Gareen aartii Jimmaa faaruu 'Bunnaa bunnaatiin' dhalootaan yaadataman

Gareen aartii daa’imman guddattuu Jimmaa ganda Bossaa 4, faaruu bunaa kan ‘Bunnaa Bunnaa’ jedhamuun beekamu kan sammuu fi onnee lammiilee Itoophiyaa heddu keessaa hin bannedha. Kana qofas osoo hin taane faaruulee hawaasummaa fi siyaas-dinagdee biroo 60 ol qopheessuun dhiyeessaniiru gareen kun. Garee aartii kana hundeessudhaa jalqabee walaloo fi yeedaloo barreessun garicha keessatti hirmaataa kan turan Obbo Taarraqeny Wandimmuu dhimma faaruu bunaa fi aartiwwan garaa garaa garichi gumaache ilaalchise BBC waliin turtii taasisaniiru. Bulchiinsa mootummaa Dargii keessa ALI bara 1969'tti eegalmuun bara 1970 kan hundeeffame gareen aartii daa’imman guddattuu Jimmaa kun, faaruu jalqabaa saanii ‘Le Abiyootee’ jedhu magaalaa Jimmaatti dhiyeessan. Isaanin boodas, guutummaa Itoophiyaa keessa naanna’uun dhimmoota siyaas-dinagdee fi hawaasummaa gara garaarratti faaruu dhiyeessaa akka turantu himama. Obbo Taraqeny akka jedhanitti, uummata Itoophiyaa biratti faaruu bunaatiin sirriitti beekaman illee walaloolee 60 ol qopheessuun faarfataniiru. Faaruuwwan kanneen keessaas wallakkaan ol kan ta’an dhaabbata televizyinii fi raadiyoo Itoophiyaatiin waraabamuun akka olkaa'aman kaasaniiru. Gareen aartii kun ALI bara 1969'tti wixineeffamuun Fulbaana 2 bara 1970tti ifatti ochii jalqabutuu himama. “Ayyaana warraaqsaa Fulbaana 2 kabajamuuf jecha leenjiin hiriiraa dirree kubbaa miilaa Kittoo Jimmaa jedhamutti taasifama ture. Namoonni naannawaa saniis gara galgala bahuun leenjicha daaw’atu turan." "Anis haaluma kanaan leenjii hiriiraa ayyaana warraaqsaatiif taasifamu daaw’ataa waanan tureef, .... daa’imman qaxalee fi jajjaboo 30 kan umuriinsaanii waggaa 8-15 gidduu turan fo’uudhaan walaloo barreessee isaan leenjisuu jalqabe," jedhu Obbo Taarraqeny. Gareen aartichaas ayyaana warraaqsa ALI Fulbaana 2, 1970’tti faaruu isaa jalqabaa kan ta’e, ‘Le Abiyootee’ kan jedhu dhiyyeessuun dinqisiifannaa olaanaa argatee ture,” jechuun hundeessaan garee aartichaa, barsiisaan Taarraqeny. Faaruun jalqabaa, Le abiyootee jedhu waa’ee warraaqsa siyaasaa mootummaa sooshaalistii yeroo sana ture kan faarsu yoo ta’u, haala armaan gadiitiin barreeffame: Le abiyootee----- warraaqsa kootiif Le abiyootee----- warraaqsa kootiif Yifsas dame------ yaa lola’u dhiigni koo Yirgef axintee- yaa caccabu lafeen koo Faaruun kunis barattoota sadarkaa tokkoffaa magaalaa Jimmaa keessa jiran maraan faarfatamaa akka tures ni dubbatu barsiisaa Taarraqeny. Erga faaruu kanaan dinqisiifannaafi kaka’umsa guddaa argataniin boodas ijoolleen miseensa garee aartii guddattuu kun, “yeroo daandii irratti na argan mara ‘faaruu biraas nuuf barreessi’ jechuun na gaafachaa turan.” “Ana keessas fedhiin aartii ani hin barre waan tureef kaka’umsa natti uume,” jechuun himu. Gareen aartii kun magaalaa Jimma irra darbuun qophii gara garaarratti ergaawwan ilaalcha mootummaa yeroo sana tureetiin walsimatu hedduu kutaalee biyyattii keessa naanna’uun dhiyeessaa turan. Gareen aartii guddattuu Bossaa Jimmaa taateewwaniifi yaa’iiwwan gurguddoo irratti hojii isaanii dhiyeessaa turan. Yeroo sana sagantaa Ministeerri Bunaafi Shaayii irratti argaman tokko irratti gareen aartichaa faaruu dhiyyeessaa turan. Obbo Taarraqeny, ministeerichis waan waltajjicha irratti arganitti daran waan gammadaniif, “faaruu buna ilaallatus otoo qopheessanii maal qaba?” yaada jedhu bulchaa kutaa biyyichaa yeroosiitiif akka kaasanii turan himu. “Sana booda bulchaan yeroo sanaa waajjira isaaniitti na waamuun yaada ministeerichaa natti himan" jedhu. Achinis, torbanoota muraasatti walaloo fi yeedaloo faaruu 'Bunnaa bunnaa' jedhu qopheessuun, faarfattoota Jimmaa Bossaa leenjisuun bara 1971'tti waltajjii irratti dhiyeessan. Faarun Bunnaa Bunnaa jedhu erga waltajjii irratti dhiyaaten booda akka malee  dinqisiifannaa guddaa argachuu himu Obbo Taarraqeny. Isaan boodas, garee aartii guddattuu daa’immanii Bossaa Jimma beekamtii argachuu irraan kan ka'e, bakka deeman maratti “warra bunnaa bunnaa” jedhamanii waamamuu eegalan. Faaruun bunaa gareen, keessumaa Reediyoo Itoophiyaa keessaa Bunnaa Bunnaa isa jedhuun namoonni baay'en yaadatan akkas jedha: Ye gabi mincaachin bunnaa bunnaa---------  [madda galii keenyaa buna buna] Ye ikkoonomii waaltaa bunnaa bunnaa------ [utubaa dinagdee buna buna] Ye idgataachin gambii bunnaa bunnaa------ [guddistuu misooma keenyaa buna buna] Awutaar naw bunaachin bunnaa bunnaa----[lafee dugdaa keenya bunni keenya buna buna] Ba alam gabayaa ye wucci minizaaree ------ [gabaa addunyaarratti biyyaaf galii kan argamsiisu buna buna] lehagar yemiyaasganyaw bunnaa bunnaa… Faaruun bunaa kun erga bahee bara 1971 irraa kaasee Ministeerri Misooma Bunaa fi Shaayii waggoota 25 oliif gatii bunaa beeksisuuf seensaa fi cufinsa sagantaa taasisee itti gargaaramaa akka ture himu Obbo Taarraqanyi. Haata’u malee jedhu Obbo Taarraqeny, ministeerichi huccuu bifa bunaa qabu bituun garee aartichaatiif kennuun alatti homaa akka hin gumaachineef komatu. Ministeerri bunaaf shaayiis ta’ee dhaabbileen biizinasii biroo hedduun heeyyama tokko malee faaruu bunaatti akka fayyadaman kan kaasan Obbo Taarraqeny, faarfattoota garee aartichaatiifis ta’ee isaaniif beekamtii fi faayidaan dhabamuun akka isaan mufachiise miira aariitiin dubbatu. ALI bara 2004tti guyyaa bunaa Magaala Aggaarotti qophaa'erratti amma ministera Muummee kan ta'an Dr. Abiy Ahmad beekamtii kennaniifi akka turan yaadatu Obbo Taarraqany. Bara kana Itoophiyaan buna biyya alaatti ergite irraa yeroo duraatiif doolaara biliyoona 1.2 argachuutti akka gammadan kan dubbatan barreessaan walaloo fi yeedaloo faaruu bunaa, "biyyaaf oolmaa guddaa oolen dagatame" jechuun komii qaban ibsatan. Faaruun bunaa daran beekamuu fi yeroo dheeraaf miidiyaarra turuu isaa irraan kan ka’e gareen aartichaa hojilee aartii 60 ol qopheessuun dhiyeessanii akka turan yaadatu. Keessumaa hojiilen aartii bebbeekamoo isaan hojjatan: La abiyootee (warraaqsa kootiif), Inhid wadafiit (yaa deemnu gara fuulduraa), Aalle ganaa (jira ammallee), Barraa barraa (ife ife), Xiqur Inquu (qaalii gurraacha), La alam salaam (nagayaa addunyaaf), Jagnaaw (gooticha), Dirrib Ciqqonaa (cunqursaa dachaa), Xeeninnat mabtaachin (fayyaan mirga keenya) kan jedhan fa'aa warra angafoota. Faaruuwaan kanneen keessaas walakkaan ol kan ta’an televizyinii fi raadiyoo biyyaalessa Itoophiyaatiin waraabamuun dhiyaataa turan. Erga sirnni Dargii kufeen booda faaruu bunaatin alatti hojiileen aartii biroo hafuu isaanii dubbatu Obbo Taarraqany. Hojiiwwan aartii isaanii siyaasa yeroo sanaatiin akka walqabatan ta'us, kan dhaloota har’aa barsiisuufi bohaarsuu danda’anis hedduun akka turan yaadachiisu. Ergaawwan siyaasa bara Dargiitin cinaatti, yaada misoomaa, tokkummaa, gootummaa, jaalala biyyaa, qulqullina, fayyaa, barnoota, nagaafi mirga dubartootaa irratti akka xiyyeeffatu himu. Gareen aartii kun guutummaa Itoophiyaatti hojiilee aartii isaanii dhiyeessun beekamtii argachuu irraa kan ka'e masaraa mootummaatti affeeramuun Koloneel Mangistuu Hayilamaariyaam waliin irbaata nyaataniiru. Mootummaan Dargii Raashiyaa waliin hariiroo siyaas-dinagdee cimaa qabaachuu irraa kan ka'e lammiileen Raashiyaa manneen barnootaa magaalaa Jimaatti barsiisaa turuu yaadatu. Yeroo sana Itoophiyaan Raashiyaa waliin hariiroo siyaas-dinagdee cimaa qabaachuu kan kaasan miseensonni garee aartichaa, lammiileen Raashiyaa manneen barnootaa magaalaa Jimaatti barsiisaa turuu yaadachiisu. Barsiisota Raashiyaatiif faaruu afaan Amaariffaa kennuun, kan afaan Raashiyaa ammoo isaan irraa fudhachuun faarfataa turuu himaniiru faarfattoonni BBC waliin turtii taasisan kunneen. Faarfattoonni kunneenis faaruu afaan Raashiyaa dagachuu kan dubbatan yoo ta’u, isaan keessaa tokko kan taate, Sisaay Balaay ammallee faaruu Raashiyaa akka hin daganne himtus hiikisaa garuu irraanfachuu dubbatti. Hojiileen aartii dhaloota barsiisan kunneen uummataaf akka dhiyaatan dhaabbata televizyinii fi raadiyoonii biyyaalessaatiif waamicha dhiyeessaniiru Obbo Taarraqeny. Gareen aartii guddattuu daa’immanii Bossaa Jimmaa hundeeffama isaa irraa eegalee hanga bara 1974’tti jaalatamummaa fi fudhatamummaa guddaan dalagaa turanis, booda miseensonni garichaa gara umurii dargaggummaatti waan guddataniif bara 1975tti dargaggoota gandoota biroo waliin aartii waldaa dargaggoota warraaqsa Itoophiyaa kutaa biyyattii kan ‘Ayiyoomaa’ jedhamuun beekamu jalatti akka gurmaa’an taasifamee ture. Seenaan aartii daa’imman guddattuu Jimmaa ganda Bossaa afuriis achuma irratti dhumachuu dubbatu Obbo Taarraqeny. Erga gareen aartii daa’imman guddattuu Bossaa Jimmaa diigamuun artistoonni garichaas gara aartii waldaa dargaggoota warraaqsa Itoophiyaa kutaa biyyattii  jalatti gurmaa’anii leenjisaa ta’anii ramadamuu kan dubbatan Obbo Taarraqeny, haalonni rakkisoon uumamuu fi gareen sunis diigamu yaadachiisu. Leenjisaan kun ajajoota siyaasaa yeroo sana turan waliin waliigaltee dhabuun gara hojii barsiisummaa isaaniitti akka deebi’an kaasaniiru. Adaanech Mokonnin, miseensota garee aartichaa jalqabaa keessaa tokko yoo taatu, "Nuti reefu dardara turre; namoonni amala adda addaa qaban kan umurii keenyaan ol ta’an hedduun waan turaniif isaan waliin waliigallee akka duraatti itti fufuu hin dandeenye,” jechuun haala rakkisaa ture BBC’tti himteetti. Miseensonni garichaas aartii keessaa harca’uudhaan karaadhuma mataa mataa isaanii jireenya mo’achuudhaaf socho’aa akka turan yaadachiisu. Isaan keessaas ammatti namoonni torba magaalaa Jimmaa kan jiraatan yoo ta’u kaan ammoo biyya alaa dabalatee kutaalee biyyatti gara garaa keessa akka jiraatan, kaan ammoo lubbuun akka hin jirre himu. Miseensonni duraanii garee aartii guddattuu daa’immanii Bossaa Jimmaa BBC waliin turtii taasisan sadan: Shibbirowaa Dassaaleny, Adaanech Mokonnin fi Sisaay Balaay maatii horachuun bakkuma itti hojii aartiitiin ijoollummaan itti beekaman magaalaa Jimmaa keessa jiraataa jiru. Barnootatti qaxalee akka turan kan kaasan artistoonni kunneen, yeroo sana waan hundumaan olitti hojii aartichaaf ofkennanii jiraataa akka turan yaadachiisu. Maatii fi barnoota isaanii caala sammuu isaanii qabatee kan ture hojii aartii ta’uu kan kaasan miseensonni kunneen yeroon soorata illee haalaan itti nyaatan waan qabneef sukkaara baattatanii deemuun yeroo beela’an akka bu’atan yaadachiisu. Yeroo sana jaalala addaa aartiidhaaf qabaniin roobas ta’ee aduun, beelas ta’ee dheekkamsi maatii isaanii akka isaan hin daangessinellee kaasu. “Jiraattonni magaalaa Jimmaa akka ijoollee isaaniitti nu ilaalu; yeroo daandiirra deemnu namni nu waama, jaalalasaa nuu ibsa." "Yeroo leenjii irraa deebinu hunda eegumsaan hanga manatti nu geessu,” jetti Adde Adaanach. Obbo Taarraqeny yeroo ammaa maallaqa sooramaatiin haala jireenyaa rakkisaa ta’e keessa jiraachaa akka jiran dubbatu.


