Jawaar Mahaammadfaa erga nyaata lagatanii torban guutan, gaaffii ijoon maali?

Ajjeechaa artist Haacaaluu Hundeessa booda to'annoo jala kan oolan Obbo Jawaar Mahaammad, Obbo Baqqalaa Garbaa, Hamzaa Booranaa fi Shamsaddin Xahaa erga lagannaa nyaataa eegalanii torban tokko ta'uu abukaatoon isaanii Obbo Tuulii Baayisaa BBCtti himan. Kaleessa (Kibxata 02,02,21) kan dubbisne Obbo Tuuliin akkas jedhan. ''Guyyaa 6ffaa isaaniti. Yeroo kaan bakkati wal dubbisnuti ol dhufanii wal argina. Amma achi dhufuu waan hin dandeenyef bakka ciisaniti dhaqnee dubbisne. mana jala firashii buufatanii ciisu.  Achuma ciisaanii nu dubbisan. Sagaleensaani, qaamni isaanis  baay'ee laafera.'' Obbo Tuuliin achuma ciisaanii akkana jechhuun dhaammatan jedhan. ''Yoo kufnee gaggabne, yoo dhukkubsanne hakiima dhuunfaa fi mana yaala filannoo keenya malee hakiimni mootummaa akka nuti hin buune.'' Obbo Tuuliin yaada isaanii kana harkaa fuudhuun iyyata barreessanii mana sirresatti galchanii bahuu himan. Obboleettiin Jawaar Mahaammad Raabiyaa Siraaj mana sirreessatti dhaqxee akka dubbistee fi waan hubatte BBCtti himteetti. ''Hedduu dadhabanii jiru. Qabsoodha, hin nyaannu jedhan. Dhaabbachuu hin danda'an.  Bishaanuu hin fudhatan. Ilaaluu dadhabeen boo'ee biraa gale,'' jette Raabiyaan. Dabalataan magaalaa Galaanitti hidhamanii kan jiran qondaalonni ABO Obbo Mikaa'el Booran fi Kennasaa Ayyaanaas mirgi wabii mana murtiidhaan eegameefii poolisiin waan gadhiisuu dideef lagannaa nyaataa irra jiru jedhan Obbo Tuuliin. Obbo Tuuliin namoota sadii tahanii dhaqanii dubbisuu himuun ergaa isaan dhaammatan harkaa fuudhuun iyyata barreessanii mana sirreessaaf galchuu isaanii himaniiru. Sababa itti nyaata lagachuuf murteessan yoo himanis jijjirama siyaasaa akka biyyaatti dhufe keessatti qeerrof qarree waliin adda durumaan hirmaataa turan. Haa tahu namootni bebeekamoon ajjefamuun isaan hidhaatti darbatamuun miidiyaalenis cufaman. Dhaabbilee siyaasa Oromoo jalaa shiran eeyyama jalaa haqanii kan hafte lama [KFO fi ABO] ammoo hoggansa isaanii hidhanii oromoo siyaasa keessa akka bahan mootummaan dhiiba godhera jechuun komatan jedhan Obbo Tuuliin. ''Namoota shakkamanii hidhaman manni murtii mirgi wabii eegameefii akka bahan ajajus bahaa hin jiran. Kan bahanis deebi'anii hidhamu. Dhaabbileen siyaasaa warri kaan waajjira akka banatanii fi filannoof akka qophaa'an taasifama. Nurrati ammoo gochaan akkasii waan tahaa jiruuf kana mormuuf nyaata laganne'' jedhan jechuun Obbo Tuuliin waan himatamtoota kunneen irraa dhagahan BBCtti himaniiru. Sababni mormii kanaa kan biraan maatii fi deeggartootni isaanii yeroo darbe gaafa Obbo Jawaar fa'a mana murtiitti dhiyaatan uffata keelloo uffachuun dhaddacha irratti argamuuf deemanis akka hin galle dhorkamaniiru. Kaan poolisiin hidhaman. Iyyata galchineen kaan beellamaan mana murtiitti dhiyaatanii wabiin gadhiifaman kaan ammoo poolisiin ofuma isaan gadhiise jedhan Obbo Tuuliin. Kunis akka isaan mufachiise obboleettiin Jawaar, Raabiyaa Siraaj himteetti. Gaaffiin isaanii gara biraan ammoo dhimma qondaala Adda Bilisummaa Oromoo(ABO) koloneel Gammachuu Ayyaanaati. Koloneel Gammachuu Ayyaanaa dhiyeenya kana bakka hidhamanii tursiifaman Qilinxoo irraa gara Qaalitttii geeffamaniiru. Obbo Tuuliin akka jedhanitti bakka geeffamuun hidhaman kanatti namootni dhuunfaa wal lolanii wal waraanuu himan. Kunis lubbuu isaaf sodaachisa. Kanaaf bakka duraanitti deebi'uus qaba jedhamee gafatamee ture jedhan Obbo Tuuliin. Gaaffiin kun dhaddacha irratti akka ka'es himan. Amma koloneel Gammachuun ''bakka yakkamtoottni hidhamnitti hidhameera. Maalin akka shakkameef hidhames hin beekamu. Bakka namootni adabbii fudhatan hidhamanitti hidhame,'' kan jedhan Obbo Tuuliin achii baafamuu qaba jechuun gaaffii kaasuu isanii himan. Manni murtiis manni sireessaa Qaallittii deebii akka kennan ajajaniiru. Garuu deebii isaan kennan mirga isaanii irratti dhiibbaa fide hin qabu kan jedhu akka tahe himan. Haa tahu malee ammas Kolonel Gammachuun kanhidhamanii jiran nama hin beekne waliin akka tahe himaniiru. Kanaaf manni murtii ajaja ennuuf borutti akka qabatee jiru himan. Obbo Jawaar Mahaammad, Obbo Baqqalaa Garbaa, Obbo Hamzaa Booranaa fi namootni kaan hedduun ajjeechaa arti Haacaaluu Hundeessaan booda kanneen to'annoo seeraa jala ooluun mana murtiitti dedebi'aa turanidha. Yakkoota ittiin shakkamuun hidhaman keessaa himatawwan manni murtii beellama darbe irratti  adda akka citan murteesse Obbo Jawaar Mahaammad dabalatee namoota 12 irratti labsii bulchiinsa fi to'annoo meeshaa waraanaa 1177/2012 bu'uura godhachuun kan banamanidha. Himatootni yakka shororkeesummaa fi Telekomii waliin dhahuu jedhu garuu addaan hin citne. Obbo Jawaar Mahaammad FI Obbo Baqqalaa garbaa irra dedebiin mootummaan filannoo irraa ni hanbsiuuf jedheet malee yakka hojjenne miti jechuun himataa turan. Mootummaan ammoo namootni yakkaan shakkaman mana murtiiti qulqullaa'uun murtee haqaa argatu ykn bilisa bahu malee nama siyaasaa waanan taheef jedhanii komachuun sirrii miti deebii jedhu kennaa ture. Paartileen akka ABO fi KFO hoggantootnii fi miseensonni isaanii mana hidhaa jiran filannoon dura akka gadhiifamaniif gaafataa turan.


Torbee lamaaf lagannaa nyaataarra kan jiran Obbo Jawaar Mohaammad fa’a ammallee lagachuu hin dhaabnu jedhan

Torbee lamaaf lagannaa nyaataarra kan jiran Obbo Jawaar Mohaammad fa’a lagannaa nyaataa kana dhaabuuf fedhii akka hin qabne himan. Abukaatoo isaanii keessaa tokko kan tahan Obbo Kadir Bulloo BBC’tti akka himanitti, ammaan dura matii isaanii abukaatoowwaniifi namoota isaan dhagahuu malaniin nyaata akka nyaatan gaafatamanis didaa turan. Guyyaa har’aa ammoo gareen namoota siyaasaa jajjaboofi namoota amantii of keessaa qabu gara mana hidhaa Qaallittii deemuun himatamtoonni kunneen nyaata akka nyaataniif gaafatamanis, lagannaa nyaataa kana dhaabuuf fedhii akka hin qabne ibsuu himan Obbo Kadir. “Ganama kana namoonni siyaasaa Oromoo jajjaboon kanneen akka Obbo Daawud Ibsaa, Obbo Leencoo Lataa, Obbo Battee Urgeessaafi namoonni amantii kanneen akka Ustaaz Kaamil Shamsuu mana hidhaa Qaallitti deemanii kadhatanii turan garuu nididan,'' jedhan. Oromoon jijjiirama aarsaa guddaa itti kaffalee fidee siyaasa keessaa dhiibamee bahaa bakka jirutti, namoonni hedduun sababa siyaasaatiif jecha hidhamanii jiran hanga hin baanetti lagannaa nyaataa kana hin dhaabnu jechuun diduu isaanis himan. Gama biraatiin sababa lagannaa nyaataa kanaan hidhamtoonni humna dhabuun gara hospitaalaa geeffaman akka jiranis himaniiru Obbo Kadir. Obbo Jawaar fi Baqqalaadhaan alatti himatamtoonni lagannaa nyaataa irra jiran hundi sadarkaa yaaddessaarra akka jiranis dubbataniiru. Obbo Jawaar Mahaammad, Obbo Baqqalaa Garbaa, Hamzaa Adaanaafi kaan namoota ajjjechaa artist Haacaaluu Hundeessaa booda to'annoo seeraa jala oolan keessaati.


Jawaar Mohaammad: Namoonni uffata keelloo dhaddacharraa dhorkamuun falmii kaase

Beellama mana murtii namoota 24 galmee Obbo Jawaar Mohaammad jalatti himataman hordofuuf maatii fi namoonni biroo uffata keelloo uffatan mooraa mana murtii akka hin seenne poolisiidhaan dhorkaman. Mana murtii olaanaa federaalaa damee Lidataatti dhadhachi farra shororkaa fi yakkoota dhimma heeraa tokkoffaan himatamtoonni 24 galmee Obbo Jawaar Mohaammad jalatti himataman, yakka raawwachuu fi dhiisuu irratti jecha isaanii fudhachuuf ture har'atti beellama kan qabate. Haata'u malee sababa namoonni dhaddacha irratti hirmaachuu dhaqan uffannaa halluu keelloo uffataniif poolisiin mooraa mana murtichaa akka hin seenne dhorkeera. Namooti uffata halluu keelloo uffatanii dhaddacharratti hirmaachuu dhaqan gariin poolisiin itti marsee wayita fuudhee deemu viidiyoowwan marsaalee hawaasaarratti gadi dhiifaman ni agarsiisu. Namoonni dhaddacharratti hirmaachuu dhaqan kunneen uffata hidhamtoonni siyaasaa uffatan kan fakkaatu uffachuun isaan cinaa dhaabbachuu keenya mul'isna jedhu. Tibba kana sosochiin uffannaa haalluu keelloo uffachuu (yellow movement challenge) namoonni waan baay'inaan gochaa jiranii fi miidiyaa hawaasummaa irrattilleen adeemaa jirudha. Wayita dhaddachi eegalu himatamtoonni fi abukaatonni himatamtootaa yaadaa fi muffii dhimma kanarratti qaban mana murtichaaf ibsaniiru. Dhimma kanarratti kan dubbatan Obbo Jawaar Mohaammad, dhaddachi kuni bakka banaa ta'etti maatiin keenyaa fi namoonnni biroo sababa adda addaatin alatti dhorkamuun sirrii miti jedhan. "Nuti falmattoota mirgaa waan taaneef mirga keenya taakkuu takka dabarsinee hin kenninu, dhaddachi kuni dhaddacha banaadha. Maatiin keenya waraqaan eenyummaa ilaalamee, uffata keelloo sababa uffataniif ittifamaa hidhamaa jiru. Gochi kuni aggaammii haqa jallisuuti," jedhan. Heera mootummaa keessattis ta'ee seerota kamuu keessatti uffata akkanaa uffadhu kan akkasii hin uffatin kan jedhu akka hin jirres kaasuun dubbatan. Obbo Baqqalaa Garbaa fi Hamzaa Booranaas gochi kuni akka isaan mufachiisee fi namootni sababa uffataatin ittifaman akka seenanii fi kanneen hidhaman akka hiikaman jechuun gaafataniiru. Himatamtoonni kunneen bakka maatiin isaanii sababa akkasiin ittifamanii jiranitti hamilee ittiin yaada kennan akka hin qabne himuun, 'wantoonni kuni sirratee beellama biraatin haa dhihaannu' jechuun mana murtii gaafataniiru. Abukaatoowwan gama isaaniin dhaddachi kuni bakka dhaddacha banaa ta'etti sababa uffataatiin maatii fi namoota biroo ittisuun miira maamiloota keenyaa kan jeeqe waan ta'eef tasgabbiin dhaddacha hordofuun ni rakkisa jedhan. Gochi kuni dhaddacha kana gara hin malletti waan geessuuf, manni murtichaa dhaddacha har'aa adda kutuun beellama gabaabaa akka kennuuf gaafatan. Beellama itti aanurrattis rakkoon kuni furamee maatii fi namoonni biroo bilisummaan akka hirmaatan jechuun mana murtichaa gaafatan. Abbootiin seeraas namoonni sababa waraqaa eenyummaa, halluu uffata uffatanii fi afaan dubbataniin ittifamuun sirrii waan hin taaneef sirreeffamuu qaba jedhan. Namoonni uffata keelloo uffatan muraasni yoo argaman rakkoo hin qabu, garuummoo namni hundi uffata akkanaa uffachuun abbootii seeraa irratti dhiibbaa uumuu akka danda'u yaaduunis barbaachisaadha jedhan abbootiin seeraa. Abbootiin alangaa gama isaanitiin beellamni biraa kennamuun yeroo himatichaa waan dheeresuuuf, beellamni biraa osoo kennamuu baatee jechuun mana murtii gaafataniiru. Manni murtichaas yaada gama lamaanii erga dhagaheen booda himatamtoonni yakka raawwatan moo hin raawwanne akkasumas balleesaaniirumoo hin balleessine kan jedhurratti jecha himatamtootaa fudhachuuf A L I Amajjii 27tti beellama jijjiirraa kenneera. Obbo Jawaar Mahammad fa'i to'annaa jala kan oolfaman ajjeechaa aartiisti Hacaaluu Hundeessaa hordofee hokkora magaalaa Finfinneefi naannoo Oromiyaa bakkeewwan garaa garaatti umamee turen walqabatee ture. Hidhaan isaanii yakka waan raawwataniif osoo hin taane filannoo irrati akka hin hirmaanneefi ilaalcha siyaasaa isaaniin akka ta'e irra deddeebiin mana murtiitti dubbataa turan. Mootummaan garuu namni sababa miseensa paartii siyaasaa ta'eef ykn ilaalcha siyaasaa isaatiif jecha hidhame hin jiru jechuun waakkata.


