Itoophiyaan 'wiigiidhaa hanga wuskiitti' meeshaa alaa galu dhorkuun kaayyoo barbaadame ni milkeessaa?

Itoophiyaan meeshaalee ‘dursi hin kennamneef’ jettu 38 gara biyya keessaa akka hin galleef dhorkaa keessee turte. Hanqina sharafa alaa biyyattii mudateen walqabatee daldaaltonni meeshaalee kanneen gara biyya keessaa galchuuf isaan gargaaru “LC” akka hin arganne isaan dhorke. Meeshaalee ‘dursi hin kennamneef” ykn meeshaalee qananiiti jedhamanii alaa galchuu dhorkaman keessaa konkolaatawwan, nyaata, meeshaalee manaa, meeshaalee bareedinaa, dhugaatiwwan alkoolii keessatti argamu. Ministeerri Faayinaansii Itoophiya xalayaa Baankii Daldalaatif barreessen daldaaltonni meeshaalee kanneen akka hin galchineef akka hin eeyyamamneef dhorkeera. Mootummaan Itoophiyaa murtee kana irra kan gahe hanqina sharafa alaa isa mudate irraa ka’uun meeshaalee barbaachisoo kanneen akka qorichaa, galtee qonnaa, galtee industiriiwwan biyya keessaaf oolan garaa gara biyya galchuuf akka ta’e ibse. Daldaaltonni meeshaalee [dhorkaman] kanneen baay’inaan akka galchaniif qajeelfamni akka ka’uuf karaa Mana Maree Daldalaa Itoophiyaa “oliyannoo” gaafachaa akka jiran BBCn odeeffateera. Seerri dhorkaa kun osoo hin bahin dura meeshaalen “LC”n itti kaffalame gara biyya keessaa akka galan qajeelfamni ni ajaja. Ofii LC jechuun maali? Mootummaan qajeelfama kana baasuu isaatin hangam sharafa alaa buufateera? Oliyannoon daldaaltotaa maalirra gaheera? Meeshaalee mootummaan Itoophiyaa akka alaa hin galle dhorke keessaa tokko wiigidha. Kanarraa kan ka’e gatiin wiigii yeroo dhiyoo as baay’ee dabalaa jira. Daldalaan maqaan isaa akka hin dhahamne barbaadu tokko kanaan dura wiigii ykn rifeensa nam-tolchee Dubaayirraa gara Itoophiyaatti karaa seera-qabeessan fidaa akka ture hima. “Gatiin itti gurguramuu fi gatiin meeshichaa gibira itti kaffalamu wajjin gaafa wal bira qabamu bu’a qabeessa waan hin taanef daldaaltonni baay’en gibiraan ala galchu,” jedha daldalaan kun. Gibirri gaafatamu baay’ee qaalii waan ta’eef daldalaan hunduu shaanxaa imalaa keessa kaahun galcha. Kuni ammayyuu jira, kanaan dura kan ture wajjin yoo wal bira qabamu amma hir’ateera. Wiigin (human hair) karaa seera qabeessan galu hin jiru.” Maddi keenya kun akka jedhutti, rifeensi nam-tolchee karaa seeran alaa gabaa Itoophiyaa keessa galu kun ‘sentetikii’ waan ta’eef seerri bahe kana ittisuuf ta’uu akka malu hima. Seera haaraa bahe kana hordofuun dhiyeessin wiigii hanqachuu irraa kan ka’e gatiin isaa baay’ee ol ka’eera; daldaaltota irrattis dhiibbaa fideera. “Eeyyee dhiibbaa narratti uumeera. Guutummaatti gara Itoophiyaa erguu dhiisera. Gibira ol kaasanii gara biyyaa galchuun sirrii natti hin fakkaatu. Kanaan dura wiigin giraamni 400 dolaara 120 ture. Amma garuu rifeensa nam-tolchee hidhaa shan jaha namni qabatee gara biyya gale dolaara 360 kaffala. Kanaaf bu’aa hin qabu.” Qoqqobbii meeshaalee kanneen irratti taasifame hordofee wiigii irratti giddu galeessaan daballiin birrii kuma 15 akka dhufe daldaaltonni ni dubbatu. Kanaan dura kuma 18 gurguramaa kan ture amma 29 akka gahe himu. Wiigii qofaa osoo hin taane chokoleetii, tamboo, juusiwwan saamsaman, bishaaniifi dhugaatiwwan lallaafaa, dhugaatii alkooli, akkasumas meeshaalee bareedinaa kan of keessaa qabu gosti meeshaalee 38 warra alaa akka hin galle dhorkaman keessayi. Dhaabbanni Maallaqa Adunyaa (IMF) akka jedhetti, Itoophiyaan bara 2023tti sharafni alaa isheen qabaattu meshaalee bu’uuraa kanneen akka qorichaa, boba’aafi xaa’oo fa’aa bituuf kan ishee gargaaru qofaadha. Baankin Daldaala Itoophiyaa meeshaalee gara biyyaatti akka hin galle dhorkaman irraa waggaatti dolaara miliyeena 100 buufachuu ni danda’a. Tajaajilli Qonna Alaa Ameerikaa akka jedhetti, Itoophiyaan bara darbe meeshaalee alaa galchuuf dolaara biliyeena 18 baastetti. Kanarraa kan ka’e garaa garummaan baasiifi galii giduu jiru akka dabalu ta’eera. Dhaabbata International Growth Center jedhamutti ogeessa diinagdee kan ta’an Obbo Teewodiros Makonnin akka jedhanitti, seerri kun ba’uun isaa gabaan sharafa alaa yaaddoo keessa waan galeefi. “Keessumaa waggoota lamaan, sadan darbanitti madaallin gatii kaffaltii (balance of payment) danqameera. Koovid fi waraanni Kaaba biyyattiitti eegale akka sababaatti ka’u. Turistoonni gara biyyaa dhufan, meeshaleen gara alaatti erginu, akkasumas sharafni biyaa alaatii ergamu (remittance) gadi bu’eera,” jedhu. Sababa waraanatiin deeggarsi ‘akkaawuntiin kaappitaalaa’ jedhamuun beekamu, liqiifi investimentiin kallattiin alaa dhufu irratti dhiibbaa guddaa akka uume ogeessi diinagdee kun ni himu. Walumaa galatti, seerichi garaa garummaa gatii dolaarri baankiifi gabaa gurraacha irratti qabu dhiphisuuf akka bahe himu. Itti dabaluunis, meeshaaleen murteessoo hin taane akka hin galle gochuun, keessumaa meeshaalen tokko tokko sharafa gabaa guraacha irraa argamuun galu waan ta’eef kana hambisuufis kan taasifame ta’uu akka amanan dubbatu Obbo Tewoodiroos. LC jechuun xalayaa hayyamaa (letter of credit) jechuudha. Daldala idil-addunyaa salphaatti adeemsisuuf mala nama gargaaru akka ta’e himu ogeessi diinagdee kun. “Meeshaa alaa kan gurguruu fi asii kan bitu, baankileen karaa ittiin walii galanii fi meeshichi ergamuu fi gahuu isaa mala ittiin mirkaneessaniidha,” jedhu. Seerri amma mootummaan baase meeshaalee kanaaf LCn akka hin banamne dhorka. Kanaaf, meeshaalee kanneen karaa baankii fiduun hin danda’amu jechuudha. “Marfee waraqaa ittiin qabsiisaniif burruusa hin fayyadaman. Mismaara tokko rukutuuf burruusa isaaf malu fayyadamuu qabda” jechuun rakkoon sharafa alaa biyyattii  guddaa ta’ee osoo jiruu tarkaanfii jijjirama guddaa hin fidne fudhachuun bu’aa akka hin buusne dubbatu Dr.  Ayyalaa Galaan ammoo. Akka hayyuun dinagdee kun jedhanitti, tarkaanfiin mootummaan hanqina sharafa alaa furuuf fudhataa jiru gonkumaa kan hin maalledha. Dr. Galaan Ayyalaa dambiiwwan anniisaa, daldalaafi turizimii heddu qopheessu fi qorannoowwan garaa garaa hojjachuun kan beekaman yoo ta’u, amma Dhaabbata Qorannoo Saayinsii Kuweet keessatti qorataa diinagdeeti. Akka Dr. Ayyalaan jedhanitti, meeshaalee kanneen akka alaa hin galle dhorkuun ykn LC dhorkachuun sharafa alaa hambisa jedhanii hin amanan. “Waanta godhamuu qabuu fi waan biyyaaf barbaachisu gochuu wallaalanii miti…. Sababni isaa achuma keessaa harka mootummaa hidhanii akka barbaadan kan godhan baay’en waan jiraniifi. Kanaaf, hundeen isaa yoo tuqame, warri gurguddaan [fayidaan isaanii] jalaa tuqamu jiru,” jedhu. Obbo Tewodiros gama isaanitiin, maloota garaa garummaa gatii sharafa alaa baankiifi gabaa gurraachaa jidduu jiru furuuf gargaaran lama keessaa tokko to’annoo cimsuu akka ta’e himu. Fala jalqabaafi ijoodha jedhanii kan amanan garuu, “Poolisiiwwan sharafni alaa karaa sirrii ta’een akka socho’u godhan baasudha,” jedhu. “To’annoo cimsuun furmaata yeroo dheeraa fiduu hin danda’u. Fakkeenyaf, suuqiwwan gabaa gurraachaa magaala keessa jiran mootummaan yoo cufe, gatiin sharafa alaa yeroo muraasaf gadi bu’ee gatii baankii wajjin walitti dhiyaata. Garuu takka turee gaafa to’annaan laafu deebi’ee ol ka’a.” Gatiin meeshaalee amma dhorkamanii baay’ee akka hin taane kan himan Dr. Ayyalaan, meeshaaleen gatii meeshaalee hanga hayyamameefii ol baasan gara biyya keessaa yeroo galan to’achuu dhabuu isaatiin fayidaa biyyattiin argachuuf maltu osoo hin argatin hambisuu dubbatu. Rakkoo biyyattii furuun kan danda’amu angawoonni mootummaa dolaarri biyya alaatti akka hafu hojjatan “hundeen isaa yoo gogeedha” jedhu. “Sababni isaan hin tuqamneef, daldaalota wajjin hidhata fayidaa qabu, lammaffaan ammoo gabaan gurraachi akka badu fedhii hin qaban,” jedhu Dr. Ayyalaan. Ogeeyyin diinagdee lamman BBCn dubbise itti fufiinsa seera bahee irratti shakkii qabu. Malli fooyyee qabu, kan furmaata yeroo gabaabaa akka jiru himu Dr. Ayyalaan. Filannoo tokkoffaan, mootummaan akkuma daldalaa gabaa gurraacha irratti hirmaachuu qabaadha. "Daldalaan biyyoota alaa keessatti ija jabaatee gabaa gurraacha keessatti kan hirmaatuf waan isaan baasuufidha. Mootummaanis akkuma daldaltoota kanaa maalif irratti hin hirmaatu?" jechuun barbaachisummaa isaa bifa gaaffiin cimsanii ibsu. Biyya ollaa kan taate Keeniyaatti eenyuyyuu doolara hanga barbaade bitachuu danda'a jechuun akka fakkeenyatti kaasu. "Mootummaan ammoo daldalaa caalaa birrii qaba. Daldalaan  biyyoota addunyaarra naannahee doolara bitee alatti hambisu mootummaanis gabaa gurraacha keessatti hirmaachun sharafni gara biyya keessaa akka dhufu gochuu danda'a," jedhu Dr. Ayyalaan. Obbo Tewodiros ammoo seerri haaraa bahe kun daldaaltonni meeshaalee dhorkaman kara seeran alaa caalmatti biyya keessa akka galchuun bu'aa akka itti argataniif karaa banaaf jedhu. "Meeshalen kunneen karaa seeran alaa galuu danda'u. To'annoon gaafa taasifamu humni raawwachiisuu guutuu waan hin taanef qawaan ni uumama. Namoonni muraasni qawaa kanatti fayyadamuun bu'aa guddaa itti argatu. To'annaan isaa yoo cime garuu bu'a qabeessadha," jedhu. Dr. Ayalaan gama isaaniitiin meeshaaleen 38 kana akka alaa hin galle dhorkuun bu'aa hangas mara hin fidneef daldala seeraan alaa (kontorobaandii) babballisuullee mala jechuun dubbatu. Tarkaanfiin fudhataman qorannoo irratti kan bu’uureffatan ta’uu akka qaban kan himan Dr. Ayyalaan, rakkoon dinagdee biyyaa mudate akkuma hakiimni dhukkubsataa bakka dhibame ilaalee qoricha ajajuuf sanadha jedhu. Furmaanni rakkoo dinagdee Itoophiyaa tarkaanfiiwwan bibbicuu akkasiin kan furamu osoo hin taane faayidaa dhuunfaan olitti biyyaafi sabaaf yaadanii tarkaanfii qorannoo irratti hundaa’e jajjaba fudhachuu feesisa jedhu Dr. Ayyalaan. “Furmaata waaraa kan argamsiisu imaammata kan jedhameef sababiin tokkoffaan kanadha,” jedhu  Obbo Tewodiroosis. “Galii galchinuufi baasii baasnu wal madaalsisuu qabna,” ejjennoo jedhu qabu. “Mootummaan ofii isaayyu dhaabbata guddaa sharafa alaa fayyadamu tokkodha. Pirojektoota hedduu qaba. Pirojektoota kanneen irratti ammoo qisaasamni ni mul’ata. Namoonni hedduun biyya keessatti omishuu caalaa alaa galchuurrattidha kan bobba’an. Karaa ittiin gara omishuutti gallu jiraachuu qaba.”


Humnoonni alaafi ENDF kan hin taane Tigraay keessaa akka bahan waliigalame

Humnoonni biyya alaafi kanneen Raayyaa Ittisa Biyyaa Itoophiyaa (ENDF) hin taane naannoo Tigraay keessaa baasuuniifi meeshaa waraanaa gurguddaa ta'an humnoota Tigraay hiikkachiisuun walfaana akka raawwatamu waliigalteerra gahame. Ajajoonni waraanaa mootummaa Itoophiyaafi kan humnoota Tigraay marii guyyoota shaniif Naayiroobbiitti adeemsa hidhannoo hiikkachiisuufi akkaataa waliigalteen Piriitoriyaa hojiirra oolfamurratti taasisan waliigalteen xumuruun qabxiiwwan ijoo irratti waliigalan ilaalchisuun ibsa baasaniiru. Waliigaltee nagaa Afriikaa Kibbaatti Sadaasa 2, 2022 qaamoolee lmaan jidduutti mallattaa’uu hordofee hidhattoonni Tigraay guyyoota 30 keessatti hidhannoo akka hiikkatan kaa'amee ture. Humnoonni Ertiraafi kan naannoo Amaaraa osoo Tigraay keessa jiranii adeemsi hidhannoo hiikkachiisuun akkamiin danda'ama  gaaffiin jedhu waliigaltee Pirtooriyaatiin booda ka'aa tureera. Haata'u malee, waliigalteen ajajoonni waraanaa garee lamaanii amma irra gahan kun humnoota kanneen naannoo Tigraay keessaa baasuufi hidhannoo hiikkachiisuun al takkaan akka gaggeeffamu ifa godhaniiru. Humnooti Ertiraa mootummaa federaalaa waliin hiriiruun waraanicha keessatti hirmaachun sarbamoota morga namomaa hedduun himatamaa jiru. Amma garuu hojiirra oolmaa waliigaltee Piriitoriyaa mirkanneessuuf ajajoota waraanaa jidduutti mallattaa'een osoo addatti humnoota Ertiraafi Amaaraa hin eeriin, ''humnootii alaafi kanneen Raayyaa Ittisa biyyaa hintaanee Tigraay keessaa'' akka bahan kaa'eera. Waliigaltii hojiirra oolmaa kanas gama Itoophiyaatiin Fiild Maarshaal Biraanuu Juulaa fi gama TPLFn ammoo Janaraal Taaddasaa Warradaa jidduutti bakka bu’oonni Gamtaa Afriikaa bakka argamanitti mallattaa’eera. Ajajjoonni waraanaa lamaanis humna waraanaa biyyaaleessaa tokkicha qabaachurratti waliigaluu kan irra deebiin mirkanneessan yoo ta’u, hojiirra oolmaa waliigaltee kanaaf dhimmanii akka hojjetan himaniiru. Kana malees, qaamoolee lamaanuu wal uurraa of qusachuufi kaayyoo hojiirra oolmaa waliigaltichaa  guutummaatti mirkaneessuuf tarkaanfiiwwan barbaachisan hunda fudhachuuf waliigalan. Akkaataa keewwata waliigaltichaa 6 keessatti taa’een, looltoota Tigraay hidhannoo hiikkachiisuuf Sadaasa 15, 2022 irraa kaasee guyyoota torba keessatti ajajjoonni humnoota isaaniif ibsa taasisu. Gama biraatiin ammoo waliigalteen nageenyaa Afriikaa Kibbaatti mallattaa’ulleen hanga yoonaatti deeggarsi namoommaa naannoo Tigraay galuu akka hin eegallee komiin TPLFn ka’aa jira. Mootummaan federaalaa ammoo Tigraay keessatti eddoowwan to’annoo isaa jalatti argamaniitti deeggarsa dhiyeessaafi tajaajiloota bu’uuraa adda citanii turan wal jalaan deebiisaa jiraachu Sadaasa 11, 2022 himeera. Ajajjoota waaraanaa Naayiroobiitti walii mallattessanis, dhiyeessitiin deeggarsa namoomaa hin daangeeffamne akka jiraatuuf, nageenya hojjattoota gargaarsaa mirkanneessuuf, namoota nagaaf eegamusa taasisuufi koree waloo hojiirra oolmaa waliigaltichaa hordofu hundeessuuf waliigalan. Deeggarsawwan hundi beekamtiifi sakkatta’insa mootummaa federaalaa keessan kan darbu yoo ta’u, buufataaleen sakkatta’insaa garuu lama (tokko bakka man-kuusaa fi bakka seensaatti) qofatti akka ta’u waliigalame. Eegumsi namoota nagaas haaluma waliigaltichaafi Heera Mootummaa Federaalaatiin humnoota nageenyaa federaalaa fi qaamoolee nageenyaa naannichaatiin akka ta'u kaa’ameera. Akkassumas guyyaa waliigalteen kun itti mallattaa’eetti koreen waloo karoora hojiirra oolmaa meeshaa waraanaa hiikkachiisuu irratti hojjatu, qamaoolee lamaaniifi AU irraa ni hundeeffama. Kunis guyyoota 14 keessatti akka ta’u waliigalame. Kana malees, qaamoolee lamaanu garee hordoftootaa fi mirkanneessituu jila olaanaa kan Gamtaa Afriikaatiin durfamuun wal ta’uuf waliigalaniiru.