Haleellaaa qilleensaa Tigraay - Dangolaatitti raawwateen yoo xiqqaate shan ajjeefaman

Haleellaa qilleensaa naannoo Tigraay magaalaa Dangolaati kan Maqalee irraa fageenya kiilomeetira 30 irratti argamtutti raawwatameen yoo xinnaate namoonni shan ajjeeffamuu fi 37 ammoo miidhaan irra gahuu maddeen hospitaalaa BBC'tti himan. Itti gaaftamaan Hospitaala Riifaraalii Ayidar Maqalee keessaa, Dr Kibroom Gabresilaasee BBC'tti akka himaniitti, haleellaan kunis guyyaa Jimaata Onkolooleessa 7, 2022 naannawa sa’aatii laaqanaatti raawwatame. Sababii malli quunnamtii naannichatti akkuma cufameetti jiruuf haleellaa jedhame kana BBC mirkaneeffachuu hin dandeenye. Mootummaanis hanga ammaatti himannaa kanarratti omaa hin jenne. Haata’u malee kanaan dura mootummaan Itoophiyaa ibsa karaa miidiyaa hawaasaatiin Fulbaana 30, 2022 baaseen, Humni Raayyaa Ittisa biyyaaleessaa ergamasaanii of eeggannoo cimaadhaan qabeenyaawwan waraana finciltootaa irratti raawwataa jira jechuunsaa ni yaadatama. Dr Kibroom namoonni miidhaan irra gahe muraasni isaanii kan wallaansa baqaqsanii yaaluu barbaachisu yo ta’u hospitaalichi tajaajila sana kennuu akka hin dandeenye dubbatan. ‘‘Isaanis baay'e rakkatan. Nutis waliin baay'ee rakkataa jirra‘‘ jedhan. Erga waraanni Sadaasa 4, 2020tti naannoo Tigraayitti eegaleen kaasee waggoota lamaan darban keessatti lubbuun namoota kumaatamaan lakka’amu badeera. Haleellaan kunis bakka qaamoolee wal waraanaa jira humnootii TPLF fi mootummaa Itoophiyaa narii nagaatiif bakka tokkootti fiduuf bakka mallattoo gaariin mul’atee tureetti. Kunis yaaliiwwan marii taasisuudhaaf abdiin jiraatulleen ammalleen waraanni itti fufee jiraachu kann agarsiisuudha. Jalqabuma torban kanaatti haleellaa qilleensaarraa naannicha bakka Addi Da’aaroo jedhamutti yeroo lammataaf raawwateen namoonni  50 ol ajjeefamu hojjettoonni dhaabbata tola-oolaa naannichatti argaman himun ni yaadatama Waraanicha karaa nagaatiin furmaata barbaaduuf jecha yaalii biyyootaa fi dhaabbilee addunyaatii taasifamaa turulleen hanga ammaatti bu’aa qabatamaan hin argamne. Marii nagaa dahoo Gamtaa Afriikaa jalatti Sambattan kana Afriikaa Kibbaatti gaggeeffamuuf ture sababiiwwan loojistiikiitiin yeroo adda hin baaneetti dabarfamu Rooyitarsi maddeen dippilomaatii eeruun gabaasunsaa ni yaadatama. Akkasuma jaarsoolii haraara mootummaa federaalaa fi humnootii Tigaay jidduutti taasifamuuf ture dursuuf turan keessaa tokko kann ta’an pirezidaantiin duraanii Keeniyaa, Uhuuruu Keeniyaataa beellamni marii amma Afriikaa Kibbaatti gaggeeffamuuf ture irratti akka hin argamne beeksiisan.


Shawaa Kaabaa Aanaa Kuyyuutti aannan maaliif lagatti dhangalaasan?

Erga suuraan namoota Barmeelii aannaniitin aannan konkolaaataa irraa buusuun Riqicharraan lagatti gadi dhangalaasan mul’isu bahee ta’in kun naamoota kan raaje ture. Suuraan kun akka mul’isutti, ta’iin kun kan raawwatame Godina Shawaa Kaabaa aanaa Kuyyuu riqicha laga Dayyii jedhamurratti. Dhimma kanarratti kan gaafanne Bulchaa Itti aanaa aanaa Kuyyuu fi qindeessaa garee qulqullina Aannanii too’achuuf hundaa'ee kan tahan Obbo Girmaa Yilmaa gochi kun tarkaanfii daldaltoota aannanii seeran alaa irratti fudhatamedha jedhan. “Dhaabbilee aannan qonnaan bulaa irraa bitan kana irra deddeebiidhaan mariisisinee rakkoo isaan qaban akka sirreeffatan mariisisaa turre. Garuu kan sirreesse hin jiru. Tokkoffaa aannanitti bishaan hanga harka 29 ta’u itti naqu, bakka bu’aa bakka aannan bitan sanaa hin qaban, waliigaltee seera qabeessa qonnaan bulaa biraa hin qaban,” jedhan. Dhaabbileen daldala aannanii irratti bobba’an kunneen erga aannaan qonnaan bulaa irraa bitaniin booda aannan sanatti bishaan dabaluudhaan gabaaf kan dhiheessan akka ta’es himan. Akeekkachiisa kenname kanneen hojiitti hin hiikne gara dhaabbilee afurii kan ta'an irratti tarkaanfiin marsaa duraa fudhatamuus himan. Kanaanis aannan dhaabbileen kunneen bitan dhangalaasuun akka dhabamsiifamu akka ta’es dubbatan. Aannan kana lafatti dhangalaasuu caalaatti tajaajila biraatiif akka oolu maalif hin taasifamne? gaaffii jedhu kan gaafanne Obbo Girmaan akkas jechuun deebisan. “Tarkaanfiin kun kan fudhatame akkaataa seerrii fi qajeelfamni nuuf heeyyamuun. Qaajeelfamni aannan qulqulina hin qabne irratti tarkaanfiin dhabamsiisuu akka fudhatamu nuuf heeyyama. Aannan qulqulinasaa hin eegne kana qaamaa biraatiif dabarsinee kennuu hin dandeenyu,” jedhan. Tarkaanfiin seeraa kabachiisuu daldala aannanii irratti fudhatame kun marsaa duraa akka ta’eefi fuuladuraafis cimee itti fufa jedhan Obbo Girmaan. Dhaabbilee daldala aannanii irratti bobba’anii fi kanneen tarkaanfii kanaan aannan jalaa dhabamsiifame sababa too’annoo seeraa jala oolan jedhameef argannee dubbisuu hin dandeenye. Dhimma too’atamuu daldaltoota kanaarratti odeeffannoo gaafachuuf qajeelcha poolisii magaalaa Garba Gurraachaa gaafannus odeeffannoo kennuuf heyyamamoo hin taane. Qoonnaan bulaan Aanaa Kuyyuu irraa dubbisne akka jedhanitti, aannan liitira tokko birrii 33’n daldaltoota kanatti gurguru. Magaalota gurguddoo akka Finfinnee fi Adaamaatti ammoo aannan liitira tokko qarshii 60 hanga 80’tti Gurgurama. Godinni Shawaa Kaabaa oomisha aannaniitiin kan beekamu ta’ulleen qonnaan bultootni gatii madaalawaa hin taaneen aannan waan gurguraniif fayyadamoo akka hin taane himatu. Aannan godinichatti omishamu kun gara magaala Finfinnee fi naannawasheetti kan geeffamu malee godinichatti warshaan oomisha aannanii qindeessuu fi qonnaan bultoota fayyadamoo taasisu hanga ammaatti hin jiru.


KMNI Gaambellaatti hojjettoota isaarra doorsisni gahe jedhe

Koomishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa (KMNI) hojjettootasaa waajira damee Gaambellaa jiru keessaa hojjetan irra doorsisaa fi sodaachisni gahaa jira jedhe. Koomishinichi ibsa Fulbaana 26, 2015 baaseen gaafa Fulbaana 25, namoonni gareedhaan gara waajira koomishinichaa dhufan waayiloota achi jiran irratti doorsisa, sodaachisaa fi gochaawwan badii biroo raawwataniiru jedhe. Daarektarri koomishinichaa Dr Daani’el Baqqala hojjettoonni isaanii labsii dhaan mirga isaaniif eegumsa addaa akka godhamuufifi gochaan raawwate fudhatama akka hin qabne ibsan. ''Koomishinichi yeroo hojiisaa hojjetutti danqaan garaagaraa isa mudatullee, haleellaan hojjettoota irratti qiyyaafate naannichatti qabinsa mirga namoomaa irratti dhibbaa gaarii hin taane kan uumudha, kanaaf mootummaan federaalaa fi naannichaa wal-tumsuun ariitiin akka dhaabsisan yaadachiisna,’’ jedhan. Koomishinichi gochaa kana eenyu akka raawwate ifatti waan hime hin qabu. Motummaan Naannoo Gaambellaa garuu ibsa koomishinichi baase akka hin fudhannee fi ibsa madaalawaa hin taane jechuun balaallefate. Koomishinichi Waxabajjii 07, 2014 Gaambellaatti hidhataan Waraana Bilisummaa Oromoo ofii jedhuufi Addi Bilisuummaa Gaambellaa haleellaa erga raawwataniin akkasumas tarkaanfiiwwan humnooti mootummaa fudhataniin sarbama mirga namoomaa qaqqabe irratti qaorannoo geggeessee, gaafa Fulbaana 18, 2015 gabaasa baasee ture. Gabasni koomishinichaa gareen hidhattootaa haleellaa erga qaqqabsiisaniin booda guyyoota lamaan itti fufanitti humnoonti mootummaa magaalattii keessatti namoota nagaa irratti haleellaa qaqqabsiisuu himeera. Koomishinichi gabaasni kuni bahuun booda miidiyaa hawaasaa irratti odeeffannoon doorsisaa tamsa’aa ture. Hojjettoota komishinichaa irrattis ergaan jibbaafi doorsisaa qaqqabaa ture jedhe. Waxabajjii bara darbe haleellaa hidhttoonnifi humnoonni nageenyaa raawwataniin lubbuun namoota 50 baduun gabaafameera. Koomishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaas haleellicha hordofuun booda waan magaalaa Gaambellaa keessatti mudate ji’ootaan booda torbee darbe gabaasa baaseen humnoonni mootummaa seeraan ala tarkaanfii fudhataniiru jedhe.


UNESCO'n kunuunsa Sirna Gadaaf maal gumaache?

Sirni Gadaa bara 2016'tti ture hambaa kiliyaa ta’ee Jaarmiyaa Barnootaa, Aadaa fi Saayinsii Dhaabbata Gamtoomanii -UNESCOtti kan galmaa’e. Hoggaanaa Ittaanaa Biiroo Aadaa fi Turizimii Oromiyaa Obbo Biraanuu Buxee akka jedhaniitti, Sirni Gadaa UNESCO’n galmeessuu hordofee imaammata barnootaatti dabalamee barsiifamaa jiraachuu akka bu’aa jijjiirama argameetti tokkotti eeran. Barnoonni Sirna Gadaa manneen barnootaa sadarkaa 1ffaa Oromiyaa keessatti argamanitti barsiifamaa jiraachuu fi naannolee ollaa Oromiyaatti babal’isuuf adeemsarra jiraachullee himan. Kanaarra kan darbe garuu UNESCO’n baajanni inni ramadee Sirna Gadaa misoomsurratti hojjate jedhu ''hin qabnu’’ jedhan. Haaluma walfakkaatuun, Abbaan Gadaa Tuulamaa fi Barreessaa Abbootii Gadaa Oromoo Goobanaa Hoolaa, jaamiyaan kun erga Sirna Gadaa galmeesse as kunuunsa isaarratti ''waan hojjate hin jirree’’ dubbatan. UNESCO’n qorannoo sirna Gadaarratti akka gaggeessuu fi beeksisuuf deeggarsa gaafachuuf bakka bu’aa dhaabbaticha Finfinneetti argamutti deddeebi’anii bilbilanii illeen deebii argachu akka hin dandeenye kaasan. Kunuunsi sirna Gadaa kan siyaas-dinagdee dimokiraatawaa ta'e kanaa ammatti sadarkaa fooyyeerratti akka argamu Dhaabbanni UNESCO kan BBCtti hime. Waajjira UNESCO Finfinneetti argamutti hooggannaa kutaa Aadaa kan ta’an Obbo Geetuu Asaffaa, jijjiramni Sirni Gadaa galmeessuun argame fi ulaagaa  jaarmiyaan kun deeggarsa kunuunsa hambaa kanaaf kennu BBCtti himan. Sirni Gadaa hambaalee sadarkaa addunyaatti Itoophiyaa bakka bu’uuf ulaagaa barbaachisu guutee galmaa’e kan jedhan Obbo Geetuun, '‘Kaayyoon ijoon dhaabbaticha kanaa hambaa kiliyaatti sirnicha galmeesseef kunuunsun dhalootatti dabarsuuf,’’ jedhan ‘’Sirni Gadaa hambaa kiliyaa kan waliin wayita madaalamu bal’aadha. Duudhaa hedduu qaba, ofiisaattu hambaa hedduu ta’uu danda’a. Sirni Gadaa hambaa Itoophiyaan ittiin boontudha,’’ jedhan. Eegumsi Sirna Gadaa amma '‘sadarkaa gaarii irratti argama. Sirni Gadaa hambaa badu miti, hawaasni ni jaalata. Kan duraaniirra waanti hir’ate hin jiru’’ jedhu Obbo Geetuun. Akka fakkeenyattis, feestivaala aadaa kan ta’e irreechi magaalota Finfinneetti addaan cite turellee amma deebi’ee kabajamaa jiraachuu eeran. UNESCO'n hambaalee kiliyaa baduuf qarree gahan fi kanneen saffisaan kunuunsa barbaadan addatti galmeessa, sirni Gadaa garuu kanarraa adda ta'uu kaasan. Sirni Gadaa hambaa baduuf yaadda'amu akka hin taane ibsan. UNESCO’n hambaaleen sababii waraanaa fi balaatiin baduuf mala jedhamee yaadda'amu baraaruuf deeggarsa atattamaa hanga doolara Ameerikaa 100,000 akka kennamu eeran. Deeggarsichi kan taasifamus yoo waajjira mummee dhaabbatichaa kan Faransaay -Paarisitti argamutti dhiyaatee ta’uu dubbatan Obbo Geetuun. Dhaabbanni UNESCO hambaalee kiliyaaf eegumsi godhu jiraachuu eeruun, garuu kunuunsa Sirna Gadaatiif gaaffii ''hin argine'' jedhan. Gaaffiin deeggarsi kunuunsa hambaa UNESCO'f dhiyaachu kan danda'u karaa Abbaa Taayitaa Eegumsa Hambaalee Itoophiyaan ta'u akka qabu ibsu. Kanaafuu, gaaffiin kunuunsaa naannoo ykn godinaan dhiyaatu fudhatama hin qabu jedhan. Yoo gaafatame garuu eegumsa hambaaleerratti leenjii fi deeggarsa barbaachisu dhaabbatichi kennu akka danda'u kaasan Obbo Geetuun. Itoophiyaan amma yoonaatti hambaalee kiliyaa afur UNESCO'tti galmeessifte. Hambaaleen kiliyaa kunneen Sirna Gadaa, Masqalaa, bara haaraa Sidaamaaa -Fiichee Cambalalaa fi Cuuphaati. Yeroo ammaatti ayyaana shamarranii kan ta’e Ashandaan akka galmaa’uuf gaafatteetti jedhan Obbo Geetuu Asaffaa. Haata'u malee biyyii tokkoo bara tokko keessatti hambaa dhiyeessitu tokko qofatu ilaalamaaf jedhaniiru.


Seenaa Irreecha Hora Harsadii kana beektuu?

Irreechi ayyaana Oromoo kaabaa kibbaa, lixaa bahaa walitti dhufuun waggaa waggaa waliin kabajatu keessaa tokko. Keessattuu kabani guyyaa kanaa Hora Harsadii waliin seenaa addaaa akka qabu himama. Seenaa Irreechaa Hora Harsadii kana ilaalchisuun gaaffiifi deebii qorattoota seenaa waliin taasifne kunooti.


