Somaaliyaa: Pirezidant Farmaajon aangoorraa dhorkanis Ministirrri Muummee ajaja didan

Pirezidantiin Somaaliyaa Mohaammad Abdullaahi Farmaajo Ministira Muummee biyyattii saamicha lafaa keessa qooda qabu jedhamanii himataman aangoorraa dhorkan. Waajjirri Mohaammad Huseen Rooblee garuu murti pirezidantichaa mormuun ministirri muummee hojii itti fufu jedhe. Humnoonni nageenyaa ajaja isaanirraa malee Farmaajoo irraa akka hin fudhanne himan. Humnoonni nageenyaa Pirezidantichaaf amanamoo ta'an MM Roobleen waajjira isaanii akka hin seenne yaalanis hin milkoofne, jedhu gargaartonni ministira muummichaa. Waldhabdeen qondaaltota siyaasaa kanneen jidduutti uumame to'annoon ala akka hin baaneefi deeggartoota isaanii jidduutti walitti bu'iinsa waraanaa akka hin umamneef sodaatameera. Imbasiin US Somaaliyaatti argamu hogganoonni lamaan waldhibdee hammeessuurra akka of qusatan dhaame. Pirezidaantiin Somaaliyaa Mohaammad Abdullaahii Mohaammad kan Farmaajoo jedhamuun beekaman Ministira Muummee biyyattii Mohaammad Huseen Rooblee aangoorraa dhorkuusaanii beeksisaniiru. Ministirri Mummee dhorkamuuf kan akka sababaatti dhiyaate haala malee aangootti fayyadamuu fi lafa motummaa seeraan ala qabachuu kan jedhudha. Ministirri I/Aanaa Beeksisaa biyyattii garuu tarkaanfichi ''fonqolcha mootummaa al kallattiiti'' jechuusaanii maddi oduu Rooyitarsi gabaaseera. Pirezidaantiichi MM Roobleen lafa qabeenyaa raayyaa biyyaaleessa Somaaliyaa ta'e fudhachuu fi qorannoo Ministeerri Raayyaa ittisaa gaggeessuu keessaa seeneera jechuun himatu. Ministiroonni kaan hojiisaanii itti fufuu jechuun dhorkaan Rooblee qofaa akka ilaalatu ibsan. Ministirri Mummee Roobleen garuu murtee pirezidaantichaa irratti hanga ammaatti yaada hin kennine. Haata'u malee, dubbi himaa kan ta'an Mohaammad Ibraahiim Mo'aaliimuu toora Facebook isaanii irratti murteen pirezidantichaa kan heera motummaan deeggaramu miti jechuun mormaniiru. Itti dabaluunis Ministirri Mummee Roobleen itti-gaafatamumma motummaa isaan irraa eegamu bahuun itti fufuu jedhan. Pirezidaantichiifi Ministirri Mummee guyyaa Dilbataa filannoo mana maree gufachiisuun wayita wal himatan dhagahaamanii ture. Haalli kunis lola mootummaan garee hidhattootaa al- Shabaab kan Al qaa'idaa waliin hidhata qaban irratti gaggeessuurratti dhiibbaa mataasaa ni qabaata jechuun xinxaltoonni akeekkachiisu. Pirezidanti Farmaajoon Ministira Mummeetiin alattis ajajaa humna galaanaa biyyattii kan ta'an Janaraal Abdiihaamiid Mohaammad Diiriiris aangoorraa dhorkaniiru. Aanga'oonni lamaanis aangoorraa kan dhorkaman hanga qorannoon gaggeeffamaa jiru xumuramuutti jedhameera. Naannawa waajjira MM Roobleetti humnootiin nageenyaa bobbaafamuun kan himame yoo ta'u, Ittaanaan Ministira Beeksisaa Abduuraahiim Yusuuf Adaal garuu haalli kun Ministirri Mummee hojiisaanii raawwachuuf gufuu akka hintaane ibsaniiru. Ittaanaan Ministira kunis fuula Facebook isaanii irratti akka barreessaniitti, ''Wiixata ganama raawwatamaa kan jiru fonqolacha motummaa al idilee ta'eedha, garuu ammooo hin milkaa'u,'' jedhan. Qorannoo ajjeechaa hojjattuu tikaa Fulbaana keessaa raawwatame tokko hordofuun gaggeefamaa jiruun wal qabatee waldhabdee pirezidaanti Faarmaajoon MM Rooblee aangoorra dhorkanii akka turan ni yaadatama. Muddama umamee ture qabbaneessuuf jecha jarreen lamaan jidduutti waliigalteen akka bu'u taasifamee ture. Waldhabdeen pirezidaantichaafi Ministira Mummee jidduu tures baatii Eblaa keessa wayita pirezidantichi bara aangoosaanii waggaa lamaan dheereeffatan kan eegale ture. Kana hordofees gareewwan aangawoota lamaaniif amanamoo ta'an magaalaa Moqaadishoo keessatti eddoowwan furtuu qabachuun waliitti bu'iinsi uumamee ture. Muddamni kunis furmaata kan argate erga pirezidaanti Farmaajoon MM Rooblee ittigaafatamaa dhaabbata Tika biyyattii taasisaniin boodaa fi filannoon pirezidaantummaafi miseensoota mana maree akka turu erga waliigalameen booda ture. Somaaliyaan erga Ziyaad Baarreen bara 1991 aangoorraa kaafamee as mootummaa giddugaleessaa cimaa hin ijaarranne. Biyyattiin waldhibdee namoota siyaasaafi gosaan yeroo dheeraaf rakkoo kan seente yoo ta'u gama kaaniin immoo hidhattoota al-Shabaabis ofirraa lolaa jirti. Odeessaalee walfakkaatoo:


'Imala gara Biyyaa': Waamichi Itoophiyaan hawaasa diyaaspooraaf taasifte maalirra jira?

Waamichi 'Imala gara Biyyaa' Itoophiyaan hawaasa diyaaaspooraaf taasifte maalirra jira? Naannoon Oromiyaa hoo addatti qophii gochaa simannaan raawwataa jirtu jiraa? Waamichi kuni diyaaspooraa jechuunis lammiileen ala jiraataniifi miiliyoona tokko ta'an biyyatti akka dhufan kan kaayyeffatedha. Imala gara biyyaa aantummaa fi jaalala Itoophiyaaf qaban qabatamaan ibsuu fi tokkummaa akka biyyaatti jiru cimsuuf kaayyeffate kanaaf diyaaspooraan gara biyyaatti seenuu akka jalqabe mootummaan ibseera. Koreen biyyaalessaa miseensota diyaaspooraa simachuuf qophaa'e ibsa miidiyaalee biyya keessaatiif kanneen sagantaaleen adda bahanii qophaa'uu hime. Akkaatuma kanaan akka lakkoofsa Itoophiyaatti Muddee 20, 2014 sagantaan simannaa fi baniinsaa akka biyyaatti ni qophaa'a. Muddee 26, 2014 ammoo pirojektoota magaalaa Finfinnee keessatti ijaaaramaa jiran daawwatu jedheera korichi. Sagantaan daawwannaa iddoowwaan sababa waraanaaatiin miidhamanii ammoo Muddee 25-27'tti akka adeemsifamus koreen simannaa kun ifoomseera. Waamicha fi simannaa Itoophiyaan lammiileeshee fi jaalattoota Itoophiyaa biyyoota alaa jiraatan gara biyyaatti akka dhufaniif taasifte kanaaf naannoon Oromiyaas addatti qophii gochaa akka jiru Komishiniin Turizimii Oromiyaa BBC'tti himeera. Komishinichatti Dubbi himaa kana tahan Obbo Ifabaas Abdulwahaab, Oromiyaan lammiilee Itoophiyaa dhufaa jiran kanaaf sagantaa 'Nooruu Ijoollee Biyyaa' jedhuun simachuuf qophoofteetti jedhan. "Diyaaspooraan miliyoona tokko tahu gara biyyaatti erga waamamanii akka komishinii Turizimii Oromiyaatti dursinee qophaa'aa turre. Naannoo irraa hanga gandaatti koree adda addaa hundeessinee jirra," jedhan. Diyaaspooraan miliyoona tokko tahu kan gara biyyaa nidhufaa jedhamee eegamu kuni biyyaaf carraa hedduu fidee waan dhufuuf akka Oromiyaatti ammoo carraa kanarraaa dursa fayyadamuuf hojjennas jedhan. "Maqaa gaarii biyyaa fi haala lolli kaabaa biyyattii uume kana tasgabbeessuuf shoora olaanaa taphata. Sharafa alaa guddaas gara biyyaatti fida. Iddoowwan turizimii daawwachiisuufis carraa guddaa uuma" jedhan. Iddoowwan hawwata turizimii Oromiyaa keessa jiran carraa kanatti fayyadamanii akka daawwatamanii fi beeksifamaniif komishinichi paakeejiiwwan kanaaf barbaachisan qopheessuulleen eeran. "Iddoowwan hawwata Turizimii karaa sulula qinxamaa jiran, paaarkii gaarren baalee, jimmaa fi Iluubbaaboor dabalatee akkaataa itti daawwachuu dandahan daawwachiistota waliin ta'uun haala mijeessineerra," jedhan. Naannoon Oromiyaa Investimantiidhaaf carraa guddaaa qabu kana diyaaspooraaa gara biyyaa dhufe kanatti beeksisuudhaan paarkiiwwan indastirii Adaaamaa Jimmaa fi bakka biraa jiran ni daawwachiisna jedhan. Kanneen investimantii irratti bobba'uuf fedhii qabanis simannee hojiitti akkaa galaniif haala mijeessineerra," jedhan. Ministirri Mummee Itoophiyaa Abiy Ahimad Muddee 2, 2021 lammiileen Itoophiyaa biyyoota alaa jiraaatan duula 'Imala gara biyyaa' jedhuun gara Itoophiyaa akka dhufaniif waamicha taasisanii ture. Waaamichi kunis diyaaspooraa miiliyoona tokko biyyatti fiduu kan kaayyefate yoo ta'u, ALI Muddee 29, 2014 Itoophiyaatti wal haa agarru jechuun waamicha taasisan. Lammiilee gara biyyaatti dhufan kana jajjabeessuufis kaffaltii balallii xiyyaaraa fi iddoowwan turtii irratti gatiin harka 30'n gadi buufameera. Imala gara biyyaa kana kan qindeessu ammoo koree simannaa kan itti aanaa Ministira Muummee fi Ministira Dhimma alaa Dammaqaa Mokonniniin hoggamanudha. Lammiileen Itoophiyaa miiliyoona lamaa ol ta'an biyyoota alaa akka jiraatan amanama.


Paartiin mormituu IZEMA'n gita ministiroota 22 aangoorra jiranii kaabinee muuduu beeksise

Paartiin Haqa Hawaasummaa Lammilee Itoophiyaa (IZEMA) hojiiwwan mootummaa kan hordofan ministiroota kaabinee 22 aangoorra jiran gitan hundeeffatee hojii jalqabuu isaa beeksise. IZEMA'n ibsa baase keessati, kaabineen gitaa kun hojii guyyuu mootummaa hordofuu, wixineewwan seeraa bahan qeequu, yaada wixinee imaammataa baasuufi hojiiwwan kanaan wal fakkaatan raawwata. Sochiin akkanaa siyaasa ammayyaa Itoophiyaa keessatti kana dura hin beekamu. Kaabineen gitaa yookiin kaabineen gaadidduu (shadow cabinet) jedhamu garuu biyyoota biroof haaraa miti. Barreessaan kaabinee gitaa paartichaa Obbo Yimmasgan Masaafint BBC'tti akka himanitti, kaabinee kana hundeessuun kan barbaachiseef dimokiraasiif, jijjiirama biyyaaf, akkasumas daandii misoomaa biyyattiin irra deemtu irratti gahee guddaa ni qabaata jedhamee akka ta’e dubbatan. Itti dabaluun jijjiiramni biyyaa jaarmayaa bu'uura godhatee socho'aa akka deemu gochuuf ykn sirriitti gaggeeffamaa jiraachuu isaa hordofuuf, akkasumas qeeqawwan jajjaboo ijaaran dhiyeessuuf ni gargaara yaada jedhuun akka hundeeffame himan. IZEMAn ministeerota 22 mootummaan labsiin ijaare duubaan kaabinee gitaa yookiin gaadidduu akka ta’aniif kan Paartichi muudate kunneen eenyu akka ta’aniifi itti-gaafatama isaanii ilaalchisee gaaffii BBCn gaafateef Obbo Yimesgeen yeroodhaaf ibsuu hin barbaadne. Akka seerri ittiin bulmaata paartichaa jedhutti dursaan paartichaa Piroofesar Birhaanuu Naggaa kaabinee gitaa kana ijaaree hojii jalqabuu IZEMA'n beeksiseera. Kaabineen gita kun caasaa bulchiinsa mootummaan raawwatu duuubaan qopheeffamuun kun, “bifa kamiiniyyu gurmuu bakka bu’ummaa mootummaafi abbaa imaanaa akka hin taane” eeree jira. Ministiroonni kaabinee gitaa kun sektaroota kaabinichaa gara garaa hordofuuf kan hundeeffame yoo ta’u, gareewwan ijaaruun itti-gaafatamummaa qooduudhaan paarticha morkataa cimaa taasisuun hojii isaa isa ijoo akka ta’u ibsaniiru. Obbo Yimmasgan dabaluun, paartiin isaanii akkuma mootummaan haaraa hundeeffameen Onkololeessa 08, 2021 kaabinee gitaa kana akka hundeeffate ibse. Ta'us, ifa kan hin godhiin tureef haala biyyattiin keessa turterraan akka ta’e eeraniiru. IZEMA’n kaabinee gaaddidduu kana yeroo hundeessu seera tumtoonni aangoorra jiran, dorgomtoonnii isaanii maal akka jedhan akka baran kan godhuufi ummata sagalee kennuuf immoo rakkoowwan mudataniif furmaatni biraa akka jiru kan agarsiisudha jedhaniiru. Kaabineen gaaddidduu kuni ‘’mootummaa eeggataa ykn garee imaanaa fudhate,’’ akka hin taane akeekuun, qaama seera tumuufi raawwachiisu keessatti shoora kallattii akka qabaatu gochuun, meeshaa dimookiraasii, nagaafi misooma akka tajaajilu akka tahu gochuun jijjiiramni akka dhufu taasisuu dha jedheera IZEMA’n. Mootummaan haaraa yeroo caaseffamu hogganootniifi miseensonni IZEMA aangoo argachuun isaanii adeemsa isa kanaa waliin walitti hin bu’uu jechuun BBC'n gaafateera. Obbo Yimmasgan, danbii paartii isaanii Boordii Filannoon ragga’e keessatti kaabinee gaaddidduu hundeessuun kaa’amee gatii jiruuf seera-qabeessa dha jedhan. Kana malees, miseensonni paartii isaanii gaaffii waliin hojjechuuf mootummaa irraa isaaniif dhiyaate fudhatanii itti gaafatamummaa garaagaraarra hojjechuun kanatti akka hin buune himan. Inumaayyuu hojii mootummaa hordofuufi jala bu’anii qeequuf haala mijataa uuma jechuun ibsaniiru. Danbiin seeraa dhaaba IZEMA kaabinee gitaa yookiin gaadidduu akka hundeessu ni eeyyama. Keewwata 7.1.9 irratti paartichi yoo aangoo hin arganne hoogganaan yookiin miseensi mormituu hoogganaa hin taane hoogganaa paartii akka ta'u ni eeyyama. Paartileen siyaasaa filannoodhaan sagalee mootummaa hundeessuu hin arganne, haalli kaabinee gaaddidduu itti hundeessan keessumaa UK keessatti yeroo dheeraaf hojiirra oolaa tureera. Paartiin filannoodhaan aangoo argate dhaabota hojii raawwachiiftuu idilee qabachuun ministiroota muuduun  hojiisaa guyyuu raawwachiisa. Gama biraan mormitoonni aangoo kana ijaa hin qabneef hogganaa paartiisaaniin kaabinee gaaddidduu wal-fakkaataa tahe caasessuu danda’u. Kanaanis paartileen mormituu mootummaa aangoorra jiruun cinatti ogeessota ga’umsa qaban uummatatti dhiyeessuuf itti fayyadamu. Kaabineen gaaddidduu yeroo hundeeffamu walumaagalatti isa kan mootummaa aangoorra jiru waliin wal-fakkaataa yoo tahu, namoonnis haaluma wal-fakkaataa taheen muudamu. Namoonni kunneenis iddoowwan muudaman irratti seerota itti gaafatama sana ilaallatan, taateewwan fi dhimmooti biroo yeroo mudatan ejjennoo paartii isaanii ni ibsu. Kaabineen gaaddidduu akkuma miinistiroota aangoorra jiranii paartii isaaniin gatii muudamaniif biyyoota garagaraa keessatti ministira gaaddidduu (shadow cabinet) jedhamuun waamamu. Biyyoota kaabinee gaaddidduu qaban keessaa UK, Awustiraaliyaa, Kaanaadaa, Faransaay, Xaaliyaaniifi Jaappaan maqaa dhahuun danda’ama. Biyyoota biroo kaan keessattillee ni argama. Afrikaa keessattis Afrikaa Kibbaa fi Sudaan keessatti kaabineen gaaddidduu jiru.


