Mallattoowan torba akka bilbilli keessan butaman mul'isan

Bilbilli harkaa keessan waa'ee keessan ragaa hedduu qabachu mala. meeshaa baayyee kan dhunfaa ta'e kunis ergaawwan namoonni kaan akka argan hin barbaannee hedduu, tessoowwanii fi password ykn icciitii bilbilootaa fi kaan qabaachu mala. Kanaafuu, bilbilli keessan ugguramuu (hacked ) ta'u yoo bartan ta'ee battalumatti tarkaanfii fudhachuun barbaachisadha. Haa ta'u malee baayyeen keenya bilbilli keenya ugguramuu ykn butamuu iyyuu baruu dhiisu dandeenya ta'a. Oduu gaariin ammo jira. Innis kana beekuuf beekumsa teknolojii qabaachuun barbaachisaa hin ta'u. Mallattoowwan asiin gadii bilbila keessa irraa agartan yoo ta'e, carraan butamuun isaa olaanaa ta'u dadna'a. Bilbilli harkaa keessan kan yeroo biraattiin addatti ajajawwan raawwachuuf kan yeroo dheeraa fudhatu yoo ta'e, software alagaan rakkisaa jira jechuudha. Vaayirasoonni 'Malware' jedhamanis jiruunsaanii olaanaan sochii bilbila keessanii walii galaa dadhabsiisuu yoo ta'u, atattamaan balleessuun barbaachisaadha. Garuu ammoo applikeeshinoota hedduu bilbila keessan irraa kan qabdan yoo ta'ees, bilbilli akka harkiifatuuf sababa ta'u mala. 2. Bilbilli keessan garmalee kan ho'u yoo ta'e Bilbilli keessaan kan baramee caalaa kan ho'u yoo ta'ee, rakkoon jira jechuudha. Atattamaan tarkaanfii fudhadhaa ykn oggeessatti agarsiisaa. Kunis mudachu kan danda'eef tarii vaayirasoonni hin barbaachifne galuudhaan waan isiin hin ajajjnee raawwataa jiru jechuudha. 3. Baatiriin bilbila keessanii attattamaan kan dhumu yoo ta'ee Bilbilli keessan ho'a olaanaa qaba jechuun baatiriin bilbilichaa dafee dafee dhuma jechuudha. Tarii bilbilli keessan appii fi software haaromsuuf wayita yaaluutti baatiirii fixuu danda'a. Garuu sababiin isaa kana yoo hintaane bilbilli keessan butamee ta'u shakkuu qabdu. 4. Gara nama hin beekneetti yoo ergaa ergitan ykn ergaa fudhattan Yeroo baay'ee ergaa kan ergitan karaa Whatts app fi wantoota biroo yoo tahu kan ergamu ammoo gara hiriyyaa,firaa fi nama hin beekneetti tahuu danda'a. Gara keessanitti ergaawwan ergaman ammoo yeroo baay'ee agarsiiftuu kana irratti cuqaasii bani kan jedhutu itti baay'eta tahuu danda'a. Tarkaanfiin keessan kan tahuu qabu osoo ergaa sana hin baniin guutummaatti ergicha balleessuudha. 5. Karaa toora interneetii ergaawwan tasa dhufan. Yeroo Interneetii fayyadamtan gidduutti gara fuula marsariitii website] biraatti seenuun akka bantan ergaan yo irra dedeebiin dhufe sararri bilbilaa keessan ugguramuuf akka tahe beekamaadha. Akkuma bantaniin gara marsariitii lama fi sadiitti kan isin qajeelchu yoo tahe ariitiidhaan cuftanii keessaa bahuu qabdu. 6. Appilikeeshinoota maallaqaa fi shakkaman yoo dhiyaatan Ergaa fi appilikeeshinoota ofii keessan hin bitne ykn karaa interneetii hin buufanne moobayila keessan irratti arguu dandeessu. Tarii daataa moobaayilaa ykn ergaa gabaabaa irratti daballii gatii kan agarsiisu tahuu danda'a. Kaardiiwwan liqii ykn moobaayilaan maallaqa kan daddabarsitan yoo tahe carraan sararri keessan ugguramuuf qabu guddaa waan taheef eeggannoo guddaa gochuutu isin irra jira. Kanaafuu lakkoofsa icciitii fi odeeffannoowwan dhuunfaa keessan moobaayila keessan irra osoo hin keessan tahe filatamaadha. 7. Sagaleewwan hin baratamne Yeroo namaaf bilbiltan gidduutti sagalee kanaan dura hin turre ykn hin baratamne kan dhageessan yoo tahe bilbilli keessan to'annoo burjaajesitootaa jala tahuu agarsiisa. Inumaayyuu sagaleen keessan waraabamuu danda'a. Furmaata


Kirkira lafaa Indoneezhiyaatti mudateen hedduun du'anii, kan dhibbaan lakkaa'aman madaa'an

Kirkira lafaa mummee odola Indoneezhiyaa Jaavaa keessatti mudateen yoo xinnaate namoonni hedduun du'anii kanneen dhibbootaan lakkaa'aman madaa'u qondaaltoonni mootummaa himan. Kirikira lafaa maagnitiyuudii 5.6 magaalaa Lixa Jaavaa kan taatee Siyaanjur [Cianjur] keessatti garmalee miidhaa qaqabsiisu odeeffannoon qorannoo Teessuma lafaa US hime. Namoonni hedduun gara mana yaalaatti kan geeffaman yoo ta'u, hedduunis alatti wal'aanamaa jiru. Lubbuu baraartoonni namoonni hanga jijjiggaa gamoowwan jalatti danqame lubbuun hafan oolchuuf halkan guutuu ifaajaa turan. Bakki battalumatti kirikira mudateen miidhamees bakka namoonni baay'een keessa jiraataniifi kan soloolaachuu lafaatiif saaxilame, akkasumas bakka manneen cimina hin qabnee ta'utu himame. Lakkoofsi namoota du'anii hanga ammaatti ifatti adda hin baane. Garuu ammoo  Ejjansiin Ittisa Balaa Biyyaaleessaa Indooneeshiyaa (BNPB) namoonni 62 du'an yoo jedhu, bulchaan naannichaa Ridwaan Kaamiil namoonni 162 du'u beeksiisee ture. Miidiyaa biyyaa keessatti kan dubbatan Mr Kaamiil, namoonni gara 326 ta'an balaa qaqabeen miidhaaf saaxilamaniiru. Baayyeen isaanis jijjiggaan waan irratti kufeef miidhaa lafeetiif saaxilaman.'' Haata'u malee, jiraattoonni muraasni ''eddoowwan adda bahan keessatti danqamanii ta'u'' mala jechuun akeekkachisan. Itti dabalunis, ''qondaaltoonni lakkoofsi namoota du'aniifi miidhaan irra gahee wal jalaan dabaluu ni danda'a jedhanii yaadu'' jedhan. Bulchaan Lixa Jaavaa itti dabaluun, balaa qaqabeen namoonni kuma 13 ol bakka jireenyaa isaanii irraa buqqa'aniiru. Akkasumas Ejensiin Ittisa Balaa Biyyaaleessaa ammoo manneen 2,200 ol balaa kanan barbadaa'aniiru jedhe. Hermaan Suhermaan, hogganaan bulchiinsa magaalaa Cianjur, namoonnii miidhaan irra qaqabee baayyeen isaanii sababii jijjiggaan gamoowwan irratti kufeen danqamuutiin caba lafeetiif saaxilamaniiru. Har'a gara ganamaarra ''Ambulaansiiwwanis ollaawwan irraa gara hospitaalaa dhufuu itti fufaniiru'' jechuu Ejansii oduu AFPn eeramaniiru. Ammalleen maatiiwwan ganaa hin baafamiin heddutuu ollaawwan kanneen keessa jiras jedhan. Namoonni baayyeenis hospitaalaan alatti bakka konkolaataan dhaabbatu fa'iitti wallaansaa argataa jiru, erga hospitaalli sababii kirkira lafaatiin sa'aatiiwwan hedduuf ibsaan adda citee booda, jedhan bulchaan Lixa Jaavaa. Kirkirri kunis Magaalaa guddoo biyyattii Jaakaartaa kan fageenya km 100 irratti argamtu keessattis kan dhagahamee ture yoo ta'u, namoonni gamoowwan dheeraa keessa jiraatan akka bahan taasifameera. Wayita kirkirri mudatettis, hojjattoonni waajjiraalee siivilii fi daldalaa gamoowwan keessaa dafanii alatti bahan. Kirkirrichi akka sa'aatii biyyattiitti Wiixata sa'aa 13:21 irratti eegaluu eejjansichi himeera. ''Wayita darbiin na jalaa kirkiruutti hojiirran ture. Kirkirrichi sirriittan dhagaha ture. Maal akka ta'e hubachuuf omaa hin raawwannee, garuu cimaa adeemuun yeroo muraasaaf ture'' jedhan abbaan seeraa Maayaaditaa Waaluyoo AFPtti akka himaniitti. Hojjataan Ahimad Ridwaan jedhamu tokko Rooyitarsiitti akka himeetti, ''Jaakaartaa keessatti kirkirri lafaaf haaraa miti, amma garuu namoonnii baay'ee yaaddoo keessa galanii jiru. Kanaafuu hundi keenyaa raafamaa jirra,'' jedhe. Biyyattiin seenaa kirkira lafaa sukkaneessaa fi sunaamii bara 2018 keessa lubbuu lammiilee 2,000 ol galaafate qabdi.


Dorgommii muka haammachuu jalqabaa Iskootilaandi

Chaampiyoonshiippiin muka haammachuu Iskootish inni jalqabaa Sanbataa fi Dilbata adeemsifameera. Dorgommiin Arditoornishitti gaggeeffame kun, daqiiqaa tokko keessatti muka hedduu haammachuu fi mala addaa ta’een hammachuudha. Injifatan dorgommii kanaa jiraataa naannichaa Alasdayiir Fiirz jedhamudha. Dorgommii kana kan qopheesse Chaampiyoonshiippii muka haammachuu Addunyaa Fiinlaand, dhaabbilee kunuunsa naannoo An Darach Forest Therapy  fi Darach Social Croft jedhaman waliin ta’uuni.


Sigiga lafaa Kolombiyaatti uumameen lubbuun namootni 11 darbe

Rooba cimaa booda sigiga lafaa uumameen Kolombiyaa giddu galeessaa keessatti yoo xiqqaate lubbuun namoota 11 darbeera. Bulchiinsa Risaraalda keessatti balaa uumame kanaan manneen jireenyaa hedduu  barbaada’anii  namootni 35 ammoo miidhamanii wal’aansa argachaa jiru. Anga’oonni yeroo tulluu naannichaa ol jirurraa lafti sigigaate manneen uwwisee jiru suura mul’isuuu baasaniiru. Laga nannicha jiruu fi sababa roobaan guutee jiru cina namotni jiraataan biroon ammoo nageenya isaaniif bakka biraatti geeffamaniiru. Dhoqqee sigiga kanaan uumame keessa, lubbuu baraartoonni namoota oolan barbaachaa akka jiran, qondaalli to’annoo balaa Kolombiyaa himeera. “Sagalee guddaatu nu rifaasise. Yeroo gadii baanuu tullurraa lafti sigigaate maneen irra bu’ee jiru argine,” jechuun konkolaachisaan taaksii Dubernee Hernaandeez miidiyaa AFP’tti himeera. “Gara sanatti yemmuun deemu, haalli isaa hamaa ture, namootni ugguramanii turani.” Lakkoofsi namoota du’anii dabalaa deemuu danda’a yaaddoon jedhu jira. Kolombiyaa keessatti balaan sigiga lafaa kan baramedha, waqtii roobaatti balaa kanaaf caalaatti kan saaxilamu manneen naannaa gaarreenitti ijaaramanidha. Bara 2019’tti balaa sigiga lafaa Kibba-Lixa biyyatti bulchiinsa Kawukaa rukuteen yoo xiqqaate namootni 28 lubbuun isaanii darbeera. Bulchiinsa Putumayootti balaa walfakkaataa bara 2017tti uumameen ammo namootni 250 ol du’aniiru.


Guyyaan abbootii kabajamaa jira, garuu attamiin eegalee?

Bara kana Guyyaan Abbootii Dilbata, Waxabajjii 19 irratti kabajama. Kun guyyaa kan namoonni abbaa ta’anii ykn akaakkayyuuwwann itti kabajamanidha. Guyyaan Abbootii akkamiin eegale? Waggootii dhibbaa oliif guyyaan haadholii kabajamaa tureera. Guyyaan abbootii garuu dhiheenya eegale. Guyyaan kunis US keessatti kabajamuu eegale jedhamee tilmaamama. Attamiin jalqabe kan jedhu irratti ammoo seenaa hedduutu jira. Seenaan caalatti beekamuu fi sirridha jedhamee yaadamu, Waashiingitan keessatti dubartii Sonoraa Luwiis Ismaart jedhamtuun eegalamu himama. Harmeen ishee da’ima ishee ja’affaa yeroo deessutti erga lubbuun ishee darbee booda, abbaanshee qofaa maatii sana kunuunsuun jiraachisan. Bara 1909’tti, waldaa keessatti Sonoraan waa’ee Guyyaa Haadholii yeroo dhageessu, abbootiinis kabajamuu qabu jettee yaadde. Abbootiin amantaa naannichaa hedduunis yaadicha simatanii isaan booda Waxabajjiin 19, 1910 Guyyaa Abbootii jalqabaa itti kabajamedha jedhamee amanama. Bara 1966’tti Pireezdaantiin US Laayindon B. Joonson Dilbanni sadaffaa ji’a Waxabajjii Guyyaa Abbootii jedhame akka kabajamu murteesse. Waggaa ja’aan booda ammoo Pireezdaant Riichardi Niiksan guuyya kana seera qabeessa akka ta'uuf malatteesse. Taayilaand keessatti guyyaan kun kan kabajamu Muddee 5tti. Innis, guyyaa dhalootaa mootii duraanii biyyatti jaalatamoo ta'an Bumibool Adulyaadej, kan Abbaa Biyyaa jedhamuun yaadamu irratti kabajama. Guyyaa kana irratti uffata keelloo uffachun aadaadha. Duraan abbaa fi akaakayyuuf iliilliitu Canna jedhamuti kennamaaf ture. Amma garuu kun hagas mara hin beekamu. Meeksikoo Meeksikoo keessatti Guyyaan Abbootii ykn Dia del Padre Dilbata sadaffaa ji’a Waxabajjii irratti kabajama. Wagga waggaan Meeksikoo Siitii keessatti dorgommiin km 20 Carrera Dia del Padre ykn Dorgommii Guyyaa Abbootii jedhamu ni gaggeeffama. Dorgommii kana irratti ijoolleen abbaa isaanii waliin fiduun irratti hirmaachuu danda’u. Jarmanii Meeksikoo keessatti Guyyaan Abbootii ykn Dia del Padre Dilbata sadaffaa ji’a Waxabajjii irratti kabajama. Waggaa waggaan Meeksikoo Siitii keessatti dorgommiin figicha km 20 Carrera Dia del Padre ykn Dorgommii Guyyaa Abbootii jedhamu ni gaggeeffama. Dorgommii kana irrattis ijoolleen abbaa isaanii waliin irratti hirmaachuu danda’u. Jarmanii keessatti ammoo guyyaa kana abbootiin ijoolleesaanii waliin yeroo dabarsuurra, gurmaa’anii bashannanaaf imala deemu. Yeroo tokko tokkoo ammoo ammoo nyaataa fi dhugaatiin dabarsu. Neeppal keessatti yeroo hedduu ijoolleen nyaata mi’oooftu akka kennaatti abbaa isaaniif kennu. Abbootiinis ijoollee isaanii guyyaa kanaratti ni eebbisu. Ijoolleen abbaan isaani jalaa du’ee  ammoo, bakka amantaa deemuun shakala amantaa yaadannoo abbaasaanii ibsu shiradaa jedhamu gaggeessu. Firansaayii keessatti guyyaan Fête des Pères ykn guyyaan abbootii kabaja amataa Kaatolikii ta’uun beekama ture. Ta'us, garuu bara 1900’n keessa deebi’ee uummata birratti akka beekamuuf jecha deebi’ee haarofame.  Amma guyyaa kana irratti iliillii diimaadii dabalatee wantoonni adda addaa akka kennatti abbootiif kennamu. Firansaayi kessaatti akka barametti abbaa lubbuun jiruuf daraaraa diimaatu kennama. Yoo abbaan lubbuun hin jiru ta’e ammoo bakka awwaalcha isaa deemuun daraaraa adii ka’uunif kabajanii dabarsu. Isin hoo abbootii keessan attamiin yaadattuu?