Itoophiyaan namoota maallaqa seeraan ala daddabarfamu eeran nan badhaasa jette

Baankiin Biyyoolessaa Itoophiyaa maallaqa seeraan ala daddabarfamu to’achuuf namoota eeruu kennaniif maallaqa jajjabeessituu akka kaffaluuf beeksise. Hogganaan Baankii Biyyoolessaa Dr Yinnaagar Dasee guyyaa Jimaataa Finifinneetti akka ibsanitti, mootummaan maallaqa seeran ala daddabarfamu to’achuuf tarkaanfii fudhataa jira. Mootummaan qaala’iinsa jireenyaa fi gatii tasgabbeessuuf tarkaanfii akka fudhatu beeksiseera. Kanarraa ka’uun maallaqa baankiin eeyyamee olitti namoota qabatanii argaman nama eeruu kenneef, maallaqa qabameerraa %15, maallaqa biyyoota alaa daddabarfamurraa %15, maallaqa karaa hawaalaa seeraan ala daddabarfamu nama eereef birrii 25,000 Baankiin Biyyoolessaa akka kaffalu bulchaan kun himaniiru. Kana malees, warqii karaa kontiroobaandii daddabarfamu nama eereef gatii warqiin sun qabu %15 akka kaffaluuf beeksise. Akkasumallee nootii maallaqa sobaa seeraan ala maxxanfamu nama eereef birrii 20,000 - 200,000 akka kaffalu beeksisera. Namoota maallaqa seeran ala daddabarfamu eeran jajjabeessuuf qajeelfama qopheessuu fi eenyummaan namoota eeruu kennanii akka eegamu Dr Yinnaagar himaniiru. Biyya keessaa maallaqa biyyoota alaa bituun namoota ykn dhaabbilee meeshaalee biyya alaatii galchan to’achuuf Doolaara biyya alaatii qaban Baankiin Biyyooleessaatti beeksisuf dirqama akka qaban ibsameera. Waggoota lamaan darban gatiin sharafa maallaqa biyyoota alaa dabalaa kan adeeme yoo ta’u, gatiin sharafa maallaqaa kan yeroo kamiyyuu caalaa guddaa ta’uu daldaltoonni ibsaniiru. Baankonni Itoophiyaa Doolaara Ameerikaa tokko naannoo birrii 52tti bitaa kan jiran yoo ta’u, gabaa gurraachatti garuu dachaa kanaatiin sharafamaa akka jiru daldaltoonni himaniiru. Mootummaan daddabarsa maallaqaa seeraan alaa jedhamu kana to’achuuf  namoota maallaqa biyya alaa daddabarsan to’achuuf  shakkamtoota ibsaa tureera. Dr Yinnaagar akka jedhanitti, tarkaanfii mootummaan fudhateen namoonni 391 maallaqa otoo seeraan ala daddabarsanii to’atamanii dhimmisaanii seeraan ilaalamaa akka jiru himan. Akkasumallee hooggantoota baankii fi hojjattoota isaanii maallaqa seeran ala dabarsuu keessatti qoodan qaban qorachuun tarkaanfii akka irratti fudhatu ibsameera. Baankii Biyyoolessaa namoonni dhuunfaa birrii 100,000 ol, dhaabbileen ammoo birrii 200,000 ol qabatanii of harka tursiisuu akka hin dandeenye beeksisee ture. Kaffalatiin eerame kanaa ol yoo ta’e bittaa fi gurgurtaa karaa baankiin akka gargaaraman Baankii Biyyoolessaa ajajeera.


TPLF affeerraa marii nagaa Gamtaa Afrikaan dhihaate fudhachuu ibse

Gamtaan Afrikaa mariin nageenyaa akka eegalamuuf qaamolee walwaraaniif xalayaadhaan waamicha dhiheessuu hordofee mootummaan Itoophiyaa affeerrichi akkaataa fedhii mootummaatiin ta'uu ibsuun simateera. Erga mootummaan Itoophiyaa affeerraa kana fudhachuu ibdee booda ibsa kan baase TPLF gamasaan, marii araaraa Sanbattan dhufu Afrikaa Kibbaatti adeemsifamu irratti hirmaachuuf qophii tahuu himeera. Pireezidantiin Naannoo Tigraay Dabiratsiyoon Gabramikaa’el xalayaa Komishinarii Komishinii Gamtaa Afrikaa Musaa Faakiif barreessaniin, ‘’waraana kana karaa nagaan furuuf qophii dha,’’ jedhan. TPLF ibsa Fulbaana 11,2022 baaseen lolli hatattamaan dhaabbatee gara mariitti akka adeemamuuf gaafachuusaa yaadachiiseera. Kanaanis Gamtaan Afrikaa ‘’lolli dhaabbachuu qaama ajandaasaa akka godhatu,’’ TPLF gaafateera. Garee marii kanarratti hirmaatu gara Afrikaa Kibbaa erguuf qophii tahuu ibsuun booda TPLF dhimmooti ifa hin taane jiraaachuu himuun gamticharraa ibsa gaafateera. ‘’Mariin kuni milkaa’inaan akka jalqabuuf qaamoti biroo akka hirmaatan,’’ baruu akka fedhu ibse. Kunis hirmaachuu,’’ taajjabdootaa akkasuma gaheen hawaasa addunyaa maali?’’ kan jedhu gareen TPLF ibsa kanarrtti dhiyeesseera. Mootummaan Itoophiyaas marii nagaa waraana kaabaaa Itoophiyaatti humnootii Tigraay waliin gara waggaa lamaatiif gaggeeffame karaa marii nagaatiin furuuf Gamtaa Afriikaan waamicha dhiyaateef fudhachuu beeksiseera. Gamtaan Afriikaa qaamolee wal waraanaa jiran Mootummaan federaalaa fi humnootiin TPLF gara marii nagaatti akka deebi’aniif torban darbe keessa xalayaa barreessuun barameedha. Mootummaan Itoophiyaa ibsa karaa Tajaajila Komuunikeeshinii Mootummaatiin baaseen, qaamooleen marii nagaa kana hoogganan, guyyaafi eddoon marichi itti gaggeeffamu ibsamuun waamichi akka dhiyaateef himeera. ‘‘Mariin nagaa kun jaarsummaa Gamataa Afriikaa qofaaniifi haal-duree tokko malee akka gaggeeffamu mootummaan ejjannoosaa ibsaa turuun ni yaadatama’’ jedheera ibsichi. Kanaan dura humnootiin TPLF gama isaanitiin marii nagaatiin wal dhabdee jiru furuudhaaf qophaa’ee ta’uusaanii ibsuun ni yaadatama. Mootummaan Itoophiyaa ibsa Roobii Onkolooleessa 5, 2022 baasee kanaan, ‘‘Walitti bu’insicha furuudhaaf tarkaanfiiwwan furmaataa gosa kamuu fudhachuudhaaf sochaa turuunsaa kan yaadatamu yoo ta’u, ammas cimsee kan itti fufuu ta’e jechuun’’ marii nagaatiif qophii ta’u ibseera. Rooyitarsi maddeen dippiloomasii wabeeffachuun akka gabaasetti, mariin kun dhuma torbee kanaarratti Afrikaa Kibbaatti eegalamuuf karoorfame.Gorsaan Nageenya Biyyaalessaa Itoophiyaa Ambaasaaddar Redwaan Huseen, mootummaan marichi haal-duree malee akka eegalamu duraanuu ejjannoo agarsiisaa waan tureef amma affeeraa dhihaate ni simata jechuun tiwiitara isaaniirratti barreessan. Xalayaa waamichaa Dura Taa’aa Komishinii Gamtaa Afrikaa Muusaa Faakii Mahamatiin mallattaa’uun Onkolooleessa 1, 2022 bahe irratti akka caqafameetti, mariin marsaa tokkooffaa Dilabata Onkolooleessa 8, 2022 Afriikaa Kibbaatti eegalama. Maddi Oduu Rooyitarsi gamasaatiin madden dippilomaatootaa eeruun, Gmataan Afriikaa dura taa’aa TPLF Dabratsiyoon Gabramikaa’eeliif xalayaa affeerraa erguu gabaaseera. Affeeerraa jedhame kana ilaalchisees Rooyitarsi dubbi Himaa TPLF Obbo Geetaachoo Raddaa irraa mirkanneeffachuuf gaaffii dhiyeesseen, waa’ee marii dhiheenyatti gaggeeffama jedhameerratti omaa akka hin beekne ibsuu dabaluun gabaaseera. Waraanni kaaba Itoophiyaatti waggaa lama dura eegale ji'oota shaniif erga tasgabbaa'ee booda Hagayya darbe keessa bifa haaraan eegale.Waraanni kun akka haaraatti eegaluusaaf mootummaa fi TPLF quba walitti qabu. Waraana waliinii Kaaba Itoophiyaa karaa marii nagaa furuuf jaarsummaa Oliseegun Obasaanjoo fi marii Gaaddisa Gamtaa Afrikaa jalatti gaggeeffamu didaa kan turan humnoonni TPLF, waraanni bifa haaraan akkuma eegaleen Gamtaa Afrikaa jalatti mari'achuuf fedha qabaachuu ibsanii turan.


Shakkamtuun Baakkootti abbaa warraashee muktumaan ajjeefte qoraamaa jirti- poolisii

Shakkamtuun abbaa warraashee ajjeefftee, “lola natti kaasnaan ofirratti rukkute” jechuun poolisiif jecha kennushee qorataan yakkaa Waajjira Poolisii Aanaa Baakkoo Tibbee Ittaanaa Saajinii Doshaa Wayyumaa BBC’tti himan. Shakkamtuu Suufanii Shantamaa fi miidhamaan abbaan warraashee amma lubbuun hinjirre godina Shawaa Lixaa Aanaa Baakkoo Tibbeetti gaa’elaan waggoota 11’f waliin jiraataniiru. Waggoota 11 kana keessattis ijoollee sadi waliin horataniiru. Haa ta’u malee gaa’elli isaanii waldhabdee darbee darbee gidduu isaaniitti uumamuun jeeqamaa ture. Namoonni naannoo isaanis abbaa warraafi haadha warraa araarsaa waliin akka jiraatan taasisaa turaniiru. Haata’u malee Fulbaana 08 bara 2015 mana jireenyasaanii kan Aanaa Baakkoo Tibbee ganda Amartii Gibee iddoo addaa Boree jedhamutti argamutti taateen gaddisiisaan tokko raawwatame. Guyyaa kana tilmaamaan halkan keessaa sa’aa 8:00 irratti miidhammaan haatii warraasaa buna akka dafiistuuf gaafata. “Shakkamtuunis bakka ciistuu kaatee iddoo buna tumaa turteetti ‘abbaan manaakoo lola natti kaasnaan ilmoo mooyyee (muktumaa) buna ittiin tumuun morma isaa gara bitaa al lama dhahe” jechuun haala itti rukkittee ilaalchisuun jecha kennuushee I/A Saajin Doshaa Wayyumaa himan. Sana boodas abbaan warraa shakkamtuu lafatti kufuu isaa fi dhiigni afaanfi funyaaniin bahaa akka tures shakkamtuun jecha kennuushee himan. “Erga kufee achumatti hafe; hin dubbatu, hin nyaatu, hin dhugu. Lubbuun osoo keessaa hin bahiin guyyaa sadi ture,” jedhan. Haala kanaan guyyoota sadiif erga tureen booda miidhamaan Fulbaana 12, 2015 lubbuun darbuu galmeen qorannoo poolisii agarsiisa. “Lubbuunsaa darbuu erga argitee boodas manuma jireenyaashee keessa bakka ciisichaatti lafa qottee miidhamaa awwaalte” jedhan qondaalli poolisii BBC dubbise kun. Gochichi raawwatamee erga bubbulee boodas Fulbaana 18 bara 2015 obboleessi miidhamaa afoosha naannichaa yaasuun, “abbaan manaakee bahee galuu dide; maaliif cal jettee teessa?” jechuun shakkamtuu gaafata. Shakkamtuunis “Inni gaafa guyyaa Fulbaana 8, 2015 halkan keessaa sa’aa 10:00 irratti madaabaraa fudhatee bahe. Iddoo inni deeme hin beeku. Ergasii hin galle,” jechuun deebisti. Haata’u malee obboleessi miidhamaafi miseensoonni afooshaa shakkii qaban irraa ka’uun mana keessa sakkatta’uu eegaluusaanii galmeen qorannoo poolisii hima. “Shakkiidhaan mana keessa yemmuu sakatta’an bakka ciisichaatti biyyoo argan. Biyyoo kana akaafaan yeroo haadhan foolii badaan yemmuu bahu ‘qaamni seeraa dhufee yaa ilaalu’ jedhanii dhiisan” jedhan Ittaan Saajiin Doshaan. Isa booda shakkamtuu Suufanii Shamtamaa abbaa warraashee ajjeesuun mana ciisichaa keessatti akka awwaalte namoota iddichatti argaman keessaa nama tokkotti himti. Sana boodas jiraattoonni naannichaa shakkamtuu tana gara Waajjira Poolisii Aanaa Baakkoo Tibbeetti geessan jechuun haala ture BBCtti hima qondaalli kun. Poolisiin Aanaa Baakkoo Tibbee abbaa alangaa waliin ta’uun qorannoo shakkamtuu irratti taasiseen, shakkamtuun gochicha rawwachuushee jecha amantaa akka kennite Ittaanaa Saajin Doshaa himaniiru. Lubbuun miidhamaa erga darbee boodas “namni maal naan jedha, namni na ajjeessa,” jechuun manuma keessatti awwaaluushee jecha kennuushees himan. Kana malees poolisiin jecha ragaalee namootaa fudhachuusaa kan himan qorataan yakkaa Ittaanaa Saajin Doshaa Wayyumaa, adeemsi qorannoo xummurarra akka jiru himaniiru. Dhimmichis Mana Murtii Olaanaa Godina Shawaa Lixaatiin kan ilaalamu akka ta’e dubbatan. Gama biraatiin haala fayyaa sammuu shakkamtuu kan gaafanne Ittaanaa Saajin Doshaa Wayyumaa, “shakkamtuu tanarraa akka hubannetti sammuunsheee nagaadha. Aariirraa kaatee ta’uu danda’a malee haalli sammuushee waan nama shakkisiisu miti,” jedhan.


Qormaanni kutaa 12ffaa yunvarsiitii keessatti kennamuun jijjiirama akkamii fida?

