Xiyyaarri Booyiing '737 Max' ji'oota 20 booda yeroo duraaf Biraazilitti balaliitti deebi'e

Bara 2019 keessa Xiyyaarri Booyiing 737 Max qabeenyummaan isaa kan Itoophiyaa ta'e kufee caccabbuu isaa hordofee akka hin balaliine erga murtaahee booda Biraaziilitti yerooo duraaf xiyyarri kun hojii itti fufeera. Daandiin Xiyyaaraa Biraazil Gol jedhamu xiyyaara kanaan imala biyya keessaa isa jalqabaa taasiseera. Xiyyaarri Booyiiing 737 Max bara 2019 keessa garaagarummaa ji'oota shaniin balaan lubbuu namoota 346 galaafate Indoneezhiyaafi Itoophiyaatti erga erga isa mudatee booda akka hin balaliine kan ta'e. Rakkoo teeknikaa gosti xiyyaaraa kun qabu erga ilaalamee sirrattee booda Biraaziil keessatti xiyyaarri kun Saawoo Pooloo irraa gara Poortoo Aleegreetti balali'eera. Daandiin xiyyaaraa 'Gol' kanaan dura balaliistootni(Paayiletootni) isaa 140 ta'an US'tti leenjii teeknikaa xiyyaara kanaa fudhataniiruu jedheera. Hanga ammaattiis US fi Biraaziil qofatu gosa xiyyaaraa kanaaf beekamtii balali'uu deebisee kenneef. Biraaziil keessatti imala biyya keessa taasisuun guddicha kan ta'e daandiin xiyyaaraa 'Gol'  gosa xiyyaaraa Booyiing '737 Max' torba kan qabu yoo ta'u, imala biyya keessaa 27 irratti itti fayyadamuuf karoora qaba. Balaawwan addunyaa rifaasisan lama booda kaamapniin xiyyaarota kana omishu Booyiing xiyyara kana irratti sooftiweerii to'annoo balalii dabalatee sirna xiyyaarichaa irratti fooyya'iinsa godheera. Pireezidantii Itti aanaan opireeshinii daandii xiyyaaraa Biraaziil Gol Seelsoo Fereer fooyya'insa taasifameen booda xiyyaaricharraa amantaa guutuu qabnaa jedhaniiru. Dubbii himaan kaamapanichaa AFP'tti yoo himan imaltootni gosa xiyyaaraa kanaan imaluu yoo hin barbaanne kaffaltii dabalataa malee balalii biraan ni mijaahaaf jedhaniiru. ''Adda addumaan kanfaltii osoo hin jiraatiin imalli isaanii ka'umsaafi gahuumsa walfakkaataan tikeeta bitanii ji'a 12 keessatti jijjiiruufi danda'u'' jedhan dubbii himaan daandii qilleensichaa. Xiyyaaronni isaa balaliitti deebi'uun Booyingiif aara galfiidha. Daandii xiyyaaraa Biraaziil Gol gosoota xiyyaaraa 737 Max 95 ajajee akka jirullee ibseera.


SpiceJet: Daandii xiyyaaraa samii dhiisee galaanarra balalii jalqabe

Daandiin xiyyaaraa Indiyaa SpiceJet jedhamu daldala geejibaa yeroo weeraraa kanatti gad-bu’e fooyyeessuuf xiyyaarota galaanarraan hojii jalqabe. Daandiin xiyyaaraa biyya keessaa kun, daandilee galaanaa 18'f mirkana kenneera. Daandilee kunneen keessaa tokko lafa siidaan dheeraa addunyaa meetira 182 tahu ministira dhimma keessaa biyyattii jalqabaaf ijaarame jiru Kevaadiyaatti geessa. Yeroo weeraraatti SpiceJet’n fe’insa miyaa fi balalii biyya keessaa dabalatee madda galii adda addaa irratti xiyyeeffachuun hojjetaa ture. Daandiiwwan qilleensaa baayyee erga koroonaavaayirasiin mudatee as bu’aa isaanii eeggachuu yaalaniyyuu hin dandeenye. Daandii xiyyaaraa UK Flybe fi Virgin Australia kanaan warreen eeramani dha. Kaan immoo hojii dhuma dhaabuu dhiisuuf jecha hojjettoota ari’aa turan. Kanneen hojii nyaata xiyyaaraan geeessuu faa kan hojjetaa turanis jiru. Dura taa’aan SpiceJet Ajaay Siih xiyyaaronni galaanarraa kunneen geejjiba naannolee gidduu jiru ni fooyyessu jedhan. Yaadni kun mootummaa Indiyaan kan deeggaramu yoo tahu xiyyaaronni galaanarraa kunneen buufata guddaa malee qaama bishaan xiqqaafi daangaa qilleensaa bal’aa otoo hin fudhatiin qubachuu danda’u. Ministirri Mummee Indiyaa Naareendiraa Moodii balalii isa jalqabaa Ahimeedaabaad irraa gara Kevaadiiyaa adeemuun Sanbata har’aa ni eebbisu jedhameera. Imalli daqiiqaa 30 ruuppii biyyattii 1,500 nama kaffalchiisa. SpiceJet xiyyaarota galaanarraa 300 Twin Otter jedhaman kan Kaanaadaatti hojjetaman fayyadama. Hojjettootaafi imaltoota dabalatee namoota hanga 19 baachuu danda’u. Xiyyaarri gosa kanaa kun iddoowwan xiyyaarri guddaan gahuu hin dandeenye sababii xiqqeenya isaaniin qaqqabuu ni danda’u. SpiceJet bara 2017'tti ture xiyyaara galaanarraa kana Mumbaayitti  yaaliif kan jalqabe. Qaamota bishaanirra imalaa qilleensa keessatti qunnamtii gochuun akka danda’amu mirkaneeffachaas ture. Yeroo Indiyaan uggura irra turte daandii xiyyaaraa kana qofatu lammiilee Indiyaa miiliyoona 1 tahan biyyatti deebisaa kan ture.


Xiyyaarri US mootarri isaa balaliirratti irraa caccabe nagaan qubate

Xiyyaarri US Booying 777 Denveer irraa ka'ee gara Honoluuluu osoo balali'uu mootarri isaa tokko hojiin ala ta'ee caccabaan isaa qe'ee maatii Denveer keessa bubu'e nagaan qubateera. Xiyyaarri imaltoota 231 fi hojjetoota xiyyaaraa 10 fe'atee ture akkuma buufata xiyyaaraa Deenveer irraa ka'een ture mootara(engine) isaa isa tokkorra balaan kan qaqqabe. Ta'uus balaa kanaan namni miidhame hin jiru. Poolisiin magaalaa Biroomfiild caccabaa qaama mootora xiyyaaraa kana q'ee maatii tokkoo keessatti kufee argame maxxanseera. Imaltootni xiyyarichi ka'ee turtii gabaabaa booda ''sagalee dhuka'aa guddaa'' dhagahuu isaanii dubbataniiru. Bulchiinsi Aviyeeshiniin Federaalaa(FAA) xiyyaarri daandii qilleensaa Yunaayitid mootara (engine) isaa gara mirgaa jirurra mudoon uumameera jedhe. Imaalaan tokko AP''tti yoo himu yeroo sagaleen dhuka'aa guddaan dhagaahamu Paayilatichi dhaamsa nuu dhaamaa ture jedhe. ''Xiyyaarichi akka malee raafamuu eegale, altitiyuudii irra imaluu qabnu gadi dhiifnee asii gadee deemuu eegalle'' jedha Deeviid Deluusiyaa. Itti dabaluunis inni fi haati warraan isaa yoo kufneef ID akka adda baafamnuuf waaleetii keenya kiisa keessa keewwannee jedha. Viidiyoon nama xiyyaaricha keessa jiruun waraabamee injiniin xiyyaarichaa ibiddaan qabatee golgaan isaas irraa bu'ee akka ture mul'isa. Poolisiin Biroomfiild namuu caccabaa qaama mootara xiyyaarichaa akka bakka itti kufee hin sochoofne gaafataniiru. FAA fi Boordiin Nageenyaa geejibaa qorannoo taasisaniif gargaara jedhameera. Jiraataan naannichaa tokko CNN'tti yoo dubbatu caccabaan xiyyaarichaa yeroo asii gad bu'uu inni ijoollee isaa waliin gaaddisa jalatti baqachuu hime. ''Yeroo inni darbu argineera, sagalee dhuka'aa guddaa dhageenye, ol jennee yoo ilaallu samii keessa aara gurraachatu jira'' jedha namni Kiireen jedhamu. Boodarra caccabaan xiyyaarichaa gadi roobuu eegalee, sibiila gurguddaadhas jedheera.


737 Max: Boeing paayileetota yaalii godhan irratti 'dhiibbaa hin malle uume'

Qorattoonni seeneetii Ameerikaa kaampaniin Boeing xiyyaarri 737 Max balaliitti akka deebi'u wayita yaaliin balaliisaa taasifame kaampaanichi paayileetota yaalii taasisan 'akka hin malletti leenjisee' jedhan. Xiyyaarri Boeing 737 Max balaa lama wal duraa duuba mudate hordofee Bitootessa 2019 balaliirraa uggurame Qorattoonni kaampaanii Boeing akkasumas Bulchiinsa Aviyeeshinii Federaalaa Ameerikaa (FAA) "odeeffannoo barbaachisaa dhoksuuf yaalan" jechuun yakkeera. Boeing waan qorattoonni jedhan kana nan sakatta'a yoo jedhu FAAn garuu waan ittiin himatame ofirraa ittiseera. Qorattoonni Seenetii gabaasni dhiyeessan "yakka ragaan hin deeggaramne hedduu qaba" kan jedhe FAAn, xiyyaara 737 Max balaliisatti deebisuuf hojii sirriin hojjedhe jedha. Rakkoon nageenyaa xiyyaarichi duraan qabu sirnaan furamuu ofitti amanamummaa akka qabus beeksiseera. Balaan Indooneezhiyaa fi Itoophiyaa garaagarummaa ji'oota Shanii jidduutti uumame walumatti lubbuu namoota 346 galaafate. Ka'umsi balaawwan kanaa sirna balalii to'atu MCAS jedhamu kan funyaan xiyyaarota lameenii gara lafaatti gadi harkisee akka kufan saaxiledha jedhame. FAAn xiyyaara kana balaliitti deebisuun dura nageenyummaa isaa mirkaneessuuf balalii yaalii meeshaa xiyyaarichaa fakkeessu ykn simuleetar jedhamuun taasise. Balaliin yaalii kun rakkoon sirna to'annoo balalii akka amma duraa  yoo mudate paayileetonni akkamiin to'achuu akka danda'an baruuf gaggeeffame. Gabaasni koreen qorattoota Seeneetii Jimaata baase akka agarsiisutti Boeing fi FAAn paayileetonni kufaatii sirna to'annoof akka deebii itti kennan irratti leenjii hin malle paayileetota balalii yaalii sana taasisaniif kennaniiru. Kanas odeeffannoo dhoksaan argatanii akkasumas gaaffii fi deebii hojjettoota FAA waliin taasisan irraa hubachuu gabaasa keessatti eeran. Kanaanis Boeing fi FAAn odeeffannoo barbaachisaa xiyyaara 737 Max balaaf saaxile dhoksuu hin oolle jedhan. Gabaasni kun FAAn ji'a darabe xiyyaarri 737 Max balaliitti akka deebi'u erga murteessee booda dhufe. Xiyyaaronni duraan turan balaliitti deebi'uun dura garuu fooyya'iinsa sirna to'annoo balalii barbaadu, paayileetonnis leenjii fudhachuu qabu jedhee ture. Fooyya'iinsi sirna to'annoo taasifamu balaan kanaan duraa akka irra deebiin hin uumamne kan taasisudha jedhe FAAn. Jalqaba baatii kanaa daandiin qilleensaa Biraazil Gol jedhamu daandii qilleensaa jalqabaa xiyyaara 737 Max balaliitti deebise ta'eera. Daandiin qilleensaa Ameerikaa xiyyaaronni isaa 737 Max Ameerikaa keessatti Mudde 29 bara 2020 irraa eegaluun balaliitti akka deebi'an akka eegu himeera.


Keessummeessituun Daandii Qilleensa Itoophiyaa kokeenii daddabarsuun shakkamtee Tarkiitti to'annoo jala oolte

Keessumeessituu (hostesii) Daandii Qilleensaa Itoophiyaa kan taate Salaam Ijjiguu ''adaraan gara Turkiitti fakkiiwwan geessite irratti qorichi sammuu hadoochu kokeeniin argameera jedhamuun'' mana hidhaa akka jirtu BBC’n maatii ishee irraa baruu danda’eera. Obboleettiin ishee quxisuu Betaliheem Ijjiguu BBCtti akka himtetti, yeroo ammaatti Salaam Tarkii magaalaa Istaanbuul kokeenii kg 1.6 ta’u qabattee seenteetti himata jedhuun erga hidhaa seente guyyoota 13 lakkoofsisteetti. Buufata xiyyaaraa Istaanbul yemmuu geessu to’annoo jala kan oolte Salaam gara biyyaatti deebisuuf humnoota nageenya buufata xiyyaarichaa jiran waliin Imbaasiin Itoophiyaa Tarkii jiru yaalii guddaa taasisus, milkaa’uu akka hin dandeenye Qonsilaa Jeneraalli Istaanbul Obbo Wandimmuu Gazzaahenyi BBCtti himaniiru. ALI Bitootessa 15, 2013 gara Turkiitti balali’uu isheen dura dubartiin tokko Salaamiif bilbiltee fakkii aadaa gogaa irra hojjataman lama adaraan akka namaaf gessituuf gaafattiini. Beetaliheem akka jettutti obboleettin ishee “lakki hin fuudhu jechuuf yaadaa kan turte yoo ta’u” yeroo hunda fakkii ergitu akka ta’e dubartiin kun itti himuun yaada ishee geeddarte. Guyyaa sanatti fakkii sana kan dhufee itti kenne garuu dubartii bilbilteef osoo hin taane konkolaachisaa biraa ture. Balallii isheef barfattee waan turteef fakkii itti kenname kana ilaaluufis ta’e sakkata’uuf yeroo akka isheen hin qabaanne kan himtu Beetaliheem shaanxaa (korojoo) ishee keessa galchitee gara balalii isheetti akka deemte himti. Buufata xiyyaaraa Finfinneetti homaa kan ishee hin mudanne Salaam Istaanbul yemmuu geessu to’annoo jala oolte. Waa’ee dhimmichaa homaa akka hin beekneefi “qodicha adaraa naaf geessi” akka jedhamte himuun namoota sirka fuudhu jedhaman to’annoo jala olchisiiftus, namootni kun amanuu akka hin dandeenye Beetaliheem ni himti. Istaanbulitti erga to’annoo jala oolte booda poolisootni yeroo gara buufata poolisitti ishee geessan kadhattee abbaa warraa isheetti bilbiltee “qodaan fide keessa qorichi nama hadoochu jira naan jedhani” jechuun bo’aa itti himatte. Yeroo lammataaf yemmuu gaaffii fi deebiif yeroo ishee baasani ammas kadhattee maatii isheef bilbilti. Hanga ammaatti maatiin ishee yeroo lama qofadha kan ishee dubbisuu danda’an. Dubartii qodaa kana itti kennite waliin wal beeku jechuun gaffii BBC’n Beetaliheemin gaafateef akka ishee hin beeknee fi dubartiin tokko bilbilteef himti. Kanaan duras kessummeessitoonni balalii yeroo gara biyyootii adda addaatti imalan qodaa adaraa naaf geessi jechuun “maallaqa xiqqoo kaffalameefi” geessuun wanta baramedha jetti. Itoophiyaa keessatti sagalee dubartii bilbilteef kan baasisuufi eenyummaa dubartii kanaa adda baasuufis gara waajjira qorannoo yakkaa deemanis yaaliin maatii kanaa hin milkoofne. “Namoota warra Itoophiyaa jiran himachuu barbaanne ture. Namoota as jiran hidhuun bu’aa akka hin qabnee fi wanta achi jiru jabeeffachuu akka qaban itti himamuu,” himti. Yeroo ammatti abukaatoo qacaranii dhimmicha hordofaa kan jiran yoo ta’u, daa’ima harma hootu waan qabduuf adeemsi mana murtii Itoophiyaa keessatti akka ta’uufi da’imashee haalli itti agartu akka mijeeffamuuf gaafachaa jiru. Abukaatoon isaaniis doolara 7,000 akka kaffalaniif gaafateeni dandeettii maatii tokko ol waan ta’eef maallaqa walitti qabachuu irratti hojjachaa jiru. Kaffaltii hedduu waan qabaniif uummatni akka isaan gargaaruuf Beetaliheem waamicha dhiyeessiteetti. Salaam Yunivarsitii Arbaamincitti barumsa injiinariingii waggaa afuriif barattee wagga dhumaatti sababa adda addaan barumsa ishee addaan kutuun Daandii Qilleensaa Itoophiyaa seente. Keessummeessituu balalii ta’uunis gara waggaa torbaaf hojjatteetti. Salaam buufata xiyyaara Istaanbulitti to’annoo jala ooluushee yeroo dhaga'e imbaasiin Itoophiyaa Istaanbul jiru gara biyya isheetti akka deebisan (deport) akka ishee godhaniif, qaamolee nageenyaa buufata xiyyaaraa akka gaafateefi waligaltee taasisuufis yaalii hedduu gochuu isaa Obbo Wandimmuun ni himu. Qaamooleen nageenyaa buufata xiyyaarichaa garuu yakki kan uumame naannoo keenya keessatti waan ta’eef, gara achiitti ishee deebisuuf sababa tokkoyyuu hin qabnu jechuun deebii kennaniiruufi. Karaa Imbaasii Itoophiyaa Ankaaraa jiruun biyyatti akka ishee deebisaniif ministeera hajaa alaa gaafatanis deebiin kennameef walfakkaataa ture. “Akka seera biyyattiitti buluu qabna malee seera biraan buluu waan dandeenyu miti. Kana fudhachuu malee homaa humna biraa hin qabnu,” jedhu Obbo Wandimmuun. Dabalataan ammoo “Tarkii keessatti kokeeniin walqabatee rakkoon guddaa waan jiruuf yakka salphaatti ilaalamu miti. To’annoo cimaadha taasisu. Salaam gara biyya isheetti haa deebitu jechuun gaafatamuu isaaniin gammadoo hin turre,” jechuun ibsu. Yeroo ammaatti haala fayyaa Salaam sirriitti hordofaa akka jiraniifi qaamaan argachuufis karaa ministeera haaja alaa gaaffii dhiyeessaniiru. Akka adeemsa idil addunyaatti karaa ministeera hajaa alaan eeyyamni yeroo argamudha hidhamtoota daawwachuun kan danda’amu. Erga to’annoo jala ooltee hanga ammaatti ishee arguu hin dandeenye. Yeroo ammatti mana hidhaa kan jirtu yoo ta’u abbaan alangaa himata akka irratti banuuf eegamaa jira. Kanaan dura haalli akkanaa mudatee kan beeku yoo ta’us sababa kokeeniin osoo hin taane sababa jimaan namootni sadii to’annoo jala ooluu isaani BBCtti himaniiru. Maatiin ishee dhimma hidhaa Salaam irratti Daandii Qilleensaa Itoophiyaa odeeffannoo gaafataniis, dhimmichi ''konfidanshaaliidha'' jechuun deebii kennuun alatti dubbachuuf akka hin feene Beetaliheem himteetti. BBC’nis dhimma kana irratti Daandii Qilleensa Itoophiyaa kan gaafate yoo ta’u, haga odeessi kun bahutti deebii hin laanne.


