Marsaabeet Keessatti Hokkarri Ka’e Lubbuu Nama Shanii Galaafate

Angawoonni Keniyaa naannoo Itiyoophiyaa waliin wal daangeessitu konyaa Marsabeetitti polisootaa fi humnootii nageenyaa kuma hedduu erganii jiru. Kunis hokkarri gosaa ka’e yoo xiqqaate lubbuu nama 5 eega galaafatee booda. Konya sana keessatti baatii tokkoof kan turu labsii sochii galgalaa hanga barii lafaatti ta’u ugguuru kan labsan ta’u, Bruno Shioso is a Kenya police spokesperson. Dubbii himaan polisii Keniyaa Burno Shioso beeksisanii jiru, Iddoon kun loon seeraan ala ooffatanii deemuu fi meeshaa waraanaa Itiyoophiyaa irraa dhufe seeraan ala itti dabarsan ta’uun beekama jedhameera. Angawoonni Keniyaa akka jedhanti, gostii gurguddaan lama kan konyaa kana keessa jiran, kan loon horsiisuun jiraatan qabeenya uumaaa irratti wal waraanu.Gareen lameenuu meeshaa waraanaa seeraan ala Itiyoophiyaa irraa seenu argatu . Hayyuu waa’ee nageenyaa kan ta’an Joorj Msamaalii akka jedhanti, naannaa daangaa Itiyoophiyaa irratti walitti bu’iinsa uumamuutu, Marsaabeet keessatti jeeqamsa uuma. Sababiin isaas daangaa eegumsa hin qabnee fi akka namoonni meehsaa waraanaa seeraan ala akka argatan taasisuutu jira kedhanii Kan yaadachuu qabnu, hawaasa maatii daangaa gamasii fi gamanaa qabantu jira.Daangaan Itiyoophiyaa waliin jiru banaa qaba.Namoota keniyaa keessaa fira qaban cina goranii gosa kan biraa waraanu.Akka salphaatti gara Keniyaattis ta’e Itiyoophiyaatti meeshaa waraanaa seensisuu danda’u. Baatilee dhiyeenya kana keessa jedhu aangawoonni qabeenya uumamaa to’achuuf qabsii siyaasaa gaggeeffamuun namoota kudhanii ooltu ajjeefame. Ministeerrii haajaa biyya keessaa kan Keniyaa Fred Matiang’ii akka jedhanti, sochiin nageenya aeegsisuu kan Marsabeet keessatti gaggeeffamuu kun, dheerachuu mala. Sababaan isaa meeshaan seeraa ala kutaa sana seenan funaanamuu qabu jedhu.


Somaaliyaan Prezidaantii Filuuf Guyyaa Murtee Jirti

Prezidaantiin koree filachiiftuu kan miseensoota 17 of keessaa qabu mana maree lameen kan paarlaamaa irraa walitti dhifan, Kamiisaa kaleessaa Moqdishoo keessatti erga walgahanii booda, guyyaa kana filannoon akka gaggeeffamu walii galan. Arjoomtoonni addunyaa prezidaantiin haaraan hin filamuu taanaan gargaarsa kennamuu akka hanqiisan beeksisuun guyyaan dhumaa kennan xumuramuuf guyyaan lama bakka hafeetti koreen kun Caamsaa 15 filannoo gaggeessuuf kan jiru ta’u beeksisee. Itti aanaa af-yaa’ii mana maree isa ol aanuu kan ta’an Ali Shacban ibsa gabaabaa kennaniin, hojii paarlaamaa isa dhumaa kan ta’e filannoo prezidaantii rawwachiisuuf tarkaanfii tokko jedhanii,dhuguumatti ajandaan keenya koree filannoo gaggeeffamu hordofuu fi guyyaa itti filannoon gaggeeffamu murteessu filachuu ture.Dhuma irratti garu waaqayyoo waan jiru nu salphisee waan gaarii hojjachuu danda’uu keenya arguu dabdeessu. Falmii siyaasaa uumameen kan ka’e miseensoota parlaamaa filuun waan dadgabameef jechu prezidaantii filachuuf waggaa tokkoo caalaaf duubatti harkiifate. Waggaa dabree seera tumtoonni bara aangoo prezidaantii biyyatti waggaa alaamaan dheereessuuf kan yaalan yoo ta’u, garu dhiibbaa addunyaa jabaa isaan mudateen murtii isaanii kaasan. Kadhiimamtoonni kudahan caalaan prezidaantummaaf ni dorgoomu jedhamee kan eegamuu yoo ta’u, kunis prezidaantoota duraanii lamaa fi mummicha ministeera duraan Hassan Keyiree dabalachuuf jira.


Naajeriyaa Keessatti Namoonni Torba Ajeefaman

Jiraattonni akka jedhanitti Kaaba-baha Naayijeeriyaa gandaa Boornoo keessatti finxaaleyoonii Isilaamummaa lallaban haleellaa raawwataniin yoo yarate namoonni Torbaa du’uun isaanii beekameera. Haleellaan kun kan raawwatamee yemuu bareessaan muummee dhaabbataa mootummoota gamtoomanii Antoniyoo Guterees Namoottan hokkoraa jihaadistootaa irraa dandamataaniin wal arguudhaaf naannoo Boornoo keessaa turanitti. Imala naajeriyaatti taasisan irratti kan dubbatan Antooniyoo guterees, Wantii gariin nu nageenyaaf gochuu daddeenyu warren abdii dhabanii shororkeesitootaa ta’an garuu amma lammiiwaan ta’amii jereenyaa obboleewaan isaaniitiif gumaacha gochuu danda’an deebifnee walitti fiduudha jedhaniiru. Waggoottan Kurnan darbaan keessatti Naajeriyaan hidhattootaa garee Bokkaa haram fi garee Islaamiik Isteets isa lixa Afrikaa keessaa sosocho’uu wajjin lola keessaa jirti. Akka dhaabbanni mootummoota gamtoomanii Jedhutti, hookkora finxaaleyitootaa Kanaan kan ka’ee namoonni kuma 35 ol du’anii miiliyoonatti kan lakkawan immoo jerenyaa isaanii irraa buqa’aniiru.


Somaliyaa keessatii Ajjeechaa Loltoota Irratti Raawwatame US fi Gamtaan Afrikaa Balaaleffataniiru

Somaliyaa keessatti haleellaa gareen Al Shabaab loltootaa naga eegdotaa gamtaa Afrikaa irratti raawwatee gamtaan Afrikaa, US fi mootummaan Somaliyaa balaaleffataniiru. Hayya dureen komiishiinii Afrikaa Muusaa Faakii Mahaamat balaa qaqqabe sanaan lubbuu isanii kan dhaban loltootaa lammii Burundiitiif gaddaa itti dhagahamee ibsanii , haleellaan suukanneessaan akkanaa gargaarsaa gamtaan Afrikaa somaliiyaadhaaf taasisuu hirdhisuu akka hin dandeenyee himaniiru. US, karaa embaasii ishee moqaadishootti argamuun,maatiwwaan loltootaa haleellaa sanaan ajeefamaniif gadda ishee ibsitee loltoonni madaa’anis dafanii akka dandamatan hawii qabduu ibsuun ishee gabaasameera. Prezidaantii burundii Evariste Ndayishimiye fuula Tiwwitarii irratii yaadaa kennanii gochaa raawatamee jechaa ittiin balaaleffatan akka hin qabnee dubbatanii, maatiiwaan ijoolee isaanii dhabaniif gadda itti dhagahamee ibsaniiruu. Ministeerrii dhimmaa alaa Somaliiyaa gamaa isaatiin,haleelicha balaaleffatee,hawaasiin adduunyaa umna nageenyaa Somaaliyaa fi umnootaa gamtaa Afrikaatiif deggersaa taasisu akka dabaluu qabuu gaafataeera. Haleellaa jalqabaa torban kanaa magaalaa Moqaadishoo irraa kiiloo meetirii 150 fagaatee jiru fi bakka El Baaraaf jedhamuutti kan argamuu mooraa waraanaa gamtaa Afrikaa irratti haleellaa Al shabaabiin raawwatamee kanaa loltoonii lammii Burundii 30 du’anii 20 kan ta’an immoo madaa’uu isaanii maddeewan ifa hin taane VOA kutaa Afaan Somaliyaatii kan himan yemmuu ta’u, Mootummaan Burundii gama isaatiin ibsa baaseen loltoonii 10 du’anii 25 mada’uu isaaniitiif 5 immoo dhabamuu isaanii ibseeraa. Hidhattoonni Al shabaab 20 ajeefamuu isaaniis ibsii mootummaa Burundii kun eereera. Halellaa kanaaf itti gaafatamumaa kan fudhatee garee Al shabaab loltootaa 170 ol ajjeeseera jechuun isaa gabaasameera.


Mootummaa Humna Waraana Maalii Walii-galtee Faransaay Waliin Qabu Haquu Isaa Beeksise

Mootumaan loltootaa yeroo amma biyya maalii bulchaa jiruu walii galtee ittisaa Fraansii wajjin qabu addaan kutuu isa aibsee jira. Dubbii himaan Mootumichaa Koloneel Addoulayii Mai’agaa ibsaa guyyaa kaleessaa kennaniin mootummaan isaanii walii galtee mootummaa Fraansii wajjin Adoolessaa 16 , bara 2014 taasise haquu isaa akkka beeksise gabasameera. Akka dubbii himichii dabalanii jedhanitti, Fraans ji’a guraandhala akeessa waraana ishee Maalii keessaa baasudhaaf murteesitus ammayyuu umnoonnii Fraans daangaa qileensa maalii keessa seenuudhaan akka birmadummaa biyyatii dhiibaa jiran dubbataniiru. Ibsa mootummaan Maalii baase kana irratti amma gabaasin kun qophaa’eti Fraans irraa deebiin kennamee hin jiru. Mootummaa Loltootaa Maalii erga Hagayyaa 2020 umnaan aangoo qabatee kaasee waltidhufeenyii Fraansii fi maalii muddama keessa galuun isaa gabaasameera


Gareewwaan Siyaasaa Biyyaa Chaad Quwaataar Keessatti Walgahanii Jiru

Mootummaan loltootaa biyyaa Chaad marii siyaasaa hundaa hirmaachisaa ta’ee paartiilee mormitootaa fi hidhattoota waliin taasisuudhaaf karoorfatae Yeroo biraatii dabarsuun isaa ibsetti, gareewwan siyaasaa biyyatti magaalaa Dohaa keessatti walgahanii akka jiran Ajaans Fraans Prees (AFP)n gabaaseera.. Wagga dheeradhaaf Chaadiin bulchaa kan turan Idiris Deebii erga du’anii boodaa kana aangoo qabatan ilmii isaanii Mahaamat Idris Deebii bara kana filannoo bilsa ta’e geggeesuudhaaf waadaa seenan irraa ka’uudhaan filannoodhaan duraa marii biyyaalessaa taasisuu waan barbaadaniif marichaa Caamsaa 10 taasisuudhaaf karoora baafatanii turan. Haa ta’u malee, marii biyyaalesaatiin dura marii biro dhaabbilee siyaasaa biroo waliin taasisuudhaaf jechuudhaan bakka bu’oonii garee 40 ol ta’anuu gara biyyaa Kuwaataar magaalaa Dohaatti ergamanii jiru. Yaadaa waliigalaa madaalawaa te’e irraa akka gahuun danda’muu gochuudhaan garaa marii guutuutti akka ce’amuu biyyii jaarsummaa qopheesite Kuwaatar hawii qabaatus Wareewwan mariidhaaf gara biyyatti deeman amma ammaatii hoteelotaa qaqqaalii keessatti bashananuu irraa kan hafee fuulleetti wal arganii akka marii hin jalqabnee gabaasnii Ajaans Fraans Prees ibseeraa.


Antoniiyoo Guuterees Biyyoottan Afrikaa Sadiif Waamichaa dhiheesan

Barreesaan Muummee dhaabbata mootummoota gamtoomanii Antooniyoo Guterees, Mootumoonii loltootaa Burkina faasoo, Giinii fi Maalii keessatii fonqolchaan anngoo qabatanii jiraan aangoo dabarsanii siviilotatti akka kennan sambataa kaleessaa waamichaa gochuun isaanii gabasameeraa. Guterees prezidaantii Seenegaal fi yeroo ammaa durataa’aa garee biyyootan Afrikaa lixaa ECOWAS kan ta’an MaakiiSaal Waliin Daakaar keessatti marii taasisan irratti akka dubbatanitti biyyoottan sadan akka garaa bulchiinsaa heeraatti deebi’anf mariin akka itti fufuu qabu Maak Saaliin walii galuu isaanii ibsaniiru. Biyyottan sadanuu yeroo amma hidhattoota amantaa musiliimaa hordofanii wajjin walwaraansaa irraa jiran, dhiheenyaa kanaa as fonqolchuun aangoo biyyoottan keessatti raawwatamaa jiruudha. Maalii keessatti Hagayyaa 2020 fi Caamsaa 2021, Giiniitti Fulbaana 2021,Burkiinaa faasootti Amajii 2022 loltoonii fonqolchuu aangoo raawwatanii aangoo mootummaa qabachuun isaanii ni beekama. Gareen walti dhufeenyaa diinagdee biyyootan Afrikaa lixaa ECOWAS mootummaa loltootaa biyyottan sadan kana irraatti qoqqobii cimaa labsee jira.


Siviloonni Kaameeruun Hidhattoota Ajjeefaman Awwaalan

Kaameeruun kutaalee gama dhiyaa keessa maadhee riphxee looltootaa jiru irratti waraanni biyyatti haleellaa eega gaggeessee booda, siviloonni naannoo torban kana reeffa looltoota adda baatotaa hedduu walitti qabuun awwaaluu waraanni Kaameeruun ibsee jira. Waraanni Kaameeruun looltoota keenya qabatan ajjeessan jechuun Dubbii himaan garee adda baatootaa himatee jira. Waraanni Kaameeruun kamiisa kaleessaa akka jedhetti, siviilonni hidhattoota adda baatootaa kanneen Guzaang keessatti waraana mootummaan ajjeefaman awwaalan. Torban dabree gandeenii magaalaalee kutaa kama Kaaba dhiyaa jiran 6 keessatti haleellaa gaggeessuu isaa kan ibsu waraanni biyyatti, iddoo sanatti hidhattonni adda baatootaa siviiloota haleeluu fi dorsisaa turan jedha waraanni biyyatti. Angawoonni Kaameeruun adda baatoota afaan Ingliffaa dubbatan kan biyyatti namoota butanii gumaa gaafatu jechuun kan himatan yoo ta’u,Traafikii jeequun gamoolee tajaajiila uummataa kan mootummaa waaltaa isa Yaahundee keessaan to’atamuu haleelan jedhu. Haleellaa Kanaan, hidhattonni 40 caalaa fi Nutii Jeneeraaloota adda baatootaa ti kan ofiin jedhan 3 ajjeefamuun ibsamee jira.


Gaanaan Sanyii Bunaa Bu’a Qabeessa Argattee Jirti

Gaanaa keessatti sanyiin Bunaa ammayyeeffamee fi shaakalli qonnaa haaraan argamuun oomisha Buna biyyattii wagoota dabran 10f gad adeemaa ture akka foyya’uu taasisuun ibsamee jira. Dhaabbata qorannoo Kokoo’aa Gaanaa keessa jiruuf kanneen hayyuu saayinsii ta’an akka jedhanti Bunagosa haaraa lama kan abdii kennan argannee jirra jedhu. Kan bu’aa guddaa argamsiisuu Ilbiisootaa fi dhukkuuba akkasumas hurka ho’a irraa dhufu dandamachuu danda’aa.Kana malees dhandhamnii isaanii baayyee gaarii fi Qulqulluu dha jedhan Hayyonni akka jedhanti ijii bunaa haaraa argaman kun indastrii Buna Gaanaa lubbuu itti horuun dubartoonnis guddiina qonnaa kana keessatti qooda olaanaa akka qabaatan gargaara.


Jireenya Dubartoota qaamaa hir’uu Foyyeessuuf Carraaqqii Gaggeeffame

Naayijeeriyaa keessa kan jiru gareen gargaarsaa tokko dubartoota qaamaa hir’uu ta’an hojii oguma harkaa leenjisee akka isaan of danda'an taasisaa jira. Gareen kun dhiyoo kana waan dubartoota kanaan oomishamee uummataaf dhiyeessuun agarsiisa daldalaa qopheessee jira.


