Anga’aan Kooriyaa Kibbaa ‘Kooriyaa Kaabaatiin ajjeefamuun gubame’

Anga’aan Kooriyaa Kibbaa tokko loltoota Kooriyaa Kaabaatiin ajjeefamuun reeffi isaanii gubateera jechuun Ministeerri Ittisaa K.Kibbaa ‘gocha hamaa’ kana balaaleffate. Akka Sewool jettutti, namichi bidiruu naannoo dangaarra eegumsa gooturraa dhabamee turuun boodarra laggeen Kooriyaa Kaabaa keessatti argame. Loltoonni Koriyaa Kaabaa erga rasaasaan ajjeesanii booda boba’aa itti firfirsuun gubani, jedha ministeerichi. Kan jechuu kan dandeenyes erga ‘qorannoo basaasaa hedduu’ taasifnee boodadha jedheera. Piyoongiyaangi dhimmicha hin balaaleffanne. Kooriyaan Kaabaa koroonaavaayiras ittisuuf jecha tarsiimoo ‘‘rukutii ajjeesi’’ jedhu baasuun namoonni daangaa akka hin qaxxaamurreef eegumsa cimsitee turte. ‘Bakka jiranii fuudhamuun ajjeefaman’ Akka Koriyaa Kibbaatti, namni ajjeefaman kun bulchiinsa qurxummii keessaa kan hojjatan yoo ta’u, wayita achi buuteen dhabametti bidiruudhaan daangaarraa km10 fagaatanii, odola Yewoonpiyaangi dhiyoo yabalaa turani. Namni ganna 47 abbaa ijoollee lamaa ta’an kun, kopheesaanii dhiisuun jaakkeettii lubbuu oolchu fudhatanii akka turani hubatame. Sunis miliquuf yaalaa akka turan amanna jedha ibsichi. Takka turees qaama bishaanii Koriyaa Kaabaarra bololi’aa argame. Kooriyaan Kibbaa akka jettetti, namichi anga’oota warra Kaabaatiin erga gaaffii gaafatamee booda akka ajjeefamu ajajamee loltoonni Koriyaan Kaabaa maaskii kaawwatan ajjeesuun reeffa isaa gubani jedha. ‘‘Gocha hamaa akkasii haalaan balaaleffanna, Koriyaan Kaabaas ariitiin namoota kana godhan adabuu qabdi’’ jetteetti Kooriyaan Kibbaa. Bakka sararri wal-qunnamtii biyyoota lameenii Waxabajjii darbe adda citeefi, waajjirri biyyoota lameen gargaaruuf ijaarame Koriyaan Kaabaan barbadaa’ee as, odeeffannoon kun akkamiin akka walitti qabame garuu ifaa miti. Loltoonni Kooriyaa Kaabaa nama siiviilii yoo ajjeesan kun yeroo lammaffaaf ta’uu danda’a. Tuuristiin tokko Adoolessa 2008’tti naannoo Gaara Kumgaangitti loltuun dha’amee ajjeefamee ture.


Mootummaan nageenyaa lammiilee akka tiksuuf waamichi dhihaate

Naannoo Beenishaangul Gumuzitti haleellaa dhiheenya kana raawwateen lubbuun namootaa hedduu darbuu, miidhaan qaamaa gahu akkasumas namoonni ugguramuusaanii Gumiin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa (GMNI) ibsa kaleessa, Sambata Fulbaana 09, bara 2013, baaseen ibse. Naannichatti Hagayya 29 fi 30 akkasumas Qaammee 1 fi 2 haleellaa raawwatamuusaanii ibseera. Bulchiinsota Godina Matakkal jala jiran aanaaota akka Guubaa, Dibaaxe, Bulaanii fi Wanbaraatti jiraattonni hedduun xiyyeeffannaa jala akka galfaman odeeffannoo jiraattota irraa argadhe jedheera gumiin kun. Bakkeewwan kanneenitti namoonni nagaa xiyyaan, meeshaalee qara qabaniin akkasumas meeshaalee waraanaatiin dhiittaan mirga namummaa irratti raawwatameera jedheera. Namoonni gandoota baay’eerratti miidhaa geessisan hidhattoota eenyummaansaanii hin beekamne ta’uusaa fi namoonni hedduunis sodaa nageenyaaf jecha bakka jireenyasaanii dhiisani iddoo biraatti deemuusaanii GMNI ibseera. Bakkeewwan kanneenitti dhiittaan mirgoota namummaa irra deddeebiin raawwatamuusaanii kan ibse GMNI; mootummaan federaalas ta’ee naannoo rakkoo jiru waaraadhaan furuuf hin hojjetamne jechuun qeeqa. Tarkaanfiiwwan mootummaa federaalaanis ta’ee naannoon darbee darbee fudhataman rakkoo jiru iti fufinsaan furuuf kan gargaaranii miti jedheera. Dabalataanis, haleellaa asiin dura dhaqqabaniin qondaaltota itti gaafatamummaasaanii sirriitti hin baneerratti tarkaanfiin fudhatamuu qabuu osoo hin fudhatamin hafuusaatiin haleellaan akkanaa irra deebiin mudatuusaaniif sababadha jedhee akka amanu gumiin kun ibseera. “Qamooleen nageenyaa sadarkaadhaa jiranii fi dhaabbileen haqaa mootummaa rakkoon kun akka hin uumamneef dursanii ittisuu, erga mudate boodas saffisaan tarkaanfii seeraa fudhachuun itti gaafatamummaa heera mootummaasaanii haalan bahuu dhabuusaaniitiin namoonni nagaa irra deddeebiin haleellaa akkanaaf akka saaxilaman godhuusaa hubanneerra,” jedha ibsichi. Rakkoo kana furuuf GMNI mala furmaataa kan jedhe dhiheesseera: namoota haleellaa raawwatan seeratti dhiheessuu, miidhamtoonni deeggarsa namummaa akka argatan taasisuu akkasumas beenyaa maallaqaa fi xiinsammuu barbaachisu akka kennamuuf gaafateera. Kanaan dabalatatti tarkaanfii seera kabachiisuu mootummaan federaalaa fi naannoo taasisaa jiran cimsanii itti fufu qabus jedheera. Halleellaa Benishaangul Gumuz aanaa Gubbaatti raawwateen namootni 13 ol ajjeefaman Tibba darbes Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa ibsa baaseen Qaam'ee 1, bara 2012 akkasumas Fulbaana 4 - 10 haleellaan lama raawwatuu isaa mootummaa naannichaarraa mirkaneessuu ibseera. Kanaanis, lubbuun namaa darbu akkasumas dhibbaan kan lakkaa'aman qe'eerraa buqqa'u ibsuun isaa ni yaadatama.


Benishaangul Gumuzitti qondaaloti 40 hoggansa irraa ari'aman

Walitti bu’insa naannoo Benishaangul keessatti irra dedeebiin mudataa ture hordofee qondaalonni naannichaa 40 tahan hoggansa irraa ari'amuu paartiin Badhaadhinaa beeksise. Isaan keessaa 10 kan tahan qoratamaa jiru jechuun waa’ee warra kaanii ibsa bal’aa hin kennine paartichi. Walitti bu’insaa sabaa naannichatti hammaate to’achuuf aanoleen Naannoo Benishaangul Gumuz shan to’annoo humna waraanaa jala galaniiru. Walitti bu’insa sabummaa irratti xiyyeefachuun naannichatti uumamaa tureen namootni 'baay’een' ajjeefamanii hedduunis qe’ee isaaniirra buqqa’aniiru. Komishiniin Mirga Namoomaa mootummaatti hidhata qaba jedhamu walitti bu’insi naannichaa lammiilee nagaa irratti xiyyeefate akka isa yaaddesse ibseera. Haleellaa Jimaata gara bariitti raawwateen yoo xiqqaate namootni 15 yoo ajjefaman, isaan keessaa afur dubartoota turan. Haleellaa jalqaba ji’a kanaatti raawwateen ammoo namootni 30 yoo ajjeefaman, aktivistootni tokko tokko ammoo lakkoofsi namoota ajjeefamanii 80 gahuu akka danda’u himuu isaanii ripportera BBC Afaan Amaaraa Qaalkidaan Yibelxaaltu gabaase. Irra caalaan namoota miidhaan irra dhaqqabee saba Amaaraa fi Agaw irrati jedhame. Haleellicha duuba qaamni akkamii akka jiru ammatti ifatti waanti himame hin jiru. Dilbata darbe mootummaan naannoo Amaaraa qondaalonni naannoo Benishaangul Gumuz walitti bu’insicha dhaabsisuuf gahee isaanii karaa guutuu bahataa hin jiran jechuun komatan. Dubbii himaan naannoo Amaaraa naannoon isaanii ‘’obsa fixachuu’’ dabaluun himan. Itopphiyaatti walitti bu’insi sabummaa irratti xiyyeefate dabalaa deemuun, Ministira Muummee badhaasa Noobelii Nagaa bara 2019 mo’ataniif qormaata  tahuutu himama.


Iskindir Naggaa Qaallitti kutaa duraan itti hidhamee turetti deebifame

Obbo Iskindir Naggaa fi Sintaayyoo Chakool mana amala sirreessaa asiin dura itti  hidhamanii turan Qaallittitti jijjiiramuusaanii abukaatoonsaanii Obbo Heenook Akliiluu BBC’tti himaniiru. Obbo Heenook akka jedhanitti isaaniin dabalataan namni biraa tokkos gara mana amala sirreessaa Qiliinxootti geeffamuu dubbataniiru. Manni murtii oolmaa gaafa Qaammee shan ooleen Obbo Iskindir Naggaarratti himannaan waan banameef gara mana amala sirreessaatti akka galan taasifamuusaa Obbo Heenook ibsaniiru. Kanarraa ka’uun bakka tursiisaa yeroo poolisii federaalaa jala jiruu; guyyaa kaleessaa gara mana amala sirreessaa Qaallittii geeffamuusaanii himaniiru. Obbo Iskindir Naggaa erga gara mana amala sirreessaa Qaallittiitti geeffaman booda bakkaa fi kutaa asiin dura waggoota jahaaf itti hidhamanii turanitti hidhamuusaanii ibsuun, kutaa Waayit Haawus jedhamuun beekamutti galfamuusaanii BBC’tti himaniiru abukaatoonsaanii. Oolmaa Mana Murtii  Obbo Iskindir fa’aa har’aa Oolmaa mana murtii federaalaa ol’aanaa ramaddii Araadaatiin har’a ooleen Obbo Iskindir Naggaa dabalatee namoonni afur mana murtiitti dhiyaachuusaanii abukaatoonsaanii Obbo Heenook ibsaniiru. Dhaddacha guyyaa har’aatiin manni murtii himannaasaanii dubbisuuf kan beellamee ture yoo ta’u,himannichis Obbo Iskindir fa’aaf dubbifamuu himaniiru. Erga himannaan dubbifamee fi yaadni kenname booda gama abukaatoowwaniin gaaffii wabii dhiyaachuusaa Obbo Heenook himaniiru. Himannaan irratti dhiyaate mirga wabii kan isaan hin dhorkinedha kan jedhan Obbo Heenook, kanaan wal qabsiisanii mirgi wabii akka isaaniif eegamu gaafachuusaanii ibsaniiru. Abbaan alangaa gamasaatiin mirgi wabiisaaniif eegamuu hin qabu jedheera kan jedhan Obbo Heenook, falmiin dhiyaate osoo Obbo Iskindir Naggaan fa’aa hiikamanii nageenyummaa biyyaarratti rakkoo guddaa fidu, yoo bahanis yakka biraa raawwachuu waan danda’aniif manni murtii mirga wabiisaanii eegsisuu hin qabu jechuun falmuusaa himaniiru. Abuukaatoowwanii fi Obbo Iskindir Naggaa falmii kana kan morman yoo ta’u, Obbo Iskindir paartiinsaanii ‘Baaldaraas La’iwunatagnaa Dimookiraasii’ paartii filannoo qabudha jechuun ibsuun filannoo itti aanurratti hirmaannaansaanii biyyattiif dimookiraasii fiduu keessatti baay’ee barbaachisaa akka ta’e dubbataniiru. Keessumaayyuu filannichi ummata biratti amantii akka qabaatuuf isaan filannicharratti hirmaachuunsaanii barbaachisaa ta’uusaa ibsaniiru. Abbaan alangaa, isaan yoo hiikaman biyyi hokkora keessa galti kan jechuun mormus,  “inumaayyuu biyyi ni tasgaboofti” jechuun falmiisaanii dhiheessaniiru. Obbo Sintaayyoo Chakool gamasaaniitiin Injiinar Taakkalaa Uumaa cinqitaniittu jedhamuusaanii ibsuun, isaan cinquunsaanii barbaachisaa akka ture himaniiru. Himatamtoonni biroo hafan lamas himannaan isaan irratti baname sirrii miti jechuun mirgi wabiisaanii akka eegamuuf falmachuusaanii Obbo Heenook dubbataniiru. Manni murtichaas falmii gama lamaan jiru erga dhaggeeffate booddee murtee kennuuf Fulbaana 12 bara 2013’tti beellama kenneera.


Filannoo Itoophiyaa: 'Filannoo gaggeessuun dura haaldureewwan guutamuu qaban jiru'

