Niiw Ziilaand deeffuu looniif qonnaan bultoota gibira kaffalchisuuf yaada dhiyeessite

Niiw Ziilaand faalama qilleensaa deefuu fi fincaan looniin uumamu hir’isuuf jecha qonaan bultoota gibira kaffalchiisuuf. Sagantaan akka addunyaatti kan jalqabaa jedhame kuni qonnaa bultoonni faalama qonnarraa dhufuuf bara 2025 irraa kaasee gibira kaffalchiisuuf kayyeeffateera. Indaastiriin qonnaa biyyattii faalama uumamuuf harka walakkaa ol gahee qaba. Qonnaa bultoonni garuu sagantaa kana qeequuf yeroo itti hin fudhanne, gareen dhimma kanarratti duula gaggeessan,’’ sagantaa Niiw Ziilaand akkaan miidhu dha,’’ jedhan. Ministirri mummee biyyattii Jasiindaa Ardeen qarshiin gibiraa irraa funaanamuuf jiruuf indastiriidhuma kana teeknolojii, qorannoo fi qonnaan bultoota jajjabeessuuf oola jedhan. '‘Qonnaa bultoonni Niiw Ziilaand faalama qilleensaa sababa qonnaan dhufu hir’isuun akka addunyaatti kan jalqabaa tahuuf jirti, kunis gabaa al-ergii keenya addunyaa eessaa dhuftee nyaataaf xiyyeeffanno kennaa jiru biratti dorgomaa taasisa,’’ jedhan yeroo sagantaa kana beeksisan. Hangi qarshii gibiraa kaffalamu garuu hin murtoofne, mootummaan qonnaan bultoonni gatii madaalawaa tahe dabaluun oomisha haala qilleensaa hin faalle dhiyeessuu qabu jedhan. Haa tahu malee qonnaan bultoonni gariin sagantaa kana balaaleffataniiru,daldala isaaniis akka gurguraniiif sababii tahuus himan jedhan. Pireezidantiin Federeeshinii Qonnaa Bultoot Biyyaalessaa, Andriiw Hooggard, karoorri kuni,’’Niiw Ziilaandiin akkaan miidha,’’ jedhan. Dabaluunis jaarmiyaan keenyi, '‘akkaataa mootummaan yaada furmaaataa fiduuf qonnaa bultoota waliin haasa’e  '‘waan garaa nu gahe miti,’’ jedhan. Qonnaan bultoonni amma lafa isaanii daddafanii gurguraa jiru. ‘’konkolaataan gaafa darbu iyya saree illee hin dhageessu,’’ jedhan. Gariin immoo oomishini nyaataa gara biyya biraa sirna oomishaa gaarii hin qabnetti yoo geeffame, faalama qilleensaa dabaluu mala jedhan. Bara 2019tti atimoosfeerii keessatti hammi miiteenii sadarkaa guddaarra gaheera, gosti gaasii kuni deefuu loonii keessattis ni argama.


Laga hongeen goggogse keessaa boombiin Waraana Addunyaa 2ffaa argame

Boombiin Waraana Addunyaa 2ffaa laga Itaalii keessatti otoo hin dhooyin lixe, wayita hongeen bishaan goggogsu argame. Boombiin kg450 ulfaatu kun kiyyeessitoota qurxummiin Laga Po goggoge cinaatti argame. Lagni dheerina km650 qabu kun, gara caalu hongee hamaa Itaaliin waggoota 70 keessatti ishee mudateen gogeera. Haalli qilleensaa garmalee ho'aa fi roobni xiqqaan, hanqina bishaanii kaaba Itaalii kan hammeessan oggaa tahu, waa'ee dhiibbaa jijjiirama qilleensaas sodaan jiru dabaleera. ''Boombiin kan argame kiyyeessitoota qurxummiin qarqara laga Po'tti,'' jechuun qondaalli waraanaa Kolonel Marco Nasi Rooyitarsitti himan. Boombiin hin dhoone kun dhoo'aa kg240 of keessaa kan qabudha jedhan  anga'oonni waraanaa Itaalii. Kan argames ji'a Adoolessaa keessa ganda baadiyyaa Lombaardii keessatti argamtutti ture. Jiraattonni 3,000 tahaniifi dhiyeenya jiraatan, ogeeyyiin waan kana beekan boombicha to'atanii akka dhoosaniif jecha, qe'ee dhiisanii akka bahan taasifamee ture. ''Jalqabarra jiraattonni muraasni mana dhiisnee hin baanu jedhanii turan, garuu boodarra nam cufayyuu amansiisuu dandeenye,'' jedhan kantibaan  Francesco Apori jedhaman. Daangaan qilleensaa naannichaa yeroo murtaa'eef balalliif cufaa kan ture oggaa tahu, imalli bishaanirraas ugguramee ture. Po laga guddicha Itaalii ennaa tahu, kibba-lixa gaarreen Alps irraa kahuun Galaana Adriatic jedhamutti seena. Haa tahu malee, suuraaleen saatalaayitaa baranaa akka mul'isanitti, gogiinsa cimaarraa ka ka'e, hangi isaa bicachaa dhufuu agarsiisu. Anga'oonni biyyattii ji'a dabre keessa naannolee Po marsanii jiran keessatti labsii yeroo atattamaa labsaniiru. Lagni kun oomisha qonnaa biyyattii keessaa harka sadii kan tahu jallisiin misoomsa. Qilleensa ho'aafi roobni xiqqaachurraa kan kahe hangisaa xiqqaachaa kan jiru lagni Po, bishaan galaanaa soogiddaan guutame gara keessaa seenuun obruu keenya balleessaa jira jedhu qonnaan bultoonni.


Dureessi biiliyeenara ta’e dhaabbata isaa  tola ooltummaaf kenne

Hundeessaa dhaabbata faashinii Patagooniyaa kan ta’e biiliyeenarri, dhaabbata isaa hojii tola ooltummaaf dabarsee kennuu ibse. Yivoon Choowinaard akka jedhutti, dhaabbatichi amma abbaa qabeenyummaa haaraa kanaan, galiin dhaabaticha irraa argamee, deebisee dhaabaticha sochosuuf invest ta’urra kan hafu hundi hojii jijjirama qilleensaa to'achuuf hojjetamuuf kennama. Kun sochii dhaabbatichaa irratti hundaa’uun  waggaatti gara doolara miiliyoona 100 akka ta’u ibseera. Dhaabbati Patagoniyaa uffata sochii manaa alaa adda addaa biyyooti 10 ol keessatti gurgura. Dhabbati kun bara 1973tti kan hundeeffame yoo ta’u, bara kana gatiin isaa gara doolara biiliyoona 1.5’tti kan tilmaamu yoo ta’u, qabeenyi Obbo Yivoon ammoo doolara biiliyoona 1.2 akka ta’etti tilmaamama. “Hagam yoo heddummaatellee qabeenyi addunyaa wanta hin dhumne miti, qabeenya kana hanga eegamuun ol fayyadamnee akka jirru ammoo ifadha,” jedha dureessi kun dhaabbata isaa maaliif akka kenne yoo ibsu. “Uumama balleessuun qabeenyatti geeddaruurra,  nuti qabeenya Patagoniyaa fayyadamuun uumama kana kunuunsina.” Dhaabbati Kaaliforniyaa kun kana dura galii isaa wagga wagga irraa %1 rogeessota kunuunsa naannoof gumachaa kan ture yoo ta’u, hojii isaa irrattis eegumsa qabeenya uumama kan hubannoo keessa galche taasisee ture. Xalayaa maamiltootaaf barreeseen garuu, dureessi kun kana caalaa gochuu akka fedhu ibseera. Jalqabarratti dhabbata isaa Patagooniyaa gurguree, maallaqa isaa hojii tola ooltummaaf gumaachuu ykn dhaabbaticha uummataaf dhiyeessuu yaadee akka ture himeera. Ta’us garuu filannoon lamaanuu to’annoo daldalaa akka fudhatu ibseera. Bara darbe hogganaan Hut Group, dhaabbata meeshalee bareedinaa fi nyaata interneeta irraa ta’e, biiliyeenara ta’uu isaa booda paawondii miiliyoona 100 dhabbata tola ooltummaaf gumaacheera. Maatiw Moolding akka jedhutti qabeenya isaa haaraa argateen “lakkoofa isaa bayyee ana ajaa’ibsiise” jechuun jijjiirama hanga tokko uumuuf yaale. Hundeessaan Microsoft Biil Geets bara kana galmee dureesoota addunyaa keessaa ba’uuf waadaa seenuun, doolara biiliyona 20 hojii tola ooltummaaf gummacheera.


Paakistaan: Cabbiin miseensa maatii lamaa nama 12 dabalatee hedduu galaafate

Waqtii cabbii hammaataa Paakistaanitti miseensa maatii tokko nama torba dabalatee yoo xiqqaate namootni 21 du'uu aanga'oonni biyyattii beeksisan. Balaan kun kan qaqqabe Kaaba biyyattiitti namoota taatee kana daawwachuuf imalaa turan cabbiin tuulamee isaan danquu isaatiini. Tuuristootni kuma tokko ta'an waqtii cabbiin itti bu'u kana magaalaa tabba gubbaa jirtu Murree jedhamtu irraa daawwachuuf garasitti imalaa turan. Poolisii tokko, haadha warraa isaafii ijoolleen isaanii jaha, akkasumas maatiin miseensota shan qabu kanneen balaa kanaan lubbuun isaanii darbe keessa ta'uu dhaabbatni tajaajila baraaraa yeroo balaa tokko beeksiseera. Waraanni biyyattii namoota 300 cabbii kanaan danqaman baraaruu beeksiseera. Dubbii himaan waraanichaa dabaluun ogeeyyiin isaa daandii gara magaalaa Murree geessuu haxaa'uu eegalaniiru jedheera. Ministirri dhimma biyya keessaa Paakistaan balaan kun kan qaqqabe namoota hedduu gara bakka Kaaba Islaamaabaad jirutti imalaa jiran irratti ta'uu himaniiru. Guyyoota muraasa darban magaala qarreerra jirtu kan bara kolonii hundeeffamte daawwachuuf konkolaattotni 100,000 ta'an imalaniiru jedhama. Miiidiyaaleen hawaasummaas suuraalee magaalittiirraa kaafamaniin guutaniiru. Jimaata darbe tuuristootni cabbiin danqamuun kan gabaafame yeroo ta'u, Sanbata ammoo naannichatti labsiin balaa labsameera. Akka dhaabbileen gargaarsa yeroo balaa jedhanitti namoota du'an 21 ta'an keessaa 10 daa'immani. Kanneen keessaa jaha konkolaataa isaanii keessatti qorraan hadoodanii du'anis jedhu. Kanneen hafan hanqina Oksijinii isaan mudateef gaaziin ofitti fudhatan sababa du'a isaanii ta'uutu himame. Tuuristiin naannicha daawwachuu dhaqee danqame Usmaan Abbiis AFP bilbilaan yoo dubbatu ''namootni haala hammaataa keessa jiruu'' jedheera. Rakkoon kun kan tuuristoota qofa mudate osoo hin taane iraattota naannichaalee kan mudde ta'uu himeera. Hanqinni gaaziifi bishaanii jiraachuus dubbate. Jiraattotni naannichaa kanneen danqamaniif bullukkoofi nyaata dhiyeessaa jiru. Kanneen magaalittii qaqqaban ammoo sirrii galaanaaarraa ol-ka'iinsa meetira 2,300 irrattii manneen barnootaafi gamoowwan mootummaa keessa buufataniiru. Ministirri Muummee biyyattii Imraan Kahaan du'a tuuristootaatti akkaan gadduu ibsani. Qorannoon akka gaggeefamuufi badiin akkanaa akka hin qaqqabne tarkaanfiin akka fudhatamus ajajaniiru. Magaalli qarree gubbaatti hundeeffamteefi tuuristiin cabbii lafatti gadi bu'u ilaaluuf itti yaa'u Murree'n jaarraa 19ffaa keessa warra Biritishiin bu'uureffamte.


Biyya Bitcoin fayyadamuun waan barbaadan bitanii gurguran beektuu?

Kiriptoo karansiin kanneen akka Bitcoin torban kana doolora biiliyoonan lakkaa’amuun kufee jira. Kufaatin kun ammoo mootummaa El Saalvaador dabalatee guutummaa addunyaatti inveestaroota irratti dhiibbaa uumee jira. El Saalvaador Bitcoin fayyadamuun bituufi gurguruu seera qabeessa erga gootee reefuu ji’a sagal ta’a. Lammiilen ishee hojii bittaafi gurgurtaa guyyaa guyyaan gaggeessan keessatti Bitcoin  akka fayyadaman jajjabeessiti. El Saalvaador keessatti wantoota karaa irratti gurguramanii kaasee hanga boba’aatti Bitcoin fayyadamuun bituufi gurguruun ni danda’ama. Pirezidaantin biyyattii El Salvaadoor Naayib Bakilee Kiriptoo karansii doolara US cinaatti seera qabeessa akka ta’u murtee erga dabarsanii booda, sadarkaa yaadatti dhaabbileen daldalaa hundi akka fudhatan ta’eera. Haa ta’u malee, dhiheenya kana gatiin Kiriptoo karansii erga gadi bu’een booda imaammata mootummaan baase irratti gaaffii kaasee jira; keessumaa erga fandiin uummattaa doolaara miliyeena 100 Biitkooyinii bituurra erga oolen booda. El Salvaadoor Bitcoin  2,300 qabaattus gatiin isaa hanga biyyattiin itti baste walakkaa isaati. Ministeerri Faayinaansii biyyattii ammoo, “miidha isaa baay’ee miti” jechuun salphisanii ibsan. Magaalli El Zoontee jedhamtu magaala xiqqoo qarqara galaanatti argamtudha. Bara 2019 guyyaa tokko namichi wayii namoota Kiriptoo karansii leellisaniif Bitcoin hedduu arjoome. Biyyoota biroo tokko tokko keessatti Bitcoin  harka guddaa bittaafi gurgurtaa karaa toora intarneetiin gaggeeffama. Hanga ammaatti magaalan El Zoontee Bitcoin  irraa doolaara 350,000 argattee jirti. Jiraattonni magaalattii akka jedhanitti, itti fayyadamni Bitcoin dhibbeentaa 30 irra gahee jira. Turistoonni, fi namoonni hedduun guyyaa bashannanaafi ayyaana waggaa isaanii saantimoota dijitaalaa kana fayyadamuu irra filatu. Haa ta’u malee, ammayyuu namoonni Bitcoin wajjin wal baruuf ni rakkatu.  \nHanguma magaala El Zoontee irraa fagaachaa deeman itti fayyadamni qarshii dijitaalaa kun hir’ataa deema. Magaala El Zontee keessatti dhaabbileen daldaalaa walakkaa ol ta’an Bitcoin  bitanii gurguru. Gara magaala guddoo biyyattiitti gaafa siqaa deemu ammoo kurmaana kanaatu saantimoota dijitaalaa fayyadama. Dhaabbileen daldaalaa hedduun isaanii seera Bitcoin biyyattiin baaftef bitamuu qabaatanis mootummaan humnaan hin dirqisiisu jedheera. Lammiilen biyyattii walakkaa ol ta’an akkaawuntii baankii waan hin qabneef baay’en isaanii qarshii harkatti baatu. Pirezidaantin biyyattii garuu qarshii uummataa doolara miliyeena 200 ta’u Bitcoin bituurra oolchan. Namoonni akka itti fayyadaman jajjabeessuf namni tokko appilikeeshinii Biitkooyinii yoo buuse, doolaara 30 argata. Haata’u garuu, namoonni baay’en appilikeeshinii kana Biitkooyiniif osoo hin taane doolara daddabarsuuf itti fayyadamu. Dhaabbanni Maallaqa Addunyaa (IMF) El Salvaador Bitcoin  seera qabeessa gochuu irraa of-qusachuu qabdi jechaa ture. Beektonni diinagdee kanneen akka Taatiyaanaa Marokuyiin fa’aaf murteen El Salvaador kuni yaaddoo ture. Akka isheen jettutti mootummaan namoota deeggarsa barbaadan gargaaruf humna waan hin qabneef maallaqa uummatee fuudhee kiriptoo karansii irra oolchuu hin qabdu. Faallaa kanaa, Ministeerri Turizimii biyyattii Moreenaa Vaaldeez ammoo gatiin Bitcoin gadi bu’aa jiraatus lammiilen El Salvaador murtee pirezidaantii isaanii irratti ofitti amanamummaa qabu jedhu. Biyyi Rippaabilika Afrikaa Giddu Galeessaa akkuma El Salvaador kiriptoo karansii seera qabeessa kan goote yoo ta’u, biyyoonni biroos itti fufu jedhamee yaadama.


