Obbo Jawaarfaa "murteen mana murtii kabajamaa hin jiru" jechuun dhaddacharraa hafan

Obbo Jawaar Mahaammad dabalatee namootni afur "murteen mani murtii kennu kabajamaa hin jiru" jechuun dhaddacha har'aarraa hafan. "Qaamni seera raawwachiisu hanga seera hin kabajnetti mana murtii hin dhiyaannu" jechuun himatamtoonni afur mana murtiitti iyyataniiru. Mana Murtii Olaanaa Federaalaa ramaddii Lidataatti dhaddachi shororkaafi yakkoota dhimmoota heeraa tokkoffaa himata Obbo Jawaar Mahaammadfaa namoota 24 irratti akkaataa ragaaleen Abbaa Alangaa itti dhagahaman irratti iyyata Abbaan Alangaa fooyyessee dhiyeesseef deebii himatamtootaa dhagahuuf ture har'atti kan beellame. Haata'u malee dhaddacha har'aa irratti Obbo Jawaar Mahaammad, Obbo Baqqalaa Garbaa, Obbo Hamzaa Adaanafi Obbo Dajanee Xaafaa dabalatee himatamtootni 10 dhaddacha irratti hin dhiyaanne. Galmee himataa kana keessaa namootni afur; Obbo Jawaar Mahaammad, Obbo Baqqalaa Garbaa, Obbo Hamzaa Adaanafi Obbo Dajanee Xaafaa mana murtiitti dhiyaachuuf fedhii akka hinqabne iyyata mana sirreessaatiif erganiin himaniiru. Himatamtoota afraniin alatti kunneen biroo maaliif dhaddacharraa akka hafan abbootii seeraatiin kan gaafataman bakka bu'aan mana sirreessaa Qaallittii, himatamtoonni kunneen biroos dhiyaachuu waan hin barbaadneef hafuusaanii himan. Himatamtoonni kunneen Obbo Guutuu Mul'isaa, Arafaat Abubakar, gaazexeessaa Mallasa Dirribsaa, Shamsaddin Xahaa, Ajajaa 50 Kennee Duumechaafi Ajajaa 50 Daawit Abdataati. Gama biraatiin Mastawaard Tamaam, Amaan Qaalluu, Alamaayyoo Galataa, Boonaa Tibilee, Ajajaa 50 Yaalamwarq Asaffaa, Saajin Olaanaa Geetuu Tarrafa, Ajajaa 10 Taammiraat Huseen, Saajin Olaanaa Bashir Huseen, Saajin Itti aanaa Sabbooqaa Qaaqoofi Boggaala Dirribsaa dhaddacha har'aa irratti dhiyaataniiru. Sababa dhaddacha har'aa irraa hafanif ilaalchisee iyyata Obbo Jawaar Mahaammad, Obbo Baqqalaa Garbaa, Obbo Hamzaa Adaanafi Obbo Dajanee Xaafaa ergan maal akka ta'e Abbootin Seeraa himaniiru. ''Iyyanni himatamtoonni afran dhiyeeffatan "murteen Manneen Murtii qaama seera raawwachiisuun kabajamaa hin jiru. Namootni mana murtiitiitin bilisa jedhaman deebi'anii hidhamaa jiru. Qaamni raawwachiistuu hanga seera hin kabajnetti mana murtiitti hin dhiyaannu," kan jedhu akka ta'e abbootiin seeraa galmicha of harkaa qaban dubbataniiru. Abukaatoowwan himatamtootaa gama isaaniitin dhimma miseensa koree hojii raawwachiistuu kan ta'an Obbo Abdii Raggaasaa eeruun, murteen manneen murtii kennan qaamolee seera raawwachiisaniin hojiirra ooluu dhiisuun himatamtoota abdii kuchisiisuu kan danda'u ta'uu himan. Kana malees sirnuma haqaa biyyattiif yaaddoo ta'uu dubbatan. Haata'u malee maamiltoota isaanii waliin mari'achuun dhaddachatti akka dhiyaatan akka taasisaniif beellamni biraan akka kennamuuf gaafatan. Abbootiin Alangaa gama isaaniitin himatamtootni "dhaddachatti hin dhiyaannu" jedhan poolisii mana sirreessaatin hidhamanii akka dhiyaatanif ajajni akka kennamuuf gaafatan. Akka filannoo lammaffaattis yoo himatamtootni dhaddachatti dhiyaachuu hin barbaadne dhimmisaanii iddoo isaan hinjirretti akka ilaallamu mana murtii gaafatan. Manni murtichaas yaada garee lamaanii erga dhaggeefatee booda himatamtootni ykn abukaatoonni isaanii iyyata abbaan alangaa ragagaaleensaa dhaddacha cufaafi golgaa duuba ta'un jecha akka kennanif fooyyessee dhiyeesserratti deebii qaban Waxabajjii 28 bara 2013 gama waajjira registiraaraa mana murtichaan akka dhiyeessan ajaje. Kana malees himatamtoota afran iyyata dhiyeeffatanii dhaddacharraa hafaniin alatti kunneen biroon sababa maalin dhaddacha har'aa irraa akka hafan Manni Sirreessaa akka ibsufi beellama itti aanutti (Waxabajjii 29, 2013) akka isaan dhiyeessu ajajeera. Himatamtootni hara'a iyyata dhiyeefatan afran (Obbo Jawaar Mahaammad, Obbo Baqqalaa Garbaa, Obbo Hamzaa Adaanafi Obbo Dajanee Xaafaa) immoo maqaa isaaniitin ajajni isaan qaqqabee gaafa Waxabajjii 29 bara 2013 dhaddachatti akka dhiyaatanis manni murtichaa ajajeera. Ji'a Waxabajjii bara 2012 keessa ajjeechaa artiist Haacaaluu Hundeessaa booda kan qabaman Obbo Jawaar Mahaammad fi namootni galmee isaanii keessatti argaman kunneen biroon labsii yakka shororkeessummaa ittisuu fi to'achuuf bahe, labsii yakka telekoomii, labsii bulchiinsaafi to'annoo meeshaa waraanaa fi seera yakkaa biyyattii keewwata garaagaraa darbuun ture kan himataman. Manni Murtii Olaanaa Federaalaas himatawwan labsii bulchiinsaafi to'annoo meeshaa waraanaan walqabatan jaha akka addaan citan murteessuunsaa ni yaadatama. Obbo Dajanee Guutamaa, Dr Birhaanamasqal Abbaba Sanyii fi Tsaggaayee Raggaasaa Araarsaa namoota biyya keessa hin jirreefi galmee Obbo Jawaar Mahaammadfaa keessatti himatamanidha. Jawaar Mahaammadiifi kanneen biroos ajjeechaa aartist Hacaaluu Hundeessaatiin walqabatee tibba hookkora umameen ture qabamuun hidhaman. Erga yeroo sanaatii kaasee dhimmisaanii mana murtiitti ilaalamu erga eegalee kunoo waggaa tokko ta'uuf jira.


Walitti bu'iinsa Cinaaksaniitiin namoonni ajjeefaman, kaan qe'eerraa buqqa'an

Godina Harargee Bahaatti jiraattoonni Aanaa Cinaaksan Ganda Daarimuu kan naannoo Somaaleetiin waldaangessu keessa jiraatan hidhattoota naannoo Somaaleerraa dhufaniin dararamaa jiraachuu BBCtti himatu. Bulchaan Aanaa Cinaaksan Obbo Abdulnaasir Sheekh Mohammad amsaanitiin rakkoon daangaa kun kan bubbule ta'uu mirkaneessan. Sababa walitti bu'iinsa torbee darbe keessa umamee qofaan abbaa warraa 582 ta'u qe'eerraa buqqa'uu Obbo Abdulnaasir dubbatan. Itti Gaafatamaan Waajjira Kominikeeshinii Aanaa Cinaaksan Obbo Hangaasaa Mohammad gamasaaniin, sababii walitti bu'iinsa tibbanaatiin lubbuun namoota baduufi beeladdoonni jiraattoottaa saamamuu mirkaneessaniiru. Jiraattuun ganda Daarimuu nageenyaaf jecha maqaanshee akka hineeramne gaafatte tokko dargaggeessi umuriinsaa digdama hin guutne tokko qawweedhaan rukutamee akka du'e himti. ''Maabara kooraa Daawwee ganda Daarimuu keessatti hidhattoonni naannoo Somaalee meeshaadhaan rukutanii ajjeesan. Uumatarratti erga dhukaasa bananii booda uummanni kaan fiigee baqate, inni garuu waan rukutameef fiiguu hin dandeenye ture. Isa booda haada mormatti kaa'anii lafarra harkisanii ajjeesan,'' jette haati kun. Uummanni humna hidhate kana baqatee gaaratti galee jiraachuu kan himtu haati kun: ''ijoolleen qe'eetti hafte waan nyaattuu fi dhugdu dhabdee beelaan dhumuuf. Kan baqatanii bosonatti galanis waan nyaatan hin qaban. Maatiin wal hin argu,'' jechuun haalli keessa jiran himti. ''Hidhattoonni kunneen karaa nutti cufan. Gargaarsa bakka biraatiillee argachuu hin dandeenyu. Namni du'ee osoo hin awwaalamin bakkee keessa kan jiru hedduudha. Mootummaan akka nuuf birmatu barbaanna,'' jette. Jiraataan BBCn kan biraas humni hookkara uummatatti kaase kan gama naannoo Somaaleerraa dhufuu hima. Himannaa jiraattoonni kaasan kana  gama Somaaleetii qulleeffachuuf Bulchaa Aanaa Tulluu Guled bilbillu illeen yaada argachu hindandeenye. Wayita dubbachiif barbaadaniitti yaadasaanii BBCn ni keessumeessa. Jiraataan kun akka jedhaniitti bakki kun daangaarratti waan argamtuuf waldhabdeen daangaa kun kan tureedha. ''Rakkina bara TPLF liyyuu haayilii naannoo Somaaleen walqabatee naannoo kana ture ammallee hin furamne,'' jedha. Garuu waldhabdee kan hammaate Caamsaa darbe gaafa 27 irraa eegaleetis jedhan. ''Torban lamaan kana waan hamtuutu jira. Guyyaa guyyaan hanga lubbuu nama shaniitu darbaa jira. Walitti bu'iinsi uummata Somaalee Girii fi uummata Oromoo Jaarsoo jedhaman gidduutti. Garuu liyyuu haayiliitu duuba jira.'' Dhuma torbee darbeetti qaamoleen mootummaa gama lameenuu dhimmicharratti mar'achuu quba qabaachuu kan himu jiraataan kun, garuu ammatti wanti furame akka hin jirree fi namni ajjeefamuun itti fufu himeera. Gosoonni Somaalee Girii fi Oromoonni Jaarsoo maatii ta'anii kan waliin jiraatan ta'uu kan himan jiraataan kun, sababa lafaatti maatiin walwaraanuun rakkoo hamtuudha jedha. Sababa walitti bu'iinsa kanaatiin horii fi namni bishaan dhuguu dhorkamu hima jiraataan biraa ammoo. ''Eela bishaanii sabni jaarsoo loonsaa oobaafataa ture amma kan Elamhaar jechuun, bakka Bakkanniisa jedhamu hidhattoota qubsiisuun horiin Jaarsoo akka hin dhugne irraa ittisan. Yeroo ammaa uummanni fi horiin waan dhugan dhabanii dhumaa jiru.'' Kanaafuu uummanni Jaarsoo bishaan dhabee dheebuudhaan du'uurra jedhee humna qabuun ofirraa qolachuuf yaalaa jira jedha namni kun. Ammaan tanas eddoowwan saboonni Oromoo Jaarsoo keessa jiraatan kan akka Elahram, Bakkanniisa, Didawaleed, Geelboob fi Fedha'ad hidhattootaan to'atamanii jiraachuu himu jiraattonni. Qaamni motummaa maal jedhe? Bulchaan Aanaa Cinaaksan Obbo Abdulnaasir Sheekh Mohammad rakkoon daangaa kun kan bubbule ta'uu BBCtti himan. Bakka amma rakkoon itti mudate kana ji'oota muraasa duras rakkoo hammaataan mudatee tures jedhan. ''Rakkooleen walitti bu'iinsaa aanaalee Cinaaksan (Oromiyaa) fi Tulluu Guled (kan naannoo Somaalee) gidduu ture yeroof tasgabbaa'ee ture. Amma garuu haalli jiru deebi'ee hammaate,'' jedhan qondaalli mootummaa kun. Rakkoon kun kan bara mootummaa TPLF tureedha kan jedhan Obbo Abdulnaasir, mariin yeroo garaagaraatti taasifamus sababa hidhattoonni naannawa kana jiraniif jecha furamuu hin dandeenye jedhan. ''Rakkoon daangaa kun baay'ee walxaxaadha. Qabeenya saamuun, dhokatanii nama ajjeesuun, nama madeessuun darbee darbee ni mul'ata. Erga torbee darbeetii ammoo haalli jiru gaarii miti. Weerarri hammaateera. Wayita raayyaan ittisa biyyaa gidduu seenu walitti bu'iinsi kun ni dhaabbata, yoo inni deemu ammoo deebi'ee ka'a'' jechuu rakkinicha ibsan. Atakaaroon dhimma daangaan walqabatuu kun kan eegale bara Abdii Ilee bulchaa Naannoo Somaalee tureedha kan jedhan Obbo Abdulnaasir, ''garuu uummatis gam-lachuunuu hidhataa waan ta'eef walitti bu'a. Margaa fi bishaan irratti walitti bu'u. Qaamni horii saamuu barbaadus jira,'' jedhan. ''Bakki rakkoon amma itti mudate bakka humni addaa naannoo Somaalee buufatanii jiranittidha. Bakkumasaan jiranitt immoo hawaasnis wal haleelee beeka,'' jedhan Obbo Abdulnaasir. Akka Obbo Abdulnaasir jedhanitti sababa walitti bu'iinsa kanaan torbee darbe keessa qofa abbaa warraa 582tu qe'eerraa buqqa'e. Miidhaanis lubbuu namaarraa akka qaqqabee fi saamichis horii irratti akka raawwatame himaniiru qondaalli kun. Itti Gaafatamaan Waajjira Kominikeeshinii Aanaa Cinaaksan Obbo Hangaasaa Mohammad gamasaaniin  ''Uummata manasaa jiru osoo inni daangaa namaatti hin darbin, daangaasaatti darbanii weeraraa jiru. Humni weeraru kun naannoo Somaaleerraa dhufe,'' jedhan. ''Turtii torba lama hin caalle kana keessatti haleellaa raawwateen namoonni du'an yoo xiqqaate 17tti tilmaamamu. Loon, gaala, re'ee fi beelladoonni biroon hedduunis saamamaniiru.'' jedhan Obbo Hangaasaan. Waldhibdeen kun gandoota Aanaa Naannoo Oromiyaa Cinaaksan fi kan Naannoo Somaalee Tulluu gidduutti kan deemaa jiru. Dhimma kanarratti yaada gama naannoo Somaaleen jiru argachuuf Bulchaa Aanaa Tulluu Guled Obbo Guled Mahaammad Adam biratti bilbillus dubbachuuf akka itti hin tolle nutti himan.