Waliigalteen mallattaa'us ammallee gargaarsi Tigraay galaa hin jiru- WHO

Dhaabbati Fayyaa Addunyaa (WHO) waliigalteen dhukaasa dhaabuu mootummaa federaalaa fi humnoota Tigraay gidduutti mallattaa'us ammallee gargaarsi midhaan nyaataa fi qorichaa gara nannoo Tigraay seenaa hin jiru jedhe. Qaamoleen lameen torban darbe keessa ture Afrikaa Kibbaa, Piriitooriyaatti waliigaltee dhukaasa dhaabuu kan mallatteessan. Qabxiiwwan waliigaltee keessaa tokko gargaarsi namoomaa gara Tigraayitti hatattamaan akka eegalu ture. Dhaabbati Biyyoota Gamtoomanii (UN) mootummaan Itoophiyaa naannoo Tigraay keessatti beela akka meeshaa waraanaatti fayyadameera jechuun himate. Ulaan dhiheessii gargaarsa namoomaa cufamuusaatiin uummata naannochaa keessaa dhibbeentaan 90 ta'u rakkoof saaxilamee harka namaa eeggata jedhe UN. ''Waliigalteen mallattaa'us homaa raawwatamaa hin jiru,'' jedhan Daarektarri Olaanaan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) Dr Teedroos Adihaanoom. ''Akkuma waliigalteen nagaa buusuuf mallattaa'een bariituu isaa midhaan nyaataa fi qorichi gara Tigraay seenuu ni eegala jedheen eegee ture. Kun hanga yoonaa ta'aa hin jiru.'' Dr Teedroos akka jedhanitti yeroo waliigalteen dhukaasa dhaabuu mallattaa'ee qondaaltonni gama lachuu mariirra jiran kanatti uummannoi Tigraay beelaan du'aa jira jedhan. ''Uummanni beelaa fi dhibeewwan silaa yaalamanii irraa fayyuu danda'aniin dhumaa jiru.'' Dhalataa Tigraay kan ta'an Dr Teediroos tajaajilli kominikeeshinii, baankii, fi tajaajiloonni bu'uuraa adda citanii jiran kaan akka dafanii bakkatti deebi'an gaafatan. Uummanni miiliyoona ja'a waggoota lamaan darbaniif akka waan hin jirreetti addunyaarraa moggaatti baafamee dhokfamee ture jedhan qondaalli dhaabbata fayyaa addunyaa kun. Qondaalli Itoophiyaa maqaan hin eeramne tokko, midhaan nyaataa fi qorichi gara naannoo Tigraay seenaa jiraachuu eeranii, Dr Teedroos garuu waliigaltecha gufachiisuuf adeemaa jiru jechuun himatan. Qondaalli kun akka jedhutti tajaajilli bilbilaa fi ibsaa bakkeewwan muraasatti deebi'eera. Waliigaltee nagaa torbee darbe Afrikaatti erga mallatteessanii booda qondaaltonni mootummaa federaalaa fi humnoonni Tigraay Keeniyaa, Naayiroobiitti mari'ataa jiru. Marii Wiixata, Sadaasa 7, 2022 eegale kanarratti ajajoonni waraanaa olaanoon gamlachuu hirmaataa jiru. Marii kanaan ajandaan duraa akkaataa hidhattoota TPLF hiikkachiisuun danda'amuu fi dhiheessii deeggarsa namoomaa danqaa malee itti fufsiisuu akka ta'e ibsameera. Keeniyaatti dipiilomatiin Itoophiyaa akka himanitti mariin kuni hanga Jimaataa itti fufa.


'Labsiin Paarlaamaa shororkeessitoota waliin hin mari'atiin hin jedhu' - MM Abiy Ahimed

MM Itoophiyaa Abiy Ahimed, TPLF waliin waliigaltee nagaa kan mallatteesine faayidaa biyyaaf jenneeti jedhan. MM Abiy yaa’ii paarlamaa idilee arfaffaa har’a gaggeeffame irratti gaaffii miseensota paarlamaa irraa dhimma dinagdee, qaala’insa jireenyaa, rakkoo nageenyaa fi waliigaltee nageenyaa TPLF waliin gaggeeffame irratti ka’eef ibsa kennaniiru. Waraanni xumura hin qabne akka bishaan gingilchaatti naquuti,'' jedhan MM Abiy Ahimed. Wal waraanaa kan turre qaama tokko qofaa waliin miti. Waraanichi torban tokkoof osoo tahe rakkoo hin qabu. Yeroo dheeraaf kan itti fufu garuu badhaadhina keenyaaf hin tahu jedhan. ''Nagaan yeroo hundaa gaariidha, waraanni garuu yeroo kamiyyuu yoo inifatteyyuu hamaadha. Dhukaasta, nama ajjeesta, garuu doolaara tufta,'' jedhan. Itoophiyaaf balaa kan tahu jiraannaan yeroo kamiyuu isarratti qabsaa'uun waanuma jirudha. Kanarra kan darbe tokkummaa Itoophiyaaf mariin jiraannaan taa'anii mari'achuun hammina hin qabu. Faayidaa biyyaaf yoo tahe bakka mariin nagaa jiru eessayyuu nan deema jedhan. ''Erga waraanicha mo'annee haal-duree tokko malee mari'anna kan jedhu nuyidha. Nagaa irraa kan buufatu Itoophiyaadha.'' Gaaffii shororkeesitoota waliin mari'achuun akkamiin danda'ama jedhamee ka'eef MM Abiy Ahimed ''labsii paarlamaan baase shororkeessaa hin deeggariin, hin leenjisiin jedha malee hin mari'atiin hin jedhu. ''Nuyis hin leenjisne, hin hidhachiisne,'' jedhan. Paarlaamaan biyyattii TPLF fi WBO ''ABO Shanee'' ittiin jedhan shororkeessummaan farrajeera. MM Abiy hojii guddaan waliigalticha hojiitti hiikuudha jedhanii boru maaltu akka tahu garuu waanti beekamu akka hin jirre dubatan. ''Uummanni Tigiraay baay'ee miidhameera. Rakkinni kun isa gaha. Nyaata barbaada, qoricha barbaada, ani gama koon waliigaltee nagaa tahetti gammadeera.'' Naannolee waraanaan miidhaman deebisnee ijaarra. Jalqaba garuu nyaachisuu, yaaluun barbaachisa. Tajaajila ibsaa fi bu'uuraalee misoomaa kaan deebisnee ijaarra. Waliigalticha bulee koreen ijaaramuun dhiyeessii tajaajilaa irratti hojjechuu jalqabes jedhan. Dhimma Walqaayit ilaalchisee waliigalteen Piriitooriyaa aangoo deebii kennuu hin qabu. Walqaayit saba afaan lamaan, Afaan Tigiree fi Afaan Amaaraa cacabsee dubbatudha. Riqicha gidduu isaanii jirudha. Garuu akkaataa heera mootummaatti deebi'a jenne malee mootummaan Itoophiyaa shira hojjetame jedhu keessaas hin qabu. Garuu waliigalteedhaan yoo tahe malee humnaan waan tahu furmaata waaraa fidu hin qabu jedhan. Hidhattoota WBO naannoo Oromiyaa keessa socho'an ilaalchisee ''Shaneen hoggansa gidduugaleessaas hin qabu. Eenyu waliin akka dubbatamu isaanumtuu waan beekan miti. Shororkeesummaadhaan bilisummaan fidu hin jiru,'' jedhan. Mootummaan hojii guddaa hojjechaa turus quubsaa hin turre garuu amma booda cimsee irratti hojjeta jedhan. Mootummaan masaraa haaraa Birrii biliyoona 49'n ijaaruu jalqabeera odeeffannoo jedhu kan kaasan MM Abiy dhugaadha ijaaraa jirra jedhan. ''Garuu kan ijaaraa jirru magaalaa satalayiitii [satilite City] jedhama. Birrii biliyoona 400 tahuunidha. Garuu baajata paarlamaa gaafannee osoo hin taane deeggarsa gaafannee ittiin ijaarra,'' jedhan. ''Mana bosonaa [caakkaa] jedhama. Qeeqni nurratti ka'us hojjechuu waan hin dhaabneef yeroo keessan hin gubiinaa'' jedhan. Magaalaa Finfinnee bareechuuf hojii guddaan gama paarkotaan hojjetamuu kan dubbatan MM Abiy ammas pirojektota gurguddoo hedduun hojjetamaa akka jiran himan. Dabalataan Jimmaa deemee lafa hektaara 700, Arbaa Minci irraa hektaara afur naaf kennan. Garuu baajata guddaa gaafata jedhan. Lafa kennameef kana irratti magaala diizaayinii addaan hojjecuu barbaada jedhan.  MM Itoophiyaa Abiy Ahimed gaaffilee miseensota paarlmaa irraa ka’aniif deebii yeroo kennan diinagdeen Itoophiyaa Baha Afrikaa irraa tokkooffaa taheera jedhan. Biyyoota Sahaaraa gadii keessaa sadaffaa irra jira kan ejdhan Dr Abiy dinagdeen biyyattii bara kana doolaara biliyoona 126.7 gahuu ibsan. Haa tahu malee, waraana biyyattii keessa ture, waraana Yuukireenii fi weerara koroonaa irraa kan ka’e qaala’insi jireenyaa hammaachuu ka’eera. MM Abiy kun rakkoo adunyaa guutuu tahuu kaasanii, dinagdee Itoophiyaaf miidhama guddaadha jedhan. Ji’oota darban arfan keessa qaala‘insi jireenyaa Itoophiyaa keessaa ol ka’ee ture gadi bu’aa jiraachuu agarsiisa jedhan. Dinagdeen Itoophiyaa bara darbe %6.4’n guddachuu himanii bara kanas %7.5niin guddachuuf karoorsinee hojjechaa jirra jedhan. Itoophiyaan waggaatti ruuzii kuntaala miliyoona shan galchaa akka turte kaasuun bara kana garuu kuntaala miliyoona saddet argama jedhamee eegama jedhan. "Akka qamadii biyya alaatti ergina jechuu baannus biyya alaa irraa galchuu dhaabna. Bara dhufu garuu kana caalaa oomishnee biyya alaattis erguuf hojjenna,‘‘ jedhan. Ooomishni bunaa %20’n akka dabale kan himan Dr Abiy galiin nama tokkoo gidduugaleessaan doolaara 1,212 gaheera jedhan. Indaastirii biyyattii keessaa bara kana %4.5 guddateera jedhan. Sekteroota guddina agarsiisan keessaa Etiyoo telekomii fi Daandii Qilleensaa Itoophiyaa akka fakkeenyaatti kaasaniiru. Namootni biyyattii keessaa bilbila fayyadamanis miliyoona 69 gahuu ibsaniiru. Bara kana Maallaqni baankiitti qusatame Birrii tiriiliyoona 1.6 gahuu kaasuun namootni miliyoona 80 ol tahan herraga baankii akka qaban himan. MM Abiy Itoophiyaan kana booda qulqullina barnootaa irratti xiyyeeffachuun hojjetti jedhan. Bakka adda addaatti yuunvarsiitiin haa banamu gaaffiin jedhu akka jiru kan kaasan Dr Abiy yeroo dhiyoo keessatti yuunvarsiitii haaraa hin bannu jedhan. Itoophiyaan waggoota 15 as yuunavarsiitota haaraa baay’ee banteetti. Haa tahu malee, yuunvarsiitiiwwan Itoophiyaa keessaa baajata mootummaa irratti hirkatu. "Yuunvarsiitiin ofii qorannoo gaggeessee rakkoo furuu fi of danda’uu qaba. Yuunvarsiitiin Finfinnee yeroo dhiyootti of danda’ee mootummaa irraa ba’a. Yuunvarsiitotni kaanis akkasuma suuta kan itti fufan taha‘‘ jedhan. Itoophiyaan barattoota miliyoona 9.5 tahan guyyaatti si’a lama nyaachisuun barsiisaa jirti jedhan MM Abiy. Bara darbe barattoota miliyoona 9.2 tahaniif mana barumsaatti nyaata dhiyeesuun barsiisaa turte. Kunis maatiin harka qalleeyyii tahan ijoollee saanii mana barumsaa irraa akka hin hanbisneefi jedhan. MM Abiy saamicha lafaa biyyattii keessatti gaggeefamu ilaalchisee "Itoophiyaatti ‚‘lafti kan uummataas miti, kan mootummaas miti, kan dallaalotaa taheera,‘‘ jedhan. Dhimma kana furuuf qorannoon akka barbaachisu himanii yoo xiqqaate naannoo magaalaatti kan nama dhuunfaallee tahuu qaba. Gurgurateellee itti fayyadama jedhan.


