Guyyaa Yaadannoo Sanyii Duguuggaa Oromoo Milkeessuuf Rakkinnaa fi Carraa Jiran

Leenjisoo Horoo Ebla 10, 2023 Mata-dureen kun, yaadannoon guyyaa sanyii duguuggaa Oromoo barbaachisummaa isaa fi bu’aa isaa, rakkinnaa guyyaa kana dhugoomsuu irratti jiruu fi carraa Yaadannoo kana dhogoomsuuf jiru, gababbamatti ibsuu yaala. Seenaa ilma namaa keessatti, biyyoonni heddu, yaadannoon guyyaa sanyii duguuggaa akaakayootaa fi abaabayyoota isaaniirrattii fi akkasumas dhaloota ammaa irratti raawwatamee qabu. Garuu, Oromiyaa keessatti, Oromoon lammii isaanii- akaakayootaa fi abaabayyoota, akkasumaas, ittifufiinsaan isaan boodaas saba Oromoorratti duguuggaan sanyii raawwatamaa turee fi ammallee raawwatamaa jiruuf yaadannoo guyyaa duguuggaa sanyi hin qabu. Kanaaf, akkuma sabootni biraa lammii isaaniitiif guyyaa yaadannoo qaban, Oromoonillee guyyaa yaadannoo lammii isaatiif qabaachuun barbaachisaa fi dirqama seenaa ta’a. Lammiiwwan Oromoo hunduu kanarratti mari’atuu qabu. Oromoon biyyaa keessaa fi diyaasporaa jiraan, yaadaa fi ijjannoo tokkoon falmuu, duuluu, waliin dhaabbatuu fi dubbatuun yookiin abukaatoo ta’anii itti gaafatamummaa fi dirqama fudhatuu qabu. Oromoon, yaadannoo kana hojitti jijjiiruuf ka’uu qabu. Yoo Oromoon tokkummaan ka’e, kan isa dhaabuu danda’u hin jiru, jiraatuullee hin danda’u. Guyyaan Yaadannoo Sanyii Duguuggaa Oromoo kun Oromiyaa keessata labsama; Oromiyaa keessatti yaadatama. 1. Barbaachisummaa Seenaarraa akkuma hubatamutti, Jewn ykn Yahuudaan, sanyii duguuggaa Naazii Jarman irratti raawwateef, Guyyaa Yaadannoo Hoolookoosti Yahuudaa qabu. Armeeniyaan sanyii duguuggaa Ottomaan Impaayeri saba isaanii irratti raawwateef, Guyyaa Yaadannoo Sanyii Duguuggaa Armeeniyaa qabu. Akkasumas, Bangladesh keessatti, sanyii duguuggaa kan Pakistaaniin bara 1971, Bengali irratti raawwateef, Guyyaa Yaadannoo Sanyii duguuggaa Bengali uumamee kabajama. Kaamboodiyaa keessatti, fixiinsa mootummaan Khmer Rouge kan Pol Potiin hoogganamu saba isaa irratti raawwateef, Guyyaa Yaadannoo Sanyii duguuggaa Kaamboodiyaa jedhamee akka kabajjamu godhamee jira. Gara biraatiin, Ruwaandaa keessatti bara 1994, sanyii duguuggaa Tuutsii irratti Huttuu Paawer (Huttu Power) raawwatameef Guyyaa Yaadannoo Miidhamtoota Sanyii duguuggaa Ruwaandaa beekkama fi kkf heddutu jira. Garuu, Oromoon miliyoona shan kan Menelik II mootiin Amhaaraa sanyii duguuggaa raawwateef yaadannoo sanyii duguuggaa lammii ofiitiif hin qabu. Akkuma beekkamu, dhuma jaaraa 19ffaa keessatti koloneeffataan Mootummaan Amhaaraa kan Meneliki II hoogganamu, sanyii duguuggaa Oromoo irratti raawwate; miliyoona shan lafarraa haxaawe. Kanaan booda, Oromiyaa weerare; koloneeffate, lafa fudhate, Oromoo lafarraa buqqise; qubatoota Amhaaraa irra qubsiise; qubatootni abbaa lafaa ta’an. Oromo lafa dhabe. Kana hordofuun koloneeffattoonni qubsiistotaa, Oromoo naanoo isaarraa qulqulleessuu, siyaasaa Oromoo ajjeessuu (politicide), aadaa isaa ajjeessuu (culturicide), afaan isaa ajjeesuu (linguicide), amantii isaa Waaqeeffannaa ajjeessuu (religicide) irratti, duguuggaa dhaabbilee isaa irratti fi eenyummaa isaa irratti raawwate. Kun hunduu irratti raawwatamee, garuu hamma har’ati Oromootni, guyyaa Yaadannoo sanyii duguuggaa lammii isaaniirratti raawwatameef uumuuf itti yaadaniis, irratti dubbataniis, tarkaanfii barbaachisu fudhatuu isaanii irratti dubbatamees, tarkaanfiin barbaachisaa ta’e fudhatamees, fi dhagayamees hin beekkamu. 2. Rakkinna Jiru Dhugaan har’a jiru garuu, odoo Abiy Ahmad bakka Malas Zeenaawii Muummicha Ministeera Impaayeera Itoophiyaa yeroo san ta’ee jiraate, Siidaa Aanolee fi Calii Calanqoo akka ijaaramaniif hin hayyamu ture. Kana kan dhuga’oomsu, akkuma aangoo Imphaayeera Itoophiyaa irratti baheen Abiy Ahmad, Siidaa Yaadannoo Menelikii, Paarkii Tokkummaa (Unity Park) jedhee ijaare keessatti dhaabeef. Kana callaa miti, yeroo miseensi paartii isaa, Obbo Addisuu Araggaa, walgeettii Oro-Amhara, Ambootti geeggeffame irratti, Aanolee asoosama jedhee duula harkaa-harma muraa Aanolee irratti adeemsise, Abiy Ahmad hin dubbanne; jecha kanaaf, Addisuu hin qeeqne. Maaliif yoo jedhame, duulli Addisuu Araggaa Harmaa-Harka muraa Aanolee irratti adeemsise, kallattiinis ta’e al-kallattiin (kolbaaniis ta’ee kolba malee) fedhii MM Abiy Ahmad waan guuteefiif. Akkasumas, Oromoota hordoftoota amantaa Ortodooksii, Sinoodoosii Oromiyaa hundeessuu haaleera. Phaaphaasota Oromoo illee sodaachisee fi qaanessee, kunoo hoolota badde qabee isinii fide jedhee gara Sinoodoosii Impaayeera Itoophiyaa gara Phaaphaasota Amhaara geesse. Kana qofa miti, Abiyi Ahmad fi gareen fakkoo isaa, Alaabaan Oromoo Finfinnee keessatti akka hin fanniffamnee fi faaruun isaa illee akka hin faarfamne godhee jira. Dhugaan jiru, Abiy Ahmad fi fakkaattootni isaa akkuma qabsoo bililsummaa Oromoo dura dhaabatan, hundeeffamuu Guyyaa Yaadannoo Sanyii Duguuggaa Oromoo kanallee dura dhaabbatu. Faallaa Itoophiyaanistoota Menelikoota murna kanaa, dura dhaabatee gocha isaanii fashalsiisuu kan danda’u saba Oromoo fi qabsaawoota isaa duwwaadha. Faallaa murna kanaa kan dhaabatu, ummatni bal’aan Oromoo, sabboonootni Oromoo, hayyootni Oromoo, fi hawaasni Oromoo diyaaspora jiran uumuu guuyyaa yaadannoo sanyii duguuggaa Oromoo guutumaa guututti deeggaru. Akka hubannoo kiyyatti, irra caalaan Caffee Oromiyaatiyyuu seeraan hundeeffamuu guyyaa yaadannoo saynii duguuggaa Oromoo ni deeggaru. Kanaaf, tokkummaa fi humna Oromoo duwwatu murnoota guyyaa yaadannoo sanyii duguuggaa Oromoo dura dhaabatan akka odoo hin jaalanne fudhataniif dirqisiisa.Kana qofa miti, Abiy Ahmad, ABO Gaafa Afrikaa keessaa dhabamuu qaba jedhee, Pirezidaantii Keeniyaa Uhuru Muigai Keeniyaattaa akka wajjiin irratti duuluuf gamtoomina gaafate. Kanuma wajjiin, Oromoon nu Oromoodha ofiin jedhuun of xinneessuudha jedha. Nuy, Itoophiyaawaadha ofiin jedhaa jedhe. Kanatti dabaluudhaan “Nuy jireennusi Itoophiyawa, duunuusi Itoophiyaawadha” jedhe. Yeroo Fiqaaduu Tasammaa, Jecha, akkuma qurxummiin galaana daaku, riphee lolaan ummata keessa socho’a jechutti fayyadamuudhaan, qurxummii dhabamsiisuu, galaana gogsuun barbaachisa jedhe. Akkasumas, riphee lolaa dhabamsiissuuf, saba inni keessa socho’u fixuun barbaachisaadha jedhe. Abiy Ahmad, Fiqaaduu Tasammaaf jechi isaatiif diniina hin kennineef. Kana caalaa ammoo, Abiy Ahmad mataan isaatuu, jecha Fiqaaduu Tasammaa gargaaru, samii fi lafarraan duula saba Oromoo lafarraa haquu irratti raawwaataa jira. Kana duwwaa miti, Alaabaa Oromoo odoo Finfinnee keessatti balalisaa fi faaruun isaallee faaarfamaa ture, nafxanyootni iyyuudhaan kun Finfinnee Itoophiyummaa irraa bilisa ta’uu (de-Ethiopianization of Finfinnee) jedhanii dura dhaabatan. Kanarraa kan Abiy Ahmad, Alaabaa Oromoo Finfinnee keessaa kaase; faaruu isaallee akka hin faarfamne godhe. Yeroo Qeesootni Oromoo, sinoodoota Oromiyaa dhaabuuf tattaafatan, cinaa Qeesoota Amharaa dhaabatuun dhoogge. Murni kunii fi fakkaattootni isaanii, murna gaaddidduu suuraa Menelik waaqeeffatu. Kanaaf, Guyyaa Yaadannoo Sanyii duguuggaa Oromoo hojiirra oolchuu dura dhaabbatu. Xiyyeeffannaan siyaasaa murna kanaa, Impaayeera Itoophiyaa tiksuu, qabeenna Oromoo saamuu fi saamsisuu, saba Oromoo fi qabsaawoota isaa kan walabummaa fi bilisummaaf qabsaawan dhabamsiisuudha. Akkasuma, murni gara biraallee kan gad-bahee ifaa fi ifatti qabsoo walabummaa fi Guyyaa Yaadannoo Sanyii duguuggaa Oromoo akka hundeeffamuuf hin falmine jiru. Isaan kun, Oromoota daraasoota (kittillayyootaa) Menelikii kan gara biraati. Akkuma, murnoota asii olitti maqaan kaafamanii, isaan kun Oromoota aangoo ykn lafa argachuuf gororan, Impaayeera Meneliki Sanyii duguuggaa Oromoorratti raawwateen ijaare tiksuuf olii fi gad, asii fi achi raatawaa fiigaa jiranii dha. Murni kun, fedhiin isaanii kan Abiy Ahmadiin addaa miti. Guyyaa Yaadannoo Sanyii duguuggaa Oromoo ta’ee, qabsoo walabummaa Oromoos ta’ee irree ta’aniifii gargaaruuf fidhii hin qaban. Kanaa alatti, Oromootni siyaasaa gara biraa hordofanis jiru. Isaan kun, Oromoota Oromummaa fi Itoophiyummaa jidduutti hargufamaa fiigaa jiraatan. Jiddu jiraatoota Impaayera Itoophiyaa fi Oromyaati jechuudha; nurna siyaasaan asii fi achi bubbutamaa raafamaa jiru. Garreen kun, Oromoofiis fira, Amharaafiis fira. Dhokatanii jiraatu; ayyaanlaallattoota jechuudha. Murni kun, ifaa fi ifatti gad-bahanii qabsoo bilislummaa Oromoo fi Guyyaa Yaadannoo Sanyii duguuggaa Oromoo dura hin dhaabatan; ifaa fi ifatti dubbataniillee hin gargaaran; akkasumaas, ifaa fi ifatti Impaayeera Itoophiyaa duraas hin dhaabatan. Eennuunniyyuu yookiin murna kamiinniyyuu ifaa fi ifatti duraas hin dhabatan; hin gargaraniis. Maaliif, yoo jedhame, Impaayera Itoophiyaatiif yoo dhaabatan, Oromoon waldhabu; akkasumas, qabsoo Oromootiif yoo dhaabatan, Amhaaraan waldhabu. Kanaaf, jidduu jiraachuu filatu. Fedhiin murna kanaa, kan mooyate waliin deemuudha. Jechuun, yoo daraasootni Meneliki mooyatan, Impaayeera Itoophiyaa tan Meneliki ijaare reebbatu. Yoo, qabsaawootni bilisummaa Oromoo mooyatan, ni fudhatu; ni reebbatu. Yeroo dheeraaf qabsoon bilisummaa Oromoo haala kaniin keessatti rakkataa turte; ammallee rakkataa jirti. Gaafii, Guyyaa Yaadannoo Sanyii duguuggaa Oromoo gaafatamaarullee rakkoma kanatu mudata. 3. Carraa jiru Oromoon saba wayyaba, waan fedhu hojitti hiikuuf, carraa guddaa qaba. Garuu, murteessaan carraa kanaa Oromoo ta ‘a. Carraan isaa tokko guddinna isaati; lammaffaan tokkummaa isaati; sadaffaan yaada tokko qabaatuu isaati. Yoo sabni Oromoo fi qabsaawotni isaa tokkummaan harka walqabatanii ka’an, humni tokkummaa kana dhaabuus, kan dhaabuu danda’uus; kan dura dhaabatuu danda’uus hin jiraatu. Menelikootaa haarawwanii (new Menelikists) fi daraasoota haarawwan Menelikii fi jiddu jiraatoota yeroo gabbaadduu keessatti mooyanaan irra aanama. Oromoon tokkummaan yoo ka’e, bakka imaammate gahuu danda’a. Kanaaf, qabsoo walabummaa Oromiyaa fi guyyaa yaadannoo sanyii duguuggaa Oromoo hojiirra oolchuuf tokkummaan ka’uun murteessaa fi barbaachisaadha. Rakkoon har’a Oromoo harkaa qabu, garuu, hoogganaa cimaa fi ititaa, dhaaba cimaa fi ititaa dhabuudha; hooggana kaayoo fi galii qabsoo Oromoo ifaa fi ifatti diinaa fi firaattillee himu dhabuu dha. Jagnootni Oromoo kan jireenna isaanii guutuu, qabsoo kana xumuraan gahuuf of qusannoo tokko malee qabsaawaa turan kan waan har’a Oromoo argate- qubee Oromoo, kaartaa Oromiyaa, tokkummaa Oromoo, Afaan Oromootiin baruu, fi kkf argamsiisan wayyabni isaanii warreegamanii jiru. Hambaan jagnootaa kanaa, Jaal Galaasaa Dilboo fi Jaal Damisee K. Sardaa, isaaniis har’a wareegamanii jiru. Amma, Jaallan hafan laakkoofsaan muraasa. Har’a siyaasni sabboonummaa Oromoo jeequmsa keessa jira; haala gaddisiisaa, sodaachisaa fi yaaddessaa keessa seenee jira. Rakkinna kana keessaa bahuuf, dhalotni har’aa, dursee gaafiin of gaafatuu qabu, akkamitti bakka amma jirru akka geenne hubachuu fi akkamiiniis keessaa bahuu akka dandeennu xiinxaluu fi beekuun murteessaadha. Akka ilaalcha kiyyatti, dhalootni har’aa, qabsoo Oromoo rakkinna isa mudate kana keessaa baasuuf, itti gaafatamummaa fi dirqama waloo fi dhuunfaa kan kaayyoo siyaasaa fi galii qabsoo kanaa ofitti fudhatee, dhugoomsuuf tokkummaan ka’uun barbaachisaa fi murteessaa ta’uu fudhatuu qaba. Kun, kutannoo gaafata; tokkummaa gaafata. Tokkummaan humna. Oromoon humnatti of jijjiiruu qaba; gurmaawuu qaba. Gurmaawuun, maqaa Oromoo qofa maxxanfatuu odoo hintaane, akka Oromoo fi Oromiyaatti, qorqalbii Oromummaa dhugaa qabatanii kaayyoo siyaasaa fi galii mama hin qabne irratti hundaawuun gurmaawuun waan filannoo hin qabne. Jechuun, kaayyoo siyaasaa ifaa, galii ifaa, dhaaba cimaa, caasaa diriirfame cimaa fi hooggana waloo cimaa qabaatuun qabsoo walabummaa fi Guyyaa Yaadannoo sanyii Duguuggaa Oromoo kana xumuraan gahuuf murteesaa ta’a. Kun, gaafii qabsooti; gaafii saba Oromooti; gaafii qabsaawotaati. Waabiin qabsoo Oromoo galii isaatiin gahuu, tokkumaa saba Oromoo fi qabsaawoota isaati. Tokkummaan humnatti of jijjiiruun barbaachisaadha. Tokkummaan humna; diina mooyata; galii aggaamatameen saba gaha. Kana galmaan gawuuf,fedhii, kutannoo, ogummaa fi ciminna guddaa gaafata. Oromiyaa keessatti guyyaan lama yaadatamuu qabu. Isaaniis Guyyaa Yaadannoo Gootoota Oromoo fi Guyyaa Yaadannoo Sanyii Duguuggaa Oromoo ta’u. Baatii adda addaa keessatti yaadatamu. Oromiyaan ni bilisoomti!


