Filannoo US 2020: Imaammatoonni Tiraampiifi Baayidan maalfaadha?

Lammiileen US guyyaa filannoo nama isaaniif ta'u Doonaaldi Tiraampi fi Joo Baayidan keessaa kam akka ta'e sirriitti adda baafatu. Guyyaan filannoo ga'uuf torban lamatu hafa, haga ammaatti lammiileen Ameerikaa miiliyoona 20 caalan sagaleekennaniiru. Qondaaltonni lameen ejjennoonsaanii maal akka ta'ee fi dhimmoota saddeet armaan gadiirratti imaammata akkamii akka qaban walbira qabnee dhiyeessineerra. Pirezidaanti Tiraampi garee addaa dhimma duula farra koronaavaayirasii irratti hojjetu dhuma Amajjii darbee keessaa hundeessuu himu, Amma nageenya uummataa fi uggura kaasuurratti xiyyeeffachuu ibsaa jiru. Maallaqa doolaara biiliyoona 10 ramaduun wal'aansa dhibee Covid-19 irratti xiyyeeffatanii akka hojjetaa jiranis himu. Joo Baayidan nama vaayirasichaan qabamee fi hin qabamne adda baasuuf mala dandeessisu akka biyyatti diriirsuu fedhu. Qondaalli kun giddu gala qorannoo 10 tokkoon tokkoon kutaalee biyyaa US keessatti hundeessuu fi tajaajila qoratamuu bilisaan kennuuf karoora qabu. Akka biyyaatti maaskiin yookiin haguugduun funyaanii fi afaanii dirqama ta'uu qaba jedhu. Of-eeggannoowwan godhamuu qaban irratti rincicuun Tiraampi namoota 250,000 galaafateera jedhanii amanu. Pirezidaanti Tiraampi jijjiirama qilleensaa wanti jedhu hin jiru, dhara jedhu. Maddeen anniisaa hin haaromfamne babal'isuu fedhu.Boba'aa fi gaazii baasuuf karoora qabu, haala kanaan eegumsa hojii eegumsa naannoo dura dhaabbatu. Walii galtee jijjiirama qilleensaa Paaris keessaa ba'uuf fedhii guddaa akka qaban ibsaniiru, US bara kana gara xumuraa seeraa keessaa baati. Joo Baayidan yoon filatame hatattamaan walii galtee kanatti deebina jedhan. Hanga bara 2050tti US aara gubataa qilleensatti gadi lakkistu zeerootti gadi buusti jedhu, karoora boba'aa fi gaazii baasuu haquuf deemu, anniisaa madda haaromu irraa misoomsuuf ammoo doolaara tiriiliyoona lama nan ramada jedhan. Pirezidaanti Tiraampi ji'oota 10 keessatti carraa hojii miiliyoona 10 nan uuma, hojii biizinasii miiliyoona tokko banuun carraa nan diriirsa jedhu.Gibira kubbaaniyyaawwan gurguddoo irraa hir'isuun akka bilisa ta'anii carraa hojii bal'aa uuman nan godha jedhu. Joo Baayidan kanneen galii guddaa argatan gibira guddaa kaffaluun hawaasi invastimentiirraa tajaajila ga'aa akka argatu gochuu fedhu. Daballiin gibiraa kun namoota galiin isaanii doolaaraa 400,000 caalu qofa ilaallata jedhan. Galiin guyyaan lammiileen argatan inni xiqqaan sa'atiitti kan amma jiru doolaara 7.25 irraa gara 15 akka guddatu nan hojjedha jedhu. Pirezidaanti Tiraampi imaammata fayyaa Obaamaa gonkumaa hin fedhan. Balleessuu barbaadu. Akkaataa labsii 'Affordable Care Act' jedhamuun mootummaan federaalaa dhaabbilee fayyaa tajaajila kennan ni to'ata. Dhaabbileen tajaajila fayyaa kennan namni rakkoo fayyaa qabu yoo tajaajila gaafate diduu hin danda'an akka labsii kanaatti. Tiraampi garuu waan 'Obama Care' jedhamu kana cicciree gateen kan biraatiin bakka buusa jechuun dhaadatu. Gatiin qorichaa kan amma jirurraa akka hir'atu nan godha, biyyoota biroorraa dawaan gatii rakasaan akka biyya seenu nan iyyamas jedhan. Joo Baayida imaammata fayyaa Obaamaa 'Obama Care' ittan fufsiisa jedhu. Namoonni umriin jaaran carrraa ittiin tajaajila wal'aansa fayyaa argatan nan mijeessa jedhan. Lammiileen Ameerikaa hundi tajaajila fayyaa hawaa argachuuf galmaa'uu akka danda'an haala nan mijeessa jedhu. Imaammata alaa Pirezidaanti Tiraampi loltootasaanii biyya alaa jiran lakkoofsa hir'isuufi biyyasaaniif akka tajaajilan  gochuu fedhu. Taarifa olaanaa daldala Chaayinaarratti nan fe'a jedhu. Joo Baayidan hariiroo biyyoota alaa tiraampi balleesse nan sirreessa, biyyoota Ameerikaan mufachiifte nan kiisa jedhan. Dhimma Iraan fi Chaayinaa irratti imaammatisaanii kan Tiraampiin faallaadha. Sanyummaa ilaalchisee Pirezidaanti Tiraampi caasaa qaamolee nageenyaa keessa rakkoon sanyummaa hin jiru jedhu. Poolisiin seera kabachiisuu qabaata, seer-maleessummaan akka dagaagu iyyamuu hin qaban jedhu. Poolisii osoo hin taane kan balaaleffatamuu qabu warri hiriira ba'aniidha. Namoota hiriira ba'aniin 'wanbadee' jedhuun, Tiraampi. Joo Baayidan caasaalee nageenyaa keessatti sanyummaa hundee gadi jabeeffateera jedhanii amanu.Kana balleessuuf nan hojjedha jedhu. Meeshaalee waraanaa ilaalchisee Pirezidaanti Tiraampi heerri mootummaa Ameerikaa lammaffaa fooyya'ee ba'e lammiileen biyyattii meeshaa waraanaa hidhachuu akka danda'an iyyama jechuun hiika itti kennu. Namoonni meeshaa waraanaa bitatan duubi isaanii akka qoratamu jedhamee ture, haata'u hanga yoonaa waan kana hojiirra hin oolchine. Joo Baayidan meeshaa waraanaarratti seerri cimaan akka jiraatu fedhu. Namoonni bitan duubni isaanii akka qoratamu, namni tokko ji'atti tokko qofa bitachuu akka danda'u, dhaabbilee maal-na dhibdeedhaan meeshaa waraanaa oomishanii gurguran itti gaafatamtoota gochuu fi gosa meeshaa waraanaa lammiileen bitachuu danda'an seeraan murteesuuf akka hojjetan himan. Pirezidaanti Tiraampi mirga heerri mootummaa naaf kenne fayyadamuun bakka abbaa seeraa mana murtii walii galaa nama biraa muuduu nan danda'a jedhu. Asirratti akkuma jedhan dubartii Eemii koonii Baareet jedhamtu kaadhimamummaan dhiyeessanii turan. Dubartiin kun akkuma muudamteen murtee kan kennite dhimma ulfa baasuurratti. Kanaan dura Tiraampis ta'e Baareet ulfa baasuun Ameerikaa keessatti seeraan ala akka ta'u fedhu. Joo Baayidan muudamni kun filannoo booda ta'uutu irra ture, pirezidaantiin yeroon turtii isaa hobba'aa jiru fedhii lammiilee Ameerikaa irratti murteessuun irra hin jiru jedhu. Mirgi ulfa baasuu seeraan akka eegamus barbaadu.


Poolisiin Bishooftuu Obbo Lidatuu Ayyaaloo wabiin gadhiifamuu isaanii xalayaan mana murtiif dhiheesse

Qajeelchi poolisii Magaalaa Bishooftuu himannaa meeshaa seeraan alaa qabachuun Obbo Lidatuun himatamanirraa wabiin gadhiisuu isaa xalayaa mana murtiitti dhiheesse. Poolisiin xalayaa har'a mana murtiif galcheen Obbo Lidatu Ayyaaloon to'annoo poolisii jala kan jiran himannaa heera diiguun jechuunis sanada mootummaa cee'umsaa hundeessuu qabachuun to'atamanii akka jiran ibse. Guyyaa kaleessaa poolisiin magaalaa Bishooftuu Obbo Lidatu Ayyaalew hiikuu isaa barreeffamaan akka beeksisu ajajamee ture. Ajaja kana kan dabarse Mana Murtii Olaanaa Godina Shawaa Bahaa ta'u abukaatoon isaanii Gammachuu Guutamaa BBC'tti himanii turan. Ragaan barreeffamaa barbaachise poolisiin Obbo Lidatuu galmee itti himataman tokkoon hiikee, kaanimmoo hidhuu kan agarsiisudha. Kana dura Obbo Lidatuun irra-deddeebbiin wabiin akka gadhiifaman Manni murtii Olaanaa Godina Shawaa Bahaa ajajee ture. Ta’us, hojiirra hin oolle. Manni murtii guyyaa Roobii ajaja kana kan dabarse guyyaa kaleessaa sababa hidhaadhaa hin gadhiifamneef waan poolisiidhaan itti himame Obbo Lidatuun erga dhaddachatti argamanii dubbatanii boodadha. Akka Obbo Lidatuun dhaddacharratti dubbatan jedhametti poolisiin himannaa meeshaa waraanaa seeraan alaa qabachuun himatamanirraa wabiin isaan gadhiisuu hime. Ta’us, sanada mootummaa ce’umsaa qabachuun himatamaniin garuu akka hidhaa jiran itti himamuu ibsan. Himannaan kuni Mana Murtii Waliigalaa Dhaddacha Bahaa Adaamaa argamutti itti baname. Manni murtiis ‘‘afaaniin gadhiiseera jechuun hin dalagu, yeroo mana murtiitin qoosuun hin barbaachisu,’’ jechuun waan poolisiin Obbo Lidatuutti dubbate waraqaan qabee akka dhufu ajajuu Pirezidantiin PDI Obbo Adaana Taaddasaa BBC’tti himaniiru. Ajjeechaa Hacaaluu hordofee kan to’annoo jala oolan Obbo Lidatuu Ayyaaloo magaalaa Bishooftuufi Adaamaatti himannaan itti banamee hordofaa jiru. Haa ta’u malee, himannaa garaa garaa itti banamerraa wabiin akka gadhiifaman manni murtii ajajuus hojiitti hin hiikamne. Kanaanis, Obbo Lidatuun irra-deddeebbiin abdii akka kutan dubbachuu isaanii Pirezidantiin paartii Dimookiraatawaa Itoophiyaafi dhimma Obbo Lidatuu kan dhiheenyatti hordofan Obbo Adaanan BBC’tti himaniiru. Murteen mana murtii kabajamuu dhabuun sirna haqaa biyyattiif gaarii akka hin taaneefi sirrachuu akka qabu ogeessonni seeraa ni himu. Tibbana mana maree bakka bu’ootaatti argamanii dubbii kan taasisan MM Abiy Ahimadis murteen mana murtii kabajamuu akka qabu akeekkachiisaniiru.


'Interpol' abbaa qabeenyaa fi kaappiteenii doonii meeshaa dhohe fidee Beerut buuse akka hidhu Libaanus gaafatte.

Libaanus abbaa qabeenyaa lammii alaa taheefi kaappiteenii doonii meeshaa Beerutitti dhohee fidee kuusee akka adabamu gaafatte. Abbaan seeraa dho’insa dhaqqabee lubbuu namoota baayyee galaafachuun qabeenyas barbadeessee qorachaa jiru dhaabbata Poolisii Idil-Adunyaa [Interpol] namoota maqaan isaanii uummataaf hin ibsamne lama akka hidhuuf gaafate. Hagayya 4 albuudni amooniyeemii Naayitireetii kaargoon fe’amee ture haala gaariin hin kaa’amne dhohuun namootni 190 tahan du’an. Dhohinsichi namoota 6000 tahan madeessuun qabeenya guddaas mancaasee ture. Kaapiteeniin doonii MV Rosus jedhamtuu  jalqaba lammii Raashiyaa tahuun ibsame lammii Raashiyaa tahee Sipiras keessa akka jiraatutu himame. Dooniin ‘MV Rhosus’ jedhamtu osoo Joorjiyaa irraa gara Moozaambikitti qaxxaamurtuu rakkoon teeknikaa ishee mudate jennaan bara 2013 keessa Beerut keessa dhaabbate. Waggaa itti aanu keessa amooniyeem Naayitireetiin toonii 2,7000 tahu keessaa baafamuun buufata doonii Beerut keessa mana kuusaa jiru keessa akkkaataa eegganno hin qabneen kuufame. Bakka kanatti haala nama sodaachisuun  dhuka’ee miidhaa geessise. Dooniin ofiiyyuu rakkoo qabdu  buufata doonichaa keessatti bara 2018 keessa dhidhimte. Kamisa kaleessaa abbaan seeraa balaa kana qorataa ture Faadii Sawaan, namootni lama abbaan qabeenyaa doonii Rhusus’ jedhamtuu fi kaappiteeniin isaa akka to’ataman waraqaa ajajaa bakka isaan hin jirretti baaseera. Akkan maddeen ibsanitti ammoo abbaan qabeenyaa doonichaa ji’a darbe Saaypiras keessatti gaafatameera. Balaa mudate kanaan wal-qabatee hanga ammaatti namootni 20 tahan to’annoo jala oolaniiru. Erga dhohinsichaatii jeequmsi adda addaa libaanus mudateera. Qeeqni ka’e ammoo abbootii qabeenyaa doonichaa irratti qofa osoo hin taane qondaalota mootummaa osoo kun hin uumamiin hanbisuu dadhaban irrattidha. Dhohinsa kana hordofee mootummaan bulchaa ture aangoo gadhiisuun mootummaa haaraa hundeessuuf yaalamus hin milkoofne. Dhohinsi kun yeroo Libaanus rakkoo hedduu kan akka sharafni biyyattii gadi bu’uu, weerara koroonaavaayirasii fi sirni siyaasaa biyyattii akka jijjiiramuuf hiriirri gurguddaan akka gaggeeffamaa ture keessatti ture kan mudate. Akka tilmaama Baankii Adunyaatti sababa dhohinsa kanaan qabeenyi doolaara biiliyoona 4.6 tahu manca’eera. Kanaaf Libaanus deeggarsaaf hawwaasa idil-adunyaatti harka ishee bal’istee ture.


Siyaasa: Hiriirri mormii Kirigistaan bu'aa filannoo haqsiise

Aanga'oonni dhimma filannoo Kirigistaan erga mormiin uummataa isa mudatee booda bu'aa filannoo paarlaamaa haqan. Halkan edaa keessa hiriirtonni filannoon akka irra-deebiin gaggeeffamu fedhan mooraa paarlaamaa biyyattiitti seenuun poolisoota waliin walitti bu'aniiru. Namoonni hedduun hiriira kanarratti miidhamaniiru jedhe Ministeerri Fayyaa biyyattii. Tarkaanfiin komishiniin filannoo biyyattii fudhate kun erga pirezidaantiin biyyattii Sooronbai Jeenbekov 'humnootiin siyaasaa' aangoo karaa seeraan alaa humnaan qabachuuf jechuun dubbatanii hatattamaan kan fudhatameedha. Hiriirtonni erga paartilee dorgoman 16 keessaa afur qofti paarlaamaaf darbuun baramee mufachuun mormii kaasan. Afran darban keessaa sadi pirezidaantticha waliin michuuwwan. Pirezidaantichi ibsa kennaniin humnoonni siyaasaa bu'aa filannoo akka sababaatti fayyadamuun hawaasa jeequu fedhan jiru jedhan. ''Qaamoleen kunneen seera hin kabajan, hojjettoota fayyaa reebu, gamoowwan barbadeessu' jechuun komatan. Hanga ammaatti rakkoon akka hin hammaanneef tarkaanfii barbaachisoo mara fudhachuu kan himan pirezidaantichi, paartileen siyaasaa mormitootaas deggertootasaanii tasgabbeessuu akka qaban dhaamaniiru. Bakka itti walga'aniis akka bittinneessan ajajaniiru. ''Komishiniin Filannoo Giddu Galeessaa haala jiru sirriitti qoratee barbaachisaa yoo ta'e akka bu'aa filannoo haqu ajajeera'' jedhan. Namoonni 5,000 caalan magaalaa guddoo biyyattii gidduu galeessa isaatti walga'uun mormii bu'aa filannoorratti qaban kaleessarraa eegalanii dhageessisaa turan. Mormiin kun gara jalqabaa naga-qabeessa turus boodarra gareen tokko irraa fottoqee wayita mooraa paarlaamaa seenuuf yaalu walitti bu'iinsi uumamee gara hookkaraatti geeddarame. Walitti bu'iinsa kanaanis namoonni 600 caalan kan miidhaman yoo ta'u hanga namni tokko du'uutu dhagahame. Hiriirtonni kunneen iddoo paarlaamaan jirurraa gara giddu galeessa magaalaatti dacha'uun achirraa tarkaanfiiwwan garaagaraa fudhachuu eegalan. Pirezidaantii biyyattii duraanii Almazbek Atamnayev dabalatee hidhamtoota siyaasaas mana hidhaatii baasaniiru.


