'Kataar waa hedduun moote' - Waancaa Addunyaa lammiilee Itoophiyaa achi jiraniin

Gaazexeessaa Giruum Sayifuu gaazexaa Addis Adimaas jedhamuuf, dhimmoota ispoortiifi hawaasaa barreessa. Gaazexeessaan kun Waancaa Addunyaa bara kanaa ilaaluuf, sagantaa baniinsaa guyyootaan dura ture gara Dohaa kan imale. Giruum Finfinneerraa kahee gara Dohaa wayita deemu, haala qilleensaa akkaan ho’aa tahe eegee ture. Haatahu malee waqtiin kun biyyattiif yeroo isa qorraati jedhamudha. Akka ibsa metirolojiitti Kataar biyya “aduun itti heddummaatudha.” Haala qilleensaa yeroo ammaa jiruun, qilleensi gadaanaadha jedhamu digirii 23 ennaa tahu, kun kan jalqabus barii keessa sa’aatii 10 irratti. Lakkoofsi uummataa biyyattii miiliyoona 2.7 akka tahes ragaaleen ni mul’isu. Kanneen keessaa Araboonni Qataarii jedhaman %15 qofa. Lammiileen Hindii, Filippins akkasumas biyyoota Eeshiyaarraa dhufan Kataar keessa hojjechaa jiraatu. Lammiileen Itoophiyaa, Ertiraa fi Keeniyaas, magaalaa Dohaa dabalatee Ar-Rayyan keessatti argamu. Biyyattiin bicuu qabeenya boba’aa hedduu qabdu kun, Waancaa Addunyaa biyya Arabaatti qophaa’e isa jalqabaa keessummeessaa jirti. Bakkuma deemtu mara sirni qilleensa to’atu jira kan jedhu gaazexeessaa Giruum, otoo kun jiraachuu baatee biyyattiin jiraachuuf rakkisti turte jedha. Wayita BBCn hasoofsiisutti: “Amma akka biyyattiitti sa’aa 5 keessa jirra. Biyya keenyatti ho’a ji’a Caamsaa jirutu as jira.” Giruum jiraattota Kataar waa’ee qilleensaa ennaa gaafatu, “inumaa kun yeroo isa qorraa jedhamudha,” ittiin jedhu. Kanaafidha biyyattiin dorgommii kana qopheessuuf yeroo kana kan filatte – malee Waancaan Addunyaa Waxabajjii keessa gaggeeffamaayyu. Kataar Waancaa Addunyaa kana wayita qopheessitu, gama biyyoota Lixaan mormiin guddaan mudateera. Mirgi namoomaa hin kabajamu, ijaarsa istaadiyemotaa irratti hojjettoonni humnaa kumaatamatti lakkaa’aman lubbuu dhabaniiru, haalli qilleensaa mijataa miti kan jedhaniifi qeeqni hedduun irratti dhiyaate. Gaazexeessaa Giruum qeeqni kun akkaan arbeeffame jedha. Akka ilaalcha isaatti, Dohaan gara fuuladuraa akkuma Dubaayi fa’i, wiirtuu daawwattoota biyyoota hedduurraa dhufan simattu taati. Giruum Dohaa keessa wayita deddeemu lammiilee Itoophiyaa hedduu hojii akka akkaa hojjetan argeera. “Istaadiyemii keessa lammiilee Itoophiyaa tola ooltummaan tajaajilan argadheera. Nama aartii tokko wajjin walbareera. Nama kaampaaniiwwan gurguddoo birodkaastii wajjin hojjetus argadheera.'' Marsariitiin ragaalee biyyattii maxxansu ‘Online Qatar’ ragaa 2019 keessa baaseen, lammiileen Itoophiyaa 25,000 tahan biyyattii keessa argamu jedha – kunis lakkoofsa uummataa biyyattii keessaa %0.8 kan tahudha. “Hojii mana keessaa kan hojjetan jiru. Kan baratan jiru. Ogeeyyiin ijaarsa gamoo, akkasumas shufeeronni jiru. Naannoon manneen nyaataa Itoophiyaa baay’een itti argaman jira. Mana rifeensaa Addis Ababaa jedhus argeera. Restoraantii ani deeme keessa isa tokkotti, lammiileen Itoophiyaa hedduun walitti qabamanii argeera.” “Lammiileen Itoophiyaa Kataarota biratti ni kabajamu. ‘Namoota hojiiti’ jedhamu,” jedha Giruum. Gaazexeessaan kun amma dura dorgommii kana ilaaluuf Afrikaa Kibbaa fi Raashiyaa imaleera. Haatahu malee inni kan Dohaa kun akkaan addadha jedha. Maaliif jennaan – kan jalqabaa, istaadiyemoonni walitti dhiyeenyaan kan argaman waan taheef, guyyaa tokkotti taphoota garagaraa ilaaluuf akka isaan gargaare kaasa. Fakkeenyaaf Waancaa Addunyaa Raashiyaan, magaalaa guddittii Moskoo irraa Sochii dhaquuf baaburaan sa’aatii 72 imaluun irra ture. Kana malees haala adda taheen morkiin taphoota gulaallii garee irratti mul’ate, baay’ina daawwattootaa, dizaayiniin addaa istaadiyemootaa, Waancaa Addunyaa kana ‘anaaf adda godheera’ jedha. Kataar magaalaa Dohaa waggoota shaniif jiraachaa kan jiru dargaggoo Abdulhakim Abdurahmaan, Waancaa Addunyaa kanarratti namoota tola ooltummaan tajaajilan keessaati. Naannoo Istaadiyemii Khalifa International jedhamutti tajaajila kan kennu dargaggoon kun, tajaajila daawwattoota keessummeessuu (customer service) irratti ramadamee hojjeta. “Namoota daawwiif dhufan kallattii seensaa [agarsiisuu], waan isaan barbaadan irratti qarqaaruu, wantoota biyyattii keessa dhorkaa tahan itti himaa barsiisaa, akkasumas nama badii osoo beekuu raawwate ammoo qama dhimmi ilaallatuuf dhiyeessina.” Hojii tola ooltummaa kana jalqabuun dura leenjiin yeroo gabaabaa kennameefi akka ture kan himu Abdulhakim, rakkoowwan deeggartotarraa isa mudatus ni dubbata. “Alkooliin biyya kana keessatti dhorkamaadha, gara istaadiyemii qabattee seenuu hin dandeessu. Kana wayita itti himtu ‘ati eenyu? Qaama kami?’ jedhee kan si gaafatu, kan sitti dallanu jira. Waan kana garuu humnaan osoo hin taane, sirnaan itti himna.” Kataar biyyakoo lammaffaadha kan jedhu Abdulhakim, dorgommii kanaanis ishee deeggaraa ture. Gama kubbaa miilaan biyyi qopheessituu tun milkaa’uu dhabuun dorgommiin ala taatus: “biyyi kun waa hedduun mo’atteetti. Biyyoota addunyaa kanarraa namoota bifaafi fedhii garagaraa qaban hammattee, nagaan keessummeessuun ishee mo’annaadha,” jedha lammiin Itoophiyaa kun. Maskaram Zawudee Kataar keessa waggoota 15 oliif jiraatte. Magaalaa guddiittii Dohaa dabalatee, magaalota adda addaa keessa deddeemuun hojjetteetti. Yeroo ammaa kana Dohaa keessa mana nyaataa maatii Abisiiniyaa-Bishooftuu jedhamu gaggeessiti. Restoraantiin Aadde Maskaram tibbana namoota biyyoota addunyaa garagaraa irraa dhufaniin guutameera – kanaafis Waancaa Addunyaa galateeffatti. Keessummoonni Itoophiyaaa, Ertiraa, Sudaan fi lammiileen biyyoota kaanis mana nyaataashee akka mil’atan dubbatti. Lammiileen Itoophiyaa hiriyoota isaanii biyyoota biroo fidanii dhufanii wayita nyaata qooddatan ennaa agartu guddoo gammaddi. Restoraantiin Abisiiniyaa-Bishooftuu qarqara magaalaa Dohaa bakka Al Muaither jedhamutti argama. Mandara kanatti lammiilee Itoophiyaa hedduutu jiraata. Maskaram Waancaan Addunyaa ni jalqaba ennaa jedhamu, tarii iddoowwan gariitti namni hedduummaata jechuun sodaattee turte. Haatahu malee dorgommiin akkaan eegamu kun gammachuu isheef fidee dhufe. “Namni guddoo gammade, bilisummaan sosocho’a. Waan amma beeknun alatti waan addaa argaa jirra. Namuu sirnaan keessumsiifama. Miirri isaas addadha.” Restoraantii kanatti alaabaan biyyoota 32 tarree galee taa’a – kunis biyyoota dorgommicha irratti hirmaatan bakka kan bu’udha. Miirri magaalaa keessa jiru adda akka tahe kan himtu Maskaram, kubbaan miilaa akkanatti nama walitti fiduu arguusheetiin gammaddeetti. “Kubbaa jechuun isa kana. Kubbaan miilaa uummata addunyaa akka walitti dhiyeessu naaf gale. Akka dhuunfaa kootti kana hubadhe. Garmalee namatti tola, garmalee!” Maskaram maamiltoonni mana nyaataa keessatti itti baay’atanii ko’omte malee, silaa naannoo istaadiyemitti nyaata Itoophiyaa dhiyeessuuf karoorsitee turte. Haalli qilleensaashee akkaan ho’aa tahe kan nama sardu Qataar, tibbana garuu qabbanaa’uun isaa Maskaram ajaa’ibeera – silaa ho’i Qataar kan dandamatan miti jetti. Waggoota hedduu biyyattii bicuu kana kan jiraatte Maskaram, Qataar biyya Arabaa duudhaa jabeessitu waan taateef, daawwattoonni biyya alaatii dhufan akka fedhii isaanii bashannanuu dhiisuu malu jechuun soda qabdi turte. Haatahu malee, kilaboota halkanii keessa lammiileen Meksikoofi Biraazil sirbaatuma bahan jetti. Namoonni biyyoota biraarraa dhufan, amala akka akkaa qabatanii dhufu. Haatahu malee keessummoonni bilisummaan gammachuun ennaa socho’an, taphatan, ragadan argiteetti. “Kana amma dura argee hinbeeku. Dhugumatti miira addaa na keessa uume,” jette Maskaram.


'Waggoota sadii keessatti Afaan Oromoo baradheen kitaaba seerlugaa barreesse'

Tarii isa wajjin wayita haasoftan namni kun waggoota dheeraaf hawaasa afaanicha haasawu keessa jiraateefi beekumsa afaanii isaa fooyyeessaa jiru fakkaata jettu taha. Haatahu malee, dargaggoon ganna 30 kun tokko jedhee Afaan Oromoo barachuu kan jalqabe ganna sadiin dura ture. Dr. Habtaamuu Gabayyahu kaaba Itoophiyaa Magaalaa Gondaritti dhalatee guddate. Yeroo ammaa magaalaa Finfinnee keessa ogummaa isaatiin hospitaala tokko keessa tajaajilaa jira. Hakiimni waliigalaa kun yaadni namoota hedduu biratti “Afaan haaraa tokko barachuuf waggoota dheeraa fudhata” jedhu osoo isa hin daangessin, yeroo gabaabaa keessa Afaan Oromoo barachuun, hanga kitaaba seerlugaa barreessuu gaheera. Naayiroobiirraa bilbileefi garii Afaan Oromoon akkasumas Afaan Amaaraan wayita haasofnutti, “barataanis rakkoo isa mudate furuuf kitaaba qopheessuu danda’a,’’ jechuun waan milkeessetti boonee, imalasaa yeroo gabaabaa keessa Afaan barachuu naaf qoode. Haasawa keenya wayita eegallu: “Magaalaa Gondaritti dhalattee akka guddatte natti himtee jirta, akkamiin akkanaan Afaan Oromoo haasawuu dandeette?” jedhee gaafadhe. “Durumaa kaasee Afaan kana barachuuf fedhii qaban ture. Biyya keenyatti afaanonni hedduu ni dubbatamu, isaan keessaa ani kanin beeku afaan dhalootaa koo Afaan Amaaraa qofa ture. Yoo xiqqaate afaan dabalataa tokko otoon danda’ee fedhii jedhu qaban ture,’’ jechuun hime. Dabaluunis, “Hakiima tahuun wayita Finfinneetti hojii jalqabu, dhukkubsattoonni garii keessattuu kanneen naannawa Finfinneerraa dhufaniifi Afaan Oromoo qofa dubbatan wajjin waliigaluun [rakkisaa ture]. Waanta isaan dhukkube gaafachuun wal’aansa isaanii kennuuf, namni afaan hiiku barbaachisa. Anis namni afaan hiiku [dabalataa] jiraachurra, yoo ani danda’ee wajjin dubbadhe, tajaajila fooyya’aa kennuufi danda’a jedheen yaade. Kanaaf fedhii duraan qabuufi rakkoo bakka hojiitti na qunname walitti dabaluun, Afaan Oromoo barachuuttin ka’e,” jedha. “Haati warraakoo hagas mara tahuu baatus Afaan Oromoo muraasa beekti. Kanin [imala koo] eegale jechoota isheen beektu irraati,’’ jedha hakiimni kun. “Yoo namni fedhii qabaate, kan Afaan Oromoo dubbatu hedduudha,” kan jedhu dargaggoon kun, kana milkeessuuf maloota adda addaa hojiirra oolche. “Namoota afaanicha dubbatan gaafachuun, achis intarneeta irraa, akkasumas galmee jechootaa bitee dubbisuun, jechoota hedduu bare. Tattaaffii taasise kanaan jechoota hanga 500 tahan baruu danda’e.” Haatahu malee Dr Habtaamuun jechoota kana hunda haa beeku malee, isaan walitti fidee hima ijaaree haasawuun salphaa akka hin taane hubate. “Jechoota kana qindeessuun hima ijaaree afaanicha fayyadamuu hin dandeenye. Kanaaf afaan ani beekun, kitaaba seerluga Afaan Oromoo barsiisu yoo jiraate jedheen barbaaduu jalqabe. Kana argachuufis manneen kitaabaa Finfinnee keessa jiran marmaare – argachuu hin dandeenye. Kanin argadhe kitaabilee galmee jechootaafi haasawa barsiisan turan. Kanneen seerluga barsiisan ammoo Afaan Oromoon qofa kan qophaa’an turan. Isa hubachuuf ammoo nama afaanicha dubbachuu danda’u tahuu qabda,’’ jedha Dr Habtaamuu. Silaa otoo nama kaan tahee haala kanaan abdii kutachuun karoora afaanicha barachuuf qabu dhiisuuf carraan isaa guddaa ture. Kun garuu uumama dargaggoo kanaa miti – mala biraa dhawuutti kahe. “Kanaan abdii hin muranne, mana barnootaa afaanii dhaqe. Isaanis [barnoota seerlugaa qofa] dhuunfaan malee gareen hinqabnu naan jedhan. Kanin barbaadaa ture seera afaanichaa qofa waan tureef, beessee baasee baradhe. Waanin barbaadu baree waanin deemeef, koorsii gabaabaa ji’a sadii – sa’aatii 36 ture fudhadhe.’’ Haala kanaan seera afaanichaa achitti erga baratee booda, amma kitaabota seerlugaa barattootaaf Afaan Oromoon barreeffaman argatee dubbisuun dandeettiisaa daran cimsate. Akkasiinis kitaaba matadureen isaa ‘Riqicha – Seerluga Afaan Oromoo’ jedhu ji’oota shanin dura maxxansuu danda’e. “Yeroon ani afaanicha baradhutti, kitaaba seera afaanichaa afaan dhalootaa kootin na barsiisu waanin dhabeef, qaawwa kana guutuuf kitaaba kana qopheesse,’’ jechuun ogeessi fayyaa kun dubbata. “Yeroo kanatti wayitan kitaabilee dubbisu, mana barnootaa deemu, akkasumas intarneeta ennaan abuuru, yaadannoo qabachaa qo’achaan ture. Yaadannoon ani qabadhes garmalee heddummaate.” Barreeffamni rakkoo qabu furachuuf walitti qabaa ture, kitaabatti otoo geeddaramee qixaa’ee, namoota akkasaa rakkoo walfakkaatu qaban gargaaruu akka danda’u yaaduun hojiitti seene. “[Yunivarsiititti] fayyaan baradhe malee seera afaanii hin baranne. Ani kitaabicha qopheessuuf nama sirrii tahuu baadhus, qaawwi waan jiruuf [kanatti seene],’’ jechuun “Barataanis rakkoo isa mudateef furmaata kennuuf kitaaba qopheessuu danda’a,’’ jedha. Dabalataanis imala Afaan Oromoo barachuu kana keessatti, namoota kaan afaanicha barachuuf fedhii qaban arguusaa himuun, isaan gargaaruuf jechas jaatanii kana jalqabuu hima. Achis barreeffamoota isaa akka kitaabaaf tolutti qixeessuun, barreeffama fuula 260 tahu gulaallii jalqabaan qopheesse. Achis hiriyootasaa Afaanicha dubbataniif agarsiisee isaanirraa yaada fudhate. Yaada isaanirraa fudhates akka galteetti fayyadamuun, barsiisaafi gulaalaa Afaan Oromootti kennuun gulaalchisee, maxxansiise. “Namni Afaan Amaaraa dubbachuu danda’u, salphumatti Afaan Oromoo barachuu danda’a,’’ kan jedhu Dr Habtaamuun, amma dura garuu akkuma namoota hedduu, Afaan Oromoo akka haaraatti barachuun hedduu ulfaata jedhee yaadaa akka ture hima. “Afaan damee Kuush kan ta’e Afaan Oromoo, nama afaanota Seem dubbataniif rakkisaadha dubbiin jedhu jira. Anis yaadni kun dhugaadha jedheen yaada ture. Ergan keessa seenee ilaalee booda garuu, waanti na mudate waan addaati – ani kanaaf fakkeenya jiraataadha.” Afaan Oromoo zeroo irraa ka’ee barachuu kan eegale ganna sadiin dura akka tahe kan himu dargaggoon kun, nama Afaan Amaaraa dubbatuuf Afaan Oromoo dubbachuun akka yaadamu cimaa miti jedha. Hiriyoota isaa muraasaan ‘maaliif Afaan Oromoo haasawuu hin barattan?’ jedhee wayita gaafatutti, deebii ‘Afaan Ingiliizii waggoota hedduuf baranneyyuu sirnaan dubbachuu hin dandeenye, afaan haaraa baruuf waggaa hedduu nutti fudhata,’’ akka jedhaniin hima. Dr Habtaamuun garuu: “Afaan biyya keessaafi biyya alaa ennaa barattu tokko miti. Afaan biyya keessaa dareen alatti, hiriyootaafi hawaasarraa barachuu dandeessa…,’’ jedha. “Afaan Oromoo baradhee sadarkaa amma gaherra gahuuf yeroo natti fudhate, otoon Afaan Ingiliizii tahe yeroo kana keessa as waanin gahu natti hin fakkaatu. Kanaaf yaadni ‘afaan Kuush, kanneen afaanota Seem irraa tahaniif ni ulfaata’ jedhu sirrii miti. Namoonni yeroo gabaabaa keessa barachuun; dubbachuu, dubbisuufi katabuu danda’u.” Hakiimni hospitaala magaalaa Finfinneetti argamu keessatti tajaajilaa kennaa jiru kun,  waggoota dhiyoon dura dhukkubsattoota isaaf wal’aansa kennuuf namni Afaan hiiku isa barbaachisa ture. Ammatti garuu namni wal’aanu Afaan Oromoo callaa kan haasawu taanaan, ofiidhuma isaa ‘Mee maal keessan isin dhukkuba?’ jechuun rakkoo isaanii gaafatee isaan wal’aana. “Dhukkubsattoota wajjin turjumaana malee kallattiidhaan walarga – kun anaaf milk’aaina guddaadha,’’ hakiimni ganna 30 kun. “Ammallee afaanicha baradhee hin xumurre, tahus gammachuu fuula isaanirraa arguufi na galateeffatanii ennaa bahan [anaaf gammachuu guddaadha].” “Matadureen kitaaba kootii ‘Riqicha’ jedha. Riqichi laga tokkorratti ijaaramu, naannolee fi namoota bakka adda addaa lama jiran walitti fida. Kana malees hawaasa keenya keessatti ‘Afaan laga ceesisa’ jedhama. Yaada kanaaf beekamtii kennuuf mataduree kitaabaa koo Riqicha jedheera,’’ jechuun ibsa. Dr Habtaamuun afaanicha baratee, kitaaba seera afaanichaa barsiisu kana maxxansee na gaheera jedhee hin teenye. Kanneen kitaabicha argachuu hin dandeenyeef ammoo marsaa hawaasaa Telegram gubbaa chaanalii banatee, gama sanaanis namoota fedhii qaban barsiisaa jira. Dubbii keenya bilbilarraa wayita goolabnus: “Afaan Oromoo ammallee barachaan jira hin xumurre… kitaabni koos gulaalamee fooyya’ee akka maxxanfamu abdiin qaba,’’ jechuun natti hime. Akkasiin wal galateeffanne gargar baane.


