Konkolaataan namni keessa hin jirre Saanfiraansiskootti poolisiin dhaabe

Qondaaltonni poolisii Saan Firaansiskoo erga konkolaataa namni keessa hin jirre dhaabsisan booda rakkoon isaan mudateera. Poolisoonni konkolaataa kan dhaabsisan galgala keessa ifaa malee waan adeemaa turteefidha. Taateen viidiyoon isaa waraabame kana keessa poolisiin ''namuu keessa hin jiru'' yeroo jedhu dhagahama. Qaami konkolaataa kana sochoosu Cruise jedhama. Kaampaanichi rakkoon ifaa konkolaataatitti mudate dogongora namaarraa madde jedhe. Kaampaaniin Cruise jedhamu qabeenyummaan isaa kan dhaabbata General Motors jedhamu yoo ta'u, konkolaataa konkolaachisaa malee adeemtu yookaan shufeer-maleessa tolche US keessatti yaalaa jira. Erga taateen kuni mudate booda kaampaanichi 'konkolaatittiin bakka nageenya qabutti' akka dhaabattu taasifamu ibse. Kaampaanichi akkaataa humnoonni seera kabachiisan akkasumas kaan konkolaataa AV kana itti dhihaatuu qaban viidiyoowwan qopheessee Yuutubii gubbaa gadhiiseera. Viidiyicha keessa konkolaattonni kunneen tekinooloojiin sagalee akeekkachiisaa hubachuu danda'u jedha. Dabaluunis, humnoonni nageenyaa konkolaataatti dhihaachuu dura lakkoofsa bilbilaa addatti kanaaf qophaa'ef akka bilbilan ibsa. Gareen fagoodhaa taa'ee konkolaataa to'atu kuni konkolaataa kana banuu akkasumas bakka mijataatti akka dhaabbattu gochuu danda'u. Kaampaanii dureessicha Eelan Maask tahe Teslaan, konkolaataa ofumaa deemtu tolchaa jira.


Lammiilee Ameerikaa boba’aa gatii rakasaan argachuuf Meeksikootti imalan

US keessatti gatiin boba’aa akka dabalaa deemeen – lammileen Ameerikaa konkolaataa isaaniitti boba'aa guuttachuuf mala gatii guddaa isaan hin baasifne barbaadachaa jiru – darbaniiyyu lammileen tokko tokko biyyootii biraa irraa furmaata barbaadaa jiru. Bulchiinsa Kaaliforniyaa, kan US keessatti nannoolee gatii boba’aa olaanaa qabaachuun tokko taate keesatti, lammiileen tokko tokko gatii boba’aa rakasaan argachuuf daangaa US- Meeksikoo ce’anii imalaaa jiru. Utuu Guraandhala keessa Raashiyaan Yuukireeniin hin wareeriin durayyu, US keessatti gatiin boba’aa dabalaa deemaa ture. Akka Wajjiirii hojjetootaa US jedhutti, Amajjii 2021 hanga Amajjii 2022 gidduutti gatiin boba’aa %40 dabaleera. Addunyaa keessatti Raashiyaan omisha boba’aan sadarkaa sadaffaarra kan jirtu yoo ta’u, waldhabdeen kun ammoo gatiin boba’aa US fi biyyootii biroo keessatti akka dabalu taasiseera. Jalqaba ji’a kanaatti, gatiin boba’aa liitira 3.7 ykn gaalonii tokko doolaara 4.33 ga’ee ture – kun wagga 14 keessatti gatii isa olaanaadha – akka Waldaan Konkolaattotaa Ameerikaa (AAA) jedhutti. Yeroo ammaatti Kaalifoorniyaa keessatti gatiin boba’aa gaalonii tokko (liitira 3.7) doolara 5.91 tokko yoo ta’us akka biyyaalessaatti ammo doolara 4.24 akka ta’e gabaasi AAA ni ibsa. Meeksikoo keessatti, bakka jalaqaba ji’a kanaa pireezidant Andirees Maanuweel akka gatiin boba’aa hir’isu waadaa seenetti, haalli jiru addadha. TikTok irratti, jiraataan Saandiyeegoo, kan daangaa irraa km 23 qofa fagaatee jiru,  Huuliyoo Vaquweero, akkamiim konkalaataa isaa doolara 40’n taankii guutuu boba’aa akka bitate ibseera. "Pessoos dhibbaa saddeetiinan, guutadhe. Taankii guutuu,” jechaa viidiyoo waraabeen wiirtuu boba’aa fi taankii konkolaataa isaa guute agarsiiseera. BBCtti akka himetti torban tokko booda Kaalifoorniyatti taankii guutuu doolara $70’n bitate. Huuliyoon Tiyuhaanaa, Meeksikoo irraa daqiiqa 20 fagaate kan jiraatu yoo ta’u, ji’a lamatti al takka achitti imala, garuu yoo gatiin boba’aa dabalaa deema ta’e gatii hir’isaadhaan boba’aa argachuuf gara Meeksikootti torban torbaniin imaluun akka irra jiraatu ibseera. Meeksikootti boba’aan galoonii tokko doolara 3.45 kan ta’e, isa Saandiyeegootti gaalooniin okko doolara 6 ta’e biratti yoo madaalamu baay'ee gaariidha. Jiraataan Kaalifoorniyaa Kibbaa biraa, Keen Baarnes, isaa fi haati warraa isaa ammatti boba’aaf jecha Meeksikootti imalu baatanis, “Ameerikaatii ba’uu isaanii dura beekaa akka boba’aa hin guuttanne” BBC’tti himeera. Barnes daangaa irraa gara km 32 qofa faagatee kan jiraatu ta’us, yoo Meeksikoo deemuuf karoorfate, “daangaa erga darbee booda, boba’aa akka guutattu BBC’tti himeera. Ammatti konkolataa elektirikii isaanii fayyadamuu akka filatanis himeera. Gatiin isaa olaanaa ta’us, feedhiin boba’aa akka biyyaatti dabaluu isaa dhabbanni gatii boba’aa ibsu GasBuddy ibseera. Feedhiin boba’aa Bitootessa keessa %2.9’n dabaleera, maaliif akka ta’e garuu ifa miti jedheera. Hoogganaan xinxalaa boba’aa GasBuddy, Paatrik de Haan akka jedhutti namoota maallaqa olfaachu fedhaniif, boba’aa gatii gadi-aanaan argachuuf daandii dheeraa imaluun fayyaduu danda’a – garuu hangam akka gadi-aanaa ta’ee fi hagam faggattee akka deemuun sirra jiru irratti hunda’a. Boba’aa gatii gadi aanaa argachuuf imala taasifamu irratti De Haan akeekkachiisa kennaniin, “taankii guddaa kan akka konkolaataa RV qabda yoo ta’e malee,” yeroo lama imaluun gaarii miti jedhaniiru. GasBuddy fayyadamama boba’aa hir’isuu fi haala boba’aa hedduu hin baasneen konkolaachisuun gaarii akka ta’e gorsa.


US meeshaalee waraanaa gurguddaa doolaara mil. 997 baasu Naayijeeriyaatti gurguruuf

Ameerikaan meeshaalee waraanaa kan akka taankiiwwan, hilikooptarootaa fi rookkeetiiwwan Sirna Waraana Fooyya'oo (APKWS) dabalatee meeshaalee waraanaa gurguddaa doolaara miiliyoona 997 baasuu Naayijeeriyaatti gurguruuf waliigalate. Meeshaaleen kunneenis kan motummaa Naayijeeriyaatiin gaafatame yoo ta'u, akkaataadhuma galmawwan imaammata alaa US fi kaayyoowwan waloo nageenyaatiin, biyyoota Afrikaa Saahaaraan Gadii keessatti nagaa fooyyeessuuf ni gargaara, jedhan ibsi Ejansii Korporeeshinii Nageenya Ittisaa US baase. Akkasumas Naayijeeriyaaf meeshaalee waraanaa kanneen hidhachuuf rakkoo homaatuu hin qabu jette Ameerikaan. Haata'u malee, adeemsi isaa yoo xinnaatee waggoota shan akka fudhatu eegama. Adeemsi kunis qondaaltota waraanaa Naayijeeriyaa haala meeshaalee kanneen itti fayyadamaniifi mirgoota namoomaa, akkasumas miidhaa namoota nagaa irra gahu hambisuu irratti leenjisuu kan hammatudha. Naayijeeriyaan haleellaa gareewwan hidhattootaa kan akka Bookoo Haaraam fi Motummaa Islaamaa Bulchiinsa Afriikaa Lixaa (Iswap) jedhamanii, akkasumas haleellaawwan garee yakkamtoota hidhatanii maallaqaaf jecha ajjeechaafi namoota butanii dhaabuuf rakkataa jirti. Ameerikaan yoo Naayijeeriyaatti meeshaa waraanaa gurguddaa gurgurtu waggoota shanan darban keessatti kun yeroo lammataati. Kanaan dura Ameerikaan bara bulchiinsa Baaraak Obaamaatti, gaaffii Naayijeeriyaan meeshaalee waraanaa bitachuuf dhiyeessite turte sababii yaaddoowwan mirga namoomaatiin diddee turte. Haata'u malee, bara 2017 keessa bulchiinsi Tiraamp xiyyaarawwan Super Tucano jedhaman 12 Naayijeeriyaatti gurguruuf waliigalan. Xiyyaaronni kunneenis bara darbe Naayijeeriyaaf dhiyeefamanii jiru.


Kooriyaan Kaabaa misaa'ela haaraa 'niwukilara fooyyeessan' dhukaasuun milkaa'uu himte

Kooriyaan Kaabaa yaalii meeshaa waraanaa haaraa humna niwukilaraa kiyya baayyee naaf cimsa jettuun milkaa'eera jette. Suuraawwan akka agarsiisanitti gaggeessaan biyyattii Kiim Joong-un yeroo yaalii misaa'ela haaraa kana gaggeessanitti daawwachaa miira gammachuun harka walitti reebaa jira. Kun Kooriyaan Kaabaa yeroo dhiyootti kuufama meeshaa waraanaa niwukilaraa yaaluuf karoorfachaa jiraachuuf mallattoodha jedhanii amanu ogeessonni. Kooriyaan Kaabaa bara 2017 keessa niwukilara yaaluu dhaabdee turte. Waggaa itti aanus bakka yaalii niwukilara itti gaggeessitu 'Pungge-ri jedhamutti boollawwan lafa jalaa dhimma kanaaf qophaa'an diigdee turte. Kana kan gootee turte ammoo tarkaanfii hariiroo dippilomaasii Kooriyaa Kibbaafi US waliin jalqabdee turteef jedhameera. Haata'u malee, suurawwan yeroo dhiyoo as saatelaaytiirraa argaman akka agarsiisanitti, boollawwan niwukilaraa lafa jalaa diigamanii turan kanneen deebisuuf hojjetamaa jira. "Meeshaan waraanaa qajeeltoo humna haaraan gaggeeffamu kun humna niwukilara bakka fagoo qaqqabu fuulleerra jiru akkaan cimsuudhaaf faayidaa kan qabuufi oppereeshinii milkaa'aa gaggeessuudhaafis daran gargaara," jechuun kan gabaase burqaa oduu mootummaa Kooriyaa Kaabaa KCNA. Itti dabaluunis, Mr Kiim, "humna ittisaafi meeshaa waraanaa niwukilaraa biyyattii caalaa cimsuu irratti ajaja murteessaadha jedhamu kenneera," jechuun gabaaseera miidiyaan kun. Humni waraanaa Kooriyaa Kibbaa akka mirkaneeffatetti, misaa'eloonni lama - tarii gaggabaaboodha jedhaman Kaaba irraa gara galaanaatti Sanbata halkan dhukaafameera. US ammoo dhimma kana ilaalchisee haala jiru hordofaa jiraachuu himteetti. Ogeessonni akka himaa jiranitti, yeroo Kooriyaan Kaabaa yaalii itti gaggeessite kun shaakala humna waraanaa waloo US fi Kooriyaan Kibbaa Wixata irraa kaasanii guyyoota sagaliif gaggeessuuf jiran irratti mormii agarsiisuuf. Kooriyaan Kaabaa shaakala waraanaa waloo kana qophii waraanaati jechuun yeroo baayyee ni balaaleffatti. Yeroo biyyattiin niwukilara itti yaalte kun kabaja guyyaa dhalootaa hundeessaa Kooriyaa Kaabaa Kiim II-suung Jimaata dabre gaggeeffame waliinis walirra ooleera. Ayyaana dhalootaa kana kabajuun torban sadii dursee ammoo, erga bara 2017 as yeroo jalqabaatiif Kooriyaan Kaabaa, balaastik misaa'elii ardii tokkoorraa gara biraatti qaxxaamuru (ICBM) yaalteetti. Kooriyaan Kaabaa meeshaalee kanneen dhukaasuu akka hin yaalle kan dhorkamteettu yoo ta'u, yaaluusheetiif  ammoo qoqqoobbiin cimaan irra kaa'ameera. Haata'u malee, biyyattiin akka sagantaa gabbisa meeshaa waraanaatti yaaliiwwan misaa'elii idil-biroo gaggeessaa jirti. Viidiyoo kanallee daawwadhaa:


Lammiin Aljeeriyaa Guwaantaanaamoo keessa ganna 20tti siqu hidhaa jala ture, biyyasaatti deebi'e

Lammiin Aljeeriyaa Sufiyan Barhoumi jedhamuufi Guantanamo Bay keessa ganna 20tti siquuf hidhaa jala ture, biyyasaatti deebi'uu aanga'oonni US himan. Namni kun bara 2002 miseensa al-Qaayidaa olaanaa wajjin mana dhoksaa keessatti kan qabame oggaa tahu, Ameerikaa irratti haleellaa boombii raawwachuuf karoorsuun himatame. Haa tahu malee Ministeerri Ittisaa US, hidhaa keessa turuun nama kanaa amma booda waan barbaachisu miti jechuun murteesse. Dabaluunis, Aljeeriyaan namni kun haala gaariin akka qabamu waadaa nuuf galteetti jedhe ministeerichi. Ibsa ministeerri kun baaseen, anga'oonni US "nageenyisaa eegamuuf wabiin jiraannaan" Obboo Baarhuumiin biyya dhalootasaatti deebi'uu danda'a jechuun gorsa kennan jedhe. "US Aljeeriyaafi qaamoleen kaan tattaaffii Ameerikaan lakkoofsa hiidhamtoota hir'isuufi xumurarras mana hidhaa Guwaantaanamoo Beey cufuuf gootuuf deeggarsa isaaniif ni jajjabeessiti.'' Ministeerichi waa'ee lammii Aljeeriyaa kanaa odeeffannoo biraa kennuurraa of qusateera. Aljeeriyaanis waa'ee dhimma kanaarratti ifatti waanti dubbatte hinjiru. Gadhiifamuu nama kanaan mana hidhaa akkaan beekamu kana keessatti, namoonni 37 akka hafan ni himama. Kanneen keessaa 18 kan tahan iddoo biraatti dabarfamuu kan danda'anidha. Guantanamo Bay kibba-baha Kubaatti kan argamu oggaa tahu, mooraa buufata waraana galaanarraa Ameerikaa keessatti argama. 2002 irraa kaasee bakka kanatti Ameerikaan waraana shororkeessummaa irratti gaggeessiteen kanneen to'annoo jala oolan tursuuf itti fayyadamaa jirti.


