Waa'ee kaansarii piroosteetii kan dhiiroota qofa galaafatuu maal beektu?

Dhukkubii kaansarii akka addunyaatti lubbuu namaa galaafachuun sadarkaa olaanaarra kan argamu yoo ta’u, walumaagalatti bara 2020tti qofa lubbuu namoota miliyoona 10 ta’u galaafachuu ragaalaan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa ni ibsa. Duraan dhukkuba sooreyyii ta’uun kan beekamuu kaansariin, amma garuu ummata biyyoota galii gadaanaa fi giddugaleessaa keessa jiraatan harka caalan miidhaa jira. Dhibeen kaansarii gosa hedduu qaba. Isaan keessaa kan baay'inaan babal’achuun dhiiroota qofaa miidhaa jiru, piroosteet (prostate) kaansariin tokko. Odeeffannoon Kaansarii addunyaa (Global Cancer Statistics) akka ibsutti, bara 2020tti qofaatti namoota haaraa 1,414,259 ta’utu dhukkuba caansarii piroosteetii kanaan qabaman. Itoophiyaa keessatti dhukkubni kun lubbuu namoota hedduu galaafachaa jira jedhu oggeessoonni damee kanaa. Piroosteetiin qaama walhormaataa dhiirootaa keessaa tokkoo yoo ta'u, qaama xiqqaa afuuffee dhiiroota jalaatti argamudha. Qaamni kunis baayyee xinnoofi gara giraamii 20 hanga 25 akka ta’an oggeessoonni fayyaa ni dubbatu. Naannawa isaattis afuuffee fincaanii, mar'imaan guddaafi ujummoo fincaaniitu argama. Tajaajjilli piroosteetii dhangala’aa qaama wal-hormaataaf barbaachisuu omishuun, hojii qaama wal-hormaataa deeggaruudha. Yoo qaamni kun dhukkubsachuun dhiita'e ammoo ujummoo fincaanii irratti dhiibbaa waan umuuf fincaan bahuurratti dhiibaa qaata. Kanaaf kaansariin qaama kanarraa ka’u, piroosteet kaansarii ykn kaansarii piroosteet jedhama. Sadarkaa jalqabaatti osoo gara kaansariitti hin jijjiraminii dura akka xannacha piroosteet ta’e jiraachuun baay’e beekamadha jedhu oggeessoonni. Gama biraatiin kKaansariin piroosteeti osoo mallattoo hin argasiisin babal’atee sadarka yaaluu hin dandeennerra ga’un lubbuu namoota galaafachu danda'a jedhama. Dhibee piroosteet kaansarii kanaan kan qabaman dhiiroota qofadha. Hospitaa Xiqur Anbessatti Ogeessa Kaansarii kan ta’e Gargaaran Piroofeesaa Dr. Addunyaa Fiqaaduu BBCtti akka himaniitti, akkuma gosawwan kaansarii biroo, ka’umsa piroosteet kaansarii sirriitti hin beekamne. Haata'u malee yeroo baayyee dhibeen kun baayyinaan kan irratti mul'atu “dhiiroota umuriin isaanii waggaa 40 ol ta’aniidha. Namoota umuriinsaanii 40 gad ta’an irratti baay'ee beekamaa miti,” jedha Dr. Addunyaan. Hormooniin qaama wal-hormaata dhiiraa irra omishaman, kan androgen fi testosterone jedhaman dhukkubichaaf nama saaxilu danda’a. Guddinni piroosteet kana, hormoonii androgen jedhamuu kana irratti hunda’a. Kanaafu, hormooniin androgen yoo haala baramaa taʼeen caala kan maddu ta’e, baladhaaf nama saaxiluu danda'aatii gara mana yaalaa deemuun barbaachisadha jedhu. Sababni biraa ammoo, infeekshiniiwwan baakteeriyaafi vaayirasiin dhufan ta’u danda’a. Namni duraan infeekshinii piroosteet qabu ammoo, kaansarii kanaan qabamuuf carraansaa olaanaadha. Garmalee ulfinni qaamaa dabaluufi coomni qaama keessatti yoo baayyatee, carraan kaansarii kanaan qabamu olaanaa akka ta'u danda'u dubbatu Dr. Addunyaan. “Ulfaatinni qaamaa sochii qaamaa taasisuun hir'isuu dhabuun, rakkoo guddaa namatti fidu danda'a. Kanaaf namoonni furdoon of eegumsa cimaa gochuu qaban.” Kana malees, tamboo fi waantoota tamboo ofkeessaa qaban akka shiishaa aarsuun akkasumas dhalootaan qabmu akka danda’amu himu Dr Addunyaan. Dhimmoota kaansarii piroosteetii kana gosoota kaansarii kaaniin adda taasisan keessaa tokko suuta guddachuusaati jedha Dr. Addunyaan. Kanaafuu namni tokko mallattoo dhibee kanaa hubachuuf yoo xiqqaate waggoota 10 - 15 fudhachuu akka danda’u hima. “Dhukkubni kun osoo hin hubatiin nama ajjeessuulleen danda’a. Kanaafu osoo sadarkaa xannacharra jiru, dafanii yaalamuun lubbuu nama bararuu danda’a.” Jalqaba dhibee kun kan adda baafamu qorannoo dursaa taasisuun. Haata'u malee biyyoota dugginarratti argaman kan akka Itoophiyaa wallansa akkas taasisuun kan barbame miti. Haata'u malee namoonni umuriin lafa bulan waggaa waggaa qorannoo waliigalaa (general check-up) taasisuun caarraa dhukkubichaan qabamuu ni xiqqeessa ykn dafanii yaala argachuuf ni gargaara jedhu. Dhibeen kunis sadarkawwan durarratti mallattoo qabachuu baatulleen waljalaan mallattoo adda adda ni argisiisa. Mallattowwan duraan argamuu danda’u keessa, fincaan cicituu, bahuu diiduufi dhukkubbiin naannowwan afuuffee fincaanitti dhaga’amudha. Rakkoon dhibeen kanaa guddaan ammoo osoo mallattoo kamuu hin argisiifnee qaamolee birootti faca’usaatii jedha ogeessi fayyaa kun. Keessattu gara lafe dugdaatti faca’a. Lafeen dugdaa qabamnaan ammoo dhukkubbiin dugdaafi miilii adooduu eegala. Akkasumas qaama wal hormaataa irralleetti dhiibbaa guddaa geessisuu danda’a. Kana malees “Fincaan dafee dafee dhufuufi garuu baayyinaan bahuu diduu, qallatee yaa'uufi fincaan akka hinbaaneef ujjumoo cufuu danda’a,” jedha Dr. Addunyyaan. Akkasumas gara mar'imaan guddaatti faca'uu, karaa bobbaan bahuurrattis dhiibbaa geessisuun garaa gogsuu, yoo gara dugdatti faca’e ammoo dadhabbii qaamaa fiduu akka danda’u hima. Darbees sombatti yoo faca’ee mallattowwan qufaa, afuura baafachuu dadhabuu qaqabsiisa. Akkuma dhiibee gara biraa, jalqabarratti mallattoo argisiisuu dhabuusaaf, dhukkuba kana ofirra ittisuun ulfaatadha. Haata'u malee, ulfaatina qaama hin barbaachisne hir’isuu, infeekshinii qaama qunnamtii saalaatiin dadarban irra of qusachuun caarraa ittiin saaxiluun hir’isuun ni danda’ama. Uumamuu piroosteet kaansarii kanaa guutumaatti hambisuun danda’amu baatulleen garuu, osoo sadarkaa fayyuu hin dandeennerra hinga’in dura dafanii barraan salphaatti yaalamuun ni danda’ama jedha Dr. Addunyaan. Dhiiroonni umuriisaani waggaa 50 ol ta’an, mallatowwan fincaaniin wal-qabatan yoo argisiisan dafanii yaalamuu qabaatus jedhan. Dhukkuba kamiyyuu sababa isa baruu, ofirra ittisuu fi yaalaa argachuun hubannoo ga’aa barbachiisa. Haata'u malee dhibee waggaa waggaan nama hedduu ajjeesuu kanarratti hubannoon hawaasaa gadaanaa ta’u himu oggeessi kun. Akka Itoophiyaatti, qorannoon waliigala waan hin jireef, namoota dhibee kanaan qabaman beekuun ulfaataa ta'ulleen, kanneen yaalamaa jiru hedduu ta'u himu oggeessoonni fayyaa. Hospitalonni wallaansa dhibee kanaa kennan naannolee hedduu keessa jirachuu dhabuun, ykn muraasa ta’usaatiin namoonni maaliin akka dhukkubsata osoo hin beekamiin du’an jiraachuu himan. “Hubannoon jirachuu dhabuun ykn gadaanaa ta’uun, humni nama dhiibee kanarratti baratee xinnoo ta’u fi oggeyyiin fayyaa waa’ee bira wal’aanan dhibee kaansariirratti hubanoo ga’aa dhabuu,” akka rakkinaatti kaasuu Dr. Addunyyaan. Akka biyyaatti hospitaalonni wallansa kaansarii kennan muraasa ta'anilleen,  waggoota muraasa as jijjiramni dhufaa jiraachuu himu Dr. Addunyyaan. “Keemooteeraappi fi onkoolojii, babal’achaa jira. Ogeeyyiin wallaansa dhibee kaansarii irra dalagan dabalaa jiru, garuu ammoo walumaagalaatti ga’aa miti.” “Ammaatti uummatatti baanee qorannoo dursa kennuun ulfachuu ta'ulleen garuu namoota mallattoo argiisiisan qorachuu ni dandeeyna” jedha Yaalli kaansariif kennamu yeroo hedduu sadarkaa dhukkubni kaansarii sun irratti argamurratti hundaa’un adda adda ta’u mala. Malawwan pirosteet kaansariin itti yaalamuu keessaa tokkoo, baqaqsanii yaaluudha. Kun ta'u ammoo yoo namni dhukkubsatu sun kan yaalamuu dhufe wayita sadarka tokkoffaa ykn lammaffaarratti jiruufi qaamolee biraatti kan hin facaanee ta'edha. Dr. Addunyyaan hospitaala isaanitti, yaalii raadiyooteeraappii ykn humna carariitiin yaaluu akka kennamuu hima. “Yaaliin cararii gosa lamaatti jira. Innis cararii kara alaan maashiniin kennamuufi cararii bifa opreesheniitin kennaama. Kun seelota kaansarii san ajjeesuu kannama.“ Gama biraatiin ammoo wallaansi hormoonii androjen kan pirosteet guddisuu ukkaamsuu ykn wallaansa baqaqsanii yaaluutiin muranii baasuu (surgical castration) akka kennamu himu. Gost yaalii dhibee kanaaf kennamu kan biraa keemooteeraappii jedhama. Innis kiniinii seelota garmalee baay’atan san ajjeesa jedhudha. Yaaliiwwan kennamanis haala sadarkaa namni dhukkubsate sun irratti argamurratti hundaa'a. Ta'ulleen “Osoo dhibeen kun hin hamaatinii dura qorannoo hedduutu jira,” jedha Odeeffannoon Hospital Xiqur Anbasssaa irra argame  akka mul'isuutti, namoonni dhibee kanaan yaalamuu dhaqan umuriisaanii waggaa 43 - 91 jidduutti argama. Lakkooffsi namoota wallaansaaf dhaqanis dabalaa jiraachu himu Oggeessi kun. Tarii namoonni wallaansaaf gara sana dhaqan irra caala kan naannoolee dhihoofi kanneen hubannoo hanga tokkoo qaban ta'u mala kan jedhan oggeessi kun, baadiyaa fagoo irraa hospitaala akka Xiqur Anbeessa dhufuun hedduuf rakkisuu akka danda’a himu. Namoonni hedduun erga mana yaalaa dhufanii booda waa'e dhibee kanaa akka baran kan ibsan Dr. Addunyaan, “sababii hubannoo gahaa hinqabneef ammoo sadarkaa dhibeen isaanii irra jiruufi filamaatawwan yaalii isaaniif ta'u beekuu hin danda’an.” Itoophiyaa keessatti hospitaallii yaalii kaansarii kennuu dabalaa deemulleen, ammaaf yaaliin cararii garuu hospitaala Xikur Anbeessa qofaatti argama. Magaaloota akka Maqalee, Gondar, Jimmaa, Haromaayaa fi Hawaasaatti yeroo dhihootti eegaluuf jedhame akka abdatamu hima ogeessi kun. Dhibeewwan kaansarii baayyeen mallatoonsanii dhokataa ta'ulleen kan mallattoo argisiisan jiru. Kanaafuu  mallattoon kana duraa hin beekamne wayita namarratti mul’atuutti, gara mana yaalaa deemuun ogeessa mariisisuun dirqama jedha. Mallattoonni dhibee kaansariif shakamuu yoo jiraate ammoo, qorannoo dabalataaf iddoo kaansariin itti yaalamuutti ergamu qabaata. Pirosteet kaansariidhaaf ammoo, namoonni umuriisaanii waggaa 50 ol ta’an qorannoo dursaa akka taasisaniif gorsu Dr Addunyaan.  Kunis osoo sadarkaa guddaarra hin ga’in yaalamuuf dandeessisa. Kana malees, ulfaatina fqaamaa fi coomni qaama keessatti akka hin baay'annee to'achu qabus jedhan. Tamboofi waantoota tamboo ofkeessaa qaban kan akka shiishaa aarsuu irra of qusachuu, infeekshinii quunnamtii saalaan dhufanii fi dhugaatii irra of eeguun akka gargaaru himu. Hunda caalaa hubannoo ummataa cimsuun dhibbicha to'achuuf murtessaa ta'u himan.


Arbaa Minciitti garaa dargaggoo tokko keessaa meeshaaleen qara qaban 30 bahan

Kibba Itoophiyaa, magaalaa Arbaa Minci keessatti, dargaggeessi umuriinsaa 20'oota keessa jiru tokko, meeshaalee qara qaban garaagaraa 30 ta'an waldhaansa baqaqsanii yaluun gara isaa keessaa baheef. Dargaggoon kun ji'oota arfan darbaniif rakkoo fayyaa sammuu isa mudaterraa kan ka'e meeshaale qara qaban liqimsaa erga tureen booda, dhiheenna kana wal'aansi baqaqsanii yaaluu taasifameef. Dargaggeessi kun, mana hidhaa keessa akka turee fi rakkoo fayyaa sammuu akka qabu Hoji gaggeessaan Hospitaala Arbaa Minci, Obbo Tamasgeen Tashoomee BBCtti himaniiru. Gurbaan kun, erga yaala baqaqsanii waldhaanuu argatee, yeroo ammaa haalli fayyaa isaa, sadarkaa gaarii irratti argama jedhaniiru. Dhukkubsataan kun mana amala sirreessaa magaalaa Arbaa Minci  kan jiruu fi yakka dalageef hidhaan waggaa torbaa itti murtaa'ee jira. Odeeffannoo arganneen dargaggoon kun wayita mana hidhaa seenu akka fayyaa tureedha jedhu hoji gaggeessaan Hospitaalichaa. Mana hidhaa seenee waggoota muraasa booda rakkoon fayyaa sammuu isa mudatee yaalamaa tures jedhan. ''Osoma akkanaan jiruu ALI guyyaa 27, ji'a 9ffaa keessa garaatu na dhukkuba jechuun gara Hospitaala keenyaa dhufe. Wayita gaaffiin hedduun dhiyaachaafii deemu ani bar mismaaras nan liqimsa odeeffannoo jedhu baasuu eegale.'' Ergasii raaji ka'ee akka ilaalamu taasifamuufi bu'aan argamees garaasaa keessa meeshaaleen hedduun akka jiranii fi keessoon garaasaa hojiin ala ta'uuf akka deemu ta'uu hakiimonni adda baasanii jedhu obbo Tamasgeen. Bu'aa qorannoo fayyaa booda yaala baqaqsanii waldhaanuu gochuuf murtaa'e. ''Meeshaaleen qara qaban kanneen akka mismaaraa hedduun, lilmoo, sibiilota adda addaa, qalamni ittiin barreessan afur, kirriiwwan hedduu walii galatti meeshaaleen 30 ta'an garaasaa keessaa ba'aniiru.'' ''Meeshaalee qara qabantu itti heddummaata waan ta'eef suuta jennee garaachaa fi kutaalee qaamaa garaa keessatti argaman keessaa guurre'' kan jedhan hoji gaggessaan Hospitaalichaa,  wal'aansa saniin booda meeshaaleen hundi ba'uusaanii mirkaneeffamuu himan. '' Yeroo ammaa fayyummaa gaariirra jira'' jedhan.


