Wal-dhibdee iddoowwan qulqulluu (amantaa) Jerusaalam waraana kaasa jedhamee sodaatamu

Gareen Israa'el 'right-wing nationalist' jedhaman dallansuudhaan gara magaalaa umrii dheeraa qabduu fi seena qabeettii taate Jerusaalem keessaa giddugala Muslimaatti imaluuf wayita jedhan poolisiidhaan ittifamaniiru. Gareen kun alaabaa halluu adii fi cuquliisa urjii ofirraa qabu baachuun tuutaan garas imaluuf wayita jedhu dhorkame. Gareen amma aariidhaan hookkara kaasuuf yaalu kun yeroo tokko deeggaraa Ministira Muummee biyyattii Naftali Bennet turan, amma garuu ministirri muummee kunis akkuma namootaa kaanii waan ta'uuf jiru taa'anii eegaa jiru. Gareen kun hiriira gaafa Roobii darbe Ebla 20, 2022 ba'an irratti ministira muummee kanaan ''Gara mana keetti deebi'i'' jechaanii turan. Hiriirtota keessaa tokko Matan kan jedhamu, ''Har'i ayyaana walabummaa keenyaa waan ta'eef as dhufne. Magalaan kun keenya, kan saba Israa'el ta'uu agarsiisuuf dhufne,'' jedhe. Wanti amma biyya amantii fi saboota hedduu hammattee jirtu Israa'el  keessatti mul'ataa jiru to'annoon ala ba'uuf deema, Aab Bennet waldhibdee tibbana Jerusaalam keessatti mudate dabalatee hookkara jiru to'achuu hin dandeenye. Kufaatiin Aab Bennet kun dursaa paartii mormituu 'far-right' kan ta'e Itamar Ben Gvir'f oduu gaarii ta'ee argameera. Rakkoo mudate yeroon furuu dhabuun kufaatii mootummaa Bennet agarsiisa jechuunis dubbate. Aab Bennet paarlaamaa keessatti teessoo mootummaa hundeessuuf ga'aa ta'e hin arganne, miseensonni isaaniillee waliin hin hojjennu jechuun paarlaamaa keessaa dhiisanii ba'an. "Ajaja Ministira Muummee osoo hin taane aangoon kan mootummaa qindaa'aati,'' jedha Matan. "Naftali Bennett warri jew gara iddoo qulqulluu fi eebbifamaa jedhamu 'Temple Mount' jedhamu akka seenan hin eyyamne" jedhe Matan. Bakki kun hawaasa Mulimaa biratti Haram al-Sharif jedhamee beekama, mooraan Masjid al-Aqsaa asitti argama. Bakka qulqulluu garuu dhiigni hedduun itti dhangala'u. Israa'el keessatti kan hin baratamne mootummaan qindoominaa bara darbe waraana lammiilee Paalastaayin waliin guyyoota 11f Ulaa Gaazaatti (Gaza Strip) gaggeeffame booda eegalame. Haalli kun yoo akkanaann itti fufe ammas waraanni ka'uun, mootummaan qindoominaa uumame kunis diigamuu danda'a. Tibba kana sirnoonni amantii hedduun waan jiraniif, ayyaana du'aa ka'uu fi sooma Ramadaanaa, sababa kanaan namoonni heddumminaan wayita walitti dhufan rakkoon hammaachaa deema, rakkoon kun yeroon furamuu dhabuun ammoo waraana dhiiga dhangalaasutti geessa. Jimaata darbe walitti bu'iinsi mooraa al-Aqsaa keessatti mudate namoota hedduu miidhe. Haleellaan salaata Subii booda raawwate kun viidiyoodhaan waraabamuun erga miidiyaa hawaasummaarratti qoodamee booda biyyoota Arabaa keessatti mufii guddaa uumeera. Poolisoonni Israa'el mooraa al-Aqsaatti seenuun lammiilee Paalastaayin dararaa, kaan hidhaa akka turan akkasumas namoonni 150 caalan akka madaa'an viidiyoon kun ni agarsiisa. Warra Paalastaayin keessaa kan ta'e Mohammad Qasqas ''Akkan yaadutti warri Israa'el nageenya buusuurra waraana kaasuu barbaadaa jiru,'' jedhe. "Kun hunda keenyaaf yaaddoo ta'eera, yaaddoo hamaa. Rabbii ofii kadhachuuf mirga dhabuu, nageenyi dhibuu caalaa wanti hamaan hin jiru.'' Muslimoonni Paalastaayin iddoon qulqulluu-mooraan al-Aqsaa, qoqqoodamuun warra Jew'f ni hirama sodaa jedhu qabu, wayita ayyaana warra jew wanti odeeffamaa ture Muslimootatti yaaddoo uume. Warri jew bakka kanatti deebi'uun sirna kadhannaa fi aarsaa bara durii, osoo warri Roomaa galma amantii isaanii hin barbadeessin dura gochaa turan raawwachuuf jedhu oduun jedhu jira. Gareen mankaraaristootaa Jew nama gocha kana raawwateef hanga doolaara 3,000 ni kaffalla jechuun feesbuukiisaarratti maxxanse, poolisiin Israa'elis erga manasaanii keessatti re'ee aarsaaf qophoofte argee booda namoota gocha kana keessatti hirmaachuuf jedhan jedhee shakke hidheera. Torbee kana guyyuu walitti bu'iinsi al-Aqsaa fi naannawasaatti ni mudata, poolisoonni Israa'el hedduun moora al-Aqsaa seenuun muslimoota xaraganii baasuun warra Jew seensisuuf yaalaa jiru. "Kun waggootaaf waan raawwatamaa turedha. Har'a wanti jijjiirame (haaraan) hin jiru. Kanuma duriiti,'' jedha Kantiibaa Itti Aanaan Jerusaalam, Fleur Hassan-Nahoum. Hidhattoonni Paalastaayin al-Aqsaan yaaddoo keessa jira jechuun waraanatti cichan, lammiileen nagaa Ulaa Gaazaa garuu waraana akka hin feene deddeebisanii dubbatu. Keessattuu wayita iidii sooma Ramadaanaaf qophaa'aa jiranitti waraanni osoo ka'uu baatee fedhu. Biyyoonni akka Masrii fi Dhaabbati Biyyoota Gamtoomanii walitti bu'iinsi hammaatee gara waraanaatti akka hin geessine birmachuu qabu jechuunis gaafatan. Ministirri Haajaa Alaa US Israa'elii fi Paalastaayin ''waraana deddeebi'ee gidduusaaniitti mudataa jiru kana'' akka dhaaban gaafateera, qondaaltota biyyoota kanneenii fi biyyoota biroo dhimmi kun isaan ilaallatu dubbisuufis dippiloomaatota isaa gara West Bank fi Israa'el akkasumas gara Jordaan fi Masrii ergeera. Paalastaayin garuu US'n alatti hawaasi idil-addunyaa hedduun akka dhimma kana keessatti hirmaachuun rakkoo kanaaf furmaata barbaadu feeti. Mootummaan Mahmuud Abbaas keessa seentummaan US addunyaa burjaajesseera jechuun komatan. "Abdii kutataa jirra. Xiyyeeffannaan addunyaan waraana Yukreeniif kenniteefi kan Paalastaayiniif kennite wal hin argu. Loogii hamaatu jira,'' jedha qondaalli Paalastaayin tokko. ''Haalli as jiru akkaan hammaataadha. Yeroo kamittuu waraanni dhohuu danda'a.''


Qaamoleen Yamanitti walwaraanaa jiran ji'oota lamaaf 'waraana dhaabuuf waliigalan' - UN

Yamanitti qaamoleen walwaraanaa jiran ji'oota lamaaf dhukaasa dhaabuuf waliigaluu UN hime. Erga waraanni biyyattiitti 2016 keessa eegalee kaasee dhukaasa dhaabuu akka biyyaalessaatti waliigalamedha. Akka tilmaama UNtti lola kanaan lubbuun namoota 400,000tti siqu badeera. Kanneen keessaa %60 kan tahan: beela, hanqina yaala fayyaafi bishaan qulqulluu dhabuun du'an. Waliigalteen waltahinsa Saa'udiin deeggaramuufi finciltoota Huutii Iraaniin deeggaraman gidduutti kan taasifame oggaa tahu, gaafa Sambataa sa'aatii 16:00 GMT irraa eegalee hojiirra oola jedhameera. Yoo qaamoleen lamaan waliigalan ji'a lamarraas dheerachuu danda'a jedhameera. Guyyaan Sambataa guyyaa jalqabaa baatii qulqulluu Ramadaanaa bara kanaati. Pireezidantiin Ameerika Joo Baayidan, waliigaltee jaarsummaa UN taasiseen milkaa'e kana jajanii, boqonnaa lammiileen Yaman yeroo dheeraaf eegaa turanidha jedhan. Dabaluunis: ''Kunneen tarkaanfii barbaachisoo tahanus, gahaa miti. Dhukaasa dhaabuun kabajamuu qaba. Akkuman amma dura jedhe waraana kanatti xumura gochuun akkaan murteessaadha,'' jedhan. Oduu dhukaasa dhaabuu kana gaafa Jimaataa kan himan ergamaa addaa UN kan tahan Hans Grundberg wayita tahan, kunis marii guyyoota lamaan Riyaad, Saawudii Arabiyaatti taa'amaa tureen booda. ''Qaamoleen [gam lamaa] haleellaa gama qilleensaa, lafoo fi bishaanirraan, daangaa Yaman keessatti taasisan dhaabuuf waliigalan,'' jedha ibsi anga'aan kun baasan. Dooniiwwan boba'aa fe'an buufata galaanaa finciltootaan to'annoo jala jirtu al-Hudaydah akka gahan ni heeyyamamaaf. Akkasumallee balalliin xiyyaaraa namoota deddeebisan, magaalaa Sana'aa irraa akka deddeebi'anis ni taasifamu jedha ibsi bahe. Akkasumas daandiin gara magaalaa kibba-lixaatti marfamtee jirtu Taiz jedhamtutti geessanis banaa akka ta'an ergamaa addaan UN kun himan. Barreessaa Olaanaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii Antooniyoo Guterezh, gareeleen walwaraanan hundi waliigaltee kana dafanii hojiirra akka oolchan dhaaman. Waltahinsi Sa'udiin durfamuufi mootummaa Yaman deeggaru, garee warra Houthi jedhaman wajjiin ganna torban dabraniif lolaa jiru. Garri caalu haleellaa qilleensarraa taasisuun. Gareen Huutii ammoo gamasaaniin diroonotaa fi misaayela fayyadamuun Sa'udii Arabiyaa fi michuushee Yunaayitid Arab Emireetis-UAE haleelu.


Hidhattoonni WBO 'manneen barnootaa 160 guban, barattoota kuma 300 ol bittinneessan' - MNO

Mootummaan Naannoo Oromiyaa hojiilee damee barnootaarratti ibsa yoo kennuu hidhattoonni WBO manneen barnootaa 160 ol gubuu fi barattootni kuma 300 ol barnootarraa bittinaa'uu beeksise. ''Humni shororkeessaa shanee manneen barnootaa 163 guutumaan guutuutti gubuun yoo barbadeessu manneen barnootaa 756 irratti saamicha gaggeessuun sanada barattootaa barbadeesseera'' jedhan hoogganaan Biiroo Kominikeeshinii naannichaa Obbo Haayiluu Addunyaa. ''Sababa kanaanis barattoonni 325,000 yoo bittinnaa'an barsiistoonni 5227 ammoo hojii malee akka taa'an taasiseera'' jedhan. Hidhattoonni mootummaan 'ABO-Shanee' jedhee waamuu fi paarlaamaan Itoophiyaa shororkeessaa jedhee labse kun kutaalee Oromiyaa godinaalee adda addaa keessatti sochii waraanaa gochaa akka jiran himu. Lolli mootummaa fi WBO gidduutti gaggeeffamaa jiruun miidhaa damee barnootaarra gahe dimshaashatti dhiyaateen, miidhaan dhaqqabe jedhame eessatti fi yeroo hagamii keessatti akka ta'e hin ibsamne. Odeeffannoowwan dabalataa akka nuu kennan Biiroo Kominikeeshinii Mootummaa naannoo Oromiyaa fi Biiroo Barnootaa naannichaattii bilbillus battalatti deebii hin arganne. Himannaa mootummaan mancaatii manneen barnootaarra gahe jedheen walqabatee hoogganoota WBO irraa deebii argachuu hin dandeenye. Mootummaan naannoo Oromiyaa hidhattoota WBO kan kutaalee Oromiyaa garaagaraa keessatti hidhannoon isa lolaa jiran gama tokkoon lolaa gama kaaniin ammoo miseensonni isaa karaa nagaa harka isaanii akka kennatan irra deddeebiin waamicha godhu itti fufeera. Guyyaa lama duras waamicha taasiseen ''dargaggoonni Oromoo karaa dogoggoraan farrummaa garee shororkeessaa shanee otoo hin hubatiin itti makamtan marti, humna shoororkeessaa ummata Oromoo salphisuu malee kaayyoo biroo hin qabneef, umrii dargagummaa keessaniin hin taphatinaa'' jechuun waamicha godheera. Yeroo adda addaattis miseensonni hidhattoota WBO karaa nagaatti deebi'aa harka kennachaa  akka jiran mootumman naannichaa ni gabaasa. WBO kan waggaa lama dura ifatti dhaaba ABO'n taliigamuu jalaa bahee of danda'uu ibse gaaffiilen saba Oromoo deebii hin argannee jechuun waraanaan fala barbaaduuf akka ciichu hoogganoon isaa ibsaa yeroo adda addaatti kennaniin beeksisaniiru. Waraanni Kaaba Itoophiyaa ji'oota 14 dura eegale hammaachaa gara gidduugala biyyatti yeroo dhiyaatettis TPLF, kan akkuma ''ABO-Shanee'' paarlaamaa Itoophiyaan shororkeessaa jedhame waliin hariiroo tolfachuun mootummaa MM Abiy Ahimadiin hoogganamu kuffisuuf akka hojjetan gareeleen lameen ibsanii turan. Hojiilee damee barnootaarratti mootummaa naannoo Oromiyaan hojjetamaa jiran keessaa manneen barnootaa Ifa Boruu 93 kan bajatan birrii biiliyoona 5.4 hojjetaman xumursiisuun guutummaan guutuutti hojii eegaluu Obbo Hayiluun miidiyaaleetti himaniiru. ''Manneen Barnootaa Bultii Addaa 7 xumuramuun hojii kan eegalan yoo ta'u mana baruumsaa kana keessattis barattoonni ciccimoo naannoofi biyya isaanii jijjiiruu danda'an kan keessatti baratan ta'a.'' Hirmaannaa uummataatiin Manneen Barnootaa Bu'ura Boruu 3000 ijaaruuf karoorfamee manneen barnootaa 2616 xumuramuun hojii kan eegalan ta'uunis gabaasameera. Manneen Barnootaa hirmaannaa uummataan ijaaraman kun baasiin isaanii qarshii doolaara 13.5 tilmaamama. Obbo Haayiluun ibsa isaanii keessatti Afaan Oromoo guddisuuf Magaalaa Finfinnee keessatti manneen barnootaa 105 keessatti barattoonni 50,000 Afaan Oromoodhaan akka baratan taasifamaa jira jedhaniiru Naannoo Beenishaangul Gumuz keessattis Manneen Barnootaa 23 keessatti barnoonni Afaan Oromoo kennamaa jira jedhan. Sirni Gadaa akka gosa Barnootaa tokkootti sirna barnootaa keessatti hammatamee keennamaa jiraachuus dubbataniiru.


