Biyyoonni Afrikaa faallaa biyyoota liixaa mirga namoomaarratti maaliif Chaayinaa deeggaru?

Biyyoonni Afrikaa qabinsa mirga namoomaa hawwaasa Uyghur Kaaba Lixaa Chaayinaa, kutaa Zhinjiyaangi irratti akka biyyoota warra lixaatti yaada yoo kennan hin dhagahaman. Dhugumatti dippilomaatonni Afrikaa muraasni tibbana Beejingitti sagantaa qophaa'e irratti argamuun imaammata Chaayinaa dinqisiifataniiru. Hawwaasni muslimaa Uyghur yoo xiqqaate miliyoonotaan lakkaa'aman Chaayinaa kutaa Zhinjiyaangi keessatti hidhamaniiru. Chaayinaan gochawwan akka hojii humnaa cimaa hojjachisu, humnaan kolaasuu, dararaa fi duguuggaa sanyii irratti raawwatti jedhamuun himatamti. Chaayinaan garuu yakka kana ni haalti. Mootummaan Chaayinaa kaampii hiidhaati jedhaman lafa ''shororkeessummaa fi finxaalessummaa amantaa'' ittisuuf barnoonni haaromsaa itti argatanidha'' jechuun hima. "Humnoonni Lixaa gariin haalota Zhinjiyaangi ol kaasaanii haasa'anii fedha isaanii galmaan ga'uuf Chaayina irratti haleellaa gaggeessuu barbaadu,'' jedhe Ambaasadarri Burkinafaasoo, Adama Kaampooree, sagantaa ji'a Bitootessaa keessa chaayinaatti qopha'een Zhinjiyaangi  irratti ija ambaasadaroota Afrikaan Chaayinaatti ergamanitti yoo himu. Saganticha irratti bakka bu'oonni Sudaanii fi Koongoo Biraazaavil kan argaman yoo tahu, bakka bu'aan Daani'eel Owasaa, tarkaanfii Chaayinaan naannicha farra shororkeessummaa irratti fudhatte akka deeggaru hime. ''Naannoo Zhinjiyaangi keessatti erga yeroo dhiyoon as misooma gama hundaan mul'ate'' akka dinqisiifatus himeera. Dhaabbanni mirga namoomaa Human Right Watch walitti qabamichi fakkeenya Afrikaan dhimmoota murteessoo adunyaa irratti callisuu ishee agarsiisudha jedhe. Dippilomaasii barame tahu mala, garuu mootummoonni Afrikaa sarba mirga namoomaa Beejingi geesisftu irratti callisuun akka adunyaatti dhiibaa ni qabaata,'' jedhan Kaareen Kanezaa Nantulaay, daariktera advookesii dhaabbata HRW Afrikaa kan tahan ibsa kennan irratti. Afrikaanonni garaagarummaa ilaalcha biyyoonni kaan sarba mirga namoomaa irratti tokkummaan qaban yeroo baay'ee balaleffatu'' jette. Ejevione Otobo, Inistiyuutii bulchiinsaa Adunyaa Biraasils irraa, Afrikaa fi Chaayinaan dhimmoota gurguddoo sadii irratti hubannoo waloo qabu jette. Mirga namoomaa, fedha dinagdee fi dhimma keessoo biyyaa irratti gidduugalummaa dhabuudha jette. Dhimma mirga namoomaa irratti ejjennoon Afrikaa Chaayinaa deeggaruuf qaban ardicha faallaa warra Lixaa isaan dhaaba. Bara 2020 filannoo Mana Maree Mirga Namoomaa UN Jeneevitti gaggeeffame irratti seera falmisiisaa nageenyaa Hoongi Koongi ilaalchisee adabbii namoota siyaasaa irratti dabarsuun ofiin of bulchuu biyyichaa dhaabsise irratti biyyoonni gurguddoon 25 tahan gara Chaayinaa gora. Ji'a tokko booda ji'a Onkoloolessaa keessa biyyoonni Afrikaa tokkoyyuu sanada sarba mirga namoomaa Chaayinaan Zhinjiyaangi, Hongi Koongi fi Tibeet keessatti gaggeesiyu agarsiisu hin mallatteesine-biyyootni Lixaa ammoo sanadicha ni deeggaran. HRW gaggeesitootni Afrikaa dhimmoota gurguddoo adunyaa kaan duubatti dhiisuun faayidaa dinagdee Chaayinaa irraa argatan dursan jedhe. Erik Olaander, hundeessaa waloo pirojeektii Chaayinaa Afrikaa, kan tahe faallaa Beejingi dhaabbachuu dhabun biyyoota Afrikaaf ''imaammata alaa dursa argachuu qabudha'' jedhe. Qeeqxotni kunneen kan hin hubanne hiyyummaa, biyyoota guddataa jiran- baay'een isaanii liqaa fi daldalaaf Beejing irratti hundaa'uu isaaniiti. Ejjennoo Chaayinaa dura dhaabbachun ishee dallansiisu irratti hin argaman,'' jechuun BBCtti hime. Qabxiin biraa ammoo hariiroo waggoota dheeraalakkoofsise kan bara 1970 keessa jalqabe yoo tahu yeroo sana biyyootni Afrikaa hedduun Ameerikaa mormuun akka Chaayinaan deebitee Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniiti makamtu shoora ol aanaa taphataniiru. ''Erga sanaa hariiroon isaanii dabalaama deeme,'' Naayiroobii kan jiru xiinxalaan dhimma Afrikaa-Chaayinaa, Kiliif Mboya, BBCtti hime. "Waggoota 30'f  ministerri dhimma alaa Chaayinaan jalqaba waggaa haaraatti biyyoota Afrikaa daawwatu. Kun mallattoo qofa osoo hin taane hariiroo waggaa dheeraa irratti investi gochaa turuufi Afrikaanota irratti ilalcha guddaa fiduu agarsiisa.'' Lammilee Afrikaa dargaggoo tahan hagas mara ilaalcha guddaa hin qabaniif- misooma Ameerikaaf ilaalcha gaarii qabu, akkaataa qorannoo Afrobarometiriitti. Garuu labatni durii fi gaggeesitootni mootummaa akka biraatti hubatu. Waggoota 20 darbaniif fandii bu'uuraalee misoomaaf gara Chaayinaatti deebi'aniiru. Kun haala teessuma lafa ardichaa gama daandiilee qaalii tahaniin, riqichaa, daandii baaburaa, buufata doonii fi bu'uuraalee misoomaa interneetiin  jijjiiruun ardichi akka dinagdee dijitaalaa argatu godheera. Pirojektotni gariin qaama inisheetiivii daandii guddaa biyyoota walitti hidhuu biiliyoona hedduun Chaayinaan hojjettu yoo tahan biyyootni Afrikaa 46 tahan ammoo waliin mallatteessaniiru, jedhe Mr Otobo. Madaalliin warra Lixaa irraa eessa jira? jedhee gaafata. Fandii Chaayinaa waliin wal madaalsisuun ni ulfaata jedhe. Hanqinni iftoominaa pirojektota kanneen fandi gochuuf mallattaa'an irratti jiraachuun shakkii ardittiin liqaa kaffaluu hin dandeenye keessa galteetti jedhu kaaseera, jedhe Orlaander. Liqaa irraa bayyaannachuufi talaallii koroonaavaayirasii argachuun qabiyyee guddaa Wal deeggarsa Fooramii Chaayinaa- Afrikaa, wal gahii waggaa sadii guddaa xumura bara kanaatti Senegaalitti taa'amuu taha jedhamee eegama. Erga weerarichaan as alaabaan Chaayinaa buufataalee daandii qilleensaa ardii Afrikaa keessatti yeroo hedduu kan argaman yoo tahu, deeggarsa meeshaalee ittisaa fi talaallii ergaman simataa turan. Dippilomaasiin talaallii kun hanga ammaatti biyyoota 13 kan gahe yoo tahu, bitachuun yookaan deeggarsa argachuun fayyadamaniiru. Yoo wal bira qabamee ilaalamu UK yookaan US irraa deeggarsi talaallii kallattin hin jiru, yoo karaa Covax, tahe malee. Covax biyyoota Afrikaa 41 keessatti talaallii doozii miliyoona 18 tahu dhiyeesseera. Talaallii koroonaa dhiyeessuun adunyaa irratti humna ittiin wal dorgoman taheera. Barreessan Dhimma Alaa UK, Dominik Raab, biyyootni guddatan talaallii sadarkaa isaa eeggate [ golden standard] eeggachuu qabu kan Chaayinaa fi Raashiyaa fudhachuu irra. Barreessaan Dhimma Alaa US, Antoonii Bilinkeen haalichaa akka dorgommii guddaatti hin ilaalle, dhiyeenya barattoota Afrikaatti yeroo dubbatu, '' nuyi US fi Chaayinaa keessaa akka filataniif nama tokkoyyuu hin gaafannu'' jedhan. Biyyootni Lixaa karaa liqaa fi bu'uuraalee misoomaan Chaayinaa deeggaru hin danda'an. Kanaaf homaa gochuu waan hin dandeenyeef investimentii malaammaltummaa irraa bilisa tahee fi dimokiraasii jechuun watwaatu. Sababa kanaan sarbama mirga namoomaa Uyghur irratti yeroo dhiyootti gaggeesitootni Afrikaa waan hin deeggarreef Chaayinaa mana murtii idil adunyaa Heegitti dhiyeessuuf mijataa miti jedhu. Dhaabbatni Abubacarr Tamado  jedhamu Dhaabbata Wal Deeggarsaa Islaamaan kan miseensota biyyoota Musiliimaa 57'n deeggarama, isaan keessaa 27 kan tahan biyyoota Afrikaati. Tarkaanfichi biyyoota Lixaan kan jajame yoo tahu, kana irraa kan ka'e duguuggaa sanyii Mayinamaar ittisuuf mana murtii idil-adunyaatti fudhachuuf gargaareera.


Dhuguma maddii koronaavayirasii maali, bineensamoo laabraatoorii?

Covid-19 jalqaba erga Chaayinaa magaalaa Wuhaanitti argamee amma gara waggaa tokkoofi walakkaa ta'eera. Ta'us vaayirasichi maalirraa madde kan jedhuu ammayyuu gaaffii akkuma ta'eetti jira. Torbanoota darban keessa yaadni kana dura ka'aa tureefi jidduutti dhiifane kan vaayirasiin kornaa laabratoorii Chaayinaa keessaa miliqe jedhu dhiyeenyatti dhageetti argachaa jira. Pirezdaantiin US Joo Baayidan yaada madda vaayirasicha kanaratti irratti qorannoon hatattamaa akka gaggeeffamuuf ajaja kenneera garee qorattootaatiif. Kanaaf waa'ee falmii maddoota vaayirachaa irratti jiru maal beekna - falmiin kun ammo maaliif barbaachisaa ta'e? Yaadni laabraatorii keessaa madde jedhu maali? Kun shaakkii koronaavaayiraiin tarii, tasa ykn beekaa laabratorii Chaayinaa kan magalaa Wuhaan keessa jiru keessa miliqee jedhudha. Kanneen shakkii ykn yaada kana deeggaran wiirtuun qorannoo baayolojii guddaa magaalicha keessa jiraachuu akka ragaatti dhiyeessu. Dhabbanni Qoranno Vaayiraii Wuhaan (WIV) waggoota kudhanii oliif koronaavaayirasii sibirroo halkanii keessa jiru qorachaa tureera. Laabratooriin kun gabaa qurxummii bakka vaayirasichi jalqaba itti argame irraa kiloomeetira muraasa qofa fagaata. Kanneen yaadicha deeggaran tarii vaayirasichi dhaabbaticha keessaa miliqee gabee kanatti tatamsa’e jedhu. Namootni hedduun vaayirasichi laabratooritti kan uumame ta'urraa wanta uumaman turerraa kan funaanamedha jechuun falmu. Yaanni shakkii kun kan jalqabe yeroo weerarichi tatamsa'uu eegalitti yoo ta'u, Pirezdaantiin US yeroo sanaa Doonald Tiraamp shakkii kana deeggaraa ture. Namootni tokko tokko tarii vaayirasii akka meeshaa waraanaatti fayyadamamuuf uumame ta'uu mala jedhaniiru. Yeroo sanatti namootni miidiyaafi siyaasaa hedduu yaada kana akka jette jetteetti bira darban, kaan ammo tarii dhugaa ta'uu danda'a jedhani ture. Torbanoota dhiyoota keessatti yaadni kun deebi'ee ka'eera. Yaadni vaayirasichi laaboraatorii keessaa maddee jedhu kunis sababii  miidiyaaleen US dhimmicharratti irratti yaadda haara dhiyeessaniif irra deebiin akka qoratamuuf gaafatame. Saayintistoonni kanaan dura yaadicha mormanii turani amma yaadicha akka simatan agarsiisa. Gabaasni addaa dhabbata basaasaa US - qorattoonni laabratorii Wuhaan sadii Sadaasa 2019, vaayirasichi jiraattota magaalatti hubuu isaan dura, mana yaalatti wal'aanama turan jedhu, torban kana midiyaalee US irratti hedduu gabaafamu eegale. Ta'us garuu buclhiinsi Baayidan, qorannoo yaada kanaa ajaja Pirezdaant Tiraampiin dhaabbanni US gaggeessa ture, akka dhaabsise gabaafameera. Yaadni kun ammayyuu mormii qaba. Qorannoon Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) deebii akka argatu eegamaa ture, ta’us garuu oggeessonni hedduun deebii caalaa gaaffii dabalataa uume jedhani amanu. Madda vaayirasicha akka qorataniif gartuun saayintistoota WHO’n ramadaman jalqaba wagga kanaatti gara Wuhaanitti imalanii turani. Turtii guyyaa 12 booda, laabratorichas daawwatanii, yaadi laabratoorii keessa miliqe jedhu “waan dhugaa fakkaatu miti” jedhaniiru. Ta’us garuu hedduun wa’ee argannoo isaanii kana irratti gaaffii kaasaniiru. Gartuun saayintoota beekamoo, yaada vaayirasichi laabratoorii keessaa miliqe jedhu seeraan hin ilaalle jechuun WHO qeeqaniiru, sababiin isaas gabaasa fuudha dhibbaan lakka’amaniin ba’e irrati wa’een kana fuula muraasa irratti qofa ibsame. Oggeessonni hedduus yaadni vaayirasichi laabratoori keessa miliqe jedhu gadi fageenyaan qoratamuu qaba jedhu. Hogganaan WHO Dr Teedroos Adhanoomis, “yaadni hundi qorannoo dabalataa barbaada,” jechuun qorannoon haaraa akka taasifamuuf gaafataniiru. Chaayinaan yaada vaayirasichi laabratoorii biyyashee keessa jiru keessa madde jedhu balaaleeffachuun, yaada biraa tasii koronaavayirasiin biyyatti kan seene nyaata biyya biraa irra ergameeni jedhu dhiyeessiteetti. Miidiyaan mootummaa Chaayinaa hamii hin taanee babal’isuun mootummaa US fi miidiyaalee biyyoota lixaa himataniiru. Madda vaayirasichaa irratti yaadni biraan jiru, “madda uumamaa” kan jedhudha. Yaadni kun kan eeruu vaayirasichi umamaan, hojii saayintistoota ykn laabraatorii malee, bineensota irraa namatti akka daddarbedha. Namootni yaada kana deeggaran akka jedhanitti Covid-19 sibira halkanii keessatti maddee karaa bineensa biraan namatti darbe. Yaadni kun gabaasa WHO tiin ni deeggarama, gabaasichi Covid-19 bineensaan namatti dhufuun isaa “dhugaa jiru fakkaata” jedha. Jalqaba weerarichaatti yaadni kun bal’inaan simatamee ture, ta’us garuu boodarra saayintistoonni vaayirasichaa sibira halkaniii ykn bineensa biraa keessatti waan hin argamneef yaadicha irratti shakkii kaasera. Vaayirasichi hanga ammattii addunyaa irratti lubbuu namoota miiliyoona 3.5 waan galafateef, madda isaa baruun weerarichi deebi’ee akka hin uumamne ittisuuf gargaara jedhu saayintistoonni heddu. Yaadni “bineensota irraa dhufe” jedhu yoo mirkanaa’e, hojii horsiisaa fi bineensota soorachuu irratti dhibbaa uumuu mala.  Deenmaark keessatti sodaa vaayirasichi karaa horsiisa bineensa mink jedhamtuun daddarba jedhuun gosi bineensota kanaa miiliyoonaan ajjeefamaniiru. Yoo yaadi laabratorii keessaa miliqe ykn karaa daldala nyaataan dhufe jedhu yoo mirkanaa’ee garuu qorannoo saayinsii fi daldala idil addunyaa irratti miidhaa ni uuma. Laabratorii Chaayinaa keessa miliqe yaadni jedhu yoo mirkanaa’ee ammo akkataa itti addunyaan Chaayinaa ilaaltuu irratti miidhaa guddaa uumu mala.


