Ertiraan yeroo bilisa baate hoggantoonni 'Singaappoor ishee goona' jedhanii turan

Ertiraan bara 1992tti biyya Afrikaa 52ffaa ta'un walabummaa ishee wayita labsiteetti, lammiileefi xiinxaltoonni imala kana hordofaa turan, ''yeroo gabaabaa keessatti guddina diinagdee galmeessuun fakkeenya biyyoota naannichaa taati'' abdii jedhu qabu ture. Hojii raawwachiiftoonni bulchiinsa cehumsaa walabummaan booda turanis ‘’Ertiraa akka Singaapoor goona’’ jechuun dubbatu turan. Biyyattiin imaammata maakroo diinagdee bara 1994tti raggaasifteen, qonnaa fi indastirii, qurxummii fi ashaboo, ijaarsa bu’uuraalee misoomaa, bishaaniifi elektiriika babal’isuu akkasumas ergama barnootaafi fayyaa babal'iisu jedhu qabatee ture hojii kan jalqabde. Seensa sanada kanaa irrattis ‘’Ertiraan waraanaafi lola akkasumas bulchiinsa cunqursaa irraa bilisoomtee gara badhaadhinaafi nagaa haaraatti galaa jirti. Nagaan wareegaan argame kun jijjiirama demookiraatawaa saffisaa agarsiisaa jira. Diinagdee waraanaan barbadaa’e ijaaruuf yaaliin godhamaa jira,’’ jedha. Qorataan siyaasa Afrikaa Piroofeesar Mangista'aab Kidaane, mootummaan Ertiraa invastimantii abbootii qabeenyaa dhuunfaa biyya alaatiin hogganamuufi oomisha al-ergii irratti xiyyeeffate wixineessuu yaadatu. ‘’Mootummaan diinagdee paartii biyya bulchuu, kan mootummaafi kan invastmeentii dhuunfaa jechuun imaammanni hojiirra oolche kan haala ifaafi itti gaafatamummaa hinqabneen harkasaa keessa galchuu waan jalqabeef karaa dheeraa osoo deemuu hin deemiin gufateera,'' jedhan. Sababii hojmaata wal-dhahaa kanaatiin mootummaan qabeenya uummataa kan paartii irraa adda baasuu akka hindanda’amne kan dubbatu Mangistaab, ’’fakkeenyaaf albuudni mootummaa ykn paartii keessaa eenyu akka bulchu ummanni hin beeku ture,’’ jechuun sirni diinagdee burjaaja’aa tahuu dubbata. Landan Yunivarsiitii Saawuuz Baankitti piroofeesara kan tahe Gaayim Kibraab gamasaatiin, uummanni rakkoo bulchiinsaa gama mootummaan ture ‘’hanga muuxannoo argatanitti,’’ jechuun yeroo kennuufillee, yeroon sirreessuu waan hindandeenyeef diinagdeen biyyattii boodatti hafuu danda’eera jedha. Sababii kanaatiinis lammiileen invastimantii irratti hirmaachuu barbaadan baayyeen qarshii isaanii qabatanii baqannaarraa biyyatti deebi’anillee, diinagdeen dhuunfaa paartii gibira seeraa hinkaffalle waliin dorgomuu waan hindandeenyeef adeemsa keessa kasaaruu dubbata. Hojimaata kanaan eenyu maal akka bulchu waan hinbeekamneef malaammaltummaaf saaxilamaa ta'u kan himu Piroofeesar Mangistaab, paartiin biya bulchu daldala damee hundaa keessatti waan hirmaatuuf daldaltoota dhuufaa carraa dhorkuun diinagdeen haalaan sochii dhorke jedha. ‘’Mootummaafi paartiin sharafa alaafi iiqaa to’achuun inavstimantii dhuunfaa dadhabsiisan. Kanarratti dargaggoonni tajaajila biyyaalessaatiin waan qabamaniif maatiin hojjataa qonnaafi hojii humnaa dhabuun diinagdeen kufeera,’’ jechuun ibsa. Kanas ta'ee osuma jiruus lammiileen daldalaafi invastimantii irratti hirmaachuun dinadgeen biyyattii bara 196tti guddina parsantaa 6.7 galmeessuu himu Piroofeesar Gaayiim. Ministeera Faayinaansiitti ittigaafatamaa diinagdee kan ture Obbo Kibroom Daaflaa turtii yeroos sab-himaalaa Ertiraa waliin taasiseen, waajjirri isaan hoogganaa turan'Himbool Sharafa Alaafi Hawaalaa' qofarraa waggaatti doolaarri miiliyoona 80 ni jijjira ture jedhee ture. Dabalataan dhaabbileen tajaajila sharafa alaa kanarratti hirmaatan 29f eeyyamni kan keennameef ta'u himee ture. Lolli Itiyoo-Ertiraa, diinagdee biyyattii rakkinaafi dhiibbaa bulchiinsaatiin walqabatee ofiisaatiin tirachaa ture caalaa miidhuunsaa isaan hinoolle. Waraana kana hordofees wal-dhibdee waggoota 18 darbaniif itti fufeen lammiileen baayyee tajaajila biyyaalessaa akka kennaniif dirqamuun, diinagdeen tirachaa ture lolichaan dhaabbachuu himu Pirof. Gaayiim. ‘’Ertiraan baajata biyyaalessaa ilaachisee gabaasni waan hindhiyaanneef, sababa waraanichaan kasaaraan diinagdee qaqqabe hangam akka ta'e beekamuu baatus, qabeenyi manca’uunsaa garuu ifa ture,’’ jedhan. Qondaaltonni mootummaa Ertiraa garuu, ‘’jalqaba walabummaan biyyaa mirkanaa'uu waan qabaatuuf, biyya eegsifnee booda waa’ee dhimmoota keessoorratti haasa’uuf yeroo ni arganna,’’ jechaa turaniiru. Odeessaalee walfakkaatan kanneenis dubbisaa: Caasaan diinagdee mootummaa filannoowwan diinagdee waan to’ateef sirni deemookiraataawaa tahe akka hinjiraaanne godheera. ‘’Mootummaan diinagdee mataasaa waan ijaareef uummata waliin hidhata hinqabu,’’ jedha. Kanaaf hamma har’aatti uummataaf gaaffii hindhiyeessine. Uummannis karaa itti sagaleesaa dhageessisuu hinqabnees mormii dhiyeessuu hindandeenye,’’ jedha Mangistaab. Biyya demookiraataawaa keessatti paartiin kan geggeefamu baasii miseensota irraa kennamuun. Ertiraatti ammoo sirni mootummaa heeraan bulu waan hinjirreef paartiin biyya bulchu tokkoof tokko qofaadha. Sababiin diinagdeen biyyattii itti hinguddanne tokko, sirni demookiraasii waan hinjirref jedhu. Ertiraan bara 2009tti Somaaliyaa waliin, 2011tti immoo Jibuutii waliin wal-dhabdee uumteen Manni Maree Nageenyaa Mootummoota Gamtoomanii bittaa meeshaa waraanaa akka hin taasifneefi herreegni baankii qondaalota muraasaa akka hinsochooneef qoqqobbii kaa’ee ture. Mootummaan Ertiraa ammoo waan qabatamaa hintaaneen kun shira Ameerikaan Ertiraa dadhabsiisuuf taasistudha jedhe. Lola Itoophiyaa waliin jiru fayyadamuunis Gaanfa Afrikaa to’achuuf kan godhamudha jedhee ture. Bara 2019 Itoophiyaafi Ertiraan waliigaltee nagaa yeroo mallatteessaniitti qoqqobbaan kun irraa ka’e. Waliigalteen booda daangaan cufame yoo banamu diinagdeen biyyattii sochii agarsiisee ture. Tahus daangaan sababii hinbeekamneen deebi’ee waan cufameef, gatiin meeshaalee bu’uuraa deebi’ee ol-ka’e. Piroofeesar Gaayim qoqqobbaa kana dura Ertiraa irratti kaa’ame ture diinagdee irratti dhiibbaa taasiseera amantii jedhu qabu. Gama biraatiin ammoo bara 2015tti motummaan sharafa alaa seeraan alaa to’achuuf jecha qarshii biyyattii geeddaruun, maallaqni uummataafi daldaltoota harka ture gara baankiitti akka deebi’u erga godheen booda, jijjirraawwan daldalaa gurguddaan karaa baankiin akka raawwatamaniif ajaja dabarse. Seerri lammiileen qarshii Ertiraa Naaqfaa 5,000 caalaa baankii baasuu akka hindandeenye dhorku hojiirra oolee ittiin hojjatamaa jira. Kunis diinagdeen akka dadhabu taasiseera jedhu. Uummanni Ertiraa haala danda'ameefin dhaabbilee bilisummaaf qabsaa'aa turaniif gargaarsa gochuusaatti injifannoof gahaniiru kan jedhan Piro. Mangista'aab, haadholiin Xaaliyaaniifi biyyoota biraatti godaansarra turan deeggarsa diinagdeefi hamilee olaanaa gochaa turuu himan. Lola daangaa bara 1998-2000tti tureef walabummaa biyyaa eegsisuuf jecha uummanni hedduun boondii bituufi maallaqa callaa kennuun deeggaraa ture jedhan. Keessattuu haadholiin ‘biyya koo, badhaasakoo’ jechuun kennaa isaanii kan gumaatan tahulleen waraanarraa bu’aan argamu hinjirus jedhan Piro. Mangista'aab. Dabalataanis waraana booda jijjiiramni deemookiraasii osoo hin dhufiin hafusaatti qondaalonni mootummaa olaanoo fi gaazexeessitoonni jijjiramaaf gaaffii dhiyyeessan seera malee hidhaniiru. Kunis jireenyi biyyattii hedduun keessattuu diinagdeen akka miidhamu taasiseera jedhu. Kanaafuu ‘’jijjiiramni siyaasaa yoo dhufe malee guddinni diinagdee kan hinyaadamnedha,’’ jechuun Piroofeesar Gaayiim, jijjiirama bu’uuraa gochuuf qajeelfamoota diinagdee xixiqqaa irra deebiin ilaaluun barbaachisaadha jedhan.


Koloneel Gammachuu Ayyaanaa dabalatee namoonni 12 bilisaan akka gadhiifaman murtaa'e

Manni murtii olaanaa feederaalaa dhadhachi Lidataa dhimma namoota 20 galmee Kiisii Qixxumaa jalatti himatamanii har’a ilaaleera. Abukaatoon himatamtootaa Obbo Tuulii Baayisaa BBC’tti akka himanitti, manni murtichaa olmaa har’aatiin abbaan alangaa himatamtoota kunneen irratti ragaa namaa fi sanadaatiin mirkaneesseeramoo hin mirkaneessine akaksumas himatamtoonni ofirraa ittisuu qabumoo hin qaban kan jedhu ilaale. Haaluma kanaanis manni murtichaa raga barreeffamaa fi kan namaa kan abbaa alangaa dhagaheera jedhan. Bu’uuruma Kanaan  namoota galmee kana jalatti himataman keessaa Koloneel Gammachuu Ayyaaanaa dabalatee namoota 12 irratti ragaan yakka keessatti hirmaachuu isaanii mirkaneessu waan hin dhihaanneef ofirraa ittisuu osoo isaan hin barbaachisin bilisaan akka gaggeeffaman murteesseera jedhan. Himatamtoonni galmee kana jalatti himataman saddeet ammo raga ittisaa isaanii akka dhiheeffataniif Waxabajjii 1,2,3 tti beelama qabachuus Obbo Tuuliin Himaniiru. Koloneel Gammachuu Ayyaanaa Dabalatee namootni 20 galmee Kiisii Qixxumaa jala jiran himata shororkeessummaatin shakkamanii hidhaa turan. Qondaalli waraanaa duraanii Adda Bilisummaa Oromoo koloneel Gammachuu Ayyaanaa ajjeechaa Arti Hacaaluu hundeessaan booda irra deebiin hidhamuu isaanii duras baatilee 11 erga hidhamanii gadhiifaman ture. Ta'uus Bitootessa darbe irra deebiin to'annoo jala oolfaman. Ajjeechaa Art. Haacaaluu booda hoggantoonni akkasumas miseensonni dhaabbilee mormituu garaa garaa 'ajjeechaa Waxabajjii 15 kan bara darbe irra- deebi'uf sosso'un' shakkamanii to'atamaa jiraachuu mootummaan ibsee ture. Amma duras Manni Murtii mirgi wabii isaanii eegameefii akka bahan murtee dabarsuus Poolisiin murtee kana osoo hin raawwatiin hafee boodas yakka biraan bakka biraatti himatee ture.


Mootummaan Itoophiyaa gaaffii 'TPLF waliin mari'adhaa' jedhu gonkumaa hinfudhadhu jedhe

Mootummaan Itoophiyaa yaada biyyoota michuu irraa ''TPLF waliin mari'adhaa'' jechuun dhiyaataafi jiru gonkumaa kan hinfudhanne ta'uu irra deebiin beeksise. Kun kan jedhame ibsa karaa Ministeera Haajaa Alaatiin galgala Wiixataa baheen. Ministeerichi biyyoota michuu waliin walitti dhiheenyaan hojjachuu kan itti fufu ta'uu beeksisuun, garuu motummoota harka micciiruuf jedheen akka gochaa isaanii irraa of qusataniifi walabummaa biyyattii akka kabajaniif akeekkachiiseera. Ministeerichi ibsa baase kanaan dhimmoota mootummoota biyya alaatiin himannaan irratti dhiyaatu shan erga eere booda. Mootummaan Itoophiyaa motummoota kanneen waliin miira nagaatiin mari'achuuf yaalaa turuu kan hime ibsichi, haata'u malee isaan irraa miira walfakkaataa waan hin agarreefu fedhii biyyoota kanneenii shakkuuf dirqamaa jiraachuu kaaseera. Biyyoonni kunneen haala rakkisaa Itoophiyaan qabatamaan keessatti argamtu hubachuuf yaaluu dhabuusaaniifi inumaawuu kan rakkinicha ittuu hammeessan ta'anii argamuu hima ibsi kun. Biyyoonni ibsichaan maqaan hineeramiin kunneenis odeeffannoo miidiyaalee sobaarraa argataniin, gara kallattiifi yaada dogongoraatti adeemaa akka jiran hima. Kana waan ta'eefuu mootummaan dhimmoota shan irratti ergaa ifa ta'e dabarsuun barbaachiseera jechuun dhimmoota armaan gadii tarreesseera. Mootummaan dhiyyeessii deeggarsa namoomaa irratti qophii qabuun alatti qabatamaan hojiin agarsiiseera kan jedhe ibsichi, deeggarsa naannoo Tigraayiitti taasifamuuf mootummaan dhaabbilee idil-addunyaatiif deeggarsa guutuu kennuu qofa osoo hintaane, guutuu naannoo Tigraay seenuun akka hojjataniif hayyama kenneera jedha. Haalli qabatamaa lafarra jiru kana ta'ee osoo jiruu, dhaabbileen deeggarsa namoomaa kennan gahuu hindandeenye jechuun dubbachuun dhugaarraa kan fagaateedha jedhe ibsichi. Bakkeewwan tokko tokkootti haala sodaa nageenyaatiin kan ka'e dhiyeessiin deeggarsa namoomaatiif mijataa akka hintaaneefi kanas dhaabbileen kunneen akka hubatan himeera. Haalli qabatamaan jiru kana ta'ee osoo jiruu dhaabbileen deeggarsa namoomaa komii walfakkaataa dhiyeessuun isaanii akka isa gaddisiise ibseera. Komiiwwan gama sarbama mirga namoomaa ilaallatuun dhiyaataniif, gareen abbaa alangaa federaalaafi poolisii federaalaatiin hundeeffamee dhimmicha qorachuuf gara naannoo Tigraayiitti imaluu kaasuun, bu'aan qorannichaa torban darbe keessa ifa taasifamuu ibseera. Haaluma kanaanis kanneen balleessaan irratti argame ittigaafatamaa akka ta'an mirkaneessuu himeera. Kanaan walqabatees Komishiiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa, ajjeechaa jumlaa Maayikaadiraa dabalatee qorannoowwan hedduu taasisuun ibsa baasuu isaa kaasa ibsi Minsteera Haajaa Alaatiin bahe kun. Kana malees ibsichi Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa, Mootummoota Gamtoomaniitti Komishinii Mirga namoomaa waliin qindoomuun qorannoo gaggeessuuf waliigaluu yaadachiseera. Affeerraa Mootummaa Itoophiyaatiin Komishiiniin Mirgoota Namoomaa Gamtaa Afriikaas, qorannoo gaggeessaa jiraachuu kan kaasee ibsi kun, kun hundi raawwatee bakka jirutti Itoophiyaan akka waan dhiboofteetti ilaaluun himannaa dhiyeessuun; dhiibbaa siyaasaa taasisuu barbaacha irraa kan madde malee waan biraa ta'u hindanda'u jedha. Keessattuu walitti bu'insi akka dhaabbatuuf waliigalteerra gahuufi marii biyyaaleessaa gama ilaallatuun yaada motummoonni biyyoota alaa dhiyeessan Ministeerichi haalaan qeeqeera. Waliigaltee biyyaalessaa uumuudhaaf hawaasa siiviiliifi paartiilee siyaasaa, hayyootaafi qaamolee hawaasaa waliin marii waliitti fufiinsa qabu taasifamaa jiraachuu eeruun, garuu ammoo mootummoonni biyya alaa TPLF waliin mariin akka eegalamuuf dhiibbaan taasifamu gonkumaa fudhatama kan hinqabnedha jedheera. Paarlaamaan bakka dhaabicha shororkeessummaan farrajee jirutti, TPLF waliin akka diinaatti walilaaluun hafee mariin akka eegalamu jedhamuun mootummoota biyyoota michuurraa irra deddebbiin dhiyaatu, gonkumaa akka hinfudhanne Ministeerichi beeksiseera. ''TPLF dhaaba seeraan alaati. Garee walabummaa biyyaa balaa keessa galcheefi kan heera mootummaa cabsedha. Paarlaamaanis tarree garee shororkeessummaa keessa akka galuuf murteesseera. Kanaafidha mootummaan Itoophiyaa waamicha biyyoota michuu walitti bu'insi dhaabbatee mariiin haa taasifamu jedhu gonkumaa fudhachuu kan hindandeenyeef,'' jedha ibsichi. Kana malees biyyoonni tokko tokko dhimma keessoo biyyattii keessa galuu akka dhaabaniif waamicha taasiseeras ibsi kun. Keessattuu humna addaa naannoo Amaaraa gama ilaallatuun, yaadoota dhiyaatan kan hinfudhanne ta'uu ibsi kun himeera. ''Itoophiyaan biyya walabaati. Humnoota nageenyaafi waraana ishee daangaa ishee keessatti bakka barbaadduufi haala barbaaduun bobbaasuu dandeessi. Humni addaa Amaaraa naannoo Tigraayiitti bobba'uunis bu'uura kanaatiin kan raawwatameedha,'' jedheera. Ammas taanaan mootummaan Itoophiyaa dhimmoota waloo ta'an irratti mootummoota biyyoota michuu waliin dubbachuuf qophii ta'ulleen, haalli harka micciiruuf adeemamu kan itti fufu yoo ta'e ammoo, walitti dhufeenya kana irra deebiin ilaaluuf dirqama jedheera ibsi kun.


