Baatirii

Baatirii

Baatiriin elektirikii meeshaa seelii elektirookeemikaalaa of keessaa qabu yoo ta'u hojiinsaas anniisaa keemikaalaa gara anniisaa elektirikiitti jijjiiru dha. Seelin tokko tokkoonsaa moggaa poozatiivii, ykn kaatodii, fi moggaa nageetivii, ykn anoodii qaba. Elektiroolaayitoonni ayonoonni elektiroodota ykn moggaa lamaan gidduu akka yaa'u godhu, kunis karantiin baatirii keessaa yaa'ee hojii akka hojjatuu godha.

Baatiroonni dursaa (primary battery) yeroo tokkoo faayidaarra oolanii achii booda kan gatamani dha; elektiroodonni isaanii yeroo baatiriin hojjatu akkaataa duubatti deebi'uu hin dandeenyeen jijjiiramu. Fakkeenya gaarin baatirii alkaalayinii kan meeshaalee socho'an baayyeen itti fayyadamanii fi kan ifaaf tajaajilu dha. Baatiriin lammaffoo (kan chaarjeffaman) yeroo baayyee chaarjii godhamuu fi faayidaarra ooluu danda'a; qabiyyeen elektiroodii kan jalqabaa yeroo karantiin faallan keessa darbe bakka duraatti deebi'a. Fakkeenyaaf baatirii liid-asidii kan konkolaataa keessatti itti fayyadmnu fi baatirii liitiyeem ayoonii kan elektirooniksii socho'u keessatti itti fayyadamnu kaasun ni danda'ama. Baatiriin bifaa fi danaa addaa addaatin dhufa, seelii baayyee xiqqishuu kan meeshaa warra gurri dabarsu gargaaruu fi sa'aatii harkaatii humna kennuu hanga baatirii guddinaan amma kutaa tokkoo ga'u kan anniisaa waljijjiirraa bilbilaa fi daataa senterii kompitaraaf dhiyeessuu ta'uu danda'a.

Akka tilmaama bara 2005tti, wagga waggaadhan daldallii baatirii qarshii biliyoona $48 baasa, waggaatti guddina dhibbantaa 6% ta'us agarsiisa.

Baatiriin boba'aa bebbeekkamoo akka gaazoliinii caala anniisaa xiqqaa qaba. Kana garuu amma tokko baatiriin anniisaa isaanii akka elektrikiitti (kan gara hojii makaanikaalitti karaa jijjiirramu) waan kennaniif ni fura, karaa biraa boba'aan injiinii keessatti gara hojiitti yeroo jijjiiramu annisaansaa baayyee xiqqaa dha.

Section::::Seenaa.
Jechi baatirii jedhu meeshaa elektirikaalii ibsuuf kan jalqaba fayyadame Beenjamin Firaankiliin ture, kunis bara 1748 Leyden jars baayyee ibsuuf qawwee baayyee kan yeroo sana baatirii jedhamuun wajjin wal fakkeessee (Beenjamin Firaankiliini jecha kana waraanarraa ergifate, baatiriin waraana keessatti meeshaa waraana waliin wajjin tajaajilan ibsa). Alesaandiroo Vooltaa baatirii elektirookeemikaalaa kan jalqabaa kan vooltaayik paayil jedhamau bara 1800tti hojjate. Kunis koopparii fi zinkii walirratti tuullame yoo ta'u gidduusaanii waraqaa bishaan soogiddaa keessa cuubametu jira, baatiriin kun karantii baayyee hin jijjiiramne yeroo dheeraaf maddisiisa. Vooltan voolteejin baatirii kun sababa walnyaatinsa keemikaalaa ta'uu hin hubanne. Vooltan seelonni inni uume kun madda anniisaa hin dhumneeti jedhee amana, fana maleesi nyaatamuu elektiroodota baatiriirra ga'u akka waan nuffisiisaa tokkootti qofa ilaale, akka waan hojii baatirii keessatti hafuu hin dandeenyeetti hin ilaalle. Bara 1834tti, Maayikil Faradaay nyaatamuun elektiroodotaa walnyaatinsa keemikaalaa geggeeffamuun kan dhufu ta'uu fi kan hin oolle ta'uu agarsiise.

Baatiroonni jalqabaa yaalii adda addaa hojjachuuf baayyee murteessoo kan turan yoo ta'u, garuu voolteejin isaanii kan jijijjiiramuu fi karantii guddaa yeroo dheeradhaaf kennuu kan hin dandeenye turan. Baatiriin seelii Daanish jedhamu, kan bara 1836tti kemistii biyya Biriiteen Joon Firedriik Daani'eelin kalaqame, baatirii akka madda elektirikiitti tajaajile kan jalqabaa ti. Baatiriin kun madaala industirii ta'e, akkasumas cimdaa telegiraafii keessati akka madda anniisaatti baayyinaa itti fayyadamuu jalqaban. Baatiriin kun huubboo koopparii kan bulbula kooppar salfeetin guuttame qabata, kana keessa huubboo suphee salfariik asidii fi elektiroodii zinkiitu qabatutu jira.

Seelonni jiidhaan elektiroolaayitii dhangala'oo fayyadamu, kunis yoo seeran qabamuu baate dhangala'uu fi cobuu danda'a. Namoonni baayyen huubboo fuullerraa hojjatame ruuqolee kana qabachuuf itti fayyadamu turan, kunis salphaatti akka caban godhe. Amaloonni akkanaa kun seelii jiidhan meeshaale socho'aniif mijataa akka hin taane godhe. Dhuma jaarraa 19ffaa keessa, baatiriin seelii gogaa kalaqame, isaanis meeshaalee socho'aniif humna dhiyeessuuf mijataa ta'an. Baatiriin seelii gogaa elektiroolaayitii dhangala'oo waan furdaa hin dhangalaanen bakka buusan.

Section::::Akkaataa Ittiin Hojjatu.
Baatiriin aannisaa keemikaalaa qajeeltodhaan gara anniisaa elektirikiitti jijjiira. Baatiriin seelii vooltaayik muraasa of keessaa qaba. Seeliin tokkoo tokkoonsaa walakkaa-seelii lama qaba, walakkaan-seelii elektiroolaayitii elektirikii dabarsu fi anaayonii fi kaatayonii of keessaa qaba; kunis karaa siiriyesiin walqabata. Walakkaan-seelii tokko elektiroolaayitii fi elektiroodii nageetiva ta'e qaba, elektiroodii kanatti anaayoniin (ayoonota chaarjii nageetiva ta'e qaba) itti godaanu; walakkaan-seelii kan biraa ammoo elektirolaayitii fi elektiroodii poozatiiva ta'e qaba, elektiroodii kanatti kaatayooniin (ayoonii charjii poositiiva ta'e qabu) itti godaanu. Walnyaatinsi redksii baatirii kana humna maddisiisa. Kaatayoononni yeroo baatiriin chaarjii ta'u kaatodii irrattii ni hirrifamu (elektiroonin itti dabalama), anayoononni ammoo yeroo dischaarjii ta'u anoodii irratti ni oksideeffamu (elektiroonin irraa fudhatama).

Seelii-walakkaan tokko humna elektiroomootivii (electromotive force - emf) qaba, kunis dandeettii inni karantii elektirikii keessoo seelii irraa gara duuba seelitti oofuf qabuun murteeffama. emf dhugaa garaagarummaa emf walakkaa-seelii lamaani ti. Kanaafuu, yoo elektiroodonni emf formula_1 fi formula_2 qabaatan, emfn dhugaa formula_3 dha; jecha biraatin, emf dhugaa garaagarummaa dandeettii riddaakshinii walnyaatinsa-walakkaa ti.

Humna elektirkii hoofu ykn formula_4 kan moggaa seelii baatirii hoofu voolteejii moggaa (terminal voltage) jedhama, voolteejidhaan safaramas. Voolteejin moggaa, kan seelii chaarjii gochaas ta'ee dischaarjii gochaa hin jirree tokko voolteejii sarkiyuutii banaa jedhama, kuns emf seelichaa wajjin wal qixxee dha. Sababa ittisa keessootiin (internal resistance), chaarjin moggaa seelii dischaarjii gochaa jiruu tokkoo voolteejii sarkiyuutii banaarra xiqqaa dha, kan seelii chaarjii gochaa jiruu ammoo voolteejii sarkiyuutii banaa ni caala. Seelii yaadaa kan baayyee bayeessa ta'e ittisa keessaa xiqqoo qofa qabaata, hanga dhumutti voolteejin moggaa seranaa formula_5 qabaata, achii booda 0tti gadi bu'a. Yoo seelin akkasii voolteejii 1.5n odoo hin jijjiiramin qabaatee fi chaarjii kolombii tokkoo kuusee kaa'e, achii booda yoo guutummaan dischaarjii godhe hojii juulii 1.5 ta'u hojjachuu danda'a. Seelii dhugaarratti garuu, ittisni keessoo yeroo dischaarjin godhamu ni dabala, akkasumas voolteejiin sarkiyuutii banaa yeroo dischaarjiin godhamu ni hirrisa. Yoo giraafin voolteejii fi ittisaa yeroo irratti hundaa'ee kaafame, suurri uummamu yeroo baayyee qonyoo dha; bifti qonyoo kanaa kemistirii fi tarreeffama keessa seelotaa irratti hundaa'ee ni jijjiirama.

Voolteejin moggaa seelii irratti uummamu humna walnyaatinsi keemikaalaa elektiroodota fi elektiroolayitoota gidduutti ummamu baasu irratti hundaa'a. Seelin alkaalayinii fi zinkii-kaarbonii kemistirii addaa qaba, garuu tilmaamaan emf vooltii 1.5 qaba; akkasumas seelonni NiCad fi NiMH kemistirii addaa qabu, garuu tilmaamaan emf vooltii 1.2 qabu. Seelonni liitiyemiigaruu emf vooltii 3 ykn sanaa ol qabu.

Section::::Akaakuu Baatirii.
Baatiroonni baatirii dursaa (primary battery) fi baatirii lammaffootti addaan qooddamu:

Baatiroonni<nowiki> </nowiki>dursaa muraasni, fakkeenyaaf kan sarkiyuutii telegiraafiif itti fayyadaman, elektiroodii isaanii jijjiirun hojiitti deebifamu. Baatiriin<nowiki> </nowiki>lammaffoo, sababa bittinaa'uu wantoota ka'aa baatirichaa, elektiroolaayitii dhabuu fi nyaatama sibiila keessa isaarran kan ka'e, yeroo daangaa hin qabneef chaarjeffamuu hin danda'an.
Section::::Baatirii Dursaa.
Baatiriin<nowiki> </nowiki>dursaa, ykn seelin dursaa, yoo walittii qabaman battalumatti karantii maddisiisuu jalqabu. Baatiroonni kun meeshaale socho'an kan karantii xiqqaa barbaadan, kan darbee darbee qofa fayyadaman, ykn bakka madda anniisaa biraarraa fagoo ta'etti waan akka akeekkachiisaa (alarm) fi sarkiyuutii walqunnamtii keessatti bakka anniisan elektirikii darbee darbee qofa jirutti tajaajilarra oolu. Baatiriin dursaa haala amansiisaa<nowiki> </nowiki>ta'een chaarjeffamu hin danda'an, sababiinsaas walnyaatinsi keemikaalaa<nowiki> </nowiki>geggeeffamee salphaatti duubatti deebi'uu waan hin dandeenyeef, akkasumas meeshaa ka'aan baatirichaas bakka jalqabarrattii irra turetti waan hin deebineef. Oomishtoonni baatirii baatirii dursaa chaarjessuuf yaaluu hin gorsan.

Walumaa<nowiki> </nowiki>galatti, baatiriin dursaa baatirii charjeffamu caalaa rukkina anniisaa guddaa qabu, garuu baatiriin dursaa (baatirii gataman) hojiiwwan anniisaa guddaa barbaadan kan loodii oomii 75 (75Ω) gadi ta'anirratti sirriitti hin hojjatan.

 Akaakuun baatirii gatamanii baayyee beekkamaan kan akka Zinki-kaarbonii fi baatirii alkaalaayiniifaa ti.

Section::::Baatirii Lammaffoo.
Baatiriin<nowiki> </nowiki>lammaffoo, seelii lammataa ykn baatirii chaarjeffamanis ni jedhamu, jalqaba odoo itti hin fayyadamin dura chaarjii godhuun dirqama; wayita baayyee yeroo oomishaman meeshaa ka'aansaanii haalata gadchaarjidii ta'erratti argama. Baatiroonni chaarjeffaman karantii elektirikii itti gadi-lakkisuun chaarjeffamu, kunis walnyaatinsa keemikaalaa kan yeroo baatirii sanatti fayyadamaan geggeeffamu gara duubaatii deebisa. Meeshaalen karantii barbaaddamu madaalanii dhiyeessan chaarjerii jedhamu.

Baatiriin chaarjeffamu kan jalqabaa baatirii liid-asidii ti. Teknooloojin kun elektiroolaayitii<nowiki> </nowiki>dhangala'aa baattuu hin saamsamne keessa jiru qabata, kunis baatiriin sun yeroo hunda ol garagaree akka dhaabbatuu fi naannoon baatirii sanaa gaazii hayidiroojinii yeroo garmalee chaarjeffamu baasu akka bittinneessuu danda'uuf jecha qilleensa sirriitti akka argatu gochuu barbaachisa. Baatiriin liid-asidii anniisaa elektirkii<nowiki> </nowiki>inni dhiyeessuu danda'u wajjin yoo madaallame amma tokko ulfina guddaa qaba. Baasin oomishaasaa xiqqaa ta'uunii fi karantii guddaa inni qabu akka baatiriin kun bakka anniisaan (tilmaaman 10Ah ol) ulfinaa fi salphina qabachuu caalaa baayyee barbaachisaa ta'etti akka baayyinaan hojiirra oolu godhe. Faayidaan isaa inni guddaan baatirii konkolaataa ta'uudha, kunis karantii fiinxee amapiirii 450 kenna.

Baatiriin<nowiki> </nowiki>liid-asidii saamsamaa vaalviin too'atamu (baatirii LAVT) industirii konkolaataa keessatti akka bakka bu'aa seelii jiidhaa liid-asidiitti tajaajila. Baatiriin LAVT akka elektiroolaayiitiitti salfariik asidii akka hin sochoone godhame fayyadama, kunis carra inni dhangala'uuf ykn yaasuuf qabu hirrisuun umurii baatirii sanaa dheeressa. Baatiroonni LAVT<nowiki> </nowiki>elektiroolaayitiin isaanii akka hin sochoone godhu. Akaakun lamaan:
Baatiroonni chaarjeffaman kan salphaatti socho'an "seelii gogaa" saamsame baayyee of<nowiki> </nowiki>keessati qabatu, isaanis tajaajila akka bilbila mobaayilii fi koyyaatif<nowiki> </nowiki>baayyee fayyadu. Seelonni gosa kanaa (tarree kana keessatti rukkinni humnaa fi gatiin dabalaa deema) nikeel-kadimiyeem (NiCd), nikeel-ziink (NiZn), hayidiraayidii sibiilaa nikelii (NiMH), fi liitiyem-ayonii (Li-ion) qabata. Liitiyem-ayoniin gabaa seelii gogaa chaarjeffamuu keessaa isa guddaa fudhata. NiMHn tajaajila baayyee keessatti sababa humnaan caaluuf NiCd bakka bu'eera, garuu NiCd meeshaalee anniisaa, raadiyoo gama-lamaa, fi meeshaalee mana yaalaa keessatti ammallee ni tajaajilu.

Kalaqni<nowiki> </nowiki>dhihoo kana dhufe ammoo baatirii elektirooniksii of keessaa qabu kan akka USBCELL baatiriin AA karaa USBtiin chaarjii gochuu nama dandeessisa,  akkasumas qarqaba baatirii gamna (smart battery packs) kan<nowiki> </nowiki>too'ataa haalata-chaarjii fi sarkiyuutii ittisaa kan baatiriin sun garmalee chaarjii fixatee akka hin miidhamne ittisu qabu faa dha. Of-gadchaarjessan gadaanaan (OGG) seelonnii lammaffoon odoo gurguraaf hin bittimfamin dura akka chaarjeffaman godha.

Section::::Akaakuu Seelii Baatirii.
Seelonni elektirookeemikaalaa<nowiki> </nowiki>baayyen uummamaniiru, saxaxaa fi adeemsa keemikaalaa gara garaas qabu; isaanis gaalvaaniik seel, elektirolaayitiik seel, fiyuul seel, filoowu seelii fi vooltaayik paayilii faa dha.