Konkolaachisaan machaa'ee Donaald Tiraamp barbaadaa ture buufata waraanaatti qabame

Namichi machaa'ee Buufata Humna Qilleensaa Ameerikaa biyya Ingilizii magaalaa Safiik argamutti Pirezidantii duraanii Donaald Tiraamp barbaacha dhaqe qabamuu poolisiin hime. Namichi gaafa Wiixata ganamaa ture buufata humna qilleensaa RAF Mildenhall jedhamutti Tiraamp nan argadha jedhee kan abdate. Poolisiin Safiik akka himetti, namichi poolisii Ministeera Ittisaan akka to'atamu tumsa taasiseera. Namichi qabame daangaarra darbee dhugeera jedhameera. Qondaaltonni taatee kana gabaasan ''biyya dogongoraa'' jechuun namichi bakka dogongoraa Pirezidant Tiraamp barbaacha akka dhaqe akeekuun barreessan. Dhuguma garuu Tiraamp buufa humna qilleensaa Ameerikaa daawwatanii turani. Kan isaan daawwatan garuu bara 2019 gara Veetinaam imaluun dura bu'anii xiyyaarri isaanii 'Air Force One' jedhamu boba'aa guuttatee ture. Pirezidantiin US duraanii yeroo ammaa Filooriidaa jiraatu. Donaald Tiraamp pirezdaantii Ameerikaa 45ffaa ta'uun filatamanii waggoota afuriif biyyattii bulchaniiru.


IS du'uu gaggeessaa isaa Alquraayish amanee bakka isaa nama muude

Islaamiik Isteet ykn magaa gabaajee IS jedhuun kan beekamu gareen finxaalessaa ajjeefamuu gaggeessaa isaa Abu Ibiraahim Alquraayish amane. Ergaa sagalee marsariitii irratti gadi dhiifameen Abu Alhasan Hashamii Alquraayish gaggeessaa haraa akka ta'e kan ibsame yoo ta'u, maqaan isaa sirriifi eenyummaan isaa garuu ifatti hin himamne. Ergaa sagalee gadi dhiifame kana keessatti hanga har'aatti garee kana gaggeessaa kan ture Abu Ibiraahim Alquraayish, eessatti eenyyfi akkamitti akka ajjeefame wanti jedhe hin jiru. Ameerikaan akka jettutti garuu Abu Ibiraahim Alquraayish qabuudhaaf duula addaa yeroo taasifamee turetti akka marfame hubachuun ofii isaafi maatii isaa boombiidhaan ajjeeseera. Akka ragaa Ameerikaatti kun ammoo kan ta'e, Guraandhala jalqaba Kaaba-lixa Sooriyaa bakka itti dhokatee jirutti ture. PireziantiinAmeerikaa Joo Baayidan ajjeefamuun Abu Ibiraahim Alquraayish addunyaa irratti hidhata gareen shororkeessitootaa qaban dadhabsiisuu keessatti gahee akka qabaatu dubbatee ture. Abu Ibiraahim Alquraayish dhaaba shororkeessaa kana addunyaa irratti baballisuun beekama. Kanaan alattis dhumaatii saba gosti isaanii muraasa ta'e Yaaziid jedhaman Iraaq keessa jiran adda-durummaan akka gaggeesseeru Ameerikaan ni shakkiti. Ergaan sagalee Kamisa kaleessaa darbe kun sagalee dubbi himaa IS Abu Umar Al Muhaajiir jedhameera. AL Muhaajiir akka jedhetti isa dura dubbi himaa garee kanaa kan ture Hamzaa Quraayish dhiyeenya ajjeefameera. Muhaajiir ergaa sagaleen dabarse kanaan akka jedhetti, maqaa sirrii gaggeessaa haaraa ibsuuf akka rakkatu garuu miseensonni IS isaaf amanamoo ta'anii akka abboomamaniif hubachiiseera. Xiinxaltoonni baayyeen garuu hogganaan IS haaraan kun nama Iraaq Bashir Kataab Gazaal Al Sumaayidaa ta'uu akka hin oolle shakkaa jiru. Namni kun maqaa isaa gabaabaa Abu Kataab Al Iraaqii jedhuun beekama. IS yeroo tokko dhaabbata ballina lafaa kiiloomeetir iskuweerii kuma 88 ballatu baha Iraaqi irraa kaasee hanga Sooriyaa Lixaatti diriirfatee sirriitti bulchaa tureera. IS yeroo sanatti ummata miliyoona 8 ta'u bulchee ture. Gareen kun bara 2019 keessa bakka yeroo dhumaatiif to'atee ture Iraaq keessaa waraanaan injifatamee yeroo bahetti loltoota kuma 10 qaba ture. Duuti Abu Ibiraahim Al Quraayish bakka to'annoo mormitootaa jala jirtu Idilbii keessatti kan dhagahame IS mana hidhaa Kurdootaa irratti haleellaa banuu isaa hordofeeti. Haleellaa kanaan ammoo eegdonni mana hidhaafi milishoonni warra Kurdootaa 121 ta'an ajjeefamaniiru. Jalqaba torban kanaas IS giddu-gala Sooriyaa keessatti haleellaa tasaa banuudhaan loltoota Sooriyaa 15 ajjeeseera. keessa


Kooriyaan Kaabaa misaa'ela daangaa ardiilee qaxxaamuru shaakalte jechuun US qoqqobuuf

Ameerikaan akka jettutti Kooriyaan Kaabaa misaa'eloota fageenyaa dheeraa furguggifamuun ardii tokkorraa gara ardii biraa qaqqabuu danda'an shaakaluunshee ''haala jiru daran kan hammeessuudha.'' Kooriyaan Kaabaa gamasheen misaa'eloonni Guraandhala 26 fi Bitootessa 4 shaakalte saayinsii hawaashee gabbisuuf ta'uu himte. Ameerikaan garuu biyyattiin misaa'eloota fageenya dheeraa imalan kanneen ardii tokkorraa furguggifamuun ardii biraa keessatti haleellaa gaggeessan amma shaakalaa kan jirtuu fi shaakala boodammoo guutummaatti hojiirra oolchuuf jechuun yaaddoo qabdu ibsite. Misaa'elli fageenya dheeraa furguggifamu-ballistic- jedhamu kun fageenya kiilomeetira 5,500 irratti Ameerikaa qubachuu danda'a. Dubbi himaan Pentagon John Kirby "US shaakallii misaa'elootaa Kooriyaan Kaabaa taasiste kana haalaan morma. Seerota Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii hedduu kan faallessuudha. Haala nageenyaa fi tasgabbii naannawa sanaa kan jeequudha. Kanaafuu hin barbaachisu,'' jedhan. Rakkoo US eerte kanatti dhiyoo kan jiran Kooriyaan Kibbaa fi Jappaanis yaaddoo US kana qooddachuun, gocha Kooriyaa Kaabaa kana balaaleffatanii ibsa baasaniiru. Kooriyaan Kibbaa ibsa Jimaata har'aa baase keessatti, Kooriyaan Kaabaa meeshaa waraanaa fageenya dheeraa furguggifamuun gaaga'ama guddaa geessisu- ballistic missile- kan paartiin biyya bulchu dhoksaatti shaakalaa ture addunyaatti gadi baase jechuun komate. Jappaanis gochi Kooriyaa Kaabaa kun nageenyaa fi tasgabbii naanna kanaa kan qoruudha jechuun dura dhaabbatte. Ameerikaan ammoo gochi Kooriyaa Kaabaa kun rakkoo walitti bu'iinsaa fi jeequmsa kan babal'isu waan ta'eef qoqqobbii dabalataan adabuuf akka jirtu ibsite. Qoqqobbiin alanaa kun meeshaaleen teeknooloojii misaa'ela oomishuuf oolan biyyoota alaarraa akka biyyattiif hin galle gochuufaa of keessatti qabata jetti US. Kooriyaan Kaabaa duraanuu sababa misaa'elaa fi niwukilara ishee qoqqobbii addunyaa jala jirti. Piyoongyaang erga bara 2017 as misaa'ela ardii qaxxaamuree haleellaa geessisu shaakaltee hin beektu, niwukilaras akkasuma, bulchaan biyyattii garuu kana raawwachuu akka danda'an akeekaniiru.


Jaarmiyaan maqaa sochii Black Lives Matter jedhamuun moggaafame kan ‘Black Lives Matter Global Network Foundation’ jedhamu badhaasa mirga namoomaa biyya Siwiidiin ‘Olof Palme human rights prize’ jedhamu kan bara 2020 mo’ate. Olof Palme bara 1969 hanga 1976 tti darbees bara 1982 hanga 1986tti Ministira Muummee Siwiidiin turan, bara 1986 garuu harka namaatiin ajjeefaman. Qopheessitoonni badhaasichaa akka jedhanitti, sochiin ‘Black Lives Matter’ jedhamu karaa nagaan hammeenyummaa poolisii fi gocha jibba sanyummaa dura waan dhaabbateef kabaji kun ni malaaf. Sochii kanarratti Ameerikaa qofa keessatti namoonni miiliyoona 20 caalan hirmaataniiru, addunyaarrattis miiliyoona hedduun kan lakkaa’aman hirmaataniiru. Sirni badhaasaa karaa oonlaayinii gaggeeffamu kun har’a, Sambata 30,01,2021 raawwatama. Badhaasa yaadannoo Ministira Muummee duraanii biyyattii Olof Palme’f jecha kennamu kana qaamni mo’ate maallaqa doolaaraa Ameerikaa kuma 100 argata. Bara 2013 keessa US keessatti kan hundeeffame sochiin ‘Black Lives Matter’, bara darbe gocha suukanneessaa poolisiin raawwatamaa turee fi haleellaa sababa jibba sanyummaan dhala namaarratti raawwatamu qolachuuf wayita sochiisaa cimsetti addunyaa walga’e. Erga poolsiina adiin nama gurraacha Ameerikaa Joorji Filooyid haala suukanneessaan ajjeesanii hiriirri mormii Ameerikaa fi addunyaa mara walga’e. "Kun kan agarsiisu jibbi sanyummaa fi haleellaan sababa sanyummaa raawwatu Ameerikaa qofa osoo hin taane rakkoo addunyaa maraati’’ jedhan qopheessitoonni badhaasichaa. Sochiin kun lammiileen Afriikaan-Ameerikaan ta’an sababa bifaa fi sanyii isaanii qofaaf gidirfamaa akka jiraataa jiran ifatti mul’isuun irratti duulaa ture jedhan. Badhaasa Noobeelii Nageenyaa kan kennitu Noorwayis Jaarmiyaa ‘Balck Lives Matter’ badhaafamtoota bara kanaa keessatti kaadhimteetti. Sochiin kun qoodiinsa sanyii fi gocha jibbiinsa sanyii dura dhaabbachuudhaan addunyaarratti mallattoo ta’eera jedhe koreen badhaasa noobeelii nageenyaa Noorway.


Baayidan deeggarsa ulfa baasuu biyyootaaf kennamu deebisanii eeyyaman

Pireezidantiin Ameerikaa Joo Baayidan dhorkaa maallaqa federaalaa deeggarsa gareewwan idila addunyaa ulfa baasuu yookiin waa’eesaa irratti barsiisuuf kennamu kaasuun deebii'ee akka eegaluuf eeyyamaniiru. Imaammati 'Meeksikoo Siitii' jedhamu, kan Tiraamp hojiirra oolchaa turan ‘haleellaa fayyaa dubartootaa irratti taasifameedha,’ jedhan Pirezidaanti Baayidan. Akkasumas imaammatni bara Tiraamp, fandii Ameerikaa kilinikoota tajaajila ulfa baasuu akka hinkennamne taasise akka jiijjiiramu ajajaniiru pireezidanti Baayidan. Kana malees Baayidan labsii sagantaa inshuraansii fayyaa Obaamaa keer jedhamu babal’isuuf mallatteessaniiru. Baayidan ‘’seera kongireesiin baasurra aangoo pireezidantummaa isaatti fayyadamuun bulchaa jiru,'' jechuun qeequumsi irratti dhiyaatuuf, ’’seera haaraa baasaa hin jiru,’’ jedhan. ‘’Asitti waanti haaraa raawwachaa jirru hinjiru. Seera Fayyaa hunda qaqqabu kan aangoo Tiraampiin dura ture deebisaa jirra,’’ jedhan. Seerri ulfa baasuu dhorku addunyaa maalii? Imaammatni Meeksikoo Siitii jedhamu fi kan pireezidantii duraanii warra Rippaablikaanaa Roonaald Reganiin bara 1984tti raggaasiifame irra deddeebiin Rippaablikaanotaan yoo haarofamu warri Demookiraatii immoo ni haqu. Waggoota kurna baayyeef Ameerikaan maallaqa ulfa baasuuf biyya alaatti ergitu dhorkaa turtus imaammatni Meeksikoo Siitii garuu tarkaanfii kana caalaa jabeesse. Biyyoota tajaajila ulfa baasuu, gorsa ulfa baasuu kennaniifi ulfa baasuu seera qabeessa taasisuu deeggaran maallaqni akka hin kennamne dhorka. Tiraamp maallaqa dhaabota miti-mootummaaf kennamu dhorkanillee dhaaboti kunneen ofii qarshii ramaduun sagantichi babal’achaati ture. Ibsi Waayit Haawus irraa bahe  Baayidan ‘’fayyaa saalaa fi wal-hormaataa dubartoota Ameerikaafi addunyaa deeggaruuf,’’ tarkaanfii fudhataniiru. Gabaasni Waajira Ittigaafatamummaa Ameerikaa bara darbe dhaabbileen miti-mootummaa sagantaa ulfa baasuu hin dhaabnu gatii jedhaniif qofa doolaara miiliyoona 153 dhabaniiru. Sababa imaammata kanaan haala garaagaraa 54 keessatti maallaqa fudhachuu hin dandeenye jedha gabaasichi.


Joy Baayiden Afrikaa fi dubartii jalqabaa WTO gaggeessuf jettuuf hulaa saaqan

Bulchiinsi Joy Baayiden dhorkaa gaggeesummaa Dhaabbata Daldala Adunyaa irra ture kaasuun dubartii Naayijeeriyaa hoggantuu dhaabbatichaa tahuuf dorgomtuuf ''deeggarsa cimaa'' akka qaban himan. Nigoozii Okonji Iweelaa hanga bulchiinsi Tiraampi Onkoloolessa darbe hoggansicha irratti dubartii biraa barbaanna jechuun lammii Kooriyaa Kibbaa Yoo Miyuungi-hee eeraniti hoggansichaaf dursaa turte. Aadde Yoon kaadhimamummaa isaa keessaa baateetti. Yoo hoggansicha irratti muudamuunshee mirkanaa'eef Dr Okonjo Iweelaa dubartii jalqabaafi nama Afrikaa irraa yeroo jalqabaaf dhaabbaticha hogganu tahuu isheeti. Dr Okonjoon Jimaata kaleessaa morkattuu ishee galateeffachuun ''waliin kan hojjennu hojii guddaatu fuldura keenya jira'' jette. Hogganaan WTO turtii isaanii osoo hin xumurini aangoorraa bu’an Koreen filannoo kaadhimamtootaa WTO ji'a Onkoloolessaa keessa miseensonni isaa 164 tahan Dr Okonjoo bakkichaaf filuu ibseera. Dr Okoonjoon WTO gaggeessaa kan turan Rooberto Azeveedoo bakkabu'uun aangoo harkaa fudhatu jechuudha. Dubbii himaan Roobertoo yeroo sana muudamichi dhumateera ''dhimma tokko irraa kan hafe'' jedhe. Pirezidaanti Tiraampi Dhaabbata Daldalaa Adunyaa kana Chaayinaaf kan loogu jechuun Aadde Yoo, ministera daldalaa Kooriyaa Kibbaa sanatu barbaadama jedhan. Aadde Yoon Jimaata kaadhimamummaa keessaa bahuunishee US waliin ''walitti dhiyeenyaan mari'achuuni'' jette. Kooriyaan Kibbaa dammaqinaan hoggansa haaraa WTO bakka qabatuuf deeggarsa akka taasiftu himuun haaromsa isaa keessattis akka hirmaattu beeksifte. Waayit haawus Aadde Yoo ''duula cimaa'' gooteef baga gammadde jedhan. Ibsa kennaniin Ameerikaan adeemsa Daariktera Waliigalaa dhaabbatichaa itti aanu filamu irratti waligaltee irra gahuuf akka hirmaattuuf cina dhaabbatu beeksifteetti.


Antoonii Biliinken: Ministirri Dhimma Alaa Ameerikaa eenyu?