Fulbaana 30/2015 qormaata biyyaalessaa kutaa 12ffaa buufataalee qormaataa 131 keessatti kennamu irratti barattootni kuma 984 tahan qormaataaf taa’u jedhe Tajaajilli Madaallii fi Qormaata Biyyaalessaa Itoophiyaa. Godina Walaayittaatti barataa Iyyoob Fiqiruu barattoota qormaata fudhachuuf qophaa’an keessati. Iyyoob qormaaticha bara darbe fudhatee qabxiin hin dhufneef. '‘Hatamee bahee ture,’’ qormaata jedhame kan bara dabree jireenya isaas kallattii hin taane irra geessera. “An daree keessatti barataa qaxaleen ture. Humnakoos beeka. Warran waliin qorames beeka. Garuu barattoota barnootaaf dhimma hin qane qormaaticha darban hedduun beeka. An garuu nan kufe,’’ jedhe. Iyyoob qormaatichi hatameera jedhee amana. Kana irraa kan ka’e barattootni hedduun miidhamaniiru jedha. Brattootni baay’ee dubbisan karaa hin taaneen miidhaman. Qormaatichi waan baheef barataan dubbisee hojjete baay’ee miidhame. Ofiisaa barataan hojjetee fi alaa hojetamee kan galeefii qabxii wal qixaa hin fidne. Barattoota badaa hin dubbisnedha qormaata alaa hojjetamee galeefiin kan darban. Bu’aa qormaata bara darbe dhabe argachuuf dhuunfaan qormaata fudhachuuf qophaa'aa jira. Qormaanni garuu bakka inni kana dura fudhate irraa bakka adda ta'etti kennama. Iyyoob qormaaticha Yunivarsiitii Hosaanaatti fudhata. "Kanaan dura qormaanni hatamee sirnaan akka gale ifa ture," kan jedhu barataan kun, dhaabbileen barnoota olaanoo baranaa barattoonni bu'aa hojjatan akka argatan kan gargaaru ta'uu ibsu. "Yuunvarsiitii keessatti ramadamuun keenya barattoota ofuma isaaniitiin cimanii hojjetaniif faayidaa guddaa qaba." Barataa qophaa'eef gaariidha sababiin isaas to'annoon baay'ee waan jiruuf carraan hanna qormaataa xiqqaadha," jechuun amana. Jiraattuu magaalaa Baahir Daar kan taatee fi qormaata baranaatiif qophaa'aa kan jirtu Diinaa Indiriyaas yaada Iyoob irratti waliigalti. Barana yeroo jalqabaaf qormaataaf kan taa'aa jirtu Diinaan, yeroo darbe qormaanni hatame oduun jedhu akka ishee jeeqa ture himti. ''Hamilee nama miidha. Sababni isaas akka barattuutti bu'aan xumuraa waggoota dheeraa darban qormaata kutaa 12ffaa waan ta'eef. Barataa hojii cimaa sana hunda hojjeteef qormaanni hatamuu itti himamuun abdii nama kutachiisa. Barataa hojjetuuf abdii kutachiisa,'' jette. Akkasumas Yuunivarsiitii Baahir Daar keessatti qormaata fudhachuuf kan qophaa'aa jirtu Diinaa, bara kana dhaabbilee barnoota olaanoo mootummaa keessatti qormaanni kennamuu isaatiin carraa waraqaa qormaataa hatamuu hir'isuu fi "barataan hundi hojii cimaa hojjetee, waan dubbisee fi beekumsa isaatiin bu'aa sirrii akka argatu gargaara,’’ jette. Daarektarri Olaanaa Tajaajila Madaallii fi Qormaata Barnoota Biyyaalessaa obbo Esheetuu Kabbadaa (Dr.) muuxannoo kanaan dura ture irraa adda ta’ee qormaanni ba’iinsa kutaa 12ffaa mooraa dhaabbilee barnoota mootummaa olaanoo hunda keessatti kan kennamu ta’uu eeranii jiru. Daarektarri olaanaa kuni qormaaticha mooraa yunivarsiitii keessatti kennuun maaliif akka barbaachise yoo himan, ‘’barattoonni kunneen qoramanii darbanii yunivarsiitii galuun dura waa’ee yunivarsiitii akka baraniif gargaara,’’ jedhan. Kana malees,’’nuti akka mootummaatti ijoolleen otoo hin jeeqamiin akka qoramaniif akka goonu nu gargaara. Tasgabbiin akka qoraman goona jechuu dha,’’ jedhan. Kana dura buufataalee qormaanni itti kennamu kuma sadii irraa gara 131tti gad-bu’uu kan kaasan itti gaafatamaan kuni, ‘’namoonni tokko tokko itti gaafatamummaa isaanii gama bahachuun qaawwa bananiin,’’ hanna qormaataa ture hir’isuun, ‘’olola siyaasaaf’’ akka hin oolle gargaara. Kanaanis barattoonni naannolee argaman keessatti fi kaampaasii itti dhiyaatutti qormaata kan fudhatan yoo tahu, wiirtuulee qormaata barattootarraa fagaatanii argamaniif immoo geejiba, nyaataafi bakki ciisichaa qophaa’era jedhan. Qormaaticha kennuuf qophiin barbaachisu raawwachuusaa kan himan Dr Isheetuun, ‘’yunivarsiitiiwwan aarsaa baasaniiru. Unu biratti namoonni qoran iddoo qoran deemuuf socho’aa jiru,’’ jedhan. Qormaatichi kaampaasiiwwan yunivarsiitii 102 hundumatti buufataalee 131tti kennama jedhan. Qophii qormaataaf godhamu irratti rakkoon nageenyaa mudate akka hin jirre kan dubbatan kanneen sababa nageenyaan ‘’rakkoo humnaan ol taheen’’  qoramuu hin dandeenye  qormaata isa kanaan  qixxee kan tahu marsaa biraan akka qoraman carraan kennamaaf jedhan. Waggoota darban keessatti qormaati akka biyyalessaatti kennamu hatamee bahee harka barattootaa bira gahuu himamaa bahuun beekama. Dhimma kana to’achuuf  intarneetiin  yeroo qormaataa cufamaa ture. Qormaati biyyaalessaa hatamee baheera jedhamuun namoota warreen qoran irratti dhibbaa akka gochaa ture barattoonni dubbatu. Rakkoo hannaa kana hambisuuf jecha mootummaan qoramaata teeknolojiin deeggaramuun waraqaa otoo hin fayyadamiin taableetiidhaan qormaata kennuuf karoorsee ture. Tahus kana gochuun baasii guddaa kan barbaaduufi kanaafimmoo qophiin taasifamaa jiraachuu himan Dr Ishatuun. ‘’Teeknolojii kana fiixaan baasuuf hojjechaa jirra. Qormaata kompiitaraan kennuu diriirsuuf hojiin jalqabame waggaa shan taheera,’’ bara kana garuu hordoffii cimaa wajjin waraqaa irratti kennama. Qormaati, ‘’qabeenya hawaasaati’’ kan jedha Dr Isheetuun, ‘’mootummaa irrattis tahe qaama biraa irratti kan komii qabu gocha raawwatun kan miidhamu qoramtoota dhimmicha keessaa homaa harka hin qabne. Kanaaf haala danda’ameen qaamni gochaa xiin-sammuu maatiifi qoramtootaa  jeequ raawwchuurra akka of qustan nan gaafadha,’’ jedhan.


Waraana waliinii Itoophiyaa: Hakiima dhukkubsattoota wal'aanuuf qorsa hin qabne

Kaaba Itoophiyaa Naannoo Tigraay bakka waraanni waliinii waggoota lamaaf siquuf adeemaa jiruufi uggura jala jirutti, hanqina dhiyeessa qorsa bu'uuraan dhukkubsattoonni du'aa jiru. Qaamoleen walwaraanan lamaan marii nagaa Afrikaa Kibbaatti taasifamuf kan waliigalan hojjaa tahu, dhimmoota marii kanarratti dursi itti kennamuu qabu keessaa rakkoon namoomaa isa jalqabaa akka tahu doktorri tokko gaafate. Hospitaala guddicha Maqalee keessatti hakiima kan tahe Dr Faasikaa Amdasillaasee, haalli jiru hamtuu tahuu hima. ''Qorichoota hadoochuu (anaesthesia), 'giluukoosii' fi antibaayootiksii hanqina qabna. Kanaanis dhukkubsattoonni rakkoon walxaxaa wahii yoo mudatu, waanti gootu hinjiru, harka kee martee ilaaluu malee,'' jedhe hakiimni kun. Dr Faasikaa BBCtti kana kan dubbate gama bilbila WhatsApp'n, qunnamtii intarneeta saatalaayitaan gargaarameetu. Kanneen yaalii fayyaa barbaadan argachuu hindanda'an, doktoroonnis isaan qarqaaruu hin danda'an. Ganna lamaaf naannoon Tigraay qunnamtii addunyaa wajjin qabdurraa addaan cittee jirti. Waraanni mootummaa Federaalaafi Humnoota Tigraay gidduutti Sadaasa 2020 eegale ganna lama guutuuf kan dhiyaate oggaa tahu, erga Waxabajjii 2021 TPLF bakkeewwan naannichaa gara caalu deebisuun to'atee as naannichi danqaa cimaa jala jira. Ergasii dhiyeessiin meeshaalee dhaabbate, tajaajilli baankii fi sarara bilbilaa addaan cite. Akka UN jedhutti, lolli kun dhiyeessa meeshaalee waan danqeef, naannichatti namoonni miiliyoona 5.4 tahan qarqaarsa nyaataa barbaadu. Qorichoonni garii fi meeshaaleen akkaan barbaachisan kaan gama Dhaabbata Fayyaa Addunyaa - WHO fi Fannoo Diimaan kan dhufan tahus, hanga barbaachisu gahaa hinturre. Inumaatuu erga Hagayya dabre irra deebiin waraanni eegale kaasee dhiyeessiin guutummaatti galuu hanqate. ''Dhukkubsattoota yaalii goonuuf qorsi hinjiru, meeshaalee baqaqsanii yaaluuf nu gargaaran hinqabnu, talaallii daa'immaniif kenninu hin qabnu, qorsa insuliinii dhukkubsattoota shukkaaraaf kenninu hinqabnu,'' jechuun Dr Faasikaa sagantaa BBC Newsday'tti himan. ''Namoonni dhukkuboota garagaraa qaban akkaan rakkoo keessa jiru. Wal'aansa malee manatti akka galan itti himaa jirra.'' Qorichi namoota kaansarii qaban wal'aanuuf gargaaru guutummaatti hinjiru. Raadiyooteraappiin ammoo kan argamu Finfinnee qofatti, isa argachuuf garas imaluun ammoo tasumaa hin yaadamu. ''Dhukkubsattoonni kaansarii du'aaf dhiifamaniiru,'' jechuun haala jiru ibsan hakiimni kun. Ogeeyyiin fayyaa dhukkubsattoota kaleen isaanii miidhamees, sababa meeshaaleen dialysis darbee darbee waan dhufuuf, taa'anii ilaaluu malee isaan qarqaaruu hin dandeenye. ''Yeroo dhumaatif kan dhufe Waxabajjii keessa ture, erga Hagayyaatii guutummaatti ugguratu jira. Torbee kana ammoo dhukkubsattoota 25 wal'aannuuf waantonni nu barbaachisan nu jalaa dhumaa jiru,'' jedhu Dr Faasikaan. Akka hakiimni kun jedhutti dhukkubsattoonni kalee 90 ''otuma doktoroonni ilaalanii'' du'aniiru. Carraan namoota 25n hafanis maal akka tahe hin beeku jedhu. Gama qorannootiin ammoo, laboraatoriin hospitaalichaa kemikaalota qorannoof barbaachisan hanqina qaba - kana jechuunis yeroo hedduu doktoroonni dhibee namootaa maal akka tahe baruu hin danda'an. Kanarratti dabalataan ammoo humni ifaa addaan ciccituu fi boba'aan jeneretarootaaf oolu dhibuun, hospitaalichi guyyootaaf tajaajila elektrikaa argachuu dhiisuu danda'a. Rakkoo ulfaataa hakiimni kuniifi waahillan isaa dabarsaa jiraniin walbira yoo qabamu, sagaleen Dr Faasikaa itti dubbatu miirasaa kan ibsu miti. "Haala qabatamaa guyyuu jiraannu waan taheef, miirayyuu hin qabu amma. Waanin guyyuu na mudatun sitti hima. ''Miirri keenya akka hin miidhamne of qabaa jirra. Bahaa hangamii akka baannee jirru, hanga bahaan kun nurraa kahu baruu hin dandeenyu. Kanaan achi waa'eesaa yaaduu dhiisuu mala uumamaa ofirraa ittisanidha - waa'eesaa yaadaa hin turtu, waanta gochuu qabdu raawwatta.'' Doktoroonni fi narsoonni achi keessa hojjetan mootummaa federaalaan qacaramanii kan hojjetan oggaa tahu, erga ji'a Caamsaa waggaa dabre kaasee mindaa argatanii hin beekan. Dr Faasikaa maallaqa hiriyootaafi maatiin biyya alaarraa erganiin bula. Innis kan argamu kanneen maallaqa sharafan, qarshii gara Tigraayitti seeraan alaan galchuuf bu'aa bayii arganiif komishinii hedduu erga irraa kutanii boodadha. ''Hospitaalli kun jireenya kooti,'' jedha Dr Faasikaan, akkamiin rakkoolee kana gidduutti hojjechuuf hamilee waan isaaf tahu dubbatu. ''Ogummaan kee si [dirqisiisa]. Dhukkubsattootatti deemtee dubbata, gorsa xinsammuun gargaarta taanaan, inni waan guddaadha. Ana callaa miti ogeeyyii as jiran hunda.'' Dhimma marii nagaa mootummaa federaalaafi TPLF gidduutti adeemu irratti wayita gaafatamu, waa'ee siyaasaa haasawuurraa of qusata Dr Faasikaan. Haatahu malee mariin kun adeemsa siyaasaa waan taheef, hanga qaamoleen kunniin haasawanii waliigalanitti, rakkoon nutti hammaachaa deema sodaa jedhu qaba. ''Mariin kun yeroo fudhachuu mala, garuu lubbuun keenya, ijoollee keenyaafi kan dhukkubsattootaa yeroo kana qabaachuu dhiisuu danda'a. Kanaaf kana keessa haala namoomaa odoo dursanii abdii kooti. ''Seerri namoomaa kabajamuu qaba. Maaliif Yukireenitti odoo hin cabin, Tigraay keessatti caba? Waan nuti uummata barbaachisoo hin taaneefi?''


Haleellaa hidhattootni awutoobisii hojjetota warshaa simmintoo Mugar irratti bananiin lubbuun namootaa darbe

Naannoo Oromiyaa Shawaa Lixaatti haleellaa hidhattootni awutoobisii hojjettoota warshaa simmintoo mugar deddebisu irratti bananiin yoo xiqqaate lubbuun namoota lamaa darbuun heddun madaa’an. BBC’n hojjettoota warshichaa fi jiraattota naannichaa irraa akka adda baasetti haleellichi Wiixata Onkoloolessa 03/2022 ganama sa’a 12:00tti dhaqabe. Jiraattotnii fi hojjettootni akka jedhanitti haleellicha kan raawwate hidhattoota WBO naannicha socho’anidha. Haleelchi kan raawwate yeroo awutoobisiin hojjettoota deddebisu hojjettoota fe’ee gara galteen oomisha simminto bahutti geessaa turedha. Haleellichaan namootni lama du’uun gara 12 tahan ammo madaa’uu himan. Konkolaatichi namoota meeqa fe’ee deemaa akka ture adda baasuu hin dandeenye. BBC’n haleellicha ilaalchisuun odeeffannoo dabalataa argachuuf itti gaafatamaa Biiroo Bulchiinsaa fi Nageenya Oromiyaa Kaffaaloo Taffarraa gaafatus dhimma kana irratti odeeffannoo akka hin qabne himan. Komishinerri Komishinii Poolisii Oromiyaa Araarsaa Mardaasaa fi Itti Aanaan Biiroo Bulchiinsaa fi Nageenya naannchaa Kolonel Ababaa Garasuu deebisnee akka bilbillu nutti himuun cufan. Odeeffannoo dabalataaf warshaa simmintoo mugar irraa qulqulleeffachuuf yaallees hin milkoofne. BBC’n maddeen dhimmichatti dhiyeenya qaban irraa akka adda baasetti hidhattootni daheeffatanii eeggataa turan gommaa konkolaatichaa fi qama isaa bakka adda addaa rasaasaan haleelaniiru. Imaltootnii fi konkolaatichi haa rukutaman malee konkolaachisaan osoo hin dhaabiin bakka galteen simmintoo bahuun geesiseera. BBC’n hojjettoota warshaa simintoo kanarraa akka hubatetti warshaaleen simintoo naannicha jiran dhakaa oomishaaf galtee tahuufi laayimstoon jedhamu  naannoo warshicha irraa kilo meetira muraasa irratti argamu fayyadamu. Lafti galteen simintoof tahu iddoon itti bahu humnoota nageenya mootummaan eegumsi kan godhamuufi yoo tahu, otoobisiin dhukaasa hidhattoota irraa hafe haleellaan booda charkeedhaan konkolaatee nagaa eegsistoota bira gahuu hojjetaa warshaa fi jiraattonni BBCtti himaniiru. Hidhataan mootummaan Shanee jechuun waamu WBO’n naannolee itti socho’u keessaa tokko naannoo warshaaleen simintoo bayyee itti argaman Lixa Shawaa aanaa Ada’aa Bargaa fi naanoosaati. Bara darbe aanaa Ada’aa Bargaatti miseensonni Poolisii Oromiyaa hidhattootaan ajjeefamuun booda, tarkaanfii poolsiin fudhateen namoonni nagaa ajjeefamuu jiraattonni BBCtti himanii turan. Namoonni kanaan du’anis lakkoofsi 21-40 akka gahu jirattonni himaniitu turan. Kanaan dabalataan jiraattonni miseensota mootummaaf dirqiinis tahe fedhiin tajaajila geejibaa kennan haleellaan irratti raawwatameera. Lixa Shawaan ala godinaalee Wallaggaa keessatti ji’oota darbanitti haleellaawwan raawwataniin namoonni nagaa dhibbaan lakkaa’aman lubbuun isaanii darbuuf sababa jedhamuun gareen hidhataa kuni himatama. Gareen kuni garuu haleellaa kana hin raawwanne jechuun haalaa turus. Haleellaa isa har’aa irratti hamma yoonaa waan jedhe hin qabu.