Waliigalteen Dhukaasaa Dhaabuu Sudaan Kibbaa Rakkina Keessa Seenaa Jira Jedhame

Waliigalteen dhukaasaa dhaabuu gareewwaan Sudaan kibbaa keessatii wal lolan jiran giduutti taasifamee rakkinaa keessaa seenaa jirachuu isaa qaamnii walii galtee dhukaasaa dhaabuu sana too’atuu ibsuu isaa gabaasinii Deeng Ghaa’I Deeng sudaan kibbaa irraa VOA dhaaf ergee ibseeraa. Durataa’aan koree qaamaa dhukaasa dhaabisa sana qindeesuuf too’atuu Asraat Deneeroo Amaad VOAtti akka himanitti , gareen Simoon Gaatiwiichii fi gareen Itti aanaa Prezidaantti biyyatti Reek Maachaar Guraandalaa 11 kaasanii kutaa biyyatti Yuuniiti fi Aper Naayil Jedahaman keessatti walwaraansa irra jiru. Kutaa biyyatti Ekuwaateraa lixaa keessatis gareen nama Toomaas Siriiloo jedhamuun hoggamanu walgaltee nagaabuusuu didee bara 2018 jalqabee lola irra kan jiru yemuu ta’au, sababa lola kanaatiin Namoonii kuma 80 ta’an jireenyaa isaanii irraa buqqa’aniiru. Garee Itti aanaa prezidaantii biyyatti Reek Machariif dubbii himaa kan ta’an Koloneel Laam Pool Gabri’eel gareen dhaaba isaanii irraa fottoqee bahe waraanaa mootummaa Saalvaa kiiri wal ta’uudhaa garee isaanii irratti akka waraana bane himuun isaanii Gabaasameera. Sudaan Kibbaatii Jiilli dhaabbata mootummootaa gamtoomanii wixata dheengaddaa ibsaa baaseen akka jedhetti, ji’a Guraandhalaati kaassee amma Ebilaatti kutaa biyyatti Yuuniitii jedhamu anaa Leer keessatti namoonii 72 ol du’anii dubartootaa fi ijooleewan durbaa 64 irraatti hookkorii saalaa raawwatamuun ibsameera.


Daarfuur Dhiyaa Keessatti Hokkarri Dhaqqabe Namoota Kuma Heedduu Godaansisee Jira

Daarfuur dhiyaa magaala Kreeniki keessatti Jimaata dabree hokkara ka’e uummata kuma kurna hedduu godaansisee jira. Magaalaaleen Daarfuur dhiyaa keessaa ijii keenya ituu arguu gubatan hawwasii achii turees midhaan irra ga’e jedhu kanneen ijaan argan.Hokkarri lubbuu namaa galaafatuu akkasii dhaabachuu qaba jedhan kaawunsilii baqattootaa kan Noorweey isa Sudaan keessa jiruuf Daayreekteera kan ta’an Wiil Kaartar. Wal waraansa magaala Kreeinik keessatti gaggeeffameen maatii hedduun miidhaman kun duraanis hokkara ka’een kanneen godaanan turan.Hedduun isaanii manni isaanii gaafa gubamuu baatii 5 dura kan argan yoo ta’u mooraa keessatti galanii jiraatu. Hokkarri kun magaalattii kana bira darbee magaala guddoo Daarfuur dhiyaa dhaqqaba yaaddoo jedhu kan qabu dhaabatii Noorweey kun magaalattiin yeroo ammaa baqattoota kuma 100 keessummeessaa jirti jedha.Heedduun isaanii Dunkaana keessa jiraatu. Guyyootii dhiyeenya kanaa keessa Muddamsii hammaataa yeroo jiru kanatti sagaleen qawwee dhaga’amuun maatiin dheessanii jiran kun rifatanii nagaa barbaacha ammas iddoo biraatti akka dheessan taasisaa jira.


Prezidaantii Keniyaa Duranii Kibaakiin Du’an Boqotan

Keniyaadhaaf prezidaantii 3ffaa ta’uun bara 2002 hanga bara 2013tti jechuunis waggootii 11f kan hojjatan Mwaaii Kibaakii umrii isaanii 90tti du’an boqotanii jiru. Prezidaantiin Keniyaa Uhuuruu Keenyaattaa du’a Kibaakii Jimaata har’a kan labsan yoo ta’u Kibaakiin itti gaafata sivilii irra turee milkeessuun goota fakkeenyaa gaarii kan dhalattoota Keeniyaa gara fuula duraa jajjabeessuu ta’uun itti fuufa jedhan. Kibaakiin gara aangootti ennaa dhufan malaamaltummaa faccisaa akkasumas dinagdee Keniyaa jijjiirra jedhanii turan. prezidaantiin keenyaattaan, Kibaakiin biyyatti keessatti jijjjirama argamsisaniiru jechuun galateeffatanii jiru. Kibaakiin marsaa lamaaf aangoo prezidaantummaa irra eega turanii booda, kan bara 2013 filataman Keenyaataaf aangoo dabarsanii kennuun siyaasa keessaa soorata ba’an.


Falmitoonni Mirga Namaa Dhimma Yakka Saayiberii Naayijeeriyaa Irratti Kan Manni Murtii ECOWAS Murteesse Dinqisiifatan

Falmitoonni mirga namoomaa mana-murtii Dhaabbata Hawaasa Dinagdee Biyyoota Afrikaa Lixaa kudha shanii, kan ECOWAS jedhamuutiin murtii dhimma seera yakka saayiberii yokaan marsaa interneetii Naayijeeriyaan ilaalchisee bahe faarsanii jiran. Tahus garuu, mootummaan Naayijeeriyaa murtii dabarsame sana fudhatee hojii irra oolcha jedhanii akka amantaa hin qabne dubbatu – falmitoonni mirga namoomaa sun. No media source currently available


Namoonii Miiliyoonii 20 ta’an beela’uu akka danda’an WFPn beeksiseera

Roobnii hedduu barbaachisaa ta’ee yeroodhaan roobuu baannaan namoonii gaanfa Afrikaa gargaarsaa namoomaa harifachisaa barbaadaan dhumaa bara kanaa keessaa garaa miiliyoonii 20ti ol ka’uu akka danda’u dhaabbanni sagantaa midhaan nyaataa adduunyaa WFPn ibsuun isaa gabaasameera. Sababa roobinii gahaan waggoottan sadan darbanif hin turreef hirdhinii omishaa waan umamee lammiileen Itiyoophiyaa Miiliyoonii 7.2 beelaa cimaa keessa akka seenaniif beelladoonni Miiliyonatti lakkawaman akka du’an gabaasni WFP kun beekissiseera. WFPn keessumaa, dhimma Somaliyaa, keeniyaaf fi Itiyoophiyaa ilaalteen akka ibsetti, yeroo ammaa gatiin midhaan nyaataa Itiyoophiyaa keessatit dhibeentaa 66 yemmuu dabalau ,Somaliyaa keessatti immoo dhibeentaa 36 dabaleera. Gaanfaa Afrikaatti Daarekteeraa WFP kan ta’an Mikaa’el Duunfoord akka jedhanittii haalii jiru gaarii miti.Itti dabaluudhanis, "Haalichii gadheedha. Caalaa hammaachaa deemaa jira. Waa’ee roobaa kanaaf yaadda’aa jirra. Ummanii dadhabeeraa. Maddaawan bishaanii dadhabaa jiruu. Beelladoonii du’aa jiru. Omishinii midhaanii kufaatii keessa jira. Haalichaa bakka isaatti deebisuu hin dandeenyuu taanaan rakkina guddaatu fuulaa keenyaa dura jira," jedhaniiru.     WFPn biyyoottan gaanfa Afrikaa Itiyoophiyaa ,keeniyaa fi Somaliyaa keessatti gargaarsaa lubbuu baraaruu dabaluudhaaf ji’ootan 6 dhufan keessaa degersaa Doolaara kuma 473 akka barbaadu beeksiseera. Ji’a Amajjii darbee gaaffii deggersa Doolaaraa Miiliyoonii 370 dhiheesus amma ammaatti kan argachuu danda’e dhibeentaa 13 gad akka ta’e WFP ibsuu isaa gabaasiin Liisaa Shilaayin Jeeneevaa irraa VOAdhaaf ergitee beeksiseera.


Roobi Itti Dabalaa Tattaaffii Baraarsaa Afriikaan Kibbaaa Danqe

Waraanni Afriikaa kibbaa naannolee balaa lolaaan miidhaman keessatti humna ibsaa fi bishaanii adda citee ture bakkatti deebisuuf akkasumas hojii dandammachiisuu deggeruuf jecha loltoota 10,000 bobbaasuu isaa beeksisee jira. Balaa lolaa kutaalee biyyattii gama bahaa mudateen lakkoobsi namoota du’anii 440 ol ta’ee jira. Xumura torbanii bokkaan deebi’ee robe tattaaffii baraarsaa ka danqe yoo ta’u, yoo xiqqaate garee baraarsaa keessaa nama tokko galaafatee jira jechuun Linda Givetash Durban Afriikaa kibbaa irraa gabaasteetti. Angawoonni akka jedhanitti, balaa lolaa torban darbe mudateen kanneen miidhaan irra ga’e lubbuu olchuuf gareen barbaachaa fi baraarsaa 14 buufata xayyaara Durban, Verjiiniyaa irraa ka’anii gamasitti qajeelanii jiran. Durban konyaa Kwa-Zuulu-Natal keessaa kan akkaan dha’ame ta’uun illee ibsamee jira. Travis Torwer daayiriterri dhaaba tola ooltotaa kan lubbuu baraarsaa Afriikaa kibbaa hojii baraarsaa kana deggraa turan. Torwer waa’ee hojjettuu garee baraarsaa saree ishee waliin utuu laga Msunduuzii keess nama oolchuuf barbaadaa turtee liqimfamtee VOAf bilbilaan ibsanii jiru. “Akkuma roobi dabalaa adeemeen, lafti jiidhaa deemee dhoqqeen heddummaatee mucucaachuuf sababaa ta’e. sun immoo nuyiif balaa guddaa dha. Nama qaama garee sanaa ta’e dhabuun hunda keenya irraan dhiibbaa geessise. Miseensa nu duraa du’etti hundumti keenya ni siqna. Kun immoo dhugumatti ilaalcha hojii baraarsaaf jiru jijjiira” Jedhan. Yuniversitii Maandeellaatti barsiisaa kunuunsa fayyaa yeroo hatattamaa kan ta’an Trower akka jedhanitti, haalli qilleensaa jiraatus, gareen baraarsaa dilbata darbe reeffa namoota ja’aa argee jira. Yoo xiqqate namoonni 443 d’uu isaanii fi kudhanii ol kanneen ta’an achi buuteen dhabamuu angawoonni beeksisaniiru.


Tokkummaan Mootummootaa Beela Biyyootii Afriikaa fi Yemen Mudatetti Duuluuf Deggersa Doolaara Miliyoona 100 Kenne

Tokkummaan mootummootaa Sudaan Kibbaa, Somaaliyaa Naayijeeriyaa, Keeniyaa fi Itiyoophiyaa akkasumas Yaman keessaa uummata miliyoonaan laka’aman kanneen beelaaf saaxilaman gargaaruuf deggersa maallaqaa kan yeroo hatattmaa miliyoona 100 kennuun beekamee jira jechuun Liissaa Shilaayin gabasteetti. Biyyoota kana torba keessa kanneen jiran uummati miliyoonaan laka’amu, sababaa walitti bu’iinsa waraanaa hongee fi rakkoo dinagdee sababaa COVID-19n hammaateef jecha maatii isaa nyaachisuu hin dandeenye. Waajjirri qindeessa gargaarsa namoomaa kan tokkummaa mootummootaas, lolli Yukireen keessaa kan dhaqqabsiise daafoo hamaan namoota miliyoonaan laka’aman beelaaf saaxiluu mala jedhee jira.


Afrikaa Lixaa Keessatti Lootee-seentonni 100 Caalan Ajjeesamuu Humni Gamtaa Naannichaa Beeksise

Waraanni Naayjeriyaa, Nijeer fi Kaameeruun tokkummaan duula gaggeessaniin ajajoota waraanaa 10 dabalatee lootee seentoota Islaamaa 100 caalaa ajjeesuu isaanii Dilbata kaleessaa ibsanii jiru. Kunis torbanneen dabran muraasa keessatti haleellaa lafoo fi samii irraan kutaa Leek Chaad jedhamu keessatti gaggeessaniin ta’uun ibsamee jira. Looltonni Bokoo Haaraam fi kan isa irraa adda ba’e Islaamiik Isteetes kan kutaa Afrikaa dhiyaa keessatti waggaa 10 caalaaf waraana Naayjeriyaan walitti bu’aa kan turan yoo ta’u kunis gara kutaalee naannootti ce’e jira. Waraana biyyoota sadeeniif dubbii himaa kan ta’an Koloneel Muhammad Dool akka jedhanti naannoo Leek Chaad jedhamu keessatti bakka dhokotaa lootee seentonni to’atan keessa seenuun, meeshaa waraanaa, Nyaataa fi dawaalee seeraan alaa to’achuun danda’amee jira. Duullii kun yoom akka gaggeeffamee fi looltonni meeqa akka jalaa ajjeefaman kan hin ibsine Dool garu lootee seentoota dheessaa turaniin dhuka’aa awwaalameen looltonni 18 madaa’uu ibsan. Lootee seentonni Islaamaa Naayheriyaa Kaaba bahaa keessatti kan hedduumaatana yoo ta’u, namoota kuma hedduu ajjeesuun, miliyoona hedduu immo manaa fi qe’e irraa godaansisuun, achuuma biyya keessatti mooraa tti galanii jiraataa jiru. Yunaaytid Isteetes torban dabree meeshaan waraanaa Doolaara Biliyoona tokkotti tilmaamamuu Naayjeeriyaatti akka gurguramuuf eega raggaasiiftee booda, biyyattiin jajjabaataa jirti. Seera tumtoonni Amerikaa mootummaan Naayjeriyaa dhiitaa mirga namoomaa dhaqqabsisuu mala yaadoo jechuun ituu hin kennamiin akka turu taasisanii turan.


Moqaadishoo Keessatti Haaleellaa Mortaaraa Gaggeeffame

Haleellaan mortaaraa tokko har’a mooraa paarlaamaa somaaliyaa keessatti lafa kan dhahee yoo ta’u, yeroo kanattis paarlaamaan ol aanuu fi inni gad aanuu keessatti kanneen haaraa filataman walii wajjiin walgahii gaggeessaa ituu jiranii ta’uun ibsamee jira. Walgahiin akkasii kan gaggeeffamu darbee darbee yoo ta’u namoonni ijaan argan akka jedhanti, namoonni 7 madaa’uu fi kunis hojjattoota paarlaamaa lamaa fi waardiyyoota ta’u oduu gabaasaa RSA moqadishoo jiruutti himan.Paarlaamaan kun masaraa prezidaantii biyyatti isa walakeessa Moqadishootti argamu cina jira. Haleellaa kanaaf Al-Shabaab battalumatti itti gaafatama fudhatee jira.Walgahiin kun af-yaa’iin mana maree ol aanuu Ebla 26 akka filamuuf kan isa inni isa gad aanuu immo Ebla 27 akka filatamuuf sagalee guutuun muteesse. Kunis filannoo prezidaantii soomana Ramadaanaa booda erga gaggeeeffamee booda Ta’uuf jira.


Balaan Lolaa Hamaan Afriikaa Kibbaa Keessaa Miidhaa Dhaqqabsiise

Angawoonni Afriikaa kibbaa andaara galaanaatti kan argamu biyyattattii gama kibbaa keessatti rooba yandoo roobee lolaa lubbuu galaafate rakkoo inni uume dura dhaabachuuf gargaarsa maallaqaa kan yeroo hatattamaa akka kennamu taasisaniiru.\nPrezidaantiin Afriikaa kibbaa Siriil Ramaafoosaa, naannoo sana naannoo balaan itti raawwatame jechuun labsaniiru. Rooba yandoo kana dura argamee hin beekneen namoonni 341 yoo du’an, kanneen kurna kumaan laka’aman immoo qubsuma, bishaanii fi ibsaa dhabaniiru. Ministeerri faayinaansii biyyattii Enoch Godon-gwana caasaa TV waliin marii geggeessaniin doolaarri miliyoonni $68.3 battala hojii irra kan oolu yoo ta’u miliyoonaan kan laka’amu immoo gara boodaa argamuuf jira. Walumaa gala namoonni 40,723 ta’an miidhaan irra ga’uu isaa bulchaan konyaa KuwaZuluu-Nataal Sihilee Zikalalaa ibsaniiru. Roobi waa hedduu mancaase dhaabatee aduun ennaa ba’utti immoo sababaa dikee walitt qabameen namoonni abdii kutannaa keessajiraachuu AFPn gabaaseera. Erga wixata darbee qabee namoonni bishaanii fi ibsaa dhabaniiru jechuu dhaan dhaabbati oduu kun itti dabaluun ibsee jira.\nNaannolee biyyattii hanga tokko keessatti biyyattiin balaa uumameef deebii kennuuf boodatti harkifatte jechuun mormiin ka’ee jira. Mootummaan magaalaa Durban ibsa baaseen hamma danda’ametti hattattamaan hojjetaa jirra jedheera. Tajaajilli haala qilleensaa Afriikaa kibbaa xumura torban kanaa roobi itti dabalaa fi lolaan kutaalee KuwaaZuuluu-Nataalii fi kutaa hollaa jiru Free State fi Cape gama ba’aa keessatti roobuu mala jechuun akeekkachiiseera.