Ajjeechaa Haacaaluu Hundeessaa: Mormii hawaasa Oromoo lafoo haga qilleensarraan

Hawaasni Oromoo Awustiraaliyaa magaalaa Melborn keessa jiran haala amma dura hin baramneen xiyyaaraan gargaaramuun ergaa dabarsaa mormiisaanii dhageessisan.Viidiyoo: Yaadataa Birhaanuufi Eliyaas Hordofaa


Ajjeechaa Haacaaluu: Mormii hawaasa Oromoo lafoo haga qilleensarraan

Hawaasni Oromoo Awustiraaliyaa magaalaa Melborn keessa jiran haala amma dura hin baramneen xiyyaaraan gargaaramuun ergaa dabarsaa mormiisaanii dhageessisan. Ajjeechaan artist Haacaaluu Hundeessaa Wiixata dabre erga dhagayamee booda biyya keessaafi alaatti mormiin hedduu gaggeeffamaa turan, ammas gaggeeffamaa jiru. Ameerikaa Kaabaarraa haga Beeyiruut, Awurooppaarraa haga Awustiraaliyaatti hawaasni daandiitti bahuun mormiisaa dhaggeessisaa jira. Hawaasni Oromoo Awustiraaliyaa magaalaa Meelbornitti argaman ammoo qopheessummaa Mana maree dubartoota Oromoofi Garee 'Oromia is Bleeding' jedhamaniin mormii asiin dura hin baramne gaggeessan. Hawaasni magaalaa Melborn keessa jiranis buufata xayyaaraa tokkotti walitti qabamuun, yogguu xayyaarri ergaa: #OromoProtestsfi Justice4Hachalu jedhu qabttee wayita balaliitu daawwataniiru. ''Hayyuun keenya Haacaaluu Hundeessaa ajjeefameera. Achiin booda ammoo hoggantoota Oromoo, kan jijjiirama nagaa biyyattii keessa fiduu barbaadan, nu jalaa hidhamanii jiru,'' jechuun qindeessitoota mormichaa keessaa tokko kan taate Toltuu Tufaa sababa mormii kan ittii gaggeessaniif dubbatti. Toltuun turtii BBC waliin gooteen, sababa weerara koroonaavaayirasiif jecha namoonni walitti qabamuun gara daandiitti bahuu waan hin dandeenyeef, mormii gama kanaa akka filatan dubbatti. ''Eega nuti manaa bahuu dadhabne, samii gubbaarraa kakaafnee Haacaaluu Hundeessaa fi dhimma Oromoo amma deemaa jiru kana beeksisuuf tattaaffanne.'' ''Sagalee keenya otoo hin taane sagalee uummata biyyaa dhageessisaa jirra. Nagayaa malee wanti barbaannu hin jiru,'' jetti. ''Oromoon nagayaa jedhee nagaa walfuudha, nagayaa jedhee addaan baha. Kanaaf nageenya waan dhabneef callisaa hinjirru,'' jechuun sabaab sagalee dhageessisaa jiraniif dubbatti. Akka danaa asiin gadirratti mul'atutti, magaalattii keessa karoorri iddoowwan garagaraa sagalitti balali'uun ergaasaanii dabarfachuu barbaadanis, rakkoo qilleensarraa ka kahe, iddoowwan eeraman keessaa lama qofatti balaliite. Qilleensi balaliif mijataa yeroo tahuttis irra deebiin iddoo karoorfatanitti balali'uun ergaasaanii akka dabarfatanis odeeffanneerra. Hawaasni kutaa biyyaa Mineesotaa, magaalaa Miniyaapoolis fi kanneen biroo erga ajjeechaan Haacaaluu dhagahamee walitti fufinsaan mormii isaanii dhageessifachaa jiru. Dubbi himtuun hawaasa kanaa kan taatee fi mirga Oromoof dubbachuun kan beekamtuu Najaat Hamzaa bulchiinsa sadarkaa gadi jirurraa qabee hanga Federalaatti gaaffii isaanii dhiyeeessaa akka jiran torban dabre BBC'tti himte. ''Wanni nuti gaafataa jirru Hooggantootni keenya hidhaa jiran akka gadlakkifamanfi mirgi Oromoo akka kabajamu dhiibbaa gochaa jirraa.'' Ajjechaa Haacaaluuf haqni akka kennamu gaafachuu, dureen hawaasa Oromoo hidhaman gadhiifamuun, intarneeta ugguurame akka gadhiifamuufi mirgi saba Oromoofi saboota kaaniis haa kabajamu kan jedhu gaaffilee isaanii keessaa ijoo akka tahaniis dubbatti. Kongirasii Ameerikaattii bakka buutuu Minisootaa kan taate Ilhaan Omaris deeggarsa hawaasa kanaaf qabdu yeroo garagaraatti ibsiteetti. Magaalota Awuroopaa kanneen akka Landan, Firaankifart, Paariis, Siwiidin magaalaa Istookhoolmi, Amisterdaam dabalatee, akkasumas baha giddu galeessaa Lebaanonitti ajjeechaa Haacaaluufi hidhaa namoota siyaasaa Oromoorratti raawwatame hordofuun hiriirri mormii fi sagaleen bulchiinsa MM Abiy Ahimad balaaleffatu gaggeffameera.


Koronaavaayiras: Manni fincaanii xiyyaararratti akka dhorkamu yaadni dhihaate

Imaaltoonni xiyyaaraan imalan balaliirratti mana fincaanii akka hin gargaaramne daangessuun akka ofeggaannoo Covid-19 tti  gorfama jedhe Ejensiin Biyyoota Gamtoomanii. Kana malees, tajaajilli nyaataa fi dhugaatii wayita balalii xiyyaaraa gaggabaaboorratti kennamu akka adda citu qajeelfamni dhaabbanni Siivil Aviyeshinii Idila-addunyaa (ICAO) baase kan gorsu. Qajeelfamni kunis imaltoota fi balaliistota vaayirasicharraa tiksuuf  karoorfame. Sababii weerara vaayirasii kanaan indastiriin balalii qorre bu’aa Paawundii bil 314 bara 2020 dhabsiise jedhe dhaabbatichi. Uggura sochii addunyaarratti sababa weerara dhibeetiin mudateef balaliin xiyyaarota daangeffamee  lakkoofsi imaltootaas haalaan hir’ateera. Amma uggurri sochii laafuu eegallaan dhaabbatichi qajeelfamoota haaraa  nageenyaa imaltoota fi balaliistotaaf barbaachisadha jedhe ifoomsaa jira. Haata’u malee, imaltoonni xiyyaara keessatti walirraa akka hiiqanii gorsuurra of qusateera. Ta’us, imaltoonni teessoo adda addaarra taa’u qabu jedhe. Itti dabaluunis, lakkoofsi imaltoota akka xiqqaatu, shaanxaa xixiqqoo harkatti qabatamu akka fayyadamaniitu eeyyamama. Kana malees, meeshaleen qaraxarraa bilisaa ta’an kanneen akka dhugaatii alkoolii hin gurguraman, akkasumas  gaazexaa fi barruuleen yeroof akka dhorkaman jaarmiyaan Biyyoota Gamtoomanii kun ibseera. Qajeelfamni haaraan kun buufataalee xiyyaaraa, xiyyaarota daldalaa fi mi’aa fe’an keessattis hojiirra oolfama. Akka fayyaa hawaasarraa balaaf hin saaxilleef of eggannoo maaskii keewwachuu fi waliirraa hiiquu gorfaman akkaataa barbaachisummaasanitti hojiitti hiikama jedha jaarmiyaan kun. Kana malees, imaltoota mallattoon Cov-19'n irratti mul’achuuf dhiisuu ho’ii qaamasaani ni sakatta’ama, iddoo tajaajilli itti kennaman irra deddeebiin qulqulleeffamu, akkasuma tuttuqa namoota dhibichaaf saaxilaman wajjin qabaachuun isaanillee ni ilaalama. Hojjattoota tajaajila balalii kennaniif meeshaleen ofeggannoo kanneen akka golgaa harkaa, maaskii, golgaa ijaa guugili fi gaawoniin akka guutamuufi qabu qajeelfamni kun kan ibsu. Buufataaleen xiyyaaraa teeknolojii tuttuqaa namaarra bilisa ta’aan kanneen akka teeknoloojii agartuu ijaa fi fuula iskaan godhu fi borsaa ofiif buufachuuf fayyadanitti gargaaramuu akka qaban gorsa. Tooftaleen teeknolojii tuttuqaarraa bilisaa kunis hojjattoota fi imaltoota gidduutti tuttuqqaa mudatu akka xiqqeessu jaarmiyaan Biyyoota Gamtoomanii kun ibseera.


Hogganaan 'Boeing' Deenis Muulenbergi aangoo kaafame

'Boeing' hogganaan olaanaa kaampaanichaa Deenis Muulenbergi aangoo akka gadi dhiisu beeksise. Murteen kun kaampaanichi xiyyaara 737 Max omishuu yeroof akka adda kutu erga himee torbee tokko booda dhagaahame. Balaa xiyyaaraa 737 Max lama isa mudaten booda xiyyaarri kun balaliinsa irraa ji'oota sagaliif haa dhaabbatullee malee omishni isaa itti fufeetuma ture. Torbee tokko dura omisha xiyyaara kanaa baatii Amajjiirraa eegalee akka adda kutu himee kan ture kaampaanichi amma ammoo hogganaan isaa aangoo akka gadi dhiisee himeera. Amajjii 13 bara 2020 irraa eegalee dura taa'aan kaampaanichaa Deeviid Kalhuun pireezidantii fi hogganaa olaanaa ta'uun itti fufa jedhame. "Boordiin direektarootaa, balaawwan xiyyaara 737 Max lama booda amanamummaa kaampaanicha deebisuufi kaampaanicha fuulduratti tarkaanfachiisuuf hoggansa jijjiiruun barbaachisaadha jedhe murteesseera" dhaabbatichi ibsa baaseen. Kana gochuun hariiroo kaampaanichi to'attoota qilleensaa akkasumas maamiltoota kaampaanichaa fi qooda fudhattoota hunda waliin qabu haaromsuufis ni gargaara jedhe ibsichi. Hoggansa haaraa jalatti kaampaanichi iftoomina guutuun socho'uu, Abbaa Taayitaa Aviyeeshinii Federaalaa Ameerikaa, to'attoota guutuu addunyaarra jiran akkasumas maamiltoota isaa waliin qunnamtii sirrii fi yeroo isaa eeggate gochuuf kutannoon socho'a jedhameera. Balaa xiyyaarota 737 Max lama kan Indooneezhiyaa fi Itoophiyaa ta'an irra gaheen namoonni 300 ol lubbuu dhabaniiru. Kunis sababaa 'sooftiweerii' haaraa kaampaanichi xiyyaara 737 Max irratti fe'een akka ta'edha kan himame. 'Sooftiweerii' sababa balaa kanaa ta'e 'MCAS' jedhamu akka sirreesse himuun xumura bara 2020'tti xiyyaarota isaa balaliinsarraa dhorkaman qilleensarratti deebisuun karoorfatee ture kaampaanichi. Haa ta'u malee to'attoonni Ameerikaa sanaaf hayyamamoo hin taane. 'Boing' nageenya namaaf osoo hin taane bu'aaf dursa kenne jedhamuun aanga'oota Ameerikaan akka malee qeeqamee ture. Aangoo gadi dhiisuun hogganaa kaampaanichaa waanuma hin oolle ture garuu ammatti ta'uun isaa waan hin eegamne jedhe gabaasaan BBC Tiyoo Leegeet.


Duuti balaa xiyyaaraan qaqqabu bara 2019 harka walakkaan hir'ate

Lakkoofsi namoota balaa xiyyaarota daldalaa gurguddoon qaqqabuu bara 2019 50%'n hir'achuu qorannoon ibse. Akka qo'annoon Indastirii Aviyeeshinii jedhutti, namoota 257'tu balaa xiyyaaraatiin bara 2019 keessa du'e. Kanneen balaa kanaan lubbuu dhaban keessaa lubbuun namoota 157 xiyyaara Itoophiyaa lakkoofsa balalii 302 irra qaqqabeen mudate. Lakkoofsi kun kanneen bara 2019 du'an keessaa harka walakkaan ol ta'uusaa agarsiisa. Bara 2018 immoo balaan xiyyaaraa lubbuu namoota 534 dabarse jedhe indastirii Aviyeeshinii kan gorsu kaampaniin Daachi' To70' ibseera. Haa ta'u malee, ji'a Bitootessaa keessa balaa xiyyaaraa qalbii namoota hedduu keessaa hin badnetu xiyyaara Itoophiyaa max 737 irra qaqqabe. Geejjibni xiyyaaraa wayita guddatetti lakkoofsi namoota balaa xiyyaaraatiin du'anii gadi hir'achuun dhaga'ame. Bara 2019 keessa xiyyaarota daldalaa gurguddoos dabalatee balaa 86 tu galmeeffame. Balaan qaqqabe kun lubbuu namoota 257 dabarse. Balalii xiyyaaraa daldalaa gurguddoo si'a miiliyoonaa 5.58 keessaa balaa tokkotu qaqqabee jechuudha akka gabaasni kun jedhutti. Kanaafuu, Indastirii aviyeeshinii keessatti bara balaan xiqqaate jechuun ni danda'ama akka Neetworkiin nageenya Aviyeeshinii xiyyaaraa balaa qaqqabe galmeessu jedhutti. Bara 2018 keessa balaa 160 qaqqabetu galmeeffame, isaan keessaa 13 lubbuu namoota 534 galaafate. Indastirii Aviyeeshinii addunyaarratti barri 2017 bara nagaati jedhama. Jeettii kufee cacccabeen balaan galmaa'e hin turre. Qorannoon kun balaa xiyyaarri balalistoota, imaltootaf walumaagalatti nama kamirraanu gahe kan dabalatudha. Balaan galmaa'e kun garuu xiyyaarota waraanaa, shaakalarratti kufan, kan dhuunfaa, fe'insaafi Heelikoptaroota hin dabalatu.