Uhuruu Keeniyaataa 'jaarsummaa keessaa hafan', mariin nagaa dhuma-torbeetti gaggeeffamus 'dheereeffame'

Mariin nageenyaa Mootummaa Itoophiyaa fi Humnoota Tigraay jidduutti Afrikaa Kibbaatti gaggeeffamuuf ture dheereffamuufi kanneen jaarsummaa taahan keessaa tokko Uhuruu Keeniyaataan keessaa bahuun isaanii gabaafame. Mariin gaaddisa Gamtaa Afrikaa - AU jalatti dhuma-torbee kanatti ni gaggeeffama jedhame sababoota 'lojistikiin' akka hin raawwanne maddi oduu Rooyitars maddeen dippilomaatii eeruun gabaaseera. Rooyitars maddeen sadii maqaan hin dhahamne wabeeffachuun akka jedhetti, mariin kun sababoota lojistikiin hin qixaayin jiruun akka hafe gabaase. Dabaluunis guyyaan haaraa mariin kun taa'amus amma yoonaatti akka hin baramne gabaaseera. Gama kaaniin ammoo Pireezidantiin Keeniyaa duraanii Uhuruu Keeniyaataa marii nageenyaa karoorfamee ture kanarratti hirmaachuu akka hin dandeenye himuun isaanii gabaafameera. Aabba Keeniyaataan sagantaa kanarratti kan argamuu hin dandeenyeef 'sababa sagantaa biraa wajjin walirra bu'ef' tahuu miidiyaaleen Keeniyaa gabaasaniiru. Mootummaan Itoophiyaa fi Humnoonni Tigraay affeerraa Gamtaan Afrikaa mariif taasise fudhachuusaanii guyyaa Roobii beeksisaniiru. Haatahu malee dhimma dheereffamuu marii kanaarratti. Mootummaan Federaalaa Itoophiyaa, Humnoonni Tigraay fi Gamtaan Afrikaa haga ammaatti waanti jedhan hinjiru. Mariin Afrikaa Kibbaatti gaggeeffama jedhame kun, qaamolee lachuu erga waraanni Sadaasa 2020tti jalaqabee ifatti yeroo jalqabaaf kan walitti fidu ennaa tahu, waraana ganna lamaaf adeemaa jiruufis xumura laata jedhamee kan abdatamedha. Pireezidantiin duraanii Oluseeguun Obaasaanjoo, Pireezidantii Keeniyaa duraanii Uhuruu Keeniyaataa fi itti aantuun pirezidaantii duraanii Afrikaa Kibbaa Phumzile Milambo Nigcuka kanneen AU'n jaarsummaa kana akka gaggeessan aangoo kenneefidha. Aabba Uhuruu Keeniyaataa pireezidantii Keeniyaa tahuun marroo lama (ganna 10) kan tajaajilan ennaa tahu, ji'a dabre keessa pireezidantii haaraa biyyattii Wiiliyaam Saamooyi Ruutoof barcuma dabarsanii kennan. Keeniyaataan waraanni waliinii Itoophiyaa keessa erga jalqabamee kaasee, namoota siyaasaa qabbana buusuuf yaalii taasisaa turan keessaa tokko. Pireezidantiin haarayaa biyyattii Wiiliyaam Ruutoo guyyaa aangoo fudhatan haasawa taasisan irratti, Aabba Uhuruun yaalii nageenyaa Itoophiyaa fi naannoo 'Great lakes'tti eegalan akka itti fufan muuduufi isaanis tole jechuu himanii turan.


Hawwii Maatiwoos: Muuxannoo Gidaamii hanga biyya Indiyaa dorgommii bareedinaa injifachuuf gumaache

Komishiniin Tuurizimii Oromiyaa dorgommii ‘Miss Tourism Oromia’ jedhuun dorgommmii bareedinaa waggaa waggaadhaan qopheessaa jiruun dorgommii baranaa kan injifatte Shamarree Hawwii Maatiwoosi. Dorgommii kana injifachuusheetiin badhaasa Birrii kuma 200 argattees jirti. Hawwiin waa’ee Dorgommii bareedinaa kanaa fi muuxannoo jireenyashee ilaalchisuun addatti BBC waliin turtii taasiftee jirti. Godina Qellam Wallaggaa Gidaamiitti akka dhalatte kan himtu shamarreen Hawwiin, daa’imummaarraa kaasuun kan guddatte garuu Magaalaa Finfinneetti. “Dhaladhee waggaa tokkottin Finfinneetti Gale. Kanin baradhes kanin guddadhes Finfinneedhumatti. Kutaa 12 fixee Yunvarsiitii Jimmaattin ramadame. Achitti waggaa tokko akkuman baradheen qabxii olaanaa waanin Fideef carraan barnoota biyya alaa naaf kenname” jetti. Bara 2010 irraa eegaluun waggoota Afuriif biyya Indiyaatti ogummaa Faarmaasii barattee gara biyyaatti deebi’uun Finfinneetti dhaabbata qoricha omishu tokko keessatti qacaramtee hojjechaa akka jirtus himti. Waggoota afur biyya hindii turte kanattis afaan warra Indiyaa akka gaariitti dubbachuu fi dhagahuu akka barattes dubbatti. Afaan Oromoo, Amaaraa fi Ingilizii akka gaariitti akka dandeessuu fi Afaan Kooriyaa ammoo akka dhageessu himti. ''Waa’een dorgommii bareedinaa fi eenyummaa ofii beeksisuu kunis gara sammuu kiyyaatti kan nadhufe yeroon biyya Indiyaa turetti'' jetti Hawwiin. “Yeroon Indiyaatti barachaa ture warri biyyasii akkaataan isaan itti jiraatan, aadaa isaanii eenyummaa isaanii osoo hin gatiin yeruma argitu eenyu akka ta’e, eessaa akka dhufe salphumatti adda baasta. Gaafas nuti hoo maalif akkanatti aadaa keenya hin mul’ise jedheen yaadaa ture” jetti. Dorgommii ‘Miss Tourism Oromia’ Marsaan jaalqabaa yeroo adeemsifamu akka ilaaltee fi marsaa itti aanu irratti dorgomuun qaba jedhee kanin murteesse yeroos ture jechuunis himti. “Nan danda’a jedheetuman dorgommii kanatti galmaa’e malee, naman moodeela godhadhes ta'e muuxannoo fi barumsa dorgommii bareedinaas hin qabun ture. ''Namoonni wajjin dorgomne baayyeen ammoo akkaatuma deemsaallee ana caalaa muuxannoo qabu ture. Ulaagaa murteesitootaatiin moo’adhe” jetti. Hawwiin dorgommii kanaarratti uffaata aadaa Harargee uffachuun kan dorgomte yoo ta’u, qabeenya turizimii Harargeen qabdus waltajjii sanarratti ibsuuf yaalteetti. Ulaagaa dorgommichaa kan ta’e ‘Dandeettii addaa’ kan jedhu jiraachuu gaafa bartu garuu ''abdii kutachuun hanga guyyaa dorgomichaa waltajjicharraa hafuutti'' yaaddee akka turtelleen yaadatti. “Daandeettii addaa yoo jedhamu sirba, shubbisa yookan waan aartii kana qofa natti fakkaate. Animmoo waan kana baayyee hin danda’u. Kanaaf jecha gaafa dorgomichaa sana hafuuf murteesseen ture. Warra nu dorgomsiisantu hamilee natti horee jennaan ofta’eema dorgome,” jetti. Ulaagaa dandeettii addaa jedhu kanaafis akkaataa itti nama balaan irra gahe tokko hanga bakka yaala fayyaa gahutti yaalii dursaa gochuufiin danda’amu waltajjii sanarratti agarsiisuus himti. Dorgomicha moo’achuun ‘Miss Tourism Oromia’ ta’uu gaafa mirkaneeffattu gammachuu daangaa hin qabnetu natti dhagahames jetti. “Dhugaa dubbachuuf baayyeen gammade. Maatiinkoos dorgomicha galma keessa ta’anii hordofaa turan. Baayyee akka natti gammadanii fi boonan natti himan,” jetti. Gara fuuladuraatiifis qabeenya Turizimii Oromiyaan qabdu beeksisuudhaan itti gaafatamummaa gonfoo bareedinaa kana mo’achuun natti kenname bahachuufan hojjedha jettee jirti. Ogummaa qorichaa yookan Faarmaasii kanas osoo hin dhiisin hojiilee lamaan walfaana adeemsisuu akka barbaaddus dubbatti Hawwiin. Komishiniin Turizimii Oromiyaa erga hundeeffamee dorgommiin bareedinaa waggaa waggaadhaan adeemsisu kun hojiilee hojjetaa jiru keessaa tokko yoo ta’u, kan miilana Hawwiin irratti Injifatte kun marsaa lammeessoodha. Marsaa jalqabaatin shamarree Haliimaa Abdulshukur dorgomicha injifachuun waggaa tokkoof ‘Miss tourism Oromia’ ta’uun tajaajilaa turuunshee ni yaadatama.


Itoophiyaadhaan kan mormamu gareen qorattoota sarbama mirga namoomaa yeroon hojiisaa dheereffame

Yeroon hojii Komishinii qorattoota sarbama mirga namoomaa Mootummoota Gamtoomanii  kan mootummaan Itoophiyaa walaba miti jechun mormee waggaa tokkoon dheereffame. Miseensonni Mana maree Komishinii Mirga Namoomaa Mootummoota Gamtoomanii Jimaata Onkolooleessa 7, 2022 murticha ilaalchisuun sagalee keenniin ture gareen qorattootaa hojiisaa akka itti fufuuf kan murtaa’e. Itoophiyaa wayita komishiniin qorannoo kun itti hundeeffamuu kaastee mormiishee dhageessisaa kan turte yo ta’u, gareen miseensoota sadii qabu kunis gabaasni qorannoo waraanaa Itoophiyaatiin wal qabatee gaggeessee kan jalqabaasaa erga dhiyeesseen boodas mootummaa Itoophiyaa mormii isaa dhageessiseera. Komishiniin qorannoo sarbama mirga namoommaa kun hojiisaa akka itti fufuuf yaadni murtee kan dhiyaate Gamtaa Afriikaa bakka bu’udhaan karaa Riipablika Cheekitiin yoo ta’u, sagaleen kennamees garaa garummaa sagalee muraasaatiin fudhatama argate. Miseensoota Mana Maree Mootummoota Gamtomanii 47 keessaa akka gareen qorattootaa kun hojiisaa itti fufuuf kan deegaran 21 yoo ta’an, 19 ammoo mormanii ture. Biyyoonni Afriikaa miseensa mana marichaa ta’an hunduu murtichi ni morman. Gorsaan Nageenya Biyyaaleessaa MM Abiy Ahimad kan ta’an Ambaasaadar Reediwaan Hussee murte ekana ilaalchisuun karaa tiwiitaraatiin akka barreessaniitti, ‘‘oggeessoonni’’ komishinichaa ‘‘gahee siyaasaa qabu’’ hojiisaa akka itti fufuuf biyyi afriikaa kamu deeggarsa hin taasifne jechuun garicha qeeqaniiru. Mootummaan Ameerikaa gamasaatiin ibsa dhimma kanarratti Onkolooleessa 8, 2022 baaseen, yeroo hojii komishiinii qorannoo sarbama mirga namoomaa haarofamu akka simatu ibseera. Itti dabalunis, ‘‘Itoophiyaa keessatti yaaliiwwan ittigaafatamummaaa akka jirtu taasifamu keessatti oggeessoota qorannoo komishinii mirga namoommaa akka mala barbaachisaatti ilala,’’ jedheera ibsichi. Ammas Mootummaan itoophiyaa akka garee qorattootaa kun akka itti gaafatamummaa saanii haala wallaba, milkaa’aa fi iftoomina qabuu bahatuuf dhorkaa malee karaan akka kennuuf gaafachu itti fufna jedheera. Gareen oggeessootaa sarbamawwan waraana Kaaba Itoophiyaa keessatti raawwataman akka qoratuuf bara darbe hundeeffame ture. Qorannoo garichaa kan isaan dura Komishinii Mirga Namoomaa UN fi Komishinii Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa waliin gaggeeffameen kan wal faalleessuu fi kan walirra ooluudha jechuun mormii dhageessiisaa turuun ni yaadatama. Garichis bu’aa qorannoosaa jalqabaa Fulbaana 20, 2022 baaseen, waraana Kaaba Itoophiyaatti gaggeeffameen sarbamni irga namoomaa olaanaan raawwatamu raga argachuu beeksiiseera. Komishiniin qorattootaa miseensoota sadi qabu kunis, sarbamiwwan raawwataman ‘‘yakka waraa’’ fi ‘‘yakkawwan namoomaa irratti raawwatamaniidha’’ jedhamu kan danda’an ta’udhaaf raga amansiisaa argachu gabaasicha keessatti kaaseera. Garichi qaamooleen waraanicha keessatti hirmaatan hundu sarbama mirga namoomaa raawwachusaanii kan kaasee yoo ta’u, raayyaan Ittisa Itoophiyaa namoota hedduu ajjeesuu kan agarsiisan ragaalee amasiisoo ta’an argachu ibseera. Mootummaan itoophiyaa garuu ‘‘kan hin guutamne, walitti hidhata kan hinqabne fi kan ragaan hin deegaramne’’ jechuun biyyattii fakkeenya gaarii hin taaneen dhiyeessuurratti kan xiyyeeffate ta’u eeruun gabaasicha akka hin fudhanne beeksiiseera. Itti dabalunis, gabaasichi ‘‘kan hariitiin qophaa’e, sadarkaansaa gadaanaa’’ ta’u ibsuun, komii itti dhagahame kan kaasee Mootummaan Itoophiyaa, komishiniin qorataa kunis ajandaa isaa galmaan gahuuf karaa filateen hojiisaa raawwateera jechuun himate. Gabaasa garichaan dhiyaateerratti qeequmsa cimaa kan dhiyeesse mootummaan Itoophiyaa bu’aan qoranichaa ‘‘ibsa siyaasaa maqaa gabaasa qoranootiin dhiyaateedha’’ jedheeniira. Waraanni Kaaba Itoophiyaa kan baatii Sadaasa 4tti waggaan lama guutuuf jiru kanaan sarbamni mirga namoommaa olaanaa fi ajjeechaawwan qaamoolee waraanicha keessatti hirmaataniin raawwatamu qaamoolee mirga namoomaaf falmaniin ibsamaa turuunsaa ni yaadatama. Kana ilaalchisunis Mootummooya Gamtoomani fi Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa  bara darbe gabaasa baasanii ture.


