Salaata Iid al-Faxir Finfinnee irratti jeequmsi ka'ee akka ture poolisiin magaalattii ibse

Poolisiin magaalaa Finfinnee jeequmsa kabaja ayyaana Iid al-Faxir har'aa irratti mudateen qabeenyi manca'uu beeksise. Poolisiin magaalittii sagadni Iidii osoo hin gahiin dura naannoo Muuziyeemii yaadannoo 'Qay Shibbir' jedhamutti ''namootni dhuunfaa jeequmsa kaasaniin qabeenya irra miidhaan gaheera,'' jedhe. Viidiyoon miidiyaa hawaasaa irratti qoodamaa ture poolisiin namoota dhagaa darbatanitti gaazii imimmaanessituu yeroo dhukaasu mul'ata. Dabalataan viidiyoo qoodame irratti namootni kaan warra gara humna nageenyaa fi gamootti dhagaa darbatan dhaabsisuuf yaalaa osoo jiraniis agarsiisa. Namoota sagada Iidiif dhufaniifi humna nageenyaa gidduutti walitti bu'insi akka ka'u kan godhe beekamuu baatus namootni BBC'n dubbise jalqaba kallattii dubartoonni sagadaa turaniin sagaleen rasaasaa ykn gaazii imimmaanessituu dhuka'uu dhagahuu isaanii himaniiru. Viidiyoon miidiyaa hawwaasa irratti qoodame fuulleen Muuziyeemii yaadannoo Qay Shibbir jedhamu dhagaa itti darbatamaa tureen caccabuun harca'aa ture. Dabalataan daandii gidduu abaaboo dhaabbatan irras miidhaan gahuu agarsiisa. Taatee kana hordofee ibsa poolisiin baase irrattis tahe namootni saganticha hordofuu deeman BBC'n dubbise waa'ee miidhaa nama irra gahee waan jedhan hin qaban. Namni BBC'n dubbise maatii isaa waliin solaata Idiif gara Istaadiyeemii deemee ture Mahaammad, jeequmsa mudateen sagadni osoo hin xumuramiin hordoftootni amantichaa addaan faffaca'an. Sirna sagadaa sana irra namootni hedduun akka turan kan hime Mahaammad ''anaafi maatiin koo solaataaf kan dhaabbanne gara kallattii Carqosiin ture,'' jedhe. Mahaammad sagadaan dura ''rakkoon mudachuu waan danda'uuf of eeggannoodhaan sagadaa'' ergaan jedhu erga darbeen booda akka sirna solaataa jalqaban hima. Haa tahu malee osoo sagada irra jiranii sagalee rasaasaa tahuu boombii imimmaanessituu kan adda hin baasne irra dedeebiin gara dirree Masqalaatii dhagahamaa ture jedhe. ''Kallattii dubartootni sagadaniin jeequmsaa fi fiigicha argine. Solaata adda kutuun kan bahaa turan namoota hedduu argine. Nuyis ijoollee qabannee waan jirruuf wal dhidhiituun akka hin jiraanneef gara booddeetti baqanne,'' jedhe. Namni biraan ayyaanichaaf deemee naannoo Dirree Masqalaa bakka rakkoon kun itti mudate turuu hime Saadaam, jalqaba bakki waan wal hanqateef dubartootni walitti qabamuun Dirree Masqalaatti salaatuu jalqaban jedhe. Jalqaba naannicha poolisiin akka hin turre kan hime Saadaam booda poolisiin federaalaa dhufuun bakka sanaa akka ka'aniif gaafate. Dubartootni salaatnee kaana jennaan didanii boombii imimmaanessituu itti dhukaasan. Sana booda warri dhiiraas isaaniif birmachuun dhagaa darbachuun jalqabe jedhe. Dubartootni ijoollee qabatan akka jiran kan hime Saadaam namootni hedduun baqatanii addaan faffaca'anii maatiin wal barbaadaa jira jedhe. Yeroo baqatan kanas namootni wal irra deemuun kanneen miidhaan qaamaa irra gahe akka jiran arguu himeera. Mooraa agarsiisa magaalittii ykn Egzibishinii keessaa dhagaan hordoftoota Islaamaatti darbatamaa akka ture kan himu Saadaam, eenyu akka tahe garuu hin barre jedhe. Miidhaa guddaan qabeenya adda addaa irra gahuus argeera jedhe. Namootni lubbuun miidhaman hin argine kan jedhu Saadaam amma erga haalichi tasgabbaa'ee namootni bakkichatti deebi'uun ijoollee isaanii fi miseensota maatii wal dhaban barbaadaa jiru jedhe. Poolisiin magaalaa Finfinnee amma hordoftootni amantaa Islaamaa tasgabbaa'uun gara dhufanitti nagaan deebi'aa jiru,'' jedhee ka'umsa jeequmsa kanaafi dhimmoota kanaan wal qabatan uummataaf nan beeksisa jedheera. BBC'n dhimma kana irratti odeeffannoo dabalataa barbaacha gara poolisii magaalaa Finfinnee fi Federaalaatti bilbilus hoggantoota isaan ilaallatu argachuu hin dandeenye. Torban darbe magaalaa Gondaritti walitti bu'insi dhimma amantaa of keessaa qabu mudachuun lubbuun namootaa darbuun isaa hawaasa Musliimaa dheekkamsiisee ture. Walitti bu'insa Gondariin yoo xiqqaate namootni 20 ol tahan ajjeefamuu Manni Maree Dhimma Islaamaa naannoo Amaaraa beeksiseera. Walitti bu'insa Gondar boodas kutaalee biyyattii adda addaatti walitti bu'insi biraa uumamuun manneetii amantaa irra miidhaan gaheera. Dabalataan manni maree dhimma Islaamaa kun magaalaa Dabaarqittis masjiidotni biroo lama gubachuu ibseera. Guyyaama wal fakkaataarra Godina Silxeetti bataskaanota lama irra mancaatii guddaan dhaqqabuu Kutaan Lallaba Godina Haadiyyaa fi Silxee beeksiseera.


Shamarree Salaamaawwiit miidhaa asiidiirraa lubbuun ooltus ammas yaaddoo qabaachuu himti

Salaamaawwiit Hunanyaa shamarree waggaa 24 yoo taatuu, ogummaa faarmaasitiin eebbiifamuun faarmaasii dhunfaa tokko keessatti mindeefamuun hojjataa turte. Naannoo Amaaraa Aanaa Hulati Ijju Inaseetti jiraattuu magaalaa Qaraaniyoo kan taate Salaamaawiit nama Yihenawu Fantaa jedhamuun miidhaan asiidii irra gahee ture. Ammas namuma kanaan isheefi maatii isheerra dorsiisni gahaa jiraachu dubbatti. Miidhaa asiidii irraan gaheen balleessaan irratti argamuun hidhaan waggaa 14 kan itti murtaa'e yoo ta'u, ammas mana hidhaa keessaa bilbiluufiin akka dorsisuufi bahee miidhaa gara biraa nurraan gahu danda'a jechuun yaaddoo keessa jiraachuu dubbatti Salaamaawiit. Salaamaawiitii miidhaa asiidii irra gaheen gurriishee lamaan kan miidhaman yoo ta'u, fuullishee, mormi, digdiifi harmishee tokkoos asiidiichaan gubateera. Gogaa qaamashee miidhaa olaanaan irra gahee wallaanuuf wallaansi baqaqsanii yaaluu taasifamuufii dubbatti. Namni miidhaa irraan gahe kunis Salaamaawiitiin si jaaladheera jechuun waggoota shaniif hordofaa ture himti. Miidhaan yoo irra gahu kun kan jalqabaa miti Waggaa tokkoon dura osoo gara bataskaanaa deemaa jranuu eegee hiriyaashee waliin akka reebeefi mana yaalaa deemuun wallaanamanii akka turan yaadatti. Yeroo sanattis miidhaa irra gahee ilaalchisuun waajiira poolisii magaalaa Mooxaatti iyyachu kan dubbatu Salaamaawiiti, poolisiin tarkaanfii namticha miidhaa irraan gahee irratti fudhate omtu akka hin turre kaafti. Namtichi dorsiisoofi reebichaan hin dhaabannee kunis ALI Muddee 18, 2014 tto faarmaasii ishee keessa hojjataa turte dhaquun, asiidii joogiitti baatee ture irratti dhagalaasuun gogaashee gubuun miidhaa qaamaafi qor-qalbii cimaaf akka saaxilamtu gochu dubbatti. Jecha ''Eenyummaa kiyya balleessuuf ture kan barbaade,'' jedhu haasaa ishee jidduutti irra deddebiin kaafti Salaamaawiiti. Poolisiin yeroo namni kun reebiicha irraan gahu kan hin birmatiniif, erga asiidiin miidhaa irraan geessiseen boodas nama kana to'achuuf fedhii akka hin qabne kaasuu Salaamaawiitiifi obboleessi ishee Anteneh Hunanyaa. ''Miidhaa narraan gahee osuma aanicha keessa jiruu poolisoonni to'achuuf fedhii hin agarsiifne ture. Baatii tokkoon booda namoota biraatu qabee poolisiitti kenne. Erga asiidicha narratti naqeen booda lubbuun hafuunkoo waan isa aarseef maatiikoo biratti bilbiluun doorsiisaa ture,'' jetti. ''Karra faarmaasichaa irra osoon taa'ee jiru joogiitti waan ta'e qabate dhufe. Ani kun ni ta'a jedhee waanan hin yaadneefu taa'eetuman eegeen. Achiin narratti naqe,'' jechuun BBCtti himte. AMmas miidhaa irra gaheeraa kan gutummaan hin bayyanatiinis Salaamaawiitti, gara magaalaa keessa jiraataa turte Qaraaniyootti deebii'u akka hin barbaadne himti. Amma Baahirdaar jiraataa Finfinneetti deedeebii'uun wallaanamaa jirti. Baasii wallaansa ishees maatii isheetu danda'e. Hanga ammaattis maatiin baasii birrii miliyoona 1.2 ol baasuu obboleessi ishee Antenah ni dubbata. ''Firri dhihooofi fagoo kan qabu gurguruun wallaansa isheef oolcheera,'' jedha. Mantichi garuu ammas mana hidhaatii bilbiluun maatii dorsiisaa jira jedha. ''Essuumni keenya Mooxaatti argaman tokko jiru. Isaan situu akkan hin fuune godhee jechuun osoo hin hidhamiin durayyuu itti dhaadata ture. Naannoo manasaattis mul'atee ture. AMmas miidhaa akka irraan gahu maluu yaaddoo qabna,'' jedha Anteenaan. Nama kanas yaalii maatiin taasiseen ofumaan qabuun poolisiitti kennu hima Anteenaah. Waajjira poolisii Aanichaatti ittigaafatamaan kutaa qorannoo yakkaa, inspeektar Birhaanu Adimaasuu dhimma kanarratti gaafatamanii, ''Yeroo dheeraaf waliin akka turan beekama. Nuti erga gochiichi raawwatameen booda dhageenye. Isaan booda 'adda baasuun achi' jedhi jenaan 'si hin barbaadu' jenaaniin gochaan kun kan raawwate,'' jedhan. Shamarree miidhaan irra gaheefi kan maatiin jedhu dhiisuun waan namni miidhaa qaqabsiisee qabachuun gochaa raawwatame xiqqeessuuf yaaluun ittigaafatamummaa seeraan kennameefiin sirriidhaa? jedhamun BBC kan gaafataman ittigaafatamtichi akkas jechuun debii kennan. ''Gochaa sukkaneessaan kun jibbisiisaafi ajeechaan oliidha. Isaanis akka jedhan waajira poolisiin hin dhufne. Namtichis alkaniifi guyyaa magaalaa keessa socho'aa ture. Hanga harka keenya keessa hin galleetti nuti eelboofneeti jedhamuu hin danda'amu. Bifaani isa hin beeknu turre. Akka isaan jedhan osoo hin taane, waajiira nayeenyaa waliin ta'uun to'anne,'' jedhan Insipeektar Birhaanuun. ''Murteen hidhaa waggaa 14 gahaa miti'' Dhimma Salaamaawiitti hordofaa kan jira, Waldaa Dubartoota Oggeessoota Seeraa Itoophiyaa Damee Naannoo Amaaraatti itti gaafatamtu kan ta'an Addee Muluugoojjaam Damis akka jedhaniitti dhimmichi yaaddeessaadha. Abbaan alangaa miidhaa asidii ''miidhaa qaamaa cimaa'' jechuun himannaa banuunsaa sirrii akka hin turree, addabiin miidhaa irra qaqabee waliinis kan wali hin ginnee akka murtaa'uuf sababa ta'u BBCtti himan. Miidhaan asiidii kan lubbuu balleessuu danda'u waan ta'eef, yaalii lubbuu balleessuu jedhamuuf fudhatamu akka qabaatu dubbatu. ''Erga tokkicha murteen kennamee himannaa fooyyeessuun hin danda'amu. Garuu ammoo gara fuuladuraatti miidhaawwan akkasii akka yaalii ajjeechaatti akka ilaalamuuf abbaan alangaa ajaja akka baasuuf torban kana xalayaa galfanneera jechuun BBCtti himan Aaddee Muluugoojaam. Gaaffiiwwan Salaamaawiitti gama fitaabeeritiin dhiyeessituuf waldichi deeggarsa taasisaaf jiraachu fi ol iyyannoo mantichi dhiyeessees tol-ooltoonni waldichaa hordofaa jiraachu himte. ''Dhimma Saalaamaawiitiif poolisiinis ta'e abbaan alangaa xiyyeeffannoo hin kennine jennee amanna,'' jedhu oggeettiin seeraa tun. Furmaanni maali? Osoo miidhaawwan saala bu'uurreeffachuun dhiheenya keessa raawwatan walfakkaatoo ilaalleerree, namoonni miidhaa qaqabsiisan haleellaawwan adeemsa yerootiin dabalaa adeemu qaqabsiisu. Kanneen miidhaan irra gahe ammoo waan gochu qaban wallaaluun ykn qaama isaan dhagahu dhabuun calisuu filatu. Sabla Nugusee kan jaalallee isheetiin ALI Muddee 30, 2014tti ibiddaan gubachuun lubbuunshee darbe, ajeechaan dura reebiicha irraan gahaa akka ture obboleessi ishee Yaa'iqoob Nugusee BBCtti himee ture. Dhimma kanarratti hojjataa kan jirtuu hooggeettiin seeraa Hiliinaa Birhaanu gama isheetiin, ''miidhaawwan kunnee asiidii itti naquu ykn ajjeechaan kan eegalan miti'' jetti. Gochaawwan nageenyaafi tasgabbii dubartootaa miidhaniifi gonkumaa fudhatama hin qabne garuu kan hawaasni balaalleeffachu hin barbaadne kanneen dhuma sukkaneessaa kana irra qaqabsiisan jiraachu dubbatti. Dubartoonni akkuma lammii biraatti biyya nagaan bahanii galuu itti hin dandeenyeetti maaliif gibira kanfaluuf gaafatamu? jetti. ''Kun yoo hin taane ammoo dhaabbata dhiiroota qofa tajaajiluuf dhaabbate ta'a'' kan jettu Hiliinaan, akkas taanaan dhaabbileen wallakkaa hawaasa Itoophiyaa hin tajaajjillee dhaabbata Itoophiyaa ta'u hin danda'u jeetti. ''Kana barattee, shamarree, amantaashee ykn bareedduu kkf jechuun gaddasaanii kan dhuunfaa gochu hin qabnu. Dubartiin lammii taatee kamuu, ishee beeknuufis beekuu baannus, miidhaan irra gahuu sirrii miti jechuu qabna,'' jetti. Hawaasni ilaalcha isaa fooyyeessuun, dhaabbileen akka miidiyaafi poolisii jiranis dubartoota akka lammiittii tajaajiluu yoo hindandeenyee, hawaasa %51 ol tajaajiluu akka hin dandeenyeetti kan agarsiisuudha jetti Hiliinaan.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: 'Waraana keessa ta'uura weerara Covid naaf wayya'

Wal waraansi Itoophiyaa ji'oota 17f adeemaa jiru, kumaatama galaafatee, miiliyoonota ammoo harka namaa akka eeggatan godheera. Waraana dhaabuun namoomaaf jecha mootummaa federaalaafi finciltoota Tigraay gidduutti waliigalame, lola kana dhaabuuf tarkaanfii isa duraati jedhamee leellifameera. Magaalaa seena-qabeettii taate Laalibalaatti, waraanni kuniifi weerarri Koviid jiruu namoota hedduu miidhe.


TPLF Affaar keessaa gutummaatti bahuuf haaldureewwan kaa'e maali?