Lakkoofsi jeettii waraanaa Chaayinaa qilleensa Taayiwaaniirra marsanii dabaluun gaaffii kaase

Taayiwaan lakkoofsi jeettiiwwan waraanaa Chaayinaa naannoo qilleensa isheerra marsaa jiranii hedduufi kan hanga ammaatti argamee hin beekne ta'uu dubbatte. Ministeerii ittisaa xiyyaaronni 25 kan waraanaafi nuklarii boombii roobsuu danda’u dabalatee, Wiixata zoonii ittisaa qilleensaa adda baafame  (ADIZ) seenuu hima. Kun weerara tasaa waggaa kana keessa mul'ate isa hunda caalu yommuu ta'u, yeroo itti USn  "dubbii barbaachuun Chaayinaa dabalaa dhufeera" jechuun akeekkachiisaa jirtutti kan ta'edha. Chaayinaan Taayiwaaniin akka kutaa bulchiinsaa isheerraa citeetti ilaalti. Taayiwaan garuu akka biyyaa  birmaduu ta’eetti of ilaalti. Ergamnai Chayinaa haaran kun xiyyaara waraana 18 dabalatee xiyyaara bombii roobsuu kan nuklarii baachuu danda’uu, xiyyaara dooniiwwan  galaana keessa deeman rukkutuu danda’uufi xiyyaara akeekkachiissaa qaba jette Taayiwaan. Ministeerii ittisaa xiyyaara Chaayinaa akeekkachiisuuf xiyyaara waraanaa erguusaafi dabalataan misaa’ela isa hordofu bobbaassu dubbate. Chaayinaan yeroo dhiyoo as bishaan idil-addunyaa gidduu Taayiwaaniifi odoola Piratasii kan to’annoo Taayiwaan jala jirtu irra balali’uun beekamadha. Garuu kan Wiixata raawwate ku erga Ministeerri Haajaa Alaa Ameerikaa Antoonii Bliinkeen, dubbii barbaaduun Chaayinaan gama Taayiwaan  waan babal’achaa jirtuuf US yaaddessuu dubbateen boodadha. Gaafiifi deebii miidiyaa NBC waliin taasiserratti Bliinkeen, US Taayiwaaniif itti-gaafatama seeraa waan qabduuf, Waashingiten akka Taayiwaan ‘balaa kana ofirraa ittisuu dandeettu  mirkaneessuu’  hime. Dabaluunis, namni kammiyu haala bulchiinsa amma jiru humnaan jijjiruun dogoggora cimaa ta’uu ibsa. Oduun xiyyaarri Chaayinaa hedduun kan bombii roobsuufi nukilarii baachuu danda’uu Taayiwaan gubba balali’uun , addunyaa guutuu ajaa’ibsiiseera. Erga Chaayinaan sodaachiisa kan eegalte,  qorumsa waraanaa ta’uu ykn waranuma  taʼuu danda'a jedhanii tilmaama hedduuti ture. Namoonni gariilleen, gochi kun Yunaayitid Isteetis kan hariiroo Taayiwaan waliin qabdu agarsiisaa jirtuuf humni waraanaa galaanaa naannichaatti bobbaassutti jirtu, duubatti deebisuuf jedhan. Haata'u malee, yeroo Chaayinaan xiyyaarasaanii Taayiwaan gubba balaliistu cufa, loltoota Taayiwaanirra deebii nama galaafatu kennuu dirqisiisaa. Taayiwaan walaabummashee labsuuf qopha’aa waan jirtuuf, ejjannoon kun Pirezidantii biyyatti Tsai Ing-wen  akeekkachiisuu jetti Xinxaltoonni. Pireezidantichi garuu duraanuu Taayiwaan biyya walaabaa ta’uu ibse. Biyyi odola taate kun seera adda, loltoota, hoogganoota karaa dimokiraatawaan filatamte qabdi. Chaayinaan garuu humna waraanan Taayiwaan kan ofii godachuu barbaaduu dhiistee hin jirtu. .


Muslimoota Uyiiguur: Chaayinaan miseensota paarlaamaa UK irra qoqqobbii keesse

Chaayinaan miseensota paarlaamaa UK shan dabalatee lammiilee UK sagal irra qoqqobbii keesse. Chaayinaan namoonni kunneen odeeffannoo ''sobaa fi dogoggorsaa'' ta'e dabarsan jechuun tarkaanfii fudhatte. Gareen kun namoota UK keessatti Chaayinaa akka malee qeequun beekamaniidha. Chaayinaan tarkaanfii kana kan fudhatte erga Gamtaan Awurooppaa, UK, US fi Kanaadaan walta'uun Wiixata darbe qoqqobbii isheerra kaa'aniiti. Biyyoonni kunneen dhiittaa mirga namoomaa mootummaan Chaayinaa muslimoota Uyiiguur irraan ga'aa jiru ilaalchisuun ture kan isaan Chaayinaa qoqqoban. Namoonni kunneen akka Chaayinaa, Honngkoong fi Makaawu hin seenne, akkasumas jaarmiyaalee Chaayinaa kam waliinuu akka hojii daldalaa hin hojjenne dhorkiteetti Chaayinaan. Namoota qoqqobaman keessaa tokko kan ta'an Sir Iain Duncan Smith,''Dhiittaa mirga namoomaa Hongkoong keessatti fi Muslimoota Uyiiguur irratti mootummaan Chaayinaa raawwataa jiru saaxiluun dirqama keenya,'' jedhan. ''Nuti namoonni jireenya walabummaa qabu jiraannu kanneen carraa kana hin qabne, kanneen sagalee hin qabneef dubbachuu qabna. Kun Chaayinaa kan mufachiisu yoo ta'e tarkaanfiin isheen narratti fudhattu anaaf kabaja natti hora.'' Chaayinaan Kaaba-Lixa biyyattii mooraa Zhinjiyaang ijaaruun muslimoota Uyiiguur achitti ukkaamsitee mirgasaanii sarbaa jirti jedhamuun baayyee himatamti, isheen garuu himata kana waakkatteetti. Namni biraan qoqqobbiin irra kaa'ame, Ms Smith Finley,''Gocha dhiittaa mirga namoomaa qeeqee dubbachuu kiyyatti hin gaabbu, hin callisullee,'' jedhan. Ministeerri Dhimma Alaa Chaayinaa, UK'n qoqqobbii kaa'uunshee,'' seera idil-addunyaa kan cabsuudha. Naamusa hariiroo idil-addunyaa kan sarbuudha. Akkasumas ammoo dhimma keessoo Chaayinaa keessa seenuu kan mul'isuu fi hariiroo Chaayinaa fi UK's akka malee kan miidhuudha,'' jedhe. Waqoccolloon Chaayinaa fi UK gidduutti bifa haaraan eegalame kun hariiroo biyyoota lamaanii durumaanuu sadarkaa gaariirra hin turre daran kan laaffisuudha jedhan xiinxaltoonni. Ministirri Dhimma Alaa UK qoqqobbii Wiixat darbe Chaayinaarra kaa'an booda waan dubbatan: Sarbamni mirga namoomaa Muslimoota Uyiiguur irra ga'aa jiru ''dhiittaa mirga dhala namaa isa hammaataa bara kanaati.'' Muslimoonni Uyiiguur miiliyoona tokko caalan Kaaba-Lixa Chaayinaa mooraa Zhinjiyaang keessatti akka malee hiraarfamaa jiraachuutu himama. Kutaan biyyaa Zhiinjiyaang Kaaba-Lixa Chaayinaa keessatti kan argamu ta'ee, kutaalee biyyattii keessaa isa bal'aadha. Akkuma naannawa Tiibeet innis of-danda'uun bula-aangoo ofiin of-bulchuu haga tokko ni qaba. kun seeraan kan taa'ee jiru ta'us gochaan garuu mootummaan giddu galeessaa mirga kana kabajaafii hin jiru, inumaa keessa seenuun daran hacuuca. Uummanni Uyiiguur as jiraatan afaan mataasaanii, kan afaan Tarkiin walfakkaatu, dubbatu. Aadaa fi sabummaadhaan hawaasa Giddu-gala EEshiyaatti akka kalaayan dubbatu. Mootummaan Chaayinaa lammiilee kunneen addatti fooyee mirgasaanii sarbaa hacuucaa jiraachuun erga komatamuu eegalee bubbuleera. Dubartoonni akka dhala hin godhanne gochuu, daa'imasaaniirraa adda baasuu, dhiibbaa saalaa uumuu, hojii humnaa oliin hiraarsuu fi reebicha hamaa irratti raawwachuun himatama. Biyyattiin jalqaba wayita komiin kun irratti dhiyaatu mooraan akka mana hidhaa Muslimoota Uyiiguuritti gargaaru jiraachuu haaltee turte. Boodarra garuu giddu galli sun jiraachuu amanuun garuummoo shororkeessummaa qolachuuf kan hundaa'eedha jette. Mirga dhala namaa sarbuu garuu ammallee akkuma waakkatetti jirti.


Barattoonni Chaayinaa daarektara mana barnootaa to’annoo jala oolchan

Chaayinaatti barattoonni digriin keenyi nu jalaa gatii dhaba sodaa jedhuun mormii bahuun hoggannaa kooleejjii isaanii to’annoo jala oolchanii akka turan poolisiin biyyattii Kibxata beeksise. Mormiichis karoora kooleejii Naanjiing institiyuutii oggummaa badaa beekkamtii hinqabneefi bulchiinsa Jiyaangsuu keessa argamuun walitti makamu jedhun ture. Barattoota mormiif bahan keessaa tarkaanfii poolisiin uleen dhahuu fi mimmixa itti biifuun fudhateen muraasni miidhamuun barameera. Mormiin akkanaa Chaayinaa biyyaa baayyatanii socha'uun dhorkameetti waan barame miti. Poolisiin magaalaa Daanyaang ibsa Kibxata baaseen, barattooonni digrii jalqabaa Yunivarsiitii Naanjiing Noormaal fi Kooleejii Zhoongbee gaafa Dilbataa walitti qabamuun diinii isaanii nama ganna 55 mooraa keessatti sa’atii 30 caalaaf ugguranii jedhe. Erga karoorri kooleejiiwwan lameen tokko gochuu yeroof haqamuun himamullee barattooonni hogganicha gadhiisuu didan jedha poolisiin. Fayyadamtoonni miidiyaa hawaasaa poolisiin mimmixa biifuufi ulee fayyadamuun  mormitoota yoo bittinsu suuraa qoodaa turan. Barattuun tokkos mataasheerra dhiigaa turte jechuun AFP’n gabaaseera. Ibsi poolisii ‘’seera mooraa kabachiisuuf humnoonni nageenyaa tarkaanfii barbaachisu fudhataniiru, haala kanaan nama achitti qabame yoo baasan kan madaa’anis yeroosuma hospitaala geeffamanii,’’ jedha. Haashtaagiin ‘’barattoonni Yunivarsiitii Naanjiing maqaa seera kabachiisuun miidhaman,’’ jedhu miidiyaa hawaasaa Chaayinaa Weeboo irraa haqameera. Tahus viidiyoon Tiwiitar irratti qoodame barattoonni digrii jalqabaa poolisootaan marafamaniifi poolisiin namoota tokko tokko keessaa yoo baasu agarsiisa. Kooleejiiwwan jaha naannnoo Jiyaangsuu keessa jiran karoora walitti makamuu haquu isaanii ibsaniiru. Dippaartimantiin Barnootaa Jiyaangsuu murtoon kan kenname koolejota of dada’anii jiran gara mana barnootaa ogummaatti geeddaruun qajeelfama Ministeera Barnootaa hordofuuf ture jedhe. Murtoon kuni kooleejiiwwan naannichaa afur keessatti mormiin akka ka’u godheera. Akka Global Times gabaasetti, yerootti mormii afaaniirra darbee wal-dhahuuf walitti ka’uun faa ture jedheera. Kooleejiiwwan of danda’oo jedhaman yunivarsiitiiwwan biroo fi dhaabota hawaasaa ykn namoota dhuunfaa irraa maallaqa kan argatan yoo tahu barattoonni qabxii yunivarsiitiif tahu hin fidne kooleejiiwwan kanatti iyyachuu danda’u. Haala kanaan digrii yunivarsiitii eebbifamu garuummoo baasii barnoota caalaa kaffalu. Digriiwwan kunneen digrii isa ogummaa (vocational) caalaa akka barbaadaman yaadama. Chaayinaatti barana qofa barattoonni miiliyoona sagal akka eebbifaman eegama.


Qorannoo: Imaammatni to'annoo dahumsaa Chaayinaa 'dhala uummata Uyghur miiliyoonotaan hir'isa'

Imaammatni to'annoo dahumsa Chaayinaa lakkoofsa uummata saba lakkoofsaan xiqqaa Wiiger [Uyghur] Kibba Shiinjiyaangi jiraatanii waggoota itti aanaan 20 keessatti harka sadiin xiqqeessuu danda'a, akkaataa xiinxala haaraa qorataa Jarmaniin. Xiinxalichi imaammatni naannoo kun yeroo jedhame kana keessatti lakkoofsa ijoollee dhalatanii miliyoona 2.6 hanga 4.5tti xiqqeessuu danda'a jechuun guduunfe. Chaayinaan biyyoota Lixaan Kutaa biyyaa Xinjiang keessatti duguuggaa sanyii raawwachuun himatamaa turte. Kun gariin humnaan lakkoofsa hamma ijoollee godhatanii murteessuuni. Chaayinaan himata kana haaluun, lakkoofsi ijoollee godhatanii kan xiqqaate sababa biraatiini jette. Qorannoo haaraan, Adiriyaan Zeenziin hojjetame kun qorannoo barnootaa jalqabaa, dhiibbaa to'annoo Chaayinaan kutaa Shiinjiyaangi keessatti uummata lakkoofsaan xiqqaa Wiigerii fi kaan irratti taasiftu qabu himedha. Imaammata to'annoo dahumsaa Chaayinaan naannichatti taasiftu jalatti, lakkoofsi uummata lakkoofsaan xiqqaa Kibba Shiinjiyaangi keessaa bara 2040tti miliyoona 8.6 hanga 10.5 gaha, kun isa qorattoota Chaayinaan miliyoona 13.1 taha jedhamuun osoo Beejingi to'annicha hin dabarsiin dura ibsameen yoo wal bira qabamudha. ''Xiinxalaa fi qorannoon kun dhugumaan kaayyoo mootummaan Chaayinaa waggoota dheeraa keessatti uummata Wiiger irratti qabu duuba waan jiru agarsiisa,'' jechuun Mr Zeenzi Rooyitarsi, kan qorannicha dura maxxansetti hime. Gabaasa kana keessatti, Mr Zeenzi, bara 2019 qondaalotni Shiinjiyaangi ''yoo xiqqaate dubartoota umurii dahumsaa keessa jiran tajaajila baqaqsanii yaaluu ulfa ittisu adda kutan %80 tahan, baadiyyaa Kibba biyyattii bakkeewwan afur naannoo sabni lakkoofsaan xiqqaa jiraatan keessa jiran irratti hojjechuuf karoorsaniiru, Tajaajila ittisa ulfaa yeroo dheeraa [ IUDs] akka argatan yookaan ammoo maseensuuf.'' Ogeessonni akka jedhanitti Chaayinaan uummata Wiiger fi Musiliimota biroo miliyoonotaa tahan Shiinjiyaangi keessatti hiitee jirti. Mootummaan uummata Musiliimaa xiqqeesuufi warra kaan waliin walitti makuun akka lakkoofsi isaanii xiqqaatu gochuun himatamaa ture. Gabaasonni akka agarsiisanitti, qondaalonni tahe jedhanii uummata bakka idilee Chaayinaa Haan irraa gara duraan saba lakkoofsaan xiqqaan irra caalaan jiraachuun beekamu Shiinjiyaangitti geessuun saba Wiiger ammoo achii baase. Akkaataa qorannoo Mr Zeenzitti, imaammatni to'annoo dahumsaa Chaayinaa uummata Haan Kibba Shiinjiyaangi keessatti akka dabalu taasisa. Naannoo kana uummata Wiigertu irra caalaan jiraata. Isa amma jiru %8.4 irraa bara 2040tti gara %25tti guddisa. Akkaataa qorannoo ji'a darbe Inistitiyuutii qorannoo Imaammataa Awustiraaliyaan bahe tokkoottis, hammi ijoollee godhachuu bara 2017 hanga 2019tti Shiinjiyaangi keessaa 48.7'n xiqqaatera. Lakkoofsi akkasii kun erga UN hamma namni tokko ijoollee godhatuu addunyaa irraa ragaa funaanuu jalqabeen as waggoota 71 keessatti mul'atee hin beeku jedhe ASPI. Torban darbe Chaayinaan cimdiiwwan yookaan haati manaafi abbaan manaa, hanga ijoollee sadii godhachuu akka danda'an eeyyamte. Kun erga lakkoofsi uummataa hammi ijoollee dhalatanii akka malee kufuu agarsiseen booda. Garuu ragaan dhoksaan baheefi dhugaa bahumsi namootaa akka himutti, naannoo Shiinjiyaangi keessatti faallaa kanaan hojiirra oolaa jira. Dubartiin hamma dhala godhachuu kaa'ame cabsite ni hidhamti yookaan ni adabamti. Akkaataa gabaasa kana duraa Mr Zeenzi, ragaa imaammataa naannoo fi dhugaa baatotaan baheen, dubartiin Wiiger ulfa ofirraa baasuu didde hidhaadhaan adabamti. Kaan ammoo fedha isaanii malee meeshaan qaama saalaa isaanii keessa galfamuun yookaan ammoo tajaajila baqaqsanii yaaluun akka maseenan taasifaman hima. Chaayinaan garuu lakkoofsa uummata Wiiger xiqqeessuuf hojjetti kan jedhu soba jette. Sababni hamma ijoollee dhalatanii naannoo Shiinjiyaangi keessaa sababa hamma ijoollee godhachuu danda'amu daanga'uu hojiirra oolee fi karoora maatiitti fayyadamuu fi galiin isaanii dabaluutiini jette. ''Kan Xinjiang keessatti 'duguuggaa sanyii' jedhamu waan hiika hin qabnedha,'' jedhe Ministeerri Dhimma Alaa Chaayinaa Rooyitersitti. ''Kun agarsiiftuu farra Chaayinaa Ameerikaa fi biyyoota Lixaa keessaa akkasumas kan warra jibba Chaayinaan miidhamaniiti.'' Mr Zeenzi Faawundeeshinii Yaadannoo Miidhamtoota Kominizimii [Victims of Communism Memorial Foundation], Waashingitan DCtti argamu keessatti qorataadha. Dhaabbatichi farra Kominizimii irratti kan hojjetuufi ''birmadummaa warra mootummaa abbaa irree jala jiranii fiduuf kan hojjetu'' jechuun of ibsa. Rooyitersi qorannoo haaraa kana ogeessota qorannoo uummataa, imaammata ittisa dahumsaa fi seera mirga namoomaa hedduuf qooduu hime. Kanaaf guduunfaan qorannichaa dhugaa tahuu tajaajila oduu kanaaf mirkaneessuu hime. Ogeessonni gariin ammoo tilmaamni lakkoofsa uummataa yeroo jedhame keessaa sababoota hin mul'anneenis dhufuu akka danda'an akeekkachiisaniiru.