Waraana Tigraay: Hospitaala argachuuf imala guyyoota sadii

Ummattoonni kaaba Itoophiyaa naannoo Tigraay, kan gaarreeniifi dhakaan guutamte keessa jiraatan, sababii waraana naannichatti mudateen beelaaf saaxilamaniiru. Loltoonni mootummaa kanneen humnootii biyya ollaa Eertiraatiin deeggaraman, waraana Adda Bilisa Baasaa Uummata Tigraay (TPLF) kan amma akka garee shororkeessaatti mootummaan farraje waliin gaggeeffame keessatti hirmaataniiru. Erga waraanni Sadaasa 2020 naannichatti eegalee kaasee rakkoolee namoomaa hedduutu mudatan. Gabaasaan BBC Qaalkidaan Yibalxaal naannichatti bakkeewwan qaqqabuuf rakkisaa ta'an dowwateera. Magaalaa guddiittii Tigraay ka taate Maqalee keessa tasgabbiin waan jiru fakkaata. Yeroo ammaa dhaabbileen daldalaafi waajjiraalee baayyeen banaadha. Kan baatiiwwan kana duraatiin wal bira yoo qabamu, sochiin namoota baayyeefi loltoota muraasaa ni mul'ata. Haata'u malee ammalleen danaan nageenyummaa ifaa miti. Hospitaalli Ayidar guddichi kan Maqalee keessatti argamu, dhukkubsattoota gandoota baadiyyaa fi magaalota waraanaan barbadaa'an irraa dhufaniin guutameera. Namoota hospitaalichatti wallaanaman keessaa Geetish Solamoon, mucaan umurii waggaa 13, isa tokko. Geetish dhibee onnee kan dhukkubsatu yoo ta'u, erga waraanni eegalee baatiiwwan saddeettan darban keessa haalli fayyinasaa itti cimuu dubbata abbaansaa. Geetish obbolaa isaa shaniifi maatii isaa waliin magaalaa Hagara Salaam keessa jiraachaa kan ture yoo ta'u, sababii jiddugalli naannoosaanii waraanaan barbadaa'eef wallaansa Maqaleetti argachuuf fageenya km50 deemuuf dirqaman. "Hospitaalotaa fi jiddugalawwan fayyaa akkasumas diinagdee gaarii qabna turre. Waa yoo nu mudatu achi fiigna turre,'' jedhu abbaan Geetish Obbo Solomoon Tafarii. Geetish hordoffii wallaansaa walitti fufaa waan barbaaduuf, wallaansa fayyaa isa geessuun abbaa kanaaf imala salphaa hinturre. ''Tibba tokkorratti daandiiwwan cufaa waan turaniif guyyoota sadiif miilaan deemuutu nurra ture. Inni mucaakoo baayyee hube,'' jedha Obbo Solomoon. Buufata fayyaa Aleesaa kan dhiheenya Hagara Salaamitti argamu dhaqeen ture. Kilinikichi ammalleen hojii hin eegalle. Jiraattonnis tibba tokko waraanni keessa buufachuun akka buufatatti itti fayyadamaa akka ture dubbatu. Amma ammoo hojjattoota gargaarsaatu namoota dhibbaan lakkaa'aman waliin achi jira. Irra caalaan namoota achi jiraniis dubartootaafi daa'imman nyaata fudhachuuf walitti qabamaniidha. Jiraattonni naannichaa hedduunis wayita lolli hammaatetti qe'eesaanii dhiisuun gaarreen dhiheenya isaaniitti argamanitti dhokatan. Naannoo Tigraay keessatti erga waraanaatii as namoonni milyoona 1.7 ta'an qe'eerraa buqqa'aniiru. Hojjattoonni deeggarsa namoomaa fi kan naannolee hir'inni nyaataa jiraachuu dubbachuun, deeggarsi raabsamaa jiru mataansaa gahaa miti jedhu. Torban darbe ammoo Hogganaan duree Gargaarsa Namoomaa UN Maark Lowkook amma Tigraay keessa beela hamaatu jira jedhanii turan. Aanga'aan kunis kana kan dubbatan haasaa walgahii cufaa Mana Maree Nageenyaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii irratti. Maark Lowkook akkas jedhan: ''Hojjattoonni gargaarsaa ajjeefaman, kaan ni qorataman, kaan ni reebaman, akkasumas namoota beela'aniifi dararamaniif akka gargaarsa hin geessine danqamaniiru. Deebi'aniis akka hin deemne itti himameera.'' ''Bulchiinsi Tigraay ammoo namoonni beelaan du'uu gabaaseera.'' Haata'u malee motummaan Itoophiyaa haala jedhamuun naannicha keessa beelli jedhamu kun akka hin jirre hima. Naannicha keessatti tasgabbiin waan bu'eef haalli deggarsa namoomaa babal'ataa jira jedha. Waraanichi iddoowwan ambaalee seenaatiifi dhaabbilee amantaa kan akka bakkeewwan du'a jalaa akka lafa baqannaa amansiisaatti ilaalamanillee hin oolchine. Bataskaana Ortodoksii kan mandara Fredaashu baha Tigraay gaara gubbaarratti argamtu daawwachuu kan hime gaazexeessaan BBC Qaalkidaan, monokseen waldicha hoogganaa ture Abrahaa kan umuriin waggaa 32 boromtaa Ayyaana Qillee rasaasaan ajjeefame. Abbaansaa Obbo Takilahaayimaanoot Gabre'aaragaawii, osoo karra bataskaanattii saaquuf adeemaa jiranii loltoota Eertiraatiin itti dhukaafamee ajjeefamu dubbatu. Obbo Takilahaayimaanoot sababii gaddi guddaan itti dhagahamuuf jecha waldaa sana dhaquu dhaabuu dubbatu. Sanadni Waajjira Bataskaana Ortodoksii irraa argame akka mul'isutti, erga naannichatti waraanni eegalee kaasee yoo xinnaate dureewwan amantaa, luboonni, daaqoniiwwan fi miseensonni faarfattootaa 100 ta'an ajjeefamaniiru. Magaalaa Addigraatti kan daangaa Eertiraattti dhiheenyaan argamtu keessatti, haleellaa Bataskaana Kaatoliikii irratti raawwatameen mana kitaabaa, mana barnootaafi iddoo awwaalchaa barbadeesseera. ''Baatiiwwan torba darban nuuf baayyee sukanneessoo turan. Hawaasni kallattii hundaan humnoota hidhataniin callisee marsamaa ture,'' jedhu lubni naannichaa Abun Tasfaasillaasseen. "Haleellaa qaqqabeen wantoota barbadaa'an deebisanii ijaaruun ni danda'ama ta'a, garuu sammuun namootaa miidhame, qalbiin namootaa cabe, facaatiin maatii, hawaasni seenaa baroota dheeraaf eegamee qabatee ture hunda wal faana barbadaa'eera.''


'Ati bifa waan qabduuf heerumuu danddeessa jechuun soddoonnikoo na dhaalan'

Asteer Waanjikoo jedhamti. Erga bara 2016tti abbaan warraashee akka tasaa irraa du'een booda gursummaa/haadha hiyyeessaa ta'uun bu'aa bahii hamtuu keessa daarbii BBCtti himte. Du'a abbaawwarraa ishee fi rakkiina maatiin isheerra qaqqabeen kan ka'ee dhukkuba fayyaa sammuutiif saaxilamuun hanga bobbaa ofiishee nyaachuu irra qaqqabuu dubbatti. Sababii gadda abbaa waraafi rakkina gama firootaan ishee mudatee waan keessa dabarte ''Gadda guddaan dhukkubsadhee hanga bobbaa kiyya nyaachuun qaqqabe,'' jechuun ibsiti. Asteer lammii Keeniyaa fi haadha ijoollee lamaa yoo taatuu, abbaan warraa shees miseensa waraana Keeniyaa akka ture himti. Erga abbaan manashee irraa du’ee booda jireenni itti jijjiramtee rakkoo cimtu keessa darbuu dubbatti. Asteer Waanjiikoo abbaa warraashee dhabuun alaatti, soddaawwanshee ykn maatiin abbaa warraa ishee itti jijjiramanii waliigaltee akka dhaban haasofti. Maatiin abbaa warraa ishee irra guddoo, qabeennaa isheen abbaa warrashee waliin argatan hundaa irra fudhachuu barbaadan. Obboleeyyan dhiirsaa qabeenni kan obboleessa isaanii akka ta’e itti himuun, 'ati mirga hin qabduu' jedhanii miidhaa akka turan himti Asteer. Guyyaa abbaan warraa ishee du'ee kaasee obboolaan isaa qabeenyaaf jecha baayyee ishee dhiphisuu himti. "Abbaan warraa kiyya du’uu mirkaneessuuf mana reeffi keessa kaa’amu bakkan demee jirutti, obboleeyyan isaa haadha tiyyaaf bilbilanii qabeennaa obbooleessa keennaa fudhachuu feena jedhanii furtuu manaa gaafatan. ''Ani ammoo kun yeroo gaddaa malee yeroo qabeennaa qooddatanii miti jedheen itti hime. Rakkoon anaa fi isaan gidduu asirraa ture kan jalqabe," jechuun waan mudate BBCtti himte. Gadda abbaa warraasheetti dabalee, jeequmsi maatiin isaa uuman hedduu ishee miidhuun dhukkubsattee sadarkaa fayyaa sammuu ishee jeeqamuurra gahuu himti. Abbaan warraashee attamiin du'an? Abbaan manaashee loltoota Keeniyaa nagaa eegsisuuf Soomaliyaatti ergaman keessaa tokko ture. Ji’a muraasaan booda, Keeniyaatti deebi’e ijjoolleesaa ilaalee ture. “Bara 2015 keessa ji'oota hedduuf Soomaliyaa keessa ture deebi’e. Galgala tokko ani irbaata qopheessee yoon goorduubaa dhufu bakka taa’aa turerraa kufee jira. Maal jedhee gaafannaan qaamni isaa gara gadii jiru adoodee, itti dhaga’amaa akka hin jirre nati hime.  Ofi to'achu dadhabuuniis fincaaniifi bobbaa to'achuu dadhabe,” jetti Asteer. Dhibeen abbaa warraa ishee taatee kanarraa eegaluu kan himtu Asteer, ji’a tokkoof hospitaala erga ciiseen booda miirasaatti deebiyee waan fayyee itti fakkaachuu dubbatti. Haata'u malee, guyyaa muraasaan booda akka tasaa lubbuun isaa darbuu himti. “Mudde bara 2015 keessaa qofaa kiyyan dhiirsakoo waliin rakkachaa ture. Innis maatiisaatif ilma angafaati. Yeroo inni dhukkubsatee yaalamaa ture, obboleeyyansaa keessaa tokko kan dhufee dubbise hin turre. Haatiisaa si’a sadii qofa dhufanii turan,” jetti. Oduun du’a abbaa warraashee kun isaan qaqqabnaan garuu obboleeyyan hospitaala dhufanii 'qabeennaa keenna fudhachuu dhufne' jechuun, Asteer furtuu manaa gaafachuu akka eegalan himti. Asteeris rakkoo ishee mudatuuf deemaa jiru sodaachuun waan qabduu hunda bakka biroo geefattee poolisiitti iyyachuu dubbatti. “Guyyaa awwaalcha abbaa manaakoo wanti tokko mana keessa hin turre. Barcuma, minjaalas, hunda dhokseen ture. Ollaawwankoo nyaata qopheessuuf na gargaaranii barcuma garuu mana sagadaarraan kireefadhe.” “Torbaan lamaan sirna awwaalchaa keessa ture sana hedduun miidhame. Maal keessa akkan turellee namni na gaafate hinturre." Wanti nama ajaa'ibe ammoo jetti Asteer, sirna awwaalchaarratti maatiin isaa kabaja isheef dhabuun arabsaa turan. Maatiin yeroo isheen hospitaalatti qophaa rakkachaa turte osoo gaaf takkallee hin mullatiin guyyaa gaddaatti namoonni isaan argan 'eessaa dhufan' jechuun gaafataa turan jetti. Asteer isaanis du'a isaarratti kan dhufan dhaala barbaacha akka ta'e akeekti. Agarsiiftuun kanaa ammoo mirga haadha manummaa ishee osoo beekanii ofii itti darbanii dhaaluuf carraaqqii isaan waan taasisaniidha jetti. “Ati bareedduudha, yoo barbaadde boruu dhiirsa biraa argattee heerumuu dandeessa naan jedhan,” jetti. Yeroo gaddaa booda dhibee sammuu.. Asteer mi’a dhokfattee turte fudhattee bakka dhirsashee waliin jiraachaa turanitti yeroo deebite jiraachuun salphaa akka hin turre himti. Guraandhala bara 2016ttis gaddishee itti hammaachuun sadarkaa sammuun darbuurra gahu himti. Adeemsa keessa qofaa haasa'uu akka jalqabde kan dubbattu Asteer, amala hamaa nama rifaasisu ofirratti argu jalqabuu himti. Asteer Waanjikoo dhibeen sammuu isheerra gahe hanga bobbaa ofii nyaachuu eegaluurra ishee geessisuu eeruun, gadda abbaa warraasheen haala hamtu keessa darbuu dhugaa baati. Yeroo Asteer akkasiitti dhukkubsatte sanattis haadha ishee qofti akka qaqqaabaniif himti. Rakkoon fayyaa sammuu itti cime hordofee haatishee baadiyaarra dhuftee wallaansa akka argattuuf yaalaa turuu dubbatti. “Hospitaalli dhiphina cimaa qabda jedhee qoricha baay’ee na raffise naaf kennan. Ji’a tokko keessa saa’atii hedduun rafaa ture.” Ji’a tokkoof akka gaariitti erga rafteen booda miira gaarii argachuu kan dubbattu Asteer, dhiirsashee deebistee argachuu baattulleen, rakkoo fayyaa sammuu mudate irraa bayyanachu eegaluu ibsiti. Dhiphinni sammuu itti furaa deemulleen garuu namoonni hedduun isheen duraan beektu ishee lagachuu akka eegalan kaafti Asteer. “Hirriyoonni yeroo namni rakkatu nama baqachuu eegalu; bilbila nama jala hin kaasan. Namniin ani amanee akka kaffaltiin dhirsakoo motummaan naaf kanfalu qabu naaf hordofuuf waraqaa du’asaa itti kenne, maatii abbaa warraa kiyyaa waliin wal quunnamuun maallaqa sana isaan akka argatan taasisee,” ietti Asteer. Maatiin abbaa warraashee kun maallaqa baankii keessa jiru hunda erga fudhatanii booda abdii kutachuun hojii barbaaduu akka jalqabde ibsite Asteer. Waldaa gursummaa/dubartoota abbaan waarraa irraa du'ee hundeessuu Du’a dhirsashee hordofee rakkooshee mudateef waldaa dubartoota dhirsonni irra du’anii hundeessite Asteer. Qofaa ijjoollee guddisuun ulfaataa ta'uu kan himtu dubbartiin kun, waan nyaatan dhabuu, mana barnootaa fi kiraa mana kaffaluun fi waliigalaatti jireenna ofii foyyeessuun salpha miti jetti. Isaan boodas dubartoota muxxannoo jireenyaa walfakkaatu qaban walitti qabdee waldaa Royal Widows jedhamu hundeessuun akka walgargaaraniif carraa uumuu ibsiti. Yeroo gadda keessa turte namoonni ishee gargaaran haadholii hiyyeessaa ta’uu kan himtu Asteer, hawaasni dubartoota abbaan warraa irraa du’an akka hin taanetti osoo hin ilaaliin harka qabanii bara dabarsuufii akka qaban gaafatti. Waldaa isaanii Royal Widows jedhamu jalaatti, dubartoonni wal-gargaaranii karaa ofiin of bulchuu danda’an irratti muuxannoo walitti himu. Hayyuun xinsammuu Bupe Mwabenga, namoonni gadda cimaa keessa jiran waan hamtuufi dansaa addaan baasuu hin danda’an waan ta'eef akka Asteer kana boobbaa ofiilleen nyaachuurra gahuu danda’u jedha. Yeroo garii haallii itti hammaate ammoo namoonni baay’een ofillee ajjeessuu akka yaaduu danda'an hima. Kanaafuu, waldaan akka kanaa namoota rakkoo walfakkaatu qabanii walitti dhufuun yaaddoofi ba'aa saanii walitti himuun fala waliif barbaaduurra darbee, bakka aaraafi gadda saanii itti baafachuun boqonnaa sammuu itti argatanillee ta'uu mala jedhu.


