Paarkiin Biyyaalessaa Booranaa gogiinsa waggaa tokko booda lubbuu horate

Hongeen waggaa afurtama keessatti hamaadha jedhameefi biyyoota Gaanfa Afrikaa hube Paarkii Biyyaalessaa Booranaa Kibba Itoophiyaa argamullee yaaddeessee ture. Hongeen cimaa Godina Booranaa mudate beeyladoota fi qabeenya uumamaa irratti miidhaa qaqqabsiisee jira. Hongee kanaan horiin kuma dhibbaan lakkaa'aman du'uu ibsameera. Roobni dhiyeenya roobes jireenya bineensota bosonaa Paarkii Biyyaalessaa Booranaa dhabamuu bishaan fi nyaataatin miidhamaa turanitti lubbuu hore. "Roobni roobee, margis margitee, lafti guutuun abaaboo taatee bineensi walitti dacha'e" jechuun hogganaan Iskaawutii Paarkii Biyyaalessaa Booranaa Obbo Okkotu Diidaa dubbatu. "Guchii, harree diidaa fi saalaan walitti dacha'ee fulaa tokkotti ilaalle jennaan gammachuu hagana hin jenne keessa seenne,'' jedhan. "Hongeen naannoo kana mudate baay'ee ulfaataadha" kan jedhan itti gaaftamaan Paarkii Biyyaalessaa Booranaa Obbo Nugusee Waataa, sababa hongeen bineensotni bosonaa paarkichaa kan du'an akka jiran himu. "Akkuma rakkoon loon, beeylada fi namarratti qaqqabe rakkoon qabeenya uumamaarratti qaqqabes waan safaramuu miti" jedhan. "Keessattuu harree diidoo kan Saaritee keessa turterrattillee yoo xiqqaate afur du'aniiru. Erga roobni roobee boodammoo kan qaama hir'atanis lama akka du'an ragaa qabna" jechuun dubbatan. Goljaan yookiin waraabessi lakkoofsaan kudhanii ol ta'anis sababa bonaatin du'uu isaanii itti gaafatamaan paarkichaa himu. Miidhaan qabeenya uumamaa paarkicha keessa jirurratti qaqqabe kan hin qoratamne ta'uufii qoratamee adda bahu akka qabus himu. Yeroo bonni dheerate kanatti mootummaan federaalaafi naannoo bishaan kuusuufi margallee dhiheessaa turani. Obbo Nuguseen "bineensa bosonaa kana guutumaan guututti rakkoo keessaa baasuu dhadhabnullee hanga tokko akka inni turu taasifneerra" jedhan deeggarsa taasifamaa tureen. Taatullee ammas yaaddoon akka jiru himu. Rakkoon bishaanii paarkichaaf rakkoolee isaan ijoo keessaa tokko akka ta'e himama. "Bishaan bineensota bosonaaf qofaatti bahuu danda'uu qaba. Ijaarsawwan bishaanii jalqabamanii harkifatantu jiru. Rakkoo bishaaniitti aansee rakkoon dheedumsaas jira. ''Margi bifa namaafii bineensa bosonaa fayyaduun irratti mari'atamee magariisummaan isaa itti fufiinsa qabaachuu qaba" jedhan itti gaafatamaan paarkichaa Obbo Nugusee Waataa. Kana malees paarkichi daangeffamee qabeenyi uumamaas kan duraaniirra yaa dabalu malee gama misoomaatin hojiin hojjetame xiqqaa ta'uu dubbatu. Paarkicha keessa daandiin hojjetamu dhabuun hojjetootni paarkichaa iddoodhaa iddootti socho'anii hojjechuuf rakkachuu himaniiru. "Misoomni, wanti isaaf barbaachisu, itti fayyadamummaan ummataa wanti dabale tokkollee hin jiru" jechuun himu. Paarkiin Biyyaalessaa Booranaa ammatti bilookiiwwan shan kan qabu yemmuu ta'u lakkoofsi hojjettoota Iskaawutii (scout) bal'ina paarkichaa kan wal hin gitne ta'uu hojjettootni paarkichaa himu. Kanas "Paarkiin Biyyaalessaa Booranaa paarkiiwwan shan ta'uu danda'a" jechuun itti gaafatamaan paarkichaa Obbo Nugusee Waataa ni ibsu. Hogganaan Iskaawutii Paarkii Biyyaalessaa Booranaa Obbo Okkotu Diidaas lakkoofsi Isakaawutii paarkichi qabu namoota 26 ta'uufii bal'ina paarkichaa waliin kan wal hin gitne ta'uu dubbatan. ''Meeshaa iskaawutiin ittiin sochootu tokkollee hin qabnu. Meeshaa qawwee hin qabnu, dukkaana keessa bulan hin qabnu, konkolaataa ittiin sochoonus hin qabnu" jechuunis rakkoolee isaanii himatan. Paarkichatti ogeessa kan ta'an Obbo Godaanaa Saffaroos dukkaanni keessa bulan ciccitaa ta'uu isaatin bineensota namarratti miidhaa qaqqabsiisan kan akka bofaa fi butiif saaxilamaa jiraachuu dubbatan. "Anuu amma yeroo sadi natti seenee jira. Butiin dukkaana keessa natti seentee jirti. Kana malees bofa diimaa kan jedhaniin al tokko yoo sidhahe achumaan nama ijjeessutu naannoo sana jira" jedhan. Xiqqaachuun mindaa iskaawutootaa rakkoo boordii paarkichaaf dhiyaachaa ture ta'uusaa kan himan obbo Nuguseen, rakkoolee hojjettootni paarkichaa kaasan kan hoggansi paarkichaa beekuufii itti amanan ta'uu dubbatu. Paarkichi kana dura Dawoo Bineensotaa Yaabal'oo (Yabelo Wildelife Sanctuary) ture. Eegasii bara 2005 Paarkiin Biyyaalessaa Boorana ta'un hundaa'e. Yeroo ammaatti lafa Iskuweer Kilomeetira 3,741.7 kan uwwisu yemmuu ta'u gosoota simbirroo fi hoosiftoota garagaraa of keessatti qabatee argama. Gosoota simbirroo 286 ol paarkichi qabu keessaa gosti simbirroo afur godina Booranaa keessatti qofa kan argamanidha. Leenca, satawwaa, arbafi harree diidaa (gosa lama) dabalatee bineensotni hoosiftootni gosti 46 ol paarkicha keessatti argamu.


'Aanga'oonni ABO seeraan ala hidhamanii jiran atattamaan gadhiifamuu qabu' -KMNI

Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa (KMNI) miseensoota Adda Biisummaa Oromoo (ABO) haala seeraan ala ta'een hidhaamanii jiran dabalatee, kanneen osoo himannaan irratti hin banamiin bakkee garaa garaatti hidhaarrratti argaman biroos hanga himannaan qabatamaan irratti hin dhiyaanneetti atattamaan akka gadi dhiifamaniif gaafate. Komishinichi ibsa Caamsaa 19, 2022 baaseen, hidhaan osoo shakkamtoota mana murtiitti hin dhiyeessiin akka turan gochuun (prolonged pre-trial detention) namoonni amantaa sirna bulchiinsa haqaa irratti qaban akka badu taasisa jedhe. Komishinichi haala miseensoota ABO qajeelfamoota poolisii adda addaa keessatti hidhaarratti argaman yeroo dheeraaf hordofaa turuun alatti, ka'umsa iyyannoo paartichaafi miseensoota maatii, namoota hidhamaniitiin dhiyaataniin bakka shakkamtoonni itti hidhamanii argaman garaagaraatti qaamaa argamuun qaamoolee dhimmi ilaallatu waliin dubbachuu ibsa isaa kanaan kaaseera. Haaluma kanaanis, Bitooteessa 10-19, 2022tti Waajjiraalee \poolisii Magaalaa Buraayyuu, Galaaniifi Sabbataatti qaamaan argamuun hidhamtoota, itti-gaafatamtoota qajeelcha poolisii, Komishiinii Poolisii Oromiyaafi bakka bu'oota Abbaa Alangaa Waliigalaa Oromiyaa waliin dubbachuun qorachuu ibse. Komishinichi haaluma qorannoo gaggeessee kanaatiin, hidhamtoonni manni murtii wabiidhaan akka gadhiifaman murteesse, kanneen galmeen himannaasaanii cufamuun murtee seeraan bilisaan gadhiifaman, kanneen himannaan kamuu irratti hin banamiiniifi abbaan alangaa himannaa irratti hin bannee ta'uun mirkanneessuun kan galmeen qorannoosaanii cufame. Haata'u malee, seeraan ala iddoowwan garaa garaatti dabarfamuun baatii tokkoo hanga waggaa lamaatti kanneen hidhaarratti agraman jiraachuu adda baasuu ibse. Kana malees, hidhamtoonni muraasni haala qabiinsa sirrii hintaaneefi reebicha adeemsa hidhaa keessatti irratti raawwatameen kanneen miidhama qaamaa adda addaatiifi rakkina fayyaatiif saaxilaman akka jiran hubachuu Komishinichi ifoomseera. Komishinarri  Olaanaan Komishinii Mirga Namoomaa Itoophiyaa Dr Daani'eel Baqqalaa gama isaanitiin, "qondaaltoonni ABO haala seeraan ala ta'een yeroo dheeraadhaaf hidhamanii kan jiran yoo ta'u, atattamaan hidhaarraa akka gadhiifamaniifi miidhaa irra qaqqabeef beenyaan kanfalamuu akka qabaatu,'' gaafatan. Dr. Daani'eel dabalataanis, ''murteewwan mana murtiifi abbaa alangaa irra deddebiin diigamuun sirreeffamtoota haala seeraan alaatiin hidhaa dheeraaf saaxiluun aangoo seeraan ala fayyadamuu waan ta'eef Mootummaan Naannoo Oromiyaa atattamaan dhimmicha qulqulleessuun tarkaanfii adeemsaa barbaachisu fudhachuu qaba,'' jedhan. Komishinichatti Komishinarri Mirgoota Siyaasa, Dinagdeefi Hawaasaa Dr. Abdii Jibriil gama isaanitiin, ''keessattuu kanneen hidhaman hoggantoota paartii waan ta'aniif, hojii tajaajila hawaasaa isaanitiin akka sarbama mirga namoomaatiif hin saaxilamne eegumsi taasifamuuf osoo qabuu, gochaa faallaan raawwatamunsaa gaddisiisaadha,'' jedhan. "Kanaaf, dhimmichi furmaata atattamaa barbaachisa jechuun," yaadachiisan Dr Abidiin. Kana malees, yeroo garaa garaatti murteewwan mana murtiifi abbaa alangaatiin hidhamtoota irratti dabarfamaniifi ajajawwan, akkasumas galmeewwan wal'aansaa ilaaluu ibsichi kaaseera. Miseensa hoggansa ABO kan ta'aniifi oajeelcha poolisii Buraayyuutti hidhaarra kan jiran Obbo Mikaa'eel Booran, Obboo Kennasaa Ayyaanaa, Dr Gadaa Oljirraa, Obbo Daawwiit Abdataa, Obbo Lammii Beenyaa, Obbo Gadaa Gabbiisaa fa'i dubbisuu Komishinichi kaaseera. Komishinichi ibsa isaa kanaan, qondaalli ABO Koleeneel Gammachuu Ayyaanaa, Jiddu-ugala Qorannoo Yakkaa Poolisii Federaalaatti, akkasumas Obbo Abdii Raggaasaa ammoo kaampii poolisii Addaa Naannoo Oromiyaa Magaalaa Galaaniitti argamu keessatti akka hidhamanii jiran maatiifi abbookaatowwan isaanii irraa hubachuu himeera. Kana malees, qondaalli ABO kan biraa Obbo Battee Urgeessaa kan osoo mana hidhaa jiruu dhibee fayyaa mudateetiin poolisiin hayyamni kennameefii ammaan tana dhaabbata wallaansaa tokko keessatti yaalamaa akka jiran Komishinichi hubachuu kaaseera.


Barruun The Economist gaazexeessaan isaa Toom Gaardinar Itoophiyaatii ari'atamuu balaaleeffate

Barruun 'The Economist' himannaa gaazexeessaa isaa Itoophiyaatii gabaasu Toom Gaardinarirratti dhihaateefi ari'atamuu isaa balaaleeffate. Ibsa dhaabbatichi Wiixata har'aa baaseen Toom Gaardinar ''ripportara cimaa naamusa gaazexeessummaa sirna olaanaan hordofuun dalagudha,'' jedheera. Abbaan Taayitaa Miidiyaalee Itoophiyaa eeyyama gaazexeessaan barruu kanaa qabu haquu kan beeksise gaafa Jimaata darbee ture. Sababa kana godheefis yoo ibsu Toom Gaardinar ''naamusa ogummaafi seeraafi qajeelfama biyyattii cabsuun'' himachuuni. Taatullee badii gaazexeessicha itti himate bal'inaan hin ibsine. Murteen gaazexeessaa kana ari'uu kan dhagahame yeroo biyyattiin gaazexeessitoota hidhuufi murti malee mana hidhaa tursuun himatamaa jirtuttidha. Barruun The Economist ibsa baaseen MM Abiy yeroo aangotti dhufan mirga yaadaan ibsachuu akka kabachiisan dubbatan eeruun, mootummaan Itoophiyaa yaada kana dura ibse kabajuu qaba jedhe. Abbaan Taayitaa kuni murtee kanarra gahuu dura gaazexeessicha waliin irra deddeebbiin marii gochuu ibse. Akkasumas akeekkachiisa kennuufi ibse. Kana dura Gaardinar fuula Tiwiitara isaa gubbaa MM Abiy Ahimadiifi Dura Taa'aan TPLF bilbilaan haasa'aniiru jedhee barreessee ture. Paarlaamaan Itoophiyaa waggaa darbe dhaaba TPLF galmee shororkeessummaa jala galcheera. Kana hordofees Abbaan Taayitaa Itoophiyaa akeekkachiisa kenneefi ture. Yeroos mootummaan Itoophiyaa wanti gaazexeessichi barreesse dhugaa miti jechuun deebii kennees ture. Murteen eeyyama gaazexeessichaa dhorkuu sochii miidiyaa to'achuuf sochii taasifamaa jirudha jedhanii muraasni akka qeeqan taasiseera. Akka barruun kuni ibsetti erga eeyyami isaa haqamee booda gaazexeessichi biyyaa bahuuf sa'aatii 48 qofa akka qabu itti himame. ''Gabaasi isaa Itoophiyaa irraa, lola naannoo Kaaba Itoophiyaa Tigraay dabalatee, pirofeeshinaala, kan loogii hin qabneefi ija jabinaan dalagame,'' jedhe The Economist ibsa isaa keessatti. Erga waggaa darbe waraanni Kaaba Itoophiyaa jalqabe as mootummaan Itoophiyaa gaazexeesitootaafi morkattoota siyaasaaf haala rakkisaa uumeera jedhamuun qeeqama. Gaazexeessitoonni himannaa sababa lolaan badiiwwan garagaraa raawwataniiru jedhaman qaamaan dhaqanii gabaasuuf rakkachuu ibsuun komii dhiheessaa jiru. Dhaabbati mirga gaazexeessitootaaf falmu Committee to Protect Journalists (CPJ) labsii muddamaa jalqaba waggaa kanaa labsame mootummaan gaazexeessitoota hidhuuf itti dhimma baheera jechuun qeeqa. Eegasii kanneen hidhaman baay'ee gadhiifamanis ammallee kan hin hiikamne ni jiru. Akka fakkeenyaatti gaazexeessitoonni Oromia News Network Dassuu Duulaafi Biqilaa Amanuu yeroo labsii muddamaa hidhamanis ammallee hidhaa jiraachuun ibsameera. Gaazexeessitoonni kunneen miseensota ABO kaan waliin guyyoota muraasa dura 'mootummaa fonqolchuf socho'aniiru' jedhamanii himanni irratti banameera. Waggaa durallee gaazexeessaan New York Times 'gabaasa looge dhiheesse' jedhamuun eeyyamni isaa haqamee biyyaa akka bahu taasifamee ture.


