Ergaan qondaalli waraanaa Yugaandaa 'Keeniyaa qabachuuf torban lama qofa nutti fudhata' jechuun barreesse ijoo dubbii ta'e

Ilmi Pirezidaantii Yugaandaa Let. Janaraal Muhoozi Kainerugaba karaa toora tiiwiitara isaanitiin, ''Aniifi waraanni koo Naayiroobii to'achuudhaaf torbanoota lama qofaa nutti fudhata'' jechuun barreessuun lammiilee Keeniyaa dheekkamsiiseera. Abbaan hogganaa waraana lafoo Yugaandaa, Yuwerii museveniin  waggoota 40tti siqaniif biyyattii bulchaa jiru. Hogganaan waraanaa kun guyyoota lama dura waa'ee Itoophiyaa irratti yaada falmisiisaa kennanii ture. Muhooziin '' Tigiraayiin ni ittisna,'' jedhanii osoo hin turiin ammoo, ''Minilik II'n akaakayyuu keenya,'' jechuun fuula tiwiiterii isaanii irratti maxxansanii ture. Amma immoo ''Naayiroobii qabachuuf anaafi waaraana koo torban lama qofa nu fudhata'' jechuun fuula Tiwiiterii isaanii irratti barreessuun falmii guddaa kaaseera. ''Rakkoon koo tokko obboleesikoo hangafaa yeroo sadaffaaf dorgomuu dhiisuu isaati, silaa salphaatti mo'anna ture,'' jechuun waa'ee pirezidaantii duraanii Uhuuruu Keeniyaataa aangoo karaa nagaa Wiiliyaam Ruutootti dabarsanii barreessan. Muhooziin abbaa isaanii Yuwerii Museveenii irraa aangoo pirezidaantummaa fudhatu jedhamuun eegamu. Fuulli Tiwiiterii kun tarii kan sobaatii jedhamee yaadamus kanuma dhuunfaa isaaniiti. Ministerri Dhimma Alaa Yugaandaa hariiroon biyya keenyaa fi Keeniyaa dubbii miiidyaa hawaasaa irratti kan bu'uureffame miti jechuun ibsa baase. Biyya ollaa keenyaa walaba taate Keeniyaa wlaiin duudhaa fi aadaa waloo waan qabnuuf ollaa gaarii wal tumsan tahuu barbaanna malee imaammatni alaa keenya dubbii miidiyaa hawaasaa irratti hin hundaa'u jedhe. Heerri mootummaa Keeniyaa pirezidaantiin biyyattii filannoo lamam qofaaf dorgomu akka danda'u daangeessa. Uhuruu Keeniyaataan ammoo heera mootummaa kanarratti fooyyeffamni akka taasifamuuf yaaliin taasisanii turan Mana Murtii Olaanaa biyyatiin kufiifamunsaa ni yaadatama. Lt Gen Muhoozi Kainerugaba  Uhuuruun yeroo sadaffaa filatamu dhabuutti kan aaran fakkaatu. Qondaalli waraanaa kunis ergaa tiwiitaraa Onkolooleessa 3, 2022 walitti aansuun barreesseen, heera mootummaa ykn seeraaf akka dhimma hin qabne kaasuun, ''Nuuf Waraaqsa qofaadha, waa'ee isaatiis dhiheenyatti ni bartu'' jechuun barreesse. ''Rakkoon ani obbooleessi kiyya angafa waliin qabu tokkichi, yeroo sadaffaadhaaf dorgomu dhabuusaati. Silaa haaluma salphaatti mo'anna ture!'' jedhe. Akkasumas haala baacootiin ''Firoota koo Keenyaa nan jaaladha. Heera Mootummaa? Olaantummaa Seeraa? Ni qoostu ta'a! ''Nuuf garuu Warraaqsa qofaadha, kanas dhiheenyatti waa'ee isaa ni bartu!'' jechuun barreesse.  Namoonni itti dhiheenya qabanis ilmi Pirezidaantii yeroo tokko tokkoo karaa tiwiitaraatiin akka barbaadetti barreessu kun, abbaasaa Yooweerii Museevanii bakka bu'uun pirezidaantii ta'uf kaadhimamaa jiraachuu dubbatu. Aab Museeveniin erga bara 1986 kaasee Yugaandaa hoogganaa jiru. Haata'u malee erga bara sanaatii asi ammoo Keeniyaan pirezidaantoota ishee yeroo sadiif filannoon geeddarte jirti. Qondaalli waraanaa kunis inniifi waraanni isaa Naayiroobii to'achuu torban lama qafaa akka itti fudhatu barreessuu qofa osoo hintaane, erga Naayiroobii to'atanii booda eessa akka jiraachu danda'ulleen akka asiin gadiitti gaafateera.


"Ilmi koo kana booda  dhimmoota falmisiisoo ta'an tiwiitara irratti hin barreessu" - Museveenii

Pirezidantiin Yugaandaa Yowerii Museveenin, ilmi isaanii Janraal Muhuuz Kainerugaban, kana booda dhimmoota mootummaa wal falmisiisoo ta'an irratti yaada hin kennu jedhan. Yaadni pirezidaant Museveenii kun kan dhagahame, yaadawwan falmisiisoo ilmisaanii tiwitara irratti, keessattuu dhimma Keeniyaa ilaalchisuun barreesse hordoofee komii miidiyaa hawaasaa irratti dhiyaateen booda. Gaheessa waggaa 48 kan ta'e Janaraal Muhuuz Kainerugaba, waa’ee biyya ollaa taate Keeniyaa weeraruun magaalaa guddoo biyyattii - Naayiroobii qabachuu torban lamaan dura barreessee ture. Barreeffama isaa kana hordofuniis miidiyaa hawaasaa kanarratti lammiilee Keeniyaa irraa dheekkamsa olaanaatu mudate. Booda keessa ammoo abbaan isaa Pirezidant Museveeniin lammiilee Keeniyaa ‘‘dhiifama’’ gaafatachuunsaanii ni yaadatama. Ilmi pirezidantii dhiiheenya kana sadarkaa waraanaa keessatti gulantaa aangoo olaanaa jedhame Janaraalummaa guutuun kennameef kun, dhimma waraanaa kaabaa Itoophiyaa dabalatee dhimmoota biyyoota biraa ilaallatan barreessuun komii kaasaa turan. Qondaalli mootummaa olaanaan kun torbanoota lmaaan dura aangoo ajajjaa Humana Ittisa lafoo biiyyattiirraa kaafamuun gabaafamuun ni yaadatama. Haata'u malee, aangoo kanarraa kan kaafaman barreeffama tiwitaraa falmisiisoo barreessaa turan kan wal qabu ta'usaa wanti barame hin jiru. ‘‘Tiwitara ni dhiisa. Kanas haasoofneerra. Tiwiitarri rakkoo hin qabu. Rakkoo kan ta'u waa’ee dhimmaa ati barreessituuti,’’ jechuun ture pirezidant Museveeniin TV biyya keessaatti Wixata kan himan. Itti dabaluunis ‘‘Waa’ee biyyoota biraafi dhimmoota siyaasa Yugaandaa walaba hin taane, dhimmoota dubbachuu hin qabneefi deebiisee hin barreessineedha,’’ jedhan. Pirezidantiin Yugaandaa waggoota 30 oliif biyyattii bulchaa jiran kunis, ilmi isaanii waa’ee ‘‘ispoortii ykn dhimmoota wal falmisiisoo hin taanee’’ barreessuu ni danda’a jedhan. Haata'u malee, pirezidant Museveeniin akkuma kana jedhaniin booda, janaraalcihi toora tiwitara isaarratti, ''gaazexessitoonni Keeniyaa irraa ta'an abbaan koo tiwitara irraa akka na dhorkaniif gaafataa jiraachuu dhagahaan jira. ''Kun ammoo qoosaa ta'usaatii? Ani daa'ima waanan hin taaneef namni kamuu omaarraayyuu na hin dhorku'' jechuun barreessan. Kanaan dura ministeerri Dhimma Alaa biyyattii, mootummaan miidiyaa hawaasaa ilaalchisee imaammata alaa akka hin qabneef himuun, garuu walitti dhufeenya biyyattiin Keeniyaa waliin qabdu cimsite kan itti fuftu ta'u ibsuun ni yaadatama.


Yugaandaatti dho'insa shorokeessitootaan raawwatame hordofee dureen amantaa Islaamaa tokko ajjeefaman

Humnootiin nageenyaa Yugaandaa duree amantaa Islaamaa gareewwan hidhattootaa magaalaa guddoo biyyattii Kaampaalaa keessatti gocha badanii balleessuun boombii dhoosan waliin hidhata qabu jedhan ajjeessan. Qondaaltoonni Shiik Muhaammad Abaas Kireeyuu garee Michoota Humnootii Dimokiraatik (ADF) kan garee Bulchiinsa Islaamaa waliin hidhata qabuuf hojjatu jedhan. Dureen amantaa kun magaalaa Kaampaalaatiin alatti ajjeeffame. Haleellaa namoota doqdoqqee fayyadamuun magaalatii keessatti guyyaa Kibxataa dhohinsa qaqabsiisaniin, yoo xinnaate namoonni afur ajjeefamaniiru. Halleellaa garee IS itti-gaafatamummaa fudhate kanaan namoonni 30 ol ta'an ammoo miidhaan qaqabeera. Gareen Milishoota Islaamaa ADF kun Yugaandaa keessatti bara 1990mota keessa kan hundeeffame yoo ta'u, yeroo ammaa garuu DR Koongoo keessatti maanneffatee jira. Erga bara 2019tti IS waliin hidhata uumachuu beeksiisee kaasee maqaa garichaatiin haleellaawwan hedduu qaqabsiiseera. Erga haleellaa Kibxataatiin booda Kaampaalaafi gutuu biyyattii keessaa namoonni 21 to'annaa jala oolfamaniiru. Dubbi himaan Poolisii Fireed Enaangaa akka jedhaniitti, daa'imman hedduu dabalate shakkamtoonni 13 wayita gara DR Koongootti darbuuf daangaa qaxxaamuran qabaman. Guyyaa Roobii shakkamtoonni ADF hojjatan afur dhiheenya daangaa irratti ajjeefaman. Akkasumas duree amantaa kan biraa Sheek Suleemaan Nsubugaa kan milishoota filachuun, fi dhoohiinsa raawwatameef meeshaa dhiyeessuu dabalate, shororkeessitoota leenjiisuun himataman barbaadamaa jira. Haleellaan Kibxataa sunis haleellaa boombii magaalaa Kaampaalaa keessatti ta'e kan dhiheenyaati. Baatii darbee keessaa ammoo magaaluma Kaampaalaa keessatti meeshaan dhoo'o koroojoo keessatti mana dhugaatii keessa gaahamuun dhoohee, keessummeessituun tokko ajjeefamte ture. Guyyootaan booda ammoo namni ofi ajjeesse ajjeessuu tokko atobusii biratti boombii ofiisaatti dhoosuun namoota baayyee irra  miidhaan qaqabe. Poolisiinis gochaawwan lamaanu ADF waliin hidhata qaba jedhan.


Yugaandaan doolaara miil 325 DR Koongoof akka kaffaltuuf maaliif itti murtaa'e?

Yugaandaan waldhabdee Rippaablika Dimokraatawaa Koongoo (DR Koongoo) keessatti qooda qabaachuusheef doolaara miiliyoona 325 akka kaffaltuuf ajajamte. Manni Murtii Haqaa Idil-Addunyaa (ICJ), Yugaandaan bara 1998 hanga 2003 gidduutti biyyattii weeraruu isheetiin seera idil-addunyaa cabsiteetti jechuun murteesseera. Abbootiin Murtii naannoo baha Ituri keessatti ajjeechaa namoota 10-15,000’f Yugaandaan akka itti gaafatamtu bira gahaniiru. Dabalataanis loltoonni Yugaandaa biyyittii keessaa warqee, daayimandii fi mukkeen saamuu isaanii argameera. DR Koongoon beenyaan doolara biiliyoona 11 akka kaffalamuuf gaaffattus, abbootiin murti garuu himata dhiyaate keessaa gariin haquun, gati gadi aanaa murteessaniiru. Yugandaan maallaqa kana wagga waggaatti doolara miiliyoona 65’n gargar hiruun bara 2022 hanga 2026’tti akka baastuuf ICJ’n ajajeera. Kaffaltiin iini duraa Fulbaana keessa kanfalamuu qaba jedhameera. Yugaandaan doolaarri biiliyoonaa DR Koongoon gaaffate dinagdee ishee akka balleessuu himuun falmiteetti. Manni murtichi kaffaltiin amma murta’ee “dandeettii Yugaandaan kaffaluu dandeessuu” keessa akka ta’u ibseera. Doolarri miiliyoona 325 kun murteeffame: Murtee dabarse irratti, manni murtii kun, “miidhaa namaa fi qabeenya irra ga’eef beenyaan DR Koongoof kaffalamu kun, sababa Yugaandaan itti gaaffatamummaa idil- addunyaa ishee cabsiteef namoota fi hawaasa miidhaman kan mul’isudha,” jedheera. DR Koongoon miidhaa biyyashee fi lammiilee irratti ga’eef himata kana Yugaandaa irratti kan dhiyeessite bara 1999’tti dha. Looltoonni Yugaandaa saamichaa fi mirga namoomaa sarbuu isaaniin himatteetti. Waggootii dheeraaf lixa DR Koongoo albuudaan badhaate keessatti humnootiin hidhatan hedduun hokkora uumaa turaniiru. Bara 1990’n keessa looltooti Yugaandaa fi Ruwaandaa, ollaa isaani DR Koongoo si’a lama weeraruun, finciltoota biyyattii waliin ta’uun mootummaa fonqochuuf yaalaniiru. Humnooti kun garuu, waldhabdeen DR Koongoo keessa ture daangaa ce’ee gara isaanii akka hin dhufneef jecha jidduu seenuu isaanii falmu. Murteen mana murtii kana isa dhumaa fi kan geeddaramuu hin dandeenye ta’us, manni murti addunyaa kun murtee isaa kana hojiirra oolsisuu hin danda’u.


Filannoo Yugaandaa 2021: Bu'aa filannoo duraatiin Museveeniin dursaa jiru jedhame

Filannoo pirezidaantummaa Yugaandaan kaleessaa (Kamisa Amajjii 14, 2021) gaggeessiteen, bu'aa filannoo duraatiin pirezidaantiin biyyattii Yuweerii Museveeniin dursaa jiraachuu Komishiniin Filannoo biyyattii har'a beeksiise. Akka ibsa Komishinchi ganama kana baasee mul'isuutti, Museveeniin sagalee 1,536,205 (%65.02) yoo argatan, dorgomaan isaanii cimaan Roobart Kyaagulaanyi kan maqaa Boobii Waayin jedhamuun beekamu ammoo sagalee 647,146 (%27.39) buufatalee filannoo 8,310 irraa argataniiru. Biyyattiin buufataalee filannoo 34,684 kan qabdu yoo ta'u, sagaleen hafe ammallee lakkaa'amaa jira. Boobii Waayin ammoo filannoo Kamisa gaggeeffamurratti waliin dhahiinsa bal'aafi jeequmsi ture jedhulleen  garuu himannaa isaa irratti gadi fageenyaan kan jedhe hin jiru. Haata'u malee, mootummaan biyyattii filannichaa nagaan xumurame jedheera. Filannoo kanaan  kan waggoota 35f biyyattii hogganaa turan Yuweerii Museveenii Weellisaa beekamaa Boobii Waayiin waliin dorgomaa jiru. Yeroo duula na filadhaa tureetti hokkora olaanaa uumamuun namoonni 50 ol ta'an du'utuu himama. Kana malees, mootummaa filannoon gaggeefamuuf guyyaan tokko yeroo hafu tajaajilli interneetii akka adda citu taasifameera. Bu'aa filannoo kanaa gutummaan Sanbata boruu barama jedhamee eegama. Haata'u malee, interneetiin guutummaan adda cituulleen bu'aan filannoo gara jidduugalaatti ergamaa jiraachuu Komishiniin Filannoo biyyichaa beeksiiseera. Akka Komishinichi ibseetti, bu'aa filannoo bufataalee gara jidduugalaatti erguuf malawwan keessoo biraatti fayyadamaa jiraachuu himulleen maalummaa isaa ilaalchisuun bal'inaan kan jedhame hin jiru. "Bu'aa filannoo erguuf interneetti fayyamaa hin jirru. Sirna mataa keenyaatti fayyadamaa jirra. Hin dhiphatiinaa interneetiin adda citulleen bu'aansaa gahuun hin hafu. Ifa ni tasifama," jechuun bakka bu'aan Komishinichaa gaazexessitootaatti himan. Ragaa bu'aa filannoo duraa Komishinnichi har'a ganama bufataalee filannoo 330 irraa sagalee walitti qabeera jedheen, ammatti pirezidaant Yoweerii Museveeniin dursaa akka jiran ibsuu gaazexaan Deeyilii Monitariing gabaaseera. Haala seera biyyattiitti bu'aan filannoo sa'aatii 48 keessatti Komishiinii Filannoon beeksifama.