Manni murtii galmee Obbo Jawaarfaa irratti 'jecha amantaafi waakkii' fudhachuuf beellame

Manni Murtii Olaanaa Federaalaa galmee himataa Obbo Jawaar Mahaammadfaa namoota 24 irratti jecha 'amantaafi waakkii' himatamtootaa fudhachuuf har’atti beellamee turus iyyata himatamtootni dhiyyeeffatan sababeeffachuun jecha isaanii fuudhuuf beellama biraa qabateera. Guyyoota torba darbanif lagannaa nyaataarra akka turan abukaatoofi maatiiwwan isaaniitin himamaa kan ture Obbo Jawaar Mahaammad, Obbo Baqqalaa Garbaa, Obbo Hamzaa Adaana /Booranaa/ fi Obbo Shamsaddiin Xahaa dhaddacha har’aa irratti argamaniiru. Haa ta’u malee himatamtootni kunneen lagannaa nyaataa guyyaa saddeetaffaarra akka jiraniifi dadhabbii guddaa keessa waan jiranif jecha kennuu akka hin dandeenye mana murtiitti iyyachuu isaanii abukaatoon isaanii Obbo Mahaammad Jimaa BBCtti himaniiru. Haaluma kanaan himatamtootni jijjiirraan beellamaa akka kennamuf kan gaafatan yemmuu ta’u Abbaan Alangaa gama isaatin “namni jecha kennuuf fedhii hin qabne akka waakkateetti waan fudhatamuuf isaanis akka waakkatanitti fudhatamee gara falmii itti aanutti yaa ceenu” jechuun mana murtichaan gaafachuu isaanii himan. Haa ta’u malee manni murtichaa yaada Abbaan Alangaa dhiyeesse kuffisuun Gurraandhala 22 bara 2013ti beellama biraa akka qabate Obbo Mahaammad Jimaa himaniiru. Dhimma uuffata keelloofi dhorkamuu miidiyaalee… Maatin himatamtootaa uuffata halluu keelloo qabu uffatanii gara mana murtii deeman dhaddacha seenuu kan dhorkaman yemmuu ta’u dhaddacha har’aa irratti poolisiifi abukaatoowwan irratti wal famaniiru. Manni murtichaa yaada Akka abukaatoon himatamtootaa Obbo Mahaammad Jimaa BBCti himanitti manni murtichaa “uuffata keelloo hin uffatinaa hin jennu garuu uuffata mormiifi deeggarsa agarsiisu taanaan bilisummaa dhaddachaafis gaarii waan hin taanef akka hin uuffatamne jedhan” jechuun himan. Gama biraatin dhaddacha har’aatin miidiyaalen oolmaa dhaddachaa gabaasuf dhaddacha seenanii turan poolisootaan dhaddacha keessaa akka bahanfi dhaddacha akka hin hirmaanne taasifamaniiru. Dhimmi miidiyaalee kunis erga dhaddachi eegalameen booda ka’ee kan ture yemmuu ta’u manni murtichaa miidiyaaleen dhaddacharraa dhorkamuu akka hin qabne ajajeera. Ji’a Waxabajjii bara 2012 keessa ajjeechaa artiist Haacaaluu Hundeessaa booda kan qabaman Obbo Jawaar Mahaammad fi namootni galmee isaanii keessatti argaman kunneen biroon labsii yakka shororkeessummaa ittisuu fi to’achuuf bahe, labsii burjaajii telekoomiifi seera yakkaa biyyattii keewwata garaagaraa darbuun himataman. Obbo Dajanee Guutamaa, Dr Birhaanamasqal Abbaba fi Tsaggaayee Raggaasaa namoota biyya keessa hin jirre fi galmee Obbo Jawaar Mahaammadfaa keessatti himatamanidha. Galmeen himataa Obbo Jawaar Mahaammadfaa namoota 24 Mana Murtii Olaanaa Federaalaa Damee Lidataatti dhaddacha Farra Shororkaa fi yakkoota dhimma heeraa tokkoffaattin ilaallamaa jira.


Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa mana hidhaatti Jawaar Mahaammad fa'a daawwachuu hime

Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa lagannaa nyaatarra kan jiran, himatamtoota galme Obbo Jawaar Mohammaad fa’aa jala jiran daawwachuu Jimaata kaleessaa beeksise. Mana hidhaa Qaallittiitti lagannaa nyaataarra hidhamtoota jiran ilaalchisuun Komishinarri Komishinii Mirga Namoomaa Itoophiyaa Dr Daani’eel Baqqalaa,‘’fayyaa fi lubbuun hidhamtootaa balaa hamtuurraa akka hin buune hordoffii itti dhiyeenyaa akka barbaachisu himan. Gaaffiiwwan lagannaaf sabababii ta’aniif deebii saffisaa kennuudhaan, namoonni hidhamtoota gaafatan mana hidhaattis ta’e mana murtiitti sirnaan keessummeeffamu qabu’’jechuusaanii ibsichi eereera. A.L.I Amajjii 25, bara 2013 Komishinichi mana hidhaa Qaallitti fi Qilinxootti hidhamtoota argaman ilaaluu kan ibse yoo ta’u, Obbo Jawaar Mohaammad, Koloneel Gammachuu Ayyaana fi haala qabiinsa Xilahuun Yaamii irrattis hordoffiin akka barbaachisu komishinichi himeera. Obbo Jawaar Mohaammad Amajjii 19 irraa qabee lagannaa nyaataarra akka turan kan ibse Komishinichi,  kaayyoon lagannaa kanaa mootummaan uummaataafi paartiisaanii ukkaamsaa fi sarbamiinsa mirgaa qaqqabsiisu mormuu akka tahe hubanneerra jedhe. Dabalataan haalli qabiinsa Koloneel Gammachuu Ayyaanaa sirrii akka hin taanee fi dararamni irra qaqqabu akka dhaabatu gaafachuufi, akkasuma adeemsa dhaddachisaanii hordofuuf namoota gara  mana murtii fi mana hidhaatti dhaqan hidhuu fi rakkisuun akka dhaabatu gaafachuuf’’ ta’u ibse. Bulchiinsi mana hidhaa Qaallittii gaaffiin Obbo Jawaar fa’aa kaasan akka isaan hin ilaallanne komishinirechaaf ibsaniiru. Namoota Obbo Jawaar gaafachuuf mana hidhaa dhaqan irra doorsifni qaqqabu akka  hin jirre bulchiinsi mana hidhaa kun ibse. Hidhamtoota lagannaa nyaatarra jiran keessaa lamaan isaanii dhukkubsatoo ta’uu fi sababa lagannaa nyaataan rakkoon fayyaa akka irra hin geenyee wal’aanamaa jiraachuusaanii argu Komisichinichi ibse. Obbo Jawaar Mohaammad, Obboo Baqqalaa Garbaa, Hamzaa Booranaa(Adanaa) fi Shamsuddiin Xahaa lagannaa nyaataarraan kan ka’e dadhabanii dhaddacharratti yaadasaanii ibsachuu akka dadhaban abukaattoosaanii keessa tokko ta’an Obbo Mohaammad Jimaa BBCtti himuun isaanii ni yaadatama. ‘’Qaamni isaanii waan dadhabeef beellamni biraa akka kennamuuf  gaafataniiru,  isaan yaadasaanii ibsuu waan dhabaniif nuti yaadasaanii hubachiifneef,’’jedhan. Himatamtoonnis’’of dadhabnee, of wallaallee deeggarsi wal’aansa  kan nu barbaachisu yoo ta’ellee, hakiima nuti filanne qofti nu haa wal’aanu’’jechuun mana murtii gaafachuusaanii abukaatoon isaanii hubachiisaniiru. Itti dabaluun, Komishinichi haala qabiinsa koloneel Gammachuu Ayyanaa fi Xilahuun Yaamii mirkaneeffachuu ibseera. ‘’ Hidhiamtoonni lamaanu naguma jiru’’ jechuun maddiitti, miidhaan qaamaa isaaniirra gahe akka hin jirre Komishinichi ibse. Obbo Xilahuun Yaamii viidiyoon mana hidhaa keessatti waraabamee miidiyaa hawaasarratti gadhiifame walqabatee haala qabiinsarratti miidhaan irra qaqqabuu danda'a shakkiin jedhu haasa’amaa tureera. Xilahuun Yaamii viidiyoo miidiyaa hawaasarra tamsa’e hordofuun mooraa itti hidhamee keessaa akka hin bane dhorkameera. Yeroo mana hidhaa Qilinxoo keessa turetti reebichi fi sarbamiinsi mirgaa  akka irra hin qaqqabne odeeffannoo na qaqqabeera jedha Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa. Namootni kunneen ajjeefamuu Haacaluu Hundeessaa booda kanneen to'annoo jala oolan keessaatti argamu.


Obbo Jawaar Mohaammad dabalatee hidhamtoonni nyaata lagachaa jiran haalaan dadhabuu hakiimni akeekkachise

Jawaar Mohaammadiifi Baqqalaa Garbaa dabalatee namoonni mana hidhaa keessatti nyaata lagachuun mormii gaggeessaa jiran, haalaan laafachuufi dadhabuusaanii qindeessituu garee hakiimotaa kan taate Dr. Ilillii Jamaal BBCtti himte. Yeroo ammaa hidhamtoonni kunneen annisaa dhabaniiru kan jettu Dr. Ililliin, yeroo dheeraadhaaf nyaata lagachuurraan kan ka’een mallattooleen dhibee hir’ina nyaataa hedduun argamuu himteeti. Qaamni isaanii akka hir’ateefi dadhabbiin guddaan akka irraa mul’atu kaasuun, laaboraatoorii tokko tokko guyyaa guyyaan hojjechiisuun ilaalaniinis hangi sukkaara dhiigasaanii keessa jiruu gadi bu’aa dhufeera jetti Dr. Ililliin. Hir’ina sukkaaraa baayyeen uumamuu isaarraa kan ka’een ammoo kalee irrattis miidhaan gahaa akka jiru ibsiteetti. Namoota mana hidhaatti mormii nyaata lagachuurra jiran keessaa Obbo Shamsaddin Xahaa baayyee giluukoosiinsaafi dhiibbaan dhiigaasaa gadi waan bu’eef hedduu dadhabnaan, hospitaala akka galu taasisuus dubbatte. Akka Dr. Ililliin jettutti, dhalli namaa Oksijiinii malee daqiiqaa muraasa, bishaan mallee ammoo yoo xiqqaate guyyaa torba turuu danda’a, garuu nyaata malee hangi turuu danda’u akkana jedhamee ifatti hin beekamu. Nyaata lagachuurraan kan ka’e rakkoon fayyaa walxaxaa hedduu akka uumamu kan ibsitu Dr. Ililliin, rakkoo fayyaa nyaata dhiisuun dhufan tokko tokko dafanii qaqqabanii wallaanuun danda’amus; tokko tokko ammoo rakkoo fayyaa dhaabbataa wallaanuun hin deebisnellee ta’uu danda’a jetti. Nyaata osoo hin nyaatiin turuun rakkoolee uumaman keessaa fakkeenyaan yeroo ibsitu Dr. Ililliin, sirna argansuurratti, dhahannaa onneefi qaamota biroorratti rakkoo fida jetti. “Nyaata dhiisuurraan kan ka’e dhahannaan onnee namaa dhaabbachuu danda’a ykn namni yeroo gabaabaa keessattillee du’uu ni danda’a.” Namni akka amma hidhamtoota nyaata lagatanii kanatti yeroo dheeraadhaaf osoo hin nyaatiin turee yeroo deebiyee nyaachuu jalqabu, of eegannoon ta’uu baannaan amma lubbuu dabarsuuttillee ni qaqqabsiisa jetti Dr. Ililliin. Yeroo nyaachuutti deebiyan of eeggannoodhaan, laaboraatooriidhaan ilaalamaa yoo hin taane miidhaa qaqqabsiisa jetti. Yeroo namni nyaata lagatu kaleen ni miidhama, keessaayyu warri dhiibbaa dhiigaa qaban ni hubamu kan jettu Dr. Ililliin, torban darbe keessa dhibeen kun Obbo Baqqalaafi Obbo Jawaar irrattillee mullachuu ibsiti. Namoota mana hidhaatti mormii nyaata lagachuurra jiran keessaa kanneen akka Obbo Dajanee Xaafaafaa itti cimee wallaansaaf hospitaala geeffamaniiru. Garuu Obbo Baqqalaafi Obbo Jawaarfaa hospitaala deemanii wallaansa argachuu akka qaban torban darbe itti himamullee waan of hin wallaaleef didaniiru jetti Dr. Ililliin. Namoonni nyaata dhiisuurraan du’an addunyaa gara garaarraa gabaafamaa akka ture seenaa ture yaadachuun, hidhamtoonni kunneen lagannaa nyaataa kanaan itti fufnaan carraan isaaniis kanarraan adda hin ta’u jetti Qindeessituu Garee Hakiimota Obbo Jawaarfaa Dr. Ilillii Jamaal. Torbee lamaaf lagannaa nyaataarra kan jiran Obbo Jawaarfaafi kaan, lagannaa nyaataa kana dhaabuuf fedhii akka hin qabne namoota siyaasaafi abbootii amantaa akka nyaataniif isaan kadhachuuf deemanitti himaniiru. Abukaatoo isaanii keessaa tokko kan tahan Obbo Kadir Bulloos Kibxata BBCtti akka himanitti, ammaan dura maatii isaanii abukaatoowwaniifi namoota isaan dhagahuu malaniin nyaata akka nyaatan gaafatamanis didaa turan. Oromoon jijjiirama aarsaa guddaa itti kaffalee fidee siyaasa keessaa dhiibamee bahaa bakka jirutti, namoonni hedduun sababa siyaasaatiif jecha hidhamanii jiran hanga hin baanetti; lagannaa nyaataa kana hin dhaabnu jechuun diduu isaanis himan. Gaaffiin lagannaa nyaataa akka jalqaban taasise mootummaan hoggantoota paartilee mormituu hidhuun waajjiraalee jalaa cufsiisuun sirrii akka hin taane, haala qabinsi qondaala ABO Koloneel Gammachuu Ayyaanaa sirrachuu qaba kan jedhuu fi namootni dhaddacha irratti isaan dubbisuu deeman hidhamuu fi dhorkamuun sirrii akka hin taane ibsuuf. Dabalataan qabsoo Qeerroon gaggeessee jijjiramni biyyatti dhufe keessatti qooda ol aanaa bahanne har'a hidhamuun keenya dhimma siyaasaafi yaada jedhus qabu. Abukaatoon hidhamtootaa Obbo Kadir miidhaa isaanirra gahuuf itti gaafatama kan fudhatu mootummaadha, gaaffii isaanii karaa kamiinuu tahu deebisuu kan qabu mootummaa waan taheef jedhan. Lagannaa nyaataa kanas hanga yoomiitti itti fufu kan jedhuuf hanga gaaffiin keenya deebii argatutti nuun jedhan jechuun Obbo Kadir BBCtti himanii turan.


Sirni galateeffannaa Doktorar Kabajaa Artiist Alii Birraa adeemsifamuuf

Sirni galateeffannaafi eebbi kitaaba seenaa jireenyaa Doktorar Kabajaa Artiist Alii Birraa irratti xiyyeeffate Amajjii 30 bara 2013 A.L.I akka adeemsifamu himameera. Sagantichi Mootummaa Naannoo Oromiyaatiin akka qophaa’e kan himan hogganaan Biiroo Aadaaf Tuurizimii Oromiyaa Obbo Kabbada Deessisaa artiistichi walakkaa jaarraa tokko oliif biyyaafi uummata isaanii umrii dheeraaf tajaajiluudhaan artistii dorgomaa hin qabne ta’uu isaaniitif qofa galanni akka maluuf dubbatan. Kana malees artiistichi ogummaa aartii isaanitti fayyadamuun guddina afaanii, aadaa Oromoof akkasumas gama hawwaasummaa fi diinagdeen guddaa gumaachuu isaanii himan. Hojii aartii bara 1954 akka eegalan kan himamuuf Dr kabajaa Artiist Alii Birraa Afaan Oromoon alatti Afaan Somaalee, Afaan Affaar, Afaan Hararii, Afaan Amaaraafi Afaan biyya Sudaanin sirbuun walin jireenya uummattootaaf gumaachuun isaanii ibsicharratti himameera. Gorsaa dhimmoota aadaa mootummaa naannoo Oromiyaa kan ta’an Dr Mahaammad Qophee “sirni galateeffannaa kun ulfina fi jaalala Dr Kabajaa Artiist Ali Birraaf qabnu ibsuun cinatti kan miseensota baandiiwwan akka Afran Qalloo, Urjii Bakkalchaa, Biiftuu ganamaa fi kan biroo kan Alii Birraa walin qabsaa’anfi bu’uura aartii Oromoo kaayan akksumas qabsoo aartii keessatti kunneen wareegamanif kabaja qabnu kan itti agarsiisnudha” jedhan. Dhalachuun Artiist Ali Birraa dhalachuu artiistoota hedduuf sababa ta’uu kan himan Dr Mahaammad Qophee, Artiist Alii Birraa barsiisaa dhalootaa fakkeenyummaa guddaa qabu ta’uu himan. “Nama uummata Oromoof sagalee ta’edha” jedhan. Sagantaan galateeffannaa artistichaa Amajjii 30 bara 2013 magaala Finfinnee keessatti kan adeemsifamu yemmuu ta’u angawootni mootummaa federaalaa fi naannoo Oromiyaa, hiriyootni isaanii, namootni bebbeekamoofi dinqisiifattootni isaanii ni argamu jedhameera. Barreessaan kitaaba seenaa jireenyaa Dr Kabajaa Artiist Alii Birraa Dr Suraafel Galgaloo hojiin kitaabichaa barreessuu waggoota shanii ol fudhachuusaa himan. Kana malees wayita kitaabichi barreeffamu Ali Birraafi haadha warraa isaanii aadde Liillii Maarqos dabalatee namoota garaagaraa walin gaafif deebii  taasisuun akkasumas kutaalee biyyattii garaagaraatti imaluun odeeffannoo walitti qabuu isaanii himan. "Kitaabicha bifa qorannoo saayinsaawaa bu'ura godhaten barreessuf yaalameera" jedhan. Kitaabichi Afaan Oromoo, Afaan Amaaraafi Afaan Ingliiziin qophaa'uusaa himuunis "kaayyoon kitaabichaa nama kabajni maluf kabaja kennuudha" jedhan Dr Suraafel Galgaloo. Akkaataan himama seenaa Itoophiyaa "seenaa mootichaafi mootittii" irratti xiyyeeffachuun kan barreeffame ta'uu himuunis kitaabni seenaa jireenyaa Dr Kabajaa Artiist Ali Birraa garuu Waan hawaasa keessa ture irratti xiyyeeffachuun kan barreeffame ta'uu himan. Kitaabicha dubbisuun beekumsa barnootaan hin argamnefi dandeettiwwan jireenyaa baay'ee barbaachisoo ta'an irraa barachuuf kan fayyadu ta'uus Dr Suraafel Galgaloo dubbataniiru. Maxxansi jalqabaa kitaaba seenaa jireenyaa Dr Kabajaa Artiist Alii Birraa kan Dr Suraafel Galgalootin barreeffame gama Biiroo Barnoota Oromiyaatin manneen barnootaaf raabsamuun isaa himameera. Kana malees kitaabichi sirna galateeffannaarraa eegalee gurgurtaaf dhiyaata jedhameera.


