Tola ooltummaa: Dhaabbata laaboraatorii Finfinneetti baatii Qaammee keessa bilisaan tajaajilu

Wiituun Qorannoo Fayyaa Wuddaasee waggoota 12 dura ture kan hojii eegale. Bara kana dabalatee waggaa waggaan guyyoota Qaammee hunda tajaajila qorannoo fayyaa bilisaan kennaa jira. Waggoota kanneen keessatti Wiirtuun kun qorannoo fayyaa nama tokkotti birrii 2,500 hanga 5,000 gaafatan namoota kuma 46 ta'aniif bilisaan kennuu isaa abbaan qabeenyaa Wiirtuu kanaa Daawwit Hayiluu ni ibsu. Namoota tajaajila bilisaa argatan kanneen keessaa kuma 16 kan ta'an erga Wiirtuun kun hundeeffamee kaasee hanga bara darbeetti guyyoota Qaammee keessa kan tajaajilicha argatan. "Tajaajilli bilisaa kun namoota tajaajila nuti kenninu kan isaan barbaachisu ta'ee warra dandeettii hin qabneefidha. ''Hin danda'u garuu tajaajillichi na barbaachisa namoota jedhan hundaaf kan kennamudha," jedhan Daarektaraafi abbaan qabeenyaa Wuddaasee kun. "Nuti kana kan ittiin adda baafannu [akka kanfaluu hin dandeenye] gaafachuudhaan. 'Kanfaluu hin danda'u' jennaan ni amanna," jechuun ibsan. Wiirtuun qorannoo fayyaa kun tajaajila kan kennu ajaja wallaansaa warra isaan barbaachisuufi ajaja malees kanneen kennamaniif yoo ta'u, qorannoo fayyaa bilisaas haaluma walfakkaatuun kan kennamudha. Qorannoon fayyaa bilisaa keessattuu qorannoon ajaja hakiimaa hin gaafanne baatii Qaammee keessa guyyoota jiran shanan ykn ja'an keessa karaa toora bilbilaa 9888 galmaa'uun qorannoon fayyaa isaanii Qaammeen boodallee itti fufee kennamaaf jedhan. "Nuti akkaataa galmeetiin akka barbaachisummaa isaatiifi ariifachiisummaa isaatiin ilaallee tajaajilla. Fakkeenyaaf, bara darbe hanga Muddeetti deemneerra [Namoota Qaammee keessa galmaa'an tajaajiluun jechuudha]. ''Qaammee keessa yaa galmaa'aniyyu malee, hojiin isaa Qaammee 5 dhaabbata jechuu miti. Warra Finfinneen ala dhufaniif dursa kennuudhaan qorannoo ariitiin ykn balaawwan mudataniin booda barbaachisaniif dursa kennuun hojjenna," jechuun ibsan. Wiirtuun kun kan hojii jalqabe maashina Siitii Iskaanii tokko qofaan akka ta'e kan yaadatan abbaan qabeenyaa kun, yeroo sanarraa jalqabee namoota dandeetii hin qabneefi qorannoon fayyaa ammoo isaan barbaachisuuf tajaajila kennaa turuu himan. Wuddaasee Siitii Iskaan, MRI, Altiraasaawond, Raajiifi tajaajilawwan biroo dameewwan Finfinnee keessa jiran ja'an keessatti kennaa akka jiru kan himu Daawwit, dameewwan hunda keessatti tajaajila qorannoo fayyaa hunda namoota dandeettii hin qabneef bilisaan akka dhiyeessu dubbatan. Qorannoowwan fayyaa kunneen 'gatiin isaanii qaala'oo' akka ta'e kan ibsan Obbo Daawwit, "Nama dandeettii hin qabne yaa turuu namni hojjetaan mootummaa wayyaa qaba jedhamuyyuu itti ulfaata. Tokko tokko balaa tasaan kan qaqqabefi tasa kan kaffalamuu qabu ta'uu danda'a. ''Kanaaf, qaammee keessa tarii waggaa guutuu yeroo nuti tajaajila bilisaa kenninutti dhufuu warra hin dandeenye, wanta kana barbaadanii ammoo mana isaanii kan jiran kan itti waamnu ykn tajaajila kana argachuudhaaf jedhanii gara hospitaalota mootummaa gara garaa deemuun namoota dabaree eeggachaa jiran yaamuun yeroo isaaniif itti hojjennudha," jedhan. "Dhaabbanni dirqama hawaasummaa isaa bahatee kasaare hin jiru" Wiirtuun kun 'Fulbaanaa hanga Fulbaanaatti' tajaajila bilisaa ni kenna kan jedhu Daawwit, "Qaammee Fayyaatiif" yaada jedhuun tajaajila bilisaa kennu waliin walumaagalatti namoota kuma 46 ol ta'aniif tajaajila bilisaa akka kennu dubbatu. Kana keessaa ammoo namoonni kuma 16 ol ta'an ji'oota Qaammee 11 darban keessatti kan tajaajilamanidha. Akka daarektarri Wiirtuu kanaa kun jedhanitti kaayyoon tajaajila bilisaa akkasii kana kennuu 'qajeelummaa dadabarsuuf," yaaduun jedhan. "Namoonni wanta nuti hojjennu ilaalanii anis maal gochuun danda'a jechuun akka yaadaniif qajeelummaan dabarsaa jirra. Wanta qajeelummaatiin goonudha. ''Qajeelummaan ni daddarba. Kaayyoon hawaasa tajaajiluudha; kaayyoon keenya tajaajilli fayyaa akka babal'atu taasisuus yoo ta'u, bu'aan garuu tajaajila sana waliin ni dhufa jennee amanna. ''Kana gochuu keenyaanis hin kasaarre. Dhaabbanni dirqama hawaasummaa isaa bahatee kasaare ammoo hin jiru - hanga sirnaan bahatametti." Ka'umsa kanaan Wiirtuun kun hojii tola-ooltummaa irratti hirmaatu babal'isuurra akka jiru eeree jira. Wiirtuun kun amma erga hundeeffamee waggaa 12ffaa isaa qabachuu isaa yaadachuun, "guyyoota 12 ramaduun hojiiwwan tola-ooltummaa 12 yaa hojjennu jechuun guyyoota 12 [Hagayya 24 irraa kaasee] hojii tola-ooltummaa hojjechuutti jirra," jechuun himu abbaan qabeenyichaa. Kunis, manneen namoota dadhaboo ta'an afur haaromsuu, dhiiga arjoomuu, kennaa asbeezaa [qallabaa] fi lammileen daandiirra jiraatan kuma 1 ol ta'an nyaachisuu dabalatee gargaarsawwan biroo kan dabalatu akka ta'e ibsan. Akka dhaabbataatti itti-gaafatamummaa hawaasaa bahachuun akka dhimma ijoo dhaabaatti kan kaa'ame ta'uu eeru hogganaan kuni. Tajaajila bilisaa kennamutti dabalatee karaa dameewwan wiirtuu kanaa kutaaleen bulchiinsaa jiraattonni waraqaa eenyummaa isaanii agarsiisuun qofa tajaajila hundarraa harka dhibba keessaa 20ni akka hir'ifamuuf dubbachuun kun ammoo "Naannawaa kabajuudha" jechun ibsan. "Miyaa tola-ooltummaa waan dhamdhamneef, yoom nuuf dhufa jechuun dharraatiin eeganna. Caalaa hojjechuuf itti kan deemnudha," jechuun himu Obbo Daawwit. Gama biraatiin, "Itti-gaafatamummaa hawaasummaa bahachuun dhaabbataa dirqama fedhiin bahatamuu qabu," jechuun kan ibsan abbaan qabeenyaa kun kana gochuun ammoo bu'aawwan argachuu isaanii himu. "Nuti bu'aawwan akka dhaabaatti arganne hojjetoonni keenya kaka'umsa ol-aanaa akka qabaatan taasiseera. Maqaan gaarii, gurra ergachuuf ta'a.  Maqaan gariin kun ammoo gara maallaqaatti kan jijjiiramuuf bu'aa mataa isaa danda'edha. ''Kanaaf, tola-ooltummaan anaaf buufachuudha; tola-ooltummaan argachuudha; kennuun kasaaruu miti. Guddina ol-aanaa waggaa waggaan argamsiisaa jirruuf gahee gudaa kan taphate yaada kennuu keenyadha," jechuun bu'aa gaarummaa ibsu. Wiirtuun kun gamoo tajaajila addaa kennuu isa dandeessisu ijaaraa jira. Kun ammoo tajaajila Wiirtichaa baayyee kan jijjiiruufi imala qorannoo fayyaatiif gara biyya alaatti taasifamu hir'isuuf akka gargaaru himan. Kanaaf, wiirtuun kun sadarkaa kanaa yeroo guddatu hojiin tola-ooltummaa kun kana waliin akka guddatu eeraniiru. "Sadarkaa kanatti yaa turuutii Siitii Iskaanii tokko qofaa qabaannee osoo baasii maashinaa kaffallee osoo hin xumuriiniyyu osoo liqaan hedduu nurra jiruuyyu hojjenneerra. ''Amma ammoo humna jabinaan ni taasifna," kan jedhan Daarektarri kun, "qajeelummaan umurii hin gaafatu, qajeelummaan ammoo maallaqa kennuu qofaa miti, namni yeroo qabu yeroo isaa, namni beekumsa qabu ammoo beekumsa isaa kan itti kennudha. ''Biyyi keenya haala amma keessa jirtuun nama hojii qajeelummaa hojjetan hedduu yeroo itti barbaaddurra jirra," jedhan.


Rakkoo daa'immanii haadholiin kaasan irraa kitaaba fayyaa kan barreessan Dr Abarraa Olaanii

Deebii gaaffilee haadholiin waa'ee daa'ima isaanii irra deeddeebiin gaafatan bifa kitaabaan barreesse, Doktar Abarraa Olaanii. Hospitaala Kompreheensiivii ispeeshaalaayidi Shaashamanneetti ogeessa Dhibee ijoollee fi Daa'immanii kan tahan Dr. Abarraa Olaanii, tibbana kitaaba 'Bu'uura Fayyaa Daa'immanii' jedhu maxxansiisuun uummataan gahan. Dhimma kitaaba isaanii kanarratti BBC waliin turtii kan taasisan Dr. Abarraan, kitaaba kana akkan qopheessuuf ka'umsa kan naaf ta'e gaaffii haadholiiti jedhu. "Kitaaba kana akkan barreessu kan na taasise haadholiin yeroo gara mana yaalaa dhufan gaaffii walfakkaataa gaafatu. Tokkoffaa gaaffii haadholii kana deebisuufi. Lammaffaa ammoo dubartoonni hundi waa'ee daa'immanii erga dahanii qofa beekuu hin qaban. Kanaaf akka dursanii itti qophaa'aniif yaadeeni," jedhan. Kitaabichi dhimmoota fayyaa daa'immanii keessatti bu'uura tahan hawaasni kan beekuu qabu kan hammate ta'uus himu. "Ulfi gadaamessa haadhaa keessatti guyyaa uumamerraa jalqabee kunuunsa haati ofiisheef gochuu qabdu, akkamitti hordoffii akka gochuu qabdu, erga dhalatee ammoo amala akkamii agarsiisa, guddina akkamii keessa darba kan jedhu sirritti barsiisa" jedhan. Gaaffileen haadholiin irra deddeebiin waa'ee daa'imaa gaafatan, dhalatee guyyaa meeqaffaatti qaama dhiquu akka qaban, yoom ifa aduutti baasuu akka qaban, talaallii akkamii fi faayidaa inni qabu haalan kitaabicha keessatti deebii argataniiru jedhan Dr. Abarraan. Yaaliin daa'immanii kan namoota jajjabaa irra ulfaataa waan ta'eef jecha, wantoota baayyee dursanii ittisuun bu'aa akka qabus dubbatu. "Daa'imman akka nama guddaa waan ta'an hin ibsatan. Waan barbaadan gaafa dhaban yookan dhukkubsatan miira isaanii hunda boo'uudhaan ibsu. Rakkoo hundaaf mallattoon isaanii boo'icha. Kana dursanii beekanii maal akka barbaadan adda baasanii beekuu barbaachisa," jedhan. Yaala daa'immanii irratti muuxannoo dabarse keessatti muudannoowwan haadholii fi daa'immannii isa qunnaman illee kitaabicha keessatti hammatamuus dubbata. Kitaabichi hubannoo dhimma daa'immanii irratti hawaasni qabu kan cimsu waan ta'eef, namoonni kitaabicha dubbisuudhaan dhimmoota daa'immaniin walqabatan hedduu barachuu danda'us jedhan. "Kitaabichi kan qophaa'e Afaan Oromootiini. Sabni keenya sirriitti akka hubatuuf jechuudha. Kitaabicha ogeessotni fayyaa daa'immanii hedduun akka gulaalan ta'ee waan maxxanfameef akka gaariitti qophaa'e. Namootni dubbisanis dubdeebii gaarii naaf kennani," jedhan Dr. Abarraan.


Adeemsi hogganaa WHO Dr Teediroos bakka buusuu iftoomina akka qabaatu gaafatame

Biyyoonni Miseensa UN tahan baatii tokko keessatti hogganaa Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) haarawa filachuuf jedhu. Yeroo addunyaan ammallee weerara koronaavaayirasii waliin wal’aansoorra jirtu kanatti filannoon hojii-raawwachiisaa olaanaa WHO isa kana duraarra iftoomina, haqa, gahumsaa fi danoomaaf banaa tahurratti hundaa’uu qaba jedhe dhaabbanni addunyaa guddichi kunuunsa HIV/AIDS kennu 'AIDS Healthcare Foundation' (AHF). Hogganaan ammaa WHO Dr Teediroos Adhaanoom Gebreyyesuus waggoota shanan dhufaniif irra deebiin ni dorgomu. Haa tahu malee namoonni aangoo kanaaf isaan waliin dorgoman biroo eenyu kan jedhu ifatti uummatatti hin himamne, kunis hoj-maata waggootaaf turedha. Walakkeessa baatii Fulbaanaan booda boordiin Hoj-raawwachiiftuu WHO kaadhimamtoota Biyyoota Miseensaa UN’n filataman xiinxaluun, Amajjii 2022tti maqaa kaadhimamtoota shanii ifa godha. Sana boodas murtoon dhumaa kora WHO baatii Caamsaa irratti miseensota dhaabichaan sagalee akka kennamuuf kaadhimamtoota sadii qofa dhiyeessa. ‘’Dr Teediroos  weeraricha to’achuu irratti ijaa hin milkoofneef, gaaffiin eenyutu isaan bakka bu’aa kan jedhu taha? sunimmoo iftoominaan himamuu qaba. "Murtoon guddaa akkasii dukkana keessatti kaayyoo siyaasaan akka tahu hin feenu,’’ jedhan pireezidantiin AHF Mikaa’eel Wiinstan. ‘’Itti gaafatamummaan Biyyoota Miseensaa fi Boordii hoj-raawwachiiftuu carraa kana bal’isuun, hogganoota seen-duubee garaa garaa qaban, kan dandeettii furmaata kennuu qabaniin WHO hogganuun gara maqaasaa durii- dhaabbata saayinsii fayyaa deebisuu danda’an filachuudha" jedheera. "Haala filannoo fi kaadhimamtoota kanaa uummatni akka hordofu banaa gochuun karaattii iftooma agarsiisuu danda’ani dhas,’’ jedha AHF Baatii Waxabajjii keessa sababoota jaha kaa’uun Dr Teediroos irra deebiin maaliif filatamuu akka hin qabne ibsee ture. Dhimma Dr Teediroos ittiin komataman keessaa yeroo weerarri koronaavaayrasii jalqabe dhibee hawaasaa hatattamaa tahuu dafanii ibsuu dhiisuu fi akkasumas weerara addunyaa tahuu beeksisuu irratti harkifachuu, fa’i dha. Kana malees vaayirasichi eessaa akka dhufe irratii iftoomina fi yeroodhaan beeksisuu dhiisuu fa’i dha. Hoggansi haaraa dhufuu fi Miseensonnii UN qaawwa uumameen rakkoo dhufe furuuf filannoo kaadhimamtootaa iftoomaan raawwachuu qaba jedheera.