Yugaandaa fi Ruwaandaan lammiilee Afgaanistaan keessaa baqatan simachaa jiru

Biyyoonni Afriikaa kanneen akka Yugaandaa fi Ruwaandaa lammiilee Afgaanistaan keessaa baqataniifi barattoota simachuun akka da'oo ta'aniif ibsaniiru. Gareen Taalibaan erga Afgaanistaan to'atee booda barattoota shamarranii biyyattiidhaa baqatan hedduu simachuuf akka jirtu Ruwaandaan ibsite. Hundeessaan mana barumsaa dhuunfaa Afgaanistaan, Shabana Basij-Rasikh, barattoonni 250 ta'an, miseensonni maatii fi hojjettoonni mana barumsaa Kibxata kaleessaa gara Ruwaandaa imaluu ibse. Hawaasi mana barumsaa isaanii kun karaa Qataar gara Ruwaandaa imaluu kan ibse hundeessaan mana barumsaa kun, barattoonni isaanii barnoota semisteera lammaffaarraa eegalanii itti fufuuf jiraachuu hime. Ministeerri Barnootaa Ruwaandaa barattoota mana barumsaa dhuunfaa SOLA hundaan baga nagaan dhuftan jechuun simateera. Hanga haalli fooyya'utti barnoota samisteera kanaa Ruwaandaatti hordofuun isa booda gara Afgaanistaan deebi'uuf kaayyoo akka qaban dubbata hundeessaan mana barumsaa kun. Gama kaaniin Yugaandaanis kanneen Afgaanistaan keessaa baqatan simachuu eegalteetti. Ministeerri Dhimma Alaa biyyattii namoonni 51 xiyyaara dhuunfaan Buufata Xiyyaaraa Idiladdunyaa Inteebee ga'uusaanii ibseera. Namoonni kunneen Yugaandaa keessa qaxxaamuruun gara US fi biyyoota kaaniitti imalu jedheera ministeerichi. Hagam akka Yugaandaa keessa turan garuu hin ibsamne. Taalibaan erga Afgaanistaan to'atee booda mootummaan Ameerikaa adda durummaan namootasaa biyyattii keessaa baasaa jira. Yugaandaanis akka buqqaatota biyyashee keessa tursiisuun gara US dabarsituuf gaaffii mootummaan US dhiyeesseef fudhachuun ture namoota kunneen kan simatteef. Yugaandaan namoota Afgaanistaan keessaa baqatan 2,000 ta'an akkaataa gaaffii US dhiyeessiteefiin simachuuf akka jirtu qondaalli mootummaa biyyattii tokko torbee darbe BBC'tti himee ture. Biyyi kun baqattoota sababa walitti bu'insaan qe'eesaanii gadi dhiisan, akkasumas sababa balaawwan adda addaan biyyoota Baha Afriikaa keessaa buqqa'an miiliyoona tokko keessummeessaa jirti. Lammiileen Afgaanistaan hedduun bulchiinsa Taalibaan sodaachuun biyyattii gadi dhiisaa jiru. Kumaatamaan kan lakkaa'aman gara biyyoota birootti dabarfamaniiru. Bara 2001 aangoorraa fonqolchamee moggaatti kan baafame gareen hidhattootaa Taalibaan, waggoota kurna lama booda torbee darbe keessa deebisee biyyattii to'ate.


Katumba Wamala: Ministirri Yugaandaa rasaasaan dhahamuun intalliifi konkolaachisaan ajjeefaman

Hidhattoonni Ministira Geejjibaafi Komaandara duraanii waraanaa Yugaandaa Janaraal Katumbaa Wamalaatti dhukaasuun yoo madeessan intala isaafi konkolaachisaa isaa ammoo ajjeesan. Namoonni ijaan argan akka jedhanitti, namoonni doqdoqeedhaan (motorsaayikiliidhaan) konkolataasaanii keessa osoo jiranii naannoo mana jireenyaasaanii magaalaa guddoo Yugaandaa Kampaalaa jiru cinaatti dhukaasni hedduun irratti baname. Humni ittisaa bilbilawwan yaalii ajjeechaa kana karoorsuuf bilbilamaa turan qoratamaa jiru jedheera. Loltoonni hospitaala Janaraal Wamalaan keessatti wal'aanamaa jiru marsanii eegaa jiru. Miidhaan Janaraal Wamalaa irra gahe kan lubbuu isaatiif yaaddessu miti jedhameera. Namni kun Yugaandaa keessatti namoota siyaasaafi loltoota baayyee jaallatamoo ta'an keessaa tokkodha. Haleellaan kana fakkaatan kun biyyattii keessatti haaraa ta'uu baatullee, yaaliin Janaraal Wamalaa irratti taasifame garuu rifaatuu guddoo uumeera jette gabaastuun BBC Peeshans Atuwaahiree Kampaalaarraa. Janaraal Wamalaa dura ta'aa poolisiifi komaandara loltuu ture. Kibxata yeroo haleellaan kun qaqqabutti, konkolaataa hedduutiin deemaa kan turan yoo ta'u, dhukaasni karaa cinaafi fuula duraan irratti baname. Intalli isaa Bireendaa Wamalaafi konkolaachisaan isaa maqaan isaa Haaruun Kaayondoo garuu haleellaa kanaan lubbuun darbeera. Viidiyoon bakka sanarraa waraabame akka agarsiisutti Janaraal Wamalaan yeroo hollataniifi dhiigaan laaqamanii duubaan doqdoqeerra kaa'amanii hospitaalatti ariifachiisaa jiran agarsiisa. Waggoota muraasa darban keessa, biyyattiin dhukaasa akkasii kanaan raafamaa kan jirtu yoo ta'u, hidhataan namoonni doqdoqqeedhaan yeroo kana raawwatan mul'ata jetti gabaastuun BBC kun. Bara 2018 keessa, namni siyaasaa deeggaraa Pirezedaant Yuweerii Museeveenii ta'e Ibiraahim Abirigaa jedhamu, mana isaa cinaatti itti dhukaafamee ajjeefameera. Dubbi himaan duraanii poolisii Andiriiwu Kawweesii jedhamus haaluma walfakkaatuun Ebala 2017 ajjeefameera. Abbootiin seeraafi abbootiin amantaa Musliimaa baayyeen haaluma walfakkaatuun ajjeefamaniiru. Ajjeechaawwan kanneen keessaa ammoo tokkollee sirriitti hin qoratamne ykn mana murtiitti hin dhiyaanne. Pirezidantiin Yugaandaa Yuweerii Museeveenii ajjeefamuu intala Ministira Geejjibaafi Komaandara duraanii Loltuu biyyattii irratti yaada isaanii kennaniiru. Fuula tiwiitara isaaniirratti  ergaa baasaniin, warra haleellaa raawwatan kanaan booyyeewwan jechuun mo'amuuf jiru jedhan Museveeniin.


Feesbuuk akkaawuntiiwwan dhaaba Museveenii waliin hidhata qaban uggure

Dhaabbatni Feesbuuk fuulota feesbuukii dhaaba siyaasaa Yugaandaa bulchu 'National Resistance Movement' waliin hidhata qaban cufuu beeksise. Filannoo Pireezidantummaa Kamisa dhufu Pireezidantiin waggoota 35 biyyattii Yuweerii Museveniin ammas irratti hirmaatan dursee biyyattii keessatti muddamni jabaateera. Dhaabbati Feesbuuk akkaawuntiiwwan mootummaa Museveenii waliin hidhata qaban kana kan cufeef filannoon dura waltajjii kana gubbaattii walmorkii yaada hawaasaa karaa hin malleen waliin dhahuu jechuuni. ''Ji'a kana, Yugaandaa keessatti akkaawuntii fi fuulota walitti hidhata qabaniifi amala qindaa'aa dhugaa hin taane qabaniin walmorkii yaadaa uummatni biyyattii filannoon dura gaggeessuu danqan haqneerra'' jedhan hoogganaan kominikeeshinii damee biyyoota Sahaaraa gadii Feesbuuki kan ta'an Kezi'aa Aniim-addoo. Mootummaan Yuweerii Museveenii tarkaanfii miidiyaaleen hawaasaa akka tiwiitariifi Feesbuuk qaamota isaan waliin hojjetan irratti fudhatan balaaleffateera. Gargaaraan Pireezidant Museveenii waltajjiiwwan miidiyaa hawaasaa lamaan kun masaanuu dhaaba biyya bulchuutii jedhan. ''Akkaawuntiiwwan Kaleessaafi har'a ugguran banuu qabuu'' jechuun maxxansa isaanii Dilbataan gaafataniiru gargaaraan pireezidantichaa Doon Wanyaamaa. Komishiniin  Kominikeeshinii Yugaandaa dirreen dijitaalaa haqa qabeessaa ta'uu mirkaneeffachuu qaba jechuunis dhaaman. Marsariitiin oduu biyyattii Daily Monitor ammoo ''Humnootni alaa akkaawuntiiwwan oonlaayinii NRM hojiin ala gochuun mootummaa ofiin ajajan hundeessuuf deeggaraafi karoorsaa jiraachuun qaanidha'' jechuu isaanii gabaaseera. Itti dabaluunis ''Pireezidant Kaguutaa Museveenii aangoorraa kaasuun hin ta'u'' jedhaniiru. Biloogara dhaaba biyya bulchuu beekamaan Ashibuurg Kaatoo dhaabbilee mormituu balaaleffachuun kaadhimamaan pireezidantii filannoo alaanaa Boobii Waayiniifi gargaartotni isaa uggura kana duuba jiru jechuun komateera. 'Feesbuuk mataan isaa akaawuntii keenya kan haqe gaaffii gargaartotni Bobii Waayin dhiyeessaniini'' jechuun tiwiitara gubbaatti maxxanseera Kaatoon. Weellisaan beekamaa biyyattii fi morkataan Museveenii Boobii Waayin komii kana irratti deebiin kenne hin jiru. Filannoon waliigalaa Yugaandaa kun Kamisa dhufu gaggeefama.


Daawwannaafi mariin MM Abiy Ahimad hogganoota Baha Afrikaa waliin taasisan maal akeeka?

Xumura torban darbe Ministirri Muummee Abiy Ahimad biyyoota Yugaandaafi Ruwaandaa erga daawwatanii booda har’a biyyatti deebi’u Waajjirri Ministeera Muummee Itoophiyaa himeera. Bulchaan Itoophiyaa hogganoota biyyoota kanaa waliin marii waloofi naannawa Baha Afrikaa ilaallatan irratti mari’achuu Ministirri Muummee Abiy himaniiru. Haa ta’u malee, gadi fageenyaan dhimmoonni irratti dubbatan hin ibsamne. Itoophiyaan sababa waraanni Kaaba biyyattiitti jiruf ijoo dubbii addunyaa erga taate ooltee bubbulteetti. Sababa kanaanis, waraanni mariin akka hiikamu keessumaa biyyoota Lixaa irraa dhiibbaan itti cimeera. Kanaaf daawwannaan MM Abiy dhiibbaa biyyoota kanaa ofirraa ittisuu kan xiyyeeffate ta'u mala jechuun xiinxalaan BBC'n dubbise himaniiru. Bulchaan Itoophiyaa torban muraasa darban gara biyyoota garaa garaa daawwannaa taasisuun alatti hogganoota biyyoota garagaraa waliin bilbilaan mari’ataniiru. Daawwannaafi mariin MM Abiy kuni mariiwwan baatiiwwan darban taasifamanirraa adda ta’eefi naannawa Itoophiyaan itti jirutti aangawoota biyyoota gahee olaanaa qaban waliin taasifamedha. MM Abiy daawwannaa gaafa Dilbataa ganama gara Yugaandaa taasisaniin Inteebeetti Pirezidantii biyyattii Yowerii Musevenii argatanii mari’ataniiru. Yeroo Kaampaalaa gahanitti simannaan ho’aa akka isaaniif taasifame kan himan MM Abiy, Pirezidant Yuwerii waliin ‘’dhimmoota waloofi naannawichaa mari’achuu’’ tiwiitara isaanii irratti ibsaniiru. Pirezidant Museveniin gama isaaniin MM Abiy waliin dhimma biyyoota lamaa, naannawichaafi dhimma idil – addunyaa mari’achuufi kunis milkaa’aa ta’u tiwiitara isaanii irratti ibsaniiru. MM Abiy Yugaandaatti aanuun gara Ruwaandaa Kigaalii imaliin Pirezidantii biyyattii Pool Kaagaamee waliin mari’ataniiru. MM Abiy Pirezidant Pool Kaagaame waliin ‘’dhimmoota waloo faayidaa qabaniifi dhimmoota naannawichaa irratti marii gaarii goonerra’’ jedhaniiru. Haala walfakkaatuun waajjirri Pirezidantii Pol Kaagaamees hogganoonni lamaan dhimmoota biyyoota lamaan ilaallatuufi dhimmoota idil-addunyaarratti mari’achuu ibseera. MM Abiy Ahimad gara Ruwaandaafi Yugaandaatti osoo hin imaliin dura gaafa Kamisaa Pirezidantii Sudaan Kibbaa Salvaakir Mayaardit waliin Finfinneetti mari’ataniiru. ‘’Gama ijaarsa bu’uraalee misoomaan walitti hidhiinsa diinagdee uumuufi barbaachisummaa isaa irratti’’ mari’achuu isaanii MM Abiy himaniiru. ‘’Michoonni haala irratti hundaa’anii hin jijjiiramneefi michumaan isaanii hin jijjiiramne kanneen akka Sudaan Kibbaa yeroo murtessaatti barbaachisoodha,’’ jechuun isaan ibsaniiru MM Abiy. Gaafa Wiixataa ALI Hagayya 17, 2013 immoo Ministira Muummee Israa’el haaraa waliin bilbilaan mari’achuu isaanii beeksisanii turan. Mariin Naafti Beneet waliin taasifame walta’uumsa biyyoota lamaa cimsuu irratti xiyyeeffate ta'u ibsani. Dabalataan MM Abiy gara biyyoota Baha Afrikaatti adeemuun dura ilma mootii Sa’uudi Arabiyaa Mohaammad Bin Salmaan waliin mari’achuun isaanii gabaafameera. Marii gaafa Jimaataa bilbilaan mari’ataniin Bin Salmaan filannoo irra aanuu isaaniin baga gammaddan jechuufi ummata biyyattiif badhaadhina akka hawwan dubbatuu isaanii Al-Awsat gabaaseera. Itoophiyaan lammiilee 40,000 ol biyya Sa’udii Arabiyaa keessaa biyyatti deebisaa akka jirtu ni beekama. Ta’us, hogganoonni lamaan dhimma kana irratti mari’atuun isaani hin beekamu. Torban tokko durammoo MM Abiy gara Turkii imaluun Pirezidantii biyyattii Rasiph Taayip Erdogaan waliin mari’ataniiru. Biyyoonni lamaan yeroo dheeraaf hariiroon isaan qaban kan diinagdee ta’us imala MM Abiy tibbanaan waliigaltee waraanaafi kaan walii mallatteessaniiru. Ministirri Muummee Abiy Ahimad akkasumas hogganooti Bahaa Afrikaa bulchaa Itoophiyaa waliin mari'atan ''dhimma waloofi naannichaa'' iratti akka mari'atan ibsaniiru. Ta'us, gadi fageenyaan mariin kuni waa'ee maalii akka ta'e hin ibsamne. Gorsaa Ijaarsa Nagaa, Dimokraasiifi Heeraa kan ta'eefi biyya Nezerlaandis kan jiraatan Dr Adam Kaase deeggarsa argachuuf ta'u akka malu himu. ''Itoophiyaa hanga ammaatti hawwaasa biyyoota lixaa irraa dhiibbaan ishee mudataa ture. Afrikaa keessaa deeggarsa argachuufi haalicha sirriitti ibsuuf taha. ''Mariin kan hiikamu yoo tahe karaa Afrikaanotaa akka tahuuf durfamu akka tahuuf natti fakkaata. Biyyootni alaa galuun isaanii waan hafu miti. Kanaaf Afrikaanotaan furmaata akka argatuuf deeggarsa argachuuf jedheen yaada,'' jedhan. Humnoonni finciltoota naannoo Tigraay mootummaa Federaalaa walin wal waraanaa jiran Gamtaan Afrikaa (AU) ni looga jechuun himataniiru. Komiin gareen hidhate kun AU irratti dhiyeesse kan dhaga'ame erga Gamtichi pirezidantii duraanii Naayijeeriyaa Oluuseeguun Obaasaanjoo ergamaa Gaanfa Afrikaa gochuun dhiyeesseen boodadha.