Hiriira magaalaa Yaaballoon lubbuun nama tokkoo dabre

Hiriira mormii barattoonni magaalaa Yaaballootti taasisaniin namni tokko lubbuu dhabuu BBC'n mirkaneesseera. Hiriira barattoonni qophaa'inaa magaalaa Amboo torban dabre gaggeessan hordofee, guyyaa Wiixataa barattoonni mana barumsaa qophaa'inaa Shaalaqaa Jaatanii Alii Taandhuu, hiriira mormii gaggeessuu BBC'n odeeffateera. Jiraataan magaalaa Yaaballoo maqaan isaa dhawamuu hin barbaanne tokko akka BBCtti himetti, barattoonni kun hiriira kana kan gaggeessuuf kahan, mormii barattoonni Amboo torbee dabre keessa taasisaniin kaka'uuni. Akka jiraataan kun jedhutti baay'inni barattootaafi jiraattota hiriira bahanii kumaatamatti kan lakka'amu tahuu himus, BBC'n garuu baay'inni kanneen hiriira bahanii hangam tahuu addatti hin mirkaneessine. Magaalaa Yaaballoo dabalatee, miidiyaa hawaasummaarratti barattoonni magaalota Naqamtee fi kaanis har'a hiriira mormii taasisaa jiraachuu qoodamaa jira. Barattoonni mana barumsaa qophaa'inaa Shaalaqaa Jaatanii Alii Taandhuu ''lakkoofsaan 50 tahan gaaffilee horsiisee bultootaa, haqa Haacaaluu Hundeessaa fi kaan qabachuun, rakkoon kun nurraa haa dhaabbatu jechuun, mana barnootaan ala daandii gubbaatti bahan. ''Wayituma sana poolisiin addaa Oromiyaa dhufuun, hosteelii barattoonni itti baratan keessa ijoollee hari'anii galchanii barataa tokko ajjeessan,' jedha jiraataan kun. Barataan yunivarsiitii Gondaritti baratuufi hosteela sana keessa hiriyootasaa waliin ture. Maqaansaa Diqqaa Dabbasoo kan jedhamu uuleen reebamee lubbuu darbuu dubbata jiraataan kun. Hoogganaan Hospitaala Yaaballoo Areeroo Biqqichaa, namni tokko lubbuu dhabuu BBCf mirkaneessanii odeeffannoo dabalataa garuu nuu kennuu hin dandeenye. Akka jiraataa Yaaballoo mormii kana dhiyeenyatti hordofaa jiru kanatti, erga ajjeechaan dargaggeessa kanaa dhagahamee booda, barattoonni kaaniifi jiraattonnis itti dabalamuun mormichatti akka makaman dubbateera. Gaaffiin ijoo barattoonni kun dhiyeessan ''gaaffii horsisee bultootaa godina Booranaa'' kan ilaallatuufi kaanis keessatti argamu jedha. ''Xiyyeeffannoon horsiisee bultootaaf gama mootummaatiin kennamuu dhabuun, kallattii hundaanuu miidhamuutti jira. Bulchiinsi godinichaas dhimmicha gara siyaasaatti jijjiiranii 'lafti teenna ganna, lafti teenna quufa' jedhanii rakkoo uummataa dhoksaa jiru,'' jedhan jiraataan kun. ''Hidhamtoonni siyaasaa Oromoo hundinuu haa hiikaman. Nuti Oromoodha, Gadaan bulla. Gadaan keenyaafi siyaasni gargar haa baatu,'' jedhan. Gama hoggansa mootummaa godinichaa fi naannoo Oromiyaa irraa dhimma ajjeechaa fi hiriira mormii kana irratti deebii argachuuf yaaliiwwan goone hin milkoofne.


Miidiyaaleen dhaddacha Obbo Jawaarfaa irratti akka hin hirmaanne dhorkaman

Miidiyaalee fi dhaabbileen mirgoota namoomaa dhaddacha Obbo Jawaar Mahaammad fa'ii kan har'aa irratti akka hin hirmaanne dhorkamaniiru. Mana Murtii Olaanaa Federaalaa Damee Lidataatti dhaddachi Farra Shororkaa fi yakkoota dhimma heeraa tokkoffaa galmee himataa Obbo Jawaar Mahaammadfaa namoota 24 ilaaluf har'atti beellamee ture. Haa ta'u malee hojjettootni miidiyaalee lakkoofsaan saddeet ta'an oolmaa dhaddachaa gabaasuf sakatta'amanii gara dhaddachaa erga seenanii booda dhaddachaa keessaa akka bahan taasifameera. Miseensonni Poolisii Federaalaafi Poolisii Magaala Finfinnee miidiyaaleen dabalataan hojjettoota dhaabbilee mirgoota namoomaa kan akka Komishinii Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa dhaddacharraa ittisan. Miidiyaaleen dhaddacharraa ittifamuu isaaniitif sababni kenname jiraachuu baatulleen, garuu poolisoonni tokko tokko "ajaja olii dhufe" jechuun miidiyaaleetti himan. Ogeeyyin miidiyaalee prezidaantii Mana Murtii Olaanaa Federaalaafi itti aanaa isaanii haasofsiisaniiru. Prezidaantichis dhimmicha qulqulleefachuun deebii akka laatan dubbatan. Beellama har'aa irratti haala kanaan dura hin turreen gaazexessitoonni miidiyaaleen bilbila qabatanii gara dhaddachaa qofa osoo hin taanee gara qe'ee mana murtichaa akka hin seenne dhorkaman. Akkasumas lakkoofsi miseensota poolisii naannoo mana murtichaa turaniis kan yeroo biraarra dabaleera. Gama biraatin guyyoota torbaaf lagannaa nyaatarra akka turan himamaa kan ture Obbo Jawaar Mahaammad fi Obbo Baqqalaa Garbaa dhaddacha har'aa irratti argamaniiru. Haata'u malee boodara abbootin seeraamiidiyaalen dhorkamuu akka hin qabne dubbachuufi fulduratti dhadacharratti argamanii gabaasuu akka danda'an ajaja kennuusaanii abukaatoo himatamtootaa kan ta'an Obbo Mahaammad Jimaa irraa BBCn odeeffateera. Ka'umsi himannaa isaanii maal ture? Ajjeechaa aartiisti Hacaaluu Hundeessaa hordofee hokkora magaalaa finfinneefi naannoo Oromiyaa bakkeewwan garaa garaatti umamee turen walqabatee ture Obbo Jawaar Mahammad fa'i to'annaa jala kan oolfaman. Isaan boodas Abbaan Alangaa Waliigalaa Federaalaa Obbo Jawaariin dabalatee shakkamtoota 24 irratti himannaa banuunsaa ni yaadatama. Dhiheenya kana ammoo himannaan isaan irratti banamee ture fooyya'ee akka dhiyyaatu taasifamun himannaawwan afur akka kufiifanam taasifamuunsaa ni yaadatama. Obbo Jawaariifi Baqalaa Garbaa fa'is jijjirama siyaasaa akka biyyaatti dhufe keessatti qeerrofi qarree waliin adda durumaan hirmaataa turanilleen, haa tahu namoonni bebeekamoon ajjefamuun, isaan hidhaatti darbatamuun miidiyaalenis cufaman, dhaabbilee siyaasa Oromoo jalaa shiran eeyyama jalaa haqanii, KFO fi ABOn ammoo hoggansa isaanii hidhanii oromoo siyaasa keessa akka bahan mootummaan dhiiba godhera jechuun mormuuf nyaata lagachuu abbokaatoon isaanii Obbo Tuulii Baay'isaa BBCtti himanii ture.


Namoonni sababa huccuu keelloon hidhaman wabiin akka ba’an murtaa’e

Gaazexeessituu Masarat Dhaabaa dabalatee namoonni yeroo darbe sababa uffata keelloo uffatanii dhaddacha hordofuuf dhufaniif hidhaman hundi wabiidhaan akka bahan murtaa’e. Abukaatoowwan Obbo Jawaar Mohaammad fa’a keessaa tokko kan tahan Obbo Kadir Bulloo, Roobii darbe beellama mana murtii Obbo Jawaar Mohaammad fi namoota kaaan galmee isaanii jalatti himatamanii hordofuuf dhufanii kanneen hidhaman turtii guyyoota 4 booda akka bahan murtaa’eera jedhan. Magaala Finfinneetti manni murtii jalqabaa Lidataa namoonni kunneen tokkoon tokkoon isaanii wabii birrii 700 hanga 1000tini akka bahan kan murteesse. Uffata hidhamtoonni siyaasaa uffatan fakkaatu uffannee isaan cinaa dhaabbachuu keenya mul'isna jechuun tibba darbe namooni sosochii Haalluu Keelloo irratti hirmaachuun miidiyaa hawaasummaarratti duula gaggeessaa turan. Namoota duula kana keessatti adda durummaan hirmaataa turan keessaa tokko kan taate gaazexeessituu Masarat Dhaabaa beellama Obbo Jawaar Mohaammadfaa lamaan darbe irratti uffannaa haalluu keelloo qabu uffachuun dhaddacha irratti hirmaatteetti. Beellama darberratti garuu Masarat dabalatee namoonni uffata halluu keelloo uffatanii dhaddacharratti hirmaatan heddumminaan hidhamaniiru. Kaan ammoo dhaddacha akka hin seenne dhorkamaniiru. Gochi kun daran kan isaan mufachiise ta’uu  himatamtoonni dhaddacharratti kaasanii dubbatan. Dhimma kanarratti kan dubbatan Obbo Jawaar Mohaammad, dhaddachi kuni bakka banaa ta'etti maatiin keenyaa fi namoonnni biroo sababa adda addaatin alatti dhorkamuun sirrii miti jedhan. Jawaar Mahammad dabalatee hogganoonni olaanoo paartilee Oromoo KFO fi ABO hedduun ajjeechaa aartiisti Hacaaluu Hundeessaa hordofee hokkora magaalaa finfinnee fi naannoo Oromiyaa bakkeewwan garaa garaatti umamee turen walqabatee ture kan to'annoo jala oolfaman. Hedduu isaaniirratti himati shororkeessummaa fi uummata jidduutti walitti bu'iinsa kakaasu jedhu irratti banamee dhimmi isaanii mana murtiin ilaalamaa jira. Hidhmtoonni kunneen garuu yakka waan raawwataniif osoo hin taane filannoo irrati akka hin hirmaanneefi ilaalcha siyaasaa isaaniin akka hidhaman irra deddeebiin mana murtiitti dubbataa turan. Paartileen lamaanis ibsa yeroo gara garaa baasaa turaniin hogganooti isaanii olaanoon mana hidhaa osoo jiranii akkasumas waajjiraaleen isaanii cufamanii bakka jiranitti filannoo dhufu irratti hirmaachuuf akka rakkatan himaa turan. Mootummaan garuu namni sababa miseensa paartii siyaasaa ta'eef ykn ilaalcha siyaasaa isaatiif jecha hidhame hin jiru jechuun waakkata.


'Bonni dheeratee loon du'aa jiru, kan namaatiifuu yaaddoo qabna'- Jiraattota Godina Booranaa

Jiraattonni Godina Booranaa aanaalee Taltallee fi Yaa'abal'oo bonni dheeratee loon du'aa jiru, namaafuu yaaddoo qabna jedhan. Godina Booranaa aanaa Taltallee kan jiraatan Aab Gobbuu Dhattoo, bonni dheerachuu isaarraa kan ka'e hawaasni horsiisee bulaa rakkoo jajjabduu keessa jira jedhu. "Bonni tuni akkaan hamtuudha. Namni bishaan afaanitti dhugu dhabee dheebuudhaan dararama hamaa keessa jira. Amma beelladnis namnis waan nyaatu dhabeera. Namni kaan godaansaan bakka biraa deemaa jira," jedhan. Maddeen dhiheenya turan sababa bona kanaatiin waan goganiif amma bishaan argachuuf hanga Kiiloomeetira 30 deemuun dirqama ta'eeras jedhu. "Namni geejjiba akka gaalaa fi harree hin qabne guddoo rakkata. Kaan maatii isaanii qabatanii yoo godaanan ijoolleen isaaniis sababa kanaan mana barumsaarraa hafaa jirti" jedhan. Beelladoonni sababa margii fi bishaan dhabameef du'aa jiru kan jedhan Aab Gobbuun, beelladi hafelleen garuma beelaan dhumuutti deemaa jiraachuu dubbatan. Godinuma kana aanaa Yaa'abal'oo kan jiraatan Aab Diida Hassummaas,horsiisee bulaan sodaa jjajjabduu keessa seenee jira jedhu. "Roobni Hagayyaa akka malee xiqqaa ture. saniif margi hin jiru. Bishaan kan motoraas ka maddaas goganiiru. karaa bishaanii beellada callaa osoo hin taane namnillee akka guddoo miidhamaa jira. kankooyyuu loon beelan du'antu jira" jedhan. Jiraataan aanaa Taltallee biraa Aab Qurii Gaamadii, horsiisee bulaan beellada Horsiisee jiraatu amma beelaa fi dheebuutiin yaaddoo hamtuu keessa jirra jedhan. "Ummanni yaadoo hamaa keessa jira. Horsiisee bulaan qonna hin qabu. Beelladuma kana gurguree midhaan bitata. Ammammoo beelladi du'aa jiru. Namni gabaatti namarraa bitulleen hin jiru" jedhan. Jiraattonni kunneen rakkoo kana qaama mootummaatti iyyatanilleen deeggarsi hanga yoonaa nuuf taasifame hin jiru jechuun komatu. Dhimma kanarratti hoggansa Godina Booranaa dubbisuuf irra deddeebiin bilbillulleen itti hin milkoofne. Koomishinii qindeessaa misooma naannoo Horsiisee bulaa Oromiyaatti ogeessa kominikeeshinii fi qunnamtii miidiyaa kan tahan Obbo Siyyum Abbabaa, rakkoon hongee kuni jiraachuu quba qabna jedhan. "Dhimma kana quba qabna. Amma garee rakkoo kana qoratu ergineerra. Bu'aa gabaasa isaanii mootummaaf dhiheessinee deeggarsi barbaachisu akka godhamuuf hojjechaa jirra" jedhan. Aanaalee Booranaa bakka hanqinni bishaanii mudatetti bishaan konkolaataadhaan dhiheessuuf yaaliin taasifamaa jiraachuus eeran.


Alii Birraa: 'Kabajaan mirgaa waan hin turreef, anaafi waahiloonnikoo qabsootti kaane'

Waggoota 50 ol aartii keessatti ka dabarse Doktorri Kabajaa Artsit Alii Birraa, dhiyeenya kana seenaan jireenyasaa kitaabaan barreeffamee maxxanfamuun eebbifameera. ''Abbaan of hin faarsu, dhagaan of hin darbu,'' kan jedhu Artist Alii Birraa, seenaa itti dabarseefi kaanirraa gabaabbinaan nuuf qoodee ture. Viidiyoon kun waggaa tokkoon dura waraabame.


Zinnaash Taayyaachoo: Giifti-dureen Itoophiyaa maaliif manneen barnoota ijaaruurratti fuulleffatan?

