Lixa Oromiyaatti geejibni daandii gurguddaa gufachuun himame

Godinaalee Qeellam Wallaggaa fi Wallagga Lixaatti sababii waraanaatiin daandiileen gurguddoon cufamuusaatti eddoodhaa eddootti socho'uuf rakkachaa jiraachuu jiraattoonni BBC'tti himan. Jiraattoonni BBCn dubbisee, haala amma dura turen addatti daandiin konkolaataa Gimbiifi-Najjoo, Gimbii-Dambidoolloo akkasumas Gidaamii-Asoosaa cufamu dubbatu. Bulchitoonni Godinaalee lamaanii BBC'n dubbise ammoo sababni geejibni danqameef hidhattoonni konkolaachiftootarraa furtuu fudhachuun akka ta'e himan. Bulchaan Godina Wallagga Lixaa Obbo Eeliyaas Uummataa guyyoota darban keessa humnoonni hidhatan daandiitti bahuun konkolaachiftootarraa furtuu konkolaataa fudhachuun bosonatti deebi'aa waan turaniif rakkinni tokko tokko jira malee ''daandiin cufame hin jiruu,'' jedhan. Jiraattoonni BBCn godinaalee lamaan irra dubbise, daandiin cufamuusaatiin wal qabatee eebba barattoota Yunivarsitii Wallaggaa Sanbata boruu gaggeefamu irratti hirmaachuuf imaluuf akka rakkatan BBC'tti himan. ''Daandii cufame hin beeknu, murtee keenyaanis daandiin cufame hin jiru. Iddoo tokko tokkottii garuu rakkoon nageenyaa wanta jiruuf, kana daandii qabsiisuuf darbee darbee of eeggannoof wanti hojjetame jira. Kanaan ala sochiin uggurame hin jiru'' jedhan Obbo Eliyaas. Hidhattootni ''ABO-Shanee'' ittiin jedhan, ''meeshaalee boodatti hafaa, harka duwwaa fi doorsisaan'' konkolaattotarraa qulfii fudhachaa akka turee fi lakkoofsa konkolaattotaa balaa kanaaf saaxilamanii ammatti akka hin barres himaniiru. Torban xumuramaa jiru kana keessa godinaalee Oromiyaa kan akka Qeellama Wallaaggaa fi Wallagga Lixaa keessatti sochiin waraanaa jabaan gaggeefamaa akka ture BBC'n jiraattotarraa mirkaneeffateera. Bulchaan Godina Qeellam Wallaggaa, Obbo Gammachuu Gurmeessaas haaluma walfakkaatuun imalli daandii guddaa godina keessa qaxxaamuru kan cufameef ''shiftootni konkolaachiftootarraa qulfii waan fudhataniif malee daandiin cufame hin jiru,'' jedhan. Guyyaa lama dura aanaa Hawwaa Galaan bakka Yasuusii jedhamtuutti hidhattootni konkolaatota sadiirraa qulfii fudhachuu Obbo Gammachuun BBC'f mirkaneessaniiru. Aanaalee gidinichaa tokko tokko keessattis dhagaafi mukaan daandii cufuuf yaalameeraa kan jedhan bulchaan Godina Qeellam Wallaggaa, ''yaaliin kun atattamaan fashaalaayee daandiin haala kanaan cufame banameera,'' jedhan. Bulchaan Godina Qeellam Wallaaggaa Obbo Eeliyaas, ''Yeroo ammaatti sochii hidhattootaa kana dhaabsisuuf bakki sakkata'amuu qabu sakatta'amee, bakki ilaalamuu qabu ilaalamee sochiin hawaasaa bakka idileetti deebi'eera,'' jedhan. Jiraataan BBC dubbise tokkoo, dhuma torbee darbee fira gaafachuuf Gidaamiirraa gara Gimbii imalu himuun, sababa daandiin cufameef qe'ee isaaniitti deebi'uu akka hin dandeenye ibsaniiru. Hidhattoonni garee WBO kan mootummaan shorokeessaa jechuun labse ammoo, daandiiwwan gurguddoo Lixa Oromiyaa jiran to'achuu Hagayya 10 karaa miidiyaa hawaasaan beeksisee ture. Dubbii himaa Idila addunyaa waraana Bilsiummaa Oromoo, Odaa Tarbii daandiiwwan Gimbii-Najjoo, Gimbii-Dambidoolloo, Naqamtee - Baahirdaariifi Gidaamii Asoosaa humnoota isaaniin to'atamuu tiwiitara gubbaatti maxxansanii turan. BBC'n jiraattoota naannichaa muraasa dubbisuun daandii isa Naqamtee - Baahirdaari geessuu jedhuun alatti kaan dhugaa ta'uu mirkaneeffateera. Godinaalee lamaanuu keessatti waraanni riphee loluu akkuma ammaan dura gaggeefamaa ture tibba kanas gaggeefamaa turuu bulchitootni godinaalee lamaanii BBCtti himaniiru. Gareen mootummaan Itoophiyaa shorokeessaa jechuun kan labseen ''ABO-Shanee'' tibba kana haleellaa ooppireeshinii Laggasaa Wagii jedhu gaggeessaa akka jiruufi daandiiwwan gurguddoo, buufataalee waraanaafi gandoota qabachuu ibsaa ture. Ajajaa olaanaan Waraana Bilisummaa Oromoo Kumsaa Dirribaa BBC waliin gaaffiifi deebii taatiseen guyyoota darban Kibbaafi Lixa Oromiyaatti Opireeshinii waraanaa gaggeessaa akka turan himeera. ''WBO takkaa waraana adda kutee hin beeku, kan ammaa wanti adda taasisu duula kallattii sadiin banneerra,'' jedhe. Lixa Oromiyaa keessatti naannoleen baadiyyaafi magaalonni xixiqqoon duraaniyyuu harka WBO jiraachu Marroon haa himu malee qaamooleen morummaa kun soba jedhu. Bulchitoonni godinaalee Wallaga Lixaa fi Qeellam Wallaggaa garuu humni ABO-Shanee ittiin jedhan kun ''dandeettii gandaa fi aanaa to'achuu hin qabu, wanti bakka kana to'anneerra jedhanii haasa'an olola sobaatii,'' jedhan. ''Humni muraasni rakkoo nageenyaa uumuun alatti ganda qabachuun keessa oolee buluu mitii, humni godina keenya keessa dhiibbaa geessisu hin jiru,'' jedhu Obbo Eeliyaas. ''Aanaa ykn gandi godina keenya keessatti to'atameera jedhu gonkumaa hin jiru.'' Bulchaan Qeellam Wallaggaa Obbo Gammachiis dhimma sochii waraanaa godina isaanii keessa jiruu yoo ibsan, ''sochiin waraanaa xixiqqaan aanaalee tokko tokko keessa jira garuu humna mootummaan ol hin taanee,'' jedhan. ''Bakka waraanni itti godhamee fi eddoowwan lixanii bahan hunda to'anne jedhu malee gandiifi aanaan to'atan tokko hin jiru, hin danda'anis,'' jedhan Obbo Gammachuun. Maaltu ta'e ture? Dhaabbinni Addi Bilisummaa Oromoo (ABO) waggaa sadii dura MM Itoophiyaa Abiy Ahimad gara aangootti dhufuu hordoofee waamicha taasifameefiin hooggansa isaa biyyatti deebise. Isaan boodas waraanni isaa WBOn hidhannoo akka hiikatu waamicha godhame diduu hordofee dhaabichi waraana kanaan gargar bahuu labsee ture. Yeroo sanaa qabees WBO kan motummaan booda shororkeessaa jedhanii fi qaamoolee nageenyaa jidduutti yeroo garaa garaatti walitti bu'insi umamuun ni gabaafama Keessattuu ajjeechawwan lixa Oromiyaa bakkeewwan garaa garaatti raawwatamaniif motummaan hidhatootta kanneen himata. Isaan garuu himannicha haaluun qorannoon  walabaatiin akka gaggeeffamu gaafatu. Guyyoota muraasaan duras humnootii TPLF waliin walta'iinsa waaraanaa uummachu ibsuun isaanii ni yaadtama.


Hakayindee Hichilemaa: ‘Tikee horii’ Zambiyaa pirezidantii ta’an

Hakayindee Hichilemaa yeroo shan yaalanii irra aanuu dhabaniis, dorgommi filannoo ja’affaan garuu pirezdaantii Zambiyaa ta’uun injifataniiru. Hichilemaa morkataa isaanii Pirezidant Edgaar Lunguu kan injifatan sagalee miiliyoona tokko oliin caaluuni. Garuu pirezdantiin haaraa kun eenyu? Kufaatii waggootii hedduu booda maliif milkaa'an? Hichilemaa ganna 59, yeroo of ibsan, dureessota Zambiyaa keessaa isa tokko ta’uun dura, “tiksee”, maatii isaaniif loon tiksaa akka turan himu. Pirezidaantummaaf kan filatamaniifi hogganaa paartii UPND kan ta’an Hichilemaan maqaa masoo HH jedhamuun beekamu. Maatii harka qalleeyyii keessatti dhalatanis, boodarra carraa barnoota bilisaa Yunivarsitii Zambiyaatti argatanii  achumaan UK Yunivarsitii Barmingahaamitti digirii MBA'n xumurani. Daldala, ijaarsa manneeni, turizimii, eegumsa fayyaa fi biroo irratti hojjachuun qabeenya guddaa horatan. Jireenya isaanii fakkeenya lamaan himuun qalbii filattootaa hawwate. Jalqaba akkatti diinagdeen biyya tokko socho'u baruuf biyyattiin daldalaa bu’aa qabeessaan buluu akka qabdu filattoota isaanitti himan. Lammata ilma qonnaan bulaa ta'u himuun biyyattii biyya oomishni hedduu keessatti argamu akka godhan dubbachuun qalbii qonnaan bultootaa hawwatan. Garuu milkaa’ina isaaniif ga’ee guddaa kan qabu dandeetti Hichelmaan dargaggoota waliin hariiroo uumuu irratti qaban ta’uu mala. Lammiilee Zambiyaa miiliyoona torba filannoo irratti sagalee kennuuf galmaa'an keessaa harki walakkaa ol namoota umurii ganna 35 gadi ta’anidha. Shanan isaani keessa tokko namoota hojii hin qabnedha. Paartiin biyya bulchaa ture Patriotic Front (PF) aangoo kan qabate bara 2011'tti waadaa “qaraxa xiqqaa, ummataaf maallaqa dabalataa fi hojii dabalataa” jedhuun ture. Garuu waadaa isaa dargaggoota hedduuf waan hin eegneef, isaanis miiliyoonaan deeggarsa Hichilemaaf ba’ani. Dargaggoota waliin malootni inni ittiin hariiroo uuman tokko miidiya hawaasummaa fayyadamuuni. Hichilemaan filattoota waliin hariiroo uumuuf miidiyaalee akka Facebook fi Twitter yeroo fayyadaman kun filannoo isa jalqbaa miti, dhiyeenya garuu mala isaa fooyyeessaniiru. Waggaa darbe viidiyoo mataduree “seenaa namoota pirofeshinaalaa lama..” jedhu gadhiisan. Viidiyoon kun Hichilemaa akka daldalaa haxxee ta’eetti, Lunguu [pirezidanticha] ammo akka nama maallaqa isaanii hunda dhugaatii fi shubbisaan fixeetti agariisse. Viidyoon kun “isa kamtu irra beekaadha?” gaaffii jedhu gaafata. Hichilemaan darbee darbee miidiyaa hawaasummaa irratti wantoota siyaasa waliin hariiroo hin qabne kan akka kubbaa miilaa irratti yaada isaa ni kennu, kun filattoota waliin hariiroo akka uuman fayyadeeraani. Lunguun mala wal fakkaata kana yaalanii turan garuu wanta dirqisiifamanii godhan fakkaatu. Hichilemaan takka takka haasaa dargaggoota biratti barame ni fayyadama. Kun bu’aa qabeessa ta’uu eegale. Hichilemaan hojii siyaasaa isaa keessatti nama abdii hin kuttanne akka ta’an agarsiisaniiru. Yeroo shan filannoo irratti injifatamuu isaanii dabalatee, siyaasa keessa galuu isaanii booda yeroo 15 akka hidhamanii turan irra deddeebiin ni haasa'u. Bara 2016tti konkolaataa pirezidantiif karaa waan hin kennineef himata biyya ganuun himatamanii to’annoo jala oolan. Mana hidhaa eegumsaa olaanaa keessa ji’a afuriif erga turanii booda bilisaan gadhiifaman. Haasaa injifannoo isaanii booda taasisaniin “hin yaadda’iin, homaa hin taatu, miidhaan sirra ga’uu ykn gaasii nama boochisuu kan sitti dhukaasu hin jiru,” jedhaniiru. Kana dura akka hogganaa mormituutti midhaan akkanaa isaanirra gahee ture. Hichilemaan dafanii hojiitti seenuu barbaadaniiru. Biyyattiitti hojii dhabeessummaa dabalatee jireenyi hedduu qaalii ta’aa jira. Liqaan dolaaraa biiliyoona 12 irra jira. Waggaa darbe Zaambiyaan dhala liqii kaffaluu dadhabuun biyya Afrikaa jalqabaa yeroo weerara koronaavaayirasii liqiirratti hirkatte taate. Liqii kaaniis kaffaluuf rakkataa jirti. Beekkamtiin Hichilemaa amma qaban, yoo rakkoo biyyattiin qabdu furuu yoo hin eegalu ta’e, ariitiin kufaa ademuu malu.


Qondaalli waraanaa fonqolcha mootummaa Giinii qindeessee eenyu?

Ajajaan Garee Humna Addaa Giinii Kolonel Mahamady Doumbouya fonqolcha mootummaa gaggeessuun pireezidant Alfaa Kondee irraa aangoo fudhachuu Dilbata kaleessaa TV biyyattiirratti ibseera. Qondaalli waraanaa kun aangoo qabachuu erga ibsee booda karaa naga qabeessa ta'een mootummaa ce'umsaa ijaaruuf waadaa seeneera. Waa'ee seenaa jireenya Kolonel Doumbouya ijoollummaa irraa kaasee wanti hagas mara beekamu hin jiru. Akkuma pireezidant Alfaa Kondee gosa Malinke ta'uusaarraan kan hafe wanti beekamu hin jiru. Malinke'n maqaa waloo uummata Kibba Maalii, Baha Giinii fi Kaaba Ayivorii Koost jiraatanii yoo ta'u, uummata miiliyoona 11 of keessaa qabu. Koloneel Doumbouya'n Baha Giinii naannawa Kankan jedhamu keessaa bahe. Boodarra Lixa Giinii iddoo Biiroon Tajaajila basaasaa dhimma daangaa fi tika waliigalaa keessatti argamu Forecariah, keessa jiraachuu eegale. Qondaalli waraanaa kun Kolleejii loltummaa Paaris, Firaansi keessatti barate. Muuxannoo loltummaa waggaa 15 qaba. Afgaanistaan, Ayivorii Koost, Jibuutii, Rippaablika Afrikaa giddugaleessaa, Israa'el, Cyprus, UK fi Giinii (biyyasaa) keessatti tajaajila loltummaa kenneera. Koloneel Doumbouya'n leenjii loltummaa fi ajaja waraanaa mana barumasaa Senegaal keessatti akkasumas oppireeshinii eegumsa nageenyaan ammoo biyya Israa'eliitti wayita leenji'aa ture raawwii olaanaadhaan xumuruutu himama. Kolleejjii Gaaboon fi Paaris keessattis qabxii olaanaadhaan leenjii xumuruusaatu gabaafame. Qondaalli waraanaa kun hanga bara 2018 waamicha Pireezidant Alfaa Kondeetiin biyyatti deebi'utti, humna waraanaa Firaansi keessatti hoogganummaan hojjetaa ture. Pireezidantichi akka Garee Humna Addaa dursuuf biyyatti waaman. Dilbata kaleessaa pireezidanticha to'annoo jala oolchuun aangoo mootummaa biyyattii to'achuu erga labseen booda, Wiixata har'aatti ministeerotaa fi aanga'oota olaanoo biyyattii kora yaameera. Fonqolcha mootummaa kana Ameerikaa, UN fi Gamtaan Afrikaa balaaleffataniiru.


