Lola Tigiraay: 'Tigraayiitti baatiiwwan lamaan darbaniitti miidhaan dirqiin gudeeduu 108 gabaafame'

Komishiiniin Morgoota Namoomaa Itoophiyaa ibsa har'a baaseen, Tigraayiitti baatiiwwan lamaan darban keessaa miidhaan dirqiin gudeeduu 108 gabaafamuu ibse. Komishiniichi ragaa ogeessoota wallaansaa Maqaleetti argamaniifi biiroolee fayyaa bulchiinsa yeroo irraa argateen baatiiwwan lamaan darbanii keessatti qofa hospitaalaa Maqaleetti 52, Hospitaala Ayidaritti 27, Hospitaala Adigiraatitti 22, Hospitaala Wuqirootti torba, waliigalatti miidhaan dirqiin gudeedamuu 108 dhaabbilee fayyaatiif gabaasa taasifamaniiru. "Bakkeewwan tokko tokkottis dhaabbileen akka buufata fayyaafi poolisiin kanneen namoonni miidhaa irra gahee itti gabaasan diigamuusaanitiin walqabatee kanneen gabaasa taasifaman ammaafi miidhaa qaqabee sirriin kan hinmul'ifneefi miidhaa saalaa qaqabee kana caalaa ta'uu akka danda'u ni tilmaama,'' jechuun miidhaa qaqabee eereera Komishiniichi. Ministirri Dubartoota, Daa'immaniifi Dargaggootaa Itoophiyaa Aadde Filsan Abdullaahii Taaksifoorsii Ministeerichaa naannoo Tigiraay keessatti hojjetu irraa gabaasni nu qaqqabeera jechuun, shakkii tokko malee dirqiin gudeeduun naannicha keessatti raawachuu fuula tiwiitera isheerratti barreesiteetti. Taaksifoorsiin kun garee namoota waajira abbaa alangaa irraa dabalate kan jettu Aadde Filsan, yeroo ammaa kana lakkoofsaan meeqa akka ta'e qoratamaa jiraachuu himti. "Yakki fokkuu akkasii kun akka qortamu eegaa jirra. Warri yakka raawwatanis seeratti yeroo dhiyaatan ni argina jennee abdanna," jette. Dhorkaan sa'aatii naannichatti kaa'ame ammoo namoonni halkan deeggarsa wallaansaa barbaadan gara buufataalee fayyaa akka hindeemneef danqaa akka ta'e Komishinichi ogeessoota fayyaa waabeefachuun ibseera. Daa'iman miidhaan irra gahe Komishinichi daa'imman sababii waraanaatiin jeequumsi sammuu mudate arguu himeera. Daa'imman 20 hospitaala Ayidaritti kutaa daa'immanii keessatti dhiphinni sammuu olaanaafi naasuudhaan cisanii wallaanaman keessaa 16 isaanii sababii waraanichaatiin kanneen miidhaan irra gahee akka ta'an Komishinichi ibseera. Daa'imman hospitaalichatti wallaanamaa jiran keessaa kanneen harkasaaniifi ijasaanii dhaban, kanneen mataa, garaafi lafee isaanii irra miidhaan qaqabee akka argaman himeera. Komishinichi Biiroo Fayyaa Naannoo Tigraay eeruun, "Sababii lolaatiin buufataalee fayyaa baadiyaatti argaman tajaajila waan dhaabaniifi Maqalee dabalatee bakkeewwan biraatti wallaansa argachuuf rakkinni geejjibaa waan jiruuf namoonni miidhaman du'aa akka jiraniifi miidhaan qaamaa olaanaan gahaa jira,'' jedhe. Haala ragaa hospitaala Ayidarirraa argameetti, keessattuu miidhaa daa'imman irra gaheef sababii inni tokko balaa fanjiiwwan dirree irratti gatamaniifi kanneen awaalamaniiti. Daa'imman umurii garaagaraa irratti argaman dubbisuun haala ragaa Komishinichi argateetti, kanneen maatiin isaanii eessa akka jiran hinbeekneefi kan rasaasaan miidhaan irra gahee jiraachuu ibseera. Daa'imman rasaasa akka tasaatiin rukutamuun lubbuunsaanii darbee keessaa daa'imti waggaa afurii kan kutaa dhukkubsatoonni hordoffii cimaa keessatti wallaanaman keessa guyyaa afuriif turee booda du'e tokko ni argama. ''Gama miidhaa dubartootaafi daa'imman irratti raawwatamu ilaalatuun mootummaan xiyyeeffannaan addaa kennamee kanneen balleessaa raawwatan itti-gaafatamtoota taasisuun, kanneen miidhaan irra gaheef deeggarsi barbaachisu kennamuuf barbaachisa,'' jedheera ibsi komichinichaa kun. Miseensonni poolisii idilee guutummaan guutuutti hojiitti waan hin galleef, akkasumas meeshaaleen nagaa eegsisuudhaaf barbaachisan guutamuu dhabuu isaatiin naannichatti saamichiifi miidhaa saalaa dabalatee yakkawwan gara garaa sadarkaa ol-aanaatiin akka dabale ibsi Komishinichaa eereera. "Lakkoofsi humnoota nageenyaa Federaalaa naannichatti argamu fedhii naannicha keessatti nagaa eegsisuudhaaf barbaachisu waliin walbira qabamee yeroo ilaalamu gadi aanaa ta'uunsaa seera kabachiisuufi hojii nageenya mirkaneessuu rakkisaa taasiseera," jedha ibsichi. Naannicha keessatti bakka gara garaatti lolli waan hin dhaabbanneef  sochiin idilee guyyaa guyyaan taasifamu akka danqamaniifi shaqaxawwan bu'uuraa sirnaan dhiyaataa akka hin jirres ibsameera. Kana waliin walqabatees, caasaan bulchiinsa duraanii diigamuu isaa hordofee hidhamtoonni manneen hidhaa 10 keessa jiran akka bahaniifi dokumentoonni raga hidhamtootaa qabatanis akka manca'an bulchiinsa yeroo naannichaa eeruun Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa ibseera. "Keessattuu hojii warra yakka gurguddaa raawwatan deebisanii sassaabuun to'annoo jala oolchuu baayyee rakkisaa taasiseera." Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa addatti dhaabbileen tajaajila fayyaa irra miidhaan ga'uu isaa ibseera. Ambulaansonni hedduun isaanii Biiroo Fayyaa naannichaa jala akka taaneefi ambulaansiin waan hin jiraanneef gargaarsa wallaansa fayyaa atattamaa kennuun waan hin danda'amneef lubbuun akka badu dabalee ibseera. "Naannicha keessatti tajaajila fayyaa bakkatti deebisuu rakkisaa kan ta'eef, keessumaa Lixa-kaaba Tigiraay, Tigiraay Bahaafi Tigiraay Giddu-galeessaatti dhaabbileen fayyaa hangi ta'an bulchiinsa yeroo jala ta'uu dhabuun isaanii rakkoo uumera. Kanarraa ka'uunis, rakkoo abbummaarraan kan ka'een miindaa, qorichaafi humna namaa seeraan dhiyeessuudhaaf hin danda'amne," jeda ibsi Komishinichaa. Dhaabbileen fayyaa Maqaleefi Addii Gudam bir-qabaan haala foyyaa'aarra jiraatanillee, dhaabbileen fayyaa Aduwaa, Aksumiifi Shiree keessa kan jiran miidhaan akka irra gahe ibsameera. Dabalataanis, ogeessonni fayyaa naanoowwan kanneen jiran gargaarsa atattamaaf kan saaxilaman yommuu ta'u, qe'ee isaaniirraa buqqa'anii miindaa ykn maallaqa isaanii sochoosuu waan hin dandeenyeef wantota jireenyaaf barbaachisan bu'uuraa akka dhaban ibsi kun ni mul'isa. Baqattootaafi buqqaatoota Kaampiiwwan  afur naannoo Tigraay keessatti argaman keessaa baqattootaa lammiilee Ertiraa kaampiiwwan lama (Shimalbaa fi Hitsisti) keessatti argaman  akka bittinaa'aniifi kaampichis barbadaa'u komishinichi himeera. Lolichaan dura Kaampii dahannoo Shimlbaa keessatti baqattoonni 8,500 kan argaman yoo ta'u, lolichaan booda kanneen tilmaamaan kuma shan ta'an gara Shiraaroofi Shireetti yoo bittinaa'an, kanneen hafan 3500 fedhiifi fedhii isaanitiin ala bakkeewwan garaa garaatti imalu Komishinichi ibse. Akkasumas buufata baqattootaa Hisisti keessas tilmaamaan baqattoonni 13,000 ta'an kan jiran yoo ta'u, lolichaan booda kanneen kuma saddeet ta'an gara magaaloota Shireefi Shiraarootti yoo bittinaa'an, ''baayyeen isaanis haala dahannoofi dhiyeessiitiiwwan bu'uuraa argachu hindandeenyee irra jiraachu ragaan komishinichi argatee ni mul'isa,'' jedheera. Akkasumas manneen barnootaa baqattoonni keessatti dahatan saddeet irra imaluun ragaa argateen, tajaajjiilli bu'uuraa dhiyaachaa jiru gadaanaa ta'usaa mirkanneefachuu Komishinichi dabaluun hime.


Namni kaffalee interneetiirratti dararaa daa'immanii ilaalaa ture waggaa 18n adabame

Namni daldalaa fi hogganaa ministeera daldalaa ture interneeta irratti kallattin darara daa’imaa ilaaluuf kaffale hidhaa waggaa 18’n adabame. Piitar Tomlinsan interneeta irratti kallattiin yeroo daa’imni Filippiinsi keessatti dararamuu ilaaluuf pawondii 10,000 (birria 560,000) akka kaffale abbootiin alangaa himaniiru. Namichi ganna 63, Kowes, UK irraa ta’e kun yakkaa saala daa’imman irratti gaggeeffamu dabalatee himannaa 20 irratti dhiyaate amaneera. Jireenya isaa guutuufis maqaan isaa galmee yakkamtoota haleellaa saalaa irratti galmaa’eera. Tajaajilli Abbaa Alangaa The Crown (CPS) akka jedhetti hogganaa Ministeera Daldalaa ‘Isle of Wight’ kan ture Tomlinsan,interneeta gubbaatti dubartoota Filippiinsi keessa jiran waliin wal qunnamuun kallattiin qophiiwwaan wal qunnamtii saalaa da’immaan hedduminaan ganna 13 gadi ta’an waliin gaggeefamu ilaaluuf kaffaleera. Kana dura poolisiin akka jedhetti Tomlinsan, kan Jimaata murteen hidhaa irratti murtaa’e, wanta arguu fedhu namoota kana dursee ni gaafata ture. Caamsaa 2015 fi Ebla 2017 gidduutti namoota Filippiinsi keessa jiran adda addaaf si’a 127 kaffaaltii paawondii 5,500 ol taasiseera. Ta’us garuu qorannoon Dhabbati Yakka Biyyaaleessa gaggeesse Tomlinsan biyyatti keessatti yakka himatame kanaaf paawondii 10,000 kaffaluu isaa argachuu CPS ibseera. Abbaan alangaa dursaa CPS Weseeksi Antonii Joonsi akka jedhetti, raagaalee akka “eergaa barreeffama kumaatamaan lakka’amanii, galmeen daldalaa fi suuraleen saafuu hin qabnee,” argaman Tomlinsan “yakkamaa ta’uusaa amanuu malee filannoo akka hin qabne taasisaniiru,” jedha. “Har’a yakkaamaa haleellaa saalaa hamaa ta’e qofa miti kan hidhaa seeneeru, bu’aa murtee kanaan daa’immaan Filippinsi keessa jiranis darara dabalataa irraa oolaniiru,” jedha.


Moozaambik: Hidhattoonni daa'imman adamsanii qalaa jiru jedhe jaarmiyaan dhimma daa'immanii

Dhaabbati dhimma daa'immanii irratti hojjetu, 'Save the Children' gareen IS waliin hidhata qabaachuu himan Moozaambik, naannawa Cabo Delgado jedhamu keessatti ijoollee umriinsaanii hanga waggaa 11  ta'e adamsanii qaluun ajjeesaa jiru. Harmeen tokko wayita ilmishee umrii waggaa 12 garee kanaan qalamu achuma dhiheenya sana bakka daa'immanshee kaan waliin dhokatte keessa teessee ilaalaa akka turte jaarmiyaa kanatti himte. ''Gaafa sana galgala gandi keenya haleelamee, manneen gubatanii turan. Wayita haleellaan jalqabu ijoollee kiyya afur waliinan mana keessa ture. Miliquuf yaallus garuu daa'ima kiyya hangafaa qabatanii utuu nuti ilaalluu qalan. Nu ajjeesu waan ta'eef homaa gochuu hin dandeenye,'' jette. Haati kan biraan ammoo ilmishee jalaa ajjeefamuu fi isheen ammoo daa'immanshee biroo sadi qabattee baqachuu himti. "Daa'ima kiyya kan umrii waggaa 11 erga ajjeesanii booda naannoon sun waan nu sodaachiseef baqanneerra. Gara gandaa biraa bakka mana abbaa kiyyaatti dheessine. Guyyaa muraasa booda haleellaan asittis eegale.'' Dhaabbata Save the Children jedhamutti daarektara damee biyya Moozaambik kan ta'an Chance Briggs, gabaasi waa'ee haleellaa daa'imman Moozaambik baayyee kan nama rifaasisuudha jedhan. Erga lootee seentonni bara 2017 gocha akkanaa raawwachuu eegalanii namoonni 2,500 ta'an haala kanaan du'aniiru, namoonni 700,000 ta'an ammoo qe'ee gadi dhiisanii baqataniiru. Hidhattoonni kunneen garee IS waliin michummaa qabaachuu ibsaa turaniiru. Hidhattoonni kunneen naannawa Cabo Delgabo jedhamuutti garee al-Shabaab jedhamanii beekamu. Dargaggoota hoji-dhabeeyyii hedduutti fayyadamuun ergamasaanii raawwatu. Gareen al-Shabaab jedhamu kan waggoota dheeraaf Somaaliyaa keessatti beekamu al-Qaa'idaa waliin hidhata qabaachuu hima, kan Moozaambik kun garuu hidhati isaa IS waliin ta'uu hima. IS garee kana Giddu galeessa Afriikaa ittiin to'achuuf akka itti fayyadamaa jiruutti ibsa. Bara darbe wayita hidhattoonni kunneen meeshaalee waraanaa qabatanii jiran suuraa agarsiisu baay'inaan mul'isaa ture. Gareen hidhattootaa kun mufannaa diinagdeerraa kan ka'e hundeeffamuu xiinxaltoonni tokko tokko ni ibsu. Dargaggoonni hedduun misooma albuudaa fi boba'aa naannoo jiru irraa fayyadamaa hin jirru jechuun komachaa turan. Bara darbe dursaan garee kanaa, ''magaalattii kan to'anneef mootummaan yeros ture haqa qabeessa akka hin taane ibsuuf. Hiyyeeyyii gadi qabee, qondaaltota qofa duroomsuu kan barbaaduudha,'' jedhee wayita dubbatu viidiyoodhaan waraabamee ture. Namni kun jechasaa keessatti haqa maleessummaa mootummaa irra deddeebiin dubbate, immoo humni waraanaa biyyattii haala suukanneessaan dhala namaa hacuucas jedheera. Qondaalli Save the Children, Briggs, fedhii fi maalummaa garee kanaa salphaatti hubachuun rakkisaadha jedhan. "Dargaggootatti fayyadamuun fedhiisaanii galmaan ga'uu barbaadu, yoo dargaggoonni didan ni ajjeesu, yoo garii ni qalu. Dhumni waan kanaa maal akka ta'u arguun nama yaaddessa.'' Moozaambik keessaa kutaan biyyaa Cabo Delgabo jedhamtu akkaan hiyyeettii fi kan hoji dhabdoonni akkasumas namni hin baranne itti heddummaataniidha. Albuudi dhagaa fi boba'aan bara 2019-10 naannawa kanatti argamee oomishi isaa wayita eegalamu carraa hojii uuumuun jiruu namoota naannoo fooyyessa jedhamee abdatamus, abdiin sun garuu abjuu ta'ee hafe. Faayidaan misooma kanarraa argamu harka qondaaltota muraasaa paartii biyya bulchuu kan Frelimo jedhamuutti hafe. Paartiin kun bara Moozaambik waanjoo kolonii jalaa walabummaashee injifatte 1975 irraa eegalee aangoo harkaa qaba. Lammiileesaa hacuucuudhaan kan komatamu mootummaan Moozaambik gaaffii hidhattoota kanaa waraanaan deebisuuf yaada qaba. Garuu humni waraanaa mootummaa biyyattii hidhannoo ga'aa fi leenjii quubsaa waan hin qabneef lootee seentota kunneen qolachuun itti ulfaateera. Imbaasiin US magaalaa Maappuutoo jiru akka ibsetti, lolotoonni Ameerikaa loltoota Moozaambik ji'oota lamaaf akka leenjisanii fi 'meeshaalee fayyaa fi quunnamtii' kennuufis waadaa seeneera. Gamtaan Awurooppaa gamasaan loltoota Moozaambik akka leenjisu bara darbe waadaa seenee ture. Biyyoonni kunneen Mozaambikiif deebii kennuu kan eegalan erga biyyattiin Raashiyaa fi Afriikaa Kibbaa gargaarsa humna waraanaa gaafachuu dhagahaniiti. Loltoonni Raashiyaa garuu lootee seentota kanaan waan injifatamaniif Cabo Delgabo gadi dhiisanii ba'u gabaafameera.


