Dubartiin hanga sa’aatii 11 hojjachuu didamte, akkamiin beenyaa argatte?

Aliis Toomsan waajira isheetti hojiidhaa yeroon baatee, mucaashee oolmaa daa’immaniiti fudhachuu barbaaddi ture, garuu dhimmishee kuni hojii akka gadhiistu ishee taasise. UKtti ogeettiin gurgurtaa lafaa fi manaa dhabbat ishiin hojjettuuf gaaffii dhiyeessiteef fudhachuu dide, himachuudhaaf paawundii kumaatamaan lakkaa’amau baastetti. Manni murtiis doolaara 254,505 isheef murteesseera. Torbee kanas ‘’adeemsa dheeraa fi dadhabsiisaa ture,’’ jechuun BBC'tti himteetti. Manni murtichaa gaaffii dhaabbata isheef dhiyeessiteen loogiin saalaa al-kallattii tahe irra gaheeraa jechuudhaan isheef murteesse. Aliis otoo bara 2018tti garaatti hin baatiin dura dhaabbata dhuunfaa manneen gurguru keessatti hoggantuu gurgurtaa tahuun tajaajilaa turte, hojii isheedhaan nama milkoofte turte. "Hojii gurgurtaa qabeenyaa, kana keessatti garaakoo guutuunan waggaa 10f hojjechaa ture,’’ jechuun BBCtti himte. "Gosa hojii dhiirootni itti baay’atan kana keessatti milkaa’inni koo hin lakkaa’amu, maamiloota waliin hariiroo gaarii uumuuf baay'ee dhama’era,’’ jetti. Boqonnaa da’umsaan booda gara hojiisheetti deebi’uuf yeroo jettu, dhaabbatashee torbanitti guyyaa afur hojjechuun, sa’atiin itti hojii baatu sa’atii 12 irraa gara 11 akka gad-siquuf gaafatte. Kunis yeroon baatee mucaashee oolmaa daa’immaniitii fudhachuuf akka itti toluufi jette. Haatahu malee hogganaan ishee sa’atii akkasiin akka hojjettu hin eeyyamu jedheen. "Sa’atii hojii jijijjiiramun gaafadhe, garuu namni dhimma itti kenne hin turre,’’ jetti Aliis. "Ani akkasittan hojjechuu fedha jedhee yeroon dubbadhu, yaada isaanii natti hin himne.  Sa’atii guutuu akkan hojjedhu yoo fedhan isa sa’atii sadii hanga 12 ture sa’atii 2-11 otoo naan jedhanii ni ta'a ture." "Garuu isaan cirumasaa naan deebisne. Karaa hunda cufan. Filannoo tokkollee gaafan dhabu, hojii sana nan gadhiise,’’ jetti. "Egaa haadholiin akkamiin ijoollees guddisaa hojii hojjechuu danda'u? Barri 2021 malee 1971 miti,’’ jette. Jijjiiramni akka dhufu ijaa barbaadduuf dubbii kana gara mana murtii geessuu himti. "Daa’ima intalaa qaba, isheenis gaafa guddattee waaggaa 20 fi 30 taatu dhiibbaan wal-fakkaataa akka irra gahu hin fedhu,’ jetti. Dhamaatiin ishee ‘’waan sirrii taheef dhaabachuufi dubbachuu dha,’’ jette. Manni murtii dhaabbatichi hojjetaasaaf sa’atii mijataa kennuurratti kufeera jechuun himannaa haadha kanaa deeggare. Abbaan murtiis doolaara 250,000 ol isheef murteesse, kunis galii ishee dhabuu, baasii sooramaaf kennamuufi ture, miidhaa miiraa irra gaheefi dhala dabalata.


Ameerikaa: Hojjetoonni Maakdoonaald miidhaa saal-qunnamtii irra gahuu mormuun hojii dhaaban

Hojjetoonni Maakdoonaald magaalota Ameerikaa 12 keessatti argaman komiiwwan miidhaa saal-qunnamtii waliin wal qabatanii dhufan haalli dhaabbatichi ittiin keessummeessu sirrii miti jechuun hojii dhaabuufi hiriira bahuun mormii gaggeessan. Warreen hiriira mormii qopheessan bara 2018 irraa kaasee miidhaa saal-qunnamtiin walqabateen irra gahu ilaalchisee mormii gaggeessaa kan ture yoo ta'u, dhaabbatichi garuu komii isaan dhiyeessan kana xiyyeeffannoo itti kennuu dhiiseera jechuun himatu. Hojjettoonni keessummeessaniifi kaasheroonni mana nyaataa Maakdonaald keessa hojjetan Chikaagoo, Detirooyit, Hiwustiiniifi Maayaamii dabalatee magaalota biroo hedduu keessa hojjetan mormii hojii dhaabuu gaggeessaniiru. Dhaabbatichi gama isaatiin, "Maakdoonaald keessatti miidhaan saal-qunnamtiin walqabatan bakka hin qaban," jedheera. Hanga ammaatti hojjetoota hangamitu akka hojii dhaabe wanti beekame hin jiru. Diddaa hojiifi mormii kana kan qopheesse gareen 'Faayit foor $15' jedhamu akka ibsetti, bara 2016 irraa kaasee hojjettoonni si'a shantamii lamaa ol komiifi himannaa dhiyeessaniiru. Dabalataanis, hojjettoonni dhaabbatichaa hoggantoota isaaniirra deebiin kennamuuf kan hin mallee ta'uurra darbee tokko tokko hanga hojiirraa ari'amaniitti gahuu isaanii gareen kun ibseera. "Anis mormichatti nan makama. Sababiin isaas waggootaaf mormii taasifnullee Maakdoonaald miidhaa saal-qunnamtii dubartoota baay'ee irra gahuuf itti-gaafatamummaa hin fudhanne," Saanfoord Filooriidaa keessa kan hojjettu Jamiilaa Fayiisalitu dubbate. "Dhaabbatichi waan barbaade hunda jedhullee ani garuu akka hojjettuutti wanti tokkoyyu anaaf jijjiirame hin jiru." Qorannoon bara 2020 keessa gaggeeffame kan dubartoonni hojjettoota Maakdoonaald 800 ta'an keessatti hirmaatan keessaa harka afur keessaa sadii kan ta'an hojii isaaniirratti miidhaan saal-qunnamtii waliin walqabateen miidhaan akka irra gahu ibsee ture. Qorannoodhuma kanaan dubartoota miidhaan saal-qunnamtii irra gahee jennaan dhaabbatichatti beeksisan harka dhibba keessaa 71 kan ta'an gama dhaabbatichaatiin deebiin adabbii fakkaatu akka irratti darbe ibsan. Diddaa hojii dhaabuufi mormiiwwan hordofee Maakoonaald rastoraantota hunda keessa dubartoota hojjetan baatii Amajjii dhufu irraa kaasee miidhaa saal-qunnamtii ilaalchisee leenjii akka kennu beeksiseera. Haa ta'u malee, warri mormii qopheessan ibsa baasaniin rakkoowwan jiran irratti tarkaanfiin sirriin akka hin fudhatamne agarsiiftuudha jedhan. Dhaabbatichi garuu komiiwwan miidhaa saal-qunnamtiin walqabatanii dhiyaatan karaa sirrii ta'e akka qoratamuufi qajeelfamoota hojiirra oolchuuf murannoo akka qabu ibseera.


Morokootti dhiiroti 11 shamarree ganna 17 gudeeduun hidhaan waggaa 20 irratti murame

Manni murtii Morokoo dhiirota 11 bara 2018tti shamarree ganna 17 haala suukaneessaa taheen gudeeduu fi butuun balleessaa dha jedhe hidhaa waggaa 20’n adabe. Shamarreen kadijjaa jedhamtu godaannisa, xalaa fi tumaa warreen ishee guddedan harkashee irratti qaqqabsiisan waliin uummanni ishee argeera. Af-gaaffii 2018tti taasifteen warreen gochaa kana narratti raawwatan tasumaa ‘’dhiifama hin godhuufii’’ jette. Dubbiin kunis akka biyyaatti dheekkamsa kaasuun duulli tiwiitarii JusticePourKhadija jedhu akka adeemsifamu taasiseera. Abukaatoon shamarree kanaa ol iyyannoof akka deemu AFP’tti himeera. Ibraahiim Hachaanee murtoon kenname ‘cimaa miti’ himatamtoonni yakka nama daddabarsuudhaan qofa hanga waggaa 30 adabamuu danda’u jedhe. Akka Hachaaneen jedhanitti yakkamtoonni beenyaa doolaara 16,000 akka kaffalan irratti murtaa’eera. Falmitoonni mirga namoomaa Morokootti haleellaan dubartootaa hammaataa dha jechuun akeekkachiisaniiru. Qorannoon biyyattiitti taasifames  dubartoonni walakkaa ol tahan haleellaan saalaa irra gaha jedha. Bara 2018tti mootummaan haleellaa saalaa dubartoota irratti raawwatu, gaa’ela dirqii fi qoccollaa saalaa addabaabaayitti taasifamu yakka jechuun yoo labsu, yakkoota gariiniif adabbii cimaa kaa’eera. Haa tahu malee gudeeddii gaa’ela keessatti taasifamu ifatti yakka gatii hin jenneefi haleellaa saalaa mana keessaa sirnaan ijaa hin ibsineef falmitoota mirga namoomaan qeeqameera. Akka AFP’n jedhutti kanneen haleellaa raawwatan biroo irratti hidhaa waggaa lamaafi adabbii yoo yakka dabalataa hojjetan kennamuun raawwate gabaasni jedhu bahaa jira. Kadijjaan harka warreen ishee haleelan irratti gidiraa akka argite dubbatti. ‘’Na dararan’’ jetti. ‘’Yeroo baayyee jalaa miliquu yaaleera garuu deebisanii qabanii na dhaanan,’’ jechuun TV Morokoo Chouf jedhamutti af-gaaffii 2018tti kenname irratti himte. ‘’Na hiraarsaa turan, nyaataafi dhugaatii naa hin kennine, nafa koo akkan dhiqadhuuf naan eeyyaman ture,’’ jetti. Lammiileen Morookoo baay’een dhimma kanaa rifatanillee, firoottan himatamtootaa garuu Kadijjaan miidiyaa Morokootti ni sobde, isheen ‘hamtuu dha’ jedhan.


Manni murtii Sa’uudii yeroo jalaqabaaf qoccollaa saalaatiin nama ifatti adabe

Manni Murtii Sa’uudii Arabiyaa nama haleellaa saalaa raawwate ummata duratti maqaan akka dhahamuufi qaana’u ajaja kenne jedhe gabaasni miidiyaa biyyattii. Namni Yaasiir al-Araawwiin jedhamu jecha naamusa hin qabneen dubartii arrabsuu fi qoccoluudhaan yakkamaadha jedhamee Mana Murtii Madiinaatiin itti murtaa'e. Namni kun hidhaa baatii saddeetiifi doolaara 1,330  adabameera. Seerri  farra-haleellaa saalaa bara darbe kan fooyya’e yoo tahu namni yakka kana raawwate maqaansaa fi adabbiinsaa gaazexaa naannoosaa irratti baasii mataasaatiin akka gabaafamu ajaja. Abbootiin murtii ulfaatina yakkaa fi dhiibbaa inni hawaasa irratti fidu madaalanii akka murteessan taasifame. Seerri bara darbe fooyya’e kunis biyya galoo galaanaa naannichaan waan gaarii jedhamuun fudhatmee ture. ‘’Isa eegameen baayyee boodatti hafet seerichi fooyya’e,’’ kan jedhes ture. Seerri bara 2018 keessa ragga’e nama haleellaa saalaan balleessaa jedhameef adabbii hidhaa waggaa lamaafi qarshii doolaara 27,000 kaa’a. Yakkamaan gochaa kana yoo irra deebiin raawwate immoo hidhaa waggaa shaniifi doolaara 80,000’n adabamuu mala. Tarkaanfiin seeraa akkanaa kennamaa jiraatus dubartoonni Sa’uudii gariin mootummaan qoccollaa saalaa hambisuuf hamma barbaachisu hojjetaa hin jiru jechuun komatu. Dubartiin tokko BBCtti akka himtetti yaadni miidiyaa hawaasaa irratti kennamu qocollaa saalaa raawwateef dubartii kan komatu yoo tahu, yeroon itti nama badii raawwate otoo hin taane dubartiin qoccollaan irra gahe adabamtus jira jette.


Barreessituun Ameerikaa namticha na ‘gudeede’ jettee waggaa 16 hiisifte dhiifama gaafatte

Antooni Biroodwatar barreesituu beekamtuu Alis Seboold jedhamtu gudeede jedhamee dogoggoraan ganna 16 hidhamee bahe. Barreessituun Ameerikaa Alis Seboold dogoggoraan bara 1981 namticha ‘na gudeede’ jetteen torban darbe erga hidharraa gadhiifame booda dhiifama gaafatte. Bareeffama ishee Laakiyi jedhu keessatti akka ibsitetti gudeedamuu ibsitee, gara boodaarra garuu poolisiitti yeroo himtu immoo karaa gubbaatti nama gurraacha argite tokko isatu  na miidhe jette. Antooni Biroodwatar qabamee hidhamuun balleessaan itti muramuudhaan ganna 16’f mana hidhaa ture. Ibsi Aab Antooni Biroodwatar karaa abukaatoo isaa kenneen’’dhiifama gaafachuu isheetti gammadeera’’jedhe. Aadde Seboold dhiifama gaafachuuf ibsa baafte keessatti akkas jette: ’’Hunda caala jiruukee karaa haqa hin taaneen saamamteef nan gadda, dhiifamni kamiyyuu waanta sirra qaqqabe akka hin jijjirreefi jijjiru tasumaa hin dandeenya nan beeka,’’jette. Kitaaba barreessite keessatti wayita barattuu umrii ganna 18 turteefi Yunvarsitii Sirakiizi, Niwuyoorkitti argamutti barattu akkatti haleellaan irra qaqqabe bal’inaan barreessitee turte. Ji’oota muraasa booda garuu, namticha gurraacha tokko karaa gubbatti argitee namni miidha narraan gahe isa ta’u hin hafne jettee yaaduu poolisiitti beeksifte. Sana booda poolisiin Aab Biroodwatar qabee hidhe. Haleellaan irra gahes naannoo sanatti ture. Biroodwatar erga hidhamee booda Aadde Seboold namoota poolisiin hiriirsise gidduudha isa kam akka ta’e adda baasuu dadhabde. Isheen Biroodwatar otoo hin taane nama biraa filte. Haata’u malee, Biroodwatar himanna ishee dhiyeessiteefi xiinxala qajjiisa(riifansa) mataarratti gaggeeffameen ballleessaan ittii murame. Bara 1998 erga inni mana hidhaatii gadhiifame Biroodwatar maqaan isaa galmee namoota miidhaa saalqunnamtii qaqqabsiisaniirratti galmaa’ee hafe. Galmeen himanna isaa irra deebiin erga qoratamee bood Sadaasa 22 bilisa kan bahe yoo ta’u, ragaa quubsaa malee balleessaa kan itti murame, amma ragaan sun fudhatama dhabeera. Dhaddachi himannaa isaa wayita dhaga’amutti Biroodwatar Tajaajila Oduu AP tiin’’imimmaan gammachuu roobsuun, amma dhiphinarraa boqodhe,’’jedhe. Aadde Seboold ibsa ishee keessatti guyyoota saddeet darban‘’akkatti ta’iin kun raawwate itti daballa’’jedhan. ‘’Namni na gudeede otoo hin beekamiin hafuu waliin wal’aansottin jira, tasumaa hin baramiin hafe, tarii dubartoota biroo gudeedu deemu mala ta’a. Amma Biroodwatar akka hin hidhamne nan amana’’jette. Kitaabni Laakiiy jedhu koppiin isaa miliyoonni tokko ol gurgurameefi Aadde Seboold akka barreessituutti ishee beeksise.


