittisuu akkan argadhuuf na gargaara; kanaaf ammoo ganna kana hojiitti deebii'uuf carraa akkan qabu argaan jira.'' Hogganaa Dhaabbata Fayyaa Addunyaa Dr Tedroos Adihaanoom Gabraysuus  barreeffama Laanseetti irratti baasan tokkoon akka jedhaniitti, talaalliin BCG kun ''hanga talaalliini dhukkubichaaf addatti hojjatu argamuutti qaawwa jiru duuchuu danda'a,'' jedhaniiru. ''Kunis Covid-19 fi weerarawwan gara fuulduraa mudataniif deebii kennuuf meeshaa barbaachisaadha,'' jedha barreeffamichi. Haata'u amlee, talaalliin BCG kun furmaata dhumaa miti. Sababii dhukkubni sombaa UK keessatti gadaanaa ta'eef talaalliin BCG yeroo hunda hin kennamu. Dabalataanis, talaalliichi qaamni sirna dandeettii dhukkubbii ofirraa hojjechuu  (anitiibodii) akka ummatuufi seelii dhiigaa adii qaamaa akka koronaavaayirasii waraananiif hin leenjisuu jedhameera. Addunayarratti talaalliin addatti koronaavaayirasiirratti xiyyeeffate akkuma galma olaanaa ta'etti jira. Talaalliiwwan akkasii kun kan Yunvarsitii Oksifoord dabalatee qorannoo kiliniikaa sadarkaa dhumaarratti argamu. Garee Talaallii Oksiford irraa Prof. Andirewu Pilaard BBCtti akka himaniitti, ''Haallii ittiin talaalliiwwan hedduun hojjatanis, jarmii addaa ati ittiisuuf yaaltu irratti akka dandeettii dandamannaa uummatu gochuun,'' jedhan. ''Haata'u malee, rakkoon nuti har'a qabnu, ragaa omaa waan hin qabneefuu talaalliiwwan biraa koronaavaayirsiif deebii gaarii akka kennaniif maal gochuu akka qabnurratti waa sitti himuu hidnada'u,'' jedhaniiru.


Koroonaavaayiras: Afrikaatti sababoota shan Covid-19 lubbuu namoota hedduu akka hin galaafanne gumaachan

Biyyootni Afrikaa hedduun duula to’annoo koronaavaayirasii milkaa’aa labsuurratti hojii isaan galateeffachisu dalaganiiru. Biyyoonni kun garuu weerara vaayirasichaan sirna eegumsa fayyaa salphumatti hubamuu danda’u qabu. Ta’uus, ardiin Afrikaa namoota biliyoona tokko caalan qabdu keessaa namoota miliyoona 1.5 ta’anitu vaayirasichaan qabame, ragaan Yunvarsiitii Joon Hoopkins akka agarsiisutti. Lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamanii kun kan ardilee Awurooppaa, Eeshiyaa fi Ameerikaa gadi. Sirumayyuu lakkoofsi namoota haaraa qabamaniis hir’ataa jira. Lakkoofsi namoota Afrikaatti sababa kanaan du’aniis 37,000 - ardiiwwan Ameerikaa Kaabaa fi KIbbaatti garuu lubbuu namoota 580,000, Awurooppaatti 230,000 fi Eeshiyaattimmoo lubbuu namoota 205,000 tu darbe. Kanaafuu hammi namoota du’anii kan sadarkaa addunyaatti jiru caala xiqqaa ta’uu reeshoon hamma namoota du’anii bahe kan mul’isu. Qorannoo ragaarratti hundaa’uun miidhaa Covid-19’n ardichaarratti qaqqabsiise qoratameera. Miidhaan uummata Afrikaarratti qaqqabe kan ardiilee biroo caalaa akka salphatu agarsiise. Hammii namoota qoratamanii xiqqaachuun garuu tarkaanfii to’annoo vaayirasichaarratti kenname jeeqaa jira. Sababoonni gurguddoon shan Afrikaatti lakkoofsi namoota du’anii akka xiqqaatu taasisan tarreeffamaniiru. Maali fa’ii isaan? Namni jalqaba vaayirasichaan qabame biyya Masrii keessatti Onkoloolessa jalqaba bara 2020tti ture. Yeroo sanatti vaayirasiin haaraan ardicha seene sirna fayyaa ardichaa muddama keessa buusa yookaan laamshessa jedhamee sodaatama ture. Kanaafuu mootummoonni biyyoota ardichaa tarkaanfii tamsa’ina vaayirasichaa xiqqeessu hordofuu jalqaban. Namoonni akka harka wal hin fuune, harka akka dhiqatan, maaskii akka haguuggatanii fi waliirraa hiiqan saffisaan hojiitti hiikuun jalqabame. Fakkeenyaaf, Lesuutuun otoo namni tokkollee hin qabamiin labsii yeroo muddamaa labsitee, manneen barnootaas cufte. Biyyoonni Afrikaa kibbaa biroos guyyoota 10 hin caalle keessatti tarkaanfiilee sochii namootaa daangessan labsan. Lesutoon uggara sochii labsite battaluma kaafte guyyaa tokko booda, namni biyyatti keessatti vaayirasichaan qabame yeroo jalqabaaf argameera. Uummata miliyoona lama kan qabdu yoo ta’u, namoota 1,700 vaayirasichaan qabaman keessaa 40 qofatu obba’e. Biyyoota 18 keessatti qorannoon qo’atame akka argasiisutti hawaasni harki 85 tarkaanfiin ofeeeggannoo akka fudhatamu deeggaran. ‘’Bitootessaa fi Caamsaa gidduutti biyyoota miseensota Gamtaa Afrikaa keessatti tarkaanfiin cimaan fudhatame to’annoo vaayirasichaaf bu’aa buuseera,'' jedha gabaasni dhimma kanarratti bahe. Waxabajjii fi Adoolessaa keessammoo uggurri labsame laafuu eegallaan, ardichatti lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamanii dabaleera jedhe gabaasni dhimma kanarratti bahe kun. Sana asitti gartokkee ardichaa keessatti lakkoofsi namoota vaayirasiin qabamanii fi du’anii hir’ateera. Kan malees uggurri sochii hojiirra oole jiruu namoota hedduu miidhuun ibsameera. Afrikaa Kibbaatti namoonni miliyoona 2.2 ji’a jaha keessatti hojii dhabaniiru. Biyyoonni biroos dinagdeen isaanii miidhamnaan otoo lakkoofsi namoota qabamanii dabaluu arganii, uggura sochii laaffisuuf dirqamaniiru. Afrikaan uummata qabdu keessaa harki caalu dargaggeessa, kunimmoo to’annoo vaayirasichaa keessatti ardicha fayyadeera. Addunyaarritti baay’inaan namoota sababa vaayirasii kanaan lubbuu dhaban maanguddoota ganna 80 oliiti. Dhaabbanni Fayyaa Aduunyaa (WHO) akka ibsetti, biyyoota Afrikaa gammoojjii Sahaaraan gadi jiran keessatti, namoota vaayirasichaan qabaman 91% kanneeen umriin isaanii ganna 60 gadiiti. Isaanii keessaa harki 80 mallattoon dhibichaallee irratti hin mul’atu. Daarektarri dhaabbaticha kan damee Afrikaa Dr Matishisisoo Mohetii, uummata Afrikaa keessaa maanguddoonni 3% ta’uu himan - lakkoofsa xiqqaadha. Ardileen biroo Afrikaa caalaa maanguddoota hedduu qabu. Maanguddoonni Afrikaan qabdu harki caalu baadiyyaa jiru. Baadiyyaattimmoo namoonni walitti hin heddummatan yookaan walitti hin rukkatan. Qorattoonni yunvarsiitii Meerlaand Ameerikatti argamuu akka himanitti haalli  jiidhinsaa, hoo’i fi qorri tamsa’ina vaayirasii Covid-19 wajjin hariiroo akka qabu mul’ise. Magaalota addunyaa 50 keessatti tamsa’ina vaayirasichaa qorachuu kan ibse dursaan qorannichaa Mohaammad Sajadii, iddoo jiidhaa fi  hoo’insi xiqqaatutti ‘’tamsa’innisaa ni dabala’’ jedhe. ‘’Kana jechuun garuu haalota biroo keessatti hin tamsa’u jechuu miti,’’ jedheera. Koronaavaayirasiin wayita Dimokiraatik Rippaabilika Koongootti weerarri Iboolaa guddaan mudatetti gara ardichaatti dhufe ture. Kanaafuu biyyoonni ollaa imaltoota daangaa qaxxaamuran yeruma tokkichatti Eboolaa fi Covid-19 sakatta’uutti ce’an. Biyyoonni lixa Afrikaa bara 2013 -16 weerara Ibolaan rakkatan tarkaanfii to’annoo koronaavaayirasii ittisuuf itti fayyadamaniiru. Tarkaaanfiiwwan kunis namoota qabaman addatti fo’uu fi kanneen tuttuqqaa wajjin qaban adda baasuu dabalata. Afrikaa keessaatti uummata baay’ee qabaachuun kan dursitu Naayijeeriyaan, talaallii pooliyoof gartuun namootaa bobbaafte achumaan hubannoo weerara koronaavaayirasiirratti akka xiyyeeffatan ajajjeetti. Afrikaatti bu’uraaleen dhaabbata fayyaa kutaalee addunyaa biroo caalaa kan hin guddane ta’us, sirni fayyaa hawaasaa jiraachuun tattaaffii to’aannoo vaayirasichaa cimsutti leellifameera.