Sagalee keenyaan nama jaalallee nuuf tahu hawwachuu dandeenyaa?

Waa’ee eenyummaa nama tokkoo ‘akkasi’ jennee himuudhaaf, yeroo dubbatu dhagahuu caalaa waanti murteessaa tahe hin jiru. Kunis roga jireenya keenya ammayyaa hunda ilaallata. Hiriyyaa, jaalallee akkasumas namoota siyaasaa illee otoo hin hafiin akkaataa dubbii isaanii irratti hundaa’uun filanna. Kuni maaliif tahee yoo jettan? Akkaataan sagalee keenya itti baafnu isa yaadnuun ol waa’ee keenya waan dubbatuufi jedhu warreen dhimma kanarratti qorannoo geggeessan. Yuniversiitii Montpellier, Firaansitti qorattuu xiin-qooqaa kan tahan Melissa Barkat Defradas namoota waan kana qoratan keessaa tokko. ‘’Nama itti dubbanutti afaan keenya fayyadamnee ergaa dabarsuu qofa osoo hin taane, waa’ee sadarkaa baayolojikaalaa, hawaasaa, diinagdee, hojii fi fayyaa keenyaa odeeffannoo ni qoodna, ’’jedhu Odeeffannoon garaagaraa kuni hundi haala qulqullina sagalee keenyaan unurraa kaanitti bifa ergaadhaan darba. Sagaleen namootaa garaagarummaa hin beeksisne baay'ee qaba. Kanaanis battalatti waa’ee nama nutti haasa’uu tilmaamuu eegalla. Sagalee nama tokko dhageenyee akka amala gaarii ykn bareedaa qabaniif hin qabne tilmaamuu dandeenya? Fakkeenyaaf yeroo filannoo taasifnu nama sagalee akkamii qabu irra filanna? Yeroo baay'ee namoota sagalee furdaa fi jabaa qabantu sagalee namoota baay'ee argata. Akkasumas namoonni sagalee akkasii qaban warra kaan caalaa carraa qacarrii hojii qabaatu, dorgomtootaafi amanamoodhas jedhama. Gama biraan akkaataan dubbii keenyaa haala keessa jirru irratti hundaa’uun geeddaramuu danda’a. Yeroo kabaja sagantaa tokko irratti michoota keenyaa waliin walitti qabamnu akkaataa dubbii keenyaan wal-akkeessina, hiriyyoota akkaataa dubbii kan keenya fakkaatu qaban waliin dabarsuus filanna. Katarzyna Pisanski, Yunivarsiitii Liyoonitti akkaataa sagaleen itti uumamu qoratti. Akka isheen jettutti, namoonni hariiroo waliigalaa qabnurratti waanti jalqabaa nama biraa irratti hubannu akkaataa itti dubbatu dha. ‘’Kunis daddafanii dubbachuu fa’i dabalata, fakkeenyaaf namni inni nuti itti dubbannu suuta jedhee haasa’a yoo taheef nutis sagalee keenya gadi-qabuu jalqabna. Kana malees nama saala keenyaan faallaa tahetti haasofna taanaanimmoo,  akkeessuu faa dandeenya, akkaataan uumama keenyaa hanga tahe tokko nu daangessullee jechuu dha.’’ Ogeettiin kuni  kanas kan raawwannu hariiroo hawaasaa jabeeffachuuf jechadha jetti. Akkaataan dubbii  nama tokko tokkoo kan isa kaaniirra jaalalaan nu hawwachuu danda’a jettanii yaadduu? Sagaleen furdaa fi jabaa tahe namootni siyaasaa sagalee uummataa akka argatan godha jedhamee akkuma yaadamu, dhiiroti sagalee jabaa qabanis akkasuma hawwatoodha jedhamu. Melissa’n akka jedhanitti hammi hormoonii testestiroonii (hormoonii saal-quunnamtii) dhiirootaa fi dheerina sagalee isaanii gidduu hariiroo fuggisootu jira. Kana jechuun sagalee  dhiira tokkoo furdaa(gadi-bu’aa) dha taanaan  hammi teestestiroonii isaa olaanaadha jechuudha. Akka baayolojiitti hormooniin teestestiroonii dhimma hormaataa  dhiirotaa gama milkeessuun faayidaa guddaa qaba. Kanaaf dhiirri tokko hammuma sagaleensaa furdatu jaalallee baay'ee argata jechuudha, ijoollee  godhachuu irrattis akkasuma. Haala kanaan sagalee isaa fayyadamuun nama jaalalleesaa tahuu dandadeessutti waa’ee eenyummaasaa, dabalatee waa’ee dhimma hormaataa  fi saalaa irratti odeeffannoo ni kennaa jechuu dha. Yeroo sagaleen dhiiraa furdaa tahu dhukkubaaf madiinummaa gaarii qaba, jabaa fi bulchaadha jechuu dha. Saayintistoonni jijjiiramaa tirtaa(evolutionary scientists ) dubartoonni bara ammayyaa kana keessa jiran maaliif dhiira sagalee furdaa qabu jaalatu kan jedhu ibsuuf sababeessa hariiroo hormonii testestironii fi sagalee furdaa gidduu jiru fayyadamu. Haa tahu malee ibsi sagalee dhiirotaaf fayyadamne kun dubartootaaf ni hojjetaa laata? Qorannoon garaagaraa akka addunyaatti dhimma sagalee dubartootaafi jaalalaaf hawwachuu ilaalchisee hojjetame akka agarsiisutti, dubartoonni sagalee qal’aa qaban irra jireessaan jaalallee argachuu irratti milkaa’u. Dubartoonni umrii shamarummaa irra jiran warra kaan caalaa sagalee qal’aa qabu. Kunimmoo hangam akka isaan wal-horuu dhaaf barbaachisan yaada kenna. Katarzyna’n, ''yeroo durii dubartoonni dhiira tokko hawwachuudhaaf sagalee isaanii qal’isanii itti haasa’u, dhiyeenya kana garuu jijjiiramni mul’ateera,'' jedhan. Qorannoon yeroo dhiyoo Firaansitti dalagame akka agarsiisu dubartoonni dhiira jaalatanitti sagalee isaani gad-buusanii(furdisanii)itti haasa’u. Kanaanis ofitti amanamummaa fi bilchina himachuu yaaluu jedha. Dhiironnis warreen sagalee isaanii furdisanii haasa’an filataniiru. Qorannoon Firaansitti dalagame kuni biyyoota birootti hojjechuu dhiisuu danda’a taha yookiinimmoo nu hunduu akkaataa filannoo keenyaa suuta suuta jijjiiraa jiraachuu malla.


Attamiin akka itti irriba gaarii rafuun danda'amurratti qabxilee muraasa

Nikolee Baakar namoota hedduu erga weerarri Covid-19 eegalee as irriba fayya qabeessa ta'e dhaban keessaa tokko. ''Nama duraan galgala sa'aatii 3tti irribni qabu irraa nama halkan sa'aatii 9tti irribaa damaquun ta'e. Kunis baayyee yaaddeessaadha sababiin guyyaa hojii kirratti xiyyeeffachuuf baayyee rakkataa waanan jiruuf,'' jechuun waan ishee mudate himti. Shamarree Nikolee Baakar oggummaa qinddeessituu dhaabbataa ta'uun kan hojjattu yoo ta'u, dhimmi irriba dhabuu yaaddoo keessa ishee galchuu dubbatti. ''Du'a walitti fufaa sababii Covid-19 qaqabuu, waa'ee hojii qabaachuu, waa'ee maatii kiyyaa, imaluudhaaf bilisummaa dhabuufi waa'ee eegeree irratti wabii dhabuun dhugumatti sammuu kiyyarra dhiibbaafi yaaddoo olaanaa qaqabsiiseera,'' jetti. ''Sammuun kiyyaa baayyee dhiphina keessa jira. Walitti fufiinsaan halkaniifi guyyaa dhimma yaadda'uufi fiiguun halkan akkan hin rafne na gochaa jira.'' Erga yeroo dhihootiin as namoonni baayyeen haala irriba isaanii irratti jijjiramni hedduun mudachuu himan. Dhaabbilee tokko tokkoos haala hojjattoonni isaanii itti irriba gahaa ta'e argatan irratti hojjataa jiru. UK keessatti baayinni lakkoofsa namoota irriba rafuu dadhabuun (insomnia) mudatuu kan osoo weerarri COVID-19 hin dhufiin duraa namoota jaha keessaa tokko ture irraa gara namoota afur keessaa tokkootti baayyee dabale, akka qorannoo bara darbe Yunvarsitii Saawuzhaamptaniin gaggeeffame tokkootti. Jechi rafuu dadhabuu (insomnia) jedhu kunis bara 2020 keessa Ameerikaatti kan kana duraa caalaa Google irratti barbaadameera. Sadarkaan yaaddoofi dhiphannaa dabaluun ammoo rakkoolee irribaa dabaluun rakkoolee guyyaa guyyaa sababii weerarichaan mudataniitti dabalameera. Hojjattoonni fiixaan bahiinsaan gadi bu'aa waan jiraniif kubaaniyoonni hedduun attamiin hojjattoonni isaanii akka irriba gaarii argatan irratti akka xiyyeeffatan taasiseera. Mindeessaan Shamarree Nikolee Baakar Dhaabbanni daldalaa Landanitti bu'uurreeffateefi MVE jedhamu dhaabbilee akkasii keessaa tokko. Wayita weerarichi eegaluutti MVEn deeggarsa nageenya hojjattoota isaaf kennu cimse. Innis karaa gorsa fayyaa sammuu kennuufi mariiwwan irriba irratti xiyyeeffatan, akkasumas appilikeeshiniiwwan xiyyeeffannoo (meditation) bilisaan akka argatan fa'i gochaa ture. Nikooleenis deeggarsi dhaabbata keessa hojjattuun kennameef kunis akka rakkina irriba dhabuu fooyyeessituuf gargaaru himti. ''Deeggarsi isaa akkan haala jiruufi ummata naannookootti argaman hubadhee, sammuu kiyya xiqqoo tasgabbeessuun boqonnaa argadhuuf na gargaare,'' jetti. Kaatii Fishar, leenjiiftuu irribaafi hundeessituu Circadian Sleep Coaching yoo taatu, dhaabbileen akka deeggarsa hojjattootaaf kannaniif waliin hojjataa jirti. Yaaddoon dabalaa osoo jiruu mana keessatti cufamanii turuun mataansaa haalli irribaa akka jeeqamuuf gumaacha qabaata jetti. ''Namoonni hedduu baayyee ala waan hin baaneef dafanii hin rafan,'' jetti. ''Kanaaf, damaqina gadaanaa qabaachuun guyyaa keessaa akka duraatti hojjachuu ni dadhabu.'' "Dhuggaatti guyyaafi halkan gidduu garaa garummaa qabaachuun ka'anii hojjachuufi galanii rafuu dadhabuun baayyee rakkiisaadha.'' Dhaabbanni beeksisaa idil-addunyaa GroupM jedhamus dhaabbilee Fishar waliin hojjattu keessaa tokko. Achittis hojjattootaaf tajaajila gorsa irribaa tokkoofi tokkoo kenniti. Dhaabbanni kunis duraanuu maatii hojjatootasaa ta'anii ijoollee xixiqqoo qabaniif tajaajila gorsa-irribaa keennaa ture. Garuu tibba weeraraatti tajaajilichi hojjattoota hundaaf taasise. Dareewwan kanneen keessattis, Fishar waa'ee seenaa fayyaa namootaa, haalaa dhuunfaafi sababiiwwan rakkoo irribaa isaan mudate kana duuba jiran irratti odeeffannoo walitti qabuun furmaata isaan gargaaru dhiyyeessiti. Jenefar Haarleey Dhaabbata GroupM tti walta'insi daldala uummataa, deeggarsi irriibaa kennamaa jiru kunis sagantaa fayyaafi nageenyaa kubaaniyichaa keessatti kallattii murteessaa ta'uun itti fufua jetti. ''Irriba gahaa kan hin argannee yoo ta'e, hojjachuuf dandeettii keenya gahaa qabaachuuu hin dandeenyu. Kanaaf, nageenya keenyarratti invasti gocu qabna,'' jetti. Akkasumas, dhaabbilee waa'ee namoota gammaddoo, fayyaafi kan sirriitti rafan qabaachuuf yaaduu akka qaban yaadachifti. Weerarichaan durayyuu hojjattoota irriba gahaa hin arganne diinagdee UK irratti waggaan dhiibbaa Paawundii biliyoona 40 qaqabsiisaa ture.  Sababii hojjattoonni seeraan hin rafne omishitummaansaanii gadaanaa ta'eef ykn waluma faana hojiirraa waan hafanii jedha, qorannoo 2016tti dhaabbilee Rand Europe irraa argame tokko. Dhaabbanni hedduu haala hir'achuu weerarichaatiin wal qabatee mala hojiitti deebi'uu jijjirraan (hybrid-working model) hojiirra oolchuu eegalan. Kunis yeroo muraasaa hojjattoonni manaa hanga tokko ammoo waajjiraa akka hojjataniif yeroo ni kennaaf. Fishar dhaabbileen hojii manaa hojjatamuufi jireenya manaa gidduutti daangaan jiraachuu akka qabaatu gorsiti. Namoonni manaa hojjatanis akkuma yeroo waajjiraa hojjataniitti sa'aatiisaanitti akka fayyadaman gafatti. "Kubaaniyoonni hojjataansaanii irriba gahaa argachuun sammuu nagaan ka'anii guyyaa itti aanu hojii akka eegalaniif gargaaru qaba,'' jetti Fishar. Akkasumas, namoonni manaa kan hojjatan ta'e ykn waajjira galanii yoo hojjatan, irriba gaarii argachuuf sa'aati itti ganama irribaa kan barame akka hordofaniif gorsiti. Daldalli, biizinasii, dinagdee haaraan babalchuun haalli hojii daddafee akka geedaramu taasiseera. Gorsaa hirribaa kan ta'e Maaksi Kirsteen gama isaatiin dhimmoota badaa haala irriba isaaniirratti dhiibbaa qabaatuufi kan tibba weeraraatti bal'inaan barame kaaseera. Innis yeroo dheeraa bilbila ykn taabileetii irratti dabarsuu, sa'aatii irribaatti geemii xabachuun dabarsu eerera. ''Namoonni hojiidhaaf iskriinii irra fagaatu, wayita hojii bahan ammoo iskiriiniitti deebii'u. Akkasumas, wayita rafanittis isikriiniitti deebii'u,'' jedha. Kunis dhimma dhugaatii halkoolii ykn waareen booda ykn halkan kaaffeenii baayyee fudhachuu kan geedaramu miti.'' Lilii Firenchimaan, hoggantuu hojiiwwan dhaabbata ADE, hojjattoonni waa'ee fayyaa sammusaanii akka dubbatan gochuun furmaata barbaachuuf akka gargaaru himti. Tarii irriba dhabuuf sababiinsaa waan gara biraa ta'uu waan maluufiidha jette. ''Rakkinni hojiis ta'e waan dhunfaa, namni sun gargaaramuu qabaatas,'' jetti. Namoota irriba sirrii ta'e dhabuun (insomnia)n rakkataniif, akka irriba gahaa argataniif wantoota guutamuu qaban jedheratti Mr Kiristen gorsa qaba. Kunis kutaan keessa rafamu dukkanaa'aa akka ta'u gochuu. Kanala males, kan tasgabbii qabau taasisuu.  Osoo gara siree hin deemiin dura iskiriin fi wantoota hojiin wal qabatan yaadduurraa fagaachuu, akkasumas irriiba jireenya keessaniif dhimma jalqabaa murteessaa gochuun barbaachisaadha jedhan. ''Irribni waan yeroo mijatu qofaa rafamu osoo hin taane, daangaa fixaan bahiinsa keenyaati. Kanaaf, yeroo baayyee murteessaa ta'e kanaaf xiyyeeffannaa gahaa kennuun barbaachisaadha,'' jedhu.


