Haqa: 'Balleessaa malee hidhaa waggaa 20, hidhaa waggaa shaniin booda bilisaan baate'

Naannoo Amaaraa Godina Shawaa Kaabaa, Aanaa Mojaafi Wadaraatti dubartiin ‘intala buddeenaa ishee ajjeefte’ jedhamuun hidhaan waggaa 20 itti murtaa’ee ture, hidhaa waggaa shanii booda bilisaan gadhiifamuu qajeelchi mana amala sirreessaa godinichaa BBCtti hime. Qajeelchichatti Itti aanaa hogganaafi hogganaan Gartuu Eegumsaa fi Nageenya Ragaa Komaandar Zawga Geetaachoo, intalli 'ajjeefamteetti’ jedhamte lubbuun waan argamteef dubartiin Aaddee Azaalach Beeta jedhamtu, Adoleessa 8, 2021 gadhiifamushee himan. Kun umamuusaatiif amma ragaa ga’aa qabduu jedhamuun kan gaaffataman Komaandar Zawgaan, “Intalli ajjeefamteetti jedhamte lubbuun argamuunshee erga eeruun poolisii bira ga’ee booda to’annoo poolisii jala oolfamtee qaamoolee haqaa jiraniin hojiin qulqulleessuu ga’aan taasifameera,” jedhan. Intalli argamuunshee erga mirkanaa’ee boodas haaluma qajeelfama dhiifama hidhamtootaaf A.L.I 2010tti Aadde Azaalach haalduree tokko malee akka dhiifamaan gadhiifamtuuf boordii dhiifamaa naannichaaf beeksisuu isaaniifi murtee mana maree naannichaan booda dubartiin kun dhiifamaan gadhiifamuushee himaniiru. Aaddee Azaalach “bara 2006tti intala buddeenaa ishee ajjeefteetti” jedhamuun ture bara 2007tti to’annoo poolisii jala kan oolfamte. Aaddee Azaalach dubartii umuriin ganna 55ti. Aaddee Azaalach Naannoo Amaaraa Godina Shawaa Kaabaa magaalaa xiqqoo Salaa Dingaay jedhamtu keessa abbaa warraa fi ijoollee isaa sadii waliin jiraataa turte. Abbaan warraa ishee hojii waardiyummaa hojjachaa, isheen ammoo daabboo gurguraa jireenya isaanii jaalalaan jiraachaa turan. Jidduutti abbaan warraa ishee dhukkubsatanii du’ani. Du’a abbaa warraa isheen booda garuu jireenyi akka durii sun hin taane. Hariiroon ijoollee buddeenaa ishee sadan waliin qabdu boora’aa dhufe. Guyyaa ajjeechaan intala buddeenaashee irratti raawwatameera jedhame 2006ttis Aaddee Azaalach fi “shammarree ganna 22” gidduutti waldhabdeen uumamee ture. Aadde Azaalach akka jedhanitti waldhabdeen uumamee tures kan haadhaa fi intala gidduutti uumamu malee hangas cimaa hin turre. Isaan dura garuu waldhabdee uumamee turen shamarreen sun manaa baatee ji’a sadiif fira bira erga turtee booda deebiteetti. Guyyaa ajjeefamte jedhame sanattis waldhabdeen uumamee korojoo ishee qabattee yoo manaa baatu “amala isheeti jedheen callise,” jetti Aadde Azaalach. Akkuma barame fira bira deemti malee baddee hafti jedhanii hin yaadne ture. Sagaleenshee badnaanis eessumaa fi adaadaa isheetiin “mee barbaachisaanii” jechuun itti himte. Isheenis gaggaafachuu itti fuftus hin arganneen. Namoonni isheen yaaddoon gaaffattus “daa’ima miti eessa deemti jetteetu. Ni deebiti,” deebii jedhu kennuuf ture. Yeroon isaas deemee intalli erga manaa baate waggaa tokko darbe. Naannoo daabboo itti gurgurtutti Aaddee Azaalach intalattii ‘ajjeesteetti’ jechuun haamii naanna’u dhagahuu eegalte. Haala akkasii keessa osoo jirtus intalli baddee waggaa fi ji’oota ja’an booda guyyaa tokko poolisiin mana isaanii dhufe. Yeroo sanattis bukoo bukeeffataa turte. Poolisiin buufatatti barbaadamtu jennaaniin, mucaa abbaa warraashee kiristinnaa kaasan kan ganna 7 guddisaa jiran qabattee gara buufata poolisiitti qajeelan. “Ajjeechaadhaan waan shakkamteef mana hidhaa seenta,” jedhamte. Isa bukeeffatte osoo hin tolchiin, kan tolchites osoo hin gurguriin, karrashee illee seeraan osoo hin cufatiin achumatti hafte. Fira biratti bilbiltee “manakoo adaraa” jechuun ala filannoo biraa hinqabdu turte. Aadde Azaalach “mucattii ajjeeftee mana fincaaniitti gatteetta” shakkii jedhuun to’annoo jala akka oolte itti himame. Mana fincaanicha akka sakkattaasisaniif ajajaman. “Warra hojii humnaa hojjataniif birri 150 kaffalee manni fincaanichi diigamee sakatta'ame,” jetti Aadde Azaalach. Kunis bakka isheen jirtutti taasifame. “Reeffi jira, humna namaan hin ta’u, konkolaataan balfaa mana fincaanii xuuxu haa dhufu” jedhame. Innis dhufe. Uffanni mana barumsaafi rifeensi argame [Aaddee Azaalach akka jedhanitti rifeensa namtolchee ykn wiigii intalittiin itti fayyadamtu ture]. Namni naannichaa yaa’ee dhufe. Safuu jedhame. “Ajjeesteetti! Haa ajjeefamtu!” yaadni jedhuus namoota nannichaa irraa dhaga’amuu eegale. Aadde Azaalach deebitee buufata poolisii seente. Irra deebiin reeffa argachuuf manni fi daallaan isaanii qotame. Homtuu hin argamne. “Dhugaa baasi jedhamee reebichi narra ga’eera. Amma waan ulfaatu ol kaasuuf nan rakkadha,” jetti Aadde Azaalach. Qorannichi haala kanaan itti fufee Manni murtii Olaanaa Shawaa Kaabaa “yakka nama ajjeesuu cimaan” hidhaa waggaa 20’n akka adabamtuuf murtee dabarse. Mana hidhaa Dabrabirihaan seente. Jaarsoliin namoota sababii ajjeechaatiin waldhaban walitti araarsan, “nuti mucattiin du’uu ishee beekna, ajjeeseera jettee haa amantu” jechuun ishee dhiphisaa akka turan Aadde Azaalach ni yaadatti. Isheen garuu waan hinraawwanne “hin amanu” jette. “Manni murtii duutetti jedhee na adabeera, Waaqni yoo jedhe nan ba’a, yoo hin eeyyamne reeffa kootu ba’an jedheen” jetti. Aadde Azaalach irra daddeebiin “ani hin ajjeefne” jechuun akka wawwaataa turan Komaandar Zawigaan dubbataniiru. Kanumaan waggootii hedduun darban. Kana jidduutti ture Aadde Azaalach hidhamtoota warra dhiiraa biraa oduu mucattiin Finfinnee jirti jedhu kan dhageesse. Abbaan alangaa dhimmicha hordofuu yeroo ishee dawwachuuf deemetti, wanta dhageesse itti himuun “adaraa mucattii naaf barbaachisaa” jedhuun kadhatteen. Aadde Azaalach akka jedhanitti abbaan alangaa fi poolisiin barbaacha ishee yoo eegalan [maatiin dhimma kana beekuutu itti hime fakkaata], mucattiin bakka jirtuu guyyaa 15 keessatti magaalaa Salaa Dingaay dhufte. ‘Mucaan duute jedhamte ‘naannoo Ummattoota Kibbaa deemtee, heerumtee, mucaa deessee dhuftee to’annoo jala olteetti’ naan jedhan,” jetti Aadde Azaalach. Aadde Azaalach yeroo kana dhageesse amanuu dadhabee “of waallaaleen kufe” jetti. Suuraa erga poolisiin qabamtee booda kaafamte yoo itti agarsiisan tasgabbaa'u kan dandeesse. Amma mucattiin ishee ta’uushee mirkaneeffamee hidhaarraa gadhiifamuu ishee Aadde Azaalach dhageesseetti. Garuu qaamaan wal hin agarre. Aadde Azaalach erga hidhaatii baatee booda gara qee'eesheetti hin deebine. Sodaa kanneen sobaan na hiisisan lubbuukoof hin hilan jedhu qabdi. Qabeenya naaf hafe jettus hin qabdu. “Mana kutaa afuriin qaba ture gurgurameera. Akkamiin akka gurgurame hin beeku, lafti abbaa warraakoos gurgurameera. Eessaa akkan jalqabu hin beeku dirree irrattiin kufe,” jetti. Miidhaa irra ga’eef beenyaan yoo kennameefidha kan jireenya tokko jette eegaluuf yaadde. Aadde Azaalach garuu karoora himata dhiyeessu akka hin qabne himti. “Har’a waraqata tokko barreessisuuf birrii 700 ykn 800 gaafata. Kanaaf miti waanan nyaadhu hin qabu. Kan faradu waaqa, uumaan isaan haa himatu,” jetti. Aadde Azaalach akka jettutti rakkoo walxaxaa kanaaf kan sababa taate mucaa buddeenaa ishee kan isheen ofiin guddistedha. Hanga kutaa 8ffaattis ishee barsiisteetti. “Baayyeen ishee jaaladha, dhiifama gaafachuun yoo ishee mo’ate ani akka haadhaatti dhiifama nan gaafadha,” jetti. Addee Azaalach intalli ajjeefteetti jedhamte lubbuun argamuu ishee hordofee bilisaan akka gadhiifamtuuf kan murteeffame ji’a afur dura Guraandhala keessa ture. Haata'u malee ji’oota afuriif osoo hinhiikamiin turan. “Hidhaa waggaa shanii caalaa hidhaan erga bilisa ta'unkoo murtaa'een booda ji’a afurii hidhameetu caalatti na arseera” jetti. Dhiifama gaafatamuu osoo qabduu akkas rakkachuu isheetiif sirna haqaa komataniiru. Qajeelcha Manneen Sirreessaa Shawaa Kaabaatti Ittaanaa Itti gaafatamaan, Komaandar Zawgaa yeroo sanatti, Addee Azaalach yakka tokko malee hidhaarra turusaaniifi akka gadhiifamaniif ammoo boordii dhiifamaa naannichaatti barreessuu yaadatu. Haata'u malee xalayyaan boordii dhiifama naannichaa sababiiwwan adda addaatiin waan tureef Aaddee Azaalach erga bilisa jedhamaniin booda mana sirreessaa keessaa akka turaniif dirqisiifamuu dubbatan.


Paarlaamaa Taanzaaniyaa: Miseensi paarlaama surree ‘maxxanu’ uffataniif galma keessaa baafamuun dubbii kaase

Miseensonni Paarlaamaa Taanzaaniyaa miseensa mana marichaa sababa surree isaan uffataniif akka galmichaa bahan taasifaman dogongora jechuun dhiifamni akka taasifamu gaafatan. Miseensi paarlaamaa dhiira ta'an akkitti dubartoonni uffata mana maree keessatti uffatan maqaa paarlaamichaa ballesseera jedhan. ''Af yaa'ii, akka fakkenyaatti dubartiin karaa mirga koorra tishartii keelloo uffatte jirti. Surree isheen uffatte mee ilaalaa Af yaa'ii!,'' jechuun Miseensi Paarlaamaa Huseen Amaar gaafa Kibxataa Paarlaamaa keessa dubbatan. Achi booda Af Yaa'iin mana marichaa Miseensa Paarlaamaa kan ta'an Kabajamoo Kondestar Sichiwaale mana maree keessaa akka bahan taasisan. ''Deemiiti sirriitti uffadhu, ergasii booda nutti makami,'' jechuun Af Yaa'ii kan ta'an Job Nidugaayi dubbatan. Akkaataa uffannaa dubartootaa irratti komiin yoo na bira gahu yeroo duraaf miti jechuun kanneen sirriitti hin uffanne akka hin seenne akka dhorkaman Nidugaayin dubbatan. Obbo Huseen Amaar akkaataa uffannaa Aadde Sichiwaale irratti badii maal akka argan ibsuu baatanis, dambii paarlaamaa Taanzaaniyaa keessa dubartoonni surree uffatan kan isaanitti maxxanu ta'u akka hin qabne isa ibsu eeran. BBC'n yaada dabalataaf miseensa paarlaamaa kana argachuuf yaaliin taasise hin milkoofne. Gareen miseensota Paarlaamaa Jacqueline Ngonyani fi Stella Manyanya durfamu tarkaanfiin fudhatame sirrii miti jechuun ibsu. Akkaataan uffannaa Aadde Sichiwaale rakkoo hin qabu jedhu. Taateen kuni namoonni bakkeewwan addunyaa garaa garaa jiran yaada akka itti godhan taasiseera. Kanneen komii barreessan muraasni kuni dhiironni akkaataa dubartoonni uffachuu qaban to'achuurraa adda miti jedhan.


Miidiyaaleen Itoophiyaa maaliif gaazexessitoota dubartootaaf hin mijoofne?

