Haleellaa Gambeelaatiin namoonni 40 ajjeefamanii hedduun madaa’an

Haleellaa kaleessa magaalaa Gaambeelaatti hidhattootaan raawwatme hordofee namoonni 40 ol ajjeefamuu qondaaltoonni motummaa naannichaa bakka garaa garaatti argaman BBCtti himan. Humnootiin bulchiinsi naannichaa hidhattoota ABO-Shaneetiifi Adda Bisilisummaa Gaambeelaa jedhan, Kibxata kaleessaa Waxabajjii 14, 2022 ganama haleellaa magaalaa guddoo naannichaa keessatti raawwataniin, sa’aatiiwwaniif humnootii nageenyaa waliin walitti dhukaasaa akka turan jiraatoonni ibsaniiru. Qondaalli olaanaan naannichaa maqaansaanii akka eeramu hin barbaanne tokko BBCtti akka himanitti, haleellicha hordofee namoonni 40 ol ajjeefamuu ibsanii, isaan keessaa 10 humnootii nageenyaa motummaa kaan ammoo hidhattoota ta’uu dubbatan. Haaluma walfakkaatuun qondaalli mootummaa kan biraa ammoo lakkoofsi namoota ajjeefamanii 40 akka caalu kaasuun, namoonni nagaa lama akkasumas miseensonni humna nageenyaa  11 fi kaan hidhattoota haleellaa raawwatan irraa kan ajjeefaman ta’uu himan. Itti dabaluunis humni nageenyaa bosonaafi eddoowwan garaa garaatti sakatta’iinsa kan gaggeessan ta’uufi namoonni ajjeefaman argamuu waan danda’uuf lakkoofsi kun dabaluu akka danda’uuf ammatti lakkoofsa sirrii baruun rakkiisaa ta’uu BBCtti himan. Namoota haleellichaan lubbuunsaanii dhabameen alatti namoota 36 irraa ammoo miidhaa qaqqabuun wallaansa argataa jiraachuu qondaalli kun himaniiru. Keessatti naannawa mana maree naannichaafi waajjira bulchiinsa pirezidaantii naannichaa irratti xiyyeeffatee kan ture haleellaa hidhattootaa, kaayyonsaa dhaabbilee naannichaa gurguddaa to’achuuf kan ture fakkaata jedhan jiraattoonniiifi aanga’oonni BBCn dubbise. Hidhattoonnis magaalaa Gaambeellaa irra jiraa to’atanii kan ture yoo ta’u, humnootii nageenyaa waliin hanga guyyaa walakkaatti waliitti dhukaasaa turuufi kanaanis miseensonni hidhattootaa ajjeefamuutu himame. Pirezidaantiin naannichaa Obbo Umood Ujuuluu ibsa Kibtata kaleessaa galgala keessa kennaniin, tarkaanfii humnootiin nageenyaa fudahtaniin hidhattoota irra ‘‘kisaaraa qabeenyaafi namoomaa olaanaan irra qaqqabuu, humna mootummaa irras miidhaa muraasni gahuu’’ dubbataniiru. Jiraattonni magaalattii BBC tti akka himanitti reeffi hidhattootaa baay’een daandii magaala Gambeellaa irratti argama. Jiraataan tokko har’a BBC tti akka himanitti guyyaa har’aa magaalattiin nagaa akka taate fi ganamaa qabee reeffi daandii irraa sassaabamaa jira. Haa ta’u malee haleellaa guyyaa Kibxataa gaggeeffameen dhaabbileen mootummaa fi manneen daldaalaa har’as osoo hin banamin akka jiran jirattonni BBC tti himaniiru. Guyyaa Kibxataa halkan walakaadhaa kaasee sagaleen dhukaasaa dhaabbataa akka taree fi magaaladhaan alatti dhukaasni darbee darbee akka dhagahamu jirattonni ni dubbatu. Hidhattoonni ganama barii haleellaa bananii turan magaalattii hamma tokko to’atanii akka turan mootummaan ibseera. Taatullee humnoonni nageenyaa naannichaa tarkaanfii fudhataniin hidhattoota magaalaa keessaa akka baasan jiraattonni BBC’tti himanii turan. Pirezidantiin naannichaa Umood Ujuluu gaafa Kibxataa ibsa kennaniin magaalattii ‘guutummaa guututti’’ to’achuu ibsan. Haleellaa kana irratti hidhattooti mootummaan ABO-Shanee jedhufi hidhattooti Gambeellaa hirmaachuu mootummana himeera. Hidhattootis kanuma ibsan. Dhimma Gaambellaa raawwateerratti mootummaan federaalaa waan jedhe hin qabu. Naannoon Gambeellaa Sudaan Kibbaa bakki rakkoon nageenyaa jiruufi Lixa Oromiyaa bakki hidhattooti sosso’an daangessa.


Warshaan Meeshaalee Qonnaa Adaamaa Birrii Biliyoona 10 ol qisaasessuun isaa mirkanaa'e

Biiroon Oditara Muummee Fedeeraalaa mana maree bakka bu’oota uummataaf gabaasa dhiyeessen Itoophiyaa  Injinaring Giruup  jalatti kan argamu Warshaan Meeshaalee Qonnaa Adaamaa maashiniiwwan qonnaa kuma 6 ta’an bitus tajaajila osoo hin kennin jiraachuu ibseera. Kana malees, liqaa maallaqaafi galii gurgurtaa walitti qabuun wal qabatee walumaa galatti maallaqa uummataa birrii biliyoona 10 ol akka qisaasesse Oditaara Walii Galaa kan ta’an Aadde Masarat Daamxee mana marichaaf ibsaniiru. Dhaabbatichi qajeelfama sirna bittaa mootummaan diriirse akka hin hordofneefi fedhii gabaa osoo hin qoratin tiraaktaroota akka bitaa ture odiitaroonni mirkaneessaniiru jedha gabaasichi. Akka gabaasa mana mareef dhiyaatetti, meeshaalen bitaman haala teessuma lafa Itoophiyaa wajjin wal-simuu fi dhiisun isaanii osoo hin qoratamin bara 2003 hanga 2007 qofaatti caalbaasii tokko malee dhaabbatichi tiraaktaroota kuma 14 ol biteera. Gabaasni Odiitara Muummee Federaalaa akka agarsiisutti dhaabbatichi bittaa meeshaalee qonnaa kanaaf kaazenaa mootummaa keessaa sharafa alaatiin birrii biliyeena 4 akka baase fi meeshaalee bitaman keessaa 6000 kan ta’an sadarkaa tajaajila hin kennine irra jiru. Warshaan Oomisha Meeshaalee Qonnaa Adaamaa maashinaroota kana gaafa bitu mala to’annoo qulqullinaa kan hin qabne yoo ta’u akkasumatti tiraaktaroota walakkaan isaanii suphaman bitee galchaa akka tures eeramee jira. Dhaabbanni kun erga hundaa’ee waggaa 40 kan lakkoofsise yoo ta’u, qisaasama maallaqaa qaqqabsiise caalatti erga hundaa’ee hanga ammaatti tiraaktaroota biyya alaatii galchee suphuuddhan alatti fooyya’iinsa homaatuu akka hin agarsiifnes komii irratti ka’e keessayi. Akkasumas sirna sassaabbii galii gurgurtaa fi sassaabbii liqii waan hin qabneef walumaa galatti birrii biliyeena 4 osoo walitti hin qabin hafeera. Rakkoo hojmaatatiin alattis dhaabbatichi naannolee akka Oromiyaa, Somaalee fi Affaaritti priojektoota jallisii hojjachuuf fudhate xumuree osoo hin kennin hafuu irraa kan ka’e birrii biliyeena tokko qisaasessuu danda’eera. Oditarri Muummeen Federaalaa bara 2014 A.L.I tti manneen hojii federaalaa irratti bu’aa odiitii gaggeessuu isaa ibsee yaada furmaataati kan jedhes dhiyeessera.


Poolisiin qondaalota ABO mana murtiitti hin dhiyeessiin hafe - Abukaatoo

Poolisiin magaalaa Buraayyuu qondaalota ABO ol aanoo afur akka mana murtii magaalichaattitti dhiyaatan jedhame hin dhiyeesiin hafe jedhan abukaatotni isaanii. Miseensa Shanee Gumii kan tahan Obbo Abdii Raggaasaa dabalatee Obbo Mikaa'el Booran, Lammii Beenyaa fi Gadaa Gabbisaa har'a akka mana murtii magaalaa Buraayyuutti dhiyaatan manni murtii ajajee ture. Abukaatota isaanii keessaa tokko kan tahan Obbo Damissee Fiqaaduu manni murtii har'a sa'a sadii irratti akka dhiyeesuuf poolisiif ajaja barreessee akka ture himan. ''Beellamni isaanii har'a sa'a sadii irratti ture. Tarii sababa geejibaanis turuu danda'u jennee dhaddachi wal gahee hanga sa'a 4:30tti eegaa ture. Garuu poolisiin hin dhiyeesines, sababa maaliif akka hanbises mana murtiif waan hime hin qabu.'' Obbo Damisseen poolisiin akka isaan dhiyeessuuf ajajni kan darbe himannaa himatamtoota hidhaa keessaa baasu jecha seeraan 'habeas corpus' jedhamuuni jedhan. Qondaalota ABO kanneen irratti himanni dhiyaates waan hin jirreef, himanni kana dura irratti dhiyaachaa tures qoratamee mana murtiidhaan kufaa tahee bilisa jedhamanii waan jiraniif qaama bilisa isaan baasu [habous Corpous] jedhamutu har'a akka dhiyaatan ajaja kana dabarsee ture jedhan. ''Namni tokko yakka hin qabdu jedhamee erga galmeen irraa cufamee sababa itti mana hidhaa taa'uu hin qabu. Jarreen kun yakka tokko osoo hin qabaatiin to'atamnii taa'u waan taheef iyyata qaama bilisa baasuun akka mana murtiiti dhiyeessaniif poolisiin ajajame.'' Haa tahu malee, poolisiin hin dhiyeessiin waan hafeef ammas manni murtii gaafa 27/102014tttti akka dhiyeessuuf irra deebiin mani murtii qajeelcha poolisii magaalaa buraayyuuf ajaja dabarse jedhan. Dhimmi qondaalota ABO kana dura yeroo sadarkaa mana murtii magaalaa Buraayyuutti ilaalamu hedduu hin dhagahamu. Obbo Damisseen himatamtootni mana murtii magaalaa buraayyuutti akka dhiyaataniif kan murtaa'e qajeelcha poolisii magaalichaa keessatti hidhamanii waan jiraniif jedhan. Lammii Beenyaa, Daawwit Abdataa fi Obbo Mikaa'el Booran kana dura mana murtiidhaan bilisa jedhamuun akka gadhiifaman murtaa'ee ture. Garuu poolisiin qondaalota kanneen osoo hin gadhiisin hafe. Obbo Abdii Raggaasaa mana murtiidhan bilisa jedhamanii booda poolisin guyyuma sana deebise to'ate. Abukaattotni isaanii akka jedhanitti qondaalonni ABO kunneen erga mana murtiitti dhiyaatanii bubulaniiru. Gariin isaanii irraa galmeen kan cufame bara 2013 keessa tokko tokko irraa ammoo bara 2012 jedhan Obbo Damisseen. Namoota har'a akka mana murtiitti dhiyaatan ajajaman keessaa Lammii beenyaa tokko yoo tahu tibbana obboleessi isaa quxisuun Hundaa'ol Beenya amagaalaa Naqamteetti ajjeefamuu maatiin himaniiru. Mootummaan dhimma kana irratti deebii kennuu baatus maatiin qaama nageenyaa mootummaan aka ajjeefame himan. Hundaa'ol bara kana qormaata biyyaalessa kutaa 12ffaa fudhachuuf qophiitti ture. Ji'a darbe keessas kolonel Gammachuu Ayyaanaa mana iaanii mana ta'anii akka hordofaniif wabiidhaan mana hidhaatii bahaniiru.


Ajjeechaan jumlaa Godina Addaa Saba Oromootti humnootii nageenyaa mootummaan raawwatameef itti-gaafatamummaan haa mirkanaa'u - KMNI

Ajjeechaa jumlaa naannoo Amaaraa Godina Addaa Saba Oromoo, aanaa Daawwaa Caffaatti raawwatame qaamota nageenyaa mootummaatiin akka ta'e Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa ibse. Komishinichi ibsa dhimma viidiyoo kanaa irratti baaseenis, qorannoo guutuun taasifamee itti-gaafatamummaan jiraachuun akka mirkanaa'uuf  irra deebiin gaafate. Viidiyoo tibba kana miidiyaalee hawaasummaan qoodamaa jiru, kan namoonni uffata siviilii uffatan baayyeen konkolaataa irraa reebamaa erga buufamaniin booda jumlaan rasaasaan yoo ajjeefaman agarsiisu qorachuu isaa ibsa Sambata baaseen hime Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa. Qaamoleen nageenyaa mootummaa namoota gara 30 ta'an kanneen ‘miseensota ABO-Shane’ ittiin jedhan konkolaataa fe’iisaa lamatti fe’anii geessuun jumlaadhaan rasaasaan tumanii akka ajjeesan odeeffannoo sassaabbateen bira gahuu ibse Komishinichi. Yeroo humnootiin TPLF naannoo amma ajjeechaan kun itti raawwatame to'achuun booda gadhiisee gara Tigraayiitti deebii'eetti ajjeechaan jumlaa namoota nagaa irratti raawwatamuu ilaalchisuun namoonni miidiyaa hawaasaarratti qoodaa turaniiru. BBCnis dhimmicha mirkanneeffachuuf qondaaltoota bulchiinsa Godina Adda Saba Oromootiif bilbileen himannicha qorataa jiraachufi yeroo sanatti omaa akka hin beekne deebii kennanii turan. Ammaatti Komishinii Mirga Namoomaa Mootummaa Ittoophiyaatiin hundeeffame kanaan  alatti dhimma ajjeechaa jumlaa kana ilaalchisuun mootummaan hanga yoonaatti kan jedhe hin jiru. Viidiyoo miidiyaa hawaasarra naannawu sanarratti akka mul’atutti, humnoonni hidhatan kan gariin isaanii erbee gur’aacha mataatti maratanii mul’atan hunda ture namoota hidhannoo hin qabne kanneenitti kan dhukaasu. Yakki kun gabaasa qorannoo isaa ‘Sarbama Mirgoota Namoomaafi Seera Namoomaa Idil-addunyaa Itoophiyaa Naannolee Amaaraafi Affaar keessatti Raawwwataman’ jedhu jalatti taateewwan ibsaman keessaa tokko akka ta’e ibseera Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa. Komishinichi odeeffannoo wayita sana argadhe jedheen, ajjeechaan jumlaa murtii seeraa tokko malee (extra-judicial killings) viidiyoo sanarratti mul’atu gabaasa qorannoo Komishinichi ALI Bitootessa 2, 2014 baase keesssaatti bahu eere. Komishiniin kun, gocha naannoo Amaaraa Godina Addaa Saba Oromootti raawwate kana namoota ragaa ba’aniifi qaamaan bakka taateen kun itti raawwate deemuun daawwachuun gabaasicha qopheessuu ibseera. Komishinichis erga viidiyoo sana ilaaleen booda, dabalataan hojii qulqulleeffachuufi qorannoo teekinikaa taasisuun, ajjeechaan jumlaa raawwatame kun murti seeraa tokko malee akka ta’e mirkaneeffachuu hime. Viidiyoon rifaasisaa fayyadamtoota miidiyaa hawaasummaa hedduu dheekamsiise kun, namoota hidhannoo hin qabne konkolaataa irraa reebaa yeroo buusan warri lafa jiran ammoo rasaasa karaa karaan wayita itti dhukaasan mul’isa. Warra dursanii konkolaataa irraa buusan rasaasaan rukutaa, warra konkolaataa adii [Isuzu] ittiin fe’amanii geeffaman irratti duubatti hafan tumaa osoo jiranii mul’isa viidiyoon kun. Qaamoleen nageenyaa mootummaa gocha sukkeessaa kana osoo raawwatanii viidiyichaan mul’atan kunneen afaan Amaaraatiin wacaafi walwaamaa turan. Waca kana keessatti yeroo dubbatan “gahee dhiisi rasaasa lafatti hin balleessin suuta dararamee  haa obbaafatu” jechuun miseensota hidhatan kanneen keessaa inni tokko yoo dubbatu  dhaga’ama. Warra konkolaata irraa namoota kanneen buusaa turan keessaa tokko ammoo “konkolaataatti ni dhukaafamaa, na rukuttee ooltee bar,” jedhee yeroo dheekkamuufi yeroo inni kaan deebii kennus ni dhaga’ama. Haleellaa Waxabajjii 14, 2022 hidhatoonni Gaambeellaatti raawwatan hordofuun, humnootiin nageenyaa mootummaa uffata dambii uffatan wayita dargaggeessa harka lama duubatti hidhame kallattii hedduun itti dhukaasuun ajjeessan viidiyoon agarsiisu bal'inaan qoodamaa ture. Taatee kana ilaalchisuunis Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa qaamoleen nageenyaa tarkaanfii gita hin taane fudhatan itti gaafatamoo haa ta'an jechuun ibsa baasuun isaa ni yaadatama. Haaluma walfakkaatunis, jalqaba Bitooteessaatti Beenishaangul Gumuuziitti viidiyoon suukanneessaan wayita qaamolee nageenyaa dabalatee namoonni gareen ta'anii nama tokko osoo lubbuun jiruu ibiddaan gubanii agarsiisu mul'achuun isaa ni yaadatama. Ajjeechaa Beenishaangul sana ilaalchisuun Tajaajilli Komunikeeshinii Mootummaa Federaalaa ibsa yeroos baaseen, gochaan raawwatame "suukanneessaa fi gocha namoomaarraa kan jallate," jechuun ibsee ture. Gochaa sukkanneessaa Naannoo Beenishaangul Gumuz Godina Matakkal, Aanaa Gubaa ganda Ayisiid jedhamtutti raawwatame sana ilaalchisuunis Mootummaan qaamolee gochicha raawwatan qulqulleessee tarkaanfii akka fudhatus beeksisuun isaa ni yaadatama.


