Dirree Dhawaa hanga Ameerikaa, achiis hanga pireezidantii Tekwaandoo Afrikaatti- Maastar Hasan Abdulqaadir

Master Hasan Abdulkadir Ayimoo ispoortii Tekwaandootiin qabattoo gurraacha torbaffaa kan qaban yoo tahu amma pirezidaantii Tekwaandoo Afrikaa tahuun hojjechaa jiru. Dirree Dhawaatii ka'uun hanga Ameerikaatti, achiinis hanga gaggeessaa Tekwaandoo Afrikaa ta'uutti gahaniiru. Adunyaa irratti Teakwaandoon kan beekaman namoota Kooriyaa Kibbaa fi Ameerikaattis leenjii isaanii xumuruun badhaasota gurguddaaf gahaniiru. Master Hasan bara 1983 magaalaa Dirree Dhawaatti dhalatanii achumatti guddatan. Yeroo ammaa kana Ameerikaa kutaa Minesootaa keessa jiraatu. Akka Itoophiyaatti dorgommii hedduurratti hirmaachuun shaampiyoonaa tahuu danda'aniiru. Pirezidaantii duraanii Itoophiyaa Girmaa W/giyorgisi irraa dabalatee, Ameerikaa dhaabbilee leenjii Tea Kwon do irraa badhaasotaa adda addaa argataniiru. Biyyattis Oromia Star Tae kwon do club kana jedhamu hundeessuun dargaggoota cicimoo naamusa gaarii qaban oomishaa jiru. Barattootni isaanii ammoo deebi'anii namoota hedduu leenjisuun gahoomsaa jiru. Bara 2021 keessa hojii boonsaa Itoophiyaa fi biyyoota ollaa Itoophiyaa tahan akka Somaaliyaa fi Jabuutiitti hojjetaniin pirezidaantii Tea kwon do Afrikaa tahuun filamanii hojjechaa jiru. Kitaabota lama waa'ee barnoota Tea Kwon do irratti xiyyeeffatan akka namaaf galutti Afaan Oromoon barreessanii dhiyeenya kana eebbisiisaniiru. Master Hasan ispoortii Tekwaandoodhaan namoota bebbekamoon leenji'uun digirii isaanii qabattoo gurraacha [ Black Belt Dan Degree] torbaffaa argataniiru. Master Hasan hojii ogummaa isaanii kanaan Itoophiyaatii hanga Ameerikaatti namoota hedduu leenjisuun eebbiisiisaniiru. Kana qofa osoo hin taane namoota ispoortii kanaan adunyaa irratti maqaa guddaa qaban gara Itoophiyaa deemuun akka leenjii kennaniifi dargaggotni akka barataniif jajjabeessan gochaa turan. Bara 2019 keessa leenjisaa isaanii qabattoo gurraacha arfaffaa kan tahan Daalton gara Itoophiyaatti afeeruun barattootni Tae Kwon do 3,000 tahan saganticha irratti hirmaataniiru. Daalton hojii boonsaa Master Hasan hojjetan kanaaf dhaabbata ol aanaa International Taekwon-Do Federation kan Jeneraal  Choi Hong Hi bara 1966 Kooriyaa Kibbaa Sehul keessatti hundeessan irraa waraqaa beekamtii kennaniif ture. Master Hasanii fi leenjii Tae Kwon do Master Hasan umurii ganna 11 tahanii yeroo ispoortii kana jalqaban namni isaan leenjise Inistaarkter Nagaash Dassee Booraa nama jedhaman. Namni kun ofii isaanii namoota adunyaa irratti maarshaal aartii kanaan maqaa guddaa qaban keessaa tokko yoo tahan lammii Kooriyaa Kibbaa Jeneraal Cho Hongi hi jalatti leenji'an. Mee waa'ee Jeneraal Cho Hongi hi waan isinitti hima. Namni kun lammii Kooriyaa Kibbaa yoo tahan nama ispoortii Teakwando kana hundeesse jedhamuun amanamu. Bara 1966 keessa osooma miseensa waraanaa Kooriyaa tahanii jiranii ispoortii kana biyyoota akka Jarmanii fi Nezerlaandis fa'aa keessatti barsiisaa turuun booda International Taekwon-Do Federation hundeessan. Amma dhaabbata kanatu beekamtii gurguddaa akka adunyaatti namoota Tae Kwon do'n leenji'aniif kenna. Tea Kwon do jechuun dorgommii ispoortii miilaan wal dhiituu, buunyaan dhahuu fi saffisaan fi aartii adda taheen mataa fi hojjaa irratti xiyyeeffachuun haleeluu jechuudha. Maarshaal aartii fi kaaratee walitti fiduun Cho Hongi hi Tea Kwon do kana bu'uuresse jedhama. Gara Master Hasanitti yoo deebinu baratoota qabattoo gurraacha [Black Belt Dan Degree] qaban 300 ol leenjisanii qabu. Walumaagala gara namoota 4,000 ol tahan leenjisuun eebbisiisaniiru. Daanii jalqabaa kan argatan Sabum Dessuu Semmaan leenji'anii yoo tahu kan lammaffaa Leongi Wei Mengi nama jedhamantu leenjise. Kanumaan itti fufuun Ameerikaatti kan argamu Yuunaayitid Tae Kwon Do kan Jason Waadiliin hundeeffame irraa qabattoo gurraacha torbaffaa argatan. Master Hasan Abdulkadir bara 2004 gidduugala leenjii Urjii Oromiyaa  ykn Oromia Star Tae kwon do club' jedhamu hundeessuun leenjisaa ol aanaa fi pirezidaantii kilabichaa tahuun hanga bara 2015tti hojjechaa turan. Kana malees pirezidaantii Dirree Dhawaa Yuunaayitid Tae kwon do, Itti aanaa pirezidaantii Waldaa Tae Kwon do Itoophiyaa tahuun hojjechaa turan. Dabalataan bara 2006 -2007 daariktera teeknikaa Garee Aadaa fi Aartii Oromoo tahuun hojjechaa akka turan himan. Hojii tola ooltummaa keessatti hirmaataa turuu isaanii kan himan Master Hasan Waldaa Qaxxamura Diimaa Itoophiyaa damee Dirree Dhawaa keessatti hammatamuun waa'ee tajaajila duraa [First AID] bakka hedduutti barsiisaa akka turan himan. Kitaaba waa'ee tajaajila duraa [First Aid[ Afaan Oromoon barreessunis waldichaaf gumaachaniiru.Master Hasan bara 2003 dorgommii akka Itoophiyaatti gaggeeffame irratti sadrkaa lammaffaan xumuran. Waggaa sadiin booda ammoo itoophiyaa irraa sadarkaa tokkooffaan xumuran. Bara 2009 dorgommii  Waldaa Tae kwon do Itoophiyaan qophaa'e irrattis tokkoffaa tahuun medaaliyaa injifataniiru. Bara 2010 keessa hojii gaarii nama hojjete jedhamuun kantiibaa magaa Dirree Dhawaa kan turan Adam Faaraa irraa medaaliyaa warqee argataniiru. Bara 2011 akkasuma ''dargaggoo fakkeenyaa gaarii tahuu fi milkaa'e bara kanaa'' jedhamuun pirezidaantii duraanii Itoophiyaa Girma W/ GIyoorgis harkaa medaaliyaa warqee fudhachuu himan.Kana qofa osoo hin taane gama ispoortii kanaan nama carraa hojii uumu jabaa 'Examplary Entrepreneural Activity' jedhamuuni ministera Dargaggootaa fi dhimma Dubartootaa Itoophiyaa irraa medaliyaa warqee argachuu himan. Akkasumas bara 2021 keessa hojii maarshal aartii keessatti hojjetaa turaniin 'Martial art Medal of Merit' jedhamuun Dhaabbata Yuunaayitid Taekwondo Alliyaansi jedhamu irraa meedaaliyaan kennameeraaf. Magaalaa Atilaantik Siitii, Niw Jersii keessatti badhaasni hojii boonsaa maarshaal aartiin hojjetaniif kennamuufii himaniiru. Master Hasan badhaasota adda addaa kan mo'atan yoo tahu gama barnoota isaaniinis aadaa Oromoo beeksisuu keessatti gahee isaanii bahataa turaniiru. Waraqaa qorannoo Aadaa Oromoo jedhu yuunvarsiitii Waashingitan keessatti bara 2017 dhiyeessuun Waldaan Qorannoo Oromoo [OSA] waraqaa beekamtii kennuufii himaniiru. Ispoortiin Tea Kwon do dargaggoota naamusa gaarii qaba oomishuu irra darbee namoota hedduufis madda galii fi biizinasii guddaa taheera.


Godina Booranaatti hongeen loon bira dabree namarra miidhaa geessisaa jira

Hongeen ganna 40 keessatti isa hamaadha jedhameefi Godina Boranaatti loon kuma dhibbaan lakka'amu galaafate, lubbuu namaafillee yaaddessaa tahaa jira. Hanqina nyaataa sababa bonaan walqabatee mudateenis, Godina Booranaa Hospitaala Meeggaatti daa'imman yaala argachaa jiraachuufi lubbuun daa'ima tokkoo dabruu BBCn odeeffateera. Dhimma kanarratti yaadasaa kan kenne Komishiniin Hooggansa Sodaa Balaa Oromiyaa, ''Sababa rakkoo nyaataatin, beelaatiin namni hanga ammaatti Oromiyaa keessatti lubbuun isaa darbe hin jiru,'' jedheera. Jiraattuu Aanaa Miyoo kan tahan Aaddee Lookoo Garboolee daa'imni isaanii ji'a tokkoofi walakkaa hanqina nyaataan miidhamee jennaan Hospitaala Meeggaatti fidan. Bona dheeratee uummata gaaga'e kanaan isaanis horii dhabaniiru. ''Shan narraa obba'e,'' jechuun kanumaanis hanqinni nyaataa cimaa isaan mudachuu nutti himan. ''Ijoolleen fayyaa miti, hanqina nyaataa qabdi. Lafti bona, horiin nu jalaa dhuman. Lubbuun hin teessiftu, daa'imi [itti hammaate] jennaan kaanee yaane,'' jechuun lubbuu daa'ima isaanii oolchuuf gara hospitaalaa fiduu dubbatu. ''Bonni ganna sadii waan tokkollee horiin hinjiru, obruun baate hinjirtu. Waan nyaannu hinqabnu. Sadarkaa lubbuurra jirra.'' Aadde Lookoon hospitaalicharraa qarqaarsa argachaa akka jiran himanii ''daa'imni amma omaa hinjedhu,'' jechuun dubbatu. Aabba Waariyoo Jaataniillee akkuma Aaddee Lookoo daa'imni isaanii ji'a sadiifi walakkaa jalaa dhibamee gara hospitaala Meeggaatti fiduu himan. ''Daa'imni garaa kaasa, hin bulgaafata, omaa hin dhugu. Kanaaf, as fiduu dandeenne,'' jedhan. ''Rakkuma bonaan walqabatee aannan hinjiru. Horiin huqqatee aannan hinqaban. Beesseellee waan ittiin bitatan hinqaban. Akka malee miidhame jennaan, mana yaalaa jirra amma.'' Isaanis akkuma Aaddee Lookoo fi horsiisee bultoota kaanitti horii dhabaniiru. ''Looniifi re'ee walumatti gara 15 dhabeera,'' Ijoollee torba akka horatan kan dubbatan Aabba Waariyoon, erga hospitaala galanii daa'mni isaanii fooyya'aa jiraachuu himan. ''Daa'imi amma goomittaa qaba. Guyyaa dheengaddaa akka malee nu lubbeesse, amma goomuutti jira.'' Medikaal Daayireekatara Hospitaala Meeggaa kan tahan Dr Godaanaa Halakee akka Godina Booranaatti hanqinni nyaataa guddaan jiraachuu eeruun, ''daa'imman qofaa miti, jaarroleefi haadholee dabalatee gaheessota irrattis mul'achaa jira,'' jedhan. Dr Godaanaan bonaan walqabatee hanqinni nyaataa mudate kun ''baay'ee nu sodaachisee jira,'' erga jedhanii booda ''baay'ee waan qalbii nama yakkaati,'' jechuun miira gaddaan himu. Ji'a tokko keessatti qofa Hospitaala Meeggaatti daa'imman hanqina nyaataa cimaaf (severe malnutrition) saaxilamanii wal'aansaaf dhufaniiru. Kanneen keessaa daa'imni tokko humna hospitaalichaan ala waan taheef, riifariin gara hospitaala biraatti ergamuu himan. Kana malees daa'imni reefu dhalatee ji'a tokko hin guunne tokko rakkoodhuma kanaan lubbuun isaa darbuu Dr Godaanaan nutti himaniiru. Daa'imman hospitaala kanatti amma yaala argachaa jiran sadan garuu bayyanachaa akka jiran Dr Godaanaan dubbatu. Dr Godaanaan dabaluun dhimmichi sadarkaa hospitaalaa qofatti daanga'ee kan hafu miti jechuun, ''buufata fayyaatti gadi bu'anii otoo sakatta'anii waan baay'ee argachuu danda'an,'' jedhan. Waa'ee hongee naannichatti mul'achaa jiruun walqabatees, asiin dura bonni hammaatee yeroo garagaraatti uummatarraan rakkoo gahus, kan yeroo ammaa kanaa haalaan cimaa tahuu kaasu Dr Godaanaan. ''Asii dura akkana cimee hinjiru. Ka sadarkaa lubbuu namaatti deemee suni hinjiru. Amma garuu sadarkaa lubbuu namaatti deemee, baay'ee sodaachisutti jira.'' Itti gaafatamaan kominikeeshinii Godinichaa Aabba Galma Miyoo gamasaaniin ''bonaan walqabatee namni hanqinaan baay'ee qabamuutti jira. Horiilleen nam jalaa baay'ee dhumuutti jira,'' jedhan. Dhimma kana irratti kan gaafanne Komishinarri Komishinii Hooggansa Sodaa Balaa Oromiyaa Obbo Musxafaa Kadir odeeffannoo akka hin qabne, garuu ammaan achi akka qulqulleeffatan himan. ''Sababa adda addaatif namni du'uu danda'a. Sababa rakkoo nyaataatin, beelaatiin namni hanga ammaatti Oromiyaa keessatti lubbuun isaa darbe hin jiru. Midhaan gahaatu Booranarra jira. Kuusaan nuti Booranatti qabnu gahaadha,'' jechuun BBC'tti himan. ''Booranni loon qaba. Loon sunimmoo jalaa miidhamaa jira. Aannan durii, dhadhaan durii sun hin jiru. Sanarraa kan ka'e hanqinni dabalata nyaataa uumamuu danda'a. ''Kuni bakka hundattuu waan uumamuu danda'udha. Kanaan ala hanqinni nyaataa kan uumamu hin jiru. Kan uumamellee hinjiru. Fuuladurattis hin uumamu.'' Ministirri Muummee Abiy Ahimad Roobii Amajji 03, 2022 godina Booranaa kan daawwatan yoo ta'u, yeroo gabaabaa keessatti hawaasa miidhame deggaruun jijjiirama qilleensaa uumame qolchuuf hojjechuun barbaachisaadha jedhan. Jilli Muummee Ministiraa Abiy Ahimadii fi Preezdaantii naannoo Oromiyaa Obbo Shimallis Abdiisaan durfamuun godina Booranaa aanaa Yaabbellootti rakkoo uummata hongeen miidhamee bal'inaan gamaggamuuf daawwannaa taasiseera. Balaa hongee cimaa Gaanfa Afrikaatti mudateen akka naannoo Oromiyaatti godina Booraanaa irra miidhaa cimaan qaqqabuu MM Abiy Ahimad daawwannicharratti kaasaniiru. MM Abiy proojeektiiwwan bishaanii yeroo giddugaleessaa ammoo rakkooleen osoo hin mudatiin furmaata kennuuf kan dandeessisan ta'uu kaasaniiru. Akka Godina Booranaatti gogiinsa hammaate kanaan walqabatee beeyladoonni 170,000 du'uu fi 50,000 kan tahan ammoo qarqaarsa namaan lafaa kaafamaa jiraachuu miidiyaan mootummaa OBN dhiyeenya kana gabaaseera. Naannichatti Godinaalee Booranaa fi Baalee Bahaa qofatti sababa hongee kanaan horiin 130,000 caalan dhumuu, Komishinarri Komishinii Hooggansa Sodaa Balaa Oromiyaa Obbo Musxafaa Kadir BBC'tti himanii turan. ''Irra caalaan xiyyeeffannaa kan kennine lubbuu namaa baraaruu irratti. Uummanni Booranaa kanaan dura sagantaa Safety Net keessa hin jirre - kanneen of danda'anii jiraachaa turan 166,000 ol harka namaa keessatti kufanii gargaarsa eeggachaa jiru,'' jedhan.