Shamarree Jimmaatti ijoollee tekonooloojiifi saayinsiin qaraa jirtu- Mihiret

Dhabbanni Tootaal-Inarjiis Itoophiyaa jedhamu damee hoji-uumtota bara 2022 jedhuun dargaggoota dorgomsiise warra mo'atan dhiyeenya kana beeksisee ture. Dhaabbatichi dargaggoota yaada hojii uumuu foyyaa'aa qabu jedhu kanneen umuriin isaanii waggaa 18 hanga 35 ta'an dorgomsiisuuf waamicha kan dhiyeesse torbanoota muraasaan dura ture. Waamicha kana hordofee dorgomtoonni 800 ol ta'an yaada hojii uumuu qabna jedhan galfachuun isaanii kan ibsa yoo ta'u kanneen keessaa 355 kan ta'an dameewwan sadiidhaan dorgommiif dhiyaataii turan. Dameewwan kunneen sadan pirojektii hojii uumuu filatamaa, dubartii hojii uumuun filatamtuu taateefi hojii uumuu waggaa sadii keessatti milkaa'uun filatamaa ta'e kanneen jedhamanitti qoodamanii ture. Qopheessitoonni dorgommichaa 15 warra xumura boqonnaa dorgommichaatti darban filachuudhaan hojiiwwan kalaqaa akka dhiyeessan taasisan. Haala kanaan, damee dubartii hojii uumuun filatamte ta'uun Mihiret Yilmaa filatamuun badhaafamteetti. Mihiret Yilmaa jedhamti. Yunivarsiitii Jimma irraa Baayoomedikaal Injinaringiitiin digirii ishee jalqabaa argatteetti. Ameerikaatti kan argamu Ayowaa Yunivarsiitii irraa ammoo Biizinasiin, Hojii uumuun, dame gaggeessummaatiin barnoota ishee xumururuun eebbifamuu dubbatti. Waggaa lama dura ammoo hiriyyoota ishee waliin ta'uudhaan dhaabbata Daayinaamoo Senter foor Tekinooloojii jedhamu magaalaa Jimmaatti hundeessuu BBC'f ibsiteetti. Wiirtuun kun magaalaa Jimmaa keessatti qofa xiyyeeffannaa gochuun hojjechaa jira. Mihiret fi hiriyyoonni ishee yeroo barnoota isaanii hordofaa turanitti wanti hubatan, dhaabbata kana akka hundeessan sababii isaan kakaasan akka ta'an dubbatti. Wayita turtii isaanii yunivarsiitii kanatti yaadi-rimee barnoota isaanii gara hojiitti jijjiiruu irratti rakkoo jiru hubachuu isaaniitiin kana furuudhaaf yaadnee dhaabbata kana hundeessine jetti. Dhaabbileen barnoota olaanoo keessa wayita turanitti waan baratan gara hojiitti jijjiiruudhaaf muummeewwan banaman jiraatanillee "hanqina qabu" jetti. Sababii kanaaf, dargaggoonni yunivarsiitiirraa eebbifaman beekumsa sadarkaa yaad-rimeetti sirriitti hubatanillee yaada qaban gara hojiitti jijjiiruu irratti garuu wanti isaan hafu akka jiru isheefi hiriyyoonni ishee hubataniiru. Dabalataanis, barattoota sadarkaa tokkoffaa irraa jalqabee beekumsa Saayinsii, Tekinooloojii, Injiinaringiifi Herregaan qaramaa guddachuu qabu yaada jedhu qabataniiru. Ijoolleen ol-adeemoo kun yeroo gara dhaabbileen barnootaa olaanoo yeroo galanitti ogummaa kan qaban, yaada qaban gara hojiitti jijjiiruudhaaf humnaafi jabinni kan isaanitti hin hir'anne lammilee ga'ooman akka isaan taasisu dubbatti. Yaada kana hiriyyoota ishee waliin taatee yeroo jalqabdutti, giddu-galeessa isaaniiti dhufanii barachuu warri barbaadan sadarkaa umuriifi barnootaa kam keessayyu kan jiran simachuudhaaf itti yaadaniiru. Kanarraa kan ka'een yeroo ammaa barattoota sadarkaa tokkoffaa irraa kaasee hanga barattoota yunivarsiitiitti wiirtuu isaanii kanatti argamuudhaan beekumsaafi ogummaa argachaa kan jiran ta'uu ibsiti Mihiret. Isheefi hiriyyoonni ishee barattoota beekumsaafi ogummaa isaanii gabbisuu kan dandeessisu 'Laabii' hundeessuudhaaf maallaqa barbaaduun dhimma harkaa qaban keessaa tokko ture. Kutaan itti ogummaa gabbisuuf hundeessan haala gahaa ta'een meeshaaleen barbaachisaniin akka guutamu taasisuudhaaf maallaqaaf harka firaa ilaaluu, liqaa gaafachuufi beesee yeroo gara garaa argataniifi  qusatan akka fayyadamuu qabanillee isaan taasisee ture. Isaan booda ijoolleen haala salpha ata'een elektirooniksii akka hubatanitti, barnoota bilbila mobaayilaafi viidiyoowwaniifi sagaleetiin qophaa'een deegaramanii barachaa, bashannanaa barachaa akka waraabanillee turtii BBC waliin taasifteen ibsiteetti Mihiret. Barnootaafi wantota ittiin barsiisan waraaban kanas manneen barnootaa gara garaa keessatti  erga sakata'insa taasisaniifiif booda kan ittiin barsiisanis akkaataadhuma sanaan gurmeeffachuu isanii itti dabaluun dubbatti. Barattoonni kunneen yeroo gara isaanii dhufanitti Afaan oromoofi Amaariffaan akka baratan taasisuun kan ittiin barsiisan qopheessaniiru. Wiirtuu isaanii kana keessattis yeroo barnoota kennanittis sadarkaa umuriifi barnootaatiin addaan qoodanii leenjisu. Wiituun kun giddu-gala isaa magaalaa Jimmaa godhatee ijoollee ol-adeemoo Saayinsiitti dhiyoo akka ta'an gochuuf cimee hojjechaa jira. tekinooloojii, Injiinaringiifi Herrega barsiisa. Qorannoowwaniifi kalaqawwan xixiqqaa ammoo akka fedhii fedhiifi bifa isaanitti toluun gargaara. Wiirtuun kun adda-durummaan Roobootiksiitiin, Elektirooniksiitiin, akkasumas Pirogiraamingiitiin barattoota leenjisa. Wiirtuun liqaa maallaqaa maatii irraa walitti sassabameen hundeeffame kun yeroo ammaa kana ogeessota 12 qacaree hojjechiisaa jira. Barattoota gara wiirtuu kanaa dhufanii barsiisanis kafaltaa madaalawaa ta'e kaffalchiisu. Barattoonni wanta yaadaan baratan ilaalanii qaqqabaa akka baratan gochuu kan isaan dandeessisu ijoolleedhaaf kan ta'u meeshaa dijiitaalaa ittiin barsiisan salphaa qopheessuu isaaniis Mihiret ni dubbatti. Meeshaan dijitaalaa ittiin barsiisan kun ammoo baratoota kan madaaludhamoo kan hin madaalledha kan jedhu ammoo osoo gara hojiitti hin seeniin dura manneen barnootaa gara garaa keessaattiifi barattoota irratti sakatta'insa taasisuu isaaniis ni eerti. Keessumaa Pirograamingii ulfaataa jedhanii hedduun akka yaadan kan himtu Mihiret, barattoonni isaanii garuu karaa salphaa ta'eefi isaan bashannansiisuun akka barsiisan ibsiti. Ijoolleen kunneen pirogiraamingii yeroo baratanitti geemiiwwaniifi roobootiiwwan akkam godhanii gabbisuu akkaataa danda'an irratti bashannannaafi dandeettii waa kalaquu isaanii gabbifataa baratu jetti. Wiirtuu isanii kana keessatti hojiiwwan kalaqaa gara garaas akka gabbisan kan dubbattu Mihiret, qonnaan-bultoota lafa xiqqaa irratti midhaan omishaniif kan oolu tiraakteera hojjetan akka qabanillee BBCtti himteetti. Qonaan-bultoonni lafa xiqqaa irrratti omishan omishtummaan isaan akka dabaluuf gargaaruudhaaf tiraakteera dandeessisu hojjechuudhaan Yunivarsiitii Jimmaa waliin ta'uudhaan gara hojiitti galuudhaaf haala nu dandeessisa jedhan irratti qorachaa jiraachuus ibsiti. Daayinaamoo Senter foor Tekinooloojiin hanga ammaa barattoota marsaa lamaan barsiise 1,180 eebbisiisuu isaa Mihiret ni dubbatti. Barattoota marsaa lamaffaa yeroo eebbisiisanittis agarsiisa tekinooloojiifi festivaala qopheessuudhaan hawaasa Yunivarsiitii Jimmaafi jiraattota magaalaatiif dhiyeessaniiru. Haaluma kanaan geemiiwan, roobootiiwwaniifi pirojektiiwwan biroo wiirtuu kana keessatti hojjetaman agarsiisaaf dhiyeessaniiru. Barattoonni kunneen saatii barnoota idileetiin alatti barnota kana akka argatan gochaa akka turan kan addeessitu Mihiret, weerara koronaavaayirasii hordofee barnoonni yeroo addaan cite ammoo lakkoofsa barattootaa hir'isnee saatiidhaan qoqqooduudhaan  barsiisaa turuu kaasti. Weebsayit develooppiment, saayibar sekiwuriitii, pirogiramingii, giraafiksi dizaayinii kaneen jedhaman yunivarsiitii irraa eebbifamanii ogummaa isaa qabaachuu warra barbaadan akka argatan kan isaan barsiisanidha. Mihiret barattoonni manneen barnootaa mootummaattis ta'e kan dhuunfaatti baratan gara wiirtuu isaanii osoo hin dhufiin beekumsa tekinooloojiifi ogummaa isaanii akka gabbifatan gochuuf karoora qopheessanii hojiitti seenuu isaaniis ni dubbatti. Kanas magaala aJimmaa keessatti argaman manneen barnootaa mootummaafi dhuunfaa ja'a waliin dubbachuudhaan hojjechaa akka jiran turtii BBC waliin taasfiteen ibsiteetti Mihiret. Keessattu umanneen barnootaa sadii waliin dubbachuudhaan manneen barnootaa kanneen keessatti laaboraatoorii tkinooloojii hundeessuudhaan beekumsa dabarsuu akka jalaqabaniiru kaasti. Barattoonni manneen barnootaa filataman kanneen keessa jiranis barnoota idilee isaanii cinaatti dabaree barnootaa tekinooloojii akka qabaatan gochuudhaan gara laaboraatoorii dhufuudhaan hojii beekumsa bu'uuraa isaanii akka cimsatan gochuu jalqabneerra. Barumsichi barsiisota wiirtuu kanaatiin akka kennamus kan dubbattu Mihiret, waa'ee saayinsii hawaa, waa'ee tekinooloojii, waa'ee roobootiksii, akkasumas waa'ee pirogiraamingii akka isaan barsiisan himti. Kana gochuudhaan ammoo gara wiirtuu isaanii dhufanii ijoollee barachuu hin dandeenye bira gahuudhaan carraa barachuu akka argatan taasisuun bakka caalaa bal'aa qaqqabuu isaaniillee ibsite. "Barattoonni kiyya ana mataa kiyyallee na ajaa'ibu," kan jettu Mihiret, yeroo leenjii rakkoo adda baasuufi  leenjii hojii uumuu jedhu waliin waan fudhataniif beekusma barumsaan argatan gara hojiitti jijjiiruudhaaf rakkoo naannawaa isaanii jiru ilaalanii yaada furmaataa akka maddisiisan isaan gargaaruullee dubbatti. Barnoota argatan kana fayyadamuudhaan tuttuqqaa harkaa irraa bilisa kan ta'eefi sadarkaa qulqullinaa barbaadamu bifa eegeen maashina buna fellu ijoolleen hojjetan, konkolaachiftoonni halkan konkolaataa oofan akka hirribni isaani hin dagneef kan isaan gargaaruufi libsuuwwan ijaa lakkaa'uudhaan bilbula nama dammaqsu 'manatsarii' dhageessisu barattoota hojjetan akka qabanis dubbatti Mihiret. Ijoolleen humna guddaa of keessaa qabu kan jettu Mihiret, gara fuula duraatti gara Finfinnee dhufuudhaan dameewwan banuudhaaf yaada akka qabdullee ni dubbatti. Mihiret dorgommii Tootaal-inarjii qopheesse irratti mo'achuudhaan Birroo uma 370 badhaasaan argatteetti. Kanarratti dabalataan, hojii isaanii haala gahumsa qabuun hojjechuu kan isaan dandeessisu leenjii akka rgatanis ibsiteetti. Torbanoota itti aananitti ammoo dorgomtoota biyyoota Afrikaa 32 ta;an keessaa babba'aniifi dorgommii Tootaal-inarjii mo'atan waliin morkachuudhaaf Itoophiyaa bakka buutee gara Firaasnitti qajeelti.


Sababni Finfinneetti qorichi qaama adoochu hanqateef maali?

Buuftaalee fayyaa Magaalaa Finfinneetti argaman keessatti hir'inni qoricha adoochituu(anesthesia), kan yeroo wallaansa baqaqsanii wallaanuuf ooluu mudachuu irraa kan ka'ee tajaajilicha haala barbaadamuun kennuu akka hin dandeenyee ogeeyyiin fayyaa hospitaaloota adda addaa keessa hojjatan BBCtti himan. Hospitaala Miniliikiitti Ispeshaalisitii Anistoyolojii kan ta'an Dr Boonsaa Haabeloo akka jedhaniitti, hir'inni qoricha suxamethonium jedhamu fi wallaansa baqaqasanii yaaluutiif oolu mudachuusaatti tajaajjiilli baqaqsanii yaaluu yeroof dhaabbaachu dubbateera. ''Hir'innichi kan mudate Wiixata darbee irraa kaaseeti. Yeroo sanarraa kaasee qorichicha fayyadamaa kan jiru dhukkubsattoota wallaansa atattamaa qofaaf, haadhoolii wallaansa baqaqsanii yaaluun dahaniifi namoota balaan mudatee gara hospitaalaa deeman qofaaf jedheera. Qorichi 'suxamethonium' jedhamu kunis wallaansa baqaqsanii yaaluu gosa hundaa raawwachuuf murteessaa ta'usaa kan dubbatan oggeessi fayyaa kun, qorichoonni bakka qoricha kanaa hanga tokkoo bu'uu danda'an jiraatanilleen garuu gutummaa guutuutti qoricha kana bakka bu'uu akka hindandeenyee dubbatu. Kanaan kan ka'ee, tajaajilliiwwan wallaansa baqaqasanii yaaluu dhaabbataan kennamaa turan dhaabuun qoricha qaban dubartoota dahaniifi kanneen balaan irra gahee qofaaf oolchuu murtee irra gahu himan. Ogeessi maqaansaanii akka hin eeramne gaafatanii fi hospitaala motummaa biraa keessa hojjatan tokkos, qorichi namoota tajaajila baqaqsanii yaalamuu ooluu erga mudatee bubbuluu himuun, hospitaaloonnis qorichoota addochuuf tajaajilaniifi karaa seeraan alaatiin galfamaniifi hin galmoofne  bitanii fayyadamaa jiraachu dubbatan. Tajaajila Dhiyeessitii Qorichoota Itoophiyaatti Daareektarri Komunikeeshinii Obbo Awwal Hasan qorichi suxamethonium jedhamu kun mudachu BBC'f mirkaneessaniiru. Hir'inni kunis kan mudate qoricha kana qofaarratti jedhan. Dhaabbanni qorichoota bituudhaan dhaabbilee wallaansa fayyaa motummaa guutuu biyyaatti argamaniif raabsuu kunis, qorichoota gosa 12 tajaajila adoochuutiif oolan keessaa hir'inni kan mudate isa tokkoo qofaarratti jedheera. Kanneen hafan garuu dameewwan 17 tajaajila dhiyeessuu qoricha Itoophiyaatti haala gahaa ta'een kan argaman ta'u BBCtti himaniiru. Daareektarri kun kana haa jedhan malee ammoo ogeessi wallaansa baqaqsanii yaaluu maqaansaanii akka hin eeramne gaafatan tokko, qorichi maashaa diriirsuudhaaf ooluu Dikironiiyam jedhamu gutummaaatti magaalaa keessaa badee akka ture ibsu. Qorichi wayita wallaansi waliigalaa kennamuutti wallaanamaaf kennamu kanaafi hir'inni qoricha adoochuuf tajaajiluu kun jiraachu kan dubbatan ogeessi fayyaa kun, kanaan kana ka'ees hospitaaloonni gatii dachaatiin oliin bituuf dirqamaa jiru jedha. Hir'inni qoricha 'suxamethonium' jedhamu kanaa maaliif akka mudatee kan gaafataman Obbo Awwal, kunis kan haala bittaa idil-addunyaatiin wal qabate ta'u himaniiru. Qorichoonni adoochuuf oolan kunnenis biyya keessatti kan oomishaman akka hintaaneefi haala sadarkaa hundaan jedhamuutti kan biyya alaarraa galfaman waan ta'eef, haala adda adaaatiin adda cicituun dhiyeessitii mudachu danda'a jedhan. Sababiiwan rakkina dhiyeesitiiti jedhanii kaasan keessaa tokko, kan tilmaama hanga akka barbaachisuu sirriin tilmaamuu (forecast) gochuu dhabuun kan wal qabatu dha jedhan. Kana malees hidhata dhiyeessi, akkasumas qorichoonni gara biyya keessaa wayita galfamaniitti yeroo dheeraa waan fudhataniif hir'innichi yeroof mudachu kaasan. Rakkinni mudatees kan yeroo gabaabaati kan jedhan Obbo Awwal, ''har'a hir'inni jira jechuun boruf hir'inni ni mudata jechuu miti'' jedhan. Kana malees qorichoonni gara biyya keessa galchuun eegalamu kan dubbatann Daareektarri kun, torbee dhufaa keessa akka raabsamuun eegaluu dubbataniiru. Rakkiinicha amma mudate yeroo gabaabaa keessatti furuun hir'ina mudate sirreessuuf biyyoota ollaarraa dabalatee atattamaan karaa qilleensaatiin oomishichi gara biyyaa akka galuufi dhaabbilee fayyaatiif kan raabsamu ta'u himaniiru. Rakkina amma mudate kana haala waliitti fufiinsa qabuun furuufis oomishichi biyya itti omishamu irraa karaa geejiba qilleensaatiin galfamuun ni raabsamas jedhan.