Adeemsa marichaarratti wal amanuu dhabuun rakkoo ijoo ture - Ambaasaddar Rediwaan Huseen

Waraanaa Kaabaa Itoophiyaa wagga lama guutee karaa nagaatiin furuudhaaf marii nagaa mootummaan federaalaa fi TPLF jidduutti gaggeefamaa ture amma sadarkaa hojiirra oolmaarra gaheera. Waliigalteen jalqaba Afriikaa Kibbaa Pirotoriyaatti waliitti fufiinsaan waldhabdee dhaabuufi dhimmoota biraa irratti taasifame, marii Naayiroobii Keeniyaatti ajajoota waraanaa gama lamaaniitiin taasifameen waliigalticha gara hojiitti geeddaruuf tartiibawwan hojii irratti waliigalteerra gahamera. Mariiwwan Piritooriyaafi Naayiroobbiitti taasifaman irratti gama mootummaa federaalaatiin bakka bu’aa marichaa kan ta’an Ambaasaadar Rediwaan Huseen adeemsa marichaa keessatti wal amanuu dhabuun rakkoo ijoo akka ture dubbataniiru. Gorsaan Nageenya Biyyaaleessaa Ministira Muummee Abiy  kan ta'an Ambaasaaddar Rediwaan  Naayoriibiitti BBC waliin turtii taasisaniiru. BBC: Adeemsa marii Naayiroobiitti gaggeeffame irratti danqaawwan ijoon maal turan? Ambaasaaddar Reediwaan Huseen: Rakkoon ijoon adeemsa kanaa wal amantaa dhabuu ture. Waraana marsaa sadii keessa dabarree jirra. Akkasumas, himannaawwan, deebiiwwan himmannaafi dhimmoota hedduutu ture. Wal amataa dhabiinsa cimaan waan tureef, gama lamaaniinuu dhimmoota yaaddeessoo ta’an sirreessuuf hojjataa turre. Kanaaf, gargaagarummaa jidduu keenya ture guutuu fi gara waliingaltee walootti dhufuuf, daandiin deemnii kan biraa ture. Kana malees, ummannii mootummaan federaalaa bakka bu’u jira, akkasumas qaamni gara biraas ummata bakka bu’utu jira. Ummannii qaama lamaanuu bakka buufatee dhimmi eeggataa ture jira. Kanaaf, dhimmoota ergaawwan sirrii hin taane dabarsuu ni danda’u jenneen waliin sirreessuu nurra ture. Adeemsa kanaanis tokko tokko sanadawwan ilaaluufi caalaa sirreessuun nurra ture. Kana raawwachuun keenyas ergaawwan adeemsi nagaa cimee akka hin dhaabbatu taasisan hin jiraanneef kan qalbii qajeelluummaatiin raawwatamanidha, garuu cimaa ture. Waliigalteen kun kan waliigaltee Pirotoriyaa sana raawwachiisuu ta’ulleen, ni salphata jedhameen yaadamee turulleen, wal amantaa dhabuun hanga tokko akak cimu taasisee ture. Waliigaltee siyaasaa kan ture waliigalteen Piritoriyaa cimaafi rakkiisaa ture. Kun ammoo waliigaltee Piritooriyaa ija waraanaafi nageenyaatiin ilaaluun, raawwachiisuuf kan ajajoonni waraanaa irratti waliigalanidha. Raawwachiisuuf kan rakkiisuufi kan hin rakkiifne kan hubatan ajajoota waraanaati. Haata’u malee, jalqaba isaarraa kaasee wal qabatanii kan dhufe wal amantaa dhabuutu ture. Kanaafiidha yeroo dheeraadhaaf teenyee garaagarummee keenya sirreessuuf kan yaalle. Garuu ammo dhumarratti, sana hundaa darbuun waliigaltichi mallattaa’eera. Kanaan booda itti gaafatamummaan jiru kan keenyaa. Waan nurraa eegamu hubachuun sirreessuu, kutannoon itti fufuufi gufuuwwan yaalii waliigaltee kana raawwachiisuu keessatti nu mudatan darbu qabna. Dhummarratti milkaa’inaan xumurameera. Kanaafidha yeroo dheeraa fudhannee garaagarummaa jiru furuuf kan yaalle. Haa ta’u garuu, dhuma irratti kana mara dabarree walii galtee kana mallatteessineerra. Kan booda itti gaafatamummaan jiru kan keenya. Waanta nurraa eegamu hubannee sirreessuu, kutannoon itti fufuu, akkasumas walii galtee kana raawwachiisuu keessatti gufuuwwan nu mudatan darbuu nu barbaachisa. Dhuma irratti garuu milkaa’inaan xumurameera. BBC: Akka waliigaltee Piritooiyaa irratti haqni cehuumsaa qaama adeemsichaa akka ta’e ni beekama. Garuu, adeemsi siyaasaa kun adeemsa haqaa irratti dhiibbaa akka hin finne sodaatu jira. Waraana kana irratti kanneen sarbamni mirga namoomaa guddaan irratti raawwateef haqas ta’ee beenyaa mirkaneessuf mootummaan federaalaa hangam kutannoo qaba? Ambasaddar Redwaan Huseen: Waraana kanaan gochaan bineensummaa heddu dalagameera. Tokko tokko ragaadhan deeggaruu barbaachisa. Kaan ammoo fakkii isa guddaa ilaaluu barbaachisa. Gochaan gara jabinaa inni guddaan kanneen qofaa miti, kan miidhame walitti dhufeenya hawaasati. Waggoota 30 darban daneessummaa [diversity] hanga barbaadamuu ol siyaasaf oolchun eenyummaa fi fayidaalee waloo dagatamee ture, kanaaf walitti dhufeenya hawaasaa deebisanii ijaarudhaan kana furuun danda’ama. Hawaasni karaa mataa isaa Itoophiyummaa waloo isaa barbaadee argachuu akka danda’u gochuudhan furama. Miidhamni haleellaa hedduun isaanii mana murtii fi dhiifama gochuu qofaan osoo hin taane beenyaa fi waan isaan dhaban akka deebi’uuf godhamuu qaba. Jireenya guyyuu qofaa osoo hin taane godaannisni hamilee isaan keessa jira. Kanaaf adeemsi haqaa madaa hawaasummaa fayyisuuf qofa osoo hin taane yakkamtota mana murtiitti dhiyeessus of keessatti hammata. BBC: Akkaataa waliigaltee kanaatti adeemsi itti aanu maalidha? Qormaata jettanii kan yaaddan maalidha? Ambasaddar Redwaan Huseen: Nagaa kana fiduuu danda’uun keenya rakkoolee kutaalee Itoophiyaa biroo keessa jiran furuudhaf carraa nuuf kenna. Akkasumas rakkoo kana furuu yoo dandeenye, itti fufiinsan biyya keenya deebisnee ijaaruf carraa nuuf kenna. Kuni gara fuulduraatti garaa garummaan keenya osoo gara walitti bu’iinsatti nu hin geessin dursinee akkamitti akka furru baruumsa nuuf kenna jedheen yaada. Adeemsi marii kun Itoophiyaanonni kana qofa osoo hin taane rakkoo siyaasaa isaanii bifa hunda galeessa ta’een akkamitti akka furan fakkeenya gaarii ta’a. Ardaa hudni keessatti dhageettii qabu banuun garaa garummaa furuun akka danda’amu barsiisa.


'Mana koo keessattin ijoolleekoo lamaan dhabe' - Abbaa Ijoollee Naqamteetti ajjeefaman

Haleellaafi dhukaasa xumura torban darbe Godina Wallagga Bahaa Magaalaa Naqamtee tureen jiraataan magaalaa Naqamtee mana isaanii keessatti ijoolleen isaanii lama ajjeefamuu BBC’tti himan. Hidhattoonni WBO kan seerri Itoophiyaa galmee shororkeessummaa jalatti galche ALI Dilbata Onk 27, 2015 bariidhaan magaalaa Naqamtee seenuun haleellaa banan. Sa’aatiiwwan muraasaaf humnoota mootummaa waliin erga walitti dhukaasuun raawwate booda hidhattooti magaalaa keessaa bahani. Wanta gaafas ture gama mootummaa wanti dubbatame hin jiru. Ganama sana garuu jiraattonni rifachuufi gara caalu osoo manaa hin bahin akka turan BBC’tti dubbatanii turan. Gaafas jiraataan Magaalaa Naqamtee Naannoo Ganda 07, bakka Burqaa Jaatoo jedhamu jiraachuu isaanii himan ganama naannoo sa’aatii 2:30 mana isaanii keessatti dhukaafameen raawwateen ijoollee isaanii dhaban. Abbaan ijoollee shanii Obbo Alamaayyoo Taaffasaa ilma isaanii hangafaa Iyyoob, ganna 27, akkasumas kan sadaffaarra dhalatte Feenet, ganna 16, jalaa ajjeefamu dubbatan. Ajjeechaa kana maatiin humnoota mootummaa gaafas fagoodhaa dhukaasan jedhan himatan. Gama mootummaa deebiin kenname hin jiru. BBC'n deebii mootummaas ta'e sababi ajjeechaan itti raawwates adda baasuu hin dandeenye. Maatiin hidhattooti naannawa isaanii akka hin turre dubbatan. Haleellaa Naqamtee turen ajjeechaan biraallee raawwachuu gabaasonni mul’isu. Hidhattoonnis namoota hiiksisuu himan. Mootummaan garuu waan jedhe hin qabu. ‘’Anillee homaan jedhu isheetu jajjabaachuu dadhabe malee’’ jechuun haati warraa isaanii ammallee akka gaddaan guddoo miidhamanii jiran dubbatan Obbo Alamaayyoon. Akka maatin jedhanitti guyyaan guyyaa Dilbataa waan ta’ef mana amantaa adeemuuf ka’ani. Garuu alaa dhukaasni waan dhagahamaa tureef ‘’sodaannee teenye’’ jechuun dubbatu. ‘’Ijoolleenis, anis saalonii (gor-duuba) osoo teenyuu mucaan inni hangafaa Iyyoob Alamaayyoo kutaa isaa keessa jira. Takka turtee Feenet isa bira lixxe [seente]. ‘’Osoo hin turiin mucaan ishee xumuraa isaan bira seentee iyyite. Nuti sagalee isaayyuu hin dhageenye,’’ jechuun ijoolleen isaanii lamaan mana keessa battaluma du’uu dubbatan. ‘’Kan borii hin beekamu’’ jechuun owwaalchi gaafasuma raawwatuu himan. ‘’Manni keenya bilokkeettiidha, bilookketii lixee [meeshaa waraanaa] ijoollee lamaan isaanii,’’ ajjeesuu himan. ‘’Meeshaa guddaadha. Isaaniin rukutee girgiddaa keessa qaraqqaramee jira.’’ Akka maatiin jedhanitti, bakki manni isaanii irratti ijaarame lafa ol ka’aadha. ‘’Gama irraati as tokkosu [dhukaasu] malee waan tokkos hin jiru. Gamoorra ta’aniiti,’’ jechuun karaa itti dhukaafamu ibsan. Abbaa badii kana raawwate jedhan yoo himan ‘’qaama mootummaa malee eenyutu jira achi,’’ jechuun dubbatan. ‘’Xammadatanii gubbaa fooqirra jiru.’’ Akka Obbo Alamaayyoon jedhanitti, gaafas naannoo mana isaanii hidhattooti hin turre. Humnooti mootummaa ‘’Namuma karaarra deemutti tokkosu [dhukaasu]’’ jechuun ibsu. Eegasii qaami mootummaa dhufee isaan gaafate akka hin jirre gaafa Jimaataa BBC’tti himan. Dhimma himannaa mootummaarratti dhihaate kanaaf deebii barbaacha BBC’n qondaalota magaalaa Naqamtee garagaraatti bilbiluus deebii hin arganne. Ilmi hangafaa Iyyoob barumsa digirii lammataa fixuufi ala bahuuf ture jechuun maatiin dubbatan. Feenet immoo ‘’mucaa mana barumsaatti beekamtu’’ jechuun ibsan abbaan ishee. ‘’Kutaa saddeetii gara kutaa sagalii qabxii olaanaan dabarte ... Amma yoonaa [isheen] keessakoo keessaa hin baane.’’ Ijoollee lamaan sadarkaa guddaa gahu jedhanii abdataa akka turan himani. ‘’Ijoollee amalli isaanii gaariidha.’’ ‘’Mana koo keessatti iddoo ciisicha isaaniitti ijoolleekoo dhabe. Eenyun akkan gaafadhuus ani hin beeku. Ani waan godhus hin beeku. Waaqayyoodhumti waan barbaade haa godhun ala waan goonu hin qabnu.’’ Hojii dhuunfaa akka hojjetan kan dubbatan Obbo Alamaayyoon ‘wanti akkasii narra gaha jedhee hin beeku’ jechuun himu. Abbaan ijoollee lamaa ajjeechaa irra-deddeebiin gama lixa biyyattii dhalatu furuuf ‘waldhaggeeffachuun barbaachisaadha,’ jechuun gorsu. Waggoota muraasa darbaniif waraana mootummaafi hidhattoota gidduu adeemaa jiruun lammiileen hedduu lubbuu dhabaniiru. Hidhattooti WBO bara 2019 ture ifatti dhaaba ABO irraa adda bahuun bosonatti hafanii lola kan gaggeessaa jiran. Kaayyoon isaaniis ‘Oromiyaa bilisa baasu’ ta'i ibsu. Gareen kuni ajjeechaa jumlaafi gochawwan jajjaboo kaaniin himannaan irratti ka’a. Garuu badii kanneen ni waakkata. Mootummaanis dirqama lammiilee nagaa tiksuu bahataa hin jiru jedhamuun dhaabbilee mirga namoomaafi paartilee mormituun ni qeeqama. Tibbana haleellaa qilleensaa bakka garagaraatti mootummaan raawwata jedhameen lammiileen nagaa du'uu jiraattonni himaniiru. Garuu mootummaan as bahee waan jedhe hin qabu. Ajjeechaan yeroo yerootti lammiilee nagaa irratti raawwatu dheekkamsa uumuun ni yaadatama.


Carraan kondominiyeemii baatiiwwan dura haqame har’a akka bahu ibsame

Manneen kondominiyeemii baatiiwwan dura adeemsa carraa baasuu irratti rakkoon mudachuun haqamee ture Sadaasa 15, 2022 akka bahu ibsame. Waajjiirri Kantiibaa Magaalaa Finfinnee akka beeksiiseetti, carraa har’a bahuun manneen 25,791 namoota maallaqa qusataa turaniif ni dabarfamu. Manneen har’a abbaa carraatti dabarfaman keessaa abbaan 20/80 18,930 fi abboo 40/60 6,843 akka ta’an bulchiinsi Magaalaan Finfinnee toora miidiyaa hawaasaa irratti ibseera. Kana malees, manneen abbaa kutaa ciisicha sadii carraa har‘a baafamu keessatti akka hammatamu ibsameera. Carraan manneen kanneenii kanaan dura baafamulleen malaammaltummaafi waliin dhahuu adeemsa keessatti raawwatameera jedhamuun erga qoratameen booda gutuummaatti haqamuu bulchiinsiichi ibsuun ni yaadatama. Namoonni yakka kanaan shakkamanis seeratti dhiyeeffamuun ibsameera. Carraa falmisiisaa ta’e keessaatti hirmaachuun qaban namoota kuma 79 kan ta’an yoo ta’u, garuu dhoksaadhaan namoonni gara kuma 172 ta’an akka carricha keessatti hirmaatan taasifamanii ture. Kanaanis namoonni kuma 93 ta’an haala sirrii hin taaneen carraa maan jireenyaatiif qophaa’ee keessatti hamatamun ibsame. Yeroo ammaatti bulchiinsii magaalichaa rakkoolee umaman sirressuun haala nageenyisaa eegameen haalli sirna carraa baasuu akka raawwatamuf hojiiwwan haal dure hojjatamuun himameera. Haala sirna carraa baasuutiin walqabatees jijjiramni taasifamuufi sirni carraa baasuu ammaas haala haaraatiin Bulchiinsa Nageenya Sirna Odeeffannoo (INSA) kan muuxannoo olaanaa qabutiin akka hojjatamu ta’un himame. Carraa har’a bahuun namoota 20/80, studiyoo abbaa kutaa 1 fi 2’f galmaa’uun gadaanaan isaa kanneen baatiiwwan 60’f qusataniif ta’u Daareektarri Olaanaa Korporeshinii Misooma Manneenii Obbo Shimallis Taamiraat ibsaniiru. Kana malees abbaan cisiicha sadii kan turaniifi kan haaraa galmaa’aniif, gadaanaadhaan kan baatii 84’f kan qusatan jedhameera. Kanneen 40/60 galmaa’an parsantaa 40 fi isaan ol kan qusatan ta’u kan ibsan daarektarichi, haaluma raga baankii argameetti waliigalatti namoonni 146,892 carraa abbaa 20/80, 40/60tiif ni dorgomu jedhameera.


Mariin Keeniyaatti mootummaa Itoophiyaafi TPLF gidduutti eegale 'hanga Jimaataatti dheerate'

Mariin jalqaba torban kanaa Wiixataa magaalaa Keeniyaa Naayiroobiitti eegale hanga Jimaatatti akka itti fufuu danda’u himame. Mariin kuni erga waliigalteen nagaa mootummaa Itoophiyaafi TPLF waliin torban darbe Afrikaa Kibbaatti mallattaa'ee booda kan eegaledha. Marii ajajoonni waraanaa mootummaa Itoophiyaafi TPLF irratti argaman kuni Roobii xumurama jedhamee ture. Keeniyaatti dipiilomatiin Itoophiyaa akka himanitti mariin kuni hanga Jimaataa itti fufa. Dabalataan maddeen Ministeera Dhimma Alaa Keeniyaa keessa jiran mariin kuni Roobii akka hin xumuramne BBC’f mirkaneessaniiru. Mariin eegale carraan itti Roobii xumuramu xiqqaa ta’uufi guyyoota lama booda hanga Jimaataa itti fufuu akka danda’u BBC’n dippilomaatii kanarraa odeeffateera. Mariin Ajajaan waraana Itoophiyaa Fiild Maarshaal Birhaanuu Juulaa fi Ajajaan humnoota Tigraay Janaraal Taaddasee Warradaa gidduu adeemaa jiru galma cufaatti adeemsifamaa jira. Adeemsa hanga ammaa jiruufi bu’aa irra gahan wanti jedhame hin jiru. Giddugala Kaaran Moraan Magaalaa Naayiroobii argamutti qaamolee lamaaniifi jaarsummaa kan taa’an ala seenuun kan hin danda’amne yoo ta’u, mariin gaafa xumurame gaazexeessitootaaf ibsi akka kennamu eegama. Mariin yeroo jalqabaaf mootummaan Itophiyaafi TPLF Afrikaa Kibbaatti taasisanis akkasuma yeroo qabameefiin ala guyyoota dabalataa fudhachuun isaa ani yaadatama. Torban darbe qaamoleen lamaan walitti bu‘iinsa dhaabuufi dhimmoota kaan irratti waliigalteerra gahaniiru. Akkaataa waliigaltichaan dhimmoota irratti wal ta’ame hojiirra oolchuuf marii itti fufinsaan ni taasisu. Ajajoonni waraanaa gama lamaan akkaataa humnoonni TPLF meeshaa hiikkatan, dhiheessi deeggarsa namoomaa, akkasumas tajaajiloonni bu’uuraa haala eegaluurrati ni mari’atu. Waliigaltee nagaa torban darbe irra gahame hordofee Naayiroobiitti mariitti jiru.


