Wiil Ismiiz waltajjii bashaasa guddichaa Oscars irratti nama waltajjii beeksisu kabale

Sirna Oskaaars (Oscars) irratti erga Kiriis Rook waa’ee Jadaa Piinkeet Ismiiz dubbii qoosaa dubbateen booda, abbaan warraashee Wiil Ismiiz waltajjiitti ol ba’uun isa kabale. Rook qoosaa waltajjicha irratti dubbateen riifeensa Jaadaa haadama irratti “Jaadaa, hanga filmiin GI Jane 2 ba’uutti eegaa jirra,” jedhe ture. Osoo Wiil waltajjiitti ol ba’aa jiruu erga Kiriisiin kaballaa itti cufeen booda, bakka inni taa'ee jiruutti deebi’ee, “Maqaa haadha manakoo afaankee keessaa baasi” jechuun itti iyyeera. Boodarra Wiil garuu taatee kanaan booda wayita badhaasa taatoo olaanaadha jedhamu erga fudhateen booda haasa taasiseeb imimmaaniin dhiifama gaafateera. “Akaadamicha (koree badhaasicha qopheesseefi) taatoowwan badhaasichaaf kaadhimamtoota taatan hunda dhiifama gaafachuun fedha,” jedheera. Jeedaan kana dura dhibee reefensa balleessu alopiishiyaa jedhamuun rakkachuu ishee himtee turte. Baacoon ykn qoosaan Kiriis fiilmii bara 1997 kan Demii Moore rifeensashee haaduun irratti hojjettedha. Komeediyaanichi wanta uumameetti riifachuun daawwattootaan, “seenaa TV keessatti kun taatee dinqisiisaa ta'eerratti galgala kana argamneerra,” jechuun dubbateera. Jalqaba irratti lamaanuu dursanii waliin mari’achuun kan baacoo kana qopheessan fakkaata ture. Kiriis akka rifate sirriitti ni mul’ata ture. Kun seenaa Oskaarsi keessatti guyyaa Wiil Ismiiz waltajjii irratti Kiriis Rookiin kabale jedhame ni yaadatama. Jeedaan wa’ee dhibee ishee kana kan jalqaba dubbatte Sagantaa ishee Feesbuukii irratti darbu Red Table Talk jedhamu irratti bara 2018 ture. “Dhibee rifeensakoo balleessuun rakkachaa tureera. Yeroo jalqaba eegale baayyee na rifaasisee ture,” jettetti. ''Rifadheen 'Wayyoo Waaqakoo molachaan jiraa?’ jedhe. Jireenyakoo keessatti kun yeroo ani jalqabaaf sodaan hoolladhedha,” jechuun ibsite. “Kanaafan rifeenskoo muruu jelqabee, kanumaafin murachuu itti fufes.” Akka gazeexessaan The Hollywood, Iskoot Fiyeenbergi jedhetti, erga taateen kun uumamee booda imimmaan kan qabateeni ture Wiil taatota Deenzeel Waashingitan fi Taayler peeriin bukkeetti waamame isa tasgabbeessaa turaniiru. Akka Wajjirri Poolisii LA miidiyaa Variety’tti himetti, Kiriis taatee kana “seeraan himata poolisiitti dhiyeessuu dideeera.” Akaadamiin sagantaa badhaasaa qopheesse gama isaatiin Suuraa socho’oo fi Saayinsii, kan sagantaa Oscars qindeessu, “hokkora gosa kaammiyyuu akka hin deeggarre,” ibseera. Kiriis waa’ee Jaadaa irratti yemmuu baacuu kun kan jalqabaa isaa miti.


Weellisaan deeggartootaan maallaqa naa ergaa jedhe sa'aa muraasa keessatti miiliyoona 100 ol argate

Weellisaan beekamaan lammii Naayijeeriyaafi Ameerikaa Davido, akka qoosaatti tiwiitara gubbaatti deeggartootni isaa maallaqa akka erganiif gaafatee sa'aa afur keessatti miiliyoona 100 ergameef. Weellisaa Deeviid Adelekee kan maqaa waltajjii Devido'n beekamu twiitara gubbaatti jalqaba ''yoo ni beektu ta'e ani weelluuwwan ho'aa isinii erge... mee maallaqa naa ergaa'' jechuun maxxanse. Tiwiitara gubbaatti hordoftoota miiliyoona 9.7 kan qabu Davido'n, maxxansa isaa kana namootni 17,500 jaalatanii kuma afurii ol ammoo retwit godhan. Davido''n itti aansuun maqaa isaa guutuu, lakkoofsa herreega baankii isaafi baankii herreega itti banate maxxanse. Maxxansa isaa kana daqiiqaa kudhan booda ergaa akkas jedhu dhaame: ''...mil. 7 daqiiqaa 10 keessatti, itti fufaa. Hunda keessan siniin jaaladha! amma galmi koo miiliyoona 100. Konkolaataa koo Rolls Royce buufata dooniirraa gadhiifachuun barbaada.'' Boodas akka qoosaatti jalqabee maallaqni miiliyoonaan lakkaawamu herreega baankii isaatti galuu itti fufuu jaluma jalaan beeksisuu itti fufe. Konkolaataan gatii qaalii weellisaan kun bitachaa jiru biyyattii keessatti hanga doolaara walakkaa miiliyoonaa baasa. Maallaqni Naayijeeriyaa naira miiliyoona 100 jechuun doolaara 240,000 ol ta'a. Maallaqa herreega isaatti galaa jiru irra deddeebiin kan beeksisaaa ture Davido'n ''amma na jaallattu jechuu nan danda'a, garuu hanga kana na jaallatuu?'' jechuun deebii argatetti gammaduu ibseera. Miira isaas ''ammaan tana boohaan jira. Namaaf gaarii oolaa'' jechuun maxxansaa ture. Atilaantaa Joorjiyaatti kan dhalate weellisaan ganna 28 Davido'n, aalbamoota sadii kan baase yeroo ta'u walaloowwan qopheessuunis beekama. Davido'n maallaqni ergamuuf galma kaahe miiliyoona 100 darbee 114 yeroo gahus ''dhaabuuf hin deemnu itti fufaa'' jedheera.


Badhaasa Odaa baranaa maaltu adda godha?

Badhaasni Odaa baranaa marroo shanaffaaf Finfinnee galma Sharaatanitti Kibxata galagala ogeeyyii aartii hojii addaa hojjetaniif beekamtii kennuun gaggeeffameera. Hundeessituun badhaasa kanaa haati dhaabbata Bashaatu Multimiidiyaa Pirodaakshin, Baashaatuu Toolamaaram badhaasa baranaa maaltu adda akka godhu BBCtti himte. Badhaasichi hojiiwwaan aartii Afaan Oromootiin A.L.I bara 2013 hojjataman dameewwan 21’n waldormsiisuun kennamu himti Baashaatuu Toolamaaram. Barana badhaasni umrii guutuu erga boqotee waggaa lama kan ta'e gaazixeessaa Ibiraahim Hajii Aliif kenname. Fiilmii mata dureen isaa ‘Lafaaf lafee’ jedhu fiilmii filatamaa bara 2013 ta’ee filatameera. Aartist Jimaa Galataa daarektara cimaa fi barreeffama fiilmii filatamaa bara 2013 barreessuun beekamtii argateera. Artistii Dhageettii olaanaa  bara 2013 tti qabu jedhamuun beekamtii kan argate ammoo bara dorgommii kanaa keessatti sirba qeenxee Birraa Wal-agarra jedhu gadhiise Galaanaa Garoomsaati. Badhaasaa baranaa maaltu adda godha? Badhaasa Odaa baranaa kan addaa godhu Afaan Oromoorratti dabalataan aartii Afaan Affaari fi Sidaamaa keessatti namoota gumaacha guddaa qaban lamaaf beekamtiin kennamuu isaati. Namoonni badhaasicha ilaalchisee yaadasaanii miidiyaalee hawaasarratti barreessaa turaniiru. Namoonni muraasni sirbi hawaasa biratti jaalatamu kan artisti Yosan Geetahuun hojjate mata-dureen isaa ‘’Bulloo’’ jedhu beekamtii hin arganne  jedhaniii komii dhiyeessan turaniiru jette. Sirbichi barana kana keessa hojjatame, ‘’nuti artistoota bara darbe hojjataniif beekamtii kennine’’ jette Bashaatuun. Kana malees, namoonni sirboota qabsootu dorgommicha keessaa baafame jedhanii miidiyaalee hawaasarratti barreessan turaniiru. ''Ulaagaa ijoon Odaa Awwaardi giddu galeessa godhatee beekamtii kennee aartii qofa’’ jette Bashaatuun. ''Dorgommiirratti ilaalchi siyaasa ulaagaa hin turre jette, Uummanni Oromoo aartiin quuqaa isaa ibsata'' jette Bashaatuun. Namoonni waan isaanitti fakkaate kaasuun mirga jette. Kayyoon Odaa Awwaard aartistoonni Afaan Oromootiin hojjatan akka waldorgoman, hojiiwwan aartii qulqullinaan akka hojjatan kakaasuuf yaadameeti jette. ‘’Sirboota 460 ol walitti sassaabuun abbootii murtiif dhiyeessine, isaan kan calalan gara miidiyaatti baasne’’ jette Bashaatuun. Bashaatuun hojiiwwan aartii Afaan Afaan Oromootiin bara dabre hojjataman hunda abbootii murtii dhiyeeffamu kaaste. Abbootiin murtii madaalan immoo barsiistota yunvarsiitii fi hojiiwwan aartii Oromoo keessatti muuxannoo qabanii jettee ibsite. Akka isheen jettutti, ulaagaa madaalli ogeeeyyii kanatu baase. Hundi isaanii teeknikarratti kan hundaa’e waan ta’eef ulaagaa sana tarreessuuf na rakkisaa jette Bashaatuun. Bashaatuun, dorgommii cimaan gaggeefamee qabxilee xiqqaan kan wal caalan turaniiru jette.


Weellisaa muuziqaa ammayyaa beekamaa Alamaayyoo Isheetee eenyu?

Weellisaa Alamaayyoo Isheetee dhimmi muuziqaawwan ammayyaa Itoophiyaa wayita ka'utti, aartistoota maqaansaanii adda duraan ka'u keessaa tokko. Keessattuu weellistoota hojii muuziqaa saanii bifa shakilaatiin maxxansiisan keessaa tokko akka turan himama. Aartistii gameessi Alamaayyoo Isheetee dhukkubbii onnee isaan mudateen Fulbaana 02, 2021 du'aan boqataniiru. Aartist Alamaayyoon hojiiwwan muuziqaa kanneen barri irra hindabarreen namoota hedduu biratti kabaja olaanaa argatanii turan. Akkasumas haala uffannaa fi rifeensa isaanii ittiin sirreeffatan wantoota darggagoota bara kanaatiin ittiin jaalataman keessaa tokko ture. Aartiisti Alamaayyoo Isheetee Magaalaa Finfinneetti dhalachuun gara Magaalaa Daseetti imaluun deebii'anii gara Finfinnee kan dhufan wayita daa'ima waggaa sadii turaniidha. Achinis magaalaa Finfinneetti mana barnootaa bulmaataa 'Chirstian treading Insititute' jedhamuun naannawa batasikaana Yoohaannisitti argamuu galuun barnoota hordofaa akka ture sagantaa raadiyoo Shagariitti himanii ture. Achittis faarsaawwan amantaa farfachuun beekama ture. Sagaleensaas baayyee jaalatamaaf ture. Isaan booda garuu fedhiin muziqaa keessoo isaa tureen muziiqaawwan Ingiliffaa sirbuu eegale. Keessattuu gosti muuziqaa rooki Alamaayyoon baayyee akka jaalatu himama. Kanaafuu hojiiwwan muziiqaa aartistoota Ameerikaa kan akka Poot Boon, Biil Yaaliiy fi Elviis Pirisiliin afaan Ingliziitiin ni sirba ture. Kana maleess haalariifeensa itti muratuufi uffannaan ammaayyaasaaleen maqaa masoo Elivis Pirisilii jedhu kennisiiseefii ture. Alamaayyooon gaafiifii deebii tokkorratti waa'ee style rifeensa isaa gaafatamee yoo deebiisu ''riifeensi kiyya dheeraa waan tureef funyaan koo aguuga ture'' jechuun attamiin riifensa guddifachaa akka ture raadiyoo Shagariitti himeera. Boodarras bakkeewwan garaa garaatti affeeramuun hojiiwwan muziqaa isaa dhiyeessaa ture. Jalqaba irratti sirboota biyya keessaatiif baayyee hin cinqamu ture. ''Yoon sirbees sirba Xilaa'uun Gasasaan sirban ture'' jedheera. Kanaaf ammoo filmiiwwan biyyoota lixaa yeroosana doowwataa ture akka gumaachan hime. Manneen siiniimaa Finfinneetti argaman kan akka Adawaa Siniimaa, Impaayeer fi Itoophiyaa siiniimaa fa'i yeroos agarsiisaa kan turan filmiiwwan biyyoota lixaa ture. Almaayyoon ofiin filmiiwwan kanneen dowwachuun alattis hojii akkasii keessatti hirmaachuuf imala eegalee akka ture himama. Fakkiiwwan artiist Lammaa Guyyaa keessaa shan filannoo isaaniin Namni aartii gameessi Yonis Abdullaahii eenyu? Alamaayyoon birrii dhibbaa abbaa isaa irraa argateen ture hirriyaa isaa tokko waliin ta'uun Hollywood gahuuf imala kan eegalanii turan. Haata'u malee bakaka yaadan osoo hingahiin Mitsiwaa irratti qabamuun gara maatiitti deebiifaman. Turtii isaa Mistiwaatiinis siroobata Ingiliffaa sirbuun qalbii hojjattoota doonii Mitsiwaa hawwatee akka ture dubbateera. Alamaayyoofi hojiiwwan muziqaasaa Aartiisti Alamaayyoon barnootasaa sadarkaa lammaaffaa mana barnootaa Istee magaalaa Finfinneetti argamutti osoo barataa jiruu ture hojii muziqaa kan eegale. Bara 1955tti orkestiraa humna poolisiitti makame. Achi keessattis hanga 1960 keessaa hojiiwwan muziqaasaa kanneen isa dinqisiifataniif dhiyeesseera. Isaan booda ammoo baandii Rohaa, Baandii Shaballee, Baandii Ayibeeksi, Baandii Alam Girmaa, baandii mataasaa kan ta'e Soliikoos fi baandii Mulaatu Astaaxiqee keessatti hojiiwwan muuziiqaa hedduu gumaateera. Hojiiwwan muziiqaa Alamaayyoon ittiin yaadamu keessaa 'Tamaar Lijee, Indaamooraa, Ye wayin haragituu, Ingidaayee nesh, Addis Ababaa beete, fi kkf ni eeramu. Keessattuu muuziiqaansaa temaar lije ammalleen maatiin hedduun kan ijoolleesaanii ittiin gorsaniidha. Hojii muuziiqaa isaa waggaa 35 lakkoofsise kanaanis bara 2015tti biyya Jarmaniitti badhaasa itti argateera. Alamaayyoonni aartiin baroota keessatti dhugaa qabatee kan imalu ta'u qabaata amantaa jedhu qaba. Baroota keessatti sodaa tokko malee muziiqaawwan yeroosanatti yaaddeessoo ta'an sirbeera. ''Jireenya kiyya keessatti sodaa hinjaaladhu. Aartiistii jechuun wayita hedduun beela'an kan waliin beela'u, yoo rakkatan kan waliin rakkatu, seenaafi ciminasaa ifatti kan dubbattu malee, kan dhugaa ummataa sobu yoo ta'e aartiistii ta'u hindanda'u,'' jechuun dubbatee ture miidiyaarratti. Wallisaa Alamaayyoo Esheetee gama jireenya gaa'ilsaatinis akka fakkeenyaatti kaafama. Jaalalleessaa osoo beekkamtiin hinargatiin dura walbaraniifi haadha warraa isaa ammaa waliin waggoota 40 ol ga'ilaan waliin jiraataniiru. Ijoollee torbas godhachuun akkaayyoolleen arganiiru. Alamaayyoon haadhaawwarraa isaan 'Abaayee' jechuun waama. Tibba tokkoottis sababii isaa gaafatamee, ''Erga haatii kiyyaa duuteen booda haati tiyya ishee waan taatef' jedhuun deebii kennee ture. Du'a aartiistii gameessa kanaattis hedduun gaddasaanii ibsataa jiru.