Teeknooloojii tajaajila wal'aansa fayyaaf abdii ta'e 'Opian tech'

Zalaalam Gizaachaw hundeessaa fi hoogganaa teeknooloojii wal'aansa fayyaa Opian Tech jedhamuuti. Bara 2014 kan hundaa'e dhaabbanni kun yeroo ammaa hojjettoota 21 qaba, kanneen keessaa 8 dubartoota. Kaayyoon dhaabbata kanaas bakka buufanni fayyaa qaqqabuu hin dandeenyeetti tajaajila fayyaa teknooloojiin deeggarame kennuudha. Barnoota teeknooloojii meedikaal Laabraatoorii irratti fuulleffachuun kan milkaa'e Zalaalam, erga eebbifamees dhaabbilee fayyaa keessatti ogeessa laabraatoorii ta'uun hojjeteera. Magaalaa Finfiinnee fi magaalattiin alattis wayita laabraatoorii keessa hojjechaa turetti daataa xiinxaluu, teeknooloojii qo'achuu fi mosaajiiwwan xiinxaluurratti cichee hojjechaa ture. Zalaalam barnoota fayyaa baraterratti dabalataan barnoota kompiyuutaraa barachuun akkaataa tajaajila fayyaa teeknooloojiin dhiyeessuun danda'amurratti xiyyeeffate, kanarraa ka'ee teeknooloojii Opian jedhamu hundeesse. Teeknooloojiin kun meeshaalee, human namaa fi bajata giddu-gala fayyaa tokkoof barbaachisu xiinxaluun bakka hanqina qabu dursee adda baasee kan guutuudha. Mosaajiin (software) Opian Tech, teeknooloojii Articial Intelligence waggoota sadiif, giddu-galli fayyaa tokko tajaajila kennuu danda'uu fi baay'ina namoota itti tajaajilamanii raaguu danda'u of keessaa qaba. Odeeffannoon kunis qaamni giddu-gala fayyaa sana hoogganu watoota barbaachisan akka dhiyeessuuf gargaara jedha Zalaalam. "Meeshaalee teeknoolooji, qoricha, akkasumas bittaa meeshaalee fayyaan walqabatee wantoota karooraaf bu'uura ta'an kan mijeessuudha.'' ''Dawaan harka namaan bitamu kan barbaachisuu ol ta'ee wayita yeroon irra darbee gatamutu jira. Yookiin ammoo hamma barbaachisuu gadi bitameetu hanqinni qorichaa mudata. Kun garuu xiinxala teeknooloojii Kanaan erga adda ba'ee waan bitamuuf rakkoo kana ni hambisa,'' jechuun Opian qaawwa kana cufaa jiraachuu hima. Jaarmiyaan isaa hojii karooraa fi daataa walitti qabuu Ministeerri Fayyaa hojjetu tumsuuf karoora qabaachuu kan himu Zaalalam, buufataalee fayyaa federaalaa hanga naannoleetti jiran keessatti ragaa sirrii ta'e qindeessuun tajaajila si'eessuuf teeknooloojiin kun filatamaadha jedhe. Opian Tech rakkoowwan giddu-galaawwan fayyaa keessatti mudatan teeknooloojiidhaan furuuf kan hundaa'e ta'ullee, rakkooleen akka intarneetii fi ibsaa hojiisaa gufachiisaa jiraachuu hima Zalaalam. Opian Tech rakkoowwan mosaajii (software) fi hardware buufataalee tajaajila fayyaa keessatti wayita mudatan sirreessuuf dandeettii akka qabus hime Zalaalam. Zalaalam akka jedhutti Opian Tech Itoophiyaarra darbe biyyoota biroo 23 keessatti, jaarmiyaa USAID waliin ta'uun babal'isuun danda'ameera. Iswaatiinii, Ruwaandaa, Kaameeruun, Ivorii Koost, Siwaazilaand, Bootiswaanaa fi Leesootoon biyyoota Opian Tech tajaajila keessatti eegale keessaati. Yeroo boodammoo teeknooloojiin kun biyyoota kaan keessattilee lafa qabatee akka achirraa tajaajila kennu gochuuf karoora qabaachuu hima Zalaalam. Akka Zalaalam jedhutti yoo xiqqaate iddoowwan sababa rakkoo daandiitiin tajaajila fayyaa argachuuf rakkatan yeroodhaan qaqqabuuf haala kan mijeessu, pirintariin simcard fudhatu qophaa'eera. Kun garuu yeroo qorannoo dhiigaa fi kaaniif fudhatu gabaabsa osoo hin taane, yoo xiqqaate bu'aa qorannoo namaan ga'uuf yeroo fudhatu walakkaadhaan teeknooloojii hir'isuudha jedha Zalaalam. Haaluma walfakkaatuun rakkooleen tajaajila fayyaa Afriikaa suduudaan teeknooloojii akkanaa fayyadamuun ni furama abadii jedhu qaba Zalaalam. Haala Kanaan lammiileen tajaajila fayyaa qulqulluu fi haqa qabeessa ta'e qixa sirrii ta'een argachuu danda'u jedha.


Barataa Naayijeeriyaa reeffa hiriyyaasaa kutaa barnootaatti argee naasuudhaan fiige

Xalayaa barreessitoonni Afrikaa yeroo yerootti barreessaniin, gaazexeessituun Naayijeeriyaa Adoobii Tiriisiyaa Inwaabaanii waa'ee haala suukaneessaa 'reeffa abbaa hin qabne' gara yunivarsiitiiwwan fayyaa biyyattiitti ergamuu barreessiteetti. Enya Egbe’n barataa fayyaa yoo tahu kutaa barnootaa anatomy (caasaa qaamaa) keessatti reeffa hiriyyaasaa arginaan jeeqamee boo’ee dhiisee deeme. Reeffa sanarratti ture barnoota gaafasii akka gaggeessu kan ramadame. Namni ganna 26 kuni waggaa torba dura, gaafa Kamisaa waaree booda waan Yunivarsiitii Kaalaabaritti tahe sirriitti yaadata. Barattoota sadiitu reeffa minjaalarra ture irratti akka qoratan ramadaman. Daqiiqaa muraasa booda, inni iyyee achii fiigaa baqatee deeme. Reeffi barattoonni kunneen ittiin barachuuf turan kan hiriyyaasaa waggaa torbaa ol beeku Divine ture. ‘’Waliin lafa shubbisaa deemna ture,’’ jedhee natti hime. Qoma isaarra qaawwi qawween keessa bahe lama mul’ata ture jedhe. Oyifo Ana barattoota waliin fiiganii bahan keessaati, yeroo alatti isa argattus boo’aa ture. ‘’Reeffi baayyeen mana barnootaatti fayyadamnu kan namoota qawweedhaan dhahamani dha. Namoota yakka qaban akka hin taane yeroon baremmoo baayyeen gadda,’’ jetti Anaan. Kana malees, ganama tokko konkolaataa poolisii reeffa dhiigni irra yaa’u fe’ee koolleejii fayyaa bira yeroo dhaabbatu argeera jetti Anaan. Egbe’n firoota hiriyyaasaaf ergaa dhaame. Maatiinsaa immoo yeroos ilma isaanii bade barbaacha buufata poolisii biraa iyyaafachuu deemaa turan. Ilmi isaanii kuni halkan bashannanaa hiriyyootasaa biroo sadii waliin gaafa achii gaafa deebi’u ture humnoota nageenyaan kan qabame. Dhumarratti maatiinsaa reeffa mucaa isaanii gaafachuun fudhataniiru. Seenaan kun reeffi gahaan barnoota barattootaaf tahu jiraachuu dhiisuu fi namoota poolisiin takkaa qabeerra maaltu akka gahu kan ibsu dha. Seerri kolonii UK jaarraa 16 fi 19ffaa, yakkamtoonni ajjeefaman reeffi isaanii manneetii barnootaa fayyaaf akka kennamu eeyyama - adabbii kaayyoo saayinsii fayyadu kenname. Naayijeeriyaatti seerri ammaas, ‘’reeffii abbaa hin qabne’’ manneetii barnootaa fayyaaf akka kennamu eeyyama. Mootummaan yakkamtooti seeraan ajjeefamanis, barnootaaf akka kennaman ni eeyyama, tahus kun yeroo dhumaaf kan raawwate bara 2007tti ture. Reeffi yunivarsiitiiwwan fayyaa Naayijeeriyaatti faayidaarra oolan harki 90 kan ‘’yakkamtoota dhukaasaan ajjeefamani dha,’’ akka qorannoon bara 2011tti adeemsifame himutti Kana jechuun shakkamtoota qaamota nageenyaan ajjeefaman tahuu agarsiisa. Namoonni ajjeefaman kunneenis umriin isaanii 20 hanga 40 gidduu kan jiru yoo tahu, afur keessaa sadeen isaanii immoo sadarkaa jireenyaa gad-aanaa qabu. Reeffi arjoomaan kenname tokkollee hin jiru. ‘’Waggaa 10 keessatti waanti geeddarame tokkollee hin jiru,’’ jedhu Yunivarsiitii Naayijeeriyaatti piroofeesara caasaa qaama namaa kan tahaniifi qorannoo kan irrattis kan hirmaatan Emeka Anyanwu, Bara darbe ajjeechaa poolisiin akka feete raawwatu qorachuuf mootummaan ogeessota seeraa qopheessaa ture. Kanas yeroo mormiin #EndSars gareen poolisii farra saamichaa dargaggoo ajjeesnaan jalqabeef deebii kennuuf ture kan qopheesse. Maatiin ogeessonni seeraa itti haasa’an firootisaanii qaamota nageenyaan qabaman achi buuteen isaanii akka hin beekamne himu. Poolisoonni garuu warreen achi buuteen isaanii dhabame saamtota yeroo poolisii waliin walitti dhukaasan du’ani dha jedhu. Haa tahu malee dubbii himaan poolisii Naayijeeriyaa Frank Mba poolisiin reeffa mootumman eegame yaalii barnootaaf kennuusaa quba hin qabu jedhu. Mana murtii naannnoo Enugutti namni ganna 36 Cheta Nnamani reeffa namoota dararamanii humnoota nageenyaa waliin tahuun akka dhabamsiise bara 2009 yeroo gaaddisa seeraa jala ture dhaddachatti akka hime dubbata. Innis, gaaf tokko reeffa namoota sadii konkolaataarra akka fe’u gaafatama, kunis afaan warra hidhaa raawwataniin ‘’hojii ambulaansii’’ jedhama. Poolisiin konkolaataa keessatti isa hidhee gara Yunivarsiitii Naayijeeriyaa naannoo sana jiru deemuun reeffa akka buusaniifi warri kutaa reeffaa hospitaalichaa dhufanii akka fudhatan yaadata Nnamani. Innis carraansaa kana akka tahuu malu akka itti himames, natti himeera. Hospitaalli dhuunfaa Aladinma jedhamu kan kibba-baha biyyattiitti argamu reeffa yakkamtoota jedhamuun ajjeefaman poolisiin eeyummaa beeksisuu ykn firoota isaanii beeksisuu didnaan fudhachuu dhaabeera. Kunis maatiin dhufee hanga reeffa gaafatutti eeguuf eegumsa reeffaa mootummaa baasiif saaxilee ture. Dhumarratti garuu mootummaan awwaalchi namooti baayyee takkaatti awwaalaman akka eeyyamamu taasise. ‘’Yeroo tokko tokko poolisiin akka reeffa fudhannu nu gaafatu, nuti garuu akka gara hospitaala mootummaatti fudhatan itti himna,’’ jedha Ugonna Amamasi, hogganaan bakka turtii reeffaa mootummaa. ‘’Dhaabonni dhuunfaa reeffa eegumsaan tursan yunivarsiitiiwwan fayyaaf akka keennan hin eeyyamamuufi kanneen mootummaa garuu ni danda’u,’’ jedha. Ogeessi seeraa gameessi Fred Onuobia, firooti reeffa maatii isaanii, sababii yakkaan ajjeefame fudhachuu danda’us jedha. ‘’Yeroo murtaa’e keessatti namni gaafatu yoo dhibe garuu, reeffi gara hospitaalaa barnootaaf akka tajaajilu ergama,‘’ jedha. Namoonni seeraan ala yeroo ajjeefaman immoo dubbiin ittuu hammaataa taha, sababiinsaas maatii reeffa argachuun isaan rakkisa. Akka carraa taheti maatii hiriyyaa Egbe ilma isaanii sirnaan kan awwaallachuu danda’an. Waldaan hakiimota Caasaa qaama namaa Naayijeeriyaa, reeffi eeyyama maatiin, odeeffannoon barbaachisu galmaa’e qofa akka kennamuuf seera geeddarsiisuuf dhiibbaa taasisaa jiru. Kunis namoonni reeffa qoraannoo saayinsii fayyaadhaaf akka arjooman ni jajjabeessa. ‘’Duulli hubannoo uumuu ni jiraata, ani reeffi arjoomaan yoo kenname, hawaasa bal’aafis gaarii taha,’’ jedha hogganaan waldichaa Olugbenga Ayannuga. Egbe’n garuu erga reeffa hiriyyaasaa kutaa barnootaa yaaliitti argee, barnootasaa torbee baayyeef dhiisee ture, ergasii yeroo kuticha seenuuf jedhu hiriyyaansaa ka’ee balbalarra waan dhaabbatu itti fakkaata. Haala kanaanis hiriyyootasaarraa waggaa tokko boodatti hafee eebbifame. Yeroo ammaa hospitaala naannoo Deeltaa jedhamu jiru keessaa hojjetaa jira. Maatiin Divine qondaalota ajjeechaa ilma isaanii irratti harka qaban muraasa hojiirraa akka ari’aman godhaniiru. Kuni garuu haqa guutuu miti, reeffii ijoollee baayyee poolisiin itti dhukaasuun du’an yunivarsiitiiwwan fayyaaf keennamaniitu jiru.


Shamarreen hospitaalatti dogoggoraan maatii biraaf kennamte himata bante

Shamarreen Ispaanish ganna 19, yeroo dhalatte dogoggoraan daa’ima maatii biraan wal-jijjiiramte, qondaalota fayyaa beenyaa gaafattee. Dogoggorri kuni uumamuusaa kan mirkanaa’e qorannoo DNAdhaani. Shamarreen kuni daa’ima guyyaa wal-fakkaataa bara 2002, hospitaala Logrono jedhamu, Ispeen kan naannoo Kibba Bilbaa’oo jirutti dhalatte waliin dogoggoraan jijjiiramte Daa’imman lameen maatii dogoggoraatti kennamuun dura meeshaa ijoollee reef dhalataniif ho’a qaamaa kennu keessa turan. Mootummaan naannoo dogoggora yeroos uumame amanuun ‘’dogoggora ilma namaa mudatu,’’ jedheera. Bulchiinsi La Rioja, shamarree Sara Alba dogoggora sana eenyu akka raawwate ammatti baruun hin danda’amu jedheeraani. Shamarreen kuni, ’’waanti akkanaa mudachuu hin qabu ture, sababiinsaas daa’imman adda baasuun adeemsa dogoggorri irratti uumamuu hin dandeenye dha,’’ jette. Dubbii kana gaazexaa La Rioja jedhamutu jalqaba gabaase. Daa’imman wal-geeddaran keessaa isheen tokko ministeera fayyaa irraa beenyaa doolaara 3.5 gaafataa jirti jedhe. Ministeerichi garuu doolaara 296,248 qofan kennuu danda’a jedhe. Shamarreen isheen kaan garuu dhimmi kuni itti himamus himannaa hin banne jedhe gaazexaan EL Pais immoo. Himannaan kuni maqaa itti kennamuu baatus, dubbii kana kan kaase garuu dubartii akkoo daa’ima geeddaramte sanaati jedhamuun amanamtu ture. Akkoon kuni bara 2017 abbaa shamarree kanaa dhimma kunuunsa daa’imaa irratti himata bannaan manni murtii qorannoo DNA ajaje. Haala kanaan abbaan ishee guddise, abbaashee dhiigaa akka hin taane barama, boodarra abbaashee qofa osoo hin taane hatishees haadha dhiigaa akka hin taane mirkanaa’e. Shamarreen kuni yeroo waggaa 16 turte ogeessota seeraa mari’achiisnaan, dhimmi dhalootashee qondaalota fayyaan akka qoratamu taasifame. Qorannoon kunis yeroos daa’imni wal-geeddaruu dandeessu tokko qofaa tahuu mirkaneesse. Daa’imni isheen tokko,  amma nama ganna 19, qorannoo DNA maatiishee kennuun bu’aasaa eegaa jirti, abbaan alangaas dhimmicha qorachaa jira. Shamarreen himata bante kuni mootummaan naannoo seera kabajuun deeggarsa maatiin fedhan hunda kennuu qaba jette.


