Namoonni fakkii intarneetii irraa buusuu danda’an maaliif doolaara miiliyoonaan lakka’amuun bitu?

Miidiyaan warra Lixaa, namooti aartiifi jaalattoonni kiriiptookaransi yeroo dhihoon asitti dhimmi irratti haasa’an NFT dha. Cancala sirna kiriiptookaransii irratti kan hirkatu ‘NFT’n qalbii namoota baayyee booji’aa jira. Waggaa tokko dura dhalataan Indiyaa tokko doolaara miliyoona 67 baasee  aartii killeyyaa ‘digital art’ bituun ijoo dubbii tahee ture. Hundeessitoota miidiyaa hawaasaa Tiwiitar keessaa tokko kan tahe Jaak Doorsii ergaan barreefamaa yeroo jalqabaaf Twitter irratti barreesse NFT dhaan  doolaara miiliyoona 2.9 gurguramuun namoota baay'ee ajab jechisiiseera. Gabaajeen  ‘NFT’ - gaalee ‘Non fungible token’ jedhu bakka bu’a. Yaad-rimeen ‘NFT’ hubachuufi akkamiin hojjeta kan jedhu baruuf dhimmoota bu’uuraa sadii dursinee beekuun nurraa eegama. Inni jalqabaas ‘non-fungible’ isa jedhu yoo tahu, hiikaa gama diinagdeen ilaalamu qaba, inni lammataa immoo yaad-rimee ‘block-chain’ jedhu hubachuu gaafata. ‘Fungible’ jecha jedhu galmeen jechoota Oksifoord, ‘’meeshaa tokko meeshaa wal-fakkaataa biraan bakka buusuu danda’uu,’’ jechuun hiika. Gabaabumatti ‘fungible’ jechi jedhu waan geeddaraa qabu ykn meeshaa wal-fakkaataan jijjiiramuu kan danda’u akka jechuuti. Fakkeenyaaf nootii birrii abbaa 10 kan abbaa birrii shanii lamaan geeddaruun ni danda’ama. Kana jechuun birriin abbaa 10 waan isa bakka bu’uu ykn ittiin geeddaramu qabaa jechuudha. ‘Non-fungible’ immoo faallaa kanaan kan geeddaraa hin qabne, kan bakka hin buufamne jechuu dha. Kanaaf immoo fakkeenya kan tahu fakkii Monaalizaa dha. Fakkiin Li’oonaardoo Daavinchii harkaan kaasee Monaalizaa jedhee maqaa moggaase tokko qofaa dha. Fakkiin Monaalizaa kan biraatiin bakka buufamuu hin danda’u. Kanaaf ‘non-fungible’ dha jechuudha. Kanaaf ‘non-fungible token’ jechuun kan hin geeddaramne ykn kan bakka hin buufamne jechuudha. Sirna kompitaroota miiliyoonaan lakkaa’aman walitti-hidhuun ergaa walitti erguu dabalatee sochiiwwan achi keessatti adeemsifaman hunda galmeessee kan qabatudha. Mootummaanis tahe baankiin gidduu otoo hin galiin odeeffannoo bittaafi gurgurtaa kuufata. Bittaafi gurgurtaa ‘Blockchain’ galmeessu kompiitaroota miiliyoonaan lakkaa’amaniirra waan taa’uuf haakarootaan haleellaan irra gahuu hin danda’u. Hojii aartii tokko sirna NFT ‘blockchain’ irratti hundaa’u kanaan yeroo binnu, hojiin aartii kun kana dura eenyuuun, eessatti ykn qarshii hangamiin akka bitame akkasumas kan eenyuu ture kan jedhu beekuu dandeenya. Namoonni ‘NFT’ dhaaf qarshii miiliyoonaan lakkaa’mu kaffaluuf kan hin sassanne maaliifi? Suuraan armaan gaditti argitan doolaara miiliyoon 69 bitame. Fakkii 'kolaaj' ykn suuraawwan hedduun walitti suphamanii tolfame kanaaf qarshiin hanga kanaa irratti haa bahuyyuu malee, namni kamuu ilaaluu danda’a. Namni waraqaan maxxansee keenyan mana isaarratti fannisus hin dhibu taha. Namoonni fakkii intarneetii irraa buusuu danda’an maaliif bitu? Kanaaf akka deebiitti kan keennamu aartii dijitaalaa qofaatti dhuunfachuufi NFT akka filannoo invastimantiitti ilaaluu kan jedhu fa’i dha. Sirni ‘blockchain’ hojii aartii aslii tahe akka qofaatti dhuunfataniif mirkaneessaaf. NFT fayyadamuun namni tokko hojii artii eenyu birayyuu hin jirre ykn aslii tahe mala dijitaalaan akka qabaatu godha jechuu dha. Gaazexeessituun miidiyaa ‘Business Insider,’ Girees Keey waggoota darban keessatti gatiin kiriiptookaransii dabalaa waan dhufeef namoonni NFT irratti maallaqa baasuu investimentii fuulduratti bu’aa isaaniif argamsiisu akka tahetti yaadu jetti. Girees waan beekuu mallu tokkotu jira jetti. Gatiin NFT tokkoo kan tilmaamamu fedhii bittaa jiruuni jetti. Hamma namoonni kaffaluuf fedhii agarsiisaniin gatiin hojii aartii dhiyaatee gad bu’uu ykn ol ka’uu mala jechuudha. Komeediyaaniin maqaa wal-tajjii Toomaas jedhamuun beekamu, Iyyoosiyaas Ayyaalew hojii aartii dijitaalaa ofiisaa NFT dhaan gurgureera. Toomaas fakkii geessituu tiwiitara armaan gadii keessatti argitan Etiiriyamii 0.1 gurgureera. Kunis gara birrii kuma 9 dha jechuudha.  Koomeediyaaniin kuni, "NFT’n haala nuu salphisaa jira..fuulduratti namoonnii hojii aartii irratti bobba’anii jiraniif waan gaarii fidee dhufa," jechuun abdii inni NFT irraa qabu hima. Komeediyaan Toomaas  aartii dijitaalaa fakkii fuullisaaa irra jiruufi ‘Xorphaa Gaangis’ jedhaman kara NFT gabaatti yoo dhiyeessu, "gurguramuus, gurguramuu dhiisuus mala jedheen ture" jedha. "Gurguramee qarshii gara giphii koo yeroo galu, waan kuni dhuguma, na jechisiise" jechuun yaadasaa ibsa. Namni intarneetii irraa hojii aartii buusuu otoo danda’uu maaliif bita gaaffii jedhu Toomaasiin gaafannee turre. Innis, "deebiinsaa gabaabaa dha, intarneetii irraa buustee keenyan kee irratti fannisuu dandeessa garuu kan kee miti. Abbaansaa nama tokko, qarshiin irratti bahes ni beekama," jedha. Namoonni aartii dijitaalaa kan bitan faayaaf otoo hin taanee gatii qaba jedhanii waan amananiifi akkasumas gara fuulduraatti qarshiin inni baasuu ni dabala jedhanii yeroo amananiidha jedha. "Gara fuulduraatti fakkiin harkaan kaafamu gatiinsaa gadi-bu’aa, kan dijitaalaa immoo dabalaa adeema, ‘’ jechuunis ibsa.


Mootummaan UK qorannoo durbummaa akka dhorku waadaa seene

Mootummaan UK qorannoo durbummaa fi wal’aansa durbummaa deeffachuu(hymenoplasty) jedhamuun beekamu Ingilaanditti yeroo gabaabaa keessatti akka dhorku waadaa seene. Ministirri Fayyaa fi Eegumsa Hawaasaa, Loord Kamaal, durbummaa qorachuun ‘sarbama mirga namoomaati’ jedhan. Haatahu malee wal’aansi durbummaa deeffachuu garuu akka wal’aansa caasaa qaamaa sirreefachuudha gatii taheef dhorkuun rakkisaa tahus lamman isaaniyyuu seeraan ala ta’uu qabu jedhan. Ministirri fayyaa kuni, ‘’qorannoofi yaaliin kuni bu’aafi mallattoo saayinsaawaa kan hin agarsiisneefi sarbama mirgaati, dubartoota irrattis miidhaa qaba,’’ jedhan. Ragaan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa akka agarsiisutti qorannoon durbummaa yoo xiqqaate biyyoota 20 keessatti adeemsifama. Kunis haala namatti hin tolleen qaama saalaa dubartii qorachuun durbummaan akka hin tuqamne mirkaneessuu dha. Haa tahu malee Dhabbanni Fayyaa Addunyaa, gochaa kana sarbama mirgaa namoomaati jechuun dubartiin tokko kana dura saal-quunnamtii raawwachuufi dhiisuu ishee qorannoon mirkaneessu hin jiru jedha. Sababiinsaa immoo durbummaan haala garagaraan baduu waan danda’uufi, fakkeenyaaf taampuuniin dubartoonni qulqullina laguu eeggachuuf keewwatan membireenii balbala qaama saala dubartiirra jiru balleessu mala. Gabaasa qorannoo BBC’n geggeesseen UK keessatti kiliinikooti 21 tahan yaalii durbummaa deefachuu  kan kennan yoo tahu, yuroo 150-300 kaffalchiisu. Ogeessonni fayyaa yaaliin membireenii balbala qaama saalaa dubartii deebisuu sarbama mirgaa fi saayinsaawaa kan hin taane dha jedhu. Miseensi paartii warra conservative Richaard Holden akka yaaliifi qorannoon kun dhorkamu yaada dhiyeessan. Tahus yaalii kana yakka gochuun dhoksaa dhaan akka raawwataman gochuu mala kan jedhan jiru.


Qondaaltoti Huuti modelii hidda Itoophiyaa qabdu Yamanitti ‘sagaagalummaan’ himatan

Intisar al-Hammadi shamarree Yaman umrii ganna 20 yoo taatu, moodeliifi taatoo filmiiti. Intisar haatii ishee lammii Itoophiyaa yoo taatu, abbaan isheemmoo lammii Yamaniiti. Intisar qullaashi mul’isuufi‘’qoricha seeran ala qabattee argamte’’ jedhamuun qondaaltota garee mormituu Yaman Huuti jedhamaniin haala haqummaa hin qabneen himatamteetti jedhe jaarmiyaan mirga namoomaaf falmu Huuman Raayitis Wooch. Intisar himannaa irratti dhiyaate haaltullee, humnoota warraaqsa Huutiin  Sanahaatti Guraandhala darbe hidhamte. Abukaatoon ishee miidhaan qaamas ta’e arrabsamuun, akkasumaas fuulli ishee hidhamee dokimentii akka mallatteesitu dirqisiifamuu ishee eere. Abbootiin alangaa durbummaa qabaachuu mirkaneessuuf‘’qorachuuf wayita yaalu’’doorsifamuu ishee himeera. Abukaatoon Intisar al-Hammadi jaarmiyaa mirga namoomaaf falmu HRWtti akka himetti, galmee isheen ittiin himatamte akka hin ilaalle dhorkamee ture. Jalqaba ji’a kanaatti marroo lamaaf wayita mana murtiitti dhiyaattu ogeessi seeraa kun akka akka abukaatoo hin dhaabbanneef dhorkamees ture. Hammadiin modeelummaan ganna afuriif kan hojjatte yoo taatu, agarsiisa TV biyyattii lamarratti hirmaattee jirti. Suuran ishee otoo uffata mataatti hin aguugganne mul’isu yeroo tokko tokko intarneetiirratti maxxanfamuun duudhaa biyyatti akka diduutti lakkaa’amte. Abukaatoon ishee akka jedhutti, Hammadiin konkolaataan magaalaa Sanahaatti namoota biroo sadii wajjin otoo imaltuu finciltoota Huutin qabamte hidhamte. Sana booda fuulli ishee haguugamee gara Daarektoreetii Qorannoo Yakkaatti geeffamte. Otoo namoota biroo wajjin wal hin argiin guyyoota 10’f addatti fo’amtee hidhamte. ‘’Bilbilli ishee irraa fudhatame, hojiin moodelii ishee akka naamusa cabsuutti ilaalamuun qondaaltoti Huutii akka dubartii sagaagaltuutti fudhatan,'' jedhe abukaatoon ishee. Huutiin bara 2015 irraa kaasee waraana Yaman keessatti mootummaa biyyattii sadarkaa idil-addunyaatti beekamtii qabuun lolu, dhimma kanarratti yaada hin kennine. Akka HWR jedhutti, Hammadiin fuulli ishee haguugamee dookimentootarratti akka mallatteessituuf dirqisiifamuu gartuu mirga namoomaaf falmaniifi ogeessa seera mana hidhaatti ji’a Eblaa darbe ishee dawwatanitti himte. Ragaan sun ‘’yakkoota hedduu akka amanteetti’ kan gabaasudha. Bitootessa keessa Hammadiin mana hidhaa Sanahaatti argamutti wayita dabarfamtu waardiyoonni ‘’sagaagaltuu’’fi ‘’garbittii’’jedhanii sababii isheen hidda dhalootaa Itoophiyaa qabduuf arrabsaa turanii jedha abukaatoon ishee. Abukaatoon ishee akka jedhutti, abbootiin alangaa akka durbummaan ishee qoratamu dirqisiisuu erga Aminast Intarnaashinaal ibsa himatamuu ishee balaaleffatu baase booda otoo hin gaggeeffamiin hafe. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa ‘qorannoon durbummaa’’saayinsawaa akka hin taaneefi sarbamiinsa mirga namoomaa ta’uu ibseera. Baha giddugaleessaatti Daarektarri Ittaanaan HRW Maayikil Peeji, mana hidhaa keessatti sarbamiinsi mirgaa Intisar al-Hammadi irra qaqqabe sabamiinsa mirgaa qondaaltota biyyatti Yaman keessatti qaqqabsiisaa jiran agarsiisu jedhaniiru.


Dubartoota Masrii abbaa manaa isaaniin gudeedamuu himatan

Dubartoonni Masrii miidhaa saal-quunnamtii isaanirratti raawwatamaa ture dhoksanii iccitiin kan qabatanii turan yeroo ammaa dubbachuu eegalaniiru. Masrii keessatti dubartoonni abbaan manaasaaniin gudeedamuun qaanii guddaa fi safuu kan cabsuudha. Kanarraa kan ka'e yeroo dheeraaf callisanii kan turan dubartoonni biyyattii amma iccitii hunda baasuutti gadi taa'an. Akeekkachiisa: Barreeffama kana keessatti akkaataan miidhaan saal-quunnamtii itti ibsame miira keessan jeequu mala ta'a. Yeroo ammaa dubartii umurii waggaa 34 kan taate Safaa, guyyaa cidha ishee galgala abbaa manaasheen gudeedamte. Haleellaa irratti raawwatameen mudhiinshee, buusaan harkashee fi afaan ishee haalaan miidhameera. "Guyyaa sana marsaa laguurra waanan tureef halkan sana wal-quunnamtii saalaaf qophii hin turre,'' jette. ''Abbaan manaan koo akka waanan michummaa isa waliin qabu laaffiseetti yaade. Harka kiyya walitti hidhee na reebe, afaan kiyya na ukkaamsee na gudeede.'' Safaan garuu hawaasa keessaa moggaatti baafamtee qoollifatamuu sodaachuurraa kan ka'e, yakka isheerratti raawwatame kana poolisiitti gabaasuurra callisuu filatte. Hawaasa sirni olaantummaa dhiirotaa keessatti mul'atu akkasii kana keessatti miidhamaa abaaruun waan baratameedha, keessattuu qaamni miidhame dubartii yoo taate baayyee gadi xiqqeessu. Haalli kun garuu Bitootessa darbe keessa akkaataa hin eegamneen geeddarame. Kunis wayita sagantaan walitti fufiinsaan darbu 'Newton's Cradle' jedhamu TV irratti deemaa turettidha. Sagantaan kun ji'a Ramadaanaa keessa kan darbaa ture oggaa ta'u, abbaan manaa dirqamaan haadha manaasaa waliin wal-quunnamtii saalaa wayita raawwatu kan agarsiisu, dubartoonni iccitii manaa qaban hunda akka baasanii dubbatan karaa saaqeera. Kutaalee sagantichaa keessaa bakki kun madaa dubartootaa kan tuqe ture, akkasumas ammoo mudannoosaanii ifatti akka dubbataniif ka'umsa ta'eef. Kana hordofuun mudannoowwan hedduun miidiyaa hawaasummaarratti ba'uu eegalan, peejii feebuukii 'Speak Up' jedhurratti mudannoowwan 700 caalan torbeewwan muraasa keessatti qoodaman. Dubartiin umrii waggaa 27, Sanaa jedhamtu kanneen miidiyaa hawaasummaarratti iccitii qoodan keessaati. "Inni nama qulqulluu ture. Gaa'ela godhannee waggaa tokko booda an nan ulfaa'e. Osoo kanaan jirruu guyyaa tokko waan ta'erratti waldhabne. Isa booda na adabe. Dirqamaan, humnaan na qabee na gudeede. Ulfi sunis narraa ba'e.'' jechuun peejii feesbuukii kanarratti barreessite. Sanaan kophaashee falmattee, abbaa manaasheetiin adda baatus, waa'ee daa'imashee garuu gadduu hin dhiisne. Masrii keessatti dirqisiisanii gudeeduun akkaan babal'ateera, keessattuu guyyaa cidhaa galgala baayyee hammaata. Haalli kun wayita haati warraa duraanii weellisaa beekamaa biyyattii yakki gudeeddii irratti raawwatamuu himachuun, viidiyoo Instagram irratti gadi dhiiste daran hammaate. Viidiyoon sunis miidiyaa hawaasummaarratti akkaan qoodame, mata duree oduus ta'eera. Abbaan warraa ishee duraaniis himannaa irratti ka'e kan bu'uura hin qabneedha jechuun haaleera. Kanas viidiyoo waraabee Instagram irratti maxxanse. Dhaabbati mootummaa National Council for Women (NCW) jedhamu gabaasa bara 2015 ji'a Amajjii keessa baaseen, waggaa waggaan dhimmi jaalalleewwan haleellaa saalquunnamtii walirraan ga'anii 6,500 caalu akka isatti dhiyaachaa ture ibseera. Dhaabbata Women's Centre for Guidance and Legal Awareness jedhamutti ogeessa seeraa fi daarektara olaanaa kan ta'e Reda Danbouki, "Masrii keessatti waliiglateen gaa'ilaa wayita mallatteeffamu akka waan dubartiin guyyaa guutuu wal-quunnamtii saalaaf qophii taateetti yaaduun akkaan qeeqama,'' jedhan. Akkaataa barmaatilee aadaa biyyattiitti dubartiin tokko abbaa manaashee waliin wal-quunnamtii saalaa gochuu yoo didde, akka cubbamtuutti ilaalamti, ''halkan guutuu maleekaan ishee abaara'' jedhanii dhugeeffatu. Qondaalli amantii Islaamaa biyyattii Dar al-Ifta,''Abbaan manaa haadha manaasaa waliin dirqamaan wal-quunnamtii saalaa kan raawwatu yoo ta'e, inni nama cubbamaadha. Haati warraa seeraan himattee adabsiisuu qabdi,'' jedhan. Jaarmiyaan dhimma dubartootaa fi seeraa, Women's Centre for Guidance and Legal Awareness, jedhamu kun waggoota lamaan darban keesatti dhimmi yakka gudeeddii gaa'ila keessatti raawwatuu 200 ol isa qaqqabuu hime. Gaa'ila keessatti gudeeddii raawwachuun Dhaabbata Fayyaa Addunyaa(WHO) biratti akka yakka dirqisiisanii gudeeduu isa hamaatti ilaalama. Seerri Masrii garuu nama gocha akkanaa raawwate hin adabu. Maqaan inni sirriin dubartoota lamaanii iccitii dhuunfaasaanii eeguuf jecha gara Safaa fi Sanaatti geeddarameera.