Sinodoosiin Oromoo ummata gantee amaarootarra miilarra kufte

Amantoonni bataskaana Ortodoksii Tawaahidoo kumaatamaan lakkaa’aman magaalaa Naqamteetti hiriira bahan. Dhiibbaa mootummaan sinoodoosii duraanii waliin ta’uun geessisaa jiruu fi hidhamuu abbootiin mufataniitu amantoonni har’a addabaabaayii kan bahan. Mootummaan mirga dureewwan amantaa afaan, aadaa fi eenyummaa keenya beekanii fi kabajaniitiin durfamuu keenya mulquuf sinoodoosii duraanii waliin hiriiree dhufuun akkaan nu gaddisiisee jira jedhan namoonni hiriira mormii bahan. Abboota keenya hidhuun badii guddaa dha kan jedhan hiriirtonni, mootummaan gochaa badaa akka kanaa irraa saffisaan akka dhaabbatu gaafannaa jedhan. Uummanni Oromoo mirga afaan ofiin waaqeffachuu qaba, kana immoo eenyu irraayyuu heeyyama hin gaafatuu jedhan. Jaarraa 21ffaa keessa afaan keessaniin hin waaqeffatinaa, nutu abbaa amantaa isiniif ramada jechuun adeemsi sinoodoosiin duraanii itti jiru waan fudhatama hin qabne akka ta’e himaniiru. Mootummaan qabsoo jabaa uummata Oromoon gara aangootti dhufee Oromootu biyya bulchaa jira jedhu warra uummanni Oromoo Afaan Oromoon waaqeffachuu hin qabu jedhu waliin hiriiree abboota keenya hidhuun qaanii guddaa dha jedhan. Maddi OMN


Ajajaa olaanaan ABO-WBO Marroo Dirribaa mariin nageenyaa ABO-WBO fi mootummaa Itoophiyaa gidduutti taasifamu hanga dhuma baatii kanaatti akka itti fufu himan Ministirri muummee Abiy Ahimad mariin nageenyaa gartuulee lameenii har’a akka jalqabu dheengadda himanii turan. Jiilli gartuulee lameenii gara Taanzaaniyaatti imaluunis ibsameera. Ministirri muummee Abiy Ahmad Dilbata Ebla 23, 2023 Waraana Bilisummaa Oromoo waliin Taanzaaniyaatti mariin eegaluuf kan jiru ta’uu dubbatanii turan. ABO-WBOnis ibsa baasuun mariin akka jalqabamu mirkaneesse. Dhimma marii nageenyaa ilaalchisuun yaada kan kennan ajajaa olaanaan ABO-WBO Marroo Dirribaa marichi bakka qaamni sadaffaan argametti adeemsifamaa jedhan. Marrooon marii kana irraa maal eegdu gaaffii jedhu BBCn gaafateef, ‘’karaa gaaffii siyaasa Oromoo deebisuu danda’uun’’ waliigaltee nagaa irra gahuuf qophii tahuu himan. Kanaan dura marii wal fakkaatuuf jila isaanii Keeniyaatti erganii mootummaan Itoophiyaa irraa hafuu kan himan Marroon, gaaffiin siyaasaa Oromiyaa keessaa fi Tigiraay keessaa waan wal hin fakkaanneef akka kan Tigiraay sanatti yeroo gabaabaatti dhumata jennee garuu hin eegnu jedhan. ‘’Nagaa buusuuf waan sharafan jiraachuu mala, garuu gaaffii bu’uuraa sana miti. Gaaffii uummata Oromoo namni lamaafi sadii taa’ee kan murteessee biraa deemu miti. Wal bira teenyee mari’annee furmaata arganna yoo tahe akka sabaatti Oromoonis keessaa qooda qaba.’’ jedhaniiti jiru. Gama tokkoon abdii akka qaban himanii, gama biraan ammoo waan bara 1991 fi 2018 irraa ka’uun ‘’ija shakkinis ilaalla’’ jechuun ajajaan olaanaan WBO Marroo Dirribaa dubbataniiru. ABO-WBOn ibsa tibbana baase keessatti mootummaan Itoophiyaa gaaffii bakka qaamni 3ffaan walaba ta’e jirutti iftoominaan mari’nna jenne dubbanne san fudhateera jedhe. Murtoo kanarra ga’amuun isaa adeemsa Oromiyaatti nagaa waaraa buusuuf yaadameef tarkaanfii murteessaadha jedhee jira. Haata’u malee, mootummaan jecha “Shanee” jedhuun isa waamuun sirrii akka hin taaneefi fudhatama kan hin qabne ta’uu kan ibse Waraanni Bilisummaa Oromoo, dhimma sirrachuu qabu ta’uu hubachiiseera. “Maqaan dhaaba keenyaa Waraana Bilisummaa Oromoo kan jedhudha. Kanaaf, maqaaa biraa kamiiniyyuu waamuun sirrii kan hin taaneefi eenyummaafi kaayyoowwan keenya akka hin taanetti ilaaluuf yaaludha,” jechuun mootummaan maqaa ‘Shanee’ jedhee waamuu akka dhaabuuf gaafateera. Walitti bu’insa waggootaaf tureen booda ministirri muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad Waraana Bilisummaa Oromoo waliin wal dhabdee jiru marii nagaan xumuruuf qophii tahuu himanii, qaamni ilaallatu hunduu nageenya uummataaf jecha gahee isarraa eegamu bahuu qaba jedhan. Ministirri muummee Abiy Ahmed sagantaa waraanni Yaa dhaabbatu, nageenya yaa Waaressinu jedhuun qaamolee waraanni kaabaa dhaabbatee nagaan akka bu’u gumaachan galateeffachuufi beekamtii kennuuf Finfinnee Paarkii Michuummaatti qophaa’erratti nageenya dhimmanii barbaaduufi irratti hojjechuun barbaachisu cimsanii dubbataniiru. ”Nageenyii akkasumaan kan dhufu miti, dhamaatiifi gootummaadhaan dhufa,” jedhan ministirri muummichaa. Source: OMN


Mariin nagaa mootummaafi WBO gidduutti Tanzaaniyaatti gaggeeffamaa jira

Mariin nagaa mootummaa Itoophiyaafi Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) gidduutti Tanzaaniyaatti Kibxata irraa eegalee gaggeeffamaa jira. Maddeen bakka marichi itti gaggeeffamaa jirurraa BBC’tti akka himanitti, Kibxatarraa kaasee mariin nagaa Taanzaaniyaatti gaggeeffamuutti jira. Mootummaa Itoopiyaafi WBO gidduutti mariin Ebla 25, 2023 irraa kaasee Tanzaaniyaatti akka eegalu Dilbata darbe sagantaa galataafi beekamtii kennuu qaamota akka kaaba Itoophiyaatti dhfuuf gummaachaniif qophaa’erratti ture MM Abiy Ahmad uummataaf kan ibsan. Dubbii MM Abiy hordofee WBOnis ibsa baasen, mootummaa Itoophiyaa waliin Tanzaaniyaatti mariin gaggeeffamuuf akka jiru BBCf mirkaneesseera. Maddeen BBCtti akka himanitti, qamolee lamaan bakka bu’uun namoonni jaha jaha gamaafi gamanarraa maricharratti hirmaataa jiru. Gama mootummaatiin jila marii kanaaf gara Tanzaaniyaatti warra imalan keessaatti namoonni marii kanaan dura mootummaa Federaalaafi TPLF waliin Piritooriyaatti turerratti qooda fudhatan keessaa, Ambaasaaddar Radiwaan Huseen fi Dr. Geeniyoon Ximootiwoos akka argaman maddeen BBC’tti himniiru. Gama WBOtiin ammoo hayyuu Seenaa buleessi Piroofeesar Mahaammad Hasan, gorsaa ajajaa waliigalaa WBO Obbo Jireenyaa Guddataa, Obbo Xahaa Abdii, Luba Bantii Ujuluukeessatti akka argaman beekameera. Mariin kun hanga dhuma ji’a kanaatti akka itti fufu dubbataniiru hirmaataa marii kanaa keessaa tokko kan ta’an. Maddi: BBCAO


