Niw Ziilaand dargaggoonni tamboo akka hin xuuxne dhorkuuf

Niiw Zilaand kaayyoo lammiilee dhaloota egeree ''tamboorraa bilisa ta'e'' uumuu jedhuutiin, sijaaraafi omishaalee tamboo kaan dargaggootatti akka hin gurguramne dhorkuuf. Tarkaanfiin kunis qaama labsii Ministeera fayyaa Niiw Zilaand Kamisa sijaaraa xuuxuu hambisuuf labseeti jedhameera. ''Dhaloonni haaraan gonkumaa akka hin xuuxne mirkanneessuu barbaadna,'' jedhan Ministirri Fayyaa biyyattii Dr Ayeshaa Veeraa. Seerichi bara dhufu yoo raggaasifame, kanneen umuriin waggaa 14 ykn bara 2008 as dhalatan gonkumaa sijaaraa bituu hin danda'an. Hakiimoonnii fi ogeessonni fayyaas riiformii ''addunyaa- durse'' jedhame biyyattiin fudhattetti gammadaniiru. ''Namoonni akka dhaaban ykn gara omishaalee miidhaansaanii gadaanaa ta'eetti akka jijjiratan ni gargaara. Akkasumas dhaloonni haaraa akka araada niikotiniin hin qabamne ni gargaara,'' jedhan Pirofessar Jaaneet Huuk Yunivarsitii Otaagoo irraa. Biyyattiin galma biyyaaleessaa bara 2025tti hammentaa namoota sijaaraa xuuxanii %5n gadi hir'isuu, booda ammoo guutummaatti hambiisuu, jedhu galmaan gahuuf hojjataa jirti. Ammattis Niiw Zilaandiitti gaheessooti %13 ta'an sijaaraa kan xuuxaa jiran yoo ta'u, kunis waggaa kudhan dura %18 irraa gadi bu'uusaatu himame. Haata'u malee ummata ganamaa kan ta'an hawaasa Maori, kanneen dhukkubaafi duutii baayyeen mudatu biratti, kan sijaaraa xuuxan gara %31 gaha. Ministeerri Fayyaa Niiw Zilaandi, sijaaraa xuuxuun namoota kaansariin qabaman afur keessaa tokkoof madda ta'uufi sababa du'aatii ummata biyyattii miiliyoona shanii irraa ittifamuu danda'amuudha jedheera. Indastirichis waggoota kudhaniif amma xiyyeeffannaa qaamoolee seera tumanii jala galeera. Haaluma tarkaanfii ugguraa Kamisa labsamee kanaattis, bakkeewwan sijaaraan itti gurguraman kanneen akka supparmaarkeetiifi suuqiiwwan keessatti, dhorkaa cimaa kaa'uu dabalatee, mootummaan to'annoo tamboo cimaa baaseera. Suuqiiwwan akka sijaaraa gurguraniif hayyamni kennameefis kan duraan gara 8,00o turan, amma gara 500tti gadi buufamuu qondaaltoonni himan. Baroota dhiheenya keessa malli sijaaraa aarsuu haarayaa 'vaping' jedhamuu fi sijaaraa elektiriikaa (e-cigarette) hurka nikotiin oomishan xuuxuun, dhaloota haaraa biratti sijaaraa tamboo xuuxuu caalaa baramaa dhufeera. Aanga'oonni fayyaa Niiw Zilaand garuu, kana fayyadamuun miidhaarraa bilisa miti jechuun akeekkachisu. Qorattoonnis akkasuma sijaaraa elektirikii keessatti dhangala'aa balaafamaa kaansarii qabsiisu argachuu himaniiru. Haata'u malee biyyattiin 2017 keessa namoonni tamboo xuuxan akka dhaaban gargaaruuf, 'vaping' akka malaatti dhiyeessitee turte.


Saal-qunnamtii fi Kaansarii: 'Gargaarsa gaafachuuf nan saalfadha ture'

Dhukkuba kaansarii dhiigaa kan qabdu Keeyit waldhaansi dhukkuba kanaa akkamiin jireenya saalqunnamtii ishee akka miidhe dubbatti. Keeyit Waayild ganna 17 eegalee waldhaansa kaansarii erga taasifteen booda jireenyi saalqunnamtii ishee dhukkubaa fi saalfiin kan guute ta'uu isaatiin gargaarsa akkamiin argachuu akka dandeessullee hin beektu ture. Keeyit jiraattuu biyya Ingiliz magaalaa Maanchistar yoo taatu gosa kaansarii dhiigaa acute myeloid leukaemia jedhamu dhukkubsatti. Jireenyi saalqunnamtii ishee dhibee kanaan qabamuu ishee dura ture gaarii ta'uu himtee, wayita yaala kemoteraappii fudhattu hakiimonni salqunnamtiin rakkisaa akka ta'u itti himanii ture. Dhaabbatni Macmillan Cancer Support jedhamu qorannoo gaggeesseen dargaggoonni dhibee kaansarii qaban 46% yaaliin kun jireenya saalqunnamtii isaanii akkaan miidhuu yoo gabaasu, umurii hunda keessaa ammoo namootni 37% ta'an yaada walfakkaatu kennuu ibseera. Ragaan wiirtuu qo'annoo Kaansarii UK irraa argame akka mul'isutti waggaa waggaan dargaggoonni umrii 15-24 gidduu jiran 2,400 ta'an waldhaansa kaansarii argatu. Yaaliin kun hanga seeliiwwan 'platelet' jedhamanii xiqqeessa. Seeliwwan kun xiqqaataniiru jechuun ammoo qaama namaarra miidhaan xiqqoonillee yoo gahe, kan wayita saalqunnamtiis mudachuu danda'u dabalatee, dhiigni dafee hin kantaruu jechuudha. Hiriyyoota ishee koolleejjii jireenya saalqunnamtii gaarii qabanitti kan inaaftu Keeyit, dhibee ishee wajjiin walqabatee miidhaalee biroo dhufan waliin qabsoo gaggeessiti. Miidhaaleen biroon jiran ammoo rifeensi dhumuu, ulfaatinni qaama jijijjiiramuufi dhukkuba lafee fa'i. Yaala kiimoo booda fedha saalqunnamtii dhabdus yaaliin ''bone marrow transplant'' (tishuuwwan lallaafoo lafee keessa jiran haaraan bakka buusuu) fedhiin ishee akka kaka'uufi saalqunnamtii akka feetu taasisee ture. Haata'u malee yeroon rakkisaan darbe ofitti amanamummaa ishee dhabsiiseera. ''Miira cabuu wayiitu natti dhagaahama. Miira saalfiis qaba'' jetti. Keeyit saalfachuu isheerraa kan ka'e wanta uumame eenyuttuu hin himne. Booda garuu akka carraa ta'ee kiliinika wadhaansa itti argatte keessatti narsii tokko kan fayyaa dubartootarratti hojjettuun walitti dhuftee, deeggarsaa fi gorsas argatte. ''Beellama erga qabannee booda ofitti amanamuummaaniin gadi bahe'' jetti. ''Waan hundumaa irra deebi'ee beekuuttin deeme'', garuu ammoo barnootaafi eeggannoo jabaa waliin jetti. Dhiirri dargaggeessa ganna 26 ta'e Jaak Fiildiing bara 2019' ttti dhibee sarcoma MPNST jedhamuuf waldhaansa erga argateen booda ulfaatinni fi rifeensi isaa hiri'isuun booda ''wanti eenyummaa koo ibsu waan narraa godaanen se'ee'' jedha. Jiraataan Boostan kun jireenyi saalqunnamtii isaa miidhamuu fi ofitti amanamummaa dhabuu Newsbeat waliin turtii godheen dubbate. ''Nama fuuldura qullaa dhaabachuun akkaan na sodaachisa ture sababni isaas waanan baayyee fokkise natti fakkaata.'' Gidduugalli deeggarsa Kaansarii Maakmilaan, Kaansariin jireenya saalqunnamtii dabalatee karaawwan biroo nama miidhu ibsa: Yaaliin xiinsammuu saalqunnamtiin walqabatu (Psychosexual therapy) UK' tti xiyyeeffannoo maluuf hin arganne. Dargaggoonni dhibee kaansariifi jireenya saalqunnamtiin walqabatee gaaffilee qabaniif deebii argachuuf ni rakkatu. Dr Richaard Simkook ''ogeeyyiin fayyaa gaaffiiwwan kana eeggannoon deebiii kennuu akka danda'anitti leenji'uu qabuu'' jedhu. Keeyit ammaan tana dhukkubsattoota kaansariif gorsaa fi odeeffannnoo saalqunnamtii wayyeessuuf barruulee irratti seenaa saalqunnamtii namootaa qooduun duula gaggeessaa jirti. ''Namoota kaan jajjabseessuun fedha kan jettu Keeyit, akka ani dukkana keessatti gatametti yaadaa ture sanitti akka yaadan hin fedhu'' jetti.


Fayyaa: Sababii dhibee na mudateetiin ergama kiyyan argadhe'

Xalayaawwan barreessitoota Afriikaatiin nu qaqaban keessaa har'aaf kunoo kan barreessaan asoosamaa lammii Naayijeeriyaa Adaa'obii Tiricia Nwa'ubaanii  barreesse isinii dhiyeessina. Innis waa'ee dubartii erga bakka namoonni qurciin qabaman adda baafamuun keessa jiraatan dowwatteen booda jireenyiishee geedarame akkasiin barreesse. Iby Ikotidem jireenya bashannanaa jiraachaa turte. ubartiin kun faayaawwaniifi faashinii jaalatti ture. Hiriyyoota hedduu waan qabduuf walitti dhifeenyi hawaasummaashees baayyee guddaadha. Kanaaf, yeroo baayyee bakka jiraattu US bulchiinsa Niiw Jeersii bakka abbaa warraa ishee waliin jiraatuutti qophiiwwan gara garaa qopheessu ture. Waggoota 28 darban achi jiraatteetti, ijoollee lamas godhattee jirti. Erga waggoota 12 dura gogaa goggogaan jilbasheerratti biqileen booda jireenyishee ni jijjiirame. Kunis wayita waa'een dhugaan bakka irraa dhufte itti baramedha. Hanga mudannoon kun fuulasheetiin alatti qaama ishee hundatti battalumaan babalatuutti ishee dhimmasaa baayyee hin yaadne turte. Erga qorannoon wallaansaa hedduun taasifameefiin booda, dhukkubni qogaan qaama namaa seeliiwwan hooksisaniifi gogaa akka biqilchu taasisuun qabamuu adda bahe. Namoonni akka ishee hin ilaalee dhorkuuf jecha uffata dheeraafi harka guutuu uffattulleen, bakkuma deemtu hundatti haalli ishee qalbii harkisaa ture. Yeroo tokko tokkos yoo ishee teessumarraa kaatu, ''daaraa'' battalatti lafarratti harca'u eessaa akka dhufu namoonni naasuun ajjaa'ibsiifatu turan. ''Of ilaaluu nan jiban ture. Of-ilaaleen diina kiyya ture,'' jetti. Battalumatti loogiin irra gahu eegale. Aadde Ikotidiem osoo keessummoota waliin mana hirriyaashee jirtuu taateen addaa gaddisiisaan ishee mudate. Keessummoonni hundi gara bakka qophaa'e seenanii yoo taasifaman isheen garuu kutaa gamoo jalaa keessa lafa akka turtuuf firaashiin kennameef. ''Anis booyaan lafarra taa'e'' jetti. Aadde Ikotidiem battalumatti rifeensa ishee haaddachuun of jibbuun jiraachaa turte hanga intalli ishee kan waggaa 12 akkas ittiin jettutti: ''Maamaa ati gootiittii tiyya. Maaloo dhibeen kun akka si mo'atuuf harka hin kennatiin adaraa.'' Aadde Ikotidem: ''Jechi sunis yaadan ani of ajjeessuuf qabu hunda na dagachiise,'' jette. Isheenis dhibeen kun irratti argamee waggaan booda ijoolleen ishee akka hojii tola-oltummaa keessatti hirmaataniif bulchiinsa Akwaa Iboom keessatti garee dargaggoota US keessaatiin affeeraman. Ilmishee Antoonii kan yeroos waggaa 15, haatiisaanii akka waliin deemtu irra dedeebiin gaafate, isheenis booda waliigalte. Isaanis dhaabbilee ijoollee warra hinqabne baayyee doowwatan. Ganama tokkos osoo ciree nyaataa jiranii Aadde Ikotidem irriyaashee mana barnootaa durii kan hojii isheetiif ishee leelliftu tokko dhufte. Hojii tola-oltummaa isaanii namoota qurcii biyyattii adda baafamanii jiraatan gargaaruuf akka hojjatan yaada dhiyeessiteef. ''Anis, 'Maal! Ammalleen Naayijeeriyaa keessa qurciin jiraa?'' jette. ''Kunis anaaf yeroo jalqabaati yoon qurciin addaunyaarra jiraachuu dhagahu.'' Addunyaarratti akka yaaddoo fayyaa addunyaatti to'atamulleen Naayijeeriyaa keessa garuu ammalleen jira. Waggaa waggaattis namoonni 3,500 ol akka dhibee kanaan wallaanaman Wiirtuu To'annoo Dhukkuboota biyyatti ni ibsa. Baakteeriyaan dhukkubichaas yoo dursanii wallaanaman to'atamuu ni danda'a. Garuu osoo hin wallaanamiin yoo hafe, harkaafi miirarra miidhaa olaanaa qaqqabsiisuu danda'a, siriiyyuu jaamummaafi laamsheessuuleen ni danda'a. Jalqaba wayita Aadde Ikotidem gara Hospitaala Qurcii Ekpene Obom jirutti imaluuf yaaddetti maatiiwwan muraasni didanii ture. Booda garuu daawwannaa jireenya ishee geedare kana waliin deeman. Hospitaalli Obom akkuma hospitaalota qurciin itti wallaanamu Naayijeeriyaa keessaa kan biraa, dhukkubsatoota sababii loogii irra gahuutiin gara hawaasa irra dhufaniitti deebi'uu hindandeenyeef bakka bulmaataa ni kenna. Erguma wallaansa baatiiwwan jahaa hanga 12tiin wallaanamuuf fayyaniin boodas, maatiiwwan isaanii waliin achuma jiraatu. Ijoolleen isaaniis dalaadhuma hospitaalota kanneenii keessatti mana barnoota baratu. Aadde Ikotideem jiraattootaafi dhukkubsattoota miidhaa isaan irra gahu akka hubattu itti himte. ''Dagatamuun, qubni namatti qabamuu jechuun maal akka ta'e beeka,'' jette. Waggoota kudhan darbaniif, Aadde Ikotidem dhukkubsattoota qurcii kunuunsuu ergama jireenya ishee taasifatte. Faawondeeshiin isheen hundeessiteen hojii ishee hanga ammaatiin bakkee namoonni qurciin qabaman adda bahuun keessa jiraatan sadii kanneen Kibbaafi Kaaba Naayijeeriyaatti argaman irratti hojjataa jirti. Deeggarsawwan isheen hawaasa kanaaf dhiyeessitu keessaa, kobee addaa, uleefi wiilcharii itti deemuuf gargaaran ni argamu. Akkasumas ijoollee isaanitii meeshaa mana barnootaa kenniti. Naannoo jireenyaasaaniilleen ni haaromsiteef. ''Firaashiiwwan isaan itti fayyadaman tokko tokkoo osoo argtee, sareen keelleen aka irra ciiftuu hin taasiftu nama dhiisiiti,'' jette. Deeggarsa motummaan taasifame muraasaan alatti, Naayijeeriyaatti eddoowwan namoonni qurcii qabana keessa jiraatan irra caalaa deeggarsa dhaabbilee idil-addunyaa irratti kan hirkateedha. ''Yoo rakkoo ta'ee qabaatan naaf bilbilu malee mootummaaf miti,'' jetti Aadde Ikotidem, kan pirojaktiiwwan ishee jalqabaa faayaawwan baayyee mi'aa ta'an qabdu ture gurguruun eegalte. Booda garuu qophii maallaqa walitti qabuu qopheessuun hirriyoota ishees gaafachuu eegalte. Kaayyoonshee itti aanu ammoo hawaasa bakka warri qurciin qabaman keessa jiraatan akka of danda'an gochuudha. Kanas biqiiltiiwwaniifi meeshaalee qonnaa dhiyeessuun akka lafassaanii irratti misoomsan taasisuun raawwachuuf karoorsite. ''Waa'ee hawaasa kanaa yaadaan gara irribaa deemee ganamas waa'eesaanii yaadaa irriibaa ka'a,'' jetti. "Sababii dhibee na mudateetiin ergama kiyyan argadhe, ergama kiyaan ammoo fayyina kiyyan argadhe,'' jette.


