Icciitii talaallii mormisiisaa qorattoonni bira hin geenye

Osoo koroonaavaayiras dhufuu baatee namuu waa’ee talaallii hin dhiphatu ture. Covid-19 waa’ee talaallii hedduu akka yaadnu nutaasisee jira. Talaalliin yeroo ammaa hawwiin eegamu kan koroonaavaayirasiiti. Chaayinaan talaallii vaayirasii kanaa argadheera yoo jettu, ofumaa dhukkubicha fiddee talaalliis fiddii? Jechuun itti qoosaa jiru. Raashiyaan gama ishiitiin talaallii argadheera erga jettee bubbultus, warri Lixaa eenyutu ishee aman jechuutti jiru. Addunyaanis lamatti qoodamee jira. Gareen talaallii jibbu talaalliin isinitti yaahafu jechuutti jiru, maaliif? Yoo jedhaman ammoo, Biilgeetisiin duroomsuu faayidaa darbe hin qabu jedhu. Ofii, talaalliin walumaagalatti waan badaa dhaa? Odeessi kun waa’ee talaallii wantoota ajaa’ibsiisoo mudatan isinitti hima. Dubbisa gaarii. Giinii Biisaawutti wanti ajaa’ibaa mudate. Qorataan lammii Deenmaarki Piitar Eebii, ganna 40 darbe keessaa hedduu kan dabarse Giinii Bisaawutti, bara 1978 garas deeme, achumaa BBC waliin gaaffiif deebii taasiseera. Biyya Afriikaa hiyyeettii kana keessatti talaalliin bu’aa guddaa tokko itti agarsiisee jennaan achumatti qorannoo keessa lixee yeroo kana hunda jiraate. Yeroo Piitar gara Giinii deemetti, weerara dhibee Gifiraatu ture, ijoollee hedduu galaafachaa ture. Piitariif gareensaas duula talaallii geggeessani. Ijoolleen talaallii fudhataniif hin talaallamin wal-biratti yoo qabaman, warreen talaallaman harka 50 du’aatii jalaa miliqani. Kan nama dhibu, warreen talaallii kana fudhatan dhibee gifiraan qofa osoo hin taane, dhukkuboota biro irraas ture du’uurraa kan oolan. Kanatu Piitar fa’I achuma turanii qorannoo akka geggeessan kan isaan kakaase. Ijoolleen sunneen talaallicha wayita fudhatanitti, osoo hin yaadamin kaayyoo hojjatameefin alas dhibeewwan biro hin beekamnerraas isaan baraaraa ture. Qaama isaanii keessa yoo galu wanta fooyyesse qaba jechuudha, kanatu saayintistoota sunneen ajaa’ibsiise. Qaamni keenya akkamiin hojjata? Bara dheeraaf talaalliin hojjatamaa kan ture dhibee tokko fayyisuufi. Qaamni keenya garuu talaallii kan hubatu akkasitti miti. Qorattoonnis kana bira kan ga’an erga bubbuleeyyu. Talaalliin kaayyoo yaadameefiin ala nihojjata. Dhibeewwan hin yaadamneefi hin baramneefis dawaa ta’a. Akkamitti gaaffii jedhuuf garuu, qorattoonni deebii hin qabani. Tilmaamuu qofa danda’u. Talaalliin dhibee biraaf hojjatame akkamiin dhibee kaan ittise? Namni tokko talaallii fudhatee, alarjii (rifaatuu qaamaa), kaansarii, alzaayimarii, fi kan biroorraa tasa fayyuu danda’a jechuudha. Kanaafi talaalliin sombaa (TB) Covid-19’f ooluu danda’a jedhamee qorannoon itti fufiinsaan geggeeffamaa kan jiru. Garuu dhibeewwan lameen gidduu wal-fakkeenyi hin jiru. Inumayyuu garaagara. Tokko baakteeriyaa kaan ammo vaayirasiidha. Ta’us garuu, talaalliin kun jijjiirama wayii qaama namaa keessatti yoo fidu mul’ateera. Ammallee abdii ta’us waan gaariidha jechuuni saayintistoonni dhama’aa kan jiran. Gaaffiin hin deebine garuu, akkamiin talaalliin dhibee tokkoof hojjatame kaaniif oola kan jedhu yoo ta’u, dubbistoota qofa osoo hin taane, saayintoonnis kanuma gaafatu. Gama tokkoon maayikiroo orgaaniizimoonni dhibeewwan kunneenii adda adda ta’us, ‘antiijiin’ wal-fakkaataa wayii qabaachuu malu yaada jedhutu jira. Kanaafuu qaamni keenyas pirootiinii talaallii tokko keessa jiru waan baratuuf, pirootiiniin dhibee tokko keessa jiru ammo haga ta’e isa kaaniin wal-fakkaachuu waan danda’uuf, talaalliin dhibee kaaniif hojjatame isa kaan ittisuu danda’a jechuudha, jedhamee yaadama. Yaadni inni lammaffaan ammoo akkasi: Talaalliin qaama keenyatti yoo seenu, seelonni dhukkuba ittisan hundi nidammaqu, kanarraa ka’uunis baakteeriyaanis ta’e vaayirasiin qaama keenyatti yoo seenan, haleellaa irra ga’uun ni injifatamu. Qaamni keenya raayyaa lamaan dhibeewwan ofirraa ittisa. Inni jalqabaa, loltoonni raayyaa dhibee nurraa ittisanii dafanii dhukkubaaf harka kan kennan yoo ta’u, talaalliin fedhe yoo kennamellee dhibee sanaan waan wal-baraniif fayyisuu hin danda’ani. Kanaafi dursamee vaayirasii yookaan baakteeriyaa sana humna hir’isanii gosa talaalliin qaamatti yoo seenuu naasuudhaan dammaquun isa cimee dhufu ofirraa kan qolan. Loltoonni raayyaa lammaffaa ammoo, dafanii dhukkubaan hin lolani, riphee loltoota. Gaafa loluu eegalan garuu hin moo’amani. Kuni uumamaan kan nuwaliin jirudha (innate immune system) jedhama. Saayintistoota kan ajaa’ibsiises talaalliiwwan tibbanaa raayyaa kana dammaqsuu danda’uu isaaniiti. Bu’aa ajaa’ibaa talaalliiwwanii isa xumuraa 1980 keessa WHO’n dhukkubni Maariitee badeera jedhee yoo labsu, talaalliin isaas achumaan bade, ijoolleenis talaallamuu dhiisani. Wanti nama ajaa’ibu jedha Piitar, Giiniittis ta’e Deenimaarkitti talaalliin Maariitee bu’aa gurguddaa fideera. Garuu dhibee sanaaf qofa jedhamee waan yaadameef akka badu ta’e, ammas dogoggora wal-fakaataa uumaa jirran se’a. Pooliyoonis naannolee Baadiyyaa Afgaanistaan irraan kan hafe bade jira. Talaalliinsaa yoo kennamu garuu dhibeewwan biroof faayidaa akka qabu hin qoratamne ture. Giiniitti talaalliin kun pooliyoon alatti du’aatii harka 67 akka hir’ise qorannoon tokko mul’isee jira. Yeroo sanattis Giiniitti dhibeen sun badeera wayita jedhametti bu’aan kun ifa kan argame. Talaalliin sun bu’aa icciitii wayii qaba ture jechuudha. "Yeroo dhibee tokko lafarraa balleessinu talaalliisaas walumaan darbannee ganna, kunis milkaa’ina guddaa nutti fakkaata, garuu talaallii tokko yoo maqsinu du’aatii dabalaa jiraachuu keenya hin hubannu" jedhani saayintistichi Aabba Piitar. Talaalliin Covid-19 haaraa dhufu bu’aalee biro akkamii nuuf fidee dhufa laata?


Koronaavaayiras: Addunyaarratti namoonni Covid-19n qabaman miliyoona 30 caale

Addnuyaaratti lakkoofsi namoota koronaavaayirasiin qabamusanii mirkanaa'e miliyoona 30 ol darbuu ragaan Yunvarsitii Joons Hopkins irraa argame ni mullisa. Kana maleess namoonni 940,000 ol ta'an dhibeedhuma kanaan lubbuusaanii dhabaniiru. Biyyoota addnyaarratti dhibee kanaan caalaa miidhaman keessa US , Indiyaafi Biraaziili tokko hanga sadaffaatti kan jiran yoo ta'u, biyyoota Awurooppaa keessatti ammoo yeroo ammaa deebi'ee ka'aa jira. UK keessatti, mootummaan weerara marsaa lammaffaa ka'aa jiruu to'achuuf guutuu Inglaandiitti ta'rkaanfii dhorkaa yeroo gaabaabaa fudhachuu yaadaa jira. Awurrooppaan alatti ammoo Israa'el Jimaata biyyattii guutuutti yeroo jalqabaatiif uggura labsite jirti. Ardii Afriikaatti lakkoofsi weerarichaa dhugaan sirriitti beekamuu baatulleen namoonni vaayirasichaan qabaman miliyoona tokkoo ol galmaa'eera. Haalli qorannoo garuu gadaanaa ta'uuun isaa gabaafameera. Biyyoota garmalee miidhaman keessatti maaltu ta'aa jira? US keessatti namoonni miliyoona 6.6 vaayirasichaan qabamuun yoo mirkannaa'u, kanneen 197,000 kan ta'an du'uunsaanii barameera. Lakkoofsi namoota haaraa qabamanii kan Adooleessa yeroo garmalee ol ka'eetiin wal bira yoo qabamu gadii bu'aa jira. Jalqaba torban kanaattis, Pirezidaant Donaald Tiraamp miidhaa Covid-19 qaqabsiise gadiiqabuuf yaaluusaa haaleera. Indiyaa keessattis namoonni vaayirasichaan qabamunsaanii mirkanaa'e torban kana keessa miliyoona 5 caaluun addnuyaarratti biyya weerarichaan miidhamte lammaffaa taasise. Haala facaatii vaayirasichaatiin kan Indiyaa baayyee saffisaadha ture. Guyyaan namoota kuma 90tu qabama. Namoonni kuma 80 olis sababii hirrina dhiyeessitii Oksijiniifi kunuunsa namoota garmalee dhukkubsataniitiin du'uun gabaafameera. Biraazilis namoota vaayirasichaan qabamuun mirkanaa'ee miliyoona 4.4 ol fi du'a 134,000 galmeesite jirti. Baayyina du'aatiin UStti aantee biyya garmalee miidhamte lammaffaa taaateetti. Pirezidaantiin biyyattii Jaa'ir Bolsonaaroo uggura kaa'ame mormuun koronaavaayirasii 'qufaa xiqqoo' jechuun tuffachuun qeeqamaa turan. Booda garuu baatii Adooleessaa keessa ofumaanuu vaayirasichaan qabamanii ture. Arjantiinaafi Meeksiiskoonis biyyoota Amerikaa Kibbaa garmalee dhukkubichaan miidhaman keessatti argamu. Argantinaanii namoota kuma 600 ol Meeksiikoon ammoo kuma 680 ol qabamu mirkaneesaniiru. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO) lakkoofsi ardicha keessatti mullataa jiru ''akka bilbila damaqsituu'' ta'uu qaba torbanuma kana keessa ture. Torbana lamaan darban kana keessatti tatamsa'inni dhukkubichaa biyyoota Awurooppaa keessatti dachaan dabalu kan dubbatan Haans Kluge Kamiisa darbe ture. Torban darbe qofaatti biyyoota Awurooppaatti namoonni kuma 300 ol haaraa qabamuuti himame. Kunis erga Bitooteessaati as isa olaanaadha. Akka WHOtti, biyyoota Awuurooppaatti namoonni miliyoona shanii ol qabamanii kumni 228 ol du'aniiru. Haala kana dhaabuufis biyyoonnifi kubbaniyoon qoricha argachuuf qabeenyaa dhangalaasaa jiru. Pirezidaant Tiraamp qorichi baatii Mudde dura akka dhiyaatu dhiheenya kana dubbatanii jiru. Oggeessoonni fayyaa hedduun garuu kun dhugaa hin ta'u jechuun akeekkachisaniiru. Raashiyaan gamasheetiin Hayaggaa keessa ture yeroo jalqabaatiif fayyadama biyya keessaatiif ka mirkaneessite. Boodas saayintisitoonni biyyattii yaaliin jalqabaa qorichichaa bu'aa gaarii argamsiisuu beeksiisan. Qoratoonni garuu yaalii taasifame bu'aa qabeessa jechuuf baayyee gadaanaadha jedhan. Hanga ammaatti aduunyaarratti qoricha yaaliin kilinikaasaa xumurame hin jiru. Dorgommiin biyyoonni dureeyyii qorichicha argachuuf taasisaa jiranis yaaddoo umaa jira. Yeroo ammaa qorichoonni 150 ol ta'an walaansa Covid-19f qoratamaa jiru. Kanneen qoratamaa jiran keessaa 'steroids' qofaatu lubbu akka olchu mirkanaa'ee. UKn 'steroid dexamethasone' dhukkubsattoota haala cimaa keessatti argamaniif balaa du'aatii akka hirrisuu mirkanneessite jirti. Odeeffannoon biraas 'hydrocortisone' akkasuma bu'aa qabeessa ta'u hima.


Koronaavaayirasi: Qorannoon qoricha Covid-19 Itoophiyaatti gaggeeffamaa jiru maaliirra gahe?

Inistitiyuutin Fayyaa Hawaasaa Itoophiyaa qorichawwan aadaa dhibee Covid-19 ni fayyisu jedhamanii beektota qoricha aadaatin dhiyaateef shan qorachaa akka jiru dhaabbatichatti Daayrektarri itti-aanaan Qorannoo Qoricha Ammayyaafi Aadaa Obbo Warquu Gammachuu BBCti himaniiru. Ji'oota muraasa dura Waldaan Beektota Qoricha Aadaa Itoophiyaa qorichawwan Covid-19 fayyisuu danda'u jedhe 50 ta'an akka ilaallamaniif Inistitiyuutichaaf dhiyeessee ture. "Haata'u malee, humna namaafi meeshaalee qabnurraa ka'uun qorichawwan aadaa shan qofa qorannoof fudhanne," jedhan Obbo Warquu Gammachuu. Qorichawwan ogeeyyiin qoricha aadaa fidan shan kunneen waliigalatti gosoota biqilootaa 30 ol ta'an of keessaa kan qaban yemmuu ta'u, Institiyuutichis jalqaba hojii biqiloota kunneen adda baasuu hojjechuu isaa himan. Kana malees, biqilootni kunneen faayyidaa akkamiif tajaajilarra akka oolan, soorata namaaf ni oolumoo hin oolan kan jedhu, kemikaalota keessatti argamaniifi faca'iinsa akka addunyaatti qabanis qoratamuu isaa Obbo Warquun BBCti himaniiru. Qorichawwan beektootni qoricha aadaa Covid-19 wal'aanuuf ni oolu jedhanii Institiyuutichaaf dhiyeessan bifa garaagaraan faayidaarra kan oolan yemmuu ta'u, bifa shaayen kan dhugaman, aarri isaanii kan ulatamu, bifa soorataan kan nyaatamaniifi qaamarratti kan dibamanidha. "Qorichawwan aarri isaanii ulatamu laaboraatoorii nuyi qabnuun nageenyummaa isaa qorachuuf mijataa waan hin taaneef yeroodhaaf isa dhiisnee jirra. Amma kan qorachaa jirru bifa nyaataa, bifa shaayeefi bifa dibataan kan hojjetamanidha," jedhan. Abdi qabeessummaa qorichawwan aadaa dhibee Covid-19 fayyisuu danda'u jedhamanii qoratamaa jiran kunneen kan gaafanne Inistitiyuutii Fayyaa Hawaasaa Itoophiyaatti Daayrektarri Itti-aanaan Qorannoo Qoricha Ammayyaafi Aadaa Obbo Warquu Gammachuu, "yeroo ammaatti fayyisuufi dhiisuu isaa mirkana ta'anii dubbachuun ni ulfaata," jedhan. "Qorichawwan isaan nuuf kennan vaayirasii ittisuu yookin yaaluuf hagas mara kan fayyadan miti. Haata'u malee, qorichawwan kunneen keessaa kan mala aadaan dhibeewwan biroo wal'aanuuf tajaajilan, akkasumas kan hoo'ina qaamaa hir'isan, fedhii nyaataafi dandeettii dhibee ofirraa ittisuu qaamaa dabalan akka jiran barreeffamoota qorannoowwan biroo wabeeffachuun arganneerra," jedhan. Qorichawwan beektota qoricha aadaatiin dhiyaatan kunneen kanaan dura nama irratti yaalamanii kan hin beekne yemmuu ta'an, namootni qorichawwan kunneen bifa kamiin fudhatu kan jedhus akka qoratamuu dubbatan. Adeemsi qoricha aadaa dhibee Covid-19 argachuuf Inistitiyuutiin Fayyaa Hawaasaa Itoophiyaa yeroo ammaa irra gahe qorannoo laboraatoorii akka ta'e Obbo Warquu Gammachuu ni dubbatu. "Bineeldota qorannoo laaboraatooriif oolan horsiisaa jirra. Yeroo guddinni qaamaafi umriin isaanii qorannoof gahutti isaan irratti qorannoo ni taasisna," jedhan. Qorannoon laboraatoorii Institiyuutichi beeyladoota irratti taasisus ji'a tokko booda kan eegalu yemmuu ta'u, qorannichi naannoo guyyoota 40 akka fudhatu himan. Qorannoo laaboraatoorii kanaan nageenyummaan qorichichaa kan qoratamu yemmuu ta'u, bu'aasaa bu'ureeffachuunis qorannoon fayyisummaa immoo Giddugala Qorannoo i Qo'annoo Fayyaa Beeyladaa Biyyaalessaa /NAHDIC/ walin ta'uun akka hojjetamu himan. Qorichawwan kunneen namarratti miidhaa kan hin qabne ta'uufi fayyistummaan isaanii erga mirkanaa'ee boodammoo yaalin kilinikaalaa /Clinical trial/ akka adeemsifamu Obbo Warquu Gammachuu ibsaniiru. Gama biraatin qorannoowwan qoricha dhibee Covid-19 Itoophiyaan taasisaa jirtu kan biroon kan jiran yemmuu ta'u, inni tokko qorannoo laboraatoorii darbuunsaa miidiyaalee biyya keessaa tokko tokkon himamee ture. Ministeerri Inoveeshiniifi Tekinoloojis guyyoota muraasa booda dhimmicharratti ibsa akka kennu dhageenyeerra.