Naannolee haleellaan itti raawwatamanitti nagaafi tasgabbii deebisuun hojii ammas dursa kenninuufidha -MM Abiy

Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad (PhD) ergaa Wixata, waxabajji 20,2022 karaa miidiyaa hawaasummaa isaaniitiin dabarsaniin, bakkawwan haleellaan itti raawwatamanitti nagaafi tasgabbii deebisuun hojii isaanii ijoo akka ta’e himan. “Haleellaan humnoota al-idileefi seeraan ala ta'aniin namoota nagaarratti raawwatamuufi waan isaan ittiin jiraatan barbadeessuun fudhatama hin qabu,” jedhan ergaa isaanii kanaan. Ergaan Ministira Muummee Abiy kun rakkoo nageenyaa magaalota lixa Itoophiyaa tokko tokko keessatti mullate hordofeeti. Mootummaan dhiyeenya kana duula ''Olaantummaa seeraa kabachiisuu'' jedhuun naannolee biyyattii garaagaraa keessatti oppireeshinii gaggeessaa akka jirus himeera. MM Abiy torban darbe gaaffiiwwan bakka bu’oota ummataa irraa dhiyaateef  paarlaamaatti dhyaatanii deebii yeroo deebisanitti nageenya ilaalchisee mootummaan isaanii tarkaanfii akkamii akka fudhachaa jiru ibsaniiru. Akka MM Abiy jedhanitti, duula olaantummaa seeraa kabachiisuu gaggeeffameen naannoo Oromiyaa keessatti tarkaanfiin fudhatameera. ''Oromiyaa keessatti duula gaggeeffameen miseensonni shanee 1000 caalan ajjeefamaniiru,'' jedhan. Humna nageenyaa fayyadamuun olaantummaa seeraa kabachiisuuf mirgas dirqamas kan qabu mootummaadha kan jedhan MM Abiy, qajeeltoo seera mootummaa Federaalaas beekuun dirqama jedhan. Sambata darbe Wallaggaa Lixaa, aanaa Gimbii ganda Tolee keessatti haleellaa hidhattoota Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) kan mootummaan  ‘Shanee’ ittiin jedhuun raawwatameen namoonni baayyee ajjeefamuu kanneen ajjeechaa kana irraa hafne jedhan BBC'tti himaniiru. Haleellaa raawwatame kanaan namoonni nagaa dhibbaan lakkaa'aman ajjeefamanii, kanneen kumaan lakkaa'aman ammoo naannawaa sana gadi dhiisanii akka baqatan dubbatu jiraattonni. Assooshiyeetid Pirees akka namoota ijaan argan dubbisee gabaasetti ammoo,  haleellaa qaqqabe kanaan namoonni 200 ol ajjeefamaniiru. Mootummaan Naannoo Oromiyaas ibsa ajjeechaa kana ilaalchisuun Sambata baaseen, haleellaa kanaan lubbuun namootaa darbuufi qabeenyaan barbadaa’uu himeera. Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa (KMNI) ibsa Dilbata baaseen, Godina Wallagga Lixaa, aanaa Gimbii, ganda Toleetti waraana mootummaafi hidhattoota Waraana  Bilisummaa Oromoo (WBO) kan mootummaan ‘ABO-Shanee’ ittiin jedhu gidduutti deemsifamaa tureen walqabatee haleellaa gareen hidhate raawwateen lubbuun namootaa darbuu beeksiseera. Komishinii Mirgoota Namoomaa Itoophiyaas ta'e Mootummaan Naannoo Oromiyaa ibsa isaanii keessatti lakkoofsa namoota haleellaa jedhame kanaan ajjeefamanii hin eerre. Waraanni Bilisummaa Oromoo (WBO) garuu haleellaa raawwatameef itti gaafatamtoonni humnoota mootummaati jedheera. Dubbi himaan WBO Odaa Tarbii karaa Tiwitaraatiin, haleellaa jedhame kana hidhattootuma mootummaa warra 'Gaachan Sirnaa' jedhamanitu raawwate jechuun barreessaniiru. WBO  himannaawwan kanaan dura ajjeechaa namoota nagaa irratti xiyyeeffateen irratti dhiyaatuuf waakkachaa turunsaanii ni yaadatama. Mootummaan Oromiyaa qaamolee nageenyaa Federaalaa waliin qindaa'uun tarkaanfii humna ‘shoororkeessaa’ ittiin jedhu irratti fudhachaa jiru cimsee itti fufuus himeera. Gama biraatiin ammoo jalqaba torban kanaa Dubbi Himaan WBO Obbo Odaa Tarbii, magaalota Lixa Itoophiyaa kanneen akka Gaambeellaa, Dambi-Doolloofi Gimbii keessatti humnoota mootummaa waiin wal haadhaa akka turan himaanii turan. Walumaagalattis, torban darbe keessa lixa biyyattiitti rakkoon nageenyaa bal'inaan mudateera. Naannoo Gaambeellaa, magaalaa Gambeellaa keessatti lubbuun hidhattoota, humnootii nageenya mootummaafi kan namoota nagaa 40 ta'an baduufi kaan 36 ol madaa'uu BBC gabaasunsaa ni yaadatama.


Haleellaa Aanaa Gimbiitti raawwatamee kanneen ijaan argan kan himan

Godina Wallagga Lixaa Aanaa Gimbii olla ganda Toolee keessatti haleellaa hidhatoonni Sambata Waxabajjii 18, 2022 raawwataniin namoonni nagaa hedduun du’uu kanneen ijaan agarre jedhan BBCtti himan. Haleellaa ganama sa’aatii 3 irraa eegalee hanga waaree boodaatti raawwatame jedhame kanaan dubartootaafi daa’imman dabalatee hedduun ajjeefamu himu namoonni kunneen. Ajjeechaan alatti manneen jalaa gubachuu, loon dabalatee qabeenyaan jalaa saamamus himan. Haleellaan kuni ganda Toolee keessatti ollaawwan Guutuu, Coqorsaa, Saalsaawu, Bagannee, Caakkaa fi Hayaawu jedhaman keessa namoota jiraatan irratti kan xiyyeeffate ta’u dubbatu namoonni ijaan agarre jedhan kunneen. Waxabajjii 19 fi 20 ammoo reeffa namoota ajjeeffamanii walitti qabuun awwaalaa akka jiraniifi ammatti miseensoonni raayyaa ittisaa naannichatti bobbaafamu himaniiru. Kamaal (nageenyaaf jecha maqaansaa kan geedarame), obboleessaa fi haadha waarraa obboleessa isaa haleellaa raawwatameen jalaa ajjeefamu BBCtti himeera. ‘‘Haleellaan kan eegale gara sa’aatii 3:30tti. Hanga sa’aatii 7tti hidhattoonni hin baane. Humni addaafi raayyaan ittisaa kan galee sa’aatii 11tti. Hanga sanatti omtuu hin qaqqabne ture,’’ jedha. Qonnaan bulaa Kamaal ganda Toolee olla Silsaawu jedhamu keessatti dhalatee guddachuu hima. Naannoo inni jiraatutti hanga yoonaatti namoonni ‘‘250 awwalamaniiru.’’ ‘‘Dilbata kaleessaa awwaalaa oolle. Har’a ammo kaan awwaaluu deemaniiru’’ jechuun ammallee reeffi ganaa kaafamu jiraachu hima. Haleellicha kan raawwatan hidhattoota ''ABO-Shanee'' akka ta’an kan hime Kamaal, ‘‘sabaan adda baasuun Amaaraa ajjeessan’’ jedha. Jiraattonni BBC'n dubbiseefi mootummaan kan haleellaa kana raawwate garee mootummaan Shanee jedhee waamuun akka ta’e yoo ibsan. Waraanni Bilisummaa Oromoo jiraattotnii fi mootummaan haleellaa kanaaf gaafatamtoota godhu ibsa baaseen, haleellichi qaama mootummaa ''Gaachana Sirna'' jedhamuun raawwatame jechuun qooda hin qabu jedheera. Asoosheet Pirees gama isaatiin namoota ijaan argan dubbise jechuun akka gabaaseetti, haleellichan irra caalli isaanii kan saba Amaaraa ta’an namoonni 200 ol ajjeefamaniiru jedhe. Ameerikaatti Waldaa dhalattoota Amaaraatti itti gaafatamaa kan ta’an Obbo Mandafroon, haleellichaan dubartoonniifi daa’immanni dabalatee namoonni saba Amaaraa dhibbaan lakkaa’aman ajjeeffamu BBC Amaariffatti himan. BBC dhimmicharratti odeeffannoo dabalataa argachuuf Itti-aanaa bulchaa aanaa Gimbii, Bulchaa Godina Wallagga Lixaa, Biiroo Komunikeshinii godinichaaf bilbilee deebii argachu hin dandenye. ‘‘Ani obboleessaafi obboolleetii tokkoon dhabe. Firrii maatii guutuu dhabe jira. Namni miseensi maatii 21 jalaa dhume jira. Kan ijoollee fi ijoollee ijoolleesaa dhabes jira’’ jedha Kamaal. Gooxiiwwan sadii naannoo inni jiraatuutti argamaniitti ''namoonni 250 awwaalamuu'' fi ganaa reeffi barbaadamaa kan hin awwalamiin jiraachufi lakkoofsi namoota du’anii dubbachuun akka cimu hima. ''Maatii keenya dhumanii nuti jirra. Kaan kaleessa awwaalaman. Kaan har’a walitti qabama. Kaleessa kana hunda awwaaluu hindandeenyu jedhanii kan deebii’anis jiru'' jedha. Har’a namoonni dabalataa awwaalchaaf akka deemee kaasuun, ''kanaan namni meeqa akka ajjeefame baruun ni danda’ama'' jedha. Ministirri Mummee Abiy gama saanitiin haleellaa kana ilaalchisuun, miidiyaa hawaasaa irratti akka ibsanitti, haleellaan wal fakkaataan naannoolee garaa garaatti raawwatamu mootummaan kan hin obsine ta’u ibsaniiru. Kamaal wayita haleellaan raawwatametti gara qonnaa deemee akka tureefi dhimmicha akkuma dhagaheen gara mandaraatti yoo deebi’uutti daa’immaniifi dubartoonni ajjeefamanii akka qaqqabe dubbata. ''Aanichaan maaloo nu gargaara osoo jennuu kan nu gargaaru dhabne. Booda sa’aatii 11 irratti dhufan. Haleellaa yoo raawwataniitti  isin gaha bahaa jechaa turan. Yoo as bultan deebiine isinii reebina jedhan. Daa’ima guyyaa sadii osoo hin hafiin nu jalaa ajjeessan.’’ Haleellichi mandara inni keessa jiratu biratti yoo eegalu, fagoorraa yoo manni gubatu argee gara sanatti akka imale hima. ''Yoo qaqqabnu mandarri marfameera. Nuunis nu ari’atan. Dubartoonniifi daa’imman mana keessa turan ni dhuman. Qonnaan bulaas ni ajjeessan.‘’ Qabeenyaan jiraattootaa saamamuufi Kanaan boodas nageenya isaanitiif akka yaadda’an dubbata Kamaal. ''Kan du’e du’eera. Mootummaan warra hafneef fala akka barbaadu gaafanna. Mootummaafi seerri yoo jiraate , asii nu baasanii gara biyya keenyaatti nu haa deebisan. Hanga ammaatti kan nuuf gaddee, qaamni dogongora kan jedhees hin jiru'' jedha. Gareen hidhattotaa kan Lixa Oromiyaa naannoolee garaa garaa keessa akka socha’u himamu kun, haleellaa Ganda Tolee keessatti raawwateen badiinsi lubbuu namootaa irra qaqqabuufi qabeenyaafi namoota irra miidhaan gahuu’’ Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa ibsa baaseen eereera. Mootummaan Naannoo Oromiyaa Godina Wallagga Lixaa aanaa Gimbiitti gareen ''shororkeessummaan farrajame'' haleellaa raawwachu mirkanneessuun, taatee kanaanis namoonni nagaafi qabeenyaa irra miidhaan qaqqabuu ibsa baaseen mirkaneesseera. BBC’n kan dubbise jiraataan gara biraa Obbo Alii (maqaan kan geedarame), intalsaanii Ganda Silsaawu jiraattu dhabu ibsaniiru. Ijoolleensaanii lamaafi haatiwaarraa isaanii duraa magaalaa Arjoo jedhamu akka jiraatan ibsanii, daandiin baatiiwwan 8 ol cufaa waan ta’eef maatiisaanii waliin osoo wal hin argiin hafuu, amma Naannoo Beenshaangul Gumuz akka jiraatan ibsaniiru. Haleellaa Sambataatiin intalliisaanii kan wagga 16 akka jalaa ajjeefamte dubbatan. ''Guyyaa Sambataa gara sa’aatii sadii akka eegale himan. Eenyuudha? jennaan ABO-Shaneeti jedhan. Suqiiwwan hundi cufamaniiru. Akka tasaa kan bakka qonnaa deeman turan. Isaanitu bilbilee natti hime... Bilbila nama tokkoon qaba. Isa biratti yoob bilbilu dhukaasni ni dhagahama ture. Booda takka ture yoo yaalu namoonni ajjeefamanii kan qaqqabeef akka hin jirre natti hime. Isaanis gara mandaraa kan seenan galgala keessa’’ jechuun haala ture himu. Obboo Aliin naannichi to’annoo hidhattootaa jala oolfamuun ganamaa hanga galgala sa’aatii 11tti akka ture dubbatu. ''Amma kan hanfan jiru. Reeffii baayyeen hin kaane. Kan baadiyaa keessa keessa seenuu jira. Naannoolee sanatti ammalleen akka hin kaafamne dubbatu'' jedhu. Wayita haleellaan raawwatamutti qaamni naannichaas ta'e kan federaalaa akka hin turreefi amma qaamooleen nageenyaa gara naannichaatti bobbaafamu himan. ''Haatii mucaakootii achuma jirti. Beela’aa jirra. Kaleessa ganama mataasaa osoo hin nyaatiin turan. Ni kaatu jechuun walitti nu qabaniiru garuu wanti argannee omtu hin jiru naan jette'' jedhan. Bakki isaan amma jiraatanis bakka amma haleellaan itti raawwatame irraa baayyee kan hin fagaannee fi naannoo Beenishaangul Gumuuz kan naannoo Oroomiyaatiin wal daangeessuu keessatti yaaddoo akka qaban himan. Namni ijaan argeera jedhu kan biraa Saayid (maqaan kan geedarame) sababii haleellichaatiin daandii cufame turu fi humni nageenyaa hanga sa’aatii 7tti akka hin gallee hima. Odeeffannoo hanga Wiixataatti jiruun ''Guutuutti namoonni saddeeti mana walin gubatan dabaltee namoonni 35 awwaalamaniiru. Silsaawuutti ammoo 102 awwalamaniiru. Ganneetti ammoo osoo reeffii hin kaafamiinuu namoonni 95 du’aniiru. Hayaatti ganaa reeffii hin kaafamne,’’ jedhan. Haleellichi naannoo Oromiyaa qaxxamuruun olloota lama Beenishaangul Gumuziitti argamaniitti akka itti fufe Sayid ibseera. Amma humni addaa naannichaafi raayyaan ittisa biyyaa naannichatti bobba’u hime. Mannen akka gubatan, loon dabalatee qabeenyaan akka saamame dubbata Sayid. \n''Ollaa Guutuuttis namoonni bakka gara garaatti akka gubatan dhagaheera. Achi kan jirus qonnaan bulaadha. Humna hidhate miti,'' jedha. Ammattis naannichatti sochiin akka hin jirre hima namni ijaan arge jedhu kun. \n''Kaleessa warri aanaa dhufanii nu ilaalanii deebi’an malee homaa nuuf hin goone. Qabeenyaan saamameera. Manneen gubataniiru, kan qabnu hin jiru, beelaan dhumusaati uummanni.’’ Namoonni naannichaa butamanii fudhataman jiraachu eeruun, booda bosana keessatti ajjeesan. ''Bakka tokkotti reeffa 50 argame bosona keessaa.\nWayita haleellaan raawwatamuutti mootaraan gara Argo Dagguu jedhamu deemuufi deebii’ee dhaqee  ''gaara keessa dhokatee akka oole'' hima. Erga raayyaan gara naannichaa seeneen booda gara manaa deebi’uu kan dubbate Sa’iid, ''obboolaafi maatiin hanga 7 ykn 8 ta’an na jalaa dhumaniiru‘‘ jedha. Hidhattoonni ‘‘matarayyesii qabatanii’’ gara naannichaa akka seenaniifi haleellichi kan sabaan adda qoode ta’u hima. Sa’iid manni hafulleen suuqii akka saaman hima. Jiraattoonni naannichaa qabeenyaafi manasaanii dhaban sodaa keessa jiraachu dubbata. ''Nuti biyya nagaa keenya Itoophiyaadha jennee teenyee turre. Qaamni dhimmisaa ilaallatu osoo asii nu kaasee filanna. Har’a akkas yoo ta’e boru kan caalu yoo dhufe hoo?'' jechuun yaaddoo qabu ibsa. Haaluma walfakkaatun jiraataan Mubaarak (maqaan kan geedarame) haleellichaan maatii isaaniifi isaan irra miidhaan qaamaa qaqqabe akka hin jirre dubbachuun, namoota beekan hedduu irra miidhaan qaqqabu himu. Jiraataan kunis maatiiwwan tokko tokko namoota 15 hanga 20 ta’an awwaluusaanii akka argan ibsu. Kan isaan beekan keessaa jaarsi waggaa 80 fi daa’imti baatii lamaa fa’i akka argamtu dubbatan. Sababii yaaddoo kanaatiin hanga ammaatti reeffi namoota ajjeefamanii hanga yoonaatti hin kaanee ‚''kanaa olitti tilmaamamu'' jiraachu mala jedhu. Ammatti poolisiin Oromiyaafi Raayyaan‚ ''eegumsa nuuf taasisaa jira'' kan jedhan jiraataan kun, amma haalli fooyya’adha jedhu. ''Haleellaan booda deeggarsi nuuf taasifame akka lubbuun jiraannu qofaadha. Deeggarsi biraa nuuf taasifame hin jiru'' jedhu. ''Qaamni ilmaan namaatiif yaadu jira yoo jedhe, dhufe dowwachuun baayyee barbaachisaadha. Nuuf haa qaqqaban,'' jedhu Obbo Mubaarak. *Namoota gabaasa kana keessatti fayyadamnee yaaddoo nageenyaatiif jecha akka hin ibsamne kan taasise BBCdha.