Yaman: UN haleellaa qilleensaa mana hidhaatti lubbuu galaafate balaaleeffate

Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii-UN haleellaa qilleensarraa mana hidhaa Yamanitti raawwateefi lubbuu 70 ol galaafate balaaleffate. Wiirtuun to'annoo kun bakka Saada jedhamtuufi kaaba-lixa Yaman naannoo finciltoonni Huutii to'atanitti kan argamtudha. Haaleellaa gaafa Jimaataa raawwatame kana ilaalchisuun Barreessaan Olaanaa UN Aabba Antooniyoo Gutereez ibsa baasaniin, ''haala hammeessuun kun dhaabbachuu qaba,'' jedhan. Qindoominni Saa'udiin hoogganamuufi finciltoota Huutii wajjiin walwaraanu ibsa Sambata baaseen, haleellaa kana tasumaa hin raawwanne jechuun haaleera. Qindoominni kun erga warri Huutii haleellaa dirooniifi misaayelaa hin baramne UAEtti raawwachuu hordofee haleellaa qilleensarraa cimseera. Haleellaa biyya Emirootaatti raawwateefi biyyattiitti isa hamaadha jedhame kanaan lammiileen nagayaa sadii ajjeefamaniiru. Qindoominni kun dabalauun, bakki kun iddoowwan rukutamuu hin qaban jedhamanii UN wajjiin waliigalaman keessa hinjiru jedheera. Humnoonni qindoomina Saa'udiin hoogganamanii 2015 irraa kaasee finciltoota Huutii wajjiin walwaraanaa jiru. Sababa waraana kanaan daa'imman 10,000 ol dabalatee lammiileen nagaa kuma kurnatti lakka'aman du'aniiru yookaan miidhamaniiru. Kanneen miiliyoonaan lakka'aman ammoo qe'eerraa kan buqqa'an yoo tahu, ummanni garri caalu fiixee beelaarratti argamu. Haleellaa xiyyaararraan sa'aatii muraasa boodas, lubbu-baraartonni reeffa namootaa jijjigaa jalaa baasaa jiru. Kanneen lubbuun hafan argachuufis abdiin carraaqaa jiru jechuun rippoortarri BBC Baha Giddu Galeessaa Anaa Foostar gabaaste. Lakkoofsi namoota du'anii inni sirriin hanga ammaatti ifa miti. Dhaabbanni Médecins Sans Frontières (MSF) akka jedhutti, yoo xiqqaate namoonni 70 ajjeefamaniiru - lakkoofsi kunis ni dabala jedhamee eegama. Miidiyaan finciltoonni Huutii to'atan, wayita namoonni harkasaaniitiin waan jijjige haran, akkasumas kanneen miidhamanii hospitaala ciciisan mul'iseera. Akka MSF jedhutti, hospitaalli tokko qofa miidhamtoota 200 simatee yaalaa jira. ''Bakka haleellaan dhaqqabetti ammallee reeffa hedduutu jira, namoonni hedduunis dhabamaniiru,'' jechuun Yamanitti hoogganaan MSF Ahimad Mahaat AFPtti himeera. ''Namoonni meeqa akka ajjeefaman beekuun hin danda'amu. Kuni haleellaa gara jabinaa hamaa fakkaata.'' Ministirri Hajaa Alaa Ameerikaa Aabba Antonii Bilinkenis gamasaaniin muddamni kun akka qabbanaa'u gaafatan. Wayita haleellaan kun raawwatutti harka caalaa biyyattiitti intarneetiin adda citee ture. Kana hordofees miidiyaan Huutii wiirtuun telekomunikeeshinii haleelamuu himate. Saa'udii Arabiyaan waan jettu, humnoonni qindoominaa bakka Hudayday jedhamu qilleensarraa haleeluu himte.


Magawa: Hantuutni boombii lafa jala awwaalame foolii fuudhuun gootummaan beekamu waggaa saddeetiin boqate

Magawa, hantuutni bakka meeshaaleen dhohan jiru foolii fuudhuun adda baasuun gootummaa agarsiisee medaaliyaa warqee badhaafame umurii ganna saddetiitti du'e. Bara hojii waggoota shanii keessatti hantuutni kun meeshaalee dhohan lafa jala dhokfaman 100 ol tahan Kamboodiyaa keessatti foolii fuudhuun akka qulqullaa'an gargaareera. Magawaan hantuuta dhaabbata tola ooltummaa Beeljiyeem Apopo jedhamuun leenji'ee hojii isaa karaa milkaa'aa taheen hojjetaa turedha. Hantuutni kun foolii fuudhee bakka boombii ykn meeshaaleen dhohan jiran adda baasuun akka isaan osoo namarra miidhaa hin geesisiin bahan gargaaredha. Dhaabbatni tola aaltummaa kun torban kanarra hantuutni Afrikaa guddichi foolii fuudhuun beekamu, ''nagumaan boqateera,'' jedhe. Magawaan fayyaa gaarii irratti argama ture. ''Irra caalaa torban darbee kana tapha isaa jaalatu taphachaa ture.'' Garuu torban irra '' suuta suutaan dadhabaafi mugaa dhufe. Guyyoota xumuraa isaa irra ammoo nyaata irrattis fedha dhabaa dhufe.'' Tanzaaniyaatti Bired jedhamuun kan beekamu Magawaan leenjii irra turuun hojii boombii lafa jala awwaalameeru foolii akka fuudhuuf gara Kaamboodiyaa geeffame. Kaamboodiyaa keessa albuudotni ykn bombiin dhohuun balaa geessisu malu miliyoona jahaa ol jira jedhamee amanama. Hantuutni kun keemikaalota dhohan bakkeewan meeshaaleen dhohan jiru jedhame shakkamu keessaa akka foolii fuudhuu danda'utti leenji'e. Haala kanaanis lafa iskuweer Meetirii 141,000 yookaan dirree kubba miilaa 20n qixa kan tahu akka qulqullaa'u gargaareera. Hantuutni kun ulfaatinni isaa Kiiloo giraamii 1.2 yoo tahu, dheerinni isaa ammoo seenti meetira 70 taha. Magawaan hantuuta kaan irra caalaa guddaa tahus, garuu yeroo sakatta'insa taasisee albuudota ykn meeshaalee dhohan foolii fuudhu garuu meeshaalee kannen irratti ulfaachuun akka balaa fidan hin godhu ture. Daqiiqaa 20 keessatti lafa hamma dirree teenesii gahu sakatta'uu danda'a. Kun osoo dhalli namaa meeshaalee adda baasaniin sakatta'an guyyaa tokkoo hanga guyyoota afurii fudhachuu akka danda'u Dhaabbatni Apopo hima. Bara 2020, Magawaan medaaliyaa warqee PDSA jedhamuun kennamu badhaafame. Seenaa tajaajila tola ooltummaa dhaabbatichaa waggoota 77 keessatti hantuuta yeroo jalqabaaf badhaasa akkasii argate tahe. Hantuutni kun Waxabajji darbe soorama bahe, kunis umuriin isaa gara dullomaatti waan deemeef dadhabbiin waan irraa mul'ataa tureefi. ''Hundi keenyayyuu Apopo keessa kan jiruu Magawa dhabuu keenyaatti gaddineerra. Hojii dinqisiisaa inni hojjechaa turetti ni boonna,''  jedhe dhaabbatichi ibsa baaseen. ''Dandeettii inni foolii fuudhuuf qabu, hawwaasni Kaamboodiyaa sodaa lubbuukoo dhaba jedhu malee nagaan akka jiraatu, hojjetatuu fi taphatu gargaareera,'' jedhe. Dhaabbatni Apopo erga bara 1990 as bineeldota isaa 'HeroRats' jedhu akka isaan boombii lafa jalaa foolii fuudhuu danda'anitti leenjisee guddisaa ture.


Dubartiin ganna 95, ajjeechaa kumaatamootaa Naazii deeggartetti jedhamuun himatamte

Dubartiin miidiyaa irratti Irmigirad jedhamtu amma magaalaa Hamburgi cinaatti bakka rgamtu Pineberg keessa mana kunuunsaa keessa jiraattu ''ajjeechaa yoo xinnaate namoota 10,000 tahaniin'' himatamte. Isheen kaampii hoggansa kaampii Stutthof jedhamuuf barreessituu turte. Kaampiin kun bakka namootni hedduun keessatti dhuman yoo tahu amma naannoo Gidaanisk jedhamutti kan argamudha. Asitti bara Waraana Adunyaa lammaffaa hidhamtootni 65,000 tahan ajjeefamaniiru. Amma ni qotratamti kan jedhu ifa miti. Gahee isheen ajjeechicha keessaa qabdi jedhame qoratamaa jira. Kaampiin 'Stutthof' bara 1939 kan baname yoo tahu yeroo sana humni Naazii jedhuun beekamu Poolaandiin qabate. Eegdotni Naazii bakkicha akka kuusaa gaaziitti bara 1944 keessa fayyadamuu jalqaban. 1945 yeroo waraanichi dhumatu Sooviyeet Raasiyaan bilisa baaste. Hidhamtootni 100,000 ol tahan haala suukaneessaan mana hidhicha keessa tursiifamaniiru. Baay'een isaanii sababa beelaa fi dhukkubaan dhumaniiru. Kaan gaaziidhaan kaan ammoo summii waraanamuun achi keessatti dhuman. Miidhamtootni irra caalaan isaanii warra Jewushiiti. Akkasumas Jewush kan hin taane lammileen Poolaandii fi loltootni Raashiyaa qabamanis achi  keessa turan. Manni murtii 'Schleswig-Holstein'  barreesituun duraanii kaampichaa kun qorannoof haa dhiyaattu kan jedhu irratti ammayyuu hin murteessine. Yeroo yakkichi raawwate umuriin ishee wagga 21 waan tureef amma ijoolleetti ilaalamti. •            Cimdooliin maqaa mucaa isaanii Adoolf jedhan hidhaa bu'an •            Daa’ima ganna jahaa basaasummaa fi gootummaan Firaansitti yaadatamu Namootni kaampicha keessatti gaaziin ajjeefamuu isaanii waanin beeku hin jiru ture jettetti. Kun dhimma hin baratamnedha. Dubartoota muraasa qofatu dhimma ajjeechaa suukaneessaa Naaziin qoratamaa ture. Irra caalaan isaa eegdota kaampichaa warra ture irrattidha kan xiyyeeffatu ture jedhe gabaasaan BBC Damiyeen Maac Giinas Berlin irraa. Abbootiin alangaa Imgrad F gaafachuun bara 2016 keessa gahee isheen qabdu ture irratti qorannoo jalqabaniiru. Abbaan alngaa tokko namoota ajjeechaa kaampii du'aa 'Stutthof' irraa lubbuun hafuun biyyoota akka Israa'el jiraatan gaafachuu miidiyaan Jarman ARD gabaasera. Dubartiin kun ''namootni 10,000 ol akka du'an kakaasuufi gargaaruun'' himatamuu himan. Himatichi ''namoota kaampicha keessaatti malaan hidhamtoota waraanaa Jweush, Poolaandiii fi Sooviyeet Raashiyaa ajjeesan gargaarteetti'' jedha. Kunis Waxabajji bara 1943 hanga Eebla 1945tti yeroo barreesituu ajaja kaampichaa turtettidha. Ajajaan duraanii Pool Werner Hooppi bara 1957 hidhaa waggaa sagaliin Bookam keessatti adabame. Bara darbe Biruunoo Deey namni ganna 93, eegduu kaampii du'aa Stutthof ture ajjeechicja keessatti tumsiteetta jedhamuun hidhaa dhaabbii waggaa lamaan adabame. Amma miidhamtootaan dhiifama gaafateera.


Walitti bu'iinsa Sudaan, Daarfur keessatti mudateen namoonni 80 caalan du'an

Sudaan, Lixa Daarfuur keessatti dubbii walitti bu'iinsa namoota lamaa irraa ka'een yoo xiqqaate namoonni 80 ta'an ajjeefaman. Tajaajilli oduu Sudaan Waldaa Hakiimota biyyattiirraa odeeffatee akka gabaasetti walitti bu'iinsichi kan eegale Samabata darbe magaalaa guddoo Daarfuur El Geneina keessatti. Namoonni lama, gosa arabaa fi kaan keessaa ta'e, wal-loluun inni arabaa wayita albeedhaan waraanamee ajjeefamu dubbiin ka'e. Walitti bu'iinsa kana booda yeroon sochii uummataa daanga'eera, Ministirri Muummee Sudaan Abdallaa Hamdook garee rakkocha qoratu garas erganiiru. Walitti bu'iinsa kanaan namoonni dhibba hedduutti lakkaa'amanis madaa'aniiru. Waraana Daarfuur bara 2003 keessa eegaleen namoonni miiliyoonaan lakkaa'aman qe'eesaaniirraa buqqa'aniiru. Wayita sanarraa eegalee qaamoleen nageenya eegsisan gidduu seenanii tasgabbeessaa turan. Qaamoleen waldhaban akka waliigalaniifis mariin yeroo dheeraaf mari'atamaa tureera, garuu ammallee sanuma. Taateen Sambata darbe mudates Dhaabbati Biyyoota Gamtoomanii fi Gamtaan Afriikaa ergama nageenya eegsisuu waggoota 13'f erga raawwatanii booda dirqamasaa Sudaanitti dabarsuun erga deemaniiti. Sudaan, Daarfuur keessatti nageenya eegsisuuf bobba'anii kan turan humnootiin nageenyaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii fi Afriikaa, UNAMID, naannawa kana erga gadi dhiisanii ba'anii yaaddoon nageenya daran hammaateera. Nageenyasaaniif qaamolee ergama nagaa eegsisuu qabatanii Daarfuur turan kan abdataa turan jiraattonni naannawa kanaa wayita qaamoleen kunneen naannawa sana gadi dhiisanii ba'an abdii kutatan. Bara darbes Daarfuuritti walitti bu'iinsa saboota arbaa fi kaan gidduutti uumameen dhiigi lammiilee hedduu dhangala'eera. Walitti bu'iinsi Sambata darbee kan lubbuu namoota 80 olii galaafatee fi namoota 106 caalan madeesse jalqaba mooraa baqattotaa keessatti kan ka'e yoo ta'u boodarra garuu milishoonni hidhatan itti seenan jedha gabaasi Ajaansi Firaansi Pirees. Waliigalteen nageenyaa humnoota Daarfuurii fi naannawashee jiran kanneen fedhii garaagaraa qaban gidduutti kan mallaattaa'e bara darbe ture. Haata'u malee waliigaltechi qaamolee wal-morkn hunda kan hammate miti jechuun komiin ka'aa tureera. Addunyaarratti taateewwan lammiilee baqaa fi qe'eerraa buqqa'uuf saaxilan keessaa tokko waraana Daarfuuri. Waldhibee faayidaarratti gosoota arabaa fi kaan gidduutti mudatuun lubbuun namoota hedduu badeera. Saboota sanyii arabaa ofkeessaa qaban irraa ijaaramuunsaa kan himamu gareen hidhattootaa Janjaweed jedhamuun beekamu, namoota kuma dhibbaan lakkaa'aman ajjeesuusaatu hima, namoonni kunneen hanga yoonaa haqa hin arganne. Wayita Omar Hasan al-Bashir pirezidaantiin turan walitti bu'iinsa uumameen namoonni kuma 300 ta'an ajjeefamanii kanneen miiliyoona lamaa fi walakkaa ta'an ammoo qe'eerraa buqqa'aniiru. Al-Bashir Mana Murtii Yakkoota Waraanaa Idil-addunyaa (ICC)'dhaan akka himataman kan godhes taatee kana.