Dubartiin Tarkii dhiibbaa uumuun beekamtu suuraa Amesterdaam 'Sex Museum' keessatti kaateef himatamte

Dubartiin Tarkii dhiibbaa uumuun beekamtu suuraa muuziyeemii waa'ee qunnamtii saalaa agarsiisu  (Sex Museum) beekamaa Amesterdaamitti kaate ''baacoof'' maxxansiteen biyyasheetti himatamuu beeksifte. Marvii Taskiin,23, suuraa meeshalee qunnamtii saalaa [sex toys] kabaja guyyaa dhaloota isheef deemtee muuziyeemii beekamaa waan saal-qunnamtii agarsiisu 'Sex Museum' Nezerlaandis bitte, Amajji bara darbee keessa miidiyaa hawwaasaa irratti qoodde. Ji'a muraasaan booda Tarkii keessatti hidhamuu ishee beeksifte. Biyya Tarkiitti waan saal qunnamtii kakaasu qooduun yakkadha. Amma himata kanaaf jecha mana murtii dhaabachaa jirti. Akka seera Tarkiitti namni waan fedha saalaa kakaasu qoode maallaqaan yookaan hidhaa hanga waggaa sadii tahuun adabama. ''Kaayyoon koo baacoomaaf ture,'' jette Taskiin. Tarkii keessatti hordoftoota Inistaagiraamii 600,000 qabaachuun beekamti. Imbaasiin Tarkii Landan jiru dhimma kana irratti deebii hin kennine. Bilbilas hin kaasne. Ms Taskin, Istaanbul kan jiraattu yoo tahu, guyyaa dhaloota ishee waggaa 22ffaa kabajachuuf jecha hiriyyoota ishee lama waliin Nezerlaandis deemuu himti. Bakki isaan deemuuf qabatan keessaa tokko 'Sex Museum' kan adunyaa irraa daawwattoota hedduu harkisuun beekamudha. Taskiin muuziyeemicha keessaa meeshaalee bitte kan qaama saalaa dhiiraa fakkatu Inistaagiraamii ishee irratti qoodde. Ms taskinif suuraan kun waan balleessaa hin qabne fakkaatus garuu Tarkiitti qondaalotni mootummaa karaa biraan ilaalan. Akkuma biyyasheetti deebiteen ji'a tokko keessatti yeroo lama hidhamuu himte. Isa lammaffaa irratti jecha ishee laatteetti. Taskin kanumaan dubbichi ni dhuma jettee amantee ture. Garuu jalqaba bara kanaa mana murtii Istaanbul jirutti akka dhiyaattu ergaan ishee gahuu akka ishee ajaa'ibe himte. BBC'n suuraa ergaa gabaabaa kaaste Ms Taskiin seera yakkaa Tarkii keewwata 226 cabsuun gaafa Onkoloolessa 26 mana murtiitti dhiyaatti jedhu argeera. Keewwatni kun yakkoota meeshaalee fedha saalaa kakaasan waliin dhiyeenya qaban hedduu tarreessa. Taskin mana murtiitti dhiyaattee jecha ishee laachuu sodaachuu himte. Garuu fedhakoon nan godha jette. Dhimma ishee kana tiwiitera irratti torban darbe barreessinaan Nezerlaandi keessattis dubbii ijoo taheera. Daarikterri  'Sex Museum' Mooniikaa Vaan Maarlii, BBCtti akka himteti, haalicha ''waanuma jibbisiisaadha'' jette. Muuziyeemichi Taskiniif ergaa gabaabaan ''haala keessa jirtuuf gaddineerra'' jechuun barreessuu himte. Akkasumas ''dubartoota kaaniif fakkeenya guddoodha,'' jedheeraan. Muuziyeemiin keenya adunyaa guutuu irratti waa'ee seenaa saal0qunnamtii saalaa barsiisa. Of ibsachuukee fi suuraa akkasii qooduuukeef si dinqisiifanna,'' jedhee barreesseef. Dhaabbileen mirga namoomaa pirezidaanti Resip Taayib Erdohaan jalattai karaa onlaayinii mirgi yaada ofii bilisaan ibsachuu cabaa dhufeera jedhan.


Taphataan Maanchistar Siitii Benjaamin Mendii yakka gudeeddiin himatame

Taphataan kilaba Maanchistar Siitii Benjaamiin Mendii yakka gudeeddiin himatame. Taphataan ganna 27, Mendiin yakka gudeeddii afurii fi haleellaa saalaa tokkoon himatame, poolisiin Cheshaayir akka himetti. Himannaan sadii namoota umurii ganna 16 irraa dhiyaate Onkoloolessa 2020 hanga Hagayya bara kanaatti raawwatame jedhame. Mendiin amma to'annoo jala oolee kan jiru yoo tahu mana murtii 'Chester Magistrate' jedhamuun waamamu duratti har'a dhiyaata. Taphataan kun kilaba bara darbe shaampiyoonaa Ingilaand tahuun xumure Maanchister Siitiif erga bara 2017 eegalee taphataa jira. Mendiin bara 2017 kilaba biyya Faransaay Moonaakoo irraa paawondii miliyoona 52 tahuun Maanchister Siitii gale. Taphataan Internaashinaalaa Faransaay kun hanga qorannoon xumuramutti tapharraa dhorkamee jira. Dubbii himaan poolisii dhaddachi qorannoo Mendii amma kan ilaalamaa jiruufi taphatichi mirga walabaan qoratamuu akka qabu hime. ''Dhimmichi adeemsa seeraa irratti kan hundaa'uu fi kilabichis hanga adeemsichi xumuramutti yaada kennu hin danda'u,'' jedhe kilabichi. Mendiin Monaakoo keessatti bara 2015/2016 gahumsa guddaa agarsiisuun ija Peep Gaardiyoolaa keessa gale. Bernando Silvaa waliin Moonaakootti taphataa kan ture. Monaakoon bara sana dorgomaa cimaa Liig 1 Faransaay ture. Maanchister Siitinis kilebota kaan dorgomuun taphaticha fide. Haa tahu malee sababa miidhama isa mudataa tureen gahumsa irraa eegamu hin agarsisfne.


Warri saala jijjiiratan akkamiin jaalallee argatu?

Namni saalashee dhiira irraa gara dubartiitti jijjiirratte Daani'eellaa Makdoonaaldi jalqaba dhiirota jaalalaaf beellamuun akkuma ''agarsiisa sodaachisaa'' [horror show] tahe tokkoo ture jetti. Ergasii nama Joosh jedhamu waliin wal baruun waggaa lamaa fi walakkaa jaalalaan waliin dabarsaniiru. Daani'eellaan seenaa ishee kana gabaastuu dhimma koorniyaa fi eenyummaa BBC Kan taate Meegaa Mohaanitti himte. Akeekkachiisa: Gabaasni kun jechoota tarii safuu cabsan fakkaatan of keessaa qaba. Maatiinkoo naannoo Haroo Maamoot, kan gaarreen Kaalifooniyaa Seeraa Neevaadaatti argamutti bashannana irra turan. Bakkichi bakka hawwata turizimii guddaadha. Gaareen, haroo garreen gidduu, samii qulqulluu fi qilleensa bashannanaaf ooluun beekama. Asittidha Joos kan natti seeqe. Maatiinkoo ala bahuun bashannanuu jaalatu. Waan inni godhes kan baay'ee nama hawwatu ture. Kan ammaa garuu miira addaa nama maatiikee waliin wal sii gitu argachuun sitti dhagahamudha. Jireenya koo keessatti namoota lama callisanii wal bira dhaabbatan ilaaleen, miirri nagaa guddaan natti dhagahame. Waan kun uumama jedhee yeroo ani hin yaadne tureera. Joosh dura nama jaalalaaf beellamuun waan nama sodaachisu ture. Akkuma hiriyyootakoo anis appilikeeshinii jaalallee ittiin barbaaddatan fayyadamaa ture. Jaalala keessatti waanti ani barbaadu xiqqoo ishee kan jabaatudha. Ani nama waliin ciree nyaadhu, yeroo barnootaa fayyaa dheeraa yuunvarsiitii Kaalifoorniyaay, Saan Diyeegoo keessatti nama na cina dhaabbatu barbaada. Onlaayinii yeroon waa'eekoo barreesuusu karaa sadarkaa isaa eeggateen ture. Jechoota lamaan jalqabaan ala. ''Nama saala jijjiirratte.'' Waa'ee koorniyaakoo nama hin dhoksu. Durumayyuu of ibsun beekama. Qaaman kanan jijjiiramuu jalqabe umuriin koo ganna 26 erga taheeti. Sana dura Daani'eellaa taheeman jiraachaa ture. Akka dubartiitti yeroon jiraadhu waa'ee namoota saala jijjiirattanii ilaalchisee falmiif miidiyaatti hin bahu. Hiriyyoota koo saala jijjiirratan fi ani shaaworii yookaan kutaa dhiqannaa kam fayyadamna, qooqa akkamii fayyadamnu, jechuun yeroo dheeraa mariyanna: Waanuma namootni baay'een odeessan maroyanna. Hariiroo jaalalaa. Akka dubartiitti dhiira akkamiitu dubartii barbaada? Ani dhiira dubartii barbaadu waliin tahuun filadha.'aan guuteera. Garuu amala dhiirota aappii irrra jiran tokko tokkoof qophii miti. Ergaawwan gabaabaan na gahan irra caalaan isaanii namatti hin tolan. ''Ati dhiiradha'' kan jedhan fa'aan guuteera. Kaan ammoo si ajjeesna jedhanii akkamitti akka na ajjeesan waliin naaf barreessuun na sodaachisu. Waan rakkoo guddaa ture fedhii dhiirota dubartoota saala jijjiirataniiti. Akka nama yaaliin wayii irratti hojjetamuutti waan na ilaalaniif daangaa wal kabajuu sana darbanii argamu. Haasaan keenya gara jalqabaa gaaffiiwwan waa'ee qaama saalakoo fa'aa fi saala akkamii akkan qabaachaa ture fa'aa irratti xiyyeeffatu. Dhiirotni gaariin na waliin tahanii garuu ammas yeroo jaalalaa waliin dabarsuuf rakkoo tahanis jiru. Namootni gaarii tahanii fi na kabajan dhuunfaatti na waliin dabarsan ammoo uummata keessatti dubartoota akka keenyaa waliin argamuu hin barbaadan. Isaan kunneen maatii isaanii ykn hiriyoota isaanii waliin wal na hin barsiisan. Kaan ammoo dhaabbatni isaan qacare yoo kana tahuukoo bare hojiirra na ari'a jechuun sodaatu. Anaaf garuu sodaama keessa isaanii natti fakkaata. Akka dubartiitti ofuma isaanii iyyuu na hin ilaalle. Namootnis akka gay, ykn jaalattoota saala wal fakkaataa tahuu isaanii himu hin barbaadan. Muuxannoo akkasii keessa darbuun anaaf baay'ee ulfaataa ture. Guyyaa tokko fiilmii ilaalla jechuun namni tokko na fudhatee deeme. Tikkeettii nuuf bite, ''anis Wow, namni kun addadha, haala gaarii irra jirra jedheen yaade. Sana booda mana siniimaa gallee akkuma fiilmiin ilaalamuu jalqabeen booda, natti garagalee ''waan kana godha jedhee hin yaadu'' jechuun natti dubbatee ka'ee deeme. Maaliif akkas taha jedhee isa duukaa buunaanis gatii tikkeetii isaa deebisatee achumatti na dhiisee deeme. Baay'een miidhame. Rakkoon tokko ammoo narra jira jedhee yaadaan ture. Wanti namni narratti hin jaalanne jechuudha. Maakii Gingoyon Filiippiinsi keessa jiraatti. Appilikeeshinii jaalallee ittiin barbaaddatan 'My Transgeneder' jedhamu jaalallee ishee Siriyaal Maazur waliin gaggeesiti. Yeroo appilikeeshiniin kun bara 2013 eegalu namootni miliyoona 1.3 tahan odeeffannoo dhuunfaa isaanii galchuun akkaawuntii banatan jette. Haa tahu malee namoota dhibbaan lakkaa'aamantu yeroo yerootti fayyadama. Waggoota saddet booda namootni haalaan fayyadaman guyyaatti gara 120,000tti guddatan. Akkasuma lakkoofsi namoota saala hin jijjiiranne garuu namoota saala jijjiiratan barbaadanis akkasuma dabale. Suuraa isaaniis sodaa malee qooduu jalqaban. ''Aappii kana bara 2013 kan qopheesineef namootni saala jijjiirattanii fi hin jijjiiranne jaalaaf wal barbaadan haala naga qabeessa taheen wal baruun jaalalaan akka waliin jiraataniif jenneeti,'' jette Maakiin. ''Namootni saala jijjiirrratan qofaatti bakka nagaa fi onlaayinii ammoo haalatti namoota waliin tahan barbaadu. Garuu as keessas haalotni ittoi miidhaman jiru.Haa tahun malee haalotni jijjiiramaa jiru. Ofitti amanee kaniin dubbachuu dandahu lakkoofsi anmoota akkasii haalaan dabalaa jiru.'' Egaa anis Joosh argadhe. Karaa aappii kanaa ergaa gabaabaa naa barreesse. Umuriidhaan ammoo wagga shan natu isa caala. Humna waraanaa Ameerikaa keessa tajaajila. Maatii Filipinoo Ameerikaa jaalalaan beekaman keessaa dhufe. Waa'ee koo hundaas isaanitti hime. Joosh nama saala jijjiirate waliin tauun isaan rifaasisuus yeroo hundumaa gaarummaa natti agarsiisu. Namni ani firoota isaa keessaa argadhe obboleettii Jooshidha. Yeroo anaaf ishee wal barsiise fuula isaa irraa gammachuun ifa ture. Ji'a booda ammoo maatii isaa hundaan wal bare. Jalqaba gaafan ol galu akaakkayyuun isaa Joosh,''isheenoo bareedduusha,'' jedhan. Yeroo tokko Joosh akkamiin maoota kaan irraa karaa adda taheen akka na jaalaten gaafadhe, Hiriyoota isaa keessa namootni akkasii akka turanii fi akka beeku nati hime. Namoota saala hin jijjiiranne kaan waliin jaalala dabarsuufi namoota akka koo waliin dabarsuu gidduu garaagarummana akka hin jirre natti hime. Amma waggaa lamaafi walakka ataheera. Ammas jaalalaan waliin jiraanna. Gufuu guddaan amma nu gidduu jiru sababa hojiif adda baanee ooluu qofa. Joosh ji'ootaaf humna waraanaa US keessa shaakala irratti dabarsa. Ani ammoo barnoota medikaa ykn fayyaa guyyaatti sa'a 12 barachuun dabarsa. Kaayyoo biraas garuu nan qaba. Hiriyaakoo akkuma koo saala jijjiiratee fi Narsii tahe waliin aappii jaalalleewan saala jijjiirattanii fi kan hin jijjiiratiin garuu fedha qaba irratti wal argan banuu barbaadna. Dubartoota irra birqamaan miidhaan saalaa waan qaqqabuuf sana hanbisuuf hojjechuu barbaanna. Namni kamiyyuu mirga jiraachuu fi jaalachuu qaba. Akkuma uummatni namoota akkasii baay'ee argaa dhufeen ilaalchi isaanii jijjiiramuun jaalala akka koo fi Joosh akka mul'atu abdiin qaba.


