Mucaan ganna 14, daa’ima ganna 5 ajjeessuun himatame

Ingilaanditti reeffii daa’ima ganna shanii laga keessatti erga argamee booda, mucaan ganna 14, ajjeechaa isaan himatame. Mucaan Loogaan Miwaangi ykn Loogan Wiiliyaamsan jedhamuun beekamuu, reeffi isaa Adoleessa 31 irratti Laga Ogmoore, Biridgeend jiru keessatti argame. Mucaan, sababa umurii isaan eenyummaan isaa hin himamne kun, mana murtii Kaardiiffitti dhiyaate. Ajjechaa Looganiin wal qabatee harmeen isaa fi abbaan buddeenaa isaa akkasumas mucaan ganna 14 kun mana murtiitti dhiyaataniiru. Abbaan buddeenaa isaa Joon Kool, ganna 39, ajjeechaan himatameera. Joon fi harmeen Loogan, Angaraad Wiiliyaamson, ganna 30, lamaan isaaniiyyuu hojii haqaa guffachiisuunis himatamaniiru. Du’a Loogan booda, jiraatttonni naannichaa yaadannoo isaaf, laga reeffi isaa argame cinatti, abaaboo, ashaangulliitii fi kaardii adda addaa ka’aniiru. Daa’immaan Loogan waliin daree tokko keessatti barachaa turan, Loogan daa’ima tapha jaallattuu akka ture ibsaanii turani.


Awustiraaliyaatti mucaa ganna sadii guyyoota afuriin booda bosona keessaa lubbuun argame

Awustiraaliyaatti mucaan waggaa sadii erga mana maatii isaatii bahee bakka buuteensaa dhabame barbaacha guyyaa arfuriitiin booda bosona keessaa nagaan argame. Antoonii 'AJ' Elfalak garee poolisootaa barbaacha isaatiif hilikoptaraan socho'aa turaniin osoo inni baadiyyaa Niiw Saawuz Weelsi jedhamuutti bishaan dhugaa jiruu argame. Mucaa xiqqaan rakkina fayyaa otizimii qabuufi dubbachu hindandeenye yeroo dhumaatiif guyyaa Jimaataa manaa bahe. Maatiin isaa butameera jechuun sodaatanii ture. Haata'u malee baraartoonni AJ mana warrasaa irraa fageenya meetira 500 irratti qarqara lagaatti arganiin. Viidiyoo Poolisii Niiw Saawuz Weelsiitiin qoodameen, yoo ''Mucaa argeera'' yoo jedhan dhagahamu. Aanga'oonni akka jedhaniitti, mucaan miila isaarratti muraasa madaa'uun alatti, uffanni isaa jii'ee argame. Kanaan alatti fayyaa gaarii irratti argama jedhame. Abbaan mucichaa Antoonii Elfalak kun 'dinqiidha jedhan.' Mucaa kana barbaacha qondaaltoonni 100 oliifi tola ooltoonni guyyootaaf bosona keessa barbaachaa turan. Bakka amma inni itti argamee kanas duraan bira darbanii turan jedhameera. ''Mixiidhaan ciniinameera, kufeera, ta'us lubbuun arganneera. Lubbuun jira,'' jechuun gammachuun garee TVtti kan himan abbaansaa. "Beeka naasuu keessan ture, garuu maal keessa akkan darbee eenyumtu na hubachuu hindanda'u. Amma baayyee gammadeera. "Miilakoo, jilbakoo, mogoleekoo, deemuu hindanda'u.  Irriiba tokko malee bosona keessan ture. Hindhaabne turre.'' Warrabbiin miidiyaaleen biyya keessaa battala mucaan argamuun dhagahameetti miseensoonni maatii gammachuu yoo ibsatan agarsiisaniiru. Ministirri Mummee Iskoot Mooriisan mataansaanii boqonnaan itti dhagahamuu karaa ergaa tiwitaraatiin akkas jechuun barreessan, ''nagaa ta'usaa dhagahuutti gammadeera.'' ''Mudannoon kunis AJ fi maatii isaatiif hangam cimaa akka ta'e yaaduun ulfaataadha,'' jedhan. Mucichi maalii akka badee wanti barame hinjiru jedhan maatiin. Guyyaa Jimaataa gamana AJ obbolaasaa waliin tabataa kan ture yoo ta'u, yeroo baayyee haadhasaatti garmalee maxxana jedhamee ture.


Niijeritti ibiddaa mana baruumsaa keessatti ka’een barattoonni 25 du’an

Kibbaa Niijeeritti kutaa mana barnoota citaa irraa ijaarame keessatti ibidda ka’een ijoolleen umurii ganna shan fi ja’a jidduu jiran yoo xiqqaate 25 ta’an du’uu isaanii, angaa’onni himan. Bulchiinsa Maradiitti ibidda Wiixata ganama utuu barattoonni barnootarra jiranii ka’e kanaan namootni hedduu biroonis madaa’aniiru. Ka'umsi ibidda kanaa ammatti maal akka ta'e hin beekamu. Niijeer keessatti, kutaaleen barnootaa dhagaa irraa hojjataman yemmuu barattoota hundaaf wal ga’uu dhaban kutaalee dabalataaf daassii citaa irraa ijaaruun waan baramedha. Ibiddi Wiixata ka’ee kun daassii akkanaa sadii barbadeessuu isaa bulchaan magaalaa Maraadii, Chayiboo Abuubakar, miidiyaalee biyyattiitti himaniiru. Namni ijaan argan tokko akka BBCtti himanitti, reeffi hedduu bakkichaa yemmuu kaafamuufi daa’imman miidhaman hedduun gara hospitaalaatti yemmuu geeffaman arganiiru. Kanneen mada’aan keessaa gariin isaanii haala hama keessa akka jiran himameera. Mana barnootaa kanatti barumsi yeroof addaan citeera. Nijeeritti manneen barnootaa keessatti balaan ibiddaa uumamuun waan haaraa ta’uu baatuus, kan namoota hedduu ajjeessee garuu muraasadha. Ta’us, jalqaba wagga kanaatti, haala wal fakkaataan ibidda mana barnootaa magaalaa guddiitti Niijer, Naayimee keessatti ka’een barattoonni 20 ta’an du’aniiru. Balaa kanaan kutaaleen barnootaa daassii citaarraa ijaaraman 28 kan barbaada’an yoo ta’u, kun uummata dheekkamsiiseera. Kanneen balaa kana jalaa baqachuu dhaban hedduun isaanii barattoota olmaa daa’immanii keessa turanidha.


Abbaan mana barumsaa intalasaarraa hayyama maatii malee rifeensa irraa mure dolaara mil. 1n himate

Abbaan intala umurii waggaa torbaa, barsiisaan tokko hayyama maatii malee rifeensa inatala isaarraa muruu isaatiif mana barumsichaafi hojjettoota lamarratti himata dolaara miliyoona 1 bane. Himannaan abbaa mucayyoo Aab Jiimii Hofmeeyer akka jedhutti, mirgi heeraan intala isaatiif kenname sarbameera. Namni kun intala isaa sanyii makaa qabdu kana mana barumsaa sana keessaa baaseera. Qorannoon manni barumsichaa Adoolessa keessa gaggeesse akka agarsiisutti, barsiistuun kun gocha kana raawwattullee loogii sanyummaarratti hundaa'erraa ka'uun garuu miti jedhee ture. Yeroo sana ceephoo buufattee garuu mana barumsaa Maawont Piliizaant keessatti argamu Mana Barumsaa Sadarkaa Tokkoffaa Gaaniyaard jedhamu kanatti hojiishee akka itti fuftu hayyamameef ture. Aab Jiimii Hofmeyeer Ebla darbe Asoosheetid Pireesitti akka dubbatetti, intalli isaa maqan ishee Jurnee jedhamtu guyyaa tokko mataashee gamtokkoon rifeensi irraa muramee mana barumsaatii galte. Namni ishee waliin daree tokko baratu maqasiidhaan awutoobusii keessatti rifeensashee luuccaa dheeraa ta'e jalaa mureera jedhe. Guyyaa lamaan booda ammoo, Jurneen rifeensi mataashee gama biroon irraa dhumee mana barumsaatii galte. Inni lammataa uumamuun dura daa'ima kana mana rifeensaa geessuun isa dura walcaale walqixxeessuuf yaalamee ture. Aab Jiimii Hofmeyeer akka jedhutti ijoollee birooti irraa kute se'ee ture garuu Jurneen akka isatti himtetti barsiisaa tokkottu akkas godhe. ''Barsiistuun sun walqixxeessuuf kutte," jechuun APtti hime. Himannaan kun mana murtii federaalaa lixa Michigaan keessatti Mana Barumsaa Ummataa Maawont Piliizant, akkasumas hojjetoota lama irratti agarsiisa gabaasnivMLive.com baase. Himannaan baname kunis mirgoota daa'ima heeraan kennameef cabsuun, loogii sanyummaarratti hundaa'e, sababa sabummaasheetiin salphisuu, akkasumas ta'e jechuun hamileeshee miidhuu kan jedhudha. Manni barumsichaa, "hojjettoota isaa sirriitti leenjisuu, qajeelchuufi to'achuu dhabuu isaatiin, akkasumas sababa hanqina leenjiirraa, adeemsa hojii wallaaluun, imaammatawwan jiran hubachuu dhabuufi naamusa dhabuurraa kan ka'een akka kana hojjetan osoo beekuu dhiisuun ykn beekuun osoo irra jiraatuu wallaaluun itti gaafatama," jedha himatichi. Gama himatamaatiin deebiin seeraa hin kennamiin kan jiru yoo ta'u, mana barumsichaarraa yaadni ifa ta'e hin jiru.


Mukaa'uu dahumsaan booda: 'Yeroon harma hoosisu, miira daa'ima kee foddaan darbadhu jedhutu natti dhagahama'

Haadhummaan gammachuun kan guutameefi qaama jireenya dubartii tokkoo murteessaa tahe dha. Haa tahu malee biyyoota guddataa jiran keessatti deessuuwwan shan keessaa tokko dhukkubni mukaa'uu dahumsaan boodaa (postpartum depression) isaan mudata. Akka Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa jedhutti, dubartoonni biyyoota Arabaa sababii kanaan dubartoota loogiin irra gahuu keessaati. Dhiibbaan kunimmoo ogeeyyii fayyaa irraa yaalii akka hin arganne isaan ittisa.


Masten Wanjala: Keeniyaatti namichi 'daa’imman 10 ol ajjeese' miliqe, reebamee ajjeefame

Namichi daa’imman 10 ol ajjeesuu isaa amane, mana hidhaa poolisii Naayiroobii keessaa guyyaa lama dura miliqe, Lixa Keeniyaatti namootaan reebamee ajjeefame. Namni kun jiraattotaan hordofamee magaalaa Bagomaa jedhamtu keessatti namootaan gareen reebamee ajjeefame. Magaalaa guddittii Keeniyaa, akkasumas naannolee baha fi lixa biyyattii keessatti daa’imman dhiiraa yoo xiqqaate 14 ajjeessuun kan himatame Masteen Wanjalaa, mana murtiitti dhiyaachuuf osoo jiru ture kan miliqe. Ganama yeroo maqaan waamamu miliquu isaa kan bare poolisiin, ergasii nama kana barbaadaa ture. Namni kun to’annoo jala kano oole, yeroo dhimma biyyattii naasiseen yemmuu poolisiin ajjeechaa daa’immanii baay'achaa dhufe qorachuu eegalettidha. Buufata poolisii Jogoo Rood, naannaa Iistilaand Naayiroobii jiru keessatti, yeroo inni miliqutti poolisootni hojiirra turan sadan, to’annoo jala oolfamaniiru. Adoolessa keessa to’annoo jala kan oole Wanjalaan, daa’imman dhiiraaf qoricha sammuu hadoochu kennee ajjeesuu isaafi takka takka ammoo dhiiga isaanii dhuguu isaa amaneera. Erga mana hidhaatii miliqee baheen booda qe'ee warra isaatti deebi'us, warri isaa isa hin simanne. Jiraattonni achi jiraachuu isaa baran birmatanii reebanii ajjeesan jedha poolisiin magaalattii. Mana hidhaatii miliquun isaa rifaatuu guddaa uumee ture, namoonni hedduun ajajaan poolisiin akka aangoo gadi dhiisu gaafataa turan. Mana hidhaa Naayiroobiitii bahee akkamiin qe'ee warraa isaa baadiyyaa Lixa Keeniyaa akka gahe hin baramne.


Waraana Tigraay: Manneen barnootaa Dasee buqqaatota keessummeessaa jiranitti barnooti yoom jalqaba?