Diroonii: Xiyyaarota nam-maleeyyii dirree waraanaatti akkaataa lolaa jijjiiraa jiran

Waggoota dhiyoon as xiyyaaronni nam-maleeyyii yookaan diroonoonni dirree waraanaa keessa hirmaachuun, madaala humna lolaa jijjiiraa akka jiran ogeeyyiin ni kaasu. Diroononni ergama basaasuu fi haleellaa kennamef milkeessuun, bu'aa waraanaa jijjiiraa jiru. Kanaafi fakkeeyi dhiyeenya kana waraana Azarbaayijaan fi Armeeniyaa gidduu raawwatedha. Diroononni Tarkii gama Azarbaayijaanin hojiirra oolan, waraanni Azeerii akka milkaa'an guddoo gargaareera. Waraanni kaaba Itoophiyaatti erga dhalatee as mootummaan federaalaa finciltoota TPLF irratti diroonii fayyadame jechuun gabaasaaleen garagaraa bahaa turan. Haatahu malee BBCn diroonii gosa kamii, tajaajila waraanaa kamiif oole kan jedhu mirkaneessuu hin dandeenye. Tahus garuu MM biyyattii Abiy Ahimad, lola kana keessa dirooniin hojiirra ooluu akeekanii turan. Hoogganaan humna qilleensaa biyyattii Mejar Jeneraal Yilmaa Mardaasaa ALI Sadaasa 2013 miidiyaa biyyattii irratti, Itoophiyaan waraana kana keessa diroonota fayyadamuu mirkaneessaniiru [Afaan Amaaraan].  Itoophiyaan waraana kana keessa diroonota fayyadamuu mirkaneessaniiru [Afaan Amaaraan]. Diroononni faayidaa kaan dabalatee faayidaalee bu'uuraa lama kennu. Inni jalqabaa humna diinaarraa odeeffannoo basaasuufi haleellaa raawwachuuf - misaa'ela baatan furguggisuun. Guddinni xiyyaarota namni keessa taa'ee hin balaliisifne kunniin, xiyyaarota kaan wajjin walbira qabanii wayita ilaaliin daran bicuudha. Diroonota kan balaliisu ogeessa fagoo taa'ee jirudha. Ogeessi kun wiirtuu to'annoo socho'aa (mobile ground control station) keessa taa'uun, qunnamtii saatalaayitiin diroonichaaf ajaja dabarsa. Dirree waraanaa keessa humna diinaarratti haleellaa ciccimaa geessisuun kan beekamaniifi diroonota biyyootaan daran barbaadaman keessaa kanneen: Chaayinaa, Tarkii, Ameerikaa fi Israa'elin midhaaffaman haa ilaallu. Chaayinaan dirooniin Wing Loong II jechuun gabaa biyyoota alaaf dhiyeessuuf dirooniin oomishte, ramaddii olka'insa giddugaleessa tajaajila dheeraa (Medium Altitude Long Endurance) jedhu keessatti ramadama. Akka gabaasa Science Direct'tti, gosti diroonii akkanaa giddugalaan olka'insa tarkaanfii (feet) 10,000 hanga 30,000 gidduu, walitti fufiinsaan sa'aatii 24-48f xiyyaara balali'u jechuudha. Korporeeshinii Indastirii Aviyeeshinii Chaayinaan kan oomishamu dirooniin Wing Loong II: boombii, rokkeetii fi misaa'elota furguggiifaman hidhachuu danda'a. Dheerina meetira 11 fi olka'insa meetira 4.1 kan qabu dirooniin kun, baalleen isaa meetira 20.5 bal'ata. Saffisa sa'aatiin km370 fiiguun, walitti fufuun sa'aatii 20f samii keessa turuu danda'a. Qunnamtii saatalaayitaan kan hojjettu oggaa tahu, raadiyesii km1500 keessatti to'achuun ni danda'ama. Boombiiwwan ykn misaa'elota 12 ulfaatina haga kg480 qaban baachuu danda'a. Biyya Turkiin kan midhaaffame diroonii Bayraktar TB2 jedhamu kana, biyyoota miseensota Nato tahan dabalatee kaanillee bitanii hidhataniiru. Diroonicha kan oomishe dhabbanni  Baykar defence wayita ammaa diroononni isaa 160 tahan Tarkii, Qataar, Yukireen fi Azrbaayijaan keessa hojiirra oolaa jiru jedha. Ji'a Caamsaa dabre keessa biyyi miseensa Nato taate Polaand, diroonota Bayraktar TB2 24 bituuf waliigaltee jirti. Kana malees Ebla keessa Morokoon diroonota kanniin 12 Tarkiirraa bituuf waliigaluushee miidiyaaleen biyyattii gabaasanii turan. Pireezidantiin biyyattii Rasip Tayip Erdogaan, Saa'udin diroonota Tarkii kanneen bituuf fedhii akka qabdus himaniiru. Akkuma diroonii Chaayinaa Wing Loong II, dirooniin Bayraktar TB2 illee ramaddii 'olka'insa giddugaleessa tajaajila dheeraa' keessa kan galu oggaa tahu, basaasaafi haleellaafillee itti dhimma bahu. Ulfaatina haga kg150 baatee balali'uu kan danda'u xiyyaarrri kun, haga fageenya km300 keessatti taa'uun to'achuun ni danda'ama. Akka marsariitii dhaabbatichaa irratti kaa'ametti, dheerinni baallee diroonii kanaa meetira 12, hojjaansaa meetira 6.5 wayita tahu, boba'aa liitira 300 baachuu danda'a. Dirooniin kun ajaja namaatiin malee sirnuma ofiitiin lafaa ka'uufi deebi'ee qubachuu kan danda'u oggaa tahu, olka'insa tarkaanfii 18,000 haga 27,000 keessa ajaja fudhatee raawwata. Diroonichi boombii, rokeettii ykn misaa'ela afur hidhachuu dandaya. Dirooniin Ameerikaa MQ-9 Reaper jedhamu kaampaanii General Atomics jedhamun kan oomishamu oggaa tahu, haalaan ammayyaawaadha jedhama. Dhaabbatichi dirooniin isaa dheerina meetira 11, olka'insa meetira 3.6 fi baalleen isaa meetira 21.12 akka dheeratu hima. Sirrii galaanaa irraa olka'insa tarkaanfii (feet) 50,000 balali'uu kan danda'u dirooniin kun, ulfaatina kg1300 ol baachuun, walitti aansee sa'aa 27 balali'uu danda'a. Ameerikaan diroonota kana biyyoota michuuti warra jettuuf gurgurti. Jeneraal Atoomiks diroonota MQ-9 Reaper jedhaman kana dhaabbilee nageenyaa US dabalataan, Itaalii, Firaans, fi Ispeen akka hidhatan hima. Xiyyaara nam-maleessaa Heron TP kan oomishu kaampaanii Israel Aerospace Industries jedhamudha. Dirooniin kun ulfaatina kg2,700 baachuu kan danda'u oggaa tahu, sirrii galaanaarraa haga tarkaanfii 45,000 walitti fufinsaan sa'aatii 30f balali'uu danda'a. Diroonii kanas haga fageenya km1,000 irraa qunnamtii saatalaayitiin to'achuun ni danda'ama. Dheerinni isaatis meetira 14 ogga tahu, dheerinni baallee isaas meetira 26 dha. Biyyoota Israa'el teknooloojii kana itti gurgurte keessaa Jarmanii, Awustiraaliyaa, Firaans, Kooriyaa Kibbaafi Kaanaadaan akka argaman Jerusalem Post gabaaseera. Waraana Afgaanistaan keessattis hidhattoota Taalibaan haleeluuf dirooniin kun hojiirra ooluu gaazexichi barreesseera. Diroononni Chaayinaa, Tarkii, Iraan, Ameerikaa fi Israa'elin oomishaman waggoota dhiyoo asitti, waraana garagaraa keessatti hojiirra ooluunsaanii gabaafameera. Kaanaadaan ji'a shan dura dirooniin Tarkiin midhaaffame, waraana Azerbaayijaan fi Armeeniyaa gidduutti hojiirra ooleera jechuun, waliigaltee bittaa diroonii Tarkii waliin qabdu haqxeetti. Waraana Azerbaayijaan fi Armeeniyaa gidduutti dhalate, Azerbaayijaan akka irra aantu dirooniin Tarkii faayidaa guddaa gumaacheera jechuun miidiyaaleen UK bal'inaan gabaasaniiru. Dirooniin Chaayinaa Wing Loong II ammoo biyya Liibiyaatti hojiirra ooluusaa gabaasni qorannoo BBC mirkaneesseera. Amajjii 2020 keessa magaalaa guddoo biyyattii Tiripoolii keessa dirooniin Wing Loong II qabeenya UAE tahe misaa'ela dhukaasuun, loltoota leenji'aa turan 26 ajjeesuu BBCn mirkaneessee ture. Ameerikaanis diroonotashee MQ-9 Reaper ergama waraanaa Baha Giddugaleessaa keessatti hojiirraa oolchaa turte. Dhiyeenya kanas qondaalli Iraan Qaasim Suleeymaanii diroonii kanaan itti qiyyaafatamee ajjeefamuunsaa miidiyaaleen US gabaasaniiru. Diroononni US fi Israa'elin midhaaffaman kanneen Tarkiifi Chaayinaan hojjetamanirra gatiin siaanii daran olka'aadha. Akka marsariitiin The Diplomat jedhutti, oomishni Tarkii Bayraktar TB2 dolaara miiliyoona 1-2 oggaa baasu, kan Ameerikaa MQ-9 Reaper ammoo miiliyoona 30 ol akka bitu tilmaama. Sababa kanaanis biyyoonni waraana isaanii cimsachuuf gara Tarkiifi Chaayinaa waan fuula garagalfatan fakkaata. Kanaaf deebiin gabaabaan - eeyyeeni! Bara 2019 keessa dirooniin Ameerikaa, Iraan naannoo Hormuz keessa balali'aa ture dhawamee lafa dhawee ture. Ameerikaanis kana hin dhoksine. Basaasaaf jecha daangaa qilleensaa koo cabsee galeera jechuun diroonii kana dhooftee kuffisuu, haleellaadhuma diroonii Ameerikaan kan ajjeefaman qondaalli waraanaa Qaasim Suleeyimaanii himanii turan. Iraan diroonii Global Hawk jedhamu kana rukuttee kan kuffiste, misaa'ela lafarraa samiitti furguggifamuun ture. Akkasumas Ameerikaan diroonii Iraan rukuttee kuffisuushee himtee turte. Pireezidantiin duraanii US Donaald Tiraamp, wayita Jeneraal Suleeymaaniin haleellaa dirooniin akka ajjeefamu ajaja dabarsanitti, seerri itti fayyadama xiyyaarota gosa kanneenii daran falmisiisaa ture. Dhaabbanni mit-mootummaa Jenevaa Kol jedhamu, seerri idiladdunyaa diroonota hidhatan kallattiin to'atu jiraachuu baatus, itti fayyadamni diroonii garuu seeruma addunyaatiin to'atamu jedha. Akkasumas Waldaan Fannoo Diimaa Addunyaa, diroononni fayyadama meeshaalee waraanaa ykn seerota namoomaa idiladdunyaan ibsamuu baatanis, waraana keessatti akkuma meeshaalee waraanaa kaanii seerotaaf bitamoodha jedha. Chaartara UN'n ammoo biyyi tokko sodaan haleellaa hidhannoo yoo mudate, ofirraa ittisuuf tarkaanfii fudhachuu dandeessi jedha. Ameerikaanis pireezidantichi haleellaa diroonii kan raawwatan ''qiyyaafannoo Iraan gara fuulduraa raawwattu fashaleessuufi,'' jettee turte. Haatahu malee, chaartariin UN hiika garagaraa akka kennamuuf ogeeyyiin ni himu. ''Dhimma Suleeyimaanii irratti, Ameerikaan tarkaanficha kanin fudhadhe haleellaa yeroo kamuu mudachuu malu ofirraa qolachuun hambisuuf jetti. [Tarkaanfiin] kun dhuguma taanaan, chaartara UNn kan heeyyamame tahuu danda'a,'' jedhu Yunivarsiitii Oksifoorditti barsiistuu seera addunyaa kan tahan Aginas Kaalaamaard.


Somaaliyaa ganna 30 dabran keessatti: Taateewwan ijoo biyyattiitti ta'an kam fa'i?

Somaaliyaan waggaa 30ffaa lolli biyyattiitti eegale yaadachaa jirti. Taateen bara 1991tti guddoo yaadatamu kufaatii mootummaa Si'aad Barreeti. Kanaanis biyyattiin gara bibittinnaa'uufi seer-maleessummaati ceete. Baroota dhiyoon as garuu mootummaan federaalaa, biyyattii deebisee ijaaruun fooyya'insa gaarii milkeessaa jira, milishoota maqaa amantii Islaamaatin socho'anis magaalota ijoo keessaa dhiibee baaseera. Odeessi suuraalee odeeffannoon dabaalamuun midhaaffame kun (infographics) taateewwan ijoo biyyattiin erga 1991 keessa dabartee duraa duubaan lafa kaa'a. Suuraalee mara Getty Images irraa fudhannee midhaassine


Jeettii waraanaa Supparsoniik irraa Kooriyaa Kaabaa yeroo daawwatan maal fakkaatti?

Gaazexeessituun BBC Se’ul jirtu Laawuraa Beekar biyyattiin humna waraanaan of ijaaruuf sochii isheen taasisaa jirtuufi daangaa qilleensaa Kooriyaa Kaabaa jettii gubbaa bahuun daawwatteetti. Isa dura garuu yaalii harkisaa lafaa (g- force) rakkisaa ta'e keessa dabarte.


Dubartoonni Sudaan “gudeeddi qaamolee nageenyaan” raawwatamu morman

Sudaan keessatti, himannaa qaamoleen nageenyaa ijoollee durbaafi dubartoota 13 gudeedan jedhu booda, Dilbata dubartoonni dhibbaan lakka’aaman hiriira mormii ba’aniiru. Dhaabbati Mootummoota Gamtoomanii (UN) "gabaasa nama rifaasisu” na qaqqabe jedheen, hiriira humna waraanaa mormuun ba’ame irratti qamooleen nageenyaa dubartoota irratti miidhaa saalaa geessisaaniiru jedha. US fi biyyoonni Lixaa biroon, hiriira mormii irraa “dubartoota ari’uuf jecha”  miidhaa saala waliin walqabate raawwatamu balaaleeffataniiru. Humnoonni nageenyaa himata dhiyaate kana irratti ammatti deebii hin kennine. Onkololeessa yemmuu humni waraanaa fonqolchaan angoo fudhatee eegalee, dubartoonni hiriira mormii gaggeeffamaa ture irratti dursitoota turan. “Gudeeddiin nu hin dhaabu, dubartoonni Sudaan kanarra cimoodha,” dhaadannoowwan jedhaniifi kanneen biroo qabachuun Kamisa, Kaartuum fi Omduurmaanitti hiriira mormii ba’uu AFP gabaaseera. Ibsa waliin baasaniin, US fi Gamtaan Awurooppaa, sagalee dubartootaa callisiisuuf jecha miidhaa saalaa “akka meeshaa waraanaatti” fayyadamuu balaaleffataniiru. Ibsi kun – kan UK, Noorway, Siwiizarlaand fi Kaanadaan irratti mallatteessan. Himannaa kana irratti qorannoon of danda’aa ta'e akka gaggeeffamuuf gaafataniiru. Hiriira mormii Dilbata magaalaa guddoo Sudaan, Kaartuumitti fonqolcha mootummaa mormuun gaggeefame irratti namooti lama ajjeefamuun isaanii gabaafameera. Rogeessonni dimookraasii deeggaran, humni waraanaa warraaqsa bara 2019’tti abbaa irree Omar al- Bashiiriin angoorraa kaase hataniiru jechuun himatu. Hoogganaan fonqolcha kanaa Jeneraal Abdeel Fattaa al- Burhaan, Onkololeessa keessa humni waraanaa kan aangoo fudhate, paartileen siyaasaa uummati nagaa humnoota nageenyaa irratti akka ka’an gochuun, waraana wal-waliinii uumamuuf adeemu dhaabuuf ture jechuun falmeera. Ammayyuu bulchiinsi mootummaa filannoo Adoolessaa 2023 gaggeeffamuuf karoorfameen, gara hoggansa uummataatti akka darbu nan fedha jechuun ibseera. Akka waligaltee ji’a darbe ministira muummee Abdallaa Hamdook waliin tasifameen, amma filannoon gaggeeffamutti kabinee ni hoggana. Ta’us garuu, hooggansa waraanaa jala waan ta’uuf, mootummaan uummataa haaraan aangoo hagamii akkanni qabaatu hin beekamu. Guyyootii dhiyootti eegereen MM Hamdook maal ta’a kan jedhu irratti shakkiin adda adda jira, gabaasotni tokko tokko aangoo gadhiisuuf yaada yoo jedhan kaan ammo akka angoo qabatee turuuf Janaraal Burhaan amansiiseeraani jedhu.