Idiyaa: ‘Koronaavaayirasiirraa bayyanadhus sababumasaatiin nan du’a jedheen sodaadha’

Inidyaa keessatti dabaluun lakkoofsa namoota Covid-19n qabamanii balaa tasaa biraa uumaa jira – rakkoo sammuu jabaa dhukkubsattoota Covid-19 irratti fidaa jira. Raajeesh Tiwaariin ganna 42 yoo ta’an, iskiriinii bal’innisaa bilbila caaluu yoo argan haalan sodaatu. Isaanis iskiriinonni gurgurddoon kanneen akka TV fi kompiitaraa uumama gurguddoo isaan irratti miidhaa geessisuuf dhufan itti fakkaatu. Obbo Raajeesh erga kutaa ICU yeroo dheeraaf turanii booda wareeruu (qaajja’uu) jalqabaniiru. Jalqaba ji’a Waxabajjii keessa koronaavaayirasiin qabamanii, dhukkubichi itti cimnaan hospitaala dhuunfaatti yaalamaa turan. Guyyoota shan booda tajaajila veentileetaraa argachuu jalqaban. Obbo Raajeesh erga hospitaala galanii torbee sadii booda vaayirasicharraa bayyanatanis takka turee garuu guutumatti akka hin bayyananne hubatan. “Ammatti fooyyee qaba, ta’us garuu erga hospitaalaa baheen torbee muraasaaf haalli ture baay’ee ulfaataadha,” jedhan. Maatiinsaanii gara manaatti akka galan waan fedhaniif gara manaatti deebisaniini, ta’us garuu wanti hundi gaarii akka hin taane hubatan. Guyyaa tokko TV banameeru arganii baay’ee iyyanii cabsuuf yaalii godhanii turan. Taatee kanaan booda miseensonni maatiisaanii kamuu isaan biratti TV hin banana, akkasumas namni kamuu kompiitara hin fayyadamu. Obbo Raajeesh suuraalee yeroo kutaa ICU turan sanitti guyyaa guyyaa ilaalaa turaniifi sagalee maashinii iyyuu irraanfachuuf rakkachaa akka jiran dubbatu. Obbo Amiit Sharmaafi maatii isaanillee haala wal fakkaataa keessa jiru. Obbo Amiit nama ganna 49 yoo ta’an, kutaa ICU keessatti guyyoota 18 dabarsaniiru. Dargaggeessaafi maanguddoo, dubarti fi dhiira – namoonni gosa hundaa dhukkubsattoota Covid-19 turan isaan biratti du’aa turan. “Guyyaa tokko dhukkubsattoonni lama du’anii reeffisaanii sa’aatii dheeraaf achuma ture,” jedhan. “Taatee san irraanfachuu hin dandeenye. Ammallee sodaa Covid-19 na ajjeesa jedhu qaba.” Obbo Amiit taateewwan yeroo hospitaala turan isaan mudachaa ture irraanfachuuf yaalii guddaa taasisaa jiru. Dhukkubsattoonni Covid-19 irraa bayyanata hedduun rakkoo sammuutiif saaxilamaniiru, keessumaayyuu isaan isaan tajaajila veentileetaraarra turan yookiin guyyoota heddu hospitaalatti dabarsan jedhu hospitaala PD Hinduujaatti ogeessi xiinsammuu Dr Vaasaant Mundiraa. Dhukkubsattoonni Covid-19 maatiisaanii waliin wal arguu hin danda’am akkasumas sababa hakiimoonnii fi narsoonni maaskii godhataniif fuulasaanii arguu hin danda’an. Inni kun ammoo akka dhukkubsattoonni hakiimootasaanii akka hin amanne isaan godheera jedhan Dr A Fataahuddiin, Koolleejjii Fayyaa Ernaakulaam kibba Indiyaarraa. Koronaavaayirasiirraa bayyanachuun adeemsa kophummaa akka dhukkubsattootti dhagahamu taasisudhaa jedhan Dr Muundiraan. Rakkoon sammuu dhukkubsattoota Covid-19 waliin wal qabatu xiyyeeffannaa guddaa argataa hin jiru jechuun hakiimoonni akeekkachiisu. Dabalataanis miidiyaalee yookiin mootummaan ibsa kennurratti xiyyeeffannaan ol’aanaa hin arganne jedhu ogeessi fayyaa sammuu Dr Soumitra Pathare – kun ammoo baay’ee akka isaan hin raajessine dubbatu. “Wanti yeroo weerara kanaatti argaa jirru akka biyyattiin dhaabbilee fayyaa sammuurratti hojii baay’ee hin hojjanne kan mul’isuudha,” jedhan. Indiyaa keessatti dhaabbilee fayyaa sammuurratti xiyyeeffatanii hojjatan hedduunsaanii magaaloota keessatti argamu, kun ammoo hawaasni %80-%90 ta’u carraa ogeessota fayyaa sammuu akka hin arganne yookiin xiqqaa ta’e akka argatu taasiseera jedhan Dr Soumitra Pathare - Kun ammoo yeroo weerara koronaavaayirasiitti rakkoon jiru akka bal’atu taasiseera. Mootummaan haala kan ilaalee furmaata itti hin kennu taanaan ammoo biyyattiin “weerara fayyaa sammuu” keessaa galti jedhan. Hospitaala Foortis kan Deelii keessatti argamutti hoggantuu damee fayyaa sammuu kan ta’an Aadde Kaamnaa Chhibeer, akka jedhanitti yeroo weerara Covid-19 kanatti lakkoofsi namoota gargaarsa gaafatanii haalan dabaleera jedhu. Yeroo ammaa kanatti hakiimoonni tajaajjilli fayyaa sammuu dhukkubsattoota Covid-19 irraa bayyanatanii akka kennamu gaafachaa jiru. Hospitaalonni hundinuu waan tokko godhuu qabu jedhan Dr Fataahuddiin, yookiin ammoo “namoota Covid-19 irraa akka bayyanataniif isaan gargaarree sababa cinqii yookiin PSTD isaan dhabuu dandeenya.” Maqaan dhukkubsattootaa eenyummaasaanii eeguuf jecha jijjiirameera.


Koronaavaayirasi: Jarmaniin Naayijeriyaanoota lama yakka waliin dha'utiin to'atte

Lammiileen Naayijeeriyaa lama bulchiinsa Jarman karaa intarneetiin Yuuroo miliyoona 2.3 waliin dha'uun erga hatanii booda to'annoo jala oolfaman. Lammiieen Naayijeeriyaa kunneen poolisoota Jarmaniin kan qabaman erga meeshaalee ittisaa dhunfaa Covid-19 (PPE) dhiyeessina jechuun  karaa intarneetiin yakka raawwataniin shakkamuun ta'uu poolisiin beeksiisera. Naayijeeriyaanoonni lameen kunneen marsariitii kubaaniyaa biyya Holaandiitti argamu 'ILBN Holding BV' fakkeessanii hojjachuun bakka bu'aa bulchiinsa  Jarman waliin dhahaniiru jedhame. Maqaan shakkamtoota kanneenii Babatundee Adesaaniyaa kan maqaa masoo Tediin beekamu, akkasumas Akantuluu Haasan Abaas ta'usaanii Poolisiin kan adda baasee yoo ta'u, hanga ammaattis mana murtiitti hin dhiyaannee jedhame. Bulchaan Kaaba Jarman Voon Yaayaanaa dhaabbatichi meeshaalee ittisa Covid-19 akka dhiyeessuuf waliigaltee raawwateen, Yuuroo miiliyoona 2.3 kan kafale yoo ta'u, haaluma waliigaltee isaanitiin meeshaalee qaqqabuu waan didaniif gara waajjira muummee dhaabbatichaa kan Neezarlaandiitti argamuutti qajeelan. Dhaabbatichis isaan waliin waliigalteen daldalaa kamiyyu akka hin qabneefi akka hin taasifne ibsuun waan umamee qorachuuf, marsariitii fakkeeffamee hojjatameen waliin dhahamu beeksise. Achiinis bakka bu'oonni poolisii Dachiitti beeksiisa. Kanaan booda ture poolisoonni Holaandii shakkamtoota lamaan Magaalaa guddoo Naayijeeriyaa Leegoositti to'annoo jala kan olfamu danda'an. Poolisiin Naayijeriyaa akka ibsaniitti, namoonni kunneen miseensoota warra yakka ''waliin dha'uun dadabarsa maallaqa wal xaxaa keessatti hirmaachuun'' shakkaman. Shakkamtoonni kan biraa lama ammoo Neezarlaand keessatti to'annoo jala oolfamaniiru. Shakkamtoonni kunneenis dhiheenyatti mana murtiitti kan dhiyaatan ta'u poolisiin beeksiise.


Koronaavaayirasii: Yaaliin talaallii Covid-19 yuunivarsiitii Oksifoord abdatamee ture adda cite

Talaalliin Covid-19 kan Yuunivarsitii Oksifoordii fi dhaabbata AstraZeneca jedhamuun hojjetamee sadarkaa yaaliirra ga’ee ture, erga marsaa xumuraa irra ga’ee booda addaan cite. Kunis namoonni yaaliif talaallii kana fudhatan erga miirri dhibamuu irratti mul'ateen booda jedhame. Dhaabbati AstraZeneca jedhamu akka jedhutti, namoonni yaaliin irratti gaggeeffame waan dhibamaniif yeroof hojiin talaallii kanaa dhaabbateera. Addunyaarratti bu’aawwan qorannoo talaallii Covid-19 biyyoota garaagaraa keessatti hojjetaman sadarkaalee yaalii adda addaa irratti argamu. Kanneen keessaa talaalliin dhaabbati AstraZeneca fi Yuunivarsitiin Oksifoordi waliin ta’uun argatan isa tokko. Talaalliin kun yaalii marsaa 1ffaa fi 2ffaa darbuun ulaagaa erga guutee booda abdiin hedduun irra kaa’amee turus, amma garuu rakkoo mudateen yeroof adda citeera. Talaallii Covid-19 kan jalqaba gabaatti ba’u ta’a jedhamees abadatamaa ture. Talaalliin kun marsaa 3ffaa keessa darbuuf, US, UK, Biraaziil fi Afriikaa Kibbaa keessatti namoota 30,000 irratti yaalii taasisaa ture. Yeroo baay’ee talaalliin tokko marsaa 3ffaa keessa darbuuf hirmaattota hedduu irratti yaalii taasisuu qaba, waggoota hedduu itti fudhachuus danda’a. Kan Yuunivarsitii Oksifoordi fi AstraZeneca marsaa kana keessa osoo jiruu namoota talaallicha fudhatanirratti amalli dhibamuu waan mul’ateef hanga qaama walabaan sakatta’amee sababi isaa adda ba’utti dhaabneerra jedhan Dubbi Himaan Oksifoordi. Rakkoon mudate erga adda ba’ee furamee booda yeroo muraasa keessatti talaallii kana itti fufnas jedhan. Addunyaarratti talaalliiwwan Covid-19 180 ta’an jiraachuu kan ibse Dhaabbati Fayyaa Addunyaa, talaalliin Yuunivarsitii Oksifoordi fi AstraZeneca garuu ulaagaa bu’a qabeessummaa fi nageenyummaa guutuu fi dhiisuun isaayyuu siichi waan ilaalamuuf hojiirra ooluuf yeroo fudhata jedheera.


Magaalaa Yaman hakiima tokkittiin dhukkubsattoota Covid-19 wal'aantu

Mgaalaa Yaman Adaniiitti hakimii takka malee hundinuu hospitaala keessaa baqataniiru. Yamaniitti erga weerarri Covid-19 mudatee kaasee, Magaalaa Adan keessatti hospitaalli tajaajila kennu tokko qofaatu argama. Magaalaa Adan ammo namoota miliyoona ta'aniif bakka jireenyaati. Hakiimoonni baay'een Covid-19n qabamna sodaa jedhuu fi hir'ina meeshaalee ittiin of ittisanii jirurraa ka'uun hospitaalicha keessaa baqataniiru. Kanaafis Dr Zohaa qofatu dhukkubsattoota Covid-19 tajaajiluuf hayyamamtuu ta'uun hositaalicha keessatti hafe. Erga Covid-19 Yamaniitti mudatee baatiiwwan jaha kan guute yoo ta'u, BBCn midiyaa idil addunyaa jalqabaa biyyattiin attamiin weeraricha to'ataa akka jirtuu gabaasuuf biyyattii keessatti argameedha. Yaman magaalaan Adan wal waraansaan erga barbaddoofteen booda bakka hospitaalli gahaan hinjirreetti dhukkubni Covid-19 itti dabalame. Akkuma weerarichii jabaataa dhufeen abbaan Abdulkaariim Obboo Aliin dhukkubsatan. ''Abbaan kiyyas waljalaan dadhabaa akka dhufanan hubadhe. Anif qufaadhuma barameen se'ee ture. Achiinis gara hospitaalaatti geessee'' jedha Abdulkaariim. Erga X-ray kaasanii booda abbaan isaa infekshinii cimaa qabaachuufi kunuunsa wallaansa dhukkubsataa cimaaf taasifamu akka barbaachisu itti himan. Haa ta'u malee, hospitaalli dhukkubbi akkasii waan hinsimanneef hakimichi achi akka hinturre itti hime. Tarii koronaavaayirasii ta'u danda'a jedhaniin. Isaan boodas Abdulkariim abbaasaa hospitaaloota shan geessee. ''Garuu sababii sodaa dhukkubichaafi meeshaa gahaa waan hinqabneef jecha tokkoon isaanituu abbaasaa wal'aanu hindandeenyee'' jedha. Hakimii takka malee hundinuu waan baqataniif hospitaaloonnis cufamaniiru. Dr Zohaan hakimii dhukkubsattoota Covid-19 qabaman wal'aannuf qofaashee tole jettee hojiirratti hafteedha. Abdurkariimis barbaacha toban tokkoon booda Dr Zohaa argate. ''Innis abbaansaa du'uuf akka jedhuufi ol galchu akka barbaadu natti hime. Asi sireenis oksijiniinis homtu hin jiruun jedheen,'' jetti haala ture yoo himtu Dr Zohaan. ''Innis baay'ee dadhabee afuura baafachu rakkataa ture. Ni iyya. Abdulkariim ammoo Dr maaloo abbaa kiyya gargaari! Jechaa ture. Anis tole ol seensisi jedheen maaskii oksijinii kaa'eef'' jetti Dr Zohaan. Aliinis daqiiqaawwan 15n booda du'an. Mootummaan Yaman rakkoo fayyaa mudateef qophiin taasisee homtu hinturree. Xiyyeeffannaan isaa waraana adda lamaa irra ture. Mootummaan gama tokkoon waggoottan jahan darbaniif hidhattoota Huttii waliin karaa Kaabaatiin wal waraanaa jira. Gama biraatiin ammo humnoottii Emireetiin deegaramaniif Adaniin to'achuuf lolaniin wal waraanuurratti argama. Weerarri koronaa babal'ates badiinsa lubbuu namoota hedduutiif sababa ta'e. Gaasaan Ahimad, hojjataan lafa awwaalchaa ''wanti mudate kan barameen adda. Kan yeroo wal waraansaa caalaa'' jedha haala miidhaa qaqqabe yoo ibsu. Osoo Covid-19 hin mudatiin dura, guyyaatti namoota gara 10 akka awwaalaman kan dubbatu Gaasaan, amma garuu baatii tokko keessatti reeffa 1,500 ol awwaalu isaa dubbata. Booda keessa dhaabbanni Medicins Sans Frontiers jedhamu jidduugaluu eegale. ''Osoo MSF hindhufiin dura dhukkubsattoonni du'an bahu turan. Amma garuu muraasni fayyanii bahaa jiru. Garaagarummaa jannaataafi si'ool jirruu jiru fakkaataa ture'' jetti Dr Zohaan. Waa'ee marsaa lammaffaa weerara Covid-19 wayitan dhagahuutti baay'een sodaadha jedha Abdulkaariim kan abbaasaa dhukkubichaan dhabe. ''Kan sodaatu ana qofaas miti, hundatu sodaata. Sababii biyya kana keessatti qaamni dhukkubicha to'atu hinjirreefiidha,'' jedha. ''Marsaa lammaaffan ni mudata taanaan ilma, intala, haadha warraafi obboolaa kiyyaafan sodaadha. Du'u danda'u ta'a.''