Humnooti waraanaa Somaaliyaa mormitoota deeggaraan kaampitti deebi'aa jiru

Humnooti waraanaa Somaaliyaa mormitoota deeggaraa turan gaafa Jimaataa naannoo mana jireenyaa Ministira Muummeetti walitti-dhukaasa taasifameen booda waliigalteerra gahuun  gara kaampii isaaniitti deebi’aa jiru jedhan dubbii himaan loltoota kanaa. Seera tumtoonni Somaalii ji’a tokka dura yeroo hojii pireezidaantii dheeressuuf sagalee kennan, amma immoo sodaa walitti-dhukaasa loltoota pireezidanticha deeggaranii fi morman gidduutti taasifameen yeroo hojii pireezidantichaa waggaa lamaan dheereffame hambisuuf filataniiru. Ogeessi kaameeraa Rooyitars loltoota meeshaalee waraanaa gurguddaa hidhatan kan konkolaataa waraanaan Moqaadishoo keessatti socho’aa turan ijaan argeera, kaanimmoo gara kaampii isaanii deebi’aa turan. ''Kaleessa ajaja ministira mummeetiin booda gara kaampiitti deebi’uuf waliigalle. Warreen kun humnoota kaaba Moqaadishootti lolaa turanii dha, warreen kaanis dhufaa jiru, isaanis qophii dha. ‘’ jechuun Rooyitarsitti dubbatan dubbii himaan loltoota mormitootaa Meejar Diinii Ahiimad. Gaafa Kamisaa yaada Rooyitarsitti himaniinis loltoonni gara kaampii isaanii deebi’uuf waliigalaniiru jedhan. Waliigalteen muddama ji’a tokkoof adeemaa ture xumuruuf taasifame, humnooti mormitootaa sa’atii 48 keessatti gara kaampii deebi’uu dabalata. Loltoonni siyaasa harka galchuu akka hin qabneefi,warreen mormitoota deeggaran akka hin adabamne waadaan isaaniif seenameera. Ministirri Muummee  Mohaammad Huseen Rooblee karaa akka banamuufi keellaawwan kaa’aman akka ka’an waliigaltee gaafa Roobii taasifamerratti kaa’aniiru. ‘’Mee magaalaan keenyi nagaa, tasgabbii fi badhaadhinni haa argaatu,’’ jechuun gaafa Roobii Tiwiitarii gubbaatti barreessan. Yeroo muddamaa kanaa gareen al-Qaayidaa al-Shabaab waliin hidhata qabu yoo humnooti mootummaa sabaaan adda adda qoodaman, qaawwa kana fayyadamuu mala jedhamee sodaatamee ture. Wal-dhabdeen kuni yeroo wal-morkii aangoo siyaasaa qondaalota federaalaa fi naannoo akkasumas mormitoota tahaa jirutti finiine. Somaaliyaan Mudde keessa filannoo hin gaggeessiin waan hafteef Guraandhala keessa pireezidantiin hin filatamiin hafeera. Baatii Eblaa keessa paarlaamaan yeroo hojii Pireezidant Mohaammad Abdullaahii Mohaammad waggaa lamaaf dheeressanis seeneetiin garuu kuffisee ture. Seera tumtoonni sagalee keennan, haqaa jiraatanillee mormitoonni muraasa Mohaammada ammallee aangoo gad-lakkisuu eeyyamamoo tahuu isaanii ni shakku. Hatattamaan akka aangoo dabarsanii ministira mummeefa kennanis barbaadu.


Dhimma Tigraayirratti 'yaadi koo ukkaamfameera' - Abuna Maatiyaas

Paatiriyaarkiin Mana Kiristaanaa Ortodoksi Tawaahidoo Itoophiyaa lolli naannoo Tigraay keessatti gaggeefamu ''gocha garajabinaatii'' jechuun balaaleffatan. Paatiriyaark Abuna Maatiyaas lola naannoo Tigraay keessatti erga eegalamee ji'ootni jaha darabaniifi kumootni lubbuu dhabanii hedduun qe'eerraa buqqa'an ilaalchisee yaada isaanii akka hin ibsine godhamaa akka turan dubbatan. Abuna Maatiyaas dhaamsa kana Viidiyoon waraabamanii kan dabarsan yoo ta'u marsaalee Hawaasaa gubbaatti gadhiifamee argame. Tajaajilli oduu Firaansi AFP'n viidiyoon kun ji'a darbe akka waraabame gabaaseera. Hoogganaan olaanaa Amantii kun dhaamsa viidiyoo daqiiqaawwan 10 dheeratu irratti hallii nageenyaa Oromiyaa fi Gambeellaa keessa jirus gaarii mitii jedhanii addatti garuu Naannoo Tigraay keessatti wanti ta'aa jiru gocha gara jabinaa hamaadhaa jedhan. Lolli naannoo Tigraay keesa jiru akka dhaabatu waamicha gochuuf irra deddeebiin yaalaa turanii akka isaaniif hin milkoofnes ibsaniiru. Lola Raayyaa Ittisa Biyyaa ajaja buufata kaaba biyyattii irrattii humnoonnii TPLF haleellaa tasa raawwatan hordofee lola hamaa dhalate ilaalchiseen gumiin dhaabbilee Amantaa Itoophiyaa ibsa baaseen tarkaanfii seera kabachiisuu mootummaan federaalaa fudhatu akka deeggaru ibsee ture. Addatti garuu Manni Amantaa Ortodoksi Tawaahidoo Itoophiyaa lola kana ilaalchisee hanga ammaatti ibsa baaste hin qabdu. Qulqullichi Abuna Maatiyaas viidiyoo kana irratti dhimma Tigraay ilaalchisee irra deddeebiin ibsa kennaniis qilleensarra ooluuf hayyama akka dhabee dubbataniiru. Abuna Maatiyaas dhalataa naannoo Tigraayi yo ta'an ergaan isaanii uummata bira akka hin geenye ukkaamfamaa akka ture dubbataniiru. Haata'u malee ergaa isaanii kana keessattii qamni dhaamsi isaanii uummata bira akka hin geenye dhorku eenyu akka ta'e hin ibsine. ''Kaniin ani dubbadhu kan addunyaan beekudha'' kan jedhan Paatiriyaarikichi, hanga ammaattii rakkoon hammaataan akka hin dhufneef sodaadhaan afaan koo luugamamee dhiibbaadhaan akka hin dubbanne'' ibsaniiru. Viidiyoo kana irrattis ALI Ebla 7 bara 2013 Televiziyoona Mana Kiristaanaa isaaniirratti gaaffiifi deebii godhanii sunis akka hin tamsaafamne dhorkamuu dubbataniiru. Paatiriyaarkichi waan addunyaan irraa dubbatu isaan akka hin dubbanne godhamuu himanii Tigraayitti ajjeechaan namoota nagaafi gadadoon qaqqabaa jiru sammuu isaanii jeeqaa akka jiru himaniiru. ''Walitti bu'iinsi Tigraay jiru hundarra hammaataadha'' Abuna Maatiyaas Itoophiyaa naannolee garaa garaatti rakkoon jiraachuu eeranii garuu ‘’hanga Tigraay mitii’’ jedhan. Akka Fakkeenyaattis naannoo Oromiyaa, Beenishaanguul Gumuziifi Naannoo Amaaraa Godina Addaa Saba Oromoo fi Kaaba Shawaa keessatti rakkoon jiraachuu himaniiru. Rakkinichi ‘’hedduu hammaataadha, gara jabinaan kan guutame,’’ jedhanii kana isaaniis addunyaanis kan beeku akka ta’e dubbatan. Paatiriyaarkichi bakka Maahibaradagguu jedhamutti ajjeechaa namoota nagaarratti raawwatame kaasanii namootni kun seeraanillee akka hin awwaalamne dubbataniiru. Itti dabaluunis dubartootni  gudeedamaa fi rakkoof saaxilamuu ibsaniiru. Wanti dubartootarra gahaa jiru eela bara baraan sammuu isaanii keessatti hafu dha jechuun ibsan. Gocha kanas waan balfamaa jechuun ibsan. Lolli erga eegalee ji’a jaha dabarse furmaata dhabuu dubbataniiru. ‘’Hammeenya kana akkamiin akka deebisu waaqni firdii ofiisaa qaba’’ jedhaniiru. ‘’Qabeenyi uummata Tigraay saamameera, mirgisaa mulqameera lubbuu isaa dhabeera. Si balleessinu malee jedhanii hanga ammaa tarkaanfii irratti fudhachaa jiruu’’ jedhan. ‘’Manneen Amantaarratti dhukaasu, gadaamiirratti dhukaasu’’ jechuunis miidhama maneen amantaa himaniiru. Madfii Dabra Daamootti dhukaafameenis mannii manakuseewwanii diigamuufi namni amantaa tokko ajjeefamuus himaniiru. Rakkoolee maneen amantaa bakka adda addatti qaqqabes ibsaniiru. Hawaasni Idila addunyaa atattamaan tarkaanfii fudhatee mootummoonni addunyaa du’aatii namoota nagaa dhaabsisuuf karaa akka barbaadan gaafataniiru Abuna Maatiyaas. Viidiyoon Abuna Maatiyaas waa hedduu irratti dubbatan kun dhaabbata biyya Ameerikaa Mana Kiristaanaa Ortodoksi Tawaahidoo Itoophiyaa wajjiin dhiyeenyaan hojjetu Bridges of Hope jedhamuuf nama hojjetu Deenis Wodili jedhamuun akka ta’e tajaajilli oduu Itoophiyaa gabaaseera. Deenis viidiyoon kun waajira Paatiriyaarkii Finfinneetti argamu keessatti waraabamuu ibseera. ‘’Bilbila harkaa koo baaseen dubachuu barbaaddu yoo ta’e amma waraabuu dandeenya ittiin jedhee viidiyichi waraabamuu AFP’tti himeera. AFP’n akka gabasetti bakka buutonni Mana Kiristaanichaa ergaan Abuuna Maatiyaas uummta bira akka gahu akka hayyaman mirkaneesseera. Haata'u malee BBC'n Mana Kiristaana Orthodoksii Tawaahidoo Itoophiyaa dhimma kana ofiin hin mirkaneessine. Komii fi himannaa Paatriyaarikii kanaa ilaalchisee mootumman Itoophiyaas ta'e Manni Kiristaanichaa hanga gabaasni kun qophaayetti deebiin kennan hin jiru.


Filannoo Itoophiyaa: Guyyaan filannoo dheereeffamuu Izeemaafi Baaldaraas maal jedhan?

Paartiin Lammiilee Itoophiyaa Haqa Hawaasuummaatiif (Izeemaan) filannoon dheereeffamuun sababa qaba yoo jedhu, paartiin Baaldaraas Dimokokraasii Dhugaatiif (Baaldaraas) boordiichi hojiiwwan guyyoota filannoo itti dheerreessu keessatti raawwatu tarreessuun beeksiisuu qabaata jedhe. Boordiin Filannoo Biyyaaleessaa Itoophiyaa haalli hojiiwwaan filannoon dura raawwatamu qaban itti xumuraman waan hinjirreef, filannoonni marsaa 6ffaa biyyaaleessaa yeroo qabameefiitti gaggeessuuf filanniichi torban 2-3n dheereeffamu akka danda'u torban darbe keessa beeksisun ni yaadatama. Naannoo Tigraayiin alatti Caamsaa 29, 2013 naannoolee hundatti Waxabajjii 5'tti ammo Magaalaa Finfinneefi Dire Dhawaatti gaggeeffamuuf karoorri qabamee ture. Boordiin filannoo hojiiwwan loojiistikii harkifachuun sababii walqabateen guyyoota jedhameef dheeressuun akka barbaachise ibsee ture. Paartiin Izeemaatti Itti gaafatamaa sabaa himaa Ummataa Naatinaa'eel Fallaqa, akka ilaalcha keenyaatti 'sababiin guyyaan filannoo ittiin dheereeffame fudhatamaadha' jechuun BBCtti himan. ''Qophiin barbaachisu osoo hinraawwatamne filannoo saffisuun rakkina keessa galuurra yeroo dabalataa fudhachuun hojiiwwan jedhaman xumuruun filannoo gaggeessuun bu'aa fooyya'aa qabaata'' jedhan. Itti gaafatamaan Biiroo Baaldaraas Obbo Galataa Zalaqaa ammo boordiin filannoo filannoo torban 2-3n nan dheereessaa yoo jedhu yeroo sana keessatti hojii maalii akka hojjatu tarreessuun beeksiisu qabaata jedhe. ''Boordiin filannoo filannicha nan dheeressa yoo jedhu maal hojjachuuf akka ta'e beeksiisu qabaata. Ammatti maal hojjataa akka jiruu ifatti kan beekamu hin jiru,'' jedhu Obbo Galataan. ''Boordiin filannoo yeroon barbaada yoo jedhu maaliif barbaade? Eejjannoo jedhu qabna'' jedhan. Paartiin isaanii filannoo keessatti waan hirmaatuuf yeroo yoo dheereeffamuu sababii maaalitiif akka dheereeffamu akkasumas yeroo dheereeffamu keessatti maal akka raawwatu ifatti akka dhiyeessuu barbaadna jedhan. ''Fakkeenyaaf bakkeewwan kanatti rakkina loojistiikiitu na mudate yoo jedhe, hojii hojjatuufi yeroo barbaachisuu ifa yoo taasisee waliigalla,'' jedhan. Obbo Naatinaa'eel filannichi seenaa Itoophiyaa keessatti kan yeroo jalqabaatiif bilisaafi haqa qabeessa ta'ee itti gaggeeffamu jennee waan amannuufi rakkooleen jiraachuu akka danda'an dhimmi paartiinsaanii dursee tilmaameedha jedhan. Itti dabaluunis, ''filannichi dheereeffamunsaa hangas mara ilaalcha filannoorratti qabnu kan geeddaru miti'' jedhaniiru. Filannichi irra deebiin kan dheereeffamu yoo ta'e garuu motummaa ummataan hinfilatamnee aangoorra tursiisuu waan ta'uuf, paartiinsaanii filannichi torbanoota 2-3 booda gaggeeffamu qabaata ejjannoo jedhu qabaachuu dubbatu Obbo Naatinaa'eel. ''Kana caalaa yoo dheereeffamee motummaan ummataan hinfilatamne aangoorraa akka turu taasisa'' jedhan. Boordiin Filannoo Biyaaleessa itoophiyaa filannoo marsaa jahaaffaatiif namoonni miliyoona 50 ta'an ni filatu jedhee akka eeguu ifa taasisuulleen haala lakkoofsa dhiyeenya kana ifa taasifameetti hanga ammaatti filachuuf kan galmaa'ee miliyoona 36'dha. Lammiilee galmaa'uun kaardii fudhatan keessaa miliyoonni 16.6 dubartoota yoo ta'an, miliyoonni 19.5 ammoo dhiiroota. Akka ragaa boordii filannootti Gambeellaa, Finfinnee, Somaaleefi Afaariitti namoota yaadamee olitu galmaa'e. Beenishaalgul Gumuuz ammo jidduugalaan bakka namoonni gadaanaan itti kaardii fudhataniidha jedha ragaan boordicha irraa argame.