Siyaasa Itoophiyaa: Murteen Mana Maree Federeeshinii 'fudhatama' hin qabu – Naannoo Tigiraay

Murtee Manni Maree Federeeshinii  mootummaan Federaalaa hariiroo kamiyyu mootummaa naannoo Tigiraay waliin akka hin qabaanne dabarse bu'uura Heeraa  hin qabu jedhan Af-yaa'iin Mana Maree Naannoo Tigiraay. Akka murtee Mana Maree Federeeshiniitti mootummaan Federaalaa mootummaa Tigiraay sadarkaa naannoo waliin hariiroo kamiyyu hin qabaatiin malee  magaalotaafi gandoota waliin garuu hariiroo qabaachuu ni danda'a. Af-Yaa'iin Mana Maree Naannoo Tigiraay Obbo Rufaa'el Shifarree dhimma kana irratti BBCtti akka himanitti, mootummaan Federaalaa  naannoo irra darbee bu'uura seeraa caasaa mootummaa gajjallaa jiru waliin hojjetu hin qabaatu jedhan. Caasaalee mootummaa  naannoo sadarkaa gara garaarra jiran, aanaatii hanga gandaatti kan ijaaruu danda'u mootummaa naannooti kan jedhan Af-Yaa'ichi, murtee Mana Maree Federeeshinii fudhatama hin qabu jedhan. Kana malsee jedhan Obbo Rufaa'el,  murteewwan Fulbaanaa 25 booda  Manni Maree Bakka Bu'oota Ummataafi Manni Mareee Federeeshinii dabarsan kamiyyu naannoo keenya keessatti  fudhatama akka hin qabaanne dursinee beeksifneerraadha. Kaleessa Manni Maree Federeeshinii  mootummaan Federaalaa mootummaa naannoo Tigiraay waliin hariiroo kamiyyu akka hin qabaanne  murtee dabarsee ture. Manni Maree Federeeshinii kora idilee kaleessa gaggeeffateen murtoo kanarra kan ga'es filannoo naannoon Tigiraay addatti gaggeesse  Heera mootummaa kan diige waan ta'eef fudhatama kan hin qabnedha jechuun. Af-yaa'ii Mana Maree mootummaa naannoo Tigiraay Obbo Rufaa'el Shifarree dhimma kana irratti gaaffii BBC'n dhiyeesseef deebisaniiru. Akka seeraatti Manni Maree Federeeshinii kan bakka bu'oonni sabaafi sablammmootaa naannolee gara garaa keessaa  bakka itti buufaman ta'uu kan ibsan Obbo Rufaa'el, "Haata'u malee akkuma kanaan dura irra deddeebiin ibsaa turreetti  manni marichaa aangoosaa karaa seera qabeessa hin taaneen dhimma itti ba'aa dhufeera," jedhan. "Manni Marichaa karaa Heera mootummaa hin taaneen Heera hiikuun aangoo isaa kan dheerefate waan ta'eef bu'uura heeraa hin qabaatu. Sababiin isaa ammoo manneen maree naannolees ta'an Mana Maree Bakka Bu'oota Ummataa  akka heera mootummaatti waggaa shan shaniin filannoon gaggeeffamuu qaba,"  jedhan. Akka Af-yaa'iichi jedhanitti sababii hin taane bu'uura godhachuudhaan hiika heera mootummaa kennuun aangoo isaa kan dheereffate waan ta'eef bu'uura heera mootummaa hin qabaatu jedhan. Kanaan dura barri aangoo mana marichaa waan xumurameef hanga filannoon gaggeeffamee naannoleen bakka buutota ergatanitti, miseensonni Mana Maree Federeeshinii naannoo Tigiraay bakka bu'an akka hin hirmaanne yeroo isaatti beeksifneerra  jedhan Obbo Rufaa'el. Yeroodhaa gara yerootti ejjennoo naannoo isaanii beeksisaa akka dhufan kan kaasan Af-yaa'ichi, manni maree Federeeshinii Fulbaana 25 booda bu'uura heera mootummaa hin qabaatu jedhan. "Sababiin isaa bakka bu'ummaa sabaa, sablammootaafi ummattootaa hin qabu. Nutis akka naannoo Tigiraayitti mana maree naannoo irraa Mana Maree Federeeshiniif kan bakka buufne namni tokkollee hin jiru. Kan hirmaates hin jiru. Kana waan ta'eef, murtee inni dabarses  fudhatama seeraa hin qabu; naannoo keenyattis kan raawwatamuu danda'u miti.  Sababiin isaa ammoo Manni Maree Federeeshinii matuma isaafiyyu seera qabeessummaa hin qabu," jechuun dubbatan. [Manni Maree Federeeshinii ] tuffii ummata Tigiraayiif qabu yoo ta'erraa kan hafe,  filannoo ummanni miliyoona 2.7 ta'u fedhii mataa isaatiin kaka'ee karaa seera qabeessa  gaggeeffatee  mana maree ijaarrachuun mootummaas ijaarrateera jedhu. Akka Obbo Rufaa'el jedhanitti Heera mootummaa eegee deemaa kan jiru mootummaafi ummata Tigiraayidha. Manni Maree Federeeshinii  mootummaa naannoo Tigiraay irratti murteewwan sadii dabarsee ture. Inni jalqabaa, filannoo faallaa heera mootummaa naannoon Tigiraay gaggeessuun hordofee mana maree naannichatti ijaarameefi qaama seera raawwachiisan ol-aanoo waliin mootummaan federaalaa hariiroo kamiyyu akka hin qabaanne murteesseera. Lammaffaan ammoo, mootummaan federaalaa fedhii misoomaafi tajaajilawwan bu'uuraa ummata Tigiraay giddu-galeessa godhachuun bulchiinsa magaalaafi gandaa dabalatee, naannicha keessatti dhaabbileen seera qabeessa ta'an qofa waliin hariiroo qabaata. Murteen sadaffaan ammoo, hojiirra oolmaa murtee kanaa Af-yaa'iin Mana Maree Federeeshiniifi koreen dhaabbii dhimma isaan ilaallatuun hordoffii barbaachisu akka taasisan murtaa'era jechuun midiyaaleen biyya keessaa gabaasaniiru.


Pireezidant Saahilawarq Zawudee: 'Filannoo biyyaalessaa itti aanuun paarlaamaa keessatti sagaleewwan siyaasaa garagaraa ni dhagahamu'

Pireezidant Saahilawarq Zawdee yaa'ii waliinii Manni Maree Bakka Bu'oota Uummataa fi Manni Maree Federeeshinii Itoophiyaa adeemsisan irratti, filannoo biyyaalessaa itti aanuun paarlaamaa keessatti sagaleewwan siyaasaa garagaraa kan itti dhagahaman akka tahu ni hojjenna jedhan. Yaa'ii jalqabaa bara hojii jahaffaa manneen maree lamaanii irratti preezidaantiin biyyattii Saahilawarq Zawdee, Ministirri Mummee Abiy Ahimad, miseensootni manneen maree lamaanii fi keessummootni affeeraman argamaniiru. Yaa'ii har'aa kana dhaabni naannoo Tigiraay bulchu - TPLF, ''Walgahiin har’a waamame jedhame akkuma nama kaanii calliseema kan wal waaman yoo tahe malee, aangoo seera qabeessaa hin qabu,'' jechuun kuffiseera. Preezidaantiin biyyattii Saahilawarq Zawdee haasaa baniinsaa taasisanin, barri darbe kan hojiileen ijoo biyyaalessaa itti milkaa'aniifi qormaatawwanis itti mudatan ta'uu dubbatan. Badhaasni Noobeelii MM Abiy argatan, guutinsi marsaa jalqabaa Hidha Haaromsaa Guddicha Itoophiyaa, saatalaayitii biyyattiin furguggeessite, labsiin filannoo haaraa ragga'e fi rifarandamiin Sidaamaa bifa milkaa'aan raawwatamuun, milkaa'inoota biyyattiin bara darbe keessa galmeesiste keessaa ta'uu himan. Sababa weerara Covid-19n barumsi addaan cituu, filannoon biyyaalessaa taasifamuu dhabuu, lubbuun namootaa darbuu fi madaa'uu akkasumas weerarri hoomaa awwaanisaa qormaatawwan bara 2012 keessa biyyattii mudatan keessaa ta'uu preezidaant Saahilawarq Zawdee dubbataniiru. Preezidaant Saahilawarq Zawdee bara 2013 keessaa gama diinagdeetin dhiibbaa koroonaan diinagdee biyyattiirratti qabu ittisuuf akka hojjetamu kan himan yemmuu ta'u, dhibeen Covid-19 erga to'atamee boodas diinagdee biyyattii gara daandii sirriitti fiduu fi guddisuuf hojiin bal'aan akka hojjetamu himaniiru. Qaala'iinsa gatii hir'isuufis immaammatawwan maallaqaa fi fisikaalaa mootummaan eegale cimanii akka itti fufan akka taasifamu dubbataniiru. Qonna ammayyeessun omishaa fi omishtummaa guddisuun dhimma bara 2013 keessa xiyyeeffannaa itti kennamu akka ta'e kan himan Prezidaant Saahilawarq Zawdee, projeektota harkifataa turan xummuruun uummatni akka itti fayyadamu taasisuunis hojiilee ijoo mootummaan biyyattii bara 2013ti irratti xiyyeeffatu akka ta'es dubbataniiru. Proojeektota damee tuurizimii daddamaqsuuf eegalaman cimsuun ijaarsi paarkiiwwan gurguddaa kutaalee biyyattii garaagaraa keessatti akka ijaarraman kan himan prezidaantittiin, paarkiiwwan tuurizimii naannoo Amaaraa-Gorgoraa, Oromiyaatti hara Wancii fi naannoo Kibbaa Koyishaatti ijaaruun galmoota bara 2013 akka ta'anis himaniiru. Hidhi Haaromsa Guddicha Itoophiyaa GERD tarbaayinoota lamaan anniisaa akka maddisiisu taasisuu fi guutinsa bishaanii marsaa lammaffaa akka qabatu taasisuunis bara akana keessa akka hojjetamu dubbatan. Filannoo biyyaalessaa itti aanu karaa naga qabeessa fi dimokiraatawaa ta'en raawwachuuf akkasumas gama hirmaannaa fi morkiitin ulaagaalee idil addunyaa kan guuttate akka ta'u gochuuf xiyyeeffannoon akka hojjetamu Preezidaant Saahilawarq Zawdee haasaa miseensota manneen maree lamaanif taasisanin himaniiru. "Filannoon biyyaalessaa itti aanun paarlaamaa keessatti sagaleewwan siyaasaa garagaraan kan itti dhagahamaniifi paartiileen bakka bu'ummaa akka qabaataniif dirree wal morkii haqa qabeessa uumuu fi dirree siyaasaa mijataa taasisuuf xiyyeeffanoo guddaan ni hojjetama," jedhan. Gama biraatin nageenya biyyattii sadarkaa amansiisaarraan gahuuf hojiin uummata hirmaachise akka hojjetamus himaniiru. "Ijaarsawwan mirkanaa'uu olaantummaa seeraaf gufuu ta'an fi qaamoleen hidhatan gochaa seeraan alaa kamirattiyyuu akka hin hirmaanne gochuuf fi mootummaan ala ijaarsi seeraan alaa kamiyyuu hidhatee akka hin sochoone gochuuf ni hojjetama," jedhaniiru. Gama mirgoota namoomaa eegun humna dhaabbilee mirga namoomaa kan akka Komishinii Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa fi Dhabbata Abbagaar Itoophiyaa cimsuuf akka hojjetamus Preezidaant Saahilawarq Zawdee himaniiru. Tajaajila uummataa hanna irraa bilisa ta'e uumuuf ilaalcha fi gochaa hanna dhaabbilee mootummaa keessa jiran saaxiluun tarkaanfin akka fudhatamuu gochuun dhimma bara 2013 keessa xiyyeeffannoon itti kennamu akka ta'es dubbataniiru. Gama fayyaatin walingahiinsa dhaabbilee fayyaa bal'isuu, kenniinsa tajaajilaa fooyyessuu, hojiin ittisa dhibeewwan daddarbaa xiyyeeffannoon itti kennamee akka hojjetamu preezidaantittiin himaniiru.


'Falmii Doonaald Tiraampiifi Baayiden jalqabaa kana irratti kan ifatti mo’ame Ameerikaadha’

Lammileen Ameerikaa falmii pirezidaantummaa Doonaaldi Tiraampii fi Joy Baayiden gidduutti marsaa sadiif gaggeeffamukeessaa isa jalqabaa hordofaniiru. Falmiin gaggeeffame hawwaasni addunyaa akka yaada isaanii yaada kaadhimamtoota lamaanii irratti kennan kan taasisedha. Gaazexaalee fi xiinxaltootni hedduun addunyaa tooftaa fi sagalee guddaa namootni lamaan fayyadaman qeeqaniiru. UK irraa ‘The Times’ akka barressetti, ‘’ Falmii Doonaaldi Tiraampii fi Joy Baayiden jalqabaa kana irratti kan ifatti mo’ame Ameerikaadha’’ jedhe. UK Gaazexaan UK kun gadi fageessee akka barreessetti ‘’falmiin gaggeeffame karaa hiika guutuu qabuun miti, inumaayyuu miira aariin kan guutameefi gidduugalummaa jaarrolii aaran lamaaniin kan guutame ture,’’ jedhe Gaardiyaan ammoo ‘’salphina biyyaalessaati’’ jechuun barreesse. ‘’Addunyaan kaanii fi hayyootni seenaa fuulduratti shakkii tokko malee ifatti kaa’u’’ jechuun barreesse gaazexaan kun. Joy Baayiden waltajjii irraa ‘’fagoomatti waan pirezidaantii tahe fakkaata’’ jedhee yoo Tiraampi filannicha kan mo’atu tahe ‘’dukkanni, waan sodaachisaa fi abjuun hin mul’anne kun awwaalcha Ameerikaa jalqabaa tahaaf’’ jedhe. Faayinanshiyal Taayimsi ammo pirezidaantichi sobee waa’ee burjaajii filannoo akkatti qajeelchee ho’isee deeggartootni isa hordofaniif waamicha taasise barreesse. Dubbiin akkanaa akka dunna saree fagootti deeggarsa argachuuf taasifamuuti. Kun garuu bu’aa guddaa hin qabaatu. Tiraampi hin qaana’an’’ jechuun barreesse.’’ Falmii boodas sagalee filannoon duraa akka eeretti gaazexichi Baayiden irra waan oolan fakkaatu. ‘’Garuu namni dhimma dimokiraasii Ameerikaa hin qabne callisee ofirraa cufuu mala garuu namatti hin tolu,’’ jedhe. Faransaay "Jeequmsa, ijoollummaa, dubbii dadhabsiisaa’’ jechuun gaazexaan Faransaay ‘Libération’ falmii kana ibse. Gaazexaan biraa ‘Monde’ jedhamus harkaa fuudhuun ‘’bubbee hamaa’’jechuun ibse. Pirezidaantichi ‘’dubbii mormituu isaanii gidduugaluu fi deebii isaanii irratti baacuun ofirraa dhiibuu filatan’’ jedhe. Le Figaro gaazexaan jedhamu ammoo Baayiden ‘’tooftaadhaan tapha pirezidaantichi barbaadan taphachuufi didan’’ jedhe. Yeroo Tiraampi quba itti qabanii Baayidenitti dubbachuufi falmuu barbaadanitti kaadhimamaan Dimokiraatotaa ammoo kallattiin daawwattootaafi uummatatti dubbachaa turan jedhe. Jarman ‘Der Spiegel' kan jedhamu xiinxala isaa ‘’balaa konkolaataa fakkaata’’ jechuun barreesse. Lamaanuu hojii isaanii hojjetanii itti quufanii mana isaaniitti galaniiru. Tiraampi akka Tiraampitti, Joy Baayiden akka Baayedinitti waan isaanirraa eegamu taphataniiru. Deeggartootni isaaniis kana jaallatu jedhee barreesse. ‘Die Welt’ ammoo ‘’falmichi waa’ee imaammataa homaa hin qabu. Irra caalaa Ameerikaan pirezidaantii amalli isaa adda tahee fi of to’achuun itti ulfaatu qabaachuu ishee agarsiise’’ jedhe. Raashiyaa Miidiyaan tokko akka jedhetti sa’a tokkoof walakkaaf ‘’wal arrabsootu tamsa’e’’ jedhee tamsaase. Dubbii Baayiden ‘’Putin’s Puppet’’ ykn nama Puutiiniin gaggeeffamu jechuun dubbatan ammo miidiyaa hawwaasaa irratti bal’inaan qoodameera. Namni fayyadamaa Tiwiiter tahe tokko akas jechuun barreesse, ‘’jaarroliin lamaan eenyutu pirezidaantii Ameerikaa tahuuf wayya kan jedhu ibsan garuu Puutin malee fudhatamummaan tokkoo isaanii iyyuu ol hin ka’u’’ jedhe. Chaayinaa Miidiyaaleen Chaayinaa gurguddoon falmichayyuu hin dabarsine. Garuu maqaa Chaayinaa jedhu dubbiin wal tuquuf falmicha keessatti akkamiin fayyadaman kan jedhu irratti barreessaniiru.