Hongee Somaaliyaa: ‘Amma tarkaanfii fudhadhaa ykn ijoolleen 350,000 hongeen dhumu’

Gogiinsa ogeeyyiin waggoota 10 darban keessatti Somaaliyaa keessatti mul'ate isa hamaadha jedhaniin, daa’immaan hedduun hanqina nyaataan miidhamaa jiru. Maatiin daa’imman isaanii soruu waan dadhabaniif, daa’imman biyyattii umurii ganna shan gadii keessa walakkaa kan ta’an Waxajabbii irraa eegalee hanqina nyaataan hubamuu malu. Nimkoo Abdii daa’ima ishee umurii ji’a ja’aa yeroo ulfaatina ishee safarsiistu, kg 4 qofa taate. Kun ulfaatina daa’imni kun qabaachuu qabdurraa walakkaan kan xiqqaatedha. Umurii isheef baay'ee xiqqoodha. Ijishee gadi galee, lafeen ishee gadi babba’ee, gogaan ishees shunturee fi addaatee jira. "Harma nan hoosisan ture. Garuu hanqina nyaataan ani baay'een dhukkubsadhe. Isheenis baay'ee huuqqatte, kanaaf as ishee fiduufan murteesse. Yoo xiqqaate qorichaa fi annaan argachuu dandeessi" jetti Nimkoon. Nimkoon wiirtuu to’annoo hanqina nyaataa Luuq, kan magaalaa gudditti Somaaliyaa Moqadishuu irraa km 500 fagaate jirtu seentee, sireen dubartii biraa waliin fayyadamtu kennameeraafi. Seenaanshee kun seenaa haadhoolii hedduu sababa hanqina nyaataan du’a daa’imman isaaniif yaadda’anii keessaa tokkodha. “Homtuu hin godhamu yoo ta’e, dhuma waggaa kanaatti, daa’imman  biyya kana keessatti hanqina nyaataan hubaman miiliyoona 1.4 keessaa 350,000 kan ta’an ni du’u,” jechuun UNtti waajjira gargaarsa namoomaa qindeessu OCHA irraa Adam Abdelmolaa akeekkachiiseera. “Ammumaan biyya kana keessatti barattooti %70 ta’an mana baruumsaa hordofaa hin jiran. Jubaa Laand qofa keessatti, sababa gogiinsa uumameen manneen barnoota 40 ta’an cufamaniiru. "Kun ammoo nannoolee gogiinsa kanaan miidhaman biroottis waan uumamuu maludha" jechuun, shamarraan tokko tokko maatiin isaan sooru waan hin dandeenyeef dursaanii akka heeruman taasifamaa jiru jedheera. Faatumaa Mohaammed, wiirtuu Luuq keessatti narsii yoo taatu, sireen 18 qofti jiraatus daa’imman 50 fi haadholii isaanitu wiirtuu kana keessa jira jetti. "Yaddoon keenya lakkoofsa dabalaa deemudha. Nutti bayy'atee dandeettii keenyaa olitti hojjechaa jirra. Hanqinni meeshalee wal'aansa fayyaas nu qunnamaa jira,” jetti. Daa’imman tokko tokko baay'ee hubamanii, karaarratti du’u. "Dubartoonni kunneen daa’imman hanqina nyaataan baay'ee hubaman qabatanii dhufu. Baay'een isaanii garaa kaasaa fi dhibee gifiraa qabu" jetti. Gogiinsa kanaan Somaaliyaa keessatti namootni miiliyoona 4.5 ta’an hubamaniiru. Lagi guddichaa Somaaliyaa, lagi Juubaa, gogee bishaan bicuu qaba. Akka UN jedhutti, namootni 700,000 ta’an nyaataa fi bishaan ofiifi beeyladootaa isaaniif barbaaduuf jecha qe’ee isaani gadhiisanii ba’uuf dirqamaniiru, lakkoofsi kun ammoo dabalaa deemaa jira. Waaqtiilee afuriif roobni utuu hin roobiin ho’iinsiis guddaa dabaleera - %90 biyyichaa gogeera. Daandilee baaddiyyaa irratti reeffi beeyladootaa akka reettii, haarree fi gaalaa kukkufanii jiru. Kun lammilee Somaaliyaa hedduu beeyladoota horsiisuun jiraataanif rakkoo guddaadha. Gatiin nyaataa fi bishaanii dabalaa dhufeera. Namootni gargaarsa barbaacha gara magaalotaatti waan godaananiif gandooliin qullaa hafan jiru. Kan boodatti hafan maanguddoota rooba eegan ykn ijoolleen isaani bishaan fidanii akka deebi’aniif eeganidha. Gogiinsi kun Somaaliyaa qofa osoo hin taane, Gaanfa Afrikaa fi kutaalee ardii Afrikaa hedduutti waan umamedha. Koreen Fannoo Diimaa Idil Addunyaa (ICRC) akka jedhutti yoo xiqqaate lammileen Afrikaa %25 ta’an hanqina nyaataan hubamaniiru. Lakkoofsi namoota qe’ee isaanirra buqqa’aniis haalaan dabaleera. Rakkoon beelaa jirus sababa waraana Raashiyaa fi Yuukireeniin gargaarsi fi fandiin achitti xiyyeeffateeruuf dagatameera. Wiirtuuleen namoota qe’ee isaaniirra baqatanii biyyattii keessatti bakkeewwaan hedduu jiru. Namootni tokko tokko beela bara 2017 irraa utuu hin bayyanatiin, isa kanaan hubamaa jiru. Wiirtuu Galkaayoo jirutti, ulfa ji’a torbaa kan taate Hawaa Faargod, ijoollee ishee lamaa waliin jirti. Godoon ishee xiqqoon, akkuma namoota dhibbaan lakka’amanii wiirtuu kana jiranii biroo, mukaa fi huccuu moofaa irraa kan ijaaramedha. Guyyootii hedduuf qorra keessa turte. Ollaashee kan jirtu, Hawaa Shariif, ijoollee ishee shan waliin gaariidhaan imala guyyaa sadii akka taasifte himti. Harreen gaarii isaani harkisaa  ture akka wiirtucha ga’aniin du’e. "Harreen kun beeyladoota keenya keessa isa lubbuun hafe isa dhumaa ture. Kan hafan hundi du’aniiru" jetti. Gogiinsi kun maatilee gargar diigeera – dhiirootni galii argachuuf gara magaalotaatti yoo deeman, dubartootii fi daa’imman ammoo bakka gargaarsa argachuu danda’aniitti imalu. Dhabbileen gargaarsa akka jedhanitti rakkoon hanqina fandii guddaan jira. Biyyittii keessatti gargaarsa taasisuuf fandii isaan barbaachisu keessaa % 3 qofa qabu. Konkolaatotaan bishaan fe’anii, gargaarsa nyaataa fi fayyaa erguuf yaalaa jiru. Garuu hunda bira ga’uu hin danda’ani – torbanoota muraasa dhufan keessatti ammoo yoo fandii ykn gummachi jiraachuu baate kanayyu gochuu hin danda’an. Tilmaami rooba Eblaa giddugaleessa ykn xiqqaa waan jedhameef, wanti hamaa kan caalu uumamuu mala yaaddoon jedhu jira. Hawaa Fargood, ofii dhibee kaleen rakkachaa, ijoolleen ishees dhukkubsatanii waan jiraniif, egeree isheef abdii hin qabdu. “Ijoolleekoofan sodaadha,” jetti.


Daayimandiin gurrachi umurii waggaa biliyoona tokkoo gurgurtaaf dhiyaate

Daayimandiin umurii waggaa biliyoona tokko ta’ee fi addunyaa irratti daayimandii isa guddicha jedhamee yaadamu, caalbaasiitti dhiyaate. Daayimandiin maqaa 'The Enigma' jedhuun moggaafame kun maddi isaa eessa kan jedhu irratti tilmaamni adda addaa kan jiru yoo ta’u, tilmaamni tokko hawaa irraa dhufe kan jedhudha. Kaaratii 555.55 kan ta’e daayimandiin kun, ulfaatinni isaa daayimandiif baay'ee guddaa kan jedhamu yoo ta’u, ulfaatina hanga muuzii tokkoo ta’u qaba. Caalbaasii Sotebii Landanitti gaggeefammu irratti daayimandiin kun gatii doolaara miliyoona 6 ta’uun ni gurgurama jedhamee eegama. Daayimandiin gurraachi yeroo hedduu umuriin isaanii gara wagga biliyoona 2.6 hanga 3.2 ta’a – yeroo daaynosaroonni lafarra turan dura. Lafti keenya umuriin isaa gara wagga biliyoona 4.65 dha, kanaaf daayimandii kanarra badaa hin hangafu. Dhagaan gatii jabeessaa Carbonados jedhaman, baay'ee qaalii yoo ta’an, kana dura Biraaziil fi Rippaabliika Gidduu galeessaa Afrikaa qofaa keessatti argamani. Daayimandiin osbornaayit, albuuda mitiyoorii keessatti qofa argamu waan of keessaa qabuuf, hawaa irraa maddani jedhamee amanama. Godambaa Seenaa Biyyaalessaa  Loos Anjalasitti, Qorataan albuudaa (jiyoolojistii) Aaron Selestiyaan, akka jedhutti Carbonados “wiirtuu lafaa keessatti gadi fagaatanii uumamuu danda’u, fageenya nuti amma daayimandonni akka jiran beeknu gaditti.” “Yaadrimeewwan tarii yeroo astirooyidiin hawaa irraa lafatti kufetti bakka sanaratti uumaman jedhan jiru,” jechuun Reuters’tti himeera. Yaadni falmataan biraa ammoo daayimandiin kun utuu lafatti hin kufiin dura hawaa keessatti uumamani kan jedhudha. Soteebiin gurgurtaa kana akka “seenaa dhala namaa wagga biliyoona tokko keessatti carraa waan ajaa’iba ta’e kana dhuunfachuudha,” jechuun ibsa.


Daayimandiin diimadii guddaan waggootii 300 Angolaatti argame

Daayimandiin halluu diimadii (pink), salphaatti hin argamnee fi ulfaatina giraamii 34 qabu, waggootii 300 darban keessatti isa guddaadha jedhame yaadamu argame. Dhagaan gati jabeessii kaaratii 170 ta‘u kun, bakka albuuda baasaan itti argame Angoolaa jiru irratti hundaa’uun maqaa “ Luloo Roos” jedhamuun moggaafameera. Daayimandiin diimadii kaarata 185, Daria-i-Noor jedhamu kan daayimandii isarra guddaturraa kutamee fi amma faaya moototaa Iraan ta’ee jiru erga argamee as, inni amma Angoolaatti argame Daayimandii diimadii isa guddicha jedhamee amanama. Luloo Roos gosa daayimandii 2a jedhamudha, kana jechuun albuuda itti makame muraasa qaba ykn homaa hin qabu jechuudha. "Daayimandiin diimaadii ajaa’ibaa Luloo keessatti argame kun, Angoolaan waltajjii addunyaa irratti barbaachistuu akka taatee agarsiisuu kan itti fufedha,” jechuun ministeerri albuudaa Angoolaa, Diyamantino Azeveedoo dubbataniiru. Kun daayimandii Luloo keessatti argaman keessaa guddinaan isa shanaffaadha. Kan argames hojii waliinii Dhaabbata Daayimandii Lukaapaa Awustiraaliyaa fi mootummaa Angoolaanidha. Kana dura daayimandooti wal fakkataanoon doolara miliyoona hedduun gurgurameera. Kanneen keessaa tokko daayimandii Pink Star jedhamuun beekamu, calbaasii Hong Koongitti doolara miliyoona 71.2’n bra 2017’tti gurgurameera. Daayimandiin diimadii inni guddichi Daria-i-Noor isa jedhamudha, kunis Indiyaa keessatti argame. Oggeessotni daayimandiin kun dhagaa gati jabeessa isarra guddaturraa murame jedhanii kan amanan yoo ta’u, daayimandiin dhagaa kanarra muramee inni biraas kuusa faaya mootota Iraan keessa jira. Seenaa galmaa’ee keessatti daayimandiin guddichi argameeru, isa Kuulimaam jedhamu yoo ta’u, bara 1905’tti Afrikaa Kibbaa keessatti argame. Daayimandiin ulfaatina kiiloogiraama walakkaa ol qabuu fi kaaratii 3,107 ta’e kun, daayimandii adda addaa 105 ta’utti mummurameera. Kanneen keessaa inni guddaan – Kulimaam I – addunyaa keessatti daayimandii qulqulluu isa guddicha yoo ta’u, faaya mootota UK keessatti argama.


'Dacheen akaakuu sanyii biqiltootaa nuti yaadnuun ol qabdi'-Qorannoo

Sanyii biqiltootaa nuti kanaan dura jiru jennee yaaduun ol Dachee kanarra jiru jedhame, garuu hedduun isaanii bosona saffisaan manca'aa jiran keessa badaa jiru. Akaakuun saanyii biqiltootaa kan kanaan dura jiru jedhamanii yaadamaniin %14 ol caalu jedha qorattoonni. Qorannoon kan jalqabaati jedhame kun tilmaama "saayinsaawaan amanamaa" ta'e lafa kaa'eera. Akaakuu sanyii biqiltootaa 73,300 jiru jedhamee tilmaamamuun alatti, qorattoonni sanyiin biqiltootaa 9,2000 ta'an ammallee qorannoon bahuu akka danda'an tilmaamaniiru. Haata'u malee, sanyiin biqiltootaa darbanii darbanii malee hin argamne garri caalaan bosonawwan bakka ho'aa jiran keessatti kan argaman yoo ta'u, sababa jijjiirama haala qilleensaafi bosona manca'aa jirurraa kan ka'een saffisaan badaa jiru. Qorannoon kun kuusaa (database) biqiltoota miliyoonota hedduu lafa bosonaa 100,000 ol ta'an guutummaa addunyaa jiran irratti hundaa'uun kan gaggeeffamedha. Qorattoonni kunneen lakkoofsi sanyii biqiltootaa kanaan dura hin beekamiin jiraachuu tilmaamuudhaaf tooftaa qorannoo teekinika istaatistikaa fayyadaman. Argannoo qorannoo kanaa akaakuu biqiltoota gara garaa bifa gara garaatiin jiran soorataaf, saanqaaf, akkasumas qorichaaf barbaachisan eegumsaafi kunuunsa barbaachisaa taasisuuf hojiin caalu hojjetamuu akka qabu akeeka. Sirriitti qoratamanii adda baanaan biqiltoota qilleensa keessaa kaarbon daayioksaayidii xuuxuun jijjirama haala qilleensaa ittisuu keessattis akka gumaachan taasisuun ni danda'ama jedha qorannichi. Yunivarsiitii Mineesotaa St Pool keessatti argamutti Dursaan qorannoo Dr. Piiter Re'iich akka jedhutti, qorannoon gaggeeffame kun uumamni gara garaa bosona addunyaarra jiru keessa jiran akka balaadhaaf saaxialaman agarsiiseera. "Dataan  keenya akaakuun qabeenya uumamaa gara garaa eessatti akka caalaa miidhamaa jiru bira gahuudhaaf nu gargaara," jechuun BBC News -tti hime. "Kun ammoo bakka ho'a ykn gariin ho'a ta'an akka Ameerikaa Kibbaa, Afrikaa, Eeshiyaafi Oshiniiyaa, akkasumas bakka nuti akaakuu sanyii biqiltootaa beekamoofi beekamoo hin taane darbanii darbanii malee hin argamne itti argannedha. "Bakkeewwan biqiltoonni akkasii kun heddumminaan itti argaman baruun ammoo carraaqqiiwwan kunuunsaa taasifamaniif gara fuula duraatti maaltu dursi kennamuufiif qaba isa jedhu adda baasuu akka nu gargaaru abdii qabna." Ameerikaa Kibbaa- ardiin kun sanyii biqiltootaa baayyee "dhabaman" %43%  kan qabatu yoo ta'u itti aansuun ammoo: Bakkeewwan akaakuun bosonawwan uumamaa  gara garaa jiran fayyaalessummaa qaba, omishaanis tolaadha. Kana waan ta'eef, dinagdee addunyaaf, akkasumas badhaadhina uumamaaf waan danuu gumaacha. Biqiltoonni garri caalan biyyoota qillensa ho'aa qaban kan mancaatiin bosonaa sababoota kanneeniin deemaa jiru keessatti argamu: Qorannoo kana irratti qorattoonni idil-addunyaa 140 ol ta'an qooda fudhataniiru. Yunivarsiitii Oksifoord irraa kan ta'e Dr Yadvinder Malhii akka jedhutti bosonawwan bakkeewwan ho'aa keessa jiran "madda qabeenya uumamaa akaakuu gara garaa addunyaati", akkasumas karbon daayioksaayidii qilleensatti gadhiifamu xuuxuudhaan ho'i addunyaa akka saffisaan hin daballe godha. "Qorannoon kun dabalataan bosonawwan bakkawwan ho'aa jiran biqiltuuwwan akaakuun isaanii addaa adda ta'an hanga duraan yaadnu caalaa akka qaban agarsiisa," jedha Dr Yadvinder.