Miseensonni Paarlaamaa Somaaliyaa Haaraan Hirbuu Seenan

Miseensonni paarlaamaa Somaia dhibba irraa harka 80 ta’au filannoo irra deddeeb’uun boodatti harkifatee fi prezidaantichaa fi muummicha minister biyyattii gidduutti uumametti aansuu dhaan kamisa kaleessaa hirbuu seenanii jiran. Dura taa’aan koree filachiiftuu Somaaliyaa Musee Guelleh Yusuf kan eegumsi cimaan taasisamuuf buufata xayyaara Moqaadishoo keessatti sirna qopha’e irratti kun adeemsa filannoo Somaaliyaa keessatti fooya’iinsa guddaa dha jechuun ajaa’ibsiisataniiru. Waggoota lama yeroo ta’uuf lafa irra harkifataa yeroo dheeraa kan fudhate adeemsi filannoo yeroo itti xumurame yeroo seena qabeessa ture. Seera tumtoonni 290 ta’an hirbuu kan seenan yoo ta’u, kanneen hafan immoo guyyoota itti aanan keessa hirbuu seenu jedhamee eegama jedhanii, kutaalee HIrshabelle fi Jublaand-f barchummi 25 hin guutamin jira jedhan. Miseensi paarlaamaa haaraa gameessi Abdisalam Dabaan’ad hanga afaan yaa’iin filatamutti dura taa’aa ta’anii tajaajilu. Paarlaamaa haaraan filatamuu isaan taajjabdoonni siyaasa Somaaliyaa keessaa xiqqoo boqonnaa argatanii jiran. Hirbuu seenuun sun kan raawwatame filannoon geggeessamee prezidaanii haaraan akka filatamu kan taasise dhiibbaa sadarkaa addunyaa baatilee hedduuf geggeessameen booda. Kan somaaliyaa dhaaf deggersa doolaara biliyoonaan laka’amu kennituu fi loltoonni ishee mootummaan Somaaliyaa garee al-Shabaabitti duuluuf yaalii inni godhu kan deggertu Yunaayitid Isteetis, yeroo filannoo sana eeguu kanneen dhabban angawoota Somaaliyaa irra ugguraa fi uggura visa keessee jirti.


Lammiileen Sudaan Kibbaa Balaa Beelaa Hamaadhaaf Akka Saxilamaa Jiran Ibsame

lammiileen Sudaan Kibbaa Miiliyoonii 7.7 ta’an baraa kana ji’a Caamsaa fi Adoolessa gidduutti hanqinaa midhaan nyaata fi beelaaf akkaa saaxilaman dhaabanii mootummootaa gamtoomanii akeekkachiseera. Akka xiinxallii haalaa midhaan nyaataa mootummoota gamtoomanii torban kana bahee jedhetti namoottaa haalaa daran hamaa ta’ee keessaa jiran 87,000 keessaa baayeen isaanii du’uu danda’u. Sudaan Kibaattii Itti gaafatamaa dhaabaata midhaaniif qonnaa FAO kan ta’an Meshack Malo akka jedhanitti, warreen balaa kanaaf saaxilamanii jiran keessaa miiliyoonii 1.34 kan ta’an da’iman nyaataa qaamaa isaanii jabeessu argachuu hin dandeenyee fi dubartootaa ulfaa 676,000 ta’anuudha. Kun kan walqabate omisha midhaanii gadi bu’aa ta’eefi dhukubaa beelladoota muudaateeni. Kun immoo tarsiimoo dandeetti maatiwan rakkinaichaa dandamachuuf qaban jalaa hanqise. Balaan wal irratti daddabalame biyyatti keessatti caraa galii argachuu gabaabse. Rakkina beelaa kanaaf sababa ijoo kan ta’an keessaa, haalli jijirama qileensaa isa tokko yemuu ta’u, waggoottan Sadan darbaniif lolaa hamaan hongeedhaa wajjin wal jijjiraa mulachaa turee omishaa midhaan nyaataa waan barbadeeseefi. Wal lolinsii lammiilee biyyattii giduutii taasifamaa jiru, qaala’iinsii gatii midhaan nyaataa, misoomni bu’uraa barbaachisaan guutamuu dhabuun isaa rakinichi akka daran jabaatu taasisuun isaa gabaasameera.


Ujummoo Boba’aa Ijaaruu Dhaabaa:Qabsaa’oota Qilleensa Naannoo

Wal falmiisiisaa kan ta’e ujummoo dhuukuuta Zayita boba’aa Ugaandaa irraa gara Taanzaaniyaatti ittiin dabarsan baasii Doolaara Biliyoon 5n ijaaruuf karoora jiruuf, Baankiwwanii fi Insuraansiin deggersa akka hin goone kanneen qilleensa naannoof qabsa’an gaafatanii jiru. Kanneen kunuunsa qilleensa naannoof qabsaa’uun beekaaman Veneessaa Nakate fi Hilda Nakabuye deggersa isaanii kanneen ujummoon kun diriirfamuu mormaniif kan kennan yoo ta’u Afrikaan boba’aa cilee, biqiltuwwanii fi waan du’an kanneen biroo irraa hijjatamu irraa fagaachuu qabdi jedhan. Dhiibbaan taasifamaa jiru dabaluun, Baankiwwanii fi Inshuraansiin proojeektii kana keessaa dhiisanii ba’an akka lakkobsaan dabaluu taasisee jira.


Tunisiyaa Keessatti Mormiin Gaggeeffamee Jira

Prezidaantiin Tunisiyaa aangoo isaaii jajjabeefachuu isaanii mormuun uummanni dhibba hedduun magaalaa galma mootummaa biyyatti Tunisiyaa keessatti Dilbata kaleessaa hiriiranii jiru.Qeeqxonni prezidaantichaa kun foonqoolcha mootummaati jedhu. Paartii Islaamummaa guddicha kan biyyatti Ennahdha jedhamuu fi namoonni siyaasa mormiituu wal ta’uun hiriira Dilbata kaleessatti qindeessan kun, dhiyeenyatti prezidaantiin biyyatti Bona dabree aangoo eega qabatanii as mormiin ennaa ka’u isa dhiyeeenya kanaa ta’u isaati. Yeroo sana prezidaant Kais Saied paarlaamaa biyyatti hojii dhaabsiisanii aangoo jiru hundumaa ofii fudhatan.Hiriirtoota kana keessaa tokko kan ta’an Alii Beelheedi akka jedhanti Kais Saiedprezidaantichi faallaa ofii, uummataa fi heera biyyatti dhaabachuun waan kakatanii aanoo itti qabatan Sanaa kabajuu dadhaban Deggeertoota prezidaantichaa fi hiriirtoota giddutti falmiin kan ture yoo ta’u, deggeraa prezidaantichaa keessaa tokko hiriirtootaan isin gantuu dha ittiin jedh. Prezidaantiin biyyatti Bitooteessa 31 darbee kana paarlaamaa diiguun rakkoo siyaasa biyyatti keessaa hammeessuun, mormiitoota biraa mufannaa kakaase.Mormiitonni akka jedhanti Tunisiyaan gara bulchiinsa abbaa irreetti deebi’uu maltii jedhu.


Bishaan Lafa Jalaa Misoomsun Hanqina Ongeen Fideef Fala: Gabaasa Tokkummaa Mootummootaa

Keeniyaa keessatti jijjiirramni qilleensaa naannoo maddawwan bishaanii jiraattonni itti fayyadamaa turan dadhabsiisaa jira. Haalli qilleensaa yeroo isaa in eegne fi roobni dhabamaa dhufuun immoo hidhi nam-tolchee bishaan cimmisan akka goggogan sababa ta’eera. Gabaasni haaraan Tokkummaa Mootummootaatiin bahe, falli kana hundaa bishaan lafa jalaa misoomsuufii fayidaaf oolchuu akka ta’e gorsa. Gabaasa dhaabbata oduu AP irraa arganne Tigist Gameetu dhiheessa.


Muumeen ministeeraa Somaliyaa Jili gamtaa Afrikaa akka biyyaa bahan Ajajan

Muumeen ministeeraa Somaliyaa Mohamed Hussen Robelee, Somaliyaatti Jila addaa gamtaa Afrikaa kan ta’an Ambaasadar Fraansisikoo Madee’ira sa’aati 48 keessatti akka biyyaa kadi lakkisanii bahan Ajaja kennaniiru. Muumichii ministeeraa, “Gochaa itti gaafatamummaa isaan gituu hin dandeenyee irratti hermaataniiru “ jechuudhaan ergaa ambaasadarichaa himatanii booda komishiiniin gamtaa Afrikaa akka Ambaasaadar Fraansiskoo Madee’iraa waamu gaafatanii , gaaffi gamtaa Afrikaas akka simatan ibsaniiru. Haata’u malee prezidaantiin Somaliyaa Mohaamed Abdulaahi Mohamed murtoo muumichii ministeeraa mootummaa isaanii dabarsan battalumatti mormaniinu. Prezidaantich ibsa kennaniin, akka Ambaasadarich haryataman eenyuufuu akka aangoo hin kenninee beekisisanii, birmadummaa biyyaa irratti baleessaa isaan raawwatan ilaalchisee Ministeeraa Dhimma alaa irraa gabaasinni argatan akka hin jirre himaniiru. Lammii biyya Moozaambiik kan ta’an Fransiskoo Maadee”ira kan Somaliyaatti ramadaman bara 2015 jalqabee yemuu ta’au , Somaliyaa keessaa haryatamuudhaaf Diploomaatii jalqabaa akka hin taane gabasameera. Ittii aanaa isaanii kan turan Simoon Muloongo, ji’a Sadaasaa darbe Somaliyaadhaa haryatamaniiru.


Lammiileen Sudaan Hiriira mormii itti Fufaniiru

Ji’aa Onkoloolessaa darbee fonqolchaa raawachuudhaa aangoo qabatee kan jiru mootummaa loltootaa kan balaaleffatan lammiileen Sudaan kumataamaan lakkaawaman magaalotaa biyyatti keessatti karaa irratti bahudhaan mormii taasisanii jiru. Mormiin akka haaraatti jalqabamee kun, jeeneraalonni mootummaa biyyatti qabatanii jiran akka aangoo garaa siviilotaatti dabarsan dhibbaa taasisuudhaaf jedhameeraa. Mormiin kun magaalotaa Kaartuum, Umdurumaan, Qadaariif fi poort Sudaan, akkasumas kaabaa biyyatti Daarfuur keessatti taasifamee jira. Fonqolchiin aangoo loltootaan raawwatame, waggoottan 30f sudaaniin bulchaa kan turee sirnaa Cunqursaa Prezidaant Ahimad Albashir boodaa ce’uumsaa gara demokiraasitti taasifamuu gufachiisee, biyyatti jeequmsa Siyaasa fi rakkina diinagdee keessaa kan galchee akka ta’ee gabaasameera.


Hoogganaan Milishaa Jaanjaawid Duraanii Himannaalee Mana-murtii Yakkaa Idil-Addunyaatti Itti Dhihaatan Mara ni Haalan

Hogganaan duraanii Milishaa Jaanjaawiid yakkaa waraanaa Sudaan kaabaa Darfuur keessatti raawateen himatamanii mana murtii yakkaa adduunyaata irratti dhihaatanii himannaa irratti dhihaatee 31 hundumaa hin raawwannee jechuudhaan alaniiru.   Abbaan langaa mana murtii yakkaa aduunyaa Karim Khaan gama isaaniitiin ragaalee qaban ibsuudhaan bara 2003 ammaa bara 2004 gidduutti yakkaa himatamichii raawwataniiru jedhan ibsaniiru. Dhimmaa Daarfur isaa dhaabbanii Mootumootaa gamtoomanii namoonii 300,000 du’anii Miiliyoonni 2.7 immoo jireenyaa isaanii irraa buqa’uu isaanii beeksisee irratti, yemmuu himannaan mana murtii yakka adduunyaa irratti ilaalamu inni kun isa jalqabaati.


Al Shabaab Hoogganoota Somaaliyaa Ol’aanoo Ajjeesuuf Karoorfachuun Himame

Gareen hidhattootaa Somaaliyaa keessaa sosocho’u Al shabaab prezidaantti Somaliyaa Mohaamed Abdulaahii Mohamed fi Muummee ministeeraa Mohaamed Huseeen Rooblee ajeesuudhaaf karoorfachuu isaa dhaabbanni tikaa fi nageenyaa biyyaalesaa Somaaliyaa beeksisee jira. Dhaabbanii nageenyaa mootummaa Somaaliyaa dhimichaa irratti akeekkachiisaa fuulaa tiwiitarii gubbaatti baaseen, baldhinaan wantti ibsee jiraachuu baatus, haanga’onni mootummaa akka dhimicha beekan tasifamuu isaaf Al Shabaab irraa namnii Mohaamad Maahiir jedhamuu dhimmicha raawwachiisuuf akka ramadame ibseera. Bitootessaa 23 /2022 Buufataa xiyyaaraa Moqadishoo irratti haleelaa rawwatamee lubbuu namoottan 6 galaafatee fi Magalaa Beledeweyin keessatti dubartii Miseensa mana maree kan ta’an Aminaa Mohaamed Abdii dabalatee namoottan hedduu du’anif Al Shabaabi itti gaafatamummaa fudhachuu isaa akka beeksise ni yaadatama.


Hogganaan Milshoota Jaanjaawiid duraanii Seeratti dhihaateera

Hogganaa duraanii hidhatootaa Sudaan kaabaa Milishoota jaanjaawiid jedhamee beekamuu kan ta’ee Ali Muhammad Ali Abdal Rahmaan guyaa ha’raa Mana murtii yakkaa Idelee Addunyaatti dhihaachuun isaa wareen bara sana Sudhaan kaabaa daarfuur keessaa jiraataa turanii yeroo ammaa Sudaan kibaa keessatti argaman waan yeroo dheeraadhaaf eegaa turan ta’uun isaa gabaasameera. Nammii maqaa Alkushaa’ib jedhamuun beekamuu hogganaan milishootaa Jaanjaawiid kun Hagayya bara 2003 amma Bitootessa 2004 Sudaan kaabaa keessaatti sarbiinsaa mirga namoomaa irratii raawwatamee fi yakkaa waraanaatiin himannaan 31 irratii dhihaateera. Gareen milishaa jaanjaawiii Prezidaantii Sudaan duraanii Ahimad Al Bashiriin kan degeramaa ture yemmuu ta’u , dhimmaa wal waraansaa kanaan walqabatee Kushaa’b akka qabamu manii murtii yakkaa aduunyaa bara 2007 ergaa ajaja dabarsee booda bara 2020 harka kennee garaa biyyaa Niitherlaand magaala Heeg ti dabarfamee guyaa himannaan itti dhihaatu eeggacha ture. Ammaa Adoolesaa bara 2015 ti Daarfuur keessatti siviilonni 300,000 ajjeefamanii ,namoonni miiliyoonii 2. 7 ta’anu immoo jireenyaa isaanii irraa buqqa’uu isaanii gabaasinni mana murtii yakkaa adduunyaa irraa bahee kun ibseera.


Maalii Keessatti Namoonni Heedduun Ajjeefamuun Yaaddeessaa Dha: Amerikaa

Maalii waaltaa ganda tokko keessatti oduu rifaasisaa kan namoonni hedduun ajjeefaman jedhau, Yunaaytid Isteetees faana bu’aa kan jirtu ta’u dubbii himaan ministrii haajaa alaa Amerikaa Need Praayis ibsanii jiru. Waraannii Maalii Sambata dabree akka jedhetti hokkara dhiyeenya kana baatii tokkoof hammaatee keessatti leellistoota Islaamaa 200 caalaa ajjeesee jira. Mootummaan irree waraanaa kan Maalii baatii Guraandhala keessa filannoo gaggeeffamuuf ture erga yeroo biraatti dabarsee booda, biyyoota gama dhiyaa wajjiin muddamsi dabalaee jira. Kana malees waraana dhunfaa kan Raashaa walii galtee hojii Kontraataa Mootummaan Maalii tolfate biyyatti seenuun muddamsa kana hammeessee jira. Dubbii himaan ministrii dantaa alaa Amerikaa Need Praayis ibsa baasaniin, dhuma baatii baatii dabree jechuun Bitooteessa dhumatti ajjeechaa ganda Miuraa jedhamtu keessatti gaggeeffameef eenyu akka itti gaafatamaa akka ta’e kan ilaaleen gabaasa wal dhahuutu jira. Gabaasnii wal dhahaan akkasii dhaga’amuun kun, aangawoonni ce’umsaa kan maalii qorattonni walabnii dhorkaa tokko malee nagaan isaanii haala eegamee jalttii iddoo sana seenanii qorachuun waan hatattamaan gaggeeffamuu qabu ta’u hubachiisa jedhan Praayis.


Hargeessaa Keessatti Lafii Gabaa Beekamaan Gubachuun Gabaafamee Jira

Somaaliyaa gama kaabaa Sambata darbee halkan balaa abiddaa hamaa dhaqqabeen yoo xiqqaatee namnii 28 madaa’ee daldala dhibba hedduu mancaasuu isaa, aangawoonni magaalattii fi namoonni ijaan arginine jedhan dubbatanii jiru. Kanneen ijaan arginine jedhan, ibiddi kun cjedhamuutii bakka manneen kusaa mi’a gurguurtaa keessa ka’ani mofaa ta’an keessaa ka’e sana booda waan naannotti argaman mara barbadeesse jedhu. Prezidaantiin Somaaliilaand Muse Bihi lafa gabaa sana daawwatanii dubartoota 9 dabalatee namnii 28 madaa’uu, garu namnii du’e akka hin jirre ibsan. Angawoonni gama isaaniin, kanneen mada’an kana keessaa irra hedduun daldaltoota meeshalee ofii olchuuf yaalii gochaa turan ta’u ibsan. Kantibaan magaala Hargeessaa Abdulkarim Ahmed Moge lafa gabaa gubatee eega daawwatanii booda akka jedhanti, daandii lfa gabaa sana cina jiru dhiiphachuu fi daldaltoonni dhibba hedduun achitti duuduun battalumatti dhaamsuuf yaalii ta’e danqee jira.