Namni talaalame dhukkubsannaan Ameerikaatti yaaliin talaallii Covid19 adda cite

Kaampaniin Ameerikaa talaallii Covid19 qopheessee yaaliirra ture 'Johnson and Johnson' jedhamu namoota yaalii kanarratti hirmaataa jiran keessaa tokko dhukkubsannaan yaalicha adda kute. Yaalicha kan addaan kute, namtichi dhukkubsatuuf maaltu sababa akka ta’e qorachuufi jedhe. Kaampanichi akka jedhetti, mallattoleen ammaaf hin ibsamne nama kanarratti mul'atan talaallichatti hidhata qabaachuu fi dhiisuu mirkaneessuuf sakatta’insi walabaa ni gaggeeffama. Kanaafuu ammatti ofeggannoof jecha yaaliin gaggeeeffamu marroo sadaffatti otoo hin ce’amiin addaan cite. Yaaliin kun namoota fedhiin irratti hirmaatan kuma kudhanitti lakka’aman hirmaachise, isaan keessaa muraasni dhukkubsachu akka malanitu ibsame. Kaampaanichi iccitii odeeffannoo nama yaaliirratti hirmaatee eeguuf jecha odeeffannoo bal’aa kennuurra  of qusateera. "Dhukkubbiin hirmaataa kanaa maal akka ta'e baruutti jirra, akkasumallee waa’eesaa qooduun dura odeeffannoo dhugaa jirtu hunda beekuu qabna" jedhee ibse. Yaaliin talaallii gaggeeffamu adda cituun kun kan jalqabaa miti. Namni qorannoo yuunivarsiitiin Oksfoord gaggeessuutti hirmaate tokkos kana dura dhukkubsatee ture. Miidhaa hamtuu akka hin qaqqabsiifne wayita mirkaneeffamee deebi’etu itti fufa. Amma yoonaatti addunyaarratti  talaallii 180tti dhiyaatan yaalamaniiru garuu, yaalii kilinikaa kan xumuran hin jiran. Yaaliin Joonsan fi Joonson akkuma kan yaalii Oksfoordii gaggeessuu yaalii sadarkaa olaanaa ture. Lamaan isaaniiyyuu vaayirasiii utaalloo caasaan isaa jijjiirametti fayyadamuun madinummaa qaama koronaavaayirasiitti jabeessuuf hojjatu. Kampanii Joonsan fi Joonsan namoota yaalii kanarratti hirmaatan  ji’a Fulbaanaa gara xumura irratti galmeeeffachuu eegale. Galmi isaas namoota 60,000 fedhiin irratti hirmaatan Ameerikaa Kaabaa fi Kibbaa akkasumas Afrikaa Kibbaatti qaqqabsiisuuf ture.


Koronaavaayiras: Namoonni tokko tokko maaliif Covid-19 irraa dafanii hin fayyine?

Namoonni baayyeen Covid-19n qabamuun yeroo gabaabaa keessatti bayyanatu. Tokko tokko garuu dhukkubichi itti cima. Ji'ootaaf haura baafachuufi dadhabiin kan itti dhagahamu ni jiru. Osoo fagoo hin deemiin kan dadhabbiin itti dhagahamu jiru. Dhukkubichis yeroo dheeraaf irra tura. Ofii Covid-19 namoota tokko tokkoorra yeroo dheeraaf kan turu maaliifii? gaaffii jedhuuf deebiin ifa ta'e hin argamne. Koronaavaayirasiin yeroo dheeraaf ture jedhamu kamii? Namoonni dhukkubni kun yeroo dheeraaf irra tures waliigalatti mallattoowwan wal fakkaatu hin qabaatan. Haata'u malee, hunduu akka dadhabbiin itti dhagahamu dubbatu. Hafuura baafachuun itti xiqqaachuu, qufaa, dhukkubbii maashaa, miira dhandhamannaafi waa urgeeffachuu dadhabuu, dhukkubbii mataa, akkasumas dhibeen onnee, kalee, marrumaaniifi sombaa kan isaan mudatu jiru. Dabalataanis kanneen miira mukaa'uu, dhiphachuufi ifatti yaaduuf rakkatan akka jiran ni mul'ata. Jeed Gireyi Kiresitii, ''dadhabbiin akka kanaa natti dhagahamee hin beeku ture,'' jechuun miire ishee ibsiti. Pirofesar Deeviid Istireeyiin ammoo, ''dhukkubichi namoota tokko tokkoo irra akka turu hin shakkinu,'' jedhan. Namoota meeqatu kana keessa darbaa? Qorannoo Hospitaala Roomiitti dhukkubsattoota 143 irratti gaggeeffameen, namoota parsantaa 87 ta'an irratti yoo xinnaate baatiiwwan lamaaf mallattoon lama akka irratti mullatu ibseera. Kanneen wallaakkaan ol ta'an ni dadhabu. Appiin UK keessatti hojjatu tokko akka mul'isuutti ammoo, namoonni parsantaa 12 ta'an dhukkubsatanii guyyoota 30 boodalleen mallattooleen dhukkubichaa irratti ni mul'atu. Kanneen  50 ta'an keesaa tokko irratti mallattoonni dhukkubbii guyyoota 90 booda irratti mullateera. Namoonni yeroo dheeraaf dhukkubsatanis kanneen dhukkubichi jalqabaraa kaasee itti cime qofa miti. Qorannoon Dabliin keessatti hojjatamee akka mul'iseetti, erga dhukkubichaan qabamanii torban 10 booda kanneen dadhabbiin itti dhagahamees jiru. Isaan keessaa harki sadii keessaa tokko kan ta'an gara hojiitti deebii'u hindandeenye. Prof. Kiriis Biraayitiliingi akka dubbataniitti namoonni sombiisaanii miidhamees dhukkuba sombaa nimoniyaaf saaxilamaniiru. Vaayirasichi qaama isaanii keessaa bahulleen, qamoolee tokko tokko keessatti hafu akka danda'u oggeessoonni ni dubbatu. Pirof. Tiim Isipektar ''Yeroo dheeraadhaaf garaa kaasaan umamnaan vaayorasichi marumaan keessatti hafeera jechuudha. Urgeeffachuu dadhabe taanaan ammoo, vaayirasichi miira keessatti hafeer jechuudha,'' jedhu. Vaayirasichi yoo miira miidhu, qaamnis garmalee dhukkuba ittisuuf wayita yaaluutti, qaamni keenya ni dadha. Dhukkubichisi sochilee qamaa keenya ni gufachiisa. Sochii dhiigaa irratti dhiibbaa waan taasisuuf haala ammantaa sukkaara isaanii to'achuuf kan rakkatan jiru tura. Haala caasaa sammuu irrattis dhiibbaa qabaatuuf ragaalee agarsiisan jiraatan illeen hanga ammaatti hinmirkanoofne jedhameera. Haalli dhukkubaa kun kan hin barmneedhaa? Erga vaayirasichaan qabamtaniin booda dadhabbiin ykn qufaan kan barameedha. Namoota 10 keessaa tokko hanga ji'aatti dhukkubbiin itti dhagahamu danda'a. Erga weerara bara 1918 mudateetiin asi qufaan dhukkubbii mallattoo paarkinsan ( Parkinson)fakkatuu yoo hordofsiisu hubatameera. Covid-19n hordofees mallattoowwan dhukkubbii adda addaa mudachu akka danda'an Prof. Kiriis ni dubbatu. ''Vaayirasichi namoota adda addaa karaawwa garaa garaatiin miidhu danda'a. Dhiibbaan inni qaamoota irraan gahuus adda addaa. Kaan irratti yoo cimu kaan ammoo ni salphataaf,'' jedhu. Namoonni gutuumaan fayyuu danda'u? Lakkoofsi namoota koronaavaayirasiin yeroo dheeraaf irra turu yeroo gara yerootti hirrataa kan jiru fakkaata. Haa ta'u malee adeemsa keessa kan umamu maal akka ta'e hinbeekamu. Pirof. Kiriis namoota waggota 25 hordoofuuf akka murteessaniifi dhukkubbichis waggaa tokko ol ni turan ejdhanii akka amanan dubbatu. Hatulleen garuu namoonni amma fayyan illeen dhukkubbichi dhiibbaa yeroo dheera irraan gahuu carraan jiraachu dubbatu. Namoonni baayyee dadhaban miirri yeroo dheeraaf irra turu danda'a. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa akka jedhuutti dargaggoonni osoo hinhafne dhukkuba onneetiif saaxilamu danda'u. Kanaafuu namoonni koronaavaayirasiirraa bayyanataa jiran osoo of hindhiphisiin akka boqataniif gorfamu. Hojii cimaa kan hojjatan yoo ta'e, walitti fufiinsaan osoo hintaanee jidduun bayyanachaa hojjachuun ni gargara. Kana mlaees saffisa eeganiin yoo hinbayyanane gara mana yaalaa deemutu isaan irraa eeggama.