Humnootiin Tigraay naannawa Walloo Kaabaa keessaa baane jedhan

Humnootiin Tigraay naannawa Walloo Kaabaa, kan baatii tokkoo oliif to’atanii turan, gadhiisanii bahuu ibsan. Komaandiin Jidduugala Tigraay ibsa karaa TV naannichaatiin baaseen, haala qabatamaa waqtaawaa jiru hubannoo keessa galchuun, humna waloo Itoophiyaa fi Ertiraa ‘‘haala amansiisaa ta’een qolachuuf kallattiifi eddo ittisaa irratti jijjirama taasisuun barbaachisaa ta’uun argameera,’’ jedhe. Tarkaanfii humnootiin Tigraay fudhadhe jedhe kana ilaalchisee gama mootummaa Itoophiyaatiin hanga yoonaatti kan jedhame omtu hin jiru. Humnootiin Tigraay guyyoota sadan darbaniif naannawa Walloo kaabaatii gadhiisanii bahuu fi loltoonni Tigraay murtee kana hojiirra oolchaa akka turan ibsameera. Ibsichi dabalunis waraana tokko malee ofiidhuma isaanitiin eddicha gadhiisanii bahuu kaasuun, ‘‘adda Kanaan haleellaan kan banamu yoo ta’e ammo jireenya keenyaaf jecha deebinee seenuu dandenya,’’ jedhe. Erga gargaarsa namoomaaf jecha waliingalteen dhukaasa dhaabuu taasifame diigamuun waraanni deebi’ee ka’een booda, humni raayyaa ittisa Itoophiyaa dhuma baatii Hagayyaa keessa Qobboo gadhiisee bahuu beeksisee ture. Yeroo sanattis raayyaan ittisaa ‘dhumaatii ummataa’ hambisuuf jecha magaalaa Qobboo kan Waloo kaabaatti argamtu dhiisee bahu beeksisuun isaa ni yaadatama. Humnootiin Tigraay gama isaanitiin, ‘‘duula yeroo sanatti haleellaa irratti baname qolachuuf taasiseen’’ eddoowwan kannen qabanne jedhee ture. Humnootiin Tigraay eddoowwan to’anneerra jedhe tures magaalaa Qobboo dabalatee, Guguwudo, Fokiisaa, Zoobil, Mandafaraa, Roobiiti, Takulaashiifi kanneen fa’i ture. Waraanicha eegaluudhaaf qaamni kaan isa biraa himataa kan ture yoo ta’u, ibsa humnootiin Tigraay kaleessa galgala kennaniin, ‘‘karaa Qobbootiin haleellaa kan bane ture humna Maqalee to’achuu kaayyeffateedha’’ jedhe. ‘‘Lafa Amaaraa qabachuufis ta’e laficha dirree waraanaa taasisuuf karoora hinqabnu’’ kan jedhe ibsichi, ‘‘jireenya ummataa mirkanneessuuf haleellaa ofiirraa qolachuuf dirqiisiifamne kan itti seeneefi humna waloo dadhabsiisuun gara marii nagaatti fiduufidha’’ jedhe. Torbanoota darban keessa suuraaleen saatalaayitii irraa kaafaman akka agrsiisaniitti, daangaa Itoophiyaa fi Ertiraa irratti kuufamni looltootaafi meeshaalee waraanaa jiraachu adda baasuu BBCn gabaasuun ni yaadatama. Akkasumas Ertiraan walaan eeggataa isheetiif waamicha taasisuun Tigraay keessatti haleellaa raawwachun ishee gabaafameera. Waraanni sababii waliigaltee namootaa qaama lameeniinuu irratti waliigalameen baatiiwwan shaniif dhaabbate ture erga baatii Hagayyaa keessa diigamuun waraanni deebii’e ka’ee as, addawwan garaa garaatiin lolli gaggeeffamaa jiraachutu dhagahama. Kana hordofes dhaabbileen idil-addunyaa fi biyyoonni qaamooleen wal waraanaa jiran waraana dhaabuun akka gara marii nagaatti deebii’aniif waamicha taasisaa jiru. Mariin nagaa hoggansa ergamaa addaa Gamtaa Afriikaatiin baatiiwwaniif yaalamaa tures bu’aa osoo hin argamsiisiin waraanichi deebii’e ka’unsaa ni yaadatama.


Pireezidantiin Keeniyaa daawwannaa saanii Afrikaa jalqabaa Itoophiyaatti eegalan

Pireezidantiin Keeniyaa haaraa dhiheenya filataman, Wiiliyaam Samooyi Ruutoo erga filatamanii daawwannaasaanii biyyoota Afriikaa isa jalqabaa Itoophiyaa daawwachuudhaan eegalaniiru. Pireezidanti Wiiliyaam Ruutoo wayita Buufata Xiyyaaraa Idil-addunyaa Boolee ga'aniitti Ministira Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimadiin simatamaniiru. Pireezidantichi wayita Itoophiyaa daawwatan kanatti Ministira Muummee Abiy Ahimad waliin haala walitti dhufeenya biyyoota lamaanii fi dhimmoota dantaa waloo kaan irratti ni mari'atu. Filannoo Keeniyaa pireezidaantummaa Hagayya darbeen wayita Wiiliyaam Ruutoo mo'achuun labsame Ministirri Muummee Abiy hunda dursuun baga gammadde jedhaniin. Akkaataan Ministirri Muummee Abiy saffisaan erga agammachuu Pireezidanti Ruutoof itti ergan tarii michumaan biyyoota lamaanii bara bulchiinsa Ruutoo fooyya'uu danda'a tilmaama jedhu uumeera. Pireezidanti Wiiliyaam Ruutoo imalasaanii kanaan, tajaajila telekoomii kubbaaniyaan biyyasaanii Safaricom jedhamu Itoophiyaa keessatti eegale eebbisanii hojii ni jalqabsiisu jedhamee eegama. Safaricom magaalota Itoophiyaa hedduu keessatti tajaajila yaalii kan gaggeessaa ture yoo ta'u, guyyaa har'aa magaalaa Finfinneetti tajaajilasaa guutummaatti eegaluu ibseera. Sirni eebbaa isaa har'a kan raawwatamu yoo ta'u, kunis ammoo erga magaalota Itoophiyaa 10 keessatti yaaliin taasifamuun bu'a qabeessummaansaa mirkanaa'eeti jedhameera. Magaalonni Safaricom keessatti tajaajilli eegalu Dirree Dhawaa, Harar, Adaamaa, Baahirdaar, Bishooftuu, Mojoo, Dabra Birhaan, Awwadaay, Gondar fi Finfinnee yoo ta'an, maamiloonni afaanota shan- Afaan Oromoo, Afaan Amaaraa, Af-Somaali, Afaan Tigree fi Afaan Ingiliziin tajaajila argachuu danda'u. Sirna eebba Safricom Itoophiyaa har'a gaggeeffamurratti Pireezidantii Keeniyaa Wiiliyaam Ruutoo dabalatee qondaaltonni mootummaa Itoophiyaa, abbootiin aksiyoonaa Safaricom Itoophiyaa, michoonni fi qooda fudhattoonni biroon ni argamu jedhamee eegama. Kubbaaniyyaan telekoomii guddichi Keeniyaa Safaricom, biyya kubbaaniyoota biyyoota alaaf cufaa taate Itoophiyaa keessa seenee hojii eegaluudhaan isa seena qabeessa jedhameera. Itoophiyaa fi Keeniyaan biyyoota daangaa dheeraa waliin qooddatan, akkasumas dantaa hawaasummaa, siyaasaa, nageenyaa fi diinagdeen walitti hidhamaniidha. Keessattuu biyyoonni lameen gama diinagdeen hariiroo cimaa qabu, Itoophiyaan ibsaa Keeniyaatti gurguruuf dhiheenya waliigalteen mallatteessite biyyoonni ollaa kunneen diinagdeen walitti hidhamiinsa cimaa uumaa jiraachuu mul'isa. Osoo waraanni Kaaba Itoophiyaa hin eegalle ta'ee silaa kubbaaniyyaawwan Keeniyaa hedduun carraa gabaa Itoophiyaa seenuu qabu turan jedhan namoonni dippiloomaasii. MM Abiy bara 2018 angootti dhufuu hordofee dhaabbileen gurguddoon kanneen akka tajaajila telekomii fa'aa gabaa alaatiif banaa ta'anii jiru. Kanumarraa ka'uun dhaabbanni telekoomii Keeniyaa guddichi Safaricom gabaa tajaajila telekoomii Itoophiyaa keessa galuu danda'ee jira. Gama siyaasaa fi nageenyaanis yoo ta'e Itoophiyaa fi Keeniyaan nagaa fi tasgabbii Baha Afrikaaf biyyoota murteessoodha. Keessattuu duulli isaan al-Shabaab irratti gaggeessan guddoo walitti isaan fida. Waraana Kaaba Itoophiyaan walqabatee gareen TPLF Pireezidantiin Keeniyaa dhiheenya baallii dabarsan- Uhuruu Keeniyaataa jaarsummaadhaan gidduu seenuun akka araara buusan fedhu. Mootummaan Itoophiyaa ammoo jaarsummaa Pireezidantii duraanii Naayijeeriyaa Oluseegun Obaasaanjoo fi marii Gaaddisa Gamtaa Afrikaa jalatti gaggeeffamu deeggara. Pireezidantiin haaraa filataman Wiiliyaam Ruutoo wayita kakuu seenanitti, qondaalli baallii isaanitti dabarsan Uhuruu Keeniyaataan araara Itoophiyaa fi Tigraay irratti akka hirmaataniif bakka buusuu ibsanii turan.


Waa'ee haleellaa tibbana Jaardagaa Jaarteetti lubbuu namaa galaafatee maal beekna?

Torbee darbee eegalee Godina Horroo Guduruu Wallaggaa aanaa Jaardagaa Jaartee fi Amuruu keessatti haleellaa qaamoleen hidhatan raawwataniin lubbuun namoota hedduu darbuun gabaafamaa jira. Ministeerri Tajaajila Kominikeeshinii Mootummaa Federaalaa ibsa Guyyaa lama dura baaseen hidhattoonni Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) kan Mootummaan ABO- Shanee ittiin jedhu, godinicha keessatti ''namoota nagaafi milishoota irratti ajjeechaa raawwate'' jechuun himatee ture. Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa ibsa Wiixata galgala (Fulbaana26, 2022) baaseen, godinichatti Aanaalee Amuruu, Horroo Bulluqii fi Jaargadaa Jaartee  keessatti ALI Hagayya 25 irraa kaasee torbanoota sadii keessatti qofa haleellaa hidhattoota WBO kan Shanee jedhaman, humnootii hidhattoota Amaaraa -Faannoo fi namoota dhuufaatiin raawwatameen namoonni nagaa 100 ajjeeffamuu ibseera. Kana malees qabeenyaa fi loon saamamuu, kanneen kumaatamaan lakkaa'aman ammoo qabeenyaa isaanii irraa buqqaafamun dhiyeessitii deegarsa namoommaa gahaa ta'e malee haala rakkisaa keessatti akka argaman Komishinichi ibsa isaa kanaan himeera. Odeeffannoo kanas namoota miidhaman, qaamolee haqaa fi bulchiinsa naannichaa akkasumas dhaabbilee gargaarsaa naannicha keessa socho'an irraa argachuu himera. Hidhattoonni WBO Lixa biyyattii keessatti ''tarkaanfii mootummaan irratti fudhatuun bittinaa'anii osoo deemanii aanaa Jaardagaa Jaartee keessatti ajjeechaa raawwatan'' jechuun ture ibsi mootummaa kan hidhattoota kanneen balaaleeffate. Kaayyoon haleellaa hidhattoota kanaa ''ajajaa waraana naannichaa jaal Urjii fi waahillan isaa ajjeefamaniif haaloo bahuufi ayyaana Masqalaa fi Irreechaa gufachiisuudha'' jedha ibsichi. Faallaa kanaan ammoo ibsi Addi Bilisummaa Oromoo (ABO) Wixata baaseen ''Fulbaana 22- 26'tti qindoomina qaamolee nageenyaa mootummaa Federaalaa, Humna Addaa Naannoo Amaaraa fi Faannoon dhalattoota Oromoo irratti ajjeeechaan raawwatameera'' jedha. Haleellaa gandoota Qilxu Ceekaa, Haroo Waloo, Toombee, Dangaba, Haroo Guddinaa fi Dargee Kootichaa jedhaman keessatti raawwatameen namoonni 100 ol ajjeefmaniiru jedha ibsi jaarmiyaa siyaasaa kun. Haleellaan kun ''Oromoota naannichaa lafa isaaniirraa kaasuu irratti xiyyeefate'' kan jedhu ibsi ABO, ''mootummaan saba tokko isa kaan irratti kaasaa jira'' jechuunis himateera. BBC'n taatee aanaa Jaardagaa Jaarteetti ta'e hordofaa turus, magaalaa aanichaa Aliiboo dabalatee jiraattota naannoo sanii argachuuf yaaliin gochaa ture sababa bilbilli hin hojjenneef hin milkoofne. Haata'u malee maddeen BBC naannolee haleellaaf saaxilaman keessaa fira qabanii fi naannoolee kanatti dhiyaatan dhukaasni akka ture, namoonni nagaan ajjeefamuufi qabeenyi manca'uu himaniiru. Aanaa Jaardagaa Jaartee irraa fageenya muraasa irratti kan argaman namni nageenya isaaniif jecha maqaa isaaniifi bakka jiraatan hin eerre tokko, Kamisa torbee darbee '‘haleellaa finxaaleyyiin Amaaraa raawwataniin firoonni keenya qe’ee isaaniirraa baqachaa gara baadiyaatti deemaa jiru,’’ jechuun dubbataniiru. Ergasii aanichatti tajaajilli intarneetii fi bibilaa addaan waan citeef haala qabatamaan jiru hubachuun rakkisaa taheeras jedhaniiru. Godinaalee Wallagga Bahaa fi Horro Guduruu Wallaggaa dhiyeenya daangaa naannoo Amaaraan waldaangessanitti hidhattoonni naannoo Amaaraa namoota nagaa irratti haleellaa raawwachuun himannaan yeroo irratti dhiyaatu kun kan jalqabaa miti. Godinaalee Wallaggaa adda addaa keessatti haleellaa hidhatttoni WBO fi hidhattoonni naannoo Amaaraa saba adda fo'uun raawwataniin lubbuun namoota dhibbaan lakkaa'amu darbaa jira. Komishiniin Mirga namoomaa Itoophiyaa namoonni nagaan qaamolee hidhataniin ajjeechaan irratti raawwatamaa jiru yaachisaa ta'uufi mootummaan nageenya lammilee tiksuuf dirqama qabu akka bahu irra deddeebiin hubachiisaa ture. Taatee alanaa kana irrattis Komishinicha ibsa baaseen, ''Mootummoon naannoo fi federaalaa haleellaawwan saba bu'uureeffachuun naannichatti raawwataman ittisuudhaaf tarkaanfiin fudhataa jiran kan sadarkaa rakkinichaan gituutti ol guddisuun nageenya lammiilee tiksuuf haalaan itti gaafatamummaa saanii bahu qabu'' jechuun irra deebiin yaadachiseera.