Filannoo naga qabeessa, dimokiraatawaafi amanamaa ta'e gaggeessuun dura haaldureewwan guutamuu qaban jiru jedhuu paartiileen siyaasaa. Mootummaan Itoophiyaa kana dura sodaa weerara koronaavaayirasii irraa kan ka'een filannoo biyyaaleessaa marsaa 6ffaa bara 2020 keessa gaggeefamuun irra turee gara yeroo hin beekamnetti dabarsee ture. Kanaanis walqabtee yeroon turtii mootummaa biyya bulchaa jiruu waggaa shan xumuramuufi filannichi ammoo yeroo hin murtoofneetti dabarfamuun walqabtee, qaawwa uumamee furuuf jecha keewwatii heera mootummaa akka hiikamu murtaa'ee ture. Kun ammoo paartiilee siyaasaafiqaamoolee hawaasaa biratti komii kaasuun siyaasa biyyattii keessatti goolama uumuu danda'eera. Amma garuu gabaasa kaleessa Ministeerri Fayyaa biyyattii mana maree bakka bu'ootaatiif dhiyeesseen, of eeggannoo koronaavaayirasiif gorfaman xiyyeeffannaan hojiirra oolchaa filannicha gaggeessuun akka danda'amu beeksiiseera. Filannoon gaggeeffamuu danda'a jedhamuurratti paartileen siyaasaa maal jedhu? Mootummaan duras waliigaltee paartilee siyaasaa malee filannoo dabarse kan jedhan dura taa'aan Paartii Kongrasii Fedaraalisitii Oromoo (KFO) Pirofessar Mararaa Guddinaa, ammas fedhii mootuummaa qofaan osoo hin taanee ilaalchi biyyaaleessuummaa erga uumameen booda gaggeeffamuu qaba jedhu. Fedhiin mootummaa yeroo yerootti jijjiramuu ni danda'a, amma ammoo fedhiin isaanii filannoo adeemsiisuu ta'uu danda'a. Garuu durumaayyu kanaan walqabtee rakkoo guddaan ture jedhe. Rakkoo ture jedhan sana yoo ibsanis ''dursa gaaffiiwwan filannoon kun attamiitti adeemsifamaa? Osoo waliigalteen biyyaaleessaa hindhufiin filannoo jedhamu kun yoo gaggeefamee bu'aa ni qabaa hinqabuu? jedhanii deebii argachuu qaba'' jedhu. Rakkoon biyyaattii koronaa qofaa miti kan jedhan dureen kun, biyya kana keessa rakkoolee siyaasaa bal'aatu jiras jedhan. Pirofesar Mararaan dabaluudhaanis, dursa yeroo baayyee iyyaa kan turre ''haala akkasiitiin filannoon dhugaa gaggeefamuu danda'amaaa? Waliigalteen biyyaa jiraa? Dhuguma filannoon sirna dimokraasii fidu danda'u ni gaggeefamaa?'' kanneen jedhanii gaafataa akka turan yaadatu. Ammas ''waliigaltee biyyaa bal'aan argamu baannaan, filannoon dhugaa akka dhufuutti irratti hojjachuu baannaan, biyyi kana caalaa rakkoo cimaa keessa galuu dandeessi'' jechuun sodaa qaban himu. Dhimmi koronaa jidduutti kan dhufe malee durunaamu waa'ee boordii filannoo gaaffii akka qaban kan yaadatan Dr Mararaan, ''Hojii boordii filannoo hanag yoonaatti nuuf qoobsaa miti'' jedhaniiru. Waliigaltee biyyaa jechuun maal jechuu akka ta'ee wayita ibsanis, ''dhiibbaan motummaa dhaabbachuu qabaata, dirreen dimokraasii bal'achuu barbaachis akkasumas miseensoonni paartiilee dorgomtootaa filannicharratti dorgomu danda'aniifi kan amma mana hidhaa jiran gadhiifamu qabaatu'' jechuu himu. Filannoo dhugaafi fudhatamaa gaggeessuuf waan irratti waliigalamu qabaatu baayyeen jiraatu illeen kana irratti waliigalteerra akka hingahamne himu. Itti dabaluunis, paartiin isaanii siyaasni biyya kanaa sirrrachuuf dursa waliigaltee jiraachu qaba jechuun kan amanu ta'u kan himan Pirofesar Mararaan, biyyattiin nageenya dhabunshees motummaan waan yaada akkasii dhaggeettii dhabeef jedhu. ''Filannoon xaba osoo hintaanee kan mirgi saba miliyoona hedduu ittiin eegamu, biyyaaf nagaa kan fiduufi kan biyya ijaaruudha'' kan jedhan Dureen kun, haalli akkasii dhogoomuu kan danda'u ammo yoo dirreen dimokraasiin ballatee sabni biyyatti kan barbaadu bilisaan filachu danda'eedha jedhu. ''Flannoon dhugaa ta'u baannaan hinfudhannuu jechuun deebiinee qabsootti galla. Filannoo waan gaggeefameef qofa sabni nagaa hinargatu. Waan hedduu wal qabatee adeemutu jira'' jedhu. ''Yeroo nugusaas, yeroo Dargiis filannoon ta'aa ture. Yeroo Mallas Zeenaawiitiis filannoon gaggeefameera. Kana maaltu adda isa taasisaa? Filannoon taasifamu rakkoo hanga ammaa keessa turre kan hinhiiknee yoo ta'e jijjirama hinfidu jedhan. Ogeessonni fayyaa ni danda'ama yoo jedhan gimgamaa isaan taasisan fudhachuun akka barbaachisan kan dubbatan Dursaan Sochiin Dimokiraatawa Ummata Tigiraay (TPDM) Dr. Aragaawwii Barihee, "Haalli filannoo naga qabeessa, dimokiraatawaafi amanamaa ta'e itti gaggeessuun danda'amu jiraa? Siyaasichi mijataadhaa gaaffileen jedhan dhiyeessuun dirqamadha," jedhu. Akka Dr. Aragaawwiin jedhanitti filannoo gaggeessuudhaaf kan ilaalamu haala weerara koronaavaayirasiin irra jiru qofaa ilaaluu qofa osoo hin taane filannoo nagaa, dimokiraatawaafi amanamaa ta'e gaggeessuuf haal-dureewwan guutamuu qaban jiru. "Gama keenyaan tokkoffaa, haalli nageenyaa gaaffii keessa jira. Lamaffaa ammoo, filannoo dimokiraatawaa gaggeessuudhaaf dhaabbileen bakka isaanii qabataniiru?  Isaan qophaa'oodhaa? Kanneen jedhan gaaffii keessa jiru gama keenyaan." Kanaaf jedhan Dr. Aragaawwii, gaaffileen kunneen waan jiraniif hanga deebii gahaa arganutti filannoon turuu qaba jenna jedhan. Haal-dureewwan kunneen yoo kan guutaman ta'e filannoo gaggeessuun ni danda'ama kan jedhan Dr. Aragaawwii, yoo kan hin guutamne ta'e garuu dura guuttachuudhaan gara filannootti gaggeessuutu fala jechuun yaada isaanii BBCf ibsan. Akkasumas, kanneen aangoon mootummaa dheerachuu deeggaran keessaan kan ta'e Sochiin Biyaalessaa Amaaraa (ABIN) yaada Ministeerri Fayyaa dhiyeesse sirrii ta'uu hima. Dubbi himaan ABIN Obbo Xaahir Mohaammad paartiin isaa Ministeerri Fayyaa waan gama fayyaan  jiru erga ibsee,  akka paartiitti waan raawwachuun irraa eegamu gara raawwachuutti akka deeman dubbate. Dhimmi ijoon garuu filannoo wayita jedhamu naga qabeessa, dimokiraatawaafi haqa qabeessa ta'uu qaba kan jedhu dubbi himaan kun,  kana mirkaneessuuf hunduu seera eegee deemuu qaba jechuun ibseera. Gama mootummaatiin  qophiin akkanaa bal'inaan jiraachuu qaba. Kanaan walqabatee sababa ilaalcha siyaasaa isaaniif jecha kanneen mana hidhaa jiran hatattamaan qulqulleessanii bilisa gochuu barbaachisa," jechuun yaada isaa BBCtti himeera Obbo Xaahir. Filannoon kan gaggeeffamu biyya keenya gara fooyya'iinsaatti ceesisuuf qaamoleen dhimmi ilaallatu hundi irratti hirmaachuu qabu jechuun, "Gama keenyaan gara filannoo gaggeessuutti luucca'uun kun nu gammachiisa. Qophii duraan taasisaa turre irratti ammas yeroo hafe keessatti yoo qophoofne filannoo irratti hirmaachuuf qophiidha," jedhe


Haqa: Icciitiin mootummaa Ogeessi seeraa Batiruu Dibaabaa dabarsee kennuun itti shakkame maali?

Ogeessi seeraa gorsaa kantiibaa itti-aanaa duraanii magaalaa Finfinnee Injinar Taakkala Uumaa kan ture Bartiruu Dibaabaa torban tokko dura to'annoo poolisii jala ooluun isaa ni yaadatama. Jalqaba kan to'annoo jala oole du'a Haacaaluu hordofee  namoota Jawaar Mohaammadiifi Hizqeel fa'iif odeeffannoo kennuun hokkora uumameen lubbuu namaafi qabeenya irra miidhaan akka gahu godheera kan jedhuun shakkame jedhu abukaatoon isaa Obbo Tolamaariyaam Magarsaa. Akkasumas immoo icciitii sababa hojiitiin harka isaa gale dabarsee namoota kunneeniif kenneera kan jedhuun shakkameetu guyyaa booda akka dhiyaatuuf bellamni kennameef jedhu. Beellamni inni lammaffaa  gaafa Sanbataa 16/01/2013 A.L.I ture kan qabame. Poolisiin shakkamaan namoota biyya alaafi keessa jiran Jawaar Mahaammadiifi Hizqeel Gabbiisaaf odeeffannoo kennuudhaan icciitii mootummaa baaseera waan jedhaniif qorannoo keenya hin xumurre bal'inaan qorachuuf guyyaan dabalataa nuuf kennamu qaba, echuu gaafachuu BBCtti himan. Abukaatoon gama isaaniin himaanni 'icciitii mootummaa baasuu' jedhu bu'uura seeraa akka hin qabne dubbatu. ''Gorsaa seeraa kantiibaa itti-aanaa duraanii magaalaa Finfinnee waan tureef amala hojii isaatiin icciitiin mootummaa addatti isa bira dhufu hin jiru,'' jedhu. Dhimmoota kantiibaan  bu'uura seeraan gorfamuu barbaadan kennaa ture malee icciitiin addaa harka isaa gale hin jiru jedhu. ''Kanaaf waanti yakka hojjete jechisiisu akka hin jirre kaasneetu falmaa turres,'' jedhan. Otuma tahee immoo jedhu Obbo Tolamaariyaa,''waraqaan qabiinsa  isaa ajaju Hagayya 2012 akka bahe qorataa poolisiirraa hubanneerra.  Kanaaf yeroo dheeraaf qorannno gaggeefamaa waan tureef,  yeroon dabalataa poolisiif kennamuu hin qabu kan jedhu yaada dhiyeessine," jedhu. Poolisiin,''waajirasaafi iddoo garagaraa sakattaanee ragaa argachuu ijaa hin dandeenyeef ragaa dhoksee iddoo biraatti yakka dalagaa tureera tilmaama jedhu qabna,'' jedhu. Abukaatoon, ''tilmaamaan namni hidhamuu hin qabu, shakkiin qabatamaa jiraachuu qaba,'' jedhanii falmuu dubbatan. Manni murtii falmii gamaasfi gamanaa erga dhaggeefateen booda galmee qorannoo poolisii ilaaluu akka barbaadu himus, poolisiin garuu galmee isaa guyyaa sanarra dhiyeessuu  hin dandeenyee. Haaluma kanaan beellama dura galmee qorannoo poolisiin falmiiwwan waliin akka qabsiisuuf gaafachuun, sanarratti hundaa'uun guyyaan dabalataa barbaachisamoo hin barbaachisuu, wabiin bahuu qabamoo hin qabu kan jedhu ajajuuf gaafa Fulbaana 20/2013tti beellama qabateera jedhan. Batiruu Dibaabaa maal dubbate? Ogeessi seeraa Batiruun, ani nama abukaatummaan mana murtii Oromiyaafi Federaalaa irraa hayyama qabuun hojii dhuunfaa koo hojjetaan ture. Yunivarsiitii Finfinneettis  qorannoo seeraa gaggeessaa akka tura dubbatan jedhu abukaatoon isaa. '''Jijjiiramni kun yeroo dhufu mootummaatu akkan isaan gargaaru na gaafatee jennnaan hojii dhuunfaa koo dhiisee waajira mootummaatti deebi'e,' jedhee" jedhan. ''Ergasii boodas jijjiramichattii amanuun gaaffiin uummataa bu'uura seeraan deebi'ee jijjiiramichi galma akka gahuuf tattaafachaan ture malee yakka poolisiin dhiyeessaa jiru nan ilaallatu,'' jechuus abukaatoon eeraniiru. Inumaayyuu ogeessonni mootummaa waliin akka hin hojjenneef hamilee buusuuf dalagaa godhamaa jiru jechuun falmachaa ture jechuun abukaatoonsaa dubbatu. 'Icciitiin jedhame maali?' Abukaatoon,''miidiyaa tokko maqaa dhahanii, miidiyaa sana kan hogganaa jiru ministira mummeedha jechuun icciitii baase kenneera; waajira kantibaa namni hogganu nama iddichaaf dandeettii hin qabnedha jedheera,'' jedhanii isa kaan immoo waan dhimma biyyaatti bu'udha jedhaniitu itti dhiisan jedhan.


UAE naannichatti akkamiin biyya irree cimsatte taate?

Barrii 2020 Biyyoota Arabaa Gamtoomanii (UAE)'f bara gaarii ture jechuutu danda’ama. Biyya xiqqoo garuu badhaatuufi biyya galoo galaanaa kaayyoo karoora guddaa qabattedha. Bara kanatti ergama qorannoof rokkeetti gara Maarsitti deeggarsa Ameerikaatiin furguggisuu dandeesseetti. Kana malees, waliigaltee nageenyaa seena qabeessa jedhame Israa’el wajjin kan tolfatte bara kana keessa. Biyyattiin weerarri koronaavaayirasii akkan otoo itti hin hammaatiin ga’uumsaan to’achuurraa darbitee dur biyyatti kan bulchaa turte UK’f meeshaalee of - eggannoo xiyyaaraan feetee deeggarteetti. UAE naannichatti humna horattus, dhimmoota tarsiimoo naannicharratti garuu Turkii wajjin morkii jabduu keessa seenteetti. Keessattu biyyoota akka Yaman, Somaaliyaa fi Libiyaatti dhiibbaa uumuuf akka jabduu wal morkachutti ce’aniiru. Biyyattiin bara dhuftu ganna 50ffaa yeroo birmadummaa itti gonfatte wayita ayyaaneeffattu qoodni addunyaarratti qabdu akkamitti ilaalama, eenyutu duuba jira laata? Biyyoota Arabaa keessaa NATO gargaaruuf UAE’n biyya jalqaba waraana bobbaaste ta’uudhaan beekamti. Yeroon isaammoo bara 1999 waraanni daangaa Albaaniyaa- Kosovoo irratti wayita hammaate ture. Bara sanatti Sheek Mohaammad Biin Zaayid, akkaadaamii leenjii loltummaa waraana Biriitish keessatti kan leenji’aniitu waraana biyyatti qooda gaggeessuu duuba ture. Kaampii UAE’n daangaa Albaaniyaa- Kosovootti ijaarte kun birgeeedii loltootaa, imaamota, waldaa baatii diimaa biyyattii, injinaroota telekoomii fa’aa kan of keessaa qabu ture. Xiyyaaroonni biyyattis achii deddeebi’aa turan. Sheek Mohaammad Biin Zeeyid bara sanattuu Faransaayii wajjin michoomuu kaasuun taankiwwan 400 irraa bituuf waliigalaniiru,  Faransayimmoo loltoota UAE Faransaayitti leenjisuun Kosovootti bobbaasuuf waliigaluus dubbatanii turani. UAE’n biyya fiixee biyyoota Balkaanitti argamtu fi magaalaa Abu Daabiirraa 3,200km fagaattutti loltoota erguun fedhiin biyyattin qabdu ulaa galoo galaana Gaalfirra qaxxaamuree fagoo kan imalee ta’uu kan mul’isellee ture. Hogganaan duraanii waraana Ameerikaa Jiim Maatis biyyattii maqaa masoo 'Little Sparta' ykn ‘Ispaartaa xiqqoo’ jedhanii UAE’n waamu ture. Maqaan kun biyya waa’een ishii hedduu hin beekamne garuu jabduu ta’uushii ibsuuf ture. Ilmii mootii UAE Mohaammad Biin Zeeyid yeroo bara waraana Afgaanstaanitti NATO cina hiriiruun Taalibaan qoqqqobuuf yeroo dheeraa hin fudhanne turan. Afgaanistaanitti battala Taalibaan aangoorra buufameetti dirreewwaan lolli itti hammaate Helmaanditti loltoota Biritish cinaa hiriirsuun loltoonni UAE lolatti hirmaataniiru. Ashaaraan UAE  xiqqaa ta’us, hawaasni loltoota  NATO sirriitti hidhatanii naannichatti bobbafaman akka hedduu hin shakkineef, UAE’n tajaajila bishaan dhugaatii maallaqaan deeggaruu fi gama amantiinis hawaasa naannoof deeggarsa kennaa turte. Walwaraansa Yamanitti bara 2015 hammaate keessatti UAE’n xiyyaarota F-16 erguun Sa’ud Arabiyaa cinaa hiriirtee hidhattoota Huuti haleelaa turte. Kana malees, Kibba biyyattiitti loltootas ergitee turte. Waraana Yamanitti waggoota ja’aa lakkoofsisuutti jiru keessatti garuu eenyu akka injifate ifatti hin beekamu, hidhattoonni Huutis magaalaa guddoo biyyattii Sana'aa fi kutaalee biroollee harkatti galfataniiru. Haleellaa misaayilaa tokkichaanuu loltoonni UAE miidhamanii gadda guyyaa sadiitu biyyattii keessatti labsamee ture. Maqaa gaariin biyyattii bade, dhaabbileen mirga namoomaaf falmaniis biyyattin namoota hidhaman koontenaraa keessatti itti cufuun ho’arraa kan ka’e akka du’anillee gabaasaa turaniiru. UAE’n waraana Yaman keessatti hirmaachuu hir’iftus, dhiibbaa Turkiin naannichatti uumtu dura goruuf yaalutti jirti. Turkiin magaalaa guddoo Somaaliyaatti mumul’achutti jabaannaan, UAE’n garuu Somaalilaand akka biyyattirra cittu deeggaruun maadhee waraana Barbaraa (Gulf of Aden)'tti ijaarratte. Liibiyaa keesssattis UAE’n Raashiyaa fi Masrii wajjiin ta’uun jeneraal Kalifaa Hafxaar wayita Baha biyyatti keessatti deeggaran, Lixa biyyatti keessattimmoo Turkii, Quwaataari fi biyyoonni biroon gartuu faallaasaanii deeggaruutti jiru. Hariiroon Turkii fi UAE shaakala waraanaa UAE’n Giriik wajjiin shaakalte booda galaana Meedetiraaniyaanirratti gara waraanatti geeddaramuu mala jedhame yaadamee ture. Otoon hin turiin garuu UAE’n hariiroo michummaa Israa’el wajjin akka deebisuuf jiran dhaga’ame. Biyyoonni lamaanuu kun Iraan akka diinaatti kan lakkaa’an wayita ta’u, Turkii fi Paalisteenonni garuu UAE hawwii Paalisteenoonni biyya walabaa taatee ijaarrachuuf qaban gufachiiste jedhanii balaaleffannaatti deebi’ani. UAE’n biyyoota Arabootaa keessa biyya ergama qorannoo Maarsii irratti taasifamutti hirmaachuun milkoofte taateetti. Deeggarsa Ameerikaatiin xiyyaarri samii UAE odola Jaappaanirraa gara samiitti furguggifamteetti. Xiyyaarittiin kilomeetira miliyoona 495 erga imaltee booda baatii Guraandhala keessa Maarsiirra qubatti jedhameera.