'Hokkarri Afrikaa Kibbaatti ka’e dursee kan karoorfamedha' - Pirezidant Siriil Raamaaposaa

Pirezidantiin Afrikaa Kibbaa Siiriil Raamaapoosaa hokkarri biyyattii jeeqe dursamee kan karoorfameefi yaalii dimokiraasii quucarsuuf taasifamedha jedhan. Hidhamuu pirezidantii duraanii Jaakoob Zuumaa hordofuun ture, Kibxata darbe hokkarri kan ka’e. Kamisarraa kaasee lakkoofsi namoota du’anii %100 oliin dabaluun 212 ga’ee jira, akka mootummaan jedhutti. Saamichi suuqiiwwan daldalaa irratti guyyootaaf taasifame hanqina dhiyeessii uumuun walqabatee, poolisiin omishaalee nyaata gara giddugaloota daldalaatti deemaniif eegumsa taasisaa ture. KiwaaZuuluu Naataal keessatti meeshaaleen doolaara biiliyoona tokkoo ol ta’an suuqiiwwan qinxaaboo 800 ta’an keessaa hatamuu kantiibaan naannichaa himaniiru. Wayita naannoo dhaloota Jaakoob Zuumaafi hokkarri itti hammaate KiwaaZuuluu daawwatanitti akkas jechuun dubbatani, Abba Raamaapoosaan: ‘‘hokkarriifi saamichi kun hundi ta’e jedhamuun kan kaka’aniifi namoonni kana karoorsaniifi qindeessan akka jiran ifadha.’’ Jeequmsi ka’e kunis dimokiraasii Afrikaa Kibbaa harkisuuf yaalii taasifamedha jedhani. Warreen kana keessaa harka qabanis akka to’annoo jala oolan deeggartootatti kan himan yoo ta’u, garuu ifa hin goone. "Isaan hordofaa jirras,’’ jechuun dabalataan dubbataniiru. KiwaaZuuluu Naataal keessa namoonni nyaata argachuuf jecha obboroo irraa kaasee hiriira irratti argamu. Namoonni hiriira irra turan BBC’tti akka himanitti, maatiif nyaata eegaa kan turan, daa’imman isaaniif meeshaalee qulqullinaafi nyaata kan eeggatan akkasumas beeyiladoota manaa isaaniif nyaata kan eeggatanidha. Torbeen naannicha jeequmsaan goole kun daandiiwwan akka manca’an yookaan mormitootaan akka cufaman kan taasise yoo ta’u, mootummaan dhiyeessiin nyaataa akka adda hin cinneef hojjeta jechuun ministirri yeroo Kihuumbuudzoo Intaashviheenii himaniiru. Loltoonni bakkeen murteessoo ta’anitti bobba’aa kan jiraniifi poolisiin meeshaalee murteessoo ta’an, ooksijiiniifi dawaaleen nagaan akka geejjibamaniif dabalaa jira jedhaniiru. Haasawa daqiiqaa 30 dheeratu TV irratti kan taasisan Abba Raamaapoosaan, dhiyeessiin hanqina nyaataas waan hin jirreef ummanni naasuun gabaatti ba’ee waa bituu akka dhaabu gaafatani. Namoonni 2,500 ol hokkara kanaan walqabatee akka hidhamaniifi lammiileen Afrikaa Kibbaa akka tokkooman waamicha godhaniiru.


WBO fi TPLF wal tumsuuf waliigaluun gabaafame

Waraanni Bilisummaa Oromoo (WBO) fi TPLF dhimma waraanaa irratti wal tumsuuf waliigaluu isaanii gaggeesitootni dhaaba lamaanii himuu Rooyitasii fi AP gabaasan. Kanaan dura motummaan Itoophiyaa garee kunneen waliin ta'un nageenyaafi tasgabbii biyyattii booreessuuf hojjataa jiru jechuun irra deddeebiin himataa kan ture yoo ta'u, ji'oota muraasaan dura ammoo lamaanuu garee shororkeessitootaa jechuun maan maree bakka bu'oota ummattota biyyaatiin farajuunsaa ni yaadatama. Garee lamaan, WBO kan mootummaan Itoophiyaa ''ABO - Shanee'' jedhuunii fi TPLF, lameen wabeeffachuun maddeen oduu Rooyitarsii fi AP gabaasaniiru. Hogganaan Waraana Bilisummaa Oromoo kan motummaa 'ABO-Shanee' jedhuun, Kumsaa Dirribaa, ykn Jaal Marroo jedhamuun beekamu Asoooshetid Pireesitti (AP)tti, akkasumas hogganaan TPLF Dabretsiiyoon G/Mikaa'el ammoo Rooyitarsitti akka himanitti, dhimma waraanaa irratti wal tumsuuf walii galuuf adeemsii jiraachu mirkanneessan. Waraanni Bilisummaa Oromoo Lixaa fi Kibba biyyattii keessatti bal'inaan socho'aa kan ture yoo tahu yeroo dhiyoon as garuu gara gidduugaleessa Oromiyaa keessas akka socho'aa jiran himama. Mootummaan ajjeechaa Lixa Oromiyaa bakka adda addaatti raawwataa tureef garee Waraanaa Bilisumaa Oromoo kana himatus isaan garuu irra deddeebiin gochaa kana haalaa turan. Ji'a Sadaasaa eegalee mootummaa waliin waraana cimaa gaggeessaa kan ture TPLF ammoo gara naannoolee ollaa kan ta'an Amaaraa fi Affaaritti seenuun haleellaa gaggeessa jira. ''Amma furmaatni jiru afaan dubbachuu barbaadaniin dubbisuun aangoo irraa kaasuu qofadha,'' hogganaan WBO Marroo Dirribaa APtti himeera. Kumsaa APtti akka jedhetti, gareen isaa waliigaltee irra kan gahe torbanoota muraasa dura gaaffii TPLF isaaniif dhiyeessen. ''Diina waloo keenya irratti keessumaa tumsa waraanaa gochuuf sadarkaa haasaatti waliigaltee irra geenyeerra,'' jechuun dubbate. Madda Oduu Rooyitarsi waliin karaa bilbila saataalaayitiin kan dubbatan Dr Dabratsiyoon Garee WBO waliin  haasaan taasifamaa jiraachu mirkanneessuun garuu balinsaa hin dubbanne. Dubbii himaan garee TPLF Geetaachaw Raddaa akkasuma ''waliigaltee tokkorra gahuuf hojiin hojjetamaa jira,'' jechuun Rooyitarsitti himaniiru. Dabaluunis ''egeree Itoophiyaa irratti warreen gahee qaban waliin hojjechuun waan haaraa miti,'' jechuunis dubbataniiru. Kumsaa Dirribaan gamasaatiin Asooshiyeetid Pireesitti akka himetti wal-tumsa siyaasaa uumuuf haasaan taasifamaa jiraachuu himuun gareewwaan biroos haala wal-fakkaataan hirmaachaa jiraachuun,'' mootummaa amma jiru mormuuf wal-deeggarsa guddaa taha. Dubbii himtuun ministira mummichaa Billanee Siyyuum gareewwan lamaan kana ilaalchisee deebii gama imeeliin kennaniin, TPLF fi WBO paarlaamaa biyyattiin shororkeessummaan labsamuu himuun alatti odeeffannoo dabalata akka hin kennine Rooyitars gabaaseera. TPLF waggoota sadiin dura mormii taasifameeniifi jijjiirama dhaaba ADWUI keessatti godhameen shoora murteessaa mootummaa keessaa qabu dhabuun teessoo isaa Tigraay godhachuun mootummaa federaalaa waliin gara waraanaatti galeera. Waraanni Bilisummaa Oromoo waggoota dheeraaf teessoo isaa Ertiraa godhachuun qabsoo taasisaa kan ture yoo tahu, ABO'n waggaa sadiin dura erga biyya seene booda irraa adda bahuun waraanaa itti fufuu hime.


Siyaasaa Itoophiyaa bara 2013: Waraana Tigraay, Hidha Abbayyaa, filannoo, hariiroo alaa ....