Marsariitiin suuraa dubartootaa qullaa buusu akka ugguramu gaafatame

Miseensi paarlaamaa UK Maariyaa Miilar suuraa, mala dijitaalaan gara suuraa qullaatti jijjiiruun akka ugguramu paarlaamaan akka irratti mari’atu barbaadu. Yaada kanas kan dhiyeessan tajaajilli suuraa dubartootaa hubannoo nam-tolchee fayyadamuun qullaa buusu miidiyaa hawaasaa irratti qoodamuun babal’achaa waan jiruuf. Marsariitiin akka ugguramu barbaadamu kuni Waxabajjii keessa si'a miiliyoona shan caalaa mil’atameera. Suuraa atleeltota dabalatee kan namoota beekamoo biroo fayyadamtootaan qullaatti hafee fayyadamtoota miidiyaalee hawaasaa waliin gaheera. Marsariitiin DeepSukebe jedhamu fayyadamtootasaa, ‘’isa uffatni dhokse qullaa buuseen isinitti agarsiisa,’’ jedhaan. Marsariitiin 2020tti hojii eegale kuni eenyu duuba akka jiru hin beekamu. Dhaabbaticha BBC’n dubbisuu yaalus, deebii hin arganne. Akka fuulli Twitter marsariitii kanaa jedhutti kaayyoon isaa,’’abjuu dhiirota hundaa dhugoomsuu dha.’’ Barreefama marsariitii isaa irratti baaseenis hoji-maata kana caalaa jabaa tahe gadhiisuuf hojjechaa jira jedheera. Miilar akka BBCtti himanitti amma yeroo marsariitiiwwan akkanaa ugguramu qabani dha. ‘’Suuraawwan eeyyama abbaa malee mala dijitaalaan gara suuraa qullaatti geeddaraman seeraan dhorkamuu qabu kan jedhu paarlaamaan akka mari’atu carraan kennamu qaba,’’ jedhan. Suuraa qullaa namaa mul’isu miidiyaalee hawaasa irratti eeyyama malee raabsuun yakka tahuu qaba, ‘’jireenya namootaa irrattis rakkoo fida,’’ jechuun dhiibbaasaa ibsu. ‘’Injinarooti sooftweerii kana hojjetan yakka cimaa irratti hirmaachaa jiru, hoji-maata kana hambisuu danda’u kalaquu qabu,’’ jedhan. Miseensi paarlaamaa kun dhimma suuraa qullaa namaa agarsiisu eeyyama malee miidiyaa hawaasaa irratti tamsaasuu, mormuun waggaa jahaaf duula gaggeessaa bahaniiru. ‘’Ammatti seerri gahaa suuraa qullaa eeyyama malee mala dijitaalaan tolchuu, fudhachuu fi rabsuu dhorku hin jiru . Dhimmi kuni seera wiixinee eegumsa onlaayinii irratti xiyyeefachuun qophaa’aa jiru keessatti akka dabalamu barbaadu. Gareen duulaa haleellaa saalaa gosa hundumaa dhaabuuf hojjetu sirni dijitaalaa suuraa qullaa buusu seera amma dhufu kanarratti furamuu qaba jechuun gaafata. ‘’Seerri dhimma kanarratti jiru gahaa miti,’’ jedhan hoggantuun dhaabichaa Vanessaa Morse. ‘’Teeknolojiin  dubartoota qaanessuufi akka meeshaatti ilaalu cufamu qaba, marsariitiiwwan saal-quunnamtiis suuraawwan akkasii tamsaasuu dhaabuu qabu, ‘’ jedhan. Kana malees itti gaafatamummaa kan fudhataa jiru nama isa miidhame tahuun namoota dararaaf kan saaxiluufi qaanessu dha,’’ Suuraawwan kunneen intarneetii irraa kaasuu danda’uun qofti gahaa mitiis jedhan. Malli dijitaalaa suuraa gara qullaatti geeddaru waan haaraa miti. Marsariitiin DeepNude jedhamu bara 2019tti hojii kan jalqabe yoo tahu, warreen kalaqan yeroosuma dhaabanii mormii irratti ka’eef beenyaa kaffalaniiru. Namoonni marsariiticha kalaqan ‘akka-malee’ itti fayyadamuu danda’u, addunyaanis kanaaf qophii hin turre jedhan. Haa tahu malee tajaajiloonni gosa kanaa baayyee ammallee gabaa keessa jiru, warri kalaqanis fayyadamtootaaf ifatti banaa godhaniitu jiru.


Qoccollaa saalaan kan himataman bulchaan Niiwu Yoork 'hojii gadhiisi' jedhaman

Namni siyaasaa gameessi miseensa paartii Dimokiraat ta'an Andiruu Kuwoomoo yakka qoccollaa saalaan wayita himataman kun isa sadaffaadha. Yeroo sadaffaaf erga himatamanii booda hiriyootuma isaanii paartii isaanii keessa jiraniin akka hojii gadhiisan gaafatamaniiru. Ogeessi suuraa tokko barruu  'New York Times' jedhamutti akka himetti, qondaalli siyaasaa beekamaan kun dubartii himatte kana iddoo cidhaa tokkotti fuulashee harkasaaniitiin tuttuquun dhungachuuf akka barbaadan gaafatanii turan. Maanguddoon gannaa 63 Andiruu Kuwoomoo, haala naamusa hin qabneen nama tuqan akka hin qabne dubbatanii, yoo yaadi isaanii garmalee hiikamee xaxaa uumeera ta'eefis dhiifama gaafataniiru. Qorannoon kan eegalame erga miseensonni duraanii mana hojii Aab Andiruu Kuwoomoo lama himata dhiyeessaniiti. Himannaa alanaa kana booda miseensa kongiresii Niiwu Yoork kan taate Kathleen Rice namoota akka Aab Andiruu Kuwoomoo aangoo gadi dhiisan gaafatanitti dabalamte. Miseensi mana maree magaalaa Niiwu  Yoork Antooniyoo Raynoosoo yaada dubartii miseensa kongireesii kanaa deggeruun twitter irratti barreessan. Himata amma nama siyaasaa gameessa kana irratti banameef bu'uura kan ta'e ogeessi suuraa Anna Ruch, namni kun bara 2019 cidha tokkorratti dubartii himatte kanarra harka kaawwachuuf wayita isaan jedhan isheenimmoo harkasaanii ofirraa darbatte jechuun ragaa dhiyeesse. Isaan garuu aariidhaan ammas itti deebi'anii fuulashee qaqqabuun akka dhuungachuu fedhan itti himaa turan jedhan namni ija kaameeraatiin haala yeros ture qabate kun.I Suuraan haala ture kana agarsiisu gaazexeedhaan maxxanfameera. ''Wayitan kana arge akka maleen rifadhe, haalli bitaa natti gale'' jedhe namni ganna 33 Ruch, wayita barruu New York Times waliin turtii taasise. Abbaan Alangaa Walii Galaa New York Wiixata kaleessaa irraa eegalee himannaa qoccollaa saalaa nama kanarratti dhiyaate qorachuu eegaleera. Bulchaan New York, gameessi miseensa paartii dimokiraat Andiruu Kuwoomoo hojii ittisaa fi to'annoo Covid-19 irratti hojjetaniin addunyaarratti beekamtii guddaa nama argataniidha. Boodarra garuu lakkoofsa namoota sababa vaayirasii kanaan du'anii isa sirrii dhoksaniiru jedhamuun akkaan komatamaa turan, kanaanis qoratamaa jiru.


Afgaanistaan: Hogganaan Taalibaan miseensootaan haadha warraa baayyee hin fuudhiinaa jedhe

Hogganaan garee Taaliibaan Afgaanisaaniitti argamu miseensonni hoggansaafi komaandaroota waraanaa akka haadha warraa baayyee hin funne labsii dabarse. Hoggannaan garee kun, ''Diinoota keenya irraa qeequmsa olaanaatu nurratti ka'aa jira,'' jechuun komaandaroonni waraanaa haadha warraa tokkoo ol fudhuuf jechaa baasii hedduu taasisuurraa akka of qusataniif ajajusaanii gabaasaan BBC Kudayii Nuur Naasir gabaaseera. Akka amantii Islaamaatti dhiiroonni hanga haadha warraa afurii fudhuu kan danda'an yoo ta'u,  biyyoota akka Afgaanisataan, Paakistaaniifi kanneen biroo hordoftoota amantii Isilaamaa ta'an keessatti haadha warraa tokkoo ol godhachuun seeraan fudhatama qaba. Haata'u malee, sababii baasii uwwiisaa ykn gabbaraan wal qabatee taasifamuun komaandaroonni waraanaa olaanoon baasiif saaxilamaniiru jedhuun labsiin kun akka bahu taasifamuu maddeen Taaliibaan BBCtti himaniiru. Kaffaltiin gabbaraa kunis Afgaanistaafi Paakistaan kan sabni Pashtun keessatti argamaniitti kan raawwatamu yoo ta'u, kunis maalaqqa akka gaa'ilichi toluuf jecha maatii inatalaatiif kaffalamudha. Labsiin kun Taalibaanotaaf wayita garichi haala egeere biyyattii ilaalchisuun aanga'oota biyyattii waliin marii taasisaa jiruttti kan dhufedha. Maddeen akka jedhanittis, haanga'oonni Taalibaan himannaa malaammaltummaa miseensoonni maatii guddaa ykn baayyee qabaniif baasii isaanii haguugguuf jecha maallaqqa walitti qabaa jiru jedhuun dhagahuun kan yaadda'an ta'uu himu. Dureewwan gameeyyiin Taaliibaan hedduun haadha warraa tokkoo ol kan qaban yoo ta'u, labsiin haaraa kunis duubatti deebi'ee isaan irraatti dhiibbaa omaa kan hin qabaannee ta'uun himameera. Labsichi maala jedha? Labsiin fuula lama qabu kunis maqaa hogganaa garee Taalibaan Mulaah Hiibaatulaahtiin mallattaa'ee kan bahee yoo ta'u, haadha warraa hedduu fuudhuu kallattiin hin dhorkine. Haata'u malee, baasii olaanaa cidhaafi gabbaraaf taasifamuun morkattootaa irraa qeequmsaafi balaalleeffannaa nurraan gahaa jira waan ta'eef, walumaagaltti miseensoonni haadha warraa takkaan ol akka hin funee kan jedhu qabateera. ''Osoo hoggansiifi dureewwan waraanaa haadha warraa tokkoon ol fudhuu irraa of qusatanii gochawwan seeraan alaa kan akka malaammaltuummaa keessatti akka hin hirmaannee ni gargaara,'' jedha labsichi. Gama biraatiin ammoo haalawwan addaa dhiiroonni itti haadha warraa takkoo ol fuudhuu itti danda'anis qabateera labsiin kun. Haaluma kanaanis dhiiroonni dhala hin qabne, kan ilma dhiiraa hin qabne, kanneen dubartii abbaan warraa irraa du'e fudhaniifi kanneen qabeenyaa qaban haadha warraa tokkoon ol fudhuu ni danda'u. Dhiiroonni ulaagaalee kanneen guutanis haadha warraa takkoon ol fudhuuf wayita barbaadaniitti, itti-gaafatamtoota isaanii irraa hayyama argachuun akka haal-dureetti kaa'ameera. Haala odeeffannoo BBC Taalibaanii argateetti, xalayyichi aanga'oota Afgaanistaaniifi Paakistaan sadarkaalee oggansa garaa garaa irratti argaman harka gaheera jedhame.


'Fakkeenya milkaa'inaa' kan taatee Aggituu Guddataa eenyu turte?

