Siyaasa Oromoo: Barri 2012 xumurame siyaasa Oromoo akkamiin jijjiire?

A.L.I barri 2012 xumurame taateewwan siyaasa saba guddicha Itoophiyaa, Oromoo jijjiiran hedduu keessummeesse. Siyaasni Oromoo bakka bara darbee yeroo kana ture hin jiru. Maaltu jijjiirame? Barri 2012 Oromoota hedduu biratti miira gammachuu fi abdiin ture kan simatame. Ayyaanni Irreechaa Hora Finfinnee ganna 150 booda deebi'ee kabajamuun, Oromoota dammaqinaan siyaasa Oromoo hordofan biratti gaaffii Oromoon magaalattii irraa qabu deebisuuf akka tarkaanfii jalqabaatti ilaalamee ture. Marsaalee hawaasaa irratti dhimma siyaasaa irratti kan barreessu Walaabu Jiloo "yeroos Oromoon miira gammachuu, miira abdii qabu, miira ce'uumsa gara diimokiraasiitiif abdachiisaa ta'e keessa ture," jedha. Qabsoo waggoota dheeraaf godhaa ture injifannoon erga goolabee booda, Oromoon akka kaayyootti wanti qabatee ittiin adeemaa ture biyyattii sana gara diimokiraasiitti ceesisuu ture kan jedhu UK Yuunivarsiitii Weestministaritti barataa PhD kan ta'e Mabraatuu Kallachaa, jalqaba bara 2012 garuu hawwiin gara diimokiraasiitti ce'uu Oromoon qabu laaffachuu kan itti eegaledha jedha. Yuunivarsiitii Niwu Jenereeshinitti barsiisaa saayinsii siyaasaa kan ta'e Ahmad Qalloo, xumura bara 2011 irraa eegalee jalqabbiin bara 2012 wayita siyaasni Oromoo ititee, jaarmiyaaleen siyaasaa walitti dhufan mari'achuu, miira siyaasa caayaa tokko jalatti deebisuutu ture jedha. "Namni deeggarsaan adda hin bahu, uummanni akka uummataatti wal hordofee, akka uummataatti wal deeggaraa ture. Paartileen siyaasaallee wal utubaa ture." Yeroo sana haala nama gammachiisutu ture jedha Ahimad. Waggaa tokko booda siyaasni Oromoo kan wayita barri haaraa xumurame kun eegalamu turerraa haalaan fagoo jira. "Oromoo qofa osoo hin taane guutuun biyyaa waan faallaa waggaa har'aa ture keessa jira" jedha Walaabuun. "Wayita ammaa uummanni sodaa, miira abdii kutannaa, jeeqama fi shororkaa cimaa keessa jira" jedhe. Kana kan ibsu hidhaa fi ajjeechaa iddoo adda addaatti raawwatamaa jiruu fi wal shakkii sabaa fi sab-lammoota jidduutti uumame akka ta'e dubbata. Hariiroon paartilee siyaasaa fi mootummaa jidduu ture kan jalqaba bara darbee abdi qabeessa fakkaatu ture amma akka san hin jiru. "Paartilee fi mootummaan wal afaan deebi'an, jaarmiyaaleen (institutions) waliin ijaaruuf eegalames adda deddeemee, yeroo ammaa kanatti uummanni burjaajjii keessa jira" jedha Ahimad gama isaan. Jalqabumaa uummanni Oromoo gaaffiilee lakkaawwate mootummaa amma jirutti kennate qaba kan jedhu Walaabuu Jiloo, "waan sanarratti [uummatni] ni ganame," jedha. "Ganamuu sanarraa ka'ee uummanni duraan abdiin qabaachaa ture gara abdii kutannaatti deeme," jedha. Gaaffilee kanneen keessaa tokko gaaffii mirga abbaa biyyummaa fi ofiin of bulchuuti kan jedhu Walaabuun, mootummaan sana deebisuun hafee sirna federaaliizimii duraan turellee gara jijjiiruutti deeme jedha. Saamichi lafa qabsoo Oromoo kan waggoota muraasa darbaniif ka'umsa ture ittuu hammaatee itti fufe jedha. Dabalataan malaammaltummaa, hoji dhabdummaa fi qaala'iinsi jireenyaa wantoota caalaattuu uummata gara abdii kutannaatti geessani, uummatni gaaffii kaasuu eegale jedha Waalaabuun. Gaaffileen kunneen iddoo iddootti gara mormiitti jijjiiramuufi caasaan mootummaa kanneen gaaffilee kanneen kaasan gara hidhuufi ajjeesutti seenuun daranuu haala hin taane uumuu dubbata. Hawwiin gara diimokiraasiitti ce'uu Oromoon qabaachaa ture jalqabuma bara 2012 laaffachuu eegale kan jedhu Mabraatuu Kallachaa, haala siyaasaa amma jiruuf 'mootummaan wantoota waadaa seene raawwachuu dhabuu' akka sababaatti kaasa. Wantoota waadaa galaman keessaa tokko filannoo ta'uu eeruun, mootummaan 'filannoo diimokiraatawaa ta'e gaggeessinee uummata kana ni ceesifna' waadaa jedhu ni cabse jedha. Mootummaan waadaa gale eeguu dhabuu fi filannoo yeroo isaatti gaggeessuurraa duubatti laafachuun mormitootatti shakkii uumuu fi gara wal dura dhaabbannaatti akka oofe hima. "Shakkiirraa ka'uun mormitoonni mootummaan gara filannoo akka deemu dhiibbaa irratti gochuu eegalani," jedha. Yeroon aangoo mootummaa dhumachuun wal qabatee gaaffilee mormitootarraa jabaachaa dhufeen, mootummaan aangoo isaa tiksuuf jedhee mormitootarratti lola labse jedha Mabraatuun. Barsiisaan siyaasaa Ahimad Qalloo garuu rakkoon siyaasaa Oromoo akka hammaatu kan sababa ta'e paartileen mormituu aangoo barbaachatti seenuudha jedha. "Mormitoonni duraan mootummaan kun keenya jechaa ture gara aangoo barbaachatti ce'ani," jedha. Paartileen mormituu Oromoo iccitii siyaasa Oromoo kan dhaaba biyya bulchu waliin mari'ataa ture miidiyaatti baasuu eegaluun wal qabatee, hariiroon mormitootaafi mootummaa jidduu jiru laaffachuu hima. Dhaabni biyya bulchu iccitii siyaasaa Oromoo eeguuf jecha mormitootatti karra cufatee jennaan mormitoonni "diinatti firoomutti cehani" jedha Ahimad. San boodas marii dhiisuun uummata gara warraaqsaatti yaamuu eegalani jedha. Mootummaanis gara tarkaanfii irratti fudhachuutti seene jechuun ibsa. Paartileen kunneen uummata caalaa aangoof wal reebuutti seenani jedha. Gama biraan rogeeyyii fi hogganoonni siyaasaa mootummaan uummata gane, 'sirna nafxanyaatti deebi'e' jechuun duula 'piroppaagaandaa' mootummaarratti banuu hima Ahimad. Sababa kanaan hariiroon mootummaa fi paartilee mormituu jidduu jiru rakkoo godhachuu hima. Faallaa kanaatiin hariiroon mormitootaa fi mootummaa jidduu jiru akka hammaatu sababni mootummaa ta'uu kan falmu Walaabuun, mootummaan paartilee mormituu irratti dhiibbaa uumuu hima. "ABOn akka waan dhaaba hidhatee mootummaa fonqolchuuf deemuutti irratti ololame, KFO irrattis akkasuma ololli banamee, miseensota isaanii rukuchuu fi hidhuutti adeemame" jedha. Haalli kun hariiroo gaarii waggaa tokko dura ture jijjiiree wal shakkuu, walirraa fagachuu fi wal balaaleffachuun akka uumamu sababa ta'es jedha. Gama biraan ammoo mootummaan walitti dhufeenyi ykn tokkummaan paartilee siyaasaa Oromoo akka hin ititne irratti hojjechaa ture jedha. Siyaasni Oromoo gaaffilee mirgaa waggoota dheeraaf gaafatamaa dhufan bu'uura godhatu qaba. Mootummaan gaaffilee kanneen yeroon deebisuu dhabuun siyaasni Oromoo gara mormii ykn diddaatti akka deebi'u taasiseera jedha Walaabuu Jiloo. Gaaffilee akka abbummaa magaalaa Finfinnee, Afaan Oromoo afaan hojii federaalaa gochuu, gaafii abbaa biyyummaa fi kaan deebisuuf yaaliin godhame hagas mara waan jiru natti hin fakkaatu jedha Mabraatuun. Gaaffilee kana deebisuu dhabuu qofa osoo hin taane, uummata gaaffilee kanneen kaasu gara callisiisuutti adeemame jedha. Dallansuu sababa kanaan uummata Oromoo fi mootummaa jidduutti uumameen, mootummaan 'shift on loyalty' ykn amanamummaa isaa Oromoo irraa gara uummata barate kan magaalota keessa jiraatuutti (urban based elite) jijjiire jedha. "Ammatti uummanni [Oromoo] fi mootummaan garaa fi dugda yeroo itti ta'an natti fakkaata," jedha. Uummanni daranuu gara falmachuutti adeemaa jira, mootummaan ammoo aangoo isaa ittifachuuf gara uummata sabaan hiree bulchuutti adeemaa jira, kun biyyattii gaaga'ama hin malleef saaxiluu mala jedha Mabraatuun. Ahimad garuu gaaffiin Oromoon waggoota dheeraaf akka sabaatti beekamtii argatee, afaan isaatiin baratee, biyyaa isaarratti abbaa ta'ee ofiin of bulchuuf gaafataa ture guutummaatti deebii argateera jedha. Gaaffileen akka magaalaa Finfinnee fi Afaan Oromoo afaan hojii federaalaa gochuu waggoota muraasa darban gaafatamaa turan ammoo sududaan deebii argachaa akka jiran hima. Gaaffilee kanneen deebisuun jaarmayaa ijaaruu gaafata kan jedhu Ahimad, mootummaan kana ijaaruutti jira sun ammoo yeroo gaafata jedha. Mormitoonni fi rogeeyyiin uummata warraaqsaaf waamaa jiranillee, hariiroon uummataa fi mootummaa jidduu jiru akka marsaalee hawaasaa irratti badaa fakkaatu miti, qabatamaan lafarra wanti jiru faallaa saniiti jedha. Qaama hawaasaa keessaa kan mootummaa mormu dargaggoota muraasaa fi shamarran xixiqqoo malee, qaamoleen hawaasaa hedduu mootummaa waliin hariiroo gaarii qabaachuu dubbata. Dhimma siyaasaa Oromoo irratti kan dubbifne namootni sadan ka'umsa rakkoo fi hamma rakkoo jiruu irratti yaada garaa garaa haa qabaatan malee siyaasaa Oromoo keessa rakkoon jiraachuu hin haalani. Rakkoo jiruuf furmaata wayita gaafatamanittis mariin hunda hirmaachise fala ta'uu dubbatu. Mariin biyyaalessaa (national dialogue) paartilee siyaasaan amma eegalame jabaatee itti adeemamuu qaba jedha Mabraatuun. "Marii kana haalaan bal'isanii, warra mana hidhaa jiranis gadi lakkisanii, warra bosona jiranis nagaadhaan akka itti makaman godhamanii itti adeemamuu qaba," jedha. "Mootummaan of sirreessee, namoota seeraan ala hidhamanillee hiikee, waltajjii marii qopheessee karaa nagaan rakkoo jiru hiikuu qaba," jedha Waalaabuun. Qaamolee nageenyallee sakatta'uun tarkaanfii seeraan alaa uummatarratti fudhatamaa jiru akka of qusatan gochuu qaba jedha. Ahimad gama isaatiin Oromoon gaaddisa sabaa bakka warreen yaadama siyaasa qaban marti jalaa ajajaman (center of command) ijaarrachuu qaba jedha. Gaaddisni sabaa kun barataa, barsiisaa, daldalaa, abbootii Gadaa, haawwan fi qaamolee gara garaa irraa ijaarama jedha. Kanarraa kan hafe paartileen yaadaan walitti dhufee wal mormuu malee 'piroppaagaandaan' walitti deemuun fala hin ta'u jedha.


Qonnaan bultoota buqqa'aniif kondomiiniyamii 'kennaan jira' - Bulchiinsa Finfinnee