Section::::Seelii Jiidhaa.
Seelii jiidhan elektiroolaayitii dhangala'oo qaba. Maqaan biraa isaan qaban seelii lolaa, kunis sababa elektiroolaayitii<nowiki> </nowiki>dhangala'oon qaama keessoo baatirii sanaa hunda uwwisuuf, ykn seelii qaawwaa, sababiinsaas gaasin yeroo hojjatan isaan uuman yaa'ee gara qilleensaatti waan makamuu fi. Seelii jiidhan seelii gogaa dura kalaqame, baayyinaan elektirookemistirii barachuu keessatti akka meeshaa<nowiki> </nowiki>barnootaatti tajaajilu. Baatiriiwwan kun meeshaa laabiraatorii keessatti argamuu, kan akka biikeriitti fayyadamuun akkamitti akka seelonni elektirookeemikaalaa<nowiki> </nowiki>hojjatu agarsiisuuf jecha salphaatti hojjachuun ni danda'ama. Seelii jiidhaan addayaa kan seelii konsentireeshinii (concentration cell) jedhamu, nyaatama sibiilaa (corrosion) hubachuuf fayyada. Seelii jiidhaan baatirii dursaa (kan hin chaarjeffamne) ykn kan lammaffoo (kan chaarjeffamu) ta'uu danda'a. Jalqabarratti, baatiriin dursaa hundi, seelii Daani'eel dabalatee, huubboo fuulleerraa hojjatame kan gubbaansaa<nowiki> </nowiki>banaa ta'e keessatti seelii jiidhaa ta'anii hojjataman. Baatiriin dursaa kan seelii jiidhaa ta'an kan biraa "Leclanche cell, Grove cell, Bunsen cell, Chromic acid cell, Clark cell, fi Weston cell"<nowiki> </nowiki>dha. Baatirii seelii gogaa jalqabaa hojjachuuf kemistirii seeli Leelaanchitu hojiirra oole. Seelii jiidhan ammallee iddoowwan akka baatirii konkolaataa fi industirii humna eeggataa kan akka iswiichi giir<nowiki> </nowiki>(switchgear), telekoominikeeshinii, ykn UPS gurguddaa keessatti ni tajaajilu, garuu idoo baayyetti baatiriin seelii jeel bakka bu'aniiru. Tajaajilli akkasii baayyinaan seelii liid-asidii ykn nikel-kaadimiyemii fayyadamu.

Section::::Seelii Gogaa.
Seelii gogaan elektiroolaayitii<nowiki> </nowiki>baayyee furdaa (paste) fayyadamu, kunis jiidha xiqqoo kan karantiin akka yaa'u godhu qofa qaba. Haala faallaa seelii jiidhaa ta'een, seelii gogaan gara kamittuu yoo garagalee ni hojjata, kunis dhangala'aa bilisaan socho'u waan hin qabnee fi; amalli kun seelii gogaa meeshaalee socho'aniif mijaataa taasisa. Yoo wal dorgomsiifaman, seelii jiidhan jalqabaa qabduu fuullerraa hojjatame waan ta'eef kan salphaatti cabu ture, kunis karaa gubbaa banaa yoo ta'u uleen liidii keessa gadi cuubbama ture, akka hin dhangalaaneef of eeggannoo barbaada ture. Hanga baatiriin jeel oomishametti, baatiriin liid-asidii socho'uu danda'uu fi fayyummaa (safety) seelii gogaan qabu hin qabu ture.

Seelii<nowiki> </nowiki>gogaan baayyee beekkamaan baatirii ziinki-kaarbonii ti, yeroo tokko tokko seelii Leelaanchi gogaa jedhama. Baatirii ziinki-kaarbonii, akkumaa baatirii alkaalaayinii, yaadan voolteejii 1.5 qaba; kunis lamaanuu ruuqolee ziinki-maangaaneez daay'oksaayidii waan fayyadmaniifi.

Seelii gogaan beekkamaan anoodii ziinkii qaba, yeroo baayyee qabduu huubboo akmooyyee qaba, kaatodiinsaa ulee kaarboonii fi kan garaa walakkaa jiru dha. Elektiroolaayitiinsaa ammooniyeem kilooraayidii furdaa hin dhangalaane kan anoodii ziinkitti aanee jiru dha. Iddoon hafe kan elektiroolaayiitii fi kaatodii kaarbonii gidduu jiru dhangala'aa furdaa isa lammaffaa ammooniyeem kilooraayidii fi maangaaneez daay'oksaayidii qabata. Maangaaneez daay'oksaayidiin akka "depolariseritti" tajaajila. Saxaxa tokko tokko keessatti, ammooniyeem kilooraayidiin ziinki kiloraayidiidhan bakka buufma.

Section::::Soogidda Bulbulame.
Baatiriin<nowiki> </nowiki>soogidda bulbulamee baatirii dursaa ykn kan lammaffoo kan soogidda bulbulame akka elektiroolaayitiitti fayyadmanu. Yeroo oo'a guddaa keessatti waan hojjataniif oo'i akka keessaa alatti hin baane sirriitti saamsamuu qabu.

Section::::Eeggataa (Reserve).
Baatirii<nowiki> </nowiki>eeggataan (reserve battery) addaan diiggamee (akka humna hin kennine godhamee) yeroo dheeradhaaf kaawwamuu danda'a (tarii waggoota dheeraaf).<nowiki> </nowiki>Yeroo barbaaddamu, baatiriicha walitti deebifama (fkn elektiroolaayitii<nowiki> </nowiki>itti dabaluu); tokkicha walitti deebifamnaan, baatirichi chaarjii ta'e hojiif qophii ta'a. Fakkeenyaaf, baatiriin fiyuuzii qawwee elektiroonikiin hojjatuu irratti itti fayyadaman, qawween yeroo dhuka'e ka'u: safisni sun haguuggaa elektiroolaayitii cabsuun baatiriin sun akka<nowiki> </nowiki>ka'u godha, kunis sarkiyuutin fiyuuzii anniisaa akka argatu godha. Baatiriin eeggataa yeroo dheera erga kuufamanii booda (waggaan kan lakkaawwamu), baayyinaan umurii gabaabaaf qofa (sekendii ykn daqiiqaa) akka hojjatu godhameet saxaxama. Baatiriin bishaanin kaafamu, meeshalee qorannoo garbaa ykn meeshaalee waraanaa yeroo bishaan keessa seenan akka<nowiki> </nowiki>hojjatu godhu.

Section::::Hujjeeffama Seelii Baatirii.
Amallii<nowiki> </nowiki>baatirii marsaa fe'iisaa (load cycle) irratti, marsaa chaarjessuu irratti, ykn umurii irratti hundaa'un jijjiiramuu danda'a, kunis saba kemistirii keessoo, xuuxxama karantii, fi tempireecharaa tini.


Ibolaa

Ibolaa

Ibolaan dhibee namaa fi piraayimeetota (primates) kaan qabu yoo ta'u dhibee kana kan fidus vaayiresii ibolaa ti. Mallattoon dhibee kanaa vaayireesin kun nama qabee guyyaa lamaa hanga torban sadi'iitti mul'achuu jalqaba; mallattoonsaas oo'a qaamaa, qoonqoon madaa'uu, dhukkubbii hirree, fi mataa bo'oofaa dha. Yeroo baayyee hoqqisiisuu, albaasuu fi waan akka finniisa fakkaatu qaamarratti yaa'un itti fufee dhufa, kana wajjin tiruu fi kaleen hojiin isaanii baayyee gadi bu'a. Yeroo kana, dhukkubsataan karaa qaama keessaa fi alaatin dhiigni keessaa yaa'uu jalqaba.

Vaayiresiin kun dhiiga ykn dhangala'aa bineelda dhukkuba kanaan qabamee yeroo tuqan nama qaba. Karaa qilleensaa tatamsa'uu danda'uunsaa hanga ammaatti hin mullanne. Sinbirri alkanii ija mukaa nyaattu vaayiresii kanaan odoo ofii hin qabamin baattee akka tatamsaastu amanama. Namni tokkicha qabamnaan, dhibeen kun namootarraa namootatti ni darba. Dhiirri dhibee kanaan qabamee fayye, vaayiresii kana karaa mi'oo hanga ji'a lamaatti nama biraatti dabarsuu danda'a. Dhibeen kun akka nama qabe baruuf, dhibeewwan mallatto Ibolaa fakkaatu qaban kan akka busaa, koleeraa, fi vaayireesota nama dhigsisan akka hin taane dura addaan baafama. Sana booda mirkaneessuuf, dhiigni dhukkubsataa fudhatamee antiibodii vaayiresii, RNA vaayiresii, ykn vaayiresii mataasaa akka qabu ni qoratama.

Ittisni dhibee kanaa, dhibeen kun bineeldota qabamanirraa gara namaatti akka hin tatamsaane to'aachuu dabalata. Kunis bineeldonni dhibee kanaan qabamuu isaanii sakatta'uu fi yoo qabaman ajjeessanii reeffa isaanii karaa sirrii ta'een gatuu dha. Foon seeran affeeluunii fi yeroo foon tuttuqan uffata ittisaaf ta'u uffachuun fayyaduu danda'a, akkasumas naannoo nama dhbee kana qabuu jiraannan, uffata ittisaaf ta'uu kaawwachuu fi harka dhiqachuunis ni fayyada. Eddattoon dhangala'aa qaamaa fi tishuu nama dhibee kana qabu irraa fudhatame of eeggannoo guddaan qabatamuu qaba.

Qorichi dhibee kana faayyisu hanga ammaatti hin argamne. Yaalin namoota qabamaniif godhamu yaalii gargaarsa qofa, kunis dhangala'aa karaa afanii kennuu (xinnoo miyaa'aa fi soogidda kan qabu) fi dhangala'aa karaa ujummoo dhiigaa kennuu dabalata. Dhibeen kun carraan ajjeesuusaa guddaa dha, kan qabman keessaa naannoo dhibbantaa 50% hanga 90% ni ajjeesa. Iboolan jalqaba kan argame Sudaan (amma Sudaan Kibbaa) fi Rippabiliika Dimookiraatawaa Koongoo keessatti. Dhibeen ibolaa baayyinaan Afrikaa keessatti naannoo tirooppikii Sahaaraa gadiitti akka weeraraatti ka'a. Bara 1976 (bara itti jalqaba argame) hanga 2013tti, Dhaabbannii Fayyaa Addunyaa keezii 1,716 gabaase. Weerarri guddaan hanga har'aatti uummame kan bara 2014tti Afrikaa Dhihaa keessatti ka'e yoo ta'u biyyoota akka Giinii, Seraa Liyoon, Laayibeeriyaa fi Naayijeeriyaa keessatti mul'ate. Hanga Onkoloolessa 1, 2014tti, namoonni 3,069 qabamuunii fi kana keessaa 1,552 du'uun gabaafameera. Talaallii humuufojjachuuf yaalin godhamaa kan jiru yoo ta'u, hanga ammaatti garuu hin argamne.

Section::::Mallattoo.
Mallattoon ibolaa akkuma tasaa dura sadarkaa infuleenzaa fakkaatun, kunis mallattoo dhadhabbii, oo'a qaamaa, mataa bo'oo, fi dhukkubbii buusaa, hirree fi qomaa agarsiisa. Hoqqisiisuu, garaa kaasaa, fi nyaata jibbuun mallattoo beekkamaa keessa tokko. Mallattoon darbee darbee mul'atu: madaa qoonqoo, dhukkubbii qomaa, hinqirsoo, qilleensi namatti hirrachuu fi waa liqimsuu dadhabuu dha. Dhibeen kun nama qabee hanga mallattoon mul'achuu jalqabutti giddu galeessan guyyaa 8 hanga 10 fudhata, garuu bultii 2 hanga 21 gidduu ta'uu mala. Gogaa qaamarratti dhiitaa xixiqqoo akka finniisaa fida (dhibbantaa 50% irratti). Mallattoon ibolaa gara jalqabaa busaa, dengue fever ykn tropical fevers kan biroo wajjin walfakkaata, kunis hanga dhibeen sun guddatee dhiiga qaama keessaa yaasu jalqabutti.

Dhukkubsattoota 40-50% irratti, karaa qaamni ittii madaa'eefi karaa uraa qaamaa (fkn ujummoo mariimaanii fi garaacha, funyaan, buqushaa, iddiddii) dhiigni yaa'un gabaafameera. Sadarkaa dhiiguu, kan mallattoo jalqabaa booda guyyaa 5 hanga 7tti dhufu kanarratti, dhiigun qaama keessoo hoqqisa dhiiga qabuu fi ija diimateen of mullisa. Dhiigni googaa qaamaatti yaa'e waan akka petechiae, purpura, ecchymoses andhematomas (keessaahuu naannoo limmoon waraannatanitti) uuma. Dhukkubsattoonni qufa'anii dhiiga aakkifatu, dhiiga hoqqisu/balaqqamsiisu ykn bobbaa wajjin dhiiga baasu.

Baayyee dhiiguu muraasa, akkasumas yeroo baayyee garaachaa fi marrimaan irratti qofa kan murtaa'e dha. Walumaa galatti, mallattoon dhiigni yaa'uu kun dhibeen hammaachaa deemuu kan agarsiisuu yoo ta'u dhiiga baayyee dhabuun kun du'atti geessa. Namoonni dhibee kanaan qabmana hundi sirni marsaa dhiiga akka keessa jiru muulisu, dhiigni itituu diduu dabalatee. Namni qabame tokko yoo fayyuu baate, erga mallattoon jalqabaa mul'atee guyyaa 7 hanga 16tti (yeroo baayyee 8 fi 9 gidduutti) ni du'a, du'a kanas kan fidu qaamoonni (fkn tiruu, kalee, kkf) hojii dhaabuu isaanitti.

Section::::Sababa.
Dhibeen ibolaa vaayiresii shan kan warra ibolavaayiresii, maatii filooviraayid, fi oordarii mononegavaayiraals jalatti ramadaman keessaa afuriin dhufa. Vaayireesonni dhibee fidan arfan vaayiresii Bundibugyo (BDBV), vaayiresii Sudaan (SUDV), vaayiresii Taï Forest (TAFV), fi tokko ammoo kan salphumatti vaayiresii Ibolaa (EBOV, duraan vaayiresii Ibolaa Zaayer jedhama) jedhamuuni. Vaayiresii Ibolaa (EBOV) kan jedhamu kun sanyii Zaayer ibolaavaayiresii jalatti ramadamu kan qofaa yoo ta'u vaayiresota dhibee kana fidan keessaa isa hamaa dha, akkasumas weerara ka'e baayyee kan kaase isa.  Vaayiresii shanaffaan Reston virus (RESTV) jedhamu namarratti dhibee fida jedhamee hin yaaddamu. Vaayiresonni ibolaa shananuu vaayiresii Marburg jedhamun walitti dhiyaata.

Section::::Daddarbuu.
Namarraa-namatti daddarbuun kan dhufu dhiiga ykn dhangala'aa qaamaa nama dhukkubsatee tuquun (reeffa nama du'ee dabalatee), ykn wantoota vaayiresii kanaan fallamee tuquun, keessaahuu limmoo wayyaa ittiin hodhanii fi limmoo mana yaalaaa, ta'uu danda'a. Carraan dhibeen kun weerara guddaa geggeessuuf qabu xiqqaadha jedhamee yaaddama, sababiinsaas dhangala'aa dhukkubsataa keessaa bahe qajeeltodhaan tuttuquun qofa waan darbuufi. Mallattoon dhibee kanaa dhukkubsataan akka hin sochoone waan godhuuf carraan namni kun dhibee kana tatamsaasuff qabu ni xiqqaata. Reeffi nama du'ee dhibee kana waan dabarsuuf, sirni awwaalchaa aadaa dhibee kana baballisuu danda'a. Weerara bara 2014 irratti Giinii keessatti dhibeen kun harki lama-sadaffaan kan dhufe sababa awwaalchatiin jedhamee amanama. Mi'oon namoota dhukkubsatanii fayyanii hanga ji'a sadi'iitti dhibee kana dabarsuu danda'a. Weerarri ibolaa kan jalqabaa akkamitti akka ka'e hin beekkamu. Weerarri vaayiresii ibolaa kan jalqabaa dhangala'aa bineelda dhibee kanaan qabame tuquun namatti darbuu hin oolle jedhamee amanama.

Sababa inni baballatuuf keessa inni tokko biyyoota Afrikaa keessatti manneen yaalaa baayyee dadhabaa waan ta'anii fi. Hojjattoonni fayyaa kan uffata ittisaa seeran hin kaawwanne dhibee kanaa qabamuu danda'u. Dhibeen kun Afrikaa keessatti karaa hospitaalaa tatamsa'eera sababinsaas limmoo irraa deebi'anii fayyadamuu fi of eeggannoon waliigalaa dhabamuu dha. Buufanni fayyaa kan dhukkubsattoota yaalaa jiran tokko tokko bishaan ujummoollee hin qaban.

Ibolaan karaa qilleensaa darbuunsaa hin gabaafamne. Garuu, laabiraatorii keessatti kan qophaawu, cobni 0.8– 1.2-μm ta'u qillensa wajjin yoo ol xuuxame dhibee kana nama qabsiisuu danda'a. Vaayiresiin kun, waltuquu tokko malee booyyerraa gara piraayimeetotaatti tattamsa'uu akka danda'u mul'ateera, garuu qorannoon kun daddarbuu akkasii piraayimeetota nama-hin-taane gidduutti arguu hin dandeenye.

Sinbirri alkanii ija mukaa gartokkeen nyaatame lafatti gadi darbatti, achii hoosiftoonni lafarra jiraatan kan akka goorillaa ija mu harca'e sana nyaatu.Cancalli ta'umsa akkasii kun karaa al-qajeeltoo dhibeen kun baattuu vaayiresii kanaarraa gara bineelda biratti ittiin darbu dha, kunis gorora sinbira alkanii vaairesii baachuu ilaalchisee qorachuutti geesse. Oomishni ija mukaa, amalli bineeldaa, fi wantoonni biraa yeroo fi iddoo adda addaatti jijjiiramuun isaanii ka'umsa weerara dhibee kanaa bineeldota keessatti fida.