Barri 2013 xumuramaa jiru taateewwan gurguddoo garaa garaa biyya keessa qofaa osoo hin taane sadarkaa idil - addunyaatti Itoophiyaa ijoo dubbii taasise itti mudateera. Barri kun erga waraana Itiyoo - Ertiraa waggoota 20'n dura xumuramee booda walwaraansiifi  waldura dhaabbannaan biyyattii keessatti yerootti haalaan itti hammaatedha. Sodaan beelaa, ajjeechaa garagaraa, muddam daangaa Itiyoo Sudaan, dhimma Hidha Haaromsa Abbayyaa, filannoon biyyaalessaafi kaan taatewwan gurguddoo kaan bara 2013 keessa raawwataniiru. Kunneeniifi kaan michoonni Itoophiyaa ilaalcha bulchiinsa MM Abiy Ahimad irratti qaban akka sakatta'an, mootummaan Itoophiyaas fuula isaa gara deeggarsa biraa argatutti akka jijjiiru taasisaniiru. Waggaan darbe kun dheeraafi wantoonni hedduu itti raawwataman ta'us gabaabsinee ilaalla. Haala amma jiruun waraanni Tigraay irra ce'ee naannolee sadii Kaaba biyyattii jiran waliin gaheera. Lolli ALI Onkololeessa 24, 2013 (Sadaasa 04, 2021) Tigraayitti kan jalqabe yeroo ammaa Affaariifi Amaaraatti ce'eera. Lolli kun haleellaa humnoonni Tigraay Izziiwwan waraanaa Naannoo Tigraay jiran erga rukutanii booda eegalus isa dura mootummaa federaalaafi dhaaba naannicha bulchaa ture gidduu muddamni yeroo dheeraaf ture. Ministirri Muummee Abiy Ahimad halkan keessa ibsa kennaniin buufanni waraana Itoophiyaa Kaaba biyyattii jiru humnoota TPLFf amanamoo ta'aniin rukutamuu dubbatan. Sana hordofees loltoonni Itoophiyaa lola itti baname akka ofirraa qolatan ajaja dabarsuu himan. MM Abiy Ahimad Noobelii Nagaa fudhatanii osoo waggaa hin guutin lola seenan jedhamuun guddaa qeeqaman. Mootummaan Itoophiyaa lola kana 'osoo hin fedhiin dirqamanii akka seenan' ibsan. Hogganoonni Adda Bilisa Baasaa Ummata Tigraay (ABBUT/TPLF) immoo Izziin Kaaba Itoophiyaa haleeluun tarsiimoo 'dursanii ofirraa ittisuu' akka ta'e himan. Izziin waraana Itoophiyaa Maqalee jiru yeroo dheeraaf daangaa Ertiraafi gama Sudaaniin jiru eegaa ture akkasumas lakkoofsa humna waraanaanis ta'e meeshaa waraanaan isa guddichadha. Dhaabbileen idil-addunyaa lolichi nagaan akka xumuramu yaalii taasisaniin Itoophiyaan dhimma keessooti jechuun oppireeshinii waraanaa ''olaantummaa seeraa kabachiisuu,'' ta'u labsite. Ta'us, biyyoonni gurguddoofi dhaabbileen lolli Itophiyaa keessaa biyyoota Gaanfa Afrikaaf yaaddessaa ta'u irra deddeebbiin himuufi yaadda'u isaanii ibsuu itti fufan. Lola torban sadii booda humnoonni federaalaa Maqalee to'achuun injifannoo labsan. Haa ta'u malee, lolli achitti hin dhaabbanne. TPLF gaaratti seenuun riphee loltummaa eegalte. Ummanni kuma 60 ol Naannoo Tigraayirraa ka'un gara Sudaanitti ce'un baqataniiru. Kaan hedduun immoo bakkeewwan Lixa Tigraayirraa Shireefi Magaalota Tigraayitti baqatan. Qondaaltonni olaanoo TPLF lola kana irratti qabamaniis ta'e ajjeefaman ni jiru. Lola kana keessa bakkeewwan garagaraatti ajjeechaawwan jumlaa, haleellaan saba irratti xiyyeeffate, gudeeddii, baqattoonni Ertiraa kaampii keessa turan miidhamuufi qabeenyi guddaa barbadaa'eera. Booda kana Ministeerri Barnootaa akka ibsetti taanaan waraana Kaaba Itoophiyaan manneen barnootaa 7000 ol hamma tokkoofi guutummaa guututti barbada'aniiru. Badii kana keessa qaamoleen lola keessa hirmaatan hunduu akka shakkamaniifi qoratamaa akka jiran Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii (UN) ibseera. Ji'oota torbaa oliif waraanni Itoophiyaa Maqalee fi magaalota gurguddoo to'achuun bulchiinsi yeroo Tigraay hundaa'e. Mootummaan Tigraay deebisanii ijaaruuf deeggarsa naannolee gaafachuun  hojjetaa ture. Ta'us, qondaaltonni bulchiinsa yeroo kan mootummaan hidhattoota TPLF itti yakkeen ajjeefamu itti fufan. Ulaan deeggarsaa danqamuun akkasumas hojjettonni deeggarsa namoomaa 10 ol ajjeefamuun ijoo dubbii dhaabbilee deeggarsa namoomaa kennanii ture. Badiiwwan garaa garaa mudateef kaan isa kaan himata ture. Waraanni Ertiraa waraanicha keessa qooda fudhachuu mootummaan dhoksaa turuus boodarra jiraachuufi akka bahan ifatti dubbate. Baatii Waxabajjii keessa osoo hin eegamiin yeron qotisaa gahuufi kaan eeruun humni mootummaa federaalaa dhukaasa gam-tokkee dhaabuu labsuun Naannoo Tigraay keessa bahuu ibse. Yeroo kanattimmoo humnoonni TPLF baatii dheeraa booda magaalaa guddoo naannichaa Maqalee to'achuu danda'aniiru. Ta'us, haal-duree malee lola hin dhaabnu jechuun ibsan. Mootummaan federaalaa TPLF sadarkaa ''yaaddoo'' tahurra hin jiru jechuun erga Tigraayi bahee booda ibsuus finciltoonni Tigraay garuu Maqalee to'atanii Amaaraafi Affaar adeemuun lola banan. Kanaanis naannolee lamaati qofa ummanni 500,000 ol qe'eerraa buqqa'uu mootummaan ibseera. Gaalikoomaa dabalatee ajjeechaan humnoonni TPLF itti himatamanis gabaafamaniiru. Yeroo kanatti ture naannoleen Itoophiyaa garaa garaa humnoota addaa isaanii gara daangaa Affaariifi Amaaraa erguun Raayyaa Ittisa Biyyaa tumsuuf sochii kan eegalan. Sadarkaa guutuu biyyaattimmoo dargaggoonni hedduu raayyaa akka seenan taasifame. Kana gidduutti tajaajilli telekominikeeshinii, baankii, akkasumas ibsaa mootummaa federaalaan kennamuufi Naannoo Tigraayitti yeroo kaan dhufaa yeroo kaan badaa ture erga TPLF Maqalee to'atee booda hunduu cufamee jira. Keessumaa ummanni 400,000 balaa beelaaf saaxilamuufi Tigraayfi Afaar dabalatee immoo ummanni miiliyoona 7 ta'u deeggarsi namoomaa akka isa barbaachisu UN gaafataa jira. WaraLolli haleellaa ABBUT/TPLF'n eegalee ergasii riphee loltummaa seeneefi naannoleen kallattiin irratti hirmaatan taasifame booda bifa biraa qabateera. Mootummaan federaalaa labsii dhukaasa dhaabuu labse sababa TPLF'n furmaata akka hin fidne ibsuun lammiin lola keessa hirmaatu danda'u hundi akka lolu waamicha dhihesse. Lolli kuni ammallee akkuma itti fufetti jira. Torbanuma darbe waraanni Itoophiyaa fi finciltoonni Tigraay lola keessa walirra aanuu himaniiru. Garuu, qaama walabarraa mirkaneessuun ni rakkisa. Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomaniifi biyyoonni kaan rakkinni Itoophiyaa keessaa waraanaan akka furmaata hin arganne eeruun jaarsummaa akka xumuramu gaafatuu itti fufaniiru. Haa ta'u malee, gama lamaaniinuu fedhiin mariidhaan fixuu wanta jiru hin fakkaatu. Ta'us, sochiin mariidhaan furuun taasifamu akkuma itti fufeetti jira. Itoophiyaafi Sudaan lola seenu ta'a jedhamee yeroo dheeraaf kan sodaatamaa tures baruma kana ture. Gama Kaaba Bahaan Itoophiyaafi Sudaan wal daangessu. Lafti qotisaa laggeen gidduu argamuufi qotisaaf mijataa ta'e, al - Fashagaa jedhamu, biyyoota lamaan yeroo dheeraaf waldhabsiisaa ture ammas furmaata hin arganne. Waraanni Itoophiyaa bakkicha ture yeroo lolli Tigraayitti eegale socho'uu hordofee ture waraanni Sudaan bakkicha kan to'ate. Itoophiyaan kana irra deddeebbiin eeruun mormii dhageessisaa jirti. Sudaan immoo bakkichi daangaa idil-addunyaa Sudaan keessa akka argamu eeruun lafti kan ishii akka ta'e eerte. Rakkoon muddama lafaa kuni garuu yeroo dheeraaf kan tureefi furmaata hin argannedha. Haleellaa yeroo garaagaraatti raawwateen qonnaan bultoonni Itoophiyaa al-Fashagaatti qotaa turan qabeenya isaanii dhiisanii deebi'uf akka murteessan himaniiru. Waraanni Sudaan immoo hidhattoonni gama Itoophiyaa irraa raawwataniin lammiileen nagaa ajjeefamuu ibsaa ture. Waraanni Sudaan bakkicha erga to'atee booda bu'uraalee misoomaa irratti ijaaraa akka jiru ibseera. Boodarra Sudaan muddama kana eeruun Itoophiyaan humna nagaa kabachiisaa Abiyee keessaa akka baatu gaafatte. Gaaffiin kunis booda kana UN biraa fudhatama argatuun ibsameera. Itoophiyaan rakkoon ijoo bulchiinsa sivilii osoo hin taane waraana Sudaan kan fedhii biyya sadaffaa galmaa'an gahaa jira jechuun himatuus waraanni biyyattii garuu kana hin fudhatu. Biyyoonni lamaan daangaan ala hidha Abbayyaa Itoophiyaan ijaaraa jirtu irrattis waliigaltee hin qabani. Keessumaa Sudaan hariiroo Masrii waliin cimsachuun Itoophiyaa mufachiiseera. Biyyoonni lamaan, Masriifi Sudaan, erga bara 1970 keessaa yeroo jalqabaaf shaakala waraanaa waliinii kan gaggeessuu eegalanis baruma kana ture. Itoophiyaan hidha guddicha laga dheeraa addunyaa Abbayyaarratti ijaaramaa jiru marsaa lammataaf 'milkaa'inaan' xumuruu kan beeksiste baruma kana keessa ture. Haa ta'u malee, Masriifi Sudaan osoo waliigalteen hin raawwatiin Itoophiyaan hidha kana guutuu hin qabdu jedhanii waywaataa turan. Dhimmicha mana maree nageenyaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii irra deddeebbiin deemes ilaalamee ture. UN biyyoonni sadan gaaddisa Gamtaa Afrikaa jalatti rakkoo isaanii akka furan kallattii kennuus mariin kuni furmaata fidaa hin jiru. Waliigalteerra gahuu dhabuuf immoo biyyoonni sadan wal himatu. Waggaa duras Itoophiyaan muddama keessa hidha Abbayyaa marsaa jalqabaaf guutuu ishee beeksifteetti. Qondaaltonni Itoophiyaa ejjennoo hidha Abbayyaarratti qabaniif dhaabbilee idil - addunyaafi biyyoota garaagaraa irraa dhiibbaa adda addaaf saaxilamuu himu. Isa lammiileen 40,000 ol Sa'udii Arabiyaa irraa akka deebifaman taasifame kanaan akka walqabatu Ministirri Muummee Abiy Ahimad kana dura dubbatanii turani. Ajjeechaa Jumlaa Maayikaadiraa, Aksumiifi kaan Kaaba biyyattiitti mudateen alatti bakkeewwan Itoophiyaa garaagaraatti ajjeechaan hedduu bara kana mul'ateera. Jalqabuma waggaatti ture ajjeechaan gama lixa biyyattii Benishaangul Gumuzitti kan hammaate. Ajjeechaa duraa Godina Matakkal Aanaa Bulanitti raawwateen lammiileen 200 ol ajjeefamuun mirkanaa'eera. Ajjeechaan kuni MM Abiy naannicha daawwatanii bulee isaa raawwate. Ajjeechaa bulaniin maatii tokko keessaa namoonni 10 fi isaa ol lafni bari'uuf jedhu haala sukaneessaan ajjeefamuu jiraattonni BBC'tti himaniiru. Ajjeechaa kanaafi isa booda Godina Kamashiifi bakkeewwan naanncihaa garaagaraatti raawwateef hidhattoonni Gumuuz himataniiru. Saboonni Oromoo, Amaaraa, Hawwiifi Shinaashaa naannicha jiran ajjeechaaf saaxilamaniiru. Inumaa hidhattoonni kunneen Godina Kaamashiitti magaalaa Diizaa guyyoota lamaaf to'atanii turan. Benishaanguliin ala Oromiyaa Godina Wallagga Lixaa Aanaa Gullisoo, Baabboo Gambeel, akkasumas aanaalee Horro Guduruu Abee Dongoroo, Amuruufi Abbaay Coommanitti ajjeechaan raawwateera. Bakkeewwan kanneenitti walumaagala lammiileen dhibbaan lakkaa'aman ajjeefamaniiru. Dhihoo immoo Godina Wallagga Bahaa Aanaa Kiiramuutti walitti bu'iinsa uumameen lammiilee nagaa 200 ol ajjeefamuu Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa ibseera. Ajjeechaa kanneen hedduuf hidhattoonni Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) kan mootummaan ABO-Shanee jedheefi galmee shororkeessummaatti galmeesse himatamaniiru. Jiraattonniifi qondaaltonni isaan himatanillee hidhattoonni garuu ni waakkatu. WBOn ammoo himannaa kana haaluun, "ummata nagaan ajjeesa osoo hin taane, milishoota hidhatanii ummata nagaatti dhufanan irraa ittisa," jedheera. Naannoo Amaaraatti immoo walakkeessa waggaa kana bakkeewwan Godina Addaa Saba Oromoofi Shawaa Kaabaa daangessanitti walitti bu'iinsa dhalateen dhibbaan kan lakkaa'aman lubbuu dhabaniiru. Kumaatamaan kan lakkaa'aman immoo qe'eerraa buqqa'uun bakkeewwan kaanitti baqatan. Boodarra Raayyaan Ittisa Biyyaa bakkichatti sosso'ee tasgabbeessuu danda'eera. Walitti bu'iinsa bakkeewwan Naannoo Affaariifi Somaalee daangessanitti dhalateenis lammiileen dhibbaan lakkaa'aman hidhattoota dabalatee lubbuu isaanii dhabaniiru. Walitti bu'iinsi kuni daandii guddicha Itoophiyaafi Jibuutii qunnamsiisu yeroo muraasaaf akka adda citu dirqisiise ture. Ajjeechaawwan kanneeniifi kaaniin lammiileen qe'eerraa buqqa'aniifi gargaarsa fedhan danuudha. Itoophiyaan waraana keessa osoo jirtuu filannoo biyyaalessaa jahaffaa kana dura sababa koronaavaayirasiin as darbee ture adeemsisteetti. Filannoo erga MM Abiy aangotti dhufanii yeroo jalqabaaf taasifame irratti keessumaa Naannoo Oromiyaa irraa paartileen morkattoota cimoo ta'u umalan, ABO fi KFO, filannoo keessaa of baasaniiru. Paartileen kunneen waajjiraaleen isaanii cufamuufi miseensonni isaanii hidhaman hiikaman malee filannoo keessa hirmaachuu akka raakkatan ibsuun of keessaa baasuu himan. Oromiyaatti morkiin cimaa dhibuus magaalaa Finfinneefi Naannoo Amaaraatti morkiin cimaa taasifameen keessumaa Naannoo Amaaraatti paartileen mormituu paarlaamaa seenuu danda'an'iru. Rakkoon nageenyaa filannoo kana danqa jedhamee sodaatamuus bakkeewwan qubaan lakkaa'amanirraa kan hafe nagaan xumurame. Filannoon kuni rakkoo nageenyaan bakkeewwan itti hin adeemsifamnees ni qaba ture. Akka fakkenyaatti Tigraay dabalatee, Naannoon Somaalee akkasumas bakkeen rakkoon jiru hin taasifamne. Filannoo kana Paartiin Badhaadhinaa olaantummaan injifateera. Qeeqxonni, Ameerikaa dabalatee adeemsaafi bu'aa filannoo kana fudhatama dhabsiisaniiru. Paartiin biyya bulchummoo 'filanno dimookiraatawaa jalqabaa' jechuun leellisan. Bu'aa filannoo kana bu'uura godhachuun mootummaan haaraa Fulbaana dhufu akka hundaa'u Af yaa'iin Mana maree Ummataa Itoophiyaa ibsaniiru. Mootummaa haaraa keessatti miseensonni paartilee mormituu akka seensifaman kana dura ibsamuun ni yaadatama. Barri 2013 yerootti hariiroon alaa Itoophiyaa itti qorameefi biyyattiin ibsa ofirraa deebisuu itti baasaa fi himatawwan itti dhihaataa turan itti deebisaa turtedha. Yeroo kamuu caalaa dhimmi waraana Kaaba Itoophiyaa, muddamni daangaa Itiyoo - Sudaan akkasumas dhimmi hidha Abbayyaa dhimmoota ijoo dippilomasii Itoophiyaa qoran turani. Keessumaa Itoophiyaan waraana Tigraay keessaa dhaabuun mariitti yoo deebite malee jechuun jalqaba Gamtaan Awurooppaa boodarra immoo Ameerikaan tumsa biyyattiif taasisan kutaniiru. Qondaaltonni Gamtaa Awurooppaafi Ameerikaa, addatti dhimma Gaanfa Afrikaa hordofuuf muudaman irra deddeebbiin Itoophiyaatti imalaa marii taasisaas turaniiru. Boodarra Ameerikaan qondaaltota waraanaa Itoophiyaa Ertiraa akkasumas kan TPLF gara Ameerikaa akka hin imalle qoqqobuu beeksifte. Deggarsa nageenyaafi dinagdee Itoophiyaaf taasistuus kutuu himte. Xiinxaltoonni murteen kuni biyyoota lamaaniifi Gaanfa Afrikaa miidha jechuun ibsu. Qondaaltonni Itoophiyaa murteen Ameerikaa dhimma waraana Kaaba Itoophiyaan osoo hin taane ejjennoo biyyattiin hidha Abbayyaarratti qabatten akka ta'e ibsuun mormu. Hiriirri biyyoota Lixaa balfuufi dhimma keessoo biyyaa keessaa akka bahan gaafatus irra deddeebbiin magaalaa Finfinneefi magaalota biyyattii garaagaraatti taasifamaa ture. Dhihoo immoo Ameerikaan waraana Tigraay keessa badii raawwatewn himachuun Ajajaa waraana Ertiraa Janaraal Filippos W/Yohaannis qoqqobdeetti. Ertiraan kana mormiteetti. Waggaa dhuma kana Manni Maree Nageenyaa UN dhimma Tigraay irratti si'a saddeet mari'ateera. Dhimma hidha Abbayyaa irratti gaaffii Masriin mariin irra-deddeebiin taasifameera. Marii kanneen irratti Chaayinaafi Raashiyaan Itoophiyaa waliin goranii mul'ataniiru. Masriinis dhimma hidha Abbayyaan walqabatee biyyoota Bahaafi Gaanfa Afrikaa garaagaraa waliin waliigaltee waraanaafi kaan mallatteessaa baate. Qondaaltonni Itoophiyaa US fi Gamtaan Awurooppaa TPLF waliin gorani jechuun himatan boodarra michuu haaraa barbaacha Raashiyaafi Turkii akkasumas Chaayinaa waliin hariiroo cimsataa jiru. Itoophiyaan Raashiyaafi Turkii waliin waliigaltee waraanaa mallatteessiteetti. Keessumaa hariiroon Masrii waliin ture yeroo dheeraaf kan diinagdee ture. Itoophiyaan hariiroo alaa ishee irra deebiin ilaaluufi rakkoo maallaqaa eeruun embaasiiwwan 30 ta'an cufuuf akka jirtu kan beeksiftellee baruma kana keessa ture. Paarlaamaan Itoophiyaa Adda Bilisa Baasaa Ummata Tigraay (ABBUT/TPLF) fi Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) galmee shororkeessummaatti galches baranuma ture. Murteen kuni akka jijjiirama imaammataa 'policy shift' bulchiinsa Ministira Muummee Abiy Ahimad agarsiisuu danda'a. Bulchaan Itoophiyaa waggaa sadii dura yeroo aangotti dhufan ture dhaabbileen kana dura ABBUT/ADWUI'n galmee shororkeessummaa jala turan akka bahan kan taasisan. Miseensonni paarlaamaa irra deddeebbiin gareen lamaan akka galmee shororkeessumamatti seenan gaafataa turuun ni yaadatama. Keessumaa erga bulchiinsi ammaa aangootti bahee ajjeechaafi hookkarri siyaasaaa 200 ol qaqqabe keessatti ABBUT faayinaansiifi yaadaan deeggaraa ture jechuun mootummaan himata. Garichi immoo kana hin fudhatu. Sochii hidhattoonni Oromiyaa keessa taasisaniis yeroo dheeraaf mootummaan 'ergama TPLF raawwachiisaa jiru' jechuun himataa ture. Ta'us, isaan ni mormu. Haa ta'u malee, booda kana gareen lamaan 'bulchiinsa MM Abiy meeshaan aangoorraa bulchuuf waliigaluu' isaanii beeksisan. Mootummaan 'kuni ajaa'iba miti duruu hojjetaa akka turan ni beekna' jechuun ibse. Mootummaan Caamsaa keessa garee WBO kan ABO-Shanee jedheen waamu galmee shororkeessitootatti yeroo galmeessu garichi baatiiwwan sagala bara 2013 keessa qofa poolisoota 112 fi milishoota 57 ajjeesuu hime. Akkasumas qondaaltonni mootummaa 18 ajjeefamuu ibseera. Ergasii asiis yeroo adda addaatti ajjeechaan raawwatamaa turan. Hidhattoonni Waraana Bilisummaa Oromoo waggaa lama ture Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) irraa adda cituu isaanii kan beeksisan. Hidhattoonni kunneen waggoota sadan darban bakkeewwan Lixaafi Kibba Oromiyaa bulchiinsa MM Abiyyiif akka hinbulle rakkisaa taasisaa turaniiru. Kana gidduutti lammiileen rakkoolee hedduuf saaxilamaniiru. Yeroo ammaas godinaalee wallagga afranitti tajaajilli intarneetii adda citee jira.


Yaalii fonqolcha Giinii: Loltoonnii Pirezidant Alfaa Kondee irraa aangoo humnaan fudhachuu beeksisan

Pirezidantiin Giinii Alfaa Kondee erga viidiyoo hinmirkanoofne tokkoorratti loltoota boodarra aangoo qabachuu himaniin marfamuun muldhataniin booda yeroo ammaa sadarkaa maalirra akka argaman wanti barame hinjiru. Loltoonni kunneenis TV biyyaalessaa irratti dhiyaachuun mootummaa jigsuu beeksisan. Haata'u malee, Ministeerri Ittisaa yaaliin fonqolchaa eegdota pirezidaantichaatiin fashalaa'eera jedhe. Kunis kan himame dhukaasni cimaa magaalaa guddittii biyyattii Konaakrii keessatti masaraa pirezidaantichaa biratti erga gaggeeffameen booda ture. Giiniin biyya Afrikaa Lixaa qabeenyaa uumamaatiin kan badhaate yoo taatu waggoota dheeraaf tasgabbii dhabiinsaa fi rakkina bulchinsaatiin biyyoota hiyyeeyyii addunyaa keesaa tokko taateetti. Haasaa TV irratti taasifame loltoonni hin hidhatiin saddeet, baay'een isaanii kan alaabaa biyyaalessaa diimaa, warqee fi magariisa uffatan, sababii malaammaltummaan baay'atee fi hanqina bulchiinsa gaariifi hiyyuummaatiin aangoo qabachuu himuu isaanii agarsiise. Ofiisaanii Koree Biyyaaleessaa Araaraa fi Misoomaaf kan ofiin jedhan kunneenis, heerri biyyattii diigamuu fi motummaa haaraa hundeessuuf mariin hunda hammatu kan gaggeeffamu ta'u himan. Gabaasaalee hedduun akka jedhanitti fonqolchi kuni garee hayyootaa kan Lt. Konareel Maandaadii Duumboyaa hoogganame. Viidiyoo BBCn mirkanneeffachuu hindandeenye tokko keessatti, loltoonni Pirezidant Konee kan umuriin waggaa 83 akka hidhannoo hinqabne akka mirkanneessan wayita gaafataniifi isaaniis deebii kennuu didan agarsiisa. Miila qullaa jiinsii fi Tishartii uffachuun soofaa irra taa'anii, garuu miidhamni tokkolleen irratti hinmul'atu ture. Ammaan tana garuu eessaa akka jiran kan beekamu hinjiru. Kanneen fonqolchicha duuba jiran ammoo daangaaleen lafaa fi qiilleensaa hundi torbaniif cufamuu himan. Haata'u malee, akka ministeera Ittisaatti, humnootiin pirezidantichaaf amanamoo ta'an ''gareewwan fonqolcha gaggeessuuf yaalan to'ataniiru,'' jedhan. Jalqabas riqichi tokkichi lafa bishaaniin marfamteefi bakka ministiroonni hedduun jiraataniifi masaraan pirezidantii itti argamu Kaaluumiitti geessuu loltoota hedduu kanneen meeshaalee waraanaa ciccimaa hidhataniin cufamuu Rooyitarsi gabaaseera. Gabaasaaleen hinmirkanoofne loltoonni sadeen ajjeefamuu himu. Pirezidant Koondeen irra deebiin yeroo sadaffaaf kan filataman yoo ta'u, kunis bara darbee mormiiwwan kaasee ture. Hogganaan mormiituu duraanii adeemsa aangoo haala dimookraatawa ta'eetiin yeroo jalqabaatiif bara 2010 filatamanii ture. Fooyya'insa dinagdee muraasa mul'ateen alatti garuu namoota isaan qeeqaniin sarbama mirgoota namoomaa fi doorsisaan himatamu.


