Afrikaaf Olompikiirratti maraatoonii jalqaba kan mo'atte Faaxumaa Roobaa maalitti jirti?

Atileet Faaxumaa Roobaa dirree Olompikiirratti dorgommii maraatoonii injifachuun dubartii Afriikaa ishee jalqabaati. Barri 1990mmanis yeroo maqaan atileet Faaxumaa Roobaa ol ka'ee itti leellifamaa turedha. Faaxumaa Roobaa Olompikii Atlaantaa bara 1996 adeemsifamerratti dorgommii maraatoonii mo'achuun dubartii Afriikaa ishee jalqabaa ta'uun dabalataan maraatoonii Boostan walitti fufiinsaan yeroo sadii mo'achuun seenaa dalagdeerti. Atileet Abbabaa Biqilaaf kabajaaf jaalala cimaa akka qabdu kan himtu Faaxumaa Roobaa, "Abbee baay'een dinqisiifadha. Baay'een jaaladhas. Abbee ana qofa osoo hin taanee addunyaa hundatu ni dinqisiifata," jetti. Turtii atileet Faaxumaa Roobaa BBC walin taasifte jechasheetin akkanaan qixeesineerra. Ani Faaxumaa Roobaan jedhama. A.L.I bara 1970 godina Arsii aanaa Leemmuufi Bilbiloo iddoo Hulullee Kaarraa jedhamtutin dhaladhe. Baadiyyaa kana keessa maatii qonnaan bulanitu na guddise. Jireenyiifi barumsi koos akkuma ijoollee baadiyyaa ture. Ijoolleen baadiyyaa keessatti guddatan horii waan eeganiifi maatii waan gargaaraniif dafanii mana barumsaa hin seenan. Manni barumsaa mana maatiikoorraa fagoo waan tureef anis erguman gudadhee dhaqaa-gala kilomeetira 14 miilaan deemaa barachaa ture. Baadiyyaa ani itti gudadhe televizhiiniinis ta'e raadiyoon hin jiru. Kanaaf, waa'ee atileetiksii waanan beeku hin abu ture. Haata'u malee, mana barumsaatti ispoortii nu dorgomsiisanii qabxii nuf qabu turan. Barsiisaan keenya maarrabii nuuf qabanii, "abbaa dursee kana tuqe" nuun jedhu turan. Ani dubartoota walin dorgomee nan mo'adhe. Warra dhiiraas fidanii nan mo'adhe. Sana booda mana barumsaarraa filamee yeroo sana 'awuraajjaa' kan jedhamuuf akkasumas 'kutaa biyyaa' kan jedhamu bakka bu'ee dorgomuu eegale. Kanumarraan gara magaala Finfinnee dhufee ispoortiifi kilabootni adda addaa akka jiran baradhe. Kutaa biyyaa bakka bu'ee yeroon dorgomu kilabni Manneen Sirreessaa Federaalaa na ilaalanii nama Haji Bulbulaa jedhamu natti ergan. Innis kilabichi akka na barbaadu, barumsa koos akkan baradhu, mindaas akka naaf kaffalan natti hime. Anis maatii koottin mari'annaan maatinkoo na diduuf ka'an. Haata'u malee, isa arginaan naaf heyyaman. Sana boodas gara Finfinneen dhufe. Bara 1994 biyya Beeljiyeemin ture. Achitti fiigicha gaggabaabaa fiignee dhufna ture. Yeroo sanatti ani fiigicha gaggabaabaa kan akka kilomeetira 15 yookin 21 fiiga ture. Yeroon Beeljiyeem turetti intalti maaraatoonii fiigdu tokko nu bira Beeljiyeem dhufnaan 'maaraatoonii Paaris si walin yaaluu?' jedheen gaafadhe. Isheenis, "koottu walin deemna" naan jette. Kanaaf, maaraatoonii Paaris bara 1994 adeemsifame osoo itti hin qophaa'in dorgome. Dorgomichi yeroo eegalamu atileetota kaanin qixa fiigun dadhabe. Isaan na gatanii deeman. Haata'u malee, naannoo kilomeetira 35 irratti isaan dhaqqabe. Isaan waliin garuun deemun dadhabe. Isaanis na gatanii deeman. Baay'ee dadhabee waan tureef bishaan dhuge. Bishaanichi garaa na qabe. Dorgomicha xummurus lammata fiigicha kana hin fiigu jedheen ture. Haata'u malee, yeroon gara biyyaa deebi'u leenisaankoo Dr. Waldamasqal Koostiree maaraatoonii akkan fiigu na gaafatan. Sana booda leenjii fudhadhee akkatti maaraatoonii fiigan baradhe. Gara biyya Morookoo deemees maraatoonii Maarakaash dorgome. Bara 1996 dorgommii maraatoonii Maarakaash biyya Morookootti adeemsifame shaakala baay'ee osoon hin hojjetin dorgome. Dorgomichaan qabxii 'B Category' jedhamu fidadhee dhufe. Ji'a lama boodas dorgommii maraatoonii Rome hirmaadhee qabxii 'A category' jedhamufi Olompikii hirmaachuu na dandeessisu argadhe. Kanumaan shaakallii godhee gara Olompikii Atlaantaa bara 1996 biyya Ameerikaatti adeemsifame deeme. Olompikiin dorgommii guddaadha. Olomikiin Atlaantaa anaaf dorgomii guddaa irratti hirmaachuu kiyyaaf isa jalqabaati. Dorgomichaaf shaakallii taasiseera. Garuu sodaan waan na keessa tureef nan mo'adha jedhee hin yaadne. Yeroon mo'adhetti baay'een gammade. Ani nan mo'adha jedhee hin yaadne. Namootni biroon kan na shaakalsiisanis "ni mo'atti" jedhanii hin yaadne ture. Dorgommii Olompikii irratti maraatoonii mo'achuun dubartii Afriikaa ishee jalqabaa ta'uun baay'ee na gammachiisa. Waan irraanfatamus miti. Atlaantaa booda bara 1997, 1998 fi 1999 dorgomii maraatoonii Boostanis walitti aansee al sadii mo'adheera. Ani fiigicha bara 2004 keessan dhaabe. Yeroo sanatti dahumsaafin fiigicha dhaabe. Sana boodas itti hin deebine. Ani ijoolee laman qaba. Inni hangafaa waggaa 15, isheen lammataa ammoo waggaa 13dha. Fiigicha ergan dhaabee hoomaa hojjechaa hin jiru. Ijoolluman guddisaa jira. Haata'u malee, kana booda yeroo isaan jajjabaatan waan tokko tokko hojjechuuf yaadaan jira. Wantin ani hojechuu fedhus warshaaleefi daldala garaagaraati. Atileetiksii yeroo ammaa baay'ee hin hordofu. Haata'u malee, dorgomiiwwan adda addaarratti yeroon argu atileetota ciccimootu jira. Sa'aa nuti duraan itti seennu fooyyessaa jiru. Leenjistoota isaanii waliin waliigalanii sirriitti yoo hojjetan qabxii kana caalu fiduu akka danda'an nan abdadha.