GirlsDoPorn: Falmiin mana murtii dubartoota viidiyoo saalqunnamtii dalaganiif murtaa’e

Namoonni dhibbaan lakkaa’aman gowwoomfamanii viidiyoo addatti marsariitiiwwan saalqunnamtiif akka hojjatan taasifaman miidhaa isaanirra gaheef beenyaa doolaara Ameerikaa miliyoonaan lakkaa’amuufi mirga viidiyoo sanarratti murteessuu argatan. Marsariitiiwwan ‘GirlsDoPorn’ fi ‘GirlsDoToys’ yeroo dheeraaf falmii seeraa keessa turan. Ministeerri Haqaa Ameerikaa mirgi viidiyoowwan hojjatamaniifi suuraaleen marsariitii amma dhaabsifaman irratti maxxanfaman qabeenyummaan isaa kan dubartoota kanaati jedhee murtesseera. Namoonni sababa kanaan miidhaman 400 ol viidiyoowwan kunneen akka haqaman gaafachuu ni danda’u. Namoonni kun dhaabbileen kanneen akka ‘Pornhub’ fi ‘Google’ viidiyoowwan kana akka haqan ajaja darbe akka hojiirra oolu gaaffii kaasuu danda'u jedhamee eegama. Qopheessaan ’GirlsDoPorn’ Ruben Andirii Garsiyaa, dubartoota dirqiin akka viidiyoo saalqunnamtii irratti dirqiin akka mul'atan gochuu isaatiif waggoota 20'f mana amala sirreessaa federaalaatti akka dabarsu itti murameera. Ruuban Andirii Garshiyaa maqaa Jonaataan jedhamuunis ni beekama ture. Jalqaba irratti dubartoonni huccuu uffatanii hojii moodelummaa akka hojjetan beeksisa hojjete jennaan dubartoonni dhufani. Gara boodaatti garuu viidiyoo yoo waarabaman maallaqni guddaan akka kaffalamuuf itti himame. Akka dubartoonni viidiyoo saalqunnamtii ‘GirlsDoPorn’ irratti mul’atan jedhanitti, Gaarsiyaan taatoo fiilmii saalqunnamtii akka ta’anii hojjatan dirqisiisuun, waa’ee waraabbii viidiyoo sanaa isaan sobe. Gaarsiyaan dubartoota sanatti viidiyoon sun karaa DVD qofaa biyya alatti akka gurguramu himee ture. Dhugaan jiru garuu Garsiyaan viidiyoowwan karaa seeraan alaa waraabaman toora intaarneetiirratti maxxanfamuu isaanii ni beeka ture. Viidiyoowwan kunneen marsariitii saalqunnamtii addunyaarratti hedduu daawwatamu Pornhub irratti fa’aa otoo hin hafiin maxxanfame. Abbaan Murtii Distiriktii Ameerikaa Janis Samaartiino, namtichi Gaarsiyaa jedhamu kun dolaara Ameerikaa miliyoona 18 akka kaffaluufi mirga viidiyoowwaniifi suuraawwan kanarratti murteessuu dubartoota miidhamaniif akka deebisu ajajan. Ajajni Samaartiino kun dubartoota 402 marsariitii GirlsDoPorn jedhamuun miidhamanii fi ‘’marsariitiirra akka haqamu gaafataniif’ mirga viidiyoowwan irratti murteessu kenneef. Dubartoonni kunneen namoota seeraan ala isaan daddabarsaniirratti tarkaanfiin seeraa akka fudhatamu bara 2016 irraa kaasanii gaafataa turan. Abukaatoon Ameerikaa Raandi Girosmaan, ‘’Murtoon kun miidhamtoota hedduuf murteessaadha, mirga suuraafi viidiyoo hedduu isaani dhiphiseefi darare to’achuu isaaniif kenna,’’ jedhan. ‘’Miidhamtoonni jireenya isaanii keessatti boqonnaa isaanitti ulfaate akka cufan isaan gargaara jennee abdanna. ‘’Miidhamtoonni jireenya isaanii deebisanii akka to’ataniif tarkaanfii adeemsa bayyanachuu yeroo dheeraafi murteessaadha’’ jedhan, Biiroo Qorannoo Yakkaa Federalaa Ameerikaa FBI'tti ogeettii addaa kan ta’an Suuzaan Tarnar.


Waraana Tigraay: 'Haleellaan saal-qunnamtii Tigraayitti raawwate yakka waraanaatti ramadama' - Amnastii Intarnaashinaal

Jaarmiyaan mirga namaaf falmu Amanistii Intarnaashinaal waraana Tigraayiin walqabatee gabaasa haaraa baaseen loltootni mootummaa Itoophiyaa fi humnoonni isa waliin lolan dubartootata dhibbaan lakkaawaman irratti haleellaa saal-qunnamtii raawwataniiru jedhe. Dubartootnii fi shamarran Tigraay keessa jiran haleellaa saalaa dirqiin gudeedamuu dabalatu kan waraana mootummaa Itoophiyaa fi qaamoleen isaan waliin hidhata qaban raawwataniin dararamaa turuu dhaabbatichi ibseera. Dirqiin gudeeduu fi qunnamtii saalaaf gabroomfachuun (Sexual slavery) yakka waraanaatii kan jedhu gabaasichi yakka namoomaa ta'uullee mala jedha. Gabaasa haaraan Aministii Intarnaashinaal ''nama ta'uukoo waan hubachuu isaanii hin beeku: dirqiin gudeeduu fi haleellaa saal-qunnamtii waraana Tigraay'' jedhu kana keessatti yaadni dubartoota miidhama kana keessa darbanii hammatameera. Gabaasichi waraana Tigraay ji'oota saddeet tureen dubartootnii fi shamarran Tigraay hangam takka haleellaa saala-qunnamtii Rayyaa Ittisa Biyyaa, Raayyaa Ittisa Eertiraa, Humna Addaa Naannoo Amaaraa, Fannoo fi gareewwan Milishaan irratti akka raawwatame ibsa. Qaamoleen kunniin dubartoota Tigraay sabummaan arrabsuu fi ajjeesuuf doorsisuun dirqiin gudeedaa, heddummatanii gudeedaa, qaama saalaa isaanii miidhuu dabalatee dararaa gosa biroo raawwataniiru jedha Amanistiin. ''Dirqiin gudeeduufi haleellaan saal-qunnamtii akka tooftaa waraanaatti hojiirra oolee dubartootaa fi shamarran Tigraay irratti miidhama qaamaa fi seexaa barabaraa uumuuf hojjetamuun ifa dha. "Dhibbaan kan lakkaawaman dararaaf, qabinsa badaa fi kan namummaa isaanii xiqqeessuuf saaxilamaniiru'' jedhan barreessaa olaanaan Aministii Intarnaashinaal Agnees Kalaamaard. Agnees itti dabaluun ''hammeenyii fi sadarkaan haleellaa saal-qunnamtii raawwatamee akkaan rifaasisaadha, yakka waraanaatti ramadama, darbees tarii ammoo yakka namoomaas ta'u mala. Kuni utubaa namoomaatti qoosuudha, dhaabachuu qaba'' jedhan. Mootummaan Itoophiyaa hatattamaan miseensota humna waraanaa isaa fi milishoota isa waliin jiran gocha akkasii raawwatan dhaabsisuu qaba jedhanii, ''Gamtaan Afrikaa waraanni kun Mana Maree Nageenyaa fi Tasgabbiitti furmaata akka argatu tattaafachuu qaba'' jedhan. Komishiniin mirga namaa Afrikaa 'African Commission for Human and Peoples' Rights Commission of Inquiry' jedhamuufi Barreessaan Olaanaa UN hatattamaan ogeeyyii erguun olaantummaa seeraa fi haleellaa saal-qunnamtii waraana Tigraay akka qoratanis gaafataniiru. Aministiin gabaasa isaa kana keessatti dubartoota haleellaa saal-qunnamtiin miidhaman 63 fi ogeeyyii fayyaa dubbisuu ibseera. Kanneen keessaa dubartootni haleellaan saalaa irra gahe 28 humnoonni haleellaa saal-qunnamtii kana raawwatan humnoota Eertiraa ta'uu dubbataniiru jedha. Namootni jaarmiyaan kun dubbise haleellaan saal-qunnamtii kun bal'inaan raawwatamuu fi kaayyoon isaas sodaachisuu fi miidhamtoota fi dhalattoota naannichaa boquu cabsuuf ta'uu himaniiru. Akka jaarmiyaan kun jedhutti dubartootni 12 loltootni fi milishootni, daa'immaan dabalatee miseensota maatii isaanii fuula duratti dirqiin isaan gudeeduu himaniiru. Isaan keessaa ammoo shan battala yakki kun irratti raawwatamu garaatti baatu turan. Dubartiin gannaa 20 naannoo Baaker irraa taate Aminstiitti yoo himtu ji'a onkololessaa bara darbe loltoota uffata danbii walmakaa uffataniifi Amaariffa dubbataniin mana ishee keessatti miidhaan irra gahuu dubbatte. ''Dhiironni sadii kutaa ani keessa jiraadhu seenan. Dukkana ture...ani hin iyyine mallattoodhaan yoo sagalee dhageessifte si ajjeefna naan jedhan. "Dabareen dirqisiisanii na  gudeedan...ulfa ji'a afuriin ture yeroo san. Ulfa ta'uu koo beekuu isaanii hin beeku. Nama ta'uukoollee hubachuu isaanii hin beeku.'' Dubartiin ganna 35 biroon ammoo haadha ijoollee lamaati Humaraa irraa ta'uufi isheefii dubartootni biroon afur Shiraarootti gaafa Onkololessa 21 loltoota Eertiraan dirqiin gudeedamuu jaarmiyaa kanatti dubbatte. ''Sadan isaanii daa'ima koo fulduratti dirqiin na gudeedan. Dubartiin ulfi jia saddeetii nu waliin turte. Ishees dirqisiisanii gudeedan...Akka waraabessa waan nyaatu argatee sassaabaman...dubartoota ni gudeedu warra dhiiraa ni qalu'' jette. Dhaabbileen fayyaa Tigraay keessa jiran Guraadhala-Ebla bara 2021 haleellaa saal-qunnamtii 1,288 galmeessaniiru jedha Amanistiin. Hospitaalli Addigiraat erga waraanni eegalee hanga Caamsaa 9'tti dubartoota dirqiin gudeedaman 376 galmeesseera. Haata'u malee miidhamtootni hedduun manneen yaalaa akka hin deemne ibsuu isaanii jaarmiyaan kun ibseera. Dubartootni haleellaa saal-qunnamtii kanaan miidhaman rakkoowwan qaamaa fi fayyaa sammuuf saaxilamuu dubbataniiru. Gariin ammoo erga dirqiin gudeedamanii HIV'n qabamuu himatu. Dubartootni biroon 12 ammoo butamanii guyyootaa fi torbanootaaf harka loltootaa turuufi, turtii isaanii kana keessattis irra deddeebiin loltoota hedduun dirqiin gudeedamuu himataniiru. Dubartootni kun gariin kaampii waraanaa, kaan manneen fi bakka baadiyaatti ukkaamfamanii turuu himatan. Shamarreen ganna 17 bakka Zebaangedenaa jedhamuu torban lamaaf loltoota Eertiraan butamtee akka turte Aministiitti himte ''dirree lafa baadiyaattii argamutti na fudhatanii sokkan" jetti. Loltoota hedduutu ture; isaan keessaa saddeet dirqiin na gudeedaniiru...yeroo hedduu dabaree lamaan naannicha eegu. Afur yeroo bahan isaan hafan afur hafaniit na gudeedu'' jette. Shamarreen ganna 21 biroon Baadimeerraa loltoota Eertiraa fi Itoophiyaan Sadaasa 5 bara 2020 butamuu himtu ammoo, ishee waliin dubartootni biroo tilmaamaan 30 ta'an guyyoota 40'f butamanii turuu dubbatte. ''Dirqiin nu gudeedaniiru, nu beelesaniiru,. Dabareen kan nu gudeedan hedduudha. dubartoota 30 taana kan butamne...hunda keenya dirqisiisanii nu gudeedaniiru'' jette. Dubartootni saddeet biroon waraana kana jalaa dheessuuf osoo daangaa Sudaanitti baqatanii loltoota Itoophiyaa fi Eertiraa akkasumas milishoota isaan waliin jiraniin naannoo daangaa Sudaanitti dirqiin gudeedamuu himaniiru jedha Aministiin. Kanneen Miidhamtoota haleellaa saalaa kan ta'an lama qaama saalaa isaanii keessa qeensa fi wantoota akka sibiilaa fi pilaastikaa kaahuun miidhama yoomuu irraa hin fayyamne irraan gahuu himachuunis gabaasameera. Miidhamtootni kun deeggarsa yaalaas ta'e kan xiinsammuu xiqqoo ykn ammoo ishuma xiqqoo sanuu hin argannee jechuunis komataniiru. Mootummaan Itoophiyaa waraana naannoo Tigraay keessatti gaggeefamaa jiruun kaayyoon isaa aanga'oota TPLF to'achuu qofa akka ta'ee fi namoota nagaaf eegumsa akka godhu ibsaa ture. Erga dhaabbileen idila addunyaa hedduun haleellaan saalaa ''sukkaneessaan'' loltoota mootummaa fi humnoota isa waliin hojjetaniin raawwatamuun gabaafamee fi mirkanaa'ee booda garuu loltoota isaa seera waraanaa qabuun gaafatamtoota akka godhu irra deddeebi'ee ibsaa ture. Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad humni waraanaa Eertiraa daangaa Itoophiyaa seenee yakka hojjete kamiyyuu hin fudhannu jedhanii turan. Loltoota Eertiraa qofa osoo hin taane miseensonni raayyaa ittisa biyyaa dubartoota dirqiin gudeedan akkasumas qabeenya saaman seeraan itti gaafatamu jedhanii turan. Mootummaan Itoophiyaa Caamsaa darbe yakka dirqisiisanii gudeeduu fi haleellaa saalaan loltoota sadii irratti murteen yakkaa dabarfamuufi kanneen biroo 25 ammoo himatamanii akka jiran ibseera. Haata'u malee adeemsa seeraa kana irratti odeeffannoo hedduun hin kennamnee jedha Aministiin. Jaarmiyaan kun gabaasa kana ilaalchisee mootummaa Itoophiyaa fi Eertiraa irraa deebii argachuuf dhaabbilee mootummaa dhimmichi ilaallata ittiin jedhe garaagaraatti gaaffii dhiyeessee hanga gabaasa isaa kana maxxansutti deebii akka hin argannee ibseera.


Kitaabni seenaa Pireezidant Wiihaa amala saal-qunnamtii giifti-duree saaxiluun rakkoo uume

Kitaabaa seenaa pireezidantii Laayibeeriyaa Joorji Wiihaa himu keessatti amalli saal-qunnamtii gifti duree ibsamuun barreessaa kitaabichaa rakkoo keessa galche. Barreessitoota kitaabichaa keessaa tokko sababa kanaatti biyyaa akka in baane dhorkameera. Kitaabicha keessatti keewwatni tokko pireezidant Wiihaan waayee amala saal-qunnamtii haadha warraa isaa haala safeeffamuufi qaanessaa ta'een dubbateeraa jedhamee waabeffatameera. Kitaaba san keessatti Wiihaan dubartootaa biroorra haadha warraa isaa maalii fuudhaaf akka filate yeroo ibsu inni tokko ''gahumsa sireerratti qabdu'' ta'uu ibseera. Gifti dureen Laayibeeriyaa Klaar Mariyaa Wiihaa dhimma falmisiisaa kana gubbaatti hanga ammaa waan dubbatte hin qabdu. Kitaabni kun erga maxxanfame waggaa 10 booda amma rakkoo kan uume gaaxezessaan dhalataa Laayibeeriyaa US jiraatu Heenerii Koostaa keewwata kitaaba kanaa waayee amala saal-qunnamtii giifti duree himuu online gubbaa maxxansuu isaati. Kitaabichi mata dureen isaa "George Weah: The Dream, the Legend, the Rise to Power" kan jedhu yeroo ta'u, Piroofeesar Imaanu'eel Kilaarkiifi Ayiizaak Vaah Tuukpaah'n barreeffame. Ayiizaak Vaah Tuukpaah kan amma biyyaa bahuuf osoo jedhuu qabamee jedhamu gargaaraa fi hoogganaa waajira nama siyaasaa beekamaa Aleeksaadeer Kuumiingis kan dura taa'aa dhaaba 'Alternative National Congress (ANC) ta'aniiti. Keewwatni kitaaba kanaa maxxanfamuu hordofee aangoo isaanii kanarraa kan kaafame yeroo ta'u, Kitaaba san keessatti gaaffiif deebii waayee haadha warraa Wiihaa fi amala saal-qunnamtii ishee haasa'u barreessuu isaatiif dhiifamagaafateera. Keewwatni maxxanfame icciitiiwwan dhuunfaa giifti duree saaxiluu qofa osoo hin taane akki itti barreefame dimshaashumatti dubartoota kan saalfachiisuufi xiqqeessudha jedhamee mormii jabaan irratti ka'eera. Barreessaan kitaabichaa Ayiizaak Vaah Tuukpaah nageenya isaaf yaaddahuun osoo baqatuu daangaa biyyattiitti qabame jedhamuus mootummaan Laayibeeriyaa garuu soba jedheera. Ministeerri Odeeffannoo biyyattii ibsa baaseen namni kun karaa daangaa biyyaa akka hin baane ittifamuufi kunis sababa daangaan cufaa ta'eef ta'uu hime. Pireezidan Wiihaan ibsa baaseen ''Tuukpaan hordofamaa hin jiru. biyya keessa jiraachuufi biyyaa bahuufis bilisa'' jedhe. Barreessaan biroon kitaabichaa Laayibeeriyaan ala jira. Dhaabbileen mirga dubartootaaf falman maxxansa kanaan dheekkamaniiru. Kitaabicha balaaleffachuufis karoofachaa jiru. Lammiileen Laayibeeriyaa gariin pireezidant Wiihaan wanti kitaabicha keessatti jedhaniiru jedhame dhugaa ta'uufi soba ta'uu akka ibsaniif barbaadu.