Abjuun koo hawaasa otoo hin baratiin na barsiise barsiisuudha’-Dr Ruut Dirribaa

''Abjuun koo hawaasa otoo hin baratiin na barsiise barsiisuudha'' jechamni jedhu irra deddeebiin ni dhaga'ama. Namoota kaaniif jechamni kun dubbii afaanirra kan darbe miti. Ogeeyyii akka Dr Ruut Dirribaatiif garuu jechamni kun hiika guddoo qaba. Kanas gochaa isheetu ragaadha. Dr Ruut hakiima dargaggeettidha. Dr Ruut dhalattee kan guddatte Haroomayaa, Yuunvarsiitii Haroomayaa fuuldura, mandara Baatii jedhamtu keessatti. A.L.I bara 2004 irraa kaaste ganna 6'f Hospitaala Phaawulositiitti ogummaa hakiimaa baratte. Barattuu wayita turtetti abjuun ishee baadiyya deemtee ogummaa baratteen hawaasa tajaajiludha ture. Naannoo Sidaamaa hospitaala Lakkuu sadarkaa jalqaba keessatti wayita ramadamtu gammachuun simatte. Dr Ruut kutaa wal'aansa daaa'immanii, Kutaa wal'aansa atattamaa fi kutaa dhukkubsatootnii deddeebi'anii keessaas hojjatteetti. Ogeettiin kun damee fayyaa dubartootaaf xiyyeeffannoo kenniti. Yeroo ammaatti dhaabbata 'Last Mile Health' jedhamu keessatti ittisa koronaavaayirasiirratti hojjataa jirti. Bara faranjootaa 2021 kanatti ogummaa fayyaatiin gumaacha qabduurraa ka'uun 'goota fayyaa bara kanaa' jedhamtee beekamtii argatte. Beekamtii kana 'Women in Global Health' jedhamutu kenneef.  Dr Ruut waliin ogeeyyiin fayyaa dubartoota biyyoota kanneen akka Keeniyaa, Paakistaan,Panaamaa, Libaanos, Indiyaafi Seeraliyoon irraa beekamtii argataniiru. Dubartoonni torbanuu fayyaa dubartoota, akkasuma walqixxummaa koorniyaa irratti gumaacha qabaniif 'goota' jedhaman. Sadarkaa idil-addunyaatti sirna eegumsa fayyaa %70 dubartoonni kan haguugaan yoo ta'u, dubartoonni damee fayyaa hawaasummaan giddugaleessaan doolara tiriiliyoona sadii galii taasisu. Dubartoonni tajaajila fayyaa hawaasa bu'uureffaterratti gumaacha guddaa qabaatanillee kabajaafi beekamtii gumaacha isaanii gitu itti hin arganne. Kanarraa ka'uun 'Women in Global Health' waggaa waggaadhaan ogeeyyii fayyaa dubartootaa biyyoota garaa garaatiif beekamtii kenna. Dr Ruut beekamtii kana erga gonfatte booda BBC turtii taasifteen''Hawaasa otoo hin baratiin na barsiise jechamni jedhu namoota kaan keenyaaf jedhama qofaadha. Rakkoo hawaasa keessa jiru hanga hubannuttidha,''jette. Hospitaala Lakkuu yeroo turtetti damee fayyaa dubartootaafi hawaasaa akka hojjattuf jajjabina akka ta'eef dubbatte. Dr Ruut goota fayyaa bara kanaa ta'uun kan filatamte yoo ta'u, miira akkamitu itti dhaga'ame laata? ''Jalqaba nan nahe. Sana booda nan gammade.'' Hojiin hojjadhe caala fuulduratti caalatti hojjjachuu akkan qabutu natti mul'ise. Beekamtiin waantan argadheef baayyeen gammada. Badhaasichi ana qofaaf oto hin taane damee fayyaarratti ogeeyyii bobba'aniif, hojii gaarii hojjataniif beekamtii kan kennuudha,''jette. Badhaasichi waggaa waggaan dubartoota biyyoota garaa garaatti ogummaa fayyaarratti bobba'aniif beekamtii kenna. Barana immoo hakiimota dubartootaa koronaavaayirasii ittisurratti hojjataniirratti xiyyeeffate. Dr Ruut amma dhaabbatni keessa hojjattu 'Last Mile Health' Itoophiyaa dabalatee biyyoota akka Laabeeriyaa, Yugaandaa fi Laaberiyaa keessa hojjata. Ogeeyyiin biyyoota kanneen keessa kan kaadhimaman yoo ta'u, Itoophiyaarra Dr Ruut injifattette. Dr Ruut weerara koronaavaayirasii ittisuuf leenjii appilikeeshiinii bu'uureffate qopheessuu isheetiin injifatte. Kana malees ogeeyyii ekteenshinii fayyaa karaa intarneetii leenjisuurratti ni hirmaatte. Dhaabbata Laast Maayil Heelzi jedhamutti ogeeyyii ekteeshinii fayyaa waa'ee Covid-19 gama appilikeeshiniitiin wayita leenjii kennitu hirmaannaan dubartootaarratti haqinni jiraachuu hubatte. ''Kana jechuun dubartoonni marsariitiitti hin gargaaraman jechuu miti, leenjii yeroon kennu garuu, lakkoofsi isaanii gadaanaadha. Xiyyeeffannoon koo lakkoofsa kana akkamittiin daballa? kan jedhu.'' jette. Ogeeyyii ekisteeshinii fayyaa keessaa harki caalan isaanii dubartoota. Hirmaannaan isaanii garuu kana hin agarsiisu. Hakiimni kun akka jetteetti sadarkaa idil-addunyaatti beekamtii agarchuun ishee rakkoolee jiran furuuf tattaaffii gootu akka deeggaran amanti. ''Badhaasichi beekamtiirra kan darbee fi carraa heddu naaf bana. Carraawwaan kanaan ofirraa darbuun hawaasa fayyaduun ni danda'ama''jette. Dr Ruut badhaasichi karaa banuufiin ogummaa isheetiin rakkoolee mul'ataniif fala barbaaduu yaaddi.Kanarraa ka'uun''badhaasichi akkan dubbadhuufi akkan hojjachu na gargaara''kan jetteef. 'Fayyaan dubartootaa wayita jedhamu yeroo heddu rakkoolee ulfaa fi da'umsa wajjiin dhimma walqabateef xiyyeeffannoo laata. Haata'u malee, dhukkubbiin kan dubartoota mudatu yeroo kana lamaan qofa miti. Dr Ruut dhukkubbiin kanneen akka fistulaafi gadameessi gara alaatti bahuu fa'aan walqabatullee xiyyeeffannoo argachuu qabu jettee gorsite Itti dabaluun, fayyaa dubartootaa eeguu keessatti kaansarii harmaa, gadameessaa fi dhukkuboota biroofillee xiyyeeffannoon laatamuu qaba jette. ''Naannoo sabaa, sablamootaafi uummattoota Kibbaatti yeroo hedduu gadameessi gara alaatti bahuun ni mudata. Warqee wayita duuganitti dhiibbaa garaa irratti uumamuun da'uumsarratti rakkoo uumamuuf ka'umsa ta'a. Dhimmoota kanarratti hojjatamuu qaba,''jette. Dhimmi biraan dubartoonni otoo hin gahiin heeruman barnoota dhiisu. Ijoolleen durbaa baadiyyaarraa gara magaalaa barnootaaf wayita deeman ulfaa'uun, otoo hin gahiin heerumaaf saaxilamuun barnoota addaan kutu. Kun immoo lakkoofsa dubartoota yunvarsiitii seenanii hir'isa. Hakiimni kun gorsi  isheen kennite, fayyaa walhormaataarratti barnoonni dubartoota bu'uura godhate kennamuu qaba kan jedhu. Dhaabbileen fayyaa gama xiinsammuutiin deeggarsa kennuudhaan dirqama isaanii bahuu qabu jette. Dr Ruut akka jettutti, dhibeewwan gadameessafi qaamolee hormaata biroo waliin hidhata qabu hawaasa biratti akka safuutti ilaalamu. Kanaafuu,  dubartoonni waa'ee dhukkuboota kanaa haasa'uufi mana yaalaa dhaquurraa of qusatu. Dubartoonni hospitaala dhaqan kaan isaanii erga dhibichi sadarkaa walxaxaarra gaheefi miidhaa guddaa hordofisee booda. Hawaasni dhukkuboonni akkasii ''abaarsa waaqayyooti''jedhee amana. Ilaalcha sirrii hin taane akka sirriiffamee, dubartoonni dhaabilee fayyaa akka deeman hubannoon uumamuu akka qabu hubachiifte. Wal'aansi gadameessafi dhaabbileen baqaqsaanii yaaluurratti hojjatan walta'iinsaan hubannoo uumuu qabu jette. Dr Ruut ganna lamaaf hospitaala Lakkuu hojjatte. Yeroo sana hawaasa tajaajiluun fayidaa akka qabu kan hubatte. Akkuma yunvarsiitiirraa eebbifamteen fedhaafi ogummaa gonfattee gara hospitaala Lakkuu dhaqxe. Dubartoonni addatti kutaan itti qorataman akka jiraatu gaafattee turte. Kan biraammoo kutaan wal'aansa daa'immaanii fakkiifi meeshaaleen daa'imman ittiin taphatan akka qabaatu gaafatte. Gama biraatiin ogeeyyiin fayyaa dubartootaa ogeessaarraa amma hoggaansatti keessaatti hirmaachu akka qaban gaafatte. Dr Ruut hospitaala Lakkuu erga hojjattee booda Institiyuutii Fayyaa Hawaasaa Itoophiyaatti qacaramte. Ganna lamaaf dhibeen haaraan yeroo argame qorachuufi kutaa wal'aansa yeroo muddamaa hojjatte. Weerarri Covi wayita dhalatu miidyaaleef odeeffannoo kennuun hawaasa  keessatti  hubannoo uumuurratti hojjataa turte. Amma dhaabbata 'Last Mile Health' teeknolojiin dabaalamu keessa hojjatti. Dhibeewwan salphaatti ittisuun danda'amurratti sirnaan waan hin hojjatamnee rakkoolee kana furuuf ogeeyyii ekteeshiinii fayyaa irratti ni hojjatti. Oggeeyyii ekteenshinii fayyaa ga'oomsuun fayyaa hawaasaaf buu'ura akka ta'eellee kaaftetti. Dr Ruut sirni fayyaa fooyyessuuf damicha oggeeyyii fayyaatu hogganuu qaba, akkasuma inshuuraansiin fayyaa amansiisaan jiraachuu qaba jette. Dameen fayyaa haqnoota meeshaalee wal'aansaa, ogeeyyii fi hooggansaa akka qaban ogeeyyiin fayyaa kan himan. ''Hoggansi ogeeessa fayyaa yoo hin taane murtoo damee fayyaa hin madaalle kennuu mala'' jette ogeettiin kun. Murtoon damee fayyaa ilaallatu wayita kennamufi bajanii wayita ramadamu ogeeyyiin fayyaa murtoon wayita kennamu keessatti hammatamuu qabatu jette. Kana malees inshuraansii fayyaa amansiisaa ta'e hojiitti hiikuun dhabuun   rakkoo damee fayyaa keessatti mul'atu ta'uu kaaftetti. Keessattu dhukkubsattoonni baadiyyaarraa wayita dhufa waan qaban gurguranii mana yaalaa dhufu jette. Wal'aansi kalee qulqulleessuun booda jireenya isaanii gaggeeffachuun akka dhukkubsattootatti ulfaatu hakiimni kun kaafteetti. Itti dabaluun, inshuraansii fayyaa dhukkubsattoota qofaaf otoo hin taane sirna eegumsa fayyaaf akka fayyadu Dr Ruut himteetti.


Dawaan saalqunnamtii si’eessuuf oolu Viyaagiraan dhibee dagachuu wallaanuuf fayyada jedhame

Dawaan namoonni dhibee saalqunnamtiirratti isaan mudatuuf fudhatan Viyaagiraa jedhamu dhukkuba waa dagachuu [alzaayimerii] ittisuuf fayidaa qabaachuu mala jedhan saayintistoonni Ameerikaa qorannoo dawaa kanarratti gaggeessaan. Qorannoowwan seelota sammuurratti gaggeeffaman akka akeekanitti, dawaa saalqunnamtii si’eessuurraa pirootiiniin argamu dhibee waa dagannaa fayyisuu danda’a. Magaalaa Ameerikaatti argamtu Kiliivlaand kan jiran saayintistoonni kunneen, haala fayyaa namoota miliyoona torbaa erga hordofanii booda dhiironni  kininii Viyaagiraa liqimsan dhibee waa nama dagachiisuuf carraan saaxilamuu isaanii xiqqaadha jedhan. Barruun ‘’Nature Aging’ jedhurratti bu’aa qorannoo isaanii kan maxxansan qorattoonni kunneen, dhimma kanarratti qorannoon dabalataan qoratamuun faayidaa guddaa qaba jedhan. Saayintistoonni kunneen bu’aa qorannoo kanatti kan gammadaniif qorichi tajaajilarra oole dhibee biraa akka ittisuuf  dhimma itti bahuun salphaa waa ta’eefidha. Kininii bifa cuquliisaa Kininiin Viyaagiraa ykn Sildeefiil jedhamee beekamu kun jalqabarratti wayita omishamu kayyoon oomishameef  dhibee onnee ittisuuf ture. Dawaan kun hojiin isaa inni ijoon ujummowwa dhiigaa bal’isuun dhiigni sirnaan akka keessa yaa’u gochuuf fayyada. Haata’u malee, xiqqoo erga turanii booda ogeeyyiin waa tokko hubatan. Dawaan kun ujummoolee dhiigaa malees qaamoota biroorrattis akka hojjatu hubatan. Keessattuu qaama walhormaata dhiiraa (tuffee/qunxurroo) irratti akka hojjatu hubatan. Kanarraa ka’uun qorattoonni qaamni saalaa saalqunnamtiif ka’uuf dadhabu wallanuuf akka oolu bira gahan. Viyaagiraan saalqunnamtii raawwachuuf qaamni saalaa ka’uu dadhabuuf, akkasumas dhibee sombaa (pulmonary hypertension) jedhamu dhiirotaafi dubartoota mudatu wallaanuufis ni gargaara. Amma immoo saayintistoonni dhibee waa dagachuu dabalatee vascular dementia  akka wal’aanuuf oolu hojjataa jiru. Dhibeen daddeettii waa yaadachuu keenyaa qoru dementia  maalirra akka maddu beekamuu baatullee, doktoroonni sammuu keessatti Pirootiniin baayyinaan kuufamurraa madda jedhu. Viyaagiraan dhibee waa dagachuu wal’aanuuf akka fayyaduu malu irra geenye kan jedhan qorattoonni, dawaa kana baayyisanii liqimsuun guddina seelota sammuufi kuufama pirootinii humnaa oolii  wal’aanuuf akka  fayyadus qorannoon  keenya ni mul’isa  jedhan. Viyaagiraa irra deddeebiin namoonni liqimsan kanneen hin liqimsine caala dhibee waa dagachuuf akka hin saaxilamne dubbatu. Doktoroonni qorannoo  kana kan gaggeessan waggoota jahan darban keessa yoo ta’u,  galmee wal’aansa namoota miliyoona 7.3 qorataniiru. Dursaan qorannichaa Dr Feeziyong Cheeng bu’aan qorannichaa jajjabeessaa akka ta’e eerun,  ammas garuu qorannoo dabalataa akka barbaaachisu eeraniiru. Ogeeyyiin damee kanarratti bobba’an biroos hakiimonni Kiliivlaand jajjabeessaa ta’uu eerun, qorannoo dabalataa gaggeessuun  tajaajilaaf qopheessuun  barbaachisa jedhan.