Kazuyoshi Miyuuraa taphataa kubba miilaa ganna 53 kilaba Yokohaamaaf taphatu

Seenaa dorgommii kubba miilaa Jaappan keessatti taphataan ganna 53 Kazuyoshi Miyuuraa jedhamu kilaba kilaba isaaf galchii lakkoofsisuun taphataa umurii dheeraan galchii lakkoofsise isa jalqabaa taheera. Taphataan kun yeroo turtii kilaba isaa waliin qabu xumurus kontiraata waggaa tokkoo biraa mallatteessera. Kazuyoshi Miyuuraan ji'a Guraandhalaa dhufu umuriinsaa ganna 54 guuta. Taphataan internaashinaa Jaappan kilaba Yokohaamaaf kan mallatteesse bara 2005 ture. Waggoota 17 darbaniif kilabichaaf taphataa ture. Jaalalliifi fedhiin kubbaa miilaaf qabu dabalaa deeme'' jedhe Kazuyoshi Miyuuraan. Ama taphataan kun bara dorgommii kana umurii isaa ganna 54'n taphata jechuudha.- Kazuyoshi Miyuuraan tapha kubbaa miilaa idilee kan jalqabe bara 1986 kilaba biyya Biraazil Saantos waliin ture. Taphataan kun galchii isaa isa dhumaa kan lakkoofsise umurii isaa waggaa 50'n yoo tahu bara 2017 kilaba Tespakusastu jedhamu irratti ture. Taphataan maqaa King Kazu' jedhamuun waamamu Jaappan keessatti nama ispoortii baay'ee jaallatamuu fi yeroo hundeeffama liigii Jaappan bara 1993 irraa jalqabuun fakkeenya liigiichaa tahuun beekamu. Biyya isaa Jaappaaniif taphoota 89 irratti galchii 55 lakkoofsiseera. Miyuuraan kileba Xaaliyaanii Genoyaaf taphachuun booda gara Kirooshiyaa fi Awustiraaliyaatti imale.


Arseenaal dorgommii FA Cup'n ala yoo ta'u, Maanchistar Yunaayitiid fi Liivapuul har'a morkatu