Koronaavaayirasii: Lammii Itoophiyaa saamunaa harkaa haala huccuutiin kalaqe

Covid-19 dhiibbaa inni gama hedduun sadarkaa addunyaatti qaqqabsiiseen alattis haala jireenyaa ummataas geeddaree jira. Haaluma kanaanis, harka keenya kan kanaan dura dhiqannuu caalaa akka dhiqannu, haguuggii afaanii yookiin maaskii akka kaawwannu, meeshaalee akka bilbila harkaa keenya dafnee dafnee akka qulqulleessinu ta'eera. Haalawwan kunneenis karaawwan weerara kana ittiin ofirraa ittisnu keessaayi. Keessattuu tibba dhukkubni kun umamuunsaa dhagahameettis irra deddeebiin harka keenya siriitti akka dhiqannuuf duula cimaatu gaggeeffamaa ture. Haa ta'u malee, bakkee tokko tokkootti saamuunaan harkaan dhiqachuuf kaa'ame dhabamuun namoonni ni rakkatu. Kanaafu namni haala kana hubate kalaqa tokkoon as bahe. Kalaqni kunis kalaqawwan Itoophiyaa keessatti hojjatamuun bara darbe keessa Waajjira abbeentaa biyyattiin galmaa'an saddeet keessaa tokko ta'u, dhaabbatichatti qorataan abbeentaa (talent) Obbo Geetachoo Xaafaa BBC'tti himaniiru. Hojii dhunfaa irratti kan bobba'e Fayisal Yaasin gosa barnootaa 'Business Administration' digrii lammaffaa argateera. Hojii kalaqaa isaatiifiis moggaasa 'my soap' jedhu kenneefiira. Kalaqni isaa kunis vaayirasii Covid-19 dabalee kanneen biroolleen ittiisuuf akka gargaaru kan himamee yoo ta'u, saamunaan kunis yeroo tokkicha qofa faayidaarra oluun gatama. Haa ta'u malee, qabannaaf haala mijatuun kan hojjatameedha. Innis gosa huccuu keemikaala keessa buufameen kan qophaa'eedha. Attamiin qophaa'aa? Jalqabarratti haala saamunaa dhangala'aatiin kan hojjatamuudha. Dhangala'aan kunis alkoolii, Sodiyeem lawuret salfeeti (SLS), cuunfaa qulluubbii adiifi girisiliin kan qabuudha. Girisiliinii isaas harki akka hinsaakaroofneef kan gargaaruudha jedha Faayisal. Dhangala'aa kana hojjachuufis barruulee saayinsiifi qorannoo biyya Veetinaam keessatti taasifamee irraa yaada fudhachu kan himu Faayisal, ''Veetinaam keessatti dhangala'aa qullubbii adiitti fayyadamuun facaatii koronaavaayirasii ittisuuf akka fayyadaman qorannichi ni mullisa'' jedha. Fayisal akka jedhuuttis dhangala'aan kun hammi isaa kan beekamu yoo ta'u, laaboraatoriitti yaalii taasisuuf adeemsa irratti argama jedhameera. Isaan boodas haxooftuu dhangala'aa qophaa'ee keessa erga cuubameen booda haala jiidhaa ykk gogaatiin saamsamuun gabaaf dhiyaata. Waan ta'eefu namni tokko harkasaa dhiqachu yoo barbaaduutti huccuu haxooftu sana fuudhee bishaan keessa buusun ittiin harkasaa haxaawwachuu danda'a akkuma saamunaatti jechuudha. Hojiin kalaqaa kun kan kaan irraa adda ta'us, haala salphaatti kiisii keessatti qabatamu waan danda'uufiidha. Faayisal akka jedhuutti saamunaawwan 'haxooftuu' gabaarratti argaman hin jiran. Kan qophaa'an yoo jiraatanillee haala jiidha qabaniin malee gogaan isaanii hinargamu. Kanaafuu lafa saamunaa baatanii deemuun hindanda'amneetti kun ni gargaara jedha. Kanaan alattis, saamunaan kun tajaajila nama tokko qofaaf kan oolu yoo ta'u, namni kamiyyuu saamunaa dhuunfaa isaa qabatee socho'u danda'a jechuudha. Huccuu haxooftu haala gogaan qopheessuun maaf barbaachise? Haala gogaa ta'ee qopheessuu fakkeenyaaf barattoonni meeshaalee barnootaa isaanii waliin qabatanii akka socha'aniif ni gargaara kan jedhu Faayisal, tokkooshee keessaa harkisuun harkasaanii dhiqachuuf akka oolu hima. Saamsamaan tokkoo isaas baay'ina 24 waan qabatuuf yeroo hedduuf akka tajaajilu hima. Kana malees huccuun kun qabannaa ujummoo bishaaniifi karra konkolaataa bakka namoonni hedduun xuxxuqan qabatanii saaquufilleen akka oolu hima. Walumaa galatti meeshaalee kan akka laaptoppiifi bilbilaa kan tutuqaan itti baayyatulleen ittiin qulqulleessuuf ni tajaajila jedha. Kalaqa kana uumuuf maaltu kakaase? Dhimmoota koronaavaayirasii ittisuuf akka hojiirra olfaman oggeessota fayyaatiin gorfaman keessaa tokko harka saamunaan dhiqachuudha. Bakkeewwan namoonni itti baayyataniif saamunaa tokkicha waliin fayyadamuun ammoo yaaddoo gara biraati. Kanaafi jedha Faayisal saamunaa namni kiisitti baatee socho'u danda'u kan kalaquuf kaka'u kan himu. Omisha kanas haala walitti fufiinsa qabuun dhiyeessuuf maashina ittiin huccuu mure qopheessuu kan dhaabbatee yoo ta'u, kanaafis gara qarshii kuma 800 baasuu dubbata. Omisha isaa kanas irra caalaa barattootta irratti xiyyeeffachuun dhiyeessuuf karoora qabaachu hima. Dabalataanis hospitaalonni, manneen nyaataafi kkf tti balinaan dhiyeessuuf akka yaade himeera. Gorsawwan ittisa Covid-19n darban keessaa harka haala gaariin saamunaan dhiqachuun carraa vaayirasichaan qabamuu baayyee akka hir'isu gorfama. Dhukubbichi mul'atee yeroo waggaa tokkoo gadii keessattis addunyaarratti namoonni miliyoona 38 ol ta'an vaayirasichaan kan qabaman yoo ta'u, kanneen miliyoona 1.1 ta'an ammoo du'aniiru. Haaluma walfakkaatunis Itoophiyaattis namoonni 86,430 ta'an vaayirasichaan qabamunsaanii kan mirkanaa'e yoo ta'u, 1,312 ammoo du'usaanii Ministeerri Fayyaa beeksiseera. Lakkoofsi guyyaa guyyaan dabalaa waan jiruuf hawaasni ofeegannoo barbaachisu akka taasisuuf gaafatameera.