Keessa beektonni 'Boeing' sirni Oksijiinii xiyyaara 787 mudoo qaba jedhan

Keessa beekaan kaampanii xiyyaara omishu 'Boeing' imaltoonni xiyyaara 'Boeing 787'n imalan balaliisa irratti yoo rakkoon mudate oksijinii malee hafuu danda'u jedhe. Joon Baarnet akka jedhutti sirna oksijinii xiyyaarichaa keessaa nuusa kan ta'u mudoo qabaachuu fi yeroo barbaadame tajaajila kennuu akka hin dandeenye qorannoon mul'iseera. Wayita xiyyaarri warshaale 'Boeing' keessatti omishamu qaamoleen sirna oksijinii mudoo qaban ta'e jedhamanii xiyyaaratti tolfamus jedha namni kun. 'Boeing' ammoo kuni soba, xiyyaaronni koo hundi sadarkaa qulqullinaa fi nageenyaa olaanaa ta'een omishamu jedheera. Kaampaanichi erga xiyyaaronni isaa '737 Max' lama garaagarummaa baatilee shaniitiin kufanii caccabanii lubbuu namoota 346 galaafataniin booda gaaffiin hedduun irratti ka'aa jira. 'Boeing' keessatti injinara to'ataa qulqullinaa kan ture Baarnet, sababa rakkoo fayyaan Bitootessa 2017 hanga hojii gadi dhiisutti waggoota 32'f kaampaanichaaf hojjeteera. Bara 2010 irraa eegalee ammoo warshaa 'Boeing' Kibba Kaaroliinaa, Kaaba Chaarlistan jirutti hogganaa to'annoo qulqullinaa ture. Warshaan Kibba Kaarolinaa jiru kun warshaalee kaampaanichaa xiyyaara 'Boeing 787 Dreamliner' omishan lama keessaa isa tokkodha. Xiyyaarri '787 Dreamliner' xiyyaara daran ammayyaawaa balaliisa dhedheeraaf daandileen xiyyaaraa itti fayyadamanidha. Xiyyaarichi gara gabaa erga seeneen booda rakkoo baatiriin wal qabatee isa mudateen alatti daandilee xiyyaaraa hedduun fudhatama argatee kaampaanichaafis bu'aa guddaa argamsiise. Haa ta'u malee akka Baarnet jedhutti, 'Boeing' omisha xiyyaara kanaatti ariifatee waan tureef nageenyi isaa amansiisaa miti. 'Boieng' kana ni haala. Nageenyi, qulqullinni fi amanamummaan dudhaalee isaa yoomuu hin tuqamne akka ta'e hima. Bara 2016 sirni oksiijinii yeroo balaa tasaa rakkoo akka qabu bira gahuu isaa Baarnet BBC'tti himeera. Sirni oksiijinii kun osoo xiyyaarichi balaliisarra jiru rakkoon dhiibbaan qillensaa xiqqaachuu ykn 'decompression' yoo mudate, hojjattoota fi imaltoota lubbuun kan tursudha. Wayita rakkoon kun mudatu wanti afaaniifi funyaanitti kaa'atan baaxii xiyyaarichaa keessaa bu'ee siliindarii gaasii xiyyaarichaa keessaa oksijinii kan dhiyeessu sirna oksijinii kanadha. Sirni kun yoo hin jiraatiin namni xiyyaarichaan faana kuma 35 ol ka'ee balali'aa jiru daqiiqaa tokkotti of wallaaluu danda'a. Faana kuma 40 ol yoo ta;e ammoo sakandii 20 ol turuu hin danda'u. San booda sammuurra miidhaangahee du'aaf nama saaxiluu danda'a. Rakkoon akkana xiyyaara irratti yeroo mara kan hin mudanne ta'ullee darbee darbee mudachuun isaa hin oolu. Bara 2018 fakkeenyaaf foddaan xiyyaara cabee buqqa'ee rakkoon akkanaa mudatee namni tokko yoo du'u kaan sirna oksijinii kanaan lubbuu baraaramanii jiru. Sirna oksijinii xiyyaara 'Boeing 787' 300 qorannoon irratti taasifame keessaa 75 mudoo akka qaban bira gahamee ture jedha Baarnet. Rakkoon akka ilaalamuu fi furamu yaada dhiyeessuf hogganoota 'Boeing' biratti fudhatama argachuu dhabuu hima. Abbaa taayitaa Aviyeeshinii Federaalaa Ameerikaa (FAA)'f eeruu kennee akka tures ni hima. FAA'n yeroos 'Boeing' rakkoo sana hubatee sirreessuuf hoijjechaa akka jiru deebii nuuf kenne jedhe. 'Boeing' garuu waan Baarnet jedhu kufaa taasise. Yeroos sirna oksijinii keessatti rakkoo xiqqoon akka jiru hubannee turre, battaluma sanatti sirreessineerra jedhe. Waliigalatti sirni ooksijinii xiyyaarichaa to'attootaan madaalamee sirnaan kan dalagu ta'uun isaa mirkanaa'ee jira jedha. Idileedhaanis yeroo yeroon kan qoratamu ta'uu hima. Kaampaanichi kana haa jedhu malee Baarnet ammallee nageenya xiyyaara '787 Dreanliner' irraa yaaddoo guddaa qaba. "Muuxannoo koo waggoota dheeraa fi seenaa balaawwan xiiyyaaraa amma dura mudatan irraa ka'uun, rakkoon guddaan xiyyara kana akka mudatu shakkii hin qabu jedha" jedha. "Wantin jechaa jiru dogoggora akka ta'u ammoo waaqan kadhadha."


Barreeffamni 'boombiin jira' jedhu xiyyaara keessatti argame akka kuphatu dirqisiise

Xiyyaarri balali'aa ture barreeffamni boombiin akka jiru ibsu tokko erga mana fincaanii xiyyaarichaa keessatti argamee balalii isaa addaan kutee kuphachuuf dirqameera. Xiyyaarri Raayinaheeyir osoo Kiraawuu Debliin irra balali'aa jiruu ture kan kuphachuuf dirqame. Xiyyaarri Raayinaheeyir balali'uu addaan kutee kuphachuudhaaf kan dirqame buufata xiyyaaraa Eeseksi Istaansiteed keessatti argamu keessa ture. Poolisoonnis erga xiyyaarichi kuphateen booda sirriitti sakatta'iinsa taasisuu isaanii ibsameera. Xiyyaarri kun yeroo kuphetettis jeettiiwwan humna waraanaa lama gaggeessaa akka turan namoonni ijaan argan ragaa bahaniiru. Dubbi Himaan Daandii Qilleensaa Raayinaheeyir yeroo haala xiyyaarichi itti kuphate ibsan akka jedhan: "Xiyyaarichi nagumaan kuphate. Haata'u malee, imlatoonni osoo hin bu'iin dura achi fagaatee bakka nageenyi isaa eegamaa ta'e akka dhaabbatu taasifamee ture." Tiwiitera irrattis yeroo xiyyaarri Raayinaheeyir kun jeettiiwwan humna waraanaa lamaan gaggeeffamee kuphatutti suurawwan agarsiisan qoqqoodamaniiru. Yeroo xiyyaarichi kuphatu kan ilaalaa ture Kiirbii Keheesiiksi akka jedhetti, "Loltoonni Awurooppaa Buufata Xiyyaaraa Istaanisteed irra kan marsaa jiran fakkaata ture." Dubbi Himaan Daandii Qilleensaa Raayinaheeyir gama isaaniitiin, " Xiyyaarichiifi imaltoonni sakkatta'amaniiru, Poolisiin Yunaayitid Kingidam ammoo yoom akka gara Debliinitti balali'uu danda'an murteessa," jechuun ibsa kennan keessatti dubbataniiru. "Debliin gara Kiraakoowutti imaltoota deemuuf eeggachaa turan akka hin barfanneef jecha akka gara xiyyaara birootti darban taasiseera." Poolisiin Eeseksiis ammoo: "Imaltonni hundinuu nagumaan xiyyaaricharraa bu'aniiru.  Xiyyaarichi ammoo Istaanisted irraa bakka achi bahee jiru akka turu taasifama. Nuti ammoo qorannoo keenya itti fufina," jedhan.


Sababa suuraan Paayiletiin umuriisaa guutuuf hojiicharraa dhorkame

Balaliisaan xiyyaaraa Chaayinaa tokko suuraan dubartii kutaa  balalii seenuun dhorkamu keessaatti kaafamu agarsiisu erga maxxanfamee booda hojiisaarraa dhorkame. Suurichi kan kaafame ji'a Amajjii xiyyaara Air Guliin magaalaa Guliin irraa gara Yaanzuutti balali'u keessatti ta'uun akka ta'e midiyaaleen biyyatti himan. Haata'u malee, suuraan kun heddumminaan kan qoodamaa ture torban kana ta'uun daandiin xiyyaarichaa akka dhorkuun taasiseera. Bashannanaaf wayita teessuu suurichi kan mul'isu. Dubartii of cinaa teessisuun isaa dambii ofeggannoo eegamuu qabu cabsee jedheen daandiin xiyyaarichaa. Ta'iin kun kan raawwatame Amajjjii 4 balalii flight GT1011 jedhamurratti ture. Dilbata darbe suuraan imaltuu kutaa xiyyaaraa seenuun dhorkame keessatti kaatee toora biloogii Weibo jedhamurratti wayita qoodamu argame. Suurri maxxanfame kun dubartii qubashiin mallattoo V agarsiiftu jalatti barreeffama 'galanni kan balaliisaati, ani baayyee gammadeera'' jechuun barreeffame argameera. Marsariitiin tajaajila oduu Chaayinaa kutaa balalii seente yuunversitii Guyiliin jedhamutti leenjii fudhata turte jechuun waanti haasa'amus jiraachu himani. Daandiin xiyyaaraa suurichi otoo xiyyaarri balaliirra jiru kaafamuu fi dhiisuu addaa hin baasne garuu, paayiletonni fi xiinxaltoonni suurichi otoo xiyyaarri balali'uu kaafamee jedhan. Maqaan balaliisaa umrii guutuuf akka hin balaliisne ugguramee hin ibsamne. Gita hojiisaarraa guutummaatti ariyatamuurratti waan ibsame hin jiru. Air Guilin akka ibsetti ,nama hin eeyyamneef kutaa balalii seensisuun dambii cabsuudha jedhe . Bulchiinsi Sivil Aviyeeshinii Chaayinaa imaltoonni kutaa balalii seenuun eeyyama addaatin alatti akka eeyyamamne ykn haal dureen barbaachisuu otoo hin guutamne seenuun dhorkaa ta'u ibse. Waahillisaani kan biraas dhimmicha keessaa qooda qabachuun ibsame qo'annoo dabalataaf yeroo hin murtoofneef uggurameera. Daandiin xiyyaarichaa nageenyi imaltootaa dhimma hunda dursu ta'uu ibse. Amala  naamusa ogummaa hin eegne fi sirrii hin taane nageenya  balalii xiyyaaraa rakkoorra buusuuf obsa hin qabnuu jechuun ibseera. Bara darbe xiyyaarri Chaayinaa kan daandii qilleensaa Dongha leenjisaan balalii xiyyaaraa haadha warraasaa kutaa balalii erga seensiseen booda ji'a ja'aaf  balaliisummaarraa ugguramuun ga'umsa ogummaas mulqamee ture.


Balaa xiyyaaraa Iraan: Kufaatii xiyyaara Yukireeniif sababni 'dogongora namaati' jette

Iraan meeshaan humna ittisa qileensaa dogongora qabaachuu isaatiin Amajjii keessaa xiyyaara imaltoota Yukureen irra balaan qaqqabe jette. Gabaasa Dhaabbanni Aviyeeshinii Iraan (CAOI) guyyaa Sanbataa baaseen, balaa xiyyaara Yukreen irratti raawwatameef 'dogongora namaa' fi waraanni walqunnamtii gahaa dhabuu balaaleeffateera. Xiyyaarri imaltootaa qabeenyummaansaa kan Yukreen ta'e battaluma Buufata Xiyyaaraa Tehraanii ka'ee erga miisaa'ela lamaan rukutamee booda kufee caccabuun imaltoonni keessa turan 176 du'aniiru. Jalqabarratti garuu Iraan balaa qaqqabeef itti gaafatamummaa fudhachuu diddee turte. Haa ta'u malee, erga qondaaltonni qorattoota warra Lixaa balaa qaqqabe keessatti Iraan harka qabaachuuf ragaan argasiisu argameera jedhanii booda biyyattiin dogongora kan fudhatte. Pirezidaantiin biyyattii Hasan Rohaaniin xiyyaarichi dogongoraan misaa'eelaan rukutamuu himanii, haalichaanis ''dogongora dhiifama hinqabne' jedhanii turan. Xiyyaarri qabeenyummaansaa kan Daandii Qilleensaa Yukreen ta'es Amajjii 8 irratti rukutamee kan kufee caccabe. Sababii tibba sana Iraaniifi Ameerikaa jirruutti wal-dhabdeen cimaan tureef humni ittisa qilleensaa Iraan of eeggannoo cimaarra ture. Osoo xiyyaarri kun hinrukutamiin sa'aatiiwwan muraasaan duras, haaloo ajjeechaa Ameerikaan qondaalaa olaanoo Iraan Qaasem Solemaanii irratti Baagdaadiitti raawwateef, biyyattiin kaampii waraanaa Ameerikaa kan Iraan keessatti argaman lama misaa'eelaan haleeltee turte. Gabaasni guutuun Dhaabbata Aviyeeshinii Iraaniin dhimmicha irratti dhiyaatees ummataaf ifa hintaasifamne. Haa ta'u malees cuunfaan gabaasichaa ejansii oduu motummaatiin maxxanfameera. Dhaabbatichi akka jedheettis bu'aa argannoo isaatiin xiyyaarri imaltootaa daangaadhuma balaliinsaa isaa sirriin keessa imalaa ture. Garuu kutaan ittisa qilleensaa irratti xiyyeeffate haalli itti meeshaa isaa dhaabbatee sirriitti hinture. Sababii kanaatiinis xiyyaara imaltootaa akka kan ergama hamaatiif dhufeetti adda baasuun rukute. Akkasumas baatiriin misaa'eelichaa jidduu gala ajjajaa waliin wal hinqunnamu ture jedheera. Kanaafu osoo mirkanneeffanaa jiddugalicha irraa hinargatiin xiyyaarichatti dhokaafame jedheera. . "Osoo rakkooleen kunneen hinturree ta'e, xiyyaarichi ilaamaa keessa hingalu ture,'' dhajeedha dhaabbatichi gabaasa isaa kanaan. Baatii darbee keessa aanga'oonni Iraan balaa kanaan wal qabatee naoommi jaha to'atamaniiru jedhee ture. Iraan irra deddeebiin saanduqa gurraacha xiyyaarichaa (black box) kan odeeffannoo haasaa ture qabatu, gadi dhiisuuf baayyee harkifataa jirti. Saanduqichis qorannoodhaaf Adooleessa 20'tti gara Faransaayiitti ergamu akka qabu Ejansiin Oduu IRNA gabaaseera. Iraan tibba xiyyaaricha rukuttee sana maaliif samii bilisa akka hintaasisiin ilaalchisee waan hedduutu dubbatamaa jira. Waraabbiin raadiyoo dhiheenya CBC Kaanaadaatiin argame tokko akka yaada keneetti, fedhii Iraan bu'uuraalee qilleensa Ameerikaa kan Iraan keessaa irratti haleellaa raawwachuuf qabduu akka hinbarmneef ta'u mulliseera. Waraabbiin sagalee sunis haasaan maatii balichaan miidhaman keessaa tokko ta'eefi Haasan Reza'eefaar kan yeroo sanatti qorannoo balaa sanaa ogganaa turee jidduutti taasifamee qabateera. Itti aanaan Minisitira Haajaa Alaa Mohseen Baahaavaandii garuu akka ragaatti dhiyaachu hindanda'u jechuu waraabbii sagalee sana kufiisaniiru.


Gabaasni wixinee balaa xiyyaara Itoophiyaa rakkoo dhalateef Booyingiin itti gaafatamaa taasise

Sababiin balaa xiyyaara Daandii Qilleensa Itoophiyaa waggaa tokko dura kufee caccabe rakkina dizaayina xiyyaarichaa akka ta'ee gabaasni qorattoonni waa'ee balaa mudate waajira motummaa Ameerikaatiif dhiyeessan mul'ise. Boordiin Nageenya Geejjiba Biyyaaleessa Ameerikaa gabaasicharratti komii ykn kan geeddaru yoo qabaateef carraan akka kennameef namoonni eenyummaan isaanii akka ifa hintaane fedhan dubbachuu Rooyitars gabaaseera. Dubbi himaan boordichaa Eriik Weyis wixinee gabaasichaa akka argatan himanilleen dhaabbanni isaanii jijjiiramni akka taasifamuuf kan gaafatu ta'u ilaalchise yaada kennu irraa of qusataniiru. Booying immoo gabaasicha ilaalchisee deebiin isaa maal akka ta'ee Rooyitarsiin gaafatamulleen deebii kennuuf hayyamamaa hin ta'iin hafeera. Gabaasa wixinee kana dursee ifa kan taasisee gabaasni 'Bloomberg' akka ibseetti taanaan cuunfaan gabaasichaa waa'ee daandii qilleensa Itoophiyaas ta'e waa'ee hojimaata hojjattoota balaliinsaa ilaalchise homaa waan hinjenneefu namoota qorannicha keessatti hirmaatan biratti gaaffii kaaseera. Balaa xiyyaara qabeenyummaansaa kan Itoophiyaa ta'erra qaqqabe ilaalchisee gabaasni wixiinee qophaa'ee, rakkina sooftiweerii to'annoo balaliinsa xiyyaarichaa jedhamee kan ture sunis balaa walfakkaataa xiyyaara Laayiin Air Indooneeshiyaa waliin wal bira qabamee ilaalamuus ibsameera. Xiyyaarri daandii qilleensa Itoophiyaa waggaa tokkoon dura gara Keeniyaatti balali'uuf erga buufata xiyyaaraa Booleetii ka'ee daqiiqaawwan muraasaan booda kufee caccabees hojjattoota xiyyaarichaa dabalatee namoonni 157 lubbuusaanii dhabuun ni yaadatama. Balaa sukkaneessaa kanaan boodas xiyyaaronni Booyingi Max 737 addunyaarratti argaman hundi tajaajila akka dhaaban taasifamaniiru. Haaluma seera Eejansii Aviyeeshinii kan to'annaa Dhaabbata Motummoota Gamtoomanii biyya Kaanaadaa Montiriiyaattii argamutti, Itoophiyaan balaa qaqabe ilaalchisuun gabaasa dhumaa balaan qaqqabee guyyaa waggaa tokkoffaa isaatti ifa taasisuutu irraa eegama. Balaa xiyyaara guyyaa sana qaqqabeenis lammiilee Keeniyaa 32, Kaanaadaa 18, Itoophiyaa 18, dabalatee lammiileen biyyoota 33 lubbuu isaanii dhabaniiru. Daandiin Qilleensa Itoophiyaas BAKKA balaan kun itti qaqabe waggaa tokkooffaa isaa Kibxata dhufaa akka yaadatu BBC'n mirkanesseera.