Sidiiniitti dubartiin sobaan doktarii ofiin jette qoratamaa jirti

Awustiraaliyaatti dubartiin sobaan doktariidhs ofiin jechuun baatiiwwan saddeetiif hospitaala wallaansaa keessa hojjataa turte himatamuun qoratamaa jiraachuun dhagahame. Dubartiin umuriin waggaa 28 tunis biyya Awustiraaliyaa hospitaalaa Sidiinii keessatti argamu Bankstown-Lidcombe keessa baatiiwwan saddeetiif hojjataa turte jedhame. Garuu booda hospitaalichi akka isheen Eejjansii To'ataa Hojjattoota Fayyaa Awustiraaliyaa (AHPRA)n hin galmaa'iin hubachu hime. Eejjansiin To'ataa Hojjattoota Fayyaa Awustiraaliyaa qaama hojjattoota fayyaa biyyattiif beekkamtii kennudha. Poolisiin Niiw Saawuzi Weelsi dhimmicha qorataa jira jedhameera. Dubbii himtuun hospitaalichaa ibsa keessatti akka jetteetti, hojjattuun tunis baruma kana baatii Ammajjii keessa hospitaalichatti hojii eegalte. Amma ammoo akkuma beekamtii kan hin qabne ta'unshee torbeedhuma kana keessa barameen ''battalumattii hojiirraa harii'atamte jirti,'' jette. Itti dabaluunis dubartiin tunis wayita hispitaalicha keessa hojjataa turteetti ''gutummaa gutuun nama biraatiin hordofamaafi gargaaramaa'' turtees jedheera ibsichi. Hospitaalli Bankstown -Lidcobe dhimmicha Ajjansiichaatti gabaasuu fi qorannoo keessoo gaggeessuun barameera. Akka gabaasa 7News gabaaseetti, dubartittiin himatamte tunis barnoota ogummaa wallaansa fayyaa barachuudhaan qormaata dhumaa waan kufteef hojii doktara jalqaa argachuuf sanada sobaa hojjachiifatte. Gagaasichi dabaluunis balleessaa sobaatiin gaafatamu akka dandeessuu eerulleen hanga ammaatti himannaan irratti baname omtu hinjiru.


Maaskii gatame deebisanii hojiirra oolchuun faalama naannoo hagam hir'isa?

Maaskii erga itti fayyadamanii booda gatan deebisanii hojiirra oolchuun faalama naannoo sababa balfa gatamaniin yaaddoo uumaa jiru maqsuu keessatti shoora olaanaa qaba. Kubbaaniyyaan meeshaalee naannoodhaan michummaa qaban oomishuun beekamu kan magaalaa Kaardif keessatti argamu Thermal Compaction Group (TCG), meeshaalee hospitaala keessaa gataman irraa maaskii haaraa hojjetaa jira, dhibbeentaan 65 kanneen deebifamanii hojiirra oolaniidha. Mootummaan Welsi hanga bara 2050'tti biyyattii meeshaalee gatamuun naannoo faalan irraa bilisa gochuuf hojii kana cimsaa akka jiru hime. Ogeessi meeshaalee gataman deebisanii hojiirra oolchuun beekamu Gary Walpole, sektaroonni hawaasaa kanneen akka NHS meeshaalee of-eeggannoo ogeeyyiin fayyaa erga itti fayyadamanii booda gatan deebisanii hojiirra oolchuun fakkeenya ta'uu qabu jedhe. Hoogganaan TCG Mat Rapson, yeroo ammaa meeshaaleen ogeeyyiin fayyaa dhimma itti bahan erga dulloomanii booda wayita gubamuun dhabamsiifaman naannoo faaluun rakkoo guddaa ta'ee jira jedha. "UK keessatti guyyaatti maaskii miiliyoona 55 fayyadamna. Lakkoofsi kun akka addunyaatti biiliyoona 129. Hedduunsaanii faayidaa erga kennanii booda bakka tokkotti walitti kuufamuun gatamu," jedhe. Kubbaaniyyaan TCG guutummaatti UKtti kubbaaniyyaawwan meeshaalee gataman baqsuun haaraa hojjetan waliin hojjechuu eegaleera. Keessaahuu meeshaalee of-eeggannoof ogeeyyiin fayyaa itti fayyadaman irratti hojjeta. Kubbaaniyyaan kun meeshaalee silaa gatamuun dachee faalan kunneen deebisee hojiirra oolchuun ji'atti maaskii 300,000 oomishaa jira. Akkasumas maaskiiwwan gataman kunneen erga baqsee booda teessuma pilaastikaa, korojoo fi meeshaalee waa itti baadhatan hedduu oomishaa jiraachuu hima. "Maaskiiwwan kunneen osoo dachee keessa awwaalamanii, yookiin galaanatti gatamanii, deebisanii dhabamsiisuuf waggoota 450 namatti fudhata,'' jedha Aab Rapson. ''Yaadichi, meeshaalee of-eeggannoo ogeeyyiin fayyaa erga itti fayyadamanii gatan hunda deebisnee hojiirra oolchuun hospitaalotaaf maaskii ga'aa oomishuudha.'' UK keessatti qofa bara kana maaskiiwwan yeroo tokko qofa tajaajilan biiliyoona 19 ta'an hojiirra oolaniiru. Kubbaaniyyaa Upcycled Plastics jedhamu kan hooggantu Linda Ball, meeshaalee kunneen deebisanii hojiirra oolchuun faalama qilleensaa harka 36'n hir'iseera jette. Faalama naannoo sababa gatamuu balfa pilaastikaan dhufu keessaa inni guddaan meeshaalee hospitaala keessa gataman ta'uu kan eerte hooggnatuun kun,  dameen NHS kanarratti xiyyeeffannaan jijjiirama guddaatu dhufa jette. Yuuniversitii Bangor keessatti daayirektara giddugala meeshaalee gataman deebisanii hojiirra oolchuu Dr Rob Elias, meeshaalee hospitaala keessaa dullooman deebisanii hojiirra oolchuun fakkeenya diinagdee haaromfamaniiti jedhan. Meeshaaleen yeroo tokko qofa faayidaa kennan gatamuurra deebi'anii yoo hojiirra oolan faayidaa guddaa kennu jedhan. Kunimmoo galma mootummaan Weelsi hanga bara 2050tti balfoota gatamuun naannoo faalan irraa bilsa ta'uuf qabate kan milkeessuudha jedhan.


Itoophiyatti wal’aansi baqaqsanii yaaluu onnee inni jalqabaa akkamiin raawwate?

Yaaliin baqaqsanii wal’aanuu kan of eeggannoo olaanaa gaafatu yoo tahu, dhibeen dabalataa jira taanaan immoo inumaayyuu wal-xaxaa waan tahuuf ogeessota muuxannoo guddaa qabaniifi biyyoota teeknolojii gahaa qaban keessatti akka geggeefamu gorsama. Wiixata 18/2013 ALI wal’aansi baqaqsanii yaaluu ‘’Itoophiyaa keessatti kana dura tahee hin beeku,’’ jedhame taasifameera. Yeroo tokkotti namni ganna 55 wal’aansi baqaqsanii yaaluu gosa lama wiirtuu yaalii onnee Elooziyaar jedhamu, Finfinneetti taasifameefira. Yaaliiwwan taasifaman lama keessaa inni tokko ujummoon dhiigaa onnee yoo cufamu, ujummoo kutaa qaamaa biraa fidanii isa cufame bakka buusuudhaan kan hojjetamedha. Inni lammataa immoo, ulaan kutaa onnee bitaa guutummaa guutuutti cufamee dhiigni kutaa onnee mirgaa irraa gara kutaa onnee Awoortaa jedhamutti deemuuf yoo rakkatudha.  Kunis wal’aansa ulaa onnee  jedhama. Hakiimota wal’aansa milkaa’aa kana geggeessan keessa tokko kan tahaniifi Wiirtii Wal’aansa Onnee Itoophiyaa keessa kan hojjetan Dr. Faqqada Agwaar BBCtti akka himanitti, ‘’namni kun yaaliiwwan lameen kunneen argateera, milkaa’ina guddaadhas. Wal’aansi kun ogeessota biyya keessaan yoo hojjetamu kun kan jalqabaati,’’ jedhan. Wal’aansa sa’atii jaha fudhate kana kan hogganan Dr. Faqqadan al tokkotti wal’aansa lama geggeessuun yaalii idileen taasifamurraa addadha jedhan. Adeemsa wal’aansa kanaatiin maashiniin onnee fi somba bakka bu’ee hojjetu tajaajilasaa xumuree gara adeemsa uumamaatti yoo geeddaramu akkam taha? Gaaffiin jedhu dhimma yaaddessaa yoo tahu ogeessonni yaalii kanarratti hirmaatan hundi of-eeggannoo fi hordoffii taasisanniiru jedhan. Wal’aansi wal-xaxaa tahe kun balaa kan dhaqqabsiisu yoo tahuf, ogeessonni jijjiirama mul’atu hunda dhiyeenyatti hordofaa turan jedhan. ‘’Wallaansa baqaqsanii wallaanuu keessaa yeroo baanu gadda fuunee bahuu dandeenya ture. Onneen deebitee ka’uu dhiisuu dandeessi. ''Sa’atii 24 keessatti balaan kamiyyuu mudachuu danda’a. Kana hundaa osoo beeknuti kan hojjenne. Tahus waan yaaddofne keessaa tokkollee hin mudanne,’’ jedhu. Yeroo jalqabu wal’aansichi gara sa’atii torbaa fudhachuu mala jechuun tilmaamanii kaanan illeen garuu sa’atii jaha keessatti xumuramuunsaa milkaa’ina jedhu. Wal’aansichi yeroo adeemsifamaa turettis rakkoon tokkollee akka isaan hin mudanne dabaluun himu oggeessi kun. ‘’Rakkoon homaatu hin uumamne, sagalee keenya ol-kaasnee yeroon itti haasofnellee hin turre. Of tasgabbeessinee muuziiqaa dhagahaati hojjenne,’’ jedhan Dr Faqqadan. Itoophiyaatti wal’aansa baqaqsanii yaaluu onnee erga kennamuu jalqabee waggoota muraasa ta'eera. Hakiimota biyya alaatu yeroo gabaabaaf dhufee wal’aansa kana kennee deema ture. Wal’aansa onnee waggaa afran darbaniif taasifaman keessaa kan akka isa ammaa hinjiru. Haa tahu malee Dr Faqqadan yaaliiwwan lamaan yeroo garaagaraatti kennamuu isaanii ni yaadatu. Takkatti yaalii akkanaa lama taasisuuf muuxannoon akka hin turreefi rakkisaa waan taheef osoo hin kennamiin turuusaa himu. Kanaaf rakkoo wal-xaxaa akkasii namoonni qaban filannoo gatii hin qabneef biyya alaa demanii yaalamu ture. Kanaanis hanga doolaara 50,000 baasuu danda’u jedhan. Dr Faqqadan, ‘’kun milkaa’inaan waan xumurameef yaalii biraaf karaa ni bana,’’ jechuun, namoonni wal’aansa kana argachuuf gara biyya alaa deemuun irraa hin eegamu jedhan. Hakimichi akkaataan jireenyaa geeddaramuun wal-qabatee dhukkuboota daddarboo hin taane keessaa dhukkubni onnee babal’achaa jiraachuu dubbata. Dhukkubsataan yeroo yaalamuuf deeman dhibeen isaanii tokko qofa akka tahetti ture kan isaan yaadan. Haa tahu malee hakiimonni qorannoo dabalataa yoo taasisan rakkoo dabalataa akka qaban hubatan. Haala jiru kan hubatan maatiin dhukkubsataa kanaa, ‘’dhugaa jiru fudhataniit nu amananii nutti kennan,’’ jedhu Dr Faqqadan. Dhukkubsataan oppiraasiyoonii erga xumuranii sa’aatii afur booda dammaqan. ‘’Qaamni isaanii guutummaan guutuutti akka hojjetu erga barreen booda maashinii isaan gargaaru irraa buqqisne. Sa’atii 24 ittaanutti immoo ujummoowwan qaama isaaniitti galchine mara baasuudhaan sireerraa akka ka’an taasifame,’’ jedhan Kanaanis maatiin isaanii gammadoo akka turan, waliinis kolfaa taphachaa akka turan himu. Wal’aansa kanarrattis walummagalatti ogeessonni fayyaa 10 tahan irratti hirmaataniiru jedhan. Akka ogeessonni jedhanitti lapheen banamee wal’aansi baqaqsanii yaaluu erga raawwateen booda lafeen hanga wal-qabatutti torbee 12 fudhata. Dhukkubsataan guyyaa torba keessatti hospitaalaa akka bahaniifi ji’a sadii keessatti immoo gara jiruu isaanii guyyuutti deebi’uu danda’u taha jedhan. ‘’Dhukuubsataan kun qoricha hojii onnee isaanii gargaaru isaan hin barbaachisu. Jijjiiramaafi bu’aa argameenis waan gammanneef waliin suuraa kaaneerra,‘’ jedhan Dr Faqqadan.


'Hangan du'utti nan qabsaa'a - Dhukkubsataa kalee dhukkubsattoota kaan furaa jiru