Koronaavaayiras: Hanqina qorannoo Covid-19 mootummaan Inglaand dhiifama gaafate

Hoggantuun sagantaa qorannoofi hordoffii mootuummaa Inglaand qorannoo koronaavayirasii waajjin wal qabate rakkoo jiruuf dhiifama gaafatteetti. Ergaa Tiwiitara gubbaatti barreessiteen Saraa-Jeen Maarsh rakkoon kan jiru wiirtuulee qorannoo keessa osoo hin taane laabratooriilee keessadha jettetti. Kun kan ta’e eerga saayintistoonni lakkoofsi namoota koronaavaayirasiin qabamanii dabalaa jiraachuu isaa akeekkachisanii booda. Ministeerri fayyaa Maat Hankook “kontiraatota muusaratti rakkoon uumameera,” kana furuuf ammoo torban gabaaba qofa fudhata jedha. Ta’us garuu namootni qorannoo argachuuf km 120 ol akka hin imalleef “malli qophaa’eeru,” jira jedheera. Namootni mallattoo dhukubichaa qaban tokko tokko guyyooti darban keessatti qorannoo argachuu akka hin dandeenye komii kaasaniiru. “Wiirtuuleen qorannoo keenyaa hundi dandeetti namoota hedduu qorachuu qabu.” Kan jettuu Aadde Maarsh rakkoon kan uumame hanqina dandeetti hojii laabratooriitinii jetti. Maanchistar irraa kan taate Kaarliin da’imashee ganna torba qufaa fi ho’iinsa qaamaa qabu akka qoratamuuf bellama qabachuu yaaltuus “gaddaafi aariin” akka deebite himti. “Bilbila si’a 30 ykn 40 ergan yaalee boodan argadheeni yeroon argadhuun ammoo bellamni hin jiru naan jedhani.” “Yeroo tokko bakkii hundi guuteera naan jedhani,” jetti Boodarra garuu wiirtuu qorannoootti buufata xiyyaaraa Maanchestar jirutti bakka argachuu himuun “namni tokkollee achi hin jiru,”  jettetti. Namootni biro filannoon biraa manatti ofii qorachuu tures argachuu hin dandeenye. Mootummaan bakkeen vaayirasichaan miidhaman irratti xiyyeeffachuuf jecha kutaalee biyyatti tokko tokko keessatti qorannoo hir’isuu isaa BBC’n bira ga’eera. Kana booda Haankook Fulbaana 4 irraa eegale namni kamuu qorannoof km120 ol imaluu hin qabu jechuun waada seene ture. “Rakkooleen biro uumamiiru,” jechuun BBCtti himeera, Hanqinni kun kan uumame tarii Iskootlaand keessatti manni barnoota waan banamaniif barbachiisummaan qorannoo waan dabaleef ta’uu mala kan jedhan jiru.


Magaalota Awurooppaatti ''Covid-19 soba'' jechuun hiriirri mormii bahame

Magaalota Awurooppaa garaa garaatti uggura koronaavaayirasii to'achuuf bahe mormuun lammiileen hiriira bahan. Kanneen hiriira bahan vaayirasichi oduu sobaati jechuun amanu. Hiriira Landan addabaabaayii Tiraafaalgaaritti namoota kumaatamaan taasifameen dhaadannoowwan ‘‘maaskiin luugamadha’’ fi kan biroon mul’ataniiru. Paariis, Zuuriik fi Viyeenaanis magaalota mormii keessummeessan keessaati. Gama kaaniin, biyya Jarmanitti poolisiin Barliin namoota uggura koroonaavaayiarsiif kaa'aman mormuun ba'an keessaa 300 kan ta'an to'annoo jala oolcheera. Magaalattiitti namoonni 38,000 ta’an hiriira mormiif yoo ba’an hedduun isaaniis nagayaan geggeessaa turani. Namoonni 200 ta’an hiriira naannoo tokkotti taasifamaa ture keessaa kan hidhaman yoo ta’u, finxaaleyyiin dhagaafi qaaruuraa darbachaa turuun isaanii hidhamuu isaaniif sababa ta’uu anga’oonni himu. Jarmanitti maaltu ta’e? Poolisiin garee dhiyeenya balbala Biraandanbargi jiru tokkoon dambii cabsaa jirtu waan ta’eef bittinnaa’aa jechuun itti hime, achiis namoonni dhagaafi qaaruuraa darbachuu eegallaan isaan keessa 200 to’ate. "Tarkaanfiiwwan hanga yoonaatti fudhanne haala jiruuf bu’aa hin buusne, amma garuu filannoo biraa dhabne’’ jedhe poolisiin Barliin Tiwiitara gubbaa. Mormitoonni bakka muraasatti walitti duudanii kan turan yoo ta’u, lafarra taa’aas mul’ataniiru. Gareen namoota 30,000 ta’anii ammoo, waan jedhamu dhaga’uuf nagaan walitti qabamani. Warreen hidhaman keessaas barreessituun ‘cookery’ fi  waan qorannoon hin mirkanoofne akka raawwatetti amanuun kaan akka ishee hordofan kan goote [conspiracy theorist] Atiilaa Hiidmaan yeroo namootatti sagale guddistuun dubbachaa turtetti to’atamte. Jarmanitti dambaliin vaayirasichaa yeroo lammaffaaf akka biyyoota kaanii itti mul’achuu baatus, lakkoofsi namoota qabaman dabalaa jira. Mormii Barliin irratti eenyutu hirmaate? Akka Obbo Giizil jedhanitti, warreen eembasii Raashiyaa fuulduratti mormaa turan ‘‘finxaaleyyii garee siyaasaa mirgaa’’ yoo ta’an, poolisoonni torba miidhaan irra ga’eera. Mormitoonni muraasnis gamoo Reeyichistaag cabsuun deemuuf yoo yaalan, poolisiin barbaree itti biifuun bittinsee jira.


Koronaavaayirasi: Talaalliin Covid-19 Raashiyaa 'dandeettii dandamannaa cimsa' jedhame

Qorattoonni Raashiyaa gabaasa jalqabaaa talaallii koronaavaayirasiirratti maxxansaniin, yaalii jalqabaa talaalicha irratti taasifameen mallattoo dandeettii dandamannaa akka cimsu argamu himan. Gabaasa barruu wal'aansa irratti maxxanfame kanaanis, namoonni talaallicha fudhatan hundinuu dandeettii vaayirasicha dandamachuu kan uummatan yoo ta'u miidhaa gara biraa cimaan homtuu hin mullanne jedheera. Raashiyaanis qorichii biyya keessatti hojiirra akka oluuf baatii Adooleessaa keessa kan mirkanneessite yoo ta'u, kunis osoo daataan hin maxxanfamiin hojiirra yoo olchitu biyya jalqabaa ishee taasiseera. Qorattoonni tokko tokko garuu bu'aa qabeessummaa fi nageenyasaa mirkanneessuuf yaalii taasifame baayyee gadaanaadha jedhu. Haa ta'u malee Raashiyaan qeequmsa kanaaf deebii kennuuf jecha bu'aa argame baayyee leelliftee jirti. Qondaaltonni biyyoota Awurooppaa tokko tokkos qorannoon taasifame baayyee yeroo gabaabaa keessatti raawwate jechuun yaaddoo qaban kaasu. Baatii darbe ammoo pirezidaantiin Raashiyaa Vilaadmiir Putiin talaallichii haal-dureewwan barbaachisu hunda keessa darbuu himuun, intalli isaayyuu fudhachushee himanii turan. Yaaliin talaallii maqaa Sputnik-V jedhamuun moggaafame baatii Waxabajjii fi Adooleessa keessa al lama gaggeefameera. Tokko tokkoo yaalii kana keessattis hojjattoonni fayyaa 38 hirmaachuun talaallii fudhataniiru. Namoonni yaalii talaalii kana keessatti hirmaatanis kanneen umuriinsaanii waggaa 18- 60 jidduutti argaman yo ta'an, guyyoota 42f hordoffiin irratti taasifameera. Hundi isaanii torban sadiin booda dandeettii dandamannaa (antibody) uummachuun himame. Mallattoo beekamaa namoota kanneen irratti mullate keessaa boowwoo mataafi dhukkubbiin maashaa jiraachuu himame. Hirmaattoonni waa'ee talaalichaa hubachuun ture kan kennameef. ''Talaalichi akka weerara Covid-19 ittisu gochuuf yaaliiwwan bal'aa, kan yeroo dheeraa kennamuun hordooffiin nageenyummaasaa fi bu'aa qabeessuummaa isaarratti agggeeffamu qabaata'' jedha gabaasichi. Yaaliin marsaa sadaffaa talaallii kanaas namoota 40,000 kan hirmaachisu yoo ta'u, ''gareewwan umurii garaa garaa irratti hirmaatu'' jedheera barreeffamichi. Talaalliin Raashiyaa kunis vaayirasii adenovirus kan qofaa nama qabsiisuu irratti bu'ureeffachuun akka namoonni dandeettii dandamannaa qabaatan gargaaruuf ta'ee kan omishameedha jedhameera. Kiril Dmitriev, Duree fandii ivastimantii talaallii kana duuba jiruu yoo ta'u, ibsa gaazexessitootaaf taasifameerratti ''gabaasichi shakkitoota sababii gahaa malee talaallii Raashiyaa qeeqaniif deebii cimaadha'' jedhaniiru. Yaalii marsaa sadaffaatiif ammoo namoonni 3,000 qophaa'aniiru jedheera. Ministirri Fayyaa Raashiyaa Mikha'il Murashko biyyattii gareewwan caalaa saaxilamtoota ta'an irratti xiyyeeffachuun Sadaasaa ykn Muddee irraa kaaftee talaallii kennuu eegalti jedhaniiru. Garuu qondaaltoonni ammoo ammalleen hanga talaalliin kun gabaa keessa galuutti baayyeetuu hafa jechuu akeekachiisu. Gabaasichi baayyeen isa kan hafu ta'ulleen gaariidha jedhuu qorattoonni biyyoota akka Landaniitti argamanis. Akka Dhaabbata Fayyaa Addunyaatti addunyaa guutuutti talaalliiwwan 176 ammaan tana qorannoon irratti gaggeeffamaa jira. Isaan keessayis kanneen 34 ta'an ammoo sadarkaa namoota irratti yaalamuurra kan gahaniidha. Isaan keessaayis saddeeti ammoo sadarkaa sadaffaa ykn kan baayyee fooyya'eerrattikan argamaniidha.


Baatiiwwan jahan darban keessa Covid-19n walqabatee Itoophiyaatti maaltu mudate?

Itoophiyaatti namni Covid-19n qabame jalqabaa erga mirkanaa'ee amma baatii jaha guutuuf kan deemu yoo ta'u, hanga har'aattis namoota 1,018,847 irratti qorannoon gaggeefamuu Ministeerri Fayyaa beeksise. Kanaan walqabatee akkuma biyyoota addunyaa biraa keessatti mudatetti, Itoophiyaattis  sababii koronaavaayiraasitiin dhiibbaan dinagdee, hawaasummaa fi siyaasaa kallattii hedduun qaqabutu himama. Fakkeenyaaf gama dinagdeetiin shaqaxa qinxaaboo lammiilee faayidaa guuyyaatiif barbaadanii kaasee baatiiwwan jahan darban keessatti gatii shaqaxaa dachaan dabaluu jiraattota dubbisuun gabaasuun keenya ni yaadatama. Sadarkaa biyyaattis yoo ta'e dhiibbaan dhukkubni kun sochii daladalaa al ergiifi kanneen gara biyya keessaa galfaman irraan gahe guddaa ta'uu ogeessonni damee kanaa ni dubbatu. Akkasumas dhiibbaan sababii Covid-19 kanaatiin siyaasa biyyattii keessatti dhufe olaanaadha. Fakkeenyaaf, yeroon filannoo biyyaalessaa Hagayya darbe  gaggeeffamuuf ture akka yeroo hinbeekamnetti dabarfamu kan taasifame sababiidhuma weerara kanaatiin kan walqabate ta'uu boordiin filannoo biyyaalessaa beeksiseera. Yeroon filannoo dabarfamuu isaatiin walqabatee ammoo mormiifi komiin paartilee siyaasaa mormitootaafi kanneen akka TPLF fa'irraa dhiyaachuun ni yaadatama. Kunis walgaarreeffannaan paartiilee kanneeniifi motummaa biyya bulchu jidduu akka hammaatu taasiseera. Kanumaan walqabatees paartiin naannoo Tigraayi bulchu; TPLF filannoo sadarkaa naannootti gageessuuf murteessuun qophii mumureera. Kunis motummaa naannichaafi motummaa federaalaa jiduutti qoccollaan  akka cimaa adeemu ta'eera. Gama barnootaanis yoo ilaalmee, sababiidhuma dhukkuba kanaatiin barnoonni adda citee barattoonni sadarkaa tokkoffaatii hanga yunivarsitiitti argaman gara manaatti erga deebii'anii baatiiwwan lakkaa'ameera. Dhiheenya kana Ministeerri Barnootaa galmee manneen barnootaa akka eegalu beeksiisulleen, barnoonni idilee yoom akka eegaluu ifatti kan beekame hinjiru. Gama biraatiin ammoo maatiiwwan BBCn dubbise ijoolleesaanii deebiisanii manneen barnootaaf erguuf yaaddoo olaanaa qabaachuu himuunsaanii ni yaadatama. Gama damee fayyaatiinis akkasuma hojjattoota fayyaa kanneen adda durummaan sochii to'annoofi ittisa vaayirasii kanaa keessatti gahee olaanaa bahaa jiran dabalatee dhiibbaan kornaavaayirasiin damee fayyaa irraan gahaa jiru kan laayyoo akka hintaanee biyyoonni addunyaalleen irra deddeebiin ibsu. Biyya keenyattis hojjattoonni dhaabbilee fayyaa sadarkaa garaa garaa keessa hojjataa jiran vaayirasichaaf saaxilamuu yeroo garaa garaatti himameera. Sababii hojjattoonni fayyaa vaayirasichaan qabamuunsaanitiin walqabatees tajaajila namoota kaaniif kennamuurratti dhiibbaa qabaachunsaa beekamaadha. Kana malees sodaadhumaafi yaaddoo mana yaalaa yoo deemne vaayirasichaan qabamuu dandeenya jedhuun, namoonni hordooffii fayyaa dhukkuba gara biraa irraa hafaa jiraachuun illeen dhagahamaa jira. Akkasumas sababiidhuma vaayirasii kanaatiin talaalliiwwan daa'immanii murteessoon  sadarkaa addnuyaatti osoo hin hafne dhiyeessiin isaanii gufachuun yaaddoo umuusaa Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa  ibseera. Amma hoo weerarri vaayirasichaa maali irratti argama? Wayita ammaa kanattis Itoophiyaatti namoonni Covid-19'f qorataman miliyoona tokko caaleera. Kana keessaayis namoonni 57,466 vaayirasichaan qabamunsaanii mirkanaa'u gabaasni guyyu kaleessa galagala Ministeera Fayyaa biyyattiin bahee mulliseera. Gama biraatiin ammoo namoonni 20,776 ta'an dhukkubichaan erga qabamaniin booda dhibee kanarraa fayyuunsaanii mirkanaa'eera. Haata'u malee baatiiwwan jahan darban kana keessatti sababiidhuma vaayirasii kanaatiin namoonni 897 lubbusaanii dhabuu gabaasichi dabalee ibseera. Duula weerara vaayirasichaa to'achuuf sadarkaa biyyaatti baatii darbe kana keessatti taasifamuu eegalameen walqabatee lakkoofsi saamuda qoratamuu haalaa dabaleera. Haaluma walfakkaatunis lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamanii tibbana dabaluunsaa mul'ataa jira. Fakkeenyaaf guyyaa Sanbata kaleessaa qofatti qorannoo saamuda 24,544 irratti aggeefameen namoonni 950 haaraan vaayirasichaan qabamunsaaniifi kanneen 17 ammoo lubbunsaanii darbuun mirkannaa'eera. Kana malees namoonni 326 wallaansa namoota ciminaan dhukkubsatanii keessatti kan argaman ta'un ibsameera. Jiddugalawwan wallaansa namoota Covid-19n qabaman itti yaalamaa jiran keessaa tokko kan ta'e Jiddugalli Barkumee dabalaaaa dhufuu baay'ina namoota vaayirasichaan qabamaniitiin walqabatee, hir'inna eddoo fi meeshaalee namoota ciminaan dhukkubsataniin wallaanan  mudachusaa BBC'tti himunsaa ni yaadatama.