Maanguddoo dulluma keessa qorumsa biyyaaleessaa kutaa 12ffaaf qophiitti jiran

Obbo Qoncorrii Boruu jedhamu, Godina Gujii Lixaa aanaa Surroo Barguddaatti dhalatanii guddatan. Umurii isaanii dargaggummaa fi ga’eessummaa hojii qonnaa fi loon horsiisuu irratti kan dabarsan yoo ta’u, erga maanguddummaatti seenanii booda gara barumsaatti fuula deeffatan. Obbo Qoncorriin umurii isaanii akka dansaatti beekuu dhabanilleen ‘amma ganna 61 nan taha’ jechuun himu. Maanguddoon umuriidhaan jahaatamoota keessa jiran kun amma soorama bahanii qe’ee keessa kan oolan miti. Barataa kutaa 12ffaa kan qorumsa biyyaalessaatiif qophiitti jiraniidha malee. “Akaakayyuun kiyya hin baranne, abbaankoos hin baranne, anis hamman gara dullumaa kana gahutti hin baranneen ture” jechuun dheebuu barnootaaf qabaataa turan yaadatu. Aanaa isaan keessa jiraatan keessatti ‘Barnoota bu’uuraa’ bara 2000 keessa ganda isaaniitti jalqabame gaabbii barnoota dhabuu isaan ofkeessatti qabatanii turan akka haaraatti akka karaa saaqeef himu. “Barnoota bu’uuraa jedhanii ganda keessaa namoota 25 walitti nuqabanii nubarsiisuu eegalan. Ani durumayyuu gaabbii waanin qabuuf baayyeen gammade. ''Barnoota bu’uuraa sana warri wajjin jalqabe hunduu adda kutan. Ani isa xumureetiin kutaa tokko seene” jedhan haala barnoota isaanii itti fufan yoo dubbatan. Bara 2001 keessa yeroo fedhii olaanaa barnootaaf qaban bahuuf jecha kutaa tokko seenan, abbaa ijoollee 11 ta’aniiru. Ijoollee isaanii keessaayis kaan isaanii herumanii, kaanis fuusisanii akaakayyuus ta’aniiru. “Gaafan kutaa tokko seenu namni ni raajeffate. Amma kun jaarsi galee loon isaa hin tiksuu kan asii ijoollee keessa oolu naan jedhu. ''Ani garuu baradhee akka ummata kana amansiisu waanin beekuuf gurra hin kennineef, barumsa kiyya ittuman fufe malee” jedhan. Gaafa kutaa tokko seenan seenaa waardiyyaa mana barumsaa isaan itti baratanii tokko ammoo akka barumsaaf ta’u nama hundatti akka himan dubbatu. “Gaafan kutaa tokko sana seenu waardiyyaa mana barumsaa tokkotu ture. Barumsa hin qabu. Garuu manuma barumsaa oola. ''Manni isaas achuma mana barumsaa bira. Maaliif hin barattu jennaan ‘kana booda maal fayyada dulluma keessa’ naan jedhe. ''Gaafas ani kutaa tokkon jalqabe. Amma ani kutaa 12 gaheera. Inni garuu ammayyuu qubee tokko hin beekin jira,” jechun kutannoo malee umuriin barnootaaf akka nama hin daangeessine himu Obbo Qoncorriin. “Keessa kiyya kan jiru ‘waan namni beeku akkamin wallaala’ kan jedhudha. ''Yeroo namni qaama hir’uu ta’elleen baratu kanatti ani akkamitti qaama guutuu ta’ee qubaan mallatteessa kan jedhuun yaada. Ganna nahafe kanatti dhaqqabadhee bu’aa buusa jedheen itti jira kunoo.” Barataa mana barumsa Qophaa’ina Bulee Horaa kan ta’an maanguddoon kun Wixata darbe kana qorumsa biyyaalessaa fudhachuuf unka isaanii guutanii qorumsaaf qophiitti jiru. Qorumsa biyyaalessaa kanaan yoo milkaa’an, bara dhufu yunvarsiitii seenanii eebbifamuun galma isaanii ijoo ta’uulleen dubbatu. “Qormaaata dhufu kana Waaqni yoo naqaxxaamurse yunvarsitiin seena. ''Barsiisaan kiyya tokko ‘biyya alaatti maanguddoo dulloome tokko digirii lammeessoo isaa barachuuf ilmaan isaatu bobaa bobaa qabee fooqii yaabsisee barata’ naan jedhe. ''Sun hamilee tiyya baayyee cimse,” jechuun gorsi sun akka hamilee kenneef ibsu. “Ani amma maanguddoodha malee lafeen kiyya cimaadha. Yoon yunvarsiitii seene fooqi feete qarqaarsa malee ruqqisee bahee ruqisee bu’ee nan baradha,” jedhu. Karoora isaanii gara fuuladuraa yoo ibsanis, ”yunvarsiitiirraa eebbifamee maatii kiyya, barsiisota kiyya, hawaasa ganda kiyyaalleen gammachiisuun fedha. Ammoo waan baradhe kanaan ambaashaalleen nyaachuu fedha,” jedhan. Barnoonni umuriin hin daangessu kan jedhan maanguddoon kun, dargaggoonnis ta’e hawaasni cufti yeroon kiyya darbeera jedhanii barachuurraa abdii kutachuu hin qaban jechuun dhaaman. Bara kana keessa maanguddoon biraa, Obbo Taaddasaa Gichillee jedhamanii fi kan umurii 69 ta’an qabxii qorumsa seensa yunvarsiitii argachuudhaan Yunvaarsiitii Jimmaa galuun isaanii ni yaadatama. Obbo Qoncorriin waa’ee maanguddoo yunvarsiitii seenan kanaa amma dura hin dhageenye ‘‘Innimmoo umuriidhaan nacaala, garuu akkuma kiyya nama cimaadha jechuudha,’’ jechuun raajeffatan.


Badhaafamtuun miidhaginaana addunyaa Salaamaawwit Taklaay akkamiin godaansaaf saaxilmate?

Salaamaawwit dorgommii miidhaginaa biyya keessa fi idil-addunyaa hedduu irratti hirmaachun badhaasa heddu argatteetti. Dorgommiiwwan badhaasawwan miidhaginaa ‘Miis Giraand Intarnaashinaal’, ‘Miis Itoophiyaa’, ‘Miss Varjin’, ‘Miis Hamlawayii Lim’at’ warra isheen mo’atte keessayi. Salaamaawwit bakka dorgommiif deemte hundatti aadaa fi maqaa biyya ishee beeksisti. Kana gochaa kan turte osoo jireenya baqaaf hin saaxilamin, osoo boolla du’aa qarqara geessee hin deebi’in dura ture. Ogummaa modeelii fi dizaayinii jaalattuu fi biyyoota heddutti ittiin beekamte sana har’a itti deebi’uuf dharra’uun alatti abdii biraa hin qabdu. Amma haala sodaadhan guutame keessatti jireenya ishee lafa duwwaa irraa eegaluuf dirqamtee jirti.  Boolla du’aarraa hafeen baqadhee amma Ingiliz keessa baqannaan jiraataa jira. Tigraayi irraa ka’ee Ingiliz gahuuf deemsa gidiraa baay’ee qabu keessan darbe. Baqachuuf kanan dirqame waraanni Tigraay keessatti erga eegaleen booda. Sana dura jireenya baqaa kan jedhu takkaa sammuu koo keessa hin turre. Mana keenya keessaa durbi ana qofa, namni sadi dhiira. Kanan dhaladhe Maqaleetti. Achummattan Kompiitar saayinsii baradhe. Haa ta’u malee, kanan ijoollummaa koo irraa kaasee abjootaa ture ogummaa modeelii irrattan fuulleffadhe. Maatin koo modeelii caala baruumsa irratti akkan xiyyeeffadhu fedhanis ani garuu abjuun modeelii keessa koo jiru na mo’ate. Osoon shamarree umurii 16 ta’ee jiruun dorgommii “Giiftii Durba Maqalee’ jedhu yeroo jalqabaatif dorgome. Bu’aa dorgommii sanaa osoo hin taane muuxannoon irraa argadhetu na fayyade. Sana booda dorgommiiwwan ‘Giiftii Hamlawaayi Lim’at’ fi ‘Giiftii Hayiskuul’ jedhaman irratti hirmaaadhen qabxii gaarii galmeesse. Sana booda hojii modeelii ittan fufe, abbaa murtee fi leenjistuu dorgommiiwwaniis ta’ee hojjadheera. Itti aansun gara Finfinnee dhufeen dorgommii miidhaginaa ‘Miis Woorlid Itoophiyaa’ jedhu irratti hirmaadhe. Itti fufees dorgommii miidhaginaa ‘Miis Giraand Intarnaashinaal’ jedhu dorgomeen mo’adhe. Bara 2017tti Itiyoophiyaa bakka bu’ee dorgommii miidhaginaa idil-addunyaa Veetnamitti qophaa’e irratti yeroo jalqabaatiif hirmaadhe. Dorgommii Veetnaam kana irratti badhaasawwan jiran keessaa tokkon argadhe. Carraa heddus naaf bane. Sana booda dorgommii miidhaginaa fi dandeettii (beauty and talent) jedhamu kan Kooriyaa Kibbaatti qophaa’e irrattan hirmaadhee maqaa Itoophiyaa waamsiseera. Dorqommii dandeettii addaa Chaayinaatti gaggeeffame irrattis hirmaadhen ture. Waraanni lubbuu hedduu galaafate Tigraay keessatti osoo hin eegalin dura Maqalee fi Fininnee gidduu deddeebi’een suuqii wayyaa hojii harkaa kan aadaa fi ammayyaa banadheen hojjataa ture. Yeroo sana Maqaleen gabaan ishee baay’ee hoo’aa waan tureef baay’ee hojjataan ture. Osuma kanaan jirruu waraanni Tigraayitti labbaa nama hedduu nyaate tasa uumame. Waraana hamaa fi ibsuuf nama rakkisu ture. Yeroo waraanni jalqabu sana Maqaleen ture. Waraanicha irraa kan ka’e Tigraay keessa beela, haleellaa saala irratti xiyyeeffatee fi walumaa galatti gidiraa ibsuuf nama rakkisutu ture. Waraanichi waan baay’ee nu dhabsiise, abjuun keenya karaatti hafe. Gidiraan, qe’ee ofii irraa buqqa’uu fi jireenyi gadadoo uummata Tigraayi irra gahe anaa fi maatii koo irras gaheera. Guyyaa tokkoof biyya koo keessa baheen jireenya baqaa jiraadha jedhee yaadee hin beeku. Fedhii isaas qabaadhee hin beeku. Waanti hundinuu haalan itti guddadhee adda, waanti ta’e hunduu abjuu natti fakkaata. Tigraay keessa jiraachuu hin dandeenye ture. Yeroo mootummaan federaalaa Maqalee to’atee ture balaliin xayyaaraa waan tureef Finfinnen dhaqe. Waanti hundi nagaa ta’a jedhee abdii godhadheen ture. Nagaatu dhufa jedhee abdiin godhadhe sun hin milkaa’in hafe. Balaliiwwan gara Maqaleetti taasifamaa turan gargar citan. Sana booda abdiin kutadhe. Biyya koo keessa jiraachuu waanan hin dandeenye jireenya baqaan filadhe. Finfinnee ka’ee Faransaayi hangan gahutti haala sodaachisaa keessan darbe. Faransaayi Ingiliz galuuf deemsa miila fi galaana irraa keessatti waan yaaddessaa heddutu na mudate. Deemsichi ulfaataa ta’uu irraa kan ka’e galaana Ingilizii keessatti obboloota wajjin deemne osoo ijji koo arguu galaanni isaan nyaate. Faransayi irraa gara Ingiliz deemuf gammoojjii hamaa keessa turre. Waanti nyaatanii fi dhugan hin turre. Gidiraa hamaa ture! Gara biyya Ingiliziitti cehuu eeggachuudhaf gammoojjii sana keessa ji’a lamaa hanga sadii kan turan eessaa dhufaniin isaanii kan hin beekamne namoota heddutu jira. Dallaalonni Faransaayi irraa gara Ingilizitti nama ceessisan poolisoonni akka isaan hin argineef halkan bidiruudhan nama ceessisu. Baqattoota walitti qabanii galaana Ingiliz Chaanali irraan ceessisuudhaf dallaalonni bidiruu qopheessanii turan. Jalqaba irratti ijoolleen wajjin turre cehuuf osoo jedhanii bidiruttiin dhidhimtee; galata Waaqaa warri lubbuu baraaran qaqqabanii lubbuu oolchan. Nuti warri deemsa hin jalqabiin gaafa kana dhageenyu baay’ee rifanne. Nus filannoo biraa hin qabnu waan ta’eef guyyaa biraa deemsa jalqabne. Yeroon nuti deemsa eegalle sun waktii qorraa waan tureef deemsi galaanaa baay’ee sodaachisaa ture. Nama hedduu taanee bidiruu yaabbannee. Baay’inni namootaa bidiruu sanarra turre kana jechuun na rakkisa. Waan dallaalonni nuun jedhan qofaa goona. Deemsa keenya gara Ingiliz eegalle! Deemsa galaanaa halkan dukkana sanaan taasifneen gaaddidduun du’aa akka waan nu marseetti natti dhagahame. Bidiruun ittiin deemaa turre tasa motorri ishee cabee bu’e, galaana gubbaa bololiinee hafne. Namichi Araba ta’e tokko kan nu waliin ture motoricha cabee bu’en baasa jedhee galaana lixee hafe. Obboleessi keenya tokko isa gargaaruuf galaana lixee innis achumaan hafe. Jara kana barbaannee dhabne. Akka nu qaqqabniif warra lubbuu baraartotatti bilbillee sa’aatii sadi booda nu qaqqaban. Ijji koo osoo ilaaluu obboleessi keenya nyaatamee hafe! Du’a maal akka fakkaatu ija kootinan arge. Sa’aatii sanatti gara sammuu koo kan dhufe murteen murteesse dogoggora ta’uu isaati. Yeroon sanaaf anaaf yeroo hamaa ture. Warri lubbuun hafne lubbu baraartotatti bilbillee harka keenya poolisitti laanne. Nuti erga geenyee booda warri Faransaayitti hafan deemsa jalqaban. Galaanan nyaataman kan jedhu oduun gaddaa nu qaqqabe. Warra galaana nyaataman sana keessaa shamarran lama nama biyya kootiti. Isaan keessaa tokko mucaa Maqalee ani sirriitti beekudha. Namoonnin ani beeku hedduu galaanan nyaatamaniiru. Jireenya koo keessatti yeroon gadda guddaa dabarseedha. Maatin koo gidiraa kana hunda keessa darbuu koo hin beekan. Rakkoon biyya kootti arge kanaan wal hin gitu. Deemsa kana eenyufuu hin hawwu. Gidiraa kanaaf kan nu saaxile haala hamaa biyya keenyatti uumameedha. Ingilizitti waan na mudate gaafan yaadadhu, osoon achuma Tigraayitti maatii koo wajjin jireenya hadhaa’aa sana jiraachun filadha. Waan fedhe yoo ta’e waan natti dhufu hunda maatii koo wajjin ta’een hirmaadha. Waantin keessa darbe gaafan yaadadhu nan rifadha. Amma Ingiliz keessatti koolu-galtummaa gaafadheen jira. Jalqaba hoteela keessa nu kaa’an, amma manneen jireenyaa waliinii nuuf kennan. Hanga dhimmichi ilaalamutti hojii hojjachuus ta’ee as keessaas bahee socho’uu hin danda’u. Amma immoo Ingiliz baqattoota gara Ruwaandaa geessuuf karoorfattee jirti. Baqataan as jiraatu hundi jireenya caalu barbaachaf jecha gidiraa meeqa keessa bahee kan dhufeedha. Murteen baqattoota gara Ruwaandatti dabarsuuf bahe kun baay’ee kan nama gaddisiisudha. Maati fi biyya koo jaaladhu dhiisee hangan gaafa godaansaf saaxilamuutti dorgommii miidhaginaa, hojii dizaayiningii, sirbaa fi shubbisaa hojjachaan ture. Maqalee keessatti mana huccuu aadaa fi ammayyaa kanan ofii dizaayinii isaa baasee hojjadhu itti gurgurun qaba ture. Kana hunda booda jireenya baqaa keessatti of arguu kootti nan gadda. Ammatti nagaa qofan hawwa. Nagaan dheebodhe. Nagaan yoo jiraate waanti hundi jira, waanti hundis sirrachuu danda’a. Waaqayyo nagaa nuu kennee waanti hundi akka sirratun hawwa.