Saawuz Haampitan garee Arseenaal waancaa FA Cup bara darbee injifate dorgommicha keessaa baasaniiru. Saawuz Haampitan galchii njifannoo kan argatan daqiiqaa 24ffaa irratti yaalii Kaayil Wookarsi Piitarsi taasise Gaabri’eel ofirratti lakkoofsisuun ture. Galchiin kun daqiiqaa 508 booda Arseenaal irratti kan lakkaa’amte kan jalqabaa yoo taatu, kilbichi taphoota torba booda kan injifatame. Marsaa itti aanutti Saawuz Haampitan Woolvis waliin kan morkatan ta’a. Morkataan isaanii itti aanu Woolvis, Piriimiyer Liigii keessatti kan laaffatan yoo ta’u, marsaa FA Cup kanas akka hin taanetti kilaba liigichaan ala ta’e Choorlii moo’uun darbani, kanaafuu kilabni dorgommicha 1976 irratti moo’an Saawuz Haampitan, tapha dhufu hawwiin eeggatu. Gama biraatiin tapha guddaa dorgommichaatiin Maanchistar Yunaayitid Liivarpuuliin yoo keessummeessan Viiktar Liindeloof taphichaaf nidhaqqaba jedhameera. Maarkas Raashfoordi tapha PL darberratti teessoo jijjiirraa irraa ka’uun kan taphate yoo ta’u, gara filannoo jalqabaatti nideebi’a jedhamee eegama. Dursaan taphattootaa Liivarpuul Joordaan Heendarsan tapha Baarnileeyiin injifataman irratti miidhaa salphaan kan hafe yoo ta’u, ammas deebi’uunsaa shakkisiisaadha. Mohaammad Saalaafi Firmiinoon tapha darbe jijjiiramanii kan seenan yoo ta’u, tapha kanatti filannoo jalqabaan deebi’uu malu. Jooyeel Maatiipp tapha warra Kilaareetisi waliin taasisan irratti miidhamaan booda kan deebi’e ta’us, miidhamni akka itti hin deebineef walitti aansuun taphachiisuunii hafuu malu. Tapha kaleessa taasifame biraatiin, Maanchstar Siitiin salphina kilaba liigichaan ala ta’e Cheltanhaam Taawuniin injifatamuun dorgommii keessaa ba’uuf turan irraa bayyaannachuun 3-1’n moo’anii marsaa shanaffaatti darbaniiru. Taphoota birootiin Biraayitan Bilaakpuuliin 2-1, Baarnileey Noorwiichiin 1-0’n injifachuun warreen marsaa itti aanutti darban keessaayyu. Guyyaa har’aa taphoota geggeeffamn kaan keessaa, Cheelsiin Luutan Taawun kan itti keessummeessuufi Leestar gara Bireentifoorditti deemuun kan ittiin morkatan si’oominaan eegamu.


Bara 2020 keessa akka itti humni ispoortii addunyaa jijjiire

Bara 2000 pireezidantiin Afrikaa Kibbaa yeroo sanii Neelsan Maandellaan "ispoortiin humna addunyaa jijjiiru qaba" jedhanii dubbatanii turan. Bar-kurnee lama booda barri 2020 dubbii isaanii kana mirkaneesse. Barri kun bara atileetonni gosa ispoortii hundaa - kubbaa miilaa, kubbaa saaphanaa, teenisii fi kanneen konkolaataa oofuun dorgoman marti itti socho'an ture. Loogii sanyummaa balaaleffachuun, jijjiiramni akka dhufu gaafataa turan. Ameerikaa kan jiru taphataan kubba miilaa sarara duraa Seeraa Liyoon Keey Kaamaraa ajjeechaa Joorji Filooyid hordofee mormiitti seene. Sana gochuu isaatiin daa'imman isaa hamilee horachuu fi hegeree isaaniif abdii argachuu BBC'tti hime. "Mormiif wayitan lafarra ciisu ilmi koo osoon ani isa hin gaafatiin na waliin gadi ciise - umuriin isaa reefu ganna sadi qofa," jedhe. "Kanneen sanyii biraa ta'an garuu nu waliin dhaabbatan mara nan galateeffadha," jedha Kaamaraan. Barri 2020 bara taphattoonni pirimar liigii Ingilaand osoo tapha hin eegaliin dura jilbeeffatanii mormii loogii sanyummaa agarsiisan ture. Ispoortiin yaada namootaa jijjiiruu fi loogii sanyummaa mormuu keessatti qooda taphatu olaanaa qaba jetti atileetiin utaalchaa lammii Ameerikaa Toorii Firaankiliin. "Ispoortiin dhiibbaa guddaa uumuu akka danda'u natti dhagaahama" jette. "Ispoortiin qaama guddicha aadaa Ameerikaati. TV fi maxxansaaalee adda addaa irratti yeroo bal'aatu kennamaaf. Atileetonni gareelee gurguddoo ejjennoo qabatanii wanti morman dhiibbaa guddaa uuma." Hagayya 26 bara 2020, taphataan kubbaa kaachoo Milwawuke Baaks poolisiin nama gurraacha Jeekoob Bileek ajjeese ollaa istaadiyamiin garee Orlaandoo Maajik itti argamu waan jiraatuuf garee kana waliin taphachuu dide. NBA sana booda taphoota kaanillee irra deebiin yeroo itti taphataman jijjiire. Gosooti ispoortii kaanillee atileetonni mormii dhageesisuu isaaniitiin tapha adda kutuun yeroo taphaa jijjiiruuf dirqamanii turan. Firaankiliin akka jettutti atileetonni dhageettii jabaa qabu - kanaaf maaliyyuu haa ta'u jibba sanyummaa mormuun sagalee isaanii dhageesisuu qabu. Atileetiksiif waltajjiin mijataan taphota Olimpiikiiti. Silaa osoo sababa koronaavaayirasiin haqamuu baate kan baranaa irrattis wanti haaraa mul'achuu mala ture. Seenaa keessatti atileetonni dhimmooti siyaasaa fi hawaasummaa gara garaa xiyyeeffannaa akka argatan Olimpiikiitti fayyadamaa turan. Kana Koreen Olimpiikii Idil-addunyaa IOCn hin hayyamu. Amajjii 2020 yaada Olimpiikiin Tokiyoo ni adeemsifama jedhuun koreen kun hiikoo seera Olimpikii keewwata 50 kan "agarsiisa siyaasaa, amantaa fi olola sanyii bifa kamiiyyuu Olimpiikii irratti mul'isuun dhorkaadha" jedhu ibsuun qajeelfama baasee ture. IOCn addatti "mallattoo harkaa agarsiisuu fi jilbeeffachuu" akkasumas "sirnoota ykn pirootokoolii kabajuu dhabuu" ni dhorka. Kun bara 2019 atileetiin Ameerikaa burruusa darbattu Giiwen Beerii taphoota Paan-Afrikaan irratti harka ishee abootteffattee ol kaasuun jibba sanyummaa Ameerikaa keessa jiru balaaleffachuu hordofeeti. Beeriin baatilee 12f tapharraa ugguramtee booda ispoonsaras dhabdee akka turte himte. Gochoonni akkanaa atileetota irratti dhiibbaan inni qabu maallaqa dhabuu qofa osoo hin taane hanga lubbuu isaanii dhabuu isaan geesisa. Bara 1968 lammileen Ameerikaa Toomii Ismiiz fi Joon Kaarloos waltajjii badhaasaa fiigicha meetira 200 irratti kophee malee, kaalsii gurraachaa fi guwaantii gurraachaan harka isaanii abootteffatanii ol kaasuun jibba sanyummaa morman. Lammii Awustiraaliyaa biraa tokko Piitar Noorman waliin hanga dhumaatti Olimpiikii irraa ittifaman. Haa ta'u malee jarri sadanuu amma Koree Olimpikii Idil-addunyaan dabalatee akka goototaatti ilaalamu. Bara 2016 Olimpiikii Riyoo irratti Maaraatooniin lammaffaa kan bahe Fayyisaa Leellisaa harka isaa mataa isaa gararraatti qaxxaamursuun addunyaa ajaa'ibsiisee ture. Wayita fiigicha isaa xumuru mallattoo mormii Oromo agarsiisuun qabsoo sochii hawaasummaa fi siyaasaa keessaa moggaatti baafamu uummanni itti ture deeggare. Qabsoon Fayyisaan mallattoo kana agarsiisuuun deeggare siyaasa Itoophiyaa keessatti jijjiiramni akka dhufu taasiseera. Jijjiiramichi kallattiin waan Fayyisaan raawwateen dhufuu baatullee, wanti inni godhe qabsoon deemaa ture xiyyeeffannaa addunyaa akka argatu taasiseera. Gochi akkanaa seera Olimpiikii keewwata 50 kan faallessudha. Atileetonni osoo hin adabamiin ykn dhorkaa malee mormii isaanii dhageessifachuu akka danda'an hoggantoota IOC waliin dubbachuutti jiru jetti Toorii Firaankiliin.