Maayik Peensi: Pirezidaantii Itti Aanaan duraanii US yaa'iirratti 'gantuu' jedhaman

Pirezidaantii Ittaanaan duraanii Ameerikaa Maayiik Peensi yaa'ii amantaa tokkorratti wayiat haasaa taasisaniitti hirmaattootaa arrabsaman. Qondaallii kunis wayita Jimaata darbee Filooriidaa Oraalaandootti yaa'ii Gamtaa Amantaafi Bilisummaa irrati haasaa taasisaniitti miseensoon hirmaattootaa muraasni  'gantuu' fi 'bilisummaa' jechuun itti iyyana dhagahamaniiru. Ittaanaa Pirezidaantii duraanii kana taatee akkasi mudachu kan danda'e waan pirezidaantii biyyatti kan ammaa Joo Baayidaniif beekkamtii keennaniif jedhameera. Haata'u malee qondaalli kunis arrabsoo hirmaattootaatiin osoo haasaa isaanii adda hinkutiin daqiiqaawwan 28 dudubbatanii akka turan barameera. Namoonni qondaala kanatti iyyaa turanis jidduun poolisiin akka baha taasifamaniiru. Maayiik Peensi garuu haasaa taasisan kanaan imaammatawwan pirezidaantii warra dimokraatootaa kan ta'an Joo Baayindan qeequun, kan pirezidaantii duraan Donaald Tiraamp leelliisanii turan. Ammajjii keessa pirezidaantii yeroo sanaa Doonaald Tiraamp dabalatee deeggartoonni isaa hedduun hoogganaa mana maree yeroo sanaa kan turan Maayik Peensii waraqaa eenyummaa Pirezidaantii Baayidan ittiin injifatan kongirasicharratti beekkamtii akka hinkenniineef gaafatanii turan. Maayiik Peensii kana raawwachuuf aangoo hinqabu jedhan illeen, deeggartoonni Tiraamp hedduun itti aaraniiru. Deeggartoonni Tiraampi kanneen bu'aa filannootiin aaranii turanis baatii Ammajjii keessaa Kaapitool Hiil cabsanii seenuun hookkara olaanaa umanii akka turan  ni yaadatama. Deeggartoonni pirezidaanti duraanii Doonaal Tiraamp bakka Kaaptool Hiil jedhamuun waamamuufi eddoo fakkeenya dimookiraasiitti ilaalamutti bakka walgahii mana maree lamaanii fi biiroolee bulchiinsa mootummaa hedduun cabsanii seenuun gocha maqaafi ulfina biyyattii xuressuuf raawwatanii turan. Haleellaa Kaapitaal Hiiliitti raawwatameen booda Maayiik Peensii Tiraamp irraa ofiisaanii fageessuu eegalan. Haleellaa kaapitaal hiil sana hordoofeef mirgi hiimatamuu dhabuu Tiraamp irra mulqamuunsaa ni yaadatama. Seenaa pirezidaantoota Ameeriikaa keessatti yeroo lammaffaa himatamuun kan jalqabaa kan turan Doonaal Tiraamp, himannaa hokkora kakkaasuufi hoogganuun irratti banameeraa ture irraa bilisa bahan. Maayiik Peensi kanneen hokkora kaasaan kan morman yoo ta'u, sirna muudama pirezidaantii Joo Baayidan irrattis argamaniiru. Pirezidaantiin duraanii Doonaald Tiraampi garuu sirnicha irratti hinargamne ture. Haata'u malee Maayik Peensi haasaa Jimaata darbee taasisaniin, aanga'aan isaaniin duraa Donaald Tiraamp aangoorra tibba turaniitti dhimmoota miilkaa'aniin kaasuun dubbatanii turan.


Hokkora Afrikaa Kibbaan lammiileen Itoophiyaa miidhaman jiru

Afrikaa Kibbaatti hiriira mormiifi hokkoraa uumameen lammiileen Itoophiyaa lubbuun isaanii darbe akka hin jirre Afrikaa Kibbaatti Ambaasaaddarri Itoophiyaa Shifarraaw Taklamaariyaam BBC'tti himan. Lammiileen Itoophiyaa lubbuun isaanii darbe jiraachuu baatulleen kan miidhaman jiraachuu dubbatan. Lammiileen Itoophiyaa muurasni miidhaan irra gahe jiraachu ibsuun, kaan isaanii wal’aansan argachuufi kun ammoo ammalleen wal’aansa argachaa akka jiran dubbatan. Jiraataa Magaalaa Darbaan kan ta'e Kosmoos Gabramikaa’eel waggota 15 oliif jireenya baqattuummaa akka jiraate hima. Hokkorrifi jeequmsi Afrikaa Kibbaatti ka’e inni guddaan Darbaani fi naannawa isaatti ta’uu hima. Hokkora kanaanis balaa guddaan qaqqabuufi haata'u malee miidhaa kanaan dura lammiilee Itoophiyaa irra gahuun wal bira yoo ilaalamu kan ammaa gadaanaa ta'u hima. Hokkora hanga ammaa kanaanis, “dhuunfaakootti odeeffannoo lammileen Itoophiyaa lubbuun dhabuu ilaalchise na ga’e hin jiru. ''Waanan akka rogeessaatti tajaajiluuf odeeffannoo hedduutu na ga’a. Ta’us garuu dhimma kanaratti odeeffannoon na ga’e hin jiru,” jechuun ibsa. Lammiileen Itoophiyaa Afrikaa Kibbaa keessa jiraatan hedduun isaanii hojii daldalaa irratti kan bobba'an ta'u kan ibsu Kosmoos, isaanis bakka sadiitti ramadamuu akka danda’an ibsa. Ramaddiin jalqabaa kanneen naannawa ‘lokeeshiin’ jedhamanitti kanneen hojjatanidha. “Lokeeshiin’ naannoo hawaasni galii gadaanaa qaban keessa jiraatanidha. Naannolee kanattis lammileen Itoophiyaa suuqii xixiqqaa hojjatan kan jiraatan yoo ta'u, kunis irra jireessa lammiilee Itoophiyaa Afriikaa Kibbaa keessatti argaman kan hammatudha. Haata'u malee lammiileen Itoophiyaa naannawa kana jiraatan qabeenyaasaanii gutummaatti jalaa barbadaa'eera jedha Kosmoos. Kaan ammoo daldaltoota warreen Lokeeshinii keessa jiraniif mi’a dhiyeessuu fi raabsuun hojjatan lammiilee Itoophiyaa ramaddii lammaffaa ta'u hima. Kunis kanneen warri hojiiwwan hoteelota, suuqii uffata aadaa fi maneen dhugaatii of keessatti kan qabatudha jedha. Warri kunis kanaan dura jibba baqattootaa (Xenophobia)n haleellaa irra erga ga’e booda hedduun isaanii of eeguuf jecha gurmaa’anii waan socho’aniif miidhaan irra ga’e gadi aanaadha jedha. Lammiileen Itoophiyaa kanneen humna qabanii fi kan ramaddii sadaffaa keessatti jiran ammoo daldalli isaanii wiirtuulee daldala gurguddaa (mooliiwwan) keessatti kan argamu yoo ta’u, “jarri kunis qabeenya isaanii guutummaa guututti haalli isaan itti dhaban jiru” jedha Kosmoos. Dabaluunis “xiyyeeffannoon kan godhamee wiirtuu daldalaa akkanaarratti waan ta’eef wiirtuun jalaa oole hin jiru. Aarri ture mataansaa kan volkaanoon dhohe fakkaatee ture. Ammayyuu aarri kun hin badne. Guyyaa lama boodas gamooleen hedduu gubataniiru,” jedha. Imbaasiin Itoophiyaa Afriikaa Kibbaatti argamu “xalayaa barreessuu fi ergaa dabarsuu irraa kan hafe’ gargaarsi godhe hin jiru kan jedhu Kosmoos “kan bade badeera. Hawaasni kaan mana jireenya isaatii hanga daldaalaatti kan oolchuu danda’u oolchateera,” jechuun ibseera. Afrikaa Kibbaatti Ambaasaaddarri Itoophiyaa Shifarraaw Taklamaariyaam akka jedhanitti, hokkarii yeroo kana uumame lammiilee biyya biraa irratti akka durii kan xiyyeeffate miti. “Dhaabbilee daldalaa fi diinagdee gurguddoo irratti kan xiyyeefatedha. Dhabbilee kunneen barbadeessuu, saamuu fi gubuudha” jedha. Namootni 72 ta'an lubbuun isaanii akka darbe himuun “hanga ammaatti odeeffannoo qabnuun lammiileen keenya lubbuun isaanii darbe hin jiru. ''Lammileen muraasni miidhaan gadaanaan irra ga’eera. Kunneenis wal’aansa argataniiru. Kaan ammoo wal’aansa argachaa jiru,” jechuun ibsaniiru. Wiirtulee daldalaa gurguddoo fi ‘lokeeshini’ keessa suuqiiwwan lammilee Itoophiyaa jiran saamamuu fi gubachuu isaanii himuun “hammam akka barbaada’ee boodarra yeroo haalli tasgabba’ee kan ilaallu ta’a,” jedhan. Lammiileen Itoophiyaa nannoolee adda addaatti gurmaa’uun ofii isaanii fi qabeenya isaanii eeguu irra darbe imbaasichaa fi miidiyaalee hawaasaatti fayyadamuun ergaawwan darbaniin hojiiwwan bu’aa qabeessa ta’e hojjatamuu ibsaniiru. Akka Ambaasaaddar Shifarraaw jedhanitti, guyyoota lamaan darban keessatti tasgabbiin mul’achaa jira. Mootummaan biyyattis humna waraanaa akka bobbaaase ibsuun “kanatti fufuun dafanii suqii banuun haleellaa hin eegamneef akka hin saaxilleef akka of eeggattanii fi gurmaa’un turuu akka itti fufan marsariiti imbaasichaa fi miidiyaalee hawaasummaa irratti hojjatamaa jira,” jedhaniiru. Ergaawwan hawaasa irraa ka'an qamolee mootummaa Afrikaa Kibbaa dhimmisaa isaan ilaallattu bira geessisuun xiyyeeffannoon hojjachaa akka jiranis ibsaniiru. Wiirtuleen daldalaa gurguddoon miidhaan irra ga’e inshuraansiidhaan beenyaa akka argatan beeksisuun, daldalli xixxiqqaan ammoo akkuma kanaan duraa ture hunda, yoo hawaasni gara hojii idilee isaaniitti deebi’aniitti adeemsa hawaasni ittiin wal tumsu akka jiraatu himaniiru.


Filannoo Itoophiyaa 2021: Boordiin filannoo 'iyyatan dhiyeeffadheef deebii hin kennu taanaan mana murtiin dhaqa' - IZEMA

Paartiin Haqa Hawaasummaa Lammiilee Itoophiyaatiif (IZEMA) rakkooleen filannoon walqabatee mul'ataniif boordichi deebii kan hin kennine yoo ta'e dhimmicha mana murtiittan geessa jedhe. Paartichi ibsa har'a waajjira isaatti kenneen hanga bu'aan filannoo dhumaa ibsamuutti nan eega jedhee, tibba filannoo fi filannoon booda naannoolee filannoo irratti dorgomeetti rakkoolee hedduun mudachuu boordii filannootti beeksiiseera jedhe. Haaluma kanaanis iyyannoowwan dhiyeesse boordiichi ''cimsee ilaaluun murtee kan itti hin kenniin yoo ta'e, haal-duree itti dhimmicha gara qaama haqaatti geessinu irratti ummata kan beeksiifnu ta'a'' jedheera. Barreeessaan paartiichaa Obbo Abbaba Akaaluu ibsa paartiichaa kan dhiyeessan yoo ta'u, IZEMA'n paartii yeroo mitis jedhan. ''Paartiin IZEMA kan yeroo osoo hin taanee kan daandii dheeraa imaluufi baroota dheeraaf turuudha'' jedhanii, filannoon booda caasaa paartichaa cimsuuf hojiitti galuu keenya ibsuu barbaadna,'' jedhan. IZEMA'n paarrtii morkattootaa kamiyyuu caalaa jedhamuu karaa danda'uunguutuu biyyaatti caasaa aanaalee filannoo 455 hundeessuun kan socho'aa turee fi filannoo bara kanaa irrattis paartii biyya bulchaa jiru kan morkate tahuu ibsameera. ''Aduu fi rooba keessa halkanii fi guyyaa dhiibbaa fi raafama gidduutti hiriirtanii warra sagalee keessan IZEMA'f kennitaniif onneerraa isin galateeffanna. Warra nu hin filannes murtee keessan kan kabajnu tahuu ibsina,'' jedhe. Dura taa'aan IZEMA Yeshiiwaas Asaffaa, paartichi qabxii kamiyyuu haa galmeessu IZEMA'n paartii bara keessa jiraatuu tahuu fi sochiiwwan jalqabe kan itti fufan tahuu deeggartoota keenyaafi uummata guutuuf ibsina jedhe. IZEMA'n magaalaa Finfinnee, naannoo Amaaraa, fi naannoo Kibbaatti rakkoolee na mudatan jedhe 400 ol tahan boordii filannoof beeksisuu himuun hanga boordichi hojii isaa xumurutti eeguu qabna jedhe. Itti aanaan Dura Taa'aa IZEMA Andu'alem Arraagee filannoo duraa fi gaafa filannoo miseensota paartichaa fi deeggartoota isaa irra dhiibbaan garaagaraa gahaa ture jedhee, uummatni yoo nu hin filanne amannee fudhachuu qabna jedhe. Bu'aan filannoo Itoophiyaa 2021 sadarkaa naannolee filannootti ibsamaa jira. Filannichi naannoo Tigiraayii fi bakkeewwan tokko tokko rakkoon nageenyaa jirutti osoo hin gaggeeffamiin hafeera. Qaamolee filannicha taajjaban ilaalchisee Gareen taajjabdootaa Gamtaa Afrikaa filannoon Itoophiyaa marsaa 6ffaan hanqinoota hedduu qabaatus karaa amanamummaa qabuun gaggeeffamuu isaa taajjabeera jedhe gabaasa jalqabaa baaseen. Gareen taajjabdoota Gamtaa Afrikaa gabaasa jalqabaa kanaan filannichi hanqinoota loojistikiifi nageenyaa, dhiibbaa siyaasaafi of eeggannoo dhabuu weerara koroonaavaayirasii irraa kan hafe qophiiwwan filannoon duraa fi guyyaa filannoo wantootni hojjetaman karaa seera qabeessa, naga qabeessaa fi amanamummaa qabuun raawwatan jedhe. Gamtaan waldaaleen biyya keessaa 176 walitti dhufuun hundeessan Gamtaan Waldaalee Dhaabbilee Siiviilii Itoophiyaa Filannoof naannolee filannichi itti adeemsifame torba fi bulchiinsa magaalotaa lama keessatti adeemsa filannoo biyyaalessaa taajjabuun gabaasa jalqabaa baasee filannoo Itoophiyaarratti taateewwan yaaddessoo 300 ol mirkaneeffadhe jedhe.