Qonnaan bultoota finfinnee fi naannawaa Finfinneetii sababa misoomaan buqqa'aniif manneen walin jireenyaa (kondomiiniyamii) kennaan jira jedhe Biiroon Misooma fi Bulchiinsa Manneenii magaalaa Finfinnee. Qonnaan bultoonni sababa misoomaatiin lafa isaanii irraa buqqa'an kutaalee magaala Finfinnee Nifaasilk Laaftoo, Boolee fi Eekkaa irraa dubbisne garuu dhimmi keenya ammayyuu fala waan argate miti jedhu. Qonnaan bultoota lafa isaaniirraa buuqqa'anii deebisanii ijaaruufi deeggaruuf kan hundaa'e Komishiniin Misooma Qonnaan Bultootaa fi Qonna magaalaa Finfinnee akka jedhutti waggaa tokko keessatti qonnaan bultoota lafti isaanii irraa fudhatamee rakkinarra jiran kuma 67 galmeesse. Kanneen keessa 23,000 kan ta'aniif manni waliin jireenyaa akka kennamu kaabineen bulchiinsa magaalaa Finfinnee Caamsaa bara 2011 A.L.I murteessus qonnaan bultoonni BBC'n dubbise hanga ammaatti nu harka hin geenye jedhu. Biiroon misooma manneenii magaalaa Finfinnee garuu murtee kaabinee magaalattii hordofuun qonnaan bultoota lafa isaaniirraa buqqa'an ragaan isaanii qulqullaa'ee isa gahe 23,000 ta'aniif kondomiiniyamii kennaa akka jiru hima. Jalqaba bara 2012 irraa eegalee manneen waliin jireenyaa kennaa akka jiruu fi manneen 23,000 akka kennaman kaabineen murteesse keessaa kan osoo hin kennamiin hafe 5000 akka hin caalle hoggantuun biiroo kanaa aadde Sannaayit Daamxoo BBC'tti himaniiru. Manneen osoo hin kennamiin hafan dabarsanii kennuunis adeemsarra akka jiru dubbatu. Hoggantuun Komishinii Misooma Qonnaan Bultootaa fi Qonna magaalaa Finfinnee Aadde Fatiyaa Mohaammad garuu manni qonnaan bultoota harka gahe hin jiru jechuun BBC'f yaada kennanii turan. "Carraan kan bahe Onkololeessa 2012. Hanga ammaa garuu qonnaan bulaa harka kan gahe manni tokko hin jiru. Biiroon misooma manneenii magaalaa Finfinnee waan qabatee taa'uuf ifa miti" jedhan Aadde Fatiyaan. Hoggantuun Biiroo Misooma Manneenii magaalaa Finfinnee Aadde Sannaayit garuu kana ni waakkatu. Kutaa magaala Eekkaa irraa Obbo Tashoomaa Fayyisaa lafti maatii keenyaa hektaarri 15 misooma kondominiyeemii Eekkaa Abbaadhootiif erga bara 2004 fudhatamee fuula rakkinaa meeqa dabarsinee as geenye jedhan. "Yeroo lafa kiyyaa fi kan abbaa kiyyaa hektaara 15 nurraa fudhatan karee tokkotti birrii 15 nuuf herreegan. Nuti maatii gara nama 14ti. Yeroo sana hamma midhaan gahee irraa kaafanuttillee nuuf hin obsine. Midhaan keenya doozariidhaan xaragan." Ogummaa qonnaan ala ta'e waan hin qabneef erga lafti keenya fudhatamee rakkina hamaa keessa waggaa 8 dabarsine jedhan Obbo Tashoomaan."Erga lafti keenya fudhatamee qonna hin qabnu, horii hin qabnu, indaaqqooyyuu hin qabnu. Ana qofa osoo hin taane qonnaan bulaa hundi harkuma duwwaa jira. Kuni dhugaa waaqnis laftis beeku." Isaanii fi olloonni isaanii jireenya gadi aanaa waan jiraataniif ijoollee isaanii barsiifachuufuu akka rakkatan himan Obbo Tashoomaan. Kutaa Magaala Nifas silk Laaftoo irraa kan dubbisne qonnaan bulaan biraa Obbo Taayyee Kabbadaas, qonnaan bultoonni ganda isaanii erga bara 1995 irraa lafti isaanii fudhatamaa waan tureef kaan isaanii biyya biraatti baqatanii akka deeman himan. "Nubiratti buqqaatiin tureera. Abbootiin keenyas magaala walakkaadhaa osuma dhiibamanuu qarqaratti bahani. Kaan biyya gadhiisanii kan deemanis jiru" jedhan. Qonnaan bultoonni lafti isaanii irraa fudhatame kanneen lafti muraasni hafeef akka qonna magaalaa irratti hojjetaniif bara kanarraa eegaluun deeggarsi taasifamaafi akka jirus himan. Tibba darbe paartiin EZEMA lafti magaala Finfinnee weeraramaa jiraachuu fi manneen waliin jireenyaas seeran ala kennamaa jira jechuun ibsa baasee ture. Warra weerara kana keessaa qooda qabu jedhamanii eeraman keessa namootni 'lafa keenyarraa seeran ala buqqaane jedhan' jiraachuu ibsichi ni eera. Kantiibaa magaalaa Finfinnee kan turan injinar Taakkalaa Uumaa ammoo manneen waliin jireenyaa (kondomiiniyamiiwwan) kuma 20 ta'an qonnaan bultoota buqqa'aniif kan kenname ta'uu himanii turan. Qonnaan bultoonni dhimma kanarratti BBC'n dubbise 'nuti waggaa dheeraaf weeraramaa turre malee waan weerarre hin qabnu' jedhu. "EZEMA'n qonnaan bulaan lafa weerare nuun jedhe. Nuti garuu ni weeraramne. Lafa cittee isin harkatti hafte misoomsaa kuduraa fi muduraa dhaabaa nuun jennaan waan xiqqoon jalqabameera. Ibsi suni waan sobaati" jedhan Obbo Taayyee. Hoggantuun komishinii misooma qonnaan bultootaa fi qonnaa magaalaa Finfinnee Aadde Fatiyaa Mohaammad, waggaa tokko keessatti qonnaan bultoota lafa isaaniirraa buqqa'an kuma 67 ragaa isaanii walitti qabneerra jedhu. "Qonnaan bultoonni kuni erga lafti irraa fudhatamee bakki isaan deeman namni beeku hin jiru, ragaa isaaniis namni beeku hin jiru, wanti hojjetamaa ture saba kana bakka kanaa haxaa'uu waan fakkaatutu raawwatamaa ture" jedhan. Qonnaan bultoonni Oromoo lafa isaanii irraa buqqa'an kunneen bakka adda addaatti faffaca'anii jiraatanis eenyu eessa akka jiru garuu sirritti quba walqabu. Ragaan qonnaan bultoota kanneeniis odeefannuma qonnaan bultoonni kennaniin bakka jiranii barbaadamee walitti qabame jedhan aadde Fatiyaan. Rakkoo babal'ina magaala Finfinneetiin qonnaan bultoota Oromoo irra gahe kana kan hojjetanii fooyyessuun danda'amu jiraatus waliigallisaa garuu jechaan ibsuuf waan nama rakkisu ta'uus himu. "Waan baay'ee hojjenneefii sirreessuu malla, garuummoo miidhama isaanii kana keessa osoo waan feene gooneellee kan bakkatti deebisuu hin dandeenye (Irreversable) tahan ni jiru seenaa isaanii keessatti" jedhan. Qonnaan bultoonni kuma 67 ragaan isaanii argame kunneen sadarkaan jireenya isaanii waldarbus namoonni 1655 garuu jireenya gadadoo fi kadhaa irratti kanneen bobba'anii turan ta'uus himu. Yeroo ammaa kanas komishinichi namoota kunneeniif ji'a ji'aan mindaa akka argatan gochuun deeggaraa jirras jedhan Aadde Fatiyaan. Oduun qonnaan bulaan Oromoo Naannawa Finfinnee faayidaa isaaf hin malle akka argatetti odeeffamu waan fudhatama hin qabnefi haqa qonnaan bultootaa kana dhoksuuf yaalii taasifamudha jedhu Aadde Fatiyaan. "Qonnaan bulaan naannawa Finfinnee kuni darbee waan namaa waan mootummaa barbaaduu dhiisiitii warra haqasaallee sirritti hin gaafannedha. Sababnisaas waggaa dheeraa kana lafa irraa fudhachuu qofa miti xiinsammuu isaanii irratti hojjetamaas ture. Xiinsammuu gadi aantummaa fi moo'amuu keessaa akka hin baanetu irratti hojjetamaa ture" jedhan. Qonnaan bultoota Finfinnee irraa buqqa'an kunneeniif wanti malu akka itti hin bu'amnee fi hin jalqabamneetti waan ilaalamuu qabu ta'uus eeran. "Isaan abbaa biyyaati. Waan isaaniif malu ammayyuu hin arganne garuu jalqabbii gaariitu jira. Caasaa mootummaa keessa garuu warri maqaa isaaniitiin fayyadamuu barbaadu jiraachuu malu kuni sirritti qoratamuu waan qabudha" jechuun dhaaman.


Weellisaa Zarihun Wadaajoo: 'Amma rakkadheen harka uummatakoo eegaa jira'

Waggoota hedduuf sirboota qabsoo weellisuudhaan kan beekamu Artisti Zarihun Wadaajoo dhukkubsatee ciisuun gargaarsa ummataa gaafachaa jira. Dararaafi reebichi sababa qabsoo Oromoo keessatti hirmaateef manneen hidhaa keessatti irra gahe dhukkuba amma cimee itti dhufe kanaaf ka'umsa ta'uu Zarihun BBC'tti himeera. "Kanin dhukkubsachaa jiru dhukkuba narviiti. Ka'umsi isaa ammoo yeroo adda addaatti manneen hidhaa keessatti reebicha narra gaheeni kan nadhukkubuu jalqabee ture. Yeroos dhokachuu malee lafa itti yaalamnus waan hin qabneef, obsee ittiin deemaan ture. Amma dhukkubichi natti cimaa dhufe," jedha. Amma dura humna isaatiin mana yaalaatti deddeebi'uudhaan yaalamaa akka tureefi yeroo ammaa garuu yaala fooyya'aa argachuuf humni natti gabaabbateen mana ciisaa jira jedha. "Waan uummannikoo nagargaaru tokko tokkon alatti diinagdee homaa hin qabu. Mana kiraa kanfalachuufuu guddaan rakkachaa jira.  Dargaggummaakoo qabsoottin fixe malee gara dinagdee homaa hin qabu," jedha. Artisti Zarihun Wadaajoo sirboota Afaan Oromoo albama torbaa fi sirboota qeenxee hedduus hojjate. Sirboota hojjete kanarraas gurgurtaarraa birrii tokko akka hin argannee fi uummanni akka dhagahee dammaquuf tolumaan gadhiisaa turuu hima. Yeroo muraasaaf baqatee Ameerikaa erga tureen booda jijjiirama siyaasaa biyyattii keessatti dhufeen gara biyyaatti deebi'e. Hanga lubbuun na keessa jirtutti hojii aartii fi dhimma Oromoo sirbuu irraa garuu wanti nadaangessu hin jiru jedha Zarihun. "Aartii Oromoo hin dhiisu ani hamman du'utti. Ciiseetuman barreessa malee waan walbiraa hafnu miti, hamma biyyikoo bakka tokko geessutti," jedha. Dhukkubnii fi rakkinni amma harkaa naqabu ummata kiyyatti akka iyyadhuuf nadirqisiiseera jedha. "Yaa uummatakoo nabira dhaabbadhaa. Hamma umriinkoo jirutti waanan ittiin gargaaramu naaf godhaan jedha. Takkaa rakkadhe jedhee wowwaadhee hin beeku amma humna kiyyaa ol natti ta'e," jechuun dhaammate. Aarsaa abbaan hin himatu, ani garuu uummata kiyyaaf dargaggummaa kiyya aarsaa gochuun qabsaa'eefii waanin jiruuf uummannikoo yeroon rakkadhe natti akka hin dhiisne nan abdadha jechuun miira isaa ibsate wellisaa Zarihun Wadaajoo. Zarihun Wadaajoo dhukkuba Narvii fi irratti Kintaarotiinis dabalamee erga sireerra ciisee baatii lama guutuus himeera.


Hundaa'uu Naannoo Sidaamaa, diigamuu ADWUI fi kanneen biroo: Taateewwan ijoo bara 2012'tti Itoophiyaatti raawwatan