TPLF Naannoo Affaar keessaa guutummaa guutuutti bahuuf adeemsi deeggarsi namoomaa hin daangeeffamne diiriirfamuufi tajaajilli buu'uraalee misoomaa adda citan deebii'uu dabalatee haaldureewwan kaa'e. Humnootni isaa Affaar keessa kan turaniif yaaddoo nagaa qabuhir'isuuf ta'uu kan ibse TPLF, yoo haaldureewwan guutaman guutummaatti ''naannoo Affaar keessaa bahuuf qophiidha'' jechuun dubbi himaan TPLF Geetaachoo Raddaa toora tiwitara isaanii gubbaatti kaleessa barreessan. Haaldureen jalaqaba irra kaa'ames deeggarsa namoomaa ummata Tigraayiif murteessaa ta'ee qaqqabsiisuuf daandiiwwan amansiisaan jiraachuu qabaata kan jedhu yoo ta'u, sadarkaa lammaaffaa irratti ammoo adeemsi hojii deeggarsi namoomaa hin daangofne, kan yeroo fi haala gahaa ta'een ittiin dhiyaachuu danda'u diriirfamuu qabaata kan jedhuudha. ''Dhimmi dhiyeessitiin deeggarsa namoomaa konkolataawwan hanga kanaa guyyaa hangasiitti Tigraay ni galu kan jedhuun daangeeffamu hin qabaatu. Isarra adeemsi deeggarsi idilee, kan hin daangofneefi gahaan gara Tigraay ittiin galuu danda'u jiraa kan jedhuudha'' jechuun ibsan Obbo Geetaachoon tiwiitara isaanii irratti. Itti dabaluunis, ''Haalli deeggarsa gara Tigraayiin ittiin qaqqabsiisuus gochaa tola ooltummaa haaluma fedhii aanga'oota Itoophiyaatiin kan ergamuufi dhorkamu taasifamee fudhatamu hinqabaatu,'' jedhan. Torbanoota muraasaan dura waliigaltee namomaa motummaa federaalaafi naannoo Tigraay jidduutti deeggarsa namoommaa akka gara naannichaa seenuuf wal dhabdee dhaabuuf waliigalame hordofee humnootiin TPLF dhukaasa dhaabuu beeksiisuun ni yaadatama. Motummaan ibsa murtee waldhabdee dhaabuuf beeksiiseen, humnootiin Tigraay haleellaa kamu irraa akka of qusataniifi naannoolee ollaa keessa eddoowwan qabatan gadhiisanii akka bahaniif gaafatee ture. TPLF ammoo dhiheenya kana naannoo Affaar keessa eddoo Ireebit jedhamu kan qabatee ture keessa loltoota isaa baasuun, murtee kana irra kan qaqqabees waliigalteen namoommaa irratti waliigalame kabajamuun deeggarsi namommaa daangaa tokko malee gara Tigraay akka galuuf jechuunsaa ni yaadatama. ''Naannoo Tigraay waldhabdee jiru karaa nagaatiin furuuf qophiidha'' kan jedhan Obbo geetachoon, haaldureen sadarkaa sadaffaatti kaa'an ammoo, ''uggura sukkannessaa'' Tigraay irra jiruu ka'uu qabaata kan jedhuudha. Uggurri kun kaafamee sochiin hawaas-diinagdee akka duraatti akka itti fufuu qabus eeraniiru. Sababa waraana kanaa naannoo Tigraayitti misoomaawwan bu'uuraa akka ibsa, tajaajilli bishaan dhugaatii, bilbilli, geejjibi fi baankii adda citee ture, ammas akkasumatti jira. Humnoonni Tigraay Naannoo Affaar keessaa Aanaalee Godina Kilbatii Rasuu (Zoon Hulet)  kan to'atan Muddee darbe ture. Hoogganaan Kominikeeshinii Naannoo Affaar Ahmad Kaloyitaa kanaan dura humnoonni Tigraay aanaalee Zone 2 shan ta'an akka to'atan ibsanii turan. Godina Kilbatii Rasuu keessaa aanaaleen shan TPLF'n to'atamanii turan keessaa Ab'alaa, Magaalee, Erebtii fi Baraahlee kanneen rakkoon keessatti uumamee tureedha. Erga TPLF aanaalee Naannoo Affaar kunneen to'atee booda namoonni kumaan lakkaa'aman qe'eesaniirraa buqqafamuu mootummaan naannoo Affaar ibsee ture. Mootummaan federaalaa fi naannoon Tigraay dhukaasa dhaabuu hordofee konkolaattonni gargaarsa fe'an muraasni gara Tigraay imaluu eegalanis garuu miiliyoononni ammallee rakkoo keessa jiru. Naannoo Tigraay irraa yeroo dheeraaf gargaarsi adda cite waan tureef guyyaatti konkolaattonni gargaarsa fe'an 100 ta'an naannocha galuu qabu kan jedhamee ture dachaan sadiin dabaluun amma 300 ga'uu Qindeessaan Deeggarsa Namoomaa Yeroo Tasaa Tigraay ibseera. Kanarrattis dhaabbilee gargaarsaa waliin waliigaluu ibseera. Naannochatti namoonni kuma 400 ta'an balaa beelaan hubamuuf qarqararra jiru, miiliyoonaan kan lakkaa'aman ammo rakkatanii gargaarsa eeggatu.


Dhaabbileen miti mootummaa Gaanfa Afrikaatti miliyoonota beelarraa baraaruuf waamicha godhan

Dhaabbileen miti mootummaa hedduun Itoophiyaa, Keeniyaa fi Somaaliyaatti miliyoonota beelarraa oolchuuf waamicha taasisan. Dhaabbileen gara 40 tahan Gaanfa Afrikaatti beelli kana caalaa hamaa tahe osoo hin mudatiin, uummata miliyoonaan tilmaamamu beelarraa oolchuuf tumsi akka godhamuu qabu waamicha dhiyeessan. Dhaabbileen gargaarsaa kunneen yeroo ammaa Itoophiyaa, Somaaliyaa fi Keeniyaa keessaa uummatni miliyoona 14 tahu balaa beelaaf saaxilamuu ibsuun, deeggarsa ariifachiisaan hin godhamu taanaan lakkoofsi miidhamtootaa gara miliyoona 20 akka gahuu malu akeekkachiisan. Dhaabbileen miti-mootummaa kunneen ibsa kana kan baasan Gamtaan Awurooppaa fi Waajjirri Qindeessaa Deeggarsa Namoomaa UN waa'ee goginsa gaanfa Afrikaatti mudate irratti Kibxata boruu Ebla 26/2022 wal gahi gaggeessuuf karoorsuu isaanii erga dhagahameeti. Sababa goginsaan beelaaf kan saaxilaman biyyootni Gaanfa Afrikaa jalqaba weerara koroonaavaayirasii, walitti bu'insa, weerara awwaannisaa; amma immoo sababa waraana Raashiyaa fi Yuukireeniin gatiin meeshaalee ol ka'uudhaan rakkoo hamaaf saaxilamaniiru. Dhaabbilee akeekkachiisa kana baasan keessatti UNICEF, Christian Aid, Danish Refugee Council, Norwegian Refugee Council, Plan International, fi Oxfam fa'aa keessatti argamu. Namoota miliyoona 14 Gaanfa Afrikaatti beelaaf saaxilaman jedhaman keessaa walakkaan isaanii ijoollee akka tahan himame. Ammas roobni naannoo isaaniitti eegamu hin roobiin hafnaan qaala'insa jireenyaa mudate waliin rakkoo kana caalaa hamaan mudachuu akka danda'u akeekkachiisan. Roobni osoo roobes rakkoo kana keessaa bahuuf ji'oota gaafachuu waan danda'uuf, mootummootnii fi dhaabbileen kaan deeggarsa ariifachiisaa gochuu akka qaban himan. Sagantaan Nyaata Adunyaa bara 2020 keessa lakkoofsi namoota beelaaf saaxilamanii dhuma barichaatti miliyoona 14 irraa gara miliyoona 20tti guddachuu danda'a jedhee ture. Dhaabbileen deeggarsa namoomaa kennan Itoophiyaa, Keeniyaa fi Somaaliyaa keessa socho'an, deeggarsa taasisuuf doolaara miliyoona 4.4 kan gaafatan tahus, maallaqni arjoomtota irraa argame garuu gahaa akka hin taane himame. Somaaliyatti deeggarsa kennuuf kan gaafatame keessaa kan argame %5 qofaadha. Kibba Itoophiyaa godina Booranaa fi Gujii akkasumas Baalee bakka adda addaatti goginsa mudateen horiin kumaatamaan tilmaamamu du'aniiru.


Fiixee Baqqoo: Mandara Oromiyaa haleellaa abiddaan onte kanatti suuraan saatalaayitiirraa kaafame maal agarsiisa?

Ta'iin guyyaa Wiixataa Amajjii 24 bara 2022 ganda baadiyyaa namoonni muraasni keessa jiraatan kanatti raawwate, ollaa kanaafi jireenya jiraattotaa guddoo jijjiire. Gaaf sana guyyaa keessaa naannoo sa'aa 11'tti dargaggoonni hidhatan gareen gurmaa'anii gara ganda Fiixee Baqqoo jedhamtu fi Lixa Oromiyaatti argamtu galuun dhukaasa banan, manneenitti ibidda qabsiisuu eegalan. Uummanni gaafas lubbuusaa oolchuuf baqatee faffaca'e, haga ammaatti qe'eetti hin deebine - lubbuun namootaas dabruun gabaafameera. Kuni kan tahe Godina Wallagga Bahaa, Aanaa Limmuu Galiilaa, ganda Fiixee Baqqoo [Fixibaqqoo] jedhamtutti. Jiraattota mannisaanii jalaa gubateefi buqqa'anii jiran, suuraalee fi viidiyoowwan BBCf qoodaman, akkasumas suuraaleen saatalaayitii gubbaa kaafaman argannerraa tahii guyyaa saniifi guyyoota biroo raawwate mirkaneessuu dandeenyeerra. Jiraattonni Godinaalee Oromiyaa garagaraa keessa jiraatan qaamoleen hidhatanii socho'an adda addaa sadiin manni, midhaaniifi qabeenyi irraa gubachaa jiraachuu irra deddeebiin himatu. BBC'n odeessaalee kana himan yeroo garagaraatti gabaasaa tureera. Jiraattonni dubbisne hidhattoonni Waraana Bilisummaa Oromoo-WBO kan mootummaan ABO-Shanee jedhee shororkeessummaan farraje, hidhattoota Faannoo kan naannoo Amaaraa irraa leenjiifi hidhannoo waraanaan Oromiyaa keessa socho'aniifi qaamolee nageenyaa mootummaan rakkoo irra gahu himatu. Jiraataan ganna 55 Obboo Guutaa [nageenyaaf maqaan jijjiirame] magaalattii keessatti dhalatanii kan guddataniifi ammatti achii baqatanii dahoo keessa maatii isaanii saddeet wajjin jiran, waan guyyaa sana tahe akkanaan himu. ''Meeshaa gurguddaa kan hidhatanidha. Alaabaa warra Ginbot 7 jedhamu sana qabu. Warri ulee baatan ulee isaanitti maratanii, warri kaan addatti hidhataniitu kan isaan arreedan (fiigan).'' Akka maanguddoon taateen kun wayita raawwatu ijaan argeera jedhan kun himanitti, hidhattoonni 'Amaaraa' kunniin galgala sa'aatii 11tti kan achi gahan, hanga sa'aa 3tti haleellaa raawwachaa turan jedhu. ''Amma sa'aatii sadiitti achi keessatti deddeebi'anii sirbaa turanii, halkan bahan. Waan guban gubanii, waan fudhatan fudhatanii [deeman]... waan isaanitti tole fudhatanii, isa hafemmoo qottoodhaan faffalaxanii, televijinii diida baasanii, mi'a mana sagadaa jiru gadi guran... Isa gubate gubanii, isa gubachuu dide ammoo caccabsanii sa'aatii sadii keessa bahan.'' Maanguddoon kun dhuunfaatti manni isaanii jalaa gubachuu fi qabeenyaan 'hangana hin jedhamne' jalaa barbadaa'uus himan. ''Boqqolloo hektaara sadii tahu kan sassaabame achumatti gubate. Manakoo jalaa motora fudhatan. Mannikoo mi'a manaa guutuu wajjiin gubate. Lubbuudhumaan baanekaa...'' Dhiyeenya kana bulchiinsa magaalaa tahuunshee kan himamu Fiixee Baqqoon, qonnaan beekamti. Laftishees qonnaaf mijataa kan taheefi oomishni kanneen akka boqqolloo, boloqqee, fi lawuziin fa'i bal'inaan itti oomishamu. Gaafa taateen kun yeroo jalqabaaf dhuma Amajjii keessa mudatutti, oomishni gariin oyruurra ture, kaan ammoo sassaabamee tuulameera. Obboo Guutaan ''oyiruuma irratti otoo boqqolloonsaa hin cabiin, gara investara shaniitu jalaa gubate. Hektaara 300fi 400 ol kan qaban tokkoo tokkoon isaanii akkuma jirutti gubate,'' jedhu. Suuraan saatalaayitii dhaabbata Planet Labs jedhamu irraa argannes kanuma mirkaneessa. Suuraaleen sadan arganne kun kan qulqullina olaanaan guyyoota Amajjii 16, 25 fi 28, 2022 ALA kahanidha [ALI'tti ammoo Amajjii 8, 17 fi 20, 2014 jechuudha]. Kan Amajjii 16 irratti kaafame, magaalaa Fixibaqqoo kan oomisha qonnaan marfamtee jirtuufi suuraalee yeroo kaanirraa adda hin taane mul'isa - lafa gubate muraasa ganda gama bitaan jiruun alatti. Akka jiraattotarraa odeeffanneetti, akkasumas suuraalee fi maxxansaaleen miidiyaa hawaasummaa irratti maxxanfamanifi suuraan saatalaayitii akka agarsiisutti haleellaan manneeniifi qonnarratti ibidda qabsiisuu inni hamaan kan raawwate guyyaa Wiixataa - Amajjii 24 yookaan A.L.I bultii 16 irra ture. Suuraan ittaanee arganne, borumtaasaa gubbaarraa saatalaayitii achirraan darbuun kan kaafame - innis Amajjii 25 ture. Suuraa kanaan magaalaan badiyyaa kuniifi naannofni ishee gurraacha'ee, gubatee mul'ata. Inumaa wayita aarri gara waaqaatti ol aaru kaafamuu danda'eera. Gubaatiin inni hamaafi guutummaatti ganda kanaafi naannawashee mancaase kan mul'atu suuraa bultii 28 kaheen. Lubbuun namaa, manneen hedduufi oomishni hektaara dhibba hedduutti lakka'amu manca'eera. Suuraan armaan gadii kunniin ammoo mala ittiin mirkaneeffanne biraa agarsiisa - suuraa/viidiyoo nuuf ergameefi waan kaartaarraa mul'atu wal simsiisuun, akkasumas jiraattota magaalaa sana beekanirraa gargaarsa gaafachuun dhugumatti wanti kun iddoo kanatti raawwachuu mirkaneeffanneerra. Viidiyoo manneen abiddaan barbadaa'an agarsiisu BBCf ergamerraa suuraalee fudhchuun, haala teessuma lafaa Google Earth waliin wal-simsiisuun manneen abiddaan gubatanii barbadaa'an kunneen magaalaa Fixibaqqoo keessa ta'uu mirkaneessuu dandeenyee jirra. Suuraa jalqabaa kanaa gaditti mula'tu kanaan iddoowwaniifi agarsiiftuuwwan sadii haalluu garagaraan itti marsine, teessuma lafaa Google Earth gubbaa jiruun walsimsiisuu dandeenyeerra. Suuraan Google kun erga kahe kan ture tahus, waan lafarra jiruun walitti duuda. Kana qofaan hin dhiisne, suuraa kanaa gadi lammaffaa jiruufi kan taatee kanaan booda kaafameenis wal simsiisuu dandeenyeerra. Manneen fuulduratti mul'atan, daandii qal'oo gara keessaa maqxuufi daandiin guddaan magaalattii keessa qaxxaamuree dabru gara bitaatti maquu isaatiin dhuguma suuraan kun bakka kanatti kahe jennee akka amannu godheera. Maanguddoon kun akka jedhanitti gareen hidhattootaa kun gaaffiin isaanii ''laficha gadhiisnee akka baanuufi,'' kan jedhu tahuu himu. '''Biyyi kun biyya keenyadha. [Gammoojjii] kana nuu gadhiisaa. Naannoo Guttin/Angar Guutee kana qabatee, Ukkee, Gidda kanaa gaditti kan Amaaraadha,' nuun jedhan.'' Akkuma godinni addaa Naannoo Amaaraa keessa jiru, asittis godina addaa Amaaraa akka jedhamu barbaadu jedhan maanguddoon kun. Dabalataan ammoo dhimmi waldhibdee biraa hidhattoota Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) kan mootummaan ABO-Shanee ittiin jedhuun kan walqabatu akka tahes ni himu. ''Shaneen as keessa deddeebi'ee rakkoo nurraan gahaa jira. Isaan barbaanna, isintu jiraachisa,'' nuun jedhan. Jiraattonni saba Amaaraa naannoolee Oromiyaa bakka garaa garaatti argaman gama isaanitiin, yeroo garaagaraatti garee hidhattootaa 'Shanee' jedhamaniin haleellaan akka irratti raawwatu himatu. Hidhattoonni aanga'ootni mootummaa 'fiinxaleeyyii Amaaraa' jechuun waaman ammoo kana haaloo bahuuf akka namoota nagaa irratti haleellaa raawwatan qondaaltoonni mootummaa fi jiraattonni ni dubbatu. Qaami hidhate kun caasaa itti waamamu argachuun waan dhibeef yaada gamas jiru odeessa kana keessatti dabaluun hin danda'amne. Himannaawwan jiraattoonni naannoo Oromiyaa bakkeewwan adda addaatti sababa lola WBO fi mootummaa akkasumas hidhattoota Amaaraa gidduutti deemuun irra gahaa jiraachuu himatan kanaaf, sadarkaa naannichaatti deebii argachuuf yaaliiwwan taasifne hin milkoofne. Ammatti magaalaan Fixibaqqoo oontee jirti. Erga haleellaan kun jalqaba ji'a Amajjii keessaa raawwateen booda, ergasiis marroo biraan haleellaan kaan raawwatamaniiru. Namni gaafas buqqa'e qe'eetti hin deebine. Iddoowwan garagaraatti faca'anii dahoo keessa jiru - kaan fira qabutti siqee, kaan ammoo dahoowwan qophaa'an kanneen akka mana barumsaatti galaniiru. Obboo Guutaanis tahe namni nuti dubbisne biraan, erga haleellaan kun raawwatee ji'oonni taranis fala hin arganne jedhu. ''Deeggarsi arganne waa tokko hinjiru. 'Warri manni isin jalaa gubate maqaa keessan galmeessaa' nuun jedhanii turan. Hooggantoonnis baqatanii iddoo biraa jiru waan taheef, bilbillee maqaa laanne. Haga ammaatti waan tokko... sagalee mootummaa tokko hin dhageenye,'' jechuun Obboo Guutaan komatu. Maanguddoon kun dabaluun yeroon ammaa kun waqtii qonnaati jechuun, deemaniillee lafasaanii qotachuu akka hin dandeenye himu. ''Naannoo keenyatti amma bokkaan roobuu jalqabeera. Dhokannee deemnee laga keessa [qotanna] jennaan, isaan arreedanii nama hari'u. 'Deebitanii lafa kana hin qottani. Waanta akkasii yaada keessan keessaa baasaa...' jedhanii ifatti dubbachaa jiru.'' Abbaan ijoolleesaanii wajjiin baqatanii jiran kun, gara fuuladuraafis yaaddoo guddaa akka qaban himu. ''Nuunoo bitaa nutti gale, waan yaadnuyyuu in wallaalle... kan itti himannus hinqabnu... malasaa wallaalle,'' jechuun gadda guddaan dubbatu. Taateewwan manneen gubachuu, qabeenyi barbadaa'uufi lubbuun namaa darbuu kan Fixibaqqoo callaa miti, waggoota dhiyoon asitti haleellaawwan hammeenyaa akkasii, iddoowwan biyyattii garagaraatti qaamolee garagaraan raawwatamaa jiraachuu ragaaleen ni mul'isu.