Pireezidantiin Biraazil Jaayir Bolsonaaroo hirqinfuun itti jabaatee hospitaala ciisan

Pireezidantiin Biraazil Jaayir Boolsonaroo, hirqinfuu walirraa hin cinneen guyyoota 10f rakkachuu isaaniif wal’aansi baqaqsanii yaaluu isaan barbaachisuu akka hinoolle waajirri isaanii hime. Namni ganna 66 Boolsonaroon, yaalii mar’imaan danqamuun (obstructed intestine) walqabatu qoratamuuf hospitaala Sa'o Paulo'tti dabarfamaa jiru. Dhaamsa Tiwitara gubbaatti barreessaniin ’’Yoo Waaqayyoo jedhe nan deebi’a’’ jedhan Boolsonaroon. Bara 2018 wayita duula filannoo gaggeessaa turan Boolsonaroon garaa keessa waraanamuu isaaniitiin asitti fayyaansaanii yaaddessaa ta’eera. Haleellaa irra qaqqabe sanaan baayyee madaa’anii, dhiigni qaama isaanii %40’ni dhangala’ee ture. Sana booda wal’aansa baqaqsanii yaaluu argatan booda waraansa irra qaqqabeerraa bayyanatan. Ammas hirqinsuu itti hammaate kana wal’aanamuuf hospitaala waraanaa Roobii ganamaan geeffamaniiru. Ogeeyyiin fayyaa akka jedhanitti, sa’aatiiwwan 24 hanga 48tti hordoffiin taasifamuuf jala turu jedhaniiru. Haa ta’u malee Roobii waaree booda waajirri Pireezidantii hakiimni bara 2018 Boolsonaroo wal’aanan Luyiz Marseedoo Pirezedantichi yaaliifi tarii wal’aansa baqaqsanii yaaluu barbaachisu argachuuf gara Saaho Paawulotti akka dabarfaman gorsaniiru. Hoogganaan Komunikeeshinii Biraazil Faabiyoo Fariyaa gaazixeessitootatti akka himanitti, Aab Boolsonaroon Saaho Paawulotti otoo hin ergamiin dura akka boqonnaa argataniif rafan taasifamuu himan. Ilmi Pirezedantichaa Filaviyoon CNN tti akka himetti, garaaacha isaa keessaa dhangala’aa dhabamsiisuuf wal’aansi baqaqsanii yaaluu ofeeggannoo kanaan dura taasifameefi ture jedhe. Boolsonaroon siree hospitaalaarra otoo ciisanii suura ka’an toora Tiwitaraa gubbaatti ofisaaniif maxxansanii turan. Sireesaanii cina lubni amantaa tokko wayita dhaabataniifi seensaronni wal’aansaaf qaama isaanitti kaa’ameera. Waggoota lamaa oliif bara Pirezedantummaa walfalmsiisaa ta’e kan dabarsan Boolsonaaroon akkaataa weerara Covid-19  to’achuuf hojjataniirratti dhiibbaan irratti hammaatee ture. Bittaa talaallii Covid ilaalchisee malaammaltummaa dalaganiiru jedhanii himachuun namoonni kuma kudhanitti lakka’aman hiriira mormiif bahanii turan. Kana malees, hogganaa Biraazil Boolsonaroon ejjannoo talaallirratti qabaniin, barbaachisummaa maaskii keewwachuufi tarkaanfii balaa mudate to’achuuf fudhataniirratti hanqina qabaachuun qeeqni irratti dhiyaata. Ji’a darbe keessa namoonni Biraazilitti vaayirasichaan lubbuu dhaban 500,00 kan caale wayita ta’u, Ameerikaatti aantee biyya namoonni hedduun keessatti lubbuu dhaban taatetti. Boolsonaroon bara darbe Covid-19’n qabamanii guutummaatti irraa bayyanachuun kan yaadatamudha.


Dhibeen maalummaan isaa hin beekamne Veenaatti dipiloomaatota US qabe

Bulchiinsi Baayidan dhukkuba ammaaf maalummaan isaa hin beekamne dipiloomaatota biyyattii magaalaa guddoo Oostiriyaa Veenaa jiran irratti mul'ate qorachaa jiraachuu hima. Erga Joo Baayidan Amajjii darbe aangootti dhufanii dipiloomaatonni fi hojjettoonni bulchiinsaa US Veenaa jiran 20 ta'an mallattoo dhibee sammuu maalummaan isaa hin beekamne 'Havana Syndrome' fakkaatu ofirratti arguu gabaasanii jiru. 'Havana syndrome' ibsa gahaa qabaachuu baatullee saayintiistonni Ameerikaa carallaan uumamuu akka hin oolle tilmaamu. Dhibeen kun jalqaba kan mul'ate Kuubaa keessatti bara 2016/17 ture. Yeroos dipiloomaatonni Ameerikaa fi Kaanadaa magaalaa guddoo Kuubaa Havaanaa turan mallattoowwan akka joonja'uu /dizziness/, madaala eeggachuu dadhabuu, dhagahuu dhabuu fi aarii himachaa turan. Ameerikaan haleellaa carallaa /sonic attacks/ raawwachuun Kuubaa yoo himattu, Kuubaan jabeessitee waakkatte. Kunis biyyoota lamaan jidduutti muddama uumee ture. Qorannoon Ameerikaan bara 2019 goote dipiloomaatota mallattoo sana ofirratti argan irratti 'rakkoolee sammuu/brain abnormalities/ argamuu mul'ise. Kuubaan qorannicha kufaa goote. Dhibeen amma dipiloomaatota Ameerikaa Veenaa jiran irratti mul'ates 'Havana Syndrome' kan fakkaatu yoo ta'u, jalqaba kan gabaafame Jimaata darbe barruu Niwu Yookar irratti ture. Boodarra ministeerri haajaa alaa Ameerikaa dhimmicha mirkaneessee, qorachaa akka jirus hime. Ministeerri haajaa alaa Oostiriyaas dhimmicha mootummaa Ameerikaa waliin ta'uun qorachaa akka jiru Rooyitars gabaaseera. Veenaan magaalaa jiddugala dipiloomaasii ta'uun maqaa gaarii qabdu yoo taatu, Ameerikaan waggoota dheeraaf achi buufattee turte. Magaalattiin ammaan kana marii dhimma niwukileeraa biyyoota Lixaa fi Iraan jidduutti taasifamu keessummeessaa jirti. Mallattooleen dhibee kanaa bakka biraattis argamuun gabaafamulleen Ameerikaan lakkoofsi Veenaa guddaa ta'uu himti.


Guyyaa Idiladdunyaa Fistulaa Dhaabuu: 'Fistulaan abaarsa miti'

Kaleessa Roobii guyyaan dhibee Fistulaa ''Obstetric Fistula'' dhaabuutu sadarkaa-idil addunyaatti kabajame oole. Akka gabaasni Dhaabbata Fayyaa Addunyaa jedhutti biyyoota Sahaaraa gadii, Ezhiyaa, biyyoota Arabaa, Laatiin Ameerikaafi Kaaribiyaan keessatti walumatti dubartoonni miiliyoona 2tti siiqan dhibee kanaan dararamaa jiru. Rakkoon fayyaa kun dahumsa wajjin walqabatee kan dhufu ta'uu isaatiin dhibee dhaabuun danda'amuudha. Akka ragaan garaa graa mullisanitti Fistullaan dhaabbata fayyaatti da'uu dhiisuun ciniinsuun yeroo dheeraaf namarra turuutiin mudata. Osoo umuriin hin ga'iin eerumuunis akka rakkoo kanaaf sababa ta'u qorannoon dhibee kanarratti taasifaman ni mullisu. Rakkoon fayyaa kun erga uumamees wallaansa barbaachisu argachuu dhabuun rakkoo fayyaa ta'uurra darbee kan hawwaasummaafi dinagdeellee ta'uun mullata. Kun ammoo dhibeen Fistullaa rakkoo bobbaa gosa lamaanuu ykn lamaan keessaa tokko qabachuu waliin waan walqabatuuf maatii ofiirraallee dabalatee hanga adda nama baasuutti ykn qoollifamuutiif geessisa. Hospitaala Fistulaa Hamiliinitti Ogeessa Gadameessaafi Ulfaa Wallaansa Fistulaa Dr. Yashiinehu Dammiraw kan ta'an dhibee kana ilaalchisee BBC waliin turtii taasisaniiru. Dr. Yashiinehu Hospitaalichi erga hundaa'ee waggaa 6o ta'uu ibsanii dame isaa kutaa biyyaa bakka gara garaatti banuun dhibee kanaaf kaffaltii tokko malee wallaansa kennaa akka jiru dubbatu. Wallaansa fayyaa kennuu qofa osoo hin taane, rakkoo qoollifanaa waliin walqabatee irra ga'u akka mo'ataniif leenjii hojii uumuufi of danda'uu akka kennanis ibsaniiru. Ogeessi kun ka'umsi rakkoo kanaa da'umsarratti akka ta'e ibsuun, dhibee fayyaarra darbee rakkoo hawwaasummaafi dinagdee haadhotii ta'uu dubbatu. Dr. Yashiinehu qorannoo gaggeeffame jiraachuu baatus, dhibeen Feestullaa hawwaasa keessatti hubannoo argateera. Kanaan dura akka dhibee irraa hin fayyineefi dheekkamsa Waaqayyooti jedhamaa akka ture himanii, amma garuu sababii dhibee kanaa hubatanii irraa fayyuun akka danda'amullee hubatameera. "Gaaffiin jiru eessattin wallaansa argadhaafi attamittan deemee wallaanamaadha. Kanaaf ammoo dhaabbileen akka kanaa akka jiran odeeffannoo kennuudha," jedhan. Tajaajilli da'umsaa baadiyyaatti baballataa jiru rakkoo kana xiqqeessaa jiraachuu eeranii haadholiin hordoffii barbaachisu akka taasisaniifi dhaabbileen fayyatti akka da'an jajjabeessuun barbaachisaa ta'uu dhaamaniiru. Aadde Birillee Mohaammed naannoo Jimmaarraa wallaansa dhibee Feestullaatiif bara A.L.I 1987 gara Hospitaala Hamiliin dhufte. Umurii waggaa 14 osoo jirtuu bosona keessatti dirqamaan gudeedamtee akka dhibee Feestullaaf saaxilamte yaadatti. Haalli ture ibsuuf raakisaadha kan jettu Birilleen, gudeedamurraan kan ka'e ulfaa'uu dubbatti. "Kan na gudeede jaarsa guddaa tokko ture. Ciniinsuun na qabee da'uus hin dandeenyee guyyaa dheeraa narra ture. Dhumarratti torbanii booda mucaayyu qaama kukkutaanii baasan. Kun waggaa 20 dura, garuu yeroon yaadadhu dhibeen Feestullaa ammam akka suukaneessaa ta'en yaadadha," jette. Yeroo sanatti karaa faranjoota mishinii naannoo itti dhalatte jiraniin gara Finfinnee akka dhufte himtee, namoonni yeroo sana waan ishee mudate sana abaarsa sababii cubbuu maatiin isheen hojjetan akka ta'e yaadatti. Rakkoon qoollifannaa irra ture hamaa akka tures ni yadatti Birilleen. Qofaa godoo keessa jiraataa akka turteefi namoonni waa'ee ishee yaada gara graa dubbachaa turuu dubbatti. "Intala abaarsaa waan taateef kun mudate kan jedhan jiru. Kaan ammoo yeroofidha malee takka turee si dhiisa naan jedhu," jetti. Erga gara Hospitaalaa geessee kan duraan abaarsaan akka irra ga'e yaadaa turte warren rakkoo kan ishee waliin walfakkaatu qaban argitee jajjabaachuus ni dubbatti. Birilleen dhibeen Fistulaa abaarsa akka hin taane barte. Dirqamaan gudeedamuun walqabatee miilli ishee sadarkaa irraa muramuutti dhiyaatee ture jetti. Dhumarratti garuu wallaansa yeroo dheeraatiin rakkoo Feestullaafi miilla isheerra ga'ee fayyitee Birilleen ar'a leenjii ogummaa fudhattee namoota dhibee kan ishee waliin walfakkaatuuf wallaansa fayyaa gochaa jirti. "Ani fayyee umuriin naaf dabalamee akkan namoota tajaajilu carraa argachuukoo baayyee na ajaa'iba. Kanaaf, namoota yeroon tajaajilu gammachuudhan. Warri waggaa dheeraa na duukaa dhama'aa turan namarraa osoo hin taane Waaqarraa qofaa argatu," jechuun miiraan ibsiti Birilleen.


Namoonni gaa’ela hin ijaarranne foolii qaamaa adda tahe qabuu?

Odeeffannoon baayolojikaalaa fi xiin-sammuu foolii keenya irraa argamu baay'ee tahus waan itti fayyadamaa jirru garuu hin fakkaatu. Nama foolii keenyaan hawwachuuf shittoo (urgooftuu) yoo fayyadamne waan nama dinqu miti. Garuu fooliin uumamaa qaama keenyaa yoo kan jaalallee nuu hawwatu tahe hoo? Fooliin uumamaa qaama keenyaa urgaa gaarii qaba yoo jenne waan dhugaa hin fakkaatu mitii? Fooliin uumamaa qaama keenyaa gaazii baakteeriyaan gogaa keenyarra jiraatan gadhiisaniin uumama. Kanas keemikaalota karaa dafqaa baasnu bulleessuudhaan uumu. Haatahu malee, fooliin baakteeriyaa kunneeniin uumamu sababa garaagaraan jijiiiramuu mala. Kunis umrii, fayyaa, haala nyaataa soorannuufi qaccee sanyii keenyaafi dhimmoota biroo irratti hundaa’a. Piroofeesar Iloonaa Kirooy Jarman, Yunivarsiitii Fireedriik Shiilar Jeenitti, ogeettii xiin-sammuu yoo taatu, fooliin qaamaa haalli itti jijjiiramuufi hin jijjiiramne qaba jetti. "Fakkeenyaaf, dhimmi qaccee sanyii jireenya keenyatti waan geeddaruu dandeenyu miti.’’ Haalli nyaataafi shaakallii qaamaa gochuun yeroo yerootti waan geeddaramuu danda’udha. Keesumaa, dubartoota irratti fooliin isaanii yeroo laguu isaanii argan geeddaramuu danda’a. Kanneen hunda caalaa garuu jetti ogeettiin kun, fooliin keenya miira keenya waliin geeddaramuu danda’a jetti. "Fooliin dafqa keenyaa yeroo sodaannuufi yeroo quunnamtii saalaaf fedhii godhannu adda addadha,’’ jetti. Qacceen sanyii keenyaa foolii qaama keenya murteessuu irratti shoora guddaa qaba. Kana jechuun fooliin nama hundumaa adda addadha jechuudha. Qorannoo yaalii tokko irratti, tiishartii obbolaa lakkuun uffatame uffata wal-fakkaataa namoota biroo waliin makanii kaa’uun, hirmaattonni  qorannichaa akka adda baasan yoo gaafatamu, tiishartii obboloota lakkuufi tiishartii lama nama tokkoon uffatame adda baasuu hin dandeenye ture. Funyaan keenyi foolii qaama akka malee fuudha, foolii sana keessa immoo odeeffannoon jira. Odeeffannoon kun haala nyaataa, hormaataa, umrii, qaccee sanyiifi fayyaadha. Kana jechuun odeeffannoowwan kunneen fayyadamnee eenyuun jaalallee godhachuu akka feenu murteessuu dandeenya jechuudha? Piroofeesar Iloonaa Kirooy, dhiiroti foolii dubartootaa yeroo isaan marsaa laguu keessaa, yeroo qaamni  hanqaaquu lakkisuuf qophaa’utti jiru jaalatu; yeroon kun yeroo dubartoonni hormaataaf qophii tahanidha. Dubartoonni yeroo laguu isaanii arguu jalqaban, fooliin dhiirota hawwatu kan hir’isu yoo tahu, qaamni isaanis hormaataaf qophii gad-aanaa tahe qaba. Dubartiin tokko dhiira kan hawwattu yeroo qaamni ishee hormaataaf qophii tahedha; dhiiroti yeroo kana dubartiitti siqanii jaalalaaf dubbisuu danda’uu jechuudha jetti piroofeesar Iloonaan. Kun egaa saayintistoonni nama bareedaafi hawwataa tahe suunfachuun adda baasuu dandeenyaa, waan jedhu akka yaadan isaan taasise. Kana mirkaneessuufis saayitistoonni kunneen akka Iloonaa, tiishartiiwwan namoota hin beekamneen uffatamaniifi foolii qaban dubartoonni akka suunfatan godhan. Dubartoonni kunneen, tiishartiiwwan warra qeerroo, kanneen suubboo tahan caalaa foolii jabaa qaba deebii jedhu kennan, erga suunfataniin booda. Kana malees, hidhata foolii qaamaafi waan HLA jedhamu gidduu jiru baruu barbaadan saayintistoonni.  HLAn tuuta pirootiinii madinummaa nuti dhukkubaaf qabnu murteessudha. HLAn nama hundaa wal-fakkaataa miti. Kanaaf dhukkuba kamiif irra caalaa saaxilamna ykn ofirraa ittisna kan jedhu murtessa jechuudha. Amala qaama keenyaa kana ijoollee keenyattis dabarsuu dandeenya. Akka saayinsii jijjiiramni tirataa himutti namni tokko HLA nama isa irraan adda tahe qaburraa ilmaan horachuutu filatama. Sababiinsaa ijoolleen dhalatan sirna madiinummaa jabaa tahe akka qabaatan waan godhuufi  jedhu piroofeesar Iloonaan. Qorannoonwwan tokko tokko akka agarsiisanitti, namoonni jaalallee barbaaddatan namoota isaanirraa sirna madiinummaa addaa qaban foolii qaamaan adda baasu. Haatahu malee, qorannoon waliigalaa, namoota bultii godhatan 3,700 irratti geggeefame, foolii qaamaa, HLA fi jaalallee jireenyaaf filatan gidduu hidhatni hin jiruu jedha. Foolii qaamaa gaarii fi badaa himuu ijaa dandeenyuuf, isa irratti hundoofnee nama waliin bultii ijaarrannu filachuu hin qabnu.