Roobnii Hin Argamuu Taanaan Uummanni Beela'uuf Jira:Dhaabbattoota Gargaarsaa

Baatii robaa itti aanuu keessatti hanqiinni robaa mudannaan rakkoon gargaarsa dhala namaa kutaa Afrikaa Bahaa keessatti ha,,aachuuf akka jiru dhaabileen gargaarsaa kutaa sana keessa jiran akeekkachisanii jiru. Gareeleen gargaarsaa akka jedhanti caamnii hamaan mudatee Itiyoophiyaa, Keeniyaa, Somaaliyaa fi Sudaan Kibbaa keessa uummata jiraatan Miliyoonni 44 gargaarsii nyaataa kan hatattamaa akka eeggatan taasisee jira. Gbaasa Guutuu Caqasaa.


Haleellaa Al Shabaab Somaaliyaa Keessatti Raawwateen Seera Tumtoota Keessaa Tokko Dabalatee Namoonni Torba Du’aniiru

Kan al-Shabaab itti gaafatamaa isaa fudhate haleellaalee lama oobii kaleessaa raawwatameen yoo xiqqaate namoonni torba du’uu poolisiin Somaaliyaa beeksisee jira. Namoonni hidhatan lama kan akkaan eegamu buufata xayyaara Moqaadhishoo erga haleelanii booda yoo xiqqaate namoonni ja’a du’aniiru. Kanneen du’ankeessaa lamii somaaliyaa tokkoo fi lammiiwwan biyya alaa shan kan keessatti argaman ta’uu poolisiiin beeksisee jira. Namoonni hidhatan lamaan humnootii naga eegumsaan ajjeefamuu dubbi himaan poolisii Major Abdifattaah Aden Hassan beeksisaniiru. Buufati xayyaaraa sun waajjirri haadhoo kan AMISOM bakka jiruu fi diplomaatota alaa irra hedduu kan Moqaadishoo bakka itti keessummeessamani. Kanneen ijaan arganii fi angawoonni naga eegumsaa akka jedhanitti bakka dhukaasi sun itti raawwatame kutaa gama bahaa buufata xayyaarichaa bakka suuqilee hedduun itti argamani.  Angawaan naga eegumsaa sabaa himaaf ibsuuf eeyama hin qabaannee fi eenyummaan isaanii akka hin ibsamne gaafatan VOAf akka himanitti finxaaleyyiin sun, meeshaalee waraanaa xixiqqoo fi boombii harkaa fayyadaman. Poolisiin sadii kanneen miidhaan irra ga’e keessaa ti.  Roobii gara galgalaa, seera tumtoota Somaaliyaa keessaa dubartiin tokko kanneen dho’iinsa lama kan magaalaa Beledweyn keessatti raawwateen du’uu kanneen ijaan argan dubbataniiru. Amina Mohamed Abdi naannoo isaaniitti deebisanii filatamuuf duula filannoo geggeessaa turan.  President Mohamed Abdullahi Mohamed maatii isaaniif gadda itti dhaga’ame ibsuu dhaan shororkeessota gara laafina hin qabaanneen wareegaman jedhan. Haleellaa Beldeweyinitti geggeessameen hanga yoonaa namoonni 30 yoo du’an 30 kanneen ta’an madaa’uu angawoonni naga eegumsaa beeksisaniiru.  Haleellaa isa kanaafis al shababtu itti gaafatama fudhate.


Hidhattoonii Naajeriyaa Namoottan Ajeesaa Jiru

Kaaba-lixa biyya Naajeriyaa kutaa biyya Kaadunaa keessatti dhukaasaa hidhattoonni taasisaniin namoonni 34 du’uun isaanii gabasameera. warreen ajjeechaa sana raawwatan garee yakkaa-hojjatootaa meeshaalee waraanaa gurguddoo hidhatan akka ta’an Hanga’oonni nannichaa yemuu ibsan, komishinerii dhimma nageenyaa kutaa biyyaa Kaaduunaa kan ta’an Saamu’eel Aruuwaan midiyaa hawaasaa irratti akka Ibsanitti balaa kanaan gandoottan Afur keessatii kan argaman Manneen 200 ol gubataniiru. Ajjeechaan kun kan raawwatame Dilbata dheengadaa yemuu ta’uu guyyaadhumaa sana, kutaa biyyaa kan biroo Zaamfaaraa jedhamuu keessatiis tarkaanfii hidhattoonni fudhataniin namoonni 16 du’un isaanii gabasameera. Torban tokkon duras walakkeessa fi kaaba-lixaa Naajeriyaa keessatti hidhattoonii Poolisootaa 7 dabalatee Umnoottan nageenyaa 11 ajjeesuun isaan beekameera. Gareen Mootummaan Naajeriyaa Amajjii darbe keesaa > jedhee labse kun bakka bosonaa kutaalee biyyichaa Zaamfaaraa,Kaatsinaa,kaaduunaa fi Niger keessaa maandhefachuudhaan akka haleellaa raawwachaa jiran haanga’oonii mootumma Naajeriyaa ibsaniiru.


Haanga’oonni Ugaandaa akka gaafataman Dhaabbanni mirga namoomaa gaafate jira

Dhaabbanni mirgaa namoomaaf falmuu Hiyumaan Raayits Wooch siviilotaa lammiilee biyaa Ugaandaa dhibbaatamaan lakkaawaman, warreen umnaan qabamanii bakka buuteen isaanii hin beekamne fi warreen reebichii hamaan irratti raawatyameef Ejensiin dhimma tikaa mootummaa Ugaandaa akka itti gaafatamu qabu ibseeraa. Gabaasni mata-duree > jedhuun bahe kun, waa’ee umnaan fudhatamanii bakkaa buuteen dhabamuu, wa’ee seeraan alaa qabamuu fi hidhamuu,waa’ee reebicha hamaa akka of keessaa qabu ibsameeraa. Tarkaanfiwan kun kan haa ta’u jedhamanii fudhataman, umna poolisii, umna waraanaa, tika umnoota waraanaa, umna tikaa biyyaalessaa mootummaa Ugaandaatiin akka ta’e gabaasaa HRW kana keessatti ibsameera. Akka gabaasichii dabalee jedhetti, taateewwan kun kan raawwataman bakkeewwan seeraan ala ta’anitti baraa 2018 fi 2019 akkasumas, yemmuu filannoo Amajji bara 2021 keessa. Waraanii Ugaangaa gabaasnii Hiyumaan raayits wooch siyaasa fi waan ragaa hin qabneedhaa jechuu isaa gabaasni Haliimaa Athumaanii kaampalaa irraa VOAdhaaf ergitee ibseera.


Moqaadishoo keessatti haleellaa raawwtameen namoonnii ajjeefaman

Gareen hidhattootaa Somaaliyaa keessa Sosocho’u Al Shabaab buufata Xiyyaaraa magaalaa Moqadishoo irratti haleellaa raawwateen yoo xinnaatee namoonii 6 du’uu isaanii haanga’oonii Poolisii Somaaliyaa VOAtti himaniiru. Dubbi- himaan Poolisii Somaaliyaa Maajer Abdifatah Aden Hassan akka jedhanitti namoottan balaa kanaan du’an 6 keessaa 5 lammiilee biyyaa laaati. Shanan keessaa tookko miseensaa garee naga eegdotaa gamtaa Afrikaa (AMISOM) yemuu ta’u, Afur immoo leenjistootaa meeshaa waraanaa dhodhoowan irratti Mootummaa Somaliyaa warreen gargaaran akka ta’e dubii-himaan poolisii Somaaliyaa ibsaniiru. Namoottan haleellaa kana raawwatan lamas Ajeefamuun isaanii himameera. Hojjataa dhimmaa nageenyaa kan ta’eef haleellaa sana kan ijaan argee nammii ibsa kennuudhaaf eeyyama akka hin qabne ibse, maqqan isaa akka hin dhahamnee gaafaate tokko Poolisoonii Sadii madaa’uu isaani VOAtti himera. Gabaasaan Sagalee Amerikaa bakka balaan sun raawatame irraa aarii akka mul’atu gaabaaseraa. Gareen Al Shabaab tarkaanfii kana fudhaachii isaatiif namoottan hedduu ajjeesuu isaa akka ibse gabaasameera. Waajjirii Umna naga eegdotaa gamtaa Afrikaa AMISOM fi diplomaatonni biyyaa alaa caalaan isaanii naannoo buufata xiyaarichaatti kan argaman yemuu ta’u, gareen Al-Shabaab buufata xiiyaaraa kana irratti bara 2009 yeroo lamaaf, bara 2010 al tokko, akkasumas bara 2014 haleelaa raawwachuudhaan namoottan heduu ajjeesuun isaa ni beekama.


Mummichi Ministeera Maalii Duraanii Du’an Boqotan

Mummichi ministeera Maalii duraanii Soumeylou Maiga Wiixata kaleessaa Kliinikii Bamaakoo keessa jiruutti du’u isaanii miseensii maatii ibsanii jiru. Maalii fi naannoo kutaa Saahiliitti aangawaa dhiibbaa gochuun beekaman Maigaan erga baatii Hagayya bara 2021 kaasee biyya isaanii keessatti hidhamanii jiru. Sababaa fayyaa dhabaniif jecha hidhaa akka ba’aniif gaaffiin dhiyeessaa turan mootummaan irree waraanaa biraa fudhatama hin arganne. Miseensa maatii keessaa tokko akka jedhanti, fayyaan Maigaa guyyoota xiqqoo darban keessaa akkaan gad bu’e. odeeffannoon kunis namoota kanneen biroo biraa mirkanii kan qabu yoo ta’u hogganoota sadarkaa kutaa sanaanis akkasuma jedhamaa jira. Maiigaan siyaasa keessatti aangoo kaabinee kan sadarkaa adda addaa irra kan turan yoo ta’u, yeroo ministeera ittisaa turan shiira hojjatan jedhmuun hidhaman.


Meeshaaleen Chaayinaa Dhaa Galan Kan Gatiin Isaanii Qaalii Hin Ta’in Oomishitoot Biyya Keessaa Kan Keeniyaa Miidhaa Jira

Ogeessonni hojii harkaa Keeniyaa, sababaa meeshaalee Chaayinaa irraa galuun kan ka’e gabaa dhabaa deeaniiru. Ogeessonni hojii harkaa kun akka jedhanitti qulullinni hojii isaa ol aanaa fi gatii salphaan kan gurguramu meeshaaleen Chaayinaatti hojjetaman miidhaa irraan ga’ee jira. Ragaan biyyoolessaa akka mul’isutti, Keeniyaan bara 2021 keessa oomishaawwan Chaayinaa irraa galaniif doolaara biliyoona $4tti maallaqa hedamu baasteetti. Keeniyaan Chaayinaa irraa daldala oomishawwanii hedduu argatti. Meeshaalee doolaaara biliyoona $1.5 baasu illee gabaa Asiaf dhiyeessiti. Daldaltoonni meeshaa mana keessaa biyya alaatii dhufan gurguran kan akka Magdalen Vivi akka jedhanitti fayyadamtoonni meeshaalee ennaa bilcheessan waa itti hin qabanne kan jabanaa afaan Swaahiliin Sufuuriyaa jedhamuun beekaman barbaadu.


Sudaan Kibbaa Rakkoon Akka Ishee Eeggatu Ibsamee Jira

Mootummaan Sudaan Kibbaa raafama nageenyaa biyyatti keessa jiruun deggersa heeraa hojii irra ituu hin olchiin filannoo gaggeesinaan hokkara guddaa keessa akka bu’uuf jirtu gareen Tokkummaa Mootummootaa akeekkachisee jira. Sudaan Kibbaa keessatti Komishinni mirga namoomaa kan miseensoota 3 of keessaa qabu dhiyeenya kana kaawunsilii mirga dhala namaa kan Tokkummaa Mootummootaaf gabaasa dhiyeessee jira. Sudaan Kibbaa yeroo ce’umsaa waggaa sadiif qabaattee bara dhufu jechuun bara 2023 filannoo walii galaa gaggeessuu qabdi.Ta’uus garu qabxileen walii galtee nageenyaa kanneen ijoo ta’an hojii irra hin oollee kan jedhan miseensonni komishinichaa,kanaaf filannoo inni jedhu hin deemsiisu jedhu. Angawoonni mootummaa Sudaan immo jijjiiramnii jira kanaaf filannoo gaggeessuun ni danda’ama jedhu.


Humnootii Nageenyaa Kan Sudaan Dhiittaa Mirga Namoomaa Hamaa Waan Geesisniif Jecha Yunaaytis Istees Ugguura Irra Keessee Jirti

Humna eeggataa Polisii waaltaa kan Sudaan hiriira Deemokraasii gaafachuun gaggeeffame irratti dhiittaa mirga namoomaa hamaa geesisee jechuunYunaaytid Istees ramaddee jirti. Ministeera haajaa alaa Amerikaa Antonii Bliinkan biraa ibsii ba’e akka jedhutti, tarkaanfiin kunis kanneen dararaa rawwatan itti gaafatamoo taasisuuf akkasumas hokkara gara fuula duraatti gaggeffamu itisuuf akka ta’e ibsii ba’e hubachisee jira. Gareen polisii hidhate kun namoota karaa nagaan hiriiran irratti yeroo hedduu deebii hokkaraan guutamee kan kenne yoo ta’u humna hammaa ba’e gargaaramuu isaaf akkasumas humna lubbuu namaa galaafate fudhachuu isaaf uggurru har’a kun irra ka’ame. Amajjii 17 rasaasa hiriirtoota irratti gargaaramuun ajjeechaa fi midhaa adda addaa kan geesisee yoo ta’u kunis Onkolooleessa 25 bara 2021 kaasee kan gaggeeffamaa ture keessaa tokko yoo ta’u kunis mootummaan irree waraanaa aangoo qabachuu isaa mormuun ture. Yeroo kanattiis lubbuun hiriirtootaa humnaan galaafatamuu ykn dhiittaan mirga namoomaa dhaqqabuun ibsamee jira.Gabaasaaleen humnaan gudeeddii, ajjechaa, dararaa, seeraan ala hidhuu fi kanneen biroo polisoota Kanaan akka gaggeeffame gabaafamaa jira. Muddee 21 fi 22 akkasumas Bitooteessa 14 dubartootaa fi shamarran hiriiran irratti, humnaan gudeeddii fi hokkarri saalaa kanneen biroon gaggeeffamuun akkaan sukaneessaa ture jedha ibsi ba’e. Gochii akkasii fudhatama kan hin qabne fi fedhii uummata Sudaan bilisummaaf qabu faallaa kan ta’e dha.Hokkarri polisoonni kun hiriirtoota irratti gaggeessaa jiran kunis dhaabachuu qaba jechuun ibsii ba’e hubachisee jira.


Sudaan Kibbaa Rakkoo Beelaatu Mudate

Sudaan Kibbaa rakkoo beela hamaa argamee hin beekne ishee mudachuu isaa sagantaan nyaata addunyaa irraa Marwa Awad ibsanii jiru. Baatilee dhufan keessa uummanni sudaan kibbaa Miliyoona 8.3 tti tilmaamaman, beela hamaan isaan mudachuuf akka jiru, kunis yeroon midhaan facaasuu fi galfachuu dhumaa ennaa deemuutti ta’uun ibsamee jira. Uummanni miliyoona 8 caalaan akkaan beela’aa kan jiran ta’u fi isaan kunis yoo gargaarsa nyaataa hin argamu taanaan beela’uuf jiran kan dabalachuuf jiru ta’u sagantaan nyaata addunyaa beeksisee jira. Walitti bu’iinsa, balaa lolaa bishaanii fi gatiin nyaataa akkaan dabaluu isaa uummata abdii kutachiisuun ibsamee jira.


Moqadishoo Keessatti Balaan Bombii Dhaqqabee Jira

Magaalaa Moqadishoo naannoo Taaleh jedhamuun beekamuutti, bombiin daandii cinaa Kamiisa kaleessaa dhohee lammiwwan Tarkii sadii fi shoofeera isaanii kan ta’e lammiin Somaaliyaa akka hamaatti mada’au polisiin magaalatti ibsee jira. Qondaalli polisii iddoo balaan kun dhaqqabee irraa haallii kun uumamuu RSA mirkaneessanii jiru.Al shabaab raadiyoo ofii Andalus jedhamu irratti balaa kanaaf itti gaafatama fudhatee jira. Lammiwwan Tarkii kanneen Somaaliyaa daawwatan irratti haleellaan ennaa dhaqqabu inni kaleessaa kun kan jalqabaa miti.Tarkiin somaaliyaa deebisanii ijaaruuf yaalii ta’u keessatti, humnootii nageenyaa leenjisuu fi projeektoota ijaarsaan keessatti qooda olaanaa qabdi.