'Qondaalli ABO Yaasoo Kabbabaa 'waggaa lama hidhamanii bilisa jedhamuun naaf hin galu' jedhe

Qondaalli Adda Bilisummaa Oromoo Yaasoo Kabbabaa waggoota lamaaf erga hidhaa tureen booda guyyaa dhiheenya kana mana hidhaatii bilisaan gadhiifaman. Jijjiirama biyyattii keessatti dhufe hordofee dhaaba ABO waliin Eertiraa irraa gara biyyaa kan galan Obbo Yaasoon Kabbadaa, Onkololeessa bara 2020 ture kan hidhaman. Waggoota lamaan kanatti manneen hidhaa sadii keessa turuu kan himu qondaalli siyaasaa kun, dhimma himannaa isaa fi namoota galmee isaa jalatti himataman irra ture akkas jechuun BBC’tti hime. “Ani nama siyaasaatis ta’u kanin hojjedhu hojii siiviliiti. Loltuus miti. Ajajaa waraanaas miti. Himanni narratti baname himannaa shororkeessummaati. Himatichi angaa’ota mootummaa ajjeesisita, ajaja kennitee shororkeessummaa keessatti hirmaatte kan jedhudha” jedha. “Yeroo himanni kuni narratti banamu biyya kana keessa dhaabni shororkeessaa jedhame hin jiru. Bakka dhaabni akkasii hin jirretti namni shororkeessaa ta’e jira jechuunuu waaanuma hin yaadamne. Garuu himanni keenya akkana fakkaata ture”.Galmee isaa jalatti namootni jaha himatamanii akka turanii fi waggaa lamaan kanatti yeroo 36 mana murtiitti dhihaachuus dubbata. “Yeroo 36 yeroon dhadhacha irratti argamu kana ragaan narratti dhihaates hin jiru. Nama deddeebisuu, mankaraarsuudha kan ture. Nuti hidhamtoota siyaasaa waan taaneef haqa karaa seeraatiin arganna jennees yaannee hin beeknu. Raakamuudha kan ture” jedha. Waxabajjii 23, 2021 mana hidhaa irraa kan gadhiifaman Yaasoo fi namoonni galmee isaa jalatti himataman adeemsa ittiin gadhiifamanis akkas jechuun hima. “Waggaa lama guutuu ergan hidhamee boodee ‘Bilisa’ jedhee na gaggeesse manni murtii. Ani waggaa laman hidhame bilisa miti. Yaasoon waggaa lama hidhamee bahe jedhamuu qaba malee bilisa jechuun sirrii miti. Ani hidhameen bahe malee bilisa hin baane” jedha. Akkaataa adeemsa seeraatiin namni hidhame tokko hanga ragaan irratti qindaa’utti ji’oota sadii hanga afurii yoo hidhamee bahedha bilisaan gadhiifame kan jedhamus jedha Yaasoon. Namni yeroo qorannoo sana darbee hidhame beenyaan kanfalamuufii osoo qabuu waggaa lama hidhamee bilisaan baate jedhamuun waan naaf hin galledhas jedha Yaasoon. Turtii waggoota lama mana hidhaa kanaan booda fayyummaadhaan bahu fi gadhiifamuu isaatiinis miirri addaa itti dhagahamu akka hin jirres himeera. “Gaafan qabsoo ABO’tti seenu hidhamuun, dararamuun, miidhamuun akka jiru nan beeka. Kanaaf anii fi jaallan kiyya hidhamuudhaan dura, yeroo hidhaa fi hidhaadhaa bahu gidduu miirri addaa nutti dhagahamu hin jiru” jedha. Obbo Yaasoo Kabbabaatiin alas qondaalonni ABO ol-aanoo fi miseensotni isaa hedduun mana hidhaa keessa akka jiran paartichi irra dedeebiin beeksisaa turunsaa ni yaadtama. Kanumaan walqabates, dhaabbatichi filannoo biyyaalessaa Itoophiyaa tibbana gaggeeffame irratti osoo hirmaatiin hafe. Dhaabbanni Aminastii Internaashinaal dhiheenya kana dura ta'aan dhaaba ABO Obbo Daawud Ibsaas magaalaa Finfinneetti ''hidhaa mana keessaa'' irra akka jiru himuun, balleessaa yoo qabaatan ta'e mootummaa himannaa akka irratti banu ykn akka gadhiisuuf gaafachunsaa ni yaadatama.


Waayyuu Guutoo - simbira Booranatti qofaa argamtu beektuu?

Hawaasni Booranaa simbira naannoosaaniitti qofaa argamtu kana, "Waayyuu Guutoo'' jedhee waama. Maqaan saayinsaawaan simbira kanaaf moggaafame ammoo Piriins Rispoli Turaakoo yoo ta'u, seenaa adda ta'e qaba. Piriins Rispoolis maqaa nama bara 1890  keessa waa'ee sanyii lubbu-qabeeyyii qorachuuf Itoophiyaa seeneefi gara biyya dhalootasaa Xaaliyaanitti otoo deebi'uuf jedhuu naannoo Hora Abbayyaatti arbi dhaanee ajjeesedha. Maqaan simbira kanaas kan moggaafame maqaa qorataa kanaan akka ta'e ragaaleen ni mul'isu. Boorsaan ykn shaanxaan isaa gara Xaaliyaanii wayita gahutti simbirroo miidhagduu eegee dheeraa qabdu keessatti argamuutu himama. Yaadannoosaaf jecha maqaasaatiin sanyiin simbirroo kun moggaafamte. Maalummaa simbira Oromiyaa keessatti qofaa argamtu kana Dhaabbata Bosonaafi Bineensa Bosona Oromiyaatti ogeessa bineensota bosonaa kan ta'an Obbo Cammaraa Zawudee BBCtti himaniiru. Sanyiin simbira Turaakoo gosa sadii kan qabdu yoo ta'u, gosti simbirroo miidhagduu kanaa Oromiyaa, Boorana naannoo Areeroo lafa bal'ina km2 600 ta'u keessatti argamtii jedhan. Kanatti dabaluun akka ibsanitti, simbirroonni hawaasni naannoo maqaasaanii, ''Raareefi Qaaqaa'' jedhanii waaman Itoophiyaa qofa keessatti kanneen argaman yoo ta'u, godina Boorana keessatti ni argamuu jedhan Obbo Cammaraan. Simbirri kun bosona uumamaa Areeroo keessatti kan argamtu wayita ta'u, bakkichi Paarkii Biyyaalessaa Booranaatiin alatti argama jedhan. Simbirri kun halluu adda addaa kan qabduufi iddoo tokkichatti  daangoftee jiraatti jedhan. Simbirroo bifaan miidhagduu taate Piriins Rispolis Turaakoon, simbirroota sanyiin isaanii akka hin badne yaadda'amu keessaalle jirti. Itoophiyaan qabeenya simbirrootan beekamtuu yoo taatu, harki caalan sanyii simbirroota kanaa Oromiyaa keessaatti argamu. Akka Obbo Cammaraan jedhanitti yoo ta'e, gosoota simbirroota Itoophiyaatti argaman keessaa %90'n Oromiyaa keessatti  argamu. Simbirroota 18 Itoophiyaa qofa keessatti argaman keessa 16 Oromiyaa keessa jiraatu. Simbirroota kana keessaa afur Booranatti simbirrootaa sanyiin isaanii baduuf saaxilamaa jiran  keessatti ramadamu jedhan Obbo Cammaraan. Walumaagalatti gosoota bineensa bosonaa 320 biyyattii keessatti argaman keessaa %80 kan ta'an naannoo Oromiyaa keessatti argamu. Isaan keessaa akka addunyaatti akaakuun 28 Oromiyaa keessatti qofa kan argaman ta'uusaanii ogeessi dhaabbata bosonaafi bineensa bosonaa Oromiyaa Obbo Cammaraa Zawudee eeraniiru. Obbo Cammaraan akka ibsanitti, sirnaakkoon naannichaa badiirraa eeguun simbirroota kana badiirra akka hambisutti lakkaa'u. Egeree simbira kana eeguufi bosona uumamaa iddoo jiraattu balaa ibiddaafi qonnaaf akka hin oolfamne eeguun fala sirriidha jedhan. Lakkoofsi simbirroota kanaa meeqa akka ta'an tilmaamuun alatti ragaa quubsaa qabatamaa akka hin qabne dubbatu Obbo Cammaraan. ''Simbirri kun iddoo murtaa'e qofaatti waan argamtuuf dhibeef yoo saaxilamte baduu dandeessi'' jedhan. Bosona simbirri kun keessa jiraattu eeguun alatti kunuunsi simbira kanaaf addatti yeroo ammaatti godhamu akka hin jirre dubbatan. Obbo Cammaraan akka jedhatti, turistoonni kutaalee addunyaa gargaararraa Itoophiyaa seenaa turan simbirroo kana dhaqanii dawwataa turan. Hawaasni naannoos simbira kana beeka,  turistoota daawwataniirra bu'aa argatu jedhan. Kanaaf, hawaasni naannoo simbirri kun akka eegamtu tumsaa qab jedhan. Simbirroo kana dabalatee, bineensota bosonaa kan kunuunsinu ykn eegumsa taasifnuuf waan miidhaganiif ykn uumama waan ta'aniif qofa miti kan jedhan Obbo Cammaraan, "Jiraachuufi jiraachuu dhabuu dhala namaatiif barbaachisoodha," jedhan. Bineensonni bosonaa jiraachuun dhalli namaa akka jiraatuuf murteessaa ta'uun hubatamee, mootummaan fayyadama lafaa ilaalchisuun imaammata rakkoo kana furu mijeessuu qaba jechuun gorsu. Hawaasni naannoo bineensonni bosonaa jiran jiraatan, wantota bu'uura jireenyaa ta'an ittiin jiraatan guutuufiin barbaachisaadha jechuun dubbatan. Bineensonni bosonaa hambaa biyyaafi dhaalmaa dhalootaati kan jedhan Obbo Cammareen, hambaa maallaqaan bakka hin buufamneefi dhaalmaa dhalootatti darbu kana akka hin badneef kunuunsuu barbaachisa jedhan.


Filannoo Itoophiyaa 2021: Qabxiilee ijoo beekuu qabdan shan

Itoophiyaan Waxabajjii 21 filannoo gochuuf jirti. Kunis wayita kaaba biyyattiitti waraanni lubbuu nama hedduu galaafate adeemaa jiruu akkasumas wayita sodaan beelli hamaan uumamuu mala jedhu jirutti. Dabalataan kutaalee biyyattii keessatti walitti bu'iinsi sabaa fi fincilli hidhattootaan mootummaarratti gaggeeffamaa osoo jiruuti. Filannoon kun silaa Hagayya bara darbee gaggeeffamuuf kan ture, sababa weerara Covid-19n baranatti dabarfame. Filattoonni mana maree federaalaa teessoowwan 547 qabuuf bakka bu'oota filatu. Paartiin teessoo olaanaa argate mootummaa hundeessee MM biyyattii bulchus filachiifata. Filannoon kun kan marroo jahaaffaa yoo ta'u marroon shanaffaan bara 2015 ture kan gaggeeffame. Erga bara 2018 MM Abiy Ahimad aangootti dhufanii as filannoo gaggeeffamu kan jalqabaati. Gamanumaan filannicharratti gaaffiin gurguddaan ka'aa haa jiraatu malee MM Abiy filannoo bilisaa fi haqa qabeessa ta'a jedhanii waadaa galaa turan. MM Abiy kan aangootti dhufan fincila uummataa waggootaaf gaggeeffame hordofee yoo ta'u, akkuma aangootti bahaniin wantoota hedduu jijjiiruu eegalan. Hidhamtoota siyaasaa gadi dhiisan, dubartoota heddumminaan gara hoggansaatti fidan, malaammaltummaarratti lola banan, biyya ollaa Eertiraa waliin nagaa buusan. Kanaanis beekamtii horatanii hanga badhaasa Noobeelii addunyaa injifachuu gahan. Filannoon kunis biyyattii gara dimookiraasiitti kan ceesisu jedhame abdii guddaan kan eegamaa turedha. Osoo baay'ee hin turiin garuu namni biyya ollaa waliin nagaa buusuun leellifaman kun biyya ofii keessatti waraanatti seenan. Naannoo Tigraay kan bulchaa ture TPLF haleellaa Raayyaa Ittisa Biyyaa ajaja Kaabaa irratti raawwate hordofuun MM Abiy gara naannichaatti waraana bobbaasan. Waraana kanaan namootni kumaatamaan lakkaa'aman du'uu akka hin oolle himama. Sababa waraana kanaan beelli naannicha keessatti uumamuus gabaasaaleen jiru. Ka'umsi waraana kanaa inni ijoon filannoon bara darbe ture dheereffamuudha. TPLF filannoon dheereffamuu mormuun kophaatti filannoo naannoo gaggeeffate. TPLF yeroos MM Abiy weerara dhukkubaatti daheeffachuun aangoo seeraan ala dheereffachuufi jechuun komachaa ture. MM Abiy akkuma aangootti bahaniin ADWUI kan waggoota 27 oliif TPLFn durfamaa ture diigan. Dhaabni kun paartilee sabaa afuriin kan ijaarame ture. ADWUIn waraana mootummaa Dargii waliin godhe injifachuun bara 1991 aangootti kan dhufe yoo ta'u, filannoo bara 2015 gaggeeffamee kan ukkaamsaa fi hanna guddaan qeeqamu sagalee hunda argachuun injifate. MM Abiy paartii kana gara paartii Badhaadhinaatti jijjiiran. MM Abiy paartii biyyaalessaa tokko qabaachuun wal qoodinsa sabaa hambisee tokkummaa biyyaa jabeessa amantaa jedhu qabu. Kanneen isa qeeqan garuu sab-daneessummaa baalleessuufi jechuun isa himatu. Aangoo ofiin of bulchuu naannolee gara jiddugaleessatti fudhachuufi jechuunis qeeqamu. Akka Boordiin Filannoo Biyyaalessaa Itoophiyaa jedhutti paartileen siyaasaa 40 ta'an kaadhimamtoota dhiyeeffataniiru. Garuu hedduun isaanii paartilee naannooti. Walumaagalatti manneen maree federaalaa fi naannoleef kaadhimamtoonni 9,000 ta'an akka dorgoman hima boordiin filannoo. Kunis seenaa filannoo Itoophiyaa keessatti isa olaanaadha jedha. Haa ta'u malee paartileen mormituun dhiibbaa mootummaan irraan gaheen qophii filannoof barbaachisu gochuu akka hin dandeenye komatu. Keessumaa paartileen naannoo Oromiyaa gurguddoon filannicha keessaa of baasanii jiru. Addi Bilisummaa Oromoo Bitootessa darbe filannoo keessaa bahuu beeksise. Kunis sababa hoggantoonni isaa hidhamanii fi waajjira isaa muummee Finfinnee jiru dabalatee waajjiraaleen isaa jalaa cufamaniif akka ta'e beeksise. ABOn dhaaba naannoo MM Abiy keessatti dorgoman Oromiyaa keessatti deeggarsa guddaa qabudha. Koongirasiin Federaalistii Oromoo - paartiin Jawaar Mohaammad sababoota kan ABOn wal fakkaataniin filannoo keessaa dhiibamee baafamuu Bitootessa darbe hime. Kanneen hidhaa jiran kaadhimamtoota akka Jawaar, qindeessitoota filannoo fi taajjabdoota akka ta'an hima KFOn. TPLF dhaaba shororkeessaa jedhamee labsameera. Hogganoonni isaa gariin yoo ajjeefaman, gariin mana hidhaa jiru, gariin ammoo waraanarra jiru. Kanaaf gama mormitootaan namni siyaasaa sadarkaa biyyaatti maqaa qabu filannoo kanarratti hirmaachaa jiru hogganaa IZEMA Birhaanuu Naggaa qofa. Birhaanuu Naggaa filannoo bara 2005 irratti kantiibaa magaalaa Finfinnee ta'uun filatamee ture. Boodarra baatilee 21f hidhamee erga hiikamee booda biyyaa bahee Ameerikaatti barsiisaa Yuunivarsitii ture. Hundeessitoota dhaaba Ginboot 7 kan hidhannoon mootummaan falmaa ture keessaa tokko. Bara 2018 MM Abiy gara aangootti bahuun booda Ginboot 7 fi hogganaan isaa Birhaanuu Naggaa qabsoo hidhannoo dhiisuun gara biyyaa deebi'an. Lakki. Filannoon kun naannoo Tigraayitti guutummaatti hin gaggeeffamu. Naannichi wayita ammaa bulchiinsa yeroo MM Abiy dhaabaniin bulaa jira. MM Abiy Sadaasa darbe injifannoo labsanillee naannicha keessa ammallee waraanni jira. Akka Boordiin Filannoo jedhutti naannicha keessatti yeroon filannoon itti gaggeeffamu akkuma bulchiinsi yeroo buufataalee filannoo banuu danda'een ifa godhama jechuun Rooyitars gabaaseera. Dogoggora waraqaa filannoo irratti argameen naannolee filannoo 54 keessatti filannoon hanga Fulbaana 6 bara 2021tti dheereffameera. Walumaagalatti naannolee filannoo 547 keessaa 78 keessatti sababa nageenyaa fi hanqina loojistikii filannoon hin gaggeeffamu akka Rooyitars gabaasetti. Walitti bu'iinsi kutaalee biyyattii iddoo gara garaa jiru filannicharratti dhiibbaa uumuu mala. Tigraayitti dabalataan humnoonni mootummaa Oromiyaa keessatti finciltootaan lolaa jiru. Naannoo Amaaraa keessatti walitti bu'iinsa sabaan, Beenishaangul Gumuz keessatti ammoo gaaffiin lafaa fi qabeenyaan wal-qabatuun namoonni hedduun ajjeefamaniiru. Caamsaa darbe Gamtaan Awurooppaa "ulaagaalee ijoorratti mootummaa waliin waliigaluu dhabuu" eeruun taajjabdummaa keessaa bahuu beeksise. Gamtichi ergama isaa walabummaan raawwachuu akka danda'u mootummaarraa mirkaneeffachuu dadhabuu fi meeshaalee qunnamtii akka hin galchine dhorkamuu ibse. Ministeerri Haajaa Alaa Itoophiyaa murteen Gamtaa Awurooppaa kun "amanamummaa filannichaaf barbaachisaas, murteessaas miti" jedhe. Gareen seenaataroota Ameerikaas baatii darbee rakkoolee nageenyaa eeruun filannoon akka dheereffamu gaafatanii turan. Ministeerri haajaa alaa Ameerikaas yeroo gara garaa filannichi bu'aa barbaadamu fiduu dhiisuu mala jechuun yaaddoo qabu ibsachaa ture. Boordiin Filannoo Itoophiyaa garuu filannicha akkaataa seera Itoophiyaa fi ulaagaalee idiladdunyaatiin gaggeessaa akka jiru hima. Namoota sagalee kennu jedhaman miliyoona 50 keessaa miliyoonni 37 ol galmaa'uus boordichi beeksiseera. Filannichi Waxabajjii 21 bara 2021 ykn Waxabajjii 14 bara 2013 kan gaggeeffamu yoo ta'u bu'aan filannoo jalqabaa guyyoota shan keessatti, bu'aan waliigalaa ammoo guyyoota 23 keessatti ibsama.