Joo Baayidan Amajji 20, 2021 pirezedaantii Ameerikaa 46 ta'anii akkuma muudamanii booda namoonni haaraan hedduun gara aangootti dhufaniiru. Isaan keessaa tokko Ministiria Dhimma Alaa Ameerikaa Antoonii Biliinken. Taateen siyaasaa Ameerikaa guutummaa biyyoota addunyaa irratti dhiibbaa kallattiinis ta'e karaa kallattiin hin taaneen dhiibbaa mataa isaa ni qaba. Kanaaf ammoo gaheen dippilomaatii biyyattii bakka ijoo qaba. Amma dippilomaatiin Ameerikaa haaraa Ministiri Dhimma Alaa ta'uun muudaman kun eenyu? Eessa turan? Akkamitti ilaalamu? Ministeera Dhimma Alaa Ameerikaa irraa gabaastuun BBC Barbaraa Peleet Asher muudama Antoonii Biliinken, akkasumas ministiroota isaan duran turanii hordoftee kan taajjabde akkasitti dubbatti. Muudama ministiroota dhimma alaa Ameerikaa irratti hirmaachuun koo kun jalqabaa miti. Kun marsaa sadaffaakooti. Yeroo Doonaald Tiraamp ministiroota dhimma alaa isaa Reeks Tiliirsan fi Maayik Poompeyoo muudanitti karaafi galmi namaan guutuu akka ture nan yaadadha. Yeroo Antoonii Biliinken muudamutti garuu wanti sokoksullee hin jiru, callisaa ture. Kanaaf ammoo sababiin qajeelfama Covid-19 ittisuuf bahedha. Haata'u malee, namoonni hedduun muudama dippilomaatii kanaa qaamaan argamuu baatanis, ijaan arganii baga gammadde jechuudhaa baatanis hawaasa dippilomaasii biratti miira gammachuufi boqonnaa sammuu uumeera. "Namoonni baayyee Antoonii Biliinken dhufuu isaatti gammachuun machii keessa jiru. Inni dhufuu isaatti qofa osoo hin taane, gareen duraan ture gadhiisee ba'uu isaattis ni gammadu," jechuun aanga'aan Ministeera Dhimma Alaa muudama isaaii mana taa'anii hordofaa turan toko natti himaniiru. Biliinken nama dippilomaatii angafa jedhamudha. Dhimma dippilomaasii irratti waggoota dheeraadhaaf hojjechuudhaan muuxannoo guddaa kan kuufatanidha. Haata'u malee, wantonni hedduun jijjiiramaniiru; "Amantaafi hamilee deebisuudhaaf qormaanni isaan mudatu salphaa ta'uu dhiisuu danda'a," jedhu aanga'aan kun. Bara bulchiinsa Tiraamp keessa haala isaa fudhachuuf warri rakkaan hojjetoonni luma tokko gadhiisanii turan. Yaadaan garaa gara taanullee bulchiinsicha waliin itti fufna kan jedhan ammoo ministiroota dhimma alaa bara Tiraamp keessa turaniin moggaatti dhiibamaa turan. Karaa seera dippilomaasii hin taaneefi hojmaata sirnaan hin taane yeroo Reeks Tilirsan moddaatti dhiibamaniiru. Yeroo nama deeggaraa cimaaTiraamp ta'e Maayik Poompeyoos namoonni kunneen dagatamanii turan. "Nuti hundi keenya akki addunyaa irratti ilaalamnu jijjiiramuun isaa gammachuu guddaa nuuf kenna," jedhu aanga'aan kun. "Turtii waggoota afurii bara bulchiinsa Tiraamp wanti dagatamee ture hunduu gara hojiitti deebiyuufi wantota jiran jijjiiruudhaaf yaalamaa jira," jechuun dabalanii dubatu. Suurri Maayik Poopmeyoo karaa Pirees Sakireetaariirra ture ka'ee bakka isaa suuraawwan ministiroota dhimma alaa gara garaa akka fannifamu taasifameera. Kana malees, barbaachisummaa hojiifi ogummaa walin walqabsiisuun Maayik Poompeyoo kan barreessan biilboordiin/gabateen guddaan muudamuu Joo Baayidan hordofee akka bu'u taasifameera. Dippilomaatiin haaraa Ameerikaa kun imaammatawwan dhimma alaa ilaalchisee muuxannoo bara dheeraa kuufataniiru, waggoota dheeraadhaafis gorsaa dhiyoo Baayidan ta'uudhaan michummaa cimaa waliin uummataniiru. Yeroo muudamanitti  haasaa qalbiidhaan taasisaniin imaammata dhimma alaa Tiraamp duuba deebisuudhaaf irra deebiyanii akka barreessan kan hubachiisan yoo ta'u, deeggarsa cimaallee argataniiru. Bakka bu'oota ummataas taanaan, biyyoota alaa waliin wal duradhaabbachuufi adeemsa "Ameerikaan yaa dursitu" jedhu dhiisuu barbaadu. Biliinken gara jalqabaa kana nan raawwadha jedhanii waadaa kan seenan keessaa, deebii haleellaa saayibariifi dhimma filannoo keessa seenuu Raashiyaa, haleellaa xiyyaaraa Sa'ud Arabiyaan Yaman irratti gaggeessitu dhaabsisuu, bara bulchiinsa Tiraamp keessa dhimma mormitoota Huutisii warra shorokkeessummaan farrajamanii irra deebiin gama gamuu kanneen jedhanidha. Mormitoota Hutisii shorokkeessummaan farrajuun deeggarsa namoomaa Yaman jiru irratti rakkoo fiduu mala jedhamee amanama. Dhimma Iraan ilaalchisee Biliinkwn kanuma Baayidan jedhan kan irra deebiyan yommuu ta'u, kun ammoo waliigaltee dhimma nuukilaraa Iraan bara 2015 keessa ture deebisuudha. Baraak Obaamaabara aangoorra turan milkeessaniiru kanneen jedhaman keessaa (sagantaa nuukileraa Iraan JCPOA jedhamuun beekamu yoo ta'u, Daanaald Tiraamp ammoo bara 2018 waliigaltee kana diigeera. Gara waliigaltee kanaatti kan deebiyamu garuu Iraan waadaa seente yoo kabajdeefi of eegannoon yoo ilaalamedha jedhu ministirri dhimma alaa Ameerikaa haaraa kun. Dhimma Chayinaa ilaalchisee jabeessanii qeequu pirezedaantiin duraanii biyyatiirratti dhiyeessaa turan waliin waliif ni galu. Chaayinaa dadhabsiisuudhaaf ammoo fala Tiraamp fudhatama dhabsiisaa ture, deeggartoota dimokiraasiifi jaarmiyaaleen addunyaa waliin wal tumsuu,  barbaachisa jechuun  Biliinken cimsanii dubbataniiru. Kaayyoofi ergamni ministira dhimma alaa Ameerikaa haaraa bakka dursummaa Ameerikaa qabdutti deebisuudha. Haata'u malee, guyyaa muudamanitti haasaa gaazexeessitoota waliin taasisaniin bulchiinsa Ameerikaa akka hin taanetti ilaalamaa ture waliin michoonni biyyattii duraanii akkamiin amanu kan jedhudha. Biliinken Ameerikaatiin garuu fedhiin Ameerikaa bakka ishee duraaniitti deebisuu fedhii gama michootaafi deegartoota isheerraa dhufedha jedhan. Haasaa guyyaa jalqabaa gaazexeessitoota waliin taasisaniin qajeelummaan gaazexeessitoota miidiyaalee waliin hojjechuu fedhuu qaban agarsiisaniiru. Adeemsi kun ammoo bulchiinsa duraan tureen faallaadha. Maayik Poompeyoo akkuma itti-gaafatamaa isaa miidiyaa hin jaallatan, hin dhaggeeffatanis. Yeroo tokko tokkos, yeroo abaaran ni dhaga'amu. Gaaffiiwan isaaniitiif deebii iimeelii argachuudhaaf qormaata guddaa ture. Miseensonni garee komunikeeshinii gariin waanta jechuu qabnu hin jiru jechuun gaaffii keenyaaf nuuf kennaa turan. Adeemsi  Biliinken garuu faallaa Maayik Poompeyoodha. Amma  Biliinken gorsaa addaa pirezedaant Baayidan dhimma jijjiirama qilleensaa irratti kan ta'e Joon Keerii waliin wal dorgomu. Joon Keeriin ministiri dhimma alaa Ameerikaa yeroo turetti itti-gaaftamaa  Biliinken ture. Biliinkenis taanaan garuu addatti seenaa boonsaa gonfatan ni qabu. Akaakayyuun isaanii fincila farra Yihudootaa Raashaatti ture sodaatanii baqannaatiin gara Ameerikaa dhufan. Abbaan bideenaa isaanii lammii Polaand ta'es akkasuma ajjeechaa warra Naaziitiin irratti aggamame jalaa nama loltoota Ameerikaatiin ooluu danda'e ture. "Eenummaan isaa [ Biliinken] kanadha. Adduyaarratti kan bakka buufnus suma kanadha. Akka namaatti hir'inoota qabaannulleen filatamoo ta'uudhaaf ni yaalla," jedhan.


Joo Baayideen rogeettii farra-gabrummaa noottii dolaaraarratti akka baatu gochuuf

Bulchiinsi Baayidan rogeettii farra-gabrummaa beekamtuu Heeriyat Tabmaan nootti doolara abbaa 20 irratti maxxansuuf karoora bahe akka itti fufu beeksise. Heeriyat Tabmaan bara maatii garbaarraa bara 1822 dhalatte. Nootiin dolaaraa  abbaa 20 akka Tabmaan qabatee maxxanfamuuf yaadame kun jalqaba bara 2020 keessa akka hojiirra oolutti karoorfamee ture. Biiroon Dhimma Maallaqa US akka ibsetti, suurri rogeettii kanaa noottii doolaraa irratti maxxanfamuun kan pirezedantii duraanii US Andiriiwu Jaaksa  garboota qabaachuun beekamu ture bakka buufamuudhaaf jira. Haata’u malee, tattaaffiin bakka buusuuf taasifamaa ture kun bara bulchiinsa pirezedantiin duraanii Ameerikaa Doonaald Tiraampin duubatti harkifamaa ture. Pirezedantiin haaraa filataman Joo Baayidan ammoo piroojekticha akka itti fufuu taasisan. Dubbi Himtuun Waayit Haawus Jiin Saak gaazixeessitootatti akka himanitti, Ministeerri Dhimma Maallaqaa biyyattii ‘karaa adeeemsi kun saffisu barbaadaa jira," jedhan. Tarkaanfiin fudhatamu kun hojiirra oollaan Heeriyat Tabmaan dubartii gur'aattii (Afrikaa-Ameeriikaa) yeroo jalqabaatiif fuula dolaaraarratti baate taati. Kana malees, jaarraa tokkoo ol keessatti dubartii jalqabaa suurri ishee dolaarratti bahu ishee taasisa. Dubbi Himtuun Waayit Haawus Jiin Saakin, "Noottiin maallaqa keenyaa, seenaafi heddummina biyyi keenya qabdu agarsiisu qaba.  Suuraan Heeriyat Tubmaan noottii dolaraa Ameerikaa abbaa 20f simboo laata," jedhan. Suuran dubartii Ameerikaa yeroo xumuraaf noottii maallaqaa Ameerikaarratti maxxanfame giiftii-duree  Maartaa Waashingteen kan ofirraa qabu yoo ta’u, dolaara abbaa 1 irratti bara 1891-1896 maxxanfame. Bara 1865-1869 gidduutti suura hawaasa jalqaba namoota Ameerikaa jiraataniitu noottii $20 irratti maxxanfame. Haata’u malee, noottii dolara Ameerikaaa irra deeebiin wixineessuufi baay’isuun adeemsa walxaxaa qabaatullee, yeroo xumurameetti akka gadhiifamu eegama. Bara 2019 Ministirri Maallaqaa Tiraamp muudan Istivan Manuchiin, irra deebiin noottii dolaraa wixineessuun kun amma bara 2026tti harkifachuu akka danda’u ibsan. Yeroo sanatti  dizaayinii ykn wixineessarratti kan xiyyeeffame yoo ta’u, suura irratti maxxanfamee jijjiruu dhimma ilaallaturratti hin xiyyeefatu. Dinqisfaataa Adiriiw Jaaksan  kan ta'e Tiraamp ammoo noottii  dolaraarratti wanta maxxanfamu irra deebiin wixineessuu balaaleeffataa ture. Yeroo duula filannoo gaggeessaa turan Tiraamp suuraan Tabmaan yoo maxxanfamellee  dolaara abbaa 2 irratti maxxanfamuu qaba jedhanii yaada dhiyeessaa turan. Heeriyat Tabmaan eenuyu? Bara 1822tti garbummaa keessatti kan dhalatte yoo ta’u, oyiruu jirbii Meerilaanditti argamu keessa hojjataa guddatte. Warri ishee ijoollee sagal horatan keessaa arfaffarratti kan dhalatte Tabmaan, maatii garboomfaman keessaa dhalatte. Abbaan ishee Beenjamiin Roos fi Heeriyat Riit bara sana garbummaa jala turan. Tabmaan ijollee ol adeemtuu wayita turtetti, namni isaan to’atu tokko sibilaan adda ishee hedduu madeessee ture. Sana booda bara 1849 harkaa miliquun gara bulchiinsa Peensalvaanitti baqatte. Bara itti aanuu gara Meeriilaanditti deebitee, namoota garbummaa keessa  jiran biroo baraaruuf yeroo hedduu deddeebiteetti. Maatiifi hiriyoota ishee dabalatee yeroo 13 deddeebite keessatti namoota 70 ol gabrummaa jalaa bararuu dandeesseetti. Gara boodaa keessa bara walwaraansi Ameerikaa keessa ture baasastuu taatees tajaajilteetti. Kana malees, namoota garbummaan akka hafuuf qabsa’aan beekamoo keessaa tokko yoo taatu  bara 1913ttii umrii ganna 91tti du’aan darbite.