Siyaasa Itoophiyaa: Gaheen miseensota Bordii Filannoo Itoophiyaa maaliidha?

Boordiin Filannoo Itoophiyaa miseensoota boodii qabu shan keessaa tokka kan ta'an Dr Geetaahun Kaasaa Wiixataa Fuulbaana 28, 2020 fedhiisaanitiin itti-gaafatummaasaanii gadhiisuu xalayaa Mana Maree Bakka Bu'oota  Ummataatti galfachuun isaanii ni yaadatama. Birtukaan Midhaqsaa Walitti qabduu bordichaa yoo ta'an, dabalataan miseesnsoota afuriitu jira. Dr Getaahun Kaasaa, Obbo Wubishat Ayyalaa, Bizuworq Kattataafi Dr Abarraa Dagafaa miseensoota boordii ta'uun Waxabajjii ALI 2011 Mana Maree Bakka Bu'ootaan mudamunsaanii ni yaadatama. Gaheen miseensota boodriichaa maal? Bordiin Filannoo Itoophiyaa miseensoota shan qabatees dhimmi filannoofi murtee ummataa ilaalchisee qaama aangoo murteessuu olaanaa kan qabuudha. Kanaafuu, aangoo murtewwaan ijoo ta'an dabarsuu akka qabutu himama. Haaluma labsii hundeeffama Boordii Filannoo Biyyaaleessa 1133/2011tiin boordichi filannoo haala heera mootummaafi seera filannootiin gaggeefmuufi murteewwan ummataa kamiiyyu haala walaba ta'een raawwachisa. Miseensoonni bordii hojii raawwachiftuu bordii filannoo ammoo adeemsa filannoo keessatti seerrri cabee bu'aa filannoo geedaru umameera jedhee yoo amane bu'aa filannichaa haquun filannoon irra deebiin akka gaggeeffamu murteessuuf aango qabu. Bordiin hojii raawwachistuu boordii filannoos qaama koree komii dhaggahaa dhumaa ta'un kan tajaajilu yoo ta'u, bu'aan filannoo ifa taasisfamusaatiin dura bu'aa filannichaa ragaasisa. Akkasumas, gochawwan akka seerota filannoo raawwachisuu, paartilee siyaasaa to'achuu, paartiilee siyaasaatiif deeggarsa raabsuu, taajjabdoota filannootiif hayyama kennuufi to'achuu. Meeshaalee filannoo qopheessuu, akkasuma bajata qopheessuun hojiirra oolchuu warri jedhaman aangoofi itti-gaafatamummaa boordichaa keessaa eeramaniidha. Miseensoonni Boordichaa attamiin filatamu? Miseensoonni boordichaa kan filataman tartiiba jiru hordoofuun kan raawwatamudha. Jalqaba MM koree kaadhimamtoota miseensoota boordii filatan hundeessu. Miseensi koree kanaa ammoo namoota hawaasa garaa garaa bakka bu'aniifi walaba ta'uutuu irra jiraata. Miseensoonni koree kanaas kan dhaabbilee amantaa, akaadamii saayinsii, konfedareshinii hojjattootaa, waldaalee daldaltootaa, komishinii mirgoota namoomaa, akkasumas waldaalee siviiliifi jaarsoolii biyyaa keessaa kan filataman  ta'uu qabaatu. Isaan boodas koreen kun kaadhimamtoota miseensa boordii filanoo ta'aniif ummata, dhaabbilee siyaasaafi waldaalee siviilii keessaa eeruu dhiyeessa. Maqaa kaadhimamtootaas MMf dhiyeessuun erga fedhii saanii adda baaseen booda ummataaf ifa taasia. MM erga tarreen maqaa kaadhimamtootaa korichaan dhiyaateef booda bakka bu'oota paartilee siyaasaa waliin kaadhimamtoota dhiyaatan irratti mari'atu. Marii sanaan boodas MM kaadhimamtoota muuduuf Mana Maree Bakka Bu'oota Ummataatti dhiyeessu. Erga manni marichaa kaadhimamtoota sagalee caalmaatiin raggaasiseen boodadha, kan kaadhimamtoonni kunneennis miseensa boodii filannoo ta'uun mudaman. Miseensonni Boodrii Filammoo eenyu fa'i? Miseensoota boordichaa keessaa Birtukaan Miidhaqsaa walitti qabduu boordichaati. Gama barnootaatiin, Birtukaan Yunvarsitii Hardvaarditti gosa barnootaa Bulchiisa Ummataatiin digrii lammaafffaa argataniiru. Isaan dura haadha seeraa mana murtii Federaalaa ta'uun tajaajilaniiru. Osoo baqannaan gara biyya hambaa hin deemiin dura ammoo miseensa paartii mormituu keessatti hirmaataa turan. Achumaanis filannoo bara ALI 1997 hordofuun hokkara uumameen irra deddebiin hidhamanii kan ture yoo ta'u, murteen umurii gutuu irratti murtaa'ee ture. Erga hidhaa bahanii booda garuu gara Ameerikaa imaluun barnoota itti fufan. Waggoota torbaan booda bara ALI 2011tti gara Itoophiyaatti deebi'uun Boordii Filannoo Biyyaaleessa biyyattii akka oogananiif mudaman. Yeroo ammaa kanas dura teessuu Boordichaa ta'uun hojjechaa jiru. Wubishat Ayyalaa- Ittaanaa Walitti qabaa Boordichaa Obbo Wubishat Ayyalaa Yunvarsitii Finfinnee irraa Seeraan digriin heebbifaman. Mana murtii Federaalaattis abbaa seeraa ta'uun tajaajlaniiru. Hojii isaanii dhiisuunis waajira mataasaanii banachuun hojii gorsa seeraafi abbokaatummaan hojjataniiru. Obbo Wubishat boordii filannoo biyyaaleessa gorsuudhaan, mariiwwan paartilee siyaasaa waltaasisuun, akkasumas sochilee boordichaa kan biraa keessatti hirmaannaa taasisaa kan turaniidha. Akkasumas, sochiilee waldaalee sivikiifi hawaasummaa keessattilleen hirmaannaa olaanaa akka taasisaa turan himameera. Dr Abarraa Dagafuu - Miseensa Boordichaa Dr Asaffaa Dagafuu Yunvarsitii Finfinneetti Pirofeesara walta'aa Seeraati. Digriisaanii doktarummaas damee barnootaa 'Social Work and Social Develoment'n Yunvarsitii Finfinnee irraa argatan. Kana malees, Yunvarsitii biyya Neezarlaandiitti argamu 'Institute for social Study' irraa ammoo gosa barnootaa Misoomaafi Seera Idil-Addunyaatiin digirii lammaffaa isaanii argataniiru. Yunvarsitii Finifnneettis hojiisaanii idileetiin alattis itti-gaafatamummaa olaanaan bakkeewwan adda addaa irratti ogummaasaanitiin tajaajilusaanii kan himamuuf Dr Abarraan, Baankii Zaman, Yaa'ii Abukaatoowwan Ministeera Haqaafi Jornaalii Seeraa Oromiyaa keessatti miseensa boordii ta'uun hojjachuun isaanii ni himama. Osoo miseensa Boordii Filannoo biyyaaleessaa ta'uun hin mudamiin dura ammoo Waajjira Abbaa Alangaa Waliigalaatti Gorsaa Dhimmoota  Seeraafi Haqaa ta'uun, akkasumas miseensa Komishinii Dhimmoota Bulchiinsa Daangaafi Eenyummaa ta'uun hojjatanii ture. Durbee Bizuwarqi Kattataa- Miseensa Booridichaa Bizuwarq Kattataa barnoota isaanii olaanaa biyya Kuubaatti Yunvarsitii Havaanaa irraa Sirna Afaanitiin digrii lammaffaa argataniiru. Bizuwarq dhaabbilee garaa garaa keessatti tajaajilaniiru. Fakkeenyaaf, Komishinii Ittisaafi Qophaa'ina Balaa Tasaa, TV Itoophiyaa, Dhaabbata Akshiin Eyidi Intarnaashinal jedhaman keessa hojjataniiru. Akkasumas, dhaabbata Jarman kan ittisaafi walitti bu'insa hiikuurratti hojjatu tokko keessattis qindeessituu pirojaktii biyyaaleessaa ta'uun hojjattee jirti. Kana malees, dhaabbata tola-oltummaa 'Zeegaa La Idigat'' jedhamuuf bulchiinsa gaarii, ijaarsa dandeettiifi hirmaannaa sivikii jajjabeessuu tokko hundeessuun dura taa'ummaan tajaajilaniiru. Dr Geetaahun Kaasaa- Miseensa Boordichaa Ragaan marsariitii Boordichaa irraa argame akka mullisuutti, Dr Geetaahuun Kaasaa digirii isaanii doktarummaa Yunvarsitii Finfinnee irraa bara 2010tti argatan. Dr Geetaahun itti-gaafatamummaa adda addaa irra hojjataniiru. Naannoo Tigraayitti Itti-gaafatamaa Waajjira Haqaa, Yunvarsitiiwwan Finifinneefi Maqaleetti ammoo barsiisaafi Diinii Mana Barnootaa Seeraa ta'un, Komishinii Mirga Namoomaa Itoophiyaatti ammoo Daarektara Olaanaa ta'un tajaajilaniiru. Dr Geetaahun barreeffamoota qorannoo adda addaa barruulee biyya keessaafi biyya alaa irratti maxxansiisuun isaanii himameera. Erga miseensa Boorii Filannoo Biyyaaleessaa ta'uun mudamaniin boodas, erga gara waggaa tokkotiif tajaajilanii booda fedhiisaaniin hojjii gadhiisuuf gaaffii dhiyeeffachuun isaanii himameera. Waggaa tokko kana keessattis hojii olaanaa ta'a jedhamee kan eegamee ture filannoo marsaa 6ffaa biyyaaleessaafi naannoolee sababii koronaavaayirasitiin yeroo biraatti akka darbu taasifamunsaa ni yaadatama. Dhiheenya kana Manni Maree Bakka Bu'oota Ummataa filannichii bara bajataa Itophiyaa kana keessa akka gaggeeffamuuf qophiin barbaachisu akka raawwatamuuf murteesseera. Kan hordofuun ammoo yeroon isaa Boordichi hoji isarraa eegamu raawwachuu yeroo itti qabaatudha. Haata'u malee, yeroo kanatti miseensa boordichaa keessa tokko kan ta'an Dr Geetaahuun itti-gaafatamummaa isaanii gadhiisuuf murteessuun isanaii hedduutti gaaffii umeera. Dr Geetaahun itti-gaafatamummaa isaanii gadhiisuuf gaafachuun xalayyaa Mana Maree Bakka Bu'oota ummataatti galfachuun alattis, sababiin gadhiisaniif maal akka ta'e ilaalchisee kan jedhame omtuu hinjiru.


Mormii Belaarus: Pirezedaantiin Belaarus mormitoota mana hidhaa jiran waliin walga'ii gaggee

Pirezedaantiin Belaarus Aleksaander Lukaashunkoo gaggeessitoota paartii mormituu mana hidhaa jiran waliin walga'iin hin eegamne tokko gaggeessuun isaanii ibsame. Sabaa himaaleen mootummaa biyyattii akka gabaasanitti, Pirezedaantichi walga'icha kan waaman waa'ee Heera mootummaa foyyeessuurratti mormitoota mana hidhaa jiran waliin mariyachuuf jedhameera. Mormitoonni walga'ichi dadhabiinsa gama Pirezedaantichaatiin jiru kan agarsiisedha jedhaniiru. Lukaashenkoon filannoo pirezedaantummaa Hadayya darbe gaggeeffameen sagalee caalmaan mo'adheera jedhaniyyu, kan mo'atan waliin dha'uudhaan jedhameera. Kun ammoo biyyattii keessatti mormii cimaa kaasiseera. Kan hordofee tasgabbii guyyootaaf dhabameen namoonni kumaatamaan lakkaa'aman kan hidhaman yoo ta'u, kanneen dhibbaan lakkaa'aman ammoo poolisiitiin reebamaniiru. Gamtaan Awurooppaafi Pirezedaantiin Ameerikaa bara Pirezedaantummaa haaraa Lukaasheenkoo hin fudhannu jedhaniiru. Walga'ii gaggeffame sana irratti hirmaattonni kora sa'aatii 4 fi walakkaa fudhate sana icciitii ture akka eegan waliigalanii akka turanis Waajirri Pireesii Pirezedaantichaa beeksiseera. Haata'u malee, suurri waajirichi qooda akka agarsiisutti Pirezedaanti Lukaasheenkoo gaggeessitoota paartii mormituu 11 waliin taa'anii wayita jiran agarsiisa. Suura sana irratti hundumtuu fajajanii fuulli ifaa irraa fagaatee mul'atu. Isaan keessaa durarra kan jiru kan yeroo filannoo morkataa Pirezedaant Lukaasheenkoo cimaa ta'u jedhamanii kan turan ogeessa baankii Viktoor Babariyoon keessatti argamu. Viktor filannoo Haggayya keessa ture irratti morkataa cimaa yaa ta'an malee, Waxabajji keessa dorgommiirraa dhorkamanii hidhamaniiru. Ogeettii seeraafi miseensa Mana Maree Qajeelcha Mormitootaa kan ta'an Liiliyaa VIlaasovaamis suura irratti ni mul'atu. Duula filannoo Pirezedaantii Ameerikaa irratti Senaatar Barnii Saandarsiif kan hojjetan namni Belaarus-Ameerikaa ta'aniifi yaada siyaasaa burqisiisuun (tarsiimoo baasuun) kan beekaman namoota siyaasaa suuricha irratti argaman keessatti argamu. Waajirri Pireesii Pirezedaantii viidiyoo walga'ichaas qoodeera. Viidiyoo sana irratti Pirezedaant Lukaasheenkoon hirmaatota walga'ichaatiif, "wanota jiran ballisnee yaaduun akka nurra jiraatu deggaroota keessan qofa osoo hin taane hawaasa biroollee amansiisuudhaaf yaalan jira," jedhan. Mormii gaggeefamaa jiru eeruudhaan, "Ammas irra deebiin Heera Mootummaa godaanaarratti barreessuun hin danda'amu," jedhan Pirezeaantichi itti dabaluun. Dhuma viidiyichaa irrattis mormitoonni wanta ta'e irratti osoo kolfaa jiranii kan mul'atan yoo ta'u, sagaleen isaa garuu akka hin dhaga'amne taasifameera jedhameera. Walga'icha ilaalchisuun morkataan cimaa Pirezedaantichaa yeroo ammaa biyya Awurooppaa Lutiiniyaa keessa baqatanii jiraatan SIveetilaanaa Tiikihaanoviskaayaa miidiyaa hawaasummaa irratti yaada isaanii ibsaniiru. "Pirezedaantichi yakkamtoota jechuun waamaa kan turan hidhamtoonni siyaasaa jiraachuu isaanii mirkaneessaniir. Kutaa mana hidhaa keessatti marii gaggeessuun hin danda'amu," jechuun ibsan. Firaansitti ambaasaaddara duraanii kan turteefi mana maree qajeelcha mormitootaatti makamuun biyyaa akka bahaniif dhiibbaan kan irratti taasifamaa ture Paavel Laatushiikoon waa'ee walga'ichaa yaada qaban miidiyaa hawaasummaa irratti qoodaniiru. "Namoota siyaasaa mana hidhaa jiran waliin marii gaggeessuun isaanii dadhabiinsa pirezedaantichaa agarsiisa," jedhan barreeffama isaanii kanaan. Belaarusitti maaltu ta'aa jiraa? Filannoo pirezedaantummaa ji'a Hagayyaa darbe gaggeeffame hordofee, mormitoonni kumaatamaan lakkaa'aman mormiif addabaabaayiitti bahanii turan. Mormitoonni hedduunis reebichi irratti raawwatameera. Tasgabbii ji'ootaaf dhabamee tureenis namoonni kumaan lakkaa'aman hidhamaniiru. Ammallee hidhamtoonni siyaasaa hundumtuu hiikamanii filannoon bilisaafi haqa qabeessa ta'e akka gaggeeffamu gaafachaa jiru. Kun osoo kanaan jiruu Jarmaniifi UK dabalatee miseensonni Gamtaa Awurooppaa saddet Lutiiniyaafi Polaand waliin ta'uudhaan ambaasaaddaroonni isaanii akka biyyatti deebiyan ajaja kennaniiru. Belaarus ammoo Lutiiniyaafi Polaand mormitootaaf dahoo kennuudhaan dhimma biyya keessaa keessa harka galfataa jirti jechuun komatti. Kana hordofuun Belaarus Jimaata darbe ambaasaaddaroota ishee Lutiiniyaafi Polaand keessa jiran kan waamte yoo ta'u, biyyoonni lameen lakkoofsa hojjetoota imbaasiiwwan isaanii biyyashee keessa jiran akka hir'isan itti himteetti. Haata'u malee, biyyoonni kunneen lamaan ajaja Belaarus kana mormuun  ambaasaaddaroota isaanii waamaniiru.