Manni Murtii Olaanaa Keeniyaa karoora pireezidantichi heera mootummaa fooyyessuuf qaban kuffise

Manni Murtii Olaanaa Keeniyaa sanada Heera Mootummaa fooyyessuu mootummaan deeggarame seeraan alaafi heeraan ala jedhee kuffise. Kana malees Pireezidantiin biyyattii Uhuruu Keeniyaataan heera mootummaa cabsuun, sanada kana jalqabsiisaniiru jedhan. Akka mana murtichaatti silaa adeemsi kun kan eegaluun irra ture lammiilee biyyattiin ture. Sanadni heera mootummaa fooyyeessuu kun namoota hedduu biratti 'BBI - Building Bridges Initiative' jedhamuun beekama. Sanadni kun mana maree bakka bu'oota uummataafi qaama raawwachiiftuu lakkoofsaan dabala. Murteen ammaa kun tarii 2017tti erga manni murtii filannoo injifachuu Pirezidant Keeniyaataa kuffisee booda, murtee guddichadha jedhamuu mala. Murtee kana dura Keeniyaan filannoon waliigalaa bara dhufu gaggeessitu osoo hin gahiin, rifarandamiitti adeemaa turte. Rifarandamiin kunis bajatuma mootummaatin gaggeeffamus kan karoorfame wayita tahu, pireezidantichaafi namni siyaasaa cimaan Raayilaa Odiingaa deeggarsa godhuuf. Garuu abbootiin murtii shanan adeemsi heera fooyyessuu seeraan ala jechuun sagalee guutuun kuffisan. Pireezidantichis qormaata hooggansaafi amanamummaa hojii kufaniirus jedhan. Akka abbootiin murtii kunniin jedhanitti, Pireezidant Keeniyaataan adeemsa heera fooyyeessuu eegaluu isaaniitiin, humna lammiileen biyyattii qaban harkaa fudhataniiru jedhan. Labsiin mana murtii kunis seera Keeniyaatin aangoorraa buqqaafamuuf haala kan mijeessudha. Haa tahu malee, paarlaamaan sanadasaanii kana raggaasise, pireezidanticha aangoorraa buqqaasuuf waan ija jabaatan hin fakkaatu. Jijjiiramoota BBI dhiyeesse keessaa tokko ministeera muummee duuraan ture deebisanii fiduu, aanaalee bakka bu'ootaa haaraa 70 uumuu fi haala jajjabeessuun miseensota hin filatamne 300 paarlaamaa kan galchudha. Rifoormiiwwan kana duuba kanjiraniifi haalaan kan deeggaran Pireezidant Keeniyaataafi Raayilaa Odiingaa, yaadni fooyya'insa heera mootummaatif dhiyeessan kun, siyaasa biyyattii keessatti aangoo qooddachuu beeksisuun, hokkora filannoo booda yeroo mara dhalatuuf fala fidee dhufa jedhu. Qeeqxoonni garuu BBI kaka'umsa ofittummaan maatiiwwan siyaasaa biyyattii keessa jiran fayyaduuf kan dhufedha jedhu. Kunis lakkoofsa paarlaamaafi hojii raawwachiiftuu biyyattii humnaa ol dabaluun, biyya liqee guddaa jala jirtuuf mataa dhukkubbii biraa dhala jedhu.


'Haala Itoophiyaan keessa jirtuuf mariin biyyaalessaa barbaachisaadha' - Dr Awwal Aloo

Muddama siyaasaafi nageenyaa Itoophiyaa keessatti dhalate qabbaneessuuf mariin biyyaalessaa taa’amuun, waliigaltee biyyaalessaarra akka ga'amu paartileen mormitootaa Itoophiyaa keessa jiran waamicha dhiyeessaa jiru. Hawaasni idiladdunyaas mootummaan Itoophiyaa marii biyyaalessaa 'hunda hammataa' akka gaggeessu gaafatu. Ofii mariin biyyaalessaa maali? Haala amma jiruun mariin akkasii gaggeeffamuu danda'aa? Yunivarsiitii Kiil UK argamutti kan barsiisan Dr Awwol Qaasim Aloo turtii BBC wajjin taasisaniin, dhimmoota kanaafi kaan irratti dubbisneerra. Dr Awwal mariin biyyaalessaa ammatti maaliif akka barabaachiseefi dhiibbaan idil-addunyaa mootummaa Itoophiyaa dirqisiisuun mariitti galchuu danda’a dhimma jedhurratti yaada kaasaniiru. Marii Biyyaalessaa jechuun, humnoonni siyaasaa fi qaamoleen adda addaa wal gahanii haala biyyaarratti waliin mari'achuudhaan kallattii kamitti deemu akka qaban, maaltu biyyaaf mala dhimma jedhurratti walii galuudha. Gaafas biyyi waliigaltee ummataarratti hundoofti jedhan. Waliigalticha hojiirra oolchuun yoo dadhabame garuu biyyattiin nagaa argachuun shakkisiisaa ta’uu akeekkachisan Dr Awwal. Mariin biyyaaleessaa ammatti maaliif ni barbaachisa jedhanii akka amanan Dr Awwal wayita ibsan, waliigalteen siyaasaa heera keessatti tumame hojiin ala ta’ee waan jiruufi jedhan. ''Humnoonni adda addaa biyyattii keessa socho’an heera biyyattii hin kabajani, kabajuu qabna jedhanii dhiibbaa gochaas hin jirani,’’ jedhu. Akka Dr Awwal jedhanitti, heerri bara 1991-1995 tumame hojiirra oolaa hin jiru. Qaamoleen rakkoolee biyyattii karaa humnaan furuuf socho’aa jiraachuu eeru. Itti dabaluun, Itoophiyaan sirna akkamiin buluu akka qabduufi hireen federaaliizimii amma jiru maal ta’a dhimma jedhurratti waliigalteen dhabamuu kaasan. Mootummaan ofisaatiif heera kabajaa akka hin jirres qeeqan. ''Mootummaan biyya bulchus heera aangoo kenneef akka heeraatti fudhataa hin jirus,’’ jedhaniiru. Mariin biyyaalessaa yoo hin godhamiin hafe walitti bu’iinsi biyyattii keessa jiru itti fufa jedhanii yaadu Dr Awwal. Marii taa’uu dhiisuun rakkoo biyyattii keessa jiru daran akka itti fufsiisu ibsan. Paartileen mormitootaa gariin mariin biyyaalessaa akka ta’aamu barbaadu, mootummaan garuu filannnoon akka gaggeeffamu barbaada. Dr. Awwal mootummaan biyya bulchu marii biyyaaleessaarraa bu’aan argadha jedhee akka hin yaadne kaasu. Hiree filannoo argachuu barbaadan marii biyyaalessaa gaggeeffamuun dhabuu malu. Kanaafuu dantaan warra biyya bulchaa jiruu fi daantaan biyyattii wal hin gitu jedhan. Rakkoo biyyattii furuuf humnoonni biyyattii keessa jiran otoo walii galanii rakkoon hiikamuu danda’a jedhanii akka amanan ibsani. Mariin taa’amuu ilaaachisee garuu ammatti wanti irratti walii galan beekuun rakkisaa akka ta’e kaasan. Mariin humnoota biyyattii gidduutti gaggeeffamu rakkisaa ta’uu akka malus eeraniiru, Dr Awwal. Dr Awwal, mootummaan tokko mootummaa kaan dirqisiisuu akka hin dandeenye kaasuun eegalani. Mootummaan Itoophiyaa wanta biyyoonni kun gaafatan akka raawwatu dirqisiisuuf garuu gargaarsa irraa kutuu malu. ‘’Gargaarsa karaa dippiloomaasii, tikaa fi dinagdeen itti kennan irraa dhaabuu malu.’’ Ameerikaa fi biyyoonni Awurooppaa hariiroo Itoophiyaa wajjin qabu. Itoophiyaan deeggarsa humnoota kanarratti hirkatti jedhani. Kanaafuu sadarkaa idil-addunyaatti mootummaarratti dhiibbaa uumuu ni danda’u. Dhiibbaan uumamu, mootummaan Itoophiyaa dhiibbaa sana qolachuuf hangam qophii akka ta’eerratti hundaa’a jechuun, gosoonni dhiibbaa taasifamaniis, haasawa taasisuu, qeequu, qeeqa bira darbuunis gargaarsa irraa dhaabuu dabalata, akka yaada isaaniitti. ''Hanga ammaatti garuu dhiibbaa guddaatu mootummaa Itoophiyaarratti godhamaa jira, mootummaan Itoophiyaas ofirraa faccisuutti jira,’’ jedhani. Ameerikaan haala qabatamaa Gaanfa Afriikaa, keessaattuu kan Itoophiyaa kessaa jiru hordofuuf, tibbana ergama addaa muuduun ni yaadatama.