Daandin Qilleensa Itoophiyaa balalii gara Tigraay adda cite ture eegaluuf qophii xumuruu beeksise

Daandiin Qilleensa Itoophiyaa balalii gara Naannoo Tigraayii kan sababii waraanaatiin adda cite ture deebiisee eegaluuf qophii xumuuruu BBCtti hime. Balaliin gara Naannoo Tigraayiitti taasifamu waraanaa wagga lamaan dura eegalee hordofuun erga adda cite booda, wayita mootummaan Federaalaa naannicha to’ateetti deebii’ee tajaajillichi yeroo gabaabaf eegalulleen, waraanni mootummaa naannicha gadhiisee bahu hordofuun daandiin qilleensaa balalii isaa dhaabee akka ture ni yaadatama. Dhiheenya kana waliigaltee waldhabdee haala walitti fufiinsa qabuun dhaabuuf mootummaa federaalaafi TPLF jidduutti taasifame hordofuun, daandiin qilleensichaa deebisee balaliiwwan eegalchiisuuf qophii guutuu xumuruu Daandii Qilleensa Itoophiyaatti Hojii Gaggeessaa Olaanaan Damee Daldalaa Obbo Lammaa Yaadeechaa BBC’tti himan. Waliigalteewwan Afriikaa Kibbaafi Keeniyaa Naayiroobitti taasifaman hordofee, ‘‘haalli lafarra jiruu fooyyee waan agarsiiseef’’ daandii qilleensichaas haalaa itti naannicha keessatti hojiisaa itti hojjaturratti, ‘‘haala mijeessaa dhufuu’’ eeruudhaan, balaliiwwan eegalchiisuuf hayyama qaamoolee nageenyaafi siivil Aviyeeshinii eeggataa jiraachu himan himan Obbo Lammaan. Obbo Lamaan akka jedhaniitti, daandiin qilleensichaa waliigaltee nageenyaatii booda buufataalen xiyyaaraa naannichatti argaman balalii keessummeessuuf qophii ta’usaanii ilaaluuf hojjattoota gara naannichaatti bobbaasuu ibsaniiru. Kanaanis buufataalee xiyyaaraa naannichatti argaman, nageenyi bakkii irra qophii balal’iinsaa taasisuufi bakki irra qubatu akkasumas haala meeshaalee wal qunnamtii dabalatee, haala nageenya waliigalaa irratti haji sakkata’iinsaa hojjataa jiru jedhan. ‘‘Haalli amma jiruu hanga ta’e kan balaliinsa eegaluuf dandeessisuudha…Dandiin Qilleensaa Itoophiyaatis gama hundaanu qophii ta’uun eeggataa jira’’ jedhan. Balaliin kan eegalu yoo qaamoolee nageenyaa fi sivil aviyeeshiniin hayyama ‘‘haa eegalamu’’ jedhu kennan irratti hundaa’ee ta’u kan himan Obbo Lammaan, ‘‘Mootummaa waliinis walitti dhiheenyaan hojjataa jirra. Guyyaa kamiittu eegaluu dandeenya. Boru ykn iftaan ta’u danda’a. Yeroo kamiituu ‘‘eegalaa’’ yoo jedhamne ni eegalla’’ jechuu qophaa’ina isaanii himan. Kana malees Daandiin Qilleensichaa balaliinsawwan deeggarsa namoomaa buufata xiyyaaraa Shireetti argamu hordofaa jira. Buufanni xiyyaaraa Aksuum garuu waraanichaan walqabatee miidhaaa olaanaan waan irra qaqabeef ammatti hojii eegalchiisuuf qophii akka hin taane Ittigaafatamaan kun kaasaniiru. Waraanichaan dura balaliiwwan daandiin qilleensa Itoophiyaa biyya keessatti taasisuun kan Tigraay dursarra ture kan jedhan ittigaafatamaan kun, guyyaatti balaliiwwan 10 -14tu gara Maqaleetti taasifamaa tures jedhan. Gara Magaalaa Aksuumiitti ammoo guyyaatti balaliiwwan lama fi Shiree ammo guyyaatti balalii tokkootu taasifama ture jedhan. Sababii waraanaatiin baayinni turistootaa adda cituufi balaliin gara Kaabaa biyyatiitti taasifamaa ture adda cite turuutti, daandii qilleensichaa irratti dhiibaa umuu Ittigaafatamaan kun BBCtti himaniiru. ‘‘Obbooloonni keenya Tigraay gara kana ni dhufu. Nuti maatiiwwan kenya gaafachuuf gar sana ni imalla. Balaliin kun eegalunsaa walitti dhufeenya ummataa ni cimsa. Akkasumas damee turizinii biyyatti ni dadamaqsa" jedhan. ‘‘Kaabni Itoophiyaa sararawwan seenaa qabeessoo waan ta’aniif…balaliinsii eegaluunsaa turistiin akka dabalu taasisa. Kanaanis daandiin qilleensaa galii gahaa argata. Itoophiyaanis akka biyyaatti bu’aa garii argachu dandeessi’’ jedhan. Daandiin Qilleensaa itoophiyaa eddoowwan balaliinsaa 20 biyya keessaa kan qabu yoo ta’u, Tigraayi keessattis magaalaa guddoo naannichaa Maqalee dabalatee guyyaa guyyaatti balaliinsiiwwan hedduun ni taasifamu ture. Waliigaltee nagaa dhiheenyaa mootummaafi TPLF jidduutti taasifame hordofunis buu’uraalee tajaajilaa adda citanii turan deebiisanii atattamaan tajaajila eegalchiisuuf hojiin eegalamee keessa kun tokkoodha.


MM Abiy Ahimad aanga’oota Sudaan waliin mari'atan

Ministirri Mummee Itoophiyaa Abiy Ahimad jila mana maree Sudaan Leetanaal Janaraal Ibraahiim Jaabiriin hogganame waliin mari’achu waajjirri isaanii beeksiise. Kunis kan ta’e erga Daarektarri Olaanaan Odeeffannoo fi Tikaa Biyyaaleessaa Obbo Tamasgan Xirunaa Sudaan deemuun hogganaa ittaanaa waraana biyyattii waliin mari’ataniin booda. Ministirri Mummee Abiy Sadaasa 21, 2022 ganama garee jila miseensoota bakka bu’oota ummataa kanneen waajira isaaniitti simachuun dhimmoota waloo biyyoota lamaanii irratti marii taasisan. Biyyi Sudaan kan waggaa tokkoof oliif jeequmsa siyaasaa keessatti argamtu, walitti dhufeenya Itoophiyaa waliin qabdu sababii hidha guddicha Abbaayaa fi dhimma daangaatiin akkasumas waraanaa Tigraay keessatti gaggeeffamuun wal qabatee walitti dhufeenyi isaanii xiqqoo gufate ture. Ministirri Mummee Abiy Ahimad haasaa torban darbe keessa mana maree bakka bu’oota ummataa Itoophiyaatiif taasisaniin, dhimma waraana Tigraayiitti gaggeeffamuun wal qabatee waa’ee Sudaan kaasanii ture. Sudaan waraanaa dhumaa kana irra deebii’ee ka’e keessaa gahee homaa akka hin qabne dubbatanii turan. Dureewwan biyyootaa yeroo garaa garaatti wal arguu mari’achuunsaanii kan gabaafame yoo ta’u, hogganaan waraana Sudaan Janaraal Abdul Fattaah Al Burhaan Onkolooleessa darbe keessa yaa’ii Xaanaa Foram irratti hirmaachuuf Baahir Daariitti argamuun aanga’oota Itoophiyaa waliin mari’achunsaanii ni yaadatama. Obbo Tamasgan Xirunaa, Daareektarri Olaanaan Tajaajila Nageenyaafi Tikaa biyyaaleessaa Itoophiyaa Kaartuum keessatti ittaanaa duree waraanaa Letanaal Jeneraala Mohaammad Haamiidaan Daagaaloo (Hameetii) waliin hasa’usaanii maddi oduu Sudaan gabaasee ture. Marii isaanitiinis walta’insa dameewwan nageenyaa fi kaan irratti biyyoota lamaan jidduutti jiru ilaalchisee mari’achuusaanii fi Sudaanis waliigaltee Itoophiyaa fi TPLF jidduutti taasifame ajaa’ibsiifachuu Janaraalichi ibsun gabaafameera. Sudaaniifi Itoophiyaa waraanaa Kaaba Itoophiyaatti waggoota lamaan dura eegalame hordofuun, gaaffii daangaa waggootaaf lafa gabbataa qonnaa Al faashaagaa irratti ture qabachuuf, Sudaan looltoota ishee bobbaasuun ni yaadatama. Tibba waraanichaattis hidhattoonni karaa Sudaaniin daangaa Itoophiyaa keessa dhokatanii seenan jiraachuu aanga’ootaan komiin dhiyaataa ture. Waraanaa Tigraayii qabamtee kan ture Itoophiyaan waraanni Sudaan naannoolee daangaa qabatee ture keessaa gadhiisee akka bahuufi  rakkinichi mariidhaan akka furamuuf irra dedeebiin gaafataa turte. Gama Sudaaniin garuu daangiichi kan ishee ta’u kaasuun qabiyyicha cimsite turte.