Ministirri Muummee Haayitii yaalii ajjeechaa jalaa miliqan

Sanbata qophii kabaja guyyaa walabummaa biyyattii irratti namootni meeshaa hidhatan Ministira Muummee Eeriyeel Henrii ajjeesuu yaalan jechuun anga’oonni himan. Kun kan uumame yeroo MM Henrii qophii mana amantaa magaalaa Jonavees keessatti qophaa’e irratti hirmaatanidha. Viidiyoon interneeta irratti maxxanfame yeroo ministirri muummee fi hojjattoonni isaa gara konkolaataa isaanitti baqatanii fi dhukaasaa cimaa ture mul’isa. Haalli nageenyaa biyyatti erga Adoolessa darbe Pirezdaant Jooveneel Mooyise ajjeefamee hammaachaa dhufeera. MM Henerii gaartuulee yakkamtootaa ciccimoo gochaa ugguraa fi tatamsa’a gaasii biyyattii hedduu to’achuun hanqina boba’aa uuman irratti tarkaanfii nan fudhadha jechuun waadaa seenaniiru. Wajjirri ministira muummee, yaalii ajjeechaa kana duuba “ yakkamtootaa fi shororkeessitoota jira” jechuun, shakkamtootni to’annoo jala akka oolaniif ajaji ba’eera jedha. Wajjirri MM gartuun kun haleellaa gaggeessuuf keenyan booda dhokachuu fi mana amantichaa marsuun lubbuu lubootaa balaaf saaxiluun himachuu isaa, Associated Press gabaaseera. Miidiyaan biyyatti akka gabaasetti dhukaasa hidhattootaa fi humnoota nageenya gidduutti taasisameen namni tokko lubbuunsaa darbee, namootni lama ammoo madaa’aniiru. Haleellaan kun bulchiinsa MM Henriin hogganamuu dadhabaa dhufe irratti miidhaa biraa kan geessisudha. Henriin akka hoogganaa yeroofi biyyattitti aangoo kan qabate Mooyis ajjeefamee torban lama boodadha. Haalli itti pireezdaantichi ajjeeffame, gartuu namoota ajjeechaaf qacaramaniin taasifame jedhamee yaadamuus, ammayyuu ifa miti. Pireezdaantii haaraa filachuuf yoom akka filannoon gaggeeffamu ammatti ifa hin taane. Haallii hokkoraa fi kufaatiin diinagdee hammaachaa dhufe, balaa uumamaa waggootii darban keessatti uumamaa turaniin hammateera. Kun ammo lakkoofsi lammilee Haayitii gara biyyooti biratti baqatanii akka dabalu taasiseera.


Hariiroo Sudaaniifi Itoophiyaa: Rakkoon siyaasaa Sudaan Itoophiyaa irratti dhiibbaa akkamii qaba?

Mana Maree Ce'umsaa Sudaan Omaar al -Bashir aangoorra kaafamuu booda hundaa'e hoogganaa kan turan Janaraal Al - Burhaan mormii jabaate qabbaneessuuf caasaa mootummaa haaraa dhiheessan. Manni maree waggoota sadiif cee'umsa biyyattii gaggeessuun gara sirna dimookiraasiitti geessu hundaa'ee Al - Burhaan hoogganaa ta'ani muudaman. Manni maree kuni kan ji'oota 39'f kan turu yoo ta'u, qondaaltota sivilii jaha, kan waraanaa afur of keessatti qaba. Ministirri Muummee Hamdook immoo qaama siviilii hoogganu. MM Abdallaa Hamdook ogeessa diinagdee yoo ta'an kanneen sirni dimookiraasii biyyattii keessa akka ijaaramu qabsoo taasisaa turan biratti ulfina qabu. Waggoota 30 siquuf biyyattii olaantummaan kan bulchaa turan Omar Hasan al- Bashir waggoota sadii dura tarkaanfii jijjiirama diinagdee yeroo fudhatuu eegalanitti ture mormiin kan ka'uu eegale. Deeggarsi mootummaan qamadii fi boba'aa irratti lammiileef taasisu hafuun isaa jireenya waan qaalesseef mormiin jabaatee magaalaa guddoo biyyattii Kaartum gahe. Boodarra mormiin dhimma jireenyaa qofa osoo hin taane bittaa bara al - Bashir jiru gara mormuufi jijjiirama gara fedhuutti jijjiirame. Humnoonni nageenyaa tarkaanfii fudhataniis inumaa mormiin akka cimu godhee ji'oota muraasa booda waraanni biyyattii pirezidanticha aangoorraa buqqisan. Kunis ta'u hawaasni mormiif bahe aangoon biyya bulchu waraanarraa gara bulchiinsa siviliitti akka darbu gaafachuu itti fufani. Abdallaa Hamdook Ministira Muummee Sudaan ta'un yeroo muudaman galmi isaanii biyyattii tasgabbeessuufi rakkoo dinagdee ishee qunname keessaa baasuu ture. Hamdook barnoota diinagdeen digirii sadaffaa kan qaban yoo ta'u yeroo biyyi isaanii akka tajaajilan waamte dhaabbata UN, ECA jedhamuufi Finfinnee argamu keessa dalagu turan. Humnoota siyaasaa Sudaan gidduu mootummaa ce'umsaa ijaaruuf waliigalteen raawwatuus humna waraanaafi kan sivilii gidduu waldura -dhaabbannaan ni ture. Kuni immoo qabsoon ummataa galma akka gahuu kanneen eegaa turan ija shakkiin, takkaahuu yaaddoon akka ilaalan taasise. Pirezidant al - Bashir aangoorraa fonqolchamanii humnoota siyaasaa Sudaan gidduu yeroo waldhibdeen dhalate rakkoo isaanii hiikanii akka biyyatti tasgabbeessan qoodi Itoophiyaa olaanaa ture. Sababa namoota yeroo mormii ummataa ajjeefaman humnoonni waraanaa mootummaa cee'umsaa keessa akka hin hirmaanne gaafatan, waraanni biyyattii immoo biyyattii tiksuuf tarkaanfii kamuu akka fudhatu himuun isaa yaaddoo uumee ture. Yeroo kanatti MM Abiy Ahimad gara Kaartum imaluun qaamoleen lamaanuu walitti dhufanii tasgabbiidhaan cee'umsatti akka qajeelan yaalii taasisaniiru. Kanaanis humnoota wal dura dhaabbatan gidduu waliigalteen gahamee muddamni yeroos ture akka xiqqaatu ta'ee ture. Bara al- Bashir Itoophiyaa waliin hariiroo cimaa kan qabaachaa turte Sudaan bara bulchiinsa MM Abiy Ahimadis hariiroo kana cimsanii itti fufuuf fedhiin akka jiru mul'ateera. Itoophiyaafi Sudaan daangaa dheeraa qooddatu. Waldhibdee gama daangaa jiru furuuf komishiniin daangaa hundaa'ee yeroo dheeraaf carraaqqiin taasifamuus waliigalteerra hin gahamne. Muddamni kuni keessumaa waraanni Tigraay keessa banamuu eegalee hammaate. Itoophiyaan akkuma waraanni eegale waraana gama daangaa Sudaanii qabdu gara Tigraayitti erguu booda waraanni Sudaan lafa qonnaa irratti waldhaban to'atani. Kunis, Itoophiyaa mufachiise. Hoggantoonni Sudaan ifatti as bahanii lafa Itoophiyaan nu duraa fudhatte deeffanne jedhanii dubbatan, Itoophiyaan mariin akka furamu irra deddebbiin gaafataa turte. Sababa kanaafi ejjennoo Sudaan hidha Abbayyaa irratti booda kana qabatteen Itoophiyaan ija shakkiin biyyattii akka ilaaltu taasiseera. Sudaan bara bulchiinsa al - Bashir keessumaa dhimma Abbayyaa irrati gara caalu Itoophiyaa waliin dhaabbattus bulchiinsa haaraa aangootti dhufe booda garuu Masrii caalsifatuutu mul'ata. Biyyoonni lamaan dhimmi Abbayyaa mana maree nageenyaa UN akka gahuufi irratti mari'atamuus taasisaniiru. Mana maree ce'umsaa Sudaan keessa olaantummaa kan qabu waraanni biyyattii daangaa Itoophiyaan kiyya jettu to'achuun alatti haala kana dura hin turreen Masrii waliin hariiroo waraanaa tolcheera. Biyyoonni lamaan shaakala waraanaa yeroo dheeraa booda gochuun alatti wal tumsuuf waliigalteerra gahaniiru. Mootummaan Itoophiyaa gama Lixa biyyattii hidha haaromsaa ijaaramaa jiruun hidhattoonni sochii taasisuu irra deddebiin hima. Mootummaan amma Sudaan keessa aangoo qabu finciltoota Tigraayif dahoo kenne jechuun mootummaan Itoophiyaa himata, waraanni biyyattii kana hin fudhatu. Sochii hidhattootaan alatti waraanni Sudaan lafa biyyoonni lamaan irratti waldhabaniifi to'ate irratti bu'uuraalee misoomaa ijaaraa akka jiru himama. Yeroo garaagaraatti haleellaa raawwate jedhuun qaamoleen lamaan irra deddebiin walhimatu. Torban muraasa dura Sudaan waraanni ishii waraana Itoophiyaan akka haleelame ibsituus Itoophiyaan finciltoota Tigraay rukutuu himte. Hamdook booda eenyu gara teessuma ministira muummee akka koru hin beekamu. Ta'us, waraanni biyyattii aangoo mootummaa biyyattii olaantummaan yoo to'ate muddamni itti fufuun isaa hin oolu.


MM Sudaan Abdallaa Hamdook mormii guddaa booda aangoo gadi dhiisan

Hiriirri moormii guddaa biraan magaalaa guddittii Kaartuum keessatti erga gaggeeffamee booda, Ministirri Muummee Sudaan Abdallaa Hamdook aangoo gadhiisaan. Waliigaltee MM Hamdook dhiyeenya humna waraanaa Onkololeessa keessaa isaan fonqolchee ture waliin taasisan mormuun namootni kumaatamaan lakkaa’aman hiriira ba’aniiru. Dhaaddannoo “aangoon uummataaf” jedhu dhageessisaa, aangoon bulchiinsa siviiliitti akka deebi’uuf gaafataniiru. Ta’us garuu humnootni waraanaa tarkaanfii cimaa biraa fudhachuun, lubbuun namoota lamaa darbeera. MM Hamdook aangoo gadhiisuuf murteessuun isaanii, humni waraanaa guutummaatti mootummaa akka to’atu taasiseera. Erga warraaqsa guddaa booda bulchaan yeroo dheeraa biyyatti Omar al- Bashir bara 2019’tti aangoorraa kaafamee booda,  kun yaalii Sudaan bulchiinsa diimokiraatawaa qabaachuuf taasisuuf kufaatii biraadha. Ibsa TV irratti kennaniin, Hamdook “biyyattiin haala hamaa guutummaatti nageenyashee balaaf saaxilu” keessa jirti jedhaniiru. Biyyattiin “balaatti akka hin seenne” goochuuf hanga danda’an yaalanis “ wanta yaalame hundarra darbee garuu waliigalteerra ga’amuun hin danda’amne” jechuun  himaniiru. Onkololeessa 25 humni waraanaa fonqolcha raawwatee aangoo erga qabatee booda MM Hamdook mana keessatti hidhamee ture. Boodarra waliigaltee Hamdook waliin Sadaasa keessa taasifameen, aangoo ministira muummichaatti deebifamuun hanga filannoon gaggeeffamutti kaabinee akka hoggananiif yaadamee ture. Ta’us garuu mootummaan siiviilii haaraan kun aangoo hagamii akka qabaatu ifa hin turre, mormitoonnis humna waraanaa akka hin ammanne himu. Dilbata nammootni kumaatamaan lakkaa’aman daandilee Kaartuum fi Omdurmaanitti ba’uun, humni waraanaa siyaasa keessa akka ba’u gaaffachuun dhaaddannoo dhageessisaa turaniiru. Miidiyaa hawaasummaa irratti rogeessoonni barri 2022 “wagga itti mormiin itti fufu ta’a” jedhaniiru. Fonqolcha mootummaa kana booda, hiriirota mormii irratti namootni 50 ol ajjeefamuu isaanii, Gartuun Oggeessota Fayyaa Deeggartoota Dimookraasii Sudaan ni hima. Fonqilchicha kan hogganne Jeneraal Abdel Fattaa al- Burhaan, fonqolchi Onkoloolessaa kun, murtoo humni waraanaa, waraana wal-waliinii ka’uuf deemu dhaabuuf taasisedha jechuun falma. Filannoo bara 2023’tti gaggeeffamuuf karoorfameen, Sudaan gara bulchiinsa siiviliitti ce’uuf kaayyoo akka qabdus hima.