Maanguddoo magaalaa Hawaasaa nama ilmasaanii ajjeese miila dhiqan

Ummanni Hawaasaa bareechee isaan beeka Obbo Maatiiyoo Dastaa. Siriiyyuu ‘injinar’ jechuun isaan waama. ‘Injinarummaa’ baratanii osoo hin taane muxannoodhuma hojii isaanitiin maqaa kennameefiidha. Waggoota 30f kutaalee biyyattii garaa garaa keessa socha’uun hojii ijaarsa manaa hojjataa turan. Hawaasaattis hayyama ijaarsaa baafachuun manneen hedduu ijaaruun galateefamaniiru. ‘Injinar’ kana qofaan miti kan beekaman. Manasaanii keessatti biiroo xiqqoo saaqqachuun ‘tajaajila araaraa‘ kennu. ‘Tajaajila araaraa?’ tarii bitaa namatti galuu danda’a ta’a. Hawaasni Hawaasaa garuu sirriitti beeka. Kana malees maanguddoon waggaa 85 Obbo Maatiyoos Dastaa waan hanga har’aatti haasa’amuuf raawwataniiru. Nama ilmasaanii jalaa ajjeessee mana hidhaa dhaquun ‚''siif dhiiseera jedheeniira'' jedhan. Dhiifama gochuuf qofa seetanii? Miilasaa dhiqaniiru. Mee dubbicha walduubaa duraan haa ilaallu. Obbo Maatiiyoos amma Hawaasaa haa jiraatan malee bakki dhalootaafi guddinnisaanii Walaayitaadha. Tibba umurii dargaggummaa saaniitti hojii sibiilaa, ittaansee ammoo hojiiwwan ijaarsaa irratti mindeeffamuun hojjataa turan. Booda keessa ogummaa hojii ijaarsaatiin qabatan cimsuun, hayyama baafatanii hojii ijaarsaa cimsanii hojjachu itti fufan. Hojii isaanii kanaanis kutaan biyyaa Itoophiyaa Obbo Maatiyoos hin deemiin hin jiru. ALI bara 1960tti gaa’ila dhaabbatan, waggaa 54 dura jechuudha.\n‘‘Gaa’ila koo keessattis ijoollee darzanii tokko argadheera‘‘ kann jedhan Obbo Maatiyoos, ijoolleesaanii 12 irraas akkaakkayyuu 12 akka argan dubbatu. Ijoollee ijoollee isaanii keessaa tokko intala ilmasaanii kann lubbuun hinjirree, kann Israa’el Maatiyoosiidha. Amma barnoota kutaa 11 barataa jirti. Israa’el ‘‘mucaa oggummaa qabu kanan baayyee jaaladhu ture'’ jechuun ture du’a mucaasaanii shanaffaa kann ta’e du’a Israa’eeliitti akka baayyee gaddan kan dubbatan. ALI bara 1998 keessa guyyaa tokko galgala keessa naannoo sa’aatii shanii naannawa Israa’el jiraatuutti walitti bu’iinsi umama. Mucaasaanii irras miidhaa qaqabu Obbo Maatiyoosiifi maatiitti himama. ‘‘Yeroo sana haati warraakoo lubbuun jirti turte. Namoonni turan kaanis fiiganii dhaqan. Ani garuu jilbiinfadheen kadhachu eegale. Kadhannaa koo xumuree yoon qaqabu namoonni walitti qabamanii turan. Mucaan ajjeefameera. Isaan booda poolisoonnis qorannoo reeffaa xumuranii nuuf fidan‘‘ jechuun walitti bu’iinsa umamee keessatti mucaansaanii meeshaa qabuun waraanamee akka itti ajjeefame dubbatu. “Namni mucaakoo ajjeeses itti murtaa’uun karchallee gale. Mana sirreessaa dhaqeen namoonni halaallaarra kan mucaakee ajjeesse kuunnoo sana jedhanii natti agarsiisan. Anis osoo inni na hin argiinan duubaan dhaqe. Achiin malasaa qabadhe. Achiin ‘Maaliif na qabattee?’  naan jedhe. ‘Lakkii miila kee dhiquufan dhufee’ jedheen. ‘Maaliif? ’ naan jedhe. ‘Mucaakoo kann ajjeesse siyi ani garuu sin jaaladha jedheen. Ati mucaakoo Israa’el ajjeeffe jirta, amma mucaakoo naaf taata jedheen.’ Kana yoo dhaga’u kufee biyyoo irra gangalate. Lakkii ka’i jedheen. Harka kootti hayilaandii qabadheen ture, isaan miilasaa dhiqeef... Achinsi sanada qopheesseen dhimmichi akka gara boordii dhiifamaa deeme. Achiin itti mallattaa’ee’’ kan yeroo sana ta’e yaadatu. ‘‘Namni kan mucaasaa jalaa ajjeessee hafee isa jalaa arrabseef dhiifama gochuuf akka rakkatu nan beeka’’ kan jedhan maanguddoon kun, waan namoonni amanuuf rakkatan kana raawwataniiru. Kanaaf namoonni dhugaa itti fakkaachu diduun, kan dinqisiifatan.\n‘‘Ati yoo dhiifama gootuuf maatiin, obbolaafi kaan sitti hin gaddanii?’ kan naan jedhan turan. Ani garuu sammuukoo keessa kan guute dhiifama godhiif kan jedhu malee, dhimma sana kan beeku Waaqa qofaadha’ jedheen.’’ Ijoolleekoo waan Waaqatti amanniifi warri kaanis waa’ee koo waan beekaniifu natti hin dubbanne ture’’ jedhu. Nama dhiifama taasisaniif sana maaliif miila dhiqxan jechuun gaaffii BBCn dhiyeesseef deebii yoo kennan, ‘‘Gooftaa Iyyasuus miila dhiqeera. Kana nu barsiisuuf ture kan ofiisaa akkasiin gadi qabe.’’ Kanaafuu haaluma amanta hordofanitiin dhiifama dhugaa taasisuu ibsuuf kana raawwachu himan. Maatiiwwan nama ilmsaanii ajjeesseef Obbo Maatiyoos dhiifama taasisuu wayita dhagahaniittis, ‘‘Ati erga kana gootee nuti maal haa goonu?’’ jechuun gaaffii dhiyeessannii akka turan yaadatu. Obbo Maatiiyoos garuu, ‘‘Ani gatii Samiirraan argadha’’ jechuun isaan irraa olmaa omaatu akka hin barbaadne deebiisaniif. Isaan boodas nama ilmasaanii ajjeessees ta’e maatii isaa walin wal arganii akka hin beekne dubbatu. Osoo mana dhiifama taasisaniif ijaan arganii gaafatanis akka gammadan himu. Haata’u malee guyyaa sana booda wal arganii hin beekan. ‘‘Tarii dhiifama kan naaf taasise waan biraa yaadeeti ta’e jechuun shakkee ta’u danda’a kan bade’’ jedhu. Kana gochuutti gammachu sammuu akka argatan kan dubbatan Obbo Maatiyoos, murteessaanii kunis jireenyasaanii keessatti ‘‘baayyee akka gammadan’’ kan isaan taasise ta’u ibsu. ‘‘Biyyarratti waan oddeeffamuuf, sagaleen Waaqaas ‘dhiifama godhaa’ waan jedhuf, kana raawwachukootti baayyeen gammada’’ jedhu. Obbo Maatiyoos naannoo Kibbaatti jaarsa biyyaatis. Biiroo manasaaniitti saaqa xiqqoo keessatti, tajaajila araaraa bilisaa kennu. Tajaajila kanas kan eegalan osoo mucaansaanii hin ajjeefamiin dura ture, naannawa ALI bara 1995tti. Tajaajillisaanii kunis maqaasaanii waliin Hawaasaa keessatti baayye kan beekamtii argate garuu erga taatee kanaatiin booda ture. ‘Dhiifama taasisaa’ ‘dhiifamas gaafadhaa’ ‘walitti araaramaa’ ‘maaloo haaloo hin qabatiinaa’ jechuun gorsu. Kunis dhugaa bahumsa gochaan deegarame ture! \nSeensa manasaaniirratti tajaajila araaraan kenna jechuun beeksiisa maxxansaniiru. Mannisaaniis nama araara barbaadu kamufuu banaadha. Tajaajila kanas haala lamaan raawwatu. Tokkooffaan, namoonni wal dhaban lama garasaanii deemuun ‘walii nugalchaa’ ‘nuuf murteessaa’’ jedhuun. Obbo Maatiyoosis haala danda’ameen walitti araarsuu yaalu. Namoonni garasaanii dhaqanis yoo xinnaate wal amananiifi walii galaniiti achi bahu. Karaa lammaffaan ammo, namoonni wal dhaban jiraachu wayita dhagahaniitti, nama miidhameera jedhu bira deemuun miilasaarratti kufuun, miila dhiiqanii dhiifama akka taasisaniif kadhatu. ‘‘Himataafi himatamaan biiroo koo erga dhufanii booda, himataa miilarratti kufeen jilbiifadhee miilasaa dhiqa. Innis, ‘Nama umurii akkanaa taatee, nama oggummaa akkasii qabu taatee, abbaa ijoollee akkasii ta’un miilakoo dhiqxaa jechuun tole’ jedha’’ jechuun haala ture himu. Lakoofsa namootaa sirriitti beeku baatanilleen, abbaa waarrafi haadha warraa dabalate, namoota hedduu haala kanaatiin araarsanii deebiisu dubbatu. Hojiikoo kanaaf miindaa kan argadhu ‘‘samiirraayi’’ kan jedhan Obbo Maatiyoos, ‘hojii ittiin hojjachuuf’ ijoolleensaanii deeggarsa akka taasisaniif ibsu. Tajaajila kanaaf yoomiyyuu taanaan kanfaltii akka hin fudhan ibsuun, ‘‘fakkeenyaaf biirookeen siif haaromsa kan jedhu osoo argadhe garuu hin diduu’’ jedhu. Hawaasaatti maqaa gaariin kan beekaman ‘Injinarichi’ Obboo Maatiyoos, umuriin itti cimaa deemus ammalleen namoota araarsuuf ni hojjatu.\nJechuuta ‘waldhaban’ ‘walitti mufatan’ ‘waliin oodu’ ‘adda bahan’ jedhan gonkumaa dhagahu hinbarbaadan. Yoo dahagan ammo nama sana beekanis beekuu baatanis, miilarratti kufanii miila dhiquun ‘dhiifama godhi’ jechuuf maanguddoon waggaa 85 kun har’as hin nuffan.


'Itoophiyaatti daa’imman kuma 200tti siqan hanqina nyaataaf saaxilamaniiru'- Save the children

Itoophiyaatti daa’imman kuma dhibbaan lakkaa’aman hanqina nyaataan dararamaa jiraachuu jaarmiyaan ‘Save the children’ beeksise. Jaarmiyaan gargaarsaa idil-addunyaa lubbu-baraarsa daa’immaniirratti hojjatu kun Itoophiyaatti daa’imman 185,000 hanqina nyaataa hamaan dararamaa jiru jedhe. Itoophiyaa kutaalee harka caalutti hongeen ganna 40 keessatti mul’atee hin beekne kan mudate yoo ta’u, keessattuu daa’imman kichuun beelaaf saaxilamuu beeksise. Itoophiyaatti bakka buutuun jaarmiyaa kanaa Zhaaviyar Joobarti, dandeettiin hongee babal’ataa jiru dandamachuu sababii walitti bu’iinsaafi weerara Covid-19’n laafe jedhan. Jiraattonni horiin isaanii jalaa du’an qe’eesaanii gatanii baqachuuf dirqamaniiru jedhan Zhaaviyar. ‘’Waqtiiwwan roobaa afur hanqinni roobaa mudateera. Waqtiin inni shanaffaanis akkasuma ta’uu mala,’’ kan jedhe jaarmiyaan kun, Itoophiyaatti namoonni miliyoona 30 ta’an deeggarsa namoomaa barbaadu jedhan. Jaarmiyaan kun akka jedhutti, hanqinni nyaataa ji’oota 12’n darban keessatti %64 dabale, kanarras caaluu mala jedhee akeekkachise. Itti dabaluun akka ibsetti, Gaanfa Afrikaatti rakkoon hanqina nyaataa sababa weerara Koovidiin [Covid] akkasumas waraanaa Yukireenitiin gatiin nyaataa qaala'uu fi hanqina deeggarsaatiin jabaateera jedhe. Hanqinni nyaataa kun ji’oota lamaan dhufan akka jabaatee itti fufu kan eere jaarmiyaan kun deeggarsi atattamaa akka kennamu gaafate. ‘’Beelli hamaa waan taa’ef beeyladoota, daa’immaniifi dubartoota miidhuu eegaleera,’’ jedhe. Baha Itoophiyaa naannoo Somaaleetti jiraattonni jaldeeyyii beela’an uleen ofirraa ittisuun qorumsa isaanitti ta’uusaa jaarmiyaan kun akka fakkeenyaatti eere. Daa’imman rakkoo kanaan miidhamuun, kanneen kuma dhibbatti lakkaa’aman hanqina nyaataa cimaaf saaxilaman jedhe. ‘’Dhibeen kun madinummaa qaamasaanii kan laaffisu, lubbuu isaaniif kan yaaddessudha. Dhibee biraaf yoo saaxilaman du’uu malu,’’ jedhe. Ji’oota muraasan dura jaarmiyaan gargaarsa daa’immaniirratti hojjatu UNICEF naannolee Affaar, Oromiyaa, Ummattoota Kibbaa fi Somaaleetti hongeen mudachuu hordofee namoonni miliyoonaan lakkaa’aman rakkataniiru jedhee ture. Naannolee arfan keessatti hongeen mudate  namoota miliyoona torba rakkoof waan saaxileef deeggarsi atattamaa akka barbaachisu akeekkachiisee ture. Hongee mudate kanaan beeyladonni hedduun du’aniiru, hanqina soorataa fi bishaaniitiin namoonni hedduunis qe’eerra buqqa’aniiru. Tibbana naannoo Affaaritti sababii waraanaafi balaa uumamaatiin namoonni  miliyoona 1.3 caalan hanqina soorataaf saaxilamuu qondaaltonni naannichaa himaniiru. Sababa kanaan lubbuun daa’immanii darbuu akka jiru dhaabbileen gargaarsaa himaniiru. Hongee ganna 40 keessatti isa hamaadha jedhame kanaan biyyoonni Baha Afrikaatti argaman biroos miidhamaniiru. Biyyoonni akka Keeniyaafi Somaaliyaa iddoowwan muraasni hongee kanaan miidhaman. Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii Caamsaa darbe akka beeksisetti ardiin Afrikaa ardiilee biroo caala waggoota lamaan darban hongeen miidhamte. Dhaabbatichi yaa’ii dhimma beelaa, hongeefi dhiqama biyyeerratti Ayiivoorii koostitti taa’een barana roobni dhabamuun namoota miliyoona 20 ta’an akka yaaddeesu beeksise. Ganna lamaan darban biyyoota sababii gogiinsaatiin labsii yeroo muddamaa labsan 23 keessaa 14 biyyoota Afrikaa ta’uun yaa’ii kanarratti ibsameera.