Chaayinaatti namichi daawwannaaf riqicha daawwitii kore balaa mudate jalaa rarra’ee hafe

Lammiin Chaayinaa riqicha daawitiirraa ijaarame daawwachuu deeme, daawitichi qilleensa hamaan caccabnaan achirratti rarra’ee hafe. Namtichi riqicha meetira 100 ol dheeratuufi naannoo Kaaba biyyattii Piyaan Maawunteen jedhamutti argamu daawwachuuf bakka deemettidha wanti kun kan ta’e. Qilleensa sa’aatiitti km150 ariifatutu daawwitiiwwan afaala yookaan walalii riqicha kanaa jiran kan caccabse. Chaayinaan riqichoota daawwitii yookaan burcuqqoorraa hojjetamaniifi karaa namoota lafoo deemanii 2,300 ol akka qabdu tilmaamama. Kaayyoon itti ijaaramanis tuuristoota waan adda ta’e gochuu jaalatan hawwachuufi tuuriizimii biyya keessaa jajjabeessuuf akka ta'e himama. Suuraan miidiyaalee hawaasaarra haalaan qoodamaa ture akka mul’isutti, namichi walakkaa riqicha naannoo magaalaa Loongijiingi jiru kanaarra rarra’ee mul’isa. Hojjettoonni yeroo balaa nama kana hambisuuf yoo ariifatan mul’ateera. Haata’u malee, gargaarsa nama achii hojjetuun ofumasaatiin gara bakka nagaatti ga’uu danda’eera, akka Xinua News gabaasetti. Namtichi taatee kana booda gara hoospitaalaatti geeffamee hordoffiin kan irratti taasifamaa ture yoo ta’u, ‘‘qaamaanis ta’e xiin-sammuun, haala gaariirra jira’’ jedhameera. Dhimma kanarratti qorannoon geggeeffamaa akka jiruufi bakkichis akka cufame, marsariitiin Magaalaa Loongijiingi beeksiseera. Chaayinaatti balaan akkasii yoo mudatu kan jalqabaa miti. 2018’tti, kutaa biyyattii Heeyi jedhamtutti, bakkeen hawwata tuuristii daawwitiirraa hojjetaman 32 ta’an, hanga qorannoon nageenyaa irratti geggeeffamutti cufamanii turani. 2019 keessa ammoo, kutaalee biyyattii biroo kan akka Guwaangizii keessatti namoonni daawwitii sigigoo irraa mucucaatanii kufuun, namni tokko yoo du’u ja’a kan ta’an miidhamaniiru. 2016’tti magaalaa Zhaangijiyaajiyee jedhamtu biratti, dhagaan daandii daawwitiirraa hojjetame irratti kufee, tuuristii achirra deemaa ture tokko miidhee ture.


Yaa'ii Nato: 'Chaayinaa waliin "Waraanni Ololaa" haraan hin jiru'- NATO

Barreessaan NATO biyyoonni miseensa dhaabbatichaa ta'an ka'umsa Chaayinaan agarsiisaa jirtuuf deebii akka kennaniif gaafatan. Barreessaan NATO Janaraal Jeens Istoltenberg kana kan jedhan kora murteessaa deeggarsa Ameerikaan dhaabbatichaaf akka taasiftuuf qophaa'e durseeti. Gaggeessitoonni NATO Wiixata Beeljiyeemitti erga walga'anii booda Chaayinaa akka yaaddoo nageenyaa taatetti farrajuun ibsa akka baasan eegama. Barreessaan NATO Janaraal Jeens Istoltenberg korri kun Walta'insichaaf "yeroo murteessaadha" jedhan. Korri ammaa kun erga Pirezidaantiin US Joo Baayidan aangoo qabatanii kora NATO jalqabaati. NATOn walta'insa humna waraanaa guddaa biyyoota Awurooppaafi Ameerikaa Kaabaa 30 gidduutti uumamedha. Dhaabbanni kun Waraana Addunyaa Lamaffaan booda babal'achuu Sooviyeet Yuuniyeen taasisaa turteef deebii kennuuf jedhamee kan ijaaramedha. Dhaabbatichi baroota dhiyoo as, falmii gaggeessitoonni isaa waa'ee kaayyoo isaafi madda fandii isaarratti walfalmuu keessa seenanii dhiphina guddaa keessa galee ture. Dhiphinni kun bara pirezidaatummaa Tiraamp keessa daran hammaatees ture. Mr Tiraamp waa'ee deeggarsa maallaqa Ameerikaan dhaabbatichaaf gumaachituu irratti komii kaasuun, biyyattiin maaliif biyyoota michoota Awurooppaatiif gatii kaffaltii gaaffii jedhu kaasaa ture. Haata'u malee, faallaa kanaatiin ammoo, bakka isaa kan bu'an Mr. Baayidan, deeggarsa Ameerikaan walta'insa humna waraanaa umurii waggaa 72 qabu kanaaf taasiftu keessa deebi'dhaan ilaaluu fedhan. Dilbata darbe, gorsaan Nageenya biyyaalessaa Waayit Haawus Jaak Suliivaan, mariin NATO Chaayinaa dura dhaabbachuufi humna waraanaa ishee guddachaa jiru ilaallatu dabalatee dhimmoota nageenyaa waloo irratti kan xiyyeeffatu akka ta'e dubbataniiru. "Nuti Chaayinaa waliin Waraana Ololaa haaraa keessa seenaa hin jirru. Chaaiynaan masaanuu ykn diina keenya miti," jechuun rippoortarootatti himan Mr. Istoltenbverg. "Haata'u malee, akka walta'insa tokkootti, rakkoo ka'umsi Chaayinaa nageenya keenyarratti fiduu malu waliin ta'uun furanna." Waa'ee jijjiirama hala qilleensaa, nageenya Saayiibarii, Raashiyaa, akkasumas waa'ee humnoota NATO Afgaanistaan keessaa bahuu ajandaawwan marii ta'u. Turtiin humnoonni NATO Afgaanistaan keessatti taasisan humna dhaabbatichi biyyoota birootti bobbaase isa baayyee dheeraadha jedhameera. Akka Mr. Istoltenberg jedhanitti, gama humna dinagdee, humna waraanaafi tekinooloojiitiin Chaayinaan NATOtti "dhiyaachaa jirti." Gamaggamni Mr. Istoltenberg kun yaada Mr Suliivaan irra deebiiyuun dubbatedha. Mr Suliivaan gaggeessitoonni biyyoota G7  kallattii maraan Chaayinaaf "deebii kennuufi morkachuun" barbaachisaa akka ta'erratti waliigalaniiru jedheera. Dippilomaatiin tokko Rooyitarsitti akka dubbatanitti, ibsa NATO kora booddee ba'u kun Chaayinaan masanuudha jechuun kallattiin hin farrajne. Haata'u malee, Chaayinaan akka yaadoo nageenyaa miseensota NATO taateetti "tooftaadhaan" akeekeera jedhan. "Ibsa NATO sana keessatti Chaayinaan kan kanaan duraa caalaa bifa fooyyaa'aa ta'een ilaalamte," jedhan gorsaan olaanaa Baayidan Mr. Suliivaan ammoo. NATOn erga bara 2014 keessa Raashiyaan Kireemiyaa ofitti makatteen as humna isaa ammayyeesseera. Haata'u malee, yaaddoo sababa fedhiiwwan Chaayinaa irraa ka'an caalaa cimsee kan ilaaluu jalqabe dhiyeenya kanadha. Invastimentiin Chaayinaa ulaawwan galaanaa Awurooppaa keessa jiruufi karoora buufata waraanaa isheen Afrikaa keessatti hundeeffachuun Baaltik irratti shaakala loltummaa Raashiyaa waliin taasisuuf qabduun, humni Chaayinaa dabalaa dhufe kun deebii kennuufiif akka barbaachisu NATOn waliigaleera. Ergaan cimaan NATO Chaayinaa irratti dabarse kun qeequmsa biyyoonni G7 torban darbe kana kora UK keessatti erga gaggeeffataniin dhiyeessaniin boodadha. Biyyoonni G7 kun ibsa baasaniin sarbama mirgoota namoomaa Chaayinaan raawwattu qeequun akka itti Covid-19 biyyasheetti itti ka'erratti qorannoon ifa ta'e akka gaggeeffamuufis gaafataniiru. Chaayinaan gamasheetiin deebii karaa imbaasiishee UK jiruun j=kenniteen, "soba, ololaafi  himannaa bu'uura hin qabne" jechuun himattee jirti.


Chaayinaan viidiyoo konkolaataanshee maarsiirraa ergite gadhiifte

Ejansiin Hawwaa Chaayinaa viidiyoo wayita roobootiin isheen ergite Zhurong dirree Maarsiirra sochootu mul'su gadhiise. Viidiyoon ergame kun kaameeraa konkolaataan roobootii kun dursitee lafa keesseen kan waraabameedha. Viidiyoon haaraan miidiyaan gadhiise kun roobootiin Zhurong ji'a Caamsaa keessa  wayita qubattutti duraafi duuba yeroo sirni paaraashutii ishee diriiruufi qubbattu argarsiisu kan mul'isu qaba. Roobootiin miila jaha qabdu kunis dirra balaa Maarsiirra jedhamee yaadamu naannoowa (Utopia Planitia) jedhamu qorataa jirti. Ejansiin Hawwaa Biyyaaleessaa Chaaniyaa (CNSA)n (Waxabajjii 27 irraa kaasee) Zhurong akka lakkoofsa maarsiitti (Mars sols) 42 Maarsii keessa daqiiqaa 236 deemtee jirti jedhe. Sool jechuun lakkoofsa guyyaa Maarsii yoo ta'u, lakkoofsa guyyaa Dachiirraa xiqqoo waan dheeratuuf sa'aatii 24 fi daqiiqaawwan 39n fudhata. Viidiyoon amma ergame kun kan karaa saataalaayitii Tianwen-1 jedhamuu fi kan Maarsiirra marstuun gara dachiitti ergame ture. Maarsi Pilaaneetii Diimtuu jedhamuun beekamti. Saataalaayitiin Tianwen-1 jedhamtu ammoo kan Chaayinaan akka pilaaneetiin diimtuu kanarra marsitee hojiishee hojjaattuuf ergiteedha. ''Saataalaayitiin Maarsi marsaa jirtuufi roobootiin Marsiirra jirtu lamaanuu haala hojii gaariirra waan jiraniif, Maarsiirraa Paartichaafi gara lafaatti nagaadhumaa gabaasaa jiru. Kana gochuun, ammoo kabaja hundeeffama paartichaa irratti baga geessee fageenyarraa ergaa jiru,'' jedha ibsi CNSA kenne. Waxabajjiin tokka guyyaa hundeeffama waggaa 100ffaa paartiiKoministii Chaayinaatu kabajama. Viidiyoon tokko, keessummaa qubannaa isaa ilaalchisee kan Caamsaa 14 raawwate ni gadhiifama jedhamee eegama. Suuraawwan hanga tokko sirna paaraacshutichaa jalaa ol agarsiisan seensa roobootiittii irraa torban darbe ergame. Haata'u malee gama viidiyootiin ammoo, atimoosfarii Maarsii argneera. Akkasumas yeroo Zhurong fi dubarraan rookkeetittiin baatee qubbachuun, dirra ukkee hinqabnerra qubbattu agarsiisa. Viidiyoo kana ilaalaa. Uumamni atimosfarii Maarsii akka dacheerraa kan wacaa fi sagalee jeequ qabu miti. Saayintistoonni yoo xinnaate guyyaa Maarsii 90 Zhuron irraa tajaajila argachuuf abdachaa jiru. Roobootiin Chaayinaa kunis konkolaataawwan Ejansii Hawwaa Ameerikaa (NASA) kanneen 'Spirit fi Opportunity' jedhaman bara 2000n keessa turaniin waliin baayyee wal fakkaatu. Roobootiin kunis KG 240 ulfaata. Utubaan dheeraa roobootiirra jiru kaameeraa baachuufi socho'uuf kan gargaaruudha. Meeshaaleen shan kan dabalataa ammoo, albudawwan kattaa naannoo sana keessa jiran akkasumas  uumama waliigalaa naannichaa, haala qilleensaa dabalatee qorata. Akkuma roobootiiwwan Ameerikaan ergite (Curiosity and Perseverance), Zhurong kemistirii isaanii qorachuudhaaf meeshaa itti kattaa qotu qabu. Dabalataanis dirra bishaaniifi cabbiin jiru ilaaluudhaaf raadaariis qaba. Kun ammoo dandeettii Perseverance roobootiin Ameerikaa qabuun wal fakkaata. Viidiyoon yeroo Perseverance dirra Maarsiirra Guraandhala 18 qubbattu NASAdhaan gadhiifamee ture.


Caccabaan rookkeetii Chaayinaa to'annoon ala bahee yaaddoo uumee ‘Garba Indiyaaniirratti kufe’ - Miidiyaa Chaayinaa

Caccabaan rookkeetiin Chaayinaa to’annoon ala bahee essa bu'a jedhamuun yaaddoo uumee ture  gara lafaatti deebiyuun  garba Indiyaan gubbaatti kukkufuu miidiyaan Chaayinaa gabaasan. Harki caalaan rookkeettichaa yerooo gara lafaatti kufaa turetti kan barbaadaa’ee ta’us, gariin isaa bakka Baha 72.47° fi Kaaba 2.65° irraatti argamu irratti kufe jechuun miidiyaan Chaayinaa gabaaseera. Bakki kun lixa Maldives jedhamu irratti argama. Wiirtuuleen to’annoo US fi Awurooppaa kufaatii rokkeettii Long March-5b jedhamu  kana hordofaa turan. Miidiyaan mootummaa Chaayinaa rookkeettichi gara atmoosferaa kan seene Dilbata akka saatii biyyattiitti halkan saatii 8:24 irrattidha. Wiirtuun to’annoo Hawaa US ibsa kenneen,  rookkeettiin Chaayinaa kun Arabiyaan Peninsulaa gubbaan kufuu isaa” akka mirkaneessuu danda’u hima. “ Rookkeettichi lafarratti ykn bishaan irratti kufuu isaa garuu hin baramne,” jedha dhaabbatichi. Rookkeetiin kun lafa ga’uu isaan dura bakka namootni jiraatan irratti kufuu danda’a sodaan jedhu uumamee ture. Dubbi himaan Tika US Looyid Oostin rookkeetichi orbiitii irraa akka kufu goochuun itti gafatamummaa dhabuu Chaayinaadha jedheera. Ta’us garuu, oggeessonni hawaa carraa namni kamuu rookkeettichaan rukutamuu xiqqaadha jechuun tilmaamaniiru, sababiin isaas harki caalaan addunyaa bishaan yoo ta’u, lafti bal’aan ammoo kan namni irra hin jiraannedha. Ulfaatina toonii 18 (16,329.325 kiiloo giraam) kan qabu rookkeeettiin kun, waggootii hedduu keessatti wantoota gara atmoosfera lafaatti kufan keessaa isa guddaadha. US torban darbe akka jedhetti, kufaatii rookkeetichaa hordofaa kan jiru ta’us, qilleensa irratti rukutuuf karoora hin qabu ture. Oggeessonni hawaa akka tilmaamanitti harki caalaan rookkeettichaa yeroo atmoosfera lafaa seenuu ni gubata, ta’us siibilli ibidda damdamachuu danda’u garuu darbee gara lafaatti kufuu danda’a. Rookkeettichii Orbitii irraa akka ba’u taasisuun itti gafatamummaa dhabuu Chaayinaadha himata jechuu Chaayiinaa haalteetti.