Torbanitti guyyaa afur qofa hojjachuun ‘baayyee milkaa’aadha’ jedhame

Ayislaanditti yaaliin torbanitti guyyaa afur qofa hojjechuuf taasifame ''hedduu milka’aa'' fi hojjattoonnis sa'aatii gabaabaaf akka hojjataan gargaaruu qorattoonni himan. Yaliin hojjattoonni kaffaltii walfakkaataaf hojii isaanii saatii gababaaf akka hojjatan taasisu kun, bara 2015 fi 2019 gidduutti kan gaggeeffamuuf yaadameedha. Akka qorattoonni jedhanitti, yaalii kanaan omishitummaan haala walfakkaataan itti fufee haala hojii bakka hedduu fooyyesseera. Yaaliiwwaan walfakkaataa akkanaa amma Ispeeniifi Niiw Zilaand dabalatee addunyaa irratti bakka hedduutti gaggeefamaa jira. Ayislaanditti yaaliin bulchiinsa magaalaa Reykijavikiin fi mootummaa biyyaalessaan gaggeefame kun, hojjattoota 2,500 kan hojjatoota Ayislaand keessa jiran %1 ta'a hirmaachiseera. Yaalii kana irratti bakkeewwan hojii akka mana barnoota, waajiraalee, kanneen tajaajila hawaasaa kennaanii fi hospitaalota dabalatee gosti hedduun irratti hirmaataniiru. Hedduun isaanii torbanitti sa’aatii 40 hojjachuu irraa gara sa’aatii 35 ykn 36tti hir’isaniiru jedhu qorattoonni UK 'think tank Autonomy' fi Ayislaand irraa Waldaan Dimokraasii Itti fufaa (Alda). Yaaliin kun waldaaleen haala hojii geeddaruu irratti akka mari’ataniif geggeesseera, amma Ayislaanditt humni hojii % 86 ta’u gariin kaffaltii walfakkataaf sa’aatii gabaabaa hojjachuutti geeddarameera ykn geeddaruuf mirga qabaata, jedhu qorattoonni. Hojjattoonni haala hojii kanaan dhiphinaa fi dadhabbiin akka irraa hir’isee fi fayyaan isaanii fooyya’ee, jireenyaa fi hojii isaanii gidduutti madaalliin jiru akka jijjirame himaniiru. Dabalataanis maatii isaanii waliin ooluuf, wantoota jaallatan gochuu fi hojii mana keessaa hojjachuuf yeroo gahaa akka argatan himu. Hoogganaan qoranichaa Wiill Istiroong, ''qorannoon kun yaaliin guddichi torbanitti saatii gabaabaaf hojii hojjachun addunyaa irratti gaggeeffame milkaa’ina guddaa akka qabaate mul’isa,'' jedhan. ''Hojiin hawaasaa torbanitti saatii gabaabaa hojjachuuf qophaa’aa akka ta’eefi mootummoonni biroo kan irraa barachuu qaban ta’uu mul’iseera.” Qorataan biroon Gudmundur Haraldison “Adeemsi torbanitti sa’aatii gabaabaa hojjachuu Ayislaand, yeroo ammayyaatti sa’aatii gabaabaa hojjachuun akka danda’amu qofa osoo hin taanee jijjiiramni gaariin dhufuu akka danda’u nutti agarsiiseera,” jedha. Sababa dhibbaan koronaavayirasii uumeen, Ispeen dhabbileen gariin torbanitti guyyaa afuriif akka hojjataniif yaalii taasisaa jirti. Dhabbati daldalaa guddichii Niw Ziilaand Unilever, hojjeettonnii isaa kaffaltiin isaani utuu hin hir’isiin sa’aatii hojii isaani%20’n hir’isuu akka danda’aniif carraa kennuun yaalii gaggeessaa jira. Caamsaa keessa gabaasi duula torban guyyaa afurii Platform London’iin gaggeeffame, saatii gabaabaa hojjachuun faalama karboonii UK hir’isuu danda’a jedha.


Waa'ee fayyaa dubartootaa haasa'uu akka 'saalfachiisaatti' ilaalamuun miidhaa qaba jedhame

Dhimma wal'aansa fayyaa dubartoota ilaalchisee ifatti haasa'uun akka dhimma safeeffatameetti hafuunsaa miidhaa qabaachu dubbatu waa'ee fayyaa dubartootaa irratti duula gaggeessaa kan jiran. Yadni kun jalqaba kan ifatti dubbatame wayita dhiyeessituun sagantaa BBC Naagaa Muncheetii muxannoo ishee tibba mala ittisa da'umsaa luuppii (IUD) jedhamu taasifateetti keessa dabarte ilaalchisuun Raadiyoo 'BBC 5' irratti qooddeeen booda ture. Isaan boodas dubartoonni kaanis muuxannoosaanii qoodu jalqaban. Luusii Koheen, wal'aansi mala ittisa dhahumsaa luuppii wayita kennamutti, haala dubartii malicha galfatuutti dhukkubbiin haala itti hin dhagahamneen akka gaggeeffamuuf biyyashee UK, Weelsiitti sagalee walitti qabu jalqabdee turte. Ogeeyyiin fayyaa garuu luuppii galfachuun dhukkubbii cimaa hin qabu jedhu. Dubartiin ganna 38 Naagaa Munchetii, jalqaba mala ittisa da'umsaa luuppii (IUD) jedhamu wayita gadameessa keessa galfameefiitti akka waan dhukkubichi ishee qofaatti dhagahameetti yaaddi turte. Aaddee Kooheen qoricha dhukkubbii itti wayyeessu kamiiyyuu akka hin fudhanne himti. ''Dhukkubbiin isaa cimaa akka adeemuu ilaalchisee namni takkaa natti hime hin ture'' jetti. Mala ittisa da'umsaa kana erga fudhatteen booda muuxannoo dubartoota biroo baruudhaaf miidiyaa hawaasaarratti gaaffii maxxansite. Sana boodas dubartoonni 1,300 ol ta'aniifi malli ittisa da'umsaa walffakkaataa fudhatan, muxannoo miira dhukkubbii qabaachuu fi tajaajjiilli dhukkuubbi hir'isu akka hin kennamneef qoodan. Ogeeyyiin fayyaa namni kamuu luuppii mala dhukkubbii hin qabne fi milka'aadha jedhanii qofa dhiisuu hin qaban. Wal'aansi dhukkuubbii ittisuus 'akkuma qaama wal'aansichaatti irratti mar'atamu qaabaata' jedhu. Kanaaf deebii kennuufis mootummaan Weelsi ''tajaajilli gorsii fi deeggarsa qorichaa ykn tooftaan dhukkubbiirra ittiin bayyanatanii qaama wal'aansa kilinikaa ta'u qabaata,'' jedhan. Gorsi kunis tibbuma tajaajilli kilinikaa dhukkubsataaf kennamu irratti mari'atamu qabaata jedha. Aadde Koohen akka jedhaniitti, dhimma fayyaa dubartootaa haasa'un akka dhimma saalfachiisaatti ilaalamunsaa, ''akka kunuunsa wal'aansa fayyaa sirrii ta'e hin argannee nu danqeera,'' jedhan. ''Jaarraa kana keessatti waa'ee fayyaa dubartiin walqabatee haasa'uun akka safeeffannaatti ilaalamuun waan kolfaati. Yaadni akkasii kun hafuu qabaata sababii fayyaa dubartootaarratti miidhaa qabaatuufu.'' ''Saalfiin akkasi kun dubartoota ni miidhe, kanaafu baduu qaba'' jetti. ''Dhimmoonni akka laguu, tajaajila karoora maatii, yeroo dahumsaa hanga umurii dahumsa dhaabuu jiran kunneen hunda dubbachuun hunduu ajaa'iba, akka waan safeeffatamutti, akka waan iccitiitti lakka'amu'' jetti. Haaluma walfakkaatuun, dubartiin biraa Fiyoonaa Moorgaan jedhamtu malli karoora maatii luuppii fayyadamtu ''dhukkubbii cimaa hin qabu'' jedhamee yaadamuun bakka akka hin geedaramneef himti. Gaheettiin waggaa 50 kun akka jettutti, luuppii akka guutummaatti baafamuuf ykn akka geeddaramuuf dabare eeeggataa jiraachu himti. Aadde Morgaan jalqaba waggaa 10 dura mala da'umsa kana fudhachuu eegalanii. Erga tajaajila sana argatanii booda gara mana isaaniitti deebi'uun dura daqiiqaawwan 30'f taa'anii turan. Isheenis dubartoonni mala ittisa da'umsaa fudhachuun dura waa'ee isaa gaafachuun sirriitti hubachuu qabu jechuun gorsiiti. ''Dhimma fayyaa dubartootaa dhimma ifatti ummanni waa'eesaa dubbachuu qabuu fi namoonni kaanis dhaga'uu qabaataniidha'' jetti. ''Namoonni muraasni rakkoo dubartoota mudatu waan hin hubanneef, xiyyeeffannoo daangaa hin qabne kennineef jedhu.'' Keessatti malli dahumsaa gadameessa keessa kaa'amu kunis ishee akka fayyade dubbatti sababii waggoota 10n darbaniif laguushee dhaabeef. Irii Angaraad erga bara 2017tti luuppii galfatteen booda dhukkubbii itti dhagahamu hin dubbanne sababii 'akka waan diraamaa wayi natti fakkaateef' jetti. ''Sana dura dubartoota biroo mudannoo kan kootiin wal fakkaatu qaban hin dhageenye. Osoo waa'een isaa dubbatamee turee, silaa hanga tokko hubannoon argadha ture,'' jetti shamarreen waggaa 28 tun. ''Namoonni hedduun muxannoo dhukkubbii walfakkaatu akkasi qabaachuun waan gaarii miti, garuu ammoo namoonni kaanis waan ati keessa darbiteen walfakkaatuu keessa darbuusaanii baruun ofumasaaf waan guddaadha'' jette. Akka isheen jettutti, dhimmicharratti namoonni baay'een ifatti yoo haasa'an namoonni sirriitti dhimmasaa akka hubatan taasisa. ''Maaltu akka isaaniif caalaa ta'uufi dhukkubbii mala ittin xiqqeessuun danda'amu akka gaafatan gargaara," jetti. Hakima waliigalaa (GP) kan kan taate Dr Saaraa Bodey, ''waa'ee dhukkubbii himachuurratti dhiibbaa aadaa dhiiraa fi dubartii gidduutti garaagarummaa taasisu guddaatu jira'' jedhan. Dhimmi fayyaa wal hormaata dubartootaa mata duree waa'eensaa sirriitti irratti hin haasa'amnedha. Kanaafuu, ''Dubartoonni sirriitti haasa'u akka itti fufaniin nan jajjabeessa'' jedhan hakiimni kun. ''Ammayyuu waa'ee dhukkuubbi tibba laguutti dubartoota mudatuu kaasee waa'ee fayyaa qaama saalaa haasaa'uun akka qaaniitti ilaalama'' jedhan. Dr Bodey akka ogeettii malaa ittisa da'uumsa kanarratti hojjataniitti, muudannoo namoonni garaa garaa qaban dinqisiifatu. ''Dubartoonni  ani isaan wal'aane harki caalan osoo dhukkubbiin isaaniitti hin dhagahamiin tajaajilicha argatan,'' jedhu Dr Boodey. Ogeettin fayyaa tunis dubartoonni tajaajilicha argachuuf gara dhaabbilee fayyaa wayita deemaniitti hakiima isaanii wajjin dhimmicharratti akka haasa'anillee jajjabessaniru.


Keeniyaan diroonii fayyadamuun jiisaa busaa ajjeesuu eegalte

Keeniyaan dirooniitti fayyadamuudhaan biyyattii keessatti bakkeewwan bookeen busaa itti wal horu adda baasuun sadarkaa jiisaa (larvae) irratti wayita argamaniitti ajjeessuu eegalte. Ministirri Ministeera Fayyaa Keeniyaa Mutaahi Kaagwee akka jedhaniitti, dirooniitti fayyadamuun eddoowwan qaqabuuf baayyee rakkisaa ta'an gahuuf ni gargaaru. Akka Ministirittiin jettetti keessattuu kaawwuntiiwwan dhukkuubni busaa keessatti baay'atu qaqabuuf dirooniin mala gaariidha. Dirooniiwwan tajaajila to'annoo busaaf oolfaman kunneenis bakka bookeen busaan itti wal horu adda baasuu qofaa osoo hin taane, keemikaala jiisaa busaa ajjeesuu oolu raabsuuf illeen ni fayyada jedhan. Busaa sadarkaa jiisaatti osoo jiruu adda baasuun ajjeessuun kaan ammoo, akka wal hormaanni isaanii itti fufuun hojii ittisaa kan biraa hin gaafaneef oolcha. Teeknoloojiin kunis Kaawunsilii Busaa - walta'insa hawaasa dhaabbilee dhunfaa fi- ummataa, Keeniyaa keessatti busaa ittisuuf humdeessameen kan motummaaf dhiyaate ta'uu, Ministeerri Fayyaa biyyatti himan. Dhukkubni busaa keessatti daa'imman umuriinsaanii waggaa shanii ta'an biratti Keeniyaatti madda du'aa sadan olaanoo keessaa tokko. Teeknolojiin kunis biyyoota Afriikaa biraa keessattilleen tajaajiluma wal fakkaataaf faayidarra akka oolfamu dubbatama. Taanzaaniyaa fi Maalaawwiin biyyoota Afriikaa ittisa busaatiif dirooniitti fayyadaman keessaa ta'uun barame. Itoophiyaattis teeknolojiin diroonii sochi weerara awwaanisaa to'achuf taasifamaa ture keessatti tajaajila irra olfamee akka ture ni yaadatama.


Doktaroota ajaa'ibaa osoo hospitaalli gubatuu wal'aansa onnee namaaf taasisan

Gareen ogeeyyii fayyaa Raashiyaa osoo hospitaalli gubataa jiruu wal'aansa baqaqsanii yaaluu namaaf raawwataniin akkaan addunyaa ajaayibsiisan. Wayita doktaroonni wal'aansa baqaqsanii yaaluu raawwatan, abidda haala nama rifaasisuun hospitaalicha gubbaadhaa gadi gubaa ture. Gareen ogeeyyii fayyaa kunneen garuu osoo balaan abiddaa jiraachuu beekanii fi argaa jiranii hojiisaanii xumuruuf kutatan, dirqama ogummaasaaniif kutatannoo qaban mul'isan. Gargaarsa hojjettoota ittisa balaa abiddaatiin namoonni 120 ta'an hospitaala Blagoveshchensk kan Raashiyaa, baha fagoo keessatti argamu keessaa baraaramaniiru. Hojjettoonni damee elektirikaas aarri abiddichaan uumamu gara kutaa dhukkubsataa seenee akka balaa biraa hin uumne akkaan ifaajaa turan. Waliigalatti tumsa ogeeyyii fayyaa, hojjettoota ittisa balaa fi ogeeyyii elektirikiitiin yaaliin onnee baqaqsanii yaaluu milkaa'eera, namoonni kaanis osoo hin miidhamanin baraaramaniiru. Dhukkubsataan onnee sunis yeroo booda nagaadhaan baraarameera. Garee ogeeyyii fayyaa wal'aansa baqaqsanii yaaluu hojjechaa turan kan dursan Valentin Filatov, ''kaayyoon gareesaanii lubbuu dhukkubsatichaa baraaruu qofa tures, sanas raawwanneerra,'' jedhan. Gareen kun doktaroota saddeet fi nursoota hedduu kan of keessaa qabu yoo ta'u, wal'aansi baqaqsanii yaaluu kun balaan abidaa mudachaa dura yeroo muraasa dura kan eegalee fi sa'atii lama kan fudhateedha. Hospitaalli bara 1907 ijaarame kun mukeeniin kan bocame ta'uusaatiin abiddi saffisaan qabatee gubaa ture. Ogeessi fayyaa Antonina Smolina jedhamu naasuun tokkollee akka hin turree fi hojjettoonni hospitaalichaas ofitti amanamummaa guddaadhaan hojjechaa turuu hime. Mootummaan kutannoo ogeeyyiin fayyaa dirqama ogummaasaanii ba'uurratti qaban jajeera.