Yakkamaan US sobee akke du'etti odeessisee biyyaa bahee ture lubbuun argamee qabame

Lammiin Ameerikaa yakkamaa sobaan waan du’e fakkeesse biyyaa badee ture tasa hospitaala Gilaasgow keessatti to’annoo jala oolfame. Nikolaas Roosii, ganna 34, Utaah US keessatti yakka gudeeddiin himatame, dhaabbata Interpol’n barbaadamaa tureera.  Iskootilaand, hospitaala Gilaasgow keessatti erga to'atameen amma gara US’tti deebifamuuf jedha. Dhibee Covid-19n hubamee yeroo hospitaala Queen Elizabeth University seenetti maqaa sobaa Artar Naayit jedhu fayyadameeti. Poolisiin Iskootlaand akka jedhetti, namni kun to’annoo jala kan oolfame ajaja idil-addunyaa akka to'annoo jala olfamuuf baheenidha. Anga’ootni US, Obbo Rosiin bulchiinsa Rood Ayilaand keessattis maqaa Nikoolas Alahverdiyaanin kan beekamu akka tureefi siyaasaa nannichaa keessatti hirmaachaa, sirna kunuunsa da’immannii irratti rogeessa ta’uun beekkamtii akka qabu ibsaniiru. Mudde 2019’tti Obbo Roosiin dhibee non-Hodgkin lymphoma jedhamu akka qabuufi sadarkaa fayyuu hin dandeenyerra akka ga’eeruufi yeroo dhiyootti akka du'u miidiyaa US’tti himee ture. Guraandhala 2020 irratti miidiyaaleen hedduunis du’uu isaa gabaasanii turani#. Obbo Roosiin hospitaala erga seene booda Mudde 13 irratti poolisiin Iskootilaand poolisii Utaah bakka bu’uun to’annoo jala isa oolcheera. Abbaan Alangaa Utaah namni kun bulchiinsa kana keessatti Nikoolaas Roosii jedhamuun akka beekamu mirkaneesseera. Ragaaleen mana murti akka agarsiisanitti, qondaaltonni Utaah himata dirqamaan gudeedu irratti dhiyaateen isa barbaadaa turan. Yeroo Gasgiloow keessatti to’annoo jala oolfame bulchiinsota US hedduun barbaadamaa ture. Qorannoowwan dhabbilee adda addaan gaggeeffaman akka ibsanitti, namni kun maqaawaan Nikoolas Alahverdiyaan, Nikoolaas Alahverdiyaan Roosii, Nikoolas Edwaard Roosii, Niik Alan, Nikoolas Biraawon, Artar Biraawon fi Artur Naayit jedhamaniin akka beekamu ibsa. Dabalataanis FBI himata maallaqa abbaa isa guddisee gowwomsee fudhachuun liqii doolara 200,000 ta’u irratti gatee bade jechuun nama kana barbaadaa tureera. Namni kun himata yakka bara 2008 ture irrattis shakkamaa ture. Bara 2018tti ammoo qorannoon DNA biraa gaggeeffameen yakka saalaa Ohaayoo keessatti gaggeeffame irratti shakkamaa isa taasiseera. Qorattonni akka jedhanitti, Obbo Roosiin Ameerikaa keessaa baqatee ba’uun abbotiin seeraa bulchiinsota biroo akka inni du’etti akka isaan yaadaniif amansiiseera. Amma wajjirrii abbaa alangaa Utaah dhabbilee federaalaafi idil-addunyaa waliin ta’uun Obbo Roosii gara Utaahatti deebisanii seeratti dhiyeessuuf hojjachaa jiru.


Kiriis Kuwomoo: CNN gaazexeessaa obboleessa isaa nama siyaasaa ta'e gargaare hojiirraa ari'e

Dhaabbati CNN gaazexeessaan lammii US Kiriis Kuwomoo obboleessa isaa kana dura magaalaa Niw Yoork bulchaa ture Andiiiw Kuwomoo gargaareef hojii irraa ari'e. CNN erga odeeffannoon haaraa hangam Kiriis Kuwomoon obboleessa isaa himannaa qoccollaa saalaan himate gargaarerratti argatuu himee booda murteen kuni dhagahame. Andiriiw Kuwomoo baatii Hagayya keessa ture erga hojjettoota dubartoota ta'an irratti qoccollaa saalaa raawwatani jedhamanii turan hojii kan gadhiisan. Kiriis Kuwomoo, ganna 51, ibsa baasen murtee CNN'n mufachuu hime. ''Yeroon CNN'tti qabaachaa ture haala kanaan akka xumuramu hin barbaadu ture,'' jedhe. Kuwomoon bara 2013 eegalee CNN kan dalage yoo ta'u yeroo gabaabaatti beekkamtii horateera. Dhihoo immoo gabaasa filannoo Ameerikaa bara 2020 dursaa ture. CNN immoo ibsa baasen dhaabbati seeraa yaalii Kiriis Kuwomoon obboleessa isaa gargaaruuf taasise qorachuuf osoo qacaramee jiru odeeffannoon haaraa qacarriin isaa akka adda citu taasisu dhufe jedhe. Kiriis Kuwomoon gaafa Kibxataa ture CNN'n kan ari'ame ture. Yeroos CNN ''haala inni keessa jiruufi maatii isaaf dursa kennee hojii akka itti aansu hubatu'' ibsuun gorsi obboleessa isaaf kenne naamusa gaazexeessummaa kan cabsedha jedhe. Dokimantiin Abbaa Alangee Niw Yorkiin gaafa Wiixataa gadhiifame akka agarsiisetti Kiriis Kuwomoon ittisa himannaa Andiriiw Kuwomoo irratti gahee guddaa akka bahatu hojjettuu bulchiinsa Niw Yoork irratti dhiibbaa gochaa ture ''Na amanuu qabda,'' jechuun barreessituu obboleessa isaa Melisaa Derosaatti ergaa erga erguu himte. Ergaa imeelii Niw Yoork Taayims argeeniifi Pirezidantiin CNN Jeef Zaakar hojjettootaaf erganiin ''murteen kuni salphaa miti,'' jechuun isaanii gabaafameera. Murteen dhaabbatichaa naamusa gaazexeessummaa US keessa jiru irratti gaaffii jabaa kan kaasudha. Maatiin Kuwomoo siyaasa US keessatti kanneen yeroo dheeraaf beekkamtii qabanidha. Andiriiw Kuwomoon marsaa sadiif walitti aansuun bulchaa Niw Yoork ta'un kan filaman yoo ta'u abbaan isaanii Maariwoon immoo waggoota 10 caalaaf  bara 1983 - 1994 Niw Yoork bulchaniiru. Osoo qorannoon irratti hin taasifamiin dura Andiriiw Kuwomoon nama siyaasaa jabaa turan. Qorannoon Abbaa Alangee isaan gaggeeffame dubartoota 11 isaaf hojjetan irratti qoccollaa saalaa raawwatuu bira gaheera.


Yunivarsitiin Ameerikaa himannaa miidhaa saalqunnamtiif beenyaa doolaara miil. 250 kaffaluuf

Yunivarsiitiin Kaalifoorniyaa dubartoota 200 hakiima mooraa mana barumsichaatiin miidhaan quunnamtii saalaa nurra gaheera jechuun himataniif doolaara miiliyoona 250 kaffaluuf waliigale. Dubartoonni baayyee yunivarsiitichi miidhaa saalaa namichi Jeems Hiip jedhamu barattoota irraan gahu beekaa dhoksaa ture jedhan. Hiips waggoota 35f wiirtuu fayyaa Yunivarsiitii Kaaliforniyaa(UCLA)  keessa hojjeteera. Dubartoonni dhibbaan lakkaa’aman, kan dhukkuba kaansarii fa’i qaban  haleellaan saalaa nurra gaheera jedhan. Yunivarsiitichi hamma bara 2017tti himannaa nama kanaarratti qorannoo hin jalqabne ture. Dhaabbanni barnootaa kuni gochaa  hakiima fayyaa hormaataa dubartootaa (gynaecologist) beekaa dhoksaa ture himanni jedhu baayyee banameera. Eeyyamni ogummaa nama kanaa bara 2019tti yeroo himanni irratti baname jalaa fudhatame. Yunivarsiitichi qarshiin kaffalame dubartoota miidhamaniif ‘’beenyaa taha, dubbii kanas ni goolaba,’’ jedhe. Hiips dubartoota torba irratti haleellaawwan saalaa 21 raawwachuun kan himatame yoo tahu inni garuu kana akka hin dalagne hima. ‘’Gochaan Hiips dhaan raawwatame kan balaalefatamuufi faallaa qajeelfama yunivarsiitii keenyaati,’’ jedhe yunivarsiitichi ibsa gaafa Kibxataa baaseen. ‘’Itti gaafatamummaan keenya inni guddaa fi duraa hawaasa tajaajiluu dha, qarshiin kenname dubartooti miidhaman akka dandamataniifi dubbiin immoo akka goolabamuuf tarkaanfii tokko dha,’’ jedheera. Dubartiin dhukkuba kaasariin rakkachaa turte, gaazexaa Loos Aanjalas Taayimsitti akka himtetti, ‘’Har’a waggaa saddeet booda, waanta narraa gaheef gurra na dhagahu argadhe,’’ jette. Qarshiin kenname kuni himannaa seeraa dhukkubsattoota 300 oliin baname waan dhaabu miti. Hagayya darbe abbaan seeraa federaalaa doolaara miiliyoona 73 dubartooti 5,500 haleellaa saalaa Hiips dhaan wal-qabatee akka isaaniif kaffalamu gaafatan raggaasiseera. Akka abukaatoowwan jedhanitti namni kuni Yunivarsiitii Kaalifoorniyaatti hakiimoota mindaan olaanaa kaffalamuuf keessaati. Abukaatota keessaa tokko, ‘’hamaa yaala fayyaa keessa dhokachuun haleellaa saalaa raawwataa ture,’’ dha jedhan. Abukaatoo Joon C Maanliin, ‘’hakiimichi eeyyama boordii ragga’e gatii qabuuf  dubartoonni baayyee kaansarii qaban isa bira deemu ture,’’ jedhan. Himannaan seeraa federaalaa, bara 2017 dubartoonni yunivarsiitiitti isa himatanii boodallee dhukkubsattoota yaaluu itti fufeera, eeyyamni hojii isaa hin haaromfamu erga jedhameen boodas hojiisaa  hojjetaa ture jedha. Baatii darbe yunivarsiitii Michigaanitti namoonni 1000 tahan hakiima ispoortii waggaa 40 tajaajileen miidhaa saala nurra gaheera jechuun himannaan, yunivarsitichi doolaara miiliyoona 490 akka kaffalau taheera. Gama biraan dubartoonni sadii yunivarsiitii beekamaa Haarvaard himannaa qoccollaa saalaa isaanirra gahe beekaa bira darbeera jechuun himachaa jiru. Piroofeesarri antirooppoolojii Joon Komaaroof himannaa irratti ka'e haaleeraa.


Weellisaan R Keelii seeraan ala hojii saalqunnamtiif namoota daddabarsuun yakkamaa ta’uunsaa mirkanaa’e

Weellisaan Ameerikaa R Keelii beekamtii isaa fayyadamuun waggoota digdamaaf haleellaa saalaa dubartootaa fi daa’imman irratti gaggeessaa turuun isaa mirkanaa’e. Dhaddacha torbanoota ja’aaf gaggeeffame irratti namootni isa himatan 11, dubartoota sagaliifi dhirooti lama, haleellaa fi qaneeffamuu saalaa irra ga’e dubbataniiru. Gareen gumii miseensoota hawasaa (jury) guyyaa lamaaf erga mar’atanii booda, himata irratti dhiyaate hundaan yakkamaa ta’uu isaa mirkaneessaniiru. Caamsaa 4  irratti murtoon adabbii kan irratti dabru yoo ta’u, hidhaa umurii guutuun adabamuu danda’a jedhameera. Weellisaan maqaan isaa guutuu Roobart Silvestar Keelii ta’e kun, gartuu hamoo kan dubartootaa fi daa’immaan kiyyeessuun akka inni haleellaa saalaa irrattti gaggeessu taasisan hogganaa akka ture manni murtii mirkaneesseera. Wellisaan – sirba isaa badhaasa argate I Believe I can Fly jedhuun caalaatti beekamu – karaa seeraan alaan dubartoota saal-qunnamtiif daddabarsuu fi suuralee fi vidiyoo saalaa daa’immanii qopheessuun isaas mirkanaa’eera. Himata saddeet seeraan ala hojii saalqunnamtiif namoota daddabarsuun yakkamaa ta’uu isaan dabalata, Keeliin yakka qindaa’aa rawwachuunis yakkamaa ta’eera. Dhaddacha irratti, abbootiin alangaa akkamiin akka hoggantoonni, eegdoonni fi namootni miseensa gartuu yakkaa isaa ta’an hojjachaa akka turan himaniiru. Dubartiin himata irratti dhiyeessite tokko akkamiin akka Keeliin ishee hidhee, qoricha sammuu hadochuu kenneefi ishee gudeedee raga bahumsaa barreeffamaan dhiyaate irratti ibsuun, erga isa himattee booda ‘dorsisi irra ga’aa waan tureef’ Keelii jalaa dhokachaa turuu ishee himteetti. ''Sodaarraa bilisa ta’ee jireenyakoo itti fufuu fi miidhaa narra ga’erraa fayyuu eegaluuf qophaa’eera,” jechuun dubartiin mana murtiin Sonjaa jedhamuun adda baafamte kun himteetti. Ragaaleen seeraa dhiyaatan akkamiin akka Keeliin xiin-sammuu namoota kanaa dararaa ture ibsaniiru. Namootni kun eeyyama isaa malee nyaachuu ykn mana fincaanillee fayyadamuu hin danda’ani, maal akka uffatanis ni to’ata, akkasuma ‘Daadii’ jechuun akka isa waamanis dirqisiisaa ture. Abukaatoon Gilooriyaa Alreed, kan namoota miidhaman hedduu bakka bu’aa jirtu, “waggoota 47’f hojii seeraa hojjedheera. Yeroo kanatti yakkamtoota saal-qunnamtii hedduu kan dubartootaa fi daa’imman irratti yakka gaggeessan lolaa tureera. “Yakkamtoota kunneen hunda keessaa, Keeliin isa hamaadha,” jetti. Dhaddacha federaalaa kana irratti, Keeliin ragaa waraqaa sobaa qopheessuun akkamiin welliistuu Aaliyaa ganna 15 waliin ga’eela dhabbatees manni murti ilaaleera. Weellistuun Aaliyaa Hagayya 2001 balaa xiyyaaraan lubbuun ishee darbeera. Abukaatoon weellisaa kanaa Deveraax Kaanik rippootarootatti akka himetti, Keeliin yakkamaa ta’uun isaa irratti mirkanaa’a jedhee hin eegne ture. Keeliin Chikaagoo keessatti himata viidiyoo fi suuraa saal-qunnamtii daa’immanii qopheessuun dhaddacha biraa irratti ni dhiyaata. Himata haleellaa saal-qunnamtii biraatiinis Eelinooyi fi Minisootattis dhaddachatti ni dhiyaata. Yoo xiqqaate waayilootni Keelii duraanii lama himata biraa namoota Keelii himatan callisiisuu yaaluu isaanii amananiiru.