Artist Haacaaluu albamii osoo hojjechaa jiruu irraa ajjeeffame maaliif 'Maal Mallisaa' jedhe?

Artist Haacaaluu Hundeessaa Waxabajjii 29 bara 2020 magaala Finfinnee keessatti erga ajjeefamee waggaa tokko guuteera. Jaallattootni Art. Haacaaluu ajjeechaan isaas, adeemsi haqaa isaas gaaffii guddoo akka itti uumetti waggaan tokko xumuramuu himu. Yaadannoo du'a weellisaa Oromoo humna dhiibbaa guddoo qabaachuun beekamu Art. Haacaaluu sababeeffachuun aalbamni isaa inni sadaffaan osoo hojjichaa jiruu irraa wareegame maatiifi hiriyoota isaan xumuramee gadhiifamuutti jira. Aalbamni sadaffaan Art. Haacaaluu Hundeessaa mata-duree ''Maal Mallisaa'' jedhu kan qabu yoggaa ta'u, sirboota 14 of keessaa qaba. Koree hojiilee isaa haaraa walitti qabuun aalbama isaa sadaffaa baasuuf hundaa'e keessaa tokko kan ta'eefi maqaan isaa akka hin eeramne gaafate tokko, sirboonni aalbama haaraa kana keessatti hammataman 14 ta'uufi kanneen keessaa 10 haaraa afur ammoo kana dura bahanii amma wayyeeffaman ta'uu BBC'f mirkaneesseera. Akkuma weelluuwwan isaa ammaan duraa, sirboota aalbama haaraa kana keessatti hammataman 14 keessaa kan sirboota 11 Yeedaloos walaloos kan itti baase Art. Haacaaluudha. Kan hafan sadan keessaa ammoo Art. Yoosan Geetaahuun, Lalisaa Idiriis, fi Sinnishaaw Mul'ataa harka keessaa qabu. Aalbamni haaraan Artistii maqaa guddaa kanaas, kan hojjetame sagaleewwan inni ajjeefamuu isaatiin dura istuudiyoowwan muuziqaa garaagaraa afur keessatti waraabamaa ture walitti qabuun akka ta'es miseensi koree hojii aalbama isaa haaraa kanaa ibseera. Aalbama 'Sanyii Mootii' jedhuun jalqaba qalbiifi jaalala uummataa hedduu kan argate Art. Haacaaluu Hundeessaa akkuma sirboota isaa kanaan duraa aalbama isaa haaraa kana keessatti dhimmoota siyaasaa, hawaasummaafi jaalalaa sagalee isaa kiiloleefi dandeetti walaloofi yeedaloo qindeessuu addaan miidhagsee hojjechuu eegalee osoo hin xumuriin addanyaa kanarraa boqote. Walleewwan 14 aalbama isaa haaraa keessatti hammataman jaalala, gootummaa, Oromummaafi dhimmoota hawaasummaa hedduu tuttuqaniifi kan miira namaa qirqidaniidha. Mata-dureen walleewwan aalbamicha keessa jiraniis kan kanaa gadiiti: 1.Eessa jirta? 2.Ilma Namaa… 3.Kuullee koo 4.Foon foon irraa cite 5.Goota koo 6.Kan Si dinqu 7.Galatoomaa 8.Maal Mallisaa? 9.Nan Gaabbe 10.Xiqqaat Guddaa caale 11.Sagalee Keetan Hawwe 12.Haadha Wabii 13.Ajaa'iba 14.Na qarqaari kaa Art. Haacaaluun erga ajjeeffamee booda walleen haaraa inni hojjechaa ture mata-dureen isaa 'Galatoomaa' jedhu hatamee bahuun isaa ni yaadatama. Art. Haacaaluun aalbama kana keessatti haadha warraa isaafi haadha ijoollee isaatiifis mata-duree ''Haadha Wabii'' jedhuun weelliseeraaf. Art. Haacaaluun osoo lubbuun jiraate aalbama haaraa kana sadarkaa amma irra jiru dachaa hedduun fooyyessee baasuun isaa waan shakkii qabu mitii kan jedhu waahilli isaa, amma garuu hojiilee isaa istuudiyoowwan garaagaraa afur keessatti waraabamanii turan miidhagsuun aalbama kana qopheessuu hima. Mata-dureen aalbama haaraa kanaas osoo Haacaaluun lubbuun jiraatee aalbama isaa kanaaf mata-duree maal jedhu yaada ture jedhuun ''Maal Mallisaa'' kan jedhu itti moggaasuullee hima. Weelluu Maal Mallisaa jedhu keessatti Art. Haacaaluun imalli dheeraa Oromoon mirga isaa kabachiisuuf godhu maaliif galma hin geenye jechuun gaafata, sababa isaaf kaaha. Karaa baay'ee qabna Yoom nu dhibe karaan irra deemnu Silaa numa deemna numa deemna Maliif galma hin geenyu Karaa nu qabe moo garaadha laa Maaf gahuu dadhabne Duunee gumaa dhabne... fa'a jedha. Welleedhuma kan keessatti Art. Haacaaluun dararaan sabni isaa hanga inni lubbuun turetti argaa bahe tarreessee maal malli isaa jedhee gaafata. Tokko hin du'a tokko hin ajjeesisa Dhufaa darbaa nuyi numaan cabsa Keenya ammallee sanuma saneen isaa Maal mallisaa Keenya maal mallisaa Aalbama isaa haaraa kanaaf sirbootni qopheesse gariin waan ofiif weellises ni fakkaatuu jedha waahilli isaa dhiyoon kun. Mata-duree wallee isaa EESSA JIRTA? jedhu keessatti ammoo miira jaallattootnifi dinqisiifattootni isaa erga isa dhabanii keessa jiran agarsiisuu fakkaatu weellisa. Alkan guyyaa ijarraa na hin baddu Ciisee ka'een waanuma keen yaada Tokkittii koo kan dur dabarsine Mudoo keenya yaadadheetan gadda Eessa eessa jirta Maaloo koottu na wal'aanta( (X2) Aalbama haaraa kana keessatti weelluuwwan afur mata-duree Kan sidinqu, Na qarqaariikaa, Ajaa'iba fi Xiqqaan Guddaa Caale jedhan amma dura jaalattoota isaa bira gahanii kan turan ta'us gariin walaloofi yeedaloo, akkasumas muuziqaa isaaniirratti fooyya'iinsi godhamee hammatamaniiru. Weelluuwwan sagal qindeessaafi ogeessa muuziqaa Daawwit Taaddasaa biratti yeroo dheeraaf waraabamanii taa'anii turan irraa kan argaman yoo ta'u, sirbi Maal Mallisaa jedhu  qindeessaa Muuziqaa Abrahaam Kidaanee biraa, 'Eessa Jirtaa' kan jedhu 'Kaamuuzuu Kaasaa' biraa, weelluuwan sadii ammoo Dinqiisaa Dabalaa biraa argaman. Miiksiingiifi Maastariingiin weelluuwwan 14 aalbama haaraa kanaa ogeessa muuziqaa Abagaaz Kibrawarqiin hojjetamuus iyyaafanneerra. Aalbamii sadaffaa Artist Haacaaluu kana kan maxxansiseefi raabsu dhaabbata maatii Haacaaluu kan ta'e Wabii Piromoshin ta'uun maatiifi hiriyyoonni isaa sirna yaadannoofi eebba aalbama haaraa kana ilaalchisee Jimaata darbe kennan irratti ibsaniiru. ''Wabii Piromoshin eenyu yoo jettan, Wabiin mucaa Haacaaluuti. Piromooshin maqaa mucaa isaatiin hundeeffamee jirudha,'' jechuun obboleessa quxisuu Haacaaluu kan ta'e Sisaay Hundeessaa dubbateera. Art. Haacaaluun aalbama amma dura hojjete lamaafi sirboota qeenxee quuqqaa saba isaaf qabu mul'isan shanii ol baaseera. Dandeettii addaa waltajjii irratti agarsiisuunis namoota hedduu biratti jaalatama, yaadatamas. Guyyaa Jimaataa waa’ee albama haaraa irratti addatti BBC waliin turtii kan taasiste haati warraa isaa Aadde Faantuun Damisee Diroo walleen isaa ummata boqochiisa jetti. "Ummanni kun miira inni keessa jiru waaniin beekuuf sagalee isaa yoo dhagahu ni boqota jedheen yaada,’’ jechuun dubbatte. ‘’Yaadannoo isaa waggaa tokkoffaa irratti ni eebbifama. Bariituu isaa gaafa 22 [Waxabajjii, 2013] kaasee bakka hundayyuu ni raabsama,’’ jette Adde Fantuun.


Artist Simee Tufaa: 'Walaloo kutaa saditti eegalee hanga sirboota 320 ol barreessuutti'

Sirboota 320 caalaniif walaloo fi yeedaloo gumaachuu kan himu barreessaan walaloo fi ogeessi yeedaloo gameessi Oromoo Simee Tufaa walaloo barreessuu fi dubbisuu kutaa sadirraa akka eegale BBCtti hima. Waggoota 20 darbaniif walaloo fi yeedaloodhaan aartii Oromoo utubaa kan turee fi lafee dugdaa wallee Oromoo kan jedhamu artistiin kun, weellisaa Hacaaluu Hundeessaa waliin hariiroo jabaa qabaachaa akka turan hima. Hacaaluuf sirboota 14 hojjechuufii dubbata Simee Tufaa. Yeroo ammaa fiilmii mata dureen isaa,''Manni gubate, namnihoo?'' jedhu barreessaa jiraachuufi dhiyeenyatti akka xumurus himeera. Artist Simee Tufaa Dhaabasaa, hojiiwwan walaloo fi yeedaloo akkasumas fiilmii qopheessaa jiruu fi dhimmoota kaan irratti BBC waliin turtii taasiseera. BBC: Artist Simee Tufaa yeroo dhiyoo as hagas mara mul'achaa hin jiru, eessatti badde? Walaloo barreessaa jirta moo dhiiste? Simee: ''Hin bade hin bade jedhuu, eessa abbaakoottan badaa. Qilxuun qirixe malee yartuun miliqe malee.'' Yartuudhuma miliqne malee, biyya abbaa keenyaa dhiisnee hin badnu. Hojiin ulfaataa fi dadhabsiisaa waan tureef xiqqooma afuura fudhachuufan gara biyya Ameerikaa kana dhufee as jira malee hin badne. Garuu Walaloo dhaabees hin beeku, hin dhaabus. Aartistootaaf gumaachaatuman jira. Aartistoonnii fi aartiinis biyyaa baqataa waan turaniif, anis warra gama kanaas ammoo nan gargaara jedheen isaan faana hojii tokko tokko hojjechaan jira. Warra biyya keessa jiraniifis hojjechaatuman jira. Kanaafuu xiqqooman boqodhe malee hojii kana hin dhaabne. BBC: Walaloo akkamiin eegaltee? Simee: Ani kutaa sadi ta'een walaloo barreessaa ture. Minii miidiyaa keessan hojjechaa ture. Kanaan osoon jiruu yeroon kutaa ja'a ga'u carraan tokko na mudate. Dorgommii hog-barruu Biiroon Barnootaa Oromiyaa fi Dhaabbanni Kood Itoophiyaa jedhamu qopheessan, mana barumsaa koorraa aanaa fi godina bakka bu'een akka Oromiyaatti hirmaadhe. Yeroo sana naaf galte waa'een walaloo. Jalqaba walleedhuman ofumaa koo yaaluu jalqabe. Albama tokko hirriyaa kiyya walin hojjennee gabaarra oolchinee turre. Garuu an wantan hojjechuu danda'u sagaleedhaan sirbuu osoo hin taane walaloo fi yeedaloo qopheessuu akka ta'e ofuma kiyyaaf naaf gale. Kanarraa ka'een artistoota keenyaaf walaloo fi yeedaloo kennuu jalqabe. Akka nama tokkootti silaa inuman weellisuu danda'a, garuu kan sagaleen na caalan waan jiraniif isaaniif walaloo fi yeedaloo gumaachuu murteesse. Sirbuurra yoon walaloo barreessee artistoota keenyaaf kenne irruma caalaa fedhii uummata kiyaa naaf guuta jedhee waanan amaneef garanarra gore. BBC: Hanga ammaatti walleewwan hagamiif walaloo fi yeedaloo qopheessite? Simee: Walumaagalatti lakkoofsa isaa yoon sirriitti beekuu baadhellee walleewwan 320 caalaniif walaloo fi yeedaloo qopheeseera. Wallistoota Oromoo keessaa Artist Alii Birraa irraa kan hafe kaaniif dalageera. Namni ani hin dalagneef yoo jiraate isa jedheen yaada. BBC: Artist Hacaaluu Hundeessaaf walaloo hedduu akka kennite dhagaheera, isa waliin hariiroon keessan akkam ture? Simee: Hacaaluu waliin kan wal nu barsiise wallee qofa osoo hin taane Oromummaatu walnubarsiise. Osoo inni wallee hin eegalinan isa beeka. Kaayyootu walitti nu fide, waan Oromoo taaneef walumaan dararamaa turre. Boodarra ani biyya Ameerikaa kana dhufeen asitti hafe, inni garuu didee deebi'ee gale. Hariiroon keenya gama aartiin jiru kan eegale, gaaf tokko cidha wayiirratti osoo inni weellisuu argeen namni kun akkanni nama guddaa ta'u hubadhe. Abdii aartii Oromoo qofa osoo hin taane abdii Oromoo akka inni ta'u gaafa sanan hubadhe. Magaalaa finfinneetti waamee akkanni Baandii Roobalee keessatti nu faana hoojjetu waltajjii lamaan tokko mijeesseera. Yoggaa kanammoo gurbaan kun baayyeema keessa koo seene, bakka fagoo akka ga'uu danda'un hubadhe. Haata'u malee osooma xiqqoo hin turin qabamee wagga shan hidhame. Wayita ba'us kallattummaan na bira dhufe. Jalqaba sirboota saddeet qopheeffatee na bira fide, animmoo sirboota sadi ''Dhiichisi foolleekee birraan bariitee ganni ba'ee, Sanyii mootii fi Baddeessaa lagaa'' jedhaman itti dabalee albma jalqabaa baasne. Sana boodas wallee inni akka qeenxeetti baase, ''Oromiyaa tiyya, Agaaroo'' nan hojjedheef. Albama lammaffaarrattis walleewwan akka Tulluu jala malkaa yaatu, Diggittii koo, Shaggooyyee (bareedduu Awaash gamaa) kan jedhu, Geerarsa, albama dhumaa kanarrattis wallee foon foonirraa cite jedhu hojjedheera. Walumaagalatti sirboota 14 Hacaaluudhaaf hojjedheera. BBC: Seenaa sirba sanyii mootii nu yaadachiisi mee? Simee: Albama jalqabaa Hacaaluu erga xumurree booda, sirbi Sanyii mootii jedhu umrii guyyaa tokkoo keessatti hojjetamee itti dabalame. Dhumarra erga albami sun mana muuziqaa Abbaa Gadaatti gurguramee booda isaanumti akka itti daballu nutti himan. Namni albama kana bite kun, sirbicha hunda jaal'achuu erga ibsee booda, sirba jimmaa tokko akka itti daballu nutti hime. Isa booda an walaloo fi yeedaloo qopheessee Haacaaluun sirbee albamatti daballe, sirbichis tokkoffaa ta'e. Sirbi sun ergaa gurguddaa of keessaa qaba, namoonni tokko tokko sanyii mootii wayita jedhamu Abbaa Jifaar jedhanii hubatu. Garuu achitti kan ibsame Oromoo hundi, warri Gadaa tumee addunyaaf gumaache, sanyii mootii ta'uudha. Kan gama jirus, kan gamanaas Oromoodhuma. Kanaan dura namoonni wayita waa'ee Jimmaa weellisan, ''Akkan badee hin dhufneef Gibeen na hin ceesisu,'' jechaa turan. Animmoo, ''Galaanni Gibee guutus daaktuutu bidiruun nama ceesisa, garaan jaal'ate hin rafu laaftus jilbibbiin nama deemsisa,'' jedheen ibse. Yoo garaadhaan itti yaadan wanti irraa nama dhowwu hin jiru jechuudha. BBC: Sirboota walaloo kenniteef keessaa kan itti quuftee fi kan garaa si hin geenye kamfaadha? Simee: Walaloon barreessu hundayyuu itti amaneen ergaan dabarsuu barbaade hubadhee barreessa. Ergaan yaade dabarsuuf ulaagaa kan hin guunne yoo ta'e durumaan madaaleen kuffisa. Kanaafuu walaloon sirbitootaaf kennu hundayyuu inuman jaal'adha. Garuu namni hundinuu hojii an itti kenne uummata biraan naaf ga'uurratti walqixa miti. Akkuma jabinaan walcaalan kan waan itti kennu bareechee hojjetu jira, waanuman itti kenne kan balleessee hojjetus jira. BB: Hanga ammaatti maal irraa fayyadamte? Simee: Waggaa 20 ol hojii biraa dhiisee toora kanarratti kanan xiyyeeffadheef karaa Kanaan saba kiyya fayyaduuf. Dhugaa dubbachuuf artistoota lamaan tokkorraa kan hafe kanan kaffaltiidhaan walaloo kenneef hin jiru, toluman hojjedha. Ergaa hamilee uummata kiyyaa olkaasu, kan uummata jajjabeessu dabarsuun anaaf faayidaa guddaadha. BB: Wallee tokko keessatti ga'ee walaloo akkamiin ibsita? Simee: Muuziqaan amala dhala namaa qaba, dhaabbii ilma namaa qaba. Walaloon lafeedha, yeedaloon dhiiga, rukuttaan (rhythm) ammoo akka rukuttaa onnee dhala namaati. Wanti akka sagalee mararsiifachuu kun ammoo foon jedheetin amana. Akkuma ilmi namaa yoo lafeen keessa hin jiraanne dhaabachuu hin dandeenye, walaloon laafaa taanaan walleen tokko of danda'ee dhaabachuu hin danda'u. Yeedaloon hagam bareedee dhaggeeffataa yoo harkisuu danda'ellee walaloo bilchaataadhaan hin utubamne taanaan umrii dheeraa hin qabaatu. BB: Walleewwan Oromoo fi bilchina walaloo isaanii akkamiin madaalta, Simee: Kanaan dura weellistoonni Oromoo gameeyyiin waan ittiin sirna cunqursaa ofirraa qolatan weellisaa turan. Waan Gadaan barbaadu malee, waan garaan barbaadu weellisanii hin beekan weellsitoonni nu dura turan. Mootummaa dhufaa darbaa saba cunqursu aartiidhaan falmaa turan, kanaaf baraabaratti darba. Rakkoo jiruuf fala kaa'uuf warri waaa barreessinu, duudhaa Gadaa ganamaa yaadachuudha Hawaasni kaleessa eessa ture, har'a eessa jira, gidduu kanatti maaltu dhalate, fuulduratti maaltu nu eeggata jechuun walaloodhaan, fiilmiidhaan hojjetanii yoo hawaasa hin kakaasin dubbii manisfestoo siyaasaa qofa jala deemuun falli dhufu waan jiru natti hin fakkaatu. Walaloon kanaaf laafaa dhufe, namuu akkuma isatti dhufetti qabatee istuudiyoo gala. CD baasuu danda'u garuu wallee miti, walaloon toorri jalqabaa waan tokko toorri lammataammoo waan biraa jedhu walaloo miti. BBC: Hanqina kana sirreessuuf ga'een kee hagama gumaache, falli maali? Simee: Ani dhimma kanarratti Kanaan duras dubbachaan ture, walleewwan hedduu keessatti ''kun walaloodhamoo wal-loloodha'' jedheen gaafachaa ture. Anas dubbii kun akkaan na yaaddessa. Anis hamma naa danda'ametti waan kana maqsuuf jedheen itti cichee hafe. Hayyoota akka Abdii Qopheefaatu wallee Oromoof walaloo barreessaa ture bar. Jarri sun yeroo sanarra taa'anii addunyaa amma qaroomte kana waliin qixa yaadanii, yeroo kilippiin hin jirretti walaloo qofaan akka samuu namaa keessatti suuraan uumamutti ibsaa turan. Gaafa isaan simbirroo nama jaal'atanitti erganii, simbirroon sun ergaa fuutee deemtee gateettii nama sanaarra qubattee ergaa itti himtee deebitu, sirba akkasii wayita dhageenyu, akka waan ijaan arginuuti. Warra akkasiifaatu walaloo barreessaa ture, warri har'a balleessaa jiranis jiru. Beekanii yookiin itti yaadanii osoo hin taane fedhii baay'aterraa kan ka'edha. Kan ormi baajata ramadee afaan saba guddaa kana duubatti deebisurra wallaalaan keenyas akkanaan aartii duubatti deebisa jechuudha. Garuu kaleessa jabaa turre jechuun laafne jechuu miti. Aartiin Oromoo waan abbaa dhabeef laafinni mul'ate. Roorrootu itti hammaate, aartii Oromoo akka hacuucamu godhan, kanaaf ammoo burqituu cuftee galaana waraabuun hin danda'amu. Sadarkaama kanarra kan ga'eyyuu tattaaffii namoota dhuunfaatiini. Aartistoonni hedduun kanneen akka Abdii Qopheefaa osoo aartii Oromoof hojjechuurratti rakkatanii lubbuun darban. Garuummoo aartiin Oromoo kun akka duriis hin jiru, immoo akka kufes hin jiru. Ituuma jirra, yoo jabaanne inuma galmaan geenya. BBC: Fiilmii haaraa qopheessaa akka jirtu dhageenyeerra, maalirra ga'e? Simee: Achittis hanqina qabnutu akkan gara sana seenu na dirqamsiise. Fiilmii kana mata duree ''Manni gubate namnhoo'' jedhuun kanan barreessuu eegale amma osoo hin taane yeroon biyya turedha. Haaluma qabatamaa Oromoon keessa jiru dhugaarratti hundaa'uunan barreessaa ture. Barreeffama hunda xumureera, daayirekataroota biyya jiran waliin hojjetaa jirra. Yeroo gabaabaa keessatti akkuman walaloodhaan waan gaarii hojjedhe, karaa fiilmiitiinis waan dansaa qabadhee nan dhiyaadha. BBC: Simee Tufaa eessatti dhalatee guddate, amma eessa jira? Simee: Kanan dhaladhe Godina Lixa Shawaa Aanaa Jibaat. Barnoota sadarkaa jalqabaa fi lammaffaa magaalaa Shanan keessatttin baradhe. Isa booda gara aartiitti ergan seenee gara Finfinnee imaleen achi jiraachaa ture. Booda hiree argadheen gara Ameerikaa kana dhufe. Amma Kutaa biyyaa Ohaayoo, magaalaa Kolombas keessan jiraadha.