Filannoo Yugaandaa 2021: Yoweerii Museeveenii akka itti ganna 35’f angoorra turan

Lammiileen Yugaandaa umuriin wagga 35 gadi ta’aniifi harka 3/4ffaa ummata biyyattii ta’an, pirezidantii tokko qofa beeku. Fincila hidhannoo taasifameen bara 1986 gara angootti kan dhufan Yoweerii Museveenii dursitoota biyyootaa naannichaa kan yeroo dheeraaf bulchaa turaniin addatti angoorra turuuf danda’anii jiru. Turtiin angoo nama ganna 76 kun nageenyaafi guddina guddaan kan dabaalame ta’uusaatti kan galateeffataniin jiru. Aangoosaanii kanarra kan turan garuu amala adda addaa walitti makuun, dhaabbilee walabaa biyyattii hacuucuu fi mormitoota maqsuudhaani. Filannoo ganna shan dura geggeeffame irratti waa’een aangoo gadhiisuu yoo ka’u akkas jechuun gaafatani: "Akkamittan biqiltuuwwan muuzii ani dhaabe wayita firii buufatanitti dhiisee deema?’’ Aang'aa warraaqsaa kanaaf firii sassaabbachuun ammallee hin xumuramne. Pireezidanticha yeroo jalqabaaf kanin bare 1990 keessa diraamaa mana barumsaa keessatti raafama biyyattiii Miiltan Obootee fi Idi Amiiniin ga’aa ture dhumuu mul’isu keessatti turee jetti gabaastuun BBC Kaampaalaa jirtu Patience Atuhaire. Diraamichi wayita waraanni Museeveenii biyyattii wal-dhabdee fi ajjeechaa hin barbaachifne keessaa baasaa turetti Amajjii 26, 1986 dhiyaate. Lammiileen Yugaandaa hedduunis waa’ee nama bilisummaafi nageenya biyyattii fide kanaa carraa argameen dhaga’aa akka guddatan ta’e. Maanguddoon kun abbummaafi akaayyummaanis nibeekamu. Dargaggoonni Yugaandaa hedduun ‘‘Seevoo’’ jedhanii waamuuni, isaanis jaalalaan Baazukuuluu jedhanii dargaggoota kana waamu (akaakilee koo jechuudha, Afaan Lugaandaatiin). Namni maatii kun garuu akka nama dulloomaa jiruufi kursiirra taa’uun ijoolleefi akaakileen marfamuu qabaniitti of hin ilaalani. Akkuma yeroon filannoo darbe dhumateen, marroo 6ffaaf waajjira isaanii keessa turuuf duulli nafiladhaa biyyattiirra naanna’uun warshaalee eebbisiisuu, daandiiwwan saaquufi gabaawwan banuun eegalame. Amma ijjisaanii morkataasaanii ganna 38 fi wallisaa duraanii Boobii Waayin irra wayita jiru kanatti, Abba Museeveeniin jaboo ta’uu agarsiisuu fedhu. Eebla darbe wayita sochiin dhorkamee turetti namoonni sochii qaamaa akka taasisan jajjabeessuuf yaadanii ‘puushaappii’ osoo hojjatanii waraabamanii ture. Sadaasuma darbe keessas barattoota fuulduratti sana irra deebi’ani. "Abbaankee yoo sijaalate, akka jabaattu sitaasisa. Waggoota shan dhufanitti wayita barumsa xumurru hojii akka argannu ‘Seevoon’ nugargaara,’’ jetti dargaggoon ganna 25 Anjeelaa Kaariiboo, waa’ee hoji dhabdummaa dargaggootaa yaaddoo guddaa ta’erratti yaada yoo kennitu. Ikonomiiksiin kan eebbifamte namni kun, ‘Muzukuuluu’ ykn akaakilee boontuu maatii paartii ‘National Resistance Movement (NRM)’ deeggaru keessatti guddatte. Yunivarsiitii keessattis seelii paartichaa dura teessuu itti aantuu ta’uun tajaajilaa turte. Ammas waggoota 35 booda pireezidantichi waan hedduu hojjachuu danda’u jettee yaaddi. Hiriyyaan Museevenii dhiyoofi gorsaa isaanii kan ta'an Joon Nageendaa pireezdantii ofittummaa hin qabne jedhanii ''inni Yugaandaaf du'uuf qophii dha. Isa qabaachuu keenyaan abbootii carraati jedheen yaada'' jedhan. Pireezidantoonni ani beeku wanta godhan mara ofiif jedhanii hojjetu, beekamtii barbaadu  Museveeniin garuu biyya isaafi aardii kanaaf hojjeta. inni nama quuqama Afrikaaf qabu jedhaniis ibsu. Haata'uutii akka heera bara 1995 isa jalqabaatti Pireezidantichi bara 2005 booda filannoorratti hirmaachuu hin qaban ture. Namootni dhiyeenyatti isaan beekan bara 2005 dura Museveeniin aangoorra turuu hin fedhan ture, hojii qonnaa fi horsiisa loonii jaalatanitti deebi'uu barbaadu jedhu. Gazexessaan hariiroo gaarii pireezidanticha waliin qabu Wiiliyaam Piike aangoorra turuu feetuu jedhee wayita isaan gaafatee ture aariin itti dhagaahamee akka ture yaadata. ''Museveeniin lakkii hin barbaadu'' jedhanii akka ture yaadannoo katabee ture irratti gaazexessaan kun eeree jira. Haata'uutii bara 2004'tti taateen wayii yaada isaanii akka jijjirsiseefi sana boodas miseensotni Paarlaamaa turtii aangoo Pireezidantii dheeressuuf heera biyyaarratti fooyya'insi akka ta'u amansiisan jedhama. Yaada miseensonnii Paarlaamaa fiixaan baasaniifiin hanga waggaa 75 guutanittii aangoorra akka turan ta'e. Wantii bara 2004'tti yaada isaanii jijjiirsise garuu ammallee ifa miti. Achiis bara 2017 heera biyyaarra turtii aangoo pireezidantiirraa daangaan kaahamee ture  kaafame. Taateen sun hokkora uumee Paarlaamaan poolisiin akka to'atamu dirqisiisee ture. Murteen kun Dhaabni biyya bulchu 'National Resistance Movement' Museveniin bara jireenya isaanii guutuu pireezidantii akka ta'an hayyamuu akka fedhu agarsise. Deeggartootni Musevenii hedduun misoomaa fi nageenya biyyattiin waggoota darban galmeessifte Museveniin aangoorra akka turan sababa ta'uu dubbatu. ''Kaaba fi Baha biyyaarraa yoo dhufte injifannoo nageenyi fide hubachuu danseessa. waggoota 20 naannoleen kun waraana keessa turan'' jedha dargaggoon waggaa 28 Mana Maree Dargaggootaa biyyattii hoogganu. Faallaa kanaan garuu dhaabbilee walabummaa mootummaa qabaachuu qaban akka sirna haqaa kaadireewwan mootummaa filatamaniin guutamuun rakkoo ta'uus dubbatu. Mootummaan Musevenii miidyilee akkaan lalisaa jiran irraan dhiibbaa gahaa jiraachuu ammoo hogganaa garee miidiyaa biyyaalessa kan ta'an Daani'eel Kalinakii ni dubbatu. Mootummaan obsu dhabuun miidiyaaleefi hojjettoota miidiyaa hiraarsaafi hidhaa akka jirus dubbatu. Gama namoota siyaasaa mormituun ammoo hedduun hidhamanii deeggartootni isaanii ammoo ajjeefamaniiru. Weellisaan duraanii biyyattii maqaa Boobii Waayiin jedhamuun beekamuufi maqaan isaa inni sirriin Roobert Kiyaagulaanyi jedhamu filannoo bara kanaa irratti morkataa Musevenii isa jabaa ta'eera. Duula na filadhaa ji'oota dura gaggeessee tureen seera ittisa Covid-19'f bahe jedhamee cabsuun qaamolee nageenyaa waliin walitti bu'eera. Hidhameera, mana hidhaattis dararameera. Itti dhukaafamee konkolaachisaan isaa kan ajjeefame Boobii Waayin, deeggartootni isaa hedduun qaamolee mootummaan ajjeefamuu komata.


Biyyoonni yaa'a laga Abbayyaa Yugaandaafi Masriin odeeffannoo basaasaa walii qooduuf waliigalan

Yugaandaafi Masiriin wayita muddamni ijaarsa hidha guddicha Abbayyaa Itoophiyaan gaggeessaa jirtuun walqabatee naannicha keessatti dabalaa dhufeetti waliigaltee jijjirraa odeeffannoo basaasaa waliin mallatteessan. Marii qondaaltota olaanoo basaasaa biyyoota lamaan gidduutti gaafa Roobi taasifameen waliigalteen raawwatuu waraanni Yugaandaa ibsa baasen himeera. ''Yugaandaafi Masriin bishaan Naayil waan waliin qooddataniif wal - ta'uumsi biyyoota lamaan gidduutti taasifamu waan hafu miti. ''Sababni isaas wanti Yugaandaa miidhu asiinis ta'e achin Masrii miidha,'' jechuun hoogganaan jila Masrii Meejar Janatraal Saameh Saaber El - Degwi dubbatuu isaanii waraanni Yugaandaa ibsa baase keessa himeera. Dhimmi hidha guddicha Abbayyaa waggoota dheeraadhaaf Itoophiyaafi Masrii jidduutti madda wal dhabdee akkuma ta'etti jira. Kana duras pirezidaantiin duraanii Ameerikaa Doonaald Tiraamp, Masriin tarii Hidha Guddicha Itoophiyaan ijaaraa jirtu rukkutuu dandeessi jechuun isaanii ni yaadatama. Dubbiin isaanii yeroosi Itoophiyaa biratti mufii guddaa uumee ture. Itoophiyaan hidhi kun madda annisaa guddaafi sochii guddina dinagdee biyyattiin taasiftuuf bu'uura jetti. Haata'u malee biyyoonni yaa'aa gadii kan ta'an Sudaaniifi Masiriin gama isaanitiin, hidhi doolaarri biiliyoonni hedduun itti bahe kun ammeentaa bishaan gara isaaniitti dhangala'uu haalaan hirrisa jechuun yaaddoo isaanii ibsu. Lagni Abbayyaa biyyoota lamaa kan maddu yoo ta'u, inni guddaan bishaan Abbayyaa cuquliisa (Blue Nile) Itoophiyaadhaa madda. Yugaandaan ammoo madda bishaan Abbayyaa Adii (White Nile) dha. Mariin biyyoota sadan, Masrii, Sudaan fi Itoophiyaa jidduutti barootaaf gaggeeffamaa ture furmaata hin arganne. Mariin jaarsuummaa Pirezidaantii DR Koongoo kan ta'an Fiiliiksi Tishisekediitiin Kinshaasaatti gaggeeffamaa ture waliigaltee malee kan xumurame torbanuma kana keessa ture.


Afaan Swaahiilii Afrikaa tokkoomsuu danda’a jedhan Yoweerii Museveenii

Pirezdaantiin Yugaandaa Yoweerii Museveenii afaan Swaahiili aardii Afrikaa tokkoomsuu waan danda'uuf lammileen Afrikaa Afaan kana akka dubbataniif waamicha dhiyeessan. Guyyaa walitti hidhaminsa biyyoota Afrikaa jajjabeessuuf labsame (African Integration Day) irratti haasaa kan taasisan pireezidantii baroota hedduu Ugaandaa Museeveeniin, afaan Suwaahiilii ''afaan bilisa ta'e, kan saba kamiiyyu hin taane, eenyuyyuu kan kooti kan hin jenne dha'' jechuun ibsan. ''Afrikaanotni duriyyuu walfakkaanna ykn ammoo walitti hidhata qaban, tokko sababni hin taaneef hin jiru. Awurooppaanotni tokko ta'uu caala Afrikaadhaaf salphata, garuu kan nama dhibu daandii sana qabachaa hin jiruu'' jedhan. Biyyootni Awirooppaa tokkoomuuf yoo murteessan afaan isa kamitti fayyadamna kan jedhu isaan dhibuu jalqabe, Xaaliyaaniffa? Ispaanish, Ingilishii? Daachi? Jarman? moo kam dubbanna jechaa turan kan jedhan Museveeniin, Suwaahiiliin afaan bilisa ta'ee kan nu tokkoomsuudha jedhan. Suwaahiiliin Afaan warra Awurooppaa ta'uu baatus afaanota akka Ingiliish, Fireenchi fi Poorchugiisii afaan aardii ce'ee naamni ittiin waliigaluudha. Haata'u malee yaadni kun dhugeeffamuuf yeroo dheeraa fudhateera jedhu Museveeniin. Afaan Suwaahiilii Afrikaa keessatti afaanota bal'inaan dubbifaman keessaa adda duree yoggaa ta'u, biyyoota akka Keeniyaa, Taanzaaniyaafi Ugaandaa fa'a keessatti hedduminaan dubbatama.