Qabsoo Bilisummaa Oromoo: Injifannoo Argamee fi Balaa Isa Mudate Leenjisoo Horoo Elba 25, 2023 Mata-Duree kaawametti odoo hin seenneen dura, qabsoo Oromoo keessatti waan hubatamuu qaban. Isaaniis kana fakkaatu: Amma gara mata-duree kaawamee seenuu ta’a. Innis akka armaan jalatti ilaallama. Jaarraa 19ffaa, Jaarraa Oromoon kolonii Amhaaraa jalatti kufeen boodda dargaggoo fi Shamarran Oromoo akka Oromootti yeroo duraatiif tokkummaan gurmaawanii koloneeffataa dura dhaabatan bara 1960mootaa fi 1970moota keessa. Qeerroon Oromiyaa sana booda, qabsoo hokkora maleessa (peaceful struggle) osoo hin taane, qabsoo hidhannootiin diddaa gabrummaa jalqaban. Suuraa 1. Qabsaawoota bara jahaatamootaa fi torbaatamootaa . Qabsaawootni kun qabsoo bilisummaa saba Oromootiif wareegama heddutu itti kafalame. Hayyuu Duree fi I/A Hayyu Duree dabalatee hoogganni akkuma jirutti Ebla 15, 1980 wareegaman. Haata’u malee, ABOn hoogganna haarawa, Hayyuu Duree Jaal Galaasaa Dilboon durfamu filachuun qabsoo isaa itti fuufsise. Qabsoon kun, bu’aa dhaabbataa heddu buuse. Jagnootni kun, galmeese heddu galmeesanii jiran. Injifannoo Qabsaawoota Qabsoo 1960-1970 Jalqabame Qubee Afaan Oromoo Oromiyaa keessatti akka ittiin barreeffamu, seenan Oromoo akka baratamuu, kaartaa Oromiyaa ifatti akka kaayamu, Alaabaan Oromiyaa, Oromiyaa keessatti akka balallisu, Afaan Oromoo akka afaan barumsaa fi hujjii ta’u, fi tokkummaa Oromoo akka dhugoomu kan tayeen qabsoo hadhooftuu qabsaawootni bara 1960moota torbaatamoota keessa godhanniin. Akkasumas, qabsoma qabsaawootaa duraanii kanaan mootummaan Dergii akka aangoo gadhiisuu dirqisiise. Jagnootni, qabsaawotni, fi sabbootootni kun, biyya isaanii Oromiyaa, sabaa fi qabsoo Oromoo keessatti wareegaman. Seenaan Oromoo yoomuu bara baraan isaan yaadata. Wareegama isaaniitiin Oromiyaan bilisoomti. Qabsoo isaan wareegamaniif kana itti fuufuu fi xumuraan gahuuf murteessaan tokkummaa qabsaawota Oromooti. Akkaataa Qabsoon Qabsaawoota 1960-1970 Eegale Harkaa Butame: Balaa ABO fi Qabsoo Bilisummaa Oromoo Mudate Sabni Oromoo koloneeffataa Amhaaraa jalatti erga kufee har’a jaarraa tokkoo fi walakkaa ol lakkaawatee jira. Akkumaa beekamu, seenaa saboota koloneeffatamanii keessatti kan akka saba Oromoo walakkaan ummataa dhume hin ture. Kanuma ta’ee, sabni Oromoo qabsoo walabummaa godhuu dhaabee hin beeku. Garuu, haga har’aa walabummaa isaa gonfachuu itti hin milkoofne. Kan milkeessuu dhoogge, jabeenna koloneeffataa odoo hin taane rakkinna Oromoo keessati. Rakkinni qabsoo Oromoo sakaale milkaawuu dhorge keessaa tokkoo diina wajjiin gamtoomuu dha. Bara 1999 hooggana haarawatu filatame. Baruma kana hoogganni haarawani kun, Oromiyaa gadhiisee baqatummaa gara Eertiriyaa godaane. Kanaan booda, hooggannii fi miseensootni dhaabichaa ayyaanlaallattootaa fi booddeessittootaan liqimfaman. Hoogganni biyyaa bahe kun, bara 2004 Kora godhatee, Sagantaa siyaasaa ABO keessaa qabxii “Hundeen akeeka qabsoo kanaa mirga hiree murteeffannaa ummata Oromoo argamsiisuuf sirna Impaayera Itoophiyaa diiguudhaan, Oromiyaa kolonii, hacuuccaa fi saaminsa jalaa bilisa baasuun mootummaa walaba Oromiyaa dhaabee iggitii itti godhuu dha. Kunis kan mirkanaawu mirga qabutti dhimma bahee ummatni Oromoo mootummaa walaba isaa labsachuu yookaan ummatoota biraa wajjin tokkummaa politiikaa haaraa ijaarrachuuf murtii kennatuun ta’a” (Sagantaan siyaasaa bara 1976 fooyya’e, Keewwata V, Kutaa A Sagantaa Siyaasaa bara 1998) jedhuu fi Akkasumaas, Keewwata II, laakkobs 2. Kan “Humnootniin aangoo harkaa buute deebifachuun sirana impaayerummaa biyyichaa turfachuu dharraa’anii fi mirga hiree murteeffanna ummatootaa dura dhaabatan diina qabsoo Oromoo ti” jedhu keessaa haqe. Kaan booda bara 2006, maqaa ABOn, Koloneeffataa qubattoota finxaaleyyii Amaaraa dhaaba Qinijjitii (Coalition for Unity and Democracy/CUD) jedhamu wajjiin Gamtaa Bilisummaa fi Dimokiraasii (Alliance for Freedom and democracy-AFD) jedhu gamtaa uumate. Suuraa 2. Bu’uursitoota Gamtaa Bilisummaa fi Dimokraasii Qinijjitii gurmuu, gamtooma dhaaboota Nafxanyaa kan akka yeItoophiyaa Arbabanyoochii Ginbaar (Ethiopian Patriotic Front), YeItoophiyaan Hulu Andinati Paartii (All Ethiopian Unity Party (AEUP)), YeItoophiyaan Andinati Paartii(United Ethiopian Party (UEP)), YeItoophiyaan Diimookraasaawii Andinati (Ethiopian Democratic Union) and yeHizbaawii Fitihinaa Diimookraasaawii Niqinaaqe (Movement for Democracy and Social Justice) kan jedhamanii ture. Hoogganni kun, gocha kanaan, ABO bakka heddutti caccabse. Bara 2001 hamma har’a bara 2023ti, ABO bakka torbatti caccabe. ABO haga har’aa, gocha hamaa fi hammaataa isa mudate kanarraa dandamatuu hin dandeenne. Kun balaa, qabsaawoota, qabsoo hidhannoo fi qabsoo siyaasaa yeroo jalqabaaf mudate. Qeeroo Oromoo, Qabsaawoota Jaaraa 21ffaa: Injifannoo fi Balaa Bara 2014-2019 Uumame Seenaa Addunyaa keessatti, yeroo duraatiif qeerroo fi qarreen mootummaa abbaa irree dura dhaabatuudhaan aangoo akka gadhiisu kan dirqisiifame, Impaarera Itoophiyaa keessatti. Kan dirqisiise, qeerroo fi qarree Oromooti. Qeeroo fi qareen Oromoo Seenaa hojjatan. As irratti, kuma jahaa hamma kuma torbatu itti wareegame. TPLF, gara laafinna tokko malee ijoollee tana, abdii hegeree Oromoo, lafarraa dhabamsiisuuf itti fuulleeffatee ture. Akka hiree ta’ee, ofii isaatii aangoorraa qaari’e. Suuraa 3. Dhaloota Qubee Injifannoo Qeeroo fi Qarreen Oromo Galmeessan Mootummaan TPLF aangoorraa fonqolchan. Hidhamtoota bilisa basan. Jaarmayoonni siyaasaa biyyaa baqatan gara biyyaatti akka deebi’an taasisuu keessatti qabsoon qeerroo shoora guddaa taphate. Ammallee, mootummaan miiyyaa ukkaamsuu akka dhabu ka taasise qabsoma qeerroo fi qarree kana. Balaa Qabsoo Qeeroo fi Qarree Oromoo Mudate Balaan duraa, dargaggoo fi dargaggeettiin Oromoo, Wayyaanee (TPLF) aangoorraa fonqolchan, aangoo ofii isaaniitii qabatuu dhabuu dha. Kun, murna waggaa digdamii-torba guutuu, maqaa Oromootiin kakataa, garuu Wayyaaneef eergamaa, gocha suukkanneessa hamaa fi hammaataa Oromorratti raawwataa ture, OPDOn akka aangoo qabatu hiree kenneefi. Dargaggoo fi dargaggeetiin, hooggana aangoo qabatuu danda’u hin ijaaranne. Kanarraa kan ka’e dargaggoonni, taphattoota siyaasaa dachaa-qaxxaamurraa (players of politics of double-crossing) diyaaspooraa keessa jiran akka hooggana ofiitti fudhatan. OPDOn, ergamtuun TPLF, dadhabbinna dargaggootaa kanatti fayyadamte; afaan mi’eeffattee dargaggoota kanatti dhiyaatte, itti dubbatte; dhaadannoo dargaggootaa, abbaa byyummaa, bilisummaa jechuun dhaadatte. Kun, dargaggoon akka OPDO amanan godhe. Asirratti, OPDOn dargaggoota caalaa qaroo taate. Kanumaan walqabatee, dargaggoon, murna fakkaattoota fi siyaasaan garagaggaltoota, murna qabsoon Oromoo walabummaa Oromiyaa dhugoomsa jedhu maman; murna walabummaa Oromiyaatti hin amanne, murna OPDO wajjiin halkanii-guyyaa shira xaxaniin gowwoomfaman. Murni kun, hooggana lamatu jira jedhe. Inniis, hooggansa qeerroo fi hooggansa Abiyyi Ahmad jedhanii sobaan gowwoomsan. Jechi kun, qeerroo gammachiise. Abiyyi Ahmad sodaa keessa seene; qeerroo diiguuf, hiree ta’eef. Qeerroota akka hoogganatti of ilaalan, mana hidhaatti guure. Gariif hojjii kennef.Gariif kondominiyeemii kenne. Kan damaqii qaban, qabsoo hidhannooti fuulleeffatani bosona seenan. Garaagarummaa Dhaloota Qabsoo 1960-1970 Jalqabamee fi Dhaloota Qabsoo 2014-2019 Garaagarummaa dhaloota qabsoo bara 1960 fi 1970 jalqabanii fi dhaloota qeerroo 2014-2019 keessa qabsaawaan hubatuuf, qabsaawoota bara 1960mootaa fi bara 2014-2019 maaltu qabsoof akka kakkaase hubatuun barbaachisaa ta’a. Dhalootni qabsoo bara 1960-1970 keessa jalqaban, hubannoo seenaa irraa ka’aniiti. Jechuun, hubannoo uumama Impaayera Itoophiyaa irraa jalqaban. Itoophiyaan impaayera, waraanaan ijaaramte; mana hidhaa sabootaa fi sab-lammootaa ta’uu irraa jalqaban. Oromiyaan dhuma jaarraa 19ffaa irraa eegalee kolonii qubattoota Abisiiniyaa ti. Dhumarratti, hunda caalaa, Itoophiyaan impaayera ta’u, ragaa jiranii fi heeraa isaatuu ifaa fi ifa godhee jira. Kana ilaachise, Heerri bara 1931, Heera Impaayera Itoophiyaa (Constitution of the Ethiopian Empire) jedha; kan bara 1955, Heera Mootummaa Impaayera Itiyoophiyaa Wayyaawe (Revised Constitution of the Empire of Ethiopia) jedha. Kanumaan walqabatee, Habashootni waayee Itoophiyaa yoo dhaadatan lafa abootiin keenna dhiiga isaanii jigsuunii fi lafee isaanii caccabuun koloneefatan jedhu (Abbaatoochaachiin daamachoon aafisoo, axintaachoon kaskisoo yaaqanuuti agaraachiin naati jedhu).” Kun, Itoophiyaan, Impaayera quphatootaa akka ta’e ifa godha. Lammaffan kanumaan walqabatee, lafti akkuma jiruti koloneefataan dhuufatamee ture. Asirratti gaafiin qabsaawootni bara 1960 fi 1970 kaasan gaafii lafaa ture. Lafti kan qonnaan bulaati (land to the tiller) jedhan. Kanumaan walqabatee, barumsi kan kennamu ijoollee koloneefftaaf ture. Kuniis, barumsi hundaafuu kan jedhu gaafii kaase. Akkasumas, koloneeffataan sabootaa fi sab-lamoota koloneefataman aadaa, aafaan, fi amantaa Ortodoksii akka fudhataniif dhiibaa irratti godhaa ture; maqaa namaa, maqaa karaa, maqaa mana barumsa fi maggaallan keessa qophatanii kkf jijjiirutti fuulleefatan. Kun hunduu, diddaa irratti uumame; Impaayera raase. Kanaaf, gaafii qabsoo bara 1960 fi 1970 keessa ka’e, mirga hiree ofii ofiin murteeffatuu sabootaa fi sab-lamootaa irratti xiyyeeffate. Gaafiin bara 2014-2018 dhaloota qeerroo qabsoof kaasee gaafii baroota 1960 fi 1970 dhalootni bara sanii qabsoof kakaasaniin adda. Akkuma asii olitti jedhame, qabsoon 1960 fi 1970 eegalame gaafii kolonii irratti hundaawa. Oromiyaa biyya koloneeffatamte; Itoophiyaan, Impaayera qubatootaati kan jedhuun qabsoon eegalame. Oromiyaan walaboomuu qabdi kan jedhuun qabsoo bilisummaa jalqabame. Garuu, qabsoon bara 2014-2018 gaafii kolonii hin kaafne. Kan qeerroo kaase aarii, yakka Woyyaaneen (TPLF) Oromoo irratti raawwate dhaabuuf jalqabame. TPFLF sanyii duguuggaa Oromoorratti raawwate; imaammata sabni wayyabaa, saba bicuu godhuun hin danda’ama jedhee qopheefate hordofe (Hizibaawii Adara, Muddee, 1996). Bara bulchaa TPLF, manni hidhaa Afaan Oromoo dubbata bara jedhamu ture. Seenaa Impaayera Itoophiyaa kan Wayyaaneen dura keessatti, Oromoon akka bara bulchaa Wayyaanee haala suukanneessaa fi jibbisiisaan hidhamee, dararamee, fi guraaramee hin beeku. Saamichi lafaa fi qabeenna Oromoo bifa haarawaan itti duulame. Gocha Kanniintu, Qeerroo fi Qarree Oromoo kan diddaa keessa seensise; hammeenna Wayyaaneen Oromoo irratti raawwate malee, gaafii kolonii kaasaniitii miti. Kanaaf, gaafa TPLF aangoo gadlakkisee, kittillayyoo isaa, OPDOtti dabarse, Qeerroo fi Qarreen Oromoo manatti deebi’an; deeggarsa, OPDOf godhan. Odoo gaafii kolonii kaasanii jiraatanii, OPDO amananii duubatti hin deebi’an turan. OPDOn akkauma aangoo dhuunfateen qeerroo fi qarree diiguutti fuula deebifate; dhaaboota siyaasaa kan diyaaspooraa galanis laamshesiti fuulleeffate. Kanaan booda, hoogganootni OPDO fi deeggartootni isaa kan diyaaspooraa galan ifaa fi ifatti gad bahanii “Gaafa jirruus Ethiophiyaawaa, gaafa duunees Itoophiyaawaa (sinni noorim Itoophiyaawii nan, sinni mootiim Itoophiyaawii nan); Itoophiyaan araada (Itoophiyaan suus naati; fi an walabummatti hin amanu” jechoonni akkanaa labsame Oromoo keessatti. OPDOn fi gargaartootni isaa, jechoota akkanaatiin dargaggoota dogoggorsanii qoqqooduurratti bobba’anii jiru. Kana callaa miti, har’a Oromoon haala seenaa isaa keessatti argee fi dhagayee hin beekne keessa seenee jira. Inniis, OPDOn nuy mootummaa Oromooti ofiin jedhaa, gocha suukanneessaa, hamaa fi hammaataa kan bara Wayyaaneetuu caalu, Oromoo irratti raawwataa jiruu fi bara Menelikiif diina sanyii duguuggaa Oromoo irratti raawwateef Siidaa Yaadannoo ijaarame keessa jira sabni Oromoo. Qabsoo Oromoo kana keessatti, wareegamni hiriyyaa hin qabne kaffalamaa ture. Ammallee kaffalamaa jira. Garuu, yoomiyyuu caalaa har’a duulli hamaa fi hammaataan, Oromoo fi Oromiyaa irratti aggaamatamee fi jabeeffammee adeemsifamaa jira. Haala kana injifannoon keessaa bahuuf, dargaggeessaa fi dargaggeettiin Oromoo, Mummeeyyii fi Hayyoonni Oromoo mala furmaataa fidu, gaafii ofiifiis, waloofiis dhiyeessu qabu. Dhugaan jiru, kana keessaa bahuuf, gaafiin belbelchiftuun har’a yeroon furamaata argamsiisuun barbaachisu, gaafii tokkummaati, dhaaba waloo, gaafii qabsoo hoogganna waloo fi kaayyoo fi galii ifaa waloo qabaatuuti. Gabaabamatti gaafiin qabsoo Oromoo, gaafii tokkummaan kaayyoo fi galii tokkoof dhaabatuu fi qabsaawuuti. Kunniin, qabsoo of dura furgaasuuf sadarkaa itti’aanu, sochii ummataa, qabsoo hidhannoo, gurmaawwinna iccitii, qabsoo jeequmsa malee, fi hojii gamtaa idil-addunyaa hawachuu nama dandeesisa. Kana guutuuf, duraan dursa akka Oromoo fi Oromiyaatti, Oromummaa jiddu galeessa godhachuun tokkummaan ijaaramuun murteessaa ta’a. Akkumma makmaaksi jedhu, yoo shaffisaan deemuu barbaadde kophaa deemi; yoo fagoo deemuu barbaadde tuutaan deemi kan jedhu qalbeeffachuu nama feesisa. Kophaa deemuu irra tuutan deemuun filatamaa dha. Kophaa gandaa fi naannoo ijaaramuu irra akka Oromootti jiaaramuun bakka aggaamatameen nama gaha. Kopha kophaa gandummaan, mandarummaan fi naannummaan fiiguun eessaanuu nama hin gahu. Xumurri isaas kufaatii ta’a. Kufaatii kopha kophaa fiiguu, bara 1999 irraa jalqabee haga har’atti itti fuufee jira, hin dhaabbanne. Kophaa naannummaan fiiguun kun, balaa achi Oromoof bu’aa buuse hin qabu. Filannoon amma jiru, akka Oromoo fi Oromiyaatti, Oromummaan ijaaramuun murteesaa ta’a; qabsoo tanaas, milkaawwinna gonfachiisa. Hireen Oromoon qabuus tanuma. Tokkummaan humna. Oromiyaan ni bilisoomti!!


Walii galtee biyyaalessaarraa baqachuun gaaga’ama biyya keenyaa rakkisaafi wal-xaxaa taasisaa Jira

Haala Yeroo Ammaa Itoophiyaa Keessa Jiru Ilaalchisee Ibsa Kongiresii Federaalawaa Oromoo-KFO (Oromo Federalist Congress – OFC) Irraa Kenname Biyyi keenya har’a gaaga’amaan raafamaa jirti; nageenyi hinjiru. Kutaaleen biyyattii tokko tokko Labsii Waaaraan/Komaandi Poostiin bulu. Olaantummaan seeraa kabajamaa hinjiru. Qaamolee Manni Murtii bilisaan ykn wabiin hiike, Poolisiin deebiseetu hidha. Hundarra baay’ee yaaddessaa kan ta’emmoo, lammiilee to’annoo seeraa jala jiran maal dhibdiidhaan murtii tokko malee mana hidhatii baasaanii ajjeesuun bartee ta’eera. Jiraattota Godina Horroo Guduruu Wallaggaa Aanaa Jimmaa Raaree kan ta’an Obboo Baanee Nagarii, Biraanuu Tolasaa,Balaayi Xiiqii, Guuta Caraafi Cimdeessaa Sochoosaa fakkeenyaaf kanneen caqafamanidha. Kutaalee Oromiyaa biro keechattis tarkaanfileen walfakkaataan fudhatamaa jiru. Magaalaa Muummee biyyattiifi magaalota gurguddoo tokko tokko keechatti lammiileen tajaajila bu’uuraa argachuu qaban tokkoon tasumaa hinargatan yookaanimmoo haala ga’aa ta’een argataa hinjiran; akkasumas hanga kanfaluu danda’anii ol gaafatamu. Kun hundi kan ta’uu danda’eef waggoottan soddoma darbaniif TPLF/ADWUItiin itti fufuunimmoo Paartii Bilxiginnaatiin uummatarra ga’aa kan turan rakkoolee Hanqina Bulchuunsa Gaarii irraa maddan ta’uun haqa eenyumaanuu hinaalamnedha. Paartiin keenya KFOn rakkooleen walxaxoo biyya keenyaa Walii Galtee Biyyaalessaatiin akka furamaniif waamichaaleen bay’een godhaa ture, ukkaamfamanii waan irra darbamaniif, biyyi keenya rakkoolee keessaa ba’uu hindandeenye keecha galtee jirti. Godina Addaa Oromiyaa Naannoo Amaaraatti lubbuu kan galaafateefi qabeenya kan mancaase Humna Addaa Mootummaafi uummata gidduutti walitti bu’iinsi baay’ee nama sururu uumameera. Inumayyuu Saba Oromoo Itoophiyaarra adda baasuun, “Oromummaan Haa Mancaatu, Itoophiyaan Haa Dursitu” dhaadannoon jedhu, adeemsa eenyumayyuu hinfayyadneen magaalota Naannoo Amhaaraa keechatti hiriira gaggeefamaa turerratti dhageessifamanii jiru. Mootummaa Naannoo Beenishaangulitti walitti bu’iinsi uummat buqqise, lubbuu galafaateefi qabeenya mancaase uumameera. Naannoo Oromiyaa Godinaalee akka Gujiifi Wallaggaati akkasumas bakeewwan tokko tokkotti walitti bu’iinsa babal’achaa jiruun lubbuun lammiilee badaa jira. Gaaga’amni walii galaa Naannoo Tigraayi keechaa, daangaa darbee ijoo oduu addunyaa ta’ee jira. Rakkooleen kunneeniif kanneen biro otoo jiranii, Mootummaan Filannoo Walii Galtee Biyyaalessaatiin hingurmoofneefi, akka hubannaa kenyaatti, rakkoolee jiran babal’isuuf deemu gaggeessudhaaf itti dhiibaa jira. KFOn dhiibbaa Paartii taayitaarra jiruutiin morkii filannoo keechaa ba’ullee, humnaan Filannoo raawwachiisuuf fiffiiguurra, Walii Galteen Biyyaalessaa dursee uumamuun filannoo keenya ta’uu jabeessinee gorsina. Birqabaan haala nageenyaa fooyyee qabdi kan jedhamtu Magaalaa Muummitti Finfinnee dabalatee, galmeen filattootaa hanga eegamee gaditti ta’uun, filannichi miira uummataa yaada keecha kan hingalchine ta’uusaa ifaan agarsiisa. Tiyaatirri Filannoo kun mallattoo barri darbuusaa agarsiisudha jenneetu amanna. Bara kitiloonni hedduun buqqifamanidha. Qunnamtiin biyyoota olla waliin qabnu badaa dhufeera. Biyyoota gargaarsa godhaniifi liqeessan waliin waldiddaan biyyi keenya keessa galte, gara boodaatti gatii guddaa kaffalchiisuu akka danda’atu nutti mul’ata. Lammiileen yoo xiqqaate dhiyessii geejjibaafi tajaajila bu’uuraalee hawaasaa sadarkaa argachuu hindandeenyarra ga’anii, saamtotaa magaalatiin hanga dararamanitti ga’anii jiru. Rakkoolee badaa akkasiirra bilisoomuuf adeemsi furmaataa salphaadha jedhamee tilmaamamuu baatus, Walii Galtee Biyyaalessaarraa baqachuun Mootummaa, balaa kanaa oliitiif nusaaxilurraa kan hafe faayidaa waanqabu nutti hinfakkaatu. Kanaafuu, Mootummaafi Paartiin Taayitaarra jiru, Filannoo hunda hinammanne gaggeessuudhaaf saffisuu dhiisanii, biyyi keenya gaaga’amman mudatan keechaa akka baatuuf ‘Waltajjii Dhiifamaafi Walii Galtee Biyyaalessaa’ akka mijeessaniif kabajaan gaafachaa, Kabajamoo Ummattotni Itoophiyaa, Humnoonni Diimokraasii biyyattiifi Hawaasti Addunyaa, ‘Gaaga’ama Siyaasaa’ keechatti kufne keessaa akka baanuuf ga’ee keechan akka ba’attan waamicha keecha dhiyeessina. Kongiresii Federaalawaa Oromoo/KFO Finfinnee, Ebla 2013 ALH Oromo Federalist Congress – OFC