'Harree kiraatiin daldala jalqabeen amma biliyeenara ta’eera'- Tokkummaa Fiixee

Obbo Tokkummaa Fiixee jedhamu. Dhalatanii kan guddatan shawaa lixaa aanaa Baakkoo Tibbeetti. Maatii hiyyeessa irraa dhalatanii gufuuwwan jireenyaa hunda injifachuun yeroo wagggaa 20 hin caalle keessatti zeeroo irraa ka’anii amma abbaa qabeenyaa biliyeenara ta’aniiru. Dureessi kun iccitiiwwan milkaa’ina isaanii, bu’aa bahii keessa darbaniifi mul’ata isaanii gara fuula duraa irratti BBC waliin gaaffiifi deebii bal’aa taasisan. Yaada isaanii akka isaan dubbatanitti isiniif qindeesinee jirra itti dhihaadhaa. Ani nama baadiyyaatti dhalatee guddatedha. Naannoon ani itti dhaladhe sun har'a Boonnoo jedhama. Achitti maatiidhaaf horii tikseen booda gaafa umuriin koo barumsaaf gahu mana barumsaa seene. Ani ofbeekee jennaan sammuu kiyya keessaa kan jiru waanuma daldalaa kana ture. Daldalaa akka gaariitti kanin jalqabe yeroon kutaa 7 fi 8 barachaa turedha. Yeroos Baadiyyaarraa midhaan biteen Harree kireeffadhee magaala geesseen gurgura. Magaalaarraa ammoo yeroon deebi’u waan akka gaazii, zayita, Ashaboo, buna biteen gabaa baadiyyaa sanatti gurgura. Keessa kiyya mul’ata guddaatu ture, yoon hojjedhe akkan bu’aa argadhu akkan jijjiiramu nan yaadan ture. Yeroon barnoota sadarkaa 2ffaatif gara aanaa dhufe ammoo caalaatti cimeen ofdanda’aan dhufe. Baasii barnootaa kiyyarraa hafeen maatiikooyyuu gargaaraan ture. Dura waanuma gabaa tokkorraa gabaa biraa geessee gurguruutan hojjechaa ture. Booda yaada haaraatu naaf dhufe. Heeyyama daldalaa baasuun qaba jehde. Gara Amboo deemetan kitaabota kaarikulamiin irra darbe bituuf heeyyama baase. Daldala seera qabeessa jedhamu kanin jalqabe waraqaa ciccitaa kana guuree warshaaf dhiheessuudhaan. Kitaabota manneen barnootaa irra naanna’een bituu jalqabe. Yeroon heeyyama kana baasu birriin ani herreega baankii kiyyarraa qabu birri 72 ture. Jalqaba bakkiin kitaaba fe’e ammoo Aanaa Nuunnuu Qumbaa jedhamu irraayi. Kitaaba kaarikulamiin irra darbe kosii keessaa, kuusaa keessaa walitti qabeen konkolaataa tokko fe’e. Guyyaa sana warra nagargaareef, koree caalbaasiitiif, gatii fe’iisa konkolaataatiif waanin kanfaluyyuu hin qabun ture. Garuu jara kadhadheetuman amansiise hojataa ture, gurgureen sinii ergan jedheen. Isaanis na amanan. Ergasii kitaaba waan jedhamu, waraqaa ciccitaa waan jedhamu godina Oromiyaa kanan irra naanna’ee hin funaanne hin jiru. Isa warshaa waraqaatiifan dhiheessa. Hojii guddadha jedhu kanin jalqabae isaan. Hojiin Kitaabota kaarikulamiin irra darbe walitti qabuu sun birrii gaarii kan argamsiisu ta’uulleen garuu waan itti fufiinsa qabu waan hin turreef biizinesii haaraa yaaduun eegale. Hojiin ani ittaansee jalqabe ammoo Qoraaliyoodha. Baadiyyaa Oromiyaa irra naanna’een qonnaan bultoota irraa Gajamoo kana, barmeela ciccitaa kana, qottoo ciccitaa kana sassaabuu jalqabe. Sibiilota ciccitoo kana kanin dhiheessuuf ammoo Warshaa Abisiiniyaatifi. Hojiin qoraaliyoo kun hojii kaanirra bu’aa gaarii kan qabu waan tureef anis birri gaarii argachuun jalqabe. Akkuma amala kiyyaa kana hojjechaatii ammoo itti aansee maal jalqabuun qaba kan jedhun yaadaa ture. Heeyyamni sadaffaan ani baase heeyyamaa ejensiiti. Kana kanin yaade namoota keenya hojii hin qabne hojiitti galchuudhaafis ni gargaara jedhee waanin yaadeef ture. Dura waa’ee ejensii kana hin beekun ture. Maal akka ta’e akkamitti akka hojjetamu, sirritti qoradhee heeyyama argachuuf waggaa sadii natti fudhate. Hojii kana namni keenya hojjechaa waan hin turreef waa’eedhum isaa baruufuu rakkadheen ture. Dhumarratti naaf milkaa’een Finfinnee keessatti hojii ejensii kanaan heeyyama argadhe. Ergasis waan gurguddaa lama akkan milkeessun bare. Tokko biizinesii kiyya guddisuu lammeessoon Hojii dhabaa Oromoo Finfinnee galchuu. Hojiin ejensii kun hojii bakka bu’iinsan namoota dhaabbileetiif qaxaruuti. Hojiileen akka eegumsaa, qulqullinaa fi kanneen biroos asi keessa jiru. Nuti namoota kutaalee Oromiyaa adda addaa irraa waamna. Namoota kana buufata konkolaataatti eegnee simannee bakka tursiisaa mataa keenyaatti leenjii kennineefi gara iddoo itti ramadaman geessina. Hojiin kun walxaxaa fi ulfaataa ture. Namni keenya baadiyyaarra yeroo Finfinnee dhufu afaan isa rakkisa, magaalattii beekuu dhabuun isa rakkisa. Isa kanaaf jecha Godina Oromiyaa hundarratti beeksisa baasna. Gaafa dhufan akkuma nama biyya alaatii dhufuutti maqaa isaanii tarreesinee fudhanna. Waggaa 12 darbe kana keessatti ijoollee Oromoo kuma 32 kutaa adda addaa irraa fiduudhaan Finfinnee keessatti akka hojii argatu goonee jirra. Kana keessaa namni 8,500 dhaabileema kiyya keessatti qaxaramanii numatu mindaa kanfalaaf. Kaan isaanii ammoo hojii isaanii hojjechaatii barumsas baratanii kaan hojii mootummaa seenaniiru, kaan isaanii barumsa biyya alaa kan argatanis jiru. Dhaabbanni keenya yeroo ammaa kana heeyyama 29 qaba. Kana keessaa heeyyamni 18 biyya alaatii kan meeshaa ittiin galchinu yoo ta’u, heeyyamoonni 11 ammoo biyya keessatti kan ittiin hojjennudha. Biyya kana keessatti sadarkaa naannoos ta’e federaalatti dhaabbileen akka Teelee, humna ibsaa fi Bishaanii fa'i caalbaasii birrii gurguddaa baasu. Pirojektoota akkanaa irratti yeroo hirmaattu dureessotaa hedduu fi namoota bebbeekamoo wajjin dorgomta. Caalbaasiiwwan gurguddaa akkanaa kana namni keenya baayyee keessatti hin hirmaatu. Dhiibbaa baayyee qaba. Nuti ammoo waan akkanaa kana yaaluu jaalanna. Si’a torba kufnee saddeetaffaa irratti fa'i milkoofna. Kaan hin dandeessan nuun jedhu. Nuti hojjennee agarsiisna. Caalbaasiiwwan kun caalbaasiiwwan birrii Biliyoona keessaati. Si’a hedduu irruma deddeebinee yaallee dhumarratti milkoofna. Nuti waggaatti caalbaasiiwwan akkanaa hanga 50 dorgomna. Amma dhaabbilee gurguddaa laman qaba.  Isaanis 'TFG General Trading fi Tokkummaa General Trading' kan jedhaman. Gamoo gurguddaa Finfinnee keessatti bakka hedduutti ijaaraa jirra. Yoo kana goonu lafa kaaree tokko mootummaarraa fudhannee miti birrii keenyaan binna. Qabeenyi amma qabu ijaarsawwanii fi qarshii baankiidhaa qabu dabalatee yoo xiqqaate amma birrii biliyoona shanii fi miliyoona 500 ni caala. Hojjetaa dhaabbii dhaabbilee kiyya keessa hojjetan 8,500 mindaa kaffala. Wanti adda nu godhummoo ani guyyaaa tokko baankii irraa liqeeffadhee hin beeku. Hojiin hojjedhu humnuma kiyyaanin karoorsee hojjedha. Meezoo tokko idaa baankii hin qabu. Qabeenyi kiyya kun ammoo kan dhuunfaa kiyya qofa miti, kan hojjettoota kiyyaa, kan uummata kiyyaati. Kanaaf waggaatti birri miliyoonaan lakkaa’amu deeggarsa uummataatiif nan oolcha. Fakkeenyaaf bara darbe aanaaa Baakkootti daandii kiiloomeetira 26 ofii keenyaa hojjachiisne. Garuu kana hojjenne sana hojjenne jennee miidiyaarratti hin ibsinu. Of dhoksinee hojii keenya hojjechuutti amanna. Ani amma biliyeenara ta’ee namni na beeku muraasa, hojii kiyya malee na argaa jechuu hin jaaladhu. Miidiyaan irratti dhihaachuus hin jaaladhu. Isin wajjin kan jalqabaakooti. Amma daldalli kiyya inni baadiyyaa Baakkootii jalqabe babal’aatee Dubaayii fi Ameerikaa gaheera. Amma biliyoona gaheera. Mul’anni kiyya qabeenyaan Tiriliyoona seenuudha. Dargaggoota duubaa dhufaa jiraniif kanin dhaamu hojii tuffachuu hin qaban. Hojii xiqqoo irraa jalqabuu qabu. Sooromuun adeemsa keessa waan ta’eef takkumaan maafan hin sooromne jedhanii abdii kutuu hin qaban. Xiqqoodhaan jalqabanii isa fooyya’aatti isarraammoo isa caalmaatti fooyya’aatti ceetee boodarra abbaa qabeenyaa taata. Ani amma yeroon daldala jalqabu Amboo fira hin qabu, Finfinneedhaa fira hin qabu ture. Finfinnee dhufee waan ittiin siree qabadhu dhabee karaarra buleen beeka. Garuu guyyaa tokko nan rakkadhe, nan kasaare jedhee abdii kutadhee hin beeku. Ani mucaan baadiyyaa kun amma Amboo fi Finfinnee miti biyyoota addunyaa hedduu keessa naanna’een meeshaa bitee galcha. Kan kanan nagahe obsaa fi abdii kutachuu dhabuu kiyya.


'Qonnaan bultoota bunaaf hariiroo gabaa idil-addunyaa uumuudha kaayyoon koo'-Kumee Caalchisaa

Kumee Caalchisaa Ciibsaa hundeessituufi hooggantuun dhaabbata Afro-valley jedhamuuti. Dhabbanni ishees qotee bultoota buna oomishan hojiisaanii akka ammayyeessuuf hojjetaa jira. Haaluma kananis dhiheenya kana yeroo jalqabaatiif qotee bultootaa naannawaa Jimmaafi bittoota idil-addunyaa walitti fiduun gurgurtaa doolaara 500,000 akka raawwatamu BBCtti himte Kumeen Finfinneetti dhalattuus carraa barnootaa biyya Kanaadaatti argatteen, ogummaa kompiitaraa barachuun Kanaadaa, Singaapoor, Niiw Yoork, Awustiraaliyaa fi UK dabalatee biyyoota jaha keessa sochootee oggummaa ICT’n waggoota 12’f sadarkaa garagaraa irra hojjachu dubbatti. Barnootashee digirii lammaffaa ammoo gosa barnoota Ikkoonomiksiifi Kalaqaatiin UK, yunivarsiitii Impeeriyaal irraa xumurte. Waraqaan qorannoo ishee yeroo sanaas, “akkamitti seektaroota gara garaa akka daldalaa, turizimiifi geejjibaa walitti fiduun jijjiirama hawaasaa uumuun danda’amurratti kan xiyyeeffate ture. Yaada kanatu akkan gara Itoophiyaatti deebi’ee dhufu na taasise,” jetti Kumeen. Qabeenyi guddaan biyya alaarraa Itoophiyaatti yaa’u jireenya hawaasni bal’aan dakkatti argamu jijjiiruuf hangas mara hin fayyadne kan jettu Kumeen, “adeemsi kana jijjiiruun barbaachisaa ta’u waanan bareef, gajjallaaatii gara oliitti deemuun filadhe; filannoon kun ammoo qotee bultoota godina Jimmaatti na geesse,” jechuun dubbatti. Rakkoolee hawaas-dinagdee gama teeknoolojiitiin furuudhaaf dhaabbata ‘Afro-valley’ jedhamu hundeessite. Dhaabbata kana jalattis pirojeektii garagaraa jiraachu ibsiti. Kana keessaa ammoo pirojaktii bunaa kan ‘Bunakoo’ jedhamu naannoo Jimmaatti jalqabu kaafte, gara fulduraatti  eddoowwan biraattis bal’isuuf yaada qabaachu kaasti. Akka Kumeen dubbattutti, danqaan inni jalqabaa hanqina odeeffannooti. ‘‘Qotee bulaan buna oomishu fedhiifi haala gabaa idil-addunyaa waan hin beekneef, waan gabaan ni barbaada jedhanii yaadan malee waan sirriidhaan barbaadu oomishuu hin danda’an. Sababii kanaanis qotee bulaan gatii dadhabbii isaatiin wal gitu akka hin arganne taasisa,’’ jetti. Danqaan lammaffaan ammoo rakkoo hirmaachisuu dhabuu ta’uu kaasuun, qotee bulaan akka motota guddaa buna dhiyeessuutti osoo hin taane yeroo mara booddee jira. Odeeffannoo hin qabu waan ta’eef jireenyuma guyyuu isaaniitiif akka rakkatu himti. Inni sadaffaafi murteessaa rakkoo qulqullinaa fi sona bunaatiin walqabatanidha. “Qotee bulaan sarara dhiyeessii bunaa ijoo ta’een waan hin hirmaanneef, abbummaa bunaa hin qabaatu. Kanaafu qotee bulaan qulqullina barbaadamuun oomishuu osoo hin taane Kiloodhaan akka gurguru taasiseera. Kun ammoo galii qotee bultoonniifi biyyaattiin buna irraa argachuu malan akka hin arganne godheera” jetti. Dhaabbanni ‘Bunakoo’ jedhamu kunis rakkoolee olitti ibsaman kanneen adda baasuun qotee bultoota godina Jimmaa 500 ta’an waliin hojjechaa turuu Kumeen BBC’tti himteetti. Kaayyooon pirojektiin ''Bunakoo'' inni duraa qotee bultootaafi bittoota idil-addunyaa kallattiidhaan walitti fiduun rakkoolee faddaaltonni uuman furuudha. Haaluma kanaanis pirojektiin qotee bultoota Jimmaa (Jimma farmers’ empowerment project) Fulbaana 2021 hundeeffamee kun, qotee bultoota aanaalee Gommaafi Geeraa 500 ta’an dadammaqsuun hojii eegale. “Marsaa jalqabaatiin qotee bultoota kanneen sirna daldalaa (trade system) keenyarratti galmeessine. Qotee bultoonni teessoo e-mail, bilbila harkaa ammayyaa akka qabaatan gochuun, sirna sanarratti akka odeeffannoo gabaa idil-addunyaa argatan taasiseera. Hojiin dijitaalaa mijataa uumuunis milkaa’ina keenya isa dursaati” jetti Kumeen. Milkaa’inni lammaffaan ammoo hariiroo gabaa idil-addunyaa uumuudha. “Qotee bultoota 500 keessa afurtamman isaanii bittoota bunaa idil-addunyaa waliin hariiroo uumuun akka buna gurguratan gochuu dandeenyeerra. Kunis ji’oota sadii keessaatti qofa bittaafi gurgurtaan hanga doolaara 500,000 ta’u akka raawwatu gargaareera. ‘‘Faayinaansiin Itoophiyaa qotee bultoota ilaalcha keessa waan hin galchineef, bittoonni bunaa idil-addunyaas haalicha hubachuudhaan dursanii akka qotee bultootaaf maallaqa gartokkee kaffalanis gooneerra” jetti. Gochi kunis haala daldala kanaan dura Itoophiyaa keessatti hin baramne ta’uu kan kaastu Kumeen, “qotee bultoonni marsaa lammaffaarratti maallaqa amma argatan irraa waan qusataniif gurgurachuuf deeggarsa biraa hin barbaadan,” jetti. Akka hundeessittuun dhaabbata ‘Afro-valley’ tun jettutti, dogongoraan buna Jimmaatiin walqabatee ture danqaa cimaa ture. “Naannoo biraatiin walcinaa qabnee yoo ilaalluu, bunni Jimmaa gabaa addunyaarratti qulqullina gadaanaa akka qabutti yaadamaa ture,” jechuun dubbatti. “Ilaalcha dogongoraa (bad branding perception) bunni Jimmaa gabaa addunyaarratti ittiin beekamu jijjiiruudhaan buna daran filatamaa, sanyii garagaraa qabuufi kan haala qilleensa bareedaa keessatti oomishamu, kan ammallee haalaan hin beekamne akka ta’e qabatamaan agarsiisuuf garee gabaafi biraandii bunaarratti nu waliin hojjetu ‘Roobsan production’ jedhamu waliin hojii bareedaa eegalleera,” jetti. COBEANS dhaabbata daldala bunaa guddaa, kan buna gara Rippaabilika Kooriyaa Kibbaatti galchuufi raabsudha. Pirezidaantiin dhaabbatichaa Jay Y Kim ammoo waggoota dheeraaf buna Itoophiyaarraa bitaa akka turuu hima. Bunaafi hawaasa Itoophiyaatiif jaalala qabaachuu kan dubbatu Jay, jalqaba buna Jimmaa kan naannawaa Limmuu Kooriyaatti eerguun akka eegale yaadatu. Boodarra garuu sababoota qulqullinni bunaa gadi bu’aa dhufuun walqabatee, gara buna Yirgaacaffeetti geeddaruu dubbatu. Amma garuu fuulasaa gara buna Jimmaatti deebisuu BBC’tti himeera. “Haala taa’umsa lafaafi qilleensa isaatiin bunni Limmuu daran filatamaa ta’us, qotee bultoonni garuu haala oomishaafi kunuunsa bunaarratti hubannoo barbaadu” kan jedhan Aab Jay, dhaabbanni isaas dhaabbata Afro-valley waliin ta’uun qotee bultootaaf deeggarsa barbaachisu kennuun qulqullina bunaa akka wayyeessan himan. “Bunni Jimmaa fakkeenya qulqullina gadaanaa ture. Garuu dhugummaansaa bunni qotee bulaan Jimmaa nannawaa Gommaa, Geeraafi Limmuu oomishu qulqullina olaanaa qaba. Hundaa ol ammoo kosii qola bunaafi dikee loonii fayyadamanii waan oomishaniif buna baay’ee filatamaa ta’edha,” jedhu Aab Jay. Bara kana Itoophiyaa irraa buna toonii 1,000 akka bitaa jiru kan dubbatu Aab Jay gama isaatiin, keessumaa yeroo oomishni bunaa gahee sassaabamu daaw’annaa bunaatiif mijataa ta’uu himuun, haalli mijataan yoo uumame fuulduratti namoota biroo dabalachuun irradeebiin daaw’annaaf akka dhufu waadaa seeneera. Obbo Awwal Siraajiifi Ibiraahim Rashiid qotee bultoota aanaa Gommaa oomishaa bunaarratti hirmaataniidha. Hojiin oomisha bunaa kan dhamaatii danuu qabu ta’u kaasuun, gabaan itti gurguratan dhabamuun ammo danqaa hunda caalu ta’uu himu. Bunarraa bu’aa hanga dhamaatii isaaniitiin walgitu argachaa akka hinturres ni dubbatu. Keessumaa gurgurtaa bunaatiin walqabatee faddaaltotaan goyyoomsamuun gatii hin malleen gurguraa turuus ibsu. “Bara dheengaddaa keshaa 30 wayiin amaanaadhaan namatti kennadhe malee inni kaan, manuma bahee dhiyeenya kanan falaan gurgure. Bara darbe of fixee hojjedhee bu’aa argachu waan hin dandeenyeef,  bicuu haamleekoo tuqe ture” kan jedhan Obbo Awwa,l amma erga dhaabbanni Afro-valley isaan waliin hojjechuu eegalee abdii akka horatan BBC’tti himan. “Osoo dhaabbanni Afro-valley kun hin dhufiin dura sababa faddaaltota seeraan alaatiin buna irraa faayidaa argachuu qabnu argataa hin turre. Gatiis kan murteessu isaanumadha. Amma garuu haala gatii gabaa idil-addunyaatiin gurgurataa jirra,” kan jedhan ammo Obbo Ibiraahim Rashid. Duraan buna farasullaa tokko qarshii 5,000tti akka gurguraa turan kan dubbatan Obbo Ibiraahim, amma karaa dhaabbata Afro-valley’tiin hanga qarshii 7,000’tti gurgurachu gammachuun haasa’u. Qotee bultoonni kunneen akka dubbatanitti, rakkooleen geejjibaa, faaddaaltota seeraan alaafi bakkee bunni itti qulqullaa’uufi fe’amuun walqabate isaan mudatus dadhabsiisaa, kan baasii hin taaneef isaan saaxileefi qulqullina bunaallee kan hube ta’uu kaasuun, mootummaan Abbaan Taayitaa Bunaafi Shaayii waliin ta’uun furmaata akka barbaadaniif gaafataniiru. Daaw’annaa dhaabbanni Afro-valley michootaafi bittoota idil-addunyaa waliin ta’uun qe’eefi maasaa bunaa isaanii ilaaluun taasisettis danuu gammaduufi abdii guddaa kan itti hore ta’uu himan. Dhaabbanni Afro-valley dhaadannoo ‘qotee bulaa of ga’eefi aangome, baankii amansiisaa, dhiheessii ammayyaawaafi seenaa fayyadamaa ajaa’ibsiisoo’ (Enabled and empowered farmer, reliable bank, smart logistics and epic user stories) jedhuun gara fuulduraatti hojiilee amma bunarratti dalagaa jiru cinaatti, oomishaalee akka Avokaadoofi mi’eessituuwwan garagaraa akkasumas daldala kaarboonii irratti qotee bultoota waliin haala mijataa uumuun gara hojiitti seenuuf karoora qabaachu hundeessituu dhaabbatichaa BBC’tti himteetti. Daldalli waan maraaf furmaata kan jettu Kumeen, daldalli dinagdee guddisuu cinaatti, aadaa hawaasa tokkoo akka beeksisuufi afaan isaas akka gabbisu dubbatti. “Fakkeenyaaf, Chaayinaa yoo fudhatte jalqaba dinagdee ijoo ta’erratti kutannoodhaan hojjetan. Sana booda gara addunyaatti ceesisan. Amma namni kamuu carraa hojii argachuudhaaf afaaniifi aadaa Chaayinaa barachuuf fedhii guddaa qaba,” jechuun ibsiti. “Naannawaa Jimmaa yoon ilaalu qotee bultoonni qabeenya qabatanii as jiru. Ijoolleen isaanii ammoo biyya Arabaatii ykn magaalaadhaa waan ta’e wayii dalagu waan ta’eef, hojii qonnaa ammayyeessuun akka inni guddina hawaasaa fidu gochuu keessatti qooda hin qaban. Kanaaf, waanti dursu dinagdeedha. Dinadgeen cimaan ammoo qonna waan ta’eef dargaggoonni qonna keessatti hirmaannaa cimaa taasisuu qabu,” jechuun dargaggootaaf ergaa dabarsiti. Hundeessituun dhaabbata ‘Afro-valley’ fi pirojektii Bunakoo, oomishaafi daldala bunaa cinaattis hojiiwwan buna waliin walqabatan kan misooma hawaasaatiif gumaachan biroos danuu haammachuu dubbatti. Isaan keessaas pirojaktiiwwan “Coffee climate, Coffee peace, Coffee origin, Coffee community fi Coffee culture” jedhaman karoorsuu itti adeemaa jiraachu dubbatti.


