'Tooftaa lolaa manaafi qabeenya gubuu': dararaa qonnaan bultootaa humnoota sadiin hammaate

Qonnaan bultoonni Godinaalee Oromiyaa hidhattoonni keessa socho'an jiraatan qaamolee hidhatan adda addaa sadiin manni, midhaaniifi qabeenyi irraa gubachaa jiraachuu himatu. BBC'n torbanoota darban Godinaalee Oromiyaa akka Shawaa Lixaa, Shawaa Bahaafi Wallagga Bahaa keessatti qonnaan bultoota mannii fi qabeenyi isaanii hidhattoota WBO kan mootummaan ABO-Shanee jedhee shororkeessummaan farraje, hidhattoota Faannoo kan naannoo Amaaraa irraa leenjiifi hidhannoo waraanaan Oromiyaa keessa socho'aniifi qaamolee nageenyaa mootummaan jalaa gubate jedhan dubbiseera. Jiraattonni kunneen fedha siyaasaa qaamolee adda addaa gidduutti jireenyi isaanii rakkoo jabaa keessa galuu dubbatu. Amma dura Godinaalee Wallaggaa keessatti lola humnoota mootummaa fi Waraana Bilisummaa Oromoo gidduutti waggootaaf adeemaa jiruun namoonni nagaan qaama isa tokko deeggarte jedhamuun hidhamaa, ajjeefamaafi dararaawwan hedduun biroon irra gahu ilaalchisee BBC'n gabaasuunsaa ni yaadatama. Erga yeroo dhiyoo as ammoo ''tooftaa'' haaraan amma dura Kibba Oromiyaa naannoo Gujiifi Boorana keessatti raawwatamaa ture, manneen jireenyaafi qabeenya jiraattotaa gubuun bakka sochiin waraanaa yeroo dhiyoo as itti jabaate Godinaalee akka Shawaa Lixaa fi Shawaa Kaabaatti hammaachaa jiraachuu BBC jiraattoota irraa odeeffateera. Godina Shawaa Lixaa Aanaa Baakkoo Tibbeerraa qonnaan bultoonni dubbifne hidhattoota Waraana Bilisummaa Oromoon manniifi tullaan midhaanii jalaa gubachuu himan. Qonnaan bulaan dubbisne tokko kana dura manni jalaa gubachuufi yeroo lammaffaa ammoo midhaan xaafii hektaara tokko bakka haamametti gubachuu BBCtti himaniiru. Qonnaan bulaan maqaa isaanii nageenyaaf jecha hin eerrefi kan midhaan isaanii jalaa gubatee kunis magaalaatti akka baqatanii jiran himan. "Manni gubateera. Wanti hafe hin jiru. Manni kiyya Sadaasa bultii 30 gubate. Guyyaa kaleessaa immoo xaafiin hektaara tokko haamame gubateera. Kan na jalaa gube ABO - Shaneedha,'' jedhan. ''Waaree booda naannoo sa'aatii sagalii erga nu ari'anii booda galgala sa'aatii afuritti guban. Nuti baqannee magaalatti galle, maal goona. Kan oollaas gubateera." Qonnaan bulaan biraa dubbisne immoo milishaa ta'uufi manni jireenyaa isaanii bineeldota, akkasumas qabeenya qaban waliin jalaa gubachuu himan. Qawwee mootummaan isaan hidhachiiseen milishaa ta'un hojjetu. Mootummaa waliin hojjechuu isaaniif irratti xiyyeeffatamuu dubbatan. ''Haati warraa koo ollaa jirti ture waamanii 'abbaan warraa kee quufaadha meeshaa fidi jennaan kennuu dide' jedhanii ishiis ijoollees reebanii fudhatanii deemanii ture'' jedhuun bakka isaan hin jirreetti maatiin miidhamuu yoo himan. ''Xaafiin dhahamee bakka lama jira, garbuunis dhahamee ture ni barbadaa'e, manniifi miini manaa hunduu ni barbadaa'e.'' Kan na yaaddessu tokko nageenyi kun baduun itti fufaa laata kan jedhuudha. Kan biraan ammoo gargaarsa argacuudha jedhan. Qondaalli aanaa BBC'n dubbises, tuullaan midhaanii namoota garaa garaa humnoota mootummaan ABO - Shanee jedhee waamuun gubachuu dubbataniiru. Waraana Bilisummaa Oromoo ammatti dhimma kanarratti kan dubbate dhibuus kana dura himannaa akkanaa keessaa hin qabnu jechuun irra deddeebiin waakkachunsaa ni yaadatama. Hoogganaan Kominikeeshinii Aanaa Baakkoo Tibbee Obbo Shibbiruu Addunyaa kanaan duras hidhattoonni manneen jireenyaa gubaa turuu himu. Ta'us, midhaan gubuun kana dura hin baratamne jedhu. ''Naannoo sanitti midhaan namoota sadii tuullaan 26 gubachuu quba nan qaba. Manaafi midhaan gubuun yeroo duraaf kan mudateedha.'' Gama kaaniin ammoo waraanni Kaaba Itoophiyaa dhalachuun walqabatee hidhattoonni naannoo Amaaraa naannolee Godinaalee Wallaggaa fi Shawaa keessa socho'uun balaa geessisaa jiraachuu jiraattonni BBC'tti himaniiru. Amajjii 23 bara 2014 Godina Shawaa Lixaa Aanaa Daannoo ganda Adilaa Daallee jedhamtu keessatti, haleellaa hidhattoonni Amaaraa jalqaba torban saniitti raawwataniin namoonni 13 ajjeefamanii, manneen 97 gubachuu bulchiinsi Aanaa Daannoo BBC'tti himanii jiru. "Beekkamtii bulchiinsa aanaa fi qaama nageenyaa aanichaa malee, maqaa oppireeshinii Shanee/diina barbadeessina jedhuun dhukaasa banameen lubbuun namoota nagaa 13 darbeera," jedhan aanga'aan kun. Lubbuu namaa darbeen alatti manneen jireenyaa 97 gubachuu, midhaan dabalatee qabeenyi mana keessa ture barbadaa'uu himu. Hidhattoonni sabaan Amaara ta'an kan mootummaan 'finxaaleyyii Amaaraa' jechuun ibsu Guraandhala 16, 2022 haleellaa Godina Wallagga Bahaa aanaa Giddaa Ayyaanaa gandoota Nageessoo fi Haroo Ayyaanaaniis namoonni saddeet ajjeefamanii manneeniifi midhaan jiraattotaa hedduu gubachuu jiraattonni BBC'tti himaniiru. Dhiyeenya kanas ta'iin manaa fi midhaan jiraattota nagaa gubuu hidhattoota naannoo Amaaraan raawwatamu itti fufee akka jiru ragaaleen BBCn odeeffate ni mul'isu. Torban muraasa dura dhalataan naannoo Tigraay naannoo Beenishaangul Gumuu keessatti osoo lubbuun jiruu gubachuun ammoo rakkoon nageenyaa Itoophiyaa keessa jiru sadarkaa sukkaneessaafi rifaasisaarra gahuu dubbatu xinxaltoonni. Humnoonni nageenyaa mootummaa qaamolee biroo hidhannoon uummata dararan dhaabsisuuf dirqama qabaniis ofii isaanii gocha hidhattootaan walfakkaatu akka raawwatan jiraattoonni kan himan. Akka fakkeenyaatti ji'oota muraasa dura Shawaa Kaabaatti ilmikee miseensa WBO'ti jedhamuun abbaan aartiist Jaallee Amantee (Kabbitoo) torban lamaaf hidhaa erga turanii booda, qaamolee nageenyaa mootummaan mana hidhaatii baafamanii daandiirratti ajjeefamuu maatiin BBC'tti himuun ni yaadatama. Maatii namoota siyaasaa beekamoo dhaaba mormituu hiraarsuu, manaafi qabeenya gubuun bira darbees, ijoolleen keessan ABO-Shaneedha jechuun miseensa maatii ajjeesuu fi hiraarsuun qaamoleen mootummaa irra deddeebiin komatamu. Barnoota seeraatiin barataa digirii sadaffaa kan ta'aniifi yeroo ammaa biyya Xaaliyaanitti qorannoo taasisaa kan jiran Obbo Abdii Gurmeessaa, badii qaamni biraan raawwatuuf miseensi maatii gaafatamuun akkamiin ilaalama jennee gaafannaan seerri kana hayyamu hin jiru jedhan. ''Qajeeltoowwan seeraa (principles of legality) seera yakkaa keessatti kaahamee kan jiru yakki uumamusaarraa kaasee kan dhuunfaati kan jedhu. Maatiinis ijoollee isaanii bakka bu'anii gaafatamuu hin danda'ani'' jechuun badii yakkaa raawwatamuuf qaamni yakkicha raawwatetu seeraan itti gaafatama qaba jedhan. Akkasumas torbanoota duras Godina Shawaa Lixaa aanaa Abunaa Gindabarat ganda Gaagoo Osolee jedhamu keessatti humnoonni mootummaa hidhattoota WBO lolan ''ABO-Shanee qallabdu'' jedhamuun manaafi midhaan isaanii jalaa gubuu jiraattonni qabeenyi jalaa manca'e BBC'tti himaniiru. Maanguddoon maatii hedduu qabaniifi aanaa Abuunaa Gindabarat jiraatan, ji'a Guraandhalaa keessa qaamoleen nageenyaa mootummaa mana isaanii marsanii eegaa bulanii ganama maanguddoo ganna 100 baqachuu hin dandeenye manaa baasanii miidhaaniifi manatti ibidda qabsiisuu BBC'tti himaniiru. ''Shanee qallaba, isaanitti bobbaasa jedhanii halkan sa'aa torbatti dhufanii manakoo marsanii hanga ganaamtti eeganii ibidda itti kaahan.'' Ofii dursanii odeeffannoo argatanii baqachuufi hidhattoonni mootummaa 200 ta'an manaafi qabeenya isaanii gubuu jiraattota ollaarraa dhagahuu dubbatan. ''Kan koo mana lamaa fi kan mucaakoottis ibidda kaahanii darbanii.'' Ganda ollaa isaanii keessattis namoonni Shanee qallabdu jedhaman ajjeefamuufi mannii fi qabeenyi hedduun gubachuu himaniiru maanguddoon kun. Kanneen kana raawwatan ''humna addaa Oromiyaafi makkalaakayaa afaan Amaaraafi afaanota biroos dubbatan,'' jedhan. Midhaan dhahamee taa'e xaafiifi mishingaa kuntaala 30 jalaa gubachu himu. Dhimma kana qululleeffachuuf bulchiinsa aanaa Abuunaa Gindabaratitti bilbillus deebii argachuu hin dandeenyi. Himannaawwa jiraattoonni naannoo Oromiyaa bakkeewwan adda addaatti sababa waraana WBO fi mootummaa akkasumas hidhattoota Amaaraa gidduutti deemuun irra gahaa jiraachuu himatan kanaaf, sadarkaa naannichaatti deebii argachuuf yaaliiwwan taasifne hin milkoofne. Haata'u malee Bulchiinsonni aanaalee wayita haleellaan humnoota hidhataniin raawwate jedhamurratti yaada kennuun, himannaa gama humnoota mootummaan raawwate jedhu ilaalchisee yaada kennuurraa of qusatu. Ta'us ammoo haasaan Pireezidantiin naannoo Oromiyaa Obbo Shimallis Abdiisaa Yaa'ii Caffee Oromiyaa 2ffaa bara hojii tokkoffaa Bitootessa 21, 2022 gaggeeffame irratti taasisan, komii jiraattoonni kaasan kana hanga tokkoo kan mirkanneesse fakkaata. Obbo Shimallis haasaa isaanitiin: ''Guyyaa guyyaadhaan uummanni keenya aarsaa kaffalaa jira. Guyyaa guyyaadhaan caasaan nageenyaa akka baalaatti harca'aa jira. Qaamni nageenyaa madaa'ee, aarsaa kaffalee jiru lakkoofsa hin qabu,'' jedhan yoo haala naannicha keessaa ibsan. Itti dabaluunis ''Tooftaa lolaa riphee loltootaa dura dhaabachuuf karoorri adda addaa qophaayee hojiitti galamaa jira, ji'oota muraasa keessatti jijiiramni guddaan akka dhufu abdii guddaa qabna,'' jechuun dubbatan. Waggoota sadan darban dhimmi ijoon nammoonni siyaasaa naannichaa fi dhaaba biyya bulchuu irratti mari'atan nageenya ta'uu kaasanii ''Samiidhaa gaditti waan godhamuu qabu hunda goonee uummanni keenya akka nagaa argatu ni goona'' jedhan.


'Qabeenyi koo battala tokkotti daaraa ta'uun abdii koo dukkaneesse'-Shamarree biyya Arabaa kan qe'een maatii gubate