Manneetiin barnootaa magaalaa Dasee 22 buqqaatota 300,000 ol waan keessummeessaa jiraniif barnoota yeroon jalqabuun akka hin danda’amne Qajeelchi Barnootaa magaalattii BBCtti himeera. Itti gaafatamaan Qajeelcha Barnootaa bulchiinsa magaalaa Dasee Obbo Iyyaasuu Zawduu, manneetiin barnootaa baayyeen gatii miidhamaniif barnootaaf qopheessuun hojii olaanaa gaafataa jedhan. Itti gaafatamaan kuni ’’manneetiin barnootaa kunneen ibsaa, teessuma, foddaa, balbalaafi manni fincaanii isaanii caccabeera,’’ jedhan. Qorannoo adeemsifameenis manneen barnootaa kunneen haaromsuuf qarshiin miiliyoona 21 ol akka barbaachisu Obbo Iyyaasuun dubbataniiru. Torbee darbe Dhaabbanni Godaantota Addunyaa (IOM) Itoophiyaa keessatti namoota qe’ee isaaniirraa buqqa’an miiliyoona 1.8’f dahoo dhiyeessuuf doolaarri miiliyoona 21.1 na barbaachisa jedheera. Ji’oota muraasaan dura mootummaan Tigraayitti labsii dhukaasa dhaabuu hordofee loltoota isaa Tigraayii baasnaan, finciltoonni TPLF gara naannoo Affaariifi Amaaraa galuun waraana bananiiru. Ammallee kaaba Walloofi bulchiinsa saba Waagihimraafi godinaaleen Kibba Walloo muraasni to’annoo isaanii jala jiru. Baatii 11 dura waraana kaaba biyyattiitti eegaleen namoonni kumaan lakkaa’aman yoo lubbuu dhaban, miiliyoonaan kan lakkaa’aman immoo qe’eerraa buqqa’aniiru. Kutaalee biyyattii baayyee keessatti barnooti bara 2014 (ALI) eegalee jira. Haa tahu malee naannolee rakkoon nageenyaa jiruufi buqqaattota keessummeessaa jiranitti manneetiin barnootaa dahoo yeroo tahuun tajaajilaa waan jiraniif barnooti hin eegalamne. Kanneen keessaa immoo tokko magaalaa Dasee dha. Itti gaafatamaan Qajeelcha Barnootaa magaalattii Obbo Iyyaasuun akka jedhanitti, barnoota jalqabsiisuuf ‘manneetiin barnootaa sadarkaa lammaffaa buufata milishaa fi raayyaa turan kudhan gadhiifamuun, shan keessatti Onkololeessa 1/2014 qoramtoota bara 2013f barnooti irra deebii kennuun eegalameera jedhan. Barnooti kutaa 12ffaas Onkololeessa 8/2014 akka jalqabuuf hojiin daree qulqulleessuufi teessuma haaromsuu jalqabeera jedhan. Magaalattii keessa manneetiin barnootaa 12 jiraachuu kan himan itti gaafatamaan kuni, manneetii barnootaa buqqaatotaan qabamanii jiran keessatti barnoota eegaluuf buqqaatotaaf dahoo yeroof tahu qopheessuun barbaachisaa akka tahe himaniiru. ‘’Garaadootti dunkaanni 25 dhaabameera. Dahoowwan xixiqqoo dhaabuun yeroof fayyadamuuf koreen dhaabbatee hojjetamaa jira,’’ jedhan. Dahoowwan Baankii Addunyaan ijaaramaniif furtuu akka fudhatan himuun, erga buqqaatonni achitti dabarfamaniin booda Onkololeessa 15 barnoota eegaluuf akka karoorsan himan. Manneetii barnootaa kunneen keessa buqqaatonni 20,000 ol jiraachuu kan himan itti gaafatamaan kuni, amma tumsi yoo taasifame malee dahoon qophaa’aa jiru akka hin geenye himaniiru. Akka itti gaafatamaan kuni jedhanitti, bara kana magaalaa Daseetti barattoota kuma 57 fi 500 barsiisuuf kan karoorfame yoo tahu buqqaatonni 800 tahanis barachuuf qophaa’aniiru. Manni barumsaa yeroo banamus isa karoorfameen ol barattootni dhufuu waan danda’aniif isaafis of qopheessaa akka jiran Obbo Iyyaasuun himaniiru. ‘’Hanqina kutaa barnootaa furuuf dunkaana ijaaraa, waajiraalee akka dareetti fayyadamuufi barsiisota buqqaatota keessa jiran akka barsiisan gochuun,’’ dhimmicha furuuf akka yaadan dubbataniiru. Magaalaa Kombolchaa kibba Wallootti argamtu keessa buqqaattonni kuma shanii ol tahan manneetii barnootaa 12 keessa dahatanii akka jiran Qajeelcha Barnootaa godinichatti  Itti gaafatamaa, Itti aanaa kan tahan Obbo Darajjee Amaara himaniiru Obbo Darajjeen manneetii barnootaa kanattis tahe kanneen dhuunfaatti barnooti hin jalqabne. Kanaan ala, sababa waraanichaan manneetii barnootaa Warra Baabboo lama, Tahuladareetti immoo tokko akkasumas naannoowwan Dalantaa fi Ambaasal rakkoo nageenyaa qabaniin ala aanaalee birootti rakkoon barnootaaf gufuu tahe hin mudanne jedhan. Kanaafis kanneen waraanichaan barbadaa’an suphuu fi buqqaatota manneetiin barnootaarraa gara dahoo yerootti dabarsuuf hojjatamaa jira jedhan. Maatiin barattootaa BBC’n dubbise barnooti otoo hin jalqabiin hafuu isaatiin xiinsammuu isaaniirratti dhiibbaa akka qabu dubbatu. Malaakuu Ambaayeen jiraataa magaalaa Dasee yoo tahu abbaa barattoota kutaa 7ffaa fi 2ffaati. ‘’Kan na yaaddessu waa’ee ijoollee koo qofa osoo hin taane, kan ijoollee buqqaatotaasi, kan koo osoo baratanii kan isaanii yoo hin baranne mataa na dhukubsa,’’ jedhu. ‘’Ijoolleen xiin-sammuu gaarii hin taane keessa jiru. Mucaan koo milishoonni magaalaa keessa yeroo qawwee dhukaasan argee, ‘na ajjeesu mana barnootaa hin deemu,’ jedhe,'' jechuun dubbatu. Jiraattuun magaalattii biroon Lishaan Asaggaahanyi barataa kutaa 12ffaa qabu. Aadde Lishaan, ‘’Hamileen ijoollee keenyaa miidhameera, haalli dubbisuufi qayyabachuu jalaa wal-dhaheera, abdii kutachuutu irraa mul’ata, mucaa koorras kaniin hubadhu kanuma,’’ jechuun akka yaadda’an himu. Mucaan isaan baatii kana keessa qormaata kutaa 12ffaa fudhachuuf barnoota kan eegale tahuu himuun, tasgabbaa’ee qabxii fiduu danda’a jedhanii akka hin amanne garuu dubbatu. Jalqaba waraanni yeroo gabaabaa keessatti raawwatee buqqaatonni gara qe’ee isaaniitti akka deebi’an gochuu kan jedhudha. Tahus kuni yeroo gabaabaatti milkaa’a jedhanii hin amanan. Kanaaf buqqaatota kunneen gara dahoo yeroof tajaajilutti dabarsuufi, ‘’waraana kanaan buqqaatota miidhaman kana gara dahoo bishaaniifi ibsaan jirutti haa dabarfaman,’’ jedhu. Jiraattonni dhimmi kuni mootummaafi dhaabota deeggarsaan xiyyeeffannoon akkatti kennamu gaafataniiru. Magaalaa Dasee osoo hin dabalatiin bara kana godina Kibba Wallootti barattoota kuma 538 barsiisuuf karoorfamus, kan barnoota jalqaban garuu walakkaa lakkoofsa kanaa tahuu qondaalli barnootaa godinichi himaniiru. Mana barnootaa sadarkaa lammataa godinichaatti barattoota kuma 148 fi 745 barsiisuuf karoorfamus kan barnoota jalqaban garuu kuma 50 fi 65 qofa jedhan qondaalichi. Waajira Barnootaa Naannoo Amaaraatti Itti gaafatamaa itti-aanaa kan tahan Obbo Geetaachaw Biyaazin naannichatti barattoonni miiliyoona 1.5 tahan barnoota isaaniirraa akka hafan miidiyaa Sagalee Ameerikaatti himaniiru. Waraana kanaan manneetiin barnootaa 277 barbaadaa’uufi 1,300 kan tahan irra immoo miidhaan gahuu himan. Obbo Geetaachoon barattoonni buqqa’anii jiran iddoo jiranitti haal-duree tokko malee akka galmaa’aniifi baratan gochuuf hojjetamaa jira jedhan.


Daa'imni waggaa afurii baddee torban lamaan booda akkamiin lubbuun argamte?

Awustiraaliyaa baadiyyaa keessatti daa'imni waggaa afurii baddee turte guyyoota 18 booda lubbuun argamuushee poolisiin biyyattii beeksise. Akkamii fi eessatti argamte? Daa'imni maqaan ishee Cleo Smith jedhamtu kun magaalaa Kaarnaariivoon jedhamtu keessatti ture kan ija maatiishee jalaa miliqxe. Daa'imni kun miliquu hordofees poolisoonni guyyoota kana hundaaf hanga ijibbaatanitti barbaadan. Barbaachi poolisoonni osoo dadhabne hin jedhiin taasisan lafatti hin hafne, mucaan kun baddee guyyoota 18 booda argatan. Daa'imni kun mana nama umuriin isaa waggaa 36 ta'e tokkootti kan argamte yoo ta'u, poolisoonni mana nama kanaa cabsanii seenuun lubbuu daa'imattii baraaranii namicha to'annoo jala oolchuun qorataa jiru. Poolisii Westarn Awustiraaliyaatti Itti-aanaa Komishinaraa Koloneel Bilaanch turan kan kana beeksisan. Daa'imni kun yeroo argamteetti gaaffiin jalqabaa isheef dhiyaate 'maqaan kee eenyu?' kan jedhu yoo ta'u, miseensa poolisii tokkotti maqaashee himachuu Koloneeliin kun himeera. Daa'imni kun maatiishee muddama cimaa keessa turan waliin kan wal argite yoo ta'u, 'maatiin keenya hir'atee ture amma guuteera' jechuun haati daa'ima kanaa Elii Ismiiz fuula Instagram irratti barreessite. Namichi daa'imni biratti argamtee to'annoo poolisii jala oolfame kun ammoo maatii daa'ima kanaa waliin hariiroo kamiyyuu akka hin qabne ibseera. Poolisiin ammoo akkaataa Kileyoo argee baraare ilaalchisee wanta jedha akka qabu himuun yeroon isaa wayita gahu akka ifa godhu dubbateera. Kora jijjiirama haala qilleensaa Iskootilaand, Gilaasgootti gaggeeffamurratti hirmaachaa turanii gara biyyaatti deebi'aa kan jiran pirezidantiin Awustiraaliyaas oduu daa'imni kun argamuu dhaga'uu isaaniif gammachuu itti dhaga'ame fuula tiwiitara isaaniirratti isan. Aanga'oonni daa'imni kun eessa akka jirtu nama eerumsa kenneef dolaara miliyoona tokko akka kennuuf waadaa galanii turan. Maatiin Kileeyoo bashannanaaf gara magaalattii deemanii dunkaana dhaabbatan keessa Kileeyoofi obboleettiin ishee kutaa dunkaanichaa tokko keessa rafanii turan. Kutaa biraa keessa kan bulte haati Kileeyoo guyyaa itti aanu ganama barii yeroo deemtutti Kileeyoo akka dhabde dubbatti. Kana hordofee poolisiin karaa qilleensaan, akkasumas galaanarrallee garee bobbaasuun dhalattuu kana barbaachisaa turee dhumarratti argachuu danda'eera. Koreen miseensota poolisii 100 of keessaa qabu magaalaa guddoo kutaa biyyattii Perzirraa garasitti bobbaafamee kan ture yoo ta'u, galaana, lafaafi samiirra injiranii barbaadaa turaniiru. Daa'imni kun baduun biyya keessaarra darbee hanga addunyaatti qalbii hawwatee tureera. Komishinarri Itti-aanaa Bilaan Bilaanch waan akka "lilmoo cidii keessa barbaaduu" waan tureef odeeffannoo kumaan lakkaa'aman walitti qabataa turre jedhe. "Kibxata darbe galgala garuu odeeffannoo arganne gargaarumuun Kileeyoo argachuu dandeenyeerra." Poolisiin odeeffannoon waa'ee konkolaataa tokko ilaallatu akka gargaaraman himeera, garuu konkolaataan jedhamu kun akkamiin akka isaan gargaare hin ibsine. ABC News akka gabaasetti ammoo, namni daa'imni keessatti argamte tokko dhiyeenya kana osoo daayipparii bituu warri ollaa arganiiru. "[Daayipparii] kana eenyuuf akka bitu garuu hin qoranne," jechuun ABC News'tti dubbate jiraataan ollaa namichaa kun.


Ali al-Nimr: Saawudiin mucaa mootummaa mormusaatti du'a itti murteessite gadhiifte

Anga'oonni Saawudii nama yakka mormiin wal qabateen du'a irrratti murteessanii turan amma mana hiidhaatii gadhiisan. Murteen du'aa irratti murtaa'ee tures dheekkamsa addunyaa kaasee ture. Ali al-Nimr wayita bara 2012tti to'annaa jala oolfamuutti mucaa waggaa 17 ture. Innis warra lakkoofsaan xiqqaa ta'an Shia irra yoo ta'u mormii motummaarratti taasiseen to'atame. Bara 2014tti ammoo manni murtii fannifamuun osoo hintaane, mormisaa irraa kutamuun erga ajjeefameen booda reeffisaa ummatatti akka mul'ifamuuf murteesse. Murteen kunis Guraandhala keessa erga mootichi gosa yakkaa muraasa ijoolleen raawwataniif adabbii du'aa dhaabanii booda fooyya'e. Saawudi Arabiyaan biyyoota addunyaa adabbii du'aa raawwatan keessaa tokko. Baatii Ammajii- Adooleessaa jidduutti yoo xinnaate namoota 40 du'aan adabdee jirti. Kunis kan waggaa darbe guutuu kan caaluudha. Ali al-Nimr ilma eessuma duree Shia beekamoo kan ta'an Sheekh Nimr al-Nimr, kan bara 2016tti aanga'oota Saawuditiin balleessaa shororkeessuummaatiin ajjeefameeti. Sheikh nama mormii 'Arab Spring' kan bulchiinsa Baha biyyattii keessatti bara 2011tti umamee ture deeggaraa turan.  Isaaniis Shia naannichaa kan mootii Saawudi Arabiyaa Sunnii ta'anii cunqurfamuu himataniin durfamaa turan. Ali al- Nimr bara 2012 keessa mormiiwwan kanneen keessaa tokko irratti to'annaa jala oolfame. Boodas motummaarratti mormii gaggeessuufi poolisoota irratti haleellaa raawwachuu dhugaa bahuun, mana murtii dhaddacha shororkeessatiin balleessaan irratti murtaa'e. Innis himannicha haaluun qondaaltoonni nageenyaa humnaan akka ''ofirratti dhugaa bahu'' isa gochuu mana murtiitti himataa ture. Baatiiwwan afuriin boodas, ijoollee lama kan mormiidhuma walfakkaatu irratti hirmaatan himannaa addaa irratti banuun rogeeyyii Shia jechuun du'a itti murteesse. Abdullah al-Zaheer fi Dawuud al-Marthoun kan umuriinsaanii waggaa 15 fi 17 kunneenis erga qabamaniin booda hanga ofirratti dhugaa bahuun mallatteessaniitti reebamusaanii himan. Maatiiwwan isaaniifi dhaabbileen mirgoota namoomaaf falman iyyata galfatanis, ijoolleen sadan kunneen du'a itti murtaa'e eeggataa turan - hanga jalqaba bara kanaatti Komishiniin Mirgoota Namoomaa Saawudii murteen isaaniin gara hidhaa waggaa 10tti fooyya'uu labsutti. Komishinarichis seera bara 2018 kan adabbii du'aa ijoollee yakka raawwatanii dhorkuufi labsii Mootii 2020 kan hinmaxxanfame kan labsichi duubatti deebii'e akka hojjatu heeyyamu eeruun fooyya'insa kana labse. Ali al-Nimr guyyaa Roobii hidhaarraa hiikamulleen, Abdullaah al-Zaher fi Daawuud al-Maarhoon ammaleen mana hidhaatti hafusaanii dhaabbanni farra adabbii du'aa himeera. Akkasumas, dargaggoo kan amma waggaa 19 Abdullaah al- Howaiti, wayita waggaa 14 ture suuqii faayaa saamuufi qondaala poolisiitti dhukaasuun himatame ammaan tana adabbii du'aa eeggataa jira.


Addunyaan osoo guddattootaan hogganamte caalaa gaarii taatii laata?