Fakkiiwwan Pikaasoo erga waggaa 20f keenyanirratti fannifamanii turanii booda dolaara miliyoona 110'tti gurguraman

Fakkiiwwan hojii ogummaa Paabiloo Pikaasoo 11 hoteela Laasveegaas tokko keessatti waggoota 20f keenyanirratti fannifamee ture dolaara miliyoona 110 baasuun gurgurame. Hojiiwwan ogummaa kun qabeenyaa kampaanii MGM Riizort jedhamuu yoo ta'u, Hoteela Belaajiyoo jedhamu Restoraantii Pikaasoo jedhamu keessatti fannifamanii turan. Kampaaniin fakkiiwwan Pikaasoo caal-baasii dolaara milyoona 110 baasuun gurgure kun maallaqa kanaan hojiiwwan ogummaa biroo akka bitu beeksiseera. Kampaaniin kun fakkiiwwan Pikaasoo sagaliifi hojiiwwan seraamikaa lama caal-baasiif dhiyeessuun ture kan gurgure. Fakkiiwwan kunneen hojii Artistii beekamaa lammii Ispeen ta'e bara 1973 du'ee yoo ta'an, waggoota 50 kan lakkoofsisanidha jedhameera. Fakkiiwwan kana keessaa kan dolaara miliyoona 40 baasuun gurgurame tokko kan jaalallee Pikaasoo Merii Terreesaa Waalter jedhamtu koffiyyaa halluu diimaa gara burtukaanaatti dhiyaattu godhattee mul'attuudha. Gatiin jalqaba fakkiin kun ni baasa jedhamee tilmaame dolaara miliyoona 20 hanga 30 ture. Hojiin ogummaa barri irraa hin dabarre biroon 'man and child' moggaasa jedhu kan kennameef sharaa dibuun hojjetame yoo ta'u, dolaara miliyoona 24.4 baaseera. Hojiin ogummaa dheerina meetira lama qabu kun Pikaasoon bara 1959 keessa yeroo qarree milkaa'inaarra jiru hojjetedha jedhameera. Hojiin fakkii Pikaasoo dolaara miliyoona 16.6 baase kan biroon ammoo yeroo Paaris harka Naazii keessa turte kan kaasedha. Abbaa qabeenyaa Hoteela Belaajiyoo kan ture dureessi Ameerikaa Istiiv Wiin ture hojiiwwan aartii Pikaasoo waggoota 20 dura kan walitti qabuu jalqabe. Abbaan-qabeenyaa kun itti-gaafatamaa Rizoortii Wiin kan ture yoo ta'u, sababa himannaa miidhaa saal-qunnamtii irratti dhiyaateen hojii isaa gadhiiseera. Artistii fakkii kaasuun beekamu Paabiloo Pikaasoo artistii guddicha jaarraa 20ffaa jedhamuun beekama. Umurii waggaa 92tti kan du'e Paabuloo Pikaasoo, bara hojii isaa keessatti tooftaawwan fakkii kaasuu hedduu hojiirra oolcheera. Pikaasoon dhaloonni isaa Ispeen yaa ta'uyyu malee, bara jireenya isaa gara caalu kan dabarse Firaans keessatti ture.


Suuraan imala barnootaa maatii Itoophiyaa agarsiisuu dorgommii mo'ate

Piroojaktiin bu'aa bayii barnootaa argachuuf maatiin Itoophiyaa tokko keessa darbu agarsiisuu barana dorgommii 'Earth photo' jedhamu mo'ate. Oggeettiin suuraa Roozii Haalaam jedhamtu tokkoos suuraalee sadii fireemii tokko keessatti agarsiisuun mirga barachuu ibsite. Suuraa kanarratti erga umuriin mana barnootaa galuushe darbeen booda baruumsa kan galte Salaamaaw ni mul'atti. Isheen mana barnootaa galuun maatiishee Masalachiifi Maarqoosiif kan jalqabaati. Maatiin ishee galii qonnaan bulaa harka gara afaanii ta'een jiraatu. Suraaleen kunneen damee dorgommii 'People' jedhamuun kan mo'atan. 'Walqixummaa saalaa' Haalaam 'barnoonni mirga bu'uuraa ilmaan namaafi invastimantii oogummaati,'' jetti. Akkasumas barnoonni ''misomaaf murteessaa fi nageenya hawaasummaa, guddinaafi nageenya dinagdee, wal qixummaa saalaa fi nagaadhaaf bu'uura kaa'uuf ni gargaara,'' jechuun hubachiifti. Dhaabbileen 'Forestry England fi the Royal Geographical Society jedhaman tarreewwan suuraalee 55 fi fiilmiiwwan afur keessaa ramaddii jahaan kan mo'atan filataniiru. Kaayyoon dorgomichaa: Suuraa guttoo cabbii wallakkaa agarsiisu Edwaardi Baatmaaniin kaafame damee 'The Place' jedhuun injifateera. Sababii uggura imalaa Coviditiin, gara paartki biyyaaleessaatti imaluu kan hindandeenye oggeessii suuraa kunis, minjaala mana nyaanni itti bilchaatu isaa keessatti maashina 3Dtti fayyadamuun odeeffannoo teessuma lafaa 'United States Geological Survey (USGS)' irraa fi maashina xiqqoo duumessaa uumuun suuraa kana maxxansuu danda'e. Iyilaanditti bakka baddaa namoonni hedduun irra hinjiraannetti suuraan bishaan ho'aa dhokatee kan agarsiisu Maarkus van Hauten  mata duree 'Blue Pool' jedhuun dhiyeessees ramaddiin 'umama' jedhu jalatti injifateera. Oggeessii suuraa Roobartii Bunoo, Ispeen keessati suuraan lafa lalisaa bosonaa maasaa qonnaa wayinitiin guutame kaase kanneen dorgommii injifatan keessaa tokko. Suuraan qilleensa irraa kaafame kunis ramaddii 'Changing Forests' jedhu jalatti injifate. Suuraan Afriikaa lixaa Gaanaa keessatti namoota dhiqama lafaa qarqara galaanaatiin miidhaman agarsiisuus mo'ateera. Suuraaleen Antoniyoo Pireeziin kaafaman kun mata duree 'The Sea Moves Us' kunneenis ramaddii Jijjirama Qilleensaa jalatti injifatan. Akkasumas filmiin gabaabaan yaalii yakka nikulaaraa tibba waraanaa ololaa (cold war)tti raawwatame kan saaxiluu fi dhiibbaa namootaa fi naannoo irra gaheen kan agarsiisuus, mo'ateera. Agarsiifnni suuraaleen Earth Photo'n dorgommii kanarratti filatamuun dhiyaataan hundu Landan, Royal Geographical Society's Pavilion hanga Hagayya 255 dowwaattootaaf saaqaa akka ta'e barameera. Akkasumas suuraaleen muraasni filataman booda keessa Forestry England forests'itti akka agarsiifaman ibsame. Abbantaan suuraalee hundaa kan: Royal Geographical Society


Anjelinaa Joolii fakkii Winistan Charchiil kaase Birrii miiliyoona 400 olitti gurgurte

Fakkiin Mininistira Muummee duraani Biritish  Winistan Charchiil qabeenyummaan isaa kan Anjelinaa Joolii ture caalbaasii Landan irratti Birrii miliyoona 400 olitti gurgurame. Gatiin itti gurgurame kun kan tilmaamee ture dacha afuriin kan caaleefi rekoordii gatii fakkii Charchiil duraanii  Birrii miliyoona110 olitti gurgurame cabsedha. Fakkiin The Tower Of The Koutoubia Mosque jedhamu, yeroo Waraanaa Addunyaa Lammataatti Marakeesh keessatti kaafame kun nama hin beekamneen bitame. Dubbi himaan caalbaasii Kiristiis fakkiin kun “hojiiwwan Charchiil keessa isa ijoodha,” jedhan. “Fakkii isaa barameen alatti, kun yeroo waraanaatti fakkii teessuma lafaa inni hojjate isa tokkichadha,” jedhan. Artiistii beekamaas kan ta’e Charchiil, fakkii kana Walga’ii Kasabilaankaa bara 1943tti gaggeefamee booda kaase. Fakkii kana yeroo xumuretti waayilaa isaa yeroo waraanaa, Pireezdaant US Firaankliin Roosaveltiif kenne. Sana booda bara 2011tti yommuu fakkiin kun gurguurtaaf dhiyaatetti taatoo Anjelinaa Joolii turte kan bitatte. Kiristiis akka jedhutti   komishinii dabalatee gatiin gurgurtaa fakkii kana Paawondii miiliyoona 8.2 ol akka ta’u hima. Fakkiin Charchiil biroo lamas caalbaasii kanaratti kan dhiyaatan yoo ta’u, sadan isaanii walitti Paawondii miilyoona 9.43’n gurguramaniiru. Gara siyaasaatti utuu hin seeniin Charchiil qondaala waraana kan ture yoo ta’u, fakkii kaasuu kan eegale umurii ganna 40tti ture. Charchiil fakkii kana kan kaase konfiransii seenaa qabeessa Kazabilaankaa kan yeroo waranaa kanaratti biyyootiin Jarmaniin ‘guutummatti harka akka kennituuf’ waliigalan booda, foddaa Viillaa Teeylar jedhamurra taa’eetidha. Fakkiin kun masjiida magaalaa dullomtuu kana keessa jiruufi kan duddubasaatti garreen mul’atan kan agarsiisudha. Erga jilli US konfiraansicha fixanii ba’anii booda Charchiil fakkii isaa fixuuf guyyaa dabalataa tokko achi ture. Sana booda guyyaa dhaloota Roosvelti irratti akka kennaatti kenneef. “Kun dippiloomaasii Charchiil isa cimaafi dhuunfaadha,” jedha hogganaan Kiriistii artii ammayyaa Biritishiifi Ayiirish, Niik Orchaard. “Kun kennaa akkanumaan hoggantoota lama gidduutti kennamu miti. Kun haariiroo addaa kan ibsudha.” Fakkiin teessuma lafaa Charchiil inni lammataa Scene in Marrakesh jedhamu, bara 1935tti Morookoo yeroo jalqabaaf yommuu daawwate kan kaafame yoo ta’u, kana dura Paawondii miiliyoona 1.5’n gurgurame. Abbaan manaa duraanii Joolii, Biraad Piit aartii adda addaa funaanuu kan jaallatu yoo ta’u, yeroo ga’eelaan waliin turanitti lamaan isaanii aartii babbakeemoo akka Banksy and Neo Rauch bitaa turan.