Gudeeddiin maali? Gudeeddiin gaa'ila keessaahoo? Seera Itoophiyaa keessa jiraa?

Abbaa warraa haadha warraa waliin jiraatu osoo fedhii ishee malee, yookiin faallaan haati warraa abbaa warraa waliin fedhii malee saal-qunnamtii yoo raawwatte gudeeddii jedhamaa? Seerri yakkaa Itoophiyaa kanaaf deebii yeroo kennu gudeeddii miti jechuun ibsa. Biyyoonni gudeeddii gaa'ila keessaa (marital rape) yakka taasisan garuu ni jiru. Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii (UN) gabaasa bara 2019 baasen ammallee biyyoota addunyaa keessaa walakkaa ol kan ta'an gudeeddii gaa'ela keessaa yakka hin taasisne. Itoophiyaa keessa rakkoon kuni hangam bal'aadha yookiin hubannoon hawaasni dhimmicha irratti qabu baruun nama rakkisa. Ta'us, diigamuu gaa'ela keessa qooda akka qabaatu shakkama. Seerri Itoophiyaa waa'ee dhimma kanaa maal jedha? Ogeeyyiin seeraafi kanneen mirga dubartootaaf falmanoo gaaffii akkamii irratti kaasu? Kana dura dhaggeeffattoonni BBC gabaasa kanaan walqabatu marsariitii keenyarratti argan akkamiin erga bultii ijaarratanii gudeeddiin raawwatame jenna jechuun gaafataa turan. Gudeeddiin gaa'ela keessaa (marital rape) eeyyama malee michuun duraaniis ta'e kan waliin jiraataniin fedhii saalaa guutuuf yaalii taasifamu jedha Inistitiyuutiin Walqixxxummaa Koornayaa Awurooppaa (IEGE). UN immoo gudeeddiin eeyyama malee qaamaanis ta'u meeshaan namoota jaalallee ykn gaa'ela keessa jiran gidduu akkasumas yeroo waraanaa raawwatu gudeeddiidha jechuun ibsa. Ogeessi seeraa Alamaayyoo Baacaa gama isaatiin ''Eeyyama yookiin fedhii malee yoo raawwate [saal qunnamtii] gudeeddii jedhama,'' jechuun ibsa. ''Ati jaarsa kiyya ani niitii keeti jedhanii kan waliin jiraatan, yookiin namoonni dhaabbilee amantiin, sirna aadaan kan bultii ijaarratan gidduu saalqunnamtiin eeyyama malee raawwatu jechuudha.'' ''Seerri yakkaa Itoophiyaa gudeeddii gaa'ila keessaa akka yakkaattuu hin ilaalu... Yakka miti jedhee kaa'a seerichi,'' jedha Alamaayyoon. Seerri yakkaa Itoophiyaa gudeeddii kan ilaalu ''gaa'ela ala isa jiru qofaadha'' jetti ogeettiin seeraa fi mirga dubartootaaf kan qabsooftu Radi'eetis. Kanaaf Itoophiyaatti akka yakkaatti hin ilaalamu. ''Biyya keenyatti gudeeddiin gaa'ila keessa raawwatu akka gudeeddiitti hin lakkaa'amu.'' Kana jechuun dhimmi akkanaa mana murtii biyyattii keessa jiran keessa hin ilaalamu jechaadha. ''Dhorkaa waan ta'ef dhihaatuu hin danda'u. Jalqabumaa yakka miti. … Gudeeddiin gaa'ila keessaa Itoophiyaa keessa yakka waan hin taaneef mana murtii hin gahu,'' jedha Alamaayyoon. Yoo himatamtuun tokko yookiin himatamaan tokko dhimma kana kaase akkamiin ilaalama? ''Fakkeenyaaf ishee gudeeduuf yoo humnaan fayyadameefi ishee miidhee jiraate yakka qaama namaa hir'isuun himatamuu danda'a malee gudeeddiin hin himatamu.'' Wantoonni seera hin taaneefi qaamoleen seeraa ifatti hin hubachiisne ummatni sirnaan baruuf rakkata. Fakkeenyi tokko yakka gudeeddii gaa'ela keessaati. Ogeettiin xiin sammuu Nuniyaat Gosaayee yeroo ammaa dhaabbata The Association for Women's Sanctuary and Development (AWSAD) jedhamu keessa namoota gaa'ila keessaa bahanis ta'e hin heerumne kanneen miidhaan saalaa irra gahe ni gorsiti. Namoota hanga har'aa isheen gargaaraa turte keessaa ''Gudeeddiin gaa'ila keessaa hanga har'aa na qunnamee hin beeku'' jechuun BBC'tti himte. ''Akka keessa guddadhetti hawaasni dhiirri tokkoofi dubartiin tokko bultii ijaarrannaan, dhiirri tokko dubartii tokkoorratti wanta fedhe raawwachuuf mirga qaba jedhee yaada,'' jechuun waan hubatte himti. ''Mana murtiis ni deemu, namattis ni haasa'u jedhee hin yaadu. Rakkinadha jedhanii hubachuunis hin jiru. ''Dubartiin suni abbaan manaa ishee fedhii isheen ala saalqunamtii yoo godhellee kuni rakkina jettee hin yaaddi jedhee hin yaadu, hin himtis jedhee hin yaadu.'' Gara caalu namoonni dhimmicha akka ''saal qunnamtiin wal simuu dhabuutti waan hubatan/fudhatan natti fakkaata malee, isa diduuf mirgan qaba [jettee] waan yaaddu natti hin fakkaatu,'' jechuun ibsti. Seerri biyyattii akka yakkaattuu ilaaluu dhabus garuu taateen akkanaa hariiroo kanneen bultii ijaarratan gidduu jiru rakkoo keessa galchuun ''Diigamuu gaa'ilaaf qooda ofii qaba jedheen yaada'' jechuun ibsiti. Itoophiyaa keessatti gudeeddiin gaa'ila keessaa seera akka hin taaneef wantoota dhorkan jedhan ogeeyyiin seeraa akkanaan ibsu. Ogeessi seeraa Obbo Alamaayyoon inni duraa hawaasni Itoophiyaa keessaa hawaasa olaantummaa dhiiraa keessa jiru (patriarchal) ta'u eeruun dubbatu. ''Gaa'illi raawwateera. Si achi diduu hin dandeessu ilaalcha jedhu qabudha. Hawaasa anis hin didu isheenis hin diddu ilaalcha jedhu qabudha,'' jechuun ibsu. Sababni lammataa immoo duudhaafi aadaa hawaasaan alatti hawaasni biyyattii amantiif bakka guddaa kan qabuufi safeeffatu ta'uu isaa eeru. ''Jaarsaafi jaartiin ammaan achi [gaa'ela booda] tokkodha. Erga tokko taanee maaliif diddi kan jedhudha. Kunneen garuu wal caaltee warra bultii ijaarratan gidduu jiru hubannoo keessa kan galche miti.'' ''Jaarsaafi jaartiin tokko miti,'' jechuun himu Obbo Alamaayyoon. Gama kaaniin Radi'etis sababoota ijoo seera Itoophiyaa keessa seenuu dhabeef akkanaan himti. ''Biyya keenya keessa hawaasa keenyatti waan dhihoo taaneef, bu'uurri hawaasaa maatiidha jedhamee waan yaadamuufi bu'uura maatii rakkoo keessa galcha jedhanii kan yaadda'an jiru,'' jechuun ibsiti. ''Akka seera maatii Itoophiyaatti gochi saal-qunnamtii jiraachuun gaa'ila tokko gaa'ila ni taasisa jedha,'' jechuun sababoota ijoo seera akka hin taanef dirqan keessaa akka ta'e kaafti. Dabaluunis, Radi'eet gudeeddiin gaa'ila keessaa kan qooda fudhatan, xuxxuqqaa saalaafi miidhaa mana keessaa akka dabalu ka'umsa ni ta'u jechuun himti. Seerri Itoophiyaa gudeeddii kan gaa'ilaan ala raawwatu jechuun ibsa. Dabalataan, jecha Afaan Ingilizii rape jedhu dirqiin gudeeduu jechuun lafa kaa'a. Gudeeddiin raawwachuuf dirqiin wanti ta'e raawwachuun isaa jiraachuu qaba hiika jedhu kennaaf jechuun qeeqa ogeessi seeraa Alamaayyoon. ''Anaaf eeyyama yoo hin qabne gudeeduudha. Amma magaalaa keessa dhugaatii keessa, shiishaa keessa qoricha hadoochu naqanii isaan fuudhanii deemuu,'' jechuun kunis gudeedii akka ta'e eeru. Dabalataan, namni tokko osoo rafee jiru yookiin rakkoo fayyaa sammuu qabuurratti taateen raawwatus akka gudeeddiitti ilaalama. Radi'eetis yaada walfakkaataa kaasti. Hiikni jechichaaf seera Itoophiyaan kenname hanqina qaba jechuun komatti. ''Eeyyama malee wanti raawwatu kamuu xuxxuqqaa saalaa, fi dhiibbaa namarratti godhu hunda akka gudeeddiittin ilaala,'' jetti. Kana jechuun dirqama saalqunnamtii ta'u qaba jechuu miti. Namni tokko dhiiras ta'e dubartii fedhiifi eeyyama ofiin malee saalqunnamtiin raawwatu kamuu akka gudeeddiitti akka ilaalamu ogeeyyiin ni ibsu. ''Namni tokko fedha malee waan tokkoyyuu gochuu qaba jedhee hin yaadu... Fedhii dhuunfaa keenya eeguu qabna,'' jechuun himti Radi'eet. Osoo qaamoleen lamaan saalqunnamtii osoo raawwatanii gidduutti qaamni tokko eeyyama isaa osoo dhiiseefi ergasii sochiin taasifamu gudeeddii ni ta'a jechuun ibsu. ''Eeyyamni kan kennamu dhalli namaa yeroo of beeku, qorichaanis ta'u kaaniin yeroo of hin wallaallettidha.  Dabalataan kan umrii 18 gadii eeyyama kennuu hin danda'u,'' jetti Radi'eet. Sababa kanaaf eeyyamni kan takkaa kennamu osoo hin taane, yeroo yerootti kan haaromuu qabu akka ta'e himti. ''Dhirsaafi niitiin erga bultii ijaarratanii jireenyi saalqunnamtii isaanii eeyyamarratti kan hundaa'e miti jedhanii yaaduun rakkoo guddaa akka ta'ettin hubadha.''


Lubni Raashiyaa guddifachaan beekamu, gudeeddiin himatamee murtee argate

Manni murti Raashiyaa, luba duraanii waldaa Ortodooksii, kan ijoollee 70 guddifachaan fudhachuun beekamu, himata hedduu ijoolleerra miidhaa saalaa geessisuun himatame irratti hidhaa waggaa 21 murteesse. Nikolaayi Istreemiskii, ijoollee hedduu gudeeduu fi miidhaa saalaa adda addaa mana amantaa isaa kibba-lixa Raashiyaa, Uraals keessatti raawwachuun himatame. Nikolaayi Raashiyaa keessatti maatii guddaa qabaachuun beekkamtii argatee kan ture yoo ta’u, badhaasa kabajaa maatii akkaan guddaaf kennamu 'Order of Parental Glory' argatee ture. Yakka ittiinn shakkameen balleessaan waan irratti murameef, Lubummaa irraa dhorkamuu dabalatee, luba duraanii kanaaf badhaasi kabajaa kennames kaafameera. Magaalaa Saraktaash keessatti Nikoolaay fi haati warraa isaa, bara 1990’n keessa daa’immaan maatii hin qabne naannicha keessa turan guddifachaan fudhachuu eegalani. Ijoolleen 70 isaan guddifachaan fudhatan keessaa harki caalaan amma guddataniiru. Lubni kun bara 2019’tti ijoollee torba irratti miidhaa geessisuun himatame to’annoo jala oole, ta’us himata irratti dhiyaate hunda haalee ture. Bara darbe, intallisaa inni guddifachaan fudhate tokkoo fi abbaan warraa ishee, daa’imman walabummaa isaanii irraa dhorkuun himatamanii hidhaan irratti murtaa’ee ture. Jimaata Manni Murtii Saraktaash, Nikoolaay irratti hidhaa yemmuu murteesse, waggoota 20’f daa’imman waliin akka hin hojjenne dhorkuun, kabaja maatii kennameefi tures irraa kaaseera.


Sa'udii Arabiyaan warra oduu hin mirkanoofne gadhiisan hidhaa buusuuf akeekkachiifte

Qondaaltonni Sa'udi Arabiyaa namni jettee jettee 'bu'uura hinqabne'' miidiyaa hawaasummaa irratti gadhiise hidhaa waggaa shaniifi adabbii guddaan adabamuu mala jechuun akeekkachiisan. Dubbiin kun sagantaan muuziqaa haqamnaan dubartoonni manatti yoo galan haleellaan saalaa irra gaheera oduun jedhu erga dhagahame boodadha. Eegasii dubartoonni Sa'udii waan mudate barreessuuf sodaachuu BBC'tti himaniiru. Ministeerri Bashannanaa Sa'udii garuu barreeffama Tiwiitara gubbaa barreessaniin warra badiin raawwate jedhanitti qoosaniiru. Konsartiin eegamaa tureefi baandii artistoota Kooriyaa Kibbaa Istireey Kiids jedhamaniin torban darbe Amajjii bultii 14 taasifamuuf ture haqameera. Kunis, qilleensaa cimaatiin. Deeggartoonni artistoota kanaa bakka sagantaan kun qophaa'erraa manatti galuu rakkataniiru. Eegasii gabaasaaleen dubartoonni badaniiru, akkasumas haleellaan saalaa irra gahe jedhu dhagahamuu eegale. Yoo xiqqaate onlaayinii gubbaa tasgabbii dhabuun ture. Wanti ture garuu hanga yoonaa ifatti hin beekamu. Namoonni bakkas turre jedhan wanti akkanaa hin mudanne jechuun ibsu. Hoogganaan Abbaa Taayitaa Bashannanaa Sa'udii, Turkii al-Sheyiik inni dubartoota irratti haleellaan saalaa raawwatameera jedhu waan hin jirredha jedhan. Eegasii onlaayinii gubbaa gabaasota dubartoota irratti qoccollaan saalaa raawwate jedhuurratti qoosamuun eegale. Kanneen badiin raawwate jedhan Sa'udii Arabiyaa maqaa balleessuufi jedhame. Dubartoonni hedduu BBC'tti dubbatan garuu wantoota gabaafaman keessaa muraasni raawwachuu himan. Ta'us, yaada kana deeggaruuf ragaan akka hin jirre waliigalu. Garuu yaaddoon biraas jira. Dubartoonni kana dura bakka bashannanaatti dubartoota irratti qoccollaan saalaa raawwata jedhan kunneen kanneen taateen raawwata jira jedhanirra doorsisni irra gahuu himu. Kunimmoo fuula duratti dubartoonni haleellaa saalaaf yoo saaxilaman ifatti akka hin baasne gochuu mala jechuun yaaddoo qaban ibsu. Akka isaan jedhanitti kan kana godhamuuf maqaa Sa'udii Arabiyaa dhihoo giddugala bashannanaa ta'aa jirtu miidha jedhamee waan yaadamuufi jechuun himu.