Maanguddoo ganna 69'n qabxii sensa Yunivarsiitii argatanii Yunivarsiitii Jimmaa galan

Taaddasaa Gichillee jedhamu, maanguddoo ganna 69 fi abbaan ijoolee 11 yoo ta'an, bara darbe sababii qabxii tokkaatiif jecha hawwiisaanii bara dheeraa kan ta'e yunivarsiitiiosoo hin seeniin hafan. Haata'u malee bara kana ammoo qabxii 502 fiduudhaan yunivarsiitii Jimmaa seenuudhaan jecha 'barnoonni umuriidhaan hin daanga'u' jedhuu kan mirkanneessan fakkaatu. Obbo Taaddasaan Godina Lixa Wallagga Aanaa Ganjiitti bara 1945 keessa dhalatan. Umurii ijoollummaatti abbaan isaanii du'aan dhabuu kan himan Taaddasaan, bu'aa bayii jireenyaa, rakkoofi hiyyummaa hedduu keessa darbuu BBC'tti himan. Sirna bulchiinsa Dargii keessa sababii garaa garaatiin kan ka'e barachaa of jiraachisuun baay'ee waan itti ulfaateef kutaa kudhan keessaa barnoota dhaabuuf dirqamu dubbatan. Obbo Taaddasaan jaalala barnootaa guddaa qaban irraa ka'un sirna barnoota haaraatti barnoota kutaa kudhaniitti dhaaban sana irra deebiidhaan Aanaa Ganjiiitti kutaa 8 irraa eegalanii barachuun barnoota sadarkaa lammaffaa akka xumuran himu. Bara darbe wayita qormaata seensa yunivarsiitii qoramaniitti, qabxii tokkitiif jecha osoo yunivarsiitii hin galiin akka hafan himan Obbo Taaddasaan. Ganna keessa qayyabachaa turuun ammoo, ''kunoo xiiqiidhuma qabaadhee dhunfaan qoramee baran gargaarsa Waaqaa waliin qabxii 502 fiduudhaan yunivarsiitii seenuu danda'eera," jechuun gammachuun waan keessa darban himu. ''Barnootni umuriin hin daangeffamu. Anis kanaafan carraa ijoolluummaan darbee attamiinan argadha jedhee yaaduun barnootatti deebi'ee, amma Yunivarsii Jimaatti argamu danda'eera,'' jechuun feedhii barnootaa qaban himan. 'Miila duwwaan baradhe' Wayita barnoota sadarkaa lammaffaa barataa turan haalli keessa darbanif baayyee cimaa akka ture himu. "Yeroon Dambidoollootti kutaa 9 fi 10 baradhu rakkina jabduu keessa taa'een miilakoo duwwaan barachaa ture" jedhu Taaddasaan. Haata'u malee ofiisaaniitiif barachuuf dadhaban illee ijoolleesaanii 11 keessaa kaan heerumsiisuu, ilma tokko ammoo barsiisanii yunivarsiitiidhaa eebbisiisuufi kaan ammoo barsiisaa jiraachuu BBC'tti himeera. Barataa Taaddasaan jaalala barnootaa guddaa qabaachuu dubbata. Kanarraa kan ka'e sirna barnoota haaraatti irra deebiidhaan Aanaa Ganjiiitti kutaa 8 irraa eegaleen qabxii olaanaa galmeessaa akka turan himu. Bara kutaa 12ffaa xumuranittis qabxii tokkitiif jecha osoo yunivarsiitii hin galiin akka dhabeen kan himan Obbo Taaddasaan, ''barana garuu xiiqiidhuma qabadhe qabxii 502 fiduudhaan yunivarsiitii seenuu danda'eera," jechuun gammachuun waan keessa darban himu. Gosa barnoota baayolojii haalaan jaalachuu kan himu barataa Taaddasaan, gara fuulduraattiis saayinsii fayyaa barachuu akka fedhan dubbatu. Kutannoofi fedhii barnootaa olaanaa ofiin qaban alattis, simannaa hawaasni yunivarsiitii Jimmaa isaaniif taasisee daran haamileesaanii kakaasuufi akka isaan gammachise dubbatu. Yunvarsitii galanii barachuudhaaf hawwii bara dheeraa qabaatanilleen, gaafa qabxii yunivarsitii isaan galchu argachu dhagahan nahu dubbatu. ''Gaafan qabxii kana fiduu fi yunivarsiitii seenuukoo baru nan nahe. Qe'ee, maatii eenyuttan gatee deema jedheen yaadda'e,'' jedhu. Haata'u malee ''Haati manaankoo fi ijoolleenkoo, 'dirqama deemuu qabda' jedhanii human naaf ta'aniin kunoo amma yunivarsiitii Jimmaa dhufee barnoota koo eegale,'' jechuun BBC'tti himeera. Obbo Taddasaan Jimaata Caamsaa 13, 2022 sagantaa yunivarsiitiin Jimmaa Instiituutiin Teeknoolojii qoheesse irratti argamuun gorsa hedduu barattootaaf kenneera. Yunivarsiitii Jimmaatti, Daarektarri Akkaadamik Instiituutii Saayinsiifi Teeknoolojii kan ta'an, Injinar Efreem Waaqjiraa barataa Taaddasaan umurii kanaan yunivasitii isaanii galuun hawaasa naannawasaaniitti argamu hunda akka kaayyoof onnachisu himan. "Barataa Taaddasaan akkuma maqaa abbaasaa Gichilleedha; barattoota haaraa qofaaf otoo hin taane warra buleeyyis, hunduma keenyayyuu kaayyoof kutachuu barsiisa," jechuun BBC'tti dubbatan. Itti dabaluudhaanis, karaa barbaachisu hundumaan barataa Taaddasaafi maatii isaanii bira dhaabbachuun akka gargaarsa taasisaniif himan. Barataan maanguddoo Taaddasaa gamasaanitiin, ''Namni kamiyyuu waan yaade yoo kutannoodhaan hojjete galma ni gaha,'' jedhu. Karoora garafuula duraa Waa'ee karoorasaanii gara fuualduraa dubbatanis, barnoota isaanii qabxii gaariidhaan goolabuun ofiisaanii fi biyyaaf kan gaheesaanii gummaachuu akka barbaadan dubbatan. Ammatti damee barnoota filachuu baatan illeen, gosa barnoota baayolojii haalaan waan jaalataniif gara fuulduraattiis saayinsii fayyaa barachuu akka fedhan dubbatu. ''Namni barachuu kan qabu ittiin mindaa argachuuf qofaa osoo hintaanee warra kaaniifilleen haala ittiin hojii umuu yaadu qaban,'' kan jedhan Obbo Taaddasaan, barnoota yunivarsitii kanas kan galan ittiin sammuusaanii gabbifachuuf malee kaayyoo mindaa ittiin argachu qofaa akka hin qabaanne himu.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: Mootummaan Ertiraa TPLF waraana biraaf qophaa'aa jira jechuun hime

Humnoonni Adda Bilisa Baasaa Ummata Tigraay (ABBUT/TPLF) waraana biraaf qophaa'aa jiru jechuun motummaan Ertiraa hime. Mootummaan Ertiraa gama Ministeera Beeksisaa A.L.I har'a Caamsaa 09/2014 ergaa dabarseen TPLF gama daangaa Ertiraafi gama Lixa Tigraayiin lola banuuf jiru jechuun ibse. Ibsi Ertiraa kuni kan dhagahame yeroo waraanni Kaaba Itoophiyaatti deebi'ee ka'uu mala yaaddoon jedhu jabaateettidha. Guyyoota muraasa dura Mootummaan Naannoo Amaaraa 'weerara gama TPLF banamuu mala' jedheen caasaan nageenyaa naannichaa akka qophii godhu ajaja dabarseera. Xumura torban darbees Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa (KMNI) mootummaa federaalaafi humnoota Tigraay gidduu muddamni dabalu eeruun yaaddoo ibseera. Akka komishinichaatti gabaasi walitti bu'iinsi mudatu akeekan dhagahamaniiru. Muddamni kuni dhalachuu torban tokko dura humnoonni Tigraay daangaa Ertiraa bakkeewwan Raamaafi Baadimmeetti haleellaa yeroo muraasaaf ture bananii akka turan BBC'n gabaasee ture. Taatullee humnoonni TPLF kana raawwachuu waakkataniiru. Dhimmicha irratti yeroos gama mootummaa Ertiraa wanti jedhame hin jiru ture. Mootummaan Ertiraa bakkeewwan seerri idil-addunyaa lafa Ertiraa ta'u mirkaneesse warri TPLF deebi'ee weeraruu qophaa'aa jiru jedheera. Kanaanis, xiyyeeffannoon jalqabaa isaanii ''Ertiraafi ummata Ertiraati'' jedheera. Dabalataan, TPLF gama Lixa Tigraay Walqaayit, Xagadeefi Humaraa deebisee qabachuufi bakkee Sudaan waliin isaan daangessu banuuf karoorsaniiru jedheera. Mootummaan Ertiraa ibsa isaa keessatti haleellaa TPLF irraa banamuu danda'u mootummaafi ummatni Ertiraa ofirraa ittisuu danda'a jedheera. Waraanni baatiiwwan 18'f ture Kaaba Itoophiyaatti taasifameen badiin guddaa dhaqqabeera. Lubbuun lammiilee kumaan lakkaa'aman darbuu kan amanamu yoo ta'u miiliyoonaan kan lakkaa'aman qe'eerraa buqqa'aniiru. Qabeenyi guddaas manca'eera. Lola humnoonni TPLF buufata waraanaa Itoophiyaarratti bananiin eegale kanarratti waraanni Ertiraas qooda fudhateera. Gara jalqabaa lola kanaatti humnoonni TPLF gara Ertiraatti rokkeetii dhukaasaa turan. Qooda fudhattoonni waraana kanaa garaagartee gidduu isaanii jiru mariin akka furan Gamtaa Afrikaafi Ameerikaa dabalatee biyyoonni Lixaa sochi taasisaa turan. Ji'a muraasa dura mootummaan federaalaafi humnoonni Tigraay deeggarsa namoomaa ummata biraan gahuuf jecha dhukaasa dhaabuuf waliigalaniiru. Deeggarsi namoomaa kuni hanga eegame gara Tigraay seenaa hin jiru jechuun humnoonni Tigraay himu. Booda kana garuu deeggarsi namoomaa bal'inaan seenaa jira. Taatullee hanga UN jalqaba karoorse hin gahu. Mariin taasifamaa ture qaamoleen waraana keessa jiran lola dhaabanii mariin akka xumura tolchan hin goone. Dura taa'aan TPLF Dr Dabratisyoon G/Mikaa'el guyyoota muraasa dura xalayaa dhaabbilee idil-addunyaaf barreessaniin waraana Kaaba Itoophiyaa jiruuf furmaata atattamaa barbaaduu akka gargaaran gaafataniiru. Dabaluunis, uggurri Tigraayirratti ka'ameera jedhan akka xumura argatu yoo hin taasifamne ''filmaata biraa'' barbaaduuf akka dirqaman ibsanii turan. Ta'us, ''filmaati'' kuni maal akka ta'e xalayaa isaaniirratti hin ibsine. Humnoonni TPLF dargaggoota waraanaaf filataa jiraachuufi warra didan immoo maatii isaanii hidhaa akka jiran jiraattonni kana dura BBC'n dubbise himanii turan. Qondaaltonni dhaaba TPLF garuu kana ni waakkatu.


B/Janaraal Tafarraa Maammoon magaalaa Baahirdaar akka jiran itti himamuu haati warraa himan

Ajajaan duraanii Humna Addaa Amaaraa Birgaader Janaraal Tafarraa Maammoo Naannoo Amaaraa magaalaa Baahirdaar keessa akka jiran akka itti himame haati warraa isaanii BBC'tti himan. B/J Tafarraan lafi gahan osoo hin baramiin guyyoota lamaaf erga turee booda Baahirdaar akka jiraniifi nagaa akka ta'an ergaan ibsu akka isaan gahe haati warraa isaanii dubbataniiru. B/Janaraal Tafarraa Maammoo Wiixata A.L.I Caamsaa 08, 2014 ganama manaa erga bahanii booda lafi gahan osoo hin baramiin hanga Roobii galgala har'aa tureera. Haati warraa isaanii Aadde Manan Hayilee gaafa Roobii galgala BBC'f akka mirkaneessanitti abukaaton B/Janaraal Tafarraafi namoonni isaan beekan qondaalichi magaalaa Baahirdaar akka jiran itti himaniiru. Magaalaa Baahirdaar keessaas buufata poolisii sagalaffaa keessa akka jiran himani. Aadde Manan abbaan warraa isaanii ergaa erganiin fayyaa akka ta'aniifi bakka jiran ibsuun maatiin isaanii akka tasgabbaa'an ergaa erganiiru jedhan. BBC'n kana ilaalchisee nageenyaafi bulchiinsa Naannoo Amaaraa akkasumas poolisii biraa ibsa dabalataa barbaacha yaaliin taasise hin milkoofne. Ajajaan duraanii humna addaa Naannoo Amaaraa B/Janaraal Tafarraan gaafa Wiixataa achi buuteen isaanii dhabamuu hordofee maatiin isaanii yaadda'aa turani. Dhimmicha kan gaafatame poolisiin magaalaa Finfinneefi Poolisiin Federaalaa waa'ee dhimmichaa waan beeku akka hin jirre akka itti hime haati warraa BBC'tti himanii ture. Baatii Guraandhala darbe ajajaa humna addaarraa kaafamuun gorsaa bulchaa Naannoo Amaaraa akka ta'an muudamni kennameefi ture. Taatullee, fudhachuu didani. Beellama hiriyyaa isaanii waliin qaban gahuuf gaafa Wiixataa mana isaaniitii bahanii deebi'uu dhabuu isaanii kan himan haati warraa isaanii, haalli fayyaa isaanii yaaddessaa akka ta'e ibsanii turan. Janaraal Tafarraan kana dura Naannoo Amaaraa keessa hooggansa garagaraa irratti tajaajilaniiru. Eega ajajaa humna addaarraa ka'anii booda miidiyaalee garagaraarratti dhihaachuun mootummaa federaalaafi naannichaarratti qeeqa dhiheessaa turani. Abbaa ijoollee afur kan ta'an Janaraal Tafarraan magaalaa Baahirdaar jiraatanirraa gara Finfinnee kan dhufan rasaasa miila isaanii keessa jiruuf hordoffii fayyaa taasisuuf akka ta'e maatiin ni himu. Kana dura achi buutee qondaala kanaa gaafatamee poolisiin Finfinnee odeeffannoo akka hin qabne BBC'tti himee ture. B/J Tafarraan miseensa Raayyaa Ittisa Biyyaa ta'un sadarkaa qondaala olaanaatti kan tajaajilan yoo ta'u, waggoota kudhan dura fonqolcha gaggeessuuf yaadaniiru jedhamanii namoota kaan waliin hidhaa turani. Ministirri Muummee Abiy Ahimad aangootti bahuu hordofee hidhaatii bahanii gahee garagaraarratti tajaajilaa turani. Dhihoomallee humnoonni TPLF gara Amaaraafi Afaar seenuun haleellaa yeroo raawwatanitti humna addaa naannichaa ajajaa turani. Baatii Guraandhala keessammoo hooggansa kanarraa akka ka'an taasifamuun ni yaadatama.