Kiriptookaaransii: Tarkaanfii Chaayinaan maallaqa dijitaalaarratti fudhatteen gatiin Bitkoyinii haalaan cabe

Tarkaanfii Chaayinaan kiriptookaaransii irratti fudhatte hordofee gatiin Bitkoyiin tokko gadi cabuun dolaara 34,000 gadi ta'e. Bitkoyiin tokko gatiin isaa hammana yoo gad cabu ji'a sadii booda yeroo duraatiifi. Beejing gaafa Kibxataa dhaabbileen maallaqaafi kaampaaniiwwan kaffaltii raawwatan tajaajilawwan kiriptookaaransii waliin walqabatan akka hin kennine dhorkiteetti. Kana qofa osoo hin taane abbootiin qabeenyaa ishee sochii daldalaa kiriptookaaransiin gaggeessuurra akka of qusatan akeekkachifteetti. Kiriptookaaransiin maallaqa dijitaalaa bittaafi gurgurtaaf namoonni itti dhimma bahanidha. Maallaqa dijitaalaa kanneen keessaa bal'inaan kan fudhatama argate immoo 'Bitcoin'dha. Guyyoota muraasa dura konkolaataa elektirikii kan oomishu Teslaan akka kanfaltiitti Bitkoyinii hin fudhu erga jedheen booda gatiin bitkoyinii %10'n xiqqaatee ture. Gaafa Wiixataa immoo gatiin bitkoyinii kuni %22 cabeera. Sa'aatii 24'n darban qofaatti gatiin isaa dolaara 6,000n xiqqaate. Mallaqoonni dijitaalaa biroo kanneen akka Itariyum fi dojkoyiin jedhaman immoo 25% fi 29% gatiin isaanii xiqqaate. Dhaabbata Eloon Mask kan ta'e Teslaan hanga kiriptookaaransii doolaara biiliyoona 1.5 ta'u qaba. Daddabarsa maallaqa seeraan alaa ittisuuf jecha Chaayinaan bara 2019 eegalee kiriptookaaransii dhorkitee turte. Ta'us, namoonni marsariitii gubbaa bitkoyiniifi kaaniin daldaluun ishee yaaddesse. Gaafa Kibxataa dhaabbileen sadii mootummaan deeggaraman marsariitii isaanii irratti akeekkachiisa kennaniiru. Kanneen kiriptookaaransiidhaan bittaa raawwatan yoo kasaaraan isaan qunname, eegumsi isaaniif hin taasifamuufi jedhan dhaabbileen kuni. Gatiin maallaqa dijitaalaa booda kana olii gadi warraaqu eegumsa qabeenya namootaaf balaa kan ta'uufi ''sirna diinagdeefi maallaqaa idilee ta'e'' kan jeequdha jedhan.


Covid-19: Gahumsi ittisuu talaalliiwwan Chaayinaa gadi-aanaa ta’uu qondaalli fayyaa biyyattii dubbatan

Qondaallii olaanaan to’annoo dhibee Chaayinaa Gahoo Fu akka himanitti, talaalliiwwan Covid biyyattiin oomishtu dhibicha namaarra ittisuuf "ga’umsa cimaa hin qabu" jedhan. Gahoo Fu, Chaayinaan gahumsa talaalliiwwan kanaa ol guddisuuf talalliiwwan walitti makuu akka fala tokkootti fudhachuu akka dandeessuu kaasan. Itoophiyaan biyyoota talaallii Covid kaampaniin Chaayinaa Siinoofaarm hojjate Sinovac jedhamu fudhatan keessaa ishee tokko. Torban dura talaallii kana doozii 300,000 deeggarsan mootummaa Chaayinaarraa argachuu ministirri fayyaa Dr Liyaa Taaddasaa beeksisanii turan. Dilbata har'aa ammoo Somaaliyaan talaallii Covid-19 kana doozii 200,000 Chaayinaarraa argachuu ministeerri fayyaa biyyattii beeksiseera. Kana malees Chaayinaan talaallii kana biyyoota hiyyeeyyii hedduuf qooduuf karoora akka qabdu himaa turte. Kun kanaan osoo jiruuti qondaalli fayyaa olaanaan biyyatti talaaliiwwan biyyattiin omishtu gahumsi dhukkubicha ittisuu isaanii gadi aanaa ta'uu kan dhugaa bahan. Chaayinaan talaalliwwan gosoota garaa garaa afur omishuun hawaasni akka itti gargaaramuuf eeyyamtee turte. Yaalii biyyoota kaan keessatti taasifameen gahuumsi talaalliiwwan biyyattiin omishtuu hanga %50 gadi aanaa ta'uun himamaa ture. Aab Gahoo Fu kana erga amananii booda, keessa deebi'anii yaadni kaasan kallattii hin taanetti akka jalaa hubatame dubbatan. Chaayinaatti namoonni miliyoona 100 ol talaalli jedhame kana fudhataniiru. Hogganaan jiddugaleessa to'annoo fi ittisa dhukkubaa Chaayinaa Gahoo Fu Sambata duraa konfiraansii tokkorratti ‘’talaalliiwwan gahumsi ittisa isaanii baay’ee xiqqaadha’’ jedhanii turan. Kanaaf ga’umsa ittisuu talaalliiwwan ishee ol guddisuuf Chaayinaan talaalliwwan Covid-19 walitti makuuf yaada akka qabdu dubbatan. Doozii talaalli namni tokko fudhatuu dabaluu fi turtii talaaliin itti kennamu jijjiruun gahumsa talaalliiwwanii dabaluuf akka filannootti kaasan. Gara boodammoo yaadicha keessa deebi’uun, miidiyaa biyyattii Giloobaal Taayimisitti "gahumsi ittisuu talaallii addunyaarra jiran hundaa yeroo tokko olka’a, yeroo kaanimmoo gadi bu’a" jedhani dubbatan. tti dabaluunis talaalliin Chaayinaa gahumsi ittisuu qaban xiqqaadha jechuu isaanii "guutummaatti akka hin malletti hubatameeni" jedhan. Yaada Aab Gahoon jalqabaa fi boodarra dubbatan miidiyaaleen Chaayinaa harki caalan hin gabaasne. Yaadni jalqaba dubbatan garuu miidiyaa hawaasaa 'Weibo' irratti qeeqa jabduu irratti kaasera. Qeeqxoon gariin "afaan haa qabtu" jedhaniin. Gahuumsa talaalliiwwan Chaayinaa ilaalchisee sadarkaa idil-addunyaatti odeeffannoo muraasatu gadhiifame ture, kan gadhiifames yeroo dheeraaf shakkisiisaa ture. Fakkeenyaaf talaalliin Sinovac biyya Biraazilitti wayita yaalamu harka %50.4 qofa milka’aa ture. Gahumsa talaalli %50 kan to’attoonni Dhaabbata Fayyaa Addunyaa eeyyaman kennuuf gaafatan xiqqumaaf guute. Gara boodaarra yaalii talaallichaa biyyoota Tarkii fi Indooneziyaatti gaggeeffameen milkaa’inni talaallicha %65 - %91 gidduu akka ture ibsamaa ture. Talaalliin biyyoota lixaa kanneen akka BioNTech/Pfizer, Moderna ykn AstraZeneca fa’aan garuu milkaa’inni isaanii %90 fi isaa olidha.


Magaalaan Beejing addunyaarratti magaaloota kamuu caalaa biliyeenaroota hedduu qabdi

Akkaataa gabaasa dureessota barruun Forbes dhihoo baasen, magaalota addunyaa kamuu caalaa magaalli biliyeenaroonni hedduu itti argaman Beejingiidha. Magaalaan guddoo Chaayinaa bara darbe biliiyeenaroota haaraa 33 dabalattee turte. Yeroo ammaa immoo biiliyeenaroonni 100 keessa jiraatu jedhe barruun biiznasii kuni. Kunis, magaalaa waggoota torbaaf baay'ina biiliyeenaroonni keessa jiraataniin dursaa turtee Niw Yoorkiin caaluu dandesseetti. Yeroo ammaa magaalaa Niw Yoork keessa biiliyeenaroonni 99 jiraatu. Tatamsa'ina Covid-19 to'achuu, kaampaaniiwwan teknolojii dagaaguufi istook maarkeetin cimuun Chaayinaan biiliyeenaroota akka hortu gargaare. Lakkoofsa dureessota biiliyeenaroota ta'aniin Beejing caaltus hammi biliyeenaroonni magaalaa Niiw Yoork ida'amee dolaara biiliyoona 80'n kan biliyeenaroota Beejing caala. Dureessi cimaan Beejing hundeessaa viidiyoo itti qoodan TikTok akkasumas hoogganaa dhaabbata ByteDance kan ta'e Zhaang Yimingiidha. Barana qabeenyi inni qabu dachaan guddate dolaara biiliyoona 35.6 gahe. Faallaatiin immoo jiraataan Niw Yoork keessatti qabeenya guddaa horatan kantiibaa duraanii Mikaa'el Biluumbargidha. Qabeenyi isaaniis dolaara biiliyoona 59 dha. Chaayinaatti akkuma Ameerikaa bara weerara koronaavaayirasii dhaabbileen teknolojii isaanii guddoo guddatan, buufatanillee. Kunis, uggura Covid-19 keessa namoonni onlaayinii gubbaa waan bitaniifi waan isaan bashannansu barbaaduu isaaniiti. Kunimmoo namoonni dhaabbilee hundeessaniifi qooda keessaa qaban qabeenya guddaa akka horatan isaan gargaare. Chaayinaan biyyoota kamuu caalaa biiliyeenaroonni haaraa hedduu barana galmee biliyeenaroota barruun Foorbis baase keessa galaniiru. Barana haaraa kan galmaa'an baay'inaan 210 dha. Gabaasni kuni magaalota Hong Kong fi Makawuullee dabalata. Kanneen haaraa biiliyoonaroota ta'un barame keessaa walakkaan qabeenya isaanii omisha yookiin teknolojiirraa horatani. Dureessi dubartii Kaate Waang jedhamtullee qabeenya horatte tamboo elektironikiirraa argatte. Yeroo ammaa Ameerikaa keessa biliyeenaroonni 724 argamu, Chaayinaa keessammoo 698 gahaniiru. Waggaa darbe biliyeenaroonni haaraa 493 ta'aniifi riikardii ta'e tarree dureessota idil - addunyaa seenaniiru. Kunis, dureessi tokko sa'aatii 17 keessatti galmaa'a jechuudha jedheera barruun Forbiis. Hindii keessa biliyeenaroonni 140 argamu. Kunis, biyyoota biliyeenaroota qaban keessaa sadarkaa sadaffaa akka qabattu taasisa. Hundeessaafi hoogganaan dhaabbata Amaazon Jeef Bezoos ammallee waggoota afuriif walitti aansanii dureessa addunyaa beekamaa akkuma ta'anitti jiru. Waggaa darbe qabeenya isaanii irratti dolaara biliyoona 64 dabalatanii qabeenyi isaanii dolaara biliyoona 177 gaheera.


Shenzhou-12: Chaayinaan gara buufata hawaa haaraa ijaartetti yeroo jalqabaaf ogeessota ergite

Chaayinaan buufata hawaa haaraa ijaarte irra qubachuun ergama akka raawwataniif garee astironomistootaa ykn qorattoota samii sadii yeroo jalabaatiif gara buufatichaatti ergite. Namoonni Chaayinaan gara buufata hawaatti ergite sadanis, Nie Haisheng, Liu Boming fi Tang Hongbo kan jedhaman yoo ta'an, baatiiwwan dhufan sadiif ergamasaanii buufaticharratti ni raawwatu jedhameera. Buufanni Chaayinaan hawaarratti ijaarte kunis lafarraa fageenya kiloomeetira 380 (maayilii 236) irratti kan argamu yoo ta'u buufatichis Tinaahe Modul jedhamuun beekama. Imalli samii kunis seenaa imaltoota samii lammiilee Chaayinaa keessatti isa dheeraafi waggoota shanan darban keessatti kan jalqabaati jedhameera. Hawaa irra attamiin waggaa tokkoof jiraatama? Chaayinaafi Raashiyaan Addeessarratti buufata hawaa ijaaruuf waliigalan Rookeettiin 2F 'Long March' jedhamtuufi xiyyaara samii ergamtootaa moggaasi Shenzhou-12 jedhamtu Kamiisa har'aa ture gara samiitti haala gaariin kan furguggifamte. Rookeetichis jiddugala saatalaayitii Chaayinaa gammoojjii Goobii jedhamuutti argamurraa akka sa'aatii Beejiingiitti  01:22 GMT irratti gara samiitti imalashee eegalte jedhame. Furguggeessuun rookkeettiicha gara samiitti taasifameefi ergamni isaan booda raawwatamu kunis kan dandeettiin fi ofitti amanamummaa Chaayinaan damee kanaan qabdu guddataa dhufuusaa mul'isuudha jedhameera. Baatiiwwan jahan darban keessattis, Chaayinaan roobootii miila jahaa Addeessaa fi Maarsii irra qubachiisuun saamuda biyyoofi cirracha gara Dacheetti qabattee deebiisuun ishee ni yaadatama. Ergamniwwan lameen kunneenis yaaliiwwan baayyee walxaxaafi rakkisoo akka ta'u himama. Kaayyoon Ajajaa Nei Haishen fi garee isaa  kan ergama Shenzhou-12 jalqabaa, buufata Tinaahee kan toonii 22.5 hawaarratti ijaaramte hojii eegalchiisuudha. ''Waanan eeguu hedduutu jira,'' jedhan dureen ergamichaa Mr Nie osoo gara samiitti imalasaanii hin eegaliin dura. ''Mana keenya haaraa samiirratti hundeessuufi teknolojiiwwan haaraa baayyeessee yaaluu barbaadna. Kanaafuu ergamichi cimaafi baayyee ulfaataadha. Kanaaf, sadan keenya waliin hojjachuun hojii sirrii akka raawwannuufi qormaatawwan keenyas waliin akka dabaruus nan amana,'' jedhan. Buufanni Tinaah kan ballina meetira 4.2 fi dheeriina meetira 16.6 qabduus baatii Ebla keessa samiitti furgugfamtee turte.


Chaayinaan Xiyyaar-samii ishee Maarsirra qubachiisuu beeksifte

Roobootiin Chaayinaa miila jaha qabdu dachii pilaaneetii diimtuu sirna soolaarii, Maarsirra, qubachuu miidiyaaleen biyyattii beeksisan. Roobootiin Zhurong jedhamtu kun hemisfeera Kaabaa pilaaneetii Maarsirraa ganama Sanbata xiqqaa har'aa qubachuun ibsan. Roobootiin kun golgaa miidhamarraa ittisuun, paaraashuutiifi wanta akka rookeettiin gargaaramtee dachii Maarsirra qubachuun milkoofte. Dachii Maarsirra qubachuun kun yaalii damee kana jalatti godhamu isa guddaa ta'uu isaatiin milkaahina guddaadha. Hanga ammaattii Ameerikaanota qofatu dachii Maarsirra qubachuun milkaahe. Biyyoonni biroon hundi yaaliin isaanii sababa roobootiin isaan caaccabuun, gariin ammoo erga qubatanii booda qunnamtiin adda cituun hin milkoofne. Ergaa addaa dhaamaaniin Pireezidantiin Chaayinaa Shee Jinpiing garee ergama kana keessa jiraniin ''milkaahina guuddaa kanaaf'' baga gammaddan jedhan. ''Qormaataaf gootata,  caalanii argamuuf amansiiftota, biyya keenya abuura sirna pilaanetii keessatti sadarkaa olaanurra keessan'' jedhaniin. Ejensii Hawaa Ameerikaa (Nasa) keessatti hoogganaa saayinsii kan ta'an Thomas Zurbuchen ariifatanii garee Chaayinaa kanaan baga gammaddan jedhaniiru. '' Hawaasa saayinsii idila aadunyaa waliin ta'uun ergamni kun dhalli namaa pilaaneetii diimtuu kana beekuuf yaalii godhu keessatti gahee bahan arguun hawwa'' jedhan. Akka miidiyaaleen Chaayinaa jedhanitti Roobootiin kun ganama sa'aa 1:18 irratti dachii Maarsirra qubatte. Erga qubattee daqiiqaa 17 boodas lafatti ergaa dhaamuu eegalte. Moggaasni roobootii kanaa Zhurong, jechuun 'Waaqa Ibiddaa' akka jechuu yoo ta'u, Guraandhala darbe ture Pilaaneetii kana marsuu kan eegalte. Fageenyi Marsiifi lafa gidduu jiru km miiliyoona 320 yoo ta'u dhaamsi raadiyoo achii dhaamamu lafa qaqqabuuf daqiiqaa 18 fudhata. Robootiin kun kg 240 kan ulfaattu yoo ta'u annisaa soolaariin dalagdi.