Saamicha maallaqa maamiltoonni Baankiiwwan Itoophiyaatti qusatan yaaddessaa ta'eef falli maal?

Obbo Indaalee Gabramadihiin dhaabbata mootummaa keessatti hojjetan irraa tajaajila qusannaarraa maallaaqa liqiin argatan 200,000 kaffaltii duraa manneen jireenyaa waliiniif kaffaluuf baankii galchanii, achitti raajii ta'an. Maallaqa baankiitti namnuu na jalaa itti hin bu'u jedhan osoo hin eegiin saamtotaan herreega baankii isaanii keessaa fudhatamee rakkoo hedduuf saaxilamuu BBC'tti himaniiru. Gaafa tokko baankiidhaa bilbilla namoonni jedhan sagantaa baankii daldalaa Itoophiyaa ''qusadhaa badhaafamaa'' jedhurraa mootar saayikilii injifachuun isaanii itti himame. Atattamatti badhaasichia kennuufi akka hin dandeenye garuu ammoo maallaqa sana gitu herrega baankii isaaniitti naquufi akka fedhan itti himanii odeeffannoowwan hedduu gaafatan. Obbo Indaaleen odeeffannoofi ragaalee gaafataman hunda himanii booda maallaqni baankii Abisiiniyaafi baankii daldala Itoophiyaa keessaa qaban 195,000 jalaa fudhatamuu baran. Kun seenaa obbo Indaalee ta'us, namootni hedduun gochaa waliin dhahuu akkasiin maallaqa hedduu dhabaniiru. Gochaan akkasii namoota tajaajila mobaayil baankii fayyadaman irratti kan xiyyeefate yeroo ta'u, hedduun dhimma kana irratti yeroo dhiyoo as miidiyaa hawaasaa gubbaatti komachaa bahan. Abbaan Alangaa Waliigalaa Federaalaa galmee yakka saamicha akkasin walqabate qoratee waggoota afran darban moobaayil baankiingii dabalatee saamichi birrii biiliyoona 1.9 ta'u raawwatamuu ibsee ture. Saamicha kana keessa harki walakkaan baankii Daldalaa Itoophiyaarratti kan raawwate ta'uufi kan itti aanan baankilee Abisiiniyaafi Oromiyaa ta'uunis ibsameera. Saamichi cheekiidhaan, herreega qusannaarratti, maallaqa hawaalaan ergamu irratti, paaswoordii hatuufi maloota biroonis raawwatama jedheera ibsi waajirichiaa. Gocha saamichaa kana keessaa hojjettootni baankileefi hooggantootni dameelee akkasumas hojjettootni teelee qooda akka qaban ibsameera. Akka fakkeenyaattis hojjetaan baankii Daldalaa Itoophiyaa damee Piikoo Mannaafashaa tokko herreega maamila tokko kan yeroo dheeraaf hin sochoone sochoosuun birrii miiliyoona 2.5 herreega baankiirraa saamuu waajirichi dhiyeesseera. Hojii baankiirra baroota dheeraaf kan hojjetan namni BBC dubbise tokko erga yeroo dhiyoo as hojjettootni baankii hedduun hidhamaa jiruu jedhu. Garuu ammoo guutummaan guutuutti baankilee keessa ta'aanii kanneen yakka kana raawwatan hin qabamanii jedhu. Dorgommii hojjettoota gidduu jiru irraa kan ka'e hojjettootni qajeelfama malee maamila barruu baankii hin qabne ni keessummeessuun baratameera jedhu. Maallaqni haala kanaan yoo bade baankichis ''hojimaata dhaabbatichaan ala dalage'' jechuun dabarsee kenna jedhu. Gama cheekiitiinis waliin dhahuun akkasii akka raawwatamu namni kun ni dubbatu. ''Baankotni maamiltoota isaanii gurguddoo qabachuuf morkii taasisu'' kan jedhan namni kun, kaffaltii cheekiin raawwachuuf adeemsi qajeelaan jiru guyyaa guutuu fudhchuu mala jedhanii kun maamiltoota fageessaa jedhu. Adeemsa maamila irraa yeroo fudhatu hambisuuf jecha maamilli cheekii nama kaffalamuuf ergee osoo adeemsi qajeelaan hin hordofamiin namichi maallaqicha fudhatee sokkaa jedhu. Moobaayil baankiingiin yeroo dhiyoo as babal'achaa dhufeen walqabatee saamichi gaggeefamu ammoo hojimaata badaa baankileen qabaniinis kan deeggarame ta'uu himu. Yeroo dhiyoo as ammoo herrege baankiirraa gara telebirr'tti maallaqa ergisiisuun ammoo saamicha kana salphaa taasiseera jehdu. Adeemsa kana keessatti hojjettoota gandaa waraqaa eenyummaa sobaan kennanii hooggantoota baankileetti keessatti hirmaatu. Biyyoota tajaajilli baankii itti ammayyaa'e keessatti, waliin dhahuu herrega baankii fi kaffaltii mobaayilaa irratti raawwatamu to'achuuf baankileen adeemsa adda addaa hordofan keessaa tokko mirkaneeffanna gulantaa qabudha. Ergaawwan barreeffamaatiin maloota waliin dhahuu yeroo yeroon jijjiiraman irraa akka of eeggatan yaadachiisu. Baankileen Itoophiyaa ''gabaa nurraa fageessa jedhanii waan yaadaniif'' gorsa akka kanaa erguu irraa of qusachuu akka mala ogeessi baankii yaada nuu kennan ni dubbatu. Namni rakkoo akkasii qabaannaanoo natti haa hafu jedhee moobaayil baankiingii irraa of fageessuu mala jedhu. \nOgeessi baankiifi diinagdee obbo Abdulmannaan Mohaammad baankii dijitaalawaa keessatti maamiltootarra waliin dhaguu gahu barsiisuun baayyee baraachisa ata'uu dubbatan. Qorannoon waajira Abbaa Alangaa adeemsa saamicha baankileen walqabatee hojjettootni fi hooggansi dameelee baankii guddaa ta'uu ifatti kaaheera. Abdulmannaan baankileen gocha amantaa maamilaa hanqisuuf saaxilamuun waanuma jiru ta'uu himanii, hojjetaan carraa qabutti fayyadamee qaawwa yakka akkanaa itti raawwatu baankileen sirna ittiin cuufan qabaachuu qabuu jedhu. Mootummaanis seera keessa deebi'ee ilaalee hoogganoonni baankilee aangoo isaanii akkaa ol akka hin fayyadamne gochuu qaba jedhu. Kun ta'uu baannaan garuu maamilli amantaa baankilee irraa qabu gadi bu'aa adeemuun rakkoo hamaa hordofsiisuu akka danda'u himu. Adeemsi amantaa dhabuu sududaan diinagdee miidha jedhu. Obbo Indaaleen maallaqa dogoggorsitootaan saamaman ilaalchisee ragaalee qaban mara Poolisiif dhiyeessanis namni qabame hin jiru haqni maallaqa isaanii deebisiisuufi hin argamne. Kunis yaaddoo biraa dabala. Obbo Indaaleen jireenya qaala'een waldhaansoo qabaa maallaqa liqeeffatanii saamtotni herreega baankii isaanii keessaa saaman kana bakka buusuuf miindaa isaaniirraa ji'a ji'aan muramaa akka jiru dubbatu.


Ameerikaan ajjeechaa Gimbiitti raawwateen 'guddoo yaadda’uu' ibsite

Ministeerri Dhimma Alaa Ameerikaa ajjeechaa Sambata darbe Naannoo Oromiyaa Godina Wallagga Lixaa Aanaa Gimbiitti ''dhalattoota Amaaraarratti raawwateen guddoo yaadda’uu'' beeksise. Haleellaa ''suukaneessaa kanaan namoota maatii of biraa dhabanif gadda cimaa keenya ibsina,'' jedhaniiru Dubbii Himaan Waajjira Dhimma Alaa US Need Piraayis. Haleellaa Sambata darbe raawwateen namoonni hedduu du'uu malee meeqa akka ta'an aanga'oonni hin ibsine. Jiraattonni BBC’n dubbise hanga 250 gaha jedhaniiru. Ministirri Muumme Abiy Ahimad humnoonni nageenyaa tarkaanfii akka fudhataa jiraniifi hawaasi hunduu gahee isaa akka gumaachu waamicha taasisaniiru. Haleellaa kanaaf aangawoonnii, komishiniin mirga namoomaafi kanneen lubbun hafan hidhattoota Waraana Bilisummaa Oromo kan mootummaan ABO-Shanee jedhee waamu himatan. Hidhattooti garuu waakkatan, qorannoo walabaa gaafatan. Hidhattooti haleellaa walfakkaataa kana dura raawwataniifis himataniiru. Ajjeechaan kuni torban darbe Godina Gaambellaa magaalaa Gaambellaatti ajjeechaa raawwatee booda dhaqqabedha. Jiraataan Ganda Tolee jedhamtuufi bakka ajjeechaan raawwate jiru BBC’n har’a dubbise, namoonni haleellaa booda buqqa’an deeggarsa akka argataa jiran ibsaniiru. Ta’ullee, ammallee yaaddoo akka qaban himan. Itoophiyaatti waggoota muraasa darbanitti haleellaan sabaafi amantii bu’ureeffate irra deddeebiin mudataa jira. ''Lammiileen Itoophiyaa hundi hookkara mormuun, garaagartee isaanii karaa nagaan akka furan waamicha dhiheessina,'' jedhaniiru qondaalli alaa US Need Piraayis. Hidhattooti WBO ''Oromiyaa bilisa baasuuf'' socho’u ibsan waggoota muraasa darban lola humnoota mootummaa waliin taasisaniin gidduutti lammiileen hubamaniiru. ''Gabaasonni akkanaa as bahuu itti fufuun isaanii walitti bu’iinsa Itoophiyaa keessa adeemaa jiru atattamaan dhaabuun akka barbaachisu ergaa dabarsa,’’ jedhaniiru Piraayis. Araarri biyyaalessaa kanneen miidhamaniif haqa, kanneen badii raawwataniif immoo seera duratti akka dhihaatan taasisu qaba jedheera mootummaan Ameerikaa ibsa baase keessatti. MM Abiy Ahimad ajjeechaa lammiilee nagaarratti raawwate irra deebiin balaaleeffachuun kana dhaabuuf hunduu gahee isaa akka bahatu gaafataniiru. MM Abiy kana kana jedhan guyyaa Kibxataa duula biqiltuu dhaabuu marsaa afraffaaf eegalame yeroo eegalchiisanittidha. ''Yeroo biyya keenya kunuunsu jennu biyyi dachee qofa osoo hin taane namasaa dabalateeti. Har’a baandoti loltuufi poolisii fuulduratti loluu hin dandeenye, lammiilee nagaa Itoophiyaa haala sukaneessaan ajjeesu. Kana dhaabsisuun hunduma keenyarraa eegama,'' jedhan. Mootummaan baatii darbee eegalee hidhattoota kanarratti oppireeshinii waraanaa eegaluu ibseera. Taatullee, hidhattooti torban darbe Dambi Dolloofi Gimbiitti haleellaa raawwataniiru. Haleellaa magaalaa Gaambellaatti raawwateefi lola adeemsifameenis namoonni 40 ol ajjeefamuu BBC’n maddeen eeree gabaasee ture. Mootummaan federaalaa ibsa Wiixata baaseen ''hojiin seera kabachiisuu mootummaan eegale gareewwan shororkeessitootaan hin danqamu,'' jechuun ibseera. Hidhattooti WBO dhaaba TPLF Kaaba biyyattiitti mootummaa lolaa jiru walin wal ta’umsa uumuu kana dura beeksisaniiru. Paarlaamaan Itoophiyaa gareewwan lamaan galmee shororkeessitootaa jalatti galmesseera. MM Abiy ‘’Ministeerri Ittisa Biyyaa oppireeshinii kaleessa [Wiixata] eegalee jalqabeen, hojii barsiisuu cimaa [tarkaanfii] dalagaa jira. ''Ta’us, xiyyeeffannoo hooggansa hundaa kan barbaaduu ta’u hubachiisuun barbaada,'' jechuun ibsan. MM Abiy guyyaa Wixataa ergaa dabarsaniin bakkawwan haleellaan itti raawwatamanitti nagaafi tasgabbii deebisuun hojii isaanii ijoo akka ta’e himaniiru. ''Namni bakkeetti gadi ba’eeru eenyuyyu hin jiru. Amma humnootni nageenya addaa fi rayyaa ittisa biyyaa hanga tokko jiru,'' jechuun ture haala amma jiru jiraataan kuni BBC’tti kan himan. Haleellaa raawwateen jiraattonni ammallee rifaatuu keessaa hin baane ibsan. ''Reeffa hanga kana hunda agarree gara hojiitti deebi’uuf sammuun keenya hin dandeenye. Callisnee balbalaafi daandirra gaddaan teenyee jirra.'' Ajjeechaan erga Sambata raawwate booda Dilbataa eegalee owwaalchi jumlaa raawwataa akka ture jiraattonni ibsaniiru. ''Har’a awwaalchi hanga tokko xumurameera. Sanbata kan ajjeefaman keessa kan waraabessis kan nyaachuu jalqabe jira ture,'' jechuun haala rakkisaa keessa namoota akka owwaalan himan. ''Gama gargaarsaan qamadiin kuntaala 10 ykn 20 ta’u fi shukkaarri korojoo muraasa nuuf dhufeera. Koshoroo kaartoonii 6 ta’u nuuf kennaniiru, kaleessa ijoolleen isa nyaachaa turani.'' Namoonni miidhaman wal’aansa argataa akka jiran jiraataan kuni ibsaniiru. Ta’us, ammallee yaaddoo akka qaban ibsu. ''Ammayyuu yaaddoon jira, sababiin isaa hidhattoonni guyyaa sadii keessatti asii gadhiistanii hin baatan yoo ta’e deebinee hunda keessan ajjeesna jechuun nu dorsisaniiru,'' jedhan. Dhimma egeree miidhamtoota kanaarratti wanti gama aangawoota mootummaa jedhame hin jiru. Dhalattooti Amaaraa kuni bara Dargii goginsaafi beela Kaaba Itoophiyaatti hammaate hordofee gama Lixa biyyattii magariisa ta’etti kan qubsiifamanidha. Jiraattonni guyyaa kaleessaa dubbisne akka bakka biraatti qubsiifaman fedha akka qaban ibsuun ni yaadatama.