Siyaasa Itoophiyaa: Jawaar Mohaammad dabalatee qondaalonni KFO, Baaldaraas fi TPLF hidhaarraa hiikaman

Jawaar Mohaammad dabalatee hogganoonni paartii mormituu Kongirasii Federaalawaa Oromoo fi namoonni isaan waliin himatamanii mana hidhaa sirreessaa Qaallitti turan gadi dhiifamuu maatiin hidhamtootaa mirkaneessan. Kanneen galmee Obbo Jawaar jalatti himataman keessaa Obbo Dajanee Xaafaa, Shamsaddiin Xahaa fi gaazexeessaa Mallasaa Dirribsaa dabalatee eegdonni Jawaar Jimaata galgala dursanii gadi dhiifaman. Jawaar Mohaammad, Baqqalaa Garbaa fi Hamzaa Adaanee dabalatee kanneen hafan ammoo halkan naannoo sa'aatii 5 mana hidhaatii bahuu intalli Obbo Baqqalaa garbaa fuula feesbuukii isheerratti beeksifte. Gama kaaniin Paartiin Baaldaraas Dura Taa'aan dhaabichaa Iskindir Naggaafi hoggantoonni dhaabichaa galmee isaa jalatti himataman kaan hiikamuu isaa gama fuula Facebook isaarratti barreessuun mirkanesseera. Mootummaan Itoophiyaa "dirree siyaasaa bal'isuu fi marii biyyaalessaa hirmaachisaa ta'eef jecha" hidhamtoota kana "dhiifamaan" hiikuuf murteessuu Tajaajilli Komunikeeshinii Mootummaa ibsa Jimaata galgala baaseen beeksiseera. Abbaan Alangaa Federaalaa ammoo ibsa gama feesbuukiin baaseen hidhamtoonni kun marii biyyaalessaa karoorfame bu'a qabeessa gochuuf "bu'uura labsii 943/2008tiin himatni isaanii akka kaafamu murtaa'e" jedheera. Kanneen akka gadi dhiifaman murtaa'e keessaa hogganoonni gameeyyii TPLF Sibhaat Naggaa, Qiddusaan Naggaa, Abbaay Walduu, Abbaadii Zammuu, Muluu Gabragzaabeer fi Kiroos Haagoos jiraachuu ibsichi himeera. Jimaata galgala oduun akka gadi dhiifaman murtaa'uu akkuma dhagaahameen abukaatoon Obbo Jawaar fa'i Obbo Tuulii Baay'isaa, Obbo Jawaar akka bahan itti himamuu fi har'a waan dukkanaa'ef hin baanu jedhaniiru jechuun BBC'tti himanii turan. Dhimmi isaanii mana murtiin qabamee ture akkam akka ta'e hin beekamu. ''Hanga yoonaa yakkamaadha hin jedhamne. Kanaaf, kan ta'u danda'u himannaan isaanii akka adda citu ta'eeti,'' jechuun Obbo Tuuliin himan. ''Qaamaan argamuun akka bahan itti himame, xalayaa isaanitti kennuun isaanii hin hafu,'' jechuun akkamiin hiikamuu isaanii hidhamtoonni akka dhagahan isa gaafatamaniif Obbo Tuuliin deebisan. ''Abbaan koo bilbilee ture. Ni hiikamtu jedhanii nutti himaniiru. Waraqaan mallatteeffamee garana ergameera jedhanii nutti himaniiru,'' jechuun intalli Obbo Baqqala Garbaa BBC'tti himte. Galmee Obbo Jawaar jalatti namoonni 20 ol kan himataman yoo ta'u Qallittiitti Jawaar Mohaammad, Baqqala Garbaa, Hamzaa Adaana (Booranaa), Mallasa Dirribsaa fa'i ni jiru. Mootummaan hidhamtoonni kun "dhiifamaan" akka gadi dhiise himus, akka Obbo Tuuliin jedhanitti himatamaan tokko dhiifamni kan taasifamuuf yakkamaa ta'un isaa mirkanaa'ee yoo itti murtaa'e qofaadha. Haa ta'u malee, nama adeemsa himannaa irratti argamu faayidaa ummataaf jecha himannaa adda kutuun akka danda'amu seerri akka eeyyamu ibsaniiru. Sababa kanaan yoo ilaalame dhimmi hidhaarraa hiikamuu Obbo Jawaar fa'i himannaan adda cituun walqabata jechuun himan. Obbo Jawaar fa'i akka hiikaman haalli itti murtaa'e ifa akka hin taane kan ibsan Obbo Tuuliin, ''mootummaan dambiifi sirna hordofuun hiikuu qaba. ''Hiikamuun isaanii nu gammachiisuus adeemsa hordofee hiikamuu dhabuun isaanii nu yaaddessa,'' jechuun himan. Amma abbootiin seeraa galmee himannaa isaanii akkamiin akka cufan bitaa nama gala jechuun BBC'tti himan. Obbo Jawaar fa'i durumaa eegalee hidhaan isaanii gama mana murtiin furmaata akka hin arganne himaa turani. ''Mana murtiin ala xumuramuun isaa nutis Jawaar fa'is dhimma irratti falmaa turredha. Mana murtii hin deemnu jedhanii inni himaa turan kunoo dhufe,'' jechuun himan Obbo Tuuliin. Hoggantoonni siyaasaa kunneen ajjeechaa Hacaaluu Hundeessaa hordofee kan hidhaman yoo ta'u waggaa tokko oliif hidhaarra turan. Poolisiin hookkara uumuuniifi badiiwwan garagaraan shakkuun hidhee himata shororkeessummaa irratti banus isaan himannaa irratti dhihaatu hin fudhatani. Himatamtoonni kunneen hidhaan irratti raawwate filannoo biyyaalessaa jahaffaa akka hin hirmaanneefi jechuun irra deddebbiin mana murtiitti himataa turan. Dhimmi isaanii erga mana murtii gahee hanga ammatti murtee hin arganne ture. Obbo Jawaar Mohaammadiifi Obbo Baqqalaa Garbaa dabalatee himatamtoonni 20 ta'an mana murtiitti dhiyaachuun dhimma isaanii hordofuu akka hin barbaadne beeksiisuun mana murtiitti argamuu erga dhiisanii bubbulaniiru. Ajajni mana murtii kabajamaa hin jiru, kanneen mana murtii bilisa jedheen gadi dhiifamaa hin jiran jechuun ture mana murtiirraa kan hafan. Waggaa sadii dura mormii uummataan aangoo biyya bulchuu kan argatan Ministirri Muummee Abiy Ahimad hidhamtoota siyaasaa hiikuun, kanneen biyya akka hin seenne dhorkaman akka biyya seenan eeyyamaniiru. Ta'us, qeeqxonni Ministirri Muummee Abiy Ahimad boodarra morkattoota isaanii hidhaa buusuun dirree dimookiraasiifi siyaasaa dhiphisaniiru jechuun himatu. Itoophiyaan waggaa tokko oliif waraana Kaaba biyyattiitti dhalateen ijoo dubbii addunyaa taateetti. Waraana kanaan lammiileen kumaan lakkaa'aman lubbuu yoo dhaban miiliyoonaan kan lakkaa'aman immoo qe'eerraa buqqa'aniiru. Akka Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii (UN) jedhutti lammiileen Tigraay, Amaaraafi Afaar keessa argamaniifi miiliyoona sagal ta'an deeggarsa nyaataa barbaadu. Lolli kuni xumura argatee mariin akka furmaatni tolfamu dhaabbileefi biyyoonni garagaraa yaalaniis ammatti ija hin godhanne.


Sudaaniitti hiirira mormii Kamisa taasifameen namoonni afur ajjeefaman

Sudaan keessatti hiriira mormii motummaa itti fufee gaggeeffamee irratti tarkaanfii humnootii nageenyaatiin fudhatameen Kamisa Muddee 29, 2021 namoonni afur ajeefamuun dhagahame. Humni waraanaa biyyattii bulchaa jiru bu'ee bakkasaa motummaan siviilii aangoo akka qabatu gaafachuun magaaloota Sudaan garaa garaa keessatti mormiin erga gaggeeffamu eegale bubbuleera. Gareen hakiimoota Sudaan akka jedheetti Kamisa kaleessaa hiriira mormii motummaa waraanaa akka ka'uuf gaggeeffame irratti tarkaanfii fudhatameen magaalaa Omidurmaan jedhamtuutti namoonni afur ajjeefamaniiru. Motummaan waraanaa Sudaan mormii akka dhorkaniif loltoota baayyee bobbaasuun alatti tajaajilawwan bilbilaafi intarneetii adda kuteera. Forqolcha motummaa Onkololeessa darbe MM Abdalaa Hamdok irratti gageeffamee hordofuun mormii egaleen hanga yoonaatti namoonni 50 ajjeeffemutu himama. Omaara Al-Bashir erga aangoorraa kaafamaniin booda lammiilee biyyattii humna waraanaa Janaraal Al Burhaaniin hoogganamu aangoo qabate irratti mormiin leeliftoota dimookiraasitiin taasifamaa jira. Magaalaa guddiittii biyyattii Kaartuum dabalatee magaaloota adda addaa keessatti waranaa mormuufi aangoon gara siviiliitti akka deebii'u gaafachuuf hiriirri gaggeeffamaa jira. Keessatti Kaartuum keessatti humnootiin nagaa hedduun bobbaafaman illeen mormiitoota sagaleessaanii dhaggeessiisu irraa dhorku hin daneenye. Kaleessas magaala Omedurmaan kan dhiheenya Kaartumiitti argamtuutti namoonni afur rasaasaan ajjeefamaniin kaan hedduun ammoo miidhaan irra gahun gabaafame. Mormiitoonni gara magaalaa guddoo akka hin seenne dhorkuuf riqichawwan irratti humnootii naheenyaatiin daandiileen cufamaniiru. Haata'u malee kanneen hiriiraaf bahan cabsanii darbuun gara masaraa pirezidaantichaatti wayita dhiyaataniitti poolisiin bittinseera. Waliigaltee qoodiinsa aangoo waggaa sadiin dura taasifameen hogganaa motummaa ce'umsa Sudaan kan turaniif fonqolcha motummaa kan dursan Janaraal al- Burhaan aangoosaanii namoota siyaasaa siviilitti dabarsuu kan qaban Sadaasa darbe ture. Janaraalichi garuu fonqolchicha kan gaggeesseef biyyattii gara wal waraansaatti akka hingalleef oolchuuf waan ta'ef tarkaanfii sirriidha jedhan. Jenaraalchi ammas taanaan biyyattii adeemsa ce'umsaa irratti akka argamtuufi aangoos gara bulchiinsa siviiliitti dabarsuuf kutatoo ta'u himuun waggaa lamaan booda filannoon ni gaggeeffama jedhan. MM Handok kan fonqolchichaan booda gara aangootti deebiifaman waliin waliigaltee taasisaniin hanga filannoon gaggeeffamuutti kaabinee oggeessootaa akka qabaatan ibsniiru. Ta'us motummaan siviil haaraan olaantummaa janaraalota waraanaa jala waan ta'uuf aangoon biyya hogganuuf qabaatu hangam akka ta'e ifatti hin bekamu. Erga yeroo waggoota soddomatti siquuf biyyattii kan bulchan Omaara al-Bashir mormii ummataatiin aangoorraa kaafamuun mana hidhaa galaniin booda, biyyattii gara sirna dimokraasiitti ceesisuuf motummaa ce'umsaa hundeeffamulleen, osoo hoggantoota waraanaa fi siivilii jidduutti waliigalteen hin umamiin hanga yoonaatti jiru. Fonqolchi motummaa Janaraal al-Burhaaniin baatii Onkololeessaa keessa gaggeeffame ammoo biyyattii keessatti ukkoora cimseera.


MM Abiy diyaaspooraa Itoophiyaa jajuun yeroo biyya galan waan gochuu qaban dhaaman

Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad diyaaspooraan Itoophiyaa ''dippiloomatii gaheeyyii ta'uun biyya isaanii kabachiisaniiru'' jedhaanii kanneen sagantaa 'Great Ethiopian Home Coming' jalatti biyyattii dhufaa jiraniif waan hojjechuu qaban dhaaman. Mootummaan Itoophiyaa waraana humnoota TPLF waliin gaggeessuun walqabatee dhiibbaa biyyoota Lixaa irraa irra gahuu diyaaspooraan biyyoota adda addaa jiru aantummaa biyya isaaf qabu hiriirota gurguddoo dabalatee karaa adda addaan ibsaa ture. Mootummaan, diyaaspooraan kun aantummaa isaa ibsuuf ayyaana qillee Itoophiyaaf sagantaa 'Great Ethiopian Home Coming' jedhuun miiliyoona tokko ta'e akka galu waamicha dhiyeesseen hawaasni diyaasooraa biyyatti deebi'uu eegaluu hordofee MM baga nagaan dhuftan jedhaniiru. ''Diyaaspooraan Itoophiyaa guutuu addunyaarra jiru biyyi isaanii wayita nama barbaaddetti biyya isaaniif ijoollee yeroo murteeessaa ta'uu isaanii mirkaneessaniiru jennee ija jabinaan dubbachuu dandeenya'' jedhan. Ibsa miidiyaalee hawaasaa isaanii gubbaatti maxxansaniin ''tokko tokko Itoophiyaa haleeluu yoo kajeelan, gariin dhugaa Itoophiyaa sobaan haguuguuf yoo ka'an, kanneen hafaniis Itoophiyaarratti dhiibbaa hin malle kaahuuf yeroo ka'an hawaasni diyaaspooraa Itoophiyaaf jecha waloon dhaabataniiru'' jedhan. ''Balbala namoota siyaasaa rurrukutaniiru, adda baabayii hiriirota gurguddaan guutaniiru, dhaabbilee gurguddaa muggutaniiru, tarsiimoo dogoggoraa hooggantootaa dura daabbataniiru,'' jechuunis jajaniiru. Miiidiyaaleen dhugaa Itoophiyaa akka agarsiisanis dhiibbaa uumaniiru ittiin jedhaniiru. Oolmaa hawaasni diyaaspooraa biyyaaf oolaniiru jedhan deeggarsa hidha haaromsaaf godhan dabaluun kan tarreessan MM Abiy ''hawaasni diyaaspooraa dippiloomaatii gaheeyyii ta'uun biyya isaanii kabachiisnaiiru,'' jedhaniiru. Diyaaspooraan ayyaanaaf biyyatti deebi'aa jiru yakka gareen TPLF uummata irraan gahe addunyaa biroof akka agarsiisan dabalatee wantoota isaan akka irratti hirmaatan barbaadan dhaamaniiru. Naannolee miidhaman akka daawwatan, uummata akka jajjabeessan adaraa jedha. ''Shorokeessaan TPLF saba keenyarratti hammeecha safara hin qabne geessise ija keessaniin argitanii addunyaa ija koo adda haa godhu jedheef akka agarsiiftan isin hubachiisuun barbaada.'' Sagantaalee dhaabbilee adda addaa qopheessan kan omisha qonnaan bulaa walitti qabu dabalatee kaan irrattis akka hirmaatan, iddoolee hawwata tuuristii akka daawwatan, hojiilee misoomaas akka ilaalan gaafataniiru. Waamichi diyaaspooraan miiliyoona tokko ta'u ayyaanaaf Itoophiyaatti galuu gama waajira Ministira Muummeen kan dhiyaate yeroo ta'u, daandiin qilleensaa Itoophiyaa milkaahina duula kanaaf tikkeeta geejibaa irratti ilaalcha gatii gochuu isaa beeksiiseera. Gariin diyaaspooraa amma biyyatti deebi'uu eegalaniiru.