Obbo Jawaar Mohaammad dabalatee 23 biroo irratti himanni shororkeessummaa baname

Shakkamtoonni kunneeniifi kanneen biyyoota biroo jiraatan dabalatee walumaagalatti shakkamtoota 24 irratti himannaa shororkeessummaa banuu isaa Abbaan Alangaa Waliigalaa Federaalaa beeksiseera. Obbo Jawaar Mohaammad, Obbo Baqqalaa Garbaa, Hamzaa Booranaa, OMN, Dajanee Guutamaa, Dr. Birhaanemasqal Abbabbaafi Tsaggaayee Araarsaa Raggaasaa dabalatee walumaagalatti namoota 24 irratti akka hirmaannaa isaaniitti: •  Seera Yakkaa A L I bara 1996 bahe Keewwata 240 cabsuudhaan walitti bu’insi sabaafi amantii bu’uura godhate kakaasuudhaan inni tokko isa kaan irratti akka ka’u gochuudhaan, •  Labsii yakka shororkeessummaa ittisuufi to’achuuf bahe lakkoofsa 1176/2012, •  Yakka telekoomii waliindhahuu lakkoofsa 761/2004 fi •  Labsii bulchiinsa to’annoo meeshaa waraanaa lakkoofsa 1177/2012 cabsuudhaan yakka raawwatan jechuun Abbaan Alangaa Waliigalaa Federaalaa A L I Fulbaana 6, 2013 mana murtii Federaalaa Ol-aanaa dhaddacha ramaddii Lidataatti lakkoofsa galmee 260215 himannaawwan kudhan walirrati kan bane yoo ta’u, himatamtoonnis A L I Fulbaana 11, 2013 mana murtiitti dhiyaatanii himannichi isaan qaqqaba jedhamee eegama. Haata'u malee, guyyaa kaleessaa (Jimaata) Abbaan Alangee Obbo Jawaar Mohaammad, Obbo Baqqala Garbaafi shakkamtoota  biroorratti himata ni bana jedhee manni murtii kan beellame ta'us  shakkamtoonni mana murtiitti osoo hin dhihaati hafaniiru. Sababa kanaan, abukaatonni shakkamtootaa Wiixata iyyannoo 'Qaama bilisa baasuu (habeas corpus) akka mana murtiitti dhiheessan BBC'tti himanii turan. Akka abukaatonni jedhanitti  guyyaan hayyamame yoo darbe iyyannoo dhiheessuun bu'uura seeraa qaba.


US Human Ittisaa Itoophiyaaf deggarsa dolaara mil 2.9 kennite

Ameerikaan damee Humna Ittisaa Itoophiyaaf deggarsa taasisuu itti fufuun dolaara miliyoona 2.9 kennuu ishee Imbaasiin biyyattii kan magaalaa Finfinnee jiru beeksiseera. Deggarsi Ameerikaan damee Humna Ittisaa Itoophiyaaf gootu kunis dammeen raayyaa biyyattii daranuu jabaatee akka rakkoo nageenyaa naannawaa Baha Afriikaaf furmaata ta'u gochuuf kan kaayyeffatedha. Ji’a kana keessa mootummaan US deggarsa leenjiifi meeshaalee waraanaa dolaara Ameerikaa miiliyoona 2.9’tti tilmaamu Humna Ittisaa Itoophiyaaf taasiseera. Deggarsi kunis humni waraanaa Itoophiyaa garee al-Shabaab Somaaliyaa keessa socho’uufi garee shororkeessitootaa qolachuu keessatti humna akka jabeeffatuuf yaadameeti. Deggarsi doolaara miiliyoona 3tti siquufi amma taasisamee kunis kanneen humna lafoo deggeran, humna galaanarraa kan tumsan, ambuulaansiiwwan, kaargoo fi konkolaataa fe’umsa boba’aa, kompiyuutaroota dhimma nageenyaaf oolan fi meeshaalee nageenyaa biro of keessatti hammata. Deggarsa karaalee ittiin mootummaan US hojii Itoophiyaan shororkeessitoota qolachuuf hojjechaa jirtu deggeran keessaa tokko. Itoophiyaa fi US hariiroo waggoota hedduu gama leenjii humna waraanaa fi shaakalliiwwan biro hedduu kanneen nageenya eegsisuuf tumsan waliin qabaachaa turan. Duula farra shororkeessummaarrattis waggootaaf wal deggeraa turaniiru.


Siyaasa Itoophiyaa: Rakkoon federaalaafi naannoo Tigiraay gidduu jiru maaliif akka sodaa biyya diiguu dorrobe

Waldhabdeen Ministira Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimadiifi paartii Tigraay bulchaa jiru, TPLF, jidduutti daran hammaachaadhuma deema. Siriiyyuu gara waraanaatti deemamaa laata jechuun  sodatamaa jira jedha barreessaan odeessa kanaa Dastaa Gabramadihin BBC Tigrinyaa irraa. Waldhabdeen naannichaafi mootummaa federaalaa jiduu jiruus caalaa cimaa kan dhufe erga naannoon Tigraay filannoo sadarkaa naannootti gaggeessuuf ejjennoo isaa beeksisee kaaseeti. Filannoon Roobii dhufaa gaggeefamuuf jiru kunis adeemsa mootummaa federaalaatiin ala tarkaanfachuu naannichaa kan agarsiiseedha. Haalli siyaasa biyyattii yeroodhaa gara yerootti badaa dhufuunis sababii ajjeechaa Haacaaluutiin wal qabatee hokkora uumameen ammoo namoonni kuma sagal ta'an hidhamuun himameera. Kanaanis wal qabatee dhaabbileen mirga namoomaaf morman bulchiinsi MM Abiy kan bara 2018 wayita gara aangootti dhufan biyyatti dimokiraatessuuf waadaa galanii turan amma gara abbaa hirrummaatti geeddaramaa jiruu laata jechuun yaaddoosaanii ibsaa jiru. Paartiin Naannoo Tigraay bulchaa jiru, Addi Bilisa Baasaa Ummata Tigraay (TPLF) wayita filannoo sadarkaa naannootti gaggeessuuf akka jiru beeksiiseetti baayyee naasiseera. Kunis faallaa ibsa mootummaa federaalaafi  boordiin filannoo biyyaaleessaa filannoo akka dabarfame himamee ture. Erga sirni Dargii bara 1991tti aangoorraa kaafamee kaasee hanga dhiheenya  kanaatti TPLF walta'insa paartilee sabummaa bu'ureeffachuun hundeeffamuun biyya bulchaa turan afur keessa ture. Paartileen kunneenis haaluma sirna federaalaa biyyattiin hordofaa turteetiin naannoosaanii bulchaa turan. Kanaafuu, TPLF Abiyy waliin walitti mufachuun paartilee biyya bulchan keessaa bahuunsaa tokko jedhee humna biyya bulchu keessatti qaawwa uumuu eegale. Kana malees, TPLF akkuma dhaabbilee siyaasaa mormitootaa kan biraatti aangoon Abiy baatii Fuulbaanaa kanatti dhumachuu qabaata jechuun morma. Osoo dabarfamuu baatee filannoon biyyaaleessaa Itoophiyaa baatii Hagayyaa keessa gaggeefamuuf ture. Deeggartoonni MM Abiy garuu filannoon sababii weerara koronaavaayirasitiin dabarfame malee akka paartileen siyaasaa mormitootaa jedhan aangoorra turuu barbaadee miti jedhu. Haaluma kanaanis manni marii federaalaa waan yeroo turtii isaa baatiiwwan 12 dheereessaniifuu, hoogganaa seera qabeessaadha jedhu. Yoo weerarri vaayirasichaa to'atame filannoon gaggeeffamu ni danda'a jedhu. Adeemsa filannoo gaggeessuu TPLF kan hirmaannaa mootummaa federaalaa malee gaggeeffamaa jiru kun tarii bulchiinsa walabaa hundeeffachuuf bu'uura kaa'aa jiruu laata jechuun kanneen yaaddoo qaban  ibsanis hin dhabamne. TPLF garuu gama isaatiin naannichi Itoophiyaadhuma keessa akka turu feedhii akka qaban himu. Haata'u malee, mirga 'ofiin ofi bulchuu' fi yaalii MM Abiy biyya sab-daneessa' balleessuun walitti makamtee bulchinsa tokko jalatti akka hundooftuuf adeemaa jiru ni mormu. "Qaama hiree ofii ofiin murteeffachuufi ofiin of bulchuu keenya sarbuuf yaalu kamiifuu hin jilbiiffannu,'' jedheera pirezidaantii Itti-aanaan naannichaa Dabratsiyoon Gabramikaa'eel baatii darbe keessa. Haasaan isaa kunis humnootiin nageenyaa naannichaa agarsiisa waraanaa taasisaniin guyyoota muraasaan booda kan dhagahame ture. Humnootiin waraanaas meeshaalee waraanaa AK-47 fi laawuncharii, rokeettii RPG qabachuun magaaloota gurguddoo naannoo Tigiraay keessatti agarsiisaa turan. Kunis tarii wal waraansi eegaluu danda'aa laata jechuun hedduun akka yaadan taasiseera. ''Nageenya keenyaaf aarsaa barbaachisu hunda kaffaluuf qophaa'oodha,'' jechuun kan waajjirri nageenya naannichaa fuula feesbuuk isaarratti maxxansees guyyaadhuma agarsiisa waraanaa sana ture. Mootummaan federaalaa filannoon naannoo Tigraay gageessu seeraan ala jechuun filannoo gageessuuf aangoo kan qabu mootummaa federaalaafi bordii filannoo biyyaaleessaa qofa akka ta'e himeera. Haata'u malee, MM Abiy filannicha dhaabuuf garasitti loltuu erguun 'maraachuudha' jedhee ture. "Mootummaan federaalaa ummata isaa irratti haleellaa gaggeessuuf yaadas ta'e fedhii hin qabu,'' jedhee ture gaafa Adooleessa 25, 2020. Garuu kanneen yaada MM Abiy deeggaran, Janara waraanaa duranii Kaasaayee Camadaa dabalatee, naannoo Tigiraatti waraanni akka ergamuuf waamicha taasisaniiru. ''Mootummaan haalaan itti qophaa'uun tarkaanffii irratti fudhachu qaba,'' jedhan Janaraalichi gaaffiifi deebii Waaltaa TV waliin taasisanirratti. Gareen Idil-addunyaa Kiraayisiis Giruup jedhamu gama isaatiin, qondaaltonni federaalaa muraasani akka tarkaanfii 'adabbiitti' mootummaa Tigiraayirratti qoqobbaa bajataa taasifamuu qabaata jechuu akka gaafatan himeera. Haaluma walfakkaatuunis Manni Maree Federeshinii dhimma Tigraa irratti Sambata kaleessaa walgahii atattamaa waamee mariyateera. Mootummaa naannichaa garuu deebii waamicha walgahii sanaaf kenneen murteen adeemsa filannichaa dhaabuuf ykn jeequuf taasifamu kamiyyu ''akka waraana labsuutti fudhatama'' jechuun akkeekachiseera. Miseensoonni mana marichaarraa ta'an walgahicharratti osoo ajandaan marii sanaa dursee nu hin qaqqabiin akka hin argamne ibsanii hin argamiin hafaniiru. Manni Maree Federeeshiniis kora ariifachiisaa Sambata taa'een, 'filannoon naannoo Tigiraay akka gaggeeffameetti kan hin lakkaa'amne, kan hin raggaasifamneefi hojiira oolmaa hin qabnedha' jechuun murtee sagalee guutuun dabarseera. Paartiin TPLF erga Dargiin aangoorraa kaafamee booda siyaasa mootummaa federaalaa keessatti bara 1991 hanga 2012tti gahee adda durummaa qabaachaa ture. Haata'u malee, battala MM Abiy aangootti dhufeetti hanga tokko aangoo mootummaa federaalaa dhaban. Duula MM  mirgoota namoomaafi malaammaltummaa irratti qabsaa'uuf taasisaa turanis akka miseensoota TPLF irratti xiyyeeffateetti fudhachuu eegalan. Keessattuu, akkuma bara 2018 keessa Abiy aangoo qabateen tarkaanfiin qondaaltota waraanaafi nageenyaa qulleessuu ykn hidhuu taasifamees aanga'oota bulchiinsa duraa biratti mormii hedduu kaasee ture. Qondaalli olaanaa basaasaa duraanii Getaachoo Asaffaa naannoo Tigraayiitti baqachuun hidhaa jalaa bahuutu himama. Erga Abiy paartiilee siyaasaa hunda walitti baqsuun Paartii Badhaadhinaa hundeessanii booda ammoo dhageettiin TPLF jiddu gala biyyattii keessatti qaba ture caaalummatti akka xiqqaatu taasise. TPLF ammoo Paartii Badhaadhinaatti makamuu diduu ofuma isaatiin mootummaa federaalaa keessaa bahuusaa beeksise. Abiy ammoo miseensoota kaabinee muraasa yoo hari'atu kaan ammoo ofumaan aangoo gadhiisan. Sababii kanaanis, TPLF gara waajira muummee naannoo isaa kan Maqaleetti deebi'uu eegaluun, walitti dhufeenyi jiru hirrachaa dhufe. Akkasumas, tarkaanfii mootummaan federaalaa ajjeechaa artist Haacaaluu Hundeessaa hordofuun fudhateen miseensonni muraasni TPLF keessatti argaman akka marfamuutti yaaduu eegalan. Humnootiin nageenyaa waajiira dhaabbata TV paartii TPLF waliin hidhata qabu 'Dimtsi Wayyaane' kan Finfinneetti argamu cufan. Akkasumas dhaabbata TV OMN kan hidhamuu hayyuu siyaasaa mormituu Jawaar Mahaammad waliin hidhata qaba jedhames cufan. Mootummaan federaalaafi Paartiin BadhaadhiinaaTPLF ajjeechaa Haacaaluu keessaa harka qaba, akkasumas ''biyyatti idiiguuf hojjataa jira,'' jechuun himatan. TPLF ammoo ''bulchiinsa gahumsa hin qabne'' fi ''burjaaja'ina bulchiinsa Abiyiin uumameef kaanitti quba qabuun hin ta'u jechuun deebii kennee ture. TPLF erga sirni Dargii bara 1991tti aangoorraa ka'ee kaasee heera mootummaa kan garee saba, sablammootaafi ummattoota biyyattiif mirga hiree ofii ofiin murteeffachuufi naannoo ofii ofiin bulchuuf  kennee wixinneessuu keessatti gahee olaanaa baheera. Paartichi naannicha foxoqsuuf fedha qabaachuu ifatti ibsuu baatulleen, mirgi kun kabajamuu akka qabaatu yeroo hunda dubbata. Kana malees, paartiin mormituu haaran, Paartiin Walabummaa Tigraay (TIP) filannoo naannoo kana irratti hirmaachuuf ijaarameera. Kaayyoon paartii kanaa inni duraa naannoo Tigraay walaba taate ijaaruudha. Hayyoonni Tigraay keessaa muraasnis yaada walbummaa kana ni deegaru. Erga bara 1991tii as  yaadni akkasii kun yoo ajandaa siyaasa Tigraay ta'u kun kan jalqabaati. Paartileen filannootti hirmaatan lama, Saalsaay Wayyaanee Tigaayiifi Baaytonaan, naannichi akka afaansaa cimsatuufi dudhaaleesaa eegattuuf daangaaleen isaa akka kabajamuufi ofiin of bulchuuf mirgi naannichaa akka caalaa cimu barbaadu. Wayita ammaatti mana maree naannichaa keessatti teessumni hundi kan miseensoota TPLFn qabame yoo ta'u, tarii filannoon amma gaggeefamu kun paartileen walabummaa Tigiraay leellisan mo'achuun ajandaasaanii caalaa akka fudhatama argatuuf dhiibbaa akka taasisaniif kan carraa uumuuf ta'uu danda'a. MM Abiy yeroo hedduu irra deddebiin biyyattiin 'gonkumaa' hin bittinooftu jedhaa, garaa garummaa amantaa, sabaafi walitti bu'insa siyaasaa jiraatulleen biyya akka bakka tokkotti waliin dhaaban amantaa qaban himu. Haata'u malee, TPLF walitti bu'insi bara aangoo isaa uumameen lammiileen saba Tigree kuma 120 buqa'uu himu. Hagayya 16 dureewwan amantaa, jaarsooliifi namoota bebbeekamoo of keessaa qaban 50 magaalaa guddoo federaalaa irraa gara Maqalee imalanii ture.  Kan deemanis waldhabdee ture furuuf jedhameeti. Ta'us garuu bu'aan yaalii kanaa fuulduratti kan mullatu ta'a. Gareen Kiraasiisi Giruup jedhamus jaarsummaan akka barbaachisu cimsee himee ture. Kanarraa ka'uunios, ''Dureen Afriikaa beekamoon TPLF fi Abiy waliin walitti dhufeenya qaban gama kanaan gahee olaanaa bahuu danda'u,'' jechuun yaada kaa'ee ture. Xinxaltoonnis akkasuma naannicha waliin nageenya buusuun murteessaadha jedhu. Walitti dhufeenyi Ertiraa waliin biyyattiin taasiftus tasgabbi Tigraay keessa jiruufi hirmaannaa naannichaarratti hundaa'a jedhu. Naannichi Ertiraan waldaangeessuu isaatiin yeroo waraanni bara 1998tti biyyoota lamaan jidduutti gaggeefametti jiddu gala waraanaa ture. Waraana Baadimmee deebiiftee naannoo Tigraayirraa fudhachuuf Ertiraan eegalteen gama lamaaniinuu lammiileen kuma hedduutti lakkaa'aman du'aniiru. MM Abiya garuu akkuma aangootti dhufaniin bara 2018 keessa pirezidaantii Ertiraa Isaayaas Af-warqii waliin waliigaltee nageenyaa waliin mallatteessaniiru. Kunis waldhabdeen biyyoota lamaan jidduu waggoota 20f ture dhuma argatee daangaan akka deebiise saaqamuuf karaa baneera. Haata'u malee, daangaaleen deebiifamuun cufamaniiru. Sababiinsaa ifa ta'uu baatulleen, mootummaan Itoophiyaa yeroo tokko biyyoonni lamaanuu buufataalee gumurukaa daangaalee irratti hundeessuuf hojjataa akka jiran himee ture. Haalli Baadimmees waan fala argate miti. Ertiraan Itoophiyaan waliigaltee komishinii daangaa UNn kaa'een  magaalaa Baadimmee akka kenniiftuuf barbaaddi. Kun ammoo walta'iinsa mootummaa Tigraay malee hojiirra ooluu hin danda'u. Kanaafuu, MM Abiy dhimma kanaaf fala waaraa kaa'uuf, dursa garaa garummaa TPLF waliin qaban hiikuun barbaachisaa ta'a.