Haal-dureewwan fayyaa Doonaald Tiraampiif yaaddoo uuman maal fa'i?

Pireezidaant Doonaald Tiraamp akka Covid-19n qabamuuf wantoonni sababa ta’an jiru – umuriisaa, ulfaatinnasaa fi dhiira ta’uunsaa carraa inni Covid-19n haalaan akka dhukkubsatu isa taasisaniidha. Doonald Tiraamp ulfaatinnisaa kiiloogiraama 74 yoo ta’u, ‘Body Mass Index (BMI) isaa 30 ol ta’a – kunis nama furdinna garmalee qabu isa taasisa. Covid19n qabamuun Tiraamp maal jijjiira? Umuriin dhukkubbii hamaa keessa galuuf sababa jabaadha, kunis namni akka hospitaala galuu gochuun cinatti al tokko tokko du’aaf nama saaxiluu danda’a. “Namoonni baay’een dhukkubsatanis fayyuu danda’u,” jedhu Dr Biharat Pankhania Yuunivarsiitii fayyaa Eksitar irraa. Qorannoon guutuu addunyaarratti taasifame akka mul’isutti namoota umuriinsaanii 75 ta’an 25 keessaa namni tokko yoo Covid-19 qabame du’uuf ni saaxilama. Akkasumas namoota umuriinsaanii 85 ol ta’e torba keessaa namni tokko ni du’a, namoota umuriinsaanii 90 ol ta’e afur keessaa namni tokko ni du’a. “Umuriin dhukkuba onnee, sombaa, sukkaaraa gosa lammaffaa yookiin dhukkuboota biroof sababa ta’uu danda’a,” jedhu Yuunivarsiitii Kaambiriijiitti piroofeesar kan ta’an Raavindiraa Guptaa. Furdinni garmalee dhukkuboota hamoo biroofis nama saaxiluu danda’a. Ragaan Fayyaa Hawaasaa Ingilaand akka mul’isutti furdinni garmalee carraa namni tokko hospitaala ciisee yaala argachuu isa barbaachisuuf akkasumas du’aaf nama saaxila. Dabalataanis furdinni garmalee dhukkuba sukkaara gosa lammaffaa fi dhukkuba onneef  saaxila. Marroo duraan Covid-19 dubartoota caalaa dhiirotatu yaala hospitaalaa argachaa kan turan. Kanaanis dhiironni %60 ta’an sababa Covid-19 du’aa turan. “Dubartii fi dhiira jiddutti garaagarummaan madiinummaa ni jira,” jedhu Piroofeesar Raavindiraa Guptaan. Ta’us garuu dhiironni rakkoo fayyaatiif haalan saaxilamu. Doonaald Tiraampiif kun maal jechuudha? Rakkinni jiru miidhaa vaairasichi namoota dhuunfaarratti geessisu tilmaamuun ulfaataa ta’uusaati. Haalli fayyaa namoota umuriinsaanii 74 ta’e haalaan garaagarummaa qabata akkasumas miidhaan vaayirasichi isaan irra geessisuu danda’us akkasuma. Hamma ammaatti Doonaald Tiraamp mallattoo agarsiisee yoo ta’ellee wanni beeknu hin jiru. “Innis haal-dureewwan Covid-19’f sababa qaba jechuun mallattoo agarsiisa, haalaan dhukkubsata yookiin miidhama jechuu miti,” jedhan Koolleejjii Kiingisi Landan irraa Dr Nathalie McDermott. Dabalataanis akkas jedhan: “Inni pireezidaantii Ameerikaati, kanaaf tajaajilli fayyaa addunyaarratti fooyyee qabu argata”


Murteen manni marichaa dabarse 'Tigraay Federeeshinii keessaa akka baatuuf kan dhiibudha'

Pireezidantii Ittaanaan Naannoo Tigraay Abrahaam Takasta (PhD), murtee manni maree Federeeshinii Itoophiyaa bajata kutuufi walitti dhufeenya dhaabuu dabarsuun isaa, naannicha Federeeshinicha keessaa akka bahuuf kan dhiibuudha jedhan. Murteen kun qaama ''murtee seeraan alaa'' haga ammaa fudhatamaa tureeti kan jedhan Dr. Abirahaam, tarkaanfiin kun itti gaafatamummaa hinqabne tahuu isaatiin alatti ''Naannoo Tigiraay federeeshinicha keessaa akka baatu kan dhiibuudha,'' jechuun BBCtti himan. Pireezidaantii ittaanaan kun ibsa manni maree federeeshinii kenne cimsanii balaaleeffatan. ''Ibsichi seeraan alaafi dogoggoradha, uummata naannoo Tigiraaayirratti akka waraana labsuttin fudhadha,'' jedhan. ''Tarkaanfiin kunis itti gaafatamuummaa kan hin qabne ta’uu mul’isa, karaa keenyaan fudhatama hin qabu,'' jedhanii qeeqan. Muddama siyaasaa biyyattii keessa jiru ittuu kan hammeessuu, biyya kan diigu akka ta’ellee dubbatan. Sababa akkas jedhaniif Dr Abirahaam wayita ibsan, federeeshiinii fi miseensota federeeshinichaa kan walitti fidu sirna bajataa ta’uu eeruun, baasiifi galiin dhimma bu’uurati . Kana jechuun Tigiraay miseensa federeeshinii keessa akka baatu kan jajjabeessu, federeeshii diiguun isaa dhimma ijoodha jedhu. Mootummaan federaalaa ofiif saantima diimtuu hin qabu, naannoo galii sassaabuu deebisee qooda, Tigiraayirraa kan sassabame Tigiraayif  bajata hin qoodu jechuun ‘’maraatummaadha’’ jedhan. Tarkaanfii akkasitti ce’u taanaan galii naannichaa sassaabamu irratti tarkaanfii ni fudhanna jedhu. Tarkaanfii akkamii akka ta’e wayita ibsan, bara darbe mootummaan federaalaa galii birrii biliyoona torba sassaabeera, baranaas birrii biliyoona sagal sassaabuuf karoorseera, kana callifneetuma dabarsinee hin kenninu jedhan. Waldhibdeen mootummaa Fedeeraalaa Itoophiyaafi paartii naannoo Tigraay bulchu wajjin jiru waan cimaa dhufe fakkaata. Af-yaa'iin Mana Maree Federeeshinii Itoophiyaa Obbo Adam Faraah EBCtti akka himanitti, guyyaa Wiixataa manni marichaa yaa'ii idilee taa'een murtoowwaan sadii naannoo Tigiraay ilaalchisuun dabarseera. Tokkoffaa, mootummaan Federaalaas ta'ee dhaabbileen Federaalaa hariiroo mana maree naannichaa fi kaabinee naannichaa wajjin akka hin uumne murteessuu. Lammeessoon ammoo, nageenyaa fi tajaajila bu'uuraa uummata naannicha bu'uureffachuun aanaalee, gandootaa, bulchiinsota magaalaa fi dhaabbilee beekamtii seera qaban wajjiin walitti dhufeenya hojii uumuu akka danda'u ibsa. Sadeessoorratti, raawwii isaa afayaa'iin mana marichaa fi koreen dhaabbii mana marichaa dhimmichi ilaallatu akka hordofan murteffameera. Murtoo kana irraa ka'uun fedhaafi bu'uuraalee misoomaa uummanni Tigiraay barbaadu bu'uura godhachuun bulchiinsa magaalotaa, aanaaleefi gandootaa waliin hariiroo akka qabaatu ibseera.


Beenishaangul Gumuz rakkoo nageenyaa Godina Matakkal furuuf namoota filataman hidhachiisufi

Naannoo Beenishaangul Gumuz godina Matakkalitti haleellaan hidhattoonni namoota nagaarratti raawwataniin rakkoon nageenyaa uumameera. . Rakkoo kana furuuf Fulbaana 11 eegalee godinni Matakkal komandi posti baatii sadiif turu jala galuu Itti gaafatamaan Waajira Kominikeeshinii Naannoo Beenishaangul Gumuz Obbo Mallasaa Bayyanaa BBC'tti himaniiru. Rakkoo nageenyaa irra deddeebiin ka’u itti fufinsaan furuuf Ministira Muummee Itti Aanaa Obbo Dammaqaa Mokonnin waliin irra deddeebiin mari'anneera jedhan Obbo Bayyanaan. MM Itti aanaa Obbo Dammaqaan 'uummanni hidhatee of eeguu qaba' jechuun isaanii dubbii ijoo ta'ee ture. Dhimma kanarratti kan gaafanne Obbo Mallasaa Bayyanaa, ammatti komaandii poostiin Raayyaa Ittisa biyyaan durfamu nageenya Godina Matakkal harkaa qabaachuu himu. Rakkoo kana bifa waaraan furuuf garuu hawaasa keessaa namoota filataman leenjisuun hidhachiisuun eegalamuu himan. ‘’Milishaa leenjisaa jirra’’ Namoonni filataman bifa milishaan leenjii loltummaa leenji'aa jiru jedhan. Milishaan kun 'shiftaa' ofirra ittisuuf leenji'uus jedhan. ‘’Kan leenjisu raayyaa ittisa biyyaati, akkataa kamiin shiftaa ofirraa ittisuun akka danda’u irratti leenjisaa jiru’’ jedhan. Namootni leenji'an saboota hunda keessaa akka filatamanii leenjii milishaa fudhatanillee ibsan. Milishoota kanneen meeshaa waraanaa hidhachiisun humnoota farra nageenyaa tahan achuma ummata keessa taa’anii akka qolatan taasifama jedhu. Kanaan dura milishaa tahanii kan tajaajilaa turaniifi umuriin isaanii hin fagaanne dabalatee, namootni haaraanis filatamanii leenji’aa jiraachuu himan. Naannicha keessa hir’inni meeshaa waraanaa jiraatus garuu bakkeewwan rakkoo nageenyaaf addatti saaxilamoo tahanitti ni hidhachiifna jedhan aanga'aan kun. Haa ta'u malee, kana jechuun kanneen leenji’an hunda hidhachiisn jechuu miti hanqina meeshaatu naannicha keessa jira jedhan. Humni raayyaa ittisa biyyaa fi poolisiin federaalaa wayita ammaa naannicha keessa akka socho'aa jiranillee ibsan. ''Humni komandi postii yeroof kan turu waan taheef nageenya itti fufinsa qabuun kan achuma turee kan furu milishaa amma leenjisaa jirrudha'' jedhaniiru. Rakkoo nageenyaa naannicha keessa jiruuf aanga'aan kun paartilee mormitootaatti quba qabu. Isaanis Paartii Dimokiraasummaa Gumuz fi 'ABO Shaneeti' jedhan. ‘’Aanaalee Godinichaatti aanaa Baatee amma Qorqaa Sombootti sochiin ABO shanee bal’inaan jira" jedhu. Namoota rakkoo uuman adamsanii to’achuun itti fufeera kan jedhan aanga'aan kun hanga ammaattis yakkamtootni hedduun to’atamaniiru jedhu. Gama kaaniin waltajjiin marii godinaa hanga gandaatti aanolee torban godina Matakkal keessatti uummata waliin gaggeffamaa jiraachuu dubbataniiru. ‘’Tokkummaan haleellaa dhufu hunda ofirra qolachuun akka danda’amu mari'atame.’’ Kanaanis tasgabbiin hawaasa keessatti uumameera jedhu.


Manni Murtii Poolisiin Oromiyaa akka Obbo Lidatuu hiiku ajaje

Manni Murtii Olaanaan Godina Shawaa Bahaa Poolisiin Oromiyaa akkaataa ajaja mana murtiitiin Obbo Lidatuu Ayyaaloo akka hiiku ajaje. Obbo Lidatuu Ayyaaloo har'a ganama Mana Murtii Olaanaa Godina Shawaa Bahaatti dhiyaatanii turan. Abukaatoon isaanii Obbo Abduljabbaar Huseen beellami har'aa ajaja kanaan dura kennaman lamaan ilaaluuf ture jedhan. Obbo Lidatuun ganama sa'atii 4:30 irratti dhaddachatti dhiyaachuu kan himan Obbo Abduljabbaar, dhaddachi kun dhimmoota lamarratti murtee dabarsuu himan. ''Tokkoffaaan meeshaa seeraan alaa qabachuudhaan himata irratti banamerratti ragaa abbaan alangaa qaba jedhe dhageffachuu yoo ta'u, ragaaleen sadi dhiyaatanii ragaa bahaniiru'' jedhan Obbo Abduljabbaar. ''Dhimmi biraan ammoo kanaan dura Hoogganaan Qajeelcha Poolisii Bulchiinsa Magaalaa Bishooftuu akka dhiyaatan kan ajajamanii dhiyaachuu waan didaniif, qajeelchichi ajaja mana murtii maaliif akka dide Komishiniin poolisii Oromiyaa ajaja mana murtii kana ittiin ga'ee, ajaja kana ittiin ga'uusaa mana murtiif akka gabaasu beellami qabamee ture'' jedhan. Haaluma kanaan Komishiniin Poolisii Oromiyaa ajaja kana qajeelcha poolisii magaalaa Bishooftuutiin ga'us, hoogganaan qajeelchichaa garuu xalayaan isaan ga'uu hin ibsine jedhan abukaatoon kun. Hoogganaan kun dhaddacharratti kan hin argamne yoo ta'u, poolisiin Obbo Lidatuu gara dhaddachaa fidanii dhufan qajeelchichatti hoogganaa haaraan ramadamuu fi isaanis dhimma kana akka quba hin qabne ibsaniiru. Dhimma kana hordofuun manni murtichaa ajaja lama dabarsuu dubbatan Obbo Abduljabbaar. Tokkoffaa Hoogganaa Itti Aanaan Qajeelcha Poolisii Bulchiinsa Magaalaa Bishooftuu fi Hoogganaan Qarannoo Yakkaa ALI Fulbaana 13, 14 akkasumas 26 fi 27 maaliif ajaja mana murtii fudhachuu akka didan, mana murtiitti dhiyaachuun akka ibsa kennan ajajeera. Olaantummaa seeraa mirkaneessuuf jecha ajaji mana murtii kabajamuu qaba kan jedhe dhaddachi kun, qajeelchi poolisii magaalaa Bishooftuu ajaja kana hojiirra hin oolchu yoo ta'e, qaamni poolisii Oromiyaa sanaa ol jiru itti gaafatamummaa fudhachuu waan qabuuf, Komishiniin Poolisii Oromiyaa bu'uura ajaja mana murtiin Obbo Lidatuun akka hiikaman gochuu qaba jechuun manni murtii ajaja dabarseera. Ragaan abbaan alangaa har'a dhageessise, afaan-hiikeedhaan waan ta'eef barreeffamaan qophaa'ee, galmee waliin akka walitti hidhamuu qabu manni murtii ajajeera. Akkasumas ammoo Hoogganaa Itti Aanaan Qajeelcha Poolisii Magaalaa Bishooftuu fi Hoogganaan Qorannoo Yakkaa ALI Fulbaana 13, bara 2013 akka dhiyaatan ajajeera.


Mootummaan Fedeeraalaa naannoo Tigraayirraa bajata dhorkuurrtti jiraattonni naannichaa maal jedhu?