Lammiin Kooriyaa Kibbaa haala hin baramneen gara Kooriyaa Kaabaatti miliqe

Lammiin Kooriyaa Kibbaa daangaa eegumsa cimaa qabuu fi zoonii waraanarraa bilisaa (DMZ) darbuun, miliqee Kooriyaa Kaabaa seenuu isaa humni waraanaa Kooriyaa Kibbaa hime. Sa’aatii dheeraaf loltoonni Kooriyaa Kibbaa barbaachaa turanis namni kun dhokatee darbuu danda’eera. Hoggantoonni Waraanaa Sewul keessa jiran, namni kun ammayyuu lubbuun jiraachuu isaa akka hin beekne himuun, akka eegumsi taasifamuufif garuu ergaa gara Kooriyaa Kaabaatti akka ergan himaniiru. Yeroo weerara Koronaavaayirasiitti Kooriyaan Kaabaa ajaja haaraa ‘akkuma agartaniin itti dhukaasaa’ (shoot-on-sight) jedhu dabarseera. Namni kun daangaa DMZ jedhamu, kan biyyoota Kooriyaa lamaan addaan qoodu keessatti kan jalqaba argame Sanbata galgala 3:20 irratti ta’uu, Kooriyaan Kibbaa himteetti. Namni kun sababa maaliin gara Kooriyaa Kaabaa miliquuf akka murteesse wanti beekame hin jiru. Aanga’oonni Ittisaa Sewul jiran, erga haalli wal fakkaataa kana duras uumameen, sirna ittisa daangaa cimsuuf waadaa seenaniiru. Fulbaana 2020 keessa loltoonni Kooriyaa Kaabaa, hojjataa qurxummii kiyyeessaa galaanaratti bakka buuteen isaa dhabame, dhukasanii ajjeesuun gubaaniru. Kun ammoo dheekkamsa guddaa kaasee ture. Kooriyaa Kaabaan seeraa farra-vaayirasii himachuun, dhiifama gaafataniiru. Hoogganaan Kooriyaa Kabaa Kim Jong-un, kana dura lammiin Kooriyaa Kibbaa koronaavaayirasii qabu Kooriyaa Kaabaa seeneera jechuun magaalaa tokko cufee ture. Weerara koronaavaayirasiin wal qabatee dhorkii sochii biyyattii keessa turerraan kan ka’e lakkoofsi namoota Kooriyaa Kaabaa irraa gara Kooriyaa Kibbaatti miliqanii hir’isee ture. Daangaan Kooriyaa Kibbaa fi Kaabaa gidduu jiru addunyaa keessatti bakkeewwan eegumsa guddaa qaban keessaa tokkodha. Daangaan kun dallaa elektirikii, kaameeraa, boombiiwwan awwaalamanii fi loltoota saa’aatii 24’f socho’aniin eegama.


Gaazexeessaa fi barreessaa Tasfaayee/Gadaa/ Gabra'aab boqote

Gaazexessaa fi barreessaa gameessi Tasfaayee/Gadaa/ Gabra'aab umrii waggaa 53tti addunyaa kanarraa du'aan boqochuu maatiin isatti dhiyoo jiran BBCtti himan. Tasfaayee Gabra'aab ji'ootaaf dhukkubsataa kan ture yoo ta'u, magaalaa guddoo Keeniyaa Naayiroobii keessatti wal'aansa fayyaarra osoo jiruu guyyaa har'a Muddee 25, 2021 lubbuunsaa dabarte. Hojii og-barruu isaan akkaan kan beekamu Tasfaayeen, A.L.I Hagayya 22 bara 1960 maatii lammii Eertiraa ta'an irraa magaalaa Bishooftuutti dhalate. Maatiin isaa Eertiraa ta'anillee daangaa Eertiraa irraa gara Itoophiyaa giddu gala biyyaa imaluun magaalaa Bishooftuu buufatanii ijoollees achitti horan. Tasfaayeen yaadaa fi qalbiin isaa gara hojii og-barruu waan tureef umrii ijoollummaasaarraa eegalee barreessitoota hangafaa Itoophiyaa hedduu waliin michummaa cimaa qabaachaa akka turetu himama. Tibba aangoon Dargii obba'uurra ga'e keessa raayyaa waraanaatti seenuun leenjii erga fudhatee booda osoo baay'ee hin turin mootummaan humna waraanaan bulchu(Dargiin) waan kufeef, ADWUI waliin deebi'ee magaalaa Finfinnee galee hojii gaazexeessummaan tajaajilaa ture. Magaalaa keessatti dhalatee fi uummata Oromoof jaalala addaa akka qabu kan himu Tasfaayeen sirna moggaasaatiin Oromoomee, maqaan Gadaa jedhu kennamuufi hima. Dhaabbata maxxansaa hojiiwwan ijoo mootummaa guyyuu raawwatamu maxxansuun beekamu Dhaabbata Pireesii Itoophiyaatti hanga hoji gaggeessaa olaanaa ta'ee tajaajiluutti kan ga'ee ture Tasfaayeen, wayita bulchiinsa isaa keessa gaazexaawwan maxxanfaman irratti fooyya'iinsi guddaan akka mul'atetu himama. Tasfaayeen barruuwwan maxxanfaman keessatti barreessitoonni gameeyyiin akka hirmaatan gochuudhaan akkasumas maxxansaawwan dhuma torbeetti ba'an irratti jiijjiirama bu'uuraa taasisuun fooyya'iinsa ajaa'ibaa akka argamsiise waahillan isaa ragaa bahuuf. Dabalataan barruu paartii biyya bulchaa ture-ADWUI-waliin hidhata cimaa qabu ''Iffooyitaa'' jedhamu hoogganuudhaanis ni beekama. Tasfaayeen osoo Itoophiyaa jiruu ogummaa gaazexeessummaan cinaatti kitaabota hedduu maxxansiiseera. Boodarra paartii biyya bulchuun waldhabuun Itoophiyaa keessaa miliqee Keeniyaa, Afrikaa Kibbaa, Neezarlaandis fi biyyoota kaan keessa jiraateera. Tasfaayeen erga hojii gaazexeessummaa dhaabee booda hanga du'aan addunyaa kanarraa boqotutti jireenyasaa guutuu kitaaba barreessuu irratti dabarsuun hanga kitaabota saddeetii barreesseera. Hojiiwwan isaa saddeet caalan Afaan Amaaraan kan maxxanse barreessaan gameessi kun, kan daran isa beeksise asoosama dheeraa mata dureen isaa ''Ye burqaa zimmitaa'' jedhuudha. Kitaabni asoosamaa kun namoota kitaabicha dubbisan hedduu irraa qeeqa hedduu itti kaaseera. Isa boodas Tasfaayeen yaadannoowwan dhuunfaasaa hedduu, asoosamoota gaggabaaboo fi duudhaawwan irratti barreessuun dinqisiifannaa argateera. Tasfaayeen hojiiwwan barreeffamaa isaan akkuma dinqisiifatamu, namoota hojiisaa hordofanii fi dubbisanirraas qeeqi guddaan isa mudataa tureera. Hojiinsaa qabiyyeewwan hawaasa Itoophiyaa gidduutti dhibdeen akka uumamu taasisan irratti xiyyeeffatu jechuun namoonni baay'een ni qeequ. Barreessaa Tasfaayee Gabra'aab wayita gaazexaa 'Ifooyitaa' hoogganaa turetti hanqina maxxansaa bara dargaggummaasaa mudachaa tureen hojiiwwan osoo hin maxxanfamin hafan walitti qabuun walitti aansuun akka maxxanfaman godheera. Bara 1992-1993tti mata duree 'iffitaa' jedhu jalatti hojiiwwan kanaan dura osoo hin maxxanfamin hafan bifa kitaabaan qopheessuun kitaaba shanitti baasuun maxxansiiseera. Dabalataan qabsoo TPLF irraa eegalee hanga ADWUI'n finfinnee galuuttti taateewwan turan kan seenessu kitaaba mata dureen isaa ''Taraaroochin Yaanqaxaqqaxee Tiwuld'' jedhu barreessee maxxanseera. Tasfaayeen hojii ogummaa gaazexeessummaa fi barreeffamaan ADWUI keessatti adda durummaan hojiiwwan hojjetaa turee, boodarra dhibdee qondaaltota siyaasaa biyyattii waliin tureen Itoophiyaadhaa baqatee ba'uuf akka dirqame hime. Erga Itoophiyaa gadhiisee ba'ee booda kitaabota iccitiiwwan qondaaltota ADWUI gidduu ture irratti xiyyeeffatan-''Ye Gaazexanyaawu Maastaawashaa'' fi ''Yedaraasiiwu Maastaawashaa'' jedhaman barreesseera. Tesfaayeen erga Itoophiyaadhaa ba'ee biyyoota adda addaa keessa baqattummaan kan jiraate yoo ta'u, boodarra Eertiraatti galee guutummaatti hojii barreeffamaarratti xiyyeeffatee hojjecha ature. Kitaabota hedduus barreesseera. Tasfaayeen kitaabota hanga yoonaa maxxanse afaan Amaaraan kan barreesse yoo ta'u, muraasni isaanii garuu gara afaan ingilizii fi Afaan Oromootti hiikeera.


MM Sudaan bulchitoota naannolee humna waraanaan muudaman kaasan

Ministirri Muummee Sudaan Abdallaa Hamdok, bulchitoota naannolee kanneen ajajaa waraana biyyattii kan baatii Onkololessaa keessa fonqolcha mootummaa gaggeessee tureen muudaman kaasan. Mr Hamdok dabalate qondaaltoonni miseensa motummaa ce'umsaa garee siviilii hedduun ajajaa waraana biyyatiin to'annaa jala olfamunsaanii ni yaadatama. Mr Hamdok gama isaanitiin erga aangoo ministira mummee irraa kaafamaniin booda amma waliigaltee duree fonqolchichaa kan ta'e Janaraal Abdal Fattaah al-Burhaan waliin taasifameen booda gara aangootti erga deebiifamanii ganaa baatii tokko hin guunne. Ministirri Mummee Hamdok gara aangootti erguma deebifaman boodas ministiroota ajajaa waraanaa kanaan muudaman hedduu jijiiranii ture. Ministiroonni Mr Hamdok jijjiran muraasni isaanii kanneen bulchiinsa abbaa hirree duraanii kan Pirezidaanti Omaar al-Bashiriin durfamu waliin walitti dhufeenya qaban jedhameera. Lammiileen Sudaan baayyeenis hanga ammaattuu waraanni taateewwan siyaasa biyyattii keessatti gahee olaanaa taphachaa jiraachuusaatti baayyee aaru. Kanaan walqabatees erga fonqolchi motummaa baatii Onkolooleessaa keessa biyyattiitii waraanaan gaggeeffamee kaasee hiriirri mormii gaggeeffamaa turunsaa ni yaadatama. Kana malees gochaan fonqolcha motummaa waraanaan gaggeeffame kunis biyyootaafi dhaabbilee idil-addunyaa kana akka baankii addunyaafi gamataa afriikaa dabalatee balaalleeffannaa cimaatu irra gahe. Tarkaanfii humnaa waraanni namoota mormiif bahan irratti fudhateenis lubbuun namoota hedduu baduunsaa gabaafameera. Ammas gaheedhuma waraanni siyaasa biyyattii keessatti qabaachaa jiru kana mormuudhaaf Wiixata har'a hiriirri mormii biraa gaggeeffamuun akka jiru maddeen himan. Odeessaalee walfakkaatan dubbisuuf:


Kooriyaa Kibbaa: Waraana Kooriyaa dhaabuuf qajeeltoon bu'uuraa kaa'ameera

Kooriyaan Kaabaa fi Kibbaa akkasumas US fi Chaayinaan waraana kooriyaa dhaabuurratti qajeeltoo waliigaltee isa bu'uura ta'erra ga'uu Pireezdantiin Kooriyaa Kibbaa Moon Jae-in ibsan. Garuu fedhiin Kooriyaa Kaabaa waan baayyateef ammallee gara mariitti hin seenamne jedhan. Bara 1950-1953'tti kan ture waraanni Kooriyaa wayita xumuramu waliigaltee dhukaasa dhaabuutiin malee nagaan akka bu'uuf waliigalteen mallatteeffame hin turre. Ergasii dhukaasi bara sanaa dhaabbatees biyyoonni lameen walwaraansumatti jiru, hariiroon biyyoota lameeniis walqoollifannaa fi rifaatuudhaan kan guutamedha. Chaayinaan-Kooriyaa Kaabaa, US-ammoo Kooriyaa Kibbaa tumsuun waraanicha hammeessaa turaniiru. Dureen Kooriyaa Kibbaa kun bara gadaasaanii keessatti hojii ijoodha jedhanii kan qabatan-Kooriyaa Kaabaa waliin waraana dhaabuu-irratti xiyyeeffachuun hojjechuu himan. Waraanni kun akka goolabamu seeraan labsuun ammoo Kooriyaan Kaabaa gabbisa meeshaalee waraanaa niwukilaraa akka dhiistuuf daandii saaquu qaba jechuun dubbachaa turan. Yeroo ammaa daawwannaaf Awustiraaliyaa kan jiran Pireezdant Moon, wayita Canberra irraa ibsa gaazexeessitootaaf kennan kana dubbatan. Ibsa kan kennan Ministira Muummee Awustiraaliyaa Scott Morrison waliin. Dhimma kanarratti hanga yoonaa gama Kaabaatii wanti dhagahame dhibus, Fulbaana darbe garuu obboleettiin bulchaa Kooriyaa Kaabaa Kim Yo-jong, mariidhaaf qophii ta'uu himtee turte. Garuu haalduree isheen keesse keessaa inni ijoon, US imaammataa fi tarsiimoo diinummaa Kooriyaa Kaabaarratti qopheeffatte akka dhaabdu kan jedhu ture. US gamasheen Kooriyaan Kaabaa qoqqobbiin akka irraa ka'u yoo barbaadde meeshaalee waraanaa niwukilaraa yaa dhiistu jechuun irra deddeebitee dubbatti. Sochii araaraa Pireezdant Moon taasisaa kana Ameerikaan onnee guutuun hin fudhanne. Goorsaan Tika Biyyalessaa US Jake Sullivan biyyisaanii duraa duubaa fi yeroo marii nageenyaa kanarratti yaada biraa qabaachuu akka dandeessu himanii turan. Michuu Kooriyaa Kaabaa yeroo dheeraa kan taate Chaayinaan garuu waliigaltee waraana dhaabuu Kooriyaan Kibbaa itti cichitee hojjechaa jirtu kana guutummaatti akka deeggartu ibsiteetti. Waraanni Kooriyaa bara 1950 kan eegale yoo ta'ut, bara sana jalqaba Kooriyaan Kaabaa loltoota 75,000 bobbaaste. Waraanni eegalee ji'oota itti aanan keessatti Ameerikaan Kibba, Chaayinaa fi Raashiyaan ammoo Kaaba deeggaruun waraanichatti makaman. Waraana sanaan loltoonni fi lammiileen gamlachuu walumaagalatti miiliyoona shan ta'an dhumaniiru. Bara 1953 ammoo waliigalteen dhukaasa dhaabuu mallattaa'e, yeros Kooriyaan Kibbaa hin mallatteessine turte.