Kaawuntiin Chaayinaa sagantaa kabaja guyyaa dhalootaa dhorkite

Mootuummaa gidduu galaa irraa mallaqa akka malee qisaasuun akka dhaabatuuf wamichaa dhiyaateen, Kaawuntiin kibba Lixa Chaayina kabaja guyyaa dhalootaa dabalatee sagantaalee kabajaa adda addaa dhorkite. Akkasumas cidhaa fi sirna awwaalchaa irratti keennaa maallaqaa doolara 31 ol keennuu dhorkuu dabalatee seera haaraa baasteetti. Seerri Funing Kaawuntii kun miseensota paartii kooministii hunda, hojjettootaa mootummaa fi hoggantoota dhaabbilee gandaa ilaallata – jiraatonni harka caalaan seeraa kana hordofuun irra hin jiraatu. Aadaa Chaayinaa keessatti sagantaalee adda addaa irratti keennaa maallaqaa kennuun kan baramedha. Ta’us garuu, kennaa akkanaa fayyadamuun namoota dhiibbaa uumuu danda’aniif matta’aa kennuun barameera. Paartiin Koministii miseensota isaa irratti yeroo tarkaanfii fudhatu kun kan jalqabaa miti jechuudha. Bara 2015tti sochii farra malaammaltummaa gaggeeffameen miseensonni nyaataa fi dhugaatii akka malee qaalii ta’e fayyadamuu, miseensa kilaaboota ispoortii goolfii ta’uu ykn kilaboota dhuunfaa seenuu irraa dhorkamaniiru. Haata'u malee waggootii hedduuf lammileen cidha ‘salphaa fi giddugaleessa ta’e’ akka godhataniifi “baasii irra darbaa fi maallaqa qisaasuu” irraa akka of qusataniif Chaayinaan waamicha dhiyeessaa turteetti. Akka qajeelfama haaraa torban darbe ba’een, sagantaalee kabaja guyyaa dhalootaa, hojii keessattuu angoo haaraa argachuu ykn mana haaraa seenuu kabajuuf qophaa’an baatii kanarra eegale dhorkamaniiru. Akkasumas seerootni hordofamuu qaban addatti qophaa’an jiru. Fakkeenyaaf  bulchiinsa Yunaan kaawunticha keessa jiru keesatti hojjattoonni mootummaa cidha qopheessan irratti maqaa keessumootaa fi gatii isaan baasisu dursani mootummaa naannichaatti gabaasuu qabu. Dabalataanis minjaalli sagaantaaf qophaa’u 20 darbuu akka hin qabneefi keessumooti 200 akka hin dabarre kan eerudha. Qophiichi mana nyaatatti yoo qophaa’ee baasiin nyaata nama tokkoof ba’u doolara 7 darbu hin qabu, yoo mana jireenyaatti qoophaa’e ammoo doolara 46 darbu hin qabu. Lakkoofsi konkolaataa cidhaaf fayidaarra oolummoo 10 darbuu hin qabu. Qophii cidhaa barame irratti keessumooti dhibbaan lakkaa’aman ni argamu, keessumootni kennaa maallaqaa kennuunis waan baramedha. Gandoota xixiqqoo keessatti qophiin cidhaa fi awwaalchaa akka sagantaa guddaatti qophaa’ee guyyootaaf turuu danda’a. Haaluma walfakkaataan sirna awwaalchaafis seerri haaraa ba’eera. Chaayinaa keessatti maatii gaddarra jiraniif ‘maallaqa jajjabinaa’ kennuun waan baramedha. Sagantaan awwalchaa/gaddaa guyyaa sadii caalaa turuu hin danda’u, akkasumas saganticha irratti wanta raawwate guyyaa 10 keessatti mootummaatti gabaasuun dirqama.


Maaraatoonii 100km Chaayinaatti: Sababa haala qilleensaa hamaatiin namoonni fiigaa turan 21 du'an

Kaaba-lixa Chaayinaatti dorgommii fiigichaa gaara irratti gaggeeffame irratti haala qilleensaa rakkisaa uumamee tureen yoo xiqqaate namoonni 21 du'uun isaanii dhaga'ame. Sambata darbe kutaa bulchiinsa Chaayinaa Gaansuu jedhamuufi bakka hawwata turistii 'Yeloo Riivar Istoon Forest' jedhamutti ture balaan kun kan qaqqabe. Bubbee hamaafi rooba cimaa bakka sanatti dhalateen namoonni dorgommii fiigicha dheerina km100 irratti hirmaachaa turan baayyee akka miidhaman miidiyaaleen biyya Chaayinaa gabaasaniiru. Burqaan oduu Chaayinaa Zhiinuwaa akka gabaasetti fiigichaa kana irratti namoota hirmaatan keessaa 172 kan ta'an achi buuteen isaanii dhabamuu hordofees dorgommichi adaan citeera. Reeffi namoota balaa qaqqabe kanaan lubbuu dhabanii barbaacha hojjettoota lubbuu baraaraniin Dilbata argamuu danda'eera. Akka gabaasa Zhiinuwaa kanatti, qorri halkan naannawaa gaarreewwan sanaatti uumamee tures barbaacha namoota achi buuteen isaanii dhabamee rakkisaa taasiseera. Namoota dorgommii fiigichaa kanarratti osoo hirmaatanii miidhaman kanneen barbaaduudhaaf baraartonni 1,200 gara sanatti bobba'aniiru. Aanga'oonni akka himanitti dorgomtoonni fiigichaa 151 ta'an lubbuun akka jiraatan kan mirkanaa'e yoo ta'u, isaan keessaa saddet ammoo miidhaan irra gaheera. Bakka gaarreen itti heddummaatu kanatti magaalaan argamtu Baayin jedhamtutti kantiibaa kan ta'an Zhaang Zhuuchin haala balaa sanaa qorachuuf gareen tokko ijaaramuu himan. 'Yeloo Riivar Istoon Forest' kun lafa bal'ina Iskuweer Kiiloomeetirii 50 kan qabu yoo ta'u, gaarreen kattaa dhakaa haala walxaxaa ta'een walitti hidhatee ajaa'ibaa qaba.


Chaayinaan damee omishaatiin addunyaarratti olaantummaa fudhachuuf hangamtu ishee hafa?

Omisha konkolaataafi bilbila moobaayilii omishuun addunyaaf harka sadii keessaa tokko kan dhiyeessitu Chaayinaa, ogeeyyiin damee kanarratti hojjataniin akka ‘’warshaa addunyaatti’’ ilaalamti. Chaayinaan damee omishaatiin ‘biyya addunyaa dursitu’ ta’uuf yoo xiqqaate ganni 30 akka ishee hafe gorsaan mootummaa biyyattii tokko kora miseensota paartii biyya bulchaa jirurratti dubbate. Hoggantoonni biyyattii garuu omishalee teeknolojii jajjabaa irratti Chaayinaan ammas Ameerikaarratti hirkachuun isaan yaaddessa. ‘’Dandeettiwwaan bu’uuraa qabaachuu qabnu ammayyuu nu hanqata,’’ jedhu qondaalli biyyattii Mayoo Wii jedhaman. Qondaalli biyyattii kun, ‘’bu’uurri teeknoolojii ijoon harka qaama biraa jira,’’ jechuun maddiitti, Chaayinaan miidhamuurraa bilisa akka hin taane ibsan Aab Mayoon. Qondaalli kun kanaan durallee Ministira Indastiriifi Teeknoloojii Odeeffannoo biyyattii ta’uun ganna kudhanitti lakka’aamuuf hojjataa turan. Chaayinaan omisha warshaalee guddaa qabaattullee, omishni warshaalee keessaa bahu qoodni dinagdee biyyattii keessatti qabu gadi hir’ateera. Omishni warshaalee biyyattii erga bara 2012 asii xiqqaa ta’ee galmaa’e. Aab Mayoon, "hammi omshinii warshaalee gumaacha omisha waggaa waliigalaa biyyattii (GDP) keessatti qabu jalqabumarraa qabe saffisaan hir’ate,’’jedhe. Yaa’ii paartii biyyattii Beejingitti taa’ameerratti haasaa wayita taasisan, omishaaleen indastirii waggoota dhiyoon asitti milkaa’ina guddaa agarsiisullee caalaatti cimuuf jijjirama bu’uura akka barbaachisu kaase. Chaayinaan ganna shanan dhufan dinagdeen ishee eessa akka gahuu qabu wixinee karoora qabdu ifoomsiteetti. Biyyattiin guddina teknoolojiiwwan ciccimoo barbaadu Chippii (chip) amma hubannoo namtolchee (Artificial Intelligence) guddisuurratti xiyyeeffatteetti. Bulchiinsii pirezedant Doonaald Tiraamp jalatti Chaayinaan teeknoloojiiwwan US akka hin arganne irra deddeebiin ugguramaa turte. Keessattuu kaampanoonni akka Huwaawwee qabiyyeewwaan hojii teeknoloojii ijoo ta’an akka hin arganne ugguramaa turuun kan yaadamatu. Hoggantoonni Chaayinaan Chippii biyyattii keessatti omishuun xiyyeeffanoo isaanii jalqabaa keessa jira. Kana malees, karoorri biyyattii dhimmoota  tarsimoo biyyattiif ijoo jedhaman torba  ilaalcha keessa kan galcheedha. Dhimmoonni tarsimawaa akka tasgabbii biyyattiif bu’uura ta’aniitti lakka’aaman kun hubannoo nam-tolchee(AI),Koompitaroota yaad-rimee teeknolojii Quwaantamirratti fuulleffatan hojjachuu, teeknoloojii niwuroosaayinsiifi xiyyaarota samii  fa’aa of keessaa qabanirratti biyyatti xiyyeeffachuun himameera.


Beeksisni namicha foon simbira halkanii nyaatuu dubbii kaase

Beeksisi yeroo namni tokkoo saanduwiichii simbira halkanii nyaatu agarsiisu to’atootta beeksisaa Awustraaliyaan qoratamaa jira. Beeksisni dhaabbata meeshalee manaa 'Boating Camping Fishing store' (BCF) kun YouTube gubbaatti si’a 250,000 ol ilaalameera. Namichi beeksisu weerarri koronaavayirasii kun namni tokko simbira halkanii nyaachuu isaa irra kan ka’e dhufe jechuun qoosa. Weerarri kun jalqaba Chaayina magaalaa Wuhaan gabaa foon bineensotaa keessatti kan argame ta’us, maddii vaayirasichaa maal akka ta’ee fi akkamiin akka tatamsa’e irratti ragaan qabatamaa hin jiru. Beeksisa BCF kanaa irratti komiin hedduun itti ergamuu kan himu abbaan taayitaa Awustiraaliyaa beeksisoota to'atu, komiiwwan kana xiinxalaa akka jiru BBC'tti himeera. Dubbi himaan BCF amma dura lammileen Awustiraaliyaa hedduun sababa weerara dhukkuba kanaatiin mana waan turaniif, beeksisa salphaa isaan hawwachuu danda'u qopheessuuf akka ta'e hime. "Weerarichi hagam hamaa akka ta'e ni hubanna, beeksisichas miiruma kanaan hojjenne" jedhe. BCF beeksisa falmisiisaa hojjechuun beekama. Bara 2016 fi 2018 beeksisi dhaabbatichi hojjete kan komiin hedduun irratti ka'e ture. Haariiroon Awustraaliyaa fi Chaayinaa gidduu jiru yeroo dheeraa keessatti wagga darbee hedduu hammaateera. Beeksisi kunis haariiroon kun ittuu hammaachuu isaa kan mul’isu ta’uu mala. Eebla darbe Awustiraaliyaan ka'umsi koronaavaayirasii akka sirnaan qoratamu kaka'umsa jiru deeggarte. Chaayinaan ammoo kuni biyyattii loogiif saaxila jetti. Sana booda meeshaaleen Awustiraaliyaa gara Chaayina ergamanirratti qaraxa dabalte. Chaayinaan barattoonni fi turiistonni ishee gara Awustiraaliyaa imalan jibba sanyummaaf saaxilamuu malu jechuun akeekkachiifte.


UK’n jiraattota 300,000 Hoong Koong’f viizaa addaa kennuufi jette

Namoonni 300,000 viizaa haaraa UK’n kennitu fayydamuun Dilbatarraa qabee Hoong Koong gadhiisanii Biriiteen galuufi. Jiraattonni Hoong Koong paaspoortii Biriitiish qabaniifi aanteewwan isaanii bilbila isaanii fayyadamuun viizaadhaaf iyyachuu danda’u. Hanga yoonaa namoonni 7000 UK keessa akka jiraataniif eeyyama argataniiru jedha Waajjirri Haajaa Biyya Keessaa. Ministeerri Haajaa Alaa Chaayinaa Amajjii 31 irraa kaasee paaspoortiin Biriitiish jiraattoota Hoong Koong akka ragaa imalaatti beekamtii hin qabaatu jedheera. Akka waraqaa eenyummaattis hin tajaajilu jette Chaayinaan, ‘tarkaanfii biraa fudhachuurra garuu of qusatteetti,’’ Viizaan addaa kun akka kennamu Adoolessa keessa yeroo Chaayinaan seera eegumsaa haaraa Hoong Koong irratti keesse bahe. Beejing kana dura UK'n dbbii keessooshee gidduu akka hin galle akeekkachiiftee turte. Ministirri Mummee Booriis Joonsan tarkaanfiin kuni ‘’seenaa michoomaa guddaa kolonii Biriitiish duraaniif kabaja kenne dha’’ jedhan. Warreen iyyatanii viizaa argatan eeyyama jiraataa waggaa shan booda argachuu kan danda’an yoo tahu waggaa 12 booda immoo lammii tahuu ni danda’u. Lammiileen miiliyoona 2.9 UK galuuf ulaagaa kan guutan yoo tahu miiliyyoonni 2.3 hirkattoota maatii dha, mootummaan UK waggoota shan dhufan keessatti namoota 300,000 fudhachuuf karoorfateera. Namoonni 7000 kana dura UK gahan sagantaan qubachiisaa kuni otooma hin jalqabiin akka jiraatan isaaniif eeyyamameera. MM Joonsan: ‘’Lammiilee Biriitiish Hoong Koong jiran biyya keenya dhufanii akka jiraatan, hoojjetaniifi dahoo qabaatan gochuu keenyatti  baayyeen boone,’’ jedhan. Warreen imala kanaaf eeyyama qaban viizaadhaaf onlaayinii iyyachuu kan danda’an yoo tahu, beellamaan wiirtuu iyyata viizaa deemuun argachuu danda’u. Rogeessi dhimma demookiraasii Naataan Hoong Koong irraa bahe kooluugaltummaan jiraatu labsii kana waan gaarii dha jedheera. ‘’Kuni waliigaltee seenaaf kutannoo agarsiifame dha. Namoota achitti hacuuccaan siyaasaa irra gahaa jiruuf karaa haa bannu,’’ jedheera.