Kantiibaan Faransaay barattootaaf mana barumsaatti foon akka hin dhihaanne dhowwuun dubbii kaase

Mootummaan Faransaay kantiibaa magaalaa Liyoon manneen nyaataa manneen barnootaa argamanitti laaqanarratti foon barattootaaf akka hin dhihaannef dhorkan qeeqe. Kantiibaan magaalichaa Girigorii Duuset miseensa paartii Giriin ta'an yero dubbatan wanti murtaa'e yeroo uggurri koronaavaayirasii jiru kanatti tajaajilli nyaataa akka saffisu taasisa jedhu. Mootummaan garuu fayyaa barattootaa balaarra buustani jechuun qeeqe. ''Mee akka sirriitti guddataniif waan isaan barbaadan haa kenninuuf,'' jechuun Ministeerri Qonnaa biyyattii Juliyeen Denormaandii tiwiitara gubbaa barreessan. Dabalataan, ilaalcha siyaasaa soorata barattootaaf dhihaatutti fiduu hin qabnu jedhan. Ministeerri dhimma keessaa Gerlaad Daarmaanin immoo murteen kantiibichaa qonnaan bultoota Faransaayiifi manneen fooniif ''arrabsoodha'' jedhan. ''Imaammati dhaadhessitoota paartii Giriin ummata gara caalu akka ofitti hin qabne ilaalu dandeenya. Barattoonni hedduu mana barumsaatti foon argatu,'' jechuun himan. Kantiibichi garuu kantiibaan isaan dura turellee bara darbe yeroo weerarri Covid-19 eegale wanta akkanaa hojiirra oolchuu ibsan. Yeroo muraasaaf qofas tura jedhan. Dabalataan, qurxummiifi hanqaaquun barattootaaf dhihaataa jiru jechuun ibsan. Ekispartoonni waa'ee soorataa qoratan sooranni biqiltootarraa qophaa'u barattootaaf gaarii ta'u himu garuu hunda galeessaafi madaalawaa ta'u isaa hordofuun barbaachisa jedhu.


Barataan hanga umurii ganna 13tti dubbisuufi barreessuu hin dandeenye amma PhD barachuu eegale

Barataan hanga umurii ganna 13tti homaa dubbisuufi barreessuu hin dandeenye yunivarsitii irraa digiriin erga eebbifamee booda amma PhD isaa barachuu eegale. Yeroo ammaa umuriin isaa ganna 22 kan ta'e Wiiliyaam Kaarter, barataa sadarkaa tokkoffaa yeroo ture dhibee dandeetti dubbisuufi qubeewwan adda baasuu dhabuu fidu diisleksiyaa (dyslexia) fi diispiraaksiyaa (dyspraxia) jedhaman waan qabuuf hedduu itti ga'isamaa ture. Erga dhibee dyslexia qabaachuun isaa barame boodaa garuu qaabxiin barumsa isaa fooyya'aa dhufe. Dyslexia dhibee dubbisuu dadhabuu qaqqabsiisu yommuu ta'u, ijoolleen sagalee dubbii dhaga'anii adda baasuu dadhabuun dubbisuullee akka hin dandeenye isaan godha. Daa'imman dhibee kanaan miidhamanis barnoota fedhii addaatiin yoo gargaaraman barnootarratti milkaa'uu akka danda'an beektonni ni dubbatu. Dyslexia ammoo rakkoo guddina qaamaa yommuu ta'au dhukkuba akka daa'imman qaama isaanii sirriitti hin abboomne isaan taasisa. Kaarter barnoota Siyaasaafi Hariiroo Idil-addunyaan digirii jalqabaan Yunivarsitii Biristool, UK irraa erga eebbifamee booda amma US keessatti barumsa itti fuufeera. "Dubbisuufi barreessuu baruunkoo addunyaa kana ifa biraan akkan arguufi anis dandeettii dabalataan addunyaatti akkan ba'u na taasise," jedha. "Inni guddaan dhibeen dyslexia naman akkanaa akkan ta'uuf na gargaarera." Landan kibbaa, Sawuuzwook irraa kan ta'e Kaarter, barataa cimaa ta'uun badhaasa argateera. Gara fulduraatti piroofeesara Tiyoorii Siyaasaafi Joograafii warra gurrachaa ta'uu kan barbaadu yoo ta'u, ammoo boodarra "sirna rakkoo keessa jiru" jijjiiruuf gara hojii siyaasaatti seenuuf fedhii qaba. "Rakkoon hawaasaafi diinagdee jiraatus ani, carraafi gargaarsa namootaa argadhee as ga'eera," jedha Kaarter. "Waan hunda caalaa hawaasaa bakka bu'ummaa hin argannee keessaa ta'uunkoo waan tokko na barsiiseera." Amma Kaarteer Yunivarsitii Kaaliforniyaa Berkilee keessatti iskoolaarshiippii Fulbiraayit argatee PhD isaaf joograafii siyaasaa barachaa jira. Landan kibbaa, Sawuuzwook irraa kan ta’e Kaarter dhaabbata ga’uumsaa London Schools and the Black Child  irraa badhaasa argateera. Gara fulduraatti piroofeesara tiyoorii siyaasaa fi joograafii gurrachaa ta’uu kan barbaadu yoo ta’u ammoo boodarra “sirna rakkoo keessa jiru” jijjiiruuf gara hojii siyaasaatti seenuuf fedhii qaba. “Daanqaan hawaasaa fi diinagdee jiraatus ani, carraa fi gargaarsa namootaa argadhee ‘as ga’uunkoo” sirnaa fi hawaasa keenya kan jajjabeessu ta’uu hin qabu,” jedha Kaarter. “Waan hunda caalaa hawaasaa bakka bu’ummaa hin argannee keessaa ta’uunkoo waan tokko na barsiiseera.” “Yeroo hedduu rakkattuu ati akka rakkootti ilaalamta, yoo milkoofte garuu akka nama fakkeenya ta’uutti ilaalamta.” Amma Kaarteer Yunivarsitii Kaaliforniyaa Berkilee keessatti iskoolaarshiippi Fulbiraayit argatee PhD isaaf joograafii siyaasaa barachaa jira.


'Lola Tigraayiin ijoolleen 5,000 maatii irraa adda bahaniiru'

Dhabbanni idil-addunyaa tola-ooltummaa daa'imman irratti hojjetu 'Save The Children' jedhamu lola naannoo Tigiraayiitti mudateen yoo xiqqaate ijoolleen qe'ee irraa buqqa'an 5000 tahan, maatiiisaanii irraa adda bahaniiru jedhe. Dhaabbanni 'Save the Children' akka jedheetti, daa'imman maatii isaanii adda bahan baayyee isaanii dahoo baqattootaa fi bakka turtii idileen hin qophoofne keessa jiru. Dhaabbatichi akka jedhetti ijoollee kunneen beelaaf akkasumas miidhaa qaamaa fi saalaaf saaxilamaniiru. Dhaabbileen gargaarsa namoomaa hedduun bakkeewwan hedduu naannicha keessaa deggarsa dhiyeessuu akka hin dandeenyeef ijoolleen ofuma ofiiisaanii gargaaruuf yaalii taasisaa jirus jedheera. Naannoo Tigiraay keessatti erga lolli jalqabee amma ji'oonni jaha kan darban yoo tahu, namoonni miliyoona 1.7 tahan qe'ee isaanii irraa buqqa'aniiru. Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii naannichatti hanqinni deeggarsa namoomaa hammaachuu mala jechuun akkeekachiisa. Naannichatti ''hanqinni nyaata madaalamaatiin kan ka'e ijoollee, haadholii ulfaa fi harma hoosisan miidhamaa jiraachuu'' ragaan agarsiisan akka jiranis ibseera. Lolli naannoo Tigraayiitti Sadaasa 4, 2020 erga ifatti motummaa federaalaatiin eegalamee booda namoonni kuma 60 ol ta'an qeerraa baqachuun gara Sudaan qaxxaanuruusaanii ragaan dhaabbilee deegarsa namoomaa irraa argaman ni mulisu. Kana malees hedduun lubbusaanii dhabuun kan gabaafame yoo ta'u, sababii hiri'na deegarsa namoomaatiin kaan beelaaf saaxilamaa jiraachuu dhaabbata Save the Children kan dabalatee dhaabbieen deegarsaa yeroo garaa garaatti akeekachisaa jiru. Dabalataan aanga'oonni Afriikaafi addunyaa sababa waraana geggeeffameen dhiittaa mirgoota namoomaafi kabajamuu dhabuu seerota deeggarsa idil-addunyaa baatiiwwan jahan darbaniif Naannoo Tigraay goolaa ture ilaalchisuun dubbachuu qabu jedhe Aminastii Intarnaashinaal. Waraanni Sadaasa 4, 2020 erga eegalee as, namoonni kumaatamni ajjeefamanii, kuma dhibbaan kan lakkaa'aman immoo biyyuma keessa qe'eerraa buqqa'anii jiru. Kuma 60 ol ammoo Sudaaniin da'oo godhachuuf garasitti baqataniiru. Aminastii Intarnaashinaal fi dhaabbileen biroos dhiitaa mirgoota namoomaa yakka waraanaa dabalatee sarbama namummaa ta'uu malan irratti ragaa hedduu walitti qabanii akka jiran ibsa dhaabbatichi. Dubartootaa fi shammarran irratti miidhaa saalaa, gudeeddii gareedhaan ta'uun loltoota Itoophiyaafi Eertiraatiin raawwataman irrattis gabaasonni jiru jedha Aministiin ibsa isaa kanaan. Mootummaan Itoophiyaa gara Tigraay deemnee himannaa sarbama mirgoota namoomaa ga'e jedhame qulqulleeffachuuf waamicha Aminastii Intarnaashinaal irraa dhiyaate fudhachuu didee, akkaataa naannicha waliin wal-qunnaman ammas ulfaataa ta'ee jira jedha Aministii Internaashinaal. Mootummaan Itoophiyaas yakki akka gudeeddii humnoota nageenyaan raawwataman jiraachuu bira geenyeerra jedhee yakkoota kanneen qorachuun seeratti akka dhiyeessus ibsee ture. Jiraattota naannichaa qe'ee irraa buqqa'anii fi deeggarsa barbaadaniif deeggarsi haalaan gahaa akka jiru mootummaan Itoophiyaa haa himu malee dhaabbileen deeggarsa namoomaa kennan garuu ammallee rakkoon akka jiru himu.


Mirga Namoomaa: 'Daa'imman ganna 14 gadii maqaa 'ABO-Shaneen' Gaambeellaatti hidhaman haa hiikaman'

Haalli qabiinsa hidhamtootaa manneen hidhaa naannoo Gambeellaa keessa jiranii ariitiin fooyya'uu akka qabu Komiishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa hubachiise. Keessumaa ijoolleen sadi dhiirota lama kan umuriin isaanii ganna 11 fi 12 akkasumas mucaan dubaraa ganna 14 miseensa 'ABO-Shanee' ta'uu shakkamuun magaalaa Gambeellaa keessatti hidhamanii jiran ariitiin akka gadi dhiifaman komiishinichi gaafateera. Ijoolleen dhiiraa lamaan kan ganna 11 fi 12 humnoota nageenyaan akka malee reebamuu hime gabaasni komiishinichi baase. Kanneen ijoollee kanarratti reebicha raawwatan ariitiin qoratamanii tarkaanfiin akka irratti fudhatamus gaafateera. Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa dhaabbata mootummaa Itoophiyaan hundaa'e yoo tahu, aangoo sarbama mirgoota namoomaa qorachuufi biroon itti kennameera. Komishinichi dhiibbaa mootummaarraa bilisa akka tahes hima. Komishinichi Mudde 12 - 15 bara 2013 A.L.I naannoo Gaambeellaa keessa socho'uun qabiinsa hidhamtootaa fi paartileen mormitootaa hagam bilisaan socho'uu akka danda'an xiinxaluu hima. Addatti manneen hidhaa magaalaa Gaambeellaa fi Godina Anyuwaa keessa jiran daawwachuun qabiinsa mirgoota namoomaa ilaalchisee hogganoota naannichaa waliin mari'achuus hima. Daa'imman miseensa 'ABO-Shanee' ta'uun shakkamanii walakkeessa Muddee irraa hidhaa jiran kunneen hanga Wiixata gabaasi kun bahuutti hin hiikamne jedhe komiishinichi. Naannicha keessatti haalli qabiinsa hidhamtootaa fi mirgi bilisaan socho'uu paartilee mormitootaa fooyya'uu dhabuun akka isa yaaddesses komiishinichi beeksiseera. Dabalataan TPLF maallaqaa fi karaa adda addaan deeggartu, akkasumas uummata jidduutti walitti bu'iinsa kakaasuuf yaaltan jedhamuun dhalattoonni Tigraay 90 ta'an hidhaa jiraachuu gabaasi komiishinichi Wiixata baase ni mul'isa. Namoonni kunneen poolisii federaalaanis ta'e kan naannichaan qorannoon akka irratti hin eegalamne hime. Komiishinichi wayita daawwannaa godhetti qorannoon akka eegalamu, hagasittuu mirgi wabii isaanii eegameefi akka gadi dhiifaman hubachiisus hanga ammaa gadi hin dhiifamne jedhe. Komiishinarri Komiishinii mirgoota namoomaa Itoophiyaa Dr Daani'eel Baqqalaa, "wantoonni xiyyeeffannoo mootummaa Gaambeellaa barbaadan hedduun jiraatanillee, dhimmi daa'imman hidhamanii fi namoota mirga wabii malee hidhaa jiranii xiyyeeffannaa hatattamaa barbaada," jedhan. Gama kaaniin komishinichi paartilee mormitootaa kan haasofsiise yoo ta'u, bilisaan akka hin sochoone dhiibbaan adda addaa irratti godhamaa akka jiru hubachuu beeksiseera. Waajjira banatanii socho'uu dhabuu fi miseensonni isaanii jalaa hidhamuu fi doorsifamuun rakkinoota paartileen mormituu naannichaa himatan keessaati. Namooti sababa miseensi maatii isaanii paartii mormituu keessa jiraniif qofa hojiirraa ari'aman jiraachuu fi kanneen fedhii isaanii malee 'paartii Badhaadhinaaf buusii buusaa' jedhamanii miindaa isaaniirra maallaqni citu jiraachuus himeera. Dhimmi buusii paartii Badhaadhinaa komishinichi hogganoota naannichaa waliin marii taasisee booda sirreeffamuu komishinichi beeksiseera. Haa ta'u malee gama qabiinsa hidhamtootaa, eegumsa mirgoota namoomaa fi mirga bilisaan socho'uu paartilee siyaasaa irratti ammallee mootummaan naannichaa fi kan federaalaa tarkaanfii sirreeffama fudhachuu akka qabu komishinichi hubachiisee jira.