Awustiraaliyaatti weedduun simbirrootaa tarree muuziqaa keessa galuun rikkoordii haaraa qabate

Awustiraaliyaatti weedduun simbirrootaa gosti isaanii baduutti dhiyaateeru waraabamee akka muuziqaatti dhiyaateera. Wanti dubbii ijoo ta'e weedduun simbirrootaa akka muuziqaatti dhiyaachuu osoo hin taane tarree sadarkaa muuziqaa (Chaartii) Awustiraaliyaa keessatti seenaa haaraa kanaan dura hin turre galmeessisuu isaati. Sadarkaa muuziqaa Awustiraaliyaatti (Ariyaa Muusik Chaart) muuziqaawwan baayye jaallatamoo ta'an shan keessaa tokko weedduu simbirrootaa ta'eera. Albamiin maqaa 'Weedduu Badaa Jiru'  ykn 'Songs of Disappearance' jedhu kennameef guutummaan guutuutti weedduu simbirrootaarraa kan walitti qabamedha. Weedduun simbirroota sanyiin isaanii baduutti dhiyaaterraa walitti qabame kunis muuziqaawwan gurguddoofi baayyee beekamoo ta'an caaluudhaan sadarkaa muuziqaa Awustiraaliyaa keessatti tokkoffaa qabateera. Sirboota sadarkaa addunyaatti baayyee beekamoo ta'an weedduun simbirrootaa kun caalee tarree muuziqaa keessatti tokkoffaa bahe keessaa muuziqaan lammii Kanaadaa dhalataan Itoophiyaa ta'e  'Ze Wiikend' jedhudha. Sirbi Abeel Tasfaayee sadarkaa addunyaatti beekamu weedduu simbirootaatiin caalameera jechuudha. Sirboota jaallatamoo sadarkaa duraarra jiran weedduu simbirroota kanaan caalaman biroon sirba garee muuziqaa warra Siwiidin, sirba Ayyaana Qillee, sirba jaallatamaa Maayikel Babiliifi kan Maariyaa Keeriiti. Weedduun simbirrootaa Waldaa Bard Laayif Awustiraaliyaatiin dhiyaate kun gosotta simbirrootaa 53 sanyiin isaanii baduutti dhiyaatan kan hirmaachisedha. Weedduu simbirroota tokko tokkoo waraabuudhaaf sa'aatiiwwan qofa osoo hin taane guyyoota baayyeedhaaf eeguu kan barbaachise ture jedhameera. Qindeessaan weedduu simbirroota bosonaa Daaviid Istewaard akka jedhutti, muuziqaa sagalee simbirrootaa irraa walitti qabe kana qindeessee qopheessuudhaaf waggaa 30 isa gaafateera. Albamiin weedduu simbirrootaa kun qophaa'ee ummataaf kan dhiyaate torban tokko dura ture. Albamiin kun miidiyaa hawaasummaan erga beeksifamee booda fudhatamummaa guddaa argateera. Weedduun simbirrootaa kun seenaa Awustiraaliyaa keessatti qofa osoo hin taane seenaa addunyaa keessattillee rikkardii haaraa gama muuziqaatiin galmaa'e ta'eera. Simbirroota Awustiraaliyaatti argaman 6 keessaa tokko kan ta'an balaa sanyiin isaanii lafarraa baduuf saaxilamaniiru. Kanaaf sababiin guddaan ammoo jijjiirama haala qilleensaati. Albamiin simbirroota kanaa akka qophaa'u kan taasifameefis kanuma ilaalcha galchuun hubannoon akka uumamu taasisuuf jedhameera.


Hongee Afrikaa Bahaatti bineensota bosonaafi loowwan galaafachaa jiru

HUBACHIISA! Odeessi viidiyoo kun raqa bineensotaafi loowwanii kan agarsiisu oggaa tahu, daawwattoonni tokko tokko kanaan jeeqamuu malu. Gaanfa Afrikaatti lammiileen miiliyoona 26 tahan, hongee irra deddeebi'ee mudaturraa kan kahe, nyaata argachuuf rakkachaa jiru jedhame. Goginsi kaaba Keeniyaa, Somaaliyaafi gama kibba Itoophiyaan amma mudachaa jiru haga bara dhufuttis itti fufa jedhamee kan eegamu oggaa tahu, kunis jireenya uummata hedduu balaaf saaxileera.


Suuraaleen: Qilleensi Iraaq maaliif akkanaan burtukaana fakkaate?

Dhukkeen qilleensa cimaan biyya Iraaqitti ka'e samii magaalota biyyattii gara caalu burtukaana fakkesseera. Of fuulduratti arguun waan cimeef balalliin xiyyaarotaa Baagdaad fi Najaaf keessatti dhaabbateera. Haalli qilleensaa adda tahe kun gaafa Wiixataas fulla'ee akka itti fufu ni eegama. Obomboleettiin dhukkee yookaan awwaara kaasan (dust storms) biyyoota Baha Giddugaleessaatti irra deddeebiin mudachaa kan jiru oggaa tahu, ogeeyyiin kun sababa jijjiirama qilleensaafi lafaafi bishaan sirnaan fayyadamuu dhabuurraa kan maddu tahuu himu. Gaafa Sambataa garii Iraaq keessa, meetira 500 caalaa of duratti ilaaluun hin danda'amu ture. Ji'a dabre Iraaq keessatti obomboleettiin dhukkee irra deddeebiin mudachuun, namoonni hedduun rakkoon hargansuu isaan mudatee hospitaala galanii turan. Waajirri metirooloojii Iraaq amma dura akka himetti, biyyattiitti sababa goginsaa, gammoojjummaa fi roobni xiqqaachuu irraa kan ka'e, obomboleettiin awwaara kaasan ni heddumaatu jedheera. 2016tti Sagantaan Naannoo UN (UNEP), Iraaq bara 2026 keessa obomboleettiin akkanaa 300 tahan waggaa waggaan mudachuu danda'a jechuun raaga kennee ture.


Goginsa Afrikaa Bahaa: 'Gogiinsi hiriyaa keenya nuuf taheera, waaqa kadhannees homaa hin roobne'

Kaaba Keeniyaa ganda Turkaanaa keessatti, jiraattonni roobni akka roobuuf waaqa kadhachaa turanis ammayyuu homaa hin roobne. Waqtii afraffaaf roobni dhibuun isaa goginsa hamaa waggootii kessatti Afrikaa Bahaati argamee hin beekne uumeera, gandi kun kan maatilee 3,600f bakka jireenyaa ta’e, bakkeewwan guddaa miidhaman keessaa isa tokkodha. Lafti gogee, biyyoo qofa ta’ee qullaa ta’eera. Beeyladootni lubbuun hafan biqiltuu goge nyaachaa jiru. Uummatni waan argatan nyaatu, yeroo hedduu waan nyaatanu hin argatani. Jasiintaa Ataaboo Lomaaluk ganda kana keessa jiraatti. Haadha ijoollee shanii yoo taatu ilmishee inni jalqabaa hanqina nyaataan Fulbaana irraa eegalee dhukkubsatee jira. Ilmishee umurii ganna 12 kun ka’ee ol dhaabbachuu fi deemuu hin danda’u. Haala akka gogiinsa kanaa hamaa ta’e argitee akka hin beekne himti. “Hammaachaa jira, isa kana dura turerra hammaateera. Kaanifidha mallattoo beelaa asitti kan agartu.” ‘'Beelli hiriyyaa keenya ta’eera. Erga gogiinsa ammaa kun bara darbe eegaleetii, lakkoofsi namoota hanqina nyaataan rakkatanii dabaleera'', jette. Aadde Lomaaluuk maatiin ishee guyyaatti al tokkitti qofa akka nyaatan himti. Nyaatni hedduun waan hin jirreef jalqaba kan nyaatu daa’immanii fi maanguddootadha. “Utuu gargaarsi hatattamaa namoota beela’an, keessumaa daa’imman rakkoo keessa jiran gargaaru utuu jiraatee nan hawwa,” jetti. “Kanaan achi, namootni hedduun ni du’u jennee eegna.” Aaddee Lomaaluk roobni dhibuu isaan namoota rakkatan miiliyoona hedduu keessaa tokkodha. ‘Namootni miiliyoona 20 rakkoof saaxilamaniiru’ Maatileen bishaanii fi nyaata argachuuf rakkataniiru. Daa’immaan miiliyoonaan lakka’aman hanqina nyaataan hubamaniiru. Beeyladootni, maatileen horii horsiisan nyaataa fi galiif irratti hirkatan du’aan dhumaniiru. Gogiinsi kun ganda xiqqoo Keeniyaa irra darbee kan jiru dha, UN’tti Sagantaan Nyaataa Addunyaa Baha Afrikaa keessa namootni miiliyoona 20 ta’n beela hamaaf saaxilamanii akka jiran hima. Itoophiyaan gogiinsa jaarraa walakkaa keessatti argitee hin beekne qolachaa jirti, Somaaliyaa keessa uummatni %40 ta’an beelaaf saaxilamaniiru. Waldhabdeewwan Itoophiyaa fi Somaaliyaa keessa jiran rakkoo jiru kana caalaatti hammeessaniiru Fageenyarraa, waraanni Yuukireen keessa jirus rakkoo kana irratti dhiibbaa uumeera. Waraanni kun gatiin nyaata akka dabalu goochuun, hawaasa nyaata ofii bitachuu qaban irratti sodaa beelaa uumeera. Dabalataanis Yuukireen xiyyeeffannoo fi gargaarsa addunyaa hedduu fudhateetti. Sababa kanaan baajatni gargaarsa hir’achaa waan dhufeef, gargaarsi ga’aan gara Afrikaa Bahaa yoom akka dhufuufi, darbeeyyu ni dhufa yoo ta’e hin beekamu. ‘Addunyaan achi garagaleera’ Kun haala hogganaan waajjira dhimma gargaarsa namoomaa UN, Maartiin Giriifit geeddaru barbaadudha. “Addunyaan kana irratti xiyyeeffannoo akka kennuuf cimsee hojjechuun barbaada,” jechuun Kaaba Keeniyaa bakka gogiinsaan miidhaman erga daawwatanii booda BBC’tti himaniiru. “Addunyaan guutummaatti xiyyeeffannoo isaa Yukireenirraa kaa’eera, haalli achi jiru hamaadha, anis bakkeewwan lamaan daawwadheera, garuu rakkoon as jiru qixa hin qabu.” Aadde Lomaaluk, “utuu roobni roobeeyyu bu’aa hin qabu. Utuu gargaarsi dhufeeyyu nu hin gargaaru. Karoora yeroo dheeraa barbaadna,” jetti. “Kanaan achi, ji’oota muraasa booda yoo as deebitee dhufte, eenyuyyu hin jiraatu. Hundi keenya asii baqachuu dandeenya.”


Amajjii keessa mancaatiin bosona Amaazoon olaanaan galmaa'e

Lakkoofsi mukkeen bosona Amaazoon kan Biraazil keessa jiru keessaa Amajjii keessa murame, kan bara darbe baatii wal fakkaataa keessa murame daran akka caalu ragaan saatalaayitii mootummaa mul'ise. Lafti bosonaa bara kana Amajjii keessa manca'e kan bara 2021 dachaa shaniin caala. Erga bara 2015 ragaan galmeeffamuu eegalee ammoo mancaatii Amajjii keessa dhaqqabe isa olaanaadha. Kanneen eegumsa naannoof falman pireezidantiin Biraaziil Jeer Bolsanaaroo bosonni akka ariitiin manca'u hayyaman jechuun pireezidanticha qeequ. Mootummaan Biraazil Hagayya bara darbee hanga Amajjii bara 2022 jidduutti walumaagalatti mancaatiin bosonaa xiqqaateera jechuun falma. Jijjiirama qilleensaa addunyaan ittiin wal'aansoo qabaa jirtu to'achuuf bosona Amaazoon tiksuun dirqama. Mukkeen barbaacha akkasumas dhaabilee addunyaa nyaata omshaniif midhaan dhiyeessuuf jecha lafa qonnaa babal'isuuf bosonni Amaazoon manca'aa jira. Yaa'ii jijjiirama qilleensaa COP26 bara darbe Gilaasgootti taa'ame irratti mootummoonni biyyoota 100 olii mancaatii bosonaa dhaabuu fi kan amma dura manca'es bara 2030tti bakkatti deebisuuf waadaa galanii turan. Lafti bosonaa Amajjii bara kanaa keessa manca'e bal'inni isaa iskuweer kiiloomeetira 430 yoo ta'u, Maanhaataan - Niwu Yoork dachaa torba caalu mancaa'eera. Roobni kanneen muka muran akka salphaatti bosona yabbuu keessa socho'uu waan danquuf mancaatiin bosonaa silaa Amajjii keessa hir'isuu qaba ture. Bosonno kun gaazii qilleensa faalu addunyaa iddoo gara garaatii atimoosfeeriitti gadi dhiifamu xuuxuun qilleensi qulqulluu akka jiraatu gochuu keessatti gahee olaanaa qaba. Haata'u malee haguma bosonichi manca'aa deemu hammi qilleensa faalama bosonni qulqulleessuu danda'uu daran xiqqachaa adeema. Ammoo hawaasni bosonicha jiruu fi jireenya godhate, bosonicha fayyadamuu baannaan waan ittiin jiraatu hin qabne jira. Pireezidantiin Biraaziil Aab Bolsonaaroon illee mootummaan hiyyummaa xiqqeessuuf qabeenya bosonaa kana fayyadamuu qaba jedhee falma. Gama kaaniin ammoo hawaasni jeebanti bosona kana keessa jiraatan kan bosonichaafi akkaataa jireenyaa isaanii tiksuuf qabsaa'an jiru.


Keentaakiitti: Balaa bubbee cimaa US Keentaakiitti qaqqabeen namoonni 84 caalan du'an

Balaa bubbee cimaa US bulchiinsa Keentaakiifi kaaniitti qaqabeen namoonni 84 ol du'uufi lakkoofsi kun 100 ol caaluu akka hin ollee aanga'oonni himan. Pirezidaantiin US Joo Baayidan jiddugala biyyattii balaa bubbee tornaadoo jedhamuutiin barbadaa'ee gargaaruuf motummaansaanii waan danda'amu hunda ni taasisa jedhan. Baayidan bulchiinsa Keentaakii kan garmalee balaa kanaan miidhamteef fandii gadhiisuuf, Seera Balaa Yeroo Tasaa Federaalaa mallatteessan. Balaan qaqabees seenaa Ameerikaa keessaatti isa hamaadhas jedhan. Balaa alkan Jimaataa qaqqabe kanaan Keentaakii keessatti kanneen warshaa shaamaa keessa hojjataa turan dabalatee, namoonni 84 ajjeeffamuufi lakkoofsi namoota du'anii kun 100 caaluu akka danda'u himamee ture. Gareewwaan hojjattoota balaa tasaa magaalaa Maayfiild kan balaa kanaan kallattiin miidhamteetti lubbuun yoo hafeef jijjigaa jala barbaadaa jiru. Namoota warshaa shaamaa keessaa hojjataa turan 110 keessaa 40 lubbuun oolfamu saanii bulchaan bulchiinsa Keentaakii Andii Biishiir himan. Kana booda namni wayii lubbuun yoo argame raajii ta'as jedhan. Magaalaa Maayfildittii buufataaleen pooliisii diigamuun meeshaaleen ittiin balaa ibiddaa ittisan waan barbadaa'eefu aanga'oonni haala rakkisaa cimaa keessa jiraachutu himama. Bulchiinsicha keessatti namoonni kuma kudhaniin lakkaa'amanis tajaajila ibsaafi bishaan ala ta'aniiru. Kanneen mana kuusaa Amaazoon keessaatti du'an jaha dabalatee, yoo xinnaate namoonni 12 ammoo bulchiinsawwan biraa keessatti balaadhuma obomboleettii kanaatiin du'uutu himame. Baayidan kanneen maatiisaanii dhabaniifi kanneen eessa buuteensaanii hin bariin hundaaf kadhannaa gadhaniiru. ''Mootummaan federaalaatii gargaaruuf kan danda'amuuf hunda ni taasisa. Kana keessa darbuufis waliin imalla jedhan,'' jedhan Baayidan. Kana malees gareewwan balaa yeroo tasaa Dilabata har'aa gara buulchiinsa Keentaakiitti imaluun deeggarsa dabalataa akka taasisan himan. Akkasumas bulchiinsoota miidhaan kun irra gahee kanneen akka Miisourii, Arkaansaas, Iliinoos, Teenees fi Misiisiippiitiifis yoo barbaadan fandiin yeroo tasaa jiraachu himan. Obbo Biishiir bulchiinsa Keentaakiitti labsii yeroo muddamaa labsaniiru. Magaalaa Maayfiild dabalatee kanneen sarara oboonboleetti kanarra km 365 argaman, Keentaakii keessatti hanga guutuummaan jechisiisuun barbadaa'uu himan bulchaan kun. ''Kunis kanana kanaan dura argee hinbeekneefi amanuuf kan nama rakkisuudha,'' jedhan. "Qaamawwan gammoo indastirii, baaxii ykn keenyaasaanii mukeen keessatti agarta, isaafuu yoo mukeen carroomuun kan dhaabbatanii jiran ta'e,'' jedhan. "Utuubaawwan sibiilaa gurguddaan kan hincabiin yoo ta'e walakkaatti dacha'aniiru, gamoowwan bakkasaanii hinjiran, konkoolaataawwan gurguddaan kaafamuun furgugfamaniiru. Baayyeen kana nama gaddisiisuu manneen namoonni keessa akka turan amanamu hundi barbadaa'aniiru.'' ''Maatiiwwan hedduu kadhannaa keessan barbaadanitu jiru,'' jedhan bulchaan kun. Duutii kaawuuntiiwwan hedduu keessatti gabaafameera garuu kan warshaa Maayfiildii keessatti qaqabee hunda caala. Wayita balaan kun qaqabeetti namoota 100 ol ta'u warshichaa keessa akka turan Obbo Biishiir dubbatan. Hanga ammaatti namoonni 40 ta'an warshicha keessaa kan baraaraman yoo ta'u, kaanis lubbuun akka argamaniif waaqa kadhaachaa jiraachu himuun, garuu kana booda abdiin namoota lubbuun argachu ''baayyee gadaanaadha'' jedhan. Odeessaalee walfakkaatu:


Niwu Ziilaandi deeffuu horiitiif horsiisee bultoota gibira kafalsiisuufi

Niwu Ziilaandi deeffuu loonii fi hoolotaaf horsiisee bultoota gibira kafalchiisuuf karoora baafatte ifa goote. Tarkaanfiin kun gaazii qilleensa faalu loon wayita deeffatan gadi dhiifamu to'achuufi. Gaazii Miiteen (CH4) jedhamu horiin isaanii wayita deeffatan qilleensatti gadi dhiisaniif jecha biyya jalqabaa horsiisee bultoota maallaqa kafalchiisuuf jettus taati. Uummata miliyoona shanii ol kan qabdu Niwu Ziilaandi, loon miliyoona 10 fi hoolota miliyoona 26 qabdi. Biyyattii keessatti gaazii faalamaa gara atimoosfeeriitti gadhiifamu dhibbeentaa 50 kan ta'u damee qonnaa irraati. Gaaziin kunis irra caalaan deeffuu horii kan ta'e Miteeniidha. "Hamma Miteenii gara atimoosfeeriitti gadi dhiisnu hir'isuu akka qabnu gaaffiin hin jiru. Sana milkeessuuf damee qonnaa gaazii kana gadi dhiisurratti sirna kafaltii sirrii qabaachuun qooda ni qabaata," jedhu ministirri jijjiirama qilleensaa Niwu Ziilaandi Jeems Shoowu. Akka karoora biyyattiin qabatteetti qonnaan bultoonni bara 2025 irraa eegalee gaazii horiin isaanii gara qilleensaatti gadi dhiisaniif ni kafalu. Karoorichi qonnaan bultoota gaazii faalama gadi dhiifamu xiqqeessuuf hojjetan ammoo ni jajjabeessa. Kunis waan horii isaaniif laatan filachuu fi biqiltuu dhaabuu fa'i ta'uu danda'a. Bu'aalee horii kan omishuu fi pireezidantii Federeeshinii qonnaan bultoota Niwu Ziilaand kan ta'e Andiriiwu Hoogaard, karooricha kan simatan ta'uu BBC'tti hime. Hojiin qonnaa fi horsiisa loonii guutummaatti akka hin dhaabbanne mootummaa fi qaamolee kaan waliin hojjechaa turre kan jedhu Andiriiwu, karoora amma qophaaa'etti waliigaluu hima. Maallaqni haala kanaan qonnaan bultootarraa walitti qabamu hojiilee qorannoo fi gorsaa qonnaan bultoota fayyadaniif oolfama jedha Ministeerri Naannoo biyyattii. Kaarbon Daayooksaayidiitti aanuun Miiteeniin gaazii qilleensa faalu isa lammataadha. Deeffuun horii ammoo sadarkaa olaanaan gaazii kana of keessaa qaba. Jijjiirama qilleensaa ykn ho'a sababa sochii dhala namaatiin uumamaa jiru keessaa gaaziin qooda tokko sadaffaa qaba. Molokiyuulonni Miteen kan CO2 caalaa qilleensa ho'isuu danda'u. Kora jijjiirama qilleensaa addunyaa COP26 bara darbe Gilaagootti taa'ame irratti US fi EUn hanga bara 2030tti hamma gaazii kanaa qilleensatti gadi dhiisan dhibbeentaa 30n xiqqeessuuf waadaa galanii turan. Niwu Ziilaandi dabalatee biyyoonni biroo 100 ta'anis akkanuma. Miteeniin dhibbeentaa 40 ta'u maddeen uumamaa akka lafa caffaa'aa irraa argama. Amma garuu dhibbeentaan olaanaan sochii dhala namaa akka qonna keessattuu horsiisa loonii fi omisha ruuzii irraa dhufa. Dabalataan omishaa fi itti fayyadama gaazii uumamaa irraas Miteen ni omishama. Bara 2019 hammi Miteenii atimoosfeerii keessa jiru rikoordii olaanaarra gahee ture jedhu saayintiistonni. Hamma CO2 atimoosfeerii keessa jiruun yoo madaalamu xiqqaa ta'ullee Miteen ykn CH4 dandeettiin ariitiin pilaaneetii ho'isuu isaa jabaa waan ta'eef saayintiistotatti yaaddoo ta'eera.


Poppi Firaansis haala qilleensaarratti tarkaanfii cimaan akka fudhatamu waamicha taasisan

Poppi Firaansiis ergaa addatti BBC'f ergame keessatti, yaa'ii jijjirama qilleensaa torban dhufaa keessa Gilaasgootti gaggeeffamu irratti ''deebii bu'a-qabeessa'' akka dhiyeessaniif dureewwan addunyaatiif waamicha taasisan. Phaaphaasichi Vaatikaan irraa BBC Radio 4'tti wayita dubbataniitti, rakkoolee weerara Covid-19 dabalatee, dhimmoota jijjirama qilleensaa fi rakkoolee diinagdee biraa kaasuun, murtee cimaan akka fudhatamuuf dureewwan addunyaatiif waamicha dabarsan. Itti dabaluunis carraawwan rakkooleen tibbanaa uuman dabarsuu hin qabnu jedhan. Barbaachisummaa ''addunyaa keenyaaf miira ittigaafatamummaa hundaan qoodamu'' barbaachisaa kaasuun, ''tokkoon tokkoo keenyaa, eessaafi eenyu taanuyyuu, balaa jijjirama qilleensaa nu mudataa jiru geeddaruuf itti gaafatamummaa walootu barbaachisa,'' jedhan. Phaaphaasichi booda keessa Vaatiikaaniitti Pirezidaantii Ameerikaa Joo Baayidan waliin wal arguuf jiru. Imaammatawwan jijjirama qilleensaa biyya keessaa Joo Baayidan erga karoorri baasii isaa sagaleen itti kennamuun yeroo biratti dabarfameen booda akkuma qabameetti jira. Ergichis xiyyeeffannaa Firaansi bara aangoosaaniitti dhimma naannoo irra kaa'ee kan yaadachiisuudha. Isaanis yeroo hedduu haasaa taasisanii waa'ee balaa jijjirama qilleensaa ni kaasu. Bara 2015tti ammoo sanada 'Laudato Si' jedhamu kan dhimmicha irratti xiyyeefatu maxxansiisan. Barreeffamicha keessattis, keessattuu mata-duree 'On Care for our Home' jedhu jalatti, badiinsa naannoo ibsuun, barbaachisummaa tarkaanfiiwwan balaa kana hir'isanii cimsuun kaasa. Jijjiramni qilleensaa irra jireessaan nam-tolcheedha jedhan. Xalayichis Yaa'ii Jijjirama Qilleensaa UN kan bara 2015 Paarisiitti gaggeeffame COP21 dura bahuun, akka dhimmoota dureewwan waliigaltee irra gahuuf gumaacha taasise tokkotti ilaalame ture. Ammas dureewwan addunyaa bara kanas dhimmicharratti mari'achuuf Glaasgootti walgahuuf qophiirratti argamu. Ragaaleen bahaa jiran akka mul'isanitti, haala waliigaltee Paarisiitti ho'a addunyaa digrii seelshiiyeesii 1.5 gadiitti ittisuuf galame guutamaa hinjiru. Poppi Firaansii ammas kana kaasuun jiddugalun isaanii kun dhiibbaa walfakkaataa akka taasisu abdataniiru.


COP26: Mariin jijjiirama qilleensaa waliigaltee haaraa hineegamne irra gahe

Marii jijjiirama qilleensaa COP26 Gilaasgoow keessa taa'ameen, jijjiirama qilleensaa hamaadha jedhamu hambisuu haala danda'amurratti waliigalteerra gahame. Waliigalteen Jijjirama Qilleensaa Gilaasgoow kunis, cilee jijjiirama qilleensaatiif isa hamaa ta'e hir'isuuf ifatti yoo irratti waliigalamu kan jalqabaati. Akkasumas marichi gaaziiwwan qilleensa faalan caalaa atattamaan hir'suu cimsee kan kaase yoo ta'u, biyyoonni guddataa jiran miidhaa jijjirama qilleensaa akka dandamataniif maallaqa dabalataan kennuuf waadaan galameera. Haata'u malee, gama ol ka'iinsa ho'aa 1.5C tti dhaabuuf kaka'umsi guddaan hin mul'anne. Waadaan cilee hir'isuu kan wixinee marii kana duraa keessatti hammatames, erga mormiin Indiyaan eegalame dhiyaate booda, haala hineegamneen waliigalteerra gahame. Ministirri Jijjirama Qilleensaa Indiyaa Bhupendar Yaadaav biyyoonni guddinarratti argaman osoo ''ajandaawwan misoomaa fi hiyyummaa hir'isuu'' gaggeessaa jiranu attamiin akka cilee fi gaazii qilleensa faalan hir'isuuf waadaa itti galuu danda'an gaafatan. Dhumarratti, biyyoonni cilee guutummaatti dhaaburra, waljalaan hir'isuu irratti waliigalan. Kunis biyyoota muraasa aarseera. Pirezidaantiin COP26 Alok Shaarmaa, taateewwan haala itti babal'ataa jiraniin ''baayyee yaadda'uu'' himan. Waliigaltee galame guutummaatti eeguun barbaachisaa ta'uu hirmaattotatti wayita himanittis imimmaaniin hudhamaa turan. Minisitirri Mummee UK Booris Joonsan addunyaan ''jalqaba dhuma jijjirama qilleensaatiif COP26 Gilaasgoow akka yaadatan'' abdii akka qaban himan. ''Ammalleen waggoota dhufan keessaa wantoonni raawwatamuu qaban hedduutu jira. Garuu waliigalteen har'aa tarkaanfii isa guddaafi murteessaa sadarkaa idil-addunyaatti cilee hir'isuufi ho'a addunyaa digrii senti gireedii 1.5tti to'achuuf yeroo jalqabaatiif irratti walii galledha,'' jedhan. Ergamaan dhimma jijjirama qilleensaa US Joon Keerii, yaaliin Gilaasgoow kun yeroo hunda murtee ''balaa dhaabsiisuuf dandeessisu irra waan gahamu hinfakkaatu ture'' garuu amma ''shugguxiin jalqabaa dhokaatee jirti'' jedhan. Haaluma walfakkaatuunis, Barreessaa Olaanaan UN Antoonii Gutereez, pilaaneetiin ''fiixeerra geessee turte,'' jedhan. ''Ammalleen balaan qilleensaa karra rukutaa jira... yeroon miira atattamaatiin socho'uu qabnu amma.  Yoo ta'uu baatee carraan zeeroo irra gahuu keenya mataansaa zeeroo ta'u male,'' jechuun akeekkachiisan. Haaluma qaama waliigaltichaattis, galma 1.5C irra gahuutiif kaarboonii dabalataa hir'isuu irratti mari'achuuf biyyoonni bara dhufaa walgahu. Waadaan ammaa yoo guutamee, ho'a addunyaa gara 2.4C qofaatti kan ittisu ta'a. Ho'a addunyaa 1.5C ol yoo ka'e ammoo, dachiin dhiibbaa tarii namoota miiliiyoonoota ho'a garmaleetiif saaxiluu mudachuu akka danda'u saayintistoonni ni himu. Bu'aalee marichaa ijoo: Odeessaalee dabalataatiif:


COP26: Beezos uumama kunuunsanii bakkatti deebisuuf doolaara bln lama kenne

Hudeessaan Amazon Jeef Bezoos kan dhiyeenya kana gara hawaatti imalee deebi'ee, uumamni badinsaaf akka saaxilamte waan argeef uumama kana kunuunsanii bakkatti deebisuuf kan oolu dolaara biiliyoona lama gumaache. Dureessa addunyaa kanaa fi hundeessaan Amazon Jeef Bezoos imala dhiyeenya gara hawaatti taasisee deebi'een kaka'umsa horachuu kora dhimma jijjiirama haala qilleensaa COP26 irratti hime. Maallaqni Bezoos Earth Fund irraa argamu kun teessuma lafaa deebisuufi sirnoota soorataa jijjiiruuf kan oolu akka ta'e kora jijjiirama haala qilleenssaa COP26  Gilaasgootti taa'ameerratti dubbatan. "Addunyaa kana bakkeewwan hedduutti, uumamni Kaarbonii ofitti fudhachuurraa gara madda Kaarboniitti jijjiirameera," jedhe. Bezoos Earth Fund kun walumaagala jijjiirama haala qilleensaa qolachuuf dolaara biliyoona 10 baasuuf karoorfateera. Bezoos, Adoolessa darbe tibba rookeetiidhaan gara hawaatti imalee ture dachiin maal akka fakkaatu waan taajjabee ture Kora idil-addunyaa Gilaasgootti gaggeeffamaa jiru kanarratti dhugaa bahe. Dhaabbanni Bezoos Amazon jedhamu kun maqaa bosona guddicha addunyaa kanaa Biraazil dabalatee Ameerikaa Kibbaa keessatti argamuun kan moggaafamedha. Amazon kampaanii karaa toora interneetiin mi'a guutummaa addunyaatti gurguruu tokkooffaadha. "Hawaa irraa yeroo Dachee gadi ilaaltu leensiin ittiin addunyaa ilaaltu akka jijjiiramu natti himamee ture. Garuu ani wanti sun hangam akka dhugaa ta'e fudhachuuf of hin qopheessine," jedhe. "Achii yeroo Dachee gadi ilaalan, atimoosferiin haphattee jirti, addunyaan ammoo miidhaaf kan saaxilamte fakkaatti. Amma, bara murteessaa kana keessatti, hundi keenya addunyaa keenya eeggachuudhaaf walii wajjin dhaabbachuu qabna." Fulbaana keessa, Bezoos Earth Fund uumamaafi uummata ganamaafi aadaa ganamaa kunuunsuuf kan oolu dolaara biliyoona tokko kenneera. Bajata kunuunsa uumamaaf ramade kan kutaa itti aanuu dolaara biiliyoona lama kennu Kibxata kaleessaa yeroo beeksisutti, lafti Afrikaa bajjii omisha gaarii kennu harka sadii keessaa harki lama borqaa'eera garuu deebisuun ni danda'ama jedhe Mr. Bezoos. "Kunuunsanii deebisuun bajjummaa biyyoo foyyeessuun danda'a, omishaafi wabii nyaataa guddisuuf ni gargaara, akkasumas bushaan caalmaatti akka jiraatu taasisa, hojiin akka uumamu, diinagdeen akka guddatu taasisa, Karboniinis akka xuuxamu godha," jechuun COP26 irratti hime. Mr Bezoos, Sir Richaard Biranson fi Eloon Maask hundi isaanii hojii hawaa ijaaruu keessatti hirmaachaa jiru. Ji'a darbe keessa, Ilmi Mootii Wiiliyaam, kan kalaqaafi hojii uumuu keessatti hirmaatan turiizimii hawaa caalaa Dachee baraaruu irratti osoo xiyyeeffatanii jechuun yaade kennee ture. Odeessaalee walfakkaatan dubbisuuf:


Yaa'ii COP26 kan addunyaa hirmaachisu irraa maaltu eegamaa?