Appetamiin: Inistagiraamiin gurgurtaa qoricha nama furdisuun qeeqame

Tajaajilli Fayyaa UK 'NHS' namoota Inistagiraamii irratti qoricha eeyyama hin qabne ''hamaa'' keessumaa shamarran irratti xiyyeeffachuun gurguran akka dhorku gaafate. UK keessatti gurgurtaan qoricha Apetamin seeraan aladha. Garuu BBC Three'n akka onlaayinii fi suuqotaa gurguramaa jiru mirkaneessera. Xalayaa banaa gaggeesitootni NHS  barreessan irratti miidhaa qaamaa fi sammuu qorichichi fiduufi beeksisa isaan yaadda'uu himan. Inistaagiraamiin qorichoota medikaalaa hin taane gurguruun '' cimsee imaammata keenya faalleessa'' jedhe. Apetamiin qorichi jedhamu UK keessatti eeyyama kan hin arganne yoo tahu, bulchitootni dawwaa qorachuun sadarkaa isaa eeggachuufi dhabuu isaa hin mirkaneessine. Kanaaf hin oomishamu, hin gurguramu yookaan miidiyaa irratti beeksifamuu hin qabu kan jedhameef. Hakiimonni itti fayyadamni dawichaa qixa sirrii hin taane daddhabbii cimaa fi miidhama Tiruu fida jedhan Haa tahu malee shirooppiin kun miidyaa hwaasaa irratti bal'inaan kan beeksifamaa jiru yoo tahu, yeroo gabaabaa keessatti furdachuufi dhaabbii miidhagaa kan akka Kim Kaardishaa fi Kaardi B fa'a baasuuf gargaara jedhan. Inistaagiraam fuula miidiyichaa dawaa kana gurguranii fi beeksisanii erga 'BBC Three' dookimantarii  'Dangerous Curves,' jedhu waa'ee qoricha kanaa himu hojjetee cufuu beeksise. Haa tahu malee NHS erga sanaas ''pirofaayilii baay'ee'' namoota Inistaagiraamii irratti gurguranii ammayyuu hin cufamne arguu hime. '' Tarkaanfiin homaatuu hin fudhatamne.'' Xalayicha irratti Daarikterri Medikaala Biyyaalessa, Istiifen Powiss fi Daarikterri Fayyaa Sammuu Kileer Murdook, gurgurtaa Apetamiin hanbisuuf tarkaanfii akkamii dhaabbatichi akka fudhate irratti odeeffannoo gaafateera. Dhiibbaa qaamaa fi sammuu qorichi kana beeksisuun fidu nu yaadeessera. Kanaaf dhaabbatichi nageenya maamiloota isaaf dhimmuun qabiyyee hamaa kan qabu kana akka dhorku.'' Xalayicha kan ergan bakka dhukkubsattoota NHS, hojjettoota fi uummata miidhaan qaamaa baduu isaan mudate fi rakkoo fayyaa sammuu mudate, akkasumas maatii bakka bu'uun. "Amma yerootti miidiyaa guddaan kun ka'ee tarkaanfii fudhachuu qabudha,'' Kileeri Murdook. Asitti fayyaa sammuu fi qaamaa irratti yeroo kamiyyuu caalaa investi gochaa jirra. Miidiyaalee gurguddoon akka Inistaagiraam akkasuma qooda isaanii bahuu qabu.'' BBC'n qorannoo gaggeesseen Apetamin suuqii garaagaraa dabalatee karaa onlaayinii kaanis gurguramuu bira gaheera. Waggaa lama darbe Vanesaan qoricha Apetamiin walitti aansitee fudhataa turte. ''Haala qaama kootti baayyee gammadduun ture. Garuu miidiyaan hawwaasaa akkaatattan yaadu jijjiire. waan duraan tasumaa qabaachuukoo hin beekne, ofitti amanamummaakoon dhabe,'' jette shamarreen ganna 23. ''Yeroo Apetamin fudhattu furdina dabaltu to'achuu hin dandeessu. Bakka sirrii irratti hin tahu, qixa garaakeen dabala. Baayyeen bokokee, nan dadhabe.'' Vanessaa kan yeroo hundaa qorichicha suuqii irraa bitattu, pirofaayilii namoota Apetamiin gurguranii cufuun danda'ma. Garuu rakkinicha hin furu jette. Namootni baay'een waan ati gochuu hin qabne akka gootuuf dhiibbaa sirratti godhu. Namootni yaada hin taanee fi qaanessaa'' siif kennu. Ati hin miidhagdu, mudhee lakkoofsa saddet fakkaatutu barbaadama. dubartootni fi shammarran akka koo waan akkasii gochuuf barbaaduun maraatummaadha. Gaariidha jennee yaadnee miidhaan isaa akka malee nu miidha.'' Ibsa kaampaanii abbaan qabeenyummaa isaa Inistaagiraam tahe, Feesbuuk irraa kennameen dubbii himaan isaa akkas jedhe. Nageenyi uummata keenyaa dursa guddaa qaba, qorichoota bituufi gurguruun imaammata keenyaan aladha jedhe. Yeroo odeeffanno argannuufi namoota hashtag beeksisan fuula namoota Apetamiin gurguranii haqneerra. ''Qaama seera raawwachiisu waliin hojjenna, akkasumas dhaabbilee dargaggootaa qorichoota kamiyyuu Inistaagiraam irratti gurguraman akka kaa'aniif waliin hojjenna.'' Qorichi kun Indiyaatti kaampaanii TIL jedhamuun kan hojjetame yoo tahu gara UKtti hin ergu,achi jiraachuu isaas hin beeku jedhee ture.


Fistulaa: Mucaa durbaa ijoollummaan butamtee dhibee Fistullaaf saaxilamte

Fistullaan rakkoo fayyaa walxaxaa, mukaa'uu (depression) fi hawaasa keessaa moggaatti fo'amuu hordofsiisudha. Guyyaan har'aa Caamsaa 23 sadarkaa idil-addunyaatti guyyaa fistulaa ciniinsuu danqamaan (obstetric fistula) dhufu goolabuu jedhamee yaadatama. Ogeeyyiin akka jedhanitti Itoophiyaatti Fistullaan mudatu harki caalaan ciniinsuu danqamaa da'umsaarratti mudatu walqabata. Shamarreen ganna 17 Godina Arsii Lixaa Magaalaa Shaashammanneedhaa dubbisne waan keessa dabarte akkanaan BBCtti himti. Shamarreen maqaanshee akka hindhahamne gaaffate tunis, da'umsarratti ciniinsuu yeroo dheeraaf irra erga tureen booda fincaan to'achuu dadhabuun manatti fo'amte akka turte dubbatte. ''Yeroon rafu, taa'uufi deemullee fincaan to'achu waan hindandeenyeef inuma yaa'a'' jetti. Daa'imni isheen deesses jalaa du'e. Taatee sana hordofuun ammoo gara maatiishee guddisanitti deebite. ''Waggaa tokko oliifi gadi hindeemne, calliseen mana taa'aa ture'' jette. Fooliin fincaanii akka irraa hin beekamne nafaafi uffata miiccataa manatti ugguramte turu kan dubbattu shammarreen tun, waggaa lama dura erga butamtee booda ijoollummaan ulfaa'uu yaadatti. Yeroo butamtutti barattuu kutaa shanaffaa yoo taatu, Aanaa Shaashamanneetti otoo karaa deemtuu butamuu himti. Akka isheen jettutti, namtichi ishee bute yeroof mana yaalaatti deddeebisee yaalchisaature. Gara boodarra garuu ''maallaqa hinqabu'' jedhee gargaarsa addaan kutuu himte. Shamarren tunis waggaa tokko oliif fincaan to'achuu dadhabuu amma garuu Hospitaala Asallaatti wal'aansa baqaqsanii yaaluu argachuuf dabaree eegutti jiraachu himti. Duraan akka waan mudannoon kun kan ishee qofaatti ilaalaa turte dubartiin kun ammo erga gara hospitaalicha dhaqxee booda namoota akka isheetti rakkatan biroos giddugaleessa wal'aansa sana keessatti arguu dubbatti. Hospitaalichattis rakkinni fincaan to'achu dadhabu kunis kan sababii ciniinsuu baayyee irra turuun ishee mudate ta'u oggeeyyii fayyaatiin itti himamu dubbatti. Wallaansa argachuu yoo fayyites gara nama ishee butetti deebi'uuf osoo hintaanee barnoota kutaa shaniitti irra butamteetti deebii'uun barachu akka barbaaddu himti. Itoophiyaa keessatti Fistullaan eeruma umurii malee, butiifi sababoota biroon walqabatee rakkoo fayyaa haadhotii ta'uu ragaaleen ni mullisu. Kan waggaa darbe du'aan boqotte Dr. Kaatiriin Hamiliin, bara 1974 irraa kaasuun hospitaalotaafi wiirtuleen wallaansaa Finfinnee dabalatee kutaa biyyattii gara garaatti hundeessuun dhibee fayyaafi hawaasummaa dubartootaa hamaa kanarratti hojii seenaan hin aganne hojjetaa turaniiru. Akka gabaasni Dhaabbata Fayyaa Addunyaa bara 2018 bahe jedhutti biyyoota Sahaaraa gadii, Ezhiyaa, biyyoota Arabaa, Laatiin Ameerikaafi Kaaribiyaan keessatti walumatti dubartoonni miiliyoona 2tti siiqan dhibee kanaan dararamaa jiru. Rakkoon fayyaa kun dahumsa wajjin walqabatee kan dhufu ta'uu isaatiin dhibee dhaabuun danda'amuudha. Akka ragaan garaa graa mullisanitti Fistullaan dhaabbata fayyaatti da'uu dhiisuun ciniinsuun yeroo dheeraaf namarra turuutiin mudata. Osoo umuriin hin ga'iin eerumuunis akka rakkoo kanaaf sababa ta'u qorannoon dhibee kanarratti taasifaman ni mullisu. Rakkoon fayyaa kun erga uumamees wallaansa barbaachisu argachuu dhabuun rakkoo fayyaa ta'uurra darbee kan hawwaasummaafi dinagdeellee ta'uun mullata. Ofii Fistullaan ciniinsuu danqamaa jechuun maal jechuudha? Ogeettii ganna 30f dhimma kanarra hojjataa turauu dubbatan gaafanneerra. Dr Ambaayee Waldamikaa'el ispeeshalistii hordoffii ulfaaf gadameessaaf akkasumas ogeettii baqaqsanii yaaluu fistulaati. Fistullaan ciniinsuu danqamaan jechuun haatii deessoo tokkoo deeggarsa oggeessa fayyaa malee ciniinsuun qabee yeroo dheeraaf yoo irra ture miidhama mudatu akka ta'e himan. ''Da'umsaan walqabatee fincaaniifi bobbaa to'achuu dadhabuun Fistulaa ciniinsuu danqamaa jedhama.'' Dr Ambaayeen Itoophiyaa haadholiin baadiyyaa kanneen manatti da'an caalaa rakkoo kanaaf saaxilamoo akka ta'an kaasan. Akka ispeeshalistii hordoffii ulfaaf gadameessaa kun jedhanitti, fistulaan Itoophiyaatti  mudatu %90 da'umsaan kan walqabata. Dubartiin tokko ciniinsuun erga eegalee sa'aatii 24 keessatti dahuu qabdi. Yoo hin da'iin hafte rakkootu jira jechuudha jedhu. Haatii ciniinsifattu mana yaalaa osoo hin geeffamin guyyootaaf yoo turtuutti, mataan daa'imaa karaa fincaaniifi bobbaa gadameessa wajjin walitti waan maxxanuuf dhiigni akka hinraabsamne danqa. Marsaan dhiigaa wayita dhaabatu qaamni naannoo sanatti argamu ni du'a jedhan. Daa'imni wal'aansa baqaqsanii yaaluutiin illee kan bahuu yoo ta'e, qaamni deessuu miidhame sun ni urata jetti oggeettiin kun. Miidhama kanaan walqabatuun fincaan gara afuuffee fincaanitti deemuun hafee karaa da'uumsaatiin bahuu eegalaa jedhan. Sababa kanaan bobbaafi fincaan walmakuun kallattiin gadameessa seenuun garaa alaatti dhangala'aa jedhan. Sana booda fincaan itti fufiinsaan miilarra yaa'u jalqaba jedhan ogeettiin kun. Ganna 30'f dhukkubsattoota fistulaaf saaxilaman gargaaraa akka turan kan dubbatan Dr Ambaayeen, haadhoolii fistulaan dararaman keessaa %90 ni fayyu jedhu. Gutummaatti fayyuuf garuu sadarkaa miidhama isaanitu murteessaadha. Darbe darbe wallaansi taasifamuuf illeen dhukkubsattoonni fincaan to'achuu dadhaban ni jiraatu jedhan. Itoophiyaatti lakkoofsi haadhoolii feestulaaf saaxilamanii ''hir'achuu'' Dr Ambaayeen ni dubbatu. Hir'achuun mudannoo feesitullaa kanaafis ogeeyyiin dahumsaa leenji'an dabaluu, gama daandiifi walgeettii dhaabbilee fayyaatiin hanga tokko fooyya'iinis jiraachu akka gumaachaatti kaasan. Harki caalaan haadhoolii rakkoo kanaaf saaxilamanis kanneen hinbaranneefi waa'ee fayyasaaniirrattti hubannoo gahaa hinqabne, akkasumas isaan ijoollummaan heeruman fa'i jedhan.


Sa'aatii dheeraaf hojjachuun waggaatti 'namoota 745,000 ajjeesaa jira' jedhe qorannoon

Akka qorannoo Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO)tti, sa'aatii dheeraadhaaf hojjachuun waggaatti namoota kuma dhibba hedduu ajjeesaa jira. Qorannoon sadarkaa addunyaarratti kan jalqabaa ta'e kun akka mul'isetti, bara 2016tti namoonni 745,000 sababii sa'aatii dheeraa hojjachuutiin dhibee onneefi dhiibbaa dhiigaatiin du'an. Gabaasichi keessattuu namoonni biyyoota Eeshiyaa Baha Kibbaa fi Paasifikii Lixaa keessa jiraatan caalaa midhamoodha jedha. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa akka jedhetti, haalli kunis sababii weerarichaan tarii itti caaluu danda'a. Qorannoon kunis torbanitti sa'aatii 55 ykn isaan ol hojjachuun dhiibbaa dhigaatiif saaxilamuuf %35 hidhata qaba jedha. Akkasumas torbaniitti sa'aatii 35-40 hojjachuun wal biratti yoo ilaalamu dhibee onneetiin du'uuf %17 balaa olaanaa qaba. Qorannoon Dhaabbata Hojjattoota Idil-addunyaa (ILO)n hojjatame tokkoo ammoo, namoota sababii sa'aatii dheeraa hojjachuun du'an harka afur keessaa harki sadi kan ta'an kan umuriin jidduugalaa ykn dhiiroota gaheessa jedheera. Qorannichii kan tibba weerara keessaa kan hinibsine ta'ulleen, qondaltoonni WHO akka jedhaniitti halaala irraa hojjachuun dhiheenya kana dabaleefi haalli dinagdee gadi bu'uun balaa sa'aatii dheeraaf hojjachuun mudatu dabaleera. ''Biyyoonni wayita uggura biyyaaleessaa taasisaniitti, sa'aatii itti hojjatamu %10n guddachuu kan argasiisan ragaalee muraasa qabna,'' jedhan Qondaallii teeknikaa Dhaabbata Fayyaa Addunyaa Firaank Peegaa. Gabaasichi akka jedhetti, sa'aatii dheeraaf hojjachuun dhukkuba hojiin walqabatan hunda keessaa kan gara harka sadii ta'u haguuga. Kunis haalicha sababii dhibee hojiin walqabatee isa olaanaa taasiseera jedhan. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaas amma mindeessitoonni wayita haala balaa fayyaa hojii xiinxalaniitti haala kana xiyyeeffannoo keessa akka galchaniif yaada kenneera. Akkasumas mindeessitoonni yeroo hojiin hojjatamu daangeessuun omishtummaa kan guddiisu ta'uu kanarraa fayyadamuu qabaatu jedhan Mr Peegaan. "Rakkina diinagdee amma jiruutti sa'aatii hojii dheeraa dabaluu dhiisuun dhugaatti filmaata gaariidhas'' jedhan.