Xiyyaarri Kaazaakistaan kufee caccabuun imaltoota 14 galaafate

Xiyyaarri imaltoota 98 of keessaa qabu biyya Kaazaakistaanitti kufee caccabuun, yoo xiqqaate 14 lubbuu dhabanii, jedhan aanga'oonni. Akka isaan jedhanitti xiyyaarri qabeenya Daandii Qilleensa Bek ta'e buufata xiyyaaraa Almatii irraa akkuma ka'een ture kan kufee caccabe. Kanneen 60 ta'an immoo miidhamaniiru. Kunis akka lakkoofsa biyyattiitti Jimaata ganama yoo ta'u buufanni xiyaarichaa namooni lubbuun hafan akka jiran ibseera. Silaa xiyyaarri kun magaalaa Kaazaakistaan Almatii irraa gara magaalaa guddoo biyyattii Nur - Sulxaanitti imala ture. Sababni kufee caccabuu xiyyaara kanaa maal akka ta'e hin beekamu. Buufanni xiyyaaraa Almatii xiyyaara kana irratti imaltoonni 95 fi hojjeettonni xiyyaarichaa shan irra turan jedheera. Xiyyaarri kun ganama sa'aatii 1:22'tti irratti ture of dadhabee gadi qajeelun gamoo darbii lamatti kan inni bu'e. Yeroos garuu ibiddi ka'e hin turre. Lubbuu baraartonni turan namoota lubbuun hafan yeroo baraaran mul'ateera. Viidiyoo gadhiifameen dubartii gargaarsa Ambulaansii gaafattuufi kutaan paayileetii gamootti bu'e ni mul'ata. Sababa kufaatii xiyyaara kanaa qorachuuf komishiniin addaa ni hundaa'a jedhameera. Pirezidantiin Kaazaakistaan Kaasiyim - Jomaart Toqaayev ''gadda itti dhagahame'' ibsaniiru. Daandiin Qilleensaa Bek bara 1999 kan hundaa'e yoo ta'u dhaabbata tajaajila balalii gatii salphaan kennu akka ta'e of ibsa. Balaan xiyyaaraa magaalaa kanatti yeroo dhaqqabu kun kan duraa miti. Bara 2013 balaan namoota 20 galaafate mudatee ture. Ji'a durammoo xiyyaarri waraana qondaala nageenyaa biyyattii keessa turan Kibba biyyattiitti kufee caccabuun 27 du'aniiru.


Sababni xiyyaarri Itoophiyaa Chaayinaatti gubatef qoratamaa jira

Xiyyaarri Daandii Qilleensa Itoophiyaa mi'a deddeebisu guyyaa har'aa biyya Chaayinaa magaalaa Shaangaayi buufata xiyyaaraa Pudoong keessa bakka dhaabatetti gubateera. Daandiin Qilleensa Itoophiyaa ibsa baaseen xiyyaarrichi akka gubate mirkanesseera. Haa ta'u malee, hojjetoota dhaabbatichaarrattis ta'e, kaan irratti miidhaan gahe hin jiru jedhe. Akka Rooyitars 'Variflight' waabeffate gabaasetti, erga balaan ibiddaa xiyyaara Itoophiyaa qunnamee booda xiyyaaronni buufata xiyyaaraa Pudoong bu'uuf turan buufata xiyyaaraa 'Hongqiao'tti akka qubatan ta'eera. Sadarkaa Afrikaatti dorgomaa cimaa kan ta'e xiyyaarri Itoophiyaa yeroo weerarri koronaavaayirasii biiznasii balaliif rakkisaa ta'e kana dandamachuuf mi'a deddeebisuutti garagaluun isaa ni beekama. Xiyyaarri mi'a deddeebisuufi har'a Biyya Chaayinaa Magaalaa Shaagaay buufata xiyyaaraa Pudoongitti gubate Booying 777 dha. Akka dhaabbatichi ibsa baaseen ibsetti ,osoo xiyyaarichi meeshaalee fe'aa jiruuti balaan kan isa mudate. Dhaabbatichi ibsa baaseen xiyyaarri kuni Shaangaayirraa ka'e Finfinneerra goruun gara Saawo Pooloo-Saantiyaagootti balali'uuf fe'ataa ture. Viidiyoon miidiyaalee hawaasaarra naanna'aa turan dubbii xiyyaarichaa yeroo gubatee aarri ol yaa'u mul'isa. Haa ta'u malee, ibiddi kuni to'atamuu ibse dhaabbatichi.Sababni ibidda sanaa garuu hanga yoonaa hin beekamne. Qaamolee ilaallatu waliin qoratamaa akka jiru dhaabbatichi ibseera.


Namni xiyyaara Itoophiyaan gara Bujumburaa imalaa ture 'boombii sobaan' imaltoota jeeqe

Xiyyaarri Itoophiyaa gara Bujumburaafi Kigaalii guyyaa har'aa imalaa ture nama boombii qabadheera jedheen jeeqamu Daandiin Qilleensa Itoophiyaa mirkaneesse. Haa ta'u malee, wanti imalaan yeroo xiyyaarri bu'utti qabadheera jedhe 'boombii sobaati' jedheera ibsa Daandiin Qilleensa Itoophiyaa baasen. Xiyyaarri nagaan akka qubateefi shakkamaan akka to'atame dabalataanis xiyyaarrichi balalii isaa itti aanutti akka qajeele Daandiin Qilleensa Itoophiyaa ibseera. Ministeerri Nageenyaa Burundii fuula tiwiitara irratti akka ibsettis shakkamaan xiyyaara Itoophiyaan imalaa ture buufata xiyyaaraa Bujumburaatti to'annoo jala ooleera. Shakkamaan kuni mana fincaanii seene cufuun badii uumuuf sodaachisuutu himame. Xiyyaarri kuni lakkoofsa balalii ET817'n gara Bujumburaafi Kigaalii balali'aa kan ture yoo ta'u Finfinneedhaa ka'e. Hanga yoonaa yaadni nama badii kanaan shakkame maal akka ta'e wanti beekame hin jiru. Ibsa dhaabbatichi baasen garuu, imalaan rakkoo uume kuni 'nama naamusa hin qabnedha' jedheera.


Neezarlaand: Paayiletiin ergaa akeekkachiisaa butamuu dabarse yaaddoo nageenyaa uume

Paayiletiin tokko xiyaara keessatti akka tasaa ergaa akeekkachiisaa xiyyaarri butamuuf jira jedhu dabarsuun yaaddoo nageenyaa guddaa uumuun namoota rifaasise. Kun kan ta'e magaalaa biyya Neezarlaand magaalaa Amistardaamitti buufata Xiyyaaraa Shiiphool keessatti. Poolisiin Daach akka saatii 19:30 irratti ergaa Tiwiiteraan dabarsetti "dubbii shakkii nageenyaa" uume kana qorataa jirra, jedhe. Akkuma paayileetichi akeekkachiisa xiyyaarri butamee dabarseen poolisoonni deebii ergaa akeekkachiisaa sanaaf jecha buufata xiyyaaraa cufan. Buufanni xiyyaaraa haalli kun keessatti uumame ardii Awurooppaa keessatti buufata xiyyaaraa imaltoota beeyyuu keessummeessuun isa guddaa ta'edha. Haata'u malee, akeekkachiisni ture sun darbee saatii tokkoon booda, Eer Yurooppaan paayileetichi dogoggoraan ergaa akeekkachiisaa sana akka dabarse beeksise. "Akeekkachiisa sobaadha. Sagantaa balali'insaa Amastardamii-Maadiriiditti waaree booda qabameef siistemiin yeroo xiyyaarri bufamuuf jedhu ergaa akeekkachiisaa dabarsu dogoggoraan tolfamee taa'eera," jechuun daandiin xiyyaarichaa Tiwiitera isaarratti barreesseera. "Wanti uumame hin jiru, imaltoonni hundinuu nagaafi tasagabbiidhaan jiru.  Amma balali'uudhaaf eeggachaa jiru.  Nuti dhiifama guddoo isin gaafanna." Beeksisa isaanii kanaan yeroo muraasa dura, poolisiin Daach imaltoonniifi hojjetoonni hundinuu xiyyaara gara Maadiriiditti imaluuf ture koranii turan nagaan akka bahan taasifamee ture jedheera. Suuraawwan miidiyaa hawaasummaarratti maxxanfaman akka agarsiisanitti buufata xiyyaaraa sana keessa namoonni hedduu waliti qabamanii waan ta'erratti odeeffannoo eeggachaa jiru. Yeroo wanti kun ta'aa jirutti kutaan karaa biraa buufata xiyyaarichaa xiyyaaronni galan akka bu'an keessumsiisaa ture. Haata'u malee, jeequmsi uumame kun tajaajilawwan yeroo atattamaa birrachuu isaaniirraa kan ka'e, daandiin balali'uu gariin cufamanii ture. Roobeertoo Kareeraa nama umuriin isaa waggaa 38 ta'edha. Yeroo rifaatiin buufata xiyyaaraa kana keessatti uumamee namoonni kan godhan wallaalanii jiran saatii 19:45 irratti qubate. "Paayiletiin rakkoon uumame jiraachuu mala jechuun nu beeksise," jechuun BBC'tti bilbilaan himan. Obba Kareeraan akka jedhanitti, inniifi imaltoonni balalii Dubliin irraa dhufaa jiru keessa kan turan yoo ta'u, osoo xiyaara keessaa hin bu'iin saatii tokkoof akka dhorkaman dubbata. Taateen uumame sun aanga'oota Daachiin akka haala GRIP-3tti ramadameera. Kana jechuun ammoo rakkoo ykn taatee hamaa ummata naannoo sanaarra miidhaa cimaa qaqqabsiisu akka jechuuti. Buufanni xiyyaaraa Amastardaam kun Awurooppaa keessatti warra gurguddoo ta'an keessaa tokko yoo ta'u waggaa keessatti imaltoota miliyoona 70 ol tajaajila.


Kaanaadaa, Ameerikaafi UK'n xiyyaarichi rukkutamuusaa ni amanna jedhan

Anga'oonni biyyoota Awurooppaa  xiyyaara Yukureen kan guyyaa Roobii kufee caccabe Iraan dogongoraan misaa'eelaan waan rukutteef jedhu. Aanga'oonni biyyoota Ameerikaa, Kaanaadaa, fi UK xiyyaarrichi misaa'eelaan rukutamee kufuusaaf ragaa qabna jedhaniiru. Biyyoota Awurooppaatiin alattis, motummoonni Iraaqiifi Yukureenis xiyyaarichi misaa'eelaan rukutamee kifuusaatti amantaa horataniiru. kaanaadfi Yundaayitid Kingdom ammoo sababaii balaa xiyyaaraa du'a namoota 176'f sababa ta'ee kana irratti gadi fageenyaan akka qofatamuu gaafataniiru. Midiyaaleen Ameerikaa akka jedhaniitti tarii yeroon cacabuu xiyyaarichaa kan xiyyaara loltummaa Ameerikaatiif kiyyeeffatameen kan wal dogongorse ta'u mala jechuun shakkiisaa himeera. Maddi Oduu CBS qondaalaa basaasaa tokko caqasuun akka himeetti, misaa'eeloota lama xiyyaarichi ittin rukutameefi isaan boodaa dhoo'insa ta'ee ilaalchisee maddii saataaliaayitii irraa argameera jedhame. Yukureenis xiyyaarichi kan itti rukutame misaa'eela Iraan irraa dhokaafameen ta'u dubbattu illeen, Iraan himannicha kuftee turte. KGama biraatinsi Maddi Oduu Ameerikaa Niiwuswiik jedhamu tokko akka gabaaseetti, maddeen Peentaagon, Ameerikaafi Iraaqi waabeefachuun akka jedheetti xiyyaarrichi rukkutame kan kuffifamee misaa'eela Raashiyaan omishiteen. Xiyyaara Yukureen kunis guyyaa Roobii ture battaluma buufata Daandii xiyyaaraa teehiraaniitti argamurraa akkuma ka'een daqiiqawwan muraasaan booda kan kufee cacabe. Xiyyaarri qabeenyumaansaa kan Daandii Qiilleensaa Idil Addunyaa Yukureen ta'e kunis imallisaa Tehiraanii gara magaalaa guddoo Yukureen Kiiyeev qajeeluuf ture. Iraan saanduuqa ragaa xiyyaara kufee (black box) Ameerikaafis ta'e Beoing'f hinkennuu jechuunshee ni yaadatama. Akka amantaa anga'oota Ameerikaatti xiyyaarri qabeenya Daandii Qilleensaa Idil-addunyaa Yukireen kan ta'e - Boieing 737-800 misaa'elaan rukutamee kufuu, CBS gabaaseera. Imaltoonni 176 xayyaara magaalaa Tehraan cinaa kufee caccabe keessa turan marti lubbuu dhabaniiru. Biyyi Yukireen xayyaarri kun misaayelaan rukutamee lafa dhahuu qorachaan jira kan jechaa jirtu yogguu tahu, Iraan garuu 'tasumaa' jechuun waakkatteetti. Xiyyaarichi kufee kan caccabe Iraan buufata waraanaa Ameerikaa, Iraaq jiran keessatti argaman lama misaayilaan erga haleelte sa'aatii muraasa booda. Dhaabbilee basaasaa Ameerikaa heeruun CBS akka gabaasetti, saatayilitiin carallaan misaayila dhukaafame yeroo lama otoo waan dhuka'u hordofee mul'iseera. Gama biraatiin miidiyaan Newsweek Pentaagon, anga'oota basaasaa Ameerikaa fi Iraaq waabeffachuun akka gabaasetti, xiyyaarri Yukireen kun kan rukutame, misaaayela biyya raashiyaatti hojjetame 'Tor' jedhamuuni. Pireezidantiin Ameerikaa Donaald Tiraamp guyyaa har'aa (Kamisa) waa'ee xiyyaarichaa ''waanin shakkuun qaba'' jedhaniiru. ''Qaamni wayii dogongora hojjechuu hin oolu,'' jedhan. Erga Ameerikaan jeneraala olaanaa Iraan Qaasim Solemaaynii Amajjii 3 ajjeeste booda, Ameerikaa fi Iraan gidduutti muddama guddaatu jira. Caccabuu xiyyaaraa kanaan booda Iraan saanduqa galmee odeeffannoo (black box) dabarsee hin kennu jettee turte. Akka seera balaliinsaa idil-addunyaatti qorannoo balaa xiyyaaraa kanaa Iraan dursummaan kan gaggeessitu yogguu tahu, oomishaan xiyyaarichaa qorannicha keessa qooda fudhata.