Anga'oonni Baaldaraas Arbaa Minchiitti to'atamanii turan hiikaman

Isikindir Nagaa dabalatee aanga'oonni Paartii Baaldaraa kan kaleessa Ebla 20, 2022 Arbaa Minchiitti hooteela keessa boqatanii turanitti to'annoo jala oolfamanii turan har'a gadhiifamusaanii Ittigaafatamtuu itti aantuun waajjira Paartichaa Aaddee Qallab Siyuum BBCtti himan. Itti gaafatamtuun tunis ammaatti paartiin Baaldaraas paartii sadarkaa naannoo ta'u himuun, gara paartii biyyaaleessaatti guddachuuf akka isa gargaaruuf jecha mallattoo deeggartootaa walitti qabachuuf fi walgahii ummataa gaggeessuuf gara Arbaa Miinciitti imaluu himaniiru. ''Boordiin filannoo naannolee biyyattii keessa socho'uun akka walgahii ummataa gaggeessinuuf, mallattoo akka waliitti qabnuufi biiroolleen akka banannuuf xalayaa deeggarsaa nuuf barreesseera,'' kan jedhan Aaddee Qallab, paartichi Arbaa Miinciitti walgahii taasifachuuf dursee bulchinsa magaalaa irraa hayyamni kennameefii akka ture dubbatu. ''Kanaafuu kaayyoo guddaaan walgahii ummataa gaggeessuufi achitti waajjira banachuuf yaadamee ture imalli kan taasifame'' jedhu. Haaluma kanaanis dura taa'aan paartichaa Obbo Iskindir Naggaa fi aanga'oonni paartichaa kan biraa sadi kaleessa ganama gara Arbaa Minci imaluu himan. Haata'u malee faallaa hayyama duraan paartichaaf kennameetiin walgahii taasifamu akka hindandeenye dhorkamuu itti gaafatamtuun tun ibsite. ''Attamiin nu dhorku dandeessan? jedhanii wayita gaafataniittis, 'ajaja gubbaadhaa dhufe' jechuun deebiin kannameefiira,'' jedhan. Addee Qallab akka jedhaniitti erga walgahiin dhorkameen booda aanga'oonnis magaalattii keessa eddoowwan garaa garaatti socha'uun mallattoo deeggarsaa gara paartii biyyaaleessatti guddachuuf gargaaru walitti qabachaa ooluu fi galgala erga gara hoteelaa deebii'anii booda, poolisiin to'atamu ibsaniiru. ''Obbo Isikindir natti bilbiluun to'annoo poolisii jala oolfamuu natti himeera'' jedhan. Aanga'oonni alkan 'haala hin mijannee' keessa buufata poolisii buluusaanii kan ibsituu ittigaafatamtuun tun, buufata poolisii keessa turaniitti jecha saanii kennuuf kan ture ta'ulleen, gara qajeelcha poolisii godina Gaamootti geeffamuu himan. Haata'u malee guyyaa har'aatti hidhaarraa hikamuun gara buufata xiyyaaraatti qajeelusaanii BBCtti himan. Aanga'oonni kunneen maaliif to'annoo jala akka oolfaman ilaalchisee deebii argachuuf gara waajjira Komunikeshinii Godina Gaamootti bilbillullee nama bilbila kaasu argachuu hin dandeenye.


Nagaa eegsistoonni UN dhalattoota Tigraay ta'an gara Itoophiyaa hin deebinu jedhan

Nagaa eegsistoonni UN dhalattoota Tigraay dhibbaan lakkaa'aman sodaa nageenyaaf jecha Sudaan irraa gara Itoophiyaa hin deebinu jedhan Nagaa kabachiistoonni kunniin Abiyee kan bobbaafamanii turanidha - Abiyeen naannoo walfalmisiisaa daangaa Sudaan fi Sudaan Kibbaatti argamudha. Hariiroon Itoophiyaafi Sudaan sababa waldhabdee daangaafi hidha guddichaa laga Abbayyaarratti ijaaramuun walqabatee gaafa hir'achaa dhufetti, nagaa eegsistoonni kunniin humna biyyooleessaa irraa babba'een bakka buufaman. Dubbi-himaan UN tokko akka mirkaneessetti, gariin miseensota kanaa Sudaanitti eegumsi idiladdunyaa akka godhamuuf gaafataniiru. Kanneen keessaa dhalataan Tigraay tokko, waahillan isaa 500 tahan kolu-galtummaa gaafachaa akka jiran himeera. Akka inni jedhutti, sababa waraana Tigraay adeemaa jiruun yoo biyyatti kan deebi'an taate, nageenya isaaniif sodaa akka qaban hima. Bara dabre keessas nagaa eegsistoonni Itoophiyaa naannoo Daarfur Sudaan keessatti nagaa kabachiisuuf bobba'anii turan, miidhaa irra gahu sodaatanii gara biyyaa deeb i'uu diduun isaanii ni yaadatama. Yeroo sanatti miseensonni loltoota Itoophiyaa nagaa eegsisuuf UN jalatti Sudaan Kibbaatti bobba'an 15 ta'an gara Itoophiyaatti deebiyuu hin barbaadnu jechuu isaanii AFPn gabaasee ture. Raayyaan Ittisaa Itoophiyaa dhimmicharratti ibsa fuula Facebook isaa gubbaatti gaaf sana baaseen, taatee kana mirkaneessuun, kanneen kana raawwatan ergamtoota 'TPLF' jechuun himateera. ''Miseensonni waraanaa afaan Tigree dubbatanii fi ergamtoonni juuntaa 15 gara biyyaa hin gallu jechuun, buufata xiyyaaraa Juubaatti lafatti gangalachuuniifi iyyuun hokkara uumuuf yaalaniiru,'' jedhan qondaalli Waraana Itoophiyaa.


Barattoonni Yuunivarsiitii Wallaggaa nyaata isaanii irraa hir'isuun buqqaatota deeggaran

Barattootnii fi hojjettootni Yuunivarsiitii Wallaggaa uummata sababa rakkoo nageenyaan godinaalee Wallaggaa keessaa qe'ee isaanii irraa buqqa'aniif deeggarsa taasisaa jiru. Wallagga Bahaa fi Horroo Guduruu Wallaggaatti haleellaa uummata nagaa irratti dhaqqabaa tureen lubbuun namoota hedduu darbuun kumaatamaan ammoo qe'ee isaanii irraa buqqa'aniiru. Mootummaan haleellaa uummata nagaa irratti dhaqqabuuf hidhattoota WBO himataa ture. Gama biraan aanaalee akka Kiiramuu fi Giddaa Ayyaanaa, Abee Dongoroo keessatti finxaaleyyiin Amaaraa uummata nagaa irratti haleellaa banuun lubbuu namoota hedduu galaafachuun qabeenya isaanii mancaasuu namootni BBC'n yeroo adda addaatti dubbisaa ture himaniiru. Irra caalaan uummata qe'ee irraa buqqa'ee faffaca'ee akka jiru kan himan namootni dubbisne, bifa qindaa'aa taheenis deeggarsa mootummaa irraa argachaa akka hin jirre eeran. Yuunivarsiitiin Wallaggaas rakkoo kana hubachuun koree deeggarsa walitti qabu hundeessuun uummata kana cina dhaabbachuuf hojjechaa turuu walitti qabduun koree deeggarsaa, Dr Aliimaa Jibriil BBCtti himaniiru. Barsiisonni yuunvarsiitichaa miindaa isaanii ji'a tokkoo uummata qe'ee isaa irraa buqqa'eef yoo gumaachan, barattootni ammoo nyaata yunvarsiitichi isaaniif dhiyeessu irraa baajatni hir'achuun akka buqqaatotaaf oolu gochuu isaanii Dr Aliimaa himan. ''Barattoota keenyaaf torbanitti guyyaan sadii nyaatni foon qabu dhiyaataaf. Garuu isa guyyaa sadii ture gara guyyaa lamaatti gadi xiqqeessuun baajata hafuun lammiileen buqqa'an akka deeggarsa godhaniif murteessan.'' Dr Aliimaan barsiisonni Yuunivarsiitii Wallaggaa miindaa isaanii ji'a tokkoo arjoomuu himuun, sababa qaala'insa jireenyaanis al takkaatti waan kaffaluu hin dandeenyeef ji'a ji'aan irraa citaa waggaa tokkotti kaffalamee akka xumuramu waliigalleerra jedhan. Haa tahu malee deeggarsichaaf amma maallaqni waan barbaachisuuf, yuunivarsiitiin baajata waggaa irraa nuu liqeessuun yeroo miindaa barsisotaa irraa citu akka bakka buufatu waliigalamuu himan. Yuunvarsiitii Wallaggaa keessa barsiisonni lammii biyya alaa tahan jiru. Dr Aliimaan akka jedhanitti barsiisonni lammii alaa tahan miindaa isanii irraa Birrii 600,000 ol akka gumaachan himan. Dhaabbilee akka Baankii magaalaa Naqamtee fi naannoshee jiran keessaas hojjettootni hamma dandeettii isaanii gumaachuun maallaqnii fi uffatni hedduunis walitti qabamuu himan. Godina Wallaga Bahaa, Wallagga Lixaa fi Horroo Guduruu Wallagaa keessaa aanoleen deeggarsa barbaadan sagal adda bahuu kan himan Dr Aliimaan, aduu torban tokkoo keessatti midhaanii fi uffata qophaa'e akka dhaqqabsiisan himan. Yuunvarsiitiin damee tajaajila hawwaasumaan buqqaatota irratti xiyyeeffachuun akka hojjetaniif barsiisota waliin dubbachuuf himaniiru Dr Aliimaan. Namoota manni jalaa gubateef mana ijaaruuf godinaalee Wallagga Bahaa fi Horroo Guduruu keessatti ammallee namootni ajjeefamaafi manni gubataa waan jiruuf ammatti hin danda'amu jedhan. Garuu tarii yoo gara qe'ee isaaniitti deebi'anii fi haalli tasgabbaa'e arfaasaan waan gahaa jiruuf haalatti sanyii facaafatan argatan irratti deeggarsa gochuun ni danda'ama jedhan. Godinaalee Wallaggaa arfan rakkoo nageenyaaf erga saaxilamanii amma yoo xiqqate waggootni sadii darbaniiru. Uummatni tasgabbii argachuun oomishee jiraachuuf rakkoo hamaa keessa galeera. Uummatni midhaan nyaataa fi midhaan gabaaf oolu oomishuun gabaa biyyattii irratti dhiyeessuun beekamu amma qabeenya isaa dhabuun deeggarsa barbaada. Waraanni Bilisummaa Oromoo kan mootummaan ''ABO Shanee'' jechuun paarlaamaan biyyattii shororkeessummaan farraje Lixa Oromiyaa keessa ni socho'u. Mootummaan haleellaa uummata nagaa irra gahuuf hidhattoota kanneen yoo himatu, gama biraan finxaaleyyiin Amaaraas naannicha keessatti irra dedebiin haleellaa gaggeessuun lubbuun namoota hedduu darbuu namootni BBC'n dubbisee fi mootummanis himaa ture. Qabeenyi isaanii kaan gubachuun kaan ammoo akka saamaman himan namotni BBC'n dubbise. Kanarraa ka'uun uummatni naannichaa kumaatamaan qe'ee isaa irraa buqqa'eera. Deeggarsi qindaa'aan garuu buqqaatota kanaaf dhiyaachaa akka hin jirre himama. Dr Aliimaan waayee deeggarsa kanaa yoo dubbatan ''deeggarsa nuyi walitti qabnee fi lakkoofsi namoota deeggarsa barbaadanii waliyyuu hin argu. Qabeenyi isaanii fi qe'een isaanii gubatee, oomishni isaanii gubatee, horiin isaanii saamameeti kan baqatanii jiran. Aanaa Kiiramuu yoo ilaalte, magaalaa Kiiramuu irraa, Giddaa Ayyaanaa irraas gara magaalaa Giddaatti, Amuruu irraas gara magaalaatti, Jaardagaa Jaartee fi Abee Dongoroottis buqqa'anii gara firaattidha baqatanii kan jiran. Deeggarsi nuyi goonu kanaan yoo wal simuu baates dirqama keenya bahachuu waan qabnuuf... Uummatni keenya rakkoo keessa jira. Kanaaf namoota nuuf birmatan irraa maallaqa, uffataa fi midhaan akka boqqolloofaa argannee jirra.'' Komishinarri Komishinii Hooggansa Sodaa Balaa Oromiyaa kan turan Obbo Musxafaa Kadir ji'a Guraandhalaa keessa mootummaan kanneen dawoo buqqaatotaa jiran malee kanneen bakkaa bakkatti faca'anii mana namootaatti gugatanii jiraniif gargaarsa hin godhu jedhan. Naannoo Oromiyaa godinaalee sagal keessatti namoonni kuma 591 fi 590 ta'an sababa rakkoo nageenyaan buqqa'uu himan. Kanneen keessaa, namoota bakka rakkoon nageenyaa jiru keessa jiranirraa kan hafe, namoota kuma 468 fi 141 ta'aniif deeggarsi godhamaa jira jedhan Obbo Musxafaan. Kunneen godinaalee Wallaggaa arfan fi Gujii lamaan ilaallatas jedhan. Guutuu Oromiyaatti namoonni miiliyoona 4 fi kuma 163 fi 809 gargaarsa midhaan nyaataa fi kaan barbaadu jedhan qondaalli kun. Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti waajjirri gargaarsa namoomaa qindeessu OCHA, Godinaalee Wallaggaa Bahaa fi Lixaatti buqqaatonni 250,000 caalan kanneen gargaarsa barbaadan ta'anis garuu gargaarsi ga'aan godhamaafii hin jiru jedhe. Abbootiin warraa qe'eesaaniirraa buqqa'an 37,000 caalan da'oo fi meeshaalee gargaarsaa barbaadu, garuu erga Amajjii bara darbeetii gargaaramaa hin jiran jedhe dhaabbati kun. Ji'a Hagayyaa bara 2021 keessa haleellaa Wallagga Bahaa aanaa Kiiramuutti uummata nagaa irratti gaggeeffameen yoo xiqqaate namootni 200 ol ajjeeffamuu dhaabbileen mirga namoomaaf falman himaniiru. Haleellaa kanaaf mootummaan hidhattoota WBO fi finxaaleyyii Amaaraa himate. Yeroo sana jiraattotni gandoota baadiyyaa aanichaa kumaatamaan qe'ee isaanii irraa buqqa'uun gara magaalota aanolee ollaatti baqachuu himama. Dr Aliimaan akka odeeffannoo qabnutti gandoota baadiyyaa aanaa Kiiramuu keessaa uummanni kan hin buqqaane magaalaa Kiiramuu irra qofa jedhan. Dabalataan ALI Fulbaana 30, bara 2014 Godina Wallagga Bahaa aanaa Kiiramuu magaalaa Harootti haleellaa banameen lammiileen nagaa yoo xiqqaate namootni 15 ol ajjeefamuun qabeenyi isaanii kaan gubatee kaan saamamuu mootummaan naannoo Oromiyaa hime. Haleellaa kanaaf kan himate finxaaleyyii Amaaraa hidhachuun socho'anidha. Dabalataan aanaa Limmuu Galiilaa ganda Fiixee Baqqootti haleellaa wal fakkaataan finxaaleyyii Amaaraan uumata irratti raawwachuun lubbuun namootaa darbuun qe'een isaanii gubachuu namootni BBC'n dubbise himaniiru.