Filannoo Yugaandaa 2021: Wantota shan waa'ee filannoo Yugaandaa beekuu qabdan

Duula filannoo hokkara makachuun namoonni akka du'aniif sababa ta'een booda Yugaandaan Kamisa (Amajji 14, 2021) filannoo biyyaalessaa gaggeeffatti. Pirezedaantiin biyyattii Yuweerii Museeveeniin aangoorra waggoota 35f erga turanii boodallee marsaa ja'affaatiif filatamuu fedhaa jiru. Maanguddoon umuriin isaa ganna 76 ta'e kun namoota 10 waliin dorgomuuf kan jiru yoo ta'u isaan keessaa garuu sirbituun beekamaa siyaasatti makame Boobii Waayin morkataa cimaa ta'a jedhamee eegama. Gareen mirgoota namoomaa  humna darbaa humnootiin nageenyaa hiriira deeggarsaa mormitoonni yeroo duula filannoo gaggeessan dhaabsisuuf fudhatan himataniiru.  Mootummaan garuu dhorkaa weerara koronaavaayirasii ittisuuf kaa'ame cabsuun namni baay'ee akka walitti hin qabamne gochuuf tarkaanfiin cimaan fudhatamuu barbaachise jedha. Waa'ee filannoo Yugaandaa qabxii barbaacisoo shan isin beekuu qabdan kunooti: Pirezedant Museeveeniin pirezedaantota biyyoota Afrikaa waggoota hedduuf aangoorra turan keessaa isa tokkodha. Inniifi paartiin isaa Sochiin Naashinaal Resiistaans waraana waggoota shaniin booda bara 1986 kan aangoo qabate yoo ta'u erga bara sanaatiin Yugaandaa bulchaa jira. Deegartoonni isaa biyyattiidhaaf hanga tokko nagaafi badhaadhinni akka ta'u, keessumaa ammoo imaammatawwan fayyaa irratti inni fideef isa jajatu. Tatamsa'inni HIV akka gadi bu'u taasiseera. Dhiyeenya kana ammoo tarkaanfiiwwan addaa addaa akka manneen barnootaa, manneen daldalaa cufuu, geejjibawwan dhaabsisuufi seera maaskii dirqamaan godhachuu kanneen jedhan fudhachuun weerara koronaavaayirasii ittisuudhaaf waan hojjetaniin galateeffatameera. Haata'u malee, yeroo tokko biyyoota gama Lixaan gaggeessitoota dhaloota haaraa Afrikaa keessaa akka tokkootti faarfamanillee, qeeqxonni isaa garuu gaggeessaa biraa abbaa irrummaatti of jijjiiredha jedhu. Museeveeniin paartii isaa keessaa nama isa bakka bu'u adda baafatee hin qabu.  Maanguddoon kun bara 2017 ammoo seera umurii pirezedaantii 75tti daangessu haqu baasuudhan akka ammas pirezedaantummaatiif dorgomuu isa dandeessisutti tolfateera. Bulchiisa isaa keessatti mormii hedduun kan isa mudachaa ture yoo ta'u, addatti mormituu yeroo dheeraa kan ture dursaan garee mormituu Kiizaa Besigiyee isa tokkodha.  Dursaan mormituu kun yeroo hedduu kan hidhame yoo ta'u bara 2021 keessa pirezedaantummaaf akka hin dorgomne murteessee dhiise. Museeveeniin baadiyyaarraa deeggartoota baay'ee qabaatullee, rakkoon walqixxummaan dhibuun dabalaa deemuufi biyyattii gosaan qabanii bulchuun mormiin isa mudataa jira. Kaadhimamtoota 10 Museeveenii dorgoman keessaa tokko nama muuziqaa kan ta'e Roobeert KiyaagulaanyiiSentaamuu ykn maqaa waltajjii Boobii Waayiin jedhamuun beekamudha. Namoota warra isa jaallataniin "ghetto president" jedhama. Kun ammoo 'pirezedaantii humnaan bakka muraasatti daangeffame' akka jechuuti. Boobii Waayin osoo bara 2017 siyaasa keessa seenee paarlaamaa keessatti teessuma hin mo'atiin dura baroota 2000n keessa Afrikaa Bahaa keessatti weellisaa baay'ee beekamaa ture. Boobii Waayin bulchiinsa Museeveniitiif akka mormituu cimaatti ilaalama. Dargaggoota duraan siyaasa keessa hin jirrellee akka siyaasatti makaman nama taasisedha. Baroota darban keessa pirezedaantii biyyattii cimsee kan qeequ yoo ta'u, " ummata sodaatoo taasiseera" jechuunis ni himata. Pirezedaantichis morkii kana akka salphaatti hin ilaalle. Boobii Waayiniin akka ergamaa humnoota alaatti himata. "Warra tasgabbiifi walabummaa Yugaandaa hin barbaadneef hojjeta"  jechuun kanaaf ammoo dargaggoota duula filannoof kakaasuun hokkara uumuun gara hin taanetti oofaa jira jechuun himatu. Boobii Waayin erga siyaasatti makamee si'a hedduu hidhameera. Baabii Waayin beekamaa akka ta'u kan taasise keessaa tokko umurii isaati. Inni amma umuriin isaa ganna 38 yoo ta'u walakkaa Pirezedant Museeveeniiti jechuudha. Biyyattiin ammoo biyya dargaggoota hedduu qaban keessaati. Boobii Waayin magaalaa guddittii biyyattii Kampaalaa keessatti bakka hiyyeeyyonni itti heddummaatan keessatti guddate. Haqaafi walqixxummaa hawaasummaa inni muuziqaa isaatiinis ta'e siyaasa keessatti dhageessisu dargagoota biratti, keessumaa warreen magaalaa jiraatan biratti fudhatama argateera. Dhiphina cimaatu ture. Duulli filannoos hokkaraa walirraa hin ciitneen kan makame ture. Kanarraa kan ka'eenis namoonni hangi tokko ajjeefamanii dhibbaan kan lakkaa'aman ammoo hidhamaniiru. Aanga'oonni tarkaanfii fudhatame kana sababa uggurri ittisa Covid-19 labsame cabuu isaatiin jedhu. Huumaan Raayitis Waach ammoo humnoonni nageenyaa seera ugguruu kana " akka ittiin qabannaatti gargaaramuun mirgoota namoomaa sarbuufi mormitootaafi miidiyaalee ittiin ukkaamsuuf" itti gargaaramu jedha. Yugaandaan ummata miliyoona 42 qabdi. Biyyattiin Keeniyaa, Sudaan Kibbaa, Taanzaaniyaa, Ruwaandaafi Dimokiraatika Rippabilika Koongootiin daangeffamti. Biyyoota ollaa irraa kan itti baqatan miliyoona 1.4 keessumeessuun addunyaa irrati biyya baqattoota keessummeessuun sadarkaa duraa keessa jirtudhas. Namoonni tasgabbii dhabuu biyyattii ija yaaddootiin ilaalu. Filannoo booda maaltu uumama jedhaniis hordofaa jiru. Seenaa Yugaandaa keessatti aangoo karaa nagaa waliif dabarsuun hin jiru. Kana waan ta'eef, yoo Museeveeniin kan mo'aman ta'e loltuun biyyattii maal akka godhuufi maaltu akka ta'u ifa miti.


Hidhamtoonni 200 ol mana hidhaatii miliqan keessaa torba qabaman

Hidhamtoonni 200 ol mana hidhaa Yugaandaa Kaaba-baha biyyattiitti argamurraa miliquu qondaalotni mirkaneessuun isaanii ni yaadatama. Namoota 200 ol mana hidhaa cabsanii bahan kana keessaa torba amma qabamuun mirkanaa'eera. Namoota 600 ol ta'an mana hidhaa magalaa Kaaba-bahaa Yugaandaatti argamtu Morotoo keessaa Roobii kan miliqan 219. Dubbi himaan Tajaajila Sirreeffamtootaa akka jedhanitti hidhamtoota miliqan kanneen barbaaduudhaaf helikoopteroonni sadiifi loltoonni lafoo ramadamaniiru. Namoonni hidhaa miliqan kunneen gaaratti baqachuun daangaa Keeniyaa qaxxaamuruuf yaalaa jirus jedhameera. Manni hidhaa sun ammoo guutummaan cufamee akkamitti akka hidhamtoonni kunneen miliquu danda'an qoratamaa jira. Magaala naannoo sanaattis sochiin dhaabbatee qaamonni nageenyaa bobba’uun hidhamtoota kana adamsaa jiru. Hidhamtoonni kunneen mana hidhaa Morootoo keeessaa erga bahanii eegduu ajjeesaniitu gaaratti ol baqatan jedhameera. Loltuufi eegdonni mana hidhaa sanaa qawwee kudha shan qabachuun kanneen miliqan hordofaa jiru. Dubbii himaan loltuu biyyattii hanga yoonaa hidhamtoonni lama qabamuufi lama ajjeefamuu dubbatan. Manni hidhaa hidhamtoonni irraa miliqan kun tulluu Morootoo gaditti ijaarame. Akka gabaasa Asooshiyeetid Pireesitti hidhamtoonni kunneen uffata danbii mana hidhichaa halluu keelloo qabu baasuuni qullaa yaa’an. Dhukaasni magaalatti keessa ture sochiin ummataa akka dhaabbatu godheera. Morootoon magaalaa guddoo Kaaraamoojaa keessatti argamu yoo tahu, naannichi hokkoraafi nagaa dhabuun beekama. Mootummaan sagantaa hidhannoo hiikkachiisuu bara 2,000 keessa taasiseen qawwee namoota siiviilii harkaa funaaneera. Haa tahu malee, ammas hawaasa gidduutti walitti dhukaasuun ni jira.


Filannoo Yugaandaa: Yugaandaatti mootummaan intarneeti cufuullee lammileen filannoof bahaniiru

Mootummaan Yugaandaa filannoo pireezidaantummaa har'a gaggeefamaa jiruun dura tajaajilawwan midiyaalee hawasaa cufeera.  Dorgomaan mormituu Boobii Waayiin garuu gochi kun qaama sochii filannoo waliin dhahuutii jedheera. Mootummaan biyyattii sababii feesbuukiin deeggartoota kiyya uggureef jechuun midiyaaleen hawaasaa akka cufamaniif Kibxata darbe ajaja dabarsuunsaa ni yaadatama. Haata'u malee lammiileen biyyattii hoogganaa isaanii waggoota dhufanii filachuuf buufataalee adda addaatti hiriira galanii eeggataa jiraachuu gabaasonni BBC magaalaa guddoo biyyattii Kaampaalaafi bakkeewwan garaa garaatti argaman himan. Tajaajila intarneetii biyyattii maaltu mudate? Yugaandaa keessatti aanga'oonni mootummaa dorgommii cimaa pireezidantii Afrikaatti kanneen bara dheeraaf aangoorra turan keessaa tokko ta'an, Yuweerii Museveniifi weellisaa beekamaa Boobii waayiin jidduutti har'a gaggeefamuun dura tajaajjilli intarneetii akka adda citu taasisan. Gareen Interneetii to'atu NetBlocks tiwiitara irratti akka jedhetti, biyyattiin guyyaa Roobii galagala sa'aatii tokko irraa eegaluun dukkana intarneetiitti deebitee jirti. Uggurrii intarneetii kunis mootummaan akka appiiwwan ergaa dabarsaniifi miidiyaalee hawaasaa hundi cufamaniif ajaja dabarsee guyyaa tokkoon booda hojiirra olfame. Pirezidaanti Yuweerii Museveniin, sababii akkaawuntiiwwan feesbuukii kan paartii biyya bulchaa jiruu deeggaran dhaabni Feesbuuk haqeef uggura kana kaahan jedhama. Walliisaa beekamaan amma dorgomaa pireezidaantummaa ta'ee Boobii Waayiin ammoo interneetii cufuun qaama karoora filannoo waliin dhahuuti jedheera. Itti dabaluunis, ''Uummannii Yugaandaa cimaafi bulchiinsa abbaa hirree kana dhuma itti godhuuf kan isa dhaabu omtu kan hinjirreedha'' jedheera. Filannoon har'aa kunis ganama sa'aatii tokkootti eegaluun bu'aansaa Sanbata dhufaatti akka ifa ta'u eegamaa jira. Dulli na filadhaas hokkoora cimaan kan guutameefi namoonni hedduunis kan itti lubbusaanii dhaban ture. Obbo Museeveniin ammoo erga waggoota 35 darbaniif biyyattii bulchaniin booda ammas yeroo jahaffaaf aangoorra turuu barbaadu. Amma waan haaraa maaltu jira? Komishiniin filannoo namoonni filannoof galmaa'an hanga hiriira galanii jiraatanitti sa'aatii itti buufataaleen filannoo akka cufaman jedhamaniin boodas namoonni sagalee akka  kanneniif hayyamamu qaba jedhulleen, buuftaaleen filannoo garuu barii sa'aatii 1tti eeagaluun waaree booda sa'aa 10tti akka cufamaniif karoorfameera. Haata'u malee buufataalee filannoo tokko tokkotti sa'aatii eegaluu qabuun filannoo kan hineegalamiin ta'uun himamaa jira. Kaadhiimamaan pirezidaantummaa mormituu Boobii Waayin buufata filannoo qarqara Magaalaa Kaampaalaatti argamu tokkootti sagalee kenna jedhamee eegama. Haaluma walfakkaatuun pireezidaanti Yuweerii Musevenii kan aangoorra waggoota 35'f turan, bakka dhaloota isaanii Lixa Yugaandaatti filatu jedhamee eegamu.


Lola Tigiraay: Obbo Dammaqaa Mokonnin Yugaandaatti imaluun araara TPLF waliin wal qabataa?

Pirezedantiin Yugaandaa waldhibdeen Itoophiyaa keessatti jabaate karaa mariin akka furamu tiwitara gubbatti erga maxxansanii booda haqan. Pirezedantiin Yugaandaa Yuwerii Museevinii toora Tiwitara isaanii irratti waraanni Kaaba Itoophiyaatti dhalate mariin furamuu qaba jedhanii barreessanii ture. ‘’Walitti bu’iinsi kun lubbuu namaa kan galaafatuu fi dinagdee laamshessuudha’’ jedhanii  barreessanii turan. Pirezedantichi tiwitara gubbaatti yaadasanii kan barreessan erga ministira haajaa alaa Itoophiyaa  Obbo Dammaqaa Mokonniin wajjin Yugaandaatti wal arganii mariyatanii booda ture. Mr Museeviniin mariin isaanii ‘’dhimma nageenya fi tasgabbii Itoophiyaa ammatti miidhaa jiru’’ akka ta’e ibsaniiru. Mr Museeviniin  itti dabaluun ‘’siyaasa federaalizimii sabaarratti bu’uureffatetti hin amanu, dhimma tokkummaa fi fedhii waloorratti xiyyeeffatamuu qaba, kana qofa karaan badhaadhinaa ‘’jedhan. Ammaa garuu barreeffammni isaan maxxansan kun haqameera. Ta’us ,maalif waan Tiwitarii irratti maxxansan haqame ibsi kennan hin jiru. Haa ta’u malee, mootummaan federaalaa Itoophiyaa paartii naannoo Tigiraay bulchuu fi kan mootummaan federaalaa 'seeran ala jedhuun' TPLF wajjin mariyachuu akka qaban waamicha dhiyaatu fudhatama dhabsiisera. Mootummaan Federaalaa ergama naannoo Tigiraayitti raaawwatu ’’tarkaanfii seera kabachiisuti’’ jedhee ibsa. Walitti bu’iinsa naannicha keessatti hammaate baqachuun namoonni kumaatamaan lakka’aaman daangaa qaxxaamuranii Sudaanitti baqachuu fi namoonni dhibbaan lakkaa’aman du’uun gabaafameera. Naannichatti maaltu akka ta’aa jiru odeeffaannoo sirnaan argachuuf sababii tajaajilli bilbilaa fi intarneetii addaan cituun rakkisaa taasisera. Dubbii himaan koree labsii yeroo muddamaa fi ministira haajaa alaa Reediwaan Huseen, imalli ministirichaa dhimma jaarsummaa wajjiin walitti hidhamiinsa ykn hariiroo hin qabu jedhaniiru.’’ Mariin furuuf tattaaffiin godhamu adaba jalaa akka miliqan kan taasisuu fi didaa akka ta’an jajjabeessa’’jedhan. Itti dabaluun, biyyi kamiyyuu kutaa biyyaasaatti rokkeettii fi misaa'ela hidhatee haleellaa raawwachuuf dorsisuu wajjin mariif hin taa’uu jedhan. Pirezedantiin duraani Naajeeriyaa Olusejun Obasaanjoon, walitti bu'iinsi mootummaa federaalaa fi TPLF gidduu karaa mariin akka furamu waliigalchisuuf gara Itoophiyaatti imalarra jiru jedha gabaasni AFP. Pirezedantiin Yugaandaa Yuwerii Musevini,  waldhabbichi karaa mariin akka furamu toora tiwitaraatti barreessanii erga haqanii sa'aatii tokko booda Oduun kun dhaga'ame. Mootummaan Itoophiyaa garuu TPLF wajjin mariyachuu akka hin feene cimsee hubachiisera. Mootummaan akka jedhutti, naannoo Tigraay kan bulchaa jiran wajjin waggoota lamaan darbanitti garaagarteen jiru karaa nagaan akka furamu yaalii taasifame fudhachuu didaniiru jedheera. Obasaanjoon marii kanaaf gara Finfinneetti imalaarra akka jiran dubbi himaan isaanii Kehindii Akinimii AFPtti himeera. Sadaasa 3 bara 2020 halkan erga mootummaan federaalaa humnootni TPLF'f amanamoo tahan buufata waraanaa ajaja kaabaa rukutan jehuun waraana wal irratti eegalanii as lubbuun namoota baay'ee darbuun qabeenyi guddaan manca'uu gabaasaalen himaniiru. Lammiilee nagaa irrattis ajjeechaan raawwate jechuun dhaabbilee gurguddoon mirga dhala namaaf falman balaaleffataniiru. Jiraattotni naannoo waraanni itti gaggeeffame keessa turan 20,000 ol tahanis daangaa ce'uun gara Sudaanitti baqataniiru. TPLF buufata xiyyaaraa Baahirdaarii fi Gondar irratti haleellaa Rookkettii raawwachuu ibsera. Darbee rokkeettii furguggisuun naannoo buufata xiyyaaraa Asmaraa haleeluus aanga'oonni TPLF himaniiru. Waraanni naannoo Kaaba Itoophiyaa Tigiraay keessatti gaggeeffamaa jiru kun daangaa ce'uun biyyoota ollaafis yaaddoo tahuu akka hin hafne himamaa jira. TPLF waggoota 27'f Itoophiyaa ol aantummaan gaggeessaa turan.  Haa tahu malee erga MM Abiy Ahimed bara 2018 aangoo qabatanii as garaagartummaa siyaasaa gidduu isaaniitti uumamaa dhufeen amma gara waraanaatti ce'aniiru.