Yaa'ii COP26 kan bara kana Iskootlaandiitti gaggeeffamu irraa wanti eegamu dhimma olaanaadha. Ofii eenyu fa'itu irratti hirmaataa? Dhugaatti maaltu irraa eegamaa? Dhimma kanarratti wantoota baruu barbaaddan hundaaf kunooti. COP dheereffamee yeroo barreeffamu-Conference of the Parties jechuudha.  Innis yaa'ii waliigalaa biyyoonni miseensa ta'an(biyyoonni addunyaa hundi) bakka bu'ummaa argachuun irratti hirmaataniidha. Yaa'ii waggaa kana irrattis hirmaattoonni biyyoota 197 irraa walgahun attamiin dhiibbaa jijjirama qilleensaa haala itti hir'achu danda'urratti mari'atu. Yaa'iin kunis qaama Waliigatee Firemworkii UN Jijjirama Qilleensaati. Waliigalteen kunis biyyoota addunyaa hunda haala jedhamuun kan mallattaa'eefi kaayyoon isaas dhiibbaa sochiilee ilmaan namaa qilleensa irraan gahu hir'isuu irratti kan kiyyeeffateedha. Erga waliigalteen kun Bitooteessa 21, 1994 hojiirra oolfamee kaasee COP26 yaa'ii 26ffaadha. Bara kanas magaalaa guddoo Iskootlaandi Gilaasgoo keessatti Sadaasa 1-12tti gaggeeffama. Baayyee. COP26 waltajjii erga bara 2015tti Waliigalteen Haala Qilleensaa Paariis mallattaa'een booda jijjirama taasifamaniifi dadhabiiwwan jiran kan irratti ilaalamu ta'a. Waliigalteen sunis karoora balaa jijjirama qilleensaa hambisuuf galamee jedhamee beekama. Innis ho'ii addunyaa (global warming) haala qilleensaa bara industiriin hinbabal'atiin duraa irraa 1.5C ol bahuu kan itti fufuu yoo ta'e, jijjiramni hedduun pilaaneetii irratti mudate deebiisuu  akka hindanda'amne beekkamtii kenna. Akkuma karoora kamiittuu, waliigaltichi akka bu'aa fiduuf hojirra olmaan barbaachisa. COPs kanaaf barbaachise. Yaa'icharratti hunduu waliin ta'uun maloota irratti mari'achuufi hundi saanii kan gaheesaanii bahachu mirkanneessu. Haaluma kanaanis Yaa'ii bara 2015tti Paariisiitti turee irratti kaayyoowwan mummeen adda baafamuun biyyoonni waliigalticha mallatteessan hunduu kan asiin gadii raawwachuuf dhaadatan: Akkasumas waggaa shan shanii yeroo hunda, jijiirama ta'ee irratti xinxalli akka taasifamus waliigalameera. Yeroo xilxalaa inni jalqabaas bara 2020tti COP26 gaggeessisuuf kan ture ta'ulleen sababii weerara tureetiin, bara 2021tti akka darbu ta'e. Weerarichi hojii keessatti danqaa olaanaa uume. Kan biraa hafee yaa'ichi waggaa tokkoon akka harkifatu taasiseera. Gama biraatiin ammoo Covid weerarichaan booda attamiin diingdeen akka itti dadamaqu danda'urratti irra deebiin akka yaadamuuf carraa gaarii umeera addunyaadhaaf. Fakkeenyaaf, akka duriitti balalii'uun dhuguma nu barbaachisaa? Manaa hojjachuun faalama sa'aatii hojii dhaqamuufi galamuu hir'isu danda'aa? Magaalaa xiqqeessuun karoora gara fula duraa ta'aa? kkf. Pirezidaantiin Ameerikaa (kan murtee Waliigaltee Paariis keessaa bahuu pirezidaantii duraanii geeddaran), karoora bayyanachiisuu diingdee US koronaavaayirasiitiin boodaa keessatti imaammatawan haala qilleensaa irratti dhiibbaa hinqabaanneef dura olaanaa kennaniiru. Kanaafu COP26 irratti yoo walgahaniittis, murteessitoonni addunyaa kaanis jijjirama qilleessaa furuuf galmawwan yeroo-dheeraa haaraa akka baasan eegamu.Galmiwwan sunnis cimoofi bal'aa akka ta'an eegamu. Dhimmoota baayyee. Hunda dura garuu Yaayii kana dura Maadriidtti taasifame COP25 irratti dhimmoonni hinfuramiin hedduutu jira. Rogeettiin Siwidish Gireettaa Tunbargi haasaa cimaa yeroo sana isheen taasifte ni yaadattu ta'a. Balaa ragaalee saayinsaa'oo dagachuun qabaatu irratti dureewwan addunyaa akeekkachiifte ture. Garuu biyyoonni addunyaa dhimmoota wal falmisiisoo ta'an irratti waliigalte irra akka gahaniif kun gargaaru hindandeenye. Fakkeenyaaf, biyyoonni iyyeeyyiin kanneen dursaan dhiibbaa jijjirama qilleensaan miidhaman keessaayi. Hongeefi dambalii ho'aa omishinni midhaanii akka dadhabe taasisaa jira biyyoota kanarratti. Kanaafuu, dureewwan COP26 kan biyyoota guddinarratti argamanii 100 ol fedhiiwwan isaanii adda baasuun kaa'aniiru: Mee biyyoota dureeyyii keessaa akka tokko taateetti yaadi mee. Waliigalattis gaaffii kanaaf bara 2020tti dolaara biliyoona 100 gummaachaniiru. Garuu ammoo bara 2021 keessaa hanga ammaatti doolaara biliyoona 79 qofaa walitti qaban. Irra caalaan maallaqa kanaatis keessaa osoo hintaane liiqaa (booda deebiisanii kafalu kan qabuudha). Mata dureen - deeggarsa Jijjirama qilleensaa ( climate finance) kunis matadureewwan marii ijoo keessa tokko ta'a. Qabxiin gara biraa ammoo sirna gabaawwan kaarboonii fi liiqaawwan kaarboonii kan ilaalatu ta'a. Kunis mala biyyoota qilleensa faalan akka faalama qilleensatti gadhiisanii kanfalan ittiin taasifamaniidha. Biyyoon warra diinagdee magariisa qaban ammoo 'kaarboonii' akka gurguratan gargaara. Kunis akkasiin yoo iaalan waan garii fakkaata. Haata'u malee kun jijjirama guddaa fiduurra biyyoonni sooreeyyiin ''hayyama qilleensa faaluuf '' kan kanfalan yoo ta'e hoo? Akkasumas biyyoonni faalama qilleensa keessatti gadhiisaniif hangam akka kanfalanii eenyuutuu murteessaa? Yaa'iin Gilaasgoo kun dhimmoota armaan olitti kaafaman hunda irratti waliigalu yoo baatan illeen, hunduu hubannoo walfakkaataa akka qabaatu gochuuf, galmawwan magariisaa kaa'amaniif hunduu yeroo karooraa waloo qabaachuun barbaachisaa ta'a. Haata'u malee kan mana gaddisiisuu kunis dhimma akka salphaatti sir'atu hinta'u. Kanaafu, COP26, dhimmoota haaraa agantaa isaa irra jiruo soo furuu hin eegaliin dura danqaawwan hedduu darbuutu irraa eeggama ta'a. Inni duraa biyyoonni jidduu jaaraa kanaatti biyyoonni amma faalama qilleensatti gadhiisanii zeeroo gochuun waliigalu ta'a.  Kunis bara 2030tti tarkaanfii cimaa fi saffisaa kaarboonii hiriisuu fudhachuutiin ta'a. Akkasumas mariin mala umamaatti fayyadamuun rakkoolee jijjirama jilleensaa muraasaa furuutiin ni gaggeeffama ta'a. Kunis kaarboonii ukkamsanii qabuun, fi biqiltuuwwan dhaabuun balaawwan jijjirama qilleensaa hamaa kan akka lolaafi fi bubbee hamaa ittisuu fa'iidha. Rakkoolee adda bahan kan akka fayyadama cilee hambiisuu fi sirna bidoollee eeguuf karoorri hedduun ni kaa'amu jedhamee eegama. Gireetaan yaa'ii bara kanaa irratti hin eegamtu. Haata'u malee Lubni Kaatoliikii haasaa addaa akka taasisuu danda'an oduuwwan ni mul'isu. Waan hundumaaf waan eegamu baayyee waan ta'eef gurra itti qabachuun gaarii ta'a.


Jaalalli daa'imaafi jaldeessa hongeen haadha dhabee, namoota hedduu garaa nyaate

Jaalalli daa'ima ganna jahaa abbaa hin qabneefi jaldeessa sababa hongeetiin haadha isaa duuni jalaa fudhate namoota hedduu garaa nyaate. Daa'imni ganna jahaa kuni Amiinaa Jiloo jedhamti. Haadha malee abbaan irraa du'eera. Kaaba Keeniyaa bulchiinsa Isiwooloo bakka Garba Tuulaa jedhamu jiraatti. Torban sadii dura osoo Mana Barumsaa Nagaa jedhamuufi kutaa tokkoffaa barattu biraa osoo galtuu, jaldeessa reefu dhalate muka jalatti agarte. Ijoolleen kaan kana argan walitti wacu ture. Ijoolleen dheessaniis isheen garuu fuutee galte jetti harmeen isii Tiyyaa Gurraacha. ''Dhuftee qamalee argadhe jennaan kuni qamalee miti jaldeessa gaaraati jedheen. Namillee hin beela'a, bineensillee hin beela'a jedhee irraa fuudhe,'' jechuun BBC'tti himte. Ollaan isaanii Obbo Naasir daa'mni kuni jaldeessa haati duute hodhuu jirtuu arguu ishee dubbatu. ''Ilmaan kaan fuutee warratti galte. Duuba akkan dhagahe haatillee hin dhowarre [hin dhowwanne],'' jedhan. Aadde Tiyyaan kan ijoollee afur abbaan irraa du'e guddisaa jirtu, laftis bona qabdutti jaldeessa guddisuun hin cimtuu? Dabalataan, ofiifuu uffata namaa miiccaafi qoraan cabsitee gurguraa jiraatti. Ta'us bineensa kana daa'imnishee fiddee dhufte fuudhee ijoollee kiyya waliin guddifadha jette Tiyyaan. Yeroo ammaa jaldeessi kuni daa'ima kana akka haadhashee ilaalti. Yoo daa'imni kuni raftu jaldeessa kana jalaa fuudhanii raffisu. Ollaan isaanii Obbo Naasir Mohaammad nami biraa jaldeessa kana harkaa fuudhee guddisuuf jennaan didde jedhu waan dhagahan yoo dubbatan. Dhimma kana kan gaafanne harmeen Amiinaa ''Laftoo duwwaadha, waa nuti nyaannu nyaannaan jedheen,'' jechuun BBC'tti himte. Yeroo ammaa akkuma bakkeewwan Itoophiyaa hedduufi biyyoota Gaanfa Afrikaa kaanitti mudate, hongeen yookiin goginsi hammaatee Kaaba Keeniyaattis horii fixaa jira, namnis yaaddoo guddaa keessa jira. Sababa hongee kanaan immoo bineensonni bosonaas miidhamaafi du'aaf saaxilamaniiru. Ollaan Aadde Tiyyaa Obbo Naasir miidhaa dhaqqabaa jiru akkanaan himu. ''Eegi oolaan [bonni hamaa] buutee bineensa akka jaldeessa gaaraa, qamalee, simphirree ollaatti gad baafatte diratti,'' jechuun hongeen isaan hubuu himu. ''Bonni hamaa hamaa. Bineensinu warratti dacha'e. Namnis akka dansaa hin jiru,'' jedhu waan bonni hammaateefi ummanni waan keessa jiru yoo dubbatanimmoo. Ta'us harmeen Amiinaa jaldeessa kana guddisuu itti cichan. ''Beelatu harkaa qabdi akkuma ilmaan kiyya guddise kan isaallee guddisa. Hin darbadhu miskiina. Isaallee guddisa jedhe.'' Ta'us, rakkina isaanii argee namnis isaan akka gargaaru himu. ''Amma torban sadiif na bira jira. Aannanillee hin dhuga, sagaleellee hin nyaata. Gaafa nuti arginu waan laafaa xiqqaa tokko,'' jechuun amma guddataa dhufuu himti. Namoonnis aannan, muuxii fa'i jaldeessa kanaaf bitu. ''Osoo daa'imi jaldeessa baattee deemtu mucaan jaldeessaa gurra ishee hoote. Sagalee [nyaata] kennuufi aansite. Yoggaa halkan geette akka nam kaan dhodhooftee raffifti. ''Akka warri jedhu ganama aannan kenniteefi. Nullee waan kana dhageenyaan gargaaru aansine. Aannan fa'a binnaafi,'' jechuun himu Obbo Naasir. Ta'us, yeroo daa'imni kuni qamalee baattee deemtu argan namoonni ni kokkoflan jedhu. Yeroo daa'imi kuni jaldeessa kana lafa keessu utaalee mataa kore jedhu.


Jijjirama qilleensaa: Guyyoota qilleensa ho'a hamaa 50C ol ta'e addunyaan itti argitu dachaan dabale

Waggaa waggaan guyyoonni ho'a hamaa 50c ol addunyaarratti mudatan bara 1980ta irraa kaasee dachaan dabaluu isaa qorannoon BBCn gaggeesse mul'ise. Kutaalee addunyaa gara garaa keessatti ho'i garmalee cimaa ta'e galmaa'uun fayyaafi mala jireenyaa dhala namaatiif qormaata guddaa ta'eera. Waggoota 40 darban keessa guyyoonni ho'i guddaan selshiyesii 50 ol itti galmaa'an dabalaa dhufaniiru. Giddugaleessaan 1980 haga 2009tti, waggaa keessa qilleensi seelshiyeesii 50 ol kan dabre guyyoota 15 kan tahu ture. Lakkoofsi kun baroota 2010 haga 2019 gidduutti gara guyyoota 26tti ol guddate. Annisaa maddisiisuuf jecha gaaziifi cilee bobeessuun akka ho'i dabaluuf sababoota ijoo ta'uu qorataan jijjiirama haala qilleensaa Dr Fireediriik Otoon ni dubbatu. Wantoonni boba'an yeroo dabalan, qilleensi ho'aa ta'e addunyaarratti dabalaa dhufuun isaa ammoo waan hin oolle. Ho'i akka malee dabalaa deemuun ammoo dhala namaatiifis ta'e uumama birootiif balaa guddaa fida. Buufataaleen anniisaa maddisiisan, gamoowwan, akkasumas daandiiwwan haala ho'a guddaa ta'e keessatti umuriin tajaajila isaan itti kennanii baay'ee gabaabbachaa deema. Ho'i cimaan 50c ol ta'e kutaa addunyaa gara Baha Giddu-galeessaafi gara zoonii Galoo Galaanaa keessatti galmaa'uun isaa waan haaraa miti. Haata'u malee, biyya Xaaliyaan keessatti ho'i 48.8C ta'e, akkasumas ho'i cimaan 49.6C ta'e Kanaadaa keessatti galmaa'uun isaa waan adda ta'eefi kan nama yaaddessu ta'eera. Wantoonni annisaa argachuuf oolan akka cileefi gaazii boba'aa hangi itti fayyadaman hir'isuun hin danda'amu taanaan, ho'i hamaan kutaa addunyaa biroo irratti mul'achuun isaa waan hin oolle ta'aa jira. Qorataa jijjiirama haala qilleensaa kan ta'an Dr Sihaan, dhalli namaa qormaata itti dhufaa jiru jalaa ooluudhaaf tarkaanfii wantoota qilleensatti gadi dhiifamuun qilleensa faalan hir'isuu danda'an fudhachuu qaba jedhu. Akka qorannoo BBCn gaggeesse agarsiisutti brkurnee darban muraasa keessatti hangi ho'a qilleensaa 0.5Cn dabaleera. Kutaalee addunyaa ho'i hamaan keessatti galmaa'e keessaa Awurooppaa gama Bahaa, Afrikaa Kibbaa, akkasumas Biraazil kanneen eeraman keessaati. Naannoleen kanneen keessatti ho'i 1C oliin akka dabale hubatameera. Arkitikiifi Baha Giddu-galeessatti ammoo 2C ol dabaluun isaa mul'ateera. Yeroo ammaa haalli ho'a qilleensa kun akka amma jiruun kan itti fufu yoo ta'e bara 2100tti ummanni biliyoona 1.2 rakkoo fayyaa ho'a hamaa mudatuun dhufaniif ni saaxilamu. Ongeeniifi balaan ibiddaa irra deddeebiin ni uumamu. Sheek Kaazeem Al Kaabii qonnaan bulaa qamadii omishudha. Kan jiraatan ammoo giddu-gala Iraaq keessadha. Sheek Kaazeem Al Kaabii lafti qonnaa qamadii isaanii dur baayyee bajjiifi gabbataa ture. Omishni argatanillee mataa isaaniirra darbee olloota isaaniitiif qallaba kennaa akka turan ni yaadatu. Har'a garuu lafti qonnaa isaanii kun gogaa akka dhufe dubbatu. "Lafti kun kanaan dura magariisa uffatee ture. Amma garuu wanti hundumtuu jijjiirameera. Amma gammoojjii ta'eera," jechuun dubbatu Sheek Kaazem. Yeroo ammaa namoonni bakka Sheek Kaazem Al Kaabii jiran jiraataa turan hojii qonnaatiin itti fufuu waan hin dandeenyeef, jireenya fooyyee qabuufi carraa hojii barbaachaaf gara bakka birootti baqataniiru. "Obboleessi kiyya anarraa adda baheera; hiriyyoonni kiyyaafi ollaawwan kiyya amanamoo ta'an dhabeen jira. Wantan qabu ana waliin ni qooddatu ture. Amma ana cinaa namni kamiyyu hin jiru. Lafa qullaa waliin fuulaafi fuulatti wal ilaaluu qofa," jedha qote-bulaan kun.