Ijoolleen mana barnootaa yoo deemuu baatan hoo?

Mee dura waa’ee ijoollee odeessuun dura waa’ee barsiisotaa haa haasofnu. Barsiisonni addatti koronaavaayirasiif saaxilamoodha? Deebiin kanaa gabaabumatti ‘miti’ kan jedhudha. Dhimma kanaratti wiirtuun fayyaa hawaasaa UK, qorannoo taasiseen waan haaraa tokko argateera. Barsiisonni hariiroo waa’elotaafi namoota kaan waliin qabaniin malee ijoollee wajjin ooluun carraan vaayirasii qabachuu baayyee xiqqaadha. Kanaaf barsiisotni ijoollee waliin oolee vaayirasiin na qabe yoo jedhan kan amansiisu miti. Inumaayyuu kaan irraa of eeggachuutu isaaniif wayya. Qorannoon kun ijoolleen carraan Covid-19 qabamanii dhukkubsachuun xiqqoo waan taheefi jechuunis dubbicha goolaba. Barsiistuun oolmaa daa’immanii tokko ijoolleerraa qabamuu caalaa  waa’elaafi otobisii gara mana barumsaa ittiin dhufterraa ishee qabachuu danda’a. Mootummaan UK manni barumsaa ijoollee iddoo vaayirasiin kun bal’inaan itti tamsa’u mitii jedhee amana. Haatahu malee, qajeelfamoota kanneen akka fageenya ofii eeggachuu raawwachuun ni ulfaata jedha. Barattoota kutaa keessatti walirraa fageessanii kaa’uun ni danda’ama taha garuu walirraa fagaadhaa taphadhaa jechuun rakkisaa dha.  Sana, kana, qabaa gadhiisaa jechuun ijoollee to’achuun ulfaataa dha. Gorsaan fayyaa hawaasaa mootummaa UK piroofeesar Kiriis Wiitii ijoolleen carraan Covid19n qabamanii du’uu baayyee gad-aanaadha jedhu. Namoota kuma shantamii shan Ingilaandiifi Weels keessatti Covid19n qabamanii hospitaala galan keessaa harka tokko qofaatu daa’immani ture. Ijoolleen Vaayirasii Covid19 ni dabarsuu? Yuunivarsiitii Kooleej of Landaniifi Manni barumsaa Haayijin enda Tiroopikaal Meedisiin waliin tahuun dhimmoota ijoolleefi vaayirasii kanaa waliin wal qabatan qo’atan. Ijoolleen carraan isaan vaayirasichaan qabamuu harka 50 gadi bu’aadha. Qorannoo kanaan qorannoowwan biroo kuma jaha tahan xiinxalamaniiru. Walumaagalattii qorannoowwan hundi ijoolleen gama dhukkuba dabarsuunis tahe dhukkubsachuun  yaaddoo akka hin uumnedha. Qorannoo iddoo weerarichi baay’inaan namoota qabatetti biyyoota kanneen akka Chaayinaafi Firaansitti  dhukkubichi ijoolleerraa hin jalqabne ture. Qorannoowwan kaan immoo ijoollee dhukkubicha dabarsuufi dhiisuu irratti waan ifatti beekame mitii jedha. Haa tahuutii ijoollee gara mana barumsaatti yoo erguu baanne hoo? Piroofeesar Kiriis Wiitii ijoollee mana barumsaa deemuu dhiisuun caalaatti miidhamu jedhu. Akkamiin? Piroofesarichi iddoon dhukkuba kanaaf saaxilamaa hin taane hin jiru jedhaniiti amanu. Kanaaf, manni barumsaa banamee, maatiifi ijoolleen mari’atanii of eeggannoo barbaachisaa tahe gochuun barnooti itti fufuu qaba jedhu. Ijoolleen mana barnootaa hin deemne xiin-sammuun miidhamuun isaanii hin oolu, guddiina sammuu isaanillee boodatti harkifata, kanaaf miidhaa kaan hanbisuuf isa kaan fiduu hin qabnu jedhu. Ijoolleef xixqqoo mana barumsaatti barachuufi manatti barachuun garaagarummaa guddaa qaba jedhu. Vaayirasichis mana barumsaarra maatii isaanii hojii oolanii dhufanirraa itti darbuu danda’a jedhu piroofeesarichi. Barreefamni kun manneetii barnootaa UK keessatti argaman bu’uura godhachuun kan qophaa’edha. Biyya keenyatti yoo deebisnu haalli jiru kanarraan faallaa tahuu akka danda’u hubachuun barbaachisaadha.


Koronaavaayirasii: Diwaayin Joonsan maatii isaa waliin Covid-19 qabamuu hime

Taatoon beekamaa US Diwaayin Joonsan maqaa masoo 'Za Rook' jedhamuun beekamu maatii isaa waliin koroonaavaayirasiin qabamuu hime. Kanaan dura ispoortii buunyaan namni beekamuu fi amma adunyaa irratti taatoo fiilmii kaffaltii ol-aanaa argatu tahuun kan beekamu Joonsan ofii isaa, haadha warraa fi ijoolleen isaa Covid-19 qabamuu hime. Eeggannoo fayyaa barbaachisu taasisaa turanillee vaayirasichaan qabamuu irraa akka hin oolle hime. ‘’Amma gara xumuraa irra jirra. Kana booda vaayirasichaan faalamuun hin jiru. Waaqa haa galatu’’ jedhe. Joonsan namni ganna 48, haati warraa isaa ganna 35 Luuren fi ijoolleen isaa ganna afurii fi lamaa, vaayirasichaan kan qabaman torban lamaan dura ture. Kan qabamanis hiriyyoota akka maatiitti walitti dhiyaatan irraa tahuu himuun isaaniyyuu akkatti qabaman waan beekan hin qaban jedhe. ‘’Waan kun akka maatiitti waan ulfaataa fi qorumsa jabaa nuyi dabarsine akka tahen isinitti hima,’’ jechuun viidiyoo Inistaagiraamii isaa irratti maxxanseen ibseera. ‘’Covid-19 qabamuu jechuun miidhama hamaa, caba qaamaa irraa fayyuu caalaa ulfaataadha.’’ ‘’Hojiin koo inni jalqabaa maatii koo eeguudha’’ jedha taatoon kuni. Namootni siyaasaa yeroo maaskii godhachuu dubbatanii fi dhimmicha siyaasa godhan nan dhagaha. Siyaasa waliin waan walitti dhufu hin qabu. Maaskii kaawwadhaa jedhe Joonsan. Joonsan abbaa isaa Rookii hordofee ispoortii buunyaa keessatti beekkamtii guddaa horate. Osoo gara taatoo fiilmiitti hin ce'iinis ispoortii kana keessattui nama akkaan milkaa'e ture. Joonsan fiilmota akka The Scorpion King, Fast and Furious 6 fi Jumanji jedhaman keessatti hirmaachuun adunyarratti gama fiilmiinis beekameera. Joonsan waggaa tokkotti qofa galii doolaara miliyoona 87.5 argate. Netflix irraa immoo doolara miliyoona 23.5 argateera.


Koronaavaayirasii: Dhukkubsattoota Covid-19 miira funfachuusaanii dhaban

Miirri dhandhamuu yookiin funfachuu dhabuun mallattoolee koronaavaayirasii waliin wal qabataniidha. Namoonni muraasni akkuma durii fuunfachuu yookiin dhandhamuu yoo danda'an isaa kaan ammoo haala ‘parosmia’ jedhamuuf isaan saaxileera. ‘Parosmia’ jechuun haala namni tokko miira funfachuusaa dhabuuti. Keet Maakheeniri bishaan ujummoo keessaa bahu ishee jeeqa. Kanaaf, qaama dhiqachuuyyuu rakkatti. Dubartiin ganna 37 baatii Bitootessaa keessa eega mallattoo jiddugaleessaa koronaavaayirasii mul’iste boodadha kan miirashee funfachuu dhabde. Walakkaa ji’a Waxabajjii keessa garuu wantoonni adda addaa “foolii gaarii hin taane qabaachuu jalqaban”. Isheenis furdina hir’isteetti, sodaa qabdi akkasumas gammachuu nyaataa, dhugaatii fi hariiroo namoota faana qabdu irra deebii qabaachuu feeti. Rakkinni ishee baay’ee hamaadha, bakka nyaanni itti bilchaatutti fooliin gaarii funfachuu waan hin dandeenyeef ni rakkatti. Sodaanshee inni guddaan kana booda miira funfachuushee irra deebii argachuu hin danda’u kan jedhudha. “Nyaata gaarii nan jaaladha, manneen nyaataa deemee nyaachuu, hiriyyoota kiyya waliin dhuguu ammatti garuu sun hundi hin jiru. Anaaf dhandhamni foonii gaazii gaazii natti jedhaa,” jechuun dubbatti. Namoonni Covid-19 qabaman miira funfachuusaanii dhabu. Sababni isaas vaayirasichi tiishuu fi narvii funyasaanii waan miidhuufi. Haalli kunis yeroo baay’ee qufaa, saayinasii fi miidhaa mataa waliin walqabata. Miidhamtoonni waan gubataa jiru funfachuu, aara sigaaraa yookiin foon foolii bade funfachuu ibsu. Yoo haalli kun hamaa ta’e ammoo foolii sun namni akka hoqqisu taasisuu danda’a. Dubartiin biroo Paaskuwel Hesteer'f immoo fooliin saamunaa ilkaanii baay’ee gadheedha. Kanaaf jecha ilkaan ishee soqiddaan rigatti- akka isheetti soqiddi gaariidha. Isheenis eega koronaavaayirasiin qabamte boodadha kan miira funfachuushee dhabde. “Miira funfachuu dhabuun kiyya sammuu kiyyaaf ulfaataa ture. Diina kiyyaafuu kana hin hawwu.” Barattuu seeraa kan taate Biruuk Joonsimmoo ji’a Ebla keessa ture mallattoo eega mul’iste booda koronaavaayirasiin kan qabamte. Isheenis wanti isheen funfattu marti foolii “foon gaarii hin taanee” akka qaban himti. Biruuk dabalataanis akkas jetti: “Yeroo haala kiyya namootaaf ibsu waan qoosu se’anii natti kolfu – waan foolii gaarii hin qabne funfachuu hin danda’u.'' ''Dhiibbaan Covid-19 baay’ee hamaa akka ta’e beeka, ta’us garuu namni kamiiyyuu yoom yookiin haalli kun akka fooyya’uu danda’u sitti simu jira jedhee waan hin yaadneef baay’ee na sodaachisa,” jechuun dubbatte. Namoonni Covid-19 qabaman miiraa funfachuu dhabuu rakkatan lakkoofsi isaanii hammam akka ta’e beekuun rakkisaa ta’us, namoonni kumaatamatti laakka’aman garuu miira dhandhamuu dhabuun rakkatu. Piroofeesar Kileer Hoopkinsi ‘British Rhinological Society’tti daayirektara yoo ta’an “yaadni dogoggoraa” sababa Covid-19 miira funfachuu dhabuun yeroo gabaabaaf tura jedhu jira jedhu. “Eeyye, carraan irra deebiin miira ofii argatan jira ta’us garuu namoonni baay’een miira funfachuusaanii yeroo dheeraaf dhaban jiru.” Funfachuun miira akkasumas yaada keenya keessatti gahee ol’aanaa qaba.


Koronaavaayirasii: Hospitaala Yuunivarsitii Gondaritti hakimoonni 20 ol Covid-19n qabaman

Hospitaala Rifaraalaa fi Kolleejjii Saayinsii Fayyaa Yuunivarsitii Gondaritti hakimoonni lamaa fi leenjitoonni shaakalarra jiran (intern) 20 Covid-19n qabaman. Akka ragaa BBCn maddeen yuunivarsitichaa irraa argateetti hanga Kibxata darbeetti leenjitoonni 17, Roobii afuurii fi Kamisa ammoo tokko qabamuun walumaagalatti hakimoonni 22 vaayirasichaan qabamamaniiru. Isaan keessaa torba dubartoota. Kanaan walqabatees hakimoonni leenjitootaa lama hojii akka hin gallee itti himamuu fi Kamisa irraa kaasee hojii akka hin gallee BBCn odeeffateera. Hakimoonni dhukkubichaan qabamuun itti himamee fi BBCn dubbisees sababii itti vaayirasichaaf saaxilamu danda'an yoo dubbatan, dhukkubsattoonni gara hospitaalichaa dhufan jalqaba kan wal argan isaan waliin ta'u himanii, isaaniin erga ilaalamanii booda gara qorannoowwan biraatti kan ergaman ta'u ibsu. Kanarraa ka'uunis amantaa adeemsa hojii kanatu vaayirasichaaf nu saaxiluunsaa hin oolle jedhu akka qaban himu. Kana malees, wayita hojiisaanii raawwataniitti meeshaalee of-eeggannoo dhuunfaa gahaa qabaachuu dhabuunis saaxilamummaa isaanii akka ol kaase himu. ''Maaskiin sarjikaalii fi alkooliin nuuf kennameera. Guyyoota 15n maaskiin 10 nuuf kennama.  Maaskii tokko jidduugalaan sa'aatii 24 oliif itti fayyadamna,'' jechuun meeshaalee ittisaa gahaan hakiimoota leenjitootaaf akka hin dhiyaanneef isaan keessaa maqaan akka eeramu kan hin barbaannee tokko BBC'tti himeera. Hakimoota dubartootaa vaayirasichaan qabaman torba keessaa tokko ishee dabalatee hakimoonni leenjitootaa 22 vaayirasichaan qabamu himtee, haala itti vaayirasichaaf saaxilamuu dandeesse ifatti kan hin beekne ta'u BBCtti himte. Hospitaalichatti jidduugala wal'aansa dhukkubsattoota Covid-19 keessaa osoo hin taane kutaa tajaajila wal'aansa idilee keessa akka hojjattuu himti. ''Namoonni dhukkubichaan qabamun isaanii osoo hin baramiin dhufan waan jiraniif, tarii vaayirasichaaf kan saaxilamnee haala sanaan ta'u danda'a'' jechuun tilmaamti. Haa ta'u malee hospitaalicha keessatti maaskii dabalatee hir'inni meeshaalee of-eeggannoo vaayirasichaatiif oolan jiraachu ibsiti. ''Yaroo baay'ee harka kiyya qullaanan hojjadha. Dhukkubsattoonni baay'een akka guwaantii harkaa bitan taasiifna. Kanneen bitachu hin dandeenyee garuu harkuma qullaadhaan wal'aanna. Dirqama kan guwaantii kaawwachuun barbaachisu yoo ta'e ammoo kutaa biraa irraa liqeeffanna,'' jetti. Hakimoota hanga ammaatti vaayirasichaan qabaman keessaa kan haala cimaa ta'een dhukkubsatan akka hin jirree fi hedduun isaanis mallattoowwan dhukkubbii kan hin qabne ta'u dubbatti. Dhimma kana ilaalchisee BBCn kan dubbise Hospitaala Rifaraalaa fi Kolleejjii Saayinsii Fayyaa Yuunivarsitii Gondaritti hogganaa olaanaa kan ta'an Dr Ashannaafii Taazabawu, hakimoonni lamaa fi hakiimoonni leenjitootaa 20 vaayirasichaan qabamu isaanii mirkaneessaniiru. Hakiimoonni leenjitootaa vaayirasichaan qabaman kan jiddugala wal'aansa dhukkubsattoota Covid-19 keessa hojjatan akka hin taanee himaniiru. Vaayirasichaan qabamu kan danda'an sochii dhuunfaa hojiin alatti taasisanii fi wayita gara iddoowwan garaa garaatti socha'aniitti hir'ina of eegananootiin ta'u akka danda'u dubbatan. Hir'ina dhiyeessii meeshaalee of-eeggannoo hospitaalichaa ilaalchisee, hakimoonni leenjitootaa kunneen guyyaatti sa'aatii saddeetiif kan hojjatan ta'uu himu. Hakiimni tokko ji'atti guyyoota 22 hojjata jechuun tilmaamamee guyyaatti maaskiin tokko akka kennamuuf himanii, garuu torbaniitti guyyoota lamaa fi sadii qofaa akka hojjatan dubbatu. Haa ta'u malee hir'inni meeshaalee of-eeggannoo dhuunfaa (PPE) sadarkaadhuma biyyaattii jiraachuu ibsan Dr Ashannaafiin. Gama hakimoota leenjitootaa kanneen ilaaluun hospitaalichi karaa bakka bu’aasaanitiin maaskii N-95 jedhamu osoo hin hafne keennaafi jiraachu eeruun kanneen ‘hnuuf hin kennamne’ jedhan yoo jiraatan komii dhiyeeffachu danda’u jedhan. Hakimoonni leenjitootaa kunneen vaayirasichaan qabaman isaanii bitaa itti galu kan dubbatan Dr Ashannaafiin, hoospitaalaan ala osoo maaskii hin kaawwatiin kan socho’an jiraachu dubbatu. ‘‘Hospitaalichi hakimootaa fi leenjiitoota hedduu qaba. Isan kunneen osoo jidduugala wal'aansa Covid-19 keessa hin hojjannee attamiin qabamu danda’u?’’ jechuun gaafatu. Itti dabaluunis, hojjattoonni wal'aansa faayyaas ta’ee namni kamiyyuu manaan alatti maaskii godhachuun ofiisaanii fi namoota kaan dhukkubichaaf akka hin saaxilamne ittisuu ni danda’a jedhu Dr Ashannaafiin. Kana dura hakimii fi hojjataan qulqullinaa jiddugala wal'aansa Covid-19 keessa hojjatan vaayiraasichaan qabamuu isaanii kan hima Dr Ashannaafiin, isaaniin alatti oggeessi biraa vaayirasichaan qabame akka hin jirre ibsan. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa akka jedhuutti kanneen Covid-19 saaxilamtoota ta’an keessaa hojjattoonni wallaansa fayyaa tokko. Addunyaarratti namoota Covid-19n qabaman keessaa dhibbeentaa 10 kan ta’an hojjattoota wal'aansa fayyaati jedheera. Itopphiyaatti weerarri vaayirasii kanaa jiraachuun erga mirkanaa’ee booda baatiiwwan jahan keessatti naannoolee biyyatti garaa garaatti hojjattoonni wal'aansa fayyaa dhaabbilee fayyaa keessa hojjatan vaayirasichaan qabamuun isaanii himamaa ture. Lakkoofsi waliigalaa hakimoota vaayirasichaan qabamanii garuu hin beekamu.