Section::::Kuusaa.
Sinbirri alkanii kuusaa uummamaa vaayiresii Ibolaa ti. Biqiltoonni, aritiropoodonnii fi sinbirris tarii ta'uu danda'u jedhamee yaaddama. Bosonatti, dhibeen kun kan darbu yeroo sinbirri alkanii dhibee kanaan faalamte ija mukaa gartokkeensaa nyaatame ykn foon ija mukaa gad darbatte, achii booda hoosiftoonni lafarra jiraatan kan akka goorillaa fi kuruphee ija mukaa bu'e san nyaatu. Cancalli akkasii kun sanyii uummaan baattuu vaayiresii ibolaa ta'e keessaa gara sanyiiwwan biraatti karaa kallattii-alaan akka darbuuf carraa uuma. Kunis vaayiresii gorora simbira alkanii kuduraa nyaatu keessa jiruu irratti qorannoo gochuutti geesse. Oomishni kuduraa, amalli bineeldaa, fi sababoonni biraa yeroo fi iddoo adda addaatti jijjiiramuun bineeldota keessatti ka'umsa weerara dhibee kanaa fida.

Simbirri alkanii warshaa jirbii kan jalqaba weerarri dhibee ibolaa bara 1976 fi 1979 keessatti mul'ate keessa akka jiraachaa turte, akkasumas weerara vaayiresii kan Marburg kan bara 1975 fi 1980 ka'e keessaas harka akka qaban dubbatame. Sanyii biqiltootaa 24 fi sanyii bineeldota lafee dugdaa qaban 19 kan yaaliif jecha vaayiresii ibolaan waraanaman keessaa, simbira alkanii qofatu dhibee kanaan qabame. Simbirri alkanii mallattoo dhibee kanaan yeroo qabaman mul'atu hin agarsiifne, kunis baattuu vaayiresii kanaa ta'uu isaanitiif ragaa ture. Sarvee bineeldota 1,030 irratti, simbira alkaniii Gaabonii fi Rippabiliika Koongoo 679 dabalatee, irratti bara 2002-2003 godhameen, simbirri alkanii kuduraa nyaatan 13 keessatti RNA vaayiresii ibolaa qabu ture. Hanga 2005, simbirri alkanii kuduraa nyaattu (Hypsignathus monstrosus, Epomops franqueti, and Myonycteris torquata) vaayiresii ibolaa akka qaban adda baafameera. Sanyiiwwan kun yeroo ammaa baattuu uummaan akka kuusaa vaayiresii ibolaa akka ta'an shakkama. Antiibodiin vaayiresii Zaayerii fi Reston simbira alkanii Baangilaadish keessatti argameera, kunis baattuun vaayiresii kanaa fi mallattoon filoovaayiresii Eeshiyaa keessa akka jiru agarsiisa.

Bara 1976 fi 1998 gidduuti, hoosiftoota, simbira, reptaayiloota, amfibiyaanota, fi artiroopoodota 30,00 naannoo weerarrii ibolaa ka'e keessa akka eddattootti fudhamatame keessaa, vaayiresiin ibolaa keessatti hin argamane, kunis hurraa jenetiikii roodentii ja'a (Mus setulosus fi Praomys) fi shiruu(Sylvisorex ollula) Rippabiliika Gidduagaleessa Afrikaa keessaa dhuferraa argameen ala jechuudha. Yeroo weerara 2001 fi 2003, hurraan vaayiresii ibolaa raqa goorillaa fi chimpaanzii keessatti argameera, kunis boodarra dhibeen kun akka nama qabuuf madda ta'e. Haa ta'u malee, sanyiiwwan kanaa dhibeen kun yoo qabee waan ajjeesuuf, isaan akka kuusaa uummamaatti tajaajiluu hin danda'an.

Section::::Qorannoo Vaayireesichaa.
Vaayiresiin ibolaa jinoomii RNA maraa tokko kan nama hin faalle qaba. Vaayireesin ibolaa jinoomii tilmaaman 19 ta'nii fi kan jiinii torba tartiiba 3'-UTR-NP-VP35-VP40-GP-VP30-VP24-L-5'-UTR of keessaa qaban qaba. Jinoomin vaayireesin ibolaa shananii (BDBV, EBOV, RESTV, SUDV, fi TAFV) tartiibaa fi lakkoofsa fi iddoo jiiniin walirra oolutti gargari. Akkuma filoovaayiresii hundaa, vaayiresiin ibolaa paartikilii maraa danaa ulee hookkoo fakkaatu ykn boca "U" ykn "6" qabu dha, kana malee vayiresiin kun maramaa, geengoo ykn kan damee qabu ta'uu danda'a. Walumaa galatti, vaayireesin ibolaa ballinaan 80 nm yoo ta'u dheerinaan garuu gargari. Dheerinni ibolaa miidiyaanin 974 hanga 1,086 nm (kunis faallaa marburgvirions kan dheerina midiyaaniin 795–828 nm ta'e qabuu ti) ta'a, garuu paartikiliin ibolaa dheerina hanga 14,000 nm ta'u qabu tishuu namni guddise keessatti argameera.

Marsaan jireenya vaayiresii ibolaa yeroo vaayiriyoniin rissepterii seelitti of qabsiise jalqaba, itti aansuun marsaan seelii vaayiresii membireenii seelii wajjin tokkooma, niwuukilookaspiidin vaayiresii gara saayitosoolitti gadilakkifama. Gilaayikoopirootiniin (GP1,2 jedhama) vaayiresii ibolaa, dandeettii seelitti of qabsiisuu fi seelii faaluu kennaaf. RNA poliimeraasin vaayiresii kanaa, kan jiinii L lakkadaa'e,gartokkeen niwuukilookaspiidii banuun jiinii gara mRNAttii dabarsa, kunis achii booda gara pirootiinii istiraakcheraalii fi nan-istiraakcheraaliitti jijjiirama. Pirootiinin baayyinaan oomishamu niwukiyoopirootiini dha, priootiinin akkasii kun seelii keessatti baayyachuunsaa iswiichiin L jiinii dabarsuuraa gara jinoomii baayyisuutti yoom akka ce'u murteessa. Seelii baayisuun antiijinoomii dheerina-guutuu, maraa poozatiivii qabu uuma, kunis itti aansun garagalcha jinoomii vaayiresii maraa-nageetiiviitti jijjiirama. Istiraakcheraal pirootiinii fi jinoomiin haaraa oomishame kun ofumaa walitti gaggaluun seel membireenii qarqaraatti karaa keessa walitti qabamu. Vaayiroonin seelii irraa akka dameetti marguu jalqaba, maraa seelii isaas seel membireenii irraa marganirraa fudhatu. Partikiliin guddate kun sana booda seelii biraa weeraruun marsaa kana irra deebi'ee hojjata. Jenetiksii vaayireesii ibolaa qorachuun baayyee ulfaata, sababiinsaas dhibee nama qabsiisuu waan danda'uuf.

Section::::Paatoofiiziyooloojii.
Seelonnii ujummoo dhiigaa karaa keessaa jiran(endothelial cells), makroofeejonni, fi seelonni tiruu dhibeen iboola kan guddinaan miidhu keessa adda dureedha. Dhibeen qabamuun booda, gilaayikoopirootiinin burqisiifame, kan gilaayikoopirootiinii bulbulamu xiqqoo (small soluble glycoprotein - sGP) ykn gilaayikoopirootiinii vaayiresii ibolaa jedhamutu, hojjatama. Vaayiresii ibolaa baayyisuun oomisha pirootiini seelotaa faalamanii fi sirna ittisaa dhukkubsataa dhiphina keessa galcha. sGPn pirootinii sirna asattoo dabarsuu niwutiroofiilsi (neutrophils), gosa seelii dhiiga adii kan ta'e, jeequ oomisha, kunis vaayiresiin kun sirna ittisaa jalaa niwutiroofiilsin akka dafee hojiitti hin bobbaane gochuun jalaa miliqa. Seelonni dhiiga adii kun vaayiresii kana baatanii  qaama hunda keessa gara limfi noodii, tiruu, somba, fi hadhooftuutti faffacaasu. Vaayiresiin jiraachuu fi miidhamni seelii kan vaayiresiin isa keessatti oomishamee keessaa ba'urran kan ka'e dhufu, asattoon keemikaalaa(kan akka TNF-α, IL-6, fi IL-8) akka gadilakkifamu godha, kunis asattoo molokiyuulii kan oo'a qaamaa fi gubaa ti. Miidhaan seelii namaarra ga'u, kan seeliin indooteeliyaalii(endothelial cells) fidu, ujumoo dhiigaa irraan miidhaa ga'a. Miidhamni ujummoo dhiigaa kun oomishmuu GPrraan ka ka'e ittuu ammaata, GPn wanti seelonni walitti akka qabatan godhu hirrisa, fi miidhaa tiruu kan dhiigni seeran akka hin ittitne godhu fida.


Infoormaatiksii

Infoormaatiksii

Infoormaatiksiin tooftaa saayinsaawaa fi qabatamaa ta'een shallagaa fi faayidaa isaa qorachuudha. Informaatiksiin haala tooftawaa ta'een danda'amummaa, caasaa, himannoo, fi adeemsa tooftawaa (ykn seermurtoo) kan odeeffannoo guuruu, hujeessuu, kuusuu, tamsaasuu, fi argachuuf bu'uura ta'e qorachuu dha; odeeffannoon kun kuufannoo kompitaraa keessatti haala laklameetin kan lakkaddaayee ykn haala jiinii fi caasaa pirootiniitin seeloota baayoloojikaawaa keessa kan jiru ta'uu danda'a. Saayintistiin kompitaraa tiyoorii shallagaa fi saxaxuu meeshaalee shallagaa irratti addayeeffata.


Paaris

Paaris

Paaris magaalaa guddoo Firaansi fi Firaansi keessatti magaala ummanni baayyee keessa jiraatu dha.

<br>


Barliin

Barliin

Barliin magaalaa guddoo Jarmanii fi magaalaa guddoo mootummaa naannoo tokkoo ti. Barliin jiraattota miliyoona 3.5 qabdi, kunis Jarmanii keessatti magaalaa baayyina ummataatin guddicha taasisa.

<br>


Landan

Landan

Landan magaalaa guddoo Ingilaandii fi YK ti.


Mooskoo

Mooskoo

Mooskoon magaalaa guddaa Raashiyaa fi ummata baayyee qabduu ti.


Oliiqaa Dingil

Oliiqaa Dingil

Oliiqaa Dingil lammii Oromoo yoo ta’u, ummata Oromoo naannawa Qeellem Wallaggaa keessa jiraatu jidduudhaa kanneen hidda ja’an Sayyoo warra Laaloorraa dhalate. Qorannoon seenaa hangaa har'aatiin maqaa hadhaasaa beekuun danda'amu baatus maqaansaa guutuun Oliiqaa Dingil Bookaa jedhama.

Section::::Seenaasaa Ijoollummaa.
Bakki dhaloota gooticha Oliiqaa, Qeellem Wallaggaa keessa Yamaaloogii Walal, Ganda Gurraattii Walal, bakka Deentaa Garee jedhamu. Barri dhalootasaa sirriitti qoratamee beekamuu baatus namoota bara sana beeku jedhamanirraa akka himametti, tilmaamaan bara 1890 ta’uu akka hin oole dubbatama.

Oliiqaa Dingil mana barumsaa qeesotaa /lubootaa/ galee akka barate seenaansaa ni mirkaneessa. Erga guddatee umriinsaa hojiif ga'ee booda bara bulchiinsa Hayilasillaasee mootummaadhaan mindeeffamee hojjetaa ture. Ga'een hojii goota kanaas gabaarra naanna’ee ashuura mootummaa walitti qabu ture. Gabaa hedduu inni irra naanna’aa ture keessaa gabaan Ashii, Muggii, Shabal, Qaaqeefaan ni eeramu. Bakki jireenyaasaa magaalaa Dambii Doolloo, Ganda 03 keessa akka ture odeeffannoon jiru ni ibsa.

Oliiqaan, dubartii maqaanshee Gannatawarqi Ashanaa jedhamtu Gidaamiidhaa fuudhee jiraachaa ture. Walumaagalatti Oliiqaan lammii nagaa namaa fi biyyaaf yaaduu fi quuqamu yoo ta’u amalasaa kanaan ummata Oromoo biratti hedduu jaalatama ture.

Section::::Qabsoo.
Caamsaa 23, bara 1929 wayita koloneeffattoonni Xaaliyaanii Itoophiyaa humnaan weeraranii qabatanitti waggaa tokko booda dhiibbaa koloneeffattoonni kun ummatarraan gahaniin mormee bosona seene. Gocha Xaaliyaanonnii fi sirni gita bittaa Nafxanyootaa ummata biyyattii keessa jiraatan irratti keessumaa Oromoorratti raawwachaa turanirraa kan ka’e haalli jireenyaa, aadaa fi safuun ummatootaa baduu jalqabe. Wayita sana Xaaliyaanonni lammiilee Itoophiyaa tokko tokko ofitti madaqsuudhaan maqaa “Baandaa” jedhamu itti moggaasuun duuka buutuusaanii taasifachaa turaniiru.

Xaaliyaanonni baandota kanneenirraa odeeffannoowwan gara garaa argataa, akka turjumaanaattis itti gargaaramaa turaniiru. Gochi baandotaafi Xaaliyaanotaa kun Oliiqaa qofa osoo hinta’iin namoota saba isaanii jaalatan hunda kan aarsu ture. Gochi suukanneessaan ummatarratti raawwatamu yeroodhaa gara yerootti babal’achaa dhufuusaarrayyuu roorroon haadha warraa Oliiqaa Dingil, Aadde Gannatawarqi /Moominaa/ Ashanaarra ga’eera jedhamu aarii Oliiqaan duraanuu qabu akka dabalu taasise. Kana malees gaaf tokko baandaa Xaaliyaanii kan ture namichi Baashaa Gabayyoo Waldee fi Oliiqaan otuu Amaariffaan haasa'anii Baashaa Gabayyoon Oliiqaa Dingil akka tuffiitti jecha Oromoon jedhamuu hin feeneen arrabsa.

Guyyaa biraammoo Baashaa Gabayyoon namicha Dhaabaa Maashaa jedhamu wajjin waliigaluudhaan Oliiqaan qarshii ashuuraa walitti qabe dhimma dhuunfaa irra oolfateera jechuun odeessisiisuurra darbee hoogganaa Xaaliyaanii yeroo sanaatti hima. Oliiqaan qawwee dhokfatee qaba jedhees yakke. Odeeffannoo kanarratti hundaa’uun Xaaliyaanonni Oliiqaa qabanii mana hidhaa galchan. Oliiqaan halkanuma sana mana hidhaa cabsee ba’uudhaan, bakka dhalootasaa Deentaa Garee dhaquudhaan qawwee Beeljigii 2fa jedhamu bitatee Dambii Doollootti deebi’e.

Halkan gaaf tokkoo Baashaa Gabayyoo ajjeesee, gara mana Baashaa Gabayyoos dhaqee haadha warraa Baashaa alatti baasuun, “Ati dhirsa kee dhabda, ani immoo haadha warraa koon dhabe” jechuun du’a abbaa warraashee itti himee manicha qabeenya keessa jiru waliin gube. Itti aansee, namicha Dhaabaa Maashaa jedhamummoo Gabaa Dafinoo /Dambii Dolloo/ keessatti ajjeesee, “Anatu ajjeesee nama bira hin gaafatiinaa” jedhee barreessee mukatti maxxanse. Intalasaa fi haadha warraasaa Ganduma 03 keessatti dhiisee deeme.

Kana booda Oliiqaan nama durumaa qabee isa bira jiraatu, kan maqaansaa Shaanqoo jedhamu, qawwee namoonni dirqiidhaan Xaaliyaaniif galchuuf deeman irraa booji’ee Shaanqoo hidhachiise. Kanaanis Xaaliyaaniifi baandaarratti tarkaanfii fudhachuu eegalan. Sababoota Oliiqaa 'shiftummaaf' kakaasan keessaa tokko tokko eeruuf.

Oliiqaan erga Gabayyoo ajjeesee deemee booda gaaf tokko halkan keessaa sa’aatii shanitti haala haati warraasaa irra jirtu ilaalee deebi’uuf wayita gara manasaatti qajeelu isheen teessee jirbii fo’aa:

“Oliiqaa yaa abbaa jigsaa ati duute moo jirtaa?

Utuu ati jiraattee hantuunni maa warraaqxee?

Yaa abbaa coomaafi booka kootii amaaseniin maal na gooti?”

jettee isa faarsituu dhokatee dhaggeeffate. Halkan sana dhokatee ishee ajjeesee deebi’uuf yaadeeti kan dhufe. Garuu wayita faaruu haadha warraasaa dhaga’u cancala qawweesaa dhaamsee halkan sana manasaa bulee ganama bariidhaan bakka dhufetti deebi’e. Yeroo yerootti uffata waraana Xaaliyaanii uffatee Dambii Dolloo seenuudhaan mana Aadde Moominaafi Aadde Daasharee Akkayyuutii daadhii dhugee, odeeffannoo barbaachisus walitti qabatee deebi’aa ture. Namoota isa fakkaatan waliinis dhoksaatti ni mariyata ture.