Midiyaa Itoophiyaatti erga makamte waggaa torba. Ma'aazaa Hadaraa jedhamti. Haalli isheen itti dhaabbata TV waggoota afuriif hojjatte itti gadhiistees bu'aa bahii hojiin gaazexeessummaa dubartootaaf qabu kan mul'isuudha. Osoo xalayaa hojii gadhiisuu hin galfatiin baatiiwwan dura sababii hin beekamneen akka sagantaalee dhimma dubartootaa ilaalattan hin hojjanneef dhorkamu himti. Hoogganaan ishee haaraa ramadame gabaasa dhimma dubartoota ilaalatu ''erga maqaankoo dabarfameen booda irra dedeebiin dhiirootaan bakka buusaa ture'' jetti. Maaliif jettee gaafanaan ''Feminist taatee gaazexessituu ta'u hin dandeessu'' akka jedhamte himti. Isheenis waa'ee walqixxummaa saalaatiif quuqama agarsiisun hoogganaa ishee hingammachifne. Kana malees guyyaa tokko mucaa ishee kan baatii sagalii talaalchisuuf buufata fayyaa akka deemtu itti himtulleen ''hajii hafuu hindandeessu'' jedhamu yaadati. ''Hayyamakoo kan waggaa sadii hin fudhane ture. Kanaan alattis daa'ima talaalchisuuf hayyama fudhachuun ni danda'ama ture'' jetti Ma'aazaan. Dhumarattis hojjii akka gadhiiftuuf sababiin mucaanshee dhukkubsachuun hayyama guyyaa lamaa gaafachuufi hiriyaa ishee bara dheeraaf mindaan caalaa turte gadi akka kanfalamuuf taasifamu ta'u dubbatti. Kunis dandeettiin kan walqabate akka hinturre yaadatti. "Miiltoowwan kiyya warra dhiiraa ijoollee sadi godhatan ammalleen hojjataa jiru'' jechuu loogii saalaa miidiyaa keessaa ibsiti. Kana malees dubartoota foddaa TVn mul'atan waan isaan dhiyeessan osoo hintaane umuriifi haala qaama isaanii irratti xiyyeeffatamun nama aarsa jetti. ''Kan jiru oduu gaazexessituun dubartii bareessitu gulaaluuf osoo hintaane kan uffannaanifi dibata ishee irratti yeroo baayyee dabarsuutu baayyata. Walgaii gulaaltootaa ganamaa irratti waa'ee uffannaa dubartootaa malee kan dhiiraa hinkaafamu'' jetti. Kama malees dubartiin dibata meekaappii dibachuu hinbarbaadne TV irratti dhiyeettee mul'achu akka hindandeenye ofiishee akka fakkeenyaatti caqafti. Barmaanni jiraatulleen meekaappii dibachuufi wandaboo kaawwachu diduusheetti fuduratti bahuun kan hinyaadamne akka ture himti. ''Dubartoonni oduu dhiyeessan hedduun hanga bahanii meekaappii ofiirra haqaniitti mudamu. Diiroonni garuu waraabbiif daqiiqaan 10 yoo hafu dhufu. Xiyyeeffanaan isaanis dhimma dhiyeessan sanarra'' jetti. "Wayita daballiin mindaa taasifamuttis naman ani wagga afuriin caalu kan kiyyaa kuma shaniin caala ture.'' ''Maaliif jedheen yoon gaafadhu ammoo 'isheen TV irratti waan dhiyaattuuf bakka hintaanetti akka hinmul'nneefi uffata hntaane akka hinuffannee gochuuf' sababa jedhutu naaf kenname. Osoo garaa garummaa hojiitiin ta'e nadhibu ture. Deebiin naaf kenname sirrii hinturre,'' jetti. Waraan qorannoon ''saala miidiyaalee Itoophiyaa keessatti'' jedhuun Beetelihem Nagaashiifi Teediroos Haayilamaariyaamiin qoratamee dhiheenya dhiyaateen, dubartoota torba hooggansa irra jiran adda baasuun ilaala. Qorannoon kunis hirmaannaa dubartoonni gahee murtoo kennuu gulaaltummaa fi hooggansa idilee keessatti qaban adda qooduun ilaaleera. Qorannichaanis dhaabbanni Fana kan hojjattoota dubartootaa hedduu qaba jedhame hooggantoota 25 qabu keessaa tokko qofaatu dubartiidha jedhame. Ittigaafatamnoonni murtoo iditoriyaalii dabarsa keessaa parsantaan 40 dubartoota. Dhaabbata Korporeshinii Birodakaastiing Itoophiyaatti ammoo hooggantoota 64 qabu keessaa 13tu dubartoota. Akkasumas dubartoonni murtoo iditoriyaalii kenna parsantaa 16.6 qofaadha. Qorannoonni kun akka agarsiisuutti dhaabbileen raadiyoofi TV kan gaazeexaa caalaa gaazexessitoota dubartii baayinaan qabu. Kanaafis dameen midiyaalee maxxansaa hir'ataa adeemuufi dubartoonnis damee hojii kana keessa ture dadhabu akka sababaatti kaasa. Faasikaa Taadasa waggoota afuri oliif midiiyaa maxxansaa tokko hogganaa turte. Dhiheenya kana miidhaa saala bu'urreeffateen hojiishee gadhiisu dubbatti. Miidiyaaeen hoggansa dubartootaa muraasaa qofaa akka qabu dubbatti. Waggoota saddeetiif hojjii gaazexessummaan dabasu kan dubbattu Faasikaan, hooggantoonni dubartootaa haala dhiiraan adda ta'een rakkoon ni mudata jetti. ''Dhiira guyyaa tokkolleen hooggantu dubartiin qabaadha jedhee yaade hinbeekne waliin hojjachuu gaafata'' jetti. ''Hawaasaafi maatii  dhiiroonni keessatti guddatan baayyee keessatti olaantummaadhiiraa kan barameedha. Kanaafu hooggansa dubarii amanee fudhachuun itti ulfaata. Hojiisaanii irratti yaada yoo kennitu ykn yoo hojii ajajjju 'na tuffatteetii'' jechuutu isaaniif ta'a'' jetti Faasikaan BBCtti wayita himteetti. Sababii jecha hojjaa dhiiraa isheetiin jedhameetiin hojiishee baatii muraasaan dura dhaabuuf dirqamu dubbatti Faasikaan. Namni kun kanaan durailleen jecha walfakkaataa jedhuunis obsaan bira darbu dubbatti. ''Ergaa hooggantoota kiya dabalatee miiltowwan kiyya hunda irratti dhiibbaa taasise naaf erge. Ergaa kanas miilitosaa dhiiraatiif akka hinergine nan hubadha,'' jetti. Gaazexaarratti ittigaafatamummaa olaanaarra jiraatulleen, ''dhimmicha garmalee harbeessite'' jedhamuun alatti kan ishee dhagahe akka hinturre dubbatti. Sababii kanaatiin hojiishee dhaabuun dhimmicha gara mana murtiitti geessuuf murteessu beeksiifte. Yeroo kana ture dhaabbatichi ''jechi bakka hojii hineeggatiin fayyadameera. Isaan alatti rakkina biraa hinagarre'' jechuun xalayaa akeekkachiisaa kan barreesse. Haata'u malee dhimmichi qoratamuun tarkaanfii sirriin fudhatamu qabaata ture jetti Faasikaan. ''Namni baayyeen kun balleessaa seeran gaafachisu ta'u ni beeka. Seerri hojjataafi hojjachiisaa kana ifatti labsee. Ittigaafatamtoonni haleellaawwan amantaa, saalaafi sabummaa bu'ureeffachuun qaqabaniif deebii yoo hinkeniine ni gaafatamu. Tarkaanfii gitu fudhachu dhabuunsaanii ammoo ana bira taree ergaan inni warra kaaniif qabaatu na yaaddeessa. Eddoon sun anaaf waan hinmijanneef dhiisee baheera'' jetti. Bakka buutuun dhaabbata mirga gaazexeesitootaaf falmu CPJ Gammoojjii Sahaaraan gadii kan taate Mutukii Muummoo hojjettoota dubartootaa darbees hoggantoota dubartootaa dhaabbatni hin qabne rakkinicha kan walabummaa pireesii taasisa jedhan. Keessumaa gaazexeesitoota dubartootaa Afrikaaf wayillan isaanii dhiiraa waliin rakkoo dabalataa taha. Dubartoota tahuu isaaniinis rakkoon dabalataa isaan mudata jechuun falmiti. Kun ammo ogumicha keessa turuuf rakkoo guddaa taha jette. ''Yugaandaatti ibsa paartilee mormituu gabaasuuf gaazexeesitoota walitti qabaman irra balaan dhaaqabe nan yaadadha. Poolisiin gaazexeesitootaa warra dhiiraa yeroo reebee hidhu ishee dubartiinis akkasumas carraa hidhamuu ture kan ishee mudate.Haa tahu malee dubartootni hojicha haa hojjetan jechuu hojii irraa eeganiin dabalata rakkoo biraafis saaxilamti,'' jette. Taatee kana keessa dubartiin turte abbaan warraa ishee '' hojii kana yookiin anaan filadhu'' akka ishee jedhe nan yaadadha. Dubartootni gaazexeesitootaa hoggantoota isaanii dhiiraa, waayillan isaanii irraa rakkoo isaan mudatu baqachuuf jecha hojii jaallatan dhiisuun gaazexeesitoota matumsa isaanii miidha jedhu. Haa tahu malee akka miidiyaa irratti hojjettootni dubartootaa dhibuun miidhaa guddaa yoo tahu, odeeffannoon hawwaasni argatus bifa garaagaraan tahuu dhabuun isaa walabummaa pireesii waliin wal qabata jedhan. Qorannoon dhiyeenya gaggeeffaman akka agarsiisanitti dhiirota waliin wlabira qabuun yoo ilaalle, dubartootni haleellaa dijitaalaaf saaxilamu jedha. ‹‹Haleellaa xiin-sammuu kana irraa ka'uun gaazexeesitootni dubartoota tahan mataa isaaniimadaaluu eegalu. Kunis kallattumaan walabummaa pireesii irratti dhiibbaa kan fidudha'' jechuun BBCtti himan. Dhaabbatni isaanii mirga gaazexeesitootaaf kan falmu mirga hawaasas kan dabalatu tahuu kan himan mutukiin, miidiyaaleen dubartootaan hogganamuun walabummaa pireesii waliin wal qabata jedhan. ‹‹Dhaabbata tpkko keessatti qabeenya isaa maal irratti dhangalaasu,pirojeektii qorannoo isa kamiif dursa kennu kan jedhuu fi oduu kamtu fuula duratti bahu qaba kan jedhu kan murteessu hoggantootadha. Hoggantoota dubartootaa hin qabu taanaan yaada dubartootaa murtee dhabe taha, kun walabummaa pireesii irratti dhiibbaa mataa isaa kan fidu taha'' jedhan. Dabalataan dubartootni garee yaada wal fakkaataa qaban godhanii ilaaluun gaarii miti. Gabaasotni siyaasaa, dinagdee fi hawwaasummaa yaada dubartootaa akka qabaatu gochuun murteessaadha jedhan. Qormaatni ishee mudate carraa biraa banuufii kan dubbattu Ma'aazaan amma ofiishee ogummaa garaagaraan yaa'a yookaan chaanaalii Yuutuubii garaagaraa bantee shammarraniif hubannoo kan kennu barnoota garaagaraa kenniti. Furmaanni isaa waldaan gaazexeesitootaa jabaachuullee baatu wal gargaaruun furmaata akka tahe himti. Dubartootni harka isaanii irratti miidiyaa qabatanii callisuu akka hin qabnes hubachiifti. Dursanii wari hojicha keessa galan dubartoota haaraa hojicha jalqaban akka isaan baran jajjabeesuu qabu kan jettu Ma'aazaan '' warri dhiiraani dubbatu, nuyis miirri obbolummaa yoo nutti hin dhagahamne borus dubartootni dhufan tokko jedhanii zeeroo irraa jalqabuu isaaniiti,'' jette. Dubartii gaazexeesituun yoo nama waliin waliigalte, baatee yoo bashannantee fi waan barbaadde goote, isheen kun nama hunda waliin jirti jedhamti. Kana irraa faallaa yoo taate ammo monoksee jedhuun,'' kan jettu Ma'aazaan hawwin koo kuni hafee gaazexeesituu dubartii san kan jedhu hafee gaazexeesituu qofa yerootti jedhamtu akka hawwaa. ''Uffata ishee, bifashee rifeensashee osoo hin taane hojii hojjettuun indaastirii ittiin madaalamtu akka taatu arguudha'' jette. Eessayyuu deemee furmaata hin argadhu. Dhiisee yoon taa'e naaf wayya'' jedhanii dhiisuun dhaabbilee hedduun rakkinahojjettoota dubartoota isaanii akka callisanii ilaalan sababa tahuu Faasikaan ni himti. ''Waan isaan irra gahe yoo dubbatan hojii isaanii waan dhabaniif callisaniii kan darban baay'eedha,'' jetti. Dhaabbileen nageenya gaazexeesitoota dubartootaa kan isaan hin eegneef sababni guddaan hojiin advookeesii yookaan mirgaaf falmuu gaggeeffamu dadhabaa dhufuu isaa akka tahe himti. Waldaa gaazexesitoota dubartootaa dabalatee dhaabbileen ogummaa kaan yeroo mirgi sarbamu ifatti bahanii dubbachuu dhabuun isaanii hoggantoota miidiyaaf dhiibbaa maal na dhibde jechuun dhiibbaa akka qabaatu himan. Dabalataan sosochiileen feministii baay'een hojiiwwan hojjechuun isaaniif tahu hojjechuu dhabuun rakkoo biraa tahuu kaasti. Magaalaa Finfinnee keessa sosochii feministii yookaan mirga dubartootaaf falmuu baay'eetu jiru. Humna isaanii kan fixan waan biraa irrattidha. Nageenya hojii keessatti mudatu irratti cimsanii hojjechuu qabu jedheen yaada'' jette. Waldaaleen kunneen rakkinootni osoo hin dhufiin leenjii kennuufi dhaabbileenis hojmaata keessoo isaanii akka sakatta'an gochuu barbaachisa,'' jette. ''Dhaabbilee tokko tokko keessa haleellaan saalaa akka jirus ni amanna. Gaazexeesitoootni kunneen yoo kana dubanne eenyuyyuu nu hin qacaru jechuun callisu,'' kan jettu Faasikaan rakkinoota kanneen hiikuuf fagoo taanus hir'isuuf hojjechuu qabna jette. Mutokii gama isaaniin miidiyaaleen rakkina keessoon isaan mudatu qofa osoo hin taane, gabaasaan dura nageenya gaazexesitoota dubartootaa dursuu akka qaban himu.


Sookkee: Kitaaba bu'aa ba'ii dubartii baadiyyaatti dhalattee, barattee maatiifi biyyashee jijjiiruuf dhamaatu seenessu

Gaazexeessituufi barreessituu Abaaboo  Maammoo Kitaaba mata-dureen isaa 'Sookkee' jedhu tibbana maxxansiiste. Kitaabni kun maalirratti fuulleffata? Barreessituun kun maaltu akka barreessituuf ishee kakaase? Kan jedhuufi gaaffiiwwan biroo ilaalchisuun barreesituun Kitaabichaa turtiin BBC waliin taasifte kunooti. BBC- Kitaabni kee kanaaf ka'umsa kan siif ta'e maali? Abaaboo-  Kitaabni kun kitaaba Asoosamaati. Asoosama seenaa dhugaa irraa maddedha. Seenaa dubartii Oromoo baadiyyaa jiraattuuti. Dubartii baadiyyaa Oromiyaatti dhalattee, baratteemmoo ofiifi maatiishee, biyyashee jijjiiruuf dhamaatu. Bu'aa bahii dubartiin kun keessa darbiturratti fuulleffata. Kitaaba kanaaf akka yaada ka'umsaa kan naaf ta'e anumtis dubartii baadiyyaatti dhalattee guddatteedha. Jireenya dubartoota Oromoo baadiyyaatti dhalatanii sirrattan beeka. Yaadni kitaabicha barreessummoo kan naaf dhufe wagga kudhan dura yerooon Yunvarsiitii Adaamaatti baradhu abbaltii asoosama barreessuutu nuuf kennamee ture. Abbaltii sanaaf asoosama fuula 15 qabun barreessee ture. Barsiisaankoo asoosama sana hedduu jaallatee hamilees naaf kenne. Sanirraa ka'een anis asoosama kana maalifan gara kitaabaatti hin guddisu jedheeni kanin barreesse. BBC- Kitaabicha barreesitee maxxansuun hagam sitti fudhate? Abaaboo- Kitaaba kana barreessuu kanin eegale bara A L I 2002. A L I hanga bara 2005 ittuman gabbisaa, gulaalchisaas ture. Yaannikoo A L I bara 2006 maxxansiisee baasuudha ture garuu naaf hin milkoofne. Xaarii hedduu booda kitaabichi erga barreeffamee waggoota torba booda barana maxxanfamee bahe. BBC- Kitaabnikee kun dubbisaa akkamiitiif taha jettee yaadda? Abaaboo- Kitaabni kun seenaa jireenya dubartoota Oromoo baadiyyaatti dhalatanii bifa asoosamaatiin kan ibsu waan ta'eef dubbisaa adda hin baasu. Hundumtuu dubbisuu kan danda'udha. Irra caalaa garuu ijoolleen magaalatti dhalatanii guddattan dubartiin Oromoo baadiyyaatti dhalatte jireenya akkamii keessa darbiti kan jedhu hubannoo akka argataniif hedduu waan gargaaruuf isaaniif baayyee filatamaa ta'a jedheen yaada. BBC- Kitaaba jalqabaa maxxansiistanii hawaasaan gahuun miira akkamii namatti uuma? Abaaboo - Anaaf kitaabni kun ba'aan waggoota kudhaniif baadhee jooreedha. Amma maxxanfamee yoo bahu miira addaati kan natti uume. Gaafan dura mana maxxansaa galchee deebi'e miira gammachuutiin osoon hin beekin boo'aan ture. Anaaf akka ulfa yeroo dheeraaf baadhee daheeti kitaabni Sookkee kun. Kanaaf, hedduun gammade. BBC- Gama Ogbarruutiin fullduratti karoora akkamii qabda? Abaaboo- Sookkeen kitaaba kiyya jalqabaati. Adeemsi maxxansee bahu wagga dheeraa narraa fudhatus isuma qofa qabadhee taa'aa hin turre. Amma wixineewwan kitaabota afurii qopheeffadhee kanin harkaa qabu qaba. Gara fuula duraatti hojii Ogbarruu kanaan cimee bahuun barbaada. Kitaaba kiyya jalqabaa kana uummanni akka sirritti naaf beekee dubbisaan argatuuf jechas torbee tokko gidduutti sagantaa eebbaa giddugala aadaa Oromootti qopheessaan jira.


Biyyi odolaa Saamo’aa yeroo duraaf ministira mummee dubartii argachuuf

Saamoo’aan biyya odolaa garba Paasfiik irra argamtu yoo taatu, ministira mummee dubartii qabaachuuf qophiirra jirti. Biyyi uummata 200,000 qabdu gaafa Wiixataa, wal-morkii siyaasaafi gaaffii filannoon irraa haa deebi’amuu dheeraan booda, manni murtii waliigalaa biyyattii injifannoo filannoo baatii Eblaa Fiame Naomi Mata’afa raggaasiseera. Dubartiin kuni biyyattii bara 1998 irraa qabee kan bulchaniifi waggootii dheeraaf ministira mummee tahuun addunyaarraa sadarkaa lammataarra kan jiran Tuilaepa Sailele Malielegaoi aangoo gadhiisisteetti. Warreen siyaasaa dhimma kana taajjaban raafamni kun biyyattiif bara deemookiraasii fiduufi jedhan. Filannoon demookiraataawaa Saamo’aatti waan haaraa miti, oduu addunyaan irraa haasa’u tahuun garuu kan barame miti. Waggoota 40 darbaniif paartiin filannoo mo’achaa ture paartii tokko qofa, Human Rights Protection Party (HRPP), isa jedhamu dha. Waggoota kana hundaaf Tuilaepa Sailele Malielegaoi immoo dhaabbataadhaan biyyattii geggeessaa turan. Haa tahu malee sirni sun bara darbe jijjiirama godhachuu jalqabe – kanaaf mallattoon gaariin immoo miseensonni baayyee HRPP paartii mormituu ijaaruu jalqabuu isaaniiti. Fiyaamee Naa’oomiin paartii mormituu haaraa Fa'atuatua i le Atua Samoa ua Tasi (FAST)dhaaf dura buutummaan hojjechuu jalqabde. Bara 1980 irraa qabee hirmaannaa siyaasaa kan qabdu nama ganna 64  yoo taatu, ministira mummee itti aantuu Poolineeshiyaa kan turte hooggansa mootummaa irratti hojjechuun dubartii ishee lammataati. Dubartiin kuni intala ministira mummee biyyattii jalqabaa taatus garuu, milkaa’inni siyaasaa ishee waan abbaasheerraa dhaalte waan darbu dha. ''Fiyaameen dubartii jabduu namuu akka fakkaeenyaatti ishee fudhatudha,'' jechuun taajjabaan adeemsa siyaasaa biyyattii Saapiir Maayroon BBCtti hime. ''Nama qajeelfamaa yoo taatu kabaja siyaasaa bade deebistee ni fiddi jedhamtee eegamti,’’ jedha. Keeriin Beekar, Yunivarsiitii Biyyaalessaa Awustiraaliyaatti ogeettii dhimma biyyoota Paasifiik yoo taatu ‘’Fiyaameen filamuun Saamo’aadhaaf bu’uura barbaachisaa dha,’’ jettee jirti. Saamo’aatti dubartii kabajamtuu turte amma immoo danqaa guddaa cabsite jette.