Humnoonni Tigraay bakkawwan walitti bu’insi ture keessaa bahuu jalqabuuf – Jen. Taaddasaa Warradaa

Akkaataa waliigaltee mootummaa Itoophiyaafi gaggeessitoota Tigraay gidduutti taasifameen humnoonni Tigraay naannicha keessatti bakkawwan walitti bu’insi ture keessaa guyyoota muraasa itti aanan keessa bahuu akka jalqaban Ajajaan Olaanaa Humnoota Tigraay Leetenaan Jenaraal Taaddasaa Warradaa himan. Qondaalli waraanaa kun ibsa Kibxata Sabaa-himaalee Tigraay irratti kennaniin addawwan waraanaa humnoonni Tigraay raayyaa ittisaafi humnoota isa waliin hiriiran waliin wal haadhaa turan keessaa adeemsi baasuu (disengagement) jalqabamuuf ta’a jedhan. Waliigaltee nagaa torbanoota darban keessa mallattaa’e ilaalchisuun hojiin hidhattoota isaaniif ibsuu xumuramaa jiraachuu kan ibsan Jenaraal Taaddasaa Warradaa, kana hordofees amma bakka to’atanii jiran keessaa bahu akka jalqaban dubbatan. “Waliigaltichi deemaadhuma jira; kanaan booda hojiin [disengage] gochuu, loltoonni bakka jiranii gara bakka sirriitti akka galan gochuun guyyoota lama ykn sadii keessatti jalqabama.” Ji’a kana keessa waliigaltee nagaa mootummaan Itoophiyaafi bakka buutonni TPLF Piritooriyaatti mallatteessan hordofee ajajoonni waraanaa olaanoo qaamoleen lamaanii Naayiroobiitti dhimma hidhannoo hiikkachiisuu ilaalchisuun raawwatamuu qaburratti mariyataniiru. Ajajoonni lamaan marii Naayiroobitti erga gaggeessaniin gaggeessitoonni Tigraay guyyoota saddeet keessatti hidhattoota isaanif ibsa akka kennan kan walii galame yoo ta’u, haala nageenya Tigraay ilaalcha keessa galchuun huumnoonni Tigraay hidhannoo akka hiikkatanii fi humnoonni Rayyaa Ittisa Biyyaa hin taane Tigraay keessaa akka bahan walii galteerra gahamee ture. Haala kanaan humnoonni Tigraay waan isaan irraa eegamu gochaa akka jiran dubbatan Jenaraal Taaddasaan. “Gama keenyan waanti godhamuu qabu ni raawwata; gama mootummaanis waanumti wal fakkaatan godhamaa jira ta’a,” jedhan. Marii nagaa taasifame hordofee dhukaasni akka dhaabate ajajaan humnoota Tigraay mirkaneessaniiru. Kanaanis uummanni Tigraay fi humnoonni Tigraayis gammadoo akka ta’an himan. “Jijjiiramni qabatamaan jiru dhukaasni dhaabachuu isaati. Kanaan ammoo uummanni gammachuu qaba. Waraannis gammadeera. Waraanni walitti dhukaasaa ture, bakkeewwan tokko tokkotti qaaman wal arguun haall itti yaada wal jijjiiran uumameera,” jedhan Jenaraal Taaddasaan. Dilbata darbe Obbo Getaachoo Raddaa fi Jenaraal Tsaadiqaan Gabretinsaa’ee waliin ta’uun dhimma marii nagaa taasifame irratti ibsa kennaniin mariin nagaa hojiitti akka hiikamu abdii akka qaban himaniiru. Garuu waraanni Ertiraa fi humnoonni amaaraa “yakka suukaneessaa raawwataa jiru” jechuun dubbatan. Himannaa dhiyaate kana irratti gama mootummaa Ertiraanis ta’ee kan Itoophiyaarraa deebin kenname hin jiru. Waraanni Ertiraa fi humnoonni Amaaraa Tigraay keessa jiraachun isaanii nageenyaf yaaddoo akka ta’an himuun Tigraay keessaa hatattamaan akka bahan gaafataniiru Jenaraal Taaddasaa Warradaa. “Lamaan isaanituu lafa Tigraay keessa jiru, walii galtee kan taasifne mootummaa Itoophiyaa waliin waan ta’eef humnoonni hafan naannoo kana gadi dhiisanii bahuu qabu,” jedhan. Waraana waggoota lamaan darbe gaggeeffameen namoonni kuma dhibaan lakkaa’aman yoo du’an, miliyeenan kan lakkaa’aman ammoo qe’ee isaanii irraa buqqa’aniiru.


'Jaal Abdii Raggaasaa biyyaa osoo hin ba'in waanan arge akkan hin dubbanne na akeekkachiiseera' - Taammiraat Nagaraa

Waggoota hedduuf gaazexaa “Addis Negar” jedhuuf hojjachaa kan ture Taammiraat Nagaraa si’a lammaffaa jiruu baqaaf dirqamee jira. Gaazexeessaa Taammiraat Nagaraa fi hiriyoonni isaa bara Mallas Zeenaawwii MM ture dhiibbaa irra gahaa tureen biyyaa baqatanii jiraataa turan. Haata’u garuu MM Abiy Ahmad gara aangotti dhufuu hordofee abdii horachuun namoota gara biyyaatti deebi’an keessaa tokko Taammiraat Nagaraati. Biyya baqaan yeroo dheeraa keessa ture Ameerikaadhaa gara biyyaa erga galee booda waggoota afran darbaniif miidiyaa irratti qeeqaafi [arrabsoo] ciccimaa dhiyeessaa ture. Boodarra ammoo chanaalii Yutuubii mataa isaa “Tarara Media Network” jedhu banuun oduu fi xinxaala fi qeeqa adda addaa dhiyeessaa ture. Bara darbe ji’a Muddee keessa humnoota nageenyan mana isaatii fuudhamee ji’a afuriif erga hidhamee booda wabiin bahe. Erga mana hidhaatii bahee ji‘ootaf osoo sagalee isaa hin dhageessiin turee torbee darbe keessa haadha manaa isaa waliin biyyaa bahee si’a lammaffaa jireenya baqaaf dirqamee jira. BBC: Biyyaa baqachuu kee torbee darbe dhageenye. Dhugumatti jireenya baqaa filatteettaa? Maaliif? Taammiraat Nagaraa: Oduun waa’ee baqachuu koo himan dhugaadhuma. Sababoonnin ani akkan baqadhuuf na dirqisiisan ifaadha. Haallin ani itti hidhame, ergan hidhamee bahee gara ogummaa gaazexeessummaatti deebi’uuf wantoonni na barbachisan hin guutamne. Inumayyuu balaan dabalaa deeme. Yeron hidhamu poolisiin Oromiyaa meeshaalee istudiyoo 32 ol kan jalaa fuudhate naaf hin deebisne. Qabeenya koo qofa osoo hin taane kan hojjattota “Tarara Media Network” illee keesatti argama. Haati warraa koo Salaam Balaay abbaa alangaa, mana murtii, komishinii poolisii bira deemun, “Qabeenya keenyaa nuuf deebistuu?” kan jedhu iyyataanillee gaafatteetti. Deebiin kenname garuu, “Isin hin gahuu amma? Ammayyuu hojiitti deebi’uu barbaadduu?” kan jedhu sodaachisuun ana bira darbeetuu haadha manaa koo, maati koo fi hojjattoota irrratti waan raawwateef baqachuudhaf diqame. Sodaachisni dabalaa deemuun lafa gaddaa, cidhaa ykn alattillee yoon argame “maalif ija kee argina” kan jedhu humnoota tikaa fi poolisiirraa waan natti hammaachaa dhufeef biyya keessa taa’uun yaaddoo ta’aa dhufe. Ana qofa osoo hin taane gidiraafi hidhaan gaazexeessitoota biroo, walumaa galatti ukkaamsaan miidiyaa irratti taasifamu hammaataa dhufuu irraa kan ka’e kana booda Itoophiyaa keessa taa’anii hojii miidiyaa hojjachuun akka hin danda’amnetu natti dhagahame. Nagaan jiraachuufi hojii miidiyaas itti fufuuf biyya bahuun dirqama natti ta’e. Yeroon hidhamee turettiifi ergan bahees mana murtiitti dadhabbiin haadha warraa koo Salaam Balaay guddaadha. Gaheen ishee kan namoonni baay’en beekanii oliidha. BBC: To’annoo jala erga oolten booda bakka ati jirtu beekuufi mana murtiitti hanga dhiyaattutti guyyoota 7 fudhate. Eessa geeffamtee turte? Guyyoota sana akkamitti dabarsite? Taammiraat Nagaraa: Ergan to’annoo jala oolen booda guyyoota 7 mana murtiitti hin dhiyaanne. Maatinis eessa akkan jiru baruu hin dandeenye. Yeroo sana gara Galaan geeffameen kaampii leenjii Humna Addaa Poolisii Oromiyaa keessan ture. Kaampii ta’uu isaa kanan bare yuunifoormii poolisoota to’annoo jala na oolchanii arguudhani. Kaampin kun bakka mootummaan Itoophiyaas ta’e Humni Addaa Oromiyaa itti nama dararaniifi nama ajjeessanidha. Guyyoota torbaaf qophaa koo hidhamtoota biroo wajjin bakkan wal arguu hin dandeenye kutaa tokko keessan ture. Yeroo sana namoota anaaf iyyaa dhiibbaa gochaa turan hundumaa maqaa Waaqayyoon galateeffachuun barbaada. Osoo dhiibban sun hin jiraanne ta’ee tarii lubbuudhanuu hin jiraadhun ta’a. BBC: Erga hiikamteen booda callisuu filatte. Maaliif? Maaliif gara miidiyaatti hin deebine? Taammiraat Nagaraa: Kanin calliseef sababa heddun qaba. Inni jalqabaa, akkuman hiikameen dubbachuu kanan qabu wantota heddutu ture. Keessumaa mana hidhaa keessatti namootan ilaalcha siyaasaas ta’e heera mootummaa Itoophiyaa irratti walii hin galle heddu wajjin wal argeera. Haata’u garuu, namoonni kun cimsanii waanti isaan dubbatan mana hidhaa kana keessatti waanta argite Itoophiyaa keessa teessee akka hin dubbanne naan jedhan. Keessumaa Jaal Abdii Raggaasaa bulchiinsa Abiy Ahmadiin nama badiifi gidiraa guddaan irra gaheedha jedheen yaada; dhuunfanis ta’ee maatii isaarra jechuudha. Waanti inni cimsee na akeekkachiise, “Osoo Itoophiyaadhaa hin bahiin waanta sitti himnus ta’e waanta argite akka hin dubbanne,” naan jedhe. Lammaffaan, mootummaan Itoophiyaa keessumaa Godiina Addaa Naannawa Finfinnee keessatti manneen hidhaa dukkanaa lafa jalaa keessatti waanin arge osoon hin dubbatin gara hojii miidiyaatti deebi’uu hin danda’u. Akka gaazexeessattis ta’ee akka lammii Itoiophiyaa tokkootti kana osoon hin dubbatin hojii miidiyaa itti fufuu hin danda’u. Kana guyyaan itti dubbadhu ni dhufa. Odeeffannoo heddun harkaa qaba. Kana yeroo dhiyoottan ifa godha. Kana akkan hin dubbanne kan na godhe gorsa Jaal Abdii Raggaasaa fa’aa fi maatinis jiru. Sadaffaan, haalli dhugaa amma Itoophiyaa keessa jiru miidiyaaf mijataa miti. Dhugaa dubbachuuf ammoo bakka dhugaa itti dubbachuun mijataa ta’etti ta’uu qaba. Ammatti Itoophiyaan bakka dhugaa dubbachuun itti danda’amu natti hin fakkaattu. Haalonni yoo jijjiiraman jedhee ji’a 7 tureera. Haalli jiru garuu ittuma hammaataa deeme. BBC: Mee biyya baqaan keessa turte Ameerikaatii yeroo deebitutti abdii qabattee dhufteefi amma yeroo deebitee baqattutti miira sitti dhagahame walbira qabii natti himi. Taammiraat Nagaraa: Waggaa afran har’aa yeroon jireenya baqaarraa deebiyee dhufe ana qofaa hin turre baayyeen keenya abdii qabna ture. Amma wanti abdii nama kutachiisu jira. Kanan abdii kutadhes mootummaafi bulchiinsa amma jirurraati malee Itoophiyaarratti miti. Sirnichi kan abdii irraa kutatanidha. Haata’u malee, Itoophiyaarraa abdii hin kutadhu. Yeroo ammaa Itoophiyaa keessatti hojii miidiyaa hojjechuun rakkisaadha. Miidiyaan gama tokkoon daldaladha. Haata’u malee, yeroo ammaa kana daldalli kamiyyu sochoosuudhaaf Heerri Mootummaa jiru, sanyummaan mul’achaa jiru hojjechuuf waan danda’amu fakkaatee natti hin mullatu. Kanaaf, wagga afur dura kan ture walin yeroo ilaalamu wanti amma jiru abdii nama kutachiisa, abdii kan kutannu garuu warra bulchanirraati malee Itoophiyaarratti miti. BBC: Kanaan booda gara hojii miidiyaatti ni deebitaa? Taammiraat Nagaraa: Hojiin miidiyaa keessa koo waan jiruuf eessayyu yoon deeme, afaan kamiyyu dubbadhu na keessaa hin bahu. Itti deebiyuu qofa osoo hin taane ‘Tarara Media Network’ sagalee Itoophiyanummaa ta’ee itti fufa. BBC: Turtii kee keessatti waan raawwatte keessaa gochuun narra hin turre kan jettuufi osoon hin raawwatin hafeera kan jettu maal? Taammiraat Nagaraa: Hidhamuu koon guyyaa tokko dura  ijoollee haaraa eebbifaman sadii qacarree xumurree turre. Adeemsa guutuu xumurree ture. Gaazexeessummaa dijitaalaa bifa haaraatiin jalqabuuf fedheen ture. Meeshaaleen istuudiyoo gargaarsaan bitaman harka mootummaa galeera. BBC: Gara Itoophiyaatti yooman deebiya jettee yaadda? Itoophiyaan akkam taatee akka si eegdu barbaadda? Taammiraat Nagaraa: Gara Itoophiyaatti deebiyuu nan danda’a, yoo haalli jijjiirame. Wanti guddaan na yaachisu garuu deebiyuufi deebiyuu dhiisuu koo miti. Itoophiyaan warra biyyas ta’e ala jiraniif biyya taatu gochuuf haala jijjiiruudha. Kana akkamiin gochuun danda’ama kan jedhuti na yaachisa. Kun ammoo gaaffii koo qofa osoo hin taane gaaffii Itoophiyaanota hundaati. Kanarratti gaheen qabu biyya alaas ta’ee nan gumaacha jedheen amana. Hanga Itoophiyaa barbaadnu arginutti hin dhaabnu. Itoophiyaan amma jirtu eenyuufiyyu kan taatu miti. Yeroo hunda akkuman jedhu warri Israa’el Israa’el diigamtee waggoota kuma lamaan booda deebisanii ijaaraniiru. Itoophiyaan balaa diigamuu jala akka jirtu hundi keenya ni beekna. Warri Itoophiyaa dhaabuu barbaadnu yoo dandeenye labata keenya keessatti ni dhaabna; yoo dadhabne ammoo jechaan dhaabnee jechi sun bor waggoota kumaan boodas ta’u kan Itoophiyaa deebisee ijaaru akka ta’u gochuurratti dirqama qabnan jedha. BBC: Hundeeffama ISEPA dhiyeenya kanaan walqabatee maqaan kee irra deddeebiin ka’ee ture, kana ilaalchisuun deebii akkamii qabda? Taammiraat Nagaraa: Maqaan koo hundeeffama ISEPA waliin ka‘uun isaa anaafiyyu oduudha. Wantan beeku hin qabu. Ani miseensas, deggeraa ISEPAs miti. Yeroosaatti garuu kana waakkachuun waan hin barbaachifneef hin waakkanne.  Dabalataan garuu paartii siyaasaa kam waliiniyyu hariiroo qabaachuu hin barbaadu. Bara dargaggummaa koo Qindoomina keessatti hirmaadheera, filatameen ture. Paartii siyaasaa hudeeffama isaarraa kaasee itti dhiyeenyaan argeera. Hoggantoota Qindoomina diiganis ta’e itti-fufsiisuuf carraaqan waliinis itti dhiyeenyaan hojjedhee hojmaatni paartii siyaasaa Itoophiyaa keessatti maal akka ta’e argeera. Ani paartiin siyaasaa Itoophiyaa ni fayyisa jedhee amantaa hin qabu, Kanaafidha kanan gara hojii miidiyaatti seeneefis.