Addunyaan teenya tun osoo shamarraniifi dargaggoo umurii dardaraa (teenagers)n hogganamtee maal fakkaatti laata? Dhabbanni tokkoos dhimma kanaaf deebii argachuuf murteesse. UK’tti dhaabbanni annisaa haroomsamu dhiyeessu, Good Energy jedhamu, Bitooteessa darbe keessa ijoollee umuriin ganna 12 - 17 gidduu ta'an jaha miseensoota boordii gorsituutaa akka ta’aniif muudeera, gaheessoonni akka hin seenne dhorkuun. Boordiin Good Future kunis walga’ii idilee gaggeessu irratti miseensonni boordichaa yaada qaban hogganaa olaanaa fi gaggeessitoota biraatiif dhiyeessuuf carraa kan itti argataniidha.  Akkasumas murteewwan daldalaa irrattis gaaffii ni dhiyeessu. Miseensota boordii kanneen keessaa tokko intala ganna 14, Shaayinaa Shaah, yoo taatu Landan keessa jiraatti. Shaayinaan dhimma kunuunsa naannoo ni jaallatti akkasumas dhaloota eegereefis addunyaa kununsuu barbaaddi. “Ga’eessonni yeroo baayyee dursa dhimma maallaqaa yaadu jedheen yaada. Kanaafuu, filmaatawwan itti fufiinsa qabu yeroo hunda hin filatan,'' jetti. Haata'u malee “dargaggoonni garuu addunyaa miidhaan jijjiirama qilleensa ifatti mul’atu keessatti guddatan.” Ishee fi miseensonni boordichaa shanan hafan wayita ga’eessonni dogoggoraniiru jedhanii yaadaniitti itti himuuf akka hin sodannee Shaayinaan ni himti. Ijoolleen jahan kunneenis kan filataman, erga  guutuu Ingilaand irraa barattoonni 1,000 ol ta’an dorgommii dhabbata gargaarsaa dhimma naannoo irratti hojjatuufi Eco-schools jedhamuun qopha’ee irratti hirmaachuun mo'ataniin booda. Dorgomtoonnis gaaffiilee sadiif deebii dhunfaa isaanii jechoota 500 akka barressan gaafataman. Gaaffileen dorgontoonni ijoollee kunneen gaafatamanis: Dachii keenyaaf kunuunsa akka gootuu maaltu si kakaase? Ogummaa ykn mudannoo attamiin fiddee dhufta? fi DHaabbanni anniisaa haaromfamu dhiyeessu attamiin caalaa hojjachuun akka dachii tana itti eegurratti yaada tokko qabdaa? kan jedhan deebiisu qabu ture. Ijoolleen injifatan kunneen jahanis akka “kan fedhii olaanaa qaban, beekoo fi ajaa'ibsiisotaatti'' ibsaman. Jaak Soolii mucaan ganna 13 fi miseensota bordichaa yoo ta'u, umurii ganna 12tti miseensa ta’un tajaajiluu eegale. Innis carraa kanatti fayyadamuun “eddoowwan bosonaa tokko tokko kunuunsuu,” akka hawwu hima. “Pilaanetiin keenya kun qaaliidha. Yoo hin kunuunsinu ta’e immoo bakka jiraannu kan biraa hin qabnu,” jedha Jaak. Dabaluunis xiyyeeffannoon ijjoollee ykn dargaggootaa kan ga’eessotaa irra calaa waa’ee egereedha jedha. “Ga’eessoonni caalatti waa’ee ammaa irratti xiyyeeffatu, waa’ee hojii isaanii hojjachuu -hogganaankoo gammadee? Hojiitti guddina argadhee? kan jedhu malee wa’ee dhibbaa gochi isaanii gara fulduraatti uumu irratti hin xiyyeeffatan,” jedha. “Ijoolleen dhibbaa fi waan isaan dhiphisu hedduu hin qaban. Kanaafu wa’ee egeree irratti xiyyeeffachuuf bilisadha,” caalaa jedha. Miseensonni boordii kun hojii isaanii kanaaf miindaa agatan hin qaban, ta’us garuu walga’ii Good Energy wagga waggaatti qopha’uu irratti yoo hirmaatan baasiin isaanii hundi ni kaffalamaaf. Torban lama dura ammoo yeroo Ya'ii Jijjiirama Qilleensaa Daraggootaa UN, Gilaasgoootti qophaa’ee irratti hirmaatan dhabbatichi baasii isaanii kaffaleera. Green Energy akka jedhutti, hanga ammaatti, boordiin gorsitootaa kun tarsiimoo daneessaafi hunda hammataa gulaaluu irratti isaan gargaaraniiru, ''jjennoo dhabbata kenyaa fi akkamiin akka of dhiyeessinu irratti yaadni isaan kennan marsaritii haraa dhiyeenya gadhisuuf jirru irratti ga’ee guddaa qaba.” Hogganaan olaanaa dhaabbatichaa Naayjel Pookligitan, “Dhimma jijjiirama qilleensa dhaloota durii calaa kan isaan miidhuu irratti gartuu ijoollee adda addaaf sagalee kennuu barbaadne. Ilaalchaa fi yaadaa haaraa nuti hoggantoota olaanoo muxannoo qaban irraa hin arganne nuuf kennu,” jedha. Shaaniyaa fi Jaak dhaloota Gen Z jedhamuun beekaman – kan dargaggootaa fi ijoollee bara 1990’n fi 2010’n jiddutti dhalatan of keessatti qabatu kessa jiru. Dhaalootni kun lakkoofsa uummataa adduunyaa keessaa %32 ykn namoota biiliyoona 2.5 haguuga. Kunuunsi naannoo yaaddoo dhaloota Gen Ztiif  dhimma isa guddaa akka ta'e qorannoon gartuu Doloitte jedhamuun gaggeeffame ni ibsa. Faandiin Bineensota Bosonaa Addunyaa akka jedhutti, addunyaa irratti nyaata nyaatamu danda’u keessa harki tokko sadii ni gatama yeroo jedhamutti, dhimmi nyaata hedduu qisaaseessuus yaaddoo miseensota dhaloota Gen Z hedduudha, tarii garuu kan dhaloota hundumaa ta’u qaba. Miseensi boordichaa isheen biroon, Mahnoor Kaamraan, shamarreen ganna 17,  boordiin kun “immaammata daldalaa, immaammata kunuunsa naannoo fi namuusaa,” dhaabbatichaa irratti falmii akka gaggeessan himti. “Nuuf dhimmichi wa’ee bu’aa fi galii yeroo gabaabaa miti,” jetti. “Mariichi nu dargaggootaaf, waa’ee eegeree keenyaati. Eenyuttu lubbuun jiraata, eenyuttu rakkata kan jedhudha. Bu’aa kamiyyuu dura haala kam keessatti iyyuu nuti pilaaneeta keenyaa dursa kennina jedheen yaada.”


Barnoota: Daa'imni ganna 12 dhukaasa mana barnootaa keessatti bantee sadii madeessite

Barattuun ganna 11 ykn 12 taati jedhamte tokko US isteeta Idaahotti mana barnootaa keessatti dhukaasa banteen barattoota lamaafi hojettuu mana barnootichaa tokko rasaasaan dhooftee madeessuu Poolisiin beeksise. Barattuun kutaa jahaffaa mana barnootaa 'Rigby Middle School' kan maqaan ishe hin ibsamne kun boorsaa dugdaa ishee keessaa shugguxii baasuun dhukaasa banuu eegalte. Dhukaasa kanan namoonni miidhaman sadan lubbuun oolaniiru jedhu aanga'oonni. Barsiistuun mana barnootichaa tokko barattuu ganna 12 hincaalle kanarraa meeshaa waraanaa gachisiisuun hiitee Poolisitti dabarsitee kenniteetti. Barattuun umurii 12 hin caalle kun maaliif dhiikasa akka bante hin beekamne. ''Dubreen kun meeshaa waraanaa borsaa dugdarraa qabdu keessaa baaftee, si'a hedduu mooraa mana barnootaa keessaa fi alatti dhukaafteetti'' jedhan hoogganaan Poolisii Kaawuntii Jeefersen Istiv Andersaan. Barattuun kun magaala ollaa Idahoo Falls irraa dhuftes jedhameera. Taatee kana FBI fi qaamoleen nageenyaa naannichaa waliin ta'uun qorachaa jiru. ''Aniifi hirriyyoonni koo barsiisaa keenya waliin daree keessa turre- hojii daree hojjetaa- achiin tasa sagaleen guddaan dhagaahame, achiis irra deebiin sagaleewwan gurguddaa lama dhagaahaman. Achii booda sagalee aadutu ture'' jechuun barattuun ganna 12 Yaandeel Rodriigeez Asiisheetid Pireesitti himteetti. ''Barsiisaan keenya dhimmicha hubachuu dhaqee dhiiga aargeera.'' Pireezidant Joo Baayidan akkuma aangoo qabataniin tarkaanfii isa jalqabaa to'annoo meeshaa waraanaa jabeessuu ibsanii turan. Ameerikaa keessa namoonni hedduun hidhannoo waan qabaniif dhukaasni namoota hedduurratti raawwatamu irra deddeebiin gabaafamaa jira.


Daa'imni ganna 14 waldaa Zimbaabuweetti osoo deessuu du’uun ishee mufii uume

Poolisiin Zimbaabuwee du'a daa'ima ganna 14 osoo deessuu duuteefi lammiilee biyyattii akkasumas rogeeyyii mirga namoomaa mufachiise qorachaa jira. Memorii Machaayaan baatii darbe naannoo Maraangee waldaa keessatti du'uu isheetu gabaafame. Taateen raawwate shamarran umriin isaanii 18 gadi balaaf akka saaxilaman agarsiise. Akka gabaafametti taanaan herumuuf jecha barumsa akka adda kuttu taasifame. Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomani mootummaan biyyattii heerumni daa'immani yakka akka ta'eefi akka dhaabbatu akka dalagu gaafateera. Taatee daa'ima osoo deessuu duute jedhameen ''guddaa gadduufi jabeessee akka balaaleeffatu'' hime. Dhaabbatichi ibsa baasen ''dararaan dubartootaafi shamarran irra gahu akkasumas heerumni kanneen umriin isaanii hin geenye raawwatu haqa osoo hin argatiin itti fufuu hin danda'u'' jechuun hime. Dubartiin kuni Adoolessa 15 waldaa Apostolik Zimbaabuwee jedhamuufi qoricha akkasumas wal'aansa hospitaalaa hin eeyyamnetti duute. Akka miidiyaan biyya keessaa maatii shamarree duute eerun gabaasanitti daa'imni dhalate lubbuun oolee haala gaarirra jira. Maaltu du'aaf akka ishee saaxileefi haala owwaalcha raawwate irratti poolisiifi komishiniin koorniyaa naannichaa qorataa jira. Duuni ishee erga dhimma ijoollummaan heerumuu ijoo dubbii taasise booda iyyanni onlaayinii gubbaa ''Memorii Machaayaaf haqa'' jedhu banamee namoonni 57,000 ol mallatteessaniiru. Dubartiin Zimbaabuwee waa'ee mirga dubartootaa falmuun beekamtu Everjoice Win ''yeroon kuni yeroo namoonni aangoo qaban seera kabachiisan yookiin seera haaraa baasanidha,'' jetteetti. Dubartoonniifi shamarran ''mirga dhuunfaa qabaatanii qaama isaanii irratti to'annoo qabaatanii akka nama guutuutti hin ilaalamani'' jechuun Tiwiitara gubbaa barreessite. Akka seerri Zimbaabuwee eerutti dubartoonni umrii 18 eegalee akka heeruman ni eeyyamaaf. Haa ta'u malee, maatiin tokko tokko ijoollummaan heerumuun deeggarsa maallaqaa fida jedhanii amanu. Kanneen bultii ijaarratan barumsa hordofuuf carraa nuuf bana jedhanii abdatu. Haa ta'u malee, shamarran heeruman daa'ima godhatu yookiin hojii manaa osoo hojjetanii manumatti hafu.


Daa'imni ganna torbaa judoorratti si'a 27 lafatti darbatame lubbuun isaa darbe

Taayiwaan keessatti daa’imni ganna torbaa shaakala judoo irratti si’a 27 lafatti darbatame lubbuun isaa darbe. Ebla keessa, kutaa barnootaa judoo keessatti barattoonni biroo fi barsiisaan isaa akkaataa itti nama darbatan isarratti erga shaakalanii booda sammuun isaa dhiiguun miidhame. Mucaan eenyummaan isaa hin himamne kun miidha irra ga’een koomaa keessa seenee meeshaa lubbuun isa tursu akka fayyadamu taasifame. Akka miidiyaaleen biyyatti gabaasanitti maatiin daa’ima kanaa guyyaa 70 booda meeshaa lubbuu isaa oolchu irraa kaasuuf murteessani. Leenjisaan mucaa kanaa, namni ganna 60, haleellaan miidhaa qaamaa guddaa uumuu fi yakka raawwachuun daa’imman fayyadamuun himatamuu isaa miidiyaan Taipei Times gabaaseera. Lenjisaan maqaan isaa Hoo jedhu qofa himame, jalqaba ji’a kanaatti wabii doolara 3583 kaffalee hidhaarra gadhiifame. Daa’imni ganna torbaa kun Ebla 21 kutaa barnoota judoo yeroo fudhachaa ture eessumni isaa judoon isaaf akka hin mallee harmee isaatti agrsiisuuf viidiyoo waraabaa akka ture himameera. Vidiyoon kun shaakala irratti, barattootni kutaa isaa hangafa isaa ta’an yeroo si’a hedduu lafatti isa darbatan ni mul’isa. Yeroo inni iyyu viidiyoo kana irratti ni dhaga’ama. Ta’us garuu lenjisaan isaa akka inni ka’ee dhabbatuuf isa ajajuun barattonni kun isa akka darbachuu itti fufan itti himuun boodarra leenjisaan kun ofiisaa daa’ima kana lafatti darbateera. Daa’imni kun boodarra of wallaale, maatiin daa’ima kanaa leenjisaan kun sobee of wallallee jechuu isaa himu. Essumni isaa kun maaliif leenjisaa kana hin dhaabne kan jedhu irratti gaaffiin ka’eera ta’us garuu oggeessotni Taayiwaan akka jedhanitti aadaan barsiisootaaf kabaja keennuu guddaan biyyatti keessa jira, kana jechuun takka takka waanti fedhe yoo uumameyyuu aangoo isaani callisanii simachuu jechuudha. Haarmeen daa’ima kanaa eessumni isaa “wanta uumameen baay'ee gadduu isaa” gazexeessitootti himteetti. Boodarra leenjisaan kun leenji kana kennuuf eeyyama akka hin qabne barame. “Ganaman gara mana barumsaatti geesseen sana ammayyuu nan yaadadha,” jetti harmeen isaa. “Natti galagalee ‘harmee nagaatti’ naan jedhe. Galagala isaa akkas ta’eera.” Kibxata Hospitaalli Fengyuwaan dhibbaan dhiigaa isaa fi rukkuttaan onnee isaa hir’isaa akka jiru beeksise. Oggeessotni fayyaa maatii waliin erga mari’atanii booda, meehaa lubbuu isaa tursaa ture irraa kaasuuf murteessani. Miidiyaa hawaaummaa irratti lammileen Taayiwaan “amma dhukkubiin hin jiru, yaa obboleessa quxisuu” jechuun gadda isaanii ibaniiru. Kaan lenjisaa kana irratti tarkaanfiin cimaa akka fudhatamuu fi maatii isaaf beenyaan kaffalamuu qaba jedhaaniru.


Naayijeeriyaan haadholii fi daa’imman 100 butamanii turan bilisa baasuu himte

Qondaalotni Kaaba-Lixa Naayijeeriyaatti haadholii hoosisanii fi daa’imman 100 garee nama butanii maallaqaan geeddaraniin fudhatamanii turan bilisa baasnee jedhan. Namoonni kunneen gaafa Waxabajjii 8 kutaa bulchiinsa Zaamfaaraa keessaa butaman. Mudannoo guyyaa sanaanis namoonni afur ajjeefamaniiru. Qondaalotni bulchiinsi Zaamfaaraa qarshiin tokkollee otoo isaaniif hin kaffalamiin gadhiisan jedhu, ta'us ibsa dabalataa hin kennine. Namoonni bilisa bahan kunneen mana isaaniitti otoo hin deebi’iin dura fayyaan isaanii ni ilaalama jedhameera. Baatii mursaan asitti naannichatti buttaan namootaa baay’inaan mudachaa jira. Mudde 2020 qabee namoonni 1000 ol tahan butamaniiru. Baay'een isaanii boodarra qarshiin kaffalamee bilisa bahaniiru. Qondaalotni warra ‘saamtota, hattoota loonii fi gareen milishaa naannichaa qarshii barbaadan ‘baandaa’ jechuun maqaa dhahu. Bara 2014 gareen hidhattoota Islaamaa Bookoo Haraam barattoota shamarranii 276 bulchiinsa Boornoo irraa erga buteen as hidhattoonni baay'ee  barattootaa butanii fudhachuu  jalqabaniiru. Pireezidant Mohaammaduu Bohaariin loltoonnisaa yakkamtoota bulchiinsota Zaamfaaraa, Kaaduunaa fi Kaatsinaa jiran akka haxaa’an ajajeera. Jalqaba torbee kanaatti xiyyaarri humna qilleensaa yeroo haleellaa yakkamtoota kanarratti raawwatu itti dhukaafamee kufeera. Paayilatiin xiyyaaraa garuu nagaan baheera.