Deggartoota Oliiqaa gocha weerartoonnii fi jala kaattuun warrasaaniirratti raawwatan namoota hedduu aarsee tureera. Haala kanatti aaree kan garaa kutate Oliiqaa duukaa shaffata, warri kuun immoo, naannoodhuma jiran taa’anii deggaraa turan. Daggarsi kennamaa tures, odeeffannoo kennuu, galaa qopheessanii nyaachisuu, meeshaa waraanaa kaa’uufi erguu dabalata. Namoonni adda addaa yeroo waraanni Oliiqaa naannawa tokko galu nyaataa fi dhugaatii dhiyeessuudhaan halkanii guyyaa wajjin dhama’aa turan. Loltoonni Oliiqaa Xaaliyaanii dhamaasaniifi baandaa bakka garagaraatti oliifi gadi joonjessaa fi ajjeesaa turan.

Bakkii da'annoosaanii haala yeroon jijjiirama ture. Lafti akka holqa Qacii, Aggataa, Macaqeddoo, Ondoloqqee, Doggaa, Walal, Cabal, Qilxuu Kaarraa fi Ulaa Biyyaa’oo bakka itti da’atan akka ture dubbatama.

Lola koloneeffattoota wajjin godhame guyyaafi haalli lola Oliiqaadhaan geggeeffame barreeffamaan yoo jiraachuu baateyyuu seenaa afaaniin darberraa hubachuun akka danda’amutti qabsoo ittisa koloneeffataa keessatti Oliiqaa Dingil gumaacha olaanaa akka godhe beekama. Tooftaa mataasaatiin geggeeffamee injifannoowwan gurguddoo galmeessaa tureera. Fakkeenyaaf yeroo Xaaliyaanonniifi baandaan Oliiqaan Awusa jira jedhanii achi dhaqan jalaa mimmiliquun jara joonjessaa tureera. Injifannoowwan guguddoo waraana Oliiqaatiin argaman keessaa Aanaa Yamaaloogii Walal keessatti bakki Fiinchoofi Dubbisi jedhamu gidduu lola Xaaliyaaniifi Oliiqaan wajjin gaggeeffameen Xaaliyaanonni 30 ta’an du’aniiru. Dirreen injifannoo inni seena qabeessa jedhamee himamu immoo, lola Wallaggaa, Aanaa Tajjootti gaggeeffame yoo ta’u, lola kanarratti baandonni 750 ta’anii Oliiqaatti duulan. Lola hamaa, tooftaa fi kutannoo guddaa gaafate kanarratti Xaaliyaaniifi baandonni waraana Oliiqaatiin yommuu dhuman, loltuun Xaaliyaanii maqaansaa Tinintii Biichee jedhamuufi baandonni sadii duwwaan baqatanii deebi’anii akka galaniidha kan ibsamu.

Namoota Xaaliyaanii wajjin waliigalanii Oliiqaa fi waraanasaa booji’uuf ykn ajjeesuuf yaalaa turanirratti Oliiqaan dursee tarkaanfii fudhataa ture. Akka fakkeenyaatti namichi maqaansaa Waacilaa Waloo jedhamu miseensa waraana Oliiqaa kan ta’e Dhaabaa Bocoloo ajjeefnaan Oliiqaan battaluma sanatti Waacilaa Waloo, Anfillootti ajjeesee gumaa Dhaabaa Bocoloo baaseera. Itti dabalees, Aanaa Tijjootti namichi maqaansaa Fullaasaa Baabil jedhamu, "Oliiqaa ajjeeseen mataasaa muree fida" jedhee Xaaliyaaniif waadaa galee qawwee minishirii shan fudhatees deeme. Otoo hin turin dhimmi kun Oliiqaaa bira ga’e, Oliiqaan mana Fullaasaa Baabil dhaqee ajjeesuudhaan qawwee shananuu harkaa fudhatee humna waraanasaa ittiin cimsate. Haaluma kanaan lola hedduurratti lubbuun diinaafi deggartootasaanii lakkoofsaan kaa’uun nama rakkisu dhabameera.

Walumaagalatti qabsoon Oliiqaan ummata Oromootiin deggaramee gaggeesse, ummatichi akkasuma lammiifi saba kaanii goota cimaa akka qabu kan mirkaneessuu dha. Du’a Oliiqaa Dingil qabsoo ittisa koloneeffataa Oliiqaa Dingil gaggeessaa ture jala deemtonni diinaa hin deggaran ture.

Oliiqaan yommuu bosonaa dhufu Magaalaa Dambi Dolloo keessa mana meeshaasaa keewwatu qaba ture. Yeroo inni dhufee kaa’u halkan keessaa sa’aatii shanii hanga 10 gidduu ture. Yeroo bosonatti deebi’ummoo rasaasaafi meeshaalee isa barbaachisan fudhateeti.

Namichii Oliiqaan waliin hojjetu, warra Xaaliyaanii wajjin qunnamtii dhoksaa qaba ture. Namichi akka warri Xaaliyaanii hin shakkineef halkan halkan manasaa biratti qawwee dhukaasaa bula. Ganama ka'ee, eda mana eebaluu biratti qawween dhuka’aa bule yeroo jedhan Xaaliyaanonni dhaqanii qalahaa hammaarratanii akka galaniidha seenaan kan eeeru. Tooftaa kanaan Oliiqaafi namichi kun waliin deemaa erga turanii booda, qarshiin Oliiqaa namicha kanarratti heddummaataa waan dhufeef gaafa tokko Oliiqaan qarshiisaa akka deebisuuf gaafatee, namichi didnaan Oliiqaan arrabse. Arrabsoon Oliiqaa Dingil onnee namicha kanaa waan madeesseef namoota Oliiqaa Dingil qunnaman qarshiidhaan kadhachuu jalqabe.

Section::::Du'asaa.
Haaluma kanaan Oliiqaan holqa Qacii keessa otuu jiraatuu namichi isa irratti haaloo kuufate sun, dubartii imaanaa Oliiqaa turte /haadha warraa Baaburii Wagee/ uffata babbareedaa, bituufiidhaan, qarshiis harkatti kennuufiidhaan, akkasheen Oliiqaa hordoftee qoricha obaaftuuf summiin itti kenname. Haaluma kanaan osoo jiranii gaaf tokko Oliiqaa heexoon mul’anaan dubartiin imaanasaa turte sun qoricha daaktee summii itti kenname itti dabaltee Oliiqaan akka dhuguuf kenniteef.

Oliiqaan eddii summicha dhugee booda qaamnisaa dadhabaa adeeme. Guyyaa yeroon inni waa nyaatu geenyaan ammas lammaffaa nyaata summii qabu dabalteef. Dhugaatii maastikaa jedhamu kan summiin makame akka inni dhuguufis affeerte. Kana booda Oliiqaan laafaa deeme. Namoonni isa duukaa turanis waan godhan wallaalan. Guyyaa guutuu dhukkubsataa oolee, Roobii halkan sa’aatii 9:00 irratti bakka Oddoo Butaa jedhamutti du’e.

Namichi tooftaan nyaataa fi summii dhiyeessuudhaan nafxanyicha wajjin waliigaltee qabaachaa tureefi namni maqaansaa Wadaajoo jedhamu, gaafa Oliiqaan du’uusaa hubatu qawwee dhukaasee funyaansaa madeessuun, anatu ajjeese jedhee muudamuuf jecha Xaaliyaanotatti gabaase. Gaafa du’a Oliiqaa dhaga’u ummanni naannawa sanaa ba’ee hiyyee boo’e. Hogganoonni koloneeffataas Dambii Dolloorraa yeroo dhufan "Oliiqaa miti, kan du’e nama kan biraa ta’a" jedhanii shakkanii turan. Sababiin shakkii saaniis Oliiqaa qabachuu fi ajjeesuuf yeroo dheeraaf yaalii godhaniin waan hin milkoofneefi.

Kana booda muudamaan Xaaliyaanii kan Gavarnoo Dhaayee jedhamu reeffa Oliiqaa yommuu argu "ajjeesuu balleessitan, nama akkasii hin ajjeesan, muudanii hoogganaa waraanaa godhatu" jechuun Wadaajootti dheekkame. Erga reeffasaa gara magaalaa Dambii Dolloo geessanii booda haadha warraa Oliiqaa waamanii isa ta’uufi dhiisuusaa adda akka baaftu gaafatan. Isheenis mallattoo duraan miilasaarra ture ilaaltee isa ta’uu mirkaneessiteef.

Sana booda Xaaliyaanonni reeffasaa suura kaasanii karaa laga Borxaa buusanii naannawa dur Biheeraawwii Xoor jedhamutti awwaalan. Wadaajoo isa Oliiqaa natu ajjeese jedhu Jimmaa geeffamee otuu achi jiruu guyyaa tokko mana daadhii taa’ee otuu dhaadatuu durbiin Oliiqaa achumatti ajjeese. Erga Oliiqaan du’ee weediftoonni akkana jedhanii isa faarsaa turan:

Facaasaa heexoo dhuguun

Oddoo Butaarra buluun

Michuu dubartii buluun

Xixxiixaa Dingil Bookaa

Oliiqaa galaafate.

Qawween Oliiqaa ajjeesee

Maqaansaa Wacafoodha

Baga kaartaa hin nyaatini

Namni Oliiqaa ajjeese

Maqaansaa Wadaajoodha

Baga taa’ee hin nyaatini


Lagni Shaballee

Lagni Shaballee

Lagni Shaballee (Sumaaliffa: "Webi Shabeelle", Xaaliyaaniffa: "Uebi Scebeli") laga baddaa Itoophiyaarraa ka'u yoo ta'u gara kibba-bahaatti yaa'udhaan gara Sumaaliyaa naannoo Muqaadishootti deema. Naannoo Muqaadishootti, gara kibba-dhihaatti jal'ata, achii gara qarqara garbaatti deema. Muqaadishoodhaa gaditti, lagni kun ganna qofa yaa'a. Waggaa baayye, lagni kun naannoo Laga Juba yoo ga'u ni goga. Bara bokkaan sirriitti roobu garuu, Waabii Shaballeen Laga Juba biraa ga'ee itti makamuun gara Garba Indiyaatti makama.


Kaappaasiterii

Kaappaasiterii

Kaappaasiteriin (duraan kondenserii jedhama ture) ruuqoo elektirikaalii mugaa kan tarminaalii-lama qabu wayita ta'u faayidaansaas anniisaa elektirikii karaa elektiroostaatikii ta'een elektirik fiildii keessatti kuusee ka'u dha. Gosti kaappaasiterii baayyetu jira, garuu hunduu kondaakterii lama (pileetii) kan daayi'elektiriin (insuleeterii) gargar ba'e qabu. Kondaakteriin kaappaasiterii keessa jiru irra-dibaa haphii, fooyilii, ykn elektirlaayitii kondaakterii ta'e, kkf ta'uu danda'a. Daayi'elektiriin elektirikii hin dabarsine ammoo humni chaarjii kuusuu kaappaasiterii akka dabaluuf gargaara. Daayi'elektiriin fuullee, seraamikii, pilaastikii happhii, qilleensa, vaakiyuumii, waraqaa, maayikaa, oksaayidi leyerii, kkf irraa kan hojjatame ta'uu danda'a. Kaappaasiteriin baayyinaan qaamaa elektirikaal sarkiyuutiitti meeshaalee elektirikaalii ta'uun tajaajila. Faallaa rezisteriitin, kaappaasiterii gaarin anniisaa salphaatti hin gatu (disspate). Faallaa gatuu, kaappasiteriin anniisa haala elektiroostaatik fiilditiin pileetii isaa lamaan gidduutti kuusee kaa'uu qaba.


Daayoodii

Daayoodii

Elektirooniksii keessatti, daayodiin ruuqoo elektirikaalii tarminaalii-lama qabu wayita ta'u hojiinsaas elektirkii gara tokkotti qofa dabarsuu dha; daayoodiin karantii gara kallattii tokkootti dabarsuurratti mormii xiqqaa (inni bayeessi 0) kan qabu, gara kallattii biraatti dabarsuurratti ammoo mormii guddaa (inni bayeessi infinite) qaba. Daayoodiin semiikondaakterii ta'e, yeroo ammaa baayyinaan kan beekkamu, kiristaala wanta semiikondaakterii ta'eerraa kan hojjatame fi p-n jaankishiniinsaa tarminaalii elektirkii lamatti kan qabate dha. Daayodiin vaakiyuum tuubii elektiroodii lama qaba, kunis pileetii (anoodii) fi kaatoodii hoo'ifamu dha. Daayoodiin semiikondaakterii ruuqoo elektirooniksii semiikondaakteriirraa hojjatame kan jalqabaa ture. Kiristaalli kun elektirikii AC gara DC akka jijjiiruu kan argate fiizisistii Jarmanii Ferdinaandi Biraawun bara 1874tti ture. Daayoodin semiikondaakterii kan jalqabaa, kan kaat wisker daayod jedhamu, naannoo bara 1906tti kan hojjatame yoo ta'u kunis kiristaala albuudaa kan akka galiinaa irraa hojjatame. Yeroo ammaa, daayodii baayyen silkaniirraa hojjatama, yeroo tokko tokko garuu semiikondaakteroonni kan biraa kan akka seliniyeem ykn jermeeniyeemii irrayis ni hojjatama.


Rezisterii

Rezisterii

Rezisteriin ruuqoo elektirikaalii mugaa kan tarminaalii lama qabu yoo ta'u hojiinsaas yaa'a elektirkii ittisuudha. Rezisteriin yaa'a karantii gadi hirrisuuf hojjata, akkasumas, voolteejii sarkiyuutii keessa jiru gadi hirriisuuf hojjata. Elektirooniik sarkiyuutii keessatti, rezisteriin guddina karantii yaa'uu murteessuuf, amma asattoo to'achuuf, ruuqolee ka'aa gargaaruuf, fi sarara tamsaasaa guduunfuu fi kkf kan biraaf tajaajilu. Rezisteriin humna-guddaa kan humna elektirikii waatii (watt) baayyee ta'u akka oo'aatti gatuu danda'u akka qaama too'annaa motoraatti, sirna tamsaasa humnaa keessatti, ykn akka loodii yaalii jenereeteriitti tajaajila. Rezisteriin ittisa hin jijjiiramane (fixed resistance) kan tempireechara, yeroo fi voolteejii fayyadamu irratti hundaa'ee xiqqoo qofa jijjiiramu qaba. Rezisteriin jijjiiramu ruuqolee sarkiyuutii (kan akka guddina sagalee ykn amma ifa ampuulii) tottolchuuf gargaaruu danda'a, ykn ammoo akka meeshaa oo'a, ifa, jiidha qilleensaa, humna ykn walnyaatinsa keemikaalaa arguutti (seensi godhutti) tajaajiluu danda'a.


Vaakiyuum tuubii

Vaakiyuum tuubii

Elektirooniksii keessatti, vaakiyuum tuubin (Ameerikaa Kaabaa - elktiroon tuubii, Ingiliffa Biriitish - vaalvii) meeshaa karantii elektirikii vaakiyuumii qabduu saamsame keessa jiru keessatti too'atudha. Vaakiyuum tuubin termoonik immiishinii elektiroonii kan filaamentii ykn kaatodii oo'e irra maddu irratti hundaa'a. Gosti kun termooniik tuubii ykn termooniik vaalvii jedhama. Footootuubin garuu, elektiroonii maddisiisuuf, galtee footoo'elektirikiitti fayyadama. Vaakiyuum tuubii hundi vaakiyuumii of keessaa qabu jechuu miti: tuubin gaazin guutame amala dischaarjii gaazii ayoneeffame keessatti geggeeffamu irratti hundaa'ee hojjata.

Vaakiyuum tuubii salphaa kan ta'e daayoodiin kaatoodii kan elektiroonii oomishu fi pileetii kan elektiroonii funaanu qofa of keessaa qaba. Meesha kana keessatti, karantiin elektiroodii lamaan gidduu kallattii tokko qofatti yaa'uu danda'a; kunis elektiroonin kaatodii oo'aan maddisiifaman tuubii keessa yaa'anii deemun anoodidhaan funannamu. Tarsaa too'annaa (control grid) tuubii kanatti dabaluun karantii elektiroodii lamaan gidduuu yaa'u too'achuu nama dandeessisa. Tuubonni tarsaa too'annoo qaban akka ampilifaayerii elektiroonikiitti, rektifaayerii, iswiichii elektiroonikiin too'atamuutti, osileeterii, fi kkf tajaajiluu danda'u.


Kutaa Hujeessaa Giddugaleessaa

Kutaa Hujeessaa Giddugaleessaa

Kutaa Hujeessa Giddugaleessaa haardiweerii kompitaraa keessa tokko yoo ta'u hojiinsaas ajaja sagantaa kompitaraa raawwachuudha, kanas kan godhu hojii qooyyaba, yaayaa, too'annoo fi naqa/baha raawwachuudhaani. Maqaan kun industirii kompitaraa keesssatti bara 1960n gara jalqabaatii kaasee fayyadamaa ture. Seenaa KHG keessatti, danaan, saxaxni, fi akkaataan itti hojjatama KHG yeroodhaa gara yerootti jijjiiramaa deeme, garuu dalagnisaa bu'uuraa sanuma.

Kompitarri tokko KHG tokkoo ol qabaachuu danda'a; kunis hujeessa-baayyee (multiprocessing) jedhama. KHG ammayyaa hundi maayikiroprooseseriidha, kana jechuun chiippii tokko irratti argamu jechuudha. Integireetid sarkiyuutin (IS) tokko tokkoo chiippii tokkorraatti KHG tokkoo ol qabaachuu danda'u; integireetid sarkiyuutin akkasii kun hujeessaa handhuura-baayyee (multi-core processor) jedhama. Integireetid sarkiyuutin KHG qabate tokko dabalataanis kuufannoo, meeshaalee moggaa, fi kutaa kompitaraa kan biraa qabaachuu danda'a; kunis sirna chiippirraa (system on a chip) jedhama.