Lattasanbat rikkardii addunyaa 10,000m Siifan qabatte guyyaa lamaan booda cabsite

Atileeti Lattasanabati Giday fiigiicha fageenya meetira 10,000n rikkardii addunyaa haaraa Siifan Hasaniin Dilbata darbe galmeeffame guyyaa lama keessatti cabsuun rikkardii haaraa galmeesite. Lattasanbat Giday fiigicha fageenya meetira 10,000 dubartootaa daqiiqaa 29fi sekondii 01:03 tti galuun rikkardii addunyaa haaraa galmeessite. Siifan rikkardii addunyaa fiigicha fageenya 10,000m dubartootaa kanaan dura Atileet Almaaz Ayyaanaatiin qabamee ture sekondii 10 oliin foyyeessuun ture Dilbata rikkardii haaraa galmeessitee kan turte. Atileet Siifan, fiigicha meetira 10,000 kana daqiiqaa 29 fi sekndii 06.82 yoo galtu, Atileet Almaaz Ayyaanaa kanaan dura Olompikii bara 2016 irratti 29:17.45 galmeessuun hanga har'aatti rikkardii qabattee turte. Amma ammoo Latasanbat Giday ammoo daqiiqaa 29fi sekondii 01:03 tti galuun rikkardii addunyaa haaraa galmeessuu dandeesseetti. Odeeffannoon Atileetiksii Addunyaa irraa argame akka mul'isuutti, fageenya kanaan Lattasanbat Giday, Tirunash Dibaabaa, Almaaz Ayaanaa fi Masarati Dafaar qofatuu saffiisa rikkardii kana fooyyeessuu danda'e. Kanaan duras dorgommii guyyaa Rikardii Adunyaa jedhamuun Ispeen magaalaa Vaaleensiyaatti bara darbe gaggeeffamee turerratti Lattasanbat Giday  fageenya meetira 5,000 daqiiqaa 14 fi sekondii 6.62'n galuun rikardii Xirunesh Dibaabaa daqiiqaa 14 fi sekondii 11.15 bara 2008tti qabamee ture cabsuun ishee ni yaadatama. Atileetiin umuriin ishee waggaa 23 ta'e kun fiigicha meetira 10,000 bara 2019 Dohaatti gaggeeffameen badhaasa birrii argattee ture. Kanaafuu, Lattasanbati erga Onkolooleessa arbe rikkarii fiigicha eetira 5,000 Xurunesh Dibaabaatiin qabamee ture cabsiteen as kan har'aa kana waliin, rikkardii addunyaa fageenya lamaanuu- kan meetira 10,000 fi 5,000 kan isheeti jechuudha.


UN lubbuun jiraachuu intala mootii Latiifaa akka mirkaneessitu UAE gaafate

Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii (UN) ragaa qabatamaa lubbuun jiraachuu Intala bulchaa Dubaay, Latiifaa Al-Maaktum, agarsiisu gaafate. UN ragaa lubbuun jiraachuushee akka dhiyeessuuf mootummaa UAE (Yunaayitid Arab Emireetis) gaafate. Ogeessonni mirgoota namoomaa UN Kibxata darbe ibsa Jenevaatti kennaniin, Latiifaan "atattamaan" gadhiifamuu qabdis jedhaniiru. Intalli mootii Latiifaan bara 2018 keessa Dubaay dhiistee baqachuuf yaaltee turte. Akka viidiyoon BBC Panaaroomaa ifa baasetti komaandoowwan qorichaan adoochanii akka gara mana hidhaa ishee geessan dubbatteetti. Kanaan dura maatiin mootii Dubaay, Latiifaan haala nageenyaa gaarii keessa jirti jechuun, "mana keessatti kunuunsi taasifamaafii jira," jedhanii turan. Ogeessonni mirgoota namoomaa UN ibsa Kibxata kennan kanaan, mootummaan UAE hiree Latiifaa ilaalchisee, "osoo hin turiin odeeffannoo qabatamaa akka kennuuf," waamicha dhiyeessaniiru. "Gareen walabaa haala itti hidhamte akka qulqulleessuufi saffisaan hidhaarraa akka gadhiifamtuuf," gaafataniiru. "Ibsi aanga'oota Emiretsiin 'mana keessatti kunuunsi taasifamaaf jiraachuu' agarsiisu qofti gahaa miti," jedha ibsi baasan kun. "Ji'a Guraandhala Latiifaan fedhiisheetiin ala bilisummaashee dhorkamtee akka jirtu viidiyoo agarsiisu hordofee odeeffannoon dabalataa akka kennamuuf gaafatamullee aanga'oonni kunneen odeeffannoon dabalataa hin kennamneef," jedheera. Akka viidiyoo BBC Panorama'n agarsiisetti Latiifaan haala gargaarsa fayyaa hin arganne keessatti, "viillaa gara mana hidhaatti jijjiirame" keessatti ugguramtee akka jirtu himteetti. Abbaan Latiifaa Sheek Mohaammad Biin Rashiid al-Maaktuum bulchaa Dubaay, akkasumas Pirezedantii Ittaanaa UAE yoo ta'an, gaggeessitoota baayyee dureeyyii addunyaa kanaa keessaa tokkodha. Latiifaan Guraandhala 2018 jireenya haaraa jalqabuudhaaf gargaarsa hiriyyootasheetiin Dubaay keessaa miliquudhaaf akka yaalte dubbatti. Viidiyoo miliquusheetiin guyyaa muraasa dura waraabame, "konkolaataa akkan konkolaachisu anaaf hin hayyamamne, Dubaay keessa deemuus ta'e ba'uudhaa gonkumaa anaaf hin hayyamamne," jettee turte. Guyyoota muraasaan booda intalli mootii kun osoo UAE keessaa miliquudhaaf yaalaa jirtuu Garba Indiyaarra bidiruun osoo imalaa jirtuu, komaandoowwaniin ture qabame kan jette. Battalumattis gara Dubaayitti akka ishee deebisan himti. Abbaan ishee ammoo wanta ishee fayyadan gochaa jira jechuun dubbatanii ture. Ibsa ji'a darbe maatii mootii Dubaay kenneen, mana keessatti kunuunsi akka taasifamaafiif jiru himameera. "Erga qabamtee waggaa tokkoo booda bilbila dhoksaatiin isheef akka kennametti himamuun akka dubbattetti, Latiifaan ji'oota baayyeetiif viidiyoo waraabdee gadi dhiifteetti. Intalli mootii Dubaay kun bakka itti isheen dhokachuufi seentee cufachuu dandeessu mana fincaanii qofa waan ta'eef viidiyoowwan dhoksaatti waraabde achi keessatti akka ta'e dubbatti. Viidiyoowwan waraabdee gadi dhiisteenis ergaawwan itti aanan kana dabarsiteetti:


Latiifaa: Suurri intala mootii Dubaay manatti hidhamtee jirtu mul'achuun ijoo dubbii ta'e

Gara dhuma torban kanaa miseensa maatii mootii kan taate Intalli Mootii Dubaay Laatiifaan suurri ishee Inistaagiraama irratti argamuun isaa ijoo dubbii ta'eera. Haalli Intalli Mootii Dubaay Latiifaan irra jirtu kun yeroo dheeraatiif ijoo dubbii ta'ee tureera. Ji'a Guraandhala darbe keessa viidiyoon BBC iccitiin waraabame argate gabaaseen Intalli Mootii Dubaay kun ugguramtee akka jirtuufi lubbuusheefillee akka yaaddoftu himtee turte. Erga viidiyoon sun tamsa'een booda maatiin moototaa Dubaay kun haala isheen keessa jirtu akka ifa godhaniif dhiibbaan irratti taasifamaa tureera. Suurri amma mullate kun kan dhugaa ta'uu isaa garuu BBCn mirkaneeffachuu hin dandeenye. Waa'ee suurichaa ilaalchisees ibsa dabalataa argachuuf yaaliin taasifame hin milkoofne. Haata'u malee, hiriyyaan dhiyoo Intala Mootii Dubaay, Laatiifaa, kan taate suuricharratti kan mul'attu mana keessatti hidhamtee kan jirtu Laatiifaa ta'uu ishee ni mirkaneessiti. BBCn akkaataa suurri kun itti bahe waan akka tasaa ta'e akka hin taane ni shakka. Sochii Laatiifaa bilisa baasuudhaaf jalqabame kan hundeesse Daaviid Heey akka jedhutti, yeroo kanatti suurri ishee bahee mul'achuun tarii dhiibbaa addunyaan taasiserraa kan ka'een jijjiiramni akka jiru kan agarsiisudha. Ta'us garuu ibsa dabalataa kennuudhaaf ammallee yeroon isaa hin geenye jedheera. Yaaliin BBCn Imbaasiin Yunaayitid Arab Imiratis Landanitti argamu akka waa'ee suurichaarratti ibsa kennuuf taasise hin milkoofne. Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomaniis suuricha ilaalchisuun yaada kennuu irraa of qusateeera. Haata'u malee, Latiifaan haala akkamii keessa akka jirtu odeeffannoo guutuu Yunaayitid Arab Imiratis irraa akka dhiyaatuuf eegaa akka jiru himeera UN. Suuricha irratti Latiifaan wiirtuu gabayaa Mool Of Ze Imiratis jedhamu keessa dubartoota lama waliin taa'aa osoo jirtuu kan agarsiisudha. Hiriyyoonni duraanii Intala Mootii Dubaay akka jedhanitti dubartoonni isheen waliin suuricha irratti mul'atan hiriyyoota isheetti dhiyaatan beekaman akka ta'an himu. Suurichi Inistaagiraam irratti maxxanfamuu malee meeshaa suurichi ittiin kaafameefi bakka isaa odeeffannoon ibsu (meta data) irraa hambifameera. Suurichi Inistaagiraama irratti kan maxxanfame Kamisa darbe akkaawontii hiriyyaa Latiifaatiin. Suuricha jalattis "Hiriyyoota kiyya waliin halkan ajaa'ibaa moolii Dubaayitti" kan jedhu barreeffameera. Dubartoota lamaan Intala Mootii waliin suuricha irratti mul'atan BBCn dubbisuuf yaalee deebii hin arganne. Hojjetaan Huumaan Raayits Waach Keneet Rooz akka jedhanitti, "Suurichi dhugaadha jedhamee fudhatamnaan tarii jireenya Intalli Mootuun kun itti jirtu wanta jedhu tokko qaba. Yoo xiqqaate lubbuun jiraachuu ishee ni mullisa." Suurri ishee Kamisa maxxanfame kun Sanbatas Inistaagiraam irratti irra deebiin mul'ateera. Suura Sanbata mul'ate kana jalatti ammoo "Mana Nyaataa Biichee Maareetti nyaata ajaa'ibaa Latiifaa waliin" kan jedhu irratti barreeffameera. Biichee Maareen mana nyaataa baayyee beekamaa gamoo guddicha Burjii Kaliifaa keessatti argamudha. Guraandhala keessa haala Intalli Mootiin kun itti jirtu ifa akka ta'uuf dhiibbaa Yunaayitid Arab Immiratis irratti cimeen Laatiifaan kunuunsi maatiin isheef taasifamaa haala fayyaa gaarii ta'erratti argamti jedhee ture. Yeroon isaa geenyaan ummatatti akka makamtus waadaan galamee ture. Latiifaan ijoollee bulchaa Dubaay kan biliyeenara ta'an Sheeh Mohaamma Biin Raashiid al-Maaktum 25 keessaa ishee tokkodha. Waggaa lama dura dhokattee Dubaay irra baqachuudhaaf yaaliin taasifte hin milkoofneef. Baqannaa sana osoo hin jalqabiin torbeewwan muraasa dura ergaa viidiyoo keesseen lubbuun ishee akka bilisummaa dhabdeefi barachuufis ta'e imaluu akka hin dandeenye taasifamtee akka jirtu ibsuun mana keessatti hidhamtee akka jirtu ifa gootee turte. Yaaliin baqannaa isheen goote sun irratti baramuun karaa irraa qabamtee deebifamte. Karaa Garba Indiyaa osoo qaxxaamuraa jirtuu guyyoota saddetiif  erga imalteen booda humna Komandoo Addaatiin qabamtee ukkaafamuun Dubaayitti deebifamte. Erga gara Dubaayitti deebifamtees jireenya adda baasuun qophaatti eeguu keessa akka jiraachaa jirtu viidiyoo isheen dhoksaan waraabdee argateefi hiriyyoota isheerraa BBCn hubachuu ana'eera. Intalli Mootii kun tajaajila fayyaafi deeggarsa seeraa argachaa akka hin jirreefi mana viillaa tokko keessa poolisiidhaan eegamaa akka jiraattu viidiyoon dhoksaan waraabamee bahe saaxileera. Viidiyoo haala itti jirtu agarsiise sanas Laatiifaan mana keessatti qaama dhiqatan keessatti kan waraabde yoo ta'u, bakka sanas kan filatteef manni isheen keessaan cufachuu dandeessu kutaa qaama itti dhiqatan sana qofaa waan ta'eef akka ta'es gabaafamee ture.


'Haati kumaatamootaa' Dr kabajaa Abbabach Goobanaa maalirra jiru?

'Haadha Tereezaa Afrikaati' jedhamuun kan beekamaniifi Itoophiyaatti hojii tola ooltummaa hojjetaniin maqaa guddaa kan horatan Dr kabajaa Abbabach Goobanaa Covid-19n qabamuun yaaliirra jiru. Miidiyaalee hawaasaa dabalatee miidiyaalee biyya keessaan haati kun lubbuun darbuu himamaa kan ture tahus, BBCn Abbabach Goobanaa Hospitaala Phaawulositti kutaa wal'aansa addaatti yaalamaa akka jiran odeeffateera. Dhaabbanni isaan barkurnee sadiin dura hundeessan AGOHELMA fuula Facebook gubbaatti akka barreessetti, haadha kumaatamootaa jedhamuun kan beekaman tola ooltuun kun, yaaliirra jiraachuufi fooyy'aa akka jiranis ibsan. ''Haati keenya Dr Kabajaa Abbabach Goobanaa yaalamaa jiru. [Jimaata] amma gara ganamaa kana nyaata xiqqoo fudhataniiru.'' Dhaabbanni miti-mootummaa kun jarjarsuun namni odeeffannoo hin mirkanoofne akka hin qoodnes gaafateera: ''Haa kadhannuuf malee, arifachuu haa dhiisnu!'' Hoogganaan komunikeeshinii waldichaa Yitbaarak Takkaaliny BBCtti akka himetti, hospitaalatti yaalamaa jiraachuun mirkana jedhee, haalli ganama kana keessa jiranis fooyyee qabaachuu himeera. Abbabach Goobanaa Godina Shawaa Kaabaa naannoo Salaalee bakka Shabal jedhamtutti bara ALA 1935 kan dhalatan oggaa tahu, abbaan isaanii waraana yeroo Xaaliyaaniin ajjeefamuu himama. Akka seenaan jireenyaasaanii agarsiisutti maatiin ijoollummaasaanii ganna 10tti fedhii malee erga heerumsiisanii booda, gaa'ela dhiisuun gara magaalaa Finfinneetti baqatan. Haati ijoolleesaanii hedduun maqaa masoo 'Iddaayyee' jedhamuun waamaman kun, hojiin har'a akkaan maqaa itti horatan kun kan madde amantaa isaaniirraati jedhama. ALA baroota 1980'ta keessa biyya Itoophiyaatti hongeen hammaatee, keessattuu naannoo Wallootti wayita namni hedduun beelaan wayita dhumaa turetti, haati kun bataskaana Gishan Maariyaam jedhamutti kadhannaaf imalan. Wayita achii deebi'anittis daa'ima haalaan miidhamteefi haadha duute cinaa turte arguun bira darbuu hin dandeenye - kaasanii dhoksaan baatanii gara manaa fidan. Boodarras daa'ima tokko biraa itti ida'uun, maatiin Abbabach akkasiin guddachuun, waggaa tokko keessa daa'imman 21 gahan. Hojiin akkasiin eegalame kun barkurnee afuriif itti fufuun, daa'immaniifi qaamolee hawaasaa saaxilamoodha jedhaman kumaatama hedduuf qarqaarsa gochuu AGOHELMA'n ni ibsa. Dhaabni isaan wayita sanatti hundeessan Itoophiyaa keessatti bakka dahoo/guddifachaa daa'imman abbaafi haadha hinqabnee ykn yatiima isaan jalqabaa keessaati jedhama. Hojii tola oltummaa isaanii kanaaf Abbabach Goobanaa Yunivarsiitii Jimmaarraa doktireetii kabajaa kan argatan oggaa tahu, waggoota keessatti badhaasota hedduus biyya keessaafi alaarraa argataniiru. Wayita Dr kabajaa kennuuf Yunivarsiitiin Jimmaa ''Abbabach Goobanaa ijoollee ofiisaanii dahan qabaachuu haa baataniyyuu malee, maatii kumaatamatti lakkaa'amu qabu,'' jedheera. Waggoota 40 dura daa'imman muraasa hongeen miidhaman gargaaruun hojii kan eegale waldaan kun, waajira muummeesaa Finfinneetti argamu dabalatee iddoowwan garagaraatti hojii qarqaarsaa hojjeta. Bulchiinsi magaalaa Finfinnees dhiyeenya kana Hospitaala Wal'aansa Dubartootaafi Daa'immanii maqaasaaniitiin moggaasefi tajaajila gosa garagaraa kennu eebbisiiseera.