Ajjeechaa shamarree Seenaa Raggaasaan 'qaama shakkinu hin qabnu' jedhu maatiin

Shamarree Seenaa Raggaasaa Sambata Duraa galgala namoota "ammaaf hin beekkamneen" ajjeefamuushee maatii fi qaamoleen mootummaa BBCtti himaniiru. Godina Shawaa Lixaatti jiraattuu magaalaa Gincii kan turte shamarree Seenaa Raggaasaa ajjeechaanshee erga dhagahame booda yaadootni garagaraa himamaa jiru. Ajjeechaan kun Sambata Duraa galgala naannoo sa'aa tokkootti raawwatamuusaa BBCtti himan obboleessi shamarree kanaa Obbo Leenjisaa Raggaasaa. ''Obboleettii isheefi hiriyaashee waliin gara manaa osoo galanuu namootni uffata gurraacha uffatan lama duubaan dhufanii balbala mana keessa jiraatan irratti rasaasaan ishee dhahe," jechuun BBCtti himan. Shamarree Seenaa waqtii sanatti maatishee magaalaa Olonkomii jiran biraa galaa akka turtes Obbo Leenjisaan himaniiru. Ammatti qaama ajjeechaa kana raawwachuu danda'a jedhanii shakkan akka hin qabne kan himan Obbo Leenjisaan, "nuti wanti shakkine wanti tokkollee hin jiru. Yoo waaqni jedhe dhimma qorannaa boru booda jalqabna," jedhan. "Mootummaa yemmuu gaafannu 'warra bosona jirantu ajjeese' nun jedhu. Qaama sanis oggaa gaafannu 'warra mootummaatu ajjeese' nun jedhu. Kanaaf adda baafachuu hin dandeenye," jechuunis himan. Shamarree Seenaa Raggaasaa siyaasa keessa hirmaachaa akka turtes obboleessi ishee Obbo Leenjisaan dubbataniiru. Itti Gaafatamaa Waajjira Komunikeeshinii Aanaa Dandii kan ta'an Obbo Biyyasaa Hirkoo, ajjeechaan shamarree Seenaa Raggaasaa naannoo Buufata Fayyaa magaalaa Ginciitti raawwatamuu BBCtti himan. "Dhugaa dubbachuuf taanaan 'mana hidhaatii baatee qaama mootummaatin miidhaan kun irratti qaqqabe' kan jedhu olola sobaati," jedhan. "Maatiinshee waajjira poolisiitti dhufanii eeruu kan laatan 'namatu bilbilee waame' kan jedhudha," jechuunis himan. Shamarree Seenaa Raggaasaa siyaasa keessatti hirmaannaa akka hin qabne maatiirraa odeeffachuu himan Obbo Biyyasaan. ''Mucayyoon nama nagaa, nama tasgabbooftuu, nama jireenyashee gadi buutee jiraachaa jirtudha. Nama siyaasa keessatti qooda qabaattee, diigumsa biyya kanaa keessattis gahee qabaattee qaamni mootummaallee tarkaanfii irratti fudhachuuf adeemsisu miti," jedhan. Yakki ajjeechaa akkanaa magaalaa Gincii keessatti irra deddeebin mudachaa jiraachuu kan himan Itti Gaafatamaan Waajjira Komunikeeshinii Aanaa Dandii kun, ji'oota sadii duras dargaggoon tokko bifuma walfakkaatun "namoota hin beekkamnen" ajjeefamuusaa himan. Ajjeechaa shamarree Seenaa wajin walqabatee namni to'annoo jala oole akka hin jirre himuunis poolisiin ajjeechicha qorachaa akka jiru dubbataniiru. Sirni awwaalchaa shamarree Seenaa Raggaasaa guyyaa Wiixataa raawwatameera. Ajjeechaa lammiilee nagaa wajjin walqabatee yeroo garaagaraatti mootummaan dhaabbilee mirgoota namoomaafi miseensoota hawaasaatin qeeqamaa turuunsaa ni yaadatama. Gama kaaniin mootummaan Itoophiyaa ajjeechaa namoota nagaafi hokkorra bakkeewwan adda addaatiif 'Waraana Bilisummaa Oromoo' kan 'ABO-Shanee' ykn 'Shanee' jedhee waamu irra deddeebiin gaafatama taasisa.


Maal Mallisaa: Taateewwan hin dagatamne jaha Haacaaluu Hundeessaa ittiin yaadatamu

Artiist Haacaaluu Hundeessaa waggaa tokko dura A.L.I Waxabajjii 22, 2012 galgala sa'a 3:30 irratti Magaalaa Finfinneetti rasaasaan rukutamee ajjeefame. Ajjeechaa isaatiin namoonni afur shakkamuun to'atamanii dhimma isaanii mana murtiitti hordofaa jiru. Hanga yoonaa sababni ajjeechaan irratti raawwate hin beekamu. Albamni artiist Haacaaluu sadaffaan mata duree 'Maal Mallisaa?' jedhu yeroo lubbuun jiru dalage maatii fi hiriyyoonni isaa walitti qaban, Wiixata Finfinneetti eebbifameera. Jiruu fi jireenya Haacaaluu keessatti taateewwan yaadatamoo hedduu keessaa muraasa akka armaan gadiitti qindeessineerra. Sanyii Mootii - albama jalqabaa Haacaaluun uummataan ittiin wal baredha. Sirbi Sanyii Mootii jedhu kan aadaa Jimmaan sirbame kun miira namoota hedduu kan hawwatee fi sirboota Haacaaluun beekkamtii ittiin argate keessaa isa tokkodha. Galaanni Gibee guutuus, daaktuuf bidiruun nama ceesisaaGaraan jaallate hin rafu, halkaniif guyyaa nama deemsisaaaAni sosodaadhe baranaa qalbii kootii, Gibee gamaan jaalladhee sanyii mootii Sirbi qeenxee bara 2015tti viidiyoo muuziqaa waliin dabaalamee bahe, Maalan jira?, daran gurra horate - dhaggeeffatamees hin quufamu. Sirbi kun Oromoota sababa babal'ina magaalaa Finfinneen qe'ee fi qabeenya isaaniirra buqqa'an irratti xiyyeeffachuun kan hojjetame yoo ta'u diddaa uummataa jijjiirama mootummaa bara 2018f galtee guddaa ture. Haacaaluun A.L.I Hagayya 2009 [Hagayya 2017] turtii BBC waliin taasiseerratti ''Maalan jiraa waanuma keessa kiyyaan barreesse. Uummanni battalatti galeeraaf. Kaanis gaafatee galeef. Kanammoo uummanni baruun anaaf gammachuudha,'' jedhee dubbate. ''Gullalleen giddugala Finfinneeti kan jedhu Haacaaluun, ‘Weerara lafaa isa gidduurraa ka’uun barbaade,’’ jechuun miidiyaa Ethio-Tube jedhamutti dubbate. ‘‘Kan ammaa yoo kaafnu kan duriis yaadachuun nurra jira waan taheef, kanaafin hojii kana hojjedhe,’’ jedha. Mudde bara 2017 konsartii namoota naannoo Somaaleerraa buqqa'aniif galii walitti qabuuf magaalaa Finfinnee galma bar-kumeetti qophaa'erratti bakka aanga'oonni olaanoo gurguddoo jiraniitti 'araat kiiloof situ aane' jechuun kallattii qabsoo akeeke. Waltajjiin sun kallattin TV irratti tamsa'aa ture. "Alaa eegaa hin abjootiin, abjuu hin taane kaafadhuKaafadhu fardakeen loli araat kiloof situu aane.." Geerarsa kana booda diddaan uummataa jabaatee MM Abiy Ahimad Eebla bara 2018 gara aangootti dhufan. Irra deebiin Adoolessa bara 2018 sagantaa simanna pireezidantii Eertiraa Isaayyas Afawarqiif galma barkumeetti qophaa'erratti sodaa tokko malee roorroo sabasaarra gahaa ture bulgaafate. "Nurraa dhoowwi yaa Lammaa, nurraa dhoowwi yaa Abiy, Nurraa dhoowwaa yaa biyyaa yookan Qeerroottan iyya" jechuun ajjeechaa Harargee, Mi'eessootti yeroos raawwate balaaleffate. Artist Haacaaluu Hundeessaan sirboota qabsoo fi dhimooota saba Oromoo irratti xiyyeeffatan weellisuu irra darbee lammilee Oromoof gargaarsa gochuunis ni beekama. Laammileen Oromoo naannoo Somalee irraa buqqa’anii Haramaayaa kaampii Hammaarreessaa qubatan achitti argamuun jajjabeessee, deeggarsas godheefii ture. Haasawa buqqaatota kanaaf imimmaaniin dabaalee taasiseenis “booruu ifatti ni baana” jechun dubbatee ture. “Ummatni Oromoo, ummata Oromoo fi daangaa Oromiyaa mitii daangaa Itoophiyaa irraayyuu diina tiksaa ture. Daangaa Itoophiyaa guututtii osoo lafti qotamee Lafee Oromootu baha" jechuun galatni Oromoo silaa buqqaafamuu ta'uu hin qabu ture jedhe. "Amantanis amanuu baattanis boru ifatti baana, har’i kaleessa miti, haleessis har’a miti” jechuun buqqatotatti hamilee hore. Hacaaluu Hundeessaan injifannoon Adawaa injifannoo saba Oromoo ta’uu isaa yaadachisuuf jecha kabaja Adawaa 123ffaa irratti abbooti fardaa Oromoo 300 ol walitti qindeessuun agarsiisa fardaa Finfinneetti qopheesseera. “Har’an falmee sireessaa seenaa karaarraa maqe,” jechuun addababbayii Masqalaa irratti kan geerare Haacaaluun gotoota Oromoo injifannoo Adawaa keessatti ga’ee guddaa qaban maqaa dhahuun faarseera. "Biyyaa dhiigaan suphine, biyya lafeen ijaarreKanaaf cichinee lolla akka diinni nunyaarreeGarasuu yaa ilma Dhukii, ilma walee Walisoo Sodaadhe eenyurraan dheessa, sittan ba’e anisoo" Haacaaluun ajjeefamuu isaatiin torbee tokko dura yeroo dhumaaf OMN turtii taasisee ture. Turtii kanaan qeeqa namoonni hedduun 'qabsoo gatee mootummaatti michoome' jechuun irratti kaasaniif deebii kennee ture. Ajjeefamuun isaan booda hooggantootni mootummaa fi namootni kaaniis af-gaaffii OMN irratti taasise kana akka sababaatti ibsaa turan. “Ani Oromoof qaaliidha” jechuun kan inni dubbate wantoota gaaffii fi deebii kanarratti haasa’ee keessaa kan sammuu namoota hedduu keessatti hafedha jechuun ni danda’ama. Yaadannoo waggaa tokkoffaa ajjeefamuu artiistii Oromoo dhiibbaa guddaa uumuun beekamu kanaa sababeeffachuun albamni isaa sadaffaan osoo hojjachaa jiruu irraa wareegame maatii fi hiriyoota isaan xumuramee gadhiifamee jira. Albamni sadaffaan Art. Haacaaluu Hundeessaa mata-duree ''Maal Mallisaa'' jedhu kan qabu yoggaa ta'u, sirboota 14 of keessaa qaba.


Albamiin Haacaaluu Hundeessaa walleewwan 14 qabu torban dhufu akka gadhiifamu maatiin himan

Albamiin sadaffaa Artist Haacaaluu Hundeessaa yeroo lubbuun ture qopheesse torban dhufu eegalee ummataaf akka gadhiifamu maatiin har’a ibsa miidiyaaleef kennaniin beeksisan. Albamiin isaa sadaffaa mata-duree ‘’Maal Mallisaa’’ jedhu Wiixata Waxabajji 28, 2021 ummataaf gad lakkifama jedhameera. Eebbi albamii Artist Haacaaluu kun guyyaa waggaa tokkoffaa inni itti ajjeefamerra oola. ‘’Hojiiwwan inni osoo lubbuun jiru osoo hojjetuu irraa wareegame kana ummata biraan gahuuf walitti qindeessinee xumurree jirra,’’ jechuun haati warraa isaa Aadde Faantuu Damissee Diroo dubbattetti. "Haceen ani ummata kootiif qaaliidha jedheera. Ummannimmoo isaaf maalidha kan jedhu CD orijinaala isaa bitatee akka seenaadhaaf keewwatu ergaa koo dabarfachuun barbaada,’’ jechuun himte. Akka maatiin har’a beeksisanitti torban dhufu gaafa Wiixataa albamiin inni osoo hojjetuu irraa ajjeefame ifatti bakka keessummoonni argamanitti eebbifama. Sagantaa maatiin qopheessan jedhame kanarratti sababa Covid-19n kanneen hirmaatuu danda’an namoota 450 qofa akka ta’aniifi ummanni akka kana hubatu dhaamaniiru. Sagantaa har’aa irratti kan argame weellisaan gameessi Elemoo Alii ummati CD orijinaala bituun maatii isaa bira akka dhaabbatu waamicha dhiheesseera. Artist Haacaaluu Hundeessaa waggaa darbe Waxabajjii bultii 29, 2020 [ALI Waxabajjii 22, 2012] magaalaa Finfinneetti ajjeefame. Hanga yoonaa sababni ajjeesaa isaa hin baramne. Kanneen ajjeechaa isaatiin shakkamanii to’ataman afur irratti himannaan kan baname yoo ta’u, murtii dhumaa hanga yoonaa hin kennamne. Kana dura Haacaaluun bara jireenya isaa albama lama, ‘’Sanyii Mootii’’ jedhuufi ‘’Waa’ee Keenya’’ jedhu hojjeteera. Kan sadaffaafi osoo hojjechaa jiruu irraa ajjeefame ammoo walleewwan 14 akka qabu maatiin ibsaniiru. Hiriyyaan isaa dhihoo Ingiduu Cimsaa miidiyaaletti akka dubbatetti, Haacaaluun kana dura albamii lamaan ala wallee qeenxee torba hojjeteera. "Haacaaluun saba isaatiif wareegame. Koppii baay’ee maxxansinee waan jirruuf ummanni kabaja Haacaaluudhaaf jedhee yaadannoodhaaf akka mana kaa’u,’’ jechuun gaafate. Albamii sadaffaa Artist Haacaaluu kana kan maxxansiseefi raabsu dhaabbata maatii Haacaaluu kan ta’e Wabii Piromoshin ta’uun ibsameera. ‘’Wabii Piromoshin eenyu yoo jettan, Wabiin mucaa Haacaaluuti. Piromooshin maqaa mucaa isaatiin hundeeffamee jirudha,’’ jechuun obboleessa quxisuu Haacaaluu kan ta’e Sisaay Hundeessaa dubbateera. Akka maatiin ibsanitti, ammatti walleen isaa gama CDn ala gama onlaayiniidhaan lammiilee biyya keessaafi ala jiraniif gama Itunes, Spotify, Amazon dabalatee ni argama. Ammatti ‘’CD 300,000 – 500,000 qopheessinee jirra,’’ jechuun Sisaay dubbateera. Fuulli Fesbuukii maqaa Haacaaluu qabuufi hordoftoota 50,000 ol qabu maatiin akka baname ibsa har’aa irratti miidiyaaleef himameera. Adeemsa wallee isaa ummataaf qopheessuu keessatti waan isaan mudate BBCn kan gaafateef, ‘’Bu’aa bahiin keessa dabarre hangas mara jabaadha jennee waanti [komii dhiheessinu] hin jiru,’’ jechuun deebisan. ‘’Inni waan hunda nuuf salphisee wareegame,’’ jechuun ‘’bu’aa bahii kan nurraa salphise isuma [Haacaaluu],’’ jechuun artistichi ajjeefamun dura dalaguu isaa hime Sisaay . Biyya keessa CD fi dijitaalaan ala ammatti kaassettiidhaan walleen isaa qophaa’ee akka hin jirre maatiin ibsaniiru. Garuu yoo barbaachisaa ta’e qopheessuu akka malan ibsameera. Walleewwan kana duraa irratti Haacaaluun qeeqa, aadaa, jaalala, tokkummaafi dhimmoota garaagaraarratti weelliseera. ‘’Qindeessitoonni afur caalaan irratti hirmaataniiru. Miksingiifi maastarii Abagaaz Kibrawaq Shiwotaatu dalage. Tumsa maatiifi hiriyyootaan as geenye,’’ jechuun Sisaay dubbateera. Wallee 14 kana keessaa sirbi jaalalaa jira, sirbi dhala namaaf hojjete jira, gootummaan ni jira, waa’een gaaffii kaasu ni jira, akkasumas kan tokkummaa kaasu akka jiru Sisaay qabiyyee isaanii dubbate. ‘’Osoo lubbuun jiraatee ofii isaatiif ibsate natti tola,," jechuun imimmaan ija ishiitti kan dhufe haati warraa isaa  albamii haaraa keessa ‘’waa’een maatiillee jira’’ jechuun addatti BBCtti himteetti. Waggaa dura yeroo Haacaaluun ajjeefametti walleen kanneen dalage keessaa ‘’Galatoomaa’’ jedhu miidiyaa hawaasummaa gubbaa gadhiifamaa ture. Maatiin wallee ‘’istudiyoo keessaa miti kan bahe’’ jedhan kun albama haaraa Wiixata dhufu eebbifamu keessa akka jiru dubbatameera. Guyyaa Jimaataa waa’ee albama haaraa irratti addatti BBC waliin turtii kan taasiste haati warraa isaafi haati ijoollee isaa sadii Aadde Faantuun walleen isaa ummata boqochiisa jetti. ‘’Ummanni kuni miira inni keessa jiru waaniin beekuuf sagalee isaa yoo dhagahu ni boqota jedheen yaada,’’ jechuun dubbatte. ‘’Yaadannoo isaa waggaa tokkoffaa irratti ni eebbifama. Bariituu isaa gaafa 22 [Waxabajjii, 2013] kaasee bakka hundayyuu ni raabsama,’’ jette. Ajjeechaan Haacaaluu erga dhagahamee bakkeewwan Oromiyaafi Finfinnee garaa garaatti hookkarri kan uumame yoo ta’u, lammiileen 170 ol lubbuu dhabuu poolisiin ibseera. Lammiilee lubbuu dhaban alatti qabeenyi biiliyoonaan tilmaamamullee barbadaa’eera. Ajjeechaa isaa booda hookkara uumamen walqabatee namoota siyaasaa dabalatee kumaataman kan lakkaa’aman hidhaa seenuun isaanii ni yaadatama.