ALI bara 2012'tti Itoophiyaatti wantoonni ijoo hedduu biyyattii waltajjii miidiyaalee idil- addunyaarratti gama gaariitinis ta'e faallaan kaasan raawwataniiru. Barri lakkoofsa Itoophiyaa bara 2013 seenuuf guyyoonni muraasni hafu sababa godhachuun dhimmoota ijoo bara 2012 raawwatan isin yaadachiisuuf gabaasa kana qindeessineera. Dhimmoota ijoo jalqaba bara 2012 keessatti raawwatan keessaa tokko Irreecha Finfinneeti. Irreechi Finfinnee waggaa dheeraa booda yeroo jalqabaaf kan kabajamedha. Haala haawwataa ta'en kan kabajame sirna aadaa kana irratti saboonniifi sab-lammoonni bakkeewwan Itoophiyaa garaa garaaraa dhufanis hirmaataniiru. Gama kaaniin, bara 2011 sababoota garaa garaan kan taasifamuu dhabe lakkoofsi ummataa bara 2012 keessa ni raawwata jedhamus yeroo sadaffaaf yeroo biraatti darbeera. Kana dura rakkoo nageenyaan bara 2012 keessammoo sababa weerara koronaavaayirasiin osoo hin taasifamiin hafe. Ummanni Itoophiyaa yeroo xumuraaf waggaa 14 dura lakkaa'ame. Qulqulluun Sinodosii Mana Kiristaanaa Ortodoksii Itoophiyaa hundeeffama Mana Lubummaa Oromiyaa kuffisuun lubummaan hundeessitootaa qabu kan murteessees waggaa bara 2012 keessa ture. Balaan lolaa lammiilee kuma dhibbaan lakkaa'amanirra gaaga'ama olaanaa dhaqqabsiisees ganna bara 2012 keessadha. Mootummaan sababa lolaan lammiileen miiliyoona 2 ol miidhamu danda'u jechuun ibsee ture. Dhimmoota ijoo kaan raawwatan gabaabinaan haa ilaallu. Yunivarsiitiiwwan barumsa eegalanii osoo hin turin ture ajjeechaan sukaneessaa dhagahamuu kan eegale. Keessumaa yunivarsiitiiwwan Naannoo Amaaraafi Oromiyaa jiran muraasa keessa gochi kana dura hin baratamne raawwateera. Ajjeechaa raawwate hordofee barattoonni bakkeewwan adda addaatti mormii dhageessisuufi poolisiitti bu'aa turan. Barattoonni kuma hedduutti tilmaaman immoo sodaa kanaan barumsa dhiisanii maatiitti galuu isaanii Ministeerri Saayinsiifi Barnoota Olaanoo ibseera. Yunivarsiitiiwwanis barattoota hookkara uuman jechuun shakkan barnootarraa waggaa 1fi 2'f dhorkuu eegalee barnoottati akka hin deebinellee murteessaniiru. Poolisiin barattoota badii kanaan shakkeerratti meeshaalee adda addaa, akkasumas qarshii guddaa argachuu ibseera. Ajjeechaawwan garaa garaa kanaaf mootummaan dhaaba Naannoo Tigraay bulchu irra deddeebiin himatus, dhaabichi kana ni balaaleeffata. Boodarra dhaabbileen siyaasaa rakkoon akkanaa calaqqee siyaasaati jechuun, keessumaa paartileen Naannoo Oromiyaafi Amaaraa keessa sosso'an akkasumas rogeeyyiin marii taasisaniiru. Walumaa gala, taate kanaan barattoonni 10 ol haala garaa garaan lubbuu dhabaniiru. Rogeessi beekamaa akkasumas yeroos daarektara olaanaa OMN kan ture Jawaar Mohaammad baatii Onkololeessaa keessa ture 'marfamuu' isaa ibsuun fuula fesbuukii isaarratti kan barreesse. Kana hordofee deeggartoonni isaa nageenya isaaf yaadda'an mana jireenyaa isaa akkasumas magaalota Oromiyaa garaa garaatti daanditti bahuun mormii ibsaniiru. Jawaar humnoonni nageenyaa eegdota mootummaan ramadeef 'halkan keessa humnaan' fudhachuuf akka yaalan hime. Poolisiin Federaalaa ajaja akkanaa hin kennine jechuun himannaa Jawaar balaaleeffata. Mormiin daandiitti bahame garuu hookkaratti jijjiiramuun namoonni gareedhaan, amantiifi sabaan walitti gara galuun yoo xiqqaate namoonni 97 akka ajjeefaman poolisiin ibseera. Ajjeechaawwan gara caalu namoonni walitti gara garuun kan raawwatanidha kan jedhe poolisiin, muraasni kan lakkoofsaan hin ibsamne harka humnoota nageenyaa jalattis ajjeefamuu ibseera. Ajjeechaa sukaneessaa raawwateen alatti qabeenyi guddaas manca'eera. Yeroo kana manneen amantii Kiristaanaafi Islaamaarratti haleellaan xiyyeeffate mul'ateera. Ajjeechaan yeroosi saba tokkorratti xiyyeeffate jechuun hirmannaa ka'e hordofee MM Abiy Ahimad eenyummaa saba namoota ajjeefamanii lakkaa'un amantiifi sabaan ummataaf ibsaniiru. Rakkoo yeroos raawwaterratti garuu qaamni gaafatamees ta'e himatame hin jiru. Jawaar MM Abiy waliin dhimmicharratti akka mari'atan ibsuun ala waan ibsame hin jiru. Taatee kana booda Jawaar Mohaammad siyaasa paartii keessa akka seenu ibsuun filannoorratti akka hirmaatu beeksise. Paartii KFO seenuun paasportii US deebisuu isaa kan ibsees kana booda ture. Godinni Sidaamaa Naannoo Sidaamaa ta'uun naannoo kudhanaffaa Itoophiyaa ta'un kan galmoofte bara 2012 ture. Rifarandamii baatii Sadaasa keessatti taasifame jiraattonni godinichaa sagalee olaanaan kan deeggaran yoo ta'u gammachuu guddaanillee simatan. Haa ta'u malee, naannichi ji'oota shan olif hin hundoofne ture. Godinichi qabsoo waggaa dheeraa booda naannoo ta'un garuu saboota kaan naannoo Kibbaa keessa jiran gaaffii walfakkaataa akka kaasan taasiseera. Bakkeewwan sababa kanaan wal dhibdeen dhalates ture. Hireen gaaffii naannoo godinoota kaanii qorannoon kan murtaa'u akka ta'e mootummaan ibseera. Dhiheenya qondaaltonni Godina Walaayittaafi kaan mariirra turan hidhamuu hordofee namoonni 20'tti siqan ajjeefamun ni yaadatama. Lammiin Itoophiyaa badhaasa Nobeelii Nagaa yoo injifatu Ministirri Muummee Abiy Ahimad kan jalqabaati. MM Abiy sababni ijoo badhaasicha argatan araara Ertiraa waliin waggaa 20 booda Itoophiyaan buufte, gahee araara Sudaan keessa taasisan, nageenya Bahaa Afrikaa keessatti gumaachaniifi jijjiirama biyya keessa taasisanidha. Badhaasa booda yoo biyya gahan 'simannaan gootaa' kan taasifameef yoo ta'u lammiileen kumaatamaan lakkaa'aman gammachuun simataniiru. MM Abiy erga badhaasicha fudhachuun Norweeyi biyyatti deebi'anii booda pirezidantii Ertiraa Isaayyaas Finfinneetti affeeruun badhaasicha waliin kabajaniiru. Haa ta'u malee, badhaasichi beekkamtii qofa osoo hin taane dirqamallee itti kenneera. Ergasii taateewwan biyya keessa raawwatan walqabatee yoo qeeqaman badhaasichi walumaan ka'a. Inumaa boodarra badhaasichi akka irraa mulqamu gaafachuun kanneen xalayaa Koree Nobeeliitti ergan turani. Koreen kuni ibsa baasen badhaasni takkaa fudhatame akka hin deebineefi namoonni badhaasicha deeggaruunis ta'e mormuun xalayaa akka itti ergan ibsee ture. MM Abiy saffisaan ADWUI diigu kan beeksisan baatii Sadaasa keessa ture. Dhaabni Naannoo Tigraay bulchu garuu kana cimsee morme. Paartiin Badhaadhinaa ABBUT [TPLF] malee dhaaba naannolee saddeet bulchaa jiran hammatee hundaa'uf yeroo dheeraa duraa hin fudhanne. Wantoota haaraa dhaabni ADWUI diigamee hundaa'e fide keessaa paartilee naannolee biraa duraan dhiibamanii turan ofitti makuun ala afaanota shan afaan hojii dhaabichaa gochuu isaati. Haa ta'u malee, qeeqxonni MM Abiy paartiin haaraa 'naannolee diiguufi, federaalizimii balleessuufi' jechuun qeeqa cimaa irratti dhiheessu. Dhaabichi garuu kana ni balaaleeffata. Gaaffii ummataa yeroo dheeraaf ture deebisuufi 'federaalizimii dhugaa' hojiirra oolchuuf ADWUI diiguun barbaachise jechuun dhaabichi ibseera. Haa ta'u malee, yeroos Dura taa'aa Itti - aanaa ODP kan turan Obbo Lammaa Magarsaa akkaataa hundeeffama dhaabichaarratti komii akka qaban ibsuun ni yaadatama. Erga MM Abiy aangotti dhufanii as siyaasa Itoophiyaa keessaa olaantummaa kan dhabe dhaabni Naannoo Tigraay bulchu, ABBUT, ADWUI'n diigamuu isaatti mufii guddaa ibse. Ergasii waldura dhaabbannaan mootummaa federaalaafi naannoo Tigraay gidduu hammaate. Dhimmoota waggaa darbe ajandaa ta'aniifi ammallee dhimmi isaanii ifa hin taane keessaa tokko waa'ee barattoota Yunivarsiitii Dambi Dolloo badan jedhamaniidha. Baatii Sadaasaafi Mudde keessa barattoonni Yunivarsiitii Dambi Dolloodhaa osoo bahanii butaman jedhaman ammallee bakki jiran hin beekamu. Maatiittis hin galle. Waraanni mootummaa bosona sakatta'uun akka dhabe ibseera. Dhimma kanarratti MM Abiy Ahimadis dubbii Paarlaamaa keessa taasisaniin dhimmichi waan ifa hin taane akka qabu ibsaniiru. Eegasii dhihoo kanneen barattoota butan jedhamanii shakkaman shororkessummaan himatamanii dhimmi isaanii mana murtiitti ilaalamaa akka jiru gabaafameera. Raayyaan Ittisa Biyyaa Itoophiyaa rakkoo nageenyaa Lixaafi Kibba Oromiyaatti mudate furuuf garasitti erga ergamee waggaa lamaaf deema. Rakkoon nageenya bulchiinsi amma aangorra jiru osoo aangotti hin dhufin bakkeewwan kanatti dhalate yeroo dheeraaf kan tureefi, jiraattota rakkoo guddaaf kan saaxiledha. Jiraattonni harka hidhattoota kana dura ABO jala turaniifi bosonatti hafan akkasumas waraana mootummaa nageenya kabachiisuuf bakkas sosso'e gidduutti rakkatuu himu. Kana bu'uura godhachuun mootummaan baatii Amajjii eegalee torban 12'f bakkeewwan hedduu Lixa Oromiyaatti intarneeta akkasumas bakkeewwan gama Lixaan tajaajila bilbilaa kutee ture. Yeroo dheeraaf waan ta'a ture baruun rakkisaa ture. Boodarra mootummaan hidhattoota bakkeewwan Lixaafi Kibba Oromiyaatti sosso'an 'balleessuuf' oppireeshinii gaggeessaa akka ture himeera. Kanaanis, milkaa'u ibsuuniifi rakkoon nageenyaa furamuu kan ibsanimmoo pirezidantiin Mootummaa Naannoo Oromiyaa bakkeewwan kanneen daawwatanidha. Yeroo mootummaan oppireeshinii gaggeessuusaa ibse ajjeechaan namoota nagaa gabaafamuus mootummaan namoonni nagaa hin ajjeefamne jechuun hima. Jiraattonni lola baqanne jedhanimmoo gara Gambeelaafi B/Shaangul baqataniiru. Hidhattoonimmoo faallaan tarkaanfii waraana mootummaa badiin irraan gahe akka hin jirre dubbatu. Haa ta'u malee, darbee darbees ta'u haleellaan qondaaltota mootummaa, jaarsolii biyyaa, jiraattota nagaafi kaan irratti gahaa tureera. Ajjeechaa qondaaltota mootummaafi namoota nagaaf mootummaan hidhattoota himata, isaan garuu ni balaaleeffatu. Obbo Lammaafi MM Abiy yeroo dheeraaf hogganaa mootummaa ta'un dalaganis xumura bara bulchiinsa ADWUI yeroo mormiin ummataa cimetti ture kan ummatatti ifatti beekamuu eegalan. Obbo Lammaan Pirezidantii MNO fi Dura Taa'aa Paartii DHDUO (boodarra ODP fi PB'tti jijjiirame) ta'anii MM Abiy immoo Itti- gaafatamaa waajjira dhaabaa ta'anii waliin dalagan. MM Abiy gara aangoo amma jiranitti akka dhufan gaheen Obbo Lammaa olaanaadha - Obbo Lammaan miseensa paarlaamaa waan hin taaneef MM Abiy dura taa'aa dhaaba ODP akka ta'an taasisan. Erga MM Abiy Ministeera Muummee ta'an booda Obbo Lammaa waliin walitti dhiheenyaan dalaganis boodarra waldhibdeen dhalachuu eegale. Keessumaa waldhibdeen kuni hundeeffama dhaaba paartii haaraa MM Abiy hundeessaniifi ilaalcha 'Ida'amuu'  MM Abiy dhiheessanin akka hammaate himama. Obbo Lammaan ilaalcha 'Ida'amuu' fi hundeeffama Paartii Badhaadhinaarratti mufii qaban miidiyaatti ibsaniiru. Ergasii waliin dalaguuf akka waliigalan ibsamuus isaan as bahanii dhimmicharratti hin dubbanne. Ji'a torba boodammoo, baatii Hagayya keessa dhaabni Badhaadhinaa kan isaan Miseensa Koree Hojii Raawwachiiftuu akka ta'an gabaafame keessaa akka ittise ibse. Dhaabichi konfiransii yeroo jalqabaaf sadarkaa Oromiyaatti taasiseen 'dirqama isaanii hin baane' jechuun akka isaaniifi qondaaltota biroo lama ittisu ibse. Kuni ta'e torban tokko booda Ministira Raayyaa Ittisaarraa kaafamaniiru. Kaayyoon fuulduraa Obbo Lammaa ammatti hin beekamu. Weerarri koronaavaayirasii addunyaa akka hin taane godhe walakkeessa bara 2012 ture caalmaan biyyoota garaa garaatti kan tamsa'e. Itoophiyaa keessa vaayirasichi yeroo duraaf nama lammii Jaappaan irratti erga argame as yeroo ammaa biyyattiin biyyoota Afrikaa lakkoofsi namoota Covid-19'n qabaman baay'ee qaban keessaa tokkodha. Sababa vaayiraasichaan walqabatee yeroo biyyoonni hedduu balalii xiyyaaraa dhaaban xiyyaarri Itoophiyaa yeroon imala dhaabuu dhabun dhimmoota gurguddoo ijoo dubbii ta'an keessaati. Paarlaamaan Itoophiyaan baatii Ebla keessa ture labsii yeroo muddamaa ji'a shaniif turuufi tatamsa'ina weerara koronaavaayirasii to'achuufi miidhaasaa xiqqeessuf mana maree ministirootaan bahe kan raggaasise. Itoophiyaan filannoo biyyaalessaa 6ffaa baatii Hagayyaa bara 2012 keessa adeemsisuuf karoorsite. Haa ta'u malee, Boordiin Filannoo Biyyaalessaa sababa weerara koronaavaayirasiin qophii filannoo adeemsisuu akka hin dandeenye ibse. Dhimma kana irratti kan mari'ate paarlaamaan Itoophiyaa yaada Boordiin Filannoo Biyyaalessaa dhiheesse raggaasisuun filannoon yeroo biraaf akka darbu ta'e. Kana hordofees Manni Maree Federeeshinii filmaata afur weerara kana keessa filannoo gaggeessuun danda'amu irratti erga mari'atee booda turtiin aangoo mana maree hunduu akka dheeratu murteesse. Dhaabbilee siyaasaa kana morman garuu 'furmaata siyaasaa' dhiheessaa turan. Mootummaanimmoo 'furmaanni siyaasaa' paartileen jedhan aangoo qooduudha jechuun mormeera. Akka heera biyyaatti, maddi aangoo filannoodha jechuun filannoo malee aangoo qooduun hin danda'amu jechuun yaada paartileen mormituu dhiheessan morme. MM Abiy yeroon dabalataa Manni Maree Federeeshinii mootummaaf kenne 'nageenya ummataafi'' jechuun ibsanii turan. ABO, KFO, akkasumas Addi Bilisa Baasaa Ogaaden aangoon mootummaa dheerachuu yoo morman dhaabni ABIN fa'i aangoon mootummaa akka dheeratu kanneen akka deeggaran ibsan keessaati. Gama kaaniin, dhaabni Naannoo Tigraay bulchuummoo filannoon sababa weerara koronaavaayirasiin dabarfamuu hin qabu jechuun morme. Aangoon mootummaa dheerachuu Manni Maree Federeeshinii murteessuuf guyyoonni muraasa yeroo hafanitti ture Af - yaa'iin mana marichaa Aadde Keeriyaa Ibraahim fedhiin aangoo gadhiisuu kan ibsan. Miseensi Koree Hojii Raawwachiiftu TPLF Aadde Keeriyaan 'heerri mootummaa yeroo diigamuu ilaaluu waanan hin barbaanneef aangookoo gadhiiseera' jechuun dubbatan. Mootummaan Itoophiyaa sababa weerara koronaavaayirasiin filannoo biyyaalessaa taasisuu akka hin dandeenye ibsuun filannoon yeroo ifatti hin beekamneef yeroo biraatti darbeera. Siyaasa mootummaa giddugalaa keessaa olaantummaa isaa kan dhabeefi bulchiinsa MM Abiyyiin mufachuu kan ibsu dhaabni TPLF garuu baatii Waxabajjii keessa addatti filannoo akka gaggeessu beeksise. Dhimmi kuni mootummaa federaalaa fi naannicha gidduu muddama garaa garaa fideera. Mootummaan federaalaa filannoo taasisuun 'heeraan ala' jedhus naannichi 'filannoo gaggeessuu seerri na dhorku hin jiru' jechuun ibsa. Dabaluunis, Badhaadhinatu seeraan ala jechuun himata. Naannoon Tigraay filannoo akka isaaf raawwachiisu Boordii Filannoo Biyyaalessaatti barreessuun gaafatus boordichi  'seera qabeessa miti' jechun ibse. Ergasii Naannoon Tigraay seera filannoo akkasumas komishiniin filannoo raawwachiisu hundeessuun weerara koronaavaayirasii keessatti Qaam'ee bultii 04, bara 2012 filannoo gaggeessuuf yaadeera. Manni Maree Federeeshinii walgahii atattamaa Hagayya 30, 2012 taa'een garuu seerri filannoofi seerri komishinii filannoo naannichi baase heera biyyaa dhiiba jechuun filannoon taasifamu 'heeraan ala' jedheera. Dabaluunis, 'filannichi akka hin gaggeeffamnetti ilaalama, hojiirras hin oolu' jedheera. Filannoon naannichi addatti gaggeessu seenaa federaalizimii Itoophiyaa keessatti kan jalqabaati. Dhaabni TPLF mirga dimookiraasii ibsuun filannoo akka gaggeessaa jiru ibsuus xiinxaltoonni filannootti cichuun naannichaa waldhibdee siyaasaa dhaabni TPLF Badhaadhina waliin qaburraa madda jechuun ibsu. Artist Hacaaluu Hundeessaa baatii Waxabajjii keessa magaalaa Finfinneetti ajjeefame. Haa ta'u malee, hanga yoonaa sababni ajjeechaan raawwatef hin baramne. Kanneen ajjeechaa raawwachuun shakkaman sadii kan to'ataman yoo ta'u dhimma isaanii manni murtii ilaalaa jira. Shakkamtoonni sadii to'ataman ajjeechaa raawwachuu isaanii akka amanan poolisiin ibsuun ni yaadatama. Ajjeechaa weellisaa jaalatamaa kanarratti raawwate gadduun deeggartoonni isaa magaalota garaa garaatti daanditti bahuun gadda ibsaniiru. Haa ta'u malee, magaalaa Finfinneefi bakkeewwan Oromiyaa muraasa Arsii Lixaa, Arsii, Baaleefi bakkeewwan muraasa birootti mormiin hookkaratti jijjiiramee lubbuun namoota 180'tti siqu darbeera. Qabeenyi guddaas kan mootummaa, kan dhuunfaafi kaan manca'eera, gubateera, akkasumas saamameera. Mootummaan haleellaan sabaas ta'e amantii hin raawwanne jedhuyyuu jiraattonni haleellaan addatti isaanirratti xiyyeeffate akka raawwate ibsu. Mootummaan hin fudhu jedhus Manni Kiristaanaa Ortodoksii Tawaahidoollee halleellaan hordoftoota amantichaarratti xiyyeeffate raawwatu ibseera. Komishiniin Itti -aanaa Komishinii Poolisii Oromiyaa Komaandar Girmaa Galaan garuu kana dura ajjeechaa Hacaaluu hordofee bakkeewwan haleellaan amantiirratti xiyyeeffate raawwate jiraachuu BBC'tti himanii turani. Ajjeechaa Hacaaluu booda qondaaltonni siyaasaa beekamoo, kanneen daanditti bahan, gaazexeessitoonni akkasumas kaan 9,000 ol ta'an to'annoo poolisii jala oolaniiru. Miseensonni poolisii, qondaaltonni mootummaafi kaan 'itti gaafatama isaanii hin baane' jedhamuun shakkamaniis to'atamuu poolisiin ibseera. Hidhaan ala miidiyaalen saba walitti buusan jedhaman irratti tarkaanfiin fudhatameera. Lammiileen biyya alaa jiranimmoo ajjeechaan Hacaaluu qaama walabaan akka qoratamu jechuuniifi namoonni to'ataman akka gadhiifaman gaafachuun walitti fufinsaan hiriira gaggeessaa turan. Bakkeewwan fakkeenyaaf Landaniifi Beerliinitti hojii imbaasiiwwan Itoophiyaa danqanis ture. Kanaanis, mootummaan Itoophiyaa mufachuu isaa ibseera. Qeeqxonni tarkaanfiin bulchiinsa MM Abiy ajjeechaa Hacaaluu booda fudhate dirree siyaasaa dhiphisa jechuun kanneen hidhamanis ilaalcha siyaasaa isaaniif hidhaa seenan jechuun himatu. Qondaaltonnimmoo kanneen hidhaman yakkaan akka shakkaman ibsuun, namni seeraa ol ta'u hin jiru jechuun himu. Shakkamtoonnis wantoota itti shakkaman balaaleeffatu. Baatii Hagayya keessa mormiifi hookkara kanneen hidhaa seenan haa hiikaman jedhu bakkeewwan Arsii Lixaafi Harargee Lixaatti taasifameenimmoo lammiileen 10 ol ajjeefamuun ni yaadatama. Poolisiin wanti taasifame hiriira miti hookkara jechuun tarkaanfiin fudhatame 'madaalawaadha' jechuun ibseera. Kanneen daanditti bahan harka qullaa akka ta'an ibsu, ta'us poolisiin bakkeewwan haleellaan polisiirratti raawwate jira jechuun ibsa. Dhaabbileen mirga namoomaammoo namoonni siyaasaa himannaa malee yeroo dheeraaf to'annoo poolisii jala turuun isaanii sirrii akka hin taane himuun komii ibsaniiru. Wantoota ijoo Itoophiyaan bara 2012 milkaa'inaan xumurte keessaa tokko Hidha Laga Abbayyaati. Mariin yeroo dheeraaf itti fufe xumuramuu dhabus ganna kana yeroo jalqabaaf seenaa keessatti Itoophiyaan Abbayya hidhu dandeesse. Haa ta'u malee, biyyoonni ollaa kanneen akka Sudaaniifi Masrii garuu tarkaanfii Itoophiyaa kanaan hin gammanne. Ameerikaan kanarraa ka'un deeggarsa maallaqaa Itoophiyaaf taasistu hanga dolaara miiliyoona 100 (birrii biiliyoona 3.5 ol) Itoophiyaarra kutuuf akka yaadde dhagahameera. MM Abiy barana ''hojiin cimnaan, dhiibbaanis cime' jechuun sababa hidha abbayyaa guuruuf taasifameen dhiibbaan dippilomaasii cimu dubbataniiru. Haa ta'u malee, ammallee akkaataa bulchinsaafi dhimma seeraarratti Masriifi Sudaan waliin waligalteerra hin gahamne. Mariin taajjabdoota hirmaachise itti fufeera. Addi Bilisummaa Oromoo (ABO) yeroo duraaf barana ture Boordii Filannoo Biyyaalessaarraa waraqaa galmee filannoo kan argate. Baatii Adoolessaa keessa Dura Taa'aan dhaaba ABO Obbo Daawud Ibsaa guyyoota 12'f manaa akka hin baane ittifamuu ibsanii turan. Kunis, 'nageenya isaaniif' akka taasifame itti himamuu dubbatan. Kanaafis, Obbo Daawud poolisii himataniiru. Haa ta'u malee, hanga yoonaa poolisiin dhimma kanarratti waan dubbate hin qabu. Bakka isaan hin jirretti miseensonni dhaaba isaanii walgahii gaggeeffatunis ijoo dubbii ta'ee ture. Ergasii manaa akka bahan naaf eeyyamame jedhanii booda gara waajjiraa qajeelanis balbalatti dhowwamuufi manatti deebi'uf dirqamuu isaanii BBC'tti himaniiru. Ergasii hooggansi dhaabichaa lamatti bahuun ibsa wal faallessu, darbes wal himachaa miidiyaaleerratti ibsaa turan. Bakka Obbo Daawud hin argamnetti Obbo Daawud aangoorraa fonqolchamuu himamuus koreen kutaa seeraa dhaabichaa garuu akka qorataa jiru ibseera. Ajjeechaa Artist Hacaaluu Hundeessaa booda dhaabbilee mormituu hoggantoonni isaanii to'annoo poolisii jala oolan keessaa tokkodha ABO'n.