Itoophiyaan miseensota al-Shabaab 30 ol haleellaa rawwachuuf qophiirra turan jette to'achuu himte

Magaalaa Finfinnee fi kutaalee Itoophiyaa adda addaatti haleellaa raawwachuuf socho'aa turan jedhamuun kan shakkaman miseensota al-Shabaab 30 ol to'annoo jala oolche jedhe Tajaajilli Odeeffannoo fi Nageenyaa Biyyaalessaa Itoophiyaa. Miidiyaaleen biyya keessaa dhaabbaticha wabeeffachuun akka gabaasanitti, miseensonni al-Shabaab 34 to'annoo jala oolfaman haleellaa raawwachuuf qophii isaan taasisaa turan irraa eegaluun hordofaa turuun oppireeshinii naannoo Somaalee fi Oromiyaa waliin gaggeessuun to'annoo jala oolfaman. Miseensota al-Shabaab jedhamuun kanneen to'annoo jala oolan keessaa kudhan naannoo Oromiyaa keessatti kan hafan 24 ammoo naannoo Somaalee keessatti tahuus ibsameera. Shakkamtootni miseensota al-Shabaab jedhaman ayyaanotni amantaa hedduminaan yeroo gaggeeffamanitti eeggachuun haleellaa raawwachuuf qophii irra akka turan hordoffii gochuun akka bira gahame,Tajaajilli Odeeffannoo fi Nageenya Biyyaalessaa ibseera. Magaalaa Finfinnee, naannoo Oromiyaa fi Somaaleetti haleellaa hamaa raawwachuuf qophii gochaa akka turan eeruun hordoffii yeroo dheeraan namoota 34 miseensota al-Shabaab jedhamuun shakkaman to'achuu ibse. Gabaasicha keessatti namootni lama Mahaammad Guhaadii fi Sheek Mahaammad Huseen usmaan jedhaman Itoophiyaatti seelota al-Shabaab filuun leenjisaa turuu eere gabaasichi. Itti dabaluun boombii haleellaaf oolu mana keessatti qophaa'ee fi eeshaalee kaan haleellaaf oolan irratti leenjii akka argatan gochaa turuu ibsa gabaasni miidiyaalee kunneen. Qaamoleen biya alaatii namoota kanneen waliin walitti hidhachuun hojjechaa turanis to'annoo jala akka oolaniis dhaabbilee odeeffannoo alaa waliin hojjechaa akka jiru Tajaajilli Odeeffannoo fi Nageenya biyyaalessaa kun ibsuu gabaasan. Namoota to'annoo jala oolan keessaa namni maqaan isaa Mikaal Abdurahaman maqaa nama dhunfaa Ibiraahim jedhamuun herrega baankii banuun Ameerikaa kutaa Minisootaa, Keeniyaa fi Somaaliilaandi irraa waayillan isaa irraa maallaqa guddaan galaafii akka ture qorannoo sanadootaan bira gahamuu ibsameera. Haleellaa raawwachuuf meeshaaleen waraanaa akka Kilaashii, Matireyesii, mortarii fi rasaasni adda addaas to'annoo jala oolfamuu isaa gabaafame. Itoophiyaan kana duras miseensota al-Shabaab haleellaa raawwachuufi gara daangaa biyattiitti galuuf yaalan to'achuu ishee irra dedebiin himteetti.


"Sababa beelaan hojii isaanii irraa kan hafan ogeessotni fayyaa jiru,'' hospitaala Ayider

Naannoo Tigiraay magaalaa maqaleetti kan argamu hospitaala Riferaalaa Ayider guyyaatti reeffa namoota 4 hanga 6 akka gaggeessaa jiru BBCtti hime. Sababa hanqina yaalaa fi qorichaan namoota du'an keessatti ogeessotni fayyaa akka argamanis beeksiseera. Hospitaalichatti hogganaa tajaajila Narsii Teediroos Kaasaay waraanicha dura dhukkubsattoota naannoo Tigiraay, Amaaraa fi Affaarii dhaqaniif tajaajila yaalaa kennaa kan ture hospitaalli Ayider amma akka malee dadhabuu isaa himan. Waraana kaana Itoophiyaa waggaa tokko oliif tureen kutaalee Itoophiyaa kaanii fi adunyaa irraa cittee kan jirtu Tigiraay, hanqina qorichaa, meeshaalee yaalaa fi deeggarsa namoomaaf akka saaxilamtu gochuu isaa gabaafamaa ture. UN dabalatee dhaabbileen idil-adunyaa kaan waraanichi dhaabbatee deeggarsi namoomaa dhorkaa tokko malee uummataaf dhaqqabuu akka qabu irra dedeebiin gaafataa turan. Torbanoota muraasa dura mootummaan federaalaa deeggarsa namoomaa karaa ariifataa taheen Tigiraay akka galuuf haala mijeessuuf jecha walitti bu'insicha dhaabuu beeksiseera. Humnootni Tigiraay naannolee ollaa keessaa bakkeewwan humnaan qabatan gadhiisanii akka bahanii fi haleellaa kamiyyuu geesisuu akak hinq abne mootummaan federaalaa gaafateera. Kana hordofee humnootni Tigiraay dhukaasa akka dhaabanii fi naannoo Affaar keessaa Errebtii gadhiisanii akka bahan himan. Torban kana ammoo dubbii himaan Obbo Geetaachoo Raddaa fuula Tiwiiterii isaa irratti humnootni isaanii Affaar keessaa guutummaa guutuutti akka bahan deeggarsi itti fufinsa qabu, yeroo isaa eeggate,e fi gahaa tahe dhiyaachuu akka qabu himan. Waliigaltee galame kanaanis dhiyeenya Sagantaa Nyaata Adunyaan nyaataa fi boba'aa kan fe'an konkolaattota 47 naannoo Tigiraay galuu isaanii ibsameera. Ameerikaanis rakkoo Kaaba Itoophiyaatti mudate hiikuuf kan gargaaru deeggarsa maallaqaa doolaara miliyoona 313 akka goote beeksifteetti. Hospitaala Ayideritti hogganaan kutaa Narsii Teediroos, waggoota arfan darban keessa meeshaalee wal'aansaa fi deeggarsi maallaqaa hospitaalichaaf kennamaa ture xiqqaa tahuu himuun, waggaa tokko darbe garuu hospitaalichi baajata tokko malee hojjechaa akka ture himan. ''Amma humna isaa %30 tahuunidha tajaajila kennaa kan jiru. Kuusaan qoricha keenyaa gara %10tti gadi bu'eera. Deeggarsa Dhaabbata Fayyaa Adunyaa irraa argamuun gara %20tti ol guddatee ture. Garuu qorichi hospitaalichaaf kenname kan dhume torban lama keessattidha,'' jedhan. Hogganaan kun qorichi deeggarsaan argames gosaan baay'ee xiqqaa tahuu himaniiru.Itti dabaluun dhukkuboota akka kaanserii, dhiibbaa dhiigaa fa'aaf kan oolu qorichi homtuu galuu dhabuu isaan torban tokkoof tajaajilli hosptaalichaa fooyya'e fakkaate deebi'ee kufuu himan. Laabiraatooriif kan oolan qorichootnii fi akkasumas maashinoota kan sochoosu humni ibsaa bakka hin jirretti, dhukkubsattoota ciisanii yaalamaniif nyaata dhiyeessuun kan hin danda'amne keessatti hojjechuun ulfaataa akka tahe himan. "Sababa beelaan waayillonni keenya hojiirraa hafan jiru Hospitaalicha keessatti kutaa tajaajila Ariifachisaatti narsii kan tahe Gabireey Abbiyyuu, ''namootni yaaliif dhufanii osoo isaan ilaalluu yeroo lubbuun isaanii darbu arguun hedduu nama gaddisiisa,'' jedhe. Hojjettootni hospitaalichaa qormaata kana hunda keessa tahuun hojjechaa akka jiran kan himu Gabirey, ''sababa beelaan hojii isaanii irraa kan hafan waayilootni keenya jiru,'' jedhe. Haala ulfaataa keessadha kan jiruu, namootni deeggarsa ogummaa barbaacha dhufanii homaa gochuufii gaafa dadhabdu mana galtees boqonnaa hin qabdu. Halkan raftee gara sammuukeetti kan dhufu waan baay'eetu jira. Ijoolleen dhufanii ORS fayyadamtee ykn waan xinnoo biraan lubbuu isaanii oolchuu osoo dandeessuu, kana dhabuudhaan gaafa du'aan dhabdu baay'ee ulfaata.harkakee dachaafateetti kan dhaabbattee isaan ilaaltu. Waan laphee kee cabsu malee sitti tolee hojii hojjettu miti,'' jechuun rakkoo hosptaalicha keessaa hime. Tajaajilli geejibaa dhibuu isaa irraa kan ka'e ji'oota 11 tahaniif miindaan osoo isaaniif hin kaffalamiin miilaan gara sa'a lamaa deemuun kan hojjetan akka jiranis himaniiru. "Ogeessotni fayyaa yaala fayyaa dhabuun lubbuun isaanii darbeera'' Teediroos akka jedhutti sababa hanqina qorichaa fi yaalaan dhukkubsattoota kaan qofa osoo hin taane lubbuun ogeessota fayyaas darbaa jira. ''Torban lama darbe kanatti narsootni lama du'aniiru. Garuu qoricha argachuu hin daneenye. Narsiin isheen tokko MRI hojjechuu waan dideef dhukkuba isheelle baruu hin dandeenye. Tokko ammoo qorichi fudhachuu qabu as waan hin jireef du'e. Amma guyyaatti hospitaala kanaa reeffa afurii hanga jahaa tahu gaggeesina. Kna dura garuu lamaa hanga sadiitti reeffa tokko caalaa hin gaggesinu ture.'' Ogeesotni fayyaa hanqina yaalaan lubbuun isaanii darbe irra caalaan isaanii dhukkuboota fayyuu danda'aniin kan qabamanidha jedhan. Hanqinni maallaqa callaan naannoo Tigiraay waan jiruuf dhukkubsattoota irraa kan gaafatamu baay'ee gadi bu'aadha[ %90 kan gadi bu'edha'. Nyaatni dhukkubsattootaafi hojjettotaaf dhiyaatu guyyoota 10'f waan addaan citeef dhukkubsattootni gara 240 tahan gara mana isaaniitti akka gaggeeffamanis himaniiru. UN Kaaba Itoophiyaatti uummatni gara miliyona 10tti siqu deeggarsa namoomaa kan barbaadu tahuu himuun kana keessaa walakkaa kan tahan naannoo Tigiraay keessatti akka argaman himeera.


Humnoonni Tigraay guutummaatti Naannoo Affaar keessaa bahuu himan, aanga'oonni Naanichaa sirrii miti jedhu