Ruuqoleen KHG beekkamoon lamaan kutaa yaayaa herregaa (KYH), kan hojii herregaa fi yaayaa hojjatu, fi kutaa too'annoo, kan ajaja kuufannoo keessaa fidu, ajajaa kana hiikuu (decode) fi raawwatuu dha, yeroo barbaachisetti KYH gargaarsa gaafachuun.

Kompitarri hundi Kutaa Hujeessaa Giddugaleessa irratti hin hundaa'u. Hujeessaa baayyen ykn hujeessaa veekteriin (vector processor) hujeessaa baayyee kan erga takkaa hojjatu qaba, kana keessa tokkoonsaayyuu giddugaaleessaa jedhamee hin fudhatamu. Ilaallata shallaga faffaca'aa keessatti, rakkooleen kan furaman tuuta hujeessaa (processor) faffaca'aa walqabataniini.


Indaakterii

Indaakterii

Indaakteriin, maraas ni jedhama, ruuqoo elektirikaalii mugaa kan tarminaalii lama qabu yoo ta'u hojiinsaas jijjiirama yaa'a karantii elektirikii isa keessa darbaa jiruu mormuu dha. Indaakteriin shiboo elektirikii dabarsu kan marame of keessa qaba. Yeroo karantiin keessa yaa'u, anniisaan yeroodhaaf maagineetiik fiildii maraa shiboo san keessatti kuufama. Yeroo karantiin indaakterii keessa yaa'u jijjiiramu, maagineetiik fiildiin yeroo-wajjin jijjiiraamu indaakterii keessatti voolteejii uuma, kunis seera elektiroomaagineetik indaakshinii Faradeeyi irratti hundaa'a. Kunimmoo jijjiirama karantii kan kana uume sana morma.

Indaakteriin indaaktaansii isaatin ibsama, kunis reeshiyoo voolteejii fi saffisa jijjiirama karantiiti, safartuun isaas henriis (H) dha. Indaakteroonni yeroo baayyee gatii 1 µH (10H) hanga 1 H guddatu qabaatu. Indaakteroonni baayyen maagineetiik koorii kan ayiranii ykn feerraayitii irraa hojjatame maraa indaakterii keessaa qabaatu, kunis maagineetiik fiildii guddisuudhan indaaktaansiin akka dabalu godha. Kaappaasiterii fi rezisterii wajjin, indaakteriin ruuqoo mugaa sorooroo sarkiyuutii kan elektirik sarkiyuutii uuman sadi'i keessa tokko. Indaakteriin baayyinaan meeshaalee elektirooniik karantii dambali'u (AC) fayyadaman keessatti tajaajila, keessaahuu meeshaa raadiyoo keessatti. Isaan yaa'a karantii AC dhorku, yaa'a karantii DC garuu ni dabarsu; indaakteroonni hojii kanaaf saxaxaman chooki jedhamu. Kana malees, gingilchaa elektiroonikii keessatti asattoo ammamtaa adda adaa qabu addaan baasuuf fayyada, kaappaasiterii wajjininis sarkiyuutii tiyuunii (tuned circuits), kan fudhattuu raadiyoo fi TV keessatti tajaajilu, hojjachuuf fayyada.


Raadaarii

Raadaarii

Raadaarin sirna ittiin wantoota-argan kan dambalii raadiyoo fayyadamuun fageenya, ol kaa'insa, kallattii, ykn saffisa wantootaa arguuf tajaajilu dha. Raadaarin xiyyara, ispeeskiraaftii, bidiruu, misaayelii qajeelfamu (guided missile), konkolaataa, odeeffannoo haala qilleensaa fi akkaataa taa'umsa lafaa arguuf gargaara. Diishin ykn anteenaan raadaarii, dambalii raadiyoo ykn maayikirooweevii tamsaasa, kunis wantoota fulduraasaa jiran kan gufuu itti ta'anitti bu'ee gara duubatti deebi'a. Wantoonni gufuu ta'an kun anniisaa dambalii keessa amma xiqqoo gara diishii ykn anteenaatti, kan yeroo baayyee naannodhuma tamsaasaa (transmitter) kanatti argamutti, deebisu.

Raadaariin biyyoota adda addaa baayyedhaan yeroo Waraana Addunyaa Lammaffa fi sana dura hojjatame. Jechi raadaar jedhu bara 1940 Humna Galaanaa USAtin kan uummamee yoo ta'u kunis gabajee gaalee "RAdio Detection And Ranging" jedhurraa dhufe ture. Gabajeen kun erga sanii gabajee ta'uunsaa hafee akkuma jechaatti tajaajiluutti darbe.

Faayidaan raadaarii kan ammaa baayyee ball'aadha, kunis too'annaa tiraafikii qilleensarraa, sirna ittisa-qilleensarraa, astironoomii raadarii, sirna farra-misaayelii; raadaarii bidiruun iddoowwanii fi bidiruu biraa arguuf; sirna xiyyara akka walitti hin buune dhorku; sirna garba ilaaluu, sirna ispeesii ilaaluu, fi sirna ispeeskiraaftii walittii dhiyeessuu keessatti; meetirooloojii keessatti hordoffii jiidha qilleensaa kan rooba fiduu; sirna xiyyara balaliisuu keessatti; misaayelii qajeelfamu keessatti iddoo rukutamu addaa baasuus; raadaarii lafa keessa seenu kan qorannoo ji'ooloojiif oolu dabalata. Raadaarii teknooloojii olaanaa fayyadaman hujeessa asattoo lakqurxaawaa (digital signal processing) ofirraa qabu, odeeffannoo fayyadu waca guddaa keessaa adda baasuus danda'u.

Sirnoonni kaan kan raadaarii fakkatan kutaa elektiroomaagineetiik ispektiremii keessaa kan biraa fayyadamu. Fakkeenyi tokko liidarii dha, liidaariin bakka dambalii raadiyoo ifa leezerii kan ijaan mul'atu fayyadama.

Section::::Akkaataa Hojii.
Sirnoonnii raadaarii tamsaastuu dambalii raadiyoo kan asattoo raadaarii jedhamu kallattii duraan murtaa'etti tamsaasu qabu. Damabaliin raadiyoo kun yoo waan ta'etti bu'e, yeroo baayyee gara duubatti calaqqifamu yookan kallatti adda adaatin bittinneeffamu. Asattoon raadaarii gara duubatti calaqqiseeffama, keessaahuu meeshaalee dabarsoo elektirikii ta'an keessatti  — keessumattuu sibiilaan, bishaan garbaatinii fi lafa jiidhadhaan. Kana keessaa muraasni altimeter raadaarii  fayyadamuu nama dandeessisu. Asattoon raadaarii kan gara duubaatti kallattii tamsaastutti calaqqiseeffametu raadaariin akka hojjatu godha. Yoo wanti asattoo raadaarii calaqqiseesse sun gara tamsaastutti ykn faallaa tamsaastutti deema ta'e, jijjiiramana ammamtaa dambalii raadiyoo kan sanaan walqixxaatutu fida, kanas kan godhu galtee Dooppilerii ti.

Fudhattuun raadaarii, yeroo baayyee, garuu yeroo hunda miti, iddoodhuma tamsaastun jirutti argama. Asattoon raadaarii duubatti calaqiseeffamee anteenaan fudhatame yeroo baayyee dhadhabaa yoo ta'eyyuu, elektirooniik ampilifaayeriidhaan anniisaa isaa guddisuun ni danda'ama. Asattoo raadaarii fayyidaa kennuu danda'u argachuuf, tooftaa asattoo hujeessuu xaxamaanis hojiirra oola.


Jaartee Jaardegaa

Jaartee Jaardegaa

Jaartee Jaardegaan (yookan Jartee Jaardagaa) aanaa Horroo Guduruu Wallaggaa keessaa ishee tokko. Magaalaa Alibootti keessatti argama. Jaartee Jaardegaa araddaa Sombookumii kan warra Ashaayaa fi Warra Yamaalagii kan jedhaman baay'inaan keessa jiraatan of keessaa qabdi. Araddaa Jaarroo Siree jedhamu bakka goototaaf beektotaa horattees qabdi.


Main page

Main page

oduu gaddisisaa yuunivaarsitii walloo caampaasii dasseetti barrattoonni naanoo amaaraa fi naannoo tigraay irraa dhufaan walii gaaluun mari,atan .kan boodaas ilmaan oromoo arraba gaallaa,haramanee jeechuun nu arrabsuu eegalanniru. nutis yeroo iyyannu oogganttoonni as keessaa deebisanii ijjoolluma keenyaa ari,uu jalqabaniiru.kuunoo hara,a jechuunis onkkoloolleessa 17 bara 2007 waanta gaadisisaa lama raawwataniiru.innis 1 ffaa baraataa alamuu guddataa shawaa kaabaa irraa dhuufee fi barataa boonaa fuufaa wallaggaa irraa dhufe waggaa 1 of ari,aniiru. 2ffaan immo baarrattoonni naannoo 1 fi3 baraataa gammaachuu girma maataa isaa koobiliin dha,uun madeessaniru.amma hoospitaal;a jira du,a raabbiin isa haa baasu.egaa maaloo laammiin biiyyaa keessaa fi alaa baraattoonnii yunivaarsitii fi sadaarkaa addaa addaarra barachaa jirtan nuuf ijjaa maallooo maalloo dhumnee maaloo .oromiyaa irraa dhufnee naannoo amaaraati baarraattota isaaniitin dabadabamaa jirraa maaloo nuuf iyyaa maaloo maaloo


Yunaayitid Isteetsi

Yunaayitid Isteetsi

Yunaayitid Isteetsi (Tokkummaa Koonyoota Ameerikaa) biyya federaalaa dhihaa hemisferii yoo taatu bulchiinsa naannoo 50 fi "territory" (biyya akka odolaa) bayye of kessa qabdi. Magaalaa guddaan USA Waashingiten D.C. dha. Bulchiinsi naannoo (state) afurtami sadetti kan Ameerikaa Kaabaatti gidduu Garba Paasifiik fi Garba Atilaantiikitti kan argaman yoo ta'an, kaaban biyya Kanaadaatin, kibbaan Meeksikoon dangefamanii argamu. Bulchiinsi naannoo (state) birra laman immo Alaaskaa fi Hawaayii dha. Alaaskaan kaaba-dhihaa ardii Ameerikaa Kaabatti argamtu yoo taatu bahaan immo Kanaadaan dangeffamte argamti. Hawaayiin immo jiddu Paasifiikitti argamti.

Ballina lafa 3.7 million square miles caalu (9.6 million km² callu) fi bayyina ummatta millionna 300 olii qabachuun, United Statesiin adunya kessa ballina lafan walii-gallatiin sadaffa yokan afuuraffa (Chaayinaa fi USA irra kam akka caalu hanga amma hin beekamu) gubbatti kan argamtu yoo tattu, ballina lafa qofaan fi bayyina ummatan sadaffa irratti argamti. Ummatti America walitti qabama ummatta adunya "immigration"iin dhufan yoo ta'u, kuni immo akka isaan adaa garagara ta'e akka qabattan sababa ta'erra. USAn addunyaa keessaa biyyoota ummatta adaa fi akka jirenya gosa gossa ofii kessa qaban keessa tokko dha. United Statesiin addunyaa keessaa diinagdee biyyaatin GDP trillion $13 fi "gross world product" parsentii 22% qabachuun tokkoffa irratti argamti. "GDP per capita"n yoo ilaalani immo USAn sadarkaa sadaffa fi sadetteffa irratti argamti.

Biyyi kun kolonii kudhan-sadeen Gireet Biriiten walitti qabatte, kolonoonni kuni immo billisumma isaani kan argattan "Declaration of Independence" ifa gochuun, kunis kan ta'e bara 1776, Waxabajjii 4tti (July 4). Constitution hardha kan itti argattan Fulbaana 17, 1787 yoo ta'u, achiin bodda "amendment" 27 bassu danda'anirru. Biyyi kun kan lafan babalatte bayyinan century 19ffa irratti, kunis biyyotta kan irra lafa fudhachudhan - Firaansi, Meeksikoo, Ispeen fi Raashiyaa. Achiin bodda United States biyyoota humna baayye qaban lamman kessa tokko ta'u dandeetterti, kunis Waraana Addunyaa II keessatti waan USn goote fi akkasumas Meeshaa Niyuukileerii (Nuclear weapon) isheen qabdu irra ka'erra. Ergaa Soviet Union kuftee booda, USAn humna addunyaa keessaa jabenyaan haftee tokkitti qoffa ta'u dandeesse. Akkasumas addunyaa keessatti diinagdee, siyaasa, aadaa fi Militaryiin adunya kessatti dursuni itti fufu jirtii.


Abdii Fiixee

Abdii Fiixee

Abdii Fiixee waloo, gaazexeessa, barreessaa, fi qabasaawa mirga Oromoo ti. Abdiin meeshaalee sab-qunnamtii adda addaa keessatti hojjachuu fi barreeffamoota walaloo fi asoosamaa adda addaa barreessuun beekkama.

Section::::Ijoollummaa Isaa.
Abdiin kan dhalate Wallagga Lixaa Boojji keessatti yoo ta'u yeroo inni daa'ima turetti maatiinsaa gara magaala Naqamteetti godaanan. Abdiinis maatii isaa wajjiniin Naqamte galuun Naqamtetti guddate. Abdiin barnootasaas kutaa tokkoo hanga kudhanii achuma Naqamtetti kan barate yoo ta'u kutaa kudha-tokkoo fi kudha-lamaa ammoo Najjootti barate. Barnoota sadarkaa lammaffaa erga xumuree booda, Abdiin gara Ameerikaatti godaane. Ameerikaattis mana barumsaa galuudhaan ogummaa fiilmii baratee xumure.

Section::::Barreeffamoota Isaa.
Abdiin jaalala barreessuu guddaa akka qabu dubbata. Irra guddinaan walaloo fi asoosama barreessudhaan beekkama. Barreessudhaaf namoota fakkeenya naa ta'an keessaa Onesimos Nasib, Asteer Gannoo fi Dhaabaa Wayyeessaa akka ta'an dubbata.


Chaarlii Chaappiliin

Chaarlii Chaappiliin

Chaarlii Chaappiliin (Afaan Ingiliish: "Charlie Chaplin"; A.L.A 16 Ebla 1889 – 25 Mudde 1977) taatoo, komediyaanii, fi hojjataa fiilmii lammii Ingilaandi kan bara fiilmin sagalee hin qabne keessa beekkamtii guddaa argatedha. Chaappiliin eenyumaa fiilmirratti tabatuu kan "za tiraampi" jedhamuun addunyaa mara keessatii baayyee beekkamaa ta'e, seena industirii fiilmii keessattis akka nama addaatti ilaallama. Chaappiliin ogummaa kana keessa waggaa 75 ol ture, kunis ijoollummaa isaa kan bara Viiktooriyaa keessatii kaasee hanga umurii 88 du'aan boqotutti ture. Hojiinsaa dinqisiifannaa baayyee kan argate yoo ta'u wantoota mormisiisa ta'anis of keessaa qaba.


Luuwii Paaster

Luuwii Paaster

Luuwii Paaster (A.L.A Mudde 27, 1822 – Fulbaana 28, 1895) kemistii fi maayikiroobaayoloojistii lammii Firaansi yoo ta'u kan inni ittiin beekkamus argannoowwan talallii, bososuu maayikiroobii fi paasteraayizeeshinii argachuu isaatini. Paaster kan inni ittiin yaaddatamau maaltu dhibee akka fidu fi akkamitti akka ittisuun danada'amu argachuu isaatini, kunis ergasii lubbuu namoota hagana hin jedhamnee du'a oolcheera. Du'a dhibee yeroo da'umsaa nama qabuun dhufu hiirrise, akkasumas talaallii dhukkuba saree maraatuu fi antiraaksii uume. Argannoon Paaster fayyaarratti argate tiyoorii dhibeen jarmiidhan dhufa jedhu kan mirkaneesse yoo ta'u kun immoo fayyaa mana yaalaatti kennamuuf karaa bane. Paaster ummata biratti tooftaa ittiin aannanii fi wayiinii faallama baakteeriyaa irraa dhowwuun danda'amu uummu isaatini, tooftaan kunis paasteraayizeeshinii jedhama. Paaster namoota damee saayinsii baakteeriyooloojii dhaaban sad'ii keessa isa tokko, warri lamaan Fedinaand Koohen fi Rooberti Koochi. Paaster "abbaa maayikiroobaayoloojii" jedhamee beekkama.


Fibonaachii

Fibonaachii

Liyonaardoo Bonaachii (1170 - 1250) — Fibonaachii jedhama, Liyonaardoo kan Pisa, Liyonaardoo Pisaanoo, Liyonaardoo Pisaanoo Bigollo, Liyonaardoo Fibonaachii — abbaa herregaa biyya Xaaliyaaniiti, namoota amma tokkoon Fibonaachii "abbaa herreegaa warra dhihaa kan bara gidduu-galeessaa isa cimaa" jedhamee yaaddama.