Meesan Giriinwuud: Taphataan Maanchistar Yunaayitid himannaa 'dirqiin gudeeduun' hidhame

Taphataan Maanchistar Yuunaayitid Meesan Giriinwuud himannaa dirqiin gudeeduu fi qoccollaa saal-qunnamtii miidiyaa hawaasaarra deemaa jiruun shakkamee to'annoo jala oolfame. Poolisiin Gireet Maanchistar "suuraawwanii fi viidiyoowwan dubartiin tokko maxxansitee fi miidhaan irra gahuu ittiin himte" quba qabaachuu hime. Itti dabaluunis taatee kana hordofee "himannaa dirqiin gudeeduu fi qoccollaa saal-qunnamtiin shakkamee dargaggeessi umuriin isaa ganna 20 keessa jiru to'annoo jala ooluu ni mirkaneessina" jedhe. Taphataan lammii Ingilaand kun hanga qorannoon taasifamutti to'annoo jala tura. Kilabni Maanchistar Yunaayitid dursee taphataan kun hanga beeksifamuutti yeroof leenjiis ta'e dorgommii irratti akka hin hirmaanne himee ture. "Hokkora bifa kamiiyyuu hin fudhannu" kan jedhe kilabichi himannaa miidiyaa hawaasaa gubbaatti taphataa isaarratti dhiyaate quba qabaatus, hanga "ragaa qabataamaan argamutti" yaada dabalataa hin kennu jedhe. Meesan Giriinwuud himannaa miidiyaa hawaasaa kanaaf deebii hin kennine. Taphataan ganna 20 kun yeroo duraaf Bitootessa bara 2019 Maanchistar Yunaayitidiif hiriiree taphate. Gahumsa gaarii agarsiiseen Guraandhala 2021 kilabicha waliin waliigaltee ganna afurii mallatteesse.


Miidhaan saalaa daa’imman irra ga’u Indiyaatti akkamiin babal'ate?

Adoleessa 2020, poolisiin Indiyaa, bulchiinsa Assaam, wa’ee fuula Feebuukii shakkisiisa ta’e irratti gabaasi isa ga’e. Dhabbanni miti mootummaa tokko, fuulli Feesbuukii kun suuraa fi viidiyoo ijoollee akka qabuu fi tarii wantoota haleellaa saalaa da’immannii (CSAM) beeksisaa jira shakkii jedhuun odeeffannoo kana kenne. Gara ji’a tokkoo booda ammoo, poolisiin qorannoo eegaluun, ganda magaalaa gudditti bulchiinsicha, Guwaahatitti dhiyaate jiru keessaa, namicha umurii ganna 28 tokko to’annoo jala olchan. Bilbila moobayilii namicha kanaarratti viidiyoon nama jeequ kan yemmuu miidhaan saalaa daa’imman irra ga’u argarsiisu akka ture himan. “Viidiyoo kunneen arguukoo booda halkan hedduuf hirriban dhabe,” jedha qorataan poolisii Giitanjali Doole. Namichi kun fuula Feesbuukii fayyadamuun namoota gara marsariitii fi appii wantoota haleellaa saalaa da’immannii (CSAM) agarsisaan gurguruuf geessa jedha poolisiin. Namichi kun kanarra bu’aa akkamii akka argatu ifa miti, ta’us garuu poolisiin utuu inni hojii kanarraa maallaqa argachuu hin eegaliin to’annoo jala olchinee jedhu. Fuuli Feesbuukii kun amma haqame, dhimichi mana murtiitti ilaalamaa jira. Namichi, amma mirga wabiin hidhaa irraa gadhiifame, himata irratti dhiyaate hunda haaleera. “Viidiyoo haleellaa saalaa da’immanii interneeta irraa buufadhe hin beeku. Namaafis ergee ykn naaf ergamees hin beeku,” jechuun BBC’tti hima. Indiyaa keessatti lakkoofsi haleellaa saalaa daa’imman irra ga’uu guddaadha. Bara 2020 keessatti qofa, Wajjirri Galmee Yakkaa Biyyaalessaa yakki akkanaa 43,000 ta’u Seera POSCO ( Ijoollee haleellaa Saalaa irra eeguu) jalatti galmeesseera – kana jechuun gidduu galeessaan garagarummaa daqiiqaa 12 yakki akkanaa tokko ni raawwatama jechuudha. Roggeessonni garuu, dhimma kana irratti haasa’uuf safuu fi loogiin waan jiruuf, lakkoofsi inni irriin kanarra baayyee guddata jedhanii tilmaamu. Akka seera Indiyaatti wantoota CSAM ta’an maxxansuun, raabsuu ykn qabaachuun dhorkaa ta’us, yakki kun babal’ateera. Rakkoon kun ammo caalatti yeroo weerara koronaavayirasiitti baayyachaa dhufeera. Yeroo dhorkiin Covid-19 namooti mana isaani keessa akka turan godhetti, biyyatti keessatti wagga darbe interneeta irratti suuraa fi viidiyooleen haleellaa daa’immanii agarsiisu bayyachaa akka dhufe roggeessotii fi qondaaltoonni poolisii nii himu. Bulchiinsa kibbaa Keraalaa keessatti yakki kun yeroo weerara Covid dura ture waliin yemmuu madaalamu gara %200 hanga %300 dabaluu isaa, hogganaan poolisii yakka interneetarra bulchiinsicha Manooj Abrahaam himaniiru. Weerarri Covid kun caalaatti viidiyooti akkana mana keessatti akka hojjataman taasiseera, kunimmoo yeroo hedduu hin gabaafamiin hafa sababiin isaas namootni yakka kana raawwatan miseensota maatii ykn namoota ijoolleen kun beekan waan ta’uufi jedhu Obbo Abrahaam. “Viidiyoota kana keessatti mana keessa akka jiran ni agarta, Kanaaf, wanti hamaa ta’e, namni daa’ima dhiiraa ykn durbaa kana miidhaa jiru, nama manicha keessa jiraatu ta’uu isaadha,” jedha. Bulchiinsota biroo keessattis haala walfakkaataatu jira. Gabaasi Fandii Kununsaa Ijoollee Indi’aa yakki CSAM kun, magaalaa gudditti Delhii fi magaala Mumbaay dabalatee magaloota Indiyaa 100 ta’an keessatti baayyee akka dabaleeru hima. Namootni gocha CSAM kana keessatti hirmaatan %90 dhiirota, %1 dubartoota, kaan ammo adda akka hin baafamne gabaasni kun ni eera. Dabaluunis namootni hedduun bakka jiran dhorksuuf, seera mootummaa fi eegumsa marsariitii irra jiru jalaa miliquuf jecha VPN akka fayyadamanis ibseera. Ebla 2020’tti, ogeessitni mirga namoomaa UN, “dhorkiin shochii fi fayyadamtoonni intarneeta dabaluun isaa, wantoota yemmu haleellaan saalaa da’imman irra ga’an agarsiisan uumuu fi raabsuun, kallattiin tamsaasuun, akkasumas ga’eessotni daa’imman irraa haleella saalaa geessisuu barbaadanii fi adamsan interneeta irratti akka baayyatan taasisu mala,” jechuun akeekkachiisee ture. Roggeessi Mumbaay keessa jiraatu, Sidhaart Pillaay, Hagayya keesa yeroo mucaan ganna 16 tokko dhufee isa haasofsiise, battaluma sana rakkoon akka jiru bare. Mucaan kun dhiyeenya bilbila inni fi obboleettiin isaa umurii ganna 10 waliin fayyadaman irratti wantoota akka isheen interneeta irratti haleellaa saalaaf adamfamaa jirtu agarsiisu argate. Appii geemii irratti eegalee sana booda miidiyaa hawaasummatti darbe jedha, Pilaay, kan dhabbata miti mootummaa Aarambi jedhamu, kan miidhamtoota haleellaa saalaa kan viidiyoo fi suraan isaani interneeta irratti baafame haquun gargaaru keessa hojjatu. “Nagaa gaafachuun eegala, boodarra haasichi gara leellisuutti eegala, akka ‘yeroo hunda wa’eekeen yaada’ jedhutti. Sana booda gara oduu saal-qunnamtiitti geeddarama,” jedha. Kun “mala baramaa ittin daa’imman leenjisanidha,” jechuun, mala kanaan namni sun ijoollee kanaaf suuraa fi viidiyoo poornii erguun ‘akka isaan waan akkana baranii simatan’ gochuu yaala jedha. Qondaaltonni viidiyoo fi suuraleen haleellaa daa’immanii akkanaa hedduun, kutaa haasaa cufaa marsaritii dhokataa (dark web) irratti qooduun, namootni adda addaa kaffaltii isaani bitcoin’tiin taasisu jedhu. Amma garuu kun darbeeyyu, miidiyaalee haawasummaa adda addatti darbeera. Obbo Abrahaam, wantoota akkanaa waliif qooduun haala “qindoomina hin qabnee fi namoota sammuu walfakkaata qaban” gidduutti kan taasifamudha jedhu. Poolisiin Keraalaa rakkoo kana furuuf, sooftiweerii cimaa kan bakka jireenyaa shakkamtootaa adda baasuu fayyadamuu dabalatee sochii adda addaa eegaleera. Mala kanaan waggootii lamaan darban keessatti yoo xiqqaate sakkata’iinsi 1,500 ta’u gaggeefamee, namootni 350 to’annoo jala ooluu isaanii qondaaltonni himaniiru. Rogeessotni akka jedhanitti, Indiyaa keessaati dhimma haleellaa saalaa fi namoota daa’imman qunnamtii saalaaf barbaadan irratti loogii guddaatu jira, kun ammo rakkoo kana furuun akka cimu taasisa. Obbo Abrahaam, wanta ijoolleen intarneeta irratti hojjatan to’achuun, itti gaafatamummaa maatiidha jedha. “Wanti ijoon nama naannoo daa’imakee jiru hunda shakkuudha,” jedha.


'Suuraa iccitii qullaakoo gadhiifameen miidhaan narra ga'e har'as na biraa hin hafne'

Sagantaa TV dhimma jaalala dhiiraa fi shamarranii irratti xiyyeeffatu 'Love Island' jedhamurratti dorgomtuu cimtuu kan turte Zaaraa Maakdarmat, fedhiishee malee suuraan iccitii qaamashee yeroo lama qoodameera. Haalli kun fayyaa sammuu ishee akkaan kan miidhe ta'uu kan dubbatte Zaaraa Maakdarmat, kanneen miidhaman biroofis deggersi akka godhamu gaafatteetti. ''Jaal'atamuu qofadha kanin barbaadaa ture. Akkan sirriitti beekamuufan kana gochaa ture, garuu balaa hamaa natti fide'' jechuun miidhaa xiinsammuu ishee mudate ibsiti. Shamarree umrii ganna 14 taatee barataan mana barumsaa tokkoo suuraashee kan baay'ee jaal'attuu fi olkaawwatte akka ergituuf gaafachuu himti. Turtiin mana barumsaa Sanaa Zaaraadhaaf gaddisiisaa ture, doorsisaa fi qophummaatu itti taphate. Osoo gurbaan sun suuraa ishee sana jaal'atee hiriyootashee keessaa daran akka beekamtuu fi akka olaantummaa argattu yaadaa turte. Garuu gurbaan suuraa iccitii sana hawaasa mana barumsaa hundatti tamsaase, balaa hamaan Zaaraa mudachuu eegale. Zaaraan haala ishee mudate wayita yaadattu akkana jette: ''Maal akka ta'e hubachuullee hin dandeenye. Jireenya koo keessatti yeroo murteessituutti na mudate. Guddadhee eenyummaa koo ibsuuf wayitan tattaafadhutti na mudate.'' ''Yeroo dukkanaa ture. Suurichi erga hunda bira ga'ee matatu gadi na cabe. Hin nyaadhu, hin rafu, dorgommii sanarraa abdiin kute. Suuraan sun kana caalaa yoo qoodame arrabsamuu fi doorsifamuun koo ni dabala jedheen yaadaa ture. Kanaafuu hamma of-ajjeesuuttin ga'e. Miidhaansaa haga har'aa na biraa hin hafne'' Zaaraan nama amantutti suuraashee ergitee wayita ganamtu isa kana qofa miti. Bara 2018 umriishee wagga 21'tti wayitasheen sagantaa kanarratti hirmaatus yeroo lammaffaaf ishee mudate. Isa alanaarrattimmoo suuraanshee hedduun garee WhatsApp hedduurratti qoodame. Zaaraan yeroo kana gamoo warri sagantaa 'Love Island' irratti dorgoman keessa tursiifaman keessa turte, bilbillishees ishee bira waan tureef, waanti mudate kun bitaa itti gale. Ergasheen sagantaa xumurtee booda namoonni garee Love Island keessaa gara hoteelashee deemanii oduu haaraa kana gurrashee buusan. Yeroo kanatti ammoo oduun waa'ee suuraasheetii gaazeexaadhaanis ba'eera. ''Miira natti dhagahame dubbachuun natti ulfaata. Maatiin kee wayita sitti qaana'an arguu caalaa maaltu hamilee nama buusa'' jette Zaaraan imimmaan buusaa. ''Lammata akkamiin namni gara kiyya ilaala? Baay'ee qaanessaadha. Du'uun barbaadee ture'' Zaaraan suuraa iccitiishee mul'isu altokko miti, yeroo lama addunyaarratti facaasuusheetti baay'ee gaddite, itti miidhamte. Zaaraan akka jettutti kan garmalee ishee gubu akkaataa namoonni taatee ishee mudate itti hubataniidha. ''Wayita namoonni akkamitti waan kana raawwatti jedhanii gaafatan baay'een gadda. Wayita namoonni natti mufatan baay'een aara. Akka waanan dhimma kana babal'isuuf duula jalqabeetti na fudhatan. Dhugaan jiru garuu kana miti. An dhiibameen rakkoo kana keessa bu'e. An miidhaa narra ga'een cabeera'' jetti. Suuraa iccitii qullaa shamarranii maxxansuun haaloo ba'uun Zaaraa qofa irratti miti kan raawwatame. Shamarreen Kilooye jedhamtus akkuma Zaaraa taate, osoo hojiidhaa galaa jirtuu geejjiba keessatti ergaan galaaf. Wayita bantee ilaaltu Snapchat ishee irratti suurri qullaashee akkasheen dhalatti mul'isu qoodamee jira. Sunuu akeekkachiisa qaba, yoo suuraa kana daftee namoota biroof hin qooddu ta'e addunyaa mara waliin geenya kan jedhu ture. Qaamni suuraashee itti ergu kun irra deddeebiin suuraa isheen jaalallee duraaf ergaa turte itti ergaa ture. Jaarmiyaa waa'ee miidhaa saalquunnamtii irratti hojii tola ooltummaa hojjetu rakkoon kun daran hammaateera jedha. Kilooye akka jettutti akkuma suuraa sana argiteen miirri sodaa, ''yoo maatiin koo fi hiriyoonni koo argan akkamin ta'a?'' jedhu ishee weeraruu dubbatti. Akkumasheen sodaatte hiriyoonnishee bilbilanii akka itti dheekkamanii fi keessattuu jaalalleenshee duraanii bilbileefii akka arrabse dubbatte. Yakka hin raawwanneen xiinsammuunshee akka hubame dubbatte Kilooye. Taatee sanaan daran akka hubamte kan dubbattu Kilooye, ''jireenyi anaaf bu'aa akka hin qabne yaaduun jalqabe,'' jetti. ''Yeroon sun anaaf yeroo dukkanaa ture. Jiraachuun koo waan hiika hin qabne natti fakkaate. Waan bu'aa qabne yaaduun jalqabe'' jette. Ega taateen kun mudatee Kilooye, torbanoota hedduuf ija uummataatti ba'uu rifattee qophaa turte. Yeroo dheeraa booda guyyaa tokko hiriyaanshee amansiisee qabeenii ba'e, akkuma sodaashee halkan gaafa sanaas waan hamileeshee cabsutu raawwate. Dargaggoonni umriin isheerra jiran gareedhaan garashee dhufanii suuraanshee sun garee WhatsApp irratti ergamuu gurra buusan. Kilooye suuraan iccitii qullaa qaamaa fedhii abbaa malee wayita faca'u akkam fayyaa sammuu namaa akka miidhu namoota hubachiisuuf yaalte. ''Akka yeroo kanaa gaddee hin beeku. Dargaggoonni kunneen suuraa sana arganii, darbee ammoo suuraa akkanaa garee namni hundi argurratti qooduun sirriidha jedhanii hubachuusaanii dhagahuun koo na yeellaasise'' jette. Suuraa fi viidiyoo qullaa namaa fi qaama saalaa agarsiisu fedhii abbaa malee qooduun yakka; abbaa suuraa sana maqaa balleessuu fi yeellaasisuuf badii raawwatame ta'uunsaa yoo mirkanaa'e jechuudha. Seerri dhimma kana ilaalu bara 2015 kan hojiirra oole yoo ta'u, namni badii akkanaa dalagee argame hanga hidhaa waggaa lamaan adabama. Duula 'Not Your Porn' jedhamu kan dursitu Kate Isaacs, namoonni daldalaaf jecha suuraa fi viidiyoo saalquunnamtii fedhii abbaa malee qoodan akka adabataniif seerri jabaan ba'uu qaba jette. ''Suuraa facaasuu, akka kan Zaaraa mudateen walqabatee barattoonni mana barumsaa keessatti waan akkasii yoo argan, suuraan sun harkatti argamuusaatti rifachuu fi qaana'uu dhiisanii dhimmicha mana barumsaa yookiin poolisiitti gabaasuu qabu. Haala kanaan abbaan rakkkoo uume baramee rakkochis furama malee namuu waan suuraa akkanaa argeef qofa abbaa suuraa sana komachuutti fiiguu hin qabu'' jette. Yakki suuraa qaama saalaa fedhii abbaa malee qoodanii haaluu itti ba'uuf itti fayyadamuun raawwatamu bakkeewwaan garaagaraatti jireenya dhala namaa miidhaa jira. Bara 2020 keessa namoonni miidhaa akkanaa jalatti kufanii deggersa gaafatan baay'innisaanii dhibbeentaa 87'n dabaleera, akka ragaa BBC Three'tti. Yakka kanaan walqabatee himati 3,136 kan dhiyaate yoo ta'u, lakkoofsi kun kan yeroo kamuu caalaa isa olaanaadha jedhameera. Jaarmiyaan 'Helpline' jedhamu kan dhimma kanarratti hojjetu, yakki kun akkaan dabalaa jiraacuusaatti akka yaadda'e ibseera. Hoogganaan jaarmiyaa kanaa Soofii Moortimar BBC Three'tti akka himanitti namoonni rakkoon akkanaa irra ga'e hedduunsaanii rakkoo fayyaa sammuuf saaxilamaniiru, namoonni 45 ammoo of ajjeessuu ga'aniiru.