Kaaba Xaaliyaan bulchiinsa Tirantiinoo keessa kan jiraattu Aggituu Guddataa Kibxata darbe ajjeefamuu hordofee Xaaliyaanitti bakka buutuun Itoophiyaa Ambaasaaddar Zannabuu Taaddasaa dhimmicha dhiyeenyatti hordofuuf waahillan isaanii waliin naannichatti imaluu BBC'n odeeffateera. Eembasichi eega ajjeefamuun Aggituu dhagaahamee gadda isaa ibsee, Ministeera dhimma alaa Xaaliyaan waliin ta'uun wanta ta'uu qabu gochaa akka jiru ibsee ture. Xaaliyaan keessatti baaduu(cheese) aannan re'ee horsiifturraa oomishtuun kan beekamtu baqattuun Itoophiyaa Aggituu Guddataa ajjeefamuun ishee Xaaliyaan darbee addunyaa rifaasiseera. Dhaabbanni dhimma baqattootaa Biyyoota Gamtoomanii (UNHCR) du'a Aggituun 'miidhamu' ibse Dhaabbatichi ibsa baasen hojiin ishee ''baqattoonni hawaasa isaan simateef hangam akka gumaatu danda'an kan agarsiisedha,'' jedheera. Dhaabbatichi dabalees, boqottuus ''Aggituun fakkeenya milkaa'inaa'' jedhamuun leellifamti, seenaan yaadatamtillee jechuun ibse. Baqattoota jireenya isaanii tolfachuuf dhamahaniifis kaka'umsa ta'a jechuun hime. Aggituun mana jireenyaa ishee keessatti ture duutee kan argamte. Poolisiin biyyattii qorannoo gaaggeessuutti jiru, Aggituun mataan ishee rukutamee akka duute ibseera. Waan akka burruusaan mataan ishee rukutamuu akka hin oolleefi ajjeechaa kanaan kan shakkame hojjetaan ishee baqataan lammii Gaanaa Poolisiif yaada kenneen yakka kana raawwachuu amanuun ibsameera. Barruun biyya Xaaliyaan Koriyeer Deelaa Seer akka gabaasetti baqataan biyya Gaanaa kun maqaan isaa Sulimaan Adaamsa kan jedhamu yoo ta'u nama ganna 32'ti. Sababiin ajjeefamuu isheetiis waldhibdee kanfaltii wajjiin walqabatu ta'uu akka malu himameera. Ajaajaa Poolisii bulchiinsa Tiriintiinoo kan ta'an Koloneel Mikaa'eel Koopiroos '' Aggituu fi Suliiman gidduu waldhibeen jiraachuu hin beeknu. kana dura isheen qacaramee waliin hojjetaniiru'' jedhan. Dargaggeessi ganna 32 kun ji'a lama akka ishee waliin hojjetu waamteenii akka tureefi miindiaan jia'a tokkoo naaf hin kaffalamne jechuun waldhibdeen dhalachuus himaniiru. Shakkamaan kun si'a sadii burruusaan dhahuufi miidhaa saalaa irraan gahuu amanuu Koloneel Mikaa'eel himaniiru. Itti gaafatamaan Hawaasa Oromoo Room Mohaammad Agaa, Xaaliyaanii irraa BBCtti akka himaniitti, Aggituun baqattootaaf qofa osoo hin taanee lammiilee biyyattif fakkeenya garri akka turte. Kana malees Aggituun biyya baqaatti lammilee Afriikaa baqattummaan naannichaatti argamaniif carraa hojii umaa akka turte himan. Finfinneetti dhalattee kan guddattee Aggituun waggaa 10 dura ture baqaan gara Xaaliyaan kan imalte. Barnoota sadarkaa lammaaffaa akkuma xumurteen carraa barnootaa argachuun Yunivarsiitii Terentiinoo keessatti qo'annoo saayinsii hawaasaan eebbifamteetti. Saniin booda Itoophiyaatti deebitee yerpo muraasa erga turtee booda bara 2010'tti Xaaliyanitti deebitee koolugaltummaa gaafatteetti. Saamichi lafaa dhaabbilee garaagaraan gaaggeefamu mormuu isheetiin roorrifamuun ishee biyyaa akka godaantu sababa ture. Aannan ree'eerraa baaduu hojjechuuf yaadi kan dhufeefis Xaaliyaan erga galtee booda. Jireenya baqaa mo'achuuf bulchiinsa Tirintiinoo keessatti re'oota horsiisuun bu'aa aannan re'een jireenya gaggeesuu erga eegaltee waggootni lakkaawamaniiru. Aggituun jiraattota naannichaafi baqattoota biyyoota Afrikaarraa garasitti imalan biratti kabajaa fi beekamtii nama qabdu turte. Gaaffiifi deebii midiyaalee garaa garaa waliin taasiifteen, loon horsiisuun aadaa maatii ishee dhalootarraa dhalootatti darbe akka ta'e dubbattee turte. Kana malees duraanuu pirojaktiiwwan qonnaa horsiisee bultoota irratti xiyyeeffatan irratti hojjachuun muuxannoo kan qabdu Aggituun, haalli kunis mikaa'ina horiisa loonii isheetiif akka gumaate dubbatti. Xaaliyaan keessatti aannan ree'ootaan baaduu (dhama) hojjachuu wayita eegalteettis lammiilee afriikaa hedduuf carraa hojii uumtee jirti. Kaan alattis jibba sanyii dura dhaabbachuufi mirga baqattootaaf falmuun beekamti turte. Ree'oota irratti hojjachuun akka ishee gammachisuu dubbataa turte. Xaaliyaan keessatti lafa faayidaarra hinoollee wayita argateetti ree'oota biyya keessa horsiisuuf murteessite. Sanyii ree'oota moggaasa maqaa Petatamoniikiinaa jadhamu qabaniifi baduutti dhiyaatan horsiisuu kan jalqabde ree'oota 15 qofaan ture. Adeemsa keessa gara 180 horsiisuu wayita qaqabdeetti aannan isaanii fayyadamuun baaduu beekkamtii ittiin argattee omishuu eegalte. Naannoon isheen jiraattuu horsiisa re'ootaaf waan mijatuuf akka filattee dubbatti. Hojjattoonni ishee hojii horsiisa re'eefi omishaa baaduu kanaaf mindeessaa turtees baqattoota carraa hojii dhaban akka turan himama. Xaaliyaan keessatti waan baratteefu galmeewwan hayyama mana jireenyaan walqabataniifi hiryyoota akka qabdu himama. Namoonni waa'ee baaduu aannan re'ee irraa hojjatamu kanaa barachuufi ishee waliin hojjachuuf dhaqan baayyee turan. Isheenis waa'ee oggummaa jaalattuu hojjattoota isheetti himuuf duubatti jettee hinbeektu turte. Oggummaashee cimfachuuf Faransaay biyya omisha baaduu re'ootaan beekkamtu deemuun attamiin baaduun aannan re'eerraa akka hojjatamu baratee jirti. Baaduuwwan gosa 15 ta'an maamiltoota isheef dhiyeesiti. Hojii isheetiinis badhaasawwan garaa garaa argattee jirti. Ekisipoo magaala Miilaan irrattis bulchinsa ishee bakka bu'uun dhiyaatte kan ture omisha baaduu ishee ture. Bulchiinsa isheen keessa jiraatutti namni ooggummaa baaduu hojjachu keessa ture omtu hinturre jechuun ni danda'ama. Aggituun jiraattoota naannichaafi kanneen naannoolee garaa garaatii dhaqaniif waggoota dheeraaf baaduu dhiyeessa turte. Kana malees omishaalee bareedinaaf olaniifi aannan re'ee irraa hojjatamanis ni omishi turte. Turistoota ammo re'oota ishee ni daawwachifti turte. Gaarreen daangaa Xaaliyaan Jarmaniin itti waal daangeessitu keessa waggootaaf kan jiraattee Aggituun, haleellaawwan jibba sanyii irratti hundaa'an akka irra gahan poolisootatti iyyattee turte. ''Gurraattii fokkiftuu jechuun na arrabsuu. Bakkeen jiraadhus biyya kiyya akka hintaane natti himu'' jechuun rakkina mudate ibsaa turte. Aggituun haleellaawwan jibba sanyii ishee mudatan ifa wayita taasifteetti pirezidaantiin mana maree bulchinsichaa Ugoo Roosii gochiicha mormuun ishee waliin dhaabbatanii turan. Pirezidaantichi yeroo sanatti, ''Aggituun baqattuu taatee bulchiinsa keenya keessatti horsiisa loonii eegalunshee keessummaa simannaa Tireentiinoofi deeggarsa kan mul'isuudha'' jedhanii ture. Aggituun keessattu jireenya haaraa baqattootaaf fakkeenyaafi abdii turte. Bara haaraa farnajootaa Amajjii 1, 2021tti waggaa 43 guutti turte Aggituun.taa


Dubartoota: Haaliimaa Adeen, modeeliin beekamtuu hijaaba uffattu maaliif hojiishee dhiiste?

Haaliimaa Adeen dubartii jalqabaa hijaaba uffattee ‘supermodel’ jedhamtedha. Baatii Sadaasaa keessa sababii amantiitin indastirii kana keessaa bahuu himtee turte. Haaliimaan shamarree ganna 23 yoo taatu, Ameerikaa Mennisootaa Seent Kilaawud keessa jiraatti. Lammiilee Somaalii biroo waliin guddattee, amma uffata idile uffatti. Meekaappii hin godhatu. Sareeshee Kookoo jedhamtu waliin gammachuun jiraatti. ‘’Ani Haalimaa buufata baqattootaa Keeniyaa keesssaa Kaakumaa irraayi,’’ jechuun achitti dhalachuushee himatti. Namoonni kaan dubartii hijaaba uffachuun barruulee faashinii Vogue jedhamu irratti baate jedhuun waamu. Isheen garuu baatii lama dura kana hunda duubatti dhiisteetti, sababii hojichi amantiiishee waliin walii-hin taanef. Akka shamarree hijaaba uffattu tokkootti, Haaliimaan uffatashee of eeggannoon filatti ture. Yeroo hojii kana jalqabde hijaabaafi qoloo dhedheeraa mataashee shaanxaatti naqattee deemti ture. Akkamillee haa uffattu iddoo hundumaatti hijaabashee keewwachuun waan mariif dhiyeessitu hin turre. Bara 2017 dhaabbata moodeeliingii addunyaa guddicha IMG jedhamuuf yoo mallatteessitu hijaaba ishee akka hin kaasneefi hijaabishee isheef waan hunda akka tahe waliigaltee keessa dabaalchiiftee turte. ‘’Dubartoonni waliigaltee hojii moodeeliingii argachuu fedhan baayyeen akka jiran nan beeka garuu ani garuu yoo didan itti dhiisuuf qophii ture,’’ jetti. Boodarra  jetti Haalimaan haala gareen modeeliingii kan ishee hojjechiisu hijaaba ishee haala fedhaniin akka qixeessan eeyyamte. Waggaa dhuma bara hojiishee keessatti hijaabnishee xiqqaachaa fi takkaa takkaa mormaafi qomasheerratti akka xiyyeefatamutti uffanni qophaa’uufii jalqabe.Yeroo kaan immoo hijaabarra jiinsiifi huccuu biraa mataatti akka marattu taasifame. Waliigaltee Haaliimaa keessaa inni tokko iddoo addaa fi dhuunfaa wayyaa itti geeddartu qabaachuu dha. Garuu dubartoonni hijaaba uffatanii indastirii kanatti seenaa jiran kabaja wal-fakkaataa argachaa akka hin jirre hubatte. Wayyaa isaanii jijjiirrachuuf mana fincaanii fa’i akka fayyadaman gaafatamu jette. ‘’Kuni waan na yaaddesseef, shamarreen kunneen faana koo hordofaa jiru, animmoo qileettin isaan na naqaa jira,’’ jetti. Haalimaan yeroo jalqabaaf  hijaaba uffachuun mana barnootaa sadarkaa lammataatti  giiftii jedhamuun kabajni kennameefi ture.Haatishee barumsasheen akka jabaattu barbaaddu dhimma kana akka hin fudhanne beekti ture. Akkuma Haalimaan yaadde gonfoo Haalimaan mana barumsicharraa kabajaan argatte jalaa cabsite. ‘’Akka malee hiriyyootaa fi bareedina irratti xiyyeeffannoo kennaa jirta,’’ naan jette jetti. Haa tahu malee Haalimaan ammas Miss Minnesota USA 2016 irratti hirmaatte. Dorgomtoota turan keessaa hijaaba uffattee gara warra dhumaatti kan makame ishee qofa ture. Haalimaan otuma haatishee gaddituu hojii kanaan itti fuftte-haatishee hojiin kun nama gurraacha,Musliimaa fi baqataa tureef hin tahu jettee amanti. Yeroo dorgommii moodeeliingii gurguddoo Yeezy fi Max Mara jedhaman irrattillee yeroo hirmaattuu fi murteessituu Miss USA yoo taatu haatishee hojii roga qabu akka argattu ishee gaafatti ture. Hojiin namoomaa Haaliimaan moodeelingii waliin hojjettu haadhashee amansiise. Jireenya fooyya’aa argachuuf jecha akka nama Somaaliyaarraa gara Keeniyaa guyyaa kudha lama baqateetti gatii namoota biroo gargaaruu beekti. ‘’ Moodeeliingii hojjechuun deebistee waan warra kaaniif kennitu hin qabdu taanaan  hojjechuu hin qabdu,’’ jettiin. ‘’Yeroon jalqaba IMG waliin wal-arge Unicef waliin akka na quunnamsiisun gaafadheen,’’ jetti Haalimaan. Haaliimaan hojiishee gama moodeeliingiin jiruun akka barbaaddu shakkaa dhufte. Akkuma barbaadamuunshee dabalaa dhufeen  maatii waliin yeroo gabaabaa dabarsiti ture. Gaafa ayyaana Musliimaas hin argamtu ture. Fulbaana 2019 baruullee Kiing Koong jedhamurratti fuulasheerratti kuula ijaa diimaa calaqqisaa fi magariisafi faaya xixqqoo keewwatteeti kan suuraanshee bahe. Kuulli fuulashee haguuge kun funyaansheefi afaansheen alatti waan biraa hin mul’isu. ‘’Akkaataa fi kuulli keewwadhee baayyee jibbisiisa ture. Tasuma nama biraan fakkaadha ture,’’ jetti. Waanti jibbisiisaan dabalameef immoo maxxansa baruulichaa irratti suuraan dhiiraa qullaa agarsiisu waliin maxxanfamee ture. ‘’Baruulleen sun shamarree hijaaba uffattuufi Musliima taate fuula jalqabaarra kaa’ee fuula lammataarra nama qullaa tahe kaa’uu  maaliif barbaade ?’’ jechuun gaafatti. Waan itti amantu hunda jalaa faallesse. Baruulleen Kiing Koong jedhamu,’’ artistootaa fi warreen suuraa nuu kaasan akkaataa isaan  of ibsan tokkoof hawwataa gaafa tahu kaanimmoo aarsuu mala. Garuu seenaawwan isaan fidan modeelii fi dhimma irratti haasa’aniif kabaja kenna.,’’ ‘’Haalimaan hojii nu faana hojjettetti gaabbuusheetti ni gaddina, seenaawwan achirra turan tariisheen akka dhuunfaatti hin jaalattu taha garuu ishee waliin waan wal qabatu miti,’’ jedheera. Suuraashee qola baruullee irratti buufataalee xiyyaaraatti yoo argitu ofillee baruu akka dadhabde himti. ‘’Of arguu waan hin dandeenyeef gammachuu tokkollee hin qabun ture. Of tahuu dhabuun akkam akka miidhu beektaa?  Ani suuraarra yoon bahu of arguun qaba, garuu hin jirun ture,’’ jetti. ‘’Hojiin koo furguggifamaa waan jiru fakkaata. Ani garuu gammadduu hin turre,’’ jetti. Kanamalees seerri isheen dhimma hijaabasheerratti keesse cabuu jalqabuufi akkatti dubartoonni hijaaba uffatan biroo ilaalaman ishee aarsuu jalqabe. Yeroo weerarri koronaavaayrasii jalqabee indaastiriin  faashinii dhaabbachuu eegale isheenis mana turuun maatiishee waliin walitti dhiyaachuu jalqabde. ‘’Mana turuufi maatii waliin akka durii tahuun bara 2021 akkamiin taha kan jedhu na yaaddeessuu jalqabe,’’ Kuni hundi waliitii ida’amee baatii lama dura maaliif hojiishe moodeeliingii fi Unicef waliin hojjettu akka  akka dhiiste ibsa. Haatishees kadhaannaan isaanii akka deebi’eefi yaadu jetti. Haalimaan fiilmii seenaa baqannaa waraana Afgaanistaan hojjettee xumurteetti. Fiilmiin ‘I AM You’ jedhu TV Apple irratti Bitootessa keessa ni gadhiifama jedhamee yaadama. Unicef irraa waan gadhiisteef hojii tola ooltummaa akka hin dhaabne himteetti. ‘’Addunyaan beekamtuu taheen miti kan na barbaadu Haalimaa ishee Kaakumaa irraa baateefi  hawaasaa isheef gatii kennitu barbaada,’’ jetti. Amma garuu hundumaa dura boqonnaan akka ishee barbaachisuufi fayyaa sammuushee eeggachuu akka qabdu amanti.