Kilaboonni Piriimer Liigii 'gurguddoo ja'a' Suppar Liigii Awuroopparratti hirmaachuuf waliigalan

Arsenaal, Chelsii, Maanchester Yunaayitid, Maanchester Siitii, Liiverpuuliifi Tootinhaam Suppar Liigii Awurooppaa irratti hirmaachuuf waliigalan. Murteen kun kubbaa miillaa Awurooppaa haala hin eegamneen raase kun namoota hedduus ajaa'ibeera. Xaaliyaan irraa ammoo Assii Miilaan, Inter Miilaaniifi Juuventuus Suuppar Liigicharratti hirmaachuuf murteessaniiru. Kilaboota Ispeen keessaa ammoo Riyaal Maadiriid, Baarseloonaafi Atileetikoo Maadiriid Suppar Liigii Aqurooppaa kanatti makamuuf jiru. Suuppar Liigiin Awurooppaa akka beeksisetti gareeewwan hundeessan kunneen tapha isaanii walakkeessa torbaniirratti akka gaggeeffatan walii kan galan yoo ta'u, taphawwan liigii biyya isaanii keessatti hirmaachuu isaaniis hin dhaaban. "Karoorri kun yeroo hojiitti jijjiiramuu jalqabutti dorgommiin bara kanaa inni jalqabaa battaluma jalqabama. Kilaboonni dabalataa sadii ammoo Liigichatti akka makaman ni eegamu," jedheera Suuppar Liigiin Awurooppaa. Kana malees, erga Suppar Liigiin Awurooppaa dubartootaa jalqabameen booda ammoo Suppar Liigiin dubartootaas akka jalqabamu ibsameera. Oduu Suppar Liigiin Awurooppaa akka jalqabamu Dilbata dhaga'amuu isaa hordofee Ministirri Muummee Yunaayitid Kingdom Booriis Joonsan, murtee Waldaa Kubbaa Miilaa Awurooppaafi Piriimer Liigii balaaleffataniiru. Bulchaan kubbaa miilaa idil-addunyaa FIFAnis kanaan dura dorgommiiwwan kana fakkaataniif beekamtii akka hin kennine beeksisuun, taphattoonni dorgommii kana irratti hirmaatanis Waancaa Adunyaa irratti hirmaachuu dhabuu akka danda'an beeksiseera. "Kubbaa millaaf jecha qaamoleen murtee kana irratti hirmaatan sirriitti marii tasgabbaa'aa, faayidaa qabuufi hundaaf bu'aa buusu taasisuu qabu," jedheera FIFAn. Waldaan Kubbaa Miilaa Awurooppaa ibsa kaleessa baaseen, taphattoonni Suppar Liigii Awurooppaa irratti hirmaatan  dorgommiiwwan biyya keessaa hunda irraa dhorkamuu akka danda'an kan ibse yoo ta'u, Awurooppaattis ta'e waltajjii addunyaarratti garee biyyaalessaatiin ala ta'uu danda'u  jechuun ibseera. Suppar Liigiin Awurooppaa ammoo ibsa isaa keesssatti, "Kilaboonni hhundeessan gara fuula duraatti waldaa Kubbaa Miillaa Awurooppaafi FIFa waliin haala hojjechuun danda'amu irratti marii ni taaisu," jedheera. Liigichi kilaboota 20 kan hirmaachisu yommuu ta'u, kilaboota hundeessan 12 fi kilaboonni hanga ammaa maqaan isaanii hin eeramiin sadii dafanii itti makamuuf jiru. Dorgommii liigota biyya keessaarraa ammoo  gareewwan shan dorgomanii Suppar Liigii Awurooppaatti makamu. Akka karoorichaatti, Suppar Liigiin Awurooppaa waggaa waggaan ji'a Hagayyaa keessa kan jalqabamu yoo ta'u, taphawwan isaas walakkeessa torbaniirra kan gaggeeffaman ta'u. Kalaboonni hirmaatan 20 ammoo bakka lamatti hiramuun taphawwan dhaqaa galaan kan walfalaman ta'a jedhameera. Ramaddii lamaan keessaa tokkoo hanga sadaffaa bahuun gareeewwan xumuran tapha nuusa xumuraatiif kan darban yommuu ta'u, afraffaafi shanaffaan ammoo walii walii isaaniin waldorgomuun abbaan mo'ate xumura nuusaatti makamu. Suppar Liigiin Awurooppaa akka jedhetti, bifa Shaappiyoonsi Liigii caalaa foyyaa'een maallaqa kan argamsiisu yommuu ta'u, kilaboonni hirmaatanis bu'aa guddaa ittiin argatu jedhameera.