Vaayirasiin Covid-19 haala qilleensaa laabiraatoorii keessa ‘guyyoota 28 ni tura’

Vaayirasiin Covid-19 qaqqabsisu wantoota akka nootii baankii, iskiriinii bilbilaafi sibiilarra guyyoota 28f turuu danda’a jedhe qorannoon. Bu’aan qorannoo Ejensii Saayinsii Biyyaalessaa Awustiraaliyaarra argame SARS-cov-2 hanga yaadamee ol turuu danda’a jedha. Ta’us garuu qorannoon kun dukkana keessatti kan taasifame yoo ta’u, ifni UV vaayirasicha akka ajjeesu durumaanuu bira gahameera. Saayinistoonni muraasni ammoo bu’aa qorannoo kanarratti mamii qaban ibsaniiru. Koronaavaayirasiin yeroo baay’ee yoo namni qufa’u, haxxiffatu yookiin dubbatu daddarba. Ta’us wantoota qilleensa keessa jiraniin daddarbuu akka danda’us ragaan ni jira. Dabalataanis wantoota akka sibilaa yookiin pilaastikii namni Covid-19 qabame tuquunis daddarbuu akka danda’u Wirtuu Ittisa Dhukkaa US (CDC) ni mul’isa. Qorannichi maal jedha? Qorannoon asiin dura taasifame SARS-cov-2 nootii baankiifi fuullee irratti guyyoota lamaa hamma sadiitti turuu akka danda’u mul’isa, akkasumas sibiilaafi pilaastikirra hanga guyyoota jahaa turuu danda’a. Qorannoon Ejensii CSIRO Awustiraaliyaatiin taasifame garuu vaayirasichi iskiriinii bilbilaafi nootii baankiirra C20 (F68) keessatti guyyoota 28’f turuu akka danda’u mul’isa. Vaayirasichis wantoota qaawwa qaban, laafaa ta’anirratti yeroo dheeraaf ni tura.  Gama kaaniin uffatarra guyyoota 14 caalaa hin turu. Waldhibdeen maal irratti uumame? Piroofeesar Roon Eklees Yunvarsiitii Kaardiifitti daarektara Wirtuu Qufaa kan turan yoo ta’u, qorannoon kun “ummata sodaa hin barbaachifneef saaxila,” jedhan. “Vaayirasoonni yoo qufaanuufi haxxiffannu gama muukasiitiin daddarbu, qorannoon kun mala vaayirasichi daddarbuu danda’uun muukasii dhala namaatti hin fayyadamne,” jedhan. “Akka yaada kiyyaatti vaayirasoonni dhukkuba fiduu danda’an muukasii keessatti sa’aatii muraasaaf turu malee guyyootaaf hin turan.” “Vaayirasichi wantootarratti hangam turuu akka danda’u beekuun waan gara fuulduratti ta’an haalan raaguufi tatamsa’ina vaayirasichaa hir’isuuf, akkasumas namoota keenya eeguuf hojii fooyyee qabu akka hojjannuuf nu gargaara,” jedhan hogganaan CSIRO Dr Laarii Maarshaal. Qondaaltonni qorannichaa vaayirasiin kun haala qorraa keessatti sibiilaarra turuunsaa Covid-19 omisha fooniifi bakkeewwan kuusaa haala qorraa keessatti argaman namoonni Covid-19 qabamuusaaniif raga ta’uu danda’a jedhan. Guutuu addunyaarratti hojjattoonni omisha fooniirra hojjatan kumaatamaan laakka’aman Covid-19 qabamaniiru. Dabalataanis bu’aan qorannoo isaanii nyaata teempireechara qorraa keessatti argamanrra turuu akka danda’u eeraniiru. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa akkas jedha: “Namni nyaataan yookiin meeshaa nyaata ittiin saamsame irraa hamma ammaatti Covid-19 qabame hin jiru.”


Tiraampi: 'Carrraa wal'aansa fayyaa an argadhe lammiileen US argachuu qabu'

Covid-19 irraa dandamatanii hojiitti kan deebi'an Pirezidaanti Doonaaldi Tiraampi, lammiileen Ameerikaa hunduu wal'aansa fayyaa ani argadhe carraan ittiin argatan jiraachuu qaba jedhan. Pirezidaantichi erga koronaavaayirasiin qabamanii booda torban tokko osoo hin guutiin gara hojiitti deebi'uun ibsa kennaniin kana dubbatan. Doktarri isaanii Siin Konleeyi akka jedhanitti, Tiraampi sa'atii 24 darbaniif mallattoo koronaavaayirasii homaatuu hin agarsiifne. ''Kun eebba waaqaati. Amma gammachuun qaba, haala gaariirran jira'' jedhan Tiraampi. Tajaajila wal'aansa argatanitti akkaan kan gammadan Tiraampi, lammiileen hunduu wal'aansa akkanaa argachuu qabu jedhan. Dawaa Kubbaaniyyaa Qorichaa 'Regeneron' jedhamuun hojjetames bilisaan uummataaf hiruuf waadaa galan. Dawaan kun garuu ammallee to'attootaa qorichaa federaalaatiin hin mirkanoofne. Dawaa kana waan fudhataniif hatattamaan fayyuusaanii kan dubbatan Tiraampi,''Kun eebba guddaadha. Dursa waa'ee dawaa kanaan dhagahe. Isa booda naaf kennaan jedheen. Dawaa ajaayibaati'' jedhan. Qaama seera qabeessummaa dawaa kanaa mirkaneessu yookiin qaama dawaa kana mirgeessu bifa addaan hundeessuu akka fedhanis himan. Pirezidaantichi ammas dabalanii Chaayinaa tuqan. ''Dawaa kanaaf hin kaffaltan. Rakkoo keessantu kana fide miti. Daafoo warra Chaayinaati. Chaayinaan kanaaf gatii guddaa kaffaluuf jirti. Kun dogoggora Chaayinaati.'' Pirezidaanti Tiraampi koronaavaayirasiin qabamanii guyyaa sadi hospitaalatti erga yaalamanii booda Wiixata darbe ba'an. Deggertoonni isaanii erga hospitaalaa ba'anii hooggansa dansaa kennaa jiru jedhuun, mormitoonni ammoo amalli badaan isaan qaban daranuu dabale jedhaniin. Pirezidaanti Tiraampi gara Waayit Haawus deebi'uu fi gargaaraan isaanii kan biraan koronaavaayirasiin qabamuu hordofee qajeeltonni of-eeggannoo haaraan xiyyeeffannaan hojiirra ooluu eegalaniiru. Filannoon pirezidaantummaa US, Sadaasa 3 gaggeeffama. Qabxiiwwan ijoon akka ulaagaa filatamuutti ka'an keessaa tokko maallaqa weerara koronaavaayirasii qolachuuf ramadamuudha. Tiraampi dhimma kanarratti Dimokiraatota waliin mari'achuu akka dhaaban  kaleessa himan.