Lola Tigraay: Dippiloomaatonni Ameerikaa 'waa'een Tigraay nu yaaddesse' jedhan

Dippiloomaatonni Ameerikaa dhimma Tigraay irratti yaaddoo cimaa qaban ibsachaa jiru. Itoophiyaatti ambaasaaddara Ameerikaa kan ta'anii fi bara hojii isaanii kan fixatan Maayik Reeynar, akkasumas ambaasaaddaroonni duraanii afur dhimma naannoo Tigraay irratti tibbana dubbataniiru. Ambaasaaddar Maayik Reeynar kaleessa Kibxata imbasii isaaniitti gaazexeessitoota simatanii haasofsiisanii jiru. Lola naannoo Tigraay hordofee gabaasaaleen dirqiin gudeeduu fi sarbama mirgoota namoomaa kaan, qaama walaba ta'een akka qoratamu bara hojii isaani kan xumuran ambaasaaddar Maayik waamicha dhiyeessanii jiru. Namoonni deeggarsi namoomaa isaan barbaachisu deeggarsa gahaa argachaa waan hin jirreef, mootummaanis ta'e dhaabbileen gargaarsaa idil-addunyaa ariitiin deeggarsa akka godhan ambaasaaddarichi gaafataniiru. Gama biraan Itoophiyaatti ambaasaaddaroota Ameerikaa kan turan dippiloomaatonni afur, dhimmuma kanarratti xalayaa banaa MM Abiy Ahimadiif barreessaniin yaaddoo qaban ibsataniiru. Xalayaa gaazexaa Rippoortariif ergan kanaan ambaasaaddarootni duraanii afran, haalli wayita ammaa naannoo Tigraay keessa jiru daran akka isaan yaaddessaa jiru himan. Lola naannoo Tigraay keessaa xiyyeeffannaan hordofaa jiraachuu kan himan ambaasaaddarootni kunneen, lola kanaan kan buqqa'an namoonni miliyoonaan lakkaa'aman deeggarsa namoomaa kan eeggatan ta'uun yaaddessaadha jedhu. Lola naannoo Tigraay hordofee lammileen 60,000 ta'an gara Sudaan kan baqatan yoo ta'u, achuma naannoo Tigraay keessatti namoonni miliyoona 2.2 ta'an qe'eerraa buqqa'aniiru. Miliyoona 4.5 kan ta'an ammoo deeggarsa namoomaa fedhu akka ragaan UN agarsiisutti. Mootummaan Itoophiyaa lammileen deeggarsa fedhan miliyoona 2.5 ta'uufi isaaniifis deeggarsa nyaataa fi meeshaalee nyaataan alaa dhiyeessaa akka jiru irra deddeebiin ibsaa ture. Dippiloomaatonni afran xalayaa barreessan Deevid Shiin, Ureeliyaa Biraazeelaa, Shiikii Haadilistan fi Patriishiyaa Haslaach bara 1996 hanga 2016 Itoophiyaatti ambaasaaddaroota Ameerikaa turan. Xalayaa isaanii keessatti Itoophiyaa keessatti haleellaan saba bu'uura godhatee raawwatamu hammaachuu fi haasofni jibbiinsaa babal'achuun akka isaan yaaddesses himan. Kuni duudhaalee Itoophiyaa kan akka wal danda'u nuti amma dura beeknuun addadha jedhan. Gama biraan ministiroonni Itoophiyaa guyyaa kaleessaa bakka buutota Gamtaa Awurooppaa fi Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii simatanii haasofsiisaa turan. Ministirri Nagaa Aadde Mufariyaat Kaamil deeggarsa namoomaa naannoo Tigraay keessatti taasifamaa jiru ilaalchisee Itoophiyaatti bakka buutuu UN Dr Kaatriin Sooziniif ibsa kennanii jiru. Dr Kaatiriin tattaaffii mootummaa dinqisifatanii, gabaasaalee naannoo Tigraay irraa dhagaahaman dhaabbati isaanii qulqulleeffachuuf akka socho'u dubbachuu ministeerri nagaa beeksiseera. Haaluma wal fakkaatuun ministirri maallaqaa Itoophiyaa Obbo Ahimad Shidee ammoo Itoophiyaatti bakka bu'aa Gamtaa Awurooppaa simatanii haasofsiisaniiru. Marii kanarratti Obbo Ahimad Shidee sochii Tigraay deebisani ijaaruuf taasifamuu fi deeggarsa namoomaa godhamaa jiru irratti ibsa gochuu ministeerri isaanii fuula feesbuukii isaarratti himeera. Haalli naannoo Tigraay keessa jiru fooyya'aa akka jiruu fi kunis deeggarsa namoomaa cimsuuf akka gargaaru Obbo Ahimad Shidee dubbachuus ministeerichi beeksiseera. Raayyaan Ittisa biyyaa humnoota naannoo Tigraay irratti waraana kan bane Sadaasa jalqabarra yoo ta'u, buufatni raayyaa ittisaa Tigraay jiru haleelamuu hordofeeti. Mootummaan Itoophiyaa lola kana tarkaanfii olaantummaa seeraa kabachiisuu fi "garee yakkamaa" seeratti dhiyeessuuti jedha. Lola torbanoota muraasaan booda erga magaalaan guddoo naannichaa humnoota federaalaa harkatti kufteen booda hogganooti TPLF gariin yoo to'ataman gariin ammoo ajjeefamaniiru. Haa ta'u malee hogganoonni olaanoon dhaabichaa to'annoo jala hin oolfamne ammallee jiru. UN dabalatee dhaabbileen gargaarsaa garagaraa naannicha keessa darbee darbee lolli akka jiru, sababa kanaanis deeggarsa namoomaa iddoo hundaan dhaqqabsiisuu akka rakkatan himaa turan.


Manni maree US dubartii rippaablikaan 'mankaraarsituu' ittiin jedhe adabuuf sagalee kenne

Miseensoonni mana maree Ameerikaa dubartii warra Riippablikaanotaa miseensa mana marichaa  kooreewwan lama keessaa harii'uuf sagalee kennan. Tarkaanfiin kunis haasaa ishee baatii Muddee keessaa osoo hinfilatamiin dura dubbatteen wal qabata jedhame. Maarjoree Taayilar Gireenee tiyoorii shiraa bu'uura hinqabne jajjeebeesuufi hokkora Dimokiraatoota irratti taasifamee deegaraa turte. Kenniinsa sagaleetiin duras, kan haleellaa mana barnootaa fi  9/11 dabalatee, ilaalcha kan qindeeffameedha jechuusheetti gaabbuu dubbattee turte. Riippablikaanootii 11 Dimokraatootatti makamuun murtee kana raggaasisuuf waliigalatti sagalee 230 -199 ta'een kennan dubartiitti adabuuf. Kana jechuunis bakka buutuun Joorgii tun mariiwwan barnootaafi bajataa keessatti qooda hinfudhattu. Paartiin tokko wayita dhimma kooree paartii biraatiif kennamee keessaa galuun waan barame miti. Guyyaa Kamisa kaleessaa sagaleen dura, Aaddee Giriineen yaada kana dura kenniteetti gaabbuu himuun, garuu dhiifama osoo hinjedhiin dhaabde. Yaadni wal morkisiisaan isheen kennite kunis kan dubbatame osoon hinfilatamiin dura bara darbeedha jette.  Haata'u malee akka ishee gaafachisuu hinhaallee. Siyaasaa Ameerikaa keessatti taateen akkanaa kunis baayyee kan barame miti. Yeroo hedduu miseensoonni waan sirrii hintaane wayita raawwataniitti kan adabamu paartii ture. Miseensi mana maree tunis yaadni kenna kan isaan komachisuu ta'u yaa dubbatan malee dhiifama gaafachu irraa of qusatanii ture. "Gochiwwan kunneen kan darbaniidha. Anas bakka na hinbu'an'' haasaa mana marichaatti taasisanaiin. Bakka buutiin Bulchiinsa Jooriyaa fi gaheettiin waggaa 46 kunis tiyyoorii shiraa gaggeessaniin akkuma itti gaafataman, haalma sanaanis midiyaaleen dhimmicha afarsaa turanis itti gaafatamu qabu jedhameera. Dubartiin miseensa mana maree tuni midiyaa hawaasaarratti baayee beekamtuudha. Deeggarsuu pirezidaantii duraanii Doonaald Tiraamp. Kanaan dura Gireeneen af-yaa'iin mana maree bakka bu'oota ummataa Ameerilaa Naansii Peeloosiin 'mataansaa rasaasaan haarukutamu' jechuun kan namni tokko maxxansee jaalachu (like)gochuun fi waamicha pirezidaantiin duraanii Baaraak Obaamaan haa fannifamu jedhu jalatti ammoo waltajjiin qophaa'eera jechuun yyaada kennite. Bara 2019ttis  fakkii daa'ima ajjeechaa jumlaa mana barnootaa Paarkilaandi irraa hafee daandiirratti argamee tokkoon 'bineensa' jechuun wayita arrabsiteetii baayyee komii kaasuun isaa ni yaadatama. Bara 2018tti ammoo filannoon mana maree biyyattii waggaa lamaan gaggeeffamuun ''motummaan keenya isilaamtoonni akka nu weeraran gochaa jira'' jechuun yaada kennite turte. Maarjooriin filannoo Ameerikaa dhiheenya gaggeeffameen kan mo'ate Doonaald Tiraamp jechuun amanti. Haata'u malee haasaa ilaalcha isaaniitti gaabbuuf ilaalchisuun dubbataniin waa'ee dhimmoota kanneen irratti wanti jettee garuu omtu hinturre.


Filannoo Ameerikaa 2020: Tiraamp dhaddachatti dhiyaachuu dursee ‘abukaatootaasaa waliin gargar ba’e’

Pireezdaantiin duraanii US Doonaald Tiraamp dhaddachasaa Seenitii duratti gaggeeffamuu irratti abukaatoota isa bakka bu’uuf turan waliin gargar ba’uusaa miidiyaan US gabaase. Abukaatoo Buuch Boowersiifi Dibooraa Barbeerii waliin gargar ba’uunsaa murtee waliinii ta’uutu gabaafame. Himannaa hokkara kakaasuun dhaddachii Tiraamp Guraandhala 8 eegalama. Senaateroonni himannaa Amajjii 6 irratti hokkora US Kaappitool kan namootni ja’a lubbuu itti dhaban kakaaseera kan jedhuun akka isa himataniif gaafatamu. Kaarolaayinaa Kibbaa irraa abbootii alangaa Federaalaa kan turan Gireeg Hariisiifi Joonii Gaaseris garee kanarraa adda ba’uu isaanii Associated Press gabaaseera. Filannoo hatamuu isaa irratti himannaa Tiraamp dhiyeessuurratti abbootiin alangaa lamaan isa gargaaruu akka hin feene gabaafameera. Kan dhiyeenya gartee kanatti dabalame abukatoon Karoolaayinaa Kaabaa Joosh Haawardis dhiisee ba’uu isaa CNN gabaaseera. Ammatti dhaddacha kanarratti eenyu akka Tirampiin bakka bu’u ifa miti. “Hojii hedduu hojjanneerra garuu garee seeraa keenya enyu akka ta’u irratti murtee dhumaa hin taasisne, dhiyootti garuu ifa ni goona,” jechuun gaabasa kanaaf gorsaan Tiraamp Jeesan Miiler Tiwiitara irratti deebii kenneera. Seenaa keessatti Tiraamp pireezdaantii aangorraa kaafamuuf yeroo lama himatamedha. Bara 2019tti Manni Maree waligaltee Yuukireen waliin gaggeesserratti kan himataniin ta’us, Seneetiin himannicha haqeera. Amma ammoo filannoon hatamuu isaa irratti himannaa sobaa irra daddeebin erga dhiyeesse booda, deeggartoonni isaa Kongiresiitti hokkaraa akka kaasaniif  kakaasera jechuun himatame. Ta’us garuu ammas himannaan isaa haqamuu mala. Torban kana sababa pireezdaantiin erga aangoo gadhisee booda aangoorraa buqqaasuu murteessuuf dhaddacha irratti dhiyaachuu hin qabu jedhuun Rippaablikaanota Seneetii 50 keessa 45 dhaddachichaa dhaabuuf sagalee kennanii turan. Pireezdaanticha himachuuf akkasumas kana booda deebi’ee aangoo Federaalaaf akka hin dorgamne taasisuuf Dimookraatota 50 dabalatee Rippaablikaanonni 17 sagalee kennuu feesisa.


Namichi kachachala Biil Kilintan dabalatee dhimma namoota bebbeekamoo qoratu haala hin beekamneen ajjeefame

Namichi kachachala Biil Kilintan dabalatee dhimmoota namoota bebbeekamoo qorachuun beekamu haala hin beekamneen ajjeefame. Namni maqaan isaa Jaak Palaadiinoo  jedhamu kun sababa kaameraa isaatiin garuu warra isa ajjeese saaxilchuu danda'eera. Jaak Palaadiinoo umurii waggaa 76tti kan du'e yoo ta'u, Ameerikaa keessatti qorataa yakkaafi haala mijeessaa beekamaadha. Jaak Palaadiinoon Kamise darbe ture kan tasa harka kashallootaa lubbuu isaa dabarsan kan gale. Kashalabboonni kunneen eessaa dhufan osoo hin jedhiin ulaa mana jireenyaasaa Saanfiraansiiskootti argamu fuula duratti morma hudhanii isa qaban. Yeroo sanatti wallaansoo qabuuf yaalullee humna caalanii isa kuffiisan. Haata'u malee, Jaak Palaadiinoon kaameraa isaa durii ittiin ragaa yakkaa adamsa ture of harkaa qaba ture. Yeroo kashalabboonni kunneen kaameratti irraa butuuf yaalanitti akkuma ta'u ta'ee suura tokko isaan kaase. Miidhaa kashlabboonni kunneen mataasaarra geessisaniin lubbuun isaa darbitullee poolisiin yakkamtoota kan argateera. Poolisoonni namoota ajjeessan kana qabuu kan danda'eefis suura Jaak Palaadiinoo osoo hin du'iin dura kaamerattii isaatiin kaa'e gargaaramuun ture. Qorataan dhuunfaa yakkaa gurra guddaa qabu Palaadiinoon maamiltoota hedduu qaba.  Pirezedaantota duraanii Ameerikaa, taatota fiilmii Holiiwuud bebbeekamoo, artistootaafi barreessitoonni bebbeekamoo maamiltoota isaa keessatti argamu. Kaameraan Palaadiinoo suura namoota isa ajjeesuun shakkamanii kaafattee waan qabduuf poolisoonni adamsanii isaan qabanillee, yeroodhaaf hospitaala qaqqabsiisanillee garuu lubbuun isaa kaleesse baate. Palaadiinoon hojii qorannaa dhuunfaa ittiin beekamuun waggota dheeraa kan lakkoofsise yoo ta'u, dhimmoota falmisiisoodha jedhaman qabachuudhaan hedduu beekama. Pirezedaantii duraanii Ameerikaa Biil Kilitan, taatoo beekamtuu Kertiinii Laav, akkasumas miidhaa saalaa dubartoota 50 ol ta'an irra geessisuun himatamee kan mana hidhaa jiru Harveey Wiinisteen maamiltoota Palaadiinoo turan. Haati warraa Palaadiinoo Saandiraa Suuterlaand yakkamtoonni qabamuu isaanii yeroo dhageessu, "Abbaan warraakoo qorataa ture osoo hojii ofiin hojjeteen yakkamtoonni akka qaban gochuu isaa bareera ta'ee," jechuun Assoosheetid Pireesiitti dubbatte. Namni umurii isaa guutuu qorataa yakkaa ta'e warri isa ajjeesan haala kanaan qabamuun isaanii walirra ooluu jireenyaa jechuun namoonni ajaa'ibsiifachaa jiru. Palaandiinoo nama Seera barate yoo ta'uqorataa dhuunfaa ta'ee hojjechuu kan jalqabe bara 1970ta keessa ture. Palaandiinoon bara 1977 garee qorannaa yakkaa dhuunfaa tokko keessatti haadha warraa isaa waliin qacarame.  Inniifi haati warraa isaa waggoota dheeraaf qorannaa yakkaa keessa waliin hojjetaniiru. Palaandiinoonfaa keessattuu artistoota bebbeekamoo Holiiwuud keessa hojjetan maqaan isaanii akka hin xuroofneef duula miidiyaa banuu ykn miidiyaa afaan qabachiisuurratti hojjetu. Fakkeenyaaf, Kerteneel erga abbaan warraa ishee du'ee booda hamiiwwan miidiyaalee waa'ee isaa dubbataman akka isheef afaan qabsiisuuf Palaandiinoo qacartee turte. Palaandiinoon keessattuu hamii Biil Kilinten gaa'ela isaaniin alatti ni kachachalu jedhamu akka awwaaluufiif Kilintan  isa qacaruudhaan hojii bu'a qabeessa hojjeteeraaf ture. Bara 2007 Gaazexaan Firaansiiskoo Egzaamaayinar Palaandiinootiin yeroo ibsu, "Qorataa itti muddaa, maqaa gur'aacha'e kan qulqulleessu, nama ogummaa isaatiif du'u," jedhee ture.