Humnoonni Tigraay guutummaatti Naannoo Affaar keessaa bahuu himuusaanii gabaafamuu hordofee, Naannoon Affaar garuu guutummaan guutuutti naannichaa akka hin baane hime. Ittigaafatamaan Biiroo Nageenyaa fi Tasgabbii Naannichaa Obboo Ibraahim Humad Mohaammad, humnoonni Tigraay iddoowwan naannichaa gara caalu keessaa bahanis, guutummaatti  garuu daangaa naannichaa keessaa hin baane jechuun BBCtti himan. Humnoonni Tigraay naannoo Affaar keessaa guutummaan guutuutti gadhiisanii bahuu Dubbi Himaan Adda Bilisa Baasaa Ummata Tigraa (TPLF) Obbo Getaachoo Raddaa dubbachuu isaanii Rooyitars Kibxata gabaasee ture. Haatahu malee qondaalli Affaar kun: ''Haala guutummaatti jedhamuun hin baane. Aanaa Magaallee keessa gandoota Araajuu fi Hidaa jedhaman keessatti waraanni [TPLF] muraasni ni jira. Abaalaa irraa fageenya km 15tti daangaa keenya keessattii haga ammaa jiru,'' jechuun himan. Obboo Ibraahim akka jedhanitti, guyyoota sadan darbanitti finciltoonni Tigraay naannoo Affaar gara caalu keessaa bahuu eegalaniiru. ''Waanin mirkaneessee dubbachuu danda'u, iddoowwan hedduu keessaa dhiisanii bahaniiru. Barhaalee keessaa dheengadda [Ebla 24] bahan,'' jedhan. Dubbi Himaan Adda Bilisa Baasaa Ummata Tigraa (TPLF) Obbo Getaachoo Raddaa, humni isaanii bahuun isaa baayyee barbaachisaa kan ta'eef, naannoo Tigraay beelaan miidhamaa jiruuf gargaarsi nyaataa sirriitti galuu danda'a abdii jedhu akka qaban ibsuu isaaniis gabaasni kun eereera. "Humni keenyaa Affaar keessaa baheera," jechuun ture Obbo Getaachoo Raddaa Rooyitarsitti guyyaa Wiixataa kan dubbate. Gabaasa TPLF humna waraanaa kiyya Affaar keessaa guutummaan guutuutti baaseera jedhu ilaalchisee deebii mootummaa Federaalaa argachuudhaaf Tajaajila Komunikeeshinii Mootummaafi aanga'oota Affaariif irra deddebiin bilbillullee bilbila keenyan waan hin kaasneef hin milkoofne. Haata'u malee, Tajaajilli Komunikeeshinii Mootummaa konkolaataawwan Sagantaan Nyaata Addunyaa meeshaa gargaarsaa fe'an 74 gara Tigraayitti imalaa jiru jechuun guyyoota sadii dura baaseen, humnoonni Tigraay naannolee Affaariifi Amaaraa keessaa guutummaan guutuutti akka bahaniif gaafateera. Ibsa isaa kanaan konkolaataawwan fe'isaa 1,025 gara Tigraay deemanii hin deebi'iin jiran akka deebiyaniif hawaasni addunyaa dhiibbaa akka irratti taasisuufis gaafateera. Guyyoota muraasa dura TPLF naannoo Affaar keessaa guutummaan guutuutti bahuudhaaf hojmaanni gargaarsi namoomaa danqaa tokko malee itti dhiyaatu diriirfamuufi tajaajilawwan misoomaalee bu'uuraa addaan citanii turan deebisuu dabalatee haal-dureewwan muraasa kaa'uun isaa ni yaadatama. Gargaarsa namoomaa ummata Tigraayiif murteessaa ta'e qaqqabsiisuudhaaf koriidarii itti dabarsan amansiisaa jiraachuu, hojimaata waaraa, hin daangeffamne, waqtaawaafi gahaa ta'e qaqqabsiisuuf dandeessisu diriirsuu, akkasumas dhorkaan Tigraay irra kaa'ame ka'ee tajaajilawwan hawaasaafi dinagdee deebiyuu akka qabu haaldure kaa'anii turan sanaan ibsuu isaanii Obbo Getaachoo Raddaa Tiwiitara isaarratti ibseera. Waraanichaan walqabsiisee naannoo Tigraay tajaajilawwan bu'uuraa akka ibsaa, bishaan, bilbila, geejjibaafi baankii addaan citanii jiru. Rooyitars Komishanarii Poolisii Affaar Ahimad Haariifin kan dubbise yoo ta'u, humnoonni Tigraay magaalaa Abi'aalaa keessaa bahullee yeroo ammaa kana aanaalee naannichaa sadii keessa jiru jedheera. Daandii guddaa Abi'aalaafi Maqalee wal-qunnamsiisus humnoonni Tigraay to'atanii akka jiran Komishinarichi dubbachuu isaa kan gabaase Rooyitars, odeeffannoowwan aanga'oota naannoofi milishoota irraa argachaa jiraachuu Komishinarri kun dubbachuus ibseera. Humnoonni TPLF naannoo Affaar Zoon Hulet keessatti aanaalee argaman lama to'annoo isaa jala kan oolfate walakkeessa baatii Amajjii keessa ture. Kanaan dura Itti-gaafatamaan Biiroo Komunikeeshinii Affaar Obbo Ahimad Halooyitaa, humnoonni TPLF naannoo Affaar Zoon Hulet keessatti aanaalee argaman shan to'achuu isaanii dubbatee ture. Aanaalee godina Kilbetii Rasuu TPLF to'annoo isaa jala oolfatee ture shanan keessaa Abi'aalaa, Magaallee, Errebtiifi Baraahilee ni argamu. Torbanoota muraasa dura mootummaan Federaalaa gargaarsi namoomaa haala si'aa ta'een naannoo Tigraay qaqqabsiisuuf jecha dhukaasa dhaabuudhaaf murteessuu isaa beeksisee ture. Humnoonni Tigraay gargaarsi gahaan naannicha "yeroo giddu-galeessaan" hanga qaqqabetti waliigaltee dhukaasa dhaabuu akka kabaju dubbachuun isaanii ni yaadatama. Mootummaan ibsa murtee walitti bu'insa dhaabuu beeksiseen humnoonni Tigraay haalleellaa kamirraayyu akka of qusataniifi bakkawwan naannolee ollaa humnaan qabatan keessaa akka bahaniif gaafatee ture. Tibba kana TPLF humna isaa naannoo Affaar keessatti bakka Irrebtii jedhamu keessaa baaseera kan jedhe yoo ta'u, murtee kanarra kan gaheefis waliigalteen namoomaaf taasifame kabajamee gargaarsi namoomaa osoo hin daangeffamiin Tigraay akka qaqqabuuf jechuun isaa ni yaadatama. Waraana dhaabuun erga labsamee booda kan kaleessaa dabalatee konkolaataawwan gargaarsaa qaqqaban 144 ta'uu isaanii odeeffannoon Sagantaa Nyaata Addunyaa kan eeru yoo ta'u, namoota gargaarsi barbaachisu miliyoonotaan lakkaa'aman qaqqabsiisuun hin danda'amne jedhameera. Naannoo Tigraayitti gargaarsi yeroo dheeraaf adda citee waan tureef gargaarsi yeroo ammaa barbaachisu dachaa sadiin dabalee, konkolaataawwan 300 guyyaatti akka galan dhaabbileen gargaarsaa waliin waliigalteerra akka gahame Qindeessaan Gargaarsa Yeroo Atattamaa Tigraay tibba kana beeksiseera. Naannicha keessatti ummanni kuma 400 ta'u beela hamaaf saaxila kan jiru yoo ta'u, jiraattonni miliyoonaan lakkaa'aman ammoo gargaarsa nyaataafi qoricha atattamaan barbaadu jedhameera. Waraanni Sadaasa 2020 naannoo Tigraay keessatti jalqabee gara naannolee ollaa Amaaraafi Affaaritti babal'ate, dhiiga hedduu dhangalaasee, lammileen miliyoonaan lakkaa'aman ammoo qe'eerraa buqqisuun rakkoo namoomaa hamaa qaqqabsiiseera. Akka Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii (UN) jedhutti, ummanni miliyoona 10 ta'u kaaba Itoophiyaatti gargaarsi namoomaa kan isaan barbaachisu yoo ta'u, kana keessaa ammoo walakkaa ol kan ta'an naannoo Tigraay keessatti kan argaman ta'uu ibseera. Waraanni baatiiwwan 18 lakkoofsise kun akka dhuma argatuuf Ameerikaa dabalatee Gamtaan Afrikaafi michoonni biroo carraaqaa jiru. Dhiyeenya kana mootummaan Itoophiyaafi humnoonni Tigraay namoomaaf jecha dhukaasa dhaabuu kan labsan yoo ta'u, karri nagaa saaqame kun itti bal'atee waraana dhiiga dhangalaase kana dhaabsisuu marii dandeessisutti deemuu akka danda'ullee abdatamaa jira.


'Walitti bu'iinsa Gondaritti uumameen lakkoofsi namoota du'anii 20 gahe' - Manni Maree Dhimmoota Islaamaa Naannoo Amaaraa beeksise

Manni Maree Dhimmoota Islaamaa Naannoo Amaaraa walitti bu'insa Ebla 26 magaalaa Gondaritti uumameen walqabatee namoonni 20 ajjeefamuu beeksise. Kana malees, miidhaan qaamaas akka qaqqabeefi masgiidonni akka gubatanis ibseera. Itti-gaafatamaan masgiidaafi damee beekumsaa Mana Maree Olaanaa Dhimmoota Islaamaa Hajjii Usmaan Umar BBCtti akka himanitti, hanga ammaatti namoonni 20 ta'an du'uu isaanii Manni Maree Dhimmoota Islaamaa Naannichaa mirkaneesseera. Mootummaan Naannoo Amaaraa ibsa Kibxata galgala baaseen walitti bu'insa Kanaan walqabatee namoonni akka du'an ibsus lubbuun namoota meeqaa akka darbe lakkoofsaan hin ibsine. Manni Marichaa ibsa Roobii guyyaa baaseen, bakka awwaalchaa Musliimaa Gondaritti sirna awwaalchaa osoo gaggeeffamaa jiruu Musliimota awwaalchaaf bahan irratti gareefi dhuunfaatiin haleellaan raawwatameera jedheera. Halleellaan kun kan raawwatame, "meeshaaleen dursanii qophaa'aniinidha" jechuun kan himate ibsi kun, haleellaa Kanaan lubbuu namaa darbuu dabalatee suuqiiwwan hawaasa Musliimaa saamamanii, masgiidonnis gubatanii, Musliimonni ammo adda baafamanii reebamuu isaanii ibseera. Manni marichaa ibsa baasen haleellaa magaala Gondaritti Musliimota irratti xiyyeeffate balaaleffachuun hawaasni Musliimaa idil-addunyaa gochicha akka balaaleffataniif waamicha dhiyeessera. Itti dabaluunis, "Hordoftoonni amantii biraa haleellaan, miidhaan, saamichiifi ari'atamni nurra gahe isaan rifachiisuui gaddisiisuu qaba," jechuun ergaa dabarsee jira. Haleellaa qindaa'aa irra deddeebin amantaa Islaamaafi dhaabbilee hordoftoota amantichaa irratti dhaqqabu Mootummaan Naannoo Amaaraa dhaabsisuu i namoota gochaa kana raawwatan irratti tarkaanfii seeraa akka fudhatu manni marichaa gaafatee jira. Mootummaan naannichaa ibsa baasen, "Sababa walitti bu'iinsa uumameetin miidhaa lubbuu, qaama fi qabeenya irra gaheen gaddi guddaan akka nutti dhagahame ibsaa maatiwwan miidhamtootaf jajjabina hawwina" jedheera. Itti dabaluunis, hanga miidhaa lubbuu namaa fi qabeenya irra gahe akkasumas odeeffannoowwan barbaachisoo biroo walitti qabuun odeeffannoo sirrii uummataaf akka dhiyeessu kan ibse yoo ta'u, shakkamtoota haleellicha keessa harka qaban to'annoo seeraa jala oolchuf akkasumas miidhamtootaf deeggarsa gochuuf hojii akka jalqabe ibsee jira. Itti gaafatamaan Biiroo Nageenyaa Naannoo Amaaraa Obbo Dassaalany Xaasawu turtii Amaaraa Miidiyaa Korporeeshinii waliin turtii taasisaniin caasan nageenya naannichaa rakkoo uumame to'achuuf hojjachaa jiraachu fi tarkaanfii seeras akka fudhatu ibsaniiru. Obbo Dassaalany akka jedhanitti qaamoleen gochaa maqaa amantii xureessuu, odeeffannoo sobaa tamsaasu fi dhagaa darbachuun walitti bu'iinsi uumame akka hammaatu godhan akka jiran ibsuun caasan nageenyaa ilaalcha amantii, sanyummaa fi siyaasaa irraa bilisa ta'ee carraaqqii heduu gochaa jira. Ibsa baheen akka himametti, walitti bu'insi kun kan dhalate sirna owwaalchaa Gondaritti nama amantii beekamaa kan tahan Sheek Kamaal Lagaas irratti ture. Iddoo awwaalchaatti dhagaan qabriif oolu wayita kahutti, bataskaanni maddii bakka owwaalchaa jiru ''dhagaan daangaa bataskaanaa keessa kan jiru'' tahuu eeruun, muddamni eegale. Hoogganaan Biiroo Nageenyaafi Tasgabbii Naannichaa Obboo Dassaaleny Xaasaw gamasaaniin, hordoftoota amantaa Islaamaas tahe Kiristaanaa gidduutti waldhabdee uumuuf jecha ''odeeffannoo dogoggoraa kennuun dhagaan darbachuun eegalame,'' jedhan. Ibsi mootummaan baase: ''dhagaa awwaalchaaf tahu ni kaasna daangaa Masjiidaati - lakkii hin kaastani daangaa Batsakaanaati,'' kan jedhuun hokkora namoota muraasa gidduutti eegaleen, lubbuun namaa badeera miidhaanis gaheera jedha. Sochiiwwan qabeenya dhaabbilee garagaraa mancaasuunis mul'ateeras jedha. Sochiin Biyyaalessaa Amaaraa (ABIN) dhimma kana ilaalchisuun ibsa fuula Feesbuuk isaarratti baaseen: ''Lammiilee keenya Musliimaafi Kiristaanaa magaalaa Gondaritti argaman walitti buusuuf sochii eegalame, qaamni hawaasaa hundi waltahuun dhaabsisuu qaba,'' jedhe. Taatee kanas: ''ajandaa qaamolee uummata keenya tasgabbii dhorkuuf barbaadanidha,'' ittiin jedheera. Hordoftoonni amantaa lamaanii ''balleessitoota to'achuu irratti akka tumsan,'' waamicha dhiyeesseera. Dhalachuu taatee kanaa hordofee waan Gondaritti mudate mormuun, iddoowwan garagaraatti hiriirri mormii gaggeeffamuu, suuraaleefi viidiyoowwan marsaalee hawaasaa irratti qoodaman ni mul'isu.


Siyaasa Oromoo: Harmeen Dambidoollootti reeffa mucaa isaaniirra teessifaman maal keessa jiru?

Taateen A.L.I Hagayya bara 2008 Magaalaa Dambidoollootti mudate eelaa cimaa jireenya maatii isaanii dukkaneesse ta'uu yaadatu Aadde Taaddaluu Tamaam. Magaalaa Dambidoolloo keessa kan jiraatan haati Ijoolee afurii kun, ijoollee afranuu humna isaaniitiin abbaa malee akka guddisan himu. Ilmi isaanii bara 2008 ajjeefame Hayiluu Efreem, sababa maatiin isaa harka qalleeyyii ta'aniif harmeesaa fi obbolaasaa humna isaan hojjetee gargaaruuf jecha kutaa sagal keessaa barumsa adda kutee hojii humnaa hojjechaa ture. Aadde Taaddaluun BBC'tti akka dubbatanitti Hayiluun guyyaa hunda hojii humnaa ijaarsa Yuunivarsiitii Dambidoolloo keessatti ijaaramaa jiru irratti waan dabarsuuf, akka ijoollee kaanii yeroon hojii malee dabarsu hin turre jedhu. Yeroon suni yeroo warraaqsi Oromiyaa guutuu keessatti adeemsifamaa ture waan ta'eef lagannaa hojii labsamee turen guyyoota muraasaaf Hayiluunis mana ooluuf dirqamee ture. "Guyyaa lamaan sana duwwaa lagannaa taanaan mana oole. Guyyaa keessa dhukaasni gurguddaan eegale. Anis gadi ba'een ture. Balbalan gadi cufa jedhee yoon deebi'u mucaa xiqqaan tokko fiigee dhufee Hayiluun rukutame naan jedhe," jechuun ta'ii gaafasii yaadatu. "Obboleettiin isaa quxisuun fiigdee dhaqxee jennaan waraanni isheettis qiyyaafatan. Iyyeen ishee of duubaatti harkise. Inni du'es kiyya ishees najalaa hin ajjeesinaan jedheen. "Achumaan ishee dhiisanii anaan reeffa mucaakeerra taa'i naan jedhanii reeffa mucaakoorran taa'e," jedhu. Mucaan isaanii erga du'ee amma waggootni jaha lakkaa'amaniiru. Aadde Taaddaluun garuu waa'een ajjeechaa mucaa isaanii kuni "akkuma waan har'a ta'etti hanga ammaa boqonnaa na dhorka" jechuun gadda keessaa akka hin baane dubbatu. Mucaa isaanii maatiisaa gargaaruuf barumsa adda kutee hojii humnaa hojjetee isaan jiraachisaa ture erga dhabanii rakkoo fi hiyyummaa hamaa keessa jiraachaa as gahuullen dubbatu. "Ijoollee kana abbaa maleen guddise humna kiyya isaanittan fixe. Amma humna qabaadhee hin hojjedhu. Gara duraa sana warruma naannootu walitti guuree mana wayiis naaf ijaaranii birrii muraasas na gargaaranii turan." "Amma manni sunis akka gaariitti hin ijaaramne kufaa jira. Hojiin hojjedhu hin qabu nama na gargaarus hin qabu. Rakkoo hamaa keessan jira. "Uummatuma Dambi Doollootu na gargaare malee gara mootummaa namni na dubbiseyyuu hin jiru. Jireenya maalin qabaree waan ittiin jiraadhuhoo hin qabu." jedhan. Mucaa isaanii dhabuun hangam akka isaan miidhe yoo himanis "ani dubartii haadha hiyyeessaa abbaa manaa hin qabnedha. Ilmoo kiyya malee homaan qabu. Ilmi kiyya gargaaraakoo, dahookoo ture. Amma namuma waanin keessa jiru na gaafatuyyuu hin qabu" jedhu. Aadde Taaddaluun erga mucaa isaanii dhabanii waggoota Jahan darban kana gaddaa fi hiyyummaan waan miidheef namni humna qabu 'osoo na gargaaree' jechuunis gaafatu. Yuunivarsiitiin Dambidoolloo tibbana magaalaa Dambidoollootti maatii sababa rakkoo naageenyaatiin miidhaan irra gahee tureef gargaarsa taasisee akka ture Pireezidaantiin Yuunivarsiitichaa Dr. Lataa Tasfaayee BBC'tti himaniiru. "Maatii tokko kan yeroo jeequmsaa sana haati ulfaa osoo gara mana yaalaa deemtu baajaajii keessatti duraa ajjeefamteef mana ijaarree kennineefi. Aadde Taaddaluu fi namoota akkasaanii biroo miidhaan irra gahee ture ammoo waanuma ayyaana ittiin oolan waan muraasa gargaarree jirra," jedhan. Yuunivarsiitiin Dambi Doolloo hawaasa naannoo waliin qindoomina jabaa akka horatee fi yeroo kamuu hawaasa cinaa ta'uun walgargaaruu fi qindoominaan hojjechaa jiraachuulleen eeran Dr. Lataan.