Itoophiyaatti Ulamoonni Naannoo Somaalee seera ijoollee durbaa kittaanuu dhorku baasuuf

Manni Maree Dhimmoota Islaamaa Naannoo Somaalee murtee (Fatwaa) qaama saalaa ijoollee dubraa muruufi hodhuun amantaa Islaamaa waliin walitti dhufeenya akka hin qabne ibsuufi gocha akkasii kana dhorku dabarsuuf yeroo dhiyootti akka kora taa'uuf jiru ibsame. Fatiwaan Manni Marii kun wixineesse kutaalee qaama saalaa ijoollee dubaraa muruun alatti ulaa fincaaniif ta'u qofa hambisuudhaan adeemsi guutummaan guutuutti hodhuu "Kittaannaa Warra Fari'ooni" jechuun moggaaseera. Kun ammoo akka ulaagaa Dhaabbata Fayyaa Addunyaatti gosa qaama saalaa ijoollee durbaa mummuruu sadarkaa sadaffaa jedhu ta'ee isa baay'ee hamaadha jedhamuudha. Ulamonni baatii Ramadaanaan booda hanga danda'ametti dafanii walitti qabamuun wixinee dhiyaate sana mirkaneessu jedhamee eegama jechuun Majiliisni Naannichaa BBCtti himeera. Ulamoonni godinaalee 11 naannoo Somaalee keessatti argamanirraa magaalaa Jigjigaatti walitti qabamuun wixinee kana erga raggaasisaniin booda gara abbaa alangaatti ergamuun seera ta'ee raggaasifama jedhamee eegama. Gosti kittaannaa Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa sadarka sadaffaadha jedhu, gocha qaama saalaa ijoollee dubraa gara irra keessaa muruufi hidhii lamaanis mummuruun ulaa fincaaniif ta'u qofa hambisuun hodhuudha. Dabalataanis, dubartiin qaama saalaa hodhatte tokko yeroo heerumtutti waan qara qabuun irra deebiyanii isa hodhamee ture hiikuu ta'a. Ulaan fincaaniif hambisanii hodhan kun kutaa Itoophiyaa gara garaa keessatti hanga ija boqqolloo akka ta'u qorannoowwan ni mullisu. Odeessaalee kittaannaan walqabatan biroo: Fetiwaan fuula 20 qabu kun fuulawwan jalqabaa irratti mirgoota namoomaa Qur'aana waliin walbira qabsiisuun ibsa. "Akka ragaa Shari'aatti lubbuu takkittii ajjeesuun ykn qaama murus ta'e miidhuun dhorkaadha," jechuun ibsa. Amantiin Islaamaa mirgoonni ykn haqawwan dhala namaa shan akka mirkanaa'an kan kaa'uufi Shari'aan ammoo kun akka galma gahu raawwachuun galma isaa ijoo ta'uu akka qabu dubbata. Amantiin, lubbuun jiraachuun, abbaa qabeenyaa ta'uun kabaja eenyummaafi bilisummaa sammuu akka ta'an ibsuun, "mirgoonni kunneen naannoo keenya keessatti akka hin jiraanne kan taasise kittaannaa warra Fari'oon ittisuudhaan gaaffileen kana waliin walqabatanii ka'an irratti murtee kennuun dirqama Shari'aafi namoomaati," jechuun barbaachisummaa murtee kanaa ibseera. "Kittaannaan warra Fari'oon kun qaama dubartootaa miidhuurra darbee daangaa ce'uun haleellaa lubbuurra gahudha. Mirgoota dubartootaa amantiin isaaniif kenne kan hubu barmaatii hamaa miidhaa qaqqabsiisudha," jechuun gocha kana balaaleffata. Wixineen Fetiwaa kun mirgoota namoomaatiin alattis, rakkoo fayyaa gochi kun qaqqabsiisu qorannoo saayinsaawaafi hayyoota Islaamaatiin qorannoo taasifaman eeruun ibseera. Dhiibbaa gochi kun qoor-qalbiirratti qabus ibseera. Koreen Fatiwaa yaadawwan gorsaa 14 kan dhiyeesse yommuu ta'u, addatti qabxiiwwan jalqabaa lamaan irratti kittaannaa dubartootaarratti ejjennoo jabaa qabateera. "Kittaannaan dubartootaa gocha ijoollee durbaa miidhu waan ta'eef ni dhorkina, ni balaaleffannas," kan jedhu qabxii jalqabaa yommuu ta'u, itti aanuun ammoo, "Kittaannaa warra Fari'oon dhorkuuf ammoo qaamoleen seeraa waliin hojjechuudha," jechuun kaa'eera. Majiliisa Naannoo Somaalee keessatti Qindeessaa Sagantaa kan ta'an Obbo Abdii Abdullaahii, Fetiwaan kun hiika amantii itti kennuudhaan ijoollee durbaa naannoo Somaalee keessa jiranirra gocha ga'aa ture kana dhaabuudhaaf hiika guddaa qabaata jechuun BBCtti himaniiru. Keessumaa abbaa alangaa, poolisiifi mana murtii waliin ta'uudhaan hojjechuudhaaf kan dandeessisu waan ta'uuf Ulamootaan ragga'ee booda seeratti jijjiiramuun isaa hiika guddaa qabaata jedhaniiru. Kutaawwan yaada gorsaa dhiyaatan biroo keessattis, keessumaa filannoowwan gara garaatiin hawaasicha barsiisuufi qaamoleen dhimmi ilaallatu hirmaachisuun ijoodha jedhamuun tarreeffamaniiru. Kana malees, gocha kittaannaatiin namoota jiraatan filannoo carraa hojii uumuufii, akkasumas gocha kana keessaa akka bahan taasisuun yaada ijoo ka'edha. Qindeessaan Sagantaa Abdii Abdullaahii akka jedhanitti Fetiwaan kun ragga'auun naannoo Somaaleetti gochichi akka amantii ta'etti yaadamuun kan raawwatamu waan ta'eef murteen kun gahee guddaa qabaata jedhan. Ulamoonni guutummaa naannoo Somaalee keessa jiran walitti qabamuun wixinee Fetiwaa kana yoo raggaasisan, qaama saalaa ijoollee durbaa mummuruufi hodhuun gocha haraama ta'edha jechuun kan abaaramu ta'a. Wixineen Fetiwaa kun, "Kittaannaan dubartootaa warra Fari'oon Qur'aana qulqulluutiin, Hadisa Nabiyyuu Mohaammadiin (Sunnaan), akka Ajima'aa Ulamootaatiin haraama ta'uun isaa mirkanaa'eera," murtee jedhu Ulamoonni akka itti murteessanitti kan dhiyaatedha. Dabalataanis, namni gocha kana raawwate adabbiin beenyaa dhiigaa guutuu akka ta'e ibsa.


Ji'a Ramadaanaa: Tamiriin maaliif Ramadaana keessa filatamaa ta'e, maaliif ammoo gargaara?

Hawaasa Muslimaa biratti Ji'i Ramadaanaa ji'a kabajamaa kan waan gaarii (khayirii) keessa dalagatanidha. Biiftuu baatee lixxu soomuudhaan akkasumas halkan ibaadaa (kadhannaa) rabbiitiin ji'i kun dabarfama. Ramadaanni baranaa kan bara 1442 Kiixata darbe jalqabamee amma soomamaa jira. Ji'a ramadaanaa kana keessa ji'oota biroo irraa bifa adda ta'een Muslimoonni warra rakkate gargaaruun dabarsu. Akkuma ibaadaan ji'a kana keessa raawwatamu adda ta'e wantoonni sooratamanillee kan yeroo kaaniirraan adda. Muslimni ji'a kana keessaa shoorbaa, saambusaa, buskutiiwwan mi'ooftuu, tamira irra jireessaan fayyadama. Muslimni ramadaana soomu yoo ko'oommatee soorata hin qopheeffatin hafe yookiin yoo sa'atii magiribaa ala jiraate hanga soorata sirnaan sooratu bira ga'utti tamiriitti dhimma ba'a. Daldaltuun duraan karaarratti wantoota akka maastikaa fi buskutaa daandii gubbaatti gurguraa turte ji'a kana keessa haala adda ta'een tamira gurguruurratti xiyyeeffatti. Tamiriin seenaa amantii Islaamaa waliin walitti kan hidhatu firii mukaa fayyaa namaaf faayida qabeessa ta'edha kan jedhan Ustaaz Hasan Taajuu, ''Akka amantii Islaamaatti tamiriitti faxaruun sunnaadha,'' jedhu. ''Sunnaa jechuun waan ergamaan Rabbii (SAW) hojjetan, kan dubbatanii fi arganiis hojiirra oolchan hordofuu jechuudha,'' jedhu Ustaaz Hasan Taajuu. ''Nabiyyuu Mohammad (SAW) wayita Ramadaanaa jalqaba tamiriitti fayyadamaa turan. Hordoftoonni amantii Islaamaas waan ergamaan Rabbii (SAW) hojjetaa turan waan hordofaniif tamiriitti faxaruu itti fufan.'' jedhan Ustaaz Hasan. Akka Ustaaz Hasan Taajuu jedhanitti tamirii akkuma jirutti soorachuu osoo hin taane lakkoofsi firii tamiriillee sunnaa qaba. Sababni isaa jedhu Ustaaz Hasan ''Nabiyyuu Mohammad(SAW) Rabbiin lakkoofsota hir'uu (3,5,7,...) akka jaallatu ibsaniiru. Kunimmoo Rabbiin tokko ta'uu fi shariika akka hin qabne mirkaneessuuf jedhamee amanama. Kanaaf yoo sunnaa hordofna ta'e lakkoofsi firii tamirii nuti fayyadamnuu hir'uu ta'uu qaba.'' jedhan. Namni tokko tamirii filatee firii sadi yoo fayyadame akkasuma ajirii caalu argata jechuunis ni ibsu. Nabiyyuu Mohammad (SAW) dur bishaanitti faxaraa turan kan jedhan Ustaaz Hasan namni tamirii of biraa hin qabne bishaanitti faxaruutu gorfama jedhu. Jecha isaanii kabajuuf jecha hawaasni Muslimaa tamirii yookiin bishaanitti faxaruutu irraa eegama jedhu Ustaaz Hasan Taajuu. Ergamaan Rabbii kan tamirii fi bishaanitti faxaraa turaniif fayyummaa keenyaaf waan fayyaduuf ta'uu mala jedhan Ustaaz Hasan. Akka Ustaaz Hasan Taajuu nutti himanitti tamirii ilaalchisee hadiisni (dubbiin ergamaa Rabbii (SAW)) hedduutu jira. ''Nabiyyuu Mahammad(SAW) akka jedhanitti muduraaleee jiran keessaa kan hundeen, jirmi, baallii fi firiin isaa nyaatamu tamirii qofa jedhan. Hojiiwwan gaggaarii hojjechuu muka tamiriitti fakkeessuun ergaa dabarsaas turaniru,'' jedhan. ''Lubbuun hunduu bishaanirraa akka uumamte Qur'aana Rabbii keessatti taa'eera. Kanaaf bishaanii fi tamiriitti faxaruun gorfama,'' jedhan Ustaaz Hasan Taajuu. ''Ji'a ramadaanaa keessa nyaanni soorannu biyyaa biyyatti adda adda ta'uu mala. Bishaanii fi tamirii garuu hunduu waan fayyadamuuf, hunda walfakkeessa'' jedhan. Dhaabbata sirna soorataa Itoophiyaa 'Food and Nutrition Society' jedhamutti ogeessi sirna soorataa Obbo Abinnat Takilee tamiriin ho'a dandamachuu kan danda'u, bakkatti biqilurraa ka'uunis achii dhufa seenaa qabaachuu isaa ibsu. Biyyoonni Arabaa hedduun ho'ina waan qabaniif tamirii oomishu. Kanarraa ka'uun nyaata beekamaa isaanii ta'ee tureera. Saayinsii sirna nyaataa garuu tamiriin akkuma muduraalee kanneen biroo qabiyyeen vaayitaminii isaa hedduu faayida qabeessa ta'uu dubbatu Obbo Abinnat. Akkasaan jedhanitti hammi vaayitaaminii muduraalee keessa jiru wal haa caaluyyuu malee faayidaan fayyaa keenyaaf qaban guddaadha. Kaalooriin nuuf kennan gogaa waan hin taaneef jireenya mijataa akka argannuuf nu gargaaru. Fakkeenyaaf kanneen akka muuzii, tamirii, fi kanneen biroon dhandhama mi'aawaa qaban mi'aayina isaanii qofa osoo hin taane qabiyyee soorataa hedduu nuuf gumaachuu danda'u. ''Muduraaleen kunneen dhibee gogaa, itituu dhiigaa,fi dhibeewwan biroo hedduu nurraa ittisuuf gargaaru.'' jedhan Obbo Abinnat.


Seelii dhala namaa miciree qamaleetti makanii misoomsuun mormii kaase

Miciree sanyii qamalee laabaraatorii keessatti hojjetameetti seelii dhala namaa makuun qorachuun qeeqa kaase. Gareen qorattootaa Ameerikaa fi Chaayina miceeree sanyii qamalee laabaraatorii keessatti uumaniitti seeelii dhala nama makuun qorannoo gaggeessuu erga eegalanii guyyoonni lakkaawamaniis qeeqa kaaseera. Seeliin dhala namaa miciree sanyii qamaleetti makame kun adeemsaan gara tishuutti guddatta. Micireen kun amma guyyoota 20f qo'atamaa jira. Armaan dura qorannoo walfakkaatuun sanyii binoonsotaa diqaalomsuun laaboraatorii keessatti uumuun kan danda'ame yoo ta'u, Seeliin dhala namaa miciree hoolaa fi Booyyeetti makamees yaalameera. Gareen qorattootaa kun Ameerikaa Inistitiyuutii Silkitti Piroofeesar kan ta'an Huwaan Kaarloos Ispeesuwaa Beelmoonteen kan durfamu yoo ta'u, saayintistiin kun bara 2017'tti yeroo jalqabaaf miciree booyyee keessatti seelii dhala namaa guddisuun diqaalomsuun keessatti gahee guddoo bahan. Hojiin qo'annoo kun hanqina qaama keessoo dhala namaa kan wladhaansa baqaqsanii waldhaanuun bakka buusuu keessatti mudatu furuuf kara saaquu mala, guddina isa jalqabaa dhala namaa akkaan hubachuufis gargaara, darbees adeemsa guddina dhibee fi jaaruus hubachuuf gargaara jedhan Piroofeesarichi. ''Adeemsi qo'annoo 'chimeric' (miciree lubbuu qabeessa tokkotti seelii namaa makuun) qo'annoo baayoomeedikaalaa kan sadarkaa jalqabaa jireenyaa qofa osoo hin taane kan kan gara boodaa jabeessuuf akkaan fayyada'' jedhan. Qeeqni hedduun qo'annoon miciree qamaleetti seelii dhala namaa makuu safuu hawaasaa dhala namaa cabsuudha jedhu hedduun dhagaahamaa jiraatus, barruu Cell jedhamurratti maxxansa dhiyaateerratti piroofeesarichi qeeqa kanaaf deebii qo'annichi qajeeltoowwan seeraa guuteera jedhu kennan. Galmi qo'annoo kanaa fayyaa namaa halaan hubachuufi wayyeessuudha jedhan. Saayintistootni gariin qo'annicharraa yaaddoo qaban ibsuun miceeruun kun guyyaa 20ffaa isaatti guddinni isaa akka adda citu godhaniis gariin ammoo qo'annicha itti fufuu fedhu. Gariin qaama dhala namaa gariin ammoo qaama dhala namaa hin taane laabraatorii keessatti misoomsuurratti falmiin akka gaggeefamus gaafatameera.