Kutaalee Oromiyaa garaagaraa keessatti manneen jiraattotaa fi qabeenyi, loltoota mootummaa dabalatee qaamolee hidhatanii socho'aniin gubataa jira. Rakkoon akkasii Godinaalee Horroo Guduruu Wallaggaa fi Wallaaggaa Bahaatti akka heddummatu qondaaltoota mootummaafi jiraattoota dubbifnee gabaasuun keenya ni yaatama. Biyya Dubaay kan jirtu shamarree Mastuu Mitikkuu qe'een maatiif ijaartee fi qabeenyi isheen biyyatti ergatte battala tokkotti jalaa gubamuun akka abdiishee dukkaneesse himte. Godina Horroo Guduruu Aanaa Jimmaa Gannatii keessatti kan dhalatte shamarree Mastuu Mitikkuu, balaan kun maatiishee mudachu himti. Maatii harka qalleeyyii keessatti waan dhalatteef akka hiriyootashee carraa argattee yerooshee daree barnootaatti dabarsuu hin dandeenye. Wayita hiriyoonnishee dareetti carraa barnootaa dhandhaman isheen ammoo umurii ijoollummaan haala jiruu maatiishee dhiphatti. Umuriishee waggaa 13tti gara biyya Arabaatti imaluuf kan murteessiteefis kanumaafi. Maatii homaa harkaa hin qabne irraa dhalattee dallaalaaf maallaqa ittiin deemtu kaffaluurraa qormaati ishee eegaluu himte. ''Dallaalaaf waanan kaffalu argachuuf baayyeen dhiphadhe. Ta'us itti cicheen waggaa sagal dura Dubaay seene,'' jechuun rakkoon jalqabarraa ishee duukaa jiraachuu himte. Wayita achi geessu ammoo warri isheen bira deemte [Araboonni] daa'ima jechuun waajjiratti akka ishee deebisanii fi tattaaffii yeroo dheeraa fudhateen booda hojii eegaluu dubbatti Mastuun. Jiruushee keessatti qormaati hedduun ishee mudatus kaayyoo jiruu maatiishee jijjiiruuf hedattetti cichuun rakkoo dagattee hojiisheetti xiyyeeffatti. ''Waanin yoomiyyuu hin daganne keessaa gara jalqabaa wayitan Dubaay seene akkaan na dhukkubee ture. Araboonni an biraa hojjedhu mana yaalaa na geessuu didan. Shayee qofa dhugi ni fayyitaa jedhanii natti qoosan,'' jechuun mudannoo hin daganne himte. Mastuun rakkoo qofa osoo hin taane bu'aa ba'iin jireenyaa barnoota guddaa akka isheef kennes dubbatti. ''Osoo namoonni dandeessee hojii hin hojjettu naan jedhanii akkan hojjechuu danda'u agarsiiseera. Kutannoo fi ofitti amanamummaan akka barbaachisu hubadheera.'' ''Ofii kiyyaas guddadhee qabeenya horadhee, maatii kiyyas rakkoo keessaa baasee wayitan argu baayyeen gammada. Namoonni umrii kiyya ilaalanii hojii hin dandeessu naan jechaa turanillee deebi'anii na hawwan. Kun muuxannoo baayyee na gammachiisuudha,'' jechuun barnoota mana barumsaa caalaaa jiruusheerraa hedduu akka baratte himte. Shamarree Mastuu Mitikkuu kaayyooshee ganamaa fi galmashee galgalaa walsimsiisuuf yeroo haala abdachiisaa keessa jirtutti taateen abdii kutachiise ishee mudachuu dubbatti. ''Kaayyoon kiyya ganamaa jiruu maatii kiyyaa jijjiiruuf qabadhee waggaa sagal dura ka'e wayita naaf milkaa'uutti jirutti hunduu na jalaa fashalaa'e. Qabeenyi an horadhe hidhattootaa battalatti daaraa na jalaa ta'e,'' jechuun gadda guddaa keessa seentee dubbatti. Hidhattoota kanneen ishee humnootii motummaatti haa jettu malee BBC garuu kana addatti hin mirkaneeffanne. Maatiinshee qonnaan bultoota harka qalleeyyii hojii qonnaa fi loon horsiisuun waan argataniin jiruusaanii gaggeeffataniidha. Tattaaffii shamarree Mastuun garuu jiruu fi jireenyi maatiishee jijjiirameera. Mastuun biyya Arabaatii kan hojjetaa turte qofaashee miti, obboleettiinshee quxiuus waggaa shan ishee waliin turteetti. Kophaashee hojjettee jiruu maatiishee jijjiiruun wayita itti ulfaatu obboleettisheef haala mijeessitee ofitti waamtee waliin hojjechuun humna waliif ta'an. Amma waan argatan gara maatiitti erguu eegalan, wayita humna horatanittis maatiif mana balbala afurii ijaaran. Mana ijaaruu qofa osoo hin taane meeshaalee daldalaa fi mana keessaa hedduu Dubaay irraa fe'anii mana ijaaran keessatti kuufataa turan. ''Yoon humna godhadhe deebi'een biyya kiyya keessatti hojjedhee jijjiirama jedheen meeshaa daldalaa fi kaan ergataa ture. Humna kiyya waggaa sagalii biyyumattin ergadhe. Bara baraan biyya ormaatti ergamaa jiraachuu keessaa of baasuuf baayyeen carraaqaa ture,'' jette Mastuun. Mastuu fi obboleettiinshee waan karoorfatan guuttachuun osoo gara biyyaa deebi'anii hojjetachuuf qophaa'aa jiranii manni ijaaranii fi qabeenyi isaanii hundi hidhattoota mootummaan duraa gubachuu dhagahan. Akka shamarreen kun jettutti qaamoleen nageenyaa mootummaa yeroo garaagaraatti abbaashee Obbo Mitikkuu 'shaneedha' jechuun hordofaa turan. Harmeeshee fi obbolootashees rakkisaa turuu kan himtu shamarreen kun, inumaa kanaan dura harmeeshee qabanii birrii 100,000 kaffaltee akka baasiste dubbatte. Godinaalee Horroo Guduruu fi Wallaggaa Bahaa keessa hidhattoonni socho'an [kan eenyuu akka ta'an adda baasuun rakkisaa ta'us] nama ugguranii yookiin hidhanii birrii gaafachuun dhiyeenya kana baramaa dhufuu BBC odeeffateera. Mootummaan rakkoo godinaalee kanneenitti mudatuuf finxaaleyyii Amaaraa, Waraana Bilisummaa Oromoo 'shanee' jechuun waamu fi hidhattoota Beenishaangul irraa dhufan himata. Uummanni ammoo hidhattoota mootummaa dabalatee hidhattoota eeraman hundaan dararamaa jiraachuu himata. ALI Bitootessa 17, 2014 hidhattoonni mootummaa 'shanee' barbaanna jechuun qe'ee maatiishee Aanaa Jimmaa Gannatii Ganda Gaamoo Nagaroo keessatti argamu erga seenanii booda abbaashee manaa dhabanii qe'ee fi qabeenya hunda barbadeessanii akka deeman himte Mastuun. Himannaa humnootii motummaa irratti ka'u irratti deebii argachuuf yaaliin qaamoolee motummaa Oromiyaa sadarkaa adda addaarratti argaman dubbiisuuf taasifne nuuf hin milkoofne. ''Mana seenanii erga midhaan nyaatanii booda harmee kootiin shaneen fi abbaankoo eessa akka jiran gaafatan. Bakka hojii akka jiru itti himte. Isaan garuu manatti boba'aa firfirsuun qe'ee gubanii deeman. Mukeen fi atikiltiin qe'ee keessaa qabeenyaa fi mana waliin daaraa ta'e,'' jetti. Kanaafuu ammaa miseensonni maatiishee faffaca'anii akka jiran himti. ''Abbaa koo erga guyyaa sanaa eessa akk jiru hin beeknu. Haati kiyya waan reebamteef hospitaalatti gilookosiidhaan jiraatti. Namni ishee yaalsisus bira hin jiru. Obboloonni kiyya bakka qubatan dhabanii rakkataa jiru,'' jechuun haala maatiishee ibsiti. Haaluma walfakkaatunis baruma kana keessa godinaalee Oromiyaa akka Shawaa Lixaa, Shawaa Bahaafi Wallagga Bahaa keessatti qonnaan bultoota mannii fi qabeenyi isaanii hidhattoota WBO kan mootummaan ABO-Shanee jedhuun,  hidhattoota Faannoo kan naannoo Amaaraa irraa dhufuun Oromiyaa keessa socho'aniifi qaamolee nageenyaa mootummaan jalaa gubate jedhan dubbisuun gabaasuun keen ni yaadatama. Obboleettiishee waliin ta'uun qabeenyi isaan horatan abdii kenneefii akka ture kann himtu shamarree Mastuu Mitikkuu, ''Qabeenyi umurii ijoollummaa keenyaan horanne battala tokkotti wayita daaraa ta'u abdii keenya dukkaneesseera, jette. ''Nuti akka namoota kaanii qarshii asitti hin qusanne. Maatii keenya biratti deebinee biyya keenya keessatti hojjetachuuf kaayyoo waan qabnuuf biyyumatti ergachaa turre. Battala tokkotti bakkan waggaa sagal dura ture, zeerootti na deebisan.'' Akka shamarreen kun jettutti wayita isheen biyyaa baatu yoo xiqqaate maatiinshee mana keessa jiraatan baadiyyaadhaa qabu, amma garuu homaa hin qaban. Himannaa humnootii motummaa irratti jiraattootaan ka'u kanaaf qaamni motummaa deebii nu kennuu yoo argamneetti kan keessumeessinu ta'a.


'Mindaan cite jechuun barumsa adda kutuun yakka'- Waajjira Barnootaa Aanaa Mooyalee

Godina Booranaa Aanaa Mooyyaleetti ''miindaan keenya fedha keenya malee nurraa cite,'' jechuun barsiisonni erga daree galanii barsiisuu dhaabani guyyaa sadaffaarra jiraachuu himan. Barsiisonni BBC'n dubbise akka jedhanitti deeggarsa raayyaa ittisa biyyaaf qajeelfama kennameen miindaa isaaniirraa dhibbeentaa 50 citaa turus, amma 'eeyyama isaanii malee dhibbeentaa 100' irraa citaa akka jiru himan. Mana Barumsaa Qophaa'inaa Kumalaa Jaatanii Alii keessa kan barsiisu barsiisaan maqaasaa eeruu hin feene tokko erga Wiixata, Ebla 4, 2022 as manni barumsaa cufamee jira jedhe. Barsiisaan kun beekamtii fi fedhii isaanii malee mindaan irraa cituun sababa mana barumsaa itti cufan ta'uu hime. ''Raayyaa ittisaaf mindaa kutaa wayita jedhan nuti barsiisota waliin mari'annee dhibbeentaa 20 ykn 30 kutna jennee turre. Hin ga'uu dabalaa jennaan ammallee dhibbeentaa 50 kutuuf mallatteesinee galchine. ''Xiqqoo turanii dhibbeentaa 100 malee hin ta'u jedhanii kutuu eegalan,'' jechuun komata barsiisaan kun. Barsiisaan diddaa barnootaarra jiru kan maqaasaa eeruu hin feene kan biraan, erga barnooti dhaabbatee guyyaa sadii ta'uu fi barsiisonni manneen barnootaa Aanaa Mooyalee keessa jiran hundinuu barnoota dhaabuu hime. BBC'n dhimma kana qaama biroorraa hin mirkaneessine. Sababii mana barumsaa dhaabaniif wayita ibsus, ''kanaan dura Raayyaa Ittisa Biyyaaf mindaarraa dhibbeentaa shantama kutaa turre. ''Ji'a ja'a kutnee Raayyaa ittisaas kana booda nu ga'a jedhee nu galateeffatee erga jedhee booda ammas nurraa cituun ittuma fufe. Kanaafuu nurraa cituu hin qabu jennee hojii dhaabne,'' jedhe. Yeroo mindaan fedhiisaanii malee cituu eegaletti mufii isaanii bulchiinsa Komaand Postii yeroo sanaa, hoogganaa waraanaatti dhiyeeffachuufi qondaalli waraanaa kunis maallaqi isaanii seeraan ala kutamuu akka itti himee tures himu. ''Maallaqni keessan seeraan ala cite waan ta'eef isinii deebi'a jedhee waadaa nuuf seene. Eegasii kaabinoonni aanaa dhimma keessan isinii sochoosuu hin dandeenye nuun jedhan. Ergasiis qaama dhimmi ilaalu hunda xalayaadhaan gaafataa turre.'' Dhiyeenya kana ALI baatii torbaffaarratti kan raayyaa ittisaaf kutan waan obba'uuf mindaan isaanii guutuun akka gadhiifamuuf itti himamuu kan hime barsiisaan kun, ''isaan garuu ittuma fufanii kutan,'' jedhe. ''Nutis nurraa kutuu hin dhiistan taanaan waan dhufuuf isintu itti gaafatama jennee xalayaa galfanne. Kanaafuu karaama seera qabeessaan hojii dhaabne,'' jechuun ibse. Barsiisaan kan biraan akkas jechuun dubbatan: ''Waggaa darbe miindaa keenyarraa achumatti kutaa turan, barana ammoo nuti erga miindaa keenya fudhannee booda ofii keenyaan kutna jennee didnee turre. ''Garuu yeroonis yeroo waraanni Kaabaa hammaatee fi yeroo komaandi postii waan tureef namni nu dhagahe hin turre. Nutis ni dhiisne. Isaanimmoo inumaa osoo nuti hin mallatteessin fedhii keenyaan ala parsantii dhibba kutan.'' Waajjirri barnootaa akka mana barumsaa seenan itti himuu kan hime barsiisaan kun ''nuti garuu yeroo wanti hundi qaala'ee jirutti osoo mindaan keenya muramuu itti fufuu hin dandeenye,'' jedhe. Mindaan guutuun akka gadhiifamu karaa bakka bu'oota manneen barumsaa barsiisota hundatti waan himameef, wayita waadaan kun cabu barsiisonni hunduu tarkaanfii walfakkaataa fudhatuu hima. Manneen barnootaa aanaa Mooyalee keessa jiran hunduu altakkaatti cufaman jedhan barsiisonni kunneen. Dhimma kanarratti qaamolee mootummaa waliin waan mari'annu hin qabnu kan jedhu barsiisaan kun, jaarrolee biyyaa garuu rakkoo keenya hubachiisneerra jedhe. ''Isaan nu mariisisuu barbaannaan dhiisnee biraa yaane. Yaada keenya ifatti xalayaadhaan waan galchineef waan waliin dubbannu hin qabnu. Har'ammoo jaarrolee nutti ergan. Jaaroleenis yaada keenya hubataniiru.'' Hoogganaan Waajjira Barnootaa Aanaa Mooyyalee Aab Galma Jaarsoo, manni barumsaa cufame jechuu malee gaaffii barsiisota kunneenii homaa hin dhageenye jedhan. ''Gaaffiisaanii anaaf, bulchaaf yookiin kantiibaaf hin dhiyeessine. Callisaniima hojii dhaaban. Qaami tokkollee osoo quba hin qabaatin fedhiisaaniitiin dhaaban,'' jedhan. Qaama waan kana kakaase ni shakkina kan jedhan Aab Galma Jaarsoo dhimmicha ilaaluuf jirra jedhan. Ofii waltajjiif bakka biraa akka turaniif hojiin baruu fi barsiisuu dhaabbachuu bilbilaan akka dhagahan himan. ''Namni yoo rakkoon jiraate gaaffiisaa dhiyeessee, yoo deebii dhabe tarkaanfii fudhata, kunimmoo akkamiin akka akkas ta'e nuti hin beeknu.'' Barsiisotni kunneen ijoollee uummataa barsiisuuf dirqama qabu kan jedhan qondaalli kuni mootummaanis mirgasaanii kabachiisuuf dirqama qaba jedhan. ''Dirqamasaanii teellaatti dhiisanii ijoollee ummataarratti tarkaanfii akkanaa fudhachuun kallattii kamiinuu sirrii miti. Ummatarratti tarkaanfii fudhatanii achiin booda haa mari'annu jechuun hin danda'amu.'' Mindaa isaanii Raayyaa Ittisa Biyyaaf kutaa akka turan quba qabduu jennee gaaffii gaafanneef, gaaffiin kan mindaa osoo hin taane ajandaa biraati jechuun deebisan. ''Dubbii mindaa yoo taate wanti manni barumsaa dhaabatuuf hin jiru. Mari'annee furuu dandeenya. Dubbiitu sana miti.'' ''Dhimmi mindaa kutuu waan biraa, dhimmi mana barumsaa cufuu waan biraati. Dhimmi mindaa sun ajandaa biraati. Dubbichi achiyyuu hin dhaqqabne. Osoo hin gaafatin ta'e jedhanii dhaaban,'' jechuun barsiisota komatan. Dhimma kana mariidhaan akka furan kan dubbatan Aab Galma, ''dhimma warra tarkaanfii ijoollee uummataarratti fudhatee jabeessinee ilaalla,'' jedhan. Barsiisonni kunneen mindaasaanii kutuu diduuf mirga qabumoo hin qaban yaada jedhurratti Aab Galma wayita yaada kennan akkana jedhan: ''Ammas dubbiin dubbii mindaa miti. Dhimma mindaa mari'annee sirreessuun ni danda'ama. Osoo mariin sirreessuun danda'amuu ilmaan hiyyeessaarratti tarkaanfii fudhachuun yakka,'' jedhan.


Dargaggoo maashina warqee dhiquu fi dhimbiibu hojjete, fuulduraaf abjuu guddaa qabu