Fibanaachiin sirna lakkoofsa Hinduu-Arabiikii Yuurooppitti barreeffama isaa kan 1202 Liber Abaci (Kitaaba Shallagaa) jedhamuun beeksise. Kana malees, tarree lakkoofsa Fiibonaachii (sana dura Indiyaa keessatti kan argame garuu Yuurooppi keessatti kan hin beekkamne) Yuurooppitti beeksise, lakkoofsa Fiibonaachii kana Liber Abaci keessatti akka fakkeenyaatti fayyadame.


Gootfiriid Viilhelmi Laayibiniiz

Gootfiriid Viilhelmi Laayibiniiz

Gootfiriid Viilhelmi Laayibiniiz (Jarmaniffa: [ˈɡɔtfʁiːt ˈvɪlhɛlm fɔn ˈlaɪbnɪts] ykn [ˈlaɪpnɪts]; Adoolessa 1, 1646 – Sadaasa 14, 1716) abbaa herregaa fi filoosofera lammii Jarmanii ti. Seenaa herregaa fi seena falaasamaa keessatti, Laayibiniiz iddoo guddaa qabata.

Laayibiniiz kaalkulasii kan kalaqe yoo ta'u kunis hojii Isaaq Niwuuten kaalkulesii irratti hojjachaa ture odoo quba hin qabaatin ture, erga maxxansa isaatii mallattoon Laayibiniiz fayyadame fudhatamuudhaan yeroo amma kaalkulasiif isatti fayyadamu. Jaarraa 20ffaa keessatti "Law of Continuity and Transcendental Law of Homogeneity" inni uume faaydiaa herreegaa argate (karaa qaaccessa al-idileetin). Damee kaalkuleeterii makaanikaalii keessattis, Laayibiniiz kalaqxoota gurguddoo keessaa tokko ture. Kaalkuleeterii Paaskaalitti baayyisuu fi hiruu itti dabaluuf yaalaa odoo jiruu, Laayibiniiz kaalkuleeterii piinwiilii (pinwheel calculator) bara 1685 bu'uuressuun kan jalqabaa ti. Laayibiniiz wiilii Laayibiniiz(Leibniz wheel) kalaqe, kunis kaalkuleeterii makaanikaalii baayyinaan oomishame kan jalqabaa kan ture aritoomeetirin kanatti fayyadame. Kana malees sirna lakkoofsa baayinarii, kan bu'uura kompitara dijitaalaa hundaa ta'e, fooyyessuun qulqulleessee.


Kaarli Firidiriish Gaawus

Kaarli Firidiriish Gaawus

Kaarli Firidiriish Gaawus (Jarmaniffa: Gauß, yoo dubbifama [ɡaʊs]) (30 Ebla 1777 – 23 Gurrandhala 1855) abbaa herregaa lammii Jarmanii kan damee saayinsii baayyedhaaf gummacha guddaa godhedha, kunis tiyoorii lakkoofsaa, aljebraa, istaatistiksii, qaaccessuu, difiresnhiyaal ji'oomeetirii, ji'oodeesii, ji'oofiiziksi, elektirostaatiksi, astironoomii, tiyoorii maatiriksii, fi optiiksii dabalata.

Yeroo tokko tokko Princeps mathematicorum (Laatinii yoo ta'u hiikansaas "mootii herregaa" ykn "abbaa herregaa adda duree") ykn "abbaa herregaa guddaa erga bara durimiitii dhufe" jedhamee kan waammamu Gaawus, damee herregaa fi saayinsii baayyee keessatti shoora olaanaa qaba, seenaa keessatti abbaa herregaa isa guddaadha.


Galiiliyoo Galiilii

Galiiliyoo Galiilii

Galiiliyoo Galiilii (Xaaliyaaniffaan yoo dubbifamu: [ɡaliˈlɛːo ɡaliˈlɛi]; 15 Gurrandhala 1564 – 8 Amajjii 1642), yeroo baayyee maqaa Galiiliyoo jedhamuun kan waammamu, fiizisistii, abbaa herregaa, injinerii, qorataa urjii, fi filoosoofera Xaaliyaanii kan warraaqsa saayinsii keessatti ga'ee guddaa tabatedha. Hojii isaa keessaa teleskooppii fooyyessuu fi kanaan qorannoo astiroonoomii gochuudha, kunis tiyoorii kooppernikas deeggare. Galiiliyoon "abbaa daawwannaa astiroonoomii kan ammayyaa", "abbaa fiiziksii ammayyaa", "abbaa saayinsii", fi "abbaa saayinsii ammayyaa" maqaan jedhamu kennameeraafi.

Gumaachi inni astiroonoomii daawwannaa keessatti godhe keessaa marsaa Veenusii mirkaneessuu, ji'a Juuppiterii gurguddaa arfan argachuu (kabaja isaaf jecha j'ioota Galiiliyoo jedhamanii kan moggaafaman), fi xuqaa-aduu (sunspot) daawwachuu fi qaaccessuu dha. Galiiliyoon saayinsii fi teknooloojii hojiirraa oolu irrattis hojjateera, kana keessaa koompaasii waraanaa fooyya'aa kalaquu fi meeshaalee kan bira hojjachuu ture.


Maayikil Faradaay

Maayikil Faradaay

Maayikil Faradaay (22 Fulbaana 1791 – 25 Hagayya 1867) saayintistii Ingilaandi kan damee elektiroomagineetizimii fi elektirookemistirii irratti gumaacha guddaa godhedha. Argannoon isaa inni guddaan elektromagnetik indaakshinii, diyaamaginetizimii fi elektirolayisisi irraatti.

Faradaay barumsa idilee xiqqoo qofa kan argate ta'uyyuu seenaa keessatti saayintistii gurguddaa keessaa tokko. Qorannoosaa kan maagineetik fiildii naannoo dabarsoo elektirikii karantii qajeeltoo (DC) baatu irratti godheen Faradaay bu'uura yaada fiiziksii elektiroomaagineetiik fiildii uume. Faradaay maagineetizimiin carallaa ifaa akka dhiibbessu qorate, akkasumas jarreen kana lamaan gidduu firoominni akka jiru argate. Kana malees, Faradaay piriinsippilii elektiroomaagineetiik indaakshinii, diyaamaginetizimii fi seera elektiroolaayisisii argate. Kalqni inni meeshaale elektiroomaagineetiikin naanna'an irratti hojjate bu'uura teknooloojii motora elektirikii ta'e, akkasumas elektirikiin hojiirra ooluu kan danda'eef irraa caala qorannoo inni godheef ture.


Dimitirii Mendeleev

Dimitirii Mendeleev

Dimitirii Mendeleev (Raashiyaaniffa: Дми́трий Ива́нович Менделе́ев; IPA: [ˈdmʲitrʲɪj ɪˈvanəvʲɪt͡ɕ mʲɪndʲɪˈlʲejɪf] (dhaggeeffadhu); A.L.A 8 Gurrandhala 1834 – 2 Gurrandhala 1907 O.S. 27 Amajjii 1834 – 20 Amajjii 1907) kemistii fi kalaqaa lammii Raashiyaa ti. Mendeleev Seera Peredikii baase, gabatee peredikii elementotaa mataasaa uumme, kanattis fayyadamuun amaloota elementota sana dura argaman sirreesse, amaloota elementota saddeet kan yeroo sana hin argamin ammoo raage.


Maaksi Pilaanki

Maaksi Pilaanki

Maaksi Pilaanki (Ebla 23, 1858 – Onkoloolessa 4, 1947) fiizisistii tiyoorii lammii Jarmanii yoo ta'u kan inni ittiin beekkamus tiyoorii quwaantamii bu'uuressudhaani, kunaafis Badhaasa Noobelii kan Fiiziksii kan bara 1918 argateera.

Pilaanki tiyoorotikaal fiiziksiidhaa gumaacha guddaa godhe, garuu beekkamtiin isaa inni guddaan tiyoorii quwaantamii nama uume ta'uu isaatini. Haa ta'u malee, maqaansaa damee barnootaa ballaa keessatti beekkama, bara 1948 maqaan inistiitiyuutii saayinsii Jarmanii kan Hawaasa Kaayizer Viilheelmi jedhamu (Pilaanki si'a lama pirezidantii ta'ee kan bulche) gara Hawaasa Maaksi Pilaanki (HMP) jijjiirame. Dhaabbanni kun amma damee irratti xiyyeeffannoon baratamu 83 qaba.

Tiyooriin quwaantamii Maaksi Pilaanki, hubannoo ilmi namaa atomii fi adeemsa sab-atomii baruu irratti jijjiirrama guddaa fide, akkuma tiyoorin Alberti Anistaayin hubannoo iddoo fi yeroo (space and time) jijjiiretti. Kun lamaan walitti tiyoorii bu'uuraa fiiziksii jaarraa 20ffaa ti.


Friedrich Schiller

Friedrich Schiller

Friedrich Schiller


Stary Dwór

Stary Dwór

Stary Dwór, Poolaandi.

Bara 2006 bayinna ummata 360 calu biyyotta.


Liyoonaardi Ooyiler

Liyoonaardi Ooyiler

Liyoonaardi Ooyiler (/ˈɔɪlər/; Jarmanii: [ˈɔʏlɐ]; 15 Ebla 1707 – 18 Fulbaana 1783) abbaa herregaa fi fiizisistii Siwiizerlaanditi. Ooyiler damee ballaa akka tiyoorii giraafii fi kaalkulesii infiniitesimaal keessatti gumaacha guddaa godhe. Ooyiler jechoota fi mallattoo herregaa ammayyaa baayyee uume, keessaahuu qaaccessuu herregaa keessatti, kan akka yaada faankishinii herregaa uume. Oooyiler hojiisaa makaaniksii, filuud daayinaamiksii, optiiksii, astiroonoomii, fi tiyoorii muuziqaa keessatti hojjateenis ni beekkama.

Ooyiler akka abbaa herregaa guddaa jaarraa 18ffaa fi abbaa herregotaa dhalatan gurguddoo keessaa akka tokkootti ilaallama. Ooyiler abbaa herregaa baayyee barreessan keessaa isa guddaadha; hojiiwwan barreeffamaa inni walitti qabe qabiyyee 60-80 guuta. Ooyiler jireenyasaa bara ga'eessummaa St. Peetirsibergi, Raashiyaa fi Barliin, Piraashiyaa keessatti dabarse.

Jechi Piyeer-Simoon Laappilaasi akka jedhe dubbatamuu "Ooyiler dubbisaa, Ooyiler dubbisaa, inni mootii hunda keenyaati" dhiibbaa Ooyiler herreega irratti qabu ibsa


Jooseef Fuuriyee

Jooseef Fuuriyee

Jooseef Fuuriyee (Fireenchii: [fuʁje]; A.L.A 21 Bitootessa 1768 – 16 Caamsaa 1830) abbaa herregaa fi fiizisistii Firaansi Okzeeritti dhalate yoo ta'u kan inni ittiin beekkamus qorannoo siireesii Fuuriyee fi akkamitti akka siireesin kun rakkoo oo'a dabarsuu fi kirkiraa (vibration) irratti hojiirra oolu danda'urratti godheeni. Tiraanisfoormin Fuuriyee fi seerri Fuuriyee kabaja isaaf jecha maqaa isaatti moggaafaman. Fuuriyeen argannoo galtee giriinhaawusii (greenhouse effect) kan argate ta'uunis beekkama.


Ernesti Raazerfoordi

Ernesti Raazerfoordi

Ernesti Raazerfoordi (Afaan Ingiliish: "Baaron Raazerfoordi Nilsan"; A.L.A 30 Hagayya 1871 – 19 Onkoloolessa 1937) fiizisistii Biriiten kan dhalootan Niwuu Ziilanditti ta'e yoo ta'u abbaa fiiziksii niwukilaaraa jedhamee beekkama. Insaayikiloppidiyaan Biritaanikaa Raazerfoordi nama yaalii hojjatu kan Maayikil Faradaay booda dhufe isa guddaadha jedha.

Hojiisaa isa jalqabaatin, Raazerfoordi walakkaa-jireenyaa (half-life) raadiyoo'aaktivitii argate, raadiyoo'aktiiviitin elementiin keemikaalaa tokko gara elementii kan biraatti jijjiiramuu ta'uusaa mirkaneesse, akkasumas raadiyeeshinii aalfaa fi beettaa adda baasee maqaa kanas kenneef. Hojiin kun Kanaadaa Yuunivarsiitii Makgiil keessatti hojjatame. Argannoo kanaafis Badhaasa Noobelii kan Kemistirii kan bara 1908 ""qorannoosaa caccaba elementotaa fi kemistirii wantoota raadiyoo'aktiviitii irratti godheef"" argate.

Bara 1907 Raazerfoordi gara Yuunivarsiitii Viktooriyaa kan Maanchister (amma Yuunivarsiitii Maanchister) YKtti (UK) godaane, achittis Toomaas Rooyidsi wajjin raadiyeeshiniin aalfaa niwukilasii hiiliyemii ta'uu mirkaneesse. Raazerfoordi hojiisaa hunda caala beekkamu erga looreetii Noobelii ta'ee booda hojjate. Bara 1911, yoo chaarjin sun poozatiivii ykn nageetivii ta'uusaa mirkaneessu dadhabeyyuu, Raazerfoordi chaarjiin atomii niwukilasii kan xiqqoo taate keessaatti baayyinaan kuufamee akka jiru tiyooresse. Kanaanis modeelii atomii Raazerfoordi bu'uuresse, kanas argannoo yaalii fooyilii warqee hojjate hiikun raawwate. Raazerfoordi "atomii cabsuu" kan jalqabaa bara 1917tti ri'aakshinii niwuukilaaraa naayitiroojinii fi paartikilii aalfaa gidduutti godheen hojjate, kana keessattis pirootoonii argate maqaa kanas kenneef.

Raazerfoordi bara 1919 daarekterii Laaboraatorii Kavendiish kan Yuunivarsiitii Kaambiriiji ta'e. Geggeessummaa Raazerfoordi jalatti niwuutiroonin bara 1932 Jeemsi Chaadwiikin argame, baruma sana yaaliin jalqaba niwukilasii haala too'atamaa ta'een addaan cabsuun hojjatame, kunis barattoota qajeelcha isaa jalatti hojjatan Joon Cockcroft fi Ernesti Waltonin hojjatame. Bara 1937tti erga du'ee booda, saayintistoota gurguddoo YK wajjin, awwaala Isaaq Niwuutenitti dhihoo Westiminister Abiitti, awwaallamuun kabajame. Elementiin keemikaalaa raazerfoordiyem (elementii 104) bara 1997 maqaa isaatti moggaafame.


Yohannis Guutinbergi

Yohannis Guutinbergi

Yohannis Guutinbergi (/joʊˌhɑːnɨs ˈɡuːtənbɜrɡ/; c. 1398 – Gurrandhala 3, 1468) lammii Jarmanii tumtuu sibiilaa, tumtuu warqee, maxxansaa, fi tamsaasaa hojii maxxansuu Yuurooppi keessatti barsiisedha. Kalqni maxxansaa taayeppiingii makaanikaalii sochoofamuu kan Guutinbergi uume Warraaqsa Maxxansaa jalqabsiise, kunis seenaa bara ammayyaa keessatti akka gocha guddaatti ilaallama. Guddina renesaansii, riifoormeeshinii, bara ifaa (Age of Enlightenment), fi warraaqsa saayinsii fiduu keessatti shoora guddaa tabate, diinagdee beekumsa irratti hundaa'e kan ammayyaa kanaa fi barumsi gara uummata hundaatti akka baballatu gochuu keessatti bu'uura guddaa ta'e.


Alberti Anistaayin

Alberti Anistaayin

Alberti Anistaayin (/ˈælbərt ˈaɪnstaɪn/; Jarmanii: [ˈalbɐt ˈaɪnʃtaɪn]; 14 Bitootessa 1879 – 18 Ebla 1955) fiizisistii tiyoorii fi filoosooferii saayinsii Jarmanitti dhalatedha. Anistaayin tiyoorii rilaativiitii waliigalaa uume, kunis utubaa lamaan fiiziksii ammayyaa keessaa isa tokko (utubaan inni kan biraa quwaantam makaaniksiidha). Anistaayin ummata biratti foormulaa hanga-annisaa walqixxeessu E = mc(foormulaan kun "qixxaatoo addunyaarratti hunda caala beekkamu" jedhama) beekkama. Anistaayin bara 1921 Badhaasa Noobelii kan Fiiziksii "tajaajila inni fiiziksii tiyooriitiif kenneef, fi keessaahuu argannoo seera galtee footoo'elektirikiitii argachuu isaatif" argate. Seerri galtee footoo'elektirikiitii tiyoorii quwaantamii bu'uuressuu keessatti baayyee murteessaa ture.


Kitaaba Waaqeffannaa Luteraanii

Kitaaba Waaqeffannaa Luteraanii

Kitaaba Waaqeffannaa Luteraanii kitaaba galmee luteeraniiti. Onesmoos Nasib Kitaaba Waaqeffannaa Luteraanii Ameerikaa keessatti akka qulqulluutti(saint) galmeeffameera, gaafa Waxabajjii 21 jireenyi isaas yaadatamee hin oola.


Arkimeedis

Arkimeedis

Arkimeedis kan Saayiraakus (/ˌɑːkɪˈmiːdiːz/; Giriik: Ἀρχιμήδης; c. 287 DhKD – c. 212 DhKD) abbaa herreegaa, fiizisistii, injinerii, kalaqaa, fi astironoomerii Giriik duriiti. Seenan jireenyasaa muraasni qofti kan beekkamu yoo ta'eyyuu Arkimeedis saayintistii guddaa bara durii keessa jiraatan keessaa tokkodha.