Fayyaa: Dhiibbaa weerarri Koronaavaayirasii HIV/AIDS ittisuurratti qabu

Dhukkubni HIV AIDS erga addunyaarratti mul'achuun isaa gabaafamee waggaa afurtama guuteera. Muddeen 1 ammoo Guyyaa HIV/AIDS Addunyaa jedhamuudhaan waggaa waggaadhaan yaadatama. Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii (UN) AIDS irratti hojjetu UNAIDS, biyyootni addunyaa tatamsa'ina dhibee kanaa ittisuuf karoora bara 2030tti qabamee jiru milkeessuuf hudhaawwan jiran akka furan gaafaate. Hogganaan Biiroo Eegumsa Fayyaa Oromiyaa Dr. Mangistuu Baqqalaa naannicha keessatti yeroo ammaa tatamsa'inni dhibee kanaa xiqqaataa jira jedhu. "Tatamsa'inni isaa xiqqaachaa jira. Garuu hanga inni ittiin xiqqaachaa jiru hagas mara kan nama gammachiisuu miti. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa saffisa ittiin dhibeen kun hir'achaa jiru kan baase biyyoota hir'inni isaa dhaabbatee jiru keessatti nu madaale," jedhan. Facaatiin dhibee kanaa sadarkaa ittiin hir'achaa jiru harka 17 gadiin waan ta'eef jecha ramaddiin kenname kanneen tatamsa'inni hir'achuun keessatti dhaabbate keessatti akka ta'e himan. Akka Itoophiyaatti tatamsa'inni dhibee kanaa hir'achuudhaan naannoon Somaaalee sochii gaariirra jira kan jedhan Dr. Mangistuun, naannoo Oromiyaatti sadarkaan hir'ina isaa harka 0.59 akka ta'e himan. Koronaavaayirasiin erga biyyattii keessatti mul'atee asitti tatamsa'ina HIV/AIDS irratti sodaa guddaatu ture kan jedhan angaa'aan naannoo Oromiyaa kun, namootni dhibee kana dhiiga isaanii keessaa qaban gara mana yaalaa dhufuu sodaatu ture jedhan "Namootni dhibeen kun dhiiga isaanii keessa ture gara mana yaalaa yeroo dhufan koronaavaayirasiin yoo nuqabe lubbuun keenya irra ahafuu hin danda'u jedhanii waan sodaataniif jecha dhaabbilee fayyaa dhufanii qorichaafi kunuunsa fudhachuu irratti harcaatiitu jira," jedhan. Ittisni dhibee kanaa xiyyeeffannaan mootummaa akka hin laafneefi hojiin dadamqsuufi hubannaa uumuus hojjetamaa jiraachuu eeran. Itoophiyaa keessatti battala dhibeen koronaavayirasii mul'ate irraa eegaluun xiyyeeffannaan dhaabbilee fayyaa irra caalaatti koronaavaayirasii irratti waan ta'eef dhukkubsattoonni dhibee biraa dagatamneerra jechuun BBCtti himanii ture. Keessumaa sodaa weerara koronaavaayirasiitiif jecha tajaajilli geejjibaa yeroo daangeffamee turetti namoota dhaabbilee fayyaatti deddeebi'anii yaala fayyaa barbaadan hedduu miidhee ture. Yeroo ammaa garuu hubannoon namni dhibee koronaavaayirasii irratti qabu, akkasumas dhorkaawwan kaa'aman hedduunis waan ka'aniif jecha sodaan namoonni mana yaalaa deemanii yaala argachuuf qaban hir'ateera Akka adunyaatti HIV/AIS ittisuurratti milkaa'inni guddaan argamellee, dhibee kana ilaalchisuun oduun sobaa ammallee tatamsa'aa jiran namoonni akka hojii hin arganne, michuu jireenyaas hin arganne, akkasumas wallaansa sirrii ykn qorannoo fayyaa gahumsaan hin argannee taasisaa jira.


Ameerikaa: Narsiin dhukkubsattuu gudeeduun ulfeesse hidhaa waggaa 10niin adabame

Namni Arizoonaa dubartii barootaaf of wallaalte tokko gudeeduun akka ulfooftu taasise hidhaa waggaa 10niin adabame. Narsiin duraanii Naataan Sezerlaand dubartii kana gudeeduun himatame kun bara 2018 kan hidhame yoo ta'u, qacceen sanyii (DNA) isaa daa'ima dhalatte waliin tokko ta'eera. Baatii Fulbaana darbe dubartii ofiifuu dhukkuba sammuun miidhamte irratti miidhaa saalaa raawwachuun yakkamaa ta'eera. Dubartiin yeroo deesse umriin ishee 29 ta'e bara qarree turtee eegalee kilinikichatti kunuunsi taasifamaaf ture. Murtee manni murtii kenneen alatti Sezerlaand jireenya isaa guutuu amala jijjiirratuun isaa akka hordofamu ta'eera. Miidiyaa US irratti akka waabeffamanitti Abbaan Alangee bulchiinsa Marikoppaa Alistar Adeel murteen darbe akkaataa waliigaltee Suzerlaand waliin gahameen hidhaa olaanaa murtaa'uu danda'udha. Dabalataan murteen kuni sababoota kaan ilaalcha keessa galchuun murtaa'e jedhan. Bilbilli 911 miidiyaatti gadhiifame, yeroo dubartiin kuni deesse kiliniinki Hasiyeendaa kan isheen bira kunuunsa argattu ulfa ta'u ishee hin beeku ture. ''Dhukkubsattuun tokko reefu deesse, ulfa ta'u ishee hin beeknu ture,'' jechuun narsiin bilbilarra yoo dubbattu dhagahama. ''Kanaaf hin qophoofne ture.'' Caamsaa 2019'tti maatiin dubartii kanaa kilinika kana himate. Akkaataa ragaaN seeraa eeretti dubartiin kuni Suzerlaand hidhamuu dura ulfa ta'u hin diddu jedheera qorannoon medikaalaa. Baatii Waxabajjii darbe abbaan seeraa Arizoonaa waliigaltee maatii dubartii kanaafi doktara kana dura kunuunsa taasifamuuf hoogganu gidduu beenyaan dolaaraa miiliyoona 15 raggaasiseera. Isa dura bulchiinsi Arizoonaa maatii dubartii kanaa waliin beenyaa dolaara miiliyoona 7.5 waliigaleera.


Guddinni sammuu akkuma hojjaa keenyaa yeroo booda ni dhaabbataa?

Saayintistoonni kana dura sammuun keenya umrii saalfattee (dargagooman) booda hin guddatu jedhaniitu yaadu ture. Haatahu malee teeknolojiiwwan kanneen akka maashinii ‘MRI’ erga kalaqamaniin booda, sammuun keenya of haaromsaa akka deemu barame. Sammuun keenya hammuma muuxannoo jireenya keenyaa caasaafi bifa isaa geeddarataa adeema. Dandeettiin kunis Niiwuroopilaastisitii jedhama. Keelii Laambart Yunivarsiitii Richmoond’tti, Baayolojii fayyadamuun amala namootaa qo’atti. ‘’Yeroo dhalanne sammuu keenya keessatti seelii narviifi niwurooniiwwan biiliyoona 86 tahan qabanneeti dhalanne. Tahus seelii kana hunda qabaachuun qofti, akka xuubii manni ittiin hin ijaaramneeti. Seelii biiliyoona 86 qabaannee yoo itti hin fayyadamne, yoo caasaa hin qabsiisne waa’ee hin baasu. Kanaaf ,niiwrooniiwwan sammuu fayyadaniifi fayyaalessa tahan qabaachuuf barumsaafi leenjiidhaan caasaa akka qabaatan gochuun barbaachisaadha,’’ jetti. Laaraa Booyid, Yunivarsiiti Kolombiyaatti, Niiwuroosaayintistiidha, akka isheen jettutti guddina sammuu keenyaaf dhimmi ijoo amala keenyadha. Sammuun keenya si’ataa tahee akka turuuf dalagaa isa baratameen ala kennuufiifi barsiisuun nurra jiraata. ‘’Haalli jireenyaa sochiifi dammaqina qabu guddina sammuuf barbaachisaa dha, kanas waan haaraa barachuun fiduu dandeenya, fakkeenyaaf afaan haaraa barachuu,meeshaa muuziqaa barachuu fa’idha.’’ ‘’Badhaadhaa tahuun qarshiidhaan soorumuu, dalagaa keenya guyyuu kaffallee hojjechiisuu ykn mala otoomaatikii fayyadamuun waa dalaguu nuttii fakkaachuu mala, sammuun keenyi garuu jireenya badhaadhina qabu akkanatti waan fudhatu natti fakkaatu,’’ jetti Laaraan. Sammuun haala gaarii irra jiraachuuf qaamni keenyi haala gaarii irra jiraachuun irra jiraata. Akka Laaraan jettutti namoonni shaakallii qaamaa tassisan, dandeettii waa yaadachuu fi waa barachuu qabaatu, akkasumas ga’essummaa isaaniitti sammuu fayyaalessa tahe qabaatu. ‘’Kutaan sammuu keenyaa tokko dalagaa wayii irratti muuxannoo yeroo dheeraa qaba taanaan, carraan isatti milkaa’aa tahuu guddaa dha, waan haaraa baranna taanaan garuu niiwurooniiwwan haaraa caasaa qabsiisaa jirra gatii taheef leenjii fi irra deddeebiin dalaguun barbaachisaadha,’’ jetti. Dalagaa tokko hojjechuun dura sammuu keenyatti shaakaluun murteessaa akka tahes himti Laaraan. Atileetonni beekamoo otoo gara dorgommiitti ykn shaakallitti hin galiin dura sammuun isaanitiin shaakaluu jalqabu. Gama biraan fakkeenyaaf, namni dhiigni sammuusaa keessatti dhangala’e tokko deebi’ee dhaabbatee deemuudhaaf yeroo itti fudhachuu danda’a garuu miilaan adeemuu  yaadasaatti shaakaluun irraa fayyadamuu danda’a. Kanaaf sammuun keenyi dandeettii amala gaarii hin taane cabsuun isa gaarii tahe fudhachuu qaba. ‘’Gama biraan dhukkuba hamaa keessa taanee sammuun keenyi miira dhukkubbii xiqqoollee jabaatee akka nutti dhagahamu godha, garuu nuti miira kana salphisnee yoo fudhanne, dhukkubichis hir’ataa adeema,’’ jetti Laaraan. Haa tahu malee sammuun keenyi guddachuuf haala gaarii barbaada. Namni dhiphina yeroo dheeraaf saaxilame tokko guddinni sammuusaa daangeffamaa taha. Keeliin, sammuun keenyi wiirtuu aannisaati jetti. ‘’Hammeentaa qaama keenya keessaa harka lama qofa haa qabatuyyuu malee, annisaa qaama keenyaa harka 20 barbaada. Kanaaf yoo ni dhiphanna taheef aannisaan keenyi seelii sammuu keenyaa ijaaruuf fayyadamnu akkamiinan kanarraa miliqa jechuu jalqabaa jechuu dha,’’ jetti ogeettiin kuni. Kanaaf aannisaa gaarii hin taane yeroo gara sammuu keenyaa fidnu of eeggachuufi akkatti jalaa baanu baruu qabna. Sammuun keenyi umrii waliin geeddaramaa adeemaa kan jedhu Keeliidha. Sammuun ijoollee kan ga’eessotaa caalaa guddachuu, bal’achuufi dafee waa barachuu danda’a. Kunis kutaan sammuu ijoollee baayyeensaa kan hin geeddaramneefi akka waraqaa homtuu irratti hin barreefamnee gatii taheefi jetti. Haa tahu malee yeroo umriin keenyi dabalu waa barachuuf abdii kutachuu hin qabnu sababiin isaas akka qorannoon agarsiisutti namoonni taphaafi dorgommii keessa yeroo dheeraa turan sammuun isaanii ammallee waa yaadata. Kanaaf Laaraan, sammuun keenyi guddina isaa akka itti fufuuf dorgommii fi taphoota kanneen akka bishaan daakaa, afaan haaraa barachuu, dandeettii haaraa yaaluu fa’i keessatti hirmaachuu qabna jetti.


Haasaan jibbinsaa oonlaayinii tibba weeraraatti %20'n dabaluun himame

Weerara koroonaavaayirasiitiin booda keessatti haasaan jibbinsaa oonlaayinii irratti %20 dabalu qorannoon tokko mul'ise. Dhaabbanni tola ooltummaa dargaggootaa 'Ditch the Label' jedhamu tokko qorannoo gaggeesseen, bara 2019 hanga walakkaa Fulbaana 2021tti haasaa namootaa Ameerikaa fi UK keessaa miiliyoona 263 irratti xiinxaleera. Kanneen keessaa haasaan namoota miliyoona 50.1 ta'anii waa'ee ykn fakkeenya haasaa jibbinsa sanyii akka tahe adda baase. Gabaasichi akka agarsiisetti, haasaan jibbinsaa kunis irra caalaa akka malee kan dabalee yeroo oduu gurguddaan tamsa'aa  turetti. Kunis yeroo Dhaabbanni Fayyaa Adunyaa [WHO] Caamsaa 2020 keessa 'Covid-19' weerara jechuun labsetti, wayita fincila 'Black Lives Matter' Waxabajji 2020 keessaafi tiba ajjeechaa Saaraa Everaad Caamsa 2021 keessa ture. Dhaabbanni 'Ditch the Label', dhaabbata Biraandiwooch jedhamu waliin ta'un qorannoo hojjetaniin odeeffannoo kana adda baasan. Hojii gaggeessaan dhaabbata Dich the Label Liyaam Hakeet Radio 1 Newsbeat'tti akka himtetti, dhaabbanni ishee haasaan jibbinsaa ''akka malee dabalaa adeemuu'' fi arrabsoon oonlaayinii hammaachuu isaatti ''rifateera'' jedhe. Akka malee kanneen fiixeetti bahan doorsisa ajjeechaa fi dubartiin tokko ammoo lubbuuma isheetiif iyyuu haala sodaachisuun namni karaa foddaashee suuraa ijoolleshee kaafachuu hanga gahe hime. Liyaam akka jedhutti, yeroo weeraraatti irra caalaa uummanni gara caalu manuma waan ooluuf haallichi akka dabaluuf sababa ta'eera. ''Qorannoo keenya irraa akka hubannetti namoonni nama qoccolan [bully] fi dubbii nama barbaadan fayyaa sammuu xiqqaa kan qabanidha. Isaan kunneen madaa qoorqalbii [trauma] kanneen qaban, ykn mana keessatti nama isaan miidhu waliinkan jiraatan ykn ammoo warreen ofumaayyuu qoccoloof saaxilaman tahuu,'' jedhe. Liyaam mukaa'uu fi miirri namootni ''jireenya isaanii keessatti to'achuu'' hin dandeenye arrabsoo oonlaayinii mudatuuf ''bubbee mijataa'' uume jedhe. ''Egaan namootni yeroo irraa hafaa guddaa qabu jechuudha, mukaa'aniiru. Jireenya isaanii irratti akka to'annoo hin qane isaanitti dhagahama, kun haala mijataa uumaaf.'' Guraandhala bara kanaa Foobii Jameson ganna 19 kan taate Biristol irraa - Niwusbiititti akka himtetti bara 2020 keessa guyyaa guyyaan oonlaayinii arrabsoon ishee mudachuu himte. "Bara 2020 guutuu keessa kun mudachaa ture. Adoolessaa jalqabee arrabsoo oonlaayinii irraa boqonnaa argadhee hin beeku,'' jette. Ji'oota xumuraa kanatti  guyyuma guyyaan tahe. Waa tokko yookaan ammoo taateen tokko yookan yaadni tokko inuma jiraata.'' Waa'ee arrabsoo oonaalyinii yeroo weeraraa keessa dabalee kana dura dhageenye. Amma gabaasni kun maaliif barbaachise? ''Sababni isaas amma amaleeffanneerra. Kun rakkoodha. Akka qaama jireenyaa barame tokkootti ilaalamuu hin qabu,'' jedhe Liyaam. Dhaabbanni tol ooltummaa Ditch the Label wixinee mootummaa nageenya oonlaayinii jedhu keessatti hirmaatera. Kunis miidiyaaleen hawwaasaa fayyadamtoota isaaniif eeggannoo gochuu akka qabaniif seeraan dirqisiisuuf. Liyaam ''tarkaanfii kaallattii sirrii irra fudhatamedha,'' jedhe. Akkasumas dargaggootaaf barnootni gaariin yeroomaan jalqabee kennamuu akka qabu hime. Kunis waa'ee dhiibbaa qoollifannaan karaa oonlaayinii dhufu qabuu irratti. Kun fooramii xixiqqaa irratti kan tahuu malee malee akka Tiwiiterii fi Inistaagiraamii irratti waan tahuu dandahu miti. Akkasumas barsiisuun cinatti akka hin amaleeffatamne duula irratti gaggeessuun dura dhaabbachuun barbaachisadha. Sababni isaa amaleeffachuun waan sirrii waan hin taaneef,'' jedhe Liyaam. ''Uummata irratti miidhaa guddaa qaba.'' Erga uggurri koroonaa UK keessaa ka'ee jireenyi bakka duraa isaatti deebi'ee haasaan jibbinsaa kun gadi bu'uusaa lakkoofsaan ibsuuf yeroo isaa miti. Garuu akka Ditch the Label irraa hubadhe jedhutti haalichi bakkuma ture akka jiru hime. ''Amma yoo fayyaa samuu biyyichaa ilaalte, ammayyuu akka gadi bu'etti jira,'' jedhe. Kanaaf ammayyuu xiqqaateera jedhee akka hin yaadne BBCtti hime Liyaam.