Giifti-dureen Itoophiyaa Aadde Zinnaash Taayyachoo guutummaa biyyattii keessatti manneen barnootaa 18 baasii birrii miliyoona 300n ijaarsisuu direektarri waajira Giifti-duree Obbo Muluqan Fantaa BBCtti himaniiru. Manneen barnootaa ijaarsi isaanii xumurame keessaa 13 eebbifamanii bulchitoota naannoof kan dabarfaman yoo ta'u, dhiyeenyatti ammoo waajirichi manneen barnootaa shan akka eebbisiisu dubbatan. Manneen barnootaa ijaarsi isaanii xumuramee fi dhiyeenyatti xumuramanis walumaagalatti manneen barnootaa sadarkaa lamaffaa ta'uu isaanii Obbo Muluqan himaniiru. Giifti-duree Aadde Zinnaash Taayyachoo galii kitaaba Inda'amuutiin manneen barnootaa ijaaramaniifis dhakaa bu'uuraa kaa'uu jalqabuu himu. Giifti-dureen manneen barnootaa jalqabaa afur bara 2019 keessa akkuma waajiricha galaniin akka ijaarsisan kan yaadatan Obbo Muluqan, warri hafan ammoo walakkeessuma bara sanaa kan jalqabaman keessaa kan ijaarsi isaanii xumuraman ta'uu ibsaniiru. Pirojektoonni harki caalan ji'a ja'aa hanga ji'a saddetii keessatti ijaarsi isaanii xumuramuus ni dubbatu. Pirojektoonni fageenya jiranii fi bakka mijatoo hin taane qofatu waggaa tokko akka fudhatu dabalanii ibsaniiru. Dabalataanis waajirri Giifti-duree kun kutaa magaalaa Aqaaqiitti mana barumsaa bakka bulmaataa qabu barattoota qaro-dhabeeyyii  300'f gargaaru ijaarsisaa akka jiru Obbo Muluqan dubbataniiru. Ijaarsa manneen barnootaa kanaaf baasiin bahe walumaagalatti giifti-dureen michoota isaanii biyya alaa jiranirraa kennaadhaan akka argatan himu. Giifti-dureen waajiricha erga seenaniin booda waanti xiyyeeffannaa duraa itti kennan manneen barnootaa waliin ga'uu fi qulqullina barnootaa foyyeessuudha akka Obbo Muluqan jedhanitti. Manneen barnootaa kunneen guutummaa biyyatti keessatti kan ijaraman ta'uu eeruun, karoora marsaa duraatiin manneen barnootaa ijaaruutu ture jedhu. Kanaan dura waajira giifti-duree jala sagantaa barattoota sooruu ture. Giifti-dureen naannolee gara garaa keessa deemanii manneen barnootaa yeroo daawwatanitti manneen barnootaa sadarkaa lamaffaa dhiyeenyaa dhibuu isaarraan kan ka'e barattoonni barumsa isaanii kutaa saddet gahanii addaan kutan jiraachuu isaanii hubachuu himu Obbo Muluqan. Kun dhiibbaa dinagdee qabuun alatti, maatiin dhala isaa ergee barsiisuu hin dandeenye akka addaan kutu dirqama jedhu. Kan biroon ammoo miidhaa saalaa ijoollee dubartootaarra ga'udha kan jedhan Obbo Muluqan, yeroo maatii isaniirraa fagaatanii deeman carraan isaan miidhaaf itti saaxilaman bal'aa ta'uu ibsu. Rakkooleen lamaan kana furuudhaaf manneen barnootaa sadarkaa tokkoffaa hedduu bakka jiranii fi manneen barnootaa sadarkaa lamaffaa hin jirretti manneen barnootaa akka ijaaraman taasisuu himu. Manneen barnootaa kan ijaaraman guutummaa biyyattii keessatti ta'uu eeruun, naannolee Amaaraa fi Oromiyaa keessatti manneen barnootaa afur afur ijaaramuu himu. Naannoo Kibbaa keessatti sadi,  naannoo Beenishaangul Gumuz Asoosaa fi Matakkalitti manneen barnootaa lama, naannoo Somaalee magaalaa Jigjigaatti manneen barnootaa lama, Affaaritti tokko, Gambeellaatti tokko, Tigiraay Shireetti mana barumsaa tokkotu ijaarame jedhan Obbo Muluqan. Bara 2020 keessa xumuramanii bulchiinsawwan naannoof kan dabarfamanii kennaman keessaa manneen barnootaa afur kan daree barnootaa 26 qabanii fi tokkoo tokkoo isaaniitiif birrii miiliyoona 20 kan baasii itti ta'e yoo ta'u, weerarri Covid-19 osoo hin uumamiin dura tajaajila jalqabuu isaanii dubbatu. Manneen barnootaa kunneen dabaree tokkoon barattoota kuma 1 fi 300 keessumeessuu danda'us jedhameera. Manneen barnootaa kanneen keessatti meeshaalen barbaachisan guutuudhaan, barattotaafis yuunifoormii dhiyeessuun hojii jalqabuu isaanii kaasu. Manneen barnootaa afran kanaan ala warri jiran ammoo tokkoo tokkoon isaanii daree barnootaa 18 kan qaban yoo ta'u, tokkoo tokkoo isaaniitiif baasii birrii miliyoona 13.8 baasuun ijaaramani. Manni barumsaa tokkichi dabaree tokkoon barattoota 900 keessumeessa jedhameera. Manneen barootaa hunda keessatti biiroowwan bulchiinsaa, manneen kitaabaa fi laaboraatooriin sadarkaa isaanii eeggatanii ijaaramuu isaanii kaasan. Walumaagalatti manneen barnootaa kunneen ijaaruudhaaf birriin miliyoona 300 baasii ta'ee dubbatu direektarichi. Ministirri Muummee Abiy Ahmad gurgurtaa kitaaba Ida'amuu yeroo waajira giifti-dureetiif dabarsanii kennanitti, maallaqni kitaabichi gurguramee argamu walitti qabamee naannoo irraa sassaabameef haa oolu akkuma jedhaniin, manneen barnootaa shan Oromiyaa fi Kibbatti dabalataan akka ijaaraman Obbo Muluqan dubbataniiru. Bu'uurama waadaa galameefiin Oromiyaatti godina Arsii Lixaa aanaa Siraaroo magaalaa Roophiitti mana barumsaa ijaaramuuf Giifti-duree Zinnaash Taayyaachoo dhakaa bu'uuraa kaa'aniiru. Waajirri giifti-duree manneen barnootaa sadarkaa lamaffaa ijaaruurra darbee dinagdeedhaan dubartoota aangessuurratti akka hojjetu dabalanii ibsaniiru. Pirojektii kanaan ammoo magaalaa Baahir Daar keessatti dubaroota daldala saal-qunnamtiirratti bobba'an irratti akka hojjetu kan ibsan Obbo Muluqan, dubartoonni 695 fayyadamtoota taasisuudhaaf hojjetamaa jiraachuu dubbataniiru. Dabalataanis qaro-dhabeeyyii fi meeshaalee barnootaa dhiyeessuu, miidhama qaamaa warra qabanii wiilchariin deeggaruu keessatti waajirichi qooda fudhaa jira jedhan.


Haqa: Mana murtii aadaa Oromiyaan hundeessuuf jirtu maaltu kan idileen adda taasisa?

Oromoonni seera ammayyaatiin cinaatti dhimmoota hawaasummaa keessatti isa mudatan, kan akka waldhibdeewwan maatii fi ollaa akkasumas kan gosaa jaarsummaadhaan furata. Jaarsi himata gama lamaanii dhagahee dubbii madaalee kan balleesse adabee kan miidhame akka kiisamu godha. Naannoo Oromiyaas duudhaa uummanni Oromoo ittiin waldhibdee fi rakkoo furatu kana karaa beekamtii seeraa qabuun akkka hojjetuuf mana murtii aadaa hundeessuuf jiraachuu Manni Murtii Waliigala Oromiyaa BBCtti hime. Mana Murtii Waliigala Oromiyaatti Daayirektara Dhimmoota Kominikeeshinii kan tahan Obbo Gonfaa Atoomaa, manni murtii aadaa hundaa'uuf jiru kun ba'aa manneen murtii idilee irra jiru hir'isa jedhan. "Waldhabdee hawaasa keessatti mudatu karaa aadaa fi duudhaa hawaasaa hordofeen mana murtiin furu jechuudha. Kan inni itti fayyadamamus seerota mana murtii idilee osoo hin taane, seera aadaa (Customary Law) dha," jedhan. Hundeeffamni mana murtii aadaa kunis Heera mootummaa federaalaa, kan Naannoo Oromiyaa fi  labsii aangoo fi gurmaa'insa manneen murtii naannoo Oromiyaa 216/11 bu'uura godhachuun jedhu. Manneen murtii aadaa kun duudhaa hawaasa Oromoo fi sirna Gadaa irratti kan hundaa'ee hojjetu waan ta'eef, gumaachi guddina duudhaa Oromootiif qabaatus laayyoo miti jedhu Obbo Gonfaan. Manneen murtii naannoo Oromiyaa keessatti aramaniitti waggaatti galmeewwan miliyoona walakkaadhaa olta'antu ilaalama. Qorannoo mana murtii aadaa kana hundeessuuf taasifameen, iddoowwan duudhaan Oromummaa cimee jirutti lakkoofsi galmeewwan himataa gadi aanaa ta'uus himu. Akka fakkeenyaattis, ''Boorana bakka aadaan gabbataan dhimmoota aadaan furuun jirutti galmeen waggaatti ilaalamu gadi aanaadha. Dhimmi aanaalee Booranaa hundatti waggaatti ilaalamu naannoo biraatti kan aanaa tokkotti ilaalamuun gadi" jedhan. Manni murtii aadaa kun 'jaarsummaa jaarmiyoomedha' jedhan Obbo Gonfaan. "Manni murtii aadaa kun jaarsummaa gurmaa'insa mataasaa qabudha. Sadarkaa gandaa fi aanaattis caasaa ni qabaata. Sirna of danda'ee diriire qabaachuu qofatu Jaarsummaarraa adda godha" jedhan. Hariiroo manneen murtii idilee wajjin qabaatan kan ilaaleenis manni murtii aadaa adeemsa ol iyyannootiin mana murtii idileetti darbuu akka danda'u dubbatan. "Dhimmi mana murtii aadaa sadarkaa gandaatti ilaalame ol iyyannoodhaan mana murtii aadaa kan aanaatti ilaalamuu dandaha. Sanirra darbee murtii isaan kennan dogogora adeemsa seeraa kan ofkeessatti qabu yoo ta'e, gara mana murtii idilee kan Godinaatti dhihaatee ilaalama" jedhan. Abbootiin seeraa mana murtii aadaa kanatti hojjetanis kanneen ogummaa seeraa baratan abbootii seeraa idilee osoo hin taane, jaarsolii duudhaa sirna Gadaa beekanidha. Abbaan Gadaa maalii jedhu? Abbaan Gadaa Tuulamaa Goobana Hoolaa, Oromoon durumarraa kaasee duudhaa fi seerota hawaasummaatin rakkoo mudatu furachaa ture jedhan. Manni murtii aadaa amma hundaa'u kunis duudhaa Oromummaa rakkoo ofiin furachuu sirna Gadaa keessa ture kan deebisudha jedha. "Oromoon seera tumatee walbulchaa ture. Kaleessa diinni kana harkaa balleessee seera ammayyaa kana qofatti  akka bulu ta'e. Duudhaan kun hawaasa keessa sirritti jira. Keessattuu bakka sirni Gadaa hin laafinitti uummanni keenya iftoominaan rakkoo isaa furachaa jira" jedhan. Dhimmoota nageenyaa fi biyyaa irratti jaarsummaan Abbootiin Gadaa karaa aadaatiin akka furamuuf taasisan yeroo tokko tokko fiixa hin bahin hafa. Rakkoon akkanaa kan muudatu duudhaan rakkoo jaarsummaan furuu bu'aa dhabuurraa osoo hin taane, qaama gatii jaarsummaa hin beeknetti jaarsummaa yeroo deemamudha jedhan Abbaa Gadaa Goobana Hoolaa. "Oromoon jaarsummaa qe'ee abdii irraa qabu dhaqa. Akkanumatti ka'ee hin deemu. Warri jaarsummaa itti dhaqxu sunis warra duudhaa Oromumma beeku ta'uu qaba.  Nama bu'aa jaarsummaa fi duudhaa Oromummaa hin beeknetti jaarsummaan hin dhaqamu" jedhan.


'Dukkana keessa teenyee ifa ilaalaa turre' - Kaffaaloo Tafarraa

Kaffaaloo Tafarraa kan hidhaa waggoota hedduu booda waggaa lama dura miilli isaa lamaan citanii mana hidhaatii bahee, torban dura digirii jalqabaan eebbifameera. 'Dukkana keessa teenyee ifa ilaalaa turre' jechuun waayee milkaahina isaarratti BBC waliin haasa'eera. Gaaffiifi deebii waggaa lama dura taasifneen waggoota hedduu dura wayita barataa yunivarsiitii turetti boqonnaaf gara maatiisaa yeroo deemutti, dhukaasa qaamolee nageenyaa mootummaarraa banameen miillisaa tokko battalatti yeroo citu inni kan biraan immoo hospitaala erga galee booda akka citu taasifamuusaa Kafyaalaw nutti himee ture. Hidhaarra wayita turettis dararaan sukkaneessaa irratti raawwatamaa turuu dubbata. Dhiyeenya kanammoo mummee barnootaa hooggansa (Management) digrii jalqabaasaa xumuruun ebbifameera. Gaazexeessaan BBC Habtaamuu Xibabuu, turtii Kaffaaloo Tafarraa walin taasisen, waggoota lamaan mana hidhaatii erga bahee booda jiran maala akka fakkaatanfi akkamiin akka dabarse gaafachuun eegale. Kaffaaloo: Waggaa lamaan kana waa hedduunin dabarse. Waggaan lamaan kun naaf gammachuudha, naaf qormaata, waa hedduu keessan dabarse jechuudha. Jireenya tokko jedhee jalqabuufis haalli jiru ulfaataa ture. Akkuma mana hidhaati baheen carraan barumsaa waan naaf laatamef carraa sanatti fayyadamee waggaa lamaan kana barumsarran ture. BBC: Akka mana hidhaatii baaten dhimmi kee biyya keessafi biyya alaatti ijoo dubbii ture. Wayita gara hawaasaatti deebitee jiraachuu eegaltutti miirri haawasa bira jiru maal fakkaata? Kaffaaloo: Akka mana hidhaatii baanen hawaasni baay'ee nu simate. Simannaa bareedaa ture. Waggaa lamaan kana keessatti yerookoo gara caalmaan uummata faana, namoota na simatanif namoota na argachuu barbaadan faana dabarse. Waggaa 12 ol uummatarraa adda baheen ture. Deebistee namootatti dhiyaachuu akkatti nama faana haasa'an fi namaan walhubatan baruunis qormaata ture. BBC: Gaaffiifi deebii waggaa lama dura goonen barnoota yunivarsiitii addaan akka kutte natti himtee turte. Dhiyeenya kanammoo eebifamteerta. Barnoota akkatti itti dhaabde nu yaadachiisitii waa'ee carraa barnootaa argatte fi akkamiin akka barattee xummurte nutti himi Kaffaaloo: Yunivarsiitii Hawaasaatti mummee barnootaa Saayinsii Biqilootaa /Plant Science/ waggaa sadaffaa xummuree boqonnaadhaaf dhufeen rukutame. Rukutamee mana hidhaatti waanin darbatameef barumsa addaan kute. Mana hidhaa keessatti namootni muraasni carraan barnootaa laatameefii barachaa turan. Ana garuu na barsiisuuf fedhii hin qaban ture. Namoota itti gaafatama guguddaarra turan boo'ee kadhachaan ture, garuu carraa naaf hin laanne. Kanaaf carraa barnootaa osoon hin argatin mana hidhaatii bahe. Yeroon mana hidhaatii bahummoo Rift Vaalii fi Lidstaar carraa barnootaa naaf laatan. Lidstaar jalqaba waan naaf laatef achittin baradhe. Dr Gammachis baay'ee yaa galatooman. Haaluma kanaatin mummee barnootaa 'Management' baradhe. BBC: Waggoota lamaan darban keessa barnoota barachuun dabalataan maatis horateerta. Waa'ee maatii keeti natti himi. Kaffaaloo: Yeroo tokko tokko uummamni nama dirqisiisti. Yeroon mana hidhaa ture haadha manaa fuudhee ijoolleen horadha jedhee yaadee hin beeku. Haalli keessa turreef murtiin nurra ture akkasumas yoo gadi baanellee qabsootti bobbaanee wanta dandeenyun gumaachuuf ture hawwiin mana hidhaa keessatti qabnu. Yeroo gadi baanummoo haalli akka nuti yaadne sana ta'uu dide. Kanaaf gara mana ijaarachuutti deebine. Waaqayyoof yaa galatu mucaa dhiiraa tokko argadheera. BBC: Wayita mana hidhaa keessa turte dararaawwan sukkaneessoo hedduu sirratti raawwatamaa akka turan natti himtee jirta. Yeroo sana yeroon milkii yookin yeroon abdii haaraa kun ni dhufa jettee yaadaa turtee? Kaffaaloo: Dhugaa dubbachuuf yeroon kun ni dhufa jennee inuma yaadna ture. Yeroon kun hin dhufu jettee osoo yaaddee abdii kutatta waan ta'eef mana hidhaa keessa turuu hin dandeessu. Qormaata sana hunda keessa kan dabarreef dukkana keessa teenyee ifa ilaalaa turre. Yeroonsaa ni dheerata, ni gabaabbata, yoom ta'a kan jedhu hin beeknu malee carraa bahu argachuu akka dandeenyu fi baanemmoo maal gochuu qabna kan jedhu karoora qabna ture. BBC: Waggoota lamaan darbanitti barnoota barachaa turte, maatis horatteerta. Hojiihoo hojjetaa turtee? Kaffaaloo: Hojii hojjechuun dirqama. Maatii horadheen jira. Kanaaf maatii kiyya jiraachisuun dirqama kiyya. Hanga ammatti garuu hojii hin jalqabne. Jalqabuuf garuu adeemsarran jira. Birokiraasii biyya kanaa kanuma beektudha. Birokiraasii kana keessa darbaan jira. Heeyyama daldalaa baasee hojiitti galuuf sochiirran jira. Barumsa kiyyallee akkaataa hojii dhuunfaakoo ittin bulchuu fi hogganuu danda'u ilaalcha keessa galcheen baradhe. Hojii barbaadee qacaramee jiraachuuf qaamnikoo fi sammuunkoo qophii miti, baay'ee na rakkisa. BBC: Karoorrikee kana boodaahoo maali? Barumsahoo itti fufuuf yaada qabdaa? Kaffaaloo: Barumsa digirii lammaffaa itti fufuun barbaada. Dheengaddayyuu galmaa'uuf gaafadhee "galmeen bara kanaa darbeera" naan jedhan. Yoon carraasaa argadhe Yunivarsiitii Finfinnee osoon galee natti tola. Humnasaa yoon qabaadhefi namni na gargaaru yoo jiraate Kiiloo 6 galee yoon baradhe natti tola. Daldala keessa seenee maatiikoo gargaaree cinaatti barumsa barachuun barbaada.