COP26: Biyyootni 40 ol cilee fayyadamuu dhaabuuf waadaa seenan

Biyyootni 40 ol tahan kora jijjiirama haala qilleensaa COP26 irratti maddoota annisaa kanneen akka cilee, peetrooliyeemiifi gaasii uumamaa fayyadamuu dhaabuuf waadaa seenan jechuun mootummaan UK beeksise. Biyyoonni cilee haala olaanaa taheen fayyadaman kanneen akka Poolaand, Veetinaam fi Chiilii dabalatee kaanis waadaa warra seenan keessaati. Jijjiirama haala qilleensaaf sababii wantoota tahan keessaa cileen isa guddaa dha. Biyyootni kanneen akka Awustiraaliyaa, Hindii, Chaayinaa fi Ameerikaan diinagdeen isaanii cilee irratti hirkatu waadaa seenuurraa of qusataniiru. Waliigaltee kana biyyooti mallatteessan biyya keessattiifi akka addunyaatti annisaa cilee haaraa fayyadamuu  dhaabuufi kan isaan waadaa galan. Baroota 2030 keessa anniisaa cilee irraa argamu diinagdee ijoof, bara 2040tti immoo biyyoota hiyyeeyyiif fayyadamuu dhaabuuf waliigalaniiru. Barreessaan Daldalaafi Aannisaa UK Kiwaasii Kiwaarteeng ‘’yeroon cilee fayyadamuu dhaabnu dhiyootti mul’achaa jira,’’ jedhan. ‘’Addunyaan keenya kara sirriin adeemaa jirti. Cilee anniisaa haaromfamuun bakka buusuufi fayyadamuu dhaabuuf  qophii ta’aa jirti,’’ jedhaniiru. Waliigaltee kana biyyooti 40 ol mallatteessaniiru. Poolaand, Veetinaamiifi Chiiliin yeroo jalqabaaf cilee kattaa ijaaruu dhiisuufi damee kanarrattis maallaqa baasuu dhaabuuf biyyoota waliigalan 18 keessaa tahuusaanii UK’n himteetti. Odeessaalee jijjiirama qilleensaarratti dhiyeenya kan midhaassine kaan: Dhaabbata mootummaa UK hordofu, ‘UK Shadow’tti barreessaan dhimma daldalaa Eed Miliibaand, biyyooti akka Chaayinaa gaasii naannoo faalu sadarkaa olaanaan gadhiisan, cilee akka anniisaatti fayyadamuu dhaabuuf yoo hin murteessine ‘’cilee faayidaa ala gochuu irratti qaawwi ni jiraata,’’ jedhan Sadarkaa idil-addunyaatti fayyadama cilee gama hir’isuun foyya’insi mul’atus ammallee aannisni elektiriikii addunyaa harka 37 tahu kanumarraa argama. Biyyootni kanneen akka Afrikaa Kibbaa, Poolaandiifi Hindii madda aannisaa isaanii kan haaromfamu gochuuf maallaqa guddaa baasuun isaan barbaachisa. COP26’tti ergamaan ‘Green Peace’ Juwaan Paabloo Osrniyo, ’’ibsi kuni ammas waggaa kudhan keessatti waan tahuu malurraa waan hanqate dha,’’ jedhan. Dabaluunis ’’waliigaltichi waan bareedaa fakkaatus yoom hojiirra oolchuu akka qaban biyyootni sagantaa mataasaanii akka filatan carraa guddaa kan kennu fakkaata,‘’ jechuun himan.


Ibidda Kaalifoorniyaa: Baraartonni mukkeen gurguddoo ibiddarraa eeguuf uffata qorraa itti uwwisan

Hojjettoonni ittisa ibiddaa Kaalifoorniyaa Paarkii Biyyoolessaa Sequoia keessa mukkeen umuriin jaaran balaarraa eeguuf uffata qorraa ibidda dandamatan itti maraa jiru. Anga'oonni ibiddi kun bosona 'Giant Forest' jedhamuufi addunyaarra mukkeen gurguddaa bakka itti argaman sa'aatiiwwan keessa qaqqabuu danda'a jechuun sodaachaa jiru. Daggalli kun mukkeen sequoia jedhaman 2,000 tahan kan itti argaman oggaa tahu, mukni addunyaarra isa guddaadha jedhamee amanamu- General Sherman bakka itti argamudha. Mukti kun dheerina meetira 83 fi bal'ina diyaametirii meetira 11 qaba. Ibidda torban tokko dura ka'uun babal'achaa dhufe kana, hojjettoonni yero balaa 350 ol, akkasumas helikoptaroonni fi xiyyaaronni bishaan gadi lakkisan to'achuuf qabsoo guddaa taasisaa jiru. Hojjettoonni kunniin Jeneraal Shermaan dabalatee mukkeen hedduu, uffata alumuniyemiin maraniiru. ''Namoota hedduuf bakka [seena-qabeessadha]. Kanaaf bakka kana kunuunsuuf tattaaffiin addaa godhamaa jira,'' jechuun dubbi himtuun Paarkiiwwan Biyyaaleessaa Sequoia fi Kings Canyon miidiyaa LA Times'tti himan. Jeneraal Shaermaan guddinaan addunyaarra muka guddicha kan hundee tokko qabuufi yeroo ammaa kan jiru oggaa tahu, umuriin isaas waggoota 2,300 haga 2,700 akka tahe tilmaamama. Akka ogeeyyiin jedhanitti, mukkeen sakooyaa (sequoia) abidda haalaan kan dandamatan wayita tahu, ibidda dandamachuuf of jabeessaa dhufan. Balaan abiddaa Paradise and Colony jedhamuun waamamu kun bakakkaan oggaa bu'etti kan ka'e yeroo tahu, ergasii daggala Siyeraa Nevaadaa keessa babal'achaa dhufeera. Abiddi kun balaa abiddaa Kaaliforniyaatti waqtii bonaa kanatti ka'an keessaa isa as dhiyoodha. Kutaa Kaalifoorniyaatti bara kana qofa abiddi akka tasaa ka'u 7,400 kan mudate oggaa tahu, lafa acre miiliyoona 2.2 barbadeesseera. Sababni kanaatis dabaluun haala qilleensaafi gogiinsi hamaan mudachuusaatiini. Jijjiiramni qilleensaa balaa qilleensa ho'aa fi gogaa tahe kan dabalu wayita tahu, kunis abiddi akka kahu sababa kan tahudha. Seenaa Kaalifoorniyaa keessatti ibidda guddicha lammaffaa tahuun kan galmaa'e abiddi Dixie jedhamu, yeroo ammaa garri caalu to'tameera jedhameera.


Jijjiirama qilleensaa: Karaawwanhin eegamne ja'a jijjiirama qilleensaa qolachuuf fayyadan

Jijjiirama qilleensaa qolachuun rakkoo dhala namaa fi dachee mudatee jiru isa hamaadha. Akka carraa ta'ee garuu sammuun rakkoo kanaaf fala qoru ulaa addunyaa guutuu keessaa tattaafataa jira.Furmaata nuti hin eegne hedduu qabatanii as ba'aa jiru. Maloonni ja'a, kanneen dhala namaaf haaraa ta'an, kan sagantaan BBC '39 Ways to Save the Planet' jedhu qixeesse kunooti. Shamarran addunyaarra jiran barsiisuun bu'aa diinagdee fi hawaasummaa qofa osoo hin taane jijjiirama qilleensaa qolachuufillee faayidaa qaba. Kunis sababiinsaa shamarran yoo baratan erga barnootasaanii xumuranii booda turanii daa'ima godhatu waan ta'eef baay'inni uummataa ni hir'ata. Shamarran hundi hanga bara 2050tti osoo mana barumsaa seenanii baay'inni uummataa kan tilmaamerraa miiliyoona 840 hir'isuu danda'a. Rakkoo faalama qilleensaaf sababi guddaan baay'ina uummata addunyaati-biyyoonni guddatan aara guddaa qilleensatti gadi dhiisu, biyyoonni hiyyeeyyiin ammoo baay'ina uummataa qabaniin naannoo faalu. Shamarran barsiisuun baay'ina uummataa hir'isuu caalaa faayida qabeessayyuu, dubartoonni hojii mootummaa, biizinasii fi siyaasa keessatti osoo baay'atanii hojiin faalama qilleensaa qolachuu daran cimuu mala. Dubartoonni osoo heddumminaan dirqama fudhatanii adda durummaan hojjetanii imaammati jijjiirama qilleensaa fooyya'aa fi jabaan lafa qabata jedha qorannoon. Sababiin ammoo dubartoonni uumamaan gorsaa fi argannoo saayinsiif gurra kennanii dhaggeeffachuun warra dhiirotaa ni caalu jedhe. Kunimmoo wayita weerara Covid mirkanaa'eera jedha qorannoo haaraan. Leemman muka dafee guddatuun beekamudha, guyyaatti hanga meetira tokkoo guddata, aara gubataa ofitti fudhachuunis muki isa ga'u hin jiru. Manaa fi meeshaalee mana keessaaf yoo ta'es sibiila caalaa umrii qaba. Chaayinaa keessatti leemman akka muka hiyyeessaatti ilaalama, amma garuu akkaan beekamaa jira. Muki leemmanii akkuma muramee meeshaalee garaagaraa tolchuuf fayyadu, wayita dhaabbiin jiruttimmoo dhiqama biyyoo, balaa lolaa ittisuuf akkasumas biyyoo gabbisuuf ni gargaara. Yeroo ammaa qaamoleen seeraa jijjiirama qilleensaa qolachuuf dhaabbatan addunyaarra hedduudha, mootummaa fi warshaalee humna qaban fayyadamuun nannoo faalan kan gaafatamtoota godhuu danda'u keessaa inni ijoon sirna seeraati. Akka fakkeenyaatti dhiheenya kana manni murtii Nezarlaands kubbaaniyyaan boba'aa guddichi-Shell-aara gubataa naannoo gadi lakkisu akka hir'isu murteessee ture. Kunis waliigaltee Paarisiif akka bitamuu qabu ajaja dabarsuudhaan ture. Abbootiin seeraa qaroowwan ta'an seera mirga dhala namaa, seera hojjetaa fi hojjechiisaa, akkasumas seera warshaalee fayyadamuun jijjiirama qilleensaa qolachaa jiru. Firiijii yookiin meeshaaleen waa qabbaneessanii fi haala qilleensaa mijeeffachuuf dhalli namaa itti fayyadamu hunduu keemikaala waa qorrisiisu haayidiroojiinii fi filooriinii of keessaa qabu-hydrofluorocarbons (HFCs) jedhamu of keessaa qabu. Humni haayidiroojiinii fi filooriinii fiiriijii keessatti uumuuf hojiirra oolu ammoo addunyaaf yaaddoo guddaa uuma. HFCs'n ammoo akka greenhouse gaazii isa hamaatti ilaalama - CO2 illee kan caalu-kunimmoo akka dhabamuu qabu hooggantoonni addunyaa 2017 waliigalanii turan. Sochiin kun qofaansaa ho'a biyya lafaa digirii 0.5'n hir'isa jedhamee abdatama. Isaan kana murteessanis garuu yeroo ammaa lakkoofsi firiijii fi air conditioner addunyaarratti baay'ataa jiru. Gaaziin isaan keessaa ba'us hedduumaataara, deebisanii hojiirra oolchuu fi dhabamsiisuun meeshaalee kunneenii rakkoo guddaa fidaara. Gareen dhimma naannoof quuqaman kanneen ogummaa teeknooloojii kanaa qaban garuu firiijiiwwanii fi meeshaalee akkanaa adamsuun dhabamsiisuuf irratti qabsaa'aa jiru. Gara daldalaa addunyaatti wayita dhufnu, uumamni xiqqoonshee dhabamuun kasaaraa guddaadha. Imalli bishaanirraa dooniidhaan taasifamu ammoo addunyaarratti dhibbeentaa 90 qabata. Faalama qilleensaa sababa harka namaan dhufu keessaa dhibbeentaa lama kan qooddatu isa kana. Haala ammaa jiruun rakkoon imala galaanarraan qilleensa naannoorra ga'u baay'ee hammaataa deema. Aara gubataa qilleensatti gadi lakkifamu hir'isuuf jecha saayintistoonni qaamni doonii akkaan mucucaataa akka ta'uuf hojiitti jiru. Akkuma baakteeriyaan akka ilkaan keenyarra hin teenyeef rigannu, uummamni bishaan keessaas dooniitti qabatee rakkoo hamaan akka hin dufneef dursinee of-eeggannoo gochuu qabna jedhu ogeeyyiin. Ruuziin baay'inaanyoo oomishame faalama naannoo akka fidu quba qabduu? Eeyyee, ruuziin akkuma aviyeeshinii qilleensarratti dhiibbaa guddaa qaba. Kunis sababni isaa oomishtoonni ruuzii yeroo baayyee lafa jabaataa bishaan heddumminaan ofirratti kuusurra ruuzii qotu. Bishaan kun ammoo oksijiiniin akka dachee hin seenne ittisa, kunimmoo dacheen baakteeriyaa keemikaala miiteen jedhamu baastu akka oomishu godha. Gaaziin miiteenii kaarboondaayioksaayidii caalaa harka 25 naannoo faala. Kanaafuu sanyii ruuzii fooyya'aa bakka bishaan heddumminaan hin jirree fi lafa jabaa hin taanerratti guddatu oomishuutu furmaata jedhu saayintistoonni. Sanyii ruuzii 650 ta'an qorachuun isa fooyya'aatti fayyadamuuf saganteeffatanii jiru. Odeessaalee dabalataa:


Jijjiirama Qilleensaa: Biyyoonni saaxilamoon sababa jijjiirama qilleensaan baduu malla jedhan

Biyyootni addunyaa balaa jijjiirama qilleensaaf saaxilamoo ta'an tarkaanfiin fudhatamuu baannaan ''fiixee badiisaarra'' jirra jechuun akeekkachiisan. Akeekkachiifni biyyoota guddinarra jiranii kun kan dhagaahame Dhaabbatni Biyyoota Gamtoomanii ho'i addunyaa dabaluun (Global warming) kutaalee addunyaa gariin lafa namni irra hin qubanne godha gabaasa jedhu baasuu hordofeetu. Ministira Muummee UK Booris Joonsan dabalatee hooggantootni biyyoota addunyaa hedduun gabaasni kun ''addunyaan hirriibaa akka dammaqu'' ergaa dammaqsituudha jedhan. Gabaasni kun garuu biyyoota kaan caalaa kanneen balaa jijjiirama qilleensaan guddoo hubamu jedhaman yaaddesseera. ''Kaarbanii qaamni biroon gadhiisuuf nuti aarsaa lubbuu kaffalaa jirra'' jedhan biyyoota addunyaa dhiibbaa jijjiirama qilleensaaf saaxilamoo ta'an 50 bakka kan bu'an pireezidantiin duraanii Maldivees Mohaammad Nasheed. Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti walta'insi mootummootaa dhimma jijjiirama qilleensaa (Intergovernmental Panel on Climate Change) gabaasni baase biyya isaanii fiixee badiisaarra akka kaahees dubbatan. Akka gaabaasa bahetti ho'i jabaan, yandoo cimaa fi hongeen wanta baratamaa fi hammaataa ta'aa adeema. Hoogganaan UN gabaasni kun dhala namaaf mallattoo balaa hamaa "code red for humanity" jechuun ibsan. Gabaasichi waakkii malee dhalli namaa jijjiirama qilleensaa hammaachaa adeemee kanaaf gaafatamaadha jedha. Waggoota kurna lama dhufan keessattis ho'i akkaan dabalu isa jabana indaastirii duraa 1.5C'n caala jedha. Kunimmoo sirriin galaanaa walakkaa meetiraan akka ol ka'u godha. Tilmaamni dhuma jaarraa kanaatti sirriin galaanaa meetira lamatti ol siiqa kan jedhus dhugaa ta'uu mala jedhameera. Kun ammoo biyyoota lafa gad-aanaarra jiraniifi qarqara galaanaa jiraniif balaa hamaadha jedhan gamtaa biyyoota odolowwan xixiqqoo bakka bu'uun dhimma jijjiira qilleensaarratti kan falman Diann Black-Layne. ''Sun hiree keenya hegereeti'' jedhu. Gabaasni kun yaa'iin idila addunyaa jijjiirama qilleensaarratti xiyyeefatu COP26, Gilaasgootti eegalamuu isaa torbee sadii dura bahe. Ministirri Muummee UK Booris Joonsen kan yaa'ii kana biyya isaaniitti keessummeessan gabaasni kun biyyoota dhiibbaa jijjiirama qilleensaa baataniif deeggarsi ni barbaachisa jedhaniiru. ''Gabaasni har'aa kun dubbisuuf nama yaaddessa, waggaan kurni dhufu hiree pilaanetii keenyaa wayyeessuuf gahee guddaa qaba'' jedhan Booris. Ho'a addunyaa xiqqeessuuf maal gochuun akka nurra jiru ni beekna kan jedhan Booris, ''dhagaa cilee fayyadamuu seenaa goonee gara madda anniisaa qulquulluutti ce'uu qabna, uumama kunuunsuufi biyyoota sababa jijjiirama qilleensaan miidhamaniif maallaqa gumaachuudha'' jedhan. Waliigaltee Paaris bara 2015'n biyyootni addunyaa 190 ta'an ho'a addunyaa isa jabana indaastiriin dura tureerraa 2C ykn 1.5C caala akka hin daballe gochuuf walta'anii turan. Gabaasni haaraan UN garuu kaarbonii xiqqeessuuf tarkaanfii guddaan hin fudhatamu yoo ta'e, karoottii lamaanuu jarraa kana keessatti fashalaa'u. Ergamaan dhimma qilleensaa US Joon Keerii galma kaahame bira gahuuf biyyoonni diinagdee isaanii atattamaan jijjiiruu qabu jedhan. ''Waggaan kurni kun gochaaf yeroo murteessaadha, COP26 kan Gilaasgoow ammoo gaaga'ama kanaaf bakka ofirra garagalan ta'uu qaba'' jedhan Keeriin. Yaa'ii COP26 akka hirmaattu kan beeksifte rogeettiin dhimma jijjiirama qilleensaa Greetaa Tanberg ''gabaasni kun waan durumaanuu barre, haala hamaa keeessa jiraachuu keenya kan mirkaneessedha,'' jette. ''Dhiibbaa hammaataa kana caalu hambisuu ni dandeenya, garuu akka amma jirutti yoo itti fufne miti, gaaga'ama akka gaaga'amaatti ilaaluu dhiisuudhaan hin ta'u'' jechuun tiwiitara gubbaa barreessite.