Murtee Manni Maree Federeeshinii Itoophiyaa naannoo Tigraay irratti dabarse isaan dallansiisuu jiraattonni naannichaa BBCf yaada kennan himan. ''Ibsi mootummaan Federaalaa kenne bu'uura heeraa hin qabu; akkasumas gaabbiifi dallansuurraa waan  dubbatamudha,'' jedhan. Waldhibdeen mootummaa Fedeeraalaa Itoophiyaafi paartii naannoo Tigraay bulchu wajjin jiru waan cimaa dhufe fakkaata. Af-yaa'iin Mana Maree Federeeshinii Itoophiyaa Obbo Adam Faraah EBCtti akka himanitti, guyyaa Wiixataa manni marichaa yaa'ii idilee taa'een murtoowwaan sadii naannoo Tigiraay ilaalchisuun dabarseera. Tokkoffaa, mootummaan Federaalaas ta'ee dhaabbileen Federaalaa hariiroo mana maree naannichaa fi kaabinee naannichaa wajjin akka hin uumne murteessuu. Lammeessoon ammoo, nageenyaa fi tajaajila bu'uuraa uummata naannicha bu'uureffachuun aanaalee, gandootaa, bulchiinsota magaalaa fi dhaabbilee beekamtii seera qaban wajjiin walitti dhufeenya hojii uumuu akka danda'u ibsa. Sadeessoorratti, raawwii isaa afayaa'iin mana marichaa fi koreen dhaabbii mana marichaa dhimmichi ilaallatu akka hordofan murteffameera. Murtoo kana irraa ka'uun fedhaafi bu'uuraalee misoomaa uummanni Tigiraay barbaadu bu'uura godhachuun bulchiinsa magaalotaa, aanaaleefi gandootaa waliin hariiroo akka qabaatu ibseera. Murtoon kun yeroo darbu filannoon manni maree naannoo Tigiraay gaggeesse ''seer-maleessa'' waan taheef manni marichaa akkaatadhuma mootummaan Federaalaa fudhatama hin qabu jedheen manni maree naannichaas tahe qaama seera raawwachiistuu ol aanaa waliin sababa caasaa isaanii irraa kan ka'e hariiroon homaatii akka hin jiraanne murtoon darbeera jechuun dubbii himaan Mana Mare Federeeshinii Obbo Kaasahun Baqqalaa BBCtti himaniiru. Mootummaan Federaalaa kana booda hariiroo kan qabaatu karaa uummata yaada keessa galcheen akka tahus himaniiru. Abukaatoofi jiraataa magaalaa Maqalee kan tahan Obbo Habtuu Girmaa BBCtti waan jedhe, ''Ibsi mootummaan Federaalaa kenne bu'uura heeraa hin qabu, haqumarraa kan fagaatedha." Ofisaatiifuu bu'uura seeraa otoo hin qabaatiin as deebi'ee aanga'oota mootummaa naannichaa wajjin hariiroo hin qabu jechuun baay'ee nama kofalchiisa jedha. ''Tigiraay qaama federeeshinii Itoophiyaati,  jechi isaanii heeraan ala natti fakkaata. Uummata Tigiraay miira keessa galchuufi, gartuun ibsa kana baase aangoos hin qabu, uummata birattis fudhatama qaba jedhee hin yaadu.'' Maanguddoo magaalattii jiraatan Gebragzabiheer ammoo, ''Kaleessa waan jedhame dhaga'eera, yeroo tokko tokko gaabbiifi dallansuurraa waan  dubbatamudha,'' jechuun oolee bulee irra deebi'anii ni ilaalu jedhanii akka abdatan dubbatu. ''Biyya bulchuun wal gargaaruu, wal hubachuudhaani malee fokkoraan ykn waraanaan miti, uummataafi biyyattiifis hin ta'u. Tasgabbiin akka ilaalanii hubachiisuu barbaada, waanti ibsan qabatamaan hojiirra oola jedhee hin yaadu.'' Jiraataan biraa Abduu Mohaammad ammoo eebbifamaa gosa barnootaa Eliktirikaal Injinariingiitii. ''Naannoleetu walitti dhufee aangoo mootummaa Federaalaaf kenna. Mootummaan naannoo as jiru ammoo uummatarraa fudhatama argateera. Harka 98 argatee filannoo injifateera, filannoo hin gaggeessinu kan jedhe mootummaadha. Mootummaan Federaalaa beekamtii seeraa dhabeera natti fakkaata,'' jechuun yaadasaa kenne. Yunvarsiitii Finfinneetti barsiisaa seeraa kan tahan, Sisaay Mangistee, ''Naannoon Tigiraay qaama Itoophiyaatti, mootummaa naannoo wajjin hariiroo hin qabu jedhee ibsi baase baay'ee kan nama ajaa'ibuufi heeraan ala natti fakkaata,'' jedha. Heera hordofee ummanni mootummaa hundeesse deebi'ee qaamni heeraan aangoon kennameef  mootummaafi uummata Tigiraayin walitti dhufeenya hin qabu jedhee ibsa kennuun bu'uura seeraa waan qabu natti hin fakkaatu''. Mootummaan Federaalaa naannoolee wajjin kallattiin walitti dhufeenya qabaachaa ture. Murtee amma darbeen garuu Hagayya 30 darbe yaa'ii ariifachiisa taa'een, manni marichaa kan murtesse filannoon naannoo Tigiraay heeraan ala, yoo filamees akka waan hin filatamneetti lakka'ama isaan wajjiin hariiroo hin qabaannu kallatti jedhu kaa'e. Murteen ammaa  kun kan jalqabaarra as darbedha, mootummaan federaalaa walitti dhufeenya  mana maree naannichaa fi hojii raawwachistoota wajjin akka  hin qabaanne kan jedhu. Aanaalee fi gandoota wajjin qunnamtii uumuun hojiisaanii akka itti fufan kallattii kaa'e. Bu'uraalee misoomaa karaa barnootaafi fayyaa hojjataman warra aanaafi gandoota wajjin hojjataa jechuudha. Kun mataasaatti rakkisaadha. Magaalonnifi aanaalee bulchiinsa naannichaan hoogganamu, seeera naannichaatu beekamtiis kenneefi, amma qaama Fedeeraalaafi naannoof itti waamamnisaanii ta'a jechuudha. Deeggarsi bajataa naannichaaf ergamuus ni dhaabbata jechuudha. Manni Murtii Federaalaa naannicha wajjin walitti dhufeenya qabaata, sababni isaammoo manneen murtii  filannoon miti kan  gurmeeffaman. Kanaan alatti mana maree naannichaas ta'e qaama hojii raawwachistuu naannichaa walitti dhufeenyi hojii hin jiraatu,  wal ga'iis ta'e leenjiirratti walitti dhufuun hin jiraatu, haala kanaan ilaalama. Naannoo Tigraay waliin hariiroon addaan citeera jechuun maal akka ta'e miidiyaa bmootummaa biyyattiin kan gaafataman Obbo Adam:  'manni maree naannichaa fi kaabineen naannichaa beekamtii heeraa hin qabani, qaamolee seeraas miti,'' jechuun ibsu. Kanaaf, walitti dhufeenyi seera qabeessa dhaabbileen federaalaa kaabinee fi mana maree naannichaa wajjiin uumuu hin danda'anii jedha. Kanaafuu dhaabbileen federaalaa xalaayaa erguufii, dokumentii wal jijjiruu, deeggarsa hojiiwwan sadarkaa naannichatti hojjatamanii kennuu fa'aan dhorkameera jedhu. Kunis kan murteeffamee mootummaan naannoo Tigiraay fi TPLF murtoo manni maree federeeshinii yeroo turtii qaama hojii raawwachiiftuu sirreesse fudhachuu diduun iddoosaanitti deebisuu waan dideefi jedhu. Itti dabaluunis, filannoo seeraan alaa gaggeessuu isaaniif, deeggarsa bajataa dabalataa qaamolee sadarkaa naannichaatti jiraniif akka hin kennamne kaasan. Sababni isaammoo 'beekamtii seeraa hin qabani,' jedhan afayaa'iin mana marichaa obbo Adam.


Filannoo Ameerikaa: 'Tiraamp Covid-19 irraa yoo hin fayyine falmiin hin gaggeeffamu' -Joy

Kaadhimamaan pirezidaantii Dimokiraatotaa Joy Baayiden yoo Tiraamp Covid-19 irraa hin fayyine falmiin marsaa 2ffaa hin gaggeeffamu jedhan. Falmiin marsaa 2ffaa Tiraampiifi Baayiden taasisan Onkoloolessa 15 gaggeeffama. Akkan yaadutti yoo ammayyuu koroonaavaayirasii qaba tahe falmii hin gaggeessinu,'' jedhe Baayiden. ''Qajeelfamoota cimsinee hordofuu qabna jedheen yaada. Namootni baay'een faalamaniiru waan taheef rakkoo hamaadha.'' Falmiin kun Miyaamiitti gaafa Onkoloolessa 15tti ture kan karoorfameeru. Tiraamp Onkoloolessa 1 vaayirasichaan qabamuu kan himan yoo tahu, yoom akka qabamaniifi yoom irraa eegalee dhukkubuu akka eegale hin beekamu. Akkaataa qajeelfama fayyaa UStti Tiraamp erga mallattoon irratti argamee adda of baasuun guyyoota kudhaniif turuu qaba. Gorsituunn duula filannoo Tiraamp BBCtti akka himtetti, pirezidaantichi falmii karaa foddaa televizhinaa tamsa'u itti aanu irratti hirmaachuu akka danda'an, ''abdiin qaba'' jedhan. Jeenaa Eelis BBCtti akka himteitti, ''Tiraamp hojii gaarii irratti argamu'' garuu murtoon xumuraa hakiimota Waayit Haawus waliin mari'atamuun kan murtaa'u taha." Eelis dhimma vaayirasii kana cimsanii qabachuun irratti hojjechaa jiru garuu soda vaayirasii keessa jiraachuu hin qabnu jette. Itti dabaluun Joy Baayiden falmii jalqabaa waca fi jeequmsaan guutame irratti ,''haala gaariin hin hojjenne'' jedhan. ''Ifaadha isa kanarratti Baayiden karaa keessaa bahu barbaada,'' jette. Falmii Tiraampiifi Baayiden kanaan dura gaggeessan miidiyaalee adunyaa hedduun qeeqameera. Tiraamp dubbii Joy Baayiden gidduu yoo xiqqaate si'a 73 galuun dubbateera. Miidiyaaleen falmii arrabaafi qoccolloon guutame jechuun ibsaa turan. Miidiyaaleen UK ammoo falmii kanaan kan mo'ame uummata Ameerikaati malee namootni lameen waan qaban dhiyeessaniiru jedhanii ture. Tiraamp weerara koroonaavaayirasii to'achuu dadhabuun qeeqamaa turan ofiin lammiilee Ameerikaa Miliyoona torbaa ol vaayirasichaan qaban keessa galaniiru. Pirezidaantichi guyyoota lama hospitaalatti yaalamaa turuun gara Waayit Haawustti deebi'aniiru.


Yamanitti gartuun walwaraanaa turan hidhamtoota hedduu wal jijjiraa jiru

Yamanitti gartuu hidhattoota Huutii fi mootummaa, wal waraansarra turan hidhamtoota dhibbaan lakka’aman wal jijjiruun hedduun hidhaarraa hiikaman. Erga waraanni biyyattii keessatti bara 2015  jalqabamee asitti hidhamoota hedduutu haala kanaan hiikaman. Haaluma kanaan, hidhamtoonni Huutis 600  fi deeggartoonni mootummaa 400 guyyoota lamaan dhufan keessatti hidhaarraa akka hiikamanitu eegama. Hidhamtoota jumlaan qabamanii hidhaa turan wal jijjiruu irratti kan walii galan marii ji’a darbe Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii Siwizerlaand, Jenevaatti qindeesserratti walii galteerra qaqqabamee ture. Bara 2018  tti  gartuu Huutii fi mootummaa deeggaran hidhamtoota 15,000  hidhaa gadhisuuf walii galanii turan, waliigalteen sun garuu hamma yoonaatti hojiitti hin hiikamne. Guyyaa hidhamtoota waljijjiruun jalqabu dura,  warri Huutii gartuu lammilee Yaman biyya ollaa Oomaanii deebi’an simanneerra jedhanii turan. Hedduun isaanii garuu wal’aansa fayyaa argachuu erga eegalanii booda ugguramaniiru. Dubbi himaan hidhattoota Huutii akka himetti, bara 2018tti  Istokoolmitti mariin nageenyaa, jaarsummaa Dhaabbata biyyoota Gamtooomaniitin gartuu lamaan gidduutti wayita gaggeeffamu, namoonni gara biyyoota galoo galaanatti otoo imalanii madaa’anis kanneen hiikaman keessatti hammatamuu ibsan. Lammiin Ameerikaa deeggarsa namoomaa keennitu Sandiraa Lolii waggaa sadiif hidhamtes hiikamuu qondaaltonni Ameerikaa himaniiru. Kana malees, namni hojii bizinasii isaa hojjataa ture Mika’el Gidadaa jedhamu waggaa tokkoof hidhamee gadhiifameera. Reeffi lammiii Ameerikaa nama sadaffaan qabamee ture tokko gara biyyaatti deebifameera. Biyyi Yaman waraana Bitootessaa bara 2015 jalqabameeen hedduu miidhamteetti. Mormitoonni Huutii harka caalaa kutaa lixa biyyattii to’achuun, pirezedanti Abdulrabbuh Mansuur Haadii  biyyaa ariyataniiru. Sa’uudii Arabiyaa mootummaa biyyattii deeggaruun gartummaa waraana uumuun waraanichatti dabalamtee turte. Walwaraansi biyyattii keessatti hammaate kun garuu  balaa hamtuu namootarra qaqqabu isaa addunyaarratti guddaa ta’e qaqqabsiisuusaa Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii beeksiseera. Namoonni nagaan kumaatamatti lakka’aman balaa, silaa hambisuun danda’amu,kanaan lubbuusaanii dhabaniiru. Haalli biyyattiin keessa turte weerara koronaavaayirasiin ittuu akka badduu baatu/miidhamtuuf saaxileera.


Siyaasa Itoophiyaa: ‘Obbo Lidatuun sirna haqaarraa guutummaan guutuutti abdii kutateera’- EDP