Kiristiyaanoo Ronaaldoo: Taphataan Poorchugaal fi Juveentus Covid19n qabame

Taphataan kubbaa miilaa Poorchugaal fi kilaba Juveentus Kiristiyaanoo Ronaaldoo koronaavaayirasiin qabamuu isaa Federeeshiniin Kubbaa Miilaa Poorchugaal beeksise. Taphataan ganna 35 kun "akka gaarii jira, mallattoo hin agarsiifne, adda of baasee jira" jedhe federeeshinichi. Poorchugaal Liigii Biyyootaa irratti Roobii Siwiidin waliin taphatti. Taphattoonni garee biyyaalessaa Poorchugaal hafan kan leenjisaa Fernaandoo Saantoosiin filataman vaayirasicharraa bilisa ta'aniiru. Dilbata darbe Firaans waliin 0-0 bahuun garee ishee dursaa jirti Poorchugaal.


Koronaavaayirasii: Poolisoonni Firaansi sakatta'iinsa vaayirasiif jecha mana qondaaltotaa weeraran

Poolisoonni Firaansi mana jireenyaa qondaaltota mootummaa olaanoo fi Ministira Fayyaa biyyattii weeraruuun sakatta'iinsa gaggeessan. Poolisoonni biyyattii kunneen, akkaataa qondaaltonni mootummaa kunneen tatamsa'ina koronaavaayirasii ittiin to'achaa jiran sakatta'uuf akka mana isaanii weeraran himan. Ministirri Fayyaa Oliivar Veeran fi Daarektarri Ejensii Tajaajila Fayyaa Biyyaalessaa Jeromee Salamoon kanneen manni isaanii fi qabeenyi isaanii sakatta'ame keessaati. Tarkaanfiin kun kan fudhatame, murtee tibba darbe manni murtii biyyattii, akkaataa aanga'oonni biyyattii tatamsa'ina koronaavaayirasii to'achaa jiranirratti sakatta'iinsi yaa gaggeeffamu jechuun murteesse bu'uura godhachuudhaan. Mootummaan biyyattii meeshaalee of-eeggannoo koronaavaayirasiif barbaachisan dhiyeessuu dhabuu fi yeroodhaan deebii kennuu irratti hanqina qabuun komatamaa ture. Akka miidiyaan Firaansi gabaasanitti Ministirri Muummee biyyattii Jean Kasteksillee sakatta'amaa jiru. Ministirri Muumee duraanii fi Ministirri Fayyaa duraaniis sakatta'amaa jiru. Manni murtii komii uummatii fi doktaroonni mootummaarraa qaban bu'uura godhachuun ture, Adoolessa darbe akka sakatta'iinsi gaggeeffamu kan murteesse. Kanneen namoonni sababa koronaavaayirasiin jalaa du'anii fi doktaroonni biyyattii mootummaan deebii hatattamaa kennuurratti rinciceera jechuun komataa turan. Manni Murtii addaa biyyattiis balleessaa Ministirri Fayyaa fi qondaaltonni mootummaa biyyattii raawwataniiru jedhame kana gadi fageenyaan sakatta'ee bira ga'uuf murtii kana dabarseera. Sakatta'iinsi poolisootaa kun kan raawwatame erga Pirezidaantiin biyyattii Imaanu'eel Maakroon uggura sochii uummataa Paaris dabalatee magaalota sagal keessatti labsanii as ture. Uggurri sochii uummataa Sambata darbe eegale kun torban afuriif kan turu yoo ta'u haalli ilaalamee kan dheereffamu ta'a jedhan pirezidaanti Maakroon. Firaansi biyyoota vaayirasichi deebi'ee keessatti akkaan tatamsa'aa jiru keessaati. Guyyaa kaleessaa qofa namoota 22,951tu vaayirasichaan qabaman. Tarkaanfiin haaraan kun guyyaatti namoonni 3,000 ol akka hin qabamneef ni gargaara jedhan pirezidaantichi.


Koronaavaayirasii: 'Quba isa jidduu kanneen seera maaskii uffachuu cabsaniif' jette Barlin

Abbaan Taayitaa Tuurizimii Barlin duula beeksisaa suuraa manguddoo quba ishee isa jidduu bifa arrabsoon namatti qabdu agarsiisu eegale. Kunis namoota seera maaskii ykn golgaa funyaanii fi afaanii cabsaniifi jedhameera. Beeksisichi suuraa jaartii maaskii uffattee fi barreeffama 'quba harkaa akeektuu kanneen maaskii hin uffanneef' jedhu ofirraa qaba. Beeksisichi hagam namoota umuriin raagan koronaavaayirasii irraa eeguun akka barbaachisu barsiisuufi jedhe Abbaan Taayitichaa. Duulli beeksisaa kun garuu falmii kaaseera. Lammileen Jarman gariin kuni arrabsoodha jedhan. Aanga'oonni Abbaa Taayitaa Tuurizimii Barliin garuu beeksisichi namootni seera magaalattii akka hordofan yaadachiisuu qofaafi jedhan. Dubbi himaan abbaa Taayitichaa Kiristiyaan Taanzilar "jiraattonni Barlin hedduun akkasumas keessummoonni keenya seera koronaa magaalattii ni kabaju, garuu warren hin kabajnes jiru. Isaan kun lubbuu manguddoota fi kanneen vaayirasichaaf saaxilamoo ta'anii balaarra buusu" jechuun BBC'tti hime. "Rakkoo kanaaf xiyyeeffannaan akka kennamu barbadne. Kanaaf beeksisa falmisiisaa ta'e kana filanne," jedhe. Jiraattonni Barlin kallattiin dubbachuun beekamu, beeksisichis amala kana calaqqisiisa jedhe. Beeksisichi garuu namoota hunda biratti fudhatama hin arganne. Gulaalaa Olaanaa gaazexaa Der Tagesspiegel kan ta'e Looranz Marooldit "namoonni beeksisicha qopheessan nama arrabsuun seera ifa ta'ee fi hojiirra oolmaan isaa sirnaan hordofamu caalaa bu'a qabeessa jedhanii yaadu" jechuun qeeqe. "Hin mikoofne, kufaniiru" jedhe. Beeksisichi barreeffama 'quba harkaa akeektuu' jedhu qabaachuu fi suuraa irratti garuu kan mul'atu quba harkaa isa jidduu ta'uun namootatti gaaffii uumeera. Kuni ta'e jedhamee kan godhamedha jedha Taanzilar. Namoonni sababa fayyaatiin maaskii hin uffanne jiru jedhu namootni kaan. "Beeksisi keenya kallattiin kan ilaallatu kanneen lubbuu namoota biroof kabajaa hin qabnedha. Namootni sababa maaskii hin uffanneef qaban beeksisi kun isaan mufachiise yoo jiraatan dhiifaman gaafadha" jedhe Taanzilar.Abbaan Taayitaa Tuurizimii Barlin duula beeksisaa suuraa manguddoo quba ishee isa jidduu bifa arrabsoon namatti qabdu agarsiisu eegale.