Lammiin Paakistaan mootummaa qeeqxu Kaanadaatti duutee argamte

Baqattee Kaanadaa kan jiraataa turte Kaariimaa Balooch , bara 2016 dubartii jabduu jedhamuun dubartoota ciccimoo 100 BBC'n waggaatti baasu keessaa tokko taatee eeramtee turte. Gareen mirga namoomaaf falman akkaataan du'ashee gadi fageenyaan akka qoratamu gaafataniiru. Dubartiin umrii waggaa 37 Balooch, Lixa Paakistaan naannawa Baloochistaan jedhamurraati kan gara Kaanadaa deemtee, magaalaa Torontoo jiraachaa turte. Mootummaa fi humnoota waraanaa qeequun beekamti, akkasumas mirga namoota miidhamaniif falmaa turte. Kaarimaa Balooch dhabamuunshee Dilbata darbe erga gabaafamee booda reeffishee argamuu hiriyoonnishee poolisiitti himaniiru. Poolisiin waan guyyaa isheen itti dhabamterraa kaasee ture wayita himu, guyyaa Dilbataa daandii magaalaa Torontoo, Bay street, irra deemaa akka turte twitter irratti barreesse.T a'us garuu odeeffannoo bal'aa hin kennine. Torban farrisaa Afgaanistaan keessa warri darban hameenya waraana biyyattii dhugaa bahu Dubartiin maqaa balleessuu amantiidhaan duuti itti murtaa'e bilisa baate Namichi shamarran ajjeefaman osoo dhungatuu viidiyoo of waraabe to'atame Reeffishee bakka itti gatamee argamuu malee, akkaataa du'asheerratti odeeffannoon ifa ta'e hin argamne. Bakki dhaloota Kariimaa Balooch, naannoon Baloochistaan, lootee seentota hidhatan mootummaarratti qindeessuun beekamti. Kariimaa Balooch sochii barattootaa Balooch hoogganaa turte, gareen rogeeyyii kun boodarra mootummaadhaan dhabamsiifame. Paakistaan keessatti rogeeyyii mirga namoomaa ta'aa jiraachuun waan itti cimeef bara 2015 Kaanadaatti kooluu galte. Rogeeyyiin naannawa Baloochistaan akka jedhanitti waggoota dhiyoo as rogeeyyiin hedduun mootummaadhaan dhabamsiifamaniiru. Humni waraanaa Paakistaan gaaffii ofiin of bulchuu naannawaa Baloochistaan humna cabseera jechuun komii irratti ka'u waakkateera. Jiraattonni Baloochistaan hedduunsaanii jiruu fi jireenyisaanii qabsoo uummataan kan walqabatuudha. Sababa kanaaf mootummaan uummata naannawa kanaa darara, hedduunsaanii eessa buuteen kan dhabameedha. Kan achi buuteensaanii dhabaman keessaa obboleessi abbaa fi obboleessi haadha Kariimaa Balooch dhabamanii yeroo dheeraa booda reeffisaanii argame. Erga mootummaan Paakistaan bara 2013 garee sochii barattootaa Baloochistaan dhabamsiisee as miseensonnii fi deggertoonni garee kanaa hedduun eessa buuteensaanii dhabameera. Ajjeefamuu Kariimaa Balooch ilaalchisuun Amnastii Intarnaashinaal dameen Eeshiyaa Kibbaa twitter isaarratti akkas jechuun barreesse. ''Duuti rogeettii Kariimaa Balooch akkaan nama suukanneessa. Kanaafuu hatattamaan sakatta'amee adda baafamuu qaba. Yakkamtoonni seeratti dhiyaachuu qabu''


Mootummaan Ispeen seera ulfa baasuu amma jiru jijjiiruuf

Mootummaan Ispeen shamarran ganna 16 fi 17 ulfa baasuu barbaadan hayyama maatiisaaniin alatti raawwachuu akka danda’aniif seera jijjiiruufi jedha. Ministirri Walqixxummaa Ayriin Monteeroo akka jedhanitti dubartoonni “waa'ee qaamasaanii murteessuuf” mirga qabaachuu qabu jedhaniiru. Bara 2015tti paartiin biyya bulchu Poppulaar Paartii (PP), seera ulfa baasuu geeddaruun, shamarran umuriinsaanii 16 hamma 18 ta’an dirqama hayyama maatiisaanii argachuu akka qaban taasise. Ispeen keessatti dubartoonni ulfaa hanga torbee 14 keessa jiran, ulfa baasuu ni danda’u. Gaafa Roobii Aadde Ayiriin riifoormiin kun “barbaachisummaansaa ol’aanaadha” jedhaniiru. Dabalataanis tarkaanfiiwwan biroos ni bahu - barnoota saal-qunnamtii kan isaan akka “talaallitti” ibsan miidhaa saalaa hambsuufi hojiirra oola jedhaniiru. Seerri jijjiiramu kunis mirga qorichoota karoora maatii “haaraa” ta’an argachuu fa’a of keessatti qabata jedhameera. Mootummaanis seera ulfa baasuu bara 2015 raggaasifame kan shamarran ganna 16 - 18 jiran ulfa baasuu barbaadan hayyama maatiisaanii argachuu qabu jedhu jijjiiruufi. Seerichi jijjiiramuuf paarlaamaa keessatti sagalee caalmaa - 176 argachuu qaba. Ispeen keessatti bara 1985 irraa eegalee dubartiin takka yoo gudeedamte yookiin haadhaa fi daa’imarratti miidhaan qaamaa ni gaha taanaan, ulfa baasuun ni danda’ama. Bara 2010’tti mootummaan biyyattii ulfa torbee 22 ta’e baasuun ni danda’ama jedhee ture.


Dubartiin Ameerikaa sadarkaa federaalaatti erga 1953 as yeroo jalqabaaf du'aan adabamuuf

Ameerikaan ganna 70 keessatti yeroo jalqabaaf mana hidhaa federaalaa keessaa dubartii du'aan adabuuf murteessuu, Ministeerri haqaa biyyattii beeksise. Dubartiin Lisa Montgomery jedhamtu, bara 2004tti dubartii ulfaa huutee ajjeesuun, daa'ima garaa keessaa albeen muruun baastee fudhatte. Lisaan amma Mudde 8 baranaa keessa lilmoo ajjeesuun waraanamtee akka duutu yeroon qabameera. Dubartiin yeroo dhumaatiif mootummaa US'n ajjeefamte Bonnie Heady jedhamti. Kunis kan tahe bara 1953 kutaa biyyaa Mizuurii keessatti yoo tahu, kutaa gaazii keessatti ajjeesan. Adabbiin du'aa biraas ji'uma walfakkaatutti qabameera. Brandon Bernard, waahillan isaa waliin tahuun bara 1999tti tajaajiltoota amantii dargaggeeyyii tahan lama obbaasan. Abbaan Alangaa Ameerikaa, Wiiliyaam Baar ''yakkoonni kunniin gara jabina yookaan hammeenya olaanaa agarsiisu,'' jedhan. Bara dabre keessa bulchiinsi Tiraamp, adabbii ajjeechaa federaalaa deebisee akka eegalu beeksisee ture. ALA Mudde 2004, Lisaan kutaa biyyaa Kaansaas keessaa kahuun, gara mana Bobbie Jo Stinnett kutaa biyyaa Mizuuriitti argamutti konkolaataa ooftee deemte. Sababni isaas saree reefu dhalatte bituuf ture jedhan ragaan Ministeera Haqaa Ameerikaa. Erga manashee qaqqabde booda, Lizaan dubartii kana morma qabuun huute. Stinnett wayita sanatti ulfa ji'a saddeettii kan turte wayita tahu, of wallaaluun kufte. ''Albee fayyadamuun, garaa ulfaa kukkutuu eegalte. Kanaanis dubartiin ulfaa of wallaaltee turte kun, dammaqxe. Dubartoonni lamaan wallaansotti galani jennaan, Lisaan dubartii kana ammallee hudhuun lubbuu keessaa baafte. Erga duute boodas, daa'ima garaa jiru baasuun fudhattee baate. Akka daa'ima ofiis fakkeessitee dabarsuu yaalte.'' 2007tti, manni murtii salganee (jury), dubartii kana yakka federaalaa ugguranii lubbuu baasuu jedhuun balleessummaa itti mure. Sagalee guutuunis murtee du'aa itti dabarsan. Haa tashu malee, abukaatonni Montigoomarii, dubartiin kun sababa daa'imummaatti mataarra rukutamteef sammuunshee midhaa qaba jechuun falman. Waan tasgabbii sammuu hin qabneefuu ajjeefamuu hinqabdu jedhanii falmaa turan.


Haqa: Falmii mana murtii hojjettuun manaa dureessa ishee hojjechiifatu itti jilbeeffachiifte

Itoophiyaattis ta'e bakka birootti kan barame tokko jira. Yeroo baayee meeshaan mana keessaa yoo badu dursa kan shakkamu hojjettuu manaati. Biyya Singaappoorittis dureessi meeshaan jalaa bade tokko hojjettuu mana isaatti qacarateen, situ hate, situ na saame jechuun hanga poolisii itti waamsisuutti gahe. Isaan booda dubbichi mana murtii gahee adeemsi murtichaas miidiyaafi qalbii ummataa hedduu hawwachuun dhimma seena qabeessa ta'uu danda'eera. Haati seenaa kun Paaritii Liyaanii jedhamti. Hojjettuu mana namaa biyya Indoneeshiyaarraa jireenya foyyeeffachuuf jecha gara Singaapoor deemtedha. Mana maatii dureeyyii Singaappoor tokko keessa hojjetti. Ji'a ji'aan miindaa Dolaara 600 (Birroo kuma 23) isheef kaffalama ture. Namichi Paaritiin hojjettuu manaa godhatee qacarate kun biyya Singaappoor keessatti abbaa qabeenyaa jira jedhameefi baayyee dureessa ta'e beekamaadha. Namichi kun kampaaniiwwan hedduu kan hudeesse, abbaa qabeenyaafi hoji-gaggeessaadha. Dubartiin mana dureessichaa hojjettu kun borsaawwan harkaa gati-jabeeyyii ta'aniifi meeshaa elektirooniksii viidiyoo taphachiisan hatteetta jedhamuun kan himatamte yoo ta'u, bu'aa ba'ii dheeraafi adeemsa mana murtii obsa nama fixachiisu waggootaaf ture booda ji'a kana keessa bilisa baate. "Dhuma irratti bilisa ta'uu koo gammadeera," jechuunis karaa warra afaan hiikaniifii rippoorterootatti himteetti. "Waggoota afuriif wallaansoo qabaan ture," jette Paaritiin. Haata'u malee, adeemsi murtichaa gaaffilee haqaa hedduu kaaseera. Namoonni sadarkaa jireenyaa gara garaa irra jiran adeemsa haqaa Singaappoor keessatti walqixa akka hin ilaalamne kan mul'isedha jedhameera. Keessattuu dubartiin mana namaa hojjettu kun nagaa taatee osoo jirtuu waggaa afur haqa dhabdee turuun ishee sirni haqaa biyyattii hanga akka fokkisaa ta'e agarsiiseera jechuun qeeqameera. Paaritii Liyaaniin kan mana dureessa kanaatti qacaramte bara 2007 keessa ture. Namichi hojjettuu manaa kana qacarate ammoo Liiyeewu Muun Liyoong jedhama. Namichi kun miseensota maatii isaa hedduu waliin mana tokko keessa jiraatu. Ilmi dureessichaa Kaarl jedhamus maatii waliin manuma sana keessa jiraata ture. Gaheen hojii Paaritii miseensota maatii kana hunda kunuunsuu, isaaniif nyaata bilcheessuu, uffata miicuu, kosii haruu, qulqulleessuufi hojii mana keessaa biroo ture. Bara 2016 ilmi duuressichaa, Kaarl Liiyeewu haadha warraa isaafi ijoollee isaa waliin mana abbaa isaatii bahee mana biraa keessa jiraachuu jalqabe. Ilmi dureessichaa mana biraa keessa jiraachuu erga jalqabees gahee hojiishee irraa eegamu ta'uu baatus  mana isaafi waajjira isaa akka qulqulleessituuf irra deddebiin ishee gaafachaa akka ture ragaan mana murtiitti dhiyaate ni ibsa. Haalli kun ammoo seera hojjetaafi hojjechiisaa biyyattii kan cabsedha. Isheenis komii kana irra dedeebitee dhiyeessaa turteetti. Kun ta'ee ji'oota muraasa booda maatii hojjechiisaa ishee jalaa hatteetta jedhamtee hojiirraa ishee ari'an. Ilmi dureessichaa yeroo inni akka isheen hojiirraa ari'amte itti himetti akkas ittiin jettee turte: "Maaliif akkan ari'ame nan beeka; mana fincaanii kee hin qulqulleessu waanan jedheef." Paaritiin akka deemtuuf sa'aatii lama qofatuu kennameef ture. Yeroo sokkoodhuuf mi'a ishee xaxata turtetti dhiisii deemi biyyatti siif erginaa waan jedhaniif guyyuma sana biyyashee Indoneeshiyaatti deebite. Erga Paaritiin deemtee qodaa isheen xaxatte yeroo ilaalan meeshaan kan ishee hin ta'iiniif 'hatte' jedhame arganii poolisiitti gabaasan. Paaritiin garuu waan ta'e kana quba hin qabdu. Torban shaniin booda hojii biraa barbachaaf gara Singaappooritti deebite. Akkuma deebiteen garuu to'annoo poolisii jala oolfamte. Adeemsi murtiis waan irra harkifateef hojjechuu waan hin dandeenyeef kaampii hojjetoota baqatanii biyya sana jiranii keessa turuudhaaf dirqamte. Waan isheen hatteetti jedhame maal ture? Namoonni ishee hojjechiifataa turan nu jalaa hatte jedhanii kan isaan himatan uffata 115, borsaawwan gati-jabeeyyii ta'an, meeshaa DVD taphachiisaniifi sa'aatii harkaa gati jabeessa ta'edha. Gatiin meeshaaleen isheen hatte jedhamee kun yeroo shallagamu Dolaara kuma 34 (Birrii Miliyoona 1.3) baasa jedhan. Yeroo adeemsa murtii keessatti falmii ishee dhiyeeffattutti meeshaaleen kunneen akka isaan jedhan hatamee osoo hin taane kan gatamanii turanidha. Meeshaaleen kaan ammoo erga isheen mana isaaniitii baateen booda ta'e jedhamee shaanxaa ishee keessa kan kaawwamedha jetti. Haata'u malee, abbaan seeraa kutaa bulchiinsa tokkoo bara 2019 keessa yakkamtuu akka taate itti muranii kan turan yoo ta'u waggaa lamaafi ji'a lama akka hidhamtu ture. Paaritiin garuu murticha callistee hin fudhanne; ol iyyannaa itti gaafaatte. Dhimmicha suutuma suutaan gara mana murtii ol-aanaa Singaappoor qaqqabe. Dhuma irratti ji'a Fulbaana kana keessa manni murtii ol-aanaa kun akka bilisaan gadhiifamtu murteesseef. Abbaan seeraa mana murtii waliigalaa Chaan Seeng akka jedhanitti, himannaa warra ishee hojjechiifataa turanii sana duuba shirri ture jedhan. Kana irrattis dabalataan poolisoota, abbootii alangaafi abbootii seeraa kutaa bulchiisaa sana keessatti dhimmicha keessatti hirmaatanitti quba qabaniiru. Paartiin yeroo ari'amtee akka biyya galtuuf itti himamu, hojii mana ilma mootichaa osoo waliigaltee tokkollee hin qabaatiin akka hojjettuuf gaafatamte ilaalchisuun himachuuf akka barbaaddu dubbattee turte. Akka seera biyya Singaappooritti ammoo hojii waliigalteen ala hojjechiisuun yakka nama adabsiisudha. Kana hubachuun warri ishee hojjechiifataa turan sun durasnii shira irratti xaxuuf murteessan. Mana ilma dureessichaa, Kaarl, keessaas akka hojjettu ishee ajajuun isaanii seera hojjetaafi hojjechiisaa biyyattiitti ni adabsiisa waan ta'eef kanaan akka isheen dursitee hin himanneef kana godhan jedhe abbaan seeraa kun. Meeshaaleen Paritiin hatteetti jedhaman hunduu kan hojiin ala ta'aniif gataman ture jedhe. Meeshaaleen hojiin ala ta'an funaananiin hatteeti jechuun akka ragaatti irratti dhiyeessan jedhe abbaan seera. Abbootiin alangaa DVDn suna akka hin hojjenne osoo beekanii adeemsa murtii kennuu keessatti garuu akka ragaa ta'ee dhiyaatee ture. Kun ta'uun ammoo adeemsa murtichaa jalliseera jechuun qeeqan abbaan seeraa Chaan. Dabalataan ragaa abbaa alangaa ta'ee kan dhiyaate ilmi dureessichaa Kaarl, ragaaleen inni dhiyeesse abbaa seeraa Chaan biratti amanamummaan isaanii gaaffii keessa galaniiru. Paaritiin hatteetti kanneen jedhaman uffannaan dubartootaa hedduun kan turan yoo ta'u, Kaarl kan eenyuuti jedhamee yeroo mana murtiirratti gaafatametti "isaan kan kooti" jedhe. Adeemsa murtii sana keessatti Kaarl wantota tokko tokko yaadachuu dahbuurra darbee, gaaffii "uffannaan dubartootaa maaliif jiraatan" kan jedhuuf "akka dubartiitti uffachuu akka jaallatu" dubbatullee abbaan seeraa CHaan "amansiisaa" ta'e hin fudhatamneef. Poolisiin ammoo mana yakki itti raawwatameera jedhame kan ilaale torban shanii booda ta'uun isaa ammoo gama abbaa seeraatiin gaaffii kaaseera. Afaan jalqabaa Paaritiin dubbattu afaan Indoneeshiyaa ta'ullee, poolisiin adeemsa seeraa duraan ture keessatti  nama afaan hiikuuf hin dhiyeessineef ture. "Adeemsa poolisiin ittiin qorannoo gaggeesse baayyee gaddisiisaafi yaachisaa ture," jechuudhaan  Yunvarsiitii Manaajimantii Singaappooritti barsiisaan Seeraa Hujin Taan BBCf ibsaniiru. "Qbbootin seeraa kutaa bulchiisichaa dursanii murteerra gahan. Dogogorawwan poolisiis ta'e abbaan alangaa raawwatan ilaaluu hin dandeenye," jedhu. Wallaansoo Daawwitiifi Gooliyaad Adeemsi murtii qalbii namoota hedduu hawate kun dureesichaafi maatii isaarratti akka dheekkamsi ka'u taaiseera. Sooressoonni hangam akka seeraan ol ta'aniifi iyyeessota bakka itti baqatan hin qabne yeroo gidirsaniifi miidhan kan isaaniif qaqqabu akka hin jirre kan agarsiisedha. Murteen ol-iyyannoo booda argame ammoo jallina kana kan saaxile ta'eera. Paaritiin dhuma irratti murtii argattullee  walumaagalatti garuu sirna haqaarratti gaaffii guddaa kaasiseera. Warreen dubartii sana hojjechiifatan poolisiifi mana murtii himannaa sobaatiin iyyeettiirratti murtii jallinaa murteessifataniiru. Kun ammoo sirna haqaa waliigalaa biyyattiirratti dheekkamsa guddaa kaasiseera jedhame. Gocha kana hordofuun lammileen Singaappoor  kampaaniiwwan hedduu Liiyewu Muun Liiyoong hoji-gaggeessaa itti ta'e dhiisanii soorama bahaa jiru. Murtee mana murtii waliigalaa akka kabajaniifi sirna haqaa Singaappoor irratti garuu amantaa akka hin qabaanne ibsa baasaniin beesisaniiru. Dhimmichi dhimma Paaritiifi warra ishee hojjechiifataa turanii qofa ta'ee hin hafne.  Adeemsa poolisoonniifi abbootiin alangaa ittiin qorannoo gaggeessan gama gamamuu qaba jedhameera. Ministirri Seeraafi Dhimma Biyya Keessaa Kee Shaanmugaan adeemsa seerichaa keessatti dogoggorri akka uumame amananii wanta mootummaan yeroo itti aananitti taasisu xiyyeefannaan hordofna jedhan. Qabeenyiifi aangoon hangam akka qindaa'anii seera akka barbaadan jallisan agarsiisuun olitti hojjetoonni mana namaa keessa biyya hormaa keessa hojjetan haqa argachuuf bu'e ba'iifi qormaata akkamii keessa akka darban kan agarsiisudha jedhameera. Paaritiin gargaarsa dhaabbata miti-mootummaa tokkoon Singaappoor keessa turtee yakka hin raawwanne jechuun falmatteetti. Abokaatoon ishee Aniil Baalchaandaaniin ammoo hojii abokaatummaa Dolaara kuma 150 kaffalchiisu bilisaan tajaajileera. "Abokaatoon ishee mootummaa waliin kokkee walqabuun ture kan dhaabbatee falmaafiif ture; wallaansoo Daawwitiifi Gooliyaad taasisan fakkaata. Dhuma irratti garuu Daawwiti mo'ateera," jedhan Piroof Taan. " Paaritiin gama isheetiin yeroo ammaa biyyasheetti deebiyuudhaaf qophiitti jirti. "Rakkoowwan koo hunduu naaf furamaniiru waan ta'eef amma gara Indoneeshiyaattan deebiyuu barbaada, " jechuudhaan miidiyaa tokkotti dubbatteetti. "Warra na hojjechiifataa turaniifis dhiifama fodheeraaf. Hojjetoota biroorratti akka dabalanii dabaa kana hin raawwannes himuun barbaada," jetteetti.