Hojiin aartii dubartootaaf 'bareedinaafi fokkisaan' sadarkaa lakkoofsaa itti kenne kaafame

Gaaleriin aartii Chaayinaa magaalaa Shaanghaayitti argamu hojii aartii suuraa dubartootaa ''bareedduu hanga fokkuu'' jechuun sadarkaa itti baase beeksisuu isaatiif dhiifama gaafate. Hojiin aartii viidiyoo matadureen ''Fookkisa'' (Uglier and Uglier) jedhuufi artistii dhiira tahe Song Ta jedhamuun dhiyaate kun, suuraaleefi viidiyoo jireenya dhugaa dubartoota 5,000 yunivarsiitii keessaa agarsiisa. Artistichi hawwattummaa isaaf qaban irratti hundaa'uun sadarkaa itti kenne. Miidiyaa hawaasummaa irratti mormiin mudannaan, gaaleriin OCAT Shanghai hojii kana kaasuu hime. ''Qeeqa erga keessummeessine booda, qabiyyee hojii aartichaafi ibsa artistichaa keessa deebi'uun ilaallee, dubartoota kan salphisu tahee arganneerra. Karaan itti kaafames dhimma mirga abbeentaa kan qabudha,'' jedhe godambaan kun karaa miidiyaa hawaasaa Chaayinaa Weibo jedhamuun. ''Akka godambaa heddummina deeggaru tokkotti, taatee kana akka akeekkachiisaatti fudhanna. Tajaajila keenya fooyyeessuu fi nama kamiifuu nahuun keessummeessuuf itti fayyadamna.'' Song hojii falmisiisaa kana kan qixeesse ALA bara 2013tti yoo tahu, ergasiis waggoota dheeraaf waltajjii garagaraarratti dhiyaateera. Song piroojektii kana wayita beeksisu, dubartoota kanniin kaampaasii yunivarsiitii keessa wayita isa bira dabran kaasuu hime jechuun South China Post gabaaseera. Achiis haala inni itti bareedu jedhurratti hundaa'ee lakkoofsa itti kenne - haalaan kan bareeddurraa kaasee haga fokkistutti sadarkaa itti baasuun, viidiyoo sa'aatii torbaa midhaasse. ''Yoo giiftii kaampaasichaa ilaalluu barbaadde gara godambaa kanaatti dursitee ganamaan dhaquu qabda. Kanaan achi, yoo aduun dhiitu iddoon kun waan akka Jaannamaa jirtu fakkaata,'' jedhe. Song barruu Vice wajjin afgaaffii 2019tti taasiseen, isaafi qarqaartonni isaa suuraalee matadureewwan kanneen akka ''fokkistuu dhiifamni godhamuuf'' fi ''fokkisa dhiifama hinqabne'' jedhaniin qixeessaa turan. Falmii hojiisaaf wayita deebisu: ''Dhugaa jiru himuuf mirga waanin qabu natti fakkaata.'' Namoonni hedduun Weibo gubbaa jiran aaranii, akkamiin gaaleriin kun hojii aartii ''dubartii hacuucu'' kana akkamiin dhiyeessa jechuun komatan. Yaadni tokko: 'Barrisaa 2021, ammallee akkamiin ifatti dubartii hacuucca, qaanii tokko malee?'' jedha. Kan biraan ammoo ''Hojiin aartii kun arrabsoo qofa osoo hin taane, mirga nama dhuunfaa suuraa wajjin walqabatee jiru kan sarbudha. Dubartoonni kunniin akka waraabamaa jiranillee quba hinqaban,'' jedha.


'Abbaan Kuusaa Gadoo' barreessaa Gaaddisaa Birruu du'aan boqotan

Barreessaan Asoosama jalqabaa Qubee Afaan Oromootiin barraa'e jedhamuu Kuusaa Gadoo fi asoosamoota biroo Obbo Gaaddisaa Birruu du'aan boqochuu maatiin BBC'f mirkaneessaniiru. Yeroo dheeraaf dhibee narviin qabamanii yaalamaa kan turan Obbo Gaaddisaan, erga wayyaa'anii tibbana dhukkubnaan hospitaala galuu maatii irraa mirkaneessine. Intalli isaanii Waadaa Gaaddisaa akka jettetti erga dhibamuun hospitaala galanii torbee tokko yoo tahu, Wiixata Adoolessa 19, 2021 hospitaalatti boqatan. Barreessaa Gaaddisaan seenaa hog-barruu Oromoo keessatti qooda yoomuu hin dagatamne nama bahan jedhamuun ibsamu. Bara dukkanaa Afaan Oromoodhaan barreessuu fi dubbachuun cubbuu ture jedhamu sana keessa asoosama Kuusaa Gadoo barreessuun maxxansaniiru. Obbo Gaaddisaa Birruu Arsii Boqojjiitti dhalatanii guddatan. Barnoota isaanii sadarkaa tokkoffaafi lammaaffaa Boqojjiifi Asallaatti erga baratanii booda, kolleejjii Barsiisota Asmaraatti barachuun aartii Oromoo Guddisuu irratti kan xiyyeeffatan yoo tahu, boodas yuunivarsiitii Finfinneetti digirii isaanii Hog-barruu [Literature and Foreign Languages] xumuraniiru. Digirii isaanii lammataas gosa barnoota walfakkaatuun Yunivarsiitii Finfinneetti xumuran. Waggoota jahas ogummaa barsiisummaan tajaajilaniiru. Yunivarsiitii Finfinnee keessatti Akkaadaamii Afaan Sabootaa Itoophiyaa kan jedhamu keessas hojjechaa kan turan yoo tahu, koree waaltina Afaan Oromoof jalqaba irraa eegaluun nama tumsa ol-aanaa bahatanidha. Obbo Gaaddisaan namoota Waldaa Barreessitoota Oromoo bu'uuressan keessaas tokko yoo tahan, nama dadhabe osoo hin jedhiin waldicha cimsuuf dhama'aa turan akka tahes himama. Kitaabota barreessan keessaa Kuusaan Gadoo jaallatamummaa guddaas kitaaba horatedha. Kana qofa osoo hin taane kitaabota akka Dhaamsa Abbaa, Burreen Bifa Tokko Miti, Fedhii Gam-tokkee jedhan fa'aas barreessuun maxxansaniiru. Kuusaa Gadoo osoo hin maxxanfamiin dura gaazexessaa Saamu'eel Dhaabaan raadiyoo Itoophiyaa irratti torban 29 Dilbata ganama 'waa lama dhabuu' mata duree jedhuun seeneffamaa akka ture Obbo Gaaddisaa Birruu amma dura BBCtti himani turan. Obbo Gaaddisaan kitaabicha ofumaan akka maxxansan himanii, yeroo sana mana maxxansaa tokko deemanii akka gaafatan dubbatu. Haa tahu malee, manni maxxansaa sun waan sammuu kootti hin tolle dubbatanii ''Afaan Oromoo hin maxxansinu jalqaba gara Afaan Amaaraatti jijjiiri naan jedhan,'' jechuun dubbatan. "Anis baay'ee aaree dideen Afaan Oromoodhaan ofumakoo maxxansiisee baase" jedhan. Kitaabichi erga maxxanee gabaa irra oolees qormaatni guddaan akka isaan mudataa ture kan himan Obbo Gaaddisaan, namootni kitaaba qubeen barraa'e qabatanii deemuuf iyyuu ni sodaatu ture jedhan. ''Hiriyaa koo tokkotu bakka hojiikoo dhufee kitaaba maxxansite jedhan mee naaf kenni naan jedhe. Anis tolen jedhe. Waa itti naaf mari naan jedhe. Inni nama guddaa fi beekamaadha. Waa itti naaf mari jechuun isaa kitaabicha irraa qubeen waan mul'atuuf akka hin argamneefidha. Ani immoo baay'ee waan itti boonuuf akkamitti akkas naan jedha jedhee aarus ka'een gaazexaa kutee itti maree kenneef,'' jechuun turtii osoo lubbuun jiranii BBC waliin taasisaniin dubbatanii turan.


Shamarree Afgaanistaan: 'Yoo loluu baanne sirumasaayyu muuziqaa nu dhorkuuf deemu'

"Muuziqaan aadaa Afgaan keenya keessatti iddoo guddaa qaba. Dhorkaan yoo itti fufeefi shamarran akka hin weellisneef yoo dhorkaman, qaama aadaa keenyaa tokko dhabna," jetti taphaattuun piyaanoo konsertii Maaram Atayee. Shamarreen ganna 18 kun miseensa orkeestiraa dubartooota Zohraa fi barattuu Mana Barnoota Muuziqaa Biyyaalessaa Afgaanistaanidha. Akkuma dargaggeeyyi Afgaan biroo qajeelfama ministeerri barnoota dhiyeenya baase, kan shammarran ganna 12 gadii bakka dhiirri jiruutti akka hin weellisne jedhuun rifatteetti. "Har'a shamarreen akka hin weellisneef dhorkani - yoo hin lolluu ta'e guutummaatti muuziqaa dhorku," jechuun Maaram BBCtti himteetti. Sodaan ishee sababa malee miti - dhorkaan kun yaadannoo hamaa bulchiinsa Taaliban bara 1996 fi 2001 jidduu ture ishee yaadachiisa. Hidhattoonni kun gosa amantaa Islaamaa mudaa hin qabnee, kan muuziqaa akka amantii wajjiin hin deemneetti waan amananiif, guutummaatti muuziqaa dhorkanii ture. "Kan nama rifaasisuufi gaddisiisu ture. Bara 2021'tti namootni akkas godhu jedhee hin eegne," jechuun murtee dhiyeenya irratti yaada ishee ibsite. Maaram orkeestiraa Zohraatti kan makamte waggaa afur dura yoo ta'u, Paakistaan, Indiyaa, Chaayinaa, Poorchugaal, Azerbaajan, UK, Isweedin, Isloovakiyaa fi Awustraaliyaa dabalatee biyyooti hedduu keessatti konsartii dhiyeessiteetti. Shammarraan biyya waggaa afurtamaaf lola waliiniin jeeqamaa turte keessatti carraawwan akkanaa argachuun waan adda ta'edha. "Orkeestiraan kun addunyaa akka agarruuf, ogeessoota muuziqaa biroo waliin akka hojjannuufi aadaa biroo akka barruuf carraa nuuf kenneera," jetti Maaram. Galii waligalaa waggaa doolara 500 qabachuun, Afgaanistaan biyyooti hiyyeeyyi addunyaa keessaa yokko yoo taatu, shammarraan barumsaa argatan ammo 30% gadidha. Mineestirri barnoota akka jedhutti murtee kanarra kan ga'e sababa hirmaannaa sagantaalee muuziqaa irraan kan ka'e ijoolleen dubaraa barnootaan miidhamaa jira jechuun maatiileen komii waan dhiyeessaniifi jedhe Ministeerri barnootaa Afgaan ibsa dhiyeenya baaseenimmoo, ministeerichi "barattoonni dubaraa hundi mirga baraachuufi filannoo qophiiwwan aartii fi aadaa irratti hirmaachuu isaan qaban ni deeggarra" jedheera. "Kun wanuma hin taane," jedha aariin Dr Ahmaad Sarmaast. Dr Ahmaad bara 2015'tti Orkeestiraa Zoograa fi bara 2010tti ammoo Mana barnoota Muuziqaa Biyyaalessaa Afgaanistan nama hundeessedha. "Utuma maatii tokko tokko irraa komiin jiraateyyuu, shamarraan Afgaanistan hunda callisiisuuf kun sababa hin ta'u," jechuun BBC'tti himeera. Dhorkaa kana irratti erga mormiin dhiyaate booda, ministeerri barnootaa Afgaan dhimmicha irratti ibsa dabalataa Kamisa (Bitootessa 11) kenneen, barattoonni dubaraa mana barumsaa sadarkaa tokkoffaa keessa jiran eeyyama maatii isaaniin sirba irratti hirmaachuu danda'u jedheera. Dr Sarmast garuu kana hin amanne. "Miidiyaalee idil addunyaa adeemsa keessa jirru utuu hin hubatiin wanta kana gabaasaa jiru," jedha. "Qajeelfamni dura ba'e ammayyuu hin haqamne." Namootni qajeelfama kana cabsan akka seerri eeyyameetti ni adabamu jedha mootummaan, ta'us garuu adabbiin akami akka kennamu ifa hin taane. Dr Sarmaast  dhorkaa kana mormuun intarneeta gubbaatti sochii eegaleera. "Namootni mormii isaanii agarsiisuuf weellisaa warabaanii akka intarneeta gubbaa kaa'aniif waamicha dhiyeessaan jira," jedha. Bara 2014tti, yeroo bade of balleessaan Taaliban magaala Kaabul bakka barattoonni isaa qophii dhiyeessaa turan biratti haleellaa taasiseen Dr Sarmaast xiqqoomaaf du'a jalaa oole. Gurrii isaa tokko sababa balaa kanaan dhagahuu kan hin dandeenye yoo ta'u, mataa isaa keessa caccabaa balaa kanaa baasuuf wal'aansa baqaqsanii hodhuu hedduuu godheera. Ta'us garuu ammayyuu kaayyoo isaa irraa hin kaanne. "Shamarraan Afgaanistaan bilisaan karaa muuziqaaa of ibsuu danda'uu qabu," jedha. Komiishiniin Mirga Namoomaa walabaa biyyatti sochii dhorkaa kana mormuutti dabalameera. "Mirga barnootaa argachuu, walabummaan of ibsuu fi dandeetti artiif ibsachuun mirga bu'uraa daa'immaniidha," jedha komishiniin kun ibsa baaseen. Taaliban aangoorra kan kaafaman bara 2001tti weerara waraanni Ameerikaan durfame tasiseeni. Ta'us garuu muuziqaa Afgaan deebisuuf wagga dheeraa fudhateera. Taaliban kufuus mormiin muziqaa irratti ka'u guutummaa guututti hin badne. "Afgaanistaan keessatti nama cimaa qofaatu weellisaa ykn ogeessa muuziqaa ta'uu danda'a," jetti Maaram. Kanammoo mudannoo irraa beekti. Akkoo fi akaakaan Maaram muuziqaa ni mormu ture, abbaaf haati ishees jalqaba mormii qabu ture. Garuu erga bara 2000tti gara Masiriitti imalanii booda mormiin isaani hir'achaa dhufe. Maaram bara 2002tti Kaayiroo keessatti kan dhallatte yoo ta'u piyaanoo taphachuu kan eegalte umriii ganna shaniitti. Imallii muuziqaa Maaram kan danqame umurii ganna 13tti yeroo maatiin ishee gara Kabulitti deebi'anidha. "Yeroon as dhufe wanti hundi ni jijjiirame. Abbaankoo yoon muziqaa itti fufe waanti hamaan na mudata jedhe yaadda'a ture," jetti Maram. Piyaanoo mana keessatti taphachuu akka dhaabdullee gaafatee ture Taphachuu dhaabuun Maaramitti itti cime. "Amman Afgaanistaanitti deebi'utti muziqaan anaaf hangam waan addaa akka ta'e hin beekneen ture. As namni fi adaan jiru addadha. Rakkoowwan hedduutu jira," jetti Maaram. "Wanti hin geeddaramne muuziqaakoodha.'' Dr Sarmaast waliin haasa'uun torbanitti si'a lama akka piyaanoo taphattuuf abbaan ishee akka eeyyamuuf ishee gargaareera. Boodarra mana barnootaa fi orkeestiraa inni hundeessetti dabalamuun umurii ganna 14'tti taphattuu piyaanoo taate. "Muziqaa filachuunkoo jireenyakoo keessatti murtee isa baayyee gaarii ta'edha. Amma guddadheera barsiistonnikoos nama fakkeenya ta'u akkan ta'e natti himu," jetti. Gartuun ishee barattoonni hedduun muziqaa akka jaallataniif kakaasaniiru jetti. Maaram ammaa guyyaa guyyaan piyaanoo sa'aatii saddeetiif kan shaakaltu yoo ta'u barnoota ishees itti fufuu barbaaddi. "Afgaanistaan keessa kolleejjiin muziqaatiin barnoota digirii kennu hin jiru, kanaaf biyyaa alaa deemuun barbaada," jetti. Murteen mootummaan dhiyeenya fudhate kun kaayyoo namoota hedduu balleessu danda'a yaddoo jedhu qabdi. Isheen carroomtee maatii isheerra deeggarsa guutuu fi kaayyoo ifa ta'e qabdi. "Addunyaa irratti dubartii Afgaan konseertii piyaanoo qofaa dhiyeessite ishee jalqaba ta'uun barbaada."