Obbo Jawaar Mohaammadfaan 'sababa filannoon' mana murtiitti osoo hin dhiyaatin hafan

Obbo Jawaar Mahaammad fi namoonni galmee isaanii jalatti himataman kaan guyyaa Kamisaa har'aa beellamni Mana Murtii Olaanaa Federaalaa ramaddii Lidataatti  qabaatanillee 'nageenyaaf' jecha osoo hin dhiyaatiin hafan. Abbootin seeraa "nageenya himatamtootaafi hawaasa bal'aaf jecha himatamtoonni dhaddacha irratti akka hin dhiyaanne ajajneerra," jedhaniiru. Abbootin seeraa galmee Obbo Jawaar fi Baqqalaa Garbaafaa dabalatee namoota 24 of harkaa qaban guyyoota darbanitti sochiin filannoo olaanaa taasifamaa turuu himan. "Himatamtootaaf eegumsa cimaatu barbaachisa" jechuunis haala sochiin filannoo olaanaa jiru keessatti himatamtoota Mana Sirreessaatii gara Mana Murtiitti fidanii dhufuun rakkisaa akka ta'u dubbatan. Kanaafis Obbo Jawaarfaa namootni 24 filannoo booda Mana Murtiitti akka dhiyaatan dhaddachi ajajeera. Iyyata Abbaan Alangaa ragaaleensaa dhaddacha cufaafi golgaa duuba ta'uun jecha akka kennaniif sababa dhiyeeffateef himatamtoonni deebisaanii akka dhiyeessaniif ture Mana Murtii Olaanaa Federaalaa Ramaddii Lidataatti dhaddachi farra shororkaafi yakkoota dhimma heeraa tokkoffaa har'a [Kamisatti] kan beellame. Dhaddacha har'aa irrattis abukaatoowwan Obbo Jawaar Mahaammad fa'i sadi kan argaman yemmuu ta'u, deebiin iyyata Abbaa Alangaaf qopheessan maamiltoota isaanii bira akka jiruufi isaan of harkaa akka hin qabne dubbatan. Deebii isaanis beellama itti aanutti akka dhiyeessan himan. Manni Murtichaas galmee Obbo Jawaar Mahaammadfaa namoota 24 ilaaluuf Waxabajjii 21 bara 2013ti beellameera. ALI Waxabajjii 2012 keessa ajjeechaa artiist Haacaaluu Hundeessaa booda kan qabaman Jawaar Mahaammad, Baqqalaa Garbaa fi namootni galmee isaanii keessatti argaman kunneen biroon; labsii yakka shororkeessummaa ittisuu fi to'achuuf bahe, labsii yakka telekoomii, labsii bulchiinsaafi to'annoo meeshaa waraanaa fi seera yakkaa biyyattii keewwata garaagaraa darbuun ture kan himataman. Manni Murtii Olaanaa Federaalaas himatawwan labsii bulchiinsaafi to'annoo meeshaa waraanaan walqabatan jaha akka addaan citan murteessuunsaa ni yaadatama. Obbo Dajanee Guutamaa, Birhaanamasqal Abbaba Sanyii (PhD) fi Tsaggaayee Raggaasaa Araarsaa namoota biyya keessa hin jirree fi galmee Obbo Jawaar Mahaammad fa'i keessatti himataman keessatti argamu.


Qondaalli ABO Abdii Raggasaaa si'a 48 mana murtiitti dhiyaatee 'bilisaan' gadhiifamus irra deebiin qabame

Obbo Abdii Raggaasaa erga Guraandhala 28 bara 2020 to'annoo jala oolee hanga manni murtii Oromiyaa bilisa isa jedhetti si'a  48ffaaf mana murtiitti dhiyaachuu Itti-gaafatamaan qunnamtii uummataa ABO Lammii Gammachuu BBCtti himeera. Abdiin qondaalota ABO waamicha mootummaan taasise simachuun Ertiraa irraa gara biyyaatti galan keessaa tokko yoo tahu, miseensa Gumii Shanee ABOti. Dhuma torban kanaas, Abdii Raggaasaa Mana Murtii Waliigala Oromiyaatti yakka ittiin shakkamerraa bilisa jedhamuun erga gadhiifamee osoo gara mana maatii isaatti deemaa jiruu karaatti qaama nageenyaa mootummaan qabamuun irra deebiin akka hidhame paartiin isaanii BBCtti hime. Abdii Raggaasaa qondaalota ABO kaan waliin erga to'atamanii booda mana hidhaa garaagaraa keessatti hidhamaa akka turan paartichi himeera. Abukaatoon isaanii Obbo Tuulii Baayisaa Obbo Abdii Raggaasaa mana murtii waliigala Oromiyaatti dhiyaatnii himata isaanirratti dhiyaateef erga ragaa ittisaa dhiyeeffatanii booda manni murticha bilisa akka isaan jedhe himan. Mana hidhaa Sabbataa turan keessaa bahuun qondaala ABO isaan simachuu deeman Obbo Jabeessaa Gabbisaa waliin osoo gara man maatii isaatti deemaa jiruu karaatti pooliisin Oromiyaa dhaabsisuun qabanii akak hidhan himan abukaatoon kun. Jabeessaa gabbisaa waliin Alamganaatti erga hidhanii booda isa gali jechuun Obbo Abdii akak achitti hambisan hima Obbo Lammiin. Maatiinis kaleessa deemanii akka achitti isa argan himee, sana booda jechuun, Waxabajji 25, 2021 eegalee garuu bakka isaan buusan barbaannee dhabne, maatiinis hin arganne jedhe. Qondaalli biraa ABO Yaasoo Kabbabaa tibbana waggaa lama yakka shororkeessumaan shakkamee erga hidhameen booda gadhiifame. Abdiin jalqaba yakkoota sadiin himataman. Kan jalqabaa meeshaa telekoomii eeyyama hin qabne fayyadamte akn jedhu ture. Akka abukaatoo isaanii Obbo Tuulii irraa iyyaafannetti himata kana irraa bilisa bahaniiru. Kan lammataa ittiin shakkaman ammoo WBO Zooni Kibbaa jiru situ akka hin galle godhe jechuun yakka shororkeessummaan shakkamanii akka himataman Obbo Tuuliin himan. Yakka ittiin shakkaman kana irraas manni murtii kana dura bilisa isaan jedheera jedhan. Yakki sadaffaa ittiin shakkaman A.L.Itti bara 2008 mucaan tokko aanaa Mooyaleetti gubamuun ajjeefamee akka tureefi Abdii Raggaasaa situ ajaja kenne jechuun ittiin shakkanii himachuu dubbatan. Obbo Abdiin yeroo jedhame kanatti Eertiraa akka turan kan agarsiisu ragaa Paaspoortiifi namaa dhiyeeffachuun ofirraa ittisaa turan. Haaluma kanaan Waxabajji 24, 2021 Mana Murtii Waliigalaa Oromiyaatti dhiyaachuun, manni murtichaa ragaa abbaa alangaafi abukaatoo isaan dhiyeessan ilaaluun yakka ittiin himatamaniif ragaan abbaa alangaa quubsaa waan hin taaneef bilisaan gadhiisuu Obbo Tuuliin BBCtti himan. ABOn oggantoonniifi miseensonni isaa yeroo gara garaatti hidhamuurraa kan aka'e filannoo biyyaalessaa Itoophiyaan gaggeesite keessaa ba'uuf akka dirqame beeksisaa tureera.  Waajjirri dhaabichaa hedduun akka cufamee tures himaa ture. Erga Eebla darbee jalqabee ammoo Hayyu Dureen dhaabichaa Obbo Daawud Ibsaa mana jireenyaa isaanii keessaa akka hin baane dhorkamuus himeera. Lammii Gammachuu qondaalotni dhaabichaa hidhaman hedduun mana murtiitti osoo hin dhiyaatiin akka jiranis himeera. Qondaalotni gariin ammoo mana murtiitti dhiyaachaa turanii manni murtii bilisa erga isaan jedhee ammayyuu hidhamanii akka jiran hima. Isaan keessa miseensi Shanee Gumii  Mikaa'el Booraniifi miseensi Gumii Sabaa Kennasaa Ayyaanaa manni murtii bilisa jedhee erga isaan gadhiisee booda qabamanii akka hidhaman hime qondaalli kun. Daawwit Abdataafi Lammii Beenyaas akkasuma manni murtii bilisa jedhee booda Moojootti hidhamanii turan. Dhiyeenya  ammoo mooraa waraanaa Awwaash geeffamuu dhageenye,'' jedhe Lammiin. Dabalataan dubbii himaa ABO, Battee Urgeessaa, I/G waajjira muummee ABO Gadaa Oljirraa fi kaan akkasuma hidhamnii akka jiran hima. ''Galmee Kiisii Qixxumaa jalatti kanneen himataman keessaa Kolonel Gammachuu Ayyaanaa akka bahu murtaa'ee ture. Mana hidhaattii osoo bahanii karra irratti  qaama nageenyaa mootummaan fudhataman. Qilinxoodhaa baafamanii amma odeeffannoo qabnuun Awwaash Arbaatti jiru,'' jedhe Lammii Gammachuu. Dabalataan Gaazexessitootni SBO akkasuma hidhaa akka jiranii fi mana murtiitti dhiyaachaa akka  hin jirre hime. ABO'n filannoo biyyaalessaa Itoophiyaa 2021 irratti hirmaachuu baatus ''rakkoo siyaasaa, nageenyaafi heera mootummaa biyyattii mudachaa jiru ilaalcha keessa galchuudhaan, filannoon haala akkanaa keessatti gaggeeffamu kamiyyuu seera qabeessa, haqa qabeessaafi walaba ta'uu hin danda'u'' jechuun ibsa baase.


Daawud Ibsaa: Hayyu dureen ABO hidhaa manaarraa akka gadi dhiifaman Amnastii Intarnaashinaal gaafate

Amnastii Intarnaashinaal Hayyuu Dureen Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) Daawud Ibsaa erga Caamsaa 3, 2021 hidhaa mana keessaarra akka jiran hime. Himanni hanga ammaatti irratti dhiyaates waan hin jirreef mootummaan yoo ragaa gahaa qabaate himata irratti yaa banu ykn hatattamaan haa gadhiisu jechuunis gaafateera. Jaarmiyaan mirga namoomaaf falmu kun ibsa baaseen, Poolisiin erga Obbo Daawud Ibsaa manatti hidhee, namni biraa gara mooraa isaaniitti akka hin gallee fi akka hin baane dhorkeera jedhe. ''Haalli fayyaa isaanii yaaddessaadha. Wantoota nyaataaf oolaanii fi barbaachisoo tahan fixaniiru taha yookaan ammoo fixuu gahaniiru taha,'' jedha ibsi kun. "Mana jireenyaa Hayyuu Duree paartii mormituu ABO, Obbo Daawud, poolisiin gaafa Caamsaa 3, 2021 seeraan ala sakkatta'uun meeshaalee elektirooniksii fudhate,'' jedha ibsichi. Waa'ee ibsa kana irratti BBC'n kan dubbise Amnastii Intarnaashinaalitti, qorataa mirga namoomaa Gaanfa Afrikaa kan ta'e Fissahaa Takilee, Daawud Ibsaa A.L.I Bitootessarraa eegalee mana keessatti to'atamanii akka jiran hime. "Mana jireenyaa Obbo Daawud magaalaa Finfinneetti argamu namootni galuu hin danda'an.  Ebla 3, 2021, qaamoleen nageenyaa mana isaanii dhaqanii meeshaalee elektirooniksii mana keessa turan kompiitaroota, moobaayiloota hunda erga fudhatanii booda eenyuyyuu akka hin baaneefi hin galle godhanii akka jiran qaamolee garaagaraarraa mirkaneeffanneerra" jedhe Fissahaan. ''Amma haalli keessa jiran yaachisaa waan ta'eef maaliin akka shakkamaniis, maaliif tarkaanfiin akkasii akka fudhatames wanti ibsame waan hin jirreef, mootummaan yakkaan isaan shakkeera yoo ta'e hatattamaan akka himata irratti banu, yoo ta'uu baatemmoo hidhaa mana keessaa kana akka irraa dhaabu gochuufi 'hubachiisa hatattamaa' kana kan baafneef,'' jedhe. Amnastii Intarnaashinaal ibsa baase kana gara Ministeera Nagaatti akeeke. Kun maaliif kan jedhuuf Obbo Fissahaan akkas jedhan. ''Caaseffama mootummaa amma jiruun Poolisiinis ta'e qaamoleen nageenyaa hundi Ministeera Nagaa jala jiru. Kanaaf, qaamoleen nageenyaa mana Daawud sakatta'aniifi mana keessatti akka to'ataman godhan gaafatamni isaanii Ministeera Nagaaf waan ta'eef ibsa kana gara isaaniitti akeekne.'' Ibsichi mootummaan tarkaanfii hatattamaa fudhachuun akka hidhaa manaa keessaa irraa dhaabuuf akka barreesan hime. Obbo Fissahaan haala hidhaan manaa kun itti raawwateefi amma itti jiran namoota odeeffannoo qaban garagaraarraa mirkaneeffachuu himan. ''Manni isaanii yeroo sakatta'amu namoota achi turan gaafanneerra. Aanga'oota paartii isaanii gaafanneerra. Isaan argachuu akka hin dandeenye, bilbilas akka hin qabne, mana isanii keessa gargaartuu daa'ima xiqqoo qabduun alatti namni biraan akka hin jirre barreerra. Kanaan alatti, qaamolee poolisiitu jira. Kanaaf, maddeen gara garaarraa hubanne,'' jedhan. Itti dabaluun Obbo Daawudiin yeroo ammaa karaa bilbilaas ta'e karaa kamiinuu argachuun akka hin danda'amne himan. Obbo Fissahaan qaamolee nageenyaa mootummaa argachuuf yaalleerra jedhanii rakkoo kan tahe garuu ''adeemsa baratameen bilbila hin kaasan. Ergaa gabaabaatiinis deebii hin laatan. Keessumaa Ministeera Nagaa fi Poolisii Federaalaa dubbisuuf yaalleerra garuu rakkoo bilbila kaasuu dhabuutu jira,'' jedhan. Amnastii Intarnaashinaal ergaa Ministeera Nagaaf barreesseen Daawud Ibsaa mirga bilisaan socho'uu fi yaada isaa bilisaan ibsachuu mulqamuu ibseera. Kana malees, ilaalcha siyaasaa isaafi mormii inni mootummaa irraa qabuun hidhamuu akka hin hafnes ibsa kana keessatti eerameera. Mootummaan dhimma mana keessatti hidhamuu Obbo Daawud Ibsaa ilaalchisee amma dura waan jedhe hin qabu. Obbo Fissahaan namootni siyaasaa biroo hedduun hidhamanii akka jiran quba qabaachuu kaasuun, qondaalotni ABO warri akka Lammii Beenyaa fi Daawwit Abdataa erga manni murtii isaan gadhiisee booda hidhamuu isaanis ibseera. Namoonni siyaasaa hidhaa jiran hidhamtoota siyaasaati jechuuf adeemsa murtii eeguufi ragaawwan jiran qorachuu akka barbaachisu Obbo Fissahaan himaniiru. ABOn hoggantoonni koo hedduun na jalaa hidhamaniiru jechuun dursee ture filannoo bara kana Itoophiyaan gaggeesitu keessaa bahuu isaa kan ibse.


