Funyaan

Funyaan

Funyaan qaamoolee miraa kessa isa tokko yoo ta'u finfachuuf nu tajaajila.

Funyaan qammoolee ala funyaanii kaasee hanga laagaa hammata.Funyaa qaamoota keessoo fi alaa qaba. qaamoonni alaa funyaanii kan jedhaman kannen akka Sulula funyaanii(bridge), Bantii funyaanii(apex nasi), kolaa funyaanii(ala nasi) fi Qaawa funyaanii(nostrils). Qaamoolee kessoo funyaanii ykn Gola funyaanii(nasal cavity) kanneen akka Galloo funyaanni(nasal septum) kan funyaan kan gola funyaan keenya bakka lamattii qooduu; fi Holqa funyaanii ykn Hallayyaa funyaanitti (nasal fossa) fadha. tokkoon tokkoon holqa funyaanii fuulduraan karaa qaawwa funyaaniin(nostrils), duubaan immoo karaa uraa funyaanii(nasal aperteres) gara Funyaagaan ykn Funy-laagaan (nasopharynx) geessuutti banaadha.

Gola funyaanii kessattii qilleensii fuudhatamuu osoo somba hin gahin buheeffamee (hoo'ifamee),qulquleeffame, jiffama.Lubbiyyooleen kubbayyaa(goblet cell )fi xannachootni furrii gola funyaanii keessa jiran furrii uumuun qilleensa afuura fudhatamu keessatti dhukkeewwan fi dhuukuba fiddoota kanneen akka baakteriyaa, jarmootaa ofitti maxxansanii qabuun akka qilleensii qulquulluun galuu taasiisa. Rifeensee(cilia) ;- caasaa rifeensa fakkatu ruqoolee gara laagaatti dhufan kiyyeffachuun gara ifduubatti deebisa. Gola funyaanii gama olii keessatti Siphisoo ykn simaattuu miira funfannaa( Olfactory) kan foolii addan baasuu fi funfachuuf nu gargaaruuttu jira. Kiisha Funyaanii Ykn saayinasii (sinus) iddoo banaa naannoo holqa funyaaniin duuba agamuudha. saayinisii ykn kishiinii funyaanii dhukkuba fiddootaan (paatojeenootaan) qabamee dhukkuba saayinisii ykn dhitta'inna kisha funyaanii jedhamu  fida.Dhukkubni saayinasii ykn dhitta'ina kisha funyaanii kan uumamu yeroo furriin huguggee ykn meembiranii keessatti dhangala’u dhiita’ee kisha funyaanii(sinus) cufamedha


Sanduuqa Sagalee

Sanduuqa Sagalee

Section::::Hikkaa.
Qookkee ykn sanduuqni sagalee Ujummoo qillensaa (trachea) fi Laagaa(phrynx) walqunnamsiisa.Sanduuqni sagalee caasaalee akka Lummaa(adams'apple), hutuu (glottis), kokkee ykn liqimsituu ykn wardiyyaa hutuu (epiglottis) fi funyoo sagalee (vocal cords) of kessatti hammata. Sanduuqni sagalee qilleensa sombaa kessaa ol bahuu, funyoo sagalee irra dhaqee sagalee dubbii akka kennuudhaaf qajeelcha.


Sirni bullaa’insa nyaataa

Sirni bullaa’insa nyaataa

Nyaanni karaa afaaniin gara keessatti fudhannu molekiyuloota gurguddoo irraa kan ijaarameedha. Molekiyuloonni gurguddoo kunniin bullaa’uun gara molekiyuloota xixiqqootti yoo jijjiiraman malee qaamaaf faayidaa kennuu hin danda’an. Sirni bullaa’insa nyaataa; nyaata fudhachuu, bulleesuufi xuuxamuu nyaataa of- keessatti hamata.

Sirni bulaa’insa nyaataa jalqabaa hanga dhumaatti ujummoo keessi isaa banamaa ta’e kan qabu yommuu ta’u, innis wal-duraa duubaan caasaalee afaan, isoofagasii, garaacha, mar’imaan qal’aa, mar’imaan furdaa, buubbuufi qaawwa munnee of-keessatti qabata . Nyaanni afaaniin seene afaan keessatti bulaa’uu eegaluun sadarkaa sadarkaan adeemsa bullaa’insaa keessa darbuun bu’aan bullaa’insaa mar’immaan qal’aa keessatti xuuxamuu. Kannen hinbullooneefi hinfayyadne garuu bishaan karaa mar’immaan furdaa keessaa xuuxamuun qaawwa munneen gara alaatti dhabamsiisama


Kaarboonii

Kaarboonii

Cilee ykn Kaarboonii Afaanonni Ingiliffaan (carbon) wahiyyoo lakkofsi suddawaasaa(Z) 6 ta'eedha.Iddoo bu'ee waltawaan saa "C"

Kaarbooniin amaalaa fi qabiyyee cilee waliin waan walfakkattuuf afaanoota baay'een yemmuu hikkamu karboonii ykn cilee jedhama. Qaama uumamaati. Balcii ykn Kiristaala Mogaa ykn daayimadii keessatti figiraafiitii keessatti argama. Akkasumas Wantoota karboonawoo ykn orgaanikii, kessatti kutaalee bineensotaa fi biqiltoota keessatti argama

Cilee Daayi’oksaayidii ykn Cilee dachooksaayidii: Gaasii summii guddaa qabuu fi hafuura baafannaa industirii fi konkolaattota, akkasumas wantoota biroo hedduu keessatti argamu.


Saldaqaa

Saldaqaa

Aluminiumiin ykn saldaqni elementii yoo ta’u sibiilli salphaadha. Halluun isaa akka meetaawaa waan ta’eef salphaatti kan xuraa’u miti. Uumamaan oksijiinii waliin kan walqabate yoo ta’u, qulqulluu ta’ee kaayyoo adda addaatiif kan ooludha.


Waalgaa

Waalgaa

Mallattoon keemikaalaa salfarii ykn Waalgaa gabatee piriyoodii keessatti S dha . Lakkoofsi atoomiwaa isaa 16 dha. Kana jechuun atoomiin salfarii tokko pirootonii 16 of keessaa qaba.


Meetii

Meetii


Sibiila diimaa

Sibiila diimaa

Kooppaariin ykn sibiila dimaa ykn girjaa

(Cu ) sibiilli elementii ti.


Meetii-gaanfuree ykn meerkurii

Meetii-gaanfuree ykn meerkurii

Meetii-gaanfuree ykn meerkikuriin Wahiyyoo keemistrii keessatti argamudha .


Dilaalii

Dilaalii

Dilaalii ykn liidii ykn rasaasa


Kuula

Kuula

Iddoo bu'een keemikaalaa antimoonii ykn Kuulaa gabatee elementoota keessatti Sb dha. Lakkoofsi atoomikaa isaa 51 dha.


Haayidroojiinii

Haayidroojiinii

Haayidroojiiniin iddoo bu'een isaa H fi lakkoofsa atoomawaa ykn suddawaa 1 qabudha. Ulfaatinni suuddawaa isaa 1.008 yoo ta'u, gabatee piriyoodii irratti elementii salphaa isa taasisa . Qabxiin qorrinaa -259.16 gulantaa seelshiyeesii yoo ta’u, qabxiin danfinnaa ammoo -252.85 seelshiyeesii dha. Maqaa Antoine Lavoisier tiin kan moggaafame yoo ta'u, bara 1766-81tti qorannoo isaa wabeeffachuun dhugaa haayidiroojiinii 2 oksijiinii 1 mirkaneesse.


Litiyeemii

Litiyeemii

Litiyemii ( "lithium" ) gabatee pireedikii keessatti, iddo bu'een keemikaalaa Li dha. Lakkoofsi suuddawaa isaa 3 dha.


Qorqorroo

Qorqorroo

Iddo bu'een keemikaalaa Qorqarroo yookiin tiinii gabatee elementoota keessatti Sn dha. Lakkoofsi atoomikaa isaa 50 dha.


Sodiyeemii

Sodiyeemii

Iddoo bu'een keemikaalaa soodiyemii gabatee elementoota keessatti Na. Lakkoofsi suddawaa isaa 11 dha.


Booroonii

Booroonii

Boorooniin ( "Boron" ) gabatee elementoota keessatti, iddoo bu'een keemikaalaa B dha. Lakkoofsi suddawaa isaa 6 dha.


Ayinanii

Ayinanii

Sibiilli ykn Ayinanii elementii keemikaalaa iddoo bu'een isaa Fe (Laatiin irraa: ferrum) fi lakkoofsa suuddawaa isaa 26. Innis sibiilaa  ce’umsaa fi garee 8B gabatee piriyoodii keessatti argama. Innis, ulfaataa dha, elementii lafa irratti baay'inaan argamu yoo ta'u, oksijiiniin xiqqoo durseeni (32.1% fi 30.1%, akkaataa wal duraa duubaan), baay'ee wiirtuu alaa fi keessaa lafaa uuma. Innis elementii irraa lafaa keessatti baay'inaan argamu keessaa isa 4ffaa yoo ta'u, baay'inaan haala sibiilaa isaatiin bubuutuuwaan(meteorites) keessatti kan kuufamu yoo ta'u, oorii ykn dhaalbuuda kessattis ni argama.


Pilaaneetoota

Pilaaneetoota

Jechii "Planet" jedhuu jecha greek " planḗtai" irraa kan dhufee yoo ta'uu hiiknisaas"jooraa" jechuudha kana bu'uureffachuuniis jechii "planet" jedhuu gara afaan oromoottii yoo kikkamuu "Lafjoo" jedhama kana jeejuuniis lafa jooraa jechuudha.
Pilaaneetiin ykn lafjoon qaamolee kan urjii tokkotti naanna'anii fi siiqqee isaanii ofiin naannaana'an isaan dandeessisu qabanidha. Fakkeenyaaf, Xurree Aannannoo ykn Ruda gidduu urjii Aduu jedhamtuu fi pilaaneetota saddeet naannoo ishee naanna’an qabdi. Lafjoo qaamman sirna Biiftuu keessatti biiftuu naanna’aniidha. Lajoonnii hundinuu biftuu irraa fageenya adda addaa irra kan jiraniifi orbiitii(marsoo) mataa ofii qabu. Marsoon daandii yaadaa boca killee qabuufi kan lafjooleen irra biiftuu naanna’aniidha. marsoo pilaanetootaa hunduu walirra hinbu’an. Biiftuun humna harkisaa qabduun lafjoolee gara ofiitti harkifti. Humni harkisa biiftuu kun humna gara keessaa yookaan humna seentiriipetaalii jedhama. Humni faallaa kanaa ta’ee lafjooleen harkisa walirraa qaban kun immoo humna gara alaa yookiin humna seentiriifugaalii jedhama. Humnoonni kunniin lamaan humnoota walqixaafi faallaa walii yommuu ta’an lafjooleen akka orbiitii isaanii osoo gadi hindhiisin biiftuu naanna’an gargaara. Lafjooleen ifa mataa isaanii hin qaban. Garuu ifa biiftuu irraa argatan calaqqisiisuu danda’u. Lafjoolee keessaa Veenusii (bakkalcha) malee kan hafan ijaan urjiilee biroo irraa gargar baasuun arguun rakkisaadha. Bakkalcha ganamaafi galgala ijaan ilaallee urjiilee biraa irraa adda baasuun nidanda’ama. Pilaanetootaafi urjiilee gargar baasanii beekuuf meeshaa teleeskooppii jedhamutti fayyadaman.

Section::::Lafjoo Cuggee (dwarf planets).
yeroo ammaatti Lafjoo xixiqqoo jalatti ramadamanii kan beekaman shaniidha. Isaanis; seerees, puluutoo, haawmiyaa, makmakeefi eeris jedhamuun waamamu. Seerees kan argamu gidduu maarsii fi juuppitariitti sabbata astirooyidii(Qaam-caccaboo) keessatti yoo ta’u, kan hafan afran immoo neeptuuniin boodatti aduurraa fagaatanii argamu. Wantoon tokko lafjoolee xixiqqoo jedhamuuf ulaagaan waldaa astiroonoomii addunyaa kaahe guutuu qabu. Ulaagaaleen kunniin;

• Aduurra naanna’uu qabu,

• Hanga boca isaanii murteessuu danda’u kan qaban,

• Oorbiitii mataa ofii murtaa’aa ta’e kan hin qabneefi

• Addeessota kan hin ta’iniidha.

Seerees

Diyaameetiriin ishee 950km.Teempireecharri dirra seerees -105o C

Pilaaneetii diwaarfii aduutti hiiqxee argamtuudha.

• Addeessa hin qabdu.

• Altokko aduurra naanna’uuf waggoota 4.6 itti fudhata.

• Lafjoo xixiqqaa yeroo jalqabaaf Doonii hawaa keessa adeemuun daawwatamteedha. • Seerees sakondii tokkotti hanga ishee keessaa 6kg sababa hurkaatiin dhabdi. • Hanga sabbata astirooyidii keessaa tokko sadaffaa gumaachiti.


Hawaa

Hawaa

Hawaan iddoo bal’aa, daangaa hin qabne ykn eegallii fi dhuma hin qabne kan wantoota (jajjaboo, dhangala’aa fi gaazii) of keessatti hammate dha. Hawaa guutummaatti arguun hin danda'amu. Baqaa killensaa lafaa ala ta'ee fi Ona(vaccum) kanta'eedha.


Kerala Blasters FC

Kerala Blasters FC

Kilabiin kubbaa miilaa Kerala Blasters (Kerala Blasters Football Club) (maalaayilaam pronunciation: [keːɾaʹa blaːsṯṯeːsə]), yeroo baay'ee (The Blasters) jedhamee waamama, kilabii kubbaa miira Indiyaa Kochi, Keeraalaa keessatti argamu, kan Liigii Super Indiyaa, sadarkaa olaanaa kubbaa miillaa Indiyaa keessatti dorgomuudha. Kilabichi kan hundeeffame Caamsaa 2014 yeroo jalqabaaf Liigicha Super Indiyaa keessatti ture.

Kilabichi tapha isaanii isa jalqabaa Onkoloolessa 13, 2014 irratti taphatanii turan, NorthEast United irratti 1 0'n mo'atan. Blasters'n yeroo sadii dorgommii Super League Indiyaa keessatti dorgomtoota lammaffaa ta'anidha. Jalqaba bara 2014tti dorgommii xumuraa keessa seenan, yeroo miidhamtootaan galma erga galfatanii booda ATK'n 1 0'n mo'atan. Bara 2016tti, ammas ATK'n 4103'n mo'amaniiru, yeroo kanatti karaa adabbii xumuraatiin. Kilabichi bara 2022tti yeroo sadaffaaf xumura irratti kan hirmaate yoo ta'u, Haayideraabaad FC'n ammoo karaa adabbii 3 tti mo'amaniiru. Blasters'n Istaadiyeemii Jawaharlal Nehru Kochii keessatti taphoota mana isaanii taphatu. Erga kilabichi hundeeffamee kaasee ji'oota hedduu keessatti, Kerala Blasters'n lakkoofsa namoota liigicha irratti hirmaatan hunda caalu qabataniiru, yeroo hunda tapha tokko keessatti daawwattoota 30,000 ol hawwachaa turan. Blasters'n ollaa isaanii Kibba Hindii kan ta'an Bengaluru FC fi Chennaiyin FC waliin dorgommii kan qabu yoo ta'u, isaan waliin dorgomtoota Kibba Hindiitti Derby irratti hirmaatu.

Blasters kilaboota Eeshiyaa keessatti bal'inaan deeggaraman keessaa isa tokko yoo ta'u, kilaboota kubbaa miilaa ardichaa keessaa miidiyaa hawaasummaa guddaa hordofaa jiru keessaa isa tokko qaba. Kilabichi garee deeggartoota isaanii kan Maanjaappaadaa jedhamu dabalatee, garee deeggaran isaanii kan beekamu yoo ta'u, garee michoota Eeshiyaa keessaa sagalee guddaa fi miira ho'aa qabu keessaa isa tokko ta'uun beekamtii argateera. Mallattoon kilabichaa re'ee kubbaa miilaa qabatee kan agarsiisu yoo ta'u, kunis hariiroo cimaa Keeraalaa ispoortii wajjin qabdu agarsiisa. Meeshaan aadaa kilabichaa mallattoo halluu diimaa fi cuquliisaa kan qabu yoo ta'u, halluu fi eenyummaa kilabichaa isa jalqabaa kan ta'e halluu adii fi cuqulii dha.


Sahaa'al Abdul Saamaad

Sahaa'al Abdul Saamaad

Sahaa'al Abdul Saamaad (Sahal Abdul Samad; ebla 1, 1997 dhalate) kubbaa miilaa ogummaa qabuu fi garee Indiyaa Super League Kerala Blasters jedhamuuf taphatudha. Yunaayitid Arab Emireetitti dhalate, garee biyyaalessaa Indiyaa bakka bu'a.