Daa'ima qaroo-dhabeessa ganna sagalii Yaman keessatti daa'imman barsiisu

Yaman magaalaa Ta'iiz jedhamtu keessatti waraana mootummaa fi garee warra Huutii gidduutti gaggeeffamaa jiruun manneen barnootaa barbadaa'an keessatti daa'imman hedduun barnootasaanii hordofu. Barataan umrii waggaa sagalii kan qaro-dhabeessa ta'e Ahmad jedhamu, wayita barsiisonni sodaa nageenyaaf daree irraa hafan hiriyoota isaa barsiisuun gargaara. Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniiti jaarmiyaan dhimma daa'immanii, UNICEF, akka jedhutti manneen barnootaa Yaman keessa jiran shan keessaa tokko barbadaa'anii hojiin ala ta'aniiru. Yaman keessatti erga bara 2015 hidhattoonni Huutii humna jabeeffatanii kutaa biyyattii gara lixaa baay'inaan to'atanii as biyyattiin waraana wal-waliiniin raafamaa jirti. Waraanni kunis rakkoo hawaasummaa addunyaarratti isa hammaataadha jedhame biyyattii keessatti uumeera. Daafoo waraanaa kanaan lammiileen biyyattii kumaan lakkaa'aman dhibeewwan haala salphaan ittifamuu danda'aniin lubbuunsaanii darbeera. Manni barnootaa barataan qaro-dhabeessi kun itti baratu hagam takka sababa waraanaan barbadaa'us, barsiisonni garuu barattoonni naannoo kanaa barnootasaanii akka addaan hin kutne yaaduudhaan deggersa gochaa jiru. Sababa waraanaan mana barumsaa daran miidhame kanatti barattoonni dhibbaan lakkaa'aman ni baratu. Rakkoo waraanaatiin goolama biyyattii keessatti uumamaa jiru irraa kan ka'e barsiisotaaf miindaan hin kaffalamu. Wayita barsiisonni daree irraa hafan qaro-dhabeessi ganna sagalii Ahmad, bakka bu'uun hiriyootasaa barsiisa. "Waanan dursee qo'adhen barsiisa.'' kan jedhu Ahmad, gosa barnootaa isaaf salphatan keessaa Qur'aanaa fi Saayinsii akka barsiisu hima. Ahmad dhalootasaarraa eegalee qaro-dhabeessa ture. "Mana barnootaa, teessuma, balbala, foddaa fi gabatee gurraacha haaraa ni barbaanna'' jedha Ahmad. "Baaxiin mana barumsaa keenyaa suphamuu qaba. Yoo akkas ta'e roobni nutti hin seenu. Foddaa aduu guyyaa nurraa ittisuu fi balbala bubbee fi dhukkee nurraa dhorkus ni barbaanna.'' jechuun hawwii qabu ibsa. Mnni barumsaa Ahmadfaa bara 2016 wayita harka warra Huutii jalatti kufu barnoota kennuu dhaabee ture. Erga loltoonni mootummaa hidhattoota Huutii bakka sanaa gussanii baasanii booda hojiitti deebi'e. Ammas sagaleen dhukaasaa guyyuu mana barumsaa sana keessatti dhiheenyarraa ni dhagahama, barattoonni sodaadhaan baratu. Ahmad sagalee dhukaasaa wayitan dhagahu waanan du'u natti fakkaata jedha. Barattuun mana barumsaa kanaa kan biraan Kuluud jedhamtu yeroo hunda balaa keessa jiraanna jetti. ''Rasaasni bakka biraadhaa dhukaafamee dhufee nu rukuta jennee yaaddofna. Fanjiin awwaalamefaa jira jennee sodaanna'' jetti. Sodaadhaan gara mana barumsaa deemanii, miira sodaa keessa taa'anii baratanii, sodaachaa gara manaatti akka deebi'an dubbatti.


Daa’ima miciree ganna 27 ol kaa'amee ture irraa dhalatte

Dhalootni daa’ima Mooli Gibsan, kan Onkololeessa bara kanaa dhalattee, adeemsa waggaa 27 fudhatedha. Micireen ishee Onkololeessa 1992 kan cabbii keessa ol ka’ame yoo ta’u, Guraandhala 2020 Tiinaa fi Been Gibsaniin guddiffachaan fudhatame. Mooliin miciree yeroo dheeraa booda dhalatteen rikoordii haraa kan cabsite yoo ta’u, rikoordii kana kan qabatee ture obboleetti ishee Emaadha. “Guddaa gammanneerra,” jetti Tiinaan. “Ammayyuu ana ajaa’iba.” “Utuu waggaa shan dura daa’ima durbaa tokko utuu hin taanee lama akkan qabaadhu natti himteetta ta’ee maraattee jirtan sin jedhan ture,” jetti. Utuu maatiin Tiinaa oduu irratti waa’ee guddifachaa hin dhaga’iin dura, maatiin kun waggaa shaniif daa’ima godhachuu dadhabanii turani. “Seenaa keenya kan qooduu barbaanne kanaafidha. Utuu maatiinkoo kana oduu irratti hin dhageenye ta’e, yoona as hin jirru,” jetti dubartiin ganna 29 Tiinaa. Tiinaa, barsiistuu kan taate fi abbaan manaa ishee Ben, ogeessa eegumsaa ganna 36, Wiirtuu Gumaachaa Miciree Biyyaalessa (NEDC), dhabbata tola olaa Kiristaanaa Nooksiviil jiru kan miiciree gumaachame kuusu waliin wal qunnamani. Maatiin akka warra Giibsan miciree kana keessa tokko guddifachaan fudhachuun da’ima dhigaan kan isaani hin taane da’uu danda’u. Akka NEDC jedhutti US keessa amma micireen dhala namaa miiliyoona tokko ta’an kuufamanii jiru. Daarektarri guddinnaa fi daldalaa NEDC, Maark Melliger akka jedhutti, kanneen miciree guddifachaan fudhatan keessa hedduun isaani maatiilee dhala godhachuu hin dandeenyedha jedha. “Guddifachaa kan taasisan keessa %95 kan ta’an kanneen dhala godhachuu hin dandeenyedha jechuu nan danda’a,” jedha. “Hojii kana hojjachuu danda’uu keenyaan kabaja fi koraatu nutti dhaga’ama,” akkasumas jalaalleewwan maatii isaani bal’isuu barbaadan gargaara. Guddifachaa miciree isaanii isa jalqabaan Tiinaan bara 2017tti Emaa deesse. Halkaan daa’imaaf argachuuf kadhannaan hirriba dhabdu gara halkan harmee ta’uun hirriba dhabuutti geeddaratte. “Kun dadhabbii namatti toludha,” jetti. Ijoolleen isaanii , Moolii fi Emaa obbolaa dhiigaadha. Micireen lamaan isaanii kan gumaachaamee ka’ame bara 1992tti yoo ta’u yeroos Tinaan daa’ima ganna tokkoo taatu. Emaan obboleetti ishee quxisuu ni jaallatti jetti Tiinaan. “Nama agartuu hundaatti ‘elaa obboleettiikoo ishee quxusuu Moolii’ jechuun wal barsiifti,” jetti. Tiinaan wantoota ijoollee ishee lammaan ittiin wal fakkaatan arguu ni jaallatti. Akka NEDC jedhutti umuriin miciree ol ka’amee murta’aadha. Ta’us garuu bara teeknoolojiitti micireen bara 1984tti ol k’ame Awustraaliyaa keessatti dhalateera. “Yeroo tokkotti guyyaan itti micireen ganna 30f ol kaa’ame dhalatu jiraachuu danda’a,” jedha Meelingar.


Naayijeriyaa: Ijoolleen butamanii turan dhukaasaan booda baraaraman

Poolisiin Naayijeeriyaa akka jedheetti, ijolleen guyyaa Sanbataa mana barnootaarraa butamanii turan yoo xinnaate 84 baraaramaniiru. Ijoolleen kunneenis erga sirna amantaa irratti hirmaataniin booda, osoo gara manasaanii kan ganda Maahutaatti argamutti deebi'aa jiranuu hidhattootaan butamanii fudhataman. Ijoolleen kunneenis erga qaamoolee butaniifi humnootii nageenyaafi egdoota gandaa jidduutti dhukaasni gaggeeffameen booda gadhiifaman. Gochi ijoollee ukkaamsanii fudhachuu kunis Naayijeeriyaa bulchiinsa Kaatsinaa keessatti guyyoota darban saddeetiitti yeroo lammataaf raawwatame. Guyyaa Jimaataa ammoo ijoolleen dhiiraa 344 kanneen mana barnootaa kan Magaalaa Kaankaaraa keessaa butaman gadhiifamanii ture. Gocha ukkaamsuu marsaa lammaffaa kana ilaalchisuun ibsa baheen, polisiin bulchiinsa Kaatsinaa ijoollee butaman keessaa yoo xinnaate 80 isaanii barattoota mana barnootaa Isalaamaa Hizburrahim Islamiyya'ti jedheera. Kana malees qaamooleen hidhatan kunneen loon 12 ganda Danbaure dhiyeenyatti argamu keessaa hataniiru jedhe humni poolisii. Haa ta'u malee polisiin waa'ee qaamoolee miidhaa qaqqabsiisan kanneen ilaalchisee 'shiftaa' jechuun ibsuun alatti bal'inaan kan jedhe hinjiru. Jechi 'shiftaa' jettu kun Kaaba-lixa Naayijeeriyaa keessa gareewwan: horsiisee bultoota Fulaanii, gareewwan hidhataniifi milishoota Islaamaa naannicha keessa jiran ibsuuf kan itti fayyadaman tahuu, jedha gaazexessaan BBC Nduka Orjinmo Leegoos irraa. 'Shiftoonni' yeroo hedduu namoota ukkaamsanii kan fudhatan maallaqa gaafachuuf. Kana dura hoggantoonni gareewwan shiftootaa muraasni kanneen gocha butuufi hawaasa qonnaan bulaa irratti haleellaa raawwachuu keessatti hirmaatan, maallaqa kanfalamu irratti mari'achuuf ifatti bulchiitootaafi aanga'oota waliin wal arguu isaanii gabaasaan kun ni hima. Waggoota dhiheenya keessaa kaaba-lixa Naayijeeriyaatti, hawaasni qonnaan bultootaafi horsiisee bultootaa wal falman, eegdoota hidhattoottaa erga mindeessanii asitti walitti bu'iinsi haalaan dabaleera. Maddi oduu AFP hogganaa garee hidhattootaa, kan garee guyyaa Sanbataa haleelan duukaa bu'an eeruun akka jedheetti, waliigalatti namoota 113tu butame. Kunis kan amma poolisiin 84 jedheen oli.


Tamir Raayis: Poolisoota mucaa ganna 12 ajjeesan irratti himatni hin banamu jedhame

Dippaartimantiin Haqaa Ameerikaa qorannoo bara 2014 mucaa dhiiraa gurracha ganna 12 Tamir Raayis ashaangullitii ykn intalashee qawwee fakkaatu baaturratti raawwate cufuu beeksise. Diippaartimentii Haqaa US Ohaaayoo, Kiliivlaanditti poolisoota adii lama daa'ima rasaasaan dhahanii ajjeessan irratti  akka himata hin banne beeksiseera. Ajjeechaan kun garuu qalbii namoota kan harkiiseefi mormii jibba sanyummaa Ameerikaa keessatti tureen walqabata. Waggoota shanan kana gartuun abbootii murtii (grand jury) himannaan poolisota kanarratti dhiyeessurra of qusatan. Ibsa Kibxata DIppaartimeentiin Haqaa biyyattii baaseerratti abbaan alangaa ‘'ragaa quubsaa himannaa yakkaa kanatti hundeessu barabaachisu hin argannee’’ jedhe. Galmeen himannaa kunis cufameera. Ajjeechaan Tamir Raayis gaddisiisaa ta’ullee gartuun mirgaa sivilii fi waajjirri abbaa alangaa US dhimmichi tumaa seeraa federaalaa hin cabsinee’’ jechuun Dippaartimantiin Haqaa biyyattii ibseera. Poolisoonni lamaan; Timootii Lohimaan fi Firaank Jarmabaak giddugaleessa bashannanaa tokko cinatti mucaan dhiira qawwee waan fakkaatu qabate argamuu gama toora bilbilan kan itti himame hordofuun deebii kennan jedhameera. Kaameeraan wayita dhukaasni baname sana sirriitti agarsiisuuf akka hin dandeenye ibsa kana keessatti eerameera. Poolisoonni kun lamaan Raayiz meeshaa harkaatti baatu akka gatu itti himneerra jedhu- garuu, meeshicha gatuu dideetu nutti qabe jedhan. Raayiz  erga ajjeefamee booda poolisoonni kan harkaatti baatu intalashee ykn ashaangullitii qawwee fakkaatu ta’uu mirkaneessaniiru. Poolisiin dhukaasa bane Timootii Lohimaan, waggaa sadiin booda foormii hojii ittiin seenerratti waan dharaa barreessuun waggaa sadiin booda hojiirraa ariyatameera. Ajjeechaa raawwateef himannii kan irratti hin dhiyaannee ta’us, magaalaan Kiliivlaand dolaara miliyoona jaha maatii mucaa ajjeefameef kaffaluuf bara 2016 waliigaluun isaanii ni yaadatama. Abuukaatoonni maatii akka himanitti, haati Raayis murtoo kennametti gadduu himaniiru.


Daa'ima lola Tigraayiin miilashee lamaan dhabdee fi yaaddoo abbaashee

Magaalaan Shiree guyyuu namoota bakka biraatii buqqa'an kessummeessaa oolti. Kanneen keessaa magaalaa km 50rraa fagaattee argamtu Aksumirraa kan dhufte daa'imni umurii jahaa Betalihem Tasfaayee ishee tokko. Lola waraanaa kanaan haadhasheefi miilashee lama dhabdeetti. Abbaanshee Tasfaay Mawucaa qabeenyaa qabus yaalii fayyaasheerratti obbaaseera. Ammammoo Betaliheemif luka nam-tolchee hojjechisuufi wiilcheerii bituuf maallaqa eessaan fida jechuun haalaan yaadda'eera.


Ibidda hospitaalatti ka’een daa’immaan reef dhaalatan 10 du’an

Indiyaatti Sanbata ibidda hospiitala keessatti ka’een daa’imman reefuu dhalatan kudhan lubbuun isaanii darbeera.  Hojjattoonni turan garuu baqatanii ba’aniiru jedhame. Hospitaalaa Bandaraa, bulchiinsa lixaa Maharashtiraa keessatti argamu kanatti daa’iimmaan torba qondaaltonni ibidda ittisan ga’uu isaanii dura baraaramaniiru. Ministerri Muummee Nareendiraa Moodii balaa kana, "balaa laphee nama cabsu,” jechuun ibsaniiru. Maddi ibidda kanaa hanga ammaatti kan hin beekamni yoo ta’u, maal akka ta'e bira gahuuf garuu qoratamaa jira. Ibidiichi halkan akka biyyatti sa’atii 8:00tti akka eegale qondaaltonni hospitaalichaa ibsaniiru. Akka miidiyaan biyyattii gabaasaniitti hojii lubbuu baraaruu sababa dhohiinsa irra deddeebiin jiruuf rakkisaa ta’aa jira. Ogeettiin narsii tokko kutaa kunuunsa daa’imman reefuu dhalatanii keessaa yeroo aarri ba’u agartee aangaa’oota beeksiisu ishee himteetti. “Aanga’oonni hospitaalichaa daa’immaan 7 kan oolchan yoo ta’u, daa’immaan 10 garuu balaa kanaan lubbuun isaanii dabeera,” jechuun ogeessi fayyaa Piramod Kandatee himeera. Ergaa Tiwiitara irratti barreesseen MM Moodii maatiilee daa’immaaniif gadda isaa ibseera. Ministeerri dhimma biyya keessaa Indiyaa Amiit Shaah “balaa hamaa kanaan jechaan kan ibsuu danda’uu ol gaddeera,” jechuun ibseera. Ministeerri Ittisaa Rajnaat Siingis balaa kanaan lubbuu darbeen “heedduu gaddeera maatilee isaaniif jajjabinan hawwa,” jedheera.