Kooriyaan Kibbaa pireezidantii duraanii Park Geun-hye'f dhiifama goote

Pireezidantiin Kooriyaa Kibbaa Moon Jae-in Pireezdantii duraanii biyyattii kan yakka malaammaltummaan himatamanii hidhaan waggaa 22 itti murtaa'e Park Geun-hye'f dhiifama godhan. Qondaalli siyaasaa gameettiin umrii waggaa 69 kun erga aangoorraa buqqifamuun akka himatamtu murtaa'ee booda bara 2018 osoo aangoorraa hin bu'iin dura aangoo seeraan ala fayyadamuun malaammaltummaa raawwachuun adabamte. Park Geun-hye pireezidantoota Kooriyaa Kibbaa filannoo dimokiraasiin aangoo qabatan keessaa nama jalqabaa aangoorraa buqqifamtedha. Park Geun-hye dhibee hamaa maashaalee harkaa fi qaamashee mudhii gadiin garmalee dhibamtee bara kana keessa qofa yeroo sadiif hospitaala seenteetti. Miidiyaan biyyattii Yonhap akka gabaasetti Park Geun-hye namoota Pireezdant Moon bara haaraa ilaalchisuun dhiifama godhaniif keessaa tokko, sababni isheen itti dhiifama argatteef keessaa inni ijoon rakkoo fayyaa ishee mudateedha. Pireezidant Moon Jae-in kanaan dura dhiifama wanti jedhamu akka hafu murteessanii waan turaniif, tarkaanfiin amma fudhatame kun namoota hedduu ajaa'ibsiiseera. Ministirri Muummee dubartii jalqabaa biyyattii kan yakka matta'aa nyaachuun himatamtee bara 2015-2017 hidhaa turte Han Myeon-sook carraa kanaan yakka raawwatterraa walaba ta'uunshee labsameera. Park Geun-hye himataawwan bara 2018 irratti dhiyaatan 18 keessaa 16 raawwachuun kan mirkanaa'e yoo ta'u, himataawwan kunneenis irra jireessaan aangootti garmalee dhimma bahuu fi malaammaltummaan walqabatu. Tujaarota dhuunfaa hiriyootashee ta'an michoomfachuun kubbaaniyyaawwan elektirooniksii biyyattii kanneen akka Samsung hacuucuu, ragaa iccitii mootummaa dabarsitee hiriyaasheef kennuu fi aangootti fayyadamuun waan feete murteessuun yakkoota manni murtii ittiin ishee adabeedha. Hoogantuun duraanii kun himata kana hunda ni haalti. Park jalqaba hidhaa waggaa 30 fi maallaqa doolaara Ameerikaa miiliyoona 16.8 itti murtaa'ee ture, boodarra garuu adabbiin kun fooyya'eefii hidhaa waggaa 15 yakka malaammaltummaan, waggaa 5 ammoo aangoo seeraan ala fayyadamuun, walumaagalatti waggaa 22 ta'eef.


Yuunivarsitiin Gondar Doktora kabajaa Dr Illeenii Gabramadiniif kenne haqe

Yuunivarsiitiin Gondar Doktora Kabajaa bara 2013 [AL.I bara 2005] Dr Illeenii Gabramadiniif kennee ture haquu isaa beeksise. Yuunivarsiitichi ibsa Kibxata galgala baaseen badhaasa Dr illeeniif kenne kan haqe, yaada isaan viidiyoo tibbana miliqee bahe jedhame kan dippiloomaatota biyyoota Lixaa waliin marii godhame irratti kennan hordofee ta'uu hime. Yuunivarsiitiin Gondar doktora kabajaa kenneef haquu isaan wal qabatee Dr Illeeniin amma dura yaada hin kennine. Viidiyoon marii gama intarneetiin godhame kan dhaabbanni miti mootummaa 'Peace and Development Center International (PDCI)' jedhamuufi pirofeesar Eefreem Yisaaqiin hogganamu qopheesse tibbana dubbii ijoo ture. Viidiyoon miliqfamee baafame jedhame kanarratti dippiloomaatonni duraanii fi ammaa Ameerikaa akkasumas biyyoota lixaa tokko tokko lammilee Itoophiyaa bebbeekamoo fi bakka bu'aa TPLF waliin dhimma waraana Itoophiyaarratti wayita mari'atan agarsiisa. Miidiyaaleen biyya keessaa viidiyoo kana 'mariin dippiloomaatonni Lixaa TPLF aangootti deebisuuf ykn gargaaruuf dhoksaan taasisan saaxilame' jechuun gabaasaalee bal'aa irratti hojjetaniiru. Mootummaan Itoophiyaa hayyama dhaabbata maricha qopheessee kan haqe yoo ta'u, manni maree gorsitoota diinagdee walabaa MM Abiy Ahimad kan Dr Illeeniin keessatti miseensa ta'an miseensummaa irraa isaan uggureera. Dabalataan, dhaabbati isaanii kan namoota hojii kalaqan gargaaru, Biluu Muun, jedhamu cufamee mootummaan qorannoo irratti gaggeessaa akka jiru hoogganaan dhaabbatichaa Saamu'el Baqqalaa tiwiitara gubbaa barreessaniiru. Obbo Saamu'el waan Dr Illeeniin dalagan mormuun aangoo isaaniirraa gadhiisuu isaanii fuula tiwiitara isaanii irratti beeksisaniiru. Yuunivarsiitiin Gondar bara 2013 Dr Illeeniif doktora kabajaa kan kenne qooda isaan Gabaa Omishaa Itoophiyaa (ECX) hundeessuu fi hogganuu keessatti qabaniin, jiruu fi jireenyi hawaasaa akkasumas adeemsi daldala alaa Itoophiyaa akka jijjiiramu gochuu isaaniif ture jedhe. Amma garuu "marii gama inatarneetiin qophaa'e irratti yaada naamusa ogummaa hin eegne, kan fedhii qaama tokkoo qofa calaqqisiisu fi duudhaalee yuunivarsiitii keenyaa faallessu waan dubbataniif" doktorummaa isaanii haqne jedhe. Murteen kunis labsii barnoota olaanoo fi danbii yuunivarsiitichaa bu'uura godhachuun seeneetiin yuunivarsiitichaa kan murteessedha jedheera. Viidiyoo barreessaan lammii Kanaadaa kan waraana Kaaba Itoophiyaa irratti mootumma MM Abiy deeggaruun marsaalee hawaasaa irratti barreessu Jeef Piirs jedhamuun gadi dhiiseen booda Dr Illeenii balaaleffannaan hedduun mudateera. Dr Illeeniin maricharratti kufaatii mootummaa MM Abiy booda, diinagdee biyyattii haalaan miidhame akkasumas wal-shakkii fi sodaa hawaasa jidduutti uumame bakkatti deebisuuf karoorri akkamii akka jiru bakka bu'aa TPLF wayita gaafatan dhagaahamu. Haata'u malee viidiyoon marii kanaa miliqee erga bahee booda balaaleffannaa isaan mudateef tiwiitarii irratti deebii kennaniin, hirmaannaan walgahii sana irratti taasisan haala hin taanen hubatameera jedhan. Walgahichi Itoophiyaa keessatti nagaa fiduuf kan kaayyeffatedha jedhan. Itoophiyaatti mootummaa ce'umsaa hundeessuu dabalatee heera biyyattiin ala jijjiirama mootummaa taasifamu kamu akka hin deeggarre himan. Hirmaannaan isaaniis akka lammii Itoophiyaa tokkotti diinagdee biyyattii waraanichaan miidhame deebisanii ijaaruuf fala barbaaduuf akka ta'e himan. Kanas yeroo raawwatan dhuunfaan malee dhaabbata dalaganiif akka bakka hin buune himan. Dr. Illeenii G/Madiin Fulbaana darbe Sagantaa Misoomaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii (UNDP) keessatti damee haaraa hundeeffame kan dargaggootaaf hojii uumuurratti hojjetu akka hogganan filatamuun ni yaadatama.


Janaraalli waraanaa Sudaan UN akka gargaaruuf waamicha taasise

Hogganaan waraanaa Sudaan Janaraal Abdal Fattaah al- Burhaan  motummaa ce'uumsaa akka gargaaruuf Motummaa Gamtoomee (UN)f waamicha dhiyeesse. Janaraal Burhaan bakka bu'aa addaa UN Voolkar Peertes kan toora tiiwitara isaaniirratti gara heera motummaatti deebii'uuf waliigaluu gammachuun fudhachuun alatti, ''tarkaaffiiwwan murteessoon gara biraa ittaanuu qabu,'' jedhan waliin Kamisa darbe wal arganii turan. Janaraal Burhaan hanga filannoon gaggeeffamuutti Ministira Mummee Abdallaa Hamdook kan aangootti deebiifaman waliin ta'uun motummaa ce'umsaa inni hundeessuu akka deeggaran himanii ture. Fonqolchi motummaa waraanaan hoogganamee baatii Onkololeessaa keessaa gaggeeffamuun motummaa ce'umsaa fi Mr Hamdookiin aangoorraa buusee ture. Mr Hamdook ammoo  erga waliigalteen mallattaa'een booda Sadaasa keessa aangootti deebifamaniiru. Ta'us, hiriirri ummataa aanga'oota waraanaa irratti battaluma fonqolchichi gaggeeffametti eegalee ture ammas itti fufeera. Barreessaa Olaanaan Motummoota Gamtoomanii Antoonii Gutarees fi Dura taa'aan Komishinii Gamtaa Afriikaa Muusaa Faakii ummanni gara dimookiraasii nagaatti akka deebi'uuf waliigalticha akka deeggaraniif gaafatanii jiru. Mr Gutaareez akka jedhaniitti haalichi guutummaatti sirrii miti garuu ammoo tarkaanfii gara dimookiraasii geessuudha. Manni maree motummaa ce'umsaas baatiiwwan 18 keessatti filannoo akka gaggeessuuf gaafatameera. Odeessaalee walfakkaatan:


Afrikaan Kibbaa furtuun mana hidhaa Mandeellaa caalbaasiin akka hin gurguramne dhorkite

Afrikaan Kibbaa furtuu kutaa addaa Neelsan Mandeellaan itti hidhamanii turanii caalbaasiin gurguruun akka dhaabbatu gaafatte. Oddoolli Rooben(Robben Island) bakka Pireezidantiin duraanii Afrikaa Kibbaa Neelsan Mandeellaan waggoota 18'f itti hidhaman yoo ta'u, yeroo baayyee manni hidhaa kun maqaasaanii waliin ka'a. Caalbaasiin kan gaggeeffamuuf ture Amajjii dhufu kana keessa, kan gaggeessu ammoo Guernsey's auction house kan jedhamudha. Namni carataaf dhiyeessu yookiin namni furtuu kana gurguru ammoo Waardiyyaa duraanii mana hidhaa Neelsan Mandeellaa   Christo Brand. Ministirri Aadaa Afrikaa Kibbaa Nathi Mthethwa garuu dhimma kanarratti qaamni mootummaa waliin mari'ate hin jiru jedhan. "Furtuun kun qabeenya uummata Afrikaa Kibbaa hundaati. Qabeenya nama dhuunfaa miti,'' jedhan qondaalli kun. Qaamni caalbaasii gaggeessu Guernsey's caalbaasiin Amajjii 28 gaggeeffamuuf karoorfame galmi isaa godambaa fi siidaawwan naannawa awwaala Mandeellaa marsanii argaman ittiin misoomsuuf ta'uu dubbatan. Furtuun kutaa Mandeellaan itti hidhamanii meeshaalee caalbaasiin gurguramuuf dhiyaatan keessaa isa tokkodha. Meeshaaleen biroon bobbocaa fi halluu Mandeellaan harkaan miidhessa-The Lighthouse, Oddoola Rooben mataashee, bishkiliitii(bicycle) akka oofaniif eeyyamamaafii turee fi raakeetii teenisii isaan ittiin taphataa turaniidha. Qabsaa'aa gameessi Afrikaa Kibbaa Nelsan Mandeellaan waggoota 27 mana hidhaatti dabarse keessaa waggaa 18 Oddoola Rooben keessatti hidhame. Waardiyaa kutaa isaan itti hidhamanii kan ture Aab Brand boodarra michuu Mandeellaa ta'e. Mandeellaan akkuma Afrikaan Kibbaa sirna cunqursaa appaartaayidii jalaa walaboomuu eegaltuun bara 1990 mana hidhaatii ba'e. Sirni appaartaayidii uummata gurraacha cunqursaa tures wayita isaan bara 1994 filannoo gosa hunda hirmaachise gaggeessan goolabame. Mandeellaanis pireezdantii gurraacha jalqabaa Afrikaa Kibbaa ta'an. Neelsan Mandeellaan marsaa tokko qofa bulchanii bara 1999 aangoorraa bu'an. Gameessi mallattoo gurraachotaa fi kabaja Afrikaa Kibbaa ta'e kun bara 2013 umriisaa waggaa 95tti du'aan addunyaa kanarraa boqote.


Fonqolcha mootummaa Sudaan: Guyya diddaan yaadatamutti lammileen Sudaan kumaatamni hiriira mormii bahan

Namoonni kutaalee Sudaanirra walitti qabaman ganna sadaffaa diddaa biyyatti keessa ture wayita yaadatanitti, waraanni mootummaa biyyattii fonqolchuu hiriitonni gamtaan balaaleffatan. Namoonni kuma dhibbaan lakkaa’aman magaalaa guddoo Sudaan Kaartuumitti hiriira wayita bahan kanatti qaamoleen nageenyaa mootummaa gaazii imimmansituu itti dhukaasaa turan. Diddaan uummataa bara 2019 pireezidantii duraanii biyyattii ganna dheeraaf bulchan Omar al-Bashiir aangoorra buuse ture. Ji’a darbe immoo MM Sudaan Abdallaa Hamdook aangoorra fonqolchamuu hordofee, waraanni  aangoo dhuunfachuun Hamdook manatti hidhamanii erga turanii gara boodarra aangoosaanitti deebi’an. Tarkaanfichi garuu mormii biyyatti keessatti bahamu dhaabsisuu ykn qabbaneessuu hin dandeenye. Hiriirtoonni ammas taanaan hoggansi siyaasa biyyattii guutumaan guutuutti sivilii ta’uu qaba jedhanii gaafataa jiru. Dilbata darbe hiriirtoonni  gara masaraa pireezidantii biyyattii magaalaa Kaartuumitti qajeelan ’’uummanni  jabaadha, duubatti deebisuun hin danda’amu,’’ jedhanii sagalee olkaasanii dhaadataa turan. Hiriirtoonni kunneen jeneraalli Sudaan al-Burhaan ‘’aangoorra akka bu’an’’ gaafatan. ‘’Fonqolchi mootummaa bifa kaminuu gaggeeffamu fudhatama hin qabu, yoo Hamdook gara mootummaatti deebi’anillee warraaqsi keenya jaarmiyaaleen siivilii akka jiraatuu fi guutummaatti bulchiinsa sivilii akka ta’uufi malee fedhii namoota dhuunfaatiif miti,’’ jechuun hiriirtota keessa namni tokko AFPtti hime. Hiriirri mormii walfakkaatu magaalota biyyattii kaanittis bahameera. Viidiyoon waraabame akka agarsiisutti hiriirtonni alaabaa Sudaan mirmirsaa turan, kaan isaanimmoo suuraalee namoota diddaa fi fonqolcha mootummaan asitti ajjeefamanii maxxansaa turan. Akka Koreen Walaabaa Hakiimotaa Sudaan jedhutti, Onkolooleessa 2021 asitti hiriira humnaan ukkaamsuuf tarkaanfii fudhatameen namoonni 45 ol ta’an ajjeefamaniiru. Akkaataa aangoo qooddannaa bara 2019  irratti waliigalametti jeneraal Abdulfattaa al-Burhaan aangoo ji’a darbe bulchiinsa siviliitii dabarsuu qabu ture. Haata’u malee, jeneraalli kun waraanni biyyattii tarkaanfii kan fudhate walwaraansi biyyattii keessatti akka hin kaane ittisuufi, sababiin isaammoo  gartuulee siyaasaa biyyattii keessatti namoota nagaa waraanaaratti kakaasuun yaaddoo waan uumaniifi jedhanii turan. Abdulfattaa al-Burahaan akka jedhanitti, Sudaan ammaas ce’uumsa gara buulchiinsa siivilii deeggaruuf kutannoo qabdi, filannoon Adoolessa, 2023tti karoorfameera. Akka waliigaltee ji’a darbe Aab Hamdook waliin irraa gahaniitti, MM Hamdook amma filannoon biyyattii gahutti kaabinee biyyattii hogganu. Taatullee bulchiinisi mootumma haaraan waraana biyyattiin to’atamu aangoo hangam akka qabu shakkisiisaadha.