Komishinii marii biyyaalessaaf komishinaroonni kaadhimaman 42 ibsaman

Komishinii Qindeessituu Marii Biyyaalessaa Itoophiyaa keessatti namoota akka hirmaatan uummataan eeraman dhibba hedduutti lakkaa'aman keessaa namoonni 42 calalamanii, maqaansaanii karaa mana maree bakka bu'oota uummataa ibsameera. Manni marechaa namoota calalaman kunneen keessaa komishinii marii biyyaalessaa keessatti komishinaroota ta'uun namoota hojjetan adda baasuuf, uummanni namoota kunneen irratti yaada akka kennu waamicha dhiyeesseera. Itoophiyaa keessatti dhimmoota bu'uuraa biyyaalesaa irratti marii gaggeessuu fi waliigaltee biyyaalessaa uumuuf adeemsa dandeessisu mijeessuu akkasumas hoogganuuf namoota hirmaatan filachuuf, eeruun namootaa karaa Mana Maree bakka bu'ootaa gaggeeffamaa tureera. Maqaa namootaa uummanni eere 632 keessaa, bu'uura labsii hundeeffama komishinichaatiin kaadhimamtoonni 42 gulantaa komishinaraaf akka calalaman Afa-yaa'iin mana maree bakka bu'ootaa Obbo Taaggase Caafoo ibsanii turan. Namoonni calalaman 42 kunneen, muuxannoo fi sadarkaa barnootaa isaanii irratti gorsitoota waliin mariin erga gaggeeffamee booda, uummanni nama komishinii ta'uu danda'uuf yaada akka irratti kennuuf carraa ni kennama jedhamee ture. Marii fi gamaaggama namoota maqaansaanii calalame 42n kunneen irratti gaggeeffameen, namoonni kunneen hedduunsaanii dhaabbilee barnootaa sadarkaa olaanoo keessatti  barsiisaa fi qorannoo gaggeessuun muuxannoo yeroo dheeraa kan qaban ta'uutu mirkanaa'e. Waamicha uummataaf dhiyaateen kanneen maqaansaanii eeramanii amma calalaman 42 keessaa ammas namoota 11tu filatamu. Manni maree bakka bu'oota uummataa tartiiba maqaa kaadhimamtoota kunneenii-muuxannoo barnootaa fi hojii isaanii gabaabinaan ibsuun karaa miidiyaa hawaasaa isaa hawaasaaf ibseera. Adeemsa kanaan, yaadni uummanni kaadhimamtoota filataman irratti kennu erga walitti qabamee booda, komishinaroonni 11 kaadhimamuun muudamaaf mana maree bakka bu'ootaatti dhiyaatu. Odeessaalee marii biyyaalessaa kaan:


Warshaan Warqee MIDROC Lagadambii erga hojiitti deebi'ee jiraattonni maal himu?

Qabeenya dhaabbata MIDROC kan ta'e warshaan Omisha Warqee (Sookoo) Lagadambii Godina Gujii aanaa Shaakkisoo Ganda Dhibbaa Battee jedhamu keessatti argama. Warshaan kun warshaalee omisha Warqee Kiiloogiraama hedduu biyyattiif argamsiisu ta'ulleen sababa keemikaala Warshicha keessaa bahuutiin jiraattonni Ganda Dhibbaa Battee rakkoolee dhalootatti darbuuf saaxilamaa turuu himan. Ganda kana keessatti sababa keemikaala kanaatiin ta'uu eeruudhaan daa'imman hedduun du'aa fi qaama miidhamummaa cimaa, sanirra darbees du'aatii namootaa kaanitiifilleen sababa akka ta'etu himamaa ture. Rakkoon keemikaala warshicha keessaa bahu ilaalichisuun erga BBC dabalatee miidiyaleen gabaasuun, jiraattoonni miidhaan irra gahe hedduun, keessumaa daa'imman naafa tahan ifatti bahee mul'aachuun dhimmichi xiyyeeffannaa akka barbaadu ifatti kan mul'ise ture. Sababa kanaanis bara 2017 keessa miidhaa keemikaalli warshichaa jiraattota naannoo fi qabeenyaa uumamaa naannichaa irraan gaheen mormii uummataa kaasuun hanga qorannoodhaan adda bahutti waarshichi akka hojii dhaabuuf murtaa'ee ture. Ergasiis gareen qorannoo hayyoota Yunvarsiitii ofkeessatti hammate keemikaala warshichaa keessaa bahu fi miidhaa inni geessisaa dhufe akka qoratan ibsamulleen adeemsi qoranichaas ta'e bu'aan isaa karaa iftoomina qabuun yeroo uummataaf ibsamu hin mul'anne. Qorannoo mootummaan gaggeesseera jedhe kanaan boodas yeroo ammaa Warshichi hojii idilee isatti deebi'uun omisha Warqee itti fufee jiraachuu jiraattonni BBC'tti himaniiru. Jiraataan Gandichaa kan tahanii fi sababa keemikaala warshicha keessaa bahuun miidhaan lubbuu fi qabeenyaa maatii isaaniirra gahaa turuu kan himan Obbo Ikkoo Balakkoo, warshichi deebi'ee banamus rakkoon inni haawaasa naannoo irraan gahu wanti furame hin jiru jedhan. "Jalqaba loon kiyya afurtu bakka balfi warshichaa yaa'u sana seenanii du'an. Ergasii Obboleessi kiyya kan warshicha keessa hojjetu ijoollee afur natti dhiisee du'e. Sababuma keemikaala warshichaatin. Ilmi kiyya tokko balficha keessa bu'ee qaamnisaa gubate. Ijoolleen kiyyaa lamatu akkas ta'e" jedhan. Itti gaafatamaan waajjira albuudaa fi inarjii godina Gujii Obbo Mabraatuu Roobee warshichi akka jaalqabu kan taa'e gaaffii hawaasa naannootiin akka ta'ee fi namoota sababa keemikaala warshichaatin miidhamaniifis beenyaan akka kanfalame himu. Jiraattonni gandichaa garuu beenyaan kanfalaame hammaan baayyee xiqqaa kan ta'eefi namoota miidhaan irra gahe hunda kan hammate miti jechuun komatu. "Warshichi erga hojii jalqabee bubbuleera.Ummata mariisisne jedhanii namoota muraasa magaalatti mariisisaa turan. Kanaan ala warshichi humnumaan baname jechuu daandeessa," jechuun dubbata jiraataan naannichaa Sharuu Marqoos. "Akkaataa waadaa seenameen qorannoon taasifame sun iftoominaan bu'aan isaa uummataaf hin ibsamne. Beenyaan amma isaan kanfalanis iftoomina hin qabu. Namootuma muraaasa filatanii keessa keessaa kanfalani," jechuun itti dabala. Ittigaafatamaan waajjira albuudaa fi Inaarjii Godina Gujii garuu Komii hawaaaasaa kana hin fudhatan. Warshichi gaaffii hawaasaatiin marii uummata wajjin irra deddeebiin taasifameen booda wal hubannaarraa erga gahameen booda akka deebi'ee banamu tahe jedhan. "Warshichi kan baname bu'a qorannoo akkasumas gaaffii uummata irratti hundaa'ameeti. Ogeessotaa fi qaaama dhimmi ilaalu hunda waliin ta'uun warra beenyaan barbaachisuuf beenyaan akka kanfalamu waaaliigalamee ammaa hojiitti deebi'eera," jedhan. "Akkaataa qorannoo taasifameetiin hawaasa naannoo miidhaan irra gahe akkaataan ittiin gargaaraman kaa'ameera. Uumama naannoo miidhame akkaataan itti deebisamus kaa'ameera. Ammatti dhiibbaan suni harka 100'n hiikameera jechuu miti. Fuulduratti qaama dhimmi ilaalu wajjin kan irratti hojjetamu taha," jedhan. Beenyaan miidhamtootaaf kanfalame hangami jennee kan gaafanneefis 'Beenyaan akka kanfalamu murtaa'ee jira. Hammamtu kanfalame kan jedhu qaama faayinaansii ilaallata waan ta'eef ani gadi fageenyaan hin beeku' jedhan Obbo Mabraatuun. Miidhaan warshichi ammaan dura hawaasa naannoo fi qabeenya naannoo irratti geessise yeroo tokkoon kan furamu waan hin taaneef warshichi hojiitti deebi'ee rakkoo isaas adeemsaan akka furaa deemu kallattiin akka kaa'amelleen dubbatan. "Rakkoon gahe nibeekama guddaadha.rakkoon kuni ammoo si'uma tokkoon furama jechuu miti. Kan darbeef beenyaan kanfalamee akkaataa hawaasni dandamachuu danda'u irratti hojjetamaa jira. Fuula duraaf rakkkoon akkasii akka hin uumamne kubbaaniyyichi irratti nihojjeta. Ammaan booda rakkoon walfakkaatu ni uumama jennee hin amannu," jedhan. Itti gaafatamaan kominikeeshinii Biiroo Albuuda Oromiyaa Obbo Daawit Lammeessaas yaada qondaalli godinaa jedhaniin walfaakatu nuuf deebisan. Rakkoon amma dura ture karaa hawaasa naannoo fayyaduun akka furamaa jiru eeran. "Eenyutu miidhame kan jedhu qorannoodhaan adda baheera. Amma kanneen beenyaan kanfalameef nijiru. Kaan ammoo beenyaan kanfalamuufif qulqulleeffamaa jira. Wantoonni sirrachuu qaban baayyeen isaa sirrachaa jiru" Jedhan. Warshichi erga akka haaraatti hojii jalqabe kanaas lafa babal'ifachuuf yaalii godheen jiraattota naannoo wajjin walitti bu'iinsi uumamee namootni muraasni akka miidhamanii fi kanneen hidhamanilleen akka jiran himu jiraatonni. Komii jiraattonni kaasan kana garuu qaama mootummaa yookan warshicharraaa qulqulleeffachuu hin dandeenye. Dhaabanni MIDROC iddoo omisha warqee Lagadambii bara 1989 ture harka mootummaaraa gatii doolaara Ameerikaa miliyoona 172'n waggoota 20'f kan fudhate.


Humnootiin TPLF Affaar keessatti aanaalee shan to'achuu naannichi hime

Humnootiin TPLF haleellaa gama iddoowwan Tigraayi fi naannoo Affaar daangeessaniin banan torban darbee keessa itti cimu naannoon Affaar ibse. Akka ibsa naannichaatti haleellaan TPLF gaggeessaa jiru kun Sardoo qabachuun darbanii daandii guddicha gara Jabuutii geessuu to'achuuf kan kaayyeeffateedha. Ibsi waajjirri Kumunikeeshinii Affaar Dilbata baasee akka jedhutti aaanaa shan kanneen godina Kiilbatii keessaatti argamanii fi magaalaan Abaalaa humnootii TPLFn to'atamaniiru. Akka ibsa kanaatti aanaaleen Abaalaa, Magalee, Erabitii, Konabaa fi Baraahile to'annoo humnootii TPLF jala galaniiru. Haleellaa humnoonni TPLF meeshaalee gurguddaan deeggaramuun gaggeessaa jiraniin ''Sardoo qabachuun daandii guddicha gara Jabuutii geessuu to'achuufi Affaar akka lafa falmiitti fayyadamuuf'' kan kiyyeffateedha jedheera. TPLF kanaan dura humnootii Affaar irratti tarkaanfii cimaa fudhachu kan beeksiise yoo ta'u, haleellaa ammas cimuun itti fufeera jedhameerratti garuu deebiin kennee hin jiru. Mootummaan Federaalaa waraana naannoo Affaar keessaa ilaalchise wanti jedhe jiraachu baatulleen, torbaniin dura garuu haleellaawwan gama TPLFn raawwataman irratti tarkaanfii barbaachisaa akka fudhatu Manni Maree Nageenya Biyyaaleessa Itoophiyaa ibsuun isaa ni yaadatama. Qondaaltoonni Affaar irra deddebiin akka jedhaniitti, bakkeewwan humnootiin TPLF haleellaa bananitti humnootii addaa naannichaatiin ala waraanni raayyaa ittisa biyyaa kan hin bobbaane waan ta'eef jiraattootaa fi dhaabbilee mootummaa irra miidhaan qaqqabaa jira. Ibsa waajjirri kominikeeshinii naannichaa baasee kanaan, TPLF iddoowwan akka Magaalaa Abaalaa, Aanaa Abaalaa, Aanaa Magalee fi Aanaa Erbitii torban darbe to'atee akka hin dabarree gochuuf humnootii addaa naannichaa waraana qolannaa cimaa gaggeessaa ture jedheera. Haata'u malee finciltoonni TPLF haleellaa naannoo Affaar keessatti bananiin dabalataan ''aanaalee Baraahilee fi Konabaa to'achuudhaan saamiichaa fi badiinsa lubbuu namootaa gaggeessaa jira,'' jedheera. Humnootii TPLF kunneenis ''Godina Kiilbatii Rasuu guutummaatti to'achuun Sardoo bira darbuun daandii guddicha Itiiyoo-Jabuutii wal quunnamsiisu to'achuuf meeshaa waraanaa meekaanaayizidiin deeggaramee waraana gaggeessaa jira'' jedheera ibsichi dabaluun. Naannoon Affaar akka jedhuutti, haleellaa haaraa baatii tokkoo ol lakkoofsiisee kanaan aanaalee humnootiin filciltootaa to'atan keessatti badiin namoomaa fi qabeenyaa olaanaan qaqqabeera. Itti gaafatamaan Biiroo Hoggansa hojii Sodaa Balaa Naannoo Affaar Obbo Mahaamaduu Huseen BBCtti akka hiimaniitti, haleellaa TPLF akka haaraatti baneen walqabatee namoonni kuma 350 bakka jireenyaasaaniitii buqqa'aniiru. Kana malees dhaabbilee dhuunfaafi mootummaa akkasumas manneen barnootaa fa'i irra miidhaan qaqabeera jedhan. Humnootiin TPLF naannicha keessa hanga KM 150 kan seena yoo ta'u, garichis baayyeefi ''kan meeshaalee waraanaa cicimoon ijaaramuun akka haaraatti yeroo sadaffaa waraana baneetti fufee jira,'' jedhaniiru. Torbanoota lamaan dura bulchiinsi naannoo Affaar akka beeksiiseetti, haleellaa meeshaa gurguddaa TPLF bakkeewwan Affaar Tigraayiin wal daangeessan keessatti raawwataa ture hordoofee gama godina Kiilbatii Rasuutiin cabsee seenuun aanaalee hedduu to'achu beeksiisee ture. Kanaanis aanaaleen akka Abaa'aalaa, Magaallee fi Baraahilee erga humnootii TPLFn to'atamanii torban lama ta'eera.  Kanaanis nammoonni kumaatamaan lakkaa'aman buqqa'uun baqachusaanii Obbo Mahaamaduun BBCtti himan. Humnootiin TPLF naannoo Affaar aanaalee sadi kan godinaalee lama keessatti argaman to'achuufi Ittigaafatamaan Waajjira Kominikeeshinii naannichaa Obbo Ahimad Kaalooyitaa BBCtti himanii ture. Itti fufuunis waraanaa humnootiin TPLF naannicha keessatti bananiin  bakkeewwan baayyee to'achuu naannoon Affaar dubbatulleen TPLF ammoo dhimma kanarratti wanti jedhe hin jiru. TPLF ibsa baasee tureen haleellaa humnootii Affaariin torbanootaaf irratti banamee qolachaa turusaanii ibsuun, yaaddoo humnootii Affaariin narra gahaa jira jechuu Ammajjii 24, 2022 himee barbaddeessuuf tarkaanfii cimaa akka fudhateefi humnootiin isaa naannoo Affaar keessa turuun walitti bu'iinicha harbeessuuf fedhii akka hin qabne ibsee ture. Haata'u malee qondaaltoonni naannoo Affaariifi jiraattoonni tokko tokkoo akka jedhaniitti, haleellaan humnootii TPLF gaggeessaa jiruu babal'achuun eddoowwan daangaatti waraanaa olaanaa gaggeessuun eeddoowwan biraa qabachuu akka addeemaa jiru Obbo Mohaamaduun BBCtti himan. Waraana baatiiwwan 18 dura Tigraay keessaatti eegaluu ture gara naannoolee ollaa Affaar fi Amaaraatti babalatee turuunsaa ni yaadatama. Humnootiin TPLF baatiiwwan dura gama kibba Tograay Kaabaafi kibba Walloo keessa qaxxamuruun akkasumas gama bahaatiin gara Miilleetti qajeelee kan ture yoo ta'u, haleellaa humnootii naannooleefi raayyaa ittisa biyyaatiin mo'atamuun gara duubatti akka deebii'u taasifamuun gabaafame ture. Hoggantoonni TPLF garuu nagaaf jecha loltootasaanii gara Tigraayiitti akka deebiisan ibsanii ture. Isaan boodas walitti bu'iinsawwan darbee darbee dhagahamuun alatti waraanni bakkeewwan irra caalaatti gaaggeeffamaa ture gabi jechuun torbanoota lakkoofsisulleen, daangaa Affaariifi Tigraay irratti  waraanni meeshaa waraanaa cimaan gaggeeffamuu deebiisee ka'uutu himame.