SEENAA GABAABDUU  FALMATAA (CACCABSAA)  (UMAR ABRAAHIM GALMOO)  1954 – 1980

Ebla 15, 2018 Abbaa Urjii tiin: Qabsoo bilisummaa ummata Oromiyaa tan Jaarraa (bara 40) tokkoo ol gaggeeyfamaa jirtu keessatti, jiini seenaan gootummaa fii injifannoo keessatti hin galmaawin hin jiru. Haa tahu malee, akkuma injifannoon wal caaltuun – gootummaa niis wal dhabduun, seenaa keessatti hojjatameen, ji’oonni niis walirra hanga’iinsa qabu. Madaala kanaan, seenaan Ebla 15, bara 1980 keessatti hojjatame, ji’a Eblaa kanneen biraa tiin adda godhee jira. Guyyaan kuni, guyyaa karoorri diinni ummata Oromoo adda qoqqooduuf baroota dhibbaa oliif irratti hojjachaa bahe qabsaawotaan jalaa laamshaawe. Guyyaa, dagaagina tokkummaa lammii kan, bara dabre, kaa’imman miliyoona jahaa oliin, Irreecha Hora Arsadetti miidhagee mul’ateef bu’ura tahe. Haala armaa olii tiif, gocha seena qabeeysa tahe hojjachuun galmee seenaa qabsoo bilisummaa ummata Oromiyaa keessatti faaruu daangaa hin qabneen warra faarfamuu qaban keessaa tokko Falmataa (Umar) Abraahim Galmoo ti. Falmataan, Baha Oromiyaa Konyaa Gaara Mu’l’ataa Aanaa Kurfaa Callee Araddaa Ganda Jirruu kan ededa Gaara Mul’ataa jala jirutti, Abraahim Galmoo fii Meeyram Aadamirraa toora bara 1954 keessa nama dhalate. Akkuma daa’imman gandaatti Falmataa niis umrii joollummaa isaa kan dabarse beeyladaa tiiysuu fii hujii qonnaa tiin warra gargaaruu dha. Garuu, yaroo hujiilee tanarratti bobbahu, haallan aadaa fii seenaa hawaasaa callaqqisan, joollee gandaa mara caalaa, hordofaa ture. Fedhiin aadaa fii seenaa hordofuu tan daa’imummaan Falmataa fudhatte, isaa waliin guddattee, geerara, dhiichisaa fii mirriiysaan dandeeytii addaa horsiifte. Haalli isaa kuni, hiriyoota bira dabaree hawaasa naannoo san jiran hunda keesatti isa beeysisee, fuudhaa fii heeruma naannoo sanii dabaala isaa tiin alaa gatii dhoorke. Shaggooyyee fii goofanni mana awaataa bakka inni hin-jirretti mirqaana dhablee tahan. Dandeeytiin Falmataa tan hawaasa Diida Nuunnuu fii Meettaa malees kan Gaara Mul’ataa dhunfatte tuni, ji’a Gurraandhalaa tan bara 1976-a, isaan bira dabartee, lammii Oromiyaa maraaf ifa baate. Gaafni kuni, gaafa agarsiisa aadaa saba Oromoo, kan kaa’imman naannoo hundaa irratti arkaman Finfinnee keessatti gaggeeyfame. Karoorri qophii tanaa akka baheen, dameen qopheeysitootaa, yaadicha karaa namoota adda-addaa tiin hawaasa Oromiyaa keessa loosanii, akka oduun isii gurra manguddoota Baha Oromiyaa seenteen, koree fiixa baaftu magaalaa Dirree Dhawaa keessatti dhaaban. Koreen, haala qubsumaa, geejjibaa fii leenjii akka qopheeyfataniin, Baha Oromiyaa keessatti, magaalotaa fii baadiyyoota Gammoojjii Anniyyaa kaasee hamma Baddaa Carcaritti, kaa’imman beekkomsa, shaggooyyee, dhiichisa, mirriiysaa, geerarsa, hellee, hellemaa fii kkf tiin dubraa fii dardarri faarsan yaroo barbaadan, Falmataan kan angafaa tahe. Gaafa qophii agarsiisa aadaa, Gurraandhalaa 28, bara 1976, Baha Oromiyaa malees, guutuu Bareentumaa, Booranaa, Maccaa fii Tuulamaa irraa dubraa fii dardarri uffata aadaa adda-addaa tiin miidhagan, sirboota aadaa naannoo isaanii agarsiisuuf, Finfinnee dhufanii, galma Dargiin barnoota siyaasaa keeysatti barsiifsaa turetti, wal duraa-duubaan dooyaarratti bahan. Gaafana, Falmataan, marxoo aadaa, biliqqee, waraansillee galkaa billawni Tojorraa itti suuqame mudhii hidhatee, goofaretti filaa suuqee, waan irra hedduun namaa hasaasuu sodaatu, kan gariin dhagayeetiirraa baagaru, dooyaarratti bahee, eeboo lulaa – billawa ciniinaa; Halkani deema malee, waraabo waa kophee hin qabuu Ciisee galaalcha malee, leenci waa hirriiba hin qabuu Wajjumaan nyaanna malee, wajjumaan yaana malee Diinaa waliin garaan keenya, waa fayyaa nu hin qabu jechuun, sagalee akka leencaatti bookkiftuun luuynummaa galma keessaa arihee, onnee namoota achi keessa turanii danfise. Gaafa san booda, Falmataan jiruu gabrummaa irraa sammuu walaboomse. Kaa’imman dandeeytii fii fedhii aadaa guddisuu qaban gurmeeysee, hawaasa keessa daddeemee, agarsiisa aadaa, dawwiilee fii geerara isaa tiin ummata dammaysutti bobbahe. Isaa sanitti jiru, dirreen qabsoo bilisummaa Oromoo saaqamte. Yaruma san ammaas, Soomaaleen hawwii isii tan dangaa hamma Awaashitti bal’ifachuu fiixa baasuuf waraana isii Oromiyaa keessa nayxe. Falmataan, tana keeysa Soomaalotarraa leenjii tooftaa lolaa fii miya waraanaa fudhatee, fedhii isaaniitti duuyda garagalee, hidhannoo isaa waliin, dirree qabsoo bilisummaatti makame. Dirreen qabsoo gootummaa Falmataa mirkaneeysuuf yaroo irraa hin fudhanne. Falmataan duula seenu hunda keessatti goobaan galaa dhufe. Haalli kuni, qabsaawota biratti kabajaa fii jaalala hoonga hin qabne muude. San malees, yaroo gabaabduu keessatti sullama hoogganaarra ol loose. Isaa tana keeysa jiru, jila ABO kan gama Soomaalee akka deeman murtaawe irraa tokko tahe. Imaltuu tanaaf, Bariisoo Waabee (Magarsaa Barii), Gadaa Gammadaa (Damissee Tacaanaa), Abbaa Xiiqii Hinsarmuu (Abboomaa Mitikkuu), Doorii Barihamoo (Yigazuu Bantii), Irra Aanaa Qacalee/Dhiinsaa (Abdi-Nuur Sheekh Hassan), Faafam Dooyyoo (Abdii Harar), Marii Galaan, Dhaddacha Boruu, Qeerensoo Dhaabaa fii Dhaddacha Mul’ataa waliin, Ebla 08, bara 1980, karaa seenan. Amna dheertuu tanaaf Laga Gaaleeytii irraa ka’anii, Anniyya keessaan Qumbiitti bahan. Qumbiitti hidhannoo dhiisanii, harka duwwaa karaa Mayyuu tiin Mullu dhaqan. Mullurraa lafa Gammoojjii Ogaadeenitti fullahan. Haala kanaan qarmaammee irraa amna guyyaa torba akka fagaataniin, Ebla 15, bara 1980, isaanii qalbii takkaan deemaa jiru, lafa Shinniga ja’amtutti, saylii waraana Soomaalotaa takkaan walitti bahan. Sayliin waraana Soomaalee tan qabsaawotaan walitti bahan tuni, garee waraana lammii Ogaadeen kanneen waraana Soomaalee waliin Dargiin lolaa turan irraa warra hafan. Warra maqaa Xuufaan moggaafatanii, nama Indha-Yaree ja’amuu kan murna Labaad ja’amurraa fottoqeen hoogganamani. Jarri, namoota harka qullaa deemu agarraan marsanii dhaabanii sakatta’an. Yaroo sakatta’an, galaa deemmataniin malees diinaggee fii barruulee adda-addaa irratti arkan. Yaroo haala isaanii gaafatan, miseensota waraana Adda Bilisummaa Oromoo tahuu fii haala diplomaasii tiif mootummaa Soomaalee biratti deemaa jiraachuu baran. Haala isaanii kanaan, diinaggee, galaa fii miya dhunfaa kan deemmataniin irraa fudhatanii yo gadhiisan, olee-bulee, itti gaafatamuun isaanii akka hin oolle hubatan. Akka nagayaan hin gaggeeysinees miyaa fii horii deemaniin irraa ka’uu dadhaban. Kanaaf waan godhuu qabanirratti wal-qaban. Marii godhaniin, isaan keeysaa kanneen amantiin Islaamaa qaban if duuda deebisuu fii warra Kirstaanaa gadhiisuu dhabarratti walii-galan. Murtii armaa olii, tan irratti waliif galan, qabsaawotaan gayanii, Islaamaa fii Kirstaanatti akka adda bahan ajajan. Yaroo tana, Falmataa fii kanneen amantiin Islaamaa qaban “beey magan! Tuni nutti hin-taatu. Nuti ilmaan abbaa tokkoo ti. Jiraannuus – duunuus teenya hireen walii ni. Abadan amantiin adda hin baanu,” ja’anii kophaa bahuuf didan. Jarri qabsaawonni murtii tanarraa ka’uu dhaba akka hubataniin, guyyuma qaban kana, Ebla 15, bara 1980, yaroo gama Asrii, Falmataa fii qabsaawota tarree galanitti dhukaasa bananii wal-cinaa ciciibsan. Haala kanaan Falmataa fii qabsaawonni amantiin Islaamaa, dhaadannoo, “Oromoon amantiin adda hin baatu!” jattu, tan Caamsaa 15, bara 1966, magaalaa Ittayyaa tan Godinaa Arsiitti, Waldayni Maccaa fii Tuulamaa Islaamaa fii Kirstaanni lammii Oromiyaa 100,000 ol walitti qabanii, waliin qalchiisanii, waliin nyaachisanii, “nuti ummata tokko” jachisiisan, hujiin mirkaneeysan. Falmataa fii qabsaawonni hujii qabsoo bilisummaa ummata Oromiyaa keessatti seena-qabeessa taate, tan yoomuu irraanfatamuun hin-malle, tan dhaloonni dhufaa-jiru ittiin boonu hojjatan kuni, jeeynota jeeynotaa olii ti. Seenaan isaanii seenaa qabsoo bilisummaa ummata Oromiyaa keessatti, boqonnaa duraatti, qalama dahabaa tiin kan barreeyfamu. Siidaan isaanii, wabii tokkummaa tii fii mallattoo wal’aansoo saniif gaggeeyfatee tiif, wiirtuu magaalota gurguddoo Oromiyaa walakkatti kan dhaabbatu taha. Rabbi Jannataan haa qanani’u! Oromiyaan ni bilisoomti!