Barreeffamoota Waa'ee Oromoo

Barreeffamoota Waa'ee Oromoo

Section::::Aadaa Oromoo.
Uummatni Oromoo saboota kaaba baha Afiriikaatti argaman keessaa isa tokkoofi saba guddaa, aadaa badhaadhaa qabu, dachee uumamaan badhate irra qubatee jirudha. Uummatni Oromoo duruma uumama isaa irraa kaasee sirna aadaa isaa ittiin geggeessu, amantii isaa ittiin ibsatu, barootaaf itti fayyadamaa kan ture, kan dhuunfaa isaa waan ta’e sirna Waaqeffannaa kan qabudha.Oromoon waaqa isa dacheefi waan isa irra jiraatu akkasumas garaa dachee keessa waan jiru mara isa uume sanaaf jiruufi jireenya isaa guyyaa guyyaa keessatti iddoo guddaa fi ol’aanaa kennee hawaasa jiraatudha. Sodaafi safuun waaqaaf qabus kanuma irraa madda jedhu hangafootni Oromoo.
Uummatni Oromoo waaqa tokkichatti amana. Waaqni tokkichi kun dhugeeffata ykn fakkaatti kan hin qabne Uumaa Waaqaafi dachee kanaati jedha. Nama ta’ee nama dhugaa kana shakku yoo arge Waaqni akka itti hin mufanneef Oromoon araara kadhataaf. Garaa isaa qulqulluu ta’een waan kadhatuuf Waaqni isaa kunis ni dhaga’aaf. Kanaaf, Oromoon Uumama Waaqaafi harka namaa ta’an kamiinillee bakka Waaqaa buusee hin waaqeffatu garuu uummama kanatu gochaafi humna Waaqaa ibsa jedhee raajeffata. Kanaaf, Oromoon lageen, tulluuwwan, mukkeetii, gaarreewwaniifi wanneen kana fakkaatan itti hin waaqeffatu. Haala kanaan, Oromoon Waaqa Uumaa waa hundaa ta’e kana bifaafi adeemsi ittiin waaqeffatuufi galateeffatu Irreechadha. Irreecha jechuun “Waaqa tokkicha sana galateeffachuudha” jedhu abbootiin.
Kaalandara Oromo (Akkaataa Oromoon itti Bara Lakkaa’u)
Waa’ee yeroo fi seenaa irratti Oromoon yaada bal’aa qaba. Oromoon jiruu fi jireenya isaa, jiloota adda addaa, yeroo itti dhimmota siyaasaaf wal-gahu, yeroo itti aangoo walitti dabarsu fi kkf hundaaf dursee bara, ji’aa fi guyyaa beekamaa ta’etti baallama qabata. Kaalaandarri Oromoon yeroo yaadachuuf itti gargaaramu sirriitti kan qindaa’ee fi qarame dha. Akka kaalandara biyyoota biroo aduu dhiitee bariitu qofa irratti hundaawu utuu hin taane sochii ji’aa(baatii) fi urjii irratti illee kan hundaawe dha. Kalaandarri akka kan Oromoo ji’aa fi dhahaa urjii irratti hundaawe seenaa uummatoota biyya lafaa keessaa aadaa uummatoota sadi’ii qofa keessatti galmaa’e. Isaanis Chaayinaa, Hinduu fi Maayaa dha.
Kaalandarri Oromoo tuuti urjii torban tokkoo tokkoon isaanii yeroo isaan itti ji’a walin toora tokko irra dhufan faana dhahanii ilaaluu irratti kan hundaawe dha. Kun Dhaha Urjii (guided by stars) jedhama. Ji’a ykn baatii tokko kan jedhamu guyyoota ji’i jalqaba itti baatee fi deebitee baatu gidduu jiran oggaa ta’u isaanis guyyoota 29 fi walakkaa(29.5) dha. Akka kanaan waggaan tokko keessa guyyoota 354tu ji’ooya 12tti qoodama. Kaalaandara Girigoorii ykn warra Awurooppaa wajjin garagarummaa guyyoota 11 qaba jechuu dha. Oromoon kaalaandara isaa kan warra Awurooppaa wajjin wal qixxessuuf akka uummatoota garii ji’oota akka Qaammee(Intercalary month) tolchuuf itti hin rakkanne.
Ji’ooti(lunar months) kudha lamaan Oromoo: 1. Amajji 2. Guraandhala 3. Bitootessa. 4. Ebla. 5. Caamsaa 6. Waxabajji 7. Adoolessa 8. Hagayya 9. Fulbaana 10 Onkoloolessa 11. Sadaasa 12. Mudde jedhamu. Guyyooti torbaniin osoo hin taane ji’aan lakka’amu. Guyyooti ji’a tokko keessa jiran hundi maqaa ofii isaanii qabu. Akka kanaan maqoota guyyaa 27tu ji’a tokko keessa jira. Ayyaanota ykn Ayyaana jedhamu (Asmerom Leggese, Gadaa, 1973 fi Marco Bassi, 1988). Ayyaana jechuun Guyyaa jechuu dha. Maqaan guyyootaa turban torbaniin naanna’uu kan jalqabe baroota dhihoo as. Maqaan guyyootaa torbatti gadi bu’uu fi naannoolee Oromiyaa adda addaa keessatti maqaa adda addaa horachuunis barootuma dhihoo keessa kan dhufe dha. Maqooti Ayyaanaa(guyyaa) 27n akka itti aanan kana dha: Innika, Lumaasa, Gidaadaa, Ruudaa, Areeri, Areerii Lammaffaa, Aduulaa, Aduulaa Lammaffaa, Garba, Garba Deettii, Bitaa, Sorsa, Algajima, Arba, Walla, Basaa duraa, Baasaa Lammaafaa, Carawaa, Dureettii, Salbaan, Salbaan Deettii, Dullatti, Gardaaduma, Buusaa, Bal’oo, Qaraa fi Rurruma. Maqoota kanneentu ji’a ji’aan guyyaa 29.5 keessa adeemee ji’oota 12 bahan booda marsaa isaanii xumuree waggaa tokko ta’a. Guyyooti ji’a tokko keessa jiran 27 waan ta’aniif Ayyaanni(guyyaan) inni jalqabaa ji’i bahuu ykn ji’a tokko guyyaa 2.5 dursee naanna’ee dhufa. Kanaaf Ayyaanni(guyyaan) jalqabaa ji’a isa itti aanuu guyyaa biraa irra ta’a jechuu dha. Akka kanaan guyyooti deebi’anii yeroo lama ji’uma tokko keessa dhufan jiru jechuu dha. Guyyaa inni guyyaa jalqaba ji’aa ta’ee dhufu ji’uma sana keessa guyyaa 28ffaa irratti dhufa jechuu dha. Guyyaa inni guyyaa sadaffaa ykn afraffaa ture ji’a isa itti aanu keessa guyyaa tokkoffaa ta’ee dhufuu danda’a. Guyyaan ji’aa kan jalqabaa Ayyaana ykn gaafa ji’i haaraan itti mul’attu dha.
Ogeeyyiin waa’ee kaalandara Oromoo tolchanii beekan Ayyaantuu jedhamu. Ogeeyyii kanneen biratti guyyooti 27 jiran hiika mataa isaanii qabu. Fakkeenyaaf namni Ayyaana ykn guyyaa Gardaadumaa dhalate nama akkamii akka ta’ee fi amala akkamii akka qabaatuu himuu danda’u.
Ayyaantuun bara, ji’aa fi guyyaa dhimmi siyaasaa ykn ayyaanoti adda addaa itti raawwataman yaadannoo sammuutiin himuu danda’u. Yoo yaadachuu dadhaban qixa ji’aa fi urjiiwwan torban irra jiran faana dhahanii qormaata urjiitiin guyyaa fi ji’a isaa bira gahuu danda’u. (Asmerom Laggasee, 1973). Urjiileen torban Ayyaantuun guyyaa, ji’aa fi bara lakkaawuuf itti gargaaraman: Lamii, Buusan, Bakkalcha, Algajimaa, Arba,gaadduu, Urjii- wallaa jedhamu. Urjiileen torban tarree galanii mul’atu. Warri Ayyaantuu walitti dhufeenya ji’i tokkoo tokkoon urjiiwwan kanaa wajjin qabdu ji’a ji’aan jala bu’anii qorachuudhaan maqaa ayyaanotaa ykn guyyootaa adda baasu.
Ambaan seenaa fi aadaa Oromoo durii qormaata kan waa’ee Urjii fi ambaa seenaa duriitiin (by The Archeo-Astronomic) kaaba Keeniyaa keessatti argame, akka Oromoon dhaloota Kiristoos waggaa 300 dura Dhahaa Urjiin guyyaa, ji’aa fi bara lakkaawaa akka ture ibsa. Kunis kan bara 1978 namoota Lynch fi Robbins jedhamaniin bakka booda Dhahaa Urjii “Namoratunga” jedhu moggaafametti argame. Akka Lynch fi Robbins qoratanii bira gahanitti, Utubaan dhagaa gurraachaa (Oromoon Utubaa Jaanjaroo jedhee waamu) 19 ta’an kallattii Urjiiwwan murtaawoon irra jiran agarsiisu. Oromoon utubaawwan dhagaa kallattii agarsiisuuf dhaabe kanneenitti gargaaramee walitti dhufeenyaa fi jijjiirama ji’aa fi urjiiwwan jedhamanii gidduutti yeroo yerootti ta’u herreguudhaan guyyoota adda baafatu. Akka kanaan akka kaalaandara Oromootti maqaan guyyaa aduun dhiitee barihuudhaan osoo hin taane Ji’aa fi urjidhaan herregama.
Oromoon bara lakkaawuuf marsaalee sirna Gadaattis ni gargaarama ture. Oromooti seenaa dabre yaadachuu fi ta’iinsota dabran wal duraa duuba isaanii akkasumas hidhata isaan wal gidduutti qaban qindeessanii himuu irratti dandeettii guddaa qabu. Lubooti Gadaa yoom fi akkamitti akka wal duraa duubaan dhufan hima afaaniin waliif dabarsu. Akka sirna Gadaatti Luba baasi maqaa tokkoo Gadaa 36(8×36) ykn dhaloota torba(7×40) booda deebi’ee dhufa. Kana malees tooftaa Daaccii jedhamuun bara lakkaawuun waanuma ture. Innis ta’iinsa seenaa beekamaa ta’e tokko bara eenyuufaa akka raawwatame waan yaadatamuuf sanyiin sanyii namoota seenaa ciccimaa hojjetanii gaafa aangootti dhufan seenaa akaakilii fi abaabilii isaanii dabaluuf jecha seenaa wal fakkaataa hojjetu.Warri ogummaa bara lakkaawuu qaban Dhaaccii kanattis ni gargaaramu jechuu dha. Walumaa gala Oromoon malli inni bara lakkaawuuf itti gargaaramu baayyee qaroo fi ibsuuf illee kan ulfaatuu dha.

Uummatni Oromoo saboota kaaba baha Afiriikaatti argaman keessaa isa tokkoofi saba guddaa, aadaa badhaadhaa qabu, dachee uumamaan badhate irra qubatee jirudha. Uummatni Oromoo duruma uumama isaa irraa kaasee sirna aadaa isaa ittiin geggeessu, amantii isaa ittiin ibsatu, barootaaf itti fayyadamaa kan ture, kan dhuunfaa isaa waan ta’e sirna Waaqeffannaa kan qabudha.Oromoon waaqa isa dacheefi waan isa irra jiraatu akkasumas garaa dachee keessa waan jiru mara isa uume sanaaf jiruufi jireenya isaa guyyaa guyyaa keessatti iddoo guddaa fi ol’aanaa kennee hawaasa jiraatudha. Sodaafi safuun waaqaaf qabus kanuma irraa madda jedhu hangafootni Oromoo.
Uummatni Oromoo waaqa tokkichatti amana. Waaqni tokkichi kun dhugeeffata ykn fakkaatti kan hin qabne Uumaa Waaqaafi dachee kanaati jedha. Nama ta’ee nama dhugaa kana shakku yoo arge Waaqni akka itti hin mufanneef Oromoon araara kadhataaf. Garaa isaa qulqulluu ta’een waan kadhatuuf Waaqni isaa kunis ni dhaga’aaf. Kanaaf, Oromoon Uumama Waaqaafi harka namaa ta’an kamiinillee bakka Waaqaa buusee hin waaqeffatu garuu uummama kanatu gochaafi humna Waaqaa ibsa jedhee raajeffata. Kanaaf, Oromoon lageen, tulluuwwan, mukkeetii, gaarreewwaniifi wanneen kana fakkaatan itti hin waaqeffatu. Haala kanaan, Oromoon Waaqa Uumaa waa hundaa ta’e kana bifaafi adeemsi ittiin waaqeffatuufi galateeffatu Irreechadha. Irreecha jechuun “Waaqa tokkicha sana galateeffachuudha” jedhu abbootiin.
Kaalandara Oromo (Akkaataa Oromoon itti Bara Lakkaa’u)
Waa’ee yeroo fi seenaa irratti Oromoon yaada bal’aa qaba. Oromoon jiruu fi jireenya isaa, jiloota adda addaa, yeroo itti dhimmota siyaasaaf wal-gahu, yeroo itti aangoo walitti dabarsu fi kkf hundaaf dursee bara, ji’aa fi guyyaa beekamaa ta’etti baallama qabata. Kaalaandarri Oromoon yeroo yaadachuuf itti gargaaramu sirriitti kan qindaa’ee fi qarame dha. Akka kaalandara biyyoota biroo aduu dhiitee bariitu qofa irratti hundaawu utuu hin taane sochii ji’aa(baatii) fi urjii irratti illee kan hundaawe dha. Kalaandarri akka kan Oromoo ji’aa fi dhahaa urjii irratti hundaawe seenaa uummatoota biyya lafaa keessaa aadaa uummatoota sadi’ii qofa keessatti galmaa’e. Isaanis Chaayinaa, Hinduu fi Maayaa dha.
Kaalandarri Oromoo tuuti urjii torban tokkoo tokkoon isaanii yeroo isaan itti ji’a walin toora tokko irra dhufan faana dhahanii ilaaluu irratti kan hundaawe dha. Kun Dhaha Urjii (guided by stars) jedhama. Ji’a ykn baatii tokko kan jedhamu guyyoota ji’i jalqaba itti baatee fi deebitee baatu gidduu jiran oggaa ta’u isaanis guyyoota 29 fi walakkaa(29.5) dha. Akka kanaan waggaan tokko keessa guyyoota 354tu ji’ooya 12tti qoodama. Kaalaandara Girigoorii ykn warra Awurooppaa wajjin garagarummaa guyyoota 11 qaba jechuu dha. Oromoon kaalaandara isaa kan warra Awurooppaa wajjin wal qixxessuuf akka uummatoota garii ji’oota akka Qaammee(Intercalary month) tolchuuf itti hin rakkanne.
Ji’ooti(lunar months) kudha lamaan Oromoo: 1. Amajji 2. Guraandhala 3. Bitootessa. 4. Ebla. 5. Caamsaa 6. Waxabajji 7. Adoolessa 8. Hagayya 9. Fulbaana 10 Onkoloolessa 11. Sadaasa 12. Mudde jedhamu. Guyyooti torbaniin osoo hin taane ji’aan lakka’amu. Guyyooti ji’a tokko keessa jiran hundi maqaa ofii isaanii qabu. Akka kanaan maqoota guyyaa 27tu ji’a tokko keessa jira. Ayyaanota ykn Ayyaana jedhamu (Asmerom Leggese, Gadaa, 1973 fi Marco Bassi, 1988). Ayyaana jechuun Guyyaa jechuu dha. Maqaan guyyootaa turban torbaniin naanna’uu kan jalqabe baroota dhihoo as. Maqaan guyyootaa torbatti gadi bu’uu fi naannoolee Oromiyaa adda addaa keessatti maqaa adda addaa horachuunis barootuma dhihoo keessa kan dhufe dha. Maqooti Ayyaanaa(guyyaa) 27n akka itti aanan kana dha: Innika, Lumaasa, Gidaadaa, Ruudaa, Areeri, Areerii Lammaffaa, Aduulaa, Aduulaa Lammaffaa, Garba, Garba Deettii, Bitaa, Sorsa, Algajima, Arba, Walla, Basaa duraa, Baasaa Lammaafaa, Carawaa, Dureettii, Salbaan, Salbaan Deettii, Dullatti, Gardaaduma, Buusaa, Bal’oo, Qaraa fi Rurruma. Maqoota kanneentu ji’a ji’aan guyyaa 29.5 keessa adeemee ji’oota 12 bahan booda marsaa isaanii xumuree waggaa tokko ta’a. Guyyooti ji’a tokko keessa jiran 27 waan ta’aniif Ayyaanni(guyyaan) inni jalqabaa ji’i bahuu ykn ji’a tokko guyyaa 2.5 dursee naanna’ee dhufa. Kanaaf Ayyaanni(guyyaan) jalqabaa ji’a isa itti aanuu guyyaa biraa irra ta’a jechuu dha. Akka kanaan guyyooti deebi’anii yeroo lama ji’uma tokko keessa dhufan jiru jechuu dha. Guyyaa inni guyyaa jalqaba ji’aa ta’ee dhufu ji’uma sana keessa guyyaa 28ffaa irratti dhufa jechuu dha. Guyyaa inni guyyaa sadaffaa ykn afraffaa ture ji’a isa itti aanu keessa guyyaa tokkoffaa ta’ee dhufuu danda’a. Guyyaan ji’aa kan jalqabaa Ayyaana ykn gaafa ji’i haaraan itti mul’attu dha.
Ogeeyyiin waa’ee kaalandara Oromoo tolchanii beekan Ayyaantuu jedhamu. Ogeeyyii kanneen biratti guyyooti 27 jiran hiika mataa isaanii qabu. Fakkeenyaaf namni Ayyaana ykn guyyaa Gardaadumaa dhalate nama akkamii akka ta’ee fi amala akkamii akka qabaatuu himuu danda’u.
Ayyaantuun bara, ji’aa fi guyyaa dhimmi siyaasaa ykn ayyaanoti adda addaa itti raawwataman yaadannoo sammuutiin himuu danda’u. Yoo yaadachuu dadhaban qixa ji’aa fi urjiiwwan torban irra jiran faana dhahanii qormaata urjiitiin guyyaa fi ji’a isaa bira gahuu danda’u. (Asmerom Laggasee, 1973). Urjiileen torban Ayyaantuun guyyaa, ji’aa fi bara lakkaawuuf itti gargaaraman: Lamii, Buusan, Bakkalcha, Algajimaa, Arba,gaadduu, Urjii- wallaa jedhamu. Urjiileen torban tarree galanii mul’atu. Warri Ayyaantuu walitti dhufeenya ji’i tokkoo tokkoon urjiiwwan kanaa wajjin qabdu ji’a ji’aan jala bu’anii qorachuudhaan maqaa ayyaanotaa ykn guyyootaa adda baasu.
Ambaan seenaa fi aadaa Oromoo durii qormaata kan waa’ee Urjii fi ambaa seenaa duriitiin (by The Archeo-Astronomic) kaaba Keeniyaa keessatti argame, akka Oromoon dhaloota Kiristoos waggaa 300 dura Dhahaa Urjiin guyyaa, ji’aa fi bara lakkaawaa akka ture ibsa. Kunis kan bara 1978 namoota Lynch fi Robbins jedhamaniin bakka booda Dhahaa Urjii “Namoratunga” jedhu moggaafametti argame. Akka Lynch fi Robbins qoratanii bira gahanitti, Utubaan dhagaa gurraachaa (Oromoon Utubaa Jaanjaroo jedhee waamu) 19 ta’an kallattii Urjiiwwan murtaawoon irra jiran agarsiisu. Oromoon utubaawwan dhagaa kallattii agarsiisuuf dhaabe kanneenitti gargaaramee walitti dhufeenyaa fi jijjiirama ji’aa fi urjiiwwan jedhamanii gidduutti yeroo yerootti ta’u herreguudhaan guyyoota adda baafatu. Akka kanaan akka kaalaandara Oromootti maqaan guyyaa aduun dhiitee barihuudhaan osoo hin taane Ji’aa fi urjidhaan herregama.
Oromoon bara lakkaawuuf marsaalee sirna Gadaattis ni gargaarama ture. Oromooti seenaa dabre yaadachuu fi ta’iinsota dabran wal duraa duuba isaanii akkasumas hidhata isaan wal gidduutti qaban qindeessanii himuu irratti dandeettii guddaa qabu. Lubooti Gadaa yoom fi akkamitti akka wal duraa duubaan dhufan hima afaaniin waliif dabarsu. Akka sirna Gadaatti Luba baasi maqaa tokkoo Gadaa 36(8×36) ykn dhaloota torba(7×40) booda deebi’ee dhufa. Kana malees tooftaa Daaccii jedhamuun bara lakkaawuun waanuma ture. Innis ta’iinsa seenaa beekamaa ta’e tokko bara eenyuufaa akka raawwatame waan yaadatamuuf sanyiin sanyii namoota seenaa ciccimaa hojjetanii gaafa aangootti dhufan seenaa akaakilii fi abaabilii isaanii dabaluuf jecha seenaa wal fakkaataa hojjetu.Warri ogummaa bara lakkaawuu qaban Dhaaccii kanattis ni gargaaramu jechuu dha. Walumaa gala Oromoon malli inni bara lakkaawuuf itti gargaaramu baayyee qaroo fi ibsuuf illee kan ulfaatuu dha.(Lalisaa dhinsaa)