Yaa'iin Gamtaa Afrikaa 35ffaan magaalaa Finfinneetti taa'amuu eegale

Korri Gamtaa Afrikaa guyyaa lamaaf turu teessoo ol aanaa gamtichaa magaalaa Finfinnee jiru keessatti taa'amuu eegale. Wal gahii kana irratti Afrikaatti haalaan kan dabalaa dhufe fonqolcha mootummaa fi weerarri koroonaavaayirasii ajandaa guddaa akka tahan himamera. Sirna baninsaa irratti Ministirri Muummee  Itoophiyaa Dr Abiy Ahmad haasaa yoo taasisan, ''osoo obbolloonni keenya Afrikaa nu waliin hin dhaabbanne tahe Itoophiyaan akka biyyatti itti fufuuf balaa keessa galtee ture,'' jedhan. Rakkoon biyyattii mudate kan keessoo ishee fi seera kabachiisu tahus gochaan biyyootni alaa godhan garuu rakkinicha hammeessee ture jedhan. Itti dabaluun mootummaan Itoophiyaa nageenyaaf filannoo kennuun addatti dhukaasa dhaabuun, hidhamtoota hiikuu akkasumas marii biyyaalessaaf komishinii hundeessuu isaa hubachiisaniiru. MM Abiy Itoophiyaan waggaa tokko darbeef rakkoo hamaa keessa turuu ishee himanii ''biyya keenyattai nagaa buusuuf dhagaan hin galagalchine hin jiru,'' jedhan. Itoophiyaatti waraanni waggaa tokkoof walakkaaf deemaa ture akka dhaabbatu gochuun ajandaa marii kanaa keessaa tokko taha jedhamee eegama. Kana malees sagaleen Afrikaa sadarkaa idil-adunyaatti akka dhagahamuuf Afrikaan Mana maree Nageenyaa UN keessatti taa'umsa ishee madaalu argachuu akka qabdu himaniiru. Yaa'iin Gamtaa Afrikaa kun guyyoot alamaaf Guraandhala 5 fi 6,2022 kan gaggeeffamu yoo tahu pirezidaantiin Senegaal Maakii Saal dura taa'aa Gamtaa Afrikaa tahuun pirezidaantii Dimokiratik Rippablik Koongoo Feeliksi Tishiikiidee irraa baallii fudhataniiru. Maakii Saal dura taa'aa gamtichaa tahuun waggaa tokkoof kan gaggeessan taha. Waraanni Kaaba Itoophiyaa ji'oota 15 ol lakkoofsisuun lubbuu kumaatamootaa galaafatee uummata miliyoonaan qe'ee irraa buqqise akkasuma ajandaa marii kana taha jedhama. Wal gahii kana irratti miseensotni gamtichaa afur akka hin hirmaanne dhorkamaniiru. Isaan keessaa torban darbe keessa fonqolchi mootummaa kan gaggeeffame Burkina Faasoon argamti. Hawwaasni idil-adunyaa nageenyaa fi misooma Afrikaaf deeggarsa barbaachisaa gochuu akka qabu Komishinerri Komishinii Gamtaa Afrikaa Muusaa Faakii Mahaamat himan. Malaammaltummaa fi aangoo akka malee fayyadamuu irratti qabsaa'uun ajandaa bara 2063 galmaan gahuuf hojjechuu akka qaban himanii, biyyoota Afrikaa gidduuttic michummaan jabaatee itti fufuu akka qabu dhaaman. Afrikaan qabeenya uumamaan kan badhaate taatee ammallee hudhaa bulchiinsaa adda addaan galma barbaadameef guutummaatti akka hojiirra oolchaa hin jirres himameera. Pirezidaantiin Afrikaa Kibbaa Siriil Raamaafoosaan dhimma weerara koroonaavaayirasii fi talaallii Afrikaa keessaa irratti ibsa kennu jedhamee eegama. Akka Mudde 26, 2022 jedhanitti Afrikaa irraa talaallicha kan argate uummata biliyoona tokko tahu keessaa %11 qofa, akka gabaasa CDC Afrikaatti. Wal gahiin kun Afrikaatti ''sirna nyaataa guddisuu, misooma humna namaa, misooma dingadee fi hawwaasumaa ariifachiisuu'' mata duree jedhuun wal gahiin gamtichaa 35ffaan gaggeeffama.


Waancaa Afrikaa 2021: Murteessaa Baamlaak Tasammaa tapha Senegaal fi Burkinaafaasoo booda jajaman

Murteessaan kubbaa miilaa Baamlaak Tasammaa Wayyeessaa kan tapha waancaa Afrikaa walakkaa xumuraa Senegaal fi Burkinaafaasoo jidduutti Roobii galgala taphatame taphachiisan deeggartootaan jajamaa jiru. Tapha Senegaal goolii 3-1n Burkinaafaasoo mo'achuun xumuraaf dabarte irratti abbaan murtii Baamlaak Tasammaa VARn gargaaramuun peenaalitii lama Senegaaliif osoo hin hayyamiin hafan. Kaardii keelloo dogoggoraan kennanis VAR ilaaluun dogoggoraa ofii yoo sirreessan mul'ateera. Murtee isaanii kana deeggartoonni fi xiinxaltoonni ispoortii jajachaa jiru. Barruun UK 'Dailymail' Abbaa murtii cimaa dorgomichaa jedhamuu qabu, abbootiin murtii Piriimer liigii Ingiliiz illee nama kanarraa barnoota fudhachuu qaba jechuun barreesse. Lammiileen Itoophiyaa hedduunis suuraa nama kanaa marsaalee hawaasaarratti qooduun, ''biyyattiif yeroo rakkisaa tahe kanatti'' oduu dansaa dhagahuu isaaniitti gammachuu qaban himaa jiru. Lammiin Itoophiyaa Baamlaak Tasammaa Waancaa Addunyaa bara 2018 irratti taphachiisuun waggoota 48 booda waltajjii idil-addunyaa irratti biyya isaa maqaa dhoofsisee ture. Murteessaan idil-addunyaa kuni tapha biyya keessaan alatti isa alaa taphachiisuufis waggoota jaha qofa jalaa fudhate. Waancaa Addunyaa Raashiyaa irratti hirmaachuun isaa oduu guddaa ture. Biyya waltajjii kubbaa miilaa irratti seenaa guddaa hin qabne Itoophiyaaf kuni milkaa'ina jedhamees jajamee ture. Innillee kanuma yaada. Gaaffii fi deebii yeroos BBC waliin taasiseen, ''Waancaa Addunyaa irratti hirmaachun anaafis biyyakoofis gammachuu guddaadha" jedhee ture. Magaalaa Finfinneetti kan dhalatee guddate murteessaan kubbaa Miilaa Baamlaak Tasammaa, akkuma ijoollee kaanii kubbaan inni jaalatu yeroo keessa sadarka guddaaf isa kaadhime. Bara 2003 eegale murteessummaan hojjetu eegale. Waggaa jaha booda, bara 2009'tti murteessaa idil-addunyaa ta'e. Haa ta'u malee, hojii isaa kana akka hojii dabalataatti hojjeta. ''Ogummaa narsiitin hojjetaan ture. Sooshiyolojiidhaanis digirii jalqabaa Yunivarsiitii Finfinnee irraa qaba. Ammammoo, lamaan walitti fiduun gargaaraa qorataa ta'un hojjedha. '' Baamlaak murteessitoota Waancaa Addunyaa taphachiisaan keessaa tokko ta'un isaa yeroo barame gammachuun kan isaa qofa hin turre. Gammachuun kan biyyaa ture. Akka inni jedhutti murteessitoota 35 Moskootti calalaman keessaa 7 gahee eggataa argatan. Torba keessaa lama lammii Afrikaa dha. Inni isaan keessaa tokko ture. ''Moskootti gahee taphachiisuu hin arganne. Taphoota afur garuu murteessaa eeggataa tahen hojjedhee deebi'e.'' Murteessaan umurii 38 kuni tapha jalqabaa isaa Sarbiyaa fi Kostaarikaa irratti taphattoota waldhaban yeroo adda qabu irra-deddeebiin mul'ata ture. ''Osoo anii fi murteessaan olaanaa gidduu galuu baanne gama garee lamiinuu kaardiin diimaa taphattootaaf kennamuu danda'a ture. Tapha booda madaalliin ture gaarii ture.'' Murteessaa Baamlaak waancaa Addunyaa irratti hirmaachuu isaaniitin waan hedduu irraa baratu hima. Achi gahuufis adeemsa waggaa sadii fudhate. Adeemsi kunis, waltajjii kubbaa miilaa irratti ga'umsa agarsiisuu, leenjii kennamuufi calallii keessa bahu dabalata. ''Murteessitoota Afrikaa ciccimoo 10 keessaa tokko ta'uun xumura irrattis Konfedereeshiniin Kubbaa Miilaa Afrikaa murteessitoota 6 yeroo beeksisu jahaffaan argadhe.'' Baamlaak Waancaa Afrikaa kan bara 2015 fi 2017 irratti hirmaateera. Bara 2017 Waancaa Chaampiyeens Liigii Afrikaa taphachiisuu danda'eera.


Hongeen ganna 40 keessatti isa hamaadha jedhameefi Godina Boranaatti loon kuma dhibbaan lakka'amu galaafate, lubbuu namaafillee yaaddessaa tahaa jira. Hanqina nyaataa sababa bonaan walqabatee mudateenis, Godina Booranaa Hospitaala Meeggaatti daa'imman yaala argachaa jiraachuufi lubbuun daa'ima tokkoo dabruu BBCn odeeffateera. Jiraattuu Aanaa Miyoo kan tahan Aaddee Lookoo Garboolee daa'imni isaanii ji'a tokkoofi walakkaa hanqina nyaataan miidhamee jennaan Hospitaala Meeggaatti fidan. Bona dheeratee uummata gaaga'e kanaan isaanis horii dhabaniiru. ''Shan narraa obba'e,'' jechuun kanumaanis hanqinni nyaataa cimaa isaan mudachuu nutti himan. ''Ijoolleen fayyaa miti, hanqina nyaataa qabdi. Lafti bona, horiin nu jalaa dhuman. Lubbuun hin teessiftu, daa'imi [itti hammaate] jennaan kaanee yaane,'' jechuun lubbuu daa'ima isaanii oolchuuf gara hospitaalaa fiduu dubbatu. ''Bonni ganna sadii waan tokkollee horiin hinjiru, obruun baate hinjirtu. Waan nyaannu hinqabnu. Sadarkaa lubbuurra jirra.'' Aadde Lookoon hospitaalicharraa qarqaarsa argachaa akka jiran himanii ''daa'imni amma omaa hinjedhu,'' jechuun dubbatu. Aabba Waariyoo Jaataniillee akkuma Aaddee Lookoo daa'imni isaanii ji'a sadiifi walakkaa jalaa dhibamee gara hospitaala Meeggaatti fiduu himan. ''Daa'imni garaa kaasa, hin bulgaafata, omaa hin dhugu. Kanaaf, as fiduu dandeenne,'' jedhan. ''Rakkuma bonaan walqabatee aannan hinjiru. Horiin huqqatee aannan hinqaban. Beesseellee waan ittiin bitatan hinqaban. Akka malee miidhame jennaan, mana yaalaa jirra amma.'' Isaanis akkuma Aaddee Lookoo fi horsiisee bultoota kaanitti horii dhabaniiru. ''Looniifi re'ee walumatti gara 15 dhabeera,'' Ijoollee torba akka horatan kan dubbatan Aabba Waariyoon, erga hospitaala galanii daa'mni isaanii fooyya'aa jiraachuu himan. ''Daa'imi amma goomittaa qaba. Guyyaa dheengaddaa akka malee nu lubbeesse, amma goomuutti jira.'' Medikaal Daayireekatara Hospitaala Meeggaa kan tahan Dr Godaanaa Halakee akka Godina Booranaatti hanqinni nyaataa guddaan jiraachuu eeruun, ''daa'imman qofaa miti, jaarroleefi haadholee dabalatee gaheessota irrattis mul'achaa jira,'' jedhan. Dr Godaanaan bonaan walqabatee hanqinni nyaataa mudate kun ''baay'ee nu sodaachisee jira,'' erga jedhanii booda ''baay'ee waan qalbii nama yakkaati,'' jechuun miira gaddaan himu. Ji'a tokko keessatti qofa Hospitaala Meeggaatti daa'imman hanqina nyaataa cimaaf (severe malnutrition) saaxilamanii wal'aansaaf dhufaniiru. Kanneen keessaa daa'imni tokko humna hospitaalichaan ala waan taheef, riifariin gara hospitaala biraatti ergamuu himan. Kana malees daa'imni reefu dhalatee ji'a tokko hin guunne tokko rakkoodhuma kanaan lubbuun isaa darbuu Dr Godaanaan nutti himaniiru. Daa'imman hospitaala kanatti amma yaala argachaa jiran sadan garuu bayyanachaa akka jiran Dr Godaanaan dubbatu. Dr Godaanaan dabaluun dhimmichi sadarkaa hospitaalaa qofatti daanga'ee kan hafu miti jechuun, ''buufata fayyaatti gadi bu'anii otoo sakatta'anii waan baay'ee argachuu danda'an,'' jedhan. Waa'ee hongee naannichatti mul'achaa jiruun walqabatees, asiin dura bonni hammaatee yeroo garagaraatti uummatarraan rakkoo gahus, kan yeroo ammaa kanaa haalaan cimaa tahuu kaasu Dr Godaanaan. ''Asii dura akkana cimee hinjiru. Ka sadarkaa lubbuu namaatti deemee suni hinjiru. Amma garuu sadarkaa lubbuu namaatti deemee, baay'ee sodaachisutti jira.'' Itti gaafatamaan kominikeeshinii Godinichaa Aabba Galma Miyoo gamasaaniin ''bonaan walqabatee namni hanqinaan baay'ee qabamuutti jira. Horiilleen nam jalaa baay'ee dhumuutti jira,'' jedhan. Ministirri Muummee Abiy Ahimad Roobii Amajji 03, 2022 godina Booranaa kan daawwatan yoo ta'u, yeroo gabaabaa keessatti hawaasa miidhame deggaruun jijjiiram qilleensaa uumame qolchuuf hojjechuun barbaachisaadha jedhan. Jilli Muummee Ministiraa Abiy Ahimadii fi Preezdaantii naannoo Oromiyaa Obbo Shimallis Abdiisaan durfamuun godina Booranaa aanaa Yaabbellootti rakkoo uummata hongeen miidhamee bal'inaan gamaggamuuf daawwannaa taasiseera. Balaa hongee cimaa Gaanfa Afrikaatti mudateen akka naannoo Oromiyaatti godina Booraanaa irra miidhaa cimaan qaqqabuu MM Abiy Ahimad daawwannicharratti kaasaniiru. MM Abiy proojeektiiwwan bishaanii yeroo giddugaleessaa ammoo rakkooleen osoo hin mudatiin furmaata kennuuf kan dandeessisan ta'uu kaasaniiru. Akka Godina Booranaatti gogiinsa hammaate kanaan walqabatee beeyladoonni 170,000 du'uu fi 50,000 kan tahan ammoo qarqaarsa namaan lafaa kaafamaa jiraachuu miidiyaan mootummaa OBN dhiyeenya kana gabaaseera. Naannichatti Godinaalee Booranaa fi Baalee Bahaa qofatti sababa hongee kanaan horiin 130,000 caalan dhumuu, Komishinarri Komishinii Hooggansa Sodaa Balaa Oromiyaa Obbo Musxafaa Kadir BBC'tti himanii turan. ''Irra caalaan xiyyeeffannaa kan kennine lubbuu namaa baraaruu irratti. Uummanni Booranaa kanaan dura sagantaa Safety Net keessa hin jirre - kanneen of danda'anii jiraachaa turan 166,000 ol harka namaa keessatti kufanii gargaarsa eeggachaa jiru,'' jedhan.