Kalaqa: Dubartii saamunaa farra-busaa kalaqxeen walbaraa

Dubartiin lammii Yugaandaa saamunaa farra dhibee busaa kalaqxe badhaasa ‘’biznas hiiro’’ jechuunis gootittii biiznasii jedhamuufi sadarkaa Afrikaatti taasifamuuf dorgomaa jirti. Bakka guddisa daa’immaniitti kan guddatte Jowaan Naalubegaa saamunaa farra busaa kalaquuf kan kakaakte rakkoo ijoollummaatti agarte akka ta’e BBC’tti himteetti. ‘’Bara 2016’tti akkan hubadhetti namoonni busaa ittisuuf wanti itti dhimmi bahan wantootuma waggoota dheeraaf itti dhimmi bahanidha,’’ jechuun BBC Fokas on Afrikaa jedhamuuf himte. Aadde Naalubegaan akka jettutti duulli mootummaan taasisu itti fufuus ammallee tatamsa’inni busaa baadiyyaa Yugaandaatti akkuma itti fufeetti jira. ‘’Namoonni hedduu waan mootummaan ittiin jedhu raawwatu. Saaphana busaa ofirraa ittisan itti fayyadamu garuu busaan waan isaan qabatuuf abdii kutatani,’’ jechuun himti. Sababa kanaaf waan haaraa dalaguuf yaadde. Saamunaa busaa dandamatuufi guyyuu hawaasni fayyadamu kalaqxe. Saamunaan kuni suuqii akkasumas hospitaalatti argama. Kanneen harka qalleeyyii ta’anif gatii gad – aanaan hirama. Kalaqni ishee kuni dorgommii marsaa xumuraa badhaasa lammii Chaayinaa Jaak maa Faawundeeshiniif akka dhaqqabdu taasiseera. Badhaasni kuni kalaqxoota Afrikaa jajjabeessuuf kan kennamudha. Biyyoota Afrikaa hedduu keessatti ammallee busaan lubbuu namoota baay’ee galaafata.


Filannoo Yugaandaa booda Boobii Waayin lubbuusaaf akka sodaatu ibse

Mormituu gameessi Yugaandaa Boobii Waayin filannoo Pirezidaanti Yuweerii Museveenii marsaa ja'affaaf mo'atan kuffisan, lubbuusaaniif akka sodaatanis himan. Filannochi akka Museveeniin jedhan haqa qabeessa osoo hin taane sadarkaa filannootiin gadi kan ta'ee fi bu'aansaas kan wal-dhaheedha jedhan qondaalli siyaasaa kun. Filannoon Yugaandaa duula na filadhaarraa eegalee jeequmsaan kan guutamee fi namoonni hedduun kan irratti du'an ture. Filannocha dursuun mootummaan interneetii cufee ture, tarkaanfiin kun qaamolee filannocha hordofaniin daran qeeqame. Ga'eessi umrii waggaa 38 Boobii Waayin akka doorsifamaa jiruu fi maatii fi mataasaaf akka sodaatu dubbate. Mannisaa hidhattoota mootummaan marsamee akka jiru kan hime Boobii Waayin, manaallee gadi ba'uu akka hin dandeenye hime. "Namni kamuu mana keenya seenee ba'uu hin danda'u.  Gaazexeessitoonni biyya keessaa fi biyya alaas anaan argachuuf hin dandeenye,"  jedhe. Gara fuulduraattis akka duraanii uummanni akka hiriira ba'u waamuu osoo hin taane, karaa nagaan deemuuf yaada akka qaban himan. Garuu akkuma interneetiin deebi'een daba hojjetamaa ture ragaa viidiyoon deggeranii akka gadi dhiisanis waadaa galaniiru.


Yugaandaatti seerri fiilmii saal-quunnamtii dhorkuuf bahe haqame

Yugaandaatti seerri falmisiisaa farra fiilmii saal-quunnamtii (pornography) dhiibbaa garee falmitoota mirga dubartootaan taasifameen haqameera. Mootummaan seera kana bara 2014'tti ture, babal’achuu fiilmii saal-quunnamtii to’achuun dubartootaa fi daa’imman eeguuf jecha baase. Haatahu malee qeeqxonni, seerichi akka malee hojiirra ooleera jedhu, dubartoonni qoloo gabaabaa uffatanii deeman sababa seera kanaan haleelamaa jiruu jedhan. Seerri kunis yeroo ammaa Dhaddacha Heeraa Yugaandaadhaan haqameera. Abbootiin seeraa shan kutaa seera kanaa fiilmiin saal-quunnamtii yakka jedhuufi  uffannaa dubartootaa ‘namuusa hin qabne’ jechuun dhorku heeraan ala jechuun murteessaniiru. Seera dhorkaa akkasii kaa’u haquun  hawaasarra miidhaan dhaqqabsiisu hin jiraatu jedhan. Jalqaba seerri kuni bara 2014tti gaafa bahu ‘farra qoloo gabaabaa’ jedhamuun beekama ture, kunis dubartoota haleellaa fi qoccollaaf saaxilee ture. Magaalaa guddoo biyyattii Kaampaalaattis mormiin dhageessifamaa ture. Falmitooti mirgoota namoomaa fi ogeessonni seeraa mirga namoomaa mootummaan seericha akka haqu dhibbaa gochuun booda iyyata walitti qabuun gara dhaddacha heeraatti geessan. Yeroo seerichi bahe dhaabbanni mirga dubartootaaf falmu Uganda Women's Network heera biyyattii wal-qixxummaa koorniyaa lamaanii kabajutti bu’a jedhee ture. Seerichi walaloo fi viidiyoo sirbaallee osoo hin hafiin fiilmii saal-qunnamtii jalatti ramadee ture. Artistiin walaloo gosa kanaan sirbes  hidhaa bu’a jechuu dha. Walleen biyyattii Jemimah Kansime sirbashee Panadol Wa'basajja(Qoricha dhiiraa) jedhuun seera kanaan adabamuun nama jalqabaa taateetti. Weellistuun kunis wallee dubbii dachaan waa’ee dandeettii saal-quunnamtii dhiirotaa sirbuun hidhaa waggaa 10 irratti murtaa’eera. Yeroo seera kana haquuf iyyannoon walitti qabamaa turetti dhimmi weellistuu kanaa dhaabbatee ture. Bara 2018tti moodeeliin suuraan qullaa ishee agarsiisaa ture gadhiifamuun boodas hidhaa buutee turte, dhimma kanarratti mootummaan waan jedhe hin qabu.


Afgaanistaan Taalibaan jalatti: Yugaandaan baqattoota Afgaan 2,000 simachuuf Ameerikaa waliin waliigalte

Biyyi baha Afrikaa Yugaandaan lammilee Afgaanistaan 2000 erga Taalibaan aangoo qabatee booda baqatanii bahan simachuuf tole jette. Baqattoonni jalqabaa 500 Kibxata waaree booda buufata xiyyaaraa Enteebee akka gahan eegama. Waliigalteen kun gaaffii Ameerikaan dhiyeessiteen ta’uu ministirri baqattootaa Yugaandaa Ester Anyaakuun BBC’tti himaniiru. Baasii baqattoota kana qubachiisuuf barbaachisu mara kan danda’u Ameerikaadha. Yugaandaan waggoota dheeraaf baqattoota simattee keessummeessuun kan beekamtu yoo ta’u, wayita ammaa baqattoota miliyoona 1.3'f dahoodha. Biyyattiin baqattoota hedduu qabaachuun Afrikaarraa biyya jalqabaa yoo taatu addunyaarraa sadaffaadha. Baqattoonni haaraa Afgaanistaan irraa dhufan qorannoon Covid-19 erga godhameefin booda bakka yeroof tursiifaman geeffamu jedhan Aadde Ester. Dilbata darbe Taalibaan waggoota 20 booda aangootti deebi’uu hordofee lammileen biyyattii kumoota hedduun lakkaa’aman biyyaa bahuuf yaalii gochaa turan. Namoonni hedduun buufata xiyyaaraa Kaabuul bakka loltoonni Ameerikaa lammilee alaa fi Afgaanota rakkoo keessa jiran baasaa jiranitti xinniqaa turan. Viidiyoon wayita lammileen Afgaan xiyyaara koruuf itti rarra’an agarsiisu marsaalee hawaasaa irratti ijoo dubbii ture.


Yugaandaa: Hidhaan mana keessaa Boobii Waayin akka xumuramu manni murtii ajaje

Manni murtii Yugaandaa loltoonni fi poolisoonni mana jireenyaa dorgomaa pireezidantii kan ture Boobii Waayin gadi dhiisanii akka deeman ajaje. Guyyoota 11 dura erga filannoon taasifame Boobii Waayin ykn Roobart Chaagulanyi mana jireenyaa isaa qarqara Kaampaalaa jiru keessaa akka hin baane ugguramee ture. Boobii Waayin morkataa jabaa pireezidantii ganna 34f biyyattii bulchan Yuweerii Museveenii ture. Komiishiniin filannoo Museveeniin filannicha injifachuu labsullee, Boobii Waayin filannichi hatamuu fi inni akka injifate dubbataa ture. Murteen mana murtii Wiixataa kun erga ogeeyyiin seeraa Boobii Waayin mana murtiitti iyyataniin booda kan kennamedha. Mootummaan akka inni hokkora hin kaasne ittisuufin manatti hidhe jedhee falme. Haa ta'u malee manni murtii hidhamuun Boobii Waayin seeraan ala jechuun murtee dabarse. Bilisummaa dhuunfaa isaa sarbuudha jedhan abbaan seeraa Maayikil Eluubuuu. Duula na filadhaa irratti namoota hedduutu du'e - irra hedduun isaanii humnoota nageenyaan ajjeefaman. Akka Komiishiniin Filannoo Yugaandaa jedhutti Boobii Waayin sagalee kenname keessaa dhibbeentaa 35 qofa injifate. Boobii Waayin garuu sana hin fudhatu. Gamtaa Awurooppaa fi Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii dabalatee dhaabbileen mirgoota namoomaa hedduun filannicharratti yaaddoo qaban ibsachaa turan. Filannoo kana Gamtaa Afrikaa malee gareen idil-addunyaa irratti argamee taajjabe hin jiru. Mootummaan Yugaandaa filannichi haqa qabeessa ture, nagaan xumurame jedha. Filannicha booda bilbilaan BBC waliin kan haasa'e Boobii Waayin "waa'ee lubbuu koo fi kan haadha warraa koo yaadda'eera" jedhee ture. Kaampaalaa kan jirtu gabaastuun BBC Peeshiyans Atuhaaree poolisoonni fi loltoonni mana jireenyaa muuziqeessaa nama siyaasaa ta'e Boobii Waayin ala buufatan nama tokko ol hin galchan, kan keessa jirus akka bahu hin hayyamani jetti. Loltoonni kaan ammoo ollaa isaa keessa olii gadi deemaa to'annoo godhu jetti. Dubbi himaan waraana biyyattii Birgaader Filaaviyaa Biyekiwaasoo qaamoleen nageenyaa ajaja mana murtii ni kabaju jechuun BBC'tti himan. Peeshiyans Atuhaare, BBC News, Kampaalaa Humnooti nageenyaa hatattamaan mana jireenyaa isaa gadi dhiisanii kan deeman yoo taate, Boobii Waayin bu'aa filannoo mormee mana murtiitti iyyachuuf yoo xiqqaate guyyoota afur qaba. Yoo san kan godhu ta'e manni murtii dhimmicha dhaggeeffatee guyyoota soddoma keessatti murtii kennuu qaba. Qondaalonni paartii 'National Unity Platform' fuulduraaf maal akka godhan hin murteessine jechuun BBC'tti himan. Kunis sababa pireezidantii paartii isaanii Boobii Waayin waliin wal qunnamuu hin dandeenyeefi jedhu. Jimaata darbe Facebook irratti kallattiin dubbataa kan ture Boobii Waayin lammileen Yugaandaa mormii kaasuu yoo fedhan akkas gochuun mirga qabu jedhe. Haa ta'u malee deeggartoonni isaa mormiif akka bahan ifatti waamicha hin goone. Boobii Waayin morkataa pireezidantii mana keessatti hidhame kan jalqabaa miti. Filannoo bara 2016 irratti Museveeniin morkataa kan ture Kiizaa Beesigiyee filannoo booda manaa akka hin baane ugguramee ture.


Bobbaan jiraattota Kaampaalaa anniisaa elektirikii 'maddisiisuu hin dandeenye' oduun jedhu soba

Piroojektiin biodigester Yugaandaa magaalaa Kaampaalaatti bobbaa namaarraa humna elektiriikii maddisiisuuf ijaarame, bobbaan jiraattota magaalittii galteewwan koompaawundii keemikaalaa gaazii omishu Methane jedhamu omishu hin qabu jedhame. Barruu Yugaandaa mootummaatti hidhata qabu 'New Vision' jedhamutu qondaala mootummaa tokko waabeffachuun gabaase. Mootummaan Yugaandaa garuu wanti haati aangoo kun jedhaniiru jedhamee barruu New Vision irratti maxxanfame sirrii mitii jedheera. Barruun biyyattii kun daarektarri bulchiinsa qabeenya uumamaa Ministeera Bishaanii Yugaandaa, rakkoo kanaaf sababni nyaata jiraattonni sooratanidha jedhaniiru jechuun qabaase. ''Wanta soorannu keessa hanqinni wayii jira, sooranni uummataa Methane omishaa hin jiru'' jechuun Dr. Filooreens Girees Adoongoo natti himaniiru jedhe barruun kun. Bobbaa namaatti dabalataan galteewwan biroo akka balfaa dhaabbilee dhugaatii omishanii itti dabaluun keemikaala anniisaa omishu uumuuf yaalamuus, guutummaatti milkaahuu dhabuu ibsan Dr. Filooreens. Hojiichi ammallee adeemsarra jiraatus methane omishuu hin dandeenyes jedhan. Bobbaa namaarraa anniisaa elektiriikii maddisiifamuun dabalataan hambaa isaa irraa callaa guddistuufi meeshaaleen ijaarsaa ni hojjetamu. Buufatni balfaa dhangala'aa qulqulleessu Bugolobi jedhamu guyyaatti balfaa dhangala'aa liitira miiliyoona 45 qulqulleessuun Baha Afrikaa keessatti damee kanaan isa guddicha jedhama. Piroojektiin kun deeggarsa Baankii Misoomaa Afrikaa, Gamtaa Awrooppaa, dhaabbata gargaarsaa biyya Jarmanii tokkoofii bajata mootummaa Yugaandaan ijaarame. Ejensiin Yugaandaa dhimma bishaaniifi balfaa hoogganu odeeffannoo barruun New Vision bobbaan jiraattotaa anniisaa maddisiisuu dadhabe jedhu dogongora jedha. Kaampaniin Bishaaniifi Balfa dhabamsiisuu biyyaalessaa ''odeeffannoon kun soba'' jechuun tiwiitara gubbaatti maxxanseera. Itti dabaluunis hojiin ijaarsaa isaa xumuramee hojii hin eegalle jedheera. Ijaarsi piroojektii kanaa bara 2014'tti eegalamee bara kana xumurame. Anniisaan elektirikii maddisiifamu ammoo namoota 850,000 tajaajila jedhamee abadatamee ture.


Shamarree daldaaltuu qurxummii umuriin xiqqoo miseensa paarlaamaa taate

Shamarreen Heelan Awumaa Waandaaraa filannoo Yugaandaan baatii Amajjii darbe keessaa gaggeesite irratti paartii biyya bulchu NRM bakka bu’uun dorgomtee naannoosheetti injifattee jirti. Heelan dhiyeenya barnootashee yunivarsiitii kan xumurtee yoo ta'u umuriinsheef reefu ganna 23 taati. Buulchiinsa Baha Yugaandaatti, Busriyaa bakka bu’uun kan dorgomte shamareen tun, teessoowwan dubartootaaf qabame ture keessaa tokko injifachuu kan mirkanneeffatte Heelan, miseensa paarlaamaa umuriin xiqqaa ta’uu dandeessee jirti. Bara 2019 barnoota yunivarsiitii ishee osoo hin xumuriin duras, daldala qurxummii harmeenshee hojjetan hojjetaa akka turte gaazexaan Deeylii Meel gabaaseera. Isheenis qurxummii waaddee hiriyoota  koolleejii ishee turaniitti gurguraa akka turte gabaafame. Heelan aazexaa kanaaf yaadashee wayita kennitus, ‘‘ajaja Waaqaatiinan’’ gara siyaasaatti makame jettee jirti. Miseensoonni paartichaa Heelanaadhaan ‘Haadha Busniyaa’ jedhanii waamuun. Maqaa masoo aanaa bakka buu'uun dorgomteen kennameefiin. Isheenis tibba filannootti doqdoqqeedhaan manneen jireenyaarra naannoftee duula na filadhaa taasisaa turte. Paartiin NRM seenaa jireenya nama dhaaba siyaasaa kana bakka bu’uun dorgomte Heelan, adeemsa siyaasaa isheen keessa dabarte ilaalchisuun, viidiyoo hojjette baatii darbe keessa gadhiisee ture. Wiixata darberraa kaasee bakka bu’oonni ummtaa paarlaamaa keessatti kakuu raawwachaa kan jiran yoo ta’u, guyyoota itti aanan keessattis kan itti fufu ta’a. Seenaa Yugaandaa keessatti kana dura namni umurii xiqqaa paarlaamaa seene shamarree Alengooti jedhamtu yoo taatu, innis 2011 keessa ture. Shamarree Alengootis nama ganna 19 wayita turtetti filatamtee miseensa paarlaamaa taate turte.