Hakimiin miila maamilashee wallaanaa jirtu dogoggoraan isa fayyaa murte maallaqaan adabamte

Awustiraaliyaatti hakiimiin baqaqsanii wal'aanuu miila maamilashee wallaanaa jirtu dogoggoraan isa fayyaa murtee maallaqaan adabamte. Miilli maanguddoo dhukkubsataa mana yaala geeffamanii isa bitaatu irraa muramuu qaba ture, garuu miilli mirgaa dogoggoraan irraa muramuun guyyaa lama booda barame. Roobii darbe Manni Murtii Liinzitti argamu dubartiin umrii ganna 43 dhibaa'umaa cimaa agarsiisan jechuun Paawuundii 2,296 ykn €2,700 akka kaffaltu itti mure. Haati warraan dhukkubsataa miilli dogoggoraan irraa muramee  kanaa otoo galmeen himannaa mana murtii hin qaqqabiin kan duute. Badii qaqqabeef beenyaa maallaqaa €5,000 akka argattu murameefiif jira. Dhukkubsataan kun miilli isaanii akka cituuf kilinika Firaayistaad keessatti argamu Caamsaa darbe geeffaman ture. Haata'u malee, hakiimni miila  biraatti dogoggoraan mallattoo godhan jedhe gabaasni AFP. Dogoggorri mudachuun kan adda baafame wayita hidhaan madaa isaarra geeddaruuf turetti, dhukkubsatichaan 'miilli kee hafes cituu qaba' jedhamee itti himame. Hosptaalli wanti kun keessatti mudate ''tartiiba ta'iiwwan ta'uu hin malleen tasa rawwatameerra madde'' jechuun ibsee ture. Daarektarrii hospitaalichaa ifatti ibsa hawaasaaf kennameerratti dhiifama gaafatanii turan. Mana murtitti hakiimni dhiyaatan dogoggorri iddoo baqaqsanii wal'aanuun gaggeeffamutti ture jedhan. Maaliif miila bitaatti mallattoo gochuu otoo qabduu, miila mirgaatti mallattoo akka goote gaafatamanii akkas jechuun dubbatan:''ani hin beeku,'' Erga taateen kun mudatee booda, ogeettiin kun iddoo hojii kilinika biraattii geeddaratan. Maallaqa hakiimni kun adabamte gartokkee hin kaffalamne. Himannaan akkasii hedduun kan hin baratamne ta'ullee, taatee  kanaan walfakkaatu kanaan duras mudatee beeka. Bara 1995tti doktorri Ameerikaa tokko miila dhukkubsata dhibee sukkaaraa qabame baqaqsee dogoggoraan irraa muraa jiraachuu kan bare wal'aansicha erga qixxeen gahee booda . Hakikni sun maashaalee fi ribuu erga muruu erga hubatee booda muruuf dirqame ture.


Atileetiksii: Namoonni maaliif Maraatoonii fiigu?

Olompiikii yeroo jalqabaatiif Ateensitti bara 1896 adeemsifame irratti atileetota 17 qofatu hirmaate ture. Ergasii as garuu dorgommiin fiigicha maraatoonii akkuma itti fufetti jira. Yeroo sana atileetiin maraatoonii fiigee injifate fageenyicha 2:58:50tti xumure. Haala ammaa waajjin yeroo ilaalamu sa'aatiin kun sa'aatii atileetiin reefu fiigicha jalqabu tokko itti xumurudha. Sa'aatii saffisaa amma atileetonni fiigicha kana ittiin xumuran irraas garaagarummaa sa'aatii tokkotti dhihaatu kan qabudha. Barreeffama kanaan fiigicha dheeraa maraatoonii fiiguun faayidaa fayyaa fi xiinsammuu akkamii akka qabaatu ilaalla. Maraatoonii fiiguun faayidaalee akkamii qaba? Maalif daran beekamahoo ta'e? Karoora meedaaliyaa Warqee ittiin injifachuu yookan galmee seenaa ispooortii irratti fiigicha Kanaan maqaa isaanii galmeessisuu yaada kan hin qabne namoonni tokko tokko maaliif fiigicha kana fiiguu akka jaalatan waan namaaf hin galledha. Fiigichi maraatoonii kun ammoo cichoominaa fi dadhabii jabaa, anniisaa fi dafqa guddaa kan nama gaafatudha. Faallaa kanaa US keessatti erga bara 1980 fedhiin namootni fiigicha maraatoonii irratti hirmaachuuf qaban harka 255'n guddateera. Dorgommii maraatoonii London Yeroo darbe gaggeeffameefilleen namoota kuma 50 hirmaataniif jecha kan galmaa'ee ture gara namoota Ruubii miliyoonaati. Bara 2018 namootni fiigicha maraatoonii fiiganii xumuran namoota 1,298,725 tti tilmaamama. Sababni ifa galaan kan namoonni Fiigicha maraatoonii jaalataniif fayyummaa qaamaa fi sammuu inni qabuuf jecha. Ta'ulleen namoonni hedduun ammoo shaakala gahaa gochuu dhiisuudhaan miidhaa fayyaa irratti fidu ni yaadda'u. Faagichaan jabaan inni qabu yoo sirnaan shaakala godhan furdina garmalee ofirraa ittisuuf baayyee gaariidha. Furdina Hir'isuu fi fayyaa Onnee fi dhiigaa (Cardovascular) tiif faayidaan Maraatoniin qabu haalan kan beekaman ta'anis Qorattoonni ammoo faayidaalee dabalataa ifoomsaa jiru. Isaan keessaa tokko Maraatoonii fiiguun ujummoowwan dhiiga deddeebisan dafanii akk ahin dulloomne yookan umriisaanii dheeressa kan jedhudha. Qorannoon Yunvarsiitii Augsburg ammoo Maraatoonii fiiguun fayyaa ijaatiifilleen faayidaa guddoo akka qabu akeeke. Dadammaqiinsi Xinsammuu inni kennuhoo maali kan jedhu atileetonni yaadota gara garaa kennu. Matt Huff, Newyork tti barreessaan 'Marathoners' akkas jedha,"miira injifachuu yeroo sarara xumuraa kuttu sitti dhagahamu suni akkan deebi'ee fiiguuf waan nakakaasudha.miira addaa kan Ispoortii kaanirraa hin arganneetu namatti dhagahama." "Sababni isaas yeroo fi anniisaan ati maraatoonii tokkorratti fixxu kan tapha kubbaa miilaa yookan Teenisaa kan caaludha. Humna qabdu hunda hamma fixaattutti maraatoonii xumuruf fiiguun gaaffii nama dhibudha," jedha. Atileetota kaaniif ammoo daangaa qaamni keenya kaa'u bira darbanii fiiguunuu dandeettii ofii akka qoruuti. Lammiin Jarmanii Tom Eller fiigaa maraatoonii yoo ta'u yeroo dhalatu irraa miira dhageettii hin qabu. dorgommiiwwan maraatoonii 11 fiigeera. bara 2019 Maraatoonii Barliin Irratti 2:47:11 fiiguun atileetii gurraan hin dhageenye saffisaa Jarmanii ta'eera. Eller namoota gurraan hin dhageenyee fi qaro dhabeeyyii kan barsiisu yoo ta'u "jireenya kiyya kan rakkoo gurraan dhagahuu qabu kana dirreewwan fiigichaa addunyaa adda irratti fiiguudhaan namni qaama miidhamaa ta'e milkaa'uu akka danda'un agarsiise" jedha. Ijoollee xixiqqaa kan dhagahuu fi arguu hin dandeenyeef ani fakkeenya gaariin ta'eefis jedha. Kailey Bennet Yunvarsiitii Harvaard irraa Fiigichi Maraatoonii rakkoo sirna elektirikaalaa sammuu ishee keessatti ture 'epilepsy" akka wayyeessef himti. "Jireenyakoo keessatti yeroon baayyee dhukkubsadhee sochii qaamaa kamuu taasisuu hin dandeenyetu ture. kanaafuu maraatoonii fiigee yeroon sarara dhumaa qaxxaamuru milkii kiyyatti hedduun gammada," jetti. Sababni ijoon isheen fiigicha maraatoonii jaalattuuf kan biraan ammoo aadaa namoota biroo baruuf waan ishee gargaarufi. "Maraatooniin karaan ittiin addunyaa mil'adhudha. Akkan ani amanutti karaa sirriin ittiin magaala haaraa argitu guyyaa maraatooniiti," jetti. Qorannoon Akkaadaamii Jabeenya Qaamaa Jerzy Kukuczkatti adeemsifame akka ibsutti ammoo Maraatoonii fiiguun taatee murteessaa jireenya namaatiif bu'aa qabudha. kanaan alattis ilaalcha naamootni gara fuula duraatti karoora isaanii galmaan ga'achuun qabaniifillene kan gumaachudha. Maraatoonii fiiguun fudhatama hawaasummaa qaban dabaluufilleen akka gumaachutu himama. Kunis Maraatoonii fiiguun dandeettii fayyummaa kan ibsuu fi ciminaa fi dandeettii namaa kan ibsu waan ta'eefi. Maraatoonii fiiguun kaka'umsa namootaa kan cimsu ta'uun kan beekamu ta'ulleen kaka'umsi kuni garuu saala irratti garaagarummaa kan qabudha. Qorannoo fiigdotaa Poolaanditti aadeemsifame akka mul'isutti dubartoonni maraatoonii fiiganii xumuran warra dhiiraa caalaa kaka'umsa qabaatu. Dorgomiidhaaf kaka'uuf garuu warra dhiiraatu caala. Yeroo fageenya dheeraa fiigamu sammuun keenya miira dhukkubbii akka dagatuufilleen nigargaara. Bara 2019 Qorannoon Yuvarsiitii Poolaand tti adeemsifame akka agarsiisutti dhukkubbiin Yeroo Maraatooniin fiigamu namatti dhagahamu kan yeroo da'umsaatiin kan walitti dhihaatuu jedhu. Dhukkubni lamaanuu erga bira darbameen booda akka salphaatti ilaalamus jedha qorannoon kuni. Sababni ammoo inni maraatoonii fiigu Meedaaliyaatti, deessuun ammoo Daa'imatti dhukkuba waan dagataniifi jedha. Kuni Maraatoonii irratti fuula walfakkaataa irra deddeebiin akka arginuuf sababa ijoo taa'uus hima. Si'a 18 maraatoonii kan fiigde Erin McBride, maraatoonii ishee jalqabaa kan fiigde bara 2005 ture. yeroo sana umriinshee waggaa 18. Yeroo sanatti maraatoonii si'a tokko fiigdee dhaabuuf akka turtelleen niyaadatti. Ta'ulleen ergasii fiigicha maraatoonii kana fiiguu hin dhaabne. Yoo xiqqaate waggaatti si'a tokko nan fiiga jetti. Atileetiin Liivarpuul Andy Glen ammoo fakkeenya namoota jaalala Fiigicha maraatooniitiin qabamaniitiin akka fakkeenyaatti kan kaafamuudha. Biyyoota 42'tti dorgommiiwwan maraatoonii 176 fiigee xumure. Amma karoorri isaa lakkoofsa maraatoonii fiigee gara 200'tti biyyoota keessatti fiige ammoo 50 gahuuf ammallee kaayyoo qaba. "Ergan Maraatoonii kana hunda fiigeen booda 'amma maraatoonii fiiguun siif salphaadha mitii' jedhanii nagaafatu. Deebiinkoo gabaabaadha. Salphaa miti. Maayiliiwwan gara dhumaa jaha ammas akkuman gaafa maraatoonii Fiiguu jalqabuutti ulfaatadha," jedha.


Dhibeen sukkaaraa maali?, akkamiin ofirraa ittisuun danda'ama?

Dhibeen sukkaaraa (Diabetes) dhukkuba hamaa waggaatti namoota miliyoona tokkoo ol ajjeesaa jiru, kan namni kamuu ittiin qabamuu danda'udha. Dhibeen kun wayita qaamni namaa sukkaara (gilukoosii) dhiiga keessa jiru caccabsuu dadhabu, hammi sukkaaraa dhiiga keessatti yoo baay'atu kan uumamudha. Dhukkuba onnee tasaa, istirookii, ijji jaamuu, kaleen hojii dhaabuu fi harki ykn miilli namarraa akka citu dabalatee rakkoolee fayyaa hedduu namatti fiduu mala. Wayita ammaa rakkoo fayyaa addunyaa irratti hammaachaa jirudha. Addunyaarratti namoonni miliyoona 422 ta'an dhibee sukkaaraa (diabetes) waliin akka jiraatan tilmaama. Lakkoofsi kun bara 1980 kan turerra dachaa afuriin dabaleera jedha WHO. Rakkoon dhibeen kun namarratti fidu hamaa ta'us, namoonni dhukkubicha qaban walakkaan ofirratti hin beekan. Dhukkuba kana haala jireenyaa jijjiiruun qofa ofirraa ittisuun ni danda'ama. Akkamiin yoo jettan kunooti: Wayita nyaata nyaannu qaamni keenya kaarboohaayidireetii caccabsee sukkaara (gilukoosii)tti jijjiira. Hoormooniin insuliinii jedhamu rajiijii keessatti omishamu seelonni qaama keenyaa humna argachuuf sukkaara kana akka xuuxan ajaja kenna. Dhibeen sukkaaraa kan uumamu wayita hormooniin insuliin jedhamu kun omishamuu dhabu ykn sirnaan hojjechuu hanqatudha. Kun sukkaarri dhiiga keenya keessatti akka kuufamu godha. Gosoota dhibee sukkaaraa hedduutu jira. Dhibee sukkaara gosa 1 kan jedhamu wayita rajiijiin insuliinii omishuu dhaabu, gilukoosiin ykn sukkaarri dhiiga keessatti yoo kuufamu kan uumamudha. Kuni maaliif akka ta'e saayintiistonni deebii sirrii hin qaban garuu qaccee sanyiin walqabachuu hin oolu ykn ammoo infeekshinii rajiijiin insuliinii akka hin omishne godhuun dhufuu mala jedhu. Namoota dhibee sukkaara qaban keessaa dhibbeentaa 10 kan ta'an gosa 1 kana qabu. Dhibee sukkaara gosa 2 kan jedhamu ammoo wayita rajiijiin insuliinii gahaa omishuu dhabu ykn hormoonichi sirnaan hojjechuu wayita hanqatudha. Gosti 2 kun yeroo hedduu kan mul'atu ga'eessotaa fi namoota dullooman irratti yoo ta'u, dargaggeeyyii furdina qaamaa akka malee qaban, kanneen irra hedduu taa'anii dabarsan fi namoota saba murtaa'ee keessaahuu Kibba Eeshiyaa irraatti ni hedduummata. Dubartoonni ulfaa sababa hammi insuliinii rajiijiin isaanii omishu isaaniifi mucaa isaaniif gahaa ta'uu dhabuurraa kan ka'e gosa dhibee kanaan qabamuu danda'u. Qorannoowwan adda addaa akka agarsiisanitti dubartoonni ulfaa dhibbeentaa 6 hanga 16 gahu dhibee sukkaara wayita ulfaa uumamee erga dahaniin booda baduun ni qabamu. Dubartoonni kun hamma sukkaasaa qaama isaanii keessa jiru nyaataan, sochii qaamaan, insuliinii dabalataa fudhachuun akka dhibee gosa 2tti hin guddanne to'achuu qabu. Mallattooleen dhibee sukkaaraa baratamoon: Akka tajaajilli fayyaa biyyaalessaa Biriitish (NHS) jedhutti mallattoon dhubee sukkaara gosa 1 kan mul'atu umurii ijoollummaa ykn ga'eessummaa irratti mul'atuu eegalee hammaachaa deema. Namoonni gosa dhibee sukkaaraa 2 kanaaf caalatti saaxilamoo ta'an kanneen umuriin isaanii ganna 40 ol ta'an, fira ykn maatii dhibee sukkaara qaburraa kan dhalatan, ulfaatina qaamaa guddaa kan qaban akkasumas sanyiin isaanii Kibba Eeshiyaa, Chaayina, Afro-Kariibiyaan ykn ammoo gurraacha warra ta'anidha. Dhibeen sukkaaraa qaccee sanyiin ykn ammoo sababoota naannoon wal qabataniin dhufuu mala garuu ammoo namni tokko hamma sukkaaraa qaama isaa keessa jiru nyaata fayyaa qabeessaa fi haala jireenyaa si'ataa ta'een to'achuu danda'a. Nyaata warshaa keessatti omishame (processed food) dhugaatii mi'aawoo fi daabboo qamadii ykn paastaa hir'isuun ykn dhiisuun tarkaanfii isa jalqabaati. Nyaatni fayya qabeessi kuduraa fi muduraalee, nyaata midhaanii, zayita fayyaaf gaarii ta'an, gosoota qurxummii zayita qaban fa'i. Garaagarummaa sa'aatii wal-fakkaataan nyaachuu fi yoo quufan nyaachuu dhaabuu. Ispoortii fi sochiin jabina qaamaa hamma sukkaaraa dhiiga keessa jiru xiqqeessuuf nu fayyada. Ogeeyyin torbeetti sochii ispoortii sa'aatii 2 fi daqiiqaa 30 gorsu. Ulfaatinni qaaama kee xiqqeessuun hamma sukkaara qaama ke keessaa gadi buusuuf si gargaara. Torbanitti .0.5kg hanga 1kg hir'isuun gaariidha. Akkasuma sigaaraa xuuxuu dhiisuu fi hamma kolostiroolii dhiiga keessaa xiqqeessuun dhibee onnee xiqqeessuuf gargaara. Dhibeen kun dhibee biroo akka qaroo dhabuu, istirookii, kalee fi dhibee onneef nama saaxiluu danda'a. Dhaabbanni Fayyaa Adunyaa akka jedhetti bara 2014 keessa adunyaarraa lakkoofsi namoota dhibee sukkaaraan qabamanii miliyoona 422 gaheera.