Nageenya Oromiyaa: 'Maqaa Shaneetiin namni akka hin miidhamne hojjetamaa jira' - MNO

Kutaalee Oromiyaa garaagaraa keessatti hidhattoota mootummaan 'ABO-Shanee' jedhee waamu irratti tarkaanfii fudhatamaa jiruun ''namootni nagan maqaa Shaneen akka hin miidhamne kallatiin kaahamee hojjetamaa jira'' jedhe Biiroon Kominikeeshinii MNO. Hoogganaan biiroo kanaa Obbo Geetaachaw Baalchaa BBC waliin gaaffii fi deebii taasisaniin ''miseensota Shanee 782 irratti tarkaanfiin fudhatameera'' jedhan. Lakkoofsi kun hidhattoota ajjeefaman, humna nageenya naannoo Oromiyaatiin kan booji'amanii fi kanneen to'annoo seeraa jala oolan kan dabalatu ta'uu himaniiru. Namootni qaama kana maallaqan, haala mijeessuun, qindeessuu fi gargaaruun shakkaman 2900 ta'an to'annoo seeraa jala oolaniirus jedhan. Meeshaaleen waraanaa kan dhunfaa fi garee to'annoo jala oole akka jirulle dubbatan Obbo Geetaachoon. Mootummaan naannoo Oromiyaa mootummaa federalaa waliin ta'uun hidhattoota waraanaa ABO turan, dhaabicharraa adda of baasanii bosonatti hafan dhabamsiisuuf ji'oota hedduuf duula gaggeessaa ture. Ibsa Obbo Getaachoon kennan keessatti gabaasni dhiyaate kun yeroo hangamii keessatti kan raawwatame akka ta'e hin ibsamne. Duula mootummaan hidhattoota mootummaan lolaa jiran dhabamsiisuuf gaggeessaa jiru keessatti namootni nagaan ajjeefamaa akka jiran maatiin namni jalaa du'ee, dhaabbileen siyaasaa fi dhaabbileen mirgaaf quuqaman irra deddeebiin komatu. BBC'n bakka duulli ittii gaggeeffamaa jiru Lixa, gidduugalaa fi Kibba Oromiyaatti akkasumas bakka sochiin waraanaa hin jirrettis namootni hidhannoo hin qabne shakkamanii to'annoo seeraa jala erga oolaniillee ajjeefamuu odeeffateera. Ajjeechaawwan kanarratti gaafatmanii deebii kan kennan Obbo Getaachoon, ''maqaa Shaneetiin namni akka hin miidhamne kallattiin kaahamee hojjetamaa jiraa'' jedhan. ''Yakki isaanii kan beekamuu fi kan uummatni shakkee saaxileen alatti tarkaanfiin akka hin fudhatamne kallattiin ifa ta'e kennameeti kan hojjetamaa jiru'' jedhan. ''Gochi badiidha jedhamee ibsamu raawwatameera yoo ta'es nama gaafachiisa. Caasaan nageenyaas caasaan mootummaas badii geessiseera taanaan itti gaafatama. nama dhuunfaarratti miidhaa gahee hin beeku.'' ''Humni kun bakka deemutti qabeenya hin gubaa, hin saama hin ajjeesa. Garuu ammoo kan gabaasu akka caasaan mootummaa kana raawwateettidha'' jechuun komii qaamoleen nageenyaa mana namaa gubuu fi nama ajjeesu jechuun himamu mormaniiru. Hawaasni dhugaa jiru waan beekuuf namni dhugaa kana beekuu fedhus bakka san dhaqee mirkaneeffachuu danda'aa jedhan. Bakka waraanni jirutti namni nagaan miidhamuu danda'aa kan jedhan aanga'aan kun ''qaamni nageenyaa ta'e jedhee qabeenya namaa hin guba, nama hin ajeessa kan jedhu ani hanga ammaatti gabaasa isaa hin qabu'' jedhan. Faallaa kanaan hidhattootni kun saba Amaaraa 13 ta'an aanaa Amuruu keessatti bakka tokkotti kan ajjeesan isaanii jedhan. Lixa Oromiyaa bakka garaagaraatti ajjeechaan saboota biroo, aanga'oota mootummmaa fi kaanirratti xiyyeefatu irra deddeebiin dhagahama. Gama kaaniin Lixa Oromiyaa bakka tokko tokko keessatti tajaajilli bilbilaafi intarneetii erga adda citee ji'ootni hedduun lakkaawaaniiru. Namootni naannolee kanaa firoota qaban maatii isaaniirraa gargar cituu komatu. Dhimma kanarratti mootummaan naannoo Oromiyaa wanti beeku yoo jiraate akka ibsan kan gaafataman Obbo Geetaachoon, odeeffannoo guutuu akka hin qabnee fi dhabbati Itiyoo teelokoom osoo gaafatamee akka wayyu himan.


Abrahaam Dureessaa: Dargaggoo qaro-dhabeessa ibiddaan gubee of ajjeese maaltu mudate?

Dargaggoo qaro-dhabeessi Abrahaam Dureessaa qormaata gahumsa mirkaneessu kan namoota seera barataniif kennamu Kibxata darberraa eegalee fudhachaa ture ibiddaan gubee of ajjeese. Yuunivarsiitii Diillaatti seera kan baratee fi san booda gara Finfinnee kan dhufe dargaggoon kun amma dura qormaata kana irra deddeebiin fudhatee itti hin milkoofne ture. Qormaata miilanaa kana garuu haalaan itti qophaa'aa waan tureef guyyoota sadi qormaticha fudhatetti gammachuu qaba ture jedha hiriyaa fi mooraa tokko keessa kan waliin jiraatu Xaasawu Habtaamuu. "Anaaf inni moora tokko keessa kireeffanne erga jiraachuu eegalle gara waggaa shanii ta'eera.  Qormaata Kibxata eegalame kana Roobii fi Kamisaa yeroo haasofne gamachuumaan qoramaa ture waan itti qophaa'eef," jedha. Jimaata garuu wanti inni hin eegne tokko isa mudate. Qormaatichi yuunivarsitii Finfinnee moora FBE [Faakaltii Biizinasii fi Ikoonomiiksii] kan naannoo 'siddist kiiloo' jedhamee beekamu jirutti ture. "Xiqqoo waan barfateef, aariitiin koodii qormaata isaa utuu hin qabatiin ba'e. Seenee 'koodii koon dagadhe naa qortuu jennaan, lakki manatti deebi'iiti fidii koottu' jedhaniin jedha. 'Siddist Kiiloo' irraa gara manaa Shiroo Meedaa jirutti taaksiin deebi'e jedha hiriyaan isaa kun. Yeroo taaksii irraa bu'uu gara manaa ga'uuf daandii miilaa mijataa hin taanerra deemuu qaba ture jedha. "Mana ga'ee koodii isaa fudhatee yeroo yunivarsitiitti deebi'utti saa'aatiin hanga tokko deemeera.  Ta'us qormaatni hin dhumne, barattonnis jiru turani. Yoo xiqqaatee gara daqiiqaa 20 hafeera naan jedhee ture." Hanga dande'eetti "ani qaroo dhabeessadha, ollaan koos fagoodha, sa'aatii jirtuun wal geessisee hojjachuu nan danda'a," jedhe ibsuufis yaalus hin danda'amu jedhanii didaniini jedha Xaasawu. Moora sana keesa boo'aa gangalatee, namoota aangoo olaanaarra jiran biroo hasofsiisus hin milkoofneefi jedha. Kanumaan mooraa yuunivarsiitichaa gadi dhiisee gara manaa akka deebi'e dubbata. "Naannoo sa'aatii 3:30 ykn 4 irratti mana yeroo dhufu 'qormaata har'aa maaliif hin qoramnee?' yemmuun jedhuun haasa'uu hin feenee hin boo'aa, hin aara, yeroos akka inni qormaata hin fudhanne nuuf gale" jedha. Namoota biro waliin mooraa tokko keessa jiraatan waliin tasgabbeessuuf yaalanis hin dandeenye. 'Kun caarraa koo isa dhumaadha, qaroo-dhabeessi yoo hin barannee hin milkaa'u,' jechaa akka ture hima hiriyaan isaa kun. Abrahaam Dureessaa hadha warraa akka qabaachaa ture kan himu Xaasawu dahumsaaf maatii ishee bira gara Maqalee deemtee sababa lola tureen daandiin waan cufameef dhufuu hin dandeenye kanaaf qofaa jiraataa akka ture hima. "Jimaata galgala naannoo saa'aatii  4tti kutaa isaa cufatee, nuti boqochaa jira jennee yaadne turre, inni garuu gaazii ofitti naqee ibidda ofitti qabsiise," jedha. Sana booda yeroo ibidiichi mul'achuu eegalu namni hundi balbala kessan cufate sana cabsanii galuun ibidicha dhaamsuun danda'amuus inni garuu miidhamee ture. Battaluma sanatti gara hospitaalaa geeffamullee lubbuu isaa oolchuun garuu hin danda'amne. "Ibidichi qaama isaa guutuu gubee miidhe waan tureef, Sanbata ganama naannoo saa'aatii sadiif walakkaatti lubbuun isaa darbe" jedha. Hospitaalatti yeroo lubbuun isaa darbu kan isaa waliin turan namni Obbo Ashabbir Gebrehiwot jedhaman BBC'tti akka himanitti qaamni isaa guutuu ibiddaan gubatee ture. "Haakimotni isa marsanii isaa oolchuuf yaala utuu jiranii lubbuun isaa darbe. Maatii fi hiriyyoonni waamamanii reeffi isaa gara Waldaa Qaroo Dhabeeyyii Biyyooleessa geeffame. Sana booda hiriyyoonni isaa dhufanii bo'aanii gara biyyaasaatti gaggeessan," jedhu. Qormaatichi mooraa isaa keessatti kennamaa kan ture yuunivarsiitin Finfinnee dhimmichi nan ilaallatu jedhe. Ejensiin madaallii barnootaa fi qoraamaatawwanii ammatti dhimmicha irratti yaada hin kennine. Qoondaaltonni qormaata qoran Abrahaam qormaatarra dhorkuun isaanii sirrii akka hin turre dhimmicha irratti yaada dhuunfaa isaanii kan gaafanne hogganaan Waldaa qaroo dhabeeyyii Itoophiyaa Obbo Wasan Alamuu ni dubbatu. "Kuni seeraa beekuu dhiisuu irraa waan ka'edha ilaalcha jedhun qaba" jedhu Obbo Wasan. "Waligalteen seeraa qaama midhaamtootaaf haalli mijeeffamuu qaba jedha. Haala mijeessu jechuun sa'aatii sirreessuu, iddoo sireessuu ta'uu danda'aa ykn ammoo koodii malee akka qoramuu eeyyamuu ta'u danda'a" jedhu. Guyyoota sadan qoramaa ture, koodii qormaata isaas fidatee dhufaa ture kan jedhan Obbo Wasan, koodii malee akka qoramu gochuun ni danda'ama ture jedhu. "Dabalataan ammo nama kaaniif daqiiqaan 30 yoo keennamu, qaroo  dhabeeyyiifis daqiiqaan 30 kennamuu hin qabu, kun ifatti dogoggoradha," jedhan. Qaamni qormaata kana adeemsisu waantoota kana mijeessu qaba ture jedhu. Akka biyyaattis, seerri yeroo tumamu qaama miidhamtoota of keessatti hin qabatu kan jedhan Obbo Wasan, qaroo dhabeeyyiif sa'aatiin dabalataa akka barbachisu kaa'amuu dhabuun isaayyu dogoggoradha jedhan.


Waldaa Araaraa Naqamteetti Jimaata halkan maaltu mudate?