'US warra waliigalticha gufachiisan adabuuf qoqqobbii fayyadamuurraa duubatti hin deebitu'

US waliigalteen waraana dhaabuuf mootummaa Itoophiyaafi humnoota Tigraay gidduutti taasifame kabajamuu mirkaneessuufi sarbama mirgoota namoomaaf itti-gaafatamni akka jiraatu gochuuf, qoqqobbii fayyadamuurraa duubatti hin deebitu jedhan aanga’aan olaanaa Isteet Dippaartimanti tokko. Aanga’aan Isteet Dippaartimanti olaanaa maqaan isaanii hin eeramiin tokko akka ibsanitti, bu’uura waliigaltee mallattaa’een Ertiraafi humnoonni biroo naannoo Tigraay keessa jiran hin ba’an taanaan Ameerikaan qoqqobbii kaa’uu dandeessi. Yeroo ammaa kana waraanni Ertiraafi humnoonni Amaaraafi Affaar Tigraay keessatti akka argaman kan himan aanga’aan US kun, waliigalteen mootummaan Itoophiyaafi humnoonni Tigraay irra gahan humnoonni kunneen akka naannicha keessaa bahan kan gaafatu akka ta’e yaadataniiru. Mootummaan Itoophiyaafi humnoonni Tigrayy waliigaltee nagaa mallatteessan hojiirra oolchuudhaaf murannoo akka qaban dhaga’aa jirra kan jedhan aanga’aan Isteet Dippaartiment kun, waliigalteen nagaa kun akka hojiirra hin oolle warren gufuu ta’an garuu adabamuu akka danda’an ibsaniiru. Waliigalteen nagaa kun akka kabajamuufi hojiirra oolu, akkasumas sarbama mirgoota namoomaa warri raawwatan akka itti gaafataman gochuuf “qoqqobbii kaa’urraa duubatti” hin deebinu jedhan. Aanga’aan Olaanaa US Isteet Dippaartimen maqaan hin eeramne kun akka jedhanitti adeemsa waliigaltee nagaa Kaaba Itoophiyaa ilaalchisee odeeffannoo gaazexeessitootaaf kennanitti ture kana kan jedhan. Aanga’aan kun ibsa bilbilaan kennaniin adeemsa waliigaltee nagaa hojiirra oolchuu maal akka fakkaatuufi amma maalirra akka jiru ibsaniiru. Erga mootummaan Itoophiyaafi humnoonni Tigraay Piritooriyaatti waraana dhaabuu waliigalanii sa’aatii 48 fi 72 keessatti humna ittisaa Itoophiyaafi humna Tigraay gidduutti walitti bu’insi dhaabbateera jedhan aanga’aan US kun. Waliigalteetiin booda walitti bu’insi dhaabbachuun isaa gareen lamaanuu fedhii guddaa nagaa buusuuf qaban agarsiisa kan jedhan aanga’aan olaanaa kun uummata Amaaraa, Affaar fi walumaagalatti uummata Itoophiyaa gara fuula duraatti gargaaruudhaaf carraaqqii taasifamu keessatti walitti bu’insi dhaabbachuun gahee guddaa qaba jedhan. Ergamaan Addaa Gaanfa Afrikaa US Maayik Hamer bakka bu’oota humnoota Tigraay marii nagaa irratti hirmaatan Maqaleetii xiyyaara waraanaatiin fuudhanii geessaafi deebisaa kan turan himaniiru aanga’aan kun. Maayik Hamer bakka bu’oota Tigraay waliin socho’aa kan turan gaaffii Gamtaa Afrikaafi beekamtii mootummaa Itoophiyaatiin ta’uu isaas ibsaniiru. Maayik Hamer mariin Naayiroobiitti ture xumuramuu isaa hordofee maricharratti bakka buutota Tigraay qabatanii erga Tigraay, Maqalee deemaniin booda dursa TPLF Dabretsihon Gabremikaa’el (PhD) waliin wal arganii akka dubbataniifi Kibxata ammo gara FInfinneetti deebiyanii MM Abiy fi Itti-aanaa isaa Dammaqaa Mokonnon waliin akka wal arganis dubbataniiru. Akkaataa waliigaltee qaamoleen lamaan irra gahaniin gargaarsa namoomaa atattamaan qaqqabsiisuun dhimma ijoo akka tahe kan himan aanga’aan kun, sadarkaa jalqabbiirra jiraatus sochiin jalqabamuu isaa eeru. Konkolaataawwan dhaabbata Fannoo Diimaa Addunyaa gargaarsa fe’atan akka Maqalee qaaqabaniiru gabaasni nu qaqqabeera kan jedhan aanga’aan kun, konkolaataawwan dhaabbata Sagantaa Nyaata Addunyaa meeshaaleen gargaarsaa meetirik toonii 300 qabatanii gara Maayi Tsabiriitti imalaa jiru jedhan.  Wal waraansi Kaaba Itoophiyaa waggoota lamaan darban gaggeeffamaa ture miidhaa guddaa akka geessise kan kaasan aanga’aan kun, bu’uuraaleen misoomaa naannole Tigraay, Amaaraafi Affaar keessatti manca’an saffisaan deebisanii ijaaruu barbaachisa jedhan. Deebisanii ijaaruun deeggarsa maallaqaa guddaa barbaada kan jedhan aanga’ichi, tumsa idil-addunyaa kan gaafatudhas jedhan.  Ameerikaan deeggarsa dippilomaasiifi loojistikii dhiyeessuu itti fufti kan jedhan aanga’aan US kun, waliigaltee nagaa kana akka hojiirra oolu gochuudhaaf dhimmoota biro irrattis gaaffiin nuuf dhiyaannaan deeggarsa taasisuudhaaf qophiidha jedhan.


Itoophiyaan qooda Itiyoo-Telekoom %40 dhaabbata dhuunfaatti gurguruufi

Mootummaan Itoophiyaa dhaabbata misoomaa biyyattii guddaa tahe Itiyoo Telekoom irraa gahee %40 tahu gurguruuf caalbaasii baase. Ministeerri Maallaqaa karoora gartokkoo Itiyoo Telekoom gara dhuunfaatti naannessuuf qabuun dhaabbileen telekoomii idil-adunyaa fedha isaanii akka agarsiisaniif waamicha dhiyeesse. Ministirri Maallaqaa Obbo Ahimed Shiidee fi itti aanaan isaanii Obbo Iyyoob Takkaaleny ibsa miidiyaaf kennaniin gahee dhaabbatichaa %40 dhaabbata dhuunfaatti gurguruuf tahuu ibsan. Dabalataan dhaabbilee Telekoomii amma biyyattii keessa jiran Itiyoo Telekoomii fi Safaariikoom dabalatee dhaabbata gara biraa sadaffaaf eeyyama kennuuf qophii tahuu ibseera. Bulchiinsa MM Abiy Ahimed jalatti sagantaa haaromsa dinagdee biyya keessaa jalqabe keessaa tokko dhaabbata Itiyoo telekoom gar tokkeen dhaabbilee dhuunfaaf banaa gochuudha. Akkaataa karoora kanaan dhaabbata telekoomii waggoota dheeraaf dorgomaa gara biraa malee biyyattii keessa tajaajila kennaa ture %60 kan tahu mootummaan qabatee itti fufa. Itiyoo Telekoom Itoophiyaa biyya uummata miliyoona110 qabduuf qofuma isaa tajaajila kennaa turee dhiyeenya ammoo gamtaan dhaabbilee telekoomii Safaariikoomiin durfamu gabaa telekoomii kanatti makamaniiru. Kaampaaniin telekoomii guddichi Baha Afrikaa Safaariikoom dhiyeenya Itoophiyaa keessatti bu’uuraalee misoomaa barbaachisoo tahan diriirsuun tajaajila kennuu eegaleera. Itiyoo Telekoom yeroo ammaa kana maamiloota miliyoona 69 qabaachuu isaa MM Abiy Ahimed himaniiru. MM Abiy Ahimed akkuma gara aangootti dhufaniin dhaabbilee gurguddoo biyyattii keessaa abbootii qabeenyaa dhuunfaaf banaa gochuuf karoorsan keessaa tokko Itiyoo Telekoom yoo tahu, warshaaleen sukkaaraas as keessatti argamu. Hanga ammaatti qabatamaan hojiitti kan gale garuu kan dhaabbata telekoomii kanadha.