Dhiyeessa meeshaa waraanaa Itoophiyaa keessa 'humnoonni biyyoota alaa gahee qabu' - Ambaasaaddar Tiboor Naagii

Itoophiyaatti ambaasaaddarri Ameerikaa duraanii, humnoonni idil-addunyaa gahee daldala meeshaalee waraanaa qabaniin, waraana Itoophiyaa keessa jiru dhaabsisuu danda'u jedhan. Afrikaatti Ittaanaa Ministeera Dhimma Alaa Ameerikaa tahuun kan tajaajilaa turan Aabba Tibor Naagii, sagantaa BBC Newsday wajjin gaaffiifi deebii taasisaniin, biyyoonni dhiibbaa uuman kanneen akka Ameerikaa, EU, UK, Chaayinaa, Tarkii fi Biyyoonni Galoo Galaanaa dhimma kanarratti gahee olaanaa bahuu danda'u jedhan. Biyyoonni kunniin ''waraana seenaa keessatti tarii kan hin barbaachisne jedhamuu malu kana dhaabaa,'' jechuu danda'u jedhan. Dabaluunis: ''dhugaa haa dubbannu yoo jenne - qaamoleen [wal-waraanaa jiran] meeshaalee waraanaa isaanii kan argachaa jiran iddoo taherraati waan taheef, gurra itti kennuu danda'u,'' jedhan. Dhimma marii qaamolee lamaanii ilaalchisuunis kan dubbatan ambaasaaddarri kun, gama lamaaniinii fedhiin dhugaa tahe hin jiru jedhan. ''Akka ilaalcha kootti mootummaan federaalaa finciltoota TPLF wajjin mari'achuu akka barbaadu waan amanuuf itti ulfaatu natti fakkaata. Gama biraan ammoo dubbii Jeneraal Tsaadiqaan irraa akka hubannetti, isaanillee mootummaa wajjin mari'achuuf qophii akka hin taane hubachuu dandeenya - keessattuu mootummaa amma jiru wajjin.'' Dabaluunis: ''Akka ilaalcha kootti galmisaanii [kan TPLF], mootummaa Finfinnee jirurratti dhiibbaa uumuun, akka kufu barbaadu. Inni erga kufee boodas, mootummaa biraa kan isaaniif ilaalcha addaa qabu akka hundaa'u barbaadu,'' jedhan qondaalli gameessi kun. Gama kaaniin Yunaayitiid Isteets ergamaa addaa Gaanfa Afrikaa Jeefrii Feeltimaan 'marii waraana dhaabuuf' dhiyeenya kana Finfinneetti erguun ishee ni yaadatama. Waajirri Haajaa Alaa Ameerikaa ibsa guyyaa Roobii baaseen ergamaan addaa US kan Gaanfa Afrikaa Jeefrii Feeltimaan Kamisaafi Jimaata gara Finfinneetti imaluun ''qaamoleen hunduu oppireeshinii waraanaa isaanii dhaabanii mariitti akka deebi'an'' yaalii akka godhan beeksisee ture. Dhimma daawwannaa ergamaa addaa kanarratti kan gaafataman ambaasaaddar Tiboor, daawwanaan isaanii mallattoodhumaaf malee, waan bu'aa buusu natti hin fakkaatu jedhaniiru. ''Ergamaan addaa kun gara Itoophiyaa imaluun isaanii... garri caalu mallattoodhumaaf. Sababni isaas biyya keessaa [Ameerikaa] dhiibbaa hedduutu jira. Kongiresii irraa, lammiilee irraa, dhalattoota Itoophiyaarraa. Kanaaf ergamaa addaa erguun barbaachisaa tahe. Jefrii Feltimaanif kabajaa guddaan qaba. Haa tahu malee yeroo ammaa kanatti, hanga qaamoleen lamaan mari'achuuf qophii tahanitti, [imalli isaanii] waan bu'aa qabatamaa fidu natti hin fakkaatu.'' Lolli kaaba Itoophiyaatti humnoota TPLF fi humnoota mootummaa gidduutti deemaa jiru erga eegalee waggaan tokko lakkaa'ameera. Lolli kun yeroo jalqabamutti ji'oota muraasa keessatti akka goolabamu himamee turulleen, hanguma oolee bulu gara naannolee Amaaraafi Affaarittis babal'achuun guutuu biyyattiif yaaddoo ta'aa dhufeera. Mootummaan Itoophiyaas kana hordofuun labsii yeroo muddamaa guutummaa biyyattiitti hojiirra oolu, ji'oota ja'aaf turu labseera.


Hidhattoonni Taalibaan kutaalee Afgaanistaan gara caalu qabatan

Waggoota dhiyoo as magaalaan Kibbabaha Afgaanistaan finciltoota Taalibaaniin to'atamtee akka jirtu qondaaltonni mootummaa biyyattii BBC'tti himan. BBC'n madden lama irraa akka qulqulleeffatetti gareen kun Jimaata waaree booda magaalaa Zaranj kan bulchiinsa Nimroz keessatti argamtu qabateera. Oduun kun garuu qondaaltota biyyattiitiin hin mirkanoofne. Taateen kun kan raawwate loltoonni biyyoota alaa Afgaanistaan keessaa ba'uu hordofee, erga gareen hidhattoota Taalibaan sochii jabaa gochuu eegalaniiti. Hidhattoonni kunneen kutaalee baadiyyaa hedduu qabatanii kan turan ta'us dhiyeenya kana garuu magaalota biyyattii murteessoo ta'an baay'inaan to'achaa jiru. Magaalaa Herat kan lixa biyyattiitti argamtuu fi magaalaa Lashkar Gah kan kibba biyyattiitti argatu qabachuufis dhiibbaa uumaa jiru. Taalibaan magaalaa murteessituu haleeluu hordofee lolli hammaachaa jira Namoonni nagaan magaalaa hidhattoonni to’atan keessa akka baqatan gaafataman Magaalaan Zaranj kan warri Taalibaan Jimaata waaree booda to'atan magaalaa daldalaa fi daangaa Iraan irratti kan argamtu ulaa daldala biyyattiiti. Maddi mootummaa tokko waraanni hamaan ammallee naannoo Waajjira Tika biyyaalessaatti adeemaa jiraachuu BBC'tti hime. Qondaalli poolisii bulchiinsa Nimroz gama mootummaatiin dhiibbaa guddaan waan hin jirreef hidhattoonni Taalibaan salphaatti magaalota murteessoo ta'an qabataa jiru jechuun BBC'tti hime. Gabaasi ba'aa jiru akka mul'isutti warri Taalibaan buufata xiyyaaraas qabataniiru, kunimmoo mootummaa biyyattiif kufaatii guddaadha. Erga gareen Taalibaan magaalaa kana qabatanii booda suuraan wayita jiraattonni wajjiraalee mootummaa keessaa meeshaalee hatan mul'isu bal'inaan qoodamaa ture. Loltoonni US turtii waggoota 20 booda biyyattii gadi dhiisanii ba'uu hordofee kutaalee biyyattii hedduu qabachuun milkaa'aa jiraachuu kan himatu gareen Taalibaan, magaalaa Zaranj qabachuun tarkaanfii murteessaa ta'uu ibsate. Guyyaama Jimaataa Daarektarri miidiyaa fi giddu gala odeeffannoo mootummaa Afgaanistaan Dawa Khan Menapal magaalaa guddoo biyyattii Kaabul keessatti hidhattoota Taalibaaniin ajjeefame. Taalibaan, qondaalli kun kan hojiisaa argate jechuun ibseera. Gareen Taalibaan erga bara 2001 aangoorraa darbamee as haala adda ta'een ji'oota lamaan darban keessa kutaalee biyyattii hedduu qabataniiru. Waggoota 20 darbaniif danaan biyyattii kan mootummaan qabamee jiruu fi kan loltoota Taalibaan jala jiru yeroo gara yerootti jijjiiramaa yoona ga'eera. Gareen Taalibaan erga loltoonni US Afgaanistaan keessaa ba'anii torbeewwan darban keessa kutaalee biyyattii hedduu humnoota mootummaarraa fudhateera. Qorannoo BBC'n Afgaanistaan keessatti gaggeesseen yeroo ammaa gareen Taalibaan Kaaba, kibbaa fi guddu-galeessa biyyattii dabalatee kutaalee Afgaanistaan hedduu to'atee jira. Bakkeewwan Taaliban to'atee jiruu fi keessa socho'u yeroo ammaa qubsuma lammiilee biyyattii miiliyoona 15 ta'aniiti. Kana jechuun walakkaa lakkoofsa uummata biyyattiiti jechuudha. Mootummaan bakka dhiibbaa loltoota Taalibaan dadhabetti, harka kennee keessa ba'eera, bakkeewwan kaan ammoo loltoonni kunneen humnaan qabatan. Wayita loltoonni US fi kan biyyoota alaa kaan turan bakki mootummaan humnasaa leenjisee waraanaaf qopheessaa ture yeroo ammaa hidhattootaan qabameera. Bakkeewwan hedduutti ammoo waraanatu deemaa jira waan ta'eef mootummaan tasgabbaa'ee humna leenjisuu hin dandeenye. Loltoonni US Waxabajjii darbe Afgaanistaan keessaa ba'anis kanneen hafan muraasni mootummaa cinaa dhaabbachaa jiru, US qilleensarraa mandhee Taalibaan haleeluus hin dhaabne. Haata'u malee Taalibaan kutaalee biyyattii hedduu qabachuurraa teellaatti jechaa hin jiru. Mootummaan Afgaanistaan dhiheenya kana humna dabalataa bakkeewwan loltoonni Taalibaan keessa socho'anitti erguun, sa'atii yeroo sochiis daangessee ture. Gareen Taalibaan magaalota wayita qabatan taa'anii mari'achuu fi galii argachuuf bu'uura akka isaaniif ta'utti amanu waan ta'eef cichanii itti fufaniiru. Magaalota giddu-gala biyyaa jiran to'achuuf dhiibbaa uumaa kan jiran gareen Taalibaan, magaalota daangaarra jiran garuu heddumminaan to'achuu himu. Isaan keessaa tokko ulaa biyyattii Paakistaaniin wal-quunnamsiisu Spin Boldak kan jedhamudha. Qaraxi meeshaalee karaa kanaan gara biyyattii galan irraa argamu yeroo ammaa harka Taalibaan galaa jira. Buufati gumruukaa Islam Qala jedhamu kan daangaa Iraan irratti argamu ji'atti galii doolaaraa Ameerikaa miiliyoona 20 galcha. Kun hunduu harka Taalibaan galaa jira. Bara kana keessa sababa waraanaan lammiileen hedduun ajjeefamaniiru, UN namoonni 1,600 ta'an hedduunsaanii hidhattoota Taalibaanii fi kanneen mootummaan morkaniin ajjeefamuu ibse. Jalqaba bara kanaarraa eegalee sababa waraanaan lammiileen 360,000 ta'an bakkeewwan Taalibaan qabatee jirurraa buqqa'aniiru. UNHCR akka jedhutti akkuma Taalibaan lafa hedduu qabachaa deemuun kutaalee biyyaattii kanneen akka Badakhshan, Kunduz, Balkh, Baghlan fi Takhar keessaa namoonni buqqa'uu danda'u. Sababa waraanaan lammiileen Afgaanistaan hedduun hanqina nyaataa fi bishaaniif saaxilamaniiru. Kutaan biyyattii dhibbeentaa 80 ta'u hongeef saaxilameera, kunimmoo oomisha qamadii fi qabeenya beeyladootaa irratti diibbaa guddaa uuma jechuun Waldaan Fannoo Diimaa Addunyaa yaaddoo qabu ibseera.


Waraana Siiriyaa: ‘Kuni gatii nuti bilisummaaf kaffalle’

Waraanni Siiriyaa ganna kudhan lakkoofsise biyyattii diigee, lubbuu namoota kuma dhibbaan lakka’amanii galaafatee, namoota miliyoonatti lakka’aman immoo qe’eerraa buqqiseera. Namoonni waranaa kanaan miidhaman kanneen qe’ee isaaniirraa buqqa’an ykn biyyaa baqatan dhiibbaa waraanni jireenya isaanirratti fide dubbatan. Gaayaz Abu, gaaxizeessaa gannaa 30 Wayita mormiin magaalaan keessa jiraadhu Darayyaatti dhohu barataan ture. Kaameraa kootiin halaalaarra ta’ii sana suura kaasaan ture, yeroo sanatti ta’iin akkasii Siriyaatti ni raawwata jedhe yaadee hin beeku. Bara sanatti mormii Tuuniziyaa fi Masriitti ka’een jajjabina horannee sagalee mormii keenya ol kaasne, mormiif kutannoo akkasii ni qabaanna jedhee takkaa yaade hin beeku ture. Kan nama gaddisisu garuu abjuun keenya otoo hin turiin kan quucarte, wayita jirattoonni Darayyaa dhibbaan lakka’aman bara 2012 ajjeefaman ture. Guyyoota lama keessatti hiriyoota fi ollootakoo namoota hedduun du’aan of biraa dhabe. Sun ganna guutuu anaaf yeroo rakkoo ture. Yeroo sanaa eegalee sodaan dargaggoota Darayyaa hedduu weerare. Wayita sanarraa kaasee namni mormiif gara magaalaatti hin deebine. Ganna afuriif addatti foa’mne, loltootaan marfamnee jiraanne. Otoo nuti dukkaana keessa jiraannu yeroo Damaasqoon akkanatti iftuu wayitan argu hundan aara. Otoo nuti dawaa fi soorata dhabnee rakkannuu isaanimmoo bilisummaan yeroo oliif gadi socho’an onnee kootu na dhukkuba. Yeroo dirqamaan Darayyaa baafamne gara Idilib bara 2016 dhaqnummoo sirumayyuu aariitu natti caale, qurxummii bishaan keessa baafamen ta’e. Obboleessi koo ajjeefamuun, maatiin koo yeroof hidhaa buufaman. Kuni gatii nuti bilisummaaf kaffalleedha. Warraaqsa keessatti hirmaachuu koo garuu takkaa gaabbee hin beeku. Otoo duubatti deebisuun hin danda’ama ta’e, ammas hundayyuu nan raawwadha ture. Waanta anarra qaqqabeef garuu warraaqsa balaleeffadhee hin beeku, yakkoota gara jabummaan raawwatamaniif mootummaa Siriyaan balaaleffadha. Warraaqsi biyyattii amma yoonaatti otoo hin milkaa’in hafuun dubbii dhugaati. Taatullee, bilisummaa kanaan dura hin qabne muraasa gonfanneerra. Amma hojii gaazexeessummaan hojjadha, yaada koo barreeesse namoota addunyaarra jiraniif nan qooda. Warraaqsi otoo ka’uu baate kana hin dalaguun ture. Nur al- Shaam, hojjattu gargaarsa namoomaa Duraan maatii koo wajjin jiraataan ture, amma Kaaba Idilibitti mana godoo qubanna tokko keessa jiraadha. Kibba Idilib maatii koo wajjin wayitan jiraachaa ture bilisummaa dhabne malee waan barbaannu hunda qabna turre. Amma iddoo jireenyaaf rakkisaa ta’e,  lafa onaa sanatti namoota dhibbaan lakka’aman wajjin godoo dawoo qubannaa keessan jiraadha. Ganna dhoqqee, yeroo kaan dhukkee fi ilbiisaan bakka weeraramuun jira. Abjuu egeree kootiif hin qabu ykn egeree ilma kootiif ta’us hin qabu. Yaadni ilma kootii qabu dawoo qubannaa kanarratti akka hin rarraane gochuuf tattafatan jira. Akka hin yaaddoofne waa’ee waraanaas itti hin himu. Abbaan warraa koo achitti nu dhiise hojiif Tarkii ture, ergasii deebi’ee isa hin arganne. Barnoota koo goolabuuf abjuun qaban ture garuu, amma hin danda’amu. Yeroo hiriira mormii achitti bahametti hirmaadhe sanatti barattuu Yunivarsitii Aleppoon ture. Humnoonni tika mootummaa waan nu doorsisaniif ji’oota muraasa boodan moora yunivarsiitichaa gadhiise bahe. Sana booda namoota gargaaruun eegale, tattaaffii deeggarsa namoomaa tumsuutti dabalame. Bara 2019 halleella ollaa keenyaarra qaqqabe hordofee abbaa warraa koo fi daa’ima fudhannee baqachuun, daawoo baqannaa baadiyyaa Kaaba Idilibitti jalaa miliqne. Mannisaanii boombiin wayita haleelametti ijoollee durbii kooti lamatu du’e. Obboleessi koo bara 2012 hidha buufame, amma yoonatti eessa akka jiru hin beeknu. Warraaqsa biyya keenyatti mudatetti garuu takkaa gaabbe hin beeku. Sirna cunqursaan biyyattii bulchu ni kuffisna jennetu abdataa turre. Fadii Mosilli, hojjataa waldaa fannoo diimaa Bara 2012 akkan Siriyaa keessa turuu hin dandeenye kanan hubadhe. Hiriyoonni natti dhiyaatan hidhamnaan anillee nan yaadda’e. Nageenya daa’imman kootiif nan sodaadhe. Anis akka nama biraatti akka hin ajjeefamne ykn hidhaatti hiraarfamne nan sodaadhe. Kanaafu Tarkirraan baheen gara Jarmaniitti baqadhe. Biyya hambaa jiraachuun keenya sagaleen keenya akka ol bahee dhaga’amu tarii gargaare jira ta’u mala. Mirgi lammilee fi baqattoota Siriiyaaf akka kabajamu hiriira biyya Jarman keessatti bahamurratti yeroo hunda nan hirmaadha. Sirumayyuu paartii siyaasaatti dabalameera. Siriyaatti mirgi dimokiraasii kabajamee, filannoon bilisaa gaaf tokko akka filatamuun abjoodha. Karaatti bane wayita bilisummaa gaafannetti mootummaan Siriyaa raasasaan haaloo nu bahe. Namoonni fuula koo duratti wayita reebamanii fi ajjeefaman argeera. Badiin waggoota kurnan darbe raawwatame na dhukkubsa garuu, ammas guyyaa tokko bilisummaa argannee, kanneen badii raawwatan akka hidhaman abdiin qaba. Lammileen Siriyaa guyyaa guyyaan ajjeefamuu fi buqqa’uun waan hedduu garaa na nyaata. Addunyaa guutuun otoo arguu, ajjeechaa kana dhaabsisu hin dandeenye. Ani akka qaama namaa lubbuun keessa baateetti jiraadha. Jireenya koo ani Siriyaattin dhiise. Suuraa Damaaskoos iddoon jiraataa ture ilaaleen boo’a. Garaatu na hammaata, awwalaa haadha kootiille otoon argiin waggoota lakka’eera. Saaraa Ramii, barsiistuu ganna 40 Wayita mormiin dho’etti, Mana koo Damaaskootti argamuu gadi bahuullee nan sodaadhan ture. Yeroo sanatti maaltu ta’aa akka jiru fi jijjiirama akkami akka fidu hin hubanne ture. Mormiin itti fufe garuu namoonni qindaa’anii hogganaa barbaadutu irra ture. Namoonni kaan bilisummaaf waaamicha dhiyeessaa turan, namoonni kaan garuu lammilee Siriyaa amantii adda addaa hordofan gidduutti waldhabbii miira kakaasu uumaa waan turaniif na yaaddeessa ture. Wajjin jiraata turre, Muslima fi Kiristaana jennee muddama umame dura miirri wal qooduu hin turre. Haa ta’u malee, ji’oota muraasa booda hiriyoota yunivarsiitii keessatti wal barre muraasa sababa kanaan ofi biraa dhabe. Lollichi itti fufee waggoota lakkoofne, boombiinis mana keenyatti bu’uu ittii fufe, sirumayyu eenyu akka dhukaasu hin beeknu. Obboleettiin koo bara 2016 baadiyyaa Damaskoositti mana nyaataa keessatti ajjeefamte. Ajjefamuu isheef hiriirtota hin balaaleffadhu. Isaan akka mirgoonni bu’uura kabajamuu gaafachaa turan, garuu gartuu kaanimmoo nu gooluu jalqaban. Gartuun hidhattoota muraasni oliif gadi bittimanii namoota eenyummaasaaniif ajjeesu turan. Namoonni mootummaan qacaree hojjachisuu mootummaa wajjin hojjachuusaaniif ajjeesaa turan. Haati koo ministeera mootummaa tokko keessa hojjataa waan turteef nageenya isheef yaadda’aan ture. Gaaf tokko otoo iddoo hojiirra gara manaatti deebitu konkonkolaataa isheen keessa turte haleeluuf irratti qiyyaafatamee ture. Waggoonni 10 darbe hedduu gadda keessa na buuse. Wayitan sagalee guddaa dhaga’e qaamni koo ni hoollata, ni roqoma, dhahaannaa onnee kootu dabala. Yeroon taaksiin gara manaatti imaluu yaadni sammuu keessa na deddebi’u,  dho’iinsi boombii daqiiqaa kana keessatti mudachuu mala kan jedhu ture. Amma haalichi kan wayyaa’e fakkaata, taatullee dhiibbaan gama dinagdee obsa kan nama fixachiisu. Dhimma dinagdee kana bulchiinsi Ameerikaa haaraan qoqqobbii Siiriyaarra kaa’ame ni kaasa jedheen abdadha. Qoqqobbichi namoota bulchiisa mootummaa otoo hin taane namoota jiruu idileesaanii jiraatan caala miidha.