GMO: Itoophiyaafi dhimma midhaan qacceen sanyii isaanii jijjiirame

Waggoota muraasa dura loon qaccee sanyiin fooyyeeffaman aannan namaa oomishuu eegalan oduun jedhu dhagahame. Oduun kun ajaa’ibsiisaa fakkaatus, walitti hidhaminsa hubannoo nyaataafi saayinsii dhala namaa kan agarsiisu GMO (jijjiirama qaccee sanyii) wajjin walqabatee, falmiin hedduun kahaniiru. Waggoota kurnaniif falmitoota kunuunsa qabeenya uumamaa, kaampaaniiwwan, seera tumtootaafi kaanillee falmisiisuu isaa itti fufeera. GMO (Genetically modified organism) yookaan lubbu-qabeeyyii jijjiirraa qacceen sanyii irratti godhame wayita jedhamu maal jechuudha? GMOn mala jenetikii fayyadamuun, lubbu-qabeeyyi qacceen sanyii (DNA) geeddarame kamuu jechuudha. Yunivarsiitii Hawaasaatti barsiisaa, qorataafi ogeessa saayinsii nyaataafi teknooloojii kan tahan Dr Taaddasaa Fiqree: “Lubbu-qabeeyyii jijjiirama qaccee sanyii nam-tolchee irratti taasifame, gosoota beeyladaafi biqiltuu qacceen sanyii isaanii fooyya’edha,’’ jedhu. Qaccee sanyii amalli isaa barbaadamaa tahe guddisuuf; kan hin barbaachifne ammoo hir’isuun kan taasifamudha jedhu. “Qaccee sanyii muraasa dabalaa, hir’isaa yookaan fooyyeessaa teknooloojii ammayyaa itti fayyadamnudha. Gama qonnaan argannoo yookaan saayinsii isa olaanaa jedhamudha,’’ jechuun ibsu. Saayinsii kana keessa adeemsi teknoloojii gene editing fi gene modification jedhaman jiru. Gene editing kutaa qaccee sanyii tokkoo baasuun galma barbaadame kan milkeessudha. Gene modification ammoo gosa biraarraa qaccee sanyii dabaluun, waan barbaadame teknoloojii fidudha. Taateen kun waan haaraa miti qaamoleen jedhanis jiru. Qorannoon qonnaa tokko waa walitti dabaluun sanyii filatamaa argate ennaa jedhu dhageenyeerra. Yaadni namoota garii kana wajjin walqabata. Dhimma kanas lubbu-qabeeyyiin qacceen sanyii isaanii jijjiirame, sanyii filatamaa qorannoo qonnaa keessaa bahanirraa garaagarummaan qaban bicuudha jedhu. Lakkoofsi uummata addunyaa saffisaan dabaluun biiliyoona saddeet gaheera. “Baay’ina namaa hanga kanaa soruu itti fufna taanaan waan guddadha,’’ kan jedhan Dr Taaddasaan, kun garuu qormaata guddaadha jedhu. “Teknolojiiwwan qonnaa guutummaan fayyadamuun barbaachisaadha. Isaa keessaa tokko jijjiirraa qaccee sanyiiti. ''Ani ogeessa sirna soorataati. Ogeessa saayinsii nyaataafi teknoolojii oomishaniitis. Kanin hojjedhu, waan hunda GMO’s dabalatee, oomishtummaa nyaataa dabaluun dirqama keenya.” Qaamoleen GMO deeggaran; dameen saayinsii kanaa oomishni caalu akka argamu, dhukkuba dandamachuu akka danda’uufi dhimmoota kaanis kaasu. Gama kaaniin sodaan kahan ammoo, miidhaawwan fayyaa namaafi naannoo irratti qaqqabuu malu. Qonna mala aadaan gaggeeffamu irratti dhiibbaa inni qabu, akkasumas olaantummaan kaampaaniiwwaniifi ‘uumamaan ala tahuu’ teknoolojii kana ani kaasu. Nyaanni jijjiiramni qaccee sanyii irratti godhame miidhaa qabu kan jedhus ammallee dhimma falmiiti. Kaansara dabalatee dhibeewwan kaan akka fidu gabaasaaleen hedduun bahanis, Dr Taaddasaan garuu gama saayinsiin wanti mirkanaa’e hinjiru jedhu. “Nageenya soorataa irrattis nan hojjedha. Kanaanis gosoonni nyaataa qacceen sanyii isaanii jijjiirame, fayyaa namaa irratti miidhaafi faayidaa qaban nan ilaala. Dhimmi ogeeyyiin irratti waliigalan – GMO’n soorataaf daran barbaachisoodha.’’ Akka Dr Taaddasaan jedhanitti, teknooloojin kun gaarii tahus, miidhaan inni naannoo irratti qaqqabsiisuu malu xiyyeeffannoon ilaalamuu qaba jedhu. Gama faayidaan yeroo ilaallu, dhimma barbaachisoo biqiltuuwwanii dabaluufi dhiyeessa nyaataa addunyaa fi oomishtummaa dabaluuf shoora olaanaa qabu. Gama kanaan pirojeektiin “Golden Rice Project” yookaan Ruuzii warqee kan jedhamu fakkeenya gaariidha. Saayintistoonni soorataa, ruuzii idileetti vaayitaamin A akka dabalamu godhan. Hanqinni vitamin A waan jiruuf duuti daa’immanii fi qaroo dhabuun iddoowwan itti babal’atetti, gosa ruuzii kana oomishuu jalqaban. Ruuziin warqee jedhamu burcuqqoon tokko, hanga vitaaminii A namni tokko guyyaatti isa barbaachisu keessaa walakkaa kennaaf. Gosti ruuzii kun faayidaan isaa guddaadha jedhamus, biyyoota garagaraatti danqaan isa mudateera. Biyya Filippinsitti hiriira bahuutii hanga ooyiruu ruuza yaaliif dhaabamee barbadeessuutti mormaniiru. Teknolojii qonnaa kanaan oomisha olaanaa argachuuniifi gosoota miidhaanii hongee dandamatan oomishuun ni danda’ama. Hojiin fooyyeessuu kun naannolee beelaafi hongeen miidhaman furmaata bareedaa tahu. Kana jechuun garuu, sodaan hin jiru jechuu miti. “Kan jalqabarra bahee mul’atu dhiibbaa naannoorra qabanidha. Yaada kana anis, ogeeyyiifi qo’attoonni damee kana keessa jiran itti waliigalanidha.’’ ''Kunimmoo fuula duratti rakkoon naannoorraan geessisu hin beekamu. Qacceen sanyii yeroo hundumaa adeemsi tirataa (evolution) keessa jira. Wanti kun naannoorratti rakkoo fiduu danda'a jedhamee shakkama," jedhu. Gama fayyaan garuu rakkoon ni dhufa jedhamee shakkamu akka hin jirre qorataan kun himaniiru. Yaaddoon biraan kan jiru gama aramaanidha. Akka namootni kaan jedhanitti mala kanaan omishni argamu farra aramaa guddaa barbaada. Kun ammoo aramoota barbaachisuu cirumaa balleessuu mala yaaddoo jedhu uuma. Hanqinni guddaan damee kanaa hedduu hin dubbatamneef abbaa qabeenyummaa argannoowwan kanaa kubbaaniyyaawwan gurguddaan kan qabame ta'uu isaati. Qonnaan bultootni sanyii isaanii bara dhuufuu ofiin olkaawwatu adeemsi qaccee sanyii midhaanii fooyyessuu kun garuu sanyii bara baraan kubbaaniytyoota irraa akka bitan dirqisiisuu mala. Dr Taaddasan teeknoolojiiwwan jiran irraa faayidaa isaanii isa guddaa fayyadamuu qabna jedhanii amanu. Sababa yeroo dhiyeessaniis bara 2050'tti lakkoofsi uummataa biiliyoona 9.3 yeroo gahu dhiyeessiin midhaan nyaataa dhibbeentaa 70'n dabala jedhu. Kanaafis yoo danda'ame teeknoolojii kana qofa osoo hin taane kaanis fayyadamuun qabna jedheen amana jedhu. Keessumaa ammoo biyyoota guddachaa jiran jedhu. GMO amma jiran qofa osoo hin taane teeknoolojii haaraa yoo fiduu baanne uummata kana qallabuun rakkisaadha. Nyaata qacceen sanyii isaa jijjiirame soorachuu Isin GMO soorattanii beektuu gaaffii jedhu BBCn dhiyeesseefiif 'Eyyee' jedhan Dr Taaddasaan. GMO ta'uu isaa osuma beekanii akka sooratan kan himan ogeessi kun, uummatni Itoophiyaa keessa jiru gama tokkoonis ta'e gama kaaniin soorata kanaaf saaxilamaadha jedhu. Fakkeenyaaf, boqoolloon Ameerikaatti omishamu dhibbeentaan 93 qacceen sanyii isaa kan geeddarameedha ykn GMO kan ta'edha. Soorata saamsamanii gurguraman irra GMO kan jedhuufi Non- GMO kan jedhu irratti ni maxxansama. Kana ilaaluun beekuun ni danda'ama. "Ani GMO jedhamee kan irratti barreeffame nyaadheera. Beekee miidhaa waan hin qabneef ykn wantan itti amane waan hin jirreefidha. Odeeffannoo ani qabuun mootummaatiin fudhatama argatee omisha keessa kan gale jirbii qofaadha kan jedhan Dr. Taaddasaan, sanyiiwwan nyaataa warra gargaarsaan galaniin ala beekamtii mootummaatiin gara biyyaa galee wanti sochii omishaarra jiru hin jiru jechuun ibsu. "Uumamaan omishaaleen GMO baayyee qaaliidha. Galteewwaniifi paakejoota guutummaan guutuutti fayyadamuudhaaf sektara dhuunfaa qonnaa makaanaayizd ta'e barbaada. " Sadarkaa qonnaan-bultoota lafa xiqqoo qaban irratti kan hojiirra oolu waan hin taaneef Itoophiyaatti omishamaa jira amantaa jedhu hin qabu. \nJirbiiniyyu dhiyeenya kana kan gale yoo ta'u, Ministeera Qonnaafi Inistitiyuutii Qorannoo Qonnaatiiin hubannoo irratti hojjetameera. Jirbiin ammoo amalli isaa qonnaawwan dhuunfaa keessatti waan omishamuuf tekinooloojiiwwan dabalataa waliin fayyadamuun waan danda'amuuf isarratti ballinaan hojjetamaa akka jiru kaasu. "Kun ammoo Itoophiyaan fayyadamtuu akka taatu, keessattuu paarkiiwwan industirrii babal'achaa jiran fedhii industirii uccuu waliin walqabatee hedduu akka ta'e odeeffannoo gahaa nan qaba. Sektaricha irratti hojiin hubannoo cimsuu hojjetamaa akka jiran kanan argeefi irratti hirmaadhe ni jiru. Kana milkeessuuf ammas ogeessonni sektarichaafi qaamoleen mootummaa hojii hubannoo cimsuu hojjechuu qabu.\n"Uummatichi miidhaafi bu'aa isaa sirriitti hubatee akka itti fayyadamuuf burjaajiin jiru akka qulqullaa'an gochuu barbaachisa," jedhu. Omishaaleen kana fayyadamuurratti Awurooppaa akka fakkeenyaatti kan kaasan ogeessi kun, filannoo qabu; baayyinni uummata isaaniis muraasadha jechuun hanqinni midhaan nyaataa kan isaan hin yaaddessine eeru. "Nu bira garuu rakkoon hanqinni nyaataa jira. Rakkoon hubannoos nu bira jira. Kanaaf, sosochiin hubannoo uumuu bal'aa ta'e jiraachuu qaba amantaa jedhun qaba," jechuun ibsu. Kanaaf garuu fedhii nyaataa hawaasichaafi nageenya ummataa karaa eegeen qajeelfamaafi imaammata ifa ta'e barbaachisa jechuun itti dabaluun ibsu. Keeniyaan rakkoo fayaa fida jechuun waggoota kudhanii oliif dhorkitee kan turte midhaaniifi horii GMO ta'an akka faayidaarra oolaniifi alaas galuu danda'an dhiyeenya kana hayyamtus manni murtii olaanaa biyyattii deebisee kuffiseera.


Wallagga Bahaa, Kiiramuutti namoonni nagaa hedduun ajjeefamanii kaan qe'eerraa buqqa'uun rakkoo hamaa keessa jiru -Jiraattota