'Jaarmiyaan keenya dhiibbaa mootummaarraa guutummaa guututti bilisadha’ - Dr Daani’el Baqqalaa

Komishinarri Olaanaa Komishinii Mirga Namoomaa Itoophiyaa Dr Daani'el Baqqalaa jaarmiyaan isaan hoogganan akka dhiibbaa kamirraayyuu bilisa ta'u akka haaraatti hundeeffamu himan. Turtii BBC waliin taasisaniin dhimmoota garaa garaa irratti gaaffii dhihaateef deebii kennaniiru. Qopheessaa: Ammayyuu Ittaanaa Viidiyoo kan qindeesse: Yaadataa Birhaanuu


Pirezdaantii Haayitii kan ajjeesan hidhattoota biyya biraadha-Poolisii

Wiixata darbe Pireezdaantiin Haayitii Jovenel Moyis kan ajjeefaman loltoota Kolombiyaa sooroma ba’an dabalatee, namoota ajjeechaaf qacaraman kan lammilee biyya biraa ta’an 28'n akka ta’e poolisiin hime. Hedduun isaani kan to’annoo jala oolan magaala gudditti Port-au-Prince keessatti poolosiirratti erga dhukaasaa bananiin booda. Shakkamtoonni mada’anii to’annoo jala olfaman, meeshaalee waraanaa booji’aman waliin  Kamisa miidiyaalee fulduratti agarsiifamaniiru. Shakkamtoonni saddeet biroon ammayyuu baqarra kan jiran yoo ta'u, sadii ammo poolisiin ajjeefamaniiru. Halleellaa kan eenyu akka dursee qindeesse ammayyuu akka barbaadaa jiru poolisiin himeera. Roobii ganama, gartuun hidhattootaa mana jireenya pirezdaantichaa cabsanii seenuun, isaa fi haadha warraa isaa rasaasaan rukutaniiru. Pireezdaant Jovenel duddaan kufanii madaa rasaasaa 12 fi iji isaanii keessaa baafamee achummattii lubbuun isaanii darbe akka ta'e aanga’oonni himaniiru. Haati warraa isaa Martiine miidhaa guddaa irra ga’een wal’aansaaf Filooridaatti geeffamtee, amma haala foyya’aarra jirti jedhameera. Akka poolisiin jedhutti hidhattoota kunneen keessa lammileen Kolombiyaa 15 fi lammileen Haayitii Ameerikaa lama jiru. Lammileen nagaa taatee kanaan dheekkamuun hidhattoota baqaa irra jiran kana barbaacha irratti poolisii gargaaraa jiru, tokko tokko isaanii bosonaa keessa dhokatanii arganii poolisiif dabarsanii kennaniiru. ''Nuti lammileen Haayitiitti aarreerra, kana hin simannu'' jechuun namni tokko AFP’tti himeera. ''Haqni akka argamuuf eenyuu kana duuba akka jiru, maqaa isaanii beekuu waan barbaadnuuf gargaaruuf qophiidha.'' Lammileen boodarra konkolaataa shakkamtootaa irratti ibiddaa qabsiisuun raga jiru barbaadeessaniiru. Hoogganaan poolisii tasgabbiin akka uumamuuf waamicha dhiyeessuun, uummatni ofiin tarkaanfii seeraa fudhachuu hin qabu jedhaniiru. Shakkamtoota kunneen keessa 11 embaasii Taayiwaan cabsanii erga seenanii booda to’annoo jala ooluu isaanii eembasichi mirkaneesseera. Haleellaa kanaaf sababni maal akka ta’e ammallee ifa miti. Ta’us garuu Ministeerri Muummee yeroofii Haayitii Kilaawud Jooseef akka BBCtti himanitti pirezdaantiin ganna 53 kun kan ajjeefame tarii malaammaltummaa lolaa waan tureef ta’uu danda’a jedhaniiru. Kamisa ibsa miidiyaaleef kennaniin, poolisiin paaspoortii Kolombiyaa shakkamtoota kunneen irraa fuudhame agarsiiseera. ''Lammilee biyyaa biraatu dhufee pireezdaantii keenya ajjeese'' jechuun Chaarles dubbataniiru. Mootummaan Kolombiyaa yoo xiqqaatee shakkamtooti ja’a loltoota isaa durii akka ta’an mirkaneesseera. Qorannoo Haayitiin taasiftu irrattis gargaarsa akka kennu mootummaan Kolombiyaa waadaa galeera. Ministeerri dhimma biyya keessaa US, gama isaan, lammileen isaa kamuu to’annoo jala ooluu  mirkaneessuu hin dandeenye. Ta’us garuu miidiyaaleen US fi Kaanadaa shakkamtoota lammiilee Haayiti-Ameerikaa to’annoo jala oolan lama keessaa tokko Imbaasii Kaanadaa keessatti eegduu ta’un nama hojjachaa ture Jeemsi Solagiis, kan ganna 35, akka ta’e gabaasaa jiru. Ajjeechaa kana booda Haayitii keessatti hokkorri ka’eera. Daangaan Rippaablika Dominikaan waliin jiru cufamee biyyattii guutuutti laabsiin yeroo hatattamaa labsameera.


Mana Murtii: 'Sababni Obbo Jawaar Mohaammadfaan dhaddacharraa hafuuf dhiyeessan quubsaa miti'

Obbo Jawaar Mahaammad, Obbo Baqqalaa Garbaa, Obbo Hamzaa Adaanafi Obbo Dajanee Xaafaa yeroo lammaffaaf fedhii isaaniitin dhaddacharraa hafaniiru. Mana Murtii Olaanaa Federaalaa ramaddii Lidataatti dhaddachi yakka shororkaafi dhimmoota heeraa tokkoffaa akkaataa ragaaleen Abbaa Alangaa itti dhagahaman irratti iyyata Abbaan Alangaa fooyyessee dhiyeesse irratti falmii taasisuuf; akkasumas namootni beellama darberratti hin dhiyaanne maalif akka hafan akka hubachiisanif ture har'atti kan beellame. Beellama Kibxataa irratti Obbo Jawaar, Obbo Baqqalaa, Obbo Hamzaa Booranaa, Obbo Dajaneefi Obbo Amaan Qaallun alatti himatamtootni galmee himataa Obbo Jawaar Mahaammadin waamamu keessatti argaman hundi dhiyaataniiru. Jawaar, Baqqala, Hamzaafi Dajaneen immoo iyyata beellama darbe irratti dhiyeeffatanin dabalataan har'as iyyata biraa gama abukaatoo isaaniitin dhaddachichaaf dhiyeeffataniiru. Abbaan Alangaa abukaatootni waa'ee himatamtoota fedhii isaaniitin dhaddacharraa hafan dubbachuuf adeemsi seeraa akka hin heeyyamne himuun, abukaatootni waa'ee himatamtoota afran akka hin dubbanne manni murtichaa carraa akka hin kennineef gaafataniiru. Haa ta'u malee manni murtichaa abukaatotni himatamtootaa yaadasaanii akka dhiyeessan carraa kenneera. Haaluma kanaan abukaatoon himatamtootaa, Obbo Jawaar Mahaammadfaa namootni afur murteen manneen murtii qaama raawwachiistun kabajamaa akka hin jirre akkasumas hiriyootni isaanii mana sirreessaatii gadhiifaman eessa akka jiran akka hin beekkamne iyyata barreessanii erguusaanii mana murtiitti himaniiru. Dabalataan isaanis mana murtiitin bilisa yoo jedhaman carraan walfakkaataa akka isaan mudatu yaaddoo qabaachusaanii himatamtootni afran gama abukaatoo isaaniitin iyyataniiru. Obbo Jawaar Mahaammadfaa namootni afur aangawaan ABO Obbo Abdii Raggaasaa mana murtiitin bilisa erga jedhamnii booda qaamolee biraatin qabamanii eessa buuten isaanii akka hin beekkamne iyyata Waxabajjii 21, 2013 dhiyeeffatanin himanii turan. Manni Murtichaa dhaddacha har'a taa'en sababa himatamtootni afran dhaddacharraa hafuuf dhiyeessan quubsaa akka hintaane himeera. Manni sirreessaas himatamtoota afran "akkuma himatamtoota kamiyyuu dhaddachatti dhiyeessu, isaanis yaa dhiyeessu" jechuun beellama itti aanu Adoolessa 21, 2013 akka dhiyaatan ajajeera. Beellama Waxabajjii 21, 2013 ture irratti kan hin argamne Obbo Guutuu Mul'isaa, Gaazexeessaa Mallasa Dirribsaafi Ajajaa 50 Kennee Duumechaa mana yaalaa waan deemanif dhaddacharraa akka hafan dhaddacha har'aa irratti himaniiru. Himatamaa Arafaat Abubakar gama isaatiin yaadannoo waggaa tokkoffaa ajjeechaa Artiist Haacaaluu Hundeessaa kabajuuf dhaddacharraa akka hafe dubbaterra. Manni sirreessaa Qaallittii gama isaatiin himatamtootni Waxabajjii 21, 2013 dhaddacharraa hafan fedhii isaaniitin akka ta'e, gama bakka bu'aa isaatin hime. Manni Murtichaa gama isaatin himatamtootni mana yaalaa deemanii osoo jiranuu manni sirreessaa "fedhii isaaniitin hafan" jechuun sirrii akka hintaane hime. Dogongorri akkanaa akka irra hin deebi'amnes akeekkachiise. Gama biraatin himatamtootni "sababa garaagaraa dhiyeessan" ajaja mana murtii kabajuu akka qabanis akeekkachiisera. ALI Waxabajjii 2012 keessa ajjeechaa artiist Haacaaluu Hundeessaa booda kan qabaman Jawaar Mahaammad, Baqqalaa Garbaa fi namootni galmee isaanii keessatti argaman kunneen biroon; labsii yakka shororkeessummaa ittisuu fi to'achuuf bahe, labsii yakka telekoomii, labsii bulchiinsaafi to'annoo meeshaa waraanaa fi seera yakkaa biyyattii keewwata garaagaraa darbuun ture kan himataman. Manni Murtii Olaanaa Federaalaas himatawwan labsii bulchiinsaafi to'annoo meeshaa waraanaan walqabatan jaha akka addaan citan murteessuunsaa ni yaadatama. Obbo Dajanee Guutamaa, Birhaanamasqal Abbaba Sanyii (PhD) fi Tsaggaayee Raggaasaa Araarsaa namoota biyya keessa hin jirree fi galmee Obbo Jawaar Mahaammad fa'i keessatti himataman keessatti argamu.


Hokkorri Afrikaa Kibbaatti dhalate daldaltoota Itoophiyaa achi jran yaaddesse

Pireezidantiin duraanii Afrikaa Kibbaa Jaakoob Zuumaa hidhamuu hordofee hokkora biyyattii keessatti dhalateen daldaltootni lammiilee Itoophiyaa achi jiraatan yaaddahuu BBC'tti himan. Hojii daldalaarratti kan bobba'e Daawwit Tawaldamadihiin magaalaa Johaanisbarg daandiiwwan GP fi Biiroo jedhaman irratti daldaltootni Itoophiyaa hedduun haleellaan akka irra hin geenye sodaachuun Wiixata manneen daldalaa isaanii cufanii ooluuf dirqamuu hima. Daawwit akka jedhutti Dilbata darbe naannoodhuma walfakkaatutti haleellaan yoo raawwatu manneen daldalaa baqattoota Itoophiyaa fi biyyoota biroof poolisiin eegumsa godheera. Afrikaa Kibbaatti koree hooggansa Waldaa walta'iinsa lammiilee Itoophiyaa kan ta'e Niguus Tamasgeen naannoon daldalaa lammiilee Itoophiyaa, Eertiraa, Paakistaanii fi lammiilee biroo Wiixata cufaa ooluu hima. ''Naannoo Niiwkaastil lammiilee Itoophiyaa lamarratti haleellaan raawwateera. Miidhamni isaanii garuu jabaa miti. "Har'a naannoo Soweetoo hokkorri waan jiruuf hawaasni daldalaa mana daldalaa isaa cufeera. Kaleessa halkan Darbaanitti manneen daldalaa saamamaa bulan, konkolaataanis gubachaa ture'' jedhe Niguus Wiixata bilbilaan yoo dubbifnu. Miidhamni guddaa jedhamu hawaasa daldalaa Itoophiyaarra akka hin qaqqabnes dubbateera. ''Kaleessa habashoonni of irraa ittisuuf jecha gara dhaabbata isaaniitti bahaniiru. Kana duras akka isaan saaman muuxannoo isaa qabu waan taheef. "Saamichaaf akka dhufan waan beekaniif. Wal ajjeesuun waan dhufuuf poolisiinis uummata keenya gargaaruun saamicha irraa ooluu danda'eera.'' Mootummaa waliin yeroo wal dhabdee keessa galan sababa godhachuun baqattootni nuuf haa bahan jechuun itti fayyadamuun saamu jedha Niguus. Gara kominiitii, imbaasii fi pooliisi deemnee yeroo gabaasnu deebiin kennan gaariidha. Garuu hojiitti yeroo jijjiiran rakkoo hedduutu jiras jedha. Pireezidantiin duraanii Afrikaa Kibbaa Jaakoob Zuumaa hidhamuu hordofee hokkora dhalateen manneen daldalaa saamamanii gamoowwan ibiddaan gubachaa jiru. Mootummaan Afrikaa Kibbaa hokkora kana tasgabbeessuuf humni waraanaa akka bobba'u ajajeera. Hokkora torbee darbe eegalee itti fufe kanaan yoo xiqqaate namootni jaha ajjeefamanii, 200 kan ta'an to'annoo jala oolaniiru. Pireezidantiin duraanii biyyattii Jaakoob Zuumaa bara pireezidantummaa isaanii malaammaltummaa raawwatan shakkii jedhuun qorannoo irratti eegalame irratti seera mana murtii eeguu dhabuun balleessaadha jedhamaniiru. Beellama mana murtii dhimma isaanii qoraturraa hafuu isaaniif adabbiin ji'oota 15 kan itti murame maanguddoon ganna 79 Zuumaan, isa maalaammaltummaan himataman, yakkicha hin raawwanne jedhanii ofirraa ittisuun torbee darbe poolisiitti harka kennatan. Magaala Johaanisbargi keessatti hojii daldalaan kan jiraatan aadde Ma'aazaa Tasfaayee hokkora dhalateen walqabatee haalli sodaachisaa fi yaachisaan uumameera jedhan. Jeequmsa, saamichaa fi qabeenya gubuun bakka hedduutti akka dhalatee fi daandileen mormitoota gommaa gubaniin cufamee akka tures dubbatu. Sabaa himaaleen biyyattii qabeenya hokkora kanaan manca'e walitti aansanii gabaasaa akka jiranii fi lammiileen Itoophiyaa mana daldalaa isaanii guyyaa lamaaf cufanii oolus himaniiru. Lammiileen Itoophiyaa achi jiranii fi miidiyaaleen Johaanisbarg caala Darbaanitti miidhamni cimaan gaheera jedhu jedhan. Hokkorri kamuu yeroo dhalatu sana sababeeffatee miidhamni kan gahu hawaasa isa baqataa irrattii jedha Nigus. Hokkorri akka kanaa akka dhalachuu danda'u guyyoota muraasa darban dubbatamaa waan tureef daldaltootni Itoophiyaa meeshaalee isaanii mana daldalaa keessaa kan baafatan akka turanis ni hima. ''Har'a haleellaan akka raawwatu miidiyaa hawaasaa gubbaatti waan ibsameef haawasni Itoophiyaa hedduun manaa hin baanes" jedha. To'annoo Koronaaf jecha tarnkaanfiin fudhatame hokkora ammaa kanaan walqabatee diinagdee hawaasaa Itoophiyaa akkaan akka miidhus Niguus dabalee himeera. Guyyaa kaleessaa manneen daldala konkolaataa lammiilee Naayijeeriyaa fi manneen daldalaa biroon haleelamaniiru jedha Daawit. ''Kaleessaa lammiileen Itoophiyaa ori'anii mana daldalaa isaanii eeguuf bahan. Poolisiinis isaan gargaare. Amma dura garuu Poolisiinis rakkoo uuma ture.'' Johaanisbargi keessatti rakkoon akkasii waan baratameef yeroo mara of eeggannoon sochoonas jedha. Amma dura lammiilee Itoophiyaa dabalee lammiilee ormaa irratti haleellaan irra deddeebiin raawwatamaa ture. Baqattootni yoo miidhaman hawaasni idil-addunyaa mootummaa Afrikaa waan gaafataniif mormitootni baqattoota haleelus jedha.


Siwiidiin seenaa ishee keessatti yeroo jalqabaaf MM aangoorraa buqqifte

Paarlaamaan Siwidiin Ministira Muummee biyyattii Istifan Lofviin amantaa irraa dhabuun aangoorraa buqqisuuf sagalee kenne. Seenaa Siwidiin keessatti yeroo jalqabaatiif Ministirri Muummee himata amantaa irraa dhabuu jedhuun aangoorraa buqqa'an. Miseensota paarlamaa 349 keessaa 181 wixinee paarlaamaaf dhiyaate kana wayita deeggaran, miseensonni 51 immoo sagalee kennuurraa of qusatan. Hogganaan Paartii Soshaal Dimookiraat Istifan Lofviin aangoorraa bu’uuf turtii torban tokkoo qabu. Yoo hin bu’an ta’emmoo paarlaamaa biyyattii diiguun filannoo idileen alaa akka gaggeefamu waamicha gochuu qabu. Murtoon hanga kiraa seeraan daangessuun wal qabaturratti walta’iinsa hundeessan Paartii Giriin jedhamu wajjin waldhabuun walta’iinsa hundeeffatan keessaa bahuun deeggarsa dhorkatan. Yoo Ministirri Muummee aangoorraa bu’uuf murteessan, Afyaa’iin Paarlaamaa paartilee lama ykn lamaa ol hirmaachisuun mootummaa haaraa hundeessuuf marii eegaluu qaba. Paaartiin Soshaalistii Siwidiin’ Sweden's Left party’ waldhabbii hamma kiraa gamoowwan haaraa ijaaramanii murteessurratti uumame hordofuun mootummaa biyyattii deeggarsa qabaachuufi dhiisuu adda baasuuf akka filannoo murtaa’u torban darbe waamicha dhiyeesse. Paartiin Lofviin tarkaanficha deeggaruu dhabus, fedhii paartilee mormitootaa guutuuf jecha karoora baase sakattaa’uuf walii galees ture. Filannichi akka gaggeeffamu paartiin ‘nationalist Sweden Democrats’jedhamuun kan dhiyeesse yoo ta’u, paartileen mormotoota biroo lamas deeggaraniiru. Hanga filannoo waliigalaa biyyattii Fulbaana  bara dhufu filatamutti mootummaan haaraan hundeeffamu kamiyyuu aangoorra tura.