Biyya dhiiroonni baasii dubartoota ulfeessan kamuu danda'uuf dirqaman

Biyya Ameerikaa bulchiinsa Yutaah keessatti dhiironni dubartii waliin yeroo jaalalaan dabarsanitti ulfoonnaan dhokachuu tasumaa hin danda'amu. Baasii yeroo isheen garaatti baattu ishee barbaachisu sana waliin wal qabate hunda hirmachuu qabu. Dirqamni kun hanga tokkicha ulfi umamuuf sababa ta'aniitti, kan abbaa warraa seera-qabeessaa, jaalalleewwan yeroodhaaf waliin dabarsanii ykn kanuma guyyaa tokkoof wal argan hundaa ilaallatudha. Dirqama kanaan baasiin wayita dubartiin ulfa jirtutti ishee barbaachisu qooddachuu yoo ta'u, isaanis qorichaa baatiiwwan salgan keessa baarbaachisuu dabalatee, nyaata, baasiiwwan fayyaafi kan isaan wal qabatan hundadha. Baasiin dahumsaas dirqama abbaati. Seerrii kun hojiirra yoo oolfamu Ameerikaatti Bulchiinsi Yutaah kan jalqabaati. Deegartoonni seera kanaas seerri haaraan kun ''rakkinaafi dhiibbaa dubartoota Ameerikaarra gahu hanga tokko ta'us kan hir'isuudha'' jechuun leellisan. Seerrichi deeggarsa miseensoota Riippablikaanotaafi Dimokiraatootaa lamaaniinuu argateera. Ergasiin boodas baasii maatii irratti marii haaraan akka eegalamuuf sababa ta'eera. Keessattuu, bulchiinsa Yutaahaatti seerri dubartoota ulfa baasuu dhorku cimaa dhufusaatiin walqabatee seerri haaraan kun baayyee mata-duree marii ta'aa jira. Seerichi maal jedhaa? Seerrichi dhiirri dubartii ulfeesse kamuu dubartii haadha dhalasaa taatee, yeroo itti ulfichi uumamee kaasee baasii akka qooddatu dirqisiisa. Baasiin kunis kaffaltaai inshuraanii ji'aafi baasiiwwan wallaansaa hunda dabalata. Baasiin kun baasii dahumsaas ni dabalata. Dubartii Ameerikaa takkaaf daa'ima tokko ulfoofte haga deessuutti jidduugalaan dolaara Ameerikaa 4,500 baasisa. Maallaqni kunis baasii inshuraansii osoo hin dabalatiin maallaqa kisii isheetii baaftudha. Baasiin kun dubartoota inshuraansii hin qabneef dachaa ta'a. Akka qorannoo 'Fair Health' jedhuutti, dubartoonni inshuraansii hin qabne hanga deessuutti baasii dolaara kuma 10 hin gahuuf. Sababii kanaan dubartoota dhiirri ulfeessee gargaaruu hin feeneef baasiin kun baayyee cimaa akka ture himama. Seeraa haaraa bahe kanaan garuu baasiin kun abbaa warra/jaalallee ykn nama guyyaa tokkoon 'abbaa ulfaa' ta'een qooddatama. Sababii dubartiin garaatti baachuun walqabatee dhiirri haalee ykn yeroos eenyummaan kan hin beekamne yoo ta'e, baasii adeemsicha keessa bahuu kan gaheessaa baasuuf turulleen, booda wayita barameetti baasiiwwan ulfa sana waliin walqabatee erregamuun ni dhiyaataaf. Haata'u malee, dubartoonni abbaan ilamsaanii tasumaa akka baasii hirmatan kan hinbarbaannee yoo ta'e, dhiiuu mirga isaaniti. Gama biraatiin ammoo dubartoonni ulfa garaatti baatan baasuu yoo barbaadan baasiin abbaa hinilaallatu, baasiis jedhamee seeraan dirqiisifamu hindanda'amu. Haata'u malee lubbuun haadhaa balaarra yoo ta'e, ykn ulfichi kan umamee fedhii dubartittiin ala yoo ta'ee dhiirrii sun baasii akka danda'u taasifamu danda'a. Serrii kunis bulchiinsa Yutaah keessatti Caamsaa dhufaa irraa kaasee hojiirra ola. Ameerikaatti dubartiin tokko ulfa baasisuuf jidduugalaan doolaara kuma tokko ol barbaachisa. Seerri kun akka ragaasiifamuuf miseensoota mana maree gumaata olaanaa kanneen taasisan keessaa tokko Biraadii Biraaman ni argamu. ''Dhimma ulfa baasiisu irratti osoo hinmormiin seera dubartiifi ilmooshee gargaaruuf dendeessisuudha'' jedhan. Miseensi mana maree Bilaamar riippablikaanoota kanneen ulfa baasuu morman keessaayi. Ameerikaatti dubartoonni %25 ta'an hanga umuriinsaanii waggaa 45 gahuutti  ulfa baasu keessatti akka hirmaatan qorannoon tokko ni hima. Isaan keessaa walakkaansaanii kanneen hiyyummaa keessa jiraatan. Kanneen ulfa baasisuun mirga jedhanii morman illeen seera haaraa bulchinsa kanaa haala gaariin fudhatan. Haata'u malee haala seerichi dhimma kana ittiin ilaalee hinjaalanne. Seericha caalaa dhiyeessiitii inshuraansii fayyaa, tajaajila karoora maatii waliinii, hayyama maatii kanfaltii qabuufi kan biraa sadarkaa imaammataatti xiyyeeffannaan osoo kennameef dubartiif carraa bal'aa kenna jedhu. Dhiirri baasii ulfaa akka hirmatu taasisuu qofti dubartiif baayyee hinfayyadu jedhu. Akka ragaa Ejansii qonnaafi Maatii Ameerikaatti, daa'ima tokko hanga waggaa 17 gahuutti guddisuuf hanga doolaara kuma 233 ni barbaachisa. Bulchiinsi Yutaah ulfa baasisuu cimsite mormiti. Seerri haaraan kunis sababiidhuma kanaaf kan ragga'e ta'u himu  qaamooleen mirga ulfa baasutiif morman. ''Seera kanaan ulfa baasuu sammuu dubartii keessaa akka haqamu taasisuudha'' jetti Meeriilii Boyaak. Ameerikaa bulchonsoota hundatti haal dureewwan hedduu kaa'uun ulfa baasuun cimsaa jiru. Seerri Bulchiinsi Yutaah bara 2019tti baasee tokko, dubartiin tokko haala adda ta'een yoo ta'een alatti ulfa torban 18 darbe baasuu hindandeessu jedha. Kanneen baasuu barbaadanis oggeessootaan gorsa walitti fufaa argachu qabu jedha. Erga gorsa oggeessaa argatanii booda sa'aatii 72 booda eeguun kan baasisuu danda'an. Seerri biraa dubartoonni umuriinsaanii waggaa 18 gadi ta'e akka ulfa baasaniif maatiin waliigalte mallatteessu qabu. Bara 2017 qofaatti Ameerikaatti dubartoonni kuma 800 ol ta'an bufata fayyaatti tajaajila ulfa baasisuu argataniiru. Kanneen keessaa kumi sadi jiraattoota Bulchiinsa Yutaahiti.


Xaaliyaan yeroo jalqabaatiif dubartii dursituu basaasaa godhachuun muudatte

Duraan ambaasaaddara kan turte Elisaabetaa Beelonniin amma dubartii jalqabaa basaasa Xaaliyaan akka gaggeessuuf muudamte taateetti. Ministirri Muummee Maariyoo Diraagii, Elisaabetaa Beelonnii akka waajjira basaasa Xaaliyaan hoggantuuf muuduu isaanii Roobii kaleessaa beeksisaniiru. Dhaabbanni basaasaa Xaaliyaan 'Dippaartimant Oof Infoormeeshin and Sekiyuuriitii'  jedhama. Waajirri kun tajaajila basaasummaa kan biyya keessaafi kan alaa to'achuun mootummaa Xaaliyaaniif gabaasa kan godhudha. Dubartii ganna 63 kan taate Elisaabetaa Beelonnii, dubartii jalqabaa jedhamuun muudamuun ishee kun kan jalqabaa miti. Dubartii kana 'fakkii jabinaati' jechuun ishee ibsuun dursaan Paartii Liigii Maatewoo Salviiniin dabalate namoonni siyaasaa Xaaliyaan hedduun muudama ishee kana gammachuun simataniiru. Bara 1958 kan dhalatte Elisaabetaa Beelonnii mana barumsaa dhiirota qofaatiif hayyamamu Inistitiyuutii Maasiimiliyaanoo Masiimoo dubartoota galan keessaa ishee jalqabaas turte. Ministirri Muummee Xaaliyaan yeroo ammaa Diraagiiniinis manuma barumsaa barattoonni dandttiin eecalanii alamitti baratan keessatti baratan. Elisaabetaa Beelonnii Viyeenaafi Biraatiislaavaa keessatti dippilomaatii ta'uun erga tajaajilteen booda gara biyyaatti deebitee  ministeera dhimma alaa keessa hojjechuu jalqabde. Ministeera dhimma alaa keessattis gaggeessituu garee Kiraayisis Yuunit ta'uun waggoota afuriif tajaajilteetti. Yeroo turtii ishee kana keessattis hojiin ijoo ishee kan ture dhimmoota lammileen Xaaliyaan biiyyoota alaatti ajjeefaman ykn miidhaman hordofuu ture. Kanarra darbees ldhimma ammileen biyyashee Afgaanistaaniifi Iraaq keessatti ukkaamfamaniifi haala Xaaliyaanota Sunaamiitiin miidhamanii hordofaa turteetti. Aangoo dhimma lammilee biyyattii addunyaa gara garaarra jiran hordofuutiin boodas guddina argachuun barreessituu olaantuu ministeera dhimma alaa ta'uun muudamtee turte. Muudama kana yeroo argattus bakka sanaaf dubartii Xaaliyaan ishee jalqaba bakka sanarra tajaajilte taateetti.


Elizaabeet Ohenee: Gaanaatti dubartii rifeensa harrii akka baratamu yaaltu

Gabaasaa xalayaa gaazexessitoota Afrikaa kutaa kanaatiin barreessituun lammii Gaanaa Elizaabeet Ohenee tibba weerara koronaavaayirasiitti shaakala baredinaa baratamaa hin taane fayyadamuu eegaluu ishee himti. Dhiyeenya kana keesssa maal akkan fakaadhu irratti murtee guddaan fudhadhe. Kunis wal’aansa baqaqsaani hodhuutiin googakoo shunture sirreeffadhee ykn wal’aansa Botox argadhee miti. Innis, rifeensakoo harrii - kan garrii caalaansaa adii ta'e agarsiifachaa deemuun eegale. Umurii ganna 76tti rifeensa harrii qabaachuunkoo waan nama ajaa’ibu hin turre. Ta’us garuu na amanaa kun murtee isa guddaadha. Yeroon kun yeroo itti akkataa rifeensa dubartii Gaanaa tokkoo itti qixeeffattu ilaaluun kan umurii ishee itti baru dandeessudha. Hanga umurii ganna 16 ykn 17tti shamarreen tokko rifeensashee gabaabsite muratti. Sana booda garuu rifeensaashee shurubbaa dhahatti ykn mala bebbekamaa adda addaa barbaaddeen miidhagfatti. Dhirooti rifeensa gabaabaa filatu, yeroo itti ‘Afroo’ (goofareen) beekamaa turetti sana filatu ture. Yeroo halluu rifeensaa ilaallu, kan nama hundaa haala walfakkaataan yeroo dhalatan gurraacha yeroo dullummaa harrii ture. Yeroo tokkotti garuu kun geeddarameera. Halluun rifeensaa namtoolchee gurraachi yoom hawaasaa Gaanaa akka seene sirriitti hin beeku – garuu bara 1950’n keessa yemmuu jedhamu dhaga’eera. Maqaa “yoomoob3 Ga” ykn gabaabamatti “yoomo” jedhamuun waamama, kun ammoo Afaan Gaanaatiin dubartii dulloomtuu (jaartii) jechuudha. Maqaan guutuu halluu namtoolchee kanaa hiika “Akraa keessa dubartiin dulloomtuu hin jirtu” jedhu qaba. Nama umuriin deemee ykn dulloomee adda baasuuf inni jalqabaa rifeensa harriidha. Amma garuu, sababa halluu gurrachaa kanaan, magaalaa gudditti Gaanaa Akraa keessa dubartiin dulloomte hin jirtu. Sana booda halluun kun gandaafi baaddiyyaa biyyatti seenee, simannaa “yoomon” argates kan guddaa nama ajaa’ibudha. Halluun rifeensa dubartii Gaanaa dhaloota hanga du’aatti gurraacha ta’e. Kan dagatamuu hin qabne fedhii harrii hambisuu kan qabu dubartii dulloomte qofa miti. Suuta suuta, dhirootnis kana filatanii, amma dhiiras ta’e dubartii umarii kamirrayyuu jiran kan rifeensa harrii qabu hin agartu. Jijjiiramni akkataa itti dhirootni Gaanaa rifeensa isaani midhagfachuu filatan ammoo caalaatti nama ajaa’iba. Hunda isaanii miti harrii isaani halluu guaracha dibachuuf kan filatan, bifa dullumaan dhufu jalaa miliquuf furmaata salphaa filatani. Rifeensuma biqilfachuu dhiisuu filatani – guutummaatti moluu ta’uun faashinii ta’e. Guutummaatti rifeensa haadachuun, rakkoo suuta molachaa deemuufis furmaata ta’e. Kana dura dhiirotiin meeqaa, keessumaa kan dargaggummaa keessa jiran molachuu akka jibbaan tilmaamuun ni cima. Amma garuu dhiraa gariin molatee gariin rifeensa qabu hin agartu. Dargaggeessis ta’e jaarsi guutummaatti haadatee deema. Anis hanga umurii ganna 50tti refeensa gurraacha dheeraan qaba ture, sana booda harriin natti baayyachaa deeme, akkan halluu gurraachaa dibuuf na amansiisnaan sanuma godheen gurracha ta’ee itti fufe. Bara Koronaa, yeroo mana rifeensaa deemuun rakkoo ta’etti, rifeensakoo halluu dibuu dhiisee shaashii hidhachuun eegale. Torban lama dura, rifeensakoo harrii isaa haraatiin manaan gadi ba’e. Shakala haraa jalqabaan jira yoo ta’e hin beeku, garuu amma dubartii dullomtee – yoomo- tokko Akraa keessatti ni agartaa jechuudha.


Da'umsa booda: Dubartoonni tokko tokko maaliif amala geeddaratu?