Jimaata halkan Sambatatti bari'u namoota Waldaa Araaraa Naqamteetti waaqeeffannaaf ol seenuuf hiiriira galanii turan irraa miidhaan qaqqabuu jiraattonni fi ogeeyyiin fayyaa BBC'tti himan. Taatee kanaan yoo xiqqaate namootni saddeet yoo miidhaman, shamarreen tokkoo lubbuu dhabdeetti. Jiraataan Magaalaa Naqamtee maqaan akka hin eeramneef gaafatan, Waldaan Araaraa sagantaa kadhannaa nama hunda hirmaachisu taasisuuf waamicha taasifte akka turte himu. ''Namootni immoo garmalee baay'atanii yaa'anii waan turaniif, yeroonsaas halkan waan tureef, wal dursanii ol seenuurratti xiqqo wacni uumamee ture fakkaata'' jedhu. Jiraataan kun yaada barreeffamaan nuuf qoodaniin ''akka obbooleessi kiyyaa saganticha irratti hirmaachuf achi ture natti himetti, poolisoonni idilees dhimma sana tasgabbeessuuf jecha qawwee ol qabanii dhukaasanii turani,'' jedhan. Namoonni baay'achuurra kan ka'e hiiriira irratti namoonni wal dhiibuu keessa walirra ejjetanii wal miidhaniiru jechuun obbooleessi isaanii itti himu dubbatu. ''Gurbaan obboleessikoo sodaatee gara manaa gale. Eega lafti bari'ee garuu waan hundumtuu tasgabbaa'eera'' jechuun BBCtti kan himan. Taateen kun erga mudatee booda humnoonni nageenyaa mootummaa uummata Waaqeffannaaf bahe irratti dhukaasa banuun namoota miidhan gabaasaaleen jedhan marsaalee hawaasaa irratti bal'inaan qoodamaa turan. Namoota sagantaa waldaa kanaa irratti hirmaachuuf Finfinneerraa gara Naqamte deeman keessa tokko kan ta'an, Addee Asteer Balaachoo, Sambatatti sagantaan kadhaanna waldittiin labsamuu fi baay'iinni ummata hirmaachuuf garas imalee kan waldaan qabatuun ol akka ta'e BBCtti himan. Kanaan kan ka'ees Jimaata halkan irraa kaasanii hanga Sambata waaree booda yeroo BBCn isaan dubbiseetti hiriira galanii dabaree eeggataa akka jiran himan. Taateen Jimaata halkan mudates baay'inuma ummataa kanarraa kan madde ta'u dubbatu. Hospitaala Ispeshaalaayizdii Naqamteetti oggeessii baqaqsanii yaaluu Dr Mirreessaa Bantii akka jedhaniitti, namoonni miidhaan qaamaa irra gahee gara hospitaalichaa dhaqan saddeeti yoo ta'an, shammarreen tokko ammoo duutee jirti. Oggeessi kun BBCtti akka himaniitti, namoota gara hospitaalichaa geeffaman saddeet keessaa namoota lamaaf wal'aansi baqaqsanii yaaluu taasifameera. ''Shammarreen lubbuun ishee darbee garuu erguma qaamni ishee qabbanaa'een booda kan gara hospitaalchaa fidhaniidha'' jechuun BBCtti himaniiru. ''Namoota wal'aanne irraa akkan odeeffadheetti namoonni wal dhiibuun erga dhagaarratti kufanii booda kaan walirra ejjechuun akka hubaman natti himan. Kaan ammoo sababni isaa kana jedhanii sirriitti kan beekan hin fakkaatu'' jedhu Dr Mirreessaan. Namonni miidhaan qaamaa irra gahe kunneenis halkan gara sa'aatii 10 irraa kaasee gara hospitaalichaatti geeffamuu fi kanneen dhaqaniif wal'aansi miidhaa isaan mudateen wal madaalu taasifamaafi jiraachu oggeessi kun BBCtti himaniiru. Hogganaan poolisii magaalaa Naqamtee komaandar Tafarii Taaddasaa gama isaanitiin, odeeffannoo namoonni Waaqeeffanaa waldichaa irratti hirmaachuuf hiriira irratti wal kuffisuun miidhaan dhaqabeera jedhuu akka qaban BBCtti himan. Poolisoonni haala tasgabbeessuuf achitti argamanii akka turani fi haala mudatee qulqulleeffachuuf hojjatamaa akka jiranis himan. Odeeffannoo humnoota nageenyaatu miidhaa namootarraan qaqqabsiisee jedhamee bal'inaan qoodamaa jiruuf deebii wayita kennan, ''haala mudate namoota achi turanii fi hoggantoota waldichaa irraa qulqulleeffachu ni dandeessu" jedhu. "Miseensi poolisii miidhaa namoota hiiriiranii turan kanneen irra qaqqabsiisee gonkumaa hin jiru'' jedhan komaandar Tafariin. BBCn dhimma kanarratti bakka bu'oota waldittii dubbisuuf yaaliin taasise hin milkaa'iin hafeera.


Turiizimii: Komiishinii Turizimii Oromiyaa fi dubartii hoggantu Lalisee Dhugaa

"Oromiyaan uumama fi aadaa bareedaa akka qabdu namootni beekuu qabu" jedhu Komishinarri Komishinii Tuurizimii Oromiyaa Lalisee Dhugaa. Dhiyeenya kana hojii kan eegale Komishinin Tuurizimii Oromiyaa hawwataalee tuurizimii misoomsuu, beeksisuu fi fandii tuurizimii Oromiyaa hundeessuun hojiileesaa ijoodha. Komishinii haaraa hundeeffame fi qabeenya tuurizimii Oromiyaan qabdu beeksisuu fi gurguruu akkasumas hawaasni akka irraa fayyadamu gochuuf hundaa'e kana kan hogganan immoo Aadde Lalisee Dhugaa jedhamu. Aadde Lalisee Dhugaa magaala Finfinnee keessatti dhalatanii akka guddatan himu. Imbaasii Biritish dabalatee dhaabbilee miti mootummaa garaagaraa keessa kan hojjetan Aadde Laliseen, yeroo waggaa tokko oliif waajjira pireezidantii mootummaa naannoo Oromiyaatti gorsituu imaammata wal-ta'iinsaa ta'un hojjetaniiru. Wayita dhaabbilee miti-mootummaa garaagaraa keessa hojjechaa turanitti waa'ee maqaa isaanii fi uummata Oromoo namootni baay'inaan akka isaan gaafatan himu. Yeroo kanatti "aadaan Itoophiyaa fudhatama/beekkamtii qabu uummata Oromoo, aadaa fi eenyummaakoo of keessatti kan qabate akka hin taanen hubadhe" jedhu. Sabni Oromoo uummata lakkoofsa guddaa qabu fi giddugala biyyattiitti argamu ta'ullee beekkamtiin qabu xiqqaa ta'uunsaa akka isaan quuqaa ture himu. Kanaaf enyummaa ofii agarsiisuu, akka beekkamu gochuu fi nama ofitti qabuuf tuurizimiin mala isa salphaa akka ta'e hubachuun damee kanarratti hojjechuuf fedha horachuu isaanii dubbatu. "Oromiyaan miidiyaa idilee fi hawwaasummaa irratti akka beekkamtu gochuun barbaada. Gama tuurizimii fi qabeenyaan humna guddaa akka qabnu akka beekkamu nan barbaada" jechuunis hojii isaanii haaraa kanaan waan milkeessuu barbaadan himu. Oromiyaan hawwataalee tuuriizimii aadaa fi uumamaa heddu qabaattus guddinni damee kanaa garuu kan naannolee biroo walin yeroo madaallamullee gadi aanaa ta'uu dubbatu komishinar Lalisee Dhugaa. "Nuti giddugala biyyattiitti argamna. Kunimmoo tuuriizim konfaransii dabalatee carraawwan biroo irraa akka fayyadamnu nu dandeessisa." "Haa ta'u malee kana hojjechuu hin dandeenye. Sababnisaammoo hawwataalee tuurizimii qabnu adda hin baafanne. Kana malees hin misoomsine," jedhu. Iddoowwan hawwataalee tuurizimii Oromiyaan qabdutti bu'uraalee misoomaa isaan bu'uraa fi kanneen tuurizimiin walqabatan kan akka hoteelota, loojiiwwan fi kunneen biroon akka hin jirre himu. "Bu'aa diinagdee fi ijaarsa biyyaaf qaburraan kan ka'e mootummaan dameen kun baay'ee barbaachisaa ta'uusaa hubateera" jedhu. Hundeeffamni Komishinii Tuurizimii Oromiyaa xiyyeeffannoo mootummaan damee tuurizimiif laate kan agarsiisu ta'uu himu. Kana malees haalli dameen tuurizimii kanaan dura itti beeksifamaa fi gurguramaa ture boodatti hafaa ta'uu himuun "yeroo dijitaalaa keessa jirra, miidiyaalee baramoo qofa irratti hirkachuun damee tuurizimii tursiisuun hin danda'amu" jedhu. "Miidiyaa hawwaasummaa dabalatee miidiyaalee dijitaalaatti fayyadamuu qabna" jedhu. Komiishiniin isaanii fuula facebook 'Visit Oromia' jedhu banuun suuraalee qabeenya turiizimii Oromiyaa dhaadhessani fi odeessaalee adda addaa qoodaa jira.Maloota dijitaalaatti fayyadamuunis gabaa tuurizimii idil-addunyaa hawwachuuf akka hojjetan dubbatan Komishinar Laliseen. "Gabaawwan Afriikaa, baha giddugaleessaa, Ameerikaa, Awurooppaa fi baha fagoo irratti ni xiyyeeffanna" jedhan. Kaayyoon keenya iddoowwan tuurizimii akka Itoophiyaatti jiran keessaa Oromiyaa ishee jalqabaa gochuudha. Kana jechuun immoo baay'ee hojjechuu qabna jechuudha" jedhu. Haa ta'u malee naannoo Oromiyaa keessatti dhimmootni damee tuurizimiif qormaata ta'an heddu. Kunneen keessaa tokko kan ta'e fi irra deddeebin kan ka'u dhimma nageenyaati. Dhimma kana kan gaafanne Komishinar Lalisee Dhugaa, "yeroo baay'ee ilaalchi Oromiyaaf jiru sirrii kan hin taanedha" jedhu. "Waa'ee naannichaa hubannoon dogongoraa baay'eetu jira. Naannicharratti duulli miidiyaalee heddus ni jira. Tokko tokko dhugaarratti kan hundaa'edha. Kanaaf hawaasni fi mootummaan ittigaafatama fudhachuu kan qaban natti fakkaata," jedhu. Haa ta'u malee dhugaa lafa jiru fi duula uummata Oromoo akkasumas naannicha irratti taasifamu baay'eensaa sobadha jechuun deebisan. Kanaaf dhugaa lafa jiru beeksisuuf akka hojjetanis himu. Mootummaan Itoophiyaa kaka'umsa Ministira Mummee Abiy Ahimadin fooyya'iinsa/riifoormii diinagdee biyya keessaa madde waggoota kudhaniif hojiirra oolchuuf karoorfachuunsaa ni yaadatama. Fooyya'iinsi diinagdee kun carraa hojii uumuu, hiyyummaa hir'isuu fi guddina waliigalaa fiduu kan kayyefate akka ta'e himama. Dameeleen diinagdee shan; qonna, omisha, albuuda, tuurizimii fi tekinooloojiin quunnamtii fi odeeffannoo (ICT) immoo riifoormii diinagdee biyya keessaa madde kanaan kan xiyyeeffannoon olaanaa itti kennamedha. Komishinarri Komishinii Tuurizimii Oromiyaa Lalisee Dhugaas xiyyeeffannoon mootummaan damee tuurizimiif kenne damee tuurizimii irratti haalaan hojjechuuf carraa kan uumu ta'uu himu. Waggoota itti aanan shan keessattis akka naannoo Oromiyaatti damee tuurizimiin walqabatee namoota 500,000 ta'anif carraa hojii uumuuf karoorfachuu isaanii dubbatu. Carraa hojii uummamuun dabalataan hawaasni damee kanarraa akka fayyadamuf akka hojjetan himan. "Falaasama misooma tuurizimii hawaasa giddugaleessa godhate fi dargaggootaan hoogganamu qabna" jedhu. Invastimantiiwwan naannoo Oromiyaa keessa jiran hawaasa naannoo walin michooma hin qaban turan, komishiniin isaanii garuu hawaasa giddugaleessa godhatee akka hojjetu himaniiru.


Himannaa Obbo Jawaar fi Obbo Baqqalaa: Abbaan Alangaa himataa Obbo Jawaarfaarratti dhiyaate akka foyyeessu ajajame

Obbo Jawaar Mahaammad fi Obbo Baqqala Garbaa dabalatee himatamtootni 21 dhaddacha har'aa irratti argamaniiru. Mana Murtii Olaanaa Federaalaa ramaddii Lidataatti dhaddachi Farra Shororkaa fi yakkoota dhimma heeraa tokkoffaa ittisa himataa galmee Obbo Jawaar Mahaammadfaa namoota 24 irratti dhiyaate kuffiseera. Haata'u malee, dhimmoota ittiin himataman irratti abbaan alangaa himatasaa sirreessee akka dhiyeessu manni murtichaa ajaja kenneera. Himatamtoonni kanaan dura manni murtichaa dhimma isaanii ilaaluuf aangoo akka hin qabneefi yakkichi raawwatameera kan jedhame naannoo Oromiyaa fi magaala Finfinneetti ta'uu isaatiin akkasumas faayidaa addaa naannoon Oromiyaa magaala Finfinneerraa qabu eeruun dhimmi isaanii Mana Murtii Waliigalaa Oromiyaatti ilaallamuu akka qabu ittisa himataa dhiyeessanii turan. Kana malees labsii bulchiinsaa fi to'annoo meeshaa waraanaa fi dhimma burjaajii telekoomii ilaalchisees himatamtoonni ittisa himataa dhiyeeffatanii turan. Himatichi bifa walqixummaa heeraa cabseen dhiyaate kan jedhus ittisa himataa himatamtootni dhiyeessan keessatti kan argamu yemmuu ta'u, Abbaan Alangaa Waliigalaa ittisa himataa dhiyaate irratti deebii kennee ture. Manni murtichaa dhaddacha har'aatiin ittisa himataa Obbo Jawaar Mahaammadfaan dhiyeessan sagalee guutuun kuffisuusaa himeera. Abbaan alangaa himatasaa sirreessee dhiyeessuuf yeroo ji'a tokkoo kan gaafate yemmuu ta'u, himatamtootniifi abukaatoowwan isaanii mormaniiru. Olaantummaa seeraa mirkaneessuu, himatamtootaaf haqa kennuufi miidhamtootni akka kiisaman yoo yaadame dhimmichi saffisaan ilaallamuu akka qabu kan himan abukaatotni, beellamni akka gabaabbatu gaafataniiru. Kana malees himatamtoota keessaa "mootummaan kan nu hidhe yakka hojjennee osoo hin taanee filannoorratti akka hin hirmaannefi" kan jedhan Obbo Hamzaa Adaanaas beellamni akka gabaabbatu gaafatan. Manni murtichaas yaada garee lamaanii erga dhaggeeffatee booda Amajjii 14 bara 2013ti beellama qabateera. Yaaddoo nageenyaa qaban irraa ka'uun naannoo jiranitti dhaddachi yeroo akka hundaa'uuf iyyatanii kan turan fi beellamawwan sadeen darbanif dhaddacharratti kan hin argamne Obbo Jawaar Mahaammad, Obbo Baqqala Garbaa, Obbo Hamzaa Adaana fi Obbo Shamsaddin Xahaa dhaddacha har'aa irrratti argamaniiru. Ajaja Manni Murtichaa beellama darbe irratti kenneen cimaa gadduu isaanii kan himan Obbo Jawaar Mahaammad fi Obbo Baqqalaa Garbaa "akka waan nuyi hin dhufnu jennetti dirqisiifamanii yaa dhiyaatan jechuun ajajni kenname baay'ee nu gaddisiise" jedhan. "Karaarratti dhaabbachaa haala nageenya keenyaaf yaaddessun dhufaa jirra" jechuun haala gara Mana Murtiitti itti dhufan kan himan Obbo Baqqala Garbaa nageenya isaanin cinatti haleellaan isaan irratti raawwatamu biyyattii rakkoo keessa kan galchu ta'uusaa himuun rakkoo irra gahuuf dhaddachichi fi mootummaan itti gaafatamoo akka ta'an dubbatan. Obbo Jawaar Mahaammadis haalli nageenyaa biyyattii keessa jiru rakkisaa ta'uu himuun "waa tokko yoo nurra gahe fi sababa isaatin biyyattiirratti rakkoon yoo gahe  shanee, shaabiyaa, jedhanii sababa eerun hin ta'u. Kan itti gaafatamu isin abbootii seeraafi mootummaadha" jechuun dubbatan. Abbootin seeraa gama isaaniitin ajaja wayita kennanitti amantaa himatamtootni dhaddachatti ni dhiyaatu jedhu akka qaban himuun "amantaa ajaja hin kabajjan jedhu hin qabnu. Dirqiidhaan akka dhuftanif ajaja kan kennine akka filannootti" jedhan. Kana malees iyyata dhaddacha yeroo Obbo Jawaarfaan dhiyeessan bal'inaan ilaaluu isaanii himuun "dhimma nageenya keessanii ni hordofna. Haala garana itti dhuftanis ni hordofna" jedhan. Gama biraatin keessattuu miidiyaalen mootummaa fi kan dhuunfaa tokko tokko gabaasawwan loogii qaban gabaasuu isaanii kan komatan Obbo Dajanee Xaafaa miidiyaalen oolmaa dhaddachaa bifa sirrii ta'een akka gabaasan gaafatan. "Manni Murtii kana nuf yaa hubachiisu" jechuunis gaafatan. Manni murtichaas miidiyaalen waan dhaddacharratti jedhame/oolmaa dhaddachaa qofa akka gabaasan hubachiisera. Ji'a Waxabajjii bara 2012 keessa ajjeechaa artiist Haacaaluu Hundeessaa booda kan qabaman Obbo Jawaar Mahaammad fi namootni galmee isaanii keessatti argaman kunneen biroon labsii yakka shororkeessummaa ittisuu fi to'achuuf bahe, labsii yakka telekoomii, labsii bulchiinsa fi to'annoo meeshaa waraanaa fi seera yakkaa biyyattii keewwata garaagaraa darbuun himataman. Obbo Dajanee Guutamaa, Dr Birhaanamasqal Abbaba fi Tsaggaayee Raggaasaa namoota biyya keessa hin jirre fi galmee Obbo Jawaar Mahaammadfaa keessatti himatamanidha. Ka'umsi himannaa isaanii maal ture? Ajjeechaa aartiisti Hacaaluu Hundeessaa hordofee hokkora magaalaa finfinneefi naannoo Oromiyaa bakkeewwan garaa garaatti umamee turen walqabatee ture Obbo Jawaar Mahammad fa'i to'annaa jala kan oolfaman. Isaan boodas Abbaan Alangaa Waliigalaa Federaalaa Obbo Jawaariin dabalatee shakkamtoota 24 irratti himannaa shororkeessuummaa banuunsaa ni yaadatama. Haa ta'u malee, Obbo Jawaar Mahaammad, Obbo Baqqala Garbaa, Obbo Hamzaa Adaana fi Obbo Shamsaddin Xahaa fa'i 'nageenya keenyaaf soodaanna' jechuun ibsanii turan. Kanaafu, haala kana xiyyeeffannaa keessa galchuun naannoo mana sirreessaa keessatti argamaniitti dhaddachi yeroo akka hundaa'uuf gaaffii dhiyeessuun isaanii ni yaadatama.