Kumkumla

Kumkumla

Kumkumla (Afaan igilizii: Biyoona) jecha lakkoofsa guddaa agarsiisu yoo ta’u,


Kitila

Kitila

Kitila ykn Miliyoona ykn Kumaatama (1,000,000) lakkoofsa lakkoofsaa yoo ta’u kuma tokko ( zeeroo 6 ) waliin kan wal gitu yoo ta’u, 999,999 itti aanee 1,000,001 itti aanee argama Barreeffama saayinsii keessatti akkanatti barreeffama: 10

Barreeffama saayinsii keessatti akkanatti barreeffama: 1×10 ykn 10 Qofa. akkasumas akka dursaa itti fayyadama yuunitii meeggaa fiiziksii keessatti fudhatamuu danda’a. bakka bu’ummaa: 1 Meega Waatii = Miliyoona Waatii .


Dhaha Chaayinaa

Dhaha Chaayinaa

Dhaha duudhawaa Chaayinootaan biiftuu, ji‟aafi urjii(Jupitar) irratti hundaan kalaqameefi tajaajila amantiifi qonnaaf itti gargaaramaa, hiree gaariifi yaraa dhalachuu daa‟immaniifi du‟aa illee kan ittiin laalataafi jireenya qajeelfataa jirtuudha. Haala kanaan, dhahi duudhawaan biyyattiin kalaqxesji‟oota 12 kan qabuufi woggaan giddugaleessaan guyyoota 355 kan qabuufi ji‟a sirreesituu guyyaata woggaa tokkoo, kan wolitti ji‟a 13 taasistuufi dhaha biyya Hebruutiin walfakkaatu qabdi.Ji‟I 13ffaan, hanaga addeessa haaraa woggaatti ji‟a 11ffaatii hanga ji‟a 11ffaa marsee dhufuutti mul‟attuu lakkaa„uudhaan yoo si‟a 13 mul‟atte murtaa‟a. Akkaataa hedannaa bara isaanii kanaan, ji‟i jalqabaa guyyaa ji‟i/addeessi mul‟atte jalqaba jechuudha.Akkasumas, Akka hedannaa Chaayinaatti torbee guyyoota kudhan kudhaniin bakka saditti kurna jalqabaan, Up Xun, kurna itti aanuun, Middle Xun fi kurna dhumaatiin Down Xun jechuun moggaasanii akka ji‟i tokko Xun 3qabaatutti hedatu. Haaluma wolfakkaatuun, akka ragaan toora interneetii ibsame kun argisiisutti

maqaan ji‟oottaniis kan bineensotaa irraa moggaafamuu ibsa.Kunis, ji‟oonni woggaa dhaha Chaayinaa maqaa bineensotaa:Hantuuta, Qotiyyoo, Qeerransa, Illeettii, Jaawuda(dragon),Bofa, Farda, Hoolaa, Jaldeessa, Kormaa Handaaqqoo, Sareefi Booyyeen jedhamuun


Dhaha Giriigooriyaa

Dhaha Giriigooriyaa

Dhaha Giriigooriyaan Dhaha addunyaa irra caalaan itti fayyadamaniidha. Fulbaana 24 re'ee phaaphaasii wajjin kan jalqabame yoo ta'u, Onkoloolessa 1582tti Phaaphaasii Giriigooriyoos 13ffaan akka fooyya'iinsa, fi bakka bu'aa, kalaandarii Juuliyaaniitti hojiirra oole. Jijjiiramni inni guddaan waggoota utaalcha hawaa haala adda ta'een akka bara kaalaandarii giddu galeessaan guyyoota 365.2425 dheeratu gochuuf ture, kunis waggaa 'tiroopikaalaa' ykn 'aduu' guyyoota 365.2422 kan warraaqsa lafaa naannoo Aduutiin murtaa'utti dhiyeenyaan tilmaama.


Maansa Musaa

Maansa Musaa

Akka lakkoofsa Miiladiyaatti bara 1280 keessa dhalate, bara 1312-1337 waggoota 25niif Mootii Biyya lixa Afrikaa kan tate , Mootii Maalii tahuun kan bulchaa ture Mansaa Muusaa, qabeenyi inni yeroo sanitti horatee qabu, kan dureeyyiin Addunyaa hanga hardhaa jiran horatanii hin beekne tahuu seenaan isaa ni mul’isa. Qabeenyi inni yeroo sanitti horate qabu Dolaraa Ameerikaa Biliyoona 400 ni gaha jedhamee tilmaamama.

Mootii 10ffaa Maali kan ture Maansaa Muusaa, Yeroo mootummaa isaatti, ogummaa fi beekumsa ijaarsaa manneenii, iddoowwan seena qabeessaa fi maanneen amantaa haala addaatiin babal’isuu danda’ee jira. Ashaaraan kun hanga har’aatti qaroomina zamana sanii akka mul’isanitti argamu.

Maddi qabeenya isaa, Dahaaba(Warqee) fi Sogidda Impaayara isaa irra walitti qabamu akkasumas gibira daldala Garba Atlaantiik irraa haga gammoojjii Saharaatti daldaltoota Awurooppaa fi Arabootaan diriirfame ture irra waliitti qabamu tahuus himama. Magaalaan Tumbuuktuu Wirtuu daldaala fi magaalaa guddoo teessoo mootichaa turte.

Jarraa 13ffaa -14ffaa yeroon ture, waqtii Biyyoonni Awrooppaa walii isaanii itti wal nyaataa turan, waqtii jidduu isaaniitti waldhabbiin hamaan itti ture yoo tahu, waqtiin sun Afrikaaf immoo yeroo nagayaa, badhaadhinaa fi guddinaa ture.

Yeroo sanitti Maalii dabalatee biyyoonni akka Senegaal, Gaambiyaa, Nijeer, Mooritaniyaa, Giinii, Burkinafaasoo, Naayijeeriyaa fi Chaad, walumaa galatti lafti maayilii 2000 ol uwwisu bulchiinsa Mansaa Muusaa jala turan.

Taatteewwan Mansaa Muusaa gurguddoo adda dureen seenaa keessatti galmaahanii argaman jidduu tokko imala isaa gara Makkaati. Arkaana Islaamaa 5ffaa kan ta’e Sirna Hajjii raawwatuuf bara 1324tti Maalii irra Masri keessa qaxxaamuruun, fageenya Maayila 4000 irratti kan argamtu gara Magaalaa Kabajamtuu Makkaatti imale.

Imalli kun Imala Gaalaa fi Fardeeniin godhame yoo tahu, Imalli isaa kun Addunyaa irraa qaalii fi kan qabeenyi guddaan itti dhangala’e jechuun dinqisiifatame, akkasumas Imala kana irratti ture dureessa Addunyaa tahuun isaatis kan beekame.

Magaalota keessa qaxxaamuree fi keessa boqate hundatti, qabeenya isaa irraa harka qalleeyyiifi namoota rakkataniif gumachaa ture.

Imala hajjii Seenaa Qabeessa fi aja’ibsiisaa jedhame kana irratti, loltoota 60,000, tajaajiltoota heddu,Gaala 100 akkasumas fardeen hedduu Dahaabaa fi birrii fe’atan irratti hirmaatanii jiru.

Magaaloota mootichi qabeenya qabatee imala turerraa gumaacha guddaa itti gumaache jidduu , magaalaa guddoo Masri kan taate magaalaan Kaayiroo tokko yoo taatu, yeroo sanitti jiraattonni magaalaa Kaayiroo rakkoo hamaaf saxxilamanii wan turaniif, daawwannaa isaa kan magaalaa Kaayirootti godhe irratti, gumaata guddaa Dahaabaa fi birrii qabatee imalaa ture irra kenne. kennaan Mansaa Muusaa kun kan diinagdee biyyatti yeroo dheeraaf deggare tahuu himama.

Mansaa Muusaa Mootii sooressa qofa hin turre. Nama Barnoonni Ardii Afrikaa keessatti akka babaldhaatu Zamana sanitti shoora guddaa baheedha. Keessumattu Barnoonni Diin Islaam, Herreegaa, Barnoonni Fayyaa, falaasama Bulchiinsa isaa dabalatee Afrikaa keessatti akka babaldhatu shoora guddaa bahee jira

Masjiidoonni, Madrasaaleen, dhaabbileen barnoota gurguddoo, manneen kitaabaa fi masaraan mootummaa inni yeroo sanitti magaalaa Timbuuktuutti ijaarsise hanga hara’aa Maalii keessatti tajaajila keenna jiru.

Mansaa Muusaa Imala Hajjii irra yoo deebi’u qaroomina biyyoota Arabaa keessatti arge gara biyya isaa fiduun beeksiise jira. Keessumattu yeroo sanitti nama ogummaa Mahandisuummaatiin beekamaa ture ISHAA ALTAAJUUNII gara biyya isaatti affeeruun, Ijaarsa gurguddaa seenaa qabeessa tahan Maalii keessatti ijaarsisuun Adduunyaaf beeksiise jira.


Allaattii Sheeyxaanaa

Allaattii Sheeyxaanaa

Maqaan uumama kanaa Anhinga jedhama. Anhinga jechuun akka afaan ummata Tuupii kan Braazil keessa jiraataniitti, Allaattii sheeyxanaa ykn ammoo Allaattii bofaa jechuudha. Allaattiin kun warra bishaan daakuu danda’an keessaa isa tokko. Haa ta’u malee akkaataan bishaan keessa itti daaku kan addaati. Qaama isaa guutuu bishaan jala gad dabarsuun morma isaa dheeraa kan bofa fakkaatu qofa bishaan keessaa ol baasee daaka. Kunis sanyiilee bofaa hedduun akka wal fakkaatu isa taasise. Maqaa Allaattii bofaa jedhus kanumarraa argate.
"Maqaa: Anhiga"

"Umrii jiraatu: Waggaa 12"

"Ulfaatina: Kilograama 1 haga kilograama 1.35"

"Dheerinna: Seentimeetira 75 hanga 95"

"Dheerina Koolaa: Meetira 1.14"

Section::::Qaama Anhigaa.
Dheerinni allaattii kanaa seentimeetira 75 hanga 95 ta’a. Kooluun isaa haalaan dheeraadha. Kooluun isaa kun haga meetira 1 fi sentimeetira 14 dheerata. Ulfaatinni isaa Kilograama 1 hanga 1.35 ta’a. Qoffeen isaa ammoo milimeetira 81 dheerata. Mataan isaa haalaan xiqqaadha. Rifeensa xiqqoo akka guuttiyyee jirtu mataa irraa qaba. Guddinni mataa isaa furdinna morma isaa hin caalu. Kotteen isaa ammoo qubbeen jidduu gogaa haphii qaba. Kunis wayta bishaan daaku akka hin rakkanne isa gargaara. Baalliin eegee isaatis dheeraadha. Baalliin isaa kun akka freeniitti tajaajila. Barrisaa eega tureen booda dhaabbachuudhaaf eegee isaa kanatti fayyadama. Akkasumas madaala qaamaa eeguudhaaf baalliin kun faaydaa guddaa qaba.
Guddina qaamaatiin kormaan dhalaa ni caala. Baalliin kormaa gurraacha yoo ta’u, gama gubbaatiin ammoo bifa silver qaba. Bifti dhalaa ammoo magaala. Baalliin allaattii kanaa akka sanyiiwwan allaattii bishaanitti dhihaatanii jiraatanii kan bishaan dandamatuu miti. Akkuma bishaan tuqeen guutumatti jiidha. Sababa kanaaf qaama isaa guutuu bishaan jala dabarsuun morma qofa ol hanbisee daaka. Baalliin isaa akka ispoonjiitti waan bishaan xuuxuuf, ulfaatinni isaa dabalee bishaan jala lixa. Yeroo kanatti gogaa haphii kan qubbeen miilaa jiddutti argamanitti fayyadamuun daaka.

Section::::Amalaa fi Soorata Anhigaa.
Anhingaan lafarraa ka’ee yeroo takkaan barrisuun itti ulfaata. Kanaafuu akkuma sanyiiwwan allaattii gurguddaa yeroo muraasa lafarra ykn ammoo bishaan irra fiigee barrisuu eegala. Akkasumas yoo muka gubbaa jiraate ammoo, gubbaa sanii of darbuun barrisuu jalqaba. Sooranni allaattii kanaa hedduminaan bishaan keessaa waan argamuuf, Allattiin kun hedduminaan bishaan keessa daakaa oola. Dabalataan ilbiisota xixiqqoos ni soorata. Anhingaan saffisa jabaa hin qabu. Kanaafuu qurxummii akka laaftutti qabachuu hin danda’u. takkuma takkaan suuta malaan guuraa soorata. Bishaan keessa eega seeneen booda qurxummii takka yoo arge, suuta jedhee yeroo dheeraaf qurxummima san hordofa. Eega irraanfachiiseen booda morma isaa dheeraa san fayyadamee qabata. Soorata isaa bishaan keessatti hin sooratu. Bishaan keessaa bahee eega ajjeeseen booda soorata. Qaamni isaa bishaan ofitti qabachuu isaatiin cinatti, wayta bishaan keessa seenu, oowwi qaama isaatis ni xiqqaata. kanaafuu adaduma qabbanti itti hammaataa deemuun bishaan keessaa bahee aduu keessa ciisee Baallii isaa goggoffataa qaama isaatis hoo’ifata. Eega wanti hundi sirraaheefii booda ammas deebi’ee bishaan keessa seena.

Section::::Walhormaata Anhiga.
Anhingaan uumama kopha kophaa jiraatuudha. Wayta wal hormaataa yoo taate malee Anhingaan lama wal biratti hin argamu. Wajjiin ooluu mitii ollaa waliituu hin jiraatu. Allaattiin kun sanyii ofii irraa baqatee sanyiiwwan allaattii biraatiin olloomee jiraata. Anhingaan allaattii kopha kophaa jiraatu ta’us, kormaa fi dhalaan garuu akka jaarsaa fi jaartiitti waliin turu. garuu yeroon isaan walitti dhufan yeroo wal hormaataa qofa. Kormaan jalqaba dhalaa qabachuudhaaf shubbisa garagaraa shubbisee hawata. Dhalaan sunis shubbisa isaatiin yoo hawatamtee wal qabatanii goojjoo ijaaratu. Yoo isii hin hawannee ammoo dhiistee biraa deemti. Yoo walii galan Kormaan olii gad deemee, wantoota goojjoon ittiin ijaaramu, mukaa fi marga garagaraa fida. Dhaltuun ammoo meeshaa kormaan fidetti fayyadamuun goojjoo ijaarti. Goojjoo kana eeguun dirqama kormaati. Alagaan yoo dhufe ofirraa deebisuun dirqama isaati. Haa ta’u malee bakka inni dadhabetti dhalaanis ni eegdi.

Section::::Ilmoolee Anhiga.
Wal qunnamtii wal hormaataa booda, Dhaltuun Anhingaa guyyaa sadih sadihiin hanqaaquu buufti. Yeroo wal hormaataa tokkotti hanqaaquu haga 6 buusuu dandeetti. Jaarsaafi jaartiin wal gargaaranii ji’a tokkoof eega hammatanii booda ilmoolee keessaa yaasu. Akkaataan jarri ilmaan isaanii itti sooranis ka addaati. Isaan lameenuu kore koree adamoo deemanii soorata adamsu. Soorata adamsan kana ammoo achumatti nyaatanii fixanii harka qullaa deebi’u. eega deebi’anii booda ilmoolee bira taa’anii alala dhahu. Wayta alala dhayan kana foon lallaafaa ilmooleef tolu ilmoolee duratti tufu. Ilmooleenis rakkoon takka malee foon daakamee bullaaye kana soorataa guddatu. Haalli kun haga ilmooleen jabaatanitti itti fufa. Gaafa ilmooleen jabaatan soorata afaanumatti qabatanii dhufanii afaan ilmoolee jala qabu. Ilmooleenis afaan haadhaa abbaa keessaa ilbiisota guurataa sooratu. Goojjoon Anhingaa bishaan gubbatti ijaarama. Kanaafuu ilmooleen yoo diinni tti dhufe bishaan keessatti gad kufu. Kana booda daakanii cinatti bahuun, eega diinni deemee booda goojjotti deebi’u. Ji’a lama keessatti ilmooleen of danda’uun jireenya kophaa jalqabu. Anhingaan hayyama Rabbiitiin haga waggaa 12 jiraata.


Rooba Daayimandii

Rooba Daayimandii

Ija bishaanii Rabbiin nuuf kenneen yoo gama samii ol laallu duumessa argina. Duumessaa olitti urjiilee muraasa argina. Yeroo guyyaatti aduu, yeroo halkaniitti ammoo Addeessa argina. Sanii olitti samitu nutti mul’ata. Namoonni hedduun dachiin tun diriirtuu akka eelee biddeenaati, samiin ammoo akka gombisaati jedhanii yaadan. Garuu dubbiin akka namni heddu yaadu sanii miti. Urjiin samii keessa jiru meeqa isinitti fakkaata. Lakkaawanii xumuruun danda’amaa? Gama biraatiin ammoo Pilaanetoota albuudni qaaliin irratti roobutu jira. barruu tana keessatti argannoowwan saayinsii kan dachii teenyarraa haalaan fagaatanii argaman muraasa isiniif dhiheessina.