'Federaaliizimiin amma jiru akka itti fufu feena' - Paartii Ummata Affaar

Paartiin Uummata Affaari (PUA) akkuma dhaaba siyaasaa ABO fi Adda Bilisa Baasaa Ogaadeen fa’i baqaaf saaxilamee ture. Shororkeessaas jedhamee ture. Booda akkuma dhaabbilee siyaasaa kan biroo erga MM Itoophiyaa Abiy Ahimad gara aangootti dhufanii booda gara biyyaatti deebi’e. Amma Paartiin Ummata Affaar kun dhaaba siyaasaa naannoo Affaar keessa sochoo’an keessaa isa tokkoha. BBCn dura taa’aa paartichaa Obbo Muusaa Adam waliin turtii taasiseera. BBC: Mee paartiileen siyaasaa waan baay’ataniif kan keessan gabaabsaa nuuf himaa. Obbo Muusaa: Bara 2000’tti kan hundaa’e, sana booda seera qabeessa ta’uu hin dandeenye. Kan asitti hundaa’e diigamee, paartichis shororkeessaa jedhame. Miseensonnis bittinnaa’anii, dhoksaan sochoo’uutti kaanee achiis baqanne. BBC: Loltoota hagamii qabdu ture? Obbo Muusaa: Loltoota 3,000 kan hidhatan qabna ture, Ertiraa keessa turan. BBC: Amma loltoonni keessan eessa jiru? Obbo Muusaa: Jijjiiramicha booda suuta suuta isaan galchineerra, asitti jireenya isaanii akka ijaaran gooneerra. Gartuun waraanaa keenya yeroo kanatti guutummaatti hin jiru. BBC: Miseensota hagamii qabdu? Obbo Muusaa: Namoonni dhaabbiidhaan kaffaltii ji’aa kaffalan kuma 250 ni ta’u. BBC: ‘‘Ginboot 7 warra Affaar’’ maaliif isiniin jedhu? Obbo Muusaa: Har’uma kana gaazexeessaan tokko kanuma na gaafachaa ture. ‘Ginboot 7 waliin walitti dhufeenya qabdu jedhama’ naan jedhe. Anis ‘Ginboot 7 jiraan?’ ittiin jedhe. Obbo Muusaa: Tarii afurasaa IZEMAtu wareerse ta’uu mala jennee haaqabannuuti, gaaffii itti haafufnu. Maaliif maqaan masoo kun isiniif ba’e? Ergamtoota Ginboot 7 kan isiniin jedhanis turan. Obbo Muusaa: Paartiin Ummata Affaar hundeeffamarraa kaasee yaada warra kaan qollifatu hin qabu. Adeemsa siyaasaa giddu-galaa hordofa. Ginboot 7 paartii miiltoo keenya kan waliin ari’amnedha. Ertiraa osoo jirruus hariiroo gaarii qabna turre. Biyya alaa osoo jirruus Sochii Biyyaalessaa Itoophiyaa waan jedhamu qabna turre. Sana keessas Leencoo Baatii dabalatee, Warraaqsi Bilisummaa Sidaamaa fi Ginboot 7 akkasumas nutillee keessa turre. Amma Ginboot 7 diigamee nutis akka haaraatti gurmoofneerra. Amma Iizeemaatu jira, Iizeemaa waliinis hariiroo gaarii qabna. Kun waan dhoksaa qabu miti. Ilaalcha siyaasaa keenyaatiin garuu tokkodha jechuu miti. BBC: Adda addummaan keessan bu’uuraa maalidha? Obbo Muusaa: Fakkeenyaaf, nuti sirni federaalaa amma jiru kun rakkoo hin qabu, itti haafufu jenna. BBC: Sirni federaalaa afaan bu’uureffate sirriidha jettanii amantuu? Obbo Muusaa: Eeyyeen! Sirnichi rakkoo qaba jennee hin amannu. Akkaataa hojiirra itti ooleefi akka hin taanetti micciirameetu rakkoo hamaa ture. Summaa’aa qofa osoo hin taane, ummattoonni eenyummaa isaanii qabatanii waliin akka hin jiraanne kan godedha jennee amanna. IZEMAn gama isaatiin federaaliizimii teessuma lafaa irratti hundaa’etu wayya jedha, keenya waliin baay’ee walirraa fagaata. BBC: Paartiin keessan dubartootaaf iddoo qabaa, fakkeenyaaf meeqatu hoggansarra jira? Obbo Muusaa: Nuti dhimma dubartootaa laayyootti hin ilaallu. Dubartoonni hirmaannaa siyaasaa daangaa hin qabne akka qabaatan falmanna. Dubartiin Affaar akka warra naannoo biraa jiranii haalonni kan mijateef miti. Isaaniin gara siyaasaatti fiduun hojii salphaa akka sitti hin fakkaanne. Haata’u malee, miseensota dubartootaa hedduu qabna. Dubartoonni dargaggeeyyiin bal’inaan akka hirmaatan ni goona. BBC: Mee lakkoofsaan natti himaa, miseensa meeqatu hoji raawwachiiftuudha? Hoji-raawwachiiftuu 11 keessaa afur dubartoota. Itti gaafatamummaa cimaa ta’es qabu. Koree giddu-galeessaa 45 keessaa 15 dubartootadha. Lakkoofsa xiqqaa ta’uu ni beekna. Garuu cimnee hojjechaa jirra. Nuti paartilee siyaasaa biyyattii keessa jiran keessaa hirmaannaa dubartootaan adda dureedha. Boordiin filannoo qorannoo taasise qaba. Nu bira miseensota jiran keessaa %34 kan ta’an dubartoota, xiqqaa fakkaatus akka biyyaalessaatti inni guddaan %38 dha. Dubartiin Affaar itti gaafatamummaa hedduu qabdi, siyaasaaf yeroo hin qabdu, lakkoofsa kanarrayyuu kan geenye haalaan waan irratti hojjenneef. BBC: Yoo filatamtan paarlaamaa keessan bakka lamatti qooduuf yaaddaniittu, shengoo jaarsoliin aadaa bakka itti bu’an ni jiraata, kuni maaliif barbaachise? Obbo Muusaa: Tole! Akka naannoottis ta’e akka biyyaatti wanti nu rakkisaa jiru jira. Yookaan ammayaawaa hin taane, yookaan aadaa keenya keessa taanee siyaasa amayyaawaa hin uumne. Gidduurra bololi’aa jirra. Burjaajofneerra. Fallisaas ofitti deebi’uudha. Nuti mana-maree lama qabaanna. Sadaffaan ammoo mana-maree gorsaa jedhama. Manni maree inni jalqabaa bakka bu’oota ummataan filatamaniin kan guutamudha. Inni lammeessoon dhaabbilee aadaa garagaraa, keessumaa, abbootii amantaafi aadaa akkasumas jaalleewwan bubbulan irraa kan walitti ba’an ta’a. Jaarsoliin Affaar paartii kam keessayyuu haajiraatan, ummataafi biyya keenyaaf gatii kaffalaniiru. Kufanii ka’aniiru, hedduus arganiiru. Jaarsoliin kunneen muuxannoofi beekumsa guddaa waan qabaniif iddoo isaaniif malu kennuufii qabna. Mootummaan bulchiinsa aadaafi kan jabanaa wal-simsiisee deemuu qaba jennee amanna. Manni-maree lama kan barbaachise kanaafi. Gidduurra manni-maree gorsaan ni jiraata. Manni-maree gorsaan kun dhalattoota beektota Affaar kutaalee addunyaa garagaraarra kan jiran hammata. Mana-maree aadaafi bakka bu’oota ummataa gidduu riqicha ta’uun walitti fida. BBC: Ummanni Affaar jaalala biyyaa guddaa qaba jedhama, akka jedhamutti seenaa keessatti iddoon guddaan kennameeraaf jettanii yaadduu? Obbo Muusaa: Ummanni Affaar osoo ummattoota Itoophiyaa kaan irraa gargaarsa hin argatin, waraana hedduu irratti bobba’ee daangaa biyyaa kabchiiseera. Kanaaf, bakkeewwan waraanaa hedduutu ragaadha, dhimma biyyaa irratti qaama kaanirraa beekamtii waan hin feeneef na galateeffadhaa hin jedhu. Beektonniifi barreessitoonni seenaa garana osoo dhufanii gaafatanii seenaa hin beekamne hedduu baasuu danda’u. BBC: Bakka bu’iinsa ummata Affaar sadarkaa federaalaatti jiru akkamiin ilaaltu? Obbo Muusaa: Bakka bu’iinsi federaalatti qabnu zeeroo jedhamuu danda’a. Ministira tokkittii qabna. Sanarra darbee ministeerotaafi eejansiiwwan 20 ol jiran keessa sadarkaa daayirektaraarra namni jiru tokkollee hin jiru. BBC: Maaliif isinitti fakkaata? Obbo Muusaa: Dur nama barate hin qabdan nuun jedhu ture. Sirrii turani, barachuu baannaan hoji raawwachiisaa mootummaa ta’uu hin dandeessu. Amma garuu gosa barnootaa hundaan kan barate guuteera, loogiidhuma qindaa’aa ganna 50f ummata keenyarra ga’aa turetu ammas itti fufee jira. Ummanni Affaar guddina biyyaa keessatti akka hirmaatuuf carraan kennameefii hin beeku. Qabeenya uumamaa qabu irraa fayyadamee hin beeku. BBC: Loogiin nurratti raawwataa ture jechaa jirtu, garuu naannoleen biroos akkasuma jedhuum… Obbo Muusaa: Maal seete…Nuti birmadummaa Itoophiyaa irratti qoosaa hin beeknu, tasumayyuu. Ta’us akka Affaaritti Itoophiyaa keessatti kabajamnee qabeenyas horannee jiraachuu feena. Dubartoonni keenya miixuun isaan qabee bakka biraa deemanii akka da’an hin feenu. Namni kaan anatu siif beeka akka jedhu hin feenu. Eertaalleefi Daalool qabeenya tuuristii akka malee qalbii hawwatanidha, isaanirraa fayyadamuu feena. Luusiin magaalaa Adaar keessaa argamte, isheenis muuziyeemiin guddaan ijaaramee asitti deebitee akka daawwatamtu feena. Dubtii osoo agartee magaalaa akka malee ho’ituu fi maallaqni guddaan keessa sochoo’udha, garuu manni gaariin tokko keessa hin jiru. Nyaattee gammaddee hin baatu. Manneen qorqorrodhaan kan guutamteefi kaampii waraanaa kan fakkaattudha. Daldaltotaan maaliif mana gaarii hin ijaartan jettee yoo gaafattuun, gibira akka malee ol nutti kaasu siin jedhu. Suni dhaabbachuu qaba. Anga’oonni konkolaachisaa erganii daldaaltotaan qarshii ergi jechuun dhaabbachuu qaba. BBC: ‘Jijjiirama’ booda naannoo keessanitti jijjiiramni jiraa? Obbo Muusaa: Dhugaa dubbachuuf hoggansa naannoo jiruuf kabaja guddaa qabna. Duuchaadhaan busheessuun adeemsa keenya miti. Pirezidantiin naannoos ta’e anga’oonni biroon paartii keenya waliin hariiroo gaarii qabu. Haala naannolee biroo keessatti hin baramneen waliin hojjennna. Rakkoon kan jiru gajjallaadha. Kan muummicha ministiraattis himeen jira. Finfinneerraa baatee gara gadii yoo deemtu jijjiiramichi badaa deema. Hoggansi gooda jiru jijjiiramicha hin beeku jedheeraan. Fakkeenyaaf, kaadhimamtoota keenya hojiirraa ari’u. Gaafa duula taasifnu ummanni yaa’ee yoo dhufu anga’oonni aanolee ni na’u. Wanti akkasii naannoo keenyatti ta’ee hin beeku. Baay’ee rifatu. Namoonni kun nu balleessuufi jedhanii waan yaadaniif danqaa nutti baay’isu. Bakka tokko tokkotti ammoo galma seenuun, biyya keessanidha omaa hin yaadda’inaa jedhanii kaadiroonni yaada kennuun deeman ni jiru. Yoo haalonni mijachuu baatan garuu filannoo keessaa ba’uu dandeenya jennee yaaddofna. BBC: Dhimma horsiisee bulaa akkamiin dhimma biyyaalessaa gochuuf yaaddani? Obbo Muusaa: Sadarkaa Itoophiyaatti imaammatoonni ba’an kan horsiisee bulaa giddu-gala godhtana akka ta’aniif qabsoofneerra. Qabsoon keenyas itti fufa. Fakkeenyaaf, seerri filannoo yoo ba’u, keewwatan jaha ta’an akka sirraa’an nutu godhe. Fakkeenyaaf, namni tokko filachuuf bakka tokko ganna lamaaf jiraachuu qaba isa jedhu, jireenya hosrsiisee bulaa yaada keessa kan galche miti jennee jijjiirsifneerra. Kan biroos hedduun jiru. Imaammanni horsiisee bulaa akka ba’uuf kan falmate Paartii Ummata Affaar dha. Itoophiyaan qabeenya looniitiin Afriikaarraa tokkoffaa taatee osoo jirtuu, amma yoonaa imammata kana ilaallatu hin qabdu. Amma garuu Manni-maree ministirootaa BBC: Lakkoofsi horsiisee bulaa hagami? Obbo Muusaa: Ummata miiliyoona 12-15 ga’udha. Bal’ina lafaa biyyattii keessaa %62 haguuga. Omishaalee biyyattiin alatti ergitu keessaa bunatti aansee kan argamu omisha looniiti. Omisha qonnaa waliigalaa biyyattii keessaa, horsiiseebulaan %43 gumaata. Seektarri kun imaammataan deeggaramuu baannaan biyyi akkamiin fuulduratti deemti? Nuti imaammata baasuudhaan, qalamaani kan falmannu. Sadarkaa federaalaatti eegalleerra, jijjiiramichas itti fufsiifna. BBC: Walitti bu’iinsi ummata Affaar fi Somaalee gidduu jiru maaliif hiikamuu dadhabe? Obbo Muusaa: Gabaabumatti, rakkoo mootummaati. Abba Musxafeefi Abba Awwal wal-arganii, muummicha ministiraa waliinis wal-arganii mari’atanii, oolee osoo hin bulin namoonni dhibbaan lakkaa’aman dhumaniiru. Rakkoon kun oduudhaan hin hiikamu. Dhugumatti fedhiin fala barbaachuu hin turre. Rakkoon gandoota sadeen keessa jiru wal-xaxaa miti. Naannoon Affaar gandoota kunneeniif waan barbaachisu hunda gochuun waan salphumatti hiikamuu danda’udha. Naannoon Affaar tajaajiloota kan akka barnootaa, fayyaa fi kan biroos dhiyeessuufiif dirqama qaba. BBC: Gandoota wal-mormisiisoo sadeen keessa kan jiraatu ummata Somaaleeti mitii?Ummata Somaalee waan ta’aniif qofa bu’uuraaleen misoomaa irraa cituu qabaa? Obbo Muusaa: Eeyyeen! Gandoonni kunneen gandoota Naannoo Affaar keessa jiraniifi ummanni Somaalee keessa jiraatanidha. Gama sanaanis kan fudhannee kana deebisna jechuu osoo hin taane seeraan daangaa itti tolchuutu barbaachisa. Akka ummata jabanaawaatti mari’achuun hiikuutu barbaachisa. BBC: Ummanni lameen kan adda isaan godhurra kan wal isaan fakkeessutu baay’ata. Akkamitti wal-dhabdeetti seenu? Obbo Muusaa: Ummanni lamaanuu uumamni isaan olloomsee jireenya gadadoo obbolaa waliin dabarsanidha. Dabalataanis ummata siyaasa Itoophiyaa keessaa dhiibamaa turanidha, rakkoo kanarratti boba’aa firfirsuun waan dabaati. Nuti mootummaa yoo tanu dursa kan kenninu kanaafidha. BBC: Affaar keessa nagaan dhabamnaan laboobni isaa biyya gidduudhaa dhaga’ama, nageenya waaraa fiduuf maal yaaddu? Humna addaa gurmeessuu irratti waliigaltuu? Obbo Muusaa: Humna addaa ilaalchisuun kallattiin biyyaalessaa wal-fakkaatu kaa’amuu qaba jennee amanna. Poolisiin dhaabbiifi kan federaalaa jira. Raayyaan ittisa biyyaas jira. Gadi yoo buutus milishaan jira. Kunneen ga’aadha jennee amanna. Poolisiin jabanaawaa, maal akka gochaa jiru beeku, lammiileef eegumsa kan godhuufi goolii uumuu akka hin qabne kan hubatu hundaa’uu qaba. Morkiin humnoota addaa naannolee nuyaaddessa. Lamaan keessaa tokkotu ta’uu qaba. Yookaan gara biyyaatti bittinnaa’uu qabu, yookaanis humni ergama addaa qabuufi fuulaafi duubnisaa beekamutu ijaaramuu qaba. Qaamoleen nageenyaa kan akka daldala koontiroobaandii to’ataniifi kan dhimma shororkii irratti addatti hojjetan nijiru. Isaan ergamni isaanii sirriitti ifadha. Malee kan poolisii addaa kun waan gaarii qabatee dhufa jennee hin yaadnu. Hoji-manee mootummaa isa guddaadha jennee yaadna. BBC: Jabuutiin birmadummaa akkuma eeggattetti miira biyyummaadhaan Itoophiyaa waliin hojjechuu waan feetu sinitti fakkaataa? Obbo Muusaa: Jalqabarratti, birmadummaa isaanii tuquu hin fedhu. Erga nagaafattee garuu waa sitti haa himu. Dhimmi Jabuutii jabina keenya irratti kan hundaa’udha. Biyyoonni lameen hayyama isaaniitiin tokko ta’uuf waan rakkatan hin se’u. Fagoos miti. Akkamiin nama siyaasaa taatee akkas jetta naan jechuu malta, naaf gala. Gabaabumatti yoon siif ibsu, Jabuutii kan jiran saboota Affaariif Isaadha. Qacceen maatii isaanii inni guddaan kan jiru as Affaar keessadha. Ummata asii gara Jabuutii deeme malee Jabuutiirraa as kan dhufe hin jiru. Tokko achii, kaan ammoo gamanaa firoota qaba. Affaaris Isaasnis. Kanaafuu nuti jabaannaan biyya dinagdee tokko ijaaruun karoora yeroo dheeraadhas jennee hin yaadnu. Sudaaniin yoo fudhanne, biyya saboota hedduu qabduufi guddoo waan taateef karaa Beenishaangul Gumuziin biyya dinagdee tokko uumna yoo jenne, yaada ta’uu hin dandeenyedha. Jabuutiin garuu obbolaakoodha. Akkuma maatiitti qabachuunii qabna. Bishaan, elektiriikafi bu’uuraalee misoomaa dhiyeessuun nurraa eegama. Daldala gama sanaas cimsuun barbaachisaadha. Dinagdeedhaan tokkoomuun salphaadha. Nageenyiifi tokkummaan jiraannaan karaa keenyaan waan milkaa’uu danda’udha. Birmadummaa Jabuutii gaaffii keessa galchuukoo miti. Hayyamaafi jaalalaan hawaasa dinagdee tokko uumuun garuu hojii yeroo dheeraa godhamee yaadamuu hin qabu. Ismaa’eel Omaar Giileen yeroo darbe ‘Laga Awaash fayyadamuu keenya ni mirkaneessina’ yaada jedhu maxxansanii ture, isaaniyyuu Awaashiin keenyadha jedhanii yaadu jenneetu kan fudhanne. Kanaaf aaruu dhiisne, kanaaf nu ajaa’ibuu dide.


Taaddasaa Qana'aa (PhD) hooggansa Yunivarsiitii Amboorraa kaafamuun maaliif dubbii ijoo ta'e?