Turkimenistaan: 'Balballi jaannamaa' akka cufamu Pirezidant Gurbanguliin ajajan

Pirezidantiin Turkimenistaan Gurbangulii Berdimukamedov ‘balbala jannamaa ykn Si’ool’ akka cufamu ajaja dabarsan. ‘Balballi Si’ool’ jedhamuun beekamu ibidda waggoota kurna hedduutti lakkaa’amuuf boolla gaazii boba’aa gammoojjii keessaa boba’udha. Aab Gurbangulii Berdimukamedov ibiddi sun akka dhaamu kan barbaadan dhiibbaa inni naannoo fi fayyaa irratti uumurraa ka’uun, akkasumas al-ergii gaazii boba’aa olguddisuufi jedhameera. Akkaataa boolli Darvazaa jedhamuu gammoojjii Karakum keessatti argamu uumame garuu iccitiidha, ifatti waanti beekamu hin jiru. Namoonni hedduun garuu boolli sun bara 1971 wayita Soviyeet gaazii barbaaddu dogoggoraa uumameen irraa uumamuu hin oolle jedhanii amanu. Haata’u malee abuuraan lammiin Kanaadaa Joorji Kuruniis jedhamu bara 2013 gadi fageenyaa boolla ‘balbala Si’ool’ jedhamee waamamu kanaa qorateera. Akkaata ibiddi kun itti eegale garuu namni kamuu akka hin beekne mirkaneesse. Akka ji’oolojistoonni Turkimenistaan jedhanitti, boolli guddaan sun bara 1960 keessa uumame, booda bara 1980 keessa boba’uu eegale. Boolla kana turistoonni biyyatti keessaa iddoo hunda caalaa daawwachuu jaalatu. ‘’Leecalloo gati-jabeessaa bu’aa guddaa irraa argachuu dandeenyu fi jiruu hawaasa keenyaa ittiin fooyyeessuu dandeenyu dhabaa jirra,’’ jedhan pirezidantiin Turkimenistaan TV biyyattirratti wayita dubbatan. Pirezidantichi qondaaltonni biyyattii ''mala ibiddi boollaa sun ittiin dhaamu akka barbaadan'' ajaja dabarsaniiru. Ibidda sana dhaamsuuf yaaliin yeroo hedduu taasifameera. Bara 2010 Aab Gurbaangulii Berdimukamedov ogeeyyiin akkaata ibiddii boolla keessaa boba’u kun dhaamu danda’u fala akka barbaadan ajajanii turan. Bara 2018 pirezidantiin biyyattii boolla boba'u kana gara ‘ifa Karaakum’ jedhutti geeddarani.


Astirooyidiin Daayinosaroota balleesse akkamiin bosona Amaazoon uume?

Dhagaan hawaa ykn astirooyidiin daayinosaroota lafarraa ajjeesee balleesse bosona tiroopikaalii addunyaa keenya uume jedha qorannoon haaraa. Qorattoonni balaan sun bosonoota Amerikaa Kibbaa akkamiin akka geeddare qorachuuf hambaa lafee daakameefi baala Kolombiyaatii argame qorataniiru. Erga dhakaan hawaa bal’ina km12 qabu waggootii miiliyoon 66 dura addunyaa kana rukutee, gosti biqiltoota bosona kana keessa turan guddaa geeddaramaniiru. Gartuun qorattootaa kun argannoo isaa joornaalii Saayinsii beekamaa irratti baaseera. Maxxansa kana kan barreessan keessa tokko Dhabbata Qorannoo Simisoniyaan Tiroopikaal irraa, Dr Monikaa Karvalhoo, “gartuun keenya hambaa lafee 50,000 olii fi hambaa baala 6,000 ol kan astirooyidichi kufuu isaa dura fi booda turan qorataniiru,” jedhan. Biqiltoonni konifersi fi fernis jedhaman astirooyidiin kun lafa rukutuu isaan dura nannoo Meeksikoo Yukataan ammaa keessa baay'ee akka turan baraniiru. Erga balaan kun uumame booda, gosti biqiltoota nannichaa turan gara 45% hir’isan. Biqiltoonni hedduun badaniiru keessumaa biqiltoonni sanyii qaban. Waggoota miliyoona 6 booda biqilooti kun dandamatanis biqiltoonni abaaboo kan 'angiosperms' jedhaman itti heddummatan. Akkaataan taa’umsa bosonoota tiroopikaaliis sababa astirooyidii kanaan geeddarameera. Wayita Daayinasarootni lubbuun turan mukkeen bosona keessa jiran walirraa siqanii argamu ture. Fiixeen isaanii wal keessa lixee ifti aduu akka hin seenne hin dhorku ture. Erga astirooyidichi dachee rukutee booda biqilootni walitti maxxananii biqilan, ifti aduus salphaatti keessa bahe lafa gahuu dhabe. Kanaaf balaan kun bosona koniferes bara Daayinasarootni lubbuun turan ture gara kan amma jiru bosona roobaatti akkamiin geeddare? Akka qorannoo hambaa lafee fi baalaa irratti gaggeessaniitti, qorattoonni ibsa adda addaa sadii kennu. Jalqaba, Daayinosarootni biqiltoota kana nyaachuu fi irra deemuun bosonootni kun akka gobbatanii hin guddanne gochuu malu. Ibsi inni lammataa daaraan balaa kanarraa umamee lafa tiroopikaaliirra bu’e, biqiltoonni ariitiin akka guddatan taasiseera. Ibsi sadaffaan ammo biqiltoonni konifaras baduun isaanii biqiltoonni abaaboo godhatan akka guddataniif carraa baneera kan jedhudha. Yaadotni kun ibsa qofaatti ba’an ta’uu dhiisuu danda’u, hundi isaaniyyuu bu’aa har’a agarruu keessaa ga’ee qabu jedhu gartuun kun.


Volkaanoo Odola Kaanaarii: Manni tokkittiin laavaa odolarra jige keessaa hafuun raajii uume

Suuraan ajaa'ibsiisaa Odola Kaanaariitti manni tokkichi volkaanoon dho'ee laavaa yaa'urraa kophaatti hafe raajii uume. Fayyadamtoonni miidiyaa hawasaa mana jireenyaa La Palma'tti argamu kana ''mana raajii'' jedhanii moggaasaniiru. Canary Islands kaaba-baha Afrikaatti kan argamtu bulchiinsa Ispeen ofiin ofbulchitu yogguu taatu, volkaanoon kun kan dhoo'es gaafa Dilbataa ture. Manneen 200 ol tahan kan mancaa'an oggaa tahu, namoonni 6,000 tahan achii godaananiiru. Laavaan ykn dhagaan baqe volkaanoo  Cumbre Vieja jedhamurraa gadi yaa'u ammallee kan hammaachaa jiru yeroo tahu, saayintistoonni dhoo'insi kun haga yoomii tura kan jedhu beekuu hin dandeenye. Suuraan ogeessi suuraa Alfonso Escalero'n kaase kun, manni ''raajii'' kun laga laavaan marafamee muldhisa. Akka gabaasa El Mundo'tti manni kun qabeenya lamee biyya Nezarlaand soorama bahanii Inge fi Ranier Cocq jedhamanii wayita tahu, erga weerarri Koronaa mudate as garas dhaqanii hin beekan. Dubartiin Ada Monnikendam jedhamtuufi manicha abbaa warraashee wajjin ijaarte, namoota lamaan kana wajjin dubbachuu himtee: ''Amma garas deemuu dadhabnus, balaan irra gahuu dhabuusaatti gammadneerra,'' akka jedhaniin himte. Akka dubartiin kun jettuutti, volkaanoo kanaan hiriyoonni namoota kanaa qabeenya isaanii hunda dhabaniiru. Laavaan achii baqee yaa'u manneen jireenyaa, manneen barumsaa fi oyiruu muuzii galaafateera. ''[Jarri kun] enyuttuu haasawuu hin barbaadan, imimmaantu dursaani,'' jette dubartiin kun. Waa'ee suuraa amma kanaas wayita dubbattu: ''mana kana namni kunuunsu dhabamee kophaasaa achitti dhaabbachuun isaatti nan gadda,'' jette. Anga'oonni naannichaa laavaan yaa'u kun taatee keemikaalaa uumuun dhoo'insa qaqqabsiisa, akkasumas galaanatti yaa'ee yoo makame, summeessuu mala jedhu. Ogeeyyiin dhimma kan hordofan ammoo laavaan yeroo ammaa ''suuta suutaan'' socho'aa jira jedhan. Dhagaan baqe kun galaana qaqqabuufi dhiisuun isaa haga ammaatti hin baramne. Mootummaan Canary Islands namoota balaa kanaan mana dhabaniif piroojektiiwwan manaa lama bituufi karoora akka qabu beeksiseera. Ministirri Muummee Ispeen Pedroo Saancheez, Yaa'ii Waliigalaa UN irratti argamanii haasawa taasisuuf La Palma ka'anii kallattiin gara Niiw York kan imalan tahus, yeroo dheeraa achi hin turan. Hojiiwwan yeroo balaa sababa volkaanoon mudate hoogganuuf gara Odolattiitti dafanii deebi'u jedhameera.


Gaaddidduun Addeessaa maali, akkamiin uumama?

Gaaddidduun Addeessaa taatee astiroonoomii bareedaadha. Dameen turiizimii namoota waan akkasii ilaaluu fedhaniif haala mijeessu jiraachuunsaas kanumaaf. Gaaddidduun Addeessaa kanaan dura yeroo gara garaatti kan uumame yoo ta'u, kan  itti aanu gaafa Caamsaa 26 2021 mul'ata. Gaaddidduun Addeessaa kun yeroo Dacheen/Lafti Aduufi Addeessa giduu taatudha. Kana irraa kan ka'een ifti Addeessi Aduu irraa argatu ni gaaddisaa'aa. Eeshiyaa, Awustiraaliyaa, Garba Paasifiik fi Ameerikaa lamaanirra ji’aafi aduun guutummaatti walirra bu’u. Kunis gosoota gaadidda’uu Addessaa/Ji'aa hedduu jiran keessaa tokkodha. "Walumaagalatti gosoota gaadidduu lamatu jira: kan Ji’aa/Adeessaafi kan Aduu,’’ jedha barreessaan kitaaba ‘‘Illustrated Astronomy’’ Huwaan Kaarloos Beyaamiin. Garuummoo, jedha barreessaan kun: ‘‘Gosti sadaffaan urjiiwwan lama of keessatti hammatus jira.’’ Gosoonni gaaddidduu sadaniifi adda addummaan isaanii asii gaditti ibsameera: SOLAR ECLIPSES/Aduu, Dacheefi Addeessi tarree tokkorra ta'an  uumama Darbee darbee, wayita Addeessi Lafa naannoftu, pilaaneetii nuti irra jirruufi Aduu gidduu taati. Sunis ifa Aduurraa dhufu dhorkuun gaadidduu uumamu; isatu 'Solar eclipse' ykn gaaddidduu jedhama. Hiika biraatiin, Baatiin gaadidduushee Lafarratti yoo mul'atu  jechuudha. Ta’us akkaataafi hangi  Baatiin Aduu itti haguugdu irratti hundaa’uun, gosoota gaadidduu solar eclipse sadiitu jiru. Guutummaatti gaaddiddaa’uu Guutummaatti gaadiddaa’uun kan mudatu, Aduu, Addeessiif Dacheen tarree tokkotti galanii inni tokko isa kaanirraa ifa Aduu wayita dhorkudha. Sekondoota (yookaan daqiiqaawwan) muraasaaf, samiin dukkana uffatee waan halkan ta’e fakkaata. Akka NASA’n jedhutti, ‘‘guutummaatti gaadiddaa’uun Lafarratti kan mul’atu akka tasaati’’: Aduun harka 400 Addeessarra bal’atti, garuu Addeessi ammoo harka 400 Aduurraa fagaattee jirti. "Hiikni kanaas, yeroo sirriitti tarree galan, Addeessi fuula Aduu guutummaatti haguugdi, sunis gaaddiddaa’uu guutuu uuma,’’ jedha NASA’n, dabaluudhaan. Dheerina yeroo ilaalchisee jedhu Beyaamin wayita barreessan, ‘‘Laftiifi Aduun akki jiran, Baatiinis akki Lafa waliin hiriirtee jirtuu fi qaama lafaa isa kamtu dukkanaa’ee jira,’’ isa jedhurratti hundaa’a. "Yaadrimeedhaan, gaadiddaa’uun inni dheeraan daqiiqaa 7 fi sekondii 32 dheerachuu mala,’’ akka astiroofiizistiin lammii Chiilii kun jedhanitti. Yeroo hagamii gidduutti uumamuu danda’u isa jedhuuf ammoo, akka yaadnutti waan turu miti, ji’a 18 gidduutti mudachuu danda’u. Wanti arguuf ajaa'iba ta’uu malu garuu, guutummaatti gaadiddaa’uu bakka tokkotti mul’atudha, akkas ta’uuf yoo xiqqaate ganna 375 fudhachuu mala. Bara kana Mudde 4 irra guutummaatti gaadiddaa’uun nijiraata, sana guutummaatti arguuf garuu Antaarkitikaa keessa ta’uun nurraa eegama. Gariin gaaddiddaa’uu (Annular eclipse) Kun wayita Addeessi Lafarraa fagoo taatee ‘‘xiqqaa’’ fakkaattu kan uumamu yoo ta’u, fuula Aduu guutummaatti hin haguugdu. Kanaafuu, Aduun qubeelaa Addeessa marsite fakkaattee mul’atti. Taateen ‘kunis Annular Solar Eclipse’ jedhamee waamama. Waxabajjii 10, 2021, taateen kun kutaalee Kaanaadaa, Giriinlaandiifi Raashiyaa keessatti guutummaatti kan mul’atu ta’a. Awurooppaa, Esshiyaa Giddu-galaafi Chaayinaa iddoo hedduutti garuu, gariin kan argan ta’u. Akka NASAn jedhutti, gaadidduun akkasii yeroo dheeraaf warra turu yoo ta’u, qubeelaan mul’atu daqiiqaa 10 oliif turuu danda’a, garuu walumaagalatti daqiiqaa 5/6 ol hin turani. Gaaddidduu wal-makaa (Hybrid eclipse) "Taateen kun kan mudatu, yeroo Addeessi fageenya guutummaatti Aduu haguuguu dandeessurra ta’uun, wayita naannoftu, Lafarraa xiqqoo hiiqaa waan deemtuuf Aduu haguuguu dhaabdi, sunis gara Annular Eclipse ’tti jijjiirama," akka Abba Beyaamin jedhanitti. Beyaamin dabaluun akkas jedhu, "Gariin gaadiddaa’uurraa eegalees gara guutummaan gaadiddaa’uutti ce’uu mala.’’ Taateen akkasii carraan itti mudatu xiqqaa akka ta’eefi %4 qofa ta’uu kan ibsa. NASAn akka jedhuttis, yeroo dhumaaf kun kan ta’e bara 2013 keessa yoo tau, isa itti aanu arguuf Indooneeshiyaa, Awustiraliyaafi Paappuwaa Giinii keessatti hanga Eebla 20, 2023tti eeguu qabna. ‘Gaaddiddeessuu Addeessaa’ Gosti gaaddidduu kun kan mul’atu, Lafti gidduu Aduufi Addeessaa wayita seentuufi ifa dhorkitudha. Afan biraatiin, wayita ‘Lunar Eclipse’ kan agarru, gaaddidduun Lafaa, Addeessa haguugeetu. "Akka IAC’n jedhutti, gaaddidduun Aduu bakka namni ilaalu sun jiru irratti hundaa’a. Gaaddiddaa’uun Addeessaa garuu faallaa kanaati. Pilaaneetii keenyarra bakka fedhan yoo ta’e ni mul’ata.’’ Dheerinni yeroo itti mul’ataniis akkasuma faallaa waliiti. Akkuma isa kan Aduu, gosoota gaaddiddaa’uu Adeessaa Lunar Eclipse sadiitu jira. Gaaddidduu guutuummaa Yeroo kanatti, Addeessiifi Aduun sirriitti faallaa Lafaa irratti argamu, akka NASAn ibsutti. "Addeessi gaaddidduu Lafaa jalatti argamtuullee, ifti Aduu muraasni Addeessi bira ni dhaqqaba," jechuun NASAn itti dabaluun ibsa. Ifti Aduu atmoosferii Lafaa keessa yoo darbu ifti cuquliisaa calalamee waan hafuuf, wayita taateen kun mudatu, Addeessi ni diimatti. Darbee darbees maqaa masoo ‘‘Addeessa Dhiigaa’’ jedhuun waamamti. Akka IACn jedhutti, ‘‘bal’inni Lafaa kan Addeessarra harka afur waan guddatuuf, gaaddidduun ishees bal’aadha. Walumaagalatti turtiin qabaatus hanga daqiiqaa 104 ga’uu mala.’’ Sanatu gaafa Caamsaa 26, 2021 mul’ata. Yoo akka tasaa Lixa Ameerikaa Kibbaa, Kibba Baha Esshiyaa yookaan Lixa Ameerikaa jiraattaniifi samiin dumessaa’uu baannaan, daqiiqaa 14 dheeratuuf Addesssa Diimtuu Lafaan haguugamte arguuf carroomtu. Gaaddiddaa’uu Addeessaa gariin (partial lunar eclipse) Akkuma maqaan ibsutti kun kan mudatu wayita Lafti gariin Addeessa haguugduttidha. Hanga gaaddidduu uumamu irratti hundaa’uun, Addeessi gurraacha-diimaa yookaan harrii shamaa fakkaatu bakka gaaddidduun Addeessa tuqerratti mul’achuu danda’a. Kunis sababa bakka gaaddidduun qaama Addeessaa tuqeefi hin qaqqabneen adda waan ba’uuf. Akka NASAtti, gaaddidduun Addeessaa guutummaa yeroo dheeraa keessatti al tokko waan mul’atu ta’us, kan gariinii garuu waggaatti al lama mudachuu danda’a. Gaaddidduun gariin Addeessa haguugu inn itti aanu Sadaasa 18-19, 2021, Kaaba fi Kibba Ameerikaa, Awustiraaliyaa fi kutaalee Awurooppaa fi Eeshiyaa keessatti ni mul’ata. Kun kan mudatu wayita Addeessi gaaddidduu gariin Lafa haguugee jiru keessa dabartee deemtudha. Kunis gaadidduu baay’ee salphaadha. Kanaafuu, walirra bu’uun akkasii ija namaatiin adda ba’uuf qaamni Addeessa hagam gaaddidduu sana keessa akka seene irratti hundaa’a. Haga xiqqoo ta’een ijaan arguuf daran rakkisaa ta’a. Sababa kanaaf jecha, taateewwan kunneen saayintistootaaf qofa yeroo hedduu kan himaman. Gaaddidduun hundi Aduufi pilaaneetii keenya Lafa qofa kan hirmaachisan miti. Kitaaba isaanii intarneeta gubbaa bilisaan argamu "Illustrated Astronomy" irratti Beyaamin akka ibsanitti, ‘‘%50 pilaaneetiiwwan kunneen lamaan kan argamu siistamii urkiiwwanii lama yookaan isaa ol keessttidha.’’ ‘‘Gaalaaksii keenya keessatti urjiiwwan hedduun erga jiraatanii, urjiiwwan baayinaarii sunneen keessaa muraasni [urjiiwwan marsaa mataasaanii keessa sochoo’an akka jechuuti], Lafa waliin sirriitti tarree galanii naanna’u. ''Kanaafuu qaama naanna’uu isaanii kana keessatti, tokko isa tokko qaxxaamuree deema, sunis kaan akka haguugu taasisa jechuudha,’’ akka Abba Beyaamin dabalee ibsutti. "Kan urjiiwwan dachaa ammoo 'eclipsing binary stars' jedhamuun beekama."