Koronaavaayirasii: Daandiin Qilleensa Itoophiyaa keessummeessitoonni sadii Covid-19’n qabamuu ibse

Itoophiyaa keessa kanneen koronaavaayirasiin qabaman keessaa sadii keessummeessitoota Daandii Qilleensa Itoophiyaa ta'un ibsame. Hojii Gaggeessaan Olaanaa dhaabbatichaa Obbo Tawolda G/Maariyaam ibsa har'a miidiyaaleef kennaniin akka jedhanitti sadan isaanii irratti vaayirasichi argameera. Haalli fayyaa hojjeettoota kanaas haala gaariirra akka jiru ibsaniiru. Hanga yoonaa Itoophiyaa keessa lakkoofsi namoota koronaavaayirasiin qabamanii 52 kan gahe yoo ta'u lama lubbuu dhabaniiru. Kana dura Ministeerri Fayyaa namoota vaayirasii addunyaatti faca'e yaaddesse kanaan qabaman yeroo ibsu ifatti hojjettoota Daandii Qilleensa itoophiyaa ta'u himee hin beeku. Haa ta'u malee, xalayaa hogganaan dhaabbatichaa hojjettoota dhaabbatichaaf torban darbe ergan irratti hojjettoonni vaayirasichaan qabamuu ibsanii turan. Ibsa har'a Obbo Tawoldan kennaniin keessummeessitoonni dhaabbatichaa sadii qabamuu mirkaneessaniiru. Kana dura fedhin namoonni xiyyaara Itoophiyaan imaluuf qaban hir'isu kan dubbatanii turan Obbo Taawoldan, dhaabbatichi baatii Amajjii bara 2020 hanga ammaa dolaara miiliyoona 500 dhabuu himaniiru. Kunis, sababa weerara koronaavaayirasiin akka ta'e kan ibsan. Haa ta'u malee, sababa dhukkuba kanaan hojjettoota hojiirraa ari'e jedhamee inni odeeffame dhugaa miti jechuun dubbataniiru Obbo Tawoldan. ''Daandiin Qilleensa Itoophiyaa hojjetaa hojiirraa ari'e hin qabu, karoora akkanaas hin qabu,'' jechuun Obbo Tawoldeen dubbachuu isaanii Rooyitars gabaaseera. Akka gabaasa kanaatti yeroo ammaa dhaabbatichi humna balali'u danda'u keessaa %10 qofa hojjetaa jira. Balalii 110 qabu keessaas 91 haqeera. Kasaaraa irra gahe bakka buusuufis tajaajila kaargoo {mi'a olii gadi geessuu} bal'inaan hojjechuufi lammiilee Awuroppaafi Ameerikaa sababa tatamsa'ina vaayirasii kanaan rakkoo seenaniifi biyya isaaniitti deebi'uu barbaadan geessaa akka jiru gabaasichi eera. Yeroo koronaavaayirasiin Chaayinaa keessatti hammaatetti dhaabbileen hedduu gara Chaayinaa imalu yeroo dhaabanitti Daandiin Qilleensa Itoophiyaa itti fufuun isaan komiin irratti dhihaachaa ture. Boodarra garuu, dhaabbanni kuni sababa weerara koronaavaayirasiin balaliiwwan hedduu haquf dirqameera.


Koronaavaariras: "Fedhiin Daandii Qilleensa Itoophiyaan balali'uu %20'n gadi bu'e"

Erga weerarri koronaavaayirasii lubbuu namoota 3000 olii galaafate dhalatee booda fedhiin imaltoonni  xiyyaara Itoophiyaan balali'uu %20'n hir'achuu Hogganaa Olaanaa Daandii Qilleensa Itoophiyaa Obbo Tawalde Gabramaariyam himan. Obbo Tawalden kana kan jedhan Yaa'ii Aviyeeshinii Afrikaa Roobii magaalaa Finfinneetti eegale irratti. Daandiileen qilleensaa Afriikaa weerara koronaavaayirasiin wal qabatee baatii tokko keessatti qofa kasaaraan dolaara miliyoona 400 irra gaheera. Daandiileen qilleensaa Afrikaa hedduun erga weerarri koronaavaayiras eegalee booda gara Chaayinaa Balali'uu yoo adda kutan kan Itoophiyaa itti fufe. Fedhiin imaltoonni xiyyaara Itoophiyaan imaluu kan hir'ateefis Daandiin Qilleensaa Itoophiyaa guyyuu gara Chaayinaa waan balali'aa jiruuf ta'uu akeekaan Obbo Tawalden. "Rakkooleen akka kanaa amma dura nu mudatanii beeku, irra aanuuf muuxannoo isaanii qabna," jedhan Obbo Tawalden hogganoota daandillee qilleensaafi hirmaattota yaa'ii kanaatiin. "Wal waraansa, gogiinsaa fi balaawwan uumamaa hedduu keessa Daandiin Qilleensa Itoophiyaa ardii Afrikaa tajaajilaa ture," jedhan. Baatii Guraandhalaa darbee qofaa kessaatti sababii koronaavaayirasiitiin balaliinsa waan hirrisaniif, daandiiwwan qilleensaa Afriikaa dolaara miliyoon 400 dhabusaanii to'aataan daandii qilleensaa idil-addunyaa beeksise. Tatamsa'inni koronaavaayirasii akka biyyoota biraa Ardii Afriikaa miidhuu baatulleen, dhiibbaan inni qaqabsisee garuu xiqqaa miti. Tatamsa'ina vaayirasichaan wal qabatees daandiileen qillensaa biyyoota akka Taanzaaniyaa, Morishiyas, Maadagaaskaar, Ruwandaa, Morokko, Masrii fi Keeniyaa balaliinsa gara Chaayinaatti taasisaa turan dhaabaniiru. Kan ofiisaanii taasisan qofa oso hintaanees balaliinsa Chaayinaarraa gara biyya saaniiti taasifamus dhorkaniiru. Waldaan Geejiba Qilleensaa Addunyaa akka jedhuutti, haala babalachu vaayirasichaan wal qabatee kisaaraaf saaxilamaniiru. Kanaafis dhiimi akka sababaatti eeramee daandileen qilleensa balaliinsa gara Chaayiinaatti taasisaniif kanneen Chaayinaarraa dhufan adda cituusaatti. Pirezidaantiin Waldaa Geejiba Qilleensaa Addunyaa BBC'tti akka himaniitti, keessattu daandilee qilleensaa Afriikaa bara darbe kisaaraan dolaara miliyoona 100 mudateef rakkoon amma koroonaan wal qabatee umamee rakkinicha caalaa cimsa. Daandiin qilleensaa Itoophiyaa Afriikaatti isa guddaa ta'ees imalasaa gara Chaayinaatti taasisuu adda akka kutuuf qaamoolee adda addaatiin dhiibbaan taasifamaa turulleen, balaliinsa isaa itti fufeera. Dhimmicha ilaalchisee Hojii gaggeessaan Daandii Qileensa Itoophiyaa deebii kennanii, ''rakkina yeroo isaan mudateef jecha balaliinsa adda kutuun naamusaaniifi ta'ee haamleef fudhatama hinqabu,'' jechuun rakkina mudate ittisuuf garuu ''of eeggannoo olaanaa taasisu malee balaliinsa adda kutuun filannoo miti,'' jedhanii turan. Hanga ammaattis Masriin, Tuniziyaa, Aljeriyaa, naayijeriyaa fi seeneegaaliitti namoonni vaayirasichaan qabaman mirkanneeffamisaa kan gabaafame yoo ta'u, biyya afriikaa kamu keessatti dhukkubni kun haala weerearaatiin hinmudanne. Dhaabbanni fayyaa Addunyaa akka akeekachiiseettis, biyyoonni hiyyeeyyiin sirna tajaajila fayyaa dadhabaa qaban weeraricha dandamachuuf dandeettii hinqabaatan. Biyyoota kanneen keessaa irra caalaan kan argaman afriikaa keessa ta'unsaanii caalaa dhimmicha yaachisaa taasiseera jedhe. Oduu wal qabateen Motummaan keeniyaa yaaddoo koronaavaayirasiin wal qabatee balaliinsawwan magaaloota Kaaba Xaaliyaanii lamaa dhufan akka adda citaniif hajajeera. Keeniyaan tarkaanfii kana kan fudhattee Xaaliyaaniin biyyoota awuroppaa dhukkubsattoonni koronaa hedduun keessatti argaman keessa tokko ta'usheetiin wal qabateeti. Namoota biyyoota akka Tuniziyaa, Seeneegaal, Morokkoo fi Naayijeriyaa  keessatti vaayirasichaan qabamunsaani mirkannaa'ees kanneen Xaaliyaaniidhaa dhufan jedhameera. Kunis Keeniyaatti yaaddoo waan itti umeef Imbaasii biyyattii Naayiroobiitti argamu waliin erga mari'ateen booda balaliinsa muraasa adda kutuuf mureessurra gaheera jedhame. Minitirri Egumsa Fayyaa Keeniyaa Mutaahii Kaagwe akka jedhaniitti, lakkofsi namoota Xaaliyaanii keessatti vaayirasichaan qabamanii ol ka'unsaa murte kanarraan nu gaheera jedhan. Xaaliyaanii keessatti yoo xinnaate namoonni 1,800 koronaavaayirasiin qabamunsaanii kan mirkanaa'e yoo ta'u, namoonni 52 ammoo sababiidhuma kanaan du'aniiru.


Balaa xiyyaaraa Iraan: Sababa xiyyaara Yukireen rukutameen 'namootni hedduu hidhaman'

Xiyyaarri geejjibaa Yukireen doggogoraan erga qilleensarratti misaa'eliin rukutamee kufee booda namoonni hedduu Iraan keessatti to'annoo jala ooluu isaanii manni murtii biyyittii beeksiseera. Dubbii Himaan Golamhoseen Esmayili balaa kanarratti qorannoon gaggeefamu itti fufeera jedhuus odeeffannoo dabalataa hin kennine. Dhimmi kun 'mana murtii addaan' akka hordofamu Pireesdaant Hasan Rohaanii dubbataniiru. Xiyyaarri Daandii Qilleensaa Yukreen balaliin PS752 Roobii darbe akkuma lafaa ka'een rukutamee kufee, namoonni keessa turan 176 hundi du'aniiru. Baayyeen isaanii lammilee Iraaniifi Kaanadaa turan. Balaan kun uumamee booda guyyaa sadiif, humni waraanaashee xiyyaaraa kana akka hin rukutne haaluun Iraan rakkoo teeknikaati jechuun waakkachaa turte. Ragaan baayyachaa akka deemeen garuu warannii eegumsa warraaqsa Iraan xiyyaarichi misaa'ela Ameerikaa itti fakkaatee akka rukutan amananiiru. Pireezdaant Rohaanii taatee kanaaf baleessaan kan nama misaa'elicha 'dhukaasee' tokko qofaa  akka hin taane hubachiisaniiru. Qondaaltonni xiyyara Yukireen rukutuu amanuu isaaniin boodaa lammiileen Iraan mootummaasaaniitiin 'ni sobdan' jechuun hiriira mormii ba'aniru. Barattoonni yunivarsiitii lama, Shariifiifi Amiir Kabiir, osoo mormiif hin bahiin dura awwalcha imaltoonni lubbuunsaanii darbee daawwataniiru. Mormiinis cimuun galgalarra gara cimsanii mootummaa Iraan balaaleffachuutti ce'an. Miidiyaan Faars jedhamu hiriira sana hordofaa ture ammoo namoonni 1,000 ta'an hiriiraa bahan sagalee mormii dhageesisuufi suuraa Soleemanii cicciruu isaanii gabaaseera. Barattoonni mormiif bahan kunneen namoota haleellaa xiyyaraa Iraan keessa harka qabu jedhaman akka seeratti dhiyaatan gaafachaa turaniiru. Pireezidaant Doonald Tiraamp afaan Ingiliiziifi Faransaayiin Tiwiitarasaaniirratti akkas jechuun maxxansaniiru: "Lammiilee Iraan goototaafi rakkachaa jiraniif: Ani ergan pireezidaantii ta'ee muudame isin wajjiin dhaabbachuu eegalee, mootummaan kiyyaa ammaallee isin wajjiin jira. "Mormii keessan dhiheenyatti hordofaa jirra. Kaka'uumsi keessaan nama ajaa'iba." Ministirri Hajaa Alaa Maayik Poompiyoon Tiwiitarasaaniirratti viidiyoo lammii Iraan hiriiranirratti akkas jedhan maxxansaniiru: "Sagaleen lammiilee Iraan ifa. Isaaniis soba sirnichaan, malaammaltummaan, dadhabbii raawwachiisummaaniifi gara jabeenyummaan laaqameen hedduu nuffaniiru. Nutis lammiilee Iraan jireenya kanarraa fooyyee qabu akka jiraataniif isaan cinaa ni dhaabbanna."


Balaa xiyyaaraa Paakistaan keessa namni lubbuun oolan ‘Abidda qofatu natti mul’ata ture’ jedha

Muhaammad Zubayir namoota balaa xiyyaaraa Daandii Qilleensaa Paakistaan  ‘Airbus A320’ irratti mudate irraa hafan lama keessaa tokko dha. Namoonni 97 hanga yoonaatti lubbuu dhabuun anga’oota naannoo Siindihiin mirkanaa’eera. Saababni balaa kanaa maal akka ta’e ammallee hin baramne. Paayilatiin xiyyaarichaa erga al tokko qubachiisuuf yaalee milkaa’uu dhabee booda, rakkoon teekniikaa jiraachuu ibsee kan ture yoo ta’u, lafatti kufuuf yoo dhufu sagalee waamichaa ‘mayday’ dhageessisee akka ture gabaafame. Biyyattiin imala sababa koroonaavaayirsiin adda cite ture jalqabsiisuun guyyaa muraasa booda balaa mudate ta’eera. Muhaammad Zubayir akkamiin bahe? Balaa kanarraa kano ole Zubayir xiyyaarichi al tokko qofa lafa qubachuuf yaalee daqiiqaa 10-15 gidduutti akka kufe dubbata. ‘‘ Xiyyaarichi haala gaariin balali’aa waan tureef kufuuf akka ture namni hubate hin turre’’ Jedhe. Xiyyaarri imaltootaa Paakistaan keessatti kufee caccabuun lubbuu galaafate Malkaa Bal'ootti bokkaa cimaa roobeen maatii lama irraa namni  torba du'e Yeroo sanatti of wallaalee akka ture kan himu imalaan kun, ‘‘Yeroon of baretti sagalee namoota gurguddoofi daa’immanii iyyan qofatu natti dhaga’amaa ture, kanin argu ammoo, abidda qofa ture,’’ jedheera. "Qabata teessumakootii of irraa hiikeen gara ifa natti mul’atutti deeme. Sana booda dheerina meetira sadii ta’u utaalee of baasuun qaba ture’’ Jechuun dubbata. Xiyyaarichi sarara qubannaarra qubachuun qofti wayita hafetti ture manneen moodeelaa naannichatti argaman urratti kan kufe. Lubbu baraartonni namoota bakka namni itti baay’atu kana biratti balaarra jiran baasuuf yoo carraaqan viidiyoon kan mul’isu yoo ta’u, konkolaataawwan muraasnis balaa kanaan gubachuun ni argama. Sagalee dhoohinsaa guddaa akka dhaga’eefi manaa figaa akka ba’e kan himu ragaan ijaa Mohaammad uzayir jedhamu BBC’tti akka himetti, ‘‘Manneen afur guutummaatti kan barbadaa’an yoo ta’u, ollaa isaa akka ta’aaniifi waan hamaan akka mudate dubbatee jira. Haasaan to’attoota tiraafiika qilleensarraa fi paayilaticha gidduu taasifame miidiyaa biyyattiin kn ba’e yoo ta’u, paayilatichi ‘‘mootarri badeera’’ yoo jedhu to’ataan sun ammo garaadhaan lafa buusuuf yaalii taasisuuf akka ta’e gaafachaa jiraachuutu dhaga’ama ture. Deebiin paayilatichaa "mayday, mayday, mayday" kan jedhu ture. Daandiin Qilleensaa Paakistaan (PIA) xiyyaarichi 2014 kan bitameefi Sadaasa darbe qorannoo dandeettii balallii kan darbe ta’uu yoo himu, koreen sababa balaa kanaa qulqulleessu hundaa’ee jira. Waa’ee namoota du’anii maal beekna? Namoonni 97 lubbuu akka dhaban kan mirkanaae yoo ta’u, meeqa imaltoota meeqa ammoo jiraattota lafarra turan akka ta’e adda hin baane. 19 garuu eenyummaan isanii adda baafamuutu gabaafama. Namoota lubbuun hafan keessaa pirezidantiin Baankii Punjaab, Zaafaar Massuud jedhamu tokko ta’uun yoo himamu, kan biroos lubbuun hafanii jiru jedhamus wanti mirkanaa’e hin jiru. Gaazexeessaan beekamaa TV channel 24 News jedhamuu, Ansaar Naaqvii fi anga’aan duraanii Punjaab Kaaliid Sherdiil jedhaman namoota imalarra turan keessa akka jiran beekameera. MM Paakistaan Imraan Kihaan bala kanaan ‘‘naasuufi gaddi’’ itti dhaga’amuu ibsuun, qorannoon ariifataa akka geggeeffamu himaniiru. Paakistaan balaa xiyyaaraa mudatuun seenaa badaa qabdi. Waggoota muraasa keessatti xiyyaaronni hedduun balaan mudachuun lubbuun namoota hedduu darbeera.