Waraana Tigiraay: Dhiibbaa rakkoon Tigraay biyyoota ollaarratti qabu

Waggoota darban muraasaaf keessumaa gama milkaa'ina guddina dinagdee maqaan Itoophiyaa waan gaariidhaan ka'aa ture. Milkaa'inni waggoota dhiyoo keessa biyyattii keessatti galmaa'anii turan kunis hiyyuummaafi gadadoo waggoota dheeraan dura biyyattiin ittiin beekamteen baayyee addadha. Haata'u malee, amma biyyattiin waraana naannoo Tigraay keessatti uumameen rakkoo nageenyaa fi namoomaa keessatti argamti. Rakkoon kunis egeree biyyattii qofaaf osoo hin taane biyyoota ollaa irrattilleen dhiibbaa cimaa akka qabaatu yaadama. Taateen dhiheenya mudateen ammoo, humnootiin finciltootaa magaalaa guddoo naannoo Tigraay Maqalee kan erga Sadaasaatii as to'annoo mootummaa federaalaa jala turte deebiisanii to'ataniiru. Naannoo Tigraayiitti muddamni waan haaraa miti. Naannichi baay'ina ummata Itoophiyaa gara miliyoona 122 ta'u keessaa kan ummanni miliyoona torba ta'u keessa jiraatudha. Itoophiyaa keessatti baayyina lakkoofsa ummataan Tigroonni ummata Oromoo fi Amaaraatti aanuudhaan sadarkaa sadaffaarratti argamu. Naannoon kun bara bulchiinsa Dargiitti wal waraansaa fi lola dheeraa keessa darbeera. Akkasumas, naannoon Tigraay beela bara 1983- 1985 keessa namoota miliyoona tokko du'aaf saaxiluun kanneen miliyoona lamaa ol ta'an ammoo bakka jiraatanii buqqaase keessatti adda-durummaan kan miidhame ture. Erga baroota dheeraaf tasgabbaa'een booda ammoo Sadaasa 2020tti waraanni bulchiinsota naannoo Tigraayiifi mootummaa federaalaa gidduutti eegale. Waraanni idilee garee Adda Bilisa Baasaa Ummata Tigraay (TPLF) qaama gamtaa bara 1991tti mootummaa Dargii aangoorraa buuseeti. Hanga bara 2019ttis siyaasaa Itoophiyaa keessatti dhaabaa dhiibbaa olaanaa qabu ta'ee tureera. TPLF ammoo gamtaa paartiilee haaraa MM Abiy Ahimad, badhaafamaan Noobeelii Nagaa, erga gara aangootti dhufanii booda hundeessaniitti makamuu dide. TPLF isaan booda gara naannoo Tigraayiiti deebi'uun naannicha bulchaa turee filannoo biyyaaleessaa marsaa 6ffaa sababii Covid-19n yeroo biraatti dabarfamnaan, Fulbaan bara darbee keessa qofaatti filannoo gaggeeffachuun mootummaa Abiy mormuullee mul'iseera. Baatiiwwan lamaan boodas, looltoonni TPLF buufata waraana Itoophiyaa kan kaaba biyyatiitti argamurratti haleellaa raawwatan. Deebii gocha kanaatiifis, mootummaan federaalaa Tigraay keessatti tarkaanfii waraanaa cimaa labse. Mootummaan giddugaleessaa Tigraay keessatti malawwan komunikeeshinii kan adda kutee ture yoo ta'u, sababii waraana kanaatiin namoonni kumaatamaan lakkaa'aman lubbuu akka dhabaniifi kanneen miliyoona lamaa ol ta'an ammoo bakka jireenyaa isaaniirraa buqqa'utu himama. Mootummoonni Gamtoman (UN) naannichatti namoonni miliyoona shanii ol ta'an deeggarsa nytaataa atatamaafi gargaarsa barbaadu jedheera. Isaan keessaa ammoo yoo xinnaate namoonni kuma 335 ta'an gara beela cimaatti adeemaa jiru jechuun akeekakchisee jira. Qaamooleen waraanicha keessatti hirmaatan hundinuu sarbama mirga namoomaafi ajjeechaa jumlaa raawwachuun himatamu. Rakkinichi dhiibbaa kan qabaatu Itoophiyaa irratti qofaa osoo hin taane, daangaalee biyyattii hundaan biyyoota ollaatti babalataa jira. Namoonni kuma hedduutti lakkaa'aman daangaa qaxxaamuruun gara Sudaaniitti baqatniiru. Yeroo ammaa kanattis, sadarkaan isaan irratti argaman ifa ta'uu baatulleen, loltoonni Ertiraa waraana Tigraayiitti Sadaasa keessa eegale keessatti hirmataniiru. Mootummaan federaalaa dhimma Tigraay irratti qofa xiyyeeffachuun hirmaannnaa deegarsa duula farra milishoota al-Shabaab kan Somaaliyaa keessaa hir'isuun mataansaa balaa qabaata. ''Waraanichi kan qaxanaa sanaa ta'eera,'' jedha Raashid Abdii xinxalaan dhimmoota Gaanfa Afriikaa. Xiinxaltoonni akka Abdii fa'is waraanichi bulchiinsa Itoophiyaa dadhabsiisuun balaansaa naannawa isheetiif illeen miidhaa qabaachuu mala jedhu. Fakkeenyaaf, waraanni kun biyya sabdaneettii keessatti gareewwan biraa ka'un aangoo mootummaa gidduugaleessaa akka dhuunfatuuf kakaasuu danda'a. Barreessaa Olaanaan Mootummoota Gamtoomanii Antooniyoo Guterees, guyyaa waraanni  itti eegale barii muddamichi akka dhaabbatuuf gaafachuu, ''tasgabbiin Itoophiyaa Gaanfa Afriikaa hundaaf murteessaadha,'' jedhanii ture. UK, US fi Ayirlaand Manni Maree Nageenya Mootummoota Gamtomanii dhimma Tigraay irratti walgahii hatattamaa akka waamuuf gaafatan. Barreessaa Olaanaan UN Guteerees guyyaa Wiixataa Ministira Mumme Abiy Ahimad waliin dubbachuu himuun, dhukaasa dhaabuun akka raawwatamu ''nan abdadha'' jedhan. Mootummaan Itoophiyaa waamicha giddugaluumsa dippilomaasitiif  hanga maatti taasifaman hin fudhanne. Bakka isaas, haleellaa naannichatti fudhateef amansiisuuf jecha kun dhimma keessootii jedha. Waraanichas mootummaan waraana gaggeefame ''tarkaanfii seera-kabachiisuu'' garee sirna heera Itoophiyaa diiguuf yaadan irratti fudhatameedha jechuun ibse.


Pireezidantiin Haayitii ajjeefamuu hordofee lolli qawwee jabaate

Pireezidantiin Haayitii Jovinel Mo’is Poorti aa Piriinsitti ajjeefamuu hordofee  magaalicha kessatti lolli qawwee poolisootaafi namoota ajjeecha raawwachuun shakkaman gidduutti jabaate. Hoogganaan poolisii biyyattii Liyon Chaarlis, hanga yoonatti shakkamtoonni afur ajjeefamuufi shakkamtoonni lama hidhamaniiru jedhan. Taatullee kanneen hin to’atamne adamsuun itti fufuu eeran. ‘’Shakkamtoonni kun ni qabamu ykn ni ajjeefamu’’jedhan hogganaan poolisii biyyattii kun. Aab Mo’is nama ganna 53  kan turan yoo ta’u, haati warraan isaaniis wayita haleellaan manasaatti Roobii kaleessaa qaqqabu mada’aaniiru. Hogganaan poolisii‘’shakkamtoonni yakka sana qaqqabsiisanii wayita deebi’an karaa itti cufnee, ergasii isaan wajjin walitti dhukaasaa jirra’’jedhan. Qondaaltonni biyyatti akka himanitti, shakkamtoonni Pirezedanticha ajjeesan hidhannoo sirnaa kan qabaniifi poolisoata sadii  da’eeffachuuf qabanii boodarra gadhiisuu isaanii dubbatan. Qondaalli poolisii biyyattii kun jiraattonni mana isaanii keessa akka turan gaafataniiru. Muummee Ministiraa biyyatti ta’uun yeroof kan muudaman Kilaahudii Jooseef, ajjeechaa Aab Mo’isi booda‘’Heeyitiin naasuu keessa jirti’’jedhan. Hidhattoonni meeshaalee waraanaa jajjaboo hidhan mana Pirezedantichaa tulluu magaalaa Poort oo Piriinsitti argamu dhaqanii sa’aatii 01:00tti haleelan. Aab Mo’isin rasaasaan si’a heddu rukutamuun, battala sana du’an. Reeffi Perezedantichaa madaa rasaasaa 12’n rukutame qabaachuu qorataan dhimma yakkaa Kaarli Henerii Destiin jedhaman gaazexaa Noovilisti jedhamutti himaniiru. Henerii Destiin akka jedhutti, waajjirri pirezedanticha fi kutaan ciisichaa isaa saamameera, Aab Mo’isin immoo dhiigaan laaqamee dugdaan ciiseetu argame jedhan. Haatiin warraan Mo’isii Maartiin Mo’isii haleellaa sana keessatti mada’aanii kan argaman wayita ta’u, haala lubbuu yaaddeessu keessa kan jirtu gara Filooredaa geeffamteetti. Ijoolleen sadan waliin horatan garuu ‘’iddoo nageenya isaaniif yaaddoo hin uumnetti geeffamaniiru’’jedhan qondaaltonni mootummaa biyyattii. Aab Destiin akka himanitti, ijoollee isaanii keessa tokko Jomarlii kan jedhamtu kutaa obboleessa isheetti baqachuun haleellaa sana jalaa kan miliqxe yoo ta’u,  hojjattoonni hojii mana  isaanii keessa hojjatan lama harkisaanii namoota haleelaa raawwataniin hidhamee ture jedhan. Ministirri Muummee Heeyitii Jooseef hidhattoota haleellaa qaqqabsiisan’’ergamtoota ormaan qacaramanii kanneen afaan Ispaanishii fi Ingiliffa dubbatanii’’jedhan. Afaan hojii Heeyitii Afaan Fireenchi fi Kiriyol jedhamudha. Haata’u malee, gara boodarra Minisitiirri Kominikeeshinii biyyattii lammileen Heeyitiis shakkamtoota haleellaa raawwatan keeessa jiraachu himaniiru. Viidiyoon haleellaa sana booda gadhiifame hidhattoota meeshalee waraanaa sirnaan hidhatanii fi uffata gurraacha uffatanii mana jireenya pirezedantichaan alatti dhaabachuun Afaan Ingliffaatiin‘’namni tokko otoo hin hafiin jilbeeffadhu! jechaa turan. Ameerikaatti Ambaasaddarii Heeyitii Bochit Idmoon, kanneen haleellaa sana qaqqabsiisan namoota odeeffaannoo basaasaa daddabarsa balaa sammuu namaa adoochurratti poolisiif kennnan of fakkeessanillee, basaastota Ameerikaaf hojjatan ta’uusaanii waanti agarsiisu akka hin jirre amanu. Ajjeechaa pirezedantii biyyattii hordofee karaaleen Heeyitii qullaa ta’an. MM biyyattii yeroof muudaman lammileen Heeyitii tasgabba’aanii, mana isaanii akka turan waamicha dhiyeessan dhaga’uun mana isaanii turan. MM biyyattii labsii yeroo muddamaa torban lamaaf turus labsaniiru. Labsiin kun namoonni akka walitti hin qabamnefi meeshaalee waraana akka hin qabatanii hin argamne dhorkufi ga’ee qaama seera kabachiisaniin dhimma walqabatu labsichi of keessatti hammateera. Manni Maree Tasgabbii Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii ajjeechaa pirezedant Mo’isirrra qaqqabe balaleeffachuun, gartuun hundi jeequmsa uumuurra akka of qusatan waamicha dhiyeessaniiru. Hoggaantoonni biyyoota addunyaa biroonis ajjeechaa qaqqabe balaaleffataniiru. Dhaabbati Biyyoota Gamtoomanii(UN) qaamoleen siyaasa Heeyitii keessatti qooda qaban dhimma jeequmsa hammessuu danda’u kamiraayyuu akka of qusatan waamicha dhiyeesseera.


Jaalala Uhuuruu Keniyaataa fi Wiiliyaam Ruutoo qorre lammilee Keeniyaa gatii baasisuu malu

Xalayaa gaazexeessitoota Afrikaarra nu gahu keessatti leenjisaan dhimma kominikeeshinii Joosef Waarunguu gaa’illi siyaasa pireezidantii fi Pireezidantii itti-aanaa Keeniyaa gidduu ture cabee, namni sadaffaan gidduusaanii akkatti seene hima. Pireezidant Uhuruu Keenyaataa fi Pireezidantii itti-aanaa Wiiliyaam Ruutoon akkuma misirroota reefu cidha godhatanii, waliin waltajjiitti yoo bahan fuula isaaniirra seeqni hin dhabamu. Paartiin Jubilee waloon ijaaran Bitootessa 9 bara 2013 filannoo pireezidantummaa injifachuun guyyaa itti labsame ture. Wiiliyaam Ruutoon injifannoo argatan sana dinqisifachuun, Waaqayyoo gufuu hin ce’amne riqicha waltumsuutti nuuf geeddare jedhanii turan. Gaa'illi siyaasa giddusaaniitti uumame himannaan manni murtii yakkaa idil-addunyaa jeequmsa siyaasaa bara 2007 Keeniyaa keessa tureen walqabatee lamaan isaanii himate erga kufaa ta'ee booda ture. Kunis injifannoo isaanii milkii dachaa taasiseef. Jalqabarratti jaalala isaanii jidduu qilleensi hin seenu ture. Jarri lachuu waliin deemu, yeroo kaan sirumaa harka walqabatanii deemu, tarkaanfiin isaanillee wal sima, gaaf gaaf akka waliitti uffatu turan. Hawaasa keessatti waliin Waaqayyoon kadhatu, waliin baay'ee kolfaa turan, namoonnis gammadanii isaan waliin kolfu. Jiruun gaariidha ture, hariiroon giddusaanii cimaadha, fuuldurri isaanillee ifa, abdii qabu fakkaata ture. Keenyaataan wayita aangoo pireezidantummaa qabatan umriin isaanii ganna 51, Ruutoon immoo ganna 47 turan. Namni isaan waliin dorgomanii injifatan Ministirri Muummee duraani Raayilaa Odingaan immoo yeroo sanatti nama ganna 68 turan. Wayita sanatti Odingaan ‘dulloomaadha’ jedhame. Isaan lamaan ammoo ‘’dargaggeeyyii’’ jedhamuu qofa osoo hin taane, ammayyaawoo jedhamanii maqaa masoo ’digital couple’ jedhu argataniiru. Filannoo pireezidantummaa lamaa fi ganna saddeet booda gaa’illi siyaasa isaanii dhadhaa abidda buute taate, waltumsi isaan gidduu tures cabe. Mallattoon walii hiikuu giddusaanitti kan mul’ate Bitootessa bara 2018, pireezidantichi morkataa isaa Aab Odingaa akka michuu sadaffaa gartuu siyaasaa tokko keessa waliin jiraniitti wayita ibse ture. Gartuu siyaasaa ‘National Super Alliance' (Nasa) jedhamu hundeessuun filannoo bara 2017 irratti kan morkatan Aab Odingaan, bara sana filannoon haqa qabeessaa fi bilisa hin turre jedhanii mormii uummataa kaasan. Mormiin kun milkii bara pireezidantummaa isaanii kan xumuraatti danqaa akka itti hin uumneef jecha pireezidant Keenyaatan, Aab Odingaa uummata keessatti harka fuudhanii nageenya labsan. Suutuma suutaan Aab Ruutoon gaa'ila siyaasaa isaanii keessatti namni hedduummachuu komachuun, hiriyaa isaa ganna shanan darbaniirraa fagaachaa adeeme. Amma wal-diddaan giddusaanii jiru ifatti mul’ata. Karaa walii gadhiisu, hariiroon ykn gaa’illi siyaasaa isaanii qorruu miira isaaniirraa hubachuun ni danda'ama. Hariiroon Aab Ondingaa fi Keenyaataa giddutti cimaa adeeme ifatti Aab Keenyaataan Odingaa galateeffachuu eegalan. Waxabajjii 1, bara 2021 Aab Keenyaataan bara hojiisaanii gama guddinaatiin Aab Ruutoo caalaa Aab Odingaa waliin milkaa'uu isaanii dubbatan. Aab Ruutoon pireezidant Keenyaataan akka waan ganameetti ilaala. Wayita humna walitti dabalatan waadaa hin barreeffamne kan ganna 20 turu fakkaatu, Aab Ruutoon pireezidant Keenyaataan marroo lamaaf aangoorra akka turan tumsuuf ture. Sana booda Aab Keenyaataan pireezidantii itti-aanaa isaanii akka filannoo pireezidantummaa bara 2022 injifatu gargaaruun marroo lamaa (waggoota 10) gargaarutu irra ture. Haata’u malee, Amajjii bara 2021 pireezidantichi waliigalteen sun diigamuu waan ibsu ifatti dubbatan. ‘’Pireezidantummaan kan saba lama qofaa miti’’ jechuun ummata walitti qabametti himan. Itti dabaluunis saboota biyyattii keessa jiran 42 keessa tarii yeroon kan sabni biraa aangootti dhufu ta'uu akka malu akeekan. Pireezidantichi miseensota saba lamaa Kikuyyuu fi Kalenjin keessaa bahan qofatu teessoo olaanoo biyyattii dhunfate jedhan. Aab Keenyaataan sabaan Kikuyyuu wayita ta’an, Aab Ruutoon immoo Kalenjiinidha. Aab Odingaan immoo saba Luwoo yeroo dheeraaf aangoorraa qoollifamne jedhanii komatan irraa dhalatan. Aab Ruutoon sabni Kaalenjin deebi’ee Keeniyaa bulchuu hin danda’u ykn immoo biyyattii tokkoomsuu hin danda’u yaada jedhu hin fudhatan. Gaa'ila siyaasaa diigame itti dhiisuun ijoollee - lammilee Keeniyaarratti fuulleffatanii deeggarsa argachuuf dhama'aa jiru. Wal-dhibdeen namoota siyaasa kana lamaan jidduutti uumame lammilee biyyattii gamanumaan yaaddessee jira. Dhaabbileen faayinaansii addunyaa kanneen akka IMF fi Baankiin Addunyaa hanqina baajata biyyatti haguuguuf liqii kennaniiru. Deebisanii kaffaluun garuu ni cima. Dhaabbileen kunneen baasiin dhaabbilee hawaasaa kanneen akka yuunivarsitotaa fi daandii qilleensaa fa’aa irra deebiin akka caaseffamu barbaadu. Gatiin boba’aa, daataa moobayilii fa’aalle otoo hin hafiin dabaleera. Kanaafuu garaa garteen pireezidanti Uhuruu Keenyaataa fi pireezidantii itti-aanaa Ruutoo gidduu salphaa miti. Gartummaan siyaasaa gidduusaanii diigamuun lammilee biyyattii caalatti miidhuu mala yaaddoo jedhu uumeera. Filannoo bara itti aanu gaggeessuuf yaadame, foyya’iinsa heeraa fi hamma kaabinee dabaluuf jecha yeroo biraattuu darbuu hin hafu jedhamee yaadama.