Mootummoonni Liibiyaa Keessaa Gara Sabatiinsaatti Deemuu Malu: Tokkummaa Mootummotaa

Danqaan siyaasaa Liibiyaa keessaa kan yeroo ammaa gara sabatiinsa dhabuu fi mootummaan lama biyyattii keessatti gara uumamuutti geessa jechuun angawaan gameessi tokkummaa mootummootaa tokko kaleessa akeekkachiisaniiru. Tokkummaa mootummootaatti hooggantuun dhimmootii siyaasaa tattaaffii jaarmiyichi gochaa jiru gola naga eegumsaaf ibsaniiru. Qaamni hojii raawwachiisu kan Liibiyaa yoo furmaata hin argatin, rakkoo sabatiinsi dhabamuuf biyyattii keessa mootummoonni lama jiraachuutti geessuu mala. Tokkummaan mootummootaa rakkoo kana furuuf tattaaffii guddaa gochaa jira. Filannoonn sun hanga danda’ame hatattamaan akka geggeessamu qaamotii dhimmi ilaallatu bu’uura heeraa irratti akka walii galan kaayyoon keenya. DiCarlo akka jedhanitti haalli jiru hanga tokko tasgabbaa’aa dha, garuu yaaddoo fi muddamni siyaasaa hammaataa deeme.  Rakkoon siyaasaa Liibiyaa kan boodanaa kan jalqabame, filannoon prezidaantummaa fi paarlaamaa sababaa seera filannoo fi eenyutu kaadhimamaa prezidaantii ta’a falmii jedhuun ta’uun himameera. Lammiiwwan Liibiyaa miliyoona sadii ta’an filannoo irratti hirmaachuuf galmaa’anii jiru.  Bara 2011 erga hooganaan abbaa irree kan yeroo dheeraa Mohammar Gaadhaafiin aangoo irraa kaafamuun ajjeefamanii booda sabatiinsi dhabamuun, lollii fi jiddu seeniiinsi alaa Liibiyaa keessaa hammaatee jira.


Umnii naga eegdota Sudaan Kibbaa waggaa tokkof akka turu murtaa’e

Mannii maree nageenyaa Dhaabbta mootummoota gamtoomani ergamnni umnaa naga eegdotaa Sudaan kibbaa keessa jiru wagaa dabalataa tokkof akka itti fufu morteeseera. Turtii naga eegdotaa kana dheeressuudhaaf sagalee kennamee irratti Raashaan fi chaayinaan sagalee kennuu irraa akka of qusatan kan beekame yemuu ta’u ,mmiseensonni mana marichaa 13 garuu turtiin naga eegdotaa amma Bitootessa 15 bara 2023 akka itti fufu waliigalaniiru. Bakka bu’an mootummaa Chaayinaa biyyii isaanii turtii naga eegdotaa irratii mormii akka hin qabnee ibsanii garuu sababa itti fufiinsa irratii yaadinii dhihaatee madaalawaa mitii, jechuudhaan yunaayitid isteets dhimma mirgga namoomaa itti dabaluudhaan dhiibbaa irratti uumteetti jechuun isaanii gabaasameeraa. Bakkaa buutuun Mootummaa Raashaas gamaa isaaniitiin murticha fooyyesuudhaaf yaadinii biyyii isaanii kennitee waan fudhatama dhabeef akka sagalee keennuu hin barbaanne ibsaniiru. Miseensonii naga eegdotaa mootummoota gamtoomanii Sudaan kibba keessa jiran loltootaa kuma 17 ,000 fi poolisootaa kuma 2,100 kan of keessaa qabuudhaa. Dhaabanii mootumootaa gamtoomanii baasiin innii umna nagaa eegdotaa Sudaan kibbaatii baasu waggaatti Doolaaraa Biliyoonii tokkoo ol akka ta’e gabaasameeraa. Mortoo mana maree nageenyaa kana keessatti akka ibsametti ,sababnii umnii nageenyaa akka bobba’u taasifameef Sudaan Kibbaa akkaa garra wal waraansaatti deebitee hingalleef jedhameeraa. Barra 2013 fi 2018 gidduutti wal loliinsaa garee Prezidaantii biyyatti Saal Vaakiir fi garee Itti aanaa prezidaantii Reek Maachaar gidduutti taasifameen lubbuun namootaa kuma 400,000tti tilmaamamu darbee, kan miiliyoonatti lakkawaman immoo jireenyaa isaanii irraa akka buqqa’an gabaasameera.


Baqattoonnii Eertiriyaa Itiyoophiyaa keessa jiran akka rakkachaa jiran gabaasame

Baqattoonii Eertiriyaa Itiyoophiyaa keessa qubatanii jiran haleellaa hidhattootaa fi beelaan rakkachaa akka jiran dhaabbileen gargaarsa namoomaa ibisaa jiru. Dhaabbataa mootummoota gamtoomaniitti waajjiri qindeessaa dhimmaa gargaarsa namoomaa OCHAn akka jidhutti, ji’a darbee bakka Barahilee jedhamu keessatti kan argamuu mooraa baqattootaa irratti haleellaa hidhattootaan raawwatameen baqattoonnni Shan ajjeefamaniiru. Dhaabbataa mootummootaa gamtoomaniitti komoshiinii dhimmaa baqattootaa UNHCRf dubbii himtuu baha Afrikaa kan ta’an Faatii Kaasiimaa, baqattoonni Eertiriyaa wareen Mooraa keessa turan, mooraa gad lakkisaanii bakka nageenyaa isaaniif mijataa ta’eti faffaca’aa jiru jedhaniiru. Akka qorataan dhaabataa mirgaa namoomaa Aminesitii Internaashinaal kan gaanfaa Afrikaa Fesehaa Teklee jedhanitti immoo baqattoonni Eertiriyaa hedduun daangaa Ce’uudhaan garaa Keeniyaa fi Ugaandaatti imalaa jiru. Kanneen keessas daangaa Itiyoophiyaa fi keeniyaa Irratti qabamanii mootummaa keeniyaatiin kan hidhaman heedduu akka ta’an ibsameera. Baqattoonni Eertiriyaa kuma 140,000 ta’an Itiyoophiyaa keessa naannoo Tigraayii qubatanii turan, ergaa walwaraansi jalqabamee as gara kibbaatti baqachuudhaan naannoo Affar fi Amaaraa keessaa akka qubachuuf dirqisifaman kan hima haanga’oonni dhaabilee gargaarsaa namoomaa wan karaan cufaa ta’eef baqattootaa fi gargaarsa namoomaa qaqqabsiisuun akka rakkisaa ta’e ibsaa jiruu. Dhaabbataa Mootummootaa gamtoomaniitti waajjirri gargaarsa namoomaa akka jedhetti, dhiheenyaa kana nyaataa qaamaa namaa jabeessan fi qorchaa meetiriik toonii 100 Tigiraay keessatti raabsameera. Gargaarsii kun namoottan biroo kuma 10,000 fi baqattootaa kuma 22,000 akka qaqqabee gabaasameera. Warreen naannoolee Afaari fi Amaaraa keessa jiran kuma 190,000 gargaarsaa kana argachuu isaaniis gabaasameera. Ejensiin gargaarsaa namoomaa Dhabbata Mootummoota gamtoomanii kaabaa Itiyoophiyaa keessatti namootan gargaarsii barabaachisu kuma 870,000 ta’an qaqqabuudhaaf akka danqamee jiru beekissiseera.


Thaphii Kubbaa Kaachoo Liigii Afrikaa itti fufee jira

Taphii kubbaa kaachoo Liigii Afrikaa torban lammaan darbe jalqabamee kan warren ramaddii Saahil jala jiranii itti fufee jira. Dilbataa kaleessaa magaalaa Daakar keessatti gareen Ruwaandaa Inerjii jedhamu garee Giinii Siyaadoo Legaasii Atleetikis waliin taphatee 85 fi 81n moo’era. Gareen Ruwaandaa akka moo’ee bahuu kan gargaare taphataa Jeen Wiikiis Yoosiinuu Mukizaa jedhamuudha. Dhumaa taphichaa irratti kubbaan Taphaatan kun fagoo irraa darbate kaachoo keessaa buuse qabxii Sadii lakkoofsisee gareen isaa akka moo’u taasiseera. Gareen Moorookoo ASD Salii garee Moozaambiik CF Daabeeraa 95 fi 84n moo’ee jira. Ramaddii Sahaaraa gareen Tuuniziyaa U E Moonaastir Yemuu dursu, gareen Ruwaandaa Inerjiin 2ffaa dha. Siyaadoo Legaasii Atleetkis 3ffaa dha. Garee Tuniziyaa fi gareen Ruwaandaa Amma ammaati tapha taasisaniin ittu hin moo’amin adeemaa jiru. Guyyaa borii gareen Moorookoo A S D Salii garee Tuniziyaa Moonaastirii waliin taphatu. Gareen Yuniversitii Daakaar garee Inerjii Ruwaandaa waliin taphatu. Taphi kubbaa kaachoo liigii Afrikaa kun ramaddii Sahaaraa fi Naayil jedhamutti qoodamee taasifamaa jiraa . Warren ramaddii Naayil jala jiran tapha isaanii hin jalqabne. Taphoonii kun martuu karaa marariitii VOA Afaan Oromoo kallatiidhaan darbu.


Sudaan Kufaatii Dinagdee Ishee Mudateef Fala Barbaadaa Jirti

Bulchiitonni irree waraanaa kan Sudaan kufaatii dinagdee biyyatti mudatee fi hojii warqee qotanii baasuu akka carraa tokkotti ilaaluun, koree hatattamaa dhaaban torban kana labsan. Sabaa himaan mootummaa kaleessa akka gabaasanti kaawunsilii sudaaniin bulchaa jiru keessatti aangawaan sadarkaa lammataa irra jiran Hamdan Dagaloo kanneen warqee qotanii baasan kan wal argan yoo ta’u isaanis Baankii waaltaaf warqee dhiyeessina jechuun dhaadachuun ibsamee jira. Raashaan Yukreen weeraruu isheen ugguura irra ka’ameef qophaa’uuf jecha dhoksaadhaan Sudaan irraa warqee bitaa jirti oduu jedhu Raashaatti Ambaasaaddarri Sudaan soba jedhanii jiru. Garu xiinxaltonni Sudaan akka jedhanti warqee seeraan ala gurguruun waan baratamaadha Raashaas dabalatee jedhu. Waan sudaan gara biyya alaatti ergiitu baatii Amajjii dabree harka 85 kan kufee yoo ta’u bara 2019 keessas qaala’iinsa jireenyaa mudatee tureetu dhimmi Al Bashirii aangoo akka akka darbaman taasisee keessaa tokko ture.


Galiin Boba’aa Irraa Argamu Dinagdee Biyyootii Afriikaa Hanga Tokko Ol Guddisuun Gabaasame

Naannoo addunyaa irraa gatiin boba’aa ol ka’uun fayyadamtoota irra miidhaa geessisaa ennaa jiru kanatti, kaaniif immoo badhaadhina ta’ee jira. Bara 2008 qabee Yunaayitid Isteetis boba’aan Raashiyaa biyya ishee akka hin seenne erga uggurtee booda gatiin boba’aa akkaan qaala’uun biyyootii Afriikaa boba’aa oomishan hanga tokko keessatti galii mootummaa irratti galii guddaan akka dabalu kan Joohaansberg keessa maadheffate itti aanaa prezidaantii gameessi damee enerjii Verner Ayukegbaa VOAf ibsaniiru. Naayijeeriyaa, Angoolaa, Liibiyaa, Sudaan kibbaa, Gaaboon, Koongoo fi Gaanaan galiin mootummoota isaanii ol ka’uu mala jechuu dhaan Ayukeebaan dubbataniiru. Haa ta’u malee dinagdeen biyyootii Afriikaa kun dandammatu iyyuu, biyyoonni hedduun ardittii keessaa galiin isaanii oomishawwan alaa galu irratti waan hundaa’eef baasiin isaanii kan ol guddate ta’uu dubbatan. Leegoos Naayijeeriyaa keessatti kan argamu injineriin dhaabbata Petrooliyemii Bala Zakka akka jedhanitti gatiin dhukuta boba’aa akkaan ol ka’uu fi jireenyi ardittii keessaa akkaan qaala’uun kufaatii sharafa maallaqaa ol kaasa yaaddoo jedhu uumeera jedhan. Biyyi Afriikaa keessaa lakkoobsi baay’ina uummata ishee miliyoona 200 ta’e kun boba’aa qabaattus, oomishaawwan biyya alaatii galan irratti hirkachuun nama gaddisiisa jedhan Zakkan. Naayijeeriyaan Afriikaa keessaa dhukuta boba’aa biyya alatti erguu dhaan beekamti.


Walitti Bu’iinsi Sudaan Kibbaa Keessaa Lubbuu Galaafate

Torbanneen darban keessa Sudaan kibbaa naannolee adda addaa keessatti irra hedduu waliti bu’iinsa beeladaalee waliin wal qabateen namoonni 70 ta’an du’uu isaanii kanneen ijaan arganii fi angawoonni ibsaniiru. Angawoonni Sudaan waaltaa gama bahaa kutaa Jonglee akka jedhanitti haleellaa dhiyeenya raawwatameen konyaa Duk keessaa saamicha beeladaalee wixata darbe raawwateen naoonni 14 yoo ajjeefaman 13 immoo mada’aniiru. Bulchaan yeroo kutaa Jonglee Tuoong Majook VOA tajaajilaa Sudaan kibbaaf akka ibsanitti, konyaa Duk paadiyeet keessatti kan argamu mooraan beeladaalee Pangonkeel, shororkeessaota dargaggootaa naannoo bulchiinsa hollaa Piboor-n haleellaan irratti raawwate jedhan. kanneen haleellaa raawwatan kun beeladaalee hedduu saamanis wixata galgala garuu deebisaniiru jedhan. Dilbata darbe tikiseewwan Sudaan hawaasa Omraan irraa ta’uun isaanii shakkamu, mooraa beeladaalee konyaa Rubkonaa kan kutaa Yuunitii keessaa weeraran jechuu dhaan gorsaan naggeenyaa kutaa sanaa Stiifen Salaam ibsaniiru. Stiifen akka jedhanitti yoo xiqqaate namoonni torba yoo du’an, tikfatteen Sudaan kibbaa kudhan madaa’aniiru. Haleellaa wixata darbe konyaa Duk keessatti ta’e, bulchaan yeroo kan Jonglee Majook akka jedhanitti naannoon bulchiinsa Pibor hoogganoonni isaa dargaggoota to’achuu waan dadhabanii prezidaant Salva Kiir bulchiinsa sana diiguu qabu jedhan. bulchaan naannoo sanaa Lokalii Ameeiyaa garuu himannaa sana haaluu dhaan to’annaa isaanii jalaa akka hin ba’in dubbatan. Itti gaafatamaan kutaa presii prezidaant Kiir Ateenii Week Ateenii akka jedhanitti naannoon bulchiisa Piiboor akka diigamuuf bulchiinsi isaanii gaaffiin hin dhiyaanneef jedhan. Embasiiwwan Yunaayitid Isteets hookkarri naannoo Abyeii fi Agok hammaataa adeemuun yaaddessaa ta’uu roobii darbe ibsanii, gareeleen martinuu ijaa wal ba’uu dhaabanii gara mariitti akka deebi’an gaafataniiru.


Dura Taa’aan Gamtaa Afriikaa Prezidaantii Raashaa Waliin Mari’atan

Prezidaantiin senegaalii fi dura taa’aan gamtaa Afriikaa Makii Saal prezidaantiin Raashiyaa Vilaadmiir Putin walii galtee lola dhaabiinsaa waaariinsa qabu akka tolchan gaafatan. Haasaan Saal Putin waliin geggeessan kun kan dhaga’ame senegaal weerara Raashiyaa balaaleffachuu irratti sagalee Tokkummaa mootummootaatti kenname irraa of qusattee torban tokko booda. Akka gabaasa Aniikaa Hamerschlaag Daakaari irraa ergametti biyyoonni Afriikaa wal waraansi sun akka dhaabatu fedhii qabu, garuu Putiiniin illee mufachiisuu hin fedhan. Senegaal Afriikaa dhiyaa keessaa biyya fakkeenya dimokraasiitti kan ilaalamtu ennaa ta’u tarkaanfii ishee kun hedduuf ajaa’iba ta’ee jira. Raashiyaan ardii Afriikaa keessaa wal jijjiirraa daldalaa hedduu qabdi. Senegaal fakkeenyaaf waggaa darbe kampanii boba’aa Raashiyaa Lukoil waliin walii galtee doolaara miliyoona 300 mallatteessitee jirti.