Chloe Zhao dubartii jalqabaa Eeshiyaa daarektara tahuun badhaasa Golden Globe mo'atte

Lammiileen biyyoota Eeshiyaa addunyaa kanarraa bakka adda addaa jiraatan Chloe Zhao dubartii Eeshiyaa jalqabaa hojii daarekterummaan badhaasa 'Golden Globe' mo'attee waan taateef miira isaanii 'imimmaan gammachuun' ibsaa jiru. Hedduun isaanii karaa oonlaayinii shamarran Eeshiyaaf ''jajjabina guddaa taate'' jechuun galateeffataa jiru. Itti dabaluun ''injifannoo dubartoota bakka hunda jiraaniiti.'' Daarektarri fiilmii Nomadland kan dhalattee guddatte Chaayinaatti yoo tahu, badhaasa kana mo'achuun dubartii lammaffaati. Kan jalqabaa Barbaraa Istireesand kan bara 1984 mo'attedha. ''Guutummaatti ibsuu hin danda'u, dubartiin aartii keessaa Kiloowii Zhaayoo dubartii Eeshiyaa jalqabaa badhaasa daariktera mo'atte tahuun seenaa hojjette'' jedhe namni tokko fuula tiwiitera isaa irratti. Bara kana yeroo jalqabaaf badhaasa daarektara cimtuuf yerootti dubartootni tokkoo ol calallii keessa galanidha. Rejinaa Kiingii fi Emiraaldi Feneel kanneen dorgommii calallii keessa galanidha. Ms Istiresaand mataanshee Ms Zhaayootiin baga gammadde jetteetti, badhaasicha mo'achuusheef. Akkas jette, ''Yerootu gahe.'' Injifannoon ishee kun miidiyaa hawwaasaa Chaayinaa Weibo irratti haalaan jajameera. Baay'een isaanii dandeettii ishee dinqisiifataniiru. Gama dubartootaan daarektera cimtuu tahuun badhaasicha mo'achuun kun ishee jalqabaati. Diraamaan gariin asoosama tahe Nomadland jedhamu kun biyyattis diraamaa bareedaa jedhamuun badhaasa kan mo'ateeru yoo tahu, taatoon Frances McDormand jedhamtu dubartii Fern jedhamtu tahuun fiilmicharra akka tiksee bulaa ammayyaatti Ameerikaa naannofti. Kun dubartii ganna 38 Kiloowiif fiilmii ishee sadaffaadha. Kan jalqabaa 'Songs My Brothers Taught Me' fi kan itti aanu ammoo 'The Rider' kan jedhaman ture. Halkan badhaasa guddaa kanaa irratti dhalataan Eeshiyaa badhaafamte Zhao qofa miti. Minaarii, daariktera 'Lee Isaac Chung' fiilmii afaan biyyoota alaa seenaa maatii Kooriyaa-Ameerikaa tahanii ibsu hojjettes badhaafameera. Viidiyoon Golden Globes gadhiise akka agarsiisutti yeroo badhaasicha eenyu akka mo'ate himamu intalli isaa mudhii isaatti marmitee ''kadhadheera, kadhadheera'' yeroo jettu agarsiisa. "Yerootti Eshiyaa-Ameerikaan warri taane haleellaa jala jirruufi akka lammii alaa fi dhukkubaatti ilaalamnutti badhaasicha Kiloowii Zhaayoo fi Minaariin mo'achuun waan guddaadha,'' jedhe gaazexessaan Diyep Tiraan fuula Twitter isaa irratti. ''Ni jiraanna, nuyi lammiilee Ameerikaati.''


'Kara deemaan anaaf addunyaa gammachuu kooti' - Daani'eel Gammadaa

Aartii uumamaan na keessa jirutu akkan gara jireenya taatoo ''Kara Deemaa'' jedhu kanatti galu na taasise jedhe dargaggoo Daani'eel Gammadaa. Kara deemaan imala irra ture. Barii ka'ee Finfinnee irraa gara Wallagga Lixaa aanaa Gullisootti osoo imalaa jiruu BBC'n dubbise. Kara Deemaan maqaa taatoo ittiin beekamu yoo tahu maqaan isaa sirriin Daani'el Gammadaa Oljirraati. Fayyaa maraate, waan barbaade dubbataa deemu, yaada isaa bilisaan ibsatudha. Jireenyi Kara Deemaa kana. Dargaggoo Daani'el Gammadaa fiilmota fiilmota akka '' Dukkana Ifa Marse'' fi ''Eeloo'' jedhaman barreessee daarikteraa fi taatoo tahuunis keessatti hirmaateera. Fiilmii biraa ''Killiya Cabde'' jettus hojjechuun xumuree sababa weerara koroonaan osoo hin eebbifamiin turuu BBCtti hime. Tibbana ammoo kitaaba ''Na Dhukkuba'' jedhu maxxansee gabaaf oolchaa jira. Dabalataan Oromiyaa kutaalee adda addaa keessatti haadholii fi namoota harka qalleeyyii tahan gaafachuun beekama. Imalli inni hanga namoota kanneen bira gahutti taasisu jireenya Kara Deemaati. Rakkoo arge aartiin dubbataa, akka maraatuutti yaada isaa bilisaan ibsachaa imala. Haadha hiyyeessatti mana ijaaruun uffatas daara baasaniiru. Hojiima kanaaf osoo imalaa jiruuti BBC'nis kan dubbise. Jireenya akkasii kana jiraachuuf yookaan taatoo kanaan beekamuu maaliif filatte jedhee BBC'n gaafannaan deebii inni kenne, ''Kara Deemaan anaaf adunyaa gammachuukoti'' jedhe. Namni fayyaan akkuma biyya tokko keessa bilisummaan jiraachuuf mirga qabu Kara deemaanis mirga jiraachuu fi waan barbaade dubbachuu qaba jedhee waanan amaneef jireenya kana jiraachuu filadhe. Waan nama fayyaa taatee dubbattee ibsachuuf rakkattu yokaan sodaattu akka maraatuutti himachuu dandeessa jedhen kanatti gale jedhe. ''Kara deemaan adunyaa Gammachuukooti. Waan dubbatu itti yaadee waan dubbatuuf dhugaa keessasa jiru karaa sana bakkee baafata. Aartiin kuulee dubbata. Bifa maratu fakkatus keessi isaa fayyaadha. Waan dubbachuu barbaadu dubbachuufidha.'' Sodaan dhugaa keessa namaa jiru dhoksa waan taheef yoo akka maraatuu taate waan sodaattu hin qabdus jedhe. Gaafan jalqabu gurbaa mucayyoo jaalatee haadha biratti itti himuu sodaatetu akkasiin maraatuu tahee itti naanna'ee yaada isaa ibsat... Sayyoo keessaa baanee sayyoo darbannaaree Qabdoo keetiif yaanee Aayyoo keetti baanee Egaa wal dhabnaaree… Walakka bidiruu jalli bishaanumaa Yoo darbatte loosii, yoon darbadhe loosaa Wal argaan hin jiruu malli imimanuma .. Yoo na yaadde boohi Yoon si yaade boo'aa….. Ol oofe gad oofee jabbii kutachiisee Balbalan si waamee boroon sitti hasasen qalbii si dhabsiise Qalbii dhabuu mannaa manatti ol deebitee harmeeketti himattee Matake filatte na wajjin galuu wayyaa…jedheeti kara deemaan maraatuu fakkaatee dubbatee dhugaa keessa isaa ibsata. Daani'eel Gammadaa fiilmii ''Dukkana Ifa Marse'' jedhu bara 2008 keessa osoo barataa yuunvarsiitii Madda Walaabuu tahee jiruu barreessun ofumaa daariktera tahee hojjetee gabaarra oolche. Fiilmicha keessatti maraatuu taheeti kan hojjete. Barreessaa Yaasoo Kabbabaa osoo fiilmii isaa ilaaluu maaliif taatoo kanaan hin beekamtu jedhee na gorsinaan gara jireenya Kara Deemaa kanatti gale jedhe. Maraatuu ta'e wayita hojjetu waan isa mudate yoo himu; "namootan beekutu na baqate, ogeessi kameras maraatuu tokko dhufe jedhe na baqatee ture" jedha. "Amala kiyya tahaa dhufe. Aartiin jireenya. Amalli kun na mo'uu qofa osoo hin taane mataa irra na bahe.'' "Kara deemaa gaafan tahee deemu rakkina uummataan arga. Kanaaf gara hojichaatti gala." Dargaggoo Daani'eel jireenya isaa Kara Deemaa jedhuun rakkoo uummatni keessa jiru ilaaluun dubbataa adeema. Haadholii hiyyeessaa bira deemuunis uffataa fi waan garaagaraan deeggarsa gochaafi akka ture hima. ''Ani nama gargaaruu, gaafan qabun jalqabe miti. Waanan xinnoo qabu irraan ijoollummaanuu namaaf kennuu jaaladha." "Kan qabu namni darbatu doqna hin jedhamu isa jedhamu sanadha. Barataa yuunvarsitii yeroon ture Dilbatarra karaatti baheen waan qabuun namoota rakkatoof uffatas kennaa ture.'' Bara kanas namoota maallaqaan gargaaruu danda'an biyya keessaa fi alaas hirmaachisuun Wallagga Bahaa aanaa Diggaatti haadha hiyyeessaa tokkoof mana ijaaraniiru. Dubartiin aanaa Diggaa gargaaraman rakkoo fayyaa akka qaban hima Daani'eel. Uffataa fi meeshaa mana keessaa guutaniifii akka deebi'n hima. ''Gaafa deemnu homaayyuu hin qabdu. Mana ishee keessa meeshaan tokkoyyuu hin jiru ture,'' jedha. Erga isaan mana ijaaraniifii booda akka horsiisanii jireenya isaanii jijjiiraa deemaniif hoolotaa fi lukkuu akka bitaniifi hime. Amma jireenyi isaanii baay'ee fooyya'eera." ''Warra du'an keessaa na baastanii warra jiraatootti na dabaltan' nu jedhan jedhe. Dabalataan gara Shaashamanneetti imaluunis maatii sababa siyaasaan manni jalaa gubate barbaaduun gargaarsa akka godhaniif hime. Qabeenyi isaanii hoolotaaf horii dabalatee manuma waliin akka jalaa gubate natti himan jedhe. Kana irraa kan ka'e haati warraa sammuu dhukkubsataa turuu BBCtti hime. Humna ittiin qorqoorroo bitu dhabeen muka jala bakka jiraatanitti uffata daaraa baasuu hime. Ammayyuu bakkee jiraatu waan taheef namoota deeggaruu barbaadaan jiran jedhe. Kana malees yeroo BBC'n dubbise Wallagga Lixaa aanaa Gullisootti maatii manni jalaa gubate dhaqee dubbiseera. Tokkoon waan qabuun gargaaruu, gama biraan ammoo haala keessa jiran uummatatti himee akka gargaaran gochuufan deeme jedhe. Daani'eel rakkoo hamaa maatiin kun keessa jiran himuun yoon nama isaan gargaaru dhabelle maatiiko rakkisuu taha malee akkasitti akka hin dhiisne murteessen deebi'e jedhe.