Section::::Nyaata aadaa Oromoo.
Cumboo: nyaata aadaa Oromooti. Tibba birraa, yeroo ayyaana masqalaa hedduminaan￼ Kan nyaatamuudha. Uummata Oromoo Godina Wallaggaa jiraatan biratti beekamaadha.

Section::::Tiyaatira Oromoo.
=== Wallee O
romoo ===

Section::::Qoqqoodama Oromoo.
Section::::Oromoo Baarentuu.
Boorana


Chee Guvaaraa

Chee Guvaaraa

Ernestoo "Chee" Guvaaraa (Ispeeniffa: [ˈtʃe ɣeˈβaɾa]; A.L.A Waxabajjii 14, 1928 – Onkoloolessa 9, 1967), baayyinaan El Chee ykn salphumatti Chee jedhamee kan beekkamu, geggeessaa warraqsa Maarkisistii, doktorii, barreessaa, geggeessaa riphee-loltootaa, dippilomaatii, fi abbaa tiyoorii waraanaa lammii Arjentiinaa ti. Warraaqsa Kuubaa keessatti nama ijoo kan ture Cheen, fulli isaa kan istaayilii qabu bakka hundatti mallattoo fincila gabrummaa fi aadaa uummataa keessatti addunyaa maratti kan beekkamu ta'e.

Dargaggeessa ta'ee yeroo medisinii baratutti, Guvaaraan biyyootaa Ameerikaa Kibbaa keessa deeme, yeroo kanas hiyyummaa, beela, fi dhibee argeen baayyee suukanneeffamee. Guvaara kuni saamicha kaappitaalizimii kan Yunaayitid Isteetis biyyoota Laatin Ameerikaa irratti geggeesitu ta'uu hubate. Kunis haalli kun akka jijjiirramuuf hojjachuuf fedhii guddaa isa keessatti uume. Fooyyessa hawaasummaa (social reforms) Gu'aatimaalaa keessatti pireezidaanti Jaakooboo Arbenz geeggeessuu keessatti hirmaachuuf isa kakaase, boodarra pirezidaantiin kun gargaarsa CIAtin fonqolchame, kunimmoo ilaalcha siyaasaa Guvaaraa cimseef. Boodarra Meeksikoo Siitii keessatti, Guvaaraan Raa'ulii fi Fidal Kaastiroo wal bare, dhaaba isaanii Sochii Adoolessa 26ffaa jedhamutti makame, bidiruu Giraanmaa ("Granma)" jedhamtu yaabbatees mootummaa abbaa hirree Fulhensiyoo Baatistaa kan USn deeggaramu kuffisuuf gara Kuubaa deeme. Guvaaraan oduma hin turin finciltoota biratti baayyee jaallatame, itti-aanaa ajajaa ta'ees muudame. Waraana riphee-lolaa waggaa lama fudhate kan mootummaa Baatistaa kuffisuun milkaa'e keessattis shoora olaanaa tabate.

Warraaqsa Kuubattiin booda, Guvaaraan mootummaa haaraa kana keessatti gaheewwan ijoo hedduu tabate. Kana keessaa ol iyyannoo namoota manni murtii warraaqsaa yakka waraanaa hojjachuu itti murteesse qorachuu fi namoota dhukaasanii isaan ajjeesan too'achuu, fooyyessa lafa qonnaa akka ministeera indastiriitti too'achuu, duula dubbisuu fi barreessuu biyyoolessaa geggeessuu, pirezidaantii baankii biyyoolessaa fi daarekterii leenjii humna waraanaa Kuubaa, fi dippilomaatii sooshaalizimii Kuubaa bakka bu'u ta'uun addunyaa mararra deemuu ture.


Napoleon

Napoleon


Geerarsa

Geerarsa

Geerarsi gosa afoolaa ta'ee jecha mana rukutu kan nama onnachiisuun jiruu fi jireenya, gaddaa fi gammachuu, obsaa fi hamilee kan ittiin ibsataniidha. Geerarsa yeroo baayyee warra dhiiraatu gootummaa agarsiisufi geerara. Jireenya ummata Oromoo keessatti ergaa dabarsuuf tajaajila. Oromoon gerarsaan goota isaa faarfatee dhaadata.

Section::::Akaakuu Geerarsa.
Geerarsa gosa lamatu jira. Innis "geerarsa qondaalaa" fi "geerarsa gurgudduu" jedhama. Geerarsi qondaalaa kan qondaalaan geeraramuudha. Qondaalaan nama duulee diina ofii ajjeesee kan mirgaan gale ykn bineensota bosona keessa jiraatan (leenca, gafarsa, arba, qeerransaa fi kkf) adamsee kan ajjeesedha. Isaan kun hawaasa keessa jiraatan biratti kabajaa fi ulfina qabu. Yeroo sirna ykn cidha tokkorratti sirbamu ykn geerarsi yeroo gahu isaantu dura geerara. Tartiiba mirga isaan ajjeesanii qabanii fi hawaasa sana biratti beekamaniin wal-duraa duuban geeraru. Yeroo geeraramu dura waaqa, dachee, midhaan, loon (saawwan) fi booka ykn daadhiitu faarfatama.

Geerarsa gurgudduu kan jedhamu nama duule hin ajjeefne ykn bineensa akka mirgaatti lakkaawu kan hin ajjeefneen geeraaramuudha. Isaan kun warra qondaalaa booda geeraru. Yeroo geeraranis hojii qabatanii jirani qonnaa fi waan kana fakkaatu irratti bobba’anirratti cimaa fi jabaa ta’uu isaanii ykn ammoo duulanii mirga dhabuu isaaniif gadda itti dhaga'ame, yaalii fi tattaaffii godhan, kanaafis ragaa qaban himachuun balasiin komachuun geeraru. Akkasumas jireenya isaanii keessatti karaa adda addaa dhiphuu fi roorroo isaan mudate haala adda addaan ibsatu.

Yeroo Qondaalli ykn gurgudduun geeraru, kanneen taa’anii dhaggeeffatan "ishoo gurbaa" jechuun jala cooqa ykn soosisa kan jedhamuun harkaa fuudhanii gargaaru. Kunis geeraraan sun akka afuura fudhatuu fi akka onnatuufi. Yookaan ammoo warra geerarsa beeku ykn qondaaltotaa fi gurgudduutu wal harkaa fuudhee dabareedhaan geeraru jechuudha.

Fakkeenya geerarsa

Fakkeenyaa Geerarsa gootaa


Mammaaksa

Mammaaksa

Mammaaksi afoola Oromoo keessaa tokko yoo ta'u jechoota beekkumsaa fi ogummaa qaban of keessaa qaba. Mammaaksi dubbii fiduufi gabaabsanii fixuuf ykn salphaatti namatti himuuf tajaajila.

Uummanni Oromoo mammaaksa isaatiin ragaa baha. Oromoon dubbii cimsanii fi gabaabsanii mi’eessuuniifi miidhagsuun fixuuf mammaaksatti fayyadama, keessaahuu warri maanguddoo. Yeroo baay’ee manguddoonni araarsufis ta’e marii hawaas-dinagdee adda addaaf yoo walga’an yaada isaanii gadi fagessanii garuu osoo dubbii hindheeressin ibsachuuf mammaaksatti fayyadamu.

Mammaaksi hawaasa Oromoo biratti waan hedduuf mammaakama. Fakkeenyaaf, qarutuma, tuffii, jaalala, hawwii, haqa, gootummaa, doqnummaa, jibbaafi kkf, agarsiisuuf nimammaakama. Ergaa mammaaksa tokkoo hubachuuf wantoonni adda addaa nama gargaaruu malu. Fakkeenyaaf, aadaa, seenaa, durdurii faa beekuu
barbaachisaadha.

Section::::Hariiroo Maanguddoo fi Mammaaksaa.
Mammaaksi beekumsaa fi muuxannoo maanguddootaati. Haasaan maanguddootaa yeroo baayyee mammaaksaan kan guutameedha, kunis dubbii gabaabsanii himuuf, dubbii mi'eessuuf ykn bareechuuf godhama. Kanaafis, sagantaa aadaa ykn hawaasummaa bakka maanguddoonni itti baayyatan keessatti mammaaksi baayyinaan dubbatama.

Section::::Fakkeenya mammaaksaa.
Oromoon iddoo mammaaksi qabu akka armaan gadii ibsa.

Section::::Kanas Ilaali.
Tarree Mammaaksa Oromoo


Hiibboo

Hiibboo

Hiibboon () gosoota afoolaa keessaa tokko ta’ee akka tapha gaaffii fi deebiitti dhihaatuudha. Hiibboon wanta beekkamaa tokko akka iccitiitti gaafachuun taphatama. Gaafatamaan wantoota deebii itti fakkaatan maqaa dhahuun deebisuuf yaalaa. Yoo argate bakka waljijjiiruun gaafataa ta'a. Yoo deebisuu dadhabe immoo biyya kennuun deebii bara.

Ummatni Oromoo durii kaasee hiibboo galgala erga loon galani booda hanga sa’aan hirriibaa gahuu ibbidda irratti wal-yaamani taphatu. Karaa kanaan uummatni daa’ima isaa jireenya hawaasummaa fi gadi fageenyaan hubachu ittiin barsiifataa dhufe. Kana malees Oromoon aadaa, falaasama, seenaa fi duudhaa karaa ittiin dabarsatuudha.

Section::::Gosoota hiibboo.
Hiibboon waan gaafatamu irratti hundaa'uun "hiibboo hibibii" fi "hiibboo hibbakka" jedhamuun bakka lamatti qoodama. Hiibboo hibibiin ka deebiin isaa wantoota yoo ta’u namni kamuu waliin taphachuun dandeetti waa hubachuu kan itti cimsatuudha. Hiibboo hibbakkaan (Hibboo Xarii) deebiin isaa namoota beekkamoo ykn ollaa saani yoo ta'u yeroo baay'ee maatiin mana tookkoo taphachuun naannoole isaani kan itti baraniidha.

Section::::Kanas Ilaali.
Tarree Hiibboo Oromoo

Section::::Wabii.
3. hiboo.


Abbaa Jifaar I

Abbaa Jifaar I

Mootichi Abbaa Jifaar I mootii (m. 1830-1855) Mootummaa Jimmaa kan jalqabaa ti.


Mootummaa Geeraa

Mootummaa Geeraa

Mootummaan Geeraa (1835–1887) mootummoota naannoo Gibeetti hundeeffaman keessaa tokko yoo ta'u kan hundeeffames dhuma jaarraa 19ffaa keessa. Magaalan guddaan Mootummaa Geeraa Caalaa (Ciiraa) yoo ta'u guddinni isaas tilmaaman amma aanaa Geeraa ammaa ga'a.


Mootummaa Gummaa

Mootummaa Gummaa

Mootummaan Gummaa mootummoota naannoo Gibeetti hundeeffaman keessa tokko yoo ta'u kan hundeeffames jaarraa 18ffaatti. Bulchiinsi Mootummaa Gummaa tilmaaman aanolee Gachii fi Dhedheessaa ammaa of keessatti qabata.


Mootummaa Gommaa

Mootummaa Gommaa

Mootummaan Gommaa mootummoota naannoo Gibeetti hundeeffaman keessaa tokko yoo ta'u kan hundeeffames jaarraa 18ffaatti. Teesson Mootummaa Gommaa Aggaaroo ture.


Poortaalii:Seenaa jireenyaa

Poortaalii:Seenaa jireenyaa


Aljebraa

Aljebraa

Aljebraa (jecha Arabiffaa "al-jebr" jedhurraa dhufe hiikaansaas "reunion of broken parts") damee herregaa ball'aa keessaa, tiyoorii lakkoofsaa, ji'oomeetirii fi qaaccessuu dabalatee, tokkodha. Aljebraan haala waliigalaan qorannoo mallattoowwanii fi seera mallattoowwan ittiin hujeessaniiti, kunis herreega hunda walitti fidee kan tokko taasisudha.


Ji'oomeetirii

Ji'oomeetirii

Ji'oomeetirii (jecha Giriik Durii: "γεωμετρία"; ji'oo- "dachee", -meetiron "safaruu") damee herregaa kan gaaffii boca, guddina, iddoowwan birqabaa danootaa qoratudha fi akkasumas amaloota ispeesii qoratudha. Abbaan herregaa kan damee ji'oomeetirii irratti xiyyeeffatee hojjatu ji'oometir jedhama.


Rogbaayyee

Rogbaayyee

Ji'oomeetirii keessatti, pooliigoniin (jecha Giriik πολύς (polús) "baayyee" fi γωνία (gōnía) "kornerii", "kofoo", ykn γόνυ (gónu) "jilba") danaa diriiraa kan sarara qajeelaa lakkoofsisaa beekkamaa ta'een daangeffamedha, sararri qajeelan kunis deebi'ee cufamuudhan cancala cufamaa ykn sarkiyuutii uuma. Sararri qajeelan kun bukkee danaa sanaa jedhama, bakka itti bukkeen tokko bukkee biraatin waltuqu ammoo verteeksii ykn kornerii jedhama. Keessi danaa kanaa yeroo tokko tokko qaama danaa jedhama.