Bu'aan qorannoo fayyaa keenya kallattii jireenyaa keenya haala hin eegamneen jijjiiruu mala. Iyyoob Tawaldamadin Onkoloolessa bara 2006 ture dhukkuba kalee akka qabu kan itti himame. Abbaa ijoollee dubaraa lamaa kan ta'e Iyyoob wayita kana dhagahu naasuudhan bakka lixu dhabe. Haati warraa isaas gaddaan liqimfamte. Finfinnee naannoo Takilahaayimaanot jedhamutti kan dhalate Iyyoob, bara 1979 irraa eegalee waggoota shaniif Ciroo jiraateera. Wayita mana barumsaa sadarkaa lammataa ture, obbolaa isaa maandhaa guddisuun waan irra tureef, kutaa 11tti barumsa adda kutee hojii mukaa eegale. Hojii mukaa fi alumuniyamii hojjechaa galii argatuun obboloota isaafi abbaa isaa gargaaraa ture. Bara 1991 maallaqa liqeeffatee mana mukaa ofii isaa banate. Galiin isaas fooyya'aa dhufe. Booda mootummaarraa lafa fudhatee hojii isaa babal'ise. Finfinnee kutaa bulchiinsaa Lidataatti mana mukaa banatee ogummaa isaa namoota kaanis barsiisuu eegale. Bultiis ijaarratee ijoollee dubaraa sadi horate. Hanga Onkoloolessa bara 2006'tti wanti hundi tolee karaa qabatee adeemaa ture. Dhukkubsachuu isaa akkuma dhagaheen hojii isaa adda hin kunne. Erga dhukkubsachuu eegalee ganna lama booda bulchiinsi magaalaa Finfinnee daldaltoota hojii intarpiraayizii maayikiroo fi xixiqqaa irratti bobba'anii milkaa'an keessa tokko jedhee badhaase. Booda garuu dhukkubichi itti hammaachaa dhufe. Dhibeen kalee humna nama buusa, qaamaa fi qor-qalbiinis nama laaffisa. Iyyoobis kan mudate kanuma ture. Yaaliin dhibee kalee umurii guutuu kan fudhatu, maallaqas kan nama duguuggachiisu akka ta'e yoo hubatu, egereen haadha warraa fi ijoollee isaa hirriba isa dhorke. Maatii koo hiyyoomsee hamman du'u, maali dursee yoon du'e?, jechuun of gaafataa akka ture hima. Baatii tokko keessatti kaleen isaa yoo dhiqamuu baate (dialysis) akka du'u wayita itti himamu maatiin isaa rifaatuun lafa lixan dhaban. Ariitiin hospitaala Kooriyaa geeffamee yaalii eegale, dhukkubni isaas xiqqoo itti fure. Yeroos wanti hospitaala keessatti arge kallattii jireenyaa isaa akka jijjiire hima. "Namni humna hin qabne, kan galii jiddugaleessaa qabuu fi sooressis tureera. Adda addummaan ifatti mul'ata ture. Namoonni hedduun yaalicha argachuuf humna hin qaban turan. Ani yaalamee yoon wayyaa'u, kan humna hin qabne, kan kadhatee guutuufi dide meeqatu rakkata?, jedheen yaade." Baatileef wayita yaalaaf deddeebi'u namoonni kaffaluu dadhabanii adda kutan akka jiran ni dhagaha ture. Kaffaltiin humnaa ol itti ta'ee osoo hin jalqabiin kan du'anis manni haa lakkaa'u. Kaleen hojii yoo dhaabu dhiqachuun dirqama. Namoonni dhukkubicha hin qabne balfa qaama isaanii keessatti kuufamu karaa fincaanii baafatu. Dhukkubsattoonni kaleen isaanii hin dhiqamu yoo ta'e balfi qaamaa isaanii hin bahu jechuudha. Kanaaf qaamni isaanii ni ukkaamfama, ni dhita'a, yoo hammaates lubbuu isaanii dhabuu malu. Namni torbeetti al sadi kaleen isaa dhiqamuu qabu, tokko qofa yoo dhiqatellee qaamni isaa ukkaamfamee, nyaata nyaachuu dadhabuu mala. Iyyoob namoota haala kanaan rakkatan yoo argu, waa gochuu akka qabu murteesse. Waldaa dhukkubsattoonni kalee deeggarsa maallaqaa akka argatanii fi murteewwan dhukkubsattoota kalee ilaallatu mootummaan baasu irratti dhiibbaa godhu hundeesse. Bara 2007 dhaabbata 'Mot be kulaalit yibqaa' jedhamu hundeesse. Wayita inni yaalii eegaletti buufataalee fayyaa mootummaa keessatti tajaajilli kalee dhiquu hin kennamu ture. Kan dhunfaattis bakka muraasa qofa jira ture. "Silaa duuti hin oolu, hamman du'uutti nan qabsaa'a jedheen eegale. Waggoota saddeet darbaniif dhaabbilee mootummaa fi miti-mootummaa gara garaa dubbiseera, konkolaataan olii gadi deemee namoota kakaasaan ture, birooshariiwwan gara garaa maxxansaan ture. Amma xiqqaatus buufata fayyaa mootummaa keessatti tajaajilichi eegaleera, kun bu'aa qabsoo kooti itti boonudha," jedha Iyyoob. Ammaan tana yaalichi argachuuf buufataalee fayyaa mootummaa keessatti marsaa tokkoof birrii 500, kan dhunfaatti ammoo birrii 1500 hanga 3500 nama kafalchiisa. Waldaan inni hundeesse waggoota saddeettan darban dhukkubsattoota 120 ol gargaareera. Gargaarsi namoota kanaaf godhame kafaltii kalee dhiqsiisuu guyyaa tokkoo, kan torbe, kan ji'a ykn ji'a lamaa ta'uu mala. Miseensoti waldichaa gariin buusii ji'aan, gariin ammoo hojii humnaan gargaarsa godhaa turan. Artiistonni gurguddoo akka Dabbabaa Isheetuu, Siyyuum Tafarraa, Daani'eel Taganyi miseensa waldaa kanaati. "Ambaasaaddaroota" keenya jedhaan Iyyoob. Bara 2007 namoota deeggarsi godhamaafi turan keessaa shan lubbuun hin jiran. Bulchiinsi magaalaa Finfinnee hospitaalota Miniliik fi Zawudituutti Fulbaana dhufurraa eegalee namoota 105'f bilisaan yaalii kalee dhiqachuu waggoota lamaaf bilisaan akka kennu beeksiseera. Isaan keessaa tokko Iyyoobidha. Namootni sababa kafaltii yaalii ittiin godhatan dhabaniif karaatti bahanii kadhatan jiraachuu kan himu Iyyoob, hojii waldaan inni hundeesse hojjetu keessaa tokko kutaalee bulchiinsaa magaalaa Finfinnee waliin ta'uun dhukkubsattoonni gurmaa'anii hojii akka hojjetan haala mijeessuudha. Dabalataan maallaqa waldichi walitti buuseen namoonni sadi yaala kalee buqqisanii bakka buusuu yoo godhatan, yaalii bilisaa kan argatanis jiru. Akka Iyyoob jedhutti dhukkubsattoonni kalee Itoophiyaa keessa jiran dhibbeentaan 70-80 ta'an torbeetti al tokko ykn lama yaalii kalee dhiqachuu godhatu. Dhukkubsattoota Finfinnee keessa jiraatan 700 ta'an keessaa irra hedduun buufataalee fayyaa dhunfaatti yaalamu kan jedhu Iyyoob, mallaqa marsaa tokkoof barbaachisu gadi aanaa 1500 kafaluu kan danda'an muraasa ta'uu hima. Kanaaf fala ta'uu danda'a yaada jedhuun pirojaktii maallaqa walitti qabu namoota hedduu hirmaachisu eegale Ji'atti birrii 10 waggaatti birrii 120 buusuu kan danda'an miseensota miliyoona 1 horachuudha yaadni isaa. Birrii miliyoona 120 waggaatti walitti qabuun bilisaan dhukkubsattoota kalee yaalchisuun akka danda'amu dubbata Iyyoob. Piroojaktii kana waggoota sadi dura wayita eegalu aanga'oota mootummaa fi namoota bebbeekamoo dabalatee miseensota 3000 horateera. Maallaqni miseensoti buusan karaa Itiyoo-telekoom kallattiin ministeera fayyaatti kan galu yoo ta'u, kun amanamummaan akka jiraatu gargaara jedha. Dhimma kanarratti ministira fayyaa Dr Liyaa Taaddasaa waliin baatii jaha dura mari'achuu fi yaadicha gammachuun simachuu isaanii dubbata. MM Abiy Ahimad akka isa deeggaran ergaa ergus amma dura deebii akka hin argatiin jiru hima. Yaadni isaa milkaa'ee waggaatti birrii miliyoona 120 walitti qabuu yoo danda'e, baasii hospitaalota mootummaatti dhukkubsattoota 500 waggaa tokkoof yaalchisuu danda'u argachuun akka danda'amu hima. Yaada kanaan dhukkubsattoota dhibeewwan akka kaansarii fi onneellee gargaaruun akka danda'amu hima. Waggootan saddeettan darban firaa fi hiriyaan irraa baqachuu kan himu Iyyoob, goota kooti kan jedhu haati warraa isaa, gargaartuu isaa akka taate hima. Amma yaalii irratti miidhaa irra gaheen miila isaatiin socho'uu hin danda'u, ulfaatinni isaas kiiloogiraama 46 galeera. Qabeenya dhuunfaa isaa birrii miliyoona 1.5 waldaa hundeesseef baasuu hima. Mana mukaa banatee tures gurguruun haati warraa isaa konkolaachiftuu taatee ijoollee isaa barsiisaafi akka jirtu hima. Hakimoonni kaleen isaa buqqifamee akka jijjiiramuu qabu itti himanii, nama kale arjoomuuf argatullee baasiin isaa yaaddessaa ta'uu hima. Namoonni kalee isaanii arjooman hedduummachaa dhufuun bu'aa waldaan isaa argamsiise keessaa tokko ta'uu hima. Seerri Itoophiyaa namni tokko kaleen isaa yoo dhukkubsatee hojii dhaabe, miseensa maatii isaarraa kan hafe nama biraarraa kalee fudhachuu hin danda'u jedha. Seerichi dhukkubsattoota maatii hin qabne ykn ammoo gosti dhiigaa isaanii kan maatii isaaniin wal hin fakkaanne rakkoof saaxileera jedha. Firri, hiriyaan waliin guddatan ykn namni arjoomuu fedhu kamuu arjoomuu akka danda'u hayyamamuu akka qabu ministeera fayyaa hubachiisuu dubbata. Yaaliin kalee buqqisanii kan biraan bakka buusuu hospitaala Phaawuloos qofa keessatti kennamaa ture kan jedhu Iyyoob, erga weerara koronaavaayirasii as adda cituun rakkoo uumuu hima. Gama kaaniin namoonni yaalii kana godhatan hanqinni qorichaa akka isaan mudatullee hima. Itoophiyaa keessatti qorichoota barbaachisan argachuun daran qaalii ta'uu dubbata. Waggoota saddeettan darban jijjiiramni jiraatullee ammallee rakkoon akka jiru hima Iyyoob. "Dukkana kaleessa ture waanan beekuuf, har'a fooyya'iinsi jira," jedha.


Tekinooloojii: Sagaleewwan siyaasa, fayyaafi teekinooloojii Itoophiyaa gara Clubhouse'tti ce'aa jiraa?

"Hundi keenya waa'ee biyya keenyaa dhiphanneerra,"  jedha Finlaand kan jiraatu xiinxalaan siyaasaa fi nageenyaa Adam Kaasee Abbabaa (PhD). Waraana, qaala'insa jireenyaa fi biyyi rakkoolee hawaasummaa biroo hamaa keessa jirtu Itoophiyaan garam deemti? Rakkoo biyyattiif falli akkamiin argamaaf?  kanneen jedhaniifi gaaffileen yaaddessoo ta'an hedduun jiru. Bakka buna waliin dhuganitti, taaksii keessatti, yeroo laaqana nyaatan, waajjira keessatti, manneen rifeensaatti walumaagalatti bakka namoonni walitti qaban hundatti haala yeroo Itoophiyaa kaasuun waan hin oolledha. Miidiyaaleen hawaasaas waltajjii marii birooti. Feesbuukiirratti waa'een Itoophiyaa ni odeeffama, tiwiitara irratti waa'een Itoophiyaa ni odeeffama. Dr. Adam waa'een siyaasa Itoophiyaa mariin yeroo jiraatu ni hirmaata, ni barreessa, miidiyaalee hawaasummaa irrattis yaada isaa ni kenna. "Namni hundumtuu waa'ee Itoophiyaa yaaddoo keessa jira," kan jedhu Dr. Adam, mariiwwan 'Clubhouse' lama irratti mari'ataa ture. Mariiwwan lamaanuu waraana naannoo Tigraay keessatti uumamerrattidha. Hirmaattonni naannolee Tigraay, Amaaraa fi kanneen biroo keessaa babbahan yaada wal jijjiiraniiru. "Clubhose haasaa namni tokkoo fi lama waliin taasisan caalaa waltajjii bal'aa namaaf kenna.  Hundumtuu haala biyyattii keessa jirurratti waan dhiphateef garee namoonni hedduu keessa jiran seenuun mari'achuun caalaa hawwataa taasisa," jechuun marii keessatti hirmaate ibsa. Clubhouse ifatti erga jalqabee waggaa guuteera. Namoonni hundeessan Pool Deevinsa fi Rohaan Seet jedhamu. Fayyadamtoonni appilikeeshinii Clubhouse mobaayila isaaniirratti buufatan kamiyyu, dhimma kamirrattiyyu garee marii ijaarrachuu ni danda'u.  Namoota akka garee sanatti makamaniif barbaadaniifis erguufiin affeeruun ni anda'ama. Appilikeeshiniin kun yeroo jalqaba gadi dhiifametti ijoo dubbii ta'ee ture.  Osoo saansuur hin godhiin waltajjii mariin irratti taasifamu ta'uu isaatiif namoonni hedduun gara Clubhouse'tti akka makaman hawwateera. Biyyoonni namoonni bilisaan mari'achuun isaanitti hin tolle akka Chaayinaa appilikeeshinicha dhorkaniiru. "Clubhouse dogoggora qulqulleessuuf carraa ni kenna," jedha. Erga dhiyeenya kanaatii dhimmoonni biyyaa Itoophiyaa fi Itoophiyaatiin alatti mariiwwan Clubhouse qophaa'an baay'achaa dhufaniiru. Dhimmoonni akka fayyaa, tekinooloojii, koornayaa, og-barruu, muuziqaa, kkf… mariiwwaan Clubhouse irratti gaggeeffaman ta'aniiru. Dr. Adam Clubhouse'tti kan makame dhiibbaa hiriyoota isaatiinidha. Miidiyaaleen hawaasummaa biroorraa haala adda ta'een Clubhouse mariif, gaaffii kaasuuf, akkasumas yaada ofii gadi fageenyaan ibsuudhaaf akka mijatu dubbata. Mariiwwan irratti hirmaate dhimmoota siyaasaa wayitaawaa irratti kan xiyyeeffatan waan ta'aniif hirmaattonni miira jajjabaa irratti akka mul'isan ni yaadata. "Tiwiitaraan ykn karaa biraatiin dubbachuu fi barreessuun ni danda'ama. Clubhouse kan adda godhu waltajjii marii ykn haasaa ta'uu isaati. Yaadonni ni ka'u. Gaaffileenis ni dhiyaatu. Ibsa irratti kennuunis ni danda'ama. Kanaaf, waltajjii carraa foyyaa'aa ta'e namaaf kennu akka ta'e amana Dr. Adam. Miidiyaaleen hawaasummaa waan gaariif akkuma dhimmi itti bahamu, gahee hin malles ni taphatu. Namoonni irratti wal arrabsu, yaada hammaataa ta'es irratti ni dhiyeessu, odeeffannoo sobaallee ni tamsaasu. Marsariitii appilikeeshinii Clubhouse irratti kan ibsame 'people are at the center of every moment' kan jedhudha. Namoonni wiirtuu taateewwan hundaati akka jedhuuti. "Clubhouse akka billaati. Billaan wanti gaariin ittiin hojjetamuuf ykn namni ittiin ajjeefamuu ni danda'a," jechuun tajaajila appilikeeshiniin kun kennu amala fayyadamtootaatiin akka murtaa'u ibsa Dr. Adam. Miidiyaan hawaasummaa kamiyyu gaarii ykn hamaa kan ta'u akka itti fayyadama isaatiin ta'uu hima. Waltajjiiwwan mariin siyaasaa hunda hirmaachisaniifi yaada irratti hundaa'e taasifamu murtaa'oo ta'uu isaaniirraa kan ka'e Clubhouse sirnaan faayidaarraa oollaan qaawwa jiru kan guutuu danda'u jedhee amana. Dr. Fitsum Xilaahun Ameerikaatti ogeessa wal'aansa kaleeti.  Marsariitii marii fayyaa 'Ye Xeenaa Wag' jedhu jaalleewwan ogummaa isaa waliin gaggeesseera. Waggaa tokkoo fi walakkaa dura kan jalqabame mariin hawaasaa kun, dhimmoota fayyaa irratti odeeffannoo sirrii dhiyeessuuf kan jalqabame.  Ogeessonni fayyaa akka waliin mari'ataniifi walii walii isaanii gorsan gargaara. Mariin 'Ye Xeenaa Wag' kun miseensota Feesbuukiirratti kuma 36, Tiwiitararratti kuma 4, Telegiraamiirratti kuma 2 qaba. Hanga ammaattis Poodkastii kutaalee 40 darbeera. Amma ammoo torban lama keessatti takkaa mariin 'Ye Xeenaa Wag' Clubhouse irratti gaggeeffamaa jira. Dr. Fitshuma akka jedhutti, ogeessota sektara fayyaa keessatti muuxannoo qaban affeeruun ibsa akka irratti kennan taasifama. "Clubhouse hirmaachisaadha. Fakkeenyaaf, Poodkastiin yeroo hojjetamu anaa fi Dr. Ermiyaas [Jaalleewwan Ye Xeenaa Wag] qofa turre. Clubhouse irratti garuu dhaggeeffataanis nama dubbatu ni ta'a. Kanaaf, sa'aatii dheeraaf haasofnullee hin nuffisiisu." 'Ye Xeenaa Wag' kanaan duraa keessatti marii Clubhouse irratti gaggeeffameen waa'een talaallii Joonsan and Joonsan, odeeffannoo sobaa dhaabuu fi fayyaan sammuu ka'aniiru. Ministeera fayyaa fi Centre for Disease Control (CDC) irraa ogeessonni affeeramanii talaallicha ilaalchisee odeeffannoo burjaajessoo ta'an irratti akka ifatoominni jiraatu carraan kennamuuf dubbata Dr. Fitsum. Waa'ee fayyaa qofa yeroo baay'ee dhaga'uun nuffisiisaa ta'uu waan maluuf, kana ilaalcha keessa galchuun 'Ye Xeenaa Wag' tiif Clubhouse dhaabbata 'Jaaz House' jedhu waliin walta'insa uumeera. Kanaaf, mariin Clubhouse muuziqaadhaan dabalaameeti. "Clubhouse kan adda taasisu ogeessota affeeruu fi dhaggeeffattoonni ogeessota kallattiin gaafachuu danda'uu isaaniiti. Clubhouse akka warra buna dhugaa haasa'aa jiraniitti deemanii makamuutti namatti dhaga'ama," jedha Dr. Fitshum. Clubhouse fayyadamtoota Apple fi Andirooyidiin ala warra jiran qaqqabuuf appilikeeshiniin akka isa daangessu amana. Karaa biroon ammoo namoonni eenyummaa isaanii isa sirrii beeksisanii waan itti makamaniif Clubhouse iftoominni isaa namatti tola. Clubhouse erga gadhiifamee waggaa guuteera aappiin kun. Wantoota aappii guddaa jechiisiisan waan guute fakkaata. Akka guddaatti haasawamuufi, fayyadamtoota guddoo beekaman, walfalmisiisuu, ugguraafi gatii guddaatti tilmaamamuu - isaan kana. Addunyaa maratti dubbii ta'eera - bakka itti jalqabe Ameerikaadhaa haga Chaayinaa, Biraazilii haga Tarkii. Biyya kamuu jiraadhu, yeroo gabaabaatti dhagayuuf deemta waa'ee appii kanaa. Tujaaronni addunyaa kanaafi namoonni bebbeekamoon muraasni appicharra jiru. Elon Musk fi hundeessaan Facebook Maark Zukerberg, akkasumas raapparoonni Drake fi Kanye West, akkasumallee Oppiraah Winfireey fayyadamaa jiru. Appichi haasawaafi beekamtiin qofatti hin hafne - maallaqnis hordofaanii jira. Akka jecha Financial Times UKtti, ogeeyyiin diinagdee Clubhouse doolaara biiliyoona 1 akka baasu dubbachuu gabaaseera. Clubhouse kaanirraa kan adda isa godhu, barreeffama, suuraa fi viidiyoo dhabuu isaati - appichi sagalee (audio) duwwaadha. Kana malees, waanti hunduu kallattumaan taha yookaan dabra. Kutaa varchuwaal ofiikee uummachuu dandeessa, yookaan ammoo kana namoonni kaan keessatti haasawanitti galuu dandeetta. Lakkoofsi namoota haasawanii murtaawaadha. Namoonni kaan filannoo dhaggeeffachuu qofa qabu. Tahus harkakee baasuun, dubbachuuf gaafachuu dandeetta. Appicha fayyadamuun sagalee waraabuun boodarra dhaggeeffachuun hin tahu. Haasaa kallattiidhaan waan jiru caqasuu qofadha. Matadureewwan irratti qabdu akka si jala hin dabarre barbaadda taanaan, matadureewwan fedhii qabdu filachuun ergaan si dhaqqaba. Achis gaafa namoonni dhimmicharratti haasawa jalqaban ergaan sii dhufa.