Section::::Baay’ina Urjiiwwanii.
Urjii samii keessaa laakkawuun ijoolleef tapha ta’uu danda’a. garuu urjii laakkawanii fixuun waan danda’amuu miti. Kanaafuu laakkawanii fixuun ulfaataa waan ta’eef herreega addaa fayyadamuun dirqama ta’a. Fakkeenyaaf Gaalaaksiin Miilkweey kan dachii keenyatti dhihaatee argamu urjiiwwan biiliyana 100 hanga 400 qaba jedhamee tilmaamama. Dalagaan itti aantu hawaa kana keessa Gaalaaksii meeqatu jira kan jedhu adda baafatuudha. Guddinaa fi bal’ina hawaa kanaarraa kan ka’e Astroonoomaroonni hawaa kana keessa gaalaaksii tiriiliyana 10 oltu jira jechuun tilmaamamniiru. Hubadhaa kun bal’ina fi fageenya teeleskooppii isaaniitiin dhaqqabanii tilmaamamaniidha. Lakkoofsa kana urjiiwwan gaalaaksii tokko keessatti argaman keessa kan irra xiqqaatiin yoo baay’isne, kana jechuun biiliyana dhibbaan yoo baay’isne urjiiwwan Septiiliyana 1 ta’an arganna. Lakkoofsa tokko booda zeeroo 24tu jira. Urjiiwwan kanniin sakandii takka takkaan laakkawuu osoo dandeenyee, hunda laakkoofnee fixuudhaaf wagga quwaadriiliyana 31 ol nu barbaachisa. Gabaabumatti baay’ina urjii lakkayuu jechuun, cirracha gammoojjii sahaaraa keessa jiru habbaa 1 tokkoon taa’anii lakkayuu jechuudha.

Section::::Diyaamandii.
Dachii teenya tanarratti roobni haalaan barbaadamaadha. Midhaan biqilchuu fi dhimmoota birootiif tajaajila. Dachii teenya tanarratti rooba bishaaniitu rooba. Haa ta’u malee pilaaneetota tokko tokkoratti ammoo meeshaawwan qaqqaalii akka diyaamanditu rooba. Juppitar, saatarn, Yuraanusii fi Neptuun warra diyaamandiin irratti roobuudha. Pilaaneetonni afran kunniin baqqaana qilleensaa keessaa elemantii "meeteen" jedhamu haalaan guddaa qabu. Yeroo roobni roobuu fi bakakkaan buutu elemantiin kun gara dhakaatti jijjiirama. Dhakaan kun waan ulfaatuuf gara pilaaneetichaa bu’uuf gad deema. Yeroo kanatti ammoo qilleensa kaarbonii kan haalaan tuucha’aa ta’etti dhufa. Qilleensi kaarbonii kun ammoo dhakaa kana haalaan walitti dhiibuudhaan gara diyaamandiitti akka jijjiiramu taasisa. Diyaamandiiwwan pilaaneetota kanniin irratti roobe keessaa inni guddaan bal’inni isaa seentimeetira 1 ta’a. wagga waggaan diyaamandii toonii 1000 ol ta’utu pilaaneetii saatarn jedhamturratti rooba. Duuba ilmi namaa maaliif Diyaamendii kana dhaqee hin fudhanne jettanii gaafachuun keessan hin oolamu. Haalli qilleensaa plaaneetiiwwan kanniinii waan ilmi namaa itti dhihaachuu danda’uu miti. Rookeetiiwwanis gamas erguun haalaan ulfaataadha. Kanaafuu saayintistoonni albuuda qaalii plaaneetiiwwan kanniin irratti roobu meeshaadhaan qorachuu malee waan biroo tokkollee godhuu hin dandeenye.

Section::::Aduu Pilaaneetota garagaraa irratti.
Seensaa fi bahiinsi aduu waan haalaan nama harkisuudha. Dachii teenyarratti aduun yoo baatus yoo dhiitus bifa gara diimaatti dhihaatu qabdi. Yeoo guyyaatti garuu samiin cuquliisa ta’ee nutti mul’ata. Maars irratti ammoo haalli jiru walii faallaadha. Aduun yoo baatuu fi dhiitu cuquliisa yoo taatu, guyyaa guutuu ammoo samiin Maars diimaa ta’ee oola. Molokiyuuliin Baqqaana qilleensaa dachii keenyarra jiru ifa aduurraa dhufu ol deebisa. Yeroo guyyaatti ifaa cuquliisa kan dambalii gabaabaa (Short wave) deemu waan gara samiitti ol deebisuuf samiin cuquliisa taatee nutti mul’atti. Haa ta’u malee yeroo seensaa fi bahaatti ifni aduudhaa dheerinna fagoo (long wave) deema. Kun ammoo cuquliisni akka bittinnaayee baqqaanuma qilleensaarratti hafu taasisa. Yeroo kanatti ifaa diimaatu ol deebi’a. saniif seensaa fi bahiinsarratti diimattee nutti mul’atti. kan Maars irraa ammoo faallaa kanaati. Veenas irratti ammoo aduu yoo baatuu fi seentu hin argan. Ifaa ifeetuma dhaamu argan malee aduu seentee baatu hin argan. Meerkuriin ammoo baqqaana qilleensaa homaatuu hin qabdu. Molokyuuliin ifaa ol duubisu waan hin jirreef samiin meerkurii irraa gurraacha. Aduun adii akka addeessa keenyaa fakkaattee mul’atti. Kanaafuu guyyaan meerkurii irraa, akka halkan goobanaa dachii tanaa fakkaata jechu.


Hantuuta moluu qaama qullaa

Hantuuta moluu qaama qullaa

Bineensi kun Naked mole rat jedhama. Naked mole rat jechuun, Afaan Oromootiin Hantuuta moluu qaama qullaa jiru jechuudha. Qaamni isaa guutuun rifeensa tuuchaa akka qaama hantuutaa hin qabu. Garuu rifeensa xixiqqaa ijaan hin mul’anne muraasa ni qaba. Rifeensi xixiqqaan kunis faaydaa ajaa’ibaa qaba. Bineensi kun dukkana jimii keessa jiraata.

Agartuun isaa akkaan laaftuudha. Garuu uumamni kun agartuu ijaa irraa haajaa takkallee hin qabu. Bakka ifni tokkollee hin jirre keessatti ijji faaydaa hin qabdu. Bakka ifaan tokko hin jirre dukkana jimii keessa akka fedhetti fiiguu danda’a. kanaaf ammoo rifeensi xixiqqaan qaama isaa irratti argamu gahee ol aanaa qaba. Rifeensi kun waan naannawa isaatti argamu hunda adda baasee dhaamsa gara sammuu dabarsa. Haala Kanaan dukkana jimii keessa akka waan ijaan arguutti deema.
Bineensi kun osoma fuulduratti deemu of duuba deebi’uu yoo barbaade dhaabbatee hin naannayu. Akkuma makiinaan Reverse godhee of duuba deemutti, fuula ofii osoo hin naannessiin of duuba deema. of duuba deemuu Kanaan xiqqoollee hin cinqamu. Wanti isa dhibus hin jiru. Gabaabinaan bineensa kanaaf if duuba deemuufi fuulduratti deemuun tokkuma.

Ajaa’ibni uumama kanaa kan birootis heddu. Sanyiiwwan hantuutaa hedduun sakandii 20f yoo oksijiinii dhaban ni du’u. Uumamni hedduunis oksjiinii malee daqiiqaa hedduuf turuun itti ulfaata. Qorattoonni uumama kana haalaan qorachuuf, fuudhanii Ona keessa kaayan. Vacuum ykn ona jechuun bakka qilleensi tokkollee hin jirre jechuudha. Ilmi namaa osoo vacuum keessa kaayanii daqiiqaa 4 keessatti du’uu danda’a. Bineensi ajaa’ibaa kun garuu bakka qilleensi tokkollee hin jirre keessa daqiiqaa 18 guutuuf lubbuun turuu danda’a.
Uumamni kun haga fedhe osoo umriin turellee wanti dullummaa jedhamu qaama isaarraa hin mul’atu. Osoo qaamni isaa dargaggummaa irraa hin jijjiiramin dulloomee du’a. Dabalataan dhibeen uumama kanarratti humna hin qabu. Tasa yoo dhibames hoggasuma fayya.  Kaansariin haga fedhe osoo lilmoon itti naqameellee uumamni kun dhibee kaansarii jedhamu tokkoonillee hin qabamu. Sababuma kanaaf qorattoonni bineensa Kanaan Cancer free (Bineensa kaansariin hin qabamne) jedhaniin.

Qorattoonni guyyaa guyyaan uumama kana qorachutti jiru. Iccitiin bineensa kana uumama addaa godhe isaaniif galuu dide. Wanti dhukkuba hunda isa dandamachiisee dullummaa malee isa jiraachise kun maali jedhanii wajji dhama’utti jiran.


Adurree Rarra’aa

Adurree Rarra’aa

Adurree Rarra’aa (Afaan ingiliziin:serval)

Uumamni kun sanyii adurreeti. Sanyii adurree wayta jennu, adurree manatti horsiifannu qofa hin seehinaa. Leenci, Qeerransi, Amaaqeexaa ykn Cheetah, Geedala (Puumaan) akkasumas deeroo, gissillaa Deeroo ykn gissilaa("Panther)" uumamaaleen jedhaman hundi sanyiiwwan adurreeti. Uumamni kun bineensa daggalaati. Kanaafuu manatti madaqsanii guddisuuf yaaluun rakkoo hamaaf nama saaxiluu danda’a. Ta’us namoonni muraasni uumama kana ofitti madaqsanii guddisaa jiru. Akkuma namni gariin waraabessa madaqsee guddisu jechuudha.

Gogaan Adurree Rarra’aa rifeensa bifa booraa kan qabu yoo ta’u, akka Cheetah (abboo shammaanee) tuttuqaa barruu gurraacha qaba. Akkuma sanyiilee adurree kaawwanii barrini gogaa Adurree Rarra’aa kan hundaatuu garaagarummaa qaba. Kana jechuun Adurree Rarra’aaonni hundi akkuma nuti ashaaraa qubaa garagaraa qabnu, gogaa barruu garagaraa qabu jechuudha.

Adurree Rarra’aa uumama qaama jiddu galeessaa qabuudha. Guddinni isaatis sanyiirratti hundaa’ee garaagarummaa qaba. Sanyiin gariin seentimeetira 60 kan dheeratu yoo ta’u, warri haga meetira tokkoo dheeratanis ni jiru. Ulfaatinni uumama kanaatis kilograama 10 hanga 20 ta’a. Eegeen Adurree Rarra’aa gabaabaadha. Sanyiiwwan adurree keessaallee uumamni eegee gabaabaa qabu isa. Gurraa fi Kotteen Adurree Rarra’aa guddina qaama isaa waliin wal bira qabamee wayta ilaalamu haalaan guddaadha. Gurra haalaan guddaa fi miila haalaan dheeraa qaba. Sababa kanaafis maqaa adurree rarra’aa jedhamuunis ni waamama.

Guddachuun gurraa kun faaydaa guddaa qaba. Adurree Rarra’aa gurra isaa guddaa san akka raadaaritti fayyadamuudhaan bineensota naannoo isaatti socho’aa jiran fageenyarraa adda baafatuu danda’a. Waan lafaa ol jiru qofa osoo hin taane, bineensota boolla keessa jiranis yoo sosocho’aa jiraatan, sochii isaanii san dhagahuu danda’a.

Sooranni Adurree Rarra’aa naannawa jiraaturratti hundaaha. Fakkeenyaaf sanyiin naannoo ilmi namaa jiraatutti dhihaatee qubatu, bineensota manaa kanneen akka lukkuu adamsa. Yoo daggala keessa jiraate ammoo tuqaa, bofa, raacha, qurxummii fi sanyiiwwan allaattii garagaraatis ni soorata. Adurree Rarra’aa waa adamsee qabatuurratti sanyiiwwan adurree keessaa haalaan milkaawaadha. Waan adamsuuf faana cehe keessaa parsantii 50 kan ta’u ni qabata. Kana jechuun yeroo lama yaalee yeroo tokko qabata jechuudha. Dandeettii isaa waa adamsuurratti qabu irraa kan ka’e, allaattii barrisaa jirtus qilleensa gubbatti qabatuu dandaya. Haa ta’u malee sanyiileen adurree kuuwwan milkaayinni adamoo isaanii parsantii 10 qofa. Kana jechuun yeroo kudhan yaalanii yeroo takka qofa milkaayan jechuudha.

Miirri Adurree Rarra’aa kan dhagahuu, fuunfatuu fi ilaaluudhaa haalaan jabaadha. Miira isaa kanas bineensa ittiin adamsuuf ykn ammoo diina jalaa dheessuuf itti fayyadama. Ilmi namaa gogaa isaatiif jecha uumama kana ajjeesa. Qeerransi, waraabessaa fi sardiidni ammoo soorataaf jecha adamsan. Adurree Rarra’aais miira isaa kanatti fayyadamuun diina isaa jalaa miliquu yaala. Yoo akka tasaa ta’ee walitti dhufanis, dandeettii isaa kan fiigichaatti fayyadamuun jalaa miliqa. Adurree Rarra’aa saa’aa tokko keessatti kilomeetira 60 ol fiiguu danda’a.

Adurree Rarra’aa uumama kopha kophaa jiraatuudha. Qubsuma isaatis mallattoo itti godhatee jiraata. Qubsuma isaa kana karaa lamaan mallattoo itti godhata. Inni tokko fincaaniin yoo ta’u, kan lammataa ammoo muka naannoo isaatti argamu ilkaanii cicciruun ykn ammoo qeensaan kotootuun mallattoo itti godhata. Inni tokko lafa Iskuweer kilomeetira 20 bal’atu mallattoo itti godhatee keessa jiraata.

Yeroo wal qunnamtii wal hormaataa kormaa osoo hin taane, dhaltuutu gara qubsuma kormaa seena. Dhaltuun Adurree Rarra’aais guyyoota 73f eega rimaya garatti qabatteen booda, ilmoo tokkoo hanga sadihii dhalti. Garuu dhaluu isiitiin dura, boolla ilmoolee isii keessatti dhoysitu qopheessiti. Ilmooleen Adurree Rarra’aa gaafa dhalatan ijaan hin argan, ulfaatinni isaaniitis graama 250 hin caalu. Ija isaanii torbaan lama booda kan banatan yoo ta’u, yeroo sanitti ulfaatinni isaaniitis dachaan dabala. Ilmooleen Adurree Rarra’aa ji’oota shaniif mucha haadhaa hodhaa jiraatu. Achi booda haadha waliin deemaa waan isiin adamsitu laalaa irraa baratu. Gaafa waggaa tokko guutan ammoo haadharraa adda bahuun, jireenya kophaa jalqabu. Fedha Rabbiitiin Adurree Rarra’aa haga waggaa 13 jiraatuu danda’a.


Olingoo

Olingoo

Uumamni kun OIingo jedhama. Olingon naannawa bosona jiidhaa oowwaa jiraata. Hedduminaanis mukarraa osoo hin bu’in jirenya isaa geggeeffata. Uumama kana carraan lafarratti arguuf qabnu haalaan xiqqaadha. Yoo akka tasaa mukarraa kufe malee, uumamni kun gara lafaa hin bu’u. Olingon sanyiiwwan garagaraa 4 qaba.
"Maqaa: Olingoo"

"Dheerinna: Seentimeetira 35 hanga 50"

"Ulfaatinna: Kilograama 1 hanga 1.5"

"Jireenya: Muka Gubbaa"

"Umrii: Haga wagga 17"

Section::::Qaama Olingo.
Dheerinni olingoo seentimeetira 50 hin caalu. Sanyiin irra xiqqaan ammoo haga seentimeetira 35 dheerata. Ulfaatinni uumama kanaatis kilograama tokkoo hanga kilograama tokkoo fi walakkaa ta’a. Gogaan uumama kanaa rifeensa bifa magaalaa qabuun uwwifamaadha. Mataa geengoo, qoffee qal’oo, gurraa geengoo, qaama qal’aafi eegee dheeraa qaba. Olingon ija gurguddaa qaba. Qaroon ykn geengoon gurraattiin ija isaa keessa jirtu haalaan guddoodha. Kunis yeroo lafti halkanaawutti naannawa isaa haala salphaan akka too’atu isa gargaara. Dabalataan Olingon ilkaan qara qabu  40 qaba.

Section::::Qubsumaa fi Soorata Olingo.
Olingon arboreal animals jedhamuun beekkama. Kana jechuun uumama mukarra jiraatu jechuudha. Jireenya isaa guutuu mukarraa mukatti osoo utaalu dabarsa. Ulfaatinni qaama isaa ammoo xiqqaa ta’uun isaa kanaaf isa gargaareera. Olingon bineensota utaalcharratti jajjabaa ta’an keessa isa tokko. Sooranni isaatis mukumarraa argama. Firiiwwan, daraaraa garagaraatiifi yeroo garii ammoo ilbiisotas ni soorata.  simbirrootaa fi hoosiftoota xixiqqoo ni soorata. Haa ta’u malee, kun hundi wayta isaan mukarra isaaf qubatan adamsee soorata malee, adamoodhaaf mukarraa hin bu’u. Kanaafuu dhimmi inni gara lafaa bu’uuf hin jiru jechuudha. Dabalataan uumamni kun uumama halkanii ykn Nocturnal Animal jedhama. Sooratas ta’e dhimma barbaadu hundaaf yeroo halkanii qofa socho’a. Rabbiin (SW) uumama halkan socho’u kana ija akka keenyaa hin kennine. Ija qaroon isaa haalaan bal’aa ta’e isaaf kenne. Kunis yeroo halkaniitti naannawa isaa wantoota jiran akka adda baafatu isa qarqaara. Mootii haqaa jechuun isa kana.