'Abbaa warraakoo dhukkubsataa ibidda volkaanoo irraa hambisuu hin dandeenye'

Erneestiin Kabuuwoo baqarraa kan deebite erga ibiddi volkaanoo dhohe lafarra yaa’ee dhaabbateen boodadha. Yeroo deebitu abbaa warraa ishee barbaaddus garuu isa argachuu hin dandeenye. Dubartiin ganna 68 abbaa warraa ishee dhukkubsatu baattee baasuu ijaa hin dandeenyeef, gubataasaatti deebi’uushee Royitarsitti himteetti. Gaafa Sanbataa voolkaanoon Demookiraatiik Riippaabliikaawaa Koongoo, gaara Inyiraagoongootti dhohe du’a namoota 15f sababa taheera. Laavaan (ibidda kattaa baqee) otoo naannoo jireenyaa magaalaa Goomaa hin gahiin dhaabbateera. Kunimmoo du’aa fi manca’insa bara 2002tti mudate hambiseera. Tahus naannoo Buheenee jedhamu lafa Aadde Kaabuwoon faa jiraatan miidheera. ''Qofaa koo hin deemu isa dhiiseen jedheen ture, yeroo wal-fuune gaariifi hamaatti waliif taana jennee turre,’’ jechuun BBCtti himteetti. ''Isa baasuudhaaf deebi’ee deemeen ture garuummoo hin dandeenye. Nan baqadhe, innis achitti gubate. Maal akkan godhu hin beeku, guyyaa kana nan abaara,’’ jetti. Jiraattonni Gomaa firoota isaanii jalaa badan barbaadaa jiru. Magaalaan jiraattota 670,000 ol qabdu balaan uumamaa irra deddeebiin ishee mudata. Ijoolleen 170 tahan achi buuteen isaanii hin beekamu, namoonni 150 tahan immoo maatii isaaniirraa adda bahaniiru yaaddoon jedhu jira. Unicef ijoollee maatii waliin hin jirre gargaaruuf wiirtuuleen dabalataa ni dhaabamu jedheera. Namoota du’an 15 keessaa sagal otoo balaa kana baqatanii balaa tiraafikaan du’an. Namootni afur immoo mana hidhaa irraa miliquuf otoo jedhanii kan du’an yoo tahu, lama immoo gubataniitu du’an jedhan dubbii himaan mootummaa Paatriik Muyaayaa. Laavaan lafarra yaa’aa ture ganda Buheenee yeroo gahu dhaabbate. Manneeniifi gamoo gurguddoo otoo hin hafiin kan dhibbaan lakkaa’aman lafatti owwaale. Deebisanii ijaaruun ji’oota fudhachuu mala. ''Manneetiin ollaa Buheenee keessa jiran hundi gubataniiru,’’ jechuun Bahaalaa Shaamaavuu Associated Press’tti hime. Laavaan kuni daandii guddaa Goomaa fi Beenii qunnamsiisu qaxxaamuraa ture. Kunis gargaarsi akka hin dhaqqabne rakkisaa taasisee ture. Tahus buufatni xiyyaaraa magaalattii hin tuqamne. Volkaanoon Gomaa irraa km10 fagaatee argamu yeroo dhumaaf kan dhohe bara 2002tti ture. Yeroos namoonni 250 yoo du’an 120,000 kan tahan immoo mana isaanii dhabaniiru. Jiraattonni naannichaa mana isaanii dhiisanii deemuu kan jalqaban otoo mootummaan karoora baraaruu hin beeksisiin duradha. Halkan keessa namooti baayyee firaashii fi miya biroo qabatanii yoo yaa’an mul’ataniiru. Qondaalotni Ruwaandaa namoonni 3,000 ol tahan Gomaa irraa gara daangaa isaaniitti ce’uu himan. Gariin isaanii garuu gaafuma Dilbata gara qe’ee isaaniitti deebi’uu jalqabanii turan. Kaan immoo gara lixa biyyattiitti deemaa turan. Jiraataan Gomaa Richaard Bahaatii iyya erga dhagaheen booda, samii irraa ibidda xaaxa’u yoo argu akka yaadda’e dubbateera. ''Voolkaanoo isa bara 2002 argeera, yeroos mana keenya hunda mancaasetu darbe,’’ jedha. Daldalaan naannichaa biraa Keembeeree Ombeenii qe’eetti deebi’e immoo, ’’Gandi Inyiraagoongoo yeroo aartu ijaan argine, ibiddichi hamma mana keenyaatti dhufe, laavaa ijaan argaa turre,’’ jedha. Jiraattuun biraa Ayiriin Bawumaa immoo jiraattonni jireenya isaanii akka haaraatti jalqabuuf gargaarsi mootummaa isaan barabaachisa jetti. ''Asii uummanni waan hunda dhabetu jira, du’a biraas arguu dandeenya maaltu beeka? Mootummaan warra balaa kanarraa hafan akka gargaaru gaafachaa jirra,’’ jetti Toom Peeyree Koostaan hojjetaa Kaawunsilii Baqattotaa Noorweey keessaati. Gomaatti maaltu akka mudate akkanaan BBCtti hime. ''Laavaan sun baayyee suuta jedhee adeema ture, sa’aatii tokko keessatti km1 ture saffisni isaa. Garummoo deemuu hin dhaabne ture. Achii manneetii gubuutti ka’e,’’ jedhe. Hojjettoonni namoomaas gargaaruuf yaalaa turanis jedheera. Gaarri Nyiragongo voolkaanoo si’ataa addunyaa kanaa keessaa yoo tahu, haalli volkaanichaa garuu sirnaan hin qo’atamne jedhama, kunis Baankiin Addunyaa sababa malaammaltummaan maallaqa kennuu waan dhaabeefi. Yunivarsiitii Maanchistar Ingilaanditti qorataa volkaanoo kan tahan Maayik Baartan, volkaanoon gaara kanarra jiru dhangala’aa gatii taheef saffisaan adeemuu danda’a jechuun BBCtti himan. Dhoohinsi voolkaanoo kanaa inni hamaan bara 1977tti kan mudate oggaa tahu, gaafas namoota 600 ol galaafateera.


Odolli Kariibiyaan dhukkee dhohiinsa volkaanoo booda roobeen haguugamte

Dhohiinsa volkaanoo Jimaata darbe uumameen booda odola Kariibiyaan kan taate Seent Viinsant dhukkee samiirraa gadi roobuun haguugamtee jirti. Dhukkeen halluu adii kun magaalaa guddoo Kiingistaawon dabalatee gamoowwanii fi daandii odolitti guutuu uwwise. Volkaanoon 'La Soufriere' kan Jimaata darbe dhohe ammallee gumgumaa fi dhukkee ol gara samiitti lakkisaa jira. MM biyyatti uummanni akka tasgabbaa'u waamicha dhiyeessan. Voolkaanoon kun waggooa dheeraaf riphee erga turee booda Mudde darbe socho'uu eegale. Namoonni kumaataamaan lakkaa'aman qe'ee isaanii irraa kan buqqa'an yoo ta'u, kutaalee odolattii hedduu irraa dhiyeessiin bidhaanii adda citee jira. Naannoo dhukkeen uwwifame keessaa yoo xiqqaate namoonni 16,000 ta'an akka achii baafaman MM biyyattii Raalf Gonsaalvees himaniiru. Dhukkee hagam amma booda volkaanoon akka gadi dhiisu hin beekamu jedhan MM Raalf. Dhohiinsi volkaanichaa guyyoota darbees torbaniif itti fufuu akka malu saayintiistonni akeekkachiisaniiru. Namtichi volkaanoo keessatti kufe lubbuu baraarame Jiraattonni odolichaa 110,000 ta'an Sanbata wayita hirribaa ka'an mannii fi lafti isaanii dhukkeen uwwifamee argan. Lafti dhukkee hanga iinchii 12 ykn seentiimeetira 30 gahuun uwwifameera. Sochiin namoota baasuuf godhamaa ture sababa dhukkee roobuun arguun waan rakkisuuf danqamaa ture. Volkaanoon erga bara 1979 riphee ture kun mallattoo dhohiinsaa jalqabaa kan agarsiise Kamisa darbe ture. Booda qorattoonni Yuunivarsitii Weest Indis "dhohiinsi" akka jiraatu himan.


Weerara awwaannisaa Itoophiyaa: ‘Haati warraakoo midhaan awwaannisni nu jalaa fixe agarraan gaggabde’

Obbo Hasan Ahimad maasaasaanii awwaanisni weerare dhiisanii haadha warraasaanii jajjabeessaa turan. “Hunda caalaa wanni guddaan haadha warraa kiyya baraaruudha,” jedhu. Obbo Hasan Raayyaa Qobbootti qonnaan bulaa jabaa jedhamaniidha. Garuu akkuma isaaniifi qonnaan bultoota biroo Naannoo Amaaraa keessa jiraatanii weerara awwaannisaan miidhamaniiru. Itti aanaan Biiroo Qonnaa naannichaa Obbo Tasfaahuun Mangistee weerarri awwaanisaa godinoota afur, aanota 18 akkasumas gandoota 136 keessatti mudateera jedhu. Obbo Hasan mishingaa, xaafii, boqolloo fi isaan kaan facaafatu. Barana roobni gannaa haalaan waan roobeef qonnisaanii guutuu fi hawwataa ture. Lafa cimdii 15 (heektaara 4’tti kan siiqu) mishingaa facaasanii bu’aasaa sassaabuuf ji’a tokko eegaa turan. Lafa qonnaa kanarraas mishingaa kuntaalaa 80-100 irraa argachaa akka turan BBC’tti himaniiru. Baranas midhaan haala gaariirra waan jiruuf isa baratamee olillee yoo hin taane omisha walfakkaataa akka argatan ni amanu. Ilmi Obbo Hasan inni tokko asiin dura maatiidhaaf galii dabalataa argamsiisa jedhee biyya Arabaa hojii barbaacha deemee ture. Garuu maatii galiin hin gargaarre, innis hin deebine. Innis achitti jalaa du'e jennaan “wayyoo ilma kiyya osoo erguunii baadhee” jechaa waggootaaf gaabbii fi gadda keessa turan. Gaabbii san keessa bahuuf omisha gahaa omishaa ijoolleesaanii hafan fedhiisaanii guutaafii barsiisuu ture karoorrisaanii. Kana galmaan gahuuf ammoo qabiinsi oomisha baranaa abdii itti horee ture. Kanaan dabalataatti omisha argatan irraa gurguruun mana jireenyaa gaarii ijaaranii keessa jiraachuu barbaadu. Kaayyoonsaanii hundi, yoo guddate lama yoo xiqqaate ammoo tokko dhugoomuuf turtii ji’a tokkoo qofatu isaan hafee ture. Kaayyoon kun hundi garuu abdii ta’ee kan hafe hamma Fulbaana 6 bara 2013’tti ture. Guyyaa kanatti taateen hin eegamne mudate; weerara awwaanisaa. Mishingaan abdatan awwaanisaan weerarame. Guyyoota muraasaaf hamma danda’an awwaannisa ari’uuf yaalan garuu hin milkoofne. Midhaan waan meeeqaaf karoorfatan yeroo ammaa baduusaa yoo himan: “Kuntaalaa 100 mitii sanyiidhaafuu kiiloon (xaasaan) tokko irraa hin argamu.'' Midhaansaanii yeroo ammaa kanatti guutumatti tajaajilaan ala ta’eera. Lafti qonnaa biraa Obbo Hasan qaban cimdiin saddeet ta'u jira. Isarrattimmoo boqolloo facaasaniiru. Weerarri awwaannisaa mishingaasaanii jalaa balleesse na gahe hin jenne; maasaasaanii isa boqolloos miidheera. Dhiheenya kana heelikooptaraan keemikaalli biifamus miidhaansaa garuu hin hir’anne. Obbo Hasan Fulbaana jaharraa eegalee hojiin isaanii ijoo ijoolleesaanii waliin ta’uudhaan hoomaa awwaanisaa ari’uudha. Mishingaansaanii guutumatti waan miidhameef boqolloo hafte baraaruu ta’eera hojiinsaanii ammaa. Dhiheenya kanatti ammoo haati warraasaanis isaan gargaaruuf gara maasaa qajeelaniiru. Garuu, haati warraasaanii waan argan amanuu hin dandeenye. Midhaan dur waggaa waggaadhaan gootaraasaanii guutu ammatti duwwaatti hafeera. “Haati warraa tiyya midhaan bade yoo argitu of wallaaltee kufte. Ijoollee tiyya maal nyaachisa jettee na jalaa yaaddofte. Manni keenya duwwaa taanaan maal taana? Jettee na jalaa of wallaalte. ''Kanaaf awwaanisa ittisuu dhiisee ishee jajjabeessaa oole. Isheen lubbuun baraaruuniyyuu gammachuu guddaa naa kenneera” jechuun haala haadha warraasaanii himu. Ammatti midhaan maasaasaanii lammaffaarra jiru baraaruuf qabsoo guddaa keessa jiraatanis waan abdii irraa horatan miti. Qonnaan bulaa biroo ammoo Yimaam Mahaammad jiraataa Raayyaa Qobbooti. Hoomaan awwaannisaa miidhaa dhaqqabsiisuu kan jalqabe maasaasaaniirratti. ''Midhaan kiyya hunda awwaanisni na jalaa balleesseera. Ammatti awwaanisa ittisaa kan jirru maasaa qonnaan bultoota biroo baraaruufi,” jedhu. Ganda isaan keessa jiraatan Yaayyaa dabalatee gandoota aanichatti argama lama keessatti midhaan barana gahan guutumatti barbadaa’aniiru. Aanaa Raayyaa Qobboo keessatti gandoonni 16 hoomaa awwaanisaatiin weeraramaniiru. Namaa fi heelikooptaraan keemikaalli ji’a tokkoof biifamus awwaanisa guutumatti balleessuun hin danda’amne. Naannoo Amaaraatti Kaaba Shawaa hamma Kaaba Wallootti hoomaa awwaanisaan miidhaman keessa aanaan Habruu isa tokko. Aanichatti gandoonni torba guutumaatti hoomaa awwaanisaan miidhamaniiru. Qonnaan bulaan Alii Sayid ganda Xilfee keessatti jiraataadha. Maasaasaanii afur keessaa cimdiin 13 (heektaara 3) jalaa miidhameera. Maasaa tokko baraaruusaanii kan dubbatan Obbo Aliin “midhaan hafe qallaba ji’a tokkoofillee kan ta’u miti”, qonni waggaa guutuu itti dhamaane nuuf mitii horii keenyaafuu akka hin hafnetti ta’ee barbadaa’eera” jedhu. Obbo Tasfaahuun akka jedhanitti bakkeewwan weerarri hoomaa awwaanisaa mudatetti lafti heektaara kuma 328 weeraruusaa himuun, walakkaan lafaa keemikaalaa biifuu fi maloota biroon ittisuuf hojiilee hojjatamaa turanidha jedhaniiru. Weerarri awwaannisaa kun lafa heektaara kuma 87 ol midhaanii fi nyaata bineensotaarratti miidhaa dhaqqabsiiseera kan jedhan Obbo Tasfaahuun, kana keessaa lafti heektaara 30,500 ol lafa qonna midhaanii ta’uusaa himaniiru. Qonnaan bultoota miidhaman deeggaruuf gama komishiinii ittisa balaa fi wabii nyaataaniin hojii hojjatamaa jiraachuusaa BBC'tti dubbataniiru.