Liyooneel Meesiin goolii hedduu kilaba tokkoof galchuun riikoordii Peelee qooddate

Liyooneel Meesiin galchii 643ffaa Vaalenshiyaa irratti galcheen goolii hedduu kilaba tokkoof lakkoofsisuun rikoordii Peeleen qabamee tureen qixxaate. Lammiin Arjentiinaa ganna 33 kun boqonnaaf osoo hin ba’in dura kubbaa mataadhaan rukutee galcheen carraa kanaaf ga’uu danda’e. Galchiin kunis erga rukuttaan peenaalitii Jaawuumee Doominikiin duraa deebifamee boodadha. Meesiin Baarseeloonaaf galchii jalqabaa kan lakkoofsise 2005’tti tapha Albaaseetee waliin taasisan irratti ture. Mesiin Baarseloonaa gadi dhiisuuf gaaffii dhiyeesse Barseloonaan miidiyaa hawaasummaatiin Mesii miidhuusaa haale Peeleen kilaba Biraaziil kan ta’e Saantoosiif galchii 643 lakkoofsisuuf kan itti fudhate 1956-1974’tti waggoota 19 ture. Wanti nama gaddisiisu Baarseeloonaan morkataasaanii sadarkaa giddu-galaarra jiran waan hin injifanneef, Meesiin gammachuusaa ibsachuuf nirakkata. Qabxiin sunis kilaba yeroo 26 Laa Liigaa injifate Atileetiikoo Maadriid irraa qabxii saddeetiin fagaatee sadarkaa shanaffaarra kaa’eera. Morkataan isaanii yeroo hundaa Riyaal Maadriid taphni tokko guyyaa har’aa osoo Tapha galchii 2-1’n dursaa turan kana irratti sochii gaarii agarsiisaa turan irraa ka’uun silaa injifannoo sadaffaa kan bara kanaa isaaniif ta’uu qaba ture. Baarseeloonaan boqonnaan booda dhiibbaa uumuun kan taphatan yoo ta’u, taphattoota sarara ittisaa Vaalensiyaa haalaan ittisaa turan caccabsuun seenuun lammiin Uruguwaay, Roonaaldoo Araawuujoo galchii midhaagduu lakkoofsisuu danda’e. Taphattoonni Roonaaldi Kooman galchii biraa lakkoofsisuun taphicha mo’achuuf yaalii taasisanus, taphattoonni Vaaleenshiyaa taphicha osoo hin yaadamin jijjiiruun Maaksi Goomeez galchii wal-qixxeessituu lakkoofsise. Taphataan Liivarpuul duraanii Fiiliippee Kuutiinoo taphichi osoo hin xumuramin daqiiqaa 12 dura yaalii galchiif dhiyaate taasisus, Baarseeloonaan sana caalaa deemuu hin dandeenye.