Koronaavaayirasii: Galmi Bar-kumee namootni Covid-19 itti hammaate keessatti wal'aanaman ‘guutuu gahe’

Sireen wal'aansa dhukkubsattoota koronaavaayirasii wal'aansi addaa barbaachisuuf [ICU] guutuu isaa giddugalli wal'aansa Covid-19 galma barkumeetti qophaa'e beeksise. Galmi barkumee giddugala wal'aansa koronaavaayirasiif jijjirame kuni kutaaleen addatti tajaajila oksijinii kennaniis guutuuf akka jiru beeksiseera. Booda kana Itoophiyaan qorannoo hanguma dabalte hammi namoota qabamaniis haalaan dabalaa jira. Biyyoota Afrikaa namoonni hedduu koronaavaayirasiin qabaman keessaa tokko yoo taatu Afrika Bahaarraa hamma namoota vaayirasichaan qabamanii olaanaa galmeessite. Yeroo ammaa giddugala galma barkumee magaalaa Finfinnee keessa argamuufi iddoo dhukkubsattoonni vaayirasichaan qabaman addatti fo’amanii tursiifaman keessatti dhukkubsattoonni 200 ol akka argaman daarektarri giddugala kanaa Dr Wulataaw Caannee BBC'tti himaniiru. Giddugalli wal’aansaa kun guyyaatti dhukkubsattoota dhukkubbiin itti hammaate giddugaleessaan 20 akka simatuufi dhukkuubsattoonni 210 siree argatanii amma wal’aanamaa akka jiran himaniiru. Isaan keessaa 118 harganuuf deeggarsa Oksijinii barbaadu. Kutaaleen wal’aansi itti kennamuus iddoo afuritti qoodamanii gurmeeffamaniiru. Kan jalqaba, iddoo dhukkubsattoonni dhukkubbiin kan itti hammaatee fi Oksjiinii sirnaan kan barbaachisu iddoo keesssatti wal’aanamanidha. Lammaffaan, kanneen deeggarsa oksijiinii barbaachisu kan keessatti wal’aanamani, 3ffaan immoo hammi Oksijiinii muraasni qofti kan barbaachisu kutaa itti wal’aanamanidha. Kutaa inni 4ffaan, iddoo dhukkubsattoota rakkoo biraas qabaatanii, kanneen manasaaniitti addatti fo’amanii turuu hin dandeenyefi deeggarsa ogeeyyii barbaadani turanidha. Ammatti kutaaleen hundisaanii akka hin guutne kan dubbatan daarektarri giddugaleessa wal’aansaa kun, sireen kutaan dhukkubsattoota dhukkubbiin itti cimeef qophaaa’e harka caalu qabamuu ibsaniiru. Hagayya 20, bara 2012tti kutaan dhukkubsattoota deeggarsa Oksijiinii guddaa barbaadanii shan qoftii  hafuu daarektarri giddugaleessa kanaa himaniiru. Kutaa dhukkubsatoota Oksijiinii amma muraasni barbaachisuu garuu ammas otoo hin qabamin hafan muraasni jiraachuu kaasan. Sireen hundi ammatti guutumaan guutuutti otoo hin guunne hafus, ittisa dhibichaarratti yoo hin hojjanne, ‘‘yeroo muraasa booda dhukkubsattootni dhukkubbiin itti hammaate siree dhabuu malu’’ jedhanii yaaddoo qaban kaasan. Kana malees, dhukkubbiin kanneen itti hammaate wal’aansaaf dhufan dafanii siree dhiisanii hin deeman jechun dubbatu. Yoo xiqqate torban lamaaf sireerra turu. Kanaafuu, kanneen deeggarsa Oksijiinii barbaadaan haala kanaan qabaachuun turuun rakkisaadha jedhan. Akka ogeessa tokkootti yaaddoon qabu, yeroo murtaa’e booda to’annoo ogeeyyii fayyaa ol ta’uu mala. Kanaafuu to’annoofi ittisa dhibichaarratti caalatti hojjatamuu qaba jedhan. Giddugaleessi wal’aansa kun ammatti dhukkubsattoota 670 simachuu kan danda’u wayita ta’u, caalaatti gurmeeffamnaan dhukkubsattoota 1,000 guutan simaachuu akka danda’u ibsaniiru. Kun otoo kanaan jiruu, giddugaleessi wal’aansaa kun dhukkubsattoota Oksijiiniin hammi muraasni barbaachisu simachuuf hojii gargaaran hojjataa jiraachuu ibseera. Dhukkubsattoota Oksijiiniin hamma guddaan barbaachisu simachuuf garuu inveestimentii guddaa, hojii guddaatu barbaachisa jedhan. Akka gabaasa Ministeera Fayyaatti Itoophiyaatti namoonni 45,000 ol Covid-19’n kan qabaman yoo ta'u, kanneen keessaa harki caalaan magaalaa Finfinneetti galmaa’e.


Ijoolleen ganna 12 olii hundi maaliif maaskii akka keewwatan gaafatamee?

Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa qajeelfama ijoolleen ganna 12 ol maaskii uffachuu qabu jedhu baase. Qajeelfamichi namoonni gurguddoo dhukkubicharraa of eeguuf maal gochuu akka qabanillee hima. Hanga ammaa daa’imman akkamiin vaayirasii kana akka daddabarsan waan muraasa qofaatu beekama. Haa tahu malee ijoolleen waggaa 12 ol jiran akkuma namoota gurguddoo akka dabarsan ragaan jira. Daa’imman waggaa shanii fi isaa gadi jiran maaskii uffachuu hin qaban jedha Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa. Hanga yoonaa addunyaa irratti namoonni 800,000 sababii vaayirasii kanaan yoo du’an. Miiliyoona 23 immoo dhukkubichaan qabamaniiru, jedha ragaan Yunivarsiitii Joon Hoopkiins. Lakkoofsi guddaan immoo Ameerikaa, Biraazilii fi Indiyaatti galmaa’e. Haa tahu malee qorannoon gahaa gatii hin taasifamneefi kaan immoo mallattoo dhukkubaa waan hin agarsiifneef ammallee lakkoofsi namoota dhukkubichaan qabamanii kana caaluu akka danda’u amanama. Lakkoofsi namoota haaraa dhukkubichaan qabamanii biyyoota Kooriyaa Kibbaa,naannolee Awurooppaa tokko tokkotti dabalaa jira, Libaananitti illee akkanuma. Hogganaan olaanaa Dhaabbata Fayyaa Addunyaa Dr Teedroos Adaanoom dhukkubichi waggaa lama booda akka baduu danda’u abdii qabaatanillee, saayintistiin gameessi UK immoo vaayirasichi bara baraan baduu dhiisuu danda’a,talaalliin yeroo yerootti kennamu illee barbaachisaa dha jedhu. Qajeelfamni Dhaabbata Fayyaa Addunyaa ijoolleef baase maal jedha? Qajeelfamni marsariitii dhaabbatichaa irratti barreefame garee sadii umurii ijoollee ilaallata. -Ijoolleen ganna 12 ol  maaskii keewwachuu qabu,akkuma namoota gurguddaa. Keesumaa fageenya isaanii yeroo eeggachuu hin dandeenyeefi naannoo tamsa’inni bal’aan jiru jiranitti. -Ijoolleen waggaa jahaa hanga 11 gidduu jiran kan uffachuu qaban lafa tamsa’inni vaayirasii kanaa haalaan jira jedhamuuttii fi namoota dhukkubichaaf saaxilamuun carraa guddaa qaban kanneen akka manguddootaa biraa yoo tahani dha.Maatiin ijoolleen yoo maaskii isaanii baasanii fi keewwatan hordofuu qabu jedha. -Daa’imman ganna shanii fi isaa gad jiran haala yaaddessaa hin taane keessatti maaskii keewwachuu hin qaban jedha Barsiisotaaf Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa akkana jedha:’’Lafa tamsa’inni vayirasichaa guddaan jiruttu namootni gurguddoo ganna 60 gaditti jiran hundi maaskii uffachuu qabu.’’ ‘’Keesumaa kun warreen ijoollee waliin waliitti dhiyaataniifi qaqqaban ilaallata.’’ Namoonni ganna 60 ol tahaniif dhukkuba cimaa qaban maaskii keewwachuu qabus jedha. Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa ijoolleen mana barumsaatti maaskii uffachuu akka irra jiraatu waan hime hin qabu. Haa tahu malee barnooti yoo jalqabu maaskii keewwachuun waan godhamuu qabu taha. Firaans ijoollee ganna 11 ol jiraniif maaskii keewwachuu dirqama taasiftee jirti. UK illee qajeelfama ifatti baheen hin himiin malee mana barumsaatti maaskii uffachuu dirqama gochuun hin hafu.


Koronaavaayiras: MM Xaaliyaanii duranii Silviyoo Berluskoonii hospitala galan

Ministirri Mumee duraanii Xaaliyaan  Silviyoo Berluskonii erga Covid-19 qabamunsaanii mirkanaa'ee booda alkan hospitaala Miilaan keessatti dabarsan. Paartii isaanii akka beeksiiseetti haalli fayyaa nama gaheessa waggaa 83 ta'e kanaa yaaddoo hin qabu, haala gaariirrattis argamu jedheera. Akkasumas abbaan qabeenyaa midiyaafi ijoolleen isaa lamas guyyaa Roobii vaayirasichaan qabamunsaanii mirkanaa'eera. Kunis erga bashannana Saardiniyaa bakka tatamsa'iinni weerara vaayirasichaa Xaaliyaan keessatti itti baayyatuutti dhaqabiin boda jedhame. Guyyaa Kamiisaa innis dhiiheenya Milaan ture. ''Haalaa Covid-19 to'achuuf of eeggannoo haaldure muraasni ni barbaachisa. Garuu nagaadha,'' jedhan seenaatarri paartiisanii Forzaa Itaaliyaa, Liisiyaa Ronzulii. Berluskoniin Kamiisa alkan manasaanii Arkoree kan kaaba Milaaniitti argamu irraa, hospitaala Raataa'eel keessatti gara kutaa adda baafamanii turaniitti kan dabarfaman yoo ta'u, duraanis hakiimiin isaanii Dr Albartoo Zaangriloo akka mallattoo hin qabaannee ibsanii ture. Midiyaalee Xaaliyaan MM duraanii biyyattii kun waggaa 30 gaa'elaan kan waliin turte Maartaa Faaskinaa jedhamtuus, vaayirasichaan qabamushee gabaasaniiru. Haatii warraasannii miseensa mana maree ummataa taatees adda of baasuurra jirti jedhame. Berluskooniin ergaa Kamiisa barreeffama karaa bilbilaatiin roggessota paartiif erganiin ''Hanga naaf danda'ameetti duula filannoo ammaa kanarratti nan hojjadha,'' jedhanii ture. Attamiin vaayirasichaaf saaxilamuu akka danda'an akka hin beeknees dabaluun dubbataniiru. Xaaliyaaniin Fuulbaana 21-22 filannoo godinaa kan sababii weerara koronaavaayirasiitiif dabarfamee gaggeessuuf jirti. Odeessaalee dabalataa dubbisuuf:


Koronaavaayiras: Biyyoota kudhan Covid-19 akka biyya isaanii hin seenne dhorkuu danda'an