'Meeshaa hiikuun akka harka kennachuutti ilaalamuu hin qabu' - Geetaachaw Raddaa

Waliigaltee nageenyaa qabxiilee 12 qabuufi Afrikaa Kibbaa Piritooriyaatti Sadaasa 2 mootummaa federaalaa Itoophiyaa fi TPLF gidduutti mallattaa’e hordofee, dhimmoota dhukaasa dhaabuu, waraana hiikuufi kaanis hojiirra oolchuuf Jimaata dabre Keeniyaa magaalaa Naayiroobitti waliigalteen biraa mallattaa’eera. TPLF bakka bu’uun waliigaltee Piritooriyaa anga’oota olaanoo mallatteessan keessaa tokko ka tahan Obboo Getaachaw Raddaa gaaffiifi deebii BBC wajjin taasisaniin, jilli achitti argame “mootummaa Tigraay” kan bakka bu’u malee TPLF kan bakka bu’u miti jedhan. Gaaffiifi deebii Aabba Getaachaw wajjin taasifame akka itti aanutti dhiyaata. BBC: dhukaasni amma guutummaatti dhaabbateeraa? Obbo Getaachaw: haala guutummaatti jedhamuun dhaabbateera. Kaleessa (Sambata xiqqaa) Tsallamtii iddoowwan tokko tokkotti sochiin Humna Addaa Amaaraa akka jiru hubadheera. Danquuf yookiis waan biraas tahu kan ilaallu taha. Yoo xinnaate, lolli mootummaa jiddugalaa fi mootummaa Tigraay wajjin jiru dhaabbateera. BBC: Mariin jaarsummaa Piritooriyaa fi Naayiroobiitti taasifaman irra deddeebiin dheerachaa turan. Waliigalteerra gahuuf danqaaleen turanii? Obbo Getaachaw: Een turan. Mariin guyyoota lamatti obba’a jedhamee ture dheerate taanaan, wanti irratti waliingalle jira jechuudha. Akka itti ilaalanidha wanti ijoon. Gara Piritooriyaa yogguu imallu, gama mootummaa Itoophiyaan abdiin Maqalee galaa jira yookaan na gala jedhu ture. Sochiin humnoota Itoophiyaafi Ertiraa akkas ture. Kanaaf fedhii keenya mari’achuu hir’isuu waan jedhu fakkaata ture. Dhimmoonni guyya guyyaan jijjiiramanis turan. [Wanta barbaannu] guutummaatti argachuuf ture kan deemne, garuu waan hundaa hinargattu. Waraanicha keessa gaaffiin humnoota alaa jiraachuu ka’aa ture. Dhukaasa dhaabna jedhanii, sadarkaa dhukaasa dhaabuu keessatti dhimmoota kahuu hinqabne hedduu ammo kaasu. Adeemsa keessa dhimmoota siyaasaa kahuu qaban ni kaasu, nutis ni kaasna. Haal wahiitin ni kufa, deebi‘eemmoo itti fufa. Maalumaafuu haala jiru irratti hundaa’uun wanti murteessine; uummataafi mootummaa Tigraayiif humna marii fooyya’aa uumuuf gargaara kan jennedha. Dhibbaan dhibbatti irratti waliigallee jirra jechuu miti. Haatahu malee erga waliigalle booda, dhimmoonni hojiirra oolmaan isaanii hiikkaa ofii qaban waan jiraniif, wanti falmisiisoo tahan hedduun turan. BBC: waliigaltichi kallattiin hojiirra akka oolu himameera. Haala kanaanis humnoonni Tigraay guyyaa 30 keessatti meeshaa akka hiikkatan himame. Gama kaaniin ammoo dhimma deeggarsa namoomaaf daangaan yeroo hin kaa’amne. Haga ammaattillee qarqaarsi namoomaa Tigraay hingalle. Yoom geeffama, yeroon akka murtaa’u maal gootan? Obbo Getaachaw: Hidhannoon guyyaa 30 keessatti hin hiikamaafi hin hiikamuun waan biraati. Piritooriyaatti yaada guyyoota 30 dhiyeessanii, ji’a jaha yookis ji’a 10 jechuun hagas mara hiika waan hinqabneef, ajajoonni lameen waan tahuu qabu murteessu. Meeshaa kan hiikkannu uummata keenya baraaruuf. Meeshaa kaasnee carraa uummata keenya oolchuu argineerra, qabsoofneerra – hojii gaariis hojjenne. Waraana hidhannee uummata keenyarra [dhumaatiin] irratti raawwatamuu waan argineef, kana hambisuuf, gara karaa nagaatti deebine. Hidhannoo hiikuun waan kamuu caalaa nageenya Tigraay wajjin walqabachuu qaba jennee gaafanne. Kanas ejjennoo keenya godhanne. Kan Tigraay irratti hiriire danuudha – humnoonni naannichaa jiru. Humni mootummaa federaalaa jedhamu jira, humni Ertiraas ni jira. Nuti fedhii hidhachuu qabaannee miti, nageenya uummata keenyaa eeguufi. Kanaaf nageenyi uummata keenyaa garee tokkoon kan eegamu taanaan, meeshaa hiikuun akka harka kennachuutti ilaalamuu hin qabaatu. Wanti guddaan uummati keenya nagaan jiraachuu danda’aa kan jedhudha. Humnoonni guyya guyyaatti meeshaa mirmirsaa, uummata keenya ajjeesan achi jiraaachuu dhabuusaanii mirkaneessuu qabna. Isaan ofuma keenyaa baasna yoo jedhan, sababni hidhannoo keenya wajjin turruuf hinjiru. Qarqaarsi namoomaa [Jimaata] eegaluun irra ture. Qarqaarsi meeshaa siyaasaa haala itti tahu jiraachuun irraa hinturre. Lolichi sochii konkolaataa danqaa ture taanaan, amma waan dhaabbateef jalqabuu danda’u – waliigalleerra. Akka kootti taanaan hardha (Sambata Xiqqaa) akka socho’uu eegalanidha. Keessattuu Naayiroobiitti ejensiiwwan deeggarsa namoomaa qaama marichaa turan jechuun ni danda’ama. Kanaaf xiyyaaronni socho’uu danda’u, humnoonni Itoophiyaafi Tigraay maal godhuu akka qaban mari’ataniiru. Kanaaf akka kootti qarqaarsa jalqabuuf wanti danqu hinjiru. BBC: Mootummaan Itoophiyaa qarqaarsi galaa jiraachuu hima, maaliif barfate? Obbo Getaachaw: Kun dogongora. Kanneen qarqaarsa kennan sirriitti waan quba qabanidha. Mariin Naayiroobii hanga xumuramutti; uummata Tigraayif hanga taheen qarqaarsi akka gahu, dhukaasni akka dhaabbatu, adeemsichi fooyya’aa akka tahuuf jecha… waan hedduu dubbachuu hin barbaanne. Dhimmi kun piroppogaandaaf ooluu akka malu ni hubanna. Amma garuu xiyyeeffannoon keenya, wanti kun ni hojjeta moo hin hjjetu kan jedhudha. BBC: Waa’een waraana Ertiraa, Tigraay keessa jiraachuufi bahuusaa waliigaltee irratti wanti jedhame hinjiru. Maal waliigaltan? Obbo Getaachaw: Ifatti waraanni Ertiraa jiraachuu ni beekna, isaanis ni beeku. ‘Humnoota alaa’ jedhamee wanti taa’e jira, waraanni Ertiraa kan biyya alaati. Kanaaf achi keessatti hammatamuu amanna. Kana caalaa maal jenna. Kanaaf waliigaltichi humnoonni alaafi human ittisaa hin taane Tigraay dhiisanii akka bahanidha. Kan Ertiraa hin bahu jedhu taanaan, sababni kana itti barbaadan natti hin mul’atu. Humnoonni alaa haa bahan yoo jedhame, kan nu wajjin lolaa jiru humni alaa kan biraa hinjiru waan taheef, wanti nu yaaddessu hinjiru. Qaamni gama sanaan jiru maaliif akka maqaan dhawamu akka hin feene tilmaamuu hin danda’u. BBC: Waliigalteen godhame TPLF fi mootummaa Itoophiyaa gidduutti. Humnoonni Tigraay fi TPLF jaarmiyaalee gargari. TPLF aangoo maaliin jaarsummaa taa’e? Obbo Getaachaw: TPLF [jaarsummaa taa’ee] hin mallatteessine! Mootummaa Tigraayitu achi dhaqe. Mootummaa Tigraay waan hin beekneef TPLF isiniin jenna jedhan. Nutis maqaa keenya hin fudhanne waan taheef, deeggarsaafi nagaa uummanni Tigraay barbaadu achi dhiifnee hin fudhannu jechuu hin barbaanne.\nJila sana keessa miseensonni TPLF turre namoota lama qofa. Kaan miseensota TPLF miti, bakka buutota mootummaa Tigraayi. Qaamni inni tokko mootummaa Tigraay hin beeku jedhe. Xiyyeeffannoon keenya ammoo dhukaasni dhaabbachuu qaba, qarqaarsi qaqqabuu qaba, tajaajilli itti fufuu qaba kan jedhudha. Qaamni gamas jiru mootummaa Tigraay jedhamu hinbeeku ennaa jedhu, warri Gamtaa Afrikaa [AU] ‘kanaaf jettanii waliigaluu dadhabduu, maqaan wahii isinii haa kennamu’ nuu jedhan. Sheekspiir maal jedha: ‘Ililliin roozii maqaa biraa qabaattus, urgaa gaarii inuma qabaatti.’ Anaaf rakkoo hedduu fiduu akka danda’u nan beeka. Ani TPLF bakka bu’ee miti Piriitooriyaa kanin deeme, mootummaa Tigraay bakka bu’eeti malee. BBC: Akka paartii yookaan akka mootummaatti jedhamee ennaa hojiirra oolu dhiibbaa hin qabaatuu? Obbo Getaachaw: lamaan isaaniiti waliigala mitii? Ani ebeluttan si beeka jedha, Giday akka taateettin si beeka, garuu dhimma ijoorratti haa waliigallu naan jedhe. Tole ani Getaachoodha, yoo Giday naan jettees waan murteessaa taherratti haa waliigallun jedheen. TPLF Piriitooriyaa hin deemne, kan deeme mootummaa Tigraayi - Mootuummaa Federaalaafi Tigraay jedhamee. Dhiibbaa maaltu uumamuu danda’aree… Giddugaleessa kan goone uummata Tigraayidha, nageenya akka argatuuf, qarqaarsi akka seenu, garaagarummaa siyaasaa hiikuuf carraa uumuu,… kanneen akka hin danqine waan hin barbaanneef malee, kan marii taa’aa jiru TPLF akka hin taane irra deddeebiin ibsineerra. TPLF raayyaa waraanaa ajaju hinqabu. BBC: Haal-dureewwan irratti hin mari’annu jettan lafa keessanii turtan. Amma garuu hunda dhiiftan. Maaltu dhiisuuf isin dirqe? Obbo Getaachaw: Wanti dhiisne homtuu hin jiru. Dhimma lafa Tigraay irra-deddeebiin ka’e ni dhiifnaa? Unuuf sarara diimaa kan jedhamu nageenya ummata Tigraayiifi lubbuun jiraachuu ummatichaati. Sababa kanaaf dhimma lubbuun jiraachuu ummata Tigraay dabarsinee kennuu hin dandeenyu. Dhimma lubbuun jiraachuu ummata Tigraay karaa amansiisaa ta‘en itti eegamu uumuuf dalagaa jirra. Nuti ummata Tigraay baraaruuf wallolaa jirra. Waraanni ummati Tigraay keessatti qooda fudhatu yoo jiraate dhaabuu qabna. Ummata beelaan, rasaasa diinaan, akkasumas hanqina qorichaan du’uu qabna. BBC: Jiraachuufi jiraachuu dhabuun uummata Tigraay dhimma ijoo keenya jettanis, taajjabdoonni waraanicha hordofaa turan garuu, waliigaltee kan mallatteessitan waraanni keessan waan dadhabeefi jedhu. Humni raayyaa keessani maaliirra jira? Obbo Getaachaw: Uummanni Tigraay otoo hanqina nyaataa qabuu, waraanaaf waan qabu kan qodu uummata goota tahedha. Waraanni Tigraay ammoo, humnoota waraanaa Afrikaa irraa gurguddoodha jedhaman lama wajjin walwaraanee kan hin jilbeeffannedha. BBC: Waliigaltee Naayiroobiitti goodhame hordofee, koreen jiddugaleessaa TPLF, bakka bu’aan TPLF erge hinjiru, waraanni TPLF jedhamus hinjiru jechuun ibsa baaseera. Obbo Getaachaw: Marii kanarratti namni TPLF bakka bu’uun argame hinjiru. Mootummaa Tigraay bakka buunee deemne. BBC: Waliigalticha irratti garuu kan waliigalame Mootummaa Itoophiyaafi TPLF gidduutti jedha. Ka lammeessoo ammoo mootummaan Tigraay dhimma kanarratti ibsi baase hinjiru. Kuni kanneen TPLF bakka bu’anii deemaniifi koree giddugalaa paartichaa wajjin waldhibdeen uumamuusaa kan agarsiisuudhaa? Obbo Getaachaw: Bakka buutota mootummaa keessaa ana qofatu miseensa TPLF ture. Tsaadiqaan miseensa TPLF miti… qoodinsi kan jiraatu humni qoqqoodame yoo jiraate qofadha. Qondaaltota TPLF irraa kan dhufe ana qofadha. Anis mootummaa bakka bu’een dhufe. BBC: Ibsi koree jiddugaleessaa TPLF maalirraa madde? Obbo Getaachaw: Ibsi koree giddugaleessaa ibsa sirriidha. Waraana ofiisaa waan hinqabneef, waraana hinqabu jedha. BBC: Mootummaan Tigraay kanarratti maaliif ibsa hin kennine? Obbo Getaachaw: Mootummaan Tigraay ibsa haa kennu jedhi gaafadhu. Kanin as dhufe marii taa’uufi, isa xumuree falmiiwwan marsaalee hawaasaaf deebii kennaan jira… Sodaan isaa naa gala. BBC: Xumuratti, namoonni kuma dhibbaan lakkaa’aman beelaa fi ajjeechaan du’an. Dubartoonni kuma kudhanitti lakkaa’aman haleellaa saalaaf saaxilman. Tigiraay miidhaan hangasii erga irra qaqqabee booda maal buufatte? Obbo Geetaachaw: Tigiraay waraanicha hin eegalle, waraanatu irratti baname. Waraanni ykn loltoonni Tigiraay waraana ummaatarratti baname qolachuuf loleera. Miidhaan kun hundi qaqqabeera. Waraanarra bu’aan buufamu hin jiru. Tigiraay baraaruu hin dandeessu. Eenyuyyuu baraaruu hin danda’u. Uummanni Tigiraay dararameera, misoomni duraan ture badeera. Ijoolleen waggoota sadii oliif otoo hin baratiin ugguramaniiru. Waraanni bu’aa maalii qaba? Waraanarraa bu’aa maaltu argama? Bu’aan waraanarraa argamu hin jiru. Jiraachuu keenya ejjannoo kabachiisu qabanneetu, bu’aaf otoo hin taane, yoo xiqqaate beenyaa arganna jennee amanna. BBC: Uummanni Tigraay akkamiin beenyaa argata? Obbo Getaachaw: Uummanni fedhiifi hawwisaa; biyya tahuu yookaan waan tahullee tahu, ani murteessuu hin dandayu. [Waan kana] guutummaatti haala ittiin mirkaneessu uumuudha beenyaan isaa. Kana gochuufis karaa nagaan yookis waraanaan waan dandeenyu hunda ni goona. Uummanni Tigraay kana gochuurraa duubatti hin deebiyu. BBC: Mootummaan federaalaa qabxilee dhiyeesse guutummaatti erga fudhattanii booda, kana akkamitti mirkanessuu dandeessu? Obbo Geetachaw: Sirriitti ni danda’ama. Kanin simadhe ykn fudhadhe waliigaltee dhukaasa dhaabuti. Dhukaasni erga dhaabate booda mariin siyaasaa itti fufa. Mariin siyaasaa mirga hiree ofiin murteeffannaa uummata Tigiraay otoon hin mirkaneessin dhukaasa dhaabuuf waanin murteesseef qofa namni yaadicha simatu jiraa? Uummanni Tigiraay akkan ani fedhutti oofamu miti, waraanni Tigiraay akkan ani fedhutti kan oofamuuf. Mootummaa federaalaas ta’ee mootummoonni biyyoota addunyaa fedhii uummata Tigiraay guutuurra kan darbe filannoo biraa waan qaban natti hin fakkaatu. Waanti ijoon dhukaasni haa dhaabatu, uummata Tigiraayif deeggarsi haa dhiyaatu, tajaajiloonni banamu, marii siyaasaatiin karaa nagaatiin furmaanni akka argamu yoo jiraate haa ilaallu. Furmaanni yoo hin jiraanne hidhannoo haa hiikamu eegan jedheef qofa waraanni hidhannoo hiikkatu hin jiru. BBC: Dhimmi kun waliigalteen raawwatameera… Obbo Geetachaw: Hin raawwanne. Dhukaasa dhaabneerra… [waraanni raawwate jechuu miti]… BBC: Akka aanga’aa Tigraayitti, waraana kanatti galuu keessaniin ni gaabbituu? Obbo Geetachaw: Wantin itti gaabbu tokkollee hinjiru. Waraanni narratti labsamee, kabaja uummata Tigraay eegsisuuf waanin qabsaaweef, nan boona malee itti hin gaabbu. BBC: Galatoomaa Aabba Getaachaw!


Hidhattoonni bakka biraatii dhufan amantoota waaqeffachaa turan Saasiggaatti jumlaan fixan - WWMYI

Godina Wallagga Bahaa Aanaa Saasiggaa ganda Gaallotti Sadaasa 6, 2022 amantonni osoo waaqeffannaarra jiranii hidhattoota bakka biraatii dhufan jedhamaniin jumlaan ajjeefamuu Waldaa Warra Wangeelaa Makana Yesuus Itoophiyaa (WWMYI) ibsite. Ajjeechan kun kan raawwate Waldaa Mul'ata Geellaa jedhamutti ta'uu Sadaasa 11, 2022 kennaniin kan himan Pirezidaantin WWMYI Lubni Yonaas Yiggazuu, ajjeechaa jumlaa kanaan namoonni 15 ajjeefamanii, hedduun madaa'aniiru jedhan. Akka pirezidantiichaatti, namoota ajjeeffaman kanneen keessaattis gaggeessaa,  ittaanaan gaggeessaa waldittii fi hojjataan wangeelaa keessatti argamu. Ajjeechaa jedhame kana ilaalchisee mootummaan kan jedhe hin jiru. BBC waajjira poolisii godinichaafi qaamoolee mootummaa dhimmisaa ilaalatu irraa qulqulleeffachuuf yaaliin taasisee hin milkoofneef. Osoo ajjeechan kun hin raawwatin duras ta'ee erga raawwateen booda qaamni nageenyaa mootummaa tarkaanfii homaayyu fudhachuu dhabuun waldattiif gadda dabalataa akka ta'e himan Luba Yonaas. "Ajjeechaa jumlaa hamaa fi gadisiisaa kana Waldaan Warra Wangeelaa Makana Yesuus cimsitee balaaleffatti," jedhan Pirezidantiin kun. "Addumatti, kun hundi gaafa raawwatuu fi amantoonni kadhannaadhaaf walitti qabaman bifa suukaneessaan yoo jumlaan ajjeefama, qaamni mootummaa naannichatti argamu yakkichi osoo hin raawwatin dura ittisuus ta'ee, erga raawwateen booda hordofee yakkamtoota seeratti dhiiyeessuu irratti kan irraa eegamu bahuu dhaabun baay'ee nama gaddisiisa," jechuun komatan Luba Yoonas. ''Lammiileen bifa kanaan jumlaan yeroo ajjeefaman mootummaan argee ykn dhagahee callisuun isaa taatee kanaaf beekamtii kennuu dhiisuu barbaaduu ykn akka homtuu hin uumamneetti bira darbuu agarsiisa,'' jedhan itti dabaluun. Obboleessi isaa quxisuun (eegoon) jalaa kan ajjeefame barsiisaa Suraafel Xilaahun, Dilbata ganama osoo waaqeffannaarra jiranii tajaajiltootaa, warra wangeela barsiisaniifi amantoota dabalatee ajjeefamuu isaanii dubbata. Obboleessi isaa ajjeefame Kaasahun Xilaahun Dinagdeekan jedhamu ogummaan barsiisaa yoo tahu, gaggeessaa waldattii akka ta’e Suraafel BBCtti himeera. Obboleessi isaa gaheessa waggaa 40 ta’eefi ''abbaa ijoollee afurii Kiristaana waldaa keessatti dhalatee guddate waan ta’eef wangeela lallabuu malee hamminaafi jallina tokko kan hin qabnedha'' kan jedhu barsiisaa Suraafel, qajeelummaa obboleessa isaa kana ammoo maatii, namoonni waliin hojjetuufi hawaasni ragaa bahuuf jedha. Obboleessi isaa dhimma hokkaraa kamiyyu keessatti hirmaatee kan hin beekne ta’uu kan himu Suraafel, “wanti nama gaddisiisu ammoo waldaa keessatti albeedhaan qalamuu isaaniiti,” jedha. Sinoodosii Gidduugaleessaa Makaane Yesuus Naqamtee irraa namni BBCn dubbiseefi nageenya isaaniif maqaan isaanii akka dhahamu hin feene ajjeeffamuu amantoota iddoo Waldaa Mul’ata Geellaa xalayaadhan Waldaa Makana Yesuus Itoophiyaatti beeksisuu isaanii himan. Xalayaan Sinodosii Gidduugaleessaa irraa barraa’eefi amantoonni waldaa keessatti ajjeeffamuu ibsu kun jalqaba torban kanaa irraa kaasee miidiyaa hawaasaa gubbaatti bal'inaan qoodamaa ture. ''Caasaan waldaa keenyaa Finfinnee jiru, qaama ilaallatu haasofsiisanii nageenya amantoota keenyaafi hawaasa keenyaa akka eegsisaniif xalayaa sana barreessinee,'' jedhu namni kun. Tajaajilaa Waldattii kan biraa nageenya isaaniif jecha maqaan isaanii akka hin dhahamne BBC gaafatan fi Sinodosii Giddu-galeessaa jalatti caasaa ‘Sabakaa’ irra kan hojjatan, akkuma ajjeechaan kun raawwateen namoonni lubbuun hafan bilbilaniifii waan ta’e akka itti himan dubbatu. ''Namoonni meeshaa sagalee qabuu fi hin qabne qabatanii waldaatti galanii geggeesitoota waldaa gara alaatti erga baasaniin booda mooraadhuma keessatti albeedhaan waraananii, qalanii ajjeesan,’’ jedhan. Mooraa waldaa sanaa keessatti kan ajjeefaman namoota 11 yoo tahan, kaan afur ammoo garasitti osoo deemanii karaatti ajjeefaman jedhan. ''Kanneen ajjeechaa kana raawwatan namoota isaan hin beekneefi kan tasa a irra bahan ta'u dubbatan. Afaan Amaariffaa kan haasa’an akka ta'anis natti hiamniiru,’’ jedhan. Gama biraan ammoo gaafuma ajjeechaan kun raawwatu Sadaasa 6, 2022 magaalaa Naqamtee keessa ganama barii irraa eegaluun dhukaasni guddaan hidhattoota Waraana Bilisummaa Oromoo magaala galaniifi humna nageenyaa mootummaa gidduutti adeemsifamaa turu gabaasuun keenya ni yaadatama. Haata’u malee, bakki ajjeechan kun itti raawwate magaala Naqamtee irraa gara km 15 akka fagaatu dubbatu. Guyyaa taateen kun raawwate waaree booda bilbilaan obboleessi isaa ''qaama 'Faannoo' jedhamaniin wareegameera'' jedhanii akka itti himan ibsa Sureefel kan obbooleessi taatee kanaan jalaa ajjeeffame. Suraafel warra ajjeechaa kana irraa lubbuun hafan irraa akkka odeeffanne jedhanitti, ''namoonni ajjeechaa raawwatan kan afaan Amaariffaa dubbataniifi konkolaataa mootummaatiin dhufan'' jedhame itti himamu BBCtti hime. Kana malees erga ajjeechaa amantoota waaqeeffannaarra turan kanneenii raawwatanii boodas wanta kiisii isaanii keessa ture kan akka maallaqaafi mobaayila fudhatanii akka deeman dhagahu dubbata Suraafel. Naannoo sana rakkoo nageenyaa akka hin jirreefi wanti akkasiis mudatees akka hin beekne kan himu Suraafel, “namoonni ajjeeffaman kunneen afaan Amaaraamalee hin beekan. Osoo qaamni nageenyaafi milishaan agarsiisuu baatee bakka sana beekaniiyyu hin dhufan tures,” jechuun haala ture ibsa. Bakka sana qaamni hidhate biraan akka hin jirree fi mootummaan bulchaa akka jiru kan dubbatu obboleessi gaggeessaa waldaa ajjeefame kanaa, ''erga wanti kun raawwateen boodas qaabmni mootummaa tokkollee maal taatan jedhee kan maatiifi firoota miidhamtootaa gaafate hin jiru'' jechuun komata.