Gaambeelatti namoonni yaalii ajjeechaa aanga’ootarratti gaggeessan to'ataman jedhe poolisiin

Namoonni qondaaltota mootummaa olaanoo naannoo Gambeelaarratti yaalii ajjeechaa taasisan to’annaa jala oolfamuusaanii komishiiniin poolisii naannichaa ibseera. Qondaaltonni yaaliin ajjeechaa irratti taasifame kunneen pireezidaantii fi Itti Aanaa, Af-yaa’ii mana maree naannochaa fi Itti Aanaa, hogganaa Paartii Badhaadhinnaa naannichaafi aanga’oota naannichaa biroodha. Qondaaltonni kunneen Hagayya 22, bara 2012 ture, hawaasa Godina Joor, aanaa Anyuwaa waliin marii taasisuuf kan garas imalan. Komishanara Itti Aanaa Komishinii Poolisii Naannoo Gambeelaa kan ta'an komishiinar Tuuti Koor akka jedhanitti jilli pireezidaantii naannichaatiin durfamu kan aanga’oota ol’aanoo of keessatti qabate daawwannaasaa godina Goong xumuruun ture kan gara godina Joor imale. Kaayyoon daawwannaa kanaas godinicha keessatti  rakkoo  lolaan ganna kana qaqqabsiisaa jiru  ilaaluun jaarsolii biyyaafi dargaggoota waliin marii taasisuu akka ture dubbataniiru. Marii mana maree godina Joor keessatti taasifamerratti dargaggoonni gurmaa’an aanga’oota ol’aanoo naannichaarratti yaalii ajjeechaan taasisuusaanii mirkaneessaniiru. Komishinar Tuutii Koor akka jedhanitti yaaliin kun duruma kan karoorfameedha; garuu eegdota aanga’ootaan osoo hin milkaa’in hafeera jedhan. Yaalii ajjeechaa kanaan wal qabatee shakkamtoonni 19 battalumatti to’annaa jala oolfamuu isaanii BBC’tti himaniiru. Jalqabbiin shakkamtoota kanneenii magaalaa Gaambeellaa ta’uusaa fi shakkamtoota to’annaa jala oolan keessaa tokko doktara lammii Ameerikaa ta’uusaa eeraniiru. Dargaggeessii lammii Ameerikaa kun dargaggeeyyii gurmeessuun alatti maqaasaatiin maallaqa baay’ee fiduu fi harka dargaggeeyyii sanneenitti ammoo maallaqni baay’een argamuusaa himaniiru. Shakkamtoota harkatti meeshaan waraanaa sagalee maleessa dabalatee rasaasni seeraan ala ta’e to’atamuusaa ibsuun qorannoon dabalataa taasifamaa jiraachuusaa himaniiru. Shakkamtoonni kunneen galma yaalii kana taasisanitti waldhabdee tasaa uumuun kallattiisaa jijjiiruuf akka turan kan ibsan koomishiinarri itti aanaan; yeroo sanitti eegdonni aanga’ootaa taatee kana to’achuuf gara samii dhukaasuusaanii dubbataniiru. Dhimmacharratti asiin durallee odeeffannoo akka qabanii fi to’annaan taasifamaa turuusaa kan himan koomishiinar Tuuti Koor, shakkamtoonnis pireezidaantichi osoo magaalaa Gaambeellaa keessa jiranii, haleellaa raawwachuuf kaayyeffatanii akka turan himu. “Gaambeellaa keessatti dorsisaa fi sodaachisa baay’eetu ture. Isaan akka ka’uumsaatti fudhannee odeeffannoo baay’ee qabna ture. Kanarratti hundoofnee hojjachuu keenyatu haleellaa kana dhaabsisuu kan dandeenye,” jedhaniiru. Kaayyoon shakkamtootaa “pireezidaanticharratti tarkaanfii fudhachuu fi dirqamaan aangoorraa kaasuu ture” jedhaniiru. Hamma ammaatti shakkamtoonni 25 to’annaa jala oolfamuusaanii himuun namoonni biroos barbaadamaa jiraachuusaanii koomishiinarichi BBC’tti himaniiru. Dabalataanis shakkamtoonni guyyaa Sanbataa to’annaa jala oolfamuusaaniitiin Wiixata kaleessaa (Hagayya 31,2012) qorannoon jalqabuusaa fi har'a mana murtiitti akka dhiyaatanis beeksisaniiru. Ammatti haalli jiru gaarii ta’uu fi marii taasifamaa jirachuusaa himaniiru.


Naannoon Tigraay filannoo torban dhufu gaggeeffamuf qophaa'u beeksise

Filannoo Naannoon Tigraay addatti gaggeessuuf lammiileen miiliyoona 2.7 galmaa'u Komishiniin Filannoo naannichaa ibse. Torban darbe eegalee galmee filattootaa gaggeeffameen 2,740,888 galmaa'uu isaanii komishinarichi Obbo Muluwarq Kidaanamaariyaam ibsaniiru. Kanneen torban darbe galmaa'uu dhaban Sambataafi Dilbata akka galmaa'an kan taasifame yoo ta'u amma galmeen xumurameera. Naannichi Qaam'ee bultii 04, bara 2012 filannoo gaggeessuuf yaadeera. Kanaafis, duulli na filadhaa paartilee shaniifi dorgomtoota dhuunfaa afurin taasifamaa jiru Jimaata dhufu jechuunis Hagayya 29, 2012 ni xumurama. Kunis, filannoon taasifamuu torban tokko dura jechaadha. Akka Komishinarichaatti hanga yoonaa falmiin filannoo sadii kan taasifame yoo ta', inni afraffaafi xumuraa Kamisa dhufu taasifama. Filannoo naannichi gaggeessuuf wantoonni barbaachisan gara buufataalee filannootti socho'aa akka jiran ibseera Komishiniin Filannoo naannichaa. Filannichaaf raawwachiiftonni filannoo, kannen komii dhagahaniifi taajjabdoonni walumaagala  29,600 ta'an akka qophaa'anille ibse, Filannoo yeroo jalqabaaf naannichi taasisuuf buufataaleen filannoo 2,672 hundaa'aniiru. Filannoon biyyaalessaa Itoophiyaa shanaffaa ganna baranaa taasifamuuf ture sababa weerara koronaavaayirasiin yeroo biraatti dabarfamuun ni yaadatama. Haa ta'u malee, Naannoon Tigraay addatti filannoo akka gaggeessu ibsuun filannoo adeemsisuuf jechuun isaa mootummaa federaalaa waliin muuddama keessa isa seensiseera. Torban darbe Naannoon Amaaraa Naannoon Tigraay ummata 'dirqiin' galmeessaa jira jechuun himatee ture. Deebii isaan Naannoon Amaaraa himannaa kana balaaleeffateera. Kanneen siyaasa xiinxalan naannichi filannoo gaggeessuunsaa waldhibdee mootummaa federaalaa waliin keessumaa erga ADWUI'n diigamee paartiin Badhaadhinaa hundaa'en muddama seenerraa kan maddedha jedhu. Naannichi garuu mootummaan ummataan hin filamne akka ijaaramu ejjennoo qabuun akka filannoo gaggeessu ibsaa ture. Dhaabni TPLF bara siyaasa Itoophiyaa keessatti olaantummaa qabaataa ture filannoowwan gaggeeffaman haqa qabeessa miti jechuun dhaabbileen mormituufi dhaabbileen mirga namoomaa ni qeequ.


Hotel Rwanda: 'Gootni maqaansaa fiilmii keessatti ka’e hin butamne'

Pirezidaantiin Ruwaandaa Pool Kaagaameen, gooti biyyattii waa’ee ajjeechaa jumlaa bara 1994 irratti fiilmii Holiiwuudiif yaada ka’umsaa ta’e, ukkaamfamee hin butamne jedhan. Pool Rusesabaginaa namni jedhamu kun fedhiisaatiin biyya alaatii biyyatti deebi’ee erga takka turee booda, yakka ajjeechaa fi shorokeessummaan shakkamee hidhame jedhan. Maatiin Pool Rusesabagina garuu Dubaay keessatti ukkaamfamee erga butamee booda, gara biyyasaa Ruwaandaatti darbame jedhan. Ergasii torbee kana keessa harkisaa cancalaan hidhamee jira. Garee mootummaa morman keessaa gameessa beekamaa kan ta’e Pool Rusesabagina, riphee loltoota deggerta jedhamuun himatameera. Tattaaffiin inni jireenya lammiilee baraaruuf taasisu fiilmii bara 2004 hojjetame, Hotel Rwanda, jedhamu keessatti agarsiifameera. Hoogganaan Hoteelaa garee Huutuu keessaa ta’e kun garee Tuutsi irraa ajjeechaa jumalaa dhaabuuf hedduu gargaaraa ture. Ajjeechaa jumlaa sana keessatti gareen Tuutsii fi Huutuun yaada giddu galeessaa qaban 800,000 caalan ajjeefamaniiru. Namoonni kunneen garee finxaaleyyii Huutuu kanneen Pirezidaanti Pool Kaagaameen aangoorraa darbaniin ajjeefaman. Yeroo ammaa aanga’oonni Ruwaandaa hojiin ga’eessa umrii waggaa 66, Pool Rusesabagina gar malee dhaadheffameera jechuun komii dhiyeessu. Namni kun hojii quuqama mirga namoomaa hojjeteef badhaasa hedduu argateera. Badhaasa Pirezidaantii US’n kennamu, ’US Presidential medal of Freedom’ jedhamu bara 2005 argateera. Pirezidaanti Pool Kaagaameen TV biyyattiirratti akka dubbatanitti, ''Rusesabaginaan fedhiisaatiin as jiraachuuf biyyatti deebi’e. Namni isa ugguree deebise hin jiru,’’ Jedhan. Biyyattii dirqamee deebi’uusaaf waan sababa ta’e garuu hin eerre. Maqaan Pool Rusesabagina toora namoota yakka shorokeessummaan yeroo ammaa Ruwaandaa keessatti himatamanii jiranii keessa jira. Waraanni Bilisummaa Biyyaalessaa, kanneen riphanii lolan deggersa kan argatan Zaambiyaa irraati, Pirezidaantiin Zaambiyaa Edgar Lungu ammoo michuu Pool Rusesabaginaati. Kanarraa ka’uun Pool Rusesabaginaan mootummaa fi biyya shorokeessaa jira hamii jedhuun manni murtii biyyattii dhimmasaa dhagaheera. Fiilmiin Hoteel Ruwaandaa (Hotel Rwanda) maali? Fiilmiin Hoteel Ruwaandaa (Hotel Rwanda) kan bara 2004 hojjetame jiruu fi jireenya Pool Rusesabagina irratti kan xiyyeeffateedha. Akkamiin namni garee Huutuu irraa ta’e kun shamarree saba Tuutsii fuudhee namoota 1,200 akka baraare kan agarsiisudha. Namoonni garee haleeltotaa jalaa miliqanii gara Hoteela Mille Collines keessa dahatan, akkamiin nageenyummaansaanii eegamuu akka qabu qondaaltota poolisii waliin ta’uuun yeroo inni hojjetufaa agarsiisa fiilmiin kun. Don Cheadle taatoo Pool Rusesabagina bakka bu’uun fiilmicharratti hojjeteedha. Aab Rusesabaginan bara 2007 keessa gareen ajjeechaa jumlaa Ruwaandaaf sababa ta’e ‘Rwandan Patriotic Force’ seeraan akka gaafataman UN’tti iyyatee ture. ''An akka nama tokkootti mirga lammiileef falmuun qaba. Lammiilee Rwaandaa miiliyoonaan lakkaa’aman kanneen nama isaaniif dubbatu dhabaniif sagalee ta’uun barbaada,’’ jedhe.


Filannoo Tigraay: Paartiin mormituu Naannoo Tigraay filannoo tibbanaarratti rakkoo himate

Paartiilee mormituu Tigraay filannoo addatti naannichi torban darbe adeemsiseefi mootummaan federaalaa 'heeraan ala' jedheerratti hirmaate keessaa tokko rakkoo himate. Paartiin Saalsaay Wayyaane Tigraay Wiixata ganama ibsa baaseen dorgomtootaafi taajjabdootarratti ''dorsiisniifi dhiibbaan'' gahaa ture jechuun ibse. Paartiin dargaggootaan hogganamu kuni naannichi filannoo akka gaggeessuuf gaafataa ture. Filannoon gaggeeffames 'seena-qabeessa'' jechuun ibseera. Haa ta'u malee, filannoo duraafi booda ''hanqinootaafi gufuuwwan' mudatan jedhe ibseera. Dhaabichi ibsa baaseen miseensonni dhaaba Adda Bilisummaa Ummata Tigraay (ABBUT/TPLF) filannoo dura balbala namaarra adeemaa ''mallattoo kan gootan asirra'' jechuun himaa turan jedheera. Dabalataan, dorgomtotaafi taajjabdootarratti ''doorsisniifi dhiibbaan'' gahaa tures jechuun ibseera. ''Caasaa Aanaafi Gandaa fayyadamuun dorgomtootaafi maatii isaaniirratti doorsisni gaha ture. Uummataan akka diinaa akka ilaalamaniifi akka of sodaatan taasifamaa ture,'' jedheera. Itti dabaluunis, paartiin naannicha bulchu ''olola maqa balleessii miidiyaafi sanadaan deeggarame nurratti gaggesseera'' jechuun himateera. Yeroo sagaleen lakkaa'ames taajjabdoota buufata filannoorraa fageessuuf yaaliin taasifameera jechuun ibse. Himannaan akkanaa filannoo naannichi addatti adeemsiseefi mootummaan federaalaa 'heeraan ala' jedheerratti yoo dhihaatu kuni kan duraati. Filannoo paartiin TPLF olaantummaan irra aanerratti paartileen mormituu afur hirmaatanis sagalee olaantummaa kan argate dhaaba naannicha bulchaa jiru, TPLF dha. Himannaa Saalsay Wayyaaneen dhaaba naannicha buchuurratti dhiheesseef dhaaba TPLF irraa deebiin kenname hin jiru. Sababa koronaavaayirasiin Itoophiyaan filannoo biyyaalessaa jahaffaa yeroo biraatti dabarsiteetti. Hangasitti aangoon mootummaa akka dheeratu manni maree federeeshinii biyyattii murtesseera. Haa ta'u malee, naannichi sababa koronaavaayirasiin filannoon yeroo biraatti darbuu hin qabu jechuun addatti filannoo gaggeesse. Kunis, muddama guddaa uumeera. Shallaggii sagalee argatan kanaan paartileen dorgommiirratti hirmaatan shanan akka gadii kanatti sadarkaan isaanii kennameera: •1ffaa TPLF 2,590,620 (98.2 %) •2ffaa Baayitoonaa 20,839 (0.8%) •3ffaa Wuddib Naatsinnati Tigiraay 18,479 (0.71%) •4ffaa Saalsaay Wayyaanee Tigiraay 7,136 (0.275%) •5ffaa Asimbaa 774 (0.01%)