Chaayinaafi Raashiyaan Addeessarratti buufata hawaa ijaaruuf waliigalan

Ejensiin Qorannoo Hawaa Raashiyaa akka ibsetti, Bulchiinsa Qorannoo Hawaaa Biyyaalessaa Chaayinaa wajjin waliigalteen buufata qorannoo dirra Addeessaafi Orbitirratti ykn iddoo lachuutti ijaaruuf karoorsan. Ejeensiin Qorannoo Hawaa biyyoota lamaanii akka himanitti, biyyootni biroos  buufatalee qorannoo ijaaramuuf jiran kanatti gargaaramuu ni danda’u. Raashiyaan ganna 60ffaa xiyyaara samii dhala namaa qabate yeroo jalqabaaf gara hawaatti ergite kabajuuf wayita qophirraa jirtutti oduun kun dhaga’ame. Buufanni qorannoo saayiinsiif dirra Addeessaarratti ijaaramu kun aburraafi itti fayyadama Addeessaa dabalatee, qorannoo saayinsaawaa bal’aa gaggeessuuf akka oolu Ejensiin Qorannoo Hawaa biyyoota lamaanii ibsaniiru. Ibsi Afaan Madariiniin bahe, ’’Chaayinaafi Raashiyaan muuxannoo saayiinsii hawaarratti kuufatanitti gargaaramanii, meeshaalee qorannoo hojjachuufi teeknoloojii qorannoo hawaatti qindoominaan wajjin fayyadamuun wixinee ijaarsa Buufata Qorannoo Hawaa Idil- Addunyaa waloo ni hojjatu,’’ jedha. Ibsichi akka jedhutti, biyyoonni lamaanuu buufata qorannoo kana karoorsuu, wixinessuufi hojiitti hojjachuurratti waltumsu. Sagantaa Qorannoo Hawaa Chaayinaa kan xiinxalu ogeessi Chin Laan  jedhamu AFPtti akka himetti, pirojeektii ‘’barbaadamudha’’. Tumsa pirojeektii qorannoo hawaa sadarkaa idil-addunyaa isa guddaa ta’e jechuun ibse xiinxalaan kun. Chaayinaan qoodni aburraa hawaarratti qabdu kan biyyoota kaan wajjin wal biroo wayita madaalamu dhiyootti kan dagaage yoo ta’u, xiyyaarri hawaa ‘Chang'e-5’ jedhamtu   biyyattiin gara Addeessatti ergite dhagaa fi biyyoo Addessarra funaanuun Mudde darbe gara dacheetti deebiteetti. Xiyyaarri Hawaa kun milka’inaan ergama ishee xumuruun Chaayinaan dandeettiin qorannoo hawaa keessatti qabdu dabalaa dhufu mul’ise. Qorannoo hawaa jalqaba kan bu’uuressite Raashiyaan waggoota dhiyoon asitti dursummaan qabdu Ameerikaa fi Chaayinaan irraa fudhatameera. Bara darbe Ispees X rokkeetti furguggisuutti milkaa’uun, Raashiyaan kanaan dura  qorattoota hawaa gara Buufata Qorannoo Hawaa gessuu addatti dhuunfataa kan turte dhabiisisuun ni yaadama. Ameerikaan bara 2024tti dhala namaa ji’arra deebistee akka qubsiiftu beeksiteetti. Sagantaa Artimis jedhamu kanaan dhiira fi dubartii dirra Addeessaarra qubsiisuuf karoorfameera


Cheng Lei: Gaazexeessituun Awustiraaliyaa, Chaayinaa basaasuun himatamtee hidhamte

Gaazexeessituun Awustiraaliyaa Cheng Lei, Chaayinaatti erga ji'ootaaf to'annoo jala oolte booda, iccitii biyyaa biyya biraaf dabarsuun himatamuu, mootummaan Awustraaliyaa mirkaneesse. To'annoo jala ooluusheen dura Aadde Cheng, miidiyaa mootummaa CGTN jedhamutti TV gubbaatti dhiyeessituu turte. Hagayya keessa kan qabamte yogguu tahu, gaafa Jimaataa himatamuu anga'oonni Awustiraaliyaa himan. Mootummaan Awustiraaliyaa dhimma hidhaa Aadde Cheng ilaalchisee yaaddoo qabu, mootummaa Chaayinaaf irra deddeebiin beeksisee ture. ''Haqa, adeemsarrattis waan dhugaa taheefi haala dhala namaaf maluun eegumsi akka taasifamuuf abdii qabna. Kunis adeemsa idil-addunyaatin akka tahu eegna,'' jedhan ministirri dhimma alaa Awustiraaliyaa Marise Payne. "Yeroo cimaa tahe kana keessatti Aadde Chend fi maatiishee waliin jirra.'' Cheng Lei lammii Awustiraaliyaa Chaayinaatti dhalattedha. Ganna dabran muraasaaf Beejingitti hojjette. Ijoolleeshee lamaan dabalatee, maatiinshee hedduun, Awustiraaliyaa jiraatu. Hagayya dabre keessa akkuma tasaa TV gubbaa dhabamte - maatiifi hiriyoonni qunnamuu hin dandeenye. Dhaabbanni ishee hojjechiisu, CGTN - miidiyaa biyyolessaa Afaan Ingiliziin dabarsus, marsariitii gubbaa waanishee barreeffame mara haqe. Takka turtee Chaayinaan gaazexeessituu kana dhimma nageenyaa biyyaalessaaf jecha qabachuu beeksise - ''biyya keessa teessee hordoffii gochaa turte'' jedhe. Maatiin ishees maaliif akka qabamte wanti beekan akka hinjirre himan. ''Nageenya biyyolessaa balaarra buusuuf tahe jettee hojjetti jedhee hin yaadu,'' jechuun firrishee Louisa Wen miidiyaaf himte. ''Tarii waan isheen hin beekne keessa galuufi dhiisuushee hin beeknu.'' Maatiin akka himanitti, yeroo garagaraatti waa akka baastuuf jecha gaafatamteetti. Kutaa tokko keessattis hidhamtee akka jirtufi fayyaan ishees miidhamaa jira jedhu, Mootummaan Awustraaliyaas bakka bu'onnisaa ji'atti al tokko dhaqanii daawwachuu hime - kunis waliigaltee waloo Chaayinaa waliin qaban irratti hundaa'uni. Baroota as dhihoo kanatti walitti dhufeenyi Awustiraaliyaa fi Chaayinaa hammaachaa dhufeera. Kunis dippiloomaasii fi daldala irratti mul'ateera. Akka xiinxaltoonni jedhanitti haalli kun, aangawoonni Awustiraaliyaa dhimma lammiileesaanii gadhisiisuuf marii taasisan daranuu cimseera. Beejing yeroo dhiyoon asitti gaazexessitoota hedduu hiteetti yookaan biyyaa aritee jirti. Eegii Aadde Cheng bara dabre qabamte kaasee, ripportaroonni miidiyaa Awustiraaliyaa isaan xumuraa lama, biyyattii gadhiisanii bahaniiru. Rippoortarri ABC Bill Birtles akka jedhetti, biyyaa bahuusaatiin dura, ppolisiin Chaayinaa manasaa dhufuun waa'ee Aadde Cheng isa gaafatan. Kana malees dhimmoota hedduurrattis gaaffii gaafachuu hime. Mudde keessas, Chaayinaan gaazexeessituu Bloomberg ka taate Haze Fan to'annoo jala oolchite. Nageenya biyyolessaa balaarra buuste jette. Barreessaan lammii Awustiraaliyaa Chaayinaatti dhalate Yang Hengjun jedhamus, ganna lamaa oliif Chaayinaatti hidhaa keessa jira. Himata basaastummaa irratti dhiyaate haaleera. Awustiraaliyaan akka jettutti Obbo Yaang wayita qabamee turetti qabiinsisaa haala hamaa keessa ture. Kutaasaa keessatti cancalaan hidhamuu dabalatee, yeroo dhibbaan lakka'amuuf gaaffii gaafatameera.


Mobaayilii kan oomishu Huawei'n qoqqobbii US booda horiisa booyyee seene

Kaampaaniin mobaayiliifi meeshaalee kaan oomishuun beekamu Huawei'n horsiftoota booyyee teknolojiin tumsuutti seenuu isaa beeksise. Dhaabbatichi kan kanatti seenuuf dirqameef qoqqobbiin cimaa Ameerikaarraa irra kaa'ame galii biraa argachuuf hojii haaraa akka eegalu waan dirqeefi. Erga nageenya biyyaalessaa US'f yaaddessaadha jedhamee dhaabbatichi gurgurtaa mobaayilii irratti rakkoon isa qunnameera. Tekinoloojii Hubannoo Nam-tolchee (AI) fayyadamuun horsiftoota booyyee gargaaruun alatti indastirii albuuda cilee baasurratti dalagaa jira. Pirezidantiin duraanii US Donaald Tiraamp odeeffannoo maamiltootaa mootummaatti qooda jechuun dhaabbaticha himatu. Huawei'n garuu kana ni balaaleeffata. Sababa kanaan dhaabbanni guddichi addunyaa meeshaalee telekoomii oomishu Huwaaween eeyyama modeelota 5G Ameerikaatti galchuu waan dhorkameef modeelota 4G qofaaf dhiheessuuf dirqame. Sababa sodaa nageenya biyyaalessaan misooma modeela networkii 5G UK keessaas akka bahu taheera. Gabaasaaleen dhaabbatichi waggaa kana oomisha isaa 60% ni hir'isa jedhanis, dhaabbatichi kana hin mirkaneessine. Dubbii himaan dhaabbatichaa rakkoon meeshaalee qulqullina qabu dhiheessuu dhabu osoo hin taane, bakka dorgommiitu mijatuu dhabe jechuun dhaabbatichi muddama biyyootaa giddutti rakkatuu himan. Dabalataan dhaabbatichi oomisha konkolaataa addaafi kaanitti seenuf yaada qaba. Indastiriin guddichi horsiisa booyyee Chaayinaa keessatti argama. Teknolojiin immoo indastirii kana ammayyeessuun cinatti dhukkuba booyyee mudatu baruufi isaan to'achuuf hojiirra oolaa jira.


Walitti dhufeenya US- Chaayinaa: Haasaan Baayida jalaqabaa Shii waliin taasisan maal ture?

Pirezidaantiin Ameerikaa Joo Baayidan haasaa bilbilaa jalqabaa pirezidaantii Chaayinaa Shi Jinppiing waliin taasisaniin waa'ee dhimma dhiittaa mirga namoommaa itti kaasuusaanii, Waayiti Haawuus beeksiise. Akkasumas Mr Baayidan waa'ee daldalaa, dhimma Hongi Kong fi mudamma Taayiwaan waliin gaggeeffamaa jiruu Mr Shiinitti kaasaniiru. Akka TV mootummaa Chaayinaa jedheetti, walitti dhufeenyi badaan Mr Baayidan biyyoota lamaaniifuu balaa akka qabaatu dureen Chaayinaa akeekkache. Mudamni biyoota lamaan jidduu dhiheenya keessaa daldala, weeraraafi basaasaa irratti cimaa dhufeera. Walitti dhufeenyi Chaayinaafi US biyyoota lamaaf qofa osoo hintaane addunyaa balaaf murteessaa waan ta'eef, walitti dhufeenya bara bulchiinsa Doonaald Tiraamp badee bulchiin haaraan Waashingtan akka fooyyeessuuf Beejiingi irra dedeebiin gaafataa jirti. Waamichi kunis  Chaayinaan kan taasifame bara haaraa Lunar dura akka hawwii gaariitti ture. Haasaa bilbilaatiin booda, Mr Baayidan karaa tiwiitara isaanitiin ''Yoo ummata Ameerikaaf bu'aa qabaatuutti Chaayinaa waliin akka hojjannuu itti himeera,'' jedhan. Ibsicha keessatti, pirezidaantichi ''dhimmoota murteessoo akka adeemsa dinagdee dirqisiisaafi haqa qabbeesa hintaanee, to'annoo cimaa Hongi Kong keessaa, sarbama mirgoota namoomaa Shinjaang keessaafi Taayiwaan dabalatee tarkaanfiiwwan mudamaa dabalaa dhufanii'' irratti mari'achu Waayit Hawuus beelsiise. Chaayinaan gareewwan mirga namoomaatiin bulchiinsa Shiinji'aang lafa Ughuurs kan ''Kaambii deebiisanii barbasiisuu,'' jedhamuun beekamuutti miliyoonootaa ol hidhuun himatu. Buulchiinsicha keessatti lakkoofsaan gadaanaa kan ta'an hawaasni musilimaa saamicha humnaatiif saaxilamuuf dubartoonni dirqiin akka dahumsa dhaaban taasifamu irratti ragaan jira jedhu. Haata'u malee, Chaayinaan gabaasa kana hin fudhatu. Aanga'oonni lamaanuu waa'ee weerara Covid-19 yaad kan wal jijjiran yoo ta'u, akkasumas waa'ee rakkina nageenya fayyaa addunyaa, jijjirama qilleensaa fi ittisa tamsaa'u meeshaa waraanaa irratti mari'ataniiru. TV mootummaa Chaayinaa CCTVn akka gabaaseetti, dureewwan lamaan ''walitti dhufeenya dachaafi dhimmoota idil-addunyaafi naannoo gurguddoo irratti yaada wal jijjiraniiru.''


Chaayinaan tamsaasa BBC World News dhorkite

Chaayinaan miidiyaa BBC World News biyyattiitti akka hin tamsaasne dhorkuu, to'ataan televizhiniifi raadiyoo biyyattii Kamisa beeksise. Chaayinaan, waa'ee koronaavaayirasii fi qabiinsa hamaa saba Uighur irratti gabaasota hojjetu irratti BBC qeeqxi. BBCn murtoo kanaan 'muufachuu' ibseera. Oduun kun kan dhagahame erga to'ataan miidiyaa UK - Ofcom, miidiyaa biyyoleessaa Chaayinaa kan tahe CGTN heeyyama UK keessatti hojjechuu mulquu hordofeeti. Ofcom murtee kana ka dabarse erga heeyyamni CGTN dhaabbata Star China Media Ltd. jedhamuun haala dogoggora taheen qabamuu erga bira gahe booda. Kana malees CGTN bara dabre keessa, qajeelfama miidiyaa Biriteen cabsee argamee ture. Kunis kan tahe erga miidiyaan kun jecha lammii UK Peter Humphrey humnaan kenname jedhame tamsaasuu hordofeeti. Murtoo BBC irratti darbeen booda, Bulchiinsi Fiilmii, TV fi Raadiyoo biyyoleessaa Chaayinaa waan jedhe, gabaasaaleen BBC World News dabarsaa ture qajeelfama miidiyaa ''haalaan kan cabsan ture'' jedheera. Kanneen keessaas ''ulaagaa oduun haqa qabaachuufi madaalawaa'' kan jedhu cabseera; akkasumas ''fedhii biyyoleessaa Chaayinaa miidheera,'' jedha. Waajirri kun akka jedhetti gaaffiin BBCn heeyyama waggaa tokkoof haareessuuf dhiyeesse fudhatama hin argatu. BBCn dhimma kanarratti ibsa baaseen: ''Murtee angawoonni Chaayinaa dabarsan kanatti daran gaddineerra. BBCn akka addunyaatti madda oduu amanamaa kan taheefi biyyoota addunyaa garagaraa irraa odeessaalee madaalawaa, loogii kan hinqabneefi sodaa tokko malee kan dabarsudha.'' Chaanaaliin TV madda galiisaa ofiin kan danda'e BBC World News TV, addunyaarra Afaan Ingiliziin tamsaasa. Chaayinaatti gara caalu dhorkaan irra kan kaa'ame oggaa tahu, hoteelota idil-addunyaafi mooraa warra dippilomaatotaa qofa keessatti mul'ata. Kana jechuunis, uummatni Chaayinaa hedduun arguu hin danda'an. Ministira Hajaa Alaa Biriteen ka tahan Dominik Raab, murtee kana ''murtee bilisummaa miidiyaa dhorku, fudhatama hinqabnedha,'' jedhan. Walitti dhufeenyi Chaayinaa fi UK ji'oota dhiyeenyaan asitti dhimma Hongi Kongi irratti hammaachaa dhufeera. Kunis erga Beejing seera nageenyaa walfalmisiisaa dabarsite boodadha. Hongi Kongi koloonii Biriteen duraaniiti. Amajjii keessa UKn jiraattota Hongi Kong miiliyoona 5.4 tahaniif viizaa UK keessatti ittiin hojjetaniifi jiraatan ifoomsite. Viizaa jiraattonni kun lammiilee UK akka tahan isaan dandeessisu kana kan ifoomsite, Chaayinaan mirgaafi bilisummaa jiraattotaa hudhaa jirti jechuuni. Ganna lamaan dabran keessa, Chaayinaan miidiyaa biyya alaa ugguraafi dhorka irra kaa'aa jirti. Marsariitii fi aappiin BBC biyyattii keessaa dhorkamaniiru. Guraandhala keessa BBC gabaasa dubartoonni Uighur kaampii Xinjiang keessaa gudeedamuu, qoccollaa saalaa irra gahufi dararaan nurra gaha jedhan dhiyeessee ture. Ministeerri dhimma alaa Chaayinaa, BBCn ''gabaasa sobaa'' hojjechuun himate. Ji'a dabre keessa Ameerikaan waan jette, Chaayinaan gochaa duguuggaa sanyii Uighur fi saboota Musliima tahan kaan irratti raawwatte jechuun himatte. Wiiguroonni fi saboonni bicuun biroo miiliyoona tokkoo ol tahan, kaampiiwwan Chaayinaa keessa to'atamanii jiraachuu ni tilmaamama. Chaayinaan Wiiguroota dararuu ni haalti. Bara dabre keessa UKtti ambaasaaddarri Chaayinaa Liu Xiaoming BBCtti akka himanitti, gabaasaaleen kaampiiwwan to'annoo Chaayinaa keessa jiru jedhaman ''sobadha'' jedhaniiru. Wiiguroonnis akkuma saboota kaanitti seera jalatti qabiinsa walfakkaataatu godhamaaf jedhan.


Sikkim: Daangaa Chaayinaafi Indiyaa irratti ammas walitti bu'insa haaraan dhalate

Loltoonni Chaayinaafi Indiyaa ammas akka haaraatti daangaa falmisiisaa waliin qaban irratti walitti bu'uun gabaafame. Akka miidiyaan Indiaa jedhutti loltoonni gama lamaaniinuu madaa'aniiru. Taateen kun Roobii darbe kaaba Sikkim jedhamtutti ture kan raawwatame. Loltuun Indiyaa walitti bu'insi "xiqqoon"  "furamaa" turan jiru. Daangaa waliin qaban akka addunyaatti dheeraadha jedhame kana irratti middamni guddaan ni jira. Gameen lamaan lafa bal'aa naaf ta'a jechuun himatu. Waxabajji darbe walitti bu'insa Laadak jedhamutti tureen yoo xiqqaate loltoonni Indiyaa 20 du'aniiru. Akka gabaasaaleen miidiyaatti, Kaaba Sikkim bakka Naakuu Laa jedhamutti mudate.  Sikkim isteetii Indiyaa Bhutaan fi Neeppaal gidduutti ukkaamamtee kan jirtudha. Bakki kun Ladaak bahaa irraa km 2,500 irratti argama. Yeroo sanatti paatiroolii Chaayinaa tokkotu daangaa Indiyaa seenuuf yeroo yaalutti akka dirqamaan deebiyu taasifame jedhu aanga'oonni.  Akka gabaasaaleen tokko tokko jedhanitti dhakaafi ulee fayyadamiiru garuu dhukaasni hin turre. Ibsi humna Indiyaa taatee sana salphisee ilaaluun, "Gaafa Amajji 20, 2021 naannoo Naakuu Laa walitti bu'insi xiqqoon tre garuu pirootookooliidhuma jiruun komaandaroota naannichaatiin furameera," jedhe. Maddi tokko akka Taayims oof Indiyaatti himetti, erga "sagaleen lolaa" dhagahamee gamni lamaanuu humna isaanii bobbaasanii haalli ture to'atameera jedha. Dubbi himaan ministeera dhimma alaa Chaayinaa Zhao Lijian ibsa bal'aaa waa'ee walitti bu'insichaa kennaa baatanis loltoonni CHaayinaa "nagaa mirkaneessuuf qophaa'oodha" jechuun Indiyaan "gocha daangaa irratti dubbii hammeessu ykn walxaxaa taasisurraa akka of eeggattuuf" gaafateera.