Rakkoo appiiwwan intarneetii gubbaa jaalala ittiin soqatan qaban

Intarneeta irratti hariiroo michuu jaalalaa eegaluun bu’aa ni qabaata – ta’us garuu miidhaa yaaddeessa namoota irratti geessisees qaba. Aappiiwwan hariiroo jaalalaa weerara covid durayyuu beekkamti qabu ture, ta’us sochiin dhorkamuun itti fayyadama isaa caalaatti ol guddiseera. Appiin hariiroo jaalala addunyaa irratti bayyee namoonni itti fayyadaman, Tinder, jedhama. Bitootessa 2020 keessa guyyaa tokkotti qofa si’a biiliyoona sadii qubaan namoonni bitaafi mirgatti dabarsanii ilaalaniiru. Erga sanaati rikoordii isaa kana si’a 100 ol deebi'ee cabseera. Aappiin akkanaa namoota hedduu jaalala barbaadan walitti fiduun kan gargaare ta’us, namoota kaan garuu hubeera. Keessumaa dubartoota irratti dhiibbaa uumeera, dhiirota aappii kana fayyadamaniin haleellaa fi qoccollaan guddaa irra ga’a. “Anaaf wanti cimaa ture akka nama daldala walqunnamtii saalaa bilisaan of kennetti ilaalamuukoodha,” jetti Shanii Silvar. “Miiraa gaarii miti. Nama miidha.” Magaalaa Niw Yoorkitti bareessituu fi dhiyeessitu poodkaastii jaalalaa 'A Single Serving’ jedhamuu kan taate Siilvar, waggaa kudhaniif aappii jaalala fayyadamteetti. “Yeroo hedduu namni tokko maqaa isaanii natti himuu ykn nagaa na gaafachuu isaanii dura wanta wal qunnamtii saalaan wal qabate akkan godhuufiif na gaafatu. Wanti addunyaa sana keessatti raawwatu waan akka tuffiidha, waan gatiikee salphisuuf ta’udha.” Ergaan akkanaa midiyaalee hawaasummaa hedduurra jira, dhiirotas dubartootas irratti dhibbaa ni uumu. Dubartoonni garuu kanaan kan caalaatti miidhaman fakkaata. Qorannoon Wiirtuu Qorannoo Piiw bara 2020tti gaggeeffame akka mirkaneessutti dubartoonni hedduu aappiwaanii fi miidiyaalee hawaasummaa jaalalaa irratti haleellaa adda addaaf saaxilamu. Dubartoota aappii akkanaa fayyadaman umurii ganna 18 hanga 34 jiran keessa %57 kan ta’an eeyyama isaanii malee waa’ee wal qunnamtii saalaan walqabate ergaan akka itti ergamu himaniiru. Kuni shamarran umurii ganna 15-17 gidduu jiranif walfakkaata, isaaniis ergaan akkanaa akka itti ergamu himaniiru. Barreessituun Naanii Jo Seelsi miidiyalee kana irratti wanta ishee mudateen jeeqamtee waa’ee isaa irratti kitaaba barreesiteetti. “Wantootni sirrii hin taaneefi tasuma sirrii ta’uu hin qabne, kan akka miidhaa xiinsammuus ta’e kan qaamaa haleellaa akkanaan uumamu akka waan barameetti fudhatamaniiru,” jetti mudannoo ishee yaadachuun. Namni aappii hariiroo jaalalaa fayyadamu hundi mudannoo hamaa qabachaa jira jechuu miti jechuun, ta’us garuu kanneen miidhaan irra ga’u hedduu waan ta’aniif “dhimmaa miidhaa namootarra ga’aa jiruu dubbachuu qabna” jetti. Rakkoolee kana hir’isuuf maalotni itti fayyadamuun danda'amu tokko tokko jiru. Fakkeenyaaf Tinder mala teeknoolojiin ofii isaan ergaa sirri hin taane adda baasee nama ergicha erguuf jedhuun waan akkanaa erguuf murteessoo ta’uu isaani kan gaafatu fayyadama. Bara 2020tti Bumble ammo suuraalee tokko tokko haguuguun jalqaba namni ergameef banuu akka barbaadu gaafata. Appootni tokko tokko ammo mala itti namni sun suuraa ofiisaa fayyadamu isaa ittin mirkaneessu fayyadamu. Malli kun kan fayyadu namootni eenyummaa sobaa duuba dhokatanii wantoota hin taane erguu fi nama gowwomsuuf akka hin fayyadamneefi. Yaaliin kun gaariidha “homaa gochuurra wayya – garuu ammayyuu hojii hedduutu nuuf hafa jedheen yaada,” jetti Siilvar. Yaddoon fayyadamtoota inni guddaan tokko haleellaa saalaa yeroo nama sana waliin fuula fuulatti wal agartu uumamu danda’udha. Shammarran aappii kan fayyadaman hedduun bilbila isaanii geeddaruu fi maatii ykn hiriyyootatti karoora isaanii himuun of eeggannoo taasisan jiraatanis, ammayyuu kanneen haleellaa saalaaf saaxilaman jiru. Silvaar gama isheen na ga’e jetteetti. Miidiyaalee akkanaa fayyadamuu dhaabdeetti, jiila jettee, wagga lama dura dhaabde. Ittis hin deebine.


MM Awustiraaliyaa dhimma himannaa gudeeddii gorsituu duraaniirratti dhiifama gaafatan

Ministirri muummee Awustiraaliyaa Iskoot Mooriisan dhimma gorsituu siyaasaa duraanii paarlaamaa keessatti waayila gameessa taheen gudeedameera jechuun himatteerratti dhiifama gaafatan. Biriitaanii Higiins bara 2019 waan kuni erga mudateen booda hojii akka hin dhabnee sodaadheen ture, deeggarsi ani hogganoota koorraa argadhes xiqqoo ture jette. Higiins nama ganna 26 yoo taatu af-gaaffii Wiixata TV irratti taasisteen booda naasuu fi dheekkamsi taheera. Ministirri mummee Moorisan akkaataa mootummaan dhimmashee qabate irratti dhiifama gaafatan. Himannishee yeroo ammaa poolisiidhaan akka haaraatti qoratamaa jira. Moorisan himannaan ishee akka isaan ‘rifachiise’ himuun hojimaatni fi aadaan paarlaamaa akka gamaaggamamu ajajan. ‘’Waan Biriitnii irratti gahe hunda keenyaaf waamicha dammaqsaa dha,’’ jechuun rippoortarootatti himan. Moorisan dhimma kana kaniin hubadhe ijaan abbaa ijoollee dubaraa lama taheefi jechuun isaanii garuu qeeqa itti kaaseera. Yeroo ganna 24 turte, hojii haaraa Ministira Ittisaa Lindaa Reeynoods waliin jalqabdee turte. Achitti waa’ila gameessa isheen himattu dabalatee dhugaatiif bahu. Akka isheen jettutti, halkan sana konkolaataa isaatiin manan si geesse jedhee fudhatus gara paarlaamaa ishee dhaqata. Waajira ministirichaa keessatti, dhugdee waan turteef rafuushee himuun yeroo dammaqxu haleellaan saalaa akka narra gahe hubadhee jetti. ‘’Yeroon gidduutti dammaqu gudeedamaan ture, boo’aa akka dhaabu ittan hime,’’ jechuun himte. Sana booda namichi battaluma akka biraa deeme dubbatti. Waajira hojjettutti himattus dararaashee gad-qabuun dubbii achumatti hambisanii hiikuu barbaadan jetti. ‘’Anis battaluma dubbiin gara siyaasaatti waan geeddarame natti fakkaate’’ jette. Ministirri Ittisaa, yoo poolisiitti himatte akka ishee deeggartu itti himtus, garuu hojiishee irraa waan ari’amtu itti fakkaate. Dabalataan walgahiin iddoo namni haleellaa narraan gahe jettutti akka taasifame himti. ‘’Waan sammuu kootti deddeebi’aa ture, haala kana keessa na kaa’uun isaanii ulfaataa tahuusaa nan hubadhe,’’ jetti. Namni haleellaa kana narraan gahe jechuun himattu kuni nama paartii siyaasaa isaa keessatti nama as bahee mul'achaa jirudha jetti. Dubartiin kuni otoo siyaasa keessatti hojjechuu hin dhaabiin dura achuma paartii mummicha ministiraaf hojjetteetti.


Miidhaa Dubartootaa: Suuraan dubartoota kuma hedduu ‘qullaa agarsiisu’ intarneetarratti qoodame

Suuraaleen dubartoota 100,000 ol midiyaa hawaasummaa isaanii irraa fudhatameefi qullaa jiran fakkeessuun intarneeta gubbaatti qoodamuu gaabaasni haaraan mul’ise. Suuraa dubartootaa kanarraa wayyaan softiweerii ykn hubannaa nam - tolchee (AI) fayyadamuun erga balleefamee booda miidiyaa hawaasummaa Telegraam irratti heddumminaan qoodameera. Suuraleen tokko tokko kan ijoollee dubaraa umuriin xiqqaa ta’an akka faakkatu dhaabatti tikaa Sensity ibseera. Namootni kana godhan garuu ‘bashannanaadha’ jedhu. BBC’n sooftiweerii kan yaalee kan ture ta’us bu’aa gadi aanaa argate. Sensity'n akka jedhutti teeknoolojiin fayyadamame ‘deepfake bot’ kan jedhamudha jedha. Deepfake kan jedhamu suuraalee jiran irraa fudhachun  suuralee ykn viidiyoo sobaa dhugaa fakkataan kan kompitarri ofii uumudha. Malli kun kana dura viidiyoo namoota beekamoo fudhachuun viidiyoo saal-qunnamtii (poornii) sobaa ittin hojjatachuuf fayyadamaa tureera. Ta’us garuu hogganaan Sensity Jorjiyoo Paartini teeknolojii kana suuraa namoota dhuunfaa irratti fayyadamuun waan haaraadha jedhu. “Miidiyaa haawasummaa suuraa namni kamuu argu qabachuun eenyuunu wanta kanaaf ni saaxila,” jechuun akeekkachiisaniiru. Bootii Telegiraami Bootiin (softiweerii kompitarri maddisiisu) kun hubannaa nam – tolcheen (artificial intelligence-AI) deeggaramee miidiyaa hawaasummaa Telegiraamii keessa kan jiraatudha. Fayyadamtoonni suuraa dubaraa yoo bootii kanaaf ergan, kaffaltii malee daqiiqaa muraasa keessatti dijitaalaan wayyaa ishee irraa haquun kan qullaa jirtu fakkeessuu danda’a. BBC’n eeyyama isaaniin suuraa dubartoota adda addaa bootii kanaan yaaluus kamuu suuraa dhugaa hin fakkatani- suuraan tokko handhuraa dubartii cinaacha isheerra kan jiru fakkeesse. Applikeshiniin wal fakkaataa bara darbee cufamee kan ture ta’us, sooftiweeriichii garuu karaa seeraan alaan bayyifamee ammallee naanna’aa jira. Namni tajaajilaa kana hogganuufi ‘P’ jedhamuun beekamu: “Danuu dhimma ittiin hin kennu. Kun wanta bashannanaa miidhaa hin qabnedha,” jedha. “Qabiyyeen isaa dhugaa waan hin fakkaanneef namni kanaan nama doorsisu hin jiru.” Dabalataaniis, gartuun kun suuraa qoodaman ilaalun “yeroo kan daa’immanii arginu fayyadamtoota sana gutummaatti ni dhorkina,” jedha. Ta’us garuu murtee suurawwaan kana qooduun nama jalqabuma bootii kana fayyadame irratti hunda’aa jedha. Sadarkaa miidhaa suuraawwan kun uumuu danda’an irratti yemmuu falmu “addunyaa kana keessa wantoonni miidhaa uumaan kan akka dhibee, waraanaa fi wantoonni hamoon biraa jiru,” jedheera. Dabalataanis suuraalee jiran hunda dhiyootti akka balleessu himeera. Midiyaan hawaasummaa Telegraam kanarratti yaada akka kennuuf gaafatamuus deebii hin kennine. ‘Wantoota daa’imman fedhii saal qunnamtiif agarsiisan’ Akka gabaasa Sensity’tti Adoolessa 2019 fi 2020 gidduutti suuraan dubartootaa 104,852 ta’anii sobaan qullaa isaan fakkeessuun miidiyaa hawaassummaa gubbaatti qoodameera. Qorannoon taasifame akka ibsuttii suuraaleen tokko tokko kan ijoollee waan fakkaataniis ‘kun ammo namootni bootii kan fayyadamuun wantoota daa’imman fedhii saal-qunnamtiif agarsiisaan qoodaa akka turanidha.” Bootiin kun miidiyaa hawaasummaa Raashiyaa VK jedhamuratti baay'inaan beeksiifamaa kan ture ta’uu fi qorannoon miidiyichaa irratti taasifame fayyadamtoonni hedduun isaanii Raashiyaa fi biyyootii USSR jala turan ta’uu Sensity’n ibseera. VK’n garuu “ fuuli keenya waantoota ykn marsariitiiwwan akkanaa hin eeyyamu namoota waan akkanaa raabsanis ni dhorka,” jedha. Hanga jalqaba bara kanaatti Raashiyaa keessatti Telegiraamiin dhorkamee ture. “Maarsaritoonni ykn appoonni kunneen dhoksaan miti kan hojjatan, sababiin isaan seeraan dhorkamoo waan hin taaneefi,” jedhan dhabbata Sensity irraa Jorjiyoo Patriniin. “Hanga kun taasifamutti, haalli isaa hammaachaa deema sodaa jedhu qaba.” Kanneen gabaasa kana qopheessan wanta argatan miidiyaalee hawaasummaa akka Telegiramii, VL fi dhabbilee seera eegsisan waliin qooduu isaani ibsanis, deebii hin arganne.