Manni Murtii iyyata dhaddacha yeroo Obbo Jawaar Mohaammadfaa dhiyeessan kuffise

Mana Murtii Olaanaa Federaalaa iyyata Obbo Jawaar Mahaammad fi Obbo Baqqala Garbaa "naannoo itti jirrutti dhaddachi yeroo nuuf yaa hundaa'u" jechuun dhiyeessan kuffiseera. Dhaddacha Sadaasa 22 bara 2013 oolen Obbo Jawaar Mahaammad fi Obbo Baqqalaa Garbaa gahee siyaasa biyyattii keessatti qaban fi duulli bal'aan irratti adeemaa akka ture eerun Mana Murtii naannoo Lidataatti aragamu dhaquun dhimmasaanii hordofuun rakkoo akka qabaatu iyyatanii turan. Fageenya Mana Sirreesaa Qaalittii fi Lidataa gidduu jiru himuunis yoo miidhaan irratti qaqqabe haala biyyattii yeroo ammaa walin ida'amee biyyattii rakkoo keessa kan galchu ta'uufi kanaafis dhaddachi yeroo naannoo itti jiranitti akka hundaa'uf gaafatanii turan. Abbootin seeraa Mana murtii Olaanaa Federaalaa ramaddii Lidataa, dhaddacha farra shororkaa fi yakkoota dhimma heeraa tokkoffaas murtee akka irratti kennu bulchiinsa mana murtichaaf dhiyeessanii turan. Haaluma kanaan bulchiinsi mana murtichaa dhaddachi yeroo gaafii tajaajilamaa irratti hundaa'un osoo hin taanee qorannoon taasifamee kan hundaa'u akka ta'eefi yoo dhaddachichi itti amane garuu dhaddacha yeroo hundeessuf qophii ta'uusaa beeksiseera. Abbootin seeraa galmee kana harkaa qaban garuu "sababni dhiyaate quubsaa miti, ragaadhaanis kan deeggarame miti" jechuun iyyata Obbo Jawaarfaan "dhaddachi yeroo nuf yaa hundaa'u" jechuun dhiyeessan kuffisaniiru. Kanaafis Obbo Jawaar Mahaammad, Obbo Baqqala Garbaa, Obbo Hamzaa Adaana fi Obbo Shamsaddin Xahaa beellama itti aanutti mana murtiitti akka dhiyaatan yoo hin dhiyaannu jedhanimmoo manni sirreessaa dirqisiisee akka dhiyeessu manni murtichaa ajajeera. Abukaatoowwan himatamtootaa gama isaaniitin "bakka himatamtootni dhiyaachuu hin didnetti dirqisiisee yaa dhiyeessu kan jedhu mirga himatamtootaa kan sarbudha" jechuun abbootin seeraa ajaja isaanii akka fooyyessan gaafataniiru. Abbootin seeraa gama isaaniitin Obbo Jawaarfaan fedhii isaaniitin gara mana murtichaa kan dhufan ta'uu akka amanan haa ta'uu malee "dirqisiisee yaa dhiyeessu" kan jedhu yoo dhufuu didan akka filannootti dhiyeessu isaanii himaniiru. Dhaddacha har'aa irratti akkaataa manni murtichaa beellama darbe irratti ajajeen ibsi Abbaan Alangaa Waliigalaa Dr Gediyoon Ximotiyos ji'a Fulbaanaa keessa Afaan Ingliiziin miidiyaalef laatan Afaan Ingliiziin akkuma jirutti akkasumas gara Afaan Amaaraatti hiikamee CDdhaan mana murtiif dhiyaatera. Obbo Baqqalaa Garbaa fi Obbo Jawaar Mahaammad Abbaan Alangaa Waliigalaa Dr Geediyon Ximotiyos ibsi Waajjira Ministira Mummeetti argamuun laatan mirga bilisa ta'anii ilaallamuu isaanii sarbuu fi lubbuu isaaniif yaaddoo kan uume ta'uu himatanii akka turan ni yaadatama. Gama biraatin manni murtichaa ittisa himataa himatamtootni dhiyeessan fi deebii abbaan alangaa dhiyeesse qoratee murtee kennuf Amajjii 25 bara 2013ti beellama qabatee kan ture yemmuu ta'u abukaatoowwan fi himatamtootni "beellamni dheerateera nuf yaa gabaabbatu" jechuun dhaddacharratti gaaffii dhiyeesaniiru. Himatamtoota keessaa tokko kan ta'an Obbo Dajanee Xaafaa beellamni kenname dheeraa ta'uu isaa fi guyyootni 15 yookin 20 gahaa akka ta'e himuun beellamichi akka gabaabbatuf gaafataniiru. Abukaatoon himatamtootaa dheerachuun beellamaa maamiltootni isaanii filannoo biyyaalessaa itti aanu irratti akka hin hirmaanne taasisuu kan danda'u ta'uu himuun manni murtichaa yeroo beellamaa akka fooyyessu gaafataniiru. Abbootin seeraa gama isaaniitin beellamni filannoof jedhamee gabaabbatus ta'e dheeratu akka hin jirre akkasumas beellamni isaan kennanis galmeewwan biroo isaan qabatanii jiran ka'umsa kan godhate ta'uu dubbataniiru. Dhumarrattis abbootin seeraa erga mari'atanii booda galmee Obbo Jawaar Mahaammadfaa namoota 24 ilaaluf Amajjii 04 bara 2013tti beellamaniiru. Ka'umsi himannaa isaanii maal ture? Ajjeechaa aartiisti Hacaaluu Hundeessaa hordofee hokkora magaalaa finfinneefi naannoo Oromiyaa bakkeewwan garaa garaatti umamee turen walqabatee ture Obbo Jawaar Mahammad fa'i to'annaa jala kan oolfaman. Isaan boodas Abbaan Alangaa Waliigalaa Federaalaa Obbo Jawaariin dabalatee shakkamtoota 24 irratti himannaa shororkeessuummaa banuunsaa ni yaadatama. Haa ta'u malee, Obbo Jawaar Mahaammad, Obbo Baqqala Garbaa, Obbo Hamzaa Adaana fi Obbo Shamsaddin Xahaa fa'i 'nageenya keenyaaf soodaanna' jechuun ibsanii turan. Kanaafu, haala kana xiyyeeffannaa keessa galchuun naannoo mana sirreessaa keessatti argamaniitti dhaddachi yeroo akka hundaa'uuf gaaffii dhiyeessuun isaanii ni yaadatama.


'Itti gaafatama barnoota Ijoollee Haacaaluu guutummaatti fudhanneerra'

Ji'oota jahaan dura kan ajjeefame wellisaa Haacaaluu Hundeessaa ijoollee sadii kan umriinsaanii waggaa shanii fi isaa gadi tahan qaba. Luba Dr. Gammachiis Dastaa ammoo Ijoollee Haacaaluu sadan karaa barnootaatiin ittigaafatama isaa fudhatanii barsiisuuf waadaa galaniiru. "Waa'ee barnootaa fi guddina ijoollee Haacaaluu irratti maatiin yookan haati warraa Haacaaluu dhiphachuu hin qabdu. nuti waan kana dhibbumaa dhibbatti ittigaafatama isaa fudhanneerra" jedhan. Barnoota oolmaa daa'immaniitii hanga kutaa 12ffaatti baasii hunda danda'uun akkasumas konkolaataa mana barumsaatii gara manaa ittiin deddeebi'an akka ramadaniifis ibsan. Anii fi haati warraakoo maatii qabsaa'otaarraa dhalanne kan jedhan Dr. Gammachiis, dhiibbaa ijoollee qabsaa'otaa mudatu waan beeknuuf gargaaruuf murteessine jechuun BBC'tti himan. "Ani yeroon ijoollee ture abbaankoo waggaa shan mana hidhaa ture. Yeros haatikoo nubarsiisuuf akka itti rakkatte nan beeka. Haati warraakoo Naasisee Baaroo Tumsaas yeroo Baaroon wareegame daa'ima waggaa lamaa turte. Obboleessisheemoo waggaa tokko isheen dhumaa ammoo hin dhalanneyyuu ture." jedhan. "Maatiinkoos kan haadha manaakoos Haacaluu wajjin seenaa walfakkaatu qabna. Maatiin keenya gidiraa baayyee keessa darbanii nu guddisan. Waan nuti keessa darbine suni ijoollee Haacaaluu mudachuu hin qabu jenneeti waan kana gochuuf kan murteesine" jedhan Dr. Gammachiis. Yeroo lubbuun turetti Haacaaluu fi maatiin isaanii hariiroo fi jaalala guddaa qabaataa turuun isaaniis ijoollee isaa kana cinaa dhaabbachuuf sababa lammeessoo ta'uus eeran. "Wareegamuu Haacaaluutiin maatii keenya duwwaa osoo hin taane uummata keenya hundatu garaansaa madaa'e. Haacaaluun har'a kan inni jiru ijoollee kana sadan keessa. Haacaaluu har'a yoo dhabnellee ijoollee kana sadan guddisuu qabna jenneeti" jedhan. Manni Barumsaa ijoollee Haacaaluu itti barsiisuuf murteessan kuni mana barumsaa qulqullina olaanaa qabu akka ta'es dubbatu. "Magaalaa Finfinneetti 'cambridge international academy' kan jedhamu mana barumsaa haaraan qaba. Kaarikulamii Ameerikaa fi Biriitishn barsiisa. Ijoolleen mana barumsaa kanatti baratan yeroo asii barumsa fixan harki 90'n biyya Ameerikaa fi Ingiliz deemu. Ijoolleen Haacaaluus carraa kana akka argatani kan nuti feenu" jedhan. Ijoolleen Haacaaluu sadan yeroo barnoota koolleejjiin duraa xumuranis biyyoota lamaan keessaa kan isaan filatanitti akka deemanii barataniif haala mijeessuufis waadaa galuu isaaniis himan. Haadha warraa wellisaa Haacaaluu Hundeessaa fi hiriyoota isaa waliin mana barumsaa ijoolleen isaa itti barachuuf jiran kana daawwachuu fi maatiin Haacaaluus waadaa isaan galaniif kanatti gammaduu ibsan Dr. Gammachiis. Luba Dr. Gammachiis dhimma barnoota ijoollee weellisaa Haacaaluu Hundeessaa barsiisuuf waadaa galan kana akka himamu hin barbaadun ture garuummoo namoonni biraas kaka'anii akka walgargaaraniif fakkeenya ta'a jedheen hime jedhan.


Abbootiin Gadaafi haadholiin Siinqee maaliif gara Maqalee imalan?

Abbootin Gadaafi haadholin Siinqee Kibxata waaree booda gara naannoo Tigraay magaala Maqaleetti imalaniiru. Jila kana keessa walitti qabaa Gamtaa Abbootii Gadaafi Abbaa Gadaa Gujii kan ta'an Jiloo Maandhoo, Abbaa Gadaa Tuulama Goobana Hoolaa, Abbaa Gadaa Boorana Kuraa Jaarsoo, akkasumas Abbootiin gadaa biroofi haadholiin siinqee ni argamu. BBC walin gaafif deebii kan taasisan Abbaa Gadaa Goobana Hoolaa, Sababii gara Maqalee imaluun isaan barbaachiiseef dubbataniiru. "Uummanni Tigraay uummata Oromoo wajjin waldhabbii hin qabu. Naannoo waraanni jiru, ijoolleen abbaa duulaa bakka itti kufte, bakka itti kuffifte, bakka itti wareegamte ilaaluu waan barbaadnef garas imallee jira. Namni naannoo miidhame ilaaluu deemummoo waa harkatti qabatee deema" jedhan. Haaluma kanaan namoota sababa waraana naannoo Tigraayin miidhaman, daa'immanfi haadholiif gumaata midhaan gosa garaagaraa kuntaala 10,200 ta'u qabatanii deemu himan. Deeggarsi kun qonnaan bultoota fi daldaltoota naannoo Oromiyaa keessaa gama Gamtaa Abbootii Gadaa Oromootin walitti qabamuusaas dubbatan. "Rakkinni Oromiyaa keessas ni jirti. Haa ta'u malee rakkinni rakkina caala. Oromiyaan osuma buqqaatota heddu qabuu tokkummaa biyya kanaatiif jennee ardaalee jilaa jiranirraa walitti buusnee gumaata sana itti kennine" jedhan. Bulchiinsi yeroo naannoo Tigraay gumaata abbootii Gadaafi Haadholii Siinqee harkaa fuudhuu kan himan Abbaa Gadaa Goobana Hoolaa, dhimma nageenya naannichaa irratti hogganaa bulchiinsa yeroo naannoo Tigraay Dr Muluu Naggaa walin mari'achuu isaanii himan. "Biyyi Itoophiyaa birmadummaashee kabachiistee hanga ammaa turtee jirti. Jarri kun immoo /TPLF/ bu'aa siyaasaaf jedhanii uummata walitti buusaa jiru. Darbanii naannoos walitti buusaa jiran. Badii irratti badii osoo hin ida'in uummatni Tigraay gara jiruf jireenya idileetti deebi'ee kallattii bulchiinsi yeroo kennun filannoo fulduratti adeemsifamus akka adeemsisan fi waa'ee nageenya Tigraay mari'anne" jedhan. Gama biraatin haala magaala Maqalee kan gaafanne Abbaan Gadaa Tuulamaa Goobana Hoolaa "sochiin jiru baay'ee dadhabaadha. Namni dukkaanasaa banatee sochiirra hin jiru. Kan cufatee taa'utu jira. Darbee darbee iddoo buna itti dhaabanitti qeerroon kun walgahee tataa'ee jira. Guutumaan guututti sochiin hagas mara sin quubsu" jechuun ibsan. Gara fulduraattis abbootii amantaafi namoota bebbeekamoo naannichaa walin mari'achun naannichi akka tasgabbaa'uf akka hojjetan Abbaa Gadaa Goobana Hoolaa himaniiru. Dhumarrattis yaalin mootummaa federaalaa fi hooggansa TPLF araarsuuf taasifame quubsaa akka hin turre  himan Abbaa Gadaa Goobana Hoolaan. Haala taajjabanis, "Warri araara deeme dhaqee ofirra dacha'e. Akkanatti nama hin araarsan. Biyyi sun taabotafaa qaba. Taabota san itti baasee 'lakkii dhiisaa wanna kana, waan biyyi marti jaalate jaaladhaa' jedhee irra oolee bula malee dhaqeetuma ofirra deebi'uun sirrii miti" jechuun ibsan. Ka'umsi maal ture? Naannoo Tigraayiitti lola  Sadaasa 04 bara 2020 sababii haleellaa humnoonni TPLF Raayaa Ittisa Biyyaa ajaja Kaabaa kana naannicha keessa buufatee tureerratti raawwatan hordofuun ture kan eegale. MM Abiy Ahimad 'seera kabachiisuuf' jechuun Raayyaan Ittisaa biyyaa humnootii TPLF irratti tarkaanfii akka fudhatuuf ifatti ajaja dabarsan. Isaan dura garuu waldhabdeen aangaa'oota TPLF fi bulchiinsa MM Abiy jidduu ture itti hammaachaa adeemuun dhumarra sadarkaa motummaan dfederaalaa lolatti akka seenu ta'ee irra gahame. Erga lolli naannichatti eegalee kaasees hanqinni dhiyeessitii tajaajilee fi meeshaalee bu'uuraa mudachuu dhaabbileen gargaarsa namoomaa himunsaanii ni yaatama. Kana malees namoonni dhibba hedduun lakkaa'aman ajeefamuufi kanneen miliyoonotaan lakkaa'aman bakka jireenyaasanii buqa'aniiru. Akkasumas lammiileen Itoophiyaa 56,000 caalan daangaa qaxaamuruun gara Sudaan baqataniiru jedha odeeeffannoon UNHCR irraa argame. Eggaa jilli abbootii gadaafi haadhoolii sinqee kunis sababii kanaatiin deeggarsa miidhaanii ummata naanichaatiif gummaachuuf gara sanatti imalan.