Shamarree gabaa bunaa Oromiyaa teeknolijiidhaan guddisuuf hojjechaa jirtu

Kumee Caalchisaa Ciibsaa jedhamti. Dhalattee kan guddatte magaalaa Finfinneetti yoo ta'u, barumsaafi hojiidhaan kan dabarsite ammoo biyyoota akka UK fi Ameerikaatti. Ogummaafi muuxaannoon ishee teeknolojii irratti ta'uu kan himtu Kumeen,  waggoota afuriin dura ogummaa qabdu kanaan jijjiirama hawaasaa fiduuf gara Oromiyaatti akka deebite dubbatti. "Addunyaa dijitaalaa kana fayyadamnee akkamitti jijjiirama dinagdeefi hawaasaatiif oolchina kan jedhu bakka hedduutti hojjedheera. Ergan gara Itoophiyaa dhufee dhaabbata 'Afrovalley' jedhamu hundeesseen qonna teeknolojiidhaan ceesisuu irrattin hojjedha," jetti. Bara 2018 sagantaa 'Oromia Digital Transformation' jedhuun Mootummaa Naannoo Oromiyaa wajjin waliigaltee mallatteessuudhaan qonna teeknolojiidhaan utubuun bu'aa Oromiyaan qonnarraa argattu gara fuuladuraatti saffisiisuf hojii jalqabdee akka turtes himti. "Naannoon Oromiyaa biyya kana keessatti qonnaadhaan carraa guddaa kan qabu waan taa'eef naannicha teeknolojii dijitaalaatiin deeggarree yoo qonna gara fuulduraatti ariifachiisne guutuu Itoophiyaa jijjiiruun ni dandahama jedheeni kanin filadhe," jetti. Sagantaan ce'umsa dijitaalaa kun waggaa tokkoo oliif haala gaariin hojjechaa turtulleen haala waliigalaa naannicha keessa ergasii tureen gidduutti akka adda cite turuus dubbatti. "Amma erga hojiitti deebinee ji'a sagal ta'eera. Amma kanin hojjechaa jiru adeemsa daldala omishaa dijitaalaawaa ta'e diriirsuu irratti. Hojiin kun qonnaan bulaan osoo faddaalaan gidduu hin seenin akkamitti bittuu biyya alaa wajjin walarguu akka dandahu kan haala mijeessudha," jetti. Omishni bunaa seektaroota karaa daldala dijitaalaatiin gabaa biyya alaatti kallattiidhaan walqunnamsiisuuf irratti hojjechaa jirtu keessaati. Oromiyaan bakka argama bunaa waan taateef jecha bunni Oromiyaa maqaafi biraandii mataasaaatiin gabaa gurgurtaa dijitaalaa akka seenuuf hojechaa jirachuus himti Kumeen. "Jimma bakka argama bunaa taatulleen gabaa biyya alaa keessatti hamma kana beekamtii hin qabu. Amma pirojektii keenya godina kanarraa jalqabne. Qonnaan bultoota buna omishan 500 hubannoo uumnefii jirra. Kanneen 200 tahan ammoo karaa daldala dijitaalaa kana wajjin hojjechuuf waliigaltee mallatteesineerra," jetti. "Rakkoon jabaan omisha bunaa irra jiru qonnaan bulaan ni omisha malee waa'ee gurgurtaa irratti gahee hin qabu. Pirojektiin keenya ammoo qonnaan bulaan omishuu qofa osoo hin taane gabaa gurgurtaa biyya alaa keessattis aangoo akka argatudha," jechuun itti dabalti. Qonnaan bultoota Kumee wajjin yeroo ammaa hojiitti galan keessaa tokko Obbo Awol Siraaji. Isaan jiraataa godina Jimmaa aanaa Gommaati. "Rakkoon jabaan nuti qabnu gurgurtaa irratti gatii nu miti kan murteessu. Saamuda biyya alaatti ergina jedhanii nurraa fuudhu. Sana booda waanuma isaan jedhaniin gurgurra. Ani amma bara darbe gatii gaarii waanin hin arganneef osoo hin gurgurren hafe," jedhu. Yeroo ammaa kana Kumee wajjin waliigaltee hojii waan mallatteessaniifi bu'a qabeessa ta'uu waan amananiif gabaa dijitaalaa isheen qopheessaa jirtu kanaan gabaa alaatti ofumaan gurgurachuuf qophaa'aa jiraachuus himu. Teeknolojii dijitaalaa Kanaan qonnaan bultoonni kallattiidhaan namoota biyya alaa isaanirra bitan waliin dubbatanii, gatii haasa'anii walirraa akka bitaniif gabaa alaa mijeessaa jiraachuu himti Kumeen. "Addunyaan waa'ee buna keenyaa kana hubannoo gahaa hin qabani. Hojii 'Biranding' maqaa Bunakoo jedhuun beeksisaa jirra. Amma dadammaqiinsa bal'aa uumaa jirra. Qonnaan bulaan waa'ee bunasaaa odeeffannoo qindeeffatee gabaa addunyaatti of beeksisa. Namni biyya alaarraa bitu sunis siistama nuti diriirsine kanaan kallattiidhaan qonnaan bulaa argata," jetti. Hojmaanni haaraan teeknolojii dijitaalawaadhaan deeggaramu kuni iftoomina bitaafi gurguraa gidduu jiru kan cimsuufi qonnaan bulaan adeemsa daldalaa walxaxaa keessaa bahee ofiin gurguruudhaan bu'aa dafqa isaa akka argatuuf akka gargaarus himti. Qonnaan bultoota amma ishee wajjin hojii jalqaban 200tti siqan kunneen wajjin yeroo ammaa karaa teeknolojiitiin odeeffannoo waljijjiiraa karaa gabaa alaatiinis dhaabbilee itti fufiinsaan bitan wajjin hariiroo uumaa jiraachuus eerti. Gabaa dijitaalawaatiin buna biraandii mataasaa qabu gabaa alaatti kallattiidhaan gurguruun kuni godina Jimmaa irraa jalqabdulleen fuula duratti Oromiyaa bakka bunni itti omishamu hundatti bal'istee hojjechuuf akka jirtus himti.


Garee Arjentiinaa Waancaa Adunyaa irratti mirgaan galeef simannaan gootaa taasifame

Gareen Arjentiinaa waancaa Adunyaa mo’ate biyyatti yoo deebi’u simannaan gootaa godhameef. Arjentiinaatti guyyaan har’aa ayyaana tahee akka kabajamuuf mootummaan biyyattii labseera. Uummatni biyyattii miliyoonotaan buufata xiyyaaraa magaalaa Buunes Eyiris hanga Waajjira Olaanaa Federeeshinii Kubba Miilaa Biyyattiitti hiriiruun simataniiru. Taphattootni konkolaataa guddaa irra keessaan banaa taherra bahuun deeggartoota isaanii waliin gammachuu isaanii ibsachaa turan. Sirni gammachuu ibsachuu inni guddaan ammoo magaalaa Boones Eeyires walakkaa siidaa jiru biratti guyyaa kana kan gaggeeffamu taha. Dursaan taphattoota Arjentiinaa Liyonel Mesiin ispoortessaa cimaa adunyaa ‘BBC Sports Personalty’ tahuun filatame. Mesiin Waancaa Adunyaa shanaffaa isaa irratti galchii torba lakkoofsiseera. Waancaa Adunyaa irrattis taphataa cimaa jedhamuun badhaafameera. Arjentiinaan waancaa Adunyaa waggoota 36 booda Kaataaritti injifatte. Gareen xumuraaf dhaqabe Faransaayis yeroo gara biyyatti deebi’an simannaan gootaaf godhamu godhameeraaf. Tapha diraamaan guutame, daqiiqaan 90 jalqabaa qixa 2 fi 2'n xumurame, daqiiqaa dabalataa 30 keessatti 3 fi 3'n xumuramee gara rukuttaa peenaaliititti ce'ame Arjentiinaan gahumsa karra eegaa ishee milkoofte. Arjentiinaan Waancaa Adunyaa yeroo sadaffaaf mo'achuu isheeti. Faransaay yeroo lama mo'atteetti. Waancaa Adunya abara 2026 kan biyyootni 48 irratti hirmaatan Ameerikaa, Meksiikoo fi Kanaadaa keessatti qophaa'a.


Suurawwan ajaa'ibsiisoo Waancaa Adunyaa 2022 muraasa

Waancaa Adunyaa bara kanaa Kaataritti gaggeeffame irratti GettyImages garee suura kaasu nama 50 of kessaa qabu fi hojjttoota deeggarsa kennan biroo bobbaasee ture. Namoota suura gulaalanii hatattamaan maxxansan heddus Londanii fi bakkeewwan birootii qaba.\n\nSuurawwan ajaa'ibsiisofi hin dagatamne Getty Imgaes kaasee keessaa filannee akka armaan gaddiitti dhiyaata. Lars Baron: Tapahattoonni Morookoo naannoo peenalitiitti rukuttaa adabbii argatanitti, warri Kiroshiyaa galchiin akka hin galleef tarree galanii dhaabbatan.  Gareen heddu yeroo tarree galanii yeroo ol utaalan tarii kubbaan miilla isaanii jalaan akka hin galleef namni tokko akka ciisu godhu. Kanaaf yeroo kanatti taphata isa ciisee jirurratti xiyyeeffadhee warri kaan yeroo ol utaalan miilla isanii kaase. Francois Nel: Yeroo dorgommii mo'atanii darbuutti taatewwan kubbaan wal qabatanii mudatan irratti xiyyeeffachuun gaaridha. Siwizarlaand fi Sarbiyaan osoo hin taphatin dura editarooni keenya taphattoota Siwizarlaandi fi Sarbiyaa keessaa Xhaka fi Xherdan Shakiri irratti xiyyeeffannee suura akka kaasnu nu ajajanii tutran. Taphicha irratti Xhaka fi Milenkovich afaan keessa wal bahan, tarii afaan keessa wal bahuun kun yoo gara lolatti jijjiirame jedheen tapahttoota lamaan irratti xiyyeeffadhe. Michael Steele: Suuran kun yeroo Richalsan Sarbiyaa irratti goolii ajaa'ibaa galchu kan agarsiisu yoo ta'u, kaameeraa bakka miidiyaan taa'u dhaabbateen fageenya irraa kan kaafameedha. Bakka olka'aa irraa kaasun kan danda'amu yeroo taphni gurguddaan jiruudha, yeroo sana kallattii barbaadden kaasta. Kaameeraa laman qaba ture, tokko dirree irratti kan xiyyeeffate, tokko ammoo deeggartota irratti xiyyeeffachuun kan suura kaasudha. Maja Hitij: Yeroo hundumaa dahoo karaa ittiin taphattoonni dirree seenan keessatti Liyoneel Meesin ijoollee wajjin osoo haasa'uu mul'ata. Taphattoonni ijoollee xixiqqodhan marfamanii yeroo dirree seenan jechuudha. Yeroo mara ijoollee wajjin haasa'uu jaalata- yeroo tokko tokko ammoo waanuma taphattoonni jiranuu itti hin fakkaatu. Tanaalin keessa kameeraa TV heddutu jira, kanaaf akka kameeraa TV tamsaasa kalattii dabarsanii keessa akka hn lixnetti suuta jennee suuta jennee sochoona. Bakka sirrii dhaabbatanii suura kaasan argachuun rakkisaadha. Suuta jedheen karaa gareen Arjentiinaa ittiin dhufutti goreen yeroo Meesin garee isaa dursee dhufu eeggadhe. Ijoollee hundumaa nagaa gaafate, keessumaa mucaa dubaraa garee isaa hin taane tokko baay'ee akka isa dinqisiifattu itti himti, deeggaraa isaa ta'uu agarsiisuf quba abbuudduu lamaan ol qabdu innis seeqe. Francois Nel: Gareen Biraazil goolii erga galchanii booda shubbisuudhan beekamu. Neeyimaar rukuttaa adabbiitin yeroo galchii galchu, gammachuu isaanii shubbisa bareedadhaan akka ibsatanan bare. Kanaaf, yeroo inni galchii galchee gara garee isaa kallattiin ani jiruun jiranitti fiigun eeggadhe. Tapahattoota afran isaa wajjin shubbisan galchuu akka danda'utti kaameeraa koo dhiyeessen suura isaanii kaase. Alex Grimm: Akka ogeessa suuraa tokkootti osoo suura hin kaasin dura ni karoorsita. Garuu, taphattoota kamtu gammachuun machaa'ee akka fiigu fi naasudhaan gutamee cabbaa'u hin beektu. Suura kanarratti Morookon Ispeen mo'achuun nuusa xumuraa yeroo gahan agarsiisudha. Patrick Smith: Waancaa Addunyaa kana irrattu taphni Zezelaandi fi Arjantiinaa taphota dinqisiisoo keessaa tokkoodha. Sa'aatii idileetti wal mo'uu dadhabnaan gara rukuttaa penaaliititti cehan. Kaameran koo karra eegaa dudduuban jiru yeroo karra eegan Arjantiinaa rukuttaa jalqabaa deebisu kaase. Netherlands v Argentina was arguably one of the most iconic matches in the tournament. Patrick Smith: Isteediyeemii gubbaadhaan suura kaasaa ture, Kiristaanoo Ronaaldoo walakkaa lammaffaa irratti bakka jijjiirratii yeroo ka'u dirree galee garee isaa akka jajjabeessu, goolii galchee seenaa akka dalagu ykn Waancaa Addunya yeroo dhumaaf irratti hirmaatu keessaa mo'amee akka bahun tilmaame. Suurri kun yeroo inni carraa argate dhabee gaddaan lapheen isaaa caphe kan agarsiisudha. Alexander Hassenstein: Tapha kana irratti bakka olka'aa fi mijataa waanan tureef kallattiin barbaaden suura kaasuf carraan argadhe, keessumaa yeroo Soofiyaan Boofal haadha isaa wajji dirree keessatti yeroo shubbisu. Michael Regan: Tapaha kanarratti suuran Imbaappee murteessaa akka ta'en bare. Kanaaf waantin gochuu qabu sagalee koo olkaasee "Yeeesssss Kyliaaaaannnnn!" jedhee isa waamee qalbii isaa harkisuun qaba ture. Gara koo dhufee akka suura ajaa'ibaa kaasu carraa naaf uume. Wayyaa AShraf Hakiimii tapahataa Morokoo uffatee jira. Imbaape fi Hakimin kilaba PSG keessa waliin taphatu waan ta'eef wayyaa isaanii wal jijiiran. Matthias Hangst: Suurri kun guutummaatti Liyoonel Meesii irratti xiyeeffata. Isteediyeemii gubbaa waanan tureef isarratti xiyyeeffadheen yeroo inni waancaa fudhachuuf deeme argadhee kaase. David Ramos: Suurri kun gareen Arjantiinaa waancaa baatanii Sarjoo Aguweeroo Meesii saggoo isaarratti baatee kan agarsiisudha.