Dargaggoo Biqilaa Yohaannis maashina albuuda warqee baasuf tajaajilu hojjeten tibbana miidiyaalee hawaasummaarratti dinqisiifannaa argateera. Dargaggoo Biqilaa Yohaannis magaala Burraayyuutti qe'ee kireeffatee hojiisaa keessatti hojjetutti argamuun BBCn hojii kalaqaa isaa kanarratti dubbiseera. Akkuma qe'ee kana seennen maashinawwan gurguddaa lama agarre. Dukkaanni guddaan roga tokkicha qe'ee kanaa keessatti argamus sibiilota caccabaafi meeshalee hojii sibiilaaf oolan baay'inaan qabateera. Dargaggoo Biqilaa dhaabbata 'Bili Mechanical Miner' jedhamu hundeessuun maashinawwan albuuda warqee baasuf tajaajilan hojjeta. Maashiniiwwan kunis sadarkaa dandeettii garagaraa kan qaban ta'uu dargagoo Biqilaan hima. Haata'u malee imalli jireenyaa dargaggoo kanaa bu'aa bahiin kan dabaalame akka ture gaafif deebii isa walin taasifnerraa hubanne. Dargaggoo Biqilaa Yohaannis magaala Naqamteetti dhalatee guddate. Sana boodas gara magaala Finfinneetti imaluun ogummaa 'General mechanics' barateen Korporeeshinii Sibiilaafii Injinaringii (METEC) keessatti qacaramuun hojjechuu eegale. 'METEC' dabalataan gara pirojektii Hidha Haaromsaa Guddicha Itoophiyaa (GERD) imaluunis hojjetaa sibiilaa ta'uun hojjeteera. Warshaalee sukkaaraa keessattis hojii warshaa dhaabuu irratti akka hojjetes dargaggoo Biqilaa hima. Barnootasaa guddisuunis mummee barnootaa Injinaringii Sibiilaan sadrakaa 'Level 5'tin ebbifameera. Dargaggoo Biqilaa dhaabbilee fi projeektota gurguddoo biyyattii keessatti hojjechuun muuxxannoofii beekumsa erga kuufateen booda bara 2012 hojii qacarrii keessaa bahuun hojii dhuunfaasaa eegale. Namootafii dhaabbilee hojii albuuda baasuurratti bobba'aniif rakkoon maashinaa rakkoolee isaan ijoo keessaa tokko. "Albuuda baasuu keessatti rakkinni jiru lafa qotanii albuuda humna namatiin baasun baay'ee cima. Dabalataan bu'aa qabeessummaan isaas badaa miti" jedha dargaggoo Biqilaan. "Maashiniidhaan yeroo baastu baay'inaan omishuu dandeessa" jechuunis garaagarummaan maashina ammayyaa fayyadamuun omisha albuudaarratti fidu hima. Haa ta'u malee maashinawwan albuuda baasuuf oolan baay'inaan biyya alaatii kan bitaman ta'uun dabalataan gatiin isaaniis qaalii dha. Kana malees yeroon maashina bitanii gara biyyaa galchuuf fudhatus dheeraadha. "Nuti rakkoo sana hunda hambisuu dandeenye. Yeroo gabaabaa keessatti hojjennee kennuufii doolaara gara biyya alaa bahu hambisuu keessatti gahee guddaa nurraa eegamu bahanneerra jedheen yaada" jedha dargaggoo Biqilaa Yohaannis. Haaluma kanaan bara 2012 keessa hiriyaansaa hojii albuuda baasuurratti bobba'e tokko rakkoo maashinaa isa mudate isa mariisise. "Hiriyaankoo Asoosaa jiraatu tokko lafa albuuda warqee fudhatee dhufee 'lafan qotu argadheera garuu maashinni ittiin hojjennu alaa gala. Asitti hojjechuun danda'amaa?' kan jedhu na gaafate" jedha. "Isa wajjin haasofnee wantoota tokko tokko binnee qe'ee jireenyaa keessatti 'Raw Mill' ishee jalqabaa hojjenne" jechuunis hima. Maashinni yeroo jalqabaaf hojjetan kun warqee mala aadaatin humna namaan baasuurra sadarkaa olaanaan fooyya'aa ta'ullee maashinoota ammayyaa warqee dhiquufii dhimbiibuuf fayyadan walin kan dorgomu miti. "Maashinni kun biyyoo bishaaniin miiccee, warqee gulaalee kophaatti kan baasudha," jechuun dargaggoo Biqilaa dubbata. Maashinii kana iddoo albuudni itti bahutti geessuun akka hojjetu erga mirkaneessanii booda gaafiin 'nuf hojjedhu' jedhu baay'inaan dhiyaachufii akka eegale hima. Maashinni guddaan dargaggoo Biqilaan hojjettootasaa waliin ta'uun hojjetefii miidiyaalee hawaasummaarratti ittin jajame  'Gold shaker' jedhama. Maashinni kun biyyee albuuda warqee of keessaa qabutti bishaan firfirsuufii hoollachuun warqee gam tokkoon haftee akka dhagaa immoo fiixee gama biraan baasa. "Maashinii kana gutumaan guutuutti dhaabbata biyya Kaanaadaa Maakon jedhamurraa ilaallee hojjenne. Dizaayinii biyya alaati" jedha dargaggoo biqilaan. Maashinni hojjetan kunis sa'aatii tokko keessattis biyyee toonii 70 hanga 100 ta'u dhiquun warqeefii haftee hin barbaadamne gargar akka baasu dubbata. Dargaggoo Biqilaa Yohaannis hojii maashina warqee dhiqufii dhimbiibu hojjechuu erga eegalee booda qormaatawwan garagaraa dabarsuu isaa hima. Qormaatawwan kunneen keessaa inni tokko hanqina maallaqaafii amantaa namootaa akka ta'e hima. "Rakkinni dura ture wanta kana hojjechuuf maallaqa guddaa gaafata. Namni 'riiskii' fudhatee maallaqa kennee hojjechiisuf badaa amantaa waan hin qabneef isaan amansiisuuf baay'ee rakkanneera" jedha. Kana malees maashina jalqabaasaa qe'ee jireenyaa keessatti kan hojjete dargaggoon kun yeroo garagaraatti iddoowwan hojii jijijjiiraa turuu hima. Haa ta'u malee maashina jalqabaasaa iddoo omisha warqeetti dhaabun akka hojjetu erga agarsiisee booda abbootii qabeenyaa adda addaarraa gaafiin dhiyaachuufii akka eegale hima. "Inni jalqaba hojjenne akkamitti akka hojjetu erga agarsiisnee boodadha kan namoota biroof hojjechuutti kaane. Abbootin qabeenyaas erga amananii boodadha qabdii naaf kennanii nahojjechiisutti kan ka'an" jedha. Yeroo ammaatti hojjettoota sadi of jalatti qacaruun kan hojjetu dargaggoo Biqilaa Yohaannis, karoorasaa gara fulduraa keessaa inni tokko maashina omisha warqeen dabalataan maashina dhagaa kasalaa miiccu hojjechuu akka ta'e hima. "Maashina guddaadha. Amma dizaayiniisaa hojjechaa kan jiru jira. Abbootiin qabeenyaa nutti amannaan hojjennee itti agarsiisuu dandeenya' jedha. Kana malees dhaabbatni isaa damee omisha maashina albuudaatin biyyattii keessatti dursaa akka ta'uuf karoora akka qabus dargaggoo Yohaannis hima. "Dhaabbata keenya guddisnee, hoji dhabaas hambisnee wanta baay'ee fayyaduu barbaadna" jechuun nutti himeera.


Itoophiyaa naannolee horsiisee bulaa gogiinsaan miidhamanitti roobni roobaa jiraachuun gammachuu uume

Itoophiyaatti bakkeewwan horsiisee bulaan heddumminaan jiraatutti hongee hamaa yeroo dheeraaf tureefi 'amma dura mul'atee hin beekne' jedhame booda, roobni roobaa jiraachuun gammachuu fidee dhufeera. Jiraattonni iddoowwan kanneenitti jiranis waaqa isaanii roobe galateeffachaa, suuraalee fi viidiyoowwan loowwan wayita dheebuu bahan agarsiisan marsaalee hawaasaa gubbaa qoodaa jiru. Jiraataan Godina Booranaa Aanaa Eelwayyee Aabba Shoobaa Moluu, ''baay'ee eegaa turre,'' jedhanii guddoo gammaduu isaanii BBCtti himan. Guyyaa Roobii galgala keessaa eegalee akka roobe kan himan Aabba Shoobaan, ''garuummoo bakka hundaa wal hin fakkaatu, gara Dilloo kanfaa qaqal'aadha. Aanaa Eelwayyee fi Yaaballoo keessa roobii gaariidha jedheen yaada,'' jedhan. Hawaasni Booranaa akkuma dhabamuu roobaan akkaan miidhamuu sodaatutti, goginsa hamaan booda bokkaa dhufullee xiyyeeffannoo kennee hordofa. Maali jennaan? Roobni cimaan horii miidhamanii dadhaban irratti miidhaa dhaqqabsiisa - ni ajjeesallee waan taheef. Kanaafidha 'forori roobi waaq' kan jedhan - akka hin guddannes, akka hin bicannes walqixxessi nuu roobi akka jechuuti. Aabba Shoobaan illee kanuma himan: ''roobni kun guddoo roobee horiillee hin ajjeesne. Suuta suuta roobe. Ammallee roobaa jira, duumessa gaarii baasee jira,'' jedhan. Haatahu malee roobni cimaan ji'a tokkoon dura guyyaa tokkoof qofa roobe miidhaa hamaa qaqqabsiisee ture. Bokkaa gaaf suniin horiin 13,000 dhumuu aanga'oonni ni himu. Lubbuu namaarrattis miidhaa qaqqabsiiseera. Musxafaa Kadir hoogganaa Buusaa Gonofaa Oromiyaati - waajirri kun kan amma dura Hooggansa Sodaa Balaa kan jedhamuun beekamu oggaa tahu, guyyootaan dura akka haaraatti caaseffame. ''Aanaalee baddaafi gammoojjii irrattis roobni roobeera. Gahaas tahuu baannaan Godinaalee Booranaa, Gujii Bahaafi Baalee Bahaatti amma tokko roobeera. Jalqabbiin gaarii fakkaata. Raagni haala qilleensaas roobni akka roobu ni kaa'a.'' Obbo Musxafaan akka jedhanitti roobni amma roobaa jiru ''rakkoo amma jiru ni hiikallee jechuu yoo baanne, bishaan ni argatu.'' Dabaluunis: ''gargaarsi namaa yoo xiqqaate ji'oottan sadan arfan itti aanuuf itti fufuun isarra jiraata,'' jedhanii ''namni roobeedhaaf nyaanni hin margu, midhaan hin faca'u,'' jechuun qarqaarsi hawaasaaf taasifamu adda cituu akka hinqabne dhaaman. Hawaasni qarqara yaa'a bishaaniirra jiraatan ofeeggannoo akka godhaniifi loon bonni miidhe bokkaa jalaa dahoo wayii keessattis akka tursanii dandamachiisanis dhaaman. Forori roobi Waaq!


Waa'ee mana barumsaa qaro-dhabeeyyii Dambi Doollootti deebi'ee banamuuf jiruu hagam beekna?

Manni barumsaa qaro-dhabeeyyii Dambi Doolloo erga hundeeffamee jaarraa tokkoo fi waggaa shan booda bakka jalqaba itti bu'uureffametti akka deebi'ee ijaaramuuf dhagaan bu'uuraa kaa'ameera. Manni barumsaa kun yeroo jalqabaaf Itoophiyaa keessatti kan jalqabe ta'uu himan Yuuniversitii Rifti Vaalii damee Dambi Doollootti daarektara kan ta'aniifi waa'ee mana barumsichaarratti qorannoo gaggeessaa kan turan Barsiisaa Gadaa Dureessaa. Giddu-gala biyyaa, magaalaa Finfineerraa kiilomeetira 624 fagaatee magaalaa Dambi Doolloo keessatti kan argamu Yuniversitiin Dambi Doolloo hojii mana barumsaa kana deebisanii ijaaruu abbummaan fudhateera. Manni barumsaa kun uummata magaalaa Dambi Doolloo qofaaf osoo hin taane, uummata Godinaalee Wallaggaa afran keessa jiranii fi naannolee Gambeelaa fi Beenishaangul Gumuziif tajaajila kenna. Manni barumsaa qaro-dhabeeyyii kun bara 1917 magaalaa Dambi Doolloo Ganda 04, iddoo Dhanqaa jedhamutti mishinaroota Ameerikaan baname. Jila mishinarootaa barnoota, fayyaa fi amantii kiristaanaa babal'isuurratti hojjetan qabatanii Sudaan, magaalaa Naasir irraa karaa Gambeelaa magaalaa Dambi Doolloo kan galan Dr Aleksaandar Toomaas Laambee, nama yeroo jalqabaaf mana barumsaa kana gadi dhaabaniidha, akka barsiisaa Gadaa jedhanitti. Namoota mana barumsaa kanatti barachuun akkasumas mana barumsichaaf gumaacha godhan keessaa abbaan Pireezidantii duraanii Itoophiyaa Dr Nagaasoo Gidaadaa, Lubi Gidaadaa Soolan adda durummaan eeramu. ''Namoonni 30-40 ta'an mana barumsaa kanatti barataniiru, kan jedhan Obbo Gadaan, ''Manni barumsaa kun bara 1920 keessaa cufamee erga turee booda waggaa 26 booda bara 1946 deebi'ee banamee ture, ammoo bara 1956 deebi'ee cufame,'' jedhan. ''Ammas turtii waggaa tokkoo booda deebi'ee banamus rakkoo siyaasaa fi rakkoowwan hawaas-diinagdee yeroo sana turaniin deebi'ee yeroo xumuraaf cufame,'' jechuun bu'aa bayii manni barumsaa kun keessa darbe ibsan. Amma hundeeffamee jaarraa tokkoo fi waggaa shan booda walta'iinsa Yuuniversitii Dambi Doolloo fi hawaasa naannootiin deebi'ee banameera kan jedhan barsiisaa Gadaa, manni barumsichaas maqaa gameessa barnootaa beekamaa Obbo Taammiruu Nagarii jedhamaniin moggaafamuu himan. Hojiin Obbo Taammiruu lafatti akka hin badnee fi galatasaaniif jecha maqaasaaniin mana barumsaa kana moggaasuu kan himan barsiisaa kuni, waa'ee nama kanaa akkanaan ibsan. Obbo Taammiruu Nagarii magaalaa Dambi Doollootti dhalatanii guddatan, barnoota sadarkaa tokkoffaa mana barumsaa sadarkaa tokkoffaa Birhaanayesuus jedhamutti baratan. Mana barumsaa sadarkaa lammaffaa ammoo Betel Evangelical  Secondary School (BESS) erga baratanii booda Yuunivarsitii Finfinneetti barnoota Siyaasaa fi Hariiroo Idil-addunyaan baratan. Booda gara Awurooppaa imaluun Yuuniversitii Zaheegitti erga baratanii booda gara Ameerikaa imaluun barnoota Developmental Studies jedhamu baratan. Erga barnootasaanii xumuranii booda Sagantaa Gargaarsaa Ameerikaan biyyoota Afrikaaf gootu USAID Itoophiyaatti daarektara ta'uun hojjechuu eegalan. Bara 1984 wayita hongeen Itoophiyaa mudatetti yeroo kubbaaniyyaan Ameerikaa Philips jedhamu gargaarsa kennuuf gara Itoophiyaa dhufan Obbo Taammiruun Imbasii Ameerikaa keessa waan turaniif isaantu keessummeesse. Namoonni kunneen yeroo sanatti namoota karaarra jiraatan gargaaruu barbaadu turan, Obbo Taammiruun garuu dhimmi ijoon Itoophiyaaf ammatti barbaachisu barnoota, fayyaa, maayikiroofaayinaansii fi yaala beelladootaa (Veterinary) ta'uu isaan hubachiisan. Haaluma kanaan warri Doonaa Barbar jedhaman kun gara Dambi Doolloo imaluun yeroo jalqabaaf Hospitaala Dambi Doolloo daawwatan, waan arganittis hedduu gaddan. Kanarraa ka'uun isaanis mana barumsaa ijaaruu eegalan, yeroo jalqabaaf maqaa jaarmiyaa Glimmer of Hope jedhuun mana barumsaa jalqabaa Birhaanayasuus jedhamu ijaaran. Sagantaawwan barnootaa, fayyaa, maayikiroofaayinaansii, fayyaa beelladootaa (Veterinary) fi Koorniyaa (gender) irratti xiyyeeffachuun hojjechuu eegalan. Pirojektiin waggoota 20f qabatamee ture kun naannolee Amaaraa, Tigraay, Kibbaa fi Oromiyaa keessatti hojjetaa ture, Oromiyaa keessa waggoota afur qofaaf ture. Obbo Taammiruun dhaabbata Glimmer Of Hope kana hoogganaa turan. ''Nama haala kanaan saba keenya dukkana keessaa baasuuf ifaajaa ture kanaaf yaadannoo gochuudha, nutis fakkeenyasaa ta'uudhaaf jenneetu maqaasaaniin mana barumsaa kana moggaasne,'' jedhan barsiisaa Gadaa Dureessaa. Dhaabbati kun uummata kana tajaajiluutti mootummaan yeroo sana ture hin gammadne, akkanni dadhabu yookiin akkanni naannoo kanarraa ka'u gochaa ture jechuun himatu. Pirojektichis guutummaatti asirraa ka'ee gara kutaa kaaba biyyattii Tigraayitti jijjiirame, Obbo Taammiruunis daarektara ta'anii itti fufuuf fedhii dhaban. Boodas aangoo gadhiisan. Dhiibbaa irra tureen biyya dhalootasaanii Dambi Doollootti deebi'anii galan, waggaa lamaan darbe lubbuunsaanii addunyaa kanarraa dabarte. Ergasii quuqamtoonni dafqisaanii kun lafatti baduu hin qabu jechuun mana barumsaa kana eegalchiisuun maqaa isaaniin akka moogga'uuf tattaafachuu eegalan. ''Seenaan inni biyyasaaf gatii kaffaluu keessatti dabarse dhalootaaf barnoota akka ta'uufi galata nurraa qabu ibsuuf maqaasaan moggaasne,'' jedhan. Godinaalee oromiyaa keessaa godinni Qellam Wallaggaa, keessattuu magaalaan Dambi Doolloo beektota hedduu biyyaaf gumaachuun godinaalee maqaansaanii ka'an keessaati. Leeqaa Qellam namoota baratan biyyaaf akka gumaachuuf sababa ijoo kan ta'e ammoo dhufaatii warra mishinarootaati jedhan barsiisaa Gadaa Dureessaa. ''Beektotni hedduun asii ol deeman malee gubbaadhaa gadi hin dhufne. Kan bakka biraadhaa dhufee gumaacha godhe warra mishinarootaati. Bara isaan as dhufan tajaajila hawaasummaa fi amantii argachuuf eenyummaa ofiitu jijjiiramaa ture. ''Warri mishinarootaa garuu eenyummaa keenya osoo hin jijjiirin tajaajiluus tajaajilamuus akka dandeenyu ga'ee guddaa gumaachan.'' Wayita mishinaroonni kunneen biyya seenan uummanni dukkana keessa ture, abdii kutatee ture, tattaaffii mishinarootaa kana lafaa ka'ee hamilee guutuun simate, isaanis kanarraa ka'uun manneen barnootaa, tajaajila fayyaa fi kaan babal'isuu itti fufan jedhan. ''Haata'u malee, namoonni baratanii fi qaroowwan bakka kanaa ba'an sababa dhiibbaa siyaasaan deebi'anii sabasaanii tajaajiluu hin dandeenye.'' Manni barumsaa qaro-dhabeeyyii kun akka deebi'ee banamuuf qorannoo gochaa erga turanii booda, wiixinee pirojektichaa Yuuniversitii Dambi Doolloof kan dhiyeessan barsiisaa Gadaan, qoodi guddaan kan yuuniversitichaati jedhan. ''An wiixinee pirojektii kanaa haa qopheessuyyuu malee, kanneen hirmaannaa guddaa qaban jaarsoliin biyyaa, beektonni iddoo kanaa fi yuuniversitiin Dambi Doolloo ga'ee guddaa gumaachan.'' Pirezidantiin Yuuniversitii Dambi Doolloo Dr Lataa Tasfaayee akkuma qulqullina barnootaa fi hojii waa uumuu/kalaquurratti xiyyeeffannee hojjetaa jirru, barnootaa qaro-dhabeeyyii irrattis xiyyeeffannee hojjenna jedhan. Yuunivarsitiinsaanii hojii baruu fi barsiisuu mana barumsaa kanaa tumsuun waan danda'uun bira dhaabbachuufis waadaa galeera jedhan. Pireezdantiin Yuuniversitii Dambi Doolloo Dr Lataa Tasfaayee, yuuniversitiin isaanii dhalootaan afraffaa 4th Generation jalatti ramadamus hojiilee qorannoo hawaasa naannoo tajaajilan hedduutti cichee jira jedhan. Garuu giddu-gala biyyaarraa fagaachuunsaa dhiyeessii barnootaa salphaatti akka hin arganne waan godheef gama kanaan miidhameera jedhan. Yuuniversitichi rakkoo nageenyaa fi fageenyarratti argamuudhaan isa mudatu dandamatee yeroo ammaa hojii kalaqaa fi barattoota ga'oomsuu irratti fuulleffateera jedhan. ''Yuuniversitiin keenya hojii baruu fi barsiisuu muraasaa fooyyessuurra darbee hawaasa keessa galuun hojiilee bu'aa buusan hojjetaa jira. ''Maqaa abbaa Pirezidantiin duraanii Itoophiyaa Dr Nagaasoo, Obbo Gidaadaa Soolaniin mana barumsaa moodelii baneera. Kun barattoonni godaa qabanii barnoota qulqullina qabu akka argatanii fi dorgomaa ta'aa akka guddatan kan bu'uura kaa'uudha.'' Yuuniversitiin Dambi Doolloo gama fayyaa fi innooveeshinii/kalaqaan akkasumas barnoonni qaro-dhabeeyyii akka eegaluuf ga'eesaa gumaacheera jedhan. ''Hospitaalli Dambi Doolloo tajaajilasaa akka fooyyessuuf yuuniversitichi ofitti fudhateera. Ogeeyyii fi dhiyeessii barbaachisan hospitaalichaaf gumaachuun tajaajila hawaasaa fooyyessuurratti xiyyeeffateera. ''Akkasumas qorannoowwan qorataman gara hojiitti geeddaruun hojiiwwan kalaqaa hawaasa naannoo fayyadan hedduu hojjetaa jira.'' Yuuniversitichi dhiyeenya kana guyyaa kalaqaa jechuun kan kabajerratti hojiiwwan kalaqaa sagala kanneen akka diroonii tolfame, maashina lafee daaku dabalatee hojjetee agarsiisaaf dhiyeesseera. Rakkoo qulqullina barnootaa manneen barnootaa sadarkaa gadiirraa kaasee jiruuf fala ta'uuf yuunivarsitiin kun wiirtuu laaboraatoorii barnoota Saayinsii, Teeknooloojii, Injineriingii fi Herrega kan of keessaa qabu hundeessuun barattoonni akka dandeettiisaanii gabbifatan gochaa jiraachuu himan Dr Lataan. Erga hojii baruu fi barsiisuu eegalee waggaa shan yoo ta'u, marsaa lamaan barattoota 2000 ol eebbisiiseera. Barnoota idileen barattoota kuma 5000 ol kan keessummeessu yuunivarsitiin kun, kan barnoota dhuma torbeen baratan 3000 waliin barattoota 8000 caalan keessummeessa. Mana barumsaa qaro-dhabeeyyii Itoophiyaa keessatti kan jalqabaati jedhamu kana adda durummaan kan hoogganu Yuuniversitii Dambi Doollooti. Manni barumsaa kun Godinaalee fi naannolee ollaa hedduuf tajaajila kenna jedhan barsiisaa Gadaa Dureessaa. ''Manni barumsaa qaro-dhabeeyyii Itoophiyaa keessaa muraasa. Kan asii fi kan Sabbataatu oromiyaa keessa jira. Manni barumsaa cufamaa banamaa yoona ga'e kun kan jalqabaati. ''Godina Qeellam Wallaggaa keessa qaro-dhabeeyyii 981 jiraachuu adda baasne. Manni barumsaa kun godinaalee wallaggaa afran, fi naannolee ollaa Gambeelaa fi Beenishaangul Gumuziif tajaajila kenna.'' Manni barumsaa kun bu'aa bayii hedduu keessa darbe, erga isa dhumaaf cufamees tureera, kanarraa ka'uun meeshaalee barnootaa fi ragaalee isaa turan argachuun yeroo ammaa rakkisaadha. Barsiisaa Gadaan ragaalee walitti qabaa jiraachuu fi meeshaalee barnootaaf barbaachisanis qindeessaa akka jiran himan. Magaalaan Dambi Doolloo bakka rakkoo nageenyaa qabdu akkasumas moggaa biyyaarratti argamtu ta'uusheen mana barumsaa kana deebisanii hundeessuun qormaata ta'uu mala. Barsiisaa Gadaan garuu ''milkaa'inni dhugaan kan argamu haala mijataa keessatti osoo hin taane haala rakkisaa keessatti yoo hojjetaniidha,'' jedhan. Haala magaalaa Dambi Doolloo yeroo ammaa wayita ibsan, ''akki nuti itti jirruu fi akki namni biraan itti nu yaadu garagari. Nuti akkaataa argaa jirrutti ibsina. ''Dambi Doolloon biyya nagaa, biyya jaalalaa, biyya barnootaaf bakka laattu, biyya qaroominaa taatee jirti. Kan sabaa fi sablammootaa fi lammiilee biyya alaa hedduu haammattee jirtuudha,'' jedhan.