Gamtaan Awurooppaa tajaajilawwan bu'uuraa Tigraay keessatti akka jalqabaniif gaafate

Jilli aanga'oota Gamtaa Awurooppaa olaanoo of keessaa qabu Itoophiyaa daawwate tajaajilawwan bu'uuraa Tigraay keessatti addaan cite akka jalqabsiisuuf mootummaa Itoophiyaa gaafate. Gargaarsi namoomaa Tigraayitti dhiyaachaa jiru foyya’aa dhufus dhorkaan kaa’amee baayyeen ammallee akkuma jiruttidha kan jedhe jilli Gamtaan Awurooppaa kun, tajaajilawwan bu'uuraa barbaachisoo ta'an ummata Tigraayiif deebi'uu qaba jedheera.  Jilli Komishinara Hordoffii Walitti Bu’insaa Gamtichaa Jaaniiz Linaarchiik durfamu daawwannaa Tigraayitti taasiseen dhiyeessii gargaarsa namoomaa naannichaa maal akka fakkaatu kan ilaale yoo ta’u, gargaarsi namoomaa dhiyaatu atattamaan dabaluu qaba jedheera.  “Erga 2020 keessa walitti bu’insi Tigraay keessatti jalqabee as daawwannaa kiyya jalqabaatiin yeroo dhiyoo keessa dhiyeessiin gargaarsa namoomaa barbaachisoo ta’anii fooyya’insa agarsiisuu isaa hubadheera,” jedhan Jaaniiz Liinarchiik  ergaa fuula Tiwiitara isaaniirratti baasaniin. “Konkolaataawwan harka caalaa nyaata fe’atan amma Maqalee qaqqabaa jiru, kun ammo waan jajjabeeffamudha.” Haata’u malee,  kana caalaa hojjechuu barbaachisa kan jedhan Komishinarichi, hojjetoonni gargaarsa namoomaa warra barbaadan hunda biraan gahuu akka danda’aniif boba'aanis dhiyaachuu akka qabu ibseera. Aanga'oonni Gamtichaa Kibxata gaazexeessitootatti akka dubbaytanitti, gargaarsi namoomaa naannoo Tigraay galu dabaluun isaa kan nama jajjabeessu akka ta'u mirkaneesseera. Haata'u malee, Gamtichi Itoophiyaa waliin hariiroo qabu akka foyyaa'u gochuudhaaf "kana caalaa hojjetamuu qaba" jechuu isaanii Assooshiyeetid Pirees(AP) gabaaseera. Naannoo Tigraay keessatti tajaajilawwan baankii, ibsaa, telekoomunikeeshinii akka addaan citee turu gochuuf sababiin jiraachuun anatti hin mul'atu. Uggurrii gariin naannicha irra jiru namoota gargaarsi isaan barbaachisu miliyoona 5.2 qaqqabsiisuudhaaf carraaqqii taasifamu gufachisaa jira," jedhan Jaaniiz Liinarchiik. Bara darbe ji'a waxabajjii keessa humnoonni mootummaa Federaalaa Tigraay  gadi dhiisanii erga bahanii humnoonni Tigraay ammoo Maqalee to'ataniin booda dhiyeessiin gargaarsaafi tajaajilawwan bu'uuraa addaan citee tureera. Bitootessa darbe mootummaan Fedeeraalaa  gargaarsa namoomaa dhiyeessuuf akka mijatuuf jecha dhukaasa dhaabuu labsuu hordofee gargaarsi karaa daandii lafaatiin galaa jira. Dhiyeessiin gargaarsa namoomaa Tigraay seenaa jiru akka bakka barbaachisu mara gahuuf dhorkaa mootummaan boba'aafi maallaqa irra kaa'e akka ka'uuf jilli Gamtaan Awurooppaa kun gaafateera. Kanaaf ammoo mootummaan yaaddoo humnoonni Tigraay dhiyeessii boba'aa waraanaaf oolfachuu danda'u jedhu maqsuudhaaf "tooftaa hordoffii" hojiirra oolchuun ni danda'ama jechuu Komishinarichaa APn gabaaseera. Komishanariin Gamtichaa Jaaniiz Liinarchiik, daawannaa guyyoota lamaa Itoophiyaatti taasisaniin ministira muummee itti-aanaafi ministira dhimma alaa Dammaqaa Mokonnin waliin Finfinneetti, gara Maqaleetti imaluun ammoo dursaa TPLF Dabretsihon G/Mikaa'el (PhD) waliin dubbachuun isaanii gabaafameera. Gamtaan Awurooppaa jalqaba torban kanaa dhimma Itoophiyaa irratti mariyachuun isaa kan himame yoo ta'u, aanga'oonni olaanoo mootummaa Itoophiyaas aanga'oota Gamtaa Awurooppaa waliin dubbachuudhaaf gara teessoo Gamtichaatti qajeeluun isaanii himamee ture. Aanga'oonni olaanoo gamtaa Awurooppaa kan gara Maqaleetti imalan erga aanga'oota olaanoo mootummaa Itoophiyaa waliin mariyataniin booda yoo ta'u, qondaalli TPLF Obbo Getaachoo Raddaa kaleessa fuula Tiwiitara isaanii irratti akka jedhanitti Jaaneez Lenaarchiis Dabretshiyon G/Mikaa'el waliin wal arganii mariyataniiru. Gamtaan Awurooppaa mootummaa Federaalaafi TPLF gidduutti mariin akka gaggeeffamuufi dhiyeessiin gargarsa namoomaa rakkoo tokko malee akka gara naannichaa seenuu qabuuf irra deddeebiin gaafataa tureera. Aanga'aan Gamtichaa Jaaneez Liinaarchiik naannoo Tigraayiin alatti naannoo Somaalee kan sababa hongeetiin hedduu miidhames daawwataniiru.


Tapha gulaallii Waancaa Afrikaa 2023 gaggeeffamaa jiruun Itoophiyaan Masiriin mo'atte

Gareen Kubbaa Miilaa Itoophiyaa tapha gulaallii Waancaa Afrikaa 2023 irratti Masritiin goolii 2-0 injifatte. Gooliiwwan warri Waaliyaa ittiin warra Fara'oon injifatan lamaan taphattoonni galchan ammoo Daawaa Hoxxeessaafi Shimallisa Baqqalaadha. Daawwaa Hoxxeessaa gaalii jalqabaa boqonnaa dura daqiiqaa 21 irratti yoo ta'u, goolii lamaffaa ammoo boqonnaadhuma dura Qeellisaa garee Biyyaalessaa Itoophiyaa kan ta'e Shimmallis Baqqalaatu daqiiqaa 40 irratti lakkoofsise. Waancaa Afrikaa 2023 Kootdivuwaar keessummeessuuf jirtu kanaaf tapha gulaalliif Itoophiyaan Garee D keessatti Masirii, Maalaawwiifi Giinii waliin  ture kan ramadamte. Tapha Roobii Waxabajji 09, 2022  Maalaawwiitti gaggeeffame kanaan gareen Itoophiyaan goolii lakkoofsisuun injifachuun alattis, taphaanis warra Fara'oon caalaniiru. Tapha Itoophiyaan Masirii irratti olaantummaa agarsiifte kanaan, taphattoonni sarara duraa Abubakar Naasiriifi sarara gidduurra kan taphatu Gaatoch Paanom cimina guddaa agarsiisaniiru. Tapha kana irratti gareen Itoophiyaa  si'a sagal goolii galchuuf yaalii sirrii kan taasisan yoo ta'u, gareen Masirii ammoo hanga boqonnaa duraatti yaalii tokkollee hin taasifne. Dilbata darbe Maalaawwiin kan mo'atame gareen biyyaalessaa Itoophiyaa, kubbaa to’achuun garuu caalee ture. Qeellisaa (dursaan garee) warra Waaliyaa kan ta’e Shimallis Baqqalaa dubbii tapha kana ura dubbateen, gareen biyyaalessaa kun taphawwan lamaan irraa “yoo xiqqaate qabxii lama qabannee deebiyuudhaaf karoorfanneera,” jechuun isaa ni yaadatama.  Leenjisaan garee biyyaalessaa Itoophiyaa Wubatuu Abaatee tapha Roobii warra Fara’oon waliin taphatan dura ibsa gaazexeessitootaaf kenneen, yaaddoon taphattoonni miidhamuu hedduu akka hin jirre himeera. Ramaddii isaanii keessaa darbuudhaaf taphni Masirii waliin taasisan murteessaa ta'uus dubbatee ture. Wubatuun, taphataan sara duraa warra Masirii Mohaammad Saalaah sababa miidhamaatiin tapha Roobii irraa hafuun isaa isa gammachiiseera yoo ta'eef egaafatamee ture. Innis, "Moo Saalaah jiraates jiraachuu baates nuti gara dirree kan seennu mo'achuudhaaf," deebii jedhu kenne. Dhiibbaan Moo Saalaah waan hin haalamne akka ta'e kan hime leenjisaan Waaliyaa, "Haata'u malee, inni hin jiru jennee wanti jijjiirru hin jiru," yaada jedhu kennee ture.


Aadde 'Xajjiin' Itoophiyaa keessaa maal hojjetti?

Maqaan ishee Xajjii jedhama. Maatiin ishee Tazhii ykn Tajii-reey jedhanii waamu. Erga Itoophiyaa jiraachuu eegaltee as garuu maqaan ishee Xajjii ta’eera. Ishenis kana hin jibbine.  Sirriiyyu Ameerikaatti maatiin ishee guddisan baroota 1970mota keessa irra deddebiin yeroo isheen wagga saddeeti jirtuu kaasaanii gara mana nyaataa Itoophiyaanootaa akka geessaa turan yaadatti. Erga guddatteen boodas xajjiin akka bitamuuf himti. Maqaan ishee Tajji-Reey jedhu kunis kan warra kaaniin adda akka ta’e yaadatti. Maqaan hiriyyoota ishee kitaaboolee keessatti, uffannaa irratti maxxanfame, ykn bakka garaa garaatti kan eeramu yoo ta’u, kan ishee garuu restoraantii (mana-nyaataa) Itoophiyaa keessatti qofaa argama. Haata’u malee, walitti dhufeenya maqaa ishiifi Xajjii, akkasumas hidhanni ishee Itoophiyaaf qabdu haala kanaan ni ta’a jettee yaaddee beektii laata? \nXajjii "Maqaa koo maatiitu naaf moggaase’’ kan jettu Xajjiin, yeroo sanatti maatiin koo maaliif maqaa addaa kana akka naaf moggaasan beekuu baadhulleen garuu itti yaadaniituma Xajjii naan jedhan. Amma erga gara Itoophiyaa dhuftee waggaa sadii kan taate Xajjiin, sababii amala hojii abbaa warraa isheetiin wal qabateen waggoota 30n darban keessa biyyoota garaa garaa irra akka naannoofte himti.  “Hojiin koo barreessuu waan ta’eef essayyu taa’ee hojjachuu nan danda’a. Yeroo ogummaa gaazexessimmaatiin hojjadhees ture. Amma kitaaba daa’immanii barreessaa kan jiru yoo ta’u, kan afaan Ingiliffaan barraa’an amma gara Amaariiffaatti hiikamuun maxxanfamaniiru,’’ jetti. Xajjiin kitaaba ishee wayita gara Afaan Amaaraatti hiiksiftu afaanicha baayyee barachuu himti. Kanneen Ingiliffa barachuu barbaadanis ittiin barachuu danda’u jetti. Xajjiin Itoophiyaa akka jaalattu himti. “Lammiileen Itoophiyaa kabajaafi jaalalli isaan namaaf qaban onnee koo na xuqeera. Jaalalaafi kabaja eessattuu argachuu hin dandeenyeen asitti argadhe. Walitti dhiheenyi hawaasummaa anaaf eddo guddaa qaba. Kanaaf, Itoophiyaan jireenya koo keessatti eddo olaanaa qabdi,’’ jetti. Kana malees, ilaalchi biyyattiif qabdu yoo ibsiitu, “ergan kitaaba kiyya xumureen booda manneen barnootaa hedduu daawwachuuf carraa argadheen jira. Ijoollee walinis kitaabicha dubbifneerra,’’ jetti. Yaadni kitaaba ishee kan dhufeef saree daandiirratti gatamtee tokko fudhattee guddiisuu wayita murteesiteetti ta’uu dubbatti. Sareen isheen guddisuuf fudhattee galtes ambulaansiin karaa saaniitiin wayita darbu hunda waliin akka duttu dubbatti. Xajjiin dhaabbata saroota gataman waliitti qabuun guddisu tokko waliin walitti dhiheenyaan mar’ataa turte. Dhaabbanni miti-mootummaa Addis Animaal Pirojakt’ jedhamu tokkos saroota qofaa osoo hin taanee beeladoota gataman hunda irratti xiyyeeffachuun hojjata.\nDhaabbatichis baayyina saroota daandiiwwan magaalaa Finfinneerratti argaman  hir’isuu irratti kaayyeeffachun kan hojjatudha. Dhaabbanni kun saroota daandiirra jiran kaasuun wallaansa kennuu, kunuunsee bakka jireenyaa mijeessaaf. Xajjiinis  sareen ishee guddiisuudhaaf murteessite ka’umsa godhachuun, kitaaba da’imman beeladoota daandiirraatiif kunuunsa akka taasisan barsiisu barreesite.  Xajjiin seenaa kitaabichaa kan eegalte waa’ee ilmoo saree xiqqoo takkaan. \nSeenaan isaas hiriyyummaa cimaa ijoollee isheefi saree sana jidduu jiru irratti xiyyeeffachuun waa’ee saroota daandii irra jiraatanii dubbata. Kitaabicha wayita barreesiteettis yoo xinnaate daa’imman waa’ee beeladoota daandii irra jiraatanii akka hubatan gochuuf jetti. Booda daa’imman kunneen wayita guddatanis hawaasa keessatti haala jijjiruuf ni gummaachu amantaa jedhu akka qabdu dubbatti. Xajjiinis manneen barnootaa adda addaatti qaamaan argamuun barattoota waliin kitaabicha akka dubbifte himti.  Namoonni tokko tokkos yeroo namoonni rakkataa jirutti isa dhiiftee waa’ee saree dubbachuun akka ishee qeeqan taasisuu dubbatti. ‘‘Ani namootaaf eddo olaanaan kenna. Dhimmoon dursi kennamuuf qabaatu jiraachus nan amana. Waa’ee saroota wayitan barreesseettis kan isaanii caalchisee osoo hin taane, dhimmichi kan wal qabatu waan ta’eefidha,’’ jetti. Barreesituun kun magaalaa Finfinnee keessa qofa beeladoonni gara nuusa miiliyoonaa ta’anitu daandiiwwan magaalattii irra jiraata. Kun dabalaa yoo deemes dhibbaan isaa olaanaa ta’uu akka yaaddooftu himti.\nKaanarra ka’uun kitaaba kana akka barreessite dubbatti.


Guddina fiilmii Afaan Oromoo maaltu quucarse?