Haati daa’imashee guyyoota jahaaf qofaatti dhiisuun beelaan ajjeefte hidhaa buute

Haati daa’imashee guyyaa jahaaf qofaatti dhiistee lafa shubbisaa baate hidhaa buute. Daa’imnis beelaan lubbuunshee darbeera. Veerfii Kuudiin baatii Mudde 2019, yeroo isheen guyyaa dhalootaa waggaa 18ffaa kabajaa turte daa’imni baatii 20 mana jireenyaa ishee Biraayitan UK jiru keessa turte. Akka ijoollee ‘dhimma hin qabne tahuun,’ gara magaalawwan Landaniifi Koovantarii imaluushee dhaddachi Lewes Crown odeeffateera. Kuudiin yeroo ammaa shamarree ganna 19 yoo taatu, teessoo dhaabbataa hin qabdu. Hidhaa waggaa sagaliinis adabamteetti. Dhaddachatti murteessituu Christine Laing QC haadha mucaa kanaatti akkas jechuun dubbatte, ‘’daa’imni kee Asiyaan  wallaalaa gargaarsa hin qabne dha, guutummaan guutuutti situ ishee eeguu qaba ture,’’ ‘’Gidiraan beelaa daa’imni kuni keessa baate sammuu namaan oli dha, kuni kan tahes atii fi hiriyyoonni kee guyyaa dhalootaa kabajuuf jecha dha,’’ jette. Abbaan alangee immoo, kaameeraan nageenyaa mana Kuudii jiru akka isheen guyyaa shaniifi sa’atii 21 fi daqiiqaa 58f manatti ishee dhiiste agarsiisa jette. Kuudiin Biraayitan irraa gaafa Mudde 5 baatee gara Landan deemtee, achitti jaalalleeshee waliin turte. Guyyaa lama booda konsartii sirbaa kibba-baha Landan deemuun dabarsiti. Sana booda, gara magaalaa Koovantrii deemuun guyyaa dhalootashee erga kabajjeen booda gaafa Mudde 11 manatti deebi’uu dhaddachatti himameera. Mana geessee lakkoofsa yeroo balaa 999 bilbiluun ogeessota fayyaa daa’imnishee iddoo raftee dammaquu akka didde itti himti. Yeroo ambuulaansiin qaqqabu Asiyaan,’’aartee, waliiwallaateefi burjaajoftee lafa ciistee turte,’’ jechuun abbaan alangaa dhaddachatti himte. Qorannoon reeffaas sababiin du’a daa’ima kanaa beelaafi dhukkuba infiluwenzaa dha jedha. Bishaan gahaas qaamashee keessa hin turre, uffatnishee gatii hin geeddaramneef qaamnishee dirmammaa’ee tures jedhameera Tajaajila Eegumsa Ijoollee naannoo biyyatti, Kibba Bahaa keessaa kan hojjettu Libby Clark, ‘’haati kuni ittigaafatamummaa guddaa daa’ima miidhamarraa eeguu qabdi garuu ofittummaan fedhiisheef dursa kenniteetti,’’ jette. Haati kuni jalqaba poolisiin yeroo gaafatamtu yeroo hunda daa’imashee waliin akka turteefi takka qofa ishee fudhettee Landan akka deemet himte. Haa tahu malee poolisoonni viidiyoo kaameeraan nageenyaa yeroo isheen mana hin jirre waraabe argatan. Maatiin haadha kanaa, ‘’waan tahe hudattii gaddineerra gaaffii nu hin deebine baayyee qabna,’’ jechuun ibsa dhimma kanarrtti baherratti himaniiru. ‘’Veerfiin umriishee xiqqoo kanatti waan baayyee keessa dabarsiteetti ishee gargaaruuf ammoo waan dandeenyu hunda gooneerra,’’ jedhan. Dabaluunis isheen hidhamuun qofa osoo hin taane du’a daa’ima keenya Asiyaadhaanis gaddaa keessa jirra jedhan. Dhaabbanni eegumsa daa’imman irratti hojjetu Brighton & Hove Safeguarding Children Partnership ibsa kenneen waan mudate hunda akka qoratuufi daa’imman eeguudhaaf  hoji-maatasaa irra deebiin akka ilaalu hime


Mucaan Ayerlaand ganna 10 maallaqa badhaasaan argate jabbilee bitachuuf oolche

Naannoo keessaniitti daa'imman waggaa 10 osoo badhaasaan Birrii 60,500 ykn Yuuroo 1,000 argatan maal kan ittiin bitatan isiniitti fakkaata? Kompitara? Mootara? Uffata? Ykn nyaataafi dhugaatii daa'immaniif oolchuu filatuu laata? Daa’ima ganna 10 lammii Ayerlaand Wiiliyaam Wuudsiif garuu battaluma maallaqa badhaasaa argateen dhimma abjuu isaa gara fuulduraa guutuu raawwachuuf murteesse. Mucaan Ayerlaanditti jiraataa Kaawuntii Kavaan, Baaliikorneel irraa ta’e kunis maallaqa badhaasaan argateen jabbilee ja’a bitate. “Beeyladoota keessaa kanan baayyee jaaladhu saawwan waan ta'aniif, maaliifan isaan hin bitadhu jedhee murteesse,” jechuusaa miidiyaaleen biyyattii gabaasan. Ayyaana Qilleerratti badhaasa mo’ate kanaan loon bitate kunneen tiksuun kan yaadeen ol cimaa ta’uus, muuxannoo isaa akka jaallatu hima. “Callisee wanuman dirreetti baasee, nyaachisee kanan fixu natti fakkaatee ture, ta’us garuu hojii cimaa isaatti gammadeera,” jedha. Daa’imni qonnaan bulaa kun jabbilee kunneen guddisuun waan baayyee akka bare miidiyaatti hime. “Wanta tokko hojjechuu qabda, callistee homaa utuu hin hojjatiin teessee oluu hinqabaattu. 'Jireenyikoo gaarii miti' jechuu akka hin qabne na barsiiseera,” jedha. “Wanta jaallattu tokko qabaachuu qabda jedheen amana,” jedha. Wiliyaam bona keessa loon isaa xiqqoo kana tiksuuf akka gammadeeru hima. “Jabbilee namatti tolaniidha. Isaan tiksuu, yoo marga dheedan ilaaluu, fayyaan isaanii eegamaa ta’uu hordofuu, marga nyaachisuu fi waan biroo gochuu nan jaalladha. Yoo hin nyaatan ta’e, ni dhukkubsatu jechuudha,” jedha. “Kankoo waan ta’aniif miira adda ta’een qaba.” Yeroo weerara Covid-19tti mana ta’anii barachuu fi hiriyyoota isaa irraa adda ba’uun cimaa akka ta’e hima. “Mana keessatti taa’aanii barachuun wanuma ta’u miti. Mana barumsaa hin fakkaatu. Mana yeroon yaadu bakka boqonnaa, bakka itti kubbaa taphattu ykn jabbilootakee tiksitu malee bakka itti barumsa barattu miti.” “Hiriyyootakoo baayyeen yaada, isaan waliin karaan itti wal qunnamu hin jiru ture,” jedha. Wiiliyaam akka maatii isaa qonnaan bulaa ta’uu kan barbaadu yoo ta’u, jabbilee jaha qofaan dhaabuu akka hin barbaadne hima. “Ofiikoo isaan bitachuukootti nan boona,” jedha. “Waggaa dhufu dabalee nan bitadha. Jabbilee kunneen guddisee nan gurguradha. Yeroo isaan gurguraman ammoo, kan biraa umurii ganna tokko ga’u nan qabaadha. Namatti tola.”


‘Ani gurraattiidha, jaalalleen kiyya adiidha - daa'imni kun dhuguma keetii jechuun na gaafachuu dhaabaa’

Ennaa Miilar yeroo daa'ima deessetti, yaadaafi gaaffii gara garaa bifa intalashee ilaalchisee walitti fufinsaan isheef dhiyaatuuf hin qophoofne turte. Mucaan koo guyyaa dhalatterraa kaastee sababa bifasheetiif yaadni gara garaa irratti dhiyaataa ture. Da'umsaaf hospitaala seenee guyyaa tokkoofi halkan tokko kutaan wallaansa addaa keessan ture. Yeroo sanatti mucaa koo Boonii waliin saatii muraasaaf qofa wal argina ture. Dubartiin tokko balbalaan morma ol seensifattee ciree maal akkan nyaachuu barbaaddu na gaafatte. Gaaffii ciree akkamii akkan nyaadhu dubartiin kun gaafatte osoon hin deebisiin dura, akkas jechuun na gaafatte, "Kun mucaa keetii?" Itti aansitee akkana jetti jedheen tilmaame - "Bareedduu mitii!" ykn "Maddiin ishee baayyee miidhaga!" Dubartiin kun gamasheetiin deebistee, "Dhuguma kun mucaa keetii?" Sagaleerraa akka waan ajaa'ibamte fakkaatti, hanga tokkos rifatteetti. Jecha 'dhuguma' jedhu fayyadamuun ishee ammoo qalbii nama qabata. "Isheenoo baayyee adiidha. Mee rifeensa ishee ilaali, baayyee dheeraadha," jechuun dubbatte. Dubbiin yeroo kana jalqabe - namoonni haaraa nu argan bilisa ta'anii ani haadha Boonii ta'uu koo na gaafatu ykn bifa ishee ilaalanii yaada kennu. Hospitaala bakkan itti da'etti na jalqabe. Boodarra ammoo yeroon waa bitachuuf suuqii deemu, mana nyaataa keessa teenyuufi hiriyoota dubbisuuf deemnu nu mudachuu itti fufe. Ani bifaan magaaladha. Jalalleen kiyya ammoo adiidha. Booniin ammoo sanyii makaa taatedha. Kutaa da'umsaa keessa osoon jiruun suuraawwan Boonii namootan jaalladhuuf ergaan ture. Namoota ani suura Boonii ergeef keessaa muraasni isaanii hima toora tokko tokkoon yaada isaanii barreessaa turan. Yaadni isaan barreessanis ana dubartii reefu haadha taatuuf hubachuudhaaf rakkisaa hin turre. "Isheenoo dhugaadhumatti adiidha." "Suuraa isa isheen irratti caalaa Afrikaa fakkaattun filadha." "Isheenoo baayyee daalachooftuu mitimoo?" Warra yaada kennan keessaa namni tokko ammoo qub-guddeessaan barreessuun yaada isaa ibsachuu isa feesisee akkas jedhe: "Isheenoo AMMALLEE adiidha." Nama miidha. Booniifi ani qophaa keenya guyyoota shan hospitaala keessatti dabarsine. Yeroo jalqaba weerarrri COVID-19 itti hammaate waan tureef - namni akka seenee nu gaafatu hin hayyamamu ture. Jaalallee/michuun kiyya  WhatsApp fayyadamuun viidiyootiin nu gaafataa ture. Kana jechuun ammoo Google gochuuf ykn yaadawwan namoonni kennan irratti dhiphachuuf yeroo gahaan qaba ture. Namoonni yeroo hunda akka ani haadha Boonii hin taanetti fudhatuu laata? Booniin ammoo yeroo hunda ani eenyu akkan ta'e ibsaa haftii? Animmoo guddistuu daa'imaa itti fakkaadheen hafaa laata? Gaaffileen jedhan kanneen waliin jiraachuuf qophaa'ee hin turre. Erga hospitaalaa baanee booda guyyaa tokko qilleensa fudhachuuf baanee miira gamachuu keessa osoo jirruu wanta nama hin gammachiifne tokkotu nu mudate. Namichi tokko sagalee ol fudhatee miira dheekkamsaan nutti dhufe. "Mucaan kee maaliif akkas baayyee addaatti?" Akkasuma jechaa nutti naanna'e, kan baayyee aare fakkaatas. "Maaliif akkas baayyee addaattee? Nama adii waliin ciifteetta mitii? Kun kan ta'e yoo ati nama adii waliin ciifteetta ta'edha! Ilaalaa kan isheen fakkaattu, ilaalaa maaloo kan isheen fakkaattu, ilaalaa kan isheen fakkaattu - maaliif akkas addaattee?" Ani baayyeen dhiphadhe, nan sodaadhes. Namoota akkas jechuu isaatiin qalbiin isaanii gara keenya ta'e durattis nan qaana'e. Namichi bifti isaa ana fakkaatu [gur'aacha) kun maaliif akkas akka aare beekuu hin dandeenye. Waa'ee bifa mucaa kootii ilaalchisee yaadawwan hin taane kan dhufan namoota bifti isaanii ana waliin wal fakkaaturraati. Maaliif akka ta'e hin beeku. Maatiin bifa sanyii makaarraa ta'an kana keessa darbu jedhee tasa yaadee hin beeku. Yeroo namichi nutti aaree akka jechaa ture sanatti ani maatiikoof hin dhaabbatiin hafuukootiif nan gaabbe. Namicha aariin akka sanatti natti dubbachaa ture sana irraa gara galeen imimmaan ija na guute ciniinnadhee qabachaan gara mana kootti gale. Hangan gaafa Wendii argutti dhiibbaa inni anarratti uume tasa hin dubbannen ture. Wendii Looopez jiraattuu Kibba Landa umuriin ishee waggaa 60 ta'edha. Wendiin dubartii jireenya salphistee ilaaltudha. Waggaa 28 dura Oliiviyaa deesse. Jaalalleeen/michuun ishee Ameerikaa Kaabaa, Guyaanaa irraa osoo isheen kutaa da'umsaa jirtuu mucaan ishee gurraattimoo adii akka taate baruuf bilbileef. Wendiin maaliif akka kana gaafate yaadaachaatuma kokkolfite. Oliiviyaan rifeensa daalacha, garuu luuccaa, dheeraa gurmuu qabu qabdi. "Mana rifeensaa deemtee kan namni rifeensa ishee keessa faachoo dheeraa kaa'e fakkaata," jetti Wendiin. Doktorri tokko ammoo, "maatii kee keessa namni adiin jraa" jechuun Wendii gaafate. Isheenis deebistee abbaan Oliiviyaa adiidha jette. Inni garuu akkas jedhe: "Lakki, lakki, maatii kee keessa namni adii ta'e jiraayyuti kan Oliiviyaan baayyee adii taate." "Baayyee na dhibee jennaan yaadaan jira, 'Kan hunda garuu maaliif anatti himtaa?'" jechuun akka isa gaafatte yaadatti Wendiin. Harmeen Wendiis mucaa akkayyaa taatuuf kana bifa ishee garaan ishee waan hin fudhanneef yeroo baay'ee "intalattii adii'' jetti. Garuu akkuma isaattimmoo dhiibbaa jiru ni dandeessi. Wanti guyyaa tokko ishee mudatee ture garuu addatti ishee aarsee ture. Guyyaa tokko Oliiviyaa qabattee waa shamatachuuf gabaa torbaniif gara suuqii Deepotfoord jedhamu Kibba Landanitti argamu deemte. Osoo karaashee darbaa jirtuu namoonni gugurraaleen sadii balbala mana dhugaatii tokko dhaabataa turan. "Isaan keessaa tokko gara kootti dhufe. Oliiviyaa ilaalee akkas jechuun gaafate, 'ishiin mucaa keetii?" "Animmoo lakkin jedhe.'' "Mucaa kiyyan kan koo akka hin taanetti fudhadhe, garuu haala sana keessatti kanuma gochuutu anarra ture. "Waanan gaabbu hin qabu. Doorsifameera. Sodaadheera. Namichi dhugaatii dhugaa akka tures fooliin isaa ni beeksisa. Nu rukuta jedheen yaade," jetti Wendiin. "Dubartoonni gur'aacha ta'an dhiirota adii waliin ta'uu hin danda'an isa jedhamaa ture sana keessa akka jiran argita." Yeroo ammaa kana garuu namoonni yeroo baayyee ilaalcha kana mormaa jiru; Wendiinis ilaalcha kana cabsuudhaaf hin callisne. "Ji'oota muraasa dura talaallii COVID fudhachuuf deemeen narsiin na talaaltu Oliiviyaan daa'ima ani akkan kunuunsuuf qacarameef ta'etti na gaafatte. ''Ani garuu akkan haadha ishee deesse ta'en itti hime. Narsii kun irra deebitee 'dhugumatti simatu da'ee' jechuun nagaafatte," jette Wendiin waan ishee mudate yeroo ibsitu. "Namoonni wantoota akka kanaa anaan jedhanii deeman dhiisuu hin danda'u." Yaadawwan akka kanaa Oliiviyaan eenyu akka taaterratti miidhaa qaqqabsiisuudha jetti. Wendiin yaada namoonni ishee argan waa'ee intalashee bifti adii irra deddeebiyanii gaafatanii maaliif akka obsa ishee dhowwate of gaafatte. Hanga tokko obsitee gaaffii namootaa deebisuun jiruu ishee itti fuftullee, itti baayyachuu isaarraan kan ka'e nuffuun ishee hin oolle. Erga deessee ji'oota 14 booda namoota ishee gaafatan maraaf intalli ishee bareedduun kun kan ishee ta'uu mirkaneessuu ni dadhabde. "Jaarraa 21ffaa keessa jirra. Namoonni yaadaan deemaniiru jettee yaadda garuu, miti," jette haati daa'imman sanyii makaa guddistu Fariibaa So'eetan. Fariibaan dubartii umuriin ishee waggaa 41 taate yommuu ta'u, sanyiin ishee gariin Iraan, gariin ammoo Ingiliiz. Abbaan warraa ishee ammoo nama Naayijeeriyaadha. Fariibaafi abbaan warraa ishee kun ijoollee sadii umuriin isaani 10, 8fi 6 ta'an qabu. "Ijoollee durbaa sadii bifi isaanii addaa adda ta'e qabaachuu keenyaaf yaadawwan nutti dhufan baayyee nama sodaachisu," jetti Fariibaan. ''Mudannoowwan gara garaa ijoolleen koo akkamiitti akka hawaasa keessatti ilaalaman arguu nan danda'a." Mudannoo tokko bara darbe ishee mudate baayyee ishee aarsees ture. Fariibaan intalashee umuriin waggaa torbaa mana barumsaa Kaaba Landa jiru tokko keessaa fudhachaa turte. "Yeroo ani ishee hammadhu ijoollee barattootaa keessaa tokko akkas naan jette, "Isheen intala keetimoo?' "Anis 'Eyyeen' ittiin jedhe.  Barattuun sun itti fuftee, 'Bifti ishee kana fakkaatee otuma jiruu ishee ni jaallattaa?' "Intalli kiyya sana dhagesseetti," jetti Fariibaan osoo boo'i, boo'i isheen jedhee imimmaan hudhaa jiruu. Haata'u malee, dhimma kanarratti barreessuun faayidaa qaba. "Dhiibbaa akka fidutti natti dhaga'ama. Akkasumatti fudhadheen dhiisa miti. Waa'ee kanaa waan tokkon hojjedha." Haadha ijoollee durbaa bifti isaanii garaa gara ta'anii Fariibaan waan ishee mudate kana abdii ni jijjiirma jedhuun fuula ofiin banatte (blog) irratti barreessuun barsiisuu itti fufte.