Ameerikaatti re'oonni beelofte mana kitaaba gubachuurraa baraaran

Re'oonni  beela'an lakkoofsaan 500 ta'an Mana Kitaabaa Pirezidantii Ronaald Reegen ibidda daggala Kaaliforniyaatti qabateen akka hin gubanne baraaruu danda'aniiru. Ji'a  Caamsaa darbe  manni kitaabaa kun re'oota  marga boba'u naannoo gamoo kanaa dheedanii akka qulqulleessaniif qacare (mindeesse) ture. Re'oonni  kun namoonni ibidda dhaamsuutti bobba'an yeroo akka argatanii akka balaa ibiddaa sana to'atan isaan fayyadeeera. Manni kitaabaa Loos Anjelas cinatti argamu kun ibidda salphaatiin manca'uuf carraa qaba ture. Balaan ibiddaa dhiyeenyatti kutaa  bulchiinsa kanaa mudate namoota buqqisee, tajaajila ibsaas addaan kutee ture. Re'oonni 805 kaampanii naannichatti argamurraa lafa heektara 13tti dhiyaatu dheedanii akka qulqulleessaniif qacaraman. Iskoot Mooris hundeessaan dhaabbata re'oota qabu kanaa ji'a Sadaasaa darbe heekataara tokko qulqulleessuuf doolarri Ameerikaa 1000tti dhiyaatu akka kaffalamuuf gaafate ture. Kaaliforniyaatti daggalli deddebi'ee gubachuun kan itti fufe yoo ta'u, Obbo Mooris namni jedhamu kun ammoo namoonni re'oota barbaada waan jiraaniif  baayyinaan guddisaa jira. Jaarmiyaan Kibba Kaaliforniyaatti argamu tokkos haaluma walfakkatuun qulqulleeffame. Balaa ibiddaa Ameerikaatti qaqqabe kanaan baraartonni beelladoota oolchuudhaaf hedduu carraaqan. Bakkawwan gara gara balaan ibiddaa kun itti qaqqabetti, beelladoonni hedduun yeroo arraba ibiddaa kana jala dhaabbatanii mullatan ni argamu. Balaa ibdiddaa kanaan horii manaa hedduu jalaa baasuudhaaf danda'amellee, beelladoonni baayyeen garuu du'aniiru. Horiin dallaa keessa jiran hedduun kan balaa ibiddaa kana jalaa oolfamanis ni jiru. Balaawwan ibidda bosonaa gurguddoo kudhan Kaalifoorniyaatti qabatan keessaa, ibiddi Kinkaadee kaaba kutaa biyyattiitti qabate akka malee guddaadha. Ibiddi kun lafa hektaara 30,756 ta'u gubeera. Bulchaan kutaa biyyattiis sababii balaa ibidda kanaatiif labsii yeroo muddamaa labsaniiru.


Itoophiyaa: Lagni Awaash guutuun lolaa qaqqabeen namoonni kuma 27 buqa'an

Naannoo Affaaritti torban lamaan darban keessa Lagni Awaash guutee naannoolee heeddurra lola'uusaatiin jiraattonni kuma 27 ol ta'an qe'eesaaniirraa buqa'an. Naannichatti Itti-gaafatamaan Waajira Qindeessaa Balaa Tasaafi Wabii Nyaataa Obboo Mahaammad Huseen BBCtti akka himanitti, balaan kun kan dhaqabee sababii lagichi guutee lolaa umameen. Walumaagalatti aanaalee 12 keessatti namoonni kuma 67 ta'an balaa lolaa kanaan miidhamaniiru jedhan. Balaa lolaa kanaan walqabatees lubbuun nama tokko kan darbe ta'uu kan himan Mohaammad, beeyladoota kuma 10 ol irra miidhaan qaqabuus dubbataniiru. Rakkinicha hiikuuf naannichi dandeettii ofiisaatiin qabuun nyaata, dahoofi meeshaalee wallaansaa dhiyeessaa jiras jedhan. Kana malees, helikooptara mootummaa federaalaatiin dhiyaateen namoonni oddoo balaa keessatti argaman baasuuf hojjechuu cinaatti tajaajilli nyaata raabsuus raawwatamuu eeran. Roobni waqtii Gannaa hanga wallakkeessa Fulbaanaatti kan itti fufu ta'uu raagni jiraachuu kan dubbatan Obbo Mahaammad, isaan boodees buqqaatoota dhaabbattaan deebiisanii qubachiisuun akka barbaachisu himu. Hirrina qabeenyaafi lojisitikiin alattis konkolaataadhaan socho'anii deeggarsa kennuun kan hin mijannee ta'uu waan ta'eef helikooptarri dabalataa akka dhaquuf mootummaa federaalaatiif gaaffii dhiyeessuu himan. Mootummaan federaalaa gama isaatiin deeggarsa kennuu eegalusaa itti-gaafatamaan kun himanii, keessatti gama deegarsa namoomaatiin gargaarsa hatattamaa kennuuf hojjatamuu qaba jedhan. Lammiilee biyya keessaafi biyya alaatti argamanis wajiricha waliin akka walta'uun deegarsa taasisaniif waamicha dabarsaniiru. Miidhaa lagni Awaash irra deddeebiin qaqabsiisaa jiru kan umamaa waan ta'eef ittisuun dadhabamulleen, lagicha irratti hidhawwan garaa garaa ijaaruudhaaniifi hojiiwwan ittisaa dursaanii raawwachuun rakkoo hirrisuun kan barbaachsu ta'uu akeekachisan. Balaa lolaa uumameen bakka buqqatoonni lakkoofsa olaanaa jiru Asaayitaatti argamu kan doowwatan itti-gaafatamaan waajira Fannoo Diimaa Damee Affaar Obbo Alii Saaliihim, midhaan waldichi ergeef kuntaalli 400 geeffamaa jiraachuufi deeggarsi midhaan nyaataa atattamaa kan barbaachisu ta'uu BBC dubbatu. Buqqaattoonni wayita ammaa kanatti manneen barnootaa keessatti dahatanii akka argaman kan ibsan Obbo Aliin, haalli isaan keessatti argaman kan koronaavaayirasiif isaan saaxilu waan ta'eef deeggarsa midhaanii waliin maaskii, meeshaalee qulqullinaafi kan harkaa dhiyeessuun akka barbaachisu dubbatan. Lagni Awaash waggaa waggaan guutee lolaa qaqabsiisuun Naannoo Affaaritti irra dedeebiin miidhaan ni qaqaba.


Daayaamandiin samiirraa hojjetameefi naannoo hin miine ajaa'iba jedhame

Kana dura daayimandiin samiirraa ykn atmosferiirraa hojjetamu dhageesanii beektuu? Tole amma dhagahuuf jettu. Dhaabbata annisaa magariisa Ecotricity kan hundesseefi dura taa'aan kilaba kubbaa miilaa Forast Giriin Roovars kan ta'e quuqamaa naannoo Deeyil Vinsitu hojjete Daayaamandiin kuni maalirraa tolfame seetan? Samirraa yookiin qilleensarraati. Akka Viins jedhutti qilleensa keessaa kaarbonii xuuxuuni. Maqaan diyaamandii kanaa 'Sikaay Daayaamand' jedhameera, kan samiirraa tolfame akka jechuuti. Kunis, magaalaa Ingilizii Sitiraawud jedhamutti hojjetame. Daayaamandii kana hojjechuuf atmosfeeriirraa kaarboonii xuuxuun barbaachisa ture. Kanaafimmoo annisaan qilleensaafi ifa adu hojiirra ooleera. Adeemsi kana oomishuuf taasifame qabeenya sirnaan fayyadamuuf jecha bishaan walitti qabame irra - deebiin fayyadame. Kaampaanichi akka jedhetti adeemsi kuni albuuda daayaamandii karaa aadaan warra baasan morkachuuf kan taasifamedha. Inni aadaan bahu pilaanetii miidha waan ta'ef. Daayaamandii isa lafa keessaa qotamee bahu waliin tokko ta'e hojjechuuf garee kanatti waggaa shan fudhateera. Daayaamandiin atmosferiirraa tolfame kuni fizikaalaanis ta'e kemikaalaan kan qotame bahun tokkuma jedhameera. Kunis, Inistitiyutii Jemologikaalii Idil - addunyaatin beekkamti argateera. Daayaamandii kana hojjechuuf torban muraasa fudhata. ''Daayimandii kana hojjechuuf wanti barbaachisu hunduu qilleensarraa argama. ''Kaarbonii atmosferii keessaa jiru bakka tokkotti akka dhaabbataa ta'u goone,'' jedhu Obbo Viins. ''Ammaan achi lafa keessaa qonnee daayimandii baasuu hin qabnu,'' jedhan.


Paarkii Qaaftaa Sheraarootti bineensonni bosonaa dhukkubaan du'aa jiru

Dhibeen haaraan dhukkuba miilaafi afaanii (Foot and Mouth Disease) jedhame paarkii Qaaftaa Sheraaroo naannoo Tigiraayitti umamuun bineensoota akka Borofaa ajjeessaa jiraachuun beekame. Rakkina kanaan hanga ammaatti Borofni meeqa akka ajjeefame beekamuu baatulleen riipportarri BBC Tigrinyaa achitti argamu reeffaafi kanneen dhukkubsatan baayyee argu dubbata. Oggeessi paarkichaa Obbo Haabtoom Haagoos BBC'tti akka himeetti dhukkubichi bineensoota qofaa osoo hin taanee beeladoota manaas miidhuu danda'a. Haala amma jiruun kan dhukkubichaan miidhaman bineensoota daggalaa qofaadhas jedhaniiru. Akka oggeessa kanaattis bineensooti dhukkuba kanaan miidhaman madaatu gurraafi dubasaaniirratti mullata. Paarkii kunis baha naannoo Tigraayitti kan argamu yoo ta'u, lafa heektaara kuma 200 ol haguuga. Paarkicha keessatti bineensootaafi simbirrootta adda addaa kan argaman yoo ta'u, harbaafi borafni baayyinaan jiraachuu oggeessichi himaniiru. Torbanuma kana keessa balaan ibbiddaa paarkii kana irra qaqabeen bosonni heektaara kuma 1,500 olii barbadaa'uu oggeessoonni himanii turan. Paarkiin kunis mootummaa federaalaa jalatti kan bulu yoo ta'u, yeroo garaa garaa balaa ibiddaatiif saaxilamaa jiraachu hima oggeessi kun. Sababiin ka'umsa balaa ibidda kanaatiis namoota karaa aadaatiin warqii omishaniifi kanneen muka muruuf bosonicha keessa galaniin ta'ulleen maddaaleen naannichaa argaman ni mullisu.


Balaa abiddaa Kaalifoorniyaan sadi du’an, samiin dukkanaa’e

Balaa abidda bosonaa Kaalifoorniyaa goolaa jiruun yoo xiqqaate hanga ammaatti namoonni sadi yoo du’an bakka hedduutti samiin guyyaadhaan dukkanaa’eera. Halluun samii keessattuu Kaaba bulchiinsa kanaa keessatti gara halluu keellootti geeddaramee jira. Abiddi kun kutaalee bulchiinsa Kaalifoorniyaa 28 caalan keessatti ka’ee kan jiru yoo ta’u, namoota du’an keessaa lama bakka tokkotti, tokko ammoo bakka biraatti. Lafti wayita ammaa abiddi kun irratti boba'aa jiru bal'inaan magaalaa Niwu Yoork dachaa kudhan kan caaludha jedhama. Balaa abidaa fulaawwaan 28tti hammaatee jiru kana qolachuuf hojjettoonni balaa abiddaa 14,000 bobba’anii jiru. Waggoota 20 darbaniif hongee hamaan rukutamtee kan jirtu Kaalifoorniyaan erga ji’a darbeetii qofa yoo xiqqaate namoonni 11 balaa abiddaan du’aniiru. Bulchiinsa kana keessatti bara kana keessa qofa lafti iskuweer kiilomeetirii 10,000 caalu ibiddaan barbadaa’eera. Balaan abiddaa kun Kaaba-Lixa bulchiinsa Waashingtan akkasumas ollaa bulchiinsa Oregon keessattis qaqqabeera. Namoonni lama Oregon, tokko ammoo Waashingtan keessatti balaa kanaan du’uutu himama. Bulchaan Oregon Kate Biraawun, ‘’kun kasaaraa guddaadha, saba balaa abiddaatiin lubbuu namaa fi qabeenya dhabneerra’’ jedhan. Bulchaan Waashingtan Jay Inslee lafti amma abiddaan gubataa jiru kan bara darbe guutuu gubate dacha lamaan caala jedhan. Kun garmalee akka isaan yaaddesses dubbatan. Balaan abiddaa kun gara kutaalee lixa US sagal keessatti saffisaan babal’ataa jira jedhe Giddu-galli odeeffannoo dhimma balaa abiddaa US.


Amaazon: Anga'aan Biraazil saboota durii qoratu xiyyaan waraanamee lubbuun dabre

Biraazilitti ogeessi olaanaa saboota daggala Amaazon keessatti kophaa jiraatan qorachuun beekaman, xiyya itti darbatameen qoma keessa dhahamanii du'an. Namni ganna 56 Rieli Franciscato jedhaman kun, gaafa Roobii kaaba-baha Biraazil naannoo magaalaa guddoorraa fagoo taate Rondônia'tti du'an. Namni kun naannichatti kan argaman, hojiisaanii idileen saba kophaa jiraatan tokko sakatta'uuf ture. Dhaabbata mootummaa saboota kanaaf dhaabbate Funai jedhamuuf hojjetu Rieli. Namoonni ijaan argineerraa jedhan akka dubbatanitti, Obboo Franciscato fi gareen isaanii, wayita hawaasa kophaa jiraatan kanatti dhiyaatan, haleellaan irratti roobe. Ogeessi kun poolisoota waliin kan ture yogguu tahu, wayita haleelamanitti konkolaataa duuba dahachuuf yaalus, lapheesarra xiyyaan dhawame jedha namni arge kun. Poolisiin achi tuer tokkos, namni kun erga xiyyi lapheesaarra isa dhawe booda, xiyyicha ofirraa buqqisee ture. ''Iyyee xiyya ofirraa buqqisee fiigicha eegale. Meetira 50 akkuma deemeen lafa dhahe,'' jechuun poolisiin kun miidiyaa hawaasaa gubbaa maxxanse. Gaazexeessaan suuraa naannichatti hojjetu Gabriel Uchida, AFPtti waan hime. Obbo Franciscato'n saboota adda bahanii jiraatan 'Cautario River isolated group' jedhamanirratti hordoffii taasisaa ture. Gaazexeessaan taatee kana akka arge dubbatu kun, ''sabni jedhaman kun yeroo hedduu naga-qabeessa warra tahanidha. Haatahu malee yeroo kanatti, namoonni hidhatan shantu ture, isaantu waraana bane.'' Saboonni durii tahaniifi hawaasarraa adda bahanii jiraatan, biyya addunyaa hunda jiraatan, yeroo hedduu namootni haaraa tahan lafasaanitti dhufnaan, ofitti hin siqsan. Gaggeessitooni uummattoota kanaa, waldhabdeen lafasaanii durii albuuda-baastotaafi bosona cirtoota seeraan alaa waliin taasisan, erga pireezidantiin Biraazil Jaayer Bolsonaaroo bara dabre aangoo qabatanii as daran hammaateera jedhu. Amaazon bosona (rain forest) addunyaarraa isa guddicha yoo tahu, saboota yookaan uummattoota adda bahanii kophaa jiraatan garagaraa 100 tahan keessa jiraatu, akka ragaa Survival International'tti.