Qondaaltonni ABO mana hidhaatti dhukkubsatan yaala ga'aa dhabuun nu yaaddessa- Abukaatoo

Qondaalli Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) Obbo Battee Urgeessaa mana hidhaatti akkaan dhibamanii yaala ga'aa dhabuun akka isaan yaaddesse Abukaatoon isaanii Dr Tokkummaa Dhaabaa BBCtti himan. Hooggantoota dhaabichaa mana hidhaatti lagannaa nyaataan mormiisaanii dhageessifataa turan keessaa tokko kan ta'an Obbo Batteen, miidhaa nyaata dhabuun irraan ga'erratti dhibee tiruun qabamanii dararamaa jiru jedhan Dr Tokkummaan. ''Batteen dhukkuba hamaadhaan dararamaa jira. Waan lamaan akkanni dhibamee jirun quba qaba. Tokko sababa lagannaa nyaataa elektiroolaayitiin qaamasaa keessaa hir'achuun miidhameera, kanaaf ammoo ciisee yaalamuu qaba. Lammaffaan dhibee tiruun (Hepatitis) qabameera, isa kanaafis hospitaala Taklahayimaanot yookiin ammoo biyya alaa deemee ciisee yaalamuu qaba kan jedhu doktarri isaa hime,'' jedhan. Bakka inni itti hidhamee jiru Buraayyuutti bu'aan qorannoo fayyaa, akkanni ciisee yaalamuu qabu agarsiisu hanga dhufutti jedhanii yaala dhowwatan kan jedhan Dr Tokkummaan erga bu'aan dhufees hin yaalamne jedhan. ''Isaan kan hanga bu'aan qorannoo biyya alaatii dhufutti ilaalla jedhanii turan. Akkan quba qabutti bu'aan qorannoo kan dhufe Roobii darbe. Hanga Roobii darbeettis ta'e Roobii boodas garuu Batteen ciisee yaalamuudhaaf carraa hin arganne.'' Obbo Battee qofa osoo hin taane namoonni waliin hidhaa jiran kaanis dhibamanii jiru, isaanis yaala hin arganne jedhan. ''Warri kaanis sababuma lagannaa nyaataa kana miidhaan irra ga'eer, garuu  karaa ogeessa yaalee qoratamee waanti irra ga'ame hin jiru. Kennasaa Ayyaanaas akkasuma dhukkubsataa ture. Innis yaala ga'aa hin arganne.'' Namoonni kunneen dhimmisaanii mana murtiitti akka dhiyaatuu fi fala akka argataniif ifaajee guddaa gooneerra kan jedhan Dr Tokkummaan nama nu dhagahu dhabnee akkanumaan jirra jedhan. ''Nuti akka abukaatootti yeroo hedduu mana murti deemuudhaan namoonni kunneen akka mana murtiitti dhiyaatan iyyachaa turre. Hanga mana murti waliigalaa fi federaalaatti deemnee homaa fala dhabne, jarreen mana murtiitti dhiyaachuu hin dandeenye,'' jedhan. Inumaa kan Koloneel Gammachuufaa kun sababa isaan hidhamaniif namni dhiyaatee ibsu waan dhabameef galmeen cufame. Galmeesaanii jala kan jiran hunduu galmeen cufaadha jedhan Dr Tokkummaan. Jaarsummaadhaanis deemanii fala akka dhaban himan. ''Karaa mana murtiitiin fala argamsiisuun akka hin danda'amne waan hubanneef karaa jaarsummaa ammoo ijibbaanne. Jaarsoliis maatiisaaniis gaafannee karaa Kanaan tattaafachaa turre. Jaarsoliin mootummaa gaafatanii jarreen kun yaala ga'aa akka argataniif tattaafataa turan,'' jedhan. ''Nutis hordofaa turre, hanga kaleessaatti jaarsoliin kun akka hin milkoofne, Batteenis ciisee akka yaalamu gochuu hin dandeenye. Namoonni kaanis yaala akka argatan gochuu hin dandeenye.'' Dr Tokkummaan tajaajila wal'aansa fayyaa didamuu maamilootumasaaniirraa akka dhagahan himanii, ''Warri Buraayyuu nuti isin geessuuf rakkoo hin qabnu garuu qaama oliirraa geessaa jedhamnee hin ajajamne,'' jechuun akka maamilasaanniitti himan dubbatan. ''Hanga isaan geessaa jedhanii nu ajajanitti isin geessuu hin dandeenyu kan jedhu itti himan. Wayita mana yaalaa deemanii doktarri ciisanii haa yaalaman jedhummoo poolisiin 'lakki waraanni kana natti hin himne' jechuun dida, haala kana keessa jiru.'' ''Kana ammoo qaamni olaanaani beeka, doktarris jarri kun yaalamuu akka qaban, du'uu akka hin qabne akka itti hime nutis quba qabna,'' jedhan. Obbo Battee Urgeessaa namoota hidhaman gaafachuuf gara magaala Buraayyuu deemanii ALI gaafa 11/07/2013 konkolaachisaa isaanii waliin to'ataman. Obbo Batteen kanaan dura akka mana hidhaatii ba'aniif manni murtii mirga wabii eeguufis poolisiin gadhiisuu dide. Garee abukaatoo hooggantoota ABO kanneeniis keessa kan jiran Obbo Tuulii Baayyisaa akka jedhaniitti dubbii himaa dhaabichaa Battee Urgaassaa fi hoggansa paartichaa kan ta'an Gadaa Gabbisaa irratt  sirumaa himanni baname hin jiru, qorannoon yakkaa irratti gaggeeffamaa tures adda citeera. Kol. Gammachuu Ayyaanaa fi miseensa koree hoji-raawwachiiftuu ABO kan ta'an Obbo Abdii Raggaasaa mana murtii Olaanaa Feedareealaatti wayita dhiyaataniitti manni murtichaa bilisaan isaan gaggeessuullee, abbaan alangaa mana murtii waliigalaatti ol iyyannoo dhiyyeessuun akka gadi hin dhiifamne taasiseera jedhan. Obbo Tuuliin akka jedhaniitti, abbaan alangaa miseensa koree hojii raawwachiiftuu ABO kan ta'an Obbo Miikaa'eel Booran fi Kennasaa Ayaanaa irratti himannaan dhiyeessuu hinqabu jechuun galmeesaanii erga cufee waggaan darbuullee, garuu namoonni lamaanuu ammalleen hidhaa jiru. Hooggantoonni ABO qabiinsaa fi adeemsa haqaa karaa lagannaa nyaataa mormaa jiran Obbo Miikaa'el Booran, Kennasaa Ayyaanaa, Daawiti Abdataa, Lammii Beenyaa, Gadaa Gabbisaa fi Battee Urgeessaa fa'i..


Maanguddoon Oromoo tibbana boqotan Haji Hasan Gammadaa eenyu?