Liibiyaa keessatti Mootummaan Ce’uumsaa hundeeffame

Seera tumtoonnii Liibiyaa Mootummaa ce’uumsaa haaraa guyyaa kaleessaa raggaasisuun isaanii beekameraa. Muumeen Ministeeraa yeroo Faatih Bashaagha kaabinootaa mootummaa isaanii dhiheesan, Seeraa tumtootaa ykn miseensotaa parlamaa 101 keessaa deggersaa sagalee 92 argatanii muudamaniiru. Akkuma Kanaan Muumeen Ministeeraa Bashaaghan Itti aanaa Afaan Yaa’ii Ahmed Ho’umaa Ministeeraa Ittisa biyyaa godhanii Yemuu Muudan , gamtaa Awuropaa ti Ambaasadara Liibiyaa kan turan Haafeez Qaduur immoo Ministeeraa Dhimmaa alaa taasisaniiru. Miseensonni Paarlamichaa caalaan isaanii baha biyyatti warren bakka bu’an waan ta’aniif warren gara lixaa biyyatti hin gamachiifne. Muumee ministeeraa duraan kan ta’an Abdul Haamid Dibeebah fi gareen isaanii muumichii minsteeraa ji’a darbee flataman Bashaaghaan kutaa lixa biyyatii Misraataa irraa ta’anus Mootumaa haraa amma dhaabatee akka hin fudhannee ibsaniiru. Liibiyaa gara bahaa keessa hogganaa waraana Mormitootaa Kan ta’an Khaliifaa Hifter Mootumaa Bashagha akka degeran ji’a darbee yemuu isaan flataman ibsanii turan. Garee Khaliifaa Hiftaar fi gareen lixa biyyatii isaa Biyyaa Turkiitiin deggeramu gidduu walii galteen hin jiruu. Kanaaf jechuudhaan mootummaa ce’uumsaa amma dhaabbate kana hordofuudhaan wal waraansii akka haaraatti itti fufuu danda’a akka jedhamaa jiru gabaasameera. Mootummaan Ce’uumsaa Loibiyaa ammaa Ji’oottan 14 gidduutii Filannoon amma taasifamutti kan hundeefameedha.


Sudaan Kibbaa keessatti warren sarbiinsa mirga namoomaa raawwatan itti gaafatmuu qabu jedhame

Sudaan kibbaa keessatti sarbiinsii mirga namoomaa suukkanneessa ta’ee raawwtamuu isaa gabaasinii dameen dhaabbata Mootummootaa gamtoomanii sudhaan kibbaa keessa jiruu fi Dhaabbanii mirgaa namoomaa Mootummootaa gamtoomanii waloodhaan ibsa baasaniin beeksisaniiru. Hokkora walwaraansaa dabalatee kutaa biyyaatii baha Mootummaa naannoo Ikuutoriyaall jedhamu, godinaa Taamburaa keessatti ji’a Waxabajii fi Fulbaanaa bara 2021 gidduutii taasifameen yoo yarate siviilonnii 440 du’anii, 18 immoo madaa’aniiru. Namoonni 74 ukamsamanii yemmuu butaman, 64 immoo hookkorii saalaa irratti raawwateera. Kanneen keessaa mucaan dhurbaa wagga 13 gudeeddaa dirqii gareedhaan irratii raawwatameen lubuun ishee akka darbee kan ibse gabaasiin kun, namoonii 80,000 ta’an akka qe’ee isaanii gad lakkisaanii baqatan dirqisiisamuu isaani fi qabeenyii isaanii saamamuuf barbadaa’uu isaa beeksiseera. Badiinsii kun kan uumame yemuu gareen Sochii Walabummaa ummataa sudaan ykn SPLMA-IO fi Umnii Ittisaa Ummataa Sudaan Kibbaa YKN SSPDE isa Meejer jeeneraal James Naandotiin hogganamu, akkasumaas milishiitaa gareewwan lamman cinaa dhaabbatanii wal lolaa turaniin akka ta’e ibsii kun Eereera. Gareewwan fi namoottan dhuunfaa ajjeechaa sukannesaa ta’ee, hokkora salaa fi ijoollewan ukkaamsanii fudhachuu irratti hirmaatan akka ittii gaafatamumaatti dhihaachuu qaban kan gaafatan Komishineerii olaantuun mirgaa namoomaa Misheel Baachileet gaafataniiru. Mootummaan Sudaan kibbaa gareewwani fi namoottan dhuunfaa badiinsa kan raawwatan irratti qorannoo taasisuudhaan akka tarkaanfii fudhatuu ibsii Sudaan kibbaatii dameen Mootummootaa gamtoomanii fi Komishiiniin mirgaa namoomaa Mootumootaa gamtoomanii waloodhaan baasan gaafateera.


Keniyaan Meeshaa Dhukkuuboota Koovidii fi Busaa Ittiin Qoratan Hojjatte

Keniyaan vaayrasii Koronaa fi Busaan qabamuu kan agarsiisu meeshaa ofii hojjachuuf yaalii goteen milkooftee jirti. Dhaabbatii qorannoo waa’ee Fayyaa kan Keniyaa akka jedhutti, meeshaleen kun hatatamaan dhukkubicha kan agarsiisanii fi hatattamaan kutaaleef kan ergaman ta’a. Hayyonni saayinsii kan dhaabata qorannoo fayyaa kan keniyaa gama isaaniin, erga weerarrii vaayrasii koroonaa jalqabee kaasee haala dhaabbataa ta’een, waan qorannaaf gargaaruu naannoo isaanii jiru hojjatanii biyya isaanii dhukkuuboota lameen akka hin facaaneef yaalii gootu gargaaruuf hojjataa turan. Meeshaa akkasii hojjachuun Keniyaan kutaa sana keessatti ishee jalqabaa ta’u ogeessa addaa kan dhukkuba Busaa ka ta’an Fraansiis Kimaanii ibsanii jiru. Meeshaa qorannoo nannoo keenyatti hojjatu qabna.sirritti kan hojjatuu fi waan naannoo kenya jiru irraa waan hojjatameef gatii salphaan bitatuu.Hojjattonni tajaajiila eegumsa fayyaa Hawaasaaf ennaa itti gargaaraman waan ooguuma guddaas gaafatu miti jedhan.


Maalii Keessa Yaaddoon Sodaa Nageenyaa Akka Jiru Ibsame

Kaawunsiliin mirga dhala namaa kan Tokkummaa mootummootaa hayyuu walaba Alioune Tine jedhaman mootummaan Maalii akka mirgii namoomaa akka kabajuu akkasumas jajjabeesuuf bara 2018 keessa ramadee ture. Tine..n Kibxata dabree ibsa tuuta oduuf kennaniin, Guraandhala 8 hanga 17 tti gamasitti imaluun akka ilaalanti Maalii waaltaa fi gama kaabaa keessatti haallii nageenya foyya’insii akka jiru dubbatan. Fransaayiin muddamas mootummaa waraanaa biyyatti waliin uumameen, humnootii ishee Maalii keessaa baasuu ishee Guraandhala17 eega beeksiiftee as, Michoonni addunyaa biyyatti gadhiisanii ba’uun kan isaan yaaddeesse ta’u ibsan. Tooftaa nageenyaa caalaatti qindaa’ee kan uummataaf eegumsa taasisuu akkasumas, mirga namoomaa isaanii kabajsisuu irratti qiyyaafateetu barbaachisa jechuun Tineen haasawa isaanii xumuuran.


Dura Ta’an Gamtaa Afrikaa fi Komiishiina Afrikaa Dhimma Yukreen Irratti Waamicha Dhiyeessanii Jiru

Yeroo ammaa dura ta’aa gamtaa Afrikaa kan ta’an prezidaantiin senegaal Maakii saal fi dura ta’an komiishiina gamtaa Afrikaa Musaa Faakii, haala akkaan bala’amaan Yukreen keessaa kan ittiin jedhan akkaan kan isaan yaaddeessu ta’u ibsanii jiru. Hogganoonni lameen Kamiisa kaleessaa galgala ibsa baasaniin, Federeeshiniin Raashaa fi kanneen naannoo fi sadarkaa addunyaatti dhimmi kana keessaa harka qaban martii, seera addunyaa kabajuu akka qaban, abbaa biyyummaan fi eegumsii Yukreen kabajamuu akka qabu gaafatan. Gamnii lameen hatattamaan dhukaasa akka dhaaban, addunyaa jeeqamsa hunda hirmaachisee keessaa eeguuf, nagaa uummata addunyaaf jecha hariiroo addunyaa qabdu keessatti nagaa fi tasgabii argamsisuuf jecha, karaa Tokkummaa Mootummootaan harkiifannaa tokko malee mariin siyaasaa akka jalqabamuuf hogganoonni lameen gaafachuu isaanii, waajiira gamtaa Afrikaa irraa ibsii ba’e hubachisee jira.


Afrikaan Talaalii KOOVID-19 Argattuus Raabsuuf Rakkoo Biraa Akka Qabdu Ibsamee Jira

Biyyonni Afrikaa dhikkuuba KOVIID-19 ittisuuf talaalii gargaaru isa gaafatameen ol yeroo jalqabaaf argachuun isaanii walgahii Robii dabree Naayjeriyaa keessatti gaggeffame irrtti ibsameera.Ta'uus garu talaaliiwwan kana mi'a qabaneessu keessa ka'uuf akasumas talaalicha uummata bira akka ga'u gochuuf amma iyyu rakkootu jira. Gabaasa Guutuu Caqasaa No media source currently available


Humnootii  Nagaa Eegsisan Gadhiisisuuf Hojjatamaa Jira

Afrikaa waaltaa keessatti miseensoota isaa imala nagaa eegsisuu irra ituu jiranii qabaman Arfan akka gadhiifaman gochuuf hojjachaa kan jiru ta’u Tokkummaan Mootummootaa beeksisee jira. Namoonni arfan kan hidhaman gara jalqaba torban kanaatti ture. Arfanuu miseensoota waraana Faransaayii yoo ta’an kan hidhamanis Wiixata dabree ture. Dirree xayyaaraa magaalaa galma mootummaa kan taate Baanguu’ii keessatti ennaa Jeneeraala Faransaayii Steefan Marchenior iif eegumsa gochaa turanti qabaman. Jeneraaltichi ajajaa humnootii naga eegumsaa kan Tokkummaa mootummootaa turan. Wiixata dabree prezidaantiin Ripaabliika Afrikaa waaltaa Beljiyamii ennaa deebi’anti Jeneraaltichi dirree xayyaaraa sana turan.Isaaniis eega biyyatti gadhiisanii ba’anii booda, eegdonni isaanii arfan hidhamanii sa’atii walakkaa booda xayyaarri prezidaantin biyyatti qubatte jedhamee jira. Dubbii himaan Tokkummaa Mootummootaa Steefan Jaariik Kibxata dabree Niiw Yoork keessatti oduu gabaastotaaf akka ibsanti, qaamnii imala nageenya eegsisuu mootummaa Ripaablikii Afrikaa waaltaa wajjiin quba kan qabu yoo ta’u warra hidhame 4n gadhiisiuuf hojjataa jiru. Maaliif akka hidhaman polisiin ibsa kan hin laanne.


Yakka Dubartoota Irra Ga’u Keessaa Dubartoonni Harka Qaban Jiru,Jedu Hoggantoonni

Dubartoota addunyaa irratti sababaa sagaagalummaan biyya tokko irraa gara biraatti seeraan ala dabarsamanii miidhaan irra ga’u irra jireessa keessaa dubartoonni Naayjeriyaa tokko ta’u kan beeksiisan dhabaatonni Tokkummaa Mootummootaa, garu dubartoonni ofuuma isaanii iyyu yakka akkasii rawwachuu keessaa harka qaban akka jiran beeksisanii jiru. Bara 2014 Latifaa Ayodeelee fira ishee dubaartii taateetu akka isheen gara Maaleeshiyaa deemuun akka barnoota ishee itti fuuftuuf afeere.Garu imaltuu hamaa booda Libiyaa ennaa geessu dubartii ishee bushiituun hojii sgaagalummaa irratti akka bobbaatu taasifamuu dubbatti. Kokolaataa duubaan banaa Hiluuks waan jedhan qabu. Namoota gara 24 ta’uutu duubaan ala ta’a.Keessa immo nama saddeeti fe’u. walitti tuchaanee dhiibboon teenya. Dubartiin nu bulchiitu immo akka nuti maallaqa hin gaafanneenf kokolaataa Haayluuks kan biraa keessa jirti jette. Hanga guyyaa miliqxee baddutti waggaa 4f garbummaa sagaagaluun qabamtee turu dubbatti. Dhaabati Naayjeriyaa keessattti namoota seeraan ala deddebisuu ittisuuf hundeeffame akka jedhutti, namoota seeraan ala nama deddebisan jedhamuun bara 2019 shakkiin hidhaman keessaa walakkaa kan ta’an dubartoota umriin guddaa kanneen shamarranii fi dubartoota kanneen biroo seeraan ala daddabarsan ta’u ibsee jira.


Haleellaa Naayjeriyaan Samii Irraa Gaggeessite Nijeer Keessatti Ijoollee Torba Galaafate

Waraannii Naayjeriyaa biyya ollaa taatee Nijeer gama kibbaa keessatti haleellaa samii irraa shiiftoota irratti gaggeesse ijoolee torba ajjeesee kanneen biroo 5 madeessuun ibsamee jira. Bulchaan kutaa Maraadi kan cina Naayjeriyaatti argamtuu Chaiboo Abubakar haallii kun uumamuu dhaabata oduu Faransaayiif Dilbata kaleessaa mirkaneessan. Abubakar akka jedhanti haleellaan kun kan gaggeessame Jimaata dabree yoo ta’u, kunis ganda Nachaade keessatti yoo ta’u ijoolleen 4 battalumatti du’anii kaneen biroon immoo gara Hospitaalaa geeffamaa ennaa jiran du’an. Haleellaa Naayjeriyaan samii irraa daangaa irratti gaggeessite kan dogoggoora qabuu fi lafa keenya irratti lubbuu namaa galaafate jedhan. Daayreekteerrii odeeffannoo ittisaa kan Naayjeeriyaa Jimii Akpoor gama isaaniin akka jedhanti qorannaan gaggeeffamaa jira. Akka imaammata qabnutti jedhan, humnii qilleensaa kan Naayjeriyaa lafa daangaa ofii bira dabree haleellaa gaggeessuun irra hin jiru jedhan.Bara 2018, Nijeer daangaa Naayjeriyaa waliin qabdu irratti nageenya kan cimsiite yoo ta’u, kunis ala bultoonni akka hin seenne ittisuuf ture.


Afaar Keessatti Mooraan Baqattootaa Kan Yeroo Ijaaramuuf Jira

Bulchiinsa naannoo Afaar keessa kan jiru mooraa baqattoota Barahallee keessaa baqattoota Ertraa dheessaniif, dhannaa yeroo qopheessuuf karoora kan qabu ta’u, bulchiinsii dhimmootii baqattootaa fi kanneen deebi’anii beeksisee jira. Kunis kanneen haleellaa irra deeddebi’ee gaggeeffameen kanneen dheessaniif yoo ta’u magaalaa Semeraa irraa gara kaabaatti fageenya kiloo meetra 40 irratti ta’uun jaarmayichi ibsee jira. Mooraa Barhallee irratti dhiyeenya kana haleellaa meeshalee gurguddoo fi bombii ABUT Gaggeessee jedhameen yoo xiqqaate baqattonni 6 ajjeefamaniiru. ABUT gama isaan humnoottiin hidhannoo meeshalee gurguddaa qaban kan maqaa humnootii afaar kan galaana dimaa ofiin jedhan Tigraayti irra deeddebi’uun haleellaa gaggeessuu jechuun himata. Paartileen morkattootaa kannee Afaar keessaa, rakkoo gargaarsa dhala namaa kutaa sana keessaa fi haleellaan ABUT gaggeessuu jedhan aakasumas looltonni isaanii konyaa hedduu keessa jiraachuu irraa yaaddoo qaban ibsaa jiru.


Kutaa Saahil Kan Afrikaa Keessatti Rakkoon Adda Addaa Wabii Nyaataa irratti Sodaa Umee Jira

Ardii Afrikaa kutaa Saahiil keessatti hanqiinni wabii nyaataa guddaan mudachuu isaa saganyaan nyaata addunyaa beeksisee jira. Knaafis sababaa kan ta’e, gatiin qaala’uu sochii shoroorkeessootaa, gaaffiin jiru hedduumaachuu fi weerara dhukkuuba KOOVIID 19n kan ka’e ta’u dhaabnii Tokkummaa mootummootaa kun ibseera. Burkinaa Faasootti bakka bu’aan jaarmayaa kanaa haallii jiru akkaan sodaachisaa ta‘u fi baatilee dhufan keessa uummanni miliyoona heddduun beela’uuf akka jiru akeekkachiisan. Vidiyoon marsariitii hawaasaa irra jiran gareen shoroorkeessootaa kanneen Islaamik Isteetes fi Al Oaayidaatti hidhata qaban, baadiyyaa Burkinaafaasoo keessatti walaba ta’anii ennaa sosso’an fi sivilootaa fi humnootii nageenyaa warra kan isaanii hin taane irratti haleellaa ennaa geesiisan agarsiisa. Gabaa Burkiinaa Faasoo keessatti gatiin Fonii dabalaa jira. Sababiin isaas, gareeleen shoroorkeessootaa beeleedaalee saamanii fudhachuun hedduuminaan waan gaggeeffamuf ta’uun beekamee jira. Kutaa sana keessatti gatiin nyaataa gabaa irraatti qaala’uuf sababaa adda addaatu jira kan jedhu sagantaan nyaata addunyaa, Afrikaa dhiyaa fi waaltaa keessatti uummanni Miliyoona 28 wabii nyaataa hin qaban jedha. Shoroorkeessonni beeleedaalee hatuu inni jedhu sababaa xiqqoo tokko kan jedhu jaarmayaan kun, sababaa guddaan biyyonni ollaa nyaata Burkiinaafaasoo keessatti omishamee argachuuf gaaffii guddaan dhiyaachu isaati jedha.