Waraana Yukireen: Lammiileen Itoophiyaa Raashiyaaf loluu feena jedhan Embasii Finfinnee jiru fuuldura hiriiran

Waraana Raashiyaan Yukireen irratti bante deeggaruun lammiileen Itoophiyaa hedduu Raashiyaa bira dhaabbannee loluu feena jedhan guyyaa Wiixataarraa eegalee Embasii Finfinnee jiru dura hiriiranii mul'ataniiru. Gaazexeessitoonni BBC iddichatti argamuun ilaalaniifi suuraalee kaasan, dargaggoonni hedduun ragaalee adda addaa qabachuun, fuuldura embaasichaa walitti qabamanii mul'atu. Kanneen keessaa haala hunda jedhamuu danda'amuun dhiiroota akka tahanis hubachuu dandeenyeerra. Guyyaa Wiixataa namni ijaan argeefi BBC'n dubbise namoonni hedduu jedhan ''qacaramanii loluuf'' galmaa'uuf Embasii Raashiyaa magaalaa Finfinnee naannawa Qabbannaa argamu fuuldura arguu himaniiru. Akka nama ijaan arge jedhan kanaatti kaleessa eegalee hiriira dhedheeraa arganiiru. Haa ta'u malee, Embasiin Raashiyaa Finfinnee keessatti argamu loltoota Itoophiyaa Raashiyaaf lolan galmeessuuf karoora akka hin qabne BBC'f ibseera. Embasii Yukireen Finfinnee jiru gamasaan ibsa Wiixata baaseen, ''namuu Raashiyaan akka sobdu beeka,'' jedhe. Dabaluunis: ''Wayita dargaggoota Itoophiyaa qacaruuf yaalan kanatti, hanga Ebla 18, 2022tti weerartoonni Raashiyaa 20,000 tahan du'uu isaanii hin himani,'' jechuun biyyattii qeeqxe. Dhimma kana irratti aangawoonni Itoophiyaa waan jedhan hin qabani. Waraana Yukireenitti eegaleen walqabatee Itoophiyaan ejjennoo hin baabsine waan fakkaatu hordofaa jirti jedhu xiinxaltoonni. Kana dura Embaasiin Raashiyaafi Jarman Finfinnee jiran dhimmuma waraana Yukireen keessa adeemaa jiruun ifatti wal komataa turan. Dhimma namoonni waraanaaf galmaa'uuf hiriiran irratti Dubbii Himtuun Embasii Raashiyaa Finfinnee jirtu Maariyaa Zaakaarovaa BBC'f deebii kennaniiru. Lammiilee Itophiyaa lakkoofsaan hedduu ta'aniifi ''kaaraa barbaachisaa ta'e hundaan'' Raashiyaa bira dhaabbanna jedhan gara Embasii isaanii dhufaa akka jiran BBC'f himaniiru. Haa ta'u malee, Embasiin Raashiyaa Finfinnee jiru ammatti karoora loltoota qacaruu akka hin qabne gama dubbii himaa isaa himeera. Maariyaa Zakaarovaa ''nuyi eejansii loltoota filu miti. Sababa kanaaf loltoota hin fillu,'' jechuun BBC'tti dubbataniiru. ''Baay'een isaanii lakkoofsa Embasii waan hin beekneef yookiin intarneeta waan hin qabneef ta'u danda'a. Haa ta'u malee, gara Embasii keenya dhufanii deeggarsa isaanii kennaa jiru,'' jechuun himan. Embasiin Raashiyaa Finfinnee jiru yeroo ammaa tajaajila idilee malee galmee loltootaa adeemsisaa akka hin jirre himeera. Waraanni ijoo dubbii addunyaa ta'e kuni ji'oota muraasa erga eegalee addunyaa goolaa jira. Kana dura Ministerri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad (PhD) rakkoo Yukireen keessatti dhalateef qaamoleen hundumtuu akka of-qusataniif waamicha dhiyeessanii turan. Raashiyaa balaaleeffachuuf yaa'ii waliigalaa UN taasise irratti Itoophiyaan sagalee hin kenniin hafteetti. Booda kanammoo Raashiyaatiin Mana Maree Mirgoota Namoomaa UN keessaa baasuuf yaada dhihaaterratti Itoophiyaan mormitee turte. Waraana Kaaba Itoophiyaan walqabatee Itoophiyaan dubbii ijoo Mana Maree Nageenyaa UN yeroo turte Raashiyaan mirga sagalee fashaleessuu qabduun Itoophiyaa bira dhaabbataa turte. Erga Raashiyaan Yukireen weerarte booda keessumaa giddugala Bahaa irraa loltoota lolchiisuuf galmeessaa jirti jechuun biyyoonni Lixaa himataa turan. Kana dura Embasiin Yukireen Senegaal argamu loltoota isaaf lolan galmeessuuf beeksisa baaseera erga jedhamee booda mootummaan Senegaal dheekkamee ture. Biyyoota Afrikaa biroottimmoo kanneen Yukireeniif lolu fedhan yaada ibsataa turan. Ta'ullee, mootummoonni Afrikaa akka biyyaa bahan akka hin eeyyamneefi ibsaniiru.


Siyaasa ummata Amaaraa: Faannoon eenyu? Kaayyoon isaawoo? Eenyutu duuba jira?

Hidhattooti maqaa 'Faannoon' waamamaniifi ummata Amaaraaf dhaabbachuu himan eega yeroo dhihooti ajjeechaafi badii Oromiyaa, Benishaangul Gumuziifi Naannoo Amaaraatti raawwatuuf himatamaa jiru. Naannoon Amaaraa garee dargaggoota meeshaa waraanaa hidhataniifi 'ummanni Amaaraa hubameera' jedhanii ka'aniirratti ifatti komii yeroo dhiheessu hin dhagahamu. Namoonni siyaasaa fi rogeeyyiin naannichaa akkasumas namoonni dhageettii qaban Faannoon 'gaachana ummata Amaaraa' ta'uu ibsu. Faallaan jiraattonnii Naannoo Oromiyaa keessumaa badii waggaa baranaa kana bal'inaan mudataa jiruuf isaan himatu. Aangawoonni Oromiyaas garee 'finxaaleyyii' jedhanii waaman kana yakku. Naannoo Oromiyaa keessatti hidhattoota WBO ['ABO-Shanee] fi Gumuzitti aansee hidhattooti Faannoo garee sadaffaa mootummaan alatti himannaan irratti dhihaatudha. Gareen dhalattoota Amaaraarratti haleellaan raawwate jedhamaa ture booda maqaan isaa ka'e kuni kaayyoon isaa maali? Hundeeffamni isaanii maalirraa ka'e? BBC'n gaggeessitoota garee kanaa, seenaa dudduubee jiru, komii irratti ka'uf deebii qaban akkasumas caasaa garee hidhate kanaa iyyaafachaa ture. Gabaasni kuni kana deebisa. Ministirri Muummee Abiy Ahimad gara aangoo osoo hin dhufin dura maqaan Faannoo kan dhahamaa ture qabsoo mormii ummataarratti ture. Mormii bara ADWUI Naannoo Oromiyaafi kaanitti ture hordofee Faannoon Naannoo Amaaraa keessumaa bakkeewwan naannawa Gondaritti caasaa dhokatee sosso'u akka ta'e himama. Eegasii keessumaa booda kana haleellaa bakkeewwan biyyattii garagaraatti raawwatu hordofee garee 'caasaa al-idilee hidhattootaa' ta'e mul'ateera. Lola Kaaba Itoophiyaan keessumaa yeroo humnoonni Tigraay gara Naannoo Amaaraa ce'an waraana mootummaa waliin kallattiin hirmaachuu ajajoonni Faannoo ni dubbatu. Namoonni achi dhuftee Faannoo yoo dubbatan, namni rorroon bosona galche, hacuuccaa jibbee qawwee qabate 'Faannoo' jedhama jechuun ibsu. Akka namoota kanaatti Faannoon humna jijjiiramaa hacuuccaan dhaledha. Waggoota dheeraaf ummata Amaaraa keessa kan ture ta'uu dubbatu. Garee hidhate kanarratti keessumaa Naannoo Oromiyaa keessatti himanni kan irratti dhagahamu jalqabe ALI ji'oota jalqabaa bara 2014 eegaleeti. Jiraattonni aanolee Godina Wallagga Bahaafi Horro Guduruu Wallaggaa hidhattoonni Faannoo jedhanii waaman ajjeechaafi saamicha akkasumas manneeniifi midhaan isaanii gubuu himani. Jiraataan Aanaa Jaardagaa Jaartee namoota badii irraan gahan keessa kan beekan akka jiran, kaan immoo dhalattoonni Amaaraa 'yaaddoo waan qabnuuf Abbayya gamaa Faannoo fidachuu' isaanii himu. Sababni hidhattoonni Faannoo jedhaman kunneen haleellaa raawwataniifis hidhattoota 'ABO-Shaneef' dahoo kennitani, akkasumas ni deeggartu jechuuni. Jiraattonnimmoo kana ni waakkatu. Haleellaawwan kanneen dura dhalattoonni Amaaraa godina lamaanuu jiraatan hidhattoota Waraana Bilisummaa Oromoon yookaan 'ABO -Shanee' haleellaan saba qoode irratti raawwachuu himataa turan. Ajjeechaa jumlaa irra deddeebiin Wallagga Lixaa dabalatee raawwateef jiraattonnii akkasumas aangawoonni Naannoo Oromiyaafi Amaaraa garee shororkeessummaan farrajame kana himatani. Mootummaan lubbuu lammiilee nagaa tiksaa hin jiru jechuun hiriirri mormiis Naannoo Amaaraatti taasifamaa ture. Naannoon Amaaraas 'yeroo yerootti ibsa gaddaa baasuu nuffineerra,' jedhee ture. Hidhattoonni WBO garuu badii kana hin raawwanne jechuun ni waakkatu. Eegasii booda ture hidhattooti maqaa Amaaraan socho'an haleellaa raawwachuun kan himatamuu eegalani. Haleellaa Faannoon himatameen namoonni ajeefamaniiru. Kumaan kan lakkaa'aman immoo qe'eerraa yoo buqqa'an, manneen, qabeenyi hedduu barbadaa'eera. Walumaagalammoo rakkoo nageenyaan gama Lixaafi Kibba Oromiyaa lammiileen kuma 600'tti siqan buqqa'uu qondaalli mootummaa baatii Guraandhala keessa BBC'tti himaniiru. Booda kana Godina Shawaa Lixaa keessumaa Aanaa Daannoo fi Noonnootti haleellaa raawwateefi lubbuu lammiilee galaafateef jiraattonni akkasumas qondaaltonni hidhattoota Faannoo himatan. Haleellaa irra deddeebiin raawwatu kanaan lubbuun lammiilee darbeera, manneenis gubataniiru. Jiraattonni aanolee Wallaggaas ta'e Shawaa Lixaa badiin irra gahuu dubbatan 'isin Shaneedha' jedhanii haleellaan irratti raawwatuu himu. Himannaa Faannoorratti dhihaatu kan gaafataman ajajaa Faannoo Goojjam ta'u kan himan Obbo Zammana Kaasee 'nuti kan beeknu hin jirani, jiru jennees hin amannu' jechuun deebisan. Ummati Amaaraa bakkeewwan biyyattii garagaraa akka jiraatu eerun ummatichi wal obsee kan jiraatu malee, hidhatee, of ijaaree hawaasa waliin jiraatu kan lolu miti jechuun falmu. Hoogganoota Faannoo Walloofi Shawaa keessaa tokko ta'u kan himan Obbo Abbaba Fantaaw dhalattoonni Amaaraa Wallagga, Matakkaliifi Naannoo Kibbaatii dhufanii isaan bira leenjii fudhatan akka jiran himu. Obbo Zammanan garuu Naannoo Amaaraan ala dhufanii dhalattoonni Amaaraa isaan bira leenjii fudhatan akka hin jirre dubbatu. BBC'n caasaa Faannoo aanota Wallagga Bahaafi Horro Guduruu akkasumas Shawaa Lixaa keessa sosso'u jedhaman argatee dubbisuu hin dandeenye. Baatii tokko durammoo bakkee Shawaa Bahaafi Naannawa Amaaraa daangessutti haleellaa milishoota Oromiyaa 26 galaafateef aangawoonni Oromiyaa hidhattoota Faannoo himatani. Qondaaltonni Naannoo Amaaraa garuu kana ni waakkatu. Ebla keessa achuma Naannoo Amaaraa walitti bu'iinsa bakkee Aanaa Jillee Dhummuggaafi Efraataafi Gidim daangessutti lubbuu nama 20 ol galaafateef qondaaltonni Faannoofi Shanee himatan. Jiraattonni Faannoo irratti himannaa dhiheessan Naannoo Benishaangul Gumuuz, Aanaa Dibaaxe keessaas dhagahamaniiru. Namoota butaman jedhaman keessaa lama ajjeefamuu, kaan miliquu himan. Haa ta'u malee, aangawoonni Benishaangul Gumuuz akka Naannoo Oromiyaa ifatti komii dhiheessan hin qaban. ALI Fulbaana 2014 eegale humni addaa Naannoo Amaaraa Matakkalitti bobbaafameera. Naannoon Oromiyaa ajjeechaa Shawaa Bahaa booda garee Faannoo 'finxaaleyyii Amaaraa' jedhee waamurratti komii jabaa dhiheesse, Naannoo Amaaraas qeeqe. Jalqaba baatii Ebla oppireeshinii waraanaa hidhattoota Oromiyaa keessa sosso'an irratti banuu yeroo ibses kanneen irratti xiyyeeffate keessaa tokko Faannoo ta'u ibse. Paartileen Naannoo Amaaraa dhalattoonni Amaaraa Oromiyaa keessatti 'Shaneen' haleellaa irra gahuu ibsaa turan, waa'ee haleellaa Faannoorratti waan jedhan hin qabani. Gareen mirga namoomaaf falman HRW fi Aminastiin Lixa Tigraay kan Naannoon Amaaraa kiyya jedhutti Faannoon sanyii dhabamsiisuu (ethnic cleansing) raawwate jechun himatani. Akka bahus gaafatani. Gareen kuni ifatti himannaa kanaaf deebiin kenne jiraachuu baatus Mootummaan Naannoo Amaaraa himannaa kana balaaleffateera. Sochiin Faannoo bakkeewwan Naannoo Amaaraa afuritti hundaa'ee jira. Kunneenis; Shawaa, Walloo, Gondariifi Goojjam keessadha. Taatullee, yeroon itti hundaa'eefi ergamni isaa gargari. Obbo Zammana Kaasen walitti qabaa 'Humna Ummata Amaaraa Faannoo [Ye Amaaraa Hizbaawii Hayil Faannoo] ta'uu isaanii himu. Baatiiwwan saddeet darbaniif Faannoo Goojjam jiru hundeessuufi ajajuun akka socho'an himu. Yeroo hidhattoonni TPLF Naannoo Amaaraatti ce'un lola bananitti hiriiranii loluu himu. BBC'n maaliif maqaa 'humna ummata Amaaraa' jechuun of ijaartan jedhee gaafateera. ''Waraanni ummataa waan nutti banameef, waraana ummataa gaggeessuu qabna. Duulli ummataa nutti banameera, duula ummataan deebisuu qabna,'' jechuun deebisan. Akka isaaniitti humni isaan ajajan Naannoo Amaaraa hundatti socho'a. Haa ta'u malee, caasaan cimaadha jedhan Goojjam keessa akka jiru dubbatu. Caasaa biraa 'Faannoo Amaaraa Bahaa' jedhu immoo Faannoo Walloofi Shawaati walitti dhufee ijaare. Garichaaf leenjiifi barnoota kennuu akkasumas dubbii himaa ta'un kan tajaajilan immoo Obbo Abbaba Fantaawidha. ALI bara 2008 mormii ummataa ture hordofee Faannoon Raayyaa Ittisa Biyyaa jala dhoksaan ijaaramanii socho'aa akka turan dubbatu. Eegasii garuu ALI Hagayya bara 2011 finciltoonni Tigraay weerara raawwatuu isaanii hordofee Dasee irratti Faannoo Dasee hundeessuu isaanii ibsu. ALI hanga bara 2011 meeshaa hidhatanii socho'aa akka hin turre ibsu Obbo Abbaban. Leenjiinis ALI bara 2014 lola TPLF waliin walqabatee eegalee malee dura akka hin turre himu. Humnoonni Tigraay gara Naannoo Amaaraa seenuu isaanii hordofee ''adda waraanaa hedduu Kibbaafi Kaaba Walloo'' Raayyaa Ittisaafi Humna Addaa waliin loluu dubbatu. Obbo Zammanan gama isaaniin ALI Hagayya bara 2013 eegalee Faannoo ijaaruu kan eegalan humnoonni TPLF gara Naannoo Amaaraa ce'uu isaanii hordofee ta'uu himu. Taatullee ''bakkeewwan biraatti humnoonni ummata Amaaraa diinummaan farrajan of ijaaruu yoo eegalan'' ummata Amaaraa baraaruuf of ijaaruufi leenji'uun akka barbaachisu himu. Kuni, galma gabaabaa ta'uu himu. Galma dheeraa waliin walqabatemmoo waggoota kurnan darbaniif ''siyaasni Itoophiyaa jibba Amaaraarratti xiyyeeffate'' jechuun himatu. Kunis, hedduun isaanii qe'eerraa akka buqqa'an, akka baqataniifi du'an gochuu himu. Barri ummanni Amaaraa akkuma lammiilee Itoophiyaa biroo hundi 'walqixxummaan jiraatan dhufutti' ummata dammaqsuun, ijaaruun akka barbaachisaa eerun walitti qabamuu himu. Ajajoonni Faannoo bakkeewwan Naannoo Amaaraa garagaraa jiran akka wal quba qaban himu. Dabalataan, gaaddisa tokko jalatti walitti qabamuuf akka yaada qaban ibsu. ''Faannoo ajaja tokko jalatti ajajamu ni hundeessina jennee yaadna,'' jedhu Obbo Zammana Kaasen. Kuni yoom akka raawwatu garuu hin ibsine. Humnoonni Tigraay Naannoo Amaaraa keessaa erga bahaniis ammallee miseensonni Faannoo haaraa galmaa'anii leenji'aa jiru. Kanaafis Obbo Zammanan yaaddoon waan jiruf akka ta'e ibsu. Humnoonni TPLF ammallee bakkee Amaaraa kanneen akka Raayyaa gam-tokko, Waag hamma-tokko keessa akka jiran, akkasumas Walqaayit fi Humaraatti dahoo qotaa waraana ijaaraa jiru jechuun himu. Obbo Abbaban gama isaaniin kan qophoofnu 'diinota Itoophiyaafiisi' jechuun ''hamma biyyi keenya nu barbaaddetti hamma humna keenyaa leenjina, hidhanna,'' jechuun ibsan. Dabaluunis, humni addaas ta'e Raayyaan Ittisaa leenjii akka hin kennine dhorkee akka hin beekne ibsuun leenjii kennuun akka itti fufu himu. Dursanii qophaa'un yaaddoo maqsuuf gargaara jechuun ''Faannoo galmeessuu, leenjisuufi hidhachiisuun,'' itti fufa kan jedhanimmoo Obbo Zammanadha. Akka isaan dubbatanitti, qabsoon itti jiran kan ilaalchaati. Yoo kuni ta'e dhaaba siyaasaa maaliif hundeessitanii hin sochootani? Ajajoonni kunneen rakkoon siyaasa Itoophiyaa ammaa 'haala amma jiruun siyaasa paartirra kan darbedha' jedhanii akka amanan himu. 'Dhaabi siyaasaa yeroo kanatti keessumaa gaaffiiwwan ummata Amaaraaf bu'aa quubsaa fida jennee hin amannu,' jechuun dubbatu. Obbo Zammanaan isaan jalatti Faannoon meeqa akka leenji'e gaafatamanii ''kuma hedduu, boru immoo miliyoona hedduu taana'' jechuun himan. Obbo Abbaban immoo ''Walloofi Shawaan guutuu leenji'eera jechuu dandeessa'' jechuun Walloo qofatti kuma kudhaniin kan lakkaa'aman leenji'uu himu. Obbo Zammanan gaaffiiwwan kaasan humnoonni siyaasaa biroo qabsaa'anii yoo furame meeshaan barbaachisaa akka hin taane, hangasitti garuu qabsaa'uu akka itti fufan himu. ''Afaan meeshaa kan duuchu haqadha, akka lammiitti tokkummaafi walqixxummaan waldanda'anii jiraachuudha. ''Addunyaa tokko jilbeenfachiisee, kaan jilbeenfate jiraatu keessa afaan qawwee yeroo hunda banaadha, milaacciinis ni harkifama.'' Ajajoonni Faannoon ummata Amaaraaf nageenyi ni malaaf jedhan osoo kaayyoon isaanii galma gahe karoorri isaanii maal akka ta'e gaafatamanii, lamaanuu gara hojii keenyatti deebina jechuun himan. Ajajoonni Faannoo bakka garagaraa jiraniifi BBC'n dubbise tumsa argatanirratti yaada adda addaa himu. Obbo Abbaban walumaagala ajajafi hooggansa Raayyaa Ittisa Biyyaarraa akka fudhatan dubbatu. Darbee darbee Humna Addaa Amaaraa irraa ajaja fudhachuun jirus dura aantummaan garuu raayyaan akka ajajaman himu. Obbo Zammanan garuu eenyurraayyuu ajajas ta'e hooggansa akka hin fudhanne himu. Hoggantoonni Faannoo Amaaraa Bahaa raayyaafi humni addaa naannichaa deeggarsa akka isaaniif godhe dubbatu. Obbo Abbaban yeroo humnoonni TPLF Amaara seenan raayyaan qawwee 30, laawuncharii afur akka kenneef, akkasumas Naannoon Amaaraa dishqaa tokko akka isaan badhaase himu. Yeroo ammaas bireeniifi sinaayipparii (kan fagoodhaa rukutu) dabalatee hidhachuu himu. Dabalataan, raayyaan deeggarsa galaallee akka taasisuf himu. Obbo Zammanan garuu meeshaa hidhatan ibsuu hin feene. Qaami deeggarsa isaaniif taasisu ummata qofa ta'uu himu. ''Guutummaan guututti deeggarsi keenya ummata irraati,'' kan jedhan Obbo Zammanan, humna addaas ta'e raayyaa irraa deeggarsa meeshaas ta'e galaa argatanii akka hin beekne dubbatu. Akka isaan himanitti, deeggarsi ummatarraa argatan meeshaafi maallaqaan ta'uu ibsan. Obbo Zammanan mootummaan naannichaa yeroo adda addaatti Faannoon hidhannoo hin hiikkatu isa jedhan kaasun ''kana jechuun garuu ni leenjifna, hidhachiifna jechuu miti,'' jedhu. Ijaarsi isaanii kan of danda'eefi adda ta'u isaa ibsuun alatti hin dubbanne. Obbo Abbaban ijaarsa isaanii yoo ibsan birgedii B/Janaraal Asaamminaw Tsiggeen mogga'eefi dahoo jiru akka qaban himu. Kan booda jiru osoo ijaarame ''birgeedii hedduu' akka ta'u dubbatu. Dabalanis, biyya keessaas ta'e alaatii deeggarsi ummatarraa argatan kan maallaqaafi meeshaa ta'u ibsan. Dhimma kanarratti Obbo Zammanan dubbachuu hin feene. Hayyuuleen siyaasaa dhimma Itoophiyaa itti dhiheenyaan hordofan qaamoleen hidhatanii sosso'an Itoophiyaa keessa baay'achuu isaanii eeruun yaaddoo ibsu. Biyya tokko keessa 'monopoly of legitimate violence' ykn tarkaanfi humnaa seera qabeessa fudhachuuf aangoon kan mootummaa qofa ta'u qaba jechuun himu. Ministirri Muummee Abiy Ahimad gama isaaniin Raayyaan Ittisa Biyyaa humnoota hidhatanii sosso'an irraa meeshaa waraanaa akka hiiksisuu qabu dubbatanii turan. Dhimma hidhattoota Faannoo irratti Mootummaan Naannoo Amaaraa deeggarsa malee mormii hin ibsine. Taatullee, ajaja jala akka seenan kana dura bira qabee dubbatee beeka. Pirezidantiin naannichaa Dr Yiliqaal Kaffaala humnoonni TPLF yeroo Affaar keessa seenan dargaggoonni hedduu waamicha mootummaa hordofuun aarsaa kanfalu ibsan. ''Isaaniif kabaja guddaa qabna, beekkamtiifi badhaasa qopheessaa jirra,'' jechuun marii magaalaa Baahirdaar taasifamerratti dubbatan. ''Miseensonni Faannoo biyyaaf aarsaa kanfalan naannichaaf birqiidha,'' jechuun meeshaa akka hin hikkanne ibsan. Humnoonni Tigraay naannichaa erga bahani booda kanneen Faannoodha ofin jedhan mul'achuu ibsan. Bakkeewwan adda addaatti maqaa Faannoon badii raawwate jedhan balaaleeffataniiru. ''Olaantummaa seeraa, nagaafi tasgabbiin naannichaa mirkanaa'uu,'' akka qabu himan. ''Biyya mootummaan jiru kam keessattuu, mootummaan ala ogummaan waraanaa hin jiru, hin jiraatu,'' jedhan. Yoo jiraates balaa geessisu ibsuuf Somaaliyaa, Yamaniifi Liibiyaa eerun biyyi kanneen irree qaban jala buuti jechuun akeekkachiisan. Leenjii Faannoon leenji'uuf naamusi waraanaa cimaa ta'e akka barbaachisu ibsuun, kanneen seeraan ala seera-alummaa dagaagsan maqaan Faannoo hin maluf jechuun qeeqan. Mootummaan Naannoo Oromiyaa garuu 'finxaalessa osoo asii lollu, finxaalessa biraa guddisuun hin barbaachisu' jechuun Naannoo Amaaraa qeeqee ture.