Naa'ol Dhaabaa: 'Dandeettiifi beekumsa teknoloojii qabuun balaa awwaannisni fidu ittisuuf hojjechaan jira'

Hoomaan awwaannisaa Oromiyaatti Godinaalee Harargee lamaanii fi Shawaa Bahaattis babal'achaa jira. Balaa dhufe kana too'achuuf hawaasnii fi qaamni mootummaas waan danda'aniin yaalaa kan jiran yoo ta'u, dargaggoo Naa'ol Dhaabaa ammoo dirooniidhaan keemikaala farra awwaanisaa biifuun tumsaa jira. Guyyoota sadiif Harargee Lixaatti guyyaa tokko ammoo Shawaa Bahaatti keemikaala kana akka biifes BBC'tti himeera. "Dirooniidhaan hojiilee qonnaa deeggaruu eegan jalqabee amma gara waggaa tokkooti. Keemikaalota farra aramaa biifuufi hordoffii oyiruutiifan diroonii kana fayyadamaa ture. Keemikaala farra awwaanisaa biifuun kuni garuu kan jalqabaati" jedha. Guyyoota afran darbe kanattis hoomaa awwaannisaa midhaaniifi oyiruu balleessuu danda'utti keemikaala kana biifnee ajjeesneerra jedha Naa'ol. "Ganama barii awwaannisni kuni bakka bulerraa dafee hin ka'u kan inni gara biraatti socho'u yeroo aduun itti ho'edha. Nutimmoo barii osoo inni bakka qubate sanaa hin socho'iini kan diroonii kanaan bakka qubatetti itti biifnu" jedha. Guyyoota afran darbettis keemikaala farra awwaanisaa kan liitira 100 caalu biifuus himeera. "Dirooniin tuni humna qabdi. Akkuma ati itti fayyadamteratti hundaa'a. Yoo saffisa guddaadhaan fayyadamta ta'e lafa bal'aarratti biiftee ooluu dandeessa. ''Guyyaatti garuu giddu galeessaan lafa hektaara 65 irratti biiftee ni oolti. Kuni humna namaatiin osoo jettee waan hin yaadamnedha," jedha. Keemikaala kana biifuun biifaa karaa humna namaa fi xiyyaaran taasifamu wajjin yoo madaalamu kan diroonii kuni bu'aa qabeessummaa qabas jedha Naa'ol. "Xiyyaara yoo fudhatte gadi buutee keemikaala kana lafa hunda qaqqabsiisuu hin dandeessu. Bosona keessa, bakka teessuma mijataa hin qabne keemikaala kana sirnaan hin qaqqabsiisu. ''Dirooniin ammoo gadi siqxee lafa hunda seentee waan biiftuf caalatti bu'a qabeessa. Keemikaalas hin qiisaasessu. Akka xiyyaaraa yoo kufes miidhaan namarra gahu hin jiru," Jedha. Dhaabbata teeknolojii diroonii 'N Jet Dynamic' hundeessuun kalaqawwan teeknolojii diroonii baay'inaan biyya keessatti qindeessuuf hojjechaa jiraachuus himeera. Dirooniiwwan amma keemikaala farra awwaannisaa biifaa jiran kanas meeshaalee isaanii alaa galchuun biyya keessatti walitti suphanii fayyadamuu dubbata. Fuula duratti dirooniiwwan hedduu bobbaasuudhaan balaa ummata keenyatti dhufe kana teeknolojiidhaan irraa qolachuuf hojiiwwan gurguddoo hojjechaa jirras jedha. "Teeknolojii diroonii kana cimsinee itti fayyadamaa deemna. Fuuladuratti rakkoon walfakkaatuu fi kan biraas yoo dhufe kaampaaniin keenya dandeettiisaa guddisee hawaasa keenya bira dhaabbata. ''Rakkoo ummataa miti rakkoo nama tokkoo furuun waan guddaadha," jedha Naa'ol. Biifaan keemikaalaa tibba kana taasisan muuxxannoo keemikaala farra awwaannisaa biifuu kana irratti waan horataniif rakkinichi yoo babal'ataa deeme dirooniiwwan daballee hojii kana itti fufnas jedheera.


Filippiini: Volkaanoon ibidda ol tufuu eegalee yaaddoo uume

Volkaanoon Filippiinsi keessa jiru laavaa ykn barbadaa ibiddaa ol tufuu waan eegaleef, sa'aatii ykn guyyaa gababaa keessatti 'dhohiinsaa hamaa' uumamu danda'a jechuun aangaa'onni akkeekkachiisan. Volkanoon Taal magaalaa guddittii Maniilaa irraa km 70 kan fagaattu yoo ta'u, Wiixata barii ture laavaa ol yaa'uu kan eegale. Akeekkachisi kunis kan kenname erga daaraan ibiddicha keessaa bahuun darbatamuu erga eegaleen booda yoo ta'u, sababii kanaan namoonni 8,000 ta'an qe'ee gadi dhiisanii akka baqatan taasiseer. Biyyattii keessatti kan Taal kun volkaanoo  isa lammaaffaadha. Volkanoon odola haroorra jiru irratti argamu kun, adduunya keessatti volkaanoo xixiqqaa keessaa tokko ta'us, waggootii 450 darban keessatti yoo xiqqaate yeroo 34 dhoheera. Dhohiinsa volkaanoo kanaa bara 1911'n namootni 1,500 ta'an ajjeefamaniiru. Bara 1974'tti dhoohinsi volkaanoo kanaa ji'oota hedduuf ture. Dhaabbanni qorannoo volkaanoo Filippiins 'Phivolcs' jedhamu sadarkaa hammeenya volkaanoo inni guddaan 5 ta'e irratti kan sodaachisummaa volkanoo kanaa 3 irraa 4tti guddiseera. Dabalataanis aanga'oonni dhohiinsaan booda 'sunaamiin volkaanoo' uumamee haroo jiru sochosee dambaliin jiraachuu danda'a jechuun akeekkachiisaniiru. Dilbata, volkaanoon kun sagalee dirrisaa guddaafi sochii uumuun kuusaa daaraa guddaa ol gadhiisuusaa gabaafameera. Mootummoota Gamtoomanitti waajjirri dhimma gargaarsa namoomaa OCHA akka jedhutti zoonii balaa volkanoo Taal baay'ina km14 ta'u keessaa namootni jiraatan gara 450,000 ta'u. Daaraan bu'aa jiru akka baayyateen namootni hedduu golgaa fuulaa uffachuu eegalaniiru. Daaraa jiidhaan kana konkolaataa, daandii fi gamooleen magaalatti hedduu haguugee jira


Arbaa Mincitti lolaan namoota 13,000 ol qe'eerraa buqqise

Godina Gaamoo  Aanaa Zuuriyaa naannawaa magaalaa Aarbaa Mincitti  guyyaa kaleessaa balaa lolaa mudateen namoonni kumni 13 ol qe'ee fi qabeenya isaanirra buqqa'uu waajjirri bulchiinsa godinichaa beeksiseera. Aanichatti gandoolee balaan lolaan kun mudatee Eelgoo, Qollaa Sheel fi Sheel Meelaa keessatti ta'u itti gafaataman waajjira Dhimmoota Kominikeeshinii mootummaa Godinichaa obbo Asaggid Tafarraa himaniiru. Aanichatti kaleessa rooba cimaa roobeen lagni Silee fi Seegoo guutuun jiraattotaa gandichaa irratti miidhaa qaqqabsiiseera. Jiraataan magaalaa Arbaa Minci akka nutti himetti namoota balaa lolaatiin qe'eerraa buqqa'an keessaa kan daran miidhaman harmootii, daa'immanii fi kanneen umuriin jaaraniidha. Jiraataan kun namnoonni kunneen wayita balaa lolaatiin dararaman arguu fi keessattuu lolaan akkaan guddaa waan tureef manneen fincaanii jiran cabsee balfi walmakuun naannoo faaleera jedha. Manneen hedduun akkuma namoonni keessa jiranitti lolaadhaan liqimfamuu aguusaas dubbateera. Gandoota balaan lolaa keessatti mudate keessaa gandi Eelgoo guutummaatti liqimfameeras jedha. Namoonni ganda kanaa qabeenyisaanii mana keessaa baafachuun hafee lubbuudhaaniyyuu bahuun shakkii ture jedha namni kun. Har'as hammi roobaa dabalaa jiraachuu kan nutti hime jiraataan kun roobni daballaan balaan hammaataa deema waan ta'eef birmannaa barbaanna jedheera. Waa'ee balaa lolaa kana ilaalchisnee kan dubbisne Hoogganaan Waajjira Kominikeeshinii Godina Gaamoo Gofaa Obbo Assaggid Tarrafe balaan lolaa kun bineeldota, midhaanii fi qabeenya namaa akkaan miidheera jedhan. ''Rooba garmalee roobeen walqabatee lageen waan guutaniif lolaa waliin walargatanii gandoota akka Eelgoo, Qollaa Sheel fi Sheel Meelaa irraan miidhaa guddaa geessiseera. Bineensota manaa fi qabeenya biroo irra miidhaa guddaan ga'us hamma ammaatti lubbuun namaa hin darbine.'' Balaa lolaa kanaan maatiiwwan 2,777 qe'eesaaniirraa buqqa'uu kan dubbatan Obbo Assaggid walii galatti namoonni 13,885 qe'eerraa buqqa'aniiru jedhan. Midhaan qotamee lafa hektaara 2731 ta'u irra ture guutummaatti liqimfameera. Muduraalee fi kuduraaleen akka maangoo, avokaadoo fi muuzii fi kanneen biroon gandoota kanneen keessa turan barbadaa'aniiru. Obbo Assaggid akka jedhanitti kanaan duras lagni sirriitti hidhamuu dhabuurraa kan ka'e balaan lolaa mudatee turullee kana alanaa garuu akkaan hammaataadha. ''Lolaan duruu mudata. Kan ammaa kun cimaadha. Haalli lolaan itti lafa uwwisee jiru baay'ee nama sodaachisa. Uummata qe'eerraa buqqisuu qofa osoo hin taane, dhibee busaafillee saaxiluu danda'a jennee sodaanna.'' Namoota qe'eerraa buqqa'aniif gareen deggersaa mootummaan ramade gargaarsa gocha ajiraachuu kan dubbatan Obbo Assaggid bakkatti deebisuun yeroo fudhachuu waan danda'uuf deggersa mootummaa jala turuuf dirqamaniiru jedhan. Godinni Gaamoo keessattuu lafti naannawa magaalaa Arbaa Minci hurufa ciisaa fi laggeenii fi haroowwaniin kan marfame waan ta'eef balaa lolaaf saaxilamaadha.


Waamicha MM Abiy keessaa hanga ammaatti biqiltuuwwan biiliyoona 1.39 dhaabaman

Duula Ministirri Mummee Dr Abiyyi Ahimad bara kanatti biqiltuu biiliyoona 4 dhaabuuf dhiyyeessaniin sochiin biqiltuuwwan dhaabuu bakkeewwan adda addaatti gaggeefamaa tureera. Haaluma kanaanis, hanga ammaatti biqiltoonni biiliyoona 1.39 dhaabbachuusaa koreen qindeessituu duula dhaabbii biqiltuu beeksise. Koreen qindeessituu duula dhaabbii biqiltuu miseensota ministiroota shan of keessatti qabate, sochii duula dhaabbii biqilootaa irratti har'a ibsa kenneera. Yaadni duula dhaabbii biqiloota biiliyoona afurii MM Abiy Ahimadin eegalame caaseeffamni sadarkaa federaalaa hanga gandaatti ijaaramee bifa qindaa'een hojjetamaa akka jiru miseensa koree qindeesituu kan ta'an Obbo Umar Huseen ibsa har'aa irratti himaniiru. Caasefamni hojii kana hojjechuu dandeessisu akka ijaarame kan himan ministirri qonnaa Obbo Umar koreewwan sadii; koree qindeessituu, koree teknikaa fi koreen miidiyaa ijaaramanii hojjechaa akka jiran himan. Lammiin tokko biqiltuuwwan 40 akka dhaabu karoorfatame kan jedhan miseensoonni koree qindeesituu duula dhaabbii biqiltuu hanga ammaatti biqiltuuwwan biiliyoona 1.39 dhaabamaniiru jedhan. Proojektii ji'a Caamsaa eegalame fi ji'oota afurif itti fufu kanaaf biqilootni biiliyoona 4.7 dhaabuuf qophaa'aniiru jedhameera. Haalli hanga ammaatti mul'ate biqiltuuwwaan biiliyoona 4 dhaabuu akka dandeenyu kan nutti agarsiise dha jechun Obbo Umar himaniiru. Haaluma kanaanis, Adoolessa 22 Biqiloonni miiliyoona 200 dhaabamuuf karoorfatame riikardii haaraa akka addunyaatti galmeesisuu danda'a jedhan. Biqilootni dhaabaman kunneen baay'ina lafa bosonaa biyyattiin qabdu guddisuun dabalataan gumaacha biiyyattiin akka addunyaatti qabdu kan guddisu ta'uunsaas himameera. Biqiloonni erga dhaabamanii boodas kunuunsi akka taasifamuf koree teknikaa ijaarameen hordoffiin ni taasifama jedhameera. Kana malees marsariitiin qophaa'e iddoo fi gosoota biqilootaa dhaabaman irratti odeeffannoo ni kenna jedhameera. Hojiin boolla biqiltuu qopheessuus naannolee garaagaraa keessatti hojjetamaa akka jiru fi duula Adoolessa 22 adeemsifamu irratti lammiileen biyyattii magaala fi baadiyyaa jiraatan akkasumas diploomaatonni biyyattii keessa jiran akka hirmaatanis himameera. Muuxannoo bara kanaa ilaaluunis waggoota itti aananitti duulli biqiloota dhaabuu itti fufa jedhameera.