Dubartoota: Haadha karaa irratti kophaa of deesistee, daa'ima ishees ofiin handhuurte

Sababoota hedduudhaan namoonni hedduun baadiyyaarraa gara magaalaatti godaanuuf akkasumas kanneen magaalatti jireenyi itti ulfaatee daandiirra jiraachuuf dirqamu. Jireenyi daandii irraa ammoo rakkoolee walxaxaadhaan kan guutamedha.Xayibaan Magaala Ciroo irraa hojii barbaachaaf gara Adaamaa kan dhufte waggoota muraasaan dura ture. "Abbaa fi haadha waanin hin qabneef jecha barumsa xumurraan hojiin ni argama jechuu dhageenyaanan gara kana dhufe" jetti. Turtii muraasa booda Adaamaatti hiriyaa dhiiraa qabattee waliinis jiraachuu eegalan. Kana jidduutti ulfi uumame. Hiriyaan ishee kuni araadaa fi amaloota adda addaa waan qabuuf jecha reebichas itti hammeesinaan ulfa ji'a 7 taatee jireenya daandirraa tokko jettee eegalte. "Adaamaa naannuma Hospitaala Hayilemariyaam jedhamu kanattin kaartooniirra bulaa ture. Yeroo argame nyaadheen yeroo dhabames dhiisatiin dabarse. Yeroo ulfaa ji'a 7 hangan dahutti achuman jiraadhe," jetti. Ciniinsuu fi da'umsa karaarraa Xayibaan erga daandirratti baatees ta'e saniin dura hordoffii ulfaaf jettee mana yaalaa deemtee akka hin beekne himti. Bakka dhaloota isheetti haadholiin yeroo ulfa ta'an mala aadaadhaan yeroo dahan maal akka isaan barbaachisuu fi maal gochuu akka qaban waan dhagahaa turteef mala kana ofumaan ofirratti hojiirra oolchuuf murteessuus dubbatti. "Haadholiin keenya dubartiin ulfaa 'milaacii' akka of harkaa dhabuu hin qabne yoo dubbatan nan dhagaha ture. Anis durseetin 'milaacii' bitadhee boorsaa kiyya keessa kaa'adhe," jetti. Kunis wayita deessu hidda handhuuraa daa'ima ishee ittiin kutuuf ta'uu himti."Gaaf tokko da'umsi kiyya dhihaachuun waan natti beekameef uffata wayiin miicadha jedheen bakka bishaan jiru tokko deemaan ture." "Tasuma miirri dhukkubbii natti dhagahamnaan kutaa namoonni konkolaataa dhiqan keessa boqotan tokkotti olseene," jechuun haala itti ciniinsuun ishee eegale himti. Yeroo ciniinsun ishee qabuu argu namni kutaa sana keessa ture rifatee dhiisee akka deemee fi isheenis qofaashee deessee of handhuuruu dubbatti."Ciniinsu ta'uusaa barraan dafeen milaacii sana baafadhe. Takka turee mucaan dhalannaan osoon of hin wallaalin dafeen handhuura quba kiyyaan safaree kute. Kirrii uffata kiyyarraa kuteen handhuura mucaa hidhe. Sanbooda kootii kiyya daa'imichatti uwwisuukoo qofan yaadadha ofin wallaale," jetti. Sa'aatii tokkoon booda namoonni dhufanii bakkichaa akka ishee kaasanii fi mana yaalaa geessanis yaadatti. Yeroo ammaa kanas achuma magaalaa Adaamaa gargaarsa namoonni muraasni taasisaniin mana kireefattee jiraachuu eegalteetti."Waan yeroo sanaa amma yoon yaadadhu na hurgufa. Ta'us garuu baguman lama ta'e mucaa kiyyatti nan gammada," jetti. "Kana booda hamman fedhes rakkadhu nan guddisa. Mucaan kiyya amma fayyummaan isaa haala gaariirra jira. Yoo inni naa jabaate anis hojiin jalqaba," jechuun abdii qabdu dubbatti. Magaalli Adaamaa magaalota jireenyi daandirraa itti hedduummatu keessaa tokko. Waajjira dhimma dubartootaa fi daa'immanii Magaala Adaamaatti ogeessa kan tahan obbo Ida'oo Dawwaanoo, Adaamaatti lakkoofsi haadholii fi daa'imman daandiirra jiraatanii haalan dabalaa jiraachuu himan. Rakkoolee adda addaatiin namoonni godinaalee ollaa irraa garana dhufan gara jireenya akkanaatti seenuu jedhu. Ragaan qulqulluun lakkoofsa namoota daandirra jiraatanii jiraachuu baatus, Adaamaan magaalaa namooti fuula haaraa daandiirra jiraatan guyyuu itti mul'atan ta'uu eeran. Hojiin namoota daandirra jiraatan kaasuu eegalamee turus, namoonni kaafaman haaraan bakka bu'uun akkasumas kanneen kaafaman bakka jijjiirratanii deebi'uun rakkinichi akka furmaata hin arganne godheeras jedhan.Dhaabbileen hojii kanarratti itti fufiinsan hojjetan dhabamuunis rakkinichi akka hin furamne gumaacheeras jedhan.


Abbaan daa’ima beelofte nyaataa saamsame ofiin banattee akka nyaattu itti dhiise falmii kaase

Abbaan jiraataa Ameerikaa tahe erga intalasaa ganna sagalii beelofte qodaa kotoree ykn boloqqee saamsame bantu malee nyaata hin argattu jedheen booda miidiyaa hawaasaa irratti falmii kaaseera. Sa’atii jaha booda mucayyoon qodaa kana bannaan akka nyaattu eeyyameefi, akka gocha abbummaa gaaritti of dhaadhessee tiwiitara irratti barreesse. Barreeffama kana booda ni haqe. Abbaan sagantaa miidiyaa hawaasaa sagaleen qofa darbu qopheessu kun ‘guddisa ijoollee’ irratti kun injifannoodha jedhee ture. Haa tahu malee maatiin biroo fedhii daa’imaa eeguu dhiisuun isa komatan, kaan immoo sobee xiyyeeffannoo argachuuf seenaa kana uume jedhan. Fayyadamtoonni Tiwiitarii maqaa masoo ‘abbaa kotoree’ jedhuun isa waaman. Mudannoon kun haala guddisa maatii ogguu wal-dhabde uumurratti falmii jabaa kaaseera. Abbaan ogummaa muuziqaa qabu, Joon Roodriik,  seenaa kana gaafa Sanbataa Tiwiitarii irratti yoo qoodu, mucaansaa beelofnaan kotoree akka isheef tolchuuf gaafachuusheen jalqaba. Mucaan xaasaa kotoree saamsame fi bantuu fiddee itti kenniti. Abbaanis akkamiin banama jettee yaadda jedhee gaafata. Isheenis akka hin beekne itti himti. Yoona kana abbaan ‘yeroon kana si barsiisu argadhe,’ jechuun gammada. Qodaa sanas osoo akka itti banamu itti hin agarsiisiin ofiin banattee akka nyaattu itti hime. Akkatti qodaa kotoree saamsame banamu baruuf sa’atii ja’a yaalte jedha. ‘’Na bira teessee qodicha banuuf gungumaa fi wacaa turte. Dandeettii waan tokko nuuressuu fi tartiiba akkatti waan tokko hojjettu baruun waan uumamaan qabdu ijaan taanef akka ishee rakkisu beeka,’’ jedhe. Dhumarratti qodicha bantee kotoree sana nyaatte jechuun ibsa. Dhimmi kunis fayyadamtoota Tiwiitarii barsiisa ijoollee gaarii hin taane jechuun qeeqaniin saffisaan qoodamaa ture. ‘’Gaazexeessaan Jaasoon Ischiiriir jedhamu,’’ ijoolleen addunyaa kanarratti qofaa akka hin taanee fi gargaarsa gaafachuun waan qaanii akka hin taane barsiisuun gatii guddaa qaba,’’ jedhe. Fayyadamaan Tiwiitarii biraan immoo malli abbaan kun itti barsiisee ‘badaa’ dha mucaasaa nyaachisee, akkatti qodicha banan itti agarsiisuu danda’a ture jedhe. Namooti muraasni akkaataa Roodriik mucaasaa barsiiseetti waliigalaniiru. ‘’Kuni of danda’uu fi guddina dhuunfaa barsiisa. Waan balleesse tokkoyyuu hin qabu. Inumaayyuu otoon kana dura akkas godheera tahee na jechisiise,’’ jechuun barreesse tokko. Deeggartoonni sagantaasaa seenaan waa’ee mucaasaa dhugaa hin fakkaatu jedhan jiru. Roodriik gaaffii miidiyaarraa dhiyaateef deebii kennuu baatus Tiwiitara isaarratti deebii kennuun boodarra ‘account’ isaayyuu haqeera. ‘’Sa’atiin jaha dheerina yeroo dhangaa nyaannu gidduu jiru dha. Laaqana waaree irratti, irbaata immoo waarii sa’aa 12tti sooranna. Kana egaa dhittaa mirga ijoollee jedhu,’’ jechuun barreesse. Qeeqni ka’e nama ‘dinqa’. Mucaan koo nagaasheeti jarana jedheera. Haa tahu malee dubartiin barsiistuudha jette tokko mala dadhabaa ijoollee ittiin barsiisani dha jechuun qeeqxi. ‘’Ijoolleen waan tokko sirriitti kan baratan yeroo hin beelofen dha. Namni haala addaa ittiin waa baratu qaba. Nama deeggaru qabaachuun yeroo namni tokko baruuf rakktu ni gargaara,’’ jetteetti.


Seenaa shamarree xiqqoo 'Taalibaanoota' maatiishee fixan qawween jilbiinfachiifte dhageessanii?

Shamarreen kun Nuuriyaa jedhamti. Afigaanistaan kutaa baadiyaa keessa jiraatti. Guyyaa tokkoo galgala keessa gareen hidhattootaa 'Mujaahiidiin' ofiin jedhan gara mana isaanii dhaqan. Nuuriyaanis qawwee Raashiyaatti hojjetame, AK-47 jedhamu kaasuun itti dhukaafte. Isaan keessaayis lama du'anii sadii ammoo garmalee madaa'an. Mootuummaan jidduugala Afgaanistaanis nageenya isheetiif jecha battalumaatti bakka jirtuu fudhuun gara hin beekamneetti dabarseen. Mootummaanis mucattii xiqqoo kana TV irratti dhiyeessuun 'akkasiitti malee gotummaan' jechaa jira. Suuta sutaan garuu gaaffiiwwan tooko tokko ka'uu eegalan. Namoota Nuuriyaan ajjeeftee keessaa tokko abbaawwarraashee akka ta'e barame. Dhugaan halkan sana ture maaliidhaa? 'Abbaan warraashee maatii waliin waldhabeera ture' Yeroonsaa halkan ture. Garee qabsaa'ootaa ofiin jedhan kunneenis yeroo sana gara mana ishee kan dhaqan. Halkaniin kan dhaqanis 'eebbaaf' akka hin turree yaadama. Dhugaattis abbaan Nuuriyaa jaarsa biyyaa turan. Jaarsa biyyaa mootummaa jiddugalaatiin deegaramu jechuudha. Dhufaatiin jarattiis abbaa Nuuriyaa dirqisiisuun fudhatanii deemuuf ture. Nuuriyaan akka jettuutti, karri manaa halkan keessaa sa'aatii 7tti humnaan cabsamee baname. Gudddattuu waggaa 15 kan taatee Nuuriyaanis raftee turte. Karri cabuu akkuma dhageesseen utaaltee siree irraa ka'uun qawwee ishee butatte. Sagaleeshee balleessuunis eeggachuu eegalte. Jalqaba kan gara samusheetti dhufes obboleessa quxusuu waggaa sadiin caltudha. Innis mana cisichaasaa keessa rafaa ture. Gareen kun wayita maatiishee qabanii bahan ni dhagahama ture. Manni isaaniis lafa ol ka'aa wayirra ture. Isaan booda maal akka uumamee Nuuriyaan BBC'tti akkasiin himte. "Akkuma abbaafi haadha kiyya qabanii bahaniin dhukaasni dhagahame, ni ajjeesan.'' Achiin Nuuriyaan utaalte baate. Kan guddattes naannoo hidhattoonni irra deddebiin haleellaa keessatti qaqabsiisaniitti waan ta'eef akkuma shamarran Afigaansitaan kaan sagaleensheetuu osoo hin dhagahamiin ija cabsattee guddatte. Kana jechuun garuu meeshaa waraanaa hin hidhattu jechuu miti. Qawwee attamiin qabachuuf dhukaasuun akka danda'amu haalaan kan baratte fakkaatti. Abbaanshee sirriitti leenjiisanii jiru. Nuuriyaan halkan sana abbaafi haadha isheerrtti miidhaan qaqabnaan akka shamarran umuriishee kaanii borootti deebitee  Ykn dhokachuuf hin yaalle. Qawweeshee qabachuun gara hidhattoota maatii ishe ajjeesaniitti qajeelte. Hanga rasaasaa keessaa fixatuuttis ittuuma roobsite. Rasaasa fixattee gara manaatti deebiite galte. Hidahttoonni lubbuun hafanis baqachuu eegalan. Sa'aatii muraasaan boodas reeffa namoota shaniitu karrasaanii irratti argame. Shanan keessaas lama kan maatiishee yoo ta'u, kan biraa nama hollaa saanii tokko. Kan kanneen hafan lamaa ammalleen adda hin baane. Nuuriyaan BBCtti akkas jette, ''Waanti hundi fokkisaa ture. Abbaan kiyya miidhamaa qaamaa turan. Haatii kiyyaa wanti beektu omtuu hin turre. Ofii haati kiyya maal isaan goote?'' Waan hireen shamarran Afigaanistaan fakkaatu Biyyattii keessatti bara dheeraaf nagaan hin jiru. Dhaloonni ammaa baayyeenis gamoojjii keessatti ulfa'anii walwaransa jidduutti dhalatan. Rakkoon shamarran akka Nuuriyaa irra gahaa jiruuf bifaa baayyee qaba. Carraan barnoota argachuulleen baayyee rakkisaadha. Shamarraniif carraan qaban heeruma qofaadha. Hawaasichi ilaalcha olaantumaa dhiiraatiin kan guutameedha. Waraanni mootummaaf Taalibaanoota jidduutti gaggeefamaa jirus kan itti fufu fakkaata. Erga eegalees waggoota 25 lakkoofsiseera. Humnootiin mootummaas magaalaa Kaabuliifi kanneen gurguddoo ta'an biroo to'ataaniiru. Taalibaanoonni ammoo daangaawwaniifi garreen, sululawwaniifi baadiyyaa biyyattii keessa ballinaan socho'u. Shamarran akka Nuuriyaa fa'i ammoo garee lamaaniinuu ni harkifamu. Naannoo maatiin Nuuriyaa jiraatan keessatti gareen hidhattoota Taalibaan halkan keessa dhufuun namoota ajjeesanii akka deebii'an himama. Obboleessi angafaa Nuuriyaa BBC'tti akka himeetti, abbaansaanii haleellaan kan irratti rawwatameef waan mootummaa jidduugaleessaa caalchiifatuuf. Obbooleessi buddeenaa Nuuriyaa miseensa poolisii ta'uun hojjata. Nageenyi isaas yeroo hunda balaarra jira. Nuriyaan abbaa manaashee ajjeeftee ta'innaa? Shamarree xiqqoon kurnis erga guyyaa hidhattoota maatiishee ajjeesan galaafateen booda maqaanshee ballinaan ka'aa jira. Haata'u malee, suuta suutaan ragaaleen waldhahan bahaa jiru. Obboleessishee guddaan kan himu, mootummaan kan jedhu, poolsiin naannoo kan jedhu, kan warri taalibaan jedhan addaa adda. Ragaan BBC’n  maddeen gara garaa irraa argate akka mul’isutti, namoota Nuuriyaan halakan sana  ajjeefte keessaa tokko abbaa warraashee ta'uu hin oollee jedhama. Odeeffannoo wal dha’u akka jiraatuuf sababni ijoon tokko, dubartoonni baadiyyaa Afgaanistaan rakkoo cimaa keessa jiran dhoksuuf yaalii taasifameen ta’uu mala. Dubartoota biyyattii abbaan warraa akka cunqursuuf aadaafi ilaalcha deeggarutu jira. Barnoonni hammayyaa isaan irraa baayyee fagoodha. Bakkeewwan tokko tokkootti sirummayyuu qaaniidha. Namni attamii barataa? jechuu gareen barnoota ammayyaa tufatan jiru. Halkan sanatti hidhattoonni Taalibaan maalif mana Nuuriyaa fa’aa dhaqanii? kana jedhu irraa kaaseeti sababii sirriin kan hin baramneef. Guyyaa gaafa sanaa garuu magaalaa baadiyyaa naannichaatti dhiyootti argamu tokkootti dhukaasni turuutu amanama. Nuuriyaan akka jettuutti halkan sana gareen hidhattootaa sun kan dhufan abbaashee balaa irraan gahuuf ture. Taalibaanoonni garuu kana ni haalu. Guyyaa walitti bu'iinsi akka ture himuun, shamarreen kunis miidhaa kamiyyu Taalibaan irraan akka hin geenye, du'aatiinis  akka hin raawwatiin falmu. ‘’Guyyaa sana kan irratti kiyyeeffanne poolisoota keellaa naanichaa irratti argaman irratti ture. Haleellaa sanaanis looltoonni Taalibaan madaa'aniiru malee namni nu jalaa du'e tokkoyyu hin jiru,''  jedhu. Mootummaan Afgaanisataaniifi poolisoonni gama isaanitiin garee Taalibaan guyyaa sana haleellaa raawwachuuf ture barbadaa'eera jedhu. Nuuriyaatiinis, ''gootittii xiqqoo,’’ jechuun leellisu. Isheenis biyyattii keessatti badhaasa meedaaliyaa gootumaa namoota Taalibaanirratti qawwee kaasaniif keennamu badhaafamuuf kan jalqabaa miti. Mootummaanis Taalibaanoota irratti waraana xiinsammuu labsuuf tooftaa kanatti fayyadama. Kanaaf jecha, namoonni bulchiinsa Asharaaf Gahaanii cimsanii qeeqan kan jiran. Qeeqxoonnis ''intala durbaa omaa hin beekne akkasi holola siyaasaatiif itti fayyadamuu gara jabummaa akkamiiti?'' jedhu. ‘’Daa’imni carraa dhabeettiin gartuu wal waraanan lama giddutti of argite kun maal beekti, isheetti hololaaf fayyadamuun sirriidhaa?’’ jedhanii kanneen gaaffii kaasan heddumataniiru. Kaanneen, ''Nuuriyaan dhuguma goota. Kana addunyaatti himuun balleessaa attamii qabaata?'' jedhanis jiru. Namni tokkoos tiwiitararratti ''Nuuriyaan fakkeenya dubartoota goota ta'aniiti. Lubbuushee olfachuuf deeggarsa nama kamuu gaaafchuun ishee hin barbaachisu,'' jedheera. Nuuriyaan eenyu fa’aa ajjeefte? Qondaalli poolisii naannicha jiru tokko "qorannoo namoota ajjeefaman irratti gaggeeffameen deeggartoota Taalibaan ta'unsaanii biraa gahameera,’’ jechuun BBCtti hime. Namni sadaffaan madaaa cimaan irra qaqqabe ammoo komaadara Taalibaan beekamaa, Maasum Kaamiraan kan jedhamu jechuun poolisiin kan dubbate. Garuu dhimma kana qaama walabaarraa qulqulleeffachuun hin danda’amne. Obbolessashee quxisuu wajjin Nuuriyaa Pirezedant Asharaaf Gahaaniitti simannaa gootaa taasifameefii turan. Sana booda gabaasni waldha’u kan dhagame. Badhaasa meedaliyaa erga fudhattee guyyoota muraasa booda namoota du’an keessaa tokko abbaa warraashee akka ture odeeffannoon bahuu eegale. Firri dhiyoon  Nuuriyaa BBCtti akka himetti, namoota ajjeefaman keessa tokko abbaan warraashee nama Raahim jedhamu ture. Halkan sana gara mandaraa kan dhufeefis isa dura maatiin intalasaanii dabarsanii kennuu waan didaniif ishee fudhachuuf ture. Isaan dura fudhatee isa biraa gara maatiitti akka deebiite himama. Shammarree Nuuriyaan garuu kana hin fudhattu. ''Lakkii nuti walitti heerumneetu hin beeknu'' jetti. Namoonni dhimmicha akka beekan himan ammoo Nuuriyaan sirna gaa'ilaa Afgaanistaanitti maatiin ijoolleesaanii durbaa wal jijjiruu raawwatamuu keessa jirtu jedhu. Akkaata kanaatiin Raahim Nuuriyaa akka haadha warrasaatti yoo fudhe, Abbaan Nuuriyaa ammoo fira Raahim keessaa dubartii biiraa akka haadha warraa lammaffaatti fuudhu jechuudha. Dhimmicha mirkaneessuuf jechas BBCn haadha Raahim kan ta'an Aaddee Shaafaqan bilbilaan gaafateera. Shaafaqanis dhuguma ilmisaanii Nuuriyaa akka fuudhee ture himan. Ilimisaanii ajjeeffame kunis Nuuriyaan osoo shamarree ganna 12 jirtuu akkaa fuudhe  himte. Jijjirraa kanaatiif ammoo abbaan Nuuriyaa  ijoollee obboolaa Raahim keessaa dubartii tokko fudhuuf waliigalteen akka ture himan. Garuu maal godha ''lamaan isaanituu halkan tokkotti du'aniiru'' jette. Abbaan Nuuriyaa waliigaltee kana cabsuun akka tasaa waggaa lamaan dura intalasaanii deebiisanii fudhatan. Raahimis halkan sana haadha warraasaa Nuuriyaa deebifachuu ture. ''Ilmii koo mana warra Nuuriyaa kan dhaqe balaa buusuuf miti, jaarsummaaf ture. Nuti hiyyeeyyiidha. Mucaan koo shugguuxiidhumaa harkaan qabatee hin beeku,'' jedhan wayita BBC'tti himan. Kanaafuu, ilmisaanii miseensa taalibaan ta'uusaa haalaniiru. Waan halkan sana mudatee ture sirnaan hubachuun rakkisaa ta'eera. Garuu ammoo waa'ee Nuuriyaa ta'e, ijoolleen durbaa  biyyattii gita ishee ta'an kamiiyyu jireenya mataa aanii kan hin qabaneedha. Yeroo jiranitti hafee, yeroo du'anittillee of ta'uuf rakkataniiru.