Booyiing 737 Max deebiyee balali'uutti dhiyaachaa jira

Balaa xiyaaraa lubbuu namoota hedduu galaafateef sababa kan ta'e Booyiing 737 Max jijjiiramoota hedduu akka taasisuuf Ameerikaatti qaamni dhimma kana to'atu tarreesseef ture. Bulchaan Aviyeeshinii Federaalaa (FAA) osoo xiyyaaroonni kunneen deebii'anii balalii'uu hin eegaliin dura tarkaanfiiwwan fudhatamuu qabaatan jedhe gad-fageenyaan ibseera. Max 737 baatii Bitooteessa bara 2019 irraa qabee ture balaa xiyyaarota lama mudateen badiinsa lubbuu namoota 346  sababa ta'een booda hojiin ala kan taasifaman. Dhaabbanni Boyiing garuu xiyaaronni Max 737 jalqaba bara 2021 irraa qabee jijjiramni erga taasifameefiin booda gara qilleensaatti akka deebii'an abdata. Jijjiramniwwan akka taasifaman yaadi itti dhiyaatees softiweerii to'annoo balaliinsaa fooyyeessuu, adeemsawwan hojjattoota xiyyaaraa xinxaluufi keessoowwan isaa deebiisanii ilaaluu kan hammatudha. Gabaasa walfakkaataa Wiixata maxaneen, FAAn yaadiiwwaan Boyiing mataa isaatiin kennaman rakkoolee kana dura balaa badiinsa lubbuu namootaatiif madda ta'e hiikuuf gahaadha jedheera. Tokkichi yaadichi ifa taanaan, Booyiing isaan booda jijjiramicha taasisuun xiyyaaroota balaliinsaaf qophii taasisa. Haaromsi amma akka taasisaniif yaadni irratti dhiyaate kunneenis xiyyaaroota daandiiwwan qilleensaatiif dhiyaataniifi kanneen ajajamana ykn kan ganaa omishaman hunda irratti taasifamu qabaata. ''Gara tajaajilaatti deebii'uuf sochii cimaa taasisaa jirra. Nutis FAA fi to'attoota idil-addunyaa gara biraa waliin walitti dhiheenyaan hojjataa jirra. “Hojiiwwan hedduu fuldura keenyaa waan qabnuuf, adeemsa mirkanneessuu keessattu kun ammoo waam bu'uraati,'' jedhe dubbi himaan Booyiingi BBC. Kubaaniyichi Max 737 jalqaba bara 2021tti gara gabaatti akka deebii'u abdatuulleen, tarii daandiileen qilleensaa sababii koronaavaayirasiitiifi uggurawwan imalaatiif jecha fedhii olaanaa qabaachu dhiisu danda'u ta'a. Kana malee yaaddowwaan gara biraa kan akka dhaabbata walabaatiin qorachiisuu fa'iis jiraachu mala. Booyiingi garuu leenjii balaaliiftoota Max 737 Buufata Xiyyaara Gaatwick, bakka Daandiin Qiileensa Biritish baayiinaan jirantti gaggeessuf eegataa jira. Kubaaniyan maatii BA ta'e IAGn bara darbe Boyingi 737 Max 200 bitachuuf fedhii akka qabu xalayaa barreessee ture. Karoorriwwan FAA baatiiwwan 18 ol kan fudhate yoo ta'u, kunis hojiiwwan injinariingi 40, qorattootaa, balaliinsittotaa fi hojjattoota deegarsa teeknikaa kan hammatuudha. ''Yaalichi xinxala FAA sa'aatiiwwan 60,000 ol gaafata,'' jedha Ejansichi. Rakkoonni Max 737 walqabatees amantaa Boyiingi irra ture kan balleessee yoo ta'u, qorannoowwan federaalaa, yakkaafi sivilii akka gaggeefamaniif madda ta'eera. Yaadi karooraa FAA kunis osoo murteen dhumaa hintaasifamaniin dura ummataan guyoota 45f kan xinxalamu ta'a.


Daandiin qilleensaa Biritish uggura imalaatiin booda xiyyaarota Boeing 747 hunda hojiin ala taasise

Daandiin Qilleensaa Biritish sababii hir'ina imaltootaa isa mudateen walqabatee xiyyaaroota isaa Boeing 747 hunda hojiin ala taasisuu beeksiise. Daandiin qilleensaa Uk kunis jeettiiwwan jaamboo kan imalawwan daandii dheeraa addunyaatiin beekame kunis imalasaa jalqabaas bara 1989 eegale. ''Gadda guddaa waliin xiyyaarawwan keenya Boeing 747 hunda akka hojiin ala ta'aniif murteessuu keenya wayitan mirkanneessu,'' jedheera dubbi himaan dhaabbatichaa BBCtti. Daandiiwwan qilleensaa addunyaa guutuutti sababii uggura weerara koronaavaayirasiin walqabatee taasifameen baayyee hubamaniiru. ''Hir'ina imaltootaa sababii Covid-19n umameen wal qabatee xiyyaaroonni keenya addaa 'queen of the skies' lammata tajaajiloota daldalaatti deebi'uun Daandii Qilleensaa Biritishiif kan hojjatan natti hinfakkaatu,'' jedhan dubbi himaan dhaabbatichaa. Daandiin Qilleensaa Birtish kan Garee Daandii Qilleensa Addunyaa (IAG) ta'ees, wayita ammaa kanattis xiyyaaroota Boeing 747 lakkoofsaan 31 qaba. Amma hundi saaniitu hojiin ala taasifamu. Duraan xiyyaaroota kanneen bara 2024'tti hojiin ala taasisuuf kan karoorfamee ture yoo ta'u, garuu sababii hojii dhaabuutiin guyyaan itti hojiin ala taasifaman gabaabbateera. Dhaabbattichi dabaluunis xiyyaaroota boba'aa qusatan kan akka 'Airbus A350 fi Boeing 787 Dreamliners' fa'iin balaliinsa dabalataa kennuuf karoorfachu himeera. Isaan kunneenis karoora bara 2050tti balaliinsa faalama kaarboonii irraa bilisa ta'ee galmaan gahuuf akka isa gargaaru abdata. Boeing 747 bara 1970n keessaa balaliinsawwan addunyaa kan eegalee yoo ta'u, 2019 keessa waggaa 50ffaa isaa kabajate. Dhaabbanni omisha Boeing kan US keessatti argamuus omisha xiyyaarota kanneen dhaabuu waggaa dura beeksise. Danbaliin weerara koronaavaayirasii kunis addunyaa guutuutti daandiiwwan qilleensaa, omishitoota xiyyaaraa fi dhiyeessitoota dabalatee baayyee miidheera. Kanumaan walqabatees hojiiwwan kumaatamaan lakkaa'aman cufamuun dhagahameera. Hojjattoonni Daandii Qilleensa Biritish kanneen hojiin akka dhaaban taasifames sababiidhuma koronaavaayiras kanaatiin hojiirraa hir'ifamaniiru.


DR Koongoon addunyaarraa iddoo xiyyaaraan dhaquun sodaatamuudhaa?

Iddoo tokkoo gara birootti imaluuf balaaliin xiyyaaraa geejjiba biroo kamiyyuu caala amansiisaadha. Haata'u malee, biyyoota muraasa keessatti dambii sirnaa dhabuu fi taa'umsi lafaa balaa qaqqabuuf sababa ijoodha. Balaan jalqaba ji'a Sadaasaa darbe DR Koongootti qaqqabe nageenyummaa to'annoo balaliirratti gaaffii uumeera. Sababii balaa kanaatiin baha magaalaa Gomaatti namoota 27 tu lubbu dhabe. Balaa xiyyaaraa DR Koongootti heedduumateef sababoota hedduun jiraachuu Yunivarsiitii Kaaba Daakotaarraa Daani'el Waasi Ajekum himaniiiru. Isaan keessaa to'annoo laaafaa qabachuu fi taa'umsi lafa biyyatti sababa ijoodha. hamma nageenyummaa  balaliif amansiisa miti? Biyyoota addunyaa biroo wajjin akkamitti madaalamti isa gabaasni  bahe kunooti. Neetiworkiin Nageenya Aviyeeshinii balal'iinsarratti to'annoo gaggeessuufi odeeffannoo buufalee xiyyaaraa kan funaanu 'Aviation Safety Network 'akka jedhutti, DR Koongoon biyya xiyyaarri daldalaa imaltoota deddeebisuu ta'uun erga bara 1945 sadarkaa jalqabaarra jirti. Kutaaleen biyyatti 26 qofaatu daandii amansisaadhaan magaalaa guddoo biyyattii Kinshaasaa wal qunnamsisu qaba, kanaaf xiyyaaraan imaluun barbaachisaadha. Haa ta'uu malee bu'uuraaleen misoomaa DR Koongoon buufata xiyyaaraa irratti qabdu, to'annoo fi meeshalee odeeffannoo basaasaa itti sassaabdu gahaa hinqabdu. Dambii nageenyaa xiyyaaraa eeguuf barbaachisuus laafaa ta'e qabdi. Xiyyaarota moofaa barri irra darbe tajaajila kennuuf itti fayyadamuun rakkina birooti. Biyyattii naannoo mudhii lafaatti argamtuu waan taateef balaa haala qilleensaan walqabatu; roobni yandoo fi obonboleettin balaan  muraasni akka qaqqabuuf sababa ta'eera. Ameerikaan bara 2010 irraa eegalee iddoo balaan xiyyaaraa baay'een itti qaqqabudha. Raashiyaa, Kanaadaa Meeksikoo fi Indoonizhiyaan tartibaan itti aanu. Haata'u malee, US Ameerikaan balalii daldalaan sochii tiraafikaan kan dhiphatte ta'uun tarii to'annoorratti dagannoon mudachuu mala. Raaashiyaan namoota balaa kanaan du'aan hedduu qabaachuun hunda dursiti. Namoota 532 balaa amma bara 2010'n asitti du'e. Indooneziyaattis namoota 520 tu du'e. Biyyoonni gurguddoo gara jalqabaarra jiran keessatti balalii heddutu gaggeeffama, lakkoofsi imaaltootaas waggoota 10'n darban saffisaan dabaleera. Raashiyaatti bara 2009 asitti balaliin dachaa sadiin guddateera. Indoonezhiyaattis dachaa afuriin guddate. Biyyi Neeppalimmoo akkuma DR Koongoo rakkoo teessuma lafaan walqabatu fi nageenya to'annoo tiraafikaan walqabatu qabdi. Haata'u malee , waggoota 3'n asitti saffisaan dabaleera. DR Koongoon sochii tiraafika qilleensaa addunyaarra jiru harka 0.1 qofaa qooddatti. Garuu, bara 2010 asitti balaa xiyyaaraa addunyaarratti qaqqabee keessaa harka 4 qabdi. Kana jechuun nageenya sochii tiraafika balalii laafaa qabdi. Sababii kanaan gara biyyoota gamtaa Awurooppaatti akka hin balalinee biyyoota dhorkaman keessaa DR Koongoon ishee tokko. Biyyoota kana keessatti tarreeffaman keessa biyyoota Afrikaa qofaa miti, biyyoonni Laatin Ameerikaa fi Eeshiyaas jiru. Barri 2007 DR Koongootti bara jabduu yoo taatu, balaan xiyyaara 8 waggaa tokko keessatti qaqqabuusaatu yaadatama.


Namni Naayijeeriyaatti xiyyaara balali'uuf jedhu gubbaa argame to'annoo jala oole

Biyya Lixa Afrikaa Naayijeeriyaa keessatti namni xiyyaara balali'uf jedhu gubbaa yaabbate to'annoo jala oole. Qondaaltonni biyyattii akkamin namni abbummaan isaa hin baramne xiyyaara balali'uf jedhu gubbaa akka yaabe baruu hin dandeenye. Xiyyaarri kuni Buufata Xiyyaaraa Murtaalaa Muhaammad jedhamuufi magaalaa Leegos argamutti kaleessa (Jimaata) balal'uf qophiirra ture. Namni namoota xiyyaara keessa turan viidiyoon waraabe akka agarsiisutti imaltoonni rifatanii turan. Namni xiyyaara balali'uf jedhu gubbaa argame immoo yeroo rifatu mul'ata. Boodarra namichi xiyyaara xiqqoo imalaaf tajaajiltu gubbaa yaabe akka to'annoo jala oole Dubbii himaan Aabbaa Taayitaa Buufatawwan Xiyyaaraa Federaalaa Naayijeeriyaa, Henriyeettaa Yaakubuu, ibsa dhaabbati isaanii baasen ibsaniiru. Akka isaan jedhanitti waan dhalate baruuf ammallee qorannoon itti fufeera. Abbaan qabeenyaa xiyyaara kanaa kan dhaabbata 'Azman Air' dha. Xiyyaari silaa gara Poort Haarkoort imaluf jedhu rakkoon erga qunnamee booda qorannoo jabaa isaaf taasifameera. Boodarras imaluutu dhagahem. Kanaan dura, xiyyaara Keeniyaa magaalaa Naayiroobiidhaa ka'e gara Ingilizii magaalaa Landanitti imalaa ture keessaa reeffi nama tokko bu'e argamuun isaa ni yaadatama. Qorannoon sunis kan itti fufe yoo ta'u tarii hojjetaa Daandii Xiyyaara Keeniyaa ni ta'a jedhamee shakkameera.


'Maatiin miidhamtootaa beenyaa Boeing kenneen gowwoomfaman'

Maatiiwwan namoota bara darbe balaa xiyyaara 'Boeing Max 737' jedhamuun Indooneezhiyaa keessatti du'anii beenyaadhaan gowwoomfamaniiru jedhu Abukaatonni isaanii. Akka Abukaatonni kunneen BBCtti himanitti matiin hedduun akka dhaabbata Boeing irratti tarkaanfii seeraa kamuu akka hin fudhanne dirqamaan mallatteessaniiru. Walii galtee mallatteeffame kanarratti Boeing akka yaada kennuuf gaafatamullee ibsuuf fedhii hin qabaanne. Xiyyaarri Boeing 737 Max ,Onkoloolessa 29 bara 2018 Indooneezhiyaa magaalaa Jakaartaa irraa ka'ee daqiiqaa 13 booda galaanatti kufuun namoonni xiyyaaricha keessa turan 189 dhuman. Torbanuma sana keessa maatiiwwan namoonni jalaa du'anii kaampaanii Boeing irraa beenyaa fudhatan. Maallaqa kennamu argachuuf, maatiiwwan Kaampaanii Boeing akkasumas daandii qilleensaa 'Lion Air' jedhamu akka seeraan hin himanneef mallaateessuu qabu. Abbaan manaashee balaa xiyyaaraatii kan jalaa du'e Merdian Agustin beenyaa argachuuf jecha mirgashee dabarsitee akka laattu dirqamsiifamaa turuushee dubbatti. Abukaatoowwan kaampaanii Boeing maallaqa kaffaluuf mirga seeraa nurraa mulqan jetti. "Waraqaa tokko akka mallatteessinuuf nutti fidan. Waraqicharraa maallaqa ni argatta garuu Lion Air himachuu hin dandeessu. Boeing himachuu hin dandeessu jedha. Hatattamaan mallatteessinee maallaqa akka argannu nu ajaja. Garuu ani hin fedhu. Waa'ee maallaqaa osoo hin taane waa'ee abbaa manaa kootu na dhipphisa.'' jetti. Merdian Agustin hin mallatteesine, garuu maatiiwwan naannoo 50 ta'an mallatteessaniiru jetti. Kana mallatteessaniis kan isaan argatan doolaara Ameerikaa 92,000 gadi. Akkaataadhumti kaffaltiiyyu walxaaxaadha, seera Indooneezhiyaatti maatiin tokko beenyaa doolaara Ameerkaa 71,000 caalaa hin argatu. Abukaatoon lammiin Ameerikaa ta'e Sanjiv Singh maatiiwwan balaa xiyyaaraan namoota isaanii dhaban muraasaaf falmaa jira. Maatiiwwan kunneen dirqamaan mallatteessanii akka mirga isaanii dhaban taasifameera jedha. ''Maatiiwwan waraqaa kana mallatteessan beenyaadhaan gowwoomfamanii mirgasaanii dhaban. Kaampaaniiwwan inshuuraansiitiin gowwoomfaman. Kun hunduu isaaniif osoo hin taane Boeing waan fayyaduudha.'' Maatiiwwan kunneen maallaqa doolaara miiliyoonaan lakkaa'amu argachuuf mirga qabu. Boeing waan kana kan raawwate yeroo jalqabaaf miti. Bara 2005 Boeing 737 manneen jireenyaa namootaarratti kufuun namoota 149 ajjeesee ture. Wayita sanas maatiin akka Boeing hin himanne mallatteessanii turan. Bara 2007 wayita xiyyarumti gosa Boeing kufee namoonni 102 du'anis namoonni haaluma walfakkaatuun akka mallatteeffaman taasifameera.