Haacaaluu Hundeessaa: Sirna eebba albamii irratti maatiin Haacaaluu 'haqa gaafatan'

Albamni Artist Hacaaluu Hundeessaa sadaffaa guyyaa kaleessaa, Wiixata bakka maatii, jaallattoonnii isaa fi keessummoonni argamanitti magaalaa Finfinneetti eebbifameera. Walleewwan Haacaaluun yeroo lubbuun jiru dalage maatii fi hiriyyoonni isaa walitti qabanii akka ummataaf gahan Kibxata, eegale CD'dhaan biyya keessatti gabaaf dhihaatu jedhameera. Sagantaa hoteela SkyLight keessatti qophaa'e irratti maatiin isaa haqni Hacaaluu akka barbaadamuuf dhaamaniiru, kanneen maqaa isaan daldalan jedhanis akka dhaaban gaafatan. Hacaaluun waggaa dura A.L.I Waxabajjii 22, 2012 yookiin A.L.A Waxabajjii 29, 2020 magaalaa Finfinnee bakka Kondominiyeemii Galaan jedhamutti rasaasaan ajjeefamee argamuu poolisiin ibseera. Ajjeechaa isaatiin namoonni afur shakkamuun to'atamanii dhimma isaanii mana murtiitti hordofaa jiru. Hanga yoonaa sababni ajjeechaan irratti raawwate hin beekamu. Guyyaa kaleessaa Haati Warraa Hacaaluu, Aadde Faantu Damissoo, waltajjii irraa ergaa ummataaf dabarsiteen 'waan laman dhabe,'' jette. ''Waa lama dhabduun ta'e, siis dhabeen dhugaa kees dhabe,'' jechuun ergaa ishee bifa walaloon dabarsite. Abbaan Haacaaluu Obbo Hundeessaa Boonsaas haasawa godhaniin 'dhiigni mucaa kootii dhangala'ee akka hin hafne Waaqa naaf kadhadhaa' jechuun hirmaattota sagantichaa gaafatan. Kana dura Obboleessi quxisuu Hacaaluu, Sisaay Hundeessaa turtii BBC waliin taasiseen 'adeemsa amma jiruun haqni Hacaaluu ni argama jennee hin yaadnu' jechuun dubbatee ture. Adeemsi haqa kennuu mana murtii xumura argatuu dhabuus maatiin ajjeechaa isaaf himatamtuu afraffaa, Laamrot Kamaal, akka shakku hima. Isheen garuu dhaddacha gubbaa harka keessaa akka hin qabne himte. Shakkamtoota afur keessaa sadii yeroo poolisiin to'atamanitti ajjeechaa amananii boodarra himannaan banamee adeemsi mana murtii yoo eegalu harka keessaa akka hin qabne ibsanii turan. ''Ati anaaf ijoollummaakoo, mana barumsaakoo, beekaakoo, jiruukoodha. Waan hunda kooti. Namni kana dhabe akkamiin jiraachuu danda'aree?'' jechuun haati ijoollee isaa sadii, Faantuun gadda keessa jiru himte. ''Dhugaa fi dhiigakee rabbi haa baasu. Warra si waliin wareegamanis boolla isaanii daadhiin haa guutu,'' jechuun Faantuun dubbatte. Sagantaa namoonni uffata hawwataa uffatanii argaman irratti maatiin isaa garuu uffata gurraachaa [uffata gaddaa] uffatanii mul'atani. ''Akka imaanaatti'' kan ummataaf dabarsu jechuunis: ''Namoonni biyya keessaafi alaa maqaa isaatiin daldaltan, gara barbaaddanitti ooftan dhaabaa. Warri inni yeroo lubbuun jiru diina isaa taatanii ammammoo fira isaa fakkaattan of duuba deebi'aa,'' jechuun dhaamte. Hacaaluun ajjeefamuun dura 'qabsoo dhiisee, mootummaatti maxxane' himannaa jedhu irratti kaasanii kanneen ibsaa turan turani. Garuu, yeroos inni miidiyaatti bahuun komii kana balaaleeffateera. Hiriyyaan dhihoo Hacaaluu, Ingiduu Cimsaa gama isaatiin, weellistoonni Oromoo hiriyyoota Hacaaluu ta'an dhimma isaa mana murtiitti dhihaatanii hordofuu dhabu isaanii eeruun komateera. Artist Taaddalaa Gammachuu, Hacaaluun umrii isaa xiqqaatti wanta guddaa nama hojjete jechuun isa ibsa. ''Hacaaluu dhaloota itti aanu sadii afuritti seenaan isaa akka darbuu danda'autti hojjetee darbe,'' jechuun ''Hacaaluu akka qabsaa'aa tokkotti seenaan isa yaadata'' jedha. Albama guutuu walleewwan Afaan Oromoo qabu qopheessaa kan jirtu Artist Hamalmaal Abaata  ''Jaalattoota isaaf kuni [albama xumuraa] jiraachuun waan guddaadha jedheen amana'' jechuun BBC'tti himte. Artistoota dargaggoo kana dura Hacaaluu waliin dalagan keessaa tokko kan ta'eefi keessumaa wallee isaa ''maastar pilaanii'' jedhuun kan beekamu Caalaa Bultumeedha. Albama Hacaaluu tokkoffaa guutuu isaa akkasumas albama lammataa irratti sagalee kan jalaa qabe isa ta'u kan hime Caalaan 'Hacaaluun hin duune' jedha. ''Ilmi namaa du'e kan jedhamu yoo waan gaarii tokko saba tokkoof hin hojjennedha. Hacaaluun immoo waan gaarii, siidaa gaarii ummata Oromoof hojjetee darbe'' ''Wareegame waan ta'ef miti kan maqaa isaa ol kaafne haasofnuuf. Hojiima inni hojjete irraati,'' jechuun dubbate. Weellistoota invastimantii irratti bobba'aan keessaa tokko Qamar Yuusuuf gama isaatiin ''Hacaaluu du'u har'an of amansiisaa jira. Hojiin Hacaaluu Hacaaluma fakkaata,'' jechuun ibsa. ''Sagaleen isaa kan maayyii kunimmoo nubiratti bakka guddaa qaba,'' jechuun BBC'f hime. Waggaa darbe ajjeechaan Haacaaluu erga dhagahamee bakkeewwan Oromiyaafi Finfinnee garaa garaatti hookkarri kan uumame yoo ta'u, lammiileen 170 ol lubbuu dhabuu poolisiin ibseera. Lammiilee lubbuu dhaban alatti qabeenyi biiliyoonaan tilmaamamullee barbadaa'eera. Ajjeechaa isaa booda hookkara uumamen walqabatee namoota siyaasaa dabalatee kumaataman kan lakkaa'aman hidhaa seenuun isaanii ni yaadatama.


Barnoota: 'Deebii gaaffii bara dheeraa kan ta'e Yunivarsitiin Booranaa yeroo jalqabaaf barattoota simatee barsiisuuf'

Hawwii barnootaafi hojii qorannoo naannoo argachuuf fedhuurraan kan ka'een gaaffii waggoota hedduun booda kan milkaa'e Yunivarsiitiin Booranaa amma barattoota simatee barsiisuuf qophii ta’uu Pireezidaantiin Yunivarsiitichaa BBCtti himan. Yunivarsiitiin kun humna al takkaatti barattoota 1,500 simachuu isa dandeessisu qabaatulleen, koroonaavaayirasiirraa kan ka'een bara kana barattoota 670 simachuuf deema. Sagantaa idileen alattis ammoo barattoonni 600 ol kan guyyaa hojiin hin jirreefi Sambata lamaan barachuuf jiran galma’aniiru jedhu Pireezidaantiin Yunivarsiitii Booranaa  Bokkuu Tachee (PhD). Yunivarsiitiin bara 2018 keessa ijarsi isaa eegalamee yeroo gabaaba keessatti xumurame kun, lafa heektaara 500 Godina Booranaa, magaalaa Yaaballootti hundeeffame jedhu. Yunivarsiitiin isaanii karoora bal'aa akka qabu kan himan Pirezedaantiin Yunvarsiitii Booranaa, jalqaba garuu kollejjii shaniin eegaluu ibsan. Hundeen Yunivarsiitiin kun itti ijjaarame uummata horsiisee bulaa waan ta’eef , kollejjoota shanan keessaa inni tokko dhimma kana irratti akka xiyyeeffatus eeran. Bokkuun (PhD) Addunyaafi Afriikaa keessattillee hubannoon nami waa'ee horsiisee bulaa qabu hirrinaafi rakkoo guddaa qabaachuu himuun, rakkoon kun barnootaafi qorannootiin fala akka argatu ibsu. “Horsiisee bulaa yoo jedhan wanti mataa namaa keessa dhufu marra, bishaaniifi horiidha. Kun ammoo dogongora, waan kana qofaatti gad-buusuu hin danda’an.” Horsiisee bultoonni lafa gammoojjii kan haalli hin guutaminiif jiraachun isaanii, ilaalcha addaa, xiyyeeffannaa addaa barbaachiisa, kanaaf kanarra ka’uun Yunivarsiitiin kun asitti dhaabate jedhu  Bokkuun (PhD). Kollejjii Qorannoo Dhimma Horsiise-bulaafi Qonnaa Lafa Gogaa jalaatti, waa’ee horsiise-bulaa hubachuu, qorachuu, misooma horsiise-bulaaf malu, akka naannoo isaatiif ta’u, akka qilleensa lafa isaatiif ta’u, misooma aadaa isaatin wal-simatu, dhimmi isaanii kallattiin akka ibsamuufi akka hubatamu barsiisna jedhan. Yunivarsiitiin kun horsiise-bulaa keessatti dhaabachuun isaa faayidaa guddaa fiduuf deemaa kan jedhan pirezidaantiin kun, jireenni ummataa horsiisuu ta'ullee addunyaa guyyaan jijjiramaa jirtu kana dhaqqabuuf haala isaani jijjiruurratti karoora qabachuu himan. “Jijjirama addunyaa kana horsiise-bultoonni hordofanii jireenna isaanii akkuma addunyaan deemtuun dafanii itti baruu danda’an gochuudha.” Kollejjiin lammaffaa Yunivarsiitiin Booranaa irratti xiyyeeffate daldaafi dinagdeedha.  Waa’ee daldalaa, herregaa, hojii hoogganuu, hojii uumuufi kanneen akka teknoolojii. kollejjii kana jalatti kanneen barataman ta'uu dubbatu Pirezedaantichi. Kollejjiin kun qabeenna horsiisee bulaa faayida qabeessa akka taʼu gochuu akka danda’an barsiisuu, fakkeenyaaf sanyii horii, fooniifi aanaan, gogaa horii akkamitti fooyyessuu danda’an gaaffii jedhu qorachuuf kollejjii hundeeffame ta'uu ibsu. “Gogaan horii kun faayidaa guddaa qaba. Amma namoonni akkuma itillee hafatanii gubba rafan; kana akkamiin jijjiruu danda’an, irratti hojjachaa jirra, deebinee isaan hubachiifna.” Sadaffaan Koollejjii Saayinsii Hawaasaa ta’uu himan. Kollejjii kana keessatti ammoo waan afaanii, Antiroppooloojii, Joogiraafiifi Sooshiyoloojii . Dakan barsiisuufi qoratudha. Afraffaan Koollejjii Saayansii Uumamaa yoo ta'u, shanaffaan ammoo Koollejjii Seera barsiisudha jedhan Bokkuun (PhD). Koollejjiin Saayisnii Uumamaa fayyaa nama, kan beeyladaa, Injinariingiifi barsiisummaa irratti fuulleeffata jedhan. Yunivarsiitiin kun akka baratoonni biyya ollaa Keeniyaarra dhufanii baratan caarraa uumuufiif hojjachaa jirra jedhu Pirezedaantichi. Keessumaa ammoo, afaan Suwahilii afaan hojii biyyoota Afrikaa hedduu waan ta’eef fuldurattii barsiisuuf akka karoorfatan  ibsan. “Daangaan nu gidduu yaa jiraatu malee ummatni tokko, aadaa tokko qabas. Afaan tokko dubbata, rakkoo wal-fakkaatus qaba waan ta'eef ijjoollensaanii akka dhufanii asitti baratan fedhii qabna,” jedhu. Ijaaramuu Yunivarsiitichaa Yunivarsiitiin kun akka dhaabamuuf namoota waggoota hedduuf gaafachuuf Finfinnee deemaa turan keessaa tokko kan ta’e, Aabba Huqqaa Darsee tokko. Yunivarsiitiin kun diddaa ummataatiifi dhiibbaa cimaa isaan taasisaa turan irraa kan ka'een ijaaramuu ibsu. Amma ijaaramee barattoota simachuuf qophii ta’usaaf gammachuun guddoon itti dhaga’amuu kan dubbatan Aabba Huqqaan, hawaasillee guddaa irraa gammaduu ibsu. Hawaasni godinichaa gama barnootatiin duubatti hafuu kan himu namni kun, yeroo gara garaatti abbootii Gadaa, qaamolee hawaasaafi aanga'oota dabalachuun gaaffii isaanii hanga Finfinneetti geeffachuun Yunivarsiitiin kun akka ijaaramu taasisuu isaanii ibsan. Bara Ministira Muummee duraanii Itoophiyaa  Obbo Hayilamaariyaam Dassaaleny gaaffii akka geeffatan yaadachuun, yeroo sanatti karoora Yunivarsiitii Booranatti ijaaruun hin jiru garuu karaa danda'ameen hordofanii akka ijaaramuuf akka godhan waadaa galuu dubbatu. “Waaqii itti eebbisinna; gaafas immimaan keenna akka kan ofiitti ilaalee, akka ijaaramu nuuf godhe, waggumma sana ofumaaf dhufanii dhagaa bu’ura ka’aan. Isaaf galata guddaa qabna,” jedhu. Booranni waliigalee kafaltii silaa mootummaan baasuu male dheebuu qabuurraan lafa Yunivarsiitichi irratti ijaarame tole kenne Jedha Aabba Huqqaan. Bokkuu Tachee akkuma Aabba Huqaan jaalala ummatii dhaabata kanaaf qaban ibsa, lafa kennuu qofa osoo hin taane, erga ijaarsii eegalees bira dhaabbatanii kunuunsuu himu. “Wanti nama gammachiisu fedhiif jaalala ummanni Yunivarsiitii kanaaf qabu,  xiqqaa guddaan, jaarsaa jaartiin fi abbootiin Gadaa bira dhaabbatanii akka dansaa hordofu. Fedhiin ummataa kun haamilee nuu taate," jedhu. Koollejjii shanan malee, dhaabbata waan Gadaa irratti xiyyeeffatu dhaabamuuf deema. Kun ammoo waan aadaa, finna durii namoonni itti fayyadamaa turan fi sirna Gadaa qorachuuf hundeeffama akka Bokkuun (PhD) jedhanitti. Walumaa-galattti wanti Yunivarsitii kana adda godhu horsiise-bulaa akka horsiise-bulaatti barisiisa, beekumsa horsiise-bulaan duraanuu qabuuf waan sayansiirraa argataniin wal-bira qabanii barsiisuudha jedhu. Namoonni hedduun ijaaramuu Yunivarsiitii kanaaf waan gammachuu qaban karaa hedduun ibsachaa jiran. Yunivarsiitii Dillaatti Barsiisaa kan ta’eefi Barreessaa Jaatanii Bonayyaa dhaabbanni kun akka addatti ummata horsiise-bultoota kibba Oromiyaa jiraatuuf carraa akka malee guddoodha jedha. “Abjuufi hiibboo bara dheeraatu hiikkoo argate.  Anaaf dhalachuun Yunibarsitii Booranaa furmaata guddaadha.” Barsiisaa Jaattaniin, Aadaa, Seenaafi Affoolli ummata Oromoo kan silaa maanguddoota irraa qoratame dhalootaaf kaa'amuu qabu,  sababa orrisa (fageenna) dhaabbilee barannoota ol aanoof kanaan dura ta'uu hin dandeenye. “Gama kanaan adiyyoon galmee seenaa, duudhaafi aadaa Oromoo gama tokkoon ya abbaa argatte jedheen yaada. Sababni isaa Yunivarsitiin Booranaa yayyaba aadaa qulqulittii durii dullukkoo (Indigenous Knowledge Centre) ardaa taye keessaatti ijaaramte kan jedhu Jaataniin, "Ummata Kuush guddaa Gaafa Afrikaa keessa jiruuf qorii gololaa ta mataa walitti qabdu, qorii bunaa ta aadaa jabeessitu, aara bunaa ka urgaan waaqa seentuu tahuun tokkummaa ummata Afrikaatiif mikikkila yayyabii isaa jabaa ni taati!" jedha. Yunivarsiitiin hojiiwwan gurguddoo sadii qaba: dhaloota barsiisuu, qorannoo taasisuu, ummata tajaajiluu. Kanaaf, ammumarraallee namoonni hedduun hojii argataniiru, gara fuula duraattis carraa barnootaafi hojii baballisuun jijjiirama gudduu akka fidu dubbatan Pirezedaantiin Yunivarsiitii Booranaa. Ammaaf ijaarsi  marsa tokkoffaa yaa dhumatuyyu malee, waan hin xumuraminiti  jira jedhu Bokkuun (PhD). Ijaarsii sadarka tokkooffa  qaraa birrii miliyoona 382n yoo xumuramu, kan sadarka lammaffaa dhiheenna kana eegale ammoo baaja birrii miliyoona 383 ta’uu himan. Dhaamsa barattootaaf Bokkuun (PhD) namni hin baratiin, sabni hin baratin, gosti hin baratiin isa dunuunfate deemuun tokko jechuun, barri bara qaroo, bara beekumsaa waan ta'eef dhaloonni naannawaa bara dhufuutti qopha’uu qabu jedhan. Akka inni himutti, kanaan dura wanti barattoota horsiise-bulaa rakkisaa ture qormaata fudhatanii qabxii Yunivarsiitii seensiftu dhabuu, bakki deemanii baratan fagoo waan ta’eef, yookaan humna akkasii qabachuu dhabuun barnoota irra hafan. Amma namoonni  akkasilleen, kan barachuu fedhuu koottaa baradhaa jechuun wamicha gochuun, “Barnooti Sambataa (dhum-torbee) kun namoota akkasiif caarraa dansaadha waan ta'eef koottaa baradhaa,“ jedhan. Guyyaa ammoo bartoota qabxii gaarii galmeesisan qofaatuu argachuu danda’a jedhan Bokkuun. Barsiistonni Yunivarsiitii kana gargaaruu barbaadan, kan barnoota akka akka kennuu fedhan, akka Yunivarsiiticha keessatti barreessan gaafataniiru.