Mirgi wabii Obbo LidatuuAyyaalew qarshii 100,000 akka ragga'uuf ajaja manni murtii waliigalaa Oromiyaa dabarse poolisii magaalaa Bishooftuu qaqqabus poolisiin Obbo Lidatuu hin gadhiisu jechuusaa pireezidantiin Paartiin Dimookiraataawaa Itoophiyaa Obbo Adaana Taaddasa BBCtti himan. ''Poolisiin waan kana hin beeku gatii jedheef gara Finfinneetti deebineerra. Obbo Lidatuun homaa akka hin godhamne jedhanii waan dhorkaniif nutis abukaatonni sirna haqaa kanarratti sochii hin taasifnu jedhaniiru. Nutis homaa gochuu hin dandeenyu jedhan Obbo Adaanan. Obbo Lidatuunis sirna haqaa kanatti abdii akka kutatan himanii, ''Kana booda waan tahu eeguu malee eessayyuu hin deemiinaa nuun jedheera,'' jedhan. Ajajni mana murtii qaama raawwachiiftuun diigamaa waan jiruuf, ''manni murtii aangoo qaba jennee hin deemnu. Adeemsa mana murtii karaa barbaadaniin adeemsisu, kuni murtoo siyaasaatis,'' jedhan. Kaleessa koomishinii mirga namoomaatti akka gabaasan illee himaniiru. Koomishinarichi poolisii waliin akka dubbatus itti himuu isaanii hubachiisaniiru. Kana malees mana murtii waliigalaa federaalaafi Oromiyaa xalayaa galchuu ibsaniiru. ''Qaamni kamiyyuu ajaja mana murtiif bitamuu qaba. Olaantummaan seeraa cabaa deema taanaan  seer-maleessummaan baay'ata. Qaamni raawwachiisu to'annoo eenyuuun ala taheera. Kana immoo kan godhu sirna siyaasaati,'' jedhan Obbo Adaanan Ajjeechaa Haacaaluu Hundeessaa hordofee hidhaarra ka jiran Obboo Lidatuu Ayyaalew, wabiin amma dura eegameefi ture akka ragga'u Manni Murtii Waliigalaa murteesse. Pireezidantiin Paartii Obbo Lidatuun keessa jiranii - Paartii Dimookiraatawaa Itoophiyaa (PDI) Obbo Adaana Taddasaa akka jedhanitti, manni murtichaa dhaddacha har'a Kibxata ooleen, gaaffiin wabii obbo Lidatuu uggurri irra kaa'amuun irra hinjiru, kabajamuufii qaba jechuun manni murtii olaanaa Godina Shawaa Bahaa murteesse akka raawwatamu murtee dabarseera. Manni murtii kun Obbo Lidatuun wabii Birrii 100,000n akka gadhiifaman ajaja dabarsee ture. Obbo Lidatuun dhimma isaanii ala tahanii akka falamanii manni murtii Olaanaa Godicnichaa murtee dabarsullee, Poolisiin Bishooftuu garuu Obbo Lidatuun ''adaraan nu bira jiru'' jechuun gadhiisuu dideera. Waa'ee dhimma kanaas dhaddacha har'aarratti dubbachuusaanii Obbo Adaanan BBCtti himaniiru. ''Taatee amma dura raawwate eeruun 'poolisiin ammallee na gadhiisuu diduu danda'a, kanaaf manni murtichaa asumaa bilisaan na haa gadhiisu' jechuun mana murtichaa gaafataniiru. Manni murtiis ajaja hatattamaa poolisiif kan kenne yogguu tahu, mana murtii murtee kana duraan dabarseefis murteen kun akka gahu ajajeera,'' jedhan Obbo Adaana. Erga manni murtii Godinichaa murtee wabii dabarsee booda, otoo Obbo Lidatuun hin hiikamiin guyyaa lama booda, abbaan alangaa iyyata mirga wabii ugguruu, Mana Murtii Waliigalaa Oromiyaatti dhiyeeseerra. Sababa mirgi wabii obbo Lidatuu eegamuu hinqabu jechuun abbaan alangaa dhiyeesse keessaa: beellama yaalii fayyaa biyya alaa qabu waan taheef achumaan hafuu dandayu, akkasumas namoota ragaa bahan sodaachisuu danda'u, deeggartoota isaanii fayyadamuun dhiibbaa geessisuu danda'u, yakki itti himataman - meeshaan waraanaa, adabbii waggaa 18-20 adabsiisudha. Obbo Lidatuunis gama isaniitiin ''Jalqabumayyuu waa'ee beellama fayyaa biyya alaa anatu kaase, wantan ani kaase abbaan alangaa akka ofiisaatti fuudhee itti fayyadamuun sirrii miti. Ala bahee nama hafu miti, beellamaaf akka mijatuuf jedheen dhimma kana beeksise,'' jedhan. Dhimma namoota ragaa baha ni sodaachisu jedhamerrattis: namoota kana sodaachisuuf sababa akka hinqabneefi meeshichi harkasaanirratti argamuu kan hin haalle tahuu ibsuun, sodaachisuuf sababa akka hinqabne dubbatan. Waa'ee deeggartoota isaanii ilaalchisuunis, ''paartii siyaasaan gaggeessa, deeggartoota qabaachuun mala. Deeggartoonni dhiibbaa godhu jedhamee ilaalcha siyaasa kootii gaaffii keessa kan galchu dhimmi mirgaa kahuun irra hin jiraatu,'' jechuun mormuu isaanii Obbo Adaana dubbataniiru. Dhimma adabbiin meeshaa waraanaa seeraan alaa wggaa 18-20 ti jechuun dhimma abbaan alangaa kaaseefis: meeshicha kan isaanii kenne mootummaa akka taheefi, kan isaan yakkaa jirus mootummaa akka tahe dubbatan. Kanammoo durumayyuu akka hin haalle eeruun ''Seera Oromiyaa keessaatiin meeshichaaf heeyyama seeraa baasi kan jechuun na gaafachuu qabu malee, kun mirga wabii koo kan dhorkisiisu miti, jechuun falman. Manni murtichaas falmii gama bitaafi mirgaa erga caqasee booda, Obbo Lidatuun ala tahanii dhimmasaanii yoo hordofan, mana murtiirraa ni hafu jedhee akka hin amanneefi muuxannoo siyaasaa amma dura qabaniifi ammallee seera kabajanii socho'aa akka jiran kaase. Kanaafuu yoo wabiin bahanis achumaan hafuu hin danda'an jedhee waan amanuuf, iyyata abbaa alangaa kuffiseera. Dhukkuba onnee kan qaban obbo Lidatuun, kanaafis yaaddoo qabu. Qabiinsi poolisii Bishooftuu haala gaariin akka tahe dubbatu waahilli isaanii kun. Murteen poolisiin Bishooftuu fudhatus, adeemsa haqaa kan agarsiisu taha jedhaniiru.


Siyaasa Itoophiyaa: Miseensota TPLF keessaa dubartiin tokkittiin Paarlaamaa keessatti hafte maal jedhu?

Addi Bilisa Baasaa Ummta Tigiraay (TPLF) miseensota isaa Mana Maree Bakka Bu'oota Ummataa, Mana Maree Federeshinii keessa jiranii  fi mootummaa Federaalaa keessatti muudama siyaasaa gara garaarra jiran bakka bu'ummaa isaaniifi aangoo irra jiran akka gadhiisan ajajeera. Kanaraa ka'uun sirna baniinsa waloo Mana Maree Bakka Bu'oota Ummataafi  Federeeshinii 5ffaa bara paarlaamaa 5ffaa bara hojii 6ffaa irratti bakka bu'onni naannoo Tigiraay akka hin hirmaanne ibsamee ture. Miseensota TPLF naannoo Tigitaay bakka bu'an 38 fi kan mana maree Finfinnee bakka bu'an shan keessaa walumaa galatti 42 kan ta'an osoo hin argamiin hafaniiru. Walga'ii irratti kan argaman bukka buutuu tokko qofaadha.  Miseensi kun Aadde Yaayyesh Tesfahuneny. Aadde Yaayyesh magaalaa Finfinnee Kutaa Magaalaa Eekkaatti TPLF bakka bu'uudhaan filannoo waggoota shaniin dura gaggeeffameen filatamuun ture kan miseensa mana maree  ta'an.  BBCn Aadde Yaayyesh waliin turtii taasiseera. BBC: Ajaja TPLF akka walga'ii mana maree irratti hin hirmaanneef dabarse akkamiin dhageessan? Aadde Yaayyesh: Ana karaa xalayaas ta'e karaa bilbilaa kan na qaaqabe hin jiru. Kanan dhaga'e sabaa himaaleerraati. BBC: Dhimmicha irratti mariin taasifame jiraa? Aadde Yaayyesh: Ani hin mariyanne.  Warra kaan bakka bu'ee dubbachuu hin danda'u, waa'ee warra kaaniis hin beeku. BBC: Isinirraa kan hafe bakka bu'oonni TPLF walga'ii mana marichaa irratii hin argamne. Isin maaliif argamuu murteessitan? Aadde Yaayyesha: Akkuma beekamu barri hojii mana marichaa kan xumuramu waggaa shaniin. Haata'u malee, sababa weerara koronaavaayirasii biyyattii keessatti uumameen walqabatee yaaddoofi rakkoo ummameen Boordiin Filannoo Biyyaalessaa filannoo gaggeessuuff kan rakkatu ta'uu ibsee ture. Kanarraa kan ka'een haaluma adeemsa Heera mootummaatiin dhimmichis gara  mana maree bakka bu'uutaa dhufeera. Isaan boodas haaluma murtee Manni Maree Federeeshinii dabarseen filannoon akka dheeratu ta'eera. Adeemsi kunis Heera mootummaa kan hordofofeefi faayidaa ummataatiif yaadamee waan ta'eef anis murtee kana wanan fudhadheef walga'ii kana irratti argamuu danda'eera. BBC: Murtee kana irra ga'uudhaaf dhiibbaan maatiirraa ykn qaama biraa irraa isinirra ga'eeraa? Aadde Yaayyesh: Dhiibbaan qaama kamiiniyyu ana irratti raawwatame hin jiru. Wanti beekamuu qabu tokko ani gaheettii of dandeessedha. Namni umuriin isaa waggaa 18 guute tokko ofiin murteeffachuu akka qabaatu nama cimsee amanudha ani. Yaada akkasii fiduun isaanii na dinqisiisuus baatullee, namni ilaalchaafi hubannoo mataa isaatiin kan murteessu ta'uu beekamuu qaba. Kanaafis maatii waliinis yaada walfakkaataa ykn yaada gara garaa qabaachuu nan danda'a, amantaan garuu kan dhuunfaakootiiti. BBC: Isin miseensa Paartii Badhaadhinaa naannoo Tigiraay ? Aadde Yaayyesh: Lakki. BBC: Akkas taanaan hanga filannoon gaggeeffamutti eenyuun bakka bu'uudhaan itti fuftu?  TPLF? Ykn…? Aadde Yaayyesh: Mana maree keessatti ummataan bakka buunee malee paartii bakka buunee hin turre. Kanaafiyyu bakka bu'iinsa ummataa qabadheen itti fufa. BBC: Filannoo bara kana gaggeeffamu irratti dorgomuudhaaf yaada qabduu? Aadde Yaayyesh: Hin murteessine. BBC: Osoo dorgomtanii garuu eenyuun bakka bu'uudhaan kan dorgomtan isinitti fakkaata? Aadde Yaayyesh: Isa kanallee hin murteessine. BBC: Kanaan dura miseensa mana maree bakka bu'oota ummataa ykn mana maree federeeshinii taatanii beektuu? Aadde Yaayyesh: Miseensummaan mana maree bakka bu'oota ummataa kan jalqabaakooti. Miseensa mana maree naannooyyu ta'ee hin beeku. A. L .I 1992tti garuu miseensa mana maree magaalaa maqalee ta'ee nan beeka. BBC: Mootummaa Federaalaafi mootummaa naannoo Tigiraay gidduu wal dhabdeen siyaasaa jiraachuun ni beekama. Dhimma kana akkamiin ilaaltu? Aadde Yaayyesh: Rakkoo ummataaf fala barbaaduufi dhimmi ummanni itti rakkate haalaa haqa qabeessa ta'een hundi keenyayyu dhaabbachuu qabna jedheen yaada. Namoonni dhuunfaa ykn paartileen yaada garaa garaatiin wal takaaluu danda'u. Haata'u malee, kan argamnu bara ammayyoome keessatti. Waan kana ta'eefis, faayidaa ummataa bu'uura godhachuudhaan waliin taa'anii dubbachuun waliin rakkoolee keenya hiikuu qabna yaada jedhun qaba. BBC: Miseensota TPLF  keessaa isin qofatu walga'ii mana marichaa irratti argame. Murteen kun bu'aa maalii argamsiisa jettanii yaaddu? Aadde Yaayyesh: Ani TPLF bakka bu'ee kanan dorgome magaalaa Finfinnee bulchiinsa magaalaa Eekka irraati. Walumaagalattis  Finfinneerraa TPLF bakka bu'uudhaan mana maree bakka bu'ootaa kan galle nuti shan. Anis paarlaamaa yeroon galu ummata sagalee naaf kenne kabajeetan. Gaaffii ummataa keessummeessuufi dirqamaafi itti-gaafatamummaa ummanni narra kaa'e ba'uun qaba jedheen kanan gale. Ammas ilaalamuu kan qabaatu kallattii sanaan. Paarlaamaa wayitan galu yaada TPLF ykn ADWUI qofaan tarkaanfachiisuuf miti. Gaaffilee ummataa deebisuuf ani kanan gale. BBC: Murtee kana hordofee rakkinni isin mudate jiraa? Aadde Yaayyesh: Gaaffiin dhufes ta'e wanti na qaqabe omtuu hin jiru. Yeroo ammaa kana dargaggos ta'e ummanni bal'inan kan itti fayyadamu miidiyaan hawaasummaa jira. Achirratti sababiin ummataaf dhaabadhe kan deeggarsa qaban naaf ibsan hedduudha. Haata'u malee, yaada finxaalessaa ta'e kan TPLF qaban jiru. Miidiyaa hawaasummaa irratti barreessan jiru. Arabsoofi doorsisa yaada namaa hin kabjne barbaachisaa hin taane argaan jira. Hundi keenyayyu yaadaa fi ilaalcha adda addaa qabna.  Yaadaafi mormii isaanii dhiyeeffachuu nan kabaja, na dinqisiifadhas. Ta'uus qabaata. Isaafis hin mufadhu. Haata'u malee, dhuunfaan nama arrabsuu, dorsisuufi sodaachisuun hin barbaachisne eenyuunuu waan hin barsiifneef, osoo ta'uu baatee jedheen yaada. Kanaan alatti gaaffiin kallattiidhaan dhufe hin jiru. BBC: Murtee taasistan hordofee gama TPLF irraa wanti isin qaqqabe jiraa? Aadde Yaayyesh:  Dhimmi kallattiidhaan dhufe hin jiru. Haata'u malee, namoonni miidiyaa hawwasummaa irratti qarqara qabatanii barreessan hedduun jiru. BBC: Sababii murtee kana irra geessaniif rakkinni anarra ga'a jettanii yaaddoftan jiraa? Aadde Yaayyesh: Qaamni maaliif ummataaf dhaabbatte jedhee yaaddoorra na buusu jira jedhee hin yaadu. Haata'u malee, wanta dhufu hunumaa ummata waliin ta'uudhaan dura dhaabbanna jedheen yaada.


Waraanni daangaa Armeeniyaa fi Azerbaajiyaan gidduutti baname hammaataa jira

Waraanni daangaa Armeeniyaa fi Azerbaajiyaan gidduutti biyyootni lamaan wal irratti banan hammaachaa deemera. Waraanni baname daangaa biyyootni lamaan irratti wal-dhaban Nagorno Karaabak bakka jedhamuttidha. Naannichi qabiyyee Azerbaajiyaan keessa tahuunsaa beekamtii idila addunyaa qaba. Garuu saboota Armeeniyaa tahaniin gaggeeffama. Humni naannichi akka foxxoquuf waraanu loltootni 31 tahan jalaa du’uu himuun daangaan harkaa bahee ture irra deebiin qabatamuu hima. Azerbaajiyaan ammo namootni nagaan 26 na jalaa madaa’uun namootni shan ammoo na jalaa du’aniiru jechuun gabaaste. Walitti bu’insa biyyoota lameen gidduutti bara 2016 as mul’ateen as waraanni ammaa kun isa guddaadha. Yeroo sana lammiilee nagaan 200 ol tahan ajjeefamanii ture. Waliiti bu’insi kun karaa dippilomaasii akka furamuuf waamicha idil-addunyaa kan barbaadu yoo tahu, bakki walitti bu’insichaa ammoo naannoo murteessaa jedhamee beekama. Tarkiin gama Azerbaajiyaan tahuushee gamanumaan beeksifteetti. Raashiyaan ammoo buufata waraanaa Armeeniyaa keessaa waan qabduuf waraanni hatattamaan akka dhaabbatuuf waamicha taasifteetti. Waliiti bu’insi Nagornoo Karaabaak walitti bu’insa daangaa addunyaa irratti yeroo dheeraa lakkoofsisedha. Yeroo naannoon Nagorno –Karabaak Azerbaajiyaan irraa bara 1990 keessa foxxoqu namootni kumaatamni waraana keessatti du’aniiru. Namootni warra Azerbaajiyaan irraa tahan hedduunis qe’ee isaanii gadhiisanii baqataniiru. Amma naannichi of danda’uun of bulchaa jira. Irra caalaa deeggarsa Armeeniyaa irratti kan hirkate yoo tahu garuu UN fi Armeeniyaa matumashee dabalatee beekamtii homaayyuu hin qabu. Naannoo Bulchiinsa Nagorno-Karabaak: ·         Naannoo gaaraan guutame tahee 4,400 sq km (1,700 sq miles) bal’atudha ·         Dur Kiristaanota Armeeniyaa irraa tahaniifi Musiliimota Tarkii irraa tahaniin kan qubachiifamedha ·         Yeroo bulchiinsa Sooviyeet, Azerbaajiyaan jalatti naannoo of dandeessu tahuun bulaa turte. ·         Addunyaa irratti qaama Azerbaajiyaan tahuusheen beekamtii kan qabdu yoo tahu irra caalaan uummata isaanii ammo Armeeniyaa irratti. ·         Tilmaamaan bara 1990 keessa namootni gara Miliyoona tokkoo tahan qe’ee irraa buqqa’uun kan 30,000 tahan ammoo ajjeefamaniiru.