Haleellaa Wallagga Bahaa aanaa Kiiramuufi naannoosheetti raawwatameen lubbuun namoota nagaa hedduu darbuufi kaan qe'eerraa buqqa'uu jiraattonniifi aanga'oonni BBC'tti himan. "'Finxaaleyyiin Amaaraa' uummata nagaa haala argamee hin beekneefi suukaneessaa taheen ajjeesaa jiru," jedhan Qondaalli Bulchiinsaafi Nageenya Kiiramuu BBC'n dubbise. "Namuma waliin nyaannee dhugnutu deebisee nu waraanaa jira. Ergama isaa hin beeknu, dhimma daangaa fakkaatee duguugguuaa sanyiitu nurratti gaggeeffamaa jira," jechuun haala hamaa aanicha keessa jiru kan himan aanga'aan aanichaa erga ijoolleefi maatiisaarraa adda baheellee torbaniin ol ta'uu dubbata. Jiraataan aanaa Kiiramuu BBC’n dubbise haleellaa kanaan lubbuu namoota hedduu darbuu himanii, "qabeenyi akka jiruun gubachaa jira, daa'imman, haadhotiifi maanguddoota dabalatee buqqa'anii rakkoon keessa jirru hamaadha," jechuun mootummaafi qaamni namoomni itti dhagahamu akka birmataniif gaafatan. Namoonni ajjeefaman haleellaa tibba kana aanaa Kiraamuutti ajjeefaman Namoota nagaa ajjeefaman jedhame BBCn qaama walabaarraa hin mirkaneeffanne. Gareen uummanni naannichaa  'Faannoo' jedhuufi aanga'oonni naannoo ammoo 'Finxaaleyyii Amaaraa' ittiin jedhan kunneen aanaa Kiiramuutti uummata nagaarratti haleellaa yeroo gaggeessan kun kan jalqabaa miti. Waggoota lamaan darban keessa yeroo gara garaatti haleellaa isaan gaggeessaniin namoonni nagaa baayyeen ajjeefamanii, qabeenyi uummataa barbadaa'aa akka ture gabaafamaa tureera. Mootummaan humna dabalataa ergus hanqinni jiraachuu kaasuun, "'finxaaleyyiin Amaaraa' dursanii dahoo qoatatnii eeggataa waan turaniif karaatti rukutan," jedhan qondaalli bulchiinsaafi nageenyaa. Dabalataan Godina Horroo Guduruu karaa aanaa Abee Dongoroo, Jaardagaa Jaartee, Hagamsaafi Wallagga Bahaa keessaa ammoo aanaa Giddaa Ayyaanaa ganda Alii  jedhamurraa gareen hidhataa kun humna dabalatee itti bobba'aa akka jiran jiraattonniifi aanga'oonni aanichaa yaaddoo qaban himachaa jiru. Kaayyoon jara kanaa uummata buqqisuudha kan jedhan qondaalichi, "namootuma [nagaa] Afaan Oromoo dubbatan ajjeesanii qabeenya barbdeessu," jedhan. Jiraataa kana dabalatee uummanni baqatee jiru nyaataafi bishaan argataa akka hin jirre kan dubbatan qondaalli mootummaa kun, wayita BBC’n isaan dubbisetti dhukaasni akka jiru himu. Bulchaan aanaa Kiiramuu Obbo Fiqaaduu Hundee wayita BBC'n bilbiluuf ''waraana keessa waan jirruuf dubbachuuf naaf hin mijatu,'' jedhan. Godina Wallagga Bahaa keessaa aanaa ollaa Kiiramuu kan taate Giddaa Ayyaanaa irraa qondaalli mootummaa BBCn torban darbe dubbise, 'finxaaleyyiin Amaaraa' aanicha keessatti bakka gammoojjii qubatanii jiranirraa gara baddaatti bahuun uummata nagaa ajjeesuufi qabeenya mancaasuun rakkoo uumaa jiraachuu himaniiru. Gareen kun daandii guddaa Naannoo Amaaraafi magaalaa Naqamtee wal qunnamsiisu bakka Dichoo jedhamutti kutuun uummata nagaarraan miidhaa geessisaa jiraachuu dubbatu. Gama biraan ammoo rakkoon nageenyaa aanicha keessa jiru daran akka hammaatu kan taasise tuttuqqaa hidhattoonni  Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) kan 'ABO-Shanee' ittiin jedhan baddaarraan geessisaa jiran ta'uu himu aanga'aan aanaa Giddaa Ayyaanaa kun. Haata'u malee, WBO himannaa aanga'aan aanichaa dhiyeessan kanaafi yeroo gara garaa muutummaan ajjeechaa namoota nagaarratti raawwatamuuf himatu akka hin raawwatiin dubbata. Hogganaan Biiroo Komunikeeshinii Oromiyaa Obbo Hayiluu Addunyaa ibsa guyyoota dura miidiyaaf kennanaiin, "humni shororkeessaa 'Shanee', akkasumas 'finxaaleyyiin' ummata Oromoofi Amaaraa walitti buusuudhaaf yeroo adda addaa jeequmsa kaasaa jiru. "Godina Horroo Guduruu Wallaggaafi Wallagga Bahaa keessatti finxaaleyyiiniifi humni shororkeessaa 'Shanee' gocha badii yeroo isaan raawwatan ni mullata" jechuun uummanni kana beekuu akka waloon irratti qabsaauu qabu dubbatan. Erga qe'ee irraa baqatanii guyyaa sadii ta'uu kan dubbatan jiraataan BBCn dubbise, "Waajjira mootummaa dabalatee qabeenyi barbadaa’eera. Warra ajjeefaman kan awwaalu hin jiru. Jaartiifi jaarsi danda’anii hin deemne lagatti rakkataniiru. Dubartiin ulfa baqachuu hin dandeenye," jechuun rakkoo hamtuu keessa jiran ibsa. Akka jiraataan kun jedhanitti, humna poolisii Oromiyaa dabalatee  hojjetoonni mootummaa, abbaan seeraa, barsiisaan haleellaa raawwachaa jiruun ajjeefamaniiru. Gama mootummaa naannoo Oromiyaatiin haleellaa 'finxaaleyyiin Amaaraa' aanaa Kiiramuutti ummatarratti raawwatamaa jiru ilaalchisuun wanti jedhame hin jiru. Gareen 'finxaaleyyii Amaaraa' himannaan uummataafi aanga'oota mootummaatiin irratti dhiyeessan kanaaf deebii hin kennine. Torbanoota darban keessa 'finxaaleyyiin Amaaraa' aanaa Jaardagaa Jaartee magaalaa Aliiboo mancaasuu isaanii jiraattonni himaniiru. Jiraattotni magaalitti kumaatamni gara aanolee ollaafi magaalaa Shaambuutti baqataniiru. Wagoota arfan darban keessa rakkoon nageenyaa Lixa Oromiyaa keessaa hammaachaa dhufeera. Waraanni Bilisummaa Oromoo Lixa, giduugaleessaa fi Kibba Oromiyaa keessa  kan socho’u yoo tahu, hidhattoota kanneeniifi human nageenyaa mootummaa gidduutti waraanni gaggeeffamaa jirus rakkoo nageenyaa uummata naannichaarra akka bubbulu gochaa jira. Godinaalee Oromiyaa Lixaa keessatti hidhattootni WBO namoota nagaa sabaan Amaara tahan haleelan jedhamuun himatamaa turus, inni garuu hin raawwanne jedha. Haatahu malee, dhiyeenya addatti Godina Horroo Guduruu aanolee akka Jaardagaa Jaartee, Horroo Bulluqii fi Amuru akkasumas Wallagga Bahaa keessaa aanolee akka Kiiramuu, Giddaa Ayyaanaafi Limmuu Galiilaa keessatti 'finxaaleyyiin Amaaraa' uummata nagaa irratti haleellaa raawwachaa jiraachuu jiraattotni naannolee kanneenii buqqa’an himaniiru. Lubbuu namoota nagaa hedduu darbeera. Kaan ammoo gara bosonaatti baqatanii kaan gara magaalota ollaatti baqataniiru.Uummata nagaa qe’ee isaa irraa buqqa’eef deeggarsi gahaan kennamaa akka hin jirru namootni BBC’n dubbise himaniiru. Lixa Oromiyaa keessa qaamoleen hidhatanii socho’an humna nageenyaa mootummaa, Waraana Bilisummaa Oromoo fi Finxaaleyyii Amaaraa Faannoo jedhaman gidduutti yeroo adda addaa dhukaasni gaggeeffamaa ture. As gidduutti miidhaan uummata nagaa irra gahaa jiru ammoo daran hammaataa dhufeera. Hidhattootni WBO Godina Horroo Guduruu keessaa magaala aanolee tokko tokko yoo qabatan dhukaasa isaanii fi humna nageenyaa mootummaa gidduutti banamuunis namootni nagana akka ajjeefaman himama. Rakkoo nageenyaa Lixa Oromiyaa fi kutaalee naannichaa kaan keessa jiruuf mariin nagaa akka barbaachisu hayyoonni siyaasaa dhaamanis mootummaan naannoo Oromiyaa hidhattoota waliin mariin taa’amu akka hin jirre himeera. ABO-WBO karaa dubbii himaa isaa Odaa Tarbii ibsa baaseen mootummaan karra marii nageenyaa cufeera jechuun ibsa baase. Itoophiyaan waggoota lamaan darban waraana naannoo kaabaa keessa turte, keessatti lubbuun namoota kuma dhibbaan lakkaa'amuu darbuutu himama. Qabeenyi biliyoonaa hedduun tilmaamamus manca’e. Dhumarratti qaamoleen wal waraanaan lamaan aduu torbanootaa keessatti waliigaltee nagaa mallatteessuun TPLF hidhattoota isaa hiikkachisuuf wlaiigale. Haatahu malee, waraanni fuula adunyaa irraa dhokatee fi xiyyeeffannoo gahaa hin arganne Oromiyaa kutaalee adda addaa keessatti deemaa jira. Aanolee Horroo Guduruufi Wallagga Bahaa tokko tokko keessa ammoo tajaajilli bilbilaas adda citeera. Sababa lola deemuun bakkeewan adda addaatti geejibni gahaan dhabamuun wal’aansa yaalaa warra barbaadaniif rakkoo dabalataa taheera.


Yaalii Itoophiyaan mukkeen biiliyoona 20 dhaabuuf taasiftu milkaa’aa jiraa?

Bara 2019 keessa duula biqiloota biiliyoona 20 dhaabuufan jira jechuun mataduree dubbii taatee kan turte Itoophiyaan, karooraa ol milkeesseen jira, ammas garuu ittan fufa jetti. Lakkoofsonni dhaga’aman ajaa’iba, 2019 keessa inumayyuu guyyaa tokkotti biqiltuu miiliyoona 350 ol dhaabneerra jechuun, mootummaan himee ture. Biyya hongee, walitti bu’iinsaafi dabaluu baay’ina ummataa falmachaa jirtu kana keessatti garuu, hagam duulli mukkeen hedduu dhaabuu milkaa’aa jira kan jedhu ifa miti. Akka deggartoonni Sochii Ashaaraa Magariisaa (GLI) kan MM biyyattii Abiy Ahimadiin durfamu jedhanitti, magariisummaan deebi’ee, jijjiiramni qilleensaas hanqatee, jireenyi ummataas fooyya’aa jira. Wanti hin haalamne garuu, dhimma manca’uu bosonaa irratti hubannoo uumuun, ummanni miiliyoona 20 ol akka irratti hirmaannaa taasisuu danda’uu isaati. Koreen mootummaan hundaa’eefi sochii kana qindeessu akka jedhutti, 2020 keessa biqiloonni %79 kan qabatan yoo ta’u, walumaagalatti %83 lafa qabachuun guddachaa jiru. Haata’u malee, Inistitiyuutii Misooma Naannoo Addunyaa kan UK keessa taa’umsa godhate keessa kan dalagu Jeemsi Maayarsi akka jedhutti, lakkoofsi kun ammallee hin mirkanoofne. Koreen sochii kana dursu ammallee adeemsa lakkaa’uu sirrii ta’e geggeessuu qaba jedha. “Ammallee waggaa muraasadha, mukkeen guddachuuf ammoo yeroo hedduu fudhatu. Yeroo dheeraa keessa dandamachuu danda’uu isaaniitu ilaalamuu qaba.” Sochiiwwan akkasii kun akka addunyaatti osoo hin milkaa’in hafanii beeku. “Nutis qaama walaba ta’een lakkoofsi kun ni mirkanaa’a jennee abdanna,” jedheera Jeemsi. Itoophiyaan lakkoofsa ummataa Afriikaatti lammaffaa ta’e qabaattus duulli biqiloota dhaabuu salphaa hin turre. Mukeen ‘agroforestry’ dabalatee biqiloonni kan akka avokaadoofi paappaayyaa akkasumas gosoonni biqiltuu hedduun faayidaarra oolanii jiru. Gosoota biqiltuu sirrii bakka sirrii ta’etti fayyadamuun murteessaa ta’uu kan dubbatan ogeessonni, keessumaa waggaa jalqabaa duula kanaarra wanti taasifame qophiin ga’aa kan hin qabne ture jedhu. Qonnaan bultoonni guyyaan tokko qofti gaafa hafuun yaa’anii akka dhaaban itti himamee, lafa dhagaan itti baay’atu fa’itti dhaabanii deebi’ani jedha, qorannoon Echnoserve dhaabbata jedhamurraa ba’e akka mul’isutti. “Mukkeen akka baargamoo fa’i bakkeen naannawa miidhuu danda’anitti dhaabamaniirus” jedha qorannoon kun. Mukkeen kan akka baargamoo faayidaa qabaatanus, biyyee irratti miidhaa waan geessisaniif naannoo itti dhaabaman irratti of eeggannoon taasifamuu qaba. Akka ogeessonni dhimma kanarratti qorannoo geggeessan jedhanitti, kan gorfamu, biqiloota biyya keessatti argaman dhaabuudha. Koreen Sochii Ashaaraa Magariisaas yeroo dhihoo asitti, biqiloota kan akka leemman dhaabsisuun hojii fooyya’aa hojjachaa jiraachuutu himama. Lakkoofsa gosa mukkeen akkamiitu dhaabame jedhu irratti garuu ammaaf odeeffannoo mirkanaa’aa argachuun rakkisaadha. Sochiin Ashaaraa Magariisaa qaama piroojektii guddaa Dallaa Magariisaa Guddicha (Great Green Wall) jedhamuufi Gamtaa Afriikaatiin hogganamuuti. Sochiin kun 2007 keessa kan eegale yoo ta’u, Senegaal irraa kaasee hanga Jibuutiitti km 8,000 diriira. 2030 keessattis ni xumurama jedhamee yoo yaadamu, Gammoojjiin Sahaaraa gara Kibbaatti akka hin tamsaaneef dhaabuu yaadamee eegalame. Gargaarsi hedduun dhaabbilee arjoomaa irraa kan argame ta’us, haga yaadametti galmaan ga’uun hin danda’amne. 2017 keessa %15 qofatu milkaa’e, kan %4 qofadha jedhanis jiru. Akka UN jedhutti, sochiin dallaa guddaa ardii kana qaxxaamuruu danda’u ijaaruu jedhu geeddaramee jira. Hanga yoonaatti, Itoophiyaan iddoowwan biqiloota omishan 58 keessatti biqiltuu biiliyoona shan dhaabuuf waadaa seenuun kan jalqabaa taateetti. Akka dhaabbanni ‘Tree Aid’ piroojektiiwwan lamaan waliin hojjatu jedhutti, hojii firii qabu hojjachuuf, deggarsi siyaasaa cimaa ta’e hawaasa gajjallaa jiru dammaqsuu waliin dabaalamee taasifamuu akka qabu sochiin lamaanuu nu barsiisaniiru jedha. “Duula biqiltuu hedduu dhaabuu akkasii irratti rakkooleen jiraatanus, kan akka Ashaaraa Magariisaa kana deggaruun, wal-barsiisaa kufaatii keenyarraa barachaa fooyya’aa adeemuu qabna,” jedhani ogeessi dhimma kanarratti hojjatan Iskiiroov.


Tramadol- Kininii Itoophiyaatti barattootaa hanga ogeessota fayyaa araadaaf saaxilaa jiru