Al-ergiin meeshaa waraanaa Ameerikaa yoo dabalu kan Chaayinaafi Raashiyaa gad-bu'eera

Ameerikaan gurgurtaa al-ergii meeshaa waraanaa waggaa shanan darbe taasifteen qoodni gabaa keessaa qabdu harka 37 dabaluu instiitiyuutiin qorannoo walabaa Siwiidiin jiru mirkneesse. Al-ergiin Ameerikaa, Firaansiifi Jarman dabaluun kan Raashiyaafi Chaayinaa hir’isaa jiru. Meeshaa waraanaa galchuufi erguun  waraana qabbanaa’aan booda isa  olaanaa tahus garuu sababii weerara kanaan dhiibbaan jiraachuu mala. Biyyoota Baha Gidduugalaatu meeshaalee waraanaa kana sadarkaa olaanaa taheen biyyatti galchata. ‘’Yeroon daddabarsa meeshaa waraanaa saffisaa waggoota 20 darbanii dhaabbateera jechuuf yeroonsaa hin geenye,’’ jedhu Stockholm International Peace Research Institute keessatti qorataa gameessa kan tahan Piitar Weezmaan. ‘’Dhiibbaa Covid diinagdeerratti fiduun biyyooti al-ergii meeshaa waraanaa isaanii irra deebiin ilaaluu qabu,’’ jedhan. ‘’Haatahu malee, biyyootni weeraruma 2020 keessattillee waliigaltee waraanaa gurguddoo mallatteessaniiru,’’ jedhuan. Gurgurtaan meeshaa waraanaa bara 2016-2020 waggoota shan dura jiraniin yoo dorgomsiifamu tasgabbaa’aa ture. Walakkaan meeshaalee waraanaa gara Baha Gidduugalaa kan ergamu yoo tahu Saa’udiin immoo harka 24 US irraa bitti. Ameerikaan biyyoota 96 tahaniif   meeshaalee waraanaa kan dhiyeessitu yoo tahu waggoota shanan darban keessatti qoodni gabaa addunyaa keessaa qabdu dabaleera. Firaans al ergii meeshaalee waraanaa harka 44 kan dabalte yoo tahu Jarman immoo harka 21 ‘n dabaltee jirti. Israa’eelii fi Kooriyaan Kibbaa al-ergii meeshaalee kanaa akkaan dabalanillee gaheen isaanii gabaa keessaa qaban garuu xiqqoo dha. Meeshaa waraanaa biyyoota Baha Gidduugala keessatti saffisaan dabalaa jiru Biyyoonni Baha Gidduugalaa bara 2016-2020tti kan baroota duraaniin yoo dorgomu harka 25 irra caalaa bitataniiru. Saa’udii Arabiyaan  harka 61 yoo dabaltu Masriin harka 136, Kaataar harka 361 alaa meesha waraanaa galchataniiru. Eeshiyaa fi Oshiniyaan ardiilee addunyaa meeshaalee waraanaa harka 42 fudhatani dha. Indiyaa,Chaayinaa,Kooriyaa Kibbaa fi Paakistaan  warreen lakkoofsa guddaan meeshaalee kunneen galchani dha. Daldalli Raashiyaafi Chaayinaa gad-bu’aa jiru Raashiyaa fi Chaayinaan al-ergiin isaanii hir’isus biyyoota Sahaaraan gad jiraniif garuu biyyoota kunneentu meeshaa waraanaa dhiyeessa. Al-ergiin meeshaa waraanaa Raashiyaa harka 22 yoo hir’atu kanas Indiyaatti erguu harka 53 hir’ifte jennaan gad-bu’e. ‘’Raashiyaan yeroo ammaa waliigaltee waraanaa biyyoota baayyee waliin waliigaltee waan uumteef al-ergiin ishee deebi’ee guddachuu danda’a,ta’us Ameerikaa irraa dorgommiin itti baay’atas,’’ jedhu qorataan dhaabbata kanaa  Aleeksaandar Kuuyimoovaa. Chaayinaan al-ergii meeshaa waraanaa sadarkaa shanaffaarra kan jirtu yoo tahu 7.8 gurgurtaa ishee garuu gad- bu’eera. Paakistaan, Baangilaadeshfi Aljeeriyaan biyyoota meeshaa waraanaa fudhatan keessaati.


Albuuda Baasuu: Chaayinoota boolla albuudaa keessatti awwaalamanii turan keessaa sagal du'an

Chaayinoota boolla albuudaa keessatti awwaalamanii turan keessaa sagal du'an. Torban lama dura Chaayinaa konyaa Shaandong keessatti namoota 22 albuuda osoo baasaanii dho'insa sababiin isaa hin beekamneen lafti itti cite boolla keessatti awwaalaman keessaa 11 kaleessa nagana bahanii ture. Kantiibaan magaalaa Yantaa'I CCTVtti akka himetti, namoonni sagale warra kaleessa baraarame biraa hafan du'uun mirkanaa'eera. Namoonni albuudabaasaa turan kunneen Amajji 10, 2021 ture ulaa boolla albuudaa Hushaan bakka jedhamutti argamurratti dho'insa uumameen kan awwaalaman. Dilbata yeroo namoota awwaalama keessaa 11 lubbuun bahan gammachuutu ture. Akka viidiyoon waraabame TV irratti agarsiisutti namni jalqaba lubbuun boolla keessaa bahe ija isaa ifa irra dhorkuudhaaf aguuganii gargaarsa atattamaaf yeroo gara hospitaalaa geessan ni mul'ata. Namni inni jalqabaa kun erga bahee saatii tokkoon booda namoonni 10 kutaa gara garaa boolla alboodaa kana keessaa baafaman. CCTVn akka gabaasetti isaan keessaa tokko miidhameera. Warra kaan ammoo osoo gara hospitaalaa hin geeffamiin dura lubbu baraartotaan deeggamramanii ofumaan deemaa yeroo turan argamaniiru. "Lubbuu baraartonni Dilbata turban darbe galgalaa hanga Dilbata kaleessa galgalaatti barbaachuu hin dhaabne, akka carraa ta'ee garuu namoonni sagale boollichatti awwaalamanii hafan hunduu du'an," jedhan Kantiibaan magaalaa Yantaa'I Cheen Fe'ii ibsa Wixata kennaniin. "Nama tokko kan Kamisa darbe du'e dabalatee, reeffi albuuda baastotaa sagal boolla lbuudaa keessaa baafameera." Karaan gara boolla albuudichaatti geessu hedduu miidhameera. Miidhaa dho’insa ka’umsi isaa hin beekamne kanaan karaan ittiin walqunnaman guutummaan guutuutti citeera. Torban tokkoof akka isaan lubbuun jiran wanti beekame hin turre. Torban har’aa garuu hojjetoonni yeroo balaa funyoo/wadaroon karaa qaawwa xiqqoo ergan akka gottotamu itti dhagahame. Isaan booda waraqaa cittuu irratti hojjetoonni albuuda baasan 12 [11n isaanii bakka tokko, tokko ammoo isaanirraa xiqqoo gadi fagaatee] lubbuun akka jiran ibsuun ergaa ol ergatan. Isaan booda walitti dhufeenyi nama isa qophaa turee waliin taasifamu addaan cite. Gama biraan ammoo warra 11n keessaa inni tokko sababa dho’insaan balaa irra gaheen miidhamee Kamisa du’uun isaa barameera. Akka saba himaaleen Chaayinaa gabaasanitti namoota boolla meetira 600 gadi fagaatu kana keessatti torban lamaaf turan keessaa saglan isaanii lubbuun baasuun danda'ameera. Amajji 10, 2021 boolla warqee Hushaan Chaayinaa Shaandong keessatti argamutti ture kun kan dhalate. Dho'iinsa ulaa boollichaarratti uumameen karaan bahan cufannaan hojjetoonni albuuda baasuuf boolla seenan kunneen achumatti ukkaamfamanii hafan. Yeroo dho'insi qaqqabe sanatti hojjetoonni 11 balaa qaqaberraa kan hafan ta'ullee isaan keessaa tokko garuu turee lubbuun isaa dabarteetti. Namoota boollaa keessatti argamaniif telekoomunikeeshiniin tolfamaaf kan jiru yoo ta’u, nyaataafi qorichi ammoo qaawwa xiqqoodhaan isaaniif ergamaa jira. Sababiin dho’insichaa maal akka ta’e hanga ammaa waanti beekame hin jiru.


Chaayinaan walabummaa Taayiwaan 'jechuun waraana' jechuun akeekkachifte

Taayiwaan walabummaa ishee labsuuf yaalii kan taasiftu yoo taa'e waraana akka irratti bantu Chaayinaan akeekkachiifte. Erga yeroo dheeraatiin as akeekkachisni cimaan akkanaa Chaayinaan wayita kennamu kun kan jalqabaati. Akeekkachiifni kunis kan kenname erga Beejiingi xiyyaaroota waraanaa gara odolatiitti erga dhiyeessiteefi sochiin loltootaa erga naannichattu mul'ateen guyoota muraasaan boodadha. Kana malees osoo hintaanee erga Taayiwaaniifi Ameerikaan walitti dhufeenya haaraa cimaa qabaachuuf mar'ataniin booda kana jechuun Chaayinaatti yaaddoo umeera. Bulchiinsii Baayidan haaraan torban darbe keessaa walitti dhufeenya Taayiwaan waliin qabu akka cimsu ibsuun isaa ni yaadatama. Waashingitanis Kamisa darbe Taayiwaaniin gama damee ittisaatiin kan deeggartu ta'u ibsa baatee ture. Haata'u malee Chaayinaan Taayiwaaniin akka bulchiinsa mataashee finciltuu tokkootti ilaaltiin. Taayiwaan ammoo akka biyya walabaatti of ilaalti. Dubbi himaan Ministieera raayyaa Ittisa Chaayinaa Wu Kiin Kamila kaleessaa ibsa kennanii yaada cimaa kaasaniiru. ''Wanti cimsinee dubbachu barbaadnu, Taayiwaan ibiddaan tabataa jirti. Ibiddichi ammoo isaan nyaata'' erga jedhaniin booda, ''Taayiwaan biyya walabaan ta'a yoo jette, kan itti fufu waraanaa'' jechuun cimsanii dubbatan. Sochii loltootaa Chaayinaan dhiheenya Taayiwaaniitti taasisaa jirtuus, ''Adeemsa sirriidha, kan walabummaa biyyaaleessaafi nageenya eegsiisuuf taasifamuudha,'' jedhan dubbi himaan kun. Ameerikaan gama isheetiin akeekachiisa Chaayinaa kanaaf Kamisa galgala deebii kennite jirti. Haasaan gama Chaayinaatii dhagahamaa jiru dubbii barbaacha. Walitti dhufeenya Ameerikaan Taayiwaan waliin qabduu kan dhaabus miti jedhan Barreessaan piressii Peentaagon Joon Kiirbiin. Bulchiinsi Ameerikaa haaraan haaloowwan Chaayinaa waliin biyyattiin qabdu hedduu qabanneessuuf hojii guddaan akka irraa eegamu himama. Dhimma Taayiwaaniin alattis sarbama mirga Islaamtoota Chaayinaa keessatti raawwatamuu, waldhabdee daldalaa Chaayinaa waliiniifi dhimmi Hoong Koongi isaan mummeedha. Amma dhimmi Taayiwaan dabalamuun bulchiinsa Baayidaniif boowwoo mataa haaraadha jedhama. Chaayinaafi Taayiwaan erga bara 1949 wal waraansi gaggeeffameen booda lamaanuu motummaa mataasaani qabaachuun itti fufan. Haata'u malee baroota dheeraaf Chaayinaan walitti dhufeenya Taayiwaan biyyoota biraa waliin qabdu to'achuuf yaalti. Lamaanu olaantummaa isaanii gama Paasifikiitti cimfachuuf yaalaa turan. Yeroo dhiyoon as ammoo mudamni Taayiwaan fi Chaayinaa jidduutti kan jiru yoo ta'u, Beejini ammalleen yaadaa humnaan odoliittii gara ofii sheetti deebuusu gutummaan hin dhiifne. Biyyoonni Taayiwaaniin akka biyya walabaatti beekamtii kennaniif muraasaa. Haata'u malee motummaan Taayiwaan kan karaa dimokraatawwaan filatame walitti dhufeenya daladalaafi al idilee hedduu biyyoota addunyaa hedduu waliin taasisaa jira. Akkuma biyyoota hedduu kamiyyuu, Ameerikaanis Taayiwaan waliin walitti dhufeenya dippilomaasii ifaa qabdi.


Chaayinaan invastimantii alaatiin addunyaarraa jalqaba tahuun bakka US qabatte

Chaayinaan invastimantii kallattii alaatiin (FDI) addunyaarratti biyya jalqabaa tahuun Ameerikaa caaluu, gabaasni UN Dilbata bahe mul'ise. Invastimantiiwwan haaraa biyyoota alaa gara Ameerikaatti dhufu bara dabre keessa walakkaan kan hirdhate yogguu tahu, kunis sadarkaa jalqabaa dhabsiiseera. Gama kaaniin garuu, Chaayinaatti invastimantiin %4n dabaleera, kunis addunyaarraa sadarkaa tokkeessoo gubbaa akka teessu godheera. Sadarkaa kana gubbaa taahuun Chaayinaa, hangam waltajjii diinagdee addunyaarratti dhageettiin qabdu dabaluu agarsiisa. Chaayinaan doolaara biiliyoona 163 biyyatti kan galchite oggaa tahu, US ammoo biiliyoona 134 gara biyyaatti fiduu dandeesse - akka gabaasa jaarmiyaa UN - UNCTADtti. Bara 2019tti, Ameerikaan doolaara biiliyoona 215 invastimantii haarayaa gara biyyaatti wayita galchitu, Chaayinaan garuu biiliyoona 140 qofa galchitee turte. Chaayinaan invastimantii alaa haarayaan tokkoffaa taatus, Ameerikaan ammallee invastimantii alaa waliigalaan kan morkatu hin jiru. Kunis hojii gama invastimantii biyyoota biraa harkisuuf waggoota hedduuf biyyattiin hojjetaa turte kan agarsiisudha. Ogeeyyiin akka jedhanitti, taateen kun adeemsa Chaayinaan diinagdee addunyaa baroota dheeraaf Ameerikaan to'atamee turetti dhiyaachaa jiraachuu agarsiisa jedhu. Ameerikaan addunyaa gubbaa diinagdee guddaa biyya qabdudha. Daldala irratti Ameerikaa wajjin waldhabdeerra kan jirtu Chaayinaan, 2028tti addunyaarratti diinagdeen sadarkaa jalqabaa qabatti jechuun, dhaabni qorannoo UK - Centre for Economics and Business Research (CEBR) raageera. Ameerikaatti invastimantiin biyya alaarraa galu 2016tti sadarkaa olaanaarra gahee ture. Bara sana US doolaara biiliyoona 472 oggaa galfattu, Chaayinaan ammoo biiliyoona $134 biyyatti galchite. Ergasii Chaayinaatti invastimantiin dabalaa kan deeme yoo tahu, Ameerikaatti ammoo erga 2017 kaasee gadi bu'aa dhufe. Bulchiinsi Tiraamp, kaampaanota Ameerikaa Chaayinaa keessaa daldala qaban, biyyattii gadhiisuun UStti akka deebiyan jajjabeessaa ture. Kaampaaniiwwaan fi invastaroota Chaayinaa biyyattiitti hojii jalqabaniif akeekkachiisa kenne. Kunis nageenya biyyooleessaaf sababa jedhuuni. Diingadeen Ameerikaa wayita Covid-19 keessatti rakkoo keessa seenutti, kan Chaayinaa garuu ol ka'aa dhufe. Guddinni diinagdee biyyattii 'GDP'n bara 2020 keessa %2.3n guddachuu, gabaasni bahe agarsiiseera.