Balaa Xiyyaaraa ET302: 'Bu'aadhaaf jecha jireenya namaatti gatii baasuun hindanda'amu' maatii miidhamtootaa

Abbootiin seeraa maatii miidhamtoota balaa xiyyaara Itoophiyaa baatii Bitooteessaa keessa kufee caccabeen firootasaanii dhabanii, maallaqa beenyaa  omishaan xiyyaara Boeing dhiyeesse hinfudhannu jedhan. Boeing maatiiwwan xiyyaarawwan Max 737 Indonezhiyaa fi Itoophiyaa kufee caccabeen miidhamaniitiif beenyaa doolaara miliyoona 100 akka kennu beksiseera. Kanfaltiin kunis kan waggoota dheeraaf turuufi himannaan haala addaatiin irratti baname kunis walumaa galatti lubbuu namoota 346 galaafateera. Nomi Husaa'in abbaan seeraa Teksaasiitti bu'urreeffachuun maatiiwwan balaa xiyyaara Itoophiyaa ET302tiin miidhaman muraasa bakka bu'ee akka jedheetti, kanfaltiin Boeing ''maatiiwwan kanneen waan dhaban bakka bu'uuf gonkumaa ittuu hin siqu.'' Gabaasaan BBC Tom Buridgeetti akka himeetti, ''wayita kanatti maamiltoonni keenya muraasni maallaqa argachuu fedhii kan qabanuu miti. Garuu Beoing xiyyaara isaanii sadarkaa tokkoof gabaa argachuuf jecha nageenya cimaatti qabeera,'' jechuun waan omishaa Beoing jedhu cimsanii haalu. Mr Husaa'in hanga ammaattis maatiiwwan bakka bu'uun himannaawwan torba kan galche yoo ta'u, himannaawwan muraasa kanneeniin beenyaa doolaara miliyoona 276 gaafateera. Hanga ammaattis himannaawwan gara 50 ta'an maatiiwwan midhamtootaatiin banamusaa ni tilmaama. ''Doolaara miliyoona dhiisiitii, doolaara biiliyoonni iyyuu haadha warraa kiyyaa naaf deebiisu hin danda'u. Namni kubaaniyaa gaggeessu yoo dogongora raawwatu, himatamu qabaata,'' jadhu lammiin Itoophiyaa Iyaasuu Tashomaa. ''Lubbuun namaa kan maallqaan bakka buufamu miti. Lubbuun kan akka meeshaatti gatii irratti baafamu miti. Omisha rakkina qabaatu ta'unsaa ammoo beekamaa ture,'' jechuun BBC'tti hime. ''Beoing erga akka rakkina qabaachunsaa adda bahee hojii dhaabee ture. Garuu ammas bu'aasaanii yaaduun lubbuu namootaa irratti tirgaa xabatu.'' Joon Ouindos Kaaraniyaa Keeniyaa irraa balaa xiyaarichaatiin miseensoota maatii shan kan dhabeedha. Isaanis haadha warraasaa Ani, intalsaanii kaarol fi ijoollee Kaaroole sadiitu balaa sanaan du'e. Mr Kaaraaniyaan BBC Afriikaatti akka himeetti, inniifi maatiiwwan miidhamtootaa kan biraa waan Boeing dhiyeesse akka hinfudhanneef karaa WhattsApp waliin galusaanii himaniiru. Akkasumas Boeing kallattiidhaan akka isan hin qunnamnee, garuu waa'ee beenyaa dhiyaate karaa midiyaatiin dhagahusaaanii himaniiru.


Bulchiinsi Aviyeeshinii US ibsa 737 Max ilaalchisuun kenneef qeeqame

Bulchiinsi Aviyeeshinii Ameerikaa (FAA) sirna nageenyaa xiyyaara 'Boeing Max 7373' haaraa haalaan hinxiinxallee, jedha qorannoon gumii idil addunyaa. Gumichi akka jedheetti, gareen Bulchiinsi Aviyeeshinii Ameerikaa (FAA) wayita omisha xiyyaarichaa waa'ee sirnichaa ilaalchisuun odeeffannoo wal dhahaa balaawwan xiyyaaraa namoonni ittiin dhuman lamaa irratti kennaa tureetti Boeing irra harka qabataniiru. FAA ammoo gabaasa ifaa ta'ee dhiyeessuusaatti galateeffateera. Boeing yaadawwan dhiyaatan irratti FAA waliin hojjachuuf gaafateera. FAA qaamni Ameerikaa keeessaatti nageenya xiyyaarotaa to'atu, erga balaan xiyyaara daandiiwwan qilleensaa Itoophiyaa fi kan Indoneezhiyaa qaqabuun lubbuu namoota 346 galaafateen booda baatii Eblaa akka xinxaluuf itti kenname. Ejjansichis 'Boeing 737 Max' balaa qaqqabeen booda baatii Bitooteessa irraa kaase akka hojiin ala ta'an murtaa'e mirkanneesseetti qeequumsi isa mudate ture. Balaawwan lamaanittu qorattoonni gahee sirni softiweerii haaraa MCAS ((Manoeuvring Characteristics Augmentation System) jedhamuufi xiyyaarri haala salphaatiin balalii'u taasisuuf omishamerratti kan xiyyeeffate ture. Qorannoowwanis softiweerichi fi hojii dhaabuun qaama 'sensor' balaliiftoonni xiyyaaricha to'achuu dadhabuu saaniitiif gumaata taasisuu mullisaniiru. Adeemsa balaawwan xiyyaara Max 737 lamaanitiinu FAA qeeqa cimaadhaaf saaxilameera. Baroota dheeraadhaafis dhaabbatichi mirkanneessuu hojii Boeing baayyee taasiseera. Kana raawwachuufis dandeettii ykn qabeenyaa mataasaa hinqabu. Innis callisee imaammata qondaaltoonni siyaasaa Ameerikaa deegartuudha. Haa ta'u malee dhiheenya keessa dhaabbanni kun dhaabbata xiyyaaraa olaanaa waliin walittti dhiheenya waan umamteef qorannoo sirrii taasisuu dadhabeera jedhaeera. Gabaasni kuis himannaa irratti ka'ee kanarraa kan maddeedha. Qorannichis xumurarratti FAA'n MCAS maal akka turee irrratti hubannoo gahaa waan hinqabneef hojjattooti Boeing bakka qaama to'ataa akka hojjataniif ''dhiibbaan hinbarbaachifne'' irra gaheera jedheera. Bulchaan FAA Steve Dickson yaadawwan xinxila 'ifaa ta'ee kanaa' dhiyaatan akka ilaalu himeera. Rakkiini jiruus; yoo mirkanneessuun hojii manaasaa Boeing hojjaturraatti kan hundaa'u ta'ee, FAA akkamiin hojii isarraa eeggamu gahumsaa bahuu danda'aa? kan jedhuuda.


Miseensi paarlaamaa Keeniyaa xiyyaararratti dhuufuu to'achuuf seerri akka ba'u gaafatan

Miseensi paarlaamaa Keeniyaa, hojjattootaa xiyyaaraaa gargaaruuf imaltoota xiyyaara keessatti dhuufaan to'achuuf seerri akka ba'u gaafatan. Bulchiinsa Lixa Keenniyaa bulchiinsa Raagwe kan bakka bu'an miseensi paarlaamaa Liliyaan Achiyeeng Gogo, imaltootni xiyyaara keessatti dhuufaan imaltooti kaan waan itti hin tolleef rakkoo nageenyaa uumaa jiru jechuun paarlamichatti himteetti. "Wantii yeroo baay'ee dagatamu tokko hedduummina dhuufuu xiyyaara keessaati...Yoo hin to'atamiin namoota jeeqee rakkoo nageenyaa uumuu danda'a" jedhan. Miseensi paarlaamaa kun dhimma marii yakkootaa xiyyaara keessatti dalagaman foyyeessuu irratti hirmaachaa turani. Yaada Aadde Liliyaan dhiyeessan keessaa tokko hojjeettoonni xiyyaaraa qoricha dhuufuu dhorku imaltootaaf raabsuu akka danda'an taasisuudha. "Nyaataa imala irratti dhiyeessinu filachuufi mala yaalii dhuufuu namaa to'achuu danda'u qabaachuuni," jedhan. Dhufuun waanta nama aarsuu danda'u wanta ta'eef imaltoota gidduuti lola uumuu danda'a jechuun Aadde Liliyaan ibsaniiru. "Xiyyaara keessatti dhuufuun waan badaa dha. Qorichaa akka 'Eno' qabaachuu qabna...kun ta'uu qabas seeraa keessas wanta galuu qabudha." Dabalataaniis, Aadde Liliyaan balaliiwwan biyyaa keessaas ta'e alaa ogeessa fayyaa akka qabaataniifi hangi alkoolii imaltoonni fayyadaman akka to'atamu gaafataniiru. "Machiin balalii xiyyaara keessaa isa lafatti ta'u caalaa hamaadha." Mala kana ittiin to'achuufi hordofuu dandeenyu qabaachuu qabna. Dabalataanis haalliifi seenaan fayyinaa imaltoota  nageenyaa isaaniif jecha utuu dhugaatiin hin kennamiiniif dura ilaalamu qaba jedhaniiru.


Boeing 737 Max 8: Daandiin Xiyyaaraa Noorweey sababii Max 737 tiin imala dhaabuuf

Daandiin qilleensaa Norweey gatii gadaanaan imaltoota deddeebisu -  Daandiin Xiyyaaraa Noorweey baatii dhufurraa kaasee balaliinsa Ayerlaandiifi US jidduu akka dhaabu beeksiiseera - kanaafis Boeing Max 737 hojiirraa dhaabamuu komataniiru. ''Sararri balaliinsaa kunneenis kana booda daldalaaf kan hinbaafne ta'u adda baafneerra,'' jedhu. Daandiin Xiyyaaraa Noorweey kan bu'aa galmeessuuf yaalaa turte, murteen baatiiwwan darbee MAX 737 akka hojiirraa dhaabbatan taasifamee xiyyarichi bu'a qabeessummaa miidhuu himu. Kana malees daandiiwwan qilleensaa Dubliin, Korke fi Shaanoon irraa gara US fi Kaanaadaa imalam jahas Fulbaana 15 dhaabachu danda'u. Xiyyaariwwan Boeing MaX 737 erga balaan xiyyaarota lama irra qaqabeen booda akka dhaabbatan taasifamunsaanii ni yaadatama. Kunis balaa daandii qilleensaa Lion Air flight bara darbe galaana Jakartaa keessatti kufee fi daandii qilleensa Itoobiyaa baatii Bitooteessaa bufata Finfinneeraa akkuma ka'een daqiiqawwan muraasa keessatti kufuun cacabeen turan. Balaawwan lamaan kanneeniinis lubbuun namoota 346 darbeera. ''Bitooteessaan asii imalawwan Irlaandiifi Kaaba Amerikaa jiddu jiruun maamiltoonni keenya akka hinmiidhamneef jecha xiyyaarawwan kireeffachuun yaalii cimaa taasisaa turreerra. Haata'u malee, hojiitti deebiin MAX 737 waan hinbeekamneef, tarkaanfiin fudhataa jirru kun itti fufuu hindanda'u,'' jedhan Maatiiw Wuud Itti aanaan Pirezidaantii Kutaa balalliinsa dheeraa Norwee. Maamilli kana dura balaliinsaaf galamaa kamiyyuu yoo jiraate tajaajilliwwan balaliinsawwan Norwee biraatti kan ramadamu jedhameera. Imaltoonni kan booda daandii qilleensichaa balali'u hinbarbaadne yoo jiraatan ammoo kanfalii guutuu ni deebii'aaf jedhamera. ''Nutis tajaajilawwan  Osloo, Isokholmiifi Koppanhaaganitti karoorfaman akkuma duriitti kenniina,'' jedhuu Mr Wuud. Murteen tajaajila Irlaandii- US jidduu dhaabuuf fudhatamu kunis ''filamaata dhumaati'' jedheera daandii qilleensaa kun. Guddina saffisaa Daandiin qilleensaa Norweey bara 1993tti akka tajaajila xiyyaaraa biyya keessatti kan hundeeffamee yoo ta'u, bara 2002tti gara tajaajila rakasaatti geedarame. Gatiinsaa gadaanaanis akka saffiisaa guddatu kan isa gargaare ture yoo ta'u, wayita ammaattis daandii qilleensaa olaanaa Awurooppaatti gatii gadaanaan beekamu keessaa sadarkaa sadaffaarratti argama. Bara darbees sararawwan haaraa 35 eegaluun imaltoota miliyoona 37 ol dadeebisuun akkasumas hojjattoota 2,000 dabalataa mindeesseera. Keessattu naannawaaMagaalaa Niiw York tajaajiluun daandii qilleensaa Biritish, Air Kaanaadaa ykn Luftaanzaa caalaa imaltoota hedduu deddeebiisuun  tajaajila qilleensaa idil addunyaa olaanaa ta'eera, akka ragaan mullisaniitti. Haata'u malees, guddinni sun amma kisaaraa fidaa jira. Daandiin qilleensaa kunis bara darbe paawundii miliyoona 135 kan kasaare yoo ta'u, isaafis gatii boba'aa, dorgommii cimaa fi rakkina motara Dreamliner waliin wal qabate komataniiru.


Xiyyaarri Itoophiyaa qaama miidhamaa Keeniyaa 'gargaaruu dhabe'

Lammiin Keeniyaa qaama miidhamaa ta'eefi wiilchariin fayyadamu xiyyaarri Itoophiyaa gargaarsa naaf gochuu dhabe jedhee himate. Xiyyaarri kuni magaalaa Keeniyaa Naayiroobii irraa gara Ameerikaatti imala ture. Tiwitaraafi fuula Fesbuukii isaa irratti barreessaafi kanneen qaama miidhamanif duula gaggeessun kan beekamu Haruun Haasan hojjetaa/ttuu dhaabbatichaan gargaarsa dhabuu hima. Dhimma kana irratti Daandii Qilleensa Itoophiyaa argachuuf yaaliin taasifne hin milkoofne. Akka Obbo Haasan jedhutti tikkeeta isaa irratti wiilcharii akka fayyadamu kan ibsu osoo jiru gargaarsa naaf hin goone jedheera. ''Filmaata malee qofaatti na dhiisani,'' jechuun tiwiitara isaa irratti barreesse. Kunimmoo imaammataafi qajeelfama Abbaa Taayitaa Geejjiba Xiyyaaraa Keeniyaa akkasumas seerota idil-addunyaa kaan Daandiin Qilleensa Itoophiyaa mallatteesse illee ni sarba jedheera. Erga inni kana barreessee booda Daandiin Qilleensa Itoophiyaa isa argun dhifatama gaafateera. Dabalataanis, balalii kutaa biznasii jedhamuufi haalaan mijataa ta'en akka balali'u eeyyamef. Isa inni tiwitaraafi fesbukii irratti barreesse akka balleessu Daandiin Qilleensa Itoophiyaa akka isa gaafate hima. Garuu, akka dideefi xiyyaara biraan gara Ameerikaa imaluu isaa dubbata. Akka inni jedhutti, waan irra gahu yeroo ifatti barreessu yeroo duraaf ta'u isaa himee kana caalaa irree rakkoon biraa isa qunnamee akka beeku himeera. Kanas kan barreesse dhimmi qaama miidhamtootaa daran xiyyeeffannoo akka argatu barbaade ta'u lammiin Keeniyaa kuni dubbateera.


Boeing 'waan balaliiftoonni Max 737 jedhan haalaan hin fudhannee'

Boeing qorannoowwan ariifachisummaa nageenyaa xiyyaarota Max 737 ilaalchisuun waan balaliiftoonni jedhaniif xiyyeeffannaa caalaa kennuutu barbaachisa jedhan hogganaan geejjiba US. Xiyyaarri Max 737 erga baatii Bitootessaa keessa balaawwan lamaan raawwataniin asi hojiin ala taasifameera. Nageenya xiyyaara kanaarratti ammoo Bulchiinsi Aviyeeshinii Federaala US murtessu qabaata. Haa ta'u malee, akka Boordii Nageenya Geejiba Biyyaalessa US (NTSB)tti hojjattooni balaawwan sana keessaa hojjatan ''haala Boeing fi FAA isaan eegeen deebii hin taasisne.'' Erga xiyyaarri daandii qilleensa Itopophiyaa battaluma ka'een kufee cacabuun lubbu namoota 157 galaafatee kaasee xiyyaarri Max 737 dhimma daldalaatiif balalii'ee hin beeku. Balaan kunis balaa daandii qilleensaa Lion Air kan Onkololeessa bara darbee qaqabuun namoota 189 galaafate booda. Sirni MCAS attamiin hojjata Balaawwan qaqaban lamaaniinuu, qorattoonnis softiweriin sirni MACAS jedhamu  gahee taphate irratti xiyyeeffachuun kan gaggeefame ture. Sirni kunis xiyyaara akka salphaatti akka balalii'uuf kan hojjatamedha. Qarannoo taasifameenis softiwerichaafi hojii dhaabuun qaama 'sensors' balaliiftoonni akka xiyyaaricha hin to'anneef gummaacha taasiseera jechuun mul'isan. Boeing ammoo nageenya xiyyaarichaa foyyeessuuf softwerii xiyyaarichaa irra deebiin haromsaan jira jedheera. Garuu daarektarri waajira Nageenya Aviashinii NTSB, Daanaa Skulze akka jedhaniitti, Beoing ''akkeekachiftuwwan fi mallattoo kennitoota balaliinsaa kan balaliiftoonni wayita daandiin qilleensaa Lion Air fi Daandii qilleensa Itoophiyaa mudate ture hunda hinilaalu.'' Jalqaba baatii kanaarratti ammo, Mormaan Nageenya aveyeshinii Awuroppaa, Ejjansiin Nageenya Aviyeeshinii Awuroppaa (Easa), akka jedhaniitti, Max 737 naga qabeessa jechuun waan US murtessitu hinfudhadhu. Kanarras, osoo gara hojii balaliinsaatti hindeebi'iin dura ofiisaatiin qorannoo gaggeessa.