Fayyaa Walhormaataa: Kondomii mudaa hin qabne hojjechuuf adeemsi jalqabame

Kondomii dibata ofiisaatii qabu irraa gara kan dawaa keessa isaatti tolfame hojjechuutti ce'amaa jira. Kondomiin kun haala amansiisaa ta'een dhibeewwan walqunnamtii saalaan daddarban ittisuufi fuulduraaf ammoo da'umsa ittisuuf kan fayyadudha. Bara qaroominni Awurooppaatti egalamu gara jalqabarratti Mootiin Minos ganna 5,000 kana bulchaa ture. Mootiin Minos, namtichi Kiriit rakkoo dhuunfaa qaba ture akka himamutti - isparmiin isaa summiidha jedhama. Sanyoowwan mootichaa wajjin saalqunnamtii raawwatanii hedduun isaanii ni du’u jedhamee himama. Dhibeen hin baratamne kun kalaqa amma jiru kanaaf garuu ka’umsa ta’eera. Mootiin Minaas nama jalqaba kondomiitti gargaarame ta’ee galmaa’e. Waanti mootichi of eggannoof jalqaba keewwate sun afuuffee fincaanii re’eerraa hojjatame ture. Taatullee jaalalleen mootichaa yeroo walqunnaman akka hin duune gargaare jira (mooticha moo jaallalleesaatu keewwate? Kan jedhu garuu walfalmisiisaadha). Amma garuu waggaa tokko keessatti kondomii biliyoona 30tti dhiyaatu addunyaatti gurgurama. Bara 1990 irraa kaasee namoonni miliyoona 45 kondomii fayyadamuun HIV-AIDS dhaan akka hin qabamne gochuun danda’amuusaa jaarmiyaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii UNAIDS beeksiseera. Haata’u malee, namoonni miliyoona tokko ol guyyaa guyyaatti dhibeewwan saalqunnamtiin qabamuun akka hin hafne Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa beeksiseera. Kana malees, waggaatti ulfi hin barbaachifne yookaan hin karoorfamne miliyoona 80 tti tilmaamamu waggaa waggaan uumama. Ogeeyyiin fayyaa hawaasaa kondomiin dhibeewwan daddarboo akka hin tamsaane harka guddaan ittisuufi maatii karooraan horachuuf akka fayyadu cichanii dubbatu. Kondomiin amma dhiirri keewwatu dhibeewwan saalqunnamtiin daddarbarraa nama ittisuuf %80 dandeettii qabu. Lakkoofsi kun dhiirota kondomiitti sirnaan hin fayyadamnefi itti fufinsaan hin gargaaramnellee ni dabalata. Kondomii sirnaan fayyadamnaan HIV %95 ittisuu akka danda’u qorannoon kan agarsiisu. Taatullee namoota sirnaan kondomiitti fayyadaman argachuun ammallee rakkisaadha jedha Yuunvarsiitii Indiyaanaatti Daarektarri Olaanaan Giddugaleessa To’annoo AIDS William Yarber. ‘’Namoonni hedduun kondomiitti fayydamuu barbaadu garuu ittigargaaramurratti muuxannoo sirrii hin qabanii,’’ jedha. Namoonni sababa garaa garaaf kondomiitti fayyadamuu hin didu- amantii hordofaniin walqabasiisuun, barnoota saalqunnamtii gahaa dhabufi kondomii godhachuu jibbuu fa’aatu jira. Kondomiin dho’uun ykn namarra bahuun rakkoo hedduu baratamaa miti, garuu yeroon itti mudatus jira- qorannoon akka agarsiisutti taateen akkasii %1-%5 hin caalu. Kunis hanga tokko namoonni kondomiitti fayyadamuuf ofitti amanamummaa akka hin qabanne dhibbaa hanga tokko ni uumeera. Dhimmi kun qorattoonni kalaqa teeknoloojiitti gargaaramuun kondomii fooyyeessuun namoonni akka caalaatti fayyadaman akka barbaadaniif karaa saaqera. Yaadni abdachiisaan ammatti jiru tokko kondomii cimaa giraafinii irraa tolchuu kan jedhu. Giraafiniin baqqaana atoomii kaarbonii baaqqee ta’eefi baayyee haphii ta’e wayita ta’u, saayinstistii UK badhaasa Noobelii injifate jiraachuu isaa yeroo  jalqabaaf 2004 adda baase ture. Yuunvarsiitii Maanchistar,Institiitiyuutii Giraafiniitti saayintistii kan ta’e Aravind Vijayaragahavaan’kondomii fooyyeessun kan danda’amu waanta addunyaarratti hunda caala haphii, salphaafi cimaa ta’e, akkasuma ho’aa dabarsuu kanatti fayyadamuunii’’yaada jedhu kaasera. Bara 2013 dhaabbatni kalaqa kondomii haaraa wixineessuu deeggaru Biil fi Milindaa Geetis Faawundeeshiin jedhamu deeggarsa kenneera. Vijayaragahavaan akka jedhutti giraafiniin wanta baay’ee xiqqaa atamii tokkichafi maayikiroomeetirii muraasa bal’atu. Taatullee waanta dachee kanarratti hunda caalaa jabaatadha. Rakkoo guddaan cimaan sadarkaa baay’ee xiqqaa, sadarkaa naannoo irratti argamu waanta qabataman itti gargaaramuun danda’amuutti olguddisuudha. Ol guddisuun kan danda’amu paartikilii giraafiniifi poolimerii laafaa wajjin walitti dabalame. Wantoota kana lamaan walitti dabaluun polimerii haphiin %60 akka jabaatu ykn kondomiin jabaa %20 akka haphatu gargaara jedha Vijayaragahavaan. Kondomiin Giraafiniirraa hojjatame ammatti  hojiirra hin oolle garuu gartuun qorannoo kun kalaqasaanii gabaaf dhiyeessuurratti hojjataa jiru. Gartuun qorannoo biroos waanti kondomiin irraa hojjatame akka haphatuufi akka jabaatu hojjatu Yunvarsiitii Kuwiinslaand, Awuustiraaliyaa keessaa jiru. Qorattoonni kun kondomii waan akka annanii biqiltuurra argamuufi faabiresii marga biyyattii keessatti margu Ispinifes jedhamurraa hojjataa jiru. Hawaasni jalqabaa Awustiraaliyaa keessa qubatan ispinifes akka hapheessituutti yeroo dheeraaf itti gargaaramaa turan. Qorattoonni akka jedhanitti kondomii dhiibbaa irra qaqqabu %20 irra gahu otoo hin dhohiin dandamachuu danda’ufi kondomii gabaarra jiru caala %40 guddaatu oomishuu danda’u himan. Gaggeessaan pirojeekitichaafi injinarri Yuunvarsiitii Kuuwiinslaand Naasim Amiraliyaan, akkaataa hojiisaarratti oomshitoota kondomii waliin hojjachaa jiraachuu himan. Qorattoonni kun kondomii cimaafi kan amma jiru caalaa %30 haphii hojjachuu akka danda’an abdatu. Leteksi (latex) ammatti waanta kondomii oomishuuf gargaaru wayita ta’u, namoonni hedduun itti fayyadamuusaatti itti hin gammadan. Letaksi gatiin isaa qaalii waan ta’eef kondomii fayyadamuurratti gufuu uumellee ni qaba. Addunyaarra namoota jiraatan keessaa %4.3 immoo alarjii leteksiitiin rakkatu. Kunis namoonni miliyoonaan lakka’aman kondomii kanatti akka hin fayyadamne gufuu ta’eera. Kondomiin poliyuretanii irraa hojjataman letaksiirra kan hojjatman caala salphaatti dho’uu danda’u. Kana malees kondomiin poliyuretanii irraa hojjataman qaawwaa xixiqqoo paatoojinoota HIV fi Heppataayitis B ittisuu hin dandeenye qabu. Gartuun saayintistoota Awuustiraaliyaa biroon immoo letaksi waanta haaraa‘’taaf haayidiroojel’’jedhamuun bakka buusuu barbaadu. Haayidiroojeeliin harki caalan isaanii lallaafoofi bishaaniin kanneen liqinfamaniidha, taatullee qorattoonni Yuuvarsiitii Awuustiraaliyaatti argamu Iswiinbarn Teeknoloojiifi Wollongong jedhaman haayidiroojeeliin hojjatan jajjabataadha. Qorattootni dhimma alarjiin walqabatu furuuf kondomii letaksii of keessaa hin qabne akkaataa tolchuun danda’amuuf gartuu qo’annoo hundeessaniiru. Qorattoonni akka himanitti haayidirajeel miirri akka gogaa qaama namaati walfakkaatu akka namatti dhaga’amu, miirri umamaa akka namatti dhaga’amu gochuuf hojjataa jiru. Haayidiraajeeliin bishaan of keessaa kan qabu wayita ta’u, dibata ofiisaatii kan qabuufi dawaa farraa dhibeewwan saal qunnamtii  of keessatti kan qabufi wayita kondomichaatt fayyadaman kan gadhiifamu qaba. Dhimmi qalbii saayintistoota hawwate kan biraan kondomii dibata dabalataa otoo hin barbaachisiin kondomii fayidaarra oolu hojjachuudha. Gartuun qorattoota Yunvarsiitii Boostan waanta kondomii haguugu kan dibata laaffisuuf oolu qabu hojjataniiru. Dibannii kondomiiwwaan leteksi irra jiran bishaan ofirraa kan dhorkaniifi wayita faayidaarra oolan walitti sunturuu/ni xiqqaatu. Qorattoonni Yuunvarsiitii Boostan poolimerii wayita bishaan dirrasaa tuqu lallaafu argataniiru. Kana jechuun kondomiin kun dhangal’aa qaamaatiin lallaafu kan danda’uufi rigata uumamu xiqqeessudha. Kondomiin leteksi waanti akka haguuguuf hojjatame wayita saalqunnamtillee dibata akka qabaatan taasisuun ‘’rakkoo itti fayyadama kondomiirratti bal’inaan mul’atu fura’’ jedhan ogeettiin qorannoo Chiin jedhaman. Oomishni kondomii kanaa adeemsa gabaaf dhiyaachuurra kan jiru wayita ta’u, kondomiin dibata ofiisaatii qabu yoom gabaarra akka oolu garuu Chiin bal’inaan hin ibsine.


Itoophiyaan dhibee busaa balleessuuf hangam dhiyaatteetti?

Itoophiyaatti dhibeen busaa qorichatti madaqe dhalachuu hanga ammaa ragaan agarsiisu akka hinjirre qondaalli Ministeera Fayyaa Itoophiyaa tokko BBCtti himan. Itoophiyaa keessa qorichoonni busaa hagam humna fayyisuu qabu kan jedhurratti waggaa lama lamaan qorannoon kan adeemsifamu ta'uufi gosti busaa qoricha kanatti madaqe akka hin jirre Ministeerichatti qindeessaan duula biyyaalessaa busaa balleessuu obbo Mabraahatoom Haayila himan. Gidduugala qorannoo Armaawar Haansen keessatti Busaarratti qorannoo kan gaggeessan Dr Fitsum Girmaa gama isaaniin, Inistitiyuutii Fayyaa Hawaasaa Itoophiyaa waliin ta'uun bu'a qabeessummaa qoricha busaarratti qo'annoo gaggeessaa jirra jedhan. Hanga ammaa busaan qorichatti madaqe qorannoo isaaniin argamuu baatus, paaraasaayitiin qoricha dandamatu jiraachuu fi dhiisuu adda baasuuf qorannoon wayyoo qabu gaggeeffamuu qaba jedhaniiru. Paaraasaayitiin busaa qorichaan walbare Eeshiyaa keessatti biyyoota Taayilaandiifi Kaamboodiyaa; Afrikaatti ammoo Ruwaandaa keessatti dhalachuun beekameera. Erga bara 2000 eegalee sadarkaa addunyaatti weerarri dhibee busaa hir'isee tureera. Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa (WHO) bara 2019 gabaasa baaseen biyyoota addunyaa weerarri dhibee busaa keessatti laaffataa dhufe afur keessaa tokko Itoophiyaadha. Itoophiyaa keessatti weerarri kun kan mudatu ji'oota roobaan walqabatee Fulbaanaa hanga Muddee ji'oota jiran keessatti ta'uu obbo Mabrahaatoom Haayiley himaniiru. Weerarri kun ji'oota Eblaa fi Caamsaa keessas ni mudata jedhaniru. Haata'uutii haala amma jiruun dhibeen kun bifa weeraraan ni dhalata sodaan jedhu guutummaan guutuutti hin jirus jedhan. Milkaahinni akkasii kan argame ji'oota weerarri kun itti mudatu bu'uura godhachuun hojii ofirraa ittisaa hojjetameefi tarsimoo busaa balleessuun hojii waggoota 15 darbaniif hojjetamee jedhan. Haala amma jiruun Itoophiyaa keessatti waggaa 10 dura waggaatti namni dhibee busaan qabame hanga miiliyoona shanii gabaafamaa kan ture ta'uufi erga bara 2011 miiliyoona tokko gadi ta'uullee dubbatan. Bara 2012 sababa roobaa fi lolaa cimaan lakkoofsi dhukkubsattootaa dabalus bara 2013 hir'isaa akka jirus dabalanii ibsaniiru. Uummata Itoophiyaa keessa dhibbeentaan 52 haala dhibee busaaf isaan saaxilu keessa jiraatu. Naannolee dhibeen busaa itti hammaatu keessaa ammoo Gaambeellaafi Beenishaangul Gumuz adda dureedha.


Talaallii Covid-19: Jijjiiramni yeroo marsaa laguu talaallii waliin walqabataa?

Wayita talaalii Covid fudhachuuf beellama qabattan miidhaa talaallichaan walqabatee dhufuu malu(side effects) ilaalchisee akeekkachiisi ni kennama. Fakkeenyaaf ho'a qaamaa, mataa bowwuu fi dadhabbiin irree(buusaawwan harkaa) irratti mul'atan isaan muraasa. Yeroon marsaa laguu dubartii jijjiiramuun garuu as keessatti hin tarroofne. Haata'u malee dubartoonni biyyoota addunyaa garaagaraa keessa jiran, laguun dafee dhufuu, akkaan dhukkubuu fi namatti ulfaachuun miidhaa sababa talaallichaa dhufu ta'ee tarreeffamuutu irra ture jedhaa jiru. Meedikaal Antirooppoolojistii kan taate Dr Keet Kilaansii erga talaallii gosa Moderna fudhattee booda laguun akka kanaan dura ta'ee hin beekneen itti ulfaachuu twitter isheerratti barreessitee turte. Isa booda namooni hedduun muuxannoo walfakkaataa qabaachuu ergaa isheef barreessanirraa akka hubattes himti. Dr Kilaansiin hiriyaashee duraanii Dr Katharine Lee waliin ta'uun, namoota muuxannoo akkanaa qaban sakatta'uun qindeessuu eegalaniiru. Jijjiiramni kun sababa talaallii ta'uun hanga yoonaa hin beekamne-hin qoratamne waan ta'eef. Garuu dubartoonni hedduun erga talaallii fudhatanii booda jijjirama walfakkaataa agarsiisaa jiru, keessattuu erga mudannoo namoota kaanii dhagahanii as mudannoosaanii baasuu eegalan. Landan Impeeriyaal kolleejjii keessatti damee sirna walhormaataa keessa kan hojjetan Dr Viktooriyaa Meel, gamasaaniin dubartoonni hedduun kanneen marsaa laguu isaanii dhaabn wayita talaallii fudhatan dhiiguu eegalu jedhan. Kanaafuu dhiibbaa talaalliichaa ta'uu wantoonni agarsiisan jiru jedhan. Kanneen dhiira ta'anii saalasaanii kan dubartiitti geeddaratan(akka dubartiitti of ilaalan) fi dubartoonni marsan laguu isaanii dhaabbate, erga talaallii fudhatanii booda dhiiguun akka itti hammaate dubbataa jiru. Haalli kun hanga ammaatti saayinsiidhaan mirkanaa'uu baatus, garuu talaalliin kun erga fudhatamee yeroowwan jalqabaa jiran keessatti jijjiiramnii fi dhukkubbii hamaan marsaa laguun walqabatee uumamaa jiraachuun dhugaa jiruudha. Marsaa laguurratti jijjiiramni mul'achuu jechuun talaallichi ulfa garaadhaa baasuu waliin walqabata jechuu miti. Dr Meel akka jedhanitti dubartoonni talaallicha fudhatan carraan daa'imni garaadhaa ba'uu baayyee xiqqaa ta'uu ragaan qaba jedhan. Yuuniversitii Oksifoord irraa kan ta'an Dr Alexandra Alvergne, wanti nuti beeknu,Covid dabalatee dhibeen kamuu rakkoo ulfi garaadhaa ba'uu uumuu danda'u, garuu kan talaallii adda baasnee hin beeknu jedhan. ''Laguu dubartii irratti jijjiiramni mul'achuu fi talaallicha gidduutti hariiroon jiraachuu danda'a, kan ulfa garaa jiru waliinii garuu quba hin qabnu,'' jedhan. Talaalliiwwan Flu fi HPV yeroo gabaaf laguu dubartii irratti dhiibbaa uumuu danda'u, garuu miidhaan yeroo dheeraa jiraachuun adda hin baane. Garuu walhormaata dhala namaarratti miidhaa tokkollee hin qabu, kanaaf ragaatu jira jedhan Dr Meel. Odeeffannoon talaalliin Covid-19 marsaa laguu dubartootaa irratti miidhaa qaba jedhu namoota odeeffannoo sobaa tamsaasaniin miidiyaa hawaasaa walga'ee yaaddoo uumeera. Gareen faallaa talaallii fi tiyooriin shiraan deeman muuxannoo fi mudannoo dubartootaa kanneen akka Dr Kilaansii kaasuun, talaallichi marsaa laguu miidhaa kan jiruu fi dhala namaa walhormaata dhorkuuf kan dhufeedha jechuun baayyee odeessan. Odeeffannoon sobaa kan talaalliin ulfa garaadhaa baasa jedhus tibbana bal'inaan miidiyaa hawaasummaa dhunfatee jira. Odeeffannoon kun saayinsiidhaan waan hin mirkanoofneef, dhugaarraa kan fagaateedha. Garuu miira namooni talaallicha fudhachuuf qaban akkaan miidheera.