Naayijeeriyaatti namtichi barattoota butaman baasuuf maallaqa geessuuf deeme, hidhattootaan butame

Naayijeeriyaatti namichi barattoota butaman gadhiisiisuuf jecha maallaqa baatee deeme hidhattootaan uggurame. Maanguddoo kana jaarsummaa nuu dhaqi jedhanii kan ergan maatii barattoota ugguramaniiti. Maatiin kun Naayiraa (maallaqa Naayijeeriyaa) miiliyoona 30 yookaan doolaara 73,000 lafa dabalatee waan qaban gurguranii walitti buusanii ergan. Maanguddoon kun ugguramuu isaaniitiin maatiin bitaa itti galee, lafti itti dukkanoofte. Kaaba Naayijeeriyaatti yakkamtoonni maallaqa barbaacha barattoota butanii fudhachuun daran hammaachaa dhufeera. Maallaqa jarri gaafatan baasuun yeroo hedduu waanuman jirudha - namni beessee baasuu deeme ugguramuun garuu waan hin baramnedha. Jarri ugguran daarektara mana barumsaa ijoollee butamanitti bilbiluun, maallaqni isin ergitan hanga waliigalleen gadi ittiin jedhan. Barattoonni 136 kun ji'a Caamsaa keessa ture mana barnootaa Islaamaa Teginaatti argamu, kutaa biyyaa Nijer keessaa kan butaman. Kanneen qawwee hidhatan doqdoqqee gubbaa taa'uun magaalattii erga seenanii booda, namuma arganitti dhukaasuu eegalan. Nama tokko ajjeesuun, tokkommoo madeessan. Kana keessa oggaa namoonni lubbuu oolfachuuf baqatanitti, gareen kun mana barnootaa seenuun ijoollee fudhatan. Maatiin daa'immaniifi gaggeessitoonni mana barnootaa kanaa jara kana waliin mari'achuun, beessee bahurratti waliigalan. Lafa mana barumsaa gariin qooduun gurguran, qabeenya qabanis gurguranii beessee jedhame walitti qaban. Daarektarri mana barumsaa kanaa Malam Abubakar Alhassan BBCtti akka himanitti, namoota jaha maallaqa sirrii irratti waliigalame fuudhanii akka deeman ergaman jedhan. Namoonni kunis bosona ijoolleen kun itti ugguraman cinaatti akka geessan ergamuu himan. Wayita jarri achi gahan hidhattoonni kun jara ergaman keessaa maanguddoon tokko qofa gara daggalaa isaan hordofee akka galu gaafatan. Sababani isaan dhiyeessanis maallaqa fiddanii dhuftan lakkoofna kan jedhu ture. Boodarra bilbiluun beesseen fiddan gahaa miti jedhan. ''Maatiin amma abdii kutataniiru. Amma booda maallaqa dabalataa walitti qabuu hin dandeenyu jedhaniiru. Amma Rabbiitti dhiisaniiru,'' jedhan daarektarichi. Erga dhuma bara dabrerraa kaasee kaaba Naayijeeriyaatti barattoonni 1,000 ol manneen barnootaa keessaa butamaniiru. Dhibbaan kan lakka'aman ammayyuu ugguramanii jiru. Kutaa biyyaa Kaadunaatti barattoota Mana Barnootaa Bethel Baptist keessaa butaman 121 keessaa, 28 guyyaa Sambataa bilisa bahaniiru. Qondaaltonni biyyattii rakkoo nageenyaa biyyattii keessatti babal'ateefi uggura irra deddeebiin mul'atu qolachuu hin dandeenye jedhamuun haalaan qeeqamaa jiru


'Maazar Tereezaa Afrikaa' kan jedhaman Dr. kabajaa Abbabach Goobanaa eenyu?

Imalli amantii gara Bataskaanatti waggoota afurtamaan dura taasisan, jireenya Abbabach Goobanaa haalaan jijjiire. Hundeessituun dahoo yatiimotaa Itoophiyaa keessatti isaan jalqabaa keessaati jedhamu Abbabach Goobanaa Heyii, yeroo hedduu maqaawwan kabajaa 'haadha kumaatamootaa' fi 'Maazar Tereezaa Afrikaa' jedhamunis beekamu. Ijoollummaatti rakkoolee hedduu dabarsuun maqaa amma qaban kan horatan haati kumaatamootaa kun, hojiin tola-ooltummaa isaanii amantii isaanii irraa madde jedhama. Hojiin barkurnee afuriin dura eegalan gara dhaabbata gurmaa'etti cehuun, daa'immaniifi qaamolee hawaasaa saaxilamoodha jedhaman kumaatama hedduuf qarqaarsa gochuu dhaabni isaan hundeessan AGOHELMA'n ni ibsa. Itoophiyaatti hojii tola ooltummaa hojjetaniin maqaa guddaa kan horatan Dr kabajaa Abbabach Goobanaa Covid-19n qabamuun yaalamaa osoo jiranii Dilbata Adoolessa 05 bara 2021 addunyaa kanarraa du'aan boqotan. Abbabach Goobanaa Godina Shawaa Kaabaa Aanaa Giraar Jaarsoo bakka Shabal jedhamtutti ALA Onkololeessa 20, 1935 kan dhalatan oggaa tahu, abbaan isaanii Obboo Gofee Heyii wayita isaan daa'ima ganna tokkoo turanitti waraana yeroo Xaaliyaaniin ajjeefamuutu himama. Erga du'a abbaa warraasaanii booda, haati isaanii Aadde Wosanee Birruu maatii abbaa kan tahan Obbo Heyii Badiseetti kennanii, isaan harkatti guddatan. Akka seenaan jireenyasaanii agarsiisutti maatiin ijoollummaashee ganna 11tti fedhii malee heerumsiisan. Haala kana fudhachuu kan dadhabde Abbabach, yeroo mara haala gaa'ela humnaan itti fe'ame kana keessaa itti baatu yaadaa turte. Gaaf tokko wayita haatishee manatti sagantaaf yaamanitti, carraa kanatti fayyadamuun miliquu dandeesse. Erga achii miliqxe booda bu'aa bayii keessa dabruun magaalaa Finfinnee dhaqqabuun, waggoota hedduu booda bara 1961 keessa gaa'ela haaraa dhaabbatte. Haati ijoolleesaanii hedduun maqaa masoo 'Iddaayyee' jedhamuun waamaman kun, hojiin har'a akkaan maqaa itti horatan kun kan madde amantaa isaaniirraati jedhama. ALA bara 1980 keessa biyya Itoophiyaatti hongeen hammaatee, keessattuu naannoo Wallootti wayita namni hedduun beelaan wayita dhumaa turetti, haati kun bataskaana Gishan Maariyaam jedhamutti kadhannaaf imalan. Wayita achi turanitti balaa kanarraa kan ka'e daa'imman dabalatee namoonni hedduu qe'eerraa buqqa'uun, bakka tokkotti walitti qabamanii arguun miira isaanii jeeqe. Kanarraa kan kahes daa'imman hedduu abbaafi haati irraa du'uun yatiima tahanii turan. Imala amantiisaanii obbaasanii yeroo achii deebi'anitti daa'ima haalaan miidhamteefi haadha duute cinaa turte arguun bira darbuu hin dandeenye - kaasanii dhoksaan baatanii gara manaa fidan. Boodarras daa'ima tokko biraa itti ida'uun, maatiin Abbabach akkasiin guddachuun, waggaa tokko keessa daa'imman 21 gahan. Hojiin tola ooltummaa kun jireenyasaanii mara tahe - kanaanis gaa'ela isaanii yeroo lammaffaaf dhiisanii guutummaan guututti hojii kunuunsa daa'immaniitti bobba'an. Gochaasaanii kanarraa kan ka'e abbaa warraashee dabalatee haatisaanii fayyaa sammuusaanii irratti gaaffii kaasaa akka turan dubartiin kun daawwatoota dhaabbatasaanii daawwachuuf deemaniif yeroo hunda himu. ''Maatiin koo, abbaan warraakoo filannoo xumuraa naa kennan - yookaan daa'imman kana yookaan ammoo jireenya kee filadhu naan jedhe,'' jechuun haati kun 2010 keessa CNNtti dubbataniiru. Hojiin akkasiin eegalame kun barkurnee afuriif itti fufuun, daa'immaniifi qaamolee hawaasaa saaxilamoodha jedhaman kumaatama hedduuf qarqaarsa gochuu dhaabni isaan hundeessan AGOHELMA'n ni ibsa. Waldaan Kunuunsaafi Misooma Daa'immanii Abbabach Goobanaa (AGOHELMA) isaan wayita sanatti hundeessan Itoophiyaa keessatti bakka dahoo/guddifachaa daa'imman abbaafi haadha hinqabnee yookaan yatiimotaa isaan jalqabaa keessaati jedhama. Dhaabnisaanii AGOHELMA ''sagantaawwan hiyyummaa hir'isuu garagaraatiin namoota miiliyoona 1.5 tahaniif qarqaarsa taasifteetti,'' jedha. Hojii tola oltummaa isaanii kanaaf Abbabach Goobanaa Yunivarsiitii Jimmaarraa doktireetii kabajaa kan argatan oggaa tahu, waggoota keessatti badhaasota hedduus biyya keessaafi alaarraa argataniiru. Wayita Dr kabajaa kennuuf Yunivarsiitiin Jimmaa ''Abbabach Goobanaa ijoollee ofiisaanii dahan qabaachuu haa baataniyyuu malee, maatii kumaatamatti lakkaa'amu qabu,'' jedheera. Waggoota 40 dura daa'imman muraasa hongeen miidhaman gargaaruun hojii kan eegale waldaan kun, waajira muummeesaa Finfinneetti argamu dabalatee iddoowwan garagaraatti hojii qarqaarsaa hojjeta. Bulchiinsi magaalaa Finfinnees dhiyeenya kana Hospitaala Wal'aansa Dubartootaafi Daa'immanii maqaasaaniitiin moggaasefi tajaajila gosa garagaraa kennu eebbisiiseera. Yunivarsiitiin Salaalee magaalaa Ficheetti argamu kaampaasii isaa kan ittiin barnoota fayyaa ittiin barsiisu ''Kooleejjii Fayyaa Abbabach Goobanaa'' jechuun moggaaseera. Itoophiyaatti baankiiwwan dhuunfaa dubartootaan hundeeffame Innaat Baank, dameesaa magaalaa Finfinnee keessa jiru tokko maqaa dubartii kanaan moggaaseera.


Tigiraayitti hanqinni soorataafi haleellaan daa’immanirra qaqqabu hammaachuun ibsame

Dhaabbileen idil-addunyaa naannoo Tigiraayitti jiraattooti hedduun gargaarsa midhaan nyaataa akka barbaadaniifi ijoolleen miidhaa saalqunnamtiif saaxilamaa jiraachuu ibsan. Sagantaan Nyaataa Addunyaafi jaaarmiyaan lubbu-baraarsa daa’immaniirratti hojjatu, UNICEF, deeggarsi miidhaan nyaataa saffisaan akka barbaachisuufi akkasumallee qoccollaan saalaa daa’immanirra qaqqabu hammaachaa akka dhufe ibsaniiru. Sagantaan Nyaataa Addunyaa namoota miliyoona 5.2’f deeggarsi saffisaan qaqqabu qaba jedhe. Dhaabbatichi akka jedhutti, jiraattoonni naannoo Tigiraay %90 saffisaan deeggarsa midhaan nyaataa akka argataniif doolara Ameerikaa miliyoona 200 olitu barbaachisa. Dhaabbatichi akka beeksisetti, Bitootessarraa kaasee iddoowwan lama deeggarsa qoodeef keessatti namoota miliyoona tokko ol gargaaree jira. Namoota gargaarsi kennameefiin alatti garuu jiraattonni naannichaa harki caalaan deeggarsa midhaan nyaataa akka barbaachisu ibsi kaleessa baase kan agarsiisu. Wixata darbe kana jiraattota 4,500 ta’an midhaan nyaataan gargaare. Deeggarsi miidhaan nyaataa sun torban ja’a keessatti si’a tokko kan kennamu yoo ta’u, namooota miliyoona 2.1 deegggarsa qaqqabsiisuuf karoorfameera. Sagantaan Nyaataa Addunyaa ijoollee, hawwan ulfaafi kanneen  daa’imman hoosisaniif deeggarsa atattamaa qoodaa jiraatullee’’jiraattoota baadiyyaa jiran salphaatti deeggarsa qaqqabsiisuu hindandeenye’’jedhera. Dhaabbatichi mootummaa Itoophiyaafi dhaabbilee waliin hojjataniif midhaan meetirik toonii 40,000 kennuufi beeksise. Kanarratti dabalataan midhaan meetirk toonii 20,000 Biiroo Ittisaafi Sodaa Balaa Naannoo Tigiraayif dabarsee kenneera. Miidhaa daa’imman irra ga'u Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti jaarmiyaan dhimma daa’immanii hordofuu UNICEF ibsa baaseen’’naannoo Tigiraay keessatti sarbamiinsi mirgaa daaa’imman irra qaqqabaa jira’’jedhe. Dhaabbatichi kaleessa ibsa baaseen Hogganaan UNICEF Heenretaa Foor, amma yoonaatti daa’imman warra hin qabne ykn kunuunsa hin warraasaanii dhaban 6,000 ol galmeessuu himan. ’’Yaaddoo nageenyaatiin ykn qaamolee walitti bu’iinsaan kessatti qooda qabaniin ittifamuudhaan, deeggarsa iddoo hin qaqqabsiifnetti daa’imman deeggarsa barbaadan lakkofsi isaanii kanaa ol ta’etu jira jennee yaaddofna’’jedhan. Naannichatti tajaajilli bilbilaa adda cicituufi tajaajilli hawaasummaa iddoo muraasatti qofa murtaa’uun ijoollee maatisaaniitiin walitti fiduun rakkoo ta’uu hoggaanaan jaarmiyaa kanaa himaniiru. Naannichatti dubartoonni amma yoonattu‘’haala sukanneessan halleellaan saalqunnamtiif saaxilamaniiru’’jedhan Heenretaa Foor. 'Haati warraakoo bosona bakka dhokannetti lakkuu deessee duute' UNICEF ji’a Onkoloollessaa jalqabee dubartoota haleellaan saalqunnamtii irra qaqqabe gargaarera. Taatullee dubartoonni sodaa nageenya isaaniif yaadda'anifi haleellaan haaloo ba’iinsaa akka irra hin qaqqabneef sodaatan hedduun isaanii otoo gargaarsa hin argatiin hafuu ibsaniiru. ‘’Ijoolleen dhiiraa ol guddataa jiran loltummaaf filamuu dandeenya jedhanii yaadda’u’’ jedheera. Hagayya keessa TPLF fi Raayyaa Ittisa biyyaa gidduutti waraana eegalame hordofee namoonni miliyoona 1.6 qe’eesaanirraa buqqa’aan keessaa 720,000 kanneen ol guddataa jiran ta’uu UNICEF ibsa baase keessatti beeksiseera. Keessattuu’’Ebla irraa kaasee imalli dhiyeessi deeggarsa wal’aansa fayyaa, soorataafi bishaanii 31 akka dhiyeeffamne dhorkameera,’’ Sababni isaammoo yaaddoo nageenyaafi kanneen deeggarsa dhiyeessaniirra miidhaan qaqqabusaatiifi’’jedhan. UNICEF gartuun hundi daa’imman akka eegan akekkachiseera. Hogganaan dhaabbatichaa ibsa kennaniin’’qaamonni hundi daa’imman haleellaarra akka ittisaniifi maatirraa adda fo’uurraa akka of qusatan’’waamicha dhiyeessaniiru.