Section::::Diina Olingo.
Olingon diina heddu qaba. Sababni inni gara lafaa hin buuneefis inni tokko isa kana. Haa ta’u malee bineensonni muka koruu danda’an, uumama kana mukuma gubbatti adamsanii sooratu. Bineensota muka gubbaa koruu danda’an keessaa, Taayraa, Oseloot, Jaaguwaarii fi Jawween uumama kana warra adamsee sooratu keessaa muraasa. Olingon diina isaa kanniiniifi kanneen biroo ofirraa ittisuudhaaf, foolii ulfaataa qaama isaa keessaa faltii waliin bahutti fayyadama. Warri hafuura san dadhabe itti dhiisee biraa deebi’a. Garuu warri hafuura saniif dantaa hin qabne, faltii sanirraan tarkaanfachuun, Olingoo muka gubbaa taa’ee isaan eegu qabatanii sooratu.

Section::::Jireenyaa fi Wal hormaata Olingo.
Olingon uumama kopha kophaa jiraatuudha. Haa ta’u malee yeroo hanqinni soorataa mudatutti, garee xiqqoo uumanii waliin socho’u. akkasuma yeroo wal qunnamtii wal hormaataa raawwatanittis walitti dhufuun dirqama. kormaan wayta wal qunnamtii wal hormaataaf qophii ta’utti sagalee guddaa dhageeysisa. Kana booda dhalaan hormaataaf qophii taates, kallattii sagaleen sun dhagahametti deemti. Rimayni Olingo guyyoota 73f tura. Yeroo takkaanis ilmoo takka qofa dhalati. Ilmoon dhalatu kun gaafa dhalatu, gurraanis hin dhagahu, ijaanis hin argu, qaamarraallee rifeensa hin qabu. Dhawaatumaan bubbulaa wayta deemu ijas banataa, gurraanis dhagayaa, rifeensas biqilcha. Gaafa ji’a lama guutu, jireenya kophaa jiraatuu jalqaba. Waggaa lama booda ammoo hormaata raawwachuu danda’a. fedha Rabbiitiin Olingon waggaa kudhanii haga 17 jiraata.


Saalaa

Saalaa

Saalaan (Oryx) naannawa Afriikaa gama bahaa fi Kibbaa, akkasumas Eeshiyaa keessaa biyyoota akka Urduunii fi Oomaan keessatti argama. Bineensi kun ilma namaatiifi bineensota hedduun waan adamsamuuf, lakkoofsi isaa haalaan xiqqaachutti jira. Sababaa adamootiin sanyiin bineensa kanaa bosona duraan keessa jiraatu keessaa dhabama tahee jira. Haa ta’u malee muraasni isaanii paarkiiwwan eegumsi haalaan godhamuuf keessatti ni argamu.
Saalaan sanyiiwwan arroolee (antelope) keessaa isa guddaadha. Bineensi kun meetira tokkoof walakkaa haga meetira lamaa lafarra dheerata.  Qeensa miilaati haga ceekuutis meetira 1 fi cinaa dheerachuu danda’a. Ulfaatinni uumama kanaatis dheerinnaa fi guddina isaarratti hundaa’ee garaagarummaa qaba. Sanyiin irra xiqqaan Kilograama 100 kan ulfaatu yoo ta’u, inni guddaan ammoo haga Kilograama 204 ulfaata.
Saalaan morma akka fardaa qaba. Akkuma fardaa rifeensa morma gubbaa qaba. Fuula isaa irraa rifeensa adii kan qabu yoo ta’u, gama fuulduraatiin gurraacha rog sadee fakkaatu qaba. Akkasumas ija isaa irraa kaasee hanga afaan isaatti sarara qal’aa bifa gurraacha qabus ni qaba. Gaafni isaa ammoo haalaan dheeraa yoo ta’u, seentimeetira 60 hanga 80 dheeratuu danda’a. kunis dheerinna qaama isaatiin walitti dhihaata. Gaafni dhaltuu ammoo kan kormaa irra qal’aadha.
Saalaan gamtaan qubsuma tolfatee jiraata. Qubsumni kun daangaa mataa isaa qaba. Gareen saalaa kun kormaan kan hoogganamu yoo ta’u, innis faltii isaa fayyadamuun daangaa qubsuma isaa mallattoo itti godha. Miseensonni qubsuma tokko keessa jiraatan, haala qilleensa naannoo irratti hundaa’ee garaagarummaa qabu. Fakkeenyaaf wayta gannaa akkuma roobni roobeen margi hedduminaan yoo biqile, lakkoofsi miseensota garee tokkoo 100 ol ta’uu danda’u. Yeroo margi hin jirre ammoo gareen guddaan kun adda faffaca’a. Miseensi guddaan sun adda diigamee, gara naannawa garagaraa deemee miseensa xiqqaa ijaaruun qubsuma mataa isaa tolfata. Lakkoofsi miseensotaatis haga 30tti gad bu’a. Uumamni kun marga sooratuudhaan kan jiraatu waan ta’eef, jireenyi isaa Rooba samii bu’urratti rarra’a jechuudha.
Akkuma bineensota gammoojjii keessa jiraatan  hedduu, Saalaanis dandeettii addaa Rabbii isaa irraa badhaafamee jira. Bineensonni gammoojjii keessa jiraatan hedduun isaanii bishaan osoo hin dhugin yeroo dheeraa turuu ni danda’u. Saalaanis akkasuma bishaan osoo hin dhugin haga torban 2 turuu ni danda’a. Badhaasa addaa uumamni kun badhaafame keessaa kan ajaa’ibaa ammoo, teempireechara qaama isaa toohachuu danda’uu isaati. Nuti ilmaan namaa yeroo qabbanaatti waan qaama ittiin oowwifannu barbaanna. Yeroo oowwaa ammoo waan qaama nuu qabbaneessutti haajamna. Saalaan ammoo faallaa kanaati. Wayta haalli qilleensaa oowwu, innis teempireechara qaama isaa ol dabala. Sababaa kanaaf wayta qilleensi nama gubuttis qaamni bineensa kanaa hin dafqu jechuudha. Akkasuma yeroo qilleensi qabbanaawus, saalaan dhiiga ofii qabbaneessa. Kunis dhiigni gara sammuu isaa heddummaatee akka hin baane taasisa. Dhiigni gara sammuu hedduminaan yoo hin baane ammoo qaamni isaa akka hin hoo’ine taasisa. Silaa naannawa qabbanaawatti qaama oo’ifachuun, naannawa oo’aatti ammoo qaama qabbaneefachuun baramaadha. Saalaan ammoo dandeettii kanaan faallaa badhaafame. Kunis bishaan malee yeroo dheeraaf akka jiraatu isa taasiseera.
Ammas Saalaan dandeettii biraa qaba. Kunis rooba fuunfatee adda baafatuu isaati. Saalaan fageenya Kilomeetira 80 irraa Roobni jiraachuu isaa fuunfatee adda baafatuu danda’a. Kanaafuu Saalaan Adaamaa taa’ee Finfinnetti Roobni roobaa jiraachuusaa ni beeka jechuudha. Roobni roobuu isaa akkuma adda baafateen, miseensonni hundi gara naannawa Roobaa jiru san imalu.
Saalaan diina heddu bosona keessaa qaba. Leenci, Waraabessi, akkasumas Sardiidni diina hamaa Saalaati. Saalaan wayta diina kanniin argu, akkuma sanyiilee Arroolee kaawwanii saffisa qabutti fayyadamuun bineensota kanniin jalaa miliquudhaaf yaala. Sa’aa tokko keessattis Kilomeetira 60 fiiguu danda’a. Diina hedduus isaan hin sodaachisneen yoo walitti dhufan ammoo mala biraa fayyadamu. Gaafni uumama kanaa qal’aa dheeraa waan taheef, waan itti qajeele haala salphaan uree seenuu danda’a. Kanaaf wayta diinni lallaafaan itti dhufu hindi isaanii tarree galanii dhaabbatanii eegu. Yoo diinni kun itti as dhihaate ammoo, mataan lafatti gombifamanii gaafa isaanii qaraa saniin diina ofirraa faccisu. Haala kanaan diina lallaafaa humna jabaa hin qabne dura dhaabbatu.
Gama hormaataatiinis bineensi kun bineensota heddurraa waan adda tahuun qaba. Bineensonni heddu waqtii hormaataa qabu. Yeroo dhaltuun hanqaaquu qopheessitee hormaataaf qophooftu malee, wal qunnamtiin hormaataa hin raawwatamu. Saalaa bira garuu dubbiin kun hin jiru. Saalaan waggaa guutuu wal qunnamtii wal hormaataa ni raawwata. Rimayni dhaltuu ji’a saddeetiif tura. Yeroo takkaanis ilmoo takka qofa dhalti. Ilmoonis akkuma dhalatteen lafaa kaatee fiiguu akkasumas marga dheeduu jalqabdi. Haadhoonis akkuma ilmoo dhalteen, yeroo gabaabaa keessatti wal qunnamtii wal hormaataa raawwatti. Ilmoon Saalaatis haga ilmoon itti aantu dhalatutti mucha haadhaa ni hooti. Saalaan tokko hayyama Rabbiitiin haga waggaa 20 jiraatuu danda’a.


Kotteeyyii quba guutuu

Kotteeyyii quba guutuu

Kotteeyyii quba guutuu gita hoosistootaa xinlubbuu ammayyaa keessatti .

citni tarree gosa:


Haraasheeyyii

Haraasheeyyii

Haraasheeyyii bineensa bal'aa Gita hoosistootaa kan ta'ee fi Oordarii ykn tartiiba Kotteeyyii quba guutuu keessaa tokkodha.

Gosni beeleendootaa


Lafee qabeeyyii

Lafee qabeeyyii

Lafee qabeeyyii ( Afaan ingiliziin:Chordata ) bineensa murna Lafee qabeeyyii jalatti ramadamuu dha. Bineeldonni lafee qabeeyyii bineeldota lafee dugdaa qabaachuun beekamanidha. Bineeldonni lafee qabeyyii iskeleetanii keessoo lafeefi morgaa irraa ijaarame qabu. Sirna narviifi maashaa dagaage, onnee gola adda addaatti qoodameefi qaama hargansuu somba yookiin giilii qabu. Bineeldoonni lafee qabeeyyii gita shanitti qoodamu. Isaanis: Gita Qurxummiilee ,Gita Dagal-haareeyyii ,Gita Munyuuqee ,Gita Allaattiiwaniifi ,Gita Hoosiiftootaa


Qurxummiilee

Qurxummiilee

Qurxummiileen bishaan karaa afaan isaanii fudhuchuun hafurkaanuun(giilii)isaanii keessatti oksjiinii bishaan keessa jiru kara ujummoo dhiigaa isaaniitti fudhachuun kaarbondaayioksaayidii qaama isaanii keessa jiru immoo bishaan waliin gara alaatti dabarsu. Irra jireessi qurxummiilee hanqaaquu buusuun walhoru. Qurxummiin dhalaa hanqaaquu bishaan keessatti buusti. Hanqaaquun kun immoo sanyii kormaa wajjiin bishaan keessatti walfudhatu. Kun immoo Walfudhaannaa sanyii qaamaan alaa jedhama. Qurxummiileen caasaa kolaa(fiinii)jedhamu qabu. Fiiniin bishaan keessatti kallattii haala salphaatti jijjiruuf, yeroo bishaan daakaan madaala qaama isaanii eeguufi saffisa sochii dabaluu yookiin hir’isuuf isaan garagaara. Hoo'inni qaamaa isaanii dhaabbataa miti. Yommuu Hoo'innin naannoo dabalu Hoo'inni qaama isaanii ni dabala, akkasumas yommuu Hoo'innii naannoo hir’atu Hoo'innii qaama isaaniis waliin ni hir’ata. Kanaafuu, Ektootarmoota (dhig-qorroo) jedhamu. Qurxummiileen onnee gola lamatti qoodame (oorikilii(go'aa) tokkoofi veentirikilii(ruurrii onnee ykn Dhoqonnee laataa) tokko) qabu. Fakkeenya qurxummiilee tilaapiyaa, shaarkiifi kan kana fakkaataniidha


Munyuuqee

Munyuuqee

Munyuuqeewwan(Afaan ingiliziin: Reptiles) bineeldota lafee qabeeyyii ta’aniifi baay’een isaanii lafarra jiraataniidha. Murrasni isaanii immoo bishaan keessa jiraatu. Gogaan isaanii goggoogaafi iskeelii ofirraa qaba. Qaamni hargansuu Munyuuqeewwani sombadha. Walfudhaannaa sanyii qaama keessaa gaggeessuun hanqaaquu sheelii qabu lafa irratti buusu. Tempireecharrii qaamaa isaanii dhaabbataa miti. Kanaafuu, Munyuuqeewwan ektootarmoota(dhig-qorroo) jedhamu. Fakeenya Munyuuqeewwani keessaa muraasni bofa, lootuu, jawwee, gaararraa, naacha, qocaafi kan kana fakkaataniidha.


Allaattiiwan

Allaattiiwan

Allaattiiwwan akkuma qurxummiilee, dagalhareeyyii, Munyuuqeewwaniifi hoosiftootaa bineeldota lafee qabeeyyiidha. Amaloota beekamoo allaattiiwwan ittiin beekaman keessaa muraasniisaanii kanneen armaan gadiiti. qaamni isaanii baalleen kan haguugame ta’uu;  Miila isaanii irraa iskeelii qabu. Qaamni hargansuu isaanii sombadha. Fartilaayizeshinii qaama keessaa gaggeessu. Onnee goloota afuriitti qoodame (oorikilii lamaafi veentirikilii lama) qabaniifi kanneen kana fakkaataniidha. Allaattiiwwan hedduun isaanii kan balali’an yoo ta’u muraasni isaanii kanneen akka guchii, peengiwiniifi kan kana fakkaatan immoo balali’uu hin danda’an. Allaattiiwwan ilkaan hin qaban garuu afaan soorata garagaraa itti qabatan biikii (qoffee) boca adda addaa qabu ni qabu. Tempireechara qaamaa dhaabbataa ta’e waan qabaniif hoomootarmoota (indootarmoota) jedhamu. Fakkeenyaa allattiiwwanii keessaa muraasni kan akka bullaallaa, lukkuu, huummoo, joobira,Qabbanbalalii,daakkiyyee,haadhmaara,kurkuddu,Baalheedduu, haadha waaqoo, ruumicha, culullee, risaa, sololiyaa,gogorii, guchiifi kan kana fakkaatanidha


Aburdaallaa

Aburdaallaa

Aburdaallaa(afaan ingiliziin:Quail) maqaa walitti qabaa gosoota simbirroota guddina giddu galeessaa qaban hedduu kan akka waliigalaatti tartiiba Galliformes jedhamu keessatti kaa'amaniidha. Maqaan waloo garee qamalee tuuta, covey, ykn bevy dha.


Lerransa

Lerransa

Lerransa (Afaan Ingiliziin:Liger)uumama leenca kormaatii fi qeerransa dhaltuu irraa argamuudha. maqaa isaa jechoota Leencafi Qerrensa jedhu walitti fiduudhaan, Lerransa jedhanii itti moggaasan.

Lerransi Sanyiiwwan Adurree bosona keessa jiraatan jidduu isa guddaa dha. Leencaa fi Qeerransi qubsuma garagaraa keessa waan jiraataniif, bosona keessatti uumama Lerransa kana argachuun hin danda’amu. Bineensa kana Booroo Binoo (paarkii) qofa keessatti arganna.  Gogaa isaa irraa rifeensa keelloo gara gurraachatti dhihaatu kan qabu yoo ta’u, dabalataan bifa haadhaa sarara barru gogaa irraa qaba. Warri dhiiraa ammoo akkuma leencaa morma isaanii irraa rifeensa guddaa areeda fakkaatu qabu. Haa ta’u malee kormaan hundi rifeensa kana hin qaban. Gariin isaanii akkuma dhaltuu rifeensa ofirraa hin qaban.