Wiixata halkan Sa'atii 10 irratti kan boqotan maanguddoon Oromoo Haji Hasan Gammadaa, sirni awwaalcha isaanii bakka namoonni bebbeekamoon argamanitti Kibxata darbe, Bitootessa 22, 2022, raawwate. Ijoolleesaan horatan keessaa afraffaarra kan jiran Obbo Kamaal Haji Hasan, uummanni hedduun Oromiyaa fi Itoophiyyaarra biyyoota akka Afrikaa Kibbaa, Sudaan, Jamaayikaa, Somaaliyaa fi kaan irraa sirna awwaalchaa isaanii irratti argamuun kabajaa fi jaalala qabuuf ibseera jedhan. Akkasaan jedhanitti abbaan isaanii Haji Hasan erga dhukkubsachuu eegalanii waggaa torba kan caalu yoo ta'u, dhiyeenya kana dhibee onnee fi sombaa itti hammaateen akkasumas umriin isaaniis waan jaaree jiruuf irraa hafuu dadhabanii gara fuula rabbii deeman. Haji Hasan ijoollummaadhuma isaaniin jaalala abbaa qabu kan jedhan ilmisaanii kun, erga of baraniis barnoota amantii Islaamaa fi qabsoo Oromootti guddatan jechuun jiruu ijoollummaasaanii ibsan. Obbo Kamaal bara abbaansaanii Haji Hasan itti dhalatan sirriitti beekuu baatanis, wayita lubbuun jiranitti garuu umuriin isaanii waggaa 130 akka ta'e natti himaniiru jedhan. ''Yeroosaan jiran gaafannaan 130 naan jedhan. Umriinsaaniis waan deemeef tarii dogoggoruu danda'u jedhee, bara Lij Iyyaasuun mootii ta'e waggaa meeqa taatu jedheen gaafadhe. Jabbilee tiksaan ture naan jedhan. Haala kanaan bara sana nama waggaa 12-14 ta'u.'' Haji Hasan Godina Arsii Lixaa Aanaa Shaallaa Ganda Baddanaa Roobiitti dhalatanis imala qabsoo fi barnootaan walqabatee garuu bakkeewwan garaagaraa jiraataniiru. Barnoota amantii Islaamaa Jimmaa, Baalee, Walloo, Harargeetti baratan. Booda ammoo barnoota dabalataaf bara 1954 gara Sa'uudii Arabiyaa imaluun Makkaa fi Madiinaatti waggaa torba baratan,'' jedhan Obbo Kamaal. Bara 1963 wayita biyyatti deebi'anis kitaaba amantii heddumminaan qabatanii deebi'uun hawaasa barsiisuu eegalan kan jedhan Obbo Kamaal waggoota jaatamaaf barsiisaniiru jedhan. Garuu amantii barsiisuu qofa osoo hin taane mirga sabaallee akka kabajamuuf qabsoo Oromoo cimsuu eegalan dubbatu Obbo Kamaal. ''Ani of beekee jennaan qabsooma keessattin isaan arge.  Duree amantii ta'uun hawaasa keessatti waan beekamaniif wayita isaan alaa deebi'an ganda yeroo sana Hayiqoochinnaa Buttaajiraa jedhamuun waamamutti bulchaa godhatee hawaasi filate. Achirraa gara aanaatti, booda ammoo gara 'Awuraajjaatti' guddatan. Achumarraa qabsoo sabaa itti fufan.'' Bulchiinsa bara sana tureen wayita cunqursaan itti hammaatu baqatanii bara 1969 keessa Somaaliyaa seenan jedhan. ''Bara sana keessa qabsoon Oromoo akkaan finiinaa ture. Gama Baaleen Waaqoo Guutuu, Haji Adam Saadoo, Aliyyii Cirrii fi kaan qabsoo hidhannootti turan. Haji Hasan ammoo Somaaleerraa namoota kunneen quunnamuun of faana hiriirsanii hanga ji'a sadii leenjisanii qabsootti seenan,'' jechuun waan abbaasaaniirraa dhagahan himan. Achitti Haji Adam Saadoofaa waliin waa'ee Waldaa Maccaa-Tuulamaallee dubbataa akka turan kan himan Obbo Kamaal, ''Haji Hasan garuu xiyyeeffannaan isaanii qawwee qabatanii loluu ture malee waa'ee jaarmiyaa hagas mara hin liqimfamuuf ture,'' jedhan. Wayita bosona galanii waraana Dargiin lolaa turanitti ilmaa fi obboleessa isaanii dabalatee namoonni irraa dhumuu kan himan ilmi Haji Hasan kun, isaanis dhukkubsatanii wayita humna dhaban bara 1971 biyyatti deebi'an jedhan. Abbaansaanii Haji Hasan bara bulchiinsa Hayilasillaasee irraa kaasee sababa amantii fi ilaalcha Oromummaa isaaniif hidhamaa fi dararamaa akka turan kan himan Obbo Kamaal, "bara mootummaa Wayyaanee ammoo yeroo kamuu caalaa dararamaa turan" jechuun himan. ''Akkuma wayyaaneen biyya seeneen Gumii Adda Bilisummaa Oromoo Finfinnee, Gullalleetti gaggeeffamerratti qondaaltonni yeroo sana turan Obbo Leencoo Lataa, Nadhii Gammadaafaa akka manguddoo biyyaatti akka hirmaatan affeeranii turan. Taatee sanarraa eegalee dararaan mootummaa wayyaanee itti hammaate,'' jedhan. ''Haji Hasan murtee kora sanarratti darbe fudhatanii bakka dhaloota isaaniitti deebi'uun qabsoo hidhannootti seenan. Gaaratti nu galchanii nu leenjisaa turan. Isaan waliin bara 1984-1988 gaara turre, '' jechuun ofiifillee waliin akka turan himu. Ergasiillee hanga lubbuunsaanii dabartutti namoota Oromoo gameeyyii hedduu waliin mari'ataa fi gorsaa akka turan himan Obbo kamaal. ''Isaan amantii fi Oromummaa harkaa qabu. Kaan amantiif, kaan ammoo Oromummaaf bira dhufa. Nuti waliiyyuu hin beeknu. Namoota hedduu waliin dhoksaan mari'atu,'' jedhan. Haji Hasan dhaloota ammaa kanallee waa'ee barumsaa fi tokkummaarratti cimuu akka qaban irra deddeebiin gorsaa akka turan himan. Haji Hasan ijoollee 11 kan horatan yoo ta'u, garuu ijoollee nama biraallee akkuma ijoolleesaaniitti ofitti qabanii barsiisaa nama guddisan hedduu qabu jedhan ilmisaanii Obbo Kamaal.


Waa'ee Dirree Sheek Huseen (Anaajinaa) wantoota beekuu qabdan torba

Magaalaa Finfinnee irraa kiilomeetira 620, magaalaa Godina Baalee, Roobee irraa ammoo kiilomeetira 180 fagaatee Aanaa Gololchaa keessatti argama - wiirtuun barsiisa amantii Islaamaa Dirree Sheek Huseen. Dirreen hiikaan isaa lafa diriiraa ta'us Dirreen Sheek Huseen garuu hiika sanarraan adda ta'e qaba. Oromticha dura as jiraataa turetu maqaan Dirree jedhama jedhan maanguddoo garasii gaafanne. Haalli ijaarsaa Masjiidotaa fi gamoowwan Dirree kanaa addunyaa teeknooloojii dura ogummaan ijaarsaa ganamaa naannoo kana akka ture ragaa baha. Dirree kanatti duudhaan walgargaarsaa kan baratamedha, namoonni miiliyoonaan lakkaa'aman ayyaana waggaa achitti kabajamurratti wayita walga'an rakkataa gargaaruu fi biyyaaf nageenya kadhachuudhaan dabarsu. Waa'ee hambaa durii qusatamee har'a ga'ee, UNESCO jala akka galuuf abdatamaa jiruu kanaa maanguddoo fulaa kana harkaa qabanirraa iyyaafanneerra. Haji Abdulnaasir Ahmad maatii warra Dirree Sheek Huseen keessatti barsiisaa fi duudhaa bakka kanaa eeganii dhalootatti dabarsaa turan keessaati. Yeroo ammaa itti gaafatamaa oddoola hambaa kanaa ta'uun tajaajilaa jiru. Haji Abdulnaasir akka jedhanitti, Sheekanaa Huseen Sheek Ibraahim Bin Malkaa jedhamu, abbaansaanii Dirree kana jiraachaa akka turaniifi gara Baha biyyaarraa as dhufuus himan. ''Abbaansaanii as turan, isaanis iddoo kana bakka Dirree jedhamtutti dhalatanii guddatan, asumatti diinii baratanii boodarra barsiisuurratti gadi dhaabbatan.'' Haji Abdulnaasir akka nutti himanitti haala namoota hedduu dinquun ganna hedduu jiraatanii dabran - ganna 280. ''Umriisaanii waggaa 280 keessaa waggaa 70 Dirree Sheek Huseenitti dabarsan, waggaa 50 Godina Arsii bakka Godina Harargeetti dhiyaatu Sakiinaa bakka jedhamu turan. Waggaa 160 ammoo biyya addunyaa garaagaraarra naanna'anii barsiisaa turan.'' Biyyoota alaa keessaa biyya Siiriyaa, Masrii fi Jarmanii qubatanii taa'aa turuu maanguddootarraa akka odeeffatanis himan. ''Dirree Sheek Huseenii fi Sakiinaatti akkasumas bakka marattuu wayita barsiisaa turan dhala namaa namummaa isaa qofaan kabajaa turan. Amantii isaanii olkaasanii kaan tuffataa hin turre,'' jedhu Haji Abdulnaasir. Uummata Oromoo waaqeffataa yeroosaanii as ture gara amantii Islaamaatti waamuun barsiisuun cinatti Oromoon tokkoomee akka mataa walitti qabatus gochaa turan jedhan. ''Fakkeenyaaf Dirree maqaan jedhu nama Oromoo beekamaa bakka kana turedha, isaanis wayita barsiisummaaf asirratti qubatan maqaan nama kanaa dagatamee akka hin hafneef jecha bakka kana maqaa kanaan moggaasan. Maqaasaanii booda aansuun Dirree Sheek Huseen jedhanii moggaasan,'' jechuun seenaan Dirree Sheek Huseen achirraa ka'uu himan. Amantaa wayita barsiisan uummata Oromoo afaan biraa hin dhaalchifne, afaanuma Oromootiin barsiisuu eegalan kan jedhan Haji Naasir, ''Afaan kun akka babal'atee guddatu tattaafataa turan,'' jedhu. ''Oromiyaa keessaa dacheen isaan irra qubatanii barsiisaa turan hundi Afaan Oromoo dubbatti, uummatichi eenyummaasaa qabatee amantii Islaamaa akka hordofu gochaa turan.'' Sheek Huseen Afaanota 66n namoota 6667 caalan barsiisaa masjiidota Baallaa fi Zurxum jedhamanitti barsiisaa akka turan odeeffachuu himan Haji Abdulnaasir. Yeroo sana uummanni Baalee barattootaa fi hawaasa Dirree Sheek Huseeniif waggaatti yeroo lama galaa fidaa ture. Kan yeroo ammaa muuda jedhamee, namoonni gumaata fidanii kabajan haala yeroo sana galaan itti kennamaa turerraa kan dhufeedha jedhu Haji Naasir. Kana malees Sheek Huseen teeknooloojii ijaarsa manneenii fi akkaataa kunuunsa naannoo akkasumas ammoo akkaataa uummanni itti bishaan kuufachuu qabu barsiisaa turan jedhan. ''Haroo Lukkuu Dirree keessa jiruu fi daangaan gaara Dadalaa irratti isaan hidhan uummata hedduuf barnoota bu'uuraa ta'e. Uummanni Oromiyaa guutuurraa bakka kana dhufu barnoota kana kudhaammatee gala.'' Sheek Huseen yeroo ulee bal'oo qabataa turan, akka yeroo ammaa karaan mijataa waan hin turreef, wayita bosona keessa deeman baallaa sanaan qoree fi waan kaan ofirraa qabaa turan. Karaa qara qabuun lafatti waraananii bal'oo lamaanirratti quluu salaataa (meeshaa ittiin dhiqatan) irratti fannifachuufis itti fayyadamaa turan. Bara Sheek Huseen jiranitti nama isaan biratti diinii baratee eebbifamee ba'eef akka ragaa barumsaatti ulee bal'oo kanatu kennamaaf. Namni ulee sana harkaa qabu nama Sheek Huseen biraa eebbifamee ba'u ta'uunsaa waan beekamuuf ni kabajama, uummannillee iddoo boqonnaa mijeesseefii barnoota irraa fudhata. Yeroo ammaa garuu akkaataan namni ulee kanatti itti fayyadamuu fi hiiki kennamuuf kan ganamaan adda jedhan Haji Abdulnaasir. ''Ergasii akkaataa qabannaa fi baay'inasaa irrattillee namoota jijjiiran. Akkasumas abbaadhumti fedhe qabachuu eegale, namuu dirree dhufnaan qabateenii deema. Yeroo ammaa nama dirree dhaqe ta'uu ibsuuf qofa fayyadaa jira.'' Waa'een Dirree Sheek Huseen wayita dubbatamu, masjiidotaa fi gamoowwan adda baasanii ilaaluu barbaachisa jedhu Haji Abdulnaasir. Gamoon amma mooraan itti ijaaramee halluu adiin dibamee mul'atu waggaa 370 kan lakkoofsisee fi bakka dhaloota isaanii fi bakka qabirii isaaniirratti ijaarame jedhan. Masjiidonni lamaa fi haroon lukkuu garuu waggaa 990 dura ijaaramuu himan. ''Masjiidni tokko masjiida Baallaa jedhama, utubaa 40 qaba, bakka gamoon Sheek Huseen jirurraa kiilomeetira sagal irratti argama. Kuun ammoo gamoo Sheek Huseenii gaditti kan argamu Masjiida Sheek Huseen kan jedhamu - umrii waggaa 990 caalu qaba.'' Gamoo/qubbaa Sheek Huseen kan halluu adii dibamee mul'atu kan ijaarsisan nama Sheek Mohaammad Tilmaa Tilmoo jedhaman, nama dirree kanarra qubatanii barsiisaa turanidha. Gosa Oromoo Jiddaa kan ta'an Sheek Mohammad Tilmaa Tilmoo nama ogummaa ijaarsaa qabu Adduus nama jedhamu akka hojjechiisan himu Haji Abdulnaasir. Uummanni Baalees nama kana waan qabuun gargaaruun masjiida umrii dheeraa lakkoofsise kana osoo sibiilaa fi simintoo hin fayyadamin ijaaran jedhan. ''Masjiidni dhagaa, dhoqqee fi muka hindheessa jedhamurraa ijaarame, hindheessi gaara Kubbaayyoo fi Dadalaa irraa murama. Gamoon/Qubbaan ammoo dhagaa hin ulfaanne kan Aash/Nooraa jennee waamnurraa ijaarame, feerroo fi simintoo homaatuu itti hin galle.'' Qalama adii gamoon kun itti bareedus achumatti akka qopheessan himan Haji Abdulnaasir. ''Muka doddotii fi dhagaa aash/nooraa jedhamu laga Aynaagee keessaa guurree boolla keessatti gubuudhaan qalama adii qulqulluu qopheessina. Waggaatti yeroo lama qalama dibuun haaressina. Gamoo guddaan cinaa gamoo Sheek Huseen jiru kan biraan ammoo gamoo Abdulqaadir Jeeylaanii jedhama. ''Abdulqaadir Jeeylaanii nama biyya Iraaq, Baagdaad, yeroo meeshaan walquunnamtii tokkollee hin jirretti rabbiin walitti fidee addana Sheek Huseen bira dhufanii oolanii bulanii deeman,'' jedhan Haji Abdulnaasir. ''Bakka isaan yeroo sana boqotan yaadachuuf jecha gamoon kun ijaarameef, isaan asis hin jiraanne, asittis hin duune.'' Masjiidota umrii waggaa 900 ol qaban lamaan malee masjiidonni mooraa gamoon/qubbaan Sheek Huseen keessatti argamu keessa jiran 13 ol ta'u, kunneen umriinsaanii waggaa 370 fi isaa gadidha. Har'allee masjiidonni kunneen tajaajila kennaa jiru. Barumsi amantii Islaamaas kennamaa jira. Mooraa kana haaressinee hambaa kana addunyaatti beeksisuuf abdii qabna,'' jedhan. Dirree Sheek Huseenitti waggaatti ayyaanota lamatu kabajamu - Zaaraa fi Arafaa Akka Haji Abdulnaasir jedhanitti Zaaraa Galgala Goobanaa kan jedhamu gaafa Sheek Huseen dhalatan fi gaafa isaan addunyaa kanarraa darban kan itti yaadatamuudha. Guyyaan kun kadhannaa/du'aayii fi namoota harka qalleeyyii hirphuudhaan kabajama, baaroodhaan Sheek Huseeniin amaanfatuu/leellisuudhaan sirni miidhaffama jedhan. ''Sheek Huseen gara amantiitti nama waamaa turuu, miskiina/rakkataa gargaaruu fi jaalala barsiisaa turuunsaanii baaroodhaan faarfama.'' Ayyaanni asitti ayyaaneffatamu inni lammataa Arafaa/Iid al-Adhaa jedhama, guyyaa Arafaa namuu horii fidee asitti uduuhiyyaa/horii qalee miskiina nyaachisa. Ayyaana kanarratti hordoftoota amantii Islaamaa namoota hanga miiliyoona tokko ta'antu hirmaataa turan jedhu Haji Naasir. ''Bakka namni miiliyoonaan walga'ee salaatuudha dirreen kun. Uummanni amantii biraallee heddumminaan ni dhufu, dhaamsa darbu dhaggeeffatanii ayyaana hirmaatanii deebi'u.'' Ayyaanaaf waggaatti yeroo lama walga'uun kun bu'uurri isaa kan dur uummanni barattootaa fi barsiisota Dirree Sheek Huseeniif waggaatti yeroo lama galaa geessaa tureedha. Muuda kan jedhu gumaata bara durii uummanni Baalee barattootaa fi hawaasa Dirree Sheek Huseeniif geessaa ture irraa kan dhufeedha. Bara tokko galaa geessuun adda citee waan tureef, ergasii namoonni waan harkaa qaban gumaachuun 'muuda' jechuunii eegalan jedhan Haji Abdulnaasir. Garuu namoonni muraasni ergaa ganamaa kana jijjiiruun muuda jedhanii akka waan Sheek Huseen waaqessuutti kanneen fudhatan dogoggora jedhan. ''Sheek Huseen nama Islaamummaa barsiisaa turaniidha, Rabbiin Raahmata akka godhuuf kadhatu.'' ''Bakka amantiin Islaamummaa itti bu'eeraffame maqaa balleessuuf jecha namoonni akka waan Sheek Huseenitti amanamuu fakkeessan dubbatan dogoggora. Dirreen Sheek Huseen bakka Rabbii tokkicha qofa itti amananiidha malee bakka gamoof yookiin namaaf sagadan miti,'' jedhu Haji Abdulnaasir. Bakka kanatti namoonni akkaataa barsiisaa fi naamusa Islaamummaan ala gochaawwan garaagaraa raawwatan jiru, kanneen dhagaatti dhiiga diban fi gamoo dhadhaa diban jiru. Isaan kunneen akkuma amantii kamii fi bakka kamuu jiran asillee muraasni jiru. Irraa waldhorkaadhumatu jiraanna. Garuu namoonni kunneen guutummaatti Dirree Sheek Huseen ni ibsu jechuun dogoggora.'' Namoonni wayita gara Dirree Sheek Huseen deeman waa lama fudhatanii galu-Bishaan Haroo Lukkuu fi Jawaara. ''Bishaan Haroo Lukkuu uffataan hin miiccani, hojii mana keessaafis hin fayyadaman-dhuguu qofaaf. Sheek Huseen wayita jiran 'Yaa rabbi bishaan kana uummata kiyyaaf dawaa naaf godhi' jedhanii kadhatan. Isaantu qotee bu'uurses,'' jechuun waa'ee Haroo Lukkuu ibsu Haji Abdulnaasir. Jawaarri ammoo namoonni dachee kana wayita dhufan erga kadhatanii booda biyyee dachee kanaa kan dibataniidha. ''Yaa Rabbii abbaa dachee wiirtuu amantii Islaamaa kanaa taate, dachee kana dawaa nuuf godhi jedhanii kadhatanii dibatu'' Biyyeedhuma dachee kanaa kan namoonni as dhufan fudhatanii ittiin galaniidha malee hiikaa biraa hin qabu jedhan Haji Abdulnaasir. Baaroon haalaa fi amala Sheek Huseen ibsuurraa kan eegalame yoo ta'u ergaan isaas Sheek Huseeniin akka galaanaa yookiin baharaatti ibsuudha jedhan Haji Abdulnaasir. ''Jaalalloon isaanii maqaa isaanii dhahuudhaan beekumsa diinii isaan gumaachanii fi jaalalaa fi arjummaasaanii faarsu,'' jedhan. ''Namoonni Baahroo hojjetan kunneen waa tokkollee barreeffatanii hin dhufan, sammuudhuma isaanii keessaa jedhu, kun mataansaa beekumsa as qofatti argamuudha.'' Sarmadee kan jedhamu warra dibbee dhahee sirbuudha, kun bara Sheek Huseen lubbuun jiranirraa kaasee asitti waan beekamu hin turre jedhu Haji Abdulnaasir. ''Namootumatu yeroo keessa fidan, bara mootummaa [TPLF] keessa namoota muraasaan eegalamte.'' Sarmadee kana wayita hojjetan warri dhiirotaa toora tokkoon dubartoonni ammoo toora tokkoon dhaabbachuun dibbee fi harka rukutaa sagalee walqixxeeffatanii jedhu. ''Sarmadeen kan warra Soofumar biratti beekamtuudha malee asitti kan beekamu baaroodha.'' Yeroo ammaa Baaroon aartii keessa galee bifa ammayyaawaan meeshaa muuziqaan dabaalamee hojjetamuusaatti akka hin gammanne dubbatan Haji Abdulnaasir. ''Baaroon aartii keessa seenee beekamuu osooma jaallannuu garuu waan jibbinummoo qabna. Karaa Shari'aa Islaamaa hin eegneen hojjetama, ammoo baaroo dhalaan jechuun dhorkaadha.'' Baaroo sheeka amantaa Islaamaa ittiin faarsuuf eegalame kana bifa sirbaatti geeddaruunillee ergaa baaroo balleessuudha jedhan. ''Baaroon meeshaa muuziqaan dabaalamuudhuma hin qabne, warra sirba baasanis osoo nu gaafatanii wayya. Osooma nuti hin beekne muuziqaa hojjetanii maxxansu,'' jechuunis komatu. Baaroon seenaa Sheek Huseen isa sirrii leellisuu fi ga'ee isaan diinii Islaamaa keessatti ba'aa turan kan yaadachiisu akkasumas waa'ee ollaa kanaa seenaasaa kaasee kan barumsa dabarsu ta'uu qabdi jedhan. ''Ni ammayyeessina jedhanii ergaasaa aleessuun dogoggora seenaa ta'a nu biratti.'' Erga Sheek Huseen addunyaa kanarraa du'aan boqotanii booda imaamonni/dura buutonni torban itti aanuun barsiisaa turan. Ergasii booda ammoo Sheek Mohaammad Tilmaa Tilmoo namni jedhaman bakka kanatti barsiisaa turan. Namni kun isaaniif abbaa torbaffaa ta'uu kan himan Haji Abdulnaasir, imaamonni Sheek Mohaammad Tilmaa Tilmootti aanuun bulchaa turan Haji Abdullaahii Turee, Imaamushaafi'ii, Imaam Abdulqaadir, Imaam Mohaammad Sayyid, Imaam Mahmuud hamma dhufee guyyaa har'aan ba'utti barumsi madrasaa adda citee hin beeku jedhan. ''Yeroo keenya kana keessattis beektota amantii Islaamaa kanneen akka Ustaaz Muhassin, fi Ustaaz Abdulbaasix nama jedhamantu barsiisaa jiru.'' Haala bulchiinsaa abbaarraa ilmatti darbu kun bara bulchiinsa Dargii keessa haalaan erga gufatee booda haga ammaatti daddaaqamaa jira jedhan. Garuu namoonni Dirree kana qubatanii hambaa kana eegan guyyuu dirqamasaanii ba'aa jiru jedhan Haji Abdulnaasir. ''Maatiin kunneen maatii Sheek Mohammad Sheek Abbaas- Saakina Anaajinaa jedhama. Saakina Anaajinaa yookiin Dargaan nama as qubatee asirraa hin sochoone, asuma taa'ee hambaa kana eegu jechuudha.'' Hanga Dirreen Sheek Huseen asitti hundeeffame kan eegee kunuunsee asiin ga'e isaani. ''Baalee keessaa gamoon akkasii hedduutu diigame, kun garuu sababa dargaa eegamee har'a ga'e,'' jechuun ga'ee dargaan ba'ataa jiru ibsan. Hawaasi as qubatee hambaa kana eegu mindaa tokkollee hin qaban, kan jiraachisu uummata Baaleeti. Uummanni kun amantaa fi jaalala bakka kanaaf qabuuf jecha rakkoo dhufaa darbaa dandamatee asitti cichee hafe. ''Fakkeenyaaf bara waraana Somaaliyaa-jarri xiyyaaraan bakka kana haleelte uummanni kun baqatee hin godaanne, bara 1977(ALI) wayita beelli biyyattii mudates asirraa hin baqanne,'' jedhan Haji Abdulnaasir. Ammammoo mootummaanillee xiyyeeffannaa kennaa waan jiruuf rakkoon hamtuudha jedhamu hin jiru jedhan. ''Daandiin aslpaaltii fi soolaarii nuuf galchaa jiru, kun uummata kanaaf hamilee ta'eera. Hambaa kana kunuunsuun hambaa addunyaa gochuuf kutanneerra. Bakki fageenyaa fi roobni dhibuu akkasumas bishaan dhabuun garuu guddoo nu miidhaa jira.''