Hiriira deeggarsaa MM Abiy irratti boombii darbachuun balleessaa kan jedhaman hidhaa hanga umurii guutuun adabaman

Hiriira deeggarsaa MM Abiy Ahimadiif waamame irratti namootni boombiii darbatan jedhaman hidhaa waggaa shanii hanga umurii guutuun adabaman. A.L.I Waxabajji 16 bara 2011tti hiriira deeggarsaa MM Abiy Ahimadiif magaalaa Finfinnee Addabaabaayii Masqalaatti waamame irratti boombii darbachuun namoota shakkaman irratti, himanni yakka shororkeessummaa banamuun hidhaa waggaa shanii hanga umurii guutuu gahuun adabaman. Namootni shakkamuun himataman Geexuu Girmaa, Biraanuu Jifaar, Xilaahun Getaachoo, Baahiruu Tolaa fi Dassaaleny Tasfayee jedhamu. Himatamtoonni kunniin yaada adabbii hir'isuu dhiyeeffatan tilmaama keessa galchuun Manni Murtii Federaalaa Ramaddii 1ffaa Dhaddacha Farra Shororkeessummaa fi dhimmoota Heeraa mootummaa, namoota kanneen irratti murtee balleessaa dabarseera. Boombii dhoosuun lubbuu namoota lamaa galaafatee namoota 50 madeessuun kan himatame Xilaahun Getaachoo hidhaa umurii guutuun adabeera. Geetuu Girmaa hidhaa wagga 23'n, Biraanuu Jifaar waggaa 22'n, akkasumas Baahiruu Tolaa wagga 17'n adabeera. Yakkicha himuu osoo qabuu kan dhokse Dassaaleny Tasfaayee ammoo hidhaa waggaa shaniin adabeera. Konkolaataan ittiin socho'aa turan mootummaaf galii akka taatus manni murtichaa murteessuu miidiyaaleen biyya keessaa gabaasaniiru. MM Abiy Ahimad gara aangootti dhufanii osoo hin turiin, hiriirri deeggarsaa akka biyyaatti waamamee ture. Hiriirri kun magaalaa Finfinnee addabaabayii Masaqalaa irratti ture kan gaggeeffame. Dr Abiy waltajjii irra osoo jiranii boombiin bakka itti dhiyoo jiru irraa dhohe. Dhohinsa boombichaan dargaggoonni Musaa Gaaddisaa jedhamu Wallaggarraa, akkasumas Yooseef Ayyaalew kan jedhamu Walaayittaarraa lubbuu dhabuun isaanii ni yaadatama. Lammiileen 150 ol ta'an immoo madaa'aniiru. Ministirri Muummee Abiy Ahimad haasawa erga balaan qaqqabeen booda ummataaf taasisaniin, ''Jaalalli ni mo'ata, ajjeechaan mo'atamuudha,'' jedhanii ture. "Ajjeechaan salphachuudha." Yaadni hammeenyaa keessan isiiniif hin milkoofne jechuun warra du'aniifi kan miidhamaniif gadda itti dhagahame ibsaniiru. Wareegamni lubbuu har'a kanfalame kan yeroo hunda yaadatamu yoo ta'u, guyyaan har'aa mataansaa wareegamaan kan argame ta'uu yaa hubannu jechuun erga haleellichi dhaqqabee dubbatanii ture. Kanaan dura angawoonni biyyattii, balaan boombii kun aggaammii lubbuu MM Aniy Ahimad irratti taasifamedha jedhanii dubbatanii turan. Dr Abiy akkuma aangootti bahaniin haaromsa eegalaniin deeggarsa guddaa argataniiru. Haa tahu malee walitti bu'insiifi waldhibdeen siyaasaa iddoowwan garagaraa biyyattii keessatti mudatu dabalaa dhufuun, qormaata guddaa isaan mudate taheera.


Dargaggoo weerara awwaannisaa xiyyaara nam-maleessaa hojjechuun falmaa jiru

Weerara awwaannisaa qonnaan bultoota Itoophiyaa mancaasaa jiru to'achuuf hawaasniifi qaamni mootummaa yaalaa kan jiran yoo ta'u, dargaggoo Naa'ol Dhaabaa dirooniidhaan keemikaala farra awwaanisaa biifuun tumsaa jira. "Ganama barii awwaannisni kun bakka bulerraa dafee hin ka'u. Kan inni gara biraatti socho'u yeroo aduun itti ho'edha. Nutimmoo barii osoo inni bakka qubate sanaa hin socho'iin kan diroonii kanaan bakka qubatetti itti biifnu," jedha.


Seenaa Oromoo: Namni tibbana siidaan dhaabbatef Abbaa Boor - Caalii Shoonoo eenyu?

Oromoo Iluu bara 1842-1874 tti akka bulchan kan himamuuf Caalii Shoonoo yookaan Abbaa Boor siidaan isaanii, Godina Iluu Abbaa Boor magaalaa Yaayyootti hojjetamee dhiyeenya kana eebbifameera. Moggaasni maqaa Godina Iluu Abbaa Boor nama Gadaa afuriif Saglan Iluu bulchan, Abbaa Boor (Caalii Shoonoo) irraayi kan argate. Siidaa kana kan midhaasse ogeessa Birhaanuu Taaddasa jedhamu yogguu tahu, Birriin miiliyoona sadii ol akka itti bahes himameera. Caalii Shonoo bara 1796'tti  Aanaa Yaayyootti dhalatan. Ijoollummaa isaaniitti maqaa Ginnoo jedhamuun waamamaa turanis, dandeettii isaanii ilaaluun abbaan isaanii maqaa isaanii gara Caaliitti akka jijjirantu himama. Naannoo Saglan Iluutti ammoo namni maqaa Caalii jedhamu qabu maqaa masoo Abbaa Boor jedhamutu mogga'aafi. Aadaan maqaa moggaasuu akkasii naannichatti hardhallee jiraachutu himama. Kanumarraa ka'uuni gootni Sagalan Iluu kuni maqaa lamaan kan waamaman. Caalii Shoonoo qomoo saglan Iluu keessaa qomoo warra Hadheessoo keessaa dhalate. Guutummaa Saglan Iluuttis gootummaadhaan fakkeeffamanii waamamu. Ogeessa waajjira Komunikeeshinii aanaa Yaayyoo kan tahanii fi seenaa Abbaa Boor qorachuu kan himan Obbo Lalisaa BBC'tti akka himanitti, Caalii Shoonoo bara 1842 hanga bara 1874tti Abbaa Gadaa Saglan Iluu ta'uun bulchaniiru. ''Caalii Shoonoo yeroo Abbaa Gadaa Saglan Iluu tahanii bulchan Gadaa afur bulchan. Sababni daangaa Gadaatiin ala bulchaniifis; bara isaan aangorra turan diinota hedduu waliin lolarra waan turaniif, lolarrattis gootummaa isaanii uummanni waan jaalateef akka itti fufee bulche," dubbatan. Daangaan bulchiinsaa Caalii Shoonoo bulchaa turan bulchiinsa amma Godina Iluu Abbaa Boor fi Buunnoo Beddellee jedhamanii moggaafaman akkasumas amma Jimma jalatti kan hammataman aanaalee muraasa akka dabalatus himan. Yaayyoon ammoo wiirtuu bulchiinsa Caalii Shoonoo waan turteef jecha siidaan isaanii kunis Yaayyootti ijaarame. "Ijaarsi siidaa kanaa gaaffii ijoo hawaasa Saglan Iluuti ture. Namni maqaan Godinaa ittiin waamamu kanaaf akkamitti siiidaan hin ijaaramne kan jedhutu gaafatamaa ture. Amma hirmaannaa uummataa bajata mootummaatin birrii miiliyoona 3.2n ijaaramee eebbifame," jedhan.


Manni Murtii dhimma dhorkaa qabeenyaa Obbo Jawaarfaa irratti ibsa gaafate

Obbo Jawaar Mahaammad, Obbo Baqqalaa Garbaa, Obbo Hamzaa Booranaa fi Obbo Shamsaddin Xahaa dhaddacha har’aa irratti hin argamne. Manni Murtii Olaanaa Federaalaa dhaddachi ramaddii Lidataa falmii dhorkaa qabeenyaa himatamtoota galmee Obbo Jawaar Mahaammadfaa namoota 24 irra jiru har’a ilaalee jira. Kanaan dura himatamtootni qabeenyi dhuunfaa isaaniifi herreegni baankii isaaniifi maatii isaanii ugguramuun maatii isaanii rakkoof saaxiluusaa fi dhorkaan akka irraa ka’u iyyatanii kan turan yemmuu ta’u, Abbaan Alangaa Waliigalaammoo dhorkaan qabeenyaa ka’uu akka hin qabne falmaa tureera. Dhimma kanaan walqabatee manni murtichaa dhaddacha har’a oolen himatamtootni fi abukaatoowwan dhimmoota akka waliigaltee mana jireenyaa, kaffaltii mana barnootaa daa’immanii fi kunneen biroo irratti ragaalee/ibsa akka dhiyeessan ajajuusaa abukaatoon himatamtootaa Obbo Kadir Bulloo BBCti himaniiru. Gama biraatin qabeenyi dhorkaan irra kaa’ame yakkaan kan walqabatu yoo ta’e hanga dhimmichi murtii argatutti dhorkaan ka’uu akka hin qabne abbootin seeraa dubbachuu isaaniis Obbo Kadir himaniiru. Haa ta’u malee manni murtichaa qabeenyi hanga murtiin kennamutti dhorkaan irraa hin kaane isaan kam akka ta’an wanti ifatti hime akka hin jirre dhubbatan. Abukaatoon himatamtootaa Obbo Kadir Bulloo, maamiltoota isaanii walin mari’achuun dhimma manni murtichaa ibsa fi ragaalee irratti gaafate akka dhiyeessan himaniiru. Dhimma kitaabilee Obbo Baqqalaa Garbaan walqabatee wayita Obbo Baqqalaan qabamanitti kitaabni isaan barreessan fi birrii 100,000 baasu walin qabamuusaa kan himan abukaatoon isaaniii Obbo Kadir Bulloo, qabeenya yakkaan hidhata qaba jedhamee shakkame malee kunneen biroo gadhiifamuu akka qaban mana murtichaa gaafachuu isaaniifi manni murtichaas abbaan alangaa dhimmicharratti barreeffamaan deebii akka laatu ajajuu isaa himan. Manni murtichaas dhimma qabeenyaa kana ilaaluuf Sadaasa 28 bara 2013 beellama qabateera. Dhaddacharratti argamuu dhabuu Obbo Jawaar fi kunneen biroo Dhaddacha har’aa irratti Obbo Jawaar Mahaammad, Obbo Baqqalaa Garbaa, Obbo Hamzaa Adaana fi Obbo Shamsaddin Xahaa akka hin argamne kan himan abukaatoon isaanii Obbo Kadir Bulloo, guyyaa dilbataa maamiltoota isaanii walin mari’achuu isaanii fi maamiltootni isaanii afran kunis dhaddacha irratti argamuu akka hin barbaanne itti himuu isaanii BBCti himaniiru. “Dhaddacharratti hin argamnu. Tokkoffaa biyyattiin haala waraana keessa jirtutti uummani du’aa jirutti nuyi qabeenyaaf jennee dhaddacha deemun haamilee keenyaaf gaarii hin ta’u” jechuun itti himuu isaanii Obbo Kadir dubbatan. Kana males haalli nageenyaa biyyattii keessa jiru rakkisaa ta’uu himuun “osoo balaan nurra gahee yookin yaalin nurratti godhamee biyya kana keessa rakkoon guddaan waan uummamuuf nagaa uummataaf jecha dhaddacha irratti argamuun barbaachisaa miti” jechuun hafuu isaanii himan. Waa’ee galmee himataa Obbo Jawaarfaa namoota 24 Ji’a Waxabajjii bara 2012 keessa ajjeechaa artiist Haacaaluu Hundeessaa booda kan qabaman Obbo Jawaar Mahaammad fi namootni galmee isaanii keessatti argaman kunneen biroon labsii yakka shororkeessummaa ittisuu fi to’achuuf bahe, labsii yakka telekoomii, labsii bulchiinsa fi to’annoo meeshaa waraanaa fi seera yakkaa biyyattii keewwata garaagaraa darbuun himataman. Obbo Dajanee Guutamaa, Dr Birhaanamasqal Abbaba fi Tsaggaayee Raggaasaa namoota biyya keessa hin jirre fi galmee Obbo Jawaar Mahaammadfaa keessatti himatamanidha. Manni Murtii Olaanaa Federaalaa dhimma Obbo Jawaar Mahaammadfaa ilaaluuf Sadaasa 18 bara 2013tti beellama qabachuunsaa ni yaadatama.


Ijaarsi gamoo Adaamaatti of eeggannoo malee ijaaramaa ture namoota afur galaafate

Godina Shawaa Bahaa Magaalaa Adaamaatti ijaarsi gamoo of eeggannoo malee ijaaramaa ture jedhame lubbuu namoota afur galaafate. Itti gaafatamtuun waajjira kominikeeshinii magaalaa Adaamaa Aadde Raawudaa Huseen BBC’tti akka himanitti balaan kuni hojjettoota humnaa afur ajjeesuun namoota lama ammoo balaa qaamaa cimaaf saaxileera. Bakki balaan kuni dhaqqabe kutaa ganda Irreechaa jedhamee waamamu keessattidha. Ganda kanatti namni dhuunfaa mana moofaa duraan ture diiguun gamoo haaraa ijaaraa ture.Ta’us, keenyan (girgiddaa) gamoo moofaa sanaa guutumatti osoo hin diigin ijaarsa gamoo haaraa itti fufaa waan tureef keenyan moofaan akka dallaatti fayyadamaa tureyemmuu jigutti balaan kuni kan gahe. Ijaarsa haaraa kanaaf mana duraan ture guutumatti diiguu dhabuu fi gamoo haaraa kanaaf keenyan dallaa duraanii jalli isaa waan qotameef yeroo hojjettoonni humnaa hojiirra turanitti waan kufeef namoota afur galaafate jedhan Aadde Raawudaan. Jiguun kan lubbuu namoota kanneenii galaafates gamoo osoo hin taane keenyan mana moofaa kan yeroo gamoon ijaaramu diigamuu qabuturedha jechuun himan. Namoonni lamaan balaa cimaan irra gahes hospitaala rifaraala Adaamaatti yaalamaa jiraachuus himaniiru. Bakkeewwan Itoophiyaa garaa garaatti ijaarsa of eeggannoo maleefi qulqullina hin qabneen balaan akkanaa irra – deddeebiin mudatuun ni yaadatama. Keenyaan mana moofaa namoota ijaaranirratti yeroo jige namoonni argan iyya dhagahuu dubbatu. Kanneen du'an namoota isa waliin dalagan akka ta'an akkasumas yeroo balaan dhaqqabe gamoo gubbaa ta'u kan himu dargaggoo Ibsaa Ayyaanaa waan ta'e akkanaan hima. ''Girgiddaa (keenyaa) kana ijaaruuf natti fakkaata jala isaa soqaniiru.  Isaan booda irrumatti gad - deebi'e. Iyyuuma dhageenye. Nuti torbaffaarraa gadi buunee dhufne gaafa ilaallu irruma jigee jira'' Irraa kaasuudhaaf yeroo itti fudhachuu kan himu Ibsaan afranuu dhiira ta'u BBC'tti hime. ''Mana moofaa durumaa kan ijaaramee turedha. Gara biraa biraan ijaaranii as ol baasuuf ture. Isa duriitu irratti gad - deebi'e jige.'' Oollaa balaan dhaqqabe ta'u kan himtu shamarree Asnaaquu Dachaasaammoo gamoo jige jalaa namoota afur yoo fuudhan arguu BBC'tti himte. ''Ani yeroo axirii (dallaan) jigu qofan arge jedhan. Yeroo balaan dhaqqabees ''namoonni hin boo'ani,'' jechuun BBC'tti himaniiru.