Galmee seenaarraa: Imalli Giiftiin Elizaabet II Itoophiyaatti taasisan yeroo yaadatamu

Giiftiin Elizaabet II bara bulchiinsaa waggoota 70 booda boqochuun sirni owwaalcha isaanii bakka hooggantoonni addunyaa hedduu argamanitti raawwateera. Bara jireenya isaanii Giiftiin Elizaabet biyyoota Afrikaa 20 ol daawwataniiru. Kanneen keessaa tokko Itoophiyaadha. Giiftin Biriitish kuni bara dargaggummaa isaanii ALA bara 1965 Abbaa Warraa isaanii Ilma Mootii Fiilip, Duukii Edanbiraa waliin Itoophiyaa daawwatan. Daawwannaan isaanii guyyoota saddeet fudhate. Finfinnee ka’anii hanga Kaaba biyyattiitti – Finca’aa Abbayyaa, Gondar, Laalibalaa, Aksuum, Asmaraa dabalatee - daawwatan. Qorattoonni seenaa daawwannaa isaaniif ‘’simannaa olaanaatu’’ taasifame jechuun ibsu. Giiftiinis gara Finfinnee harka qullaa hin dhufne. Waancaa fi chaappaa kan Mootii Tewodiroos II tureefi Ingilizitti hafee ture qabatanii dhufan. Finfinneen yeroosi gara caalu gamoowwan warri Xaaliyaanii ijaaranii deemaniin kan faayamte turte. Mootiin xumuraa Itoophiyaa mootichi Haayilasillaasees afaa diimaa, fardeeniifi konkolaataa fardaan harkifamtu qopheessuun simatan. Giiftiin Elizaabet mootummaa Gonfoo Biritiish jalqabaa Itoophiyaa daawwatanidha. Aangawoota biyya alaa kabaji guddaa kennameefi biyyaaf oolmaa guddaa oolan jedhaman keessaas tokko ta’un Paarkii Yunitiitti akka yaadataman ta’eera. Lij Daani’el Joote Masfiin Pirezidantii Waldaa Gootota Itoophiyaati. Bara Giiftiin Elizaabet Itoophiyaa daawwatan biyya Biritiish turan, garuu itti dhiheenyaan hordofaa turani. ‘’Giiftiin gara Itoophiyaa dhufuun addunyaa waan ajaa’ibee ture. Sababni isaa gara caalu warri Ingilizii biyya koloniin bitan yookiin miseensota Komoon Weelz jedhaman [daawwatu]‘’ jechuun himu. Bara Xaaliyaaniin Itoophiyaa weerarte Mootiin Itoophiyaa H/Sillaaseen gara Ingiliziitti baqatani. Inni ijoo dhaabbata Liig Of Neeshinitti [jaarmayaa UN dura ture] iyyachuuf ture. Baras ture weellistoonni masinqoodhaan ‘’hin teenyu maalumatti teenya, alam mangistaata deemna, wanta gubaa’en jedhu dhageenya‘‘ jedhanii kan weellisan. Mootichi biyya Ingilizii buufatanii ture muummee dhaabbatichaa Siwizarlaand Jeneevitti kan marmaaraa turan jechuun Lij Daani’el himu. Daawwannaan Giiftii eegasii booda gara Itoophiyaa taasifame. Namoonni seenaa dubbisne simannaan isaaniif taasifame akkaan ho’aa ta’u dubbatu. ‘’Tarii mootiin H/Sillaasee sadarkaa sanaan kan simatan Pirezidant Dabool, fi Pirezidant Tiitoo natti fakkaata,‘‘ jedhu Lij Daani'el. Giiftiin Elizaabet du’a abbaa isaanii booda giiftii ta’anii muudamanii waggoota 13 booda ture gara Itoophiyaa kan dhufan. Gaazexaan Ameerikaa Niiw Yoork Taayims, Giiftiin Elizaabet jeettii motora afur qabuun gara biyya Afrikaa duriitti [ancient African kingdom] imalan jedhee Guraandhala 01, 1965 gabaase. ALA barri 1965 bara biyyoonni Afrikaa kolonii jalaa bahaniifi walabummaa isaanii argatan ture. Bara sana keessa ture Giiftiin Elizaabet daawwannaa guyyoota saddeetiif Ilma Mootii Fiilipsiifi keessummoota kaan waliin xiyyaara British Oversees Airways Corporation (BOAC) Finfinnee kan qubatan. Suuraawwan yeroos ka’an, gara caalu, gurraacha ta’anis namoonni hedduu warra mootii dabalatee bakka dhaqan maratti daandii bitaafi mirgaan heddummatanii yeroo simatan mul‘isa. ‘’Mootichi konkolaataa fardaan harkifamuun isaan simatan. Giftiin Masaraa mootummaa magaalaa Finfinnee ECA fuuldura jiru qubatani. ‘’Gara Finca’aa Abbayyaa adeemuun daawwataniiru. Magaalaa Finfinnee keessas bakka adda addaa daawwataniiru. Giiftiin turtii isheen gammaddee akka biyyatti deebiteen beeka,’’ jedhu Lij Daani’el. Turtii isaaniin Konkolaataa irra- keessi banaa ta’e keessa ta’un akkasumas konkolaataa fardaan harkifamuun magaalaa Finfinnee daawwatani. Eegasiis Laalibalaa, akkasumas Finca’aa Abbayyaa, Bataskaana beekamaa Qul. Maariyaam Aksuum Tsiyooniifi kaan akka ammaa bu’uuraleen misoomaa hin tolfame hin qabne daawwatan. ‘’Gondar gamoo Raas irratti meeshaaleen hedduu mootiifi Giiftiin itti fayyadaman ammallee jira,’’ jedhu qorataan seenaa Gargaaraan Pirofeesaraa Ababaaw Ayyaaloo. Daawwannaa Giiftii Elizaabet dura biyyoonni lamaan hariiroo jabaa tolfatanii turani. Daawwannaan kuni kaayyoon isaa ‘’michummaa’’ cimsachuudha namoonni seenaa. Mootiin Haayilasillaasee bara Xaaliyaaniin biyya weerarte gara Ingilizii baqatani. Akkaatuma kanaan bara1936 -1941 jireenyuma baqaan Ingilizii, gara caalu magaalaa Baaz qubatani. Osooma achi jiranii jalqaba Waraana Addunyaa Lammaffaatti Xaaliyaaniin Jarman bira dhaabatte. Kunimmoo warri Ingilizii gootota Itoophiyaa bira dhaabbachuun akka Xaaliyaanii lolanii baasan ka’umsa ta’e. Akkaatuma kanaan gargaarsa waraana Biritishiifi loltoota Kooman Welziin bara 1941’tti aangootti akka deebi’an kan ta’e. Goototni Itoophiyaas mootichi biyyas jiraachuu baatan itti fufuun waggoota shaniif Xaaliyaa nagaa dhowwani. Eegasii tumsa Ingilizii argatani. ‘‘Mooticha karaa Sudaanii fidanii akka biyya seenan godhan,‘‘ jedhu Lij Daani’el. Qorataan seenaas ‘’Xaaliyaanii ari’uutiin oolmaa nuuf oolaniiru’’ jechuun himu. Wanti kuni Itoophiyaaf jedhaniitimoo ofiif jedhaniiti? ‘’Imaammata isaaniif yaadurraa kan ka’edha,‘‘ jechuun Gar/Pirof. Ababaaw deebisan. Isaan alatti mootichi jalqaba bara 1950 keessa Biriiteen Guddittii [Great Britain] dabalatee biyyoota Awurooppaa daawwataniiru. Kana booda ture Giiftiin Elizaabet gara Finfinnee kan dhufan. ‘’Mootiin H/Sillaasee Giftii Elizaabet yeroo isaan ijoollee turan beeku. Gaaffii isaanii fudhattee gara Itoophiyaa dhuftee daawwachuun waan guddaadha,’’ jedhu Lij Daani’el. Warri Ingilizii erga Xaaliyaanii biyyaa baasan booda mootummaa Itoophiyaa gama adda addaan tumsaa turan. ‘’ALA bara 1941 eegale mootummaan Ingilizii oolmaa guddaa oole qaba. Inni guddaa akkaadaamii [waraanaa] Harar hundeessuudha. ‘’Qondaaltonni waraanaa Itoophiyaa hedduu achitti leenji’aniiru,’’ jedhu Gar/ Pirof Ababaaw. ‘’Wanti guddaa Giiftiin Elizaabet fidanii dhufan Gonfoo [Mootii] Tewodiroos fidanii dhufuu isaaniiti’’ jechuun ibsu Gargaaraan Pirofeesaraa Ababaaw Ayyaaloon. Bara mootii H/Sillaasee mootichi keessummoota isaanii akkaan kabajaniif masaraa Miniliik [Zufaan Chiloot] akka daawwachiisan himu. Kanneen kana daawwatan muraasadha. Bakki kuni ‘’Bakka kabajaa Itoophiyaati’’ jedhanitti namoota biyyaaf oolmaa oolanii yaadataman keessaa tokko Giiftii Elizaabet ta’u hayyuun seenaa kuni himu. Masaraan kuni erga muuziyeemii ta’eefi daawwattootaaf banaa ta’e as aangawoota biyya alaa sadii Paarkii Yunitiitti Galma Zufaanitti kabaji kennameef keessaa tokko Giiftii Elizaabetidha. Sirna owwaalcha isaanii irratti Pirezidantiin Itoophiyaa Saahilawarq Zawudee Landanitti argamuun gadda ibsaniiru.