'Son Heung-min osoo ilmakoo ta'ee midhaan hin kennuuf'- Leenjisaa Man Yunaayitid

Leenjisaan Maanchistar Yunaayitid Olee Gunaar Solvaayar, tapha walqoccolloon itti baay'ateen Totenhaam Hootspar 3 fi 1'n erga mo'atanii booda, ''Surraan tapha kubbaa miilaa badeera'' jechuun taphicha ibsan. Goolii jalqabaa taphataan Maanchistar Yunaayitid Edisan Kaavaanii, goolii sana galchuun dura taphataan gareessaa balleessaa raawwachuu abbaan seeraa ragaa viidiyoon deggerameen erga mirkaneessee booda goolichi haqameera. Taphataan Tootenhaam Son Hewung-Min, taphataan Yunaayitid Iskoot Maaktoominaay harkasaatiin fuulasaarraan miidhaa geessisuu himatee osoo lafatti kufee jiruutti goolii kan gale. Leenjisaan Maanchistar Yunaayitid Olee Gunaar Solvaayar taphichi erga xumuramee booda aariidhaan wayita yaada kennan: ''Osoo taphataan koo(ilmikoo) akkas godhee, hanga gareen koo dhufee na kaasutti jedhee lafa ciiseera ta'ee nyaata dhowwachuudhaanin adaban ture. Sababni isaa kun gocha nama qaanessuudha,'' jedhan. ''Surraan taphaa guutummaatti badaa jira.'' Taphataan Tootenhaam Son falmii yeroo dheeraa booda goolii yunaayitid haqsiisee, goolii jalqabaa ofiisaa galchuun taphi boqonnaa duraa 1 fi 0'n olaantummaa Tootenhaam'n xumurame. Tapha boqonnaa boodaan garuu goolii taphattoonni yunaayitid Fireed, Kaavaanii fi Giriinwuud galchaniin taphichi 3 fi 1'n xumurameera. Solvaayar taphichi booda akkas jedhan,''Osoo balleessaan Son irratti raawwatame ifa ta'ee jiraatee abbaan seeraa dhimmicha yoo ilaaleyyuu rakkoo hin qabu ture, gooliin garuu mirkanaa'uutu irra ture. Nuti gocha Son raawwateen hin gowwoomsamne, abbaan seeraa garuu gowwoomsameera,'' jedhan. Leenjisaan Tootenhaam Joozee Moriinhoo gamasaaniin,''jalqabarratti waan tokkon isinitti hima. Solvaayar waa'ee Son yaada sana erga dubbatanii booda anaan na gaafachuu dhiisuunsaanii baay'ee na ajaa'ibeera,'' jedhan. ''Osoo anatu kana jedhe ta'ee silaa maaltu ta'a ture? Baay'ee nama gaddisiisa. Akka warra kaan ilaalanitti anaan ilaaluu dhiisuun isaanii baay'ee na gaddisiisa.'' "Waa'ee Son yoo na gaafattan, Oleen abbaasaa ta'uu dhabuutti carra qabeessa. An abbaasaati. Abbaan yoggayyuu ilmasaa sooruu qaba. Ilma keef jettee dafqa keerraa hatta,'' jedhan Joozee Moriinhoo.