Section::::Qubsuma.
Bara durii ardii eeshiyaa keessa Leencaa fi Qeerransi hedduminaan jiraataa turan. Kanaafuu Leenci Kormaan qubsuma qeerransaa keessa seenuudhaan walqunnamtii wal hormaataa raawwatuun salphaa ture. Amma garuu haalli kun jijjiiramee jira. Eeshiyaa keessatti lakkoofsi leencaa akkaan gad bu’uu irraa kan ka’e, Booroo Binoo (paarkii) keessatti qofa daangeffamee jira. Gama biraatiin Qeerransi ammoo bosona tuucha’aa keessa qofa jiraataa jira. Leenci ammoo bosona Eeshiyaa gad dhiisee godaanuudhaan gara Afriikaa dhufee jira. Kanaafuu carraan Lerransa bosona keessa jiraachuudhaa akkaan xiqqaadha. Waan kana ta’eef ammaan tana Lerransa kan argamu qubsuma namni qopheesseef qofa keessa ta’ee jira.
Section::::Haala jireenyaa.
Leencaa fi Qeerransi bineensota dachii kana irra jiran keessaa bineensota rahmata hin qabne jedhamuudhaan beekaman. Lerransa garuu isaan lamaan irraa argamus amala isaanii kana hin dhaalle. Namoota isatti dhihaatanitti saffisaan itti dhihaatuu ykn maxaquu danda’a. Leencaa fi Qeerransi garuu ilma namaa wajjiin wal baruudhaaf  yeroo dheeraa turu. Lerransa amala garagaraa haadhaa fi Abbaa isaa irraa dhaalee jira. Fakkeenyaaf Qeerransi bishaan ni jaalata. Akkasumas bishaan keessa daakuu ni danda’a. Faallaa kanaatiin ammoo leenci bishaan akkaan sodaata akkasumas ni jibba. Lerransa garuu waan heddu Abbaa irraa dhaalus bakka bishaanii kanatti haadhaan wal fakkaata. Dabalataan Lerransa akka Leencaa barooduu akkasumas akka qeerransaatti harquu kan danda’u yoo ta’u, baay’inaan garuu ni barooda.
Section::::Walhormaata.
Lerransa wal horuu hin danda’u. Akka Harree fi Fardaa; Leencaa fi Qeerransi nagayaan waliin jiraachuu hin danda’an. Kanaafuu ilmi namaa bineesota kanniin eega Booroo Binoo (paarkii) keessatti walitti qabee itti cufeen booda, akka walqunnamtii wal hormaataa raawwatan taasisa. Uumamni kunniin lamaan wal qunnamtii wal hormaataa raawwatuudhaaf haga waggaa tokkoo waliin turuu qaban. Yeroo dheeraa kana keessatti wal lolaa, walitti bu’aa xumura irratti walitti dhihaatu. Eega wal qunnamtii raawwataniin booda, qeerransi rimaya san guyyoota 100f eega garatti qabattee ilmoolee lamaa haga afurii dhalti. Akkuma uumama adurree kaawwanii,  Lerransais gaafa dhalatu ijaan hin argu. Haga ji’a jahaatis soorataa fi wantoota garagraatiif haadha isaa irratti irkata. Lerransaoonni hedduun isaanii rakkoo waliin dhalatan ykn ammoo hanqina qaamaa waliin dhalatan, kanaafuu hedduun isaanii akkuma dhalataniin du’an.

Section::::Soorata.
Sooratni uumama kanaa foon qofa. Hedduminaanis bineensota Qeerransi sooratu irratti xiyyeeffata. Dabalataan Arba Eeshiyaa xixiqqaallee adamsuudhaan ni soorata. Lerransoonni Booroo Binoo (paarkii) keessatti walitti qabaman guyyatti foon kiiloo 10 kan sooratan yoo ta’u, warri bosona keessa jiran lakkoofsaan muraasa ta’anis yeroo takkaan foon kiiloo 45 sooratuu ni danda’u

Section::::Diina.
Bineensi kun hedduminaan Booroo Binoo (paarkii) keessatti waan argamuuf diina hedduu hin qabu. Kanneen bosona keessa jiraatanittis bineensi uggee itti dhihaatu hin jiru. Guddina qaamaa fi jabina waan qabaniif; akkuma leencaa fi qeerransaa bosona keessatti sodaa takka malee jiraatan. Haa ta’u malee Laaygaroonni muraasni bosona keessatti dhalatan kunniin sababa ilma namaatiin heddus bosona keessa turuu hin danda’an. Inni duraa naannoo eeshiyaatti namni bineensa kana ajjeesu akkuma warra leencaa fi qeerransa ajjeesuti sadarkaan guddaan waan isaaf kennamuuf, namuu isa ajjeesuuf carraaqa. Dabalataan ammoo bineensi kun hedduminaan waan hin argamneef, namoonni bineensa kana adamsanii Booroo Binoo (paarkii) keessatti galchuudhaan maallaqa kafalchiisaa nama daaw’achiisuu waan barbaadaniif, bosona keessa jiraachuun Lerransaiif heddu rakkisaa dha.

Uumama kanarraa wanti addaa tokko ni jira. Dhiirri Lerransa irra deebi’e walqunnamtii wal hormaataa raawwatuudhaan ilmo bakka buusuu hin danda’u, Dhaltuun Lerransa garuu, Leenca wajji ykn ammoo Qeerransa waliin walqunnamtii raawwatuudhaan sanyii ofii bakka buusuu dandeetti. Gaangeen deebitee ilmoo dhaluu hin dandeettu. Dhaltuun Lerransa garuu carraa kana badhaafamtee jirti. Garuu Lerransa kormaan sanyii isaa bakka buufatuu hin danda’u

Section::::Wabii.
https://nuuralhudaa.com/27547/


Sooratto Foonii

Sooratto Foonii

Sooratto Foonii(Afaan inglisiiziin:carnivore) jechii ingliffaa kunis ( Laatiin, "caro", genitive "carnis", hiikni foon fi "vorare" hiikni isaa "nyaachuu"), bineensa ykn biqiltuu foon soorataaniin dha.


Bashurreyyii

Bashurreyyii

Bashurreyyii(Felidea) Warra bal'aa hoosiftoota soorattoo fooniiti. Isaaniis cita-warraa akka:

Deeroowwanii (Pantherinae):

Addurreeyyii (Felinae):


Leenca

Leenca

Leenci bineensota gurguddoo gootummaan beekaman keessaa sadarkaa duraa irratti argama. Leenci Bineensa mootummaa Bineeldootaa Murna Lafee qabeeyyii Gita hoosiftootaa tartiba soorattoo foonii fi Warraa bashurreeyyii Qaccee deerroowwannii jalatti ramadamuudha. Sanyiiwwan adurree kunniiniin wantoota hedduun walitti dhiheenya qabu. Leenci sanyii adurree gurguddoo keessaa waan adda tahe tokko qaba. Kunis Leenci kormaanis ta’e dhaltuun barooduu danda’uu isaaniiti.

Leenci tana dura ardiilee Awurooppaa, Eeshiyaa fi Afriikaa keessa jiraataa ture. Ammaan tana garuu biyyoota sahaaraa gadii keessatti qofa daangeeffamee jira. Waggoota diigdamman darban keessatti lakkoofsi leencaa %30 akka gad bu’e qorannnoon ni mul’isa. Leenci lakkoofsaan haga 300 ta’u biyya Hindi keessatti akka argamus ni himama. Haala ammaa kanaan lakkoofsaa isaa gad bu’aa deema taanaan yeroo gabaabaa keessatti dachii tanarraa akkuma Daaynoosarii dhabamuuf deema.

Leenci rifeensa haphii qaama isaa haguugu qaba. Akkasumas eegeen isaa dheeraa yoo ta’u, gama fiixee irraayis rifeensa  yabbuu qaba. Halluun gogaa leencaa irra jiru daalacha dimimmisaadha. Kunis wayta bineensota adamsu osoo hin mul’atin wantoota barbaadu sanniinitti akka dhihaatu isa gargaara. Leenci Kormaan qaamni isaa akkaan guddaa dha. Fuula isaa irraayis rifeensa yabbuu dheeraa qaba. Rifeensi kun halluu garagaraa kan qabu yoo ta’u, qaama leencaa keessaa mataa, mormaa fi laphee isaa haguugee argama. Irgi leencaa akka malee jabaadha. Irgarraayis ilkaan jajjabaa 30 qaba. Ilkaan isaa kun lafee barbaade caccabsuu danda’a.

Section::::Leenca Kormaa.
Leenci gosa adurree guddaa keessaa amala addaa qaba. Yeroo hedduu gareedhaan jiraata. Gareen tokko miseensota haga 15 of keessaa qabaata. Garee kana keessa kormaan tokko qofatu jiraata. Kan hafan ilmoolee fi haawwan isaaniiti. Leenci Kormaan hoogganaa fi tiksee garee saniiti. Garee isaa mala garagaraatiin eega. Daggala keessaayis lafa 100m2 ta’u daangeessee keessa jiraata. Naannoo gareen leencaa tokko jiraatu bineensi tokkollee uggee itti hin dhihaatu. Bineensi daangaa isaa keessa seene lubbuun bahuu hin dandau. Leenci kormaan gootummaa fi jabina qabuun miseensota isaatiif kunuunsa ni godha. Garuu rakkoon isa mudatuun  hin oolamu. Keessattuu dullummaan yoo itti dhufte, leenci kormaan dargaggeessi biraa alaa dhufee isa ari’ee ofii isaatii mootii garee sanii ta’uu danda’a. Yeroo kanatti yoo barbaade ilmoolee kormaa duraanii irraa argaman ni ajjeesa.

Leenci kormaan sababa guddina qaama  isaatiif jecha fiigee wanta nyaatamu adamsuun isa rakkisa. Dalagaan kun yeroo heddu kan warra dhalaati. Leencoonni dhalaan garee tokko keessatti argaman wal ta’anii tokkummaan waan adamasamu adamsanii gara garee isaanii fidu. Eegasii leenci kormaan humna jabaa qabutti fayyadamee morma qabee ajjeesa.
Leenci tokko walqunnamtii hormaata geggeessuudhaaf waggaa sadi guutuu qaba. Garuu gara walhormaataa osoo in seenin dura gareen isaanii haala gaariin gurmaa’uu isaa mirkaneeffatu. Bal’ina lafaa isaaniif mijaawaa erga qopheeffataniin booda gara wal hormaataa seenu. Kana booda rimeeyni leencaa hanga ji’a 4 tura. Haati takkas yeroo tokkoon haga ilmoolee 6 dhaluu dandeessi. Ilmooleen dhalatan kunis gaafa duraan dhalatan ijaan waa argu hin danda’an. Kanniin keessaa walakkaa qofatu guddatee bakka gaha. Kan hafan garuu wayta maatiin isaanii waa adamsuuf biraa deeman bineensota biraatiin nyaatamaniiti du’u. Haawwonni garee tokko keessa jiran yeroma wal fakkaataatti waan ilmoo dhalaniif ilmoolee haadha biraatis yoo taate kunuunsanii mucha hoosisanii guddisu. Ilmooleen haga ji’a 6 guutanitti mucha hodhuu isaanii itti fufu.

Section::::Leenca dhalaa.
Leenci mooti bosona keessaati. Bineensi  uggee isatti dhihaatu hin jiru. Bineensi leenca adamsuuf ykn ammoo nyaachuuf jecha dhaqu tokkolleen hin jiru. Garuu waraabessi raqa barbaachaaf yeroo heddummaatee deemutti, leenca waa ajjeefatee soorataa jiru yoo arge miidhaa irraan gaha. Kanaan ala Sattawwaa fi Arbi ofirraa dhoorkuuf jecha luka isaaniitiin dhiitanii leenca miidhuu danda’u. Kan kanarraa hafe diinni jabaan leencaa ilma namaati. Gariin namaa akka aadaatti gootummaa ofii mul’isuuf jecha ajjeesa. Gariin ammoo lubbuu ofii tursiisuuf jecha naannoo ofii qulqulleessuuf leenca ajjeesa.

Ilmooleen leencaa hanga gaafa of danda’anii socho’anitti mala waa ittiin adamasuu danda’aniin waliin baratu. Akkuma baruumsa ammayyaa irratti role play jedhamu, ilmooleen leencaas gariin isaanii kan adamsaman gariin ammoo kan adamsan ta’anii wal leenjisu. Haati waan kana teettee too’atti. Haala gaariin adamoo barsiisaa ilmoolee ofii bakkaan gayatti. Leenci garee tokko keessa jiru walii galuudhaafis ta’ee diina ofirraa ari’uudhaaf sagalee garagaraa baasu. Sagaleen isaanii kan yeroo heddu beekkamu garuu barooda isaaniiti. Sagaleen leencaa tokko haga kiiloomeetira 10tti dhagahamuu danda’a. Leenci harka furdaa qaba. Harka kana irraa ammoo qubaa fi qeensa akka ajaa’ibaa qara ta’an qaba. Kunis wayta deemuu fi adamsus hedduu isa gargaara. Akkaataan uumama lukaa fi harka isaa utaalchaaf akka mijaahu godhameeti kennameef. Leenci tokko yeroo tokkoon meetira 10 utaaluu danda’a.

Section::::Leenca Adii.
Ilmi namaa leenca bara dheeraaf dinqisiifataa akkasumas sodaataa jiraataa jira. Sababa sodaa kanaaf ilmi namaa leenca duguugee lafarraa fixutti jira. Leenci ilma namaa nyaatuuf jedhee hin ajjeesu. Garuu bosona keessaa wayta waan sooratu dhabu,  gara baadiyaa lafa namni jiraatu seenee beeyladoota manaa qabatee soorata.  Akka guutuu addunyaatti waggaa waggaan leenci ilma namaa haga 700 akka miidhu qorannoon ni mul’isa. Biyya Taanzaaniyaa keessatti qofa wagga waggaan namni 100 leencaan ajjeefama. Kanaaf jecha ilmi namaatis leenca ajjeesutti seene.

Harraan tana Akka addunyaatti leenci bineensota badaa jiran keessatti galmaayee jira. Yeroo ammaa leenci haga 30,000 ta’u bosona keessa akka jiraataa jiru himama. Haala kanaan yoo deeme yeroo muraasa booda dhabamuu akka danda’u himamaa jira.


Qeerrensa Cabbii

Qeerrensa Cabbii

Qeerrensa Cabbii kun hoosistuu Eeshiyaa keessatti argamudha .


Qeerensa burree

Qeerensa burree

Qeerrensa Burree ( Jaguar ) Bineensa Qaccee deeroowwanii Ameerikaa Kibbaa hanga Ameerikaa Giddugaleessaatti argamuuti .


Qeeramsa

Qeeramsa

Qerramsa (maqaa Roomaa Panthera pardus jedhamuun ogeeyyii baayoloojii biratti kan beekamu) hoosistuu Eeshiyaa, Afrikaa fi Baha Giddu Galeessaa keessatti argamudha.


Geedala

Geedala

Geedala ( cougar ykn puma ) miseensa cita-Warra Addurreeyyii (Felinae): Ameerikaa qofa keessatti argamu keessaa tokkodha .


Adurree

Adurree

Adurree beeydoota mana keessa jiraatu yoo ta’u, hantuutaa fi kan kana fakkaatan mana keessatti qabachuufi nyaachuun itti fayyadama.


Amaaqeexa

Amaaqeexa

Amaaqeexa hoosistuu Itoophiyaa keessatti argamudha .

Section::::Maalummaa saayinsaawaa bineensichaa.
Yeroo ammaa kana cita qaccee Cifa dhaabbatoo (Acinonyx) keessaa Amaaqeexaa qoftu jiradha. Miseensonni cita qaccee isaa yeroo dheeraaf badan biroo lafee irraa adda baafamaniiru.


Gurraqaroo

Gurraqaroo

Gurraqoon hoosistuu Itoophiyaa keessatti argamudha .


Adaloo

Adaloo

Adaloon ykn Qerransi jidhiyyeen Lubbuqabeessa mootummaa Bineeldootaa murna lafee qabeeyyii, gita hoosiftootaa tartiiba sooratto foonii fi warra Bashurree jallatti ramadamuudha. hoosistuu biyya alaati .


Ajifatummaa

Ajifatummaa

Ajifatummaa yaad-rimee ijoo saayinsii fi mala saayinsii keessatti . Beekumsi amanamaan tokko yaaliidhaan ykn xinxaaluun soba ta'uun isaa yoo mirkanaa'uu danda'e beekumsi ajifatummaa qaba jenna . Asitti beekumsi irratti amanamee dirqama soba ta’ee argamuu hin qabu. Dubbiin inni guddaan yoo soba ta'e qoratamee soba ta'ee isa argamuu danda'aa? Deebiin gaaffichaa eeyyee, soba dha.

fakkeenya

Himoonni qajeelfamaan ajifatummaa qaban garuu goch kan hin qabnes jiru. Fakkeenyaaf, "Gaanfi Afrikaa waggoota miliyoona 3 keessatti addaan ba'e." » Dhugaadha, Gaanfi Afrikaa yeroo murtaa’e keessatti bakka lamatti gargar bahuu dhiisuu danda’a, kanaaf qeeqamuu ykn Ajifatamuu danda’a. Garuu yeroo sana hunda eeggatanii soba isaa mirkaneessuun waan hin danda’amneef, sadarkaa qajeeltoodhaan ajifatummaa qabaatee, gochaa kan hin qabnee jedhama.

Wantoonni tokko tokkoon qeeqamuu ykn ajifatamuu kan hin dandeenye ta’us, Hima ajifatamaa jalatti kan ramadamu waan danda’amuuf saayinsii keessatti faayidaa qabu. Fakkeenyaaf, "namni hundinuu du'aadha" jechuun ofumaan kan ajifatummaa miti; Garuu yaadni "namni hundi osoo waggaa 150 hin guutin du'a" jedhu ajifatummaa qaba. Kanaafuu, hima jalqabaa hima lammaffaa irraa waan maddeef, ofii isaatii ajifatummaa yoo hin qabaanne illee akka beekumsa saayinsaawaatti ilaalamuu danda’a.