Jeeneeraallii Amerikaa Biyyota Afrikaa Bahaa Sadii Daawwatan

Jeneraallii waraana Yunaaytid Istees kan waaltaa waraanaa Amerikaan Afrikaa keessaa qabduuf ajajaa ta’an steefan Taawonseend Jabuutii, somaaliyaa keeniyaa kan dawwatan yoo ta’u, kunis waa’ee nageenya walii jajjabeesuuf ta’uun beekamee jira. Dawwannaa Afrikaa bahaa keessatti gaggeessan kanas Kamiisa kaleessaa kan xumuuran yoo ta’u, hogganoota sivilii fi waraanaa biyyoota sadeenii waliin wal arganii jiru. Shoroorkeessummaa ittisuu irratti waaltaan ajaja waraanaa Amerikaan Afrikaa keessaa qabdu attamiin akka hojjatu, akkasumas haala nageenyaa wal xaxaa ta’e keessatti rakkoo dhaqqabuuf birmannaa ta’u irratti imalli isaanii kan qiyyaafate ta’uun ibsamee jira. Waaltaan ajajaa kan Amerikaan Afrikaa keessaa qabdu, michoota isaa kan kutaa fi kan addunyaa waliin, diploomaasii, misoomaa fi eegums ykn ittisa irratti qiyyaafachuun michooma jiru dandeetti qubsaa ta’eetii foyyeessu, akkasumas nageenya jajjabeesuun Afrikaa keessatti seeraan buluun akka jiraatu taasiisa. Jeneraal Taawonseend Jabuutiitti Ambaasaaddarri Amerikaa Jonatan Praat,akkasumas biyyoota gaanfa Afrikaatti garee yakka qoratu kan hogganan Meejeer Williyaam Zana, barreessaa duree ministeera haajaa alaa Jabuutii Alii Hassan waliin michooma biyyoota lameen giddutti jiru irratti dubbatanii jiru.


Afaar Keessatti Baqattonni Ajjeefamuun Ibsamee Jira

Itiyoophiyaa gama kaabaa naannoo Afaar keessatti wal waraansii gaggeeffame mooraa baqattoota Ertraa keessatti baqattoota 5 ajjeesuun akkasumas kuma hedduun akka dheessan taasosuu Tokkummaan Mootummootaa beeksisee jira. Haleellaan gara jalqaba baatii Guraandhala kanaa baqattoota Ertraa kuma 100 caalan kanneen mooraa Itiyoophiyaa keessa jiraataa turan, akka dheessan taasisee kun walwaraansa baatii 15 lakkoobsisee keessattis moraan sun irra deddebi’ee haleelamaa akka ture ibsamee jira. Haleellaa mooraa Barahallee irraa baqaattonni lubbuun hafan akka jedhanti, yoo xiqqaate baqattonni 5 ajjeefamanii, dubartoonni hedduun butamanii fudhataman.Kunis Guraandhala 3 dhiironni hidhannoo qaban mooraa sana eega seenanii booda ta’u dhabnii baqattootaa kan Tokkummaa Motummootaa (UNHCR) ibsa baaseen hubachisee jira.


Hoogganaan Juntaa Burkinaafaasuu Prezidaantii Biyyattii Ta’uu dhaan Hirbuu Seenan

Sirni hirbuu seenuu mana murtii heeraatti geggeessame sun guutuu biyyaatti gama sabaa himaan dhageessisamee jira. Dambiyaan hirbuu erga seenanii boodaTV irratti dhiyaachuun haasaa guutuu biyyaa dhageessisaniin, humnootiin naga eegumsaa fi uummanni biyyattii waggoota ja’aa oliif yaaddoo finxaaleyyii irraa ta’etu isaan irra ga’aa ture jedhan. Uummata Burkinaa Faasoof kabajaan qabuu fi dirqama ani qabuun heera biyyattii eeguu fi kabajuu, eegumsa gochuufii fi uummata Burkinafaasoof haqa isaanii mirkaneessuu fi seera bu’uuraa eeguuf waadaa nan seena” jedhan. Ennaa rakkoon dhufu biyyi keenya yeroo mara cimtuu dha. Kanaafi yeroon rakkisaan kun gara haala wayyaawaatti nu geessuuf carraa gaarii ta’uu qaba.” Daambiyaan biyyattii waraanaan bututtee kan hammaataa adeeme hookkara al-Qaayidaa fi garee IS kan kumaan kan laka’aman galaafatee uummata miliyoona 1.5 ol qe’ee irraa buqqaase irraa ittisuuf waadaa seenuu dhaan aangoo qabatan. Daambiyaan aangoo erga qabatanii as humnootii nageenyaa, hawaasa sivilii, duplomaatotafinamoota siyaasaa waliin wal arganii jiru. Garuu filannootti ce’uuf yeroo murtaa’aa hin keenye. Hawaasi addunyaa kun hanga danda’ametti hatattamaan raawwatamuu qaba jedhee jira. Waraanni enaa aangoo qabatu gara bulchiinsa dimokraatwaa fi siviliitti deebi’uun yeroo dheeraa kan fudhatuu fi yeroon isaa kan hin beekamnee dha jechuu dhaan hayyoonni dhimma walitti bu’iinsaa qoratan beeksisaniiru.


Dorgomaan Olompikii Lammii Eetraa Rakkoon Fayyummaa Sammuu Isa Mudachuu Dubbatee

Atleetiin Afriikaa tokkichi torban kana olompikii dhiirotaa guddicha irratti hirmaate, dorgommii ganna bara 2022 dhaqqabuuf rakkoo fayyummaa sammuu fi qaamaa isa mudate injifachuun akka irra ture dubbatee jira. Lammiin Eertraa Shaanoon Ogbanaayi Abeedaa bara 2018 kooriyaa kibbaa Pyoongchaang keessatti tapha geggeessameen booda yeroo lammataaf tapha olompikii dhaqqabuuf gufuulee isa mudatan dilbata darbe dorgommi fiigichaa booda caasaa hawaasaa fuula Instagram isaa irratti dhiyaatee ture. 'kanneen hin beekneef, topaha Olompikii booda, sababaa fayyummaa sammuu koof dorgommii cabbii irra sigigaatan dhiiseen ba’e jedhe. '' Dorgommiin koo Olompikee inni dhumaa qaamaa fi miira koo miidhee jira jedha Abeedaan. Miidhaa na irra ga’e, wal’aansa baqasanii hodhuu hedduu, irra deddeebi’ee gadduu fi oguma spoortii keessatti haalawwan nama dararan jiraachuu ibsee jira. Olompikiitti deebi’uuf illee yeroo dheeraa na fudhate kan jedhe Abedaan baatii Fulbaana darbee dorgommii cabbie irra sigigaachuutti yoo deebi’u, baatii sadii booda dorgommii ganna bara 2022 irratti hirmaachuuf darbee jira.


Gumiin Gamtaa Awrooppaa fi Gamtaa Afriikaa Braasels Keessatti Geggeessamu Ajandaalee Ijoo Irratti Fuuleffata

Investimentii magariisa,koolu galtummaa, dhimmi nageenyaa fi dhiyeessiin talaallii qixxee hin taane ajandaa ijoo kan hoogganoota Afriikaa kanneen kamisa har’aa gumii guyyoota lamaa kan hoogganoota gamtaa Awrooppaa fi gamtaa Afriikaa Brasels keessatti argamanii ti. Lammiiwwan Awrooppaa dhibba irraa harki 70% yoo xiqqaate talaallii vaayiresii koronaa doosii tokko kan fudhatan yoo ta’u, Afriikaa keessaa immoo dhibba irraa harka 16% qofaatu fudhate. Wal caalmaan kun ajandaa gumii sanaa isa ijoo keessaa ti. Talaallii gumaachuun waan tokko, garuu uummatti tallaalamuu isaa mirkaneessuun immoo ka biroo dha, kanaaf haqi jiraachuun arjoomuu caala. Jijjiirama sirnaa, doktorota, nersoota, hospitaalotaa fi meeshaalee wall’aansa fayyaa qabee, hanga hayyoota saayinsii, taknooloojii fi qorannaatti argachuu danda’uuf karaan jiraachuu gaafata. Dhuma irrattis dandeettii waa oomishuu haaraa gaafata jechuu dhaan Awrooppaatti komishinerri fayyummaa fi qulqullina nyaataa Stella Kyriakiides jalqaba torban kana beeksisaniiru. Gamtaan Awrooppaa investmetnii Afriikaa keessaa guddisuuf karoorsee jira. Gumiin gamtaa Afriikaa fi gamtaa Awrooppaa siyaasaa fi dinagdee ardii amaanii cimsuuf carraa ijoo dha. Koolu galtumma akkaataan itti qabamu illee ajendaa Awrooppaa isa duraa ta’uu daayirikterri waaltaa qorannaa Ka Naayiroobii HORN Internaashinaal jedhamuu Hassan Khanneenjee dubbataniiru. Nageenyi Afriikaa keessaas gumii kana irratti ka’uuf jira. Wal waraansa Itiyoophiyaa kaabaa, koolu galtummaa Maalii, Moozaamiik, ripaablikii Afriikaa waaltaa, Naayijeeriyaa fi Somaaliyaa keessaa illee ni dabalata. Fonqolcha mootummaa waraanaaan geggeessamu ilaalchisee ka jirus qaama marii Sanaa ta’uuf jira.


Dhoohinsa Moqaadishootti raawwateen namoonni Shan Du’aniiru

Roobii har’aa gaanamaa haleellaa boombii moqaadishoo keessatti raawwatameen namoonni shan du’anii hedduun madaa’uun isaanii gabaasameera. Haleellaan garee hidhatootaa Al Shabaabiin rawwatame kun buufataa poolisii fi karraalee bakkeewan jireenyaa lama irratti akka ta’e dubbi himaan poolisii Somaaliyaa Koloneel Abdifatah Aden Hasan ibsaniiru.   Gandaawwan dhoohinsichii irratii xiyyeefatee bakka jireenyaa haaraadhalttoonii biyyatti biyoottan alla keessa turanniin ijaaramee akka ta’e kan himan koloneel Aden, dhohinsichii kan raawwate konkola’atota lama irraa akka ta’e ibsaniiru. Haleelichii kan xiyyeeffatee poolisootaa irratti akka ta’e kan fuulaa tiwuutarii isaanii irratti barreesan ministeerri Nageenyaa biyya keessa Somaliyaa Abdulaahii Mohaamed Nuur , umnoonni nageenyaa mootummaa isaanii warren haleellicha raawwatan moo’uu isaanii ibsaniiru. Sagalee Al Shabaab akka ta’e kan beekamuu Raadiyoon Andaalus jedhamu akka jedhetti hidhattoonii buufataalee adda addaa irraatti haleellaa raawwatan Kannan konkola’atotaa umna waraanaatiif meeshaalee waraanaa adda addaa booji’uu isaanii ibseera. Dhimma somaaliyaa irratti bakka bu’aa addaa barreessaa muummee mootummootaa gamtoomanii kan ta’an Jems Swaan qibxata keleessaa mana maree nageenyaa kan mootummoota gamtoomanii irratti hidhatoonni Al Shaabaab kutaa biyyaa Somaliyaa Banaadiir keessatti rakkinaa nageenyaa cimaa akka uumaa jiran ibsanii ji’oottan dhiheenyaa kanaa keessatti bakkeewan adda addaatti balaa dhoohinsaa geesisuudhaan siviilota irratti miidhaa akka qaqqabsiisaa jiru dubbachiin isaanii gabaasameeraa.


Daa’imman Somaaliyaa hanqina midhaan nyaatatiif saaxilamanii jiru

Somaliyaa keessatti rakkina hongee irraa kan ka’e waan hanqinni midhaan nyaataa umameef daa’imman Miiliyoonii 1. 4 dhabiinsa nyaataa gahaatiin kan ka’e midhaamaa akka jiran ibsameera. Qorannoon dhimma wabii midhaan nyaataa Somaliyaa ilaalchisee tibbana bahe akka muldhisutti daa’imman umuriin isaanii wagaa shanii gadi ta’e 329, 500 bara kana keessaa midhaan qaama isaanii jabeessu dhabuudhaan midhaan hamaan irra gahuu danda’a. Lakkoofsii daa’immanii yeroo ammaa mul’achaa jiru kan waggoottan darbanii caalaa akka ta’e kan himan bakka buutuun UNICEF Anjelaa Kiirney tarkaanfiin atattamaa fudhatamuu baannan daa’iman kumaatamaan lakkawaman du’uu danda’u. Waggoottan sadan darbaniif waan robin hinturreef keessumaa horsiiseebultoonni biyyatti ofii isaaniitiifs ta’e horii isaaniitiif bishaan arggachuu waan hin dandeenyeef qe’ee isaanii dhisanii godaanuudhaaf dirqisifamaniiru. Kunimmoo lakkoof namoottan Kanaan duraa walwaraansaa baqatanii jireenyaa isaanii irra buqqa’an miiliyoonii 2.9 irratti dabalata kan ta’uudha. Lubbuu daa’iman kanaa baraaruudhaaf midhaan nyaataaf qophaa’aa ta’e kaartoonii 104,000 dhiheesuudhaaf gargaarsaa Doolaara miiliyoonii torbaa amma ji’a bitootessaa 2022 ti akka isa barbaachisu Dhaabanii dhimma gargaarasa daa’imanii (UNICEF) gaafachuun isaa gabaasameera.


Maalii Keessatti Looltonni Ajjeefaman

Maalii gama kaabaa keessatti Dilbata kaleessaa ganama looltonni biyyatti lama ajjeefamuun ibsamee jira. Kunis maadhee looltootaa irratti kanneen duula jihaad gaggeessan haleellaa gaggeessaniin ta’u waraanni biyyatti caasaa midiyaa hawaasaa irratti labsee jira. Gareen hidhattoota shoroorkeessotaa maadhee waraanaa isa Miafunkee keessaa barii lafaa haleeluu isaa, waraanni Maalii beeksisee jira.Haleellaa Kanaan miseensoota waraana Maalii lama kan ajjeefaman ta’u fi kanneen haleellaa banan keessaa immo 5 ajjeefamu waraanni dabalee beeksisee jira. Wraannii Maalii walitti bu’iinsa baatii sadaasaa fi muddee dabree gaggeeffameen namnii 6 ajjeefamuu, Amajjii 5 bara 2022 eega gabaasee as inni ammaa kun isa jalqabaa ti. Erga duula baatii Muddee dabree labsamee as, Looltoota Jihaad ajjeefamaman kurna hedduuf akkasumas maadheelee isaanii barbadaa’eef waraanni Maalii itti gaafatama fudhatee jira.


Afriikaa Keessaa Lakkoobsi Namootas COVID-19 Qabamanii Ol Ka’uu Akka Danda’u Gabaasame

COVID-19 Afriikaa keessaa kan gabaasameen ol dacha torba dabaluu kan danda’u ta’uu isaa fi lakkoobsi namoota vaayiresii kanaan du’anii immoo harka lamaa hang asadii ol ka’uu isaa WHOtti daayirikterri dhimma Afriikaa beeksisanii jiru. Dr. Matshiidoo Moo’eettii akka jedhanitti rakkoon caasaa to’annoo kan meeshaalee qorannoo ardittii keessaa ilaalchisee jiru hubannoon vaayiresii kanaaf jiru gad aanaa akka ta’u taasisuu isaa hubannee jirra. Angawoonni eegumsa fayyaa uummataa yeroo tokko tokko lakkoobsi namoota COVID qabamanii fi du’anii sirriitti kan hin galmoofne ta’uu akeekkachiisaniiru. Waaltaan qorannoo dhimma vaayiresii koronaa kan Joons Hopkins akka jedhetti, hanga jimaata har’aa ganamaatti addunyaa irraa uummati miliyoonni 406 vaayiresii kanaan yoo qabamu, kanneen miliyoona ja’a ta’an immoo du’aniiru. Tallaaliin COVID 19 biliyoona 10 ol kennamuu illee waaltaan kun beeksisee jira.


HIriirri Farra Fonqolcha Mootummaa Sudaan Keessatti Ammas Ka’uun Ibsame

Sudaan keessatti fonqolcha mootummaa waggaa darbe waraanni geggeesse mormuu dhaan namoonni kumaan laka’aman irra hdduun dargaggoota dhiiraa fi dubartootaa kaleess mormii isaanii dhageesisanii jiran Mormitoonni kun magaalaa galma mootummaa biyyattii Kaartumii fi daandiiwwan magaalaalee ka biroo keessati yoo hiriiran waraanni aangoo dhuunfachuu akka dhaabu gaafatniiru. Dhimma siyaasaa kan leellistu Jafaar Kader akka jedhetti uummati Sudaan, Kaartuumii fi kutaa kaabaa akkasumas Jaziiraa fi baha Darfuur keessaa warraqsa wal irraa hin cinne geggeessuu itti fufaniiru. Warraaqsi kun hanga galma isaa ga’utti akkasumas ka biyyattii bulchaa jiru hoogganaa mana maree walabaa Al Burhaan fi itti aanaa isaanii Generaal Mohammed Hamdaan Dagaaloo angoo irraa buusee mootummaan dimoktaatawaa kan sivilii hanga hundeeffamutti itti fufa jedhee jira. Alaabaa Sudaanii fi suraalee namoota kana dura hiriira geggeessaman irrati walitti bu’iinsa poolisii waliin geggeessamaniin ajjeefaman agarsiisuu fi dhaadannoolee fonqolcha mootummaa mormu dhagessisuu dhaan sochii biyyattiin gara dimokraasiitti geggeessitu kan hogganu mootummaan sivilii akka hundaa’u gaafataniiru. Poolisiinis gaazii imimmaansuu biifuu fi rasaasa laastikaa kan dhukaase yoo ta’u, hiriitota mormii dhakaa drban irratti bishsaan itti biifee jira.