Gabaa tumaa ammayyaa Itoophiyaa hanga birrii kuma 20 baasisu

Namoota tumaa tumachuuf jecha gara manneen tumaa deeman keessaa jaalalleewwan ykn kanneen gaa'ela dhaabbatan ni argamu. ''Jaalalleewwan jaalala waliif qaban ibsuuf jecha dubartiin maqaa ykn qubee jalqabaa dhiiraa, inni dhiiraas akkasuma maqaa dubartii ykn qubee jalqaba maqaa ishee tumachuun wanta barame ta'eera," jedha ogeessi tumaa (tattoo artist) Heenok Xilaahuun. Ta'us garuu jaalalleewwan kun wal mufachuun yoo dhufe "qofa qofaatti dhufuun tumaan naaf haa geeddaramu," jechuun akka isa gaafatan hima. Hojiin tumaa mudannoo akkanaan kan guute ta'us, namoonni hedduun yaada isaanii ibsachuuf tumaa fayyadamu. Yooseef Tasfaaye jedhama. Birrii kuma 28 baasuun gatiitti isaa irraa eegalee harka isaan lamaan guutuu irratti fakkiilee fi barreeffamoota "yaada keessakoo naaf ibsu" jedhe yaadu tumateera. Tumaan isaaf madda gammachuu ta'ee kunis nama isa arguu biraa garuu yaada lamatu irratti ka'a. Inni tokko "maaltu si xuqe?" yoo jedhu kaan ammoo "ni bareeda" akka jedhamu hima. Ta'us garuu bakka hojii isaatti tumaan isaa akka hin mul'anneef of eeggannoo cimaa akka taasisu dubbata. Saraawiit Tasfaayee fi Aleezar Museenis sababa walfakkataan tumaa adda addaa qaama isaanii irratti tumataniiru. Ofii Finfinneetti tumaa akkamiitu baayyataa? Maallaqa hangamiitu irratti ba'a? Qabiyyee fi sababii tumaa Ogeessi tumaa Heenook kanaan dura fakkii akka kaasaa ture hima. Akka ogeessi kun ibsutti, tumaanis damee aartii keessaa isa tokko waan ta'eef dhaabbata 'Henaa Taatuu' jedhu banuun madda galii isaa erga taasisee waggaa saddeetii ol ta'eera. Namoonni tumaa tumachuu barbaadan fakkii tumaa qophaa'e irraa filachuu ykn ammoo fakkii ykn bareeffama barbaadan gara tumaatti geeddarachuu danda'u jedha. Baayyinaan namoonni qaama isaaniirratti tumachuuf deeman irra caalli wantoota amantiin  wal qabatan kan filatan ta'uu hima. Dabalataanis jaalalleewwan jaalala isaanii waliif ibsuuf tumaa wal fakkaataa ykn maqaa walii tumatu. Maamiltoonnni maqaa ykn fakkii abbaa ykn haadha isaanii tumatan akka jiran kan himu Heenook, gama biraan fannoo, fakkii amantaa waliin wal qabatan heddumminaan akka barbaadaman ibsa. Namoonni hedduun "tumaa akka meeshaa wanta jaalattan tokko itti ibsataniitti ilaalu" jechuun hima. Saamraawit harki ishee bitaa ciqilee ishee gaditti tumaan kan haguugamedha. Barreeffamni "Be happy,'' "waan na jaalateef na fayyise" jedhuufi fakkiin imoojii kolfaa fi abaaboo adda addaa tumaashee kanarra jiru. Laphee ishee irratti barreeffama "blessed" jedhuufi morma ishee irratti ammoo fakkii fannoo tumatteetti. Elzeer laphee isaa irra caalaan fakkii joobiraa fi qeerransaan tumateera. Yooseef ammo sa'aatii, abaaboo, kompaasii fi fakkilee biroo halluu gurraachaa fi diimaan harka isaa lamaan irratti tumateera. Saamraawiit jaalala amantiif qabdu ibsuuf akka tumatte himti. Yooseef fi Alaazaar yaada itti amanan qaamasaanii irratti akka mul'atuuf jecha qaamasaanii tumatan. Namoonni kunneen sababii tumaa hojjichiifachuu saanii akkas haa jedhan malee kanneen tumaa qaamasaanii gubbaa jiru dhoksuufi kanneen gara manneen tumaa deeman akka jiran Henook ni ibsa. Gabaa tumaa Alaazaar tumaa yeroo garaa garaatti tumachu dubbata. Kanaafis gara birrii kuma 20 baasuu hima. Saamiraawiiti ammoo birrii kuma 15 akka baafte himti. Dheerinni tumaa inni xiqqaan seenti meetira shan ykn jaha kan dheeratu yoo ta'u, birrii 500 akka gaafatu dubbata Heenook. Dheerinni tumaa kunis hanguma dheereetuun gatiinsaas dabalaa adeemuu fi tumaan dugda irratti fa'i hojjataman kan hanga guyyoota sadii fudhatan ta'u hima. kanattis hangi birrii kuma 15 ni baha jedha. Lilimoo ittiin tumaan hojjatamu dabalatee wantoonni barbaachisan hundi biyya alaarraa akka galfaman dubbata oggeessi kun. "Tumaa irratti wanti guddaan hojii aartii kan oggummaa gaafatuudha'' jedha. Ilaalcha namoota arganiifi mudannoowwan addaa Namoonni tumaa yoo argan maqaa waaqaa waaman akka jiran dubbata Yooseef. Alaazaar ammoo ''namoonni tokko tokko akka nama naamusa hinqabneetti na ilaalu. wayitan baankii seenu namoonni borsaa isaanii dhoksan illeen jiru'' jedha. ''Namni hundi tokko miti. Dargaggoon ammoo ni bareeda jedhu. Kaan ammoo yaada gaarii hintaane kennu. Amantiin hinhayyamamu kan jedhan illeen jiru'' jette Saamraawiiti. Oggeessi tumaa Henook hojiisaatiin mudannoo hedduu akka qabu hima. Fakkeenyaaf jaalalleewwan bara jaalalaa waliin tumachuuf dhaqan booda deebii'anii bira dhaquun akka balleefamuuf kan gaafatan jiraachu hima. Balleessuun cimaa waan ta'eef dizaayina gara biraatin akka dhokatu taasifama jedha. Gama biraatiin ammoo kanneen fuulasaanii irratti tumachu dhufan ''yoo umuriinsaanii xiqqaa ta'e akka booda hingaabbineef ni gorsina'' jedha. ''Namoonni tokko tokkoos na dhukkube jechuun tumaa osoo hinxumuratiin kan deeman jira'' jedha. Fakkeenya yoo kaasuus, maamilli tokko ''fakkii ergamaa mikaa'eelaa dugdarratti naaf tumi jechuun dhufee, hojiin tumaa eegalame. Fakkiinsaas Ergamaan wayita seexana irra dhaabbatu kan mul'isu ture. ''Nutis jalaa fakkii seexanaatiin eegallee osoo ol adeemaa tumaa jirruu lakkii na dhukkubeera, natti haa hafu jedhe. Xumuufiis irra deddeebiin bilbilluuf illeen dhufuu hindandeenye. Hanga Ammaattis Seexanicha qabatee naannawa,'' jedha. Tumaa wayita hojjatamuutti dhukkubbii itti dhagahamuun kanneen adda kutaniin faallaa ammoo kaanii miira tumaatiin kan gammadan akka jiran hima Yooseef. Alaazaar ammoo ''yeroo tokko xabala cubbamuu deemeen qeessiin tumaa kiyya arguun si hincubuu naan jedheera'' jedha. Yooseef ammoo namoonni akka na hintuffanneef jecha lafa hojiitti tumaa akkan qabu himul'isu jedha. Tumaa fi fayyummaa qaamaa Hakiima ispeeshaalistii dhibee Gogaa kan ta'an Dr Digaafee Tsaggaayee,''Tumaan kan ammayyaas ta'e kan aadaa kaayyoonsaa inni guddaan meeshaalee qara qabaniin qaama namaa uranii qalama itti naquun faaya dabaluudha jennee ibsuu dandeenya,'' jechuun waa'ee tumaa ibsu. Kanaafuu gochi kun dhimmoota fayyaa dhala namaa waliin walqabatan hedduu of keessaa qaba jedhu. Akkasaan jedhanitti tumaan yoomuu qaama namaarra kan turu yoo ta'u fedhiin namootaa garuu yeroo dheeraa booda geeddaramuu danda'a. Kanaafuu namoonni tumaa qaban waggoota dheeraa booda gaabbuu danda'u. ''Namni tumaa qabu dhiiga arjoomuu hin danda'u. Sababni isaa meeshaaleen tumaa ittiin tumatan dhibeewwan daddarboof nama saaxiluu waan danda'aniif,'' jechuun miidhaa tumaa kan biraa ibsu Dr Digaafeen. Tumaan dhibee gogaa [allergic reactions] uumuu akka danda'u dubbatan Dr Digaafeen. "Yeroo dheeraa booda alarjiin qaamaa uumamuu danda'a. Erga tumatanii torbanoota yookiin waggoota 10 hanga 15tti gogaan amala duraan hin turre agarsiisuu eegala, miirri hooksisuu fi dhiita'uu ni mul'ata.'' Bakki tumaan itti hojjetamu qulqulluu yoo ta'uu baatee fi meeshaaleen ittiin tumatan yoo sirnaan qabamuu baatan dhibeewwan daddarboof nama saaxila jedhan Dr Digaafeen. Tumaa dhaabbii haquun ni danda'amaa? Dr Digaafeen tumaa dhaabbiidhaan tumame balleessuun ni danda'ama jedhu. "Tumaawwan dhaabbii hedduu carallaadhaan haquuf carraan ni jira.'' Wal'aansi akkanaa ifa gara ho'aatti jijjiiruun kan raawwatamu ta'uu kan ibsan Dr Digaafeen, carallaan gara keessaatti gadi dhiifamu qalama keessoo qaamaa caccabsuun karaa yaa'a dhiigaatiin akka gara alaa dhangala'u gochuun ni danda'ama jedhan. Wal'aansi fayyaa kun walitti aansuun kan kennamuudha jedhan Dr Digaafeen. Tumaawwan ammayyaaf yeroo 6 hanga 10 yoo kennameef jijjiirama guddaa fiduun ni danda'ama, garuu gogaan guutummaatti iddoo duriitti deebi'uu dhiisuu mala jedhan. Tumaa haquuf wal'aansa fayyaa taasifamuuf hanga birria 2500 nama baasisuu danda'a kan jedhan Dr Digaafeen, namoonni tumaa hojjetachuun dura sirriitti akka itti yaadan gorsaniiru.


Fakkiiwwan Muhaammad Alii kaase dolara miiliyoona tokko tahuun gurguraman

Fakkiiwwan qubeessaa fi halluudhaan kaafaman dorgomaa bunyaa beekamaa Muhaammad  Alii, caal-baasii doolaara miiliyoona tokkotti siquun gurgurame. Hojiiwwan aartii 26 tahan kunniin mana caal-baasii Bonhams, New York’tti gurguraman. Hojiiwwan fakkii isaa keessaa inni 'Sting Like a Bee' (Akka kannisaa kan hiddu) jedhamu doolaara 425,000 kan gugurame yoo tahu, gatii yaadameen dachaa 10 caalaatti gurgurame. Muhammad Aliin atileetii maqaa guddaa qabu yoo tahu, waloo fi rogeessas ture. Hojii aartii isaatiin garuu badaa hin beekamu. Manni caal-baasii Bonhams fakkii atileetii kanaa bite Muhaammad umriisaa guutuu fakkii kaasaa ture jedhe. Abbaasaa ogummaa wal-fakkaataa qabanirraa baratus booda garuu barnootaan gabbifateera jedhe. ‘’Muhammad Aliin, mallattoo aadaa labatasaaf hiikkaa kennetti ilaalama. Hojiiwwan artiisaas waan inni jaalatu- booksii, mirga namoomaa, amantii, nagaa addunyaa fi dhala namaa tajaajiluu ibsu,’’ jedhu Bonhams’tti daarekteera Aadaa Uummataa kan tahan Helen Hall. Hojiiwwan aartii Muhammad kunneen hiriyyaasaa Rodney Hilton Brown, walitti qabaman, akka inni jedhutti fakkiiwwansaa jalqabaa hiriyaasaa Bostanitti bara 1977’tti kaase. Innis doolaara 945,524 kan gurgurame yoo tahu, gatii eegameen dachaa sadiin caaletu gurgurame. Fakkiin 'Sting Like a Bee' jedhamu yeroo fiilmiin Freedom Road in Mississippi jedhamu bara 1978tti waraabame kan kaase yoo tahu, walaloon guutuu atileetii kanaa hojii fakkii kana wajjin jira jedhe Bonhams. Fakkiin halluu diimaa, adii fi cuquliisaan tolfameefi barreefama ‘I love you Ameerikaa’ jedhu doolaara 150,000 gurgurame. Fakkiin amantii Islaamaa fi Kiristaanaa wal-bira qabu kana bara 1967tti kaafame immoo doolaara 24,000 argamsiiseera. Aliin bara 2016 ganna 74tti dhukkuba sammuusaa keessatti uumameen lubbuunsaa darbe.


Namni yeroo baayyee meme irratti beekamu 'Abbaan Kolfaa Ispeen' ganna 65'tti boqote

Komeediyaaniin Ispeen Juan Joya Borja kan kolfaan beekamu umriisaa waggaa 65tti boqote. Yeroo baayyee maqaa masoo El Risitas yookiin afaan Ingiliziin 'The Giggles' jedhamuun kan beekamu namni kun, toora interneetii irratti kolfa isaatiin waan beekamuuf 'Abbaa Kolfaa Ispeen' jedhameera. Borjaan erga bara 2014 TV irratti mul'atee as baayyee beekame. Ergasii namoonni viidiyoowwan garaagaraa kolfasaa itti galchuun gulaaluun interneetiirratti gadi dhiisuu eegalan. Haalli kun addunyaa walga'ee daran akka beekamu isa godheera. Keessattuu qoosaawwan memes jedhamuun beekaman keessatti namoonni baayyee fayyadamaa turan. Namni kun Roobii kaleessaa(28,04,2021) hospitaala keessatti du'uu miidiyaaleen biyya sanaa gabaasaniiru. Komediyaan Borjaan bara darbe dhukkubsatee yaalaaf hospitaala seenee ture. Rakkoo fayyaa isa mudateen erga miilli isaa citee booda jaal'attoonni isaa meeshaa ittiin socho'u bitaniif. Innis Bitootessa darbe as ba'uun namoota maallaqa walitti qabamanii meeshaa kana bitaniif galateeffatee ture. Komediyaaniin kun waggaa 20 dura erga yeroo jalqabaaf sagantaa bashannanaa Jesús Quintero jedhamu kan afaan Ispeeniiin dabarsu irratti qaophaa'urratti hirmaatee jalqabee beekamaa dhufe. Kilippiin viidiyoo isaa inni jalqabaa kan baayyee nama kofalchiisu mudannoo inni mana nyaata itti bilcheessan(kitchen) keessatti qabu irraa kan eegaluudha. Mudannoosaa kanas miidiyaatti himeera. Viidiyoonsaa inni jalqabaa bara 2007 YouTube irratti maxxanfame, bara 2014 fayyadamtoonni interneetii viidiyoo kana viidiyoowwan biroo waliin walitti hidhanii gulaaluun maxxansuu eegalan. Biyyoonni garaagaraa afaan garaagaraa dubbatan viidiyoo gabaabaa kolfa Borjaa fayyadamuun viidiyoo gaggabaabaa hojjechuu eegalan. Viidiyoon Borjaa inni jalqabaa fi akkasumas kan namoonni hojjetan namoonni miiliyoona hedduudhaan daawwatamuu waan eegaleef innis daran beekame.


Aartii fakkii: Injinara kan fakkiin keenyaan/girgiddaa madda galii ta'eef

Yaareed Boggaala jedhama. Ogummaansaa Elektirikaal Injinara. Haata'u malee hojii fakkii keenyaan/girgiddaa (wall art) kaasuu kan eegale erguma weerarri koronaavaayirasii mudateen booda ture. Wayita ammaa kanatti ammoo hojii damee 'Information Technology' irratti bobba'eera. Haata'u malee ogummaa baratee ittiin eebbifameetiin ala fakkiiwwan keenyaan irratti fannifaman hojjachuu eegale. Erga Covid-19 mudateen booda yeroo hedduu manaa akka hinbaane kan dubbatu Yaareed, yeroo itti dabarfachuuf jecha halluufi burushii bitachuun hojii fakkii kaasuu eegaluu dubbata. Kanaanis keenyan mana isaa bakka ijji namaa irra bu'u osoo hinhafne akka fakkiin haguuge hima. Yaareed keenyaan mana isaa akka waraqaa kalaqaatti itti fayyadamuu kan jalqabe wayita umuriin isaa waggaa sagal ture ta'uu dubbata. Yeroo sanattis waa'ee piriimiyeer liigii Ingliizii gadi fageenyaan hubannoo qabaachuu baatulleen, garee kubbaa miilaa Liivarpuuliif jaalala olaanaa akka qabu kaasa. Yeroo sanattis uffata taphataan garichaa Maayikil Owen godhatu, akka qabulleen kaasa. Guyyaa tokko osoo TV ilaaluu namoota kudhanii ol ta'an kanneen tishartii akka inni uffatee kaawwatan argee dinqisiifate. Namoota naannoo isaa turan yoo gaafatuus garee kubbaa miilaa Liivarpuul jedhu ta'uun itti himame. Guyyaa sanaa kaasee Yaareedi, deeggaraa garee Liivarpuul ta'e hafe. Yeroo sana ture egaan Yaareed umuriisaa waggaa sagalitti kan inni fakkiiwwanii fi asxaa garee Liivarpuul keessatti argaman gaazexaa, barruuleefi eddoowwan adda addaa irraa walitti qabuun kutaa ciisichaa isaa keessatti maxxansuu kan eegale. Kanaafuu kutaan cisiichaa isaa dirree garee liivarpuul malee kutaa ciisichaa hinfakkaatu jedha. Kana malee ogummaan fakkii kaasuu waggaa tokko darbe keessatti horate caalaa xiyyeeffannoo isaa akka hawwate hima. Yaareed waggaa darbee keessa haalluuwwan walitti makuun keenyaan kutaawwan akka lafa taa'umsaa, koridoriifi kutaa itti nyaanni nyaatamu bareechuu eegale. Osoo hojii fakkii kaasuu kan hineegaliin dura garuu YouTube irraa ogummaa bu'uuraa fakkii kaasuu akka argate hima. Isaan boodas meeshaalee hojii fakkii kaasuutiif isa barbaachisan karaa hirriyaasaatiin biyya alaatii akka bitameef kaasa. Waan barbaachisu hunda erga guutameef booda, ''kan baradhe hojiirra oolchuuf keenyaan irratti fakkii kaasuu eegale,'' jedha. Ittaansuunis hojiiwwan isaa kana karaa Instagraamiifi Facebook irratti qooduu eegale. Kanneen isa beekanis hojiisaa qoodaniif, hedduunis akka manasaanii bareechuuf gaafachuu eegalan. Kanaafuu guyyaa Sanbataa, Dilbataafi guyyaa boqonnaasaatti gara mana namootaa deemuun girgiddaa irratti fakkii kaasuu itti fufe. Osoo itti hin yaadiinis oogummaan wayita mucaa waggaa 9 ture eegalee dhaabe amma madda galii akka ta'eef hima. Ammaan tana akkoofi obboleettii isaa angafaa waliin jiraachaa akka jiru kan himu Yaareed, ''fakkiiwwan isaan waan jaalataniif osoo hinhaqiin tursiisanii jiru,'' jedha. Yaareed hamileen maatiisaa irraa argatu yoo ibsu, ''yaadaan kana osoo akkas goote jechuu bira darbanii na gargaaraa jiru,'' jechuun maatiisaa galateeffata. Yaareed akka jedhutti ogummaan fakkii kaasuu isaa akka warra kaanii ''muka, nama ilaalaa kaasuu hindanda'u. Fakkiiwwan gurguddaan osoo hinhafne sirreessee hojjachun danda'a. Kanaafiidha namoonni manasaaniitti kan na waamanis,'' jedha. Kennaa oogummaa fakkii kaasuu ijoollummaan qabu kanas guutummaan dagatee akka hinturre hima Yaareed. ''Fakkeenyaaf wayita dhaabbata telekomunikeshinii Eriksan jedhamu tokkoof hojjataa tureetti, hojiif gara dirree wayita imalaniitti sa'aatii dheeraa konkolaataa keessa waan ta'aniif yeroo sanatti fakkii kaasaan ture. Garuu cimsee hinqabne ture,'' jedha. Ammaan tanas hoteelootaafi manneen nyaataa adda addaatiif fakkii keenyaa irratti kaasa. Yaareed haala yeroo ammaa Kooviid itti mudate kanaan walqabatees mana namootaa dhaquun wayita fakkii kaasuuttis of eegannoowwan barbaachisan akka hordofu kaasa. Yaareed wayita bakkaa bakkatti socho'uun fakkii kaasuttis Covid alatti, jijjiramuun yaadaa namoota tokko tokko danqaa akka itti ta'u kaasa. Namoonni tokko tokko erga yaada fakkii tokkorratti waliigalanii booda yaada geeddaruun kaan ammoo fakkii hojjatame haqsiisuun kan biraa hojjachisuun akka sagantaan hojiisaa hinraawwanneef danqaa itti ta'uu hima. Haata'u malee, ''hojiin akkasii kun wayita baramaa dhufutti namoonni waan barbaadaniifi gaaffiisaanii sirriitti adda baafachuun akka hojjachiifatan abdiin qaba,'' jedha. Yeroo tokko tokkoos gaaffii hojii akka hojjatuuf dhiyaatuuf kan qofaasaa keessa bahu waan hintaaneef, hiriyootasaa erga 'Mechanical Engineer'n eebbiifamaniin booda hojii malee taa'aa jira leenjisuun akka isa waliin hojjatan gochuuf fedhii qabaachuu ibsa. Waljalaan dargaggoota leenjisuun nama hojii uumu ta'uu akka barbaadu kan dubbatu Yaareed, taphattoonni garee kubbaa miilaa Liivarpuul illeen osoo kutaa ciisichaa isaa dowwachuun dinqisiifannaa isaanii isaaf qoodanii akka barbaadu dubbata. Damee hojii kanaatiin carraawwan hedduun akka saaqaman abdii qabaachuu kan kaasu Yaareed, sababiinsaas hanga yoonaatti meeshaalee biyya alaatii galfamuun keenyaan irratti maxxanfaman malee ''akka kiyyaatti namoonni yeroo fudhatanii keenyaan faayaa hinjiran,'' jedha. Odeessaalee walfakkaatan:


Anjeliinaa Jooliifi Biraad Piit intalasaanii Itoophiyaarraa guddifatan Zaaraa dabalatee ijoolleesaanii waliin akka guddisan murtaa'e

Anjeliinaa Jooliifi Biraad Piit intalasaanii Itoophiyaarraa guddifatan Zaaraa dabalatee ijoollee isaanii waliin akka guddisan murtaa'e. Anjeliinaa Jooliifi Biraad Piit industirii fiilmii Holiiwuud keessatti gurra guddaa kan qabaniifi hanga bara 2016 mana murtii wal geessanitti abbaa warraafi haadha warummaan waliin jiraataniiru. Falmii mana murtii obsa fixachiisaa yeroo dheeraaf tureen booda Biraad Piit fi Anjeliinaa Joolii akka ijoollee isaanii waliin guddisan murtoo kan argate. fiilmii Ameerikaa keessatti baayyee beekamtuu kan taate Anjeliinaa Joolii gaaffii gaa'ela hiikuu kan dhiyeessite bara 2016tti yoo ta'u, bara sanarraa kaasee manni murtii dhimmicha qabatee tureera. Amma murtee manni murtii dabarseen yeroon Biraad Piit ijoollee isaa waliin dabarsu baayyee dabalera jedhameera. Ijoollee isaanii keessaa Zaaraan guddifachaan Itoophiyaarraa kan fudhatamte yoo ta'u, amma umuriin ishee waggaa 17 dha. Ijoolleen isaanii warri kaan Paaks, Shiiloh fi warra lakkuu ta'an Viiviyeen fi Nooks jedhamu. Ilmi isaanii Maadoks ammoo umuriin isaa waggaa 19 ta'uu isaaiif murtee mana murtii kanaan ala ta'eera. Murtee mana murtii mormuudhaan Anjeliinaa Joolii falmii seeraa akka itti fuftu marsariitiin Peej Siksi jedhamu madda tokko waabeffatee gabaaseera. Anjeliinaa Joliin sababiin murtii darbe kan mormiteef, dhimma waliin ijoollee guddisuu osoo hin taane yaaddoowwan biroo akka qabdu ibsiteetti. Manni murtichaas ji'ootaaf ragaa namoota ijaan arganii, ogeessota xiinsamuu akkasumas ragaa qaamolee isaan ilaallata jedhamanii dhaga'aa tureera. Anjeliinaa Joolii ijoolleen isaanii akka rgaa hin baane dhorkamaniiru jechuun murtii abbaa seeraas mormiteetti. Anjeliinaa Joolii gaaffii ga'ela hiikuudhaaf dhiyeessite keessatti  jarri lamaan, "garaa garummaa walitti haraaramuu hin dandeenye akka qaban" ibsitee turte. Biraad Piit ijoollee isaatti dheekkamuu isaatiin tarii miidhaa irraa geessiseera yoo ta'e jedhamee qorannoon taasifamullee boodarra bilisa jedhameera. Anjeliinaa Jooliifi Biraad Piit namoota hedduu biratti gaa'ela isaaniitiin akka fakkeenya gaariitti fudhatamuun maqaa masoo lamaan isaanii walitti makuun "Biraanjeliinaa" kan jedhu dinqisiifattoota isaaniitiin kennameef ture. Jarri lamaan jalqaba kan walbaranii gara gaa'ela ijaaruutti ce'an waraabbii fiilmii bara 2005 keessa hojjetame 'Mistar and Miisis ismiiz' jedhurratti ture.


Amandaa Gormaan: Waloon US beekamtuun waardiyyaan ‘shakkamtuu fakkaatta' naan jedhe jettee himatte

Waloon Ameerikaa sirna muudama pirezedantii Ameerikaa Joo Baayideen iratti walaloo dhiyeessite booda beekamtii akka addunyaa gonfatte Amandaa Gormaan, eegdonni nageenyaa sanyummaan ishee qoodanii akka shakkamtuutti ramaduu himatte. Shamarree ganna 22 Gormaan toora tiwitaraa gubbaatti akka ibsitetti, Jimaata darbe gara mana isheetti wayita deebitu ’’shakkamtuu fakkaatta’' waardiyyaan jechuuni dubbate. ‘’Kuni dhugaa dubartoota gurraachota ta’aniiti: Gaafa kaan akka nama fakkeenyaatti waamamta, guyyaa ittaanummoo akka nama balaa buusa jedhame shakkamutti ilaalamta’’ jettee barrreessite. Gormaan walaloo ’The Hill We Climb’ jedhu erga dhiyeessite beekamtii guddaa argatte. Walaloon isheen bareessite tokkummaa biyyaleessaaf waamicha kan dhiyeessuu fi kakaasu yoo ta’u, US Kaappitaalitti  jeequmsi wayita uumame torban muraasa booda walaloo dhiyeessite. Gorman waardiyaan ‘’eege kan qabdu’ jedhee ishee waamu fi appaartamaa gamoon keessa jiraattu erga itti himtee boodas dhiifama akka ishee hin gaafanne dubbatte. Mudannoo ishee erga ibsiteen booda barreeffama kana dura Guraandhala darbe maxxansite deebiste qoodde. Barreeffamichis akkas jedha: ’’Hawaasa hojiin isaa walfaallessuu keessa jiraanna, gama tokkoon dubartii waloo gurraatti taate tokko leellisu, gama kaanin daa’ima ganna sagaliitti mimmixa biifu’’ jechuun taate Niwu Yoork, Rochistaritti qaqqabe akeekte. ‘’Eyyee, anas ilaala akkasumalle dubartoota gurraachota akka hin mul’anne taasifamanis ilaala. Ani qophaatti ol hin qabamu’’ jettee barreessite turte. Boodarra namoota ishee deeggaran galateeffatte. BBC’n akka yaada ishee dhimma kanarratti kennitu gaafateera. Maxxansi ishee miidiyaalee hawaasaarratti heddumminaan qoodamuun - guyyaa guyyaan dubartoota gurrachota Ameerikaarra qoollifannaa qaqqabu amma tokko mul’iseera. Gormaan bara 1998 Los Anjalasitti kan dhalatte yoo taatu, umrii ganna 16tti waloo taate. Waggaa sadiin booda wayita Yunvarsiitii Harvaarditti Sosholoojii barattu waloo dargaggeetti badhaasa lootereetii akka biyyaaleessaatti gonfatte taate.


Guyyaa Walabummaa Ameerikaa siidaan Melaaniyaa Tiraamp ibiddaan gubate

Siidaan Giiftii Duree Melaaniyaa Tiraamp magaalaa Siloveniyaa itti dhiheenyaan dhaabbatee ture namootaan gubachuun dhagahame. Sababa kanaanis bobboci hawwataa miti jedhame kuni bakkaa akka kaafamu ta'eera. Artistiin Ameerikaa siidaan kuni akka ijaaramu yaada dhiheeesse Biraad Downii akka himetti gaafa Adoolessa 04 guyyaa Walabummaa Ameerikaatti gubate. Polisiin miidiyaa Rooytarsiif akka himetti qorannoo eegalaniiru. Waajjirri Pirezidant Tiraamp Waayit Haawus dhimma kana irratti yaada hin kennine. Bobboci Melaaniyaa Tiraamp mukarraa kan hojjetame yoo ta'u magaalaa Sevnikaa giddugala biyya Siloveniyaatti argama. Siidaan kuni Adoolessa bara 2019 yeroo dhaabbate nama garaa garaa keessa miira adda addaa uume. Siidaa kana irratti Aadde Melaaniyaan kootii samii fakkaatu uffatanii mul'atu. Uffanni kuni yeroo Donaald Tiraamp muudaman kan uffatan ture. Jiraattonni bakkas jiraatan siidaan kuni animeeshinii fakkaata malee Giiftii Duree Ameerikaa hin fakkaatu jechuun qeeqanii ture. Doownin maaliif namoonni siidaa kanatti ibidda qabsiisan baruu akka barbaadu Rooyitarsiif himeera. Yoo dhimmisaa barame siyaasa Ameerikaa keessumaa baqattoota irratti dubbii ijoo akka ta'u danda'u amana. Aadde Melaaniyaan Siloveniyaa keessa kan dhalatan yoo ta'u bara 1990 keessa gara Ameerikaa kan dhufan. Dur modeela ta'un isaaniis ni beekama. Siidaan isaanii yeroo siidaan hoggantoota Ameerikaa garbummaa waliin hidhata qaban namoota ajjeechaa Joorj Filooyidiin aaraniin caccaban booda keessa deebi'amee ilaalamaa jirutti raawwate. Erga Donaald Tiraamp bara 2016'tti Pirezidantii Ameerikaa ta'un filamanii as tuuristoonni haala guddina Aadde Melaaniyaa baruuf gara Sevnikaa imala baay'isaniiru. Hagayya bara darbe, siidaan mukaa Donaald Tiraamp Siloveeniyaa Baha magaalaa guddoo biyyattii 'Ljubljana'tti dhaabate ture. Akkuma siidaa haadha warraa isaaniif dhaabbate siidaan isaaniillee namoota gidduu ioo dubbii ta'e ture. Siidaan Tiraamp 8m dheeratu Fulbaana bara kanaa gubate daaraa ta'eera.


Mootii Kolfaa Balaachoo Girmaa: 'Dhukkubniifi rakkinni kolfa kiyya narraa fudhachaa jiru'

Mootii Kolfaa Addunyaa jedhamuun kan beekaman Balaachoo Girmaa wayita ammaa kanatti rakkina fayyaa isaan mudateen, kolfi kiyyaa narraa fudhatamaa jira jedhan. Master Balaachoon duraan kolfaa namoota kofalchiisuun namoota mirrii isaanii gadi bu'ee kolfaan wallaanaa, kaan ammoo bashanansiisaa turan. Balaachoo Girmaa turtii BBC waliin taasisanii haal itti aanu kanaan haala guddinaafi kan amma keessatti argaman nuuf qoodan. Master Balaachoon Ummattoota Kibbaa Kambaataatti dhalatanii Oromiyaa Godina Booranatti guddatan. Abbaan isaanii ammoo nama Arsiiti yoo ta'an, mootiin Kolfaa Balaachoo Girmaa ammoo afaan Oromoo loqoda Booranaa sirriitti bareechanii haasa'u. Osoo walirraa hin kutiin sa'aatii sadii fi daqiiqaa soddomii shanii fi sekendii soddomaaf kolfuun abbaa Rikardii Kolfaa Addunyaa kanaa ta'an. Sadarkaa Afrikaatti ammoo Ambaasaaddara naamusa gaarii fi dansummaa "African Good Ethics and Kindness Ambassador" jedhamuun moggaafamaniiru. Master Balaachoon, kolfi seequuf qofaa osoo hintaanee obbolummaa cimsa jedhan. "Nuti addunyaarra kan jirru cufti waliif obboleeyyan. Gosaan gargar hin laallu. Hojiin kiyyas obbolummaa kan cimsu kolfaan wal'aanamuu 'Laughter Therapy' dha. Mana barumsaa Kolfaa Finfinneetti baneen hojjechaa ture" jedhan. Itoophiyaatti guyyaa kolfaa jalqabsiisuunis waggoota 16 darbaniif akka kabajamuuf nama gummaachanidha. Haala fayyinsaanii ammaa Mootiin Kolfaa Balaachoo Girmaa yeroo ammaa kanatti dhukkubsatanii yaalii argachaa jiru. Waa'ee dhukkuba isaanii ilaalchisees akkasiin BBCtti himan: "Amma hojiin jaaladhu Kolfa irra hin jiru. Dhukkubsadheen mana jira. Xannachi sammuu keessatti ba'ee jennaan mataa kiyya na baqaqsan. Erga yeroo sanaatii qabee amma ji'a jahaaf qoricha fudhachaan jira. dhukkubi kun akka malee namiidhe amma wayyaa'aan jira," jedhan. Sababa dhukkuba kanaatiin ''hojjedhee maatii kiyya jiraachisuu waaniin dadhabeef, deeggarsa uummata kiyya gaafachuuf dirqameeras'' jedhan. "Ilmaan dhiira jahaa fi dubra laman qaba. Maatii guutuu anumatu hojjatee mana kiraa kanfalee jiraachisaa ture. Erga na dhukkubee yoo gumiin nan dhaqqabne, yoo obboleeyyan naan dhaqqabne homaa abdii hin qabu na qaabadhaa" jedhan. Qorichi dhukkuba mataa isaarratti mudate kanaaf fudhachaa jiru dhiibbaa cinaa irratti uumuun harki isaa ofiin akka hoollatu gochuun ammoo yaaddoo biraa isaaniitti umuu isaa dubbatu. Manni Barumsa Kolfaa Finfinneetti bananii itti barsiisaa turanis sababa hanqina humnaa isaan mudateen akka cufames dubbatu Master Balaachoon. Dhukkubnii fi rakkinni kolfan jaaladhu na jalaa fudhatanii waan jiraniif kolfa kiyya lammiitu naaf deebisas jechuun dhaammatan. "Amma kolfi kiyya qabamee jira. Dhukkubaa fi rakootu qabe. Gumiin gama cufaan yoo na gargaare nan fayya, jechuun abdii qaban himu. Akkasumas, ''Fayyee kolfa kiyyatti akkan deebi'u, addunyaan akka kolfitu, manni barumsaa kiyya akka deebi'ee banamun fedha. Kanaafuu naaf birmachuun kolfa kiyya naaf deebisaa" jechuun dinqisiifattootaafi lammiif waamicha dhiyeessan.