Hojjettuu manaa dureessa hidhaan ishee adabsiise ol iyyattee bilisa of baaste

Hojjettuu manaa lammii Indooneeziyaa maatii dureeyyii Singaapooriif hojjechuun ji’atti doolaara 600 argattu dha. Namni ishee qacare abbaa dhaabota daldalaa Singaapoor gurguddooti. Gaaf tokko maatiinsaa waa hatte jedhanii poolisiitti ishee himatan. Sana booda himannaan hanna meeshaalee kan akka korojoo harkaafi DVD mana murtiitti gaafa banamu xiyyeeffannoo argatee ture Jalqaba ji’a kanaatti garuu Paarti Liyaan bilisa baate. ‘’Amma bilisa bahuu kootti gammadeera, ‘’ waggaa afuriif lola kana lolaan bahe,’’ jette. Haa tahu malee, dhimmishee Singaapoor keessatti haqa argachuu irratti gaaffii kaase. Paartiin jalqaba Liiw Muun Liwoong bara 2007'tti ture kan hojjechuu jalqabde. Mana sana keessa miseensota maatii dabalatee mucaansaa Kaarl ni jiraata. Bara 2016tti Kaarl Liiw fi maatiinsaa manaa bahanii iddoo biraa jiraachuu jalqaban. Ragaan mana murtii Paartiin irra deddeebiin mana jireenyaa fi waajjira Kaarl akka qulqulleessituuf gaafatamti jedha. Kunimmoo seera hojjetaa biyyattii cabsuu agarsiisa. Ji’oota muraasa booda maatiin Liiwiin hannaan ishee shakkanii hojii isheerraa ishee ari’an. Yeroo Kaarl akka ari’amte itti himu ‘maaliif akka na ariitu beeka gatiin mana fincaanii kee qulqulleessuu dideefi,’’ jetteenii turte. Waan qabdu akka walitti qabduuf sa’aa lama qofa kennaniif guyyuma sana Indooneeziyaatti deebite. Gaafas qondaalota Singaapooritti mana Kaarl akka qulqulleesitu akka hin himne dorsifamuu himatti. Maatiin Liiw sanduuqa qabeenya ishee keessa keewwatte yoo sakatta’an meeshaalee isaanii akka argatan himu. Kanaanis poolisii biratti himannaa banan. Paartiin waanin beeku tokkollee hin jiru jette - hanga Singaapooritti deebitee hojii haaraa yeroo barbaaddu poolisiin to’atamtutti jechuu dha. Himannaarra waan turteef hojii hojjechuu hin dandeessu kanaaf dahoo godaantotaa keessa turte, jireenyi ishees deeggarsa argattu irratti kan hirkate ture. Paartiin wayyaa dabalatee meeshaalee qananii 115 ol hatuun himatamte. Meeshaaleen hatte jedhame doolaara 34,000 ol akka baasu dha kan himame. Yeroo dhaddachatti dhiyaattu meeshaalee kunneen akka hin hanneefi sanquuda koo keessas homaa hin keenye jette. Bara 2019'tti manni murtii naannichaa hidhaa waggaa lamaaf ji’a lamaan ishee adabe. Baatii tokko dura hanga manni murtii olaanaa Singaapoor bilisa ishee baasuutti ol iyyachaa turte. Abbaan murtii mana murtii olaanaa Singaapoor Chaan Seeng Oon himannaan ishee ‘shiraan’ kan xaxame ture. Haa tahu malee, poolisii dabalatee haalli manni murtii fi abbaan alangaa himannicha qabate dubbii baayyee qaba jedhan. Mana Kaarl fa’i seeraan ala akka qulqulleesitu gaafatamuun akka isaan himachiisu waan beekaniifi jedhan. Abbaan murtii kun meeshaaleen dubartii kanaan hataman jedhaman kan hin hojjennedha jedhan. Sa’aatiin harkaa hatte jedhame cabaa dha, bilbilooti iphone lamas hin hojjetan, yeroo baayyee meeshaa cabe hatuun kan hin baramne dha jedhan. Paartiin DVD san fudhachuu amantee garuu hojjechuu didnaan maatiin iddoo gateetii akka kaaste himtetti jirti. Ergasii abbaan alangaa DVD’n sun akka hin hojjenne amanan garuu kana yeroo dhaddachaa hin dubbanne ture.  Kunimmoo abbaa murtii Chaan irraa qeeqa fide. Dabalataan, Chaan Kaarl Liiwiin akka ragaatti dhiyeessuun hin amansiisu jedhan. Obboleessi quxisuu Liiw albee biyya UK irraa 2002tti bite na jalaa hatte jedhus albeen sun garuu kan dhihootti oomishame taheetu argame. Dhimma wayyaa hatte jedhamerrattis dhaddacharratii wayyaan itti agarsiifamee kan isaa akka tahe gaafatamnaan uffata dubartii akka hin qabneefi kan eenyuu akka tahe adda baasuu akka hin dandeenye himan. Abbaan murtichi himannaa poolisii jalqabaa booda hanga torbee shaniitti dhimmi kun hin ilaalamne ture jedhan. Dabalataan, turjumaana afaan Indooneeziyaa dubbatu hin dhaabneefi ture. Nama afaan Paartiin hin dubbannetu akka nama afaan hiikutti dhaabateefi jedhu. ‘’Akkaataa poolisiin dhimma kana qabate kan nama yaaddessu dha,’’ jedhan Yunivarsiitii Bulchiinsaa Singaapooritti piroofeesara kan tahan Iguuwiin Taan. ‘’Abbaan murtii naannichaa waan poolisiifi abbaan alangaa ilaaluu dadhaban otoo yaada keessa hin galchiin murtoo kennanis,’’ jedhaniiru. ‘Lola Daawwitii fi Goliyaad’ Dhimmi kun Singaapoor keessatti dheekkamsa kaase. Baayyeen immoo Liiwiifi maatiisaa komatan. Dhumarratti haqnii fi dhugaan haa baatuyyuu malee lammiileen Singaapoor loogii godhachuu sirna kanaatti gaddaniiru. ‘’Yeroo dhihoo keessatti waan akkanaa uumamee hin beeku,’’ jedhan Piroof Taan. '‘Namoonni baayyeen otoon iddooshee tahee hoo jechuun haala kana gaafachaafi mormaa turan. ''Poolisiifi dhaddachii harka sooreeyyii irra buunaan mootummaa keessa mirkanaafi madaalliin eegamaa jira jechuuf ni rakkisa,'' jedhan. Mormii ummataa kunneen booda Liiw Muun Liyoong itti gaafatamummaa dhaabota gargaraarraa akka ka’e beeksise. Murtoo mana murtii olaanaa ‘nan kabaja’ jechuun haqummaa caasaa seeraa Singaapooritti akka amananis dubbatan. Dhimma kanarratti Kaarl homaa hindubbanne. Minsitirri Dhimma Keessaa K Shaanmuugaam, ’’cancala dhimmi kun itti adeemaa ture keessa  balleessaan akka ture,’’ amanneera jedhan. Kana booda waan mootummaan hojjetu dhiyeenyaan hordofna. Yoo fedhii lammiilee Singaapoorirra kan warreen dhiibbaa uumuu danda’anii caalchisu tahe, jechuun dhimma biyyattii garaagaraa irratti kan barreessu Donaald Loow dubbateera. ‘’Dubbiin kun warreen barataniifi qabeenya qaban sirna seeraa keenya keessa hangam akka galanii laaqaa jiran agarsiisa,’’ kan jedhe immoo gaazexeessaa PN Baajlii dha. Akkasumas dhimmi kun godaantotni hangam haqni isaanii jalaa akka dhokatu hima jedhe. Paartiin Singaapoor turtee kan himannaa ishee hordofuu dandeesse sababii karaa dhaabota miti mootummaa deeggarsi godhameefi. Ogeessi seeraa Aniil Baalchaandaaniin isheef bilisaan falmaa turee silaa qarshii doolaara 150,000 argata ture. Singaapoor godaantotaaf tajaajila seeraa haa kennituyyuu malee baayyeen isaanii itti gaafatamummaa maatii waan qabaniif mirga isaaniif hin falmatan. ‘’Paartiin abukaatoo isheetu fedha mootummaa cabsee cichoominaan falmeef ... seerri kun hundaaf wal-fakkaataa tahuu dhabuun nama dhiba,’’ jedhan Piroof,Taan. ‘’Lola Gooliyaadiifi Daawiit,- Daawiit itti mo’ate ture,’’ jedhan. Amma biyya koottiin deebi’a, barri rakkoo koo darbeera, warreen na himataniif dhiifama godheera nama biraa irratti kan akka hin goone nan gaafadhaan jetteetti Paartin.


UAE’n dubartoota ajjeesuun yakka cimaa akka ta’u gochuufi

Yunaayitid Arab Eemireetisi (UAE) keessatti dubartiin tokko dudhaa, amantaafi aadaa cabsuun gocha ‘maatii qaanessu’ raawwannaan maatiin sun akka ajjeesuun nihayyamama. Gama kanaanis tarkaanfiin warra dubartii badii dalagdeetti jedhamte sana ajjeesan irratti fudhatamu laafaa ture. Amma garuu sun niga’a jechuun fooyyee seeraa gochuuf dhaadattee jirti, UAE’n. Fooyya’iinsi taasifamu miseensonni maatii dubartii tokko ajjeesan irratti abbootiin seeraa adabbii xiqqaa akka hin murteessine isaan dhorka jedhameera. Dhimmi akkasii nihafa jedhamaa jira. Nama ajjeesanii ‘ajjeechaa kabajaa’ jechuun aad-maleefi moggaasnisaallee jijjiiramuu kan qabudha jedhu warren mirga namaaf falmatan. Anga’oonni Eemireetisi ajjeechaan kabaja maatii eeguuf jedhamee dubartii irratti raawwatamu, akkuma ajjeechaa kaaniitti ilaalamuu qaba jechuun kutannee kaaneerra jedhu. Akka falmattoonni mirga namoomaa jedhanitti, addunyaarratti sababa kabaja maatii eegsisuu jedhuun dubartoota ajjeesuun baramaa kan dhufe yoo ta’u, dubartoonni kumaatama hedduunis waggaa waggaan adabbii kanaan lubbuu dhabu. Tarkaanfiin ajjeechaa akksiin lubbuu dubartootaa galaafatu dhaabuuf UAE’n fudhachuuf jirtus waan dansaati jedhamaa jira.


Ruut Giinsibarg dubartii jalqabaa reeffiishee gamoo Kongiresii US kaa'ame taate

Torban tokko dura kan boqotte Haati Seeraa Mana Murtii olaanaa US Ruut Bader Giinsibarg, seenaa US keessatti dubartii jalqabaa reeffi ishee gamoo kongiresii US, Waashingtan DC keessa kaa’ame taate. Mana murtii olaanaa keessa waggaa 27 kan tajaajilte dubartiin beekamtuun kun dhibee kaansarii rajijiin lubbuun ishee darbeera. Reeffi ishee gamoo Mana Murtii Olaanaa fulduraa ka’ama'unis namoonni hedduun walitti qabamanii kabajaafi gadda isaanii ibsataniiru. Umurii ganna 87tti kan boqotte Ginsibarg dhimmaa walqixxummaa kornayaa fi mirga namoomaa irratti cimsitee dubbachuun nama beekamtudha. Dabalataanis, mana murtii olaanaatti guyyaa daawwannaa lama qabaachuun nama jalqabaadha. Lakkoofsi namoota kabajaafi gaddaa isaanii ibsuuf dhufanii waan guddateef qindeessitoonni daawwannaaf guyyaan tokko akka hin geenye murteessaniiru. Saanduqni reeffa ishee dawwannaaf bakkee Mana Murtii Olaanaa dura kan kaa’ame sababa Covid-19 yoo ta’u, namoonni hedduun hiriira galaanii eegaa turan. Sagantaan reeffa ishee Gamoo kongiresii keessa boqochiisuu kunis, sababa koronaavayirasiin affeerraa qofaan gaggeefama. Kanarattis qondaaltonni olaanoo filataman ni hirmaatu. Kadhimamaan filannoo pirezidaantummaa US Joo Baayidaniifi haatii warraa isaanis argamaniiru. Yeroo reeffi ishee Jimaata har'aa achi ga’etti, dubbi himtuun Kongirasii Naansii Pelosii haadha alangaa kana akka dubartii US jalqabaa reeffii ishee gamoo sana keessa booqatutti simachuun isheen ‘kabaja guddaa’ akka ta’e dubbatteetti. Reeffiishee achi kaa'amuun dubartii jalqabaa ta’uun dabalata, Giinsibarg lammii Jiiw-Ameerikaa jalqaba reeffi gamoo Kongireesii US keessa kaa’amedha. Torban dhufu Bakka Awwaalchaa Biyyaalessa Arlingitan keessatti sirni awwaalchaa ishee ni gaggeefama Namni jalqabaa reeffii isaa gamoo kongireesii US keessa dawwaannaaf kaa’ame Senaatar Kantakii Henrii Kileey bara 1852 keessa osoo aangoorra jiranu boqatan ture. Erga sanaatii asi ammoo dhiirota bebeekamoo 33 kabaji kun kennameef keessaa abbootii siyaasaa ykn miseensota waraanaa kan argaman yoo ta’an, Pireezdaant Abrahaam Linkan isaan keessa tokkodha.