Koronaavaayirasiin addunyaa hunda jechuun hanga danda’amutti biyyoota addunyaarratti  tatamsa’eera. Biyyoonni 10 garuu Covid-19 irraa bilisa. Biyyoonni kunneen ammatti maal irra jiru? Hoteelli Palaa’uu bara 1982 baname. Biyyi xiqqoon tun Garba Guddaa Paasifikiin kan marfamte yoo ta’u, tuuristoonni hedduus ishee daawwatu. Bara 2019’tti biyyattiin daawwattoota 90,000 kan simatte yoo ta’u, lakkoofsi kunis lakkoofsa ummata biyyattii harka shaniin caala. Bara 2017’tti turizimiin oomisha Waliigalaa Biyya keessaa (GDP) biyyattiif %40 gumaacheera jedha Dhaabbanni Maallaqa Addunyaa (IMF). Ta’us, sun Covid-19 dura. Biyyattiin dhuma ji’a Bitootessarraa jalqabdee daangaashee cufteetti. Biyyattiinis biyyoota miseensa guutuu UN ta’an  biyyoota 10 Covid-19 irraa bilisa ta’an keessaa ishee tokko. Palaa’uu vaayirasicharraa bilisa taatus sababa weerara koronaavaayirasiitiin hubamteetti. Hoteelli Palaa'u erga Bitootessaatii cufaadha. Isa qofa miti, manneen nyaataa, suuqonnis cufaadha. Biyyoota namoota Covid-19 qabaman hin qabne kunneen: “Garbi guddaa (qaama bishaanii) as jiru bakka biraa addunyaarra jiru caalaa bareeda,” jedha hogganaafi abbaan qabeenyaa Hoteela Palaa’uu Bireen Lii. Hoteelasaa abbaa kutaa ciisichaa 54 qabu kana keessatti kutaaleen %70-80 ta’an keessumootaan qabamu ture dur, erga daangaan biyyattii cufamee booda garuu kutaalee hundi duwwaa ta’an. Bireen mootummaa jiraattotasaaf gargaarsa maallaqa taasisuu hin komatu. Sababni isaa mootummichi vaayirasichi biyyattiitti akka hin seenne waan taasiseef. “Waan gaarii hojjatan jedheen yaada.” Ta’us, hoteelli biyyattiif kan jalqabaa ta’e baraaramuu qaba yoo ta’e, wanti ta’e wayii jijjiiramuu qaba. Irra deebiin banuu qabu jedheen yaada,” jedha Bireen. Odoloonni Marshaal Garba Guddaa Paasifiik irraa gara Bahaatti fageenya km4,000 irratti kan argaman yoo ta'u, biyyattii keessatti namni Covid-19 qabame hin jiru. Ta’us, garuu akka Palaa’uu namni vaayirasichaan qabame hin jiru jechuun rakkoon bira hin jiru jechuu miti. Hoteelli Roobart Re’iimeers Covid-19 dura kutaaleen ciisichasaa 37 qabu keessaa %75-%88’tti kan ta'u keessumootaan guutamu ture. Keessummoonni kunneenis Eeshiyaa, Paasifiik yookiin Yuunaayitid Isteetis irraati kan garas imalanidha. Erga daangaan biyyattii jalqaba ji’a Bitootessaa cufameen booda garuu kutaalee ciisichaa hoteelichi qabu keessaa kan keessummootaan qabaman  %3-%5’qofaadha. “Keessummoota odolichaan ala dhufan qabna, ta’us baay’ee miti,” jetti hojjattuun hoteelichaa Soofiyaa Fowleer. Odoloota Maarshaalitti namoonni 700 hojii ni dhabu jettee eegdi, kunis eega bara 1997 as biyyattiif kufaatii isa guddaadha. Waan biyyoonni kun itti jiranirraa wanti hubannu vaayirasichi gara biyyaa kee akka hin seenne gochuu dandeessa, garuu injifachuu hin dandeessu. Covid-19 karaa adda addaan sitti dhufuu danda’a. Soofiyaan bara dhufutti biyyattiifi hoteelichi haala duraatti deebi’a jettee “abdii” qabdi. “Yoo akkas hin taane, kun nuuf salphaa miti,” jetti. Biyyoonni daangaasaanii waan cufaniif diinagdeen isaanii miidhamuus, garuu biyyoota hundatu karri biyyootaa cufame akka banamu kan barbaadan. Dr Leen Tariivoondaa Vanuu’aatuu keessatti daayirektara fayyaa hawaasaati. Biyyi Vaanu'aatu ummata 300,00 qabdi. “Yoo isaanitti dubbate (Afaan Ambaa’eetiin), hedduunsaanii hamma danda’ametti daangaa cufaa jedhu,” jedha. Isaanis akkas jedhu: “Dhukkubicha hin barbaannu.” Namoonni Vaanu’aatuu %80 ta’an baadiyaa jiraatu jedha Dr Leen. Jireenyi isaanis qonnarratti hundaa'e. Ta’us, biyyattiin ni miidhamti. Baankiin Misoomaa Eeshiyaa akka tilmaametti Oomishni Waliigalaa Biyya keessaa biyyattii %10 gad bu’a. Kunis, erga biyyattiin bara 1980 walaboomtee as isa guddicha ta’a. Mootummaan dhiheenya kanatti hojjattoota 172 gara Naannoo Kaaba Awustiraaliyaa keessatti argamuu dhaqanii maangoo akka funaananii of jiraachisan eeyyameera. Galiin maangoo funaananii qe'eeti ergan hamma tokko gaarii ta'us, biyya oomishni Waliigalaa Biyya keessaa %35 tuurizimiirraa argattuuf gahaa miti. Tarkaanfiiwwan yeroo gabaabaa hojjattoonniifi daldaltootaaf dinagdeen isaanii akka hin miidhamne tumsuudha. Haata'u malee, furmaanni yeroo dheeraa hin jiru yoo talaallii koronaavaayirasii eegu ta'e malee.


Gosa miseensota 53 qofa qabu keessaa afur Covid19n qabaman

Gosootni odola Andaamaan gidduugala Indiyaa irraa fagaatanii jiraatan ganda isaanii Covid19 galeera. Gosa kana keessaa namni afur Covid19n qabamuu qondaaloti fayyaa BBCtti himaniru. Afran isaanii keessaa immoo lama hospitaalatti yaalamaa jiru, kan hafan lama immoo akka adda bahan taasifameera jedhan. Gosti Andaman Guddoo ykn 'greater Andaman' jedhaman kunneen miseensa 53 qofa qabu, odolawwan namoonni baayy'n irra jiraatan 37 keessaa isa tokkorra jiraatu. Erga covid19 galee as odolawwan kunneen keessaa namoonni 2,985 Covid19 yoo qabaman 41 immoo lubbuu dhabaniiru. Namni jalqabaa warra Andaman Guddoo dhukkubichaan qabame torbee darbe ture kan argame, jedhan qondaalli fayyaa gameessi naannichaa, Dr Aviijiit Rooy. Ogeessoti fayyaa bidiruudhaan odola gosoota kanaa dhaqanii qorannoo taasisuun namoota qabaman adda baasuu himan hakiimtichi. Miseensoti gosa kanaa gara magaalaa Poort Beel dhufuun hojii xixiqqoo hojjechuun gara odola isaanii waan deebi’aniif yeroos hin qabamiin hin oolle jedhu. Dr Rooy hojiin dursa kennameef vaayirasichi gara odoloota birootti akka hin tamsaane to’achuu dha jedhaniiru. ‘’Sochii hoomaan godhamu to’achuufi bal’inaan qorannoo taasisuu irratti xiyyeeffannees,’’ jedhan. Odola Andaamaans jedhamu kanarra, gosoota Jaaraawaa, Saboota Kaaba Sentiinlii, Andaamaan Guddoo, Ongee fi Shompeen jedhamantu jiraata. Jaaraawaa fi Sabooti Kaaba Sentiinlii uummata isaan kaan waliin hariiroo hin qaban. Warri Kaaba Sentiinlii inumaayyuu namni haaraa deemnaan ni lolu, odola isaanii irra jiraachuu nama haaraaf hin eeyyaman. Bara 2018tti lammiin Ameerikaa isaan bira gahuuf deeme xiyyaan dhahame du’eera. Akka dhaabbatni dhimma saboota badaa jiranii himutti, sabooti Andaamaan Guddoo yeroo Biriiteen 1850 keessa Indiyaa yoo koloneeffattu lakkoofsi isaanii 5000 ture. Yeroo dheeraaf dhukkuba weerara Biriteen waliin  dhufeen rakkachaa turan, kanumaan lakkoofsi isaanis hir’ise. ‘’Sabooti kunneen Covid19 qabamuun nama rifaasisa. Weerarichi saboota isaanii akka badan gochuu akka danda’us ni hubatu,’’ jedhan qorattuun gameettii waa’ee saboota kanaa qoratan Soofii


Koronaavaayiras: Afrikaa keessatti hagi nama Covid-19n du'ee xiqqaachuuf maaltu gumaache?

Afrikaatti namoota koronaavaayrasiin qabaman keessaa Afrikaan Kibbaa sadarkaa jalqabaarra jirti. Amma garuu biyyattii keessatti weerarri  vaayirasichaa hir’achaa jira. Tatamsa’inni dhukkuba kanaa biyyoota Afrikaa biraa jirus birqabaan suutuma dabala. Afrikaa keessa gandootni namootaan dhiphatan baayyeedha. Qe’ee kunneenitti fageenya eeggachuun baayyee rakkisaadha. Haatahu malee, namoonni magaala keessa jiraatan vaayirasii kana tamsaasuu akka danda’an ogeessoti fayyaa akeekkachiisaa turan. Afrikaa Kibbaatti itti gaafatamaan garee gorsaa Covid19 Saaliim Abduul Kariim naannolee namoonni baay’inaan kubbanii jiraatan vaayirasichi saffisaan tamsa’a jedhu. Dhugaan jiru faallaa yaada namoota kanaa yoo tahe hoo? Qe’eewwan namootaan dhiphatan tamsa’ina vaayirasii kanaaf sababa tahanii yoo hin argamne hoo? Vaayirasichi akka hin babal’anneef sababa yoo tahan hoo? Hiyyuummaan ardii kanaa weerarichaaf akka hin saaxilamne taasiseera laata? Iccitiinsaa maali ? Koroonaavaayirasiin yeroo babal’achuu jalqabe ogeessotni marti ardiin Afrikaa balaarra buuti jedhanii turan. Vaayirolojistiin lammii Afrikaa Kibbaa piroofeesar Shaabiir Mahaadii, ‘’rakkoo hamaa keessa ni seenna, nuu dhumate jedheen yaadee ture,’’ jedhu. Warreen mala dhahan sireen dhukkubsataa akka hanqatu, sirni fayyaa rakkoo keessa akka seenu faa’a himaa turan. Haa tahu malee Afrikaa Kibbaatti lakkoofsi namoota dhukkubichaan du’anii kan UK irraa harka torba hanqata. Biyyooti Afrikaa kaanillee vaayirasichi hanga sodaatame isaan hin mine. Hospitaalonni hamma yaadame hin dhiphanne. Akka biyyoota addunyaa biroo weerarri vaayirasichaa fiixeerra gahees hin mul’anne. Piroofeesar Shaabiir, ’’biyyoota Afrikaatti hanga yaadame balaa hin dhaqqabsiisiin hafuun naan galle.Ifaa kan hin taaneefi amanuuf kan nama rakkisu dha,’’ jedhu. Afrikaa keessa vaayirasichi kan hin babal’anne uummatni ardii kanaa baayyeen dargaggoo waan taheefi ogeessonni jedhan jiru. Umuriin lammiilee Afrikaa kan warreen Awurooppaa irraa walakkaan hir’isa. Daariktarri dhaabbata Toonii Bileer,Tiim Biroomfiild Afrikaan ardii dargaggootaa tahuunshee dhukkuba kanarraa ishee baraareera jedhan. Ha tahu malee, qorannoowwan dhimma kanarratti taasifaman, umuriin qofaasaa dhukkuba kanarraa hafuuf sababa miti jedhu. Piroofeesar Saliimis, ‘’umuriin dubbii isa ijoo miti kan jedhan kanumaafi. Akkuma weerarichi jalqabeen biyyooti Afrikaa dhorkaawwanii fi uggurri taasisan akka salphaatti waan ilaalamu miti. Namoonni maaskii afaaniifi funyaanii akka keewwatanifi illee akeekkachiisni jabaa darbaa ture. Karaa biraan ol-ka’inisi ardiin Afrikaa irra jirtuu fi ho’ituu ta’uunshee vaayirasichi akka hin tamsaane gargaareera inni jedhus hin hojjetu. Bu’uuraaleen misoomaa baayyeen ijaan hin jirreef malee fuulduratti dhukkuba kanaan namni qabamu dabaluu danda’a kan jedhanis jiru. ‘’Afrikaan yeroo isa hamaa dabarteetti jechuu hin danda’u. Yeroo taherra weerarri kun dabaluu danda’a,’’ jedhu Piroofeesar Saaliim. Koroonaavaayirasii ‘biraa’ Mana yaalii talaallii Suweetoo keessatti saayintistoonni qorannoo taasisaa jiru. Mana yaalii kana keessa samuudni dhiigaa namaa waggaa shaniif ture jira.Samuudni kun talaallii infiluweenzaa irratti qorannoon yeroo taasifame kana argame dha. Qorattoonni kunneen vaayirasii koronaa biraatiin qabamaniiru yoo taheef ragaa barbaadaati jiru. Kana jechuun immoo qaamni keenya humna Covid19 irraa of ittisu horateera jechuu dha. ‘’Kana dura humna dhukkuba ofirraa ittisuu horanneerra taha. Vaayirasichis hanga biyyoota kaanirra tamsa’e Afrikaa keessa kan hin babal’anne, kanaaf tahuu mala,’’ jedhu Piroofeesar Shaabiir. Ganda dhiphate keessa namoonni jiraatan  vaayirasichaaf saaxilamoo waan tahaniif yeroo keessa humna Covid19n ofirraa ittisan hin horatiin hin hafne jedhu saayintaistoonni Afrikaa Kibbaa. ‘’Sadarkaa olaanaa taheen naannoleen dhiphatan keessa humni dhukkibicha ofirraa ittisuu uumamuu danda’a jedhu. Kaan immoo mallattoo dhukkubichaa kan hin agarsiifne tahuu danda’u,’’ jechuun Piroofeesarichi hubachiisu. Hiyyummaan Afrikaa dhukkubichaaf saaxilamuu Afrikaa hir’isees tahuu danda’a jedhu piroofeesarichi. Gama biraan immoo biyyoota kanneen akka Biraaziil keessa namootni ganda dhiphataa keessa jiraatan dhukkubichaan akka malee miidhamaniiru.


Koronaavaayirasii: Daree barnootaa gara bakka horsiisa lukkuutti geeddarame

Mootummaan Keeniyaa sababii Covid-19 wal qabatee manni barnootaa hanga baatiin Amajjiitti akka cufamu murteesseera. Sababii kanaaanis manneen barnootaa dhuunfaa hedduun rakkina diinagdee cimaaf saaxilamaniiru. Manni Barnootaa Mwea Brethren kan kana dura sagalee ijoollee barattootaan gutamaa ture amma bakka lafa horsiisa lukkuutti geedarameera. Gabatee gurraacha gaaffileen herregaa itti dalagaa turan, karoora talaallii lukkuutiin bakka buufamaniiru. Jooseef Maa'inaa abbaan qabeenyaa mana barnootaa jiddugala Keenyaa keessaas amma galii argachuuf jecha daree gara horsiisa lukkuutti geedareera. Keessattuu baatii Bitooteessaa wayita manneen barnootaa hundi akka cufaman taasifameetti haalli nama kanaaf baay'ee cimaa ture, keessattuu nama akka isaa liiqaa baankii kanfalaa akkasumas kan biraatiif waliin haasa'aa turef. Jalqabarratti wanti hunduu kan badee fakkaatee ture, Garuu ''Jiraachuudhaaf manuma barnootaa keessatti waan tokko gochuu qabna jechuun murteessine'' jechuun BBC'tti himan. Akkuma mana barnoota dhuunfaa kamittuu galiinsaanii kanfaltii barattootaa irratti kan hundaa'eedha. Kanaafuu, manneen barnootaa kunneen cufamu jechuun hojjattootaaf kan kanfalan hinjiraatu, isaafuu baayyeen isaaanii kan rakkina maallaqaa cimaa keesatti argamaniidha. Manneen barnootaa muraasni karaa onlaayinitiin barsiisuu itti fufuu danda'anilleen, kanfaltiin isaan argataa jiran baasii jireenya bu'uraa barsiisootaa bakka hin bu'u jedha Waldaan Manneen Barnootaa Dhunfaa Keeniyaa. Manneen barnootaa dhuunfaa kuma 300 olii keessaa kanneen %95 ta'an kanfaltii malee boqonnaa baafamani jedhu hojii raawwachisaan waldichaa Pitar Nidoroo. Kana malees, manneen barnootaa 133 hanga dhumaatti akka cufaman taasifamaniiru. Haala hamaa kana keessa darbuuf manneen barnootaa jiddugala Keeniyaatti argaman kan akka Qophaa'insa Rokaaa tarkaanfii fudhataniin, dallaa mana barnootichaa gara lafa qonnaatti geeddaraniiru. ''Haalli gonkumaa hanga kana cimaa ta'ee hinbeeku,'' jedhan Jamsi Kung'u kan waggoota 23 dura mana barnotaa kana kan hundeessan Jeemsi Kungu'u wayita BBCtti dubbataniitti. Dallaa keessa bakka duri ijoolleen itti xabataa turan irratti ataakiltiin biqilee mullata. Akkasumas lukkuus horsiisaa jira. "Haalli kiyyas kan manneen barnootaa biraan wal fakkaataadha. Konkolaataa kiyyaaf boba'aa guuttachuuf baayyeen rakkadha. Barsiisoonniifi barattoonni asi hinjiran. Sammuudhaan baay'ee miidhamneera,'' jedha Obbo Jeemis Kung'u. Manneen barnootaa Mwea Brethren fi Rokaa lamaanu hojjattoota lama qofa akka hojii qonnaatiin isaan gargaaraniif of bira tursiisan. "Kun dureessaaf miti. Garuu nuyi nutti toleera....yoo xinnaate hinmukooftu. Waan hojiin qabamtuuf qoricha sammuuti,'' jedhu Obbo Kung'uun. Manneen barnootaa kunneen lamaanu ofiisaaniif madda galii yoo argatanilleen waa'ee carraa barsiistoota isaanii kan baatiiwwan shanan darbaniif kanfaltii malee jiranii baay'ee yaadda'aa jiraachu dubbatu. Kunis barsiistoota manneen barnootaa motummaatti barsiisanifi kan ammalleen mindaa argataniin wal bira qabuun. Obbo Maa'inaa barsiisoonni isaa bilbiluun wanti hojjachuu danda'an yoo jiraate akka gaafatan himu. ''Garuu akka carraa ta'ee kan ofii keenyaafuu nyaannu gahaa hinqabnu'' jedhu. Sababii kanaanis hedduun isaanii damee hojiisaanii geeddaruuf dirqisiifamaniiru. Maakrine Otenoo kan magaalattii keessatti waggoota jahaaf barsiisaa turte kanfaltii kiraa manaa kanfalu dadhabuun manicha keessaa ari'amuu himti. Kanaafuu, bakka jiraattuufi nyaata argachuuf guddiftuu daa'imaa ta'uun hojjataa jirti. ''Erga biyyattii Keeniyaa namni Covid-19 qabame kan jalqabaa argame kaasee, manneen barnootaa cufamnaan wanti hojjannu homtu hinturre. "Daa'ima kiyyaaf waa argachuuf waan baay'ee yaaleen ture. Garuu haalli salphaa hinturre,'' jechuun BBC'tti himte. Giloriyaa Mutuku Lixa Keeniyaatti barsiistuu turte. Amma erga manni barnootaa cufame kaaftee liqaa fudhachuu hojii daldalaa eegalte jirti. Isheenis hojiin daldalaa ishee milkaa'eef manni barnootaa saaqamulleen barsiisuutti akka lammata hindeebiine abdatti. Yaadni ishee kunis waan haaraa miti. Dhiibbaa koronaavaayirasiin kanfaltii manneen barnootaa irraan gahu dandamachuun manneen barnootaa deebii'anii banamuu laataa gaaffiin jedhuu mataansaa hedduun ka'aa jira. Waldaan Manneen Barnootaa dhunfaa (KPSA)n ammoo rakkina maallaqaa mudate kanaaf motummaan deeggarsa dolaara miliyoona 65 akka taasiisuuf gaafataa jira. Kanaanis barsiisonni oggumaa isaanii irra akka turu danda'an abdata. Maallaqichi kan hinargamne yoo ta'e garuu, ''manneen barnootaa muraasni jiraachu hindanda'an'' jechuun akeekkachiisa waldichi. Ministirichi manneen barnootaa ulaagaa guutaniif liiqaa kan mijeessuu ta'u himeera kan jedhan Obbo Nidoroon garuu manneen barnootaa biyyattii hunda baraaruuf kun gahaa miti jedhu.