Masriitti torbaan-qabaan namoota sadii ajjeestee, dhibbaan kan lakkaa'aman madeessite

Masrii magaalaa Aswaanitti torbaan-qabaan rooba yandoo hordoftee gara mana namaafi karaatti yaate, namoota sadii idditee ajjeeste. Ministeerri Fayyaa biyyattii akka beeksisetti, namoonni 450 ol torbaan-qabaa yookaan qaanjibuu (scorpion) kanaan miidhamaniiru. Jimaata dabre kana naannoo laga Abbayyaatti bakakkaafi cabbiin haalaan hammaatee ture. Torba-ciniinaan roobni cimaan yeroo jirutti gara karaatti kan yaatu yoo ta’u, boftillee sababii kanaan jeeqameera. Sababii kanaaf jecha dawaan farra-summii (anti-venom) dhaabbilee fayyaa mandara naannoo gaarreenifi gammoojjiitti raabsamuu qondaaltoonni Masrii miidiyaa biyyasaanii Al-Ahraamitti himaniiru. Hakimoonni biyyattii talaallii kennuu addaan kutuudhaan gara namoota qaanjibuun hidde wal’aanutti goraniiru jedhan qondaaltonni biyyattii. Miidhaa torbaan-qabaan qaqqabsiisaa jirtuurraa kan ka’e namoonni mana isaanii akka turaniifi iddoo mukkeen ittii hedduummatu akka hin dhaqne gorfamaniiru. Masriin biyya torbaan-qabaa eegee furdaa qabdu, kan addunyaarratti hunda caalaa lubbu namaa galaafachuun beekamtuu keessatti argamtu gidduutti eeramti. Summiin eegee torbaan-qabaa gurraatti tokko keessaa bahu sa’aatii tokko gaditti nama ajjeefti. Mallattoon summii namarratti qaqqqabsiistu kanneen akka harganuu dhadhabuu, maashaaleen qaamaa kottaa’uu, mataan haala kanaan dura hin baratamneen hoollachuu fa’aati. Dawaan farra-summichaaff kennamu namarraa ittisuuf kan kennamu yoo ta’u, erga mallattoon summaa’uu namarratti mul’atee boodas ni kennama.


Talaallii ittisa kaansarii gadameessaa eenyutu fudhachuu qabaa? Hangamis amansiisaadha?

Qorannoon haaraa bahe tokko dubartoonni talaallii HPV fudhatan carraan kaansanii gadameessaatiin qabamusaanii %90n akka hir'isu mul'ise. Kaansariin gadameessaa mudaawwan fayyaa dubartoota miidhu keessaa sadarkaa 4ffaa irratti argama. Waggaadhanis sababii kaansarii gadameessaa kanaatiin dubartoonni kuma 300 akka du'an tilmaamama. Talaalliin HPV attamiin kaansarii gadameessaa irraa dhorka? Talaalliin HPV dhukkuboota HPV gosawwan garaa garaa sagal ni ittisa. Isaan keessaayis kaansarii gadameessaa, kaansarii qaama wal hormaataa fi kaansariin mormaa ni eeramu. Qorannichi akka jedhuutti, talaalliichi yoo xinnaate waggoota 10 HPVn dhukkubichaan akka hin qabamneef ni ittisa. Oggeessuun garuu talaallichi waggoota kudhaniin oliif illeen ittisu akka danda'u amanu. Qorannoo sadarkaa olaanaatti hojjatame tokko akka jedhuutti, talaalliin kun carraa  kaansarii gadameessaan qabamu %90n ni  hir'isa. Talaalliin kunis bara 2008 irraa kaasee biyya Ingliizii keessatti ijoollee shamarraniitiif kennamu kan eegale yoo ta'u, qorannoon kunis kan hojjatamee ragaadhuma biyya Ingiliizi keessaa walitti qabameen. Talaallii fudhachu kan qabu eenyu? Ijoolleen guddattoonni dhiiraafi shamarranii osoo HPV'f hin saaxilamiin dura talaaliicha akka fudhatan gorfama. Kanaafuu dargaggoonni osoo quunnamtii saalaa raawwachuu hin eegaliin dura talaallii kana fudhachu qabu jechuudha. Talaallichi hojjachuu kan danda'u yoo namni talaalame sun vaayirasichaaf hin saaxilamiin dura ta'e qofaadha. Nama tokkicha vayirasichaan qabame fayyisuun ammoo hin danda'amu. HPV maaliidhaa? HPV kunis  'Human papillomavirus' jedhamuun beekama. HPVn gosawwan vaayirasii 100 ol kan qabu yoo ta'u, yeroo baayyees namni vaayirasii kanaan qabame mallaattoo hin agarsiisu. Yeroo tokko tokko garuu miila, harka, qaama wal hormaataa ykn afaan keessatti dhiitoon mul'chu danda'a. Namoonni baayyeen osoo akka vaayirasichaan qabame hin baramiin dura qaamnisaanii vaayirasicha ittisa. Gosti vaayirasii HPV miidhaa olaanaa qaqabsiisus, guddina seelii irratti miidhaa qaqabsiisuun alatti kaansariif nama saaxila. HPV quunnamtii saalaatiin daddarbaa? Namoonni haaluma salphaatiin vaayirasichaaf saaxilamu. Namaa namarraas tuxuqqaa gogaa qaamaatiin ni dadarba. Namoonni gara %80 ta'anis vaayirasichaaf kan saaxilaman umurii gara waggaa 25tti. Haata'u malee karaa sababii dhangala'aa quunnamtii saalaatiin namarra gara namaatti kan darbu waan hin taaneefu, akka dhukkuboota quunnamtii saalaa kan biraa karaa quunnamtii saalaatiin dadarba jechuun ni rakkisa. Haata'u malee irra jireessaan karaa tutuqqaa qaamaa wayita quunnamtii saalaa raawwatamuun dadarba. Talaalliin HPV hanga argamaadha? Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa akka jedhuutti, irra caalaan dubartoota kaansarii gadameessaatiin du'anii kanneen biyyoota galiin gadaanaa fi jidduu gala ta'e keessa jiraataniidha. Biyyoota kanneen keessattis haalli hordoffii fayyaa cimaan waan hin jirreeffuu hanga sadarakaa cimaa irra gahamuutti kaansariin gadaameessaa hin beekamu. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa hanga bara 2030tti vaayirasii kana addunyaa irraa gutummaa gutuutti balleessuuf karoora akka qabate bara darbe beeksiisee ture. Itoophiyaa dabalatee biyyoota gara 100tti siqan keessattis talaallii kana argachuun ni danda'ama. Ragaa hanga bara 2020tti walitti qabameen, biyyoonni guddatan kanneen %80 ta'an talaallicha yoo dhiyeessan, haalli kun biyyoota guddachaa jiran keessatti gadaanaadha. Fakkeenyaaf biyyoota galiinsaanii jidduugala %30 fi biyyoota diinagdeen gadaanaa %25 qofaatu talaallicha qaba. Afriikaan biyyoota dubartoonni hedduun keessatti kaansarii gadaameessaatiin qabaman keessaa sadarkaa lammaaffaa irratti argamti. Dhukkubni kaansarii gadaameessaa kunis ardittii keessatti dhiibeewwan namoota baayyee ajjeessan keessa tokko. Haala gahaa ta'een qorannoon kaansarii gadaameessaa dursaan taasifamu dhabuun sababii isa duraati jedhama. Wallaansa argachuun baayyee rakkiisaa ta'usaatiin alatti talaallii HPV fudhachuuf hayyamamoo ta'u dhabuunis ni mul'ata. Jaappaan keessatti ijjoollee talaallii kana argachu qaban keessaa kan talaalaman %0.1 qofaadha. Ruwaandaani bara 2011tti ijoolleen shamarranii talaallii HPV akka fudhataniifi qorannoo kaansarii gadameessaa dursaa akka taasisaniif duula biyyaaleessaa taasisuun Afriikaa keessaa biyya kanneen duraa keessaatti argamti. Duulichi eegalamee waggaa tokko keessattis dubartoota 10 keessaa 9 talaaluun danda'ameera. Kanaanis Ruwaandaan biyyoota kaanifilleen akka fakkeenyaatti eeramti.


Daa'imni US yeroo ulfaa torban 21'n dhalate lubbuun jiraate, adunyaa irraa kan jalqabaa tahuun waraqaa ragaa argate

Daa'imni US ulfa torban 21 qofaa tureen dhalatee fi walakkaa kiiloogiraamaa qofa madaalu ture adunyaa irraa daa'ima osoo yeroon hin gahiin dhalate isa xiqqaa luubbuun oole tahuun galmaa'e. Kurtis Miins kutaa Alaabaamaa, Birmiingihaamitti bara darbe kan dhalate yoo tahu giraama 420 qofa madaala ture. 'Guinness World Records' Kurtiis Miinsi amma walumatti ji'oota 16 kan guute tahu ibsuun, rikardii addunyaa haaraa galmeessuu mirkaneesse. Yeroon ulfaa guutuun torbanoota 40 yoo tahu Kuurtis ammoo torbanoota 21 turee torban 19 osoo isa hafuu dhalate. Haati isaa Misheel Baatiler ciniinsuun ishee qabnaan gaafa Waxabajji 4,2020, gaafa guyyaa bilisummaa hospitaala galte. Hospitaala galtee guyyaa itti aanu sa'a laaqanaatti lakkuu deesse. Kuurtisii fi Kasyaa jedhamu. Kasyaan guyyaa tokko booda du'e. Hospitaalichi yeroo akkasii sana keessa jajjabina kenneef akka ture hime. Yeroo xiqqoo isaan hafte keessattis daa'ima isaanii akkaan xiqqaa kana akka baatan eeyyamaniiruuf. Carraa lubbuun oolu %1 qaba kan jedhame Kuurtis gara kutaa hordoffii cimaa barbaaduutti galfame. Ji'a sadiin booda veentileeteriin irraa kaafame. Guyyoota 275 hospitaala turuun ji'a Eebla darbe keessa baafame. Ogeessotni akkatti harganuu fi afaan isaan nyaata nyaatu barsiisaa turan. Haati daa'ima kanaa naannoo baadiyyaa Ewutaw, Alaabama keessaa taate ''dhumarratti Kuurtis gara manakootti fudhee galee ijoolleekoo hangafa isaa tahan waliin agarsiisuun guyyaa yeroo hundaa yaadadhudha,'' jette. Kurtis obbolaa hangafa isaa tahan sadii qaba. Ammayyuu oksijinii meeshaa dabarsuufi fi nyaataaf ammoo ujummoo barbaada. Hakimoonni ammoo fayyaa gaarii irratti akka argamu himan. Dr Biriyaan Siims kan daa'ima kana gargaaruun akka dhalatu godhan, 'Guinness World Records' yoo himan, ''an waggoota 20 oliif hojjechaan ture, garuu daa'ima umurii xiqqaa qabu jabaa akkasii takkaa hin argine. Kan Kuurtis waan adda tahe tokko ni jira.'' Kurtis rikardii kana sa'a 24'n kan cabse yoo tahu, kanaan dura daa'imni Wiiskoonsin tokko Riichaardi Huuchsan jedhamu ulfa torban 21 fi guyyaa lamaa tahee dhalate. Richaard dura ammoo rikardiin kun waggoota 34 guutuuf hin cabne ture.  Inni isa dura rikardii tahee ture ammoo daa'ima Kanaadaa, magaalaa Otawaatti dhalate yoo tahu, torban 21 fi guyyoota shan keessatti dhalate.


Walitti fufiinsaan halkan sa'aatii 4tti rafuun rakkoo onneen wal-qabatu xiqqeessa - Qorannoo

Walitti fufiinsaan halkan sa'aatii 4 fi 5 jidduutti rafuun fayyaa gaarii qabaachuu waliin hidhata akka qabu qorattoonni namoota 88,000 irratti yaalii taasisan himan. Qorattoonni UK qorannoo kana duuba jiran sa'aatii itti rafnu sa'aatii keessoo qaama keenyaa waliin wal-simsiisuun fayyaa onneef gaarii ta'uu hubanne jedhu. Rukuttaan sa'aatii 24 qaamni namaa uumamaan qabu fayyummaafi dammaqinaaf barbaachisaadha. Dhimmoota akka dhiibbaa dhiigaa irrattis jijjiirama uumuu danda'a. Qorannoo barruu 'European Heart Journal' jedhamu irratti bahe kanaan, qorattoonni guyyoota torbaaf ragaa sa'aatii namootni qorannichaaf hayyamamoo ta'an itti ciisanii fi ka'an walitti qabaniiru. Ragaa wanta sa'aatii fakkaatu harkatti hidhataniin sassaabame kana, fayyaa onnee namoota kanaa waggoota jaha darbanii waliin walbira qabuun xiinxalaniiru. Namoota qorannicha irratti hirmaatan keessaa ga'eessota 3000 irratti dhibeen onnee argameera. Namootni dhibeen onnee irratti argame kunneen namoota sa'aatii 4 dura ykn ammoo sa'aatii 5 booda gara siree deemanidha. Hidhati rokkoo onnee fi sa'aatii itti rafan jidduu jiru kun, erga qorattoonni namni tokko sa'aatii meeqaaf akka rafuufi jeeqama hirribaa qabu sirreessaniin boodallee ittuma fufe. Qorattoonni sababawwan biroo rakkoo onneef nama saaxiluu danda'an kanneen akka umurii, ulfaatinaa fi hamma koleestiroolii to'achuuf yaalii godhaniiru. Ta'us qorannoon isaanii sababaa fi bu'aa hin mirkaneessuu jedhan. "Qorannoo keenyarraa sababa isaa himuu dadhabnus, bu'aan isaa dafanii rafuun ykn ammoo barfatanii rafuun sa'aatii uumamaa qaama keenyaa jeequu akka malu agarsiisa. Kun ammoo fayyaa onnee irratti rakkoo qaba," jedhan Dr Deeviid Pilaan, qorattoota keessaa tokko. "Rakkoo cimaa kan qabu halkan qixxee booda rafuudha, kun carraa ifa aduu ganamaa arguu keenya daran xiqqeessa. Ifa aduu ganamaa hin arginu taanaan ammoo sa'aatiin uumamaa qaama keenya akka jeeqamu taasisa." Sa'aatii 4 fi 5 jidduu gara siree deemuun namoota hedduu rakkoo fayyaa onnee irraa baraaruu danda'a jedhu ogeeyyiin. Dabalataan hirriba gahaa rafuun fayyaa onnee fi qaamaaf gaarii ta'uu himan. Kanaaf ga'eessonni hundi guyyaatti sa'aatii torbaa hanga sagalii jidduu rafuuf yaaluu qabu jedhan. Haata'u malee, fayyaa onnee fi guutuu qaama namaaf hirriba qofa osoo hin taane, haala jireenyaa, dhiibbaa dhiigaa, hamma koleestiroolii, alkoolii kanneen kana fakkaatan to'achuu gorsu.