Yeroo waraanaa namoota nagaa yookaan siviilii kan jedhaman eenyu fa'i?

Waggaa darbe yeroo waraanni kaaba Itoophiyaa Naannoo Tigaraayitti jalqabe Ministirri Mummee Itoophiyaa, Raayyaan Ittisaa biyyattii ‘’nama nagaa tokkollee hin ajjeesne,’’ jedhanii turan. Haa tahu malee, yeroo ammaa waraana biyyattiitti geggeeffamaa jiruunis tahe, lola iddoowwan adda addaa keessatti dhalatuun mootummaa dabalatee qaamotni hidhatan nama nagaa ajjeesuun wal-himatu. Dhaabonni mirga namoomaaf falmanis mootummaafi qaamota hidhatan namoota nagaa irratti haleellaa qaqqabsiisan jechuun yeroo garagaraatti gabaasa baasu. Koomishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaafi Mootummoota Gamtoomanitti Komishiniin Mirgoota Namoomaa Olaanaa dhiyeenya gabaasa baasaniin; Raayyaa Ittisaa Itoophiyaa, Loltoota Ertiraa, Milishaa Amaaraa akkasumas humnoota TPLF’n namooti nagaa dhibbaan lakkaa’aman ajjeefamaniiru jedhaniiru. Gabaasichaanis "namootni kallattiin waraanicha keessatti hirmaataa hin turre qooda fudhattoota waraanicha gama lamaaniin jiraniin ta'e jedhamee ajjeefamuu isaanii akka amannu sababni gahaan waan jiruuf, yakki waraanaa raawwatamuu hin oolle" jedhaniiru.. Waliigalteen idil-addunyaa ‘Geneva Convention’ waraana keessatti haleellaan taasifamu namoota nagaa, daa’immaniifi dhukkubsattoota irratti tahuu akka hin qabnellee ni kaa’a. Kunis haleellaa kallattiin namoota nagaa irratti taasifamuufi bakka namooti nagaa jiraachuu danda’an addaan otoo hin fo’in haleellaa raawwachuu ni dabalata. Obbo Bahaar Omaar ogeessa seeraa mirga namoomaati, ’’namni miseensa raayyaa ittisa biyyaa fi riphee lolaa hin taane marti nama nagaa ykn ‘civilian’ dha,’’ jedha. Kana malees qaamni kamuu waraana keessatti meeshaa waraanaa hidhatee yoo lole nama nagaa tahuunsaa ni hafa jedha. Haaluma kanaan namni nagaa lola ykn waraana keessatti hirmaachuu hin qabu, qaamonni lola keessatti hirmaatanis nama akkanaa irratti tarkaanfii fudhachuun seeraan ala jechuun ibsa. ‘’Namni nagaa tokko lola keessatti yoo hirmaate hanga yeroo hirmaannaasaa tarkaanfiin irratti fudhatamuu danda’a, garuu lola keessaa yoo bahe deebi’ee akka nama nagaatti ilaalama,’’ jedha Obbo Bahaar. Akka seera idil-addunyaatti yeroo waraanaa namni nagaa tarkaanfii fudhatamurraa eegamuu qaba. Nama nagaa qofa osoo hin taane, bu’uuraaleen hawaasummaa kanneen akka mana barnootaa, hospitaala, hambaalee aadaa fi iddoowwan amantii haleellaan waraanaa irratti fudhatamuu hin qabu jechuun ibsu ogeessi kuni. Yeroo waraanaatti mootummaan namoota miseensa raayyaa ittisaa hin taane gara adda waraanaatti yoo waamee irratti hirmaachise, ‘’namoonni kunneen nama nagaa tahuun irraa mulqameeti akka hirmaattota lolaatti (combatant) jedhamuun tarkaanfiin irratti fudhatamuun danda’ama jechuudha,’’ jedha Obbo Bahaar. Namoonni miseensa raayyaa ittisa biyyaa, milishaa ykn poolisii hin taane, ajaja mootummaadhaan yeroo waraanarratti hirmaatan ‘’nama nagaa irraa adda baasuuf haala rakkisaa gatii uumuuf, seera waraanaa hojiirra oolchuufis ulfaataa taha.'' Gama biraan yeroo waraanaa ummatni ‘’lolli ykn weerarri isa diina jedhurraa yoo itti dhufe, waanuma qabuun yoo ofirraa ittise akka lola keessatti hirmaatetti ilaalama.’’ Kana malees namni tokko fedhiisaan lola keessatti yoo hirmaate hamma lola irratti ture sana eegumsa ykn mirga nama nagaa ni dhaba. Dabalataan seerri yeroo nagaa fi waraanaa gargar gatii taheef, ‘’waraana keessatti ‘self defense' ykn haleellaa ofirraa ittisuu inni jedhu akka yeroo nagaatti hin hojjetu, namuu akka waraanarratti hirmaatetti ilaalama malee.’’ ‘’Namni nagaa tokko sa’aatii tokkoof lola waraanaa irratti turee deebi’ee yoo keessaa bahe, loltuun addatti akka nama nagaa ilaalamus, itti gaafatama waraanaan booda dhufuun garuu seera waraanaa cabseera taanaan gaafatamuun hin oolu,’’ jedhan ogeessi kuni. Kanaafis biyyoota kanneen akka Yugoozlaaviyaa fi Ruwaandaa keessatti namoonni nagaa ykn miseensa waraanaa hin turre, hamma hirmaannaa waraana keessatti qabaniin seeratti dhiyaachuun akka fakkeenyaattis kaasaniiru. Seera duratti qaamni waraana irratti hirmaate hundi qixxee ilaalamullee, akkaataa fayyadama meeshaa waraanaa irratti garuu qajeelfamni jira jedha ogeessichi. Haa tahu malee loltuun ‘’sirriitti hidhatee fi leenjii loltummaa qabu, namni gahumsa loltummaa hin qabne waraana keessatti yeroo hirmaatu tarkaanfii humnaa olii irratti hin fudhatu. Sababiinsaas, akka seera addunyaatti yeroo waraanaa qaama siin lolu humna dadhabsiisuun siin gadi gochuudha malee, garee sana akka hin jiraannetti balleessuun, qabeenya barbadeessuufi mancaasuun seera waraanaan dhorkaadha. Humna garee faallaakee takka dadhabsiiste jennaan kanneen miidhaman gargaaruufi yaala akka argatan gochuutu sirriidha,’’ jedha. Kana malees, ‘’nama tokko rukutuu qofa osoo dandeessuu ajjeesuun, meeshaa lolaa xixiqqoo fayyadamuu osoo danda’amuu isa guddaa fayyadamuu; akkasumas meeshaa waraanaa hin eeyyamamne fayyadamuunis akkasuma seera waraanaa cabsuu keessatti ilaalamuun itti gaafatamummaa ni fida,’’ jedha. Ogeessi seeraa kuni, walumaagalatti waraanni idilee qaamota hidhatan biyyootaa gidduutti ykn mootummaa fi riphee lolaa waliin taasifamuu qaba malee, mootummaanis tahe qaamni kamiyyuu namoota nagaa waraana irratti akka hirmaatan kakaasuun garaagarummaa ''nama nagaafi loltuu waan balleessuuf gaaga’amni guddaa hordofuu mala'' jedha.


Sudaan: Daarfuritti humni nagaa kabachiisu dirqamasaa raawwatee bahuuf, maaltu itti aana?

Ergama Mootummoota Gamtoomanii jalatti Itoophiyaan humnoota waraanaafi poolisii hedduu kan irratti bobbaaftee turte ergamni nagaa kabachiisuu Daarfur xumurameera. Itoophiyaan ergamawwan nagaa kabachiisuu biyyoota adda addaa keessatti taasifamuuf waraana hedduu jedhamu 8,300 ol kan gumaattuu yoo ta'u, kanneen keessaayis lakkoofsa olaanaa kan qabu Sudaan keessa bulchiinsawwan Daarfuriifi Abiyee keessatti kan bobba'an akka ta'e maddeen ni mullisu. Maqaa gabaajee UNAMID jedhamuun kan beekamu humni Sudaan Daarfuritti nagaa kabachiisuuf bobba’e kana booda Sudaan keessa akka hin turre manni mare nageenyaa UN beeksisuun ni yaadatama. Manni marichaas haala nageenyaa hanga ta'e Sudaaniifi Daarfuur keessa jiruu, waliigalteewwan nagaa mootummaan ce’umsaa finciltoota waliin mallatteessee akkasumas jijjiirama waliigalaa dhufe hubannoo keessa galchuun murtoo kanarra gahu ibseera. Haala waliigaltee kanaanis UNAMID guyyaa Kamisaa Muddee 31, 2020 irraa qabee Daarfur keessatti itti gaafatamummaa kamiyyuu hin fudhatu. Nagaa kabachiisuu dabalatee dalagaawwan biroo yeroo dhumaaf kan raawwatamu guyyuma sana. Ji’a jaha itti aanan keessattis hojiiwwan akka loltoota gara biyyasaanii ykn gara biyya biraatti dabarsuu, konkolaatoota waraanaafi meeshaalee Dhaabbata Motummoota Gamtoomaniif deebiisee galchuu fa’i ni raawwatamu. Haala kanaan loltoonnii fi hojjettoonni sivilii UNAMID biiroo Waxabajjii 2021 irratti guutummaan ni bahu jedhameetu eegama. Wal waraansi bara 2003tti Daarfuritti dhalate lubbuu lammiilee kuma baay'ee kan dabarsee yoo ta'u, namoonni miiliyoona lama tahan immoo qe’ee isaaniirraa akka buqqa’an ta'eera. Lola waraana mootummaa fi gareewwan hidhattootaa baay'ee jidduutti gaggeeffameen yakki baayyee sukaneessaan raawwateera jedhama. Namoonni baay'ee yoo ajjeefaman, dubartootaa fi ijoolleen gudeedamaniiru, lammiileen nagaa mirgi isaanii sarbameera. Baruma sana manni mare nageenyaa UN hawaasni addunyaa dhimmichaaf xiyyeeffannoo akka kennuuf akeekkachiisee ture. Waltaasisummaa Gamtaa Afriikaa yeroo sanaatiin akkasumas deeggara Motummoota Gamtomaniitiin bara 2006tti waliigalteen nagaa mallattaa'e. Haa tahu malee waliigaltee kanarra kan gahii kan turan muraasa qofa turan. Kanumaaf jaarsummaa dhaaddilee lamaan kanneenitiin Kuwaataar Dohaatti waliigalteen lammataa mallattaa’e. Sadaasaa bara 2006tti  marii Finfinneetti taa’ameen immoo UN fi Gamtaan Afrikaa humna nagaa kabachiisu Daarfuritti bobbaasuuf waliigalan. Yeroos barreessaan Olaanaa UN Baan Kii Muun fi hogganoonni biyyoota addunyaa kan biroo hojii walii taasisuu raawwataniin, Suudaan bara 2007tti humni nagaa kabachiisu biyyattii akka galu eeyyamte. Haaluma kanaanis oppireeshiniin Gamtaa Afrikaa fi UN Adoolessa 2007 kan hundaa’e yoo tahu, maqaa gabaajee UNAMID jedhuun akka waamamu murtaa’e. Ergamni kun teessoon isaa kaaba Daarfur Eel al Faashir keessa yoo tahu, bulchiinsoota Daarfur shan keessatti wiirtulee bobbaasaa 35 qaba. UN Adoolessa 2007 ergamasaa nagaa kabachiiftoota uffata danbii qaban 25,987 gara Sudaan galchuuf eeyyama kan argate yoo tahu,  kunneen keessaa kumni 19,055 loltoota yoo tahan, 360 taajjabdoota, 3772  gorsitoota poolisii fi 2660 immoo gareewwan poolisiiti. Daarfur keessa sabooti 80 jiru. Jiraattonni kunneen baay’inaan tikfattootaa dha. Finciltooti naannichaa hawaasaa sadii keessaa kan bahanidha. Naannichi haala qilleensaa fi teessuma lafaa sochiif hin mijanne gatii qabuuf finciltoonni isa filatu. Waggoota baay'eef lolli irraan fagaatu, sababa kanaan jiraattonni naannicha dhiisanii baqatu. Sabooti ganamaa (Fuur fi sabooti biroo) hawaasa Arabaa waliin waggoota baay'eef rakkoo malee jiraatanillee hanqinni qabeenya uumamaa yoo mudatu wal dhibdeen mudachuu jalqabe. Inumaayyuu lolichi haala jijjiiratee lola sabaa tahe. Daarfur durumaa naannolee Sudaan biroo irraa fagoo fi mijataa hin taanedha. Yerooma nagaallee mootummaan akka garaa naannicha hin qaqqabu ture. Jiraattonni Daarfur baay'een Musliimota yoo tahan lammii Sudaan tahuu isaanii akka jabeessanii amanan ni ibsama. Sabooti muraasi moggaatti baafaman garuu Sudaanirra biyya ollaa kan akka Chaad fa’itti maxxanu. Bara 2003  gareewwan hidhatan lama Daarfur keessatti mootummaa Sudaan irratti waraana labsan. Gareewwan kunneen Waraana Bilisa Baasaa Sudaan(SLA) fi Warraaqsa Haqaa fi Walqixxummaa (JEM) dha. Waraana kana kan jalqaban magaalota tokko tokko keessa, waajiraalee mootumma fi namoota nagaa irratti haleellaa raawwachuun ture. Yeroos haleellaa raawwateen poolisooti dhibba baay'ee kan ajjeefaman yoo tahu buufataaleen poolisii 80 barbadaa’aniiru. Haala kanaan caasaan naannichaa guutummaatti waan badeef akka garaa sochoo’uu jalqaban. Finciltoonni Daarfur jiran baay'een kan lollu loogii mootummaa Sudaaniin nurra gahudha jedhu. Naannichi akka hin misoomneef mootummaan shira xaxeera jechuun waraana filataniiru. Mormii itti ka’e to’achuuf mootummaan tikfattoota Arabaa hidhachiisuun tarkaanfii fudhate. Tikfattoonni kunneen 'Jaanjaawiid' jedhamuun kan beekaman yoo tahu mootummaan Sudaan maallaqa gaarii isaanii kaffalaa ture. Torbee darbe keessa immoo al-Bashiir yeroo aangoorra turan yakki Daarfuritti raawwate qoratamuu jalqabe. Duguggaa sanyii Daarfuritti raawwate, yakka waraanaa fi sarbama mirga namoomaa raawwachuun ture ajaji mana murtii kan itti bahe. Waggaa 30 aangoorra kan turan al-Bashir mormii uummataa biyyattiitti ka’een ture aangoo isaaniirraa kan bu’an. Sudaan yeroo ammaa kana miseensota garee mormii hogganaa turanii fi hoggantoota waraana biyyattii irraa garee walitti baheen mootummaa cehumsaan bulaa jirti. Humni Daarfuritti nagaa kabachiisu kana booda Sudaanitti akka itti hin fufne beeksisuun nageenyi lammiilee yaaddessuu akka danda’u ibsamaa jira. Kibba Sudaanitti waliigaltee nagaan ni goolabama jedhamee kan eegamu waraanni waggaa 17f jireenya lammiilee goolaa ture, jiraattonni Daarfur baay'een qe’ee isaaniitti akka deebi’aniif sababa ni taha jedhameetu abdatama. Waggoota kunneen keessatti lubbuun namoota 300,000 kan darbe yoo tahu kunneen miiliyoona 2.5 tahan immoo qe’ee isaanii irraa buqqa’aniiru. Mootummaan Sudaan humni nagaa kabachiisu kun yoo deemu nagaa lammiilee tiksuuf garee bakka bu’uu danda’u qopheessaa akka jiru beeksiseera.