Jijjiiramni qilleensaa barbaadamummaa buna Itoophiyaa 'dabaluu mala'

Yaaddoo jabaa addunyaa kan ta'e jijjiiramni qilleensaa wantoota hedduu irratti dhiibbaa fidaa jira. Isaan keessaa tokko ammoo omisha Bunaati. Kutaalee Addunyaa bunni keessatti omishamutti sababa keemikaalotaa fi gaazii naannoo faalaniitiin omishaa fi dhandhama Bunaa irratti jijjiirama fidaa jira. Yeroo akkasii kanatti iddoowwan bunni osoo dhandhamni isaanii hin jijjiramiin keessaa dhihaachuu danda'an keessaa Itoophiyaan ammoo akka tokkootti eeramteetti. Sababa kanaanis gara fuuladuraatti barbaadamummaan buna Itoophiyaa akka dabalutu eegama. Cinaa Buna Rostiworkisitti kan dhaabame muka Buna Itoophiyaati. Maatiin biqiltuu Bunaa kana kennaadhaan kennameef lubbuu biqilaa bunaa kana arguuf jecha achitti dhaaban. Daldaltoonni bunaa kuni bara sagaltamoota keessa daldalli isaanii Fiinlaand irraa gara Ingilaanditti wayita jijjiirame Biqilaan Bunaa kunis isaanuma waliin godaane. Amma kaampaanii daldala bunaa kana kan bulchu Wiilii Liitil, biqilaan bunaa kuni waggoota soddoma darbaniif akka ija bunaa hin buusne hima. Haata'uutii biqilaan bunaa kuni amma ija naqateera. Liitil kanatti hedduu waan raajame fakkaata. Mukti Bunaa kuni amma ija kan naqate sababa bakka hoo'ina fooyya'aa qabutti jijjirameef yookis yeroon itti ija naqatu waan gaheef haa ta'uu Liitil waan beeku hin qabu. Bunichi daraaraa naqachuusaa erga argee garuu kunuunsa isaa dabaleera. Bishaan ni obaasa xaa'oos ni kennaafi. Ta'us ija bunaa hin geenye kan Giraama shantama hin caalleen alatti bunichi omisha gahaa hin buusne. Liitil garuu abdii hin kutanne. Waggoota itti aanaan muraasatti biqilaan bunaa kuni omisha fooyya'aa kennuu jalqabe. Buna giraama 400 ta'u buuse. Kuni yeroo shuqulamu buna qulqulluu giraama 50 tahe. Kuni ammoo bunicha akkaa'ee saamudaaf agarsiisuuf gahaa ture.Liitil Buna giraama 50 kana bakka lamatti hiree walakkaa isaa akaa'e. Bunichi erga danfeen booda hojjettoonni kaampaanii Liitil bunicha dhandhama isa ilaaluuf walgahan. Bunni siiniin tokko ija bunaa giraama 12 taha. Kanaaf bunni Liitil kuni siinii lama hin caalu jechuudha. Liitil Bunicha ni dhandhame. Dhandhama addaa qaba. Bunicha akka buna Itoophiyaa kaanii kan dhandhama isaatiin ajaa'ibsiifamu ta'uu baatulleen dhandhama chokoleetii bareedaa ta'e qaba ture. Bunaa fi jijjiirama qilleensaa maaltu walqabsiisa? Bunni namootni hedduun addunyaa kanaa ganama ganama osoo hin dhugiin hin oolle jijjiirama qilleensaa waliin hariiroo kallattii qaba. Bunni guyyaa guyyaadhaan dhugamu gaasii qilleensa faalu Giraama 300' walqixa ta'e maddisiisa. Kuni wagagatti yoo herreegamu Kiiloogiraama 116 taha. Karaa biraatiin yoo ibsamu konkolaataan tokko aara fageenya maayilii kuma tokko deemutti maddisiisun walqixa jechuudha. Hammi Gaasii faalamaan Bunni siiniin tokko maddisiisu jijjiirama qilleensaa irratti dhiibbaan fidu kan wayinii burcuqqoo tokkoo caala. Kaarbooniin dhibbeentaa 50 tahu kan maddu yeroo qonnaan bultoonni bunicha omishani. Harki 20 ammoo hafteewwan omishaa irraayi. Hammeentaa akkasii kana buna mana keessatti omishuun hambisuun nibdandahamaa laata? Wanti guddaan geejjiba buna geejjibsiisuuf oolu xiqqeessuu ta'ulleen, dubbii ijoon garuu bunni eessattii fi akkamitti omishama kan jedhudha. Jijjiiramni qilleensaa kuni hammaachaa gaafa dhufu iddoowan omisha bunaatin beekaman tokko tokkotti Bunni ofumaan goga. Iddoowwan kaanitti ammoo buqqifamuun isaanii waan oolu miti. Bunni beekamaan 'Kooffii Arabikaa'n jijjiirama qilleensaa dandamachuu hin danda'u. Itoophiyaa fi Keeniyaan gara fuuladuraatti iddoowwan omisha bunaa mijatoo akka tahan tilmaamameera. Karaa biraatiin ammoo lafti omisha Bunaatiif mijataa ta'e kan Biraazil keessattii fi Nikaraaguwaatti kan argaman lafa gadi aanaa irratti waan argamaniif ni miidhamu jedhamee raagameera. Liitil lafti olka'aan omisha bunaatiif mijataadha jedha. Bunni lafa gaarreenii fi qilleensa gogaa fi laafaa ta'e qabu barbaada. Bunni iddoowwan akkasiitti biqilan 'High Grown' kan jedhamu yoo ta'u gatiin isaas olka'aadha. Buna mana keessatti biqilchuun Jijjiirama qilleensaatiif gaarii ta'ulleen Buna Itoophiyaa kan biyyoo dhohiinsa volkaanoo irratti biqilu argachuun garuu rakkisaa taha. Qorattoonni omisha bunaa faalama qilleensaa hin geessifne argachuuf dhama'aa jiru. Kuni yoo milkaa'e buna lafa qorraattis omishuun ni dandama jechuudha. "Buna mana keessatti omishuu dandeenyulleen Buna Itoophiyaa fi Kolombiyaan omishan kan gahu garuu hin jiru" jedha liitil.


Faalama Naannoo: Jaalalaa dachee fi pilaasitikii karaatti hafe

Pilaastikiin jiruu fi jireenya dhala namaa haalan salphisee ture, ammoo deebisee rakkoo keessa buusaa jira.


'Ani waa'ee Booranaa, bishaan Booranaa yoo kaasan imimmaantu na qaba'

Injinar Hayilamaariyaam Kabbadaa ogeessa bishaan lafa jalaa qoratudha. Oggeessoota A L I bara 1998 - 2003tti Borana keessatti bishaan lafa jalaa qorataa turan keessaa tokko akka ta'an BBCtti himu. Humna bishaan lafa jalaa godinichatti argamu waan beekaniif har'a yeroo hongeen miidhaa qaqqabsiisaa jiru argan kana: ''Ani waa'ee Booranaa, bishaan Booranaa yoo kaasan imimmaantu na qaba,'' jechuun miirasaanii ibsu. Rakkoo hongee ummata horsiise-bulaa kana bara baraan mudatuuf furmaata waara'aa fiduuf murtoo siyaasaa barbaada jedhanii amanu oggeessi kun. A L I bara 1992tti hongee guddaa Boorana mudateen horii 250,000 ol fixuu yaadachuun, isarraan ka'ee mootummaan bishaan lafa jala yoo jiraateef jedhee qorachiisuuf murteesse ture jedhu. Bu'aa qorannoo argataniin Boorana keessatti humni bishaan lafa jalaa kan guutummaa horiifi ummata godinichaa gahuu irra darbee omisha jallisiifilleen ta'uu danda'u akka ta'e himu. Gargaarsiifi birmannaan wayituma hongeen mudatutti taasifamu rakkoo ummatichaa bu'uurarraa furuu hin danda'u kan jedhan ogeessi kun, furmaata waaraa murtoo siyaasaa barbaachisu gaafata jedhu. "Hongeen bara egeeres ni dhufaa akkamiin tolchita? Amma osoo gargaarsa walitti qabna jennee atiifi ani loon meeqa namaaf bitna? Lubbuu loon meeqaa oolcha? Hanga yoomiitti waggaa waggaan kun ta'a? Xiyyeeffannoon furmaata waara'aa barbaaduurratti ta'uu qaba," jechuun dubbatu. Jiraataa aanaa Dubluq godina Booranaa kan ta'an Aab Turee Liiban sababa hongeen hammaatteen horiin margaa-bishaan dhabanii rakkina jabduu of harkaa qabachuu dubbatan. Cidii bitachuufis kiiloomeetira 100 ol garaa Yaaballootti akk imaluu jalqaba Onkoloolessaatti BBC Afaan Oromootti himatanii ture. Akka Aab Tureen jedhanitti, roobni gannaa waan hafeef hongee mudateen beeyiladoonni hedduun du'aa jiru. Rakkoon kun aanaa Dubluq qofatti osoo hin taane guutummaa Booranaatti kan mudataa  tureefi jirudha jedhu. Hongee cimaa ummameen ummanni Booranaa horii hedduun jalaa dhumee, namoonni kuma 200 ol ta'an gargaarsi nyaataa barbaachisuu bulchaan godina Booranaa Aab Jaarsoo Boruu BBCf mirkaneessan. Waqtiin roobaa dabre hin roobiin hafuun isaa balaa hongee godinicha qaqqabu hammeessuu dubbatu anga'aan kun. "Sa'illee guddoo beela'ee, bishaan hin jiru, marga hin qabu. Horiin kan du'anilleen ni jira. Namni kan beela qabullee inuma jira," jechuun ibsu. Torban kana keessa ammoo jilli aanga'oota mootummaa naannoo Oromiyaa  qaamaan godinichatti argamuun rakkoo ummanni itti jiru daawwachuun, bottee bishaaniifi nyaata loonii haala ittiin dhiyaatu mijeessaa jiraachuun gabaafameera. Namoota miidiyaa hawaasaarratti dhiibbaa uumuu danda'an dabalatee lammileen hedduunis bakka gara garaa irraa maallaqa walitti qabuuf yoo sosocho'an mul'achaa jira. Jireenyi hawaasa Booranaa kun sababa hongeetiin gaaga'amuun bar tokko ykn bar lama qofa kan mudatu miti. Kanaaf, birmannaan kun garuu kan yeroof ta'udha malee, hongee bara baraan mudatu keessaa waan isaan baasu miti. Jireenyi hawaasa horsiise-bulaa Booranaa caalmaan horii irratti waan hundaa'uuf bara dhufee darbu roobni yeroo hafu ykn xiqqaatu hongeen uumamee beelaaf saaxilamu. Bara cufaayyu sababa hongeefi goginsaatiin namoonni miidhamaa jiru waan ta'ee mootummaan rakkoo kana furuuf maal lafa kaawwate jechuun BBC Afaan Oromoo Aab Jaarsoo Boruu gaafateera. Silaa rakkoo kalee dubbatan har'allee dubbachuun hin malle kan jedhan Aab Jaarsoon, "yaa taatuu ammoo erga jijjiiramaa mootummaan haaraan kun hundaa'ee imaammataafi tarsiimoo haaraa bocate hawasa horsiise-bula bifa fayyaaduu danda'uun, karaa jireenyi isaa jijjiramuu danda'uun irratti hojjetamaa jira," jedhan. "Wanti tokko har'uma yayyabamtee, har'uma firii irraa hin argatan. Ammoo karoora badhaadhinaa kana keessatti bahee wanti guddaan yaadamaa jira. Wantonni hojjetamuu malu bal'aan jira." Hojiiwwan akka hubannoo ummataaf kennuu, lakkoofsa horii xiqqeessuu, yoo bokkaan xiqqaatellee marga haamanii tuulanii qopheessuun; akka hawaasni Bona dandamachuu danda'ufi gammoojjummaan hir'achuu danda'u muka dhaabanii, bokkaan muka guul deema waan ta'eef wanti akkasitti hojjechuuf karoorfame ni jira jedhu Aab Jaarsoon. Huneessitoota Dhaabbata Dizaayiniifi To'annoo Oromiyaa kan ammaa Korporeeshinii Inginaring Oromiyaa jehamu keessaa tokko ta'an, Injinar Hayilamaariyaam, qorannoo A L I bara 1998 - 2003 gaggeessaa turaniin lafti Booranaa gama Kibba-Lixaa magaalaa Yaballoo jiru uumamaan bishaan qabachuu adda baafachuu ibsu. Akka qorannoo kanaatti, lafa diriiraa akka aanaalee Taltallee, Dilloo, Dirree, Eelwayyaa bakka gara garaa bishaan lafa jalaa ni jira. Hojiin qorannoo yeroo sana gaggeeffames akka biyyaatti guddaafi tekinooloojii jira jedhame kan fayyadamuun, akkasumas doktoroota sadii Yunivarsiittii Finfinnee irraa kan hirmaachise akka ture yaadatu. Rakkoon Boorana jiru bishaan dhabuu miti kann jehan Injinar Hayilamaariyaam, yoo xiqqaate boolla afurtama qotaman keessaa bishaan guddanis xixiqqaanis argamaniiru jedhu. Humni bishaan qorannoon argame kun gahaa ta'uu yeroo ibsan ogeessi kun, ummanni Booranaa cufti loon isaafi nama irra darbee hojii lafa obaasanii marga magarsuu, akkasumas qonna jallisiif gahaa ta'utti jira jedhu. "Fakkeenyaaf, boolla tokko keessaa hanga sekondii tokkotti liitira torbaatama baasuu danda'utu jira. Boolli gurguddoon akkanaa biroon hedduun ni jiru. Dabalatees qotuu ni dandeessa." "Kun qoratamuun bira gahameera jira." Rakkoon maal kan jedhuuf, achii baasanii rabsuu danda'uudha akka Injinar Hayilamaariyaam jehanitti. Lafa keessaa humna jeneraataraan dhiibanii baasuu barbaachisa kan jedhu ogeessi kun, bishaan boollaa bahes ujummootiin dhiibanii gaara gubbaatti baasuun hiruufis humna biraa barbaachisuu isaa ibsu. Ujummoon ittiin bishaan kana dhiibaniifi ittiin diriirsan lamaanuu gara malee miyaadha jedhan. "Fakkeenyaaf, jenereetarri boba'aa barbaada. Osoodhuma jeneraatarri dhaabbateeyyu ummanni kun boba'aa guuttattee bishaan dhuguu hin danda'u. Kanaaf, bishaan kana baasanii bakka barbaadamuun gahuutu rakkoodha. Bakka amma bishaan itti argame kanaa Areeroo geessuudhaaf tilmaamaan kiiloomeetira 200 ta'uu akka fakkeenyaatti kaasuun, bishaan kiiloomeetira 200 oofuun ammoo salphaa akka hin taane ibsu. "Rakkoo kana furuudhaaf maallaqa barbaachisa. Qorannoo kanaan akka bishaan lafa jala jiru bira gahameera. Akki itti diriirsanis ni jira, taa'eera. Ammallee namoonni irratti hojjechaa jiru. Mootummaanillee hin teenye. Waggaa waggaan ykn ganna gannaan hojjechaadhuma jira garuu xiqqaadha kan inni sochoosu. Maallaqa guddoo barbaaddi kun." Falli waara'aan godina Booranaaf ta'u akkuma yeroo qorannoo sana xiyyeeffannoo guddoon mootummaan itti kennamee baajata itti barbaaduun akkaataa bishaan kun bahee uummata bira gahuu danda'urratti hojjechuu akka ta'e akeeku. Hojiin kun baajata mootummaa naannootiin ol ta'uu waan maluuf baajata mootummaa federaalaa kan gaafatu ta'uu danda'a; Feeraalli ammoo baajata guddoo ramadee kan gochuu ni danda'a jedhan. Injinar Hayilamaariyaam, deeggartoota maallaqaa idil-addunyaa gaafachuun bishaan ummata biraan gahuun fala tokko ta'uu danda'na jedhu. Lamaffaa ammoo, humni bishaan kanaa jeneraatara qofaan dhiibamee bakka barbaadame gahuu waan hin andeenyeef, humna elektiriikaa [sub-station] bakka sanatti dhaabuu gaafata. Kun bara 2002tti mootummaatiin waadaa galamee ture garuu hanga yoonaa akka hin raawwatamiin kaasuun, knarratti hojjechuunis barbaachisaa ta'uu eeru. Injinar Hayilamaariyam hojii qorannoo sanaaf xiyyeeffannoo kenname haalaan gaarii ta'uu eeruun, ogeessonni akka dhuunfaattis akka irratti dadhaban yaadatu. "Ani nan yaadadha yeroon guyyoota 47f akaa'ii nyaadhee hojjechaa turre. Gommaan konkolaataa na jalaa dhohee bakka leenci jiru, bofti jiru keessa rafee buleera. Yeroo sana namoonni kaka'umsa guddaafi xiyyeeffannoo guddaatiin hojjetaa turan." Ammas jedhu Injinar Hailamaariyam Kabbadaa, haalli ittiin mootummaallee gargaaranii bishaan kana uummata kana biraan gahan osoo jiraatee gaariidha jedhu. "Ani waa'een Booranaa, bishaan Booranaa yeroo kaasan imimmaantu na qaba. Ittin dhama'ee, nan beeka, ummanni sun nama gaddisiisa akka malee. Osoo deemiitii midhaan nyaadhuutii miindaa malee hojjedhu naan jedhanii deemeen hojjedha. ''Rakkoon ummata kanaa kan hiikkatu ammoo kana qofaan," jechuun ibsan.