Afrikaa Kibbaatti manni qorichaa Clicks beeksisa rifeensaa 'sanyummaa' qabu hojjete haleelame

Afrikaa Kibbaatti mormitoonni dhaabbatni qorichaa fi oomishaalee bareedinaa gurguruun beekamu, erga beeksisa rifeensaa jibba sanyummaa mul'isu hojjete jedhaniin booda suuqiiwwan hedduu cufsisiisan. Beeksisa Clicks hojjete kana keessa rifeensa Afrikaanotaa gogaa, nuffisiisaa fi kan miidhame jedhamuun kan ibsame yogguu tahu, fakkeenyi rifeensi warra adii ammoo laafaa fi gaarii jedhamee ibsame. Paartiin mormituu Economic Freedom Fighters (EFF), beeksisa kanaan ''jibba sanyummaa kan qabuu fi sadarkaa namummaa kan gadi buusuudha,'' jedhe. Hoogganaan dhaabichaa Juliyas Maalemaa, suuqiiwwan 'Clicks' marti akka cufamu gaafate. Kaampaanichi dhaaba siyaasaa kana mana murtiittiin geessa kan jedhe yogguu tahu, Aab Maalemaan ammoo deeggartoota isaatiin ''duulaaf qophii tahaa'' jechuun ergaa dhaame. ''Dhaabni keenyas sodaachisaaf hin jilbeenfatu.'' ''Kuni ergaan inni qabu, eenyummaan gurraachotaa eenyummaa warra adii gadii akka ilaalamudha. Kun waan nutti agarsiisu, sadarkaa bareedinaa adiitu isa olaanaa tahuun fedhama. Bareedinni gurraachaa ammoo waan miidhaa, shamuufi waan baratamaa hin taane akka bakka bu'utti fudhatama jechuudha,'' paartichi ibsa isaatin. Miseensonni paartii EFF yeroo hedduu uffata diimaa uffachuun, hojjettootaaf deeggarsa qaban agarsiisuun beekamu. Deeggartoonni kunniin 2018ttis mormii walfakkaatu dhaaba huccuu gurguru H&M irratti gaggeessanii turan. Gaafas kaampaaniin kun maxxansa daa'imni gurraachi tokko shurraabii ''qamalee isa bareedaa bosona keessaa'' ("coolest monkey in the jungle") jedhu uffatee kahe booda, mormiin guddaa isa mudate. EFF Aab Maalemaan ALA 2013tti hundaa'e. Yeroo maras adeemsi paartichaa gara uummataa goruun, dhaaba biyya bulchu African National Congress (ANC), kaayyoo qabsoo ganamaa sana gateera jechuun qeeqa. Aab Maalemaan ANC'n hawaasa gurraacha harka caalaa harka-qalleeyyii tahe dagateera jedha. Inumaawuu fedhii dhaabbilee daldalaa gurguddoo eegsisa jedha - dhaabbileen kun garri caalu warra adii lakkoofsaan bicuu tahaniin kan to'atamedha. Afrikaa Kibbaatti sirni appaartaayidii erga dhume waggoonni 29 dabranis, sanyummaan ammllee hawaasicha keessa jira kan jedhu yaada nama hedduuti. Beeksisi 'Clicks' mormii kanaaf sababa tahe torbee dabre maxxanfame kun, ergasii kaheera yookaan haqameera. ''Suuraaleen miira namaa tuqanii fi nama dallansiisan marsariitii keenya gubbaa maxxanfamuu isaaniitif daran aareera,'' jedhan aanga'aan 'Clicks' Vikesh Ramsunder. ''Hojjettoonni dhibaa'oo'' tahanis hojiirraa dhorkamaniirus jedhan. Dhiifamni hoogganaa dhaabichaa garuu, deeggartoota EFF waan garaa gahe hin fakkaatu. Guyyaa Wiixataa (kaleessa), suuqiiwwan biyyattii keessatti argaman hedduu haleelaniiru. Viidiyoo tokkorratti akka mul'atutti girgijjii yookaan baattoo mi'aa suuqii keessaa garagalchaa turan. Kutaa biyyaa Mpumalangatti ammoo, namoonni gareen tahuun boombii gaazii suuqii Clicks'tti darbataniiru.


Qorataan Noorway Itoophiyaatti erga 'qoratamee' booda biyyatti deebi’e

Lammii Noorway kan ta’e Pirofeesarri qo’annoo dhimma nageenyaa fi walitti bu’iinsaa Shetil Tironvool Itoophiyaa buufata xiyyaaraa Idil-addunyaa Booleetti erga 'qoratamee' booda gara biyyasaa deebi’uu isaa ibse. Siyaasa Itoophiyaa fi Gaanfa Afriikaa qo’achuun kan beekamu Pirofesar Tiroonvol, filannoo addattii Naannoon Tigraay adeemsiseefi mootummaan federaalaa 'heeraan ala' jedhe taajjabuuf gara Maqalee imalee ture. Dabalataan, imalli taasise qaama qorannoo isaa akka ta'ellee ibse. Ergaa Wiixata ganama fuula tiwiitara isaarratti barreesseen waan isa mudate ibse. ‘’... Ergan kutaa immigireeshiniitti qoratamee booda walii galleerra. Haala kiyya ilaalchisuun qondaala Tajaajila Nageenyaa fi Tika biyyaalessaa waliin erga mari’annee booda walii galteedhaan akka obbolootaatti addaan baaneerra’’ jechuun akkamiin akka gara biyyaa deebi'e ibseera. Nageenyummaasaaniif jecha dhaabbatichi akka Finfinnee gadi dhiisanii ba’an ajajuu kan himan Pirofeesar Tiroonvol, akka gara biyyaatti deebi’aa jiranillee barreessaniiru. ‘’Gara mana kiyyaatti deebi’aan jira. Ari’ameemmoo miti. Kanaafuu, yeroo gabaabaa keessatti gara Itoophiyaa deebi’ee qorannoo kiyya ittan fufa’’ jedhan. ‘’Ifa gochuudhaaf, filannoo kana taajjabuun anaaf akka nama siyaasa Tigraay/Itoophiyaa waggoota 30 darbaniif qo’ataa tureetti qaama hojii kiyyaati. Adeemsa filannichaa qorachuu jechuun deggaruu jechuu miti. Garuu bakkatti argamee qabatamaan waan ta’e argee booda bu’aasaa xiinxaluuf na fayyada,'' jechuun tiwiitara isaanii irratti barreessan. ‘’Seeraan ala vizaa tuuristiitiin Tigraay daawwataa jira naan jedhanii duula narratti banan. Kun soba. Hojii kiyyaafin as jira. Beekamtii mootummaa Itoophiyaatiin dhufeen Yuunivarsitii Maqaleef deggarsa kennaa jira’’ jechuun yeroo biraa barreesse. Waan isaan qunname bu'uura gochuun yaada isaanii ibsaniinis akka qorannoof deebi'an abdii qaban ibsan. ‘’Itoophiyaan walabummaa barnootaa ni eegdi jedheen amana. Hariiroon yeroo dheeraa an Yuunivarsitii Maqalee fi kaan  waliin qabaachaa tures bakkatti ni deebi’a jedheen abdadha. Amma mana kiyya ga’eera,'' jedhan. Kana dura gaazexeessitoonni filannicha gabaasuuf gara Naannoo Tigraay imaluuf turan buufata Xiyyaaraa Booleetti dhorkamne jechuun isaanii ni yaadatama. Dhimma Pirofeesar Tironvoolis ta'e gaazexeessitoonni waan nu mudate jedhanirratti qondaalli Itoophiyaa dubbate hin jiru. Sababa koronaavaayirasiin Itoophiyaan filannoo biyyaalessaa jahaffaa yeroo biraatti dabarsiteetti. Hangasitti aangoon mootummaa akka dheeratu manni maree federeeshinii biyyattii murtesseera. Haa ta'u malee, naannichi sababa koronaavaayirasiin filannoon yeroo biraatti darbuu hin qabu jechuun addatti filannoo gaggeesse. Filannoo kanaanis, olaantummaan xumure. Dhaabbilee mormituu afur filannicha irratti hirmaatan keessaa tokko kan ta'e Saalsaay Wayyaane filannoo taasifamerratti rakkoowwan akka turan ibseera.


'Alaabaa keenya bilsoomsuuf ni qabsoofna' Uummata ganamaa Awustiraaliyaa

Alaabaan uummata ganamaa Awustiraaliyaa (Aboriginals) halluun isaa Gurraacha, Diimaa fi Keelloodha. Gurraachi uummata, diimaan hariiroo dachee waliin qaban, akkasumas keelloon gidduutti argamtu ifa biiftuu bakka bu'u. Warri Awurooppaa bulchiinsa bara kolonii isaanii keessatti uummata ganamaa hedduu dararanii kaan lafasaanii irraa fudhataniiru. Kumaa kitilaan kan lakkaa'aman dachee handhuurasaaniirratti garba ta'anii jiraachuuf dirqamaniiru. Uummanni ganamaa kun kan alaabaan amma jiru, kan gita bittootaa, mallattoo warra nama dararaniiti jedhanii waan amananiif bakka nu hin bu'u jechuun mormu. Alaabaa kana riqichaawwan Awustiraaliyaa keessa jiran, gamoowwan akkasumas huccuu irrattillee arguun waan baratameedha. Alaabaan kun duratti akka mallattoo diddaatti ilaalamaa ture. Yeroo ammaa garuu uummata ganamaa Awustiraaliyaa(Aboriginal) bakka bu'uun akka biyyaattis beekamtii argateera. Bara darbe wayita alaabaa kana qabachuu fi itti fayyadamuun dhorkaa ta'uun himamu uummanni kunneen hedduunsaanii bitaa itti gale. Namoota muraasa qofatu alaabaan kun dhimma abbaa qabeenyummaa(copy right)'n shiraa fi dabaan  xaxamee jiraachuu hubatan. Kubbaaniyyaawwan uummata ganamaa(Aboriginal) huccuu fi meeshaalee biroo irratti alaabaa kana chaappessuuf warra kaan irraa iyyama gaafatu. Haalli kun namoota hedduu mufachiise, dheekkamsiiseeras. Uummata ganamaa Awustiraaliyaa(Aboriginal) bakka bu'uun paarlaamaa keessa kan jiran Liindaa Barne, alaabaa kana harkaasaaniirratti faayatanii argaman. Alaabaa kanas ta'e, mallattoon alaabaa kanaa ukkaamfamee nu harkaa fudhatameera jechuunis dubbatan. Haala kanaan muddama hamaa keessa kan seene mootummaan Awustiraaliyaa, abbaa qabeenyummaa alaabaa kanaa to'achuuf yaalus gama aadaa fi seera wal-simsiisuutiin qormaati isa mudateera. Haalli kun akkamiin uumame? Alaabaawwan biyyalessaa addunyaarra jiran irraa adda isa godhu, alaabaan inni kun kan mootummaa biyyattii miti. Abbaan qabeenyaa alaabaa kanaa aartistii beekamaa Haaroldi Toomaas. Aartistiin kun alaabaa kana kan kalaqe bara 1971tti wayita sochiin bilisummaa gaggeeffamaa turetti. Aartistiin kun mirga abbaa qabeenyummaa(copy right) alaabaa kanarraa guutummaatti qaba. Mirgasaa kanas kan mirkaneeffate adeemsa seera bara 1990oota keessa tureeni. Ergasii hanga ammaatti kubbaaniyyaawwan garaagaraa akka alaabaa kana oomishan walii galteerra ga'eera. Waggoota lama dura warshaa huccuu 'WAM' jedhamu waliin walii galtee tokko mallatteessee ture. Bu'uura walii galtee kanaanis warshaan kun alaabicha huccuurratti akka chaappessu, miidiyaalee garaagaraa irrattis akka itti fayyadaman mirga kan kenneef ture. Akka warshaalee kanaan dura turaniitti osoo hin taane, warshaan inni kun walii galtee kana kabachiisuuf mirga seeraan qabutti fayyadamuuf haalaan socho'aa tureera. Dhaabbileen uummata ganamaa(Aboriginal) tolaan hojjetan hedduunis kubbaaniyyaan kun mirgi seeraan qabu osoo hin hafin akka itti fayyadamaa jiru kan hubatanii fi akka itti hin gammadne ibsaa turan. Dhaabbata huccuuwwan alaabaa kana ofirraa qabu gurguruun maallaqasaa tajaajila wal'aansa fayyaaf oolchu kan hooggantu dubartiin Gunditjmara Lawwuraa Toomsan,''Huccuuwwan alaabaa kana ofirraa qaban guyyoota sadi keessatti gurguruu akkan dhaabu abbootiin alangaa xalayaa dhorkaa mana murtiirraa fudhatanii dhufan natti himaniiru'' jetti. Akeekkachiisaa fi sodaachisa seeraa kanaan kan dheekkamte Laawuraan 'Alaabaa keenya bilisa ni baasna'' duula jedhu eegalteetti. Marsariitii irratti sagaleewwan 150,000 walitti qabdeetti. Kunis bara darbe paarlaamaa biyyattiif dhiyaate ture. ''Namni dhuunfaa yookiin dhaabbati tokko akkamiin alaabaan kiyya jedha?Alaabaan kan uummata ganamaati. Alaabaasanii fayydamuuf hoo akkamiin kaffalu?'' jechuun yeroo tokko BBCtti himte turte. ''Alaabaan kun jireenya uummata keenyaa bakka bu'a. Alaabaan Awustiraaliyaa kan keenya jennee hin yaadnu, sababni isaa mallattoo kolonii fi ajjeechaa waan ta'eef bakk nu hin bu'u.'' jetti. "Alaabaa keenya ol kaasnee kan har'aan geenye nu'i''  kan jettu Laawuraan warshaa huccuu WAM jedhamu alaabaa kanatti fayyadamuuf mirga bu'uura seeraa qabu qabaatus isheen garuu diddaashee itti fufteetti. Kanneen uummata ganamaa(Aboriginal) hin taane alaabaa mallattoo uummata ganamaa ta'etti fayadamuun madda maallaqaa dansaa argatanii nutti qoosu jechuunis qeeqxe. Bara darbe aanga'oonni siyaasaa fi mormitoonni mormii bilisummaa alaabaa keessatti hirmaachuu eegalanii turan. Keessattuu kilaboonni kubbaa miilaa fi raagbii biyyattii alaabaa argachuuf jecha warshaa huccuu kanaaf kaffaluu hin qabnu jechuun ijoo dubbii ta'ee ture. Kilabonni kunneenis duula alaabaa keenya bilisa yaa baasnu jedhutti makamaniiru.