Filannoo Itoophiyaa 2021: Aarsaa kanfallee filannoo kana milkeessineerra jedhe poolisiin

Godina Shawaa Lixaa aanota garaa garaatti haleellaa hidhattootaan raawwate jedhee poolisiin ibseen lubbuun polisootaa darbuu ibsame. Filannoon biyyaalessaa Itoophiyaa jahaffaa guyyaa Wiixataafi Kibxataa Itoophiyaatti gaggeeffamaa ooleera. Akka Oromiyaatti odeeffannoo hanga yoonaa polisiin ibseen filannoon nagaan raawwatus bakkeewwan Godina Shawaa Lixaa tokko tokkotti haleellaan raawwateera. Ajajaan Poolisii godinichaa Komaandar Adaree Tolaa ibsa miidiyaaleef gaafa Kibxataa kennaniin ''aarsaa kanfalleerra'' jechuun ibsan. Haleellaa qaamota hidhataniin raawwate jechuun poolisiin himeen guyyaa Wiixataa Aanaa Dirree Incinniitti konkolaachisaan yoo ajjeefamu qondaalli nageenyaa aanaa tokko madaa'anii lubbuun hafaniiru. Gaafa Wiixataa lammiileen Itoophiyaa filannoo taasisan irratti godinichuma Aanaa Liban Jaawwiitti haleellaa raawwateen poolisii dabalatee namoonni sadii ajjeefamaniiru. Torban darbemmoo achuma godinicha keessa Aanaa Meettaa Walqixxeetti haleellaa namoota riqicha ijaaraa turan irratti raawwateen lubbuun namoota sagal darbee ture. Haleellaa kanneenif mootummaan hidhattoota 'Shanee' jedhee waamuufi paarlaamaan Itoophiyaa galmee shororkeessummaa keessa galche itti gaafatamaa taasise. Gareen kuni ajjeechaa akkasumas badiiwwan garaa garaaf himatama. Ta'us, himannaawwan kana ni haala. Bulchaan Aanaa Dirree Incinnii Obbo Cimdii Raggaasaa BBC'tti akka himanitti ambulaansiin Itti gaafatamaa Bulchinsaafi Nageenyaa Aanaa Dirree Incinnii qabattee deemaa jirtuurratti haleellaan raawwate. Bakki haleellaan raawwate kuni ganda Guyyamaa Dabballee jedhamu yoo ta'u ''bosona wayii keessa darbu'' jechuun dubbatan. Bakkichi bakka buufanni filannoo jiru miti jedhameera. Hojiif adeemaa turan jechuunis ibsan. Kanaanis konkolaachisaan Indaalkaachaw Cimdii jedhamu yoo ajjeefamu qondaalli nageenyaa Obbo Waaqumaa Futtaasaa jedhaman ''baay'ee rukutamanii'' miidhamaniiru. Kanaan achi wanti aanaa isaanii keessa keessumaa ''buufata filannootti wanti ta'e hin jiru'' jechuun dubbatan. Ajajaan qajeelcha poolisii godinichaa Komaandar Adaree ''Aanaan Dirree Incinnii aanaa nagaa qaban keessaa tokko turte'' jechuun hidhattoonni bakkaa bakka akka socho'an eeran. Hidhattoonni Waraana Bilisummaa Oromoo jedhanii of waaman, filannoo biyyattiin gootu danquuf socho'aa turuu poolisiin hima. Garee ''farreen nageenyaa'' jechuun ibsan ''godina kana iddoowwan baay'eerratti ni socho'u'' jechuun miidiyaaleef dubbatan. Durumaa yeroo filannoo alanaa ''aanota lama keessa yaaddotu ture,'' kan jedhan qondaalichi yeroo filannoo aanota godinichaa afur keessa yaaliin filannoo danquu tureera jedhu. Kunneenis Aanaalee Liban Jaawwii, Midaa Qanyii, Dirree Incinniifi Ada'aa Bargaa ta'uu eeran. Aanaalee Midaa Qanyiifi Ada'aa Bargaatti hidhattoonni filannoo dura ''fageenyarra ta'anii dhukaasuun ummanni akka sodaatu godhamaa tureera'' jedhan. Ta'us, filannoon rakkoo malee xumuramuu himan. Aanaa Liban Jaawwii ganda Agal Gubbootti naannawa buufata filannootti haleellaan raawwatuus filannoon adda hin citne jedhan. ''Maddiidhaan bosona qabdi. Shakkiin kuni ture,'' kan jedhan Komaandarichi ''Osoo filannoon adeemsifamaa jiru dhufanii jeequuf yaalaniiru. Ta'us, tarkaanfiin fudhatame. ''Tarkaanfii humni nageenyaa qindoominaan fudhateen odoo homaa hin gubiin odoo waan tokko hin geechisin, nuus aarsaa kaffaluu mallu kanfallee filannoo kana milkeessineerra,'' jechuun himan. Haa ta'u malee, lakkoofsa namoota aanichatti ajjeefaman ifatti hin dubbanne. ''Aarsaa kanfaluun hojii qaama nageenyaati'' kan jedhan qondaalli poolisii kuni hidhattoonni ''Sochii haa godhan malee hin milkoofne,'' jechuun ibsan. ''Yeroo ummata jeequudhaaf socho'an isa kana ittisuudhaaf qaamni nageenyaa keenya iddoo tokko tokkotti aarsaa kanfaleera. Kan madaa'an jiru, aarsaa kan kanfalan jiru. ''Poolisoota keenya, milishaa, bulchinsaafi nageenya, hamma konkolaachisaatitti aarsaa kanfaluudhaan filannoo kana milkeessineerra,'' jechuun miidiyaaleef dubbatan. Pirezidantiin Bulchiinsa Mootummaa Naannoo Oromiyaa gaafa Wiixataa BBC'n dubbise ''Oromiyaan nagaa qabdi. Rakkoon nageenyaa Fesbuukiifi miidiyaarra jira,'' jechuun bakki hedduu nagaadha jedhan. Keessumaa gama Lixaafi Kibba Oromiyaa waggoota lamaan darbaniif humnoonni nageenyaa mootummaa riphee loltoota waliin lola gaggeessaa jiru.


Magaalaa Finfinnee dirree walmorkii ijoo filannoo - 2021

Giddugalli siyaasafi diinagdee Itoophiyaa magaalli Finfinnee waggoota darbanif mata duree falmii paartilee siyaasaa turte. Dhimmi bulchiinsaa, abbummaan magaalattii akkasumas faayidaan addaa naannoon Oromiyaa magaalaattiirraa qaba jedhamu dhimmoota immaammatafi ilaalcha paartileen siyaasaa Finfinneerratti qaban gargar taasisanidha. Gaafiin abbummaa magaalaa Finfinnee keessattuu waggoota muraasaa as rogeeyyii, dargaggoota akkasumas uummata Oromoo bal'aa biraa ka'aa tureera. Faallaa kanaan immoo abbummaan magaalaa Finfinnee kan jiraattotashee akka ta'e kaasuufi dhimma faayidaa addaa mormuun sochiileen garaagaraa taasifamaa turan. Magaalaattiinis dirree walmorkii yaadawwan lamaanii erga taatee bubbuluunshee waan ifaati. Yeroo ammaattis paartileen siyaasaafi dorgomtootni dhuunfaa teessoowwan magaalli Finfinnee mana maree bakka bu'oota uummataa keessaa qabdu 23 fi teessoowwan mana maree magaalattii 138 injifachuuf walmorkiitti jiru. "Finfinnee bulchiinsa of dandeesse ni goona" -Baaldaraas Sosochiin maqaa 'Mana Maree Baaladaraa Finfinnee' jedhuun Obbo Iskindir Naggaatin bara 2019 eegalamefi boodas dhaaba siyaasaa ta'uun harkasaa siyaasa magaalaa Finfinnee keessatti kan cimsate Baaldaraas, dhaadannoo "magaala Finfinnee bulchiinsa of dandeesse ni goona" jedhun filannicharratti morkataa jira. Kunis magaalli Finfinnee itti waamamanishee mootummaa federaalaaf osoo hintaane akkuma naannolee biroo ofdandeessee akka bultu sochii taasifamaa jirudha. Sosochiin 'Baaladaraa' bulchiinsa itti aanaa kantiiba magaala Finfinnee duraanii Injinar Taakkalaa Uumaa qeequn eegale yeroo ammaatti paartilee magaala Finfinnee keessatti morkii cimaa taasisaa jiran keessaa tokko. Heera biyyattii keewwata 49 irra kan kaayame dhimma faayidaa addaa naannoon Oromiyaa magaala Finfinneerraa qabu cimaa kan balalefatu paartin Baaldaraas: uummatni, sabnifi naannoon magaala Finfinneerraa dantaa addaa qabu hin jiru" jedha. Paartin Baaldaraas 'carraan magaala Finfinnee keessatti injifachuusaa akka dabaluuf' paartii Warraaqsa Biyyaalessaa Amaaraa [ABIN] walin waliigaltee kan mallatteesse yemmuu ta'u paartin ABIN magaala Finfinnee keessatti hin dorgomu. "Finfinneen kan jiraattotasheeti"- IZEMA Gama biraatin nama siyaasaa buleessa kan ta'an Profeesar Birhaanu Naggaan kan hogganamu Paartiin Haqa Hawwaasummaa Lammilee Itoophiyaaf (IZEMA) ijjannoo "Finfinneen kan jiraattotasheeti" jedhu qaba. "Finfinneen gama bulchiinsaan, abbummaafi gaafii mirgaatin kan jiraatotasheeti" jedha paartichi. Haa ta'u malee dhaabichi akkaataa bulchiinsa magaala Finfinneerratti waan ifatti kaaye hin qabu. Haasaa hogganaan paartichaa Profeesar Birhaanun dhiyeenya kana taasisanin "akkaataan naannoleen itti ijaarraman qoratameefi uummatni irratti mari'atee kan murtaa'udha" jedhan. Dhimmi Finfinnees dhimmuma ijaaramafi bulchiinsa naannolee walin kan ilaalamu ta'uufi kunis dhimma filannoo booda murtaa'u akka ta'e dubbatan. "Finfinneen magaalaa guddittii uummata Oromooti" - Paartii Badhaadhinaa… "Finfinneen giddugala siyaasaafi diinagdee mootummaa naannoo Oromiyaafi uummata Oromiyaati" kan jedhan sadarkaa ministiraatti Pirezidaantin Akaadamii Mallas Obbo Awwalu Abdiiti. Dabaluunis, Paartiin Badhaadhinaa ijjannoo faayidaan addaa naannoon Oromiyaa magaalaa Finfinneerraa qabu kan heera biyyattii keewwata 49 irratti kaayame kabajamuu qaba jedhu akka qabu BBC'tti himan. Faayidaan addaa heera biyyattiira kaayame waggoota dheeraaf hojiirra osoo hin oolin turus paartin isaanii filannoo itti aanu yoo injifate gaafiiwwan uummatni Oromoo magaala Finfinnee ilaalchisee qabu deebisuf qophii ta'uu dubbatan. "Cee'umsa kana booda mootummaan cimaa uumamee gaafileen uummataa kan Oromoo qofa osoo hintaane kan sabaaf sablammoota biroollee karaa guutuu ta'en nideebifna kan jedhuun hojjechaa jirra" jedhan. Paartileen eenyufa'i Finfinneerratti kaadhimatan? Yeroo ammaatti bulchiinsa magaala Finfinnee ofharkaa kan qabu Paartiin Badhaadhinaa namoota siyaasaa buleeyyii akkasumas haala kanaan durarraa adda ta'en namoota dameelee hojii garagaraa irratti bobba'an kaadhimummaan dhiyeefateera. Kunneen keessaa itti aantun kantiibaa magaala Finfinnee Aadde Adaanach Abeebee, bulchaan yeroo naannoo Tigraay Dr. Abrahaam Balaay, Daayrektarri Komunikeeshinii Ministeera Galiiwwanii Addee Ummii Abbaajamaal, Komishinarri Komishinii Carraa Hojii Uumuu Federaalaa Obbo Nugusuu Xilaahun, Pirezidaantiin Yunivarsiitii Finfinnee Pirofeesar Xaasaw Waldahaannaa, Komishinarri Komishinii Invastimantii Itoophiyaa Addee Lalisee Namee fi Hogganaan Biiroo Qonna Oromiyaa Obbo Dhaabaa Dabalee kunneen Paartii Badhaadhinaa bakka bu'uun mana maree Magaala Finfinneef dorgoman keessaayi. Magaala Finfinnee keessatti paarticha bakka bu'uun Mana Maree Bakka Bu'oota Uummataaf kan dorgoman immoo Ministira Fayyaa kan ta'an Dr. Liyaa Taaddasaa, Ministira Misooma Qabeenya Bishaanii Dr. Injinar Silashii Baqqala, Ministira Geejibaa Adde Daagmaawit Mogos, Hidha Haaromsaa ilaalchisee gama Itoophiyaan afaan Arabaatin falmuun kan beekkamu Obbo Mahaammad Kamaal Al-Arusii, Bulchaa Baankii Biyyaalessaa Dr. Yinnaagar Dassee fi gorsaan Ministira Mummee Obbo Zaadig Abrahaa ni argamu. Gama biraatin ajjeechaa Artiist Haacaaluu Hundeessaa hordofee hookkara magaala Finfinnee keessatti uummameen walqabatee kan himataman hogganaan Paartii Baaldaraas Obbo Iskindir Naggaa mana hidhaatii Mana Maree Magaala Finfinneef dorgomu. Miseensonni paartichaa Obbo Iskindir walin hidhaarra jiran Obbo Sintaayyahu Chakkol fi Askaala Damillee mana maree magaala Finfinneef yeroo dorgoman Qallaab Suyyum immoo magaala Finfinnee keessatti Mana Maree Bakka Bu'oota Uummataaf dorgomu. Paartiin Haqa Hawwaasummaa Lammilee Itoophiyaaf (IZEMA) gama isaatiin hogganaasaa Piroofeesar Birhaanuu Naggaa, Itti aanaa isaanii Obbo Andu'aalam Arraage, Profeesar Bafiqaaduu Daggifee, filannoo bara 2002n MADRAK bakka bu'uun miseensa Mana Maree Bakka Bu'oota Uummataa kan turan Obbo Girmaa Seefu akkasumas barsiisaa Yunivarsiitii Finfinnee kan ta'an Dr. Annimaaw Antanah magaala Finfinnee keessatti Mana Maree Bakka Bu'oota Uummataaf kaadhimateera.


Filannoo Itoophiyaa 2021: Dhaloonni Qubee maaliif MM Abiy nu ganeera jedhee amana?