Walumaagalatti,ajifatummaa qorannoo saayinsiitif yaad-rimee baay’ee barbaachisaa ta’edha . Himni/barreeffamni tokko saayinsii ta’uu fi dhiisuu isaa yeroo baay’ee ajifatummaa isaatiin murtaa’a. Kana jechuun barreeffamni tokko saayinsii kan ta’u yommuu ajifatummaa qabaatu ykn yaad-rimeewwan ajifatummaa qaban irraa sababaan kan cuffamee/maddee dha.

Section::::Qeequu/Ajifatu.
Falaasoonni ammayyaa tokko tokko Ajifatummaan bu’uura beekumsa saayinsii ta’uu isaa ni haalu ykn mormu. Keessumaa sababni isaan Ajifatummaa waan qeeqaniif inni guddaan ajifatummaa beekumsa kamiyyuu mirkaneessuu caalaa qeeqa irratti kan hundaa’e ta’uu isaati. Falaasoonni kun bu'uura beekumsa saayinsii ammayyaa qorannoo carraa irratti gumaachaniiru .


Yaadrimee Tuutaa

Yaadrimee Tuutaa

yaadrimeen tuuta damee herregaa kan qo'annoo tuuta irratti xiyyeeffatudha . Tuuta jechuun walitti qabama wantota sirritti ibsamaniiti. Wantonni tokkoon tokkoo tuuta keessatti argaman miseensota tuutichaa jedhamu.

Tuutni tokko sirritti ibsameera kan jedhamu wanti kenname tokko miseensa tuutichaa ta’uuf dhiisuu isaa shakkii malee murteessuu kan danda’amu yoo ta’ee dha. Tuutni yeroo moggaafamu qubeewwan gurguddoodhaan moggaafama. Tuutni miseensota isaatti fayyadamuun yoo ibsamu miseensota isaa tarreessuun qoodduun adda baasuun mallattoo “{ }” keessatti barreessu dha.

Section::::Gosoota Tuutotaa.
Section::::Tuuta Duwwaa.
Tuutni miseensota homaa hin qabne tuuta duwwaa jedhama. Tuutni duwwaan mallattoo’’{ }’’ yookiin Ø tiin ibsama.

Section::::Tuuta Dhaabbataafi Tuuta fufaa.
Baay’inni miseensota tuuta tokkoo lakkaawamee kan dhumu yoo ta’e, tuutichi tuuta dhaabbataa jedhama.Tuutni miseensonni isaa lakkaawwamee hin dhumne tuuta fufaa jedhama.

Section::::Hariiroo Tuutotaa.
Section::::Cita Tuutaafi Cita sirrii tuutaa.
Section::::Cita Tuutaa.
A fi B’n tuutota yoo ta’aniifi miseensonni tuuta B marti miseensa tuuta A yoo ta’an, B’n cita tuuta A ti jedhama. Mallattoon cita tuutaa “C ” dha. B C A jechuun “tuutni B cita tuuta A’’ti jechuudha


Seeliii

Seeliii

Lubbiyyoo bu’uura caasaaleefi dalagaalee lubbu-qabeeyyiiti. Lubbu-qabeeyyiin hundi lubbiyyoo tokko yookiin tokkoo ol irraa ijaaraman. lubbu-qabeeyyiin seelii ykn lubbiyyoo tokko qofa qaban lubbu-qabeeyyiin seel-qeenxee/ lubbiyyoo baaqee jedhamu. Lubbu-qabeeyyiin seelii ykn lubbiyyoo tokkoo ol qaban immoo orgaanizimoota seel-hedduu ykn lubbiyyeedduu jedhamu. Lubbiyyoonni baay’een hammi isaanii xiqqaa waan ta’eef gargaarsa maayikrooskoppii ykn fullee guddiftuu malee ija qullaan hin mul’atan.
Dagaagina saayinsii lubbiyyoof shoora guddaa kan taphate kalaqamu fullee guddiftuuti. Saayinsiin waa’ee seelii ykn lubbiyyoo qo’atu kan jalqabame jaarraa 20ffaa keessadha. Haa ta’u malee, beektoonni waa’ee lubbiyyoo irratti hojii isaanii jaarraa 17ffaa irraa kaasee dhiheessaa turanii jiru.


Carraa Ta'uumsaa

Carraa Ta'uumsaa

Carraan Ta'uumsaa damee herregaa carraa taatee tokkoo fi isaa ol uumamuu qoratudha. Fakkeenyaaf, saantima tokko qilleensa irratti yeroo darbatamee lafa bu'u, taatee "mataa(Namaa)" ykn "duugda(Leenca)" isa ta'uu danda'uu. Carraa ta'uumsaa keessatti caarraa fuula ta’uu ni safarra, akka waliigalaatti taateewwan lama waan jiraniif carraan ta'umsaa lamaan keessaa tokko uumamuu 1/2 ykn 0.5 ta’a jenna.

Walumaagalatti, "carraa Ta'uumsaa" jechuun mala amantii ykn beekumsa amala taatee tokko ykn isaa ol ta'uu ibsuudha. Har’a qorannoon Carraa Ta'uumsaa (probability research) gosa lama qaba.

Section::::herregaa fi Carraa Ta'uumsa.
Herrega keessatti, carraan taatee kamiyyuu "A," 0 fi 1 gidduutti yeroo ta’u, carraan taatee sanaa herregaan akka P( "A" ), p( "A" ) ykn Pr( "A" ) tti bakka bu’a . Yoo ta’iitiin ba’iilee tokko shakkii kan hin qabne ta’e ba’iin akkasiiba’ii shakkiihin qabnejedhama. Carraan ta’umsa isaas 1 dha.Ta’iitii ba’ii irratti carraan shakkii malee ta’uu yoo jiraate ba’iin akkasiiba’ii ta’uudanda’ujedhama.Ta’iitiin ba’ii tokko kan hin danda’amne yoo ta’e ba’iin akkasiiba’ii ta’uu hindandeenye jedhama. Carraan ta’umsa isaas 0 dha

Yaalii jechuun gocha raawatamu keessatti shakkii tokko malee dursaan kanatuta’a jedhamee agarsiisamuu kan hin dandeenye dha (gocha ba’iiwwan isaa shakkiimalee raagamuu hin danda’amnee dha.)Yaalii tasaa jechuun yaalii haalota wal fakkaatan keessatti irra deddeebi’ameeyaalamee dha. Garuu yaalii ba’iin isaa dursee beekamuu hin dandeenye dha. Jechitasa jedhu ba’iileen yaalii kanaa shakkii akka of keessaa qaban agarsiisa. Kanaafuutiyoorii carraa ta’umsaa keessatti yaalii tasaa kan shakkii of keessaa qaban qo’anna.Raawwiin yaalii tasaa murtaa’aan kamiiyyuu yaala (trial) jedhama.

Yoo ta'iin lama "A" fi "B" yaalii tokko keessatti uumaman, carraan isaanii carraa ta'umsaa "A" kipha "B" jedhama, yeroo herregaan barreeffamu formula_1 . Yoo taateewwan lama wal-irraa fagaatan, carraan isaanii akkasitti shallagama.

Ta’ii (E) yaalii tokkoo cita tuuta tuuta carraa ta’umsaa yaalii kanaati.

Yoo ta'iin "A", yookiin ta'iin "B", yookiin lamaan isaaniitu yoo yaali tokko keessatti uumaman, haalli sun ta'ii "A" makoo "B" jedhama, yeroo herregaan barreeffamu. formula_3 ta'uu isaati.

Tuunni ba’iilee jiraachuu danda’anii ba’iilee lakka’amuu danda’anii fi carraa walqixaaqaban of keessatti qabate yoo ta’e carraan ta’umsaa ta’ii, P(E), reeshoo baay’ina ba’iileeta’ii keessa jiran, n(E), gara baay’ina ba’iilee jiraachuu danda’an hundaa, n(S), ti.P(E)= baayina ba'iilee ta'iilee keessaa n(E) baay'ina ba'iilee hundaa n(S)Carraan ta’umsaa ta’ii shakkii hin qabnee 1 dha.

ii Carraan ta’umsaa ta’ii ta’uu hin dandeenyee 0 dha.iiiBaay’inni miseensota ta’ii E yeroo maraa irra xiqqaa yookiinwalqixaa baay’inna miseensota tuuta ba’iilee jiraachuudanda’anii S ti.

Kana jechuun, 0≤P (E)≤1 dha.Kanaafuu ta’ii E kamiifuu 0≤P (E)≤ 1.

Carra sababaawaa kan jennun ta'iin B tokko erga uummamee booda carraa ta'iin A uummammutti. kuniis hima herregaan yeroo barreffamu "P"("A"|"B"), yeroo dubbifamuu ammoo"B erga ta'ee carra A'n uumamuu".


Rog-sadee

Rog-sadee

Rog-sadee rogbayyee roga sadii fi fixuqa sadii qabudha . Ji'oomeetirii keessatti boca bu'uuraa keessaa isa tokkodha . Rog-saddeetii fixuqa "A", "B", fi "C" qabu agarsiifama formula_1 .

Section::::Gosoota Rogsadee.
Rogsadeen kofa sirri kan ballinni kofa saa 90 kofgullantaa(digrii)

Rogsadeen kofqoree kan ballinni kofa isaa >90 kofgullantaa(digrii)

Rogsadeen kofa jufunfula kan ballinni kofa saa <90 kofgullantaa(digrii)


Rogsadee

Rogsadee

Rog-sadee rogbayyee roga sadii fi fixuqa sadii qabudha . Ji'oomeetirii keessatti boca bu'uuraa keessaa isa tokkodha . Rog-saddeetii fixuqa "A", "B", fi "C" qabu agarsiifama formula_1.

Section::::Gosoota Rogsadee.
Rogsadeen kofa sirri kan ballinni kofa saa 90 kofgullantaa(digrii)

Rogsadeen kofqoree kan ballinni kofa isaa >90 kofgullantaa(digrii)

Rogsadeen kofa jufunfula kan ballinni kofa saa <90 kofgullantaa(digrii)


Hoolaadiidaa

Hoolaadiidaa

Barruu tanaan yaadaan gara Ardii Eeshiyaa imallee hoolaa bosonaa tokko isin daaw’achiisna. Maqaan isaa Hoolaadiidaa jedhama. Hoolaadiidaan biyyoota Eeshiyaa jiddu galeessaa keessatti kan argamu yoo ta’u, sanyiilee hoolaa bosonaa keessaallee qaamaan isa guddaadha. Guddina qaamaatiin sanyiin hoolaa isa caalu hin jiru. Ammaan tana sanyiileen Hoolaadiidaa garagaraa 9 akka jiran beekkameera. Sanyiileen hundi yoo kunuunsi addaa godhameef malee dachii tanarraa dhabamuu akka danda’anis tilmaamameera.

Dheerinni lafa irraa haga ceekuu seentimeetira 85 hanga meetira 1.35 ta’a. Dagaletti qoffeerraa kaasee haga eegee isaa ammoo meetira 1.36 haga meetira 2 dheerata. Sanyiilee hunda biratti garagarummaan ulfaatinnaa ni jira. Sanyiileen xixiqqaa jedhaman haga kilograama 58 ulfaatu. Inni guddaan ammoo haga kilograama 160 ulfaata.

Bifti rifeensa gogaa Hoolaadiidaa garaagarummaa qaba. Sanyiin gariin bifa gara keellootti dhihaatu kan qabu yoo ta’u, gariin ammoo magaala ifaa (light brown) qaba. Kanneen umriin dullooman ammoo rifeensa dabalataa kan dheerate biqilu ofirraa qabu. Akkasumas yeroo qabbanaatti rifeensa dabalataatis ni biqilchu. Fuulli sanyiilee hundaatu rifeensa adii heddummaatu qaba. Qaamni isaanii kan gara jalaa jiru, kottee dabalatee, rifeensa adiin uwwifamaadha. Gaafni kormaa haalaan dheeraadha. Gaafni sanyiilee kormaa garii haga meetira lamaa dheerata. Gaafni kun waan mammaramuufi malee dheerinna qaama isaa ni caala jechuudha. Dhaltuun garuu gaafa gabaabaa qabdi. Gaafni kun warra bineensota adamsan biratti haalaan barbaadama. Xiqqaachuu lakkoofsa uumama kanaatiifis adamoon gaafa isaatiif jecha godhamu sababaa guddaa ta’ee jira. Gaafni Kormaa inni guddichi, ulfaatina qaamaa uumama argalii irraallee dhibbeentaa 13 kan ta’u fudhata. Kana jechuun Hoolaadiidaan kilograama 100 yoo ulfaate, gaafni isaa ammo Kilograama 13 ulfaata jechuudha.

Uumamni kun lafa haalaan ol ka’aa ta’e filata. Kan argamus biyyoota Eeshiyaa Kanneen akka Chaaynaa, Neeppaal, Kaazakistaanii fi biyyoota isaanitti dhihaatan keessa yoo ta’u, biyyoonni kunniin ammoo lafa haalaan ol ka’aa ta’e qabaachuudhaan beekkamu. Gaara guddicha addunyaa tanaa kan ta’e gaara Everest irras ni jiraata. Walumaa galatti Hoolaadiidaan lafa olka’iinsi isaa meetira 1000 haga 6000 ta’u irra jiraatuu filata.

Hoolaadiidaan akkuma sanyiiwwan hoolaa kaawwanii marga dheeduudhaan jiraata. Uumamni guyya guyyaa socho’uun soorata barbaaddatu kun, qubsuma tokko keessa hoomaa miseensota haga 100 qabu waliin jiraata. Miseensonni hoomaa tokko keessa jiran saala irratti hundaahuun adda qoodamu. Dhaltuu fi ilmooleen garee tokkotti, warri kormaatis garee tokkotti walitti qabamu. Hoomaan uumama kanaa yeroo heddu wal faana deema. Miseensota hoomaa keessaa inni tokko ka’ee deemnaan, kuuwwanis faanuma yaa’a. Kanaafuu Hoolaadiidaa walirraa fagaatee kophaa jiraatu arguun rakkisaadha. Haa ta’u malee akka tasaa yeroon karaan jalaa badee qophatti hafuu jiraachuu mala. Kunis Hoolaadiidaan sun rakkoo keessa jiraachuu isaa agarsiisa.

Hoolaadiidaan diina heddu hin qabu. Lafti inni irra jiraatu haalaan ol ka’aa waan ta’eef, diinni bakka inni jiraatuu uggee dhaqu hin jiru. Haa ta’u malee akka tasaa uumamni soorata dhabee haalaan beelaye gara qubsuma Hoolaadiidaa seenuu ni danda’a. Kanaafuu Hoolaadiidaan yeroo tokko tokkos ta’u diinaaf saaxilamuu mala jechuudha. Yoo diinni tasa itti dhufe jalaa miliquudhaaf mala lama fayyadama. Malli tokko mala hoomaa keessaati. Osoo hoomaan dheedaa jiran yoo diinni dhufe, Hoolaadiidaan jalqaba arge utaalaa fiiga. Kunis diinni dhufuu isaa miseensota beeksisuuf gargaara. Kanaa booda warri kuunis isa hordofee faana fiiga. Argaalin saffisa jabaa qaba. Saa’aa tokko keessatti kilomeetira 60 fiiguu danda’a. Malli lammataa ammoo mala yeroo kophaati. Argaalin osoo kophaa isaa jiru diinni yoo itti dhufe hin dheessu, hin fiigus. Bakkuma jiru sanirraa osoo hin socho’in qajeelee dhaabbata. Yoo diinni itti dhufe sun sodaatee dhiisee biraa deeme tole. Yoo hin taanee garuu bakkuma sanii osoo hin socho’in nyaatama. Diinni guddaan uumama kanaa ilma namaati. Ilmi namaa gaafa isaa dheeraa fi ulfaataa san gurgurachuuf jecha uumama kana adamsa. Lakkoofsi uumama kanaatis sababa bineensa biraatiin osoo hin taane, sababa adamoo gaafaaf jecha godhamu kanaan hir’achaa akka jiru beekkameera.

Yeroo walhormaataa wal aansoo heddutu jira. Lolli kormaa lamaan jiddutti godhamus baramaadha. Akkuma sanyiilee hoolaa hedduu gaafaan walitti bu’uun wal lolu. Haa ta’u malee akka hoolaa nuti beeknuu kana osoo hin taane, akka re’ee kottee duubaa irra dhaabbachuun wal a’u. Wayta gaafaan walitti bu’an kana sagalee haalaan guddaa ta’etu uumama. Fageenya kilomeetira tokko caalu irra dhaabbattanii sagalee walitti bu’iinsaa kana dhagahuu dandeettu. Abbaan wal aansoo kana moohe dhaltuu irratti wal lolan san waliin wal hormaata raawwata. Haa ta’u malee kormaan tokko dhaltuu takka irratti hin dhaabbatu. Dhaltuunis kormaa tokko qofa irratti hin daangeffamtu. Kormaan dhaltuu heddu waliin, dhaltuunis kormaa heddu waliin wal hormaata raawwatu. Kana booda rimayni dhaltuu ji’a 5-6 tura.