Waldhabdee Armeeniyaa fi Azarbaajiyaan jiddutti uumameen namoonni 100 du’an

Wal-dhabdee Armeeniyaa fi Azarbaajiyaan jiddutti uumameen namoota nagaa dabalatee yoo xiqqaate namoonni 100 du’aniiru. Waldhabdeen kunis bulchiinsi Naagornoo-Karaabaak kiyya kan jedhurraa kan maddedha. Bulchiinsi kun kan Azarbaajiyaan yoo ta’u, erga bara 1994’tii warroota Armeeniyaatiin bulaa turte. Bulchiinsi ofiin of bulchitu kun erga Dilbataatii loltoota 84 dabalatee namoonni nagaa du’uusaanii ibsiteetti. Azarbaajiyaan hamma ammaatti lakkoofsa loltoota jalaa du’anii ifa kan hin goone yemmuu ta’u, namoonni nagaa torba jalaa ajjeefamuushee ibsiteetti. Waldhabdeen kunis guyyoota sadii dura eegale. Guyyaa Kibxataa ministeerri ittisa biyya Armeeniyaa awutoobisiin imaltoota qabatee ture diroonii Azarbaajiyaaniin haleelamuusaa kan ibsan ta'us namoonni du'an akka hin jirre himaniiru. Haleellaan kunis magaalaa Armeeniyaa Vardeenisi jedhamutti raawwatame. Namoonni shan miseensota maatii tokkoo ta’an erga ajjeefaman booda lammiileen Azarbaajiyaan lama biroo ajjeefamaniiru. Waldhabdeen kunis erga bara 2016 as waldhabdee isa jabaa ta’edha akkasumas UN’tti Kaawunsiliin Nageenyaa dhimma kanatti mari’achuuf guyyaa Kibxataa marii ni taasisa. Armeeniyaa fi Azarbaajiyaan bakkeewwan muraasatti loltoota baay’ee bobbaasuun seera waraanaa labsuun waldhabdee jalqabuu irratti isaan lamaanuu wal komachaa turan. Waldhabdee kana keessatti biyyoonni biroo kallattiidhaan hirmaachuu danda’u jedhamee sodaatama. Tarkiin Azarbaajiyaaniif deeggarsa kan kennite yoo ta’u; Raashiyaan kaampii waraanaa Armeeniyaa keessaa qabdu ammoo biyyoonni kunneen saffisaan dhukaasa akka dhaabaniif waamicha dhiyeessiteetti. UN’tti Komishiinarri Mirgoota Namummaa Miisheel Baashelet waldhabdee kanaan lubbuu namoota darbee fi miidhaa gaheef gaddasaanitti dhagahame ibsaniiru. Dabalataanis “biyyoonni kun saffisaan waldhabdee kana akka dhaaban” gaafataniiru. Dhugaa Naagornoo-Karaabaak: ·        Bakka gaarri itti heddumaatu yoo ta’u, bal’inna iskuweeri meetirii 4,400 qabdi ·        Turks Armeeniyoonni Kirsitaanaa fi Musliimonni Tarkii keessa jiraatu ·        Yeroo Sooviyeet duraanitti bulchiinsa riippaabilika Azarbaajiyaanitti naannoo of dandeette turte ·        Bulchiinsa Azarbaajiyaan akka taate beekamtii idil addunyaa ni qabdi taus garuu warroonni Armeeniyaan hedduminnaan keessa jiraatu ·        killed Waraana bara 1988-94’tti taasifameen namoonni miiliyoona tokko ta’an buqqa’aniiru, 3,000 kan ta’an ammoo du’aniiru ·        Tarkiin ifaan Azarbaajiyaan deeggarti ·        Raashiyaan Armeeniyatti kaampii waraanaa qabdi


Paartiin Baaytoonaa teessumni tokko nuuf kennamuun hin malle jedhe

Paartilee filannoo naannoo Tigraay irratti hirmaatan keessaa tokko kan ta’e Baaytoonaa teessoon nuuf kanname kan nuuf malu miti jedhe. Paartichi har’a ibsa kenneen ‘’dimokiraasummaa fi haqummaan filannochaa burjaaja’eera’’ jedhe. Filannocha paartiin aangoo harkaa qabu TPLF sagalee kenname keessaa dhibbeentaa 98 argachuun akka mo’ate ibsamee ture. Akkaataa seera qoqqoodiinsa teessoo mana maree naannoo dhiyeenya kana fooyya’ee baheen TPLF teessoo 152 argateen dabalataan teessoowwan 38 paartileef qoodamuuf jiru jedhamee eegamee ture. Haata’u malee akkaataa qabxii Komishiniin Filannoo Naannochaa baaseen TPLF teessoo 189 yoo argatu Baaytoonaan ammoo teessuma tokkittii argateera. Baaytoonaan garuu ibsa har’a baaseen ‘’murtee kana yoo fudhachuu baannellee seera kabajuu qabna. Akkaataa seeraan ammoo teessoon nuuf kenname kun nuuf mala jennee hin amannu,’’ Jedheera, Seerri filannoo naannoo Tigraay ilaalchisee ba’e teessoowwan mana maree naannichaa keessaa dhibbeentaa 20 kan ta’u paartileef qoodama jedha. Haata’u malee yeroo seerri kun yeroo ba’u paartilee morkattootaa irraa mormiin mudatee ture. Paartichi ibsasaa keessatti ‘’Labsiin filannoo Tigraay jalqabumarraayyuu TPLF tumsuuf ba’e jennee amanna’’ jedheera. ''Haa ta'u malee, sagaleen nuuf kenname teessuma argachuuf kan nu hin dandeessisne akka ta'edha,'' jedha ibsichi. Teessoon nuuf kenname nuuf maluu isaa bu'uurri seeraa agarsiisu yoo jiraate garuu gammachuudhaan ni simanna jedha Baaytoonaan. Filannoon akka milkaa'u qaamota milkeessan jedhee komishinii filannoofi humnoota nageenyaaf galata dhihesseera dhaabichi. Rakkoowwan gama filannoon dhaqqabe jedheenis ibseera. Doorsisni ''eenyun akka filattan beekna'', ''filannoo booda eessa akka seentan ilaalla'', hanga filannoon xumuramutti kaadhimamtoota mormituu waliin akka hin mul'anne'' jedhuufi namootarra gahe akka jiru ibse. Dabalataan caasaan dhaaba naannicha bulchuu, TPLF, balbala namaarra deemuun dhaaba Baaytonaa balfaa turani jechuun himateera. Dhimma kanarratti TPLF waan jedhe hin qabu. Kana durallee dhaabni Salsaay Wayyaane jedhamu himannaa walfakkaataa dhaabicharratti dhihesseera. Filannoo Caamsaa 04, bara 2012 naannoon Tigraay gaggeesseen Manni Maree Federeeshinii heeraan ala akkasumas hojiirra hin oolu jechuun isaa ni yaadatama.


Filannoo Tigraay: ‘Sagalee ummataan malee kennaan mana maree hin seennu’- Saalsaay Wayyaane

Naannoon Tigraay ALI Qaam'ee 04, bara 2012 filannoo motummaa federaalaatiin 'seera maleedha' jedhame gaggeesseen TPLF olaantummaan xumureera. Paartiin teessuma tokkichaaf mo'ate ture Baaytonaan illeen fudhachuun mana maree seenuuf fedhii kan hinqabne ta'u BBC'tti himee ture. Kanumaan walqabatees dhaabbilee siyaasaa naannichaa afur haala hirmaannaa mana maree naannichaa keessatti qabaatan ilaalchisuun Kibxata marii taasisanii ture. Manni maree naannichaas erga paartilee arfan waame mariisiiseen booda ''teessuma sagalee malee osoo isniif kenninee maal jettu?'' jechuun gaaffachuu Dura Taa'aan paartii Walabummaa Tigraayi Obbo Girmaay Barihee ni dubbatu. Yaada kanarratti ejjannoon paartileen arfan calaqisiisan garaa gara ture. Paartii Saalsaayi Wayyaaneetti dubbi himaa kan ta'an Obbo Kinfa Haaddush ''Nuti mana maree seenuu kan barbaadnu ummanni nu filatee malee kennaadhaan miti. Teessuma sagalee itti hinkenninuuf haala kennaa fakkaatuun waan murtaa'ee hinfudhannu'' jedhan. Sababiiwwan yaada dhiyaateef kan itti kuffisaniif sadiis akkasiin kaa'an. Filannoo gaggeeffameen dhibbaa dhibbatti TPLF mo'achuun osoo beekamuu, adeemsi isaan ala bu'uura seeraa hinqabu jedhu. ''Hojiin seera filannoo kana dura bahee bu'uura hingodhannee akka raawwatamu hinhayyamnu. Sababii seerri boodatti deebi'ee hinhojjanneefu, filannoo darbeef amma seera baasuun hin barbaachisu'' jedhu. Naannichi filannoon duras yoo ta'ee adeemsi sirna filannoo 'gahee wal makaa' (mixed proportion) jechuun labsii keessatti akka hammatamu taasifamee fudhatama akka hinqabne dubbatu. ''Duras rakkoolee akkasii kan hiiku hinturre'' jedhan. Obbo Girmaay Barihee gama isaanitiin, teessuma manni marichaa kenneef akka tooftaa qabsootti itti fayyadamuuf akka fudhatan beeksiisaniiru. Ta'ees garuu paartiinsaanii komishiniin filannoo seera cabseera jechuun kan amanan ta'u himu. Haala labsii filannichaa 80,20 tti kan 'gahee wal makaa jedhu ta'ulleen, kan raawwatamee garuu tessuma 190 jiru hunda walitti qabuun TPLF dhaaf kan kenneedha jedhu. Haala seera qoodiinsa teessuma mana maree haaraatti, TPLF teessuma mana marichaa argatee 152 alattis teessumni 38 paartiilee mormitootaatiif haa qoodamu jedhamee gaafatame ture. Ta'us teessuma haala bakka bu'insaa walsimuutiin akka qoodamuuf ibsaman 38 keessaa TPLF 37.35 isaa argateera. Waliigalattis teessuma 189 fudhateera. Haala qoodiinsa bakka bu'iinsa walsimataatti teessumni hafe 0.65 ykn tessummni tokko paartii Baayitoonaaf kennamulleen, paartichi dideera. ''Mannni marichaa adeemsa itti yaada keenya dhagahu ni qaba. Waltajjii itti yaada keenya ibsannu qabna. Kanaafuu waltajjii itti yaada keenya ibsannu wayita argannuu hundatti fayyadamuuf qophiidha. Kanaafuu amma seenee ittiin qabsoofna kan jechaa jirruuf'' jedhu Obbo Girmaan. Akkasumas Dura Taa'aan Paartiin Asiimbaa Obbo Doorii Asgadoom paartiin isaanii teessuma sagalee maleetiin mana marichaa galuuf fudhachu BBC'tti dubbatan. Obbo Kinfa Haadushi sababii paartiilee mormitootaa mana maree akka seenan itti barbaadameef ''Mormiifi komiiwwan erga bu'aan filannoo barameen booda ummataafi qaamoolee garaa garaa irraa dhiyaasu tasgabeessuuf'' yaadameeti yaada jedhu qabu. Kana malees ''Paartii amma naannicha bulchaa jiru fudhatamnisaa akka dabalu gochuuf yaadamee fakkata'' jedhu. Haa ta'u malee, ''Yaadi paartiin aangoorra jiru maddisiisuu, kan isa qofa fayyadu waan ta'eef kanarratti hirmaachu hinbarbaadnu. Nuti dursa kan kenninuuf yaada ummataafi dhaabbata keenya fayyadaniidha'' jedhu. Afeerraa dhiyaateef diduun paarticha TPLF waliin walitti hinmufachiisuu? Komiin TPLF irraa dhufuu malu isin hinyaaddeessu? Jechuun gaaffilee dhiyaatanii Obbo Kinfan akkasiin deebii kennan. Murteen isaanii dhiibbaa paartii naannicha bulchaa jiruurraa dhufu ilaaluun akka hintaane dubbachuun, ''haalawwan dhufan kamiifuu nuti qophaa'oodha. ''Murteen keenyas dantaafi kaayyoo dhaabaafi ummata keenyaa waliin ni adeemaa ykn hin adeemu kan jedhuudha'' jechuun deebisaniiru.


Siyaasa: Jijjirama siyaasaa fiduu keessatti namni meeqa hirmaachu qaba?

Hoogganaa biyya tokko aangoorra buusuuf namoota meeqatu mormuu qaba? Kan milkaa'u mormii hookkara makateemoo qabsoo karaa nagaati? Sochiilee addunyaarratti hindagatamne keessaa bara 1980n keessa kan ture mormii Poolaandi, qabsoo farra Appaartaayidii Afrikaa Kibbaa, Warraaqsa Jaazmiin kan Motummaa Tuniziyaa kuffiseefi  Warraqsa Arabaa (Arab Spring) kan eeramaniidha. ''Ejjannoon nuti qabsoo karaa nagaarratti qabnu walfakkaata'' Gara warraqsa tibbanna mudateetti yoo dhufnu ammoo, Beelaaruusin arganna. Pirezidaanti Aleeksaandar Likaasheenkoon filannoo mo'adheera jechuusanii hordofee namoonni kuma kudhaniin lakkaa'aman mormiif bahan. Hedduun isaniis hidhamaniiru. Kaanis dararamaaf saaxilamu dubbatu. Haa ta'u malee, mormiin ammas karaa nagaatiin itti fufeera. Kanaafuu mormiin kun galma ni gahaa? kan jedhuu deebiisuuf seenaa ilaaluu barbaachiisa. Mormiin hokkoraa kan akkamiiti? Yunivarsitii Haarvardiitti qorattuu saayinsii siyaasaa, Erekaa Cheeneeweezii mormiiwwan sirnawwan abbaa irree irratti ka'an qorataniiru. Sirna abbaa irree keessatti ummanni hoogganaa isaan aangoorraa kaasuuf filannoo gaggeessuu hindanda'u. Wayita mormiin ka'u kamitu hookkara makateeraa, kamiitu ammoo naga qabeessaa? kan jedhu falmisiisaadha. Yoo qabeenyi barbadaa'u mormii hokkoraatii jedhamaa? Namoonni ammoo miidhaa qaamaa wayita qaqqabsiisan, arrabsoo sanyummaa yoo arrabsan? Ofiin ofi gubuu ykn beela'uun mormii dhageessisuu malawwan mormii hokkora makatanii? Kanneen hundaas haala ifa ta'een hookkara ykn karaa nagaatii jechuun hiikkaa kennuuf ni ulfaata. Haa ta'u malee, garaa garummaa haalawwan mormii hokkooraafi karaa nagaatiin gaggeeffaman jidduu jiran hubachuu ni dandeenya. Fakkeenyaa, nama ajjeesuun gocha hokkoraa ta'unsaa wal nama hingaafachiisu. Hiriira nagaa gaggeessuu, waliigalanii diduu fi mormanii dhiisanii bahuu mormii nagaa jedhamu. Qorannoon tokkos mormiiwwan nagaa 198 akka jaran agarsiisa. Mormiin karaa nagaa bu'aa qabeessa ta'a? Qorattuu saayinsii siyaasaa kunis ragaalee bara 1990 - 2006 walitti qabameeratti qorannoo gaggeessite jirti. Kanaanis, yaada mormiin karaa nagaatiin gaggeeffamu carraan ittiin milkaa'u danda'u bal'aadhaa jedhu irra gahaniiru. Mormiin hokkora makate deeggarsa dhabu akka danda'u qorattoonni ni dubbatu. Mormiin karaa nagaa wayita gaggeefamuu ammoo namoonni deeggaruun itti makaman akka baayyatan himama. Ijoolleen, namoonni miidhamtoonni qaamaa qabaniifi maanguddoonnis mormii nagaatti ni dabalamu. Qorattuu saayinsii siyaasaa Eriikaan akka jettuutti, ummanni dhibba keessaa 3.5 ta'u yoo mormee jijiirama fiduu ni danda'a jetti. Kan Beelaaruusiin akka fakkeenyaatti yoo fudhanne, ummata biyyattii miliyoona sagal yoo ta'e, dhibbantaa 3.5 jechuun ummata kuma 300 jechuudha. Mormii magaalaa guddittii biyyattii Miiniski keessatti gaggeeffameerattis ummanni kuma 10 ta'u bahee ture. Akka gabaasa AFP'tti ammoo namoonni mormiicharratti hirmaatan kuma 200 ta'u. Haa ta'u malee, parsantaa 3.5 kan jedhu kunis kan biyyoota hunda keessatti hojjatu miti. Sochiileen tokko tokkoos mormiiwwan namoota lakkoofsa muraasaatiin galma gahaniiru.' Akkasumas warraaqsi namoonni baay'een irratti hirmaatanii fashala'anis jiru. Kanaafis, sochiin Baahireen kan bara 2011 ni eerama. Adduunya marattuu qabsoowwan hidhanno caalaa kan karaa nagaatiin gaggeeffaman irra baratamaa dhufuu qorannoon hayyuu siyaasaa kun ni agarsiisa. Mormiiwwan bara 2010 - 2019tti gaggeeffaman yoo ilaalaman haala seenaa ilmaan namootaa keessatti mul'atanii hinbeekneen mormiiwwan naga qabeeyyii turan. Gama biraatiin, ammoo mormiiwwan hokkora makatan 10 keessaa 9 ni fashalaa'u. Baroota darban keessa mormiiwwan naga qabeessa lama keessaa tokko ni milkaa'a ture. Amma keessaa garuu mormiiwwan nagaa sadii keessaa kan milkaa'u tokko qofaadha. Fonqolcha motummaa Bara 2006 asi jiijiramoonni mul'ataa jiru. Pirezidaantiin Sudaan Omaan Al Bashir  aangoorraa kaafamanii torban keessatti ammoo pirezidantiin Aljeeriyaa Abdulaziiz Butalfiikaa carraa wal fakkaataan irra gahe. Lakkoofsi akkaataa kanaan mootummaa fonqolchu kunis hir'ataa jira. Jaarraa midiyaa hawaasummaa keessatti argamnuun wal qabatee warraaqsi dijitaalaa yoo finiinu argaa jirra. Odeeffannoon haala salphaa ta'een tamsa'a. Itti aanee hiriirri mormii eessatti akka gaggeeffamu baruuf baayyee hincimu. Haata'u malee aanga'oonni attamiin waraaqsa dijitaalii kana gufachiisuun akka danda'amu ni beeku. Erikaan akka jedhaniitti, waraaqsawwan walfakkaataa dhaabuf basaasni dijitaalaafi tarkaanfiiwwan lootee galtootaa ni fudhatama. Midiyaalee hawaasaatiin odeeffannoo sobaafi oloollii ni gaggeeffama. Beelaaruusittis mormitoonni bilbillisaanii sakkatta'amaa jira. Malawwan akka Teleegraamii kan ergaan ittiin dabarfamurratti odeeffannoo yoo argatan ni qulqulleessu. Kanneen garee telegraamii hundeessan hidhamaniiru. Teleegiraamiin gama isaatiin tarreen miseensootaa harka poolisootaa osoo hingaliin dura gareewwan akka badan ni taasisa. Kanaafuu pirezidant Aleeksaandar Likaashenkoon aangoosaanii akkuma qabataniitti itti fufuu? Yookiinis mormitoonni ni milkaa'u? Walumaan kan ilaallu ta'a.