Dhiibbaa dabalamuu gatii tajaajila dhaabilee fayyaa wal'aanamtoota irraan gahe

Salaamaawiit jiraattuu Magaalaa Finfinneeti. Haatiishee sababii rakkina fayyaa qabaniin yeroo hunda mana yaalaatti deddeebii'u. Dhiheenya kanas akkuma yeroo biraa haadhashee qabachuun buufata fayyaa naannoosaaniitti argamutti qajeelte. Haata'u malee haala Kanaan dura hin baramneen osoo hin taane gatiin kaardii kan birrii 5 ture 50 ta'u dhaggeesse. ''Kaardii qofaa osoo hin taane, tajaajjilli hundi gatiin dabaleera,'' jetti Salaamaawiti. Kanas ta'e filmaanni jiru bakkuma fe'e maallaqa barbaaduun wal'aanamuudha. Dhaabbilee wal'aansa fayyaa dhunfaatti ammoo isa caala. ''Carraan qabu manatti bilbilee maallaqa dabalanii akka naaf fidan gochuu qofa ture,'' jetti. Kana malees tajaajilliwwan bilisaan turan gatiin baheefiira. Dabalamuun gatii dhaabbilee fayyaa kunis Finfinnee keessatti qofaa miti. Fakkeenyaaf hospitaala Yunvarsitii Gondar keessattis haalli walfakkaataan jiraachutu barame. Dr Suraafel Ayyala Hospitaala Yuunvarsitii Gondariitti hakiimiidha. Gatii tajaajilaafi wal'aansaa haalaan dabaluu dubbatu. ''Daballi ajaja federaalaa irra dhufe jedhaniin kunis baay'ee dinqisiisaadha,'' jechuun BBCtti hima. ''Kaardiin duraan birri 5 ture amma Birrii 60, ciisanii wal'aanamuuf sireen guyyaatti birri 10 ture amma gara 180 gaheera. Akkasumas baasiin laaboraatoriifi kan kaanis  dabaleera,'' jedhan. Akka Dr Suraafeel jedhaniitti, tajaajilloonni kana dura bilisaan turan amma gatiin murameefiira. '' Wal'aanamtoonni hi'ina nyaataa ciisanii bilisaan wal'aanamaa turan (SAM patients) amma warruma kaaniin walqixa sireef birri 180 kanfalaa jiru. Maatiin sababii hir'ina nyaataa hiyyuumaatiin mucaan jalaa huqqatee guyyaan Birrii 180 akka kanfalu taasifamaa jira,'' jedhu. Daballii gatii dhaabbilee wal'aansa fayyaa motummaa keessatti taasifame kunis garaagarummaa qabaachuu BBCn maddeen garaa garaa irraa mirkaneeffatera. Kana malees Dr Yonaas Laaqawu Ispeshalistiin wal'aansa sammuu, dabala gatii Hospitaala Amaanu'el ilaalchisuun marsariitii oggeessoota fayyaa 'Hakiim' jedhurratti akkasiin barreessaniiru. ''Gatiin kaardii Birrii 5 irraa 50, kanneen ciisanii wal'aanaman ammoo qabsiifamu Birrii 400 irraa gara 9,000 ta'e. Sireedhaaf guyyaatti Birrii 3 kan ture 118 ta'e.'' Akkasumas Dr Fadilu Jinifaa hospitaala Konpireehensiv Waraabeetti, hakiima ispeshaalisitii dhukkuba keessooti. Hospitaala isaan keessa hojjataniitti gatiin walfakkaatu jiraachu dubbatu. Gatiin altiraasawundii Birrii 150 ture amma 300 ta'u, kanfaltiin siree guyyaatti birri 47 ture amma 170 gahuu himan. Daballiin gatuu hunda hin ilaalatu Aadee Firewayinii Ababa dhaabbata Inshuraansii Fayyaa Itoophiyaatti Daarektara waliigalaa yoo ta'an, jijjirama gatii kana kan taasisee Ministeera Fayyaa ta'u himu. ''Gatii hanga ammaa hojiirra ture kan bara dheeraa ture yoo ta'u,  dandeettii birri wal madaalchisuun barbaachisaa waan ta'eef,'' jedhu. Kana malees tajaajila dhaabbilee fayyaa motummaa irratti komiiwwan dhiyaatan jiru. Komiiwwan kanneen hiikuuf ammoo qabeenyaatu barbaachisa jedhu Addee Firewayiniin. ''Adeemsa tureen baatiin damee wal'aansaatiif taasifamu harka 60 ykn 70 kan ta'u motummaan kan haguugamuudha. Kan hafetu hawaasaan hagugama,'' jedhu. Daballiin gatii kunis isaan inshuraansii fayyaa qaban hin ilaallatu. Dr Yoonaas Laaqawu ''ammalleen kanneen inshuraansii fayyaa kan qaban bilisumaan wal'aanamu. Kan hin qabne garuu tajaajila argachuuf kanfalu qabu'' jedhan. Sababii kanaatinis namoonni wal'aansa argachuu qaban argataa hin jiran jedhan. ''Baay'inni lakkoofsa dhukkubsattootaa hir'ataa jiraachuu hakimoonni waliigalaa ni himu. Namoonni silaa hospitaala ciisanii wal'aanamuu qaban sababii gatii kanaatiin osoo hin galiin kan hafan jiraachuu dhagaheera,'' jedhu Dr Fadiluun. Baay'inni wal'aanamtootaa hir'achuu irratti kan waliigalan Dr Suraafeel, ''Gatiisaa akkuma baraniin karraa irraa deebii'u. Namoonni baay'eenis sababii gatii dabale kanaatiin rakkataa jira. Kanneen wallaansa adda kutanii bahuuf dirqaman, kaan qoricha ykn qorannoo barbaachisu argachuuf rakkataa jiru,'' jedhan. Kun ammoo namoota baayyee wal'aanamun fayyuu malan akka du'aan dhabnu taasisuu mala jedhu Dr Fadiluun. Inshuraansii fayyaa qaban eessatti wallaanamu? Dhimmi biraa oggeessoonni fayyaa kunneen kaasan ammoo, namoonni inshuraansii fayyaa qaban dhaabbilee fayyaa hundatti tajaajila argachu akka hin dandeenyeedha. ''Hojiimaatinni jiruu kan godinaan caaseeffameedha. Inshuraansiin Zoonii tokko keessati bahee kan hojjatu achuma zoonii sana keessatti qofaadha. Fayyadamtoonni godinaalee ollaa irraa dhufan tajaajila hin argatan waan ta'eef kanfaluuf dirqamu.'' Dr Fadiluun akka jedhaniitti kan sadarkaa biyyaatti hojjatu ta'u qaba ture. Rakkoon kun bakka hunda jiraachu Dr Suraafel illeen ni himu. Namni Gondar irraa inshuraansii fayyaa qabu wal'aansa barbaacha Baahir Daar osoo dhufe kanfalee wal'aanamu qabaata jechuudha jedhan. Kanaafu kan inshuraansii qabu bilisaan wal'aanama hin jechisiisu jedhan. Addee Firhiwoot ammoo ''adeemsi hojii amma jiru kan sirna riifaraalii hordofee deemuudha,'' jedhu. Kana jechuunis yoo namni tokko riifaraaliin gara ittaanuutti ergame bilisaan wal'aanama. Garuu ofuumaan wal'aansa fooyya'a barbaacha bakka itti inshuraansii argate ala deemnaan kanfalu qabaata jechudha. Haala kanas furuuf hojjatamaa jiraachu dubbatu. Kanaafis galmeen inshuraansii fayyaa dijitaalaan waan hin taaneef akka sababaatti kaafameera. Inshuraansii fayyaa hundaaf hinqophoofne Akkasumas inshuraansiin fayyaa kan hawaasa muraasa qofaa jidduugala taasifateedha. Hojjattoota motummaafi oggeessoota fayyaa dabalatee kanneen inshuraansii fayyaatiin hin hamatamne jiraachu kan himan Dr Suraafeel, hawaasni kunneen ammoo balaaf saaxilamuudha jedhu. Inshuraansiin fayyaa kanneen damee hojii idilee hin taaneefi kan mindaa ji'aa hin qabneefi kan jireenya gadaanaa jiraatu jedhaman irratti xiyyeeffateedha. Namoonni miiliyoona 40 ta'an Inshuraanii fayyaa galan Inshuraanisii fayyaa jechuun kan maatiin tokko waggaatti maallaqa murtaa'ee kanfaluun, wayita miseensi maatii Sanaa dhukkubsatuutti tajaajila bilisaa ittiin argatuudha. Kunis kaayyoonsaa namoonni yeroo hin eegamneetti hawaasni baasii hin eegamne keessa akka hin gallee gochuuf jedhu Aaddee Forehiwooti. Kunis hawaasa hojii idilee ta'e hin qabnee fi kan mindaa ji'aa hin kanfalamneef irratti xiyyeefata jedhan. Ammattis miseensa miiliyoona 40 akka qabu barameera. Miseensoota jiran keessaa harki 24 (mil 8 kan ta'an) haala jireenyaa sadarkaa gadaanaa irratti kan argaman yoo ta'an, baasii isaanii motummaatu haguuga. Kanfaltiin isaas waggaatti al tokkicha kanfalamuun miseensa ta'ama. Fakkeenyaaf Finfinneetti abbaan warraa tokko waggaatti birri 350 kanfaluun galmaa'a ture bara darbe. Haata'u malee haaluma kanfaltii tajaajila wal'aansa fayyaa dhaabbilee fayyaa motummaa irratti taasifameetiin wal qabatee, kanfaltii waggaa inshuraansii irratti jijjiramni jijjiramni jiraachu akka danda'u Aaddee Firehiwot dubbatan. Dhimma kanarratti yaada Ministeera Fayyaa dabaluuf yaaliin taasifne nuuf hinmilkoofne.


Haati Afrikaa Kibbaa al-takkaatti daa'imman 10 deesse, addunyaanis ajab! jedhe

Dubartiin Afrikaa Kibbaa al-tokkootti daa'imman 10 deesse - kunis addunyaarra riikardii haaraa tahee galmaa'uu mala. Dubartiin maqaanshee Gosiame Thamara Sithole jedhamtu kun daa'imman hanganaa da'uunshee erga dhagahamee booda dubbii ijoo miidiyaalee ta'eera. Abbaan warraashee ijoollee kurnan dhalatan kanaan daran ajaa'ibsiifachuu himee, wayita garaatti baattu qorannoon saddeet qofa agarsiise jedhe. ''Ijoollee dhiiraa torbaafi dubra sadiidha. Guddoon gammade. Miira keessan jira hedduu dubbachuu hin danda'u,'' jechuun abbaan warraashee Teboho Tsotetsi miidiyaa biyyattii Pretoria News'tti Wiixata galgala himeera [Afaan Ingiliizitti si geessa]. Dubartii ganna 37 ka taate Sithooleen amma dura lakkuu deesseetti - ijoolleen kun amma gannisaanii jaha taheera. Haati kun ulfa torban 29n booda wal'aansa baqaqsanii ulfa baasuu 'caesarean section' jedhamuun magaalaa Piriitooriyaatti erga deesse booda fayyaa gaariirra akka jirtu himameera. Qondaalli Afrikaa Kibbaa tokkos taateen kun dhuguma kan raawwatedha jechuun BBCf wayita mirkaneessan, qondaalli biraa ammoo haga ammaa ijoollee dhalatan kana ijaan akka hinagarre himan. Rikardii addunyaa kan galmeessu dhaabbanni 'Guinness World Records' dhimmicha qorachaa akka jiru BBCtti himeera. Wayita ammaa rekoordii Guiness al-takkaatti daa'imman hedduu dhalatanii lubbuun jiran jedhu qabattee kan jirtu haadha Ameerikaa wayita taatu, ijoollee saddeet godhatte. Ji'a dabre keessa dubartiin Maalii ganna 25 Haliimaa Siisee daa'imman sagal al takkaatti kan deesse oggaa tahu, Morokootti fayyaa guutuu keessa jiru jedhameera. Ulfi daa'imman lakkoofsa hedduu qaban yeroo baay'ee lubbuun hin dhalatani ykn hin dandamatan jetti rippoortarri fayyaa BBC Africa Rhoda Odhiambo. Dhalli daa'immannii sadii ol yeroo baay'ee kan barame miti. Yeroo baay'ees wayita lameen yaala dhala godhachuu wajjin walqabatan erga godhan booda kan mudatu tahus, haatifi abbaan kun uumamaan arganne jedhan. Aadde Sitholeen ji'a tokkoon dura Pretoria News'tti wayita dubbattetti, ulfichi ''gara jalqabaarra itti cimuu'' himuun, nagaan akka oofkaltuuf kadhachuushee dubbatte. Halkan hedduus maaltu dhufa jechuu yaadda'uullee himte. ''Gadameessi akkamiin isaa baata? Kanarraa hafuu?'' jettee of gaafachaa turte. Doktaroonni garuu gadameessishee waliin guddachaa akka dhufeefi dhiphachuu akka hinqabne itti himan. Haati kun daa'imman saddeet garaatti akka baattu kan baramee ture oggaa tahu, saddeet keessaa lama ''bakka hin malletti argamu'' jechuun himanii turan. ''[Rakkoon kunis] furameera, anis ergasii nagaakoon jira. Ijoolleekoo arguuf hawweera,'' jechuun gaazeexaa kanatti wayita sanatti himtee turte. Abbaan warraashees haalaan akka qiliixame wayita sana kan dubbatte oggaa tahu ''Ijoollee Waaqaa filataman keessaa tokko akka tahe natti dhagahama. Dinqii baayyee itti gammadedha,'' jechuun himee ture.