Loltoota Ertiraa waraana Itoophiyaa irratti du'aniif eenyutu gaafatama?

Waliigalteen nagaa waraana waliinii waggaa lamaaf kaaba Itoophiyaatti adeemaa tureef xumura tolcha jedhame torban darbe Afrikaa Kibbaatti mallattaa’eera. Waliigaltee kana boodas qondaaltonni waraanaa mootummaa Itoophiyaafi TPLF dhimma meeshaa waraanaa hiikkachuu, akkasumas kaan irratti Keeniyaatti mariirra jiru. Waraanni waggaa lamaaf ture Naannoo Tigraay, akkasumas Amaaraafi Afaarittis badii guddaa geessise. Waraana Kaaba Itoophiyaatti waggaa lamaaf gaggeeffame keessatti Ertiraan maalif akka hirmaatte uummata biyyattiif hin beeksifne. Ertiraan waraana eeggataa hirmaachisuun Tigraay keessatti haleellaa gaggeessuu ishee ragaaleen gabaafameera. Kanaan dura Ertiraa keessatti taatewwan gurguddoon yoo jiraatan karaa wajjira ministeera beeksisaa akkasumas karaa ministeera dhimma alaa uummataaf ifa ni godhama ture. Garuu waraana Tigraay keessatti gaafa hirmaattu kuni hin taane. Kanaaf, mootummaan Ertiraa waraana dargaggoota Ertiraa heddu nyaate kana irratti maalif akka hirmaatan uummata hin beeksifne. Helan Birhaanee maatii isheetif mucaa jalqabaa yoo taatu Neezarlads jiraatti. Abbaan ishee miseensa tajaajila loltummaa biyyaalessaa marsaa saddeettaffaa ta’uu kan himtu Helan ammas waraana biyyattii keessa akka tajaajilaa jiru BBCtti himte. Abbaa isheetin alatti obboleessi ishee xiqqaan miseensa waraana Ertiraa fi ramaddiin isaa naannoo Mandaafiraa akka ture yaadatti. Haa ta’u garuu Adoolessa 2021 irraa kaasee jiraate fi du’ee isaa maatin homaa akka hin dhageenye himti. “Obboleettin koo isheen xiqqoon ammoo yeroo daangan Itoophiyaa fi Ertiraa banamu sana Itoophiyaa seente. Yeroo waraanni waliinii eegalu sana Tigraay keessa turte. Ji’a Sadaasaa torban jalqabaa keessa sagalee ishee ergan dhagahee as waa’ee ishee odeeffannoo homaa hin qabu.” Abbaan ishee Caamsaa, 2022 keessa boqonnaaf manatti galee ji’a Waxabajjii keessa ramadii isaatti deebi’ee isaa himti. Booda ji’a Fulbaanaa keessa bilbilteefi iddoodhaa iddootti geeffamaa akka jiran itti hima. Waa’ee obboleettii ishee sagalee ishee dhabdee kaampii baqattootaa keessa jiraachuu malti jettee yaaduu irratti waa’ee nageenya obboleessa ishee fi abbaa ishees baay’ee dhiphatti. Dhalataan Ertiraa nageenya maatii isaaf jecha maqaan isaa akka hin dhahamne BBC gaafate ammoo maatii isaa keessa namni shan miseensa tajaajila loltummaa biyyaalessaa akka ta’an dubbata. “Obboloota koo tajaajila loltummaa keessa jiran keessaa tokkoon ala afran isaanii waraana Tigraay irratti hirmaataniiru. Obboleessa koo isa humna galaanaa keessa jiruun ala obboloonni koo sadan waa’ee isaanii odeeffannoo homaatuu hin qabu. Keessumaa obboleesa koo isa tokko waa’ee isaa ergan dhagahee waggaa tokkoo fi walakkaa ta’eera,” jedha. Mootummaan Ertiraa waraana waliinii Itoophiyaa irratti maalif akka hirmaate ibsuu baatus, walii galtee Aljersi irratti daangan Ertiraaf mootummaa olaantummaa TPLFn gaggeeffamaa tureen osoo hojiirra hin oolin waggaa 18’f turuu isaarraa kan ka’e ta’uu akka hin oolle dubbata gaazexeessa fi barreessaa dhalataa Ertiraa fi amma Masirii jiru Mahaamud Abubakar. “Mootummaan lafa isaa deebifachuu akka barbaadu fi waraanichi gaafa eegalu TPLF misaa’ela gara Ertiraatti dhukaasun isaa akka sababaatti ka’uu akka danda’an” ibsa. Siyaasa Gaanfa Afrikaa fi Baha Giddu galeessaa xinxaalun kan beekamu Abdulrahaman Abuhashim ammoo: “Gaggeesitoota TPLF fi Ertiraa gidduu nagaan jiraachuu dhabuun isaa waraana Ertiraa bara 1990 tii kaasee haalli nagaas waraanas osoo hin jiraatin turuun isaa” rakkoo har’a dhalateef sababa ta’uu hima. Mootummaan Eertiraa yaaddoo nageenya biyyaaleessaa gama daangaa isaa Tigraayiin qabaachuu isaas akka sababaatti kaasee beeka. Yuunivarsiitii Iswiis Baank Ingilizitti argamutti daayireektara kutaa Saayinsii hawaasummaa fi seeraa kan ta’an Pirofeesar Gaayim Kibra’ab akka jedhanitti uummanni bifa ukkaamsanii fuudhutiin yookin duula waraanatiif ijoollee isaanii akka kennan gaafatamu. “Waraana Tigraay irratti waa’ee ijoollee hirmaatanii karaa miidiyaa biyyattiitin illee waanti itti himame hin jiru. Waa’ee waan uumamee fi gatii kaffalamaa jiruu eenyuyyuu itti hin dubbatu,” jedhu. Biyya kamiyyuu keessatti, biyyoota abbootii irreetin gaggeeffaman keessatti dabalatee waanti waraanatti nama geessu haalli dirqisiisan yoo jiraate mana maree bakka bu’oota uummataatin ykn mana maree ministeerotaatin  akka murtaa’u ibsu Pirofeesar Gaayim. Bara 1992 kan hundaa’e manni mare biyyoolessa Ertiraa garuu kana akka hin goone hin goone fi bara 2002 irraa kaasee waggoota 20 darbaniif manni maree kun walitti qabamee akka hin beekne ibsu. Itti dabaluunis miseensonni mana marichaa kaan yoo hidhaman, kaan ammoo ni dhokatan. Kaan dhukkubsatanii yoo du’an hedduun isaanii sababa dullumaan hojiirra akka hin jirre himu Pirofeesar Gaayim. Namni siyaasaa Obbo Saangel Waldatinsaa’ee gama isaanitiin, Kaabineen Ertiraas bara 2018 yeroo araara Itoophiyaa fi Ertiraa sana guyyaa walakkaadhas erga wal gahanii as wal gahanii akka hin beekne ibsu. Gidduu isaanitti garaa garummaan Pirezidaant Isaayas to’achuu hin dandeenye uumamuu irraa kan ergasii akka wal hin geenyetu himama. Gaggeessitoonni “Adda Dimokiraasi fi Haqa Uummataa” miseensota 19 qabu sababa baqaa, hidhaa, qaama miidhamummaatin wal arganii mariyachuun murtee dabarsuu akka hin dandeenye. Waraana ammaa kanan adda dureen kan itti gaafatamuu qabu Isaayasi fi aangawoota Tikaa akka ta’e amanu Obbo Saangeel. “Badii Ertiraarra gahe hundaaf Isaayas qofaa isaa gochuu hin danda’u. Fayidaa mataa isaanif jecha yookin kaayyoo ofii isaanif jecha yaada Isaayas fudhachuun dargaggoota fi jaarsolii guuranii kan waraanatti warri oofan kan gaafatamuu qaban jiru.” Abdurhaman gama isaanin, “Miidhaa Ertiraanota irra gahu kamiifuu kan itti gaafatamuu qabu….” jedhu. Namni siyaasaa Obbo Saangel, "Abbootun irree hunduu dhuma bara jireenya isaanitti itti gaafatamummaa jalaa miliquu waan hin dandeenyef, bulchiinsi Isaayasis waraana uummanni sagalee isaa hin dhageessifne keessatti dargaggoonni akka dhuman gochaa jirus guyyaan seera fi seenadhaan itti gaafatamu fagoo miti" jedhu. Gaazexeessa fi barreessaa Mahmud Abubakar ammoo walabummaan biyyaa kan mirkanaa'u nagaa fi dimokiraasii qofaan akka ta'e himu. Dabaluunis, amma Itoophiyaatti qaamoleen wal waraanan Afrikaa Kibbaatti waan walii galaniif mootummaan Ertiraa dhimma daangaa ilaalchisee mootummaa Itoophiyaa waliin mariyatee furuu akka qabu ibsu.


Dubartii Baakkootti abbaa warraa  ajjeeftee siree jalatti awwaalte manni murtii hidhaa waggaa 18n adabe

Godina Shawaa Lixaa Aanaa Baakkoo Tibbeetti dubartii abbaa warra ishee muka tumaan reebdee ajjeesuun eegasii awwaalun himatamte Manni Murtii Godina Shawaa Lixaa hidhaa waggaa 18’n adabe. Poolisin akka BBC’tti himetti, Aadde Suufanii Shantamaa abbaa warraa ishee Obbo Shuumaa Abarraa irratti ajjeechaa kan raawwatte baatii Fulbaanaa keessa ture. Manni murtii dhimmicha erga ilaalaa turee booda gaafa Kibxataa ALI Onk 29, 2015 hidhaa cimaa waggaa 18’n adabuu Waajjira Poolisii aanaa Baakkoo Tibbeetti qorataan yakkaa Saajiin Ittaanaa Dooshaa Wayyumaa BBC’tti himaniiru. ‘’Osoon taa’ee buna tumu cubeedhaan na waraanuuf yeroo jedhu ilmoo mooyyee buna itti tumaniin saggoo isaafi morma isaa karaa duubaa si’a lama rukute,’’ jechun jecha ishee poolisiif kennuu himan. Namoonni lamaan waggoota 11 bultiin akka jiraatan kana dura poolisiin BBC’f himee ture. Shakkamtuun Suufanii Shantamaa jedhamtu abbaa warraashee ajjeesuun qorannoon irratti gaggeeffamaa ture, “lola natti kaasnaan ofirratti rukkute” jechuun poolisiif jecha akka kennite gabaafamee ture. Namoonni lamaan gaa'ila waggoota 11 kana keessatti ijoollee sadii waliin horataniiru. Haa ta’u malee, gaa’elli isaanii waldhabdee darbee darbee gidduu isaaniitti uumamuun jeeqamaa turuutu himame. Namoonni naannoo isaanis abbaa warraafi haadha warraa araarsaa waliin akka jiraatan taasisaa turaniiru. Haata’u malee ALI Fulbaana 08 bara 2015 mana jireenyasaanii kan Aanaa Baakkoo Tibbee ganda Amartii Gibee iddoo addaa Boree jedhamutti argamutti taateen gaddisiisaan tokko raawwatame. Guyyaa kana tilmaamaan halkan keessaa sa’aa 8:00 irratti miidhamaan haatii warraasaa buna akka danfistuuf gaafata. “Shakkamtuunis bakka ciistuu kaatee iddoo buna tumaa turteetti ‘abbaan manaa koo lola natti kaasnaan ilmoo mooyyee (muktumaa) buna ittiin tumuun morma isaa gara bitaa al lama dhahe” jechuun haala itti rukkitte jecha kennuushee Itti aanaa Saajin Doshaa Wayyumaa dubbatu. Sana boodas abbaan warraa shakkamtuu lafatti kufuu isaa fi dhiigni afaanfi funyaaniin bahaa akka tures shakkamtuun jecha kennuushee himan. “Erga kufee achumatti hafe; hin dubbatu, hin nyaatu, hin dhugu. Lubbuun osoo keessaa hin bahiin guyyaa sadi ture,” jedhan. Haala kanaan guyyoota sadiif erga tureen booda miidhamaan Fulbaana 12, 2015 lubbuun darbuu isaa galmeen qorannoo poolisii agarsiisa. “Lubbuunsaa darbuu erga argitee boodas manuma jireenyaashee keessa bakka ciisichaatti lafa qottee miidhamaa awwaalte” jedhan qondaalli poolisii BBCn dubbise kun.


Waliigalteen nagaa maaliif Ministira Muummee Abiy'f ‘injifannoo’ ta’e?