Ameerikaa: Dhimmoota Donaald Tiraampi waa'ee Somaaliyaa hin hubatiin

Pirezidaantiin Ameerikaa Donaald Tiraampi miseensa Koongirasii Ameerikaa kan taate Ilhaan Omaariin akka kookkoo/bulguu ittiin ijoollee sodaachisaniitti (bogeywoman) ishee fudhataa jira. Kun ammoo Mudde darbe yeroo duula na filadhaa gaggeessaa turan Waayit Haawus keessatti ture. Kanas biyya dhaloota Ilhaan kan taate Somaaliyaa bakka ishee buusuun. Duula na filadhaa Talsaa, Oklaahoomaa keessatti gaggeesseen Tiraampi akka haaraatti dubartii ganna 37 Ilhaaniin qoccoluutti deebiye. Seera maleessummaa biyyashee, Somaaliyaa, US'tti fiduu barbaaddi jechuun itti buufate. ''Mootummaan biyya keenyaa kan akka mootummaa biyya isheen irraa dhuftee- Somaaliyaa akka fakkaatu barbaaddi. Mootummaan, nageenyi, poolisiin, omtuu hin jiru; wanti hunduu seera maleessa. Amma attamiin akka biyya bulchinu nu gaafataa jirti. Lakkii, galatoomi.'' Ilhaan Omaar US kan galte wayita daa'ima turte bara 1995 maatii ishee waliin ture. Ilhaan yeroo ammaa bakka buutuu Koongrasii kan magaalaa Miniyaapoolis bakka Joorji Filooyiid poolisiin itti ajjeefamedha. Pirezidantichi waa'ee Somaalee ta'uu Ilhaan irratti xiyyeefachuu kan filate duula na filadhaa Talsaa irratti ture. Ilhaan ammoo gama isheetiin haasaa isaa kanaan ''jibba sanyyii'' jetteenii jirti. Aariin isaa kunis dorgommii dhiiheenya taasifameen kaadhimamaa pirezidaantummaa garee Dimokraatota Joo Baayidan bulchiinsa ishee keessatti waan isa caaleef jechuun ibsitee jirti. Pirezidaantichi Ilhaaniin akka 'nama jibbaan guutamee' jechuun ibseen.  Itti-dabaluunis Mr Baayidan kan mo'atu yoo ta'e gahee biyya sirreessuu qabdi jechuunis akeekkachiseera. Haata'u malee, Ms Ilhaan deeggartuu cimtuu Bernii Saandarsiiti. Bara darbees wayita Tiraamp duula na filadhaa Kaaba Kaarolinaatti gaggeesseetti ummanni Ilhaamiin ''biyyatti deebiisi, biyyattii deebiisi'' jechuun iyyaa turan. Ilhaan kan Donaald Tiraampiin qeequun beekamtus, kanan dura waa'ee ergaa tiwitaraa warra Juuyiish ilaalchisee barreessiteetiin ibdirra kaa'amtee ture. Qaamoolee US seera baasan waan deeggarsa maallaqaa irraa argataniif jecha Israa'eloota deeegaru jettee kan barreessiteef booda dhiifama gaafattee turte. Mr Tiraamp Somaaliyaa akka biyya addunyaa kanaa kuftee tokkootti ilaalaa jira. Maqa balleessaan kunis jijjirama biyyattii keessatti mullatee kan haaleedha. Mr Tiraamp Somaaliyaan akka waan biyya seera ittiin bulmaataa, poolisii mataashee, mootummaa hin qabneetti yaaduunsaa, faallaa dhugaa qabatamaa jiruuti. Mootummaan UN dhaan deegaramuuf biyyattii deebiisee ijaaruufi milishoota Islaamummaa facisuuf tarkaanfiiwwan murteessaa taasisee jira. Kunis deegarsa lammilee Somaaliyaa biyya alaarraa gara biyyaattii deebii'anii akka ta'e himama. Kunis pirezidaantii Somaaliyaa kan ammaa Mohaammad Abdullaahi Mohaammad kan 'Faarmaajoo' jedhamuun beekamu kan dabaltuudha. Innis bara 2017tti lammummaa US isaa deebiisuun gara biyyaatti deebii'e. Tarii ilaalchii Mr Tiraampiifi deegartoonni isaanii waa'ee Somaaliiyaa qaban kan seenaa bara 1993 wal qabate ta'uu mala. Innis yeroo itti waraanni US hoogganaa waraana qabuudhaaf Somaaliyaa Moqaadishoo keessatti haleellaa cimaa gaggeesanii turaniidha. Tibba sanattis hilikoptariin waraanaa Ameerikaa lama kuffiifamanii ture. Akkasumas loltoonni US 18 fi lammiileen Somaaliyaa 500 ol waraana sanaan ajjeefamanii ture. Waiyata sanattis reeffii loltootaa daandiirra harkifamuu lammiilee Ameerikaa baayyee naasisee ture. Haata'u malee, bara aangoo Tiraampiitti US Somaaliyaa keessatti waraana icciitii keessatti hirmaachuun garee milishoota Isilaamaa al-Shabaabiin waraanti. Waraanni kunis karaa humnoota addaa, dirooniin kan gaggeefamuudha.  Kanaafuu, lammileen Ameerikaa waa'ee kanaa beekan muraasa qofaadha. Somaaliyaan gara waggoota soddomaatiif kuftee turte. Lammiilee biyyattii hedduunis gara biyya biraatti baqataniiru. Haaluma kanaanis US keessatti Miniyaapoolis addunyaa keessaa hawaasa Somaaliyaa hedduuf mana isa guddaadha. Haata'u amlee, erga taatee 9/11 Ameerikaa keessatti mudatee asi ammoo Isilaama ta'uun hanga tokkoo ilaalcha addaa akka qabaatan taasiseera. Pirezidaantii Tiraampiif Ilhaan ulaagaa 'baqattuu gaarii'' hin guuttuuf. Shamarreen mana maree bakka bu'ootaa keessatti hijaaba uffachuuf qabsooftees, dhorkaa waggoota 181f turee geedarsiifteetti. Isheenis Islaama ta'uusheetti gonkumaa hin saalfattu. Dhimma akkanaatu Ilhaan dubartoota Ameerikaa-Somaaleetiin adda taasisa.


Afrikaa Kibbaatti Dubartii ulfaa waraanamtee mukaratti fannifamteef lammiileen haqa gaafatan

Ajjeechaa shammarree ganna 28 Tishegofatsoo Pulee booda midiyaalee hawaassummaa akka Tiwitaraa Afrikaa Kibbaatti dhaadannoon #JusticeForTshego (Tishegoof haqa) kan jedhuu bal'inaan qoodamaa tureera. Reeffii ishee waraanamtee kan argamee naannoo Johaanisbergitti mukaratti fannifameeti. Shamarreen kun ulfa ji'a saddeeti akka turte poolisiin dubbachuu midiyaaleen biyyatti gabaasaniiru. Afrikaa Kibbaa keessatti haleellaan dubartoota irrra ga'u dabalaa dhufeera. Waggaa darbees Pireezdaant Ciriil Ramapoosaa biyyaattiin 'adduunya kessaa biyyaa dubartootaaf hin mijannee' jedhaman keessa tokkodha jedhaniiru. Qorannoon yakkaa bara darbee ba'e akka agarsiisutti bara 2017 fi 2018 gidduutti ji'oota 12 keessatti dubartoonni 2930 ajjeefamaniiru. Tishegofatsoo Puleen torban darbe lafa isheen buute kan dhabamee yoo ta'u reeffii ishee kan argame Wiixata ta'uu gaazexaan Sowtan gabaaseera. Akkasumas dubbi himaan poolisii, Kapiteen Kay Mukhubeele yakkaa kanaratti qorannoo eegaluu isaanii gabaafameera. Namootni Tiwiitara gubbatti  poolisiin nama ajjeecha kana rawwaate akka argataniif gaafataniiru, garuu seerri haqaa biyyatti dhugumaan Tishegofatsoo Puleef sirritti ni faradaa kan jedhuuf garuu gaaffii kaasaniiru.


Mana turuu fi koronaavaayirasii: Ministirri Seraaliyoon mucaa dugdatti baatee walgahii manaa hirmaate

Ministirri Barnootaa Seraaliyoon Daavid Seengeh wayita sababii koronaavaayirasitiif manaa hojjataniitti kunuunsa daa'imaa fi hojii waajiraa waliin hojjetaa turan. Suuraan Ministirichi mucaa isaanii dubaraa kan baatii 10 dugdatti baachuun osoo walgahii hirmaatanuu mul'isu kun midiyaalee hawaasaa irratti ijoo dubbii ta'e. Dr Daavid Moninaa Seengah dhiiroota biraatiif fakkeenya ta'uu barbaadeetan jedhan. Seenaa keessattis daa'ima dugda abbaa irratti arguun baay'ee xiqqaadha jechuun BBC'tti himan. Dhugaadha suuraan haadha daa'ima dugdatti baattu hangas ija namaa hin hawwatu, jedhu ministirri umurii waggaa 33 kun. Walgahii Zoom- Itti gaafatamummaa dachaa bahaa "Dubartoonni hedduun kana guyyaa guyyaan ni raawwatu. Garuu waan akka gahee hojii isaaniitti fudhatameef gonkumaa waa'ee isaa hin dubbannu." "Kan daa'ima kana baattee turte haadha warraa kiyya osoo taatee, dhimmichi akka kanaa bal'inaan tiwitarii irratti hin qoodamu ture,'' jechuun ministirri kun manasaanii magaalaa guddoo Seeraaliyoon Firiitaawon irraa BBC'tti kan himan. Ministirri barnootaa kun wayita walgahii karaa Zoom hirmaataa turaniitti, kutaa nyaanni itti bilcheeffamu keessatti mucaa isaaniif nyaata laataa turan. Boodas hirribni akka itti dhufe waan hubataniif walgahii haalaan itti fufuuf dugdatti baachuuf murteessan. Suuraan kunis ''warri dhiiraa akka waa'ee isaanii yaadan ni taasisa. Daa'imasaaniif kunuunsa taasisuu akka danda'an isaan ni agarsiisa,'' jedhu Dr Seengeh. "Hiriyoota ijoollee baay'ee qaban kan gonkumaa carqii fincaanii daa'ima saaniif geedaranii hin beekne qaba. Kun attamiin akka danda'amus ani hubachuun na rakkisa,'' jedhu. Dhiroonni muraasni suuraa osoo daa'imasaaniif kunuunsa taasiisanii agarsiisu jalatti maxxansaa turan. Fakkeenya gaarii Dr Seengeh taatee kana malees sochiilee gara biraatiinis baay'ee nama galateeffamanidha. ''Seraaliyooniifi Afriikaa keessatti dhiiroota biraatii fakkeenya gaariidha,'' jetti falmituun mirgoota dubartootaa Seeraaliyoon Nemaataa Majeks BBC'tti wayita himteetti. ''Inni nama daa'imman kunuunsuun gahee dubartootaa qofaadha jedhee hin yaadneedha.'' Dhaabbanni Biyyoota Gamtomanii akka jedhutti, ''walqixxummaan saalaa dhabamuu fi haalamuun ammalleen hawaasa Seeraaliyoon keessatti sadarkaalee hunda irratti ni mullata.'' Biyyattii keessatti dhiira caalaa barattoonni shamarranii osoo barnoota sadarkaa lammaffaa hin xumuriin adda kutu jedhu Dr Seengeh. Kanaafis imaammata barattoonni shamarranii akka barnoota isaanii itti fufan ni gargaara jedhan tokko qopheessaa jiraachu himu. Baatii tokko dura Seraaliyoon seera ijoollee durbaa garaatti baatan barnoota akka hin dhaqne dhorku akka haqxu Dr Seengeh shoora olaanaa taphataniiru. Seraaliyoon namoota koronaavaayirasiin qabamun isaanii mirkanaa'e 124 kan qabdu yoo ta'u, lammiileen ishee torba vaayirasichumaan du'aniiru.


Kongirasii Ameerikaa: Ilhaam Omaar jaallee siyaasaa isheetti heerumte

Dubartiin dhalattuu Somaaliyaa taate siyaasa Ameerikaa keessatti gurra guddaa horatte Ilhaan Omaar, nama duula filannoo ishee keessatti ishee gargaaraa turetti heerumuu beeksifte. Ilhaam Omaar, "Jaallee siyaasaa irraa gara jaallee jireenyaa, kun eebbadha" jechuun fuula Inistaagiraama isheerratti barreessite. Dubartiin ganna 38 miseensa mana maree Kongirasii Ameerikaa taate kun abbaa manaashee duraanii akkuma ishee Somaalee ta'e hiikuun nama maqaan isaa Tiim Maayinet jedhamutti kan heerumte. Tiim Maayinet ammoo yeroo Ilhaam Omaar filannoo mana maree US'tiif Mineesotaa keessatti dorgomaa turtetti adda durummaan deggaraafi fandii filannoo walitti qabaaf ture. Abbaa manaa ishee duraanii Ahimad Hiriis irraa ijoollee sadii waliin horatanis Sadaasaa darbe ture kan seeraan hiikte Ilhaam. Osoo Ilhaam waliin michummaa jaalalaa qaban ifa hin godhiin dura Tiim Maayinet irrattis karaa haadha warraa isaa duraniitiin hariiroo michummaa siyaasaa qofa osoo hin taane kan jaalalaa akka qaban shakkiin irratti dhiyaachaa turuu barrun 'FOX 9 of Minneapolis-ST. Paul' gabaasee ture. Ilhaam dhalattuu Somaaliyaa lammiin Ameerikaa ta'uun miseensa Kongirasii Ameerikaa ta'uun kan jalqabaati. Akkasumas, Kongirasii Ameerikaa keessatti Musliimota Ameerikaa lama seenaa keessatti yeroo jalqabaatiif filataman keessaa ishee tokkodha. Erga filannoon milkooftee booda Ilhaam deggersaafi mormiitu ishee mudataa ture. Gama tokkoon, dhalattuu Somaaliyaa, Afrikaa sadarkaa baqattummaa irraa ka'uun, akkasumallee hawaasa Musliimaa keessaa bahuun kan kanaan dura Ameerikaa keessatti hin baramneefi ni milkaa'a jedhamee hin yaadamne milkeessuun hedduu gurra horatteetti. Gama biraan ammoo qeeqa jajjabaa yeroo gara garaatti Pirezidaant Doonaald Tiraamp irratti dhiyeessutin ammoo kan ishee morman ni jiru.


MM Lessootoo Toomaas Tabanee haadha warraa isaa ajjeese jedhamuun himatamuufi jedhe poolisiin

Ministirri Muummee Lessoottoo ganna 80 tahan haadha warraa isaanii Lipoleloo Tabanee ajjeesan jedhamuun himatamuuf akka tahe poolisiin beeksise. MM Tabaaneen sababa umurii isaanii irraa kan ka'e ji'a Waxabajjii keessa aangoo isaanii akka gad lakkisan himanis waa'ee dhimma ajjeechaa haadha warraa isaanii kana ilaalchisee garuu waan dubbatan hin turre. Haati warraa isaanii ammaa Ma'eessaah Tabaanee ajjeechaa haadha warraa ministira muummee duraanii kanaan shakkamuun himanni durumaan irratti banamee jira. Biyya Kibba Afrikaa kana keessatti osoo aangoo irra jiruu yakka ajjeechaan himatamuun nama jalqabaa tahuu isaaniiti. Lippooloon haati warraa isaanii ajjeefamte dubartii ganna 58 kan turte yoo tahu. bara 2017 Toomaas Tabaaneen ministira muummee tahuun muudamuu isaanii guyyaa lama dursuun ture rasaasaan rukutamuun kan ajjeefamte. Yeroo sana du'aatii ishee kana '' waan gatii hin qabne'' jechuun balaleffachuun ibsanis poolisiin ammoo ajjeechaa kana keessaa harka qabu jechuun himata irratti banuuf jedha. "Ministirri Muummee yakka ajjeechaan himatamuuf'' Itti Aanaa Komishinera Poolisii Lesseettoo Paaseekaa Moketee, Rooyitarsi akka gabaasetti. Poolisiin ajaja qopheessaa jira. Bor himanni irratti banama jedhamee eegama jedhan. Mr Toomaas Tabaaneen raadiyoo mootummaa biyyichaa irratti biyya kana haala gaariin tajaajileera. Ji'a Waxabajjii keessa ammoo sooraman baha jechuu isaanii Rooyitarsi gabaseera. ''Nageenyaa fi tasgabbii biyya kanaaf hojjedheera. Har'a...umuriikoo kanaan humna koos fixeera,'' jedhan. Qaamni biyyicha bulchaa jiru All Basotho Convention hanga har'aatti aangoo isaanii akka gadhiisaniif guyyaa xumuraa kenneeraaf. Lipooleeloon osoo ganda naannoo magaalaa Maseeruu jirtuu gara mana isheetti deebi'aa jirtuuti daandii irratti itti dhiyeenyaan rasaasaan rukutamtee ajjeefamte. Yeroo ajjeefamte garuu abbaa warraa ishee waliin wal hiikuuf adeemsa keessa turte jedhama. Yeroo sana abbaan warraa ishee jechuun MM Toomaas Tabaaneen akka haadha warraa isaaniitti Ma'eessaah Tabaanee kan amma fuudhanii jiran waliin jiraachaa turan. Ministira Muummee tahuun muudamuuf qophii irra waan turaniifis haati warraa isaanii ajjeefamte kun giifti duree tahuun ishee akka mirkanaa'ufiif mana murtiitti falmii tureen irra aantee ture. Muudama isaanii guyyaa lamaan dura erga ajjeefamtee haati warraa isaanii amma sirna muudamichaa irratti waliin argamteetti. Mr Toomaas ji'a lamaan haati warraa isaanii ajjeefamtetti haadha warraa isaanii amma kana fuudhan. Kanaaf harka keessaa qabdi jedhamuuni kan himanni ishee irrattis baname. Garuu mirga wabii $67'n gadhiifamuun beellamaan dedebi'aa jirti.