Filannoo Itoophiyaa 2021፡ Boordii filannoo biyyaalessaa kan hogganan Birtukaan Miidhaksaa eenyu?

Namoonni hedduun waa'ee Birtukaan Miidhaqsaa kan dhagahan ALI bara 1994, wayita nama Ministira Ittisa Biyyaa turan Siyyee Abrahaa mormaa, MM yeroo sanaa Mallas Zaanaawiitiif mirga wabii hayyamtetti ture. Obbo Siyyeen yeroo sanatti maatiisaa jaha waliin himannaan malaammaltummaa irratti dhiyaatee ture. Birtukaanis guyyaa sanatti dhaddacha irratti argamuun galmee Obbo Siyyee kan ilaalan sababii daanyaan ykn abbaan seeraa jidduu dhukkubsatanii hafaniif ture. Yeroo sanatti Birtukaaniifi hiriyoonni ishee mindeeffamtoota haaraa mana barnootaa seeraa irraa kallattiin gara abba seerummaatti jalqaba dhufan turan. Abbootiin seeraa haaraa namoota kunneenis sababii beellamaatiin seera malee qabamanii turan gadhiisuun imaammatichatti boowwoo waan ta'aniif gorsaa hangi akeekkachisaa kennamaaf turu dubbatu. Birtukaanis erga abbaa seeraa ta'anii booda galmeewwan dhaddacha yakkaa gurguddaan ilaalamaa waan turaniif ija raawwachiftootaa galunsaanii hinoolle. Gaaffiifi deebii yeroo tokko dhaabbata 'Freedom collection' jedhamu waliin taasisanii himannaan naamusaa irratti dhiyaate akka ture dubbatan. ''Dhimmi Siyyee bahee kan mul'atu waan ta'eef malee galmeewwan hedduurratti murtee sirnicha qoran dabarsaniiru'' yeroos hiriyyaa dhoyoo Birtukaan kan turan Obbo Biniyaam (maqana kan geedarame) ni dubbatu. Jireenyi siyaasaa Birtukaan filannoo 1997n booda haalaan ifa bahe ture. Yeroo sanatti filannoorratti hindorgome. Mana murtii gadhiisuun oggummaa abukaatummaan paartilee gorsuurra hirmaatu turan. Filannoo isaan duraa bara 1992 irratti dhunfaan dorgomanii paartii biyya bulchuun mo'atamanii ture. "Birtukaan naannoo Faransaayi Lagaasiyoonniitti haalaan beekamti. Naannoon filannoo keessatti dorgomte garuu baayyee bal'aa ture. Isheenis mallattoo filannoo Kumaalaa Adimaaseetiin dorgomte turte,'' jechuun haala yeroosana ture yaadatu Obbo Biiniyaam. Birtukaan 1997tti miseensa Qasta Damanaa kan Pirofesar Masfiniin hundeeffamee turan. Booda baatii Caamsaa keessaa Qinijiitiitti makaman. Achinis battalumaan Ittaantu dura teessuu paartichaa ta'un filatamte. Sababii jecha 'duree' jedhuutinis aanga'oota Qinijitti jidduutti waldhabdeen umamee akka ture himama. Dura taa'aan Kongrasii Federaalistii Oromoo Pirofesar Mararaa Guddinaa filanno sanarratti hirmaatanii akka turan yaadatu. Birtukaaniin garuu kan beekan waggaa 21 dura wayita dhuunfaa dorgomanii turan akka ta'e himu. ''Goolii diimaafi adii bara dargii tureen booda dubartoonni 'ibiddaafi siyaasa alaalumatti' jechuun siyaasaarraa baqatanii turan. Isheenis aanga'oota dubartoota paartii siyaasaa isaan booda dhufan keessaa takka'' jedhuun dubbatu Pirofessa Mararaan. Qinijjit keessatti hooggansaaf filatamanii baatii lama osoo hinguutiin kan hidhaman Birtukaan ''hojiiwwan hooggansaa olaanaa kan raawwattee hidhaarra wayita turteedha'' jedhu kanneen dhiyeenyaan ishe beekan. Birtukaan maqaan jalqabasaanii Betelheem kan jedhu ta'u, hanga kutaa jahaattis isaan waamamaa turan. Booda abbaansaanii abju arguun walqabatee Birtukaaniitti geedaratan. Imala gara Qaaliittii Sababii ooggansa Qinijjiitiifi paartii biyya bulchu jidduutti waldhabdeen cimeef jecha tarii yoo hidhamne jechuun, garee hooggansa bakka bu'uu hundeessanii turan. Gareen kunis baatiiwwan muraasa keessatti mootummaan adamfanuun mana hiidhaa buufaman. Diigamu caasaa kanaa hordoofees garee haraan diyaasiporaa biyyoota addunyaarraa hammate tokkoo 'Kinijit International Council (KIC) jechuun hundeeffame. Kunis kan raawwate hooggansa aanga'oota mana hidhaa turaniin akka ture himama. ''Murteewwan hedduu kan kennan wayita dhaddachaaf deeman ture'' jedha Obbo Biniyaam. Achiinis namoonni 13 filatamuun kaawunsilicha hoogganu eegale jedha. Haata'u malee wal dhabdee ooggansa Qinjjiti jidduutti umameen qoodiinsi umamee caasaan haaraan Kinijit 'International Leadership' jedhamu hundeeffame. Inni duraa pirofeessar Birhaanuu Naggaatiin caasaan inni booda ammoo Injinara Haayilu Shaawuliin hoogganamaa kan ture yoo ta'u, biyya alaatti lamaanu dureewwan adda addaa qabu turan. Birtukaan garaa garummaa caasaalee lamaa jidduu ture tasgabbeessuun gahee olaanaa baatee jedha Obbo Biniyaam. Murtee du'aa Marii oggansi Qinijiiti mootumaa waliin taasisaa tureen ejjannoon ture walfakkaa ta'ee turu kan dubbatan Obbo Biniyaam, himannaa akka tasaa jijjiramuun keewwatawwan murtee du'aa  hanga qabataniitti kan itti fufe ta'u yaadatu. Hidamtoota irratti murtee du'aa kan gaafatam abbbaa alangaa haaraa haa ta'an malee, himatamtootaaf garuu dhimma haaraa hinturre. Obbo Shimallis kamaal keessattu Komishinara komishinii Mirgoota Namoomaa ammaa Dr daani'eel Baqalaa fi Birtukaan Miidhaksaa waliin hiriyaa dhiyoo turan. Siriiyuu Dr Daani'el waliin mana tokko jiraataa turan. ''Shimalis adeemsa ykn ayidolojii hiriyyoonnisaa filatan akka biyya gauutti lakkaa'aa ture'' jedha. Murteen du'aa gara mariitti dhufuun adeemsicha irratti dhiibbaa taasisuun Injinar Haayilu Shaawul fa'i dhiifama haa gaafanni jechuu yoo dhiyaatan Birtukaan dabalate kaan hafan dhiifamaan hiikaman. Hidhaa marsaa lammaffaa Haasaan Birtukaan walgahii diyaaspora biyya Siwiidnii irratti taasisan biyya galuun hidhaa baatii 21f isaan saaxile. Hidhaan marsaa lammaaffa baayyee rakkisaa akka ture Birtukaan gaaffiifi deebii yeroo garaa garaatti taasisaniin ibsaniiru. Baatii lamaaf qophaatti hidamu kanneen mirga namoomaaf mormanii himanii ture. Birtukaan erga gara biyyaatti deebiiteen booda yeroo sanatti komishinara Komishiin poolisii federaalaa kan turan Warqina Gabayahu poolisoota itti erguun akka waamsiisan midiyaa biyya keessaan tibbasan gabaafame ture. Hasaa biyya Siwiidiiniitti taasiasanii dhiifama hingaafannee jettee jirta, ''isa kana sirreessi'' ajjaji jedhu kennamuuf himame. Kana MM yeroosanaa Mallas Zeenaawii ibsa gaazexessitootaaf kennaniin kaasanii turan. Bareeffama gaazeexaa dhunfaa yeroo sanaarratti baasaniin ''haasaan kiyya kun kan dogongore jedhamu danda'a ta'a, waraqaa ajaja seera qabeessaanis ta'e waraqaa malee buufata poolisiitti deeddeebii'uuf ni qaqabsiisaa? Gonkumaa. Ni gaafachisa yoo jedhame dhiifama pirezidaantii biyyattiin kenname kan kaasu attam ta'a? Dhiifama kan kaasu yoo ta'e poolisiin federaalaa aangoosaa kamiin dhimmicharratti qorannoo kan gaggeessu? Akeekkachisa kan kennuus? jechuun bareessanii turan. Birtukaanis sa'aan kennameef 72 osoo hinxumuramiin hidhamanii gara waggaa lamaatti siquuf turan. Xalayaa fuula lamaa  irra deebiin MM yeroo sanaaf barreessaniin Birtukaan hidhaarraa gadhiifaman. Dhiifamni kunis gaaffiifi deebii mana sirreessaatti TV biyyaaleessaan taasifameen deegarame dabarfame. Isaan booda ammoo Birtukaan bara 2001tti kaan waliin ta'uun Paartii Tokkummaa Haqaafi Dimookiraasii kan akkuma Qinijiitti booda qooqqodame hundeessan. Yeroo gabaabduufis hooggansa keessa turan. Boodas gara Ameerikaatti imaluun wayita achi turaniitti, Haarvaardi irraa digrii lammaffaa isaanii argatan. Akkasumas dhaabbata dimokiraasii biyyaalee tokko keessas hojjataa turan. Rukuttaa onnee carraa dimookiraasii Itoophiyaa Filannoon biyyaaleessaa marsaa jahaffaa, erga ADWUI'n diddaa ummataatiin  aangoorraa kaafameen booda jijjirama argameen, gaggeefamunsaa abdii olaanaan akka kennameef taasiseera. Filannoon sababii koronaavaayirasiitiin akka dheereefamu taasifamees haala addaa keessattti gaggeeffama. Filannoo marsaa shanaffaan booda finicala ummataa cimaa keesssatti gaggeeffamee kan ture Oromiyaatti dorgomii eegameen gadiitu gaggeeffama. Naannoo Tigraay dheerreffamuu fialnnoo diduun qofaatti gaggeessee ture. Boodas waldhabdeen motummaan naannichaa mootummaa federaalaa waliin eegale cimuun kaan badiinsa lubbuu, kaan ammo buqaa'insaaf saaxiluun wal qabtee naannichatti filannoon tibban hingaggeeffamu. Nannoo Somaaleetti sababii rakkin galmee filattootaa irratti mul'ateen baatii lamaaf dheereeffameera. Dhaabbiileen siyaasaa mormituus miseensoonni isaanii kumaatamaan lakkaa'aman hidhamuu fi waajiraaleensaanii cufamu jechuun komii dhiyeessa turan. Seenaa itoophiyaa keessatti yeroo jalqabaatiif kaadhimamtoonni afur mana hidhaatii filannoo irratti hirmaatu. Dura teessuun Boordii filannoo adeemsicha keessatti hooggansa agarsiisaniif galateeffamu qabu kan jedhan ammo hayyuu seeraa kan ta'an Dr Masanbat Asaffaati. Rakkoolee mul'atan hunda booricha qofaa waliin walitti qabamu hinqanis jedhu. "Birtukaan Itoophiyaatti dimokiraasiin akka dhufuuf dheebu qabdu kan mul'isu seenaa duubaa qabdi'' jechuun BBCtti hima Masanbati. "Yeroo tokko tokko tilmaama sireeffachun ni barbaachisa. Wayita Birtukaan aangoo fudhatuutti biyyattii rakkoolee hedduu keessa turte. Rakkooleen kaan boorichaan wal hinqabatan,'' jedhu. Dura taa'aan KFO Pirofesar Mararaan gamasaanitiin adeemsa muudama walittti qabduu fi miseensoota boordichaa biraatti komii dhiyeesseen ture'' jedhan. "MM waajjirasaaniitti waamuun waa'ee miseensoota biirdichaa afur nu gaafatan. Ani kan beeku sadan isaaniti. Kanaafu yoo xinnaate sa'aatii 24 nuuf kennaatii seenaa dubeesaanii qorannee walitti haa deebiinu jedhe. Lakkii jedhame. Mormii kiyya naaf galmeessaa jedheen'' jechuun himu Pirofesar Maraaraan. Walitti qabduun dhimmicharrati yaadasaanii kan hinkennine ta'ulleen, isaan dabalatee mudama Birtukaan irratti paartilee mormituu mormii cimaa akka hinkaafne himu. Kunis muxxnnoo paartii mormitu qabaniin rakkoolee mormiitootaa ni hubatu jedhuun akka ta'e himu Pirofesar Mararaan. "Ammatti Birtukaan kiyyoo keessa galte jirti. Nuti mootummaaf oogda jennaan, gamasiin ammo paartiin  biyya bulchu jira, akkasumas paartileen paartii biyya bulchu deeggaranis jiru. Jidudu kanatti waan rakkoo keessa jirtuun se'a. kana keessaa bahuun ittigaafatamummaa isheeti'' jedhu Pro. Mararaan. Fiannoo tibbanaa kan duriitiin wal bira qabanii yoo ibsan ''kanaan dura buufata filannoo sobaa agarree hinbeeknu. Kunis bosonaa Oromiyaa keessatti osoo hintaanee Finfinneetti ta'e. Kaadhimamtoonno naannoo SOmaalee Jigjigaatti galmaa'u waan hindandeenyeef Finfinneetti galmaa'an. Kan duraanii ni hatu garuu hiikaan filannoo ni galaaf ture'' jedhu Pro. Mararaan. Oromiyaatti paartiin biyya bulchu falmii cimaa malee dorgomuun, Somaaleetti filanoon yeroon gaggeeffamu dadhabuun, Tigraayiitti sababii waraanaatiin filannoon hafuu kaasuun, ''filannoon naannoo Amaaraafi Finfinneetti kan gaggeeffamu'' jechuun tilamamu. Haata'u malee dandeettii boorichaatiin ol ta'aniiru jechuun kan amanan keessattu ''paartiilee motummaafi paartiin biyya bulchu kallattii hinbaraachifneen hooggana jiru'' jechuun himatu. ''Sadarkaa dhuunfaatti Birtukaan maddaalii seenaa irra taa'unshee hinhafu. Kunis bu'aa filannoon kun argamsiisuun madaalama. Filannoon kunis qornaatawwan seenaa sadii qabaa'' jedhu Pro Mararaan. Kunis ''nagaafi tasgabbii waliitti fifaa argamsiisaa? Seenaa Itoophitaa 3000tti yeroo jalqabaatiif Itoophiyaa dimokiraasoftuun ni dhalatti, hin dhalattuu fi dandeettii ummanni qabuun misoomaafi badhaadhina hiikaa dhugaa qabu fidhee dhufaayii?'' kanneen jedhan bu'aalee walitti qabduun boordichaa ittiin madaalamtu jedhuun yaadasaanii xumuru.