Masrii: Biyya dubartoonni qoccollaa saalaa irra gahu ifatti mormuu eegalan

Waggoota hedduuf dubartoota Masrii irratti qocccollaan saalaa ni raawwata. Miidhamtoonni kunneenis ammatti haala kanaan dura hin baratamneen of irraa qolachuuf falamataa jiru jechuun Salmaa El-Wardaanii barreessiteetti. Dubartoonni Masrii ani beeku kamuu qoccollaan saalaa yookiin gudeeddiin irra gaheera. Dubartoonni biyyattii keessa jiran uffannaan isaan uffatan faashinaaf osoo hin taane of eeggannoof ta’eera. Waggoota hedduuf dubartoonni qoccollaan saalaa irra gahus sababa aadaa, amantii fi bartee hawaasa keessa jiruuf jecha miidhaa irra gahe hin dubbatan. Ammatti garuu dubartoonnii fi shamarran Masrii callisuu dhabuun dubartoota biroof hamilee ta’uu fi haqa barbaacha qoccollaa saalaa isaanirra gahe miidiyaalee hawaasummaarratti qoodaa jiru. Yeroo wantoonni itti jijjiiraman Ji’a Adoolessa keessa gama miidiyaa hawaasummaan gocha barataa Ahimad Basaam Zaakii raawwate qooduun jalqabame. Poolisiinis himannaa Ahimad Zaakiirratti dhihaate – maqa balleessii, miidhaa qaamaa geessisuu, qoccoluu akkasumas gudeeddii irratti ragaa walitti qabe. Garaagarummaa guyyootaatiin to’annaa jala oolfame. Innis himannaa “shamarran ganna 18 gad sadii qoccoluun, dorsisuun akkasumas shamarree afraffaa maqaa balleessuun” himatame. Innis himannaarratti dhiyaate hunda hin raawwanne jedhe. Fuulli marsaa hawaasaa dubartoonni waan isaan qunname irratti qoodan ammatti hordoftoota 200,000 qaba. Rogeettii Sabaa Koodir erga qoccollaan saalaa irra gahe booda biyyashee dhiiftee waggaa darbe gara US deemte. Sabaan dubartoonni abukaatoo fi ogeeyyii waliin akka wal qunnaman gargaartiin, ammatti hojiin gaariin hojjatte bu’aa buuseeraafi. Jalqaba waggaa kanaatti abbaan taayitaa amantii inni ol’aanaan ardii kanaa Masjiida Al-Azhaar jedhamu uffannaan dubartootaa miidhaa qaamaaf sababa miti jechuun baaseera. Kunis, dubartootaaf akka deeggarsaatti ilaalame. “Salataa Jumaa (guyyaa Jimaataa) dura Masjiidonni hundi qoccollaa saalaa akka hin deeggarre akka dubbataniif gaafatamanii turan,” jetti Sabaan. Kanneen dhageettii qaban, namoonni beekamoonii fi isaan kaan sababasaa deeggaruuf as bahan. Boodarratti jarreen dhiiraas marii kanatti makamaniiru. Balaa guddaa Hojiileen kunneen hundi hojjatamanis ammallee yaaddoon ni jira. Falmattoonni mirgoota dubartootaa biyyattii keessa jiran waggoota hedduuf yakkoota dubartootarratti raawwatamaniif falmaa turanis hagas mara hin milkoofne. Himannaan gudeeddii fi qoccollaa saalaa muraasa qofa irratti kan murteen dabarfame. Qoccollaan saalaa bara 2014’tti ture kan yakka ta’ee tumame – galanni falmattoota mirgoota dubartootaa akka Moozni Hasan fa’aaf haa ta’uuti. Falmattuun mirga dubartootaa dhalootaan Masrii taateefi lammummaa Ameerikaa qabdu Moonaa Eltaahawyi “mirga dubartootaaf falmachuun amma eegalaa jira” jetti. Ta’us garuu qondaaltonni sagalee dubartootaa hidhaadhaan ukkamsuuf yaalaa jiraachuusaaniif ragaan jira jetti. Rootnaa Beegam, Hiiyumaan Raayitis Waach keessatti qorattuudha. Isheenis mootummaan gama dubartootaa gorus hawaasaa fi gama oonlaayiniin dubartoonni rakkoolee adda addaaf saaxilamu jetti. “Qondaaltonni kannen TikTok irratti dhageettii qabaniifi maxxansan hidhuutti ce’an… isaanis nama miira hin taane keessa galchitan jechuun to’annaa jala oolchaniini.” Akka Rootnaan jettutti mootummaan “dubartoota gudeeddii yookiin yeroo gudeeddiin raawwatamu arge jedhanii gabaasuuf ta’an hidhaaf saaxilamtu ergaa jedhu darbarsaa jira” jetti. Dubartoota Masrii kan sochiinsaanii of eeggannoodhaan ta’e, balaa guddaa keessa jiru. Bakka seerri biyyattii guutumatti isaan hin eegnetti qaaniin maatii isaaniirraa isaanirra gahu kan “ajjeechaa kabajaa” jedhamu ammallee jira. Haa ta'u malee dubartoonni Masrii yeroo kamuu caalaa ammatti sagaleesaanii dhageessisaa jiru.


Ogeessi fiilmii yakka haleellaa saalaan waggaa 23 adabame himannaa wal-fakkaataa biraan balleessaa miti jedhame

Piroodiwusariin fiilmii Hooliiwuud Haarvii Wiinstan yakka gudeeddii fi haleellaa saalaa himatameen dhaddacha Loos Anjelasitti balleessaa miti jedhame. Namni kuni himannaa wal-fakkaataa biraan adabamee hidhaan waggaa 23 kan irratti murtaa’e yoo tahu, mana hidhaa Niiw Yoork jiru irraati wiilcheeriidhaan dhaddachatti kan dhiyaate. Wiinstan nama ganna 67 yoo tahu Kaalifoorniyaatti haleellaa saalaa 11 dubartoota shan tahan irratti raawwachuun himatame. Inni garuu qulqulluu tahuu isaa himachaa gochaan saal-quunnamtii raawwate marti eeyyamaan ture jedheera. Yakka ittiin amma himatamaa jiru hoteelota naannoo Beverly Hills fi Los Angeles  bara 2004-2013’tti raawwate jedhame. Himannaawwan kunneen gudeeddii fi qaama saalaa eeyyama malee tuquu fa’i dabalatu. Wiinstan himannaa kanaanis otoo balleessaa jedhamee, silaa hidhaan hanga waggaa 140 irratti murtaa’a ture. Uffata danbii mana hidhaa halluu booraa fi maaskii keewwate dhaddachatti kan dhiyaate Wiinstan, haadha seeraa Sargiyoo Taappiyaa ‘galatoomi’ jechuun al-tokko qofa dubbate, isheenis carraa gaarii hawwiteettiifi. Abukaatoowwan isaa himannaawwan irratti ka’an amanamoo hin turre jedhan. ‘’Bu’uura kan hin qabne, kan yeroo dheeraa dura tahaniifi mirkana kan hin qabne dha,’’ jedhe abukaatoo Mark Werksman dhaddachaan booda. Wiinstan adabbii bara darbe Niiw Yoorkitti irratti murtaa’eef ol-iyyachaa jira. Dubartootni 80 tahan haleellaa saalaan kan isa himatan yoo tahu, himannaawwan garii kan waggoota baayyeen dura raawwatanidha. Himannaa bara 2017 tti gabaafame kuni sosochii #MeToo ykn ‘anis‘ jedhu akka jalqabu dhimmoota godhan keessaati. Yeroos namoonni baayyee seenaa haleellaa saalaa irra gahe miidiyaa hawaasaa irratti qoodaa turani. Haa tahu malee himannaawwan yeroos dhiyaatan keessaa baayyee muraasatu murtoo seeraa argate. Abukaatoon nama kanaa Wiinstan qorannoon fayyaa taasifameefi ‘iji isaa tokko jaamuuf deema’ jechuun rippoortarootatti himeera. Ogeessi fiilmii kuni filmiiwwan beekamtii argatan, kanneen akka ‘Shakespeare in Love’ qopheessuun badhaasa Oscar bara 1999 mo’ateera.


Dhaabbanni Nike sababa qorannoo miidhaa saalqunnamtiin Neymaar waliin hojjachuu dhaabe jedhe

Dhaabbanni hidhannoo ispoortii guddichi Ameerikaa Nike, taphataan PSG Neeymaar ''qorannoo miidhaa saalqunnamtii hojjattootarra geessise jedhamuun himatame karaa qajeelummaa qabuun deeggaruu waan dideef'' jecha waliin hojjachuu dhaabe jedhe. Taateen himannaa kunis bara 2016tti kan mudate yoo ta'u, Naayikiif bara 2018tti gabaafame. Naayik qorannoon isaa kan hin xumuramne akka ta'e himee ture. Dubbi himtuun Neymaar akka jetteetti ammoo, himannaa quunnamtii saalaa irratti dhiyaate haaluun, Naayik waliin ammoo sababiiwwan daldalaatiin walqabatee bara darbe adda bahan jette. ''Neymaar Jr haleellaa himannaa bu'uura hin qabne isarratti ka'u kamiiyyuu cimsee ofiirra ni ittisa, hanga ammaatti wanti dhagahame jiraachu baatulleen'' jettee akka gaazeexaa Wool Istriit Joornaaliitti himteetti. Naayik walitti dhufeenya Neymaar kan nama maqaa guddaa qaban keessaa tokko ta'e waliin waliigaltee qabu kan dhaabee Hagayya 2020 ture. Yeroo sanattis adda bahuusaaniif kubaaniyichi sababiin kenne homtuu hin turre. Ibsa Kamisa darbe baasees, ''Ragaa qabatamaa osoo hin argatiin dura himannaa dhiyeessuun Naayikiidhaaf sirrii miti,'' jedheera. Haata'u malee, itti dabaluun, ''Naayik sababii Neeymaar miidhaa salaa hojjettuu dhaabbatichaa irratti raawwateera jedhu irratti dhiyaate ''karaa qajeelummaa qabuun'' deeggaruu dideef waliigaltee isaa akka adda kute hime. Hojjattuun kunis himannicha bara 2018 keessa Naayikiif kan gabaafte yoo ta'u, dura qorannoon hafe dhimmichi icciitiin akka qabamuuf yaadde akka turte hima dhaabbatichi. Bara ittaanu ammoo qorataa walabaa mindeessuun dhimmicha akka itti fufuu barbaaddee jedha. Miidhamtuu kan jedhamte tunis Naayik maqaan kan hin eeramniin yoo ta'u, ''Icciitii hojjattuu tanaa eeguu kan itti fufnuu yoo ta'u, kunis muxannoo baayyee cimaa akka ta'e ni hubanna,'' jedheera. Neymaar kana duras himannaa dirqiin gudeeduu bara 2019 irratti dhiyaatee ture haaluun himmanichis booda kufiifameera.


Leedii Gaagaa: Yeroon dirqamaan gudeedamee ulfaa'etti 'sammuun kiyya na miidhamee ture' jette

Addunyaarratti muuziqaatiin gurra guddaa kan qabdu Leedii Gaagaa yeroo dirqamaan gudeedamtee ulfooftetti miidhaan sammuu hamaan akka ishee mudatee ture himte. Yeroo miidhaan kun irra gahe umuriin ishee waggaa 19 kan turteefi reefuu hojii muuziqaa akka jalqabde kan dubbattu  Leedii Gaagaa, namni dirqamaan ishee gudeede ammoo qopheessaa muuziqaa ture jetti. Piroduusarri muuziqaa kun yoo uffatakee ofirraa hin baastu ta'e albeema kee si jalaa gubna jechuun ishee doorsisaa akka ture ibsiti. Kana hordofuun yeroo sanatti Leedii Gaagaa dirqamaan gudeedamtee ulfooftees turte. Yeroo tokkos ulfooftee dhukkubsaa osoo jirtuullee dirqamaan na gudeedee ture kan jettu Leedii Gaagaa, namni ishee gudeede kun yeroo tokko gola tokko keessatti akka ishee gate dubbatteetti. Yeroo kun ishee mudatee turettis miidhaan sammuu hamaa akka ishee mudatee ture kan himtu Leedii Gaagaa, baroota dheeraan boodallee rakkoo sammuu ishee mudateen gidiraa sammuu hamaa keessa galtee turuu ibsiteetti. Leedii Gaagaa maqaa waltajjiirratti isheef moggaafameefi ittiin beekamtu yoo ta'u, maqaan ishee ganamaa garuu Isteefaanuu Germaanootaa jedhama. Leedii Gaagaa rakkoo isheerra gahe kana sagantaa Operaah Wiinfiree Ilma Mootii Haarii waliin ta'uun dhiyeessitu 'Ze Mii Yuu Kaant See'  (Anaa isin/ati arguu hin dandeenye) jedhamurratti ture. Sagantaan kun qophii Appil TV irratti walitti fufinsaan kan dhiyaatudha. Qophiin sun fayyaa sammuu irratti hubannoo uumuuf kan kaayyeeffatedha. Miidhaa irra gahee ture yeroo dubattutti imimmaan roobsaa kan turte Leedii Gaagaa, dirqamaan gudeedamuun kun yeroo reefuu industirii muuziqaatti makamtetti ture. Sammuu isheerra miidhaa gahe irraan kan ka'e wantoota yeroo sana isheerratti raawwatamanis tokko tokko akka hin yaadannellee ni dubbatti. Yeroo ammaa umuriin weellistuu beekamtuu kanaa waggaa 35 kan guute yoo ta'u, piroduusara muuziqaa dirqamaan ishee gudeede sanaa ibsuudhaaf fedhiishee akka hin taane himti. "Sosochii 'Me Too' waliin walqabatee dubartoonni eenyummaa namoota miidhaa gudeeddii qaqqabsiise ibsuun boqonnaa samuu isaaniif kenna jedhu. Kun anaafis naaf gala. Haata'u malee, nama kana maqaa isaa dhaga'uus ta'e ijaan arguu hin barbaadu," jetti. Leedii Gaagaa dirqamaan gudeedamuu ishee jalqaba kan ifa goote bara 2014 keessa ture. Kanatti dabalataanis, hojii muuziqaa ishee warra akka 'Siwaayiin' fi 'Tiil It Happens Tuu Yuu' kanneen jedhan keessattis miidhaa irra gahe ibsitee sirbiteetti. Keessattuu, muuziqaa ishee tokko keessatti miidhaawwan mooraa kollejjoota Ameerikaa keessatti raawwataman kaasuun ibsiteetti. Muuziqaan kun fiilmii 'Hantiing Giraawond' waliin walqabatee kan qopheessite ture. Muuziqaa kanaanis bara 2016 Badhaasa Oskaariitiif kaadhimamtee ture. Waggootaan booda akka miidhamni sammuu irra gahe kan himte Leedii Gaagaa, hojii muuziqaasheetiin yeroo gara garaatti badhaasa mo'atteetti. Waggoota lamaan dura yeroo muuziqaashee 'Istaar iis Boorn' jedhuun Badhaasa Oskaarii argattetti rakkoo fayyaa sammuu sababa dirqamaan gudeedamuun ulfooftee turteen ishee mudate sana keessa turte.