Waa'ee namoota 22 Obbo Jawaar Mohaammad fa'i waliin himataman maal beekna?

Namootni 23 abbaan alangaa tibbana himata irratti bane hooggantoota siyaasaa, daldaltoota, hojjettoota eegumsaa /security/ fi hojiilee biroo irratti kan bobba'ani dha. Magaala Finfinnee, Godina Addaa Oromiyaa Naannawa Finfinnee, Godina Baale, Yunaayitid Isteets fi Awustiraaliyaan iddoowwan namootni himatni itti baname jiraatan keessaadha. Nama siyaasaa fi rogeessa gameessa waggoota darban keessatti qalbii ummataa horatan fi siyaasa biyyattii keessattis dhiibbaa uumani dha. Kana malees miidiyaa OMN hogganuun kan beekkaman Obbo Jawaar Mahaammad waggoota 13 booda ture bara 2018 gara biyyaatti kan deebi'an. Ji'oota muraasaa as immoo paartii Koongirasii Federaalistii Oromoo KFOti makkamuun socho'aa turan yoo ta'u ji'a Waxabajjii keessa ajjeechaa Artiist Haacaaluu Hundeessaa booda kan poolisiin qabaman. Obbo Jawaar labsii yakka shororkeessummaa ittisuu fi to'achuuf bahe, labsii yakka telekoomii, labsii bulchiinsaa fi to'annoo meeshaa waraanaa fi seera yakkaa biyyattii keewwata garaagaraa darbuun himataman. Qabamuun isaanii fi himatni irratti hundaa'e gochaa paartiin biyyattii bulchaa jiru filannoo keessaa isaan baasuf hojjechaa jirudha jechuun irra - deddeebbiin himataa turan. Barsiisaa yunivarsiitii fi nama siyaasa qabsoo karaa nagaa leellisuun biyyattii keessatti beekkamtii qabanidha. Obbo Baqqalaa Garbaa dura taa'aa itti aanaa paartii Koongirasii Federaalistii Oromoo KFO yemmuu ta'an kana dura yeroo lama himatamanii al tokko hidhaan waggaa saddeetii irratti murtaa'uusaa yeroo tokko immoo himatni isaanii addaan citee gadhiifamuu himu. Obbo Baqqalaa Garbaa nama umrii ganna 60 yemmuu ta'an isaanis ajjeechaa Artiist Haacaaluu Hundeessaa hordofee kan qabaman. Reeffi Haacaaluu humnaan gara Finfinneetti akka deebi'u taasisuu fi hookkarri akka ka'u kakaasun yakkoota ittin himatamanidha. Kana malees labsii bulchiinsaa fi to'annoo meeshaa waraanaa lakk 1177/2012 keewwata 4/1 fi 22/3 darbuu kan jedhus himata abbaan alangaa Obbo Baqqalaa Garbaa irratti hundeesse keessatti argama. Namoota baay'ee biratti sagantaa raadiyoo isaanii'Raadiyoo Daandii Haqaa' qopheessuun kan beekaman Obbo Hamzaan namoota waggaa 2 dura jijjiirama biyyattii keessatti uumame sababeeffachuun gara biyyaa galan keessaa tokko. Gara biyyaatti erga deebi'anii boodas paartii Koongirasii Federaalistii Oromoo KFOti makamuun sochii taasisaa turaniiru. Obbo Hamzaa Adaana nama ganna 34 yemmuu ta'an dhalattoota Amaaraa fi hordoftoota amantaa Ortodoksii irratti akkasumas uummata mootummaa irratti kakkaasuu kan jedhu himata abbaan alangaa irratti hundeesse keessatti argama. Jiraataa magaalaa Finfinnee yoo ta'an barnoota kutaa 10ffaa akka xumuraniifi hojii akka hin qabne dhaddacha irratti dubbataniiru. Obbo Geetun nama siyaasa biyyattii keessatti beekkamtii qaban miti. Ajjeechaa Artiist Haacaaluu booda mormiin akka itti fufu bililaan ajaja kennuu, michuuwwan isaanii hin qabamne qindeessuun magaala Buraayyuu iddoowwan Keellaa fi Ashawaa meedaa jedhamanitti karaan akka cufamu gochuun himataman. Dabalataan, reeffi Artiist Haacaaluu humnaan gara Finfinneetti akka deebi'u gochuun dhimmoota abbaan alangaa himata irratti dhiyeesse keessaa dha. Ajjeechaa Artist Haacaaluu hordofee kan qabaman qondaalli olaanaa KFO Obbo Dajaneen, bara 1988 irraa eegalee yeroo 11f hidhamuu isaanii haati warraa isaanii Aadde Assalafach Mulaatuu BBC'tti himaniiru. Yeroo dhumaaf Guraandhala 2018 himatni isaanii addaan citee hidhaadhaa kan bahan yoo ta'u dhiyeenya kana yakka heera mootummaafi mootummaa irratti raawwatamuun himatamuun isaanii ni yaadatama. Obbo Dajanee Xaafaa barsiisaa akkasumas abukaatoo seeraati. Mastawaard Tamaam Jiraataa magaala Finfinnee fi hojii suuphaa mobaayilaa kan hojjetu ta'u galmee himatame irratti ibsameera. Miidiyaalee hawaasummaatti fayyadamuun hookkara kakaasuu fi Obbo Jawaar irraa ergama fudhachuun namoota biroo walin ta'uun reeffi Artist Haacaaluu humnaan gara Finfinneetti akka deebi'u taasisuun himatame. Barataa kutaa 12ffaa fi godina Baaletti jiraataa magaala Roobeeti. Arafaat dargaggoo umrii waggaa 22'ti. Gama toora miidiyaa hawwaasummaa Fesbuukiitin dargaggoota kakaasuu Obbo Jawaar irraa ergama fudhachuun namoota biroo walin ta'uun reeffi Haacaaluu humnaan gara Finfinneetti akka deebi'u taasisuun himatame. Jiraataa magaala Finfinnee fi dargaggoo umrii waggaa 27'ti. Hojjettaa guyyaa akka ta'e dhaddacharratti dubbateera. Ummatni Oromoo saboota biroo magaala Buraayyuu jiraatan irratti tarkaanfii fudhachuu akka qabu miidiyaa hawwaasummaa irratti barreessun gareen tokko isa biraarratti akka ka'u taasisuun himatame. Kana malees Obbo Jawaar irraa ergama fudhachuun namoota biroo waliin ta'uun reeffi Artist Haacaaluu humnaan gara Finfinneetti akka deebi'u taasisuu kan jedhus himata abbaan alangaa dargaggoo Amaan irratti bane keessatti argama. Jiraataa magaala Burraayyuu fi hojii daldalaa (suuqii) irratti kan bobba'e akka ta'e dhaddacharratti dubbateera. Ummatni Oromoo qabsoo hidhannoof of qopheessuu qaba jechuun akkasumas sabni tokko isa biraa irratti akka ka'u gama miidiyaa hawaasummaan kakaasuu kan jedhun himatame. Kana malees, Obbo Jawaar irraa ergama fudhachuun namoota biroo waliin ta'uun reeffi Artiist Haacaaluu humnaan gara Finfinneetti akka deebi'u taasisuu kan jedhus himata abbaan alangaa Obbo Alamaayyoo irratti bane keessatti argama. Waggoota 6 dura biyya Yunaayitid Isteets keessatti kan hundeeffame Oromiyaa Miidiyaa Neetwork (OMN) miidiyaa yeroo gabaabaa keessatti beekkamtii olaanaa horate dha. Qabsoo ummata Oromoo waggoota darbaniin hidhata guddaa kan qabu OMN, bara 2018 gara biyyaa seenun waggoota lama kan ta'uf tamsaasaa ture. Waajjirri dhaabbatichaa magaala Finfineetti argamu ajjeechaa Artist Haacaaluu booda sabaafi amantiin ummata walitti buusuun himatame akka cufamu taasifame. Bakka bu'aan dhaabbatichaa mana murtiitti akka dhihaatan gaafatameera. Miidiyaa OMN walin biyyatti deebi'ee kan ture Dajaneen gulaalaa olaanaan OMN'dha. Waxabajjii 22 bara 2012 yeroo ajjeechaan Artist Haacaaluu itti dhagamee eegalee gama miidiyaa OMN'tin sabni tokko isa biraa irratti akkasumas ummatni mootummaa irratti akka ka'u fi haleellaa akka raawwatu kakaasun himatame. Erga to'annoo jala oolee ji'oota lamaa ol kan ta'e Mallasaan, gaazexeessaa fi gulaalaa miidiyaa OMN dha. Waxabajjii 22 bara 2012 yeroo ajjeechaan Artist Haacaaluu itti dhagamee eegalee gama OMN'tin sabni tokko isa biraa irratti akkasumas ummatni mootummaa irratti akka ka'u fi haleellaa akka raawwatu kakaasun himatame. Jiraataa magaala Finfinnee fi dargaggoon umrii waggaa 28 Shamsaddin Xahaa hojjetaa humnaa akka ta'e dhaddacha irratti dubbate. Shamsaddin miidiyaa hawaasummaatti fayyadamuun garee tokko isa biraa irratti fi ummata mootummaa irratti kakaasuun himatame. Hayyuu seeraa fi imaammataa akkasumas rogeessa kan ta'an Dr Birhaanamasqal ji'oota muraasa dura ture Yunaayitid Isteets magaala Los Anjalasitti gahee Qoonsilaa Jeneraalaa Itoophiyaa ta'un waggaa tokkof hojjetan irraa kan kaafaman. Waxabajjii 23 bara 2012 gama OMN tin garee tokko isa biraa irratti akkasumas ummata mootummaa irratti kakkasaniiru kan jedhu himata abbaan alangaa irratti hundeessedha. Yeroo ammaa Awustiraaliyaa kan jiraatan Obbo Tsaggaaye Raggaasaan Itoophiyaatti barsiisaa seeraa ta'un hojjetaa turan. Obbo Tsaggaayeen namoota abbaan alangaa iddoo isaan hin jiretti himata itti hundeesse keessaadha. Obbo Tsaggaayeen ummatni mootummaa irratti akkasumas gareen tokko isa biraa irratti akka ka'u yaadun gama miidiyaa hawwaasummaan kakaasuun himataman. Kana malees, toora Youtube 'Kush Media' fayyadamuun ummatni karaa fi magaalota cufuun mormiisaa itti fufuu qaba jechuun kakaasaniiru kan jedhus himaticha keessatti argama. Jiraataa magaala Finfinnee fi hojii daldalaa irratti kan bobba'e Boonaa Tibilee heeyyama malee meeshaa waraanaa qabachuu ykn olkaawuun himatame. Kana malees seera yakkaa biyyattii bara 1996 bahe keewwata 32/1/a, 35,38 fi 240/3 darbeera kan jedhus himaticha keessatti argama. Ajajaa 50 Yaalamwarq Asaffaa Raayyaa ittisa biyyaa keessatti waggoota 10 olif tajaajilee kabajaan gaggeefamuu isaa kanaan dura dhaddacha irratti kan dubbate ajajaan 50 Yaalamwarq Asaffaa eegdota Obbo Jawaar Mahaammad keessaa tokko. Ajajaa 50 Yaalamwarq, seera yakkaa biyyattii bara 1996 bahe keewwata 32/1/a, 35,38 fi 240/3 akkasumas labsii bulchiinsa fi to'annoo meeshaa waraanaa lakk 1177/2012 keewwata 4/1 fi 22/2 darbuun himatame. Saajini Olaanaa Geetuu Tarrafa Miseensa Poolisii Federaalaa booda immoo eegdoo obbo Jawaar Mahaammad kan ta'e Saajini olaanaa Geetuu Tarrafa seera yakkaa biyyattii bara 1996 bahe keewwata 32/1/a, 35,38 fi 240/3 akkasumas labsii bulchiinsa fi to'annoo meeshaa waraanaa lakk 1177/2012 keewwata 4/1 fi 22/2 darbuun himatame. Ajajaa 10 Taamiraat Huseen Eegdoota Obbo Jawaar Mahaammad keessaa tokko kan ta'e ajajaa 10 Taamiraat Huseen heeyyama malee meeshaa waraanaa qabattee argamteerta jedhamuun seera yakkaa biyyattii bara 1996 bahe keewwata 32/1/a, 35,38 fi 240/3 akkasumas labsii bulchiinsa fi to'annoo meeshaa waraanaa lakk 1177/2012 keewwata 4/1 fi 22/2 darbuun himatame. Saajini Olaanaa Bashir Huseen Saajini Olaanaa Bashir Huseen eegdota Obbo Jawaar keessaa tokko. Heeyyama malee meeshaa waraanaa kilaashii fi shugguxii qabattee argamteerta kan jedhame Saajin Olaanaa Bashir, seera yakkaa biyyattii bara 1996 bahe keewwata 32/1/a, 35,38 fi 240/3 akkasumas labsii bulchiinsa fi to'annoo meeshaa waraanaa lakk 1177/2012 keewwata 4/1 fi 22/3 darbuun himatame. Saajin Itti aanaa Sabbooqaa Qaaqoo Eegdoota Obbo Jawaar Mahaammad keessaa tokko kan ta'e Saajin Itti aanaa Sabbooqaa Qaaqoo, seera yakkaa biyyattii bara 1996 bahe keewwata 32/1/a, 35,38 fi 240/3 akkasumas labsii bulchiinsa fi to'annoo meeshaa waraanaa lakk 1177/2012 keewwata 4/1 fi 22/3 darbuun himatame. Ajajaa 50 Kennee Duumechaa Eeddoon Obbo Jawaar Mahaammad Ajajaa 50 Kennee Duumechaa, seera yakkaa biyyattii bara 1996 bahe keewwata 32/1/a fi labsii bulchiinsa fi to'annoo meeshaa waraanaa lakk 1177/2012 keewwata 4/1 fi 22/2 darbuun himatame. Ajajaa 50 Daawit Abdataa Ajajaa 50 Daawit Abdataa eegdota Obbo Jawaar keessaa tokko yemmuu ta'u seera yakkaa biyyattii bara 1996 bahe keewwata 32/1/a fi labsii bulchiinsa fi to'annoo meeshaa waraanaa lakk 1177/2012 keewwata 4/1 fi 22/2 darbuun himatame. Boggaala Dirribsaa Jiraataa magaala Burraayyuu fi hojii konkolaachistummaa irratti kan bobba'an Obbo Boggaala Dirribsaa, seera yakkaa biyyattii bara 1996 bahe keewwata 32/1/a fi labsii bulchiinsa fi to'annoo meeshaa waraanaa lakk 1177/2012 keewwata 4/1 fi 22/2 darbuun himataman.