Diyeegoo Maaraadoonaa: Gaddi guyyoota sadiif turu Arjantiinaatti labsame

Qacaleewwan kubbaa miilaa bara kanaa Liyooneel Meesii fi Kiristiyaanoo Ronaaldoo hanga Diyeegoo Maaraadonaan dinqisiifatame danqisiifatamuu ''abjoochuuyyuu hin danda'an'' jedha, hiriyyaan Maaraadoonaa Oosii Ardiiles. Arjantiinaan du'a goota kubbaa miilaa addunyaaf gumaachiteef guyyoota gadda biyyaalessaa sadii labsiteetti. Guyyoota sadan kanaaf reeffii Maaraadoonaa teessoo mootummaa biyyattii Kaasaa Roosaadaa jedhamuun beekamu keessa ta'ee namni dhaqee gadda isaa akka ibsatu godhama. ''Diyaagoo Maaraadoonaa ta'uun miidhagina hin amanamneedha'' jechuun Ardiiles BBCtti himeera. ''Haata'u malee karaa biraatiin ammoo salphaa hin turre. Ijoollummaa isaatii eegalee, xiyyeeffannoo sabaa-himaalee ture. Yeroo ijoolummaa baratamaa ta'e hin qabaanne. Dardarummaan isaas akkasuma," jedha. "Namni hunduu isa waliin ta'uu barbaada, kan amanamuun ol ulfaataadha.'' Maaraadoonaan Kilaboota akka Baarseloonaa fi Naapooliif kan taphate yoo ta'u, bara 1986'tti biyyi isaa Arjantiinaan waancaa addunyaa yeroo inijifattu tapha nuusa xumuraa Ingilaand waliin taphataniin gooliin suuta harkaan tuqee galche fi ''harka rabbii''('Hand of God') jedhamte yoomiyyuu kan hin irraanfatamneedha. Waancaa addunyaa kan bara 1982 Maaraadonaa waliin kan taphate taphataan Tootanhaam duraanii Ardiiles, inni Arjantiinaa, Napileesi fi addunyaa guutuutti ''waaqaa'' turee jedha. Inni goota kubbaa miilaa ta'ee yoomiyyuu yaadatamas jedheera. ''Taphataan Juveentusii fi Poortugaal Ronaaldoon ykn kan Baarseloonaa fi Arajantiinaa Meesiin dinqisiifannaa akka isaa argachuu haa hafuutii hin abjotaniyyuu'' jedheera hiriyyaan Maaraadoonaa kun. Maaraadoonaan mana isaa magaala Boonas Ayiras bakka Tigree jedhamutti argamu keessatti kan boqote yoo ta'u reeffii isaa qorannoof gara mana yaalaa geeffameera. Ji'uma kana keessa waldhaansa baqaqsanii yaaluu sammuu milkaahaa kan godhe Maaraadoonaan dhugaatii Alkooliitti hirkattummaa jabaa horachuu isaafis yaala hordofaa ture. Guyyaa kaleesssaa taphootni Chaampiyoonsi Liigii gaggeefaman hunduu Maaraadoonaa yaadachuuf callisa daqiiqaa tokkoon kan eegalan yoo ta'u, taphootni Awrooppaa biroon torban kana godhamaniis bifa walfakkaatuun sirna yaaddannoo gaggeessu. Meesii fi Roonaaldoon namoota qaroo kubbaa miilaa kanaaf gadda itti dhagaahame ibsan keessaa yoo ta'an, qaroon kubbaa miilaa biroon lammii Biraaziil Peeleen ammoo ''gaafa tokko samiitti kubbaa waliin taphanna'' jedhee akka abdatu ibseera. Leenjisaan Maanchistar Siitii Peep Gaardiyoolaan Maaraadoonaan ''Kubbaa miilaa addunyaa wayyeesse'' jedheera. Arjantiinaa wayita deemetti baanara maxxanfamee turerratti barreefama ''lubbuu keetiin waanti hojjettu maaliyyuu yoo ta'e, Diyeegoo, wanti jireecha keenyaaf hojjettu hiika qaba''(  'No matter what you have done with your life, Diego, it matters what you do for our lives,')  jedhu dubbisuu Gaardiyoolaan himeera. Sun wanta inni nuu kenne sirriitti ibsa jechuun, nama gammachuu ta'uufi murannoon isaa kubbaa miilaa kan aja'ibsiifamu ta'uu ibseera. Leenjisaan Tootanhaam duraanii Maawiriisiyoo Pochetiinoon ammoo ''gaddaan cabeera. Diyaagoo, gootaafii hiriyyaa koo turte. Kubbaa miilaafi jireenya si waliin dabrsuu koof abbaa carraadha'' jedhe. Arjantiinaatti Roobii kaleessaa taphni kilaba maaraadoonaa durii Bookaa Juuniyeersii fi Kilab Intarnaasiyoonal gidduutti taphatamuuf sagantaan bahee ture yeroo biraatti darbeera. Deeggartootni isaa Istaadiyeemii Bookaa Juuniyeers Laa Boomboneeraatti yaa'uun imammaan harcaasaa boohaniiru. Gariin ammoo ijoollee umrii xiqqaa bara Maaraadoonaan dandeettii kubbaa miilaa isaa addaan addunyaa booji'u hin dhalanne. Namootni hedduun lafa mana jireenyaa isaafi kilaba inni leenjisu dhaquun gadda isaanii ibsaniiru. Buufata baaburaatti barreefamni odeeffannoo kennuuf maxxanfaman barreefama   "gracias Diego"(Galatoomi Diyeegoo) jedhuun bakka buufamaniiru. Deeggarootni biroon ammoo 'La Mano De Dios' (Harka rabbii) jechaa faarsaniiru. Garbaafi galaanaa ce'ee Xaaliyaan magaala Naapolii keessatti istaadiyoomii kilaba isaa durii Saan Paawuloottis sirni yaadannoo gaggeefameera. Maaraadoonaan kilaba Naapooliif si'a 188 hiriiree goolii 81 lakkoofsiseera. Biyyaa ollaa Arjantiinaafii fi biyya kubbaa miilaati jedhamtu Biraaziilittis walmorkiin kubbaa miilaarratti qaban boodeetti jedhamee du'a qaroo kubbaa miilaa addunyaa kanaaf gaddi ibsamaa jira. Qaroon kubbaa miilaa addunyaa lammii Biraazil Peeleen bara walfakkaataa Maaraadoonaan goota kubbaa miila ta'etti uumame. Namootni hedduun, lameen keessa goota tokko filachuun itti cima. Maaraadoonaan maatii makaa Xaaliyaan qaburraa dhalate, ijoollummaan isaas qarqara magaala Boones Ayirasitti gadadoon kan guutame ture.


Liyoonel Mesii Baarseloonaa gadhiisuuf gaaffii dhiyeesse

Jifataan Baarseloonaa addunyaa gubbaa maqaansaa daran beekamu Liyoonel Meesii, kilabicha gadhiisuuf gaaffii dhiyeesse. Taphataan lammii Arjentinaa tahee fi gannisaa 33 tahe kun, guyyaa Kibxataa kilabichaaf ergaa faaksii ergeen, haaluma waliigaltee isaa gubbaa jiruun, kilabicha bilisaan gadhiisuu akka danda'u gaafate. Baarsaan tapha nuusa xumuraa Chaampiyoons Liigiin, guyyootaan dura Baayern Muunikiin 8fi 2n guddoo mo'aman. Taphataan badhaasa Ballon d'Or al jaha injifate kun, Baarsaaf yeroo jalqabaaf kan taphate 2004tti ture  - ergasii Chaampiyoons Liigii Awurooppaa yeroo afur mo'aniiru. Haa tahu malee kilabnisaa Baarseloonaa waan jedhu, lakkii waliigalteen keenyarra keeyyatni bilisaan deemuu danda'a jettu kun yeroon irra tareera. Mesiin kilabicha keessa haga bara 2021tti turuu qaba, kana malees yoo deemuu fedhees gatiinsaa salphaa miti - yuuroo miiliyoona 700  baasa jedha kilabni isaa kun. Boordiin kilabichaas dhiyeenyatti walarga jedhameera. Meesii tasgabbeessuuf falli jiru pireezidantiin kilabichaa Josep Maria Bartomeu gadhiisuufi filannoodha namoonni jedhan jiru. Haa tahu malee Meesiin yaadasaa jijjiirrachuuf tasumaa waan fedhii qabu hin fakkaatu. Oduun kun battala dhagahametti, deeggartoonni Baarsaa Nuu Kaamp fuulduratti walitti qabamanii boordii kilabichaarra mormii dhageessisan - Meesiifis deeggarsa qaban muldhisan. Falmiin seeraa kilabichaa fi taphataa kana gidduu akka eegalu ni eegama. Waliigalteesaanii keessatti keewwatni tokko jirti - yoo Meesiin kilabicha bilisaan gadhisuu fedhe Waxabajjii 10 dura beeksisuu qaba kan jedhu. Guyyaan sun yaayyuu jala dabre, kilabichis keewwatni sun faayidaan ala taheera jedha. Meesiifi gareensaa falmaniif garuu, waqtiin taphaa baranaa sababa weerara koroonaavaayirasiin haga Hagayyaatti waan dheerateef, yeroonis dheerachuu qaba jedhu. ''Kabajaa guddaan sii qaba, Liyoo. Deeggarsa hundaa siifin godha hitiyaa koo,'' jechuun taphataan duraanii Baarsaa Kaarlos Puyol Twitter gubbaa barreesse. Luwiis Suwaarez ammoo, maxxansa kana jala galuun imoojii harka waliin dhawuu deebise. Meesiin ganna 13tti kilaba Arjeentinaa Newell's Old Boys jedhamurraa bara 2000tti Baarseloonaatti makame. Ergasiis kilabichaaf al 731 taphachuun, gooliiwwan 634 lakkoofsiseera. Kilabicha wajjin waancaawwan garagaraa 34 mo'ateera - La Liga 10 fi Chaampiyoons Liigii afur. Rekordoonni isaa biroo kunooti:


'Qaataar 2022 Waancaa Addunyaa Liyoneel Mesii jedhamuuf xiqqoodhumati hafe'

Liyoonel Mesiin kaayyoo guddaa ofiifi biyya isaatiif ija irra godhate Waancaa Addunyaa harkaan gahachuuf daqiiqaa 90 qofatu isa hafe. Tapha xumura-walakkaa Kibxata, Mudde 13, 2022 Kirooshiyaa waliin taphatan irratti Arjentiinaan 3-0 mo'attee xumura Waancaa Addunyaa 2022 qaqqabdeetti. Tapha kana irratti gaheen Mesiin bahachaa ture addunyaa ajaa'ibuurra darbee Waancaan Addunyaa 2022 kun kan Mesii yoo jedhameyyu itti xiqqaata jechaa jiru. Mesiinis gahumsa isaatiin nama raajuu itti fufeera. Biyyi isaa Arjentiinaan taphawwan ramaddiirraa kaasee nuusaafi walakkaa xumuraa irratti akka mo'atanii darban gochuun gahee isaa addatti bahee mullachaa tureera. Akkuma goota kubbaa miilaa biyya isaa addunyaan ragaa baatuuf Diyaagoo Maraadoonaan bara 1986 Meksiikootti Waancaa Addunyaa mo'ate Mesiin Waancaa maqaa isaa waliin ka'u kana harka galfachuun seenaa hojjeta jedhamee eeegamaa jira. Kanaaf, har'a galgala Morookoo fi Faransaay keessaa abbaa mo'ate waliin xumura Waancaa irratti dhiyaatee 'Qaataar 2022 Waancaa Addunyaa Mesii' jedhame kana dhugoomsinnaa? Ammumaaniyyu Liyooneel Mesiin taphataa addunyaa irratti kan ittiin qixxaatu hin jirre jedhamaa jira. Waancaa Addunyaa 2022 kana harka galfannaan garuu hunduu qarqaraa hanga qarqaraatti waliigalee kubbaa miilaatiin 'addunyaa kanarratti tokkicha qixxee hin argamnee' jedhamuun isaa waan hin oolle ta'a. Mesiin tapha biyyi isaa kaleessa Kirooshiyaa warra Moodiriich mo'ate irratti goolii tokko adabbii peenaalitiidhaan lakkoofsisuun alatti, gooliiwwan lamaan Juuliyaan Alvaarez lakkoofsiseef gumaacha kallattii godheera. Badhaasa kubbaa miilaa guddicha Ballon d'Or si'a torba kan mo'ate Mesiin amma umuriin isaa waggaa 35 guuteera. Mesiin tapha gurguddaa keessatti yeroo taphatu kun 1,002ffaa isaa yoo ta'u, gooliiwwan 791 lakkoofsisee kubbaa 340 ammoo mijeessee kenneera. Baarseloonaa waliin waancaa 35 argateera. Kilaba Faransaay amma keessa taphachaa jiru  Paris St-Germain  waliinis  bara darbe waancaa mo'ateera. Biyya isaa Arjetiinaa waliin ammoo 2021 Copa America  mo'ateera. Liyooneel Mesiin ofiidhuma isaayyu Waancaan Addunyaa 2022 Dilbata xumuramu kun biyya isaa Arjentiinaaf Waancaa Addunyaa irratti dhiyaatee taphatu isa dhumaa akka ta'e amana. Mesiin akkas jedhe: "Jiruu kubbaa miilaa Waancaa Addunyaa tapha xumura waancaa irra gahee taphadhee xumuruu kootiif baayyeen gammada. Kun dhugaa dubbachuuf baayyee nama gammachiisa. "Turtiin koo Waancaa Addunyaa keessatti dabarse yeroo Arjentiinaa keessatti akkas gammadan argitu miira addaa kan qabudha.  \n"Bara kanarraa kaasee hanga tapha isa itti aanutti [Waancaa Addunyaa 2026] gahutti waggaan baayyeetu jira. Kanaaf, sana nan taphadha jedhee hin yaadu. Akka kanatti xumuriin isaa akka malee gaariidha."


Arjantiinaan namoota saala lameeniin of hin ibsineef waraqaa eenyummaa qopheessite

Arjantiinaan namoota saala lamaaniin of hin ibsineef sirna waraqaa eenyummaa biyyaalessaa  haaraa jalqabuu ibsite. Seera biyyaalessaa biyyattiin lammiileen Arjantiinaa mirga saala kamiinuu of ibsuu dhiisuu qabu. Haa tahu malee kuni ragaalee eenyummaa isaanii ibsan kanneen akka paaspoortii fi waraqaa eenyummaa irratti hojiirra hin oolle. Kanaaf jiraattonni ‘dhiira ykn dubara’ keessaa filachuu qabu ture. Kana geeddaruudhaaf namni waraqaa eenyummaaf iyyatu marti saala isaanii 'dhiiraafi dhalaa' jechuu yoo hin feene ‘’x’’ filachuu danda’u. Arjantiinaan sirna kana hojii irra oolchuun biyya Laatiin Ameerikaa ishee jalqabaati. Kanas pireezidantii biyyattii Albeertoo Farnaandeezitu labse. Qophii Bonas Ayirsitti adeemsifameen waraqaa eenyummaa ‘’x’’ ofirraa qabu ifatti agarsiisaniiru. Waraqaa eenyummaa jalqabaa sadiis ministeera keessaa biyyattiifi ministeera dubartootaa, koorniyaa fi eenyummaa waliin tahuun raabsaniiru. ''Dhiiraa fi dubaraan ala eenyuummaawwan biroo jiru, kanaaf kabajamuu qabu,’’ jedhan Farnaandeez. ''Gaarii kan tahu yeroo hundi keenyi of taane dha, eenyuyyuu waa’ee koorniyaa namootaa dhimmamuu hin qabu,’’ jechuunis ibsaniiru. Arjantiinaan biyyoota sirna kana eenyummaa idileetti ibsamuuf hojiirra oolchan, kanneen akka Kaanaadaa, Indiyaafi Niiw Ziilaand keessaa tokko taateetti. Bara 2019 irraa qabee Pireezidant Farnaandeez haaromsa hawaasaa tarkaanfataaf dhiibbaa taasisaa turan. Bara darbe mootummaan isaanii ulfa baasuu seera-qabeessa godhee ture, pireezidantichi ilma isaanii barataa dizaayinii taheefi uffannaa dubartiidhaan of ibsu akka deeggaran ifatti himaniiru. Jalqaba bara kanaatti yeroo weerara koronaavaayirasiis Arjantiinaan seektara fayyaa fi daldalaa deeggaruuf jecha, namoota sooreyyii irratti gibira yeroo tokkoo akka kaffalan taasistee turte