Yunivarsiitii Ambootti waggoota shan darbaniif Pireezidantii Yunivarsiitichaa ta'uun tajaajilaa kan turan Taaddasaa Qana'aa (PhD) torbee darbe keessa aangoorraa kaafamuun isaanii dhagahameera. BBC'n odeeffannoo kana kallattiin Dr. Taaddasaarraa qulqulleeffachuuf yaalee milkaahuu baatus, hawaasa Yunivarsiitichaarraa odeeffannoo argateen, hooggansarraa kaafamuu isaanii mirkaneeffanneerra. Hooggansa Yunivarsiitichaa sadarkaa adda addaarra jiran walitti qabuun aangoorraa ka'uu isaaniifi muudama haaraa kennameef sababa hin fudhanneef ibsanii barsiisaa idilee ta'anii akka itti fufan dubbataniiru. Yunivarsiitiin Amboo fuula Facebook isaa gubbaatti ergaa Dr. Taaddasaan dabarsan kan maxxanse yoo tahu: ''Waggoota shaniif wantoota wajjin milkeessineef hedduun boona,'' jechuun hawaasa yunivarsiitichaa galateeffataniiru. Bakka isaaniis Dr. Baayyisaa Lataa pireezidantii Yunivarsiitichaa ta'uu odeeffanneerra. Dr Taaddasan hojii hooggansa Yunivarsiitiin cinaatti, hojiilee hawaasummaafi hirmaannaa misoomaa magaalaa Amboo qabaniin beekamu. Hooggansarraa kaafamuun isaanii dhagahamuu hordofee miidiyaalee hawaasaarratti namoonni murtee mootummaa kanarraa mufii qaban ibsaa, deeggarsa Dr. Taaddasaaf qaban yoo barreessan mul'ateera. Taaddasaa Qana'aa (PhD) ALI bara 1995 irraa eegalee waggoota 16'n darbaniif Yunivarsiitii Amboo keessatti barsiisummaarraa eegalee sadarkaalee hooggansaa garaagaraatti ramadamanii hojjechaa turan. Waggoota shanii oliif Pireezidantii Yunivarsiitii Amboo ta'anii wayita tajaajilan irra caalaatti beekamtii kan horatan, jijjiiramni akka biyyaatti erga dhufee booda hojii hooggansa Yunivarsiitiin cinaatti hirmaannaa dhimmoota siyaasaan walqabatan, hojii hawaasummaa fi guddina magaalaa Ambootiif godhaniini. Yunivarsiitiin Amboo isaan hooggansa kana qabachuun dura uummata naannoofi guddina magaalichaaf gahee irraa eegamu hin baane jedhamuun komatamaa ture jijjiiraniiru. Kanaanis Yunivarsitichi guddinaafi misooma magaalaa Amboo adda durummaan sochoosuu keessatti gahee guddaa akka taphatu gumaacha godhaniin maqaan isaanii hawaasa magaalichaan irra deddeebiin ka'a. Hooggansa akka qabataniin jijjiirama fidan keesaa inni tokko mindaa hojjettoota guyyaa Yunivarsiitichaa dachaan dabaluun qacarriin isaanii dhaabbii akka ta'u gochuudha. Dhaabbilee barnoota olaanoo keessatti mormii ka'aa tureefi rakkoolee nageenyaa dhalatan furuu keessatti murteen itti gaafatamummaa fudhachuun murteessaniifi barattootni qaamolee nageenyaa mootummaan akka hin miidhamne yaalii godhaniinis, namootni akka galateeffaman hawaasa Yunivarsitichaa keessaa maqaan isaanii akka hin ibsamne namni gaafatan tokko nutti himaniiru. Bara 2019 keessa Dhaabbilee Barnootaa Naannoo Oromiyaa fi Amaaraa keessatti barattoota gidduutti rakkoon dhalatee lubbuun barattootaa wayita darbaa turetti barattoota tasgabbeessuuf waliin jireenyi ilmaan sabaafi sablammiilee akka hin laafne fi nageenyi akka mirkanaahu gahee bahaniinis ni jajamu. Bara 2020 keessa ammoo Kaampasii teeknooloojii Awwaaroo maqaa Artist Hacaaluu Hundeessaan moggaasuu, darbees siidaa Artiist Hacaaluu kaampaasii san fuula duratti ijaaruun ammoo hojiilee hunda caalaa beekamtii isaanii kan dabale, namoota siyaasaa biratti ija addaan akka ilaalaman godheera. ''Murteen damee Yunivarsiiticha maqaa Hacaaluun moggaasuu murtee seeneetii Yunivarsiitii akka ta'e, akkasumas murtee hawaasa naannichaa ilma isaaf kabaja qabu kan gammachiisedha jedhu'' sadarkaa hooggansaattii namni Dr. Taaddasa wajjiin hojjatan BBC'tti yoo himan. Murteen kun namoota siyaasaa hedduu dudubbachiisee mormii guddaas kaasisee akka ture ni yaadatama. Itti aansee balbala Kaampasii sana fuulduratti siidaan Haacaaluu Hundeessaa dhaabbate gaaffii hedduu kaasisee bu'aa bayii hedduu booda akka eebbifamu godhameera. Barruu Addis Zaman ALI Guraandhala 9, 2013'tti bahe irratti siidaa yaadannoo Haacaaluu ilaalchisuun gaaffii dhiyaateef Dr. Taaddasaan deebii yoo kennan: ''Hacaaluun hojii isaatiin siidaa ofiif dhaabe'' jedhan. ''Siidaan Haacaaluu onnee uummata keenyaa keeessa jiraatus, osoo hojii gaarii hin hojjenne siidaan mula'tu hin ijaaramu ture,'' jedhan. Murteewwan kunniin namoota siyaasa biyyaa hoogganan Dr. Taaddasaarratti dhiibbaa hin malle akka godhan, darbees doorsisaaf isaan saaxileera. Taaddasaa Qana'aa bara pireezidantii ta'anii hojjetanitti giddugalli Qo'annoo fi Qorannoo Aadaa Looreet Tsaggaayee G/Madihin Yunivarsiitii Ambootti hundeeffameera. Onkololessa bara 2019 gidduugallii kun yoo eebbifamu Dr Taaddasaan BBC'tti yoo dubbatan "Kaayyoon jalqabaa dhaloonni haaraan hangafoota isaanii beekanii akka kabajaniifi. Inni biraan namoota akkanaa kabaja kennineefii dhaloota akka Looreet Tsaggaayee hedduu horachuufi," jedhanii ture. Yunivarsiitiin Amboo hoggansa Dr. Taaddasaa jalatti Kaampasii isaa Amboorraa fageenya km12 irratti argamu magaalaa Gudaritti argamu qabsaa'aa saba Oromoo gameessaafii dhalataa naannoo sanii kan turan Ajajaa Dhibbaa Maammoo Mazammiriin akka moggaafamus gochuu danda'eera. Kaka'umsa Dr. Taaddasaafi hawaasa naannoo waliin ta'uun ji'a Guraandhalaa bara 2020 keessa magaalaa Gudar keessatti siidaa yaadannoo Ajajaa Dhibbaa Maammoo Mazammir dhaabuuf dhagaa bu'uuraa kaa'uuf qophiin erge xumuramee booda qaamolee nageenyaa mootummaan sagantichi haqameera. Sagantaa kana guyyaa tokko dura gumaacha Waldaan Maccaafi Tuulamaa yaadachuun Konfireensiin Yunivarsiitii Ambootti qophaayee tures danqameera. Dr. Taaddasaa dabalatee qindeessitootni sagantichaa biroon hoogganoota siyaasa biyyaan akeekkachiifniifi doorsifni irra gahe akka tures BBC'n wayita sanitti iyyaafateera. Miidiyaa hawaasummaa gubbaatti yaadaafi ilaalacha isaanii maxxansuun hordoftoota hedduus kan qaban Dr. Taaddasaan, Sadaasa 3 bara 2020 lolli naannoo Tigraayitti eegalamuu hordofee yaada ''marii biyyaalessaa hunda hirmaachise hin wayyuu?'' jedhu maxxansanii turan. Maxxansa isaanii kanaan ''osoo waraannii rakkoo siyaasaaf fala ta'ee, biyya keenyas ta'e addunyaarratti rakkoon siyaasaa hin jiru ture'' jedhan. Yaadni isaanii kunis namoota hooggansa naannoo Oromiyaarra jiran mufachiiseera, akeekkachiisaafis isaan saaxileera. Taatee kana booda ji'ootaaf miidiyaa hawaasaatti dhimma bahuu akka dhaaban beeksisanii ture. Dr. Taadassaan guddina quucaraa Yunivarsiitii Amboo gama hedduun jijjiiruu hawaasni Yunivarsiitichaa kan himan ta'us, gama kaaniin hojiiilee hawaasummaarratti hedduu xiyyeeffatanii gama misooma nama barateen gahee guddoo hin baane jedhanii kan qeeqanis jiru. Hojjettoota Yunivarsiitichaa dubbifne keessaa tokko hojiileen hawaasummaa hojjetan hundaa ol bahanii waan mul'ataniif isa kaan haguugan ta'e malee dhimma akka hanqinaatti irratti ka'u kanaaniilee hin komataman jedhu. ''Hamma dafqee itti dadhabe nama hin galateeffatamneedhas'' jedhan namni kun. Dr. Taaddasaa Qana'aa baadiyyaa naannawaa magaalaa Amboo, ganda qonnaan bulaa Goosuu Qooraatti dhalatan. Barnoota sadarkaa tokkoffaa mana barnootaa sadarkaa tokkoffaa Amboo Addis Katamaatti; sadarkaa lammaffaa ammoo mana Barnootaa sadarkaa lammaffaa Ambootti erga xumuranii booda qabxii gaarii fiduun Yunivarsiitii Finifnnee galuun gosa barnootaa Akkaawuntiingiin Digirii jalqabaan eebbifaman. Achiis kallattiin Yunivarsiitii Amboottii gargaaraa barsiisaa ta'uun qacaramanii osoo hedduu hin turiin, barnoota digirii lammaffaaf  Yunivarsiitii Finfinneetti deebi'an. Digirii lammaffaa isaaniis gosa barnootaa 'Business Administration' jedhamuun xumuruun Yunivarsiitii Ambootti deebi'anii sadarkaalee hooggansaa adda addaarratti ramadamanii hojjachuu itti fufan. Barnoota PhD isaanii ammoo Swedish University of Agricultural Science jedhamurraa ''PhD in Technology - Supply Chain Management'' jedhuun fudhataniiru. Dr. Taaddasaan bultii kan qaban yoo ta'u abbaa ijoollee dhiiraa sadiiti.


Komishinii Mirga Namoomaa : 'Naannoo Ummattoota kibbaa Ammaarroo fi Oromiyaa, Jimmaatti lammileen nagaa ajjeefaman'

Naannoo Ummattoota Kibbaa Aanaa addaa Ammaarroo fi Naannoo Oromiyaa Godina Jimmaa Aanaa Limmuu Kossaatti namoonni nagaa ajjeefamuu Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa BBCtti hime. Godina Jimmaa Aanaa Limmuu Kossaa, ganda Qacoo Kirikiraafi Gaallee keessatti haleellaa Ebla 23, 2021 raawwatameen lammiileen nagaa 20 ajjeefamuu hima komishinichi. Akkasumas Naannoo Ummattoota Kibbaa Aanaa addaa Ammaarroo Ganda Daannootti haleellaa hidhattootaan raawwatameen lubbuun daa'ima tokko darbuu ibseera. Haleellaa godina Jimmaa aanaa Limmuu Kosaatti qaqqabeef humnootiin nagaa bakkicha kan qaqqaban erga namoonni hedduun ajjeefamanii booda ta'ulleen, haleellaan biraa akka hin raawwatamne gochuu danda'aniiru jedhu komishinichatti Gorsaa Olaanaa kan ta'an Obbo Imaad Tunee. Haata'u malee bakkee jedhame kanatti oggeessa bobbaasuun miidhaa qaqqabe mirkanneessuu akka hin dandeenye kan dubbatan Obbo Imaad, kan ajjeeffaman garuu dhalattoota saba tokkoo ta'uu himu. Haaluma walfakkaatunis, Ittigaafatamaan Waajjira Nagaafi Tikaa Godina Ammaarroo, Obboo Eliyaas Yilmaa godinichatti Ebla 22, 2021tti daa'imni loon tiksaa ture ajjeefamuufi loon 70 ol fudhatamuu BBCtti himaniiru. Haleellaa kanas kan raawwatan jiraattoota gandoota ollaati jechuun himatu. Waggoota afur darbaniif Aanaa Ammaarroofi aanaalee ollaa waliin walitti bu'iinsi akka tureefi aanga'oonni aanaalee lamaanii rakkoolee jiran mariin furuun araara nagaa gaggeessanii turan jedhu. Obbo Eliyaas akka jedhanitti, Ammaarrootti gandoonni 17 haleellaadhuma kana dura turaniin miidhamuufi gandoota lama keessatti jiraattoonni baqatanii jiru jedhu. Waggoota darban afur keessattis namoonni nagaa 150 ajjeeffamanii kanneen 158 ta'an ammoo miidhamuu dubbatu Obbo Elias. Gama biraatiin ammoo haleellaa hidhattootaan godina Jimmaa Aanaa Limmuu Kossaatti raawwatameef mootummaa ABO Shaneedha isa jedhuuf nuti qaama walabaa irra adda hin baafanne jedha komishiiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa. ''Haata'u malee, enyuus ta'e eenyu namni nagaa tokkoolleen ajjeefamu hin qabaatu'' kan jedhan Obbo Imaad, haleellichi kan raawwatame lammiilee saba tokko qofaa irratti ta'uu ragaan akka mul'isu dubbatu. Haleellaan walfakkaatu kana dura Aanaa Limmuu Kossaatti raawwatamuuf ragaa akka hin qabne kan himan qondaalli komishinichaa, haata'u malee godina Jimmaa gara biraa keessa humnootiin hidhatan socho'aa jiraachuu torban dura odeeffannoon isaan ga'uun ragaa akka qaban ibsu. Komishiniin Miga Namoomaa Itoophiyaa haleellaawwan walfakkaatan, kutaalee biyyattii garaagaraa keessatti miidhaa qaamaafi qabeenyaa qaqqabsiisaa jiraachuu eere. Haata'u malee yeroo dhihoon asittis haleellaawwan raawwataman itti caalu malee yoo hir'atan hinmul'annee falliisaa mal ta'u gabaata? Jedhamuun kan gaafataman Obbo Imaad, ''motummaan haala rakkoolee kana dura ittiin furaa tureen haala adda ta'een furuuf yaalu qabaata,'' jedhan.


Paartiileen mormituu Naannoo Somaaleetti sochiin filannoo akka dhaabbatu gaafatan

Adda Bilisa Baasaa Ogaadeen fi Izeemaa dabalatee paartileen naannoo Somaalee filannoo irratti hirmaatanii fi dorgomtoonni dhunfaa komii adeemsa filannoo irratti qabaniif hanga deebiin kennamuufiitti sochiin filannoo naannicha keessatti akka dhaabatu gaafatan. Gaaffii kana kan dhiyeessan Adda Bilisa Baasaa Ogaadeen, Izeemaa, Paartii Bilisummaa fi Wal-qixxummaa akkasumas dorgomtoota dhuunfaa naannoo Somaaleeti. Paartilee kunneen fi dorgomtoonni dhunfaa ibsa waloo baasaniin kunneen seera filannoo fi waliigalteen mallatteesan paartiin Badhaadhinaa naannichaan cabeeraa jedhan. Dura taa'aan ONLF Abdiraamaan Mohaammad Mahaadii paartileen afran marii erga taasisaniin booda kaleeessa gaafa Dilbataa ibsa baasuu isaanii BBCtti himaniiru. Obbo Abdiraamaan akka jedhanitti, bulchitoonni naannichaa kaardii sagalee kennitootaa dirqamaan fudhataniiru, namoota barbaadaniif kaardiiwwan dhibbaan lakkaa'aman kennaniiru jechuun himatu. Kanaaf akka ragaatti suuraa namni tokko kaardii sagalee itti kennan baayyee qabatee jiru agarsiisu BBC'f qoodaniiru. Dubbii himaan Izeemaa Naatnaa'eel Fallaqa paartiin isaanii marii kanarratti erga hirmaateen booda ibsa waloo baasuu mirkaneesseera. Ibsa kanaanis hojii gaggeessitoonni boordii filannoo dhiibbaa bulchiinsa naannichaa jala kufaniiru. Galmeen sagalee kennitootaafi raabsaan kaardii filannoo boordii filannoo irra bulchitoota naannichaatu to'ata jechuun himatu. Kana malees kaardiin sagalee kennitootaa naannoo Somaaleef ramadame lakkoofsaan hin baramne. Paartileen mormitootaa raabsaa kaardii filattootaa akka taajjabaniif hin affeeramane kan jedhuufi komiiwwan biroollee dhiyeeffataniiru. Paartileen kunneen haala kanaan filannoo haqa qabeessaa fi bilisa tahe adeemsisuun gatii hin danda'amneef sirreefamni haa taasifamuu jedhaniiru. Kanaaf hojii gaggeessitoonni boordii filannoo walaba tahaniifi itti gaafatamummaa isaanii bahachuu danda'an gara naannichaa hanga deemanitti akkasumas adeemsi galmee filattootaa amanamaa hanga jiraatutti naannoo Somaalettii sochiin filannoo akka dhaabbatu gaafatan. Dubbii himtuun boordii filannoo Sooliyaanaa Shimallis gama isaaniin paartii ONLF irraa komii fudhachuu erga mirkaneessaniin booda dhimma kanarratti Boordiin Filannoo Biyyaalessaa akka marii'atu BBCtti himaniiru. ''Komiin ONLF nu qaqqabeera. Ibsi waloo garuu nu hin qaqqabne. Galmeen filattootaa reef jalqabuusaati.Guyyaa lamaafi sadii hin caalu. Meeshaaleen filannoos guuramanii achi kan gahan torbee darbe dha,'' jechuun komii ka'e qoratanii deebii kennuuf  yeroon gahaa akka hin jirre himaniiru. Dubbii himaan Izeemaa Obboo Naatinaa'el Fallaqanis Naannoo Somaalee keessatti bakka buutoonni paartilee siyaasaa fi itti gaafatamtootaa boordii filattoota gidduu mariin ni taasifama jedhaniiru.


Hidha Abbayyaa: Itoophiyaa, Sudaaniifi Masriin waraanatti seenuu danda'uu?