Ganna sadiin dura Abiy Ahimad ministira muummee Itoophiyaa tahuun wayita muudaman, sabni Oromoo cancalli baroota dheeraaf irra ture nurraa kufe jedhan. Namni kun saba Oromoo keessaa bahe - aarii saba biyyattii keessaa lakkoofsa guddaa qabu kanaa ni beeka. Maaliif jennaan, aangoo qabachuun dura mormii yeroo dheeraa gaggeessuun gara aangootti kan fide qabsoo saba kanaati. Harkasaanii olkaasanii qaxxaamuruun mallattoo maalii akka tahe beeka. Kuni mallattoo diddaa atileet Fayyisaa Leellisaa Olimpiika Riyoo gubbaatti agarsiisuun addunyaarratti beeksisedha. ''Namoonni hedduun [Abiy] akka ergamaa haaraatti fudhatan,'' jedhu dura taa'aan Kongiresii Federaalistii Oromoo (KFO) Pirof Mararaa Guddinaa. Oromoonni bara dheeraaf biyyasaanii keessatti akka lammii lammaffaa akka tahanitti ofilaalu turan. Mootummaa biyyattiin dabalatee barreeffamoota garagaraa keessatti jecha arrabsoo fi G'n jalqabu fayyadamuurra dabree, eenyummaa isaaniitti akka qaana'an taasifamaa turan. Magaalaa Finfinnee naannoo Oromiyaan marfamtee argamtuufi Oromoonni magaalaa keenya jedhanii ilaalan keessalttis, Afaan Oromoo dubbachuun akka waan qaaniitti ilaalamaa ture - geejjiba keessattillee namni ija gaariin hin ilaalu nama afaanicha dubbatu. Aariin kun 'Dhaloota Qubee' jedhamuu beekamuun sagalee argatee haalaan dhagahamuu eegale. Dhaloonni Qubee kufaatii Sirna Dargii hordofee kanneen imaammata haaraa 1990'oota keessa eegaleen afaan dhalootaa isaaniin kanneen baratan kan hammatudha. Kana callaa miti - Qubeen ejjennoo siyaasaati. Qubee Gi'iiz yookaan Saabaa jedhamu fayyadamuu dhiisuun, isa Laatinitti dhimma bahuunis akka ejjennoo tokkootti ilaalama. Dhaloonni hedduun akkuma barachaa dhufeen, hubannoon siyaasaas akkasuma dabalaa dhufe. ''Oromoonni baratan seenaasaanii seenaa kanneen akka Afrikaa Kibbaa wajjin walbira qabuu eegalanitti, sadarkaan gadaanaa sirnichi isiniif mala jechuun isaanii kenne fudhachuu akka hin dandeenye hubatan,'' jedha Fayisal Roblee -Aabba Fayisal Institiyuutii Qo'annoo Dhimmoota Gaanfa Afrikaa irraati. Akkamiin biyyi Itoophiyaa amma jirtu akka weerara Mooticha Minilikiin hundeeffamte baratan - laftisaanii akkamiin jalaa akka saamame hubachuu eegalan. Haala kana garuu lammiileen Itoophiyaa hundi itti wal hingalan. Barsiisaan Yunivarsiitii Gondar Miniyichil Masarat, waantonni waa'ee hamaa Minilik haasawaman hedduun sobadha - bu'aa siyaasaaf jecha arbeeffaman jedha. ''Seenaan Itoophiyaa garri caalu ogeeyyii seenaa barataniin miti kan barraa'e - namoota siyaasaatin malee. Fakkeenyaaf himanni Oromoonni miiliyoona shan Minilikin ajjeefaman jedhu,'' jedha. ''Lakkoofsa akkasii wayita sakattaatu, bara sana guutummaa Itoophiyaattuu lakkoofsi uummataa hagana gahu hinturre.'' Tahus Oromoonni gama diinagdee fi eenyummaa aadaatiin hacuucamneerra jedhu. Aabba Fayisal dhimma kana wayita ibsan, sirni mootii hawaasa kana akka ''warra hin qaroomnetti'' ilaalaa turan jechuun lafa kaa'u. Ilaalchi kun ammoo haga dhiyeenya kanaattillee wanta turedha. ''Kaayyoon bara Mooticha Haayilasillaasee tokko Oromoota Amaaressuu (Amaara gochuu) ture. Sababa kanaanis Oromoonni magaalota keessa jiran hedduun eenyummaasaanii kanneen akka maqaafi aadaasaanii dagachuun, Afaan Amaaraafi maqaawwan Amaaraa ofitti fudhatan,'' jedhu. Dhaloota Qubee amma jiru kanatu yaada kanatti qabsaa'uun, eenyummaasaa kan deebifachaa jiru. Afaan Oromoo afaanota hojii federaalaa keessaa tokko akka tahu barbaadu. Magaalaa keenya kan jedhan Finfinnee keessattis ofitti amanamummaan socho'uufi bulchiinsasaa keessattis qooda fudhachuu fedhu. Oromiyaarrattis abbaa biyyummaa barbaadu, carraa hojiinis akka uumamuuf fedhii guddaa qabu. Ofitti amanamummaan dagaagaa dhufe kun artist Haacaaluu Hundeessaan finiinee tarree qabate. Mormii finiine kanaaf Haacaaluun sagalee tahuun akka cimu taasise. Hawaasa Oromoo keessaa kan tahe Abiy gara aangootti wayita dhufu, haalonni oggasuu jijjiiramuu eegalan. Agarsiisni faashinii Oromoo magaalaa guddittii Finfinnee keessa qophaa'uu eegale. Irreechi Hora Finfinnee jaarraa tokko oliif dhaabbatee ture, irra deebiin kabajame. Hidhamtoonni siyaasaa hedduun hiikaman - namoonni beekamtii qaban kanneen akka Jawaar Mohaammad fa'i biyyatti deebi'an. Erga waggaa darbe artist Haacaaluu Hundeessaan rasaasaan rukutamee ajjeefame booda, haalli ture itti hammaachuun hokkorri dhalate. Dhaloota Qubeef goota kan ture artistiin kun ajjeefame. Kana hordofee hokkora dhalateen lubbuun 160 ol darbeera. Jawaar Mohaammad dabalatee namoonni hedduun hidhaa bu'an. Mootummaan demokraatawaa kamuu taateen akkasii wayita isa mudatu, seera kabachiisuu malee filannoo dhibii hinqabu jedha barsiisaa Miniyichil. Bu'aa taatee kanaan paartileen Oromiyaa keessaa ABO fi KFO filannoo Wiixata gaggeeffamu keessaa of baasaniiru. ''Dirreen siyaasaa dhiphachaa dhufeera. Fakkeenyaaf bara dabre Oromiyaa keessa waajiraalee 206 qabna turre, har'a garuu sadii callaa qabna,'' jechu Piroofesar Mararaan. Paartiin Badhaadhinaa MM Abiy hundeessan, Oromiyaa keessatti morkiin cimaa isa eeggata jedhamee hin eegamu. Yaadni MM Abiy paartii saboota biroos hirmaachise ijaaruu ture. Kunis waldhabdee yeroo hedduu saboota gidduutti uumamu hiikuuf tokkoomaan dhaabbachuudha. Mul'ata isaanii kanas kitaabasaanii Maddamar ykn Ida'amuu jedhamu keessa ibsaniiru. ''Tokkummaa fi waliin dhaabbachuuf waamicha taasisuun waan dassa,'' jedha Miniyichil. ''Sababnisaas Itoophiyaa har'aa wayita ilaaltu, sabummaan garmalee hammaateera. Namoonni 'ati [gosa] keenya keessaa miti' jedhamuun ni ajjeefamu.'' Tahus MM Abiy wayita Paartii Badhaadhinaa hundeessutti malaan fayyadameetu jedhu Aabba Fayisal - michuusaa kan turan Lammaa Magarsaa gussuu akka fakkeenyaatti kaasu. Aabba Fayisal PPn saboota kaanifillee carraa kennuutti waliigalanis, tarii kuni adeemsa ''bulchiinsa irree jabaa (autocratic rule)'' hundeessuuf waan jiru fakkaata jedhu. Yaada kanarratti namoonni siyaasaa Oromoo sirna federaalizimii deeggaranis sodaa qabu. Piroofesar Mararaan oggaa waadaa MM Abiy dargaggoota Oromiyaaf seenan yeroo raawwachuu dhaban ibsan: ''Namoonni abshaala tahan isa dogoggorsan,'' jedhu. Dhimmoota saba Amhaaraa gammachiisan irratti xiyyeeffatan jedhu. Aabba Fayisal dhimma kana kallattumaan akkas jechuun lafa kaa'u: ''Abiy aangoo kan qaban, miidiyaas kan to'atan, qabeenyaan dhiibbaa kan uuman... Amaarota akka tahan hubate. Kanaanis karaan Itoophiyaa ittiin to'atu inni tokko ilaalcha Amhaaraatti hidhachuun akka tahe arge.'' Ji'uma kitaabni Ida'amuu eebbifametti, qaama Paarkii Tokkummaa kan tahe Masaraan Minilik Finfinnee jiru haaromsamuun uummataaf banaa tahe. Haala adda taheen kan haaromfame oggaa tahu, siidaan Mooticha Haayilasillaasee gagaarraa midhaaffames keessatti argama. MM Abiy baasii pirojektii kanaaf bajatni mootummaa hintuqamne jedhu. Aabba Minyichil, dhimma siidaa kanneenii namoonni siyaasaa Oromoo bu'aa siyaasaaf itti fayyadamaniiru jedha. Akka barsiisaan kun jedhutti dhimma Paartii Badhaadhinaafi afaaniin walqabatee MM Abiy saba Oromoo tasumaa hinganne. ''Mootummaan waa'ee afaanii kanarratti hojjechaa jira - kuni fedhii Afaan Oromoon afaan hojii haatahu jedhamu taanaan, kuni rakkoo hin tahu.'' Inumaawuu MM Abiy jaarmiyaalee cimsuuf hojii gurguddaa hojjetaniiru jedha barsiisaan kun. Birtukaan Miidhaksaa hooggantuu boordii filannoo gochuun, akkasumas anga'aa Human Rights Watch damee Afrikaa kan ture Daani'el Baqqala ammoo rifoormii Komishinii Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa akka gaggeessuuf muudeera. Jarri lamaan kun filannoo biyyaalessaa bara 1997 gaggeeffame booda kan hidhaa bu'aniifi boodarra gadhiifamanidha. Komishiniin mootummaan hundeesse kun sarbama mirgoota namoomaa, keessattuu waraana Tigraay wajjin walqabatuufi Oromiyaa keessaan mootummaarratti qeeqa dhiyeessaa jira. Fakkeenyaaf dhiyeenya kana taatee dargaggoon Amaanu'el Wondimmuu jedhamu uummata fuulduratti ajjeefamuu balaaleeffateera. Waraana hidhattootaa gama lixaafi kibba Oromiyaan gaggeeffamuufi dararaa isa hordofee uumamaa jiruuf, MM Abiy Ahimad qeeqni gama maraanuu irratti dhiyaata. Bakkeewwan sodaa nageenyaan namni itti hin imalle jiru. Naannoolee kanatti intarneetni yeroo yeroon kan ciccitu oggaa tahu, rakkoo nageenyaan bakka filannoon baranaa hin gaggeeffamnes jiru. ''Rasaasa lamaan du'aa jirra, tokko halkan tokko guyyaa,'' jechuun jiraattonni naannichaa BBCtti irra deddeebiin himu - jechuunis hidhattoota Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) fi qaamolee mootummaan. Aabba Minyichil badhaafamaan Noobeelii Nagayaa 2019 kan tahan Abiy Ahimad, gareewwan siyaasaa biyya alaa turan kanneen akka WBO dafanii galchuun isaanii akka dogoggoraatti ilaala. Silaa akka itti deebiyaniifi adeemsa booda jirurratti waliigalteen taasifamuu qaba ture jedha - keessaafuu kanneen hidhatan. Erga WBOn gara biyyaa galuun simatame booda, akkitti meeshaa hiikkataniifi qaamolee nageenyaa mootummaatti akkatti makaman ilaachisee mariin ture otoo hin milkaa'in hafe - kunis mul'ata MM Abiy Oromiyaaf qaban shakkuun hammaate. Piroof Mararaan filannoon ammaa kun nagaafi tasgabbii waarawaa tahe fiduurratti sodaa qabu. ''Biyyi nagaa qabdu bulchiinsa gaariifi guddina diinagdee hiikkaa qabu argatti. Dargaggoonni keenya gara Yaman, Afrikaa Kibbaa fi Awurooppaa godaanuun lubbuusaanii dhabaa jiru. ''Keessattuu dargaggoonni jijjiirama dhugaa barbaadu.''


Karchallee Amboo hanga Galma Barkumee - Walleefi qabsoon Haacaaluu Hundeessaa yeroo yaadatamu

Weellisaa beekamaan Oromoo Haacaaluu Hundeessaa bara Waxabajji 29, 2020 Wiixata galgala sa'a 3:30 irratti magaalaa Finfinnee naannoo kondomiiniyamii Galaanitti rasaasaan rukutamee ajjeefame. Battala rukutametti gara hospitaala Xirunesh Beejing geeffamus lubbuu isaa baraaruun hin danda'amne. Owwaalchi isaa torbanuma sana keessa gaafa Kamisaa magaalaa Ambootti raawwateera. Muuziqaan hiree ganamaa uumaa irraa kennamteef akka ta'e amana Haacaaluu Hundeessaa. Onkoloolessa bara 2017 sirba qeenxee 'Jirra' jedhu uummata biraan gahuun duuba turtii BBC waliin taasisee tureen, ''ijoollummaakooti kaasee afaan gabii nan qabu, inuman sirba,'' jedha. Bakka dhaloota isaa magaalaa Ambootti jabbileefi loon tiksee guddachuun isaa kennaa isaa akka cimsatu isa gargaareera. Weellisaa Daawitee Makonnin akka dinqisiifatu kan himu Haacaaluun, naannoo manneen barnootaafi gumiiwwan keessatti sirbuu itti fufe. Abbaan isaa obbo Hundeessaa Boonsaa kana hin jaalanne. Haati isaa Addee Guddattuu Horaa garuu gammadoo turan. ''Abbaan koo doktarummaa fi pirofeesarummaa kana jaalata. Sirbituun mana hin godhattu alalee taati,'' jechuun akka inni hin sirbine didaa ture jedha. Umurii waggaa 17'n, A.L.I bara 1995 hanga 2000'tti karchallee Amboo keessatti waggaa shan hidhamee bahe. ''Akka barataa Oromoo tokkotti waanuma barataa Oromoorra gahuutu narra dhaqqabe. Kan biraa wanti haaraa hin jiru'' jedha maaliif akka hidhamee ture yoo ibsu. Karchallee Amboon alatti Finfinnee dhufees torban tokko Ma'ikalaawii ture. Yeroo kana mara garuu abbaan isaa gaafa dubbisuu dhufan, ''Jabaadhu gurbaa, hidhaan qoraasuma dhiiraati!'' jedhuun ture. Sirbuu isaa jibbanis ijoollummaan hidhaatti hamileen isaa caba jedhanii sodaatani. Manni hidhaa garuu waan abbaan isaa isarratti jibban akka guddifatu isa gargaare. Hacaaluun mana hidhaatti ogeessa muuziqaa ta'e. ''Isa dura ani sagaleedhaan weellisuu malee walaloo fi yeedaloo barreessuu hin beeku ture" jedha. "Kanan bare mana hidhaa sana keessatti." Albama jalqabaa keessaa sirboota sagal achittin fixee bahe. Walaloos yeedaloos barreessee.'' jedha. Manni hidhaa Amboo Haacaaluuf mana barumsaa ture. Namoota gurguddaarraa akka galaa galaafate yaada qaba. Akka abbaan jedhanis qoraafameera. ''Hamma tokko bilchaadhe akkan bahu na godhe. Waan hunda of-eggannoodhaan akkan raawwadhu na taasise.'' Abbaan isaa sirbituu ta'uu isaatti hin gammadne gaafa inni sirba weellisaa hangafaa Wasanuu Diidoo, Jabbilootakoo, gaafa sirbe guddaa gammadani. Ilma abbaa caaletti fudhatani. ''Guddattuu, Ilmikee reefu sirbite!'' jechuu isaanii harmee isaarraa dhagaheera. Artiistota Oromoo hedduuf walleen waan weellisanii biraa galan miti, aarsaa qaba. Yeroo dheeraa eegalee kan ture. Egaa Hacaaluun kanatti dabalame. Sagaleen isaa qarree keessa hin turre. Dafee gurra uummataa seene. Kanaafimmoo ergaa fi hiikni walleen dabarsu akka jaalatamuuf guddaa gumaatuu mala. Maqaa isaatiin albamii lama qaba; 'Sanyii Mootii' fi 'Waa'ee Keenya'. Ergasii booda garuu sirba qeenxeerratti xiyyeeffate. Guddaas milkaa'eera. Sirbi qeenxee isaa Maalan jiraa, bara 2015 viidiyoo muuziqaa bareedaan dabaalamee bahe har'allee akka sirba seena qabeessaatti ilaalama. Dhaggeeffatamees hin quufamu. Sirbi qeenxee biroo mata duree 'Jirra' jedhuun bara 2017 gadi dhiifames Haacaaluuf gurra guddaa horeefi. ''Muuziqaan anaaf jireenya kooti. Firan itti horadhes, diinan itti horadhes. Muuziqaan ana keessa koo jira. Akkaataa jiruufi jireenya saba kiyyaa kanan itti ibsu, quuqama garaa kiyyaa kanan itti baasu. Muuziqaan waan hunduma kiyyaa anaaf.'' Aartiin daawwitii uummataati. Gaafa aartiin waan uummata quuqe as baase, uummannis hagasuma deebisa. 'Maalan Jiraa' yeroo Hacaaluun gadhiisu hagana jaalatama jedhee hin tilmaamne ture. ''Maalan jiraa waanuma keessa kiyyaan barreesse. Uummanni battalatti galeeraaf. Kaanis gaafatee galeef. Kanammoo uummanni baruun anaaf gammachuudha.'' Namoonni hedduun kanneen Afaan Oromoo hin dhageenye dabalatee Hacaaluu weellisaa siyaasaatti fudhatu. Innis kana quba qaba. Ta'us, itti hin dhimmu. ''Ani nama siyaasaa miti. Artistii Oromooti. Jiruufi jireenya hawaasaa walleetiin xiinxaluun nama siyaasaa hin taasisu. Yoo jedhanis immoo hin jibbu. Ishoo jedheen jalaa qaba.'' Galmi bar-kumee iddoo Haacaaluun seenaa biraa itti galmeesse. Mudde bara 2017 konsartii namoota naannoo Somaaleerraa buqqa'aniif galii walitti qabuuf magaalaa Finfinnee galma bar-kumeetti qophaa'erratti bakka aanga'oonni olaanoo gurguddoo jiraniitti 'araat kiiloof situ aane' jechuun kallattii qabsoo akeeka. Waltajjiin sun kallattin TV irratti tamsa'aa ture. Sana hordofuun humnoota nageenyaa mootummaan barbaadamee akka tureefi miliquu dhiyeenya dubbatee ture. Irra deebiin Adoolessa bara 2018 sagantaa simanna pireezidantii Eertiraa Isaayyas Afawarqiif galma barkumeetti qophaa'erratti sodaa tokko  malee roorroo sabasaarra gahaa ture bulgaafate. 'Nurraa dhoowwi yaa Lammaa, nurraa dhoowwi yaa Abiy, nurraa dhoowwaa yaa biyyaa yookan Qeerroottan iyya' jechuun ajjeechaa Harargee, Mi'eessootti yeroos raawwate balaaleffate. Waltajjiiwwan bar-kumee lamaan kutannaa fi sodaa-maleessa ta'uu Haacaaluu Hundeessaa kan ragaa bahan turan. Dinqisiifannaafi jaalala guddaas uummata biraa ittiin argateera. Erga MM  Abiy aangootti  dhufanii as deeggaraa mootummaa ta'ee qabsoo gate jedhamee komatamaa kan ture Haacaaluun dhiyeenya miidiyaatti as bahee deebii kennee ture. "Ani Oromoof qaaliidha, mootummaan na bituu hin danda'u" jedhee ture. Konsartii fi hojii muuziqaaf irra deddeebiin biyya bakkee deemaa kan ture Haacaaluu Hundeessaa maaliif biyya ambaatti akka hin hafne gaafatamee akkas jedhe. ''Ani biyya abbaakoottin deebi'e, ajjeesee biyyaa hin baane. Akka artiistii tokkotti waan natti dhagahamen sirbe. Gara fuuladuraattis nan sirba. Biyyaa baqachuun dhaloota kanarratti dhaabachuu qaba.'' ''Kanarrammoo eenyutu Waddeessaa eenyutu Jaldeessa? Eenyu waddeessa ta'e ari'a, eenyu Jaldeessa ta'e baqata jedhu ijoolleen Waddeessaa ennaa xiiqeffatan," jedha. Warri sirna darbeef dibbee dhahaniyyuu biyya keessa jiraatu keenya addatti maali? Kana uummanni keenya baruu qaba.'' Namni ganna 34 weellisaa Haacaaluun sirba qofaa miti jaalalas ijoollummaatti eegale. Amma bultii horateera. Haati warraa isaa Faantuu Damissoo Diroo ogeettii fayyaati. Ijoollee dubaraa lama Wabii Haacaaluu fi Milkii Haacaaluu jedhaman waliin horataniiru.  Sirbi isaa ''Olmaan kee ulfaatee'' jedhu haadha warraa isaaf akka wallise BBC'tti himee ture. ''Erga bultiin walitti dhufnee waggaa torba. Erga jaalalaan walitti dhufne garuu waggaa 15 oli. Ayyaana isheetiin naa milkaa'a. Baay'een ishii jaaladha," jedha.