Baayidan adda bahuu maatii godaantotaafi kooluuglatummaa irratti ajaja baasan

Pirezidaantiin Ameerikaa Joo Baayidan ajaja pirezidantummaa maatii godaantotaa yeroo bulchiinsa Tiraamp adda bahan walitti deebisu baasan. Godaansa seeraan alaa dhaabuuf jecha Pirezidantiin duraanii Tiraamp ga’eessota seeraan ala  kan daangaa Meeksikoo qaxxaamuranii Ameerikaa galan ijoollee isaaniirraa adda baasaa turan. Ajajni Baayidan kun ijoollee lakkoofsi isaanii 600-700 ta'u maatii isaaniirraa adda bahanii jiran walitti fida jedhamee yaadama. Bulchiinsi Tiraamp yoo xiqqaate ijoollee 5,500 maatii isaaniirraa bara 2017-2018 adda baaseera jedhameera. Bulchiinsi Baaraak Obaamaa illee akka kanaa baayyee tahuu baatus ijoolleefi maatii waraqaa seera-qabeessa hin taane adda baasaa ture jedhu xiinxaltoonni. Ajajni Baayidan kun garee hojii kana raawwachiisu, ministira nageenya biyya keessaa Aleehaandroo Maayookiraasiin hogganamu hundeessuuf  jedha. Ajajni lammataa yookiin sadaffaa Baayidan gaafa Kibxataa baasan imaammata Tiraamp kooluugalltummaa hir’iseefi godaansa seera qabeessa boodatti harkise, akkasumas maallaqa biyyoota alaaf kennamu adda kute irra deebiin ni haaressa. Haasaa Waayit Haawusitti taasisaniin Baayidan, ‘’Qaanii bulchiinsi darbe nutti fide, kan ijoollee harka maatiirraa daangaa irrattii karoora tokko malee adda baase, haquun maatii walitti fiduu qabna,’’ jedhan. Kana malees Baayidan seera wixinee namoota miiliyoona 11 seeraan ala jedhamaniif lammummaa fi seera-qabeessummaa kennu dhiyeessaniiru. Haa tahu malee xiinxaltoonni pireezidantiin haaraa kuni imaammata Tiraap jabaa tahe kan godaansa seeraan ala karaa kibbaa jiru ittisuuf bahe dhiisaniiru. Haasaa Kibxata taasisaniin pirees sekreetariin  Jeen Saakii bulchiinsi sirna godaansaa ‘namuusaa fi ilmaan namaa kabaju ijaaruu yaalla,’’ Garuu  ‘amma yeroon yeroo gara Ameerikaa dhufan miti’ jedhan.


'Arrabaa miliqee waa dubbachuu waan danda'uuf Tiraampitti icciitiin biyyaa hin himamu' Baayiden

Jooy Baayiden pirezidaantii US kan turan Doonaaldi Tiraampi sababa ''amalasaanii dhaabbii hin qabne'' irraa kan ka'e odeeffannoo nageenya biyyaa hin argatan jedhan. Akka aadaa hojii UStti pirezidaantotni duraan biyya bulchan dhimmoota nageenya biyyaa irratti odeeffannoon ni kennamaaf. Amma kun Doonaaldi Tiraampiif hin hojjetu jedhan. Garuu CBS News maaliif haaluma wal fakkaatuun Tiraampiifis hin himamu jechuun yoo gaafatu, pirezidaanti Baayiden '' natti hin fakkaatu'' jedhan. Amalli Tiraampi ''dhaabbii dhabuu'' sun sababa akka tahe dubbatan. Pirezidaantichi yoo Tiraampi odeeffannoo argate sodaan uumamuu malu maali kan jedhu dubbachuu hin barbaanne. Haa tahu malee pirezidaantiin duraanii kun icciitii ofiisaatti qofa qabachuu hin danda'u jedhan. ''Akkan yaadutti odeeffannoo nageenya argachuun waan isa barbaachisu miti'' jedhan gaaffiif deebii erga pirezidaantii tahanii taa'anii gaggeessan jalqabaa irratti. ''Odeeffannoo nageenyaa kennineefii bu'aa akkamii argata? Walumaagala bu'aa maalii qaba, arraba jalaa miliqee waa jechuuf yoo taheen ala?'' Tiraampi yeroo turtii saa waggaa afur keessatti hawwaasa dhimma nageenyaa irratti hojjetan waliin akka walitti bu'anitti turan. Daarikteroota nageenya biyyaalessaa jahas jijjiiraniiru. Gabaasa dhaabbilee Ameerikaa, Raashiyaan filannoo bara 2016 gidduu galteetti kan jedhu irratti gaaffii kaasaa turan. Hoggantootni nageenyaa dhimma Iraan irratti harkifachuu isaaniinis ceepha'aa turan. Bara 2017 odeeffannoo cimaa tahe waa'ee oppireeshinii 'Islamic State' ministeera dhimma alaa Raashiyaaf qooduun hawwaasni dhimma nageenyaa Ameerikaa irra hojjetan hedduun amanamummaa akka cabsetti ilaalaa turan. Baayiden gaaffiif deebii CBS waliin taasisan irratti waa'ee fonqolchamuu Tiraampii fi hookkara Kaappitaal Hiil ilaalchisuun seenetii duratti qoratamuu gaafatamuuniiru. Tiraampi filannoo mo'uuf qofa ''fiigaa ture'' jedhanii itti dabalauun ''sababni isaa inni pirezidaantii tahuuf nama gahaa miti jedheen yaada.'' Garuu namni paartii Rippaabilikaanotaa irraa tahe kun lammaffaa akka aangoo uummataa qabachuuf hin dorgomne dhorkuuf seeneetiifan dhiisa jedhan.


Mishinariin Ameerikaa yakka miidhaa saalaa Keeniyaatti raawwateen adabame

Mishinariin Ameerikaa Keeniyaatti dhaabbata ijoollee haadhaa fi abbaa hin qabne gargaaruuf hundeesse keessatti miidhaa saalaa qaqqabsiisuun hidhaa waggaa 15n adabameera. Mishinariin Kiriistaanaa Giriigoorii Daaw dhaabbata ijoollee haadhaa fi abbaa hin qabne gargaaru bara 2008 haadha warraasaa waliin hundeesse. ''Giriigooriin yeeyyii gogaa hoolaa uffate dha,'' jedhe FBI'f kan hojjetu Mikaa'el Diriiskool. Giriigooriin bara darbe ture ijoollee umriinsaanii waggaa 18 gadii irratti haleellaa saalaa geessisuun balleessaa dha kan jedhame. Dhaabbanni ijoollee kana gargaaru Waldaa Kiristaanaa Peensilvaaniyaa argamtu irraati maallaqa argata ture. Waggooti kudhaniifis kana hojjechaa tureera.Odeeffannoo FBI funaaneen Giriigooriin bara 2019tti himanni irratti baname. Dubartii Keeniyaa armaan dura Ameerikaa jiraataa turtetu gara naannoo dhaabbatichi jiru haadhashee gargaaruu deebitee dubbii kana hubachuun odeeffannoo kenne. Dubartiin Maargaareet Ruutoo jedhamtu ganda maatii dheekkamsa keessa jirutti deebite. Ijoollee ganna 12 fi 14tu dhaabbata ijoollee gargaarurraa baqatanii bahanii waan irra gahaa ture himate. Dubartiin kuni waan ijoolleen jedhan hundumaa galmeessuutti kaate. Akka Biiroon Qorannoo Federaalaa Ameerikaa FBI jedhutti  odeeffannoo Aadde Maargaareet kennite irratti hundaa'uun bara 2013-2017tti ijoolleen dubaraa afur miidhaan irra gaheera. ''Kanneen keessaa lamman isaanii yeroo haleellaan irra gahu waggaa 11 turan ''Haati warraa mishinarichaa ijoollee kana  kiliinika dhaqachuun qoricha ulfa ittisu akka fudhatan yoo taasiftu, namichis haleellaa kana akka garaa raawwachaa ture,'' jedha ibsi abbaan alangaa US baase. Namni kuni dhaabbata ijoollee gargaaru otoo hin hundeessiin dura haleellaa saalaa raawwachuun beekama ture. Bara 1996tti haleellaa saalaa dhaqqabsiisuuf yaaluun balleessaa dha jedhamee waggaa lamaaf irratti ilaalamee maqaansaa akka galmaa'u taasifamee ture.


Gadaa Baayidan keessatti qabiinsi mirga namoomaa Sa'uudii akkamiin ilaalama?

Akka gareen Joo Baayidan jedhanitti, Pirezidaantiin duraanii Doonaald Tiraamp dhiittaa mirga namoomaa Sa'uudii Arabiyaan raawwatamu osoo beekanii ija qabatanii biyyattii deggaraa turan. ''Tiraamp cheekii duwwaa Sa'uudiif barreessan, dunuunfatanii deggaran,'' ittiin jedhan. Osoo mirgi namoomaa sarbamuu arganii inumaa darbanii waraana Sa'uudii Arabiyaan Yaman irratti bante deggaran jechuun komata gareen Baayidan. Waraanni Yaman waggaa ja'a lakkofsise kan humnoonni Sa'uudiin deggeraman irratti hirmaataa jiran namoota kumaan lakkaa'an lubbuu galaafateera, kumaa kitiilli qe'eerraa buqqa'aniiru. Gareen Baayidan kan ammaan tana Waayit Haawus galee jiru Sa'uudii Arabiyaa waliin hariiroo mishaa ta'e itti fufsiisuu akka fedhu hime, garuu dhimmi qabiinsa mirga namoomaa dursa argata jedhan. Pirezidaant Joo Baayida oppireeshinii waraanaa Sa'uudiin Yaman keessatti gaggeessaa jirtu humna waraanaa fi meeshaalee waraanaan deggeruu akka dhaaban akeekkaniiru. Gareen Baayidan masaraa mootummaa seenanii torban tokko keessatti gurgurtaa meeshaalee waraanaa biiliyoona hedduutti tilmaamu Sa'uudii Arabiyaa fi Yunaayitid Arab Imireetis (UAE) irraa dhaabaniiru. Garuu tarkaanfiin garee Baayidan kun dhuguma jijjiirama bu'uuraa fidaa? Faallaa Sa'uudii deemuun dhuguma waraana Yaman goolabaa? Michuu Ameerikaa bara dheeraa kan taate Sa'uudii Arabiyaan Baha Giddu-galeessaa keessatti hidhattoota Iraan qolachuu fi meeshaalee waraanaa US irraa fudhachuudhaan seenaa yeroo dheeraa kan qabduudha. Ameerikaanis kanaaf Sa'uudiitti cichitee hafte. Ragaan Jaarmiyaa qorannoo Istookoolmi tokko akka mul'isutti bara 2015-19tti Sa'uudii Arabiyaan biyya addunyaarraa meeshaalee waraanaa gara biyyashee galchuun sadarkaa duraarratti  beekamtu turte. Biyyattiin meeshaa waraanaa gara caalu Ameerikaa irraa argatti, meeshaalee waraanaa Biriiteen irraa argattuunis Yaman barbadeessaa turte. Duula farra daldala meeshaalee waraanaa biyya UK keessa kan hojjetu Andirew Ismiiz haalonni kunneen jijjiiramuuf tarkaanfiin amma Baayidan irraa eegamu kan isaan bara Pirezidaantii Itti aanaa turan hojjechaa turan akkaan caaluu qaba jedha. ''Meeshaaleen waraanaa heddumminaan gurguramuu kan eegalan bara bulchiinsa Baraak Obaamaati'' Sa'uudiin waa'eedhiittaa mirga namoomaa biyyashee wayita ka'u isa tibbana murtiin adabbii du'aa biyyattii keessatti hir'ate qofa kaasuun ittiin ofirraa ittisuu barbaaddi. Qondaaltonni mootii biyyattii Mohammad Bin Salmaan marsanii jiran garuu maqaan biyyattii sababa dhiittaa mirga namoomaa badaa jiraachuu inuma beeku. Pirezidaanti Tiraamp bara bulchiinsa isaanii waa'ee fooyya'iinsa mirga namoomaa dagatanii waa'ee michummaa qondaaltota Sa'uudii Arabiyaa waliin uumuu irratti xiyyeeffataa turan. Gaffii ijoon garuu Pirezidaant Baayidan dhuguma jijjiirama uumuu kan jedhudha, deebiinis ni danda'u kan jedhudha, garuu kutannoo waayit Haawus fi dantaa biyyoota lamaaniitu murteessa.


Waraana Yaman: Baayidan deeggarsa tarkaanfii oppireeshinii Yamaniif taasiftu dhaabuu himan

Ameeerikaan deeggarsa oppireeshinii haleellaa Yaman keessatti waggoota jahan darbaaniif riphee loltoota Huutii irratti taasisaa turte dhaabuuf. Sababii waraana kanaatiinis namoonni kuma 110 ol ajjeefamuutu amanama. Jijjiramni imaammataa pirezidaantii Joo Baayidaniin taasifamee kunis gorsaa nageenya biyyaaleessaa isaatiin Kamisa kaleessaa kan himame. Waraanni Sa'uudii Arabiyaan hooggannamee riphee loltoota Huutisii kan Yeman keessaa irratti gaggeeffamu kunis aanga'oota Ameerikaa Baayidaniin dura turan lamaan deeggaramee jira. Lolli kunis lammiilee Yaman miliyoonotaan lakkaa'aman beelaaf saaxileera. Lolli kun bara 2014tti mootummaa Yaman dadhabaa fi sochii riphee loltoota Huutii jidduutti eegale. Waggaan booda babal'achuun walta'insi Sa'uudii Arabiyaafi biyyoota Arabaa saddeetii kan Ameeriikaa, UK fi Faransaayiin deeggaramee Huutisii irratti haleellaa karaa qilleensaa eegalan. Akka Gorsaan Nageenyaa Biyyaaleessaa US, Jaak Sulivaan Waashingtan keessatti ibsaniitti,murteen kunis deeggarsa US tatkaanfii  oppareeshinii waraan motummaa Yamaniifi Huutisii ni miidha jedhan. Akkasumas oppareshinicha gara al-Qaa'idaa kan qarqara galaanaa Arabiyaan Peensuulaa keessattis hindheereeffamus jedhan. Mr Baayidan booda keessaa ergamaa addaa Yamaniitti beeksiian eegamaa jiru. Bulchiinsi Baayidan gurgurtaa meeshaa waraanaa Saawud Arabiiyaafi UAE yeroodhaaf dhaabeera. Kunis adeemsa bulchiinsa Mr Tiraamp kan waltaiinsa Saawudiin hoogganamuuf deeggarsa dabalee irraa jijjiirraa kan agariisuudha. Baatii darbe keessa bara bulchiinsa Tiraamp Ministira Dhimma Alaa Ameerikaa kan turan Maayiik Poompewoon Huutisiin akka ''dhaabbata shororkeessaatti'' beeksiisee ture. Kaayyoon isaa Hutsii daangaa darbee haleellaa raawwatatuuf itti gaafatamaa taasisuufi 'sochii hammeenyaa' deeggaraa isaanii Iraan raawwattu dhaabuuf ture jedhan. Dhaabileen deeggarsaa sochiicha akka isaan naannicha miliyoonni deeggarsa nyaata atattamaa itti barbaadan keessa akka hintochoonee dhorka jechuun qeeqaa turan. Torban darbe ammoo, bulchiinsi Baayidan dadabarsawwan Hutisii keessatti hirmaate qoqophaa muraasa irraa bilisa akka taasisuu himeera. Bilisa yeroo itti ta'anis Guraandhala 26 xumurama. Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii akka jedhetti Yamann biyya uummanni ishee harki 80 deeggarsa nyaataa barbaaduufi biyya balaa namoomaa cimaa keessa jiruudha jedheera.