Itoophiyaan biyyoota addunyaa lammilee qe'eerraa buqqa'an hedduu qaban keessaa tokko taate - Gabaasa

Itoophiyaan biyyoota addunyaa lammileen isaanii biyyuma keessatti qe'ee isaaniirraa buqqa'an hedduu qaban keessaa tokko ta'uu gabaasni mul'ise. Gidduugalli lammiilee biyya isaanii keessattii qe'eerraa buqqa'aan to'atu (IDMC) xumura bara 2021 irratti biyyoota addunyaa mara keessa lakkoofsi namoota buqqa'anii miliyoona 59.1 gahuu hime. Biyyootni buqqaatotni biyya keessaa hedduu keessatti argaman jedhaman Itoophiyaa, Afgaanistaan, Sooriyaafi Rippablika Dimokiiraatawaa Kongoodha. Afrikaa keessatti biyyoonni ummanni baay'ee keessatti buqqa'e kanneen Sahaaraa gaditti argamanidha. Akka dhaabbatichi jedhetti, Itoophiyaa qofatti lakkoofsi nama miiliyona shan galmaa'e lakkoofsa guddicha biyya tokkotti galmaa'edha jedheera dhaabbatichi. Waraana Kaaba Itoophiyaa Naannoo Tigraayitti eegalee gara naannolee ollaa kanneen akka Amaaraafi Afaaritti ce'een ummatni miliyoonaan lakkaa'amu qe'eerraa buqqa'eera. Biyyoota Sahaaraa gadi jiran keessaa waldhibdeen walqabatee lakkoofsi namoota buqqa'anii miiliyoona 11.6 dha. Balaa uumamaan walqabatee kan buqqa'an immoo miiliyoona 2.6 dha. Rippablika Dimokiraatawaa Kongoo, Afgaanistaaniifi Miyaanimaar keessatti bara 2021 buqqaatonni biyya keessaa olaanaa galmaa'uu dhaabbatichi ibseera. Biyyoota Giddugala Bahaafi Kaaba Afrikaatti waggoota 10 keessatti yeroo jalqabaaf lakkoofsi buqqaatota biyya keessaa xiqqaatuus, ammallee halli namoota naannichatti buqqa'anii jiran yaaddessaadha jedheera. Dhaabbata gabaasicha baase maallaqaan kan deeggaru Kaawunsili Rifuyigii Norweejiyaanidha. Barreessaan dhaabbata deeggarsa godhu kanaa Jaan Iglaand haala amma addunyaarra jiruun lakkoofsi buqqaatotaa akka dabaluu danda'u himan. Jaan Iglaand gabaasi kuni lakkoofsa namoota Yukireen keessa buqqa'anii akka hin daballe ibsaniiru. Angawoonni biyyootaa dararaa dhala namaa hanqisuun akka danda'aniif haala walitti bu'iinsa itti ittisuun danda'amurratti jijjiirama ilaalchaa fiduun barbaachisa jedhaniiru. Bara 2021 buqqaatonni biyya keessaa miiliyoona 38 galma'aniiru. Kanneen keessaa miliyoonni 14.4 qe'ee isaaniirraa buqqa'uuf kan dirqaman sababa walitti bu'insaanidha. Daarektarri giddugalichaa Aleeksaandar Bilaak, bakka buqqa'anitti haala amansiisaa ta'e yoo uumuun hin danda'amne yookiin buqqaatota bakka biraa qubachiisuun yoo dhabame furmaata miti jedhaniiru. ''Rakkoo jireenya buqqaatota hammeesse furuuf hojiiwwan nagaafi misoomaa ni barbaachisu,'' jedhan. Akka gabaasichaatti walitti bu'iinsatti aanee namoota kan buqqisaa jiru jijjiirama qilleensaati. Weerarri Covid-19 illee jireenya buqqaatotaa hammesseera. Buqqaatota akka addunyaatti galmaa'an keessaa miiliyoona 25 gadi kan ta'an umriin isaanii ganna 18 gadidha.


Caamsaa 13-19, 2022: Fiigicha Guddicha Boqojjii dabalatee suuraawwan Afrikaa filatamoo torban kanaa

Fiigichi Guddicha qe'ee atileetota bebbeekamoo addunyaaf gumaache, Boqojjii dabalatee suuraawwan hawwatoo Afrikaa irraa torban kanaaf filataman. Suuraalee mirgi abbeensaa kan eegameedha.


Fayyaa: Gosa kaansarii baay'inaan kutaalee Oromiyaa muraasa miidhaa jiru quba qabduu?

Kaansariin seelonni qaama keenya keessa jiran seeraan ala bahanii yeroo wal horan kan uumamudha. Wal hormaanni seeraan alaa kuni ammoo qaama naamaa irratti dhiitoo uuma. Dhiitoon kunis dhawaaatuma guddachaa kan deemudha. "Kaansariin kuni bakka itti uumame sanatti qaama irratti uumame sana nyaachaa gara qaama kaaniittis babal'achaa deema. Soorata qaama irraas saamaa deema. Adeemsa kanaan babal'atee qaama namaa hubuun adeemsaan lubbuu galaafata," jedhan Ispeeshalistiin yaala dhibee kaansarii Dr. Jiilchaa Dirribii. Dr. Jiilchaan ammaan dura pirezidaantii Waldaa Hakiimota Oromiyaa kan turan yoo ta'u, amma Ispeeshaalistii Yaala kaansarii fi kaansarii irratti qorannoowwan garagaraas kan gaggeessaa jiranidha. Hanga ammaattis Gosa Kaansarii Hawaasa Arsii fi Baalee miidhaa jiru irratti yeroo dheeraa fudhachuun qorannoowwan garagaraa afur qorachuun ifoomsaniiru. Kansariin addatti Hawaasa Godina kana lamaanii miidhaa jiru maali? Gosti Kaansarii kun Kaansarii ujummoo liqimsituu (Oesophageal Cancer) kan jedhamu yoo ta'u, Itoophiyaa keessatti iddoowwan murtaa'e keessatti kan mul'atudha. "Akkuma biyyaattuu gosa kaansarii kanaan dhukkubsattoonni baayyeen gara hospitaalaa kan dhufan Godina Arsii fi Baalee keessaayi. Ani waggoota shaniif dhibee kanarratti qo'annoo adeemsisaan ture. ''Iddoowwan akka Shawaa Bahaa, Arsii Lixaa, Buttaajiraa fi Silxeettis hamma godina lamaanii gahuu baatus ni mul'ata," jedhan. Kaansariin kun maaliif Godina kana lamaanitti baayyate? Akka Dr. Jiilchaan qorannoo adeemsisaniin mirkaneeffadheera jedhanitti sababni ijoon dhibeen kuni godina kana lamaanitti baayyatuuf sababa gosa soorataa naannichatti nyaatamuun kan walqabatudha. "Qorannooleen sababoota ijoo kaansarii kana fidu yoo eeru waan lama. Innis alkoolii fi wantoota ho'aa soorachuudha. Naannawa Arsii fi Baaleetti ammoo alkooliin hamma kana hin dhugamu. Sababni ijoon soorata ho'aa soorachuudha," jedhan. Nyaanni aadaa Arsii fi Baaletti baayinaan sooratamu 'Marqaan'n ammoo sababa ijoo ka'umsa kaansarii kanaa ta'uu isaa kan agarsiisu ragaaleen hedduun argamuus eeru Dr. Jiilchaan. Kana jechuunis maddi gosa kaansarii kanaa marqaa qofaadha jechu miti. Sababoota gurguddoo keessaa ijoodha malee. "Namoonni naannoo kanatti baay'inaan marqaa sooratu. Marqaan ammoo amalumasaatiin hoo'aatu nyaatama. Kun adeemsa keessa gosa kaansarii kana namatti fida. Kanaaf namootni akka furmaata yerootti nyaata qorrisiifatanii nyaachuu qabu," jedhan. Godina kana lamaanitti miidhaa kaansarii kanaan dhufu hambisuuf furmaanni ijoon garuu aadaa nyaataa naannichaa adeemsaan jijjiiruu akka ta'e eeru. "Sirna nyaataa naannoo kanaa jijjiiruun barbaachisaadha. Ciree, laaqana, irbaata marqaa nyaachuun kaansarii liqimsituu kanaaf nama saaxila. Hamma danda'ametti marqaa nyaachuu hir'suun gara nyaatawwan biraatti jijjiiruun dirqama," jedhan. Kaansariin ujummoo liqimsituu kun hangam hamaadha? Akka Dr. Jiilchaan jedhanitti gosti kaansarii ujummoo liqimsituu kun kaansariiwwan kaan caalaa yaaluuf rakkisaa kan ta'ee fi yeroo gabaabaatti lubbuu kan galaafatudha. "Amma amma kaansariiwwan yaalaan fayyisuun danda'amaa jira. Kaansariin ujummoo liqimsituu garuu baayyee hamaadha. Takkaa si qabnaan nama fayye arguun baayyee rakkisaaadha." "Baqaqsanii yaaluu taasisuufillee naannoon ujummoo kanaa baayyee rakkisaadha. Qaamotni ujummichatti dhihoo jiran hedduu murteessoodha. Lapheen naannoo sana jira, sombi naannoo sana jira, ujummoon dhigaa guddichi 'Awortaa' jedhamu naannoo sana jira. Kanaaf dhibeen kuni si qabnaan dafee gara qaamota kanaa deema," jedhan. Kanaaf jecha gosti kaansarii kun si'a tokko qabnaan, yeroo dheeraa kan naamaaf hin kenninee fi ji'oota keessatti lubbuu namaa galaafata jedhan. Mallattooleen kaansarii ujummoo liqimsituu maali? Kaansarii ujummoo liqimsituu kuni yeroo nama qabu jalqabarratti dhukkubsataan mallattoon inni baay'inaan argu gubaa lapheeti. Haa ta'uutii namoonni hedduun mallattoon kuni dhibeema sasalphaadha jedhanii waan yaadaniif gara hospitaalaa deemuu caalaatti kiliinikuma deemanii qoricha garaachaafaa yeroo fudhatani akka mul'atu qorannoo isaaniitiin mirkaneeffachuu eeran Dr. Jiilchaan. "Namni kaansarii kanaan dhukkubsate mallattoo gubaa lapheetiin alatti adeemsaan nyaata liqimsuu dadhaba. Dura nyaata jajjabaa, achii dhangala'aa, boodarra gorora isaatuu liqimsuu dadhaba. Ulfaatinni isaaniis baayyee gadi bu'aa deema," jedhan. Qorannoo waggoota shaniif kaansarii kanarratti taasisaniin mirkaneeffadheera akka jedhanitti, namootni dhibee kaansarii ujummoo liqimsituu kanaan dhukkubsatan hedduun isaanii yeroo dhukkubichi sadarkaa dhumaarra gahee fi nyaata fudhachuu dadhaban gara hospitaalotaa akka deeman himu. Dhibeen kaansarii kun baay'inaan namoota umuriinsaanii 50 caale irratti akka mul'atuu fi kunis waggootaaf nyaata ho'aa nyaataniin adeemsaan ujummoon kun miidhamaa waan deemuuf ta'uu eeran. Akka biyyaatti kaansarii ujummoo liqimsituu kanaan dhukkubsachuun Godinaaleen Arsii, Baalee sadarkaa jalqabaarra kan jiran yoo ta'u akka biyyaatti namoota dhibee kanaan qabaman keessaa ammoo dhibbeentaa 56.5 Oromiyaa irraati.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: Fannoon Diimaa boojuu waraanaa TPLF gadhiisuuf jedhe keessaa qooda hin qabu jedhe

Waldaan Fannoo Diimaa Idil-addunyaa hoogganoonni TPLF booji'amtoota waraanaa gadhiisna isa jedhan irratti qooda homaatuu hin qabu jechuun BBC'tti hime. Humnoonni Tigraay guyyaa Kamisaa miseensota Raayyaa Ittisa Biyyaa waraana Kaaba Itoophiyaarratti kanneen booji'amanidha jedhan kuma afur ol ''dhiifamaan'' ni gadhiisan jedhaniiru. TPLF gama hariiroo alaa isaa ibsa gaafa Jimaataa baasen ''waadaa Oliseegun Obasaanjoof seenneen hidhamtoota waraanaa 4,208 hiikuuf murteessuu,'' himan. Taatullee ibsichi yoom akka gadhiisuuf jedhaniis ta'e karaa kamiin gadhiisuuf akka jedhan waan jedhe hin qabu. Mootummaan Federaalaas dhimmicharratti waan dubbate hin qabu. Guyyaa Kamisaa, Televijiin naannichaa TPLF jalatti bulu akka gabaasetti miseensonni waraanaa gadhiifamu jedhan Fannoo Diimaaf ni kennamu jedhee ture. Gabaasichis ta'e ibsi TPLF booji'amtoonni gadhiifama jedhan mootummaa federaalaa waliin waliigalamee ta'uu waan jedhe hin qabu. Raadiyoon VoA nama qindeessaa booji'amtoota Maqalee Obbo Birhaana Baqqalaa jedhaman waabeffachuun akka gabaasettis booji'amtoonni waraanaa 4,208 guyyaa har'aa konkolaataan geeffamanii Fannoo Diimaaf ni kennamu jedhee ture. Haa ta'u malee, Dubbii Himaan Fannoo Diimaa Idil-Addunyaa ''Waldaan Fannoo Diimaa Idil-Addunyaa oppireeshinii akkanaa keessa qooda hin qabu,'' jechuun BBC'f deebisan. Ibsi TPLF boojuu raayyaa ittisaa dhiifamaan nan gadhiisa jedhu kan dhagahame lolli Kaaba Itoophiyaatti tasgabbaa'e ture hammaatuu mala yaaddoon jedhu yeroo dhagahamaa jiruttidha. Waraana Kaaba Itophiyaa baatii 18 dura Naannoo Tigraayitti eegalee naannolee Amaaraafi Affaaritti ce'een badiin namoomaa guddaatu gahe. Gama lamaaniinuu humnoonni waraanaa kumaan lakkaa'aman boojuu akka ta'an amanama. Fannoon Diimaa yeroo waraanaa lammiilee nagaaf yaala fayyaa gessuun alatti qaamolee waraana keessa jiran walaba ta'un boojuu gama isaatiin waljijjiiruu danda'u. Konveenshiniin Jenevaa sadaffaa boojuu waraanaaf eegumsi akka taasifamu dirqa. Mirga isaaniifi akkaataa kunuunsi taasifamuufi qabu bal'inaan ibsa. Konvenshinii Jenevaa kanaan Waldaan Fannoo Diimaa Idil-addunyaa akka hidhamtoota kana daawwatu mirga kennaaf. Akka ibsa kanaatti, kanneen keessaa 401 dubartootadha. Kana dura qondaalonni TPLF humna waraanaa badiin shakkan seera dura akka gaafatan himanii turan. Ibsa kanaan, kanneen gadhiifaman kanaan akka hin shakkamne eeran. Kanneen gadhiifamuuf jedhaman kunneen gara caalu Tigraayii ala qabamuufi kanneen uumamaaniis ta'e lolarratti miidhama qaamaa qaban ta'uu hime. Akkasumas kanneen gaadhiisuuf jedhan keessa dubartoonni dahan akka jiran eera. Ibsa kana keessatti ''booji'amtoota waraanaa hiikuu murtaa'e'' akka hojiirra oolu hawaasi idil-addunyaa sochii akka taasisu eere. Arma dura dhimma kana irratti qaamota waraana keessa jiran waliin waliigalteen yoo jiraate wanti ibsame hin jiru. Humnoonni TPLF, ammallee dhalattoonni Tigraay ''sababa sabummaa isaaniin'' hidhaa jiran jedhaniifi miseensa waraanaa ta'an akka gadhiifaman hawaasi idil-addunyaa dhiibbaa akka godhu gaafataniiru. Dhalattooti Tigraay jalqaba waggaa kanaa labsiin yeroo muddamaa labsamuu hordofee baay'inaan hidhaa seenan labsiin kuni ka'u hordofee hiikamaa turan. Ibsi TPLF boojuu raayyaa ittisaa dhiifamaan nan gadhiisa jedhu kan dhagahame lolli Kaaba Itoophiyaatti tasgabbaa'e ture hammaatuu mala yaaddoon jedhu yeroo dhagahamaa jiruttidha. Mootummaan Ertiraa gama Ministeera Beeksisaa A.L.I har'a Caamsaa 09/2014 ergaa dabarseen TPLF gama daangaa Ertiraafi gama Lixa Tigraayiin lola banuuf jiru jechuun ibse. Guyyoota muraasa duras Mootummaan Naannoo Amaaraa 'weerara gama TPLF banamuu mala' jedheen caasaan nageenyaa naannichaa akka qophii godhu ajaja dabarseera. Xumura torban darbees Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa (KMNI) mootummaa federaalaafi humnoota Tigraay gidduu muddamni dabalu eeruun yaaddoo ibseera. Akka komishinichaatti gabaasi walitti bu'iinsi mudatu akeekan dhagahamaniiru. Guyyoota muraasa dura humnoonni TPLF waraana Ertiraarratti haleellaa bananiiru gabaasni jedhu dhagahamee ture. TPLF kana gochuu waakkate. Humnoonni TPLF dargaggoota waraanaaf filataa jiraachuufi warra didan immoo maatii isaanii hidhaa akka jiran jiraattonni kana dura BBC'n dubbise himanii turan. Qondaaltonni dhaaba TPLF garuu kana ni waakkatu.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: Diyaaspooraa dhalattoota Tigraay maatii isaani Itoophiyaa jiran arguuf hawwan