Liyonel Mesiin yeroo jalqabaaf, Arjentiinaan waggaa 36 booda Waancaa Adunyaa injifatan

Arjentiinaan shaampiyoonaa Waancaa Adunyaa bara 2018  Faransaayiin rukuttaa peenaaliitiidhaan mo'achuun waggoota 36 booda shaampiyoonaa taate. Liyonel Mesiin taphataa cimaa Waancaa Adunyaa 2022 tahuun badhaafame. Kiliyaan Imbaappeen kan PSGtti waliin taphatan ammo galchii saddet Waancaa Adunyaa kana irratti lakkoofsisuun badhaasa Kophee Warqii [Golden Boot] fudhateera. Taphataan sarara gidduu kilaba Poorchugaal Enzoo Fernaandeez taphataa ol adeemaa cimaa Waancaa Adunyaa 2022 tahuun badhaafame. Karra eegaan Arjentiinaa kubba tokko oolchuun Arjentiinaa Shaampiyoonaa taasise Emiliyaanoo Maarzineez karra eegaa cimaa Waancaa Adunyaa 2022 tahuun badhaafame. Waancaan Adunyaa Qaataar qopheesite Liyonel Mesiif milkaa’ina jireenya isaa keessatti dhabe kan harka isaa galchite. Arjentiinaan hanga daqiiqaa 80tti 2 fi'0'n dursaa turuun galchii Kiliyaan Imbaappeen daqiiqaa lama keessatti lakkoofsise lamaaniin qixa tahuun gara daqiiqaa dabalataa 30tti darban. Mesiin galchii sadaffaa lakkoofsisus Imbaappeen rukuttaa peenaaliitii argatan galchiitti jijjiiruun wal qixxaachuun rukuttaa peenaaliitii xumuraaf darban. Arjentiinaan galchii 4 fi 2'n rukuttaa peenaalitichaa yoo mo'attu Maartineez kubba Koomaan jalaa deebiseera. Arileen Takumeeniin ammoo gara alaatti rukutuun Faransaay mo'amte. Injifannoon kun erga bara 1986 yeroo Diyeegoo Maraadoonaan dursaa taphattootaa tahuun waancaa mo’atanii as isa jalqabaati. Liyonel Mesiin Waancaa Adunyaa irratti rukuttaa peenaaliitii xumuraa dabalatee galchiiwwan 14 biyya isaaf lakkoofsisuun rikardii harkatti galfateera. Waancaan Adunyaa bara 2026 magaalota 16 Ameerikaa, Kanaadaa fi Meksiikoo keessatti gageeffama. Leenjisaan Arjentiinaa Liyonel Iskaaloonii seenaa Arjentiinaa keessatti leenjisaa jabaafi jaallatamaa akkamii akka tahu tilmaamuun nama hin rakkisu. Leenjisummaa isaa jalatti Arjentiinaan waggaa tokko keessatti waancaa ‘Coppa America‘ fi Waancaa Adunyaa Kaataar mo’atte. Karra eegaan Arjentiinaa Emiliyaanoo Maartineez kubba lama Faransaay jalaa deebisuun biyya isaa shaampiyoonaa taasise. Waancaa Addunyaa 2022 kana irratti tapha mo'atanii darbuu Arjentiinaan Nezerlaand waliin taasisan irrattis irratti Maartinez rukuttaa peenaaliitii lama oolchuun biyyi isaa akka walakkaa xumuraaf darbitu gargaareera. iyoonel Iskaalooniin soorama erga bahee gara wagga tokkoo oliif nama abdii dhabee tahee ture. Leenjisaa garee biyyaalessaa Arjentiinaa yeroo ammaati. Kanan dura namni 'abbaa kanaa isa jedhu' dhibe ture, amma garuu biyyattii keessatti 'isa malee' jedhmaa jira. Beekamtii inni horateyyu akka Arjentiinaan Waancaa Addunyaa Qaataar kana fudhattuuf ni gargaara jechaa jiru. Taphataa sarara ittisa cinaa West Haam kan ture leenjisaan Arjentiinaa, qe’ee jireenya isaa odola Maayookaa irratti kilaba ganda sanaa jirtu tokko ijoollee keessan nama isiniif leenjisu yoo barbaaddaniif ani jira jechuun yeroo gaafataa tures jira. Akkuma gaafate tole jedhaniifii ijoollee ganda sanaa leenjisaa ture. Bara 2016 ijoollee waliin shaakala hojjetee yeroo deebi’u Liyonel Mesiin Argentiinaaf taphachuu irraa sooarama bahuu isaa akka ibse dhagahe. Yoo kana dhagahu amanuu hin dandeenye. Tiwiiterii irratti suuraa isaa fi Mesiin xumura waancaa Coppa America irratti waliin taphatan qoode. Ergaan isaa ammoo akkas jedha. Suuraan kun waan hundaa dubbata….Liyoo hin deemiin,’’ kan jedhu ture.Yeroo sana maaltu akka tahuuf jedhu beekuu baatus har’a Liyonel Iskaalooniin Waancaa Adunyaa injifachuuf Arjentiinaa waliin morkata. Liyonel Mesiinis yaada isaa jijjiiree, innis leenjisaa isanii tahee sadarkaa kanarra gahan. Liyonel Iskaalooniin erga leenjisaa Arjentiinaa tahee hojii jalqabee waggoota 28 waancaa malee kan turte Arjentiinaan, akka waancaa Coppa America 2021 injifattu gargaareera. Kun jalqabbii ‘’La Iskaaloonetati,’’ maqaa masoo taphattootni isaaf baasaniiranidha. Leenjisaan ganna 44 amma Arjentiinaa keessatti nama hedduu jaalatamuu fi faarfamu taheera. Osooma Waancaan Adunyaallee hin jalqabiin kontiraata isaa hanga bara 2026tti haaresseera. Kun abdii akkamii akka irraa qaban agarsisa. Leenjisaan Arjentiinaa Waancaa Adunyaa booda hojii isaanii irra turan Maarseelloo Beelsaa qofa ture. Kunis bara 2002 keessa. Kun jaalatamummaa akka qabu agarsiisa. Gareen hundi leenjisaanii irraa abdii guddaa qabu.


Dhaalli qabeenya Diyeegoo Maaraadoonaa maaliif walxaxaa ta'a?

Gameessi Kubbaa miilaa addunyaa Diyeegoo Armaandoo Maaraadoonaa kan torbee darbe ganna 60'tti addunyaa kanaarraa darbe, akkuma jireenyi dhuunfaa isaa walxaxaa ture dhaalli qabeenya inni horatees akkasuma ta'a jedhu ogeeyyiin. Duuti Maaraadoonaa erga dhagaahamee qabeenya inni bara lubbuun jiru horateefii kanneen qabeenya isaa kana dhaalan ilaalchisee tilmaamonni hedduun bahaa jiru. Maaraadoonaan maatii hedduu qaba. Dubartoota bara lubbuun jiru hariiroo jalalaa waliin qabaate 6 ta'an irraa yoo xiqqaate daa'imman saddeetiif abbaadha. Qabeenyi isaa kunis daa'imman isaaf qixxee qoodamuu qaba jedhamee amanama. Ogeeyyiin Seeraa fi gaazexessitootni garuu adeemsi dhaala qooddachuu kun walxaxaa ta'aa jedhu. Abbootiin seeraa qabeenya isa sirrii Maaraadoonaan qabu beekuuf wayita hojjechaa jiran kanatti, kanneen dhaalli naafis ni mala jedhan abbummaasaa mirkaneeffachuun qabeenya qooddachuuf qorannoo DNA(qaccee sanyi) gochuu waan qabaniif adeemsi isaa turuu mala. Arjantiinaa magaala Boones Ayirees  kan jiraatu ogeessi seeraa Eliyaas Ki'eer Joofee ''Adeemsi dhaalaa walxaxaa ta'a jedheen amana, furuufis yeroo fudhataa '' jechuun BBC'tti hime. Dhuga bahuumsi abbuummaa Maaraadoonaa jireenya isaa qoosaafi gammachuun guute keessatti baratamaadha. Intallii isaa yeroo tokko ijoolleen taphataan sarara fuulduraa Arjantiinaa kun addunyaaf gumaache kophaatti garee taphattoota kubbaa miilaa 11 waan hanqatan miti jechuun qoosteetti. Maaraadoonaan waggoota hedduuf ijoollee dubaraa lama Gi'aaniinnaa kan amma ganna 31 fi Daalmaa kan ganna 33 malee ijoollee biraa akka hin qabne haalaa ture. Ijoolleen dubaraa kunniin hadhaa warraa isaa duraanii waggoota 20'f waliin jiraatan, Kilaawdiyaa Viilaafaane kan bara 2003 walhiikan irraa waliin horataniidha. Taphataan dinqisiisaan addunyaa kana Maaraadoonaan boodarra ijoollee biroo jaha qabaachuu isaa amane. Maaraadoonaan dubartii hariiroo wajjiin qabaachaa turerraa ijoollee lama Juuniyeeriifi Jaanaa jedhaman qabachuu bara 2010 keessa amane. Kunis haadha ijoollee kanaa waliin mana murtiitti falmiirra erga turee boodadha. Ilmi isaa kan lammataa bara 2013'tti dhalatee maqaan Diyeegoo Fernaandoo jedhamu mogga'eef garuu falmii mana murtii hin kaafne. Wanti diqisiisaan biraan bara 2019 dhalatemmoo abukaatoon Maaraadoonaa, Maaraadoonaan ijoollee sadii Kuubaatti dhalataniif abbaa ta'uusaa amaneera jechuun ibsa kenneedha. Maardoonaan bara 2000 irraa eegalee waggoota hedduuf sababa yaala araada kookeeniif biyya Kuubaa tureera. Amma lammiileen Arjantiinaa lama Saantiyaagoo Laaraa kan ganna 19 fi Maagaalii Giil kan 23 Maaraadoonaan abbaa keenya jedhanii amanu. Kanas mana Murtiitti dhiyeessuun falmanii qabeenya Maaraadoonaa qooddachuuf yaada qabu. Kanaafis reeffa Maaraadoonaarraa saamudni qorannoo DNA'f barbaachisu akka fuudhamu ijoolleen kun gaafachaa jiru. Osoodhuma Maaraadoonaan abbaa isaanii ta'uun mirkanaa'ee qabeenya hangamii akka qooddatan wanti ifa ta'e hin jiru. Gabaasni qabeenya waliigalaa Maaraadoonaa ibsu hin jiru, miidiyaaleen garuu madaala lamaan tilmaama isaanii kaa’u. Inni jalqabaa, gatii qabeeya waliigalaa Maaraadoonaa yoo tahu konokolaataa ispoortii isaa fi faayaasaa hunda dabalata. Qabeenyaa dhaalamu kan doolaara miiliyoona 75-100 tilmaamamu qaba jechuun miidiyaaleen Arjantiinaa gabaasaa turan. Odeeffannoon kun garuu madda otoo hin eeriin ture gaazexeessaa ispoortii Juuliyoo Chiyaappeettaa jedhamu kan Maaraadoonaatti dhiyaatuun barreeffame. Madaalliin inni lammataa immoo qabeenya waliigalaa namni tokko dhuunfaturraa liqaa irra jiru hir’isuu ture. Maaraadoonaan yeroo du’u qabeenya doolaara miiliyoona 500,000 qaba jedha marasariitiin qabeenya namoota beekamu gabaasu Celebrity NetWorth, jedhamu Haaluma kanaan Maaraadoonaa kanneen armaan gadii akka dhuunfatu bal’inaan gabaafameera. ·         Yoo xiqqaate qabeenyaa shan Arjentiinaa keessaa qaba garuu Joof immoo mana Bevarlii Hiils hin dabalatu jedhu. ·         Konkolaataa Rolls Royce Ghost jedhamu kan doolaara 360,000 baasuu fi BMW i8 doolaara 175,000 baasu ·         Konkolaataa Hunter Overcomer amphibious yeroo Beelaaruus deeme kan kennameef. ·         Qubeelaa diyaamandii doolaara doolaara 360,000 baasu ·         Waliigaltee Komaaniin beekamtii Maaraadoonaa geemii irratti fayyadamu eeyyamu. Celebrity Net Worth Maaraadoonaan yeroo taphataa fi hogganaa turetti doolaara miiliyoona kurnaan lakkaa’amu miindaa fi deeggarsa irraa argachaa ture. Qabeenyi isaa baayyeen kan argame waliigaltee garee kubbaa miilaa Xaaliyaanii Naappoolii waliin bara 1990 mallatteessee irraati. Akka New York Times gabaasetti mindaa doolaara miiliyoona 3 fi qarshii deeggarsaa biraa miiliyoona 8-10 argateera. Xaaliyaaniin miindaa isa guddaa akka argatu taasiftus bara 2005tti garuu mootummaan biyyattii Maaraadoonaa gibira doolaara miiliyoona 48.6 yeroo Naappooliif taphatu hin kaffalle qaba jedheeraanii. Amma yoonaa qarshiin harki guddeessi otoo hin kaffalamiin jira. Maaraadoonaan hin kaffalu jedhee dide. Otoo lubbuun jiraates waan kaffalu hin turre. Kunis Celebrity Net Worth dhaan shallagameera. Hiriyyaan Maaraadoonaa gaazexeessaa Ispoortii Luwiis Veenturaa amalli baasii irratti qabu waan gaarii hin gooneefi jedheera. TV Faantiinoo jedhamu irrattis dhiyaatee, Maaraadoonaan 'hiyyoomee du'ee?' jedhamnaan. ''Eeyyee hiyyeessa taheetu du'e,'' jedheera. ''Qarshii baasuu jaalata, namni naa kenni jennaan hinuma kenna,'' jedhe Veenturaan. Jireenyasaa guutuu Maaraadoonaan shariikotaa fi ijoolleesaa waliin wal-dhabdee addabaabaayittii bahe keessa ture. Hunduu gama mataasaaniin miidiyaa hawaasummaarratti aarii isaanii ibsatu ture. Fayyaa fi qabeenyi maaraadoonaa dhimmoota wal-dhabdee turan. Sadaasa 2019tti illee intallisaa Jinaayinaan waa'ee fayyaasaa dhiphachuu miidiyaa hawaasaa irratti ibsinaan inni garuu waa'ee dhaalaa haasa'aa itti deebisaa ture. ''Sitti himuu, waan tokkoyyuu hin hambisu hundumasaa nan arjooma,'' jechuun viidiyoo YouTube irratti baheen dubbateera. Akka seera Arjentiinaatti garuu namni tokko sadaffaa qabeenyasaa qofa arjoomaaf kan kennuu danda'u inni kaan ijoolleetti darba. Haa tahu malee Maaraadoonaan dhaammannaa kaa'ee ijaa hin duuneef ykn yeroo du'etti haadha warraa ijaa hin qabneef ijoolleesaatu qabeenyasaa guutuu qixxee hirata. ''Akka aadaa Arjantiinaatti namoonni yeroo baayyee dhaamsa hin barreessani,'' jedhu Joof. BBC'n waa'ee dhaala kanaa gaafachuuf abukaatoo Maaraadoonaa Maatiyaas Morlaa argachuuf yaalullee deebii hin arganne. Namoonni qabeenya Maaraadoonaa dhaalan kan beekamaniifi hin beekamne iyyata anaaf tahaa du'asaan guyya sagal keessatti galchuu danda'u. Intallisaa Jaanaa Maaraadoonaan kanuma Kamisa darbe raawwattee jirti. Kana booda manni murtii eenyu maal fudhachuu akka qabu murteessa. Kunis adeemsa ji'ootaa fudhachuu danda'a taha, jechuun ogeessi seeraa dhaala irratti hojjetan Sebaastiyaan Limeerees BBCtti himan. Ammaaf garuu,''namoonni dhaalan murtoo haala gaariiin fudhatuu kan jedhu tilmaamuu hin dandeenyu,'' jedhan. ''Maatii kee filachuu hin dandeessu, waan Waaqni murteesse dha jedhama mitiiree?''