Raashiyaatti daa'imni daggala keessa guyyoota afuriif baddee argamte 'lamuu itti hin deebi'u' jette

Daa'imni waggaa tokkoofi ji'a 10 guyyoota afuriif bosona Raashiyaa keessatti baddee lubbuun argamte, irra deebi'ee kana hin godhu jette. Daa'imni Lyuda Kuzina jedhamtu kun manashee naannoo Smolensk argamurraa erga baatee bakka buuteen dhabame booda, namoonni dhibbatti lakka'aman barbaacha bobba'an. Daa'imni kun nyaataafi bishaan tokkollee kan ofbiraa hinqabanne oggaa tahu, wayita arganitti ilbisootaan bakka hedduu hiddamtee turte. Garee barbaachaaf bobba'an keessaa tokko kan intala kana argachuu danda'an sagalee ishee dadhabe wayita dhagahanitti ture. ''Amma isheen haadhashee jalaa miliqxee deemuu akka hinqabne beekteetti,'' jette harmeenshee. ''Waadaa galte kana hangamiif yaadachuun akka eegdu an hin beeku. Garuu [waadaan gala] jetteetti,'' jette harmeen intala kanaa Antonina Kuzina gaazexaa Komsomolskaya Pravda jedhamutti wayita dubbattetti. Taatee kana booda daa'imni kun hospitaala daa'immanii Smolensk'tti hordoffiin taasifamaafi jira. TVn Raashiyaa haadhaafi daa'ima argamte kana bakka taphaa hospitaalichaan ala jirutti argee dubbiseera. Namuu kan nahuu eegale erga daa'imni kun mana maatii kan yeroo boqonnaa kan Tyomkinsky argamurraa Kibxata erga dhabamte booda. Daa'imni kun obboleettiishee ganna afurii wajjin taphachaa kan turan oggaa tahu, wayita haati ollaa dubbisuuf gortu, bosona dhiyeenyatti argamutti qajeelte. Kana hordofee tola-ooltonni naannichaa 400 tahaniifi poolisiin qindaa'uun barbaachatti ka'an. Kanneen cillimsuun bishaan lixan, barbaadanis homaa dhaban. Dhamaatii guyyaa afuriin booda gareen barbaachaa tokko mana maatii kanaa fageenya km4 irratti boqonnaarra wayita turanitti, sagalee wahii dhagahan. Seenaa lubbuun argamuu Lyuda seenaa daa'ima biraa 2016tti mudate kan nama yaadachiisudha. Daa'imni umuriinsaa ganna sadii, daggala Saayibeeriyaa kan yeeyyii fi 'bear' itti heddummatan keessa baduun, sa'aatii 72 booda lubbuun argame. Gaafas Tserin Dopchut chokoleetii harkatti baatee ture, Lyuda'n garuu tasumaa nyaata waan jedhamu harkaa hinqabdu turte.


Hindii: Daa’imni baatii lamaa kun maaliif yeroo lama hatamuu danda'e?

Daa’imni erga dhalatee reefu guyyaa lama ta'eefi maatiin isaa hojjattoota humnaa ta’an, Indiyaa bulchiinsa lixaa Gujaraat keessatti si’a tokko miti si’a lama hatameera. Gaazexeessaan BBC Gujaraat, Bargava Pariik kun attamiin akka uumame qorateera. “Amma ilmakoo ijakoo duraa hin kaasu,” jetti haatii mucaa kanaafi hojjattuu harka qalleeyyii kan taate, magaalaa Gandinagar keessa jiraattu Aaddee Meena Wadii. Harmeen ganna 25 kun ilmishee ji’a lama keessatti si’a lama jalaa hatamuu isaatiin ammayyuu gadditee jirti. Rakkoon Meenaa kan eegale, wayita daa’ima kana deessee hospitaalaa gara manatti itti deebiteen guyyaa tokkoon booda gaafa Ebla 1 jechuudha. Dubartiin, narsii hospitaala isheen itti deesseedha ofiin jettu tokko, mana ishee dhuftee ilmi ishee talaallii fudhachu akka qabu itti himi. Kanaaf Meenaan ilma ishee qabattee dubartii kana waliin gara hospitaalaatti qajeelte. Dubartiin kun ilma ishee harkaa fuudhuun hanga inni suuraa kaafamutti eegii jetteenii fuutee deemte. Sa’aatiin hedduun deemulleen garuu dubartiin sun asi hin deebine. Meenaan naasuudhaan mucaashee barbaaduu eegalte. “Boo’ichakoo dhaga’anii eegdonni maal taate jedhanii na gaafatan. Yeroon itti himu, poolisii waaman,” jetti. Akka gabaasa Ministeera Guddina Daa’immaniifi Dubartootaatti, bara darbe qofaa Hindii keessatti daa’imman 43,000 ol ta’an hatamaniiru ykn achi buuteen isaanii dhabameera. Gujaraat keessatti waggaa waggaan ijoolleen 3,500 ta’an akka badan gabaasi ni ibsa. Rogeessonnii mirga daa’immaniif falmanis, maatiiwan harka qalleeyyii daa’imman isaanii baduu yeroo hedduu waan hingabaafneefu baay'inni kanarra guddaa ta’a jedhu. Meenaa fi abbaan warraa ishee Aab Kanuun garuu hatattamaan poolisiitti gabaasaniiru. “Meenaan waa’ee dubartii kanaa homaa hin beektu, maqaasheeyyu hin beektu. Kana fakkaatti jettee ibsuuyyu hin dandeenye,” jedha qoraataan poolisii Inispeektar HP Zalaa, qorannoo kana hoogganaa ture. Kanaaf Zalaafi gartuun isaa viidiyoo kameeraawwan naannawa hospitaalicha jiran ilaaluu filatan. Achirrattis agarsiistuu jalqabaa argatan. Innis dubartii saarii (wandaboo aadaa Indiyaa) ishee jalatti waa dhoksaan baattee daandii guddaa irra darbaa jirtu tokko shakkan. Garuu ammoo daa’ima kana ta’uu adda baasuun ni cima ture. Erga konkolaachistoota gaarii namaan oofamanii 500 ta’an waliin gaaffii fi deebii taasisanii booda maal akka uumame baran: Dubartiin viidiyoo irratti argamte kun gaarii kanaan fayyadamuun gara ganda biraatti deemte. Namoonni ijaan argan daa’ima baattee arguu isaani himaniiru. Ammas poolisiin viidiyoo CCTV gandicha jiru ilaaluun, abbootii suuqii waliin gaaffii fi deebii taasisaniin odeeffannoo kana hordofuun bakka dubartiittin argamteetti jedhame ganda biraatti isaan geesse. Lafa qonnaa garuu kan namni keessa hin jirre tokkotti uffata dubartii fi waraqaa eenyumaa ishee argatanii dukaa bu'uun, bakka jireenya isheetti imalan. Achi gahaniis dubartiifi mucaa argatan. Garuu mucaan kan Addee Meenaa hinturre. Dubartiittiinis abbaan warraa ishee dubartii biraa akka fudheefi haatii warraa haaraa tunis waraqaa eenyummaa ishee dabalatee qodaa ishee akka jalaa hatte poolisiitti himte. Daa’ima ishees ga’eela ishee lammataa irraa kan deesse akka ta’e himte. “Odeeffannoo isheen nuuf kennite irratti hundaa'uunis abbaa warraa ishee barbaaduu eegallee. Achinis, jaalalleewwan lama daa’ima waliin bakka dubartiin isheen jalqabaa nutti himte keessa akka jiran arganne,” jedha Zalaan. Qorannoon qaccee sanyii (DNA) taasifameen da’imni kun ilma Aaddee Meenaa kan badee sana akka ta’e barame. Abbaafi haati warraa kunneenis to’annoo jala oolanis boodarra mirga wabiin gadhiifamaniiru. Dubartiin kun ilma Meenaa hatuu isheefi sobaan dubartii ishee jalqabaa yakkamtuu fakkeessuu akka yaaluuf jecha uffataafi waraqaa eenyummaa ishee mana namni keessa hinjirreetti gatuu amanteetti. Dubartiin kunis da’ima garaatti baattee garuu du’aa waan deesseefi abbaan warraa ishee yoo ilma hinkennituf ta’e na dhiisa jettee sodaachuun hanna daa'ima kanaa akka raawwatte himte. Poolisiinis seenaan ishee waan haaraa miti jedha. “Maatii hedduun intala irra ilma godhachuu barbaadu. Akkuma fedhettuu ilma argachuu barbaadu. Ilaalcha badaa kanaan oofamanii maatiiwwan harka qalleeyyii jalaa ilma hatu,” jedhan qondaalli poolisii duraanii Deepaak Viyaas. Meenaa fi Kanuun ilma isaanii argachuutti gammadanii turanis garuu gammachuun isaanii yeroo dheeraaf hin turre. Ji’a lama booda Waxabajjii 9 irratti ammas jalaa hatame. Yeroo kana Meenaan ilma ishee muka jala raffistee kosii funaanaa turte. Yeroo deebitutti garuu siree xiqqoo sana keessa hin jiru. Yoo abbaan manaa ishee waliin deebi’anii buufata poolisii bira deeman, deebi'ee isaan argu isaatti akka ajaa’ibsiifame dubbata Zaalaan. Amma vidiyoon nannichaa yeroo ilaalamu shakkamaan, namicha daa’ima qabatee bishkileeta oofaa turetti isaan baasee. Poolisiin faana dhawee namicha argatuus garuu kan bishkileeta oofaa ture isa osoo hintaane hirriyyaa isaa kan bulchiinsa Raajaastaan keessa jiraatu akka ta’e itti hime. Gartuun Zaalaa poolisii Raajaastaan qunnamuun mana namicha yeroo sakkata’an – daa’imichi waliin ture. Namichi fi haati warraan isaa ofii ijoollee waan hinqabneef ilma Meenaa akka hatan poolisiitti himaniiru, sana boodas to’annoo jala oolan. “Namtichi mucaa hate kunis abba manaa Meenaa waliin dirree ijaarsaa keessaa hojjataa ture. Waa’ee mucaa isaa yoo dhaga’u jalaa hatuuf karoorfate,” jedha Zaalaan. Guyyaa afur booda Meenaan ilma ishee deebiteef argatte. Amma poolisiin yeroodhaa yerootti daa’ima kana deemanii ni daawwattu – Meenaan kennaa fiduun waliin akka taphatan himti. “Poolisoonni nu caalaa jaallatuun,” jetti. Zaalaanis kana hin haalu: “Ija keenya irraa hin kaafnu” jedha.


Abbabach Goobanaa, Iddaayyee - jechoota ijoollee isaan guddisaniin

Itoophiyaa keessatti wiirtuun kunuunsaa fi guddisa daa'immanii kan jalqabaa akka ta'e himamu kan ijoolleen abbaa fi haadha hin qabne keessatti guddatan Abbabach Goobanaan hundaa'e. Ka'umsi kanaas wayita sababa amantaaf jecha gara Walloo bataskaana Gishan Maariyaam deeman ture. Yeroos naannoon sun beelaan hubamee waan tureef osoo deebi'aa jiranii daa'ima haadha jalaa duute bira dhaabbatee boohu arganii fudhatanii gara mana isaanii galan. Daa'ima biraa abbaa isaa beelli jalaa ajjeese bira dhaabbatee boo'us dabalatan. Kanaan hin dhaabbanne, waggaa tokkotti lakkoofsi daa'imman isaanii 21 gahe. Haala kanaan waggoota 30 dabraniif garraamummaa fi jaalalaan daa'imman kumaatamaan lakkaa'aman guddisaniiru. Tsahaay Tufaa ijoollee Abbabach Goobanaa guddisan keessaa tokko. Ijoolleen isaanii maqaa jaalalaa 'Iddaayyee' jedhuun isaan waamu. Daa'imman waliin hariiroo jabaa akka qaban kan himtu Tsahaay, miira ijoollee hundaa, miidhama isaanii, gaddaa fi gammachuu isaanii sirriitti hubatu turan jetti. "Jabina, rakkoo keessa darbuu, qormaatni kamuu yoo nama mudate injifachuun akka danda'amuu fi naamusa isaan irraa baradheera," jetti. Barumsashee idileen cinaatti ogummaa maxxansaa fi beeksisaa horatteen waggoota dheeraaf isaan waliin hojjechaa turte. Osoo weerarri dhibee Covid-19 hin dhufiin dura ijoolleen Iddaayee walgahanii yeroo yeroon dhaqanii gaafachaa turan. Erga vaayirasichi Itoophiyaa galuun mirkanaa'ee booda garuu fayyaa isaaniif jecha namni alaa dhaqee akka isaan hin daawwanne dhorkame. Baatii tokko dura wayita Iddaayyeen vaayirasichaan qabamanii mana yaalaa galanii turan dhaqxee dubbistee akka turte Tsahaay miira gaddaan yaadatti. "Jabduu halkanii guyyaa hojjetan turan, har'a haati keenya boqotaniiru," jechuun imimmaan ofirraa haqachaa BBC'tti dubbatte. Du'a isaanii obbolaawwan ishii biroorraa akka dhageesse himti. Raaheel Birhaanuu ijoollee Iddaayyee keessaa kan birooti. Inuma warra jalqabaa keessaa ta'uu hin ooltu. "Akkamiin akkan isaan bira dhufe hedduu hin yaadadhu," kan jettu Raaheel, "akkuma haadhaatti kunuunsanii na guddisan" jetti. Rakkoo hedduu waliin akka dabarsanillee, gaarummaa hedduu arguu dubbatti. Barumsa isaantu barsiise, hanga ganna 18 guutuuttis isaanuma bira jiraachaa turte. Osoo silaa isaan jiraachuu baatanii, jireenya "yaaduunuu ni ulfaata" jetti. "Haadha haadha caaltun argadhe. Yeroon abbaas haadhas hin beeknetti na argatan" jetti. Yeroonsaa bara Kaaba Itoophiyaatti sababa beelaatiin namoonni hedduun buqqa'anii Wallagga qubatan ture. "Haadholiin hedduun afaan daa'imman isaanii keessaa harma baasanii nu hoosisaa turan... akka ijoollee isaaniitti ture kan nu guddisan," jette. Haasawa ishii keessaa jechoonni abbaakoo Dr Kaarl fi haadhakoo Iddaayyee jedhan hin dhabamani, atileet Alam Ashabbir. Daa'imummaa ishiitiin hawaasni naannoo waan qabaniin gargaaraa erga turan booda, wayita hundeessaan 'Namni Namaaf' Dr Kaarl Hanz Bam naannicha daawwachuu dhaqan, daa'imman itti kennaman keessaa Alam tokko. Dr Kaarl gara magaalaa Mattuu geessanii dawoo guddisa daa'immanii Abdii Boruu jedhamutti galchan. Abbaa ishii Dr Kaarl waliin hedduu akka waliigaltu himti. Ganna tokko fudhatanii Shaggariin bahan. "'Harmeen gootni tokko jirti, Shaggar geesseen si agarsiisa, mucaan koo achitti akka barattun barbaada' jedhanii na geessan" jetti. "'Akkumakee manaajaara, mahaandisii godhii naaf guddisi' jedhanii Iddaayeetti na kennan jetti Alam. Ganna Iddaayyee waliin erga dabarsiteen booda, gara Mattuu deebi'uuf filannoo qabaattullee, achuma turuu filatte. "Iddaayee baay'een jaaladha. Halkan ka'anii Waaqa kadhatu. Amantaa isaaniitti jabduu turan, ogumni isaanii na hawwatee asuma osoon isaan bira jiraadhee jedheen hafe," jetti Alam. Osoo homtuu itti hin hir'atiin hiree daa'imman hedduun hin argatiin argattee qananiin akka guddatte himti. Iddaayee irraa Waaqa sodaachuu, tokkummaa jaalala biyyaa fi ofitti amanamummaa akka baratte himti. Iddaayyeen guyyaatti yeroo sadi Waaqa akka kadhatan kan himtu Alam, "biyya keessa walakkaashii jannata nuu godhi, daangaa ishii abiddaan nuuf tiksi, uummata keenyaa fi biyya keenya nagaa nuu godh. Nus nama Waaqa sodaatu, kan nama kabaju, kan biyya fayyadu nu taasisi" jechuun yeroo mara akka kadhatan himti. Ijoollee gataman, kan qarree du'aarra turaniifi rakkoolee gara garaa keessa turan ofitti fudhatanii 'fakkeenyummaa isaaniin' guddisaniiru. Iddaayyeen ijoolleen isaanii akka fedhii isaaniitti akka guddatan ture. Alam ammoo fiigicha jaalatti. Fiigicha kanan filadhe maqaa abbaa fi haadhakoo (Dr Kaarl fi Iddaayyee) dhoofsisuuf ture jetti. Iddaayyeen fedhi ishii waan baraniif leenjisaa mindeessanii fi akka shaakaltu godhanii akka turan yaadatti. Alam atileetii maaraatoonii beekamtuudha jechuun ni danda'ama. Atileetota maqaa gurguddaa horatan waliin biyyoota hedduu keessatti fiigdee injifannoo gara garaas argatteetti. Barliin, Singaappor, NiwuYoork, Haamburg fi Woolfisbarg iddoowwan itti fiigdee fi injifannoos itti galmeessifte keessaa kan eeramanidha. Miidhama miilasheerra gaheen gahuumsashee duraatti deebi'uu baattus ammas ispoortii hin dhiifne. Isheef milkaa'inni bakka yaadan gahuudha. Wanti guddaan "jaalala biyyaa fi namaaf jiraachuudha" jetti. Abbaa fi haadha ishee faana dhahuun atileetota humna hin qabne walitti qabdee waliin hojjechuuf yaada qabdi. Sababa koronaan hanga yaadde socho'uu dhabdus kilabii atileetiksii Itiyoo-Kaarl jedhamu hundeessuun sochii eegalteetti. Iddaayyeen haala kanaan qonnaan, bulchiinsaan, seeraa fi ogummaa adda addaan ogeeyyii hedduu biyyaaf gumaachanii jiru. Alam maqaa Abbabach Goobanaanis hojjechuuf karoora qabdi. Maqaa isaanii hin dhoofsisfnu taanaan gaafas du'an jechuudha jetti. Wiirtuun kunuunsa daa'immanii Abbabach Goobanaa sadarkaa addunyaatti badhaasawwan 70 fudhachuu kan himtu Alam, san dachaan daballee 140n gahuu qabna jetti. Dr kabajaa Abbabach Goobanaa Covid-19n qabamuun yaalamaa osoo jiranii Dilbata Adoolessa 05 bara 2021 addunyaa kanarraa du'aan boqotan. Sirni awwaalcha isaanii Adoolessa 07 bara 2021 Finfinnee Bataskaana Sillaasee Kaateediraalitti raawwatamuun dura, Addabaabayii Masqalaatti sirni gaggeessaa kabajaan godhameefi jira.