Ibidda Amaazoon: Biraazil ibidda dhaamsuuf humna waranaa bobbaaste

Pirezidaantiin Biraazil ibidda bosona guddicha addunyaa Amaazoon mancaasaa jiru dhaamsuudhaaf humna loltootaa lakkoofsaan guddaadha jedhame ajajan. Ajaji Pirezidaant Jaa'iir Bolsonaaroo dabarsan kun loltoonni kunuunsa naannoo, lafa bajjiifinaannoo daangaairratti hojjetan akka bobba'aniifidha. Tarkaanfiin isaan kana beeksisaniifis erga dhiibbaan cimaan gaggeessitoota Awurooppaarraa dhufeedha. Bolsonaaroon akkaataa biyyoonni biroo deebii itti kennan qeequn "ibiddi bosonaa akka haal-dureetti" fudhachuun qoqqobbii geessisuu hin danda'u jedhan. Dubbiin ibidda bosoon somba addunyaan ittiin argatu jedhamu kana qabate siyaasa addunyaa waan ta'e fakkaata. Keessumaa erga Firaansiifi Ayerlaand hanga Biraazil ibidda Amaazoon dhaamsuudhaaf caalmaatti hin hojjennetti waliigaltee daldalaa guddaadha jedhamu biyyoota Ameerikaa Kibbaa waliin mallatteeffamuudhaaf jiru hin mirkaneesinu jedhanii dubbiin cime. Ibiddi bosona sanatti qabate hedduun isaa beekaa kan qabsiifamedha jedhamee yaadama, kunis qonnaan bultoonni lafa qonnaa baballifachuudhaaf jedhanii kan godhanidha jedhamee shakkamas. Bolsonaaroon bosona Amaazoon ciruudhaan akka lafti qonnaa baballatu gochuudhaaf gargaarsa gaafataa turan jechuudhaan kanumaan durayyu qeeqamaa turan. Kun ammoo akka bosonni manca'uuf warra hojjetaniif faara agarsiisuu akka ta'e dubbatu namoonni. Pirezidaant Bolsonaaroo ammallee carraan qoqqobbiin addunyaa isaan eeggatu jiraachuu mala. Ministirri Maallaqaa Fiinlaand ammoo amummarraa Gamtaan Awurooppaa foon Biraazilirraa galchu akka dhaabsisuu qabu waamicha dhiyeessaniiru. Jimaata darbe ibsa TV biyya isaaniirratti kennaniin Bolsonaaroon akka jedhanitti, ibiddi bosonaa "guutummaa addunyaa keessa jira. Kanaaf, qoqqobbii sadarkaa idil-addunyaatti kaa'uuf akka haal-duree tokkootti fudhatamuu hin qabu". Gareewwan dhimma naannootiif quuqamaniifi namoonni ibiddi kun isaan yaaddesse biroon Jimaata darbe magaalota guutummaa biyya Biraazil kana keessa jiran hiriira bahuudhaan mormii dhageessisaa oolaniiru. Akkasumallee, biyyoota gara garaa keessatti Imbaasii Biraazil bira deemuudhaan ibidda bosona kanatti qabate dhaamsuudhaaf tarkaanfiin qabatamaan akka fudhatamuuf gaafataa oolaniiru. Bosonni akka addunyaatti guddina isaatiin tokkoffaa ta'e, Amaazoon, kuusaa karbonii guddicha saffisa ittiin addunyaan kun ho'aa deemtullee akka suuta ta'u taasisaa jirudha. Amaazoon, "somba addunyaati" jedhama. Akaakuuwwan sanyii biqiltootaafi bineensotaa miliyoona sadii ta'an, akkasumas namoota naannoo sana qofaatti beekaman miliyoona tokko ta'an keessa jiraatu jedhama. Pirezidaanti Bolsonaaroo guutummaa addunyaarraa hedduu qeeqamaa jira. Chaansilarri Jarman Angellaa mekel, Pirezedaantii Firaans Imaanu'eel Maakrooniifi Ministeera Muummee UK Booris Jaanson ibidda kana balaa guddaa addunyaadha jedhaniiru. Barreessaan Mootummoota Gamtoomanii Antooniyoo Guteereez ammoo fuula tiwiitera isaaniirratti Kamisa kan barreessaniin akka dhaamanitti: "Yeroo rakkoo jijjiirama qilleensaa keessa jirru kanatti, miidhaa guddaa qabeenya guddaa madda oksijiiniifi lubbu qabeeyyii hddu ta'e kana dhabuu hin dandeenyu."


Namtichi ganna 27f kophaasaa bosona keessa jiraatee, attamiin dandamate?

Namootni hedduun qofaa ta'uu hin jallatani. Qofummaan itti dhaga'ama. Namoota kaaniif garuu qofumman madda gammachuu ta'uu danda'a. Gaazexessaan BBC Shabnam Girewal nama dagala Iskootlaand keessa jiraachu filate. Bara 1986tti dargaggeessi ganna 20 Kiristoofer Naayit gara bosona baadiyyaa Meeyin Ameerikaa konkolaachisee seene. Wantoota isa barbachisan adda addaa fudhatee konkolaataa isaa gatee bosona sana keessa lukaan adeemee gale. Waggaa 27f deebi'ee hin baane. Beekaa erga badee booda, lafa bosona yabbuun haroo North pond jedhamu marsee jiru gidduutti lafa diriiraa argate manasaa godhate. Muka lama gidduutti huccuu cisichaaf ta'u hiidhee, dunkaana dhaabbatee, jireenya isaa eegale. Manneen bosona keessa jiran dhibbaan lakkaa'aman irraa fageenya adeemsa xiqqoorra jiraatus gutummaa guutuutti dhokatee hafe. Naayiit manneen bosonatti dhiyaatan adda addaa keessaa wantoota adda addaa hatee jiraachaa ture. Wantoota isa barbaachisan kan akka nyaataa, gaasii bisheessa, uffata, kophee baatiriifi kitaabota hedduu qofa fudhata ture. Hanga danda'etti miidhaa geessisuu dhiisuuf yaalaa yoo ture, waggoota darban keessan si'a 1000 ol waan haatamaniif, abbootiin manneen naannichaa sodaachuu eegalan. Dhumarratti hordoffii booda poolisiin to'annoo jala isa olche. Barreessaan Maayik Finkil mana hidhaatti Naayitiin daawwachuun gaaffii beekamaa isa gafate "Maaliif? Maaliif dugda isaa addunyaatti gatee qofaa isaa jiraachuuuf filate?'' Kiriiis Naayit nama waliin turuun akka itti hin tolle deebise. Jalqabarratti 'yakka hojjetee baqachuuf achi gale' yaadi jedhu ture. Kanaafis gaaffiin itti aanu "Yakka hojjette qabdaa? Wanti qaanoftee baqachaa jirtu jiraa?" kan jedhu ture. Naayit yakka homaa akka hin hojenne himuun wantichi akkas miti jedhe. Humni wa'ii gara qofummaatti akka isa dhiibuun qaamni isaa guutummaan qofaa gammadaa akka ta'u akka itti himu dubbata. Humni kun cimaa ta'uusaarra kan ka'e gara waggaa soddomaa keessatti takkaa qofa nama bosona keessa adeemaa ture tokkoon 'Haay' (Hi) jechuu malee nama waliin utuu hin haasa'in dabarse. Qorri hamaan magaala Meeyin hanga -20C tti bu'us, Naayiit namni akka isa hin aggarre sodaa takkaa ibidda akka hin qabsiisne dubbata. Naayiit galgala saatii 1tti rafee halkan keessaa yeroo qorra cimaa saatiii 9tti deebi'ee akka ka'u Finkilitti hima. Sana booda akka itti ho'uuf hanga bari'utti asiifi achi adeema. Yeroo isaa akkamiin akka dabarsu Fiinkil gaafateeni ture. Yeroo xiqqoof kitaabota dubbisaa, ni bareessa...garuu sun yeroo isaa guddaa akka hin fudhanne dubbata. "Waanti inni godhu is anaafi si 'homaa' jennu dha" Yaadni saatii walakkaaf, utuu homaa hin hojjetiin, qofaa taa'uu, bilbila malee iddoo tokkotti qofaa ooluun  xiqqoo isiin naasise, lafa diriiraa bosona jidduu jiru keessaa guyyootiif, ji'ootaaf, waggootaaf qofaa ta'uummoo mee yaadaa... "Yeroon Kiriis Naayit yaada callisanii taa'uu akka naaf ibsu gaafadhe, wanta nama dhibu jedhe qaba," jedha Fiinkil. "Tokkofaan waggaa 27 keessatti takkaa mukaa'ee hin beeku. Qofummaan itti dhaga'amee hin beeku. Fallaa sanaatu natti dhaga'ame jedha. Guutummaa guututti wanta addunyaarra jiru maraa wajiin walqunnamtii guddaa akka qabutti itti dhaga'ame. Qaamni isaa eessatti dhuumee bosonni eessatti akka eegalu adda baasuun itti cima ture. Haariroo bareedaa uumaamaafi addunyaa wajjiin akka qabu itti dhaga'ama ture." Kun qorichaa hadoochaa malee qofaa ta'uun muxxannoo addaa qabaachuudha. Kiristoofer Naayit hanna isaaf ji'a torba hidhaa ture. Waa'ee jireenya isaas Maayik Finkil alatti gaazexessaa biraa hasoofsiisuf hin eeyyamu. Kiristofer Naayit qoofummaafi callisii jireenya isaaf badhaasa ta'e. Waan hunda boodatti dhiise bosona keessa iddoo xiqqoo jiraatee, mukeen gidduutti du'uu barbaade. "Bara Feesbuuki fi midiyaa hawaassummaatti, inni nama waa'eensa waanti tokko akka baramu hin barbaadnedha," jedha Maayik Fiinkil. "Kaameeraa hin qabu. Seenaa jireenyasaa hin barreesine. Homaa. Gutummatti utuu hin beekamiin jiraachuu barbaade, xiqqoofis milkaa'ee ture"


Sigiga lafaa kaameeruun keessatti mudateen namoonni hedduun du'an

Aanga'oonni Kaameeruun akka jedhanitti balaa sigiga lafaa biyyattii mudateen namoonni yoo xiqqaate namoonni 37 kan du'an yoo ta'u hedduun ammoo lafa jalatti awwaalamaniiru. Balaan sigiga lafaa kun Wiixata darberraa eegalee Dhiha Kaameeruun keessatti mudachuu eegale. Lubbuu baraartonni magaalaa 'Bafoussam' namoota lubbuun jiran kanneen lafa jalatti awwaalamanii jiranii fi manneen isaanii duraa diigameef deggersa gochaa jiru. Balaa sigiga lafaa rooba hamaa booda mudate kanaan manneen hedduun diigamaniiru. Aanga'aan mootummaa naannawa balaan itti mudatee Fonka Awa akka jedhanitti namoonni utuma mootummaan akeekkachiisuu iddoo balaaf saaxilamaa ta'erratti mana ijaarratan jedhan. Akka gabaasa Rooyitarsitti roobni hamaan ammallee itti fufeera. "Halkan keessaa naannoo sa'atii 4tti sagalee baay'ee nama jeequu fi nama rifaasisun dhaga'e,'' jedhe namni balaa kanarraa baraarame Albert Kenge. "Jalqaba duumessa hamaatu ture, wayita inni badu battaluma gaarri naannoo sana jiru jijjiguu eegale.'' Lakkoofsi namoota du'anii dabaluu akka danda'u aanga'oonni mootummaa ibsan, lubbuu baraartonni halkanis itti fufuun namoota lafa jalatti biyyeedhaan awwaalama barbaachaa turan.


‘Simbirroonni Masqalaa’ yeroo hunda nu waliin jiraatan kami?

Simbirroonni Masqalaa ji'oota hedduuf erga badanii booda waqxii birraa eeggachuun wallakkeessa Fuulbaanaa akka deebii'anii mul'atan baayyeen keenya kan amannu. Kanumaa walqabates namni tokko yeroo dheeraaf bade kan mul'ate yoo ta'ee, maal akkuma 'simbira Masqalaa' taatee hoo? jedhama. Jechi kunis osoo hin mullatiin baatiiwwan dheeraaf badu agarsiisuuf kan itti fayyadamnuudha. Haata'u malees, oggeessi waa'ee simbirroo qoratan Obbo Yilmaa Dassaalanyi garuu ''Akka aadaan jedhedhamu simbirroon Masqalaa kunneen kan badanii tibbama masqalaa mullatan osoo hintaane, kan yeroo hunda nu waliin jiraataniidha,'' jedhu. Akka jecha oggeessa kanaatti, Itoophiyaatti akka simbirroo Masqalaatti kan beekamu gosa simbira tokkoo qofa osoo hintaane, lakkoofsi isaanii afuriin ol akka ta'an dubbatu. Kanaafis akka fakkeenyaatti kan eeran simbirroo 'quraa' jedhamuun kan beekaman jiraatanilleen, isaaniyyuu gosa garaa garaa kan qaban ta'u himu. Gosa sinbirroo Mansiqalaa jedhaman kanneen keessaas, yeroo hedduu kan mullatan isaan xixiqqoofi gosa simbiroo Dimbiixii jedhamuun beekamaniitu akka simbiroo Masqalaatti wamaman jedhu. Simbirroonni kunnenis haaluma naanootti maqaa garaa garaa qabachu akka danda'an kan dubbattan obbo Yilmaan, jechu Simbirroo masqalaa jedhu kan gosawwan simbira hedduu hammatuudha jedhu. Gosti simbira kanaas afaan Ingliiziitiin 'Indigo birds' ykn 'Widowbird' jedhamuun akka beekaman, isaan keessaattis gosa garaa garaa jiraachu hima. Waqti simbirroonni itti mullatan Waqtiin simbirroonni kunneen itti mullatanis wayita waqtiin roobaa darbee bonni eegalu baayinaan mullatu. Simbirroonni kunneen irra caalaa sanyii kan sooratan waan ta;aniifu, waqtiin isaan itti mullatan kunis kan miidhaan ballinaan itti argamuufi sinbirronnis kan itti wal horuuf mijatu waan ta;eef baayinaan argamu jedha Obbo Yilmaan. Simbirroonni kunneen waqxiifi haala qilleensaa irratti hundaa'uun bakkaa bakkatti kan godaanan waan ta'aniif biyyoota biraattis ni argamu. Obbo Yilmaan akka jedhaniitti, simbirroonni adda addaa waqxiiwwan garaa garaatti keessattuu. Fiixee kaabaatii gara biiyoota afriikaa kan dhufan yoo ta'u yeroo biraatti ammo garuma sana goodaanu jedhu. Akkasumas gara Itoophiyaas simbirroonni adda addaa waqxiiwwan eeggachuu jiddu gala bahaa, biyyoota Iskaandeeviyaa, Awuurrooppaa bahaafi Ruusiyaa irraa kan dhufan akka jiraniifi isaanis oggeessotaan akka simbirroo godaantootaatti kan beekamniidha jedhaniiru. Haa ta'u malee simbirroonni masqalaa jedhaman hedduun Itoophiyaafi biyyoota naannooshee kan akka Keeniyaa, Yugaandaa fi Taanzaaniyaatti akka argaman himama. Kan nu waliin jiran garuu keessuummaa Obbo Yilmaan akka jedhaniitti simbirroonni kunneen akka namoonni aadaa jedhan kan badanii deebii'an osoo hintaane kan yeroo hunda naannoo keenya jiraataniidha. Haalli simbirroonni kunneen Fuulbaanatti akka haaraatti dhufaniitti yaadnu nu taase, waan haalluun umamaan geeddarnee waan bareedaniif ta'u himu. ''Umama simbirroota kanneen hubachu barbaachisa'' kan jedhan Obbo Yilmaan, simbirroota kanneen irratti jijjiramni akkas kan mullatuuf waqxii itti wal horan waan ta'eefiidha jedhu. Yeroon kunis ayyaana masqalaa waliin walitti dhihoo waan ta'eef walitti hidhinsa qabaate jedhu. Adeemsa umamaa Baatiin Fuulbaanaa yeroo simbirroo dhaltuun killee itti buusuuf qophooftu waan ta'eef, inni kormaan nyaata dhalaafi inni sooratan naannoo tokkootti kuusuun olkaa'ata. Tibba kanattis batootaan simbira dhiiraa ni dheerata. Haalluunsaas ni geeddara. Haalluunsaa bareedaa waan ta'uuf namootatti akka simbira haaraatti mullata jedhu Obbo Yilmaan. Kana malees jijjiramni kun tibba wal hormaataa kanatti akka simbirroo dhaltuun jaalatamuuf gargaaruun alatti, baaleellaansaas waan dheeratuuf simbirroonni biraa isarraa akka fagaatan ni gargaara jedhu. Simbirroon dhiiraa tibba wal hormaataatti dhaltuu hedduu waliin kan olu ta'u dubbatu Obbo Yilmaan. Egaan jijjirama qaamaa simbirroota kenneeniitu osoo naannoo keenya jiraatanu akka waan yeroo dheeraaf naannichaa badanii waqxii masqalaatti deebii'an nutty fakkeessan jedhu oggeessi simbirroota itti dhiheenyaan qoratan Obbo Yilmaa Dasaalanyi. Oggeesichi akka jedhaniitti, ''simbirroota dhiheenya keenyatti argaman muxannoo hordoffii taasisu waan hinqabaanneefi wallakkeessa Fuulbaanaa ammo simbirroonni kunneen akkasiin bareedanii waan nu hawwataniifu kan naannoo keenya turan osoo hintaane kan waqxii eeggatanii asi bahan nutty fakkaata.'' Biftiisaaniifi faaruunsaanii waggaa haaraafi caama Fuulbaanaatti eda'ame waan qalbii namoota hundaa hawwatuuf, hunduu ni argaan. Sibrtii haaraan waqxii eeguun akka dhufaniitti amanas. Simbirroonni simbiroo Masqalaa jechuun waamnuus kan biraatiin adda kan bahan waan inni kormaan haalluu ifaa qabaatuufi dubartiittiin bifa BUnnii  Girachaa qabaattuufiidha. Kanaafu, simbirroonni masqalaa akka namoonni yaadan yeroo dheeraaf badanii keessummoota baatii Fulbaanatti qofa mullatan osoo hintaane, numa waliin jiraatanii haala umamaatiin haalluun baleellaa isaanii geedaramu, simbirroota nu waliin jiraatan jedhaniiru.