Abbootiin Gadaa Karrayyuu humnoota mootummaan 'murtii seeraa malee ajjeefaman' - KMNI

Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa qorannoosaa jalqabaa dhimma ajjeechaa jila abbaa Gadaa Karrayyuurratti baaseen, Abbaa Gadaa Karrayyuu dabalatee namoonni 14 humnoota mootummaan ajjeefaman jedhe. Qaamoleen bulchiinsaa fi nageenyaa yaa'a Gadaa Karrayyuurratti ajjeechaa raawwatan yakkisaanii qixa sirrii ta'een qoratamee seeraan gaafatamuu qabu jedhe. Maatiin namoonni jalaa du'anii fi kanneen qaama miidhaman beenyaa isaaniif malu argachuu qabus jedheera. Mootummaan Naannoo Oromiyaa amma dura ajjeechaa kana kan raawwate hidhattoota 'Shanee' ta'uu himee ture. Haata'u malee qondaalli olaanaa fi miseensi paarlaamaa ajjeechaan kun qaamolee mootummaan raawwatuu saaxilan. Komiishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa A.L.I Sadaasa 22, 2014 Godina Shawaa Bahaa Aanaa Fantaalleetti bakka Gadaan Michillee Karrayyuu qubatee jirutti haleellaa irra ga'een namoonni hedduun du'uu fi kaan madaa'uu eeruu isa ga'erraa ka'uun qorannoo gaggeessuu akka eegale hime. Komishiniin kun Muddee 7-12, 2014 bakka haleellaan itti mudatetti argamuun miidhamtoota, kanneen ijaan argan fi maatii warra ajjeefamanii gaafachuun qorannoo gaggeessuu hime. Sadaasa 21, 2014 qaamoleen nageenyaa gandootaa Aanaa Fantaallee daawwatanii osoo gara Finfinnee deebi'anii jiranii, bakka Haroo Qarsaa jedhamutti guyyaa keessaa sa'atii 8:00 irratti, qaamolee hidhatan kan eenyummaansaanii hin beekamneen haleelamuu adda baasuu ibse komishiniin kun. Haleellaa kanaan miseensonni poolisii 11 du'uu fi 17 kan caalan ammoo madaa'uu kan ibse komishiniin kun, dhumaatiin yaa'a Gadaa Karrayyuu kana hordofee mudate jedhe. Sadaasa 22, 2014 qaamoleen nageenyaa madda rakkoo mudatee sakatta'uuf gara Karrayyuutti deebi'anii, guyyaa keessaa sa'atii 6:00 irratti  bakka yaa'i gadaa Michillee qubatee jiru-ganda Xuuxxittii, iddoo addaa Deeddittii jedhamtu ga'uun warra gadaa keessaa namoota 39 to'achuu, kanneen ijaan argan irraa iyyaafachuu ibse. Komishiniin kun ibsa Amajjii 25, 2014 baase keessatti miseensota gadaa gara bosona Cabbii Aanolee geeffaman keessaa 14 rasaasaan akka ajjeefaman ibsee ture. Namoonni ajjeefaman-Abbaa Gadaa Kadir Hawaas, Boruu Fantaallee, Fantaallee Boruu, Qumbii Gurraachaa(Qaalluu), Bulaa Fantaallee, Roobaa Hawaas, Boruu Godaanaa, Jiloo Daadi'oo, Bulgaa Boora'uu, Jiloo Diidoo fi Boruu Jiloo kanneen jedhaman dabalatee walumaagalatti namoota 14 ta'uu ibse. Namoonni kunneen lafarra akka ciisan erga dirqisiifamanii booda, rasaasaan ajjeefamuu fi namoonni lama ammoo fiiganii akka jalaa miliqan kanneen ijaan argan irraa odeeffachuu ibse komishinichi. Poolisoonni erga namoota ajjeesanii booda reenfa waan dhowwataniif, bakkeetti kaan dhowee, kaan ammoo bineensi nyaachuu kanneen boodarra reenfa namootaa kaasanii awwaalan irraa dhagahuus himeera. Namoonni kunneen garaan gombifamanii mataa fi duubaan rasaasaan rukutamuu mallattoon akka agarsiisus ibseera komishiniin kun. Yaa'a gadaa keessaa namoota 39 qaamoleen nageenyaa mootummaa guyyaa sana qaban keessaa 23 achi buuteensaanii dhabamee erga turee torbee lama booda reenfi miseensa gadaa Jiloo Boorayyuu jedhamanii maatiidhaaf kenname. Reenfa kan kenne poolisoota mooraa humna addaa naannoo Oromiyaa magaalaa Mojoo yoo ta'an, qaamni nama kanaa akkaan tumamee, mataan baqaqee akka ajjeefame maatiirraa dhagahuu ibse komishiniin kun. Miseensonni gadaa Karrayyuu kaan ammoo torbeewwan muraasa booda mana hidhaatii gadi dhiifaman, akka komishiniin kun jedhutti. Komishiniin Mirgoota Namoomaa itoophiyaa miseensonni gadaa Karrayyuu 14 bakka humnoonni nageenyaa fi bulchitoonni naannawa sanaa jiranitti seeraan ala haala suukanneessaan poolisootaan ajjeefamuu ragaa amansiisaa qabaachuu ibseera. Miseensota humnaan ugguramanii harka poolisootaa turan keessaa namni tokko osoo mooraa humna addaa Oromiyaa magaalaa Mojootti to'annoo jala jiruu haala suukanneessaa fi karaa seeraan ala ta'een ajjeefamuus ragaa amansiisaa qabaachuu hime. Komishinarri Komishinichaa Daani'eel Baqqale(PhD) qaamoleen yaa'a gadaa Karrayyuurratti ajjeechaa raawwatan, akkasumas kanneen miseensota poolisii irratti ajjeechaa raawwatan seeraan akka gaafatamaniif qorannoon yakkaa qixa sirrii ta'ee fi hatattamaan gaggeeffamuu akka qabu dhaamaniiru.


Nageenya Oromiyaa, Itoophiyaa: Sababoota ijoo shan rakkoo nageenyaa Wallaggaa hammeessan