Filippiinsitti daa’imni haadha hidhaa jirturraa adda baafame du’uun lammilee dheekkamsiise

Daa’imti ji’a sadii haadha ishee hidhaa jirturraa adda baafame du’uun isaa komii kaase. Lamaan isaanii akka adda hin baane gaafatamus adda baafamanii turan. Kunis, lammiilee Filippiins rifaasiseera. Reyinaa Maaye Naasinoo, hojjettuu mirga namoomaa yoo taatu yeroo hidhaa seentu ulfa ta’uu ishee hin beektu turte. Boodarra mana hidhaatti qoratamtee shamarreen umri 23 ulfa ta’uu ishee barte. Mucaan isheen achumatti deesse erga biraa fudhatamee ji’a lamallee osoo hin gahiin du’uun lammileen biyyattii sirna haqaa biyyattiirratti gadduu ibsaniiru. Naasinoon dhaabbata Kadamay jedhamuuf hojjettu yoo taatu, rogeeyyii kaan waliin waajjira keessa hojjettu keessatti to’atamte. Himannaan irratti dhihaates meeshaa waraanaa eeyyama malee qabachuu kan jedhudha. Isheefi kanneen ishee waliin hidhaman garuu himannaa kana ni balaaleeffatu. Sababa sodaa weerara koroonaavaayirasiin kanneen hidhaman akka hamma tokko gad - lakkifaman yeroo gaafataman isheefis gaafatamee ture. Ta’us, hin milkoofne. Boodarra ilma ishee waliin mana hidhaa magaalaa Maanilaatti geeffamte. Akka seera Filippinsitti, yoo wanti addaa jiraate malee daa’imni haadha to’annoo seeraa jala osoo jirtu dhalatte haadha waliin ji’a tokko qofa turuu eeyyamamaaf. Kanneen duula gaggeessan akka isheen daa’ima waliin hidhaarraa gadhiifamtu gaafataa turan. ‘’Riibaanii samii fakkaatuufi hiika jireenya dhala namaa qabu balbala mana murtii waliigalaa fa’itti hiina turre. Shaamaas ibsina turre. Garuu, nu hin dhageenye,’’ jedha Fidees Lim. Fidees hogganaa Kapatid yoo ta’u, kunis garee maatiifi hiriyyaa namootaa ilaalcha siyaasaan hidhamanii deeggaruuf hundaa’edha. Harmeen Naasinoo qondaaltota bira dhaquun torban torbaniin intala isaanii akka hiikan gaafachaa turuu himu. Hospitaalli Naasinoon biratti deesse ilma ishee waliin akka turtu yaada dhihesseera jedhu abukaatoon ishee. Qondaaltonni mana hidhaa garuu waan kanaaf barbaachisu hin qabnu jedhanii jechuun himu. Dhimma kanarratti yaada qondaaltota Filippiins argachuun hin danda’amne. ‘Qajeelfama Baankok’ jala UN akkaataa qabiinsa dubartoota mana amala sirreessaa jiranirratti baasen, murteen darbu haala daa’imaaf mijatuf ta’uu qaba jedha. Haa ta’u malee, daa’imni haadha jalaa adda baatee osoo hin turiin nimooniyaan qabamtee lubbuun ishee darbe. Du’uun dura daa’imni akkuma dhukkubsattee hospitaala seenten ammallee walitti fidaa jedhanii namoonnii waamichaa dhiheessaa turan. Garuu, haati mucaa ishee ilaaluuf hin eeyyamamneef. Duuni ishees lammiilee Filippiins rifaasise, gadda isaaniis miidiyaa hawaasummaa gubbaa ibsani. Kaanimmoo miseensa waraanaa US dhiifamaan dhiheenya gadhiifame waliin wal bira qabuun haadha mucaa biraa hambisuun sirrii hin turre jedhanii sirna haqaa biyyattii qeeqani. Gaafa Kibxataa manni murtii owwaalcha mucaa ishee irratti akka argamtu guyyaa sadii eeyyameeraaf.


‘ijoolleen nyaata madaalawaa hin argatiin guddatan hojjaansaanii sm20'n hir'ata’ qorannoo

Ijoolleen umrii mana barumsaa galuu irra gahan garummoo  nyaata madaalamaa hin arganne biyyoota namoota dheeroofi gaggabaaboo qabnirraa gidduugalaan seentimeetira 20'n hojjaansaanii hir'ata jedhe qorannoon. Xiinxalichi dargaggoon addunyaa kan meetira 1fi seentimeetira 83 dheeratu,  ganna 19 yoo tahu Neezarlaanditti argama. Inni gabaabaan immoo Timoor Leestetti kan argamu yoo tahu m1fi sm60 dheerata. UKtti immoo dheerinni dargaggoota umriin isaanii 19 gahee m1fi sm78 tahuun addunyaarra sadarkaa 39ffaa argama, kan duraaniirraa gadi bu’eera jedhameera. Qorannichi joornaalii fayyaa  The Lancet irratti bahe. Qorattoonni dheerinaa fi ulfaatina ijoollee yeroo yerootti madaaluun barbaachisaa dha, sababiinsaas dhangaa sorataniifi naannoo fayyaalessa keessa jiraachuu isaanii madaaluuf nu gargaara jedhu Gareen kun daataa ijoollee miiliyoona 65 waggaa 5-19 jiran qorannoo 2000 caalu kan bara 1985 hanga 2019 taasifame irraati xiinxala kan baase. Bara 2019tti gidduugalaan ijoolleen kaaba bahaa fi gidduugala Awurooppaa jiraatan, fakkeenyaaf Neezarlaandiifi Moonteenegiroo jiraatan akkuma addunyaatti dhedheeroo dha. Gama biraan dargaggoonni ganna 19 gidduugalaan gabaaboo  tahan immoo Kibba, Kibba Baha Eeshiyaa,Laatiin Ameerikaa fi Afrikaa Bahaatti argamu. Xiinxalli kun bara 2019tti ·         Gidduugalaan dhiirri ganna 19 Leewoos m1fi sm62 dheeratu dhiira ganna 13 Neezarlaand waliin qixxee dha. ·         Shamarran ganna 19 Guwaatemaalaa, Baanglaadesh,Neeppaal fi Timoor Leest keessa jiraatan dheerina hanga shamarran Neezarlaand ganna 11 tahu qabu. ·         UK keessatti dargaggeessi ganna 19 tokko gidduugalaan dheerina meetira 1f seentimeetira 78 qaba. shamarran umrii wal fakkaataa immoo meetira 1fi sentimeetira 63 dheeratu. ·         Dheerina ijoolleen waggoota 35 darban keessatti jijjiirama guddaa kan agarsiise Chaayinaa fi Kooriyaa Kaabaa dha. ·         Haa tahu malee biyyooti Afrikaa gammoojjii Sahaaraan gadi jiran ni hir’isan yookiin hin geeddaramne. Ulfaatina qaamaa fayyaalessa tahe Xiinxalli kun ijoolleen ulfaatina dheerina isaanii madaalu qabaachuu isaanis walumaan ilaaleera. Qorattoonni akka jedhanitti dargaggoonni ulfaatina dheerina isaanii madaalu qaban biyyoota odola Paasfiik,Gidduugala Bahaa, Ameerikaa fi Niiw Ziilaanditti argamu. Gama biraan ijoolleen ulfaatinni fi dheerinni isaanii wal hin madaalle immoo Eeshiyaa Kibbaa, Indiyaa fi Baanglaadeesh keessatti argamu. Garaagarummaan lakkoofsa isa guddaa fi xiqqoo gidduu jiru kg25 dha. Itoophiyaan biyya dhiiroti ganna 19 ulfaatinnii fi dheerinni isaanii wal madaalu gadi-aanaa qabdi. Biyyoota muraasa keessatti ijoolleen reefu waggaa shanitti ulfaatina dheerina isaanii madaalu qabaatanillee waggaa 19 gaafa gahan furdina gara maleef saaxilamu. Qorattoonni kunneen qacceen sanyii dheerinaafi furdina namootaa haa murteessuyyuu malee fayyaa hawaasaa,sooratni madaalawaafi naannoo jireenyaa dhimmota murteessoo dha jedhu. Imaammatni soorata madaalawaa addunyaa daa’imman ganna shanii gadiirratti haa xiyyeefatu malee qorannoon isaanii garuu haalaafi faara guddina ijoolleerratti akka xiyyeefatamu gorsa. Dhangaa tolaa ijoollee mana barumsaaf Doktar Andiree Roodriigeez Maartiineez Kooleejii Impeeriyaal Landanitti garee qorattootaa hogganan yeroo dargaggummaatti ulfaatinaafi dheerina wal-madaale qabaachuun  fayyummaa hunda-galeessa namootaaf bu’aa yeroo dheeraa qaba jedhu. Argannoon keenyi kun imaammata nyaatni madaalawaa salphaatti akka argamuufi qaalii akka hin taane gochuun ijoolleen gara malee otoo hin furdatiina dheerachuu akka danda’an gochuun akka danda’amu dhiibbaa taasisa jenna jedhu. ‘’Kunimmoo ijoolleen maatii galii gadi aanaa qaban irraa dhufan manneen barnootaatti nyaata madaalawaa barnootaatti bilisaan akka argatan gochuu dabalata,’’ jedhan. Piroofeesar Alaan Daangoor mana barumsaa Qulqullummaafi Qoricha Tiroopikaalii Landan irraa, ‘’yeroo jalqabaaf xiinxala akka addunyaatti guddina ijoollee mana barumsaa jiran irratti xiyyeefate jechuun maneetiin barnootaa fi barsiisonni illee ijoolleen kunneen fayyaa gaariin ijoollummaa irraa dargagummaatti  akka ce’an hin mirkaneessan,’’ jedhan.


Fayyaa sammuu: Maatiiwwan Naajeriyaa maaliif ijoolleefi nama sammuun hubame hidhuu?