Namni jalqabaa waggaa 5000 olii weerara dhibee 'du'a gurraacha' fideen qabame barame

Saayintistootni nama jalqabaa weerara dhukkuba 'pilaag' kan jaarraa 14ffaa keessa lammilee Awurooppaa walakkaa ol duguugeen qabamuu hin oolle jedhan argatan. Namni waggoota 5,000 dura Laativiyaatti du'e kun nama jalqabaa weerara kanaan faalamuun miidhamee du'e akka ta'e qorannoon agarsiise. Weerarichi bara 1300moota keessa Awurooppaa guutuutti faca'uun walakkaa uummata isaanii jalaa fixe. Boodas weerarri kun jaarrotaaf itti fufuun sababa du'a miliyoonotaaf sababa taheera. ''Hanga ammaatti nama jalqabaa weerarichaan miidhamuun adda bahe harkaa qabnudha,'' jedhu Dr Been Kiruus Kiyoora, Jarman yuunivarsiitii Keel irraa. Hafteen qaama nama dhibee kanaan du'ee waggoota 5,300 kan turedha. Namni kun namoota sadii biroo waliin bakka awwaalchaa Niyolootik jedhamu Laatiiviyaa keessaa cina laga Salak kan gara galaana Baaltikitti yaa'u biratti argamu keessatti awwaalameera. Qorattootni DNA lafee fi ilkaan namoota afurii duraa duubaan kaa'uun, baakteeriyaamoo vaayirasiin kan jedhu qorannoo gaggeessan. Nama adamsuu fi firii mukaa funaanuun jiraataa ture kan ganna 20 keessa tahe tokko- weerara dhukkuba duriin baakteeriyaa Yersiniya Pestis jedhamuun dhufuun faalamuu isaa adda baasan. ''Gosa hantuutaa 'rodent' jedhamtuun ciniinamuun jalqaba baakteeriyaa Yersiiniyaa Peestis jedhamuun faalamuun guyyoota muraasa booda du'uu hin hafne. Tarii torban fa'a booda,'' jedhe Dr Kiruus Kiyooraa. Qorattootni akka jedhanitti dhukkubni durii kun bara 7000 dura kan ka'edha. Yeroo hojiin qonnaa Awurooppaa keessatti jalqabe. Baakteeriyichi osoo weerara guddaa hin uumiin beeyiledoota irraa gara namaatti darbaa turuu hin hafne. Yeroo keessa nama faaluutti madaquun, bifa weerara buubonik jedhamu qabatee titiisaanis darbuun Awurooppaa keessatti lubbuu miliyoonotaa galaafate. Qorannoon weerarichi xumurabara Niyoolotik keessa lakkoofsa uummata Awurooppaa gadi buusuu hin hafne jedhu akkuma jiru kanaan kan mormanis hin dhabamne. Garuu weerarichi Awurooppaa keessa turuu irratti waliigalu. Baakteerichi yeroo baattoo dhukkubichaa kan taate 'rodent' nama ciniintu nama qaba ture. Yookaan ammoo beeyilada baakterichaan faalame tuquudhaan. Dhukkubichi ammayyuu jira. Garuu yoo dafee yaala argate farra baakteeriyaan yaalamuu danda'a.


Fayyaa: Sagaleen meeshaalee manaa fayyaa keessan akka miidhu quba qabduu?

Teeknoloojiif haa toluutii jaarraa kana keessaa manni keenya meeshaalee elekitirikiin hojjatan hedduun gutamanii jiru. Bishaan kan danfuu, bunni kan tumamu, uffanni kan miiccamu, rifeensii kan gogu.... kun hunduu maashinaan ta'a. Haa ta'u malee, qorattoonni sagaleen meeshaaleen manaa/maashinoonni kunneen baasan yaaddoo itti uumuu dubbatu. Kanaafuu hanga sagalee kanneen safaruuf qorataa jiru. Laaboraatorii Landanitti argamu tokkos wiirtuuwwan sagalee mana keessaa kana safaru irratti hojjatan keessaa tokko. Laaboraatorii kana keessattis gosti sagalee hin dhagahamne hin jiru. Kanaafuu, meeshaa sagalee tokko tokkoo mi'a tajaajila mana keessaa kanneeniin uumaman safaruun galmeessutti jira. Dhaabbanni qorattuun Paappii Isikiilar jedhamtu hudeessite Kaayit Maark jedhamu sagalee maashinoonni baasan safaruun sadarkaan ramada. Kanneen nama hin jeeqan jedheen kan akka rifeensa gogiisuuf oolan, kan uffata miicuu... sadarkaa Q jedhu kenneefiira. Paappii Isikiilar qorannoo sagalee irratti taasiftu akkasumaan ofumaan hin jalqabne, akaakkayyuun ishee bara 1959tti waldaa sagalee to'atu hundeessanii turan. Namoonni baayyeen erga sababii koronaavaayirasiitiin mana ooluu baayyiisanii as sagaleewwan maashinoonni uuman qalbeeffachuu akka eegalan dubbatu Paappiin. ''Yeroon baayyeen mana keessatti waan dabarfamuuf sagalee hir'isuuf kanneen barbaadan baayyataa jiru,'' jetti. Kanaafuu, dhaabbanni ishee maashinoonni sagalee gadaanaa qaban akka gabaarratti dhiyaatan barbaada. Sagalee maashinoonni baasan safaruun sadrkaa kennaa kan jiranis sababiidhuma kanaaf akka ta'e himu. Sagaleen attamiin safarama? Sagaleen kan safaramu deessii beel (dB)n yoo ta'u, kan hanga dB 40 baasuu hin jeequ. Ammatti omishaalee maashinaa sagalee hangamii akka baasan hin ibsamu. Paappiin kana geedaru barbaaddi. ''Sagalee meeshaalee mana keessatti fayyadamnu uuman safaruun omishin kan akka waayyu eeruu kennina,'' jetti. Dhaabbanni ishee kunis UK keessatti suuqiiwwan maashinoota gurguran adda addaa keessatti galamaa'eera. Itti-gaafatamaan teeknoloojii Joon Wiils Looreens Miishal akka jedhanitti, lakkoofsi namoota osoo maashinoota hin biitiin dura intarneetii irra waa'ee sagaleesaanii gaafatan baayyataa dhufeera. Toorri dhaabbata isaanii baatii tokkootti gaaffiiwwan kuma 10 ol keessummeessa. Keessattuu, namoonni osoo maashinii shaayiifi uffata miican bituun dura waa'ee sagaleesaanii gaafatan hedduudha. Kanaafuu, gara fuula duraatti namoonni maallaqa baayyee kan baasan meeshaalee sagalee gadaanaa qabaniif akka ta'e tilamaamu. Sagaleefi fayyaa Safarri sagalee tokkoo namoota hunda dhukkubsuu hin danda'u ta'a. Sagaleen nama jeequ hundi kaaniitti omaa fakkaachuu dhiisuu danda'a. Oggeessoonni fayyaa garuu sagaleen nama jeequ dhukkuba onneetiif kan nama saaxilu ta'uu himu. Miseensa Waldaa Hanqina Guddina Sammuu kan ta'an, Toom Parsar akka jedhanitti, daa'immani hanqina guddina sammuu qabanis ta'e namoonni gaheessoonni sagalee kan hubatan haala adda ta'een. ''Tokko tokkoo keenya sagaleen yeroo ta'e dhagahamu ykn irra deddebiin dhagahamu nu jeequu danda'a. Faallaa kanaan ammoo namoonni sagalee sana dhagahuun gammachisuu ni jiraata,'' jechuun ibsu. Paappiin namoota manaa sagalee hin qabne jaalatan keessaa tokko. Kanaafuu, omishtoonni maashinaa wayita hojjataniitti osoo dhimma sagalee xiyyeeffannoo keessa galchanii ni gammaddi. ''Maashiniin tokko wayita hojjatamu annisaa qusachusaa, yeroo dheeraaf tajaajiluufi bareedinaaf xiyyeeffannaa kennama. Kanaan alattis osoo dhimmi sagalee xiyyeeffannoo keessa galee gaarii ta'a,'' jetti.


Fayyaa: Pirootiniin Algee qaro-dhabeessi akka argu gargaare

Pirootiniin Algee (samphaphuu) keessatti argamu namticha guutumaan guutuutti qaroo dhabee ture tokko hanga tokko deebi’ee akka argu gargaare. Namtichi qaroo dhabeessi tokko wal’aansa Optojenetiksi jedhamuun deebi’ee arguu kan danda’e. Malli kun Pirootinii Algeerraa argameen seelota duuba ijaatti argaman  to’achuudha. Wal’aansa kana namtichi erga argateen booda karaa mallattoo imaltoonni lafoo daandii irra qaxxamuraan hubachuu danda’eera. Amma namtichi waantota minjaalarra kaa’aman fuudhee lakka’uus danda’eera jedha gabaasni Neechar Meedisiin jedhamu. Namtichi kun eenyu akka ta’e garuu hin ibsamne. Akka gabaasni  kun jedhutti, namtichi jiraataa Firaans wayita ta’u magaalaa Paarisitti wal’aaname. Namtichi kun dhibee seeloota ratinaa, ifa keessatti arguuf gargaaran ajjeesuun beekamu retinitis pigmetosaa jedhamuun ganna 40 dura qabamee ture. Dhibeen ijaa kun namoota miliyoona lama caalan addunyaarratti miidhe. Rakkoon ijaa akkasi guutummaatti qaroo namaa hin jaamsu, taatullee namtichi kun waggoota 20 darban guutummaatti qaroosaa dhabee ture. Optojenetikisiin damee wal’aansa fayyaa haaraa ta’us, bu’uurrisaa niwuroosaayiinsii wajjin hidhata qaba. Malli kun ifatti gargaaramuun seelota sammmuu sirnaan to’achuuf kan fayyadu wayita ta’u, saayintistoonni ijji namticha qaroo dhabee deebi’ee akka ifa adda baafachuu danda’u gargaaraniiru. Tooftaan kunis Pirootiniin Algeen wayita ifa argatu jijjirama agarsiisuu Chaanalrodopsinsi jedhamu bu’uura kan goodhateedha. Wal’aansa kana keessatti tarkaanfiin jalqabaa wal’aansa qaccee sanyiiti. Qajeelfamni dhala sanyii Rodopsinsi tolchuuf oolu immoo Algeerraa fudhatama. Sana booda seelota baqqanaa ijaa ratinaa duuba ijaatti argamuuf kennama. Itti aanse yeroo ifti itti bahu dhaamsa gara sammuutti ergu jechuudha. Kanaafuu dhukkubsataan ijaa fuullee ijaa, kaameeraa viidiyoo waraabu fuulduraan qabuufi pirojektara duubarraan qaba keewwata. Rodopsinsiin sadarkaa olaaanaan ija keessatti kuufachuufi sammuun afaan haaraa baree, namni qaroo dhabe deebi’ee arguuf  turtii ji’a tokkoo fudhata. Institiyuutii Vizhiin Paarisitti ogeessa kan ta’an Dr Joos Aliin Saahel, "dhukkubsatan ijaa sun yeroo inni lilmoon fudhateefi yeroo inni arguu jalqabe addaan fagachuutti hanga tokko mufatee ture," jedhan. Sana booda karaa gubbaatti mallattoo daandiin irraa ce’amu itti fufiinsaan argeetti gammaduusaa kaasaniiru. ‘’Isa qofaa miti nuti hundi keenya ni gammadne,’’jedhan ogeessi kun. Namtichi qaroo dhabeessi kun ammas sirnaan hin argu, garuu qaroo guutummaatti dhabuufi hanga tokko arguu danda’uun garaa garummaa uumu qaba jedha. Ogeessii Yuunvarsiitii Basel pirofeesar Botond Roskaa’’argannoon kun wal’aansa optogenetiksiitti gargaaramuun qaroo arguu dadhabde gartokkeen deebisuun akka danda’amu mirkaneesse’’jedhan. Qaroo arguu dadhabde deebisuuf tooftaalee hedduun hanga yoonatti yaalameera. Tooftaan yaalame qaccee qaroo namaa jaamsuuf ka’umsa ta’e suphuuf yaalameera. Kan biraan kaamera duuba ijaan walqunnamsiisuu danda’u bakka buusuuf yaalamees ture. UK qoratan dhimma ratinaa pirofeesar Jeemsi Bireenbiriij, qorannichi gahumsa olaaanaa qabaatus nama tokkicharratti gaggeeffamu ibsan . Ogeessi qorannoon kun teeknoloojii haaraan tarii namoota arguun dadhaban gargaaruuf waan danda’uuf gammachiisaa ta’u dubbataniiru.


Dubbiin dargaggoon TikTok beekamaan Ispeen waa'ee kondomii dubbate mufii guddaa kaase

Dargaggoon beekamaa lammii Ispeen weellisaa ta'eefi TikTok gubbaa hordoftoota miiliyoona 26 qabu waa'een kondomii wanti inni dubbate mufii guddaa kaaseera. Naim Darrechi, ganna 19, dubartootatti dhalchuu hin danda'u jedhee kondomii akka hin fayyadamne ifatti dubbatuu isaatu komii guddaa kaase. Dubartoonniifi shamarran hedduu Tiwiitara gubbaafi miidiyaa kaanirra bahuun isa balaaleeffataniiru. Boodarra Inistaagiraama gubbaa bahuun ''Baay'een gadda... wantin dubbadhe maraatummaadha,'' jechuun hime. Wanti dargaggoon kuni jalqaba dubbate baay'ee qoodamee ture. Ministirri Walqixxummaa Ispeen Abbaan Alangee dargaggoo kana akka qoratu gaafataniiru. Irenee Monteroon Darrechin wanti inni dubbate dhugaa ta'uu isaafi yoo dhugaa ta'e jiraatemmoo dubartoonni gowwomfaman akka adda baafaman gaafatan. Kunis, seera Ispeeniin adabsiisa. Seerri Ispeen haaraa saalqunnamtiin of eeggannoo malee raawwate akka haleellaatti ilaala, jechuun ibsan. Dubbiin dargaggoo kanaa jalqaba kan dhagahame yeroo inni nama Yuutubii gubbaa dalaguufi Mostopapi jedhamutti ''Kondomiitin na rakkisa, kanaaf takkaa fayyadamee hin beeku,'' jechuun dubbateetti. Akka inni jedhutti dubartoonni inni saalqunnamtii waliin raawwate tokkoyyuu hin ulfoofne jechuun ''rakkoo akkan qabu yaaduun eegale,'' ''Kanaaf hin yaadda'inaa, dhalchuu hin danda'u. Dhugaadha,'' jechuun kolfaa dubbate. Boodarra Inistaagiraama irratti bahuun dhiifama erga gaafate booda silaa dubbiin isaa citee keessa bahe gaarii ture jechuun hime. Waan raawwate kana irratti BBC'n yaada isaa gaafatus deebii hin kennine. Ispeen haleellaa saalaan walqabsiisee seera waldhabsiisaa qabdi. Kanneen waan Darrech raawwate qeeqan yeroo saalqunnamtii raawwatu dhukkuboota saalqunnamtiin dabarsa jechuun balaa akka qabu eeru. Dargaggoon kuni baatii Caamsaa darbe ulfa baasuu balfuu isaatti ijoo dubbii ta'ee ture.