'Rakkoon nageenyaa kan jiru Facebook fi miidiyaarra' - Pireezidant Shimallis Abdiisaa

Filannoo guyyaa Wiixataan buufata filmaataa magaalaa Giinciitti argamuun sagalee kan kennan Pireezidantiin MN Oromiyaa Shimallis Abdiisaa, turtii addaa BBC wajjin godhaniiru. Rakkoolee nageenyaa naannichatti argamurratti kan gaafataman aanga'aan kun ''Rakkoon nageenyaa kan jiru Facebook fi miidiyaarra,'' jechuun deebisan. Dhimmoota kaanirrattis dubbataniiru - daawwadhaa.


Shawaa Lixaatti hojjettoonni ijaarsaa daandii sagal hidhattootaan ajjeefamuu aanga'aan mootummaa himan

Hojjettoonni ijaarsa daandii sagal godina Shawaa Lixa aanaa Meettaa Walqixxeetti Roobii waaree booda hojiidhaa galaa osoo jiranii hidhattootaan ajjeefamuu bulchaan godina Shawaa Lixaa Obbo Diriirsaa Waaqumaa BBCtti himan. Namoonni ajjeefaman kunneen hojjettoota Abbaa Taayitaa Daandii Federaalaa fi Abbaa Taayitaa Daandii Baadiyyaa Oromiyaa yoo ta'an, dubartiin tokko garuu jiraattuu aanaa Meettaa Walqixxee ta'uushee Obbo Diriirsaan ni himu. Naannoo sana keessa maqaa 'ABO Shaneetiin' gareen socho'u jira kan jedhan Obbo Diriirsaan, haleellaa kanas kan raawwate garee kanadha jedhu. Mootummaan Itoophiyaa 'ABO Shanee' jechuun kan waamu Waraanni Bilisummaa Oromoo (WBO) hidhannoo hin hiikkadhu jechuun Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) irraa adda ba'ee bosonatti kan hafe yoo ta'u, dhiyeenya kana Paarlaamaa Itoophiyaatiin shororkeessaa jedhameera. Akka bulchaan godina Shawaa Lixaa kun jedhanitti, ogeessonni ajjeefaman kunneen daandii laga Urgaa'aa jedhamu godina Shawaa Lixaatti aanaalee shan: Meettaa Roobii, Meettaa Walqixxee, Gindabarat, Abuunaa Gindabarati fi Ada'aa Bargaa walqunnamsiisa jedhame warra ijaaraa turedha. Obbo Diriirsaan ofii isaanii bakka namoonni hidhattootaan itti ajeefaman kanatti qaamaan argamanii reeffa kaasuun Hospitaala Phaawuloositti geessuu dubbatu. Namoonni lama kan haleellaa kanarraa akka carraa hafan nagaan hawaasatti makamuus dubbataniiru. Hidhattoonni kunneen aanaa Meettaa Walqixxee bahanii gara aanaa Meettaa Roobii deemuudhaan qaama nageenya naannoo fi milishaarratti haleellaa raawwachuuf yaaliin biraa godhamee ture jedhan Obbo Diriirsaan. "Haa ta'u malee, milishaan naannoo sanaa ijaaramee ofirraa qolatee jira. Hordoffiin ammas taasifamaa jira," jedhan. WBO’n hanga yoonaatti dhimma kanarratti yaada kennuu baatus, ajjeechaa namoota nagaa ilaalchisuun himannaawwan kana dura irratti ka’an sirrii akka hin taane himaa ture. Humni kun irra deddeebiin ajjeechaa namoota nagaatiin mootummaan himatamaa turullee, ajjeechaawwan kana keessaa akka harka hin qabnee fi qorannoon qaama walabaan akka gaggeeffamu waamicha godhaa ture. Uummata waliin ta'uudhaan  filannoo biyyaalessaa marsaa ja'affaatiif qophii gahaa akka taasisan kan dubbatan aanga'aan kun, rakkoon nageenyaa amma mul'achaa jiru kun godinicha keessatti yaaddoo filannoo gufachiisa jedhu akka hin qabne ibsan. "Godina Shawaaa Lixaa keessa kaleessas hattuu fi shiftaan darbee darbee ni jiraata, borus jiraachuu danda'a." Qophiin filannoof malu sadarkaa naannoorraa hanga sadarkaa Federaalaatti hirmaannaa ummata keenyaan deeggarame taasifneerra waan ta'eeef wanta kanarratti wanti yaaddoo nutti ta'u gonkumaayyu hin jiraatu jedhan. "Humni kunimmoo humna ummataatiin ol waan hin taaneef ummanni ofirraa qolataa jennee amanna," jedhan.


Abbaan alangaa waliigalaa Oromiyaa iyyannoo mirga wabii Mohaammad Deksiisoo irratti maal jedhe?

Abbaan alangaa waliigalaa Oromiyaa iyyannoo mirga wabii dargaggoo Mohaammad Deksiisoo irratti ''galmeen himatamaa kanaa nubira waan hin geenyeef... deebii kennuu hin dandeenyu'' jechuun deebisuusaanii abukaatoon dargaggoo kanaa BBCtti himan. Godina Arsii aanaa Heexosaatti dhalatee kan guddate dargaggoo Mohaammad Deksiisoo ALI Gurraandhala 2013 waltajjii eebba Yunvarsiitii Jimmaa irratti sagalee hidhamtoonni akka gadhiifaman, haqni Haacaaluu Hundeessaatiif jedhee dhageessisuu hordofee to'annoo jala oole. Jalqaba irratti waajjira Poolisii magaalaa Jimmaatti hidhamee kan ture dargaggoon kuni, manni murtii aanaa Magaalaa Jimmaa mirga wabii eegeefii akka gadhiifamu ajajus poolisiin deebisee to'atee ture. Bitootessa 23, bara 2013 waajjira poolisii magaalaa Jimmaa irraa erga poolisii Oromiyaatiin fudhatamee qunnamtiin maatiis ta'e abukaatoo isaa wajjin qabu adda citeera jedha obboleessi isaa Sulxaan Deksiisoo. "Erga buufata poolisii magaalaa Jimmaa irraa fuudhamee buufata waraanaa Jimmaatti ji'a tokkoo oliif hidhaa ture. Ergasii ammoo gara Finfinneetti fudhatan. Mana hidhaa Galaan tursiisanii amma gara Awaash Malkaasaatti dabarfameera. Bakka kana hundatti qaamaan qunnamnee hin beeknu. Namni ittuu nama siksu hin jiru," jedha Sulxaan. Mirgi wabii erga eegameefi ji'ootaaf hidhaarra kan jiru dargaggoon kuni akka hiikamu jechuun abukaatonni isaa Waxabajjii 11 bara 2013 mana murtii waliigalaa Oromiyaatti ol iyyannoo galchuu abukaatoon isaa Obbo Gammachiis Qannoo BBC'tti himaniiru. "Nuti ol iyyannoon galchine dargaggoon kun erga mirgi wabii isaa eegamee maalif hidhaa taa'a, gadhiifamuu qaba jenneeti kan iyyanne. Saniif manni murtichaas Waxabajjii 17 bara 2013 dhimma kanarratti abbaan alangaa waliigalaa Oromiyaa deebii akka kennu ajajamee ture," jedhan. Beellama har'aa kanaanis abbaan alangaa waliigalaa Oromiyaa dhimma ol iyyannoo mirga wabii dargaggoo Mohaammad Deksiisoo irratti mana murtii waliigala Oromiyaatti dhihaachuun deebii kenneera jedhan Obbo Gammachiis. "Abbaan alangaa dhaddacha har'aa irratti galmeen himatamaa kanaa nubira hin geenye, teessoon himatamaa kanaatis waan hin ibsamneef dhimma kanarratti deebii kennuu hin dandeenyu deebii jedhu kenne," jedhan Obbo Gammachiis. Abukaatonni gama isaaniitiin abbaan alangaa dhimma galmee himatamaa kanaa poolisii iyyannaa kanarratti eerame gaafatee qulqulleefachuu danda'a ture, teessoon isaa hin beekamu kan jedhameefis shakkamaan kuni harka poolisii Oromiyaa akka jiru ibsnineerra jechuun falman. Kana malees Mohaammad Deksiisoo dhaddacha irratti qaamaan dhihaachuu qaba jechuunis mana murtii gaafanneerra jedhan Obbo Gammachiis. Dargaggoo Mohaammad Deksiisoo erga Bitootessa 23 bara 2013 as ji'oota afuriif mana murtiitti dhihaatee hin beeku. Manni murtii waliigalaa Oromiyaas yaada gama lamaanii erga dhagaheen booda iyyannaa kanarratti murtii kennuuf Waxabajjii 24, bara 2013tti beellama akka qabate ibsameera.


Dargaggoo ijoollee Ambootti maatii dhabanii daandiitti bahan viillaa ijaaree itti galche -Taammiruu Bultoo

Dargaggoo Taammiruu Bultoo Didhaa jedhama. Daldalaa magaala Adaamaa jiraatudha. Bara darbe ijoolleen durbaa sadii magaalaa Ambootti haadha, abbaafi obboleessa isaanii du’aan dhabani rakkachuun karaa gubbatti bahaniif mana jireenya ijaaruun gumaachuufi BBC'tti hime. Manicha ijaaranii xumuruun baasiin miiliyoona 2.3 bahu kan himu dargaggoon kuni kana keessaa baasii ijaarsa keessaa ‘’birrii miliyoona1.7 baase ijaarsisuu’’ BBC'tti hime. Hiriyoonni isaa shan immoo birrii kuma 200 oliin meeshaalee mana keessaa guutaniifi jiru dubbate. Taammiruun mana qulqullina qabu ji’oota 10 keessaatti ijaarsisee xumuruun torban muraasa dura ijoolleen warraafi mana kiraallee waan kaffalan dhaban mana haaraa ijaarametti galcheera jedhe. Dhimmi ijoollee warra isaanii dhabanii gadda keessa seenanii ijoo dubbii miidiyaa hawaasummaa ta’ee namoonni biyya keessaaf alarra akka birmataniif dammaqseera. Jalqaba miidiyaa hawaasummaarraa erga argee booda aartist Hacaaluu Hundeessaa wajjiin dhaqee ilaalu dubbata. ‘’Seeenaasaanii hin beekuu ture, miidiyaa hawaasummaarratti magaalaa Amboo akka jiraatan arge,’’ jedhe. Achumaan mana ijaaruufii akka danda’u waadaa seenee ture. Ijaarsa mana kanarratti bulchiinsi magaalaa iddoo itti ijaaramu, koreen deeggarsa isaaniif hundaa’e ijaarsa manichaa hanga goolabamutti tumsaa qabaachu kaase Taammiruun. Taammiruun ‘’nama akkan gargaaruuf maatiin kootu ka’umsa naaf ta’e’’ jedhe. ‘’Maatii keessatti angafoota koorraa kanan baradhe, Sirni Gadaas kana dhaloota barsiisaa’’ jechuun hime. Kana qofa miti, bakkeewwan garaa garaatti yeroo mormii ummataa namoonni maatii of biraa dhaban gargaarsa kan dhaban ni jiru jechuun hime. Taammiruun, sirna irreechaa Bishooftuurratti bara 2016 obboleessaa isaa hangafa du’aan dhabuu BBC'tti himeera. Ijoolleen kunneen jalqaba abbaa isaanii sababa dhukkubaan du'aan dhaban. Booda rakkoo nageenyaa magaalaa Amboo keesstti mudatee ture irratti obboleessi isaanii ajjeefame. Haati isaanii jalqaba abbaa warraa waliin rakkachaa turte miidhaan itti baay'ate. Yeroo ilmi isaanii kun ajjeefamu ammoo inumaa gadda guddaa keessa galan. Maatii jiraachisuunis ulfaataa dhufe. Xumura irratti haati ijoollee kanaas du'aan boqatan. Osoo hin turiin ammoo ijoolleen durbaa sadan kun waan ittiin jiraatan dhabuun jireenya daandiitti bahan. Erga seenaan isaanii kun miidiyaa hawwaasaatti bahee namootni baay'een deeggarsa gochaafii turan. Taammiruun akka jedhutti manni magaalaa Amboo ganda 01 Yuunvarsiitii Amboo fuulduratti lafa kaare meetira 200 irratti ijaarame. Manni ijaarame kun kutaa kireeffamuu danda’uu lama, taankarii bishaan itti kuusan, kushinaa, kutaa ciisichaa dabalatee waliigalatti kutaalee sagala qaba. ‘’Hojii dhuunfaa koo amma dhaabutti gaheen qulqullinafi saffisaanin ijaare’’ jedhe Taammiruun. Mana ijaarameefin alatti biyya keessaafi alarraa maallaqa birrii miliyoona tokkoofi kumni dhibba tokko walitti qabamee amma akka jiruufi fuulduratti qooda aksiyoona baankii bituuf koree deeggarsa qindeesse waliin mariyachuu hime. Ijoolleen ganna 7, 11 fi 15 ta’an kunneen haala rakkisaa keessa akka turaniifi fira, ollaafi maatisaanii dhaban ‘’akkan bakka bu’efitti’’ ibsu jechuun BBC'tti hime. Taammiraat hojii tola ooltummaa eegale kana caalatti bali’suu akka barbaadulle himeera.