Dhaltuun ilmoo dhaluu isiitiin dura hoomaa irraa fagaattee qubsuma addaa tolfatti. Yeroo takkaanis ilmoo takka dhalti. Guyyaa muraasaaf ilmoo isii qabatte achuma qubsuma kophaa keessa turti. Ilmoon Hoolaadiidaa dafee socho’uu hin danda’u. Kanaaf haatis kophatti baatee dhaluun dirqama itti ta’a. Yoo hoomaa keessatti dhalte, hoomaan olii gad waan deemuuf ilmoo isii wajji rakkatti. Kanaafuu kophatti baatee haga ilmoon isii olii gad deemuu dandeettutti kophuma turti. Eega ilmoon sochii jalqabdeen booda qabattee hoomatti makamti. Ilmoonis haga ji’a afurii mucha haadhaa hodhaa jiraatti. Ji’a afur booda mucha guutee jireenya addaa jalqabdi. Ilmooleen kormaa gaafa guddatan hoomaa keessaa bahanii qubsuma addaa qopheeffatanii jiraatu. Ilmooleen dhaltuun ammoo achuma haadha isaanii waliin turu. Hoolaadiidaan takka ilmoo isii kan jalqabaa dhaluuf waggaa lama guutuu qabdi. Kormaan garuu gaafa waggaa shan guutu hormaataaf qophii ta’a. Fedha Rabbiitiin Hoolaadiidaan waggaa 10 haga 13 jiraata.


Awwaaldiigessa qoree

Awwaaldiigessa qoree

Uumamni kun Awwaaldiigessa qoree qabu jedhamee waamamus, Awwaaldiigessa wajjiin hidhata takkallee hin qabu. Tarii dheerinna qoffee isaa laalanii maqaa kana itti moggaasan ta’a. Uumamni kun hoosiftoota keessatti ramadama. Haa ta’u malee fakkaatii isaa hin dhalu. Akkuma allaattii hanqaaquu buusee ilmoolee keessaa yaasa. Eegasuu maaf hoosiftoota keessatti ramadameree? Uumamaaleen hoosiftoota keessatti ramadaman kanneen hanqaaquu buusan, "monotremes" jedhaman. Akka hoosiftoota hedduu ilmoo garatti qabatanii dhaluus baatan, eega hanqaaquu keessaa basanii booda garuu akkuma hoosiftoota biroo aannan obaasaa ykn ammoo mucha hoosisaa guddisu. Uumamni kunis, eega hanqaaquu buusee booda ilmoolee keessaa yaasee mucha hoosisaa guddisa.  Uumamni kun maqaa Awwaaldiigessa qoree jedhamuun waamama.
Awwaaldiigessa qoreen sanyiilee garagaraa lama qaba. Isaanis Awwaaldiigessa qoreea qoffee gabaabaa fi Awwaaldiigessa qoreea qoffee dheeraa jedhaman. Inni qoffee gabaabaa Awustraaliyaa fi Niiw Giinii keessatti kan argamu yoo ta’u, Inni qoffee dheeraa qabu ammoo lafa ol ka’aa Niiw Giinii qofa keessatti argama. Uumamni kun naannawa bosonaa kan jiraatu yoo ta’u, margaa fi eddoowwan muka garagaraa qaban filata. Awwaaldiigessa qoreean qoffee dheeraa qabu yeroo ammaa kana bineesota baduuf dhihaatan keessatti ramadamee jira. Rakkina kanaaf sababaan guddaan manca’iinsa bosonaatiifi balaa tasaa karaa irratti mudatuudha.
Awwaaldiigessa qoreean uumama xiqqaadha. Dheeerinni isaa seentimeerira 34 hanga 76 ta’a. Ulfaatinni isaatis kilograama 3 hanga 10 ta’a. Qaamni Awwaaldiigessa qoree rifeensa gosa lamaan uwwifamaadha. Inni tokko qabaabaa yoo ta’u, faaydaan isaatis teempireechara qaamaa too’achuudha. Inni tokko ammoo dheeraadha. Dheeraan kun fageenyaa wayta ilaalamu qoree Dhaddee fakkaata. Haa ta’u malee akka dhaddee sanitti diina ofirraa ittiin ittisuu hin danda’u. Dhaddeen qoree san diina ittiin waraanuuf kan itti fayyadamtu yoo ta’u, Awwaaldiigessa qoreean garuu ittiin waraanuudhaaf hin gargaaramu. Ta’us diinni qaama isaa akka hin miineef faaydaa guddaa qaba. Wayta diinni itti dhufu akka kuubbaa maramuudhaan qoffee fi kotteewwan isaa garaa jalatti dhoysee, rifeensa akka qoree jiru san qofa diinatti mul’isa. Diinni dhufe haga fedhe osoo carraaqeellee ilkaaniin uumama san ciniinuu hin danda’u. Dhaddeen garuu yoo diinni isii miidhu itti dhufe, qoree saniin ofirraa waraanti.
Qoreen Awwaaldiigessa qoree kun ajaa’iba biraatis ni qaba. Sunis ibiddaan gubatuu dhabuu isaati. Bosonni Awustraaliyaa yeroo heddu balaa ibiddaatiif saaxilama. Ibiddi kun ammoo humna waan argate hunda barbadeessuu qaba. Awwaaldiigessa qoreen garuu badhaasa Rabbiitiin osoo ibidda san jalaa hin dheessin lubbuu isaa tursiifatuu danda’a. wayta balaan ibiddaa ka’u bineensonni hundi baqachuu eegalu, Bineensi kun garuu bakkuma dhaabatu sanitti boolla qotee qaama lallaafaa biyyee jala dibee ciisa. Yeroo kana duydi isaa lafaa olitti hafee qaamni gama jalaatiin argamu hundi biyyee jala seena.

Akkuma beekamu wayta ibiddi bosonatti qabatu aarrii naannoo hunda ukkaamsuun waan hin oolamne. Bineensi kun badhaasa guddaa Rabbii isaa irraa badhaafametti fayyadamee, ibidda keessatti Hibernate godhee rafa.  Aaraan hin ukkaamamu, ibiddaanis hin gubatu jechuudha. Wayta ibiddi dhaamee naannoon qabbanaawu bakka hibernate godhee dammaqee gara haajaa ofii deema. Rifeensi bineensa kanaa kan qoree fakkaatu kun albuuda keeraatiin irraa kan ijaarame yoo ta’u, albuudni kun albuuda rifeensaa fi qeensi keenya irraa ijaarameedha. Rifeensi akka qoree jiru kun bifa boora qaba. Akkasumas seentimeetira 5 dheerata.

Awwaaldiigessa qoreen uumama Kopha kophaa jiraatuudha. Hunduu bosona keessa deemaa soorata barbaaddata. uumamaalee foon qofa sooratan keessatti kan ramadamu yoo tahu, Sooranni isaatis rirmaa fi raammolee garagaraati. Rirmaa fi raammolee kanniin ammoo sirna elektro maagneetikii, kan funyaan isaa irra jirutti fayyadamuun barbaaddata. Funyaan isaa sanitti gargaaramuun Rirma boolla keessa jirus ta’e, kan fageenyarra jiru fuunfatee adda baafatuu danda’a. Kana booda arraba isaa dheeraa kan waa ofitti maxxansuu danda’utti fayyadamuun raammolee arraabaa soorata.
Bineensi kun Ilkaan waan hin qabneef, lubbu qabeeyyii lafee hin qabne qofa soorata. Arrabni isaa dheeraa waan taheef boolla keessa seenee gamaa gamanatti caccaafamuu danda’a. Kanaafuu hulluuqqoo Rirmi tolfate hunda keessa caccaafamaa haga danda’een Rirma heddu qabata. Yoo arrabaan dhaqqabuu dadhabe ammoo humna jabaa qabutti fayyadamuun boolla Rirmi qotatee ol tuule san diiguun itti dhihaatee soorata.

Sirni wal hormaata Awwaaldiigessa qoree kan ajaa’ibaati. Kormaan qaama walhormaataa afur kan qabu yoo ta’u, dhaltuun ammoo lama qabdi. Kormaan qaama wal hormaata afur qabaatus, yeroo takkaan kan tajaajila irra oolu lama qofa. Sababni isaatis dhaltuun qaama walhormaataa lama qofa qabaachuu isiiti. Qaamni wal hormaataa hagana baay’atus ilmoon dhalatu garuu tokko qofa.

Akkuma durarratti dubbanne bineensi kun akka allaattii hanqaaquu buusa malee ilmoo hin dhalu. Haadhoon takka hanqaaquu takka qofa buusti. Hanqaaquu isii tanas korojoo gara jalaa qabdu keessa keetti. Guyyaa kudhan booda hanqaaquun sun cabee ilmotti jijjiirama. Ilmoon haarofti rifeensaa fi qoree hin qabne tunis ji’oota lamaa oliif achuma korojoo haadhaa keessa turti. Haga gaafa qoree baafattee diina ofirraa ittisuu dandeettutti korojoo keessaa hin baatu. Gaafa qoree baafte ammoo Korojoo keessaa baatee boolla qopheffameef keessa seenti.
Haadhoon Awwaaldiigessa qoreen mucha hin qabdu, garuu aannan ni maddisiisuu dandeetti. Kanaafuu ilmoon Awwaaldiigessa qoreetis aannan arraba isiitiin arraabaa dhuydi malee akka ilmoolee hedduu hin hootu. Haga ji’a torba guuttutti aannanuma haadhaatiin jiraatti. San booda jireenya kophaa jalqabdi. Awwaaldiigessa qoreen fedha Rabbiitiin haga waggaa 50 jiraatuu danda’a.


Awwaaldigeessaa

Awwaaldigeessaa

Maqaan bineensa kanaa jechoota afaan oromoo  2 irraa ijaarame.  Awwaalaa fi diigessa. Kan awwaala diigu jechuudha. Uumamni kun Ardii Afriikaa, Eeshiyaa fi Awustraaliyaa keessatti baay’inaan argama. Naannoo garii ardii Ameerikaa keessattis ni argama. Maqaa kanas kan argate lafa qotee raammoo fi wantoota garagaraa boolla keessaa baasaa waan nyaatuu fi. Haga ammaatti sanyiin awwaaldigeessaa shan akka argaman qorannoon bira gahamee jira.

Avereejiidhaan awwaaldiigeessi tokko haga meetira 1 dheerata. Garuu Awwaaldiigeessa guddaa jedhamuun kan beekkamu haga meetira 2 dheerata. Inni xiqqaa fi gabaabaan kan Silky Anteater jedhamu cm 30 dheerata. Awwaaldiigessi guddaan bal’inaan ardii Ameerikaa Kibbaa keessatti argama. Inni Xiqqaan kan Silky jedhamu kun  Awustraaliyaa keessa qofa jiraata. Awwaaldiigessi guddaan Buqqeen mataa isaa dhiphaa dha. Funyaan dheeraa qaba. Ijji isaa xixiqqaa yoo ta’u, funyaan isaa ammoo geengoo dha.

Miilli awwaaldiigessaa kan fuulduraa qeensa jabaa qaba. Wayta deemu qeensi kun walitti caafama. Awwaaldiigessi waa ilaalee adda baafatuu irratti rakkoo qaba. Qaroon ija isaa hedduu laafaa dha. Garuu Dandeettiin waa fuunfatuu isaa akka malee jabaa dha. Haga ilmi namaa waa fuunfatu caalaa dachaa 40n fuunfata.  Kanaaf waan sooratu funyaaniin adda baafata.

Wanti ajaa’ibaa kan awwaaldiigessi uumamaan badhaafame immoo arraba isaati. Arrabni awwaaldiigessaa ciqilee tokko caalaa dheerata. Arraba isaa kana saffisa ajaaibaatiin afaan keessaa baasaa gara afaanii deebisa. Sakandii tokko keessatti yeroo 2 hanga 3 arraba isaa gad baasee ol deebisuu danda’a. Harka isaatiin naannoo mixii fii  raammoleen adda addaa jiraatan qotee, achi booda arraba isaa dheeraa kana boolla keessa dabarsuudhaan raammolee walitti haxaayee gara afaanii galcha. Akkuma dubbanne sakandii 1 keessatti yeroo 2 ol arraba isaa gadi baasaa deebisuu waan danda’uuf, raammoleen heddu dheessanii jalaa bahuu hin danda’an. Boolla qotee eega haga takka irraa  nyaatee booda, dhiisee biraa deema. Wanti dhiisee biraa deemuuf immoo tooftaa birooti. Yoo Raammolee achi jiran hunda fixe, raammoon biroo bakka san hin dhuftu. Akka raammoleen biro deebi’anii boolla san seenaniif dhiisee biraa deema. Yoo raammoon heddummaatee boollatti dacha’e ammas itti deebi’ee soorata.

Awwaaldiigessi ijatti bineensa laafaa fakkaata. Garuu yeroo diinaan walitti dhufe humna jabaa qaba. Inumaa bineensota dallansuu guddatan keessaa awwaaldiigessi isa tokko. Wayta diinni itti dhufus jabinni qaama isaa ni dabala. Yeroo diinni itti dhufu ofirraa ittisuudhaaf miila isaa humna jabaa qabuu fi qeensa isaa akkamalee jabaataa saniin ofirraa ittisa. Ilmi namaas ta’ee bineensonni biroo qeensa kana yoo argan ugganii itti hin dhihaatan.

Awwaaldiigessi hoosiftoota keessatti ramadama. Rimeeyni awwaaldiigeessaa ji’a 6 tura. Yeroo heddu ilmoo takka dhala. Ilmoon dhalatte tun waggaa lamaaf haadharraa adda hin baatu. Hanga haati ilmoo biroo rimaya qabattutti biraa hin socho’u.  Yoo diinni itti dhufe, utaalee duyda haadhaa gubbaa jalaa kora.  Yeroo dheeraaf osoo duyda haadhaa irraa hin bu’in waliin deema. Gaafa haati rimaya qabatterraa kaasee jireenya kophaa jalqaba..

Sanyiin awwaaldiigessa guddaadhaa dachii tanarraa dhabamaa akka jiru dubbatama. Sababni immoo ilma namaati. Ilmi namaa sababa garagaraatiif bineensa kana adamsee ajjeesa. Gogaa isaa waan adda addaatiif fayyadama.


Qaranbullee Bantii

Qaranbullee Bantii

Addunyaa tanarra Sanyiiwwan Biir heddutu jiru. barruu tana keessatti isa Polaar Biir ykn ammo Sea Biir jedhamu waliin daaw’anna. Polaar Biir uumama akkaan guddaa naannawwa cabbii Arkitiik jiraatu keessaa isa tokko. Biifti isaa akkuma cabbii san adiidha. Poolar Biir yeroo isaa hedduminaan cabbii irratti dabarsa. Yeroo barbaadetti bishaan keessallee daakuu ni danda’a. jireenyi isaa, cabbii irratti kan bu’uurawe ta’us, har’aan tana garuu rakkoo hamaa keessa jira. cabbiin bantii kaabaa fi kibbaatti argamu baqutti jira. kun ammoo jireenya isaatiif heddu rakkisaadha.

Polaar Biir hanga meetira lamaa kan dheeratu yoo ta’u, kormaan isaa haga kilograama 600 ulfaata. dhaltuun ammoo walakkaa warra dhiiraati. Isiinis kilograama 300 ulfaatti. Kuntaala 3 fi 6 jechuudha. Hoosiftoota muraasa dachii akkaan dilallaawaa, kana irra jiraatu keessaa isa tokko. Rifeensi gogaa isaa irratti argamu, haala qilleensaa wajji wal simsiifamee toochaa tahee kennameef. Akkasumas hoo’a aduu irraa argamu ufitti fudhatee gara gogaa qaama isaatti dabarsa. Bineensi kun miila jalaallee rifeensa qaba. Rifeensi miila jalaa kunis yeroo cabbii irra deemu akka itti hin qabbanoofne godha. Akkasumas wayta bishaan keessa daakuu rakkoo takkaan malee akka sololi’u isa gargaara. Polar Biir Sanyiiwwan Biir jiran keessaa morma dheeraa qaba. Kunis wayta bishaan keessa daaku morma isaa bishaan keessaa olqabatee naannoo isaa to’aachuuf isa gargaara

Polaar Biir hedduminaan biyya kaanaadaa keessa jiraata. Lakkoofsaan xiqqaatus naannoowwan cabbii Greenland, Alaaskaa, Svalbard fi Russia keessattis ni argama. Lakkoofsi bineensa kanaa xiqqaataa akka jiru himama. Sababa hoo’a addunyaa (Global Warming) irraan kan ka’e, cabbiin jireenya isaatiif mijaawu baqee gara bishaanitti makamaa jira. kun ammoo Polaar Biir eddo kireenya akka dhabu isa godha.

Polaar Biir kopha kophaa jiraata. Cabbii deemsaaf heddu rakkisu sanirra bineensi kun sa’aatii takkaan Kilomeetra 40 fiiguu danda’a. Bishaan keessas sa’aa takkaan Kilomeetra 10 daakuu danda’a. Soorataaf waan isa barbaachisu bishaan keessaa fi cabbii irraa argata. Laga keessaa yoo waa adamsu daqiiqaa lamaaf bishaan jala turuu danda’a. wayta bishaaniin ala waa adamsu ammoo mala lama fayyadama. Inni duraa bineensa adamsu san ari’ee qabatuu yoo ta’u, kan lammataa ammoo boolla qotee haga bineensi adamsamu  dhufutti boolla san keessa sa’aa dheeraaf turuun eeguudha.