Bara darbe quuqamtoonni eegumsa naannoo hedduun ajjeefamaniiru

Namoonni kunuunsa naannoo fi eegumsa dacheerratti quuqamuun hojjetan hedduun bara darbe ajjeefamuu gabaasi haaraa ba'e mul'ise. Gabaasa kana garee dhimma kana ifa baasuuf gurmaa'ee duula eegaletu baase. Akka guutuu addunyaatti namoonni 227 ta'an bara 2020 keessa ajjeefamuu fi kunis isa olaanaa ta'uutu gabaafame. Gareen Global Witness jedhamu gabaasa isaa keessatti waggoota lamaan darban keessatti lakkoofsi namoota haala kanaan ajjeefamanii dabaluu ibse. Namoonni ajjeechaa raawwatan hedduunsaanii kanneen qabeenya uumamaa qisaasessuun beekamaniidha. Albuuda baasuu, qonna ooyiruu bal'aarra qotuu, pirojektii humna ibsaa bishaanirraa hojjechuu fi muka heddumminaan ciruun kanneen beekamantu quuqamtoota eegumsa naannoo fixan jedha gabaasi kun. Quuqamtoonni eegumsa naannoo kunneen ''gaachana dachee kanaa turan'' kan jedhu gabaasi kun, namoonni kunneen sababa bishaan, bosona, garbaa fi dachee keenya eeganiif qofa akka hin taanetti ajjeefaman jedhe. Erga bara 2015 jijjiirama qilleensaarratti waliigalteen Paaris mallatteeffamee as giddugaleessaan torbanitti quuqamtoonni kunuunsa naannoo afur ajjeefamaa jiraachuu gabaasi kun ibseera. Hojii bosona ciruun meeshaalee garaagaraa hojjechuurratti hojjetamuun walqabatee quuqamtoonni naannoo 23 ajjeefamaniiru, kunis Biraaziil, Nikaaraguwaa, Peeruu fi Filippiins keessatti mudate. Namoonni jijjiirama qilleensaa to'achuurratti hojjetan adda durummaan kanneen miidhamaniidha. Kolombiyaa keessatti namoota 65 ta'antu ajjeefaman. Garee Global Witness irraa duula gaggeessaa kan jiru Chris Madden, mootummaan namoota eegumsa naannoo irratti hojjetaniif wabii ta'uu qaba jedhe. Kubbaaniyyaawwanis faayidaaniisaaniirra lubbuu dhala namaa fi eegumsa dachee keenyaaf dursa kennuu qabu jedhe. Dhaabbatichi mootummoonni mirga dhala namaa, fayyummaa fi nageenyummaa dhala namaaf iddoo kennuu qaba jechuun akeekkachiise. Pirezidaantiin COP26 Alok Sharma ''namoota adda durummaan eegumsa naannoorratti hojjetaniif dursa kennuun hojjetaa jirra. Akka sagaleen warra kaaniis dhagahamuuf warra dursaniif xiyyeeffannoo kennine,'' jechuun BBC'tti himan. Kanneen ajjeefaman keessaa lammiin Afrikaa kibbaa maanguddoon umrii waggaa 65Fikile Ntshangase tokko. Misooma albuudaa opencast kan warshaa cilee Tandele Coal jedhamuun hoogganamu himachaa turte. Warshaan kun bulchiinsa KwaZulu-Natal handaara Somkhele'tti argama. Dubartiin kun sababa kanaaf manashee keessatti iddoo ciiftutti rasaasaan ajjeefamte. Dubartiin umrii waggaa 31 Malungelo Xhakaza,qabsoon haadhashee ammallee akka jiru mul'isaa jirti. ''Hanga har'aatti qaamni hidhame hin jiru. Namni itti gaafatame hin jiru. Akka kootti qaamni akka warshaan cilee kun itti fufu barbaadu jira jechuudha.'' Deggersa Warshaa Cilee Tandele'n kan hojjetu misoomni albuudaa Petmin Limited, Global Witness'tti akka himetti dhiphinuma uummata keessa turetu ajjeechaa Fikile'f sababa ta'e. Hacuuccaa fi miidhaa gosa kamiiyyuu dhala namaarraan ga'uuf yaada akka hin qabnee fi godhees akka hin beekne kan hime kubbaaniyyaan kun, ajjeechaa kanaan walqabatee poolisii waliin ta'uun qorannoo gaggeessaa turuu hime.


'Gosti simbirroota hundi qaamaan xiqqaachaa, baalleen guddachaa dhufan', jedha qorannoon

Hanguma haalli qilleensaa ho'aa deemuun sibiroonni shunturuun qaamaan xiqqachaa yoo demu dandeettiin barrisuu isaanii ammoo dabalaa deemuu agarsiisa qorannoo haaraan ifa ta'e tokko. Qorattoonnis sanyiiwwan simbiraa 70,716 kanneen Ameerikaa Kaabaa 52 irraa godaanuun dhufan waggoota 40 oliif walitti qabuun qorannoo gaggeessaniiru. Barreessaan qorannichaa akka himeetti, qorannichi baayyee bal'aa waan ta'eef beeladoonni attamiin jiijirama qilleensaa akka dandamatan hubachuuf akka gargaaru hima. ''Gost simbiraa hundi xiqqaachaa akka dhufan bira geenyee jirra,'' jedhan hoogganaan qorannichaa Yunivarsitii Michiganiitti pirofesar mana barnootaa naannoofi walitti fufiinsaa kan ta'an Birn Weeks. ''Gosti simbirrotaa baayyeedha garuu haala bineensoonni itti  jijjirama qilleensaa itti dandamatan ammoo gadaanaadha'' jedhan. Haata'u malee haalli walitti fufiinsa taatee kanaa baayyee naasisaadha jedheera. Haalli dandamannaa haala qilleensaa simbirrootaa yeroo heddu ballina dachii ykn sa'aatiin taateewwan jireenyaa kan akka godaansaa ni jijjirama. haa ta'u malee, qorannoon kunis haalli qaamasaanii baayyee murteessaadha jedha. "Kunis dhiibbaa isaa olaanaadha," jedheera. Gosti simbiraa kunneenis attamiin akka jijjirama qilleensaa kana dandamatan hubachuun baayyee rakkisadhas jedha. Qorannoon kun akka mul'iseetti ammoo, bara 1978 irraa hanga 2016'tti dheerinni lafee miila simbiraa inni gaduu, kan guddina qaamaa safaruuf ooluu %2.4 kan gabaabate yoo ta'u, baalallaan isaanii ammoo %1.3n dheerateera. Ragaaleen akka mul'isaniitti haala ho'aatu qaamni simbirroota kanneen akka xiqqaachuun baalleen'kaattuun isaanii akka dheeraatuuf gumaache. ''Godaansi hojii olaanaa jireenya isaani keessatti simbirroonni raawwataniidha,'' jedha Mr Weeks. Itti dabaluunis, simbirroonni ulfinni qaamasaanii xiqqaadha jechuunis imala dheeraa taasisan raawwachuuf humni barbaadan xiqqaa ta'a jechuudhas jedha. Baalleen/kaattuun isaanii guddachuunis hir'ina qaama isaanii bakka waan bu'uuf imalaan ni gargaaras jedha qorataan kun. Saayintistoonnis haalli qilleensaa ho'aa maaliif simbirroonni akka shunturaan akka taasisuu adda hin baafne. Falaasamni bineensoonni xixiqqoonni haala qorra hinqabneetti caalaa baruuf ni danda'u jedhu jira. Ho'a qaamaa atattamaan hir'isuu jedha. Bara 1978'tti, qorattoota keessaa tokko kan da'ee Davis simbirroota tibba godaansaa gamootti bu'uun du'an  walitti qabuuf bariin ka'a. Simbirroonni akkuma baramee kan goodaanan alkan keessaadha. Kanaafuu ibsaa nam-tolchee gamoowwanitiin harkifamuun foddaawwanitti bu'uun du'u. Waggaa waggaanis simbirroonni miliyoonata dhiibaaan lakkaa'aman gamootti bu'uun akka du'an tilmaamama. ''Davis waa'ee qorannoo sammuu hinqabu ture garuu gara fuula duraatti ni fayyadu ta'a jechuun ture kan walitti qabaa ture,'' jedha Mr Weeks. Baroota keessatti ammoo, tola oltoonni baayyeefi saayintisitoonni yaalii waliinii kanaaf gumaata taasisaniiru. Mr Willard gosawwan simbiraa 70,716n ofiisaatiin mala walfakkaataa fayyadamuun safareera.  Waraqaan qorannoo kanaatiis barruu 'Ecology Letters'' keessatti maxxansfameera. Aragannoo qorannichaas ragaa guddina qaamaa bineensoonni haala qilleensaa ho'aa keessatti walitti sunturu jedhuu kan dhugomsuudha. Bara 2014 keessaa, qorattoonni re'oonni (alpine goats) haala ho'aarraa kan ka'ee shuunturaa akka jiran adda baasee  ture. Baruma walfakkaataattis, qorannoon gara biraa tokko, hangi ilbiisoota gosa gaararraa (salamanders) jijjirama qilleensaatiin walqabatee baayyee waliitti shunturuun xiqqaachaa jiru jedheera.


Peeruu: Namichi simbirroota 20 shaanxaan baatee imalaa ture buufata xiyyaaraatti qabame

Namni lammii Beeljiyeem ta'e tokko simbirroota fayyaaleyyii 20 shaanxaa isaatti qabatee osoo imalaa jiruu buufata xiyyaaraa Limaa, Peeruu keessatti argamutti to'atame. Namni maqaan isaa Huugoo Koniingiis jedhamu umuriin isaa ganna 54 ta'e kun, osoo simbirroota kana saanduuqoota xixiqqaa keessa kaa'uun shaanxaatti qabatee seeraan ala dabarsuuf jedhu qabamuu poolisiin ibseera. Sanyiin simbirroota kanaa kan eegumsi taasifamuuf yogguu tahu, namichi gara magaalaa Maadiriid Ispeen geessuun gurgurachuuf ture. Simbirroonni kunneen hunduu lubbuun oolaniiru. Haata'u malee, dheebuufi shaanxaa keessatti ukkaamamuurraa kan ka'een miidhaan hanga tokko irra ga'eera. Saanduuqa sana keessa turuu isaaniirraa kan ka'eenis baalleen (kaattuu, kochoo) isaanii hanga tokko irraa luqqa'eera. Obbo Huugoo Koniingiis kan to'annaa jala oolfaman Wiixata darbe yommuu ta'u, yakka bineeldota seeraan ala daddabarsuutiin hidhaan hanga waggaa shanii itti murtaa'uu danda'a. Simbirroonni kunneen bosona Peruuviyaan, Ikuwaadooriifi Boliiviyaa keessatti qofa argamu. Simbiroonni kunneen keessa 16 isaanii gosa simbiraa tanagers jedhamaniifi lama ammoo  toucanets jedhamanidha. Gosoonni simbirroota kanaa qaamaan xixiqqoo kan ta'aniifi baallee/kaattuun isaanii halluu ifaa kan qabudha. Baallee/kaattuu miidhagaa ta'e qabaachuu isaaniitiif yeroo baayyee namoota seeraan ala dadabarsaniin ni barbaadamu. Peeruun gosoota sanyii simbirrootaa 1,800 ol ta'an qabdi. Haata'u malee, namoonni seeraan ala simbirroota daddabarsan gosa simbirrootaa kana balaarra buusaa jiru. Biyya sanattis simbirroonni kunneen seeraan ala daddabarsuun kun manca'insa qabeenya uumamaaf sababa guddaa ta'eera.


'Dhalli namaa duula uumama irratti baneen ‘of-balleessuutti’ jira'

"Pilaaneetiin keenya daran miidhamteetti,’’ jechuun barreessaan olaanaa Dhaabbata Biyyoota Gamtooman (UN) Antooniyoo Guuteerees Roobii darbe akeekkachiisan. Dhalli namaa ‘waraana isa balleessu’ uumama addunyaa irratti geggeessaa jira. ‘‘Uumamni yeroo hunda haaloo niba’atti, ammas humna qabu sassaabbachuun ba’achuutti jirti,’’ jechuun wal-tajjii addaa BBC irratti himaniiru. Abba Guuterees rakkoo jijjiirama qilleensaa addunyaarratti ergama isa ijoo UN taasisuu fedhu. Haasawa ‘Waa’ee Pilaaneetii Kanaa’ jedhu irratti ‘‘kaayyoon UN guddaan’’ bara dhufu wal-ta’iinsa addunyaa gadhiifama gaasiiwwanii gara zeerootti gadi buusuuf hojjatu hundeessuudha. ‘Net Zero’ sochiin jedhu gaasiiwwan summaawoo haga danda’ameen xiqqeessuun gara fuulduraattis akka hin gadhiifamne taasisuun akkasumas kan qilleensa keessa jiru balleessuu danda’uudha. Akka Guuterees jedhanitti biyyoonni, magaalonni, dhaabileen faayinaansiifi kaampaaniiwwan ‘‘hanag 2050’tti karoora ‘net zero’ baafachuu qabu’’. Akka ilaalcha isaaniitti, qaamoleen kunneen mul’ata kana milkeessuuf gamanumaan tarkaanfiiwwan murteessoo fudhachuu eegaluu qabu. Kaayyoon keenya, jedhu barreessaan olaanaa UN kun, gaasiiwwan akka addunyaatti gadhiifaman kan 2010’n walbira qabuun, hanga 2030’tti %45’n gadi buusuudha. Wantoonni Abba Guuterees biyyoonni addunyaa akka godhan fedhan: ·       Kaarbooniif gatii itti baasuu/kaffalchiisuu eegaluu ·       Omisha boba’aa qaamolee du’anirraa argamu deeggaruu dhiisuu ·       Gibira galii argamurraa osoo kaarbooniitti akkasumas warra gibira kaffalurraa osoo hin taane warra kaarboonii  gadhiisuun qilleensa faalurraa sassaabuu ·       Tarsiimoowwan kaarbooniirraa bilisa ta’an raggaasisuu ·       Addunyaarratti warra sababa jijjiirama qilleensaan daran miidhaman gargaaruu Abiddaafi lolaa hamaa Ajandaa ulfaataadha, garuu gamanumaan tarkaanfiin cimaan fudhatamuu qaba, akka Abba Guutareesitti "Saayinsiin ifatti kaa’eera, omishni boba’aa wantoota du’anirraa omishamu hang 2030’tti wagga waggaan %6’n hir’achuu baannaan, dubbiin hammaachaa deema. Akka malee hammaata." " Yoo dafnee waa gochuu baanne, dhuma jaarraa kanaarra digrii sadii hanga shanii ga’u dabaluun keenya hin oolu, sunis baay’ee gaarii miti" jedhaniiru dabaluun. Dhiibbaan isaa ammumallee addunyaarratti mul’achaa jira. "Abiddaafi lolaan hamaan waanuma baramaa ta’eera, seerri uumamaas cabeera. Gammoojjiin babal’achaa qaamoleen bishaaniis pilaastikaan guutamaa jiru." jechuunis akeekkachiisani. Battala dhugaa Yaa’ii UK fi Xaaliyaan dhimma jijjiirama qilleensaa irratti Sadaasa bara dhufuu keessa qopheessan gubbaa biyyoonni addunyaa dammaquun gaasiiwwan summaa’oo gadhiisuu xiqqeessuuf kutachuu qabu jechuun dubbatu jedhame. "Battala dhugaa" waliin itti wal-agarrutu dhufa. Abdiin jiraachuus garuu hin dhoksine. Gamtaan Awurooppaa, US, Chaayinaa, Jaappaan, Kooriyaan Kibbaafi biyyoonni 110 ol walakkaa jaarraa kanaarra kaarbooniirraa bilisa ta’uuf kutannoo qabu jechuun. Miirri jiru gara sochiitti jijjiiramee arguu akka fedhan ni dubbatu. Teeknooloojiin galma keenyarra akka geenyuuf nugargaara jedhanii akka amanan dubbatu, Abba Guterees. "Karaa nageenyaafi itti fufiinsa qabu baafachuu qabna. Amma yeroon waraana pilaaneetii keenya dacheerratti labsine itti dhaabnudha, dhukaasa keenya bara baraaf dhaabnee uumama waliin araara buusuu qabna," jedhani hogganaan UN kun haasawa isaanii yoo xumuran.