Morkattootni mootummaa Liibiyaa dhukaasa dhaabuu beeksisan

Mootummaan hawaasa addunyaan fudhatama qabuufi Tiriippooliitti argamu (GNA’n) Bitootessa dhufu keessa filannoon akka taasifamuufis waamicha dhiyeesseera. Waliigalteen kun deeggaraa Generaal Kaliifaa Haftaar garee irra guddeessa Bahaafi Kibba biyyattii to’atuunis fudhatameera. Biyyi boba’aan badhaateefi godaantota Afriikaarraa Awurooppaa deemaniif buufata daddabarsaa taate kun 2011’tti Mohaammad Gaadaafiin erga ajjeefamanii booda jeeqamaa turte. Dursaan GNA Faayeez al-Saraaj ‘‘humnoonni waraanaa hundi hatattamaan dhukaasa akka dhaabaniif ajaja dabarsani’’ jechuun fuula Feesbuuk irratti baase garichi. Generaal Haftaar yaada kennuu baatanis, Paarlaamaa Baha biyyattiitti af-yaa’ii kan ta’an Aguwiilaa saaleeh waliigalticha deeggaruu ibsaniiru. Raashiyaafi Tarkiin Liibiyaa Sooriyaa biraa gochuufii laataa? Sababoota Masriin loltoota gara Liibiyaa erguuf maltu UN fi deeggaraa Generaal Haftaar kan ta’an pirezidantiin Masrii al_siisiin waliigaltee kana jajaniiru. Qaamoleen lamaan Liibiyaatti walitti bu’an deeggarsa hawaasa addunyaa qabu. Turki, Xaaliyaan fi Kaataar garee Tiriippoolii jiru kan deeggaran yoo ta’u, Raashiyaa, Masriifi UAE’n ammoo Generaal Haftaariin deeggaru. Anga’oonni Paariis jiran haalanus Faransaayillee Haftaariin akka deeggartu dubbatama. UN namootaafi meeshaalee waraanaa gara biyyattiitti lolaaf galanirratti qoqqobbii kaa’us bu’aa hagasii hin fidne. Turki bara 2019’tti GNA waliin waliigaltee waraanaa gochuun Amajjii keessa loltoota biyyattii keessa bobbafte. Gabaasni Caamsaa keessa UN keessaa miliqee ba’e tokko akka mul’isetti gareen ajjeestotaa Raashiyaa Vilaadmiir Puutiin waliin hidhata qabu tokko Generaal haftaariin deeggaruun hojjachaa jiraachuu mul’isee ture. Gareen kun Liibiyaa keessaa ba’aa akka jiru himamus, ragaan qabatamaa dhiyaate hin jiru. Liibiyaatti Waxabajjii darberraa kaasee lolli jiraachuu baatus, waliigalteen tae jedhamee qindaa’e fakkaatu kun waraanaa jijjiirama fiduu dhabe kana keessatti gulantaa haaraa ta’uuf fakkaata. UN biyyoonni biroo dhimma Liibiyaa keessaa harkasaanii akka baasan gaafate Ummata waggoota 10 ta’aniif qaanqee waraanichaatiin gubachaa turaniif abdii haaraa waan fidus fakkaata. Waliigalteewwan dhukaasa dhaabuu yeroo hedduu taasifamanis nageenya waaraa fiduu hin dandeenye. Waraanni haaraan yoo ka’e garee lamaanuu gatii akka kaffalchiisuufi biyyatti daran qileetti akka naqu waan hubatan fakkaatu. Qaamoleen keessatti hirmaatan hunduu karoora biraa qabaachuu akka qaban ofis warra kaanis waan wal-amansiisaan fakkaatu.


Obboleewwan lameen sababa waraanaatiin gargara bahanii turan waggoota 47 booda wal argan

Obboleewwan lammii Kaamboodiyaa ganna 98 fi 101 ta'an kunneen waggoota 47 booda wal argan. Isaan garuu Buun Seen bulchiinsa Khmer Rouge bara 1970'oota keessatti ajjeefamteetti jedhanii yaadu turan. Buun Seen ganna 98 yoo taatuu obboleessashee ganna 101 ta'e waliinis wal arguushee dhaabbanni miti-mootummaa gabaaseera. Obboleewwan lameen kunneen yeroo dhumaatiif bara 1973 yeroo bulchiinsi koministii 'Pool Poot' jedhamu Kaamboodiyaa bulchuu jalqabe ture kan wal argan. Bulchiinsa Khmer Rouge jalatti namoonni miiliyoona lama ta'an du'aniiru jedhamee amanama. Yeroo sanitti maatiin hedduu gargar bahee ture. Buun Seen bulchiinsa Pool Poot kan bara 1979 aangoorraa kaafame jalatti abbaa warraashee dhabdeetti. Boodarra garuu magaalaa guddittii Phnom Penh keessatti naannoo kosii itti gatamu jiraataa ture. Yeroo dheeraadhaaf jireenyishee kosii keessa, meeshaalee gurguraman barbaadaa fi ijoollee ganda keessa jiran kunuunsaa jiraataa turte. Isheenis yeroo baay'ee ganda itti dhalatte daawwachuuf abdii qabdi turte. Ta'us garuu sababoonni akka umuriishee, deemsa dadhabuu fa'a imalasheef rakkisaa turani. Dhaabbanni miti-mootummaa eega bara 2004 as Buun Seeniif gargaarsa taasisaa ture. Yeroo san ture obboleewwan ishee lubbuun akka jiran kan beekame. Buun Seen turtii waggoota 47 booda obboleettiishee hangafaa kan taatee Buun Che'aa fi obboleessashee quxisuu waliin torbee darbe wal arganiiru. "Ganda kiyya waggoota heddu dura kan gad dhiise achi boodas garas deemee hin beeku. Obboleettii fi obboleessi kiyya du'aniiru jedhee yaada tura," jette Seen. "Obboleettii hangafaa kiyya waliin wal arguun anaaf waan guddaadha. Yeroo obboleessi kiyya harka kiyya tuqu nan boo'ee." Buun Che'aa kan abbaan warraashee Khmer Rouge'dhaan ajjeefamee fi ijoollee 12 kan qabdu obboleettiin quxisuushee ajjeefamteetti jettee yaaddi ture. "Fiiroottan keenya 13 nu jala ajjeefamaniiru waan ta'eef isheenis isaan keessa jirti jennaa yaanna ture. Waggoota dheeraa ta'eera," jette. Obboleewwan lameen kunneen ammatti waliin jiru. Torbee kana magalaa guddittii keessatti waliin bashananaa turan. "Waa'eeshee dubbanneera," jette Che'aan. "Ta'us garuu deebinee ishee argina jennee yaannee hin beeknu."


Waraana Yaman: Haleellaan miisaa'eela Yamanitti qaqqabeen loltoonni ajjeefaman 111 qaqqabeera

Yamanitti haleellaa miisaa'elaa wirtuu leenjii waraanaarratti raawwatameen lakkoofsi loltoota ajjeefamanii 111 qaqqabeera jedhan mootummaan biyyattii. Qondaalli biyyattii akka jedhanitti haleellaa naannoo Maariib keessatti Sanbata raawwateen hedduun madaa'aniiru. Wiirtuun leenjichaa magaalaa guddoo biyyattiirraa gara bahaan kiilo meetira 170 kan fagaatu yoo ta'u haleellaan kunis iddoo namoonni salaataaf masjiida keessatti walitti qabaman irratti akka raawwate Reuters gabaaseera. Mootummaan Yaman haleellaa kanaaf garee riphee loltoota 'Houthi' itti gaafatamaa yoo godhu garicharraa hamma ammaatti itti gaafatamummaa hin fudhanne. Qondaltonni lakkoofsi du'aa dabaluu danda'a jedhaniiru. Pireezidaantiin Yaman Abdraabuh Maansuur Haadi haleellaa raawwate kana miidiyaa biyyaalessaa Saabaa irratti bahuun balaalefataniiru. Haleellaan kun "garee 'Houthi' fedhii nageenyi akka jiraatuuf fedhii akka hin qabne kan agarsiisuudha," jedhan wayita dubbatan. Hagayya bara darbee gareen 'Houthi' haleellaa miisaa'elaa humnoota waraanaa mootummaarratti raawwateen yoo xiqqaate namoonni 32 ajjeefamaniiru. Eega bara 2015 Yeman sababa waraanaatiin nageenyeshee dhabdeetti. Kunis yeroo gareen 'Houthi' bakkeewwaan heddu to'annaa ofii jala galcheefi pireezidaant Haadii biyyaa akka baqatan taasise booda. Gareewwan Musliimota Shi'aa kan Iraaniin deeggaraman heddummaachaa dhufeera. Sawudi Arabiyaafi biyyoonni Musliimota Sunnii ta'an saddeet immoo mootummaa Haadii aangoorra akka turuuf jecha haleellaa qilleensarraa raawwataaru. Gabaasni UN akka ibsutti waraana biyyattii keessatti adeemaa jiruun lammiileen kumaatamatti laakka'aman ajjeefamaniiru.


Waraana Sooriyaa: Waraanni mootummaa Sooriyaa harka mormitoorraa magaalota murteessoo tahan irra deebiin to'ate

Waraanni Sooriyaa magaalaa Maaraat al-Numaan bulchiinsa Idliib keessatti argamtu harka mormitootaarraa fudhachuun irra deebi'anii to'annaasaanii jala galchuu dubbataniiru. Miidiyaan biyyaalessaa akka gabaasetti magaalota asiin dura to'annaa loltoota jihaadistoota jala turan "bilisa" baasaniiru. Garee dhimma kana hordofaa ture akka ibsetti loltoonni mormitootaa naannicha gad dhiisanii bahaniiru. Lammileen kumaatamatti lakkaa'aman keessumaayyuu dubartoonnifi daa'iman waraana kana jalaa miliquuf jecha gara daangaa Tarkiitti baqataniiru. Achittis haala jireenya baqatummaa waliin wal baruuf jecha rakkachaa jiru. Loltoonni Sooriyaa eega wal waraansa cimaa garee jihaadistootaa Hayaat Taahrir ak-Shaam waliin taasisan booda magaalaa Maaraat al-Numaan to'annaasaanii jala akka galche dubbateera. Dabalataanis garee jihaadistootaa gara naannoo kaabaa, Saaraaqeb fi Ariihaatti akka deeman himeera. Riipportarri miidiyaa biyyaaleessaa Sa'anaa keessa jiru akka himetti gaafa Roobii ganama waraanni nageenya naannichaa mirkaneessuuf to'annaa kan geggessaa jiruufi boombii lafa jalatti awwaalaman akka hin doone fa'a godhaa akka ture himeera. Gareen UK tti argamu kan Mirgoota Namummaa Sooriyaa to'atu akka jedhetti loltoonni mormitootaa magaalaa Maaraat al-Numaan keessa gaafa Kibxataa bahuufi eega Jimaataati as humnoonni mootummaa magaalotaafi baadiyaa 25 ta'an waraana Raashiyaa waliin ta'uun to'annaasaanii jala galchuu ibseera. Yeroo sanitti loltoonni mootummaa 147 fi kan mormitootaa 151 ajjeefamuusaaniis ibseera. Waraana dhuma ji'a Ebla keessa jalqabeerraa lammiileen nagaa 1,506 du'uusaanii UN gabaaseera. Naannichi namoota miiliyoona 3 ta'aniif iddoo jireenyaa yoo ta'u isaan keessa %76 kan ta'an dubartootaafi daa'imani. Wal dhabdee ji'a Waxabajjii keessa jalqabeen namoonni 358,000 ta'an qe'eesaaniirraa gad dhiisaanii gara biyyoota birootti baqataniiru. UN lakkoofsi namoota baqatanii dabaluunsaa gargaarsa namummaa saffisaan argachuu qaban jiraachuusaanii ibseera. Ji'a Ebla fi Hagayya jiddutti namoonni 400,000 ta'an baqataniiru. Haalli qabatamaan lafarra jiru haala qilleensaa hamaa dabalatee lolaafi qorra hamaa akkasumas gatiin boba'aa ol ka'uu waliin jireenyi akka ulfaatu taasiseera. Dabalataanis hanqina meeshaalee fayyaafi tajaajila fayyaatu jira. Bara darbe yoo xiqqaate haleellaa Idliib keessatti raawwateen buufataaleen fayyaa 50 ta'an haleelamaniiru.


Baqattoonni Liibiyaa jiran 'Kaampii GDF gadi dhiisaa jedhamuun gidirfamaa jirra' jedhan