El Salvaador: Dallaa qondaala poolisii duraanii keessatti reeffi namoota 24 argame

Reeffi yoo xiqqaate kan namoota 24 ta'u qe'ee qondaala poolisii duraanii El Salvaadooritti argame. Bakki owwaalchi itti raawwate hanga reeffa namoota 40 qabachuu mala jedhameera. Gara caalu dubartoota yookiin shamarranii jedhan qondaaltonni. Lafaa qotanii baasuunuu ji'a tokko fudhachuu mala jedhame. Wanti argame waggoota kudhanii oliif garee iccitiidhaan ajjeechaa raawwatu ifa taasisa jedhee akka amanu poolisiin ibseera. Biyyoota Laatin Ameerikaa keessaa El Salvaador biyya dubartoonni sababa dubartii ta'anif dhiirotaan baay'inaan ajjeefaman keessaati. Hugo Ernestoo Osoriwoo Chaavez , ganna 51, baatii kana dubartii ganna 57 fi intala haadha kanaa  ganna 26 taate ajjeesuun Chaalchuwaappaatti to'atamaniiru. Qondaalli duraanii kana dura yakka saalqunnamtiin qoratamani turan dubartoota lamaan ajjeesuu isaanii amananiiru. Yeroo gareen qorattootaa magaalaa guddoo biyyattii Saan Salvaador irraa 78km fagaattee argamtu qoratan boollawwan torba namni itti awwaalame argatani. Kanneen keessaa kan waggaa lama dura awwaalamanis jiru. Wanti argame kuni gareen ajjeechaa raawwatuufi waggootaaf ture jiraachu ni akeeka jedhan. Yoo xiqqaate namoonni 10 fuula seeraatti dhihaatu. Kanneen shakkiin to'ataman keessaa poolisii duraanii, loltoota duraaniifi kanneen namoota daddabarsan keessatti argamu jedhan Daarektarri poolisii biyyaalessaa El Salvaador Arriyazaa Chikaas gaazexaa La Prensa'tti yoo dubbatan. Tarii qondaalli poolisii duraanii to'ataman waggootaaf ajjeesuu hin oolle jechuun himataniiru. ''Kanneen ajjeefaman miidiyaa hawaasummaa irraa argatee akka isaan kiyyeesse nutti himeera,'' jechuun Arriyazaan dubbachuu isaanii AP'n gabaaseera. Abbootiin alangee akka jedhanitti kanneen ajjeefaman shamarran ganna sagal, torba akkasumas waggaa lama fa'i akka ta'an AP'n gabaase. Akka gabaasa Rooyitarsitti yaada shakkamaas ta'e abukaatoo poolisichaa argachuun hin danda'amne. Namoonni hedduu kanneen reeffi isaanii argame keessaa maatiin isaanii yoo jiraatan jedhanii shakkan mana poolisiin ala walitti qabamaniiru. Qorattoonni uffata adii uffatanimmoo reeffa lafa keessaa qotanii baasutti jiru. Waggaa darbe El Salvaador du'a dubartota 70 galmeessiteetti. Isa dura bara 2019 immoo dubartoonni 111 ajjeefamu poolisiin ibseera. Haleellaan dubartootarratti raawwatu keessumaa yeroo weerara koronaavaayirasii hammaachuu dhaabileen deeggarsa taasisan ni himu. Akka UN'tti guyyaatti dubartoonni 12 Laatin Ameerikaatti sababa dubartii ta'anif [femicide] ajjeefamu.


Seenaa daa’imman waldhabdee Israa’el-Paalastaayiniin lubbuun isaanii darbe

Lola ammaa Israa'el-Paalestaayin kanaatiin namoota Gaazaa keessatti ajjeefaman 219 keessaa 63 ijoollee akka ta’an, Ministeerri fayyaa himeera. Israa’eelitti ammoo namoota 10 du’an keessaa lama, ijoollee akka ta’an tajaajilli fayyaa biyyattii ibseera. Da'imman ajjeefaman keessaa armaan gaditti seenaan ijoollee muraasaa kunooti. Ijoollee maatii al-Kawaalek, umurii ganna 5 hanga 17 Haleellaan Israa’eel Dilbata yemmuu giddugaleessa magaalaa Gaazaatti daandii al-Wihdaa rukute, yoo xiqqaate miseensonni maatii al-Kawatek 13 manni isaani irratti jijjigee lubbuun isaanii darbeera. Namoota du’an keessaa hedduun isaani ijoollee akka ta’aniifi, tokko daa’ima umurii baatii ja’a akka ta’e himameera. “Aara malee homaa hin agarre,” jechuun miseensi maatichaa balaa kana jalaa oolte Sanaa al-Kawale, miidiyaa interneetaa Felesteenitti himteetti. “Ilmakoo na bira ture arguuniin dhabe, haammadheenis ture garuu homaa arguu hin dandeenye.” Humni Ittisaa Israa’eel (IDF) haleellaan kun “kan hin baramne” akka ta’eefi lammileen nagaa du’uun isaanii kan karoorfame miti jedha. Dubbi himaan IDF akka jedhutti haleellaan kun boyiin akka jigu godhee achumaan manneen jigseera. Kanneen ajjeefaman keessaa obbolaan dubaraa Yaaraa ganna 9, fi Ruulaa ganna 5 ni argamu. Barsiisaan isaani tokko ijoolleen kun barattoota amala qaban, kan yeroo hunda hojii manaa isaani hojjatan turani jechuun BBCtti himeera. Suuraan miidiyaa hawaasummaa irratti qoodame mucaa ganna 10 Aziiz al-Kawaalek, reeffaa harmee isaa bira ta’ee jiru agarsiisa. Maatii isaa kallattii keessaa isa qofatu lubbuun oole. Idoo Avigaal, ganna 5 Namoota Israa’eel keessatti du’an keessaa kan umuriin xiqqaa ta’e daa’ima ganna shanii Idoo Avigaal kan Roobii magaalaa Sideroot keessatti ajjeefamedha jedhamee yaadama. Yeroo sagaleen akeekkachisaa rokkeettii dhaga’ameetti harmeen isaa isa qabattee kutaa haleellaa damdamachuuf qophaa’e akka seente, Times of Israel gabaaseera. Sibiilli rokkeetticha irraa fottoqe sibila ittisaaf foddaa kutaa sanaa haguugee ture uree seenuun harmee fi obboleettin isaa ganna torbas madaa’aniiru. Miidhaa irra ga’een sa’aatii hedduu booda lubbuun isaa darbe. “Mana keenya turre, ijoolleen xiqqoo nuffinaan, haati warraakoo Shaanii mana obboleettishee mana lama darbee jiru fuuteenii deemte,” jechuun abbaan Idoo, Asaaf Avigaal Channel 13tti himeera. Awwaalcha ilma isaa irratti Avigaal “bakkakee balaa kanaan hin du’iin hafuukootti dhiifama” jechaa ture. Harmeen Idool ammallee hospitaalatti wal’aanamaa jirti. Nadiin Awaad, 16 Roobii yemmuu rokkeettiin konkolaataa fi mana isaani rukute barattuun lammi Araba- Israa’eel ganna 16 Nadiin Awaad abbaa ishee ganna 52 waliin turte, lamaan isaani haleellaa kanaan du’aniiru. Harmeen ishee, konkolaaticha keessa turte, guddaa miidhamtee akka jirtu ogeessonni fayyaa ni himu. Durbiin ishee, Ahmad Ismaa’il mana keessa ta’ee sagalee rokkeettichaa akka dhaga’e hima. Kun kan ta’e magaalaa Lood bakka Yihudoonni fi Araboonni waliin jiraatan keessattidha. Namootni ishee beekan Nadiin ‘dubara qaxalee” fi barattuu oggeessa fayyaa ta’uuf abjuu qabdu turte jedhu. Ijoollee maatii al-Hadiidi, umurii ganna 6 hanga 13 Jimaata irra ijoolleen Muhaammad al-Hadidii afran- Suhayab, ganna 13, Yaahya, ganna 11, Abderraahim, ganna saddeet fi Osaamaa, ganna ja’a- ayyana Iid durbii isaanii wiirtuu baqattoota Shati jiran waliin kabajuuf wayyaa isaani mimmiidhaga uffatanii ba’ani. “Wayyaa Iid isaani uffatanii, ashaangulliitii isaanii fudhatanii ayyaanicha kabajuuf gara mana eessuma isaanii deemani,” jechuun abbaan isaani ganna 37 gazexeessitootti himeera. “Galgala sana bilbilanii asuma bulla jedhanii na kadhatanii jennaan toleen jedheeni.” Guyyaa itti aanuu gamoon isaan keessa turan rokkeetiin rukutame. Obboleessa isaanii umurii baatii shanii qofatu lubbuun oole, innis kan lubbuun oolee gamoo kukkufee jala reeffa harmee isaa bira ciisee utuu jiruu argamee erga baraarameedha. “Mana isaani keessa nagaan turani, meeshaa waraanaa hin qabani, rokkeettii hin dhukaasne,” jechuun Muhaammad wa’ee ijoollee isaa dubbata. “Maal balleessanii akkanaan ajjeefamani? Nuti lammilee nagaadha.” “Ijoolleenkoo yeroo rafan, yemmuu hiriibaa ka’an wanti hunduu nagaa ta’a jedhanii abdataniiti. Amma garuu hin jirani. Yaadannoo isaanii fi urgaa isaani mana keessa jiru qofan qaba,” jechuun Muhaammad miidiyaa The Times’tti himeera. Ibraahim al-Masry, 14 Ibraahim al-Masrii Akka gabaasaleen himanitti, torban darbe yemmuu rokkettiin isaan rukutetti, Ibraahim al-Masirii obbolaansaa waliin dallaa mana isaani kaaba Gaazaatti argamu fuldura tabachaa ture. Ibraahim, obboleessi isaa Marwaan fi firoottan isaanii hedduun, battaluma sana du’ani. “Ramadaan irratti yeroo hunda Ifxaara dura akkanuma daandiitti ba’anii taphatu,” jechuun abbaan isaani Yuuseef al-Masrii The Independent’tti himeera. “Yeroo dhufu hin agarre, dhukaasa gudda lama qofa dhageenye… namni hundi daandiirra fiigaa ture, ijooleen dhiigaa turanii, hadhooliin boo’aa turani, dhiigni bakka hunda jira ture.” Obboleesi isaani maqaan isaa Ibraahim ta’e, gabaatti gurguruuf jecha citaa korojootti sassaabaa akka turan hima. “Nuti taphachaa fi kolfaa turre, yeroo isaan tasa nu haleelan wanti nu marsee jiru hundi gubaachuu eegale,” jechuun AFP’tti himeera. “Durbiiwwankoo yeroo ibiddaan gubataniifi qamnii isaani ciccituun arge.” Hamzaa Nassaar, ganna 12 Roobii galgala Gaazaatti Hamzaa Nassaar sooma Ramaadaanaa hikuuf harmeen isaa hirbaata akka tolchutuuf kuduraa bituuf jecha manaa gadi ba’e. Manatti hin deebine. Haleellan Israa’eel bakka awwalchaa Abu al-kas biratti gaggeeffame Hamzaa ajjeese, jechuun Al Jazeeraa gabaaseera. Hamzaan barataa cimaa fi mucaa amala qabu ture jechuun abbaan isaa dubbateera. Talaa Aymaan Abu al- Awuuf, ganna 13 Haleellaan mana al-Kawalek rukute, ollaa isaanii daa’ima ganna 13 Talaa Aymaan Abu al-Awuuf fi obboleessa ishee  ganna 17 Toofik ajjeesseera. Abbaan isaani Dr Aymaan Abu al-Awuufis halleellaa kanaan ajjeefame. Dr Aymaan hospitaala Shifaa magaalaa Gaazaatti hogganaa kutaa wal’aansaa dhibee qaama keessaa fi dursaa ittisa koroonaavayirasii ture. Barsiisaan ishee kutaa torbaffaa maqaa isaa himu hin feene, Taalaan “barattuu cimtuu barnoota amantaa jaallattuu fi Quraana dubbisuufi sammuutti qabaachuu jaallattu turte jedheera. Dabalataanis Wiirtuu Baqattootaa Norweejiyaan (NRC) keessatti Talaan hojii ijoollee balaan xiinsammuun isaani miidhame gargaaruuf hojjatamu irratti hirmaachaa turte. Hogganaan wiirtuchaa Hazaayfa Yazjii “durumaanuu guddaa miidhamniiru” jechuun BBCtti himeera. “Maraatummaan kun dhaabbachuu qaba… ijoollee kanaaf egeree kennuuf hokkorri dhaabbachuu qaba.”