– Qormaatota kaleessaa, kan har’aa fi kan boruu – Berhanu Hundee Kutaa Kurnaffaa Akka Muummicha Minsteerotaa (MM) Itoophiyaatti filamuun Dr Abiyyi Ahmad Oromoo yaadaan abkkee lamatti waan hire fakkaata. Gama tokkoon, Oromoon waan Araat Kiiloo seeneef amma jijjiiramatu dhufa jedhanii warra gammachuudhaan mirqaananii fi jijjiirama kanas eegaa jiran yoo ta’an; gama biraatiin immoo hanga Wayyaaneen mootummaa kana keessa jirtutti jijjiiramni hin dhufu warra jedhanii dha. Anis yaadaan garee lammaffaa kana keessan waanan jiruuf, barreeffama kutaa kanaa keessatti dhimmoota tokko tokko kaaseen yaada kiyya ibsuu yaala. Maqaa Muummicha Minsteerotaa (MM) Ormootiin sirna Wayyaanee suphuu yaaluun kan jijjiirama fidu caalaa gaaga’ama inni fidutu caala Akkuman kanaan dura barreeffama biraa keessatti ibsuu yaale, tokkoffaa, MM Oromoo ta’eef uummata Oromootiif jijjiiramni dhufuu akka hin dandeenye fi gaafiin Oromoo innii bu’uraa immoo sirumaayyuu deebii argachuu akka hin dandeenye irra deebi’ee jala sararuun barbaada. Lammaffaa, dhaamsi sirba Haacaaluu Hundeessaa “situ Araat Kiilootti aana” kan jedhu dogonggoraan hubatamuu hin qabu. Akka anaaf galuu fi/ykn hubadhutti, Haacaaluun situ Araat Kiilootti aana kan jedheef “Qeerroo ati qabsoo kee jabeessi, alaa homaa hin eegin; situ Wayyaanee amma jilbiiffachiisaa jirtu kana kuffisee, uummata Oromoo aangessuu danda’a” jechuuf malee, nama Oromoo tokko dhiisii dhibbuu Araat Kiiloo yoo galan hanga Wayyaanee achi jirtutti, hanga sirni nama-nyataan kun jirutti jijjiiramni tokkollee hin dhufu. Muummichi Ministeerotaa haaraan, Dr Abiyyi, hojiidhaan agarsiisee jijjiirama fiduun hafee; calqabumti isaatuu gaarii akka hin ta’ini fi fedhii uummata Oromoos guutuu akka hin dandeenye ragaalee baayeetu jiru. Asirratti wanti hubatamuu qabu, ani Dr Abiyyiin isa yoon jedhu akka ilma Oromoo tokkootti fi akka Obboleessa quxusuu tokkootti waanan laaluuf waan ta’eef, akka MMtti laalee isaan jechuu hin fedhu. Gara ragaaleetti deebi’ee, fakkeenya tokko tokko kaasuuf: Egaa, osoo dhugaan kun lafarra jiruu; osoo calqabni MMtuu hin tolin adeemsa keessa jijjiiramni tokko ni dhufa jedhanii yaaduun hiikni isaa maali? “Biddeenni gaariin eeleerratti beekama” jedhaa mitii Oromoon yoo makmaaku!! Dr Abiyyis sirna Wayyaanee kufuuf hallayyaa fiixeerra jiru kana deebisee lubbuu fi human itti horee, akkuma MM isa duraa sirnicha kana tajaajiluuf yoo ta’e malee, uummata Oromootiif jijjiirama fiduun hafee, nagaa uummatichaatu eegsisuu hin dandeenye, hin danda’us. Dhugaan kun hundaafuu firas ta’ee diinaaf ifa ta’uu qaba. Mootummoota Habashootaa dhufaa dabran keessatti uummatni Oromoo haaluma walfakkaatuun dararamni irra gahaa turullee, sirna Wayyaanee jalatti garuu yoomiyyuu caalaa hidhaa, dararama fi ajjeechaa hanga kana hin jedhamnetu irra gahaa jira. Wanti biraa hafee, uummatni keenya nagaan bahee galuu; nagaan qayee fi mana isaa keessa jiraachuu dadhabee guyyaarraa gara guyyaatti reebamaa, hidhamaa, dararamaa fi ajjeefamaa jira. Duulli Wayyaaneedhaan uummata Oromoorratti godhamaa jiru duula duguuggaa sanyii ti. Wayyaaneen uummata Oromoo addatti baastee lafarraa dhabamsiisuuf itti xiyyeeffattee jirti. Diinni tokkoffaan Wayyaanotaa Oromoo ta’ee jira. Sirni nama-nyaataan kun yoo ittifufe, badiin Oromoorra gahu cimaatuma deema. Kanaafuu, Oromoon akka nagaa argatu sirnichi kun hundeedhaan buqqifamuu qaba. Qabsoon Oromoo keessumaayuu kan Qeerroo Oromootiin godhamu sirnicha kana diiguutti xiyyeeffachuu qaba malee, kana booda jijjiirama bifa biraatu dhufuu danda’a jedhanii eeguun badiirratti badii biraa dabalaa deemuu ta’a. Keessumaayyuu immoo maqaa MM Oromootiin jijjiiramni ni dhufa jedhanii yaaduun haala keessa jirru hubachuu dhabuu dha. Oromoon yoomiyyuu caalaa, dammaqee, gurmaayee, of ijaaree, humna isaa jabeessee hanga sirna kana buqqisutti karaa hundaan qabsoo hadhooftuu tana ittifufuu qaba malee waan biraatiin gowwoomsamuu hin qabu. Sirni Wayyaanee yoo kufe booda immoo, waan isaaf ta’u fi akka isaaf ta’utti, akka fedhii isaatitti kan murteeffatu uummatuma bal’aa ta’uu qaba. Waayee hiree murteeffannaa uummata Oromoo laalchisee barreeffama kutaa itti aanu keessatti yaada qabdheen deebi’a. Hanga walitti deebinutti nagaan turaa! Ulfaadhaa! Qabsoon Bilisummaa Oromoo eessaa ka’ee garamitti deemaa jira? – Qormaatota kaleessaa, kan har’aa fi kan boruu – Berhanu Hundee Kutaa Kudhatokkoffaa Dhimma har’a qabadhee dhiyaadhetti osoo hin seenin dura, dubbistoota fi hordoftoota barruulee kiyyaatiif waan tokko ifa godhuun fedha. Mootummaa sirna Wayyaanee, kan Muummicha Ministeerotaa haaraa Dr Abiyi Ahmed tiin hogganamu, keessatti akka yaadamu fi hawwamutti jijjiiramni dhufuu hin danda’au yoon jedhu, dandeettii fi fedhii Dr Abiyyi gaafii keessa galchee tii miti. DhDUOs ta’ee Dr Abiyi ammaaf aangoo jijjiirama kana ittiin fidan hin qaban; wanti hunduu kan furtuu ta’ani fi caasaaleen mootummaa murteessaa ta’an harka Wayyaanotaa waan jiraniif, haala kana keessatti jijjiiramni tokko akka hawwamutti hin dhufu jechuufani. Ani akka dhuunfaatitti dhaabichas ta’ee namootarraa jibba hin qabu. Akka ilmaan Oromootitti hundaafuu jaalala walqixa ta’en qaba. Warra fedhii uummata Oromoo faallessaniin garuu nan morma. Hiree ofii murteeffachuun uummattootaa kabajamuu fi hojjiidhaanis mul’achuu qaba Akkuma beekamu mirgi hiree ofii murteeffachuu uummattootaa, sabootaa fi sab-lammootaa Heera biyyattii Itoophiyaa sana keessattillee keeyyata 39 keessatti lafa taa’ee jira. Seerri fi heerri Federaalaa hojiidhaan mul’achuullee baatan; waliigalteen irratti godhamee waraqaarra kaa’amanii jiru. Haa ta’u malee humnootni, keessumaayyuu warri sirna Federaalaatiin mormanii fi sirna durii sana deebisanii ijaaruu hawwan keeyyata 39 kanaan akka malee mormaa jiru. Mirgi hiree ofii ofiin/ofiif murteeffachuu uummattootaa waanuma seera Addnunyaa keessattillee irratti waliigalamee jiru waan ta’eef, inni kun addatti Itoophiyaaf qofaa hin uumamne. Kanaafuu, seera kana kabajuun mirga ilma namaa kabajuu dha. Mirgi ilma namaa immoo bakkee fedhettuu gaafii keessa galii hin qabu. Jaarmayoota siyaasaa Oromoo kan ijaaramanii jiran yoo laalle, akka kaayyoo ykn mul’ata isaaniititti bakkee gurguddoo lamatti baasnee laaluu ni dandeenya. Isaanis: Kaayyoo fi mul’atni akkasumas galiin qabsoo isaanii adda adda haa ta’u malee, akka anaaf galutti hundi isaaniituu fedhii uummata Oromootiif; mirga uummatichaas kabachiisuuf waan hojjatan natti fakkaata. Warri fedhii uummata Oromoo hin kabajne immoo, maqaa saba ykn uummata kanaa moggaafatanii ijaaramuu hin qaban. Maqaa saba kanaatiin uummata keenyas afaanfaajjessuun isaanirra hin jiru. Jaalatamus jibbamus, fudhatamus dhiisamus wanti fedhii uummata bal’aa Oromoo faallessu uummata kana keessatti hundee hin qabu. Fedhii uummata kanaa warri hin kabajne diinota uummatichaa ti. Kanaafuu, mul’ata adda addaas qabaatan fedhii uummatichaa eeguun; mirga hiree uummatichaas kabajuun dirqama Oromummaa ta’a. Rakkoon mul’ata adda addaa uume kun, akkaataa seenaa fi gaafiin biyyoolessaa Oromoo itti hiikamu natti fakkaata. Kanarratti siriitti waan irratti waliigalame hin fakkaatu. Seenaan ijaarsa Itoophiyaas bifa adda addaatiin waan laalamu fi ibsamuuf, kaayyoo qabsoo kan waloo ta’e tokkorratti waliigaluun rakkisaa ta’e. Weerarri Minilik godhes karaa adda addaatiin ibsama; hiika adda addaatu kennamaafis. Haa ta’u malee, akkataan inni biyya tana qabatee fi ijaare yoo laalame, biyyattiin tun bifa koloniitiin ijaaramatee as geese. Olaantummaa saba tokkootu keessatti calaqqisaa as gahe. Kanaafuu, sirna kolonii kana diiguun barbaachisaa ta’a. Akkuma Addunyaa keessatti mul’ate, sirna kolonii diiguu jechuun biyya walaba taate fi mootummaa birmadummaa ijaarrachuu jechuu dha. Haala Itoophiyaa keessatti garuu bakkee waliigalteen hin jirree fi gaafiileen sabootaas karaalee adda addaatiin hiikamaa jiran kana keessatti, murtiin xumuraa kan uummataa ta’uun dirqama ta’a; mirgi fi fedhiin uummatichaas eegamuu qaba. Gabaabumatti, waan barbaadu, akkamitti akka jiraachuu fedhu; eenyu wajjin jiraachuu akka fedhu uummatni bal’aan Oromoo murteessuu qaba jechuu dha. Warri kanaan morman ykn murtii kana dura dhaabbachuu fedhan warra fedhii uummata knaa hin kabajne waan ta’aniif isaan kun diinota uummatichaa ti. Walumaagalatti, mirga hiree murteeffannaa uummata Oromoo eegsisuun dirqama jaarmayaa Oromoo hundaa ti. Kana ykn sana siif wayya jedhanii uummata barsiisuun ykn iiti himuun garuu mirga jaarmayootaa ti. Mirgi hundaatuu eegamuu qaba jechuu dha. Rakkoolee siyaasaa Itoophiyaa hidda baasanii as gahan kana furuuf akka yaadaatitti (theoretically) filannoolee (options) saditu jiru. Isaanis: Akkuman armaan olitti ibsuu yaale, filannoolee kana keessaa kan isaaf ta’u kan filatu uummata bal’aa ta’uu qaba. Jaaramayootni Oromoo karaa itti amananiin hojjechuun ykn qabsaa’uun mirga isaanii ta’ee; uummata kanas amansiisanii kaayyoo fi galii isaanii duuba hiriirsuunis akkasuma mirga fi jabeenya isaanii ta’ee; garuu akka barbaachisummaa xiqqaa tokkotitti (as a minimum requirement), sirni amma jiru kun yookaan hundeedhaan buqqa’ee fi diigamee yookaan immoo akka fedhii uummataatti, gaafiilee uummataatiif guutumaa guututti deebii kennuu akka danda’utti kan haaromsamu yoo ta’e, kun akka filannoo tokkootti laalamuu ni danda’a. Haal-dureen filannoo kanaa garuu gaafii uummata Oromoo isa bu’uraatiif deebii guutuu kennuu qaba. Yoo kun hin taane, qabsoon ittifufa. Biyyattii Itoophiyaa jedhamtu tanas, seenaan ishii akkuma jirutti ta’ee, garuu akka daangaa ishiitti jiraachisuu warri barbaadan filannoo kana fudhachuun dirqama ta’a. Xinnaatee yoo xinnaate filannoo inni duraa akka barbaadamutti milkiidhaan yoo xumuramuu baate, qabsoon sabootaas keessumaayuu kan Oromoo ittifufuun dirqama ta’a. Qabsichi immoo haala kanaan yoo ittifufe, galiin xumuraa walabummaa Oromiyaa ykn/fi mootummaa birmadummaa Oromoo mirkaneessuu ta’a jechuu dha. Filannoo inni lammataa kun saboota fi sab-lammoota biyyattii hunaafuu akka fedhii isaaniititti galii isaa kan gahu ta’a. Kaayyoo fi qabiyyeen barreeffamoota kiyyaa Qabsoo Bilisummaa Oromoo (QBO) waan laallatuuf kan saboota biroorratti yaada kennuu hin fedhu. Haa ta’u malee filannoon kun akka yaadaatitti hundaafuu ni ta’a jedheen yaada. Dubbiin tun akka makmaaksa Habashootaa “የሚለበስ የላት፣ መከናነብ አማራት” “Waan ofirra buustu hin qabduu, kan ittiin ofmartu hawwiti” jedhamu hin ta’in malee, kunis akka yaadatitti; hojiirra ooluun isaa baay’ee rakkisaa ta’uullee, akka filannoo tokkootitti laalamuu ni danda’a. Filannoon kun dhugumatti baay’ee fagoo kan ta’ee fi mirkanaa’uun isaas gaafii guddaa ta’ullee, nagaa fii tasgabbii akkasumas guddina fi dagaagina naannoo Gaafa Aafrikaa tiif filannoo gaarii dha jedheen yaada. Achi gahuun garuu , laga namatti aanu osoo hin ce’in laga achi aanu tokko ce’uu yaaduu akka ta’e naaf gala. Akka filannoo tokkootitti yaada dhiyeessuun hammeenya waan qabus natti hin fakkaatu; dubbiis oo’isuu miti. Haa ta’u malee, haala Itoophiyaa keessatti bifa saboota fi sab-lammoota biyyattii sanaa yoo laalle, gamtaan akkanaa kun ijaaramuun isaa gaafiilee baay’ee kaasa. Gamtaa saboota walabaa ijaaruu dura sabootni sun mataa mataatti (kophaa kophaatti) walaba ta’anii mootummaa birmadummaa isaanii ijaarrachuu qabu (akka filannoo lammataa armaan olii jechuu dha). Sana booda akka gamtaa biyyoota Aafrikaa ykn gamtaa biyyoota Auroopaa, walitti deebi’anii ijaaramuu jechuu dha. Filannoon kun warra Itoophiyaa akka teessoo lafaatitti takka taatee jiraattu arguu barbaadaniifillee filannoo biraa ta’a. Yoo kuni hin taane biyyattiin sun filannoo lammaffaa keessatti addaan bittinooftee hafuu waan dandeessuuf jechuu dha. Sabootni akka Oromoo, Amaaraa, Somaalee, Afaar, Tigraay, Beenishaangul, Sidaamaa, Gaambeellaa fi kan kana fakkaatan, kan daangaa murtaa’aa ta’e qabaniif rakkoo hin fidu. Rakkoo kan fidu garuu sab-lammooto xixiqqoo warra kibbaa kan daangaa ifa ta’e tokko hin qabneef baay’ee rakkisa ta’a; yoo naannoleen amma jiran kun walaba ta’anii; erga mootummaa birmadummaa isaanii ijaarratan booda walitti deebi’anii gamtaa uuman malee jechuu kooti. Egaa kan ta’es ta’u filannoon kamiiyyuu hojiidhaan mul’atee argamus dhiisus, murtiin xumuraa kan uummata bal’aa ti. Furmaata xumuraa (lasting solution) fiduu kan danda’u hiree murteeffannaan uummatootaa yoo mirkanaa’e qofaa dha. Kana mirkaneessuun immoo dirqama hundaa ta’uu qaba. Hanga dhimma biraatiin walitti deebinutti nagaan turaa! Ulfaadhaa!


Namni ija takka qabu cirrachaan hin taphatu!