Lammileen Itoophiyaa baqatanii Liibiyaa jiran Jimaata darberraa eegalee kaampii baqattootaa guddicha GDF gadi dhiisaa ba'aa jedhamuun gidirfamaa jiraachuu dubbatan. Liibiyaan hoogganaan biyyattii waggoota dheeraaf bulchaa turan Mohammar Gadaafiin bara 2011tti erga aangoorraa fonqolchamanii as hookkara hamaa keessa jirti. Biyyi nageenya dheebottee turte kun baqattoota gara biyyoota Awurooppaa imalaniif iddoo itti dahatan taateetti. Ejensiin Dhimma Baqattootaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii UNHCR yaaddoo nageenyaa akka sababaatti eeruun buufati baqattootaa guddichi magaalaa guddoo Liibiyaa Tiripoolii keessatti argamu GDF hojii dhaabuusaa beeksiseera. Erga kaampiin kun cufamee baqattoonni achi jiran haala akkamii keessa jiru jennee iyyaafanneerra. Maatiisaa waliin kaampii GDF keessa akka jiru kan nutti hime Zakariyyaa Mohaammad, erga UNHCR murtii kana dabarsee as bakkee keessatti qofaa keenya yaaddoo keessa jirra jedha. ''Ammallee namni nu dubbise hin jiru. Furmaata dhabnee taa'aa jirra. Warri qondaaltota UNHCR kaleessa dhufanii turan. Garuu dhimma keenya osoo nu hin gaafatiin deeman.' Jimaata darbe akka mooraa kana gadi dhiisanii ba'aniif guyyaa lama qofa akka qaban kan itti himame ta'uu kan dubbatu Zakariyyaan, amma halli deemaa jiru homaa nuuf hin galu jedha. ''Biyyi waraana hamtuu keessa jirti. Baqattoonni magaalaa keessa jiran qabamanii waraana akka ta'an dirqamsiifamaa jiru. Nutis yoo as keessaa baane hireen keenya kanuma. Achittis du'umatu nu eeggata waan ta'eef asuma mooraa kana keessatti duuna jennee taa'aa jirra.'' Qondaaltonni UNHCR battaluma dhufanii as rakkoo nageenyaatu jira waan ta'eef ba'aa nuun jedhan kan jedhu Zakariyyaan, mooraan baqattootaa sun gara wiirtuu leenjii waraanaatti jijjiiramaa jiraachuu arguusaa nutti himeera. Kanaan duras wiirtuun da'annoo baqattootaa kun haleelamee baqattoonni akka as keessaa ba'an murtaa'ee ture jedha Zakariyyaan. Baqataan biraan wiirtuu da'annoo GDF irrraa dubbisne Nuuraddiin Huseen battala kanatti lubbuun keenya wabii jireenyaa dhabdee jirti jedha. ''Baay'ee nutti ulfaateera. Nuti gara deemnu hin qabnu. Biyyillee kan nagaan keessa deemtu miti. Warri ammoo ba'aa jedhanii nu sardu. Osoo bakka tokkoyyuu nuuf hin qopheessin bahaatii ala taa'aa nuun jedhan. Kun nuuf waan danda'amu miti. Nu dhiisii warri biyaatuu biyyaa baqataa jiru,'' jechuun dhiphina guddaa keessa jiraachuu hima. Baqattoonni biyyoota Somaaliyaa, Eertiraa, Sudaan, Itoophiyaa hedduunsaanii Liibiyaa keessa jiraachuu kan dubbatu Zakariyyaan, lammiilee Itoophiyaa irraan kan hafe baqattoonni biroon gara biyyoota biroo nagaa qabaniitti geeffamaa jiru jedha. Akka Zakariyyaan jedhutti baqattoonni biyya Itoophiyaa karaa seeraan alaa gara biyyoota Awurooppaatti galaanarraan ce'uuf kan galaanatti lubbuunsaanii baduuf hojii UNHCR hifataniiti. ''Baqattoonni wayita haala jiru nuffan asii ba'anii galaanatti dhumaa jiru. Nutis yoo fala dhabne murteen keenya dhumaa kanuma ta'a.'' Gameeyyiin nama keenyaa, kanneen dhaabbilee idil-addunyaa keessa jiran akkasumas rogeeyyiin miidiyaa fi quuqamtoonni mirga namoomaa hundi akka birmataniif dhaama Zakariyyaan. Adoolessa bara 2012 wiirtuu baqattootaa kanarratti haleellaa raawwatameen baqattoonni 40 du'anii 80 kan ta'an madaa'anii ture. Yaaddoon nageenya daranuu dabalaa waan dhufeef lubbuun baqattootaa baay'inaan bakka kanatti baduurra kaampii kana cufuuf akka dirqame UNHCR ibseera. Hoogganaan Waajjira UNHCR kan damee Liibiyaa Jiin Pooll Kavaliyeerii, ''eegumsa baqattootaaf jennee murtee fudhanneedha. Dhala namaa abidda keessa kaa'uu hin barbaannu. Nageenyai yoo bakkatti deebi'e garuu kaampichiyyuu hojiisaa itti fufuu danda'a'' jedhan. Muddee bara 2018 irraa eegalee 1,700 caalan tumsa kaampii kanaatiin Liibiyaa qaxxaamuranii gara biyyoota Awurooppaatti dabarfamuus himan. Adoolessa darbe erga baqattoonni 900 caalan kaampii kanatti dabalamanii garuu kaampichi hojiisaa haalaan raawwachuu hin dandeenye. Qabiinsa mirga namoomaas haalaan gadi bu'uu eegale. Qaamoleen mirga namoomaaf quuqamanis qabiinsa mirga namoomaa kaampii GDF keessa jiru haalaan qeeqaa turan. Akka gabaasa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti erga Liibiyaan hookkara keessa seentee lammiileen biyyattii 200,000 ta'an qe'eerraa buqqa'aniiru, kanneen miiliyoona 1.3 caalan ammoo deggersa namoomaa barbaadu. Waraana Liibiyaa keessa waggoota kurna tokkoof deemaa tureef fala kaa'uuf jecha Humni Waraanaa Biyyaalessaa kan Janaraal Kaliifaa Haftaariin hoogganamuu fi kan mootummaa biyya bulchuun hoogganamu marii waliinii magaalota akka Istaanbul, Moskoo fi Barliinitti gaggeessanii turanis wal hin taane. Inumaa biyyattiin amma waraana caalutti seentee jirti.


Tiraamp waraana Ameerikaatti qoose jedhamee akkaan qeeqame

Pireezidantiin Ameerikaa Donaald Tiraamp loltoota biyyattii waraana irratti ajjeefaman 'mo'atamtoota' fi 'gowwoota' jechuun itti qooseera jedhamee haalaan qeeqamaa jira. Akkana jechuun pireezidanticha jalqaba barruu Atilaantiik jedhamurratti gabaafamee booda Asoosheetid Pirees fi Fooks Niiwus itti dabalanii gabaasan. Haa ta'u malee pireezidantichi fi michoonni isaa akkana jechuu isaa ni waakkatu. Loltoonni gameeyyiin soorama bahan kanneen pireezidanticha akkaan qeeqan keessaa tokko. Gareen 'Votevets' jedhamu viidiyoo maatii ijoolleen isaanii waraana keessatti ajjeefamanii maxxanse. Miseensi maatii tokko "laala waraana irratti nama dhabuu hin beektu" jedha. Qeeqni pireezidanticha irratti ka'aa jiru filannoo dhufu irratti sagalee loltootaa isa dhabsiisuu mala jedhu xiinxaltoonni. Akka barruub 'the Atlantic' jedhutti, Tiraamp bara 2018 iddoo awwaalaa loltoota Ameerikaa Firaans magaalaa Paariis jiru daawwachuuf sagantaa qabatee ture haqe. Kana kan godhe "mo'atamtootaan kan guutamedha" jedheeti jedha barruun kun. Maddeen afur barruu kanatti akka himanitti wayita iddoo awwaala kana daawwatu roobni rifeensa isaa akka jalaa ballessu himuun saganticha haqe. Itti dabalees pireezidantichi loltoota Ameerikaa waraana irratti du'aniif kabaja kennuutti akka hin amanne hime. Yeroodhuma kana loltoota Ameerikaa 1800 iddoo 'Belleau Wood' jedhamutti du'aniin "gowwoota" jedheera jedhame. Loltoonni kunneen miseensota humna galaanarraa Ameerikaa kan turan yoo ta'u Waraana Addunyaa tokkoffaa irratti Jarman magaalaa Paariis akka hin to'anne warra ittisan turan. Bara 2018 Waayit Haawus sagantaan daawwannichaa kan haqame haalli qilleensaa hamaan helikooptariin pireezidantichaa akka qubattu waan dirqisiiseefi jedhee ture. Kunis gorsaan nageenyaa duraanii pireezidant Tiraamp kan booda mormituu isaa ta'ee Joon Booltan kitaaba dhiyoo kana barreessan keessatti eeramee jira. Barruun Atilaantik pireezidantichi akkas jechuu maddeen eenyummaan isaanii hin beekamne eeree kan gabaase yoo ta'u, Asoosheetid Pirees fi Fooks Niwus dhimmicha mirkaneeffachuu gabaasaniiru. Qeeqa loltoota gameeyyii soorama baahanirraa Tiraamp mudateen alatti filannoo Sadaasa dhufuu irratti morkataa isaanii kan ta'an Joo Baayidan, Tiraamp nama hogganuuf 'gahumsa qabu miti' jedhan. "Wanti jedhame waan inni kana dura jedherraa ka'uun dhugaa ta'uu danda'a, yoo dhugaa ta'e badii guddaadha. Salphina dha." Seenaatarri warra dimokiraatotaa Taamii Dakwoorzi kan dirree waraanaa Iraaq irratti miila isaa lamaan dhabe akki jedhe, Tiraamp "of tuulummaa isaaf jedhee waraana Ameerikaatti dhimma bahuu jaalata" jedhe. Ilmi isaa Iraaq keessatti jalaa kan wareegame Kihizr Kihaan kaan "Tiraamp wayita loltoota biyya isaanii tajaajiluuf jedhanii haarsa lubbuu kafalaniin "mo'amtoota" yoo jedhu, innuu nama akkamii akka ta'e nutti mul'isa" jedhe. Pireezidant Doonaald Tiraamp dhimmichi "oduu sobaati" jechuun ofirraa facciseera. "Ani namni bajata waraanaa fi mindaa loltootaa dabaluu fi hojiilee kaan hojjete waa'ee waraana keenyaa fi gootota keenya kufanii jecha hin malle akkanaa ni dubbata jedhanii yaaduun qaaniidha" jedhan. Barruun waan kana gabaase barruu badaadhas jedhan. Namni oduu kana miliqsee hogganaa waajjira isaanii duraanii Joohn Keelii ta'uu hin oolu kan jedhan Tiraamp, namni ajajaa duraanii humna galaanarraa Ameerikaa ture kun "hojii isaa sirnaan hojjechuu nama hin dandeenyedha" jedhan. Ministirri Haajaa Alaa Maayik Pompeewoon Jimaata ganama Fooks Niwusitti yoo dubbatan bara 2018 Tiraamp waliin akka gara Firaans imalan himanii pireezidantichi yoo akkas jedhan hin dhageenye jedhan. Ministirri Ittisaa Maark Ispeensaris Tiraamp "miseensota waraanaa, loltoota soorama bahanii fi maatii isaaniif kabajaa fi dinqisiifannaa guddaa qaba" jechuun dubbachuu miidiyaan tokko gabaaseera. Pireezidantichi kana dura waraana keessatti deeggarsa jabaa akka qabaatan haa himamuyyuu malee yeroo addaa addaa yaada falmii kaasu dubbataniin qeeqamaa turan. Kana dura senaatar Joon Makeen kan waraana Veetinaam irratti booji'amanii hidhaa turan 'anaf goota waraanaa miti, ani warra hin booji'amnen jaaladha' jechuu isaaniin qeeqamanii turan.


Kongireesiin Ameerikaa aangoon Tiraampi Iraan irratti waraana Labsuuf qaban akka murtaa'u labse

Manni Maree Bakka Bu'oota Uummataa Ameerikaa labsii pirezidaanti Tiraampi garmalee Iraan irratti akka waraana hin labsineef adaba itti godhu mirkaneessan. Murteen darbe kun iddoo dimokiraatonni heddummaatan keessatti sagalee caalmaan fudhatama argatus, iddoo warri rippaabilikaanotaa itti heddummaatan-Seenetii biyyattii keessatti ammoo fudhatama dhabeera. Akka seera Ameerikaatti haala addaatiin haleellaan Ameerikaa irra yoo ga'een alatti waraana Iraan waliin raawwatamurratti kan murtee dabarsuuf aangoo qabu kongireesiidha, Ammatti Ameerikaas ta'e Iraan karoora waraana waliinii qabaachuu ifatti hin ibsine. Garuu tarkaanfiiwwan tibbana fudhataman waraanaa gadi miti. Erga torbee darbe Ameerikaan janaraala waraanaa beekamaa Iraan ajjeestee as torbee kana keessammoo Iraan gara Iraaq ce'uun iddoo waraanni Ameerikaa buufatanii jiran haleelte. Tarkaanfiin Ameerikaa torbee darbe janaraala Iraan irratti fudhatte ''Ameerikaan Humna Fayyadamtee haleellaa raawwachuunshee kan itti goolabamu ture'' Waraanni Iraan waliinii murtee kongireesiin malee akka hin raawwatamnee fi atakaaroon Iraan waliin akka dhaabbatu jedhamee ture. Labsiin kun haleellaan addaa yoo Ameerikaa irra ga'e bifa addaan tarkaanfiitti seenuun akka danda'amuu fi haalli akkasii yoo mudatu  kongireesii eeyyamsiisuun dirqama akka hin taane kaa'a. Labsiin kun akkaataa 'Walii Galtee Aangoo Waraana Labsuu Idil-addunyaa kan bara 1973tiin' kan qophaa'eedha.


Baangilaadish qondaala waraanaa pireezidantii jalqabaa biyyattii ajjeese fanniste

Qondaalli waraanaa duraanii pireezidantii jalqabaa Baangilaadish kan turan Sheek Mujibur Rahmaan ajjeesuun himataman fannifamanii ajjeefaman. Ajjeechaan kuni bara 1975 raawwate. Sababa kanaaf Abdul Majiid magaalaa guddoo biyyattii Daakaa keessatti akka fannifaman ta’eera. Kunis, murteen du’aa akka hafu pirezidantiin biyyattii gaafatanii milkaa’u dhabe jennaani. Qondaalli kuni waggoota 25 erga baqatanii jiraataa turanii booda baatii darbe biyyatti deebi’ani jennaan hidhamani. Raahmaan abbaa Ministira Muummee biyyattii ammaa, Sheek Hasiinaa, yeroo ta’an maatii isaani hedduu waliin fonqolcha waraanaa bara 1975 ture kan ajjeefaman. Ajjeechaan yeroosii Baangilaadesh Paakistaan irraa walabummaa argattee waggaa afur booda raawwate. Abdul Majiid erga fonqolcha saniitii biyyuma keessa jiraachuu itti fufanis bara 1996 Sheek Haasinaan erga filamtee booda gara Hindii akka baqatan amanama. Bulchiinsi Ministira Muummee kanaas seera namoota abbaa ishee ajjeese jijjiiruun bara 1998 Abdul Majiidiifi qondaaltonni waraanaa biroo du’aan akka ajjeefaman murtaa’e. Manni murtii olaanaa Baangilaadesh bara 2009 murtee kana deeggare jennaan kanneen ajjeechaa raawwatan shan ajjeefamanii turan.


Lola Tigraay: Dhiibbaa waraanni Itoophiyaa ollaarratti qabaatu

Waraanni Tigraay egeree biyyattiirratti dhiibbaa hamaa fiduun cinaatti biyyoota ollaa irraanis dhiibbaa yaaddessaa ta'e uumuu danda'a. Dhaabbati Biyyoota Gamtoomanii kan sodaa tasgabbiif waamicha dhiyeessa. Barreessaa Olaanaan dhaabbatichaa Antooniyoo Guteeres, ''Tasgabbiin Itoophiyaa biyyoota gaanfa Afriikaa hundaaf murteessaadha'' jedhan. Uummata miiliyoona 110 caalan kan qabduu fi Afriikaa keessatti diinagdee  saffisaan guddataa jiru qabaachuunshee kan himamu Itoophiyaan, wanti biyyattii keessatti mudatu darbee biyyoota ollaa gaaga'uun mirkana. Kana ta'ee osoo jiruu, mootummaan federaalaa dhibdee TPLF waliin keessa seene karaa nagaan furuuf dhaamsa isa dhaqqabaa ture hanga yoonaa hin fudhanne. ''Hojii olaantummaa seeraa kabachiisuurra'' jiraachuu kan himu mootummaan, dhimmi kun dhimma keessoo isaa ta'uu ibsuun dhaamsa marii araaraa dhiyaatuuf dideera. Waraanni bu'aa walqoollifannaa federaalaa fi TPLF ta'e kun namoota hedduu baqaaf saaxileera, kumaan kan lakkaa'aman daangaa Sudaan seenaniiru, dhiibbaan lola kanaa Itoophiyaa darbee biyyoota ollaa qaqqabuu eegaleera. "Waraanni kun kan naannawa kanaa ta'eera. Dhiibbaansaa Sudaan qaqqabeera. Yeroo keessa biyyoota kaanis qaqqabuun waan hin oolle. Biyyoota ollaarra darbee biyyoota kaanis qaqqabuu mala. Naannoon kun murteessaa waan ta'eef, dhiibbaan qaqqabu guddaadha'' jedha xiinxalaan gaanfa Afriikaa Rashiid Abdii. Waraanni kun biyya daangaa waliin qooddatan Eertiraa waliinis ka'uu kan hima xiinxalaan kun. Eertiraa fi TPLF yeroo dheeraaf hariiroo mishaa qabaachaa hin turre, qondaaltota TPLF waliin jibba hamaa keessa kan jiran Pirezidaantiin Eertiraa Isaayas Afaworqii ammoo michuu Ministira Muummee Abiy Ahmad. Waraana Kaaba biyyattiitti gaggeeffamaa jiru kanaan qondaaltonni TPLF hidhattoonni Eertiraa mootummaa federaalaa deggeraa jiraachuu himatu, mootummaan Eertiraa kana haaleera. Ammoo mootummaan federaalaa waraana Tigraay waliinii irratti xiyyeeffachuunsaa, hojii Somaaliyaa keessatti al-Shabaab haleeluuf hojjechaa jiru irratti gufuu guddaa ta'uu danda'a jedhamee sodaatama. Itoophiyaan hanga ammaatti loltoota 600 Somaaliyaa keessaa baastee biyyattii deebisteetti. Namoonni akka Rashiid Abdii, waraanni kun mootummaa Itoophiyaa kan laaffisuu danda'uudha yaada jedhu qabu. ''Yeroo ammaa wanti argaa jirru, naannoleen federaala irraa qoollifataa deemu. Wayita kana federaalli humna dhaba. Of-danda'ee dhaabbachuu dadhaba.'' jechuun yaadasaa BBC'f kenne Rashiid Abdii. Keeniyaa magaalaa Naayiroobii kan jiru dhaabbata 'think-tank the Horn Institute' jedhamnutti daarekara kan ta'an Hasan Kenenje, ''Ministirri Muummee Abiy Tigraayiin tooratti deebisee waliin dubbachuu qaba, ta'uu bannaan naannolee biroonis fakkeenya kana hordofu'' jedhan. "Ministirri Muummee Abiy waanti Tigraayitti mudate naanolee biroofillee bu'uura kaa'aa akka jiru hubachuu qabu. Murtee nama tokkoo qofaan deemuun Itoophiyaan akka kutaan qoqqoodamtu gochuutti geessa. Kun ammoo carraa biyyattii 'akka biyyaatti jiraachuuf qabdu' kan gabaabsuudha.'' jechuun BBC'tti himan. Uummanni Tigraay 600,000 ta'an ammumaan harka namaa eeggachuuf dirqamaniiru, lammiileen kunneen deggersa midhaan nyaataa barbaadu. Akka biyyattiitti lammiileen miiliyoona torba ta'an hanqina midhaan nyaataaf saaxilamoo ta'uu UN ibseera. Waraanni kun yoo kan itti fufu ta'e ammoo lammiileen harka namaa eeggatan lakkoofsi isaanii daran dabalaa deema. Biyyi durumaanuu weerara dhibee Covid-19 fi hoomaa awaannisaan dararamaa jirtuuf waraanni akkanaa balaa guddaa baata jedha UN. Biyya teessuma lafaa murteessaa keessa jirtu akka Itoophiyaa kana keessatti waanti mudatu achumatti hin hafu, yoo waraana ta'e yoo deggersa namoomaaf saaxilamuu ta'es daafoonsaa ollaatti qaari'ee darbee addunyaa ga'uun waan hin oolle. Ministirri Muummee Abiy Ahmad waraanni kun akka waan yeroo gabaabaa fudhatuu fi dhimma Itoophiyaa qofa ta'eetti ofitti amanummaan dubbatu. Haala kanaan itti fufnaan garuu dhiibbaansaas kana caala, miidhaansaas gara biyyoota birootti ni babal'ata.