Oduun namooti maatii isaaniin waggaa hedduuf hidhamanii turuun dhagahamee  lammilee Naajeriyaa kan naasise yoo ta’u, waa’ee hanqina kunuunsa dhibee sammuufi itti gaafatamummaa ofii dhiisuu maatii irratti hubannoo uumeera. Ga’eessonni dhibee sammuu qabu jedhaman, koronyoo isaanii irratti bakka tokkotti sibiilaan hidhamanii, humnaan nyaata nyaachisamaa, achumatti rafaafi bobba’aas utuu jiranii oolchamani. Bulchiinsa Kaanoo keessatti namichii tokko gaaraajii maatii isaa keessatti waggaa torbaaf hidhamee tureera. Dabalataanis daa’immaan haadha buddeenaa ykn fira biratti guddatan hammeenyi irra ga’aa akka ture gabaafameera. Dhiyeenya Fulbaana keessa bulchiinsa Kaanoo keessatti, daa’imni ganna torbaa mana keessatti hanga lubbuun isaa dabartuutti erga reebame booda, haati buddeenaa isaa to’annoo jala oolteetti. Haati buuddeenaa kun hanga ammaatti himanni kan irratti hin dhiyaanne yoo ta’u yaada ishees hin kennine. Naayijeeriyaa keessatti daa’imman hedduun kan kunuunsa hin arganne ta’us, dhiyeenya xiyyeeffannoon kaaba biyyattiirra jira. Hagayya keessa bulchiinsa Kebbii keessatti daa’imni ganna 11 yeroo abbaafi haati buddeenaa isaa mana mijataa keessa jiraatanitti inni garuu mana lukkuu keessatti itti cufamee turuun isaa dhaga’ameera. Maatiin lamaanuu amma mana murtiitti himatamaniiru. Suuraan daa’ima kanaa hindaaqqoo qixxa lamaan qucuummatee ta’uu agarsiisu namoota hedduu dheekkamsiiseera. ''Erga wanta Kebbii keessatti raawwatamee booda, namootni odeeffannoo nu kennuu eegalan,” jedhu Haruna Ayagi - hogganaan dhaabbata mirga namoomaaf falmuu Human Rights Network (HRN). Dhaabbatni kun Hagayya keessa qofa bulchiinsa Kaanoo keessatti namoota 12 kan oolchan yoo ta’u isaan keessaa torba ijoolleedha. “Waanti nuti hubannee, daa’imman miidhaan irra ga’u, kan harmee isaanii waliin hin jiraannedha,” jedhu Harunaan. Magaalaa gudditti Abuujaa keessatti, ijoolleen lama kan haati buddeenaa isaanii hanga hojiitii deebitutti mana fincaanii keessatti isaanitti cuftee ooltu jedhame olchamaniiru. Haadholiin buddeenaa ijjoollee buddeenaa isaanii seeraan kunuunsan jiraatanis, suuraan daa’imman dararamanii hedduu wanta fiilmii irratti agarru fakkaata. Gabaasa tokkoon Kaanoo keessatti daa’imni ganna torba haadha buddeenaa isheen reebamtee, gubamtee fi nyaata dhowwatamtee turuu ishee anga’oonni himaniiru. Daa’ima kanaafi ijoolleen biroo Kaanoo keessa oolchaman, amma manneen mootummaa keessatti wal’aansaafi kunuunsa argachaa kan jiran yoo ta’u, maatiifi guddiftoonni wanta akkanaa isaanirratti raawwatan tokko tokko to’annoo jala oolanis ammaaf himatni irratti hin banamne. Seerri federaala bara 2003 mirga daa’imannii eeguuf ba’e, yoo shakkiin daa’imman 'dararamaa ykn ammo kunuunsa dhabaa jiru ta’e’ mootummaan akka maatii biraa isaan fuudhuuf mirga kenna. Garuu Kaanoo dabalatee bulchiinsa kaaba biyyattii 11 keessatii seerri kun hin raggaasifamne. Sababni inni guddaan itti mormamees, daa’iimman kan jedhamu kanneen waggaa 18 gadii waan ta’eef kun ammoo gaa’eela ijoollee barame waan dhorkuufi. Musliimoonni tokko tokko dhiirri ykn durbi umurii saafelaa geenyaan ga’eessota waan ta’aniif gaa’ela dhaabbachuu danda’u jedhanii amanu. Ilaalchi akkanaa yeroo seerri kun bulchiinsota 11 kunneen keessatti hin raggaasifamiin hafetti, mootummaan yakka dararaa daa’immanni gidduu galuu akka hin dandeenye itti cimsa. Dabalataan ammoo aadaan hadha warraa tokko caalaa fuudhuu kaabatti beekamuufi abbaan manaa ga’eela Islaamaa isaa ‘si hiikee’ jechuun qofa waan hiikuu danda’uuf, daa’immaan hedduu haadha isaanii irraa adda ba’u ykn ammoo mana isaan hin kunuunsine keessatti guddachuuf dirqamu. “Mirga namoomaa bu’uuraa dagachuun ykn ammoo hammeenya irraa kan ka’e, daa’imman dararuun akka waan sirritti fudhatameera,” jetti hoggantuun dhaabbata mirga dubartootaafi daa’immaniif falmu Wotclef, Imawobong Ladipo Sanusi. Maalummaa “mirga namaa sarbuufi akkamiin gabaafama,” jedhu irratti leenjiin hubannoo akka kennamu barbaaddi. Namni ganna 30 tokkoo Kaanootti, akka ollonni jedhanitti dhibee sammuu waan qabuuf wagga torbaaf gaarajii maatii isaa keessatti hidhamee erga turee booda, yeroo argamuu seeraan deemuu hin danda’u ture. Miilli isaa jilba isaa dhiita’e irratti jallatee turee, qaama isaa hedduu miidhamees baachuu hin danda’u ture. Gabaasa biraan Kaanoo keessatti, namni ganna 55 kutaa balbala fi foddaa hin qabne keessatti hidhamee argame. Miilli isaa tokko sibiilaan jirmatti hidhamee ture. Waan dhibee sammuu qabuuf maatii isaatiin waggaa 30f hidhamee ture, boodarra gara hospitaala Rogotti geeffameera. Waggootii hedduuf, Naayjeriyaan namoota dhibee sammuu qaban kunuunsuuf rakkachaa turtetti, sababni tokkos loogii isaan wal qabatee jirudha. Hawaasa tokko tokko keessatti, dhibeen sammuu akka safuutti ilaalama, namni dhibee sammuu qabus ''maraatu'' jedhama, maatii irraan addaan cita, daandiirra uffata ciccitaa uffatee akka naanna’uufi koosii keessaa nyaata nyaachuuf dirqama. ''Wanti kaabatti argame wanta Naayjeeriyaa keessatti uumamaa jiru mul’isa. Rakkoon namoota dhibee sammuu qabanii hidhuufi dararuu rakkoo guutummaa biyyattii keessa jirudha,” jechuun hogganaan waldaa ogeessota xiinsammuu Dr Tayiwoo Lateef BBCtti himaniiru. Hanga ammaatti ragaan namootni meeqa wal’aansa akka barbaadan agarsiisu hin jiru. Garuu uummata miiliyoona 200 ta’u keessatti ogeessoti xiinsammuu 300 gadi waan ta’aniif maatiin gara wiirtulee wal’aansa aadaa ykn ammoo mana amantaatti isaan geessu - Kiristaannis ta’e Musliimni. “Namootni hedduu dhibee sammuu rakkoo hafuuraa waliin waan wal qabsiisaniif, haafura hamaa kana keessaa baasuuf gargaarsa kan isaan barbaadan gaggeessitoota hafuuraa ykn wal’aantota aadaa biraati,” jedha ogeessi xiinsammuu Dr Olusewun Ogunnubi. Gabaasni Ministeera Fayyaa Naayjeeriyaan  bara 2013tti gadhiifame, uummata biyyatti keessa %10 kan ta’an dhibee xiinsammu barame qabu. Akka WHOtti ammoo kanneen keessa %10 gaditu kunuunsaafi wal’aansa isaan barbaachisu argate. Hanqinni wiirtulee wal’aansaa dhibee xiinsammuu eegumsa fayyaa keessatti rakkoo guddaa ta’us, wiirtuuleen dhibee sammuu mootummaan gaggeeffamanii 15 gadi qofa biyyattii keessa jiraachuun isaa namootni hedduu tajaajila akka hin arganne taasiseera, keessumaa namoota baadiyyaa jiraataniif. Garuu bakkuma wiirtuleen kun jiranittiyyuu, loogiin maatii ofii wal’aansa akkanaaf geessuun walqabatee jiru maatiin akka hin deemne isaan godha. ''Namootni hedduu hubannoo sobaafi hamii dhibee sammuu waliin wal qabatee jiruuf jecha, hospitaala kana utuu seenanii namni akka isaan argu hin barbaadani,” jedha Dr Lateef ''Sababa loogiin namootni dhibicha haalaa jiraatu. Sababa jalqabummayyu akka bifa dhukkubaatti waan hin ilaalamneef, akkamiin dhibee sammuu qaba jedha namni?” jechuun gaafata.


Maarkas Raashford: UKn attamiin ijoollee iyyeessaaf nyaata bilisaa dhiyeessuu eegalte?

Taphataa kubbaa miilaa kilaba Maanchistar Yunaayitid kan ta'e Maarkas Raashford mo'ataa Liigii Shaampiyoonii goolii daqiiqaa 87ffaatti. Haa ta'u malee dhiheenya keessa qalbiinsaa kubbaarraa dhimma biraatiin kan hawwatame fakkaata. Dargaggoon umurii 22 kun mo'icha gareensaa goolii 2-1n garee 'Paris Saint-Germain' irratti argate erga gammachusaa ibseen booda, karaa ergaa twitaraatiin waamicha dabarsuu eegale. Innis akkas kan jedhu ture: ''Galgala kana waan naaf gochuu yoo dandessan, sagalee naaf mallatteessaa'' jechuun duula inni daa'imman umurii barnootaatiif nyaanni bilisaan akka dhiyaatuuf gaggeessuuf waamicha dabarse. Wayita ammaa kanattis mallattoo gara 500,000 ta'u argateera. Biyyi dhalootaasaa UKn guddina dinagdeetiin sadarkaa 6ffaarratti argamti. Garuu ammaan tanatti daa'imman miliyoona 4.2 ta'an hiyyuummaan jiraatu. Jechuunis maatiinsaanii nyaata bu'uuraa guyyaafi uffataafi dahoo dhiyyeessuufii hindanda'an, akka ragaan motummaarraa argamu mul'isuutti. Baayyinni ijoolleen kanneenis %30 baayyina daa'immannii biyyattiitti argaman kan waliigalaa ta'a. Bara 2022tti ammoo lakkoofsi kun miliyoona biraatiin akka dabalu tilmaama. Daa'imman hiyyummaan rakkatan kunneenis irra caalaan, kan maatii hawaasa lakkoofsaan bicuu biyyatti keessaafi kanneen maatii tokkoon guddatan jedhameera. Taphataan Maanchistar Yunaayitid kunis tibba daa'imummaa isaa garee kana lamaan keessa darbeera. Taphataan amma torbaniitti dolaara 25,000 ol argatu kun, hiyyummaan Maanchistar guddittii keessatti guddate. Haatiisaa Melaniyeenis isa waliin ijoollee shan qofaashee guddifte. ''Beela'uu jechuun maal akka ta'ee sirriittan beeka'' jechuun jalqaba bara kanaa BBC'tti himee ture, haaluma qaama duula amma gaggeeffamaa jiru kanaatti. Raashford sagantaaleen deeggarsa hawaasummaa akka jiraatan barbaada. Raashford mana barnootaa sadarkaa tokkooffaa Maanchistar keessatti hordofe. Achittis daa'immanni %28.1 nyaata bilisaa mana barnootaa argatu ture. Haatiisaa kan hojii maallaqa qabduummaan hojjattu, ijoollee ishee shan guddisuuf itti ulfaataa turulleen, ciminnishee garuu ogummaa ilmasheetiif gumaateera. Isheetu akka Maanchistar Yunaayitid Raashford akkaadaamii dargaggootatti fudhataniif amansiise. Gaafas Raashford gannisaa 11 kan ture oggaa tahu, umuriin inni xinnaan itti galan garuu waggaa 12 ture. Haala sanaanis Raashford dhiheenya lafa leenjiitti bakka dhiyaatuutti lafa bulmaataa akkasumas nyaata fooyya'aa argachuu danda'e. Seenaan isaa hafee kubbaa miilaa taphachuu ta'ulleen garuu, haala cimaa jireenyasaa keessatti jalqabarratti dabarse gonkumaa hindagatu. Ingilaanditti bara 2019 keessa daa'imman miliyoona 1.3tu mana barnootaatiin nyaata bilisaa barbaadu ture. Isaan keessaa daa'imman %15 kanneen motummaan barsiisuudha. Akkasumas bara kana baatii Waxabajjii keessa sababii Covid-19 fi rakkina maallaqaa isaan wal qabate mudateen, Ministirri Muummee Booris Joonsan, motummaan tibba boqonnaa gannaatti daa'iimman maatii hiyyeeyyiitiif deeggarsa nyaataa hintaasisuu jechuun labsanii turan. Duulli midiyaa hawaasaa jifataa Maanchistar Yunaayitidiin ogganamu garuu akka yaada naanneeffatan dirqisiiseera. Rashford tajaajilawwan isaa daa'imman balaaf saaxilamoo ta'an gargaaruuf taasiseen beekkamtii badhaasaa argatee ture. Garuu Onkololeessa 21 irratti, paarlaamaan UK kan Paartiin Sabboontoota leellisanii caalmaa miseensa bakka bu'ootaa qabanii, sagantichi hanga Faasikaa bara 2021 akka dheereffamuuf yaada dhiyaateerratti mormiin sagalee kennan. Torbaniin dura mootummaan akkas jedhee ture: ''Wayita manni barnootaa cufamaniitti daa'immaniif nyaata dhiyeessuun itti gaafatamummaa manneen barnootaa miti.'' Mootummaanis tibba weeraraatti maatii galii gadaanaa qabaniif waan gahuu dhiyeesseera jechuun ture ministiroonni kan waakkatan. Raashifoord garuu murtee kana cimsee qeequuf battaluuma yaada kenne. ''Sababii yaada kennameetiin daa'imman hedduu har'a galgala beela'aa gara siree dhaquu qofa osoo hintaane, akka waan isaan hinbarbaadamne tokkotti akka ilaalaman itti dhagahama'' jechuun hordoftoota isaa miliyoona 3.5f qoode. ''Ani barnoota siyaasaa hinqabu, garuu barnoota hawaasummaa waanan qabuuf yeroo kiyya baayyee maatiifi daa'iimman miidhaman waliinan dabarsa. Daa'imman kunneenis ni barbaachisu,'' jedheera. Haa ta'u amlee, murteen paarlaamaas beeksiisawwan mana maree magaalaa, manneen dhugaatiifi reesitoraantoota biyyattii guutuutti argamaniin hordofamuun, daa'iimman balaaf saaxilamtoota ta'aniif nyaata bilisaa akka dhiyeessan ibsan. Fulbaana keessa Raashfoord suparmaarkeettiiwwan gurguddaa biyyattii keessatti argaman akka motummaan nyaata daa'imman hiyyeeyyii UK keessaa hiikuuf fandii dabaluuf dhiibbaa akka taasisaniif hiriirseera. Akkasumas Raashford dula gaggeesseen walitti qabaa maallaqaas taasiseera. Jalqaba bara kanaattis dhiyeessii nyaataa saanii guyyaatiif daa'imman manneen barnootaa irratti hirkataniif mirkanneessuuf 'FareShare UK' waliin ta'uun doolaara miliyoona 25 walitti qabeera. Akkasuma alkan Kibxata erga tapha 'PSG' booda irra deebiin daa'imman balaaf saaxilamaniif caalaa akka hojjataniif, namoota siyaasaatiif waamicha taasise. ''Yeroon kun kan itti imaammata paartii olkeenyee waliin ta'uun daa'imman hiyyeessa nyaataa UK keessaatiif fala walitti fufiinsa qabu argamsiisuuf waliin itti hojjatamuudha'' jechuun tiwiitiin barreesseera.


Awustiraaliyaan daa’imman ganna 10 maaliif hidhaa buusti?