Koronaavaayirasii: Doktara Itoophiyaa US’tti lammiisaanii qorannoo fi odeeffannoon gargaaruuf hojjatan

Dr Gabayyoo Tafarii digiriisaanii duraa Yuunivarsitii Gondaritti koollejjii fayyaarraa fudhatan, yeroo ammaa kanatti biyya Ameerikaa magaalaa Waashingitan Diisiiti dhukkuboo daddarboorratti hojjataa jiru. Barnootasaanii erga xumuran booda Gambeellaa fi Finfinneetti ogummaasaaniitiin tajaajilaniiru. Ergasii US barnootaaf deemuudhaan fayyaa keessoo (internal medicine) fi dhukkuboota daddarboon eebbifamaniiru. Naannoo Varjiiniyaa bakka Dr Gabayyoo jiranitti hawaasni Itoophiyaa fi Eertiraa lakkoofsaan baay’ee ta’an jiraachuusaaniitiin dhiheenyatti hojjachuun dabalataan hawaasa Meeriilaand, Diisii akkasumas Varjiiniyaa ogummaasaaniitiin tajaajilaa jiru. Dr Gabayyoon irra caalaan HIV, Haayipitaayitasii B, C akkasumas dhukkuboota daddarboo biraatti kan xiyyeeffatan yoo ta’u, yuunivarsiitiiwwan naannichatti argamanitti qorannoo dhukkuboota daddarboorratti taasifaman irratti bakka bu’aa dhaabbatichaa ta’uun hojjatu. Ogummaan hawaasaaf Amalli hojiisaanii fi bakki hojiisaanii itti hojjatan “ogummaa kiyyaan hawaasa kiyyaaf waan baay’ee akka gumaachu nu taasiseera” jedhu Dr Gabayyoon. Kanaanis hawaasa gargaaruuf waggoota torba dura marsariitii mataasaanii jalqaban. Marsariitiisaaniirratti qajeelfamoota, ibsannoowwan fi odeeffannoo biraa gara Afaan Amaaratti hiikuun akkaataa hawaasni Itoophiyaa fi Eertiraa ittiin fayyadamuu danda’u jedhaniin qopheessuusaanii himu. Erga weerarri koronaavaayirasii mudatee as ammoo guyya guyyaadhaan odeeffannoo ni fayyadu jedhanii yaadan qoodaa jiru. Hamma danda’een waadaa hawaasa gargaaruuf gale galmaan gahuuf nan hojjadha jedhu. Marsariitiisaanii dabalataan miidiyaalee adda addaarratti odeeffannoo namoota fayyaduu danda’u jedhee yaadurrattis ibsa ni kenna jedhu. Dabalataanis qooqa hawaasni hubachuu danda’uun odeeffannoon dhihaayatan gahaa miti jedhanii amanu. Keessumaayyuu odeeffannoo Covid-19 miidiyaalee hawaasummaarratti qoodaman kan namoota dogoggorsiisan ta’uusaaniitiin “akka dhuunfatti gahee mataa kiyyaa bahuu qaba jedhee jalqabe” jechuun barbaachisummaa hojiisaanii himu. “Hawaasni odeeffannoo akkanaatiif haaraadha. Miidiyaarratti haa dubbatamu malee waa’ee dhukkuboota daddarboo fi miidhaasaanii, namni waa’ee vaayirasichaa beekumsa hin qabne qooqa hubachuu danda’uun odeeffannoon dhiyaachuu qaba jedheeti kan barsiisaa jiru.” Odeeffannoo fayyaa sirrii Hawaasni Itoophiyaa fi Eertiraa Ameerikaa jiraatan akkuma namoota biroo achi jiraatanii koroonaavaayirasiidhaaf saaxilamoodha jedhu Dr Gabayyoon. Namoonni kunneenis sababa hojiisaanii, bakka jiraatan, haala jireenyaa akkasumas aadaansaanii namoota waliin kan walitti isaan fidu ta’uusaarraa saaxilamummaansaanii ol’aanaadha jedhu. “Miseensonni hawaasaa muraasni isaan kaan irra saffisaan tarkaanfii of eeggannoo fudhatanis hedduunsaanii garuu odeeffannoo dhabuu fi irraanfachuudhaan dhukkubichaaf saaxilamu,” jedhu Dr Gabayyoon. Hawaasni sababa haala jireenyasaatiin “hedduminnaan wal arguu, wal gaafachuu akkasumas sababoota birootiif vaayirasichaaf saaxilamuusaaniitiif rakkoolee adda addaarra kufu.” Dr Gabayyoon qaamoleen hawaasaa vaayirasichaaf saaxilaman namoota maatii bal’aa qaban akka turan himu. Covid-19 guutuu addunyaarratti namoota heddu du’aaf kan saaxile yoo ta’u, Ameerikaatti namoonni miiliyoona 7.9 vaayirasichaan qabamaniiru, 200,000 ol ammoo du’aniiru. Dhukkubicha beekuu fi of eeggannoo taasisuuf odeeffannoo argachuun barbaachisaa akka ta’e kan himan Dr Gabayyoon, namoonni miidiyaalee hawaasummaarratti odeeffannoo dogoggorsiisaa fi faallaa ta’an waan maxxansaniif odeeffannoo sirrii madda sirriirraa argachuu akka qaban gorsu. Kanaafis furmaatni gorsa Dhaabbata Fayyaa Addunyaa fi dhaabbilee walfakkaatoo biyyoota hordofuun filatamaadha jedhu Dr Gabayyoon. Gama odeeffannootiin namoota fayyaarratti bobba’an jidduutti garaagarummaan ni jira. Hakimoonni jidduttillee garaagarummaan hubannaa jiraachuu danda’a. Kanaaf, odeeffannoon hawaasni argatu qooqa hubachuu danda’uun dabalatatti odeeffannoon sun sirrii ta’uu mirkaneessuun barbaachisaadha jedhu. Dr Gabayyoon akka jedhanitti odeeffannoon hawaasa bira gahuu qabu ogeeyyii ogummicharratti bobba’aniin ta’uu qaba jedhu. Dhukkubsattoonni dhukkuba daddarboon hubamanis gorsa ogeeyyiirraa kennamu haalan hojiirra oolchuu qabus jedhu. Yaaddoo weerarichaa Covid-19 maqaa fi dhukkubichi haaraa fakkaatus gama to’annaa dhukkuboota daddarbootiin vaayirasii turedha kan jedhan Dr Gabayyoon, ogeeyyii akkasaanii HIV irraa kaasanii dhukkuboota qorataa turanif haaraa miti jedhu. Dr Gabayyoon amalli vaayirasoota dhukkuba fidan tokko kaan irraa garaagarummaa qabaachuu akka danda’an himu. Kanaanis amala dhukkuboota daddarboo beekuu fi fayyisuuf qorannoon taasifaman dhala namaa qofarratti osoo hin taane bineensota irrattis akka taasifamu dubbatu. “Koronaavaayirasoonni dhala namaa waliin kan jiraataniidha. Isaanis gosa afurtu jiru. Durirraa jalqabanii namoota qufaa fi dhukkuboota biroof saaxilaa turan. Isaanis kan nama ajjeesan miti,” jedhu. Koronaavaayirasiin kun (kan Covid-19’f sababa ta’e) namoota heddu du’aaf saaxilus isaan kaan waliin walfakkeenya akka qabu himu Dr Gabayyoon. Dabalataanis, vaayirasoonni yeroo baay’ee nama ajjeesan yookiin hamaa ta’an nama qaban qabanii kan du’u ajjeesanii waliin kan du’an ta’uu ibsuun; vaayirasoota akkanaaf talaallii fi qoricha argachuun rakkisaadha jedhu. Fakkeenyaaf jedhu Dr Gabayyoon, dhukkubni SARS 1 jedhamu miidhaa geessisee achumaan baduusaatiif talaalliin argamus dhukkubichi akkuma badeen hafe. Ogeeyyii dhukkuboota daddarboo yaalaniifi qorannoo taasisan biratti dhimmi yaachisaa fi naasisaan “weeraroota irra deddeebiin mudataniidha” jedhu; kunis sababa weeraroonni kunneen amalasaanii haalan hin beekamneefi jechuun dubbatu. Keessumaayyuu walfakkeenyi vaayirasoota jiddutti jiraatu bu’aa gaarii hin taane fiduu akka danda’a kan himan Dr Gabayyoon “ogummaa keenyaan waan vaayiras seeksi jedhamtu jira” jedhu. ''Kunis vaayirasoonni lama qabiyyee qaccee sanyiisaanii (genetic code) jijjiiruun vaayirasii haaraa uumuu yookiin dhalu jechuudha jenna.” Fakkeenyaaf Covid-19 osoo MERS waliin walitti fidnee qaccee sanyiisaanii wal jijjiiranii bu’aa hamaa ta’e fiduu danda’u. Sababni isaas MERS dhukkuba nama ajjeesudha, innis namarraa namatti darbuun. Covid-19 ammoo kan turee fi nama rakkoo fayyaa hamaa qabu ta’e malee salphatti ajjeesuu hin danda’u. Ta’us garuu namarraa namatti saffisaan darba. Dr Gabayyoon akka jedhanitti vaayirasoonni fayyaa namaaf hamaa ta’an moggaasa tokkoon adda adda ta’uu danda’u jedhu. “Kanaaf fakkeenya gaarii kan ta’u HIV’dha; namoonni baay’een HIV gosa tokkoo qofatu waan jiru itti fakkaata” jedhu. “Gosoonni HIV gosa lamatu jiru. Inni tokko gosa afuritti kan qoodamu yoo ta’u isaan keessas inni tokko gosoota 14 qaba” jechuun waggoota lamaan kanneen booda qoricha argachuun rakkisaa kan ta’ee sababa gosoonni vaayirasootaa baay’achuun akka ta’e himu. Weerarri amma mudate kun lakkoofsi namoota qabamanii hir’achuu dhabuu qofa osoo hin taane babal’achaa jiraachuusaatiin namoota baay’eerratti sodaa akka uumu him. Dr Gabayyoon kanarraa ka’uun odeeffannoon sirrii hin taane babal’achuu waan danda’aniif of eeggannoo gochuun murteessaa akka ta’e himu.