Koronaavaayirasii: "Nan fayya moo nan du'a jedhee shakkii keessa galeen ture"

Ogeeyyiin fayyaa kanneen koronaavaayirasiin saaxilamuuf carraa bal'aa qaban keessaa warra duraati. Dr Faasikaa Amdasillaasee vaayirasichaan qabamanii fayyan. Nan fayya moo nan du'a jedhee shakkii keessa galeen ture jedhu.


Civd-19: Daa'imman koronaavaayirasii ni daddabarsuu?

Qorannoon Kooriyaa Kibbaatti qoratame akka mul'isutti daa'imman koronaavaayirasii hanga torban sadiitti afaansaaniirratti baatanii turuu danda'u. Qorannoon asiin dura hojjetame daa'imman mallattoo koronaavaayirasii sasalphaa yookiin ammoo gonkumaa mallattoo vaayirasichaa hin agarsiisan jedha. Argannoowwan kunneen, daa'imman hagam koronaavaayirasii daddabarsu? kan jedhuuf haga ammaatti waan deebii hin arganneef agarsiistuu tokko ta'aniiru. Addunyaarratti manneen barnootaa sababa weerara koronaavaayirasiin cufamanii turan deebi'anii banamaa jiru. Kanaaf ammoo walirraa hiiquu fi qulqullina eeggachuun dirqama akka ta'e gorsu qorattoonni kunneen. Koronaavaayirasii fi daa'imman ilaalchisee gaaffiiwwan sadi deebi'uu qabu jedhu Pirofeesar Kolleejjii Rooyaal kan ta'an Raasal Viinar. Daa'imman akka vaayirasichaan qabaman qorannoon mirkaneesseera. Akka Pirofeesar Raasel jedhanitti, akkaataa qorannoo dandeettii dhibee ofirraa loluu qaamaa(antibody) irratti gaggeeffameen daa'imman umriinsaanii waggaa 12 gadi jiran carraan saaxilamuusaanii kan nama guddaarra xiqqaadha. Daa'imman yoo vaayirasichaan qabamanillee akka nama guddaa akka hin miidhamne saayintistoonni ni amanu. Inumaa daa'imman hedduun mallattoo dhibechaa hin agarsiisan. Kan ammallee deebii hin arganne garuu daa'imman vaayirasicha ni daddabarsuu kan jedhuudha. Qoarnnoo Kooriyaa Kibbaa kanarratti xiyeeffata. Qorannoon kun daa'imman 91 irratti hojjetame. Daa'imman mallattoo vaayirasichaa salphaa agarsiisan yookiin gonkumaa kan hin agarsiifne vaayirasicha torban sadiif afaansaaniirratti baatanii turuu danda'u jedha qorannoon kun. Afaansaaniirratti mallattoon vaayirasichaa yoo jiraate ammoo karaa kanaan gara nama biraatti dabarsuu danda'u jedha qorannoon kun. Garuu afaan daa'immaniirratti vaayirasichi argamuu jechuun akka nama guddaatti vaayirasicha daddabarsu jechuu miti. Kutaa wal'aansa daa'immanii keessa kan hojjetan Dr Roobertaa Diibaasii daa'imman vaayirasicha hin daddabarsan jechuun hin danda'amu jedhu.


Firaansitti 'warri qullaa deemuu jaallatan' Covid-19 akka tatamsa'u gochaa jiru

Awurooppaatti namoonni ilaalcha namni akkuma uumametti qullaa isaa deemuu qaba jedhu deggaran hedduun ganna ganna Rizoortii biyya Firaans Cape d' Agdi  jedhamutti wal gahuu filatu. Namoonni hariiroo hawaasummaa gara garaafi saalqunnamtii gareen raawwatamu keessatti hirmaachuu jaallatan kuma kudhatti lakka'amanis bakka kana filatu. Barana garuu weerarri koronaavaayirasii namoota mala jireenyaa akkasii kana jaallatan kanneeniif akka hin mijoofne taasiseera. Sababni isaammoo Firaansitti namoonni  koronaavaayirasiin  qabaman dabalaa jira. Guyyaatti biyyattiin namoota 7,000 haaraa qabaman galmeessuu eegalteetti. Kibba Firaans, giddu-gala namoota qullaa deemuu deggaran ta'an 'Hérault fi Keep d' Agdi jedhaman keessatti  weerarri vaayirasii caalatti hammaateera. Bakkeewwan kanneen namoonni 'waan mara gochuun of gammachiisuu' jedhutti amananis biyyoota Awurooppaa biroorraa ni deemu. Ministeerri fayyaa biyyattii qoranoo koronaavaayirasii bakka namoonni qullaa deemuu jaallatan itti deddeebi'an kanatti gaggeesseera. Haaluma kanaanis namoota 800 giddu-gala qullaa itti bashanannan keessaa qorataman keessaa %30 isaaniirratti koronaavaayirasiin argameera jedheera. Rizoortii 'mandara namoota qullaa' jedhamuun beekamutti bakki hiriyoonni gareen  mana shubbisaatti wal arganii qabu. Cape d'Agde tti namoonni wal bira qaqaxxamuru. Bakka kanatti ''namni hunduu guyyaa guutuu qullaa walitti dhiyoo jira,'' jedhee warra gareen saalqunnamtii bakka kanatti hirmaatan keessaa tokko wayita BBCtti himu. Namoonni achii dhaqan hundi garuu warra hiriyoota wajjin saalqunnamtii raawwatan barbaadu deeman miti. Kanneen bakka callisa qabu filataniille jiru. 'Hundi keenya waan as dhufneef beekna' jedha namtichi kun. Osoo weerarri koronaavaayirasii hin mudatiin dura  gannaa yeroo daawwattoonni heddummatan hanga namoota 45,000 guyyaatti bakka qullaa deeman kana dhaqaa ture. Namoonni kun baayeen isaanii hanga torban tokkotti mana kireeffatanii turu. Maqaa akka Baabiloon, Kupiid ykn Eden jedhamuun kireeffatu ture. Hagayya darbe hoteela mandara  namoonni qullaa deemuu jaalatan keessatti argamu tokkotti hojjattoonni  hoteelicha vaayirasiin qabamuun mirkanaa'ee ture. Abbaan hoteelichaas namoonni osoo waliirraa hin hiiqiin walitti qabamusaaniille amaneera. Hoogganaan rizoortii kanaa Deevid Masellaa jedhamu akka ibsutti, keessummoonni qullaan harki 40'n biyyoota alaarraa gara sana dhufuu jedha. Baayyeen isaanii Nezerlaandiifi Jarmaniirraa dhaqu, kaanimmoo Xaaliyaaniifi Biritiishirraa dhufu jedhe. Qondaaltonni fayyaa Firaans baayyinni  namoota rizoortii 'Cape d'Agde' keessatti vaayirasichaan qabamanii kan naannoo sanaa dachaa afuriin akka caalu ibsaniiru. Namoota qabaman keessaa garuu wal'aansa hospitaalatti kennamu muddamaan namni barbaachisu isaan keessa hin jiru jedhu ogeeyyiin fayyaa. Barana garuu sababii weerara dhibeetiin iddoo kana dhaquurraa namoonni hedduun of qusataniiru. Mandara kanattis maaskii keewwaachuufi walirraa hiiquun dirqama ta'us, warri gareen ta'anii dabarsuu filatan garuu hin simatan. Mandara kanatti qophaa turunillee akka ulfaatu kanneen himan jiru. Dargaggoonni  baay'inaan walitti qabamuun weerara vaayirasiif of saaxilanii walitti qabamu. Manneen shubbisaa namoonni keessatti walitti qabaman sababii kanaan cufamanillee jiru. Suuqii huccuu waggoota 30'f naaannichaa kan qabu Filiip Bariiw dinagdee hojjatoota qacaree 800 keessa 300 hojiirra buqqa'uufi hojii daldalaasa harka 80 dhabamuu hime. Walumagalatti amma miirri gammachuu naannicha akka hin jirrelleefi hojiiwwan bizinasii naannichatti argaman biroos sababa weerara vaayirasichaan walqabatuun miidhamuu dubbatera.


Koroonaavaayiras: Dargaggoonni dhorkii Covid-19’f kaa’ame cabsuun ragadaa turan 13 du’an

Dhimmichi akkasi, poolisiin dargaggoota mana dhiichisaa tokko keessa guyyaa dhalootaa kabajuuf walitti qabaman argee marse. Poolisiin akka isaan marse kan baran dargaggoonni kunneenis daandii xiqqoo manicha bira jirtuun miliquuf osoo wal-dhiibanii ture gammachuuf kan dhufan, dargaggoonni 13 dhidhiitamuun kan lubbuu akka laayyootti dhaban. Poolisiin manichatti kan duule eeruu argate irraa ka’uun ture. Mootummaan Peruu sababa koroonaavaayirasiin namoonni wal-ga’anii akka hin dhichifne arga dhorkee bubbuleera. Mudannoon gaddisiisaan kun kan mudate kilaba halkanii Toomaas Reestoobaar jedhamu kan naannoo Liimaa Loos jedhamutti argamu keessattidha. Ragaaleen ijaa poolisiin aara imimmaanessu fayyadamuu yoo himan, poolisiin ani waan akkasii hin goone jechuun haaleera. Dargaggoota achi turan keessaa 15 irratti qorannoon taasifamee vaayirasicha akka qaban mirkanaa’eera. Peruun biyyoota Laatiin Ameerikaa vaayirasichaan daran miidhaman keessaa tokko dha. Namoonni 27,000 lubbuu yoo dhaban miiliyoona 500 kan ta’an ammoo dhibee kanaan qabamaniiru. Kanarraa ka’uun ture Eebla darberraa kaasee labsiin sa’aa darbaa kan labsame. Ministirri haajaalaa biyya keessaa akka ibsanitti namoonni 120 ta’an sagantaa Sanbata darbeerratti hirmatanii turani. Dargaggoota lubbuun darbe keessaa lama dubartoota yoo ta’an, abbaafi haati manichaa yeroof to’annoo jala oolaniiru.


Koronaavaayirasii: Bara barnootaa 2013’f Itoophiyaan hangam qophoofte?

Bara barnootaa 2013'tti barattoonni Covid19f akka hin saaxilamneef qophaa’aa jiraachuu Ministeerri Barnootaa beeksise. Ministeera Barnootaatti daariktarri koominikeeshinii Aadde Haarag Maammoo barnoota jalqabuuf dhimmoota yaadamaa turan keessaa tokko, haguuggii afaaniifi funyaanii dhiyeessuu, kutaa tokko keessatti walitti siquu hambisuuf barnoota dabareedhaan gochuu dha jedhan. Aadde Haarag koronaavaayirasii mana barnootaa keessatti ittisuuf lakkoofsi barattoota kutaa tokko keessa jiranii murteessaa dha. Dhimma kana irrattis ministeerichi mari’achaa turuu dubbatan. Barnoota jalqabuuf qophii akkamiitu taasifamuu qaba isa jedhuf Ministeera Fayyaafi Ministeera Nagaa waliin hojjechaa jiraachuullee himan. Hawaasa sirna baruufi barsiisuu maraaf barnooti otoo hin jalqabiin dura odeeffannoon akka kennamus himan. Ministeerichi ibsa miidiyaaleef kenneen yeroo barnootni jalqabu haalli mijataan akka uumamu akka hojjetu himeera, maaskii, saanitaayizariifi mi'a biroo vaayirasichia ittisuuf fayyadan dhiyeessuuf qophii irra jiraachuu ibsameetu ture. Aadde Haarag hanga yoonaa barnooti 2013 yoom akka jalqabu akka hin baramne himuun, ’’haala tamsa’ina vaayirasichaafi mootummaatu murteessas,’’ jedhaniiru. Manneetiin barnootaa yeroo galmee jalqabanitti tamsa’inni vaayirasii akka hin uumamneef barattoonni, barsiisotaafi maatiin maaskii keewwachuu, fageenya eeggachuu fi harka dhiqachuu of eeggannoo olaanaatii raawwachuu qabu jedhaniiru. Galmeen manneetii barnootaas haala qabatamaa isaan qabanirratti hundaa’uun adeemsifama jedhan. ‘’Dhimma of eeggannoo hojiirra oolchuuf mana barnootaa hanga maatiitti hawaasni itti gaafatamummaa qaba,’’ jedhan Aadde Harag. Akkasumas barattoonni barsiisota isaanii akka maatiitti waan ilaalaniif itti gaafatamummaa dachaa qabu jedhan. Yeroo vaayirasichi biyya gale namoota adda baasuufi rakkoo nagaafi tasgabbii biyyattii keessatti uumameen manneetiin barnootaa tajaajila kennaa turan hojii jalqabuun dura akka qulqullaa’aan mirkanaa’uu qabas jedhan. Oolmaa daa’immanii hanga kutaa kudha lamaatti barattoota jiraniif barnooti seemisteera lammaffaa akka irra deebi’amuufis ministeerichi ibsa kenneen himeera. Itoophiyaan erga koroonaavaayirasiin biyya galeen booda tamsa’inasaa hir’isuuf Ebla 2012 irraa kaastee manneetii barnootaa cufuunshee ni yaadatama. Barattoota kutaa saddeetii fi 12 ala warri jiran qabxii isaanii waggaa walakkaan akka gara kutaa itti aanutti darban taasifameera. Hanga yoonaa qoramaatni biyaalessaa kutaa saddeetiif 12 yoom akka taasifamu hin baramne. Itoophiyaatti hanga yoonaa namoonni 44,000 caalan koronaavaayirasiin yoo qabaman 709 lubbuu dhabaniiru.