Riqicha Uumamaa Hulluuqaa: 'Riqichi Waaqaa iddoo eebbaati'

Riqichi uumamaa Hulluuqaa (Riqichi Waaqaa) balaaf saaxilamaa jiraachuunsaa yaaddoo nutti uumeera jedhu jiraattoonni magaalaa Amboo.


Holqa 'Mana Waaqaa': Baaleetti holqi guddaan karra 47 qabu argame

Godina Baalee aanaa Madda walaabuutti holqi guddaan balbala 47 qabu argame. Holqa kana magaala Bidiree irraa kiiloomeetira 120 fagaatee bakka Haroo Waacaraa jedhamutti arganne jedhu ogeessi godambaa aanichaa obbo Haydar Ibraahim. "Holqichi balbala 47 qabaatus seennee kan ilaalle balbaluma tokkooni. Saatii 3 fi daqiiqaa 20 kallattiin fuulduratti keessa deemnus dhumasaa gahuu hin dandeenye," jedhu. Holqa kana keessattis bobbocni bifa garagaraa qabu akka jirus himu. "Boca muka Odaa, waancaa, waan akka mucha fakkaatanitu jira. Bocni mucha fakkaatan kuni dhangala'aa halluu adda addaa qabutu irraa coba," jedhan. Wayita holqicha daawwatanis dukkana waan ta'eef akka karaarraa hin banneef baala festaalatti guutanii karaa deemanirra buusaa deemuu himu. Lafti holqi kuni itti argame lafa baddaa waan ta'eef horsiisee bultoonni naannoo gammoojjii jiraatan wayita gara kanatti imalan jalqaba isaantu argee eeruu nuuf kenne jedhu Obbo Haydaar. Jiraattonni naannoo Sanaa holqichi bara durii keessa 'mana waaqaa' jedhamee akka waamamu himu. Tiriikaan holqicha keessatti halluu diimaatti akka jijjiiramuufi ifa gahaan waan hin argamneef dheerina waliigalaa holqichaa baruun rakkisaadha jedhan. Balballi holqichaa 47 karaa alaatiin tarree galanii mul'atan dheerina meetira 102 qabu. Holqicha keessa simbira halkaniin ala bineensa biraa akka hin arginee fi holqichi bosonaan kan marfame waan ta'eef faanni bineensota biroo alarratti akka mul'atu himan Obbo Haydaar. Holqa kana namoota 24 ta'uun sa'aatii sadiif daqiiqaa 20 keessa deemanii ilaaluus himu. "Fuula duraaf ogeessa cimaa argannee waa'een holqichaa sirritti baramee akka bakka hawwata turizimii ta'u barbaanna" jechuun BBCtti himan.


Dirree kubbaa miilaa Ostiriyaa bosona keessatti dhaaban

Dirreen kubbaa miilaa Oostiriyaa bosona Awurooppaa duriitti jijjiirame. Dizaayiniin kana kan qixeessan Kilaawus Litmaaniin yeroo tahan yaadni isaaniis jijjiirama qilleensaafi cirama bosonaa mormuuni. Dirree kana keessa biqiltuun 300 dhaabateera. Turtii torban torbaa keessatti bineensota haawwatallee jedhamee eegama. Yaadni kuni ilaalcha 'distopiyaa' addunyaa ittin ilaalurraa madde. Kunis, uumamni bakkewwan muraasa akka fakkeenyaatti bineensota dahoo argatanii kunuunsa argatanitti (Afaan Ingiliziin Zuu jedhamutti) mul'ata jedhurraa dhufe. Liitimaan bara 1970 ture fakkii kana kan jaalate. Garuu kuusaa aartii buufata isaa Ameerikaa godhatetti waan gurguramee turef bitachuu hin dandeenye ture jechuun BBC'tti himan. ''Egaa yeroosi eegalee isa fakkiirra jiru lafarra mul'isuu barbaade,'' jedhan. Waggoota 30 booda, yaadni suni lafarra mul'ate. Adeemsa kanas Afaan Ingiliziin ''Forest - The Unending Attraction of Nature'' jedhaniin. Dirree Kubbaa miilaa 'Wörthersee' jedhamuufi magaalaa 'Klagenfurt' inni dhaabame kuni daawwattoota 30,000 qabachuu danda'a. Gaafa Arfaasaan dhufes bosonichi bifa geeddara jedhamee eegama. Biqiltoonni 299 hundi bakka biqiltuu kunuunsan biraa dhufan. Gaafa pirojektiin kuni goolabames qarqara dirree kubbaa miilaatti dhaabamu jedhamee eegama. ''Takkaa kana dura kanneen lubbuu qabaniin aartii dalagee hin beeku. Kana suuraa, halluu dibuufi boca bocu waliin walbira qabun hin danda'amu,'' jedhu Liitimaan. Artist Liitimaan kana qofaa hin dalagne. Arkitektii Iinzo Iniyaa jedhamu waliin hojjetan. Arkitektiin kuni haala qilleensa garagaraa keessatti mukkeen irratti waan dalageef isa gargaareera.


Amboo: Riqichi uumamaa Hulluuqaa - Riqicha Waaqaa jedhamuun beekamu, yaaddoo keessa jira

Godina Shawaa Lixaatti Lagni Hulluuqaa Aanaa Dandiitii ka'ee magaalaa Amboo bakka lamatti qoodee keessa darba. Akka maanguddoon magaalaa Amboo Obbo Baqqalaa Baayyataa jedhanitti lagni kuni laggeen itti dabalaman kanneen akka Yamoo, Gaattiraa, Boolladaa fi Boolloo jedhaman qaba. Laggeen kanatu walitti dabalamee moggaasa Hulluuqaa jedhamu argate jedhu. Horri Amboos magaaluma Amboo qarqaruma laga Hulluuqaa kanaa madda. Lagni Hulluuqaa kuni magaalaa Amboo keessa qaxxaamuree kan darbu waan ta'eef, hanga bara 1935 riqichi namtolchee ijaaramutti 'riqicha Waaqaa' kan uumamaa irraan cehamaa ture jedhu maanguddoonni. ''Riqichi kuni gaafa ilaalan warri qarooman kan hojjetan fakkaata malee uumamaan kan akkanatti tolfame hin fakkaatu. Namoonni naannoo kanaa riqicha kana "Riqaa Waaqaa' jedhaniiti kan waaman. Warri Afaan Amaaraatiin waamanis 'Ye'igzeer dildiyyi" jedhaniituma waamu," jedhu obbo Baqqalaan. Lafti naannoo riqicha Hulluuqaa (riqicha waaqaa) kuni lafa eebbifamaadha jedhanii yaadu jiraattonni. "Horri Amboo maddii kanaa burqa, riqaan waaqaa bakka kana jira. Magaaluma Amboo hundeessudhaafuu kuni sababa ta'uu akka hin oolle seenaan afaaniin himamu nijira," jedhan. Oromoon loon horsiisaa waan tureef loon isaanii hora obaafachuuf baayyinaan gara hora Amboo kana dhufaa ture. Asitti kan horiisaatii margaa fi bishaan argatu waan ta'eefi Oromoonni naannoon kuni eebbifamaadha jedhanii yaadu. Macca gaafa ilmasaa Liiban bakka kana kaa'ee darbu hora kana qananiisi jedhee eebbise. "Horri kan horii yaa ta'u, horiin kan abbaa horee yaa ta'u, saaqaan harka abbaa yaa ta'u dheedee yaa barbadeessu barbadaan suuba yaa ta'u Dhugee yaa booressu, Boruun gabbina yaa ta'u. Okoleen haa marmaartu, Weessoon haa maddiitu, Kormi cirri yaa ta'u. Rimaan haphee yaa ta'u," jedhee eebbisee gosa Sayyoo, Noonnoo fi Guduruufaa fudhatee gara lixaatti darbe jedhu maanguddoonni Amboo. Dur Riqicha waaqaa kanarra namnis ta'ee beelladni irra cehaa kan turan ta'us amma qixuma riqicha waaqaa kanarraa gara oliitti riqichi namtolchee ijaaramee jira. Obbo Taarikuu Turaa jiraataan magaalattii kan biraan, laga Hulluuqaa kanarraa yeroo dargaggummaa kootti muudannoon qaba jedhu. "Ijoollee afur taanee riqicha waaqaa kan ajalatti dhiqachaa turre. Lagni hulluuqaa kunimmoo yeroo baayyee tasa guutee namarra gaha. Guyyaa sana akkuma tasaa guutee dhufee ijoollee afur fudhatee riqicha kana jala dabarse. Ijoolleen lama daakaa waan danda'aniif nibahan ijoolleen lamaan garuu ni nyaataman. Yeroo hunda yoon bakka kana gahu ijoollee sanan yaadadha," jedhan. Dargaggoonni dhaabbilee barnoota olaanoorraa eebbifaman riqicha waaqaa kana bakka hawwata tuuristii gochuuf  bara 2001tti hojii jalqaban.Kaaffeen isaaniis jalli isaa riqicha waaqaarra, gubbaan isaammoo riqicha namtolchee konkolaataan irra cehu jalatti ijaarame. Miseensa waldaa 'Meeyaad' kan tahe dargaggoo Bultii Birhaanuu Riqicha waaqaa kana qulqulleesinee bakka bashannanaa gochuuf dhamaatii guddaa taasifne ammayyuu garuu rakkoonsaa hin furamne jedha. "Baayyee humna guddaa itti baafneeti bifa amma qabu kanarraan kan geenye. Akkuma magaalaattuu bakka balfi itti gatamuun beekama riqichi uumamaa kuni. Xiraan bakka kanaa ulfaataa ture," jedha. Riqichi waaqaa kuni gidduu magaalaa Ambootti kan argamuu fi bakka bashannanaa fi hawwata turizimii ta'uu kan dandahu ta'ullee, yeroo ammaa jalli isaa bakka kosii fi balfi itti gatamu ta'eera. Dargaggoonni riqicha kana jalatti  gurmaa'anii kaaffee hojjechaa jiranis, sababa namoonni halkan balfaa fi kosii riqicha kanatti gataniif maamiltoota keenya dhabaa, hojii keenyas miidhamaa jira jedhu. ''Maamila keenyarratti, hojii keenyarratti baayyee dhiibbaa uumaa jira hamma har'aatti. Kan kana asitti gatu namootuma naannoo kana jiraatanidha. Yeroo hunda namoota kanaan waldhabna. Halkan nurratti gachisiisu, kanaaf baayyee rakkoo keessa jirra," Jedha dargaggoo Bultiin. Riqichi waaqaa akka teessuma isaatiif nuufii miti magaalattiifuu bakka bashannanaa filatamaa ta'uu males jedhu. Maanguddoonni magaalattii garuu rakkoon kuni kan jiraattotaa qofa miti bulchiinsa magaalaatu xiyyeefannaa dhorkate yaada jedhu qabu. "Balfii fi kosiin riqicha waaqaa kanatti gatamu hammana gahuu baatus duris inuma ture. Amma hammuma uummanni dabalaa deemu balfi itti gatamus dabalee riqicha kana balleessaa jira. Silaa bakki kosii fi balfi itti gatamu jiraatee fala argata jedheen yaada" jedhu obbo Baqqalaan.


Duula Biqiltuu Dhaabuu: 'Oromiyaan amma dura biqiltuu biliyoona 1 ol dhaabde'

Duula biqiltuu dhaabuu ministira mummee Abiy Ahimadiin eegalameen naannoo Oromiyaa keessatti hanga ammaatti biqiltuun biiliyoona tokkoo ol dhaabbamu Biiroon Qonnaa fi Qabeenya Uumamaa Oromiyaa hime. Hojiin biqiltuu dhaabuu kun humnaa fi qabeenya birrii biiliyoona shanitti tilmaamamuun hojjetamaa jira jedhan hogganaan biirichaa Obbo Dhaabaa Dabalee. Bara kana naannichi biqiltuuwwaan biliyoona lama dhaabuuf hojjechaa jira kan jedhan aanga'aan kun biqiltuuwwan miiliyoona 900 hafanis yeroo dhiyootti ni dhaabamu jedhan. Duula dhaabbii biqiltuu Adoolessa 22 taasifamu irrattis uummatni miiliyoona 4.5 qophii sanyii fi boolla biqiltuurraa eegalee hirmaachaa jira jedhameera. Sagantaan biqiltuu dhaabuu gaafa Adoolessa 22 kuni akka biyyaatti guyyaa tokkotti biqiltuuwwan miliyoona 200 dhaabuun riikardii addunyaa cabsuuf kan kaayyeffate ta'u Waajjirri MM himeera. Guyyaa kana biqiltoota miiliyoona 126 akka dhaabnuf mootummaa federaalaan qoodni nuf kennamee kan jedhan Obbo Dhaabaa Dabalee, naannoo Oromiyaa qofa keessatti biqiloota miiliyoona 200 hanga 300 dhaabuf hojjechaa jirra jedhan. Uummatni naannichaa meeshaalee dhaabbii biqiltuuf barbaachisan dabalatee soorata guyyichaaf barbaachisu qopheeffachuun duulicha irratti akka hirmaatu waamicha dhiyeessaniiru. Guyyichatti angawootni mootummaa ka'umsa isaanii magaala Finfinnee godhatanis iddoowwan magaalattii irraa fageenya hanga kiloomeetira 200 imaluun biqiltuu ni dhaabu jedhan. Shawaa Bahaa, Shawaa Lixaa, Shawaa Kaabaa fi Godinni addaa Oromiyaa naannawa Finfinnee godinaalee iddoowwan dhaabbii biqiltuu 53 itti qophaa'e keessaati. Guyyichatti namni tokko biqiltuuwwan 60 hanga 65 akka dhaabu eeggamas jedhan. Biqiltuuwwan bara kana dhaabbaman kunuunsi fi hordoffiin itti fufiinsa qabu akka taasifamuuf Obbo Dhaabaan ibsa har'a [Kamisa] kennaniin himaniiru. "Biqiltuu abbaa fi kaayyoo hin qabne hin dhaabnu" jedhan Obbo Dhaabaan.


Suuraalee bakkeewwan hambaa haaraa addunyaa kan 'UNESCO'

Waggaa waggaan bakkeewwan uumamaafi aadaa addunyaa guutuurraa "gatii guddaa' namuummaaf dabalaniin ni filatamu. Koreen Hambaa Addunyaa UNESCO walga'ii Azerbaajaan magaalaa Baakutti taasisaa tureen bakkeewwan kam akka kunuunsa addaa argachuu qabu waan jedhu irratti mari'ataa ture. Hanga ammatti bakkeewwan filaman kan kanaa gadiiti. Naannoo volkaanoo kun lafa Ayiislaand keessaa %14 uwwisa. Paarkiin kun bakkee cabbiin uwwifame bal'aafi uumama babbareeda kan akka dirree laavaafi gosa bineensa addaa qaba. Oddolooti faffacaa'anii garba Atilaantik gubbaatti argaman Bakkee Hambaa Addunyaa UNESCO ta'un galmaa'aniiru. Oddolooti kun addunyaarra gosa sinbiraa 'King penguins' dabalatee tuuta simbiraafi bineensota bishaani hedduu of keessaa qabu. Magaalaan dallaan marfamaa Hindii kan taate Jaayipuur, bulchiinsa kaaba-Dhihaa Rajastaan keessatti kan argamuufi 'magaala dimadii' jedhamuun kan beekamudha. Gamoowwan hedduun yeroo bu'uura magaalattii bara 1727'tti kan ijaaramaniifi boca adda addaan kan bareedanidha. Bakkeewwan awaalchaa durii 49n kun jaarraa 3ffaa fi 6ffaatti kan ijaaraman ta'anii bulchiinsa Osaakaa Jaappaan keessatti argamu. Kuubiiwwan lafa awwaalcha kanaa bocaafi hammantaan garaagara. Kanneen keessaa kan boca qaawwaa furtuun hojjetameefi maqaa Mootii Nintokuun moggaafame lafa awwaalchaa Jaappaan keessaa isa guddicha. Yaalii waggaa dheeraan booda magaalaan Misoppotaamiyaa durii Baabiloon galmee UNESCO'irra galeera. Iddoon kun rakkoo siyaasaa Iraaq keessa turen miidhamus dhiyeenyatti haaromfameera. Mana amantaa Budiistii kumaatamaan magaalatti keessa faffaca'anii argamaniin, magaalaan gudditti biyyattii dawwattoota hedduu harkisa. Bakkeewwan xuwwee dhagaa gidduugaleessa Laawoos 'Xiengkhouang'tti argaman kanneen galmaa'an keessaa tokko. Ogeessoti qorannaa hambaalee (Archaeologists ) xuwweewwan dhagaa ajaa'ibsiisoon kun bara durii yeroo 'Iron Age' jedhamee beekamu keessa kan hojjetamaniifi sirna awwalchaaf kan gargaaranidha jedhanii amanu.