Chimpaanziin mala ulfa ittisuu fudhachaa jirtu 'osoo hin yaadin' dhalte

Erga 'malli ulfa ittisuu milkaa'uu dhabee booda' osoo hin yaadiin Chimpaanziin daa'ima ilmoo intalaa deesse. Mooraa  kunuunsa Chimpaanzii Yuudaandaa keessatti  malli ulfa ittisuun chimpaanziin fudhataa jirtu sababii hin beekamneen hojjechuu dhiisnaan 'osoo hin karoorfatiin intala' deesse jechuun hoggantoonni mooraa kunuunsichaa BBC'tti himaniiru. Hoggansi 'Ngamba Island Chimoanzaee Sanctuary' Haroo Viiktooriyaa irratti argamu Chimpaanziini sun ulfa ta'uusheefi abbaan daa'ima dhalattee 'DNA' isaa barbaadamaa akka jiru yoo dhagahan nahaniiru. Haati Naatashaa yoo jedhamtu umuriin ishee ganna 29 taateetti jedhamee amanama. Naannoo Aaru'aa jedhamu kan lixa biyyatti keessatti  argamtu keessaawaggoota 21 dura kan baraaramtedha. Hogganaan dahoo kanaa akka jedhanitti, daa'imman chimpaanzii dhalataniif kunuunsa gahaa gochuuf humni gahaan waan hin jirreef akka kan biraan dhaltu waan hin barbaanneef akka  hin ulfoofnees dhorkaa  turuusaanii  dubbatu. "Akkuma dhala namaa chimpaanziin dhaltuus ulfa hin barbaachifneef akka hin saaxilamne mala ittisa ulfa fayyadamu. Kunis mooraa kunuunsa kanaa keessatti chimpaanzoota maatii hin qabneefi rakkatan qofaaf waan ta'eefi, " jedhu Tiitus Muukunguu. Waggoota 20 darban keessa daa'imman afur qofaatu turan, kana jechuun malli ittisa ulfaa hojjachaa ture jechuudha jedhan Tiitus. Dhalachuun chimpaanzii kanaa gaafa Fulbaana shanii kun lakkoofsa isaanii gara 50'tti ol guddiseera. Haaluma kanaan eeggumsi  biyyattii namoonni chimpaanzii dhalatte saniif maqaa akka moggaasan  gaafataa jira.


Akkatti baalleen guchiifi calleen waldhabdee gosaa biyyoota afur keessatti dhalatuf furmaata ta'e

Hawaasni 'Atekeer' biyyoota afur irraa walitti dhufan Kaaba Keeniyaatti festivaala guyyaa afurif taasifamu irratti hirmaataa jiru. Festivaalli kuni rakkoo nageenyaa hawaasa kanneen gidduutti dhalatu furuuf kaayyeeffateera. Inni walitti dhufan kuni 'Tobong Uloree' jedhama. Baga nagaan deebitan akka jechuuti. Kunis, bakki suni bakka argama dhala namaa akka ta'e eeruufi. Itoophiyaa irraa: Nyaangaatomiifi Daassanach Keeniyaa irraa: Turkaanaa fi Iteesoo Sudaan Kibbaa irraa: Toposaa Yugaandaa irraa: Kaaraamojaafi Teesoodha. Gosoonni kunneen yeroo hedduu horiifi daangaa irratti waldhabu. Gageessitoonni hawaasaa garuu kuni kan ta'u afaan tokko osoo dubbataniiti jedhu. Aadaa tokkollee qooddatu. Akkaataan mataa itti dhahaatan, manneen itti ijaaran, akkasumas kopheen isaaniillee gogaa re'ee irraa hojjetama. Festivaalli kuni barana yeroo 5ffaaf giddugala 'Ekaales' jedhamuufi Lodwaaritti kan  gaggeeffamu yoo ta'u sagantaa kana irratti meeshaalee hambaa isaaniis agarsiisu. 'Ekaales' jechuun guchii jechuudha. Kunimmoo gosoota hundaafu mallattoodha. Jarreen dhiiraas of bareechuuf itti dhimma bahu. Bifni baallee sanaa gosa kam keessaa akka ta'an agarsiisa. Qubeelaan dubartoonni morma irratti rarraafatanis gosa kam keessaa akka ta'an hima. Calleen dubartoonni godhatan immoo bakka jiraatan hima. Festivaalli kuni waggaa dhufu akka Itoophiyaatti taasifamu hawaasni kunneen waliigalaniiru.


Buruundiin 'hojjetoota adda-durummaan socho'aniif' talaallii Iboolaa kennaa jirti

Buruundiin hojjetoota fayyaaf talaallii dhukkuba Iboolaa ittisu kennuu jalqabuushee Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO) beeksiseera. Hojjetoonni fayyaa bakka Gaatumbaa jedhamtu warra hunda dura saaxilaman jedhamee yaadameef durse kennameeraaf. Bakki Gaatumbaa jedhamtu kun ammoo daangaa Dimokiraatika Rippabilika Koongoo bakka weerarri Iboolaa ka'ee waggaa guutuuf turuudhaan namoota 1,800 itti ajjeesee turedha. Talaalliin kunis hordoffii WHO tiifi ministeera fayyaa Buruundiitiin gaggeeffamaa jira. Hojjetonni fayyaa kunneenis gosa talaallii hanga ammaa omisha hayyama hin baafatiin rVSV-ZEBOV jedhamuun talaalamaa jiru. "Talaalliin kun hanga ammaa kan hin mirkanoofneefi daldalaaf faayidaarra ooluun isaa ammallee abbaan mirgaa kan hin kennamneef ta'ullee, yeroo Iboolaan Afrikaa Lixaatti ka'ee turetti ilaalamee bu'aa qabeessaa ta'eera," jedha ibsi WHO. Talaalliin, garee dhaabbata faarmaasii US Merck, jedhamuun kan qophaa'e yommuu ta'u "baayyee bu'a qabeessa" akka ta'e yaalii bara 2015 keessaa Giiniitti taasifameen mirkanaa'eera jedhan bakka bakka bu'aan Buruundii Dr. Kazadii Mulomboo. "Hojjetoota fayyaafi kanneen biroo dura hiriiruun hojjetaniif talaallii kennuun dhukkuba kana ittisuu irratti tarkaanfii gaariidha," jedhe. Hanga ammaatti buruundiin dhibee Iboolaa mul'ate hin qabdu garuu daangaa Dimokiraatawa Rippabilikaa Koonoorratti wan argamtuuf carraan seenuun guddaadha, akkasumas guutummaan naannichaa akeekkachiisa dhibee kanaa jala jira. Ugaandaan ammoo yaalii talaallii dhibee Iboolaa kana guddicha jedhame marsaa lamaffaa jalqabdee jirti.  Talaalliin Ugaandaatti torban darbe gaggeeffame kun ammoo dhaabbata qorichaa US kan birootiin qophaa'e jedheera maddi Oduu Reuters. Jalqaba torban kanaarra, saayintistoonni yaaliiwan qorichawwan lama namoota dhibee kanaan qabaman Dimokiraatawa Rippabilikaa Koonoo keessatti taasisaniin milkaa'ina guddaa argamsiisaniiru. Qorichi yaaliin argame kunis dhibee kana 90% ni fayyisa jedhameera.


Museveniin Boobii Waayniin ''diina Yugaandaati'' jedhan

Pireezidantiin Yugaandaa Yoweerii Museveniin Weellisaa beekamaa biyyatttiif fi siyaasa keessattis kan hirmaatu Boobii Waayniin 'diina badhaadhina biyyattiiti'' jedhan. Bara 2017' tti miseensa paarlaamaa biyyattii ta'uun kan filatamefi Pireezidantii biyyattii qeequun kan beekamu dargaggeessi ganna 36 Boobii Waayin, maqaa masoo "ghetto president" jedhun beekama. Maqaan isaa sirrin Roobert Kiyaagulaanii yoo ta'u, filannoo pireezidantummaa bara 2021 biyyattiin gaggeessiturratti maanguddoo ganna 75 kan ta'an Musevenii nan morkadhas jedha. Boobii Waayin hoogganaa sochii 'The People Power' yoo ta'u qaamni inni hoogganu kun bulchiinsi waggoota 33 Yoweerii Museveenii cunqursaadha jechuun qeeqa. BBC waliin gaaffiif deebii kan taasisan Pireezidant Museveniin sirni isaanii cunqursaa akka hin turee himanii Boobii Waayi garuu akka diinaatti ilaallaa jedhan. ''Boobii Waayiin Ameerikaa dhaqee namoonni Yugaandaa dhufanii akka inveest hin goone dubbachaa ture. kana jechuun inni diina guddina Yugaandaati jechuudha. biyya ormaa deemtee yoo akkas jettu badhaadhina keenyarratti waraana banaa jirta. eega akkas ta'ee maaliif dhuftee carraa badhaadhina sanaa fudhatta?'' Kanaan dura konsartiin weellisaan kun qopheessee ture akka hin adeemsifamne dhorkameera. Kanarratti Museveeniin '' sababoota haqameef keessaa tokko ta'a, shakkii kooti, Poolisii waliin baldhinaan hin haasofne''jedhan. Waggoota 33 biyyattii bulchaa kan jiran Yuweerii Kaguutaa Museveniin akka Pireezidantii biyyaatti hojiilee hin xumurree of harkaa qaba, yoo paartiin koo, National Resistance Movement (NRM), akkan gadhiisu gaafatamuu baadhe hin bu'uu jedhan. ''Agarsiisa wayiif as hin jirru, warra Tiyaatira ilaalu miti, nuti namoota dhimmoota gurguddoo Yugaandaafi Afrikaa irrattii hojjetuu'' jedhan. Museveniin hojidhabdoota biyyattii ''akka yaaddootti osoo hin taane akka carraattin isaan ilaala'' jedhan. Gama Qonnaa fi IT'n carraaleen hojii hedduun hin tuqamne jiru, namni gara sanatti adeemuuf fedha qabaachuu qaba jechuunis dubbatan.


Pireezidaantiin Yugaandaa imala bosona keessaa guyyoota ja'aa eegalani

Pireezidaantiin Yugaandaa Yuweerii Museeveenii bakkeewwan yeroo hidhannoon qabsaa'aanitti  bosona keessa turaniifi daandii irra deddebiyaa turan yaaadachuuf jecha gara bosonichaatti imala guyyoota ja'aa gochuuf manaa bahaniiru. Pireezidaanti Yuweerii Museeveenii erga Idii Amiiiniifi Miltoon Oboteen kufanii booda bara 1986 aangoo qabatan. Qeeqxonni garuu gocha Pireezidaantichaa kanaan filannoo Yugaandaan waggaa dhufu gaggeessituuf dursanii 'Na argi' jechaa jiru jedhu. Pireezidaanti Museeveeniin filannoo bara dhufu biyyattiin gaggeessuuf jirtu kanarratti marsaa ja'affaatiif filatamuun aangoorra turuu barbaadu. Pireezidaantichi filannoo dhufu kana irratti shubbisaa beekamaa kan ture Boobii Waayinirraa, morkii jabduuti isa eeggata jedhameera. Boobii Waayin ammoo quuqama harka-qalleeyyii kan qabu godhee of mul'isaa jira. Pireezidaanti Museeveeniin imala isaanii guyyaa ja'aaf bosona keessa taasisuuf jalqaban magaalaa gama lixa biyyattii jirtu Biremboo jedhamturratti xumura. Magaalattiin kun bakka lolli hamaan garee finciltootaa Obbo Museeveeniin durfamuufi loltoota pirezedaantii duraanii biyyattii Obotee gidduutti gaafa Amajji 10, 1986 itti gaggeeffame ture. Pirees Sakirirtaariin Pireezidaantichaa Doon Waniyaamaa, AFP'tti  "imalli kun kan Pireezidaantichi dura deemuun gaggeessanidha. Kunis imala karaa bara durii keessa darbuun waan amma jiru dinqisiifachuudha." "Imalli kun torban tokkkoof bosona keessa kan taasifamudha. Kun ammoo bosona warri Museeveeniin durfamuun biyyatii bilisa baasan faana dhahuun ta'a" jechuun himani. Obbo Museeveeniin yeroo ammaa ga'eessa ganna 75 yoo ta'an akka Afrikaatti bulchaa biyyaa hunda caalaa aangoorra turan ta'aniiru. Obbo Waayin kan maqaa dhugaasaa Roobart Kayagulaanyi AFP'tti deemsi pirezidaantichaa "faayidaa dhabeessa" ture jechuun himeera. "Maallaqa kaffaltoota gibiraa deemsa akkanaarratti balleessuura obbo Museeveeniin yeroo kun kan aangoorraa bu'uu akka ta'e beekuu qaba," jedha Waayin. Bakka bu'aan mormituu Asumaan Baasalirwaanis gamasaatiin deemsa kana "duula na filadhaati" jedheera. "Lammiileen Yugaandaa pireezidaantii bosona keessa imalu caalaa nama fooyyee qabu isaan barbaachisa, " jedheera. "Yeroon kan wantoota biyyaatti miidhaa jiran irratti dubbannudha keessumaayyuu kan pireezidaantichi aangoosaarraa akkamitti bu'u akka qabu kan karoorsu ta'u qaba."


Haleellaa Koongootti qaqqabeen lammileen nagaa ajjeefaman

Aanga'oonni Baha Dimokiraatik Rippaabilika Koongoo akka jedhanitti ,haleellaa gareen finciltootaa Sanbata darbe halkan raawwataniin yoo xiqqaate namoonni nagaa 22 ajjeefaman. Akka ibsa aanga'oota kanaatti ,ganda magaalaa Beeniitti dhiyoo jirtu keessatti  haleellaan kun qaqqabe. Haleellaan kun kan raawwatame Humnoota Dimokiraatikaa Waltumsan (Allied Democratic Forces (ADF)) jedhameen ta'uun gabaafameera. Loltoonni Koongoo dhiyeenya kana garee garee finciltootaa kanarratti haleellaa banananii turan garuu kana gochuun isaanii haleellaan caalaan akka namoota nagaa irratti hammatu taasiseera. Gareen finciltoota ADF ta'uun shakkaman kun gajarafi qawwee qabatanii ture kan namoota ganda Nitombii jedhamtu Sanbata galgala haleelan. Aanga'oonni naannichaa akka jedhanitti namoonni osoo baqachaa jiranii ajjeefaman jiraachuu waan malaniif amallee reeffa namootaa baarbaadaa jirra jedhan. Gareen finciltootaa Ugaandaa keessaa waggaa digdamaan dura ijaaraman kun yeroo ammaa kanatti ajandaa siyaasaa ifa ta'e hin qaban. Kutaa Bulchiinsaa Kaabaa Kivuu jedhamtu keessatti gandoota baay'ees haleelaniiru. Ji'a Onkoloolessaa keessa erga loltoonni Koongoo garee finclitootaa kanarratti duuluu jalqabanii namoonni nagaan dhibba tokko ol ta'an ajjeefamuun gabaafameera. Kutaa Bulchiinsaa Kibba Kivuu keessatti ammoo loltuun namoota 2,000 ta'an hidhuu isaa dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii himeera. Bakka namoonni itti hidhamanii jiran kana keessatti ammoo haalli jiru hammaataa ta'uu isaarraa kan ka'een namoonni gariin akka du'anilleen ni himama.


Yugaandaa: "Takkaa waa hatee hin beeku" - Yuweerii Museeveenii

"Takkaa waa nama jalaa hatee hin beeku, ammo ani hiyyeessa miti," jedhan pireezidantiin Yugaandaa Yuweerii Museeveenii. Kana kan jedhan guyyaa har'a wayita deemsa miilaa malaammaltummaa balaaleffachuuf qophaa'e irratti hirmaatan ture. Pireezidant Museveeniin deeggartoota isaanii kumoota hedduun lakkaa'aman dursuun magaalaa guddoo biyyattii Kampaalaa keessatti deemsa miilaa malaammaltummaa balaaleffatu taasisaniiru. "Malaammaltoonni akka dhulaadhulaati, waan hojjetanii hin arganneen duroomu," jedhan Museveeniin. Deemsi miilaa kun magaalaa Kampaalaa keessatti dhiphina tiraafikaa guddaa uume. Lammileen biyyattii hedduun ammoo mootummaan deemsa miilaa kana qopheessuu isaatiin itti qoosaa qeeqaa jiru. Lammiin biyyattii tokko malaammaltummaadhuma mataa isaatu malaammaltummaa balaaleffachuu bahe jette. Namni biraa ammoo "deemsa miilaa kanarratti warra waraqaa VIP 'qaban hunda osoo qabanii hidhanii Yugaandaan malaammaltummaa irraa bilisa baati turte" jedhe. Malaammaltoota hunda iddoo tokkotti qabanii hidhuuf carraa gaarii ture kan jedhanis jiru.