Arjentiinaan gahumsa dansaan Itaalii irra aanuun Finalissima mo'atte

Liyoonel Meesii fi Angel di Maria tapha waancaa Finalissima Roobii galgala Arjentiinaan Itaalii mo'atte irratti gahumsa addaa agarsiisan Taphni waancaa Finalissima jedhamuufi Wembileetti taphatame kun, morkii mo'attoota Waancaa Awurooppaafi Ameerikaa Kibbaati. Meesiin kubbaa gara fuulduraatti oofuun waahila gareesaa Lautaro Martinezif kubbaa dansaa dabarseef - jennaan Maartineez goolii keessa buuse. Innis gamasaatiin goolii lammeessoof mijeessee dabarsuun, Di Maariyaan haala bareedaan galchiitti jijjiire. Ka sadeessoo ammoo jijjiiramee kan seene Paulo Dybala gara xumura taphichaatti lakkoofsiseera. Taphataa sarara ittisaa Itaalii kan tahe Giorgio Chiellini boqonnaan dura tapha 118ffaa isaafi isa xumuraa taphateera. Morkiin gareewwan biyyooleessaa lamaan gidduutti taasifame kun ganna 29n booda isa jalqabaati. Dorgommiin amma dura marroo lamaaf 'Artemio Franchi Cup' jedhamuun bara 1985 fi 1993tti taphatamee ture. Kan jalqabaan Firaans - Uruguay yoo mo'attu, kan ittaanuun ammoo Arjentiinaan - Deenmaark irra aantee turte. Mo'ichi Arjentinaa deeggartoota 87,112 fuulduratti Roobii galgala agarsiisan, gahumsa isaanii dansaa erga Waxabajjii 2019 agarsiisaa jiran itti fufsiiseera. Ergasii taphoota 32 irratti hin mo'amne, erga 1993 yeroo jalqabaaf Koppaa Ameerikaa mo'achuun, Waancaa Addunyaa Qaataariif dabran. Tapha galgalaa Weembileen taphattoota ciccimoo akka qaban kan itti mul'isanidha - gama sarara fuulduraan Di Maariyaa, Maartineez fi Meesii tapha ajaa'ibaa agarsiisan. Kanneen keessaa kan akkaan olaananii mul'tan Di Maariyaa fi Meesii yoo ta'an, waahila isaanii kilaba Paris St-Germain karra eegaa Itaalii Gianluigi Donnarumma irratti yaalii hedduu taasisan. Gahumsa Meesiin galgala agarsiise tapha liigii Firaans irratti taphate wajjiin yoo walbira qabamu, akkaan dansaa ture. Waggaa jalqabaa kilabichatti makame irratti galchii 11 callaa lakkoofsise - kunis ganna 16 keessatti isa gadaanaa tahee galmaa'eera. ''Tapha bareedaa akka tahu eegnee turre, shaampiyoonaa tahuufis haalichi mijataa ture,'' jedhe Meesiin. ''Tapha xumuraa akkaan bareedu ture, lammiileen Arjeentiinaa hedduun turan...''   Leenjisaan Itaalii Robertoo Maanchiinii gamasaaniin miirri istaadiyemii keessaa bareedaa akka ture kaasuun, qabxii garee isaaniin garuu hin gammadne. ''Weembileetti taphachuun daran dansa,'' jedhan. ''Yeroo hunda asitti taphannutti, kubbaa miilaafis tahe nuuf taatee ajaa'baati. ...dhumarratti nuuf gaarii hin turre, garuu [maal goota] kun kubbaa miilaati. Nu caaluun taphataniiru. Jifataafi taphattoota sarara gidduu akkaan gahumsa gaarii agarsiisan qabu. Akka gaariitti taphatan.''


Jaalalleewwan uffata ispoortii Arjentiinaa fi Faransaayiin gaa'ila raawwatan

Deeggartoonni kubbaa miilaa Kibba Indiyaa bulchiinsa Keralaatti argaman jaalala kubbaa miilaaf qabaniin addatti beekamu. Biyya isaaniitti garuu kubbaa miilaa osoo hin taane gosa ispoortii kirikeetiitu baay'inaan jaalatama. Dilbata darbe addunyaan tapha Arjentiinaa fi Faransaay daawwachaa ture. Bulchiinsa kanattis namuu taphuma kana daawwataa ture. Garuu sagantaan biraa tokkoos ture. Guyyaan kuni guyyaa cidha jaalalleewwan Sachii R’ fi R Atira jedhamani ture. Daawwattoota kumaatamaan lakkaa’aman tapha Arjeentinaafi Faransaay hordofuuf karaarratti walitti qabamaniif iskiriniiwwan dhaabamee ture. Jaalalleewwan gaa'ela raawwatan kun tapha miidhagaa kanarratti garee fedhan deeggaruu itti fufan. Dilbata yeroo taphni Waancaan Addunyaa inni xumuraa taphatamurra jalaa bu’e kanatti jarrii lamaan waa’ee cidhasaaniirratti harka caalu waliigalaniiru. Haata’u malee, tapha xumuraa kanarratti garee kubbaa miilaa deeggaranirratti walii galuu dadhaban. Sachin taphataa collee Arjentinaa Li’oneel Meesii baayyee dinqisiifata. Atiraan ammoo garee kubbaa Faransaay deeggarti. Jaalalleewwan lamaan Faransaay fi Arjentinaan istaadiyeemii Luseyil jedhamutti otoo tapha hin eegaliin sa’aatiiwwan muraasa sagantaa magaalaa Kochi jedhamutti qopheeffatani gaa'ila raawwatan. Jaalalleewwan lamaan faaya miidhaginaa fi uffata aadaa uffataniiru. Garuu garee deeggaraniis irratti uffatan. Sachin uffata ispoortii taphataa Arjentiinaa Mesii lakkoofsa 10 qabu yoo uffatu, Atiraan [haati warraa] ammoo uffata taphataa sarara fuulduraa Faransaay Kiliyaan Mibappee uffatte. Gaazexaan biyyattii Malayalaa Manorama jedhamu akka gabaasetti, sirna cidhasaanii booda jaalalleewwan gaa'ela raawwatan kunneen yeroo simatamanii fi laaqana nyaatan gara mana Sachiinitti deebi’anii taphicha ilaaluuf muddamaa turan. Arjentinaa rukuttaa penaaliitiin 4-2’n Faransaay injifachuun Liyooneel Mesiin waancaa fudhate. Keralaatti deeggartoonni Mesii hedduun injifannoo Arjentinaa alaabaa mirmisaa fi richitii kutaalee biyyattii keessatti dhukaasuun ayyaaneffataa turan.


Du'a Diyeegoo Maraadoonaan walqabatee hakiimonnisaa mana murtiitti dhiyaachuuf

Hakiimonni taphataa duraanii Diyeegoo Maraadoonaa saddet maal na dhibdeedhaan lubbuun isaa akka darbu godhaniiru jechuun himataman. Gareen hakiimotaa qorannoo gaggeessan duuti isaa sababa hanqina yaala gahaa kennuu dhabuu fi hordoffii itti fufaa dhabuun mudate jedhan. Kana hordofee abbaan seeraa qorannoon yakka mana keessatti raawwatuu hakiimota taphataa beekama adunyaa kanaa irratti akka gaggeeffamu ajaje. Maraadoonaan bara 2020 ji’a sadaasaa keessa umurii wagga 60’n Arjentiinaa magaalaa Ayires Boones keessatti sababa dhukkuba onneen du’aan boqate. Du’a isaa ji’a tokko dursee dhiigni sammuu isaa keessatti kantaruun tajaajilli baqaqsanii yaaluu taasifameefii ture. Mana keessattis isa irraa osoo bayyaannachaa jiruuti tasa duuti isaa kan dhagahame. Maraadoonaan du’ee guyyoota muraasa booda abbaan alangaa hakiimotaa fi narsoota isa kunuunsaa turan irratti qorannoon akka gaggeeffamu jedhe. Bara darbe gareen ogeessotaa namoota 20 of keessaa qabu hundaa’uun haala du’a isaa qorataa turan. Gareen kunis ‘’tajaajila yaalaa sirrii hin taane, maal na dhibdee fi hanqinoota mudataniin’’ akka lubbuun isaa darbe ibsuun qorannoo isaanii xumuran. Dhumarrattis taphataan duraanii kun ‘’ buufata fayyaa gaariitti haala gaariin osoo yaalaa fi hordoffii gahaa tahe argatee jiraate carraa lubbuun oolu qaba ture’’ jedha himanni mana murti amma bane. Namoota himanni irratti baname keessaa tokko hakiima baqaqsanii yaaluu sammuu [neurosurgeon ] fi hakiima dhuunfaa isaati. Namoonni himanni irratti baname hakiimota lamaafi narsoota lama itti dhiyeenyaan yaalaa turan keessatti argamu. Yakka ajjeechaa mana keessaa Kanaan yoo balleessaan irratti murame hidhaa waggaa saddetii hanga 25 tahuun adabamuu malu, akka seera yakkaa Arjentiinaan. Guyyaan dhaddachatti dhiyaatan sichi kan murtaa’u taha. Abukaatoon ijoollee Maraadoonaa Maariyoo Bodirii Rooyitarsitti akka himetti taphataan seenaa kubba miilaa adunyaa keessatti yaadatamu yeroo du’a isaatti nama isaaf gargaars akennu hin arganne jedhe. ‘’Akkuman du’a isaa argeen kun yakka ajjeecha mana keessaatin jedhe. Yeroo dheeraaf falmaan ture. Kunoo amma as geenyeerra,’’ jedhe. Ji’a Sadaasaa bara 2020 keessa hakiimni isaa Dr Luukii jedhamu ibs amiidiyaaf kenne irratti boo’aa lubbuu isaa oolchuuf waanan danda’u hundaa godheera jedhe. Maraadoonaan bara 1986 yeroo Arjentiinaan Waancaa Adunyaa mo’atte dursaa garee taphattootaa tahuun taphataa ture. Tapha nuusa xumuraa irrattis Ingilaandi irratti galchii yeroo hundaa yaadatamtu ‘’harka waaqaa’’ jedhamtu lakkoofsiseera. Bara 1991 qorannoo taasifameen dhiiga isaa keessatti qoricha human namaa kennu fayyadamuun kubba irraa ji’oota 15 tahaniif adabame. Maraadoonaan araada kookeeniin hedduu rakkataa tureera.


Suura Mesiin Waancaa Adunyaa hammatee ciise Inistaagiraam irratti rikardii hanqaaquu cabse

Suuraa Liyonel Mesiin injifannoo Waancaa Adunyaa itti agarsiise Inistaagiraamii irratti maxxansa jaalatamaa [like] isa guddaa argate tahuun rikardii cabse. Suuraa Waancaa Adunyaa qabatee siree irra ciisu akkuma maxxanseen sa’a tokko booda namoota miliyoona 65niin jaalatame. Sana boodas lakkoofsa guddaan itti fufee dabalaa ture. Arjentiinaan rukuttaa peenaaliitiidhaan Dilbata darbe Faransaayiin mo’achuun Kaataaritti waggoota 36 booda Waancaa Adunyaa mo’atte. Maxxansi Inistaagiraamii Mesiis kana dura suuraa hanqaaquu Inistaagiraamii irratti maxxansamuun namoota miliyoona hedduun jaalatamuun rikardii argate caale. Kana dura namoota miliyoonotaan ‘Like’ argachuun rikardii kan qabu suuraa hanqaaquu qaratti Inistaagiraamii irratti maxxansame ture. Yeroo jalqaba maxxanfame mormii namoota beekamoo agarsiisuuf fakkaata ture. Jechuun suuraan akkasumaanii tokko kan isaanii caalaa jaalatamummaa argachuu akka danda’u agarsiisuuf. Maxxansa suuraa Kaaylii Jener akka caaluuf namootni suuraa hanqaaquu kana akka jaalataniif waamichi godhamaa ture. Hojii miidhaginaa [make-up] kan beekamtu Kaayilii Jener bara 2018 suuraa daa’ima ishee Istoormii maxxansuun namoota miliyoona 18’n jaalatame. Jeneer dubartii jalqabaa miidiyaa hawwaasaa irratti hordoftoota miliyoona 300  argattedha. Dhiirota keessaa ammoo Liyonel mesiinis sadarkaa kana irra gaheera. Ammayyuu waa’een hanqaaquu kun naaf hin galle yoo jettan... Waa’ee eenyummaa nama suuraa hanqaaquu rikardii cabse duuba jiruu waan baay’een jedhama. Akkamiin namoota miliyoonaan akkasiin yeroo gabaabaa keessatti harkisuu danda’e? Gariin maxxansa kaampaanii guddaa hordoftoota hedduu harkisuuf jecha godhedha jedhu. Haatahu malee, ergasii hogganaa olaanaan dhaabbata beeksisaa beekamaan lammii Biriiten Kiriis Goodfirii namoota biro lama waliin tahuun akkaawontii Inistaagiraamii sana akka banan hime. Kaayyoon isaanii inni guddaa lakkoofsa jaalatootaa [Like] miliyoona hedduu argachuu qofa akka tahes himaniiru. Haatahu malee, suuraan hanqaaquu kun rikardii Jener miliyoona 57 yoo cabsu, amma suuraalee Liyonel mesiin lakkoofsa guddaan caalamee rikardiin isaa cabe. Kan biroo afur ammo: Mesiin Waancaa Adunyaa irratti taphoota hedduu [26] irratti hiriiruun rikardii taphataa lammii Jarman duraanii Lootaar Maatiyaas cabseeruu ibseera. Erga xumura Waancaa Adunyaa as ‘Guinness World Records’ maxxansaalee rikardii cabsan waliiti aanan hedduu , beeksiseera. tahuu Mesiin milkaa’ina Waancaa Adunyaa irratti dabalata kanaani nama jalqabaa taheera.


Arjentiinaa fi Kirooshiyaa: Galgala                  qabsoo ijibbaataa Liyoonel Mesii fi Luukaa Moodiriich