Paatriyaakiin Sadaffaan Waldaa Orotodoksii Eetraa Du’aan Boqotan

Paatriyaarkii sadffaan kan waldaa orotodoksii Eertraa Abuna Antooniyoos, roobii kaleessaa Guraandhala 9 umurii isaanii waggaa 95tti du’aan boqotan. Mootummaan dhimma amantii gidduu seenuu hin qabu jechuun mormii dhageessisan irraan kan ka’e bara 2006 kan itti gaafatama isaanii irraa kaafaman Abune Antoniyoos, kaleess gadaamii abune Indiriyaas keessatti sirni awwaalcha isaanii raawwachuu isaaf sirni sadarkaa mootummaatti akka hin geggeeffaminiif, kutaan lallabaa walii gala waldaa ortodoksii Eertraa kan biyyootii alaa beeksisee jira. Dhimmi abune Antoniyoos hawaasaalee Eertraa keessaa fi alaa biratti falmii guddaa kaasisee ture jedha gabaasi wahila keenya kan Afaan Tigree Tewele Tesfa gabir.


Seera Tumtoonni Liibiyaa Mormiin Yoo Hin Dhiyaatin Muummicha Ministeeraa Haaraa Ka Filatan Ta’uu Beeksisan

Paarlaamaan Liibiyaa muummicha ministeeraa haaraa filachuuf kamisa sagalee kennuuf jira. Kan aangoo irra jiran Abdulhamiid Dibiibaah garuu lammiiwwan Liibiyaa mootummaa ce’umsaa ka biroon yeroo itti hoogganaman ka biroo qabaachuu hin qaban jechuu dhaan fudhatama dhabsiisn. Yeroo ce’umsaa ka biroo hin eeyamu. Filannoon hamma geggeessamutti waadaa uummataaf seenne qooda mootummaan ba’uu qabu irraa boodatti hin jennu jechuu dhaan Dibiibaaha kaleessa haasaa dhageessisaniin beekisaniiru. Filannoon karoorfame yoo geggeessame, kaadhimamtoota torba keessaa lama qafaatu filanoo irratti hirmaachuuf mirkanuu sirnaa argata. Kaadhimamtoonni lamaan waraqaa isaanii guutummaan galfatan Fathii Bashagaa fi Kaalid al-Bibaas. Afaan yaa’iin mana maree kan magaalaa Tobruk bahaa Aqiilaa Saaleeh kanneen biroon shan immoo warqaa isaanii kan guutuu hin ta’in dhiyeessan jedhan. Dibiibaah Guraandhala waltajjii marii siyaasatiin kan muudaman yoo ta’u, paarlaamaan baatii Muddee keessa muummicha ministeeraa haaraa fulachuutu irra ture. Garuu caasaa filannoo sana irratti walii galtee irra waan hin ga’amneef, haalli nageenyaa amansiisaa ta’uu dhabuu fi kaadhimamtoonni falmisiisoon kan akka Seyiif al-Islaam Gaadaafii achii as ba’uun walii galte dhabiinsa uumee, paarlaamaan filannoon sun yeroo obiraatti akka darbu taasisee jira. Muummichi ministeeraa haaraan aangootti dhufuu kan danda’u yoo xiqqaate garee milishaa ijoo Misrataa kan Tripolii keessatti beekamuun fudhatama yoo qabaate jechuu dhaan bakka bu’aan waraanaa duraanii Wolfgang Puuszatii dubbagtaniiru. Muummichi ministeeraa yeroo ammaa Dibeebaah fi kaadhimamaa kan ta’an Fatii Bashaghaa lamaanuu Misrata irraa waan ta’aniif gareen milishaa ka biroos waan jiraniif isa kam irraa akka fudhatamu hin beekamin jira.


Barreessaan Lammii Ugaandaa Ilma Prezidaantii Biyyattii Qeeqe Biyyaa Baqate

Ilma prezidaan Yoweerii Museveenii qeequu isaan himannaan kan irratti dhiyaate barreessaan lammii Ugaandaa biyya baqachuu isaa abukaatoon isaa dubbataniiru. Abukaatoo Kakwenzaa Rukiraa-bashaijaa kan ta’an Eron Kiizaa VOAf akka ibsanitti barreessaan kun roobii kaleessaa biyyaa kan baqate yoo ta’u, kunis manni murtii paaspoortii isaa gad dhiisuufii erga didee guyyaa lama booda. Kiizaan gaaffii fi deebii geggeessan irratti maamilli isaanii eessa akka jiran ibsanii jiran.\nSa’aatii afurii hanga shanii waan ta’u dura Ruwaandaa keessa ture. Karaa isaa mijeeffachuu yaalaa jira. Ugaandaa dhaa mala akkasiitiin ba’e jedhanii dhuma irratti gara Awrooppaa deemuuf mala ni brabaada jedhan. Kakwenzaan sirna badhaasaa waldaa barreessitoota PEN Internaational jedhamu irratti hirmaachuu akkasumas ennaa waraanni Uganda isa qabee turetti dararaa irra ga’ee jedhameen waan miidhameef wal’aansa akka argatuuf Jarmaniitti imaluuf manni murtii paasport isaa akka gad dhiisu gaafatee ture. Kakweenzaan biyyaa baqachuu malee filannoo ka biroo hin qabu jedhan abukaatoon isaa. Baatii darbe Ugaandaatti ambaasaadderri Jarmanii Maatiyaas Schauer, mana murtii Ugaandaaf xalayaa barreessuu dhaan Kakweenzaan gara Jarmaniitti akka imalu akka eeyamu gaafatanii turan. Ministeerri dhimmootii alaa kan Ugaandaa ambaasaadderichi dhimma keessoo keessa seenan jechuun xalayaa sana mormuun deebii kennanii jiran. Filannoo bara 2026tti geggeessamu irratti kan Museveenii bakka bu’uu malu jedhaman ilmi isaanii Lt. Generl Muhoozii Kaiineruugba prezideentii Rwaandaa Paul Kaagaameef bilbiluu dhaan Kakweenzaan Rwanda keessa akka hin jiraanne natii himan jedhan jechuu dhaan Twitter irratti barreessanii jiran.


Afrikaan Kibbaa Obalaa Lakkuu Shororkeessuman Himatan Irratti Hidhaa Murteessite

Manii murti Afrikaa kibbaa obbolaa lakkuu lama warren dirqamaa garee Islaamik isteet jedhuu irraa fudhatanii Embaasii Yunaayitid Isteets irrati haleellaa rawwachuuf karoorfatanii turan jedhaman irratti adabbii hidhaa murteesseera. Obbolaan lakkuun Tony- Lee Thulsie fi Branden -Lee Thulsie dargagootaa wagaa 28 yemuu ta’an hidhaan wagga 11 fi wagga 8 irrati mutraa’eera. Obbolaan lakkun lamman Adoolessa 2016 kaasee mana hidhaa keessa kan turan yemuu ta’u diplomaatota Yunaayitid Isteets, Biritaaniyaa, Raashaa fi Fraans magaalaa Pritooriyaa keessatti argamanuufi rakaalee Juush irratti haleellaa raawwatanii gara sooriyaa deemuudhaan IS makamuudhaaf karoora baafachuu isaanii ibsuudhaan abban alangaa kan isaan himate.


Maadakaaskaar balaa obomboleetiin miidhamtee jirti

Sababa balaa obomboleetiitin kan ka’ee biyyii galaanaa Indiyaa irraatti argamtu maadagaaskaar hanaqina midhaan nyaataa fi saaxilamuu ishee dhaabata mootumoota gamatoomaniitti dhaabanni saganta midhaan nyaata WFPn beekisiseeraa. Dhuma toorban darbee obomboleetiin galaanaa Batsire’I jedhamee moggafamee balaa geesiseen namoonii 20 du’anii, 50,000 yemuu buqa’an omishaa midhaan gahee fi mannoottan jireenyaa mancaasuun isaa gabaasameera. Biyyii jiraattotaa Miiliyoona 30 qabduu kun balaa ammaa kanaa dhura erga obomboleetii Ann jedhamee moggafameen rukutamtee namoonni 55 du’anii 130, 000 buqa’anii torban lama gidduutti. Maadagaaskaaritti Daarekteeraa WFP kan ta’an Paasqualina Disirion akka jedhaniitti garagaarsi atattamaa argamuu dhabaanaan jiraattonni biyyatii dafanii dandamachuu hin danda’an. Namoottan balaa Kanaan midhaman 150,000 qabna. Lakoofii kun akka salphaatti dabaluu danda’a. ammaayuu lagaawwan akka guutanitti jiru. Namoonnii ammayoo balaa keessa jiru. Omishaa midhaan nyaataa uummata Maalagaasii isaa duraa kan ta’ee Ruuziin akka manca’e beekina. Wantii tokkoo attatamaan taasifamuu hin qabu taanaan ji’oottan 3 amma 6 dhufan keessatti uumanii dhabiinsa midhaan nyaataatiin hin midhama>> jedhan . haanga’onii mootummaa biyyatii kaleessa Akka jedhanitti, ojjattoonni baraarsaa atattamaa bakkeewan heduu miidhaman qaqqabuudhaaf yaalii gochaa jiru. Lagaawan amma waan guutaniif karaan 12 fi riqichii 14 tajaailaa ala ta’aniiru. Haanga’oonii gargaarsa balaa madagaaskaar akka jedhanitti sababa balaa kanaatiin mannoottan baruumsaa 200 gamtokeedhaan ykn guutumaatii miidhamaniiru.


Ongeen Afrikaa Bahaa miidhaa jira

Maddi oduu Asoosheeted Prees dhaabataa midhaan Nyaataa Addunyaa waabeffachuudhaan akka gabaasetti, jiraattonii gaanfa Afrikaa miiliyooni 13 beela cimaadhaaf saaxilamanii jiru. Ummanii naannoo Sanaa warren Somaliyaa, Itiyoophiyaa fi keenyaa keessa jira haalii cimaan yeroo ammaa isaan muudatee jiruu isa bara 1981 ti asi isaa jalqabaa akka ta’e kan ibsee WFPn gargaarsii atattamaa akka isa barbaachisu himee waamicha taasiseera. Balaa kibbaa fi kibba baha Itiyoophiyaa, kibba baha fi Kaaba Keeniyaa, walakkeessa kibba Somaaliyaa muudate Kanaan hanqinii nyaataa heduu ol ka’aadha. Akka WFP jedhetti ji’oottan 6n dhufan keessatti namoottan Miiliyoonii 4. 5 dandamachiisudhaaf gargaarsaa Doolaara Miiliyoonii 327 barbaachaa jira. Karaa biraatiin, Dhaabata mootummoota gamtoomaniitti Ejensiin dhimmaa ijoollewwanii ykn UNCEIF sababa walwaraansaatiin kan ka’e Itiyoophiyaa keessatti namoonii Miiliyoonii 6 ta’aniif amma walakeessaa ji’a Bitootessaatti gargaarsii namoomaa atattamaan barbaachisa. Biyyaa olla Itiyoophiyaa Somaaliyaa keessattis Namoonii Miiliyoonii 7 ta’an gargaarsa atattamaa akka eeggachaa jiran gareen jaarmiyaalee Miti- mootummaa Somaaliyaa ibsuun isaa gabaasamera.


Weerara Dhukkubaa fi Dhimma Nageenya - Ijoowwan  Dubbii Yaa’ii Gamtaa Afriikaa Bara 2022

Yaa’iin gaggeessitootaa kan Gamtaa Afriikaa 35’ffaan Sanbata fi Dilbata darbe magaalaa Finfinneetti gaggeeffamee jira. Bulchitoonni Afriikaa yaa’ii kana irratti hirmaatan waa’ee dhiibbaa weerarri dhukkubaa diinagdee fi jiruu hawaasummaa Afriikaanotaarratti fide fi dhimma nageenyaarratti mariyatan. Muummeen Ministiraa Itiyoophiyaa Abiy Ahimad Afriikaan mana maree nageenyaa ka Tokkummaa Mootummootaa keessatti barcuma dhaabbataa akka argattu gaafatanii jiru. Gabaasaa guutuu caqasaa.


Balaan Doonii Boba'aa Naayijeriyaa Keessatti Dhaqqabe Lubbuu Galaafate

Naayjeriyaa keessatti torban dabree Doniin boba’an keessatti kuufamuu fi oomishamu dhohiinsa isa mudateen yoo xiqqaate namnii 5 du’uun ibsamee jira. Hojjatonni Donichaa 4 immo eessa buteen isaanii dhabamuu kaampaniin Naayjeriyaa hojii sana gaggeessu Trinitii spiriit jedhamu har’a beeksisee jira. Doniin kun Robii dabree balaan kun yeroo isa mudateetti hojjatonni irra turan 10 ta’u fi isaan kana keessaa 3 torban dabree lubbuun argamuu fi kannen biroon 3 Dilbata kaleessaa reeffii isaanii argamu kaampaaniichi hubachisee jira. Hojjattonni kanneen biroon 4 eessa akka jiran fi nageenya isaanii hordofuun waan ilaalcha duraa itti kenninee hojjataa jirru jechuun kaampaaniin kun ibsee jira. Yeroo balaan dhohinsaa kun dhaqqabeetti hojii Omiishuu irra akka hin turrees ibsamee jira.


Atoobisiin Humna Elektriikiitin Hojjatu Keeniyaatti Oomishame

Dhaabbanni Opibaas jedhamu ka lammiilee Siwiidishi fi Keeniyaatin hundeeffame atoobisii humna elektiriikitiin hojjatuu yeroo duraatii Afrikaa keessatti oomishuu fi kayyoon isaas faalama qilleensaa geejibaan dhaqqabu qulqulleessu akka ta’e beeksiseera. Dhaabbanni Keeniyaa magaala Naayiroobii keessaa kun ji’oota xinnoo keessatti biyyattii keessatti, bara 2023 immoo biyyoota Afrikaa kaan keessatti atoobisoota isaa gabaatti dhiheessuudhaa karoora qaba jedha, gabaasni Jumaa Majanigaa Naayroobii irraa erge.


Gamtaan Afrikaa Walgahii Isaa Irratti waa’ee Mirga Namoomaa fi Haqaa Irratti Qiyyaafachu Qaba: HRW

Hoggantummaa gamtaa Afrikaa qabachuuf kan jiran prezidaantiin Senegaal Maakii Saal sivilootaaf eegumsa gochuu, kabajamuu mirga namoomaa, murtii haqaa fi itti gaafatamummaa kabajsisuun ajandaa gamtaan Afrikaa irratti qiyyaafachuu qabu jechuun gareen mirga dhala namaaf falmuu Hiyumaan Raayits Waach gabaasee jira. Walgahiin gamtaa Afrikaa Guraandhala 5 fi 6 bara 2022 kan gaggeeffamu yoo ta’u Maakii Saal Ardiin Afrikaa rakkoo nageenyaa fi waa’ee Fayyaa, kan siyaasaa fi jeeqmanii hawaasaa ennaa hammaateetti gara aangootti dhufan jedhan garee Hiyumaan Raayits waach ti Daayreekteerri afrikaa Kariin Nantulya. Rakkoon jiraatu illee prezidaantii Senegaal hoggantummaa gamtaa Afrikaa fi qajeelfa irratti bu’urfamee kabajsisuu waadaa seenteef cicha qabdu agarsisuu qabu jedhan.Kunis mootummoota dararaa geesisan irratti tarkaanfii qabatamaa fudhachuu, gaaffii namoota midhamaniif deebii kennuu akkasumas hariiroon wal qixxee fi madaalawaa ta’een gaggeeffamuun addunyaa gama kaabaa keessa akka jiraatu taasisuu dha. Hogganonni biyyoota Afrikaa kanneen Finfinnee keessatti wal ga’an wal waraansa mootummaa Itiyoophiyaa fi wal taatoota isaa Ertraa dabalatee fi Adda Bilisummaa Uummata Tigraay(TPLF) giddutti ta’een dararaa hedduu dhaqqabef ilaalcha duraa kennuu akka qaban, gaafatamee jira.


Yaa’iin Hoji-geggeessotaa Gamtaa Afriikaa 40ffaan Guyyaa Lammataaf Itti Fufee Oole

Yaa’iin Hoji-geggeessotaa Gamtaa Afriikaa kan Finfinneetti taa’ee jiru harras itti fufeera. Bakka buutonni fi Ministaroonni haajaa alaa biyyoottanii harra walgahii cufaa kan gaggeessan yoo tahu dhimmoota nageenyaa, weerara dhibee Kooronaa fi kaan irratti mari’atee jira. Oduu-himaan waajira Haajaa Alaa Itiyoophiyaa Diinaa Muftiis walgahii kanarratti marii waloo gaggeeffamuu eeranii jiru.