US fonqolcha Maayaanmaar hordofee biyyattiirra qoqqobbii akka keessu akeekkachiifte

Pireezidantiin Ameerikaa Joo Baayidan erga waraanni Maayaanmaar aangoo fudhateen booda biyyattiirra qoqqobbii akka kaa’an akeekkachiisan. Waraanni  Maayaanmaar Saan Suu Chii fi hoggantoota biroo filannoo waliin dhahaniiru jechuun to’annoo jala oolche. Baayidan ‘’humni waraanaa fedhii uummataa irra goruu ykn bu’aa filannoo amanamaa haquu hin qabu,’’ jedhan. Mootummooti Gamtoomanii fi UK’n illee fonqolcha mootummaa kana balaallefataniiru. Ameerikaan Maayaanmaar waggoota kudhaniin asitti gama dimookiraasiin jijjiirama agarsiifteen qoqqobbii irraa kaastee turte. Baayidan, ‘’dimookiraasiin eessattiyyuu haleelamaa jira taanaan tiksuu qabna,’’ jedhan kanaanis qoqqoobbii kana duraa irra deebiin ilaaluu akka danda’an himan. Barreessaan olaanaa UN Antooniyoo Guuteerees tarkaanfii waraanni fudhate ‘’qilleensa haaromsa demookiraasii haaxaa’u’ jedhan. Yaa’iin nageenyaa dhaabichaas walgahii atattamaa waameera. UN namoota 45 hidhaman jedhe akka hiikaman gaafateera. Ministirri Mummee UK Booris Joonasn immoo ‘’hidhaa seeraan alaa’’ jechuun fonqolcha taasifame mormaniiru. Hoggantoonni Gamtaa Awurooppaas akkasuma balaallefataniiru. Chaayinaan gama isheetiin gidduugaltummaa biyyoota biroo mormuun qaamoleen biyyattii gama hundaan jiran ‘garaagarummaa isaaniif furmaata akka kennan’ gaafatte. Biyyooti naannoo kanneen akka Kaamboodiyaa, Taayilaand fi Filiippiins ‘kuni dhimma keessooti,’ jedhan Maayaanmaaritti maaltu tahaa jira? Waraanni daandiirra adeemuun to’annoo yoo taasisu, dhorkaa yeroo sochii dabalatee labsiin yeroo atattamaa waggaa tokkoof turus labsameera. Suu Chiin deeggartoonnishee fonqolcha kana akka morman gaafatteetti. Xalayaa yeroo hidhamuuf qophaa’aa jirtu barreessiteen, tarkaanfiin humna waraanaa biyyattii bulchiinsa abbaa-irreetti deebisa jette. Waraanni ministroota ka’an, kanneeen  bakka bu’an beeksiseera. Magaalaa guddoo biyyattii Yaangoonitti namoonni demookiraasiin wareegamaniif jalaa fashalaa’uu himan. Jiraantaan ganna 25 ‘’hirribaa gaafa kaatu addunyaan kee gaggalagalee argachuun unuuf waan haaraa miti garuu sadarkaa sana waan darbine see’een ture,’’ jedhe. Maayaanmaar ykn Barmaa jedhamuun kan beekamtu hanga bara 2011tti humna waraanaan bulti ture haaromsa demookiraasii Saan Suu Chii dhaan taasifameetu bulchiinsicha sana goolabe. Waggoota 15f hidhaarra kan dabarsite yoo tahu, akka addunyaatti mallattoo demookiraasii jedhamuun bara 1991tti  badhaasa Noobeelii nagaa argatteetti. Haa tahu malee Muusliimota Rooyingaa irratti tarkaanfii waraanni fudhachaa tureen maqaanshee akka gaariitti ka’aa hin turrre. Deeggartoonnishee duraanii kana balaallefachuu dhiisuusheen ishee himatu.


Lola Tigiraay: Bulchiinsi Baayidan looltoonni Ertiraa Tigiraay keessaa atattamaan akka bahan gaafate

US loltoonni Ertiraa naannoo Tigiraay keessaa hundi atattamaan akka bahan cimisitee gaafatti jedhan dubbi himaan Isteet Dippaartment. Ibsa Isteet Dippaartment addatti BBC'f ergee, "Qaamolee Tigiraay keessa socho'aniin da'oo baqattootaa keessatti saamichi, miidhaan saalarratti hunda'eefi sarbamni mirgoota namoomaafi dararaan biroo jirachuu gabaasaaleen qabatamaan jiru," jedheera. Ibsi amma lola Tigraay irratti US baafte kunis erga pirezidaantiin haaraa biyyattii Joo Baayidan dhiheenya gara aangootti dhufanii kan jalqabaati. Haata'u malee, mootummaan Ertiraas ta'ee kan Itoophiyaa humnootiin Ertiraa naannoo Tigraay keessa jiraachuu ni haalu. Ertiraan bara 1993 irraa kaaftee filannoon osoo hingaggeefamnii biyya oggansa pirezidaant Isaayaas jalatti bulchiinsa paartii tokkichaan bultuudha. Lolli naannoo Tigraay jalaqaba baatii Sadaasa darbee erga eegalee as namoonni kumaatamaan lakkaa'aman ajjeefamanii kanneen gara miliyoona lamaa ta'an bakka jireenyaa isanii irraa buqa'aniiru. Loltoota Ertiraa hangamii Tigiraay keessa akka jiraaniifi eessa akka jiran ifa ta'uu baatulleen, humnoonni Ertiraa karaa gama daangaa isaaniitiin Tigiraatti lola bananiiru jedha ibsi Isteet Dipaartmentii kun. ''Gabaasaalee qabatamaa saamichi, miidhaan saalarratti hunda'eefi sarbamni mirgoota namoomaa da'oowwan baqattootaa keessaafi dararaan biraa irratti hundaa'uun, US ejjannoo ishee loltoonni Ertiraa atattamaan Tigraay keessaa akka bahan jedhu ifa gootee jirti.'' ''Akkasumas looltoonni Ertiraa lammiilee Ertiraa gara Tigraayiitti baqattoota dirqiidhaan deebiisaa jiraachuu ragaa qabatamaatu jira'' jedha ibsichi itti dabaluun. Baqattooti Ertiraa 100,000 ta'antu haala siyaasaa biyyattii keessa jiru baqachuun dahoowwan afur naannoo Tigraay keessatti argaman keessaa jiraachaa turan. MM Abiy Ahimad waldhabiddee waggoota 20 oliif biyyoota lamaan jidduu ture furuun pirezidaantii Ertiraa Isaayaas Afawarqii waliin nagaa buusuu isaatti bara 2019tti badhaasa noobeel nagaa badhaafamanii ture. Akka ibsa Isteet Dippaartment kanaatti, ''lolli ammalleen naannicha keessatti itti fufuun riphe-loltummaan yeroo dheeraaf akka itti fufu gochuun Kaaba Itoophiyaatti balaa nagaa dhabamsiisa, akkasumas guutummaa biyyattiitti ammoo muddama saboota gidduutti cimsuu mala.'' Kun ammoo ''dimokiraasiifi rifoormii Ministira Muummee Abiy Ahimad kan US beekamtii kenniteef qofa balaarra kan buusu miti,'' kan jedhe ibsichi. ''Haallichi kan biyya ollaa kan taatee Somaaliyaan, kan Itoophiyaan humna nagaa eegdoota ishee keessaa baafattettis tasgabbii dhabuu hammeessu danda'udha'' jedhe. Akkasumas mootummaa ce'umsaa Sudaan kan silaayyu rakkooleen hamoon mudachaa jirus dadhabsiisu mala jedhe ibsii Isteet Dippaartment kun. Itti-gaafatamni akka jiraatuuf sarbama mirgoota namoomaafi dararama gabaafaman kana ilaalchisee qorannoon walabaafi ifa ta'e jiraachuu barbaachisa jedheera ibsi dubbi himaa Isteet Dippaartment kun. Yunaayitid Isteet Tigiraayitti namoota gargaarsi barbaachisuuf gargaarsi namoomaa guutuu, naga qabeessaafi dhorkaa malee akka qaqqabuuf ni gaafatti jedha. Nagaafi tasgabiin mirkaneessuuf tarkaanfiiwwan duraafi barbaachisoo ta'an jiru kan jedhu ibsichi, mootummaafi Tigiroota gidduutti mariin barbaachisaa ta'uu kaaseera. "Akka gabaasaalee amanamoo nu qaqqabaniitti, gargaarsi namoomaa atattamaan qaqqabuu baannaan namoonni kuma hedduutti lakkaa'aman beelaan miidhamu danda'u. Kanaafu, carraan gargaarsa namoomaa dhorkaa tokko malee Tigiraayiif dhiyeessuun akka jiraatu irra deebiin ni gaafanna," jedha. Miidhaan saala irratti hundaa'e naannoo Tigiraay keessatti rawwatame yaaddessaadha kan jedhu ibsi Isteet Dippaartiment BBCf erge kun, US gocha fokkuu akkasii kana ni balaaleffatti jedheera. Mootummaan Itoophiyaas qorannoon walabaafi ifa ta'e gaggeefamee namoonni yakka akkasii raawwatan akka itti gaafataman akka gootuufis gaateera. Gargaarsa namoomaa Tigiraay keessatti barbaachisu ilaalchisee Yunaayitid Isteet yaaduma Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii kan qabdu yoo ta'u, baqattoota dabalatee miidhaa namoota dhuunfaa irratti xiyyeefatan ni balaaleffatti jedha. Dhaabbileen gargaarsaas deeggarsa namoomaa warra walitti bu'insa kanaan miidhamaniif bakka jiranitti dhorkaa tokko malee akka dhiyeessaniifis gaafatteetti Ameerikaan. "Hawaasa addunyaa waliin ta'uudhaan dhiibbaafi ajjeechaa hojjetoota gargaarsa namoomaarratti raawwatame, akkasumas saamicha meeshaa gargaarsaafi mancaatii bu'uraalee misoomaa namoota nagaa ni balaaleffanna," jedha. Gama biraatiin ammoo, Itoophiyaatti ambaasaaddaroota Ameerikaa kan turan dippiloomaatonni afur, kan dhimmi naannoo Tigraay nu yaachise jedhan MM Abiy Ahimadiif xalayaa barreessaniiru. Sadaasa 4, 2020 ture erga humnootiin TPLF buufata waraanaa motummaa kan Izzii kaabaa irratti haleellaa raawwataniiru erga jedhameen booda ture lolli naannoo Tigraay kan eegale. Lola kanaan walqabatees namoonni 55,000 ol daangaa qaxxaamuruun gara Sudaaniitti kan baqatan yoo ta'u, kanneen miliyoona lama ta'an bakka jireenya isanii irraa buqqa'un himameera. Kana malees, naannichatti namoonni miliyoona 4.5tti siqan gargarsa namoomaa kan barbaadan ta'u dhaabbanni UN gabaaseera.


Dubartiin Kongireesii Ameerikaa haleellaan saalaa irra gahuu himatte

Dubartiin Kongireesii warra Demookiraatii Aleksaandariyaa Okaaziyoo-Koorteez haleellaan saalaa irra gahee akka ture himte. Aleksaandariyaan dararaa irra gaheef miseensa warra Rippaablikaanii komatti. Hokkara baatii darbe qaqqabees ‘mala warra hacuucanii,’ jettee jirti. ‘’Ani nama haleellaa saalaa irraa hafedha,’’ jechuun imimmaan otoo ishee hudhuu dubbatteetti. ‘’Kana nama baayyeetti hin himnes,’’ jette. Bara 2018 irraa qabee paartii warra Demookiraatii keessaa kanneen maqaa gaarii argatan keessaa isheen tokko. Koorteez Niiwu Yoork, distriiktii 14ffaa naannoo Birooniks fi Kuwiins jedhaman bakka buuti. Haasaa kallattii Instaagiraamii irratti taasifteen shamarreen ganna 31 haleellaa irra gahe hundumaa haasa’uu baattus ‘’dararaa keessa yoo darbinu irratti nutti dabalamaati adeemaa,’’ jette. Bakka bu’aa Teeksaas Teed Kiruuz hokkara gamoo Kaappitaalitti ka’eef maqaa isa dhooftus inni garuu kana haalera. Torbee lama booda dhimma imaammataa irratti yeroo Kiruuz ishee waliin waliigalu,’’torbee sadii dura na ajjeesiftee oolte amma kanarrtti dubbachuu hin dandeessu,’’ jetteen Miseensa Kongireesii warra Rippaablikaanaa Chiip Rooy, Kiruuziin akka dhiifama gaafattuuf itti dubbannaan qeeqxee jirti. ‘’Malli warreen sarbitoota mirgaa,’’ akkasi jette haasaa kallattii namoonni 150,000 ilaalan irratti. ‘’Kuni yoo tahu yoon argu, waanti natti dhagahme, ’’lammata akkas narratti hin tahu kan jedhudha. Namoonni biroo haala kanaan miidhamaniiru. Kuni garuu biyya keenya irratti lamuu akka dhalatu hin eeyyamun jedhe jetti. Dhimma hokkora baatii darbeenis namoonni akka irraanfannu nu gaafatu garuu gocha isaaniif itti gaafatamummaa hin fudhanne jetteetti. Yeroo haleellichaas mana fincaanii waajirashee keessattii dhokattee ‘du’uufi jedhee sodaadheen ture,’’ jetteetti.


Seera baastonni bulchiinsa Virjiniyaa du’aan nama adabuu dhorkuufi

Seera baastoonni Ameerikaa, kutaa bulchiinsa Virjiniyaa adabbii yakkaaf du’an nama adabuu dhorkuuf filannoo gaggeessan. Seneetiin kutaa bulchiinsa Virjiniyaa barsiifanni du’aan nama adabuu akka hafu erga filatani hordofuun, Jimaata  minseensonni mana maree itti sagalee kennan. Kunis bulchaan Virjiniyaa Raaf Nortam, seera akka ta’ee ragga’u akka mallatteessan haala mijeessaa. Tarkaanfiin kun Virjiniyaa, kutaa bulchiinsa Ameerikaa gara Kibbaa yeroo jalqabaaf adabbii du’aa hambiste taati. Adabbii du’aa ilaalchisuun kutaalee Ameerikaatti wayita falmiin deebi’ee jabaatetti tarkaanfiin kun fudhatame. Pirezedantiin duraanii Ameerikaa Doonaald Tiraamp sadarkaa federaalaatti adabbii du’aa ganna 17’f addaan cite deebisanii hojiirra oolchanii turan. Ji’oota muraaasa keessatti namoonni 13 adabbiin du’aa kan itti murame yoo ta’u, namoonni jaha filannoo Ameerikaa booda du’aan adabamaniiru. Pirezedantiin Ameerikaa Joo Baayideen wayita duula filannoo gaggeessan adabbii du’a sadarkaa federaalaatti hambisuuf akka hojjatan fi tarkaanfiin biraa akka fudhatamu akka jajjabeessan himanii turan. Dhaabbati Biyyoota Gamtoomanii biyyoota miseensoota194 keessaa 170 seera du’aan adabuu dhorku baasaniiru ykn hojiirra oolchaa hin jirani. Ameerikaa garuu seera adabbii du’a hojiirra oolchun qeeqama turte. Qorannoon yaada uummarratti gaggeeffame akka agarsiisutti, deeggarsi hawaasni adabbichi akka hojiirra ooluuf qabu gadi bu’eera. Bara 1990 keessa %80 kan ture amma gara %55tti hir’ateera. Kutaalee Ameerikaa 28 keessatti adabbii du’aa ni eeyyamama. Kaaliforniyaa fi kutaaleen Ameerikaa hedduun garuu seerichi hojiirra akka hin oollee yeroof daangessaniiru. Giddugaleessii adabbii du’aa biyyatti akka himetti, Virjiniyaa keessatti erga bara 1976 asitti namoonni 113 adabbiin du’aa irratti raawwatameera. Lakkoofsa namoota adabamanii heddu qabaachuun Teeksaasitti kan aantu yoo taatu, namoonni lama ammas du’a eeggacha jiru. Bulchaan Virjiniyaa Raaf Nortam adabbichi akka dhorkamu deeggara jedhan. ‘’Barsiifanni akkasii bu’uura irraa sirrii hin miti, namummaa of keessa hin qabu, milka’aas miti, namoonni adabbii du’aa keessa turan kanneen yakkaa ittiin himatamaniirra bilisa ta’anillee jiru,’’ jedhan Nortam.