Waraanaa waggoota lamaaf Kaaba Itoophiyaatti badii olaanaa qaqqabsiisetti dhuma gochuuf mootummaa fi TPLF jidduutti waliigalteen nagaa mallatteeffame biyyoonnii fi dhaabbileen idil-addunyaa haala gaariin simatan. Gaaffii jiru garuu kun milkaa'aa laata? kan jedhudha. Erga waliigalteen nagaa Afrikaa Kibbaa Piritoriyaatti mallattaa’een guyyaa tokkoon boodas gaarreen Tigraay irratti dhukaasni meeshaalee gurguddaa dhagahamuu itti fufee jira. Kaayyoon waliigaltee waraana dhaabuu tibbana mootummaan Itoophiyaa fi TPLF mallatteessan kunis kan oppareeshinii waggaa lamaan dura MM Abiy Ahimad ''tarkaanfii seera kabachiisuu'' jechuun eegalaniin kan wal simuudha. Haala waliigaltichaatti adeemsi tarree loltoonni TPLF hidhannoo hiikachiisuu gaggeeffamu ni jiraata. Waliigalteen kunis kan mallatteeffamee ‘‘mootummaa Tigraay’’ waliin osoo hintaane, Adda Bilisa Baasaa Ummata Tigraay (TPLF) waliin ta’unsaa olaantummaa Abiy kan agarsiisee fakkaata. MM Abiy filannoo bara 2020 Tigraay keessatti gaggeeffamee TPLF ittiin moo’atee ture diduun filannoo haaraa gaggeessuuf karoorfataa jira. Mootummaan Federaalaa TPLF guutummaatti harka akka kennu barbaadulleen kun osoo hin ta’iin tureera. TPLF galmee shororkeessaa irraa haquun, gara fuula duraa haala Tigraay ittin buluu dandeessurratti TPLF waliin marii siyaasaa taasisuuf waadaa gale. Waaliigaltichis qaamoleen lamaan olaantummaa heera mootummaa jiruun akka bulan cimsee jira. Kunis dhimma tibba jalqaba waraanichaatii kaasee humnootii Amaaraatiin qabamee kan jiru lafa gabbattaa Lixa Tigraay haaluma heera mootummaatiin furuu kan dabalatuudha. Haata’u malee osoo deebiin hin kennamiin dura, bulchiinsi Tigraay ykn kanneen achirraa buqqaafaman deebisuu ilaalchisee wanti jedhame hin jiru. Kutaan waliigaltichaa dhiyeessii deeggarsa namoomaa ilaallatu  beela lubbuu namoota hedduu galaafateef deebii ta’u ni danda’a. Waraannii waloo Itophiyaafi Ertiraa akkasumas humnootiin Amaaraa waggoota lamaaf daandii cufuun beela keessa turusaanii dureewwan Tigraay hubataniiru. Aanga’oonni Tigraay murtee kanarra kan gahan jiraachuufi jiraachu dhabuu uummata Tigraay hubannoo keessa galchuun fakkaata. Waxabajjiirratti waraanichi deebi’ee ka’usaa hordofee namoonni miiliyoonaan lakkaa’aman hojii qonnaasaanii hojjachuu hin dandeenye buqqaafamaniiru. Namoonni dhukkuboota wallaanamanii irrraa hafu malaniin du’aa jiru.. Hospitaalonnis qorichoota bu’uraa akka insuliinii fi kanneen infekshinii dhorkan fixataniiru. Rakkoon kunis kan dhuma qabu hin turre. Gaaffiilee deebii hin argatiin hedduutu jira. Isaan keessaayis sadi ijoodha. Kan jalqabaa dhimma Ertiraati. Ragaan warra lixaa irraa argame akka mul’isuutti yoo ta’e, kan sarara loltoota Tigraay kan bittinsu, tarkaanfii waraana waloo Itoophiyaa fi Ertiraa kan ajaja Asmaraa irraa fudhatudha. Waliigaltee nagaa kana irratti maqaan Ertiraa hin eeramne. Haata’u malee waliigalticha irratti jechi ‘‘humnoota alaa waliin wal ta’u’’ jedhu boqonnaa tokko keessatti barraa’eera. Kun kan Ertiraa ilaallatu ta’u mala. Baayyeenis mootummaan feederaalaa kana kabaju isaarratti shakkii qabu. Waliigalticha keessatti pirezidantiin Ertiraa Isaayaas Afawarqiin, MM Abiy Waliigaltee kamuu haa taasisan malee waraanicha itti fufsiisuu ni danda’u. Waliiglteen kun warra lixaa alaalumatti tursiisuuf Itoophiyaadhaaf injifannoo tarsiimooti. Waliigalticha hordoofuu, qulleessuufi haala hojiirra olmaa isaa haaluma waliigaltichaatti ta’u mirkanneessuuf gareen miseensoota 10 qabu pirezidantii duraanii Naayijeeriyaa Oluusegoon Obaasaanjoof gabaasa taasisu. Obaasaanjoon ammo gabaasa kan taasisan dura taa’aa Komishinii Gamtaa Afriikaa Musaa Faakiitiif. Mana maree nageenyaafi Tika Gamtaa Afrikaatiif illeen miti. Mootummoonni Gamtooman gutummaatti loogeffamaniiru. Gabaasaaleen sarbamaa fi waldhabdee kan furaman namoota lamaan qofaadha; Obaasaanjoo fi Musaa Faakii. Waliigalteewwan nagaa akkasiin eddoon olaanaan kennamuuf deeggartoota idil-addunyaa dabalatee hordoffiin akka taasifamuf hayyamuun kan barameedha. Gamtaan Afriikaa Mootummoota Gamtooman, Ameerikaa fi IGAD waliigalticha akka taajjabaniif hayyamulleen eenyumti isaaniiyyuu waliigalticha hin mallatteessine. Gamtaan Awurooppaa Gamtaa Afriikaatiin deeggaraa olaanaa ta’ulleen, waliigaltee nagaa akka hin taajjabneef dhorkameera. Kana ta’ees Itoophiyaa fi Gamtaan Afriikaa deeggarsi hawaasa addunyaa isaan barbaachisa. Itoophiyaan gama isheetiin deeggarsa alaa olaanaatu ishee barbaachisa. Waliigaltichi mootummaan Itoophiyaa ‘‘Imaammata sirna ce’umsa biyyaalessaa waliigalaa’' akka qopheessuu kaa’eera. Haata’u malee, dhaabbileen akka Kaawunsiilii Mirga Namoomaa Mootummoota Gamtoomanii ykn Komishiniin Mirga Namoomaa Afrikaa akka qorattootaatti hin eeramne. Obaasaanjoon sanadiin waliigaltichaa wayita mallattaa’u argu danda’unsaanii tarkaanfii tokko ta’ulleen, hojiirra oolchuuf garuu hojii guddaa haafata. Abdii nagaaf jiruu, ajjechaa Tigraayiitti raawwatamu, fi beela dhaabuuf akkasumas tasgabbiin biyyattiin kan irratti bu’uurreffate fedhii mootummaa federaalaa irratti. Qormaanni jalqabaa TPLF fi mootummaan ‘‘holoolawwan dubbii barbaachaa, kakaasuuwwanii fi haasawwan jibbaa’’ dhaabsiisuuf waliigaluuf ibsa waloo baasuudha. Dhalattoonni Tigraayi biyya keessaa fi biyyaa alatti argaman waliigaltichatti gammadoo miti. Hoggantoonni waraanaa hidhattoota Tigraay muraasni ‘waliigaltee qaanessaa’ kana hin fudhannu jechuun riphee loltummaadhan itti fufuu filachuu malu. Hawaasni idil-addunyaa hedduun MM Abiy Ahmad carraa yoo argatan biyyattii gara nagaa, tasgabbii fi dimokiraasitti ceessisuuf fedha qabu jechuun amanu. Lammiilen Itoophiyaa gama isaanitiin tooftaan Tigraayitti hojiirra oole naannolee biroo kanneen akka Oromiyaattis hojiirra ooluu mala kan jedhu sodaa qabu. Walii galteen kun MM Abiy Ahmad Itoophiyaa maraammartoo rakkinaa keessa baasuu danda’u abdii jedhamuun mallatteeffame. Abdiin jalqabaa Kamisa darbe irraa kaasee sagaleen dhukaasaa hin dhagahamu kan jedhu ture. Garuu kun hin taane. Guyyaa kaleessaa Kamisa waraanni Itoophiyaa fi Ertiraa kallattii sadiin waraana cimaa gaggeessaa ooluu isaanii odeeffannoon naannichaa bahan ni ibsu. Bakkeewwan humnooti Tigraay qabatan gadi lakkisiisuf lola guddaa gaggeessaniiru.


Waliigaltee nagaa Itoophiyaa keessatti haqi warra miidhamaniis ilaalamuu qaba-Amnastii, HRW

Jaarmiyaaleen mirga dhala namaaf falman Amnastii Intarnaashinaal fi Hiyuuman Raayitis Waach, waliigalteen dhukaasa dhaabuu mootummaa federaalaa Itoophiyaa fi TPLF gidduutti Afrikaa Kibbaa, magaalaa Piriitooriyaatti irra ga'ame haqa namoota miidhamaniis kan eegu ta'uu qaba jechuun gaafatan. Amnastii Intarnaashinaalitti Daayirektarri Damee Bahaa fi Kibba Afrikaa Muleya Mwananyanda,''dhukaasa dhaabuuf waliigalteen mallattaa'e tarkaanfii abdachiisaa ta'us, garuu erga waraanni eegalee yakka dhala namaarratti raawwateef haqa barbaaduurratti hanqina qaba. Tooftaan ittiin hanqina kana sirreessan jiraachuu qaba,'' jedhan. ''Kanneen waraana kana keessatti hirmaatan hunduu yakka dubbachuuf nama rakkisu raawwataniiru, kan argan hunda ajjeesuu, yakki gudeeddii fi qabeenya barbadeessuun yakkoota raawwataman keessaa muraasa. Yakkoonni raawwataman kunneen callifamuu hin qaban.'' Waliigalteen kun akkaataa yakkamtoota waraanaa itti gaafatamtoota gochuun danda'amurratti daandii mijeesse tokkollee dhabuun, rakkoo jiru daran hammeessuun yakki biraan akka raawwatamuuf haala mijeessa jechuun yaaddoo qaban ibsan. Mootummaan Itoophiyaa haqi akka mirkanaa'u yoo barbaade qorattoonni walabaa danqaa tokko malee seenanii akka dhiittaa mirga namoomaa raawwate qoratan akka iyyau gaafatan. Hiyuuman Raayitis Waach gamasaatiin waliigalteen dhukaasa dhaabuu Roobii darbe (Sadaasa 02, 2022) mallatteeffame waraanni lubbuu dhala namaa hedduu gaaga'e akka obba'uu fi hawaasi idila addunyaas miidhaa hanga yoonaa qaqqabe akka hordofuuf daandii kan saaqeedha jechuun ibsa baase. Jaarmiyaa kanatti Daayirektarri damee Afrikaa Carine Kaneza, Waliigalteen kun erga mallatteeffamee booda hawaasi idila addunyaa kanneen waraana keessatti hirmaatan qixa sirrii ta'een hordofuun yakki dhala namaarratti raawwatu akka dhaabbatuu fi itti fufee yakki biraan raawwatamuu akka hin qabne gaafatan. Hiyuuman Raayitis Waach ibsa isaa kanaan kanneen waliigaltee dhukaasa dhaabuu kana keessatti hirmaatan hundi dhiittaan mirga namoomaa akka hordofamu hojjechuu qaba jedhe. Mootummaan Itoophiyaa fi qondaaltonni Tigraay mirga dhala namaa dhiibuurraa of qusachuu akka qabanis dhaame. Jaarmiyaan kun waraana Kaaba Itoophiyaa waggaa lamaaf ture keessatti yakkoonni akka jumlaan ajjeesuu, miidhaa saalaa, nama hunda bakka arganitti ajjeesuu, haleellaa qilleensarraa fi qabeenyaa barbadeessuun loltoota Itoophiyaa, Ertiraa fi TPLFn raawwatamuu ragaa qabatee akka jiru ibseera. Waliigalteen kun haala Lixa Tigraay kan ilaale miti kan jedhu Hiyuuman Raayitis Waach, bakki garuu iddoo uummanni akka lafarraa baduuf gosaan filamee itti ajjeefamaa ture waan ta'eef xiyyeeffannoo argachuu qaba jedhe. Mootummaan federaalaa fi naannolee qaamoleen walabaa bakka dhiittaan mirga namoomaa hammaatetti seenuun akka qorannoo gadi fagoo gaggeessan haala akka mijeessan gaafateera jaarmiyaan kun.


Aannan gaalaa maaltu aannan beeladoota kaaniin adda taasia?

Uumataa Somaalee fi gaala adda baasuun hin danda’amu. Ijoollee ta’an warri gurguddaan hundinu wal qixxee gaala jaalatu. Afoola Somaalee keessattis, ulfinnaafi jaalala gaalaaf qaban walaloo fi faaruudhaan himu. Akkasumas maqaa gaariin yaamu, kunis hariiroo gaalaa fi abbaasaa ykn immoo namni tiksuu qabu kan argisiisudha. Dhiheenya kana keessa ammoo, addunyaa keessatti aannanii fi wantoota aannan irra hojjatamu dabalatee, gaalii guddaa argamsiisaa jira. Itoophiyaatti naannoowwan tokko tokkotti, aannan gaalaa dhiirotaa fi dubartoota gaaʼela godhataniif faayidaa addaa qabachuu amanama. Hayyuun Paatoloojii Qaadir Abdullaahii kan faayidaa aannan gaalaa qorachuuf magaalaa Hargeesaa keessa hojataa jiiru yoo ta’u, aannan gaala faayidaa hedduu qabachuu ibsa. “Aannan gaalaa sooratawwan barbaachisoo taʼan kaalsiyeemii, Vaayitaamiin B1 fi  pottashiyeemii dabalatee kanneen guddinna qaama namaaf barbaachisoo ta’an qaba,’’ jedhan. Doktoorri bira Diktoor Usmaan kan magaalaa guddicha Soomaliyaa Mogadhishoo keessa hojatan gama saanitiin faayidaa annan gaalaa yoo himan, “aannan gaalaa reefuu elmame ykn ayeetuu ho’aan, vaayitaamin qaama namaaf barbaachisaa ta’an, kaalsiyeemii lafeef barbaachisuufi eenzaayimii dandeettii qaamni ittiin dhukkuba of irraa ittisuuf barbaachisu  jajjabeessu qaba,” jedhan. “Aannan gaalaa miyaa’a qaama kan to’atudha. Akkasumas alarjii nyaataa dabalate alarjii akka dhibee sombaa, daranyoo sombaa (pneumonia) fi kanneen biroo fayyisuu dandaʼa,” jedhan Dr Abdullahii Mahadii kan hospitaala Naayirobii ‘Eastend’ jedhamu keessa hojatanii fi odeeffannoo fayyaa sarara SomaliDoc irratti barreessu. Itoophiyaatti Yunivarsitii Jijigaatti barsiisota kan ta’an Sisaayii fi Awoqeen, barruu horsiisa horii fi qurxummii irratti mataduree aannan gaalaa qoratu maxxansanii turan. Barreeffama sana keessattis dhimmoota aannan gaalaatiin wal qabatan ibsan. Isaanis qabiyyeen aannan gaalaa keessa jiru waantoota ajjaa’ibsiisoo ummamni badhaasee akka ta’e ibsan. Dhimmoota ajaa’ibaa aannan gaalaa adda taasisan keessaa: Kunis ogummaa Waaqayyooti kan yeroo hongee bakka bishaan hin jirreetti, gala irraa baayinaan argamu akka daa’imman namaa faayadamtu gochuun kan uumeedha. Faayidaan aannan gaalaas aannan bira darbuun wantoonni aannan irra hojataman hedduus qaba. Fakkeenyaaf, aannan gaalaa irraa saamunaa, kireemii gogaa namaa kunuunsu, qoricha, aayiskireemii, chokkooleettii fi dhadhaan ni hojatama. Somaaliyaa keessatti lakkoofsi baayyina gaalaa ifatti beekamu jiraachu baatulleen, gaala miliyoona 6 ol akka qabdu tilmaamama. Kanaanis Somaaliyaan addunya keessa biyya gaalaa hedduu qabdu akka taasisu himama. Kanaafu Somaaliyaan gaaloota hanga kanaa erga qabaattee, waa’ee gaalaatiin waan hunda qabaachuu ykn dursuu qabaatti. Haata’u malee diinagdee fi daldalli gaalaa, aannani gaalaa fi wantoonni gaalaan wal qabatan hundi Somaaliyaa keessatti qaaliidha. Qabeenyaan kun xiyyeeffannaa argachu qabu dhabuu isaatiin carraan hojii dame kanaan lammiileef umamee hin argamu. Kana irra ka’un hojii dhabuun babalʼateera. Warshaleen bu’aalee gaalaa kana oomishaan jirannaan garuu biyyatiin dinagdeshee guddisuu fi carraa hojii uumuu ni dandeetti.


Artistii Gameessi Alii Birraa du'aan boqote

Artistiin gameessi, Alii Birraa kan jaarraa walakkaatiif hojiiwwan aartii isaa barri irraa hin darbineen Itoophiyaarra  darbee sadarkaa addunyaatti diniqisifannaa olaanaa argate du'aan boqote. Biiroon Komunikeeshinii Mootummaa Naannoo Oromiyaa ibsa gaddaa galgala, "Gaaddisa artii Oromoo, falmaa bilisummaafi waqixxummaa dhala namaa kan ta'e Dr. Artist Alii Birraa du'aan boqochuun ummata Itoophiyaa maraaf, addatti ammoo ummata Oromoof gadda ulfaataadha. Artisitiin gameessi Alii Birraa dhukkubsatee jalqaba Onkoloolessaarraa kaasee wallaansarra jiraachuu maatiifi namoonni qaaman hospitaalatti argan BBCtti himanii ture. Gameessi ganna 75 Alii Birraa, amma duralleen dhukkubsatee biyya keessaafi alatti erga yaalamee booda wayyaa’ee ture. "Alii Birraa guddina artii Oromoo qofa otoo hin taane kallattii guddina siyaas-diinagdeefi hawaasummaa ummata Oromoo akeekuun injifannoo ummanni keenya har'a gonfateef nama gumaachaa qaalii taasisedha" jedha ibsi Biiroo Komunikeeshinii Mootummaa Oromiyaa kun. Gumaacha Artiist Alii Birraa taasise dhaloonni bara baraan yaadata kan jedhu ibsi gaddaa bahe kun,  Artiist Alii Birraa nama artiif amanamee ummataaf jiraate waan ta'eef sirboonni isaa Itoophiyaa biratti jaalala, sadarkaa idil-addunyaatti ammoo dinqisifannaa guddaa argachuu danda'aniiru jedha. Mootummaan Naannoo Oromiyaa Dr. Kabajaa Alii Birraaf Jannata ummata Oromoo, dinqisifattootaafi maatii isaatiif ammoo jajjabina hawwaa sirna geggeessaa goota tokkoof raawwachuudhaaf Koreen Biiroo Aadaafi Turiizimii Oromiyaan hogganamu hojjetamaa jiraachuus eerer ibsi kun. Kanaan dura Alii Birraa dhibee onneefi sukkaaratiin rakkataa akka ture BBCtti himee ture. Jaarraa walakkaa darbeef guddina aartii Oromoo keessatti gahee guddaa gumaachaa ture. Artist Alii Birraa Afaan Oromootiin alattis afaanota gara shanii ta'aniin akka weellisaa ture seenaan isaa ni mul'isa. Dhimmoota aadaa, afaan, hawaasummaa, siyaasa, qaroomina, ispoortii, jaalala, walqixxummaafi kaan hedduu irratti weelluuwwan dhaloota irraa dhalootatti darbaniin beekama.