Sudaan Daarfuur: Erga nagaa eegsistoonni ba'anii, nageenyi Daarfuur akkam ta'a?

Sudaan, Daarfuur keessatti nageenya eegsisuuf bobba'anii kan turan humnootiin nageenyaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii fi Afriikaa, UNAMID, naannawa kana erga gadi dhiisanii ba'anii yaaddoon nageenya daran hammaateera. Nageenyasaaniif qaamolee ergama nagaa eegsisuu qabatanii Daarfuur turan kan abdataa turan jiraattonni naannawa kanaa wayita qaamoleen kunneen naannawa sana gadi dhiisanii ba'an abdii kutatan. Keessattuu waliigalteen nageenya buusuu naannawa kanatti qaamolee wal-waraanan gidduutti hin mirknaa'u taanaan kan duraa caalaa rakkoo nageenyaa hamaa keessatti kufna jechuun yaaddoo qaban ibsu jiraattonni. Mooraa baqattootaa keessa namoota jiraatan keessaa tokko kan ta'e Abdullaahiin yeroo ammaa umriinsaa waggaa 14. Mooraa baqattootaa handaara Kaaba Daarfuur, Abuu Shouk keessatti kan dhalate Abdullaahiin erga dhalatee mooraa kana malee mana biraa argee hin beeku, sababa rakkoo nageenyaaf. Abdullaahiin garee hidhatanii saamicha raawwatanii fi mooraa baqattootaa inni keessa jiru haleeluun beekamanirraa ammallee sodaa qabaachuu hima. "Dhokachuu malee waan biraa gochuu hin dandeenyu. Hidhattoota kanaan yoo faccifte miidhaa guddaa sirraan ga'u waan ta'eef'' jedhe. Waraanni Daarfuur kan waggoota 17'f gaggeeffamaa ture lubbuu namoota kuma 300 galaafateera, namoota miiliyoona 2.5 ta'an ammoo qe'eerraa buqqiseera. Waraana kana gareewwan hidhatanii riphanii lolantu naannoon keenya moggaatti qoodamtee tuffatamteetti jechuun bara 2003 mootummaa waliin lola jalqaban. Mootummaanis mormii fi gaaffii uummata kanaa qawweedhaan deebise, tikfattee-bultoota hidhachiisee akka mormii sana humnaan cabsaniif kaffaleef. Yeroo ammaa riphee loltoonni hidhatanii mootummaan lolaa turan hedduunsaanii waliigaltee nageenya buusuu mallatteessaniiru. Garuu ammallee Abdullaahii dabalatee namoonni akkasaa miiliyoona 1.5 ta'an mooraalee baqattootaa Daarfuur keessa jiran 60 keessatti ugguramanii jiru. Namoota mooraa baqattootaa keessa jiran keessa namni biraan Zaaraa jedhamtu kan waggaa 17'f mooraa kana keessa turte gara maatiisee(manaa) deemuuf fedhii guddaa qabaattullee, garuu hin dandeenye. "Ooyruun qonnaa keenya nama biraadhaan waan dhuunfatamee jiruuf garas imaluu hin dandeenyu. Kanneen nu ajjeesantu lafa keenya qabatan, kanneen nu godaansisantu ofii achi jiraatu'' jechuun qe'ee maatiishee ganamaatti deebi'uuf hawwii malee abdii akka hin qabne dubbatti. Ajjeechaa fi gudeeddiin guyyaa guyyaan waan dhala namaarratti raawwatuuf, sodaa kanaaf jecha qonnaan bultoonni gara ooyruusaanii deemuu dadhabaniiru. Qonnaan bultoota qofa osoo hin taane jiraattonni magaalaas yaaddoo nageenyaa keessa jiru. Matiin armaan gaditti argitan kan tibbana hidhattoonni mootummaa, janjaweed, jedhamuun waamaman abbaa irraa ajjeesaniidha. Kadija Ishaag abbaan manaa fi ilmishee tokko ajjeefamuu fi isheetti dhukaafamuu dubbatti, manni isaanii naannawa Nertiti jedhamtutti argamus meeshaa waraanaan haleelamuu himte. Guyyuu namatu du'a jetti. "Guyyaan hundi waraana, guyyuu namatu ajjeefama. Mootummaa keenya irraa amantaa hin qabnu. Waraana yookiin poolisiirraas akkasuma. Hunda isaaniiyyuu hin amannu. Dhimma kanatti furmaati dafee hin argamu taanaan yakki sanyii balleessuu naannawa kanatti mudachuuf fagoo miti'' jechuun haala keessa jiran ibsite. Sababiin Kadiijaa fi namoonni kaan waraana mootummaarraa amantii dhabaniif inni ijoon, caasaan waraanaa garee 'janjaweed' kan lammiilee dararaa ture of keessatti hammatee waan as ba'eefi. Gareen mootummaadhaan lolaa tures waraana mootummaatti akka makamu murtaa'uun jiraattota kunneenitti yaaddoo fi shakkii uumeera. Hunda caalaammoo kan abdii isaan kutachiise, humnoonni nagaa eegsisuuf waggoota 13'f Daarfuur turan(UNAMID) gadi dhiisanii ba'uusaaniiti. Humni nagaa eegsisuuf bobba'anii turan kunneen nageenya uummataa hagas mara eegsisuu baatanis jiraachuumti isaanii jiraattotaaf abdii ture. Akkaataa waliigaltee nageenya buusuutiin kanneen osoo mooraa baqattootaa keessa jiranii  lafisaanii duraa fudhatame akka lafisaanii deebi'u yookiin lafa biraa akka argatan ni taasifama. Baqattoota mooraa Abuu Shouk keessa jiraniif kun waadaa sobaa ta'eera. Osooma argatniis namoota akka Abdullaahii kan mooraa baqataa malee arganii hin beekneef rakkisaadha. ''Wayita qonnaan bultoonni yaaddoo nageenyaa tokko malee gara ooyruusaanii imalanii hojjetatan abjuu kiyyaan natti mul'ata'' jedha Abdullaahiin. Bakkan jireenya naga qabeessa ta'e itti jiraadhun hawwa, garuu bakki akkasii kanan hanga yoonaatti beekurraan adda waan ta'eef eessa akka ta'e tilmaamuun natti ulfaata'' jechuun yaada abdii kutannaa kenna Abdullaahiin.


Hoogganaan garee mormituu Sudaan Kibbaa Pirezidaantii Itti Aanaa ta'uun kakuu seenan

Dursaan duraanii garee mormituu Sudaan Kibbaa Reek machaar yeroo jalqabaaf Pirezidaantii Itti Aanaa ta'uun kakuu seenaniiru. Walta'iinsi Sudaan Kibbaa keessatti uumame kun waraana waggoota ja'aaf biyyattii keessa ture kan lubbuu lammiilee 400,000 caalanii galaafatee fi miiliyoonota q'eerraa buqqise goolabuuf dhimma bu'uuraati. Sirna kakuu seenuu masaraa mootummaa magaalaa Juubaa keessatti raawwaterratti Pirezidaantiin Sudaan Kibbaa Salvaa Kiir argamaniiru. Sudaan Kibbaa keessatti mariin araaraa qaamolee wal waraanan gidduutti taasifamaa ture bu'aa buusaa hin turre. Kan alanaa garuu osoo yeroon walii galtee xumuraa irra ga'uuf kaa'ame hin dhumin milkaa'e. ''Uummata keenya Sudaan Kibbaaf wantin irra deebi'ee mirkaneessuu barbaadu waliin hojjennee dararaa waraanaa keessaa ni baana'' jedhan Reek Macahaar, erga kakuu seenanii booda. Isa booda Pirezidaanti Salvaa Kiir'n harka fuudhanii,''Waliif dhiisuu qabna, walitti araaramuu qabna. Gosoonni wal hadhaa turan Dinkaa fi Nuweer akka waliif dhiisanii walitti araaramanis nan gaafadha.'' jedhan Machaar. Sirna kanarratti Hoogganaan Sudaan Janaraal Abdel Fattaa al-Burhaan argamaniiru. Sirna kanarratti pirezidaantonni Itti aantonni sadi kakuu seenaniiru. Kanneen keessaa tokko haadha warraa hundeessaa duraanii Sudaan Kibbaa Joon Gaarangi, Rebqaa Gaarangidha. Akka walii galtee kanaatti kaabineen duraanii diigamuun caasaan mootummaa akkaataa mormitoota hirmaachiseen diriira. Hanga ammaatti dhimmoonni aangoo qooddachuu fi hidhattoota hirmaachisuun walqabatan furmaata hin arganne. Garuu qaamoleen lameen dursa mootummaa waliinii hundeeffachuun isa booda dhimmoota biroo furuuf walta'aniiru. Qaamoleen Sudaan Kibbaa lameen murtee kanarra kan ga'an erga Dhaabbati Biyyoota Gamtoomanii hooggantoonni lameen aangoof jecha biyya wal ficcisiisaa jiraachuu qeeqeeti.


Haleellaa tasaa Iraaniin lakkoofsi loltoota miidhaan sammuu isaan mudate dabale

Haleellaa tasaa Iraan buufata Ameerikaa Iraaqitti raawwatteen booda Pireezidant Tiraamp loltuun jalaa miidhame akka hin jirre dubbatanii turan. Haata'u malee Peentaagoon ibsa baaseen loltootni isaa 109 ta'an rakkoo 'sammuu traumatic brain injuries' (TBI) jedhamuun miidhamuu amaneera. Haleellaa Amajjii 8 raawwatamee kanaan Peentaagoon loltootni 64 miidhamuu beeksisee ture. Haleellaan tasaa Iraan kun Ameerikaan janaraala Iraan ajjeesuu ishee hordofee tarkaanfii haaloo bahuu fudhatameedha. Ibsa waajirrii Ittisaa Ameerika, Peentaagoon baaseen loltoota miidhaan sammuu kun irra gahe keessaa 70% hojii idilee isaaniitti deebi'aniiru. Miseensi bakka bu'oota uummataa Ripaablikaanotaa Joonii Ernist rakkoo loltoota kana mudate irratti gaaffiiwwan deebii barbaadan jiru jedhaniiru. Karoorri ittiin loltootni kun waldhaanaman jiraachuun barbaachisaadha jedhan. ''Peentaagoon nageenya loltoota keenya dirqamaaf bobbaafamanii miidhaa dhukaasa Iraaq keessa jiruuf saaxilamanii  eeguu qaba'' jechuuniis tiwiitara gubbaatti waamicha dhiiyeessan. Ji'a darbe dhimma kanarratti dubbatanii kan turan Donaald Tiraamp rakkoo 'traumatic brain injuries' jedhamu kanaan salphisanii ibsaniiru. '' Bowwoo mataa qabachuu dhagaheera, rakkoolee biroon muraasniis akka jiran, haa ta'u malee waan hammaataa akka hin taaneen isiniif ibsa'' jedhan. ''Miidhaman kanaan dura argee beekurraa rakkoon kun hamaadha jedhee hin ilaalus' jechuun dubbatan. Rakkoon kun dirree waraanaatti baratamaadha jedha humni waraanaa Ameerikaa. Wiirtuun miidhama sammuu Ittisaa fi Sooromaa Ameerikaa maddi rakkoo sammuu kanaa dhukaasawwan gurguddoodha jedha. Raakkoon sammuu kun sadarkaawwan garaagaraa kan qabu yoo ta'u, erga bara 2000 loltootni Ameerikaa 400,000  rakkoon kun isaan mudatee waldhaanamaniiru.


Burkina Faasoon haleeltota ofirraa akka qolataniif lammiileeshee hidhachiisuuf

Haleellaa hidhattootaan yaaddoo guddaa keessa kan jirtu Burkina Faasoon lammiileenshee meeshaa waraanaa hidhatanii akka haleeltota ofirraa qolatan gochuufi. Miseensonni Mana Maree Bakka Bu'oota Uummataa biyyattii lammiileen akka hidhatan sagalee guutuudhaan deggeran. Kunis yeroo gabaabaa keessatti seera ta'ee ba'a. Akka mootummaan biyyattii jedhutti garee al-Qaa'idaan hidhata qaban kan haleellaa uummatarratti raawwachuun qe'eerraa buqqa'uu namoota miiliyoona walakkaaf sababa ta'an kana ofirraa qolachuuf uummanni fedhiisaatiin hidhachuu qaba. Qeeqxonni mootummaa garuu tarkaanfiin kun ammas rakkoo biraa fida jedhan. Haata'u malee, namoonni fedhiisaaniitiin leenjii loltummaa fudhatanii haleellaa hidhattootaa akkaan yaaddessaa dhufe kana dura akka dhaabbataniif mootummaan waamicha dhiyeessuu itti fufeera. Namoota leenjii loltummaa fudhachuu qaban calaluu fi leenjiin yoomirraa kennamuu eegala kan jedhu ammatti ifa ta'uu baatus ganda hunda keessaa namni kudhan kudhan fedhiidhaan of kennuu akka qabu wixineen dhiyeenyatti seera taee bahu kun ni gaafata. Tola ooltonni kunneen guyyoota 14'f leenjii loltummaa erga fudhatanii booda ganda hunda keessatti ramadamuun nageenyaaf wabii dhaabbatu. Hojii raayyaa ittisaa fi poolisii deggeruudhaan nageenyi akka bakkatti deebi'u hojjetu. Burkina Faasoo keessatti haleeltonni doqdoqqeerra turan namoota 20 ajjeesan Haleellaan kun Kaaba Dhiha Burkina Faasoo keessatti raawwate. Namoonni haleellaa raawwatan kunneen doqodoqqeedhaan biyya keessa imaluun namoota 20 halkan tokkotti ajjeesanii bulan jedha gabaasi AFP. Tibba darbes haleellaa naannawa Kaaba Magaalaa Ogaaduuguutti raawwateen namoonni 39 galaafatamaniiru. Walumaa galatti ji'a amajjii keessa namoonni 60 ta'an haleeltotaan ajjeefamaniiru. Haleellaan kun erga Firaansi loltoota dabalataa 600 gara Burkina Faasoo erguuf labsitee raawwatamuu isaati. Loltoota Firaansi amma erguuf karoorfatte 600 waliin loltoonni biyyattiin Burkina Faasoo keessaa qabdu 5000 ga'u. Erga ALA bara 2012 haleellaan hidhattootaan biyyattii keessatti raawwatamuu eegalee as bara darbe keessa lakkoofsi namoota ajjeefamanii akkaan dabaleera. Namoonni 4,000 caalan ajjeefamaniiru. Haleellaan hidhattootaan raawwatamu biyyoota naannawa Saahel keessatti kan eegale bara 2012 wayita gareen 'Hidhattoota Islaamaa' ofiin jedhan Kaaba Maalii to'atan ture. Ergasii Firaansi human waraanaa erguun kessa seenuu eegalte. Sochiin gareen kun Kaaba maaliitti eegale boodarra gara giddu galeessa biyyattii, Burkina Faasoo fi Niijeeritti babal'atan.