Hanaan [icciitiisheef jecha barreeffama kana keessatti maqaanshee kan jijjiirame] yeroo tokko qoricha Tramadol jedhamu fayyadamuu akka jalqabde dubbatti. Haati ishee magaalaa Maqalee keessatti suuqii qoricha keessatti gurguran [Faarmaasii] qabu ture. Yeroo jalqabaatiif Tramadol kan liqimsite akka dhukkubbii salphaa taasisuuf malee miidhaa maddee inni qabu hin yaadne ture. “Jalqaba osoon hin beekiin ture kanan liqimse. Bowwuu mataa hamaan na mudateen akka naaf foyyeessuuf jechan fudhadhe,'' jetti. Haata’u malee, daqiiqaa muraasaan booda miirri isaa jijjiiramuu jalqabe. Miira gammachuu madda isaa hin beeknetu ishee dhuunfate. ''Daqiiqaawwan muraasaan booda gosa gammachuu walii isaa hin beekne natti dhaga’amaa dhufe. Walii isaa nan wallaale. Maal ta’eetani? Manatti maaltu na eegaa jira? Miindaatu galuuf ta’aa? Maalidhaa? Waan fedhe ta’us gammachuun sun eessaa akka dhufe naaf galuu hin dandeenye.“ Yeroo kanattidha miira gammachuu nan dhufa osoo hin jedhiin dhufee bu’aa Tramadol akka ta’e kan hubatte. Maqaleetti qorichi kun lamatti akka qoodamu: omisha Jarmaniifi kan biyya keessaa jedhamuu dubbatti. “Sirrii haata’u haa dhiisu beekuu baadhus kan Jarmaniidha jennee kan bitannu caalaa ‘miira guddaa’ keessa nama galcha jennee amanna ture.” “Sababa tokko malee gammadduu nama taaisa,”  kan jettu Hanaan kininiin kana si’a lamaffaa yaaluu barbaadde. Waan barbaaddes ni raawwatte. “Si’a lamaffaan bitadheen yaale. Isaan booda garuu haati kiyya faarmaasii wan qabduuf fudhachuu yeroon barbaadu faarmaasii haadha koo keessaan fudhadha. Suuta suutaan cimaa akka ta’e naaf galaa dhufe.” Hanaan araadatti osoo hin jijjiiramiin dura Tramadol irraa of fageessite. “Natti fakkaata [gamadduu ta’uun] miira namni kamiyyu barbaadudha. Haata’u malee, gammachuu dhugaa miti. Qorichichi sirna qaamaa keessaa akkuma baheen daqiiqaawwan muraasa keessatti deebitee nameenyaama duraanii sanatti deebita. Hanga ta’e ergan fudhadheen booda maal gochaa akkan jiru waan naaf galeefi salphaatti waanan argachaa tureef baayyee na sodaachisee jennaanan dhiise.” Bara 2017 keessa lammii Ingiliiz Laawuraa Pilaamar kininii Tramadol ija 300 qabattee wayita Ijjipt seentu qabamtee mootummaa Kaayirootiin hidhaan wagga sadii itti murtaa’e. Hidhamuun dubartii kanaa warraIngilizootaa naasisullee dhimmichi rakkoon araada Tramadol lammileen Ijjiptiif yaaddoo hamaa ta’e akka saaxilamuuf sababa ta’eera.Dargaggoonni hedduun tarree qorichoota OPIOID keessatti kan ramadamu kininiin Tramadol jedhamu sababa gara garaatiin fudhachuu eegalu. Namoonni kininii Tramadol jedhamu kana liqimsan, ‘akkan waan hunda gochuu danda’utti natti dhaga’ama…, waan hunda na dagachiisa,’ jedhu. Ija tokkottii jedhadhii jalqabanii gara lama fudhachuutti, achirra darbanii sadii, afru jechaa deemu. Kanaan boodadha akka addunyaa aradaatti akka makaman kan isaaniif galuufi keessaa bahuun isaan rakkisu. Ija tokkoon ol fudhadhee hin beeku kan jettu Hanaan, namoonni isheen beekan garuu ‘doozii’ fudhatan dabalaa deemu jechuun waan taajjabde dubbatti. Gatiin isaa salphaa kan ta’e Tramadol, dhukkubbii salphaa namaaf furuuf qoricha gargaaru ta’us, akkuma qorichoota OPIOID kaanii fayyadamtoota araadaaf kan saaxiludha. Itoophiyaatti tokkicha kan ta’e Hospitaala Ispeeshaalaayizdii Fayyaa Sammuu  Amaanu’eel keessa kan hojjetan Dr. Yonaas Laaqaw Tramadol gosa qorichoota araada nama qabsiisanii keessaa tokko akka ta’e dubbatu. “Araadni qorichoonni kunneen nama qabsiisan cimaadha. Qorichoota OPIOID biro waliin yeroo ilaalamu Tramadol, cimaa kan jedhamu miti,” kan jedhan ogessi kun kininiiwwan kunneen miira nama dadammaqsuu waan qabaniif namoonni tokko tokkos sababuma kanaaf akka fudhatan dubbatu. “Fakkeenyaaf, ‘Morphine’ kutaa wallaansa cimaa keessatti hospitaala kamiyyu keessatti kan argamu akka hin taane kan dubbatan Dr. Yonaas, xiqqoo kanaan gadi kan ta’e Pethidine’ qorichi jedhamu ammoo ogeessota fayyaa biratti baayyinaan akan barame ta’uu ibsu. Tarree qorichoota kanneenii keessatti dhumarratti kan argamu Tramadol warra kaan waliin walbira qabamee yoo ilaalamu miidhaan qaqqabsiisuufi humna araada nama qabsiisuu isaa gadi aanaadha jedhu. “Akkas ta’ees garuu carraa araada namatti ta’uu ni qaba. Dargaggoonni sababa gara garaatiin yoo fudhatan ni mul’ata; ‘faashiniiyyu’ ta’eera. Dadammaquudhaaf jecha dargaggoonni yeroo fudhatan ni dhageenya. OPIOID, qorichoota ‘Cocaine’ irraa kaasee hanga ‘Heroin’ warra jedhamaniitti kan jiran qorichoota seeraan alaatti kan jiran kan hammatudha. Qorichoonni OPIOID hakiimaan ajajaman kunneen hunda caalaa dhukkubbiin akka namarraa furuuf kan gargaaranidha. Qorichoonni kunneen yeroo fudhatamanitti seelota sammuu keenya keessa jiran OPIOID fudhatan hidhamanii miirri akka dhukkubbiin nutti dhaga’amu godhan cufuudhaan miira gammachuu ol kaasa. Baayyee ciccimoofi ajaja hakiimaatiin qofa qorichoota OPIOID argaman keessatti ‘Morphine’, Tramadol, Fentanyl, Methadoine, Diamorphine, Alfentanyl akka argaman Doktor Yonaataan ni ibsu. OPIOIDn dhukkubbiiwwan salphaatii hanga cimaatti akka namatti furu gochuuf faayidaarra oola. Warri akka Asprine, Ibuprofen fi Paracetamol dhukkuba yeroo muraasaatiif qofa akka fudhataman gorfama. Tramadol fi OPIOID warri biroon dhukkubbiin akka namatti fudu taasisu. Haata’u malee, miidhaa maddee ta’e ni qabu. Isaan keessaas tokko araadadha. Qorichoonni kunneen namoota tokko tokko irratti miira gammachuu afaan Ingiliffaatiin ‘Xuphoria’ jedhamu uumu. Kitaabota Doktora Yonaas Laaqaw maxxansan keessaa tokko ‘Seenaawwan Hospitaala Amaanu’eel’ seenaawwan gaggabaaboo 12 qabateera. Doktarri kun kitaaba isaanii kana keessatti ogeessi fayyaa uumee tokko araada qoricha dhukkubni akka namatti furu taasisu marfeedhaan/lilmeehdaan kennamuutiin qabamee jireenyi isaa yoo badu ibsa. Dhukkubbii irraa furamuuf qoricha ogeessonni fayyaa fudhatan Pethidine’ kan jedhamu akka ta’e kan himan Doktor Yonaas, qorichi kun to’annaan cimaan kan irratti taasifamu akka ta’e ibsu. Bakka Tramadol kan bu’u Pethidine, cimaafi humni dhukkuba hir’isuu isaa ol ka’aa akka ta’u kaasu Doktor Yonaas. “Qorichi kun yeroo fudhatamu namoota tokko tokko irratti miira gammachuu inni uumu ol ka’aa waan ta’eef carraa inni araada ta’uuf qabu olaanaadha. Gatiin isaa qaala’aa kan ta’eefi to’annoon cimaan kan irratti taasifamu waan ta’eef dargaggoonni salphaatti argachuu hin danda’an.” Sammuu keessatti jijjiiramoonni waan uumamaniif wanti gammachuu namaaf kennu humna araada ta’uu akka qabu ta’uu kan dubbatan ogeessi kun, yeroo murtaa’een booda garuu gammachuun isaa hafee qaamni keenya socho’uudhaaf wanta bare sana gaafachuu eegala. “Gammachuun isaa yeroo murtaa’een booda ni dhaabbata. Yeroo kanatti namoonni mallattoowwan ‘Withdrwal’ agarsiisu. Fakkeenyaaf, namoonni Tramadol baran qoricha kana fudhachuu baannaan gammachuun isaanirraa fagaata. Jijjiirama qaamaa namatti hin tolle agarsiisu. Dafqa, aaruu, muddama ykn mufachuun irratti mul’ata. Jijjiiramawwan qoor-qalbii fidu.” Faarmaasistiin buufata fayyaa mootummaa keessa namni hojjetu akka maqaan isaa hin eeramne gaafate tokko ogeessonni fayyaa Tramadol fi qorichoota biroo kana fakkaatan fayyadamaa akka jiran ifaafi ‘kan gabaan odeessudha’ jedha. Barnoota fayyaa jalqabdee akka turte kan dubbattu Hanaanis, akkuma kana doktoroonniifi narsoonni dhiibbaa isaaniirra jirurraa kan ka’een Tramadol fi qorichoota OPIOID biro akka fudhatan nan beeka jetti. Biyyoonni Aafrikaa hedduun Tramadol ajaja hakimaa malee akka kennan dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniitti Biiroon Qorichaa ni mul’isa. Qorichi Tramadol jedhamu dhukkubbii furuuf gargaaru kun baayyinaan gara Afrikaatti kan fe’amuuf biyyoota Eeshiyaarraati. Maalii, Beeniin, Ijiiptiifi Morokoo biyyoota Afrikaa qoricha araada nama qabsiisu kana Eeshiyaarraa galchan keessaati. Qorichoonni OPIOID dhukkubbii furuuf oolan Afrikaa keessatti hedduu argamuu baatanis Tramadol garuu yeroo dhiyootii asitti akka malee galaa jira. Dargaggeessi ogeessa faarmaasii ta’e kun bakka amma tajaajilaa jiru buufata fayyaa mootummaa kana keessatti erga qacaramee wagga tokkoo ol akka ta’eefi yeroo kana keessatti dargaggoonni hedduun araada Tramadol itti hammaachaa akka jiru dubbata. Ogeessi faarmaasii kun itti dabaluun aka dubbatutti, dargaggoonni qoricha kana wantota biro araada nama qabsiisan akka [caatii/jumaa, alkoolii…] waliin akka fayyadaman hima. Qorichi gatiin isaa “baayyee miyaa miti” kan jedhu dargaggoon kun buufata fayyaa inni keessa hojjetu keessatti ija 10 kan qabattu gumeen tokko qarshii 12:50tti gurgutamti. “Guyyaatti si’a lama hayyamama. Ijo tokkoo ishee miiliigiraamii 50dha. Al takkaatti miiliigiraamii 100 fudhachuun ni danda’ama. Haata’u malee, guyyaatti miiligiraamii 200 hin hayyamamu. Namoonni tokko tokko guyyaatti hanga ija afurii fudhatu. Gumee tokkoo ishee [kan ija 10 abattu] guyyaa tokko keessatti fixuu danda’u.” Itoophiyaa keessatti keessumaa ijoollee ol-adeemoo biratti araada ta’aa dhufuun na yaaddesseera kan jedhe Abbaan Taayitaa To’annoo Qorichaafi Nyaataa qajeelfama baaseera. Abbaa Taayitichaatti Daarektarri Nageenya Omishaa Asnaaqach Alamuu waajirri isaanii qorannoo erga gaggeessee booda qajeelfama jabaataa akkasii kana baasuu isaa BBCtti himaniiru. Tramadol seeraan ala hojiira akka oolaa jiru qorannoon keenya agarsiiseera kan jedhan Daarekarri kun, “Abbaan Taayitichaa qoricha Tramadol jedhamu kana tarree qorichoota ajaja hakimaa malee gurguraman keessaa akka ba’aniif qajeelfama baaseera,” jechuun dubbatu. “Tarree kana keessaa ba’uu isaa qofa osoo hin taane tarree qorichoota [idil-addunyaafi biyyaalessaa] to’annoon addaa taasifamuufiif barbaachisu keessatti akka ramadamu taasifneerra.” Itoophiyaan waliigaltee gosoota qorichaa Naarkkotiksiifi Saayikootirooppik jedhaman to’annoon addaa irratti taasifaman fudhatteetti kan jedhan daarektarri kun, qorichi kun kanaan booda gara biyya ayeroo seenuttis ta’e biyya keessatti yeroo omishamu hayyama addaa akka barbaacisu dubbatu. “Qorichoonni biroon karaa ulaa galaanaa dabalateeyyu ni galu. Qorichoonni to’annoon addaa irratti taasifaman garuu karaa qilleensaan qofa galu. Erga galanii boodas gara suuqiiwwan jumlaafi qinxaabootti ykn ammoo gara buufata fayyaatti toora isaa eeggatanii rabsamuu isaanii gabaasa agarsiisu Abbaa Taayitaaf dhiyeessuuf dirqama qabu.” Tramadol kanaan booda ajaja addaatiin yoo ta’e malee fayyadamtootatti akka hin gurguramne ta’eera jedhan Asnaaqach. Ogeessi faarmaasii akka maqaan isaa hin eeramne gaafates haaluma walfakkaatuun qajeelfamicha dura qoricha namni kamiyyu  salphaatti argachaa ture amma ajaja addaa malee akka hin gurguramne nutti himeera. “Buufta fayyaa ani keessa hojjedhu durattuu kan mootummaa waan ta’eef ajaja fiduun dirqama. Amma garuu ajaja addaati dhiyaachuu qaba,” jedhan. Namoonni yeroo baayyee ajajá hakimaatiin qoricha kana fudhachuu jalqabu kan jedhu ogeessi faarmasii kun, isaan booda garuu araada waan isaanitti ta’uuf ofii isaanii deemanii faarmaasiitii bitachuu jalqabu jedha. “Bifti qoricha kanaa cuquliisa waan ta’eef yeroo baayyee, “qoricha isa cuquliisa sana naaf kenni,” jedhu yeroo dhufan. Daarekarri To’annoo Nageenya Omishaa Abbaa Taayitaa To’annoo Qorichaafi Naayaa dhaabbileen fayyaafi maneen qorichi itti gurguraman qorichoota kanneen bakka ifatti mul’atu akka hin keenye ykn ‘itti qollofanii’ farmaasichaan to’annoon akka irratti tifamu qajeelfamni bahe ni agarsiisa jedhu. Qorichi kun miidhaa akka qaqqabsiisu osoo beekamuu maaliif faarmaasiiwwan kamittiyyu akka gurguramu hayyamame? Gaaffii jedha kan gaafataman daarektarri kun, “Boordiin Naarkootiksii idil-addunyaa to’annoo keessa hin galchine ture. Nutis kanaaf ture qorichicha tarree qorichoota ajaja hakimaa malee gurguraman keessa galchinee kan turre,” deebii jedhu kennan. Haata’u malee, amma addatti naannawaa maneen barnootaa sadarkaa lamaffaatti ballinaan faayidaarra oolaa akka jiru Abbaan Taayitichaa waan hubateef tarkaanfiin akka fudhatamu taasisuu dubbatu. Qorichi Pethidine jedhamu marfeedhaan/lilmeedhaan fudhatamuufi ogeessonni fayyaa baayyinaan fayyadamanis haaluma walfakkaatuun to’annoon akka irratti taasifamu Daarektarri kun BBCtti himaniiru. “Abbaan Taayitichaa namni/qaamni qajeelfama haaraa kana cabsee argame tarkaanfiin akka irratti fudhatamus cimasnii akeekkachiisaniiru. St Phaawulos Hospitaal Mana-barumsaa Miliniyeemiitti Ogeessa Kilikaal Saakoloojii kan ta’eefi mana-barumsichaatti hojjetaa wiirtuu araadarraa itti bayyaanatanii Abeel Walde-mikaa’el wallaansa fayyaafi deeggarsa ogeessaatiin araadarraa fayyuun akka danda’amu dubbata. Dargaggoonni addatti araada Tramadol keessa akka jiran kan dubbatu ogeessi kun, keessumaa ammoo dubartoonni yeroo laguun ji’aa yeroo isaanitti dhufu dhukkubiin akka isaanitti furuuf jecha waan fudhataniif saaxilamaa jiru jedhu. Shamarreen umuriin ishee digdamman keessa jiru maqaan ishee akka hin eeramne gaafatte ‘bowwuu mataa hamaa’ fi dhukkubbii garaachaa akka itti furuuf parastaamol irraa kaastee qorichoota gara garaa akka yaalteetti dubbatti. Haata’u malee, qorichoonni dhukkubbiin akka itti furuuf jecha fuchattu dhukkubbii garaachaa ishee daran akka itti hammeesse ibsiti. “Kana hiriyyaa koo hakiima ta‘e tokkotti yeroon himu ‘qoricha Tramadol/Paracetamol jedhamu yoo fudhatte garaacha waan hin miineef yoo fudhatte wayya’ jechuun na gorse.” Tramadol/Paracetamol jedhamu qoricha makaa dhukkubbii giddu-galeessaafi hamaa ta’e akka namatti furu gochuudhaaf kennamudha. Haata’u malee, erga qoricha kana fudhachuu eegaltee miirri addaa itti dhaga’amuu akka jalqabe ibsiti shamarreen kun. “Yeroo ta’een booda dhukkubbii natti furuurra darbee qorichichi miira namatti tolu tokkoofi kan bahaa namarraa salphisu naaf uumuu jalqabe. Waan adda ta’e qaba,” jechuun waan isheetti dhaga’amu kan ibsitu shamarreen kun miirri gammachuu kun dhiibbaa qoricha kanaa akka ta’e naaf hin galle ture jetti. Shamarreen kun qoricha Tramadol jedhamu kana ji’a afuriin booda fudhachuu akka dhaabdes dubbatti. Qorichoota kanneen fayyadamuurratti dogoggoroota lama hubadheera  kan jedhan Doktor Yonaas, “Qorichicha humnaa ol ajajuufi qorichichi haa dhorkamu,” yaada jedhudha akka ta’e himu. Qorichi kun akka hin kennamne dhorkuun “namoota dhukkubaan rakkachaa jiran akka wallaansa hin arganne dhorkuudha,” jechuun yaadicha mormu Doktor Yonaas. Yonaataan Liyon ammoo dargaggeessa dhugaatii, shiidhaafi jumaa dabalatee waggoota 22f araadaan rakkachaa erga tureen booda wallaansa fayyaan gargaaramuun araadarraa bilisa ta’uurra darbee namoota rakkoo akkasii qabaniif wiirtii itti bayyanatan bane hojjechaa jira. ‘Wiirtiin dargaggoo Yonaataan ‘Guud Laak Riihabiliteshin ende Tireening Senter’ jedhamu waggoota shaman darbanii keessaa namoota araadaan rakkataniif fala kennuu kennaa kan jalqabe yoo ta’u, wagga tokkoffaa seeraan hojii itti jalqabe torban lamaan booda kabachuuf qophiitti jira. Wiirtuu kana keessatti namoota 237 araadarraa bayyanatan keessaa Tramadol dabalatee dargaggoonni araada qorichoota dhukkubbiin akka namatti furuuf fudhamaniin qabaman akka jiran dubbata Yonaataan. Keessumaa guyyaatti namni kininii Tramadol guyyaatti ija shantamaa fudhataa tureefi sababa kanaan dhibamaa onnee ture tokko wiirtuu kana keessatti fayyuu akka danda’u dubbata. Araada hunda irraa fayyuun akka danda’amu ana ragaadha kan jedhu Yonaataan, wiirtuu isaanii kana keessatti namoota araada gosa kamiiniyyu miidhaman gargaaruudhaaf ballinaan hojjechaa akka jiran kaasa Namoota araada Tramadol, akkasumas qorichoota biroon qabamaniif wallaansi kennamu ‘Adiction Psychiatry’ jedhama. Wallaansi kun Hospitaala Zoodituu, Hospitaala Amaanu’eel, Hospitala Phaawuloos keessatti akka kennaman Doktor Yonaas ibsaniiru. Kanarra darbees, wiirtuuwwan banachiisuu [Riihabiliteeshin Senters] keessatti wallaansi dhibee araada akaa akka kennamu dhageenyeerra. Qorichi kun akka hojiirra hin oolle to’annoo isaa cimsuurra darbee barumsa hubannoo cimsuu kennamuu akka qabu dubbatu Doktor Yonaas. “Namoonni tasa yoo dhorkaman karaa ta’e argachuudhaaf socho’u, karaa seeraan alaa guutummaan guutuutti balleessuun hin danda’amu. Kanaaf, tarkaanfii qoricha dhorkuu maddiitti barsiisuu, wallaansa dhibee araadaa akka salphaatti argatamu gochuufuufi dursa hojii hubannoo cimsuu hojjechuutu bu’aa gaarii qabaata.”