HIV: Oduu sobaa bara 2021 keessallee tatamsa'aa jiru

Paawol Torn waggaa kudhan dura yeroo dhumaatiif maatiisaa waliin yeroo wal argetti sodaa dhukkubni kun nutti darbuu mala jedhuun qodaa ykn saa'inaa inni itti nyaate ni gatu ture. Bara 1988 qoratamee akka HIV qabu bareen booda barnoota narsii barachaa ture addaan kute. "Guutummaa umurii kiyya yeroon 20oota keessa jiru sodaanan dabarse," jedha. Amma Mr Torn UK kessa jiraachaa kan jiru yoo ta'u, guyyaa guyyaan kininii isaa fudhachuufi waggaa keessatti si'a lama doktora isaa bira deemuurraan kan hafe waa'ee vaayirasichaa baayyee yaadateeyyu hin beeku. Namoonni HIV waliin jiraachaa wallaansa argachaa jiraatan umuriidhuma sirrii namni qabaatu jiraachuu danda'u. Ilaalchawwan boodatti hafoofi dogogora ta'an akka qodaa ykn saa'inaa tokkotti waliin nyaachuun HIV nama qabsiisuu danda'a jedhan hafaniiru. Haata'u malee, ammallee oduun soba tatamsa'aadhuma jiru. Dubartiin Keeniyaa irraa taate Doreen Moraa Morachaa HIV waliin dhalatte garuu bara 2005 keessa yeroo umuriin ishee waggaa 13 ta'u qoratamtee akka dhibeen kun dhiigashee keessa jiru barte. Isaan booda beeksifni TV argan tokko akka namicha Taanzaaniyaa isheefi haadha isheellee HIV irraa nan fayyisa jedhu tokko bira deeman godhe. "Qoricha baala irraa hojjetame inni gurguraa ture tokko dhugnee HIV irraa bilisa akka taane amannee deebine,"  jetti. Achumaan qoricha HIV akka vaayirasichi dhiiga keessatti hin baayyanneef fudhachaa turtes ni dhaabde. Kun hanga sirni qaamashee dandeettii dhukkuba ofirraa ittisuu (immune) dadhabuun dhukkubbiin gogaasheerratti jijjiirama fiduufi nimooniyaan ishee qabuttidha. Isaan booda HIV dhiigashee keessa jiru waan baayyateef dhukkubni biraan yoo ishee qabe akka ishee ajjeesuu danda'u doktorrishee itti hime. Wal'aanamuu baannaan, HIVn akka gara AIDStti jijjiiramu taasisa. AIDSn ammoo dhukkuba akka qaamni dhala namaa dandeettii ofirraa ittisuu dhabu waan godhuuf dhibeenumti salphaa tokko akka nama miidhu taasisa. Namichi ishee gowwoomse "waliin dhooftuu" akka ta'e ifa ta'eef.  HIVn talaallii ykn qorichi fayyisu hin jiru, amantaan kan fayyisu jira jedhu garuu baramaadha," jedha pirezidantiin Hawaasa Aids Idil-addunyaa Dr. Adeebaa Kamarulzaman. Dhiyeenya kana namoonni vaayirasicharraa fayyuun isaanii mul'achuun abdii uumeera. Ji'a kana keessa, dubartiin Arjentiinaa tokko  karaadhuma sirna qaama dhibee ofirraa ittisuu uumamaasheetiin HIV irraa bilisa ta'uusheetiin nama lamaffaa taateetti. Joosii Mensaah dubartii Gaanaati garuu sababa qoollifannaa irra gahurraan biyya Jarman deemte.  Sababa dhibee fayyaasheerraa kan ka'een nama waliin hariiroo, akkasumas hojiishees dhabdeetti. Qoollifannaan namarra gahu kan maddu ilaalcha dogongoraa namoonni HIV qaban yeroo hunda michuu jireenyaasaaniitti ykn daa'imatti ni dabarsu yaaddoo jedhudha, jetti. "Namni tokko HIV ilaalchisee haala fayyaan isaa/ishee irra jiru miseensa maatiitti ykn michuu jireenyaatti himu/himtu.... namoonni ilaalcha dogongoraa takkaa poosetiiva taanaan, poosetiiva jedhamta waan ta'eef %100 bilisa hin taatu," jetti Joosii Mensaah. Dhugaan jiru, farra HIV yeroo dheeraatiif erga fudhataniin booda dhukkubni kun guddaa waan hin jiraanneef (HIVn dhiiga isaanii keessa waan jiruuf qoricha umurii guutuu fudhachuun isaanirra jiraatullee) namoonni vaayirasicha kaanitti hin dabarsan. Ms Joosii Mensaah qoricha fudhataa osoodhuma jirtuu ijoollee afur qabdi. Ijoolleeshee kana keessaas tokkollee vaayirasii kanaan hin qabamne. Guutummaa addunyaarratti, wallaansi waan babal'ateef carraan HIVn haadharraa gara daa'imaatti darbuu erga bara 2010 as walakkaadhaan irrateera. Haata'u malee Gaanaa keessatti garuu, intalumti Joosii Mensaah dhiyeenya kana akkuma haadhashee vaayirasii qabdi waan ta'eef warra kaan faalti amantaa jedhuun  mana barumsaatii ari'amtee akka manatti deebitu taasifamteetti. Dursaan dhaabbata tola-ooltummaa UK Terrence Higgins Trust jedhamuu Iyaan Giriin akkas jedha: "Muuxannoon mataa kiyyaafi kan namoota HIV waliin jiraatanii akka mul'isutti rakkoon tokkichiifi  hundaa ol rakkisaan, yeroo baayyee akka baattuufi dadabarsituu dhukkubaatti of ilaaluudha. "Waggoota baayyeetiif, vaayirasicha namoota birootti dabarsaan jira jedheen sodaadha. "Amma vaayirasicha dabarsuu akkan hin dandeenye baruu kiyyaaf, anaaf bilisummaadha." HIVn murtee du'aa ta'uun isaa hafee namoonni vaayirasicha waliin jiraatan akkuma nama kaanii jiraachuufi jiruu fayyaalessa qabaachaa yeroo jiraachaa jiran kanatti, ilaalchi kun ammoo daangaa darbee of-eegannoo taasifamu laafaa dhufeera jedhu gareen duula farra HIV irratti taasifamurra hojjetan tokko tokko. "Wal'aansaafi meeshaa ittisa HIV ilaalchisee milkaa'ina ajaa'ibsiisoo ta'anitu jiru. Haata'u malee, ilaalchi Aids'n badeera jedhu hojii ittisaa taasifamaa jiru keessatti tasa hin gargaaru. Kana malees, qoricha HIV barbaaduurratti invastimantii taasifamu hin gargaaru,"  jedha Dr Kamarulzaman. Lakkoofsi UN baase akka agarsiisutti, bara 2020 keessa guutummaa adunyaarratti namoonni miliyoona 38 HIV waliin kan jiraatan yoo ta'u, 700,000 kan ta'an ammoo dhukkuba Aids waliin walqabatuun lubbuu dhabaniiru. Kun ammoo miidhaa vaayirasii kanaaf qorichi osoo hin argamiin turuu isaati. Mr Torn akka jedhutti dargaggoonni HIV akka dhukkuba namoota umuriin deemaniitti ilaalu. Mr. Giriinis "hubannoo gadi aanaa ta'etu jira" jechuun yaaduma Mr. Torn kana ni qoodata. "Isaan HIV wanta duriiti jedhanii yaadu," jechuun itti dabaluun ibsan. Akkuma dargaggoonni dhibee kana akka dhukkuba namoota umuriin deemanii ta'etti yaadan, baay'een ammoo vaayirasiin kun warroota fedhii saala walfakkaataa qaban (gay) kan miidhu akka ta'etti ilaalu. Guutummaa addunyaarratti, uummata HIV waliin jiraatan keessaa walakkaan dubartoota. Akka dhaabbata tola-ooltummaa Frontline Aids irraa taate Kiristiin Isteegliing HIVn dhibee hunda caalaa dubartoota umurii wal hormaataa keessa jiran ajjeessudha. Garuu dubartoota isheen itti dubbatte keessaa muraasatu hubannoo qaba. "Ragaa baayyee barbaachisaa ta'e ilaalamuu qabudha. Sababiin isaas Dubartoonni umurii kana keessa jiraniifi ulfaa'uu barbaadan waa'ee saal-qunnamtii of eeggannoo hin qabnee ilaalchisuun haasaa taasisuun isaaniif rakkisaadha," jetti Ms. Kiristiin Isteegliing Milkaa'inni guddaan argamellee, HIV ilaalchisuun oduun sobaa ammallee tatamsa'aa jiran namoonni akka hojii malee taa'an, michuu jireenyaan ala ta'an, akkasumas wal'aansa sirrii ykn qorannoo fayyaa maluufiin hin argannee taasisaa jira.


Sooddoo hanga Mishigaan – imala gumaacha fayyaa sammuu Maajii Haaylemaariyaam (PhD)

Maajii Haaylemaariyaam (PhD)  bara 2016tti Itoophiyaa irraa gara Ameerikaa erga deemtee booda, magaloota Niiw Yoork, Waashingitan DC fi Filaadelfiyaa keessa turteetti. Sana booda bakka amma jiraattu Mishiganitti imalte. Dr. Maajiin kan dhalatte ammoo Sooddoo, Itoophiyaattidha. Imala ishee kanaan kan hubattee wa’ee bifa Ameerikaa danuu hin dubbatamnedha. Gabaasa oduu ykn fiilmii irratti wanti yeroo hedduu mul’atu wa’ee hiyyummaa namoota gurraachaafi magaalaadha qofadha. Hiyyummaan garuu halluu hin qabu. Daangaas hin qabu. Dr Maajiin dhugaa kana agarte. Rakkoo hawaasa kanaa furuuf yeroo hojjatutti garuu akkamiin dubartiin gurraattiifi baqattuu taate hojii akkanaa hojjitti gaffii jedhu kanneen gaafatan jiru turan. “Gurraattii yoo taate baqqattuudha, gurraattii yoo taate biyyikee rakkeaattee jennaan Ameerikaa dhufte malee, nama as jiru gargaaruun isaan qixxee akka hojjattuu yaaduu hin barbaadan.” Yunivarsitii Mishigaanitti gargaartuu piroofesarii ta’uun tajaajilti. Fayyaan xiinsammuu xiyyeeffannoo ishee isa ijoodha. Qorannoowwan dubartoota, hidhamtootaafi namoota gargaarsa barbaadan irratta xiyyeeffatan qabdi. Itoophiyaafi Ameerikaa keessatti namoota tajaajilli seeraan isaan hin geenye gargaaruu irratti ni hojjatti. Rakkoleee Itoophiyaa keessa jiraniifi kanneen Ameerikaa keessa jiran jidduu garaagarummaan bal’aa jiraatus, biyya kamittu lammileen tajaajilli (hawaasummaa siyaasaafi dinaagdee) isaan hin geenyee, rakkoon isaan qunnamuu walfakkaataadha. “Hojii ani Itoophiyaa keessatti hojedhe, hojiin Ameerikaa keessatti hojjadhuuf na qopheesseera,” kan jettu kanaafidha. Koorniyaafi galiin irratti hundaa’uun tajaajila fayyaa xinsammuu Taajilli fayyaa naannolee baadiyyaa Itoophiyaa namoota jiraniif ga’u kanneen magaalaa jiran waliin yemmuu madaalamu irra xiqqaataadha. Fayyaa xiinsammuu yemmuu ta’u ammoo kanarra baayyee kan xiqqaatedha. Dr Maajiin waggootii saddeet dura Afrikaa Kibbaatti qorannoon isheen hojjette, koorniyaafi galii irratti hunda’uun tajaajila xiinsammuu jiru irratti kan xiyyeeffatedha. Ishee dabalatee barattoonni digirii sadaffaa 10 piroojektii ‘Piraayim’ jedhamu jala turan. Kaayyoon piroojektii kanaa dursatti wiirtulee fayyaa keessatti wal’aansi xiinsammuu akka jiraatu taasisuudha. Adeemsa keessa hojii Dr Maajiitiin wirtulee fayyaa keessatti wal’aansi xiinsammuu akka jiraatu taasiseera. “ Yeroo ammaa hospitaalotni sadarkaa jalqabaa hedduun tajaajila fayyaa xiinsammuu kennaa jiru. Waggaa saddeettan har’aa yeroo hojii kana eegalu haala ture waliin yoo ilaaltu, waantoonni sirraa’aa jiru. Ammayyuu garuu baayyeetu hafa,” jetti. Dhimma fayyaa xiinsammuu irratti ilaalchi dogoggoraa jitu, baasii wal’aansaa kaffaluu dadhabuu, rakkooleen imalaafi biroo ni mul’atu. Gaffiin Dr Maajii kaastu biraan dhiirootiifi dubartooti qixxee wiirtuu fayyaa deemanii ni wal’aanamuu? Harka qalleeyyiifi sorreeyyiinoo…kan jedhudha. Rakkoon inni biraan namootni hedduun wal’aansa eegalanii waan addan kutaniifidha. Kanaaf, sababa kan ta’e ammoo dhibeen xiinsammuu akka dhibeewwan biroo gargaaarsa waan hin arganneef. Dhibaamtonni dhibee xiinsammuu hedduun gara wal’aansaa akka hin deemneefi wal’aansa yoo egalanis akka addaan kutan qorrannoon ishee ni mul’isa. “Namni takkaatti wal’aanamee, qoricha argatee fayyuu barbaada malee yeroo dheeraaf wiirtulee wal’aansaa hin deemu. Namoota wal’aansi yeroo dheeraa isaan barbaachisu adeemsi deeggaru hin jiru.” Dr Maajiin kanaaf furmaata kan ta’u wiirtulee fayyaa keessatti wal’aansa xiinsammuu hundeessuu qofa osoo hin taanee, yeroofi baasii wal’aansi xiinsammuu gaafatu irratti hundaa’uun adeemsa biyyaaleessa hundeessuudha. Itoophiyaa keessatti dhibee xiinsammuuf yeroo dheeraaf wal’aansa argachuun kan danda’amu, Hospitaala Dhibee Sammuu Amaanu’eelitti qofa ta’uunsaa qaawwaa uumeera. “Furmaatni isaa wal’aansa naannoo jiranitti akka argatan taasisuudha. Karaa kanaan dafanii ni wal’aanamu, jireenyii isaanii ni fooyyaa’a, hojiis hojjachuu ni danda’u,” jechuun ibsiti. Sarara bilbilaa bilasaa Dr Maajiin oggeessotaa biroo waliin ta’uun sararri bilbilaa ‘Hotline for ET’ jedhamu akka hundeeffamuuf mallattoo waliti qabuu eegalteetti. Lakkoofsi bilbilaa 952 odeeffannoo fayyaa bilisaan kan kennuu ta’us, wal’aansi xiinsammuu sarara bilbilaa of danda’e qabaachuu akka qabu himti. “Namni of ajjeesuuf yaadu bilbilee sararri inni hasoofsiisuu danda’uu hin jiru. Namni jeequmsi sammuu yemmuu irra ga’u, yemmuu gaaffii qabaatu, oggeessa argachuu yemmuu dhabu, sarara bilbilaa bilisaan gargaarsa kennu isa barbaachisa.” Kana dhugoomsuu Ethio Tele waliin haasaarra jiru. Namni xiinsammuun isaa jeeqame yoo 952 irratti bilbile kallattiin nama isa gargaaruu argata malee “tokko xuqi, lama xuqi” filannoowwan jedhu dhiyeessuu hin qabu. “Namni jeequmsa xiinsammuu keessa jiru, akka nama mana gubaataa jiru keessa jirudha. Filannoowwan osoo hin taanee gargaarsa kallattiin argachuu qaba,” jechuun filannoowwan akkanaa maaliif akka hin barbaachisne ibsiteetti. Digirii jalqabaa ishee Falaasamaan, digirii lammataa ammoo Hojii Hawaasaa [Social Work] kan hojjeette Dr Maajii, qorannoo gaggeessuuf gara Hospitaala Amaanu’eel erga imaltee booda “Itoophiyaa keessatti rakkoo faayyaa xiinsammuu irratti jiru ifatti arge’ jechuun sana booda hojii ishee hunda fayyaa xiinsammuu irratti xiyyeeffachuun itti fufte. Karoorri eegeree Dr Maajii, hawaasa tajaajila hin argannee Itoophiyaafi Ameerikaa keessa jiran gargaaruu akka ta’e ni himti