Fiilmiin Afaan Oromoo ''Finnaaf'' jedhuu kan Biqiliaa Asfaawiin barreeffameefi daayireekt godhame akkasumas fiilmiin Lammii Tarfaasaan qophaaye ''Ergarama'' jedhan torbanoota darban magaala Finfinneetti eebbifamaniiru. Fiilmiiwwan kun waggaa kana keessa fiilmiiwwan qubaan lakkaawwaman hojjetamanii bahan keessaa isaan miidiyaa hawaasaarratti beeksisa garii argataniidha. Ta'uus fiilmiin Afaan Oromoo ammas akkuma baroota 10/20 duraa bakka uummati afaanicha dubbatu eegu bira hin geenye. Fiilmiin faara qabu waggaa tokko keessatti argamnaan akka waan guddatti ilaalama. Barreessaafi Daayireektara fiilmii kana kan ta'e Biqilaan waggaa sadii dura fiilmii Miixuu jedhuu barreessuufi daayireekt gochuun hojii gara indaastirii fiilmii Afaan Oromootti makame. Fiilmiin isaa jalqabaa kun fudhatama guddaa argate, magaalaalee Oromiyaa keessatti argaaf dhiyaatee hiyoo ammoo Yutube gubbaa gadhiifame.ot Fiilmiin isaa lammataa Finnaaf torbanoota dura eebbifamee Alama Sinimaatti akkuma fiilmiiwwan kaanii agarsiifamuuf waliigalteerra gahamaa akka jiru qopheessaan fiilmichaa dargaggoo Biqilaa Asfaaw BBC'tti himeera. Amma dura fiilmiin Afaan Oromoo carraa gabaa manneen Siinima Finfinnee yaale hin jiru. Yaaliiwwan sadarkaa fiilmii indaastirii Oromoo jabeessuf godhamu garuu waliigalatti yeroo ibsamu ammas hedduu booddeetti hafaadha. Fiilmii Afaan Oromoo gaarii tokko argachuun ammas 'birqiidha'. Diraamaa dheeraa 'Dheebuu' kutaa 80 qabu qopheessee uummata biraan gahuun fudhatama guddaa kan argateefi ammas diraamaawwan dhedheeraa kan hojjechaa jiru barreessaafi qopheessaa Qalbeessaa Magarsaa, ''fiilmiin Afaan Oromoo 'hooddee gammaddeedha', takka oli takka gadii. Indastiriin fiilmii Oromoo amma gaaffii keessa jira,'' jedha. 'Xiyyeeffanaa waan hin arganneef hojii walitti fufaa ta'e argaa hin jirru,'' jedha. Obbo Qalbeessaan jaallattootni fiilmii ''nu gatanii deemaniiru'', fiilmii Afaan biraafi fiilmiiwwan Afaan Oromootti hiikamanii miidiyaaleen darban ilaaluutti jiru kun kan ta'e ''sababa fiilmii gaarii Afaan isaaniin qophaaye dhabaniifidha'' jedha.  Qopheessaan fiilmii Finnaaf dargaggoo Biqilaa ''Fiilmii Afaan Oromoo hojjechuun dameen fiilmii ammallee jalqabiirra jiraa jedha. Adattis bu'aa bayii hedduu qaba'' jedha. Waggaatti fiilmiin Afaan Oromoon hojjetaman shan hin caalanii kan jedhu Biqilaan isaaniyyuu uummata bira gahuuf rakkoo hedduu qabuu jedha. Akka Biqilaan jedhutti ammoo hawaasni hojiile aartii Afaan isaan hojjetaman ilaaluufi jajjabeessuu irratti hubannaa walqixa ta'e hin qabuu jedha.  Hanqinni bajataa rakkoolee hojii fiilmii mudatu keessaa tokko ta'uu kan himu Biqilaan, inni guddaan garuu dhaabbatni jabaan hojiilee fiilmii hojjetu dhibuudha jedha. Rakkoo gama kanaan jiru yeroo ibsus ''Ofii keetii iskiriptii qopheessita, ofii keetii maallaqa barbaadda, ofii kee taatoo filatta, ofii piroodiwus goota namuma sanaatu waan hunda dhiphata'' jedha. Hojiilee bu'aabayyiiwwan hedduu booda bahan akka ta'utti uummata bira hin gahan uummatnis hojilee kana ilaalee hin jajjabeessuu jedha. Kana wajiin walqbatee yaadni ka'u hojiilee gama seenaa fi piroodaakishiniin nama gammachiisanii hawwatan hangamtu bahee ''waayee daawwataa komanna'' kan jedhuudha. Obbo Qalbeessaan yaada hanqinnabajataa fi dhaabbilee hojii piroodiyuus gochuurratti xiyyeeffatan dhabamuun rakkoo ta'uu waliigalus, gama daawwataa fiilmii jajjabeessuu hanqachuu irratti ka'u garuu nii morma. ''Ani maal dhiyeesseen nama komadha?...hamma ammaatti ani sabab hordofaa hin komanneef qaba. Anumatu hojii gammachiisu hin hojjenne. Ittoo mi'aa yoo dhiyeessite akkuma namni nyaatu gammadee hamma nyaatuun ool nyaachuu danda'auudha'' jedha. Diraamaa dheeraa hojjete keessatti nama gamachiisee dudduubee gaarii argachuu kan himu Qalbeessaan ''dura ogeessi sadarkaa hojiisaatii hamma eegamutti siqsee hojjechuu qabaa'' jedha. Akka Obbo Qalbeessaan jedhutti rakkooleen ijoo guddina fiilmii Afaan Oromoo quucarsan sadiidha jedha. ''Tokko dhabamuu inistituushinii waayee indastirii fiilmii barsiisu. Lammaffaan indastirii abbummaadhaan damee kana sochoosu. Waan akka koeporeeshinii filmii. Sadaffaan ammoo rakkoo ana ogeessa bira jiru.'' Ogeeyyiin miira itti gaafatamummaa hojjechuu dhabuutu jira kan jedhu Qalbeessaan hanqina bajataa qaburraa kan ka'e ogeessi tokko waanuma hunda keessa harka galfachuun rakkoo biraa ta'uu dubbata. Dabalataanis ogeeyyiin walitti dhiyaatanii wal hin tumsanis jedha. Dargaggoo Biqilaan rakkoolee arman olitti ibsamniin cinaatti mootummaan kallattiin ta'uu baatus hojii aartii jajjabeessuu keessatti gahee qabaatus, xalayaawwan deeggarsaa barreessuun cinaatti haala gahaa ta'een deeggaraa hin jiruu jedha. Fiilmiin gaariin hojjetamees dhaadhessa miidiyaa kan hawaasa hojiilee kana akka ilaalu dammaqsuus hin jiruu jedha Biqilaan.  Biqilaan damee fiilmii gama hundaan osoo deeggaramee Afaan Oromoo warra afaanicha hin beekne barsiiduufi dhiibbaa aadaa uumuuf gahee olaana abaha turee jedha. Fiilmiiwwan Kooriyaa akkamiin yeroo dhiyoo keessa sadarka idila addunyaatti dhiibbaa akka uuman akka fakkeenyaatti kan kaasu Biqilaan ''nuti carraa kana itti hin fayyadamne'' jedha. ''Afaan Oromoo afaan hojii federaalaa haa ta'u, afaan hojii haa ta'u kan jedhamu keessatti namni biroon afaan kana akka dhagahu, akka baru, humna guddaa qaba'' jedha. Rakkooleen guddina fiilmii Afaan Oromoo hudhanii qabaniiru jedhaman amma ogeeyyiin BBC'tti himan hedduun kan waggaa 10/15 dura dubbatamaa turaniidha. Guddina Aartii Oromoo irratti mariiwwan sadarkaa adda addaatti gaggeefaman akka rakkoo ijootti kan kaasaa turan waanuma bajataan walqabatuudha. Dargaggoo Biqilaa amma damee kana guddisuuf uummatni hojii afaan isaatiin hojetamu adamsee bakka inni argamutti ilaaluu qabaa jedha. Uuummatni kana ni raawwata yoo ta'e dhaabbileen daldalaa ''ofiif jedhanii ispoonsara nu godhuu'' jedha. Qalbeessaan ammoo ogeeyyiin hojii qulqullina qabu uummataaf dhiyeessuuf walitti dhiyaatanii hojjechuu qabuu jedha. Itti dabaluunis rakkoolee ijoodha jedhe kan kaas hanqina gidduugala eenjii oogummaa kanaafi dhaabbata hojii fiilmii irratti xiyyeefate qofa hojjetu hundeessuun barbaachisa jedha. Oromiyaan aadaa, duudhaa, seenaa fi teessuma lafa bareedaa hunda hammatu waan qabduuf, ogeeyyiin osoo fagoo hin deemiin fiilmii seenaa ajaa'ibaa qabu hojjechuu danda'uu jedha. Rakkoon biraan ogeeyyiin kaasan hojiin aartii Oromoo siyaasa akka mi'eessituutti fayyadamuun isaa mootummaa irraa deeggarsa barbaachisu akka hin arganne danqaa ta'uu kaasu. Kana bira darbuunis argaa dhageettii uummataa bira yeroo gahus miira wal-makaan akka simatamu taasisa jedhu.\nDiraamaa dheeraa


Waa'ee Luba-qondaala siyaasaa-Abbaa Gadaa-Yuuba Aagaa Xenxenoo kana beektuu?

Gadaa Oromoo Gujii keessatti akka mallattootti kan ilaalaman Abbaan Gadaa duraanii, Yuubi ammaa Doktarri Kabajaa Aagaa Xenxenoo tibbana dhibamanii turanii amma goomaniiru. Maanguddoon umrii waggaa 77  kun dhibamanii Hospitaala Kooriyaa magaalaa Finfinneetti argamutti erga yaalamanii booda, fooyya'anii qe'eesaanii magaalaa Bulee Horaatti galanii jiru. ''Hakiimonni onneetu si dadhabe naan jedhanii turan. Nama jalaa qabuun dadhabe, kanaaf hakiimonnillee namatti hin dubbatin naan jedhanii turan. Bishaannillee somba kiyyarratti na eelee ture. Waan sana duuchaa waan na keessaa baasaniif amma hundarraayyuu fayyeera,'' jechuun BBCtti dubbatan. Wayita dhibamuun Yuuba Aagaa Xenxenoo dhagahamu namuu bakka jiruu rifatee boodas iyyaafataa tureera. Isaanis miira uummata bira turee fi gargaarsa uummataa wayita ibsan akkas jedhan. ''Wanni uummanni Oromoo naaf hin godhiin hin jirtu. Haga mana yaalaa na geessanii osoon hin rakkatiin na wal’aansisan. Hagan Hospitaala Kooriyaa bultii saddeet ture, hagan achii ba’ellee na faana turan." "Biyyoota alaarraallee na iyyaafataa, na tumsaa turan. Uummata Oromoo bira darbee uummanni Itoophiyaa guutuun na iyyaafataa turan.'' Uummanni kiyya waan na jaalatuuf waan guddaa naaf godheera, garuu Aabbaa Gadaati jedhanii wanti addatti namaaf godhan hin jirtu jedhan.  A.L.I bara 1937 Ardaa Bulee Horaa Ganda Woleenaa Bokossaa jedhanii yaaman keessatti dhalatanii achumatti guddatan. ‘’Ijoollummaatti akkuma ilma qotee bulaa kamuu jabbilee fi loon tiksaa, waan abbaan kiyya na ajaje hojjechaa, qotiisa geenyaan qotaa guddadhe,’’ jechuun yeroo ijoollummaasaanii yaadatu. ‘’Abbaan kiyya nama gadaa keessatti guddate, anilleen wayita yaa’i keenya kuusomu, raabomu, dooromu waanuma abbaan kiyya raawwataa ture osoon hordofuu Abbaa Gadaa ta’e.’’ Waggaa saddeetiif erga Abbaa Gadaa ta'anii booda baallii dabarsanii,  warra Baallii fudhatan gorsuutti taruu dubbatan. ‘’Hangan dhufee Abbaa Yuubaa ta‘u Gadaa kana gorsaa, qajeelchaan jira, waan narraa eegamu ammallee haga umriin kiyya jirtu hojjechuu itti fufa,’’ jedhan. Yuuba Aagaa Xenxenoo ijoollummaasaaniitti mana barnootaa seenanii barachuuf carraa hin arganne. Wayita umriin isaanii barnootaaf ga’u akka carraa mishinaroonni warra Noorwayi gara naannoosaanii dhufuu fi isaan biratti barnoota amantii barachuu dubbatan. ‘’Karaa amantiirra gore, waldaa keessatti tajaajile, hoogganaallee ta’e. Malee abbaan kiyya dabtara naaf bitee mana barumsaa na galchee na barsiisuuf carraa hin arganne.’’ Abbaan Yuubaa Aagaa Xenxenoo akka nama kaanii gulantaa gadaa keessa darbanii miti kan abbaa gadaa ta’an. ‘’Amantii makkaana yasuusiin hordofaa ture, wangeela baradheen waldaa keessa hojjechaa ture. Hanga bulchuuttillee ga’eera. Isa booda bara dargii bulchaa gandaan ta’e. Bara ADWUI aangoo qabate ammoo dabballee ta’een hojjedhe. Utuun Kanaan jiruu haalaa fi amala kiyya akkasumallee akkaataa tajaajila an uummataaf kennu ilaalanii abbaa Gadaa godhanii na filatan,’’ jechuun haala itti abbaa gadaa ta’an ibsan. ALI Jalqaba bara 1990 baallii fudhachuun Abbaa Gadaa ta’uu kan himan Yuuba Aagaa Xenxenoo, bara 2000tti Abbaa Gadaa Gogeessa Dhallanaatti baalli kennan, kan Dhallanaa ammoo bara 2008 Harmuufatti kenne jechuun haala naannoo aangoosaanii ture ibsan. ‘’Gadaan kiyya Halchiisa kan baallii narraa fuudhe ammoo Dhallana, kan amma harkaa qabu Harmuufa, isarraa kan fuudhu ammoo Roobalee, irraan Muudanatu itti aana,’’ jechuun duraa duuba gogeessa Gadaa Gujii ibsan. ‘’Erga guutuu marsee booda Halchiisatti deebiti, ilmee kiyyatti deebiti jechuudha. Gadaan keenya akkanumaan qajeelti. Abbaan murtiilee, abbaan gadaallee hunduu dursee qophaa’ee jira, wanti lafaa gadaa qajeelchuuf rakkatan hin jiru,’’ gufuun tokkollee Gadaa Gujii mudatee hin beeku jedhan. Yuubaa Dr Kabajaa Aab Aagaa Xenxenoo bara 1990 irraa hanga 2000 akka aangoorra turan himaniiru, lakkoofsi gidduu kana jiru wayita herregamu wagga saddeet ni caala. Isaan garuu waggaa saddeet caalaa gonkumaa aangoorra hin turre, seerallee miti jedhan. ‘’Marsaa lama bulchuun aadaa faallessallee, kanaaf marsaa lama osoo hin taane takkuman bulche,’’ jedhan. Yuuba Doktarri Kabajaa Aagaa Xenxenoo maatii bal'aa horachuu himan, garuu uummanni na marsee jiru hunduu ilmee kiyya jedhu. ''Haadha manaa shan qaba, sadirraa ijoollee horeera. Ijoolleen kiyyallee akkuma umriin ga’een barnoota seenu. Kan milkaa’uuf jira, kan deebi’anii gaa’ila godhatanii jiraatanillee jiru. Dhiirrillee dhalaanillee akkasi. Walkeessa jechuudha,'' jechuun akkaataa ijoolleesaanii itti guddisaa jiran himan. Sirna Gadaa barsiisuu qofa osoo hin taane ittiin jiraanna kan jedhan Yuuba Aagaa Xenxenoo, ilmeen kiyyallee kanumaan baraa guddatti jedhan. ''Ammoo sirni gadaallee asuma keessa jirti, baatee galtu anuma bira jirti waan ta’eef nan barsiisa. Dhaloota lafaa dhufaa hanga nama guddaatti waanan barsiisu dhagayaa guddatu waan ta’eef sirna gadaa ni beeku.'' Ijoollee isaanii addatti qoodanii sirna gadaa akka hin barsiifne kan himan maanguddoon kun,  ''Ilmaan gogeessi kiyya uummate cufan barsiisa. Ilmeen kiyyallee waanuman uummata hunda barsiisu dhagayaa qalbeeffataa guddatti,'' jedhan. ''Gogeessa kana ilmaan Halchiisaa hundayyuu bakka takkatti barsiisa, bor kan na dhaaltu abbaa murti/abbaa gadaa kan ta’u ilmee kiyya qofa miti, gogeessa kiyya (Halchiisa) hunda keessaa ta’uu mala waan ta’eef ilmee kiyya addatti filee hin barsiisu.'' Kana qofaas osoo hin taane, Yuuniversitiin Bulee Horaa kan Sirna Gadaa akka gosa barnootaatti barsiisu akka isaan beekumsa duudhaa Sirna Gadaa kana barsiisaniif ni affeera. ''Doktaroonnillee nu affeerti. Anaa qofa osoo hin taane, gogeessi kaanillee ni gumaachan. Wayitan dhibamee ture waan tokko gaabbeen ture, Osoon qabiyyee gadaa sirnaan itti hin himin dhibamee kan jedhu yaadda’een ture. Amma Waaqnillee na deebiseera. Isaanillee inuma na waamu,'' jedhan. ''Jiruu fi jireenyi kiyya kanuma, waa’ee gadaati. Hin daldalu, daldalli kiyya kanuma. Hojii biraa hin qabu. Kanaafuu osoo na affeeranii waliin hojjennee fedhiin qaba. Ammallee hawwiin kiyya kana.'' Yuuniversitiin kun bara 2016 keessa hojii isaan Sirna Gadaa jabeessuuf hojjetaniif beekamtii kenneera. ''Yuuniversitiin Bulee Horaallee Doktireetii kabajaa naaf kenneera. An baradhee osoo hin taane kabajaaf naaf kennan.'' ''Abbaa Gadaaf kabaji akkanaa akka malu, ijoolleen illee akka ilaaltee irraa barattuuf jedhanii kana godhan. Abbaan Gadaa waan hedduu nu barsiisee jira, maddi yuuniversitii kanaallee isa jedhanii kabaja kana naaf kennan. Kun Gadaattillee, anattillee, Oromoottillee kabaja guddaa hore.'' Namni abbaa Gadaa ta'u dirqama uummataa fudhatee waggaa saddeetiif erga dirqamasaa ba'ee booda waan qabuun jireenyasaa gaggeeffata jedhan Yuuba Aagaa Xenxenoo. ''Namni abbaa Gadaa ta’e kamuu horsiifatee qotatee waan argateen jiraata. Bara aangoo isaatti waan biyyaa qajeelchee, dhibdee biyyarraa kaasee, biyya karaa qabsiisee Gadaan isaa obbaanaan/ baalli kenninaan waan qabuun jiraata. Abbaa biyyaa/abbaa kolbaa ta’us waanuma ofii qabuun bula. Anillee akkasumattin jira.'' Gadaa kan gaggeessu abbaa gadaa ta’us, abbaa Gadaa kan bulchu garuu uummata kan jedhan Yuuba Aagaa Xenxenoo, uummanni jaalalaa fi kabaja isaaniif qaburraa ka’ee akka isaan gargaaraa jirus himan. "Immoo uummati kiyya jaalalaa fi kabaja naaf qaburraa ka’ee na gargaaraa jira. Yoon dhibame na gargaarani, ammallee mana dansaa keessa jira. Manni kiyya kolbaa tiyya. Guddaa fi xiqqaan, miseensi kiyyaa fi kaan hunduu na gargaarani.‘‘ "Gosa an keessaa dhaladhe yookiin Oromoo kiyya qofayyuu osoo hin taane sabaa fi sablammoonni ollaa kiyya qubatan martinuu na kunuunsu, na gargaaru, na jaal’atu, na kabaju. Mana natti ijaarani, akka dansaa jiraadha uummata kiyya keessa,‘‘ jechuun haala jiruu fi jireenya isaanii ibsan. Abbaan Gadaa uummata amaanaa itti kennate saamuun yakka qofa osoo hin taane cubbuudha kan jedhan maanguddoon kun, yoo akkas godhe waaqniyyuu lafarratti gatii kaffalaaf jedhan. "Nama dhamaasnaan du’ee otoo hin taane utuu lubbuun jiruu irratti mul’atti. Abbaan Gadaa kanarraa dabee, ilasaa, gurrasaa, miilasaa, harkasaa, arrabasaa, sammuusaa eeguu dhabee jennaan wanti inni argatellee hin horoomu, du’a bada jechuudha.‘‘