Waraana Tigraay: Humnootiin Tigraay magaalota Allaamaaxaa fi Kooram to'atan

Humnootni Tigraay magaalota Kibba naannichaan daangaa naannoo Amaaraatti siqan Allaamaaxaa fi Koram to'annoo isaanii jalatti deebisuu jiraattonni himan. Magaalotni kunneen baatilee saddeet dura osoo waraanni Tigraay hin eegaliin naannoo Tigraay jalatti bulaa turan. Battala lolichi eegaletti humnoota Amaaraan to'atamanii baatilee saddeetiif naannoo Amaaraa jalatti bulaa turan. Kooram Maqaleerraa kallattii Kibbaatti kiilomeetira 170 fagaattee kan argamtu yoo ta'u, Allaamaaxaan ammoo Koram irraa kiiloomeetira 20 qofa fagaatti. Allaamaaxaan gama Kibbaatiin magaalaa ishee guddoo daangaa naannoo Amaaraatti dhiyoo jirtudha. Dubbi himaan TPLF Geetaachoo Raddaa, 'amma magaalaa Allaamaaxaa keessan jira' jechuun Kibxata waaree booda fuula tiwiitarii isaarratti barreesse. Jiraattonni magaalaa Allaamaaxaa maqaan isaanii akka hin dhahamne gaafatan lama humnootni TPLF Wiixata halkan keessaa sa'aa 5 irratti Allaamaaxaa to'achuu BBC'tti himaniiru. Magaalaan Allaamaaxaa harka humnoota Tigraayitti kan kufte lola jabaa gandoota dhiyeenya magaalattii jiram sadi keessatti taasifameen booda ta'uu jiraattonni ni himu. Mootummaan federaalaas ta'e kan naannoo Amaaraa magaalotni kun to'annoo humnoota Tigraay jala galuu ilaalchisee waan jedhan hin qaban. Dubbi himaan Raayyaa Ittisa Biyyaa Itoophiyaa Koloneel Geetinnat Adaana, magaalaan Kooram harka eenyuu akka jirtu ilaalchisuun gaaffii Rooyitarsi dhiyeesseef kallattiin deebisuu baatanis, ''nuti waraana dhaabuu labsineerra,'' deebii jedhu barreeffamaan deebisaniif. Mootummaan Itoophiyaa torbanoota muraasa dura loltoota isaa Maqaleedhaa akka baasee fi ofumaasaatiin addatti waraana akka dhaabe ibsee ture. Yeroo sanatti TPLF haasaan dhukaasa dhaabuu jedhu ''qoosaadha,'' jedhee ture. Rooyitarsi magaalaan Kooram humnoota Tigraayiin to'atamuu ofiisaatii adda baasuu baatus, waraanni akka ture garuu nama duraan magaalattii jiraachaa turanii fi amma magaalaa Finfinnee jiran irraa mirkaneeffateera. Yeroo ammaa kana tajaajilli bilbilaa fi intarneetii naannawa sanarraa adda citus, maatii nama kanaa kan ta'anii fi magaalaa Kooram kan jiraatan, waraana dheessanii bakka bilbilli itti hojjetu deemuun akka itti himan dubbataniiru. Waraanni ji'oota saddeet dura mootummaa federaalaa fi paartii naannoo Tigraay bulchu TPLF gidduutti dhalate, jalqabee torban saditti mootummaan federaalaa Maqalee akka qabatee fi mirgaan akka gale ibsatus waraanni garuu adda hin cinne. Naannoon Amaaraa amma dura haleellaa TPLFn irratti aggaamame ofirraa qolachuuf qophii gahaa gochuu isaa ibsee ture. Yeroo ammaa TPLF magaalaa guddoo naannoo Tigraay Maqalee dabalatee kutaalee naannochaa hedduu to'atus, kallattii Lixaa fi Kibbaan iddoowwan bulchiinsa naannichaa jala turan naannoo Amaaraan qabaman to'achuuf socho'aa jira. Daangaan naannoo Tigraay bakka waraanaan dura tureetti hanga deebi'uutti fi deeggarsi namoomaa namoota akka qaqqabu daandiileen geejjibaa saaqaa hanga ta'anitti waraana akka itti fufan Obbo Geetaachoon Rooyitarsitti himaniiru. Naannoon Amaaraa bakkeewwan kunneen kan duraan na jalaa fudhatamaniidha jechuun, gaaffiin TPLFn kaa'aa jiru fudhatama kan hin qabneefi lafa Amaaraati jechuun deebii kenneera. Waajjirri Badhaadhiinaa Naannoo Amaaraa ibsa dhiheenya kana baaseen, ''Walqaayiti, Xagadee, Seetit Humaraa, Xalamtii fi Raayyaan naannoolee Amaaraa haarsaadhaan bilisa baafannee ta'u irra deebiin ni beeksiifna,'' jedhee ture. TPLF gamasaatiin ibsa kan mootummaa Tigraay jedheen akka himeetti, ''Humnootiin Addaa Amaaraa ta'ee milishoonnii fi hidhattoonni lafa Tigraay keessa jiran hundi haalduree tokko malee gadhiisanii akka bahan,'' jedheera. Kun yoo hin taane ammo tarkaanfii barbaachisu fudhachuuf kan dirqamu ta'u ibse. Motummaan Naannoo Amaaraa ammoo ''Ummata Amaaraa ummata Tigray waliin walitti buusuuf holoola sobaatiin ummata kakaasaa jira. Milishoota Amaaraas gara daangaa Tigraayiitti dhiyeessaa jiru,'' jedhee ture. Naannoo Amaaraa gama isaatiin, akkaawuntiiwwan baankii ''Duula Jiraachuu Kabachiisuu'' jedhuun koree walitti qabaa qabeenyaa naannichaatiin saaqeen, jiraattoonni kan isaaniif danda'ame akka gummaataniif waamicha dhiyeesseera. Pireezidaantiin Naannoo Amaaraa Obbo Aganyahu Tashaagar guyyaa Wiixata kaleessaa ''Duula Jiraachuu'' jedhaniin kana akka deeggaraniif ummataaf waamicha dhiyeessan. ''Dhalattoonni Amaaraa fi Itoophiyaannoonni wayita ammaatti waraana ifatti TPLF ummata Amaaraarratti labseen qabsoo jiraachuu gaggeessaa jirra. Duula kanas waan isiniif danda'ame hundaan akka deeggartanan isin gaafadha,'' jechuun toora tiwiitara isaanii irratti barreessaniiru. Mootummaan Ameerikaa ibsa karaa dubbi himaa dhimmoota Alaa isaa Need Piraayisiitin dabareen, gabaasni waraanni lixa Tigraayiitti itti fufuu yaaddoo akka qabsiise ibse. Waraanichi itti fufuun ammoo deeggarsa namoomaa naannichatti jiraattoota miidhamaniin gahuuf taasifamu kan danqu ta'u dubbi himaan kun dubbatan. Dabalataanis himni raayyaa Itoophiyaa, humni ittisa Tigraay fi humni addaa naannoo Amaaraa faayidaa namoota naagaa fi tokkummaa biyyattii eegsiisuuf jecha waliigaltee dhukaasa dhaabuu irratti waliigalame irra akka gahaniif dubbi himaan kun gaafataniiru. Qaamooleen hidhatan hundinuu namoota nagaa eeguu dabalatee, dirqama labsiiwwan namoomaa hawaasa addunyaatiin ka'aman akka bahan akeekkachisaniiru. Ibsa kanaanis qaamooleen mirgoota deeggarsa namoomaa fi sarbama mirgoota mnamoomaa raawwatan gaafatamu qabus jedhaniiru. ''Knaan dura irra deddeebiin akkuma jennee, daangaalee Itoophiyaa keessaa humnaan geeddaruuf yaaluun fudhatama hin qabu. Gaaffiiwwan biyyaaleessaa akkasii kunneen hiikamu kan danda'an uummataan. Ummannii yoo mariifi waliigaltee irra gahee qofaadha. Afaaan qawweetiin kan ta'u miti,'' jedheera. Waraannii Naannoo Tigraayiitti jiraattoota miiliyoona lama ta'an bakka jireenyaasaanii yoo buqqaasuu kanneen kuma 400 ta'an ammo beelaaf saaxileera. Dhaabbanni Sagantaa Nyaataa UN jalqaaba torban kanaarratti fee'umsii deeggarsa namoomaa naannoo Tigraayiif erge Maqalee galuu ibseera. Deeggarsi tobana lamaan booda yeroo jalqabaatiif qaqabee kunis konkolaataawwan fe'uumsaa 50 minyaan nyaataa meetirik toonii 900 fi meeshaalee barbaachisan kan biraa qabachuun himameera. Haata'u amlee haala rakkina naannicha keessa jiruutiin deeggarsi dhiyaatu dachaan guddachu akka qabulleen himameera. Naannoo Tigraay kan ummanni miliyoona afurii ol deeggarsa yeroo atattamaa itti barbaaduutti, nyaanni meetiri toonii kuma 10 fi boba'aan liitirii kuma 150 torbaniin qaqabuu akka barbaachisu dhaabbatichi himeera. Daandiiwwan Tigraay dhaqan gurguddonni kan cufaman yoo ta'u, riqichiwwan gurguddoonni lamas tajaajilaan ala ta'usaanii Rootitarsi gabaaseera. Erga Maqaleen humnootii Tigraayiin deebiite to'atameen kaasee tajaajjilli telekomunikeshinii, baankiifi tajaajiloonni bu'uuraa kan biraas addaan citaniiru. TPLF motummaan jidduugalaa deeggarsa namoomaa danqaa jira jechuun kan himatu yoo ta'u, motummaan Itoophiyaa gama isaatiin misoomaalee bu'uuraa ijaaraan jira jedheera. Naannoo Tigraayitti baatii Caamsaa ALI 22, 2013 irraa kaasee balaliinsii kamiyyuu kan adda cite yoo ta'u, motummaan gama isaatiin qaamoolee deeggarsa namoommaa dhiyeessuuf barbaadan kamiifuu heeyyama addaa akka kennuufi balaliinsiiwwansi Waxabajjii 28, 2013 irraa akkka eegalan himunsaa ni yaadatama. Motummaan Itoophiyaas balaliinis deeggarsa namoommaa haala addaatiin hayyaamee  kan hindhorkamnee fi wayita ammaattis imaltoota sagantaa Nyaata Addunyaa gara Tigraayiitti geessuuf balaliinsiiwwan lama akka heemamaniif gaafatamu ibseera. Waraanaa Motummaan Itoophiyaa fi humnootii TPLF jidduutti Sadaasa 4, 2020 irraa kaasuun gaggeessaniin lammiileen nagaa kumaatamaan lakkaa'aman fi loltoonni lakkoofsaa hinbeekamne ajjeefamaniiru. Torbaan muraasaan duras motummaan federaalaa labsii dhukaasa dhaabuu addatti labsuun lotootsaa magaalaa Maqaaleetii akka baasee ibsulleen, TPLF ammo Maqalee humnaan to'achu dubbateera. Minister Deetaan Ministira Dhimma Alaa Itoophiyaa Ambaasaaddar Reedwaan Huseen, mootummaan akka labsii dhukaasa dhaabuu labsuuf haalota dirqamsiisan tibbana ibsaniiru. Haalota isaan akka sababaatti ibsan keessaa inn ijoon, qondaaltonni siyaasaa fi waraanaa TPLF ajjeefamuu fi kaan qabamuu, akkasumas kanneen hafan to'achuuf waraana itti fufuun akka hin barbaachisneedha. Hojiin qonnaa jiraattota naannochaa jalaa akka hin gufanne, jaarmiyaaleen deggersaa danqaa malee namoota rakkatan akka qaqqaban, akkasumas waraana Kanaan kan miidhamu uummata Tigraay ta'uu fi nagaan uummatichaaf ni barbaachisa kanneen jedhanis haalota mootummaan Itoophiyaa dhukaasa dhaabuuf akka sababaatti kaa'eedha. TPLF waliigaltee dhukaasa dhaabuu kanatti kan amanu ta'us, garuu qabxiilee akka haaldureetti kaa'e keessaa loltoonni Eertiraa fi hidhattoonni Amaaraa naannocha gadi dhiisanii bakkasaanii duraaniitti akka deebi'aniidha. Dhiittaawwan mirga namoomaa naannocha keessatti raawwataman qaama walabaan akka qorataman, akkasumas tajaajilli telekoomii, ibsaa fi geejjiba xiyyaaraa dabalatee tajaajiloonni misoomaawwan bu'uuraa adda citanii turan akka bakkatti deebi'anis gaafateera TPLF.


Kolombiyaa: 'Nama haleellaa hilikoptara pirezidaantiirratti aga'ameef odeeffannoo nu kenne nan badhaas'

Kolombiyaan nama waa'ee haleellaa hilikooptara pirezidaantichaa irratti odeeffannoo kenneef badhaasa maallaqa biyyaa peesoos biiliyoona sadi (doolaara 796,000) akka kennitu beeksiifte. Pirezidaantiin Kolombiyaa Ivaan Duuk osoo dhiheenya buufata xiyyaara Kukutaa kan daangaa biyyattiifi Veenzuweelaatti argamuutti dhiyaataa jiranu ture guyyaa Jimaataa xiyyaara keessa tureniitti kan dhokaafame. Suuraaleen booda gadhiifaman akka aggarsiisaniitti rasaasni qaama hilikoptariitti urereera. Hilikopraticha keessaas pirezidaanticha waliin qondaaltoonni motummaa olaanaanoon biraa kan turan yoo ta'u, taatee kanaanis namoonni kamu hinmiidhamne. Haleellaa kanasGamtaan Motummootaa, Gamtaan Awurooppaa fi AMeeriikaan balaaleeffataniiru. Ministirri Raayyaa Ittisa biyyaa Di'eegoo Molaanoo kan wayita taatee mudatuutti hilikopartiitti keessa turan, nama odeeffannoo haleella kanarratti kenneef badhaasan kenna jechuu Sanbata beeksiise. Poolisiin biyyaaleessa ammoo dhiheenya Kaakutaatti qawweewwan lama, AK-47 fi 7.62 jedhaman kan haleellaa raawwatameen itti fayadamamaniiru jedheen argachu beeksiise. qawween gosa 7.62 '' mallattoo Hunnootii Hidhattoota Veenzuweelaati'' jedheera Dureen poolisii biyyaaleessaa Janaraa Joorji Vaargaas. ''Ittigaafatamtoota hordofaa jirra. Hanga to'annuuttis duubatti hindeebiinu'' jedhaniiru toora tiwiitara irratti. Eenyuu haleelaa kana akka raawwante hin baramne. Haleellicha dura Mr Duuk qophii bulchiinsa Kaataatumboo keessaa tokko irratti hirmaataa turan. Naannichi daangaa Kolombiyaafi Veenzuweelaa jidduutti kan argamtu yoo ta'u, bal'inaan baala sammuu adoochii kan ta'e 'coca' keessa biqila. Kolombiyaan biyya ollaa Veenzuweelaan riphee loltoota  deeggarti jedhuun himataa kan turte yoo ta'u, biyyattiin garuu kana hinfudhattu. Erga Mr Duuk bara 2018tti gara aangootti dhanii kaasees walitti dhufeenyi dippilomaasii biyita lamaanii adda citeera. Waraanni Bilisummaa Biyyaaleessaa Warra Leefti (ELN) jedhamuufi garee finciltaa Kolombiyaa guddicha ta'e, bulchiinsa Kaataatumboo keessa socho'a. Jalaba baatii kanaattis ELN haleellaa boombii konkoolaata kan buufata waraanaa Kaakataa irratti qaqabee keessaa harka qabaachu haalee ture. Haleellaa sanaanis gorsitoota waaraanaa Ameeriikaa lama dabalatee namoota 36 irra miidhaan qaqabee ture.