UKtti beeksisni wal'aansaan qaama jijjiiruu kanneen ganna 18n gadiif akka hin mul'anne dhorkamuuf

Beeksisoonni wal'aansa baqaqsanii yaaluun qaama namaa jijjiiruu agarsiisan, dargaggoota umuriin isaanii waggaa 18n gadi tahan irratti akka hin xiyyeeffanne dhorkamuuf. Qaamni UKtti beeksisa to'atu akka jedhutti, seerri kun Caamsaa bara dhufurraa qabee hojiirra oola. Kana jechuunis dhaabbileen yaalii kana tolchan, wal'aansota kanneen akka harmaa fi funyaan midhaassuu miidiyaa gubbaa kanneen umuriin isaanii 18n gadi tahef agarsiisuu hin danda'an. Kunis sagantaawwan TV'rratti tamsa'aniifi gama marsaalee hawaasaa dargaggoota kanneen irratti xiyyeeffatu dabalata. Wal'aansa baqaqsanii yaaluu kanneen 18n gadi tahanirratti gaggeessuun biyyattiitti seeraan kan dhorkamedha. Tahus garuu amma dura, dargaggoota kanneeniif beeksisuun seeraan kan dhorkame hin turre. Beeksisoota wal'aansaan qaama jijjiiruu (cosmetic) daa'immaniifi dargaggootaaf mul'isuun balaa qabaachuu mala yaaddoon jedhan turan. Isaanis ilaalcha waa'ee qaama ofiif qabaniirratti dhiibbaa qabaachuu, fayyaa sammuu fi balaa wal'aansi kun qaqqabsiisuu malus ni eeramu. UK keessatti qaamni dhaabbilee beeksisaniif seera baasu CAP jedhamu, daa'imman ilaalcha waa'ee qaama ofiif qabaniirratti saaxilamoo tahuu isaaniif ragaan jira jedha. Daarektarri dhaabbata kanaa  Shahriar Coupal: ''Rakkoo yaaliin kun qaqqaabsiisuufi dargaggoota waa'ee qaama isaanii ofitti amanamummaa hinqabnerratti tajaajiloonni kunniin xiyyeeffachuu isaaniin... adeemsa cimaa hordofuun nurraa eegama,'' jedhan. Dhorkaan kaa'amu kunis waantota gogaa keessa guutaman (dermal fillers), akkasumas yaaliiwwan gogaa gosa garagaraa fi oomishaalee ilkaan addeessuus ni dabalata jedhameera. Jalqaba bara kanaatti abbaan taayitaa beeksisota to'atu ASA gamasaatiin, kanneen marsaalee hawaasaa gubbaa hordoftoota hedduu qaban, qajeelfamoota beeksisaa cabsuu isaaniif haalaa qeeqeera.


Fayyaa: Dubartiin Arjantiinaa qoricha tokko malee HIV irraa fayyite

Dubartiin biyya Arjentiinaa tokko qoricha gosa kamiyyuu osoo hin fudhatiin HIV/AIDS irraa fayyuun ishee hedduu ajaa'ibsiisaa jira. Kanaan dura namni tokko akkuma kana qoricha malee dhukkuba kanarraa fayyee ture. Seelii dhiiga dubartii kanaan duraan HIV/AIDS qabdi turte biliyoonaan ol ta'u irratti qorannoon taasifamee vaayirasiin HIV tasa keessatti argamuu hin dandeenye jechuun Arkaayivs of Mediisin gabaaseera. Sirni dandeettii uumamaan dhukkuba ofirraa ittisuu danda'uu (immune) dubartii kanaa vaayirasii kana akka of keessaa qulqulleessetti amanu doktaroonni. Dubartiin kun akkamiin akka HIV irraa itti fayyite beekuun osoo danda'ame dhukkubicha lafarraa balleessuun ni danda'ama ture jedhu ogeessonni fayyaa. Qorannoon doktoroonni seelii dhiigaa dubartii kanaarratti taasisan akka agarsiisutti namoonni tokko tokko uumamaan dandeettii HIV ofirraa ittisuu badhaafamaniiru. Namoonni hangi ta'an dhukkubichi gara qaama isaaniitti akka hin seenne kan godhu qaccee sanyii qabu. "Isperaanza" namni jedhamu maqaan isaa akka hin beekamne barbaaduufi namoonni biroo vaayirasichaan yoo qabamanillee suuta suutaan isaan gadhiise. Haata'u malee, namoonni HIVn qabaman harki caalan garuu kunuunsa bara jireenya isaanii guutuu argachuun isaan barbaachisa. Qoricha fudhachuu yoo dhaaban vaayirasiin qaama isaanii keessa jiru damdamatee akka haaraatti rakkoo qaqqabsiisuu danda'a. Waggoota dhiyoo asitti namoonni qoricha kamiyyuu osoo hin fudhatiin garuu kunuunsi hangi ta'e taasifameefiif vaayirasicha to'achuu akka danda'an bira gahameera. Namni Landan jiraatu Addaam Kaasilehoo jedhamu dhibee HIV fi Kaansariitiin qabameera. Wallaansa Kaansariitiif seelii dhiigaa nama arjoomurraa erga argatee booda garuu qoricha HIV fudhachuu dhaabeera. Wayita wallaansa Kaansarii argachaa jirutti HIVn seelii dhiigaa isa keessa jiru keessaa badeera. Dhimmi kun yeroo bira gahamu namni seelii dhiigaa arjoome addunyaa kanarratti namoota dhibba keessaa tokko HIV ofirraa ittisuu danda'an keessaa ta'uun isaa barameera. Piroofeesara Yunvarsiitii Oksifoord kan ta'e Joon Firaater gama isaatiin dubartii Arjentiinaa kana qofa osoo hin taane namoonni biroos dandeettii dhukkuba kana ofirraa ittisuu qabaachuu akka danda'an qorannoo taasisuu barbaachisa jedha. Hospitaala Waliigalaa Raagoon Maasaachuseetis kan ta'eefi dhimma kanarrattis qorannoo gaggeeffamu kan dursu Dr. Zuu Yuu adeemsa kana namoota uumamaan vaayirasicha of keessaa balleessuu hin dandeenyeef tooftaan ittiin dabarsuun danda'amu ni jiraata jedha. Doktarri kun akka jedhutti, namoonni umuriisaanii qoricha fudhatan bifa talaalliitiin dandeettii qaamni isaanii akka cimu taasifamee qoricha malee vaayirasicha waliin jiraachuu akka danda'an gochuuf karoorri jira.


Keeniyaan hanqinni kondomii na mudate 'mala biraa fayyadamaa' jette

Qondaalonni fayyaa Keeniyaa hanqinni dhiyeessii kondomii biyyattii waan mudateef uummatni biyyattii tooftaa biraa akka fayyadamaniif dhaaman. Manneetii nyaataa, hospitaalota, fi buufataalee tajaajile uummataa biroo keessatti manneen fincaanii keessatti kondomii bilisaan dhiyeessuun hin danda'amne. Dhaabbanni mootummaa Sagantaa ittisa Aids fi dhukkuboota saalaa daddarboo biyyaalessaa hanqinni kondomii akka jiru beeksiseera. Jalqaba waggaa kanaatti wal dhabdeen dhaabbilee qoricha farra HIV alaa galchanii fi mootummaa gidduutti dhimma qaraxaan dhalate akka hanqinni kun uumamuuf sababa taheera jedhame. Wagga waggaan Keeniyaan kondomii miliyoona 445 barbaaddi. Mootummaan ammoo ji'a ji'aan miliyoona 1.6 qofa dhiyeessa. Ministerri fayyaa Keeniyaa bara 2018 akka himetti tatamsa'inni HIV Aids biyyattii keessatti %4.9 irra jira. Dubartootni dachaa sadii warra dhiiraa caalaa vaayirasiichaan qabamuu hima gabaasichi. Garuu kaawontii biyyattii jiran keessatti garaagarummaa guddaa qaba. Akka adunyaatti namootni miliyoona 37.7l tahan HIV Aids kan qabaman yoo tahu biyyootni Sahaaraan gadii irra caalaa miidhamoodha. Namootni miliyoona 25 olvaayirasichaan qabaman biyyoota Afrikaa keessatti argamu jedhe Dhaabbatni Fayyaa Adunyaa gabaasa xumura bara 2020 baaseen. Tatamsa'inni vaayirasichaa adunyaa irraa %71 kan tahu biyyoota Saharaan gadii keessattidha. Itoophiyaa keessatti yeroo weerara koroonaavaayirasii kanatti namootni HIV qabamanii turan tajaajila fayyaa gahaa argachuuf rakkachaa akka turan BBCtti himanii ture. Ragaan UNAIDS irraa arganne akka garsiisutti tamsa'inni HIV Itoophiyaa keessaa bara 2018 keessa %1.33 taha. Bara 2020 keessa ragaan kun namootni 500,000-700,000 tahan Hiv Aids qabamaniiru jedhe. HIV Aids ammayyuu qoricha fayyisu kan hin qabne yoo tahu rakkoo fayyaa adunyaa isa guddaa tahee akka itti fufe WHO himeera.


Fayyaa Ijaa: "Yeroon qaroo ijaa argadhe, jalqaba haadha koo argeen boo’e"

Bezaawwiit Xilaahuun hanga waggaa 12 guuttutti daa’ima hiriyyoota ishee waliin burraaqxuufi dhukkubsattees hin beekne turte. Ijishees dhukkubsatee akka hin beekne yeroo ibsitu ‘’diimateellee hin beeku,’’ jetti.  Tahus bara 2006 barattuu kutaa 7ffaa taatee waa arguu dadhabaa dhufte. Torbanoota muraasa keessatti rakkoon qaroo ija ishee mudate sadarkaa arguu hin dandeenyeerraan ishee gahe. Sababiin rakkoo ijashees  maal akka tahe hin beekamu. ‘’Yeroon qaroo koo dhabu taphaa fi barnoota dhiisee mana taa’uun xiin-sammuu koo miidheera, ‘’ jetti. ‘’Kana booda arguu hin danda’u dubbiin jedhu waan natti dhagahamuuf  dhiphina keessa galeen qoricha sammuu fudhachaan ture,’’ jechuun dubbatti. Ija ishee irratti waan mul’atu gatii hin jirreef, ‘’namoonni nan amanan, waanin qoosu itti fakkaata,’’ jechuun ijishee arguu dhabuun isheefi maatiinshee rakkoo keessa dabarsan dubbatti. Waggaa sadiif haala rakkisaa keessa kan dabarsite Beezaawwiit bara 2009tti qarooshee qofa osoo hin taane fayyaan sammuus deebi’eefi. Baankii ijaa Hospitaala Miniliik keessatti qaroo ijaa nama arjoomerraa argameefi isheef tahuu danda’u jiraachuun itti himame. Qaroo ijaa kana wal’aansa baqaqsanii hodhuu sa’aatii lama fudhateen erga galfatteen booda gammachuun ishee guddaa ture. ‘’Jalqaba haadha koon arge. Nama haaraa kanin arge malee haadha ishee na guddifate natti hin fakkaanne. Baayyeen gammade. Akkuman ishee arge  yeroosuman boo’e. Nama du’e deebistee hamma argachuu ture miirri natti dhagahame,’’ jechuun ibsiti. ‘’Maatiin koo iji koo kanaan booda ni arga jedhanii yaadanii hin beekan, anis akkasuma. Abdii namatti hora, si gammachiisa,’’ jetti Bezaawwiit qaroo erga argatteen booda barnoota waggaa sadiin dura dhaabdetti deebiteetti. Ijishee inni tokko ishee rakkisus barnootashee hamma kutaa 10tti itti fufteetti. Wal’aansi kennameefi otoo hin milkoofnee, dhiphina caaluuf akka ishee saaxilu himti. Qaroo isa lammataa argachuuf garuu waggaa shaniif eeguun irra ture. ‘’Ifa jechaan hin ibsamnen argadhe’’ Naannoo Oromiyaa, godina Baalee kan jiraatu Fireew Shibashii xalaan ija bitaasaa irra jiru guddatee rakkoof isa saaxilee ture. Rakkoon ijasaa kuni maal akka tahe beekamuu baatus barataa teeknikaa fi ogummaa yeroo ture hojii sibiilaa waan barachaa tureef xaaxoo ibiddaa tahuu danda’a shakkii jedhu qaba. Giniiritti tajaajila geejibaa doqdoqqee kennuun galii argachaa kan ture Fireew ijisaa dide hamma waa adda baasuu dadhabutti hojiisaa hin dhaabne ture. ‘’Yoon hojjedhe malee jiraachuu gatii hin dandeenyeef, hojii itti fufeen ture. Eegumsa Waaqaaf malee balaan adda addaa narra gahee ture. Doqdoqqee saffisaan yoon oofu waanti fagoo gatii natti hin mul’anneef dhaqeen itti bu’aafaan ture,’’ jechuun hima. ‘’Dargaggeessa taatee qaroo kee battalatti dhabuun ulfaataa dha. Abdii si kutachiisa. Maaliifan jiraadha? Gaaffiin jedhu yeroo sitti dhufu, calluma jettee jiraachuu jalqabda, konkolaataan otoo na dhahee jechaa jiraachuu jalqabeen ture. Yeroon karaa qaxxaamuru namoon ‘iji kee hin arguu?’ jechaa waan sammuu koo tuqu fa’i natti dubbatu. Waggaa kudhniif haala kanaan rakkachaa kan ture Fireew qaroon inni nama du’eerraa argate jireenyasaa karaa hin yaadneen geeddareera. Namoonni itti himanii baankii ijaa deemuun galmaa’e. Yeroo dheeraaf erga eegeen booda waggaa darbe  baatii Guraandhalaa keessa qaroon isaaf tahu argamee, wal’aansa baqaqsanii hodhuu sa’atii sadiin booda qaroonsaa deebi’eefi.’’Ifa jechaan hin ibsamneen argadhe,’’jechuun hima. ‘’Yaaliin booda haguuggiin ija koorra ture yeroo ka’u, ifa dinqisiisaan arge. Dukkanaa gara ifaattin dhufe. Akkanattin argaa na jechisiise. Waan guddaa hamma ifaa gahu yeroo argattu jechaan ibsuun ulfaataa dha.’’ Namni ganna 33 Fireew qaroo arjoomaan argame otoo hin galchatiin dura waan meetira tokkon gadi dhiyaatee jiru qofa arguu danda’a ture. Amma garuu hamma meetira shaniitti arguu akka danda’u dubbata. ‘’Kitaaba dubbisuu nan barbaada ture. Macaafa Qulqulluus dubbisuun barbaada ture. Sichi egaa dubbisuu nan danda’a. Of danda’ee hojiin hojjechuuf na rakkisu jira ture. Amma garuu homaa rakkoon hin jiru. Fedhiin garaa koo fiixaan naa baheera, dubbisuu danda’eera,’’ jedha. Sosochii haaraa Bezaawwiitii fi Fireew irratti hirmaatan Bezaawwiit waggaa shan booda dha qaroo isa tokko kan argatte. ‘’Yeroos ija tokkoon qofa gatii taheef kanan argu ‘ishuman qabu nan dhabaa laata?’ Jedheen dhiphadha ture,’’ jetti Tahus yeroo ammaa qaroo ijaa lamman argachuunshee waan ishee yaaddessuufi gara duubaatti ishee deebisu akka hin jirre dubbatti. Gammachuu jechaan hin ibsamne kana namoota haala wal-fakkaataa keessa dabarsaniif qooduun gargaaruuf tattaaffii gochaa jirti. Ishee fi Fireewu dabalatee namoonni biroo karaa Baankii ijaa qaroon ijaa isaanii deebi'eef dhimmicharratti hubannoo uumuu karaa marsaalee hawaasaa sochii eegalaniiru. Beezaawiit sosochii kana keessatti dammaqinaan kan hirmaattu yoo ta'u hanga ammaa obboloota ishee dabalatee namootni 17 du'a isaanii booda qaroo ijaa isaanii akka arjooman amansiisftee akka mallatteessan gooteetti. "Kaayyoon keenya inni guddaan maal seete, nuti arguu dandeenyeerra, hawaasa keenyaaf hubannoo uumuu fi hakimoota keenya galateeffachuun aadaa akka ta'u feena. Namootni qaroo ijaa hin qabne kuma dhibbaan lakkaa'aman waan jiraniif isaan gara yaalaa akka dhufan gochuudha." Direektarri Baankii Ijaa Itoophiyaa Aadde Lamlam Ayyalaa rakkinoota baankichi qabu keessaa inni ijoon, hubannoo dogoggoraa namootni waa'ee wal'aansa qaroo ijaa buqqisanii dhaabuu qabanidha jedhu. Kanaaf sosochiin Beezaawiit fi waahillan ishee eegalan dhimmicha caalaatti barsiisuu fi lakkoofsi arjoomtota qaroo ijaa akka dabalu godha jedhamee amanama. "Fagoo osoo hin deemiin anarratti arguun ni danda'ama. Ani wantan kana dura hojjechuu hin dandeenye hojjechuu danda'eera. Kuni hundi sababa namni hayyamamaa ta'e tokko qaroo ijaa isaa arjoomeefi. Qaroo ijaa hamma awwaallu osooa arjoomnee, maaliif ifa awwaalla?" jechuun kan gaafatu Fireewu, ilaalacha kana namoota biratti fudhatama akka argatu gochuuf sosochiin isaanii murteessaa ta'uu hima. "Itoophiyaatti namootni kuma 300 ol godaannisa qaroo ijaa qabu" A.L.I bara 1995 kan hundaa'ee baankiin Ijaa Itoophiyaa waggoota 16 darban namoota akka Beezaawiit fi Fireewu godaannisa qaroo ijaa fi rakkinoota birootiin arguu dhaban ykn ammoo dandeettiin arguu isaanii daran gadi bu'ee ture 2500 oliif qaroo ijaa dhiyeessuun arguu akka danda'an godheera. Lakkoofsi kun lakkoofsa namoota wal'aansa kana fedhanii waliin yoo madaalamu gadi aanaadha jedhu Aadde Lamlam. "Namootni kuma 300 ol godaannisa qaroo ijaattiin miidhaman jiru. Kanaaf wal'aansi qaroo ijaa buqqisanii dhaabuu amma dura hojjenne daran xiqqaadha," jedhu. Rakkoon godaannisa qaroo ijaa fi isaan walqabatan wal'aansaan fayyuu danda'a kan jedhan Aadde Lamlam, kun akka ta'u garuu arjoomtonni osoo lubbuun jiranii qaroo ijaa isaanii arjoomuuf yoo waadaa galan qofa jedhu. Arjoomtoonni lubbuun isaanii erga darbeen booda ija isaanii guutummaa osoo hin taane kan fudhatmu qaama qaroo isaanii miilimeetirii 12-14 tahu dha. ‘’Fuulduree qaroo ijaarraa kan argamuufi qaama hamma qeensa abgudduu gahu kan ifa dabarsu qofaatu  baankii ijaa Itoophiyaaf kennama. Kanaaf namni tokko erga du’een booda miidhaan ijaa mul’atu irraa hin gahu,’’ jechuun ibsu. Adeemsi kunis daqiiqaa 30 hanga 40 kan fudhatu yoo tahu namni tokko du’ee torbee keessatti raawwachuu qaba. Gama biraan baankichi mootummaafi tola ooltota idila addunyaa irraa gargaarsa qarshii qabaatullee hanqinni qarshii hojiisaaf qoramaata tahuu dubbataniiru. ‘’Haalli kuni guutamnaan dhaabbatichi haala yaadeen naannolee garaagaraa irra damee banuun tajaajilasaa babal’isuu danda’a. Kanaaf immoo dhaabota mootummaa dhimmi kuni ilaallatu wajjin hojjechaa jirra.’’ Baankiin ijaa bara 1995 A.L.I Finfinneetti hundeeffame hospitaalota Gondar, Jimmaa, Hawaasaa fi Tigraay Kuyaatti argaman keessatti yaalii kana kennaa jira. Kana malees lakkoofsa arjoomtotaa guddisuuf Finfinneefi naannolee birootti dameewwan dabaluuf Ministeera Fayyaa waliin hojjechaa jira. Lammiileen hubannoon qaroo ijaa arjoomuuf qaban yoo dabaleefi rakkoon maallaqaa yoo salphate jireenyi namoota baayyee akka geeddaramu amanti Bezaawwiit. ‘’Qaroo keessan arjoomaa kan jennu, gatii danda’amuufi, ani arguu ijaan danda’efin mana bahee, barnoota koo itti fufe. Waa hojjedhee akkan darbus nan amana. Kanas raawwachuu kanin danda’u anaaf oolmaan waan naa oolameefi,’’ jetti.