Lixni Oromiyaa waggoota muraasa darbaniif dirree lolaa fi hokkoraa ta'ee lammiilee rakkoo hamaaf akkuma saaxileetti itti fufeera. Rakkoon akka lola Kaaba biyyattiitti xiyyeeffannoo addunyaa hin arganne kuni taatee kana dura Wallaggatti hin beekamne keessummeessuu itti fufeera. Ajjeechaa jumlaa, saamichi, haleellaa, buqqaatiifi badiin raawwatamaa jiru Wallagga biyya bunaa, magariisa ta'ee fi hawaasa barate horateef dirree waraanaas ta'u agarsiiseera. Rakkoon gama Kibba Oromiyaas jiraatu sababoota adda addaan rakkoon gama Lixaa wal xaxaa fi qooda fudhattoota garagaraa kan hirmaachisedha. Waggaa darbe qofa ajjeechaan bakka tokkotti dhibbaan lakkaa'aman, suukaneessaa ta'aniifi kana dura hin baramne raawwatan yoo Benishaangul ta'e malee bakkee biraa biyyattiitti hin mudanne. Haleellaan bifa jijjiirrate raawwachaa jiru jiraattotaaf waan kana dura hin baramnedha. Saboota waggootaaf walkeessa jiraataniis ija shakkiin akka wal ilaalan taasiseera. Lola Tigraay dura rakkoon eegale ammallee furmaata hin argatiin jira. Rakkoo gama Lixa Itoophiyaa kana maaltu hammeesse? Sababoonni ijoo shanan adda baafne kunooti. Qonnaan bulaa Jamaal Ali [maqaa dhokfame], abbaa ijoollee lamaa, haleellaa Kiiramuutti Hagayya 2013  raawwatee lammiilee 100 ol galaafate keessaa lubbuun hafani. Yeroo ammaa baqachuun Naannoo Amaaraatti deebi'aniiru. Wallaggatti dhalatanii guddatuu kan himan qonnaan bulaan kuni rakkoon ijoo hidhattoota ta'u himatu. ''Kan kana hunda hojjetu Shaneedha. ABO Shaneetu rakkoo kana fide malee nuti walfuunee, walitti firoomne waliin jiraanna mitimoo?'' jechuun BBC'tti himan. Dargaggoon kuni ajjeechaa suukaneessaa arguufi namoonni sabaan foo'amanii ajjeechaa irratti raawwatuu ragaa isaanii BBC'tti himan. Ajjeechaa kana booda garuu haaloo ba'iinsiis ture. Waraanni Bilisummaa Oromoo (WBO) kan seerri Itoophiyaa 'ABO - Shanee/Shanee' jedhee waamu MM Abiy Ahimad aangotti dhufuun dura gama moggaa Lixa Oromiyaatti socho'aa ture. Gareen kuni dhaaba ABO irraa adda bahuu isaa ifatti labsuun sochii isaa itti fufuun bakkeewwan Lixaafi Kibba Oromiyaa bulchuun mootummaaf rakkisaa taasisaniiru. Bakkeewwan Oromiyaa rakkoo nageenyaa qaban keessaa kanneen ijoo ta'an bakkeewwan hidhattoonni kunneen socho'anidha. Ajjeechaa jajjaboo hedduu raawwachuunis himatamu. Haleellaan bara 2018 gareen kuni itti himatameefi qondaaltota Godina Kaamashiirratti raawwate lammiileen kuma 100 ol akka buqqa'an, hedduun akka ajjeefaman taasiseera. Daandii cufuu, qabeenya ummataafi mootummaa mancaasuufi gubuu, ukkaamsuu, qabatanii gadhiisisuuf qarshii gaafachuufi kaan biroonis himatamu. Keessumaa ALI bara 2013 keessa ajjeechaa jumlaa, saamicha, ajjeechaa qondaaltotaafi caasaa nageenyaa irratti xiyyeeffate taasisuufi seera maleessummaa babal'isuun himatamu. Godina Wallagga Lixaa Aanaa Gullisoo, Baabboo Gambeel, akkasumas Godina Horro Guduruu Aanaa Abee Dongoroo, Amuruufi Abbaay Coommanitti ajjeechaan raawwateera. Booda kanammoo Godina Horro Guduruu Wallaggaa akkasumas Wallagga Bahaatti raawwateen lammiileen dhibbaan lakkaa'aman lubbuu dhabaniiru. Ajjeechaawwan kunneen gara caalu saba Amaaraa godinoota kana keessa jiraatan irratti xiyyeeffachuun isaanii jiraattonni akkasumas qondaaltonni dubbataniiru. Haleellaan haaloo ba'umsa fakkaatun raawwateenis lammiileen nagaa saba kaanirraa lubbuu dhabaniiru. Gareen kuni garuu badii kana raawwachuu waakkata. Xiinxalaan dhimma gama Lixa biyyattii itti dhiheenyaan hordofaniifi maqaa naaf dhoksaa jedhaniis ''Dubbii kana kan hammeesse xuxxuqqaa qaama hidhateeti,'' jechuun yaada walfakkaataa kennu. ''Gammoojjiin lafa baay'ee barana qullaa bahe, hin qotamne,'' jechuun dhalattoonni Amaaraa qe'eerraa buqqa'uu himan. Sababoota ijoo gareen kuni dhalattoota Amaaraa irratti xiyyeeffate jedhamu yoo ibsanis barbaacha meeshaa waraanaa, akkasumas hidhattoota tumsuu dhabuu isaanii akka fakkeenyaatti kaasu. Taatullee haleellaa gareen kuni tti himatamuun kan lubbuu dhabaa fi qe'eerraa buqqa'aa ture kan dhalootaan Amaara ta'e qofa hin turre - jiraattota mara. Haleellaawwan kunneen garuu araara yookiin nagaatti hin geessine. Qaamoleen ajjeechaa kanaan miidhaman lola biraa keessa akka seenan kakaasuutu amanama. Ajjeechaa fi badii garaagaraan hidhattoonni Amaaraa kan himatamuu eegalan keessumaa booda kana Godina Wallagga Bahaa akkasumas Horro Guduruutti badii raawwateen boodadha. Godinoota lamaan keessumaa gara gammoojjiitti hawaasni Amaaraa bara Dargii qubatee fi hawaasa achi jiru waliin walta'umsaan jiraata. Ta'ullee, sochii hidhattootaan walqabatee walitti bu'iinsi dhalate. ''Qaamni hidhate nama hedduu jalaa ajjeeseera kanaan dura. Amma gumaa qaamni hidhate jalaa ajjeese sana Oromoo argatan ajjeesuun bahaa jiru. Guyyaadhaa guyyaatti namni du'aa jira. ''Yeroo isaan gaafattu isuma kaleessa nu waliin nyaatetu nu ajjeesise,'' jedhu jechuun xiinxalaan dubbisne deebii kennu. Hidhattoonni Amaaraa haleellaa haaloo bahudha jedhameen ALI baatii Mudde bara 2014 keessa Godina Wallagga Bahaa fi Horro Guduruutti  lammiileen ajjeefamaniiru, qabeenyis barbadaa'eera. Jiraataan Godina Horro Guduruu Wallaggaa Aanaa Jaardagaa Jaartee, Ganda Harbuu Nagaasooti dubbisne qabeenyi qaban waan jalaa barbadaa'eef qe'eedhaa baqatanii bahaniiru. ''Namni achi keessatti du'e namoota sagali. Namoonni kunimmooyyuu namoota baqachuu hin dandeenye, jaarsa umrii 90 fa'i keessa jira,'' jechuun kanneen reeffi mana keessatti gubatees akka jiran ibsan. Qonnaan bulaan biraa dubbisnes kanneen haleellaa booda kanaa raawwatan dhalattoota Amaaraa achi jiran akka ta'an, ta'us humna akka dabalatan ibsan. ''Araaraaf yeroo teenyeetti nutis Faannoo fidanneerra. Nutis of sodaannee Amaara waammanneerra,'' jedhanii dubbachuu isaanii BBC'tti himan. Yaada kana qonnaan bulaa biroonis waliigalu. Gaafa waa raawwatan ''Faannoo faannoo jedhu, ni ililchuu'', jechuun ibsan. Qonnaan bultoonni kunneen bakka isaan jiraatanitti hidhattoonni WBO akka hin jirreefi kana dura garuu bakkee biraatti hidhattoonni saba Amaaraa achi jiru waliin akka walitti bu'an himu. Namnii biraa kan maatiin isaanii ajjeefamanii, qabeenyi isaanii gubateefi Finfinneedhaa dubbisne immoo yaada biraa kennu. Bakka hidhattoonni Amaaraa haleelan bakka kana dura hidhattonni WBO socho'aa turan ta'u himu. ''Socho'aa turani, eeyyee. Lafa amma gubate mara socho'aa turani. Ammammoo naannoo sana hin jirani,'' jechuun dubbatan. ''Walitti bu'iinsa sabaa miti akeeka siyaasaa qaba. Waan isaa haaloo bahuu'' fakkaata jechuun ibsu. Dargaggoon biroo sababa haleellaa dhiheenyaan abbaa isaa ajjeefaman owwaales ''Qaamooleen saba keenya miidhan isin keessa jiru jechuun akka haaloo wal bahuuti,'' jechuun himan. Jiraataan G/Wallagga Bahaa Aanaa Giddaa Ayyaanaa biroo immoo haleellaa baatii Sadaasa keessa hidhattoonni Amaaraa raawwatan jedhaniin obboleessaafi soddaa isaanii dhabani. ''Nuti dhalattoota Amaaraa waliin waggaa baay'eef nagaan jiraachaa turre,'' jedhan. ''Amma maatii keenya miidhaa kan jiru isaan osoo hin taane qaama haaraa hidhatee naannoo Amaaraa irraa galeedha,'' jedhan. Maddootni garagaraa dubbisne dhalattoota Amaaraa hidhatan alatti qaamni hidhate biroo Naannoo Amaaraa irraa seenuu akeeku. Himannaa kana cimsuunis xiinxalaan dubbisne‚ ''Abbootiin qabeenyaa Wallagga keessaa lafa qonnaa babal'aa qaban namoota leenjisanii hanga baasitti galchan gahaniiru,'' jedhu. Bulchaan Godina Wallagga Bahaa ifatti haleellaa raawwate 'finciltoota Amaaraatu'' raawwate jechuun ifatti balaaleeffataniiru. BBC'n hidhattoota Amaaraa himannaan irratti ka'e argachuuf yaaliin taasise ammaaf hin milkoofne. Dhimma hidhattoota kanaa Hoogganaan Biiroo Bulchiinsaafi Nageenya Oromiyaa Obbo Shaafi Huseen garuu hidhattoonni Amaaraa haleellaa tibbanaa keessa qooda qaban warra achuma jiraatan ta'u himu. Ta'us, yeroo humni mootummaa socho'u bakkaa bakkatti socho'u jechuun qaamoleen kuni bakkaa bakkatti akka sosso'an akeekan. Qaamoleen hidhataniifi maqaa sabaa dhahan haleellaa gamaafi gamanaan raawwataniin ummanni waggootaaf waliin jiraatu akka wal shakku, akka walirratti garagalu taasiseera. Qonnaan bultoonni dubbisne marti walitti bu'iinsa akkanaa takkaa arganii akka hin beekne dubbatu.  Hawaasni lamaanuu haleellaan raawwatuu dura yaaddoo isaanii qaama mootummaatti ibsuu himu. Dirqamni ijoo mootummaa nageenya lammiilee tiksuu  taa'ullee, dhalattoonni Oromoos ta'e Amaaraa bakkeewwan Lixa Oromiyaa jiraatan mootummaan dirqama kanarraa hanqachuu himu. ''Qaamni mootummaa to'achuu qabu ture. Lubbuu, qabeenya badetti itti gaafatamuu qabu. Sabni kuni saba waraana keessa jiru miti, saba mana isaatti gubatedha,'' jedhu qonnaan bulaan Jaardagaa Jaartee. ''Mootummaanis nurratti ilaale. Dafee nuuf dhaqqabuu dadhabe. Beekaama dhaggeeffate walii isaa hin beeku garuu,'' jedhan yeroo ammaa qe'ee isaaniitti deebi'u isaanii dubbachaa. Jiraataan Finfinneerraa dubbisne Kiiramuu eegalee yeroo babal'atu mootummaan ''ni callisa'' jechuun himu. ''Dahoo Shaneeti gubani haa gubani waan jedhamutu jira,'' jechuun himatu. Xiinxalaanis kanaan waliigalu. Hawaasni gama lamaanuu jiru osoo rakkoon hin babal'atiin dursee yaaddoo isaa ibsuun ''nurraa dhowwi mootummaa jedhanii iyyaa turan.'' Dhimma kana qondaalli olaanaa nageenyaa Oromiyaa hin fudhatani. ''Inumaayyuu humni qabnu lixa jira. Akka motummaatti tarkaanfii garaagaraa fudhataa jirra,'' jedhu Obbo Shaafiin. Yeroo garaagaraatti sochii nageenya tasgabbeessuun walqabatee humnoonni nageenyaa lubbuun darbee fi miidhaan irra gahes jijjiru. Dhimmi biraa meeshaan waraanaa qixa kennamuu dhabe jechuun himannaa ka'udha. Qaami tokko leenji'ee meeshaa qabachuu yookiin meeshaa qabaniin akka ofirraa faccisan eeyyamamuu, kaanimmoo qabaachuu dhabuu komatu. Qonnaan bulaan Amaaraa kana dura Aanaa Kiiramuudhaa BBC'n dubbise mootummaan meeshaa hidhataniin haleellaa hidhattoota ABO -Shanee jedhee waamu akka ittisan eeyyamuu ibsan. Kanneen haleellaa tibbanaan badiin irra gahe garuu mootummaan kaan hidhachisee, kaan dhowwate jechuun himatu. ''Qaamuma aanaatu hidhachiise. Rasaasa gahaa hidhaniifi. … Qaamni mootummaa saba kana walqixxee hidhachiisuu didee jedhee namni mufata,'' jedhan qonnaan bulaan araara taa'uu himan. Bakkeewwan tokko tokkotti mootummaan meeshaan harka hidhattoota WBO seena jechuun meeshaa waraanaa milishaa gubbaa fuudheera. Hidhattootatti dabarsitanii kennitu jedhamtaniiti kan meeshaa isin dhowwatan kan jedhaman maanguddoon kuni ''Shanee sababadha godhu. Namni ho'u jedheeti shaneetti laataa?'' jedhan. Obbo Shaafin garuu komii kana hin fudhatan. ''Addatti jaraa [dhalattoota Amaaraa] meeshaan kenname hin jiru,'' jedhan. Taatullee meeshaa kanaan badiin akka raawwatuu malu akeeku. ''Durii kaasee jarri meeshaa qabu. Meeshaa sanaan bakka tokko tokkotti miidhaa qaqqabsiisuun ni mala.'' Qeeqni biraa mootummaan waraana irra deddebbiin adeemsisuus jijjiirama ifatti mul'atu fiduu hin dandeenye kan jedhan jiru. Kanaaf, gama araaraan akka furu gorsu. Obbo Shaafin 'karri mootummaa banaadha' jechuun ibsu. Ta'us, hidhattoonni 'afaaniin dubbatu malee nagaan xumuruuf qophii miti' jechuun himan. Gama Lixa Oromiyaa kan ajjeechaafi dararaan kan himatamu garuu hidhattoota gama lamaanii qofaa miti. Mootummaanis mana hidhaati baasanii ajjeesuu, seeratti osoo hin geessin ajjeesuu dabalatee ni himatama. Namoonni jumlaan hidhamuu, mana murtiitti dhihaachuu dhabuu, murteen mana murtii kabajamuufi dhabuufi kaan dhimmoota komii humnoota nageenyaa mootummaarratti ka'anidha. Yeroo rakkoon nageenyaa mudate tajaajilli bilbilaafi intarneetii adda cituun lammiileen rakkoo dabalataaf akka saaxilaman taasiseera. Naannoon Oromiyaa naannolee Itoophiyaa keessaa guddichaafi lakkoofsa ummataa bal'aa qabudha.  Giddugaleessa biyyattii keessattis argamti. Kunimmoo kanneen siyaasa biyyattii to'achuu fedhaniif ija keessa akka seensisan godha amantaa jedhu qaba Mootummaan Naannoo Oromiyaa. Hoogganaan Biiroo Bulchinsaafi Nageenya Oromiyaa Obbo Shaafi Huseen ''fedhii siyaasaati,'' jechuun ibsu. Hidhattoonni lamaan rakkoo godinoota Wallaggaaf himataman ergamni isaanii gargar ta'us galmarratti walgahaan qabu jedhu qondaalli olaanaa nageenyaa kuni. ''Kaayyoon isaanii lamaanuu kaayyoo badisaati,'' jechuun himatu. ''Qabatamaan walitti firoomanii miidhaa qaqqabsiisaa jiru,'' jechuun BBC'tti himan. ''Biyya diiguu, saba buqqisuu, qabeenya barbadeessuu, goolii uumuu, yoo danda'ame sirna kana diiganii mootummaa ce'umsaa hundeessuudha,'' jedhan. Kan waggaa tokko oliif mootummaa federaalaa lolaa ture TPLF ifatti WBO waliin hariiroo tolfachuu isaa ibseera. Mootummaan 'duruu waluma turan, dubbachaa turre' jechuun ibse. Kanaanis, TPLF WBO'tti fayyadamuun saba lamaan walitti buusuuf hojjetaa jira jechuun mootummaan himata. Dhimmi biroo paartileen mormituu ijoo Oromiyaa keessa sosso'an ifatti sochii hidhattootaa yoo qeeqan hin mul'atu. Kunimmoo hidhattoota akka ija jabaatan godheera jechuun kan ibsan jiru. Mootummaan ADWUI'dhaan hoogganamu mormii ummataan buqqa'ee bulchiinsi haaraa aangotti bahuun  jiru saaxileera. Bakkeewwan biyyattii garagaraatti hokkarri siyaasaa, amantiifi sabaa mudataa ture. Sababa kanaanis lammiileen kumaan lakkaa'aman lubbuu dhabaniiru. Wanti gama Lixa Oromiyaa mudatees haala siyaasaa biyyattii keessatti mul'aterraa adda bahee ilaalamu hin danda'u. Jiraattonni waggoota dheeraaf waliin jiraatan eega waggoota muraasa as waan haaraa isaan mudatu himu. Hawaasni walkeessa yeroo dheeraaf jiraate akka walshakkuufi rakkoon akka hammaatu gaheen paartileen siyaasaa, miidiyaaleen, akkasumas rogeeyyiin olaanaa ta'u xinxaltoonni ibsu. Gama kaaniin, dargaggeessa hojii dhabuufi lafi qotisaa wal hanqachuun kanneen rakkinoota hammeessan keessaa tokko ta'u kan ibsan jiru. Walitti bu'iinsa 200 ol akka guutuu biyyaatti mudatan jedhee mootummaan ibseen dhaabi kana dura siyaasa Itoophiyaa olaantummaan kan to'atee tureTPLF harka keessaa qaba jechuun mootummaan himata. TPLF kana hin fudhatu. Lola Kaaba Itoophiyaatti ka'een humni nageenyaa kana dura gama Lixaafi Kibba Oromiyaa turan bakka biraatti akka socho'an ta'eera. Kuni mataan isaa rakkoo nageenyaa hammeessuu keessatti qooda ofii qaba. Humnoota siyaasaa gidduu wal hubannoon dhibuufi wantoota ijoo biyyattii irratti waliigalteen dhabamuun ammallee biyyattii duubatti harkisaa jira. Akkuma ogeeyyiin jedhan maddi nageenyaa ijoo siyaasadha. Rakkoon gama Lixa biyyatti jiruus rakkoo bakkeewwan biyyattii kaan mudaterraa adda miti. Mariin biyyaalessaa ni adeemsifama jedhame rakkoowwan ijoo akkanaaf furmaata fida jedhamee amanama. Hammasitti garuu ummanni yeroo dheeraaf nagaa dhabee abdii qofaan jiraata.


Seenaa: Saba Masrii durii fi Oromoo wantootni wal fakkeessan maali?