Waancaan Addunyaa 2022 Kataar qopheessite Dilbata dhufu goolabama. Biyyoonni afur walakkaa xumuraaf darban (Arjentiinaa V Kirooshiyaa, Morookoo V Faransaay) ammoo har’aafi bor taphatanii garee kanneen keessaa warri mo’atan waancaa irratti dhiyaatu. Morookoon Afrikaa irraa, Arjentiinaan Laatiin Ameerikaa irraa, Faransaay fi Kirooshiyaan ammoo ardii Awurooppaa irraa sadarkaa kanarra gahan. Tapha har’a galgala Arjentiinaa fi Kirooshiyaan waliin taasisan waancaaf darbuu qofa miti kan akka haalaan eegamu taasisan. Gareen biyyoota lamaanii taphataa addunyaarratti gurra guddaa horate qabu. Arjentiinaaf Liyoonel Mesii, Kirooshiyaaf ammoo Luukaa Moodiriich. Lamaaniifiyyu: Liyoonel Mesii fi Luukaa Moodiriich galgala qabsoo ijibbaataati. Lamaan isaanii badhaasa kubbaa miilaa addunyaarratti guddaa ta’e  Ballon d'Or mo’ataniiru. Lamaanuu lakkoofsa 10 uffatu. Lamaanuu Qeellisaa ykn dursaa taphattoota garee biyya isaaniiti. Lamaanuu waancaa addunyaaf dhiyaatanii warra mo’amanidha. Lamaanuu osoo soorama hin ba’iin (kophee hin fannisiin) xumura waancaa addunyaarra gahanii waancicha kaasuuf carraa dhumaa qabu. Lamaanuu Waancaa Addunyaa 2022 kana irratti biyyi isaanii taphoota ramaddiifi nuusa xumuraa irratti akka mo’atanii as gahaniif gahee addaa bahataniiru. Tapha xumura walakkaa Waancaa Addunyaa 2022 kana booda taphattoota ciccimoo kana dorgommii kana fakkaatu irratti arguun waan ta’u hin fakkaatu. Amma kilaba Faransaay guddicha Paris St-Germain keessa taphachaa kan jiru Mesiin wagga 35 guuteera; kilaba guddicha Ispeeniif taphachaa kan jiru Moodiriich ammoo waggaa 37 qaqqabeera. Kanaaf, isaan keessaa waggaa afur booda Waancaa Addunyaa 2026 irratti keessummaa kabajaa ta’anii malee Qeellisaa [Amballii] garee biyya isaanii ta’anii istaadiyeemii keessatti arguun hin danda’amu. Taphni xumura walakkaa Waancaa Addunyaa 2022 kun Mesiif walumaagalatti 1,002ffaa isaati. Kuni taphoota inni kilabaafi biyyaaf hiriira hunda hammata. Kana keessatti ammoo gooliiwwan 790 lakkoofsisuun kubbaa 339 mijeessee kenneera. Seenaa kubbaa miilaa Luukaa Moodiriich garuu akka kan Liyooneel Mesii kan sirnaan galmaa'ee argachuu rakkisaadha. Turtii isaa Kirooshiyaafi Bosiiniyaa-Herzegoviinaa keessatti kilaboota Zaagirab, Zrinjski Mostar fi Zaapiresiik keessa sirriitti hin galmoofneef. Jarri lamaanuu Ballon d'Or kan mo'atanis ta'u, Mesiin si'a torba mo'atee Moodiriich garuu bara 2018 takkaa qofa mo'ate. Moodiriich Chaampiyoons liigii Awurooppaa si'a shan yoo mo'atu, Mesiin ammoo si'a afur moate. Jarri lamaan waliif kan waliif bahan kun galgala kanaa waliin si'a 27ffaa ta'a. Kana keessaa 22 Ispeen La Ligaa keessatti morkii  El Clasico irratti si'a 22 walitti dhufan. Moodiriich kilaba Riyaal Maadiriid bakka bu'ee, Mesiin ammoo Baarseloonaa waliin ta'uunidha. Yeroo El Clasico  kana irratti  walitti dhufan irratti Moodiriich si'a 12 mo'atee, Mesiin si'a sagal mo'ate. Kan nama gaddisuu garuu taphattoonni kunnen lamaan waggoota dhufan keessa soorama bahu. Tapha xumura walakkaa Arjentiinaan Kirooshiyaa waliin gootu keessatti Liyoonel Mesiin argamuun "carraa addaadha" jedhe taphataan sarara ittisaa Arjentiinaa Nikoolaas Tagliyaafikoo. Arjentiinaan akka sadarkaa kanarra qaqqabduufis kan taasisu Mesiidhuma waan ta'eef, ammallee caalaa garee isaanii akka cimsu dubbate Nikoolaas. "Inni yeroo hunda akkuma kanadha," jechuunis dinqisiifateera Mesiidhaan. "Inni nuuf dursaafi gaggeessaa garee keenyaati. Inni nama nu jajjabeessuuf daran akka jabaannu nu onnachiisudha." Biyyi Awurooppaa uummata miliyoona afur hin guutne qabdu Kirooshiyaan, Arjentiinaa mo'achuun Waancaa Addunyaaf dhiyaattee walitti aansuun seenaa hojjechuu barbaaddi jedhe leenjisaan garee biyyattii Zlatko Dalic. "Nuti amma gareewwan filatamoo addunyaa afur keessaa tokko taaneerra  - kun ammoo Kirooshiyaaf milkaa'ina addaati. Waancaa Addunyaa lama irratti walitti aansuun garee afur filatamoo keessaa tokko ta'uun waan guddaadha. "Nuti amma kana caalaa milkaa'uu barbaadna. Garee Arjentiinaa baayyee cimaafi sodaachisaa ta'e Liyoonel Messi of keessaa qabu waliin taphanna. ''Isaan waan hedduu kaka'aniiruuf Kirooshiyaa caalaa yeroo kana dhiibbaa jala jiru." Tapha har'aa kanaaf Arjentiinaan sababa adabbiitiin Maarqos Akuunaafi Gonzaaloo Monteeyil malee hiriiru. Nikoolaas Tagliafico garuu ni dhufaaf. Haata'u malee, Angel di Maria fi Rodrigo de Paul har'a miidhamarraa dandamatanii ni hiriiru jedhameera. Gareen Kirooshiyaa gama biraan taphataa miidhamaanis ta'e adabbiidhaan dhorkame tokkoyyu waan hin qabneef humna guutuun jiru. Gareen biyyoota kanneen lamaan Waancaa Addunyaa irratti yeroo walitti dhufan kun sadaffaadha. Kan jalqabaa tapha mo'atanii darbuutiin bara 1998 walitti dhufaniin Arjentiinaan 1-0n Kirooshiyaa mo'atte. Waancaa Addunyaa 2018 Raashiyaatti qophaa'e irratti ammoo Kirooshiyaan 3-0'n Arjentiinaa mo'attee turte.


Tapha sammuufi Shubbisa Maartinez taphattoota Faransaay raatesse

Tapha ajaa’ibsiisaa Waancaa Adunyaa Dilbataa dursee namootni hedduun waa’ee  Liyonel Mesii fi Kiiliyaan Imbaappee akka haasa’aa turan ni hubatama. Dhuma taphichaa irratti maqaan taphataa biraa afaan nama hundaa irra ture-Emiliyaanoo Maartinez. Tapha ajaa’ibsiisaa, obsa fixachiisaa, diraamaa guutame daqiiqaa 120 fudhate galchii 3 fi 3’n xumurame. Badhaasa kubba miilaa isa guddaa adunyaa kanaa fudhachuuf gara rukuttaa peenaalitiitti galan. Taphattootni Arjentiinaa tasgabbaa’anii yoo rukutan, karra eegaan isaanii Maartinez ammoo onnee warra Faransaay cabse. Maartinez tooftaa ittiin taphattoota naasisu qaba. Tapha sammuu adda addaa fayyadamuun isaan raatessa jechuun ni danda'ama. Impaabbeen tapha keessatti rukuttaa peenaaliitii lama lakkoofsiseera. Kanaaf jalqaba irratti rukutuuf itti gaafatamummaa fudhate. Impaabbeen peenaaliticha lakkoofsisus harki Maartinez xiqqumaaf malee irra gahee ture. Sana booda karra eegaan Aston Viilaa wal tajjicha dhuunfate. Ammas gara mirgaatti furguggifamuun kubba Kingislii Koomaan galchii irraa oolche. Taphi sammuu Maartineez akka taphattootni Faransaay hin tasgabboofne godheera. As irratti dubbachuuf safuudhaa malee, sochiin Maartinez akkatti ibsamu qaba. Oorileen Takumeenii dabaree isaa kubba fudhatee qajeele. Haa tahu malee. Taakumeeniin amma ganna 22 tahe, kubba gara alaatti dhiite. Sochiin Maartinez karra Arjentiinaa waan itti dhiphese fakkaata. Maartineez akka leenjisaan duraanii Kiristaal Paalaas Alan Paardiwuun bara 2016 tapha FA Cup Maanchister waliin taphatan irratti shuubbisan shuubbise. Dubbii keenya irratti Alan Paardiwuun lammii Faransaay yoo tahan kileboota Ingiliz dabalatee kileboota hedduu leenjisaniiru. Maartinez Kaataaritti kubba cicimoo tahan galchii irraa oolcheera. Akka isaaf malee Faransaay osoo rukuttaa peenaaliitii hin gahiiniyyuu mo'achuu dandeessi ture. Maartinez karra eegaa cimaa Waancaa Adunyaa 2022 tahuun badhaafameera. Kunis taphoota hedduu irratti galchiin osoo irratti hin lakkaa'amiin xumuramuu isaafidha. Arjentiinaaf kan taphachuu jalqabe bara darbe ture. Ergasii garee isaa wlaiin Waancaa 'Coppa America' fi Amma Waancaa Adunyaa mo'ate. Waggaa tokko keessatti jechuudha. Maartinez Arsenaal keessa waggoota saddet ture. Hanga carraa kana argatutti obsee eegaa ture. Waggoota saddet Arsenaal keessa ture keessatti yeroo jaha ergisaan kilaba biraaf kenname. Arsenaaliif taphoota Piriimer Liigii 11 irratti qofa hiriiree taphate. Waggaa lama dura ture Aston Viilaa galuun gahumsa guddaa agarsiisaa kan jiru. " Jecha hin qabu. Rukuttaa peenaaliitii irratti nan tasgabbaa'e. Waan hundumtuu akkuma eegnetti nuuf deeme,'' jedhe Maartineez. ''Waan abjachaa ture hundaan argadhe'' jedhe. Kun Arjentiinaan erga bara 1986 yeroo jalqabaaf waancaa Adunyaa harkaan qabachuuf akka aggaammatu taasise. Haa tahu malee, Randal Koloo Mu’aanii Faransaayiif galchuun isaa Arjentiinaan miira gammachuu fi yaaddoo keessa akka turtu taasise. Booda Gonzaaloo Monteel rukuttaa peenaaliitii xumuraa Arjentiinaaf yoo galchu Liyonel Mesiin miira gammachuun lafarra jilbeenfate. Dhiyeenya sababa dhukkuba onneen kubba taphachuu kan dhaabe Kun Aguweeroo dabalatee taphattootni, gareen leenjiftootaa Arjentiinaa dirree dhuunfatan. Waggoota 36 eegaa kan turan, Mesiin ammo akka Peelee fa’aa, Maraadoonaa fa’a taphataa guutuu waan hunda mo’ate jedhamuuf kan eegaa ture abjuun Waancaan Adunyaa Kaataaritti dhuguumeef. Emi Maartineez nama amala gaarii qabudha. Rukuttaa haga tahe nan oolcha jedhee taphattoota kaanitti himee ture,’’ jedhan leenjisaan Arjentiinaa Liyonel Iskaaloonii. Xiinxaltootni kubba miilaa BBC yaada Maartinez taphattoota gowwoomsu irratti waliigalu. ‘’Shakkii hin qabu rukuttaa peenaaliitii irratti xiinsammuu taphattoota irra dhiibbaa guddaa geesisa,’’ taphataa sarara gidduu duraanii Ingilaandi Jerman Jiinaas. Alan Shiirer ammoo,’’ isaan jeequuf yaalaa ture, kubba gara alaatti dhiitaa ture, hamma danda’ame dhiibbaa keessa isaan galchuuf yaalaa ture,’’ jedhe. Taphataan duraanii maanchister Yuunaayitid Riyoo Ferdinaandi, inumaa sochiin isaa sarara duubatti taasisu adda ture, asiif achi socho’aa ture, ija taphataa kubba dhiituu keessa ilaaluun kallattii isaa argataa ture,’’ jedhe. Maartinez kubbawwan Faransaay galachanillee kallattii isaanii argataa ture. Yoo milkaa’uu baatellee.


Diyeegoo Maaraadoonaa: Tishartiin 'harka Waaqaa' gatii akkaan jabaan gurgurame

Tishartiin lammiin Arjantiinaa Diyaagoo Maaraadoonaan Waancaa Addunyaa bara 1986 irratti uffatee Ingilizii irratti lakkoofsise gatii rikoordii ta'e paawundi miiliyoona 7.1'n gurgurame. Uffatti kuni gatii akkaan guddaa kana dura uffata ispoorteessitoota yaadachuuf gurgurame hunda caala. Galchiin Maaraadoonaan galche 'harka Waaqaa' yookiin 'Hand of God' jedhamuun beekamti. 'Galchii jaarraa kanaa' yookiin 'goal of the century' jechuunis leellifamti. Uffata kana caalbaasiif kan dhiheesse utubaa yookiin taphataa sarara gidduu Ingilaand Istiivi Haajidha. Taphataan kuni waggoota 36 dura uffata Maaraadoonaa waliin erga wal jijjiiran booda ol kaa'ee ture. Taphi seenaa qabeessa suni Meeksikootti kan taasifame ture yoo ta'u tapha hirboo-maayii (nuusa xumuraa) ture. Erga Maaraadoonaan Sadaasa 2020'tti du'ee booda taphatichi tishartichi gabaaf kan dhihaatu miti jedhee ture. Taatullee namoonni akka gurguru ''balbala kiyya boqonnaa malee rukutaa jiru'' jechuun ergasii ibse. ''Anaaf dogongoraafi kabaja dhabuudha. Gurgurtaaf hin dhihaatu, ani gurguruuf yaalaa hin jiru,'' jedhee ture Mudde 2020'tti. Manni caalbaasii Sotheby jedhamu tishartii Maaraadoonaa kana gatii tilmaamerra caalaatti gurgure. Gatiin silaa tilmaamame paawundii miiliyoona 4 - 6 ture. Kana dura uffata taphataa beezbolii Babe Ruth kan ture yoo ta'u innis dolaara miiliyoona 5.6'n gurgurame. Akkasumas maanifestoon Olompikii inni jalqabaa, kan bara 1892 katabame, dolaara miiliyoona 8.8 (paawundii miiliyoona 7)'n gurguramee ture. Kanaanis yaadannoo ispoortii gatii jabaan gurgurame tahee ture. Uffati Maaraadoonaa taphataan duraanii Ingilizii ol kaa'e hammana baasa jedhamee hin eegamneyyu. Inumaa maatiin Maaraadoonaa uffati caalbaasiif dhihaate kan Maaraadoonaan yeroo Ingilizii 2fi 1'n injifatan uffate miti jechuun yaada dhiheessanii turan. Boodarra dhaabbati caalbaasii baase uffatichi yeroo galchiiwwan lamaan galche uffaten wal sima jedhe. Galchiiwwan lamaan Ingilizii irratti Maaraadoonaan galche galchiiwwan haalaan ittiin beekamedha. Galchiin isaa jalqabaafi waldhabsiisaa turte sagalee FIFA'n qophaa'een galchii jaarraa kanaa jedhamuun filatamteetti. Waggaama sanas Jarmaniin 3fi 2'n injifachuun Waancaa Addunyaa Arjantiinaan akka argattu taasiseera Maaraadoonaan. Maaraadoonaan taphataa beekamaafi maqaa guddoo horatan keessaa ijoodha.


Pireezidantii Itti aantuun Arjantiinaa yaalii ajjeechaa irraa 'raajiin' oolan

Pireezidantii Itti aantuun Arjantiinaa ''haala hin amanamneen'' yaalii ajjeechaa jalaa oolan. Kirsitiinaa Fernaandees de Kichneer mana jireenyaa isaanii fuulduratti deeggartoota isaanii walitti qabaman dubbisuuf yeroo baahan namni shuggixii hidhatee ture itti dhiyaatee addatti qabee milaaccii harkisuus rasaasni dhuka'uu diduun lubbuun oolan. Pireezidantiin Arjantiinaa Albeertoo Fernaandees shugguxicha keessa rasaasni shan kan ture ta'us namichi qaataa harkisuus rasaasni dhukaa'uu dide jedhan. Poolisiin biyyattii namichi yaalii ajjeeechaa kana raawwate nama ganna 35 lammii Biraaziil akka ta'e ifa godheera. Sababiin yaalii ajjeechaa kun itti raawwatee qoratamaa jira. Pireezidantiin biyyattii Fernaandeez Kamisa galgala lammiilee biyyattiif ergaa dhaamaniin itti aantuun isaanii ''Kiristiinaan lubbuun jirti, rakkoo teeknikaa amma adda hin baaneen meeshaan rasaasa shan of keessaa qabu, hin dhukaane'' jedhan. Yaaliin ajjeechaa Fernaandeez irratti aggaamame seenaa dimookrasii biyyattii erga bara 1983 as ''isa hamaadha'' jechuun balaaleffatan. Guyyaan Jimaataas guyyaa ayyaanaa ''mirga lubbuun jiraachuu, dimookraasiifi pireezidantii itti aantuu keenya waliin ta'uu itti agarsiisfnu ta'ee akka yaadatamu'' jechuunis labsan. Viidiyoon miidiyaa hawaasaa gubbaatti qoodame namichi yaalii ajjeechaa raawwate adda Fernaandeez irraa dhumdhuma xiqqoo fagaatee yaalii san raawwachuu agarsiisa. Fernaandes mataa ishee gadi qabdus rasaasni meeshaa keessaa osoo dhuka'ee hin bahiiin hafeera. Viidiyoo biraa maxxanfameen ammoo deeggartootni ishee nama itti dhukaasuuf ture irraa ishee baraaruuf yeroo yaalan agarsiisa. Ministirri diinagdee Arjentiinaa Sarjiyoo Maas ''yeroo jibbii fi walitti bu'iinsi yaadaan falmuurra ce'u, hawaasni ni jeeqama, haalli akkasiis ni dhalata,'' jechuun barreessan. Fernaandeez yakka malaammaltummaan shakkamtee dhaddacha hordoftee debi'aa turte. Dhimma ittiin himatamte irraas bilisa ta'uu dubbatti.