Yunvarsiitiin Amboo Bara kana maqaa Haacaaluu Hundeessaatiin sagantaa carraa barnoota Tolaa (Scholarship) jalqabuufi

Seeneetiin Yunvarsiitiin Amboo Kaampaasii isaa kan amma dura Awwaaroo jedhamuun beekamu maqaa Artisti Haacaaluu hundeessaatiin moggaasuun alattis sagantaa barnoota tolaa (scholarship) akka jalqabamuuf murteesseera. Pirezedaantiin Yunvarsiitichaa Dr. Taaddasaa Qana'aa BBCtti akka himanitti yunvarsiitichi moggaasa Kanaan alatti murteewwan yaadannoo artistichaatiif oolan biroos murteesseera. "Seeneetiin Yunvarsiitii keenyaa dhimootni ijoon murteesse tokko kaampaasii tokko maqaa Haacaaluutiin hundeessuudha. Kan biraa sagantaa barnoota tolaa (Hachalu Hundeessaa scholarship) akka jalaqabamus murteesineerra," jedhan. Kanaan alattis Yunvarsiiticha keessatti bara darbe kan hundaa'e giddugala aadaa Looreet Tsaggaayee G/Madihin jalattis gareen muuziqaa tokko maqaa Haacaaluutiin akka hundaa'us himan. Sagantaan barnoota tolaa(Scholarship) kuni barumsa digirii jalqabaatii hanga PhD kan kennu akka ta'ee fi sagantaawwan dorgommii isaa fuula duratti akka jalqabus himan Dr. Taaddasaan. Hojiiwwan yaadannoo nuti jalqabne kuni olmaa Haacaaluun saba keenyaaf oole kan gitu ta'uu baatus Yunvarsiitichi wantoota maqaa artistichaa olkaasan cimsee akka itti fufus himan. "Hojii Haacaaluun hojjete dhaloonni amma jiru qofa osoo hin taane dhaloonni dhufullee akka beekuf yaadannoodhaaf hojjechaa jirra.Olmaa isaa garuu wanti deebisu hin jiru saba kanaaf nama olmaa guddaa ooledha" jedhan. Murtiiwwan kunneen seeneetiin Yunvarsiitichaa sagalee mormii tokko malee mirkaneesse kan jedhan Dr.Taaddasaan, yunvarsiitichi murteewwan kanaaf aangoo waan qabuuf kanneen murtee keenyatti garaa isaan hanqate sababa gahaa hin qabani jedhan. "Maqaa kaampaasii keenyaa maqaa Haacaaluutiin moggaasuu keenya namoonni morman maalirraa ka'anii akk ata'e naaf hin galu. Namoota seenaa hojjetaniif maqaa akkanaa oggaasuun waanuma barame. Biyya kaanitti maqaa yunvarsiitii guutuutuu maqaa namootaan ni moggaasu. Nutimmoo waan goone kanaaf taayitaa ni qabna" jedhan. Kaampaasii Haacaaluu Hundeessaatiin moggaafame kana balbala durattis siidaan Haacaaluu Hundeessaa ijaaramaa jiraachuu fi yeroo dhihootti akka xumuramee eebbifamus himan Dr. Taaddasaan. Yunvarsiitiin Aamboo ammaan duras Kaampaasii isaa magaala Gudar jiru maqaa Gooticha Oromoo Maammoo Mazammiriin moggaasuun isaa ni yaadatama.


Gameessi ogummaa fakkii artiist Lammaa Guyyaa eenyu turan?

Doktorri kabajaa artiist Lammaa Guyyaa Gammadaa A.L.I bara 1921 Bishooftuutti dhalatani. Waa'ee umurii isaanii yoo gaafataman yeroo mara taatee ittiin yaadatan kaasanii haasa'an qabu. Bara sana xiyyaarri yeroo jalqabaaf Jabuutii irraa ka'ee Itoophiyaa seene jedhu. Xiyyaarri Lixa Finfinnee naannoo haroo Gafarsaa qubata jedhamee mooticha Hayilasillaasee fi aanga'oota isaaniin eegamaa ture, haala qilleensaa tureen dirqamee naannoo isaan itti dhalatan Ada'aa qubate. Xiyyaarri sun boca fannoo waan qabduuf 'fannoon samiirraa nuuf bu'e' jedhee biyyi raajii itti ta'ee, kaan fardaan kaan lafoo gara iddoo xiyyaarri itti bu'eetti lafa qabe. Gaafas dhalatanii reefu daa'ima baatii sagalii akka turan kan himan artiist Lammaa Guyyaa, taateen kun salphaatti umurii isaanii akka yaadatan isaan gargaaruu irra deddeebiin dubbatu. Haati isaanii Aadde Maaree Goobanaa warra Abbichuu akka taate artiist Lammaan af-gaaffii miidiyaalee adda addaa waliin taasisan irratti himaniiru. Aadde Maareen dubartii ogummaa supheen beekaman yoo ta'an, oomishaalee suphee akka gaanii, eelee, jabanaa fi kkf gurguruuf Laga Daadhii irraa gara Bishooftuu yoo deddeebi'an, Obbo Guyyaa Gammadaan wal baranii bultii horachuu dubbatu. Wayita haati isaanii hojii suphee hojjetan argaa kan guddatan artiist Lammaa Guyyaa, ka'umsi hojii fakkii fi bobbocaa ittiin milkaa'an sana ta'uu himu. Haati isaanii daaraa fi bishaan waliin makuun keenyan manaa irratti fakkiiwwan adda addaa kaasuun mana bareechaa akka turan dubbatu artiist Lammaan. Kanarraa ka'uun jalqaba akkuma haadha isaanii suphee irraa qotiyyoo fi bobboca adda addaa hojjechuu, boodas cilee, daaraa fi biyyoo bulbuluun fakkii kaasuu akka eegalan, saniinis hawaasa naannoo biratti beekamuu dubbatu. Ollaa fi firrii 'mucaan kun jabaadha mana baruumsaa galchi' jedhanii irra deddeebiin abbaatti dubbataa waan turaniif, abbaan isaanii Obbo Guyyaa Gammadaa mana barumsaa akka isaan galchan himu. Umurii isaanii waggaa 17'tti hojii qonnaa abbaa isaanii gargaaruun hojjechaa turan itti dhiisanii, mana barumsaa Atsee Libnadingil jedhamu kan Xaaliyaanotaan ijaarametti barnoota eegalan. Hanga kutaa torbaatti baratanii leenjii barsiisummaaf gara Adaamaa ergamanis, fedhiin isaanii san waan hin turreef adda kutuun gara Bishooftuu deebi'an. Yeroos mootii Hayilasillaaseen masaraa isaanii Bishooftuu jirutti haara galfiif Sanbataa fi Dilbata ni deddeebi'u turan. Artiist Lammaanis moodeelii xiyyaaraa hojjechuun mootichaaf dhiyeessan. Jabinaa fi dandeettii artiist Lammaa kan hubatan mootichi 'maal akkan siif godhu barbaadda?' jechuun akka isaan gaafatan himu artiist Lammaan. Isaanis mana barnoota humna qilleensaa galanii xiyyaara oofuu barachuu akka barbaadan mooticha gaafatanii hayyamas argatan. Fedhiin isaanii kuni yeroo weerara Xaaliyaanii loltoonni Xaaliyanii xiyyaaraan miidhaa geessisaa turan arguu ta'uu kan dubbatan, xiyyaaraan lolanii diina qolachuuf xiiqii isaan keessatti uumame akka ta'e dubbatu. Waggoota lamaan jalqabaa makaanikummaa boodas, teeknishaana meeshaalee waraanaa ykn 'armament technician' leenji'an. Fedhii fakkii kaasuu fi bobbocawwan adda addaa hojjechuu daa'imummaan horatanis, ogummaan inni jalqabaa leenji'anii ittiin biyya isaanii tajaajilan teekniishaana humna qilleensaa ture. Kanaanis hanga gulantaa 'Shaamballii' gahanii turan. Haa ta'u malee fedhii fakkii fi bobbocaa ijoollummaan isaan keessatti uumame hin gatne. Yeroo boqonnaa isaanii fakkii kaasuu itti fufan. Ogummaa isaaniin gara Asmaraa ramadamanii wayita hojjechaa turanitti, lammilee Xaaliyaanii fi Ingiliziif kaffalanii waa'ee ogummaa fakkii caalaatti barachuu isaanii himu. A.L.I bara 1950 gara jiddugaleessa biyyaa deebi'uun Finfinneetti kitaaba ogummaa fakkii kaasuu barsiisu Afaan Amaaraatti hiikuun, deeggarsa mooticha Hayilasillaaseen erga maxxansiisaniin booda, mana barumsaa fakkii bananii barsiisuu eegalan. Waggoota 65 ol hojii ogummaa fakkii kaasuu keessa turanitti fakkiiwwan 10,000 ol kaasuu isaanii himu doktorri kabajaa artiist Lammaa Guyyaa. Artiist Lammaa Guyyaa fakkiiwwan isaan kaasan biyyarra darbee sadarkaa Afrikaatti beekamtii argateera. Yeroo addaa addaa biyyoota akka Naayijeeriyaa, Senegaal fi Afrikaa Kibbaatti imaluun, agarsiisawwan fakkii ykn 'exhibition' gara garaa irratti qooda fudhachuu himu. Artiist Lammaa Guyyaa fakkiiwwan addatti ittiin beekaman qabu. Innis fakkiiwwan gogaa re'ee irratti kaafamanidha. Akka itti waan kana eegalan yoo dubbatan: yeroo mootummaa Dargii haalluu akka salphaatti argachuun waan isaan rakkiseef, gogaawwan re'ee rifeensa uumamaan halluu gara garaa ofirraa qabu fayyadamuuf murteessuu himu. Tooftaan gogaa re'ee irratti fakkii namaa kaasuu kunis moggaasa 'Lemmism' jedhu argateera. Artiist Lammaa Guyyaa kitaaba isaanii 'From Herding to Lemmism' jedhurratti akka barreessanitti, moggaasni kun kan kenname barattoota Afrikaa Kibbaa irraa dhufanii isaan biratti ogummaa fakkii kaasuu leenji'aniin. Artiist Lammaa Guyyaa fakkiiwwan hogganoota siyaasaa, artiistotaa fi namoota bebbeekamoo adda addaa gogaa re'ee irratti kaasaniiru. Gama biraan ammoo haalluu fayyadamuun waraqaa, sharaa fi boordii irratti fakkiiwwan: aadaa sabootaa fi sab-lammoota Itoophiyaa calaqqisiisan, jiruu fi jireenya isaanii ibsan akkasumas qabeenya uumamaa fi bineensota gara garaa kaasaniiru. Keessumaa hojiilee aadaa fi jiruufi jireenya uummata Oromoo mul'isan hedduu kaasaniiru. Isaan keessaa fakkiin 'Harmee Oromiyaa' jedhu isa tokko. Fakkichi wal-danda'uu amantaalee, Irreecha, qabeenya uumamaa fi jireenya uummata Oromoo agarsiisa jechuun bara 2017 BBC'tti himanii turan. Shamarreen lafa tubbee irra dhaabbachuun ishee kadhannaa "yaa waaqayyo nu guddisi" jedhu waliin walqabata. Shaashii adiin isheen marattees bilisummaa agarsiisa. Kuulli diimaan fiixee sabbata ishee bu'aa bahii Oromiyaan dabarsite agarsiisa jedhan. Artiist Lammaa Guyyaa mootii Hayilasillaasee waliin hariiroo gaarii qabaatanillee, boodarra lammileen mirga isaaniif akka falmataniif yaada qabanirraa ka'uun kitaabota waa'ee komuniizimii barsiisan kuma 20 Raashiyaa irraa fidanii raabsuu isaaniitiin, motichaan hidhaa buufamuu himu. Jeneraal Taaddasaa Birruu waliin hiriyaa ta'uu isaanii fi sochii fonqolcha mootichaa taasifamaa ture keessattillee, qooda qabaachaa akka turan gaaffiifi deebii miidiyaa biyya keessaa tokko waliin taasisan irratti dubbataniiru. Erga mootummaan Dargii aangootti dhufee boodas sababa fakkii kaasaniin hidhamaniiru. Fakkiin isaan waggota 45 dura kaasan anga'ooti (adurreewwaniin kan fakkeeffaman) qabeenya biyyasaanii malaammaltummaan wayita saaman, diinoonni (hantutoonni siree jalaa) qabeenya biyyaa mancaasaa jiraachuu agarsiisa. Aannan lafatti dhangala'u ammoo laggeen fi qabeenya faayidaa malee bara dheeraaf qisaasamaa jiran mul'isa, akka artiist Lammaa Guyyaa yeroo gara garaatti himanitti. Fakkiin kun mootummaa Dargiin waan hin jaalatamneef hidhamuu isaanii dubbatu. Doktarri kabajaa artiist Lammaa Guyyaa, umurii isaanii ganna 92tti Wiixata Onkoloolessa 26 addunyaa kanarraa du'aan boqotan. Maatiin artistichaa BBCtti akka himanitti, maanguddoon kun dhukkubsatanii biyya keessaa fi alaatti yaala argachaa turan. Bara dullumaa keessallee hojii fakkii kaasuu kan hin dhaabne artiist Lammaan, inumaa dulluma keessa fakkiiwwan hedduu fi bilchaatoo ta'an kaasuu dubbatu. "Aduu das na jedhe, si'iilii lama hojjedheen oola. Sa'aa 12tti ka'eetanan halkan sa'aatii lamattan ejjechiisa, isa wajjinan taphadha'' jechuun gaaffiif deebii tokkorratti dubbatanii turan. Artiist Lammaa Guyyaa abbaa ijoollee shanii yoo ta'an, afran isaanii faana abbaa isaanii dhahuun ogummaa fakkii kaasuu horataniiru. Fakkiiwwan artiist Lammaa Guyyaa waggoota 65 ol darbaniif kaasaa turan hedduun isaanii, jiddugala fakkii ykn gaalarii isaanii magaalaa Bishooftuu jiru keessatti agarsiifamu. Artistiin gameessi yeroo gara garaa badhaasaa fi beekamtiiwwan adda addaa kan argatan yoo ta'u, bara 2015 Yuunivarsitii Jimmaa irra digirii 'doktora kabajaa' argataniiru. Artiist Lammaa Guyyaa namoota ogummaa fakkii kaasuu keessa jiran hedduun fakkeenya yoo ta'an, du'a isaaniitti namoonni hedduun marsaalee hawaasaa irratti gadda isaanii ibsataniiru. Sirni awwaalcha isaanii Kamisa Onkoloolessa 29 bara 2020 iddoo dhaloota isaaniitti raawwata.


Raappariin Ispeen Paablo Haasel hidhaa baqachuun yunivarsiitii keessa of dhokse

Raappariin Ispeen ergaa tiwiitara gubbaa dabarseefi mootummaa gonfoofi poolisii biyyattii walleen maqaa balleesse hidhaa baqachuuf yunivarsiitii keessatti of dhokse. Paablo Haasel hanga gaafa Jimaataatti akka harka kennu itti himamus, inni garuu yunivarsiitii Kaataalaan keessa dhokachuu filateera. Manni murtii weellisaan kuni shororkeessummaa jajjabeesseera akkasumas bulchiinsa mootummaa gonfoofi jaarmiyaalee biyyattii maqaa xureesseera jechuun hidhaa ji'a sagal itti muree ture. Haa ta'u malee weellisichi deeggartoota isaa waliin Yunivarsiitii Lleida keessa akka jiru ibsuun ''ana qabanii hidhuuf cabsanii seenuu qabu,'' jechuun tiwiitara gubbaa barreesse. Yunivarsiitiin kuni magaalaa Baarselonaa irraa 150km fagaatee argama. Weellisaan kuni deeggartoota isaa 20 ta'an waliin jira. Dubbiin kuni erga dhagahamee booda artistoonni 200 ol kanneen beekamoo ta'an dabalatee hidhaa isaa mormuun sagalee walitti qabaniiru. Mootummaan Ispeen gama aartii yookiin aadaadhaan ''yakka of ibsuu'' raawwateen walqabatee adabbii xiqqeessuuf yaada qaba. Maqaan sirrii weellisaa kanaa Paablo Rivaadullaa Duuro dha. Kaataalaan Ispeen irraa akka fottoqxu kanneen deeggaran keessaati. Kana durallee raappariin biraa Valtònyc jedhamu Ispeen keessa waggaa sadiifi walakkaaf erga hidhamee booda Beeljiyeemitti baqate. Ajajni mana murtii yoo raawwate Paablo Haasel booda kana kanneen mana hidhaatti darbaman keessaa kan maqaa guddaa qabu ta'a jedha rippoortarri BBC Maadrid jiru Jeemis Baadkook.