'Poolisiin Oromiyaa akka namootni tokko tokko itti duulan miti' - Shimallis Abdiisaa

Miseensota Poolisii Oromiyaa hanga ammaatti aarsaa lubbuu kaffalan yaadachuuf gidduugalli yaadannoo akka ijaaramu pireezidantiin Mootummaa Naannoo Oromiyaa Obbo Shimallis Abdiisaa himan. Poolisiin Oromiyaa guyyaa har’aa miseensota poolisii naannicha 4000 ta'aniif guddinna gulantaa kenneera. Sirna beekamtii fi guddina gulantaa kennuu Adaamaa galma Abbaa Gadaatti Dilbata raawwate irratti Saajin irraa hanga Komiishinara itti aanaatti gulantaan kennameera. Miseensonni poolisii dirqama heera mootummaa federaalaa fi naannoo Oromiyaan kennameef bahuun gahee olaanaa gumaachaniif guddinni gulantaa fi beekamtii kennameef jedhan Obbo Shimallis. ''Poolisiin Oromiyaa erga naannoon Oromiyaa ijaaramee kaasee aarsaa lubbuu baasuun lafee isaa itti cabsuun aarsaa qixxee hin qabne basuun Oromiyaan bakka amma jirtu akka geessu gumaacha olaanaa bahee'' jedhaniiru Obbo Shimallis. Poolisiin Oromiyaa keessaahuu Humni Addaa Poolisii Oromiyaa sarbama mirga namoomaan komiin adda addaa irratti yoo ka'u dhagaahama. Pireezidant Shimallis akka jedhanitti mootummaan miseensota qaama nageenyaa hanqina naamusaa, hanqina oogummaa fi mirga namoomaa fi dimookraasii kabajuurratti rakkoo qaban irratti araarama tokko malee tarkaanfii fudhachaa ture. ''Poolisii Oromiyaa qaama akka namootni tokko tokko itti duulan miti, miindaadhaafis osoo hin taane jaalala biyyaa fi uummataaf qabuun namuusaan aarsaa kaffalaa as gahee'' jedhan. Jijjiirama akka biyyatti dhufe keessattis gumaacha guddaa qabaachuu dubbatan. ''Poolisiin humna addaa fi idilee Oromiyaa keessa jirtan fayidaa saba keenyaa fi olaantummaa seeraa kabachiisuudhaaf jabaattanii akka hojjettan asumaan dhaamsa koon isinii dabarsa.’’ ''Olaantummaa seeraa naamusa cimaadhaan kabachiisuun isinirraa eegamas'' jedhan. ''Naannoon kun qormaata hanga ammaatti arge caalaa qormaata cimaatu fuuldura jira. Qormaata guddaa nu fuuldura jiruuf humni kun of qopheessuu qaba.'' Qophiin kun immoo kan naamusaa, gahuumsaa, gootummaa, ijaarama fi loojistiikiin akka ta’e dubbatan. Mootummaan Naanno Oromiyaa yeroo kamiyyuu caala qaama nageenyaa kana cimsuuf hojjechaa akka turee fi kan itti fufu ta’uullee dubbatan. Bara darbe Naannoo Oromiyaa keessa nageenyi akka jiraatuuf Raayyaan Ittisa Biyyaa, Tiki biyyaalessaa Komishiniin Poolisiin Federaalaa, Ripaablikaan gaardii fi Humna Qilleensaa Itoophiyaa gummacha gochuu isaaniif galateeffatan. Mootummaan Naannoo Oromiyaa akkaataa qajeelfama Poolisiitiin humna addaa barana eebbifamanii fi kana dura tureefis bakka dhaloota isaaniitti lafa mana jireenyaa akka dhiyeessullee Obbo Shimallis himaniiru. Gootota iddoo adda addaatti wareegamaniifis akkaataa Komishiniin Poolisii Oromiyaa qoratee dhiyeessuun Poolisii erga Oromiyaan hundooftee aarsaa kaffalaa dhufaniif giidduugala yaadannoo Mootummaan Naannoo Oromiyaa akka ijaarus dubbatan.


Hogganoonni fi miseensoti ABO wabii birrii 10,000tin akka bahan murtaa’e

Hogganoonni fi miseensoti ABO galmee Koloneel Gammachuu Ayyaanaa jalatti himataman namootni 24 wabii birrii 10,000tin akka bahan murtaa’e. Qondaaltonni ABO kanneen akka Koloneel Gammachuu Ayyaanaa, Dr. Shuggux Galataa, Obbo Mikaa’el Booranii fi Lammii Beenyaa dabalatee namootni biroo galmee kana jalatti himataman 24 Jimaata waaree booda mana murtii Aanaa Magaala Sulultaatti dhihaatan. Manni murtichaa tokkoon tokkoon isaanii wabii birrii 10,000tin akka bahan murteesseera. Beellama amma duraa irratti poolisiin qorannaa xumuruu isaa erga beeksiseen booda guyyoota 15 keessatti abbaan alangaa himata yoo hin banne namootni kunneen akka lakkifamaniif murteessee ture. Dhadhacha Jimaata oole kanaanis, maamiloota keenya irratti himatni hin banamne, poolisiiinis mana murtiitiif gabaasa hin kennine jechuun abukaatota isaanii keessaa tokko kan tahan Obbo Kadir Bulloo BBC’tti himan. Namootni kunneen seeran ala hidhamanii waan jiraniif gadhiifamuu qabu jechuun abokaatonni falmuu himu. Abbaan alangaa gama isaatiin guyyaa 15 kennamee ture keessatti Poolisiin ajaja sana yeroodhaan nu biraan waan hin geenyeef himata banuu hin dandeenye kanaafis guyyaan dabalataa 15 nuuf haa kennamu jechuun mana murtii gaafateera. Mormii gama lamaanii kan dhageeffate manni murtichaa Abbaan alangaa guyyaa dabalataa 15 gaafate kufaa gochuun shakkamtoonni 24 tokkoon tokkoon isaanii wabii birrii 10,000nin akka bahan ajaja dabarseera. Kanaan alattis yeroo hidhamanii turan kanatti seeran ala hidhamuu irraa kan ka’e miidhaan irra gahee yoo jiraates mirgi gaafachuu isaanii akka kabajamuufis ajajuu Obbo Kadir himaniiru.


Siyaasa Itoophiyaa: Walhimannaa hoggantoota ABO fi yaada Boordii Filannoo

Guyyaa kaleessaa, Wiixata, Koreen Hojii Raawwachiiftuu ABO waajjira muummee Gullalleerraa ibsa miidiyaaleef kenneen hayyuu duree dhaabichaa obbo Daawuud ibsaa hayyu durummaarraa ittisuu beeksiseera. Gama kaaniin, Obbo Daawud Ibsaan dubbii himaa dhaabichaati kan jedhaniifi kana dura hojii isaanii kanaan kan hin beekamne miseensi gumii sabaa dhaabichaa Obbo Mohaammad Raggaasaa ibsa kenname mormu. Ibsi kenname dhaabicha bakka hin bu'u jedhu Obbo Mohaammad. Boordiin Filannoo Biyyaalessaa BBC'tti akka beeksisettimmoo xalayaa Haayu - duree Itti - aanaa dhaabichaa Obbo Araarsoo Biqilaan barraa'en Obbo Daawud paartiirraa ittifamu itti beeksifamu ibseera. Baatii Adoolessa eegalee rakkoo hoggantoota dhaaba Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) gidduu uumameen hoggantootni dhaabichaa bakka lamatti hiramuun ibsa walirratti baasaa jiru. Xumura torban darbe ibsa gareeleen lamaan baasaniin ammallee wal himataniiru. Ibsa gareen Obbo Araarsoo Biqilaan hogganamu baasen rakkoowwan ijoo dhaabicha keessa mudatuufi ammallee mudataa jiruf Obbo Daawud Ibsaa himateera. Hoggansa garee dhiisuun dhuunfaan murteessaa turan kan jedhe ibsi kuni ittin bulmaata dhaabichaa cabsaniiru jechuun walgahii Hagayya 01, bara 2012 taa'en Obbo Daawud dhaabicharraa ittifamu hime. ''Ololaafi jeequmsaa dhaaba keessatti uumame ilaalchisee ... koreen hojii raawwachiiftuu haala ture rakkoo ture gamaaggamtee bakka rakkoon jiru adda baafatte. Hayyu duree gaafatamaa goote,'' jechuun ibsan. ''Sababni isaa walgahiin waligalteedhaan ta'e walhubannaadhaan ta'e waan quba qabu haale, waanuma waliin haasofne nu haale,'' jechuun Obbo Qajeelaa Mardaasaa himu. ''Dhaaba kana dhaaba dhuunfaa fakkeesse,'' kan jedhan Obbo Qajeelaan amma dhimmi isaanii Gumii Sabaatti [yaa'ii waliigalaa] murtii argatutti ittifamu himan. Dubbii Himaa dhaabichaa ta'u kan himan Obbo Qajeelaan BBC'tti akka himanitti walgahiin taasifame suni murtii wayyabaan kan darbedha. ABO'n miseensota koree hojii raawwachiiftuu Boordiin Filannoo Biyyaalessaa beeku saddeet qaba. Saddeet keessaa lama jechuunis Obbo Abdii Raggaasaafi Obbo Mikaa'el Booran sababa garaagaraanin shakke jedhe poolisiin to'atee jira. ''Hojiirra kan jiran nama jaha, hayyu duree dabalatee. Nama jaha keessaa shan yoo walgahu 2/3 oli. Murtiin darbes immoo sagalee wayyabaan darbe,'' jechuun ibsu Obbo Qajeelaan. Qeeqxonni garee Obbo Araarsoo himannaa mootummaatti maxxantan jedhu irratti dhiheessu, isaan garuu kana ni baleeffatu. ''Mootummaa wajjiin qunnamtii sirnaayyuu hin qabnu.... waan amma jedhamaa ture kijiba, ittin aangoorra turuu daba kanaan dura dhaaba keessa hojjetamaa ture akka hin saaxilamne gochuufi,'' jechuun deebisu. Fuulli Fesbuukii dhaabichaa garee Obbo Daawud jala akka jiru qondaalli olaanaa dhaabichaa BBC'f mirkaneessaniiru. Ibsa gareen kuni gaafa Dilbataa fuula fesbuukii dhaabichaarratti baasen dhimma rakkoo dhaabicha keessa jiru waan dubbate hin qabu. Obbo Daawud Dubbii himaa dhaabichaati kan jedhan Obbo Mohaammad ibsa kaleessa koreen hojii raawwachiiftuu dhaabichaa waajjira Gullalleetti kenne balaaleeffataniiru. Kana dura Obbo Daawudiifi Obbo Araarsoon gara waajjiraa yeroo deeman humnoota nageenyaan balbalatti dhorkamu dhaabichi beeksisee ture. Yeroosii ''kaasee waajjira sana seenuun hin danda'amu. Waajjirri suni ammayyuu cufamee humna poolisaa kan mootummaatin tikfamaa jira'' jedhu Obbo Mohaammad. ''Ibsi kuni ibsa ABO bakka bu'u miti. Ibsa ABO kenne miti,'' kan jedhan Obbo Mohaammad hoggantoonni kunneen  dhorkamaniiru jechuun himu. 'Gumiin sabaa ABO haala yeroorratti kan hayyu dureen keessatti argaman walgahii gaggeeffachuudhaan,'' jechuun  ''hanga koreen seeraafi to'annoo dhimma kana qoratee murtii maayyii beeksisutti ... akka hojiirraa dhaabbatan'' murteessuu himu. Kanneen, akka dhaabbatan himaman kuni miseensota Koree Hojii Raawwachiiftuu dhaabichaa guyyaa kaleessaa ibsa miidiyaaleef kennanidha. Hoggantoonni dhorkaman jedhaman kunneen jaha yoo ta'an miseensota Gumii Shanee shaniifi miseensa Gumii Sabaa tokkodha. ''Bifa kamiinuu sochiin isaan taasisan, ibsi isaan kennan akkasumas walgahiin isaan gaggeessan dhaaba bakka bu'u akka hin dandeenye ibsamee ture,'' jechuun himu. Haa ta'u malee, walgahiin hayyu duree irratti argamaniifi murtaa'e jedhame akkaataan itti murtaa'eefi sagalee caalmaan murtaa'u isaa ifa miti. Dhimma kana kan gaafanne Obbo Mohaammad ''dhimma keessoo dhaabaati'' jedhan. Dabalataan, Koreen Hojii Raawwachiiftuu dhaabichaa hayyu - duree ugguruu hin danda'u jechuun himu. ''Shaneen Gumii ABO Hayyu durees ta'e I/Aanaa Hayyu duree ABO gaafatamarraa kaasuudhaaf ykn miseensummaa mulquudhaaf mirga hin qaban. Seerri ABO hin eeyyamu.'' Baatii Adooleessaafi Hagayya Hayyu Dureen dhaabichaa 'ugguramuu' ibsuun guyyoota 10'f manaa akka hin baane taasifamu himaniiru. Dhimma kanarratti poolisiin waan dubbate hin qabu. Bakka Hayyu Dureen hin argamnetti walgahii Koreen Hojii Raawwachiiftuu dhaabichaa gaggeesse ijoo dubbii ture. Ta'us, beekkamtiifi walhubannaa Hayyu dureen gaggeeffame jechuun Obbo Araarsoo Biqilaa yeroos BBC'tti himanii ture. Ta'us, ergasii eegalee hoggantoonni ABO yeroo dheeraaf ala turaniifi waggaa lama dura biyyatti deebi'an wal himannaa garaa garaa walirratti dhiheessaa jiru. Kana sababeeffachuun ABO'n lamatti qoodamaa jira jechuun kan gaafataman Obbo Daawud 'hin ta'u jechuun hin danda'amu' jedhanii kana dura BBC'f deebisanii ture. Haa ta'u malee, gareen Obbo Araarsoon hogganamu qoodinsa kana dura dhaabicha keessa mudataa turef kan gaafatamu Obbo Daawudidha jechuun ibsa dheeraa xumura torban darbe baasen himuun ni yaadatama. Yeroo ammaa waajjirra muummee dhaabichaa Gullallee jiru kan itti fayyadamaa jiru Hayyu - duree Itti - aanaa dhaabichaa Obbo Araarsoo Biqilaadha. Obbo Qajeelaan Obbo Daawud waan dhorkamaniif Obbo Araarsoon itti gaafatamaa dhaabaa fudhatanii socho'aa jiru jechuun tibbana miidiyaaleef ibsaniiru. Xalayaa Hayyu - Duree Itti - aanaa ABO Obbo Araarsoo Biqilaan mallattaa'eefi Obbo Daawud Ibsaa hayyu durummaa irraa dhorku itti ibse Boordii Filannoo Biyyaalessaatti ergamuu Obbo Qajeelaan himaniiru. Kana kan mirkeessan Dubbii Himtuun boordichaa Aadde Soliyaanaa Shimallis xalayichi sababa ''rakkoo naamusaan'' Obbo Daawud dhorkamuu ibsa jechuun BBC'tti himan. Dabalataan, Koreen hojiiraawwachiiftu dhaabichaa mariin gaggeesseen Obbo Daawud dhorkuufi dhimmichas koree naamusaafi to'annoo dhaabichaatti qajeelchuu ibsuu isaa xalayaarra eerameera jedhan Aadde Soliyaanaan. Xalaayaan kun ittiin bulmaata dhaabichaan murtee murtaahe Boordii Filannoo beeksisuu malee wanti biraan gaafate hin turres jedhan. Hayyuu Duree dhaabichaa obbo Daawuud ibsaa irraayis xalayaan isaan qaqqabe kan jiru ta'uu garuu ammo dhimma dhorkamuu isaani kan ilaallatu osoo hin taane dhimma biraa ta'u himan. Boordichi xalayaalee gareelee lamaan irraa dhiyaatu, ittiin bulmaata dhaaba sanii, labsii ittiin bulmaata dhaabbilee siyaasaa fi kaaniis itti fufee ni qorataa jedhaniiru.