Awustiraaliyaatti yakkaan himatamuuf umrii xiqqaan ganna 10. Abukaattoonni, hakimoonni fi kanneen mirga abborjinaalii [kanneen dursanii biyyattiitti qubatan] Awustiraaliyaaf keessa jiraataniif falman seerri kun akka jijjiramuuf sochii eegalaniiru. Kanneen duula gaggeessan umriin xiqqaan yakkaan himatamuu gara 14 tti akka ol siqu barbaadu. Seera baastonni Awustiraaliyaa amma bara dhufutti dhimmicha murtessuuf yeroon akka kennamuuf ji’a darbe gaaafataniiru. Gama biraatiin, bulchiinsa magaalaa guddoo biyyatti keessatti umriin namni tokkoo yakkaan himatamuu danda’u ganna 14 akka ta’u murtaa’era. Kutaaleen biyyattii biroos murtee walfakkaataarra qaqqabuuf kanneen seerichi akka jijjiiramu barbaadan ni jiru. Ganna 10'tti yakkaan himatamuun maaliif mormii kaase? Biyyoota hedduu wajjiin wal bira wayita madalaamu, umriin namni tokko Awustiraaliyaatti yakkaan gaafatamuu isa xiqqaadha. Daai’mni ganna 10 qabamee, mana murtiitti dhiyaachuufi hidhamuu mala. Biyya Jarmanii keessattimmoo namni tokko umriin isaa ganna 14 guunnaan yakkaan himatamuu mala. Biyya Poorchugaalittimmoo seeran himatamuun ganna16  irraa eegala. Biyya Lugzanbarg keessatti garuu namni himatamu ganna 18 guutuu qaba. Gama biraatiin, Ingilaand fi Weels keessatti umrii xiqqaan namni tokko seeraan himatamuun danda’u ganna 10. Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii bara darbe qajeelfamni baase akka ajajutti, umriin namni tokkoo yakkaan himatamuu itti danda’u inni xiqqaan 14 ta’uu qaba. Awustiraaliyaa keessatti seera ganna 10'tti himatamuu eeyyamuun caalaatti kan miidhaman hawaasa jalqaba biyyatti keessa jiraataa turan/uummata ganamaa Awustiraaliyaa kanneen abborjinaalii jedhamuun beekamanidha. Qorannoon akka agarsiisutti Awustiraaliyaatti bara 2018-2019tti ijoolleen ganna 10 fi 13 gidduu jiran 600 hidhamaniiru. Kanneen keessaa %65 hawaasa durumaa Awustiraaliyaa keessa jiraataa turanidha. Lakkoofsa waliigalaa ummata Awustiraaliyaa keessaa garuu hammi ummata ganamaa Awustiraaliyaa (abborjinaalota)  harka sadii qofaadha. Qorannoon dhimma kanarratti qo’atame tokko akka agarsiisutti, ijoolleen hawaasa jalqaba biyyattii keessa qubatanii keessa jiraatan kaan caalaa carraan hidhamuusaanii harka 17’n dabala. Kaaba biyyatti keessatti sirumaa gara harka 43 qaqqaba. ‘Mormiin Black lives matter jedhu hawaasa dammaqseera Biyyattiin seera kana akka jijjirtu gaafatamaa ture. Jalqaba ‘umrii namni yakkaan himatamu olkaasaa’ jechuun duulli eegalame. Ameerikaatti mirga gurraachootaaf falmiin ‘Black lives matter’ jechuun eegalame biyyoota baay’eetti ce’ee mormii kaaseera. Awuustiraaliyaattis duutii fi hidhaan qoodinsa sanyummaatti hidhata qabu mormii akka haaraatti kaaase. Lammileen biyyatti harki caalu seerri kun akka fooyya’u barbaadu. Bara darbe daa’imni ganna 12 ummata ganamaa Awuustraaliyaa keessaa dhalate tokko damee Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti dhiyaatee dubbii dubbate booda dhimmichi xiyyeeffannoo argateera. Dujan Hosaan ‘namoonni gurguddoon ijoollee ol adeemoo ganna kudhanii hidhuu akka dhiisaniin barbaada’’ jedhe haasaa dhageessise. Sirnii barnootaa aborjinaalota giddugala godhate osoo bu'ureeffame, hidhaa daa'immanii hambisuu akka danda'u kaase. Ogeeyyiin seeraa ijoollee hidhuun yakka hin hir'isu jechuun gorsu. Daa’imman ijoollummaan hidhaman carraan mana hidhatti deebi’uusaanii guddaa ta’u ibsan. Ogeeyyiin fayyaa Awustiraaliyaas umriin namoonni yakkaan shakkamanii himataman akka ol siqu barbaadu. Kanaaf, daa’immanif hidhaarra wal’aansa fayyaatu isaan barbaachisa jedhu. Seera baastonni biyyatti ammas murteerra hin qaqqabne Abbaan alangaa dhimma kanarratti murtoo irra qaqqabe ni beeksisa jedhameetu ji’a darbe eegamaa ture. Abbaan alangaa Maark Ispiikmaan, dhimmi ijoon umriin yakkaan himatamuu ol haa siqumoo hin siqinii kan jedhu dhimma qajeelfamaati' jedhu. ''Umriin yoo ol siqe filannoowwan biroo taa’u qabu’ jechuun dubbatan. Ijoolleen yakka yoo raawwatan akkamitti to’achuun akka danda’amu filannoon biraa jiraachuu qaba jedhan. Daa’imman baala sammuu namaa adoochu fudhatan maatiisaanii wajjin deeggarsi xiinsammuun walqabatu argachuu qabu kanneen jedhanii kaasan jiru. Kanneen mirgaaf falman deeggarsa argachaa adeemuun seericha akka jijjiramu fayyada jedhanii kan yaadanillee jiru. Dhimmoota yakkaan walqabatanirratti barsiisaa kan ta’an Kiriin Kanaan‘’ Sanyummaan walqoodu hambisuufi haqni akka jiraatuuf umriin namni yakkaan gaafamuu danda’u olsiquu qaba’’ jedhaniiru.


Gabaasa qorannoo daa’imman gurguramanii BBCn hojjate booda Keeniyaatti namoonni sadi to'ataman

Poolisiin Keeniyaa ogeessota fayyaa gameeyyii garee daddabarsa daa’immanii irratti hojjetu ni hogganu jedheen, gabaasa qorannoo BBC’n dhimma hannaafi gurgurtaa daa’immaniirratti baaseen booda to’annoo jala oolcheera. Gabaasni BBC Africa Eye daa’imman kiliinikoota eeyyama seeraa hin qabneefi hospitaalota mootummaa Naayiroobiirraa akka hataman saaxil-baaseera. Daa’imman kunneen qarshii 15,000 fa'in gurguramu. Poolisiin hospitaalawwaniifi manni ijoolleen keessa jiran akka sakatta’amu ajaja baaseera. Sakatta’insi kun qondaaloti ogummaa fayyaa gameeyyii otoo hin hafin, daddabarsa daa’immanii kanarratti akka hirmaatan saaxileera jedhu hogganaan poolisii olaanoo Hilaarii Mutaayaambii. Shakkamtoonni dhimma kanarratti hanga yoonaa homaa yaada hin kennine. Gabaasni BBC Africa Eye, Naayiroobii keessatti daa’imman haadholii daandiirra jiraatanirraa akka hatamaniifi kiliinikooti eeyyama seeraa hin qabne akka jiran, gurgurtaa daa’imman kanaaf gatiin inni xiqqaa doolaara 400 ykn birrii 15,000 akka tahes saaxileera. Gabaasni qorannoo kun malaamaltummaa hospitaala Maamaa Luusii Kibaakii jedhamus ifatti baaseera. Tajaajilaan fayyaa hawaasaa hospitaalichaa Fireed Lepaaraan rippoortaroota daa’ima bituuf fakkeessanii hojjetaa turanitti, daa’ima dhiiraa torbee lamaa doolaara 2700 ykn birrii 100,000 oliin gurgureera. Fireedis tahe hopitaalichi dhimma kanarratti yaada kennuuf eeyyamamoo miti. Ministerrii Dhimma Hojjetaafi Eegumsa Hawaasummaa Keeniyaa Saayiman Cheeluguyaa yakkamtoonni ''gatii seeraa isa dhumaa'' ni argatu  jedhan. Kana malees eegumsa daa’immanii irratti foyya’insi barbaachisaa tures jedhan. Ministirri Dhimma Biyya Keessoo biyyattii Fireed Maatiyaangii, waan hospitaala Maamaa Luusii saaxiluu isaaf gabaasa BBC Africa Eye galateeffataniiru. Keeniyaan kana dura daddabarsa namoota gurguddoo fi qoricha sammuu namaa si’eessu waliin rakkataa turte jedhan. Afrikaa Bahaa keessatti daddabarsi daa’immanii hangam akka tahe qorannoon qabatamaa agarsiisu hin jiru. Haa tahu malee dhaabbati miti mootummaa ‘Missing Child Kenya’  waggooti sadeen darbanitti daa’imman badan 600 galmeessuu hima.


BBC Africa Eye: Daa'imman gabaa gurraacha Naayiroobiitti gurguraman

Sagantaan BBC Africa Eye gabaasa qorannoo yeroo dheeraa fudhateen, gabaa daa'immanii magaalaa guddoo Keeniyaatti dabalaa dhufe saaxil baase. Warreen ijoollee kanniin hatan, dolaara Ameerikaa 400 fa'itti gurguru.


Intala waggoota 26 booda miidiyaa hawwaasaan firootashee argatte

Shamarreen yeroo duguuggaa sanyii Ruwaandaa bara 1994 daa’ima ganna lamaa taatee maatii ishee dhabde, amma karaa miidiyaa hawaasaatiin firootashee muraasa argachuu dandeesse. Girees Umotonii jedhamti. Maqaa maatiinshee moggaasaniif hin beektu. Suuraa ishee hedduu WhatsAppa, Feesbuukii fi Tiwiiterii irratti maxxansite. Kanas kan raawwatte ji’a Ebla darbe yoo tahu tarii firoota koo keessaa yoon namoota muraasa argadha tahe jettee yaalte. Karaa deeggarsa dhaabbilee garaagaraa fi mootummaatiin maatii irraa dhalatte argachuu hin dandeenye ture. Shamarreen ganna 28 amma ogummaa Narsiin tajaajilaa jirtu waan beektu yoo jiraate bakka guddisa daa’immaan haadhaafi abbaa hin qabnee magaalaa Kigaalii jiruu obboleessa ishee yeroo sana ganna afur taheefi booda du’e tokko waliin dhufuu ishee qofa. Bakki irraa dhufte ammoo ollaa magaalaa Nyamirambo jedhamtu irraa. Daa’imman hedduun lola gosa Tutsis fi Huutuu gidduutti gaggeeffamee guyyoota 100 keessatti lubbuu namoota 800,000 galaafateen maatii isaanii dhabaniiru. Haaluma kanaan Girees Umotonii akkuma suuraa ishee maxxansiteen namootni hedduun fira keenya taati jedhanii dhaqaniiru. Garuu hin milkofne. Ji’oota booda namni Antoonii Rugaagii jedhamu tokko suuraa ishee argee gaafachuu deeme. Namni kun obboleettiikoo Liliyoosee Kamukama jedhamtu fakkaatta jechuun dhaqee ishee gaafate. Obboleettiin isaa kun ammoo bara 1994 duguuggaa sanyii raawwatame sana keessatti ajjeefamteetti. 'Dinqiin ani waaqa kadhachaa tureef' "Yeroon isa argu akka wal fakkaannun ilaale,’’ jette Umutooniin yaadashee yeroo BBC Great Lakes’ kennitu. ‘’Garuu fira tahuu keenya qorannoo DNA qofatu mirkaneessa, kanaaf qorannicha ji’a Waxabajjii keessa gara Kigaaliitti geessuu qabna,’’ jette. Lamaan isaaniiyyuu qorannoo gaggeessanii bu’aa isaa fudhachuuf waliin deeman. Magaalaa Kiigaalii waliin gahanii bu’aani qorannoo isaanii %82 walitti dhiyaachuu isaanii agarsiisa. Lamaan isaaniif guyyaa addaa ture. ‘’Baay’een nahe. Miira gammachuukoo to’achuun dadhabe. Har’ayyuu abjuu natti fakkaata. Kun dinqii waaqayyo akka naaf godhuuf kadhachaa turedha.’’ Namni isheen waliin fira taate kun eessuma isheeti. Eessumni ishees maqaa maatiin ishee gosa Tutsis baasaniif Yiveetee Mumporeze akka tahe itti hime. Firoota karaa abbaashee jiran waliinis wal ishee barsiiseera. Bu’aan qorannoo osoo hin bahiinis suuraa maatiishee durii waliin wal bira qabdee gaafa ilaaltu akka firootashee tahan mirkaneessiteetti. ‘’Mucayyoon kun intala obboleessakoo Appiraayis Mariyaa Viyaanii fi haadha warraa isaa Liliyose Kamukamati’’ jedhe eessumni ishees. Lamaan isaanii iyyuu duguuggaa sanyii raawwate san keessa ajjeefaman. Firri ishee biraan Bukuraa jedhamtu maqaa guutuun obboleessa ishee waliin gara dhaabbata guddifachaa san deemee Yiivees Muukiyoo jedhama jechuun itti himte. Isheen garuu maqaa jalqabaa Yives qofa yaadatti. Obboleessa xiqqaa Faabiris jedhamus qabdi ture. ‘Namni hafeeru jira hin seene’ jette Bukuraan. Lolli duguuggaa sanyii Ruwaandaa yeroo xiyyaarri pirezidaantii Ruwaandaa fi Burundii kan gosti lamaan isaanii Huutuu tahe, feetee balali’aa turte rukutamuun lamaan isaanii du’an ture kan jalqabe. Xiyyarittiin Eebla 6, 1994 halkan ture kan rukutamte. Guyyaa itti aanu haleellichi jalqabe. Hidhattootni Huutuu hawwaasa Tutsis lakkoofsaan xiqqaa tahan adamsanii akka ajjeesan itti himame. Naannoon magaala Kigalii, Nyamirambo jedhamu bakka jalqaba haleellaan irratti jalqabedha. Daandiin cufamuun namootni hedduun meeshaa qara qabuun ajjeefaman, Kaan manni isaanii gubate. Kaan gara masjiidaa fi waldaatti baqatan. Bukuraan akka jettetti dubartiin tokko irree daa’ima Yives jedhamuu qabdee fiigaa akka turte namni argeera. Ergasii odeeffannoon homaa hin dhagahamne. Waa’ee obboleettii isaa amma argamteUmutoonii garuu homaa hin dhageenye ture jette. Waraanichi bara 1994 yeroo hidhattootni Tutsis, Rwandan Patrotic Front, pirezidaanti Pool Kaagaameen dursamu aangoo qabatu dhaabbate. ‘Gaddaanan jiraachaa ture’ Mana barumsaa sadarkaa lammaaffatti barsiisonni koo maatii koo yoo jiraatan akkan argadhuuf gara Kigaalii deemuun gaafachuun na gargaaraa turan. Garuu homtuu hin argamne,’’ jette. Yeroo hundumaa akka nama sanyii ykn hidda dhalootaa hin qabneetti gaddaan jiraachaa ture. Garuu dinqii waaqaa akka anaaf tahu kadhachaan ture. Maatiin na guddisan na kunuunsanis maatiin irraa dhaladhe yaaduu garuu dhiisuu hin dandeenye. Maqaan anatti himame Yives kan jedhuu fi Nyamiramo kan jedhu qofa ture. Barbaacha jalqabuuf illee odeeffannoo baayyee xiqqoodha. Amma firoota hundaa baruuf baayyee ariifattee jirti. Ruwaandaa keessaa fi bakka biraatii walitti qabuuf yaadamee garuu weerara koroonaavaayirasiitu akka harkifatu godhe. Hanga sanatti karaa Waatis Aappii firootaan wal barteetti. Gar tokkoon obboleessa ishee kan tahe nama magaalaa Kiigaalii jiraatu waliinis wal barteetti. Abbaan ishee osoo harmee ishee hin fuudhiin dura dubartii biraa irraa kan argate ture. Erga bara 1995 as namootni 20,000 tahan irra caalaan isaanii ijoollee kan tahan deeggarsa Koree Fannoo Diimaa Idil-adunyaan maatii isaanii waliin walitti dabalamaniiru. Taateen isaa akkas ture: Ebla 6,1994 : pirezidaanti Habiyaramana, gosa Huutuu, Xirraarri rukutamuun du’e. Guyyoota 100 keessatti: Gosni Huutuu aariin ka’uun gosa lakkoofsaan xiqqaa tahan Tutsis 800,000 tahan fixan. Waxabajji 4,1994 Gareen finciltoota RPF Pool Kaagaamee pirezidaantii ammaa Ruwaandaan hogganamu aangoo qabate. Gosa Huutuu Miliyoona lama:Gosti Tuutis Gumaa baafachuuf nu fixu jedhanii sodaachuun gosni Huutuu gara DRC ammaatti baqatan. 93:Ajjeechicha qindeessuu keessatti qooda ol aanaa kan bahatan mana murtii Idil-adunyaatti himataman.