Dhimmi siyaasa 'Taranyaa' jedhu qumaara siyaasaati malee waan qabatamaa miti - MM Abiy

Manni Maree Bakka Bu'oota Uummataa yaa'ii idilee 13ffaa waggaa 1ffaa kan paarlaamaa 6ffaa har'a, Waxabajjii 14, 2022 gaggeesseera. Yaa'ii kanarratti miseensonni paarlaamaa dhimmoota nageenyaa, diinagdee, hawaasummaa, siyaasaa fi dippiloomaasiirratti gaaffii kaasaniif Ministirri Muummee Abiy Ahmad deebii kennaniiru. Gaaffilee miseensonni kaasan keessaa tokko qaala'iinsi jireenyaa biyyattii keessatti goolama fidaa jiru maaliif to'atamuu dhabe kan jedhuudha. Mootummaan daldaltootarratti tarkaanfii fudhachuu yeroo garaagaraatti ibsus garuu furmaanni waaraa hin argamne. Inumaa rakkoo guddaan qaamolee raawwachiistuu bira jira malee daldaltoota bira miti jechuun yaada kan kaasan miseensonni paarlaamaa mootummaan kanarratti akkamiin itti deema kan jedhu gaafataniiru. Ministirri Muummee Abiy Ahmad gaaffileen kunneen gaafachuu qofaan osoo hin taane hojjechuudhaan deebi'u jechuun miseensota paarlaamaarras dirqamni jiraachuu ibsan. Qaala'iinsa jireenyaa to'achuuf mootummaan oomishaalee biyya keessaa guddisuurratti xiyyeeffatee hojjetaa jira kan jedhan Ministirri Muummee Abiy kanaafis mootummaan isaanii qabeenya dilbii biyyattii hunda duguuganii fayyadmuun fedhiin biyya keessaa guutamuurra darbee alergiitti ce'uuf hojjetaa jiraachuu himan. ''Itoophiyaan carraa fi qabeenya hedduu osoo qabduu qaala’iinsi jireenyaa eessaa dhufe kan jedhu ilaaluu nu barbaachisa. Akka sababaatti waraana nu mudate, bulchiinsa maallaqaa fi haala addunyaa ilaaluun barbaachisaadha. Wanti guddaan qaala’iinsi jiraachuu qofa odeessuu osoo hin taane maal gochuu qabna kan jedhu mala dhawuudha,'' jedhan. ''Itoophiyaa keessatti ibsaan, bishaan, boba’aan ni doggomama. Kana booda garuu boba’aan kan doggomamu geejjiba uummataa kanneen qaban qofaaf.'' Jijjiiramni isaan qabatanii ka'an karaarraa maqeeraa yookiin fashalaa'eera moo akkuma yaadametti milkaa'aa jira jedhamuun kan gaafataman MM Abiy, yaadni jijjiiramarraa madde dhaabbilee mootummaa fi uummata keessatti bu'uura jabaa kaa'aa jira jechuun deebisan. Gaaffii waa'ee jijjiiramaa gaafatamaniif wayita deebii kennan haala qabatamaa biyyii fi addunyaan keessa jiran hubachiisuun eegalan MM Abiy. ''Weerarri koronaavaayirasii, balaan uumamaa fi namtolchee, waraanni biyya keessaa fi dhiibbaan alaa akkasumas waraanni Yukireen jijjiirama karoorfanne qoreera. Akkasumas ammoo humna akka godhannuuf carraa nuuf baneera,'' jedhan. Haala waliigalaan Itoophiyaan diigamte osoo hin taane bu'uura badhaadhinaashee kaawwataa jirti kan jedhan MM Abiy, Itoophiyaa keessatti kaansariin jijjiirama quucarsaa jiru hattummaadha jedhan. ''Hanni gola nama hundaa seenee jira. Barattoota, dhaabbilee amantii, kanneen yeroosaanii miidiyaa hawaasummaarratti guban.  Keessattuu maneen amantii bakka hannaa- namoonni amantii jiruu hordoftoota qabsiisuun qumaara taphatamn ta’eera. Bakka safuu fi adabi itti bade ta’eera,'' jchuun waa'ee manneen amantiirratti yaada kennan.. ''Manneen amantii kan isaan lafa tola fudhataniif seerri akkas jedhee ajajiu waan jiruuf miti. Biyya biraatti bakka waaqeffannaa bitatanii itti fayyadamu. Keenya garuu ga’eesaanii gumaachuu, haala biyyi keenya keessa jirtu tasgabbeessuu keessatti ga’ee ba’atu jenneeti. Garuu isaan faallaa kana.’’ Akka Ministirri Muummee Abiy jedhanitti jijjiiramni Itoophiyaa keessatti yeroo dhiyoo as mul'ataa jiru kan amanuufillee nama dhibuudha. ''Ana dabalatee jijjiirama amanuufillee nama rakkisutu argamaa jira,'' kan jedhan MM Abiy, dameewwan jijjiiramni gurguddaan irratti argame keessaa ijaarsa daandiiwwanii, misooma qonnaa, daandii qilleensarraa fi buufata xiyyaaraa, oomisha shukkaaraa, misooma indastiiriiwwanii fi humna nageenyaa ammayyeessuu eeran. Dhimma akka ijootti ka’ee ministirri muummee yaada iratti kaasan keessaa tokko ‘’siyaasa dabaree/taranyaa’’ kan jedhamuudha. Dhimmi kun erga dhagahamuu eegalamee bubbuluu kan himan Mm Abiy, haala kanaan deemuun biyyaaf baalaadha jedhan. ‘’Waa’een abbaa dabarummaa erga ka’uu eegalee bubbuleera. Kun biyya akka iqqubiitti ilaaluudha. Kun qumaara siyaasaati. Namoonni dantaa siyaasaaf kan dhimma itti ba’aniidha,’’ jechuun dubbatan. Komii namoonni kaasan kanaaf jaarmiyaalee siivil sarvisiin qorachiisneerra, kanarraa ka’uun wanti odeeffamu akkaqabatamaan lafarra hin jirre adda baasneerra.’’ Ministiroota jiran hunda keessa bakki Oromoon itti baayy’ate hin jiru kan jedhan MM Abiy  inumaa ‘’Oromoon bakkasaaf ga’uyyuu hin arganne,’’ jechuun komiin ka’e dhara irraa kan madde ta’uu ibsan.. Dhimmi kun lammata ajandaa akka hin taaneef biyyaafis jeequmsa akka hin taaneef paarlaamaan kun seera baasuu qaba jedhan MM Abiy. ‘’Calistanii gaafachuu qofa miti. Seera baasaa, bakka bu’iinsi seerarratti hundaa’e haa jiraatu,’’ jechuun miseensota paarlaamaatti himan. Dhimmi biraan MM Abiy irratti xiyyeeffachuun dubbatan waa’ee dhimma Afaan Oromoo fi magaalaa Finfinneeti. Magaalaa Finfinnee keessatti manneen barnootaa keessatti Afaan Oromoon faarfatame jedhamee ijoo dubbii ta’ee ture. ‘’Namoota Oromoo jibban garuu Itoophiyaa keessa jiraatantu kana godhe. Finfinnee keessa afaanonni biyya alaayyuu jiru, garuu Afaan Oromoo sadarkaa kanatti jibbuun dabadha,’’ jedhan MM Abiy. ‘’Furmaati jiru sabaanis amantiinis duudhaa qabnu hundaanuuu waliin jiraachuudha malee akka waan huqqubii ta’ee dabareedhaan yaaduun sirrii miti.’’ Gaaffilee miseensonni kaasan keessaa tokko waa'ee marii TPLF waliin godhamuu fi gareen kun ammas waraana biraaf humna cimsataa jira kan jedhuudha. MM Abiy kanarratti wayita yaada kennan mariin dhoksaatti otoo uummanni hin beekin gaggeeffamu tokkollee hin jiru jedhan. Waraana kana duras feenee itti hin seenne kan jedhan MM Abiy, ''ammas nagaa barbaanna, injifannoo waraanaan arganne ammoo nageenyaan deebisnee mul'isuu feena,'' jechuun ejjennoosaanii ibsan. ''Miira keenya to'achuun gara nagaatti seenuu qabna. TPLF qofa osoo hin taane qaama nagaa barbaadu kamuu waliin ni mari'anna,'' jedhan. Tibbana wayita daawwannaaf biyya alaa turanitti dhimma TPLF mari'ataniiru jedhamee kan odeeffamaa ture soba ta'uu ibsan MM Abiy. ''Wayitan Naayijeeriyaa ture sekondii tokkoofillee wa'ee TPLF namni kaase hin jiru.'' ''Dhimma marii nagaa ilaalchisee koreen dhimma kana hordofu hundaa'ee waan jiruuf wayita koreen waan irra ga'e dhiyeessu uummataaf ibsina. Itoophiyaan maal feeti? Yoo maaltu sirrate/guutame mariitti seenna? kan jedhu wayita adda ba'ee xumuramu ni ibsina. Dhoksinee mariin gaggeessine tasayyuu hin jiraatu,'' jedhan MM Abiy. Nageenya mirkaneessuurraa adda durummaan kan fayyadamu naanoo Tigraay kan jedhan MM Abiy, TPLF kana hubatee nageenyaaf kutannoosaa agarsiisuu qabas jedhan. TPLF waraanaaf humna cimsataa waan jiruuf mootummaan federaalaa qophii akkamii qaba gaaffii jedhuuf, ''Humni nageenyaa keenya TPLF'f jedhee miti kan qophaa'u. Itoophiyaa itti fufsiisuudha kaayyoonsaa. Humna ganda keessa socho'uuf miti kan of qopheessu. Gama humnaa fi baay'inaanis yoo ilaalle ammoo TPLF'n kan dorgomu miti,'' jechuun deebisan. Gama kaaniin waraanni Itoophiyaarratti qiyyaafatee jiru waraana dirree/qaamaan walarganii walwaraanan qofa osoo hin taane waraanni ''virtual'' ta'es akkaan heddummaateera jedhan. Ji'oota ja'an darban keessatti haleellaan akkanaa 600 caalu biyyattii mudachuu fi fuulduraafis yaaddoon jiraachuus himan. Mootummaan dhiyeenya kana duula ''Olaantummaa seeraa kabachiisuu'' jedhuun naannolee biyyattii garaagaraa keessatti oppireeshinii gaggeessaa tureen hawaasi nagaan miidhameera gaaffiin jedhus miseensotarraa ka'eera. Gaaffii kana kan kaasan Paartii ABIN keessaa miseensa paarlaamaa kan ta'an Obbo Kiristaan Taaddale yoo ta'an, isaanis naannoo Amaaraatti duula gaggeeffameen namoonni nagaan miidhamuu kaasan. MM Abiy kanarratti wayita dubbatan Manni Maree Nageenyaa tibba darbe walga'uun dura karaa koree giddu galeessaa tarkaanfii fudhatame qorachisuu ibsan. Akkasaan jedhanitti duula olaantummaa seeraa kabachiisuu gaggeeffame kanaan hunda caalaa naannoo Oromiyaa keessatti tarkaanfiin fudhatame jedhan. ''Oromiyaa keessatti duula gaggeeffameen miseensonni shanee 1000 caalan ajjeefamaniiru. Ji'oota lama keessatti miseensota paartii keenyaa (badhaadhinaa) 5000 caalan hiineerra, hojiirraa ariineerra. Humna nageenyaa fayyadamuun olaantummaa seeraa kabachiisuuf mirgas dirqamas kan qabu mootummaadha kan jedhan MM Abiy, qajeeltoo seera mootummaa federaalaas beekuun dirqama jedhan. ''Nageenyi naannoo Amaaraa humna addaa naannochaan eegamaa jira, kan dursu ammoo Pireezidantii naannochaati. Kanaafuu dhimma namoota naannoo Amaaraatti hidhamanii mana maree naannochaa gaafachuu qabdu malee paarlaamaan baka sirrii miti.'' Dhimmoota aka ijootti ka'an keessaa tokko misensonni Faannoo heddumminaan hidhamaniiru kan jedhuudha. MM Abiy kanarratti wayita yaada kennan, ''Faannoon Amaaraafis Itoophiyaafis goota. Biyyaf waraaneera waan ta'eef galateeffamuu qaba, garuu maqaa kana fayyadamuun yakka raawwachuun seeraan nama gaafachiisa,'' jedhan. ''Maqaa kanaan nama ajjeesuu, dubartoota gudeeduu fi hattummaaan gaggeeffamaa ture. Kun hojii faannoo ta'uu hin qabu.'' ''Kanneen hidhaman keessaa garuu 3500 humnoota nageenyaa kanneen gananiidha. Kanneen keessaa 2000 kan caalan miseensota humna addaa naannoo Amaaraati,'' jedhan MM Abiy. Miseensonni Mana Maree Bakka Bu'oota Uummataa waa'ee ogeeyyiin miidiyaa hidhamuurrattis gaafataniiru. Itoophiyaa keessatti duula seera kabachiisuun walqabatee lakkoofsi gaazexeessitoota hidhamanii 20 kan ga'e yoo ta'u isaanis hedduunsaanii waan mootummaa qeeqanii fi tarkaanfiin kun sirrii miti waan jedhaniif jechuun yaada dhiyeessan. MM Abiy wayita kanarratti deebii kennan, ''Miidiyaan hawaasummaa biyyattiif carraas qormaatas fidee dhufeera,'' jedhan. Namoonni miidiyaa hawaasummaarra baay’achuun luugama malee akka fedhan ta’aa jiraachuu kan kaasan MM Abiy kanaan booda ‘’Namni fayyadamu kamuu gibira kaffaluu qaba, ENSA’n kanarratti hojjechuu qaba,’’ jedhan. Akka MM Abiy jedhanitti rakkoo guddaan gaazexeessaa, namni siyaasaa fi rogeessi miiidyaa wal laaqeera. ‘’Qaama dhaabbata diiguuf hojjetuun gaazexeessaadha jennee hin dhiisnu. Kan nama arrabsaa, maqaa balleessaa ooluun mirga yaada ofii ibsachuu jechuun sirrii miti.’’ Itoophiyaan jijjiirama booda miidiyaa ukkaamsite jechun oduu sobaąti kan jedhan, ‘’inumaa ni heddummaate, ammas gaazexeessummaan ogummaa kabajamaadha jennee amanna,’’ jedhan. ‘’Garuu oduun siyaasaa rakkoo uuma waan ta’eef kana salphisaa deemuun akka rakkootti ilaalalmuu hin qabu.’’ Dhimma marii biyyaalessaarratti wayita dubbatan carraan kun waggoota 30 darbaniif kadhatamaa kan tureedha jedhan MM Abiy. ‘’Marii kana ilaalchisuun dhimmoota bu’uura sadi raawwanneerra- Komishinii hundeessuu, Ajandaa kan murteessuu fi nama hirmatu filachuu.  Ajandaa kan murteessu silaa mootummaadha-nuti kana komishiniif kennine, hirmaattota kan diyeessus mootummaa ta’ee garuu komishiniif kennine.’’ Yoo deegarre ni milkaa’u, ta‘uu baannaan ni gufata kan jedhan MM Abiy ‘’Kanaafuu komshinii kana deeggaruun dirqama,’’ jedhan. ‘’Nuti gama keenyaan kutannoo qabna. Gama kanaan waan hedduun ni furama jennee eegna.’’ ‘’Kanarratti qaamoleen hin hirmaanne, hin barbaachisu jedhan jiru, Filannoorratti kan hirmaannes jiru. Isaan hin barbaachisu jedhu nutimmoo ni barbaachisa jenna. Kanneen siyaasa arrabso baran taa’anii mari’achuu hin fedhan. Mariin biyyaalessaa hunda fayyada, irraa fayyadamuun mirga keenya.’’  Waa’ee rakkoo hannaa fi kiraa sassaabdummaarratti wayita yaada kennan ‘’Hattuu tokkoffaan abbootii seeraati, mana murtii sirriitti ofjijjiiruu qabu. Kan biraan hattuun abbaa alangaati. Sadaffaan Poolisiidha. Kaan ammoo odiitara. Farri malaammaltummaas akkas,’’ jedhan. Qaamni hanna hir’isuuf hundaa’ee hattuu ta’ee argameera. Kanaafuu hattummaan maa barnootaarraa eegalee jira.