Waraanni waloo osoo hin ijiraamiin filannoon hin jiraatu- Riik Maachaar

Itaanaan Pirezidaantii Sudaan Kibbaa Riik Maachaar, waraanni waloo osoo hin ijaaramiin dura filannoo gaggeessuun hin ta'u jechuun akeekkachiisan. Baatii darbee keessa pirezidaantiin biyyattii Saalvaa Kiir filannoon pirezidaantummaa bara 2023 keessaa akka gaggeeffamuun himanii ture. Haata'u malee Mr Maachaar haasaa miseensoota paartii isaanittiif magaalaa Guddoo biyyattii Jubaa keessatti taasisaniin, ''Yoo waranaa waloo kan hinqabaannee ta'e filannoodhaaf qaama nageenyaa yoo argachu dandeessuu?'' jedhan. Pirezidaantii Kiir fi Ittaanaan pirezidaantii Maachaa wal dhabdee humnootii mormiitootaa jidduu ture dhaabuuf jedha bara darbee Guraandhala keessa ture motummaa waloo kan hundeessan. Akkasumas loltoota  83,000n waraanaa waloo akka hundeessan waliigalanii ture. Kana malees Mr Maachaar filannoonni osoo hingaggeeffamiin dhura, haalawwan akka guutaman barbaadan sadii tarreessaniiru. Isaan keessaa inni duraa baqattoonni miiliyoonaan lakka'ama biyyoota ollaa irraa gara biyyaatti haa deebii'an kan jedhuudha. Akkasumas lakkoofsi ummataafi manneennii guutuu biyyaatti akka gaggeeffamuufi ''sababii filannoo bilisa, haqa qabeessaafi fudhatamaa barbaadnuuf, heerri motummaa dhaabbataa haa jiraatu'' jedhaniiru. Sudaan Kibbaa keessatti wal waraanaa bara 2013 keessaa eegaleen Mr Kiir fi Mr Maachaar wal dhabanii lammiileen biyyattii gara miiliyoona afur ta'an bakka jireenyaa isaanii irraa buqqa'uuf madda ta'e. Sudaan Kibbaa bara 2011 keessa ture Sudaan irraa adda bahuun akka biyyaatti walabummaa ishee kan labsite.


'Iyyaaspeed na wal'aanaa osoo jiruu manatti ol lixanii fudhatan' - Harmee Iyyaaspeed

Rogeessi siyaasaa Iyyaaspeed Tasfaayee Kibxata mana harmee isaa naannoo Garjii jiru irraa qaamolee nageenyaan qabamuu harmeen isaa aadde Tashaalech BBC'tti himan. Kibxata ganama naannoo sa'aa sadiif walakkaa irraa egalee hanga sa'aa torbaatti qaamoleen nageenyaa huccuu dambii Poolisii magaalaa Finfinnee uffatan mana jireenyaa isaanii kan Iyyaaspeed keessa jiraatu aalaafi keessaan marsanii akka turan aadde Tashaalech himaniiru. Sa'aatii sadii oliif mana sakatta'aa erga turanii booda Iyyaaspeediin fuudhanii deemanii jedhan. Iyyaaspeed Tasfaayee rogeessa miidiyaa hawaasaa fi miidiyaalee idilee irratti mootummaa qeequun beekamu yeroo ta'u, hundeessitoota 'Ubuntu TV' keessaa tokko. Sagantaa Televizhinii isaanii kana irrattis dhimmoota siyaasa Itoophiyaarratti keessummoota affeeruun xiinxala bal'aa dhiyeessu. Irra hedduunis gochaa fi imaammata mootummaa irratti xiyyeefata. Kibxata ganama manni jireenyaa Iyyaaspeed qaamoleen nageenyaa mootummaan marfamee akka ture miidiyaa hawaasaa gubbatti gabaafamaa ture. ''Ani miilli koo cabee manan ture. Iyyaaspeedis manuma keessatti na wal'aanuutti osoo argamuu sakatta'uuf manatti ol lixanii'' jedhu harmeen isaa aadde Tashaalech. Iyyaaspeed bara 2016 labsii yeroo muddamaa labsamee ture hordofee guyyoota 30 hidhamee akka ture hiriyaan isaa Bafiqaaduu Hayiluu tiwiitarii irratti barreesseera. Qaamoleen nageenya tilmaamaan saddeet ta'an manatti ol lixanii yeroo sakatta'an Iyyaaspeedinis gaaffiiwwan adda addaa gaafachaa innis deebisaafi turee jedhaniiru. Haata'u malee sababa Labsii Yeroo Muddamaan maaliif akka sakatta'amaa jiraniifi hayyama mana murtii gaafachuun hin danda'amne jedhan. ''Osoo sakatta'anii hanga sa'aa torbaatti turan. Maal akka waliin jedhan sirreessee hin dhaggeeffanne male isas gaafachaa, innis deebii kennaafii ture. Sa'aa torba yeroo ta'u 'addis ababa poolis' fuunee deemna naan jedhanii fuudhanii deeman.'' Obboleettiin isaa isaaniin hordoftee deemuufi bakka itti hidhame mirkaneeffattee akka deebite nyaatas bitanii akka kennaniif himaniiru. ''Bilbila inni qabatee tureefi laptop malee'' waanti biraa yeroo sakatta'an argatan hin jiru jedhu. Poolisoota sakkata'aniin cinaattis namootni ni taajjabu jedhamanis jiru natti fakkaata manni kiyya guutee tures jedhaniiru aadde Tashaalech. Hidhamuu roogeessa siyaasaa mootummaa qeequun beekamu kanaa ilaalchisee qaamolee mootummaarraa hanga ammaatti wanti jedhame hin jiru. Poolisii Finfinneerraa deebii argachuuf bilbillus bilbila waan hin kaafneef argachuu hin dandeenye. Aanga'aan poolisii federaalaa tokko garuu dhimmicha qulqulleeffatanii deebii akka kennan BBCtti himaniru. Harmeen Iyyaaspeed sababni Iyyaaspeed to'annoo jala ooleef maal akka ta'e akka hin beeknee fi gaafachuufis yeroo yaalan ''ori'aa waan turaniif ilma koo hin dhiphisu jedheen callisee'' jedhan. Kan dhaqanii gaafachuun danda'amu Kibxataa fi Dilbata akka ta'e nutti himaniirus jedhan. Uffatas akka ta'us osoo hin uffatiin muddamaan fuudhanii deemanis jechuuun himaniiru. Torbee tokko dura dargaggoo Iyyaaspeed miidiyaa hawaasaa gubbaatti yaada mootii Itoophiyaa durii Miniliik ilaalchisee kenneen qeeqeni itti heddummaate, akka hidhamuufis kanneen gaafatan turaniiru. ''Hiitilariin leellisuun akkuma seeraan nama adabsiisus biyya Minilikiin leellisuun seeraan adabsiisu ni ijaarra'' jedhee barreesse. Namoota 'Miniliik nu jalaa tuqxe' jedhaniin duulli adda addaa irra gahaa akka tures hidhamuu isaa guyyoota muraasa dura Facebook isaarratti barreessee ture.


Waraana Tigraay: Finfineetti namoonni kuma hedduutti lakkaa'aman mootummaa deeggaruun hiriira bahan

Waraanni Kaaba Itoophiyaa waggaa tokko guute karaa nagaa fala akka argatuuf dhiibbaan idil-addunyaa yeroo cimaa jirutti namoonni kuma hedduutti lakkaa'aman mootummaa deeggaruun hiriira bahan. Hiriira aanga'oonni Dilbata qopheessan kun magaalaa guddoo Itoophiyaa, Finfinnee keessa Addababaayii Masqalaatti kan gaggeeffame yoo ta'u, jiraattonni magaalaa Finfinnee kutaalee bulchiinsaa magaalichaa keessaa walitti dhufan hirmaataniiru. Kantiibaa magaalaa Finfinnee Aadde Adaanecha Abeebee dabalatee aanga'oonni biroon hiriira kana irratti argamaniiru. Jiraattota Finfinnee mootummaa deeggaruun bahan kanaaf haasawaa kan taasisan Kantiibaa Adaanech, "Finfinneen gootoota ijoolleesheetiin marfamte jirti," jechuu isaanii miidiyaaleen biyya keessaa gabaasaniiru. Gareen finciltootaa TPLF magaalota naannoo Amaaraa barbaachisoo ta'an Daseefi Kombolchaa erga qabatanii booda, gara maagaalaa guddoo Itoophiyaattillee qajeeluuf fedhii akka qaban ibsaa turan. Aadde Adaanecha haasaa taasisaniin barbaachisummaa tokkummaan qaabachuu yeroo ibsan, " Nama dhuunfaa ta'uurra maatii ta'uu, maatii ta'uurra ummata ta'uu, ummata ta'urra biyya ta'uutu caalaa," jedhan. Miidiiyaaleen gara garaa sobaan Itoophiyaarratti duulaniiru jechuun kan qeeqan Aadde Adaanech, erga qorannoon dhugaa Ityoophiyaa ifoomseellee kan dhiifama gaafatan tokkollee hin jiran jedhan. Kan bilisummaafi birmadummaa keenyatti dhufuu gaabbiifi of duuba deebi'uu tokko malee wareegamuuf duubatti hin deebinu kan jedhan Kantiibaa Adaanech, "Ijoollee Adwaa ta'uu keenya dagachuun AGOAn nu doorsiisuu barbaadu; Adwaan bilisummaadha AGOAn deeggarsa," jechuun ibsan. Hiriirri deeggarsa mootummaa federaalaa kun Finfinneen alattis guyyoota darban muraasa keessa magaaloota biraattis gaggeeffameera. Hiriirtoonnis dhaadannoowwan Finciltoota TPLF fi Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) kan mootummaan 'ABO-Shane' jedhu balaaleeffataniifi mootummaa deeggaru agarsiisan qabachuun mul'ataniiru. Manni Maree Nageenyaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii (UNSC) marii dhimma waraana Itoophiyaarratti guyyoota gaggeesseen sagalee tokkoon waraanni atattamaan akka dhaabbatuufi waliigalteen dhukaasa dhaabuu waaraan akka raawwatamau gaafateera. Erga waraanni Itoophiyaa eegalamee Manni Maree Nageenyaa UN ibsa waloo yeroo baasu kun isa lammataati. Manni Marichaa wixinee ibsa waloof fudhatama kenne malee mariin banaan Jimaatatti gaggeessuuf karoorfamee ture gara Wiixataatti dabarfameera. Manni marichadhimma waraana Itoophiyaarratti amma dura yeroo kudhan mariyateera. Sababa waraana Kaaba Itoophiyaatti dhalateen naannolee Tigraay, Amaaraafi Affaar keessatti walumatti namootni miiliyoona torbaa ol ta'an deeggarsa namoomaa akka barbaadaniifi Tigraay keessatti qofa namootni walakkaa miiliyoonaata'an fiixee beelaarra jiraachuu UN ibseera.


Waraana Tigiraay: Konkolaataawwan deeggarsa namoommaa fe'an 79 Maqalee galan -WFP

Dhaabbanni Nyaata Addunyaa (WFP) konkolaataawwan deeggarsa namoomaa fe'an 79 torban kana keessaa Maqalee galan jedhe. Dhabbanni Nyaata Addunyaa (WFP) dameen Itoophiyaa konkolaataawwan deeggarsa namoomaa adda addaa fe'an torban kana  magaalaa Maqalee galuu kaleessa Sadaasa 27, 2021 ture kan beeksiise. Konkolaataawwan deeggarsa namoommaa fe'an kan biraas daandiirra jiraachuu ibsi WFP kun dabaluun himeera. Dhaabbatichi ibsa karaa toora tiwiitara isaatiin beeksiise keessatti, konkolaatawwan kunneenis deegarsa nyaataafi meeshaalee lubbuu baraaruuf oolan kan fe'aniidha. Sababii waraanaa Kaaba biyyattiitti gaggeeffamaa jiruun wal qabatee torbanoota dhiyootiin asitti deeggarsi namoomaa Tigraay seenaa waan hinjirreef jiraattoonni naannichaa miliyoonotaan lakkaa'aman hanqina nyaataaf saaxilamaa jiraachuun himamaa ture. Haata'u malee, dhaabbatichi ibsa isaa kanaan, namoota naannicha keessatti deegarsi nyaataa barbaachisu harkaan gahuuf boqannaa malee akka hojjatan himeera. Kana malees, konkolaatawwan deeggarsa namoomaa fe'an guyyaa guyyaan seenuun fedhii gargaarsaa namoota miiliyoona 5.2 naannicha keessatti argamu guutuuf akka hojjatan himeera. Haaluma walfakkaatuunis ibsa guyyaa Jimaataa baaseen, sababii waraanaa Kaaba Itoophiyaattigaggeeffamuun wal qabatee walumaa galatti namoonni miiliyoona sagal ta'an deeggarsi nyaataa kan barbaachisu ta'uu himeera. Dhaabbatichi yaalii deeggarsa lubbuu baraaruu kana cimsuuf hojjachaa jiraachuu kaasuun, haata'u malee deeggarsi maallaqaa dabalataa kan isa barbaachisu akka ta'es kaaseera. Sababii waraana waggaa tokkoon dura Tigraay keessatti eegalameen namoonni miiliyoonaan lakkaa'aman bakka jireenyaa isaaniirraa buqqaafamniiru. Kana malees, nannichatti namoonni gara miiliyoona 5.2 ta'an deeggarsa nyaataa irratti hirkattootta ta'an keessaa, kanneen kuma 400 ta'an haala beela hamaa jedhamu keessatti akka argaman dhaabbileen gargaarsa namoomaa himanii ture. Namoonni kunneen balaa cimaaf akka hinsaaxilamne gochuuf ammoo guyyaa guyyaan konkoolaataan deeggarsa namoommaa 100 gara naanncihaatti ergamu akka qabullee himamee ture. Haata'u malee sababii waraannii naannicha keessa ture gara naannoolee ollaan Amaaraafi Affaar keessatti babal'ateefu konkolaataawwan deeggarsa fe'an haala barbaadamuun gara naannichaa galaa akka hinture dubbatama.