Maahidar Akaaluu jedhamti, waggaa lama dura ture ijoollee lakkuu wal’aansa baqaqsanii hodhuun kan deesse. Yeroo ulfa turte ulfaatinni ishee baayyee waan dabaleef torbee soddomaffaan booda  ‘’rafuu hin dandeenye, taa’een bula ture’’ jetti. Deessee dhipina kana akka obbaafattu yaaddus garuu dubbiin akka fedhiishee hin taane. Ijoolleeshee lakkuu garaagarummaa sa’aatii lamaatti hoosisuufi socho’uu dadhabuun rakkoo itti tahee ture. Kanaan hin dhaabbanne, Maahidar, ‘’ani namni nagaa, sababaafi bu’aan waa raawwattu waan xiqqoodhaan boo’uu, garaa hammaachuu akkasumas maaliif namoonni nan hubatan jedhee dallanuun jalqabe. Keessumaa abbaa warraa koofi haadha kootti baayyeen aara ture.’’ Maahidar, dubartiin tokko yeroo deessu boqonnaa jireenyaa haaraa gatii eegaltuuf muuxannoo addaa dha jetti. ’’Kanaafimmoo maatiinis tahe hakiimonni dursanii nu hin qopheessan,’’ jetti. Hirriba dhabuu, hojii dhaabanii yeroo dheeraaf qofaa manatti dabarsuufi ofiif caalaa daa’ima godhataniif xiyyeeffannoo kennuun immoo muddama kana ittuu caalchisa jetti. Maahidar yeroo ulfaataa dabarsite yeroo ibsitus,’’ofan jibba ture, jireenya kootti abdiin kutadha ture akkasumas ijoolleen koo gaafa boo’an ijaan aaruuf, haadha ‘koottu narraa fuudhin jedhaani ture’,’’ jetti. Haa tahu malee dhimmi akkanatti amala ishee jalaa jijjiire dhibee sammuu dubartoonni dahumsaa booda isaan mudachuu danda’u akka tahe kan barte deessee ji’a sadiin booda dha. ‘’Waan kuni maali jedheen ‘Google’ gaafan godhu dhukkuba mukaa'uu (postpartum depression) jedhamuuf saaxilamuu koon bare,’’ jetti. Dhimmi kuni rakkoo amalaa akka hin taaneefi dhukkuba akka tahe yeroon bare tarkaanfiin jalqabaa ani fudhadhe ‘’tokkoffaa ofii waliin araaramuufi of fudhachuu yaaluu dha, inni lammataa immoo namoota natti dhiyaatan rakkoo koo hubachiisuu ture,’’ jetti. Tahus sun ‘anaaf salphaa hin turre sababiinsaa immoo miira jabaataa keessa ijaan tureef rakkoo koo sirnaan hubachiisuu illee hin dandeenye,’’ jechuun himatti. Boodarra hojii koo idileetti yeroon deebi’u, namoota waliin wal-arguu fi rakkoo koo ibsachuu yeroon jalqabu hanga tahe naa salphachaa dhufe jetti Maahidar. Barnootaaf biyya alaa deemee qofaa koo hangan yeroo argadhutti, ‘’miirri abdii kutuufi dallanuu hir’atus hinuma jira turee,’’jetti. Maatiin koo baayyee miidhamee gatiin tureef xiyyeeffannoon isaanii inni guddaan ‘’anaan nyaataan bayyanachiisuu ture, kanaaf jijjiiramni amalaa ani fides fudhataniidhuma itti dhiisaniiru, yeroo isaanii baayyees ijoollee kunuunsuu irratti dabarsu’’ jechuun ibsiti. Dabalataan yeroo baayyee ‘’qofaa koo taa’een boo’a ykn na dhukkube jedheen sababii kenna ture kanaan ala homaa otoo hin tahiin yoo boossee eenyu si hubata?’’ jechuun yeroo dabarsite yaadatti. ‘Nama tokko yoon gargaare jedheen…’ Maahidar rakkoo keessa dabarte kana garee miidiyaa hawaasaa hiriyyoota ishee irratti qooddi. Yeroos namoonni karaa ergaa gabaabaa ‘’bilbila kee nuu kenni si waliin haasa’uu feena’’ naan jechuu jalqaban jetti. Hiriyyoota ishee kanneen keessa dhiiroti baayyee dhimma kana cirumaa dhagahanii akka hin beekne natti himan. Dubartoonnis kanin beekne baayyee isaaniitu jira, kaanimmoo maqaasaa hin beekan malee isaan mudateera jechuun ibsiti. ‘’Warra na quunnaman keessaa isheen tokko abbaa warraa koo arguu hin fedhu naan jette, isheen kaan immoo ‘daa’ima koo nan jibba’ naan jette jennaa ‘erga deessee ji’a meeqa?’ jedhee gaafannaan, ‘na basaasaa jirtaa? Maaliif mucaa kee jibbita jettee maraatuu naan hin jenne jettee natti dheekkamtee,’’ jetti. Dubartoonni lamaan sadan tahan immoo ‘’lubbuu keenya balleessuuf jennee maatiitu nu baase,’’ naan jennaan ‘’waan kuni waan laayyoo mitin’’ jedhee ka’e jetti. Ani ofii yeroos abdii kutadhee ijaan tureef miidhaan isaanii naa gala kan jettu Maahidar, ‘’dhukkuba sammuu immoo namoonni ijaa hin hubanneef namatti himachuun loogii nutti fidaafi maqaan nu bada jedhanii waan sodaataniif hin haasa’an.’’  Kanaaf animmoo ofitti dhiyeessee muuxannoo koo qoodee nama tokkollee yoon gargaare jedheen jalqabe kan jettu Maahidar carraan argadhe maratti yaada kana nan kaasas jetti. Sagantaa raadiyoofi onlaayinii garaagaraa irratti dhiyaattee dhimma kana mariif dhiyeessuu akka jalqabdes dubbatti. Dubartoota dhimmi kuni itti cime immoo akka isaan ogeessa xiinsammuu argatan nan gargaaraanii jetti. Dubartoonni yeroo hordoffii ulfaa taasisan gama hakiimotaan yeroo dubartiin erga deesseen booda mukaa’uun(postpartum depression) ishee mudachuu akka danda’u itti himamuu qaba jetti. Erga waan kuni akka mudatu barree maatiin akkuma qaamni dubartii deessuu akka jabaatu ishee gargaaran fayyaa sammuu isheefis eeggachuufi qabu. Dhukkubni kuni namoota tokko tokko dafee gadhiisa kaan immoo irra tura gatii taheef, ‘’dubartiin deessuu yeroo murtaa’eef qofaa ishee dhiisamuu hin qabdu,’’ Sababiinsaa yeroo sana keessatti ‘’miiraan waan murteessitu ijaa hin beekamneef’’ jetti. Waan addaa yoo mul’ate garuu hakiimaa bira dhaqachuun murteessaa tahus himti. Hakiimni maal jedhu? Dr Damissoo Amanuun hakiima gadameessaa fi ulfaa yoo tahan, Yunivarsiitii Jimmaatti immoo barsiisummaan tajaajilaa jiru. Akka doktar Damissoon jedhanitti dhukkubni mukaa’uu kuni yeroo ulfaas mudachu danda’a. ‘’Egaa dubartoonni kaan durumaa dhukkuba kana kan qaban garuu kan hakiimaan hin bekamne tahuu mala,’’ jedhu hakiimtichi. Haa tahu malee dubartoonni baayyeen yeroo ulfaa qaama isaanii keessatti ‘jijjiiramni hormoonii waan mudatuuf erga dahanii booda immoo qaamni iddoo duraatti deebi’uuf adeemsa taasifamuun rakkoon akkasii mudachuu danda’a,’’ jedhan. Akka ragaan biyyoota guddtanii agarsiisuu, walumaagalatti  deessuuwwan dahumsa booda mukaa’uu (postpartum depression) kan agarsiisan harka shantama akka tahanis himu. Mallattoo addaa kan namuu adda baasuu danda’u kan qabaatan garuu muraasa dha jedhan Dr Damissoon. Mallattoowwan dhukkubaa dubartoonni kunneen agarsiisan keessaa: ·       Namaa wajjiin waliigaluuf rakkachuu ·       Daa’ima dahaniif kunuunsa kennuu irratti rakkachuu ·       Hirriba dhabuu ·       Miira namoota itti dhiyaatan jibbuu ·       Dhiphachuu ·       Garaa-hammaachuu fa’i Dubartoonni duraan dhukkuba kanneen akka sukkaaraa, dhiibbaa dhiigaa fi mukaa’uu(depression) qaban dhukkuba kanaaf caalaatti saaxilamu jedhu. Hakimichi dubartoonni dhukkuba kanaaf saaxilaman  mallattoon isaan nama dhukkuba kaan(depression) qabu agarsiisu waliin wal-fakkaachuu mala jedhu. Dhukkubni kuni guyyaa muraasaaa hanga torbee ja’aafi isaa ol irra turuu danda’a. Takkaa mallattoonsaa adda baafamnaan qorichi ni laatamaa, gorsitoonni xiinsammus ni gargaaru jedhan. Dhukkubni dubartoonni dahumsa booda itti dhufuu danda’u kun sadarkaa hamaa ‘’daa’ima isaaniif kunuunsa kennuu dhiisuurra darbee lubbuu isaanii hamma dabarsuurra isaan gahu danda’a,’’ akka hakiimichi jedhanitti. Tahus inni erga dubartoonni dahanii booda battala sana jalqabee torbee muraasa keesstti badu wiirtuu fayyaa keessatti gargaarsi salphaan yaalamuu danda’a. Kanarra dabarraan hakiima ulfaafi gadameessaa otoo hin taane ogeessa fayyaa sammuu fi gorsitoota fayyaa hawaasaatu deeggarsa kennuufi qabaata jedhan hakiimtichi.


Jarmanitti baqattuun lammii Itoophiyaa daa’imashee ganna lamaa waliin ajjeefamte

Jarman Baayiran Koroonaah’tti kaampii baqattootaa keessatti lammiin Itoophiyaa daa’imashee waggaa lamaa waliin ajjeefamuutu dhagahame. Hiriyyoonni dubartii Haayimaanoot Gabirasillaasee jedhamtuu BBCtti akka himanitti haatiifi daa’imni Dilbata darbe Caamsaa 22,2021 gara galgalaa sa’aa 11:00tti ajjeefaman. Haadhaafi intala waan qara qabuun waraanee boba’aa itti firfirsuun ibidda qabsiisee ajjeesuun kan shakkame lammii Moorookoo nama ganna 30 keessa jiruufi jaalallee duraanii Haayimaanoot ture, jechuun hiriyyoonnishee Tihitinnaa Tsaggaawuufi Wandwasan Fantaahuun dubbatu. Shakkamaan kuni gochaa sana erga raawwateen booda ofirrattis boba’aa firfirsuun miidhaa geessisuufi poolisiin to’atamee gara hospitaalaa geeffamuu hiriyyoonni Haayimaanoot dubbatu. Haaymaanoot nama ganna 31 yoo tahu waggoota torbaaf kaampii baqataa keessa jiraatteetti. Gaazexaan Jarman keessatti maxxanfamu Firaankanpoost oduu gaafa Dilbataa baaseen Poolisiifi abbaan alangee Koobarg shakkamaa lammii Morookoo ganna 34 irratti qorannoo taasisaa akka jiru gabaaseera. Namni kuni haala fayyaa yaaddessaa taherra jiraatus abbaan alangee ajaja hidhaa itti baasuun himameera. Firaankanpoost dubartiin ganna 31 fi daa’mnishee waggaa lamaa mana jireenyaa isaanii keessatti ajjeefamuu gabaaseera. Akka gabaasa kanaatti shakkamaan kuni gara gamoo mana jireenyaa haadhaafi mucaan deemuun  albeedhaan waraanee hin ajjeesiin hin oolle. Dubartoonni sadii gamoo sanarra jiraatan battaluma poolisiif akka bilbilan gaazexaan kuni eereera. Mana jireenyaa kana keessatti ibiddi kan ka’es yerooma sana dha. Namni kuni dhiibbaa tokko malee fedhiisaatiin haadhaafi intala irratti ibidda akka qabsiise poolisiin shakkuu Firaankanpoost ibseera. Reeffi haadhaafi intalaas hojjettoota yeroo balaatiin argame. Akka gaazexaa kanaatti yoo tahe shakkamichi ibidda keessa karaa barandaa utaalee yeroo bahuuf jedhu balaa jireenyasaaf yaaddessurra of buuseera. Qorannoon reeffaa haadhaafi intalaa akka agarsiisutti daa’imni waggaa lamaa waan qara qabuun waraanamtee yoo duutu haati garuu haaduu dhaan miidhaan irra gahus kan duute garuu erga ibiddi ka’ee booda tahuu gaazexichi barreesseera. Manca’insi gamoo jireeenyaa isaaniirraan gahes birrii miiliyoona lamaa ol baasa jedheera gaazexichi. Hiriyyoonni ishee itti dhiyaatan maal jedhu? Tihitinnaa Tsaggaawu hiriyyaa dhiyoo Haayimaanoti dha. Kan jiraattus Jarman magaalaa Baayiran Kooronaah keessa dha. Manni jireenyaa ishee kaampii baqattota irraa fageenya adeemsa daqiiqaa shaniiti. Haayimaanoot waliin sa’atii ajjeefamte jedhame sa’aa shan dura walii bilbilanii akka ture dubbatti. Namni ganna 34 kuni yeroo daa’ima qabattee adeemtu ‘nan si ajjeesa’ jechuun itti dhaadachuu itti himtee turte. Haa tahu malee namichi dhukkuba sammuu ijaa hin qabneef kana narratti raawwata jettee akka hin yaanne natti himte jetti. ‘’Waan hammaataa fida jedhee ijaa hin yaadneef, dhimmisaa poolisiin waan qabameef ‘hin sodaatiin, jabaadhu’ ittiinan jedhe,’’ jetti. Sa’atii muraasa booda sagalee heliikooptariifi konkolaataa yeroo balaa dhageesse. Dubbiin bitaa itti tahus waca nama koronaavaayirasiin qabame fuudhuuf tahaa jiru itti fakkaate. Gara manaatti deebitee yeroo galtu ergaan gabaabaa ishee qaqqabe-‘’kaampii baqattootaatti ibiddi ka’eera,’’ kan jedhu. Gara bilbila namoota beektutti bilbilte. ‘’Gudii nu godhe!’’ deebii jedhu argatte. Kallattiimaan gara iddichaatti deemte. Yeroo achi geessu poolisiin reeffa haadhaafi intalaa baasaa ture. Shakkamichi haadhaafi intala balbala cabsee seenuun waan qara qabuun qoma isaaniirra waraanee ajjeese.  Achii ibidda itti qabsiise. Namni kuni ofirrattis boba’aa firfirsuun of gubeera.’’ Jechuun BBCtti himteetti. Akka Tihitinnaan jettutti namichi jaalallee Haayimaanoot ture.Hiriyyummaa ji’aataaf ture qabu ture. Kaampii sana keessa lamaanuu qofa, qofaa jiraatu ture. Inni kutaa dhiirotaa, isheen immoo kan dubartootaa garuu immoo ollaa turanii jetti. Haa tahu malee aadaafi amalaan waliigaluu ijaa hin dandeenyeef adda bahani. Inni garuu isheerraa adda bahuu hin barbaadu ture. Dubbiin isaa waan ishee yaaddesseef  yeroo garaagaraatti poolisiitti boo’aa beeksiisaa turte jetti. ‘’Boo’ee yeroon isaanitti himu yaaliin sammuu si barbaachisa jechuun deemi naan jedhan,’’ jettee natti himtee beekti jetti hiriyyaan ishee kuni. Akka Tihitinnaan jettutti  buufatni poolisii turjumaana afaan Amaaraa dhaabee  dhimma kanarratti sa’atii lamaaf af-gaaffii  godheefii ture. Haa tahu malee mootummaan yoo iddoo jijjiire malee fedhiidhaan iddoo biraa deemuun waan hin danda’amneef achuma turuuf dirqamteetti jechuun dubbatti. Shakkamaan lammii Morookoo kuni eeyyama kooluugaltummaa argatee dhiyoo kana hojii jalqabee ture. Kaampii kana keessa namoonni rakkoo fayyaa sammuu fi garaagarummaa aadaa qaban ijaa jiraniif rakkoon akka kanaa ni uumama jetti. Kana duras lammiin Afgaanistaan tokko ajjeefamuu himti. Hiriyyaan Haayimaanot inni biraan Wandwasan Faantaahuun Jarman Baayermuuniik jiraata. Haayimaanoot erga Jarman galteen booda wal-barre jedha. ‘’Ajjeefamuu isaaniin daqiiqaa 20 dura naa bilbiltee ture’’ Wandwasan waggootaaf kaampii sana keessa jiraachaa ture. Achi kan gales ishee dura dha. Hiriyyoota gaariis turani. Ajjeefamuusheen daqiiqaa 20 duras naa bilbiltee turte. Karaarra ijaan turee bilbilashee hin kaasne ture jedha. Yeroo dhumaaf kan haasa’an garuu gaafa Sanbataa ture. Kaampii jirturraa geeddaruuf xalayaa galchuu akka feetu ture kan haasa’an. Haayimaanoot sodaa akka qabdu isaafi  hiryyootashee biraatti himaa turte, iddooshee geeddaruuf otoo adeemsarra jirtuu duute jedha Wandwasan. Innis kaampii baqattootaatti ibiddi mudachuu oduu irraa dhagahee yeroo garasitti bilbilu ‘’ajjeefaman’’ waan jedhu dhagahe jedha. ‘’Akka namicha tahe hin shakkine daa’imni homaa hin beekne garuu kuni irra gaha jedheen takkaa hin shakkine,’’ jedha. ‘’Haayimaanot nama namootaaf kennamteefii hiriyyee koo gaarii turte,’’ jedha. Wandwasan sababa isheetiin lammii Morookoo sanaa waliinsi wal-beeka. ‘’Namichi nama gaarii ture, mucaashees ni kunuunsa ture. Garuu garaagarummaan aadaa ijaa jiruuf dubartiin nama gara biraa maaliif ilaalti jedha, ‘’natti geeddarame’’ naan jechaa turtes,’’ jedha. Sababa kanaan waliin jiraachuu akka hin dandeenye haasa’anii gargara bahanii turan. Tahus al lamaan tokko dhufee ishee reebee ture jedha hiriyyaanshee kuni ‘’Jalqaba yeroo poolisiitti iyyattu gurbaan akka bira hin geenye furamaata kennuu danda’u ture. Poolisiin boodatti jechuun isheefi daa’imashee nu dhabsiiseera,’’ jechuun himata. Yeroo ammaa hiriyyoonni Haayimaanot reeffa gara Finfinneetti erguuf qarshii walitti qabaa akka jiran  BBCtti himaniiru. ‘’Koroonaan magaalaa xiqqoo dha. Kaampichi buufata poolisiitti dhiyoo dha. Garuu poolisoonni daqiiqaa 20 booda dha kan qaqqabani, hojii isaanii sirnaan bahachuu dhiisuutiinis seeraan gaafatamuu qabu,’’ jedha Wandwasan. Dhimma kana ilaalchisee embaasii Itoophiyaa Jarman jiru gaafachuu yaallus hin milkaa’in hafeera.