Ameerikaa: Doonaald Tiraamp Mana Murtii Waliigalaaf Amii Koonii Baaret filatan

Doonaald Tiraamp Amii Koonii Baaret bakka haadha seeraa Ginbargii Mana Murtii Waliigalaaf filatan. Ibsa Waayit Haawusitti kennaniin Tiraamp, ''dubartii guddoo milkoofteefi heera biyyattiif amanamummaa guddaa qabdu'' jechuun ishee ibsaniiru. Yoo seenatarootaan mirkanaa'e ogeettiin seeraa kun kan du'aan boqatte Ruut Baaderr Ginsbargi bakka buuti. Filannoon ji'a Sadaasaa akkuma dhiyaachaa adeemeen seneetii keessatti filatamuu ishee irratti falmiin ka'uu akka hin hafne himamaa jira. Dorgommii Pirezidantummaa Ameerikaan morkataa Tiraamp kan ta'an Jooyi Baayidan seeneti Ameerikaatin hanga filannoon taasifamutti muudamni akka turu gaafataniiru. Ogeettiin seeraa ganna 48 fi pirofeeserri seeraa Indiyaanaa warra Rippaabilikaantaaf filannoo sirrii tahuu malti jedhameera. Yoo muudamni ishee mirkanaa'e Manni Murtii Walii galaa Ameerika yeroo dheeraaf sagalee caalmaa 6-3'n namoota ilaalcha 'Conservative' qabaniin guutamee tura. Dabalataan, yoo seenetin mirkanaa'e ogeettiin seeraa nama sadaffaa Mana Murtii Waliigalaaf Tiraampin kaadhimamte taati. Kunis, Neeyil Gorshuuk bara 2017 fi Bireet Kavanuu bara 2018'n itti aanun jechaadha. Mana Murtii Walii galaa keessatti abbootiin seeraa sagal takkaa muudamnaan umurii isaanii guutuu tajaajilu. Imaammatta adda addaa kan ummataa qajeelchuu, mirga qawwee qabachuu, Ulfaa baasuutii hanga duula filannootti erga pirezidaantichi aangoo irraa bu'aniiyyuu waggoota baay'eef tajaajilu. Yeroo dhiyoon as manni murtichaa gaa'ila saala wal fakkaataa gara isteetota 50tti babbal'iseera, dhorka imalaa Tiraampi biyyoota muraasa irratti dabarsan eeyyamaniiruuf, karoora hamma kaarbonii qilleensatti makamu xiqqeesuuf qabatan tursiisaniiru.. Amii nama amantaa Kaatolikii hordoftu yoo taatu namoota amantaan baayyee jaalatamti. Dabalataan imaammata Tiraampi godaantotaafi mirga namootni dhuunfaa qawwee qabachuu irratti qabanis cimsitee deeggarti. Bara 2017 keessas dubartiin kun nama Tiraamp abbaa seeraa Antoonii Kenedii bakka buusuuf yaade keessaa tokkodha. Amma filatamuu isheef falmisiisaa kan tahe tokko senaterootni warra Rippaabilikaan yeroo filannoon dhiyaate kanatti akka muudamtuuf dhiibbaa gochaa jiraachuu isaaniiti. Bara 2016 yeroo Mr Kakoneel pirezidaanti Baarak Obaamaan Meerik Garlaaandi muuduuf jennaan jalaa kuffiisanii ture. Kunis dhimmi muudama Abbootii seeraa bara filannoon ala tahuu qaba jechuuni ture. Yeroo sana guyyaan filannoo guyyoota 237tu hafa ture. Amma filannoon Ameerikaa gaggeeffamuuf guyyootni 40 gadi qofa yeroo hafaniitti muudama kana dhiyeessuun falmii cimaa kaasisa jedhamee eegama.


Ameerikaan qoqqobbii erga labsite booda Iraan US 'salphina gonfatte' jette

Pirezidantiin Iraan Hasan Ruhaanii Ameerikaan qoqqobbii Biyyoota Gamtoomanii (UN) biyya isaaniirratti deebitee kaa'u yaaluu isheen 'salphina gonfachaa jirti' jechuun qeeqan. Ruhaaniin gama televizhiniin ergaa kana kan dabarsan yoo ta'u biyyoonni miseensa Mana Maree Nageenyaa ta'an biroo adeemsa Ameerikaa hin fudhanne. Bulchiinsi Tiraamp waliigaltee Niwukilaraa US Iraan waliin qabdu erga adda kutte booda qoqqobbiin durii Iraan irratti ka'ame deebi'e hojiirra oolchuuf labseera. UK, Faransaayiifi Jarman Ameerikaan tarkaanfii kana hojiirra oolchuuf aangoo hin qabdu jedhani mormaniiru. Biyyoonni sadan akkasumas Chaayinaafi Raashiyaa waliigaltee guddaadha jedhameefi  bara 2015 Iraan sagantaa niwukilaraa ishee akka dhaabdu yeroo US walii galan waliin turan. Haa ta'u malee, Pirezidant Tiraamp waliigaltee bara Obaamaan aangoorra turan raawwate keessaa Ameerikaan bahu labsan. Kana hordofees, Iraan wanta waliigaltee sana keessa turan diiguun yuraaniyeemii gabbisuu qabdu caaluun baay'inaan oomishte. Ameerikaan akka jettutti biyyattiin adabamuu qabdi. Dabalataan, qoqqobbiin UN Iraan irra ka'ee ture deebi'ame irra kaa'ama jette. Tarkaanfiin Ameerikaa amma fudhatte qaama yeroo waliigaltee bara 2015 san keessa kan ture akka ta'e ibsame. Haa ta'u malee, ibsi Ameerikaa miseensota Mana Maree Nageenyaa UN hundaan qeeqameera. Ta'us, UN tarkaanfii fudhate hin qabu. Kanaaf, hojiirra oolmaan murtee Ameerikaa ifa miti. Gaafa Dilbataa qondaalli olaanaa US maqaan hin dhahamne Rooytarsiin dubbachuun isaanii akka waabeffametti Wiixatarraa eegalee Waashingitan qondaaltota Iraan irratti qoqqobbii keessi. Qoqqobbiin namoota 24 ol irratti ka'ama kan jedhame yoo ta'u sababni qoqqobbiin irra ka'amus sababa gabbisa niwukilaraa, misaa'elii akkasumas sagantaa waraanaa biyyattii keessa qooda waan qabaniifi jechuun Ameerikaan ibsite. Ruhaaniin Ameerikaan qoqqobbi Iraanirratti deebisuuf yaaluu isheen 'salphina gonfatte. Hawaasa Idil - addunyaarraa deeggarsa dhabde' jedhan. Dubbii Ruhaanii dura Ministirri Dhimma Alaa biyyattii ''tarkaanfiin US nagaa idil - addunyaafi UN akkasumas Mana Maree Nageenyaaf yaadoodha,'' jechuun ibsanii turan. Biyyoonni lamaan miseensa Mana Maree Nageenyaa UN ta'an UK fi Faransaay akkasumas Jarman labsiin US hojiirra ooluuf ''bu'uura seeraa hin qabu,'' jechuun ibsaniiru. Ministeerri Dhimma Alaa Raashiyaa, biyya biroo miseensa mana Maree Nageenyaa taatellee, bu'uura seeraa hin qabu jedheera. Barreessaan olaanaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii Antooniyoo Gutereez tarkaanfii kamuu fudhanna jechuun gaafa Sambataa dubbataniiru. Ministirri Dhimma alaa US Maayik Pompewoo biyyoota tarkaanfii hojiirra hin oolchine irratti guyyoota muraasa keessatti tarkaanfiin fudhatamu ibsama jechuun dabala osoo hin ibsin dubbatan. Ameerikaan waliigaltee Iraan waliin qabdu keessaa Iraaniif caalsifata jechun erga baate as Iraanirratti qoqqobbii keesseetti. Gatiin boba'aa cabuufi weerarri Covid-19 immoo diinagdee Iraan hubame ittu hammeesseera. Murteen Ameerikaa kuni filannoon Ameerikaa taasifamuuf yeroo torban jaha hafetti dhagahame.


Obbo Jawaar Mohaammad, Baqqalaa Garbaafi kaan mana murtiitti dhiyaatanii himatni irratti baname

Obbo Jawaar Mohaammadiifi himatamtoonni kaan labsii farra shororkeessummaa bahe cabsuun himataman Mana Murtii Olaanaa Federaalaa Dhaddacha Lidataatti dhihaatanii himatni irratti baname. Abbaan Alangee Sambata darbe, namoota 24 akkasumas Oromiyaa Miidiyaa Netwoork dabalatee yakka shakkamniin himanni irratti banamu ibsee ture. Har'a [Wiixata] kanneen to'annoo poolisii jala jiraniifi mana murtii dhihaatanii keessaa Obbo Jawaar Mohaammad, Obbo Baqqala Garbaa akkasumas Hamzaa Adaana (Booranaa) keessatti argamu. Himatamtootaafis himatni irratti hundaa'ee kennameefii jira. Manni murtichaa himata himatamtoota irratti dhiyaate dubbisuuf Kamisa Fulbaana 14 bara 2013ti beellama qabateera. Himatamtoonni 24 labsii farra - shororkeessummaa cabsuun, telekomii waliin dhahuun akkasumas to'annoo meeshaa waraanaa cabsuun himachuu isaa Abbaan Alangee ibseera. Dhaddacha har'aa irratti gaaffii Obbo Baqqala Garbaan Artist Haacaaluu Hundeessaa fi isa hordofee kanneen du'anif himatamtoonni yaadannoo daqiiqaa tokko taasisaniiru. Jawaar filannoo dura mootummaan qondaaltota paartilee mormitu hidhaa jira jechuun himateera. Dabalataan yeroo lammataaf shororkeessummaan himatamuu kootti nan boona jechuun dhaddacharratti dubbate. •  Seera Yakkaa A L I bara 1996 bahe Keewwata 240 cabsuudhaan walitti bu’insi sabaafi amantii bu’uura godhate kakaasuudhaan inni tokko isa kaan irratti akka ka’u gochuudhaan, •  Labsii yakka shororkeessummaa ittisuufi to’achuuf bahe lakkoofsa 1176/2012, •  Yakka telekoomii waliindhahuu lakkoofsa 761/2004 fi •  Labsii bulchiinsa to’annoo meeshaa waraanaa lakkoofsa 1177/2012 cabsuudhaan yakka raawwatan jechuun Abbaan Alangaa ALI Fulbaana 6, 2013 mana murtii Federaalaa Ol-aanaa dhaddacha ramaddii Lidataatti himannaa banuu ibse. Himatamtoota 24 keessaa afur bakka hin jirretti himataman. Kanneen himataman keessaa kan Jawaar Mahaammad hundeessuu keessatti qooda qabuufi ajjeechaa Hacaaluu booda waldhibdee sabaafi amantii hammeessuun himatamee kan cufame, OMN keessa jira. Galmeen Abbaa Alangee akka agarsiisutti kanneen himataman 24 dha. Jawaar Siraaj Mahaammad, Baqqala Garbaa, Hamzaa Adaana, Guutuu Mul'isaa, Dajanee Xaafa, Mastawaard, Arafaat Abubakar Kadir, Amaan Qaalluu Baatii, Alamaayyoo Galataa, fi miidiyaa OMN. Akkasumas Dajanee Guutamaa, Mallasa Dirribsaa, Shamsaddin Xahaa, Boonaa Tibilee, Birhaana masqal Abbaba, Tsaggaaye Araarsaa, Ajajaa 50 Yaalamwarq Asaffaa, fi Saajin Olaanaa Geetuu Tarrafa. Dabalataan, Ajajaa 10 Taamiraat Huseen, Saajin Olaanaa Bashir Huseen, Ajajaa 50 Sabbooqaa Qaaqoo, Ajajaa 50 Kennee Duumechaa, Ajajaa 50 Daawit Abdataa fi Boggaala Dirribsaa dha. Himatamtootaaf himanni barreeffamaan kan kennameef yoo ta'u manni murtichaa himata himatamtoota irratti dhiyaate dubbisuuf Kamisa Fulbaana 14 bara 2013ti beellama qabateera. Dhaddacha har'aa irratti Obbo Dajanee Xaafaa, Mastawaard, bakka bu'aan miidiyaa OMN, Obbo Dajanee Guutamaa, Birhaana masqal Abbaba Sanyii fi Tsaggaaye Araarsaa hin argamne. Ajjeechaa Hacaaluu hordofee hookkara dhalateen 160 yoo ajjeefaman qabeenyi guddaas barbadaa'eera. Qondaaltonni siyaasaa kunneen hookkara uumuun akkasumas qooda qabaachuun shakkuun to'achuu isaa poolisiin obseera. Dhaddacha har'aa irratti jalqaba kan dubbatan Obbo Jawaar Mahaammad "qabsoo sirna haqaa fi walqixxummaa sabootaa biyya kanaaf taasiseen yeroo lammaffaaf shororkeessummaan himatamuu koof nan boona,'' jedhan. "Nuyi kan himatamne yakka hojjennee osoo hin taanee filannoo keessaa nu baasuuf akka ta'e irra deddeebin dubbanneerra. ''Nu qofas osoo hin taanee himata Obbo Iskindiri himatanis ilaalleerra. Isaanis sochii magaala Finfinneetti taasisanin waan sodaatamaniifi malee yakka hojjetanii natti hin fakkaatu" jechuun dubbatan. Kana malees Obbo Jawaar tibbana hoggansa ABO adda qoodun hojiin dhaabicha diiguf taasifamus filannoo keessaa baasufi jechuun himataniiru. ''...kana booda biyya kana keessatti namni dhuunfaa fi gareen kamiyyuu sirna abbaa irree hundeessee, filannoo burjaajessee, mormitoota hidhee aangoorran tura kan jedhu yoo ta'e abjuu qofa osoo hin taanee biyyattiifis balaa guddaa kan qabu waan ta'ef siyaasa biyya keenyaa marii fi filannoo bilisaa qofaan hiikuu akka qabnu hubachiisuun barbaada" jedhan. Dura taa'aa Itti - aanaan KFO Obbo Baqqala Garbaa gama isaaniin "tokko olaantummaaf fiiga nuyi garuu wal qixxummaaf ni qabsoofna" jechuun dubbatan. "Mana murtii 'fakkeessaa' kanaatti yeroon dhaabbadhu kun isa sadaffaati" jechuun haasaa kan eegalan Obbo Baqqala Garbaa "iddoo kanatti ragaan sobaa al lama narratti bahamee yeroo tokko waggaan saddet narratti murtaa'e. Yeroo kaan immoo himatni addaan citeera" jedhan. Miidiyaalee biyya keessaa fi biyya alaan duulli bal'aan irratti taasifamaa akka ture kan himan Obbo Baqqalaan "himata narratti dhiyaate keessaa tokko iddoo Haagara Maaram jedhamutti 'nafxanyaan' kana booda nun bitu (bulchu) jettee ergaa ergiteera kan jedhudha. ''Dhugaadha kana booda 'nafxanyaan' nun bitu. Kun waan danda'amu miti. Gonkumaa hin ta'u. Dhaloota 'nafxanyaan' bitamuuf qophaa'e miti" jechuun dubbatan. Kana boodas walqixxummaa sabaaf sablammootaaf qabsaa'uu akka itti fufanis himan. "Dhiiga keenyarratti Itoophiyaan hunda keenyaaf qixa taate ni ijaarramti" kan jedhan Obbo Baqqalaa Garbaa "galmi kun galma haqaa 'fitih addaaraash' jedhamaa haqarratti garuu ni qoosama" jechuun dubbatan. Kana malees "manni kun sagalee qabaatee osoo dubbatee ijoollee Oromoo wareegaman ni dubbata ture. Manni murtii kun 'auschwitz' Oromooti. Mana Oromootni itti dhumanidha. ''Har'a dabareen nu qaqqabeera. Dhiiga keenyaan garuu kan biroon bilisa ni bahu" jechuun dubbatan.