Yugaandaatti talaallii koronaavaayirasii sobaa namoonni kennan to'ataman

Yugaandaatti abbaafi intalli talaallii  koronaavaayirasii sobaa osoo kennaa jiranii argaman to'anaa jala oolfamuu poolisiin beeksiseera. Yugaandaatti hanga ammaa namni koronaavaayirasiin qabame yoo hin jiraannellee, abbaafi intalli kun talaallii dhibee kana ni ittisa jedhan kennaa akka jiran bira ga'ameera. Chaayinaa irraa ka'ee addunyaa irratti koronaavaayirasiin hanga ammaatti namoota 4000 ol kan ajjeese yoo ta'u talaallii ittisuu danda'u hanga yoonaatti hin argamneef. Abbaafi intalli talaallii koronaavayirasii sobaa kun magaalaa guddoo Yugaandaa irraa kiiloomeetira 120 faggaattee kan argamtu qe'ee Maayuugee jedhamtu keessa akka ta'e poolisiin adda baafachuu danda'eera. Abbaafi inatalli kun erga to'annoo jala oolfamanii booda wabiidhaan kan gadi dhiifaman yoo ta'u qorannoon dabalataa akka irratti gaggeeffamu ibsameera. Shakkamtoonni kunneen talaalliidha kan jedhan waan akka dhangala'aa karaa afaaniitiin namootaaf kennaa kan turan yoo ta'u poolisiinis saamuda dhangala'aa sanaa fudhachuun qorannoo irratti gaggeessaa jira. Hanga ammaatti garuu talaallii sobaa koronaavaayirasii ittisa waan jedhame kana namoota meeqa akka fudhatan hin baramne. Dubbi himaan poolisii BBC'tti akka himanitti shakkamtoonni kunneen qoricha talaallii koronaavaayirasii kana namootaaf kennaa kan turan bilisaan yoo ta'u boodarra yeroo fedhiin dabalaa dhufee namoonni baayyachaa dhufan akka kaffalchiisan karoorfataniiru jedhameera. Koronaavaayirasiin kun guutummaa biyyoota addunyaa irratti biyyoota 80 keessatti tatamsa'uudhaan namoota 111,000 ol qabatee 4,000 ol kan ta'an ammoo galaafateera. Sababii kanaanis weerarri yaaddoo dhibee addunyaa ta'ee jira.


Yugaandaa: Paastariin koronaavaayirasiin Afrikaa keessa hin jiru jedhe himatame

Aanga'oonni Yugaandaa paastarii hordoftoota amantaa waldaa isaa ta'anitti koronaavaayirasiin Afrikaa keessa hin jiru jechuun itti himaa ture himatan. Abbootiin alangaa yaada Agustiin Yigaan Jimaata Waldaa Rivaayivaal Kiristaan jedhamutti dubbataniin himannaa irratti banan. Yaada paastarichi jedhan ammoo karaa TV biyya keessaa tamsa'eera. Inni garuu himannaa isarratti dhiyaate kana waakkateera. "Covid-19 Afrikaafi Yugaandaa keessa hin jiru jechuudhaan carraaqqiiwwan mootummaan dhibee hamaa addunyaa weeraraa jiru kana dura dhaabbachaa jiru tuffachuudhaan, uummatni akka qajeelfamoota dhibee kana to'achuufi ittisuuf dhiyaatan hojiirra oolchuutti dhibaa'u gochuun balaa cimaaf saaxilaa jira," jedhan dubbi himaan poolisii Yugaandaa Paatriik Oniyaangoo AFP tiif yaada kennaniin. Paastarichi balleessaa ittiin himatame kanaan yakkamaa taanaan addabbii hidhaa waggaa torbaatu isa eeggata. Hanga ammaatti Yugaandaatti namoonni dhibee koronaavaayirasiitiin qabaman 33 gabaafameera. Pirezidantiin biyyattii Yuweerii Museeveeniin ergaa kaleessa TV biyyattiitiin darbeen, tarkaanfii weerara koronaavaayirasii ittisa jedhan torban lamaaf turu beeksisaniiru. Tarkaanfiiwwan fudhataman keessaa konkolaataawwan dhuunfaa akka hin sochoone dhorkamuu, namni wallaansa fayyaa hatattamaa qofa argachuu barbaadu hayyama aanga'ootaan qofa akka socho'u kanneen jedhan kessatti argamu. Pirezidantichi lammilee biyyattii sababa tarkaanfii Covid-19 ittisuuf fudhatame kanaaf hojii dhaabuun nyaata argachuu hin dandeenyee nyaata akka dhiyeessan waadaa galaniiru. Itti dabaluunis poolisiin namoota ummataaf nyaatallee osoo kennuu arge akka qabuufi  yakka 'yaalii ajjeechaatiin' himatu qajeelfama kennaniiru.


Salamoon Serwaanjaa badhaasa Komlaa Dumor 2019 irra aane

Gaazexessaan lammii Yugaandaa Salamoon Serwaanjaa badhaasa Komlaa Dumor kan 'BBC World News' qophaa'ee kan bara kanaa irra-aane. Gaazexessaan Serwaanjaa gabaasa qorannoo fi dubbisaa oduu ta'uunTV Yugaandaa NBT jedhamurra hojjata. Kana malees gaazexxessaan kun gabaasawwan badhaasa mo'atan kan sagantaa 'BBC Africa Eye' jedhuuf  haala seeraan ala gorchoonni itti gurguraman irratti gabaaseera. Badhaasi kuni gaazexessaa BBC Komlaa Dumor bara 2014tti tasa umurii waggaa 41'tti lubbuunsaa darbee yaadachuuf kan qophaa'edha. Serwaanjaan badhaasa kana mo'achuun gaazexxeessaa shanaffaa yoo ta'u, kunis Waahiigaa Mwaa'uraa, Amiinaa Yugudaa, Didii Akinyeluree fi hirriyaasaa kan Yugaandaa Naansii Kaachungiraatti aanuun. Akkuma qaama badhaasichaattis gaazexessaan kun baatiiwwaniif waajjira mummee BBC kan Landaniitti dabarsuun odeessaalee gabaasuuf deebii'ee gara ardiittiitti ergama. Gaazexeessaa Serwaanjaa baayyee kan beekamuufi fedhiin inni gabaasa qorannootiif qabu biyya isaa keessatti jijjirama akka taasisuu isaa gargaareera. ''Komlaan haala afriikaa irratti baayyee gabaasee ture. Innis gaazexessaa dhimmoota karaawwan adda addaatiin dhiyeessuu danda'u ture. Gabaasiwwan inni hojjate hundu na waliin jiru. Anis oggummaa kiyyaa Afrikaanoota tajaajilee maqaa isaa itti fufsiisuun barbaada,'' jedha Serwaanjaa. Daarekitarri 'BBC World Service' Jaamii Angas akka jedheetti: ''Komlaa Durom yaadachuun gaazexessitoota Afriikaa muraasaaf beekamtii kennun nuuf baayyee barbaachisaadha,'' jedheera. "Gabaasiwwan Komla dhaggeeffatoota keenya addunyaa guutuu biratti dhiibbaa olaanaa taasiseera. Nutis Serwaanjaa asi BBCtti arguuf baayyee gammanneera, kunis ardii afriikaa keessa socha'e odeessaalee gabaasuun hojii Komlaa itti fufiisuuf baayyee gargaara,'' jedheera.


Yugaandaafi Zaambiyaan Huawei waliin basaasuu jedhame

Yugaandaafi Zaambiyaan himmannaa Huawei fayyadamuun mormitoota bsaasaa jedhame haalan Yugaandaan himmannaa haasawwan wallisaan amma miseensa mana mare ta'e Boobii Waayin cabsuuf irratti dhiyaate haalte. Barruun 'The Wall Street' qoondaaltoonni Yungaandaa tekinishaanoota kubaaniyaa telecoms Huawei waliin ta'uun marii garee abbootii siyaasaa basaasu jedheera. Akka inni jedhuutti, isaan ''booda karoora isaa mormii gaggeessuuf ture fashalleessuun'' Boobii Waayiniifi deeggartoota isaa hidha. Huawei'n ammoo himannaa kana  kan ''hinbeekamneefi sirrii hin taaneetti'' ibseera. Akkasumas, himannaa bakka buutoonni isaa sassaabbii odeeffannoo walfakkaatuuf biyyoota Zaambiyaafi Aljeeriyaatti gaggeefame keessatti hirmaataniiru jedhuus haaleera. Zaambiyaanis gabaasicha haaltee jirti. Ministirri Odeeffannoo Dooraa Siliyaa akka tiwitaraan ibsaniitti kun ''badaadha''. Heerri Zaambiyaa ammoo mirga iccitii dhuunfaa kabajeera. Dhaabbanni Chaayinaa olaanaan kunis motummaa waliin hidhata qabaachuun qeeqamaa kan jiru yoo ta'u, waldhabdee Ameerikaafi chaayinaa jidduutti umameen wal qabatee baatii Caamsaa keessa dhaabbaticha galmee gurraacha irratti galmeesitee turte. Motummaan Biritensi sababii akeekachiisa nageenyaatiin walqabatee meeshaalee Huawei networkii bilbila mobayila 5G haaraa biyyattii keessaa haquuf murte dabarsuuf baatii darbee akka turu taasifte. Barruu The Wall Street irratti akka hojji gaggeestoonni Huawei waan Afriikaa keessatti ta'aa jiru beekan ragaan dhiyaate hin jiru. Boobi Waayin gabaasa kanarratti yaadni hanga ammaatti kenne hinjiru. Dubbi himaan motummaa Yugaandaa Ofowno Opondo BBC'tti akka himaniitti himannichi ''soba.'' ''Yugaandaa keessatti sirna dimokraasii iftooma ta'e gaggeessaa jirra. Abbootiin siyaasaa mormitootaas waan barbaadan dubbatu. Kanaafuu, waan isaan yaadan basaasuuf meeshaati fayyadamuun hinbarbaachisu.'' Kana dura Yugaandaan paartilee siyaasaa mormitootaarratti akka basaasaa turte yoo gaaftaman, Mr Opondo ''sirnicha keessa yeroo hundaa himannaa badaatu jira'' jedhaniiru. Bara 2015, motummaan teknolojii basaastu fayyadamuun mormiitoota maqaa balleessuu fi balleesuuuf fayyadamaa akka ture BBC gabaasee tiure. Boobi Waayin waggoota lamaaf Miseensa paarlaamaa ture. Innis akka bakka bu'aa hiyyeesaatti of lakkaa'uun waa'ee haqaa fi dimokraasii faarsaa jira. Filannoo bara 2012tti ammoo pirezidaantummaaf Yoweerii Musevenii waliin dorgomuuf yaadaa jira. Mr Musovoniin erga bara 1986 kaasee aangoorra kan jira yoo ta'u yeroo jahaffaaf filatamu barbaadaa jiru.


Yugaandaan warreen 'homosexual' ta'an du'aan adaabuuf

Mootummaan Yugaandaa seera warreen fedha qunnamtii saala walfakkaataa (homosexual) ta'aniifi waan kana jajjabeessuu keessatti hojjetan yakkamaa taasisuu fi haga du'aa adabsiisuu baasuuf. Ministeerri Amala gaarii irratti hojjetu (ethics and integrity) seera namoota fedha qunnamtii saala walfakkaataa qabna jedhan yakkamtoota taasisu bara 2014 tti mannii murtii kuffise ammas deebi'ee seera ta'uu akka danda'u hojjechaa jira. Ministirichi Simoon Lokoodoo Rooyitarsiif akka himanitti, wixineen kun seera ta'ee yoo bahu namoonni kunniin du'aan adabamu. Seerri yakkaa keenya murtaahaadha. gocha sana qofa yakka taasisa. Kanneen beeksisaa fi namoota gara anatti filachuu keesatti hirmaatanis yakkamaa akka godhu barbaanna. Kanneen yakka guddaa raawwatan du'aan akka adabaman ta'a'' jedhan. Fedhii qunnamtii saalaa saala walfakkaataa gidduutti ta'u ''Yugaandaa keessatti uumaa ganamaa mitis'' jedhaniiru. Manneen barnootaa keessatti ijoollee fedha kanaaf saaxiluufi filachuun akka jiruufi odeeffannoon dharaa namni miira akkasii waliin dhalatu akka jiru jiraachuus aanga'aan kun himan. Bara 2014'tti Pireezidant Museeveniin seera  "Kill the Gays" jedhu akka ragga'u mallattesanii kan ture ta'uus manni murtii heeraa biyyattii ulaagaa mana maree bakka bu'oota uummataan barbaachisu osoo hin guutuun darbe jechuun kuffiseera. Seerri haaraan kun torbee dhufu paarlaamaa biyyattiif dhiyaachuuf akkasumas deeggarsa pireezidantii fi miseensota paarlaamaa qabaachuus Lookod himaniiru. Sagalee deeggarsaa seera ta'u isa taasisu argata abdii jedhus qabu. ''Miseensota paarlaamaa waliin haasofneerraa, kakaasaas turre, hedduun isaanii ni deeggaru.'' Waggaa shan dura biyyoonni lixaa dhimmuma kana irratti Yugaandaatti dallanuun kenninsa viizaa fi deeggarsa irratti  dhorkaa kaahanii turan. Lokoodoon ammas murtee kanaan dhibbaa irratti dhufuu maluuf qaphaa'us himan. Kanneen ''bajatarratti hojjetana aarsuu mala garuu aadaa ormaaf hin jilbeeffannu'' jedhan. Quuqamtoootni mirga namoomaa biyyattii adeemsa kana qeeqaa jiru.


Saawwan Ugaandaa waraqaa ragaa dhalootaa argachuuf

Saawwan Ugaandaa hundaaf waraqaan ragaa dhalootaa kennamuufiif akka jiru himame. Gaazexaan 'Daily Monitor' jedhamu akka gabaasetti, saawwaniif waraqaalee raga kan dhalootaa baasuun kan barbaachiseef, akka Danbiiwwan Gamtaa Awuroppaan (EU)n barbaadutti saawwan kan haala salphaa ta'een hordofuun akka danda'amu ulaagaalee guutuuf jedhameeti. Biyyoonni nyaata omishanii gabaa Awurooppaaf dhiyeessan ragaa ittiin madda omishaa duukaa bu'uun hordofuun danda'amuu dhiyeessuun dirqama jedhan Ministirri Qonnaa, Industirii Beyladaafi Qurxummii Obbo Vincent Ssempijja. Omishawwan Ugaandaa irraa dhiyaatan saamamaafi EU irraa dhorkamaa turaniiru jedhan aanga'aan kun. "Qonnan bultoonni galmaa'uun omishawwan isaanii koodii ittiin adda baasan (barcodes) kennameefii yoo rakkoon saanduuqa tokko irratti argame, madda isaa hordofanii rakkoo uumame adda baasu," jedhan. "Qonnaan bultoonni yoo galmaa'uu didan gabaa bu'a qabeessa ta'e kana keessa galuu hin danda'anis," jechuun ibsan. Akaakuun omisha qonnaa gara garaa gabaa Gamtaa Awurooppaatiif dhiyaatan ulaagaan guutuu qaban hedduudha. Gamtaan Awurooppaa keessumaa nageenyaafi qulqullina nyaataa irratti ulaagaalee baayyee cimaa ta'e qaba. Kanaaf, qonnaan bulaas ta'e daldalaan omisha isaa gabaa Awurooppaatiif dhiyeeffachuu yaadu, ulaagaaleen guutuu qabu keessaa: omisha duukaa bu'uun hordofuun danda'amuu, qulqullinaafi to'annoo sirrii qabu; kan sirriitti maqaan moggaafameefii mallattoo daldalaa beekamaa qabu, akkasumas waraqaa ragaan mirkanaa'e ta'uudha.