Nagaa kabachiiftonni Itoophiyaa gara biyyaa deebi'uu didan 'olola TPLFn burjaaja'ani' - Ministeera Ittisaa

Ministeerri Raayyaa Ittisa Biyyaa miseensota raayyaa ittisa biyyaa ergama nageenya kabachiisuu idil-addunyaarratti bobba'uun gara biyyaatti hin deebinu jedhan olola/pirooppagandaa/ TPLF'n akka hin goowwomfamne' ibsa baaseen akeekkachiise. Ibsi kun erga tibbana miseensotni raayyaa ittisa biyyaa Itoophiyaa Sudaan Kibbaatti ergama nagaa kabachiisuu irra turan nageenya keenyaaf sodaanna jechuun gara biyyaatti galuu diduun dhagahameeti. Bara darbes miseensotni raayyaa ittisa biyyaa 15 tahan kan afaan Tigiree dubbatan ''ni hidhamna, ni ajjeefamna'' sodaa jedhuun gara biyyatti galuu diduun koolugaltummaa gaafatanii ture. Ministerichi ibsa miseensota isaa nagaa kabachiisuuf gara Sudaan Kibbaa deemuun hin gallu jedhan ilaalchisee baase irratti haleellaa humnootni Tigiraay raayyaa ittisa biyyaa irratti raawwatan ibsuun, miseensonni isaa afaan Tigiriffaa dubbatan faayidaan isaanii eegameef akka mana turan godhamee akka ture hime. Kunis sababa TPLF raayyaa ittisa biyyaa ajaja Kaabaarratti haleellaa raawwachuusaatiin dura raayyaa ittisa biyyaa keessatti kan argaman miseensota afaan Tigiriffaa dubbatan ''gochaa badii kanaaf akka qopha'aan'' taasisuun ajaja Kaabaarratti alaa fi keessaan haleellaa bane tahuu hime. Yeroo waraana Kaaba biyyattii humnoota TPLF fi humna mootummaa federaalaa gidduutti gaggeeffamaa ture ''milkaa'ina duulichaaf jechaa miindaa fi sooranni isaanii osoo adda hin citiin mana isaanii akka turan taasifameera'' jedhe. Haa tahu malee haleellaa ajaja Kaabaatin duras gara biyyaa alaatti nageenya kabachisuuf kan ergaman loltoonni afaan Tigriffaa dubbatan ergama raayyaa ittisa biyyaarratti rakkoo hin uuman jedhamuun hojii isaanii akka itti fufan taasifameera jedhe. Waraanichi erga jalqabamee ergama isaanii kan xumuran miseensonni raayyaa ittisa biyyaa afaan Tigriffaa dubbatan gara biyya isaanii akka hin deebineef ''Wayyaaneen piroppoogaandaa uumuun miseensota kanneen burjaajessaa ture'' jedha ibsi Ministeerichaa. 'Gara biyyaa yoo deebitaan ni hidhamtu' jechuun odeeffannoo sobaa miseensota raayyaa ittisaa biyyaasaanii tajaajilaa turan afaan Tigriffaa dubbataanirratti hojii burjaajessuu hojjetaniiru jedhe. Ministerichi miseensonni raayyaa ittisa biyyaa kunneen dhaabbataa fi biyyaa isaanii jibbuun osoo hin taanee, gochi badii wayyaanee sodaa itti ta'uun loltoonni muraasni biyyaa nageenya kabachiisuuf deemaniitti hafaniiru jedhe. Kana dura miseensonni nageenya kabachiisuuf gara Daarfuur bobba'aanii turan gara biyyaa akka deebi'aan taasifamuus sodaa akka qaban himuun loltoonni muraasni gara biyyaa osoo hin deebi'an hafaniiru. Ministerichi miseensonni ergama nageenya kabachiisuurratti argaman, raayyaa ittisa waliin dirqama isaanii ba'achaa jiranii fi yeroof hojiin ala tahan garuu mootummaan miindaa fi faayidaa isaanii garaagaraa eegeef jiru deebi'uun akka biyya isaanii tajaajilan dhaame. ''Maatiin keessan akka hin bittinnoofne, faayidaan keessaan akka addaan hin cinne, seenaa gantumma akka hin galmeessinee ni yaadachiifna'' jedha ibsi Ministeera Raayyaa Ittisa Biyyaa kun. Loltoota ergama nagaa kabachiisuuf gara Sudaan Kibbaatti bobbaafaman keessaa Itoophiyaan gara loltoota 2000 olii qabdi.


Gaanfa Afrikaatti lammilee miliyoonaan lakkaa'aman beela'an baraaruuf waadaan galame

Dhaabbileen gargaarsaa lammileen Gaanfa Afrikaa balaa beelaatiif saaxilaman baraaruudhaaf gargaarsa taasisuuf waadaa galan. Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniitti Qindeessaan Dhimmoota Namoomaa (OCHA)n biyyoonni Lixaafi dhaabbileen gargaarsaa namoota balaa beelaa irraa baraaruudhaaf carraaqqii taasifamuuf dolaara biliyoona 1.39 kennuudhaaf waadaa galuu isaanii beeksiseera. Mootummaan Ameerikaa warra hongeen miidhameef gargaaruuf kan oolu dolaara miliyoona 200 deeggarsa akka kennu kan hime yoo ta'u, mootummaan Kanaadaaammoo dolaara miliyoona 73 kennuudhaaf waadaa seeneera. Gargaarsi biyyoota Lixaa kun kan taasifame Itoophiyaa, Keeniyaafi Somaaliyaatti namoota miliyoonaan lakkaa'aman beelarraa baraaruuf gargaarsi atattamaa akka taasifamuuf waamicha erga taasifameen boodadha. Dhaabbileen miti-mootummaa 40 ol ta'an kunneen osoo balaan hamaa hin uumamiin dura biyyoota Gaanfa Afrikaa keessatti namoota miliyootaan lakka'aman beelarraa baraaruudhaaf tumsi akka taasifamuuf Ebla 25, 2022 ibsa waloo baasaniinii himaniiru. Dhaabbileen gargaarsaa kunneen yeroo ammaa kanatti Itoophiyaatti, Somaaliyaafi Keeniyaatti ummanni miliyoona 14 ta'u balaa beelaatiif saaxilamuufi gargaarsi barbaachisaa taasifamuu baannaan lakkoofsi namoota miidhamuu danda'anii gara miliyoona 20tti ol guddachuu akka danda'u akeekkachiisaniiru. Dhaabbileen miti-mootummaa kunneen akeekkachiisa kana kan baasan Gamtaan Awurooppaafi waajirri OCHAn waa'ee hongee Gaanfa Afrikaatti dhalatee Ebla 26, 2022 marii gaggeessuu isaaniitiin guyyaa tokko durseeti. Marii Ebla 26, 2022 Jenevaatti gaggeeffamerratti bakka buutonni mootummoonni Somaaliyaa, Keeniyaafi Itoophiyaa argamaniiru jedhame. Dhaabbileen gargaarsaa biyyoonni Lixaa maallaqqa kennuudhaaf waadaa galan namoota miidhamaniif  hojii nyaata gargaarsaafi dhiyeessii qorichaa akka hojjetan, nyaataafi qoricha loonii akka kennanis OCHAn beeksiseera. Sagantaan Nyaata Addunyaa dhuma bara 2020tti lakkoofsi namoota balaa beelaatiif saaxilamanii miliyoona 14 irraa gara miliyoona 20tti akka guddachuu danda'u akeekkachiisee ture. Dhaabbileen gargraasaa Itoophiyaa, Keeniyaafi Somaaliyaa keessa socho'an hojii lubbuu baraaruu hojjechuudhaaf dolaara biliyoona 4.4 gaafataniiru. Lammileen Gaanfa Afrikaa miliyoonaan lakkaa'aman sababa hongeetiin hanqina nyaataafi saaxilaman, weerara COVID-19, walitti bu'insaafi weera awaannisaan, akkasumas waraana Raashiyaa-Yukireen hordofee gatiin shaqaxxawwanii qaala'uu isaatiin rakkoo wal xaxaa ta'e keessa galaniiru.