'Dhaaba keenyarraa namni argame hin jiru, wanni mallattaa’es nu hin ilaallatu'- KFO

Itti gaafatamaa waajjira KFO kan ta’an Obbo Xurunaa Gamtaa dhaabni isaanii marii fi waliigaltee paartilee Oromoofi Amaaraa tibbana xumurameefi akka paartiin isaanii qaama waliigaltichaa ta'aniitti gabaafame keessa hin jirruu jedhan. Fuulbaana 23, bara 2020 dhaabbileen Siyaasaa naannolee Oromiyaa fi Amaaraa keessa socho'an 10 dhimmoota waloorratti waliin hojjechuuf waliigalteerra gahuusaanii Paartii Badhaadhinaarraa mirkaneessineera. Itti gaafatamaan damee idila addunyaa fi sabqunnamtii waajjira badhaadhinaa giddugaleessaa Biqilaa Hurrisaa (PhD) BBC'tti akka himanitti paartileen kunneen ''garaagartummaafi waldhabdeen haala qaroomeen mariin furama'' amantaa jedhu qabu jedhan. Marii kana irratti gama Oromootiin paartiilee akka ABO, Paartiin Biyyaalessaa Oromoo, Koongireesii Federaalawaa Oromoo, Adda Bilisummaa Oromoo - Tokkoome fi Paartiin Badhaadhinaa qooda fudhachuus himaniiru. Haata'u malee  Obbo Xurunaa Gamtaa ''Dhaaba keenyarraa namni argame hin jiru. Sirna mallattoo san keessas hin jirru, wanni mallattaa’ees nu hin ilaallatu'' jedhan. Namoonni cal jedhanii fedhiisaaniitiin maqaa paartii keenyaa dhahanii ta’uu danda’u, karaarraa nu dogoggorsiisuuf ta’uu danda’a malee nuti dhimmi san irratti hin hirmaannes jedhaniiru. ''Paartilee Amaaraa fi Oromoo Mudde bara 2012 irraa eegalee ji'oota 10'f marii gaggeessaa turan. Paartileen kun dhimmoota gurguddoo ummata lamaaniifi ummata Itoophiyaarratti erga mariyachaa turanii booda qabxiilee 10 irratti waliigaluu danda'aniru'' jechuun himan Dr. Biqilaan. Dr. Biqilaan qabxiileen ijoon lamaan irratti mariyatamaniifi qabxiileen 10 irratti waliigalteen mallattaa'e maal akka ta'an ibsuu hin feene. Dhaabni KFO qaama mariifi waliigaltee jedhamee akka hin taane gama Feesbuukiitiin'' ibsa baafne ibsineerra, odeeffannoosaa qabna ture garuu fedhii waan hin qabneef irratti hin hirmaanne'' jedhu obbo Xurunaan. ''Mariin sun saba keenyaaf bu’aa buusa jennee itti amannee turre, ta’us garuu battaluma mariin sun taasifamuu jalqabetti miseensota, deeggartoota fi saba keenyarratti miidhaan adda addaa gahaa waan tureef itti fufuu hin dandeenye'' jedhu obbo Xurunaan. ''Hidhaa, dararaa miseensota, deeggartootaa fi saba keenyarraa dhaabaa jennee hirmaachuuf yaallee ture'' kan jedhan qondaalli kun ''walgahii lamaan sadi takkarratti hirmaannee ture ta’us garuu bu’aan inni argamsiise hin jiru'' jedhan. ''Dhimma faayidaa saba keenyaa hin eegnerratti,  kaayyoo paartiin keenyaa hin geggessinerratti hirmaachuun fedhii keenya waan hin taaneef irraa gorreerra.'' ''Kanaaf mallattoon mallattaa’ees nu hin ilaallatuu, miseensi paartii keenyaas irratti hirmaate hin jiru'' jedhani. Akka walii galatti marii taasisuun miseensota, biyya akkasumas sabaa fi sab-lammootaa biyyattiitiif faayidaa guddaa akka qabu itti amanna jedhaniiru. Gara fuuldurattis marii biyya keenyaaf faayida qaburratti ni hirmaanna, biyya kana mariitu fayyisa jennee amanna jechuun itti gaafatamaa waajjira KFO kan ta’an Obbo Xurunaa Gamtaa BBC’tti himaniiru.


'Bishaan hara Haramaayaa deebi’us yaaddoo gogiinsaarraa bilisa miti'-Ogeeyyii

Harri Haramaayaa bal’ina lafaa qaburraa yeroo ammaa dhibbeentaa 61 ol bishaanin uwwifamee akka jiru ogeeyyin ni himu. Tibbana deebi’uun bishaan hara Haromaayaa jiraattota naannoo harichaaf gammachuu guddaa uumera. “Dhugaa himuuf bishaan Haramaayaa dhabamuu isaatiin akka haadhaaf abbaan irraa du’etti nutti dhagahamee ture” kan jedhu jiraataan magaala Haromaayaa dargaggoo Iskindir Yuusuf Umar, akka yeroo ijoolummaasaa hara Haramaayaa irratti bashaanuf bidiruu tolfachaa akka jiru BBCti himeera. Ogeeyyin hara Haramaayaa dhiyeenyatti hordofan garuu deebi’uun hara Haramaayaa yaaddoo deebi’ee gogurraa bilisa akka hin taane himu. Deebi’uun hara Haramaayaa inni ammaa isa jalqabaatii? Roobni ganna baranaa akkuma biyyaatti cimaa ta’uusaa kan himan Yunivarsiitii Haramaayaatti gargaaraan proofeesaraa fi mahaandisni haaydiroliksii fi qabeenya bishaanii Dr. Injinar Tashoomaa Suyyum, naannoo hara Haramaayaattis bara kana roobni baay’ee waan roobef haroon Haramaayaa bishaan qabachuusaa himu. Haata’u malee, harri Haramaayaa waggoota digdama dura erga gogee as bifa kanaan bishaan yeroo itti kuufamu kun isa jalqabaa miti. Harri Haramaayaa waggoota lama duras bifa walfakkaatun bishaan qabatee ture. Haa ta’u malee bishaan qabatee turuu hin dandeenye ture.Kanaaf sababni immoo “qonnaan bulaan naannoo sanaa jallisiif bishaan baay’ee fayyadamaa ture. Boolli gadi fagoo bishaan dhugaatii naannoo Harariif qotames baay’ee dha. Kanaaf bishaan haroo keessa seene fi kan uummatni fayyadamaa ture garaagarummaa guddaa waan qabuf deebi’ee goge” jedhu Dr. Injinar Tashoomaa Suyyum. Dhimma seera itti fayyadama bishaanii… Gogiinsa hara Haramaayaa mudataa jiruf rakkoon inni tokko seerri bulchiinsa fi itti fayyadama bishaanii dhabamuu akka ta’e Yunivarsiitii Haramaayaatti gargaaraa proofeesaraa fi mahaandisni haaydiroliksii fi qabeenya bishaanii Dr. Injinar Tashooma Suyyum himu. Itti fayyadamni bishaanii jiraattota naannoo hara Haramayaa rakkoo akka qabu kan himan Dr. Injinar Tashooma, “bishaan gara haraa galu fi kan uummatni fayyadamu wal hin madaalu.Bishaan seenu xiqqaa dha. Uummatni garuu jallisiifis dhugaatiifis kan fayyadamu baay’ee waan turef bishaan kuufamuu hin dandeenye ture” jedhan. Hammeentaan bishaanii Haroon Haramaayaa yeroo ammaa qabatee jiru guddaa ta’uusaa himuunis bishaan kun haricha keessatti akka turu kan barbaadamu yoo ta’e itti fayyadama bishaanichaa irratti seerri bahu akka qabu himu. “Bishaan hangamtu waggaa tokko keessatti haricha seene, uummanimmoo hagam fayyadama kan jedhu madaallii bishaanii ‘water balance’ ilaaluun barbaachisaadha. Haata’u malee, qonnaan bultootni naannoo sanaa bishaan kuufame mara jallisiif kan fayyadaman yoo ta’e turmaata harichaa gaafii keessa galcha” jedhu. Kana raawwachuufis qaamni itti gaafatamummaa fudhatee hojjetu jiraachuu akka qabu Dr. Injinar Tashooma Suyyum dubbatu. Kanaan dura seera itti fayyadama bishaanii irratti mari’atamee akka ture eerunis “haalli marii sanarratti deemame sirrii miti. Seerri tokko wayita tumamu uummata walin mari’atamuu qaba. Warra ogeessaa qofa mariisisuun bu’aa hin qabu” jedhu. Dabalataan seerri itti fayyadama bishaanii erga tumamee boodas “dokumantii irratti akka taa’uf osoo hin taanee hojiirra ooluu qaba” jechuunis himu. Hara Haramaayaa tursiisuf maal ta’uu qaba? Hojiilee jallisii qonnaan bultootni naannichaa hojjetaniin qisaasni bishaanii guddaa akka jiru ogeeyyin bishaanii himu. Kanaaf qonnnaan bultootni tekonooloojiiwwan jallisii bishaan qusatan akka fayyadamanif uummata barsiisuu fi dammaqsuun ummatni qaama furmaataa ta’uu akka qabu himu. “Haroon kun abbaa qabaachuu baannaan ammas deebi’ee ni goga. Kuni beekkamuu qaba” jedhu Dr. Injinar Tashooma Suyyum. Kana malees harri Haramaayaa daangaa kan hin qabne yemmuu ta’u itti fufiinsa harichaaf harichi daangeffamee uummatni seeraan itti fayyadamuu qaba jechuunis himu. Gama biraatin haroon Haramaayaa lubbuu horatee akka turuf hojiin misooma sululaa barbaachisaa dha. Biyyee dhiqamee hara Haramaayaa seenu to’achuu fi bishaan yaa’a isaa eeggatee gara harichaa akka seenu taasisuuf misoomni sululaa lafa hektaara 15,000 ta’u irratti hojjetamuu akka qabu ogeeyyiin himu. Haa ta’u malee hojiin misooma sululaa hojjetame quubsaa akka hin taane Yunivarsiitii Haramaayaatti gargaaraa proofeesaraa fi mahaandisni haaydiroliksii fi qabeenya bishaanii Dr. Injinar Tashooma Suyyum himu. Kana malees hojiin dhaabbii fi kunuunsa biqiltuu itti fufiinsaan hojjetamuu akka qabus himu. “Daangaa haroo irrattis biyyeen dhiqamee akka hin seennef marga dhaabu irratti hojjechuunis baay’ee murteessaadha” jedhu. Balfi gara harichaatti gatamus rakkoo akka ta’ee kan himan Abbaa Taayitaa Eegumsa Naannoo, Bosona fi Jijjiirama Qilleensaa godina Harargee Bahaatti qindeessaa garee to’annoo fi hordoffii eegumsa naannoo Obbo Abdulaziz Ahimad, hawaasni naannoo gochaa kanarraa of qusachuu akka qabu dhaamaniiru.


Dhaddachi dhimma Jawaarfaa ilaalu guyyaa guutuu akka ta'u jedhame

Galmee qorannoo duraa Obbo Jawaar Mahaammadfaa irratti ragaaleen abbaa alangaa waaree dura fi booda dhaggeeffataman. Dhaddachichi waaree dura jecha ragaa tokkoo kan dhagahe yemmuu ta'u ragaalee biroo hafan sadi waaree booda dhaggeeffataman. Dhaddacha har'aatin namootni galmee qorannoo duraa Obbo Jawaarfaa keessatti argaman hundi (namootni 14) argamaniiru. Ragaan afraffaa gaafii qaxxaamuraa waan hin gaafatamneef guyyaa boruu Roobii Hagayya 27, 2012 akka adeemsifamu manni murtichaa beeksiseera. Manni murtichaa naannoo sa'aa 7:30 hanga 8:30ti shakkamtootni laaqana nyaatanii akka deebi'an ajaje kan ture yemmuu ta'u shakkamtootni garuu laaqana hin nyaanne. Yeroon gabaabbachuu akka sababaatti kan himame yemmuu ta'u poolisootni eegdotnis laaqana osoo hin nyaatin akka jiran komishiniin poolisii federaalaa himeera. Manni murtichaa adeemsi galmee qorannoo duraa Obbo Jawaarfaa saffisaan akka adeemu fi gara fuldurattis dhaddachi guyyaa guutuu akka ta'uu himuun poolisiin haala shakkamtootni soorata itti argatan mijeessuu akka qabu himeera. Manni murtichaa ragaalee abbaa alangaa hafan dhaggeeffachuf boru Hagayya 27 bara 2012 sa'aa 3:30tti beellama qabateera. Ragaaleen abbaa alanagaa dhaggeeffatamaa jiran kanneen eenyummaan isaanii osoo hin beekamiin golgaa duubaa ragaa bahanidha. Dhimma qorannoo duraa fi ragaalee golgaa duubaa dhageesisuu irratti abukaatonni shakkamtootaa ol iyyannoo gaafatanii dhimmichi mana murtii olaanaa Federaalaatiin ilaalamaa jira. Manni murtichaa dhaddacha Hagayya 22 bara 2012 oolen hogganaan bulchiinsa hidhamtootaa Komishinii Poolisii Magaala Finfinnee, poolisii Federaalaan qabamanii akka dhiyaatan ajaja kennee ture. Sababni hogganaan kun poolisiin qabamanii akka dhiyaatanif ajajni itti kenname gazexeessaa OMN Mallasa Dirribsaa dabalatee namoota sadiif qorannoon Covid-19 akka taasifamu ajajni irra deddeebiin mana murtichaan kennamullee raawatamuu dhabuu isaati. Hogganaan Bulchiinsa Hidhamtootaa Komishinii Poolisii magaala Finfinnee Inspeektar Olaanaa Arraagee Isheetee har'a mana murtiitti kan dhiyaatan yemmuu ta'u "akkaataa televizhiinii irratti himameenan dhiyaadhe. Namni na hidhee yookin dirqisiisee na dhiyeesse hin jiru" jechuun dubbatan. Hoogganaan kun Hagayya 3, 12 fi 16 bara 2012 shakkamtootaaf qorannoon Covid-19 akka godhamu taasisuu isaanii himan. Haa ta'u malee gaazexeessaan OMN Mallasa Dirribsaa isa dabalatee Yaalamwarq Asaffaa fi Boggaala Dirribsaa yeroo tokkollee qorannoon Covid-19 taasifamee fi bu'aan akka itti hin himamne akkasumas manni murtichaa ajaja erga kennee boodas qorannoon akka hin taasifamneef dhaddacha irratti dubbate. Obbo Arraageen gama isaaniitin hidhamtootni kunneen kan poolisiin Federaalaa imaanaadhaan isaan bira kaa'e akka ta'e fi gaheen qorannoo Covid-19 gochuus kan Bulchiinsa Hidhamtootaa Komishinii Poolisii Federaalaa akka ta'e dubbatan. Abbaan seeraa garuu Bulchiinsi Hidhamtootaa Komishinii Poolisii magaala Finfinnee bu'aa qorannoo Covid-19 beellama itti aanutti akka dhiyeessu akeekkachiisa cimaa walin ajajan. "Beellama itti aanutti qoratamanii kan hin dhiyaanne yoo ta'e tarkaanfiin isinirratti fudhatama" jechuun abbaan seeraa hogganaa Bulchiinsa Hidhamtootaa Komishinii Magaala Finfinnee Inspeektara Olaanaa Arraagee Isheetee akeekkachiisaniiru.


Jawaar Mohaammad: Hogganaan bulchiinsa hidhamtootaa Finfinnee poolisiin qabamanii akka dhiyaatan ajajame

Mana Murtii Federaalaa Sadarkaa Jalqabaa dhaddachi ramaddii Araadaa galmee qorannoo duraa Obbo Jawaar Mahaammad fi namoota 13 biroo ilaalu dhaddacha har'a oolen, poolisiin federaalaa hoogganaa Bulchiinsa Hidhamtootaa Komishinii Poolisii Magaalaa Finfinnee sa'aa 24f hidhee mana murtiitti akka dhiyeessu ajajeera. Ajajni kun kan kenname galmee Obbo Jawaarfaa keessatti kan argaman gaazexeessaa OMN Mallasa Dirribsaa dabalatee namootni afur qorannoon dhibee Covid-19 akka godhamuf ajajni kennamee ture raawwatamuu dhabuun wal qabata. Manni murtichaa dhaddacha Hagayya 20 bara 2012 oolen sababa ajajni hin raawwatamneef hooggansi Bulchiinsa Hidhamtootaa Komishinii Poolisii Magaala Finfinnee har'atti qaamaan dhiyaatanii akka hubachiisan ajajee ture. Haa ta'u malee beellama har'aa irratti hooggansis ta'e bakka bu'ootni dhaabbatichaa hin argamne. Manni murtichaas dhaddacha har'a oolen komishiniin Poolisii Federaalaa hoogganaa Bulchiinsa Hidhamtootaa Komishinii Poolisii Magaalaa Finfinnee sa'aa 24f hidhee mana murtiitti akka dhiyeessu ajajeera. Gama biraatin kanaan dura dhibee Covid-19n qabamanii kan turan Daawit Abdataa, Geetu Tarrafa, Kennee Duumechaa, Taamiraat Huseen, Bashir Huseen fi Sabbooqaa Olqabaa dhibee Covid-19 irraa bilisa ta'uu isaanii Inistiitiyuutii Fayyaa Hawaasaa Itoophiyaa irraa xalayaan ergamuusaa manni murtichaa himeera. Mana Murtii Federaalaa Sad. Jalqabaa dhaddachi ramaddii Araadaa galmee qorannoo duraa Obbo Jawaar Mahaammad fi namoota 13 irratti ragaalee abbaa alangaa dhaggeeffachuu fi iyyatawwan shakkamtootni beellama darbe irratti dhiyeessan irratti ajaja kennuuf ture har'atti beellama kan qabate. Haa ta'u malee shakkamtootni lakkoofsa 4 hanga 9 jiran fi dhibee Covid-19 irraa bilisa jedhaman waan hin dhiyaanneef manni murtichaa ragaalee abbaa alangaa hin dhaggeeffanne. Abbaan alangaa "poolisiin shakkamtoota akka dhiyeessu nuuf yaa ajajamu" jechuun mana murtichaa kan gaafte yemmuu ta'u abukatoowwan shakkamtootaa gama isaaniitin "bu'aan qorannoo Covid-19 shakkamtoota kunneenii dafee qaqqabuu qaba ture. Abbaan alangaas shakkamtoota dhiyeessuu qaba ture. Kanaafuu ajajni cimaan nuf yaa kennamu," jechuun gaafatan. Manni murtichaas Komishiniin Poolisii Federaalaa shakkamtoota galmee qorannoo duraa Obbo Jawaar Mahaammadfaa keessatti argaman mara Hagayya 26 bara 2012 ganama sa'aa 3:30ti akka dhiyeessu ajajeera. Dhaddacha Hagayya 20 bara 2012 oolen shakkamtootni iyyatawwan garaagaraa dhiyeefatanii kan turan yemmuu ta'u Obbo Jawaar Mahaammad haadha warraa fi daa'ima isaanii walin guyyaa tokko qofa akka hasa'an fi isa booda dhorkamuu isaanii iyyatanii turan. Manni murtichaa ajajni mirga shakkamtootaa kabachiisuuf kennamu yeroo tokkof qofa osoo hin taanee hanga shakkamaan hidhaarra jirutti hojiirra kan oolu ta'uu hime. Obbo Jawaar Mahaammad torbeetti yoo xiqqaate yeroo lama haadha warraa fi daa'ima isaanii gama suur-sagaleen akka argatan ajajeera. Kana malees Obbo Jawaar kitaabilee dabalatee meeshaaleen barreeffamaa kan akka waraqaa fi kobbee akka seenaniif poolisiin akka raawwachiisu manni murtichaa ajajeera. Beellama darbe irratti abukaatoowwan "maamiltoota keenya waliin haalaan wal argaa hin jirru. Dafanii akka baanu nu taasisu" jechuun iyyatanii kan turan yemmuu ta'u manni murtichaa shakkamtootni torbeetti guyyaa sadi Wiixata, Roobii fi Jimaata sa'aa 4 hanga 5:30 akka wal argan ajajeera. Gama biraatiin manni murtichaa iyyata Obbo Jawaar fi Obbo Baqqalaan hiriyoota fi waahillan keenya wajiin akka wal hin agarre dhorkamneerra jechuun dhiyeessan labsii yeroo muddamaa dhibee Covid-19n walqabatee labsame eerun iyyata isaanii kuffiseera. Dhimma fayyaan walqabatee manni murtichaa shakkamtootni qorannoon dhibee Covid-19 hin taasifamneef qorannoon akka taasifamuf akkasumas Shamsaddin Xahaa poolisiin eegduu ramadeefii magaala Finfinnee keessatti dhaabbata fayyaa barbaadetti akka yaalamu manni murtichaa ajajeera.