Koronaavaayirasii: Tooftaan 'madinummaa waloo' nama miliyoona 800 vaayirasiif saaxila

Jiddugalli To'annoo Dhukkubaa Afrikaa (CDC) akka jedhutti yoo tooftaa 'madinummaa walootiin' koronaavaayirasii to'achuuf yaalame, namootni miliyoona 800 ol vaayirasichaaf saaxilamuu qabu jedha. Aanga'oonni fi dhaabbileen fayyaa idil-addunyaa tooftaa kana deeggaruu dhabanis ogeeyyiin fayyaa osoo yaalamee jedhan jiru. 'Madinummaa waloo' ykn 'Herd Immunity' jechuun itti yaadamee namni heddumminaan vaayirasichaaf akka saaxilamu gochuun madinummaa akka gabbifatu gochuudha. Ardii Afrikaa uummata biliyoona 1.2 lama qabdu keessatti namoonni 'madinummaa waloo' kana horatanii vaayirasicha akka ofirraa ittisaniif yoo xiqqaate namoonni miliyoonni 800 vaayirasichaaf saaxilamuu qabu. Kuni lubbuu namoota miliyoona 8.4 balaaf saaxiluu mala jedha CDCn Afrikaa. CDC Afrikaatti dhimmi Covid19 kan dursu Weesaam Manuulaa ta'e jedhanii namni vaayirasiif akka saaxilamu gochuun gatii lubbuu nama kafalchiisa jedha. "Osoo silaa talaallii qabaannee, tatamsa'ina vaayirasichaa to'achuu dandeenya turre. Talaalliin bakka hin jirretti 'madinummaa waloo' akka horataniif nama vaayirasichaaf saaxiluun sirna fayyaa keenya balaarra buusa. Hospitaalonni keenyas humna isaaniin ol rakkoon ta'e isaan mudata," jedhe. Amma dura Afrikaa keessatti namni miliyoonni 1.5 vaayirasichaan qabamanii jiru. Hogganaan WHO Dr Teedroos Adihaanoom Wiixata gaazexeessitootatti wayita dubbatan, namni vaayirasichaaf saaxilamee madinummaa waloo akka horatu gochuun saayinsiinis ta'e naamusa fayyaan sirrii miti jedhan. "Namni madinummaa waloo akka gabbifatu kan taasifamu, nama sana vaayirasicharraa eegdee malee, vaayirasichaaf saaxiltee miti," jedhan Dr Teedroos. Tooftaan madinummaa waloo kun seenaa keessattis weerara sadarkaa addunyaatti mudate haa hafuutii, weerara xixiqqoofillee hojiirra hin oolfamne jedhan. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaas (WHO) ta'e Jiddugalli To'annoo Dhukkubaa Afrikaa (CDC) ardiin Afrikaa gama weerara vaayirasichaa to'achuutiin haala gaariirra jirti jedhu. Kanaaf sababni uggurawwan jajjaboo fi tarkaanfiiwwan ittisaa mootummoonni fudhatan ta'uus amanu.


Koronaavaayiras: Ilmi Piredaant Tiraamp Covid19n qabamee ture jedhan Giifti-dureen

Ilmaa Pirezedaantii Ameerikaa Doonaald Tiraamp umuriin ganna 14, Baaroon,  jalqaba bu’aan qorannoosaa negatiiva ture booda garuu koroonaavaayirasiin qabamee ture jedhan Giifti-duree Melaaniyaa Tiraamp. Tiraamp ‘sodaanshee dhugaa ture’ bu’aan qorannoon Baaroon pozatiiva tahee ture jedhan. Haatahu malee, "akka carraa dargaggeessa jabaa gatii taheef mallattoo tokkollee hin agarsiifne,’’ jedhan Giifti-dureen. Pireezidant Tiraampiifi Giifti-duree dabalatee miseensonni Waayit Hawus vaayirasichaan qabamanii kan turan tahus  irraa dandamataniiru. Tiraamp mucaan isaanii yeroo yartuudhaaf qabamee akka ture himan. ‘’Akka qabamee turellee hin barre sababiinsaa ijoolleen gatii sirni ittisa qaama isaanii jabaa taheef, ofiirra lole  jedhan. ‘Mucaan bareedaafi bilisadha amma,’ jedhan. Pireezidantichi ilmi isaanii dhukkubicharraa fayyuu manneetiin barnootaa Ameerikaa banamuu qabu kan jedhuuf akka sababaatti dhiyeessaniiru. Gamtaan barsiisotaa biyyattii garuu ijoolleen vaayirasichaan qabamu kan jedhuun barnoota hin jalqabne. ‘’Baaroon poozatiiva tahee sekandii muraasa keessatti nagumasaati. Bu’aan qorannoo isaas negetiiva agarsiisa,'' jedhan. ‘’Sababiinsaa ammoo namoonni ni qabamu achii isaan dhiisee deema. Kanaaf, ijoollee mana barumsaatti deebisaa. Tiraamp, Yeroo jalqaba ilaalamee bu’aan qorannoosaa negatiiva tahee ture haaragalfii guddaa ture. ’’Booda garuu akkuma isheen sodaatte poozatiiva tahe,’’ haatahu malee, mallattoo tokkollee hin agarsiifen jedhan. Ofii ishee Giifti-dureen erga dhukkubichaan qabamtee mallattoo garaagaraa agarsiisaa turuu himuun, garuu mala uumamaan fayyadame jetti vitaaminiifi nyaata fayyaa qabeessa taheen fayyadamaa tures jetteetti.