Baayidan dhorkaa viizaa biyyoota Musliima hedduu qaban irra ture kaasan

Pireezidantiin US haaraan Joo Baayidan aangoo qabatanii sa'aa muraasa keessatti imaammatoota Tiraamp hedduu haaraan bakka buusaa jiru. Kana keessaa tokko dhorkaa viizaa biyyoota Musliima hedduu qabanirra kaahamee ture haquudha. Labsii haaraa dhorkaa kana haquuf mallatteessan irratti ''US kan ijaaramte bu'uura bilisummaa amantaafi wal-danda'uurratti, kun heera Yunaayitid Isteetis keessatti hammatame''jedha. Haata'u malee bulchiinsa Tiraamp jalatti labsiiwwan Pireezidantiifi seeronni haaraan biyyoota Musliima hedduu qabaniifi biyyoota Afrikaa gariin irraa namootni gara US akka hin galle dhorkaniiru. ''Gochoonni kun waliigaltee biyyaalessaa keenya cilee dibu, seenaa keenya baroota dheeraa namoota amantii kamuu qabaniifi amantii hin qabne simachuu waliin hin deemus'' jedha labsiin Baayidan haaraan. Tiraamp dhorkaawwan kana kan labsan aangoo qabatanii guyyoota torba booda kan mallatteessan Ameerikaa balaarraa eega jechuun ture. Namni kamuu biyyoota akka Iraan, Liibiyaa, Somaaliyaa, Siiriyaa, Yaman, Veenzuweelaafi Kooriyaa Kaabaa irraa gara US akka hin gallee Viizaa kennuun dhorkamee ture. Guraandhala darbe ammoo biyyootni dabalataa jaha biyyoota kanatti dabalamuun akaakuun viizaa argatanii daangeffamee ture. Kunis Eertiraa, Naayijeeriyaa, Sudaaniifi Taanzaaniyaa dabalata. Baayidan gochi Tiraamp nageenya biyyaalessaa yaaddoo keessa kan galchee turee jedhan. ''Isaan(seeronni) namoota waljaalatan adda baaseera, madaa  barootaaf hin fayyine uumeera. Dogoggoora ifa galaadha.'' Pireezidantiin haaraan kun US yaaddoowwan nageenyaa of eeggannoon ilaalti jedhaniiru. ''Namootni Ameerikaa galuuf Viizaaf yeroo iyyatan sirna qorannoo gadi fagoo nama dhuunfaarratti xiyyeefate hojiirra oolchina. Haata'u malee US galuuf dhorkaa loogiin guutaameen duudhaa keenyatti dugda hin garagalchinu'' jedhan. Baayidan erga baallii fudhatanii sa'aa muraasa keessatti imaammatoota hedduu Tiraamp hojiirra oolachaa turan haqaa gariin ammoo faallaa isaan hojiirra oolachaa jiru. Pireezidant Baaiydan imaammatawwan jajjaboo 15 kana mallattesse yoo ta'u, inni jalqabaa ittisa koronaaavayirasii irratti qooda mootummaa federaalaa guddisuudha. Dhimmi waliigaltee jijjiirama qilleensaa qolachuutti deebi'uu imaammata godaantootaafi kaanis ni argamu.


Lammiilee Somaaliyaa: 'Nageenya keenyaaf Ameerikaan nu barbaachisti'

Biyya waggoota dheeraaf rakkoo nageenyaa fi hanqina tasgabbiin gitintiraa turte Somaaliyaa tibbanas rakkoo jajjabduutu harkaa qaba. Falmii cimaa filannoof taasifamu, loltoonni US biyyattii gadi dhiisuu fi humni hidhatee socho'u kan garee islaamaa ofiin jedhu humna jabeeffatee as ba'uun rakkoolee isaan ijoo Somaaliyaatti yaaddoo uumaa jiraniidha. Biyyi waggoota kurna sadii oliif waanjoo abbaa irrumaa jalatti erga burkutooftee booda deebitee abdii horachaa jirtu kun yeroo ammaa yaaddoo kufaatii hamaa keessa jirti jedhu dippiloomaatonnii fi kanneen haala biyyattii itti dhiyeenyaan hordofan. Yeroon kun Somaaliyaaf battala murteessituudha kan jedhan Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti Bakka Bu'aan biyyattii Jeemsi Siwaan, dhimma filannoo paarlaamaa duubatti harkifatterratti furmaata kaa'uurra walqoollifannaan qondaaltota naannolee fi federaalaa diigamuu biyyattiif ka'umsa ta'uu mala jedhan. Jaarmiyaaleen idil-addunyaa kanneen akka UN, Gamtaa Awurooppaa fi Gamtaa Afriikaa qondaaltonni siyaasaa Somaaliyaa mari'atanii rakkoo furuu qabu jechuun ergaa akeekkachiisa of keessaa qabu dabarsan. ''Hookkara kaasuu fi wal-sodaachisuun homaa fudhatama hin qabu'' jedhan. Somaaliyaan bara darbe filannoo gaggeessuuf kan turte sababa adeemsa filannoorratti wal-dhibdeen uumameef hafeera. Paartileen mormitootaa Pireezidanti Abdullaahii Farmaajoo humnaan fedhii isaa qondaaltota naanoleerratti fe'ee akka ofii yaadetti amansiisuu barbaada jechuun komatan. "Filannoon alanaa adeemsifamee karaatti hin deebi'amu taanaan goolama siyaasaa hamaatu nu eeggata. Dimokiraasiin keenya dhiibbaa jala akka jiru hunduu beeka, kana furuu qabna'' jedhe gorsaan nageenyaa biyyaalessaa duraanii Huseen Sheek Ali. Qondaaltota sabaan walqoodanii walhadhaniin daran barbadooftee yeroo dhiyoo as dandamachaa kan jirtu magaalaa guddoon Somaaliyaa Moqadishoon,  ammas hidhattoota al-Shabaabiin nagaa dhabaa, yaaddoo keessa jirti. Hidhattoota kunneen magaalaa Moqadishoo fi magaalota kaan keessaa loltoota Gamtaa Afriikaan gara moggaatti gussamuutu himama, garuu deebi'anii wayita yaaddoo uumantummoo dhagaahama. Hidhattoonni kunneen magaalaa Moqadishoo keessatti hinumaa hundee jabeeffatanii daldaltoota irraa gibira funaanuu, Mana Murtii Shari'aa hoogganuu fi darbee darbees haleellaawwan garaagaraa hoteelota gurguddoorratti raawwachuu itti fufaniiru. "Namni hunduu al-Shabaabiif gibira kaffala, kallattiin yookiin kallattiin ala. Pireezidantii dabalatee jechuudha. Nyaati inni sooratu gibirri al-Shabaabiif irraa kaffalameeti'' jedhe gorsaan duraanii pireezidanti Farmaajoo. "Waggoota arfan darban keessa akkaan of cimsaniiru. Namoonni hedduun al-Shabaab akka garee kashlabbee dhiibbaa homaatuu hin qabneetti fudhatu. Garuu haalaan kan qinda'aniidha. Garee cimaa biyyattii qabachuuf aggaamaa jiruudha.'' Bara darbe ji'a Hagayyaa keessa hoteelli guddaan magaalaa Moqadishoo handaara galaanaatti argamu, Elite Hotel jedhamu, haleelamee lubbuun namoota 15 olii galaafatamuun sababa abbaan qabeenyaa hoteelichaa al-Shabaabiif gibira kaffaluu dideefi. Abbaan qabeenyaa hoteelichaa Abdullaahii Nor ''al-Shabaabiif homaayyuu hin kaffalu, inumaa ammallee ofirraa qolachuu itti fufna'' jedhan. Garuu erga loltoonni US ajaja Doonaald Tiraampiin biyyattii gadi dhiisanii bahanii yaaddoo qaban ibsaniiru. "Kun tasgabbii keenyaaf yaaddoo guddaadha.  Warri Ameerikaa akkaan nu barbaachisu, keessattuu nageenya keenyaaf," jedhan abbaan qabeenyaa hoteelichaa. Waayit Haawus loltootasaa Somaaliyaa jiru jedhaman 700 ta'an keessaa haga tokko gara biyyaatti deebisuun dippiloomatota warra dhihaa biyyattii keessa jiraniif hin liqimfamne. Somaaliyaatti Amaasaaddarri Biriteen Ben Folder loltoonni Ameerikaa nageenya Somaaliyaaf waggaa hedduu dhama'aniiru jedhan. Somaaliyaatti Ambaasaaddara duraanii US kan ta'an Stephen Schwartz ammoo tarkaanfiin kun sababa amansiisaa malee osoo hawaasi hin beekin kan fudhatamee fi al-Shabaabiif haala kan mijeessuudha jechuun qeeqan. "Haleellaa qilleensarraa Ameerikaa fi humna addaa isaanii qofa ture kan al-Shabaab jabeessee rukutuu fi isaan dhaabuu danda'u," jedhan gorsaan duraanii pireezidantii Somaaliyaa Huseen Sheek Alii. Dhiphina nageenyaa fi goolama siyaasaa Somaaliyaan keessa jirtu irratti haalli nageenyaa biyyoota ollaa jiranii ammoo dhiibbaa biraa dabaleera. Rakkoon nageenyaa Itoophiyaa, biyyoota Galoo galaanaa fi biyyoota Afriikaa kaanii goolamni Somaaliyaa keessaa akka hamaatu gochuu danda'u. Nageenya Somaaliyaa eegsisuuf biyyoonni Afriikaa shan ergama addaa Gamtaa Afrikaa jalatti loltoota 20,000 ta'an gumaachanii hojjechaa jiru. Kana cinatti Ameerikaanis loltootashee ramaduun nageenya Somaaliyaa eegsisaa turteetti.


Tiraamp guyyaa isa dhumaa, Baayidan ammoo guyyaa isa jalqabaatti maal godhu?

Filannoo Pireezidantummaa US Sadaasa darbe gaggeeffame hordofee pireezidantii haaraa biyyattii ta'uun kan mirkanaa'eef Joo Baayidan, guyyaa Roobii kakuu galuun pireezidantii 46'ffaa biyyattii ta'uuf sa'aatiiwwantu hafa. Turtiin isaanii Waayit Haawus taateewwan hin eegamiiniifi yaadota falmisiisoo hedduun guutame Doonaald Tiraampis gama isaaniin guyyaa xumuraa isaaniitti waan ijoo raawwatantu jira. Haata'u malee hokkora 'Capitol' du'a namoota shaniif sababa ta'e hordofee hokkorri walfakkaataan meeshaa waraanaan deeggarame isteetota US hedduu keessatti ka'uu mala yaaddoo jedhuun loltootni 25,000 ta'an bobbaafamaniiru. Wantoota guyyaa isa xumuraa aangoo isaaniitti ni raawwatu jedhame keessaa tokko, dhorkaa imalaa biyyoota Awrooppaa fi Biraazil irraa gara US'tti godhamu irratti kaahamee ture kaasuudha. Haata'u malee bulchiinsi haaraan Baayidan ejjennoo jabaa to'annoo Covid 19 irratti qaburraa kan ka'e murteewwan dhumaa Tiraamp keessaa tokko kan ta'e dhorkaa imalaa kaasuu kana dura dhaabbachuutti jira. Tiraamp Roobii ganamaan Waayit Haawusiin gadhiisanii kan bahan akka ta'eefii Joo Baayidan ammoo guyyichuma walakkeessa guyyaatti masaraa mootummaa US'tti akka galan himamaa jira. Sirna walharkaa fuudhinsa aangoo Roobii boruu raawwatamu dursee sababa hokkora deeggartoota Tiraampiin dhalateen eegumsi nageenyaa magaalaa Waashingitan DC keessa jiru akkaan jabaateera. Loltootni 'National Guard' hedduun magaalittii keessatti ni mul'atu. Joo Baayidaniifi haati warraan isaanii Jiil guyyaa har'aa bakka jireenyaa isaanii Wiilmingiton Delawaare irraa gara Waashingitanitti ni imalu jedhamees eegama. Haleellaa Kaappitol booda Tiwiitararraa kan ugguraman Doonaald Tiraamp kanaan dura haala hin baratamneen callisaniiru. Wanta guyyaa Kibxataa kana raawwatan ilaalchisees odeeffannoowwan hedduun hin jiran. Ibsi Waayit Haawusii bahe tokko ''pireezidant Tiraamp ganamaa hanga galgalaatti ni hojjetu. Haasaawwan bilbilaafi mariiwwan hedduu godhu,'' jedheera. Walharkaa fuudhinsa aangoo Pireezidantiin kana dura akka baratametti yoo ta'e, pireezidantiin aangoo gadhiisu guyyaa isa dhumaatti pireezidantii haaraa Waayit Haawusitti simatee haasa'a. Haata'u malee Tiraamp sirna baratamaa kana Joo Baayidaniif akka hin qopheessine beekameera. Filannoo Sadaasa darbeen injifatamuu isaanii tole jedhanii kan hin fudhanne Tiraamp, uggura imalaa akka ka'u murteessuuf jedhaniin alattis ofii isaanii dabalatee namoota 100 ta'aniif dhiifama akka godhan eegama. Miidiyaaleen US akka gabaasaa jiranitti yoo ta'e Pireezidantichi aangoo isaaniitti fayyadamuun, namoota yakka raawwattaniif dhiifama gochuu malu. Kunimmoo haleellaa Kaapitaaliin walqabatee himata isaan irrattis dhiyaatuuf dhiifama gochuu dabalata jedhamee shakkama. Namoota dhiifamni godhamuufi danda'a jedhamee maqaan isaanii tarreeffame keessa Edwaard Isnoowden, Juuliyaan Assaanji fi gorsaan bulchiinsa Tiraamp duraanii Isteefen Bannoon ni argamu. Tiraamp ofiif dhiifama gochuuf yaada qabaachuufi dhiisuun isaani amallee ifa miti. Tiraamp kana duras namoota siyaasaa isaanitti dhiyaataniif dhiifama kan godhan ta'uus pireezidantoota isaan dura turaniin yoo wal bira qabuun yoo ilaalamu Tiraamp namoota muraasaaf dhiifama godhan. Sirni kakuu alanaa kun kanneen kanaan dura turan hin fakkaatu. Akka durii namootni kumoota hedduun lakkaawwaman Kaapitaal Hiil fuula duratti walitti hin qabaman. Sababni isaa ammoo Covid. Loltootni biyyaalessaa 25,000 guutuu biyyaatti nageenya eeguuf duulaniiru. Tiraamp waggoota 150 keessatti pireezidantii jalqabaa sirna kakuu pireezidantii itti aanuu irratti hin argamne ta'aniiru. Yaaddoo guddaan dhalatee waan jiruuf, loltootni biyyaalessaallee FBI'n qoratamaa jiru. Alaabaan US 200,000 ta'u bakka dur uummatni kumoota hedduu ta'u dhaabatee sirna kana itti hordofu National Mall'itti dhaabamaniiru. Alaabaan hangi kun bakka namoota osoo akka duriitii argaman kan bakka bu'u yoo ta'u, achumaanis namoota kumoota hedduun lakkaawwaman kan Covid-19'n lubbuu dhaban yaadachuufis oola. Sirna kana irratti walaloon ni dubbifama. Leedii Gaagaan faaruu biyyaalessaa ni faarsiti. Jenifeer Loppeez ammoo weelluu dhiyeessiti. Toom Haankis waltajjii Roobii galgala qophaaye yeroo gaggeessu, Jastiin Tiimberleekiifi Boon Jooviis waltajjicha miidhagsu. Tiraamp Roobii ganamaan 'Air Force One' koruun gara Filooridaa godaanuu jedhamee eegama. Kibxata har'aa 'Lincoln Memorial' irraa Covid -19 ilaalchisuun ibsa kennuuf karoora qabataniiru. Baayidan amma dura ibsanii akkuma ture Waayit Haawus akkuma galaniin wantoota jijjiiran keessaa imaammatootni Tiraamp raggaasan muraasni jiru. Dhorkaa imalaa biyyoota harki hedduun lammiilee isaanii Musliima ta'aniirra kaahamee ture kaasuufi waliigaltee dhimma jijjiirama qilleensaa Paaris Tiraamp US'n keessaa baasanitti deebi'uun isaan jalqabaati. Baayidan daangaa US-Meeksikootti maatii gargar bahe walitti makuu, akkasumas Maaskii uffachuu dirqama gochuurrattis ajaja dabarsu jedhamee yaadama. Wiixata kaleessaa pireezidantiin Meeksikoo Andrees Maanu'eel Lopeez Obraadoor US imaammata godaantotaa irratti qabdu akka foyyeesitu waamicha dhiyeessaniiru. Bulchiinsi Baayidan garuu baqattoota ragaa malee US keessa jiraniif dursa akka kennuufi kanneen ammallee gara US godaanuutti Guwaatimaalaatti danqaman ammatti xiyyeefannoo isaa akka hin taane ibseera. Baayidan sagantaa ijaarsa bo'oo daddabarsa boba'aa Kaanaadaa irraa ka'ee hanga Nebraaskaa km 1,900 dheeratuu guyyoota jalqabaa Waayiti Haawusiin akka haqan ibsameera. Kakuu galuun booda Baayidan haasaa taasisaniin tokkummaa jabeessuufi ittisa Covid-19 irratti waamicha dhiyeessuurratti xiyyeeffata jedhamee eegama. Itti aansuunis himannaan Tiraampirratti eegalame akkamiin akka itti fufu ilaallata. Tiraamp seeneetii dura dhaabbachuun si'a lammataaf himatamuuf kan jiru ta'us guyyaan kun itti ta'u adda hin baane.