'Barattoota Afaan Oromoon PhD barachuufi qorachuun seenaa dalagan'

Yunvarsiitiin Wallaggaa seenaa Afaan Oromoo keessatti isa jalqabaati kan jedhame barattoota afur Afaan Oromoon sadarkaa digirii sadaffaatti barsiisee eebbaaf qopheesse. Kana dura yunivarsiitiin barnoota Afaan Oromoo sadarkaa PhD'n barsiisee qorannoo barreessufis  ta'e bu'aa qorannoo dhiyeessuufis afaanichumaan fayyadamuun fiixaan bahe kan jalqabaati jedhameera. Barattoonni Yunivarsiitii Wallaggaatti qorannoo isaanii Afaan Oromootiin qopheessanii dhiyeessan kunneenis bakka gara garaatii seenaa kana hojjechuu isaaniitiif Yunvarsiitii isaanii dabalatee dinqisiifannaa hedduu argachaa jiru. Qorataafi barsiisaan Afaan Oromoo Yunvarsiitii Finfinneerraa PHDn eebbifame Fiqaaduu Qana'aa akkas jechuun yaada inni fuula Feesbikuu isaarratti barreessee qalbii namoota hedduu qabatteeti. "Afaan raadiyoonii cabsa jedhan har'a gulantaa barnoota isa xumuraa (PhD) cabse." Yunvarsiitii Wallaggaatti barsiiftuufi qorattuu Afaan Oromoo kan taateefi barattoota barnoota Afaan Oromoo sadarkaa PHD hojjechuun milkaa'an kanneen keessaa tokko qorsaafi qajeelchaa kan turte Alimaa Jibiriil (PHD) warra yaada isaanii qoodan keessaa tokkodha. Hayyuun kunis akkas jechuun fuula Feesbuuki ofiirratti katabdeetti: "Kun seenaadha, seenaa bara baraan yaadatamu! Doktoroota Afaan Oromoofi Ogbarruu Yunvarsiitii Wallaggaatti yeroo jalqabaaf xumuran seenaa biyya kanaattis ta'e addunyaarratti kan jalqabaati." Pirezidantiin yunivarsiitichaa Dr Haasan Yuusuf 'barattoonni afur qorannoo isaanii yeroo jalqabaaf Afaan Oromoon dhiheessuun seenaa dalagani' jechuun fuula Fesbuukii isaaniirratti barreessan. ''Itoophiyaattis ta'e biyya kamittuu Afaan Oromoo sadarkaa PhD'tti qorachuu, barreessuufi dhiheessuun baratoonni kuni kan jalqabaati,'' jedhan. Afaan Oromoon Itoophiyaa keessaa afaan baay'inaan dubbatamudha. Biyyoota ollaa Itoophiyaa kanneen akka Keeniyaa keessallee dubbatama. Haata'u malee, yeroo dheeraaf sababoota garaa garaan guddachuu hin dandeenye. Erga afaan barnootaa ta'e as yeroo gabaabaa keessatti jijjiiramni guddaa galmaa'us ammallee kana caalaa guddachuu akka qabu akkasumas guddachuu akka danda'ullee qorattoonni ni himu. Imaammanni afaanii mootummaan Itoophiyaa yeroo jalqabaaf barana baase gaaffiiwwan Afaan Oromoofi kaan Afaan Amaaraa cinaatti afaan hojii mootummaa federaalaa dabalataa akka taasisu abdatameera. Qorattoota afur Yunvarsiitiin Wallaggaa yeroo jalqabaatiif sadarkaa digirii sadaffaa (PhD)tiin Afaan Oromoon barsiisee eebbaaf qopheesse keessaa tokko Dr. Margaa Gammadaadha. Sadarkaa dippiloomaarraa kaasee Afaan Oromoo barachaafi qorachaa hanga PHD Afaan Oromootiin hojjechuurra kan gahe. Doktar Margaan waraqaa qorannnoo dhiyeessanitti gammachuu qabu. ‘Ilmaan Oromoo guddina afaanichaaf aarsaa guddaa itti kaffalaniru, nuti bu’aa isaati, dhalatoof bu’aa akka buusnu carraa argannerra, anis hiriyoonni koos gammanneera’ jedhan. ‘Afaan Oromoo sirna barnootaa hin qabu’ Waraqaa qorannoo sirna barnoota Afaan Oromoon barsiifamu irratti kan dhiyeessan doktar Margaan, firiin qo’annoosaaniis ‘sirni barnoota Afaan Oromoo qophaa’e akka jirre’ agarsiisa jedhan ‘’Silabasii Afaan Amaaraaf qophaa’eetu, Afaan Oromootti hiikame malee, seera qabeessaan kan Afaan Oromoo hin jiru’’ jedhan. A.L.I bara 1988tti wayita kitaabni Afaan Oromoo qopheeffamu qabee qabiyyeen barbaadamu itti dabalamaa kan Afaan Amaaraa irra hiikametu amma yoonaa gahe jedhan. Kitaabonni Afaan Oromoon qophaa’aniis hanqina guddaa qabachuu ibsan. Kitaabonni Afaan Oromoon qophaa’an dandeetti barattootaa cimsu, aadaa sonaa fi duudhaa Oromoo fuulduratti butuu akkasumas, beekumsa dhalootatti dabarsuuf gahu’msa hin qabne ragaa funaanan qacceessuun kaasan. Kitaabonni barnootaa fedhii barattoota keessa akka hin uumne, aadaa fi eenyummaasaaniif kan hin kakaasnedha jedha  firiin qorannoosaanii. Sirni baruu fi barsiisuu Afaan Oromoo amma hojiirra jiru ‘gahumsa kan hin qabne fi  sadarkaa barbaadamu kan hin guunne’ ta’u kaasan. Furmaatni isaahoo maali? Yaadonni furmaataa qorannoo isaanii keessatti tarreessanis, Ministeera Barnoota Muummeen Afaan Oromoo to’atu qabachuun akka irraa eegamu kaasan. Sirna barnoota sadarkaa lammaffaa ol jiran Ministeerichi waan to’atuf muummee Afaan Oromoo akka qabaachu qabu gorsu. Amma yoonaatti Muummee Afaan Amaaraa malee kan Afaan Oromoo hin jiru jechuun dubbatu. Itti dabaluunis, Biiroon Barnoota Oromiyaas sirna barnoota hojiirra oolchuu qofa otoo hin taane, itti gaafatamummaa dhimmicharratti fudhachuu qabaata jedhan. Afaan Oromootiin waraqaa qorannoo qopheessanii dhiyeessuurratti ragaalee barreeffamaa barbaachisoo dhabuun qorannicha goolabuuf danqa isaan mudate ta’ulle dubbataniiru.


Gaazexeessaan OMN Guyyoo Waariyoo mana hidhaatii bahe

Gaazexeessaa OMN Guyyoo Waariyoo hidhaa guyyoota 47 booda mana hidhaati bahuu maatiin BBC'f mirkaneessan. Manni Murtii Olaanaa Federaalaa dhaddacha Hagayya 31 bara 2020 ooleen gaazexeessaa Guyyoo Waariyoo wabiin akka gadhiifamu murteessee ture. Abbaan alangaa Guyyoo Waariyoo irratti ragaa qabatamaa akka qabu himuun beellamni dabalataa akka kennamu gaafatee turus manni murtii mirga wabii eegeefi akka bahu murteesse. Bu'uuruma kanaan har'a Kibxata Fulbaana 1 bara 2020 waaree booda mana hidhaatii baheera. Gaazexeessaa Guyyoo Waariyoo qondaala olaanaa KFO Dajanee Xaafaa, Mishaa Adam fi Koorsaa Dachaasaa waliin Wiixata Hagayya 31 Mana Murtii Olaanaa Federaalaa Lidataatti argamutti dhiyaatee ture. "Koorsaa Dachaasaa ilaalchisee abbaan alangaa 'ragaa argachuu hin dandeenye waan ta'eef mirga wabiisaa hin mormu' waan jedheef mirgi wabii eeggameefira" jechuun abukaatoon isaanii Obbo Dajanee Fiqaaduu himaniiru. Abbaan Alangaa Obbo Obbo Dajanee Xaafaa akkasumas Mishaa Adam irratti himatni banamuu himee Guyyoo Waariyoo irratti guyyaan qorannoo dabalataa akka kennamu gaafatee ture. "Gaaffii fi deebii Artiist Haacaaluu Hundeessaa waliin taasise Afaan Oromoo irraa gara Afaan Amaaraatti hiikkamee hanga nuuf dhiyaatu akkasumas INSA irraa ragaan hanga nuuf dhufutti beellamni nuuf yaa kennamu" jechuun gaafachuu Obbo Dajaneen himan. Haa ta'u malee dhaddachichi, dhaddacha yeroo beellamaa osoo hin taanee dhimmi mirga wabii kan itti ilaallamu waan ta'ef abbaan alangaa yeroo dabalataa gaafachuu hin qabu, kennamuufis hin qabu jechuun mormuu isaanii himan. "Shakkamaa to'annaa poolisii jala tursanii fulduratti ragaa irrattin barbaaddadha jechuun tumaa seeraa kan hin qabnedha. Bu'uuruma kanaan morminee manni murtiis mormii kana nuuf fudhatee wabiin akka bahu taasiseera" jedhan Obbo Dajaneen. Manni murtichaa yaada abbaa alangaa kuffisuun gaazexeessaan OMN Guyyoo Waariyoo akkaataa Manni Murtii Federaalaa Sadarkaa Jalqabaa dhaddachi ramaddii Araadaa Hagayya 18 wabii qarshii 10,000 kaffalee akka bahu ajajeen mirgi wabiisaa eeggamee akka bahu murteessee jira. Gama biraatiin Mishaa Adam himatni kan irratti hundaa'e yommuu ta'u, yakki ittiin himatames labsii yakka Telekoomii 761 darbuun akka ta'e abukaatoon isaa Obbo Dajanee Fiqaaduu BBCti himaniiru. Labsii kana keessatti keewwata Mishaa Adam itti himatame 9/1 bu'ureeffachuunis mirga wabiin akka gadhiifamuuf gaafachuu isaanii fi abbaan alangaa mormuu isaa himaniiru. Manni murtichaas dhimma mirga wabii Mishaa Adam irratti murtee kennuuf Hagayya 28 bara 2012tti beellama qabateera. Qondaalli KFO Obbo Dajanee Xaafaa haala wal fakkaatuun himatni irratti kan hundaa'e yommuu ta'u qabiyyeen himatichaa maal akka ta'e garuu hin himamne jedhan. Manni murtichaa "hojiin nutti baay'ate" jechuun dhimma Obbo Dajanee Xaafaa Hagayya 26 bara 2012 ganamatti beellamuusaa abukaatoon isaanii Obbo Dajanee Fiqaaduu BBCtti himaniiru.


Lammiileen Itoophiyaa harki caalu 'federaalizimii akka fedhan’ qorannoon agarsiise

Harki caalmaan lammiilee Itoophiyaa sirna mootummaa federaalizimii akka fedhan qorannoon dhaabbata 'Afrobarometer' agarsiise. Dhaabbatni qorannoo 'Afrobarometer' bu'aa qoranoo dhimma federaalizimii, magaalaa Finfinneefi heera biyya Itoophiyaa irratti taasise har'a baasee jira. Dhimmoonni sadan kunneen dhimmoota ijoo waltajjii siyaasaa biyyattiirrati waggoota dheeraaf dubbii mariifi falmii ta'anidha. Bara 1999 kan hundeeffame dhaabbatni qorannoo 'Afrobarometer' dhimmoota akka diinagdee, dimokiraasii fi siyaasa, filannoo, malaammaltummaa, miidiyaalee fi dhimmoota biroo irratti qorannoowwan taasisuun beekkama. Bu'aa qorannoo sirna federaalizimii ilaalchisuun dhaabbatichi har'a baasen lammiileen Itoophiyaa dhibbeentaan 61 sirna bulchiinsaa federaalizimii akka deeggaran himaniiru jedha. Gama biraatin, dhibbeentaan 37 immoo sirni federaalizimii kan uummatoota qoqqoodudha kanaafis sirni bulchiinsa biyyattii gara sirna mootummaa tokkoo geeddaramuu qaba jechuun yaada kennan. Kana malees, namoota qorannoo kana keessatti hirmaatan keessaa dhibbeentaan 49 federaalizimii sabummaa bu'ureeffate yemmuu deeggaran dhibbeentaan 48 immoo federaalizimii teessuma lafaa bu'ureeffate fedhu. Dhimmi qorannoo dhaabbata 'Afrobarometer' inni biraan heera biyya Itoophiyaa yemmuu ta'u namoota qoranicha irratti hirmaatan keessaa harki caalmaan heerri biyyattii akka fooyya'u fedhu. Qorannichi "lammiilee Itoophiyaa 10 keessaa torba (69%) heerri biyyattii akka fooyya'u fedhu, dhibbeentaan 11 heerichi guutummaatti akka geeddaramu yemmuu barbaadan dhibbeentaan 18 immoo haaluma amma jirun akka turu barbaadu" jedha. Dhimmoota fooyya'iinsi heeraa akka taasifamuf barbaadamu keessaa Afaan Amaaraan dabalataan afaanotni federaalaa biroon akka jiraatan gaafatan. Dabalataan, yeroon aangoo Ministira Muummee marsaa lamaa ol akka hin taane akka daangeffamu fi heera hiikufis Manni murtii heeraa (Constitutional Court) yaa hundeeffamu kan jedhan ni argamu. Gama biraatin lammiilee Itoophiyaa 10 keessaa afur (dhibbeentaan 43) heera biyyattii keessaa keewwatni 39 akka haqamu akka barbaadan gabaasa qorannoo dhaabbata 'Afrobarometer' irratti himameera. Haa ta'u malee, lammiileen Itoophiyaa harka caalmaan (dhibbeentaan 50) keewwatni 39 akkuma jirutti akka turu barbaadu jedhame. Keewwatni kun waa'ee mirga sabootni, sablammootni fi uummattootni hiree ofii ofin murteeffachuu hanga foxoquutti qaban hima. Dhimma magaala Finfinnee ilaalchisee namoota qorannicha keessatti hirmaatan keessaa dhibbeentaan 35 miseensa mana maree federeeshinii akka taatu yemmuu barbaadan harki caalmaan namootaa (54%) immoo yaadicha ni mormu. Itoophiyaatti michuu dhaabbata 'Afrobarometer' fi hogganaa dhaabbata qorannoo fi gorsaa ABCON kan ta'an Obbo Muluu Takkaa, 'Afrobarometer' dhaabbata walabaa biyyaalee Afrikaa garaagaraa keessatti qorannoowwan hojjetu ta'uu himan. Kana malees, dhaabbatichi bara hundeeffamasaa 1999 hanga 2018 biyyaalee Afriikaa 38 keessatti qorannoolee taasisuunsaa himameera. Qorannoo dhaabbatni 'Afrobarometer' Itoophiyaatti Mudde 27 bara 2019 hanga Amajjii 2020 adeemsise irratti namootni 2,400 kan hirmaatan yemmuu ta'u namootni kunneen bifa hundagaleessa ta'een filatamuu isaanii Obbo Muluu Takkaa dubbatan. Namootni umriinsaanii waggaa 18 ol ta'e baadiyyaaf magaala jiraatan kan hirmaatan yemmuu ta'u ragaan Ejansii Isataatiksii Itoophiyaa faayidaarra oolusaas himaniiru.