Filannoo Tigraay: 'Filannichi faallaa heeraati jechuuf bu'uurri heeraa hin jiru' - Awwal Aloo (PhD)

Biyya UK Univarsiitii Keelitti barsiisaa seeraa kan ta’aniifi dhimma siyaasaa Itoophiyaafi gaanfa Afrikaa kan xiinxalan Awwal Aloo (PhD) filannoon naannoon Tigraay Roobii darbe gaggeesse ''seeraan ala jechuuf bu'uurri heeraa hin jiru,'' jedhan. Mootummaan Federaalaa filannoon biyyaalessaa marsa 6ffaan sababa weerara Covid-19 yeroo biraatti akka darbu murteen dabarsee ture adeemsi itti murtaahe sirrii miti jedhamuun paartilee mormituu tokko tokkoon qeeqamaa ture. Paartilee qeeqaa turan keessaa dhaabni naannoo Tigraay bulchu TPLF adda dureedha. Murtee mootummaa Federaalaa diduunis Roobii darbe filannoon sadarkaa naannootti gaggeeffameera. Bu'aan filannoo kanaas kan naannicha bulchaa jiru TPLF sagalee ol-aanaa argachuun mo'ateera. MM Abiy Ahimad jala bultii filannoo nannichaarratti gaaffiifi deebii miidiyaa biyyaalessaan tamsa'erratti filannichi ''akka mana seeraan ala ijaaramee mana caraqaati,'' jedhaniiru. Itti-dabalanuus ''iddiriifi uqqubiin gandaa mataa nu hin bowwaafachiisu, murteessaan filannoo biyyaalessaarratti hirmaachuu isaaniiti,'' jedhan. Awwal Aloo (PhD) BBC World Service sagantaa News Hour waliin gaaffiifi deebii gaggeessaniin, filannoo naannoo Tigraayiin seera qabeessa miti jechuuf bu'uurri heeraa hin jiru jedhan. Federeshinii Itoophiyaa keessatti naannoon Tigraay nannoolee biroorraa haala wayyoo qabuun kan bilisummaa qabuufi mirga heeraan kennameef kan shaakalaa jiru ta'uu Dr. Awwal dubbataiiru. ''Dhaabni biyya bulchaa jiru filannoo gaggeessuuf haalli mijataan hin jiru jedhee filannichi akka darbu gochuu isaatiin qofa, filannoon Tigraay faallaa heeraati, seera qabeessa miti jechuu mitiis,'' jedhu. ''Walgaarreffannaafi muddamni amma mootummaa Federaalaafi dhaaba naannoo Tigraay bulchu gidduu jiru, waldhabdee ilaalcha siyaasaa dhaabota lamaan kanaa malee; heera biyyaafi seera waliin hedduu wal hin qabatu,'' jedhan. Heerriifi seerrii falmii isaanii ittiin jabeeffachuuf waan itti fayyadamaniidhas jedhu. Mootummaan Federaalaa dhimma naannoo Tigraay keessa humnaan galuuf kan yaalu yoo ta'e, waldhabdeen mootummaa federalaa fi naannoo Tigraay ittii hammaate waraanatti ce'uullee danda'a sodaa jedhus qabu. Dr. Awwal. Dhaabni waggoota 30 ta'anii Itoophiyaa sirna Dimookrasiitti karra cufeen dhaaba bulchaa ture kan hoogganaa ture Addi Bilisa Baasaa Ummata Tigraay; dhaaba haaraa MM Abiy Ahimad ijaaran dhaaba Badhaadhinaatti makamuu dhabuun madda waldiddaa amma uumamee jiru kanaati jedhan. Akka karoora qabameetti filannoon osoo gaggeeffamee Paartiin Badhaadhinaa erga hundaa'ee yeroon gabaabaa waan ta'eef, injifachuu hin danda'u turees jedha Dr. Awwal. Heerri Itoophiyaa naannoleen mootummaa federaalaa ijaaran, aangoo ofiin of bulchuu jabaa akka qabaatan hayyamaa kan jedhan namni kun, bara TPLF olaantummaa biyya bulchuu qabaachaa tureefi ammas jechaan malee qabatamaan raawwatamaa hin jiru jedhu. Amma muddamni mootummaa federaalaa fi naannoo Tigraay hammaachaa deemuunsaa, tarii naannoon hunda caalaa ofiin bulaa jiru fottaquu malti sodaa jedhu uumeera. Seenaa Itoophiyaa keessatti naannoo gahee guddaa qabdu, akkasumas baayyina uummatan biyyattii keessaa saba sadaffaa ykn arfaffaarra jiraachun yoo fottoqxe, qaama Itoophiyaa strategic ta'etu fottoqe jechuu akka ta'e ibsan. Gama kaaniin MM Abiy Ahimad gara aangootti dhufanii fudhatamni qaban akkaan dabalee Badhaasa Noobeelii Nagaallee injifachuun ni beekama. Rifoormiiwwan dimookrasiif karra saaqan hedduus eegalanii turan. Ofii haala amma jiruun rifoormiwwan kanatu waldhabdee saba gidduutti uume moo? MM Abiyyitu biyyattiin tokkummaan akka deemte gochuu dadhaban jedhe? jechuun gaaffiin dhiyaateera. Dr. Awwal ''jalqabumayyuu MM Abiy rifoormiiwwan eegalan raawwachuuf miti kan eegalan,'' jedhu. ''Amma akka ilaallutti kaayyoon isaanii deeggarsa argatanii aangoo isaanii hanga cimsatanitti tooftaa itti dhimma bahaniidha.'' Ejjennoon MM Abiy ji'oota 6fi7 darban jijjiirama dhufee ji'a lamaan as erga artist Haacaaluu Hundeessaa ajjeefamee booda, guutummaatti mormitoota isaanii hunda gara dhabamsiisuutti ce'aniirus jedhan. ''Amma rakkoowwan Itoophiyaaf namni dawaa kennuu danda'u isa qofa ta'eetti of dhiyeessaa jira.'' Haala amma jiruun MM Abiy mootummaa abbaa irree erga bara 1960 booda Afrikaan kolonii jalaa baatee mul'atanitti jijjiiramaniiru, kunimmoo milkii-dhabeessummaadhas jedhan hayyuun seeraa kun. MM Abiy Ahimad erga filannoon yeroo biraatti akka darbu murtaahee booda, qaamoleen Itoophiyaa diiguu barbaadan jiraachuufi osoo isaan jiranii, mootummaan isaanii jiruu ''hawwiin Itoophiyaa diiguu'' akka hin milkoofne dubbataniiru. Kanaafis dhaaba isaanii keessa namoota jiran irraa eegalee, nama kamuu irratti tarkaanfii olaantummaa seeraa kabachiisuu akka fudhatan beeksisan.


Pireezidaantiin Maalaawii Laazaaras Chaakweeraa ajajaa waraanaa ari'ame deebisanii muudan

Pirezidaantiin Maalaawii haaraan Laazaaras Chaakweeraa ajajaa waraanaa biyyattii angoorraa pirezidaantii isa duraatiin ari'ame deebiisuun muudan. Ajajaan waraanaa kunis aangoorra kan kaafamanii turan sababii loltoonni namoota hiriira mormii filannootiin walqabatee bahan irratti tarkaanfii fudhachuu didaniif ture. Mr Chaakweraan Janaraal Vinsent Nundwee akka ajajaa waraana biyyattiitti deebisanii muuduun battalumatti hojiirra kan ooluudha jedhaniiru. Bu'aa filannoo wal morkisiisaa Pitar Mutharikaa irra deebiin akka filatan ibsee turen wal qabatee, baatii Caamsaa darbee keessa biyya kibba Afriikaatti argamtu jeequmsaan guutanii ture. Booda garuu garee abbootii seeraa shanitiin filannichi haqamuun akka baatii shan keessatti irra deebiin gaggeeffamu taasifame ture. Filannoo irra deebiin akka haaraatti gaggeefameen ture Mr Chaakweraan mo'achunsaanii kan mirkanaa'e. Yeroo sanattis Janaraal Nundween waraanni nageenyaa heera mootummaa biyyaa eeguuf gahee qaba jechuun midiyaatti himanii turan. Guyyaa Kibxata darbee pirezidaantichi 'janaraalicha aangoorraa kan kaafaman' waan qabatamaa maleedha jedhanii turan. ''Kaayyoon kiyya miidhaa qaqqabeefi murtee haqa-maleessa dhaabbata ogummaa kan ta'ee loltoota keenya hunda irra gahee fayyisuudha,'' jedhaniiru wayita midiyaatti dubbataniitti. Carraan janaraala wayita Janaraal Nundween aangoorraa ari'ataman mudamanii maala akka ta'e ammatti wanti barame hinjiru. Haa ta'u malee, pirezidaantichi atattamaan mana maree waraanaa walgahiif waamuun waliin mari'achuun muudama ajajaa itti aanaa haaraa kan mar'atan akka ta'e pirezidaanticha caqasuun gabaasan.


Dr Taaddasaa Leencoo: Filannoon Tigraay "balaa guddaa federeshinii Itoophiyaarratti aggaamame"

Naannoon Tigiraay addatti filannoo gaggeessuuf Fulbaana 09, 2020tti beellamachuun atakaroo siyaasa jabduu naannoo Tigiraay fi mootummaa federaala gidduutti uume. Filannoon beekamtii ykn bu'uura heeraa qabachuu fi dhabuunis ogeeyyi seeraa gidduttis garaagarummaa yaadaa uumera. Ogeessi seeraa Obbo Barihuu Tawaldabirhaan mootummaan federaalaa koronaavaayirasii akka sababaatti gargaaramuun heerri mootummaa hiikamuu danda'u bakka hin jirretti akka hiikamu taasisuun filannoo dheeressuun ijaarsa sirna dimokiraasii diigaa, filannoon filatamu qaba jedhanii falmu. Ogeessii seeraa yuunivarsiitii Finfinnee Dr Taaddasaa Leencoo garuu filannoon naannoo Tigraay kun 'balaa guddaa federeeshinii Itoophiyaarratti aggaamame' jedhu. Addatti filaannoo gaggeessuun heera biyyatti akka humnaan diigutti lakkaa'an. Naannooleen miseensa federeshinii Itoophiyaa keessa amma jiranitti hundisaanii heera biyyattii kabajuuf kabachiisuu qabu jedhu Dr Taaddasaan. "Abbuumti fedhe ka’ee, lakki ani waanin fedhen godha kan jedhamu miti. Federeeshiniin dura kabaja heeraarra jalqaba, kanaaf akka yaada kootti naannoon Tigiraay heera mootummaa ifatti cabseera." Filannoo ofisaatii gaggeessuu hin danda’u, kuni aangoo naannoos miti jedhu. Manni maree federeeshinii Itoophiyaa filannoon naannichi gaggeessu "akka hin gaggeeffamnetti lakkaa'ama, beekamtii hin qabu, hojiirras hin oolu" jechuun murtee dabarseera. Mootummaan Naannoo Tigraay akkasumas ogeeyyiin seeraa filannichi godhamuun sirriidha, bu'uura seeraas qaba jedhan 'mirga horee ofii ofiin murteeffachuu' kaasuun falmu. Dr Taaddasaa Leencoo garuu naannoon hundumtuu murtee heera mootummaa bu'uura godhatee mootummaa federaalaan darbu kabajuu qabu yoo isaaniif hin liqimfamnellee jedhu. Lakkii naaf hin liqimfamu seera sana nan cabsa jechuun olaantummaa heeraa diiguudha jedhu. Balaan kun kan Tigraayi fi federaalaa qofa otoo hin ta’iin, balaa naannoolee adda addaarratti aggaamame jedheen yaada jedhu Dr Taaddasaan. "Maaliif yoo jette, Tigiraay heera cabsitee yoo akkanumatti bira darbine dubbiin cimaa adeema, maalifu hundumtuu seera cabsuu jalqaba jechuudha." "Federaalaas ta’e naannoon heera yoo cabse boru kan isa caalutu dhufa. Kanaaf adabuun dirqama. Mootummaan federaalaa polotikaan humna qabaa, hin qabuu ani hin beeku." "Garuu heerri kun wabii sabaaf sab-lammii biyya sana keessa jiraataniiti. Heerri kun dawoo isaaniiti, gareen tokkoo gurmaa’ee labsii kana hin kabajuu yoo jedhe sirrii ta’uu hin danda’u." Wal dhabbiin kun dhimma heeraa yoo ta’e, naannolee hundatu miidhama kan jedha Dr Taaddasaan, kanaaf "hundumtu irratti hirmaatee, naannoo Tigiraay seera jala galchuun dirqama" jedhu. Ogeessi seeraa gameessi Dr Taaddasaa Leencoo wayita gumiin calallii seeraa dhimma filannoo dheeressuu hayyoota mariisisaa ture namoota yaada kennaa turan keessaa tokko. Mootummaan federaalaa filannoo dheeressuuf bu'uura heeraa hin qabu jechuun falmii Mootummaa Tigraay dabalatee namoota siyaasaa fi ogeeyyii seeraan kaa'u itti walii hin galan. "Heerri mootummaa ifatti kaa’eera, kana kana murteessuu mana maree federeeshiniiti" jedhu. Heera mootummaa keeyyata 62(1) eeruun waa’ee heeraa kamiyyuun ilaaluuf aangoon mana maree federeeshiniitiif kennamu himu. Dhimma filannoo "mootummaan federaalaa mana marichaatti dhiyeesse kan murteeffame malee, MM Abiy miti kan murteesse" jedhu. Kana darbee naannoon Tigiraay waan feene goona jechuun abbaa irrummaati jedhan.


Biyoonseen walaloo muuziqaa haaraa ibiddarra ishee kaa’e jijjiirte

Weellistuun beekamtuu Ameerikaa Biyoonseen wallee haaraa baaste keessa walaloon waldhabsiisaan erga argamee booda ijoo dubbii taateetti. Sababa kanaaf komiin guddoo irratti ka’e. Wiixata har’aa ammoo walaloo dubbii kaase haqxee lammata waraabuuf akka ta’e dhagahameera. Keessumaa kanneen qeeqa irratti dhiheessan kanneen qaama -miidhamtootaaf falmanidha. Wallee Jimaata gadhiifame keessa jechi jiru namoota socho’uu rakkataniifi madaala isaanii eeganii adeemuu dadhaban [cerebral palsy] gad-buusanii ilaaluuf namootni itti fayyadamu. Piromootarri artistii kanaa BBC’tti akka himanitti, jechichi Ameerikaatti hiika biraa qaba jedhan. Beekaa waan wallee keessa akka seenu taasifame miti jechuun ibsan. "Walaloon kuni kaaniin bakka buufama," jechuun himan. Biyoonseen dhiifama gaafattee toora walaloo hiika badaa qabu keessaa haqxee deebistee gadhiifte. "Waan tokko ifa gochuun barbaada. Afaan kaan gad-qabu beekisuuf tasa yaadee miti," jechuun ibsa miidiyaa hawaasummaarratti qoodameen ibsite. "Akka dubartii gurraattii furdoo Ameerikaatti, jechoota nama miidhan anarratti dubbatame waaniin beekuuf humna jechoonni qaban nan hubadha," jechuun beekaa akka itti dhimma hin baane himte. Yeroo deeggartoonni ishee gaafa Jimaataa walaloo kana dhagahan, miirri isaa akka waan "fuula keessa kabalamaniiti" jechuun kanneen qaama miidhamtootaaf falmitu Hannaah Devineey BBC’tti himte. Dhaabbati qaama miidhamtootaarratti dalagu, Scope, Biyoonseen wallee ishee akka lammata waraabdu gaafate. "Ilaalcha badaa qaama midhamtoonni guyyuu isaan qunnamu waan jabeessuuf jechoonni murteessoodha," jedhan maanaajarri miidiyaa dhaabbatichaa Waaran Kiriwaan. Deeggartoonni ishee kaanimmoo jechichi Ameerikaa keessa hiika biraa qaba jechun isheef falman. Jechi isheen fayyadamte Ameerikaatti hiikaa "gammachuun of wallaaluu’’ jedhu qaba. Taatullee, kanneen rakkoo fayyaa sammuu qaban kan ilaalcha keessa galche miti. Atakaaroo kanaan ala garuu albamni torbaffaa Biyoonsee Renaissance jedhamuun moggaafame gurgurtaan gabaa addunyaa mataa gubbaa jira.


Jastiin Biiber fuulli isaa gariin socho'uu akka dide hime

Weellisaa beekamaan dhalootaan Kaanadaa Jastiin Biiber fuulli isaa walakkaan tokko paaralaayizdii ta'uu isaatiin konsartii isaa haquu ibse. Dargaggoon ganna 28 kun viidiyoo daqiiqaa sadii Inistaagiraam gubbaatti gadhiiseen, dhibee 'Ramsay Hunt syndrome' jedhamuuf waldhaansa fudhachaa akka ture hime. ''Akka argitan ijji inni kun hin libsatu. Fuula koo walakkaa isa tokkoon seequus hin danda'u...fuulli koo garri tokko guutummaatti paaraalisiisii dha'' jedhe. 'Ramsay Hunt syndrome' dhibeen jedhamu narviiwwan fuularra jiran kan naannoo gurraa addatti kan miidhu ta'uu ogeeyyiin fayyaa ni himu. ''Vaayirasii kanatu narvii gurra koo cinaa jiru miidhee, narviiwwan fuula koo miidhee fuula koo paaraaliysisi godhe'' jechuun fuula isaa gara mirgaa miidhame agarsiiseera. Torbee kana gara jalqabaa konsartiin isaa moggaasa ''Justice World Tour'' jedhamu eegalamee ture keessaa sadii haqamuun ibsamee ture. Dinqisiifattootni isaa haala fayyaa isaa agrarsiisa isaa itti fufsiisuu hin dandeenye kana hubachuun akka obsaniif gaafateera. Seequufi ija libsachuu yaaluun hordoftootni isaa Inistaagram miiliyoona 240 ta'an fuulli isaa gariin sochiitti akka hin jirre agarsiiseera. ''Akkuma argitan xiqqoo hamaadha. Utuu ta'uu baateen hawwa ture. Qaamni koo garuu akkan suuta jedhu natti himaa jira. Ni hubattu jedheen abdadha. Yeroo kana boqochuun fayyaa harka dhibbatti deebi'uun waanan hojechuuf dhaladhetti deebi'a.'' Fayyaa isaatti deebi'uuf shaakallii sochii fuulaa gochaa akka jirus dubbateera. Yeroo hangamii fayyuuf akka isa fudhatu garuu hin beeku. Weellisaan kun torban kana keessa Waashingitan DC fi Toroontootti konsartii qaba ture. Niiw Yoorkiifi Losa Anjalasittis torbanoota dhufan keessatti karoora qaba ture. Akka kilinikni Mayo US jiru jedhutti ''dhibeen kun gurri miidhame akka hin dhageenyes godha. Mallattooleen dhibee kanaa hedduun kan yeroof turan ta'us, takka takka ammoo yeroo dheeraas turu. Arguudhaafis haala rakkisaa akka uumuufi dhibeen kun warreen waggaa 60 harka caalu akka miidhu dhaabbatni kun ibseera. Haati warraa Biiber Heeyilii kantaruu dhiigaa sammuu keessatti mudatuun hospitaala galtee ture. Booda ammoo dhibee stirookiidhaan miidhamtee qaawwa onnee ishee keessatti mudateef yaala baqaqsanii waldhaanuu argachuu himteetti.