Balaa Xiyyaaraa ET302: Boeing maatii miidhamtootaaf beenyaa Doolaara miiliyoona 100 kenne

Dhaabbanni xiyyaara oomishu Boeing maatii balaawwan xiyyaaraa Itoophiyaa fi Indooneezhiyaatti mudateen miidhaman garagaaruuf doolaara Ameerikaa miiliyoona 100 kenne. Balaawwan lamaan kanaan walumatti namoonni 346 lubbuu dhabaniiru. Kaffalatiin kun waggoota dheeraan kan kaffalamu wayita tahu, iyyannoowwan mana murtiitti dhiyaatan irraa adda tahuun himameera. Beeseen kaffalamu kun qarqaarsa barnootaa fi baasii guyyuu maatii miidhamtootaaf, akkasumas sagantaawwan hawaasummaaf akka oolu Boeing ibseera. Erga xiyyaarri Itoophiyaa Bitootessa keessa kufee caccabee booda, gosti xayyaaraa Boeing 737 Max, addunyaa guutuutti balaliirraa dhorkameera. Qorattoonni balaa xiyyaaraa xiyyeeffannoo isaanii sirna to'annoo balallirra godhataniiru. Oomishaan xayyaarichaa, Boeing, mootummaa waliin tahuun 'software' xiyyaarichaa haaromsuuf hojjechaa jiru. Haa tahu malee, haaromsi softiweerii kun yoom hojiirra olee xayyaarichi irra deebiin akka balali'u wanti beekame hinjiru. Boeing gaafa Roobii ibsa baaseen, ''fandiin kun barnoota, rakkoolee jiruu keessatti mudataniifi baasii guyyuu maatii miidhamtootaaf, akkasumas sagantaalee hawaasummaa fi misooma diinagdeef ni oola" jedhe. "Boeing qaamoolee mootummaa fi dhaabbilee miti mootummaa waliin tahuun wantoota barbaachisan guutuuf ni hojjeta. Invastimantiin jalqabaa kun waggoota dheeraa keessatti qoqqodamee kaffalama,'' jedheera. Dura taa'aa fi hogganaa olaanaan Boeing Deenis Mulenberg waan jedhan: ''Nuti akka Boeing'tti namoota balaawwan lamaanin lubbuu dhabaniif gaddi hagana hin jedhamne nutti dhagahameera. Balaan kunneen akkuma salphaatti sammuu keenya keessaa waan bahu miti. ''Namoonni maatii ofbiraa dhabaniif ammallee jajjabina hawwaatii, qarqaarsi jalqabaa kun jajjabina fidaaf jennee abdanna,'' jedhaniiru. Maatiiwwan balaa xiyyaaraa Itoophiyaa fi Indooneezhiyaa namoota ofbiraa dhaban, galmee garagaraa kudhanii ol tahaniin Boeing irratti himata bananiiru. Kaampaanichi dhimma miidhamtoota Lion Air karaa jaarsummaatin hiikuuf  dubbachaa kan jiru yogguu tahu, maatii miidhamtoota ET302 waliin ammoo jaarsummaan furuuf dubbii eegalaniiru. Maatiin miidhamtootaa gariin garuu dhimmicha jaarsummaan hiikuuf qophii miti jedhaniiru.


Tawaldee G/ Maariyaam: 'Kufee caccabuu xiyyaarichaaf balaliiftotni gaafatamtoota hin ta'an'

Hojii Gaggeessaa Olaanaan Daandii qilleensa Itoopphiyaa Obbo Tawalda Gabramaariyaam balaa kanaaf karaa kamiinuu balaliiftoonni itti gaafatamo ta'u hindanda'an jedhan Kanneen balaa kanaaf balaliiftoota komatan warra dogongoraniifi ragaa hinqabneedha jechuunis ibsaniiru. Miseensi kongirasii US tokko balaawwan qaqqabaniif itti gaafatamtoota ta'u kan qaban balaliiftoota jechuu isaatii hordofeeti hojii gaggeessichi deebii kana kan kennan. 'Hanga ammaatti qaama namaa guutuu ta'e hin arganne' Daandii Xiyyaaraa Itoophiyaa: Daandii Xiyyaaraa Afriikaa isa guddicha Xiyyaarri oomisha Boeing ta'e, 737 Max 8, baatiiwwan shan gidduutti yeroo lama balaan isa mudateera. Kunis daandii qilleensaa Itoophiyaa fi kan Indoneeshiyaa Laayiin Air turan. Gabaasni sadarkaa jalqabaa balaawwan lamaanu akka mulliseetti, rakkinni sirna to'annoo balaliinsaan walqabate xiyyaarota kana mudate balaa umameef sababa akka ta'e ibseera. Miseensa kongirasii US kan ta'an Saam Gireviis garuu 'ragaan gabaasa sadarkaa jalqabaa irratti kaa'amee dogongora balaliiftootaa mul'isa yoo jedhan dhagahaman. Itti dabaluunis 'xiyyaarota kanneen haalaan to'achu kan danda'an balaliiftoota US keessatti leenjii'an turan' jechuunis yaada kennaniiru. Obbo Tawaldan garuu Saam Gireviis  'ragaa sirrii harka isaaniirra hinqaban. Gabaasoonni kan himan ammo balaliistonni tarkaanfiiwwan barbaachisu hunda fudhataa turan,'' jechuun BBC'tti himaniiru. 'Sirni xiyyaarichaa 'AMCAS' jedhamus yeroo rakkisaattillee xiyyaarichi balaliiftootaaf akka ajajamu taasifamee kan hojjatameedha. Haa ta'u malee, tibba balaawwan mudatan lamaanittu sirni kun xiyyaaroonni funyaan isaanii gara lafaatti akka garagaluuf dirqisiiseera. Balaliiftoonnis xiyyaaricha to'achuuf yaalii taasisanillee ajajamuufi hindandeenye jechuun waan gabaasni sadarkaa jalqabaa ka'ee eeraniiru. Balaan xiyyaara Indoneshiyaa erga mudatee booda Boeing waa'ee sirna AMCAS jedhamu irratti daandiiwwan qilleensaatiif ibsa ergeera. Miseensi koongirasii kun garuu balaliiftooti ET 302 ibsa kana haalaan hin hubannee ture jechuun komata. Gosti xiyyaaraa 'Boeing 737'  Max-8' maali? Gireevis komiisaa yoo dhiyeessu bakkichatti argamanii kan turan, itti gaafatamaan Aviyeeshinii Federaala US kan yeroo, yaada miseensa konigirasichaan kan walii gala ta'u eeruun, yaalii balaliistootaan 'carraa-dhabdoota' jedheeniira. Obbo Tawaldan garuu komiisaanii kana fudhachu kan danda'u eenyu akka ta'e ifaadha, 'xiyyaarichi rakkina akka qabu addunyaatu beeka. Kanaaf natti fakkaate xiyyaaroonni gosa kanaa hojiin ala taasifamuun sirreeffamni irratti taasifamaa kan jiru'' jedhaniiru. Namoonni balaa qaqabeef balaliistoota komatan gaaffi tokko akka mataasanii gaafatanan barbaada. ''Rakkinichi kan balaliistotaa erga ta'e xiyyaarroonni Boeing, 380 addunyaa guuttuutti argaman maaliif hojiin ala taasisuun barbaachisee? jechuunis gaafatu. Tarii Ameerikaan komicha daandiin qilleensa Itoophiyaa akka fudhatu barbaadeetii laata? Jechuun gaaffii BBC irraa dhiyaateef deebii lakkii jechu  deebiisaniiru Obbo Tawaldan. Itti gaafatamaan Boeing Deeniis Miiyulbarg 'Boeing daandiiwwan qilleensaa waliin haalaan odeeffannoo walii dabarsaa hin turre. Boeing dogongora raawwateera' jechuun amananiiru. Itti dabalunis Boeing 737 Max bara kana keessa gara hojiitti ni deebii'a jedhanii akka yaadan dubbataniiru. Hojii gaggeessaa Olaanaan Daandii qilleensa Itoopphiyaa Obbo Tawalda Gabramaariyaam balaa kanaaf karaa kamiinuu balaliiftoonni itti gaafatamoo ta'u hindanda'an jedhan.


Hoomaan simbiraa xiyyaara oyiruu boqqoolloo keessa qubachiise

Xiyyaarri imaltootaa Raashiyaa erga girrisa simbirrootiin rukkutameen booda oyiruu boqqolloo dhiheenya Moskootti  argamu keessa qubachuuf dirqame. Xiyyaarichi motarri dhaamee gommaan isaa gadii bahuun qubachuuf yaalii taasiseen namoonni 23 madaa'amiiru. Xiyyaarri 'Ural Airlines Airbus 321 gara 'Simferopol'tti balalii'uu akkuma jalqabeen motorri xiyyaarichaa hoomaa simbirrootaatiin jeeqame. Midiyaan biyyatti qubannaa xiyyaarichaan ''ajaa'iba Rameniski irratti raawwatame'' jedhaniiru. Daandiin qilleensa Yuraal xiyyaarichi waan caccabeef gonkumaa deebii'ee balali'uu akka hin dandeenye beeksise.  Dhimmicharrattis qorannoon eegalameera. Wayita Xiyyaarichi simbirrootatti bu'u  hojjattoota balaliinsaa dabalatee imaltoonni 233 keessaa kan turan yoo ta'u, motora waan danqameef qubachuuf dirqame. Xiyyaarri kun akkuma lafaa ol ka'een hoollachuu eegaluusaa imalaan maqaan hin ibsamiin tokko TV biyyaleessaatti himeera. ''Sakandii shan booda ifaan karaa mirgaa xiyyaarichaa ifuu jalqabuun fooliin waan gubachaa jiraachuu mul'isu uumame. Achiimaan xiyyaarichi qubannaan namni hundi fiiguu jalqabe'' jedhe. Eejensiin geejjiba Qilleensaa Roostaavistaa, xiyyaarichi buufata xiyyaara Addunyaa Zhukovsky irraa fageenya gara kilometira tokkootti motara badeen ooyruu boqqolloo keessa qubate, jedhaniiru. Imaltoonnis erga baafamanii booda muraasni isaanii wal'aansaaf gara hopitalaatti wayita geeffaman kan hafan ammoo gara buufata xiyyaaaraatti deebiifaman. Ministeerii Eegumsa Fayyaa biyyatti akka jedhutti, namoota hospitaalatti geeffaman keessatti daa'imman shan ni argamu. '' Namoonni madaa'anis miidhaa salphaa fi cimaa'' jedhan. Daarektarri Daandii Xiyyaaraa Yuural Kiriil Iskuratoov, imaltoonni sakatta'insi fayyaa erga taasifameefi booda imalasaanii xiyyaara biraatiin akka itti fufan himan. Midiyaaleen Raashiyaas balaa kana kan xiyyaara daandii qilleensa Ameerikaa akkuma balalii'u eegalee yeroo yartuu booda bara 2009tti laga Hudsoon keessatti qubatee tureen wal bira qabuun gabaasaa jiru. Walitti bu'iinis xiyyaaraa fi simbiroota jidduutti umamuus aviyeeshiniitti waanuma baramee yoo ta'u, US qofaa keessatti gabaasa kumaatamatu ta'e. Haa ta'u malee mudannoon akkas kunis balaa ykn badiinsa yoo qaqabsiisan baayyee xiqqaadha.


'Boeing' rakkoo xiyyaara Max 737 mudateen dolaara biliyoona 5 baase

Rakkoo xiyyaara 737 Max mudateen 'Boeing' doolaara Ameerkaa biiliyoona $4.9 baase. Gurgurtaa dhaabuu, oomisha xiyyaaraa hir'isuu, beenyaa kaffaluu fi xiyyaaronni gosa Boeing 737 Max hojii dhaabuun wantoota Beoing kasaaraa keessa galchaniidha. Kasaaraan Boeing mudate kun bu'aa inni waggaatti argatu akkaan kan gadi buusu ta'ullee dhaabbatichi garuu tajaajila balaliinsaa kennuu ittan fufa jedheera. Dhimma kanarratti Boeing ibsa kenneen ji'oota sadan dhumaa bara kanaatti xiyyaaronni gosa Boeing 737 Max hojiitti deebi'u malu jedheera. Kanaan dura xiyyaarri Boeing 737 Max Indooneezhiyaa fi Itoophiyaa keessatti kufee caccabuun walumaagalatti namoonni 346 du'aniiru. Isa booda biyyoonni addunyaa xiyyaara kanatti fayyadamuu dhaaban. Ergasii Boeing seenaasaa keessatti kufaatii isa mudatee hin beekne keessa seeneera. Maallaqi Boeing baase , doolaarri biiliyoona 4.9 kun irra caalaan isaa maamiloota dhaabbatichaa kanneen rakkoo keessa galaniif bifa beenyaatiin kan kennamaa tureedha jedhameera. ''Bakka keenyatti deebi'uuf wan nurraa eegamu hundayyuu gochaa jirra. Rakkoo hammaataa nu mudate keessa teenyee ammallee harka hin kennine, gabaatti deebi'uuf waan dandeenyu hunda gochaa jirra'' jedhan Hoogganaan Damee Faayinaansii Boeing Greg Smith. Hoogganaa Olaanaan Dhaabbata Boeing Dennis Muilenburg, ''Yeroon kun Boeing'f yeroo murteessituudha.  Nageenyummaa hojjettootaa fi maamiloota keenya eeguu caalaa waanti nu fayyadu hin jiru'' jedhan. "Biyyoonni addunyaa xiyyaara Boeing fayyadamuu dhiisuun isaanii dhaabbaticha goolama diinagdee keessa galcheera." "Wanti nu mudate garuu barnoota nuuf ta'a. Gara fuulduraatti kallattii kaawwannee rakkoo maallaqaa nu mudate keessaa akka baanuuf kallattii nutti agarsiisa'' jedhan hoogganaan kun.


Keenyaa: Lammiin Itoophiyaa jecha 'bombii' jedhuun hidhaaf saaxilame

Jechi isin akka qoosaa dubbattan rakkoo cimaa keessa akka isin buusu hubadhaa. Lammiin Itoophiyaa Cifraayee Kabbadaa jedhamu xayyaarri wayita ka'uuf jedhutti, jechi akka qoosaatti dubbatte hidhaaf isa saaxileera. Namni kun keessummeessituu xayyaara keessaa ka taate Siintiyaa Anyaangoon ''boombii sitti fakkaataa?'' jedheen. Kanumaanis balaliinsi addaan cite. Aabba Cifraayes mana hidhaa bu'eera. Lammiin Itoophiyaa maqaansaa Cifraayee Kabbadaa jedhamu, ALA Ebla, 17, 2019 xayyaara Keenyaa - balaliinsa KQ762 gara Johaanisberg, Afriikaa Kibbaa deemuuf xayyaaricha, imaltoota biroo waliin yaabbate. Xayyaarichis imala eegaluuf qophii xumuraa wayita turetti keessummessitoonni bakka boorsaan imaltootaa keessa kaa'amu cuccufaa turan. Keessummeessituun Siintiyaa Anyaangoo jedhamtu balbala naannawa Aabba Cifraayeen taa'an cufaa wayita turtetti, teessoo isaarraa ka'ee gargaaree deebi'ee taa'e. Ega taahee booda nama cinaa jiruun ''Maal boorsaan kee garmalee ulfaata. Boombiidhamoo?'' jechuun itti qoose. Achis ammas haala qoosaa fakkaatuun keessummeessituu tanaan ''Maaliif sodaatte? Boombii sitti fakkaatee?'' jechuun itti dubbate. Keessummeessituun kunis naatee, waahillan isheetti himte. Isaanis akkuma aangoo isaanitti dhaqanii balaliisaatti (kaappiten) himan. Kaappiteenni xayyaarichaas imaltoonni hunduu xayyaara keessaa akka bu'an gochuun, xayyaarri guutuu akka sakkaatta'amu taasisan. Achiis sa'aatii sadii guutuuf meeshaalee sakkatta'insaa gargaaramuun  - saroota kanaaf leenji'aniin dabalatee erga sakatta'anii booda wanti argame jiraachuu baatus, balaliinsi gaafa sanaa haqamuun  - guyyaa biraatti dabreera. Namni kunis 'lakkii ani qoosaafin jedhe malee, dhugaa miti!' jedhus achumatti to'annoo jala oleera. Haaluma kanaanis Aabba Cifraayeen 'Civil Aviation Act No. 21 bara 2013' daddarbee argamuusaatiin, hidhaan ji'a afurii yookaan Shilingiin Keenyaa 100,000'n adabameera. Ji'a Eblaa qabes haga yoonaa namni kun mana hidhaa keessa tureera. Amma duras namoonni ofeeggannoo dhabuun jechoota hinmalle buufataalee xiyyaaraa fi xiyyaara keessa dubbachuun rakkoo keessa galaniiru. Isaan keessaa muraasa: 2004: Barattuu lammii Ingilaand ka turte Saamaantaa Maarsan, Ameerikaa, buufata xiyyaaraa kutaa biyyaa Maayaamii argamu keessa qoosaan 'boombiin boorsaa koo keessa jira jechuun dubbatte, to'annoo jala oolte. 2013: Dargaggeessi ganna 29 fi hiriyaan isaa Ameerikaa Buufata Xiyyaaraa JFK keessa jecha 'boombii' jedhu wayita itti himu hojjetaa tokko gurra bu'e. Hiriyoonni lamaan kunis to'annoo jala oolan. Xumurarra akka isaan jedhanitti 'The Bomb' kan jedhamu gosa nyaataa saanduchii tahee argame. Yeroo itti aanutti buufata xiyyaaraa fi xiyyaara keessa erga galtanii booda jechoota kanneen akka 'bombii, dhoo'insa...' irraa of qusadhaa.