Pirofeesar Hiruut W/Maariyaam: Komishinara Gamtaa Afrikaatti akkamiin osoo hin filatamiin hafan?

Pirezidantii Itti/Aantuu Yunivarsiitii Finfinnee akkasumas Ministira Saayinsiif Barnoota Olaanoo ta'un kan tajaajilan Pirofeesar Hiruut W/Maariyaam Komishinii Dhimma Barnootaa, Saayinsii, Teknolojiifi Inoveeshinii Gamtaa Afrikaaf komishinara ta'uf dorgomaa turan. Yeroo ammaa gorsituu MM Abiy ta'un kan hojjetaa jiran Pirof. Hiruut garuu dorgommii kana irra hin aanne. Kanaafis, akka sababaatti kan ka'e keessaa tokko waggaa kana keessa hojiirra oolu kan eegaleefi Pirezidantii Ruwaandaa Pool Kaagaameetin caasaan haaraa qophaa'aa ture ragga'u isaati. Kaagaameen waggaa tokkoof Dura Taa'aan Gamtaa Afrikaa ta'un yeroo tajaajilanitti [bara 2018 hanga 2019] Gamtaan Afrikaa milkaa'aa miti jedhanii yaadawwan haaraa dhiheessanii turan. Kana hordofees koree hundeessaniin Gamtaa Afrikaa oditii kan gochisiisan yoo ta'u hojii irra - deddebbii hambisuu akkasumas deeggarsa faayinaansiif kaanirra isa bu'uura godhate hambisuuf yaadamee ture. Yaadi jijjiiramaa Kaagaameedhaan hogganamaa ture kuni galma afur kaa'e keessaa tokko caasaa Gamtaa Afrikaa walitti qabuufi milkaa'ina isaa cimsuudha. Caasaan haaraa kunis lakkoofsa komishinaroota kana dura 8 turan jahatti gad - xiqqeesse. Yaa'ii idilee Gamtaa Afrikaa irrattis gaafa guyyaa duraa Komishinara Olaanaa, Komishinara Itti - aanaa akkasumas komishinaroota saddeet dameewwan biroo hoogganan filachuuf ture karoora kan qabate. Yaa'ichi sadarkaa Afrikaatin yeroo jalqabaaf jedhameen Komishinar Muusaa Faaki yeroo lammataaf kan file yoo ta'u kan Ruwaandaarraa dhufan Dr Monikaa Nisaanzaabaagaaniwaa immoo komishinara  I/Aantuu dubartii jalqabaa gochuun file. Kunis, Pirofeesar Hiruut dorgommiin ala taasiseera. Filannoon komishinaroota waggaa afuritti takka ni adeemsifama. Baranas koronaavaayirasiin danqamuu mala jedhamee sodaatamus komishinaroota jaha keessaa afur filuun danda'ameera. Barana kan kana dura caalaa kaadhimatoota hedduutu dhihaate. Filannoon komishinarootaa bakkeewwan Ardii Afrikaa shan irraa dhihaatan gidduu taasifama. Kunneenis, Kaaba, Kibba, Bahaa, Lixa akkasumas Giddugaleessadha. Pirofeesar Hiruut dabalatee morkattoonni shan kan irratti dhihaatan damee komishinii Barnoota, Saayinsiifi Innoveshiniidha. Baha Afrikaa irraa qofa morkattoonni sadii dhihaataniiru. Ugaandaa, Morishiyees, Afrikaa Kibbaafi Zimbaabuween kanneen dorgoman turani. Gamtaa Afrikaa waliin walqabatee muuxannoo waggaa dheeraa kan qaban maddi BBC tokko naannawa Afrikaa tokkorraa namni sadii dhihaatun mataan isaa biyyoota gidduu wal hubachuun akka hin jirre agarsiisa jedhan. Akka madda keenyaatti osoo filannootti hin seenamin dura keessumaa biyyoonni Kibba Afrikaa nama naannawa isaanii bakka bu'u mari'atanii akka qopheessan himu. Kana dura Pirof Hiruut ogeettiin diinagdee Ruwaandaa morkataa isaanii ta'u akka danda'an miidiyaa biyyaalessaaf himanii turan. ''Sadarkaa filannoo itti aanu wantin dhagahe xiqqoo bitaa nama gala. Baha Afrikaa irraa walitti qabaan komishinii yookiin Itti/aanaan yoo filame komishinii biraa hin fudhatan. Kunis to'annoo keenyaan ala. Ta'us abdiinan eega,'' jechuun tamsaasa A.L.I Amajjii 22/2013 tamsa'erra dubbatan. Maddi keenya Dr Monikaan Dura Teessuu I/Aantuu ta'un filamuun isaanii ''waan eegamudha'' jechuun himu. Sababa isaas yoo ibsan Dr Monikaan Hoggantuu I/Aantuu Baankii Biyyaalessaa Ruwaandaa ta'un yoo tajaajilan biyyattii daldalaaf mijeessuufi hojiiwwan milkaa'ina qaban kaanis dalagu himu. Dabalataan, Gamtaan Afrikaa faayinaansiidhaan of danda'uf karoora baasuu isaan walqabatees filamuun Dr Monikaa waan eegame ture jechuun maddi kuni BBC'tti himan. Akkasumas Barumsa Ikonomiksii Harvaard Keneediitti barachuufi manneen barnootaa ikonomiksii addunyaarra beekamutti barachuun isaanii morkattoota isaanii waliin yeroo walbira qabaman carraa injifatu qabu turan jechuun ibsu. Dameen Dr Monikaan itti dhihaatanis morkattoota hunda Baha Afrikaa irraa ta'an kan hirmaachise ture. Morkattoota isaanii Somaaliyaafi Ugaandaa caalun irra aanan. Damee Pirofeesar Hiruut irratti dorgoman dabalatee dameewwan komishinaroota lama yaa'ii ganna dhufu adeemsifamurra akka filaman eegama. ''Akka hayyuu, saayintistii, gaggeessituu jijjiiramaafi dursaa garee dippilomaasiitti muuxannoo garagaraa waan qabaniif bakka kanaaf nama malanidha,'' jechuun MM I/Aanaa Dammaqaa Mokonnin kana dura deeggarsa isaanii ibsanii turan. ''Damee akkaadaamiin qabxii guddaa kan argatan Pirof. Hiruut si'a sadii ministira ta'un tajaajilaniiru'' jechuun hirmaannaa siyaasaa isaaniis ibsu. Paan Afrikaanizimii sirna barnootaa Afrikaa keessa galchuuf, carraa barnootaa paan Afrikaanizimii cimaa ta'e egaluu, giddugala ga'umsaafi kaan yaadawwaan lammiin Itoophiyaa kuni ittiin dorgomanidha.


Itoophiyaatti shamarree qormaata kutaa 12ffaan dubartoota keessaa qabxii olaanaa galmeessiste

Barattoota qormaata biyyaalessaa kutaa 12ffaa fudhatan keessaa dhibbeentaa 55.7 kan ta'an 350 ol fiduu Ejansiin Madaalliifi Qormaatawwan biyyaaleessaa ibseera. Kana malees barattoonni 702 qabxii 600 ol kan fidan yoo ta'u, qabxii olaanaan bara kanaas 669 ta'uun barameera. Barattoota shamarranii keessaa kan qabxii olaanaa fidde eenyu? Akka ragaa Ejansii Madaallii fi Qormaatawwan biyyaalessaa irraa argametti, ALI bara 2012tti barattoonni 350,000 ola galmaa'uun qormaata kutaa 12ffaa fudhatan. Isaan keessaayis barataan Biruuk Baalkaachaw jedhamu 669 fiduun qabxii olaanaa yoo galmeessu, qabxii olaanaa lammaffaan ammoo barataa Naa'ol Ballaxaa Adaamaaraa 665 argateera. Akka ragaa ejansichaatti barattoonni 1ffaa - 14ffaatti qabxii olaanaa galmeessan hundi dhiiroota. Qabxii olaanaa sadarkaa biyyaalessatti 15ffaa ta'e garuu dubartootarrati tokkoffaa ba'uun kan galmeessite barattuu Sa'aadaa Jamaal jedhamti. Lammaffaan ammoo Beezaawiit Barihee yoo jedhamtu, barattuu mana barnootaa Kiruuz ta'uu ragaan ejansichaa ni mul'isa. Sa'aadaa Jamaal maatii isheetiif intala jalqabaa yoo taatu, dhalattee kan guddatte naannoo Ummattoota Kibbaa Godina Silxee Magaalaa Waraabee ta'uu BBCtti himtee jirti. Daa'imummaa isheetii qabdee mana barnootaa dhuunfaa magaalicha keessatti argamutti barataa turte. ''Hanga kutaa afuriitti mana barnootaa Al-Qalam jedhamuttan baradhe.'' Barattuu cimtuun tures,'' kan jettu Sa'aadaan, kutaa 5- 8tti mana barnootaa Sadarkaa Tokkoffaa Waraabeetti, 9-12tti ammoo mana barnootaa deeggarsa Waldaa Misooma Silxeetiin ijaaramee mana barnootaa bultii sadarkaa lammaffaa addaa Haayiranzii jedhamutti barachuu dubbatti. Barattuu saayinsii uumamaa kan turte Sa'aadaan, sadarkaa tokkooffaafi lammaffaatti illeen barattuu sadarkaa akka turte himti. Haaluma kanaanis qormaata kutaa 10ffaatiin qabxi 4 fiduun mana barnootaa isheefi naannoo isheerraa badhaasawwan maallaqaafi medaaliyaa akkasumas kennaawwan adda addaa argachuu dubbatti. ''Kutaa 10tti qabxi 4 fidee wayitan darbeetti naannoon Birri 2,000 na badhaase. Mana barnootaa irraa ammoo medaaliyaafi kennaawwan adda addaa argadheera.'' Obboleessi ishee kutaa 11ffaa barataa jirus akkuma ishee qabxii gaarii galmeessaa jiraachuu dubbatti Sa'aadaan. Guyyaa waa'ee qabxii ishee itti dhageesse Sa'aadaan qabxii qormaata kutaa 12ffaa bara kanaatiin shamarran keessaa tokkoffaa ta'u kan barte BBC irraayi. Waan gaazexeessaan BBC itti himu amanuu hin dandeenye. Sagalee ishee keessatti kolfi gammachuu guutee, ''Baayyeen gammade. Yeroo jalqabaatiif sirraa dhagahuu kiyya,'' jechuun deebifte. Sa'aadaan sadarkaa biyyaaleessaatti sadarkaa 15ffaa irratti argamtus, 650 fiduudhaan barattoota dubartoota keessaa tokkooffaadha. Isheenis dhimma kana ilaalchisuun ''qabxii olaanaa nan fida jedhee eegeera garuu dubartoota keessaa tokkooffaan ta'e jedhee hin yaadne ture,'' jette. Qormaanni kutaa 12ffaa bara darbe kennamuuf ture sababii Covid-19n dheereffamee ture. Booda keessas qormaatichi karaa onlaayinii taabileetiin kennama jedhamee yaadamulleen waan harkifateef, barattoonni waraqaadhumaan akka qorataman taasifame. Sababii koronaavaayirasitiin manni barnootaa wayita cufameettis barsiisonni ishee karaa Telegram wantoota ishee gargaaran tokko tokko ergaafi akka turan himti Sa'aadaan. Wanti ishee barbaachisu yoo jiraateetti yeroo kamittuu barsiiftoonni mana barnootichaatti akka argamaniifi daarektarri mana barnootichaas akka ishee jajjabeessu himti. ''Yeroon qormaataa irra deddeebiin dheerreeffamunsaa baayyee cimaa ture. Abdii nama kutachiisa. Booda waan dhufuu danda'u yaaduun of qopheessaan ture,'' jetti. Kana malees barsiisonni isaanii Sa'aadaafi hirriyyoonni ishee abdii osoo hinkutatin akka qo'ataniif akka gorsan dubbatti. Wayita qabxiin baheettis qormaata darbuu jalqaba kan himte akkayoo isheetti ta'u dubbatti. Isaan booda ture maatiifi hiriyyoota isheef kan bilbilte. Maatiin ishees qabxii argatteetti gammaduun ''kana caalaa sirraa eegna'' jechuunii dubbatti. Sa'aadaan mana keessatti dhiibbaa hinqabdu. Maatiin ishee yeroo hunda akka qabxii olaanaa fidduuf akka jajjabeessaniifi haala mijeessaniif himti. Haala gaariitti kutaa keessatti barnoota hordofuun, yeroo qormaanni qaqqabu fiigurraa jala jalaa qayyabachuu filachuun qabxii gaarii akka fiduuf ishee gargaaruu himti. ''Qormaanni jiraatuus jiraachuu baatus dubbisuun jaaladha. Beekuuf jedheen dubbisa,'' jetti aadaa dubbisuu ishee yoo himtu. Kana malees kan dubbifte irratti hiriyoota ishee waliin akka mari'attuufi yeroo yerootti ammoo barsiiftoota isaanii akka gaaffatu ibsiti. Ogummaa wal'aansa fayyaa qo'achuu akka barbaaddu kan dubbattu Sa'aadaan, damee barbaaddu kanaan eebbifamtee hawaasaafi biyya ishee tajaajiluuf hawwii qabaachuu himti.


Shamarreen Bookoo Haraam bute turtiishee waggaa sadii maal himti?