Weellistuu beekamtuun 'manneen-barnootaa Islaamaa' irratti qooste jedhamuun hidhamte

Maqaa masoo "Maadoonaa Turkii" jedhamuun kan beekamtu weellistuun gurra guddaa qabdu Gulshan "waan hin taane qooste" jedhamuun hidhamte. Weellistuun kun qoosaafis haa ta'u waan sarara darbe dubbatte jedhamuun qeeqamte. Dubartii umuriin ganna 46 taate Gulshan, himannaan irratti baname, "dubbii jibba hawaasa gidduutti baballisu facaasteetti" kan jedhudha. Weellistuun beekamtuun kun hidhamuun miidiyaa hawaasummaa irratti dheekkamsa guddaa kan kaasise yoo ta'u, mootummaan ishee hidhuu isaatiin tarkaanfii sirrii fudhate kanneen jedhanis xiqqoo miti. Gulshaan qoosaa daangaa darbe qooste jedhamuun ittiin himatamte kun kan ji'oota dura dubbatte ture. Waltajjiirra osoo jirtuu ture michuu miseensa baandii muuziqaa ishee ta'e tokkoon 'ati akka kanaa diida-galeessa kan taate ykn amala namoota kaan irraa adda ta'e kan qabaatte  mana-barumsaa amantaatti waan baratteef' jechuun itti qooste. Manni barnootaa amantaa Imaam Haxiib jedhaman kun ammoo Turki keessatti bakka dhiironni Imaama itti barsiifamanidha. Akka hidhamtuuf sababa kan ta'e qoosaa kanadha. Miseensi baandii isheen itti qooste kun maqan isaa hin ibsamne, viidiyoo irrattis hin mul'anne. Gulshan qoosaa kana kan dubbatte kanaan dura ta'us poolisiin kan mana isheetii ishee qabe Kamisa darbe ture. Gulshan kanaan duras uuffata safuu hin eegne uffachuu isheetiif, akkasumas ilaalcha aadaa jiru keessaa adda ta'e deeggaruu isheetiif yeroo hedduu qeeqamti. Hidhamuu ishee miillanaa kana ammmoo namoonni Turk keessatti sararri siyasaafi amanataa eessa akka ta'e akka gaafatan taasiseera. Tarkaanfiin kun siyaasaafi amantaan biyyattii keessatti wal keessa makateera jedhee kan uummanni falmaa ture akka haaratti kaaseera jedhamaa jira. Keessattuu weellistuun beekamtuun kun hidhamuun filannoo bara dhufuutiif qophaa'aa kan jiru Xayiib Erdowaan deeggartoota ittiin horachuuf tarkaanfii fudhatamedha jedhanii kan shakkanis jiru. Pirezidant Xayiib Erdowaan bu'uurri deeggartoota isaa Turk keessatti warra amantaa leellisaniidha. Weellistuu Gulshan ammoo waggoota dheeraatiif hawaasa Turk warra leellistoota ta'an biratti farra Islaamaa fi farra kabaja safuuti jedhamuun balaaleffatamaa turteetti. weellistuun kun deeggartoota warra jaallattoota saal walfakkaataa (LGBT) akka taates ifatti ni beekama. Gulshaan qoosaa mana-barumsaa amantaa irratti qoostee turte amma hidhamuu ishetiif sababa jedhame kanaaf ifatti dhiifama gaafattee turte. "Qoosaa ani waahellan koo gidduutti dubbadhe kana fudhatanii warri afarsan  warra hawaasa keenya gidduutti wal gaarerfannaafi wal dhiibuun akka uumamu barbaadanidha," jechuun komii dhiyeessiteetti. Hidhamuu ishee kana hordofees weellistoonniifi namoonni muuziqaa bebbeekamoon 'Gulshaan haa hiikamtu' duula jedhu gaggeessaa jiru. Turk keessatti pirezidantii biyyattii yeroo ammaa Rasiib Xayyiib Erdowaan dabalatee namoonni siyaasaa hedduun manneen amantaa keessatti warra aratanidha. Manneen-barnootaa  ogummaafi barnoota amantaa kan ta'an  Imaam Haxiib kanneen kan hundeeffaman adda durummaan Imaamota Islaamafi barsiisota eebbisiisuufidha. Hidhamuu Gulshaan hordofee gaazexaan mootummaa biyyattiitti dhiyeenya qaba jedhamu Yeni Safak  jedhamu maxxansa isa Jimaata kaleessaa baaseen mata-duree "Ya gowwee! Weellistuun gowwaa sarara diimaa dabarte"  jedhuun qabatee baheera.


Haala du'aa weellisaa Maadingoo Afawarq qorachaan jira jedhe poolisiin

Artiistiin maqaa guddaa Maadingoo Afawarq Kibxata ganama boqochuu Komishiniin Poolisii Finfinnee beeksise. Du'a weellisaa Maadingoo Afawarq jalqaba kan gabaasan miidiyaalee biyya keessaa yoo ta'an, weellisaan kun yeroo dheeraaf dhukkubsachaa waldhaansarra akka ture himan. Rakkoo fayyaa isa mudatee tureefi haala du'a isaarratti garuu odeeffanoon dabalataa kennan hin jiru. Komishinii Poolisii Finfinneetti dubbii himaa kan ta'an Komaandara Itti aanaa Maarqoos Taaddesee weellisaa Maadingoon ganama har'aa sa'aa sadiitti boqochuu BBC'tti himan. ''Ragaa hanga ammaa jiruun ganama naannoo sa'aa 1:30tti hakiima isaaf akka bilbile ibsame. Achii booda gara mana yaalaa deeme. Achittis qoricha dhukkubbii wayyeessu, pain killer naa kenni jedhee qorichoota muraasa fudhachuu fi boodas sa'aa sadii irratti lubbuun isaa darbuudha.'' Ammatti sababiin du'a isaa dogoggora waldhaansaatiini moo haaluma uumamaani kan jedhamu akka beekamuuf qorannoon reeffaa hospitaala Abeetiti raawwatamaa jiraachuu ibsan. Poolisiin du'a weellisaa kanaan walqabatee iyyani waan isa qaqqabeef dhimmicha adda baasuuf qorannoo akka gaggeessaa jiraachuus himan. Hakiimni weellisaa kanaa waajira poolisiitti yaadni irraa fudhatamee gadhiifamuus Itti aanaa Komaandar Maarqoos dabalanii himaniiru. Ministirri Muummee Abiy Ahimad du'a weellisaa Madiingootti gaddi itti dhagaahamuu kan ibsan yeroo ta'u ''weellisaan kun umrii isaa gabaabduu keessatti ogeessa waan baayee dalage. Biyyi wayita waraanamte dhukkubbii isaa dandamate raayyaa gootomseera. Leenjitoota jajjabeesseera.'' jedhan. Dinqisiifattootni isaa hedduun fuula miidiyaa hawaasaarratti gadda isaanii ibsaa jiru.


Gameessa muuziqaa Alamaayyoo Isheetee dabalatee namoota jajjaboo Afrikaan bara 2021 keessa dhabde

Bara faranjootaa 2021 xumuramaa jiru kana keessa Afrikaan namoota gameeyyii biyyasaanii maqaa waamsisan akkasumas kanneen dubbii walxaxaan beekaman dhabdeetti. Isaan eenyufaadha? Namoota kunneen keessaa kurnan isaanii waa'ee seenaa jireenyaa fi gumaacha isaanii yaa ilaallu. Weellisaa Aamaayyoo Isheetee-Umurii waggaa 80 Dinqisiifannaa guddaa lammiilee Itoophiyaa biraa argateen maqaan 'Elvis' jedhu kan kennameef Alamaayyoo Isheetee bara seenaa muuziqaa Itoophiyaa 1960oota keessa maqaansaa akkaan beekamuu eegale. Weellisaa Alamaayyoon hanga umriinsaa dabartutti waltajjii muuziqaarraa bu'ee hin beeku. Ijoollummaasaarraa eegalee wallee Elvis taphataa kan guddate, akkasumas ammoo erga guddatee booda wallee Jeemsi Biraawun shaakalaa akka turee fi kunis jireenya muuziqaa isaarratti dhiibba guddaa akka uume turtii bara 2008 barruu Gardian waliin taasiseen himeera. Sirboota biyya alaa shaakalaa ogummaa muuziqaa horachuu kan hime weellisaa Alamaayyoon, ''garuu ergan Afaan Amaaraan sirbuu eegaleen beekamtii guddaa argadhe,'' jechuun dubbatee ture. Weellistoota gameeyyii Afrikaan bara kana dhabde keessaa kan biraan lammii Afrikaa Kibbaa sirboota aadaa-Opperaa hanga Jaaz- bareechitee taphachuun beekamtu Siiboongiilee Kumaaloo dha. Lammiin Afrikaa Kibbaa meeshaa muuziqaa Tiroomboon taphachuun beekamu Joonaas Giwaangiwaa, Walleewwan amantaa fi Jaaz taphachuun kan beekamu lammiin Maalii Waambaalii Mikaandaawiiree, weellisaa beekamaan Senegaal Tiyoon Seek, Kan Kaameeruun Weez Maadikoo, Raappariin Ruwaandaa Jeey Poolii aartistoota Afrikaa bara kana lubbuun darbaniidha. Qabsooftuu barnootaa Saaraa Obaamaa-waggaa 99 Saaraa Obaamaa haadha buddeenaa Pireezidantii duraanii Baraak Obaamaati. Lixa Keeniyaatti akkaan kan beekaman Maamaa Saaraan addunyaatti maqaansaanii kan beekame garuu wayita Obaamaan bara 2009 yeroo duraaf pireezidantii ta'aniidha. Waggoota kurna hedduuf ijoollee maatii hin qabnee fi shamarran barsiisaa turan, kanaafis faawundeeshinii hundeessaniiru. Ofii barreessuu fi dubbisuu kan hin dandeenye Maammaa Saaraan, shamarran akka barachuu qaban cichanii hojjetaa turan. Hojii fakeenyummaa qabu kanaanis bara 2014 gumaata damee barnootaaf godhaniin Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii irraa badhaasaa fi beekamtii argatan. Obaamaan waa'ee akkoosaanii kana wayita ibsan: ''Kutannoon barnootaaf qabdu ijoollummaasheerraa kan eegaleedha. Haadha na deesse ta'uu baattus akkoon kun akkamiin akka abbaa koo akka ilmasheetti guddiste. Jaalalaa fi jajjabina isheen gooteefiin gufuu jireenyaa keessa darbee dandamatee Ameerikaa seenee Yuuniversitiitti barachuu kan danda'e,'' jedhan. Covid'n hinjiru jedha isan du'u kan shakkaman Joon Magufuulii-waggaa 61 Pireezidantiin Taanzaaniyaa Joon Magufuuliin torban lamaa oliif osoo hawaasatti hin mul'atin erga turanii booda Bitootessa 2021 addunyaa kanarraa du'aan boqochuunsaanii himame. Mootummaan Taanzaaniyaa qondaalli kun Covid'n shakkamanii turanis garuu dhibee onneen du'uu ibse. Namoonni siyaasaa mormitoota keessaa ta'an tokko tokko ammoo pireezidantichi koronaavaayirasiin akka qabamanii turan ibsaa turan. Maatii qonnaan bulaa keessatti kan dhalatan Magufuuliin yaadota walxaxoo fi falmisiisoo ta'an dhiyeessuun beekamuu eegalan, haala kanaan osoo jiranii bara 205 ammoo gara aangoo mootummaatti seenan. Pireesii hacuucuu, morkattoota hiraarsuu, fi dhiittaa mirga namaa raawwachuun kan himataman qondaalli kun, tarkaanfii ittisa koronaavaayirasiif fudhatamuu qabu laaffisuun du'a lammiilee kuma hedduuf sababa ta'aniiru jedhamuunis himatamanii turan. Ogeettii wal'aansa baqaqsanii yaaluu Maatoolaasee Mitoongaa-waggaa 34 Zaambiyaa keessatti ogeeyyii fayyaa muraasa tajaajila baqaqsanii wal'aanuu pilaastikaa kennan keessaa tokko kan turte Maatoloosee Mitoongaa wayita barattuu turtetti namoota balaa ibiddaan miidhaman kunuunsaarraa kaataa gara ogummaa fayyaa kanatti seente. Maatolaaseen Ameerikaatti yaa'ii wal'aansa baqaqsanii yaaluu irratti erga hirmaattee deebitee osoo baayyee hin turin addunyaa kanarraa du'aan boqotte. ''Dr Mitoongaan maallaqa isheetiin abbaakoo naaf yaaltee fayyiste,'' jechuun namni abbaansaa wal'aansa isheen fayye tokko feesbuukiirratti barreessee ture. Badhaafamaa Noobelii Nagaa Deezmondi Tuutuu-waggaa 90 Phaaphaasii Dezmond Tuutuu bara 1986 magaalaa Keeptaawon keessatti phaaphaasii gurraacha jalqabaa ta'an. Sirna abbaa hirree irratti qabsaa'uusaaniin badhaasa noobeelii nageenyaa erga argatanii booda aangoo phaaphaasummaa argatan. Deezmond Tuutuun erga bara 1994 Neelsan Mandeellaan Pireezidantii jalqabaa karaa filannoo dimokiraatawaan filataman ta'anii booda komishinii araaraa fi dhugaa akka hoogganan muudaman. Lallabaa Wangeelaa beekamaa TB Jooshiwaa-waggaa 57 Duutii lallabaa wangeelaa beekamaa TB Jooshiwaa Waxabajjii darbe wayita ibsamu, hordoftoota mana amantii Joshua Church Of All Nations biratti gadda guddaa ta'e. Aanga'oonni siyaasaa gameeyyii hedduun hordoftootasaa keessatti akka argaman kan himamu lallabaan kun lallabasaa karaa TVn dabarsuun raajiiwwan hedduu hojjechuu hima. Dhibee HIV/AIDS dabalatee dhibeewwan hedduurraa akka nama fayyisu lallabaa ture. Atileet Agnees Tiiroop-waggaa 25 Atileetiin beekamtuu Keeniyaa Agnees Tiroop Onkoloolessa darbe waraanamtee ajjeefamuunshee wayita dhagahamu naasuu guddaa uumee ture. Abbaan warraashee Ibraahim ajjeechaa kana akka hin raawwanne dubbate. Agnees Fulbaana keessa dorgommii fiigichaa kan dubartootaa meetira kuma 10n rikoordii addunyaa kan qabatte yoo ta'u dorgommii Olompikii Tookyoo irrattis hirmaatteetti. Atileetiin kun fageenya dheeraadhaan biyyasheef dorgomuuf abdii qabdi turte. Mootii Guudwiil Zeweeliitiinii-waggaa 72 Afrikaa Kibbaatti mootiin Zuuluu Guudwiil Zeweeliitiinii waggaa 50 erga bulchee booda lubbuun darbeera. Mootin kun bara bulchiinsaa isaa keessa aadaa fi duudhaa Afrikaa Kibbaa eegsisuun beekamtii argateera. Mootiin Zuuluu kun qaccee sanyii mootii Seetishwaayoo kan bara 1879 waraana Ingiliz waliin taasifame hoogganaa turan irraa ta'uutu himama. Mootiin kun haadha manootii isaa ja'a irraa ijoollee 28 kan horate yoo ta'u ijoolleensaa aangoo mootummaa kallattiin qabaachuu baatanis, aadaa fi duudhaa ganamaa biyyattii eeguu keessatti qooda qabu. Taatoo Sooheer El-baabilii-waggaa 86 Taatoon Masrii Sooheer El-baabii fiilmii, waltajjii fi karaa TV wayita taatummaan hirmaachuun waggoota kurna shaniif hojjetteetti. Hundeessa Zaambiyaa Keenet Kaawundaa-waggaa 97 Waxabajjii kan du'an gameessi walabummaa Zaambiyaa Keenet Kaawundaa hoogantoota Afrikaa walabummaa Afrikaaf qabsaa'an keessaa isa tokko. Lammiileen Zaambiyaa akkuma warra kaanii ciree irratti killee, aannan akka fayyadaman akkasumas lammiileen Zaambiyaa hundinuu kophee akka godhataniif ifaajaa kan turan qondaalli kun, meeshaa muuziqaa keessaa gitaara akkaan akka jaallatantu himama. Maqaa masoo KK jedhuun kan beekaman Keenet Kaawundaan qabsoo walabummaatti seenuu dura barsiisaa turan. Odeessaalee dabalataa:


'Faarfannaan muuziqaa biyya keenyaaf gumaacha guddaa godhe' - Ermiyaas Sanbatoo

Ayyaana guyyaa dhalachuu Iyyasuus Kiristoos bara kanaa sababeeffachuun ogeessa muuziqaa fi faarfataa Ermiyaas Sanbatoo BBC waliin turtii gabaabaa godheera.