Magaalli Godina Wallagga Bahaa Naqamteen maal keessa jirti?

Magaalaa Naqamtee guyyoota sadan darban keessa sodaa keessa turtus amma suuta gara sochiitti deebi’aa akka jirtu maddeen BBCtti himan. Dilbata darbe hidhattootni ABO-WBO magaalaa Naqamtee kallattii adda addaan galuun humnoota nageenyaa mootummaa waliin walitti dhukaasaa akka turan jiraattotni magaalittii BBC’n dubbise himaniiru. Guyyoota lamaan darban keessa suuqonnii fi hoteelotni magaalittii keessaa hedduun cufamanii akka turan BBC’n odeeffateera. Har'a sochiin suuta deebi'aa akka jiru himuun tajaajilli geejibaa ammayyuu akka hin jirre BBC'n maddeen magaalichaa irraa odeeffateera. ''Hojiif manaa hin baane, ammayyuu manuma teenyeetti oduuma dhageenya, garuu nagaa fakkaata,'' jedhan jiraataan magaalittii tokko. Hidhattootni ABO-WBO kaampii humna waraanaa magaalittii irratti xiyyeeffachuun dhukaasa akka banan namoonni BBC’n dubbise himaniiru. Dhukaasa qaamolee lamaan gidduutti gaggeeffame keessa namootni nagaa ajjeefaman akka jiran maddeen BBCtti himaniiru. BBC’n rasaasa qaama kamii irraa dhuka’een akka ajjeefamanii fi lakkoofsi namoota ajjeefamanii meeqa akka tahe adda baasuu hin dandeenye. Kantiibaa magaalichaa fi dhimma nageenyaa bulchiinsa magaala Naqamtee irraa odeeffannoo argachuuf bilbillus hin milkoofne. Maddeen amanamoon akka BBCtti himanitti har’aa fi kaleessa magaalittii keessa dhukaasni dhagahamu hin jiru. Hidhattootni magaala keessa hin jiran jedhan. Hidhattootni ABO-WBO kan mootummaan ‘ABO-Shanee’ jechuun shororkeesummaan farraje tibbana godina Wallaga Lixaa keessaa aanolee muraasa to’achuu karaa dubbii himaa ibsaaniiru.  Godina Wallaggaa Bahaa magaalaa Naqamtee keessa Sadaasa 6, 2022 ganama barii irraa eegaluun dhukaasni guddaan akka ture jiraattoonni magaalichaa himanii turan. Jiraattonni magaalichaa BBC’n bilbilaan dubbise akka jedhanitti, hidhattoonni Waraana Bilisummaa Oromoo ganama magaalicha galuun humna nageenyaa mootummaa waliin walitti dhukaasaa turan. Waraanni Bilisummaa Oromoo kan mootummaan 'ABO-Shanee' jechuun paarlaamaa biyyattiin shororkeessummaan labsame, waggoota sadan darbanii oliif Oromiyaa godinaalee garaa garaa keessatti mootummaa waliin wal waraanaa jira. Taatee kana ilaalchisee hanga ammaatti gama mootummaan waan jedhame hin jiru. BBC’n kantiibaa fi bulchiinsaaf nageenya magaalittii argachuuf yaaliin godhe hin milkoofne. ''Ganama osoo namni sochii hin jalqabiin magaalicha galan. Naannoo Boordii jedhamuutti dhukaasa guddaatu jira. Ammatti manuma keessa teenyee dhukaasa dhaggeeffataa jirra,’’ jedhan jiraataan magaalittii nageenya isaaniif jecha maqaan isaanii akka hin dhahamne gaafatan. Boordiin walakkaa magaalaa Naqamtee yoo tahu, boordii irraa fageenya meetira 500 kan hin caalle irratti ammoo kaampiin waraana mootummaatu argama. Dhukaasni gaggeeffamaa jirus naannicha sanatti ta'uu akka hin oolle himan jiraataan kun. Jiraataan gara biraa BBC’n dubbise, ''ammatti miidhaan nama irra gahe dhageenye hin jiru. Namni sochii godhus hin jiru hidhattoonni garuu magaala keessa galanii dhukaasni dhagahamaa jira,'' jedhan. Itti dabalunis, ''Kaleessa odeeffannoon jira ture. Waan isin barbaachisu bibbitadhaa, suuqiin cufamuu danda’a jedhamaa ture. Garuu nuti waan akkanaa ni taha jennee hin eegne malee,’’ jette jiraattuun magaalichaa gara biraan. ''Mooraa keenyaa gadi hin bane, namoonni tasa bahanii arganii dhufanii garuu hidhattoota WBO arguu natti himan,’’ jette. Dubbii himaan Idil-adunyaa ABO-WBO Odaa Tarbii oppireeshinii gaggeessaa jirra kan itti fufu ta'u himuun, kaayyoon isaanii caasaa nageenya mootummaa fi kaampii waraana mootummaa haleeluu akka tahe himaniiru. Mootummaan hidhattoota kanneen irratti tarkaanfii akka fudhatu yeroo garaagaraatti himaa turuun isaa ni yaadatama. Haatahu malee haleellaa qilleensarraa hidhattoota irratti fudhatamuuf wal qabatee Wallagga Lixaa aanaa Boojjii Dirmajjii magaalaa Biilaatti namoonni nagaan hedduu ajjeefamuu, hedduun miidhaaf saaxilamu maatii miidhamtootaa fi maddeen buufataalee fayyaa irraa BBC’n odeeffateera.


Sababiin hanqina kitaaba barataa Naannoo Oromiyaatti mudatee maali?

Bara barnootaa haaraa kanatti Naannoo Oromiyaatti barattoonni mana baruumsa sadarkaa 1ffaa hanqina kitaabatiin rakkataa jiraachuu maatii fi barsiisonni BBCn dubbise himatan. Barsiisonni manneen baruumsaa garaagaraa irraa BBCn dubbise akka jedhanitti, addumatti sirna barnootaa haaradhaan wal qabatee kitaabni maxxanfamee isaan qaqqabuu dhabuu irraa kan ka'e isaanis ta'ee barataa irratti dhiibbaa fidaa akka jiru himan. Barsiisaa Makonnin Tulluu Magaala Finfinneetti kan argamu Mana Baruumsa Generaal Waaqoo Guutuu keessatti barsiisa. Hanqinni kitaabaa jiraachuu irraa kan ka'e barattoonni bilbila qaban soofti koppii isaa fudhatanii akka itti fayyadaman hima. "Kitaabni maxxanfamee dhufe hin jiru, sooft koppii isaatu barsiisota qaqqabe. Amma kitaabni dhufutti kanumatti fayyadamaa nuun jedhan," jedha barsiisaa Makonnin. Barattootaf ammoo gabatee gurraacha irratti harkaan barreessuun yeroo barsiisotaa akka fudhataa jiruu fi barattoonni illee waan dubbisanii irraa hojii manaa fi gilgaala hojjatan waan hin qabneef rakkataa jiraachuu hima. Godiina Shawaa Kibba lixaa Aanaa Walisootii maatin maqaan isaanii akka hin dhahamne gaafatan ammoo ijoollen isaanii baadiyyaatti baruumsa sadarkaa 1ffaa baratan moobayila bitatanii kitaaba soofti koppii akka achirraa dubbisan mana baruumsaatii gaafatamuu himan. "Kanaaf ammoo nuti qarshii ijoolledhaaf ittiin mobaayilii binnu hin qabnu," jedhan abbaan ilmi isaanii kutaa 8ffaa baratu tokko. Godiina Shawaa Lixaa Aanaa Meettaa Roobii mana baruumsa Garbii Guttootti barsiisan maqaan isaa akka hin dhahamne gaafate ammoo qajeelcha barsiisatiin ala kitaabni barataa akk isaan hin geenye kaasa. "Qajeelchi barsiisatuu soofti koppiidhan dhufee inni filaashii irraa koppii ta'ee barsiisotaaf kennama. Barataan ammoo kitaaba irraa baratuyyuu hin qabu, rakkoo guddaa keessa jirra," jedha barsiisan kun. Biiroon Barnoota Oromiyaa gama isaatin rakkoon jiraachun himuun, kunis kitaabota karikulamii haaraa maxxansiisun kan wal qabatudha jedhe. Sadarkaa Hogganaa Itti Aanaa Biirotti Gorsaa BBO kan ta'an Obbo Efreem Tasammaa akka jedhanitti rakkoon kan mudate sirna barnootaa haaradhaan wal qabatee kitaabolee haaraa maxxansiisudhaan akka wal qabatu himan. "Sirni barnootaa haarawee, bara barnootaa 2015 kanatti sirni barnootaa haaraan kitaabni sadarkaa biiroo naannoleetti akka qophaa'u godhamee hojiirra oolee jira. Akka naannoo keenyatti kitaabota miliyeena 74 tu nu barbaachisa," kan jedhan Obbo Efreem rakkoo hanqina kitaaba barataa mudate kanaaf kitaabota hanga kana yeroo gabaabaa keessatti maxxansiisuun rakkisaa akka ta'e himan. Barsiisonni yaada isaanii BBCtti himan akka jedhanitti hanqinni kitaabaa kan mudate barattoota kutaa hunda akka hin taane himan. Obbo Efreemis kuni sirrii ta'uu himanii maxxansa kiraabota sirna barnootaa haaraa kana bara barnootaa kanaa fi isa itti aanutti gargar qoodun akka maxxansiisaa jiran dubbatu. "Manni maxxansaa biyyattii keessa jiru yeroo gabaabaa keessatti kitaabota kana hunda nuuf qaqqabsiisuu waan hin dandeenyef [kitaabota] kutaa 1ffaa, 3ffaa, 5ffaa fi 7ffaa akka barana hojiirra oolu taasifnee jirra," jedhan. Kanneen hafan kutaan 2ffaa, 4ffaa, fi 6ffaan ammoo bara dhufuu kaasee hojiirra akka oolu fi bara kana kitaabuma isa duriitin akka baratan godhamuu himan. Barattoota bara kana kitaaba sirna barnoota haaran barataniif ammoo kitaabonni miliyeena 27 maxxansaaf ajajamanii kanneen maxxanfaman barattoota bira akka gahuuf geejibsiifamaa akka jiranii fi kaan ammoo mana maxxansaa keessa jala jalaa maxxanfamaa bahaa jiraachuu himan Obbo Efreem Barattoonni baadiyaa moobaayilii bitachuun kitaaba softikoppii isaa achi irraa akka fayyadaman gaafatamaa jiru jedhanii komii maatin kaasaniif ammoo, "Keessumaa ijoollen magaalaa fi itti fayyadama moobayilaa beekan yoo itti fayyadaman hammeenya hin qabu. Garuu baadiyyaatti barattoonni dirqamaan moobayila fayyadamuu qabu kan jedhu jiraannan dogoggora jedhan." Obbo Efreem akka jedhanitti hanga kitaabonni kun bira gahutti barsiisonni softkoppii irraa barattoota akka barsiisaniifi manneen barnootaa keessattis hanga danda'ame koppii akka ta'uuf dursee leenjifi hubannoon kennamuu himan. Yeroo dhiyoo keessattis kitaabonni kunneen manneen barnootatti akka raabsamuun wal gahan kaasan Obbo Efreem.


Akka waliigaltichaatti mootummaa federaalaafi TPLF irraa maaltu eegama? Hidhannoo hiikuun akkamiin raawatama?

Mootummaan Itoophiyaa fi qondaaltoonni TPLF waliigaltee waraana waggoota lamaaf ture dhaabuu fi hidhannoo hiikkachisuu mallattessaniiru. Magaalaa Afrikaa Kibbaa, Piritooriyaatti Roobii darbe kana waliigaltee waraana dhaabuu, deeggarsi namoomaa fi tajaajiloota bu’uuraa Tigiraayitti deebisuu, akkasumas tokkummaa biyyattii eegsisu mallatteessan. Marii bakka bu'oota mootummaa Itoophiyaa fi TPLF giddutti guyyoota kudhaniif taa’eme xumurarratti sanada qabxilee 12 fi fuula lama qabu walta’insaan dhiyeessan. Sanadni fuula 10 qabufi akkaa itti waliigaltichi hojiirra oolu ballinaan ibsu ammoo dirqama gareewwan lamaan qabanis bal’inaan tarreesseera. Asoosheetid Pirees qondaala waliigaltee kana itti dhiyeenyan beekan tokko Afrikaa Kibbaarraa gaafate akka gabaasetti, sanadichi gartuuwwaan lachuutiin  mallatteeffame. Waliigalticharratti humnoonni TPLF "meeshaalee waraanaa sasalphaarraa kaasee hanga jajjabaatti" guyyoota 30 keessatti hiikkata jedha. Humnoonni mootummaa federaalaa "dhaabbilee federaalaa-buufataalee xiyyaaraa fi karaalee gurguddoo dabalatee, bu’uuraalee misoomaa ijoo ta’an guutummaatti to’ata,’’ jedha. Gartuuwwan lamaan irraa maaltu eegama? TPLF akkaataa heerri mootummaa ajajuun dhaabbilee federaala akka kabajuun socho’uuf waliigale. Kana jechuun mootummaan federaalaa qabeenya dhaabbilee federaalaa, dabalatee daangaa Itoophiyaas ni eega. Kana qofa miti, TPLF hidhattoota Itoophiyaa keessa socho’an kamiyyuu akka hin deeggarreefi tumsuurraa of qusatu waliigale. Akkasumallee, qaamolee nageenyaa mootummaa federaalaa  bobbaasu kan akka raayyaa ittisa biyyaa fi tika biyyaleessa kabajanii socho’uuf mootummaa federaalaa wajjin waligalan. TPLF ammoo walitti bu’iinsa fi  jeequmsa uumuuf leejii kennuu fi qopha’urraa of qusata. TPLF  osoo mootummaan federaalaarra beekamtiin hin argatiin hariiroo qaamota biyyoota hambaa waliin uumuurra of qusata. Mootummaan federaalaa TPLFtti duuluu ni dhaaba. Bu’uuraalee misoomaa yeroo qabameef keessatti deebisuutu irraa eegama. Mootummaan federaalaa murtoo paarlaamaatiin TPLF tarree shororokeesitootatti ramade  keessaa akka bahu haala mijeessa. Akkasuma tajaajilli bu'uuraalee hawaasaa Tigiraayitti addaan cite deebi’ee akka eegalamu mijeessa, raawwisaas ni mirkaneessa. Mootummaan federaalaa Tigraay dabalatee, iddowwaan waraanaan miidhaman birootti deeggarsi namomaa akka qaqqabu mijeessa. Dhiyeessi deeggarsa namooma hin daangeffamne jiraachu isaa mirkaneessa. Raayyaan ittisa biyyaa daangaa Itoophiyaan biyyoota ollaa waliin qabdu eega , akksuma waliigaltee nageenyaa ni mallatteessa. Raayyaan ittisa biyyaa Tigiraay iddoo hunda keessa socho’uun seera kabachiisa. Qaamoleen nageenyaa federaalaa daangaa qilleensaa biyyatti, nageenya aviyeeshinii, buufataalee xiyyaarota fi daandiwwaan gurduddoo ni eega. Waliigaltee nageenyaarratti dhimmi ijoon irratti waliigalame keessa tokko Itoophiyaan raayyaan ittisa biyyaa tokkoo qofa qabaatti. Akkaata heera Itoophiyaatiin karoorri loltoota TPLF hidhannoo hiikkachisu, addaan bittimsuufi  hidhattoota gara jiruu hawaasummaa idileesaanitti deebisuu qophaa’e hojiirra oola. Waliigaltichi erga mallatteeffamee sa’aatiiwwan 24 keessatti qondaalonni  olaanoon waraanaa gartuuwwan lamaanii wal arganii ni mariyatu. Guyyoota shan keessatti ammoo adeemsi hidhannoon itti hiikamu bal’inaan qophaa’a. Qondaalonni waraanaa gartuuwwana lamaanii akkaata walii galanitti , meeshaalee waraana jajjaboon raayyaa ittisa biyyatti dabarfamee akka kennamudha. Qondaalonni waraanaa gareewwan lamaanii erga wal arganii mariyatanii waliiganii booda, akkaata waliigalaniin guyyoota 10 keessatti hidhannoon hiikkachiifama. Yaada qondaaltoota waraanaa olaanoo gareewwan lamaaniitiin irratti waliigalaniin guyyaan hidhannoo hiikamu dheereffamuu danda’a. Waliigalticha booda guyyoota 30 keessatti adeemsi hidhannoo hiikkachiisuu guutummaatti ni xumurama. Hidhattoota hidhannoo irra hiikanii gaggeessuu, adeemsi hawaasatti deebisanii makuu seera naannichaafi fedhiisaanii bu’uura godhateen raawwatama.