Tibbana Naayijeeriyaatti ijoollee hedduun hidhattootan butamuun ammas dubbii ijoo idila-addunyaa ta'eera. Bara 2014  haleellaa mana barnootaa Chibokitti qaqqabeen kan butamtee turte Nehomii Adamuu, shamarraan ammas butamuu arguun itti ulfaatera. Nehomii Adamuu callistuudha, wayita haasoftu ija namaa keessa ilaalte baayyee hin turtu. Taatullee sagalee gadi qabattee tasgabbiin haasofti. Namoota muraasa qofaatu shamarreen kun haala hamtuu ishee mudatee keessa darbitee, irraa hafuu akka dandeesse tilmaama. Nehomiin wayita butamtu umriin ishee ganna 24 yoo taatu, barattoota shamarran Mana Barnoota Sadarkaa Lammaffaa Chibook irraa hidhattootni Bookoo Haraam bara 2014 butan hundasaanii umriin ni hangafti. Barattoonni daree ishee haadhatti ishee fakkeessu 'haadha keenya' jedhanii ishee waamaa turan. Ijoollummatti sababa dhukkubsatteen barnoota irraa dubaatti haftees turte Nehomiin. Amma immoo kitaaba haaraa mata dureen isaa ''Shamarran Chibook''. 'Dhaamsa ayyaanaa Abbaa kootiif' jedhu keessatti akka taatoo ijootti maqaan ishee eerameera. Kitaabni 'ijoollee durbaa keenya deebisaa' jedhu kun Gaazixeessitoota Joo Paarkisan fi Diriiw Hinshaw jedhamaniin kan barreeffame yoo ta'u, Ijoollee butaman dhibbaan lakka'aman, maatisaanii fi namoota seenaa isaanii wajjin hidhata qaban haasofsiisuun barreeffame. Kitaabni kun shamarran butaman maal keessa akka darban bal'inaan hima. Dabalataan, duulli miidiyaaleen hawaasa shamarran butaman akka beekaman gumaache iddoo itti ugguramanii gadhiisisuf rakkisaa taasisera jedha kitaabichi. Beekamtii ijoolleen shamarranii kun argatan gatii qaalii akka qabaatan gochuun gadhiisurratti gufuu uumeera jedhe. Ganna sadiif wayita Bookoo Haraam wajjin turanitti, Nehomiin loltuu Bookoo Haraam tokkotti akka heerumtu dhiibbaan irratti jabaatus, boquu otoo gadi hin qabanne jabaatte didde. Amantii Islaamaa dirqiin amanu didde. Barrulee dhimmaa amantaa irratti akka barreessaniif kennameef irratti barattuu daree ishee tokko wajjin haala keessa oolan iccitiin barruu kennameerratti barreessaa turan. Nehomiin barreeffama ishee kana yeroof borsaa xiqqoo tokko keessa dhoksitee miilatti hidhataa turte. ''Seenaa keenya barreessina jennee murteeffanne,'' jette natti himte, ''Nu keessaa namni tokko yoo miliqe, maal akka taane namootatti himna jechaa turre.'' Guyyaa guyyaan haala oolmaa ishee kan barreessite keessa tokko natti agarsiifte Nehomiin, Xalayaa Abbaa isheef barreessite Dhaamsa Ayyaana bara haaraan walqabata. ''Abbaan koo jaalatamaa kan taate, yeroo amma kanatti sin dhabe,'' ''Abbaayyeekoo si arguun barbaada, Amma waa'ee kee, haadhakoo fi maatii keenya manatti hafanii baay'ee yaadda'eera. ''Nan butama jedhee takkaa yaade hin beeku. Hundi keenya wayita Bookoo Haraamiin butamnu kana hin hubanne ture, Abbaakoo si argachuun dadhabe.'' ''Seexana na dararuuf gara koo dhufu yeroo kamiyyuu akkan injifadhu waaqayyoon akka naaf kadhattun barbaada, Kanaafuu, barreeffama koos kanumaan goolabeera.'' ''Hedduun si yaade, Nagaatti naaf ooli,'' ''Ana intalakee Nehomii Adamuudha, Ayyaana gaarii!'' xalayaa jedhu baarreessite ture. Shamarran butaman maatiisaanirra adda bahu qofaa miti kan rakkatan, maatiin isaanii maal keessa akka turanillee quba hin qaban ykn du'uuf jiraachuu isaanillee hin beekan, dararaa hamtuu heddu keessaa turan. Humna waraanaa Naajeeriyaa, loltoota biyyoota biroo isaan barbaacha garasitti ergamanii fi Diroonii Ameerikaa  shamarran butaman iddoo jiran akka hin mul'anneef yeroo hunda iddoo tokkorra gara iddoo biraatti akka socho'an taasifamaa turan. Yeroo yartuuf/gabaabduuf magaalaa Gozaa jedhamtu qofatti, xumura bara 2014 keessa Bookoo Haraamiin to'atamanii  mul'achuurra kan darbe, harka caalaa dawoo bosona Sambisaa iddoo hidhattoonni kun dhokatan keessa turan. ''Bosona Sambisaa keessaatti rakkoo baay'ee hamtuu dabarsine,'' jette Nehomiin . ''Bishaan fi waanti soorannu hin jiru, sirumaayyuu laguun wayita nutti dhufe qaama keenya biyyeeedhaan hanga of qulqulleessinutti geenye,'' jette. Ajajoonni Bookoo Haraam olaanoon Nehomiin loltoota isaanii keessaa tokkotti akka heerumtu gaafataa turan. Nehomiin loltuu tokkkosaaniitti heerumuun, shamarraan quxisuu ishee wajjin butamaniif fakkeenyaa ta'uun isaan kaaniis akka heeruman amansiisuuf nu gargaara jedhanii amanu ture hidhattoonni kun. Yeroo hundumaa akka jabdutti garafamte/ dhaanamte, si ajjeefna jedhamtee sodaachifamtus heeruma didde. Nehomiin hidhattoota ishee butaniitti heerumuu diduun akka hin ajjeefamne akkamitti barte jedhamte wayita gaafatamtutti, heerumuuf qophii hin turre jette. Ajajamuu diduun ishees, Nehomii fi shamarran ishee wajjin butaman biroos hogganaa hidhattoota Bookoo Haraam Abubakar Sheeku duratti akka dhiyaataniif sababa ture. ''Sheekuun nu fuudhuuf akka nun butne nutti hime, mootummaan garuu namootasaa jalaa qabee hidhe akka gadhiisu dhiibbaa irratti cimsuu akka barbaade hime.'' Kun akka tasgabbooftu gargaarullee, hidhattoonni kaanimmoo yaadicha mormaa turaniiru jetti. Hidhattoonni kun Nehomii fi barattoota butan biroo hiriyootasaaniirra addattti baasuun soorata dhorkachuun akka itti heeruman dirqisiisaa turan. Egdootasaanii fuulduratti faarfatu, jalqabarratti callisuun booda cimsani faarfatu ture. Barattootni butaman harki caalaan isaanii Kiristaanota. Barruu oolma isaanii irratti galmeessaniirratti luqqisa kitaaba Qulqulluu fi kadhannaasaanii ni barreeffatu turan. Suuta suutaan bara 2017 shamarran 81 wajjin Nehomiin gadhiifamte. Yeroo sanatti isheen gartuun hidhattoota Bookoo Haraam heddu laafeera jettee yaaddi turte. ''Bookoo Haraam ammayyuu ni jira jedhee hin yaadu, sababni isaammoo wayita achii baanu gartuun hidhattota kanaa iddoo lamaatti qoodamaniiru. Kanaaf,  isaaniif dhumateera jennee yaadne. Muraasni isaanii Saambisaa keessa, kaan isaammoo yeroo sana Kangaruhaa keessa jiru ture.'' Giifti duree Ameerikaa duraanii Misheel Obaamaa dabalatee, namoonni hedduun miidiyaalee hawaasaarrattis otoo hafiin duula shamarraan butaman akka gadhiifaman gaafatu banuun isaanii beekamtiisaanii waan olkaaseef, ijoollee mana barnootaati butuun gatii hangamii akka qabu Bookoo Haraamitti agarsiise. Butii ijoollee yaaddannoo namootatti kakaase Nehomiin butamurraa bilisa baatee, waggaa tokko otoo hin guutin gartuun hidhattootaa shamarran 100 magaalaa Dapichi jedhamtu, Bulchiinsa Yobee keessaa butanii fudhatanii turan. Ji'a tokko booda shamarree amantii Kiristaanummaa ganuu didde Liha Sharubuu jedhamturraan kan hafe shamarran butaman hundisaanii gadhiifamanii turan. Tibbanas ijoolleen hedduun Naajeeriyaatti butamuun qalbii hawaasa addunyaa irraa deebiin harkiseera. Ji'oota sadan darban keessa Kaaba Naayijeeriyaatti ijoolleen 800'tti dhiyaatan manneen barnootaati butamaniiru. Tibbana Kaaba dhiha Naajeeriyaa iddoo hidhattoonni kun keessa socho'anitti ijoolleen butamaniiru. Dambaliin butii ijoolleetti hammaate kanaaf qaamni ittigaafatamummaa ifatti fudhate hin argamne. Kaaba Dhiha biyyattii keessatti yakkamtoonni namoota ugguranii gadhiisuuf maallaqa gaafatanis biroos  ni jiru. Xinxaltoonni akka jedhanitti, gartuuleen kun tarii hidhattoota Bookoo Haraam wajjin hidhata qabachuu malu . Haata'u malee, hariiroon gidduusaanii jiru hangam cimaa akka ta'e ifaa miti jedhu. Dhugaan hin haalamne garuu, yakkamtoonni kunneen butii shamarraan Chibook ka'umsa godhachuun ijoollee biroo ammas butuusaaniiti. Yeroo tokkicha shamarran 297 doormii magaalaa Jangibi, kutaa bulchiinsa Zamfaraa keessaa butamaniiru. Nehomiidhaaf butiin haaraan akkasii yaadannoo hamtuu isheerra qaqqabe ishee yaadachisa. ''Wayitan Zamfaraarra shamarran butamuusaanii dhaga'e, halkan guutuu hirribni na qabuu dide. Sababnisaa rakkoon ani keessa darbe keessa akka darban hin barbaadu. Yeroon sagalee qawwee dhuka'uu dhaga'e ammayyuu nan sodaadha. Yoo waraanni biyyattii dhukaasellee an nan sodaadha,'' jechuun himte. Nehomiin jireenya ishee bade ture amma deebistee ijaarrachaa jirti. Amma heerumte daa'ima jalqabaa da'uuf eegurra jirti. Shamarran Chibook 100 ol butaman garuu achii buuteen isaanii ammas dhabameera.


Gaa'ila yeroo weerara Covid: ''Maatiinkoo umrii waggaa 14'tti akkan heerumuuf na dirqamsiisan'

"Maatiin koo gaa'illi kun akka na hin dabarre dhiibbaa narraan ga'aa turan. Maatiin gurbaa na gaafatee dureeyyii waan ta'aniif,'' jetti shamarreen umrii waggaa 14 Ababaan. Ji'oota muraasa dura tibba weerarri koronaavaayirasii hammaate, akka heerumtee qabeenya abbaa manaatiin jiruu maatii fooyyessituuf, maatiirraa dhiibbaan itti cimaa akka ture dubbatti. Ababaan barattee doktara ta'uu barbaaddi, garuu bakka amma jiratu Gondar Kibbaa keessatti waa'een barnootashee waan yaadamu miti. Naayijeeriyaattis dhiibbaan walfakkaatu shamarree umrii waggaa 16 Raabii jedhamtu mudateera. Raabiin mana barumsaa Gusaawuu jedhamutti barnootashee sadarkaa lammaffaa hordofaa jirti, hiriyoonni afur garuu tibba weerarri Covid hammaate heeruman. Kanarraa kan ka'e maatiinshee isheenis akka heerumtu barbaadu. ''Yoo rabbi jedhe ollaa kiyyaa shamarran lama torbee kana keessa ni heerumu. Dabareen kun anas ga'uu danda'a, waanan beeku hin qabu'' jette Raabiin. Gaa'illi shamarranii umriinsaanii osoo hin ga'in raawwatamu kun kan duraaniirraa adda. Gabaasi Unicef akka mul'isutti waggoota kurnan itti aanan keessatti shamarran miiliyoona kudhan ta'an umriinsaanii osoo hin ga'in ni heerumu, kunis dhiibbaa weerara Covid-19 irraa kan ka'eedha. ''Kun kan agarsiisu addunyaan kun shamarraniif iddoo qormaataa fi ulfaataa ta'aa jiraachuudha,'' jedhan Unicef'tti gorsaan dhimma ittisa aadaa miidhaa geessisanii Nankali Maksud. "Maatiin shamarran mana barumsaatti erguu qabu malee akka heerumaniif haala mijeessuu hin qaban,'' jette Ababaan. Shamarreen Itoophiyaa kun dhimma heerumasheerratti abbaashee waan mo'atteef gaa'ila kana keessaa ba'uu barbaaddi. "Harmeen koo fi obboloonni koo dhiiraa akkan heerumuuf dhiibbaa narratti uumu. Erga gorfamanii booda dhumarratti ni dhiisan. Aanga'oonni naannoos dhiibbaa irratti uumuun sammuusaanii jijjiiran.'' Raabiidhaaf (of ibsuu waan hin barbaanneef maqaanshee jijjiirameera) garuu yaaddoon sun akkasumatti jira. Kaaba Naayijeeriyaa, iddoo quubsuma saba Fulaanii-Hawusaa kan taate bakka Dambaa jedhamtu keessa jiraatti. Addanatti shamarran xiqqoo ol guddatanii nama itti heeruman argannaan boodatti jechuun hin jiru. Haati Raabii akkas jetteen: ''Shamarran si waliin barataa turan hunduu heerumaniiru. Giti kee hiriyaan kee dhiiraa Shafii'uun akka maatiisaa ergatu nan gaafadha. Itti heerumuu qabda.'' Hiriyoonni Raabii afur sababa rakkoo diinagdee maatiif jecha heerumaniiru. Hiriyoota Raabii heeruman keessaa haati shamarree tokkoo akkas jedhan: ''Maatiinshee maal eegu? An intala kiyyaaf baasii mana barumsaa kaffaluu hin danda'u. Kanaafuu carraan an qabu heerumsiisuudha. Isa booda maatiin an gargaaruu muraasa ta'a,'' jette Ragaan Unicef akka mul'isutti erga bara 2011 as lakkoofsi shamarran umrii malee heerumanii harka 15'n hir'atee ture, amma garuu sababa weerara koronaavaayirasiitiin deebi'ee daran dabaleera. "Rakkoo heeruma umrii malee shamarran addunyaa mudataa jiru hiri'isuuf baayyee hojjenne. Ammallee hagas mara ga'aa ta'uu baatus garuu kallattii sirrii irra jirra,'' jedhan qondaalli Unicef Aadde Nankali Maksuud. "Garuu weerarri Covid hojii keenyarratti qormaata guddaa ta'eera. Sababa kanaan jireenyi shamarran keenyaa akka addunyaatti yaaddoo keessa galeera.'' Akkuma haalli nama rifachiisu jiru tarkaanfii jajjabeessaanis jiraachuu hima gabaasi Unicef- akka ragaaleen mul'isanitti gaa'illi umrii malee kun yoo gorsaan itti deeman furmaata agarsiiseera. Gaa'illi umrii malee kun bakka hedduutti hammaatus, bakkeewwan tarkaanfii ittisaa fudhatamanitti garuu fooyya'iinsi argameera. "Umrii koo waggaa 14 irraa kaasee hanga ammaatti yeroo sagal gaa'ilaaf gaafatameera,'' jetti Maaram. Shamarreen kun waggoota Siiriyaa irraa baqattee Jordaan galte, amma buufata baqattootaa Zaataarii jedhamu keessa jiraatti. ''Hawaasa keessa dhiibbaa guddaatu jira. Harmeen koo fi abbaan koo garuu na deggaraa turan. Harmeen umriikoo ammallee heerumaaf akka hin geenye cimsitee dubbataa turte.'' Kanaafuu Maaram heeruma dhiistee barnoota itti fufte, kan yeroo mara jaal'attu carraa kubbaa miilaa taphachuus argatte. ''Hiriyoonni kiyya lama kan yeroos heeruman amma ni gaabbu. Jireenya gaa'ila boodaatti baayyee rifatan, mirgi barachuusaanii sarbamuutti baayyee aaran.'' Saavitaa jedhamti, umriinshee 16,17 ta'ee homaa hin beektu, waraqaa ragaashee umriinshee 14 jedha, isheen garuu miti jetti. Kaaba Indiyaa Utaar Piraadesh keessa obboloota shamarranii afur fi dhiira lama waliin jiraatti. Saavitaan mana barumsaa deemtee hin beektu, barreessuu fi dubbisuu hin beektu. Tibba weerara Covid maatiinshee gargaarsa midhaan nyaataa guddoo argata, garuu ishee ofirraa heerumsiisuuf boodatti hin jenne. Saavitaan obboloottishee hangafaa heerumanii wayita daa'imman godhatan ni argiti, garuu akkasaanii ta'uu hinuma didde. Aanga'oonni naannoo wayita yaadashee deggeran boqonnaa argatte, carraa sagantaa 'cash transfer' jedhamu keessa galuus argatte. Yoo hanga umriinshee 18 guututti osoo hin heerumin eegde deggersa maallaqaa akka argattu waadaa galameef. Qondaalli Unicef Nankali Maksuud akka jedhanitti gaa'ila umrii malee tibba weerara Covid dhiibbaadhaan shamarran irratti fe'amaa ture hambisuuf waa sadiitu furmaata. ''Tokkoffaa shamarran karaa nageenyi isaanii eegameen gara mana barumsaatti deebi'uu qabu. Rakkoo diinagdee maatii hiyyeeyyiif itti dhiyeenyaan qorannee furuu qabna. Ulfi yeroo malees gaa'ila yeroo maleef waan nama saaxilaa jiruuf asirrattis of-eeggannoon cimuu qaba.'' Minaaraan garee miidhaa shamarranii fi dardarran irra ga'u irratti barnoota kennuun hojjetu keessa jirti. Shamarreen Baangilaadash kan umriinshee ganna 18 kun yeroo ammaa hawaasa ishee keessatti shamarran umriin isaanii osoo hin ga'in akka hin heerumne dhiibbaa uumaa jirti. Minaraaf yeroon weeraraa qormaata cimaa ture, abbaanshee tibba kana hojiisaa dhabe, maallaqi hin jiru. Yeroo kana namni ollaa tokko obboleettiishee quxisuu fuuchuuf ergata, obboleettiinshee kun Riitaa jedhamti. Nama kanatti heerumtee maatiirraa rakkoo hir'isuu barbaaddi turte. Namni ishee fuudhuuf jedhu ammoo namuma ishee dararaa tureedha. Minaaraan garuu gareeshee waliin ta'uun gaa'ila kana hambisteetti, garuu hagam akka turu hin beektu. ''Weerarri kun kan itti fufu yoo ta'e, maatiin ijoolleesaanii waggaa 18 osoo hin guutin heerumsiisuu itti fufu.'' Ababaan yeroo ammaa hiriyootashee waliin ta'uun mana barumsaatti deebi'anii, yoo xiqqaate erga eebbifamanii booda waa'ee heerumaa akka yaaddu himti. Shamarreen umrii waggaa 14 Maqdas injinera ta'uu barbaaddi. Maatiinshee wayita weerara Covid waa'ee heerumashee qofa mari'achaa akka turan kan dubbattu Maqdas, isheen barachuu akka feetu himtus namni ishee dhagahu akka hin turre himti. "Hanga manni barumsaa deebi'ee banamuttin eege. Wayita barumsi jalqabu dafeen dhaqee daarektaratti hime. Daarektarris qondaaltota naannootti hime. Hundinuu walta'anii wanti akkasii sirrii akka hin taane maatii koo gorsan.'' Amma maatiinshee hanga waggaa 18 guuttutti akka hin heerumne irratti walii galaniiru.