Dhimmoonni ijoon US Afriikaa waliin hojjachuuf irratti xiyyeeffattu maal fa'i?

Ministirri Haajaa Alaa Ameerikaa Antoonii Biliinkan, kan dhiheenya kana yeroo jalqabaatiif Afriikaa keessatti dowwannaa hojii taasisan, haasaan isaan taasisan haala Ameerikaan Afriikaa itti ilaaltuufi waa'ee ardittii itti dubbatan baayyee jijjirameera. Keessattuu bulchinsi isaanii haala hogganaa duraanii Donaald Tiraamp ardittii tuffiin ilaalaa tureetiin addatti akka Afriikaa ilaalu kaasan. Kanaan dura Afriikaan maal gochuu akka qabdu barsiisuuf olaantummaan kan itti dhagahamu Ameerikaan, ammaan tana karaa ministira ishee Haajaa alaatiin walitti dhufeenya daldalaafi wal gargaarsa irratti xiyyeeffattee jirti. Dippilomaatii ishee muummeetiin, ''Egereen [addunyaa] Afriikaadha'' jechuunsaanii ardittiin kanaan booda xiyyeeffannaa akka argatte kan mul'isudha. Afriikaan ardii dargaggoonni addunyaa kanaa keessa jiraatanidha. Akka tilmaamni mul'isutti bara 2050tti  addunyaa tanarra namoota afur keessaa tokko lammii Afriikaa ta'a. Baayyinni ummataa kunis waggoota kurnan dhufanitti dhimmoota idil-addunyaa ni soroorsa. Haata'u malee rakkoolee hedduun fuldura jiru. Waa'ee imaammata bulchiinsi Baayidan Afriikaa irratti qaban kan dubbatan Aab Biliinkan, biyyisaanii dhimmoota gurguddoo shan irratti akka xiiyyeeffattu dubbatan. Isaanis daldala, Covid-19 dandamachuu, jijjirama haala qilleensaa, diimookraasii fi nageenyaafi tasgabbiidha. Jijjiramni daldalaa Ameerikaan biyyoota Afriikaa 54 waliin qabdu daldala alaa waliigalaa keessa %2 gadi. Kunis irra caalaa Naayijeeriyaa dabalatee kan daldala alaa boba'aa irratti xiyyeeffatedha. Ammaan tanas Biliinkan imaammata bulchiinsi isaanii afriikaa irratti qaban beeksisan. Fakkeenyaafis sangantaa badhaadhiina Afriikaa (prosper Africa Program) kan daldalaafi invastimantii waloo guddisuu irratti xiyyeeffateefi bulchiinsa duraatiin eegalame kaasan. Bara Kiliintaniitti kaan fiixaan baasuuf carraa sagantaa qaraxarraa bilisaa (AGOA) eegalame. AGOA biyyoota guddinarratti argaman hedduuf gabaa Ameerikaa banaa taasisuuf dursa kenna. Kunis biyyoota guddinarratti argamaniif carraa dinagdee ittiin guddifatan kennuuf yaadamee ture. Haata'u malee baayyeen karoora qabatan fiixaan baafachuu akka hindandeenye dubbatu. Damee huccuutiin biyyoonni Afriikaa kan akka Itoophiyaafi Keeniyaa industiriiwwan huccuu lammiilee kumaatama kudhaniin lakkaa'aman keessa hojjatan saaqanii hojii eegalanis, irra caalli huccuu kan dhufu rakasaan Chaayinaatti omishamuun. Kanaafuu, indastarii huccuutiin ykn galteewwan damee qonnaatiin argamuutiin omishamu dhiibbaa baayyee xiqqaa ykn omaa fiduu hindandeenye. Gabaan Afriikaa guddaa ta'ulleen biyyaa biyyatti sababii rakkoolee bu'uraalee misoomaa, lojistiikii fi taariifitiin hidhata walfakkaataa hinqabu. Danqaawwan kanneen furuuf jecha karaa Gamtaa Afriikaatiin qaxanaan daldalaa bilisaa ardii hundeeffameera. Biliinkan biyyisaanii walitti dhufeenya daldala Afriikaa waliinii gammachuun akka fudhattuufi biyyooni Afriikaa waliigalticha irraa gutummaatti fayyadamoo akka ta'aniif hojjataa jiraachuu himan. ''Addunyaarratti diinagdee Afriikaa cimaa arguu barbaadna'' jedhan. Kana malees, Ameerikaan sochii Build Back Better jedhamuun ''qaawwa bu'uuraalee misoomaa idil-addunyaa xiqqeessuuf'' kaayyoo akka qabdu beeksiisan. Chaayinaan duraanuu ijaarsa bu'uuraalee misoomaa Afriikaa keessatti gahee kan qabdu yoo taatu, bulchiinsi Tiraamp gamasaatiin imaammanni Afriikaa isaanii dhiibbaa Chaayinaan geessiiftuu mormuu irratti kan xiyyeeffate ture. Biliinkan bulchiinsa Tiraamp irraa ilaalcha adda ta'e qabu. ''Imaammanni keenyaa Afriikaa kan Afriikaa jidduu gala taasifateedha. Waa'ee Chaayinaa miti,'' jechuun BBCtti himanii ture. Haata'u malee haala Chaayinaa dubbiin xuquutiin ''yeroo hedduu waliigalteewwan idil-addunyaa bu'uuraalee misoomaa ifa kan hintaane, kan dirqiisiisan, kan liqiin biyyoonni baachuu hindandeenyee irratti fe'uu, naannoo kan barbadeessaniidha. Kanaafuu, yeroo hunda ummata biyyoota kanneen jiraatan ni fayyadu jechuu miti,'' jechuun biyyisaanii waliigalteewwan kanaan adda ta'e akka raawwattu beeksisan. Dhimmi sadarkaa lammaffaatti Biliinkaniin kaafame weerara Covid-19 ittisuudha. Sagantaa haaraa The Global Covid Corps jedhamuutiin dhaabbileen daldalaa Ameerikaa biyyoota deeggarsi loojestiikii isaan barbaachisu waliin karaa ''the last mile'' jedhamuutiin waliitti fida jedhan. Dowwannaa isaanii Afriikaatiin Keeniyaa biyya jalqabaa kan taasifatan Aab Biliinkan, biyya Afriikaa jalqabbii kanatti makamte kan jalqabaa taatee jirti. Jalqabbichi garuu kan rooggeeyyiin fayyaa ardittii eeganiin gadidha. Biyyoonni guddina irratti argaman amma talaallii ummatasaaniif barbaachisu omishuu akka danda'aniif mirgi abbeentaan akka ka'uuf gaafataa turan. Hanga ammaattis biyyoonni Afriikaa hedduun mirgoota xumuruu fi guutuu (finish and fill) kan mirkanneessan yoo ta'u, kunis adeemsa dhumaafi talaalliiwwan saamsuu hammata. Afriikaan ardii kamuu caalaa kan talaallii gadaanaa qabdu yoo ta'u, dhuma baatii darbeetti lammiilee Afriikaa gutummaan talaalaman %6 qofaa ta'uu Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa beeksiiseera. Walbira qabuun yoo laalamuuf Dhaabbanni US CDCn lammiilee biyyattii %58 ta'an gutummaan talaalamuu gabaaseera. Ardiin Afriikaa jijjirama qilleensaatiin baayyee kan saaxilamte yoo taatu, jijjiramichaaf garuu gumaata baayyee xiqqaa gooti. Ameerikaan pirojaktii jijjirama qilleensaan wal baruu irratti hojjataa jiraachuu kan beeksiifte yoo ta'u, kanaafis bara 2024 irraa kaasee waggaan doolaara biiliyoona 3 ramaduuf karoorfattee jirti. Sagantaa bara Obaamaa 'Power Africa'' kan namoonni akka ibsaa elekitirikaa argan irratti xiyyeeffate, ammalleen annisaa haaromfamuuf xiyyeeffannaa barbaadamu osoo hinkenniin itti fufeera. ''Ardittii keessatti manneen jireenyaafi daldalaa miiliyoona 25 ol elektirika argataniiru. Kanneen %80 ta'an ammoo kan anniisaa haaromfamu irratti bu'uurreeffataniidha,'' jedhu Biliinkan. Ameeriikaan miisooma walta'iinsaa Bootiswaanaafi Naamiibiyaa jidduutti argamuufi Afriikaatti bakka madda anniisaa aduu guddicha jedhamuun beekamu keessatti hirmaataa jirtis jedhan. Tibba dowwannaa Biliinkaniitti ''rakkoon kufaatii dimokiraasii idil-addunyaa'' qabxii marii kan biraa ture. Iftoomina aanga'oota Ameeriikaatiin hinbaramne addatti agarsiisaniin, hokkoraafi jeequmsa bulchiinsa Tiraampiin ka'e eeruun, rakkoolee dimookiraasii caqasaa Ameerikaan mataanshee haala saaxilamummaa keessatti argamtu dubbataniiru. Haalli kunis aanga'oota Ameeriikaa kanaan dura biyyoota kaaniitti quba qabuun akeekkachiisaa turan irraa dhagahamuun jijjirama olaanaadha. Afiiriikaan waggoota kurnan darban keessatti qofaa fonqolchawwan mootummaa hedduu keessummeessitee jirti. Maalii, Giinii fi dhiheenya kana ammoo Sudaan keessatti waraanni humnaan aangoo qabateera. Gama biraatiin ammoo Zaambiiyaa fi Niijar keessatti hoggantoota mormiituu kan ta'aniin ce'umsi nageenyaafi dimookiraasiin gaggeeffameera. Biliinkan hooggantoota abbaa irree biratti fayyadamni teeknooloojii dabalaa deemuu morman. ''Haala dimokiraasii cimsuufi hindiigneetti teeknooloojii attamiin bulchuu akka qabnurratti wayita mari'anneetti, motummoonni, indastiriiwwanii fi ogeessoonni kalaqaa filmaatawwan taasisan mirgaafi bilisummaa namootaa irratti dhiibbaa taasisa,'' jedhan. Ministirri Haajaa Alaa Ameerikaa Biliinkan dhimmoota dowwannaasaanii keessaa inni mummee ammoo waa'ee nageenyaa fi tasgabbii Gaanfaa Afriikaa hanga Saahiil jiru ture. Kunis tasgabbii siyaasaa fi jijjirama qilleensaatiin walqabachuun qormaata guddataa jiruudha jedhan. Waraanni Itoophiyaatti gaggeeffamaa jiru biyyattii qofaa osoo hintaane Gaanfa Afriikaafillee yaaddoodha jedhan. Waraana Itoophiyaa naannoo Tigraayiitti erga eegalee waggaa tokko lakkoofsisuun ammoo naannoollee ollaa Amaaraafi Affaariitti babal'achuun dhiiga dhangalaasaa jiru kun akka dhaabbatuuf biyyisaanii; Keeniyaa, Gamtaa Afriikaa akkasumas bakka bu'aa addaa Gaanfa Afriikaa fi pirezidaantii duraanii Naayijeeriyaa Oluseegun Obaasaanjoo fi michoota kaan waliin waliiitti dhiheenyaan hojjataa jiraachuu himan. Keessattuu dhimma kana ilaalchisuun ergamaan addaa Gaanfa Afriikaa Jeefirii Feeltmaan bakka bu'aa addaa Oluseenuun Obaasaanjoo waliin ta'uun qaamooleen wal waraanaa jiran haal-duree tokko malee waraanicha atattamaan akka dhaaban, sarbamooti mirga namoomaa akka dhaabbatu, miiliyoonni kaaba biyyattiitti argaman beelaarratti argaman deeggarsa lubbuu oolchu akka argataniif akka mijatuu fi tajaajilliiwwan namoomaa akka qaqqabaniif hojjataa jiraachuu ibsan. Waraanichi akkuma babal'ataa adeemeen lakkoofsi namoota balaaf saaxilamanii dabalaa jiraachuu himuun, kunis bara darbe irraa kaasee Tigraayiitti akkasumas dhiheenya naannoo Amaaraatti ummanni rakkoof saaxilamaa jiraachuu dubbatan. Imaammanni Ameerikaa-Afriikaa haaraa ifa ta'e kunis kan bulchiinsoota kana duraarraa itti fufee ta'ulleen walgargaarsa wal qixxummaa irratti xiyyeeffannaa olaanaa kenne. ''Yeroo baayyee biyyoonni Afriikaa wal qixa ta'uurra akka gargaartoota gadaanaa ykn haala badaan ilaalamu ture,'' jedhan. Garuu wal qixxummaan sun dhugaa ta'uufi dhiisuun kan gara fuulduraatti ilaalamu ta'a. Ta'us, bulchiinsa Tiraamp kan Afriikaaf fedhii omaa hinqabneefi sagantaalee ardittii keessa turan irraa bajata hir'isuun biyyoota salphisuun beekamuun wal biratti yoo ilaalame jijjiramni ejjannoo akka jiru shakkii hinqabu. Jijjirama ejjannoo kanaafis irra caala bulchiinsa Baayidan- Kaamaalaa Haariisiif gatiin kennamu qabaata. Tilmaamni egeree hundumtuu Afriikaan diinagdee, nageenyaa fi siyaasa addunyaa keessatti guddachuun ardii dhageettii qabduufi gahee olaanaa baatu akka taatu mul'isu.


Fonqolcha Sudaan: Dippilomaatiin US MM Abdallaa Hamdok waliin wal argan

Dippilomaatiin Ameerikaa Ministira Mummee Sudaan Abdallaa Hamdok kan to'atamanii jiran waliin wal arguun isaanii gabaafame. Gargaartuun Dhimma Alaa Ameerikaa Mool Phee dowwannaa isaanii guyyaa sadiif Afriikaatti taasisaniin, MM Hamdok kan erga yeroo fonqolchi mootummaa waraanaan Sudaaniitti gaggeeffamee qabee hidhaa maraa jala jiraniin wal argan. Mool dhimma maaliirratti akka mari'atan ilaalchisee, kan toora tiwiitii isaanii irratti, ''gara fuula duraa ce'umsa dimokiraasii Sudaan deebiisurratti'' mari'anneerra jedhaniin alatti bal'ina hin kennine. Ameerikaan fongolcha waraanaan Onkololeessaa 25 irratti mootummaa waloo waraaniifi sivilii kan bara 2019tti hundeeffameerratti raawwatame balaalleeffatti. Mootummaan hundeeffamme sunis silaa  pirezidaanittii biyyattii baroota dheeraaf bulchaa turan Omaar al-Baashir erga aangoo irraa kaafamniin booda akka filannoof haala mijeessuuf kan yaadamee ture. Ms Phee akkasumas hogganaa fonqolchichaa kan ta'an Janraal Abdal Fattaah al-Burhaan waliinis marii'achuushee Rooyitars gabaaseera. Innis kanneen erga foqolchi gaggeeffamee hidhaman gadhiisuuf adeemsa eegaluu dubbachuu madda oduu mootummaa kan ta'e Suna eeruun gabaaseera. Gama biraatiin ammoo hiriirri mormii gocha fonqolcha taasifamee ammalleen Sudaaniitti itti fufeera. Kibxata kaleessaas gazexessitoonni, kanneen hirriyyoonni isaanii jalaa to'ataman mootummaa waaraanaa balaaleeffachuun hiriira ofiisaanii gaggeessanii ture.