Kaaba Itoophiyaatti waraanni jalqabe ji’ootta kudha saddeet lakkoofsiseera. Sababa waraana kanaan namoonni kumaatamaan lakkaa’aman du'uutu amanama. Namoonni miiliyoonaan lakkaa’aman ammoo beelaaf saaxilamusaanii fi qe’ee isaanii irraa buqqa’aniiru ragaaleen dhaabbilee Motummoota Gamtoomaniin ifa taasifaman ni mul'isu. Naannoo Tigraayitti ammoo tajaajilootni bu'uuraa [bilbila, interneeta fi kan biroo] waan addaan citaniif dhalattoonni naannichaa biyya alaa jiraatan yaaddoofi dhiphina olaanaaf saaxilamuu isaanii ni himu. Erga waraanni naannichatti ka'ee kaasee maatii isaanii waliin wal arguu waan hin dandeenyeef yaaddoo guddaa fi dhiibbaa xiin-sammuu akka itti uumes dubbatu. Birrizaaf Qiddus, Ameerikaa jiraatti. Bilbilaanis ta’e intarneetaan maatii ishee kallattiin erga dubbistee ji’oottan darbuu himti. “Humnootiin Tigraay Maqalee yeroo to’atan ture abbaa, haadha, obboleeettii fi obboleessakoo yeroo dhumaaf kanan bilbilaan dubbise. Yeroo sana booda bilbillis ta’e interneeti adda cite.” Mootummaan federaalaa, Waxabajjii bara darbee keessa “ummata Tigraayiif yeroo itti yaada naanneeffannaa” jechuun waraana Tigraayii baasuu yeroo ibsetti, humnoonni Tigraay magaalaa gudditti Maqalee to’achuu isaa ibsuun ni yaadatama. Yeroo sanarra eegalee ammoo bakkeewwan nannichaa tokko tokkotti tajaajilli bilbilaa guutummaa guututti addaan cite. Yeroo tajaajilli intarneeta turetti, Birrizaaf maatiishee viidiyoon ykn sagaleen ni argatti ture, amma garuu kana gochuu hin dandeessu. Mu’uuz Gitat dhalataa Tigraay Turkii keessa jiraatu yoo ta'u, maatiisaa waliin erga wal dubbisee ji’oottan 11 ta'uu hima. Sababa kanaan, keessumaa sababa abbaakoon hirriba hin qabu jedha. “Abbaankoo, maanguddoo umurii ganna 80'ti. Dhukkubsataa waan ta’eef, wal’aansa baqaqsanii yaaluu taasisee ture. ''Amma haala akkamiirra jira laata? Rakkoon akkamii isa qunnameera? Maalimmoo nyaachaa jira? Wal’aansa isaa hordofaa jiraa laata? Homaa waanan beeku hin qabu,'' jechuun BBC'tti hime. Zarasannaay Kaasaay immoo Itoophiyaa keessaa erga ba’ee fi maatii isaatiin erga gargar ba’ee waggooti kudhan lakkoofsiseera. Waraanni Kaaba Itoophiyaa eegaluu isaa dura maatii isaa waliin bilbilaan ykn intarneetaan wal argaa ture. Erga waraanichi eegalamees guutummaa guutuutti ta’uu baatus hanga Waxabbajjiitti tajaajila bilbilaa tureen miseensota maatii isaa gariin waliin wal dubbisaa akka ture hima. ''Maatiikoo Tigraay keessa jiran waliin Waxabajjii dura wal agarre. Yeroo sanatti bilbilli irra daddeebiin ciccitaa waan tureef obbolaan, harmeekoo fi miseensota maatiikoo waliin wal arganna ture. Waxabajjii booda garuu maatiikoo tokkoyyuu hin arganne,” jedha. Dhalattoonni Tigraay biyyootii adda addaa keessa jiraatan, darbanii darbanii namoota tajaajila interneeta saatilaayitii argatan irraa odeeffannoo waa’ee maatii isaani akka dhagahan himu. Ta’us garuu namoonni guyya guyyaan sagalee maatii isaanii dhaga’uu baran amma kallattiin isaan argachuu waan hin dandeenyeef nageenyii isaanii akka isaan yaadeessu BBC’tti himaniiru. Jireenyaa fi fayyaa keenya Tajaajiloonni bu’uraa kunneen ji’oottan hedduuf waan addaan citaniif, nageenyaa fi fayyummaa maatii isaanii sababa hin beekneef dhiphachuurra darbee jireenya ofii isaaniirraa dhiibbaa fayyaa gessisuu isaa namoonni kun ni ibsu. Birrizaaf “maal ta’aniiru laata? Beela’aniiru ta’innaa? Kan jedhu yeroo hin beeknetti nagaa argachuu hin dandeessu. ''Keessikee tasumaan tasgabbaa’uu hin danda’u, kanaaf waan hin danda’amne dandeenyeti deemna,” jechuun guddina rakkoo jiru ibsuuf yaalte. Sababa kanaan jireenyaa fi fayyummaa keenya irratti dhibbaan uumameera jechuun kanarraa kan ka’e hojii ishee addaan kutuu ishee ibsiti. Zarasennaay gama isaan, sababa rakkoo kanaan yeroo itti fayyummaan isaa qorame akka jiru ibsa. “Yeroo dheeraaf maatiikoo irraa adda ba’ee turuukoo dabalatee, haalli amma jiru jireenyakoo natti cimseera. ''Kana dura dhukkuba garaachaa hin qabneen hubameera,” kan jedhu Zeresennaay ji’oottan saddeetiin darbaniif fayyaan isaa akka hin deebine dubbata. Rakkoon wal fakkataa namoota inni beeku biroo irrattis argamuu isaa ibsuun, “aarii, dhiphuu fi yaddoon walitti dacha’anii hanga har’aatti lubbuun jiraachuunkoo waan guddaadha jedha. ''Sababa kanaan hojii dhaabee mana ta’een jira,” jechuun haala keessa jiru ibseera. Haadha warraa isaa dabalatee guyyootii qormaataan guutaman keessaa darbaa akka jiran kan himu Mu’uuz, yeroo kanatti nyaata seeraan nyaachufillee akka rakkatu ibsa. “Sirriitti yaaduu hin danda’u, hojiikoo sirnaan hojjechuu hin danda’u.“ Hundi isaanii, biyyattiitti nagaan deebi’anii guyyaa itti maatii isaanii waliin wal argan abdiin eeggachaa jiru.


Waldaaleen Siviilii Afrikaa waraana Kaaba Itoophiyaa akka dhaabsisuuf UN gaafatan

Waldaaleen Siviilii Afrikaa kudha lama ta'an waraanni Kaaba Itoophiyaa akka dhaabbatuuf Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii (UN) gahee irraa eegamu akka bahatuuf Barreessaa Ol-aanaa Dhaabbatichaa Antooniyoo Guteereeziif xalayaa barreessan. Wal waraansi Kaaba Itoophiyaa kun 'gidiraa hin yaadamne dhala namaarraan kan qaqqabsiisedha' kan jedhan waldaaleen hawaasaa kunneen, UN duguuggaa sanyii Ruwaandaa keessatti raawwatamerraa barachuun tarkaanfii atattamaa fudhachuun waraanicha akka dhaabsisuuf cimsanii gaafataniiru. Waraana hamaa Sadaasa 2020 irraa eegalee mootummaa Federaalaafi Adda Bilisa Baasaa Ummata Tigraay (TPLF) gidduutti gaggeeffameen, lakkoofsa lubbuu badee fi qabeenya manca'e tilmaamuufillee rakkisaadha. Sababiin isaa ammoo waraanni kun irra caalaa 'dukkana keessatti' deemaa waan tureef jedha xalayaan waldaalee hawaasaa kun. Haata'u malee, sababa waraana kanaan namoota nagaa dabalatee kumaatamaan akka ajjeeffamaniifi miliyoonan kan lakkaa'aman ammoo gargaarsa atattamaa akka barbaadan taasisuun isaa ni tilmaamama. Qorannoon waloo Manni-maree Mirgoota Namoomaa UN fi Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa akka agarsiisettis, qaamoleen gama lamaanuu yakka raawwataniiru. Namoota nagaa irraan miidhaa geessisuu, yakkawwan ajjeechaa, murtee seeraa malee nama ajjeesuu, namoota gidirsuu, ajaja seeraa malee nama hidhuufi dhabamsiisuu, qe'ee irraa buqqaasuu, akkasumas dirqamaan gudeeduufi miidhaa saal-qunnamtiin walqabatan warreen gama lamaaniin wal waraanan raawwataniiru jedha. Akka xalayaan waldaale hawaasaa kun jedhutti taanaan, mootummaan nyaataafi gargaarsa namoomaa biroo akka hin dabarre gochuun ummanni Tigraay beela'anii akka harka kennan gochuudhaaf akka meeshaa waraanaatti itti gargaarama. Sababa waraana kanaatiin, "namoonni miliyoona walakkaa ta'an du'anii, miliyoona 4.2 kan ta'an buqqa'anii, miliyoona 9 kan ta'an ammoo gargaarsa namoomaa kan barbaadan ta'aniiru," jedha xalayaan kun. Waraanni waggaa tokkoofi walakkaa ol lakkoofsise kun dhiyeenya kana kan qabbanaa'e fakkaatullee,  ammallee xumura waan hin arganneef yaaddoon bakkuma jira. Duguuggaan sanyii Ruwaandaatti raawwate akka irra hin deebiyamne sodaa qaban kan ibsan waldaaleen hawaasaa Afrikaa kunneen, mallattoowwan akeekkachiisaa jiranillee akka maluun hin hubatamne jedhan. Himannaan ta'e jedhamee gargaarsa barbaachisaa akka hin dabarre dhorkuufi muddamawwan saboota gidduutti mul'atu dabalaa jirachuun, sababa qabatamaa waldaaleen hawaasaa kunneen akka yaadda'an taasisanidha. Yaaddoo isaanii kanarraa ka'uunis UN meeshaa waraanaa argachuu dhorkuufi deeggarsa furmaata karaa siyaasaa taasisuu dabalatee tarkaanfii atattamaa akka fudhatuuf gaafataniiru. Waggoota 28 dura Manni-Maree Nageenyaa UN Ruwaandaatti duguuggaan sanyii raawwatamuuf akka jiru mallattooleen agarsiisan osoo jiranii yeroo barbaachisutti hubatee tarkaanfii fudhatee dhaabsisuu dadhabuun kufaatii isaa akka agarsiise yaadachuun, Manni-marichaa ammallee rakkoo hamaa Itoophiyaa kana hanga maluun hubatee furaa hin jiru jechuun himatan xalayaa isaanii kanaan. "Har'a haalli kun Itoophiyaa keessatti irra deebiyaa jira jennee yaaddofneerra. Kana waan ta'eef, waan Ruwaandaa keessatti ta'erraa barattanii amma qabatamaan tarkaanfii akka fudhattan gaafanna." Waliigalteen waraana dhaabuu Bitootessa keessa labsame waliin dubbachuuf barbaachusaadha kan jedhu xalayaan kun, carraa kana fayyadamuudhaan gargaarsi barbaachisu naannoo Tigraay akka qaqqabu gochuun, wal amantaan uumamee gara marii araaraatti ce'uuf tarkaanfiin qabatamaa fudhatamuu akka qabu kaasa. "Sababa kanaaf, Manni-maree Nageenyaa UN dhimma Itoophiyaa ifatti akka ajandaa isaa godhatuuf gaafanna."


Naannoo Amaaraa bakkeewwan tokko tokkotti guyyoota lamaan darban maaltu uumame?

Naannoo Amaaraa bakkeewwan tokko tokkotti humnoonni nageenyaa tarkaanfii olaantummaa seeraadha jedhan fudhachuu eegaluu isaanii hordofee guyyoota lamaan darban walitti bu'insa uumameen namootarra miidhaan gahuun himameera. Goojjam Bahaafi Lixaa , Walloo Kaabaa bakkeewwan tokko tokkotti walitti bu'insi dhalateen lubbuun namaa ammatti lakkoofsi hin beekamne darbuu isaa jiraattonniifi maddeen hospitaalaa BBC Afaan Amaaraatti dubbataniiru. Pirezidantiin naannoo Amaaraa Doktar Yiliqaal Kaffaalee guyyoota muraasa dura ibsa kennaniin naannoo misoomni tasgabbaa'aafi waaraa keessatti mirkanaa'uufi lammileen yaaddoo nageenyaa malee nagaan bahanii galan akka ta'uuf hojii olaantummaa seeraa kabachiisuu cimaan raawwatamaa jiraachuu dubbatanii akka turan ni yaadtama. Kanaaf ammoo pirezidaantichi mootummaan naannichaa uummaticha balaa kamirraayyu eeguudhaaf dandeettii akka qabu eeruun, faallaa kanaan naannicha keessatti meeshaa waraanaa hidhatanii gareewwan sosocho'an gocha isaaniirraa akka of qusatan akeekkachiisanii turan. Walitti bu'insa miidhaa qaqqabsiise Kana hordofees, naannicha keessa bakkeewwan tokko tokkotti gaggeessitoota gareewwan hidhataniifi miseensota garee hidhatanii kanaa irratti, akkasumas bakkeewwan isaan itti argamanitti tarkaanfii "olaantummaa seeraa kabachiisuu" fudhatan waliin walqabatee muddamni uumamuu jiraattonni BBC Amhaaraatti himaniiru. Keessumaa magaalaa Moxaa Goojjam Bahaatti argamtu keessatti Kamisa gaafa Caamsaa 19, 2022 irra eegalee muddamni akka jiru jiraattonni kan dubbatan yoo ta'u, walitti bu'insa kana hodofee dhalateen namoonni BBC Amhaaric dubbise lakkoofsa namoota lubuun darbee addaa adda ta'e ibsaniiru. "Ka'umsi isaa Faannoo hidhannoo hiikkachiifna jechuun humnoota nageenyaan kan jalqabamedha. Sababa muddama sanaatiin Faannoonis hidhannoo hin hiikkannu jechuudhaan bakka qabatanii turan," jedhan jiraataan maqaan isaanii akka hin eergamne barbaadan yeroo waan ijaan argan dubbatan. Jiraattonnis Faannoon hidhannoo hiikkachuu hin qabu jechuun mormii dhageessisaniiru jedhan. Miseensa Faannoo naannawaa sanaa maqaan isaa Tafarii Daamxee jedhamu dubbisuun Roohitars akka gabaasettis, gaafa Kamisaa humnoonni nageenyaa Federaalaafi naannoo miseensota Faannoo hidhatan waliin walitti bu'uu isaanii ibseera. Kanaan booda muddamni ture hammaatee walitti bu'insa jiraattotaafi loltoota kuffiyyaa diimaa godhatan gidduutti uumameen daa'imman dabalatee yoo xiqqaate namoonni ja'a ajjeefamuu isaanii jiraattonni BBC Amhaaraatti himaniiru. Haata'u maleee, maddeen dhaabbileen fayyaa magaalattii keessa jiran irraa waa'ee miidhaa namoota irra gahee qulqulleeffachuuf yaalii taasifameen namoonni lama rasaasaan dha'amanii kan du'aniifi 15 kan ta'an ammoo miidhaan sadarkaa gara garaa akka isaanirra gahe gara hospitaalaa geeffamuu isaanii ogeessi fayyaa akka maqaan isaanii hin eeramne fedhan BBC Amharic'tti himaniiru. Sababa hokkarri magaalattii keessatti uumameenis daandiin magaalattii keessa qaxxaamuru cufamuu isaarraa kan ka'een tajaajilli geejjibaa gufachuufi, interneetiinis addaan cituu, manneen barnootaa, baankonniifi dhaabbileen tajaajila kennan biroon cufachuu isaanii dubbataniiru. Haaluma walfakkaatuun Goojjam Lixaa magaalaa Maraawwiitti, akkasumas Kaaba Walloo naannawaa Waldiyaatti muddamni wal fakkkaatu akka ture jiraattonni BBC Amharic dubbise ibsaniiru. 'Al-seerumma to'achuu' Muddamni kun kan uumame humnoonni TPLF naannoo Amaaraa seenanii haleellaa raawwachuu isaanii hordofee bakkawwan hedduutti maqaa Faannootiin karaa al idileetiin ballinaan gurmaa'uun sochii seeraan alaa namootaafi gareewwan taasisan irratti tarkaanfii fudhachuu jalqabuu isaa hordofeeti. Pirezidaantiin naannichaa Doktar Yiliqaal Kaffaalee akka dubbatanitti humnoonni nageenyaa naannichaa tarkaanfii seera kabachiisuu kan fudhatan Faannoo irratti osoo hin taane warreen maqaa garee kanaatiin gochawwan seeraan alaa gara garaa raawwataniifi nageenya naannichaa warra booressan irratti ta'uu isaa dubbachuun isaanii ni yaadatama. Dabalataan ammoo, Biiroon Nageenyaafi Tikaa naannichaa namoonni naannicha keessatti meeshaa waraanaa hidhatanii jiran guyyoota afur keessatti meeshaa isaanii akka galmeessaniif, akkasumas bulchiinsi naannichaa leenjii akka kennu beeksiseera. Tarkaanfiin mootummaan naannichaa seera kabachiisuudha jedhe kana hordofee miseensota Faannoo gidduutti mufuun kan dhalate yoo ta'u, naannicha keessatti waraana TPLF waliin taasifameen humnoota mootummaa cinaa hiriiruun kan waraane gareen Faannoo cinaatti dhiibameera jechuun Tafarraan Roohitarsitti dubbateera. Akka maddeen jedhanitti, tarkaanfii naannichi fudhatu waliin walqabsiisee bakkawwan tokko tokkotti gaggeessitoonni Faannoofi miseensonni humnoota nageenyaan to'annoo jala oolfamuun isaanii ni dubbatama. Aanga'oota bakkawwan hokkarri itti uumamaniirraas ta'e qaamolee naannichaa dhimmi ilaallatu irraa odeeffanno dabalataa argachuudhaaf yaalii BBCn irra deddeebiin taasise osoo hin milkaa'iin hafeera. Mootummaa Federaalaa Tajaajilli Komunikeeshinii Mootummaa Federaalaa Jimaata galgala naannoo Amaaraafi kutaaleen biyyattii gara garaa keessatti tarkaanfiiwwan fudhatamaa jiru ilaalchisuun ibsa baaseera. Olaantummaa seeraa kabachiisuun nagaafi tasgabbii lammilee kabachiisuun, akkasumas itti fufiinsa biyyattii mirkaneessuuf furmaata jiru tokkichadha jedheera ibsa isaa kanaan. Al-seerummaafi nageenya boora'uu bakkeewwan gara garaatti mul'atu mootummaan akka to'atuuf uummatichi irra deddeebiin gaafachaa ture kan jedhu ibsi kun, manni-maree nageenyaa biyyaalessaa tarkaanfiin barbaachisaa akka fudhatamu murteessuu isaas yaadateera. Tarkaanfiin kunis qaama humnoonni Federaalaafi naannolee Finfinneetti, Ormiyaatti, Somaaleefi naannolee biroo keessatti hojiin olaantummaa seeraa kabachiisuuti jedheera. Itti-dabaluunis, naannoo Amaaraatti, "daddabarsa meeshaa waraanaafi maallaqaa, gareedhaan gurmaa'anii meeshaafi qabeenya namoonni hortan saamuufi mancaasuu irratti kanneen bobba'an, lubbuu namaa ajjeesuun kanneen shakkaman, gareewwan walitti bu'insa uumuun akka naannichi hin tasgabboofne taasisan irratti tarkaanfiin bal'aan fudhatamaa jira," jedheera. Kanaan walqabatees, meeshaaleen waraanaa dhuunfaafi garee baayyeen, qabeenyaa saamaaniifi sanadawwan gara garaa waliin to'annoo jala oolfamaa jiraachuu tajaajilli komunikeeshinii mootummaa kun ibsuun, dhimmi isaanii qulqullaa'ees mana murtiitti akka dhiyaatan ibseera.