Ajajoonni waraanaa karoora hidhannoo  hiikachiisuufi raayyaan Maqalee itti galurratti waliigalan

Ajajoonni waraanaa mootummaa Itoophiyaafi TPLF Naayiroobii Keeniyaatti marii taasisaa turan har’a karoora hidhanoo hiikkachiisuufi akkaataa raayyaan ittisaa biyyaa Maqalee galurratti waliigaluu mootummaan Itoophiyaa beeksiise. Tajaajjiilli Komunikeshinii Mootummaa Federeaalaa ibsa baaseen kanaan,  haaluma waliigaltee Afriikaa Kibbaatti waraana dhaabuuf mallattaa’erratti hundaa’uun ajajjoonni waraanaa olaanoo mootummaa Itoophiyaafi TPLF hojiirra oolmaa waliigaltichaarratti Sadaasa 12, 2022 Naayiroobii Keeniyaatti waliigalteerra gahuu beeksiiseera. Waliigaltichi gama Itoophiyaatiin Fiild Maarshaal Biraanuu Juulaa fi gama TPLFn ammoo Janaraal Taaddasaa Warradaa jidduutti bakka bu’oonni Gamtaa Afriikaa bakka argamanitti mallattaa’eera. Waliigalteen kun dhiyeessii deeggarsa namoommaa hin daangoofne, eegumsa namoota nagaa, hidhannoo hikkachiisuufi nagaa buusuudhaaf tarkaanfii isa olaanaa ta’uu Gamtaa Afriikaatti bakka bu’aan Gaanfa Afriikaa Oluuseengoon Obaasaanjoo dubbattan. Waliigalteen har’a ajajjoota waaraanaa jidduutti mallattaa’e kunis waliigaltee Piritoriyaatti torbaniin dura mallattaa’e hojiirra oolchuudhaaf kan daandii banuudha jedhameera. Mariin ajajjoota waraanaa mootummaa Itoophiyaafi TPLF Sadaasa 7, 2022 Naayiroobii Keeniyaatti guyyoota sadiif cufaatti gaggeeffamaa tures dheerachuun Sambata har’aa walgalteen xumuramuun ibsameera. Waliigalteen nagaa karaadhuma karoorfameen akka hojiirra ooluuf mootummaan hojjataa jiras jedhe ibsi Koomunikeshiniin baase. "Karoorrichi itti fufiinsaan hojiirra ni oolfama. Hojiirra oolmaa karoorichaatiif ammoo qaamooleen dhimmichi isaan ilaallatu hundi haaluma waliigaltichaatti kan isaan irraa eegamu akka bahaniif mootummaan ni yaadachiisa," jedhe ibsichi dabaluun. Waraanni kaabaa Itoophiyaatti waggoota lamaan darbe gaggeeffamuun badii hedduu qaqabsiise karaa nagaatiin furuudhaaf mariin Afriikaa Kibbaatti mootummaa Itoophiyaafi TPLF jidduutti taasifameen waliigalteerra gahuu  hordofuun ture ajajoonni waraanaa adeemsa hojiirra oolmaa irratti kan waliigalan. Mariin ajajoota waraanaa olaanoo garee lamaan gidduutti Naayiroobii keessatti gaggeeffamaa ture waliigaltee Piritooriyaatti mallattaa’e adeemsa ittiin hojiirra oolchan irratti kan fuulleeffate ture. Ajajoonni waraanaa lachuu waliigaltee Naayiroobiitti taasisan kana mallatteessan yoo ta’u, waliigaltee kanas guutummaan guutuutti hojiirra oolchuudhaaf qophii ta’uu isaanii ibsaniiru. Haaluma kanaan, waliigalteen inni guddaan erga mallatteeffameen booda gareen lamaan sa’aatii 24 keessattia gaggeessitoonni waraanaa olaanoo haasaa akka taasisan kan ibsamee ture yoo ta’u, guyyoota shan keessatti ammoo adeemsa ittiin hidhannoon hiikkachiifamurratti mariyachuudhaaf sagantaa baheen ture kan Naayiroobiitti mariirra turan.


Horro Guduruu Aanaa Jaarteetti namoonni ajjeefaman, manneen gubatan - Jiraattota

Jalqaba torban kana Godina Horro Guduruu Wallaggaa Aanaa Jaardagaa Jaartee magaalaa Alibootti ajjeechaan raawwatuufi manneen jireenyaas gubachuu jiraattonni himan. Manneen jireenyaan ala manneen amantaa irrattis haleellaan raawwachuu BBC’n jiraattoota bakkichaa gara magaalaa godinaa Shaambuutti baqatan irraa odeeffateera. Haa ta'u sababa bilbilli hin dalagneef lakkoofsa namoota du'an jedhamaniis ta'e waan Jaarteetti raawwate jedhame ofiin BBC'n mirkaneeffachuu hin dandeenye. Haleellaan kuni erga poolisiin Oromiyaa xumura torban darbe magaalattii gadhiisee bahe booda torban kana gaafa Kibxataa dhaqqabuu ibsame. Magaalaan Aliboo gama Lixa biyyattii Finfinneerraa 360km fagaatti. Badii raawwateef jiraattonni hidhattoota Amaaraa finxaaleyyii jedhaniin himatani. Waan gama hidhattootaa jiru BBC’n adda baafachuu hin dandeenye. Dhimma kana irratti gama aangawoota mootummaa wanti jedhame hin jiru. BBC'n aangawoota aanaa hanga naannoo jiranirraa odeeffachuuf yaalee ture. Torban muraasa keessatti mootummaan ala hidhattooti mootummaan Shanee jedhuufi amma immoo humnooti finxaaleyyii jechuun jiraattonni waaman magaalaa Aliboo to’ataniiru. ‘’Waraana marsaa sadii kessummeessite magaalaan suni,’’ jechuun ibsu jiraataan maqaa nuuf dhoksaa jedhan tokko. Hidhattoonni maqaa sabaa dhahatan haleellaa raawwataniin badiin yoo dhaqqabu kuni kan duraa miti. Mootummaan lammiilee tiksuu dhabuunis jiraattotaan komatama. Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti Qindeessaan Gargaarsa Namoomaa (OCHA) ibsa tibbana baasen rakkoo nageenyaan Lixa Oromiyaatti lammiileen kuma dhibbaan lakkaa’aman buqqa’uu hime. Walitti bu’iinsa itti fufeen lakkoofsi kuni dabaluu akka danda’uufi sochi gargaarsa namoomaarratti dhiibbaa uumuu beeksise. Akkasumas, deeggarsaaf ummata dhaqqabuun rakkisaa ta’uu hime. Akka jiraattonni nageenya isaaniif maqaa nuuf dhoksaa jechuun BBC’tti himan jedhanitti, rakkoon magaalaa Aliboofi gandoota jala jiranirratti dhaqqabe. Akka jiraattotaatti, Aliboo dura hidhattooti Amaaraa kan dhalootaan aanichuma ta’aniifi Abbayya ce’anii dhufan aanichuma keessa magaalaa Jaardagaas erga to’atanii bubbuleera. ‘’Manneen magaalaa Jaartee [Aliboo Jaartettis ni waamu] karaa tokkoffaarra jiran manni tokko osoo hin hafin kan koo mataa isaa gubateera,’’ jedhan jiraataan biraa. Jiraataan kuni obboleessi isaanii lubbuun hafee imala sa’aatii 8 booda Shaambu gahuu dubbatan. ‘’Guyyaa facaasaa irraa kaasee hanga har’aatti [Jimaata] mi’a harree, motoratti guuru,’’ jechuun himan. Aliboon magaalaa Godina Horro Guduruu Shaambuu irraa 50km fagaachuu jiraattonni dubbatu. Haa ta’u malee, sababa tajaajilli konkolaataa adda citeef namoonni miilaan imalu. Haleellaa tibbanaan jiraataan fira dhihoo lama dhabuu BBC’tti himan yeroo ammaa magaalaa Shaambuutti gadda taa’aa akka jiran dubbatani. ‘‘Arfan isaanii masjiidatti awwaaleera. Hirmii keessan baafadhaa jedhe kaleessa [Kamisa] nuuf mirkaneesse,‘‘ jedhan. Kanneen du’an keessaa abbaan ijoollee torbaa akka jiran himan. Akka isaan jedhanitti, firri isaanii lafa networkiin jiru bahanii bilbilaniif malee bilbilli adda citeera. Maatiin isaanii biroo immoo hidhattoota kanaan qabamanii akka jiran himan. Kaayyoon hidhattoota kanaa ifa ta‘u baatus kana dura hidhattooti WBO kan mootummaan galmee shororkeessummaa jala kaa’e sabaan fo’anii  haleellaa raawwachuun himatamu. Eegasii of ijaaruun haleellaa haalo ba’umsaa kan isaan ‘ofirraa ittisuu’ jedhan raawwachuu eegalu dubbatu. Jiraattota hidhattoota kanaaf dahoo kennan jedhanis waggoota muraasa darban haleellaa irratti raawwachuun himatamu. Kanaanis, lammiileen qe’eefi qabeneya isaaniirraa buqqa’uf dirqaman. Haleellaa baatii Fulbaana keessa humnoota hidhatan lamaaniin: WBO fi hidhattoota Amaaraan magaalaa Aliboofi Jaardagaatti raawwateen hedduun buqqa’aniiru. Kanneen Aanaa Amuruu irraa buqq’an dabalatee kumaan kan lakkaa’aman gara magaalaa Shaambuu guyyaa tokko – sadii keessa imalanii Shaambuutti dahataniiru. Ta’us, osoo kanneen buqqa’an magaalaa Shaambuu jiraniiti haleellaa biraa raawwateen haleellaa tibbanaan namoonni biroo buqqa’aa jiran jedhan jiraattonni. ‘’Kanneen deebi’anii galanii bakka qabatanii jiraniis, bakka tokko tokkotti hin buqqa’in hafanis amma bifa haaraatiin meeshaa jajjaboo hidhatanii buqqisani,’’ jedhan jiraataan Shaambuutti baqatan. Mootummaan lammiileef eegumsa jabaa gochuu dhabuudhaan komiitu irratti ka’a. Jiraataan maqaa naaf dhoksaa jedhan ‘’sadanumti isaanii unuuf madda rakkooti,’’ jechuun komii jabaa ibsu. ‘’Ummanni sadan isaaniiyyuu waan sodaatuf keessummeessa malee fedhii waraanaa hin qabu. Waggaa afur itti furamanii barbadeessaniiru ummata kana. ‘’Ummata beela argee hin beekne, ummata dheebuu argee hin beekne qaamonni sadan akka hin jirre godhan. Inni jirus laga jira waan nyaatu, waan dhugu hin qabu,’’ jechuun ibsa. ‘’Inni fira qabu gara godinaa, gara Oromiyaa [Finfinnee] baqachaa jira. Inni kaan immoo achumatti dhumaa jira. Nuuf sababa kan ta’e immoo waraanni kuni sadanuu nuuf rakkoodha,’’ jechuun himan. Hidhattooti WBO kan mootummaan Shanee jedhu bara 2019 ifatti dhaaba ABO seeraan galmaa’erra adda bahuun sochii hidhannoo itti fufaniiru. TPLF waliinis waliigaltee tolfatan. Taatullee waraana humnoota mootummaa gidduu adeemaa jiruun lammiileen hedduu lubbuu dhabaniiru, kan qe’eerraa buqqa’anis hedduudha. Haa ta’u malee, hanga waraana Kaaba biyyattii dhihoo waliigaltee nagaan raawwate xiyyeeffannoo addunyaa hin arganne jechuun komiin ni ka’a.


Ajajaan duraanii Humna Addaa Naannoo Amaaraa Birgaadar Janaraal Tafarraa Maammoo biyyaa akka hin baane dhorkame jedhan. Birgaadar Janaraal Tafarraan Sadaasa 9, 2022 wallaansa fayyaatiifi dowwannaaf gara Israa’eelitti imaluuf erga deemanii booda dhorkamuun deebi’usaanii dubbatan. Birgaadar Janaraalichi erga buufata xiyyaaraatti bakka to’annoon paaspoortii itti taasifamuu bira darbaniin booda imala gochuu akka hin dandeenyee itti himamuun deebi’uuf dirqamu ibsan. Sababiin dhorkaa kanaaf itti himamees, ‘‘ajaja gubbaadhaa dhufedha’’ kan jedhu ta’u kan dubbatan aanga’aan kun, dhorkaan imalichaa maal akka ta’e gaafachuudhaaf gara waajjira immigireeshinii erga deemaniin booda, ‘‘aanga’oota gubbaa gaafannee deebii isiniif kennina’’ jedhuun deebiin kennamuuf ibsan. Biirgaadar Janaraal Tafarraa Maammoo imala akka hintaasifneef kan dhorkaman dhimma kana dura itti shakkamuun to’annoo jala oolfamanii turaniin waliin kan wal qabatu ta’usaa ifatti wanti beekamu hin jiru. Qondaalli kuni sababiin dhorkaa dhimma ittiin shakkamuun to’annoo jala itti oolfamanii turaniin ‘’kan wal qabatu’’ miti jedhan. Baatiiwwaniin dura Biirgaadar Janaraal Tafarraa Maammoo magaalaa Finfinnee irraa humnoota nageenyaatiin to’atamuun hilikooptaraan gara Baahir Daar erga geeffamaniin booda, ‘‘sirna heera mootummaa humnaan diiguuf yaalaniiru’’ jedhamuun shakkamanii hidhamuu poolisiin beksisee ture. ‘‘Wayitan wabiidhaan gadhiifameetti guyyoota 15 keessatti himannaa sirratti banna jedhameen ture. Guyyaa 15 keessatti himachuu hin dandeenye. Kun kan isa waliin wal qabatu miti’’ jedhan. Haala seera yakka biyyattiitti shakkamaan wabiidhaan mana hidhaatii bahe tokko hanga mana murtiin bilisa hin jedhamneetti waan abbaa alangaatiin himannaan irratti hin dhiyaatiin hafe qofaaf bilisa jedhamu hin danda’u. Biirgaadar Janraal Tafarraa Maammoo raayyaa ittisa biyyaa keessa tajaajilaa kan turan yoo ta’u, waggoota 15n dura fonqolcha mootummaa gaggeessuuf yaadaniiru jedhamuun aanga’oota waraanaa kaan waliin himatamanii waggootaaf hidhaarra turan. MM Abiy Ahimad gara aangootti dhufuu hordofuun hidhaarraa gadi dhiifamuun naannoo Amaaraa keessatti itti gaafatamummaa adda addaa irratti tajaajilaniiru. Isaan boodas Waxabajjii ALI 15, 2011 taatee magaalaa guddoo naannichaa Baahir Daar keessatti mudachuun aanga’oota naannichaa olaanoon ittiin ajjeeffamaniin wal qabatee hidhaaf saaxilamuun gadhiifamunsaanii ni yaadatama. Janaraal Tafarraan waraanni naannoo Tigraay keessatti eegaluun booda naannoolee ollaa Amaaraafi Affaariitti babal'atee ture wayita cimee tureetti humna addaa naannichaa olaantummaan hogganaa turan. Wallakkeessa bara darbeetti ammo ittigaafatamummaa kanarraa kaafaman. Waraanaa Kaaba Itoophiyaa karaa mariitiin furuudhaaf mootummaafi TPLF jidduutti mariin osoo hin eegalamiin dura, ummanni Amaaraa bakka bu’oota ofiisaatiin mariicha keessatti hirmaachu qaba jechuun namoota eeraman keessaa Biirgaadar Janaraal Tafarraa Maammoo tokko turan.