Sabni Oromoo saba bal’aa damee Kush jalatti hammatamudha. Qorannoowwan adda addaa akka ibsanitti horteen Kush Afrikaa bahaa irraa kaasee hanga Indiyaatti saba babal’atee turedha. Qorannoowwan tokko tokko saba Masirii durii fi saba Oromoo gidduu wal fakkeenyi aadaa, uffannaafi afaanii tokko tokko akka jiru ni eeru. Yunivarsiitii Howard'tti Piroofeesara Falaasamaa kan ta’an Chaarles C. Verharen, qorannoo isaanii irratti gabaasa maxxansaniin, wal fakkeenyi Masirii durii fi Oromoo gidduutti mul’atu, yeroo tokkottii aadaan lamaan kun walitti dhufanii turan kan jedhu mul’isuu mala jechuun eeraniiru. Barreessaa fi qorataa seenaa kan ta’an Obbo Fireew Baqqalaa, kitaaba dhiyeenyaa mata duree Ancient Egypt and Oromo (Masirii durii fi Oromoo) jedhu maxxansaniiru. Walfakkeenyi kunneenis kan mul’atan keessumaa mootummaa (dynasty) 12ffaa, 18ffaa, fi 25ffaa Masirii durii fi Oromoo gidduutti akka ta’e eeraniiru. Afaan Masirii durii, kanneen waggootii 4000 ykn 5000 dura turan, Afaan Masirii ammaa kan heddumminaan dhibbaa Afaan Arabaa qabu waliin akka wal hin fakkaanne Obbo Fireew ni himu. Qorattoonni hedduu Afaan Masirii durii Itoophiyaa keessatti haasa’amu hin arganne ta’us, Afaan Masirii durii keessatti Afaan Oromoo argataniiru. “Fakkeenyaafis jechi Tuuta jedhu Afaan Masirii durii fi Afaan Oromoo biratti hiika wal fakkaataa gartuu  jedhu qaba,” jedhu. Qorannoon biraa qorataa seenaa Masiriin gaggeeffame bara 1989 keessatti maxxanfames, jechootni akka Jaarsoo, Alagaa, fi kaanis barreeffama Masirii durii ‘Hiroogilifiiksiin’ barreeffamee argamuu fi Afaan Oromoo waliin hidhata qabu akka ibsu eera. Masirii durii keessatti gosi uffanaa ture hedduun amma kan mul’atu hambaa bifa fakkiin kaa’aman irratti isa argamudha. Kunneen irratti ammoo walfakkeenyii akka jiru eeru. Akka fakkeenyattis uffannaa aadaa dubartoota Oromoo Baalee fi Masirii gidduu jiru kaasaniiru. Dabalataanis akkaataa itti sabni Masirii durii rifeensa itti tolchataniifi kan Oromoo Karrayyuu akka fakkeenyaatti akka ilaalamus Obbo Fireew eeraniiru. Booraatiin saba Oromoo biratti hojiirra oolus, walfakkeenyi inni boraatii Masirii durii keessatti mul’atu waliin wal fakkeenya cimaa akka qabu Obbo Fireew Kaasaniiru. Wanti biraan Obbo Fireew fi qorattoonni biroo akka fakkeenyatti eeran Bokkuudha. Sabni Masirii durii ulee aangoo ibsuuf isaan fayyadu akkuma Bokkuu ni qabatu ture jedhu qorattoonni. Kallachi aadaa Oromoo keessatti jiru fi faayi addarratti akkuma kanaatti kaawwatamu kan Masirii durii kan qorattoonni Yurawus jechuun waamanis wal fakkeenya kan agarsiisu ta’uu akka malu qorattonni ni eeru. Dhimma amantaa irratti maaltu Oromoo fi Masirii durii wal fakkeessa kan jedhu irratti Obbo Fireew dabalatee qorattoonni adda addaa falaasama Waaqa Tokkichaa jedhu akka fakkeenyaatti ni kaasu. Falaasama amantaa Waaqeffannaa Oromoo fi Masirii gidduutti wal fakkeenyi jiran biroo akkaataa itti uumamaa irratti ta’uu Chaarles Verhareen qorannoo isaanii irratti eeraniiru. Fakkeenyaaf falaasamni ayyaana Oromoo fi kepera Maasirii durii gidduu jiru wal fakkeenya tokko akka ta’e Piroof Chaarles ni eeru. Obbo Fireew ammoo gama isaaniin amantaa Waaqeffataa Oromoo keessatti uumaan Waaqa Gurraacha  jedhamee waamamuun isaa fi amantaa Masirii durii keessatti ammoo siidaaleen Waaqa isaaniif dhaabamu halluu gurraachaa dibamuun isaa wal fakkeenya biraa ibsuu akka danda’u himu. Obbo Fireew akka jedhanitti yeroo hedduu seenaa fi aadaan Oromoo qorataman harka caalaan kan jaarraa 16ffaa as jiranidha. Kun ammoo foyya’uu akka qabuu fi Oromoon seenaa bal’aa jaarraa 16fffaa dura ture akka qabu himu. Qorattoonni akka Piroof Chaarlesis yaada kanaan walii galu. Aadaan Oromoo, aadaa Masirii waliin qofa osoo hin taane, kan Sumeeriyaa, Mesoppotaamiyaa fi Baabilooniyaa waliinis wal fakkeenya akka qabu qorattoonni tokko tokko ni eeru. Ta’us garuu qorannoon gadi fageenyaan mata duree kana irratti gaggeeffame hin jiru.


Balaa konkolaataa aanaa Baakkoo Tibbeetti dhaqqabeen lubbuun namoota sadii darbe

Balaa konkolaataa godina Shawaa Lixaa aanaa Baakkoo Tibbeetti Jimaata kaleessa mudateen lubbuun namoota sadii darbuu komunikeeshiniin aanichaa BBCtti hime. Balaan kun magaalota xixiqqaa aanicha keessaa Tibbee fi Shoboka jedhaman gidduutti kan qaqqabe yoo tahu, konkolaataa fe'umsaa lamatu walitti bu'e. Komunikeeshiniin aanichaa irraa akka odeeffannetti Konkolaataan wal harkisu abbaa gommaa 10 tokko dhagaa cilee Wallaga irraa fe'uun gara Finfinnee deemaa ture. Konkolaataan biraa abbaa gommaa kudhanii tahe ammoo Finfinne irraa ashaboo fe'ee gara gadiitti deemaa ture. Osoo imala irra jiranii Shobokaa fi Tibbee magaalota jedhaman gidduutti  riqicha irratti walitti bu'uun lubbuun namoota sadii darbe jedhe ogeessi  waajjirri komunikeeshinii aanichaa Obbo dagguu Shoonee. ''Konkolaataan lamaanis gubataniiru. Reeffi nama tokkoo erga gubatee yoo baafamu, kaan gubatamaniima waan dhumaniif homtuu hin argamne'' jedhe Obbo Dagguun. Akka odeeffannoo argannetti yoo tahe konkolaatotni walitti bu'an waan gubatanii dhumaniif lakkoofsa gabatee isaaniillee yeroo balichi gahetti adda baasuu hin dandeenye. Kana qofa osoo hin taane eenyummaa konkolachiftootas baruun rakkisaa akka ture himan. Kunis sababa waraqaan eenyummaa fi ragaaleen isaanii walumaan gubataniif. Lubbuu namaa akka hin oolchineef ammoo balaan abiddaa mudate akka malee hamaa waan taheef nama ofitti hin butu ture, jedhan. Sababni balaa kanaa saffisa humnaan olii akka tahes eeraniiru. Qabeenyi gubatee manca'es hammam akka tahuu danda'u tilmaamuun rakkisa akka ture Obbo Dagguun BBCtti himaniiru. Uummatni bishaanii fi biyyee itti guuruun akka balaan abiddaa sun hin bababl'anne ittisa turan odeeffanne. Daandii asfaaltiis akka adda hin kutneef ittisa gochaa akka turan himaniiru. Godina Shawaa Lixaatti balaan konkolaataa irra dedeebiin dhaqqabuun lubbuu namoota hedduu akka galaafatu yeroo baay'ee ni dhagahama.


Barsiistuu duraanii Yunvarsiitii Heelsinkii amma Naqamtetti loon horsiisan, Dr Alamtsahay

Doktor Alamtsahay Tasfaa Gammadaa maanguddoo ganna 73 yoo ta'an, magaalaa Naqamteetti loon aannanii horsiisu. Maaltu ka'umsa akka ta'eef wayita himan: ''Mul'ata haadha koon milkeessuuf'' jedheen Naqamteetti loon horsiisaa jira jedhan. Haati isaanii Finfinneerraa gara Naqamtetti deebi'anii umurii dullumaa keessa loon horsiisuuf osoo yaadanii akka du'aan darban dubbatu. Doktor Alamtsahay magalaa Naqamteetti dhalatanii guddatan. Amma kutaa saddeeti mana barnoota Biiftuu Naqamtettii baratan. Sana booda magaalaa Bishooftuutti kutaa 12ffaa xumuruun, ogummaa fayyaa beeyladaa achuma Bishooftuutti baratan. Bara 1975 maatii isaanii waliin biyya Fiinlaand dhaquun ganna 30tti dhiyaatuuf biyyattii keessa jiraatan. Digirii lammaffaafi sadaffaas achuma Yunvarsitii Heelisinkitti baratan. Sana booda dhaabbata qorannoo fayyaafi nyaata horii Finlaand keessattis qorannoo gaggeessaan ture jedhu. Ijoollee sadii horatanii fi akkawoo isaanii shan Fiinlaanditti horataniiru. Dr Alamtsahayi ganna 30tti dhiyaatu booda Finlaandirra gara biyyaatti deebi'uun iddoo dhaloota isaanii kan taate magaalaa Naqamteetti ALI bara 2002 eegaluun hanga har'atti hojjataa jiru. Yeroo sanatti loon aannanii fooyya'oo dhabuun waggoota muraasaaf hojii hin eegalle ture. Amma loon sanyii fooyya'oo waliigalatti 34 qabu. Bara darbe dhibeen loonii isaanii ajjeesu hordofee, oomishni aannanii isaanii hanga hir'atera akka isaan jedhanitti. Yeroo kaan loon aannanii kanarra aannan hanga liitira 100 ol akka argatan dubbatu. Yeroo ammaatti oomshni aannanii isaanii kanaa gaditti hir'ateera. Kanaaf qonnaan bultoota naannoo irraa aannan bitanii kan loon isaanirra arganitti dabaluun paascharalizii godhanii maamiltootaaf dhiyeessu. Aannan qonnan bultootarra argamuufi loon isaaniirra argamu walitti dabaluun torbanitti guyyoota lama maashinaan paascharalayizi godhu. Naannichatti itittuun fudhatama guddaa qaba. Maamiltoonni isaanii biroo ammoo aannan paascharalizii ta'e, dhadhaafi baaduu irraa bitatu. Taatullee Naqamtettii dhiyeessiin aannanii kan maamiltootni barbaadaniin wal hin simu. Doktor Alamtahaay Naqamtetti dhiyeessi aannanii magaalichatti wayyeessuuf dhama'aa jiru. Maashina aannaan paastaralizii godhu biyya hambaati galchan magaalichatti dhaaban. Maashina sana deeggarsa doolara Ameerikaa 290,0000 arjoomaan argatan irratti maallaqa dhuunfa isaanii harka lama dabalachuun gara biyyatti galchan akka isaan himanitti. Hojiichi gamsiisaa ta'uu kan himan Dr Alamtsahaay, fakkeenya gaarii ta'uuf carraaqu. Umurii dullumatiin hojiiwwan giddugala kana keessatti hojjatamu keessatti hirmaatanii akka hojjatan dubbatu. Carraa hojii namoota 24 uumuu kaasaniiru. Dhiyeessii nyaata loonii qaala'uun danqaa hojii isaanirratti uumuu dubbatu. Nyaata loonii Sulultaarraa bitanii looniif akka dhiyeessan eeruun, tibbana hongeen Kibbaafi Baha Oromiyaatti mudate ittuu gatiin margaa akka qaala'uu taasise jedhan. Itoophiyaan qabeenya looniitiin addunyaarratti sadarkaa jalqabaarratti argamtullee loon aannaan gahaa akka laataan irratti hin dalagamne jedhan Dr. Alamtsaay. Dr Amatsahaay loonfi aannanii addatti fooyyeefamu akka qaban gorsan. Qaamni xiyyeeffannoo guddaa kennee irratti hojjatu garuu ''akka hin jirre'' kaasan. Akka duriitti loon kottee ishee qofa lakkaa'uu hin qabnu jedhan. Fiinlaand ammoo biyya oomisha aannaniitiin milka'aan keessatti argamti. Fiinlaand dhaabbilen qorannoo fayyaafi nyaata beeyldatootarratti gaggeessan dhaabbilee fayyaafi nyaata namaa qo'atan waliin waldubbisanii hojjatu jedhan. Fiinlaand bu'aawwaan horiirra argaman uummata biyya isheef dhiyeessuurra dabartee biyyoota hambaatti akka ergitu akka fakkeenyaatti eeran. Ogeeyyiitti fayyaa beeyladaa yunvarsiitii Heelsinkitti barsiisaa turan Dr Alamtsayi, muuxannoo biyya hambaatti argatan irraa ka'uun haalli horsiisa beeylada Itoophiyaa fooyyeessuun akka barbaachisu gorsaniiru. Keessattuu dhukkuba loon dursa ittisuu fi nyaata looniirratti hojjatamuu qaban jedhu.


Godina Gujii: Aanaa Sabbaa Boruutti bokkaan cimaa roobee beeylada 1,200 ol ol galaafate

Godina Gujii aanaalee hanqinni roobaa itti mudateefi yeroo dheeraadhaaf hongeedhaan miidhamaa turan keessaa tokko kan ta'e Sabbaa Boruutti roobni cimaan roobee beeylada 1,200 ol galaafate. Itti-gaafatamaan waajjira Hoggansa Sodaa Balaafi Kaafamtoota Misoomaa Godina Gujii Obbo Liiban Dabbasoo BBCtti akka himanitti, Godina Gujiitti hanqinni roobaafi hongeen lubbuu beeyladaafi namootarrattis miidhaa geessisaa jira jedhan. "Aanaalee Godinni Gujii qabu keessaa torba aanaalee gammoojjiiti. Aanaalee kunneen keessatti roobni gannaa hin turre. Roobni Hagayyaas ni hafe. Sababa kanaan hongeen miidhaa jabaa geessise,'' jedhan. Hanga ammaatti godinichatti qofa sababa hongeetiin beeyladni kuma 23 caalan akka du'aniifi beeylada kuma 65 ta'u ammoo deeggarsa namaatiin kan lafaa kaafamanidha jedhan. Hongee yeroo dheeraaf ture kanaan booda A L I Amajjii 9, bara 2014 roobni cimaan aanaalee gammoojjii godinichaatti roobe miidhaa cimaa geessiseera. ''Roobni guyyaa lamaan dura roobe aanaalee hedduu keessatti horii hongeen miidhee jiru kana hedduu ajjeese. Aanaa Sabbaa Boruutti qofa sababa rooba dheengaddaa kanaan beeylada 1,205 caalutu du'e. ''Lafti qonna jallisiin omishamaa ture hektaarri 103 manca'eera,'' jedhan. Ragaan kun kan aanaa tokkoo qofti kan walitti qabame ta'ulleen sababa rooba kanaatiin aanaalee akka Gumii Eeldalloo, Gooroo Doolaafi aanaalee gammoojjii biroottis miidhaan walfakkaatu akka gahes himan. Beelladi sababa Roobaatiin du'an kuni kaan kan miidhaa bonaatiif jecha rooba irraa hafuu dadhaban yoo ta'u iddoowwan kaanitti ammoo lolaadhaan kan fudhataman ta'uus eeran. Godina Gujiitti sababa hongeetiin namoonni Lakkoofsaan guddaa ta'an gargaarsa midhaan nyaataa hatattamaa akka barbaadan anga'aan godinichaa kun BBC'tti himaniiru. ''Namni hedduun jireenyisaa beeylada irratti kan hirkate ture. Beeyladi ammoo du'aa jiru. ''Ragaa hanga ammaatti qabnuun aanaalee godina keenyaa keessatti namni kuma 238 caalu gargaarsa midhaan nyaataa hatattamaa barbaada. Haalli hongee ammalleen ulfaachaatuma deema,'' jedhan. Beeyladi miiliyoona walakkaa ta'u ammoo deeggarsa nyaataafi qorichoota adda addaa kan barbaadan akka ta'es himan. Gargaarsi namaafi beeyladaaf dhihaatu hamma miidhaa gahee wajjin kan wal hin madaalle akka ta'eefi qaamni dhimmi ilaalu hundi lubbuu beelladaafi miidhaa namarra gahuu malu hir'isuuf deeggarsa akka taasisaniifis waamicha dhiheessan Obbo Liiban. Booranaafi Kaaba Keeniyaa keessa bakka hongee dheerateen miidhamaa turan keessattis rooba roobe hordofee horiin manaa hedduun akka dhuman himamaa jira.