'Feesbuukii irratti 'Like' dhabuun ijoolleen akka of jibban taasisaa jira'

Torbee lama dura mucaan ganna 12 Jooshuwaa Haayileyyesuus jedhamu Ameerikaatti morkii ykn 'challenge Tik-Tok' kan itti of hudhanii qilleensaafi dhiigni akka hin yaane daangessuun daqiiqaa muraasaaf turuun erga gaggabanii booda deebi'anii akka dammaqu gochuuf otoo yaaluu of wallaalee. Boodas hospitaala geeffamulleen lubbuunsaa darbeera, kunis ijoo dubbii miidiyaa hawaasaa tahee ture. Nutis kanarraa kaanee ijoolleen miidiyaa hawaasaa akkamiin fayyadamuu qabu? Maatiinis akkamiin hordoffii taasisuu qaba? Kan jedhu ogeessa xiinsammuu  guddina ijoollee (Developmental Pschologist) Teedroos Geetee gaafanneerra. Akka ogeessi kuni jedhutti miidiyaan hawaasummaa gaariis, badaas tahuu mala kan murteessu akkaataa fayyadama keenyaati. Kuni immoo ijoollee irratti qofa osoo hin taane ga'eessota irrattiyyuu dhiibbaa jabaa uumaa dhufeera jedha. ''Haa tahu malee ijoolleen umriin isaanii waggaa 18 gadi tahan yeroo kophummaan itti dhagahamu namoota waliin haasa'uuf, yaada qooduuf fi namoota waliin hariiroo uumuuf  miidiyaa hawaasaa fayyadamuu danda'u kuni haala gaariin ilaalamuu mala,'' jedha. Haa tahu malee ijoolleen waggaa 18 gadi jiran bilchinni sammuu isaanii fi waan itti himamu akkaataan itti fudhatan sababaafi bu'aadhaan waan hin deeggaramneef waan of eeggannoon ilaalamuu qabu dhas jedha. Haala kanaanis ijoollee kanarratti dhiibbaan miidiiyaan hawaasaa qabu guddaafi isa yaadamuun olitti dha akka ogeessa kanaatti. ''Fakkeenyaaf Tik Tok irratti namni wayii waa dalagee yoo agarsiise ijoolleen umrii kanarra jiranis 'ani kana gochuu hin dadhabu, anis nan danda'a jechuun gochuu jalqabu, sababiinsaa umriin kuni yerootti waan hunda gochuuf itti yaalani dha.'' Hordoftooti miidiyaa hawaasaa isaanii dhugumaan akka isaan waliin jiran yerootti yaadaniifi ''kutaa sammuu isaanii sababiifi bu'aatti amanu caalaa yerootti baay'inaan miira fayyadamanitu baay'ata,'' jechuun ibsa. Kana malees yerootti 'ani eenyu?' jechuu jalqabaniifi fi gulantaa guddinaa saalfattoo keessa darbaa jiran gatii taheef dhiibbaa sanaan ''waan isaan miidiyaa hawaasaa irratti maxxansan 'Like' baayyee akka argate agarsiifachuu barbaadu, achumaanis hordoftoota isaanii baay'ifachuuf tattaafatu'' jedha ogeessi kuni. Kanaaf ijoolleen kuni waan 'post' godhan 'Like fi share' hangam naa fidee kan jedhu dha malee balaa natti fiduu danda'a kan jedhu hin hubatani jedha. Ijoolleen 'like' baayyee takkaa argannaan kana caalaa maal yoon maxxansen jaalatamummaa horadha jechuun waa'ee ofii isaanii dhiisanii waa'ee namoota isaan hordofanii yaaduu jalqabu. Faallaa kanaa immoo  waanti isaan maxxansan 'like' yoo dhabeefi ilaalchi gaarii tahe yoo isaaniif hin kennamne gaaffii itti kaasa jedha. Sababiinsaa immoo ijoolleen kuni ilaalcha isaaniif barreeffamu madaalanii ilaaluuf 'umrii gahaa' irra hin jiran, kunis dhiphinaa fi mukaa'uu(depression) dhaaf isaan saaxila. ''Ilaalcha namooti qaamaan arganii  hin beekne kennan sirrii dha jedhanii fudhachuun muddama keessa yerootti of galchan jira. Akka odeeffannoon biyyoota alaa agarsiisutti immoo hamma of jibbanii lubbuu isaanii balleessanitti kan gahan jiru, biyya keenyattis magaalota keessatti akkasuma yeroo dhaa yerootti dabalaafi yaaddessaa dhufeera,'' jechuun hammeenya dhimma kanaa dubbata Teediroos. Muuxannoo qabu irraas yoo nutti himu namoota isaaf dhihoo tahan irraa qabee sababii hojiitiin wa'ee barattoota sadarkaa lammaaffaa haasofsiise yoo dubbatu, miidiyaan hawaasaa barnoota isaaniirrattis dhiibbaa akka fide hima. ''Daree keessa taa'anii waa'ee suuraa Feesbuukii ykn instaagiraamii irratti maxxansanii akka yaadan, yoo shamarreen tokko hordoftoota baayyee argattee isheen kaan yoo hin arganne ani maaliifan dhabe jedhani dhiphachuun akka jirullee,'' kan natti himan jiruu jedha. Kunis dhiphina hamaafi lubbuu ofii hamma balleessuu namoota gahe qaba jedha. Lakkoofsaan waan mirkana tahe himuun yoo dhibellee biyya keenyatti isa waggaa shan turerraa baayyee dabaluun ifauma jedha. Teedroos, bara kanatti maatiin haala guddisa ijoollee isaanii irratti sirreeffama taasisuu ykn geeddaruu qabu,kana malees, odeeffannoo haaraan of barsiisuu qabu jedha. Miidiyaa hawaasaa irraa ijoolleen barachuu waan danda'aniif maatiin ijoolleef carraa kennuufi qabu,''fakkeenyaaf Youtube irraa ilaalanii nyaata hojjechuu, ogummaa harkaa faa barachuufi dandeettiiwwan biroollee baruu ni danda'u,'' garuu kuni hordoffii fi to'annoo maatii jalatti tahuu qaba jedha. Haa tahu malee ''yeroo ammaa maatii baayyee keessatti kan hubatamu ijoolleen yoo intarneetii argatan ijaa isaan hin rakkisneef, gaaffii akka hin gaafanne, sana naa godhaa,kana naa godhaa akka hin jenneef itti dhiisu.'' Maatiin yeroo ijoollee isaaniitti meeshaa elektirooniksii itti kennan: Ogeessi xiinsammuu kuni maatiin ijoollee isaanii ofitti dhiyeessuufi ifattii waliin haasa'uu qabu jedha. ''Maatiin ijoollee hubachuufi ofiiti dhiyeessuu dhiisanii yoo irratti murteessan ijoolleen waan godhan maatii isaanii dhoksaniiti raawwatu kuni immoo rakkoo amma argaa jirruuf isaan saaxilas'' jedheera.


Ameerikaatti Obbolaan durbaa ganna 4 fi 9 warra rafe konkolaataa hatanii karaa fagoo erga oofanii qabaman

Ameerikaa kutaa biyyaa Utah keessatti daa’imni ganna sagalii obboleettii ishee ganna afurii wajjin konkolaataa otoo konkolaachisanii argamuun isaanii ‘’hedduu nu ajaa’ibeera,’’ jedhu poolisoonni. Taateen kunis guyyaa Roobii kan mudate yoo ta'u, lamaansaaniyyuu saqqii nageenyaa (seat belt) godhatanii turan jedhame. Ijoolleen durbaa kunneen Kaaliforniyaa dhaqnee ‘’garba daakuu barbaanne’’ jechuun qondaaltoota poolisiitti himan. Ijoolleen durbaa obbolaa lamaan karaa gurguddoo lamarra erga konkolaachisaa turanii booda konkolaataa tokko rukutaniiru, sana booda konkolaataa fe’isaa tokkotti kallattiin bu’uusaanii poolisiin toora Tiwitaraa gubbaatti barreesseera. Daa’imman kunneen qabattoo keewwatanii imalarra waan turaniif miiidhaan irra hin qaqqabne. Waajirri Poolisii magaalaa Yuutaah Weest Vaalii akka ibsetti, ijoolleen durbaa kun otoo maatiin isaanii rafanii, Roobii halkan sa’aatii 9tti hirriibaa ka’uun konkolaataa Chevii Malibu oofanii warra jalaa miliqanii bahan. Karoorri ijoollee kanaa karaa imala konkolaataan yoo xiqqaate sa’aatii kudhanii gaafatu imaluun, qarqara qaama bishaanii Kaalifoorniyaa, iddoo bashannanaaf filatamtu qaqqabuuf yaadanii turan. Daa’imni ganna sagalii kunis otoo konkolaataa biraatti hin buusiin fageenya km16 kan konkolaachifte wayita ta’u, lafa gidduu jirurra erga baafte booda konkolaataa fe’iisaa tokkootti buufte jedhe poolisiin toora Twitaraa gubbaatti wayita ibsu. Konkolaachisaa konkolaataa fe’iisaa sanarra midhaan qaamaa hin qaqqabne, konkolaataan isaa garuu miidhaan qaqqabuu arginaan poolisii waamee ture. Battala balaan sun qaqqabetti viidiyoon poolisiin waraabame akka agarsiisutti, miidhaaan konkolaataa daa’imman konkolaachisanirra qaqqabeera. Warri ijoollee kanaa amma poolisiin hirriibaa isaan dammaqse waa’ee balaa kanaa itti himutti ijoolleen isaanii baduu hin beekan ture. Warri ijoolleen isaanii baduu wayita dhaga’anitti nahanii akka turan poolisiin himeera. Waggaa tokko dura ta’iin walfakkaataan Yuutaah keessatti kan uumamee ture wayita ta’u, daa’imni ganna shanii haatii isaa konkolaataa Lamborgiinii bituuf didnaan, konkolaataa warrasaatii fudhatee bitachuuf akka bahe poolisootatti himusaatu yaadatama.


Mucaa badee ture gazexessaa dhimmasaa gabaasuuf dhaqeen argame

Xaaliyaaniitti mucaan waggaa fi ji'a 9 mana warra saatii bahuun bade tokko, gaazexeessaa dhimma badiinsa isaa gabaasuu deemeen mana warra saa irraa fageenya kilomeetira hedduurratti argame. Daa’imni umuriinsaa waggaa lama hinguunnee kunis Wiixata galgala bakka ciisicha isaa kan rafiifame yoo ta'u, baduunsaa Kibxata ganama ture maatiinsaan kan poolisiitti gabaafame. Gaazexeessituun Jeezaappee Di Tommaasoo guyyaa Roobii waa'ee dhimichaa gabaasuuf osoo gara mana isaanii deemaa jiruu qarqa daandii bira sagalee dhaga’e. Daa’imni kun amma hospitaalatti kan geeffamee yoo ta’u, haalli fayyinsaas gaaridha jedhameera. Daa’imni maqaansaa Nikoolaa Tanturlii jedhamu kun, halkan walakkaa hirriba irraa dammaqee, manaa ba’ee deemuu hinoolle jedhamee yaadama. Barbaacha daa'ima kanaa irratti miseensoota poolisii, lubbu baraartoota fi garee balaa  ibiddaa dabalatee namoonni 1,000 ta'aniif  hilikooptarri barbaacha micaa kanaarratti hirmaachaa akka turan kantiibaan magaalaa Filorensi kan dhiheenya Palazzuolo sul Seniotti argamtu himeera. Gaazexeessaa Jeezaappee Di Tommaasoo kan midiyaa motummaa Xaaliyaanii 'Rai' jedhamuuf hojjatu yoo ta’u, erga qarqara daandiitti sagalee aaduu dhagaheen booda konkolaataa poolisii Karabiniyerii dhaabsiise. Ajajaan poolisii bakka sanaas waan jiru qorachuuf jecha gara meetira 25 gadi faagatu bakka ta'ee keessa gadi bu'uu eegale. “Anis sagalee boo’ichaa sirritti dhaga’ee, wayita kanas bineensa wayiitu as ba’a jedheen eege ture” jechuun ture Daniloo Sisareelii miidiyaaletti kan himan. Haata'u malee mucaa bade Nikolaatu marga keessaa mataa as baafachuun 'harmee' jedhee boo'uu eeegale. ''Innis miira gammachiisaa attamii ture seetan'' jedhan. Nikoolaan wal’aansaaf yeeroodhuma sana gara hospitaalaatti kan geeffame yoo ta’u, miidhaan xiqqoo qofni akka irra ga’e miidiyaaleen biyya keessaa gabaasan. Gaazexxeessaan sun "Miirri natti dhagahamee baayyee guddaadha. Ammalleen kirkiraan jira'' jechuusaa midiyaatti dubbachu gabaafame.


Dargaggoo Hindii butame: 'Na butani, na tumanii akkan fuudhuf na dirqisiisani'

Biyya Hindii naannoo Bihaar jedhamutti dhiirota kumaatamatu akka fuudhanif waggaa waggaan butama. Kuni, tarii bakkeewwan biroo dubartoonni yeroo dheeraaf butamanii dirqiin gaa’ela akka raawwatan ta’aniin faallaadha. Maatiin shamarran biyya Hindii dhiibbaa aadaan irra gahuun kan ka'e misiirroo gaarii ijoolleessaniif argachuutu isaanirra eegama. Baha Hindii naannoo Bihaaritti nama akkanaa argachuuf jecha maatiin tokko tokko ijoollee dhiiraa butuuf dirqamu. Dhiirri waggaa 17 Rooshaan bara 2017 butamuun dirqiin sirna gaa’elaa akka raawwatu taasifameera. ‘‘Na butani, na tumanii akkan fuudhuf na dirqisiisani. Fala maaliin qaba. Namoota kudhanitu qawween na doorsise,’’ jechuun BBC’tti hime. Garuu itti hin gammanne. Intala waliin jiraachus ni dide. Maatii ishees poolisiitti gabaase. ‘’Ani baradhee bakka guddaa gahun fedha. Yoon gaa’ela kana tole jedhee fudhe jireenyikoo ni bada,’’ jechuun sababa bultii dirqamaa ijaarrachuu dideef hima. ‘’Ani gonkumaa hin fudhadhu. Maatiin ishees yoo barbaadan na ajjeesuu danda’u garuu dirqamaan akkan ishee simadhu na gochuu hin danda’an,’’ jechuun BBC’tti dubbate. Obboleettiinsaa Piriyaankaan waan obboleessa ishee qunnameen maatiin ishee naasuu keessa seenanii akka turan himti. ‘’Cidhi kuni raawwachuun irra hin turre. Maatiin keenya hundi baay’ee dhiphataniiru. Maatiin intalaas kasaaraniiru. Kuni badii maatii isheeti,’’ jetti. Gaa'ela kana keessatti shoora olaanaa kan qabu qoodinsa hawaasa keessa jirudha jedhu ogeeyyiin. ''Wanti guddaa sanyi beekamaarra ta'uudha. Nuti maatii gaarirraa dhufne waan ta'ef ilma maatii gaarii ta'e barbaanna. ‘’Kanaafuu kuni gaa'ela maati dirqamaati. Gaa'ila dirqii kan fedhii gurbaa yookiin intalaa malee raawwatedha,’’ jedhu Pirofeesar Bihaaraati Kumaar. Namni biraa kana dura butamee bultii ijaarrate Piraaven Kaamaar waan isa mudate akkanaan hima. Bara 2012'tti Piraaven Kaamaar butamuun akka Mahaaraani fuudhu godhame. Inni garuu haadha warraasaa waliin jiraachuu murteesseera. Yeroo ammaa daa’imas irraa godhateera. Akka inni jedhutti misirroonni butaman filannoowwan murtaawo qabu. ''Utuun gaa'ila kana hin fudhanne ta'e maatiin biroos naaf hayyamanii durbasaanii natti hin heerumsiisan ture. Jalqabarratti aareen ture. Amma nagaadhaan maatii kiyya waliin jiraachuu fedha,’’ jechuun hime. Haati warraa isaa waan hiriyyoonni ishee ittiin jedhan akkanaan himti. ''Hiriyyoonni kiyya waan ta'e irraanfadhu jireenyakee gammachuun jiraadhu naan jedhu. Wanti akkanaa jireenya keessatti ni mudata,’’ jechuun BBC’tti himte.