Hookkara Wilmington bara1898: Bara warri olaantummaa adii leellisan mootummaa US fonqolchan

Namoonni miidhaa geessisuu kaayyeffatanii waliin gurmaa'anii socho'an kunneen, aarii aanga'oota siyaasaa irraa qabanirraa kan ka'e, magaalattii barbadeessanii mootummaa filatames aangoorraa fonqolchan. Filannoo bara 1898 gaggeeffameen booda gareen olaantummaa saba adii leellisan gara Kaaba Kaarolaayinaa magaalaa buufata galaanaa taate Wilmingtonitti duuluun qabeenya warra gurraachaa barbadeessan, hedduusaaniis bifa suukanneessaan ajjeesan. Kanneen haleelaman hanga yoonaa haqa hin arganne. Filannoo booda mootummaa warra adii fi gurraachaa waliin ta'uun hundeessan humnaan diiguun fonqolchan. Hayyoonni seenaa fonqolchi mootummaa US irratti raawwatame seenaa keessatti isa kana qofa jedhu. Dureewwn garee kanaa guyyuma sana aangoo qabaachuun mirga filachuu fi mirgoota namoomaa biroo saba gurraacha irraa mulqan. Seenaan Wilmington kan tibba darbe gaafa Amajjii 6, 2021, hiriirtonni Kaappitaal Hiil weeraran waliin walfakkaata. Bakka buutonni uummataa bu'aa filannoo Sadaasa darbee mirkaneessuuf kan walga'anii turan yoo ta'u, hirrirtoonni deggartoota Tiraamp ta'an garuu gamocha weeraruun walga'icha gufachiisuuf turan. Magaalattiin weeararamtee fonqolchi mootummaa raawwatee waggaa 120 booda ammallee daafoo sanaan magaalattiin qoramaa jirti. Erga bara 1865 waraanni hololaa(Civil war) goolabamee booda, sirna gita bittummaa fi daldala garbaa dhorkamee ture. Qaamoleen siyaasaa Waashigitan DC heera mootummaa akkaataa mirga garbootaa eeguun fooyyessan, kana hojiirra oolchuufis humna waraanaa ramadan. Uummanni gara kibba biyyattii jiru kanatti haaloo qabateera. Goolabamuu waraana hololaa booda waggoota itti aanan keessatti seera warra gurraachaaf iddoo kennee ture boodatti deebisan, gurraachi akka namaatti hawaasatti dabalamee akka hin jiraanne godhan. Magaalaan Wilmington magaalaa bal'oo buufata doonii taate badhaatuu fi kan lammiileen gurraachi itti heddummaataniidha. Lammiileen Afriikaan Ameerikaan ta'an qoollifannaa fi hacuuccaan akka irra ga'u shakkii hin qabu, fakkeenyaaf baankiin lammiilee gurraacha akka warra adiitti hin tajaajilu. Erga waraana hololaatii waggaa 30 booda lammiileen Afriikaan Ameerikaan ta'an of-gurmeessanii hojii biizinasii keessa galuu eegalan. Mana hundeeffatan, bilisummaa argatanis dhandhamuu eegalan. Magaalaan barruun(gaazexaan) warra gurraachaa keessatti argamu magaalaa Wilmington qofa jedhama. Innis 'the Wilmington Daily Record' jedhama. "Lammiileen Afriikaan Ameerikaan ta'an haga tokko milkaa'oo turan'' jedhan Yuuniversitii Yaaleetti Pirofeesari seenaa  Glenda Gilmore. Bara sana ilaalchi Dimokiraatotaa fi Rippaabilikaanotaa kan har'aa irraa adda ture. Paartiin Rippaabilkaan kan Abrahaam Linkaniin durfamu walqixxummaa saboota hundaa leellisa, dimokiraatonni ammoo faallaa kanaa turan. Har'a garuu faallaa sanaa warri dimokiraatotaa walqixxummaa sabootaa yoo leellisan, rippaablikaanonni ammoo olaantummaa warra adii dhaadhessuun himatamu. Bara 1898 wayita filannoon saboota gurraacha hirmaachise gaggeeffametti hidhattoonni warra adii filattoota saba gurraachaa doorsisaa turan. Bara sana akka waan lammiileen gurraachi akka fedhanitti dubartoota adii waliin ciisuuf aangoo ofharka galfachuuf yaalaa turaniitti Oduun barraa'aa ture. Barruun warra gurraachaaf bakka kennu 'the Wilmington Daily Record' garuu kun sirrii miti jechuun barreesse. Abbaan qabeenya barruu kanaa Aleksaandar Maanlii dhiironni gurraacha dubartoota adii waliin ciisaa kan turaniif fedhii isaaniirratti hundaa'uun malee gudeedanii yookiin aangoodhaan gowwoomsanii akka hin taane ibsee ture. Dura taa'aan dimokiraatotaa yeroo sanaa Alfireed Moor Waadel filannoo bara 1898'f wayita qophaa'aa turanitti warra gurraachaa irratti dhaadatan. ''Warri adiin hojii keessan hojjedhaa, warra gurraacha ammoo to'adhaa. Tokkoonsaanii yoo argitan akka bakka filannootii deeman itti himaa. Yoo isaan didan rasaasaan rukutaa. Meeshaa waraanaan haala kanaan yoo fayyadamne bor filannocharra aanuu dandeenya.'' jechuun haasawa taasisan. Warri dimokiraatotaa filannoocha of harka galfachuuf dhaadataa turan, filattoonni hedduun iddoo filannootii hari'aman, kaan afaan meeshaatiin doorsifamanii filachuu dhiisan. Namoonni aangoof cichaa turan kunneen hanga yeroon turtii aangoo magaalattii bara itti aanu goolabamutti aangoorra turuuf murteessan. Filannoon gaggeeffamee guyyaa lama booda Waadel fi namoonni adiin dhibbaan lakkaa'ama hidhannoo guutuudhaan gara Wilmington imaluun waajjira Barruu Daily Record barbadeessan. Achirraa ka'uun uummata magaalaatti dhukaasanii ajjeesuu fi qabeenya barbadeessuu eegalan, Waadeelii fi gareen isaa erga uummata daggalatti naqanii booda galma bulchiinsa magaalaatti marsuun aanga'oota aangoorraa fonqolchan. Warri adiin waggaa lama booda seera warra gurraacha qoollifatu hundeessuun siyaasa keessaa baasan. Lammiileen gurraachi filachuuf galmaa'an bara 1896 keessa 125,000 ga'u turan, lakkoofsi kun bara 1902 gara 6,000tti xiqqaate. Magaalli kun hanga bara 1998'tti seenaa ishee madeessee darbe irratti dubbachuu hin eegalle. Bara 1998 qondaaltonni naannoo waggaa 100ffaa haleellaa sanaa yaadatan. Ergasii komishinii haala ture qoratee dhugaa baasu hundeessanii, achiin booda yaadannoo taatee sanaaf siidaan dhaabame. Hayyoonni seenaa haalli waggaa 120 ol dura ture kan bara 2021 keessa aanga'oota siyaasaa US'n raawwatamaa jiruun walfakkaata jedhu. Akkaataan warri adiin bulchiinsa Wilmington fonqolchanii fi deggertoonni Tiraamp bu'aa filannoo sarbuuf galma walga'ii Kaappitaal Hiil itti weeraran akkaan walfakaata jedhan. Kiristoofar Evereet nama dookumantarii waa'ee taatee bara 1898 hojjeteedha. Kiristoofar weerara Kaappitaal Hiil irra ga'e wayita argu taatee Wilmington yaadate. ''Haleellaa bara 1898'f hanga yoonaa namni itti gaafatame hin jiru. Sarbamiinsa mirga namaaf daandii biraa bane. Wayitan weerara Waashingtan DC argu bara sanan yaadadhe. Kunis haqa hin argatu taanaan hookkara biraaf daandii kan banuudha'' jedhe Kiristoofar.


Pireezidantiin Ameerikaa duraanii Doonaald Joon Tiraamp eenyu?

Pireezidantiin Ameerikaa 45ffaa Donaald Joon Tiraamp, turtii aangoo marroo tokkoon booda filannoon Joo Baayidaniin injifatamanii Waayita Haawus keessaa godaananiiru. Tiraamp pirezdaantii Ameerikaa 45ffaa ta'uun kan filataman bara 2017 ture. Amma dura adeemsi Tiraampiin aangoorraa buusuu kan eegale, pireezidantichi aangoo isaanii akka hin malletti itti fayyadamaniiru himata jedhuuni. Guraandhala 02 irraati garuu seenaataroonni Ameerikaa ragaalee Pireezidant Tiraampiin aangoorraa buqqisuuf dhiyaatan erga caqasanii booda Tiraamp sagalee caalmaa argachuun himata kanarraa bilisa bahaniiru. Ergasiis ji'a jalqabaa 2021tti aangoorraa buqqisuuf adeemsi biraa eegaleera. Tiraamp seenaa Ameerikaa keessatti Pireezidantii sadaffaa yeroon isaanii osoo hin xumuramiin himatni irratti dhiyaatee aangoorraa akka ka'an sagaleen irratti kenname ta'aniiru. Doonaald Tiraamp yeroo baayyeetti haasaa nama dheekamsiisuu dubbachuu fi ilaalchi inni dubaartootaa, baqattoota fi Musliimotaaf qabu kan tuuffiidha jedhamuun qeeqama. Haata'u malee Donaald Tiraamp eenyu? Donaald Tiraamp A.L.A Bara 1946tti Ameerikaa magaalaa Niiw Yoork, Kuuwiins keessatti dhalate. Abbaa isaa Fireedrik Tiraamp fi haadhasaa Meerii Makleediif ijoollee shan keessaa mucaa arfaffaadha. Abbaan Doonald, Fireedrik nama hojii ijaarsa manneeniifi gamoowwanii irratti hojjatu ture. Keessumaa naannoo Kuwiins, Istaten Ayilaandiifi Biruukliinitti hedduu beekamaa ture. Harmeen Tiraamp, Meerii Makleed, bara 1929tti shamarree ganna 17 taatee Toongi, Iskootlandirraa gara Ameerikaatti godaante. Isheefi Fireed bara 1936tti bultoo dhaabbatani. Qabeenyi maatii kanaa akka dabalaa deemeen Meeriin tola ooltuufi beekamtuu magaalaa Niiw Yoorki taate. Abbaan Traamp bara 1999ti harmeen isaa ammoo waggaa itti anutti addunyaa kanarraa boqotan. Tiraamp ganna 13 irraa eegalee mana barumsaaa Waraanaa New York Military Academy keessatti barate. Baruumsatti qaxalee kan ture Tiraamp bara 1964tti yeroo eebbifame hogganaa barattootafi atileetii cimaa mana barumsichaa ta'eeti. Bara 1968tti yunivarsitii Pensalveeniyaa irraa barumsa Ikonomiksiin digrii isaa argate. Tiraamp hanga ammaatti bultoo sadii fi ijoollee shan horateera. Haadha warraa isaa ammaa Melaaniyaa kan duraan moodeelii Islooveniyaa turte waliin Traamp kan bultoo ijaarrate bara 2005tti. Bara 2006tti ilma isaa isa dhumaa Barron William waliin horataniiru. Tiraamp haadha warraa isaa Meelaniyaaf waggaa 23'n hangafa. Bara 1977 Tiraamp hadha warraa isaa jalqabaa Ivaanaa waliin bultoo dhaabbate ijoollee sadii Donald Trump Jr., Ivanka fi Eric waliin horataniiru. Gaa'eelli isaanii hawaasatti haala ifa ta'een bara 1992tti wal hiikani. Hedduu osoo hin turiin Tiraamp gaa'eela isaa lammaffaa bara 1993tti Taatee Marla Maples jedhamtu waliin dhaabbate. Kanaan dura haariiroo Maarla waliin qabuun mucaa Tiffany jedhamtu waliin godhateera. Bara 1999tti garuu bultoon kunis diigamee Tiraamp maallaqa hikkaa doolara miliyoona 2 Maarlaaf kaffaluun gargar ba'aniiru. Amantaa Tiraamp harmee isaa amantaa Kiristaanaa, waldaa Piresbeteriyaan hordoftuu jalatti kan guddate ta'us ofii garuu amantaa Pirootestaanti duraa akka hordofu hima. Sana booda Traamp hojii ijaarsaa gamoo gurguddoo Manhaataan irratti hirmaachuu eegale. Bara 1980tti gamoo Grand Hyatt New York jedhamu banuun daldalaa beekamaa magaalatti ta'e. Bara 1987tti Tiraamp Kitaba 'Art of the deal' jedhamu barreessaa Tonii Sikawatiz waliin barreesse. Kitaaba kana keessattti Tiraamp akkamiin waliigaltee daldalaa milkaa'aa akka taasisu hima. Tiraamp dabalataan hoji bashannanaa keessatti bal'inaan hirmaachaa ture. Bara 1996 hanga 2015tti abbaa qabeenyaa qophii wal dorgommi bareedinaa Miss Universe, Miss USA, fi Miss Teen USA ture. Bara 2003tti ammoo sagantaa tv 'The apprentice' jedhamu kan dorgomtoonni hojii hoggantummaa dhaabbata Tiraamp keessatti argachuuf wal dorgoman eegale. Donaald Traamp Filmoota akka Home alone 2,  Lost In New York fi Zoolander dabalatee filmoota 15 ol irratti taatee ta'ee hojjateera. Filmiiwwan keessattis akka ofiisatti ta'uun hojjateera. Dabalataaniis qophii TV wal dorgommii wallaansoo WWE jedhamu irrattis hirmaannaa qaba ture. Qabeenya Tiraamp Tiraamp damee daldalaa hedduu karavataa hanga bishaan saamsametti gurguru qaba. Tiraamp qabeenyi kun doolara biiliyoona 10tti tilmaama jedhus, akka maxxansaa Forbes jedhamutti garuu qabeenyi isaa doolara biiliyoona 3.7 dha Doonaald Tiraamp fedhii pireesdaantummaaf dorgomu akka qabu kan jalqaba beeksise bara 1987tti ture. Filannoo 2000 irrattillee miseensa Paartii Riiformi jedhamuu ta'uun dorgomee ture. Tiraamp pireezidaantummaaf dorgomuuf seeraan kan beeksise waxabajjii 2015tti. Amma miiseensa paartii Rippaablikaani ta'uun galmaa'ee kan jiru Tiraamp, waggoota 30 keessatti yeroo hedduu paartii geeddareera. Bara 1987tti Tiraamp Rippaablikaan ta'e, waggaa lama booda 1989tti akka paartii of danda'aatti galmaa'e. Bara 2000tti paartiii riformii galee 2001tti amma paartii warra Demookraatotaatti galmaa'e. Bara 2009tti deebisee paartii Rippaablikaan kan seene ta'us, bara 2011tti deebi'ee akka qaama of danda'atti galmaa'ee ture. Dhuma irratti bara 2012tti deebi'ee paartii Rippaaplikaan kan seene Tiraamp hanga ammaatti miseensummaa isaa hin geeddarre.