Walitti bu'iinsa Godina Addaa Saba Oromootti mudateen namoonni ajjeefaman, manneen gubatan

Guyyoota sadan darban walitti bu'iinsa Naannoo Amaaraa Godina Addaa Saba Oromoo Aanaa Dhummuugaa fi Aanaalee ollaa (Amaaraa) gidduutti mudateen lubbuun namaa darbuu, manneen gubachuu fi saamichi gaggeeffamuu jiraattonni fi aanga'oonni mootummaa himan. Walitti bu'iinsi akkasii darbee darbee kan mudataa ture ta'us, kan ammaa garuu kan eegale Dilbata darbe, Ebla 17, 2022 dhukaasa hidhattoonni ijoollee horii eegdurratti raawwataniin ta'uu jiraattotaa fi aanga'ootarraa iyyaafanneerra. Gama godina addaan qaamni meeshaa waraanaan haleellaa raawwate garee Faannoo jedhamu jedhu, warri gama kaanii ammoo hidhattoota ABO Shaneetu haleellaa raawwate jedhu. Rakkoon kun kan mudate daangaa Godina Addaa Saba Oromoo Aanaa Jiillee Dhummuugaa fi aanaa ollaa kan taate Efraataa Giddim irratti. Jiraataan Aanaa Jiillee Dhummuugaa sodaa nageenyaaf maqaasaanii ibsuu hin feene, Dilbata darbe gaafa Ebla 17, 2022 hidhattoonni Amaaraa nama maasaa isaa keessa jiru irratti haleellaa banuun ijoollee lama mukatti erga hidhanii booda lolli baname jedhan. Akka namni kun jedhanitti kanaan duras gareen Faannoo Amaaraa qonnaan bulaa loon bishaan obaafatu Shawaa Roobiititti arganii 'maaliif bishaan asitti obaasta?' jedhanii, loon 39 jalaa fudhatan. ''Mootummaanis wayita qabu, abbaa loonii Kamiseetti hidhe, warra irraa fudhate gadi dhiise. Kanarraa lolli eegale.'' Akka jiraataan kun jedhanitti haleellaa kanaan namoonni 12 du'anii hedduun madaa'aniiru. Aanaalee Naannoo Amaaraa Godina Kaaba Shawaa kanneen akka Efraataa Gidim, Qawat akkasumas magaalota akka Shawaa Roobit fi Axaayyee waliin aanaalee fi gandoonni waldaangessan martuu rakkoo walitti fufaa keessa jirus jedhan. Gama aanaa Efraataa Gidim irraas miidhaan qaqqabuu kan dubbatan jiraataan kun, ollaan Molaalee jedhamtu akka gubatte himan. ''Qaamoleen hidhannoo guuttatanii naannoo Amaaraa irraa dhufan kunneen nuti nama homaa harkaa hin qabnetti dhukaasu. ABO Shanee jedhanii nu haleelu. Garuu qaamni isaan jedhan kun as hin jiru,'' jedhan jiraataan kun. Qajeelcha aadaa fi turizimii Godina Addaa Saba Oromootti aanga'aa duraanii kan turaniifi amma aanaa Jiillee Dhummuugaa magaalaa Baatee akka jiran kan himan abba Ammee Xayyaar rakkoon kun irra deddeebiin mudachuu himanii, kan ammaa garuu wanti hammeessee fi adda godhu humni Faannoo jedhamu of gurmeessee as ba'uusaati jedhan. ''Miidiyaasaaniitiin Shanee jedhanii maqaa moggaasanii uumatarratti haleellaa banu. Nu bira kan jiru Shanee osoo hin taane uummata. Dilbata dheengaddaa hidhattoonni kunneen dhufanii ganda Wasan Qurqur keessatti ijoollee ooyiruu keessa jirturratti meeshaa dhukaasanii nama sadi madeessanii horii ajjeesanii deeman, lolli achirraa eegale'' jedhan. Akka namni kun jedhanitti hooggantoonni mootummaa gama lachuu waliin dubbatanii dubbicha qabbaneessuuf yaalanis, warri faannoo garuu humna poolisii federaalaa fi humna addaa naannoochaan ol waan ta'aniif ajaja fudhachuu didan, itti dhukaasanii madeessan. Hoogganaan Kominikeeshinii aanaa Jiillee Dhummuugaa Obbo Umar Aliyoo lolli kun hidhattoota Faannoo jedhamaniin guyyaa sadi dura eegaluu himan. ''Dilbata darbe gaafa Ebla 17, 2022 hidhattoonni Amaaraa Faannoo jedhaman qonnaan bultoota ofitti makuun Aanaa Efraataa Gidim karaa ganda Molaalee as dhufuun ijoollee horii tiksitu qawweedhaan rukutan,'' jechuun walitti bu'iinsi achirraa dhalachuu ibsan. Dhukaasa sanaan mucaa tokko madeessanii loon irraa saamanii deeman kan jedhan Obbo Umar, ''Kanaan duras ijoollee laga Nageessoo jedhamurratti horii bishaan obaasan fi qonnaan bultoota naannawa sanaarratti doorsisii fi haleellaan raawwataa ture,'' jechuun rakkoon yeroo mara jiraachuu ibsan. ''Guyyaa sana lolli kan eegale ganda Muxxee Facaa Araddaa Kollash jedhamu keessatti yoo ta'u, lolli kun akka hin babal'anneef bulchiinsa Aanaa Efraataa Gidim waliin dubbannus, qaamni faannoo jedhamu hooggansa naannochaaf waan hin bitamneef cabsee darbee haleellaa itti fufe.'' Waajjirri Kominikeeshinii Aanaa Efraataa Gidim ibsa fuula Feesbuukiisaa irratti baase keessatti, hidhattoonni ABO-Shanee Aanaa Efraataa Gidim gandoota akka Addis Aalam, Nageessoo fi Zanboo ollaa Molaalee jedhamu keessatti haleellaa raawwachuun qabeenya barbadeessuu fi lubbuu namaa gaaga'uu ibse. Obbo Umar akka jedhanitti lola kanaan gandoota Muxxee Facaa, Xuquree Wadaawoo fi Wasan Qurqur keessaa yoo xiqqaate namoonni 3,000 ta'an buqqa'uu fi yoo xiqqaate namoonni 10 ajjeefamuu, 40 kan caalan madaa'uu himan. Kanneen madaa'an buufata fayyaa magaalaa Baxxee fi kaan ammoo darbanii magaalaa Kamiseetti ergamuun hospitaalatti yaalamaa jiru jedhan Obbo Umar. ''Humna addaa fi Poolisii Federaalaa galchinee turre. Isaanirrattiyyuu deebisanii dhukaasa banan. Haala kanaan humna addaa naannoo Amaaraa keessaa yoo xiqqaate namni sadi ajjeefameera.'' Gaafa Wiixataa humna addaa 300 caalu galchuu fi ergasii haalli haga tokko tasgabbaa'uu, daandiinis banamuu himan. Jiraattonni Aanaa Efraataa, Qawut fi Shawaa Roobit dhukaasni kan tasgabbaa'e fakkaatus, ammallee yaaddoo keessa jiraachuu raadiyoo Jarman Doych Veeleetti himaniiru. Bulchaan Aanaa Efraataa Gidim Obbo Chirootaaw Baasaazzin aanichatti hidhattoonni haleellaa raawwachuun ollaa Molaalee jedhamtu gubuufi qonnaan bultoota lama ajjeesuu himan. Kanneen ijaan argan ammoo yoo xiqqaate torba du'aniiru jedhan. Akka ibsa Waajjira Kominikeeshinii Aanaa Efraataa Gidimitti, aanga'oonni mootummaa aanaalee, humnoonni addaa, poolisiin federaalaa bakkichatti argamanii rakkoo kana tasgabbeessuuf yaalanis hidhattoonni ABO Shanee haleellaa irratti raawwataniiru. Haleellaa kanaanis qaamolee nageenyaarra miidhaan cimaa fi salphaan ga'uu kan ibsu waajjirri kun, ammallee taatu rakkoo kana furuuf mariin itti fufuu ibseera. Bulchiinsi Kaaba Shawaa gamasaan haleellaa raawwateen manneen gubachuu fi lubbuun namaa hedduun baduu himee, sababa rakkoo kanaa daandiin Magaalaa Dassee irraa Finfinnee geessu cufamee ture banamee, tasgabbiin uumameera jedhe.


Nageenya Oromiyaa: 'Haleellaa qilleensarraa Shawaa Lixaatti raawwatameen lubbuun namoota nagaa darbeera'- Jiraataa

Godina Shawaa Lixaa aanaa Abuunaa Gindabarat keessatti lola mootummaafi Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) gidduutti gaggeefamaa jiruun walqabatee haleellaa qilleensarraan raawwatameen lubbuun lammiilee nagaa darbuu jiraattonni BBCtti himan. Haata'u malee, Bulchaan Godina Shawaa Lixaa Obbo Didhaa Guddataa himannaa kana kufsuun, ''haleellaan xiyyaaraa gaggeeffamees ta'e, namoonni nagaa bakkee jedhameetti ajjeeffame hin jiru'' jechuun BBCtti hima. Dabaluunis ''humni Shanee haleellaa xiyyaaraa barbaaachisu naannicha keessa hin jiru'' jechuun maqaa aanga'oonni Waraana Bilisummaa Oromoo ittiin waamuu fayyadamuun yoo BBCtti himan. Abbaan Adeemsa hojii Kominikeeshinii Shawaa Lixaa Obbo Warquu Hundeessaa ammoo motummaan godinichatti aanaalee garaa garaa keessatti opareshinii gaggeessaa jiraachu himan. Itti dabaluunis, ''dirooniin faayidaarra oolee ykn haleellaan qilleensaarraa gaggeeffamu ilaalchisee odeeffannoon qabu hin jiru. Odeeffannoo akkasii qaama nageenyaa irraa argachu dandeessa,'' jedhan. Aanichatti ganda Doggomaa Kibbiitti haaleellaa mootummaan Itoophiyaa raawwate jedhame kanaan lubbuun namoota digdamii shaan darbuu jiraataan BBCn dubbise tokko himan. Jiraataan haleellaa jedhame kana arguu BBCtti hime tokko, taateen kun Ebla 22, 2022 raawwachu dubbata. Itti dabaluunis uummanni naannichaa baqatee bosonaafi holqatti galeera jedhan jiraataan haleellicha ijaan arguu dubbatan. ''Uummata keessaa namoota nagaa digdamii shaniitu tahantu du'e. Namoonni torba osoo haleellaa xiyyaaraa baqatanii hallayyaa keessa bu'anii du'an.'' "Haleellaa kana kan Goxii Kibbii keessatti raawwatanis guyyaa Jimaataa (Ebla 22) sa'aatii 12 irratti ture. Waan namatti hin tolle raawwatan. Uummanni baqatee kaan hallayyaa keessa bu'e. Dubartoonni shan bosona keessatti dahan. Dubartiin tokkoo isaan keessaa fayyaan ishee rakkoo keessa jira, nyaatallee argachuu hin dandeenye," jechuun ture jiraataan yoo loltoonni qabeenyaa ummataa hatan argeera jiran kun BBCtti kan himan. Haata'u malee BBC himannaawwan kanneen maddeen walabaarraa mirkanneeffachu hin dandeenye. Oppareshiniiwwan waraanaa Motummaan oppareshiniiwwan waraanaa WBO hidhattoota 'ABO-Shanee' jedhee waamu irratti gaggeessaa jiraachu beeksiisuun isaa ni yaadatama. Motummaa Oromiyaas baatii Guraandhalaa 2022 keessa hidhattoota ABO-Shanee  irratti tarkaanfii fudhachuun yeroo gabaabaa keessatti barbadeessuuf karoora qabaachu himee ture. Abbaan Adeemsa hojii Kominikeeshinii Shawaa Lixaa Obbo Warquu Hundeessaa, gaaffiifi deebii BBC waliin taasisaniin, motummaan godinichatti eddoowwan garaa garaatti oppareeshiin gaggeessaa jiraachu himaniiru. "Wanni tokko ani sitti himu danda'u, motummaan godinicha keessa eddoowwan garaa garaatti oppareeshinii waraanaa gaggeessaa jira. Dirooniin faayidaarra oolee ykn haleellaan qilleensaarraa gaggeeffameera kan jedhu ilaalchisee odeeffannoon qabu hin jiru. Waa'ee namoonni nagaa du'an jedhuus wanti beeku hin jiru. Odeeffannoo akkasii kana qaama nageenyaa irraa argachu dandeessa,'' jedhan Obbo Warquun. Jiraataan BBCn dubbise kun itti dabaluun, ''kana dura hidhattoonni WBO naannicha keessa deddeebi'aa turan. Haleellaan xiyyaaraa raawwatames garee kanarratti kan xiyyeefate fakkaata,'' jedhan. Haata'u malee Dubbii Himaan Waraana Bilisummaa Oromoo kan mootummaa wajjiin waraanatti jiruu Odaa Tarbii, haleellaan qilleensarraa uummata nagaa sodaachisuufi jiilchisuu malee waraana isaanii irratti akka hin xiyyeeffanne BBCtti himan. ''Dhiheenya kanas bakka Dogomaa jedhamuutti haleellaa raawwachuun manneen jireenyaa gubaniiru. Waraana keenya hin arganne. Uummataaf nu yaddeessa malee waraana keenya irra miidhaan gahe hin jiru," jedhe. Jiraattoonni BBCn Shawaa Lixaa aanaa Abuunaa Gindabarat kessaa dubbise, loltoonni WBO bakka duraan turan irraa gadhiisanii bahuu himu. Odaa Tarbii ammoo ''bakkicha gadhiisanii jechuun achii dhiisanii bahuu miti. Naannichuma keessa socho'u jedhan. Kun ammoo tarsiimoo waraanaati'' jedhan. Himannaa kanarratti kan gaafataman Bulchaan Godina Shawaa Lixaa Obbo Didhaa Guddataa ''haleellaan xiyyaaraa gaggeeffamees ta'e, namoonni nagaa bakka  jedhame kanatti ajjeeffame hin jiru'' jechuun BBC'f deebii kannan. Abbaan Adeemsa hojii Kominikeeshinii Shawaa Lixaa Obbo Warquu Hundeessaa gamasaanitiin oppareeshiniin gaggeeffamun alatti waa'ee himannaawwan ajjeechaa namoota nagaa irratti odeeffannoo akka hin qabne dubbatan. Haata'u malee kallattii motummaattiin oppareshiiniin garaa garaa gaggeeffamaa jira kan jedhan Obbo Warquun, ''Oppareshinicha ilaalchisee odeeffannoo guutuu saa ammoo qaama nageenyaa irraa argachu dandeessa. Bakka diinni jiru hundattuu hojii bal'aatu hojjatamaa jira'' jedhan. Motummaan yeroo garaa garaatti ajjeechaa qonnaan bultootaafi gubannaa manneen jireenyaa qaqabuuf hidhattoota WBO kanneen ABO- Shanee jedhuun himata. SIRREEFAMA- Ebla 2, 2022: Gabaasa kana jijiiruun yaadawwan nama ofiisaatiin ''Ittigaafatamaa Kominikeshinii Godina Shawaa Lixaa, Obbo Tasfaaye Mirreessaa'' jechuun BBC'f kenname haqneera. BBC namni sun Obbo Tasfaayee akka hin taane adda baaseera. Gabaasni fooyyeeffamee kunis yaadawwan qondaaltoota Godina Shawaa Lixaa lama, kanneen haleellaa qilleensaa akka hin gaggeefamne himanii hamateera. Borjaajii sababii kanaan umame kamiifu dhiifama jenna.