Delihiitti dhiirotaa ol dubartoonni Covid19 qabamuu qorannoon agarsiise

Magaalaa guddoo Indiyaa Delihiitti qorannoon ‘antibody’(qorannoo namni Covid-19n qabamee akka ture agarsiisu) yeroo lammataaf gaggeefameen, dubartoonni warra dhiirota caalaa vaayirasichaaf saaxilamuu agarsiise. Qorannoon motummaan gaggeessee harka tokko sadaffaa jiraattota 15,000 irraa samuudni fudhatamee qoratameen antiibodiin Covid-19 irratti argameera. Qorannoo marroo jalqabaa ji’a Adoolessaa keessa taasifameen jiraattonni %23.48 Delihii, 'antibody' qabu. Magaalattiitti hanga yoonaa namoonni 150,00 yoo qabaman, kanneen 4,257 ta'an ammoo lubbuusaanii dhabaniiru. Hagayya keessa qorannoo samuudaa taasifameen ammoo dubartoonni %32.2 tahan ‘antibody’ horataniitu argaman. Lakkoofsi dhiirotaa immoo  %28.3 ture. Sababiinsaa garuu hanga yoonaa ifa hintaasifamne. Dimshaashumatti namoota qorataman keessaa harki 29 'antibody' koronaavaayirasii horataniitu argaman. Kana jechuun jiraattota Delihii miiliyoona 20 keessaa miiliyoonni jaha vaayirasichaan qabamanii bayyanataniiru jechuudha. Deelihiin ammayyuu ‘dandeettii hoomaan dhukkuba ittsuu, ‘herd immunity’’’ bira hin geenye, kuni tahuuf namoonni lakkoofsa gahaa qaban vaayirasichi sadarkaa hin tamsaasnetti, dhukkubicha ofirraa ittisuu danda’uu qabu, jedhan Ministirri Fayyaa magaalattii Saatyendiraa Jeen. ‘’Uummanni harka 29 tahu dhukkubicharraa dandamatee ‘antibody’ horachuun gaarii dha. Isa jalqabaa harka 23 tures inni ammaa ni caala. Garuu dandeettii dhukkuba hoomaan ofirraa ittisuu bira gahuuf harka 40-70 dandeettii kana qabaachuun barbaachisa,’’ jedhan Jeen. Magaalaawwan Mumbaayiifi Piyuun keessatti namoonni harka 40-50 tahan antibody’ horatanii jiru. Ogeessonni, qorannoowwan akkanaa qondaalota tamsa’ina vaayirasichaa hubachiisuuf garagaara jedhan. Kana malees meeshaalee qorannoo iddoo barbaachisaa tahetti raabsuufi naannolee saaxilamoo tahaniif imaammata akka baafataniif gargaaras jedhaniiru. Delihiin magaalota Indiyaa koronaavaayirasiin haalaan miidhaman keessaa yoo taatu,hanqinni siree hospitaalaa guddaatu jalqaba ji’a Waxabajjii keessa ture. Haa tahu malee ergasii dhiyeessi meeshaalee yaalii bu’uuraa guutamuun foyyaa’aa dhufeera,lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamaniis hir’achaa jira.


Koronaavaayiras: Raashiyaan yaaddoo biyyoonni talaalliisherratti qaban ‘fudhatama hin qabu’ jette

Raashiyaan nageeyummaa talaallii Covid-19 biyyattiin argadhe jetturratti addunyaan 'yaaddoon qaba' jedhaa jirtu gonkumaa fudhatama hin qabu, jette. Raashiyaan guyyaa Kibxataa ture talaalliin sadarkaa qorannoo barbaachisu keessa darbeera jechuun ifa kan goote. Talaallichi dhala namaarratti erga yaalamee booda ji’oota lamayyuu hin guunne. Ogeeyyiin garuu talaallii Covid-19 Raashiyaa saffisaan hojjatamerratti shakkii qaban ibsaa jiru. Saayintiistonni Jarman, Firaansi, Ispeen fi US yaaddoosaanii ibsaniiru. “Waahillan keenya biyyoota biroo waldorgommii talaallii keenyarratti qaban mul’isaa jiru, akkasumas yaada… fudhatama hin qabne ibsuuf yaalaa jiru,” jedhan Ministirri Fayyaa biyyattii Mikhail Murashkoo. Dabalataanis talaallichi yeroo dhihootti akka dhiyaatu dubbataniiru. “Dhiyeessiin talaallii inni jalqabaa torbeewwan laman dhufan keessatti kan dhiyaatu yoo ta'u, jalqabarratti doktorootaaf kennama,” jedhan Mikhail Murashkoo. Qondaaltonni biyyattii ji’a Onkololeessa keessa talaallichi namoota baay’eef akka kennamu ibsaniiru. Pireezidaant Vilaadmeer Putiin guyyaa Kibxataa talaallichi sadarkaalee barbaachisu keessa darbee, akkasumas intalli isaa talaallicha akka fudhatte ibsaniiru. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa dhimma talaallichaarratti qondaaltota Raashiyaa waliin dubbachaa akka jiran himeera. Talaallichis maqaan Sputnik-V jedhamu kennameeraafi. Deebiin jiru maal fakkaata? Biyyoonni Awuroppaafi US talaallii koronaavaayirasii Raashiyaan qopheessiterratti yaaddoo qaban ibsaa jiru. Guyyaa Roobii ministeerri fayyaa Jarman talaallichi haalan qoratamee hin jiru jedheera. “Ammatti namoota miiliyoonatti laakkama’aniif talaallicha kennuun balaa qabaata ta’a… talaallichi bu’aa qabeessa yoo hin taane fudhatama balleessuu danda’a,” jedhan. “Jalqaba ta’uu osoo hin taane – talaallii nageenyummaansaa eegame qopheessuudha malee.” Qorattuun Isaabeellaa Imbeert Firaansi irraa talaallichi “balaa fiduu danda’a” jedhan. “Haala talaallici itti hojjatame yookiin bu’aa yaaliisaa hin beeknu,” jette Parisien. Ogeessi dhukkuboota daddarboo US Dr Antoonii Fawuchiis talaallicharratti yaaddoo akka qaban ibsaniiru. Gama biraatiin dhaabbiin ‘Clinical Trials Organizations’ jedhamu ministeerri fayyaa talaallichi sadarkaa yaalii kiliinikaa sadaffaa booda akka gabaarra oolu jechuu mormee ture. Daayirektarri dhaabbatichaa Svetlana Zavidova talaallichi sadarkaa yaalii tokkoffaafi lammaffaa qofa keessa darbe, kunis erga namoota 76 irratti yaalamee boodadha jechuun marsariitii MedPortal jedhamutti dubbataniiru. Kun ammoo bu’aa qabeessummaa talaallichaa mirkaneessuuf rakkisaa ta’uu danda’a. Biyyoonni muraasni garuu talaallii Raashiyaarratti deebii gaarii akka qaban ibsaniiru. Pireezidaantiin Fiilippiinsi Rodriigoo Duteertee talaallicha ofiisaaniirattii yaaluu akka barbaadan dubbataniiru. “Talaalliin isa qopheessitan namummaadhaaf gaarii akka ta’e nan amana,” jedhan. “Nama jalqabaa yaalii irratti taasiftan nan ta’a.” Israa’eelis gamasheetiin “omisha gaarii” yoo ta’e bituuf akka marii taasiftu ibsiteetti. Waa’ee talaallichaa maal beekna? Saayintistoonni Raashiyaa sadarkaa duraa yaalii talaallichaa xumuramuusaafi bu’aansaas milkaa’aa ta’uu himaniiru. Talaalliin Raashiyaa gosa Adeenoovaayiras kan yeroo baay’ee qufaa fidan fayyadama, kunis deebiin sirna ittisa qaamaa akka si’aayu taasisa. Talaalliin Raashiyaa osoo sadarkaa yaalii sadaffaa jedhamuun beekamu keessa hin darbine dhukkubsattootaaf akka kennamu jedhame. Ogeeyyii sadarkaalee yaalii kunneen adeemsa sana keessatti barbaachisoodha jedhu. Kun osoo kanaan jiru, Obbo Murashkoo talaallichi “bu’aa qabeessaafi nageenyummaansaa kan mirkanaa’eedha,” jedhaniiru. Kunis “injifannoo dhala namaa” Covid-19 irratti argameedha jedhaniirus. Raashiyaan barbaacha talaallichaa walmorkii biyyattiiniifi US yeroo Waraana Ololaa ture sana waliin wal qabsiifteetti. Raashiyaan kanaan dura qorannoo Covid-19 waliin wal qabatan waliin UK, US fi Kaanaadaadhaan qeeqamteetti. Yeroo ammaa kanatti talaalliiwwan 100 sadarkaa yaalii jalqabaarra jiru. Muraasnisaanii dhala namaarratti yaalamaa jiru. Addunyaarratti yaaliin adda addaa taasifamaa jiraatanis, talaalliin hamma walakkeessa bara 2021 bal’inaan ni dhiyaata jechuun himu.


Beellamni mana murtii hogganoota ABO sababa Covid-19 Jimaatatti dabre

Ji'a tokkoon dura too'annoo jala kan oolan hogganoonni fi miseensonni Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) Kamisa Hagayya 06 waaree booda mana murtii aanaa magaalaa Sulultaattii dhihaachuuf beellamni qabamee turuu abukaatonni BBC'tti himan. Namoonni mana murtiitti dhiyaachuuf turan Dr. Shuggux Galataa, Obbo Lammii Beenyaa, Obbo Mikaa'el Booran, Koloneel Gammachuu Ayyaanaa, Obbo Daawud Abdataa, Aadde Caaltuu Taakkalaa fi kanneen birooti jedhu abokaatoota isaanii keessaa tokko Obbo Tuulii Baayisaa. "Har'a mana murtiitti ni dhihaatu jennee eegaa turrus sababa koronaavaayirasiitiin guyyaa boruu (Jimaata Hagayya 07, 2020) waaree boodatti akka darbe nutti himameera" jedhan. "Ganamarraa qabnee abukaatonnii fi maatiin hanga sa'aatii 11'tti achi teenyee eegaa oolle." "Gaafa dhadhacha gaafannu, mooraa isaan itti hidhamanii jiran keessatti poolisoonni koronaavaayirasiidhaan shakkaman waan jiraniif qorannaa koronaarra waan jiraniif ko'oommatanii dhiheessuu dadhabne jedhanii nutti himan" jedhan. Kan koronaavaayirasiidhaan shakkame namoota hidhaman osoo hin taane poolisoota ta'uus odeefannoon akka itti himame Obbo Tuuliin ni dubbatu. "Mootummaan humnaa fi bajata waan qabuuf poolisoota dabalataa dhiheessuun dhadhacharratti akka isaan dhihaatan gochuu inuma danda'u ture" jedhan. Namoonni kunneen waxabajjii 15 irraa eegalee kan too'ataman yoo ta'u ji'a tokkoo oliif osoo mana murtiitti hin dhiyaatiin too'annaa jala turuus eeran. "Ji'a tokko darbe kana bakka isaan jiran namni qabatamaan beeku hin turre. Garuu akka odeefannoo jiruutti koomishinii poolisii Oromiyaa akka jirantu himama malee maatiinis ta'e nuti dubbisnee hin beeknu" jedhan. Boru waaree booda mana murtii aanaa Magaala Sulultaatti akka dhihaachuuf beellamames Obbo Tuuliin BBC'tti himaniiru. Namooti ajjeechaa Haacaaluu Hundeessaa booda hidhaman sababa koronaavaayirasiitiin mana murtiitti dhiyaachuu yoo hafan kun kan jalqabaa miti. Barreessaa Itti Aanaa KFO kan ta'an Obbo Dajanee Xaafaa hospitaala Covid-19 itti yaalamu Eekkaa Kotabee galfamanii beellama mana murtiirraa hafanii turan. Abukaatonni, maatii fi rogeeyyiin mootummaan dhukkuba Covid-19 siyaasaaf itti dhimma bahaa jira jechuun qeequ.


Eegdoti Jawaar Mohaammad 5 Covid-19n qabamuu poolisiin hime

Manni Murtii Federaalaa Sadarkaa Jalqabaa galmee qorannoo duraa Obbo Jawaar Mahaammad fi kaan namoota 14 of jalaa qabu keessaa namootni shan koronaavaayirasiin qabamuu poolisiin mana murtiitti hime. Manni murticha ragaalee abbaa alangaa dhagahuuf har'a Hagayya 13tti beellama qabatee turus jecha ragoolii hin dhaggeeffanne. Beellama har’aatin abbaan alangaa ragaalee namootaa sadi dhageesifachuuf ture. Haa ta’u malee galmee kana keessaa namootni shan; Geetu Tarrafa, Bashir Huseen, Sabbooqaa Olqabaa, Kenne Duumechaa fi Daawit Abdataa Covid-19n qabamuunsaanii mirkanaa’usaa poolisiin dhaddacha irratti dubbachuu isaa abukaatoon isaanii Dr Tokkummaa Dhaabaa BBC'tti himaniiru. Dabalataan gaazexeessaan lammii Keeniyaa Yaasiin Juumaa Covid-19n waan qabameef beellama mana murtii irratti argamuu akka hin dadneenye poolisiin mana murtiitti himuu abukaatoon isaa Kadir Bulloo BBC'tti himaniiru. Namootni shan galmee Jawaar jala jiran Covid-19n qabaman eegdota Jawaar yoo ta'an, yeroo ji’a tokko poolisiin qoratamaa turanitti abukaatoo fi maatii isaanii walin kan wal hin agarre ta’uu himu Dr Tokkummaan. Yeroo kana mara uuffata fi kophee guyyaa qabaman uffataniin akka turan eeruun, rakkoof saaxilamuu danda’u jedhanii abukaatonni isaanii irra deddeebin iyyataa turuu isaanii mana murtichaaf himuu dubbatu. “Haa ta’u malee namootni kun osoo dhukkubichaan hin qabamiinis qabamaniiru jedhamuu danda’a waan ta’eef bu’aan qorannoo qabamuu isaanii agarsiisu nuf yaa dhiyaatu. Kunneen hafanis akka qorataman ajajni akka kennamu mana murtichaa gaafanneerra,” jedhu. Gama biraatin Obbo Jawaar Mahaammad “namootni kun balleessaa hoomaayyu hin qaban. Eegdota koo waan turanif qofa rakkaachaa jiru malee kan biyya tajaajilaa turanidha. Kanaafuu yaa gadhiifaman” jechuun dubbachuu isaanii abbaan alangaa dhimmicha qabatanii jiran dhaddacha booda miidiyaaletti himaniiru. Gama biraatin beellamni har’aa har’uma ganama akka itti himame fi kun immoo galmicha irratti qophaa’uuf isaan rakkisuusaa abukaatoowwan dubbachuu isaanis abban alangaa kun himaniiru. Gama abbaa alangaatin namootni hidhaarra waan jiraniif yeroon beellamaa gabaabbatee dhimmichi dafee akka xummuramuf fedhii akka qabanis abbaan alangaa kun dubbatan. Manni murtiichaa yaada abukaatoowan fi abbootii alangaa erga dhaggeefatee booda bu’aan qorannoo namoota Covid-19n qabamaniiru jedhaman shan fi kunneen hafan sagal akka dhiyaatuuf ajaja kenneera. Kana malees qabiinsa shakkamtootaa ilaalchisee Poolisiin Federaalaa damee qorannoo yakkaa mana murtiitti dhiyaatee dhaddachaaf akka ibsus ajajni kennameera. Bu’aa qorannoo Covid-19 dhiyaatu bu’ureefachuunis namoota bilisa ta’uun isaanii mirkanaa’e irratti ragaalee abbaa alangaa dhagahuuf Wiixata Hagayya 11 bara 2012 sa’aa 7:30 irratti beellama qabateera. Oolmaa dhaddachaa galmee Obbo Jawaar Mahaammad fi namoota 14 hordofuuf gaazexeessitoonni miidiyaalee torbaa mana murtichaatti kan argaman ta’us dhaddacha hordofuu hin dandeenye. Miidiyaalen kunneen dhaddacha galmichi itti ilaallamun alatti kutaa biraa keessa taa’anii suur-sagaleen akka hordofan itti himamee gara kutichaa seenanis waan dhaddacharratti dubbatamaa ture dhagahuu hin dandeenye. Sagaleen hoomtuu akka hin dhagahamne hojjettoota mana murtichaatti himamus sirreeffamuu hin dandeenye. Achii bahanii dhaddacha dhimmichi itti ilaallamaa jiru seenanii hordofuuf yaalanis poolisootaan gara dhaddachaa akka hin seenne ittifamaniiru. Xummuramuu dhaddachaan booda abbaan alangaa galmee qorannoo duraa qabatanii jiran haala dhaddacharra ture ilaalchisee miidiyaalef ibsa gabaabaa laataniiru.