Weellisaan Kiriis Biraawon doonii irratti dubartii gudeeduun himatame

Weellisaan Kiriis Biraawon, dubartii tokkoof qoricha of walaalchisuu kennee gudeedduun himatamee beenyaa miiliyoona 20 akka kaffaluuf gaafatame. Akka himata kanaatti, gudeeddiin kun kan raawwate Mudde 30, 2020 Maayamii Filooridaatti. BBC’n dhimma kanaratti deebii akka kennuuf hoggansaa fi dhaabbata muuziqaa Kiriis Biraawon kan qunname ta’us ammatti deebii hin arganne. Ofii isaatiin Kiriis deebii Inistagiraamii irratti kenneen, himati kun kan irratti dhiiyaate, muuziqaa haaraa waan gadhiisuuf jedhuuf akka ta’e himeera. “Hundi keessan amala irra daddeebiin… yeroon muziqaa ykn piroojeektii haaraa baasuuf jedhutti uumamu kan ni hubattu jedheen abdadha,” jechuun barreesseera. Himati kun kan dhiyaate oggeetti shubbistuu fi muziqaa eenyummaan ishee hin ibsamneenidha. Dokumentiin kun weellisaa kana yakka adda addaa shaniin himata – haleellaa saalaa, seeraa yakka koorniyaa irratti hundaa’ee cabsuu, beekaa waan xiinsammuu miidhu raawwachuu, itti gaafatamummaa dhabuun miidhaa uumuu fi sobaan hidhuu. Dubartiin kun, “lubbuu ishee fi hojii isheef” akka sodaattu ibsiteetti. Doonii bakka yakki kun itti uumame, kanatti kan affeerramte, abba qabeenyaa doonichaa, raapparii fi qindeessaa Didiin akka ta’es himteetti. Himata, BBC’n ilaalee kanaratti dubartiin kun akka jettetti, akka achi geesseen Kiriis dhugaatii kenneefii, boodarra “tasa miira of walaalluu ibsuu hin dandeenye,” keessa seente. “Bujunjurtee, of dandeesse dhabbachuu akka dadhabdee fi haala of wallaaluu” keessa erga turtee booda, gara kutaa ciisichaatti geeffamtee Kiriis akka ishee gudeede himatni kun ni eera. Guyyaa itti aanutti Kiriis dubaartii kana qunnamee, qoricha ulfa hambisu akka fudhattuuf itti himuu isaas ibsameera. Bakka bu’aa Didiis qunnamuuf BBC’n yaaluus ammatti deebii hin arganne.


Lammii Ameerikaa meeshaa muuziqaa baganaa taphachuun ‘haara galfii’ kenneef

Jaramii Cheevriyar lammii Ameerikaa adii ta'edha. Dhalatee kan guddate Niiw Yoorkitti yoo ta'u, walakkaa jireenyasaa kan dabarse gaaffii hafuuraa icciitti ta'an of gaafachaatiin. Yunivarsiitii Boostan galee Falaasamaafi Xiin-sammuu qo'ateera. Barnoota amantiiwwan addunyaa wal-bira qabuun qo’atu hunda xiinxaleera. Barnoota idilee birattiis sirna yaada yeelaluun (meditation) guyyaatti yeroo dheeraa ni kenna. Gaaffii jireenyaaf deebii argachuuf biyyoota Baha-fagoofi Lixaa waliin gaheera. ''Eessaan dhufe? Maaliif lafa kana dhufe? Lafti maali? Jireenyaafi duuti walii maali? jechaa gaafachaan ture,‘’ jedha. Gaaffiinsaa ammallee akkuma itti fufetti jira. Duris gaaffiin kuni waggoota biiliyoona keessatti yoom sirriitti ifa tahee beeka? Tahus Jaramiin gara Afrikaa erga dhufeen booda yeroo dhiyoon as waan tokko qalbiisaaf haara galfii kenneera. Jaramiin biyyoota Afrikaa baayyee erga waliin gaheen booda gara Baha Afrikaa dhufe. Keessumaa, gara Itoophiyaa gaafa dhufu baganaadhaan boqonnaa xiqqoo argate. Amma mana jireenyaa Jaramii yoo deemtan kutaan icciitii addaa jira. Gola icciitii kana ‘mana baganaa’ jechuun waama. Maatiinsaa hundi akka iddoo qulqullaa’aatti ilaalu. Halkan, halkan ka’ee gara kutaa sanaatti deemuun baganaasaa tarreessa. Inni yoo hin jiraanne haati warraasaa ni taphatti. ‘’Hollannaan sagalee baganaa lubbuu kootti dhageessisa’’ kan jedhus kanumaafidha. ‘’Garaa qajeeltoo qabda taanaan baganaan hunda siif qixeessa.’’ Jarmiin jaalala baganaan erga kufee yeroo dheeraa hin taane. Yeroo tokko Jaramiin barsiisaa baganaa Ermiyaas jedhamu waliin wal bare. Meeshaa muuziqaa kana hubachuudhaafis qixaa’ee of dhiyeesse. Barsiisaa Ermiyaas abbaa wiirtuu leenjisa meeshaalee muuziqaa Keebroon jedhamuuti. Dargaggoo waggaa 18 taheeti wiirtuu kana kan hundeesse. Amma reef nama ganna 21 hin guunnedha. Dhaabbata akkasii hundeessuudhaaf umriin kee xiqqoo mitii jennaan, ‘’yoo jabaatte waan hundi akka danda’amu kanin bare baganaa irraati,’’ jedha. Fedhiifi yaada qajeeltoo qabadheeni kanan baganaa kana kaase jedha Jaramiinis. Barsiisaa Ermiyaas ‘’barataa yeroo hunda kana caalu baruuf fedhii qabudha,’’ jechuun Jaramiidhaan ibsa. Jaramiinis, ’’jireenya koo guutuu waan hafuuraa baayyee qo’adheera, lubbuu kootti kan dhiyaate garuu baganaadha,’’ jedha. Kana dura Jaramiin guyyaatti sa’aatii sadiif Yogaa fi yaada yeelaluudhaan (meditation) dabarsa. Yeroon baganaa taphadhu waanti lubbuu koo sururutu jira jedha. ‘’Dubbiin kuni akka siif ifu garaa qajeeltoo barbaada. Yaada gaariidhan barachuu qabda,’’ jedha. Baganaan nama taphatuuf qofa osoo hin taane isa dhaggeeffatuufis eebbadha jedha. Jaramiin ‘’dhimma kanarratti hayyuu miti garuu baganaan faayidaa hafuuraa irrayyuu bu’aa saayinsawaa tahe akka qabus nan hubadha,’’ jedha. Keessumaa Fiiziksii hollannaan sagalee humna fayyisuu akka qabu akka amanamu, baganaanis gurra irra darbe lubbuu bira gaafa gahu haara-galfii akka kennu ni ibsa. ''Gosa fiiziksii kuwaantam jedhamuun waanti hundi hollannaadha. Sagalee baganaadhaanis muddamni qaama keenya keessa jiru yeroo tasgabbaa’u natti dhagahama,’’ jedha. Namni adii kuni meeshaa muuziqaa baganaa abbaa meetira lamaa baatee Finfinnee keessa yeroo deemu, ‘’What! You play begena?’’ naan jedhu, akkanatti dinqamuun isaanii anaanis deebi’ee na dhiba jedha. Namoonni biyyasaa immoo waa’ee meeshaa muuziqaa kanaa baruu barbaadu. ‘’Gara fuulduraatti baganaan biyyoota lixaaf haaromsa hafuuraa kennuu danda’a jedheen yaada,’’ jedha. Kanaaf akka ragaatti kan dhiyeessu immoo jireenya magaalaa boqonnaa hin qabnedha. ‘’Biyyoota lixaatti jireenyi muddamaan kan guutamedha. Tasgabbii lubbuu argachuun qaaliifi kan barbaadamu taheera. Baganaan kanaaf qoricha gaarii hin tahu jettaa?’’ jedha 'Hamman dulloomee dhadhaabbata qabadhutti baganaarraa adda hin bahu' Icciitiin jireenyaa ijoollummaa isaarraa qabee kan isa hawwataa ture Jaramiin, kana booda humni baganaarraa adda isa baasu akka hin jirre irra deddeebiin dubbata. ‘’Nagaa baganaa keessatti argadhee anatu beeka. Kana booda hokkoo qabadhee hamman deemutti baganaa taphachuu hin dhaabu.’’ Nama kanaan isa gahe barsiisaa Ermiyaasiidhaanis akkaan galateeffata.


Kobaams Asukuu: Wallisaa Naayijeeriyaa beekamaa sagalee ofiisaa jibbu

Kobaams Asukuu Naayijeeriyaa keessatti hojii muuziiqaa qopheessuu fi sirbuutiin beekamaadha. Haata'u malee Asukuun sababii sagalee ofiisaa hin jaalanneef jecha waltajjii duuba ta'uun hojiisaa eegale. Asuukuun waa'ee jibba sagalee ofiisaatiif qabu ibsuutti akka waan kan nama biraa dubbatuu fakkaata. Oggeess muuziqaa kuni waggoota 13 darbaniif oogummaa muuziqaa isaatiin urjjiiwwan muuziqaa Afriikaa ta'an muraasaa waliin hojjachuu BBCtti hime. Asukuu dargaggeessi waggaa 41, walliftoota beebbekamoo Afro Music kanneen akka Asaa waliin albamiishee kan bara 2017 irra hojjateera. Gama muuziiqaa isaa kan wangeela, lubbuu, RnB fi Afropop makaa qabu ilaallatuun ammoo, keessattu muziiqaawwan We Plenti, One Hit fi Ordinary Peole jedhaman baayyee beekamtii kan argatan keessaayi. Waa'ee jaalala muziiqaaf qabu yoo dubbatuuf onneedhuma irraayi, garuu ammoo gama sagalee ofii ilaallatuu yoo itti ka'ee sirnaan of ibsullee hin danda'u. Keessa darbuunis jecha ''nan jibba'' jedhu fayyadama. ''Wanti anaaf hin mijjannee tokko jira,'' jedha. Innis ilaalcha hiriyootasaa itti dhiyaatanii isaaf qaban ta'u dubbata. Hiriyaansaa Muyiwaa Oyinolaa ''Asukuun kana yeroo hunda jedha. Garuu ammoo dandeettii sagalee namoota biraa fakkeessuu cimaa qaba,'' jechuun dhugaa baha. Dur wayita mana barnootaa Koolleejjii Leegoosiitti waliin barataa turanitti, Asukuun kan ijaan hin agarree, Mr Oyinlolaa kutaa keessatti raadiyoo sagalee warraabdu isa gargaaraa akka ture yaadata. Yeroo hunda kaayyoo barnoof ta'u baatulleen daree keessatti sagalee barsiisaa akka waraabaa ture hima. ''Barsiiftotaa fi barattoonni dareesaa hundi hiriyoota isaa turan,'' jechuun walitti dhiheenyaa Asukuun namoota waliin qabu ibsa. Asukuun indastirii muziqaa keessatti waggaa 20ffaa guutuu sababeeffachuun dhuma bara kanaatti deeggartoota isaatiif albamii muziiqaa tokkoo dhiyeessuuf hojjataa jira. Albamii haaraa qopheessaa jiruus kan shubbisoota walin dhiyaatuudha. Akka jedhuutti, gara muuziqaatti kan galee erga bakka sagaleensaa guutuu qabuu garuu kan warra kaanii hin geenyee jiraachu erga hubateen booda dhumarratti ta'u dubbata. Haata'u malee ammoo waltajjii gubbaa bahanii sirbuun Asukuuf waan laayyoo miti. ''Yeroo hunda waltajjii gubbaatti nan sodaadha. Gonkumaa osoo hin sodaatiin waltajjiiitti bahee hin beeku. Gonkumaa,'' jedha ofitti qoosaa. Yeroo baayyees akka lammata hin sodaanne ofiisaaf waadaa akka galaa ture fa'i kaasuun qosa. Sodaa itti dhagahamu mo'achuuf of amansiisuu ol utaalaa fi kadhannaa taasisuu fa'i yaadata. Tokkicha itti seennaan ammoo ''yeroo tokko tokkoos waltajjii irraa na buusuun rakkisaa ta'a,'' jedha. Tokkicha ol baanaa ''addunyaa kiyya keessan gala.'' Walliisaan akka nama amanaa cimaatti of ilaalu kunis, murtoo jireenya isaa hojii muuziqaa keessa godhachu kanas erga kadhannaan inni Waaqatti taasise gahee olaanaa qabaachu hima. Asukuun ammaan tana baayye beekkamtii qabaatulleen, indastirii muuziiqaa Naayijeeriyaa keessatti garuu fudhatama cimaa hin qabu. Dhalootuma irraa qaroo dhabaa kan ta'e Asukuun, jalqaba ooguummaa isaarratti loogiin irra gahee ture. Yeroo artistiin tokko akka muuziqaa isaa hin hojjanneef barbaadee jiraachuu yaadata. ''Artistichi ammalleen nama addunyaa muuziiqaa Naayijeeriyaa keessatti bakka olaanaa qabu yoo ta'u, guyyaa tokkoos beellama qabannee akka baandii isaa hunda waliin dhufu eegaa turre.'' Garuu aartistichi achiin osoo hin bahiin hafe. ''Istudiyoo keessa taa'ee sa'aatii saddeetiifan isa eegee.'' Boodarra garuu aartistichi akka qopheessaan muuziqaa qaroo dhabeessa ta'e hojjatuuf hin barbaadne ture. Taateen akkasi kunis yoo isa mudatu kana qofaa hin turre. ''Garuu ani guuddatees xiqqaatees akkan alaqaa muuziqaa ta'eetti natti dhagahama,'' jedha. Yeroo isaa guutuun osoo gara addunyaa muuziqaatti hin galiin dura, Asukuun yaaliin inni Yunivarsitii Ameerikaatti barachuuf taasisee hin milkaa'iniif hafe. Carraa Iskolaarshippii argatee waan hundi erga xumuramee akka ture hiriyaansaa ni yaadata. ''Dhumarratti, jalaa haqamee natti fakkaata.'' Qaroo dhabeeyyiin biyya guddinarratti argamu irraa dhaqu waan itti baruu hin se'anii natti fakkata jedhan. Cimina barnoota kan qabu Asukuu sun baayyee yeroo cimaa ta'ulleen, garuu kunoo jireenyaa itti fufeera jedhan, Mr Oyinlolaan. Asukuun haala itti guddifamee baayyee jaalata. ''Sababii jaalala maatiin kiyya naaf qabataa na guddisan irraa ka'uunis ani anuma..'' ''Maatii haala daa'ima qarroo dhabaa itti guddisuun danda'amurratti yeroo tokko tokkoo hubannoo dhaban illeen, yeroo sanatti waan beekan huna akka naaf godhaniitti natti dhagahama,'' jedha. Hanga waggaa 10tti mana barnootaa seenuuf baayyee rakkoo turu yaadata. Kanaafu maatiinsaa miira akkuma ijoollee kaanii umuun yaalii itti yaadame raawwatan jedhan. Maatiin isaas qaroo dhabeessa ta'uun akkuma bifaan gurraacha, ykn adii ykn dheeraa ykn gabaabaa ta'u malee waan addaa akka hin taanee isa barsiisuu dubbata. Innis osoo baayyee daa'ima ta'ee jiruu ashangulliitii xiqqoo irraa attamiin piyaanoon akka tabatamu barate. Hiriyyaaansaa piyaanoo ashangulliitii kan obbooleetti isaa kenneef. Garuu ammoo akka obbooleettiin isaa jalaa hin fudhanneef gonkumaa allatti akka bahee hin tabanneef akeekkachiisee. Jaalalli hojiisaatiif ijoolluun qabuuf kunis wayita umuriinsaa waggaa 15 ta'uutti akka ambaasaadara Unicef biyyaaleessaa jalqabaa Naayijeeriyaa ta'un hojjatuuf isa kakaase. Rakkooleen mirga daa'immaniifi daa'imman miidhaa qaamaa qabanii rakkoo cimaa hoggansa biyyatiiti jedha Asukuun. Muziqaan jijjirama hawaasummaa, haqa hawaa fi hawaasaa kakaasuun meeshaa barbaachisadha jedhan. Kanaanis fooyya'ina jireenya Naayijeeriyaa hedduuf akka gumaatu yaada.