Itoophiyaan anniisaa Keeniyaatti gurguruu eegalteen waggaatti doolaara mln 100 abdatte

Itoophiyaan Sadaasa 17 bara 2022 ifatti anniisaa elektirikii biyya ollaa kan taate Keeniyaatti gurguruu eegaluu beeksifte. Daayireektarri Kominikeeshinii Humna Ibsaa Itoophiyaa Obbo Mogas Mekonniin humna ibsaa Keeniyaaf dhiyeessuu kan eegalame waliigaltee Hagayya darbe Magaalaa Naayiroobii keessatti aanga'ootni biyyoota lameenii irra gahan irratti hundaa'uun ta'uu BBC'tti himan. ''Waliigalteen Keeniyaa waliin qabnu yeroo fayyadamni ibsaa isaanii heddummatutti hanga Mega Wattii 200, yeroo xiqqaatu ammoo 65 fudhachuufi.'' Hangi anniisaa Itoophiyaan Keeniyaaf dhiyeessuu eegalte kun waggaa sadi sadiin fooyyeffamuu akka malus Obbo Mogas himaniiru. Waliigalteen biyyoota lamaanii marroo sadii kan qabu yeroo ta'u kan marroo lammataa waggaa sadii booda hangi anniisaa Keeniyaan bittu, yeroo fedhiin isaanii ol ka'uttii hanga Megga waattii  400 yeroo gadi bu'u ammoo 150 ta'a. Marsaan sadaffaan ammoo waggaa torba booda yeroo jiru keessatti sa'aa 24 guutuu meeggaa waattii 400 bitatu jechuudha jedhu Obbo Mogas. ''Bu'ura kanaan humna ibsaa Keeniyaaf gurguruun har'a eegale.'' Dhaabbileen humna ibsaa maddisiisan hunduu walitti kan hidhataniifi gidduu gala tokko irraa kan raabsaman ta'uu kan himan aanga'aan kun, humni ibsaa Keeniyaafis gurguramuu eegale madda anniisaa tokko qofaarraa akka hin taane dubbatan. Kuni ammoo humna ibsaa hidhi haaromsaa guddichi Itoophiyaa maddisiisaa jira jedhamee amanamus akka dabalatu himan. Keeniyaan biyyoota humna ibsaa Itoophiyaarraa bitatan ta'uun sadaffaadha. Amma dura Sudaaniifi Jabuutiin Itoophiyaa irraa anniisaa ifaa bituutti jiru. Itoophiyaan ammatti hanga Meeggaa Waattii 2,800 maddisiisaa akka jirtu Obbo Mogas himaniiru. Obbo Mogas fedhii anniisaa ammatti biyya keessa jiruun walbira qabamee yeroo ilaalamu humni anniisaa maddisiisuu Itoophiyaan qabdu olaanaadha jedhu. ''Hanqinni Anniisaa jira kan jedhu sirrii miti yoo ragaarratti hundoofnee haasofne. Humni maddisiisuu keenya hanga meeggaa waattii 5,000 oli. Ammatti fedhiin yeroo dabalu, tibba ayyaanaa fa'a 2,800 maddisiisna.'' Bu'uura kanaan fedhiin anniisaaf jiru kan biyya keessaa guddaadha kan jedhu caala kan dhugaa ta'u bu'urri misoomaa anniisaa elektirikaa waliin gahuu gad aanaa ta'uu isaatiin tajaajila kana kan argataa hin jirre hedduun jiru kan jedhuudha jedhu. ''Anniisaa maddisiisuu, kan hojii keenya ta'e, irratti hanqinni hin jiru. Babal'ina tajaajila kanaa qaamni hordofu ammoo kophaatti jira. Mirkanatti garuu hanqina anniisaa maddisiisuu hin qabnu.'' ''Sarara amma gara Keeniyaatti diriire irraa waggaatti hanga doolaara miiliyoona 100 argachuuf karoorfanne'' jedhan. Haala qabatamaa amma jiruun garuu waggaa kana keessaa doolaara miiliyoona 50 argamsiisuun ni danda'ama jedhan. Keeniyaatti anniisaa gurguruuf karoorri erga qophaayee waggootni lakkaawwamaniiru. Biyyoonni lameen dhimma kanarratti waliigaltee erga mallattesaaniis waggoonni 10 darbaniiru.\n\nWaliigalteen Ministira Bishaanii, Jallisiifi Inarjii Itoophiyaa yeroo sanii Obbo Alamaayyoo Taganuufi gita isaanii Keeniyaa gidduutti mallatteeffameen dhiyeessiin anniisaa waggaa afur booda jechuunis waggaa jahaan dura eegalama jedhame ture.\n\nSarara humna ibsaa dhiyeessu kana Itoophiyaan waggaa darbe ijaartee kan xumurte yeroo ta'u, ijaarsi sarara kanaa gara doolaara biiliyoona 1.3 gaafata. Gama Itoophiyaan hojiin ijaarsa barbaachisuu xumuramus gama Keeniyaan kan hin xumuramne waan ta'eef yeroo eegaluun irra ture irraa waggaa tokkoon barfateera.


Itoophiyaan jaarmayaa humnoota hidhatan jireenya idileetti deebisu hundeessite

Mootummaan Itoophiyaa jaarmayaa qaamolee hidhatanii sosso’an jireenya idileetti deebisuuf gargaaru hundeesse. Manni Maree Ministeerotaa Itoophiyaa guyyaa har’aa wixinee dambii Komishinii Haaromsa Biyyaalessaa hundeessuuf qophaa’erratti mari’atee raggaasiseera. Murteen kuni eega mootummaan waraana waggaa lamaaf Kaaba Itophiyaatti humnoota TPLF waliin godhe nagaan xumuruuf waliigaltee nagaa mallatteesse booda as bahe. Itoophiyaa keessa bakkeewwan garagaraatti qaamoleen hidhatanii sosso’aniifi gaaffii siyaasaa kaasan ni jiru. Akkaataa waliigaltee mootummaafi TPLF’tti humnoonni TPLF meeshaa ni hiikkatu. Akkasumas TPLF qaamolee hidhataniif deeggarsa taasisu ni dhaaba. Waajjirri Ministira Muummee ibsa baasen sababa komishinii kana hundeessuun barbaachiseef ibseera. Ibsi bahe ‘’bakkeewwan biyyattii hundatti walitti bu’insi adeemaa ture karaa nagaan xumura akka argatu gochuun barbaachisaa ta’u,’’ eera. Akkaatuma kanaan, ‘’humnoonni ijaaramanii socho’aa turan hidhannoo hiikkatanii haala waaraa ta’en hawaasatti akka makamaniifi jireenya nagaa qabu akka jiraatan gochuuf,’’ komishinichi hundaa'uu hime. Dabaluunis, ‘’ijaarsa misooma, nagaafi dimookiraasii biyyattii keessatti akka hirmaatan dandeessisuuf komishiniin haaromsaa hundeessuun barbaachisaa,’’ ta’u ibse. Manni Maree Ministeerotaa Itoophiyaas dambii kanarratti mari’atee kan raggaasise yoo ta’u guyyaa ragga’erraa jalqabee hojiirra akka oolu ibse. Waggoota muraasa darban Itoophiyaa bakkeewwan adda addaatti walitti bu’iinsi sabaa, amantii, akkasumas siyaasaa lubbuu lammiilee hedduu galaafate. Biyyattiis rakkoo guddaarra buuse. Isaan alatti qaamoleen hidhatan sochii taasisaniifi waraana mootummaa waliin lola adeema tureen bakkeewwan nagaa dhaban xiqqaa miti. Kaaba biyyattii ifatti waraana waggaa lamaaf tureen miidhameen alatti Naannoo Oromiyaa, akkasumas Benishaangul keessatti haleellaafi lolli jiruu lammiilee guddoo hubeera. Paarlaamaan Itoophiyaa barana hojii yoo eegalu kallattii mootummaa kan ibsan Pirezidant Saahilawarq Zawudeen mootummaan araara buusuuf akka dalagu ibsanii ture. Torban darbe marii guyyootaaf tureen booda mootummaafi TPLF walitti bu’iinsa dhaabuufi araara buusuuf waliigalteerra gahaniiru. Haa ta’u malee, mootummaan qaamoolee kaan qabsoo hidhannoo gaggeessan waliin marii gaggeessuuf ta’uufi ta’u dhabuun isaa hin beekamu.


Ilma horsiise-bulaa bu’aa ba’ii hedduu keessa darbee milkaa'uun warra kaaniif abdii ta'e

Hayyama maatiisaa malee barsuma eegalee, barataa kutaa saddeetii yeroo ture waraana daangaa irratti madaa’uun qofaa ala bule. Eergasiin booda barnootasaa itti fufuun yunvarsiitii biyya alarraa qabxii olaanaan eebbifame. Galgaloo Liiban Duubaa jedhama. Ijoollee horsiise-bultoota tan du'aafi jireenna jidduutti barnoota ammayyaatiin milkaa'an keessaa tokko yoo ta'u, Dheeda Boorana Liiban, Aanaa Gumii Eeldalloo, ganda horsiise-bulaa Qaallittiitti akka ALI bara 1983 dhalate. Maatiinsaa horiif godaanun ammoo ganda amma naannoo Soomalee daangesitu Hadheessaatti guddate. Ijjoollee abbaansaa dhale 27 keessa innis 7ffadha. Akkuma ilmaan horsiise-bultootaa tamittuu horii tiksaa guddate. Tika horii irratti cimaa waan tureef bakka garagaraa looniifi re’ee foorsaa/godaansisaa ture. Yeroo sun, horsiifatte-bultoonni Booranaa hedduun faayidaa barnootaa hubatanii waan hin beekneef ijjoolleesaanii akka mana barumsaa hin galle barbaadu. Galgaloon duraan barnoota akkasuma jibbuu dubbata. Nama maqaa barumsaa dha’us hin barbaadu ture. “Ammoo gaaf tokko hiriyaakoo kan barachaa ture faayidaa barumsaa naaf hime. Wanti nama gaafatanillen hin jiru. Kitaaba, qalamaafi nyaata mana barumsaatti namaa kennanii koottu baradhu naan jedhe.” Maatiinsaa ammoo akkuma horsiise-bultoota kaanii akka inni baratuuf  eeyyamamoo hin turre. “Horiin yoo ati dhiistee deemte ni badani, mana barumsaa galuu hin dandeettu jedhee na dhowwe aabboon.” Haata’u malee, erga faayiraa barumsaa hiriyyaa isaarraa hubatee Galgaloon abdii muratee hin teenne. Carraaqqii yeroo dheeraan booda bara 1997 irraa keessa maatii isaa jalaa baduun Mana Barumsa Hadheessaatti barnootasaa kutaa 1-4 barate. Mana barumsatti milkaa’ina guddaa argachuun, qabxii olaanaa galmeessuun tokkoffaa bahaa ture. Naannoosanii keessatti garuu haalli barnootaaf mijaa’aa akka hin turre dubbata. “Yeroo baayye waraanati jira, hanga xiqqa tokko furmaata argannee ammallee waranumaatti deebina.” Sababa kanaaf, daangaa eeguun hojii mootummaa utuu hin ta’iin jiraattotaan eegamaa waan tureef, namni hundi itti hirmaachuun dirqama ture jedha Galgaloon haala rakkoo walxaxaa keessa ture yeroo yaadatu. Yeroo boqonnaa innis daangaa eegaa akka ture hima. Bara kutaa saddeeti barataa turetti guyyaa tokko yeroo barumsaa deebiyu gaalli baddee eegnaan barbaacha miila fageeffatee deemee waan hamtuun akka isa mudate ibsa. Osoo gaala barbaacha deemaa jiruu waraana hamaa gidduutti of arge. Bakka gaala barbaaduu deeme sanatti barataan kutaa saddetii yeroo sanaa Galgaloon sagalee dhukaasaa gamaafi gamanaa gurra nama duuchu keessa gale. Ima horsiise-bulaa mitiiree, qawwee qabatee deema ture innis. Achumaan innis lola sana keessa seenuu yaadata. “Lolii sun yeroo dheeraaf ture, guyyaa keessa ammoo rukutamee gara gudeeda kana bakka sadiin maddaa’e. Qofaakoo waanan tureef, alan bule, guyyaa itti aanuu barbaadanii galgala keessa arganii fuudhan mana yaalaa na geessan. “Rasaasa tokko gaafasuma qalanii na keessa baasani, garuu kaan waggaa tokkoon booda hospitaala Hawaasaatti na keessaa baasan,” jedha Galgaloon. Baruma Galgaloon lola kanarrati madaa'etti, hiriyaansaa Gonnichii Guyyoo Balaambal kan inni akka baratu taasise ajjeeffamee ture. Hiriyyaan isaa kun ajjeefamee guyyaa 30 booda akka madaa'es ibsa. Gonnichiin barataa kutaa 8ffaa ture gaafa waraana daangaarratti ajjeefame. Miidhamasaaf rakkoo keessa turaniif abdii utuu hin kutatin, barnootaan itti fuufe. Yeroo boqonnas magaala Nageellee Booranaa keessatti barattoota kutaa torbaafi saddeetii muummee barnoota Herregaa fi Afaan Ingiliizii tolaan barsiisaa akka ture hima. Kutaa 12ffa irratti qabxii olaanaa galmeessuun Yuunvarsiitii Jimmaatti ramadame. Waggaa tokkoo booda Yuunvarsiitii Jimmaarraa Iskoolaarshiippii Mootummaan kenne Muummee Barnoota "Biomedical Engineering" argatee Biyya Indiyaatti dhaabbata Teknooloojii Vellore jedhamu baratee qabxii olaanaa galmeessuun bara 2022 digrii isaa jalqabaan eebbifame. Bara barnootaa hedduu kana keessatti mudannoowwan hedduun isa mudachuu hima. “Gaafa biyya ture, dhukkubsachaa ture, garuu dhibeen hin argamne. Ergasi yeroo dhibeen COVID-19 addunyaa weerare, qabamee achiin booda akka dhibee sombaa qabu bare. “Rakkowwan kanaaf utuu harka hin kenniin, obsaan irra aanudhaan asi gahe. Waaqaa galatan galcha,” jedha. Biyya Indiyaatti yeroo barataa ture  maallaqa argatuun maatiisaa gargaaraa ture. Kana argee abbaansaa kan dur barnootaaf fedhii hin qabne ijjoolleesaa warra kaan mana barumsa galche. “Ijjoollee teenna keessaa jalqaba namni barate obboleessa kiyya guddaadha. Inni garuu kutaa 10tti keessaa bahe. Namni jalqaba maatii keessaa sadarkaa sadarkaa kanarra ga’e ana. Ergasii ammoo obboleeyyan tiyya baratanii, tokko barsiiftuu, tokko dhiheenna kana eebbifamtee kaan barachaa jiran.” Akka ijjoolleen naannoosaanii barnootan milkooftuu, Galgaloon karoora hedduu qabachuu hima.