Biqiltuu dhaabuu ilaalchisee gorsa saayintistootaa murteessoo kudhan

Saayintistoonni biqiltuu dhaabuu ilaalchisuun seera biyyoonni hundi waggoota kurnan kanatti dursanii irratti xiyyeeffachuu qabu jedhan tarreessaniiru. Biqiltuu dhaabuun jijjirama qilleensa baramaa ittisuufi hedduummina lubbu-qabeeyyiitiif fala sirriidha, garuu muka iddoo isaaf hin malle dhaabuun miidhaa caalu qaba jedhu ogeeyyiin Royaal Botaanik Gaardan. Seerichi bosona ammatti jiru kunuunsuufi kunuunsarratti hawaasa naannoo hirmaachisuu dabalata jedhanii gorsu. Sababni isaammoo bosonni dachee keenyaaf murteessaadha. Bosonni biqiltoota dachee keenyarra jiran harka afur keessaa sadii kan of keessatti qabatuufi Kaarbon Daayoksaayidii xuuxuun, soorata, boba’aafi dawaa irraa kan argannudha. Haata’u malee, bosonni saffisaan manca’aa jira. Waggaatti bosonni amma biyya Deenmaark gahu manca’aa ykn badaa jira. Qorataafi hogganaan dhaabbata gargaarsaa Botaanik Gaardansi Intarnaashinaal Dr Paawol Isimiiz, "Muka iddoo sirrii dhaabuun xiyyeeffannaa jalqabaa biyyoota hunda keessatti argachuu qaba, keessattuu yeroo egeree dachee irra jiraannuu murteessuu dandeenyu keessa jirra," jedhan. Bosona manca’e bakka buusuuf garuu piroojeektiin biqiltuu dhaabuu abdii namatti horuu biyyoota addunyaa keessatti gaggeeffamaa jira. Ministirri Muummee UK Booris Joonsan biyyattii keessatti waggaatti lafa heektara 30,000rra biqiltuu dhaabsisuuf karoorsan. Sochiin Afriikaan hogganamu bosona lafa maayilii km 8,048 irra dhaabuun jijjirama qilleensa baramaa qolachuuf dhaabamu dacheerratti boca lubbuu qabuu isa gudda uuma jedhamee abdatama. Haata’u malee, biqiltuun dhaabuun dhimma salphaa miti, walxaadha. Dr Keetii Haardiwiik ogeettiin jedhaman, ’’Biqiltuu sirrii hin taane iddoo isaaf hin taane yoo dhaabde, bu’aarraa miidhaa qaqqabsiisutu caala," jedhan. Yeroo hedduu mukkeen, bineensonniifi fangasii bosonni uumamaa qabu mukkeen gurgurtaaf dhaabamanii waggoota kudhaniitti lakka’amanitti gahaniin bakka buufamu jechuun BBCtti dubbatan Dr Keetiin. Waantii nuti hojjachuuf yaallu, namoonni  bosona uumamaa kan naannoo, namootaafi hanga Kaarboonii to’achuuf fayyadu yoo danda’ame akka bosonoomsan jajjabeessuudha," jedhan. Qorannoowwan barruu ‘Journal of Global Change Biology’ irratti maxxanfaman akka agarsiisanitti, biqiltoonni namoonni karoorsanii dhaaban kanneen amma Kaarboonii qilleensa xuuxuu hin daballeefi miidhaan qaqqabsiisuu danda’anillee jiraachuu ibsa. Seerotni kurnan biqiltuu dhaabuu ilaalchisuun biyyoota hunda keessatti akka xiyyeeffannoo argatan ogeeyyiin gorsan: Bosonni uumamaa hin macaafamne amma Kaarbonii qiilleensa keessaa xuuxurratti foyya’aafi ibiddaa, obonboleettiifi gogiinsa dandamachuurratti cimina qaba. Kanaaf, bosona mancaasuu hambisuun, ‘’Hafteen bosonaa akka kunuunfamu waamicha dhiyeessina,’’ jedhu daarektarri saayinisii dhaabbata gargaarsaa Botanik Gaardansi Itarnaashinaal  pirofeesar Aleeksaandar Antoonel. Qorannoon akka agarsiisutti, hawaasa naannoo hirmaachisuun sagantaan biqiltuu dhaabuu akka milka’uuf dhimma ijoodha. Hawaasa naannichaatu bu’aa argamuurras caalaatti fuulduratti argata. Deebisanii bosonoomsuun galma hedduu qaba, isaan keessa ijoon jijjiramni qilleensa baramaa akka hin uumamne tiksa; kunuunsa bosonaa fooyyeessuun bu’aa dinagdeefi aadaas ni qabaata. Bidoollee uumamaa kanneen akka lafa margaa ykn caffa’aa bosonoomsuu caalaa iddoowwan duraan bosona qabaniifi bosonni irraa manca’e dhabuutu filatama. Bosonni uumamaa deebi’ee akka ofiin margu akka filannootti fudhachuu. Mukkeeen akka uumamaan deebi’anii margan gochuun biqiltuu dhaaburraa bu’a qabeessaafi gatii kan nama hin baasifnedha. Saayintistoonni akka gorsanitti, sanyii mukkeen uumamaa naannichatti margan waliin makanii dhaabuu, kanneen naannichatti baay'inaan hin argamneefi bu’aa dinagdeef dhaabaman itti dabaluun dhaabuu gorsu. Sanyii mukaa dafanii safffisaan naannichatti tamsa’anii dhaabuun gaarii mitii jedhanii gorsu ogeyyiin. Sanyii mukkeen haala qilleensa naannoo wajjin wal simaniifi akkamitti naannicha akka jijjiranirratti ilaaluun akka barbaachisu gorsu. Akka itti sanyii biqiltuu argattuufi hawaasa naannoo wajjiin akka itti hojjattu karoorsi. Beekumsa naannoofi saayinsii walitti fiduun itti gargaarami. Yaaliii xiqqaa otoo biqiltuu hedduu hin dhaabiin dursa gaggeessi. Itti-fufiinsaan biqiltuu deebisanii dhaabuun kan danda’amuun, namoota hiyyeeyyi dabalatee qooda fudhattoota hundaaf madda galii taasiisuun yoo danda’amedha.


Biil Geetis: 'Rakkoo jijjiirama qilleensa waliin yeroo ilaalamu Covid-19 furuutu salphata'

Dureessibeekamaafi hundeessaan kampaanii Maayikiroosoft Biil Geetis dhalli namaa rakkoo jijjiirama haala qilleensaa furuu yoo danda'e milkaa'ina seenaa keessatti guddaa ta'edha jedhe. Rakkoo jijjirama haala qilleensaa furuun rakkisaa akka ta'e yeroo ibsan dureessichi, bira-qabaan yeroo ilaalamu weerara Covid-19 furuun baayyee salphaadha jechuun ibsu. Biil Geet kitaaba haaraa "How to Avoid a Climate Disaster" jedhu barreessaniiru. Hiikni isaas akkaataa balaa jijjiiramni qilleensaa qaqqabsiisu ittiin ittisan jechuudha. Kitaabichi addunyaan keenya kun osoo balaa hamaa jijjiiramni haala qilleenssaa qaqqabsiisutti hin seeniin dura wantota fudhatamuu malu jedhurratti xiyyeeffata. Geet rakkoo jijjirama haala qilleensa  dhufu gadi xiqqeessanii ilaaluun hin sirrii miti jedha. Addunyaarratti gaazota atomoosfarii keessatti ho’a of keessatti qabatan (greenhouse gases) toonii biliyoona 51 ta’anitu atomoosferii qilleensa addunyaatti waggaa tokko keessatti dabalama. Taatullee addunyaa gaazota qilleensatti dabalamaniirra bilisa gochuuf yaadameera. Biil Geet teeknoloojiin akkatti hamma gaazota atomoosfaritti gadhiifamanii hir’isuun danda’amurratti xiyyeeffateera. Annisaan haaromafaman kanneen maddi isaanii akka humna qilleensaa/bubbeefi aduurraa argaman fayyadamuun elektirkii kaarbonii qilleensa faalurraa bilisa ta’e argachuuf fayyada. Geet garuu kun gaazii qilleensa faalu harka 30% qofaan hir’isaa jedha. Itti dabaluun, dinagdee addunyaa 70%   ta’u kaarboniirra bilisa gochuuf jirra jedha- simintoo, hadiida, sirna geejjibaa, omisha xaa’oofi kanneen biroos kaarboonnirraa bilisa ta’e qabaachuuf deemna jedhe. Ammatti garuu dameewwan kana harka caalasaanii kaarboonnirra bilisa gochuu hin danda’amne jedhe. Kanaaf, tattaffii amma  karoboonii qilleensa faalu hir’isu mootummoonni biyyoota addunyaa deegggaruu qabu jedha Biil Geet. ‘Mootummoonni dura bu’uu qabu’ Biil Geet tattaaffiin kalaqni addunyaarratti haala duraan argamee hin beekamneen guddataa jirachuu kaasuun, tattaffichi mootummootaan dabalamu akka qabu  jedhe. Ammatti sirni dinagdee miidhaa boba’aatti fayyadamuun qaqqabsiisu tilmaama keessa hin galchine. Namonni boba’atti gargaaraman hedduunis miidhaa boba’aan konkolaataa ykn gaazii fi cileen manasaatti itti fayyadaman qaqqabsisu hin hubatan. Biil Geet’’miidha miidha kaarboon daayooksaadii qilleensatti gadhiisuun qaqqabsiiftu ammaatti hin argitu’’kanaaf jecha mootummoonni dhimmicha gidduu seenu qabu jedha. Biil Geet dhimma jijjirama qilleensa baramaan walqabatu wayita kaasetti, mootummoonni biyyoota addunyaa yoo tattaffiicha hin deeggarre, namoota naannoo mudhii lafaa jiraatan  balaan akka hin miidhamne balaa jijjirama qilleensa baramarraa itti fufinsaan ittisuun hin danda’amu jedhe. Ameerikaattis paartiin Rippaabilkaanotaa jijjirama qilleensa baramaa to’achuun qabuuf beekamtii kennuu qabu jedha Geet. Kunis ganna 30 dhufaniif itti fufinsaan irratti hojjachuu akka barbaachisu kaase. Biil Geet eenyu? ·       Bara 1975tti Maayikiroosooft hundeesse ·       Dureessaa addunyaarratti soorummaan sadarkaa 4ffaarra jirufi doolara biliyoona100 fi bil.24 qabu ta’u barruun Foorbis kan gabaase. ·       Doolara Ameerikaa bil.50 karaa dhaabbata gargaarsa haadha warraasaa Milindaa Geet wajjin ta’uun bara hundeessee arjoomera. ·       Bara 2008 gahee hoggansa Maayikiroosooft keessatti qabu dhiisuun gara tola ooltummaarratti fuulleffate. ·       Geet dhimmoota fayyaa, barnootaa, guddina fi jijjirama qilleensa baramaarratti  xiyyeeffachuun hojjataa jira. Bill Geet  biliyeenara jiruu qananii jiraatu, jeetti dhuunfaa isaa boba’aa hambaa biqiltuurra hojjatamu -baayifiyulitti gargaarama. Boba’aa  kana bituuf  waggaatti doolara  miliyoona  torba kan baasu wayita ta’u, ‘’maallaqa boba’aan xiyyaaraa idilee ittiin bitamu harka sadii caaluun baasa jira’ jedheera. Kana malees Geet jeettii dhuunfaa addunyaarratti guddaa ta’e tokko  doolara Ameerikaa biliyoona sadiin  bitachuuf  caalbaasii morkiin itti hammaatu tokkotti dabalameera. Kitaaba addunyaan  balaa jijjirama qilleensa baramaa akkaata itti  qolachuu dandeessu jedhu yeroo barreeffamu qabu amma jette yaadda? jedhamee kan gaafatame Geet, ‘’deebii kan ta’u danda’u gosa boba’aa xiyyaara  naannoorratti miidhaa  dabalataa hin qaqqabsiifne fi faalama qaqqabsiisurra bilisa ta’e baayofiyulii  ykn annisaa elektriin kan hojjatu ykn  annisaa haayidiroojiin maddutti gargaaramuudha’’jedhe deebise Geet. Yeroo sirrii Namoota  shiraa koronaavaayrasiin dhimma  walqabuuf  haasa’an biratti Biil Geetii akka nama hamaa ta’eetti maqaa isaa dha’ama. Namoonni kun Geet akka  vaayirasii giddugaleessa yaalii keessatti dhoksaan qopheessee, sagantaa lakkoofsa ummata addunyaa hir’isuuf akka qabutti, talaalli  qaama namaa keessa maayikirochipsiin olkaa’uun namotaa ittiin hordofu fi to’achuuf akka namatti gargaaramuutti hamatu. Dhimma  kanaa ilaalichisuun Biil Geet wayita gaafatametti ni kolfe. ‘’Maaliifan namoota hordofa?  Iddoo namoonni yaadan kana bira gahuuf fedhaas hin qabu, itti hin gammadu’’ jedhe Geet. Xiyyeeffannoon  dhaabbata gargaarsaa Biil Geet tattaffii rakkoolee fayyaa walqabatan  biyyoota guddataa jiran keessatti furuun irraa jalqaba, Keessattu dhibee busaa fi sombaa to’achuurratti Geet gumaacha gudda qaba. Bifuma walfakkaatuun Geet dhimmoota jijjirama qilleensa baramaan walqabatan ilaalchisuun yaadota dhiyeessuu isaaf shirri biraa maqaa isaatiin akka hin dalgamne yaaddoo qabaachuu dubbateera. ‘’Busaa fi pooliyoo addunyaarraa balleessuu dhimmoota ilaallataniirratti sagalee koo gadi hin laaffisu, ‘’ Geet, karoora jijjirama qilleensa baramaa qolachurratti kitaaba barreesse maxxansuun yeroon isaa ‘ammuma’ jedhee ibse.  Itti dabaluun yaadonni inni dhiyeesse yaa’i jijjirama qilleensa baramaarratti fuulleeffachuun bara kana  UK magaalaa Gilaasgowitti Sadaasa , bara 2021 keessa taa’amuuf  galtee akka ta’un fedha. Geet itti dabaluun, falmiin dhimma jijjirama qillensa baramaa yeroo murteessaa ta’erra qaqqabeera jedheen yaada jechuun ibeera. Geet dhalooonni haaraan jijjirama fiduu keessatti  ejjannoodhaan  dhimma jijjirama qilleensa baramaa keessatti hirmaachuu qabu jedha. Kana milkeessuuf imaammata  jijjirama uumu danda’uun qajeelfamaa jirachulee mirkaneeffachuun qabna kan jedhu Geet,  balaa jijjiramna qilleensaan dhufu qolachurratti ammas  abdii hin kutu jedheera.