Haasaan Muummichi Ministeeraa Abiy Ahmad dhimma sabboonummaa Oromoo irratti kaase waan laaftutti laallee bira dabarru miti. Dogongora jechaas miti. Amma duras haasaya sabboonummaa Oromoo xiqqeessan haasayaa ture…irra dabarreef malee. Sabbonummaan ( nationalism) Oromoo ni miidhe moo ni fayyade waan jedhu garuu gadi buunee irra deebinee mari’achuun akka barbaachisaa ta’a agarra. Kanaafu armaan gaditti waan jedha. 1. Sabboonummaan maali? Gabaabatti aadaa seenaafi eenyummaa saba ofiitin boonu, akkasumas aadaa, seenaa, eenyummaafi mirga saba sanaa miidhaa irraa eeguuf quuqamuudha. Sabbonummaan Oromos kanuma. 2. Ummanni cunqurfame tokko roorroo jalaa bahuuf waliin qabsaa’uun ( collective action) murteessaadha. Kan gitaan ( class) cunqurfame gitaan jaaramee falma ( class struggle). Fakkeenyaaf waldaa hojjattootaa. Kan koorniyaan ( gender) conqurfame akkasuma. Warri sabaan roorrifames sabaan gurmaa’a. Cunqursaa sabaa jalaa bahuuf sabaan gurmaa’uun dirqiidha. Sabaan gurmaa’uuf ammoo sabboonummaa ijaaruufi cimsuun dirmaqa. kanaafiidha sabboonummaan gaaza qabsooti kan jennuuf. 3.”Sabboonummaan Oromoo saba guddaa xiqqeessitee gandatti deebifte” jedhe Abiy. Kun madaallii dogongoraati. Sabbonummaan Oromoo ganda keessaa baafte malee gandatti hin deebifne. Sabbonummaan Oromoo baroota 1960moota keessa jaaramuun duratti diinni Oromoo ganda gandatti qoodee wal wallaalchisee ture. Har’a daangaa daangatti akka sabaatti walbeekuu bira dabarree kan waliif hadoodnuufi diinnarratti bakka takkaa kaanuuf sababa sabbonummaan cimeefi. Sabboonummaa jechuun ummanni bal’aan tokko osoo ollummaa lafaatifi fira foonii hin ta’in, sadarkaa sammuutti nuti tokko jedhee socho’uu jechuudha. Kanaafuu sabboonummaan Oromoo diinni malkaafi gaaraan qoode tokko godhee, waloon qabsaa’anii salphina keessaa bahanii kabajaa har’aa kana akka goonfatan godhe. Sabbonummaan Oromoo hin xiqqeessine, ni guddise. Gandatti hin deebifne humna itti horeet addunyaatti beeksise. 4. Sabbonummaan rakkoo hin qabu jechuu miti. Sabboonummaa akka humna nuukulaaraatti fudhannee laaluu dandeenya. Humni nuukulaaraa yoo dhooye dhumaatii guddaa akka fidu beekkamaadha. Kanaaf sodaatamas. Gara biraan ammoo nuuklaarri madda annisaa ( source of energy) guddaadha. Humna ittisaa ( defense) biyya tokkoo isaa amansiisaadhas. Maarree balaa nuuklaarri yoo tasa dhoohe uumuu malu sodaatanii Ameerikaan faan ummata isaanii ibsaa dhoorkanii dukkana keessa jiraachisaa jiruu? Ni dhooyaaf sodaatanii qawweee nuuklaaraa hiikkatanii? Lakki. Balaa akka hin uumneef of eeggannoo cimaa gochaa irraa fayyadamaa jiru. Nus sabboonummaa miidhaa inni fiduu malu irraa eeggachaa itti fayyadamaa deemna malee busheessinee of kasaarsuu hin qabnu. 5. Siyaasaa Oromoo keessatti Itoophiyaa tana jijjirree saba biraa waliin jiraachuu wayya moo biyya walabaa dhaabbachuu nuuf wayya yaadni jedhu dhalootuma qabsoo tanaa waliin dhufee as gahe. Garuu karaa lachuunuu bakka gahuuf sabbonummaa Oromoo cimsuu malee busheessuun hin fayyadu. Akkuma amma dura jechaa turreefi amma argaa jirru Itoophiyaa dimokraatessu kan danda’u ummata Oromooti. Ummanni Oromoo kana gochuuf ammoo akka sabaatti jabaa ta’ee gurmaa’ee siyaasaa biyyattii dhuunfachuu qaba. Gurmuu akkasiitiif ammoo sabbonummaa malee wanti humna kennuuf hin jiru. Haaluma kanaan Oromiyaa walabaa jaaruuf yoo deemnes sabbonummaa malee gaazni biraa hin jiru. Kanaafuu Itoophiyaa Oromoofi saba biraatiif taatu jaaruuf sabboonummaa Oromoo xureessuu osoo hin taane daranuu cimsuun humna horachuu malee busheessuun akeekuma sanuu hanqisa. 6. Muumichi Ministeeraa Itoophiyaa tokko taate namni itti waliif galee jiraatu jaaruu akka barbaadu dubbata. Kana gochuuf ammoo sabbonummaan Oromoo akkuma taaytaatti isa baafte amma boodas humna itti hortee akeeka isaa galmaan gahuuf gargaarti malee hin gufachiiftu. Sabbonummaan Oromoo Itoophiyaa haaraya sabaafi sablammiin walqixxummaafi jaalalaaan keessa jiraatan uumuuf humna guddaadha malee balaa miti. Itoophiyaan sabboonummaa Oromoo hin fudhanneefi hin hammenne dimokraatawuu dhiisaatii akka biyyaattuu ittin fufuu hin dandeessu. Sabboonummaan Oromoo bakka ukkaamsan bira dabree jira, ukkamsuuf yaaluun dhoohinsa guddaa uuma. 7. Warri ummata Oromoo cunqursaa Oromiyaa saamuu fedhan gaafuma sabboonummaan Oromoo dagaaguu eegalerraa olola jibbaa oofaa turan. Yeroo tokko fottoqxuu ( secessionist) yeroo kaan dhiphoo jechuun kolaasuuf yaalaa turan. Sabboonummaan Oromoo garuu olola isaanii baruma baraan cabsaa kunoo har’a harka kennisiiftee jirti. Warri sabboonummaa Oromoo xiqqeessaa ture bu’aa argame hubachuudhaan har’a sabbonummaa saba ofii jaaraa jira. Yeroo injifannoo akkanaa keessatti nama qabsoon tun olbaafteefi dhaaba Oromoo hogganu irraa ilaalcha farra sabboonummaa Oromoo dhagayuun hedduu kanaaf nama gaddisiisa. 8. Sabbonummaa Oromoo xureessuun dhaabas ta’ee nama siyaasaa Oromoo keessatti milkaayuu barbaaduuf balaa hamaadha. Dhaaba siyaasaa Oromoo hogganaa sabboonummaa Oromoo tuquun akka awutoobuusii yaabbatanii deemuu barbaadan takka taankara gaazaa ishii uruuf yaaluuti. Uruufis hin milkooftu. Imaltoonni kaan sitti hin dhiisan. Yoo milkooftee urte ammoo konkolaataan sun gaazni waan jiguuf fagoo hin deemu. 9. Lammaa Magarsaa OPDO ummanni xireeffatu akka hiree ammaa kana argattu gochuu kan danda’e sabbonummaa Oromoo ofitti fudhatee humna waan godhateefi. OPDOn akkuma dur ‘ dhiphummaa’ jechaa turte sabbonummaa Oromoo xureessutti yoo deebite halkan tokkotti sabaan xireeffamti. Ofii jedhii mi’aayi!! 10. Muumichi Ministeeraa dhugaadha Itoophiyaa guutuu hoggana; saba cufa walqixa tajaajila. Garuu siyaasaa keessatti milkaayuuf hundee ofii jabeeffachuu malee muufachiisuun kasaaraa guddaa qaba ( never loose your base) Itoophiyaa bulchuuf of ta’uu dhiisuun hin barbaachisu. Inumaatuu sabbonummaafi Oromummaa cimaa qabatanii dhaquutu biyya saniifi faaydaa qaba. Ilaalchonni warra kaanii yaalamanii kufanii jiran. Amma dabareen kan Oromummaan yaaluuti. 11. Ilaalchi Abiy kan isaa qofa natti hin fakkaatu. Waanuma akka jaarmaayyi dhiibaa jirantu muldhata. OPDO fi EPRDF dhaabbilee sabummaa irratti jaaramanirraa gara biraatti cehuuf akka yaalaa jiran ni beekna. Kora Hagayya dhufu taa’amurratti EPRDF adda ta’uu irraa gara paartii jijjiramuuf ( from front to party) akka karoorfate Shifarraa Shugguxee dhiheenya kana dubbatee jira. San dura Sibahaat Naggas dubbachaa ture. Ibsa ejjannoo Koreen Jiddu Galeessaa OPDO baase keessattis wanti kun calaqiisee jira. Itoophiyaa keessa cunqursaa gitaa ( class exploitation) malee kan sabaa hin jiru waan jedhu kaayan. Kuni soba qofa osoo hin taane tarsiimoo siyaasaa dogongoraati. Itoophiyaa keessa cunqursaafi loogin sabaa kaleessas ture har’as hammatee itti fufee jira. Hin dogongorinaa! Gara fuulduras sirnuma dimokraatawaa keessattuu siyaasaa biyya akka Itoophiyaa sabummaa irratti kan hundaaye ta’eeti itti fufa. Wayyaaneen yaada kana kan ooftuuf warra ishii waan sirritti diinaggeen humna itti jaarteefi jirtuuf of dhoksuufi. Sabni keenya garuu walqixxummaa fiduuf har’a qofa osoo hin taane borus itti qabsoo itti fufuu qaba. Kanaaf ammoo sabboonummaa isaa laaffisuu osoo hin taane daran cimsachaa deemuun barbaachisaadha. 12. Tooftaa qabsoo amma godhamaa jiru keessa tokko OPDO wayyaanee jalaa bilisoomsuun meeshaa qabsootti jijjiiruudha. Hojii tooftaan tun gaafattu keessaa tokko OPDO keessaa jallaa dhabamsiisuu takka jallisuun, kan jabaa ammoo ajjabeessuudha. Kun caasaa isaanii jalaa hamma gubbaatti itti fufa. Kanaafuu warreen jechaafi gochaanis qabsoo Oromoo faalleessan irratti qabsaa’uun cimee itti fufuu qaba. 13. Muumichi Ministeeraa kun wanti Baahir Daaritti haasaye akka waan dogongora arrabaa ta’eetti warri fudhatan jiru. Miti. Ilaalchuma isaatu sani. Waan kana akeeku akka hudeddutti dubbataa ture. Ilaalchi dogongoraa kan isas saba kanas miidhu waan ta’eef sirreeffachuu qaba! Alagaa gammachiisanii firoomfachuuf saba ofii muufachiisuun kasaaraa siyaasaa qaba. Alagaan hamma fedhe har’a harka siif dhawu bor xiqqoma muufachiifnaan sitti garagala. Kana ammoo torbaanuma dabres agarree jirra. Tarsiimoon sirri saba ofii jabeeffachaa kunuunsaa ormas kabajaan itti dhihaachuudha. Yoo constituency kee jabeeffatte orma birattis kabjaa dhugaafi yeroo dheeraa argatta. Mummichi ministeeraa saboota biyyatti walitti dhiheessuuf akka yaalu naaf gala. Garuu ammoo sabbonummaa Oromoo busheessuufi warra kalee ummata keenya lafarraa duguugaa ture faarsuun tokkummaa inni yaadu san hin fidu; daranuu madaa dur tuttuqee ummata walitti buusa 14. Akkuma Lammaan jedhe sabboonummaan Oromoo nuuf bu’ura waa hundaati. Motora sochii cufaati. Ummanni keenya humna waraanaa hin qabu. Fira biyya alaa hin qabu. Oromoon waluma qaba. Of ta’ee akka sabaatti galma ga’uuf ammoo sabboonummaa isa barbaachisa. Aggaammiin sabboonummaa isaa irratti godhamtu aggaammii saba kana laaffisuufi diiguuf xiyyeeffatteedha. Ofirraa haleeluu qaba. Wanni fedhes dhufu Oromoon sabboonummaa isaa gonkumaa laaffisuu hin qabnu. 15. Dhumnarratti Muummichi Ministeeraa kun akka alaa faarfamu kana osoo hin taane mudaa hedduu qaba. ( mudaalee san tarreessuu hin fedhu; jaallan isaa ni beekan garii ammoo duruu mumul’achuu eegalan). Mudaan isaa sun saba keenyaafi biyya san akka hin miine dammaqinaan hordofuu; warri itti dhiyaattan dhugaadhaan gorsuu, nuti warri irraa fagoo ammoo cimsinee qeequun barbaachisaadha. Warri itti dhiyaatu osoo beekanii caldhisanii faarsinaan, nuti warri fagoos mirqaana yeroo cabsuu diddaaf afaan qabannaan walfudhannee qilee dhaqna. Waliigalatti maddi humna qabsoo Oromoo tokkicha. Sunis tokkummaa isaati. Hapheen tokkummaa kanaafi gaazni isa oofu ammoo sabboonummaadha. Kanaafuu namni ija takka qabu cirrachaan hin taphatu akkuma jedhan, Oromoonis warra sabboonummaa isaa laaffisuu fedhan cimsee dura dhaabbachuun fashalsuu qaba.


– Qormaatota kaleessaa, kan har’aa fi kan boruu – Berhanu Hundee Kutaa Kudhalammaffaa Haasa’a adda addaa Muummichi Ministeerotaa (MM) Dr Abiyi godhaa ture laalchisee tibba kana waa baay’eetu dubbatamaa fi barreeffamaas jiru. Waan tokko tokkorratti yaada kiyya kennuuf ofqusadheen ture. Haa ta’u malee, dhimmi tokko kan dhiifamuu hin dandeenye fi akka laayyoottis laalamuu hin qabne, waayeen Sabboonummaa Oromoo qalbii kiyya waan hawwateef, asirratti yaada gabaabaa dhiyeessuun fedha. Dhimma kanarratti waa baay’eetu dubbatame, waa hedduutu jedhames. Ta’us garuu dhimma baay’ee murteessaa ta’e kana laalchisee anis yaadan qabu ibsuun barbaada. Sabboonummaan Oromoo mallattoo guddina Oromummaa waan ta’eef, gadi xiqqeeffamee laalamuu hin qabu Akka yaada fi laalcha kiyyaatitti, Sabboonummaan Oromoo guddina Oromummaarraa madda. Gabaabumatti nama Oromummaan bilchaatetu, nama Oromummaa hubatetu, nama beekumsa Oromummaa qabutu, nama Oromummaa jaalatutu, nama saba ykn uummata ofiitiif quuqamutu Sabboonaa ykn Sabboontuu ta’uu danda’a. Asirratti wanti hubatamuu qabu, beekumsa Oromummaa qabaachuu, Oromummaan bilchaachuu fi Oromo ta’anii dhalachuu jidduu garaagarummaa guddaatu jira. Isa kana ibsuuf dura hiika Oromummaa kaasuun barbaachisaa dha. Oromuummaan utubaalee gurguddoo sadirratti hundaa’a (the three pillars of Oromummaa). Isaanis: Beekumsa, hubannoo fi jaalala waan sadeen kanaa qabaachuutu bilchina Oromummaa agarsiisa. Oromummaan bilchaachuun immoo Sabboonummaatti nama geessa jechuu dha. Egaa haala kanaan yoo laalame, guddina fi dagaagina Oromummaatu Sabboonummaa Oromoo guddisa, dagaagsa. Oromummaan guddachuu fi dagaaguun eenyummaa Oromoo caalatti Addunyaatti beeksisa. Eenyummaa Oromoo Addunyaatti beeksisuu jechuun immoo, Oromoo guddisa malee gadi xiqqeessee gandatti hin galchu. Dhugaan kun karaa kanaan yoo hubatame, Sabboonummaan Oromummarratti hundaayes saba Oromoo ni guddisa malee hin xinneesu. Maarree, guddachuu saba keenyaatu akka dhimma gandaatti laalamaa? Dhimma baay’ee murteessaa ta’e kanatu akka laayyootitti laalamee gadi xiqqeeffamaa? Mee ofduuba gargallee waan keessa dabarree, as geenye haa laallu. Galanni guddaan qabsaa’ota Oromoo kan wareegamaniif haa ta’uu; Oromummaa dur dagatamuu bira dabree awwaalamuuf bool’a qarqara gahee ture sanatu badii sanarraa dandamatee, guddachaa dhufee, Sabboonummaa Oromoos jabeesse. Sabboontota kumaatama horuu danda’e. Sabboontota sanatu utubaalee sadeen armaan olitti ibsaman sana jabeessaa dhufanii; bara 1991 injifannoolee gurguddoo galmeessan. Oromiyaan ijaaramtee Afaan Oromootiin akka hojjettu taasifamte. Qubeen Afaan Oromoos dhalatee, hojiirra oolee, guddatee kunoo sadrkaa kanarra gahe. Dhaloota Qubeetu uumame; dhaloota kanatu gabrummaa baachuu didee kunoo diina raasaa jira. Isa kanatu MM kanallee taayitaa guddaa kanaan isa gahe. Kana jechuun dubbii walqabsiifnee yoo laalle, kan har’a OPDO dammaqsee hirriibarraa kaase; kan Team Lammaa jedhamu dhalche; isa kana keessaa immoo akka Dr Abiyi bahu kan taasise, Sabboonummaa guddachaa fi dagaagaa as gahe kana dha. Isa kanatu OPDOllee ganda keessaa baase malee gandatti gadi hin deebisnee bar!! MM Dr Abiyi galata Sabboonummaa Oromoo dagatee, kan isa guddisee sadrakaa kanaan isa gahe sana gadi xiqqeessuu yaaluun sammuu akkamiitiin yoo yaaduu dha? Maaltu kanaan isa gahe? Alagaan gammachiisaatti mana ofiitti ibidda qabsiisaa jiraa? Manni kun akka diigamu barbaadaa? Eenyummaan Oromoo kan Oromummaarratti hundaa’e fi kan guddina Sabboonummaatiif bu’ura ta’e kun akka badu fedhaa? Akkuma jedhamu dhugumatti Itoophiyummaan araada (suusii) itti ta’ee, mirqaansa kanaan Sabboonummaa Oromoo gandatti galchaa jiraa?? Namni ani Oromoo dha ofiin jedhu; namni quuqama saba ykn uummata Oromootiif qabu; namni eenyummaa Oromoo jaalatu; namni Oromummaan boonu waan Oromummaarraa maddu gadi xiqqeessuun salphina abbaa sanaa ti. Akkuma armaan olitti ibsame, Sabboonummaan Oromummaarraa madde kun gadi xiqqeeffamee yoo laalmu, Oromummaatu gadi xiqqeeffamee laalame jechuu dha. Oromummaan gadi xiqqeeffamuun immoo Itoophiyummaaf karaa baasa, balbala bana; waan hanga har’atitti dhiiga fi lafee ilmaan Oromootiin ijaarame hundaa diiguu ta’a. Oromoo fi Oromiyaa gaga’ama keessa galcha. Egereen keenya akka dukkanaa’u godha. Kanaafuu, waan akkanaa kanatti qoosuun innumtuu mataan isaa diinummaa dha. Kuni firaafis ta’ee diinaaf ifa ta’uu qaba. Sabboonummaan furtuu dha malee qoosaa miti. Sabboonummaarratti duuluun, Oromummaarratti duuluu dha. Saba guddaa kana xiqqeessuu dha malee; karaa faallaa ta’een akka waan Sabboonummaan Oromoo, saba ykn uummata Oromoo xiqqeessuutti laaluun dogonggora guddaa dha. Kan dhiifamni hin godhamneefii dha. Sabboonummaarratti duuluu jechuun Oromoo fi Oromiyaarratt duuluu akka ta’e hubachuun barbaachisaa dha. Kun dubbii oo’isuu miti. Balaa dhufuuf deemu hubachuu dha. Sabboonummaa Oromoo malee Qabsoon Bilisummaa Oromoos (QBO) galii hawwamu hin geessu. Qabsoon galii isaarraa hafuun immoo gabrummaa bifa biraa keessa seenuu dha. Sabboonummaa gadi xiqqeessuun QBO tuffachuu dha. Hanga dhimma biraatiin walitti deebinutti nagaan turaa! Ulfaadhaa!