Dhimma Hidha Abbayyaa irratti Itoophiyaa, Sudaanii fi Masriin ammallee waliigalteerra hin geenye. Dabalataan, gama daangaa Itoophiyaa fi Sudaan muddamni jira. Dhihoo Masrii fi Sudaan walta'uumsa waraanaa taasisaniiru. Waliigalteen kuni leenjii waraanaa irraa kaasee hanga walta'uumsa diinagdee gaha. Ministirri Muummee Abiy Ahimad Kibxata darbe paarlaamaatti dhihaatanii gaafffii gaafatamaniif deebii yeroo kennanitti dhimmoota kaasan keessaa tokko tokko waa'ee Hidha Abbayyaati. ''Itoophiyaan fedhii Masriis ta'e Sudaan miidhuu hin qabdu. Haa ta'u malee, dukkana keessa jiraachuu hin feenu. Ibsaan keenya isaan kan fayyadu malee kan miidhu miti,'' jechuun ijaarsi isaa akka itti fufu himan. Itoophiyaan ganna baranaa hidha Abbayyaa yeroo lammataaf bishaan guutuuf yaada qabdi. Masrii fi Sudaan immoo kana dura waliigalteen akka raawwatu barbaadu. Dabalataan, biyyoonni lamaan Gamtaa Afrikaan ala Ameerikaa, UN fi Gamtaan Awurooppaa akka jaarsummaatti akka qooda fudhatu waliin gaafataniiru. Itoophiyaan garuu Gamtaa Afrikaan ala qaama kaan hirmaachisuuf fedha waan qabdu hin fakkaatu. Biyyoonni sadan erga dhihoo as waldhibdee hammaateetti galuun isaanii maaliifi? Dhimma Gaanfa Afrikaa kan itti dhiheenyaan kan hordofan, Landan irraa Abdurraahmaan Sayiid Abuhaashim ''sababni ijoo waldhibdeen hammaatuu ejjennoon Sudaan waan geeddarameefi'' jedhu. ''Abbayya ilaalchisee ejjennoon Itoophiyaa fi Sudaan tokko ture jechuun danda'ama. Amma ejjennoon Sudaan agarsiiste ejjennoo kana dura qabdurraa kan jijjiirameefi waan hin eegamnedha jedhamuu kan danda'udha,'' jedhu. Kanaafis, akka fakkenyaatti wanti kaasan ejjennoon mootummaa cee'umsaa Sudaan tokko ta'u dhabuudha. Waldhibdeen daangaa Itoophiyaa fi Sudaan gidduu ka'e hammana kan walitti buusudha jedhee hin yaadu kan jedhan xiinxalaan kuni, Itoophiyaan Tigraayitti lola seennaan kanatti carraa kana fayyadamani yaada jedhu qabu. Keessumaa waraanni Sudaan dhimma daangaa dhimma keessoof itti dhimma bahuufi fudhatama itti argachuuf barbaade ta'a malee koreen biyyoonni lamaan hundeessan karaa nagaa furuu danda'a ture jedhu. Akka xiinxalaa kanaatti Sudaan ejjennoo ishee kan jijjiirte dhimma biyya keessa qabdun walqabateeti jedhu. Dhimma kana irratti Nezarlaand irraa dhimma Gaanfa Afrikaa kan xiinxalan Adam Kaase (Dr) yaada Obbo Abdurraahmaaniin waliigalu. ''Sudaan keessumaa bara al - Bashiir ejjennoo Itoophiyaa waliin wal fakkaatu qabdi. Haa ta'u malee, al - Bashir erga kaafamanii booda dhimma keessoo ishee yoo ilaallu biyya bulchaa tokko qabdu hin fakkaattu. ''Kutaan waraanni hoogganu jira. Isa keessammoo 'rapid force' kan jedhamu jira. Ergasiimmoo bulchiinsi sivilii MM Abdallaa Hamdookin hoogganamu jira. Ejjennoon hooggantoota lamaanii tokko miti,'' jedhu. Akka xiinxalaa kanaatti taanaan Sudaan keessa qaamni Itoophiyaa waliin ejjennoo walfakkaataa ta'e mul'isaa ture hoggansa MM Abdallaa Hamdookin hoogganamudha. Haa ta'u malee, lolli Naannoo Tigraayitti erga eegale booda waraanni Sudaan humna isaa cimsataa jiraachuu kan ibsan Dr Adam, ''hooggansi sivilii immoo humna duratti mariin arganna jedhan caalaa amma humna cimsanna yaada jedhu qabu,'' jedhu. Xiinxaltoonni lamaanuu waldhibdeen daangaa Itoophiyaa fi Sudaan itti jiran mariin dhimma Abbayyaa akka muddama seenu sababa ta'u danda'a jechuun tilmaama qaban ibsu. Sudaan ejjennoo ishee jijjiiruurraan kan ka'e gara Masrii caalsifatteetti. Waliigalteen dhihoo mallatteessanis jira. Eenyutu buufata jennee kan gaafanne Adam (Dr) dhimmichi waa'ee hidha Abbayyaa qofa osoo hin taane dhimma daangaas ta'eera. Sababa kanaan, Sudaanonni dhimmichi adda qoqqoodanii kan Abbayyaa fi daangaa jedhanii dubbachuu hin danda'ani. ''Waliigalteen Sudaanii fi Masriin taasisan bal'aadha. Walitti dhufeenya dippilomasiis qaba. Kaanis jiru. Itoophiyaan dhiibbaan itti cimee ejjennoon Abbayyarratti qabdu yoo laaffiste Masriinis, Sudaanis ni fayyadamu. Kanaaf, faayidaan isaan lamaaniifuudha.'' Ta'us, ''akka namoonni tokko tokko jedhan dhimmichi gara waraanatti kan adeemu yoo ta'e Sudaan kan buufattu caalaa miidhamuu dandeessi,'' jedhu. ''Akkuma beekamu diinagdeen ishee dadhabaadha. Bakkaa bakkatti waldhibdeen jira. Lolli kaanaan Itoophiyaanis akkuma miidhamtu Sudaanis haalaan miidhamti. Lolli yoo eegale kan haalaan fayyadamtu Masriidha,'' jedhu. Obbo Abdurraahmaan gama isaaniin Itoophiyaafi Sudaan tasgabbaa'u dhabuun isaanii Masriif fayyada kan jedhan jiraatanis isaan garuu yaada kanatti wal hin galan. ''Dhuguma Sudaan waggoota dheeraaf wal waraansa waliini keessa turuun ishee Masriif mijatee ture. Sababni isaas gahee bishaanii isaanii malu ol argataa turan. Ta'us, dhimmi kuni stiraatejikii hin turre. Sababni isaas faayidaa kan fuuladuraa kan bu'uura godhate hin turre waan ta'ef.'' Amma hidhi Abbayyaa xumuramaa waan jiruuf filannoon Masriin qabdu biyyoota yaa'a laga Abbayyaa waliin waliigaltee seenanii filmaata fedhiin hunduu ittiin guutamu barbaadu malee faayidaan tasgabbii dhabuu biyyoota kaanirratti bu'uureeffate hin baasu jedhu. Itti fayyadama bishaan Abbayyaa waliin walqabatee yaaddoo lolli ka'u danda'a jedhu akka qaban Dr Adam dubbatu. ''Waraana seenuuf fedhiin dhibus hubannoon dogongoraa jiraachuu mala. Qaamni biraa maal gochuu mala jechaa tarkaanfii kan fudhattu. Odeeffannoo guutuu yoo hin qabaanne murtee dogongoraa fudhachuu malta. Kanaaf, murteewwan dogongoraa akkanaa dhimmicha to'annoon ala gochuun danda'u yaaddoo jedhun qaba,'' jedhu. Dr Adam itti aansuunis Itoophiyaa fi Sudaan rakkoo biyya keessaa qaban eeruun waraana ni fedhu jedhanii akka hin yaadne himu. ''Haa ta'u malee, lolicha barbaaduu malu. Waraanni Sudaan biyyattii dammaqsuuf itti fayyadamuu danda'a. Gama Itoophiyaanis akkasuma barbaadamuu danda'a. Lola ijootti seenuuf fedhis, humnas qabu jedhee hin amanu. Ta'us, dogongorri raawwatuu mala.'' Kanas akka fakkeenyaatti mootummaan MM Abdallaa Hamdook waraana biyyattii irratti to'annoo hin qabu, gama Itoophiyaas humnoonni mootummaan ala socho'an jiru jedhu. Obbo Abdurahmaan immoo lolli ka'u dhiisuu danda'a yaada jedhu qabu. ''Dhibba keessaa osoo kaa'i naan jette 50% yookiin isaa gadiin kaa'a. Muddamni amma jiru biyyi tokko isa kaan irratti dhiibbaa uumuuf malee waraanatti seenuuf fedhiin waan jiru natti hin fakkaatu. '' Ta'us, Itoophiyaan osoo dhimma biyya keessaan qabamtee jirtuu Sudaaniifi Masriin haalli isaa mijataadha jechuu danda'u jedhu. ''Sudaaniifi Masriin dhimmi kuni furmaata waaraa yoo hin arganne karaa salphaan hiikamuu akka hin dandeenye beeku. Dhimmi kuni mootummaa MM Abiy Ahimadin milkaa'u dhabus mootummaa dhufun ka'un isaa hin oolu. Sababni isaas dhimmichi bara MM Mallas ka'aa ture.'' Sababa kanaaf, dhimmichi humna ofii agarsiisuufi dhiibbaa uumuu malee waraanatti seenuuf fedhiin hin jiru jechuun ibsu. MM Abiy haala Sudaan waliin jiru ilaalchisuun ''waraana hin caamnetti hin seennu'' jechuun biyyattiin waraanatti seenuu akka hin barbaanne paarlaamaatti dubbataniiru. ''Mariidhaan furuuf carraaqqii keenya itti fufna.'' Obbo Abduraahmaan Itoophiyaafi Sudaan gama daanga waraana yoo seenan Masriin Sudaaniin deeggarurra kan darbe kallattiin hirmaachuu dandeessi jedhu. Ta'us garuu Sudaan amma Masrii abdattee malee haala amma keessa jirtuu haa turuuti bara tasgabbii qabaachaa turtees humna waraanaa qabdi jedhee hin yaadu jedhu. Dabalataan, Masriifi Sudaan yoo waliif goran Ertiraan Itoophiyaatti goruu malti jechuun xiinxaltoonni kaasan jiru. Dr Adam gama isaaniin erga lolli eegale booda maal akka ta'u hin beekamu, eenyu maal godha kan jedhu tilmaamuun nama rakkisa jedhu. ''Kaayyoon ijoo mootummaa Ertiraa TPLF balleessuu waan ta'ef xiyyeeffannoon Itoophiyaa gara Sudaanis ta'e kaanin akka qabamu hin barbaadu. Ertiraan hanga danda'amef Sudaan waliin nagaan akka bu'u barbaaddi,'' jedhu. ''Itoophiyaafi Sudaan gara Sudaan Kibbaa kan deemanis dhiibbaa uumuuf natti fakkaata.'' Xinxaltoonni lamaan gahee biyyoota kaanin wal hin galan. Dr Adam erga lola Tigraayi dippilomasiin Itoophiyaa laafuu ibsu. Obbo Abdurahmaan garuu ejjenoon Itoophiyaan Gamtaa Afrikaarratti qabdu kan Masriifi Sudaan kan caaledha jedhu. Dabalataan, biyyoonni laga naayil gadii osoo lolli ka'e kallattiin hirmaatu dhabu jedhu. Ta'us, kallattiin Masriifi Sudaan deeggaru ilaalcha jedhu hin qabani. Obbo Abdurahmaan immoo biyyoonni Gaanfa Afrikaa Itoophiyaa waliin gama teessuma lafaa, diinagdeefi hawaasummaa walitti hidhiinsa waan qabaniif ejjennoo Itoophiyaa waliin waliigalu qabaachuu malu yaada jedhu qabu. Xinxaltoonni kunneen biyyoonni gurguddoo dhimma biyyoota sadan irratti qooda kallattii hin taane qabaachuu malu jedhu. Itoophiyaan marii hidha Abbayyaa irratti dhiibbaa qabdu guddisuuf tasgabbii dhabuu biyya keessaa sireessuu akka qabdu Dr Adam amanu. Kanaan ala gama daangaatiinis ta'e hidha irratti jijjiiramni ejjennoo dhalachuu danda'a jedhu. Kunimmoo deebi'e tasgabbii dhabuu biyya keessaa ni bal'isa yaada jedhu qabu. Itoophiyaan tasgabboofte gama dippilomasiitiinis bu'aa argamsiisuu dandeessu jechuun himu.


Himannaa paartii Sochii Biyyaalessaa Amaara (ABN) irratti mootummaan maal jedhe?

Paartiin Sochii Biyyaalessaa saba Amaaraa (ABN) ibsa haala nageenyaa naannoo Amaaraa keessa jiruu fi rakkoo saba Amaaraa irra ga'aa jira jedhuun baaseen, mootummaa federaalaa fi paartii Badhaadhinaa MM biyyattii Abiy Ahmadiin durfamu akkaan qeeqeera. Mootummaan biyya bulchaa jiru nageenyaa fi xiinsammuu hawaasaa eeguu hin dandeenye kan jedhe ibsi kun, keessattuu ministira Muummee Abiyiifi qondaaltota paartii badhaadhinaa naannoo Oromiyaa ''gocha shororkeessummaa saba Amaaraa irratti raawwataa jiru,'' jechuun himateera. Ibsa ba'e kanarratti yaada kan kennan Hoogganaan Sab-quunnamtii fi hariiroo alaa Paartii Badhaadhinaa Dr Biqilaa Hurrisaa, waggoota sadan darban kana keessa paartiin ibsa baasee mootummaa qeequurra darbee sadarkaa shorokeessaatti hamma ramaduutti yaadasaa ibsachuu danda'uun mataansaa milkaa'ina tokko jedhan. Paartiin ibsa baase kun paartilee finxaaleyyii biyya keenya keessa jiran keessaa tokko kan jedhan Dr Biqilaan, mootummaan humnoota finxaaleyyii gocha badiif waamicha akkasii dhiyeessan hordofee tarkaanfii ni fudhatas jedhan. ''Ibsi ba'e bu'uura hin qabu. Paartilee finxaaleyyiin akkasuma baasaa yoona ga'an. Mootummaan nageenya uummataa eegu shororkeessaa ta'uu hin danda'u.'' Paartiin ABN ibsa baase keessatti qondaaltota paartii badhaadhinaa kan naannoo Oromiyaa qofa hin himanne, kan naannoo Amaaraa jiranis uummata gowwoomsuurra darbanii bu'aa buusan tokkollee hin qaban jedheera. Uummata Amaaraa kan shorokeessaa jiru Waraana Bilisummaa Oromooti kan jedhe paartiin kun, kanaafis Ministira Muummee Abiy himateera. ''Hooggantoonni ABO-Shanee magaalaa Finfinnee walakkaa taa'anii hooggansa kennuun akka qaami hidhate kun akka fedhetti baankiiwwan saamee humnasaa cimsatu iyyamameefii, haallis mijateefii jira. Garee kana bakka inni turee kan gara biyyaa galche hooggansa Ministira Muummeeti,'' jedha ibsi kun. ''Kanaan dura Ministira Muummee mataasaanii dabalatee akka ibsanii turanitti, garee jedhame kana waliin odeeffannoo wal jijjiiraa akka turan kan beekamuudha. Ammas taanaan tarsimoo addaa bocuun gurmeessaa, deeggeraa fi kunuunsaa jiraachuu dhaabi keenya sirriitti amana,'' jedha ibsi kun dabaluun. Kanarratti yaada kan kennan Dr Biqilaan, paartileen wayita karaa nagaa siyaasa keessatti hirmaachuu dadhaban gara kanatti seenuu jedhan. ''ABN karaa nagaa siyaasa tarkaanfachiisaa wayita dadhabu karaa hawaasa walitti buusuun goolama uumuu kana filate. Fedhii karaa qaxxaamuraan deemuuf qaburraa ibsa kana baase,'' jedhan. Ibsi kun paartilee biyya kana keessa karaa nagaan sochoona jedhan irraa kan eegamu hin turre kan jedhan Dr Biqilaan, ''ta'us ibsi kun kan sadarkaa fi yeroo irra jirru hin madaalleedha,'' jedhan. ''Rakkoon Itoophiyaa hookkara kaasuun dhiiga dhangalaasuudhaan kan furamu miti. Mootummaan karaa nagaan mari'atee rakkoo furuuf fedhii qaba. Yoo rakkoon daangaa darbu ammoo olaantummaa seeraa ni fudhata.'' Paartileen bilisummaan yaadasaanii ibsachuuf mirga qabu kan jedhan Dr Biqilaan, garuu akkaataa uummata walitti buusuu fi biyya balaaf saaxiluun ta'uun irra hin jiraatus jedhan. ''Paartiin kamuu karaa nagaan deemee mootummaa yoo qeeqe maaliif hin jennu. Imaammataa fi tarsimoon mootummaa paartii kamiinuu yoo qeeqame rakkoo hin qabu. Garuu karaa hamilee fi xiinsammuu uummataa kabajeen ta'uu qaba. Paartiin ejjennoonsaa uummata walitti buusu yoo jiraate, seeraan gaafatama. Paartiin ABN ibsa qabiyyee uummata walitti buusu qabaannaan gaafatamummaa seeraa jalaa hin ba'u.''


Obbo Jawaarfaa falmii 'ragaan golgaa duubanimoo ifatti' jedhu pilaazamaan akka hordofan murtaa'e

Falmii dhimma ragaaleen golgaa duubaanimoo ifatti ragaa bahuu qabu jedhurratti Obbo Jawaariif kaan Pilaazmaadhaan akka dhaddacha hordofan manni murtii ajaje. Manni Murtii Olaanaa Federaalaa dhaddachi dhimmoota heeraafi shororkaa dhaddacha A L I Bitootessa 29 bara 2013 ooleen ragaaleen abbaa alangaa golgaa malee ifatti dhihaatanii akka ragaa bahaniif A L I Eebla 5 bara 2013 tti beellama qabatee ture. Haata'uutii, ajaja manni Murtii Olaanaa Federaalaa kenne kanarratti Abbaan Alangaa Waliigalaa Federaalaa ol iyyannoo waan gaafateef jecha Manni Murtii Waliigalaa Federaalaa hanga akkaataan ragaaleen itti dhagahamu kuni falmiidhaan murtii argatutti beellamni ragaalee dhaga'uuf qabame akka dhorkamu ajajee ture. Sababa kanaafis beellamni Manni Murtii Olaanaa Federaalaa jecha ragaalee ifatti 'guyyaa kaleessaa A L I Eebla 5 bara 2013tti qabatee ture kan hafe jedhan abukaatoo himatamtootaa keessaa tokko kan tahan Obbo Kadir Bulloo. Manni Murtii Waliigalaa Federaalaa dhadhachi lammaffaan guyyaa har'a 9A L I Eebla 6 bara 2013) dhimma Abbaan Alangaa Waliigalaa Federaalaa ol iyyannoo gaafateef kanarratti falmiin akka ta'uuf beellama qabatee turus sababa ajajni yeroodhaan himatamtoota hin geenyeef osoo hin ta'in hafeera jedhan. Abbaan alangaa waliigalaa ajaja kana yeroodhaan nun dhaqabsiisne kan jedhan Obbo Kadir falmiin kuni har'atti qabamuu isaayyuu kaleessa akka dhagahan dubbatu. Manni Murtii Waliigalaa Federaalaa dhadhacha har'a oole kana irrattis himatamtoonni, Obbo jawar Mohaammad fa'a dhaddacharratti qaamaan argamanii osoo hin taane pilaazmaadhaan akka hordofaniif murtii darbe irratti falmiin ta'uus dubbatan. Himatamtoonni pilaazmaadhaan dhaddacha akka hordofan kan taasifamu yoo himatamtoonni qaaman dhihaachuu hin dandeenyeefi fageenyarra jiraatan mirga isaanii eeguuf jecha, namoonni kunneen garuu asuma magaala keessa ta'anii qaamaan dhufanii hordofuu qabu jechuun abukaatonni falmaniiru. Manni Murtii Waliigalaa Federaalaa dhaddacha har'a oole kanaan falmii abukaatonni taasisan kana kufaa gochuun himtamtoonni galmee Obbo Jawaar Mohaammad fa'a jalatti himataman falmii mana murtii kana Pilaazmaadhaan akka hordofan ajajeera. Ol iyyannoo Abbaan Alangaa Waliigalaa Federaalaa godhe kanaan ragaaleen golgaa duuba taa'aniimoo ifatti raguu qabu kan jedhurratti falmii gochuuf manni murtii waliigalaa federaalaa  Eebla 15 bara 2013tti beellama qabachuus himan Obbo Kadir. Ji’a Waxabajjii bara 2012 keessa ajjeechaa Artiist Haacaaluu Hundeessaa booda kan qabaman Obbo Jawaar Mahaammad fi namootni galmee isaanii keessatti argaman kunneen biroo labsii yakka shororkeessummaa ittisuufi to’achuuf bahe, labsii yakka telekoomii, labsii bulchiinsafi to’annoo meeshaa waraanaafi seera yakkaa biyyattii keewwata garaagaraa darbuun ture kan himataman. Manni Murtii Olaanaa Federaalaas himatawwan labsii bulchiinsafi to’annoo meeshaa waraanaan walqabatan jaha akka addaan citan murteesuunsaa ni yaadatama. Obbo Dajanee Guutamaa, Dr Birhaanamasqal Abbaba fi Tsaggaayee Raggaasaa namoota biyya keessa hin jirre fi galmee Obbo Jawaar Mahaammadfaa keessatti himatamanidha.