Koronaavaayiras: Siree namoota garmalee dhukkubsatan qaama dhiqu

Weerarri koronaavaayirasii hanga yoonaatti addunyaa irratti namoota miliyoona tokko ol galaafateera. Weerarrichi ammallee biyyoota tokko tokko keessatti deebii'ee ka'aa jira. Dhukkubichi baayyee cimaadha. Kanaanis walqabatee dhukkubsataa gaafachuufi kanneen du'an awwaaluu irratti illeen daangaan kaa'ameera. Tatamsa'ina dhukkubichaa to'achuuf jechas, keessattuu tibba dhukkubni mudateetti kanneen sirna awwaalchaa firoota isaanii irratti argamuun hirmii hin baafatiin hafan hedduu turan. Kana malees, miseensota maatii Covid-19n qabaman itti siqanii dhukkubsachiisuun, kunuunsuufi dhaqna dhiquun kan hin yaaamne ture. Kanaafuu dhukkubsattoonni hedduunis maatiirraa adda bahuun hospitaaloota keessatti hojjattoota wallaansa fayyaa qofaan ilaalamu ture. Namni kalaqaa waa'ee dhukkubsattoota Covid-19 haala cimaa keessatti argamanii baayyee isa yaachise tokkoos, kalaqa hanga tokko fala ta'uu mala jedhe qabachuun as bahe. Hojiin kalaqaa kunis hojiiwwan kalaqaa ittisa Covid-19 irratti hojjatanamiifi ALI bara 2012 keessaa Waajira Abbeentaa Itoophiyaatii galamaa'an saddeet keessaa tokko ta'u, Waajirichatti Qorataa Abbeentaa hojii kalaqaa (patent), Obbo Getachoo Xaafaa BBC'tti himan. Siree tuttuqqaa malee qaama namaa dhiqu Sireen kun tajaajila hedduuf kan ooluudha.  Yoo barbaachise akka firaashitti sireerra kaa'uun ni danda'ama. Akkasumas, akka uffata halkaniitti ykn akka saanduuqa reeffaatti fayyadamuun ni danda'ama. Yeroo qorri jiraatu kan ho'a uumuu, yeroo ho'u ammoo akka qabanneessuuf meeshaan tolfameefiira. Isa keessa ta'uun gargaarsa tokko malee qaama dhiqachuun ni dandeessisa. Abbaa kalaqa kanaa Birhanee Yawaalaashet jedhamu. Oguummaa hojjii elektirikaa qabu.  Kana malees, hojii miiccaa uffataa irratti hirmaataa jiras. Kana duras hojiiwwan kalaqaa ogummaa isaa waliin walqabatan hedduu hojjachuu muxannoo qabaachuu ni dubbata. Obbo Birhaaneen BBC'tti akka himaniitti, hojiin ogummaa kana kan hojjatan Covid-19 Itoophiyaa keessatti argamuun mirkanaa'ee torban lammaffaa irratti. Kalaqa kanaafis ka'umsa akka qaban dubbatu Ogeessa suphaa elektirikaa waan ta'aniif guyyaa tokko hojii teknikaa hojjachuuf magaalaa Finfinnee gara hospitaala Eekkaa Kotabee dhaqan. Achittis dhukkubsattoota Covid-19 garmalee dhukkube arguuf carraa argatan. Dhukkubsattoonni kunneenis meeshaan deeggaramuun waan afuura baafataniif socha'uu hin danda'an. Dhukkubichaaf tuttuqqaan waan dhorkamuuf dafanii dafanii qaamasaanii dhiqachuuf namni isaan gargaaru hin jiraatu. Yeroo kanatti ture yaanni kalaqa kanaa akka dhufeef kan dubbatan. Isaan booda siree dhukkubsattoota bakkuma cisaniitti urkaadhaan qaamasaanii dhiqu kan hojjatan. Sireen kunis kan irraa hojjatame pilaasitika gogaa fakkaatu yoo ta'u, akka 'sleeping Bag' kan cufamudha. Sireen kunis yeroo barbaadameetti akka firaashiitti ykn akka uffata halkaniitti itti fayyadamuun ni danda'ama. Dhaqna dhiqachuu wayita barbaadameettis ujummoon bishaan qulqulluun ittiin seenuufi kan ittiin dhiqatamee karaa bahuun hojjatameefiira. Namni qaama dhiqachuu barbaaduus keessa galuun dhiqachuu danda'a. Erga dhiqataniin boodas bishaan akka bahu erga taasifameen booda osoo hin socho'iin afarsituudhuma keessa jiruun qamni akka qooru taasifachuu ni dandeessisa. Kana malees, nama qorri itti dhagamuuf ho'a akka argatu taasisuuf ni gargaara. Yoo ho'ii garmalee itti dhagahames akka qabbanaa'uuf haala qilleensa isaa mijeessuun ni danda'ama. ''Sirichi akkuma siree kammiyyuu mijataadha,'' kan jedhan Obbo Biraaneen, yaadni tarii mijeessituun qilleensaa itti tolfamee namatti dhaga'amuu danda'a ta'a kan kennameefi isa sana fooyyeessuun hojjachaa jiraachuu ibsaniiru. Namoonni garmalee dhukkubsatan kan du'an yoo ta'ees siricha akka shaanxaatti cufuun reeffa tuttuqqaa tokko malee gaggeessuuf ni dandeessisa jedhu. Kalaqichi ''sirees, uffata halkaniifi saanduuqa reeffaatis kan jedhan Obbo Birhaaneen, maalummaa hojii kalaqa isaanii yoo ibsan. Kana malees, dhukkubsattoota baadiyaadhaa dhufan akka qaareezaatti fayyadamuun gara dhaabbata fayyaatti ittiin geessuuf ni dandeeessisas jedhu. Dhukkubsattoota ambulaansii keessaa haala mijataan buusuufi sochoofilleen haala ta'uun kan hojjatame yoo ta'u, naannoo baadiyaafi dirree ispoortiitti haala salphaan akka lafarra harkifamuutti kan hojjatamedha jedhan. ''Guyyaa tokkottis sireewwan 500- 600 omishamuu ni danda'a,'' kan jedhan Obbo Birhaaneen, haata'u malee kalaqa isaanii bara kanatti barbaachisaadha kan jedhame kana omishuu akka eegalaniif yaadni kennamuufilleen deeggarsa akka hin arganne dubbatu. Yaada kalaqaa kana gara hojiitti geedaruuf hanga ammaattis qarshii kuma 200 ta'u baasuu ibsaniiru. Knaan alattis Obbo Birhaaneen kutaalee Itoophiyaa garaa garaa keessatti miidhaa qaqabsiisaa kan jiru awwannisa ittisuu kan dandeessisuu kalaqa tokko bara darbee keessa hojjachusaanii dubbatu. Meeshaa harkatti qabatamuufi konkolaataa irratti hidhamuun anniisaa aduu ykn baatiiriitti fayyadamuun awwaannisa ajjeessu hojjachuu himu. Haata'u malee, qaamminni dhimmisaa ilaalattu kamuu akka waa'ee kalaqa kanaaf isaan qunname hinjirre BBC'tti himan. Sababii kanaanis, ''hojiiwwan kalaqaa kan jajabeessuufi deeggaru hinjiru'' jechuun komatu. Ta'ulleen haala Kanaan abdii kan hinkutatiin Obbo Birhaaneen, yoo hojiin kalqaa isaanii omishamuu eegaleetti gabaa biyya keessaafi biyya alaatiif dhiyeessuuf karoora qabaachuus hindhoksise.