Isheen Eenyu? 10: 'Qorannoo kootiin dura-buutummaa dubartootaa ifatti baasuun fedha'

Baankii Addunyaa, Mootummoota Gamtoomaniifi Gamtaa Afrikaa fa'i waliin tahuun dhimmoota godaansaa, koorniyaa, amantiifi kanneen biroo irratti qorannoo gaggeessiti. Amma, gulaaltuu Barruu Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa tahuun tajaajila jirti. Meroon Zallaqaa Yunivarsiitiiwwan Ameerikaa, Jarmanii, Siingaapooriifi Jibuutii keessatti argaman keessatti affeeramuun ni barsiisti, qorannoos gaggeesiti.


Namtichi Baangilaadesh niitiirraa dirqamaan rifeensa mataa haade to'atame

Baangilaadeshitti abbaan warraa nyaatasaa keessaa rifeensa argate tokko, dirqamaan rifeensa mataa haadha warraa isaa haade to'annoo jala ooluu poolisiin beeksiseera. Dhaabbileen mirga namoomaa, biyyattiitti miidhaan dubartootarra gahu dabalaa jira jedhu. Poolisiin barabaacha mandara Kaaba Lixa biyyattii taasiseen nama ganna 35 maqaan isaa Baabluu Mondaal jedhamu kana to'annoo jala oolchaniiru. Jiraattoota naannichaatu eeruu Poolisiif keennuun nama kana qabsiisan. ''Ciree ruuzaa fi aannan niitiinsaa hojjetteef keessa rifeensa namaa argate,'' jechuun hogganaan Poolisii Shahriyaar Khaan AFPtti himaniiru. ''Kanaanis aaree, niitiisaatti dheekkame. Achiis albee fudhatee dirqamaan mataa irraa haadeera,'' jedhan. Baabluunis yakka ''otuma beekanii miidhaa qaqqabsiisuu,'' fi haadha warraasaa umrii 23rraa ''kabajaa mulquu'' jedhuun himatamuus hogganaan Poolisii kun ni dubbatu. Himannaa jalqabaan yakkamaa tahee argamnaan, hidhaa haga amata 14n adabamuu danda'a. Rogeeyyiin waan jedhan taateen kun: biyyattiitti seeronni dubartoota miidhaa fi qoccollaa saalaarraa baraaran jiraatanis, hacuuccaan dubartoota irraan gahu dabalaa dhufuu kan mullisudha jedhaniiru. Akka gabaasa garee mirgaa Ain o Salish Kendra jedhamutti, ji'oota jahan jalqabaa waggaa kanaa keessa, guyyaatti dubartoonni sadi gudeedamaa jiru. Ji'oota kana keessatti dubartoota gudeedaman 630 keessaa, 37 ka tahan gudeddiin booda kan ajjeefaman wayita tahu, torba ka tahan ammoo lubbuu ofii balleessaniiru. Yeroodhuma walfakkaatu keessa yaaliin gudeeddii 105 akka turanis gabaasi dhaabbata kanaa ni mullisa.


Awustraaliyaa: Gareen kubbaa miilaa dubartoota miindaa kan warra dhirotaa waliin walqixa argachuuf

Gareen kubbaa millaa dubartoota Awustraaliyaa, Matildaas jedhamuun beekaman, mindaafi faayidaaleen biroo hedduu kan garee dhiirotaa waliin walqixa akka argatan taasisu waligaltee seenaa qabeessa mallatteessan. Kana jechuun taphattonni dubaraafi dhiiraa ciccimoon kaffaltii miindaa walqixa argatu jechuudha jedha Waldaan Kubbaa Miilla Awustraliyaa (FFA). Garuu taphoota isaani irratti badhaasi maallaqaa irra caaluu waan dhiyaatuuf dhiirooti ammalle irra caalaa ni argatu. Gareen kubbaa millaa dubartii Awustraaliyaa ykn Matildaa ammatti addunyaarra sadarkaa 8ffaa irratti yeroo argaman gareen kubbaa millaa dhiiraa Awustraaliyaa ykn Sokkeroos ammoo sadarkaa 44 irratti argamu. "Kun garaagarummaa mindaa korniiyaa jidduu jiru furuuf Sokkeroosiifi Matildaas jidduu jiru furuu irratti tarkaanfii guddaadha," jedhu hogganaan FFA Deevid Gaalop Waliigaltee kana irratti, gartuun lamaanuu galii daldala walqixa, kan akka beeksisaa ni argatu, akkasumas taphatonni gatii walqixaan ni madaalamu. Dabalannis Matildaas haalawwan leenjii walfakkaataafi bu'aalee biraa kan akka imala xiyyaaraa irratti kutaa olaanaa kan warri Sokkeroos amma fayyadaman ni argatu. Garaagarummaan mindaa korniiyaa jidduu jiru Adoolessa Wancaa Kubba Miilaa dubartoota Addunyaa booda marii guddaa kaasee ture. Awustraliyaan taphatoota dubaraafi dhiraaf kaffaltii walqixaa kennuun Niw Zilaandiifi Norweeyitti makamtetti.


BBC Africa Eye: Barattoota shamarranii qabxii argachuuf saal quunnamtiif gaafataman

Yunivarsiitiiwwan Naayijeriyaafi Gaanaatti barattooti shamarranii qabxii argachuuf saal quunnamtii gaafatamu. Qorannnoon ganna tokkoo ol BBC Africa Eye'n midhaaffame kun rakkoo shamarran irra gahu saaxila.


Lammiileen Iraan biyyattiin Ispoortii addunyaarraa akka dhorkamtu gaafatan

Lammiileen Iraan mootummaa isaaniitti mufatan biyyattiin gosa ispoortii addunyaa dorgomamu irraa akka dhorkamtuuf waamicha dhiheessani. Sochiin #BanIRSportsFederations ykn 'federeeshinii ispoortii Iraan dhorkaa' jedhu saatiii 24 keessatti qofa si'a 60,000 Tiwiitara gubbaa naanna'eera. Ka'umsii sochii kanaa gocha gurguddoo lama- tokko kubbaa miilaa biyaa keessaa, kaan immoo juudoo idil addunyaa dha. Kanneen miidiyaa hawaasummaa gubbaa barreessan kuni lammileefi mootummaa gidduutti waldhabdee jiraachuu isaa agarsiisa jedhu. Namootni gariin dhimma dubartii ganna 24, kan dirree kubbaa miilaa dhiira fakkaattee seenuuf waan yaalteef hidhaan erga irratti murtaa'ee booda mormiin mana murtii Tehiraan duratti ibidda ofitti qabsiiste ka'umsa godhatu. Mootummaan Iraan hanga ammaatti dubartoonni tapha kubbaa miilaa ilaaluu akka danda'aniif hin eeyyamne. Namootni kaan amma dhimmaa dorgomaa juudoo Sayiid Mollayi kaasu. Dorgommii shaampiyoona Juudoo addunyaa 2019 irratti, atileeti lammii Israa'el waliin akka hin dorgomneef jecha dorgommiicha akka dhiisuu aanga'oonni Iraan erga itti himanii booda nageenya isaaf akka sodaatu Sayiid dubbateera. Iraan, Israa'eeliin akka biyyaatti waan hin fudhaneef dorgommiwwan ispoortii idil addunyaa irratti atileetota ishee atileetota lammii Israa'el waliin akka hin morkanne ni dhorkiti.


Oduu jette jetteen namoonni saddeet Baangilaadeshitti ajjeefaman

Oduun sobaa ijoolleen ukkaamfamaniiru jedhu intarneetii gubbaa biyya Baangidaaleshitti gad- lakkifame lubbuu namoota saddeeti galaafachuu poolisiin dubbate. Poolisiin akka jedhetti namoonni ajjeefaman kuni kan du'aaf saaxilaman oduun riqicha Paadimaa Kibbaa magaalaa guddoo biyyattii, Daakaa, argamu ijaaruuf wareegni namaa barbaachisa jedhu erga faca'ee booda. Oduun hin mirkanaa'in kuni pirojektii dolaara biiliyoona 3 ijaarsisuuf mormi daa'immanii qalamaa jira jedha. Gareen namootaa kana dhagahanis namoota daa'imman sababa kanaaf ukkaamsani fudhatan jedhan ajjeesaniiru. Qondaalli poolisii Baangilaadesh ripportarootatti akka dubbatanitti namoonni ajjeefaman daa'imman ukkaamsanii fudhatan hin qabani. Haati ijoollee lamaa Taslimaa Beegum namoota saddeet ajjeefaman kessaati. Namoonni 30 ol sababa oduu kanaan haleellaan irratti raawwateera. Ajjeechaa haadha ijoolleen walqabatee namoonni 8 shakkiidhaan to'annoo jala kan oolan yoo ta'u shan biroonis barbaadamaa akka jiran AFP'n gabaaseera. Aadde Taslimaa Beegum waa'ee galmee ijoollee mana barumsaa gaafachuf dhaqanis namoonni daa'imman ukkaamsuu dhaqan jedhanii balbala mana barumsaatti reebanii ajjeesan jechuun kanneen argan miidiyaa 'bdnews24' jedhamuf himaniiru. Barsiisaan miidiyaa kanatti dubbatanis homaa gochuu akka hin dandeenye himan. Akka miidiyaaleen biyya keessaa gabaasanitti oduun sobaa kuni miidiyaalee hawaasummaa irratti torban lama dura eegalee namoonni walii qooduu eegalan. Inumaa gabaasni tokko dargaggeessi tokko mataa mucaa miidhame qabate tokko Kaaba biyya Baangilaadeshitti argameeraa jedha. BBC'n barreeffamootaafi viidiyoowwan garaa garaa fesbuukii gubbaa waa'ee oduu odeeffamaa jiru agarsiisan argeera. Ibsa gaafa Roobii kenname irratti qondaalli poolisii biyyattii wantoonni fesbuukii irratti gadhiifaman beekaa ''biyyattii keessa nagaan akka dhabamu gochuufi'' jedhan. Haa ta'u malee, waa'ee namoota kana raawwatan jedhan waan dubbatan hin qabani. Poolisiin namoonni akka seera hin cabsineef miidiyaafi kaaniin ummata hubachiisaa jira. Chaanaalonni Yuutubii 25, fuulonni febuukii 60 akkasumas marsariitiiwwan 10 oduuwwan sobaa facaasun shakkaman cufamuu isaanii qondaalli poolisii kuni himaniiru. Baadiyyaa keessatti sagalee guddistuu fayyadamuun ummata hubachiisaa akka jiran qondaaltonni bakkasii dubbataniiru. Miidiyaan biyya keessaa akka gabaasetti rakkoon walfakkaataa bara 2010 Baangilaadeshitti mudateera. Haalumti walfakkaataa Hindii keessatti 'WhatsApp'' gubbaa eegale lubbuu namoota lamaa galaafatun isaa ni yaadatama. Torban muraasa dura immoo haalli wal fakkaataa biyya Itoophiyaa Naannoo Amaaraa Kibba Wallootti lubbuu namoota shanii galaafachuun isaa ni yaadatama.


Aadde Yatnabbarsh Nigusee: ‘Siyaasni Oromoofi Madagaaskaar walitti fidu jiraachuu isaa hin beekun ture’

Waltajjii marii 'Addis Wag' jedhamuufi magaalaa Dirree Dhawaatti dhihoo taasifame irratti wanti Aadde Yatnabbarsh Nigusee dubbatte jedhame miidiyaa hawaasaa gubbaa ijoo dubbii ture. Marii kana irratti 'Oromoo Madagaskaaritti argeera' wanta jedhu dubbatte jedhameetu haasawamaa ture. Dhimma kana ilaalchisuun BBC'n gaaffii muraasa dhihesseeraaf. BBC: Wanti namni ijoo dubbii godhate maal ture? Wanti waltajjii sana irratti dubbachuu feete maali? Aadde Yatnabbarsh: Jechi 'saba' jedhu biyya jechuudha yaada jedhu ibsuf kanin fayyadame Amaarri tokko, Oromoonis ta'e Tigreen tokko eessayyuu jiraata. Oromoon eessayyuu jiraata. Oromoon Afaan malee saba miti, Tigreenis akkasi jedheen dubbadhe. Oromoon eessayyuu jiraata jedhee fakkeenya tokko kenneera. Biyyi sunis Madagaaskaar kan jedhamtudha. Kan ani jedhu fedhe namni tokko biyya keessa dhiisi odola irrattiyyuu argama kan jedhudha. Dhugaa dubbachuuf hanga kaleessa (Kamisa) ganamaatti siyaasni Oromoofi Madagaaskaar walitti fidu jiraachuu isaa hin beeku. Osoon beeke fakkeenya kana hin fayyadamu, biyya biraas maqaa dhahu nan dandaha ture. Wanti namoonni akka hubatan fedhe biyyoota gurguddaa keessa haa hafuuti odola Madagaaskaatti Oromoo argee beeka kan jedhuudha. Namoonni jecha kana keessaa foo'ani waa'ee yaadakoo osoo hin dubbatin, dubbichi Oromoo Madagaaskaaritti argadheera ini jedhu argeera jedhutti jijjiirame. Isheen akkamitti qaroo dhabeeyyii taate agarte falmi jedhutti seene. Wanti guddaa namoonni yaadakoo fayyadamani ergaa isaanii dabarsaniiru. Madagaaskaaritti argeera jechuun Madagaaskaariiti godaanani dhufan kanneen jedhan deeggaruudha jedhanii yaaduun waliilama. Dubbiiin guutuu ani dubbadhe miidiyaalee garaagaraa irratti darbeera. Yaada isaan jedhan bakka ibse hin qabu. Dubbiikoo keessa jecha sadii filanii baasuun Oromoo Madagaaskaaritti argeera jechuun hammina qabaatuu baatus bukoo bulfatan waan qabanif bukoo sana tolchuf namoonni yaalan jiru. Jalqaba irratti na aarse, wanta ani hin jenne jette jedhani sammuu kiyya keessa yoo kaa'an nama aarsa. Bulee yoon yaadu garuu wanti waldhabaa jirru bilisummaa yaadaafiimi? Isaan yaadakooti jedhanii yaada isaanii yeroo ibsan yaadni isaanii ni kabajama. Jarri kuni 'opporchunistiidha'. Carraa fayyadamanii beekamaa tahu kanneen barbaadanidha. Miidiyaa hawaasummaa irrattiimmoo ana caalaa nama kaanitu sirrii akka hin taane kan ibsaa jiru. BBC: Namoonni dubbii ati dubbatte guutuu isaa viidiyoodhaan osoo ilaalani sirriitti hubatu jettee yaaddaa? Aadde Yatnabbarsh: Viidiyoo guutuu isaa fuula fesbuukii kiyyaarrattu kaa'eera. Garuu irraa kutaniiti yaada jedhu fidani. Namoonni yeroo odeeffannoo argatan guutuu isaa osoo dubbisan gaariidha. Dubbiin tokko yeroo dubbatamu 'context' akkitti dubbatame maali? Kan jedhu ilaaluun bareeda. Kanaan achi akka waliin hin dubbanne balbala cufu. Kan nama gaddisiisu olaantumaa bilisummaa yaadaa nama tokko kabachiisuuf kanneen qabsaa'an karaa sirrii hin taaneen yaada namoota kaani hacuucuuf yaaluun isaanii sirrii miti. Anaan namni hawaasummaatti na beeka. Nama siyaasaa miti. Ta'us hin barbaadu. Wanti hojjennuus tahe wanti dubbannu tokkollee ta'u baatu osoo wal fallessuu baate gaariidha jedheen yaada. Wanti ani dubbadhu sirriidha namoonni yaada koo fudhachuu qabu amantaa jedhu hin qabu. Sababni isaas gara fuulduraa deemuuf tokko ta'u hin qabnu. Yaadakoo yaadaan mo'un ni danda'ama. Amma wanti ta'a jiru garuu maqaa walballeessudha. Anaan kallattiin maqaa na balleessuuf akka ta'e kan agarsiisu immoo lakkoofsa bilbilaakoo marsariitii irratti kaa'aniiru. Kuni yakka. Yakkaan himatani adabni akka irratti darbu gochuun danda'ama. Anaan ummata waliin kan walitti nafide Fesbuukii miti. Yookiin nama siyaasaa waanin ta'ef nabare miti. Kanaafuu, hojii kootti deebi'eera. BBC: Haalli siyaasaa amma jiru wanta kana namni akka wal harkaa fuudhu taasiseera jettee yaaddaa? Aadde Yatnabarsh: Namni baay'ee dubbii koo gara hin taanetti hin hiikne. Wanti na gamnachiisees kana. Namoonni kana raawwatan akka galmaan hin geenye ni beeku jedheen yaada. Yaalii namoota muraasaati malee namoonni baay'ee Adaamaa, Iluu Abbaa Booraafi bakkeewwan kaaniiti naaf bilbilaniiru. Guutuu isaa akka hin dhageenyeefi akkamin kana jette jedhani na gaafataniiru. Namni jecha hamaa natti dubbate hin jiru. Ati akkamitti kana jetta namni naan jedhe jira. Walii isaa isaaf ibsinaan yeroon kuni badaa waan ta'ef osoo homaa jechuu baatte naan jedhe.