'Osoo uummatni na gargaaruu baatee filannoon jiru sireerra ciisanii du'uudha'-Dr. Qananiisaa Laayyoo

Itoophiyaa keessatti tajaajilli fayyaa bilisaa(health insurance) ogeeyyii fayyaaf hayyamame guutummaatti hojiirra ooluu hanqachuu isaatiin ogeeyyiin fayyaa akka salphaatti lubbuu dhabaa jiru jechuun Waldaan ogeeyyii fayyaa fi ogeeyyiin fayyaa BBC'n dubbise komatan. Ogeeyyiin fayyaa gariin maallaqa waldhaansaa dhabuun du'aaf yoo saaxilaman, gariin ammoo deeggarsa uummataa gaafachuun lubbuu oolfachuuf dirqamu. Dr. Qananiisaa Laayyoo hakiima Hospitaala Ispeeshaalaayizdii Naqamteeti. Duula waldhaansa Covid-19 keessatti adda durummaan osoo qooda fudhachaa jiruu vaayirasichaan qabamee dhukkubbii jabaa lubbuu isaaf yaaddesse irraa fayyus, osoo hedduu hin turiin Kaleen isaa lamaan sadarkaa tajaajila kennuu hin dandeenyerra gahuu beeke. Turtii BBC waliin taasiseen labsiin haaraan ogeeyyiin fayyaa tajaajila fayyaa bilisaan akka argatan ALI bara 2012'tti bahee, dhaabbileen fayyaas bara sanaaf qofa bajata keessoo isaaniirraa fayyadamuu akka danda'an labsame irraa akkasumas bara 2013 irraa eegalee bajata mootummaan ramaduuf waadaa gale irraa fayyadamuu akka hin dandeenye hime. Lubbuudhaan turuuf waldhaansa kalee qulqulleessuu(dialysis)  yeroo yeroon gochuun irraa eegamuufi gatiin isaa akkaan qaalii ta'e hospitaala kan mootummaa ta'e Phaawuloosiitti bilisaan argachuuf yaaliin ji'aa oliif gochaa ture fudhatama dhabuu akka fakkeenyaatti ibsa Dr. Qananiisaan. ''Wanti baayyee si gaddisiisuu kalee miiccachuun dirqama yeroo turetti hospitaala mootummaa ani itti yaalamu Phaawuloositti tola miiccisiisuuf hayyamsiisuuf ji'a tokkoo ol deddeebinee ta'uu didnaan gara dhuunfaatti deemne.'' Fulbaana darbe dhibeen kalee sadarkaa dhumaa isa qabuun erga beekamee booda, ji'oota afuriif Finfinneetti yaalamaa akka tureefi baasiin waldhaansa fayyaa isaa ammoo akka muuxannoo biyyoota kaaniitti bilisa ta'uun osoo irra jiruu gargaarsa uummataa gaafachuuf dirqamuus hima. Boodas Kaleen obboleessa isaa ulaagaa waldhaansa kalee bakka buusuu(kidney transplant) guutuu isaatiin baasii birrii miiliyoona 1.2 ta'u deeggarsa uummataarraa argameen biyya Tarkiitti ji'oota sadiif waldhaanamaa erga turee biyyatti deebi'eera. ''Guraandhala 25,2021 gara Tarkii deemne. Achitti sakatta'iinsa garaagaraa erga godhanii booda yeroon biyyattii kalee miiccisiisaa ture dhibeen biroon 'hepatitis c' na qabatee ture argamee jennaan dabalataan ji'a lamaaf yaala dhibee sanaa fudhachaan ture,'' jedha. ''Waldhaansa koof gatiin hospitaala waliin waliigalame jalqaba $25,000(birrii miiliyoona tokko) ture yeroo achi geenyu sharafni waan dabaleef birrii miiliyoona 1.2 gahe, yaaliin dhibe tiruu gosa C jedhamuus gatiin isaa qaalii ta'e $16,000(birrii 600,000) nu gaafateeraa'' jedha Dr Qananiisaan. Dr Qananiisaan waldhaansa argachuuf biyya Tarkii guyyoota 92 turuufi guyyoota kana keessaa guyyoota 72'f baasiin isaa waliigaltee waldhaansaa keessa kan hin jirreefi addatti kaffalaa turuu hima. Miindaa ogeessaa fayyaa harkaa gara afaanii hin geenye qabna kan jedhu Dr Qananiisaan, ''uummatni gargaarsa akka naa godhu karaa garaagaraan gaafachuun dirqama turee,'' jedha. Qajeelfamni mootummaan ALI bara 2012 baase tokkoyyuu hojiirra akka hin oolle anarra gahee argeera kan jedhu ogeessi kun, ''osoo gargaarsi uummataa naa qaqqabuu baatee filannoon tokko hin jiru, filannoon jiru sireerra ciisanii du'uudha'' jedha. Uuummata iyya isaaf birmatee isa gargaares galataffateera. Osoo qajeelfamni bahe hojiirra oolee ogeeyyiin fayyaa jireenya isaanii harkaa gara afaanii ta'e cinaatti dhibeewwan salaphaan du'uurraa baraaramuu danda'u turee jedha Dr Qananiisaan. Ogeeyyiin Fayyaa Itoophiyaa keessa jiran waggoota lamaa oliif sirna fayyaa biyyattii wayyeessuu keessatti fayidaalee bu'uuraa isaaniif guutamuu malan irra deddeebiin mootummaa gaafachaa turan. Gaaffilee hedduu dhiyeessan keessaa tokko inshuraansii fayyaa kan waldhaansa fayyaa bilisaa ofii fi maatii isaaniif kennamudha. Gaaffiin kun qaama mootummaan fudhatama argatee labsiin kana hayyamu bahe magaala Finfinnee fi naannolee biyyattii garaagaraa keessatti hojiirra oolus, Oromiyaa keessatti ALI bara 2012 keessa dhaabbileen fayyaa yeroodhaaf bajata mataa isaaniirraa ogeeyyii fayyaa isaanii akka yaalchisan qajeelfamni bahee ture. ALI bara 2013'f ammoo mootummaan bajata kanaaf oolu addatti ramaduuf waadaa galee ture. Ogeessi fayyaa BBC'n dubbise Dr. Guutaa Gurmeessaa qajeelfamni mootummaan baaseefi waadaan galame raawwatamuu dhabuun lubbuu ogeeyyii fayyaa hedduu du'aaf saaxilaa jiraa jedhu. Akka fakkeenyaattis Hakiima Dr Dirribaa Margaa ji'oota dura waahillan isaa maallaqa waldhaansaaf ta'u walitti qabuun lubbuu isaa baraaruuf osoo socho'anii lubbuun darbuu kaasu Dr Guutaan. ''Sirni fayyaa ogeessa fayyaa malee ijaaramuu hin danda'u. Ogeessa fayyaa bajatni meeqa itti bayee waggaa meeqa eegamee omishamu kana akka salphaatti dhabuun ammoo biyya hangam akka miidhu hundu ni tilmaama'' jedhu Dr Guutaan. Ogeessii fayyaa qoricha mataa bowwoollee maallaqa kiisii isaatii baasee bitaa jira kan jedhan Dr. Guutaan, inshuraansiin fayyaa ogeessa fayyaa fi maatii isaaf hayyamamuun ''ogeessa fayyaaf dafnee qaqqabuu akka dandeenyufi ogeessi hawaasa tajaajilasaa eegu hamilee horatee akka gargaaru fayyadas'' jedhu. Pireezidantii Waldaa Hakiimota Oromiyaa kan ta'an Dr Jiilchaa Dirribii waggoota lamaan darban fooyya'iinsa sirna fayyaa biyyattii keessatti ta'uun irra jiruufi faayidaa ogeeyyiin fayyaa argachuu malan ilaalchisee gaaffilee hedduu dhiyeessaa akka turan BBC'tti himaniiru. Kanuma hordofee mootummaan ogeeyyiin fayyaafi maatiin isaanii bilisaan waldhaansa fayyaa akka argatan qajeelfama baasus, qajeelfamni kun magaalaa Bishooftuun alatti Oromiyaa keessatti guutummaatti hojiirra oolaa hin jiruu jedhan. ''Dhaabbileen fayyaa hedduun qajeelfama kana ukkaamsanii kaahan. Hangan beekutti qajeelfama kana hojiirra oolchaa kan jiru Hospitaala Bishooftuu qofa'' jedhu Dr Jiilchaan. ''Bajata mootummaan bara 2013'tti ramaduuf waadaa gales hanga ammaa hin argine'' jedhu. Magaala Finfinnee keessatti Hospitaalota akka Phaawuloos fi Yakkaatit 12 inshuraansii fayyaa ogeeyyii fayyaa isaaniif kennaa akka jiran, Naannoon Amaaraa dursee qajeelfama kana hojiirra oolchuuf socho'aa akka tureefi Naannoo Uummattoota Kibbaattis hojiirra akka hin oolle quba akka qabaniis himaniiru. Ogeeyyiin fayyaa sababa labsiin kun hojiirra ooluu hanqateefi maallaqa waldhaansaaf ta'u dhabuurraa kan ka'e osoo yaalamanii fayyuu danda'anii du'aa jiraachuu pireezidantiin Waldaa Hakiimota Oromiyaa Dr Jiilchaan himaniiru. Mootummaan ogeeyyii fayyaa biyya ormaatti ergee yaalchisuuf humna dhabullee biyyuma keessatti bilisaan yaalamuu akka danda'an qajeelfama baase hojiirra akka oolchu gaafannaas jedhaniiru. Komii ogeeyyii fayyaarraa ka'u kanaaf deebii akka kennan hoogganaa Biiroo Eegumsa Fayyaa Oromiyaa kan ta'an Dr. Mangistuu Baqqaalaa bilbilaan dubbifnee komiin kun sirrii ta'uu amaniiru. Haata'u malee rakkoowwan raawwii qajeelfama bahe mudatan jedhan irratti odeeffannoo dabalataa nuu kennuuf beellama nuu qabanis deebifnee argachuu hin dandeenye.


Baaleetti dhibeen 'hin beekamne beeyladaafi namarraan miidhaa geessisaa jira

Godina Baalee Baha aanaalee gammoojjii keessatti dhibee hin beekamneen gaalliifi namni miidhamaa jiraachuun sodaa guddoon uumamuu jiraattonni BBCtti himan. "Gaalli dhibeen kun irratti argame furrii funyaanirraa qaba, afaaniifi funyaaniin dhiigatu baha, hafuura kuta," jedha goodinichaatti jiraataan aanaa Sawweenaa Boonsaa Ahimad. Aanaalee akka Sawweenaa, Raayituufi Beeltoos gara gammoojjii keessatti lubbuun gaala hedduun dhibee kanaan nuu jala dhumeera jechuun himachaa jiru. Haalli jiraattonni keessa jiran baay’ee ulfaataa ta’uu kan himu Boonsaa Ahimad, dhibee sodaachisaa kanaan nama gaalli hundii irra dhumee harka qullaa hafetu jira jedha. Dhibeen fayyaa beeyladaafi namootarra miidhaa geessisaa jiru kun yaaddessaa ta'uu kan himu jiraataan kun, “nama osoo gaala elmachaa jiru gaalli kufee du’etu jira," jechuun hangam rifaasisaa akka ta'e ibsa. Dhibeen hin beekamiin jiru kun aanaa Raayituu qofa keessatti gaala 150 ol kan ajjeesse yoo ta'u, Caamsaa 22 akka eegale hima ogeessi fayyaa beeyladaa Dr Johaar Sheeh Aliyyii. Dhibeen kun saa’ati 12 hanga 24 keessatti gaalaa akka ajjeesu kan dubbatu Dr. Johaar, “Gaalli dhibee kanaan qabame dafee du’a.  Saa’ati 12 keessatti gaala hedduuti dhume; gaala abbaan elmatee manatti galee yeroo deebi’u du’etu argamaa jira,” jedha. Keessatuu, gaalli gar-malee miidhama jiru gaalota umridhaan fagaatan, kan rimaa qaban, kan hoosisaniifi korma gaalaa fa'idha. Haalli tatamsa’in isaasa hedduu nama sodaachisa kan jedhu Dr. Johaar, dhibeen kun jalqaba naannoo Soomaleerra ka’ee godinichaattibabal’achuu hima. Akka oggeeyyiin fayyaa beeyladaafi jiraatonni jedhanitti  dhibeen kun asiin dura mullatee hin beeku waan ta'eef naasuu uumuu dubbatan. Ogeeyyin fayyaa dhibeen kun Covid-19 ta’uu mala jedhan; sababa mallatoon namoonni qabaman argisiisaniifi kan beeyladaallen mallattoo dhibee Covid-19 waliin wal-fakkaatuf. Haata'u malee, hanga qorannoon adda ba'utti mirkaneessuu hin dandeennu jedhan. Mallatoonsaa dhiiga afaaniifi funyaaniin, akkasumas qaama bobbaaafi walhormaataan ba'uudha. Kana malees, gaalli dhibeen kun irratti argame ho’ina qaamaa, afaaniifi irga keessa maddeessuu, akkasumas hollachiisaatu irratti mul'ata jedhan. Akkuma dhibeen mullateen, qorannoon sadarka laboraatorii giddu-gala Oromiyaatti ergamuullee hanga amma dhibeen kun waan kanarra ka’e jedhamee wanti beekame hin jiru jedhu. “Gaala mallatoo argisiisan irra saamuda fudhannee laboraatorii naannoo Oromiyaatti erginus isaan dhibeen kun humna keennan ol jedhanii gara Federaalaatti dabarsan.” Sadarka Federaalaattis,  gidduu-gala laboraatorii biyyaalessaa kan fayyaa beeyladaa Finfineetti ergamee dhibeewwan shakkaman hanga dhibee afurii ilaalaa turanii, hundii negative ta’uu himan. “Amma warra sana walliin qindoofnee gad-fageennan dhibee kana qorachuuf. Sadarkaa Federaalaarra dhufanii beeyladi erga du’en booda qorannoo taasisuun akkaataa wanti kun adda bahu gochuu feesisa. Hanga qorannoon kun taasifamee, dhibeen kun kana jedhamee beekameen booda, talaalliin yookaan qorichi kennama, ammaatti ammoo qaama warra fayyaa namaatin wailiin qindoofne hubannoo kenuutti jira,” jedha ogeessi kun. Rifannaan guddaan amma jiru dhibeen kun beeyladarra gara uumataatti darbaa jiraachuufi namoonni hedduun dhukkubsatanii ciisuu jiraatonniifi oggeyyiin fayyaalleen ibsa jiran. Namoonni dhukkubichaan qabaman mallatoo gaala dhukkubsateen walfakkaatu argisiisuu himan. Uumanni hubannoo akka qabaatu wanti hedduun hojjatamaa jiraachuus dubbatu. Dr. Johaar ogeessota fayyaa namaa walliin ta'anii  jiraatonni mallatoo tana argisiisan akka hawaasarra adda bahan gaafachaa jira jedha. Kana malees, akka namoonni foon gaalaa kana hin nyaanne, aannan isaa akka hin fayyadamne sochii beeylada to’achuufi dhiiga beeylada keessaa bahu kana akka harkaan hin tuqne hubachiisaa jiru. “Namoota erga foon gaalaa nyaatanii booda dhukkubsataniitu jira. Kaan ammoo osoo foon hin nyaatiin kan gaala kana tutuqanii dhukkubsatanitu jiru.” Dhibeen kun haala addaatin namootatti darbaa waan jiruuf, namoota dhukkubsatan ilaaluu deemuu irra akka of qusatanis ogeesii kun ni akeekkachiisu. Dabalatan namoonni dhukkubsatan akka buufata fayyaa deemanii yaalamanis dhaamaniiru.