Bineensi kun hedduminaan bineensa Siil jedhamu soorata. Sababni isaas garaa guddaa san wanti guutuu danda’u akkasumas qaama isaatiif hoo’a kennuu kan danda’u isa waan ta’eef. Coomni Siil keessatti argamu qaamni Polaar Biir yeroo hunda hoo’a akka qabaatu gargaara. Bineensi inni soorataaf sadarkaa duraa irratti filatu Siil ta’us wantoota akka allaattii, raindeer fi walrus illee ni soorata.

Polaar Biir diina isa adamsu hin qabu. Garuu yeroo garii ofumaa wal adamsanii wal nyaatu. Sanyiin biir inni tokko sanyii isa biraa ajjeesuu danda’a. Akkasumas dhaltuuwwan ilmoolee ofii rakkoo tana jalaa hanbifatuudhaaf falmatu. Ilmoolee ofii qabatanii baqatu. Kanaan ala uumamni biroo kan  isaanirraan rakkoo guddaa geessaa jiru ilma namaa qofa. Akkasumas hoo’i addunyaa dabaluun isaa bakka jireenya isaanii irratti dhiibbaa guddaa fidee jira. sirni wal hormaata isaaniitis akkaan harkifataa dha. Ilmooleen dafanii hin guddatan, haawwanis dafanii hin dhalan. Rakkoon kun cufti walitti dabalamee, haala amma jiru kanaan itti fufa taanaan, waggaa 30 booda sanyiin Polaar Biir dachii tanarraa dhabamuuf akka deemu qorattoonni dubbatan.

Polaar Biir bineensa kophaa jiraatu yoo ta’u, yeroo wal hormaataa garuu walitti dhufuun dirqama. Rimayni isii haga ji’a sagalii tura. Ji’a sagaliin booda haati takka ilmoo tokkoo hanga afurii dhaluu dandeessi. Ilmoolee tanniinis boolla keessatti dhalti. Ilmooleen tun gaafa dhalattu kiiloo walakkaa gad kan ulfaattu yoo ta’u, rifeensa ofirraa hin qaban, akkasumas ijaanis hin argan. Gaafa ji’a shan guutan nyaata dabalataa sooratu kan jalqaban yoo ta’u, hanga gaafa waggaa 3 guutanitti mucha haadhaa hodhan.

Warri dhala Waqtiin qabbanaawaan yeroo dhufutti boolla qotanii achi keessa galu. Hanga yeroon qabbanaa sun darbutti soorata hamma isaan barbaachisu soorataniiti hibernate godhu. Eega yeroon hoo’aa dhufeen booda bakka jiranii ka’anii sosocha’u. Boolli isaan hibernate keessatti godhan kun isa alaa wajji yoo walbira qabamu digri seentigreedii afurtamaan hoo’a qaba. Warri dhiiraa garuu waggaa guutuu osoo hibernate hin godhin turu.

Bineensi kun gogaa isaa jalaa cooma iinchii afur furdatu qaba. Inni kunis qaamni isaa hoo’aa ta’ee akka turu isa gargaara. Rabbiin keenya uumama cufaaf waan isaaf malu kenne. Naannoo qabbanaawaa cabbiin guutame san keessa hoo’a qaama ofii akka mijeeffatuuf cooma haga iinchii afur furdatu gogaa isaa jalatti uume. Sababa kanaaf dachii sanirra jiraatuu danda’e.


Arbagaaddu

Arbagaaddu

Arbagaadduu urjii beekamaa mudhii samii irratti argamu fi guutuu addunyaa irratti mul'atuudha. Samii halkanii keessatti urjiilee mul’atanii fi beekamoo ta’an keessaa isa tokkodha. Fakkeenyaaf, tuuja har’a Ooriyoon (Arbagaadduu) jechuun beeknu Giriikota duriin maqaa kennamedha . Seenafoolli baayyeen wa’ee Ooriyooni, waaqa miidhagaa kan jedhu himu. Astiroonoomotni Chaayinaa durii Ooriyooniitiin akka Sheen, adamsituu ykn loltuu jabaatti beeku. Kana dura sirritti, warri Misirii durii tuuja kana waaqa isaanii Osaarisiin walqbsiisu. Sabni jalqaba maqaa kenne Sumeroota ture; maqichis Uru An-na, hiikkaan isa ` Ifa waaqarraa’


Maqaa domeenii

Maqaa domeenii

Maqaan domeenii teessoo weebsaayitii namni dubbifamuu danda'u (fkn "google.com") kan teessoo IP agarsiisuu fi fayyadamtoonni marsariitiiwwan ykn qabeenya biroo karaa mijataa ta'een akka argatan gargaarudha.

Section::::Eksteenshinii.
Maqaaleen domeenii dheerina ("domeenii sadarkaa olaanaa" jedhaman) dhuma URL irratti qabu. Fakkeenyaaf ".com", ".net" fi ".org" dheerina maqaa domeenii baay'inaan itti fayyadamaniidha. Eksteenshiniin domeenii baay'ee beekamaan .com yoo ta'u domeeniin miliyoona 100 ol galmaa'eera. Eksteenshiniin .com jechuun "daldala", .org dhaabbata, fi .net network jechuudha.

Akkasumas dheerinni maqaa domeenii biyya addaa ni jira. Fakkeenyaaf, Yunaayitid Kingidam dheerina domeenii ".uk" kan qabdu yoo ta'u, Jaappaan ammoo ".jp" qabdi.

Waggoota dhiyoo asitti domeeniin .io dhaabbilee jalqabaa fi dhaabbilee teeknooloojii waliin walqabatee waan dhufeef jaalala argateera. Kunis baay'inaan qubeewwan "io" yeroo baay'ee "galtee/bu'aa" jechuun kan hiikaman yoo ta'u, kunis jecha saayinsii kompiitaraa fi teeknooloojii keessatti barame dha. Dabalataanis, domeeniin .io gabaabaa, yaadachuuf salphaa, fi miira ammayyaa fi teeknooloojii irratti xiyyeeffate qaba.

Sababni biraan jaalala domeeniin .io haaraa ta’uu isaa fi ammallee domeenii galmaa’e baay’eedhaan kan hin guutamne ta’uu isaati, kunis dhaabbileen daldalaa fi namoonni dhuunfaa maqaa domeenii jiran akka salphaatti akka argatan taasisa. Dabalataanis, namoonni tokko tokko domeenii .io kan filatan sababni isaas, akka waliigalaatti daldalaa fi dhaabbilee teeknooloojii irratti xiyyeeffataniin waan fayyadamaniif, carraan isaa spam ykn marsariitii qulqullina gadi aanaa wajjin walqabatee jiraachuu isaa xiqqaadha.


Balbala'a

Balbala'a

Balbala'a ykn Neebuulaa jechii neebuulaa jedhuu jechaa laatiinii yoo ta'uu hikkinni isaas duumessaa ykn hurrii jechuudha.

Halkan urjiilee daawwanneerra. Yeroo samiin dukkanaa'u waan baay'ee adda bahanii mul'atan fakkatu! Kun garuu abjuu dha. Gidduun urjiilee duwwaa miti, garuu suudowwan xixiqqoo ta'an kanneen akka atoomotaa fi moliikiyulotaa hedduutu jiru. Meetir kiyuubii tokko keessa, miliyoonotaa fi akkasumas biliyoonotatu jiru. Suudowwan xixiqqoon kun urjiilee gidduutti wal sassaabuun duumessa uumu-ykn nebulaawwan. Duumessi kun baay'ee dimimmisoo waan ta'aniif, muraasa isaanii qofatu ijaan mul'ata. Garuu teleskooppiiwwan gurguddoo lafarrattii fi ispeesii gargaaramuun, qorattootni hawaa baay'ina qabiyyee hawaa nebulaawaa arguu fi suurawwan babbareedoo nebulaawwan kanaa maxxansuun argannoowwan isaanii qooduu danda'u.

Section::::Bakka Uumama Urjiilee.
Urjiileen kan barabaraan jiraatan miti: akkuma dhala namaa, gara addunyaatti dhufu, jireenya isaanii keessatti suuta suuta jijjiiramaa deemuudhaan dhumarratti du'u. Akkaataa adeemsi isaa hanga har'aatti guutumaan guutuutti qoratamee bira hin ga'amiiniin,duumessa guddaa urjiilee gidduutti uumu. Adeemsi kun humna harkisaa ,kan maateriin keessa urjiileetti akka rukkina olaanaarra gahu godhu,of keessatti hammata. Urjiileen haala kanan uumamanis baay'ee ho'aa waan ta'aniif, Atomoota dummeessa naannoo isaanii marsanii jiran irra elektiroonota gad-lakkisiisuun, ‘Nebulaa Ayoona'ee' kan akka ‘Neebulaa Arbi-gaadduu' uumu. Bakka Uumama

Section::::Hambaawwan Dhukka'insa Urjii.
Yeroon jireenya Urjilee Hanga isaanitin murta'aa. Urjiin hangi isaa guddaa, jireenyi isaa dhohiinsa guddaan xumurama. Qorattooni hawaa taatee kana « dhukka'insa urjii ykn suupparnoovaa» jedhanii waamu. Sababni isaas jiraachuu urjii haaraa samii keessaa bakka urjiin kamiyyuu kanaan dura itti hin argamne ta'uu raggaasisaa turan jedhanii yaadu. Amma faallaa kanaa kan ta'e, suupparnoovaan urjii du'aa jiru, elementoota jireenya isaa keessatti oomishe ispeesii gidduu urjiileetti kan gadi lakkisu ta'uu isaa beekna. Hambaan suupparnoovaa,haftee maaterii nebulaawaa dhohiinsa boodaa ti. Hambaawwan Suupparnoovaa(dhukka'insa urjii).

Section::::Nebulaa Pilaanetawaa (Balbala'a lafjaawaa).
Urjiileen hangi isaanii kan aduu waliin walfakkataa ta'an suuta suut du'aa deemu. Hammamtaan dabalaa deemuun, baqqaana alaa isaanii gadi dhiisaa deemuun hambaa urjiilee haadhoon ifanii, nebulaa pilaanetawaa jedhamuun kan beekamu uumu. Jechi nebulaa pilaanetawaa jedhamu bara 1785 nama Wiliyaam Herischel jedhamuun nebulaawan kana ibsuuf moggaafame. Sababni isaas, teleskooppii isaa keessatti pilaanetoota waan fakkaataniif. Boodarra ‘nebulaa urjiilee' jedhee moggaasuu dhiisuu isaaf ni gaabbe.


Poortaalii:Xin-hawaa

Poortaalii:Xin-hawaa

Baga nagaan Gara Fuula Wikipidiyaa Damee Xin-hawaa Dhuftan


Donawaa

Donawaa

Doonawaa maashinii ammayyaa gara hawaatti imaluuf gargaarudha . Gosoonni maashinii kunniin kaayyoo adda addaatiif kan ooludha. Faayidaa kana keessaa qunnamtii, qorannoo lafaa fi tilmaama haala qilleensaa ni argamu . Donawaan jalqabaa Onkoloolessa 4, 1957 furguggifamte. Maqaan isaa Sputnik 1 jedhama.


Lafjoo Alee

Lafjoo Alee

Pilaaneetiin ala ykn Lafjooleen Aleen pilaaneetii Sirna Aduutiin ala jirtudha. muraasni, haalotafiizikaalaa barbaachisoo(hammaafi ifaqulqulluu urjiileeirraa, Hoo'ina, qabiyyee qileensa marsaa) jireenya walxaxaa keemistirii orgaanikii fi tarii guddina jireeny-aaf (jireenyadachee irraakan baay’eeaddata’uudanda’u) qabaachuu malu.

Section::::Hiika.
Section::::IAU.
Hiikni ofiisaa jecha <nowiki>lafjoo</nowiki> jedhu kan Gamtaan Xinhawaa Idil-addunyaa (IAU) fayyadamu Sirna Biiftuu qofa kan hammatu waan ta'eef lafjoolee Alee irratti hin hojjetu. Gareen Hojii IAU lafjoolen biiftuun Alaa irratti ibsa ejjennoo hiika hojii "pilaaneetii" jedhu of keessaa qabu bara 2001 kan baase yoo ta'u, bara 2003tti fooyya'eera

Section::::Maloota al-kallattii abuurraa.
Qorannoon lafjoolee sirnabiiftuun alaa inni jalqabaa, taateepilaaneetiin urjii isaa irrattiqabu fayyadame(fuula ittiaanuilaali),amalootapilaa-netii baay’inaan beekuufis haalamijeesseera.
• Malootadaayinaamikiin, jijjiiramoota ariitii raadiyaaali iurjii qo’achuun hamma fi giddu galeessummaa Marsoo, yeroo ittinaanna’u(pireedii) fi hangagadi aanaa lafjoo arganna. Gatiinhangaa sirrii fi argamniorbiitii, jijjiiramaiddoo urjii birqaba urjii ollaa jiruu (astiroomeetirii ykn safarurjii) irraafudhatamu.

• Mala darbuutiin, hamma lafjoo gadi fageenyasarara dabuu ifaa wayita gaaddiddeessuuirraa, fi yeroo naanna’uu(pireedii) immoo yeroo gaaddiddeessuwwan gidduujiruirraa arganna.

• Maayikirooleensingii fayyadamnee, hanga lafjoo fi fageenyainniurjii irraa qabuarganna.

Konveenshiniin Lafjoolee Alee moggaasuu dheerina sirna sirna urjii hedduu moggaasuuf itti fayyadamu akka Gamtaan Xinhawaa Idil-addunyaa (IAU) fudhateetti. Lafjoolee Alee urjii tokkotti naanna'aniif, maqaan IAU maqaa urjii warra isaa kan murtaa'e ykn sirrii ta'e fudhachuudhaan, fi qubee xiqqaa itti dabaluudhaan uuma. Qubeewwan tartiiba pilaaneetii tokkoon tokkoon naannoo urjii warraatti argamuun kennama, kanaaf lafjoon jalqabaa sirna tokko keessatti argame "b" (urjiin warraa akka "a"tti fudhatama) fi lafjooleen boodaa qubeewwan itti aanan kennamaaf. lafjooleen sirna tokko keessa jiran hedduun yeroo tokkotti yoo argaman, inni urjii sanatti dhihoo ta’e qubee itti aanu argata, itti aansee lafjooleen kaan tartiiba guddina orbitaalaatiin. Istaandardiin yeroof IAUn qoqqobbii irra kaa'e maqaa pilaaneetota naannoo ta'an keessummeessuuf jira . lafjooleen alaa lakkoofsi isaanii muraasni maqaa sirrii IAUn qoqqobbii irra kaa'e qabu . Sirnoonni moggaasa maqaa biroo ni jiru.<section end="nomenclature" />

Section::::Maloota kallattii abuurraa.
Lafjoo Alee kallattiin qorachuun ulfaataadha, sababni isaas Lafjooleen xiqqoofi dimimmisoo akkasumas urjiilee isaaniitti dhihoo, yoo xiqqaate harka kitila10’n ifu. Kanaaf, of eeggannoo�dhaantooftaa koronoogiraafii jedhamuunurjii golguunu barbaachisa. Qorannoonkallattii, yoodanda’ame, baay’ee bu’aqabeessadha, sababni isaasuurawwanhedduunorbiitiihunda ykn guutuumurteessuudandeenya. Ispeektirooskooppiin Lafjicha uumama moliikiyulaawaa Qillensa Marsaa isaa, akkasu-mas haalaqilleensa walii galaaisaamul’isa. HordoffiinfotoomeetiriiLafjoo yeroo ofirra naanna’uu(pireedii) isaa kenna, jechuun dheerina guyyaaisaa. Hammaa fi,hang iLafjoo, haata’u malee, malootaal-kallattii qofaan fudhatama.

Section::::Seenaa abuurraa gabaabinaan.
Abuurraan Lafjoo Alee, jalqabamala ariitiiraadiyaaliinispe�ktiroogiraafotaqulqullinaolaanaa qaban fayyadamuunlafarraageggeeffame. HD114762 b ‘n Lafjoojalqabaa, bara1989 keessaargameedha. Bara 1992 , Lafjooleen 3 naannoo palsariitt iargaman. Ergasii qorannoohedduunsaffisaangodhamaniiru. Akka bara2019tti, Lafjoolee800 olii, fi sirni Lafjoolee hedduun600 ta’anmala kana fayyadamuunargamaniiru. Bara 2006, saatalaayitiinESA CoRoTFaran�saayfurguggifamee, bara 2009’ ttisTeleskoo-ppiiIspeesii KeepileriiNASA’nitti fufe. Lamaanisaaniimala darbuunfayyadaman. CoRoT’n Lafjoo dhakaaaddabaasuuf isa jalqabaature. Keeppiler, Lafjoolee kumaatamaabuure. Lafjooleen90 maayikiroo-leensingiinargaman, Lafjooleen 100 suuraa kallattiinlafarraafudhataman. Ga’iyaan,astiro-meetirii fi sochiisirriiurjiilee biliyoona1 oliif nidhiyee-ssa. Lafjoolee haaraa kumaatama addabaasuuqaba