Keeniyaatti arbi umurii namaa jiraatte duute

Keeniyaatti arbi haadhoon waggaa dheeraa jiraatte du'uu ishee Tajaajilli Kunuunsa Bineensota Bosonaa biyyattii beeksise. Arbi kun akka Ardii Afrikaatti waggaa dheeraa kan jiraattedha jedhamte. Maqaan ishee Diidaa yookin Giiftii Tsaavoo jedhamuun beekamti. Tajaajilli Kunuunsa Bineensota Bosonaa Keeniyaa akka jedhetti arbi kun waggaa 60 hanga 65 jiraattetti. Umurii dheeraan arbi jiraachuu danda'us waggaa 65 dha akka ogeeyyin waa'ee bineensotaa qoratan jedhanitti. Du'uu arba haadhoo kanaa ilaalchisee Tajaajilli Kunuunsa Bineensota Bosonaa Keeniyaa "miidhagina" Paarkii Biyyoolessaa Baha Tsavo turte jechuun gadduufii ibse. Arbi Diidaa jedhamtu kun Paarkii biyyooleessaa Keeniyaa keessatti ilka dheeraa qabaachun kan beekamtu yoo taatu turistoonni hedduun waggoota dheeradhaaf daawwataa turan. Tajaajilli Kunuunsa Bineensota Bosonaa fuula tiwiitara isaa irratti, "Sababuma dulloomtef duute" jedhe. "Diidan waggoota hedduuf hoomaa arbaa ishee waliin turan waktii hamaa fi haala rakkisaa keessatti gaggeessaa fi tiksaa kan turte qabeenya guddoo turte! jedhe dhaabbatichi. Gama biraan ammoo sababa hongee irraa kan ka'e arbi lama Mount Kenya gubbaatti du'uutu gabaafame. Sababa gogiinsa biyyoota baha Afrikaa miidhaa jiruutin bara darbe qofaatti Keeniyaa keessatti arba 179 tu du'e. Roobni yeroo dheeraf roobuu dhiisuu irraa kan ka'e laggeen goganii margi dheedichaa illee rakkisaa ta'ee jira. ajaajilli Kunuunsa Bineensota Bosonaa biyyattii gama isaatin boolla bishaanii qotuu fi bishaan gara lafa gogee kanatti geessun hanga danda'e rakkinicha furuuf dhama'aa akka jiru beeksise.


Ijoollee kosii gara uffata faashinii ammayyaatti geeddaranii uffatan

Isin gaazexaa moofaa, qabduuwwanii fi qola cuunfaa fuduraalee ittiin bitaman maal ittiin gootu laata? Baay'en keessan kosiitti ganna malee maal itti goona? jechuu dandeessu. Naayijeeriyaatti garuu gartuun kunuunsa naannoorratti hojjatu tokko dargaggoota rogeeyyiifi modeelistoota qindeessee kosii gara faaya miidhagutti geeddare agarsiisaaf oolche. Agarsiifni kun kosii gatame deebisanii fayidaaf oolchuu kan jajjabeessuu fi faashinii jajjabeessudha. Akka gabaasa Dhaabbata Mootummoota Gamtooomaniitti gaazii kaarbondaayi oksaayidii uumamu keessaa dhibbeentaa 10 qaba. Gartuun ‘Greenfingers Wildlife Conservation’ jedhamu kun bara 2012 irraa kaasee Naajeriyaatti magaalaa Leegos qulqulleessuu keessatti qooda guddaa gumaachaa jiru. Sambata dabre kana hubannoo uumuuf jecha xiyyeeffannoo isaanii agarsiisa faashinii gataa kosii xiqqeessuuf jajjabeessu qophessanii turan. Hundeessaa gartuu 'Greenfingers' jedhamu kanaa Chinidu Mogboo, faalama naannoo fi dhimma qilleensa baramaarratti hubannoo xiqqaa jiru agarsiisa faashiniitiin bashannansiisaa barsiisuuf ta’uu hime. Mogboon dargaggoonni duula kanatti akka dabalaman gaafate. Taaatullee, Naayijeeriyaatti koosii deebisanii fayidaa biraarra oolchuun ni jabaata- biyyattii keessatti kosiin iddoo tokkootti walitti qabameetu dhabamsiifama.


Muka waggaa 2,500 jiraatu beektuu?

Mukti umurii waggaa 2,500 jiraata jettanii yaaddanii beektuu? Mukti kun 'baobab' jedhama. Keeniyaa keessatti qote bultoonni mukkeetin baay'ee gurguddoo ta'an kunneen iddoo qonnaa fudhatu jechuun dhaabbata biyya alaa tokkottii gurguratan. Dhaabbanni biyya Joorjiyaa tokkos mukeetii gurguddoo saddeeti bituun fayyaadhumatti buqqisee fudhatee deemuf ture. Haata'u malee, ogeeyyiin kunuunsa naannoo biyyattii gochaa kana "hanna qabeenya uumamaa" jechuun ibsa. Ministeerri eegumsa naannoo Keeniyaa akka jedhetti, muka waggaa 2,500 jiraachuu danda'u kana dhaabbanni bite hayyama sirrii ta'e hin arganne jechuun gosti mukaa kanaa akka hin gurguramne dhorke. Qotee bultoonni tokko tokko akka jedhanitti, lafa isaanii muka gurguddaa kanaan qabamee jiru buqqisanii boqqoolloo facaasuu akka barbaadan himan. \n\nQote bultoonni kunneen muka 'baobab' jedhamu kana dolaara 800 hanga 2,400'tti gurguratanii turan. Mukkeen kun umurii hangam akka jiraatan hin beekamne, garuu kanneen buqqa'anii miidiyaa hawaasaa irratti qoodaman hiddi, jirmii fi haafti isaa baay'ee guddaa akka ta'etu mul'ata. "Mukeen 'baobab' qaamolee lamaan qaamolee lamaan gidduuttu walii galteen seera qabeessi hanga taasifamutti akka fe'amee biyyaa hin baane walii galleera," jedhan Ministira Kunuunsa Naannoo fi Bosonaa kan ta'an Soyipan Tuuyaa. Mukkeen saddeettanuu gurguramanii turan buqqa'uu fi dhiisuu Aab Soyipan waan jedhan hin qaban. Garuu qaama mootummaa mukkeen kun akka gurguramaniif eeyyame irratti tarkaanfin akka fudhatamu dubbatan. The Guardian ji'a Onkoloolessaa keessa  mukkeen 'baobab' erga buqqa'anii booda gara biyya alaaasudhaaf akka turee fi qaamoleen nageenya mootummaa eegaa akka turan ibse. Mukkeen kun Joorjiyaatti kan argamu giddu gala qorannoo biqilootatti geeffamaa akka turetu gabaafame. Awustiraaliyaa fi Afrikaa Kibbaattis mukti 'baobab' baay'ee barbaadama waan ta'eef gabaan isaa hoo'adha. Gama biraan ammoo firiin muka 'baobab' albuudawwan akka vaayitamin C, Kaalsiyeemii, antioksidantii, potaasiyeemii fi faayibariii fa'aan kan badhaadhedha jedhama.


Namoonni 49 gareen dogongoraan nama ajjeesan duutii itti murtaa'e

Manni Murtii Aljeeriyaa namoota gareedhaan ta'uun dogongoraan nama balleessaa hin qabne ajjeesan 49'tti murtee du’aa murteesse. Namni ajjeefame dogogoraan balaa ibidda hamaa biyyattiitti bara darbe mudate situ qabsiise jedhchuun gareen ajjeessanii ture. Seerri biyyattii addabbii du’aa waan dhorkuuf tarii gara hidhaa umurii guutuutti xiqqaata jedhamera. Bara 2021 keessa Aljeeriyaatti takkaa bifa mudatee hin beekneen balaan i ibiddaa ka’e ture. Balaan bakka adda addaatti ka’e kunis lubbuu namoota 90 galaafateera. Namni ajjeefame Dijaamel Ben Ismaa’il jedhamu balaa abiddaa kana dhaamsuuf fageenya guddaa imalee deeme. Bara darbe ji’a Hagayyaa keessa yeroo balaan abiddaa ka’u ga’eessi ganna 38 fuula Tiwiiterii isaa irratti fageenya km 320 imaluun balaa kana dhaamsuu gargaaruuf akka jedhu maxxanse. Balaan kun kan mudate Baha Aljeeriyaa Kabiilii naannoo jedhamutti yoo tahu, ''hiriyyoota keenyaaf harka hiixachuun’’ balaa kana dhaamsuu qabna jedhe. Booda yeroo achi gahu jiraattotni naannichaa sobaan abiddicha situ qabsiise jedhan. Hagayya 11, 2021 viidiyoon yeroo haleellaan Ismaa’il irra gahu agarsiisu qoodamuu jalqabe. Uummanni waliitti bahuun erga dararanii ajjeesanii abiddaan isa gubanii reeffa isaa gara adabaabaayii magaala naannoo isaaniitti geessan. Viidiyoon kun akka biyyattiitti dheekkamsa guddaa kaase. Obboleessi Been Ismaa’il fayyadamtoota miidiyaa hawaasaa viidiyoo kana akka haqaniif gaafate. Haati isaanii ammayyuu akkamitti akka ilmishee ajjeefamee hin beektu jedhe. Abbaan isaa Nuuraddiin Been Ismaa’il ‘’akka malee rifachuu’’ himan. Ilmoo obboloota isaa naannoo Kabiilee naannoo baay’ee jaalatu gargaaruu bahe. Isaan garuu jiraatti isa guban,’’ jedhan. AFP akka gabaasetti abbaan gurbaa ajjeefamee kanaa uummanni akka tasgabbaa’uu fi ‘’obbolummaan’’ akka eegamu waamicha gochuu isaaniin hedduu galateffatamaniiru. Manni Murtii namoota biroo 28 tahan hidhaa waggaa lamaa hanga kudhaniitti adabeera.


Tarkiitti dhohinsa bakka albuuda baasaniitti mudateen namoonni 40 du'an

Kaaba Tarkii Ollaa Baartiin keessaa dhohiinsa bakka albuunni cilee bahuutti qaqabeen, yoo xinnaate namoonni 40 du’anii hedduun madaa’aniiru. Dhohiinsichi bakka albuudi baafamuu sanatti guyyaa Jimaataa wayita qaqabeetti, namoota 110 ta’aniitu achu ture. Isaan keessaa wallakkaan kan ta’aniis boolla gadi fageenya meetira 300 ol qabu keessa turan jedhameera, Ministirri Fayyaa Tarkii Faahretiin Kocaa namoonni 11 baafamuun wallaansa argataa jiraachu himan. Gareewwan balaa tasaa, namoota danqaman keessaa kan lubbuun hafe yoo jiraate baraaruuf halkan guutuu dhagaa qotaa bulan. Warraabbii viidiyoo hojjattoonni albudaa dhaabbata Amasraa kan qarqara Gurraachatti argamuutti yoo achii bahan gurraacha’anii garee baraartootaan dabalaamuun  mul’atan. Maatiifi hiriyyoonni namoota hanga yoonaatti hin argamnees, bakka albudii bahuutti yaaddoon guutamanii waa’ee firasaanii dhagahuuf eeggataa jiru. Dhohinsichis boolla keessa gara meetira 300 ta’utti akka mudate amanama. Namoonni gara 49 ta’an gadi fageenya balaafamaa ta’e, kan gara meetira 300 fi 350 ta’urratti hojjataa turan jedhan Ministirri Dhimma biyya Keessaa Suleeymaan Soyluun. ‘‘Kanneen naannichaa baasuun hin danda’an isaan kanneen‘‘ jedhan Mr Soylu bakkichatti gaazexessitootatti akka himaniitti. Sababii dhohinsichaa ammayyuu adda hin baafamne garuu qorattoonni naanichaa dhimmicha qorachu eegalaniiru. Ministirri Annisaa Tarkii jalqaba dhonsichi gaasiidhuma bakka albudichi bahu umamuumeen kan ka’e ta’uu akka hin oollee wantoonni agarsiisan jiru jedhan. Keessoo lafa albuudi baafamutti wallakkaansaa kan jige yoo ta’u, ibiddi ka’ee akka hin jireeffii afarsituuwwan ammallee sirnumaan hojjachaa jiraachuu himan. Pirezidantiin Tarkii Reesiip Taayiip Erdogaan har’a bakkicha akka dowwatan eegamaa jira. Kantiibaan Amaasraa, Reesaayi Kaakiir kanneen lubbuun hafan baayyeen isaanii ‘‘miidhaa cimaaf saaxilamii jiru’’ jedhan. Hojjataan ofuma isaatiin balaa kan jalaa miliqu danda’ee, ‘‘Ukkeefi aaratu ture. Maaltu akka ta’e sirriitti hin beeknu,’’ jedhe. Albuudichi dhaabbata mootummaa kan ta’e  Turkish Hard Coal Enterprises ta’utu himame. Tarkiin bara 2014 keessaa balaa lafa albuuda cilee namoota hedduu galaafate kan mudate ture yoo ta’u yeroo sanattis, dhohiinsa magaalaa lixaa Somaa keessatti dhohiin qaqabeen booda namoonni 301 du’anii ture.


Balaan ibidda bosonaa biyyoota Awurooppaa raasaa jira

Haalli qilleensaa akka malee ho’uu irraa kan ka’e biyyoota Awurooppaa keessatti abiddi saafaa akka malee babal’ataa jira jedhame. Faransaayitti balaan abiddaa babal’achuu hordofee lammiilen kumaatamaan lakkaa’aman qe’ee isaanii irraa baqataa jiru. Ispeen qofaa keessatti bakkeewwan 20 olitti balaan mudatee to’achuun hin danda’amne. Giriiki fi Poortugaal keessatti lafti heektaara kumaatama hedduu gubatee jira. Ispeenitti tikseen bakkee osoo jiruu balaa abiddaa kanaan gubateera. Tajaajilli ittisa balaa abidaa biyyattii akka jedhetti, namoonni manaa akka hin baanef akeekkachiisa kennamee ture quba hin qabu. Dilbata Adoolessa 17 jaarsi waggaa 62 bulchiinsa Zamooraa keessatti balaadhuma wal fakkatadhaan lubbuu dhabaniiru. Har’a ganama irraa kaasee daandiin baaburaa saffisaan Maadiriidi fi kaaba Galasiyaa wal qunnamsiisu addaan citee jira. Akkasumas, naannoo kaaba baha Kaatalooniyaattis abiddi babal’ataa jira jedhame. Poorchugaalitti ho’inni haala qilleensaa xiqqoo fooyya’us qilleensi gogaan jiraachuu irraa kan ka’e bosonni heektaara 40,000 oli abiddaan barbadaa’ee jira. Biiroon meetiroolojii Poorchugaal akka jedhetti, sababa ho’i cimaan mudateef tokko sadaffaan biyyattii balaa abiddaaf kan saaxilamedha. Guyyaa Wiixataa kana qofa, hojjattoota ittisa balaa abiddaa 1,400 olitu bobba’ee jira jedhame. Guyyaa tokko qofatti biyyattii keessa balaan abiddaa kun bakkeewwan 44tti uumamee jira. Biyyattii keessatti bakkeewwan bosonni jiruu fi adeemun dhorkamee jirutti ammayyuu labsiin akeekkachiisaa itti fufee jira. Labsii kana guyyaa Kibxataa mootummaan keessa deebi’ee fooyyessuu danda’a jedhamee eegama. Bara 2017tti balaa abiddaa wal fakkaatun lubbuun namoota 66 darbee ture. Akka yeroo sanaatti lubbuun namaa akka hin baanef dursi hojii hatattamaa fi namoota nagaa eeguudhaaf akka kennamuuf hojjattoonni dursanii akka qophaa’an jedhameera. Adoolessa 8-16, 2022 qofaatti yoo xiqqaate namoonni 659 sababa hoo’atiin du’uu akka hin oolle tilmaamni Ministeera Fayyaa biyyattii ni ibsa. Namoota du’an kana keessaa baay’een isaanii namoota dulloomani jedhame.