Akka itti jijjiiramni Roomeeluu Lukaakuu Intar Miilaan waancaa mo’atuuf gargaare

Intar Miilaan dheebuu waancaa ganna 11f ture yoo baafatan, taphataan duraanii Maanchistar Yunaayitid Roomeeluu Lukaakuu milkaa'ina isaaniif ga’ee olaanaa taphateera. 2019’tti paawundii miiliyoona 74’n gara warra Neeraazuuriitti wayita imaletti, taphataa sarara fuulduraa Intar, Maawuroo Ikaardii bakka bu’uu dabalatee, shoora olaanaatu irraa eegama ture. Lammii Argintiinaa kan ta’e Ikaardiin amala dirreen ala qabuun falmisiisaa ta’us, dirree keessatti ga’umsa olaanaa agarsiisuun filannoo isaanii isa guddaa ture. Taphoota 169 irratti galchii 111 lakkoofsisuu dandee’ra, Seerii Aa Xaaliyaan keessatti. Lukaakuun turtii Yunaayitid ganna lamaa keessatti taphoota 96 irratti hirmaachuun galchii 42 lakkoofsiseera. Garuu dandeettiin isaa itti hin fufne, galchiiwwan lakkoofsise keessaa %26 kan ta’u kan lakkaa’aman ji’oota lamaan jalqabaa Oldi Tiraafoordi ga’e keessatti dha. Hojii irratti waakkachuu, kubbaawwan to’achuu dadhabuufi gara galchiitti geeddaruu dadhabuudhaan komatamaa ture. Garuu namni ganna 27 kun Intar keessatti qormaata biraaf of kennee ariitii galchii lakkoofsisuu Maawuroo Ikaardiin qabamee ture bira taruu danda’uurra darbee, Intar Miilaan waggoota sagaliif olaantummaa Seerii Aa keessatti Juveentuusiin qabamee ture akka dhaabsisuuf ga’ee taphateera. 2018/2019 dorgommii taasisaniin, Intar qabxii 21 Juuveentuus booda ta’uun xumurani. Lukaakuufi leenjisaan isaanii Antooniyoo Konteen dhufuun garuu, bara darbe qabxii tokko qofaan caalamuun 2ffaa xumuruun waancaaf akka falmatan isaan gargaare. Ofii, Miilaan keessatti Lukaakuuf maaltu jijjiirame? Hariiroo haaraa Maartiineez waliin uumame Eevartan fi Yunaayitid keessatti, Lukaakuun yeroo hedduu kophaasaa sarara fuuduraarra bobba’a. Wanti kun jijjiiramuun isaa garee mala hiriiraa 3-5-2 fayyadamu keessatti qooda akka qabaatu gochuurra darbee, akkaataan itti taphatu miiltoosaa Laawuraatoo Maartiineez waliin haalaan akka wal-gargaaree taphatu isa dandeessiseera. Lameen hariiroo cimaa qabu, Maartiineez fuulduratti fiigee yoo taphatu, Lukaakuun isa duubaa hin dhabamu. Lukaakuun taphattoota sarara ittisaa wayita dhiphisutti ammoo, Maartiineez fiigee iddoo bansiisa. Lamaan isaaniiyyuu galchuus ta’e mijeessanii kennuu irratti waan hirmaataniif ittisuuf rakkisoodha. Sirna nyaataa haaraa Lukaakuun Intar wayita seenetti, hojjetaan saayinsii ispoortii kilabichaa sirna nyaataa ‘Bresaola’ jedhamu akka eegalu taasiseeni. Foon adiifi fuduraalee fayyadamuun ulfaatina qaamaa xiqqeessuu hammata. Kunis bu’aa olaanaa fideeraaf. Gareensaa yoo fuulduratti kubbaa fudhatee gulufu, Lukaakuun taphattoota ittisaa yoo dhiphisu mul’ata. Intar kilaboota Seerii Aa kamiyyuu caalaa kubbaawwan morkattootarraa mulquun fiiganii galchiiwwan lakkoofsisuun kan isaaniin qixxaatu hin jiru. Galchii 7’n caalmaa qabu, ga’een Lukaakuus adda ture. Taphoota gurguddoo irratti gumaachuu Yeroo Yunaayitid turetti hedduu qeeqamaa kan ture "taphoota gurguddoo" jedhaman irratti dandeettii gadi aanaa agarsiisuu ture. Kilaboota Piriimiyeer Liigii ‘‘warra gurguddoo jaha’’ jedhaman keessatti morkattoota shanan waliin Yunaayitidiif hiriiruun taphoota taaphateen, galchii tokko qofa lakkoofsisee afur mijeessee kenne. Rakkoon kun itti fufee bara jalqabaa Intar keessa turetti Chaampiyoonsi Liigii fi Yuurooppaa Liig irratti kubbaa hedduu fashalsuun qeeqamaa ture. Bara kanatti garuu afuura hamaa isa qabe darbachuun Xaaliyaan keessatti morkattoota Intar gurguddoo kan ta’an, AC Miilaan, Atalaantaa, Yuuveentuus, Naappoolii, Laaziyoo fi Roomaa irratti galchii saddeet lakkoofsisee, 10 mijeessee kenneera. Fooyya’inasaa kanaaf sababa jedhee yoo himu, haasawa jajjabeessoo Koontee kaasee jira. "Nan yaadadha, tapha Chaampiyoonsi Liigii kilaba Islaaviyaa Piraagaa waliin taasifne irratti haalan hin taphannen ture,’’ akkas naan jedhe. "Miseensonni garee hundi bakka jiranitti, yoon lammaffuu akkasitti taphadhe daqiiqaa shan keessatti akka nageeddaru natti hime. "Xiqquma turree darbii Miilaan taphanne, anis sochii cimaa gurguddoo taasise keessa tokko kan ta’en agarsiise. Ofitti amanamummaakoo irra dhaabbatus, anaan nadammaqseera." Konteen kilabichatti dhufuu, dandeettiin Lukaakuu guddachuun, milkaa’ina Intar waliin hidhata akka qaban omaa shakkii hin qabu. Lukaakuun akka kilabiitti kan injifate 2009/10’tti Liigii Beeljiyam kan itti mo’atedha. Sana jechuun, dheebuu waancaa wagga 11’f ture kan baafate Intar Miilaan qofaa miti, Lukaakuunis akkasuma. Kilabiifi taphataan yeroo murteessaa ta’etti wal-argachuu mirkaneessaniiru.


Benjamin Acheampong: Taphataa kubbaa miilaa doolaara miiliyoona tokko 'gowwomfame'

Beenjaamiin Acheeyaapoong yeroo tokko kilaba kubbaa miilaan qarshii doolaara miiliyoona tokko akka hin arganneef gowwomfameera jechuun hime. Taphataan lammii Gaanaa kuni bara 2018tti doolaara miiliyoona 1 kilabni Masrii Zamaaliik kaffaluufi dide, dhaddachi ispoortii (Cas) gidduu galee akka kaffaluuf ajajullee taphatichi cabduun farankaa na harka hin geenye jedhe. ‘’Kuni sirrii miti-kuni hojii koo maatii ittiin bulchu dha,’’ jedhe taphataan ganna 30 BBCtti yoo himu. ‘’Nama akka bineensaatti ilaaluu hin qaban. Namoota asitti hojjechuu dhufne dha,’’ jedhe. Dhaddachi ispoortii(Cas) kuni kilabni guddaa Afrikaa kun waan ‘namuusa hin qabne, doorsisaafi gara-laafina hin qabne’ raawwate jedheen. Beenjaamiin kilaba kaayiroo kana waliin waliigaltee waggaa afurii ture bara 2017'tti kan mallatteessee ture. Haa tahu malee, kontiraati isaa baatii 11 booda diigeera, Zamaaliik takkaa sirnaan naa kaffalee hin beeku jedha. Ergisa baatii shaniin kilaba Masrii Peetroojeet bara 2018tti yoo seenu miindaa Zamaaliik irraa argatu akka hin dhabne itti himameeti ture. Garuu otoo hin beekiin doolaara miiliyoona tokko dhabeera jedhe. ‘’Eenyuyyuu kana hin raawwatu,’’ jedhe Beenjaamiin. Bareen waan ani mallatteesse yoo jiraate isa kan Peetroojeetii dha jedhe. Baatii Mudde keessa Cas Beenjaamiin waliigaltee diiguuf sababa baayyee qaba jechuun amma Zamaaliik doolaara miiliyoona 1.1 kaffaluufifii qaba jedhe. Kilabni Zamaaliik xalayaa Fifa dhaaf barreesseen ‘’waan hunda bakka bu’aa taphataa kana waliinan qindeessinee, innis doolaara 250,000tti waliigalee,’’ jedhe. Bakka bu’aansaa Naadiir El Sayiid immoo ani kana booda Beenjaamiinin bakka hin bu’u jedhe. El Sayiid waliigalteensaa qarshii harka 20 akka argatu hima. Ragaan isaas seera qabeessa akka tahe hima. Beenjaamiin isa Zamaaliik doolaara miiliyoona tokko kaffala jedheenis tahe isa doolaara 250,000 hin arginee jedhe. Haa tahu malee maqaasaatiin bahee doolaarri 250,000 El Sayiidiif kennameera. Gaafa Kamisaa FIFA’n himannaa namuusaa Zamaaliik irratti kan bane yoo tahu taphataa akka hin dabarsine/hin ergisne gochuu yoo dhorku, qabxiis irraa hir’isuu mala. ‘’Adabamuu qabu’’ jedhe Beenjaamiin.