Uighurs: Biyyoonni lixaa sarbama mirga muslimoota Uighur'f Chaayinaa qoqqoban

Biyyoonni lixaa kanneen akka US, UK, Kanaadaa fi Gamtaan Awurooppaa dhiittaa mirga namoomaa muslimoota Uyiguur irra ga'aa jiru mormuun Chaayinaarra qoqqobbii kaa'an. Chaayinaan muslimoota Uyiguur kannee baay'ina uummataa biyyattii keessaa lakkoofsaan muraasa jedhaman addatti hiitee mirgasaanii sarbaa jirti jechuun komatamuu erga eegaltee bubbuleera. Mootummaan Chaayinaa Kaaba-Lixa biyyattii bulchiinsa Zhiinjiyaang keessatti mooraa bal'aa ijaaruun hawaasa muslimaa kana keessatti hidhee akka jiruu fi achittis reebichi hamaan, humnaan olitti hojiif dirqamsiifamuu fi haleellaan saal-quunnamtii irra ga'aa jira jechuun biyyattiin komatamti. Chaayinaan gamasheetiin Gamtaa Awurooppaa qofaaf deebii kennite, qondaaltota gamtichaa qoqqobuudhaan. Dhiittaan mirga namoomaa raawwatamuus waakkatteetti Chaayinaan, mooraan ijaarame bakka itti akkaataa shororkeessitoota qolatan itti barataniidha jette. Ministirri Dhimma Alaa UK Boominik Raab akkaataan qabiinsa muslimoota Uighur yoo ilaalamu, sarabamiinsa mirga namoomaa isa hammaataadhaan kan walgituudha jedhan. Gamtaan Awurooppaa erga bara 1989 as sababa dhiittaa mirga namoomaatiin Chaayinaarra qoqqobbii keessee hin beektu. Bara sana humni waraanaa Chaayinaa namoota dimokiraasiin dhugaa akka dhufu gaafachuuf hiriira ba'an irratti haleellaa raawwachuun ture Gamtaan Awurooppaa kan qoqqobbii Chaayinaarra kaa'e. Qoqqoobbiin biyyoonni lixaa Chaayinaarra kaa'an kun dhorkaa balalii xiyyaaraa(imalaa) fi qabeenya(maallaqa) akka hin sochoone ugguruu yoo ta'u, kunis qondaaltota Zhiinjiyaang keessatti mirga muslimoota Uighur sarbaa turan irratti kan xiyyeeffatuudha. Yakki muslimoota Uighur irratti raawwatamaa jiru, dhiittaa mirga namoomaa isa hammaataa kan bara kamiiyyuu caaluudha kan jedhan Ministirri Dhimma Alaa UK Doominik Raab, addunyaan dhimma kana callitee ilaaluu hin qabdu jedhan. Ministirri Dhimma Alaa US Antoonii Biliinken gamasaaniin Chaayinaan ''yakka duguuggaa sanyii fi haleellaa dhala namaarratti'' raawwachaa jirtuun itti gaafatamuu qabdi jedhan. Ministeerri Dhimma Alaa Kanaadaa ibsa baase keessatti ''haleellaan muslimoota Uighur irratti raawwatamaa jiru mootummaadhaan kan durfamuudha. Itti yaadamee qondaltota biyyattiin kan raawwatamaa jiruudha,'' jedhe. Qoqqobbii kana duras biyyoonni addunyaa hedduun haleellaa muslimoota Uighur irra ga'u mormuun Chaayinaa himachaa turaniiru. Chaayinaan muslimoota Uighur miiliyoona afur caalan fi saboota lakkoofsaan xiqqoo ta'an biroo kutaa biyyaa Zhiinjiyaang keessattimooraa bal'aa ijaaruu keessatti hiitee jirti jedhamuun himatamte.


Koronaavaayiras: Qorattootni WHO ka'umsa Covid qoratan Chaayinaa akka hin galle dhorkaman

Gareen Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) ka'umsa weerara Covid-19 magaala Chaayinaa Wuhaan qorachuuf jedhu Chaayinaa akka hin galle dhorkame. Miseensonni lama imala kan eegalan ta'uus tokko akka ofirra deebi'u, inni biroon ammoo biyya sadaffaa akka turu ta'eera. Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa rakkoon Viizaa argachuudha jedhe. Dhaabbatichi Beejiing waliin yeroo dheeraaf erga mariyachaa turee booda ji'a darbe qorannoo gaggeessuuf hayyama kan argate. Vaayirasiin kun dhuma bara 2019'tti Chaayinaa bulchiinsa Wuuhaan keessatti jalqaba mul'ate. Daayireektarri Dhaabbata Fayyaa Addunyaa Dr. Teediroos Adihaanoom Chaayinaan qorattoota isaaniif hanga ammaatti hayyama kennuu dhabuuttii ''hedduu aaruu'' ibsaniiru. Ibsa Jeneevaarraa Kibxata kennaniin ''adeemsa keessoo hojii kanaaf hayyama keennuu yeroo gabaaba keessatti akka xumuramu Chaayinaarraa wabii argachuu'' himaniiru. Qondaalota olaanoo Chaayinaa waliin haasa'aa akka jiraniifi ''Ergamni kun WHO fi gareen idila-addunyaa kan dursa kennuufi'' akka ta'e ibsuu himan. Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa Vaayirasii jalqaba Chaayinaa keessatti bineensota irraa ka'uun namatti ce'e jedhamu kana akkamiin akka eegaleefi akka namatti ce'e qorachuuf garee ogeeyyii 10 qabu kan ji'ootaaf Chaayinaa turan ergaa jira. Ji'a darbe qorannoon kun ji'a jalqabaa bara faranajootaa 2021'tti akka eegalamu gabaafamee ture. Ogeeyyii lama dhaabbatichi Chaayinaatti erge keessa tokko deebi'uufi inni biroon biyya sadaffaa akka turu godhamuu hoogganaan yeroo balaa dhaabbatichaa Maayiik Riyaan ibsuu Rooyitarsi gabaseera. Vaayirsiin kun jalqaba Chaayinaa bulchiinsa Huubee Wuhaan keessatti bakka gurgurtaa bineensoota nyaatamaniitti dhalatee jedhamee yaadama. Vaayirasichi Wuhaan keessatti bineensotarraa namatti ce'es jedhama. Haata'u malee dhufaatiin vaayirasichaa falmisiisaadha. Ogeeyyiin gariin gabaan bineensotaa madda vaayirasichaa miti jedhu. Qorattootni tokko tokko hin beekamne malee simbirroo halkaniitu vaayirasicha waggoota kurna hedduuf baatee deema jedhu.


'Miidhaginaaf jecha akka malee qallachuun yaaddoo uumaa jira'

Miidhagina shamarranii weedduu jaalalaan warri ibsan: Kann mudhiin soonsaa, kan konkonni foon muru, kan koomeen lafa uru,' jedhu. Kana jechuun maal akka ta'e isa akkas jechuun weeddisuti beeka, garuu walumaa galatti qallinni miidhagina ta'uusaa waanuma akeekudha. Dubbiin mudhii ykn qaama biraa qallachuun kun akka safartuu miidhaginaa ta'uun isaa aadaa addunyaa gara garaa keessa jira. Wanti yeroo ammaa Chaayinaa keessatti ta'aa jiru ammoo dorgommii miidhaginaarra darbee yaaddoo waan uume fakkaata. Garuu 'miidhagina yaadanii miidhama hin yaadatan' isa jedhan sana fakkaata. Shamarran hedduun dhiibbaa miidiyaa hawaasaarratti uumamaa jiruun fayyaa isaaniirra miidhagina isaanii durfachaa jiraachuutu mul'ata. Faashiniin akka malee qal'atanii mul'achuu yeroo ammaa miidiyaa hawaasaa Chaayinaa dhuunfatee jira. Shamarranm biyyattii 'eenyutu eenyuun gadi' jechuun qal'achuu waan wal morkataa jiran fakkaata. Qaama qal'ifachuurra darbanii gadi deebiyanii uffata daa'imaa waan uffataa jiraniif gabaafi kuusaan uffata daa'immanii bakki dhaabatan dhibaa jira. Dubartoonni hedduun man-kuusa uffataa Uniqlo jedhamutti yaa'uun kutaa uffata daa'immanii seenuun uffachuun yeroo filatan suura ka'uun maxxansaa jiru. Biyya Chaayinaatti toorawwan miidiyaa hawaasaa bebbeekamoo kan akka Xiaohongshu fi Weibo  jedhaman keessatti suuraawwan 'ofee' shamarran yeroo kutaa uufatanii ilaallatan keessatti ka'anii gadhiisaniin dhuunfatameera. Shamarran kunneen t-shartii bibbicuu dukkaana uffataa  Jaappaan beekamaakana keessatti yeroo ofitti ilaaluun filatanitti suurri kaasanii miidiyaarratti gadhiisan namoota ajaa'ibsiisaa jira. Miidiyaaleen hawaasaa Chayinaatti Xiaohongshu fi Weibo  jedhamuun beekaman gita Instagram fi twitter ta'uusaaniiti. Miidiyaa hawaasaa Weibo jedhamu qofaarratti  hashtag "adults trying on Uniqlo children's clothes"  jedhu irratti namoonni miliyoona 680 ol daawwataniiru. Ergaan hashtag kanaa "ga'eessonni Uniqlo  keessatti uffata daa'imaa ofitti ilaallataa jiru," jedha. Uniqlo'n Chayinaa jiru kun dhimma lammileen biyyatti torbanoota dhiyoo keessa interneetii fudhachiisan kanarratti gaaffii BBCn dhiyeesseef hanga ammaatti hin deebisiin jira. Dhimmi kun toora interneetaarratti falmii bal'aa kaaseera. Falmiin kun ammoo T-shartii daa'immanii gabaarraa dhabamsiisuu qofaaf miti, dhimmoota walitti fufinsaan miidiyaa hawaasaa Chaayinaa dhuunfatan keessaa isa guddaa ta'uu isaatiifidha. Akka taajjabdoonni jedhanitti, kun jaalala akka malee qal'atanii argamuuf  machaa'uu dubartoonni Chaayinaa agarsiisanidha. Kun ammoo nagaaf miti jedhu warri taajjabaa jiran kun. Fedhii qal'achuu ilaalchisee wantonni nama 'raajan' miidiyaa hawaasaa dhuunfachuun kun kan jalqabaa miti. Kanaan durallee morkiin  "belly button challenge" jedhamu akkasuma ho'aa ture. "Belly button challenge" jechuun dubartiin tokko akka hanga barbaadde qal'atte mirkaneeffachuuf harka ishee dugda-duubaan naannessitee handhuurashee qabachuu danda'uu jechuudha. Morkiin kan biraan tureefi, ammas itti jiramu ammoo "collarbone challenge" jedhama.  Kun ammoo qal'achuu mirkaneeffachuuf lafeen lapheefi morma gidduu jiru bahee mullachuurra darbee dhooqa baasuun hanga saantiima callaa itti naqachuu danda'uurra gahuu jechuudha. Bal'ina muddhii hanga fuula waraqaa abbaa A4 tti ykn saantiimeetira 21tti hir'ifachuunis kan biraadha. Shamarran mudhii isaanii waraqaa fuula tokkootti safarachuunis shaakala baratamaadha. 'MB Style' kun biraandii uffataa Xaaliyaan Brandy Melville jedhamurraa dhufe.  'MB Style' kun uffata shamarran faashinni isaanii ijoollee durabaaf qomee bibbichuu mudhii olittitti qofa maxxantee uffatamtuufi jiinsiiwwan maxxannee, akkasumas shartiiwwan gaggabaaboo qopheessa. Uffanni biraandii 'MB Style'n qopheessu kun hanga (saayizii) guddaafi xiqqaa ykn giddu-galeessa jedhaman hin qabu. Hundaaf tokkichumati jira, innis kan akka malee xiqqaa ta'edha. Taateen Uniqlo'ttimul'ataa jiru kunis  MB Style kana waliin walfakkaatu yoo ta'u bara darberraa eegalee beekamaa dhufe. Kunis erga ijoolleen shamarran CHaayinaa qomee bibbicuu uffatanii suura of kaasuun tamsaasuu jalqabaniiti. Biraandiin isaan uffataan kunis duula hashtag "test if you can wear the BM style" jechuun gadhiifame. Hiikaan duula beeksisichaas 'Yoo akka BM style kanatti ufachuu dandeessa ta'e yaali' akka jechuuti. OShamarreen umuriin ishee ganna 22 taate miidiyaa hawaasaa Weibo jedhamu fayyadamtuufi yeroo baayyee suuraawwan akkasii maxxansitu tokko BBC Chinese'tti faashina kana akka jaal'attu himte. "Hedduu miidhagaafi kan namatti toludha... waan ta'eef miilla namaallee dheeraa namaaf fakkeessa," jette. Haata'u malee, wanti kun akkas beekamaafi jaallatamaa dhufuun isaa yaaddoo uumaa jira. Morkiin kun dubartoonni karaa kennaa uumaman hin taaneen garmalee akka of qallisan gochuun dhiibbaa fayyaa qaqqabsiisa jedhameera. Chaartiin hanga dubartoonni "BM girl" jedhaman kunneen ulfaachuu qaban ilaalchisee bahe garuu hin mirkanaa'iin tokko ulfaatinsi shamarranii akka dheerina hojjaa isaaniitiin ta'uu qaba jedha. Kanaaf ammoo fakkeenya kenne keessaa tokko dubartiin dheerinni hojjaashee santiimeetira 160 taate tokko kiiloogiraama 43 qofa ulfaachuu qabdi jedha. Safartuun hojjaafi ulfaatinsa waliin ilaaluun shallaguun fayyummaa namaa agarsiisu (body mass index (BMI))  garuu kun ulfaatinsa barbaachisuun gadi waan ta'eef gorsa hakimaa argachuu barbaachisa jedheera. "Amma waa'ee 'BM style' kana irratti wanti nama sodaachisu namni kamiyyu akka nagaaf hin taaneefi fayyaalessa hin taane ni beeka garuu dhiibaa miidhagina barbaachaan mo'amu. Namoonni gariin fayyaa isaaniirra miidhagina isaanii caalsifatu," jette shamarreen tokko. Yunvarsiitii Hong Kong warra Chaayinaatti qorataa fayyaa sammuufi dhaabbii qaamaa kan ta'e Hii Jinboo, ijoolleen ol-adeemoo hanguma yeroo isaanii miidiyaa hawaasaarratti dabarsan caalaa qaama isaanii ilaalchisee of jibbaa deemu jechuun qorannoo gaggeesseen hubachuu dubbata. Rakkoon kun kan biyya kamuu keessa jiru ta'ullee,  dhimmi kun Chaayinaa biyya ammallee qaama qabanitti gammaduun hidda gadi hin fageeffatiin keessatti daran hamaadha. Qorannoon sadrkaa miidhagina 2019 Ipos  biyyoota 27 keessatti gaggeesse akka hubatetti, Chaayinaan ulfaatinsiifi dhaabbiin qaamaa akka safartuu miidhagina dubartootaaf murteessaa ta'utti fudhachuun tokkoffaadha.  Chaayinaatti qal'achuun safartuu miidhaginaa ijoodha. Ogeessi Xiinsamuu lammii Chaayinaa Yunivarsiitii  Tekinooloojii Nanyang  Singaappoor akka jedhutti miidiyaaleen Chaayinaa "shamarreen baayyee qalloo" taate akki itti dhiyeessan akka ummanni shamarran qaqqalloo akka addaatti jaallachuutti jira. "Chaayinaa keessatti jechi baramaan tokko jira; innis 'dubartiin gaariin tokko 50kg ol ulfaachuu hin qabdu kan jedhudha," jedhu Dr.Kee. "Dubartiin sanaa ol ulfaatan akka dhibaa'oo, kan naamusaa hin qabneefi sirriitti of hin qabanneetti waan ilaalamu. Kun ammoo dubartoonni baayyeen waan jedaman kana waan amananiif carraa jireenya gaa'elaa isaanii akka miidhutti yfudhatu." Namoonni baayyeen ammallee ol-aantumma dhiiraatti waan amananiif dubartii meesha godhanii ilaalu jetti. "Qalloofi miidhagduu ta'uun akka meeshaa 'gatii qabuutti' ilaalama." Jalqaba ji'a kanaa taatoon fiilmii beekamtuu lammii Chaayinaa Zhang Meng miidiyaa hawaasaa Weiboirratti mullattee toora interneetaa irratti mariifi falmii ho'aa kaastee turte. Taatoon kun sirna badhaasawwaniirratti erga argamteen booda dhibamtee wallaansaaf mana yaalaa deemuun dirqama itti ta'e. [Qamisii] baayyee midhiisheetti akka malee maxxanu uffachuun mudhiifi lafee cinaachaashee hedduu dhukkubsuu dubbatti. Waan ishee mudate sun akka rakkoo hamaa kana irratti dammaqxuuf ishee gargaaruu dubbatti. "Wanti fakkaannu [miidhaginni keenya] Waan keenya keessaa tokkodha. Baayyee qallachuu dadhabne jechuun guyyaa guyyaan gungumuurra, yeroo sana wantota haaraa barachuurratti, of ga'oomsuurratti,akkasumas caalaa akka ofitti amannu gochuurratti osoo dabarsinee gaariidha!" jetti. Yaada ishee kanarratti fayyadamtoonni miidiyaa hawaasaa ergaa gaariin deebii kennaniif. Namoota yaada kennan keessaa tokko akkas jedhe/jette: "Kun dhugumatti waan ta'uu qabudha. Dubartoonni hedduun yaaddoo dhimmoota qaama isaanii qabu, garuu fayyaan ammoo caalaa barbaachisaadha. Waan fedhe fakkaannullee, nuti hundi keenya hunda caalaa miidhagoodha!"