Siwizarlaand dubartoonni miseensa waraanaa amma paantiisaanii akka uffatan eeyyamuuf

Siwiizarlaand yeroo jalqabaaf miseensonni waraanaa dubartoota ta'an paantii dubartootaa akka uffatan eeyyamuuf. Karoorri kun qacarrii miseensota waraanaa dubartootaa dabaluuf akka ta'e miidiyaan biyya keessaa gabaaseera. Akkaataa hojimaataa amma jiruun, miseensota waraanaaf kan qoodamu paantii kanneen dhiiraa qofaadha. Dubartoonni hanga ammaa paantii jarreen dhiiraa dubartootatti bal'atu kennamaaf ture jedhu gabaasaaleen. Bal'achuurraa kan ka'es paantiin kun dubartootaaf mijataa hin turre. Yaaliin ammaa baatii dhufu kan eegalu yoo ta'u, miseensota waraanaaf gosa paantii dubartootaa lamaa kan bakka qorraafi bakka ho'aa uffatamu kennamaaf. Waraana Siwizarlaand keessaa dubartonni 1% qofaadha. Garuu biyyattiin baay'ina miseensota waraanaa dubartootaa bara 2030'tti gara 10% guddisuu yaaddi. Miseensi Mana Maree Biyyaalessa Siwiiz, Marianne Binder paantii dubartootaa dubartootaaf qooduun dubartoonni daran waraana keessa akka seenan ni kakaasa jedhu. ''Uffatichi dhiiraaf qophaa'e, waraanni garuu mirga dubartootaa yoo eegu barbaade, tarkaanfiin barbaachisaa fudhatamuu qaba,'' jedhan. Dubbi Himaan waraana Siwizarlaand Kaj-Gunnar Sievert uffatiifi meeshaan kaan miseensota waraanaaf kennamu kan yeroon irra darbu ta'aa jira jedhan. Marsaritii Siwiizarlaand Watson jedhamuuf akka himanitti, yuniformiin haaraa miseensota waraanaa dubartootaaf kennamu gosa lamadha. Kunis, ''paantii gabaabaa'' bonaaf akkasumas ''paantii dheeraa'' gannaaf ni kennamaaf jedhan. Obbo Sievert jalqaba torban kana akka dubbatanitti jijjiiramni kan taasifamu paantii qofarratti osoo hin taane, meeshaalee kaan waraana keessa kennamanis dabalata jedhan. Ministeerri Ittisaa biyyattii Viola Amherd murtee kanaan gammaduu himan. Akka gabaasa Swissinfo'tti, yuniformiin waraanaa Siwizarlaand ammaa bara 1980'moota jalqabee hojiirra ooluu eegale.


Kiristaanota Paakistaan: 'Butamee, hidhameen waggaa 12tti akkan heerumu taasifame'

Faaraah ijoollee ganna 12 yoo taatu mana warrashee Paakistaan irraa bona darbe butamte. Intalli kuni hidhamtee fuudhamteetu amantiishee gara Islaamaatti geeddaruun nama ishee butettti akka heerumtu taasifamte. Kuni carraa ijoollee amantii Kiristiyaanaa, Hinduufi Siik qaban dhibbaan lakkaa’amanii taheera. Gaafa Waxabajjii 25 Faaraah magaalaa Paakistaan baay’ina ummataan sadarkaa sadaffaarra jirtu Faayaasaalbaad mana warrashee turte. Yeroo balballi manasaanii rukutamu akaakayyuu, obbolootashee dhiiraa sadii fi obbolaanshee dubraa lama jiru ture. Akaakaanshee balbala banuuf gaafa deemu yaadatti. Achiin dhiiroti sadii Faaraah fudhatanii konkolaataa keessa galchan. Maatiinshee yoo ishee baraaruuf yaalan ‘ni gaabbitu’ isaaniin jechuu abbaan Faaraa Asiif yeroo kuni uumame bakka hojii ture dubbata. Asiif buufata poolisii dhiyeenya jiru dhaqeet yakka kana gabaase-maqaa nama butee isa tokkoo kan akaakayyuun Faaraah yaadates poolisitti hime. Haa tahu malee, poolisooti dhimma kanaaf xiyyeeffannoo hin kennine. ‘’Poolisooti tumsa hin kennine, yakka raawwatames galmeessuu didan-inumaayyuu achi na dhiibanii, ana arrabsaas turani,’’ jedhe. Irra deddeebiin himannaan erga dhiyaateen booda baatii sadaffaatti yakka raawwate galmeessanillee tarkaanfii tokkoyyuu hin fudhanne. Yeroo kanatti mucaan ganna 12 Faaraah  naannoo sanarraa km110 fuudhamtee magaalaa Haafiizaabaaditti gudeedamuu, achiin cancalaan hidhamuu fi akka garbaatti lakkaa’amuu dubbatti. ‘’Yeroo baayyee hidhameen taa’a, mana na kaa’e sana akkan qulqulleessuufi loon isaanii akka bobbaasu na ajajaa turan,’’ jetti. ‘’Cancala miila kootti hidhanii turan isa futtaafachuu waan hin dandeenyeef, yaa Waaq na gargaari jechaan ture,’’ jetti. Paakistaan keessa Kiristiyaanota miiliyoona lama tahan turan, kuni lakkoofsa uummatichaa keessaa harka tokko qofaa dha. Akka gabaasa dhaabota mirgoota namoomaatti waggaa waggaan ijoolleen dubaraa amantii Kiristaanaa, Hinduu fi Siik qaban 1000 ni butamu. Baayyeen amantii isaanii gara Islaamaatti akka geeddaran taasifamu sababiinsaa Paakistaan keessatti seera Shari’aatiin ijoolleen ganna 16 gadi jiran Musliima yoo tahan nama Musliimaatti heerumsiisuun ni danda’ama. Faaraah irra waanti qaqqabes adda miti nama ishee butetti dha heerumte. Gumiin Waldaa Kiristiyaanaa Biyyaalessaa Paakistaan lakkoofsi ijoollee dubaraa butamanii dabalaati jira jedha. ‘’Ijoollee dubaraa dhibba meeqaan lakkaa’amantu fudhatamaa jira. Yakki kuni immoo namoota baayyeen raawwatama, qondaaloti homaa tarkaanfii hin fudhatan,’’ jedhu. Abbaan Faaraah waldaa Kiristiyaanaa naannoo jiru dhaqeetu gargaarsa gaafate, waldichis deeggarsa seeraa maatii kanaaf taasise. Jalqaba baatii Muddee irratti dhiibbaa baayyee booda namni bute qabamuun Faaraah bilisa bahuu dandeesse, poolisiinis dhumarratti tarkaanfii fudhachuu danda’e. ‘’Poolisoonni afur mana nama butee dhaqanii fidan, anis akkan dhiyaadhu uummatatti himan,’’ jedhe Faaraah. Gaafa Mudde 5 dhimmi mucaa kanaa mana murtii Faayisaalaabaaditti dhiyaate Faaraah immoo gara dahoo dubartootaa fi daa’immanii ergamte. Qorannoon dabalataas adeemsifamaa ture. Haa tahu malee, ammallee oduun gaddisiisaa jira. Yeroo maatiin dhaddacharraa murtoo dhumaa eegaa jirutti poolisiin qorannoo akka dhaabe abbaa Faaraah’tti hime. Sababiin dhiyaate immoo Faaraah heerumaafi amantii jijjiirrachuuf waliigaltee turte kan jedhu ture. Faaraah dhaddachatti yeroo dhiyaattu sirrii dha jette. Haa tahu malee ogeessonni seeraa daa’imni kuni akka akkas jettu dirqisiifamtee tahuu mala jechuun shakkan. Abbaan ishees dubbii kana tahuu dhumarratti mirkaneesse. ‘’Kana kanin dubbadhe namichi na bute yoon dhugaasaa dubbadhe akka na ajjeesu natti hime, abbaakees nan ajjeesa naan jedhe. Maatii koo hundumaa…ijaan sodaadheef waaninni jedheen waliigale,’’ jette Faaraah. Torbee sadii booda gaafa Guraandhala 16 butamtee ji’a saddeet booda abbootiin murtii gaa’elli ishee sirnaan kan galmeeffame gatii hin taaneef faayidaa seera qabeessa miti jedhan. Dhimma seeraaf galata haa tahuuti amma bilisa tahuun maatisheetti makamtee jirti. Yeroo ijoolleen dubaraa akkanatti butaman dhimmi dhaddacha isaanii yeroo gabaabaa keessattii hin xumuramu. Lammata akka butamanillee ni doorsifamu, maatii isaanii akka ajjeesan itti dhaadatu...akkasuma gadadoon itti fufa. Shamarree ganna 14 irra kan qaqqabes kanuma ture, Maariyaa Shabaaz jedhamti butamtee, nama ishee butetti akka heerumtu erga dirqisiifamteen booda jalaa miliqxe. Ergasii isheefi maatiinshee doorsisni du’aa ijaa itti ergamuuf dhokatanii jiraachuu jalqabani. Maariyaa gargaaruuf jecha dhaabbanni tola oolaa UK keessa jiru iyyannoo deeggarsaa 12,500 walitti qabeera. Miseensonni paarlaamaa UK 30 ol tahanis iyyannoo kanaaaf mallattoo isaanii kennaniiru, abuunooti, kaanillee irratti hirmaataniiru. Gaaffiin iyyannoo kanaas UK keessatti koolugaltummaa akka argattu kan gaafatu dha. Ministirri Mummee Paakistaan Imraan Kahaan dhimma namoota dirqamaan gara Musliimaa geeddaruu irratti qorannoon akka taasifamu ajajaniiru. Bakka bu’aan ministira mummichaa Taahiir Mehaamuud Ashraafii ‘’gaa’ela dirqii, amantii dirqamaan jijjiirsisuun waan fudhatama qabu miti,’’ jedhan. Haa tahu malee waan Asiif fa’i keessa darban karaan dheeraa akka tahe agarsiisa. Abbaanis namoota buttaadhaan himataman kunneen argachuuf tattaafii akka itti fufu dubbata. Faaraah amma manatti deebi’uu isheetti baayyee gammaddi, dararaa irra gahe irraas bayyannachaa jirti. Shamarreen amma ganna 13 taate dubartoota biraa irra waan kuni akka hin geenyeef tarkaanfiin ni fudhatama jettee abdatti. ‘’Waaqni ijoollee Paakistaan ni eega jedheen abdadha, ni tiksaan jedheen yaada.’’


Saamiyaa Suluuhuu Hasan: Dubartiin jalqabaa pirezidantii Taanzaaniyaa ta'uuf jiran eenyu?

Pirezidaantii Itti aantuu Taanzaaniyaa kan ta'an Saamiyaa Suluuhuu Hasan erga Joon Magufuuliin du'aan addunyaa kanarraa boqotanii booda pirezidaantii biyyattii ta'uun kakuu seenuuf jedhu. Koronaavaayirasii itti qoosaa turaniin qabamaniiru jedhamuun shakkamanii erga ija hawaasaa duraa dhokatanii erga turanii booda tasa dhibee onneen du'uunsaanii kaleessa galgala kan dhagahame Joon Magufuuliin, aangoo pirezidaantummaa marsaa lammaffaa kan waggaa shaniif turu bara darbe qabatan. Kaleessa(Roobii) galgala pirezidantichi boqochuu kan ibsan Aadde Saamiyaa Suluuhuu Hasan aangoo kana fudhachuun hanga marroon pirezidaantummaa kun obba'utti biyyattii bulchuuf jiru. Kanaanis pirezidaantii dubartii jalqabaa Taanzaaniyaa fi Afriikaa keessattis dubartii duree biyyaa jalqabaa ta'u. Afriikaa keessaa biyyi yeroo ammaa pirezidaantii dubartii qabdu Itoophiyaa yoo taatu, garuu aangoo guddaan harka Ministira Muummee waan jiruuf hagas mara aangoo biyya bulchuu hin qaban. Aadde Saamiyaa Suluuhuu Hasan bara 2014, wayita itti aantuu dura teessuu koree heera biyyattii bocuun fooyyessuu ta'uun filatamanii as siyaasa keessatti daran beekamaa dhufan. Bara 2015 michuu Joon Maagufuulii ta'uun waliin dorgomanii Itti Aantuu Pirezidaantii ta'uun filataman, bara darbemmoo irra deebiin filataman. Qondaalli siyaasaa umrii waggaa 61 kun tibba duula na filadhaa gaggeessaa turanitti gareen weellistootaa fi kaan isaan dabaalan harmee jedhanii akka isaan waaman itti himaa turan. Kunis aantummaa lammiilee biyyattiif qaban irraati jedhu namoonni isaan beekan. Namoonni siyaasaa itit dhihaatan akka dhugaa bahanitti, Saamiyaa Suluuhuu Hasan nama jabduu Taanzaaniyaan ammallee itti hin fayyadamneedha. ''Akkuma nama siyaasaa kamittuu of ilaalti. Dhugaan jiru garuu kana miti. Isheen dandeettii addaa qabdi. Waliin hojjedheen arge,'' jedhe miseensi mana maree bakka bu'ootaa January Makaambaa. Kaan ammoo isheen goota, siyaasa keessatti qooda guddaa ba'atteetti ittiin jedhu. Haata'u malee akkaataa bulchiinsa isaanii kan pirezidaant Magufuulii irraa dhaalan akkanumaan itti fufsiisu moo jijjiirama fidu kan jedhu gaaffii ta'eera. Keessattuu waa'ee weerara koronaavaayirasii irratti shakkii pirezidaantichi qabaachaa turanii fi ejjennoo falmisiisaa isaan agarsiisaa turan irratti murtee mataasaanii fudhachuutu irraa eegama. Samiyaa Suluuhuu Hasan pirezidaantichaaf amanamoo turanis ejjennoo isaanii irratti nama cichaniidha. Kanaaf ammoo agarsiistuu guddaan, bara 2017 qondaala paartii mormituu ajjeechaa irratti aggaamame jalaa baraaramee hospitaala ture Tundu Issu jedhaman Keeniyaa magaalaa Naayiroobii keessatti dhaqanii gaafatanii ture. Bara 1960 biyya gariin of-dandeesse Taanzaaniyaatti maxxantee jirtu odola Zaanzibaar keessatti dhalatan. Barnootasaanii digirii jalqabaan gosa barnootaa bulchiinsa uummataa (public administration) jedhamuun Taanzaaniyaa keessatti baratan, achii digirii lammataa(MA) UK, Yuuniversitii Maanchistar keessatti baratan. Bara 1978 ogeessa qonnaa fi nama jireenya gadi aanaa jiraatu Haafiz Ameeyir nama jedhamutti heeruman. Garuu erga pirezidaantii itti aantuu ta'anii waliin mul'atanii hin beekan. Ijoollee afur qaban keessaa tokko, Mwanu Haafiz Ameeyir, miseensa mana maree Zaanzibaar ta'ee jira.