Dhukkubni Tiraakomaa maaliif Oromiyaatti baayyatee?

Dhukkubni ija jaamsuu kan Ibirku (Trachoma) jedhamuun beekamu xiyyeffannoo barbaachiisu dhabuun, Oromiyaa keessatti dhabamsiisuu osoo hintaanee caalaa babal’aataa jiraachuu dhaabbanni fayyaa ijjarratti hojjatu 'The Fred Hollows Foundation' BBC'tti hime. Dhaabbatichatti Gorsaan Dhukkuboota Gammoojjii Xiyyeffannoo Barbaadanii Obbo Daamxoo Yaadataa, ''sochii hanga ammaatti taasifameen wal-bira qabamee yoo ilaalamu jijjiramni jiraachuu danda’a, garuu hojiin barbaachisuu waan hin hojjetamneef dhukkubi kun babal’achaa jira'' jedhan. “Amma magaalaa guddittii Itoophiyaa Finfinnee keessattilleen bal’innaan hojjachaa jirra. Kun ammoo sadarkaa irra jiru agarsiisa, hir'ina qulqullina naannoo fi dhunfaatuu rakkinichi bal’isaa jira,” jedha Obbo Daamxoon. Dhukkubni tiraakoomaa kun addunyaarratti namoota miliyoona hedduu miidhaa jira.  Maanguddoota dabalate ijoollee hedduun dhukkuba kanaan qaroo dhabaa jiru. Akka Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO)tti, biyyoota afriikaa garmalee dhukkubni tiraakomaa kun keessatti babalate 29 keessaa Itoophiyaan tokko. Gama biraatiin ammoo WHOn dhiheenya kana Gaambiyaa dhukkuba kanarraa bilisa ta’ushe labse. Haala Oromiyaa keesssaa Biroo Eegumsa Fayyaa Oromiyaatti Qindeessan Sagantaa Dhukuboota Gammoojjii Xiyyeffannoo Barbaadanii Obbo Hirphaa Miyeechaa, dhukkubi kun naannoo Oromiyaatti  sadarkaan faca’iinsa isaa wal-haa caaluu malee aanalee 318 keessatti argama jedha. Naannichatti hojiin to'annoo dhukkuba kanaa turee waan eegalteef, akka babalate ta'u dubata Obbo Hirphaan. Aanaalee naannicha keessaa Shawaan Kaabaafi Hooro Guduruutti namoonni baayyeen dhukkuba kanaan miidhamaa qabachuu hima. “Duraan Oromiyaa keessatti lakkoofsi daa’iman dhukkuba kun irratti argam ammaatti daran ga-bu’aa jira” jedhan Obbo Hirphaan. Tirakooman maaliirra dhufa? Tiraakoomaan dhukkuba ijaa baakteriyaa "Chlamydia Trachomatis" jedhamuun dhufuudha. Ijji nama dhukkuba kanaan takka badde/jaamte ammoo deebi'uu hindandettu. Kanaaf otoo sadarkaa baduu/jaamuurra hin geenye dafanii yaalamuun barbaachisaadha jedhu oggeessoonni. Yeroo hedduu Tiraakoomaan ija lachuu kan hubu yoo ta’u, bakka qulqullinni naannoo fi dhuunfaa gad-bu'aa ta’eetti baayyata. Hanqina dhiheesii bishaan qulqulluus rakkoo tana fiduu danda’a. Kan malee mana fincaanitti fayyadamuu dhabuufi ija dhukkubsatte tutuqanii ija nama biraa tuquun dhukkubicha dabarsa. Titiisotaafi ilbiisonni biroo ija nama dhukkuburraa gara nama ija fayyaatti kan dabarsan yoo ta'u, huccuu ija dhukkubsattuun haxayataniin namni biraa tuquun ijasaa yoo qabate dhibee itti fiduu danda'a. Obbo Hirphaan manneen barnoota hedduun mana fincaaniifi bishaan dhabuun, baratoota dhukkubaaf saaxiluu hima. Kan mana fincaanii qabanilleen baay'ina baratoota wajjjin kan wal-hin madaleedha jedhan. Baratoonni kunneen dhukkubicha mana barnootatti baakteriyichaan qabamanii manaatti galuun maatiisaaniitti dabarsu. Sababa daa’iman waliin oolaniif haadholii harka caalan dhiirotarra dhukkubichaan saaxilaman. Namoonni hedduun mallatoo dhukkubicha qabatanillee, maal akka ta’e beekuu dhabuufi yaala argachuu dhabuun qaroo dhabeessa ta’u hima gorsaan dhukkuboota Gammoojjii (Tropical) xiyyeffannoo barbaadanii Obbo Daamxoo Yaadataa. Mallatoon dhukkubichaa maal fa'i? Akkuma dhukkuboota biroo, tirakooman sadarka gara garaa qaba. Osoo sadarka qaroo dhaburra hinga’iin, mallatoon ijji fi qolli ijaa kan nyaaraa gadi jiruu nama hoosiisuufi gubuu, akkasumas cimmaan akka malaa fakkaatu ykn akka furrii wal harkisu ijarra jiraachuun kanneen muraasa. Kana malees, qolli ijja haguugu dhiita’uu, ijji ifa sodaachuu/ifa laaluu dadhabuu, dhukkubbiin ija keessatti nama dhagahamufi booda irra rifeensi qola ijaa irra jiru gara ija keessatti garagaluudha jedhu oggeessi. Dhukkubi kun irra caalaa sababii hir'ina qulqullinaatiin kan dhufu waan ta'eef, ofirra ittisuu qofa osoo hintaane dhabamsiisuun illee saalphaa ta’u hima Obbo Daamxoon. Maaliif Oromiyaatti  baayyate? Itoophiyaatti tajaajjilli bu’uraa ykn misoomni bu’uraa baay’ee duubatti hafaadha. Akkasumas hanqinni kun Oromiyaa keessatti bala’ate mul’ata jedha gorsaan kun. Naannoon akka Amaaraa kan dhukkubni kun itti baayyate ammoo wagga 15 ol erga hojiin ittisaa fi to’annoo dhukkubichaa eegalame. Naannoo Oromiyaa garuu dhukkubichaa irratti xiyyeffachuu kan eegale bara 2016tti jedhan. Oromiyaa keessa rakkoon jirtu hedduu ta’u ibsanii, keessuma haalli qulqullina naannoo hamaa ta’uu, mana fincaanii qotatanii itti fayyadamuun jiraachuu dhabuu, hanqinni harkaafi fuula dhiqachuu jiraachuufi hubannoon hawaasi qabu baay’ee gad-bu’a ta’u kaasan. Bakka baay’etti dhiheessiin bishaanii rakkoodha. Kanaaf barattoonni rakkachaa jirti. “Manneen barnootaa mana fincaaniifi bishaan hinqamneetuu jira,” jedha. Eegumsa Fayyaa Oromiyaatti Qindeessaan Sagantaa Dhukuboota Gamoojjii xiyyeffannoo barbaadanii Obbo Hiphaa Miyeechaa duraan, dhukkubichi Oromiyaa keessatti baay'ee babalachuu hima. Haatau malee dhukkubni kun wal’ansa tokko malee dhabamsiisuun saalphaa ta’u ibsa. “Fuula dhiqachuun qofa harka 50 dhukkuba kanaa xiqqeessuu ni danda’a. Kanafuu namni bishaan qulqulluu arganaan rakkoon tun badu hinooluu,'' jedhan. Yoo fuulli qulqulluu ta’e baakteeriyaan irra qubachuu hindanda’u. Garuu ammoo aanalee garii Oromiyaa keessatti bakki namni bishaan dhugee itti rakkatu jira jedha Obbo Hirphaan. Kanaafuu bakka bishaan dhugaatti ooluu rakkoo itti ta’etti, fuula dhiqachuun ulfaataadha. “Bishaan barbaacha lafa sa'aatii shanii-jahaa deemaniitti qulqullina dhunfaafi manasaanii eeggachun rakkisaa ta'a.'' Haala kanaan walqabate, dhukkuba kana dhabamsiisuun yeroo dabalata fudhata jedha. Amma hoo maaltuu hajjatamaa jira? Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa bara 2020tti biyyoonni addunyaa cufti dhukkuba kaan ni dhabamsiisu jette turte. Haatau malee Afriikaa keessaa biyyoota lama qofatuu dhukkuba kanarraa bilisa jedhame. Kanaaf, jecha karoora dhukkubichi itti bada jedhame 2030tti godhan. Biroon Eegumsa Fayyaa Oromiyaa, waggaa afran darban keessatti hojjii gaarii hojjachuu hima Obbo Hirphaan. Sagantaa ittisa dhukkubichaa keessattis waliin-gahiinsa bishaanii, qotiinsafi itti fayyadama mana fincaanii, gandoota udaan irra bilisa ta’anfi hubbannoo hawaaasa bal’isuuf hojjiiwwan gaariin biiroonsaaniin hojjatamu dubbatan. Kana malee tajaajila fayyaa waggaa waggaatti bifa duulaatiin gaggeessuun lakoofsa namoota dhukkubichaan qabamanii baay’e gad-buusuu ibsan. Akka Obbo Hirphaan jedhuuniitti, wagoota afran darban keessatti namoota 200,000 kan wallaansa baqaqsanii yaaluu barbaadan keessaa namoota 150,000 wallaanu himan. Ammatti namni tajaajila kana barbaadan 50,000 jedhan. “Hubbannoon uumata keenya dabalaa jira, miidiyaan, mana barnootaafi aanaalee keessatti hedduu barsiisaa jira,” jedhan. Humna kana cimsuuf, doktaroota hedduu lenjiisuun oggeeyyiin dhimma kanarratti hubannoo gahaa qaban godinaalee Oromiyaa hunda keessa jiraachuu hima. “Kun dhibee kana dhabamsiisuuf ka'umsadha. Bara 2016 yeroo sagantaa kana eegallu baayyeen keenya hubannoo gahaa hinqabnnu ture. Amma garuu sadarkaa naannootti hubannoo fooyya'aa jira.” “Kanaaf kana irra kaanee yoo ilaaluu dhibee kana bara 2030tti Oromiyaa keessa dhabamsiisuun ni dandeenya, karoorii keenyaafi kan addunyaas tokko waan ta’eef” jedha Obbo Hirphaan. Obbo Damxoon dhukkuba kana xiqqeesuufi dhabamsiisuuf hundi keenya iyyuu “qulqullina fuulaafi harka akkasumas kan naannoo keenyaa eeguu, bishaan qulqulluu ta'etti fayyadamuufi nama mallattoo isaa qabu yoo agarre ammoo mana yaalaa deemee akka yaalamu gorsa kennu qaban'' jedhan. Addunyaairratti namoonni miliyoona 232 bakka dhukkubni ibirku/tiraakomaa keessatti baayyatu keessa kan jiraatan yoo taʼu, kanneen miliyoona 21 ta'an ammoo dhukkubicha qabu. Namoonni miliyoona 7.3 ammoo wallaansa baqaqsanii yaaluutu barbaachiisa.


Ramadaan: Yeroo soomtu qaamni kee maal ta'aa?

Tibba soomaa kanatti gammachuu karaa amantiitiin hordoftoonni amantichaa argataniin alattis gaheen soomni fayyina qaama isaaniif qabaatu akka jiru oggeessoonni fayyaa ni dubbatu. Waggaa waggaan musliimonni miliyoona hedduu ta'an ji'a tokkoof sooma ramadaanaa kana soomu. Ganama yeroo biiftuun baatuu kaasee haga aduun dhiitutti bulti 30'f nyaata malee soomu. Biyyoota addunyaa garaa garaa birattis haaluma teessuma biyyasaanittii sa'aatii itti soomamu garaa gari ta'u himama. Fakkeenyaaf, biyya akka Noorwey fa'iitti guyyaa keessaa saa'atii 20f soomaa oolan, sababii dheerinni guyyaa kan alkanii caaluuf. Kun fayyaa namaatiif akkam ta'a laata? Yoo ati guyyaa 30 soomaa oltuutti, waan qaamni  kee tahu kunooti? Qaamni namaa dafee beela hin fudhatu/waliin wal hin baruu waan ta'eef hanga sa'aatii sadeetii turee waa nyaachuullee ni danda'a. Kun giddu-galeessaaniidha. Hanga namni sa'aatii kana eegee waa nyaatutti ammoo qaamni namaa kan duraan sooratame xuuxxatee fayyadama. Qaamni namaa soorata qaama keessaa yeroo fixatu humna qaamaaf barbaachisu argatee omishuudhaaf gara sukkaara durii namaa keessa jiruutti deebi'a. Yeroo soomaa keessa nyaanni qaama keeessa jiru yeroo dhumatee sukkaarris hojiirra oolee, hir'achaa deemu qaamni gara madda humnaa coomaa (dhadhaa nafa keessaa) qaama keessa jiruutti darbee fayyadama. Yoo coomni qaama keessaa gubachuu jalqabu ammoo ulfaatinsa qaamaa hir'isuuf ni gargaara. Kun ammoo kolestiroolii (dhadhaa) dhiiga keessatti argamu xiqqeessuun carraa dhukkuba sukkaaraaf saaxilamuu gadi buusa. Haata'u malee, yoo sukkarri dhiiga keessa jiru gadi bu'e ammoo namni laafee dadhabbiin itti dhaga'amuu mala. Yeroo akkasii kanatti ammoo humna laafuu, mataan nama dhukkubuu, gatantaruu,akkasumas hafuura jabaa baafachuutu dhufa ta'a. Tun ammoo yoo beelli namatti jajjabaatte kan mul'atudha. Hanga naf kee sooma baratuutti, 'coomni/dhadhaan daakamee sukkaara dhiigatti jijjiirama. Dhangala'aan qaama keenyaaf barbaachisu kan wayita soomaa utuu hin argatin hafne deebi'ee bakka hin buufamu taanaan gogiinsa qaamaatiif nu saaxilu danda'a. Nyaati ykn sooratii humna kennan kan madalawaa ta'e akka kaarboohaayidireetii, pirootiinii, soodda, bishaaniifi faatii qabachuu qaba. Yoo sadarkaa sadaffaatiin baate, nafti soomaan wal barattee, fooyyii miiraa arguu maltu. Dr Razeen Mahroof, gorsaan dhibee of wallaaluu (Anaesthesia) fi eegumsa cimaa kan hospitaala Addenbrooke, sooma soomuun faayidaa hedduu qabdi jedhu. "Jireenya keenya keessatti nyaata humna guddaa qabu nyaanna, tun ammoo nafa hojii dhibi hojjachuu dhoowwatti. " "Wayita guyyaa soomaa sirreessiin, qalbiin nafaa hojii dhibiitti deebiti. Akkana, sooma hidhachuun faayidaa guddoo qabdi; nafa fayyiisitee dhukkuba uffirra dhoowwuuf ni gargaartilleen. Yoo soomi Ramadaanaa jiddu gahe, nafi kee sirriin barateera jechuudha. Mar'ummaan guddaa, kaleefi gogaan keenya yeroo kana, xurii of keessaa baasee, qulqulluu ta'a. "Sadarkaa tanaatti hojiin qaama keenyaa akka gaariitti deeb'uun, qalbeeffannoon kee illeen baay'ee fooyyii argata," jedhu Dr Mahroof. Nafi kee humna argachuuf pirootiiniitti deebi'u hima. Yoo taatee, nafti kee beela'e humna maashaaleetti fayyadamaa. "Soomii kan eegalu yoo aduun baatuu qabee haga isiin deebiitee dhiituutti turama. Kana jeechuun carraa ga'aatu jiraa kan namni itti waa nyaate humna itti dabalatu. Haalli tunis humna tursitee, ulfina qaamaa hir'isuun nama gargaarti." Dr Mahroof, soomuun fayyaa teenyaaf gaariidha akkasumas kan jajabeeffamuu qabuudhas jedha. "Ramadaana soomuun tun fayyaa keenyaaf gaariidha. Hata'u malee, ji'a tokkoof soomuun gaariidha. Tana darbiina garuu kan gorfamu miti,'' jedhan.


Bishaan ho'aan qaama dhiqachuun mukaa'uu hir'isaa?

Bishaan ho'aadhaan qaama dhiqachuun miira dhiphina sammuu namarraa hir'isa jedha qorannoon.