Harmee lakkuun daha osoo jettu shan deesse

Haati lakkuun daha jettee osoo eegduu dubara sadiifi dhiira lama walumaa gala ijoollee shan godhatte. Osoo hin eegin ijoollee shan godhachuu ishee akka rifatan miidiyaan Yugaandaa Deyilii Moonitaritu gabaase. Baha biyya Yugaandaa kan jiraattu Aadde Sofiyaat Mutesii kana dura ijoollee lakkuu gaafa biraa immoo erga takkaa ijoollee sadii godhattee beekti jedhameera. ''Ijoollee shan godhachuun koo baay'eedhuma na ajaa'ibe. Sababni isaas kana dura mana yaalaa deemee yeroon qoratametti ogeessoonni fayyaa lakkuu akkan ulfaa'e natti himani,'' jechuun himte. Akka gabaasa gaazexaa kanaatti, abbaan warraa duraanii harmee kanaa du'eera. Namni amma waliin jiraattu immoo ijoollee digdama qaba jedhameera. Hospitaala Igaangaa Naakaavulee jedhamutti deessiftuu ta'u kan tajaajiltu Moowiriin Baabin gama ishiitin haatis taate ijoolleen ishiin godhatte haala gaarirra jiru jette. ''Dubartii shan deesse argee hin beeku. Yeroo hedduu lakkuu yookiin sadii fa'a kan dahan argeera. Daa'imman haala gaarirra jiraatanis kunuunsa ni fedhu,'' jetteetti.


Yugaandaa: Imaamni durba se'ee dhiira fuudhe hojii gadhiise

Imaamni biyya Yugaandaa durbartii se'ee dhiira fuudhe, hojii isaarraa yeroof akka gadhiisu taasifamuu gaazexaan Daily Monitor gabaaseera. Sheek Mohaammad Mutumbaa, cidhasaa torban lama booda haati warraa isaa hijaaba uffattu Suwabullaa Nabukeera akka jedhamtutti inni beeku, dhiira Richardi Tumushabee jedhamu ta'uu yeroo bare hedduu akka rifeete gaazeexaan kun ni hima. Dhoksaan kun kan ifatti ba'e yeroo poolisiin shakkiin TV fi wayyaa namoota ollaa jalaa hatteetta jechuun Tumushabee to'annoo jala oolchedha. "Akkuma seeraatti poolisiin dubartii gara hidhaatti gessuun dura 'ishee' sakatta'uu qabdi ture. Garuu ajaa'iba nama hundaaf namni kun harma durbaa fakkeessuuf uffataa jiru harmaa keessa naqee ture," jechuun poolisiin ni hima. Laguurraan jira waan isaan 'jetteef' tasumaan 'misirroo' isaa kanaa waliin wal qunnamtii saalaa akka hin gaggeessine, masjiida ganda Kiyampisitti imaama kan ta'e Sheek Mutumbaa dubbateera. Ammatti sobaan of fakkeessuu, hannaafi sobaan qabeenya fudhachuu kan jedhuun himannaan nama kanarratti akka dhiyaate himameera. Abbaan murtii amantaa Islamaa ykn kadiin naannichaa Sheek Abdul Nuur Kakandee, wanti uumame kan nama gaddisiisu ta'uufi imaamichi qoratamaa akka jiran himaniiru. Dabalataaniis amantaa Islamummaa kabajuuf imaamni kun yeroof hojii akka gadhiisu godhamuu isaa, imaamni olaanaa masjiidichaa Sheek Isaa Busuulwa dubbachuun isaanii gabaafameera. Akka gabaasa Daily Monitor'tti guyyootii afran darbeef Sheek Mutumbaa gara mana jireenyaa isaa hin deemne. "Taatee kana booda baayyee waan gaddeef, gargaarsafi gorsas ni barbaada," jechuun maddi maqaan hin himamne tokko himeera.


Obbo Isaayyaas Jiraa pirezidantii Itti - aanaa CECAFA ta'an

Pirezidantiin Federeeshinii Kubbaa Miilaa Itoophiyaa pirezidantii Itti -aanaa CECAFA ta'un filamuu isaanii federeeshinichi beeksise. CECAFA'n Waldaa Kubbaa Miilaa Biyyoota Bahaafi Giddu gala Afrikaa yoo ta'u waldaalee kubbaa miilaa erga hundaa'anii waggoota dheeraaf turan keessaa tokkodha. Walmorkii kubbaa miilaa waldaan kuni qopheessu irratti taphattoota liigii biyya keessaa irratti taphatan qofaatu hirmaata. Yaa'ii waliigalaa waldichi guyyaa har'aa biyya Yugaandaa magaalaa Kaampaalaatti taa'een lammiin Yugaandaa Waalas Kaariyaa Pirezidantii ta'un filaman. Obbo Isayyaasiifi lammiin Sudaan Kibbaa biroo immoo Pirezidantii Itti- Aanaa ta'un akka filaman gabaafameera. Kunneenis waggoota afur dhufaniif waldicha tajajailu. Kana jechuun garuu aangoo isaanii kan Federeeshini Kubbaa miilaa Itoophiyaa ni gadhiisu jechuu miti. Itoophiyaan sababa ifatti hin beekamneen waldorgommii waldaa kanaa barana biyya Yugaandaatti taasifamaa jiru irratti hirmaataa hin jirtu. Haa ta'u malee, hanqinni bajataa sababa tokko akka ta'u danda'u amanameera. Sababa kanaanis, walmorkiin biyyoota Itoophiyaafi Ertiraa eegamu osoo hin milkaa'in hafeera. Obbo Isaayyaas Jiraa waggaafi ji'a jaha dura ture federeeshinii kubbaa miilaa akka hoogganan kan filaman.


BBC Africa Eye: Itoophiyaatti ajjeechaa jumlaa kana eenyutu raawwate?

BBC Africa Eye qorannoo taasiseen naannoo Tigraayiitti ajjeechaa jumlaa bakka tokkotti raawwatame keessatti miseensonni raayyaa ittisa biyyaa duuba jiraachusaanii ragaalee muli'san argate. Qorannoo kanaanis bakka tokkotti yoo xinnaate dhiiroonni 15 ta'an ajjeefamuu adda baasuu danda'eera.


Aartii Oromoo: Adaamaan jiddugala muuziqaa Oromoo ta’aa jirtii?

Waggoota muraasa dura magaalaa Adaamaa keessa namootni muuziqaa qindeessanis tahe istuudiyoowwan sirboota Afaan Oromoo hojjetan bal'inaan hin turre. Amma garuu bakkatti sirbootni Afaan Oromoo qulqullinaan hojjetamniifi ogeessonni keessatti argaman tahaa jirti jedhan artistootni BBC'n dubbise. Daayreektaraa fi ogeessi kaameraa Kiing Raagoo Alii. Adaamaan jidduugala muuziqaa Oromoo ta’aa jirtii? Waggoota muraasa darban hojiin pirodaakshinii muuziqaa daran akka guddate hima. "Ani yeroon jalqabu kaameeraa kaasseetta 'MD' fayyadameen waraaba ture. Amma garuu kaameeraawwan 'Full HD' ta'an fayyadamna. Sadarkaa qulqullina viidiyoonis '4K' irra geenyee jirra" jedha.


Lammiin Dach karaa intarneetiin shamarre Kaanaadaa dararuun du’aaf saaxiletti hidhaan murtaa’e

Lammiin Dachi intala xiqqoo waggaa 15 fi lammii Kaanaadaa karaa intarneetii adamsee dararaa irraan gaheen booda mucattiin of ajjeessuu isheetti hidhaan waggaa 13 itti murtaa’e. Namni maqaansaa Ayidin Koobaan jedhamufi umuriin wagga 44 kunis Neezarlaandi keessatti akka hidhame abbaan alangaa beeksiise. Namni kunis karaa intarneetiitti fayyadamuu daa’imma tana dararuufi filmii saalqunnamtiin ittiin waraanuusaatti Hagayya darbe himamtame. Shamarree AmandaaTod kan wagga 15 taatee miidhaa karaa intarneetiin irra gahe ilaalchisuun attamiin akka dararamte viidiyoo bal’a bara 2012 maxxansite turte. Akekkeeachiisa: Tarii qabiyyeen barreeffama kanaa namoota tokko tokko aarsuu mala. Viidiyoon Amandaan YouTube irratti maxxansite kunis namoota miiliyoonotaan ilaalamuun dhimma miidhaa karaa intarneetiin qaqabuurratti marii biyyaaleessaa kaasee ture. Namtichis maqaa balleessoofi dararaa inni dubartoota daa’immanii hedduu irratti raawwatef bara 2017 keessaa manni murti Dachi hidhaa waggoota 11 itti murtaa’ee ture. Ijoolleen nama kanaan miidhaan akkasi irra gahees kaan isaanii Biriteen, Kaanaadaa fi Ameerikaa fa’I keessa kan jiraatan. Booda keessa ammo namtichi kun gara Kaanaadaatti dabarfamun himannaa gara biraa irratti dhiyaate. Haata’u malee du’a Amaandaatiin hin himatamne ture. Murteen hidhaa wagga 13 kan Jimaata darbe murteeffames kunis erga hidhaan murtee kan mana Murtii Dachiin itti murtaa’ee xumurameen booda kan eegalu ta’a. Namni kunis wayita mana murtiitti dhiyaateettis gaabbii omaatuu hin agarsiisintu himame. Amaandaanis erga viidiyoo baayyee qoodamee sana YouTube gubbaatti feeteen torban shaniin booda of ajjeefte. Kunis erga suuraaleen ishee intarneetii gubbaatti bahaniin booda. Himatamaan kunis gara wagga sadiitiif mucaa tana dararaa bahe karaa intarneetiin. Kunis karaa akkaawwuntiiwwan miidiyaa hawaasaa kan sobaa 22tti fayyadamuun adamsaanii ture. Innis bara 2009 yeroo ishee mucaa wagga 13 turte bara 2012 jidduutti ergaawwan ergaaf ture. Ergaawwan muraasnis yoo isheen karaa viidiyootiin qollaa ishee itti agarsiisuu didde suuraalee ishee hiriyyootaa, maatii fi hojjattoota mana barnootaa sheetti akka erguu itti himuun dorsiisaa ture. Himatamaan kunis teessoo IP isaa ni dhoksa. Kanaafu poolisoonni ergaa yeroo sanatti argachuun horodoffii taasisuu hindandeenye. Abbootiin alangaas namtichi kun dargaggoota gara biraa irra miidhaa walfakkaataa akka hin geessifneef jedha hidhaan dabalataa irratti murtaa’u qaba jechuun mormaa turan. Ammas yoo bahee badii kana calu raawwachu akka danda’u akka amanan himan. Abookaatoon isaa garuu hidhaan itti murtaa’e akka xiqqaatuuf falmanii ture. Haatii seeraa Mana Murtii Olaanaa Biritish Kolombiyaa, Maartaa Deevliin Jimaata kaleessaa murtee himatamaarratti dabarfame dubbiste. Du’a shamarree tanaa keessatti kallattiin himatamaan gahee qabaachu baatulleen, miidhaa inni irraan gahetuu gara murtee kanaatti geessuun rakkiina sammuu fi waan biraa keessa akka galtu taasisee jechuu miidiyaa CBC gabaase. ‘‘Jireenya Amaandaa balleessuun kaayyoo ifaa Mr Koobaanii ture. Kan nama gaddisiisu ammo ittiin milkaa’eera’’ jette. Himanni kanaan walqabatee Nama kanarratti banames wagga Amaandaan itti du’ee 10ffaa sababeeffachuun Kaanaadaatti eegalam. Haatii Amaandaa, Kaarool erga intalli ishee duuteen booda dhimma karaa intarneetiin ijoollee irra gahaa jiruurratti ifatti kan duula gaggeessitu taate. ‘‘Waa’ee isaa dubbachu qabna. Amandaadhaafis haqi argamu isaa mirkaneessuu qabna’’ jetti.


Facebook lakkoofsa hordoftoota maamiltoota isaa hir'ifame deebiisuuf hojjataa jiraachuu hime

Abbaan qabeenyaa dhaabbata miidiyaa hawaasaa guddichaa, Meta, haala adda hin baafamneen lakkoofsi hordooftoota fayyadamtoota Facebook irraatti hir’ifame sirreessuuf hojjataa akka jiru BBCtti hime. Metan kana kan ibse, erga lakkoofsi hodoftoota fayyadamtoota Facebook baayyeen sababii ifa hin taaneen hir’ifamuunsaa miidiyaa hawaasaa irratti ijoo dubbii ta’een booda. Fayyadamtoonni Facebook Itoophiyaafi addunyaa kaan keessatti argaman sababii adda hin baaneen lakkoofsi hordoftoota isaanii hir’ifamuu ibsan. Fayyadamtoota hordoftoonni isaanii jalaa hir’ifaman keessaa hundeessitoota Meta kan ta’an keessaa tokko kan ta’aniifi hogganaan dhaabbatichaa Maark Zaakarbarg dabalatee kanneen hordooftoota miiliyoonotaan lakkaa’aman qaban keessatti argamu. Kampaanichi jijjiramni hordooftoota fayyadamtootaa irratti jijjiramni mudachuu akka beeku ibsuun, rakkinichaaf fala barbaachuuf hojjataa jiraachuu BBCtti hime. Jijjirama hordooftootaa maaltu akka uumamee ilaalchisuun gaaffii BBC dhaabbatichaaf dhiyeeseef deebii kennuu irraa of qudateera Metan. ‘‘Haala bakka tureetti deebiisuuf saffiisaan hojjataa jirra’’ kan jedhe dhaabbatichi, dogongora uumameef fayyadamtoota dhiifama gaafateera. Fayyadamtoota Facebook Itoophiyaa lakkoofsi hordoftootaa garmalee gadi bu’uun mudatee keessaa namoonni siyaasaa bebeekamoo, aartistoonni fi oggeessoonni aartii akka argaman himameera. Namoota siyaasaa keessaa hordooftoota miiliyoona lamaa ool kan qabu nama siyaasaa beekkamaa Jawaar Mahaammad keesstti argama. Rakkoo fuula Facebook mudate kana hordofees hordoftoonni fuula isaa gara kuma 10n gadiitti bu’eera. Haaluma walfakkaatunis hordooftoota kuma dhiibaan lakkaa’amu kan qabaataa ture barreessaa Bawuqatu Siyummis amma lakkoofsi hordoftoota isaa gara kuma 10 gadiitti hir’ateera. Akkasumas namoota dhunfaatiin alattis Facebook irratti hordoftoota fuulasaanii irratti hir’inni lakkoofsaa olaanaan kanneen mudate keessaa qondaaltoonni mootummaa ni argamu.


Ilmi Museveenii pirezidantii Yugaandaan taha jechuun dhaadatan

Ilmi pirezidantii Yugaandaa abbaa isaanii bakka bu’uun pirezidantii ta’un biyyattii bulchuuf fedhii akka qaban ibsan. Durumaa wantoota falmisiisaa ta’an miidiyaa hawaasaa gubbaatti katabuun kan beekaman Janaraal Muhoozi Kainerugaba gaafa Kamisaa ammoo waan haaraa dubbataniiru. Abbaa isaanii waggoota dheeraaf biyyattii bulchan, Yuwerii Musevenii, bakka bu’uuf akka deeman akeekan. Kana dura Museveenin ilma isaanii ajajaa loltuu olaanaa ta’an akka isaan bakka bu’an qopheessaa jiru jedhamuun shakkamu. Dhimma tibbanaarratti garuu Museviniin waan jedhan hin qaban. Pirezidant Museveniin bara 1986 eegalee aangoorra jiru. Baatii Caamsaa darbe janaraalli kuni ummati pirezidantiif dorgomuu akka qaban yoo yaadu ta’e baruuf Tiwiitara gubbaa ergaa maxxansanii turan. Booda kanammoo, '‘Mormitoota Yugaandaaf, abbaa kiyya booda, filannoodhaan isiniinan injifadha. Lammiileen Yugaandaa eenyu caalaa ana jaalatu,’’ jechuun barreessan. Janaraalli waraanaa ganna 48 waan dubbii ta’u yoo dubbatan kuni kan jalqabaa miti. Torban muraasa dura biyya ollaa Yugaandaa kan taate Keeniyaa akka weeraran ibsanii turan. Dubbiin ijoo dubbii erga ta'e booda dhiifama gaafatan, abbaan isaaniis isaan qeeqan. Eegasii Pirezidant Museveniin ilmi isaanii kuni waa’ee mootummaa Tiwiitara gubbaa akka hin barreessine ibsan. Boodarra garuu Janaraal Kaayinerugaabaan nami na dhorkuu danda’u hin jiru jedhan. Kanaan durammoo humnoota TPLF mootummaa Itoophiyaa lolaa jiran akka deeggaran dubbachuun isaanii falmisiisaa turuun ni yaadatama.