Saif al-Islaam Gaadaafi: Ilmi pirezidaantii duraanii Libiyaa pirezidaantummaaf dorgomuuf

Ilmi pirezidaantii duraanii Liibiyaa Muhaamar al-Gadaafii, filannoo pirezidaantummaa yeroo jalqabaatiif biyyattii keessatti gaggeeffamuuf jirurratti dorgomuuf akka kaadhimamaatti galmaa'e. Saif al-Isalaam Gadaafii silaa kan abbaa isaa dhaalu ture, haata'u malee deegartoonni isaa tarkaanfii gara jabiinaa yeroo mormii waggoota 10 gaggeeffameetiin maqaasaa xureesan. Erga hookkara bara 2011 booda Liibiyaan walitti bu'insaan raafamaa jirti. Gareewwan mirgaaf falman filannoo Muddee 24tti qabame bilisaafi haqa qabeessaa hin ta'u jechuun yaaddoo qaban kaasaa jiru. Aanga'oonni addunyaafi Barreessaa Olaanaan Mootummoota Gamtoomanii (UN) qaamni danquudhaaf yaalu kamiyyuu ykn kan bu'aa filannoo sobuu barbaadu adabamuu akka danda'u akeekkachisaniiru. Suraaleefi viidiyoowwan miidiyaalee hawaasaa irratti qoodamanis, Saif al-Islaam Gadaafii poostarii filannoo dhufu fuuldura ta'ee wayita waraqaalee filannoo mallatteessu agarsiisu. Areeda dheereefateefi uffata aadaa Libiyaa uffatee, Quraana keessaa luqqaasii akkas jedhu eeruun kaameraa dura dhaabbatee dubbate: "Nuufi uummata keenya gidduutti dhugaan murteessi". "Warri hin amanne isa jibbanillee Waaqayyo kaayyoo isaatiif jiraataadha,"  jechuun Kitaaba Qulqulluu Isalaamaa keessaa dabalee eeruun dubbate. Fakkiin ammaa kunis kan yeroo hookkara bara 2011tti abbaa isaa aangoorraa buusan  ture sanaan baayyee adda. Dhuma gara jabinaa Gadaafiitiin booda, Saif al-Islaam Gadaafii mataansaa milishootaan to'atamee ture. Waggoota jahaaf mana hidhaa keessa turuun murteen du'aa irratti murtaa'ee ture. Booda garuu ni geedarame. Ilmi Gadaafii kun ammalleen yakka waraanaatiin Mana Murtii Idil-Addunyaa (ICC)n ni barbaadama. Haata'u malee, gaaffiifi deebii New York Times waliin mana jirenyaa isaa kan Zintaan keessaa jalqaba bara kanaatti taasise dabalatee waljalaan waltajjiiwwan ummataa irratti mul'achuu eegale. 'Kan garaa gara qoqqoodudha garuu ajaa'ibsiisaa miti' Ilmi Gadaafii yaada bayyee garaa gara qoqqooduun gara Liibiyaatti deebi'e jedhu Amiiraa Fathaalaa BBC Montering irraa. Haata'u malee ammoo hoggansaaf dorgomuuf dhiyaachuunsaa na dinqisiisa jedhan. Saif al-Islaam Liibiyaa keessatti akka pirezidaantiitti mo'achuuf madaan amallee hin fayyinee, jedha Gulaalaan BBC Jiddugala Bahaa Sabaastiyaan Ushaar. Kanaafuu dorgomuu isaa adeemsa filannoo biyyattii rakkina qabu caalaa wal xaxaa akka taasisu hima. Wal waraansa waggootaan boodaafi dorgommii aangoo bahaafi lixa biyyattii keessatti gaggeeffamaa jiruun, Libiyaan yeroo ammaa kanatti siyaasa tasgabbii hin qabneen bulchiinsa mootummaa yerootiin bulaa jirti. Waldhabdee qaamoolee siyaasaa Liibiyaafi gartuu mormiituu jiduutti waa'ee seerawwan filannoofi karoora isaarratti tures haala adeemsa filannoo pirezidaantummaa yaaddoo irra buuseera. Kaadhimamaan gara biraa ammoo mootii waraanaa kan jedhamuun beekamu Khaalifaa Haafxaar, kan duraan bu'uurasaa bahaa irraa mootummaa  Tiripoolii keessatti UNn deegaramu irratti mormii gaggeeffamu hogganaa kan turedha. Kana malees, Khaalifaan mormii Ministira Muummee Abdulhaamiid al-Dbeibaah fi af-yaa'ii mana maree Aguilaa Saleeh taasifamu hogganaa ture.


Ittaanaan mootummaa ce'umsaa Sudaan, Hemeetiin, hogganaa fonqolchaa deeggaran

Ajajaan waranaa Sudaan Mohaammad Haamdaan Daagaaloo kan maqaa Hemeetii jedhamuun beekaman, sochii Janaraal Abdal Fattaa al-Burhaan aangoo qabachuuf taasisan deeggaran. Hemetiin kan mana maree bulchiinsa mootummaa ce'umsaa Sudaan amma diigame keessatti ittaanaa hogganaa turan. Janaraal Burhaan ''adeemsa warraaqsa ummataa sirreessuufi nageenyaafi tasgabbii biyyattii eegsiisuuf dhufe,'' ittiin jedhan Hemettiidhaan. Guyyaa Dilbataa sababii adda cituu intarneetiin namoonni hirmaatan muraasa ta'uun gabaafamulleen, mormiin fonqolcha mootummaa gaggeeffame irratti ta'uu akkuma itti fufetti jira. Qondaaltoonni nageenyaa namoota hiriiraaf bahan irratti gaazii imimmaaneessaa kan fayyadaman yoo ta'u, barsiiftoonni mormiif bahan muraasni hidhamuun gabaafameera. Namoonni hiriira bahanis erga Janaraal Buhaariin mootummaa damee siivilii diiguun aangoo qabatee kun akka hafee mootummaan siivilii bakkatti deebi'uuf gaafataa jiru. Waraanni biyyattii Janaraal Abdal Fattah al-Burahaaniin durfamu fongolcha mootummaa taasisuun qondaaltoota mootummaa siiviilii erga hidheen booda, magaalaa guddattii biyyattii dabalatee magaaloota garaagaraa keessatti mormiin ummataa gaggeeffamaa jira. Akkasumas, dhaabbilee idil-addunyaafi biyyoota adda addaatiinis fonqolchi raawwatamee hafee mootummaan siivilii bakka deebi'ee ce'umsi dimokraasii biyyattii keessatti hundee akka qabatuuf waamichi dhiyaateera. Keessattuu Gamtaan Afriikaa hanga mootummaan siiviilii biyyattii keessatti bakkatti hin deebiineetti sochiilee isaa hunda keessa dhurkuu beeksisuun isaa ni yaadatama. Baankiin Addunyaafi Ameerikaansi maallaqa sochiilee misoomaa biyyattiif ramadanii turan dhowwachuus beeksiisaniiru. Odeessaalee walfakkaatan:


Sudaanitti namoonni mormiif bahan 14 ajjeefamuu hakiimoonni himan

Sudaanitti leelliftoonni sirna dimokiraasii mormiidhaaf daandiitti bahan 14 ajjeefamuu gareen hakiimootaa beeksiise. Hakiimoonni Sudaan keessaa akka jedhaniitti, dhukaasa namoota walitti fufiinsaan fonqolcha dhiheenya waraanaan taasifame mormuuf bahan dhaabsisuuf jecha, humnootii nageenyaatiin raawwatameen namoonni kudhan ajeeffaman. Garee ummataa magaalaa guddoo biyyattii Kaartum keessaa tokko irratti ammoo gaaziin imimmaaneessaa dhukaafameera jedheera. Rogeeyyiinis ummata Sudaan guutuu akka daandiiwwan irratti bahuun guyyaa silaa siiviliin itti hooggansa Mana maree Walaba Motummaa itti fudhatu akka yaadataniif waamicha taasisan. Humnootii nageenyaatiin mormii kana dhaabisisuuf tarkaanfiiwwan fudhatamanillee dhiiroonni, dubartoonni fi daa'imman bahuun magaalaa Kaartuum keessatti daandiiwwan guutanii ture. Hiriirawwan hedduu irratti ummanni alaabaa Sudaan mirmiirsaa waraanaa balaaleeffata. Gaaffiin ummataa kunis deeggarsa idil-addunyaa olaanaa argateera. Ministirri Dhimma Alaa US Antonii Bilinkeen, waraanni fonqolcha raawwate yoo booddeetti deebi'e, deeggarsi maallaqaa baayyee barbaadamu deebifamee kennamuu akka danda'u dubbatan. Gulaalaan BBC Africa ka tahe Wiil Roos akka jedhutti, qondaalonni nageenyaa Sudaan keessa jiran irra deddeebiin waan barbaadan raawwachuuf, dhimmicha humnaan hiikuuf yaalii godhaa jiru. Haata'u malee mormitoonni cimoon ammalleen waan abdii kutatan hin fakkaatan. Kanaafuu Sudaan keessatti ammallee muddamni kan adda hin citiiniif jechuun barreesse Wiil Roos. Erga baatii darbe keessa waraanni Janaraal Abdal Fattaah al-Burhaaniin hogganamu forqolcha mootummaa gaggeessuun aanga'oota gama siiviliitiin turan to'annoo jala oolche kaasee, Sudaan mormii ummataatiin raafamaa jirti. Kana malees Gamtaa Afriikaa dabalatee dhaabbileefi biyyoota idil-addunyaa irraas balaaleeffannaa cimaan irratti ka'aa jira.


Itoophiyaan US akeekkachiifte, hiriirri mormii Imbaasii US fi UK fuuldura taasifame

Mootummaan Ameerikaas ta'e Imbasiin biyyattii Finfinnee jiru haala nageenya Itoophiyaa jiru ilaalchisee ibsawwan baasan hanqina itti gaafatamummaa kan qabanidha jechuun mootummaan Itoophiyaa komate. Gama kaaniin guyyaa har'aa magaalaa Finfinneetti imbaasii Ameerikaafi Ingilizii (Biriteen) fuuldura hiriirri mormii taasifameera. Ergaan mormii kanaas mootummootni biyyoota lixaa dhimma Itoophiyaa keessa seenaniiru jechuuni. Ministir Di'eetaan Tajaajila Kominikeeshinii Mootummaa Obbo Kabbadaa Hundeessaa ibsa gaafa Kamisaa kennaniiin akeekkachiisawwan gama Ameerikaan bahan maqaa biyyattii balleessuufi dippilomaatota irratti dhiibbaa uumuu kan kaayyeffatedha jedhaniiru. Haaluma kanaanis mootummaan US ibsawwan ''itti gaafatama hin qabneefi qaanessaa'' irra deddeebbiin baasaa jiru jechuun Imbaasii Ameerikaa Finfinnee jiru akeekkachiiseera. Torban sadii dura mootummaan Itoophiyaa labsii muddamaa labsuu hordofee keessuma dura aantummaan US lammileen ishii Itoophiyaa akka gadhiisanii bahan akeekkachisaa turte. Ergasii biyyoonni kaanis waamicha walfakkaataa taasisaa jiru. Torban kana immoo Itoophiyaa keessa haleellaan shororkeessummaa raawwatuu mala jechuun lammiileen ishee akka of eeggatan akeekkachiifteetti. Ameerikaan 'dhaabbileen dippilomatikii Itoophiyaa argaman, bakkeewwan turistii, buufata geejjibaa, gabaa, dhaabbilee warra Lixaa, bakkeewwan bashannanaafi kaan'' haleellaa shororokeessummaan irratti xiyyeeffatamuu mala jetteetti. Ministir Di'eetaan Ministeera Tajaajila Kominikeeshinii Mootummaa Itoophiyaa Obbo Kabbada Hundeessaa ibsa har'a kennaniin adeemsa Ameerikaa qeeqaniiru. ''Akeekkachiisawwan of eegannoon akka taasifamu jedhanii baasan kunneen dhugaarraa kan fagaataniifi Itoophiyaa shororkeessuun TPLF'fiif ammoo looguu gochuun kun waraanni ifa ta'e banamuu isaa ifa gochuu barbaadna,'' jedhan. Kana gochuun dura ragaafi agarsiiftuun jiraachuu qaba ture jechuun qondaalli Itoophiyaa kuni qeeqaniiru. Hogganaan Biiroo Nageenyaa Magaalaa Finfinnee Dr Qana'aa Yaadataas magaalaa Finfinnee keessatti yaaddoon nageenyaa ragaan deeggarame hin jiru jechuun gaafa Kamisaa miidiyaaleef himaniiru. Obbo Kabbadaan ibsi Ameerikaa lammiilee Itoophiyaa ''sodaachisuu, hawaasi addunyaa ammoo Itoophiyaan nagaa hin qabdu jechuudhaan abbootiin qabeenyaa, tursitoonni akka gara Itoophiyaa hin dhufne gochuudhaaf,'' jechuun himatan. Akkasumas ''maqaa gaarii Itoophiyaa balleessuudhaaf ibsa kaayyeffate akka ta'e beeksisuu barbaadna,'' jedhaniiru. Obbo Kabbadaan Itoophiyaaf Ameerikaan kana dura shororkeessummaa ittisuuf waliin dalagaa akka turan eeruun osoomallee yaaddoon akkanaa jiraate mootummaafi qaamoleen lamaan odeeffannoo wal jijjiiruun of eeggannoon taasifamuu danda'a ture jedhaniiru. Amma Ameerikaan badiin shororkeessummaa ni raawwata jechuun akeekkachiisni kennite seerota dippilomasiifi muuxannoowwan turan kan cabsedha jedhaniiru. Sababa kanaanis, mootummaan Ameerikaas ta'e Imbaasiin biyyattii Finfinnee jiru ''ibsa itti gaafatamummaa hin qabne akkanaarraa akka of eegan,'' akeekkachiisaniiru. Dabalataan, ''karaa adda addaan garee shororkeessaa deeggaraa turanii badiin shororkeessummaa ni uumama jedhanii ibsa baasuun waan hin fakkaanneefi birmadummaa Itoophiyaa kan miidhudha,'' jechuun akeekkachiisaniiru. Ameerikaan himannaa qondaaltonni Itoophiyaa TPLF'f loogde jedhan ni balaaleeffatti. Mormii qondaalli Itoophiyaa kennan irratti gaa Ameerikaa deebiin kenname hin jiru. Waraanni Kaaba biyyattiitti waggaa dura yeroo haleellaan buufata raayyaa ittisaa kan kaaba biyyattiitti buufatee turerratti raawwateen hordofee eegalee ammallee xumura hin arganne. Inumaa Waxabajjii waggaa darbe eegalee gara naannoo ollaatti ce'eera. Ammatti naannolee sadiitti lammiileen miiliyoona 7 ta'an deeggarsa midhaan nyaataa barbaadu. Lammiileen kuma 400 ta'an immoo Tigraay keessatti haala beela fakkaatu keessa jiru jedheera Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii (UN). Dhukaasni dhaabatee waraanni mariin akka xumura argatu sochiin taasifamaa ture ammatti hin milkoofne.