– Qormaatota kaleessaa, kan har’aa fi kan boruu – Berhanu Hundee Kutaa Kudhasadaffaa Barreeffama kutaa kurnaffaa keessatti akkan ibsuu yaaletti, waayeen Muummicha Ministeerotaa (MM) haaraa Dr Abiyyi Ahmad Oromoo yaadaan ammallee bakkee (iddoo) lamatti akkuma hiretti jira. Yaadni ani achitti ibse akkuma jirutti ta’ee, garuu haasa’a adda addaa MM godhaa ture fi akkaataa inni hojii isaatti seenee jiru har’allee Oromoota waliin mormisiisaa jira. Akka hubannoo kiyyaatitti Dr Abiyyi erga MM ta’ee hojii isaa eegalee kaasee dogonggora adda addaa akka godhe dhara waan ta’u natti hin fakkaatu. Dhimma kana laalchisee barreeffa kana keessatti yaada tokko tokko kaasuun yaala. MM Dr Abiyyi deeggarsa Oromoo hundaa argachuu fi hojii isaatiinis milkaa’uuf maal godhuu qaba? Fedhii fi kaayyoon isaa kan dhuunfaa maal akka ta’e sirriitti beekuun rakkisaa ta’ullee; akka dura taa’aa AWDUI fi MM biyyattii tanaatitti wanta inni dursa kennuufii barbaadus isumaaf dhiisnee; garuu akka ilma Oromoo tokkootitti duula irratti banuurra mee yeroo xiqqoo kennineefii ofsirreessuu isaa haa laallu. Yeroo kennuufii yoon jedhu yaadni kiyya warra hojii isaatiif yeroo isa barbaachisa jedhanirraa adda. Ani wantin jechuu barbaade, dogonggora godhaa jiruuf akka hubatuu fi sirreessuuf yeroon haa kennamuuf jechaan jira. Kunis akka ilma Oromoo fi Obboleessa keenya tokkootti laaluudhaani. Dr Abiyyi akkuma MM ta’ee muudameen silaa hojiin isaa kan duraa waajjira isaa seenee dafee kaabinee ijaaree; hojiilee hatattamaan hojjetamuu qaban tartiibaan lafa kaayee; isaan kana hojiidhaan agarsiisuu calqabuutu irra ture. Sana godhuu dhiisee, akkuma argamaa jiru, hojii isaa Naannoleerra deemuudhaan eegale, ammas ittijira. Waan kana godhuuf inni sababa mataa isaa qabaachuu mala. Tilmaama kiyya boodan itti deebi’a. Haa ta’u malee, hojiilee hatattamaan hojjetamuu qaban sana hojjechuun hafee; siriidhaa waan Oromoo madeessan tokko tokko haasa’a isaa keessatti darbachuun akka uummatni abdii isarraa kutatan taasisaa jira. Kana, sana jedhee irra deebi’uu waanan hin barbaadneef, dogonggora hojjetaman sana sirreessuuf ammas yeroo qaba. Hojiin hatattamaan hojjetamuu qabu maali? Akkuma beekamu Labsiin Yeroo Muddamaa – LYM (State of Emergency) kan deebi’ee labsameef sababni isaa: uummata ukkaamsuuf, maqaa nagaa fi tasgabbi eegsisuutiin karaa faallaa ta’een uummata nagaa dhoowwuuf, akka nagaan bahanii hin galle godhuuf, nama hidhuuf, dararuuf, dubartoota gudeeduuf, ajjeesuuf akkasumas qabeenya saamuuf karoorfatamee waan godhamee dha. Dhugaa kana warri AWDUI keessa jiran hunduu sirriitti beeku. LYM kun immoo caalaatti kan miidhaa jiru addatti uummata Oromoo ti; Oromiyaarratti xiyyeeffate; humna Qeerroo laaffisuuf ittiyaadamee godhame; kan hunda caalaa nagaa dhabes uummatuma Oromoo ti; kan jumlaadhaan hidhamaa jirus uummatuma kana. Hojiin hatattamaa MM silaa isa kan dhaabsisuu danda’uutu irra ture. Kana godhuuf ammaaf humna dhabullee, Seerri fi Heerri biyyattii sanaa garuu aangoo isaaf kenna. Erga LYM uummatarraa akka ka’u godhamee fi uummatnis nagaa fi tasgabbii argate booda Naannoleerra deemuun itti aanee dhufuu ni danda’a ture. Kuni osoo hin ta’in hafee; kunoo uummata keenya har’allee miidhaan meeqa irra gahaa jira. Kuni ta’aa osoo jiruu; kanaaf mala ykn fala barbaaduu dhiisee, Dr Abiyyi Sabboonummaa Oromoorratti olola oofuun, dhiibee gandatti galchuu yaaluun isaa uummatni akka abdii isarraa kutatu taasisa. Dubbii gabaabsuuf, Dr Abiyyi deeggarsa uummata Oromoo bal’aa argachuu fi seenaa boonsaa hojjechuu kan fedhu yoo ta’e, LYM dafee akka uummatarraa ka’u godhuu qaba. Uummata Oromootti abdii horee of duuba hiriirsuu danda’uu qaba. Yoo kana hin goone, innillee gaaga’ama cimaa keessa galuuf deema. Dhugaa kana hubachuu qaba. MM Dr Abiyy hojii isaa kan calqabaa godhatee maaliif Naannoleerra deemuu filate? Osoo MM ta’ee hin qaadhimamini fi hin filatamin dura haasa’a yeroo adda addaa godherraa yoo hubannu, namni kun “Itoophiyummaan isaa” hangam cimaa akka ta’e hubachuun nama hin rakkisu. Obboo Lammaa Magarsaa faa dabalatee Itoophiymmaan araada (ኢትዮጵያዊነት ሱስ ነው) jechaa akka turan yaadannoo yeroo dhihoo ti. Waan ta’eef, dararama uummata Oromootiif dursa kennee; LYM kun akka irraa ka’u taasisuu caalaa kan isa dhiphise (cinqe) fi isa yaaddesse tokkummaa biyyattii tanaa waan ta’eef, osoo uummatni keenya dhiigaa fi du’aa jiruu; isa kana dhiisee Naannoleerra deemuu fi uummattoota sossobuu filate. Adeemsa kana keessatti immoo alagaa gammachiisuuf jedhee Sabboonummaa Oromoollee gadi xiqqeessuu yaale. Ani kanan jechaa jiru, waan dursa argachuu qabuuf dursa kennuun dirqama; uummatni inni irraa dhalate kun miidhamaa osoo jiruu; rakkoo kanaaf mala ykn fala hatattamaa godhuutu irraa eegama jechuuf malee, Naannoleerra deemuu fi uummattoota wajjin haasa’uun sirrii miti jechaa hin jiru. Kuni ta’uu qabaayyu; garuu tartiiba fi yeroo isaa eeggachuu qaba. Kuni waan hatattamaan ta’uu qabuu miti. Jiruu fi jireenya ilma namaa keessattuu yoo laalame, manni isaa diigamaa osoo jiruu; maatiin isaa miidhamaa osoo jiruu; namni mana nama biraa ijaaruu deemu fi maatii nama biraa tiksuu yaalu jiraa? Dura maatii isaa sana miidhaa jalaa baasee; sana booda kan ormaas miidhaa jalaa baasuu dhaqa malee kan ofii manumatti dhiisee, irraa hin deemu jechuu dha. Dubbiin Dr Abiyyi fakkeenya kana wajjin walfakkaata. Dr Abiyyi dhimma Oromoo kana akka laayyootitti laaluu dhiisee; xiyyeeffannaa guddaa kenneefii; uummata kanarraa miidhaan akka dhaabbatu LYM hatattamaan kaasisuu danda’uu qaba. Yoo kana godhe, milkiin isaas kanaan calqaba; deeggarsa uummata bal’aa Oromoo argachaa deemuu danda’a. Yoo kana hin goone garuu, akkuma miidhaan uummata keenyarratti cimaa deemuun, Dr Abiyyis kufaatii hamaadhaaf ofqopheessaa deema jechuu dha. Seenaa boonsaa hojjechuu osoo danda’uu, seenaa badaa hojjetee akka hin hafne, carraa amma uumameef kanatti fayyadamee uummata Oromootiif beenyaa kaffaluu qaba. Beenyaan kunis xiqqaatee yoo xiqqaate nagaa fi tasgabbii uummata kanaa mirkaneessuu dha. Kun kan argamu immoo yoo LYM uummatarraa hatattamaan ka’ee qofaa dha. Dhumarratti, akkuman kanaan duras irra deddeebi’ee jechaa ture, gaafiin uummata Oromoo inni bu’uraa jijjiirama xixiqqoo AWDUIn godhamuun (innumtuu kan danda’amu yoo ta’e??) deebii argachuu akka hin dandeenye jala sararuun fedha. Kuni kan argamu qabsoo ittifufuudhaan hireen uummata Oromoo uummatichumaan mirkanaa’uu yoo danda’ee dha jedheen amana. Sirna Wayyaanee keessatti, hanguma fedhe jijjiiramni bu’uraa yoo godhame, gaafii Oromoo ni deebisa jedhee hin yaadu. Hanga dhimma biraatiin walitti deebinutti nagaan turaa! Ulfaadhaa!


Hiriirri mormii boruuf yaamamuu irratti atakaaroo wahiitu muldhata. Kanaaf qabxiilee muraasa kaayuun barbaachisaadha.

Jawaar Mohamediin 1) Magaalota muraasa keessatti, fakkeenyaaf Naqamtee, hiriirri mormii yaamamuu quban qaba. Sadarkaa Oromiyaa guututti waamamuu isaa hin agarre. Godinoota Gujii lamaan dabalatee yunivarsitiilee garagaraa keessatti guyyoota muraasa dabran mormiin godhameera. Kan Naqamtees yoo ta’es itti fufa isaa malee waan haaraan uumamee atakaaroo uumu hin jiru. 2) Ummanni yeroo kamittuu sababa fedheefuu hiriira nagayaa taasisuun mirgadha. Kan nuti jeechuu dandeenya akeeka hiriirichi itti waamame madaaluun xiinxala tarsiimootifi tooftaa gochuun yaada gorsaa dhiheessuudha. Ummanni yoo nu dhagaye ni fudhata ykn itti fufa. 3) Yeroo ammaatti dhimma MIDROC walqabatee mormiin hin barbaachisu kan jedhu sirrii miti. Gaafiin deebii hin arganne, argachuufis akka deemtu wanti ifatti muldhisu hin jiru. MNO dura dubbii sobaati jedhe. Itti aansee quba hin qabu jedhee waakkachuun dhugaadha. Faallaa sanii dubbi himaan ministeera albuudaa guyyaa har’aa ibsa kenneen, hayyamichi akka hin haqamneefi rakkoon jiru ummata hubannaa qabsiisuu dhabuudha qofa jedhe. Inumaatuu sadarkaa ministeeraa, yunivarsitii Finfinneefi Awuroppaatti qorachiifnee keemikaalli MIDROC miidhaa akka hin geessisin mirkaneessine jedhe. Qorannoo ( environmental impact assessmen) godhame jedhame hamma ammaa ifa hin baafne. Hubadhaa akka bara dabree MNO gaariidha federaalatu jallate malee jechuun alagaatti quba barana laga hin ceesisu. MNOfi federaallis harka paartii tokkichaa jiru. Gochi gaafa Oromoon taaytaatti hin bahin yakka jennee balaaleffannee morminee dhiigni itti jiqe, oromoon taaytaatti baheef sirrii hin ta’u. Rooroon roorrdhuma, firaanis taatee diinan raaw’atamtus. 4) OPDOn gama tokkoon LYM kaasuu didaa gama kaaniin LYM keessatti hiriira bahuun nama ficcisiisaa jechuun qoosaa itti gaafatamummaa hin qabneedha. Akkuma amma dura jenne LYM kaasuuf aangoo guutuu kan qabu OPDOdha. Kan kaasuu hin barbaannes isaani. kana kan gootuuf ammoo qabsoo quucarsuufi sirna abbaa irree Qeerroon gandaafi aanaatti jalaa diige san deebiftee jaaruuf malee sababa biraa homaa hin qabdu. Maqaa LYM ummata nagayaa irratti tarkaanfiin humnaa fudhatamnaan kan itti gaafatamu isaani malee ummata mirga isaa karaa nagayaan gaafatee miti. LYM kun kan OPDOn korojoo hattee dabarsite malee kan seeraa akka hin taane namuu beeka. Labsii seeraan alaa kanatti dahattee lubbuu nama tokko balleessinaan OPDOn darsa ishii Oromiyaa keessaa guurrattee Maqaletti galuuf qophaayuu qabdi. 5) Dhimmi Midroc kun saffisaan furmaata argatee hayyamni kun haqamee miidhamtoonni beenyaa argachuu baannaan dhimma Maastar Pilaanii biraati ta’a. Qabeenyi kun kan Oromiyaa hundaati. Ilmaan gochi suukanneessaan sun irratti raaw’atamu kan Oromoo hundaati. Kanaafuu godinni Gujii kophatti yoo falmu laaluun sirrii miti. Akkuma Maastar Pilaanii waloon qabsaayee haqsiise, daangaa waloon falmatee kabachiise, hayyama MIDROC kanas tokkummaan itti qabsaa’ee haqsiisuu qaba. Yakkamtootas seeratti dhiheessa. Ijaa kana ta’eef MNO’s ta’ee kan federaalaa yeroo gabaabaa keessatti hayyama kana haquu baannaan waamichi qabsoo Oromiyaa guutuuf ni godhama. Ummata keenya Gujiitinis sabni keessan cufti ijaa gurra isaa dhimma kanaaf kennee hordofaa akka jiruufi, yoo mootummaan saffisaan tarkaanfii sirreeffamaa hin fudhanne taate isin waliin falmatee aantummaa isaa qabatamaan akka agarsiisu shakkii takka hin qabaatinaan jedha.


Bofa Lafa Jiru Ulee  Harka Jiru!