'Maashinni wallaansa fayyaa hojjechuu didee waan na rakkiseef maaliifan ofii kiyya hin hojjedhu jedheen eegale' -Abbaa kalaqaa Habtaamuu Abbaafoggii

Habtaamuu Abbaafoggii Yunivarsiitii Jimmaatti barsiisaa Baawoomeedikaal Injinariingii yoo ta'u, hundeessaafi hoogganaa olaanaa Simboonaa Afrikaa (Simbona Africa Healthcares)ti. Habtaamuun dargaggeessa meeshaalee teeknoolojii fayyaa kalaquudhaan namoota waltajjiiwwan  garaa garaa irratti maqaan ka'u keessa tokko. Kalaqootasaa keessaa tokko kan ta'e maashina hoo'ina qaama daa'immanii hamma barbaachisuun gad ta'e sirreessuu fi rakkoo haala fayyaa daa'immanii sababa kanaan walqabatee uumamu kan 'Haayipotermiyaa' jedhamuun beekamu yaaluuf ooludha. Habtaamuun, rakkoo fayyaa yaaddessaa kan hoo'ina qaamaa daa'immanii hamma barbaachisuun gadi ta'een dhufu 'Haayipotermiyaa' furuuf, maashinni inni kalaqe kan Infant Radiant warmer jedhamu fayidaa hunda-galeessaa akka qabu hima. Akka Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO)n jedhutti, hoo'a qaamaa fayyaalessi, digirii seentiigireedii 36.5-37.5ti. Hoo'insi qaamaa kanaan gadii rakkoo 'Haayipotermiyaa' jedhamutti geessa; kunimmoo yoo yaala hin argatiin du'a qaqqabsiisa jedha Habtaamuun. Sababa hoo'ina qaamaa gad-aanaa ykn Haayipotermiyaatiin, waggaatti lubbuun daa'imman miliyoonni 4 du'aaf saaxilamuu ibsa. Qorannoo UNICEF wabeeffachuun akka eerutti, Itoophiyaattii sababa 'Haayipotermiyaa'n guyyaatti lubbuu daa'imman 240 akka darbu, eeruun daran barbaachisaa ta'uu maashina Infant Radiant warmer kanaa hima. Habtaamuun, "Maashinni nuti hojjenne kunis haala du'aatii daa'immanii, Haayipotermiyaa'n walqabatee dhufu furuudhaa fi rakkoolee hawaas dinagdee biroo foyyeessuuf gahee guddaa gumaacha.'' Haala kanas fakkeenyaan yoo ibsuu, ''Itoophiyaan maashina kana tokko biyya alaatii doolaaraa kuma shaniin bittee galchiti. Maashinni kun yoo biyya keessatti oomishame ammoo gatiisaa dachaa sadiin hir'isa.'' ''Akkasuumas seenaa Itoophiyaa keessattis maashina hojiin elektiroo-makaanikaaliisaa guutummaatti biyya keessatti diizaayin ta'uun dalage isa jalqabaati," jedha. Akka biyyaatti sirni barnootaa kalaqa jajjabeessu akka hin jirre kan himu abbaan kalaqichaa kun, mudannoo ittiin gara kalaqa meeshaalee teeknoolojii fayyaatti dhufe yeroo ibsu: "Yeroon barataa turetti, Finfinnee Hospitaala Xiqur Anbassaattan leenjii hojiirraa 'internship'f bahe. Turtiikoo keessattis, meeshaaleen yaala fayyaa lubbuu baraaruudhaaf oolan irra deddeebiidhaan hojii dhaabu ture. ''Ni suphina, ni badu. Kana argeen, maaliifan yeroo hunda supha? maaliifan meeshaalee teeknoolojii fayyaa ofiikoo hin kalaqu? jedhee of gaafadhe. Taatee kana ture kan gara kalaqaatti na geese," jedha. Dabalataanis, ''barsiisonnisaa yunivarsiitiis akka inni gara kanaatti dhufu isa gargaaruu fi keessattuu barsiisaan tokkoo "Industiriin waan hin jirreef waan gurguddaarraa eegaluu irra waan xixiqqaarraa eegali jechuun na gorsaa turan,'' jedha. Animmoo faranjii waan ta'eef inaaffadhaa laata jechaan yaadeen ture kan jedhu Haabtaamuun, hojii kalaqaa keessatti qormaanni jajjabaan isa mudachus ni dubbata. "Namni yaada keetti amanu hin jiru; warra waanuma naannootti gatamanirraa waan arge walitti qabee waa kalaqe yoo jedhan, namni waan bu'aa qabudha jedhee sin amanu. ''Anumitilleen akka inni hamma kana gatii na baasisuusaa fi biyyaattiin waan kanaaf qophaa'oo ta'uu dhabuushii osoon dursee bareera ta'ee garuu gara kalaqaatti hin seenun ture," jechuun qormaataalee adeemsa kalaqa kana keessatti isa mudatan hima. Keessattuu meeshaalee maashinni kun ittiin oomishamu argachuun ulfaataa ta'uu kan himu abbaan kalaqa kanaa, "Meeshalee barbaacha Markaatoo Jimmaarraa hanga Markaatoo Finfinnee Minaallesh taraatti, Magaalota Keeniyaatii hanga Johaanisbargitti mandara keessa deemuun 'pirootoo taayippiisaa' hojjechuun danda'ameera," jedhu Habtaamuun. Kana booda ulaagaalee to'annoo fi sadarkaa (regulatory) darbuun oomishamee hojiitti seenuu qofatu hafa waan ta'eef amma wantonni nama jajjabeessan jiraachuu dubbata. Jigiddugalli suphaa meeshaalee wallaansa fayyaa Finfinneedhaan alatti argachuun rakkisaa ta'uu kaasuun, "Karoorri keenya garuu wiirtuuleen suphaa maashina kanaa raadiyeesii kiiloomeetira 130 hin caallee irratti giddugala akka qabaatan waanta'eef rakkoo kanas ni fura," jechuun dabaluun dubbata. Gama biraatiin ammoo maashinni kun daataa beezii odeeffannoo gara garaa qorannaadhaaf oolu of-keessaa qabaachuuf dijitaalli maashinicha keessa jiruu fi rakkoon ta'e yoo isa mudate akeekkachisa kennuun adda isa taasisa. Walumaa galatti, kalaqichi du'a daa'immanii hir'isuun, meeshaa biyya alaarraa galu bakka bu'uun, carraa hojii uumuudhaanii fi kalaqa jajjabeessuudhaan dinagdee fi guddina biyyaa utubuudhaan gahee olaanaa qaba jedha Habtaamuun. Pirojeektiin kun waggoota afuriin dura Dorgommii Guddicha Itoophiyaa (Grand Challenge Ethiopia) mo'uun qarshii miliyoona tokko kan argate yoo ta'u, waggoota lamaan dura ammoo hojiin injinariingiisaa dhumee, dookumantiin barbaachisu raawwatee sababoota reegulaatorii fi faayinaansiin walqabataniin oomishamee hawaasa bira osoo hin ga'iin tureera. "Amma garuu qaamonni dhimmi ilaaluu hunduu xiyyeeffannoo waan nu kennaa jiraniif, kana booda gara hojii maashina kana oomishuu fi dhukkubsataa biraan gahuutti deemna," jechuun BBC hime. Pirofeesar Afawarq Kaasuu, Daarektarri Jeneraalaa Instituutii Qorannoo Armaawor Haansan (AHRI) sadarkaa kalaqoonni teeknoolojii fayyaa kunneen irratti argamu argamu erga daaw'atanii booda akka dubbatanitti, "Maashinni kun guutummaatti Itoophiyaanootaan kan kalaqamee, ulaagaa sadarkaa idil-addunyaa kan guuttatee fi kan Itoophiyaanonni akka biyyaatti itti boonanidha." Kana malees, maashina UV-altiraa vaayoleet Isteraalaayizeeshinii kan yeroo weerara koronaa kalaqan kuma tokkoo ol oomishuun magaalota Itoophiyaa 50 ol ta'an keessatti gabaarra jiraachuu hima Habtamun. Kanaanis carraa hojii uumuu, tajaajila yaala fayyaa fooyyessuu fi maashinoonni kunneenis fageenya kiiloomeetira 130 irratti wirtuu suphaa akka qabaatan taasisuu hima. Barnoota isa kanarraa argameenis kalaqa teeknoolojii fayyaa biroo bifa fooyya'aa ta'een akka hawaasaaf dhiyeessuufi ulaa gama kanaan mul'atuuf furmaata akka kennu himeera. Kalaqni kun kanaan dura Dorgommii Guddicha Kanaadaa (Grand Canada Challenge) fi Dorgommii Guddicha Itoophiyaa dabalatee akka biyyaalessaa fi idil-addunyaatti dorgommiiwwan shanii ol mo'uun kan deeggarame ta'uu kaaseera Haabtaamuun.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: Qorannoon N. Amaaraa bakkeewwan TPLF’n qabamanii turanitti taasifame maal hime?

Yunvarsiitonni 10 Naannoo Amaaraa keessatti argaman qorannoo gaggeessaniin yeroo humnoonni TPLF naannoo Amaaraa turanitti yoo xiqqate namoota nagaa 7,000 ol ajjeesuun, namoota 7,400 ol tahan ammoo ukkaamsanii fudhachuun eessa akka jiran hin beekamu jedhan. Gabaasichi humnootni TPLF yeroo naannoo Amaaraa bakka murtaa'an qabatanii turanitti yoo xiqqaate namoota 7,000tti dhiyaatan ajjeesaniiru jedha. Humnootni TPLF A.L.I ji'a Waxabajjii bara 2013 keessa naannoo Amaraa seenuu jalqabuun godinoota torba to'atani turaniiru. Gondar Kaabaa, Kibba Gondar, Waag Himiraa, Kaaba Walloo, Kibba Walloo, Godina Saba Addaa Oromoo fi Shawaan Kaabaa godinoota humnootni TPLF to'atanii turan keessatti argamu. Qorannoon miidhaa humnootni kunneen gaggeessan irratti xiyyeeffate xumura torban darbeetti kan ifoomsame yoo tahu ogeessotni yunivarsiitota 10 irraa walitti bahan irratti hirmaataniiru. Qorannicha xumuruufis gara ji'oota shanii itti fudhateera. Dhaabbileen mirgoota namoomaa hedduun waraana Kaaba Itoophiyaa keessatti qaamolee lamaan namoota nagaa irratti haleellaa geessisu, seeraan ala namoota ajjeesuu, gudeedii fi miidhaa saalaa dhaqqabsisaa turaniiru jechuun gabaasaa turan. Dubbii himaan TPLF Geetaachoo Raddaa gabaasa kana ilaalchisee miidyaa Biluumberg [Bloomberg] jedhamutti akka himanitti gabaasichi ''kan ofumaan tolfame'' jechuun mormaniiru. Obbo Geetaachoon ''uummata nagaa Amaaraa irratti haleellaan raawwanne hin jiru,'' jechuun Biluumbergitti waakkatan. Namoota qorannicha qindeessan keessaa tokko kan tahanii fi yuuniversiitota naannicha keessaa walitti qabaa kan ta'an Pirezidaantiin yuunivarsiitii Dabire Maarqos, Taafarii Malaakuu [Dr] qorannichi kan gaggeeffame naannolee humnoota TPLF irraa bilisa bahan irratti qofa tahuu BBCtti himan. Gabaasni qindoomina yunivarsiitota naannoo Amaaraan bahe kun namootni nagaan 6,985 tahan waraanicha keessatti hirmaannaa homaa osoo hin qabaatiin humnoota TPLF'n ajjeefamaniiru jedha. Namootni 7,460 tahan ammoo humnaan ukkaamfamanii fudhatamuun eessa akka jiran hin beekaman jedhan. Gabaasichi itti dabaluun namootni 1,797 tahan jimilaadhaan bakka tokkotti ajjeefamaniiru jedhe. Keessumaa Cinaa, Qeweet, Manzi Geeraa, Antsookiyaa Gemzaa, Agamsaa fi Marsaatti kan raawwate ''ajjeechaa jimilaati'' jechuun akka fakkeenyaatti kaaseera. Kanneen keessaa namootni 579 tahan reebicha akka malee irraa kan ka'e kan du'an tahuu isaa eera. Humnootni TPLF naannoo Amaaraa Cinaa fi Qobbootti namoota nagaa ajjeesuu isaanii dhaabbatni mirga namoomaaf falmu Human Raayitis Waach gabaasee ture. Waraana naannoo Tigiraayitti jalqabuun gara naannoo Affaarii fi Amaaraatti babal'ate Kanaan lubbuu namaa fi qabeenya irra badii guddaan akka gahaa ture odeeffannoo qaamoleen adda addaa baasaa turan ni agarsiisa. Waraanichi erga gara naannoo Amaaraatti babal'atee  'Ze Telegiraaf' gaazexaan jedhamu finciltootni Adoolessaa keessa Qobboo naannoo Agamsa jedhamutti namoota nagaa hedduu bakka tokkotti ajjeesaniiru jedhe. Gaazexaan kun haleellichi meeshaa waraanaa guddaa fayyadamuun kan raawwate yoo tahu tahe jedhamee maneen jireenyaas abiddaa akka gubatan taheera jedhe. TPLF gabaasicha kufaa taasisuun qaamni walabaa akka qorannoo gaggeessuu qaban dubbate. BBC'n namoota miidhaan irra gahee fi yeroo haleelaan gahe naannicha turan akkasumas amma yaala irra jiran dubbisuun waan raawwate odeeffateera. Gabaasichi yeroo humnootni TPLF naannoo Amaaraa keessa turanitti waligalaan ummata miliyoona 10 tahu irra miidhaan gaheera jedhe. Namoota kuma 240 tahan irra ammo miidhaan namoomaa gahuu akeekeera. Miidhaa guddaan sababa waraanichaan gahe gara biraan ammoo miidhaa saalaa fi gudeeddiidha. Dabalataan qorannichi godinoota torba humnootni TPLF qabatanii turan keessatti yakki gudeeddii dubartoota 1,782 irratti raawwateera jedhe. Haleellichi gareedhaan bakka miseensotni maatii jiranii fi haadha warraa abbootii amantaa irrattis raawwateera jedha gabaasichi. Dabalataan yakki gudeeddii kanneen irratti raawwate keessaa 22 dhiirota tahuus eera. Dr Tafariin akka jedhanitti qorannichi karaa naamusni isaa eegameen raawwate. Qorannicha irratti ogeessotni yunivarsiitii 4000 ol akka bobba'an qindeessaan qorannichaa Dr Taaffara Malaakuu himaniiru. Dabalataan Ejensii istaatiksii irraa ogeessotni 300 tahan akka qorannicha keessatti akka hirmaatan pirezidaantiin yuunvarsiitii Dabre Maarqos himaniiru. Qorannoo kana gaggeessuuf yuunivarsiitota 10 alatti federaala irraas tahe naannichaa irraa qaamni gidduugale akka hin jirreefi qaamni siyaasaa dhiibbaa taasise akka hin jirre Dr Taaaffaran himaniiru. Qorannicha manaa mana irra deemuun kan gaggeessan tahuu kan himan qindeesichi miidhaa namoomaa fi xiin-sammuu dhaqqabe hubachuuf ammoo gareedhaan gaaffiif deebii gadi fagoo, daawwannaa dirree, suuraa fi viidiyoo adda addaa fayyadamneerra jedhan. Muuxannoo akka biyyoota Ruwaandaa fa'aa fayyadamun qorannoo saayinsaawaa fi qabiyyee idil-adunyaa qabu gaggeessuuf hojjenne jedhan. Akka qorannichaatti jiraattota magaalaa miidhaan xiin-sammuu fi qabeenyaa irra gahe kuma 443 tahan keessaa %76 kan tahan rakkoo xiin-sammuu guddaaf saaxilamuu isaanii ibsaniiru. Miidhaan humnootni TPLF qabeenyaa fi bu'uuraalee misoomaa irra geessisan waliigalatti yoo tilmaamamu Birrii biliyoona 288 ol akka tahus ibsaniiru. Dabalataan finciltootni kunneen manneen barnootaa 1,145 fi dhaabbilee fayyaa 2,000 ol tahan irra miidhaa geessisuus eera qorannichi. Qabeenya manca'e keessaa Birrii biliyoona 50tti kan tilmaamamu qabeenya namoota dhuunfaa tahuus himeera. Dhaabbileen federaalaa gariin kan hammataman tahus, dhaabbileen faayinaansii, buufata doonii meeshaalee gogaa fe'uu, daandii baaburaa, qilleensarraa fi geejibaa irra miidhaan dhaqqabe qorannicha keessatti akka hin hammatamne himaniiru.