'Namoonni siyaasaa ummata Somaalee akka lammii Itoophiyaatti hin ilaalan' '- Ahimad Mahaammad

Addi Bilisa Baasaa Ogaadeen (ABBO) paartilee siyaasaa jijjirama waggoota sadiin dura biyyattii keessatti umameen gara biyyaa deebi'an keessaa tokko. Waa'ee filannoo fi haala sochii paartichaa ilaalchisuun BBCn miseensa kore hojii raawwachiftuu ABBO fi ittigaafatamaa quunnamtii motummaa federaalaa kan ta'an Obbo Ahimad Mahaammad waliin turti taasiseera. BBC: Hundeffamni ABBO seena weerara Ziyaadibaarree waliin hidhatu qaba. Yeroo ce'umsaa hirmaattannii jirtu. ABBOn liigii dargaggoo Adda bilisa baasaa somaaliyaa Lixaan hundeeffame jedhama. Naannicha waggoota lamaaf bucheera. Sirriidhaa kun? Obbo Ahimad: ABBOn Adooleessa 15, 1984tti hundeeffame. Innis Addi Bilisa Baasaa Somaalee Lixaa (WSLF) tibba sana kan ture erga dadhabeen booda dargaggoota Somaalee Itoophiyaa keessa jiraataniin kan hundeeffameedha. Addi Bilisa Baasaa Somaalee Lixaa kan lammiilee Somaalee Itoophiyaatiin hundeeffame. Ta'ulleen dhaaba motummaa Somaaliyaatiin deeggaramaa ture. ABBO ammo dargaggoon qabsoon keenya dadhabaa waan adeemeef maal haa gonu jechuun kan hundeessan. Dargaggoonni kunneenis qabsoon isaanii irratti jiddugalumsi motummaa Somaaliyaa akka jiru waan hubataniif ABBO hundeessan. ABBO Somaaliyaafi Itoophiyaatti dhorkamaa waan tureefi fudhatama waan hinqabneefu waggootaaf dhoksaan hojjataa turan. Jalqaba dhaabichi yoo hundeeffamu durataa'aan Obbo Abdurhamaan Mahiddii turan. Isaan booda Mahaamad Abdii Maganii baatii lamaaf hogganan. Achiin Sheeh Ibraahiim Abdallaah dura ta'aa dhaabbataa ta'un filatamanii yeroo dheeraaf hoogganan. Ammalleen lubbuun jiru. Kaayyoon ABBO guddaan sumaaloonni Itoophiyaa keessa jiran biyya Ogaadeen jedhamu bilisa baasuu ture. Erga Dargiin kufeen boodas aanga'oonni ABBO gara biyyaa deebii'uun godina Magob bakka Garbo jedhamuutti yaa'ii ummataa gaggeessuun, Sheek Ibraahiim Abdallaa irra deebiin filatamanii motummaa ce'umsaa keessatti hirmaataniiru. Hirmaannaa filannoo jalqabaatin sagalee caalmaa %84 argachuun naannichatti motummaa hundeessaniiru. ADWUI/TPLF garuu deeggarsa ummataa qabaachu keenya hubannaan nu weerara. Isaan booda kan qabsoo hidhannootiif bosona galle. Fedhiin keenya dimokraasiin hirmaachu ta'ulleen dhiibamne bosona galle. BBC: Yeeroo hangamiif naannicha kan bulchitan? Obbo Ahimad: Waggaa tokkoofi gara ji'a kudhanii kan tahu naannicha bulchineerra. Alaabaan naannichaa amma jiruufi imaammatni barnootaa mootummaa ABBO'n yeroo sanaan ture kan jalqabame. Hojiilee bu'uura tahan erga jalqabnee deeggarsi uummata irraa qabnu guddaa tahuu hubachuun nu weeraran. Hoggantoota keenya ajjeesuu waan jalqabaniif dirqamnee bosona galle. ABBO [ONLF] Dhaabata waggoota 36 qabsoo keessa ture isa hangafaati. Dhaabichi hiree ofii of bulchuu sabichaa murteessuuf jecha waggoota dheeraaf qabsoo irra ture. Erga gara biyyaati deebitanii ammas maqaa Adda Bilisa Baasaa Ogaadeen jedhuun jirtu. Haala siyaasaa amma Itoophiyaa keessa jiru waliin deemaa? Jijjiiramaan maqaan keenya hin jijjiiramu. Fedhii uummataanidha maqaan kun kan moggaafame. Calliseema fedha hoggantoota nama lama sadii waan hin taaneef. Foxxoquus tahe Itoophiyaa keessatti hirmaannee itti fufuuf sagalee uummataatu murteessa. Uummatni kun dhaabbata akkamii akka barbaaduu fi dhaabbatichi ejjennoo akkamii akka qabaachuu qabu kan murteessu sagalee uummataati. Nuyi hoggantoota jijjiiramaa waliin waan waliigalleef maqaa, ejjennoo fi kaayyoo dhaabichaa jijjiiruu hin dandeenyu. Kan jijjiiruun danda'amu uummatni dhaabicha hundeesse walitti qabamee kora gaggeessee irratti waliigalee yoo jijjiire qofadhaa. BBC: Maqaa Adda Bilisa Baasaa jechuun mootummaa gidduugaleessaa irraa foxxoquuf paartiin yaadu akkamiin paartilee kaan waliin hojjechuu danda'a? Obbo Ahimad: Ihi! Heerri mootummaa Itoophiyaa iyyuu hanga foxxoquutti eeyyama. Maaliif kun gaazexesitootaaf dhiphina akka tahe naaf hin galu! Maaliif heera mootummaa Itoophiyaa irratti baheree yoo akkas tahe? Seera qabeessadha, uummatni naaf taha karaa jedhe irra deemuu qaba. Itoophiyaan yoo isaaniif taate lammii Itoophiyaa tahii itti fufuu danda'u; yoo hin taaneefii tahe ammoo mirga foxxoquun mootummaa mataa isaanii hundeessuu qabu. Kun seeruma adunyaa irra kan jirudha. Heera mootummaa irras waanuma jirudha. Maaliif gaazexessitootni gaaffii kanarra darbuu akka dadhabdan garuu bitaa natti gala. MM Abiy Ahimed gara aangootti osoo hin dhufiin dura Barreessaa ol aanaan keessan Obbo Abdurahaman Mahaadii gaaffiif deebii tokko irratti ''Somaaleen mootummaa gidduugaleessaan kan tuffatamee fi dagatamedha.'' Nuuf Itoophiyaa tahuun nuuf hin mijatu. Mootummaan Gidduugaleessaa humnaan nu bitee jira,'' jedhanii ture. Kun ilaalcha duraan jiru waan taheef amma erga jijjiiramaan as ilaalchi keessan kun hammam fooyya'eera Dhugumatti kun miira gaggeesitootaa osoo hin taane miira uummataati. Dhugaa isaa natti himi yoo jette uummatni keenya ammayyuu mootummaakoo jedhee miira waamu waan qabu natti hin fakkaatu. Mootummaan tokko kan kee kan tahu waa'eekee yoo yaada tahedha. Bara Atse Teediroos, Atse Minilik, Atse Haayile Sillaasee, koloneel Mangistuu tii hanga Obbo Mallasitti, har'as taanaan BBC: Uummata Somaaleef maaltu tahe, maaltus tahaa ture? Obbo Ahimad: Mootummaa federaalaa keessaa uummata Somaaleef hirmaanna hammamiitu kennameef? Yookiin faayidaa akkamii argatan? Akkamittis ilaalu? Har'ame namootni Birrii Itoophiyaa fi mootummaa Itoophiyaa hin beekne naannoo keenya keessa jiru. Kun maal sitti hima? BBC: Maaliif? Maaliin bitanii gurguru? Obbo Ahimad: Mootummaan waan isaan bira hin geenyeefikaa! Uummanni Somaalee yeroo loltootni ergamanii isaan ajjeesanii fi dararanidha kan beekan. Kana kan jijjiiruu qabu nu osoo hin taane gaggeesitoota mootummaa Itoophiyaati. Fakkeenyaaf mee sittan hima. Wal gahii Bishooftutti taa'ame tokko irratti namni tokko '' obboleessi koo Somaaleen sun akka ibsetti'' jedhe. Ilaali! Ani eenyummaakootti nan boona. Rakkoo hin qabu. Garuu warri kaan gaafa dubbatan obboleesikoo Oromoon, obboleessikoo Amaarri, obboleessikoo Haadiyaan jedhamanii hin ibsaman. Ani maaliifan akkasitti ilaalame? Maalis agarsiisa? Kana kan jijjiiruu dandeenyu nuyi namoota siyaasaa, hayyootaa fi gaggeesitootadha. Garaagarummaan kun durii jalqabee hanga har'aattis waanuma jirudha. Akka lammii lammaffaattidha kan nu ilaalan. Namootni siyaasaa uummata Somaalee akka lammii Itoophiyaatti hin ilaalan. BBC: Ilaalcha dabe kana qajeelchuuf akka paartiitti maal gootan? Obbo Ahimad: Durii qabee hanga ammaatti lammii Itoophiyaa tahuun keenya hin hafne. Sadarkaa paartiitti qofa osoo hin taane bulchitoota Somaalee waliin akka saba Somaaleetti mari'achuun gaheen keenya hammam akka tahuu qabu waliigaluu qabna. Gahee guddaa bahachuu kan qabu hoggantoota Somaalee aangoo irra jiran ture. Maal akka dhaban maal akka argatan gaafachuu qabu ture. Nuyi akka hojmaneetti qabannee irrati hojjenna. Biyya Itoophiyaa jedhamtu kana keessatti gahee keenya taphachuufi hirmaachuu qabna jennee amanna. Amma Itoophiyaa keessatti Affaaris, Harariinis, Somaaleenis dhiibameera. Akka lammii 2ffaattan ilaalamaa jira jedhanii yaadu. Hundinuu yoo kan dallanu tahe akkamiin Itoophiyaa biyya jedhamtu kana itti fufsiisuun danda'ama?  Saba hundumaa gara gidduutti fiduun gahee isaanii akka bahatan gochuun hin danda'amuu? Hin miidhamne kan jedhuhoo jiraa? Amaarris tahe Oromoon, warri kaanis? Adunyaa irratti anatu miidhe, anatu balleesse kan jedhu hin jiru. Miidhamaanis kan miidhes akkasumattidha kan itti fufan. Bara bulchiinsa Mallas Zeenaawwii TPLF, yeroo Tigiraay jedhamaa ture, bara Dargii yeroo Amaaraa jedhamaa ture, isaanis garuu miidhamneerra jedhu.Kanaafuu amma isa darbe dhiisnee araara goonee, uummata hubachiisuun qabna. Itoophiyaa amma jirtu kana keessatti heera biyyichaan wal kabjnee deemuu qabna. Gaaffii kan qabu yoo jiraates karaa seera qabeessa taheen akka hiikamu, carraan hunda keenyaayyuu karaa seera qabeessaan akka murtaa'u tahuu qaba jedheen yaada. BBC: Dhiifama gaafatamuu irratti rakkoo baay'een hin jiru. Rakkoon kan jiru eenyutu dhiifama gaafata kan jedhudha. Abbaan balleessaa eenyu? Miidhamanoo eenyu kan jedhudha. Mootummaa Dargii haa jennu. Dargiin saba kam bakka bu'a? Isa dura bulchitootni turan yoo lakkoofne saba kam bakka bu'u? Saba keessaa dhalatanidhaa? Uummatni keessaa bahan mataan isaa hoo hin miidhamnee? Obbo Ahimad: Dhuguma jette. Karaa tokko qabxiilee kaaste waliin waliin gala. Sababni isaas namoota aangoo irra turantu sirnicha balleessa jedhama. Dhugumadha uummatni Amaaraa walitti qabamee uummata Somaalee haa miinu hin jenne. Akkasuma uummatni Tigiraay ka'ee uummata Somaalee yookaan kaan haa miinu hin jenne. Garuu bara bulchiinsa Mallas Zeenaawii dhaabbileen afur turan. Haa tahu malee namootni baay'een yeroo dubbatan mootummaa TPLF'n gaggeeffamudha jechaa kan turan. TPLF eenyu yoo jenne dhalattoota Tigireeti jedhamu. Bara Dargiis eenyu turan yoo jedhame warra Amaaraa jedhama. Kanaafuu karaa tokko yaadakeetti waliigala. Dhaabichatu balleesse jedhee. Gama biraan garuu dhaabicha duuba saba isa kamtu ture isa jedhudha. BBC: Wagaa afur dura hogganaan paartii keessaanii Obbo Abdurahaman Mahaadii gaaffiif deebii Aljeeziraa orratti taaisaniin Ogaaden keessatti ''waggoota 100 keessatti mana barumsaa sadarkaa 2ffaa tokkoo fi hospitaala tokko qofa qabna. Dubartootni keenya dahumsaaf yookaan yoo dhukkubsatan Moqadishoo ture kan deeman,'' jedhan. Keessumaa Somaalee naannoo deeggarsa bal'aa itti qabdan qabeenyi gaazii uumamaa waan jiruuf abdiin kan irratti gatamedha. Kanaaf amma uummatni keessan gama misoomaan fayyadamaa tahaa jira jettanii yaadduu? Obbo Ahimad: Abdii qabna. Quraana irraa ''ayyaana fi carraa uumaatti abdii hin kutiinaa'' kan jedhu jira. Yeroo hundaayyuu abdii qabna. Hamma fedheyyuu yoo ceephaane mootummaan Somaalee amma jiru hamma tahe hojjechaa jira. Manneen barnootaa lakkoofsaan xiqqaa tahanis hojjetamaa jira. Kanaan ol tahuu qaba ture jechuun keenya akkuma jirutti tahee. Garuu ammayyuu haadholiin Somaalee abiddaa fi kurraazii fayyadamuun kan dahan jiru. Haadholiin Somaalee %60 tahan ifa akkasii fayyadamuun dahaa jiru. Qulqullinni isaanii gadi bu'aa tahus hospitaalonnii fi kilinikootni jiru. Fuuldurattis ni hojjetama. Nuyis yoo filannoo mo'anne akkasuma itti fufuun hojjenna. BBC: Qabeenya gaazii irratti gaaffiin adda tahe kaastan jiraa? Obbo Ahimad: Gaaffii addaa qabeenya gaasii irratti kaastan qabdu? Somaaleen akkas jedhee makmaaka "Dhariba ninkii u dhow baa dhuunigiisa leh" hiikni isaas "Nyaanni yeroo bilchaatu dursa nama dhiyaateef kennamuu qaba" jechuudha. Ummatni Somaalee qabeenya gaasii fi boba'aa isaa irraa fagoo ta'uu hin qabu. Gaheen kennameefiis gahaa miti kanaafuu isaa ol argachuu qabu jennee amanna. Gaheen akka mootummaa federaalaatti qabanis gahaa miti jenna. Qabeenyi  federaala irraa isaan gahus isaa ol argachuu qabu jenne amanna. Akka obbo Abdurhamaan jedhanitti kana dura ummatni keenya akkuma qoricha yaalaa malee du'aa turetti ammas du'aa jira jedhan. Kun garuu nuyi irrattis ta'e kan biraa irratti  haala kanaan itti fufuu hin qabu jenne amanna. BBC: Bara isin bosona turtanitti ummatni Somaalee bulchaa naannoo Somaalee duraanii obbo Abdii Illeetiin dararaa argaa akka turan isinis rakkisaa turtan. Amma obbo Musxafeen erga dhufanii as garuu naannichi naannoowwan biroo waliin yoo wal bira qabamu baay'ee jeequmsa hin qabu akkasumas akka nagaan jirutti argina, prezidaantii Musxafeenis karaa kanaa waan jajamanidha. Isin akkamiin madaaltu? Obbo Ahimad: Obbo Musxafeen erga dhufee nagaan dhufe jechuu keessan irra isin erga mootummaa waliin waliigaltee nageenyaa mallatteessitanii booda nagaan dhufe osoo jettanii irra filatama jedheen amana. Sababni isaas Obbo Musxafeen nuyi osoo Finfinnee jirruu mootummaa waliin kallattii nagaa irratti erga waliigallee booda kan