Baarentuu Gadaa Irraa// Uummanni Oromoo waggoota hedduuf addatti bara bittaa wayyaanee waggoota 27n darbaniif mirga abbaa biyyummaa isaa dhiitamee osoo qabuu hiyyoomee, beelaa fi dheebuuf saaxilamee mankaraaraa jira. Mirga abbaa biyyummaa sarbame kana deeffachuuf ammoo qabsoo walirraa hin cinne, qabsoo hadhooftuu gaggeessaa ture. Addtti waggoota 3n -4n darban kana keessa qabsoon uummanni Oromoo sirna gabroonfataa Wayyaanee irratti gaggeessaa turee fi jiru qabsoo fakkeenyammaa guddaa qabuudha. Kan wareegamni qaqqaaliin itti kaffalame. Mootummaan TPLF/EPRDF uummata Oromoo waggoota 27n darbaniif hidhee, ajjeesee amma isa gahu saameera. Oromoon isa kana jalaa of baasuf addatti qabsoon inni gaggeessaa ture FXG seenaa biyyattii keessatti kan addaati. Saboota cunqurfamoo biroofuu fakkeenya guddaa ta’eera. Qabsoo gaggeessaa turee fi jiru kanaannis murna faashistii TPLF/ /EPRDF jedhee of waamu kana dhiphuu hamaa keessa galcheera. Bakkaayis sochooseera. Akka mataa gadi qabatu, akka osoo hin jaalatin tarkaanfilee tokko tokko fudhatus dirqeera. TPLF/EPRDF Murna yakkamaadha, mootummaa shiftootaati, waggoota 27n darbaniif yakka sukanneessaa saboota biyyattii hundarrattuu addatti ammoo saba Oromoo irratti xiyyeeffatee yakka sukanneessaa danuu raawwateera. Ilmaan saboota biyyattii hedduun sirna faashistii kana baqataniis qayee fi qabeenya isaanii dhiisanii biyyaa bahaniiru. Hedduun Galaanaaa fi gamamoojjittis dhumuun eenyu jalaawuu dhokotaa miti. Kan hafan biyya isaanii irratti hidhamanii, samamanii, gargaarsa mootummaa dhabanii hiyymmaa, beelaaf saaxilamaniiru. Haa ta’uutii yakka sirni kun raawwatuuf osoo gadi hin jedhin saboonoonni qabsaawoonni qaroon sabaa uummata Oromoo gabrummaa bara dheeraa jala jiru gabrummaa halagaa jalaa baasuuf cichoominaa fi jabinaan falmaa turaniiru. Falmaas jiru. Saboonnii biyayttii addatti sabni Oromoo erga murni TPLF/EPRDF ofiin jedhu kana jalatti kufee kaasee guyyaa tokkoofilleen ciisee hin beeku, Uummanni Oromoo hammeenya sirna kanaa bu’uurumarraa waan hubateef dhaaba isaa ABO, Ilmaan isaa qeerroo waliin ta’ee falamaa mirga abbaa biyyummaa gaggeessaa ture. harralleen irraa hin dhaabbanne. Akkuma argaa jirru qabsoon isaas firii naqatee sirnichaa dhiibee sadarkaa xumurarraan gaheera. Qabsoon eegalame finiinee itti fufnaanis sirni kun akka yeroo gabaabduu keessatti buqqayee badu shakkiin hin jiru. Mootummaan abbaa irree fi faashistiin waggoota 27f uummattoota biyyattii addatti saba Oromoo keessumaa ilmaan isaa irratti xiyyeeffachuun yakka sukanneessaa adda addaa raawwachaa ture TPLF EPRDF ofiin jedhu kun mootummaa soban beekamuudha. Mootummaa aantummaa uummataa hin qabne mootummaa abbootiin irree ijaaraniidha. Sirni kun aangoo humnaan qabate kanarra turuuf ammoo holola adda addaa karaa ergamtoota isaa gaggeessaa ture, amma ammoo hojii isaa isa ijoodha. Murni kun Oromoon aangoo hunda dhuunfate holola jedhurraa kaasee amma dhaaboolee mormitootaa koo ta’an waliin marii’achuufan jira. Midiyaalee dhuunfaa biyyoota alaa taa’anii sagalee uummata dhageessisan akka gara biyyaa galanaii tamsaasa isaaanii kallattiin biyyaa tamsaasan waamicha goonaaf kan jedhu yoo waadaan kijibaa galamuu fi tarreeffamu arginee dhageenyee jirra. Dhugumatti hololli gaggeeffamaa jiru kun holola dhugaatii jennee yoo ilaalle garuu akkuma abbootiin yoo dubbii mammaaksan fixan yaa marqaa si afuufuun si liqimsuufi jedhan san hololli wayyaaneen Dr.Abiyyis ta’e dabballoota OPDO bobbaasuun gaggssaa jiru holola kijibaa, holola yeroo ittiin bitachuuti. Sirni kun har’a kan gaafii ummataatiif deebii kennaa jiru fakkaatee, qondaaloota TPLF tokko tokko aangorraa gara duubattii deebisee kunoo Oromootu gutummaa gutuutti aangorra jira jedhus ni kijiba. Ni Riphee malee dhugaadhaan gaafii ummataaf deebii kennaa hin jiru. kaayyoon sirna kanaa holola fakkeessii boru gongumaa sirna kana jalatti deebii hin arganneen warra mirgaaf falamu yoo danda’e laamshessee oolee bulee akkuma amala isaa bakka riphee ka’ee yakka isaa itti fufuufi. Sabboontoota qabsaawoota mirga saba isaaniif falaman hidhuu ajjeesuu fi dararuun qabsoo saboota aaddatti qabsoo Oromoo rarraga bilisummaarra gahe kana yoo danda’e karaatti hanbisuufi. Kun ammoo shakkii ykn ta’innaa laataa miti. Amala wayyaanoonni bara qabsoo gaggeessaa turaniirraa eegalee ittiin beekamaniidha. Wayyaanoonni yoo muddaman ni araarmna, waliin hojjenna jedhanii kan isaan amanee itti hiiqe hidhaa, daraa fi ajjeesaa bakka buutee dhabamsiisaa turan. Ammas kanumaaf hololaa, riphaa jiru. Sirni TPLF/EPRDF kun yoo dhuguma qulqullummaan jijjiirama waaraa kan saboonni biyyattii addatti uummanni Oromoo barbaadu hojiirra olchuuf jiru ta’e, yoo dhuguma dirreen dimookiraasii akka ballatu barbaada ta’e gaafii ummataa hordofee maaf mootummaa cehuumsaa hunda hammatu hin dhaabne? Maaf akka ABOn jedhu bakka qaamni 3n jirutti haasaan dhugaa hin taasifamne maal sodaata? Maal shakka ? sirni kun yoo dhuguma akka midiiyaaleen bilisaa kanneen akka SBO, Sagalee Qeerroo,TV Gaadisa dhugaa ykn ONN, OMN, Esat fi kan fafakkaatan tamsa’aniif fedhii qaba ta’e maaf biyyatti koottaa jedhee waamuu dura bakka jiranii kanumti facaasan akka uummata bira sirnan gahuuf uggura ykn ukkaamsaa gaggeessan hin dhaabne? Kun qoosadha, DR Abiyyi waan hin fakkaanne qoosaa jira. Diraamaa fookkisaa goftoliin isaa wayyaanoonni dalagi jedhaniin calliseetuma osoo hin gulaaliin taatoo ta’ee dalagaa jira. Dirmaa kana keessattis waan hin taane ta’ee of muldhisaa jira. ykn “over act” godhaa jira. Kun ammoo Tiyaatirichaa dhugaarraa fageessee harkatti busheessaa jira. Mee yeroo ammaa kana ilmaan Oromoo meeqatu mana hidhaa jira? Meeqatu ammoo komaandi postiin guyyaa guyyaan dararamaa fi ajjeefamaa jira? Saamichi qabeenyaa hoo ammami? Deebiin isaa ifadha. Kumaa kitilatu hidhamaa fi ajjeefamaa jira, hidhamees mankaraaraa jira. Saamichis amma hin qabu. Kan qalbiin hubatee ilaaluuf sirnichi ni riphe malee hin kufne, sirnichi dhiphuu amma qabsoo Oromootiin itti bule ykn keesse seena kana jala darbuuf diraamaa ykn tiyaatira dalagaa jira malee dhuguma hin jijjiramne. Jijjiramuufis fedhee hin qabu. Aangoon inni Oromoof qoodee ykn kennees hin jiru. Mataa gadi qabate malee bineensummaan isaa akkuma jirutti jira, Afuura xiqqoo argannaan amala isaa isa beekamuun san gadi baasun hidhaa, dararaa fi ajjeechaa jumlaatti akka deebi’u shakkiin hin jiru. kana ammoo cimsanii hubachuun akkaan barbaachisaadha. Oromoos ta’ee saboonni biyyattii hunduu holola yeroo ammaa kana TPLF dhaabolee ergachaa turee fi jiru kanneen akka OPDO,DHDN,BADN of dura oofuun gaggeessaa jiru akkaan hubachuun barbaachisaadha. Sirnicha Eenyuyyuu amanuu hin qabu. Sirnichi kan amanamuu miti. Keessumaa Oromoon shira sirnichaa adda baafatee beekuu qaba. Oromoon kan qabsoo isaa gaggeessaa tureef mirga abbaa biyyummaaf malee haangoo bubbutuu miseensoonni OPDO sirnicha tajaajilaa turanii fi jiraniif kennamuufi miti. Mootummaan TPLF /EPRDF kun mootummaa takkaa dhugaa dubbatee hin beekneedha. Dhugaa hin beeku. Mootummaa sobaa fi ajjeechadhaan humrii isaa dheereffachaa as gaheedha. Kanaaf ammoo waggoonni 27n darban ragaa guddaadha. Yoo akka dabalataatti kan barbaachisu ta’e ammoo dhaabooleen mirga namoomaaf falman kanneen akka Aministii Intarnaashinaal, human raayit woch, Ligii mirga namoomaa gaafa Afrikaa fi dhaabooleen siysaa fi mirga namoomaaf falaman hedduun dabaa fi soba mootummaa kanaa ragaa bahaa turan ragaa bahaas jiru. Tibbuma dabrsine kana yeroo 2ffaaf kan impaayeera san daawwatan itti gaafatamaan dame mirga namoomaa idil addunyaa komishinar Ziyaad -alhuseen yeroo daawwannaa isaanii fixanitti ibsi isaan gaaxeessitotaaf kennan mootummaan sun kan hin amnamne mootummaa kijibaa ta’uu isaaf rgaa guddaadha. Zayaad al huseen ibsa gaazeexeessitootaaf kennaniin dhiittaan mirgaa impaayeera sana keessatti raawwataa turee fi jiru akkan hamamadha addatti kan Oromoo iarrattai raawwate erga jedhanii booda, yoo tarii kan mootummaan EPRDF kan jedhu dhugaa ta’ee hojiirra oole, yoo tarii inni dhaaboolee siyaasaa mormitootaa waliin ni teenyee mira’annee furmaata siyaasaa finna jedhu, inni yakka dhala namaarratti biyya sana keessatti raawwataa turee fi jiru ni qoranna furmaata itti kennina jedhu dhugaa ta’e ni bullee ilaalla jedhaniiru. Hubadhaa angoowaan olaanan biyyoota gamtoomanitti hogganaa damee mirga namoomaa idili addunyaa ta’an kun kan jedhan dhuguma TPLF/EPRDF kan jedhe hojiirra olcha hin jenne taro yoo dhugaa ta’ee hojiira olchan jedhan, mootummichi kan hin amanamne kan waan jedhu hojiitti hin hiikne mootummaa sobaa fi dhiittaa mirga namaan jiraatu ta’uu ifatti ragaa bahan . kanaafuu Oromoon waggoota 27f dhiitame sabni holola sirna kanaa amanuuf hin jiru jechuudha. Amanasa hin ture, amanuus hin qabu. Egaa sirna hunduu sobduu ta’uu isaa mirkaneeffatee ragaa irratti bahaa jiru kana falli namarraa buusu qabsoo qofa. Oromoonis kanuma hubatee qabsoo isaa eegale FXG jabeessee itti fufee bilisa of baasuu malee fala biraa waan hin qabneef qabsoon ittaa fufu jenna. Sirni kun sirna yoomiyyuu isaaf hin ciifne, sirna soba fi isa balleessuuf kutatee ka’e, kan guyyaa itti eegataa jiru ta’uu beekuu qaba. Beekuu qofas osoo hin taane qabsoo eegale falmaa mirga abbaa biyyummaa isaa finiinsuun dubbii fardiidha. Diinni/ halagaan amma barbaadeeyyuu si jaalle jedhu jaalalli isaa amma haalli mijaawufitti ta’uun beekamaadha. Kanaafuu dubbiin “Bofa lafa jiruu, ulee si harka jiruu maalan sigorsa”? akkuma jedhamu san waan ta’eef diina qabsoo keenyaan butute kana xumura itti gochuun akka malee barbaachisaa waan ta’eef qabsoon cimee itti haa fufuun dhaamsa keenya!


Ammas kanatti deebi’anii? Dozer takkitti ooyruu qunnaa keessa dhaabanii buufata xayyaaraa jaarraa jirra jedhan.

Buufata Xiyyaaraa Yaaballoo ? Yaa OPDO !!! Uummata Keenya Goodina Booranaa Waggoota 27 kana keessatti sochii misoomaa kamuu irraa haalota adda addaan uggura turtan . #OPDO‘n dhakaa bu’uuraa Koolleejii , Yunversiitii kaa’uun hawaasa keenya soba turtan. Uummanni keenya hardhas rakkina bishaan dhugaatiifi furmaata hin arganne. Dhimmi Koolleejiifi Yuniversiitii deebii hin arganne . Goodinni Booranaa hardhas akka baldhina isaaf Hospitaala lubbuu qabu takka hin qabu, namni keenya yoo dhibame gara Magaalota Hawaasaa , Walayitaa , Arbaaminicii deema. Aanalee akka Areeroo , Taltallee keessatti Hospitaala hamma ijaarra jechuun hawwii qofaan bara meeqa Hawaasa keenya sobuun heddu miitan .Aanalee Goodinicha hardhas rakkina ifaa qabu . Hayyee kan darbe dabree jira. Akkumma #OPDO’n haaromte “kaleessi hardha miti” jettan rakkoo Uummata kanaa bu’uura irraan furuun dirqamaa dha. Buufata Xayyaaraa baantan kana dura dhimmi daangaafi nageenyaa dursuun dirqama dha. Buufata xayyaaraan gaaffii Uummataatti golga gochuun gaaffii Uummataa ukkaamsuuf hin yaalinaa!! Buufatni xaayyaaras akkuma bu’uuralee misoomaa kanaan dura dhakaan bu’uura kaa’amee lafarra harkifamaa jiru sanaa, akka boodatti hin deebine, akkasumas hojiin kun harka saamtotaa akka hin seenne fi sirnaan akka hojjatamu dhaamna . Adeemsa gulantaa haromsaa keessa jirra. Waanti hundi galgala tokkotti akka hin taane ni hubbanna; garuu dhimmi nageenyaa wanta wal nama gaafachiisu miti. Kanaaf MM FI PMNO gama Hawaasa Booranaa bu’uun gaaga’amaa fi miidhama haawasa keenya irrat dhaqqabeef gaaffiwwan bu’uuraa Horsiise Bulaa keenyaa maalidha wanta jettu gara hawaasa Booranaatti bu’uun akka Hawaasa dhageettan dhaamna. Uummanni keenya uummata aadaa , duudhaa , safuu qabuuf fi Uummata sirna Gadaan bulu uummata hayyuudha. Yoo buutanii teessanii isaan dhageessan Barnoota guddaa fudhattu. Yoo dansa hojjatan isin jajabeessa yoo karaa irraa maqxan isin gorsa wanta taheef deema Hawaasa keenyaa dhageefadha!! Kanuman jedha!! Horaa bulaa!!


“Dhimma Misooma Warqii Midrookiin wal qabsiisee aangoo naannoleen qabeenya uumamaa bulchuu irratti qaban ija seeraan maal akka fakkaatu barsiisaankoo duraanii Dr Dejene Girma Janka Afaan Amaaraan barreesse animmoo gara Afaan Oromootti hiikee isiniif maxxanseera dubbisaa. (Qaamoleen Bulchiinsa mootummaa naannoo Oromiyaas barreeffamattiin isin fayyaddiitii itti gargaaramaa. Hin rafinaa, dammaqaa) Har’a heera mootummaa keewwata 51(5) fi 52(2) irratti waan muraasa jechuun barbaada. Yeroo hedduu gaaffiiwwanii fi yaadota keewwattoota kana bu’uura godhatan nan arga, akkasumas nan dhaga’a. Gabaabaadhumatti qabeenya uumamaa ilaalchisee keewwatni 51(5) aangoon tokkichi inni mootummaa federaalaaf kennu akkaataa qabeenyi uumamaa kun itti buluu fi itti fayyadamuu qabu irratti seera baasuu qofa. Kana irraan kan hafe aangoo biraa kiisa mootummaa federaalaa keessa kaa’e hin qabu. Karaa biraatiin immoo mootummooleen naannoo seera mootummaan federaalaa baase bu’uura godhachuun qabeenya uumamaa bulchuuf aangoo akka qaban heerichi keewwata 52(2)(d) jalatti akka fuunyan fuula keenya irra jiruutti ifa godhee kaa’a. Asirratti mootummooleen naannoo aangoo qabeenya uumamaa bulchuu qabu gaafa jennu ”bulchuun” maali jechuun ni danda’ama. Jecha kanaaf hiikkoleen garagaraa itti kennamuu kan danda’an yoo ta’es seera mootummaan federaalaa baase raawwachiisuu fakkeenyaaf ulaagaawwan seera mootummaa federaalatiin ba’an jalatti ka’aman kanneen akka EIA(Environmental impact assessment) guutamuu isaanii mirkaneeffachuun hojiiwwan albuudaa fi k.kf irratti heyyama kennuu, haaressuu, daangessuu(suspend) fi kaasuu kan dabalatu ta’uunsaa garuu falmisiisaa natti hin fakkaatu. Egaa qabeenya uumamaa ilaalchisee walitti dhufeenyi mootummoota lamaanii (federaalaa fi naannolee) kana yammuu fakkaatu keewwatni 50(8) immoo mootummooleen lamaan kun walii isaanii akka kabajan jechuunis inni tokko aangoo isa kaanii akka kabajuu fi akka harkaa fudhachuu hin qabne ifatti tumee jira. Saamichi aangoo ykn aangoo wal harkaa butuun (usurpation of power) yoo jiraate immoo gara keewwata 9(1) qajeelcuudhaan tarkaanfiin akkanaa raawwatiinsa hin qabu jechuun ni danda’ama. Kana ka’umsa godhachuudhaan dhimma hojii albuudaa irratti heyyama kennuu, heyyama haaressuu, heyyama daangessuu fi heyyama haquudhaaf aangoo kan qabu eenyu gaaffii jedhu kaasuun sirriidha. Akka kootti yoo ta’e seerotni kan biroon waan fedhan kan jedhan yoo ta’eyyuu sadarkaan isaanii Heeraa gadi waan ta’eef hojii albuudaa guddaas ta’e xiqqaa irratti heyyama kennuu, haaressuu, daangesuu fi haquun gaalee ”qabeenya uumamaa bulchuu” jedhu waliin walitti dhufeenya dhimmoota kan qaban waan ta’eef dhimmichi Heera mootummaa keewwata 52(2)”n dhimma ilaalamudha. Kun taanaan immoo aangoon isaa kan mootummoolee naannoo ta’a jechuudha. Heerichi aangoo kana mootumma federaalaaf kennuu utuu barbaadee silaa ifatti aangicha adda baasee mootummaa federaalaaf kenna ture. Kanas immoo heericha keewwata 52(1) irraa hubachuun ni danda’ama. Keewwatni kun aangoon mootummaa federaalaa aangoo ifatti keewwaticha jalatti ibsaman qofaa ta’uu agarsiisa. Fakkenyaaf heerrchi keewwata 98(3) jalatti mootummaan naannoo fi mootummaan federaalaa hojii albuudaa gurguddoo irratti waliin ta’uun gibira galii fi kaffaltii rooyalitii akka murteessanii fi funaanan ni tuma. Kunis kan ta’e galii hojii albuudaa irraa argamu irratti mootummaan federaalaa ga’ee akka qabaatuuf taasifame. Haala kanaan hanga ifa ta’ee mootummaa federaalaaf aangichi hin kennamnetti immoo aangoon heyyama kennuu, haaressuu, daangessuu fi kaasuu kan mootummaa federaali jechuun sirrii natti hin fakkaatu, dabalees heericha keewwata 52(1) faanas kan wal faallesau ta’a. Walumaagala, qabeenya uumamaa (albuuda, gaasotaa fi k.k.f) irratti aangoon heyyama kennuu, haaressuu, daangessuu fi kaasuu fi akkasumas hojiin bulchuu biroon aangoo mootummaa naannooti malee aangoo mootummaa federaalaa akka hin taane heericha keewwata 51(5), 52(1) fi 52(2)(d) irraaa hubachuun ni danda’ama. Kanaafuu qaamni qabeenya uumamaa kana akka itti fayyadamuuf akka misoomsuuf heyyama argate tokko yoo badii raawwate tarkaanfii bulchiinsaa kan fudhachuu danda’u qaama aangoo sana of harkaa qabu jechuunis mootummaa naannoo ti amantaa jedhun qaba. Qabatamni lafa irra jiru ykn hojimaatni jirubmaal fakkaata kan jedhu inni dhimma biraati. Kanuma Dubbiin!” #DrDejeneGirmaJanka