Maatiin dogoggora wal’aansaatiin 'daa’ima nama biraa dahan’ mana yaalaa himatan

Haatii warraa fi abbaan warraa Kaaliforniyaa erga kilinkiin mala wal'aansa (Invitro fertilisation (IVF)) jedhamuun akka daa'ima godhataniif gargaru tokko miciree dogongoraa erga wal jala fuudhuun kenneefi booda daa'ima nama biraa dahan. Tatee kanaan wal qabatees haatii warraa fi abbaan warraa kunneen kilinikiicha himachun isaanii dhagahame. Haatii warraa fi abbaan warraa Daafnaa fi Aleeksaandar Kaardinaal baatii Fulbaanaa bara 2019tti mucaa dubaraa isaan hin fakkaannee dahuu himan. Erga qorannoon qaccee sanyii (DNA) taasifameen booda, daa'imni IVFn dahan kan isaanii akka hin taane himan. Invitro fertilisation (IVF) tooftaa sanyiin dhiiraa fi kan dubartii gadameessaan alatti erga wal simsiifamee booda gadameessaa keessa kaa'amee mucaan ittiin dhalatudha. Daafnaa fi Aleeksaandar daa’imni isaan dahan kan isaanii akka hin taane erga adda baasanii booda, maatii daa'ima isaanii dahan adda baasuun daa’imman deebisanii wal geeddaruuf murteessan. Taateen kunis dogongora adeemsa wal’aansa IVF irratti uumamee kan jalqabaa miti. Wallaansi IVF jechuun adeemsa mala yaaliitiin killeen sanyii dubartiifi dhangala'aan sanyii dhiiraa (sperm) laaboraatorii keessaatti erga miciree akka uumu taasifameen booda gaddameessa dubartii keessa kaa'amuun akka guddatee daa'imtii dhalatu itti taasifamuudha. Haatii warraa fi abbaan warraa kan ta'an Daafna fi Aleeksaandar Kardineel, Jiddugala Walhormaata Fayyaa (CCRH) Loos Anjalasiitti argamu, fi Laaboraatorii In VitroTech jedhamurratti himannaa banan. Himata kanaanis, yakka shakkala wal'aansaa sirrii hin taanee, of eeggannoon kan hanqatee fi balleessa dhorkuun jedhan irratti dhiyeessan. Dhaabbata lamaan irraayyu yaada akka kennaniif BBC gaafatulleen deebii argachu hin dandeenye. Ibsa Wiixata miidiyaaleef kennan irratti, Aadde Dafnaan miiraan guutamuun, ''cabni qalbii fi burjaajiin maatii kiyyaa hubatamu hin danda'u,'' jette. “Yaaddannoon da’uumsaa keenya yeroo hunda dhugaa daa’imni keenya nama biraaf kennamuu isheen kan faalame ta’a, akkasumas da’iimni ani da’uuf itti rakkadhe ammoo kankoo miti.” “Daandeetti daa’ima ofiikootii garaatti baachuutu narraa saamame,” jetti Aadde Daafnaan. Akka himati kun ibsutti, jaalalleewwan kun wal’aansaaf gara kilinikichaa kan deeman bara 2018'tti ture. Aadde Daafniin wagga itti aanuu daa’ima kan ishee seete deesse. Kutaa da’uumsaa keessatti, Aleeksaandar daa’imni isaa akka mucaa isaanii hangafaa “mucaa addaattu taatii” jedhee eege kan ture ta’us, daa’mni kun garuu “ bifa caalatti magaala” qabuun dhalatte, jedha himatni kun. Gara ji’a lamaa booda, maatiin kun qorannoo DNA manatti yemmuu taasisan, akka daa’imni kun kan isaanii akka hin taane barani. Sana booda CCRH akka isaan maatii daa’ima isaanii da’an akka argataniif isaan gargaarani. Yeroo jalqaba daa’ima isaanii ishee sirri argatan umuriin ishee gara ji’a afurii turte. Erga marii hedduu taasisanii fi adeemsa seeraa adda addaa hordofanii booda maatiin kun Amajjii 2020tti daa’immaan isaanii maatii sirri waliin wal geeddaruuf murteessani. “Daa’imakoo harma hoosisuurra, daa’ima booda deebisee kennuuf dirqamuun hoosisaa ture,” jetti Daafniin. Taateen kun daa’ima isaanii hangafaa gannaa torbaa kan jijjiirraa kana hin hubbanneef ciimaa akka tures himteetti. “Hammeenyi taatee kanaa kan salphaatti ilaalamu miti,” jedha himatni kun. Dafnii, ooggeettii xiinsammuu fi Aleeksaandar weellisaan, erga sanaattii “mallattoo gaddaa, yaaddoo fi birrannaa balaa boodaa (PTSD)” waan irratti mul’ateef wal’aansa xiinsammuu akka argachaa turanis himameera. Abukaatoon isaanii Adam B Wollfi, maatiin warri biro walm aka kanaan miidhamniis himata banuu akka barbadan ibsuun, eenyummaa isaanii garu ibsuu akka hin barbaadne himeera. Bara 2019’tti, maatiin Kaalifoniyaa biroon daa’imni isaanii Niiw Yoork keessatti akka dhalatte baraniiru. Dubartiin daa’ima isaanii garatti baattee, mucaa kennuu waan hin feeneef ishee himataniiru. Manni murtee maatiin daa’ima warri sirri akka fudhataniiniif murteesseera.


Fayyaa: Mallattoolee shan ijoolleen keessan rakkoo fayyaa onnee qabaachuu ittiin bartan

Itoophiyaa hospitaalli yaala fayyaa onnee daa'immanii tokko qofaatu jira. Innis mooraa hospitaala Xiqur Anbassaa keessatti kan argamu Wiirtuu wal'aansa daa'imman onnee dhukkubsataniiti. Wiirtuu kanatti daa'imman wal'aansii baqaqsanii yaaluu onnee isaan barbaachisu 8000 ta'an dabaree eeggachaa jiru. Daa'imman wal'aanamanii fayyuu osoo danda'anii dabaree eeggachaa lubbuun isaanii yoo darbu arguun ogeeyyii fayyaa wiirtuu kanatti hojjetaniif ba'aa dabalataati. Wiirtuu kanatti ispeeshaaliistii wal'aansa onnee kan ta'an Dr Heelan Bafiqaaduu, "nuyi hakimootaaf gadda onnee nama madeessu nutti taa'eera" jedhan. "Ittisa irratti osoo hojjenne wayyuu hin oolu" jedhu Dr Heelan. Maaliif laata? Dhukkubni onnee daa'immanii gosa lamatu jira. Tokko kan waliin dhalatan yoo ta'u, kan lammataa erga guddatanii booda kan dhufudha. Lamaanuu mallattoo adda addaa agarsiisuu malu. Itoophiyaatti haadholiin hedduun hordoffii wayita ulfaa hin taasisan. Yoo taasisanis isa bu'uuraa qofa. Hordoffii altiraasaawondii wayita ulfaa godhamuun daa'imni garaa keessa odoo jiruu dhibee onnee qabaachuun baramuu danda'a. Kuni garuu hordoffii haadholiin Itoophiyaa hedduun salphaatti argachuu danda'an miti. Kanaaf daa'imni isaanii dhibee onnee qabaachuu baruu dhiisuu malu. Daa'imni tokko erga dhalate booda dhibee onee qabaachuu fi dhiisuu baruuf mallattooleen ilaalamuu qaban jiru jedhu Dr Heelan. • akki itti harma hodhan adda yoo ta'e • hafuurri isaanii ni ciccita yoo ta'e, sababa kanaaf harma hodhuu yoo rakkatan • dhalatanii torbee sadii hanga ji'a 6 jidduutti hidhiin isaanii yoo gurraacha'e • akkaataa guddachuu qabaniin guddachuu yoo dhaban, kiiloon isaanii xiqqaa yoo ta'e Mallattoowwan kana keessaa tokko ykn isaa ol daa'imman irratti yoo mul'ate, altiraasaawondii kaafamuun dhibee onnee qabaachuun isaanii adda baafamuu danda'a. Yeroo baay'ee mallattoowwan dhibee onnee kan daranyoo sombaa waliin waan wal-fakkaatuuf adda baasuun ulfaachuu mala. Kana jechuun mallattooleen hundi dhibee onnee agarsiisu jechuu miti. Kan adda baafamuu danda'u qorannoo qofaani. Of-eegannoof garuu daa'imman hafuurri isaanii yoo ciccite, hidhiin isaanii yoo gurraacha'ee fi bifti qeensa isaanii yoo jijjiirame hakiimaan akka ilaalaman gochuun barbaachisaadha. Eeyyee! Inumaa wal'aansi baqaqsanii yaaluu hedduun kan godhamu daa'imman toonsilii dhukkubsatanii dhufan irrattidha jedhu Dr Heelan. Daa'imman hedduun toonsilii dhukkubsatu, gariin wal'aansa sirnaa hin argatan gariin ammoo irra deddeebiin yoo dhukkubsatan maatiin isaanii wal'aansa aadaan bira darbuu malu jedhan. Toonsiliin sirnaan hin yaalamu yoo ta'e onnee irratti godaannisa uumuu danda'a. Kun ammoo dhibee onnee uumuu danda'a. Yeroo hedduu ijoolleen umuriin waggaa 6 hanga 15 ta'e, toonsiliin qabamanii yoo sirnaan wal'aanamuu dhaban onnee isaaniirratti godaannisi uumamee dhibee onneef saaxilamu. Daa'immaan wal'aansa baqaqsanii yaaluu godhachuu dabaree eeggachaa jiran keessaa hedduun isaanii haala kanaan kan dhiibamanidha. Birqabaan wal'aansi onnee addunyaarrattuu qaaliidha jedhu Dr Heelan. Kunis sababa amala wal'aansichaati jedhu. Meeshaaleen wal'aansaaf barbaachisan akkasumas qorichoonni gatiin isaanii qaaliidha. Ogeeyyiinis hedduu hin jiran. Kunneen sababoota biroo waliin ida'amanii yaalicha qaalii taasisaniiru. Daa'imni tokko biyya alaatti wal'aansa argachuuf jiddugaleessaan yoo xiqqaate hanga doolaara 6000 baasisu akka malu himu Dr Heelan. Waal'aansichi ji'oota kan fudhatu yoo ta'e baasiin barbaachisu haalaan ol ka'uu akka danda'u himu. Yeroon itti wal'aansi baqaqsanii yaaluu godhamu sababoota gara garaan adda adda ta'uu mala. Daa'imman tokko tokkoof battalumatti kan godhamu yoo ta'u, daa'imman biroo ammoo wal'aansichaaf waggoota akka eegan godhamuu malu. Daa'imman umurii baatii 8n dhibee onneen qabaman qaamni isaanii hanga jabaatee waggaa 3 ykn afur gahuutti akka turan taasifamuu malu. Dhibeen onnee daa'immanii maatii akkasumas hakimootaaf yaaddoodha. Yaaddoo fi boo'icha maatii ijoollee dhibamanii arguun mataan isaa hakimootaaf dhukkuba biraati jedhu Dr Heelan. Wal'aansa baqaqsanii yaaluu booda daa'imni tokko fayyee wayita taphatu arguun ammoo gammachuu guddaa akka itti uumu himu. Yaaliin isaa qaalii ta'uu fi wiirtuun yaalicha kennu tokko qofa ta'uurraa kan ka'e Itoophiyaa keessatti kan wayyu dursanii ittisuudha jedhu Dr Heelan. Fakkeenyaaf har'a toonsiliin sirnaan akka yaalamu gochuun wal'aansa baqaqsanii yaaluu waggaa 15 har'aa uumamu hambisuudha jedhu. Wiirtuu wal'aansicha kennu waggoota 13 lakkoofsiseef xiyyeeffannoo kennuunis barbaachisaadha jedhu Dr Heelan.