Hidhaan qooqaa guutee gadhiifamuuf jedhuun yaaddoo uume

Godina Shawaa Bahaa dhihoo magaalaa Adaamaatti kan argamu Haroon Qooqaa guutee gadhiifamuuf jechuun isaa yaaddoo uumuu Mootummaan Naannoo Oromiyaa beeksise. Sodaan yaadda'ame balaa lolaa fiduun aanota gajjalaa haroo kanaa jirutti yaa'uun badii geessisaadha. Komishinarri Itti aanaan Koomishinii Hoggansa sodaa Balaa Oromiyaa obbo Garramuu Oliiqaa BBC’tti akka himanitti haroon kuni yeroo ammaa guuteera. “Hidhi Qooqaa humnaa ol waan guuteef bishaan akka gadhiifamu warri misooma sulula Awaash himanii jiru. ''Amma bishaanichi humnaa ol ta’eera. Kanaafuu hawaasni aanaalee Adaamaa, Boosat, Doddotaa, martii fi Jajuu ofeegannoo akka godhan akeekachiifamaniiru,” jedhan. Battala akkeekachiisni kuni dhagahameenis uummata sulula lagichaatti dhihoo jiran dafanii baasuun eegalamus ammallee hawaasni yaaddoon lolaa kuni guddaa ta’uu hubatee bakkicharraa fagaatee akka qubatuuf waamicha godhaniiru. Rakkoon humnaa ol ta’e yoo mudates hawaasni aadaa walgargaruu qabu cimsuun nutis deegarsa gochuuf qophoofnee jirra jedhan Obbo Garramuun. Gama kaaniin, yeroo ammaa Oromiyaatti lammiileen miiliyoona lamaa fi kuma dhibba afur deeggarsaan jiraachaa jiru. Komishinarri Itti aanaan Koomishinii Hoggansa sodaa Balaa Oromiyaa obbo Garramuu Oliiqaa BBC’tti akka himanitti sababa Lolaatiin Oromiyaatti namoonni qe’eerraa buqqa’an kuma 12 caaleera. Kana keessaa namoonni kuma torba gargaarsa battalaa kanneen barbaadanidha jedhan. Ejensiin meetiroolojii biyyoolessaa Itoophiyaatti Roobni cimaan hanga walakkeessa Fulbaanaatti itti fufuu akka danda’u waan raageefis yaaddoon miidhaa lolaa kuni ammallee akka hin dhaabbannes himan. Lagni Awaashis guutee dambali'uudhaan Godinoota Oromiyaa shan aanaalee 16 irratti namoota qe'eerraa buqqisuun omisha irrattis miidhaa geessisaa jira. “Rakkoon lolaa kana dabalatee warri durumaanuu dheerina bonaatin miidhaman, buqqaatonni  qe’ee isaanittis deebi’anii omishaan of hin dandeenyes jiru. ''Kana hunda walitti dabaltee yoo ilaalte akka Oromiyaatti namoota miiliyoona lamaa fi kuma 400’f gargaarsi marsaa marsaadhaan kennamaa jira” jedhan Obbo Garramuun. Balaan Lolaa Laga Awaash fi kannneen birootiin buqqaatii hordofsiisus lubbuu namaa irra garuu hanga ammaatti miidhaan gahe akka hin jirre himan. Omisha Qonnaan bultootaa hektaara hedduun manca’uu isaatiin bara itti aanutti hanqina nyaataa uumuu malu hir’isuuf mala omisha dafanii gahan dhiheessuu hojjetamaa jiraachuus eeran. Sadarkaa biyyaattis lammiileen kuma dhibbaatti lakkaa'aman balaa lolaaf saaxilamuu mootummaan irra deddeebiin ibsaa turuun ni yaadatama.


Gaazexessaa OMN Guyyoo Waariyoo: 'Haalli qabiinsa poolisii gaarii ture'

Gaazexessaan OMN  kan yeroo xumuraaf Artist Hacaaluu Hundeessaa miidiyaarratti dubbise, Guyyoo Waariyoo, guyyaa kaleessaa [Kibxata] mirga wabiin gadhiifameera. To'annoo poolisii jala torban jahaaf tureen abbaan alangaa 'ragaa qabatamaa akka qabuufi ragaa akka walitti qabataa jiru' himuun yeroo dabalataa gaggaafataa turuus himannaan irratti hin banamne. Mana Murtii Federaalaa sadarkaa jalqabaa torban darbe mirga wabiin akka bahu manni murtii erga eeyyame booda ol iyyannoon itti gaafatamee ture. Guyyaa dheengaddaa, Wiixata, erga Manni Murtii federaalaa Sadarkaa Duraa Ramaddii Araadaa wabiidhaan akka gad - dhiifamu jechuun murtee duraa raggaasiseera. Abbaan alangaa Guyyoo Waariyoo irratti ragaa qabatamaa akka qabu himuun beellamni dabalataa akka kennamu gaafatee turus manni murtii mirga wabii eegeefi akka bahu murteesse. Manni murtii si'a lama mirga wabiitiin akka bahu jedhee murtee dabarsuus poolisiin yeroon hin gadhiisne ture. Guyyoon mirgi wabii naa eegamee hidhaa akka bahu 'eegees, hin eegnes' ture jedha. Sababni eegeef dhugaa qaba waan ta'eefi jechuun hima. Poolisiin Guyyoo sababa lamaan isa shakkee to'atu isaa ibseera. Kan jalqabaa ajjeechaa Hacaaluu bulee guyyaa Waxabajjii 23 bara 2012 OMN irratti dubbii ummata walitti kakaasuu taasiste kan jedhudha. "Ani guyyaa 21 irraa kaasee guyyoota lamaaf hojiirra hin turre, guyyaa Dilbataa Atileet Fayyisaa Leellisaa waliin af-gaaffii godhee booda hojii hin galle. Kanaaf guyyaa san hojiirra turte jedhanii kan na himataniif ani hojiirra hin turre," jechuun mana murtiif ibsuu hima. Dhimmi lammaffaan inni itti shakkame, af-gaaffii Haacaaluu Hundeessaa kuturratti. Poolisiin, Guyyoon yeroo gaaffiifi deebii san kutu 'waan waldhabsiisaarratti' xiyyeeffate jechuun kana dura mana murtiif himee ture. "Ani akka gaazexeessaa tokkotti waan narraa eegamuu fi OMN itti amane Haacaaluu gaafadheera, innis waan itti dhagahame naa deebiseera. ''Af-gaaffii san keessatti dogoggorri hin jiru, jira taanaanis ana osoo hin taanee OMN'tu itti gaafatamuu qaba," jechuun mana murtiif ibseera jedha Gaazexeessaan Guyyoon. Abbaan Alangee ajjeechaa weellisaa beekamaa Hacaaluu Hundeessaa gaaffiifi deebii OMN waliin taasiseen walqabata jechuun irra deddeebiin ibseera. Dhaabbatichi garuu kana hin fudhatu. Kana dura Pirezidantiin Bulchiinsa Mootummaa Naannoo Oromiyaa OMN 'sagalee Hacaaluu ciree qalmaaf dhiheesse' jechuun himatanii ture. Guyyoon hidhamuu isaa dura dhimma kana gaafatame, 'Dhugaa Hacaaluu sabaaf dhiheessine malee qalmaaf hin dhiheessine' jechuun dubbateera. Turtii to'annoo poolisii jala tureen abbaan alangee dhimma Jawaar Mohaammad, hogganaa duraanii OMN, irratti 'waan beektu ragaa bahi' jedhamee gaafatamee turuu BBC'tti himeera. "Anis dhimma Jawaar Mahaammad irratti wanti beeku hin jiru, kanaaf ragaa bahuu akka hin barbaanne itti himeera," jechuun erga hiikamee booda BBC'tti dubbate. Gama biraatiin Guyyoo Waariyoo qabiinsi manni hidhaa fooyyee akka qabu dubbata. Poolisoonni federaalaa nu eegaa turan isaan kunuunsaa akka turanii fi qabiinsi hidhamtootaa fooyyee akka qabu hima. "Poolisoonni nu eegaa turan ijoollee teenna, afaan nu dhageetti, nu gargaaruuf baay'ee diqhataa turan," jechuun haalli qabiinsa mana hidhaa inni keessa turee gaarii ta'uusaa BBC'tti himeera. Poolisoonni isaan eega turanis guyyatti al-lama ganamaa fi galgala fincaaniif akka isaanii hayyamaa turanii fi yeroo qaama dhiqachuu barbaadanitti hayyama isaanii kennaa turuusaanii dubbata. Faallaasaattii tatamsa'inni koronaavaayirasii yeroo jalqaba hidhamee isa yaachisaa turuusaa dubbata Guyyoon. "Mana barnootaa nutti hidhamnetti hidhamaan natti aanee ciisu vaayirasichaan qabamee ture, kunis baay'ee na yaachisaa ture." Ta'us garuu torbee lama lamaan qorannoon koronaavaayirasii isaaniif taasifamaa turuusaanii himeera. Itoophiyaan of eeggannoo Covid-19'f jecha kanneen to'annoo poolisii jala jiran manneen barnootaa yeroo ammaa barattoonni keessa hin jirretti geessuu qondaalli olaanaa abbaan alangee kana dura BBC'tti mirkaneessee ture. Ajjeechaa Hacaaluu booda mormiin magaalaa Finfinneefi Oromiyaa ture hookkaratti jijjiiramuun lubbuun namoota 180'tti siqan yoo darbu qabeenyi guddaas barbadaa'eera. Poolisiin hookkara uumuufi kaaniin shakkuu ibsuun qondaalota siyaasaa, kanneen daanditti bahan, gaazexeessitootafi kaan 7,000 ol ta'an to'annoo jala oolcheera. Gaazexeessitoota sababa garaa garaan poolisiin shakkuu ibsee to'atan keessaa hanga yoonaa kan hin gadhiifamiin gaazexessaa OMN Mallasa Dirribsaa qofaadha.


Qabiyyeen xalayaa dhimma Obbo Lidatu Ayyaaloorratti MM Abiyyiif barraa'e maali?

Paartiin Dimookiraatawaa Itoophiyaa (PDI) dhimma Obbo Lidatu Ayyaalewu ilaalchisuun Ministira Muummee Abiy Ahimaditti xalayaa barreessuu beeksise. Hundeessaafi miseensa paartii biyyaalessaa paartichaa kan ta'an Obbo lidatu Ayyaaloon guyyaa har'a mana murtii kan dhihaatan yoo ta'u gaaffii wabiin gadhiifamu gaafatan manni murtii kuffiseera. Torban darbe manni murtii waan poolisiin irra gahe akka poolisiin mana murtiitti ibsu beellama guyyoota torbaa kennee ture. Oolmaa mana murtii Wiixata ganama har'aan poolisiin waan dabalataa qabatee hin dhihaanne jedhu dhimma Obbo Lidatu itti dhiheenyaan kan hordofaniifi pirezidantii paartichaa kan ta'an Obbo Adaana Taaddase. ''Sanadni mootummaa cee'umsaa harka isaaniirratti argameera. Sababa sanada kanaan hookkarriifi jeequmsi uumameera ragaa jedhu dhaaddachi erga ilaalee booda kuffiseera. ''Bilbila isaaniirraa ergaa sagaleefi barreeffamaa teeleerraa arganneerra. Isa hiiknee qindeessinee dhiheessuuf beellamni guyyaa 14 nuuf haa eeyyamamu jechuun poolisiin gaafate,'' jedhan. Obbo Lidatuun rakkoo fayyaa himachuun mirga wabiin gadhiifamu dhiheessanis dhaddachi irra-deebiin gaaffii wabii kuffisuu himu. Guyyaa har'aa dhaddacha irratti kan dhihaatan Obbo Lidatuun kana dura si'a shan hidhamuufi si'a shananuu bilisaan bahu isaanii himuun, ammallee bilisaan akka bahan abdii akka qaban himuu isaanii dubbatan. Dabalataan, dhaddachi ''poolisii qofaaf carraa kennaa isaaniin akka dhamaasaa jiru'' dubbatan kan jedhan Obbo Adaanan kanaanis adeemsa haqaarraa shakkii akka horatan dubbatan jedhan. Dhaddachi gama isaatiin dhiibbaa siyaasaa kamirraayyuu bilisa ta'u ibsuun yeroo xumuraaf jedhamee guyyoota dabalataa 7 poolisiif eeyyamuu ibse jechuun dubbatan. Obbo Lidatuun kan to'annoo jala oolan ajjechaa Hacaaluun booda hokkara magaalaa Bishooftutti ka'e qindeessuufi deeggaruun shakkamaniiti. Poolisii federaalaa magaalaa Finfinnee keessatti erga qabamanii booda magaalaa keessa jiraatan Bishooftuutti dhimmi isaanii mana murtii magaalaa Bishooftuun ilaalamaa jira. Qabiyyee xalayaa kanaa kan gaafanne Obbo Adaanaan paartichi MM Abiyyiif xalayaa barreesseen ''hidhaan Obbo Lidatuu yakkaan kan walqabate osoo hin taane dhimma ilaalcha siyaasaa isaaniin akka hidhaman akka paartiin isaanii amanu'' ibsuun barreessuu himan. Akkaataan hidhaa isaanii koronaavaayirasiif kan saaxiludha jechuun mootummaan gidduu seenee tarkaanfii akka fudhatu gaafachuus himan. Hidhaan namoota siyaasaa qabsoo karaa nagaarratti dhiibbaa qaba jechuun komii isaa dhaabichi MM Abiyyiif barreessuullee ibsan. Ajjeechaa artist Haacaaluu Hundeessaan booda to'annoo jala kan oolan qondaalli olaanaa KFO Dajanee Xaafaafi gazexeessaan OMN Guyyoo Waariyoof mirgi wabii eegameefii akka gadhiifaman manni murtii murteesse. Obbo Dajanee Xaafaa, Guyyoo Waariyoo, Miishaa Adam fi Koorsaa Dachaasaa wabii birrii 10,000n akka gadhiifaman Mana murtii Federaalaa Sadarkaa Jalqabaa ramaddi Araadaa guyyaa har'aa ajajuusaa abukaatoon isaanii Obbo Dajanee Fiqaaduu BBCtti himaniiru. Abbaan alangaa himata hundeessuf guyyootni 15 naaf yaa kennamu jedhee gaafatee akka ture fi isaan immoo mormuu isaanii nutti himaniiru. Haa tahu malee oliyyannoon irratti gaafatamuu haati warraa gaazexeessaa Guyyoo Waariyoo BBCtti himteetti. ''Har'uma murtaa'ee ergan qarshii kaffalee xumuree booda mana murtiitti yoon deebi'u, ol-iyyannoo dhaan faayiliin deebi'eera,'' naan jedhan jetti. Guyyoo dabalatee namoota manni murtii gadhiisee afur irratti ol-iyyannoon gaafatamee faayilli deebi'eera jedhamus himti. Obbo Dajanee Xaafaan kana dura koronaavaayirasiin qabamuun isaanii kan ibsame yoo ta'u dhimma kana irratti hoogganaan hospitaala Ekkaa Kotabee mana murtiitti dhihaachuun isaanii ni yaadatama. Obbo Dajaneen ajjeechaa Hacaaluu booda hookkara uumuun yoo shakkaman Guyyoo Waariyoon immoo gaaffiifi deebii Hacaaluu waliin gaggeesse yoo qopheessu 'dhimmoota waldhabsiisoo'' irratti xiyyeeffate jechuun poolisiin isa shakkuu isaa ibsee ture. Ajjeechaa Hacaaluu hordofee hookkara uumameen lubbuun 180'tti dhihaatu kan darbe yoo ta'u qabeenyi guddaas barbadaa'eera. Hookkara booda qondaaltonni siyaasaa beekamoo, humnoonni nageenyaa, kanneen mormiif hiriira bahan, gaazexeessitonniifi kaan 7,000 caalan hidhaa seenuun isaanii ni yaadatama.