'Birgaadar Jeneraal Tafarraa Maammoo eessa akka jiru beekuu hin dandeenye' -haadha warraa

Birgaadar Jeneraal Tafarraa mana isaanii Finfinnee jiruu ba'anii hin deebiyiin hafuu haati warraa isaanii Aadde Menen Hayilee BBCtti himana. Birgaader Jeneraal Tafarraan kanaan dura hogganaa Biiroo Nageenyaafi Tasgabbii naannoo Amaaraa, akkasumas dhiyeenya keessa ammoo ajajaa Humna Addaa naannichaa ta'anii aanga'aa hojjechaa turanidha. Aadde Menen waa'ee abbaa warraa isaanii yeroo dubbatan Wixata kaleessaa, jechuunis Caamsaa 16, 2022, mana isaaniitii naanawaa sa'aatii 5:15 irratti kan ba'an hiriyyaa isaanii waliin beellama akka qaban ibsuun ta'uu kaasu. Isaan booda ammoo gara manaatti waan hin deebi'iin hafaniif bilbila mobaayilaa isaaniitti bilbilanillee deebii akka hin argatiin ibsiti haati warraa isaa kun. Qondaalli kunis kanaan dura hogganaa Biiroo Nageenyaafi Tasgabbii naannoo Amaaraa, akkasumas dhiyeenya keessa ammoo ajajaa Humna Addaa naannichaa ta'anii hojjechuun isaanii ni yaadatama. Akka Aadde Menen jedhanitti, Jeneraal Tafarraa namoonni argan guyyaa sana hanga sa'aatii 10tti waliin turuu isaaniifi isaan booda akka adda ba'an itti himaniiru. Isaan booda garuu eessa akka ga'an beekuudhaaf akka hin dandeenye haati warraa Jeneraal Tafarraa BBCf mirkaneessaniiru. Jeneraal Tafarraa Maammoo ajajaa humna addaa naannoo amaaraa irraa erga kaafamaniin booda miiidyaalee gara garaa irratti dhiyaachuun yaada isaanii kennaa turaniiru. Aadde Menen abbaan warraa isanaii dhabamuu hordofee gara qorannoo yakkaa Federaalaa, akkasumas  gara Poolisii Finfinnee deemanii gaafatanillee, namni kun, "to'annoo isaanii jala akka hin jirre" isaaniif ibsuu dubbatu. Yeroo ammaa kanattis abbaa warraa isaanii argachuudhaaf tarii jiraachuu mala bakka jedhanii yaadan gara dhaabbileen nageenyaafi tasgabbii gara garaa deemuun barbaacha itti fufuu ibsaniiru. Jenraal Tafarraa Maammoo nama gaa'ela qabuufi abbaa ijoollee afuriiti. Jeneraal Tafarraan dhibee Sukkaaraa akka qaban kan himan haati warraa isaanii Aadde Menen, qoricha isaaniif ajajamellee fudhachaa akka turan himuun, qoricha fudhachuu baannaan garuu dhukkubsachuu malu jechuun yaaddoo qaban BBCtti dubbatan. Baahirdaar bakka duraan jiraataa turan irraa gara Finfinnee kan dhufanis rasaasa miilla isaa keessa jiru ilaalchisuun hordoffii fayyaa taasisuuf akka tures ni ibsu Aadde Menen. "Hidhaa bareera, kan keessa darbedha; kan nu yaaddessu haala fayyaa isaati," jedhu. Dhabamuu Jeneraala kanaa ilaalchisuun poolisiin Federaalaas ta'e kan finfinnee wanta jedhan hin qaban. Miseensa Raayyaa Ittisa Biyyaa Itoopiyaa ta'uun waggootaaf qondaala ol-aanaa ta'uun kan tajaajilan NBirgaader Jeneraal Tafarraa Maammoo, waggaa kudhan dura mootummaa fonqochuuf shiraniiru jedhamuun namoota biroo waliin himatamanii waggootaaf hidhaa turaniiru. Ministirri Muummee Abiy Ahimad gara aangootti dhufuu hordofee hidhaa irraa hiikamanii itti-gaafatama gara garaa irratti tajaajilaa turaniiru. Dhiyeenya yeroo humnoonni TPLF gara naannolee Amhaaraafi Affaar seenanii haleellaa yeroo raawwatanitti humna addaa naannoo Amaaraa hogganaa kan turan yoo ta'u, ji'oota muraasa dura garuu itti-gaafatama isaanii kana irraa akka kaafaman taasifamuun isaanii ni yaadatama.


Pirezidaantiin haaraa Somaaliyaa rakkoo siyaasa Gaanfa Afrikaa furuuf gahee akkamii qabaatu?

Bara 2012 hanga 2017tti pirezidaantii saddetteffaa Somaaliyaa kan turan Hasan Sheek Mohaammud ammas irra deebiin filatamuun gara aangootti deebiyan. Filannoo pirezidaantummaa marsaa sadiitiin gaggeeffameen sagalee caalu 214 argachuun Mohaammed Abdullaahii Farmaajoo mo'achuun aangoo fudhataniiru. Bara aangoo isaaniitti, Somaaliyaa keessatti nagaafi tasgabbiin akka bu'u, darbees Somaaliyaan biyyoota Gaanfa Afrikaa, akkasumas biyyoota warra Lixaa waliin nagaa akka qabaattu hojjechuuf waadaa galaniiru. Hasan Sheek Mohaammud bara 2017 irra deebiin dorgomanii turanillee pirezidant Mohaammed Abdullaahii Farmaajootu isaan mo'atee ture. Amma ammmoo deebiyanii Farmaajoo irraa aangoo fudhataniiru. Filannoon sababa Covid-19 waggaa tokkoo oliif dheeratee ture Somaaliya keessatti atakaaroo ji'ootaaf ture kaasaa tureera. Paarlaamaan biyyattii murtee yeroo filannoo dheeressuudhaan turtiin bara aangoo pirezidantiin duraanii Mohaammed Abdullaahii Farmaajoo waggoota lamaaf dheerachuu hordofees namoota siyaasaa Somaaliyaa gidduutti wal-dhabdeen uumame magaala guddoo biyyattii keessatti hokkara kaasisuun isaas ni yaadatama. Walitti bu'insa deeggartoota mootummaa Federaalaafi mormitoota gidduutti dhalateenis yoo xiqqaate namoonni 10 ajjeefamuun isaanii gabaafamee ture. Keessattuu waldhabdeen Farmaajoofi Ministira Muummee Mohaammed Huseen Roobilee gidduutti uumame hammaachuun, Farmaajoon hanga ministira muummichaa aangoo irraa ari'utti geessisee ture. Siyaasni biyyattii akka hin taane ta'uun kan isaan yaaddesse Gamtaan Awurooppaa, Gamtaan Afrikaa, Ameerikaafi Ingliz Farmaajoon bara aangoo isaanii dheereffachuu isaa mormaniiru. Addatti Ameerikaan ammoo warra "akka barri aangoo dheereffamu keessatti hirmaatan irra" qoqqobbii akka keessullee dhaadacha turte. Gama biraan ammoo Wixata Caamsaa 16, 2022 Pirezidant Joo Baayidan loltoonni Ameerikaa dhibbaan lakkaa'aman deebiyanii akka Somaaliyaatti bobbaafaman hayyama akka kennan ibsameera. Baayidan murtee pirezidantiin duraanii Ameerikaa Doonaald Tiraamp loltoonni 700 ta'an Somaaliyaa keessa turan hundi isaanii akka ba'an murteessanii turan diiguun, Ameerikaan miseensota ergama addaa irra deebiin akka garasitti bobbaastu dubbatan. Wal waraansi waggoota 30f ture kan akkaan ishee miidheeru Somaaliyaan biyya fedhiiwwan siyaasaa biyya keessoofi alaa hedduutiin muddamtedha. Kana malees malaammaltummaan hundee gadi fageeffateeruufi gosaan wal qooduun biyyattii raasaa jira. Gareen shororkeessaa al-Shabaab Somaaliyaa guutummaatti raasuu irra darbee yaaddoo Gaanfa Afrikaa erga ta'ee bubbuleera. Biyoota Baha Giddu-galeessaas ta'an warri Lixaa fedhii siyaasaa addaa Somaaliyaa irraa qabaniin alatti, rakkoon hongee baayyee yaaddessaa ta'eefi raafamni dinagdee uummata biyyattiis qoraa jira. Hasan Sheek Mohaammud pirezidantii ta'anii filatamuun Somaaliyaatiif, Gaanfa Afrikaatiif akkasumas Itoophiyaatiif hiika akkamii qaba? Hariiroon Somaaliyaafi Itoophiyaa gidduu jiru jijjiiramuu danda'aa? Mee Itoophiyaa irraa kaasnee garaa qaxanichaatti, achirraa ammoo gara Somaaliyaatti deebinee yaa ilaallu. Pirezidantii Haaraa Somaaliyaa fi Itoophiyaa Hariiroon pirezidantii haaraa Somaaliyaa Hasan Sheek Mohaammud fi Itoophiyaa gidduu jiru maal fakkaachuuf deemaa? Gaaffii akkas jedhu kana ilaaluudhaaf dursa qabxiiwwan ijoo lama hariiroo Itoophiyaafi pirezidantii duraanii Somaaliyaa Mohaammed Abdullaahii Farmaajoo waliin walqabatan kaasna. Inni jalqabaa, ministirri muummee Abiy Ahimad gara aangootti dhufuu isaanii hordofee walooma sadanii pirezidantii Ertiraa Isaayyaas Af-warqiifi Farmaajoo waliin uummatanidha. Dubbiin ijoon lamaffaan ammoo, himannaa hin mirkanaa'iin loltoonni Somaaliyaa waraana Kaaba Itoophiyaa ture keessatti hirmaataniiru kan jedhudha. Ministirri muummee Abiy, pirezidantii duraanii Farmaajoofi pirezidantI Isaayyaas bara 2018 dhumarra waliigaltee sadee tolfchuun isaanii ni yaadatama. Waliigalteen kun maal qabatee ture? Gaaffii akkas jedhuuf odeeffannoo ifatti kenname jiraachuu baatulleen, wayita waliigaltichi mallatteefametti Faarmaajoon toora tiwitara isaanii irratti ''Magaalaa Asmaaraatti waliigaltee mallatteessuu keenyaatti gammachuutu natti dhagahama. Waliigaltichis walta'iinsa diinagdee, siyaasaa, nageenyaa, aadaafi hawaasaa kan cimsuudha,'' jedhanii ture. Itti aansuunis MM Abiy Ahimad hoggantoota lamaan Magaalaa Gondariitti affeerruudhaan, waliigaltee Asmaraatti taasifameerratti marii taasisuun isaanii ni yaadatama. Waliigaltee hoggantoota sadanii kanneen ija shakkiitiin ilaalanis sagalee mormii dhageessisuun isaanii ni yaadatama. Waliigaltee duraan hoggantoota sadan jidduutti taasifamee ture kun hogganaa haaraa Somaaliiyaatiin itti fufaa? jechuun Qorataa African and Oriental Studies jedhutti qorataa kan tahaniifi dhimma siyaasaa Afriikaa Bahaa itti dhiheenyaan kan hordofan Obbo Na'aamiin Ashanaaffii dubbifneera. Waliigalteen jarreen sadan jidduutti raawwatamees kan hidhata qaxanichaa ''laaffisee'' jedhamee akka komatamu kaasuun, ''pirezidaantii haaraan kun waliigalticha dhiisuu ni danda'u'' jedhan. Waliigalteen hoggantoota sadan jidduutti raawwatmee ture sun hayyoota Somaaliyaatiin qeeqamaa akka ture kaasuun, tarii pirezidaantii haaraan waliigaltichia akka itti hin fufsiifne ibsu. ''Walitti dhufeenya biyyoota sadii hafee Itoophiyaafi Somaaliyaan walitti dhufeenya haaraa eegalu qabaatu. Walitti dhufeenyichis kan hongee mudateefi kan haala yaaddoo nageenyaa al-shabaabii jidduugala taasifate ta'u qabaata'' jechuun jijjirama imammata dhimma alaa gama Itoohiyaatiin taasifamu qabaatu kaasu. Gama biraatiin ammoo dhimma himannaa loltoonni Somaaliyaa waraanaa Tigraay keessatti hirmaataniiru jedhu irratti kan gaafataman Obbo Na'iimaan, ''Himannichi dhugaa yoo ta'e kanaan booda bobbaatiin hin jiraatu. Hasan Sheek Mohaammad akka pirezidaantii duraanii Farmaajootti waraana keessa galu irra gahee mariisiisuu, jaarsummaa fa'i bahuu qabaatu'' jedhu. Haala kanaafis dhimmoota lama akka ragaatti kaasu. Jalqabarratti MM Abiyyii fi dura taa'aan TPLF Dr Dabratsiyoon lamaanuu pirezidaantii Somaaliyaa haaraadhaaf ergaa baga gammaddee erganiif jiru. ''Jarri lamaanu pirezidaantii haaraadhaaf ergaa baga gammaddee baasuun isaanii naannicha keessatti gahee ta'e akka qabaatan kan mul'isuudha'' jedhu Obbo Na'aamiin. Lammaffaa irratti kan eeran Somaaliyaan nageenya keessoo isheef nagaa kabachiiftota Itoophiyaa barbaaduu isheeti. Itoophiyaa keessatti waraanni yoo hammaate nagaa kabachiiftotni Itoophiyaa Somaaliyaatti bobbaafamanis tahe biyya biraa jiran gara biyyaatti deebi'uuf dirqamu jedhanii ''pirezidaantii haaraan kun waraanni Itoophiyaa akkuma jirutti tahee Somaaliyaa tasgabbeessuf waan hojjetan natti fakkaata,'' jedhan Obbo Na'aamiin. Waraanni Itoophiyaa Somaaliyaa gadhiisee akka hin baaneef Obbo Hasan Sheek Mohaammad mootummaa federaalaa fi humnoota Tigiraay gidduutti nagaan akka bu'uuf deeggaruu akka danda'an Obbo Na'aamiin himu. Namootni siyaasaa biyyattii rakkoo siyaasaa Itoophiyaan keessa galteef Itoophiyaa himachuun jibba akka qaban yoo mul'atu, gama biraan ammoo pirezidaanti Hasan Itoophiyaa waliin hariiroo gaarii akka qabaataa turan hubachiisu. Fallaa kanaan Masirii fi biyyootni baha gidduugaleessaa kaan ''harka Somaaliyaa micciiruu'' akka danda'an ibsuun keessumaa gama Masiriin kun Itoophiyaaf balaa taha jedhu. Gaanfa Afrikaa fi Pirezidaantii Somaaliyaa haaraa Gaanfi Afrikaa jeequmsa siyaasaa keessoo isaa irra darbee wal dhabdee daangaa, faayidaa adda addaa fi kaaniin jeeqamaa jiru. Keeniyaa fi Somaaliyaa, Sudaanii fi Itoophiyaa, Sudaanii fi Sudaan Kibbaa biyyoota naannichaa of eeggannoodhaan wal eeggataa jiranidha. Hasan Sheek Mahaammad ''nageenya labsuun'' akka beekaman kan dubatu Obbo Na'aamiin ''Waliin dubbiif banaa fakkaatu. Akka Faarmaajoo dhimma keessoo biyyoota kaanii keessa galuun osoo hin taane biyyoota ollaa isaanii waliin nagaa buusuu barbaadu,'' jedhan. Hoggantoota Itoophiyaa, Eertiraa fi Somaaliyaa gidduutti waliigaltee biyyoota sadeenii raawwatee ture ilaalchisee ammoo ''waliigaltee maalummaan isaa hin beekamne, IGAD irras waliigaltee darbedha. Waliigaltee siyaasaa, dinagdee ykn hawwaasaati jechuuf kan nama rakkisudha,'' jedhan. Dabalataan pirezidaantii haaraan Somaaliyaa amma aangootti dhufan ''waliigaltee walii isaa hin beekne kanatti ni galu jedhee hin amanu'' jedhan. Waliigalteen kun yoo hafe, fuulduratti Keeniyaa, Sudaan, Sudaan Kibbaa, Itoophiyaa fi Eertiraan kan keessatti hammataman Gaanfa Afrikaatti walitti hidhaminsa uumuuf carraa kennuu danda'a jedhan Obbo Na'aamiin. Hasan biyyoota ollaa waliin nagaa buusuuf fedha waan qabaniif fuulduratti Keeniyaa fi Itoophiyaa waliin wal dhabdee daangaa biyyi isaanii qabdu furuun nagaa fiduuf fedha ni qabaatu. ''Fedha naannicha irratti biyyootni Baha Gidduugaleessaa, Turkii fi biyyoota Lixaa qaban kan biyyoota ollaa waliin wal simsiisuun nagaa buusu jedhamee amanama,'' jedhan Na'aamiin. Somaaliyaaf jalqabbii haaraa fidaa? Xiinxaltootni siyaasaa pirezidaanti Hasan irra deebiin filatamuun isaanii Somaaliyaa irra deebiin ijaaruuf akka ka'umsaatti ilaalama. Karaa biraa ammoo rakkoo siyaasaa wal xaxaa Somaaliyaa, fedhii cimaa biyya keessaa fi alaa jiru gidduugaleessa godhachuun yoo ilaalamu yeroon bulchiinsa pirezidaantichaa qormaatamaan guutama jedhamee tilmaamama. Obbo Na'aamiin malaammaltummaa fi kufaatii siyaasaan an himatamu bulchiinsa Faarmaajoo kuffiisuun aangootti kan dhufe hoggansi haaraan ''Somaaliyaaf abdii haaraa'' kenna jedhan. Wal dhabdeen Faarmaajoo fi ministera muummee gidduutti mudatee ture wal dhabdee gosaa irra darbee namoota siyaasaa biyyattii beekamoo gidduuttis qaawwaa uumuu isaa yaadachiisuun jalqabbii haaraan namoota siyaasaa Somaaliyaa walitti abuun mari'achuun nagaa buusuu taha jedhamee eegama. Itti dabaluun Farmaajoon yeroo aangoo isaanii dheeressuuf yeroo yaalan, wal dhabdee mudataa ture Somaaliyaan jijjiirama agarsiifte irraa duubatti deebaa jirti jedhamee akka ture himuun amma wal dhabdicha tasgabbeessu jedhamee abdiin pirezidaantii haaraa filataman irratti gatameera jedhan. Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii goginsa gara beelaatti cehuu danda'a jedhameef furmaata gochuu fi al-Shabaabiin waraanuuf pirezidaantii haaraan kun Ameerikaa fi biyyoota Lixaa kaan waliin wal tumsuun hojjechuuf gahee ol aanaa qaba jedhamee amanama. Rakkoon siyaasaa wal xaxaan Somaaliyaa halkan tokkotti, pirezidaantii tokkoon furama jedhamuu baatus jalqabbii haaraadha jechuu dandeenya,'' jedhe Na'aamiin.