Dargaggoon aappii farra arrabsoo fi doorsisa intarneetiirraa hojjete badhaafame

Dargaggoon ganna 17 lammii Baangilaadesh Sadaat Raahiman waa’ee arrabsoo fi doorsisa intarneetiirraa ijoollee barsiisuuf tattaafachuusaaf Badhaasa Nagaa Ijoollee Addunyaa mo’ateera. Saadaat aappiisaa kana hojjechuuf kan murteesse shamarreen ganna 15 tokko doorsisaa fi haleellaa irra gaheen of ajjeesuusheetiin ture. Dargaggoonni naannoosaa 1800 amma appii kana fayyadamaa jiru. Shamarreen kana dura Nobeelii nagaa badhaafamte Maalaalaa Yoosaafzaay, ’’kan nama jajjabeessu’’ jechuun isa ibsiteetti. ‘’Dargaggoonni dooorsisa karaa onlaayinii godhan akka dhaabanii fi hiriyyoota isaanii dhukkuba sammuu qaban akka gargaaran gaafachaa jira, Saadaat nama jijjiiramaati,’’  jetteetti. Badhaasni 'International Children's Peace Prize' jedhamu waggaa waggaatti dargaggoota mirgi ijoollee akka eegamu hojii hojjetaniif kennama. Kana dura rogeettii kunuunsa naannoo Gireettaa Tanbarg badhaasicha mo’atteetti. Appiin Saadaat ijoollee fi dargaggoonnii doorsisa karaa onlaayiniin irra gahu icciitiidhaan garee tola ooltotaa poolisii wajjin hojjetanitti akka gabaasan gargaara. Kana malees akkamiin haleellaa onlaayiniirraa akka of eeggatan ni barsiisa. Erga appiin kun jalqabamee ijoolleen 300 yakki onlaayinii irra gahe deeggaramaniiru. Namooti saddeet immoo ijoolleerra qoccollaa saalaa qaqqabsiisan to’annoo jala oolaniiru. Dargaggoon kun badhaasa doolaara 100,000 appiisaa biyya keessatti babal’isuu fi akka addunyaatti immoo fakkeenya tahuuf akka fayyadamu AFPtti himeera. Saadaat dargaggoota Baangilaadesh intarneetii fayyadaman keessaa walakkaan yakka irra gahuuf sodaa fi hanqina beekumsaarraan kan ka’e hin gabaasani jedheera. ‘’Hubannoo, waan tokko akka dhimma ofitti ilaaluu, gorsaa fi tarkaanfii fudhachuun dhimma kana ittisuuf ijoo dha,’’ jedheera. Waraan kanarratti ani loltuu dha, namoonni yoo na gargaaran immoo waliim mo’anna jedheera


Guddifachaa: Namichi gur'aachi daa'ima adii guddifachaan fudhate butteeta jedhame

Yeroo baayyee warreen adiitu ijoollee gurraacha guddifachaan yeroo fudhatan mul’ata. Faallaan kanaa yoo mudatu,gurraachi yookiin lammiin Eeshiyaa daa’imman adii yeroo guddifachaa fudhatan qondaalotiifi qaamoleen hawaasaa biroollee ni shakku. Guyyaa tokko Kaaba Kaarooliinaa, Charloteetti irbaata irra osoo jiranii Piiter osoo Jooniin mucaa tokko waliin wal mormuu arga. Osoo dubbii cimaan hin ka’iin dura mucaa isaa fudhatee herrega waan fayyadamani kaffalee bahe. Ilmasaa bobaa isaa jalatti qabachuun daddafee herrega kaffale. Akkuma Piiter Joonii qabatee gara konkolaataa isaanii deemeen Jooniin gadhiifachuuf wixxifata. Piiter lafa isa kaa’uun konkolaataa bane. Kana gidduutti dubartiin tokko itti dhiyaachuun, ija shakkiin ilaalte. ‘’Haati mucaa kanaa eessa jirti?’’ jette. Ani abbaa isaati’’ jechuun deebise Piiter. Dubartiin kun duubatti deebitee konkolaataa Piiter bira dhaabachuun lakkoofsa gabatee konkolaataa isaa ilaaltee moobayila ishee baafatte. ‘’Heloo, Poolisii adaraa,’’ jechuun suuta jettee dubbatte. ‘’Hey, nama gurraacha tokkotu mucaa adii tokko waan maatii jalaa hate natti fakkaata.’’jette. Jooniin akka tasaa tahee hin socho’u, ol jedhee callisee Piiteriin ilaalaa jira. Piiter ofitti hammateera. ‘’Homaa rakkoon hin jiru,’’ jedhe Joon. Naannoo imalaa Loonlii Pilaaneet jedhamtu namoonni dafanii keessa bahuu barbaadu. Yugaandaa keeessatti naannoo daangaa Ruwaandaa fi  Demookiraatik Riippaabiliik Of Koongootti iddoo ce’umsaa paarkiiwwan biyyaalessaati. Piitariif iddoon dhalootasaati,waa’ee naannicha yaadannoo gaarii hin qabu. Maatii hiyyeeyyii keessatti guddate. Yeroo ijoollee ture miseensoti maatiisaa lafarra ciisuu ture. Waan guddaa itti of abdannu hin qabnu ture. Laaqanaaf kan nyaannu,mosee fi shoorbaa dha,yoo carroomne immoo kotoree arganna jedha. Haleellaafi alkooliin machaa’uun jireenya Piitar ture. Jireenya isaatti haaragalfii yoo barbaadu mana adaadaa isaa deema ture. ‘’Karaa tokkoon maatii bal’aa qabna,ijoollee guddisuuf garuu hawaasni ganda sanaa hirmaachuu qaba.,’’ jedha Piitar, Garuu wacaafi muddamaan jiraachuu jibbee manaa akka bade  hin haalle. Waggaa 10tti daandiitti ba’anii jiraachuu filate. Waa qabu qabatee gara buufata konkolaataatti godaane. ‘’Konkolaataa isa kamtuu karaa fagoo adeema?’’ jechuun dubartii otoobisii eegaa turte gaafate. Isheenis qubaan isatti agarsiiste,mallattoo otoobisii irra jiru dubbisuu baatus garuu qabate. Galmi konkolaatichaa daangaa Yugaandaa km400 irra ture. Adeemsa guyyaa tokkoo booda magaalaa Kaampaalaa gahee, lafa gabaa deemuun warreen daandii irratti miya gurguran, ‘’hojiin hojjedhee nyaata ittiin bitadhu argachuu danda’aa?’’ jedhee gaafate. Waggoota muraasaaf Piitar daandiirra jiraate,warreen akka isaa daandiirra jiran wajjiin soorata qooddate.Dandeettii jireenyaa gaarummaa ija namaa ilaalanii adda baafatan gonfate. Namni gaariyyoon tokko Jaasiik Maasiikoo jedhamu,akkuma yeroo kaanii torbee isaa eeggatee gabaa bahe,otoo gabaadhaa hin bahiin Piitariif nyaata biteefi. Waggaa tokko booda namichuti kun Piitar barachuu barbaada yoo taheef gaafate.Piitar ‘eeyyee’  jedhe jennaan Maasiikoon mana barumsaa isa galche. Ji’a jaha booda Piitar barumsa isaan cimaa tahuusaa arganii maatiin Maasiikoo isaan waliin akka jiraatu gaafatan. Piitar Maasiikoo faa waliin akka miseensa maatii tokkootti jaalatamee jiraachuu jalqabe, boodas barumsaan cimaa tahuufi carraa barnootaa bilisaa argachuun oolmaa deebisuu jalqabe. Waggoota kurnan muraasa booda Piitar nama ganna 40 keessa jiru dha.Ameerikaa keessa gammachuu dhaan jiraata.Dhaabbata miti-mootummaa Yugaandaa keessatti warreen harka qalleeyyii deeggaruu waliin hojjechaa ture. Dhimmuma hojii isaan otoo imaluu maatii mucaa isaanii guddifachaan fudhatan qabatanii yoo deeman argee, ‘’edaa hanguma ijoolleen Yugaandaa keessa jiran deeggarsa fedhan Ameerikaa keessallee daa’imman manaafi maatii waliin jiraatan barbaadu. Yeroo imala isaarraa deebi’u Piitar Kaaba Kaarolaayiinaatti deebi’ee dhaabbata ijoollee mana hin qabne of bira tursu bira dhaqee tola ooluun barbaada jedhe. ‘’Ijoollee guddifachaan fudhattee maatii gochuu yaaddee beektaa?’’ jechuun gaafachaa eenyummaasaa galmeessuu jalqabde. ‘’Anoo hin fuune,’’ jedhee deebise. ‘’Maarree, ijoolleen dhiiraa abbaa fakkeenya isaaniif tahee faana isaa hordofuu barbaadan jiru,’’ jetteenii Kana dura namticha tokko qofatu ijoollee fudhatee guddisuuf Kaaba Kaarolaayinaattii kan galmaa’e. Yeroo unka guutu, Piitar daa’ima gurraacha naa kenna jedheetu yaadaa ture. Yeroo daa’imni adii waggaa shanii isaaf kennamu ni nahe. ‘’Yeroo kana dha ijoolleen hundi manni akka isaan barbaachisu kanin bare. Bifti waan ani itti dhimmamu hin turre,’’ jedhe Piitar. ‘’Mana kutaa lama qabun qaba ture, namni kun isa barbaachisu hundi dhufee keessa jiraachuu danda’a jedheen amana ture,’’ Akkuma Masiikoon anaaf godhe anis ijoollee biroof hojjechuun fedha. Waggaa sadii keessatti ijoolleen sagal Piitar waliin jiraataniiru. Maatii isaanii otoo hin argatiin dura dahoo isa godhataniitu turan, isaanis gurraacha,Hisbaanikii fi adii turan. ‘’Yeroo hunda kan ani hin dandeenye yoo ijoolleen na dhiisanii deemani dha,’’ ‘’Waa baratamu miti,’’ jedha. Gaaf tokko ammas gaafa Jimaataa dhaabbata tola oolaarraa bilbilli bilbilameefi, mucaan ganna 11 Antoonii jedhamu hatattamaan iddoo akka barbaadu itti himan. ‘’Erga mucaan inni dhumaa isa bira ture guyya tokko dura ture kan deeme. Yaadaan waanin miidhameef, lakkiin jedhe. Yoo xiqqaate baatiin lama na barbaachisa,’’ jedhe.Isaan garuu kan mucaa kanaa adda dha, waanti hamaan irra gaheera, torbee tokkoof isa tursiisiitii booda isa fudhanna naan jedhan jedha. Boodatti harkifachaa dhuma Piitar waliigalan- Antooniin dheeraa,salphaa fi qaama ispoortiin ijaarame, rifeensa boorajjii qabu-halkan qixxee booda mana fidan.Ganamsaa Piitariifi Antooniin ciree waliin nyaatan. ‘’Piitar jettee na waamuu dandeessa,’’ jedhe mucaatti. ‘’Innimmoo abbaa koo siin jechuu danda’aa? jedhee na gaafate. Piitar ni rifate. Lamaan isaanii sa’atii dheeraaf walitti hin dubbanne. Piitar waa’ee Antoonii beekuu baatus garuu mucaama isaa itti fakkaate. Sanbattan irra waliin bilcheessaa fi odeessaa oolan. Gabaa bahanii Piitar Antoonii dhaaf wayyaa biiteef, gaaffiiwwan kanneen akka nyaata akkamii jaalattaa? Fiilmii akkamii jaalattaa faa wal-gaafatan ‘’Waliigalla moo waliif hin taanu waan jedhu’’ wal qorachaa oolan. Gaafa wiixataa warreen dhaabbati ijoollee kana walitti qabu dhufu Piitar seenaa Antoonii barate. Waggaa lamatti  ture lafa kunuunsa ijoollee kan gale. Waggaa afuritti immoo maatii biraan fudhatamee ture. Amma waggaa torba booda maatiinsaa guddifachaan isa fudhatan isa ganan. ‘’Kana amanuu hin dandeenye,’’ jedhe Piitar,’’Nagaatti hin jenne, sababa itti hin himne, deebi’anis isa hin barbaanne.Kun hinuma na ajjeese. Akkamiin namni namarratti kana dalaga?’’ ‘’Jireenyi Antoonii jireenya ijoollummaa kootti na deebise. ‘’Mucaan kun akkuma koo umuriinsaa 10 iddoo deemu dhabeetu jira. Kana booda hojjettoota hawaasaatti garagalee,’’ waraqaa mana barumsaa akka deemu barbaachisu na guuchisaatii ani falan barbaadan,’’ jedhe. Antoonii ilaalee egeree ifaa akka qabu itti dhagahame Piitar. ‘’Yerooma na arge abbaa naan jedhe. Akkan abbaa isaaf tahu danda’u itti dhagahameera Dhaabbatumaan na faana akka jiraatu lamaan keenyayyuu durumaa qabee barree turre jedha Piitar. Waggaa tokko keessatti Piitar Antooniidhaan ifatti guddifachaan isa fudhate. Antooniin Piitariidhaan abbaa waa’ee abbaa kee Yugaandaa jiru natti haasa’i jedhaan. Yeroo Piitar nyaata Yugaandaa qopheessu isa gargaara. Mana barumsaatti Piitariin abbaa kooti jedhee beeksisuu jalqabe.‘’Kuni abbaa kooti,jedhee yoo gammadu hiriyyooti isaa ija shakkiin isa ilaalu,’’ Haa tahu malee yeroowwan rakkisoos dabarseera. Guyyaa boqonnaa tokkorra, eegduun buufata xiyyaaraa tokko Antoonii dhaabee maatii isaa gaafateen. Antooniin Piitariin itti agarsiiseen jarri battaluma sakatta’uu jalqaban. Antooniin sanyummaa ifatti argeen ni rifate,Piitar isa tasgabbeesse. ‘’Ani abbaa kee dha, nan si jaaladha garuu namoonni akka keenyaa yeroo hunda akka gaaritti hin ilaalaman,’’ jedhe Piitar. Ati waa tokkottillee aaruu hin qabdu, kan ati goodhuu qabdu namoota ana fakkaataniif kabaja qabaachuu qabda,’’ Piitar jalqaba waggaa kanaattis dhaabbata kunuunsa ijoollee sanarraa bilbilanii mucaa Joonii(Maqaa sirrii miti) yeroo koronaavaayirasii keessa fudhatee guddisaa jira. Jooniis akkuma obboleessa isaa Antoonii ‘abbaa’ jedhee waamuu jalqabe. Jooniin immoo rifeensa isa warqee fakkaatuu fi qaama qal’aa qaba. Yeroo Piitar waliin tahu shakkiin ilaalamuu sana cirumaa dabaleera.. Piitaris kanumaafi yeroo dubartiin konkolaataa biratti poolisii waamuun kan isa hin dinqine. Piitar waan akkasii kun inni gurraacha tahuufi Joonii adii tahuusaaf qofa irra deddeebiin mudachuu akka danda’a ibseera. Yeroo Joorji Filooyiid du’e sana Antoonii waliin taa’anii haasa’aniiru. Piitar Antooniin yeroo hunda bilbilasaa banaa akka godhu itti himeera, poolisiin yoo isa qabe jechuun. ‘’Akka nama gurraachaatti waa’ee mataa koo ibsuuf sekandii 10 qofan qaba.’’jedha Piitar. ‘’Antoonitti kanan himu yoo poolisiin na dhaabe bilbila baasiitii waraabi kan jedhu dha,’’ Maaliif isa qofa dha ragaan koo,’’ jedha. Qorannoon ogeessa xiinsammuu waa’ee maatii qoratu Nikoolaas Ziil Ameerikaa keessatti warreen adiitu sanyii isaanii ala ijoollee guddifachaaf caalaatti fudhata jedheera. Odeeffannoon dhiyeenya bahe akka agarsiisutti 2016tti guddifachaa  daa’imman adii harka 1 qofatu gurraachaan guddifachaaf fudhatame. Karaa biraan guddifachaan harka 11 maatii adiitiin taasifama jedha. Piitar yeroo uggurri imalaa ka’uu ijoolleef karoora qaba. Yugaandaa isaan dhaqtee abbaan isaanii eessaa akka dhufe akka argan barbaada. Maatii Joonii waliin immoo hariiroo gaarii uumuun maatii isaatii yoo deebi’ee akka nagaan xumuramu barbaada. Haa tahu malee karaa miidiyaa hawaasa gaaffiin fuudhaa isaaf dhiyaatus tole hin jenne. ‘’Ijoolleen koo yeroo hunda tasgabbaa’ee of gaafan isaaniif kennu na argtanii hin beekan kanaaf guutummaan guutuutti isaaniif jiraachuun fedha’’ jedhe.