muudaman. Nageenyi obbo Musxafeetiin yookiin paartii Badhaadhinaatiin osoo hin taane nuyii fi ADWUItiin raawwatame. Nagaan ABBO'niin dhufe, nagaan murtoo keenyaan dhufe jennee amanna. Sababni isaas mootummaa waliin falmiitti turre. Hanga nuyi falmii irra turre 'isaaniin ummatni ni deeggara' jechuun ummata darara nuyi waliinis wal waraanaa turan. Obbo Musxafeen gidduu seenani malee nageenyi isaaniin hin dhufne. Ammas nuyiin malee nagaadhaan hin turu ture. Sababni isaa gochi, ammalli, haasawni fi waa hundi isaanii gara nageenyaatti  kan nu geessu miti jedheen amana. Nageenyi kan dhufe kan hundaa'es nuyiini ammas nuyiin jira. Haata'u malee nageenyi naannoo biraa waliin yeroo wal bira qabamu gaariidha. Kunis murtoo ummata keenyaati. Itoophiyaanotni biroon lammii lammaffaa ta'anii bakkuma jiranitti ajjeefamaa jiru. Somaaleen gatii nageenyaa fi waraanaa waan beekuuf nuyi waan murteessineef har'a nagaan kan ta'e. har'i guyyaa nagaati. Waan barbaadnu nagayaan kanneen biroo waliin haa mari'annu, nagaan haa deemnu kan jedhu murtoo ABBO waan ta'eef karaa sana deemaa jirra. Ammas itti fufna, nagaan ummata keenyaaf akkasumas Gaanfa Afrikaatiif nagaan akka ta'u Allah gaafanna. BBC: Bara 2007 qabsoo hidhannoo osoo gaggeessaa jirtanii lammiilee Itoophiyaa 65 fi Chaayinaa 9 bakka albuuda qotanitti ajjeestaniittu. Akkasuas Jigjigaattis halleellaa geessistanii lubbuun namootaa darbeera. Erga gara qabsoo nagaatti deebitanii dhiifama gaafachuu waan qabdan isinitti hin fakkaatuu? Obbo Ahimad: Biyyuma kam keessattiyyuu waraanni yeroo gaggeefamu lubbuun namootaa ni darba. Nuyi kaayyoon keenya namoota nagaa miidhaa irraan gahuu miti. Lammiileen Chaayinaa eenyuun ajjeefamani? eenyuun gaafataniitu kan daangaa Ogaadeen seenan? Osoo isaan hin seeniin dura akkasumas erga seenaniin booda nageenyi akka hin jirre osoo itti himnuu 'lakki' jechuun waan seenaniif nuyi xiyyeeffannoon keenya hidhattoota mootummaa irra osoo jiruu lammiileen Chaayinaa waan ajjeefamaniif mootummaa dha dhiifama gaafachuu kan qabu. Kan isaan fidedha dhiifama gaafachuu kan qabu. BBC: Garuu kan ajjeese isinidhaam? Kan ajjeefaman isiniin mitimoo? Obbo Ahimad: Gama lamaaniinuu dhukaasni dhukaafameera. Kanaafuu baaruda isa kamiin akka ajjeefaman hin beekamu. Baaruda eenyuun akka ajjeefaman eenyutu haasa'aa? Nuyi qafa irratti akka haqan miti. Harka keessaa hin qabnu jennee hin haallu haata'u malee eenyu kan isaan fide? Lammaffaan ammo itti gaafatamummaa eenyuun dhufani? Itti gaafatama keenyaan hin dhufne, nuyi inumaayyuu akeekkachiisa kennineefii turre ni didan malee. Haata'u malee nuyi dhimma itti dhiifama gaafannuuf hin jiru. BBC: Waa'ee lammiilee Chaayinaa kana erga jettanii dhiiga dafqaan bultoota lammii Itoophiyaa dhangala'e dhiifama gaafachuuf maaliif humna dhabdani? Obbo Ahimad: Waraana kanaan lammiileen Itoophiyaa meeqatu ajjeefame? Waraana kanaaf itti gaafatamaan eenyu ture? Nuyi ummata keenya nagaan yeroo dursaa turretti jeequmsa kaasuun ummata kan fixe eenyu? Hunduma isaaf kan dhiifama gaafachuu qabu kan waraana jalqabedha. Kana hundumaaf itti gaafatamummaa fudhachuu kan qabu mootummaa Itoophiyaa, gaggeessitoota Itoophiyaati. Lammiileen Itoophiyaa asii fi ascii kan wallolaniif itti gaafatamummaa kan fudhatu isaanidha jennee amanna. BBC: Paartiin keessan qofaa isaa muummicha ministeeraa Abiy Ahmem waliin wal argee beeka? Yeroo dhumaaf kan wal argitan yoom ture? Maal mari'attan? Obbo Ahimad: Guyyaa kana jedhee sitti himuu hin danda'u. Garuu hanga  ani beekutti ji'oota jaha dura galma mootummaatti muummicha ministeeraa Abiy Ahmed  obbo Abdurhamaan waliin ture kan mari'atan. Waa'ee haala biyyaa, filannoo dhufaa jiruu, nageenya, dimokraasii akkasumas waa'ee dhimmoota garaagaraa ture kan kaasanii haala gaariin ture kan mari'atan. BBC: Filannoon marsaa jahaffaa baatii Caamsaa keessa gaggeeffama. Isinis  irratti ni hirmaattu. Dhiyootti miidhaan nu irra gahaa jira.Miseensotni keenya hidhamaniiru. Godinoota Doolloo, Cerer, Shebelee fi Qoraahee dhiibbaan mirga namoomaa jira. Nu dararaa jiru jettaniittu. Ammas rakkoon jira jechuudha? Rakkoon kun filannoo keessaa akka isin baatan gochuu ni danda'a? Obbo Ahimad: As irratti xiyyeeffannoo gochuun barbaadu odeeffannoo har'a nu gahu irraa akkasuma wantoota arginu irraa filannoo irratti akka hirmaannu jecha guutuu kennuu hin danda'u. Fiixee irra waan geenye natti fakkaata  haalotni daddabalamaa jiru. Fakkeenyaaf amma yeroon yeroo galmee filattootaati, yeroon kun dheeratee jira rakkoo teknikaa ta'uu danda'a, itti yaadamees ta'uu danda'a. Akka odeeffannoo argannutti haalotni  hammaataa jiru. Fakkeenyaaf Kaardiiwwan filattootaa naannoo Somaaleef  kennamu meeqa akka ta'e akka ergamu boordiin filannoo paartileef beeksisuu qabu. Kaardii gara buufata filannoo deemu dorgomtootni beekuu qabu. yeroo galmee filannoo irrattis paartileen yookiin morkattootni taajjabdoota yookiin bakka buutota kennuu qabu, haata'u malee bakka garaagaraatti callisanii saanduqoota banaa gadi jiksu. Hanga ammaatti lakkoofsi kaardii nuuf kenname hin jiru. kanaafuu kan kanaan wal qabatan dhufaa jiru. Mallattooleen garaagaraa mul'achaa jiru. Guyyoota dhufaniif dhaabbatichi walitti dhufee ni mari'ata. Hojjettootnis jalqaba yeroo qacaraman firoomaan, hojjetaa mootummaa irraa yeroo ta'an dhibbaa dhibbatti hojjettoota mootummaa naannoo Somaalee paartii Badhaadhinaa irraati.Salphaadhumatti mootummaaf bitamuu danda'u. Haata'u malee odeeffannoo homaa osoo hin qabaatiin waan itti fufnu natti hin fakkaatu. Itti yaadanii waan godhanis fakkaata. Dabalataanis paartiin Badhaadhinaa qabeenya mootummaatti fayyadamaa jira. Dorgomtoota galmeessisiisuu hin dandeenye. Kan galmeessisiisaa jirru as Finfinneetti dha. Kana yeroo gabaasnu ni sirreessina jedhanii turan garuu wanti sirreeffamu hin jiru. Dorgomtoota keenya irra dhaadannoo fi doorsisni irra gahaa jira. Konkolaataa mootummaan duula gochaa jiru maaliif jennee erga gaafannee booda ammoo lakkoofsa gabatee irraa baasuu eegalaniiru. Kanaafuu haalotni akkaataa kanaan itti fufu yoo ta'e filannoo irratti waan hirmaannu natti hin fakkaatu. BBC Kaadhimamtoota mmeeqa, eessattis qophhesitaniittu? Obbo Ahimad: Naannoo Somaalee fi naannoowwan ollaa bakkeewwan sabni Somaalee keessa jiraatan akkasumas magaalaa Finfinneetti dorgomuuf yaadnee ture. Garuu dogogora kaadhimatoota keenyaan uumameen magaalaa Finfinneetti galmaa'uu hin dandeenye. Dirree Dhawaatti akka hin galmeesifne ammoo paartii Badhaadhinaan dhorkamne. Akkas yeroo jennu kaadhimamtootni keenya akka hin galmoofne dhorkamneerra. Hoggantoota boordii filannoodhaan hin galmooftan jedhamneerra. Garba Iissee, Befiitii, Hadegaalaa kaadhimamtootni jedhaman akkas jedhamuun, mallattesifamanii guyyaa sadii erga hidhamanii booda gaggedhiifamaniiru. Mooyalee, Kasurtuu fi Zolaaxxootti deemnee komishiinii filannoo maaliif nu hin galmeessitan jennee gaafanne jennaan ABBO [ONLF] akka hin galmeesine jedhamnee mootummaan nu ajajeera deebii jedhan nuuf kennan. Bakkeewwan itti dhorkame heddutu jiru. Hanga ammaatti naannootti buufataalee filannoo 237 fi Dirree Dhawaatti 15 tahan keessaa shan kan tahu irratti doorsifni waan irra gaheef dhiisanii bahaniiru. BBC: Boordii filannoo waliin sadarkaa naannoo fi federaalatti akka dhagahamuuf hammam deemtaniittu? Obbo Ahimad: Boordiin filannoo hamma humna isaanii rakkinicha furuuf yaalanii ture. Hiikuu warra dadhaban ammoo Finfinnee deemuun akka galmeesinu godhaniiru. Rakkoon kun akka hiikamu Aadde Birtukaan Miidhaksaa mootummaa naannoo waliin wal argina, Jigjigaa nan dhufa jettee ture. Hanga ammaatti eegaa jirra. Rakkinichi ni hiikama jennee amanna. Ammas filannoo irraa hafna jechuu miti. Rakkinichi yoo hiikame filannoo irratti hirmaanna. Yoo hiikamu baate garuu bu'aan isaa hamaa taha. BBC: Naannoo keessanitti sagalee caalmaa argachuuf carraa akkamii qabdu? Deeggarsa uummataa qabdan yoo ilaaltan? Gosa Ogaadeen qofamo kaanis bakka buutu? Obbo Ahimad: Nuyi gosa tokko miti. Waan akkasii warri dubbatan ilaalchi isaanii dhiphaadha jennee amanna. Nuyi kan qabsoofne, ammas kan qabsoofnuuf uummata Somaaleefidha. Negeellee, Fiiltuu, Goodduu Akur, Jigjigaa, Dirree Dhawaa keessatti uummata Somaaleef dorgomna. Ni mo'anna jennee abdii guddaa qabna. Sagalee uummataan kan murtaa'u yoo tahe maaliif kaadhimamaa akka hin dhiyeesine nu dhorku? Maalifis miseensota keenya hidhu? Nuyi paartii onnee uummataa keessa jirrudha. nama tokkoyyuu hin hiine, nama tokkoyyuu hin ariine. Kanaaf sagaleen filannoo yoo hin burjajjofne %89 sagalee arganna jennee amanna. Yoo burjaajja'e garuu akkuma Malals dhibbaa dhibba mo'anneerra jedhe nu jechuuf taha. BBC: Akkasuma osoo filannoodhaan mo'amtan, tole jettanii fudhattanii isa itti aanuuf irratto dorgomuuf qophiin keessan maal fakkaata? Obbo Ahimad: Dhibbaa Dhibba qophiidha! Sbabni isaas yeroo qabsoo hidhannoo irraa galle uummattni akkamii bahee akka nu simate osoo argite tahe. Ammas Qabiridaar, Waarder, fi Nageellee sochii guddaatu jira. Uummanni keenya akka nu filatu ni amanna. Akka paartiitti yoo mo'amnes ni fudhanna. Isa mo'ate waliin taanee hojjenna. Misooma uummataaf qabsoo keenya itti fufna, filannoo dhufuuf qophoofna. Kun kan tahu garuu filannoon bilisaa fi haqa qabeessa tahe yoo gaggeeffame qofaadha. Haala amma jiruun garuu '' mo'anneerra, koottaa nuu mallatteessaa'' yoo nuun jedhan ''burjaajesitaniittu hin mo'annedha'' kan jennu. BBC: Bara bulchiinsa Abdii Iillee badii gurguddaan isin walin wal qabatan raawwatamaniiru. Adeemsa mana murtii isaa hordoftanii beektuu? Badii isiniifi uummata irra gaheefoo himachuuf yaaddaniittuu? Obbo Ahimad: Nuyi Abdii Iillees tahe isa dura warra ture irr'attis, hoggantoota ADWUI fi ministerota muummee isa waliin hojjechaa turan mana murtii Afrikaa fi Idil-adunyaa irratti himanneerra. Uummata Somaalee irras uummata kaan irras miidhaa geesisaniif akka gaafatamaniif himanneerra. Ammas hordofaa jirra. Kan nama gaddisiisuufi kan namma aarsu garuu Abdii Iillee fi namootni isa waliin turan mana murtiitti kan gaafatamaa jiran miidhaa uummata Somaalee irraan gahan osoo hin taane, Hagayya 4 bara 2019 magaalaa Jigjigaatti miidhaa saba kaaniifi mana amanataa irraan gaheen qofadha. Kun sirrii miti jechuuf osoo hin taane waan kana dura hojjechaa tureenis gaafatamuu qaba jennee amanna. Ammayyuu hoggantootni TPLF hidhamanii jiran miidhaa uummata Somaalee irraan gahaa turaniif gaafatamuu qabu jennee amanna. Ni hordofna hanga haqni argamutti hin dadhabnu hin nuffinu. BBC: Gaaffii xumuraan Itoophiyaan haala amma keessa jirtu paartiin keessan akkamitti ilaala? Kaan diigamuuf qarqara irra jirti jedhanii kaasu. Akkasumas amma biyyattiin yerootti tokkuummaa'aa jirtudha jedhanii kan abdatanis jiru. Obbo Ahimad: Itoophiyaan karaa qaxxaamuraa irradha kan jirtu. Amma paartiin biyya bulchaa jiru gahee guddaa bahachuuqaba jedheen amana. Hirmaannaan paartilee mormituus akkasuma ol aanaadha. Biyyattiin kun akka amantaa keenyaatti filannoof fiiguu dura waliigaltee biyyaalessaa fidduu irratti xiyyeeffachuu qabdi. Maaliif? Paartilee gurguddoon filannoo kana irratti hin hirmaatan jechuun ni danda'ama. Maaliif? Amma Finfinnee jiru. Filannoof yeroo muraasadha kan hafe. Garuu kun mul'ataa hin jiru. Har'a akka kana duraa poosteriin filannoo hin mul'atu. Uummatni filannoof dhimma hin kennine jechuudha. Walitti bu'insi Oromoo fi Amaaraa jira. Walitti bu'insi Affaariifi Somaalee jira.  Tigiraayis akkasuma rakkoodha. Kuni hundi osoo jiruu waliigaltee biyyaalessaa osoo hin fidiin gara filannootti fiiguun miidhaa hamaa tahe fida jennee amanna. Waan hunda irrattilee yoo wal tahuu baanne yoo xiqqaate adeemsaa fi hirmaannaa filannoo irrattillee osoo wal taanee jenne amanna. Ani dhuunfaakoon biyyattiin haala hamaa , haala yaaddessaa keessa jirti jedheen amana. Waa'ee carraa Itoophiyaa boruu beekaa? Hin beeku. Fuulduratti deemee jiraachuu keenya hin beeku.