MM Abiy dabalatee gaggeessitoonni pirezidantii haaraa Somaaliyaaf ergaa baga gammaddee dhaaman

Ministira Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad (PhD) dabalatee gaggeessitoonni addunyaafi namoonni bebbeekkamoo pirezidanti haaraa Somaaliyaa Hasan Sheek Mohaammudiif karaa tiwitaraan ergaa baga gammaddee dhaamaaf jiru. Hasan Sheek Mahaammud filannoo pirezidaantummaa Dilbata kaleessaa gaggeeffameen ture kan injifatan. Hasan Sheek Mahaammud  kanaan dura bara 2012 hanga 2017tti pirezidantii Somaaliyaa ta'uun tajaajilaniiru. Filannoo miilanaa kanaanis sagalee miseensota paarlaamaa Somaaliyaa 328 keessaa 214 argachuun mo'atanii ammas waggoota itti aanan afuriif Somaaliyaa bulchuuf baallii harka galfataniiru. Pirezidantiin haaraa kun bu'aan filannichaa baramee mo'achuu isaanii akkuma baraniin waadaa seenaniiru. Somaaliyaa dhinsuudhaaf ni hojjenna jedhan yeroo waadaa galananitti dubbii dubbataniin. Pirezidantiin baallii kennan Mohaammad Abdullaahii Farmaajoon ammoo mo'amuu isaanii amananii fudhachuun, prezidantii haaraa filataman kana lammileen Somaaliyaa "akka deeggaraniifi akka milkaa'uufillee akka kadhataniif" gaafataniiru. Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad (PhD) ergaa baga gammaddee toora Tiwiitara isaaniirratti dabarsaniifiin,  dhimmoota waloofi naannawichaa irratti waliin hojjenna jechuun dubbatan. Dubartiin miseensa Kongirasii US taateefi dhalattuu Somaaliyaa Ilhaan Omaar ammoo ergaa dabarsiteen filannoo kanaan uummanni Somaaliyaa hundinuu injifataniiru jette. "Waggoota kurnan hedduu tasgabbii dhabuu keessa kan turte biyyattiin hundi keessan akka waliin taatanii hojjettan hunda keessan barbaaddi," jechuun Tiwiitaraan ergaa dhaamteetti. Somaaliyaatti ambaasaaddarri Gamtaa Awurooppaa Tiinaa Intelmaanis ergaa karaa Tiwiitaraa dabarsiteen Hasan Sheek Mahaamudiin baga gammadde ittiin jetteetti. Ministirri Dhimma Afrikaa UK Viikii Foord akkuma kana ergaa baga gammaddee Tiwitaraan erga dhaamteefiin booda mootummaan ishee hojii Somaaliyaan "nagaa buusuudhaaf carraaqaa jirtu, al-Shabaab qolachuuf taasisaa jirtuufi balaa hongee hamaa biyyattiin itti jirtu keessatti cinaa akka dhaabbatu" dhaamteettiif.


Godina Booranaa: Akkaataa suuraan Facebook gubbaa gadhiifame jireenya qama miidhamaa jijjiire

Waariyoo Roobaa Godina Booranaa, magaalaa Yaabelloo jiraata. Abbaa ijoollee lamaa yoo ta'u maatii isaas hojjetee jiraachisaa jira. Hojjetaa waajjira bulchiinsa magaalaa Yaabelloo kan ta'e Waariyoon, miidhama qaamaas qaba. Miila isaa lamaan miidhama waan qabuuf jecha yeroo bakka hojii deemus ta'e bakkaa bakkatti socho'u kan adeemu harka isaatiin fayyadameeti. Ammaan dura gargaarsa 'wiilcherii'dhaan fayyadamee adeemaa ture. Ta'us, 'wiilcherii' kun deemsaaf mijataa ta'u dhabuun alatti rakkoo fayyaa biraatiifis waan na saaxileef ergan harkaan lafa qabadhee ademuutti deebi'ee waggoonni lakkaa'amaniiru jedha turtii BBC waliin taasiseen. Guyyaa tokko akkuma barate guyyaa keessa mana isaatii gara waajjiraatti osoo adeemaa jiruu, lafti bona waan taateef jecha harkaan deemee aspaaltii qaxxaamuruuf harkisaa gubiinsa aspaaltii sanaa dadhabee jennaan daandii cinaa taa'e. Yeroo sana ture hojjetaa dhaabbata miti mootummaa tokkoo kan taa'e Galgaloo Okkotuu qaama miidhamaa rakkatee miira gaddaatiin karaa cinaa taa'ee jiru kana kan arge. "Gurbaa kanan ijaan argaa waan walbeeknuuf jecha itti adeemeen dubbise. Maal taate jennaan 'Lafti baayyee waan gubuuf, aspaaltii kanalleen harkaan qabadhee ce'uun dadhabe' naan jedhe. ''Fuulasaarra miira gaddaatu mul'ata. Analleen guddoo onnee natuqe" jedha Galgaloon. Galgaloon qaama miidhamaa kana ilaalee bira hin darbine. Suura isa kaaseen akkaataa itti gargaaramuu dandahu yaaduun jalqabe jedha. "Jalqabarratti namootuma beekun bilbilaan gaggafadhe. Saantima walitti guurree motora binnaaf jedheen galgala sanirraa kaasee nama hedduun dubbisee yaada kana qoodeef. ''Torbee sadii kan ta'u kanumarran ture. Suura kaase sanas ofuma biran tursiise," jechuun hima. Ergasii yaanni 'rakkoo mucaa kanaa miidiyaa hawaasummaa kanarratti maalifan hin baasu' jedheen suurasaa fi rakkoo inni itti jiru 'Facebook' irratti dhoobe jechuun dubbata Galgaloon. "Suura sana akkuman miidiyaa hawaasummaa irratti gadhiiseen nama hedduutu waliif qoode. Namni ollaa kana jiru, kan biyya keessaa fi alaas 'Haa gargaarru' jechuun waliif qoodan. ''Eegasii dabtara baankii bannee deeggarsa walitti qabamuu jalqabe," jechuun dubbata. Torbeewwan muraasa keessatti gargaarsa qaama miidhamaa kanaaf fayyadamtoota miidiyaa hawaasummaa biyya keessaa fi ala jiran irraa birriin kuma 300 fi kuma 69 caalu walitti qabameera. Koreen qarqaarsaa hundaa'es maallaqa walitti qabame kana keessaa birri kuma 130 ta'uun motora Waariyoof ta'u magaalaa Hawaasaa irraa bituun amma Waariyoon motora kanaan bakkaa bakkatti socho'aa jira. Akka koreen qarqaarsaa hundaa'e kun jedhutti, qarqaarsi qaama miidhamaa kanaaf taasifamu ammayyuu akka hin xumuramnee fi maallaqa bittaa motoraa irraa hafee fi kan kana booda walitti qabamuun Waariyoof mana jireenyaaa ijaaruudhaaf ammalleen hojjechaa jirra jedhan. Waariyoon gargaarsi ummanni karaa miidiyaa hawaasummaatiin isaaf taasise kun jireenyasaa akka jijjiireefi rakkoo amma dura keessa ture irraa akka furame dubbata. "Amma gamachuun kiyya daangaa hin qabu. Ummata kiyya kan rakkoo kiyya kana argee nagargaare hedduun galateeffadha. ''Amma akkan barbaadetin deemee hojii kiyyas hojjedhee maatii kiyya jiraachisa," jechuun gammachuusaa ibse. Namoota rakkoo keessa jiran miidiyaa hawaasummaa irratti suura isaanii baasuudhaan gargaarsi akka walitti qabamuuf gochuun kun yeroo dhihoo asitti gocha haalan baratamaa dhufe ta'eera.


Naannoon Amaaraa meeshaa waraanaa harka namoota dhuunfaa jiru galmeessuu jalqabuuf

Naannoon Amaaraa Kibxata irraa eegaluun meeshaan waraanaa harka namoota dhuunfaa jiru galmeessuu akka jalqabu Biiroon Dhimma Nageenyaa fi Tasgabbii naannichaa beeksise. Galmeen meeshaa waraanaa kun boru jechuun A.L.I Caamsaa 09/2014 irraa eegaluun hanga Jimaataatti guyyoota afuriif akka gaggeeffamu Itti-gaafatamaan biirichaa Obbo Dassaalany Xaasoo himaniruu. Haaluma kanaan kanaan dura osoo hin galmeessiin namootni meeshaalee waraanaa qabataa turan gidduugala naannoo isaaniitti argamu deemuun galmeessuu akka qaban Obbo Dassaalany himaniiru. Obbo Dassaaleny galmeessi meeshaa kun kan barbaachiseef ''nageenya ummata naannoo Amaaraa eeguuf humna gargaaru jabeessuuf'' akka tahe himan. Kana waliin wal qabatee nageenya ummata naannichaa eeguuf jecha leenjii qindaa'aa tahe kennuuf akka tahe Biiroon Dhimma Nageenyaa fi Tasgabbii naannichaa eerera. Obbo Dassaaleny TPLF ''Yeroo lammaffaaf gara waraanaatti galuuf qophii gochaa akka jiru qabatamaatti mul'ataa jira'' jechuun dubbatan. ''Kana qolachuuf humna nageenyaa mootummaa irratti dabalataan nama meeshaa waraanaa qabu kamiyyuu galmeessuun leenjii qindaa'aa tahe akka fudhatu godhama,'' jedhan. Guyyoota muraasa dura Manni Maree Naannoo Amaaraa dhimma nageenyaa irratti marii gaggeessuun ibsa baaseen hojiin seera kabachiisuu naannichaa irratti laafinni mul'achuu himeera. Dabalataan ''daddabarsi meeshaa waraanaa babal'ataa dhufe nageenya naannichaa yaaddoo keessa galcheera'' jedhe. Kanaafuu seer-maleessummaa fi sirna dhabuun babal'achuu fi sababa hidhattoota seeraan alaan misooma naannichaa, sochii ummataa, carraa invastimantii naannichaa, carraa hojii uumuu fi kaan irratti gufuu taheera jedhe. Nageenyaa fi tasgabbii naannichaa akka malee qoraa akka jiru himuun xiyyeeffannoo guddaa akka itti kennan himan. Kanaafuu seer-maleessummaa kana yeroo gabaabaa keessatti sirreessuu akka qaban ibsuun, nageenyaa fi tasgabbii ummataaf jecha toora qabachuu akka qabu murtee dabarsaniiru jedhan. Manni marichaa ''TPLF ummata Tigiraay waraanaaf kakaasuuf guyyaa guyyaatti dibbee rukutaa jira, kanaafuu ummata Amaaraa irratti irra deebiin waraana labseera'' jedhe. Kanaafiyyuu gareen TPLF waraana banuu waan danda'uuf humni nageenyaa naannichaa qophii tahuu akka qabu ajaja dabarsuun ibsame. Humna nageenyaa federaalaa waliin qindaa'uun qophii akka tahuu qabu, gama biraan ammoo seeraan ala kan socho'an seera qabsiisuun hojii adda duree naannichaa tahuu akka qabu murteesse. Manni marichaa sadarkaa sadarkaan garee humna nageenyaa irratti hojjetu hundeessuun ''seera-maleesummaa to'achuuf barbaachisaadha kan jedhe tarkaanfii seeraa akka fudhatu'' murtee dabarseera. Naannoo Tigraay kan daangessu Naannoon Amaaraa waraana waggaa dura jalqabeen kanneen hubaman keessaati. Dhiheenyas gabaasa waraanni akka haaraatti eegaluuf jedhan mul'achuun akka isa yaaddesse Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa ibseera. Waraana Kaaba Itoophiyaa tureen lammiileen miiliyonaan lakkaa'aman qe'eerraa yoo buqqa'an, kaan hedduu gargaarsaaf saaxilamaniiru. Kanneen kuma hedduun lakkaa'aman akka du'an amanama. Waraanicha mariin xumuruuf tattaaffiin taasifamaa ture ammatti ija hin godhanne.