Taphataan Maanchester Yunayitaid Raashfoord miidiyaa hawaasaarratti arrabsoon sanyummaa itti cimuu himate

Taphataan kilaba Maanchester Yunaayitid Maarkus Raashfoord miidiyaa hawaasaarratti arrabsoon sanymmaa irratti hundaa'e itti hammachuu dubbate. Raashfoord arrabsoon sanyummaa hedduun Sambata galgala erga isa qaqqabee booda dubbiin "Namoomaafi miidiyaa hawaasaa" sadarkaa hamaarra gaheera jechuun hangam akka arrabsoo kanaan miidhame ibseera. Taphataan umurii ganna 22 kun sababa nyaata dhabuun beela daa'imman irra gahu irratt ihojjechuu isaatiif badhaasa MBE badhaafamee ture. Haata'u malee, sababa ergaawwan arrabsoo hedduun Samabta darbe karaa Instagram isa qaqqabeen hamileen isaa miidhamteetti. Ergaawwan arrabsoo kun kan Raashfoorditti ergaman erga tapha Sambataa Arsenaal waliin gareen isaa xabateen qabxii malee 0-0 ba'uu isaatiin boodadha. "Ani nama gur'aachadha.  Jireenyakoo guyyaa guyyaa keessattis eenyummaakootti booneen jiraadha," jechuun barreesse tiwiitara isaarratti. "Namni tokkollee ykn yaadni tokkollee, akka wanti addaa natti dhaga'amu ana hin taasisu. Akka ani haariin deebii kennuuf eegdu taanaan dhuufama, salphaatti kana ana biraa hin argattan. "Ani iskiriinshootiillee hin qoodu. Kana gochuun itti-gaafatamumma dagachuudha; ergaawwaan garakoo dhufan hundi isaaaniis kan gatii hin qabnedha. "Ani ijoollee babbareedduu bifa hundaa keessaa ta'an ana hordofan nan qaba waan ta'eef isaan dubbisuu hin qabaniifan [of eeggannoo taaisaa]. Bifawwan mimmiidhagoo jajamuu qabanidha." Waa'ee tapha Sambata irratti yeroo dubbatutti taphataan Arsenaal I'aan Raayit aanga'oonniifi kampaaniiwwan miidiyaa hawaasaa warroota nama arrabsan kana adda baasuudhaaf caalaa hojjechuu qabu jedhe. "Yoo taphataan gur'aachi tokko sirriitti taphachuu dadhabe - ykn wantota akka imoojiifi wanta biroo hundaa kan duulan fakkaata. Karaan ittiin isaan qabuun danda'amu ni jiru. Sirriitti xiyyeeffatanii to'achaa hin jiran (aanga'oonniifi kampaaniiwwan miidiyaa hawaasaa). "Kun wanta isaan harka walqabatanii hojjechuu qaban (aanga'oonniifi kampaaniiwwan miidiyaa hawaasaa jechuu)." Taphataan duraanii sarara gidduuTootenhaam, Niiwuukasiliifi Ingilaand Jermeeyin Jenaas akka jedh: "AnimMiidiyaaleen hawaasaa kun namoota kana akka natti agarsiisun fedha; ykn seeratti isaan dhiyeessuudhaaf waanan danda'u hunda gochaan jira kan jedhu isaanirraa dhaga'uun barbaada. Hanga ammaa maaliif akka jilbeeffannee (yaadannoo jooji Filooyid) taasisnu gaafataniif, kun gaaffii deebii barbaadudha." Waldaan Kubbaa Miilaa ammoo Sambata ganama loogii bifa kamiirrattiyyu tarkaanfii fudhachuuf irra deebiin dubbatee ture. "Miidhaa sanyiirratti hundaa'e jibbisiisaa kana keessatti hawaasa kubbaa miilaa hunda waliin tokkoomneerra," jedhe Waldaan Kubbaa Miilaa ergaa dabarseen. "Kun hawaasa kam keessattiyyu fudhatama hin qabu." "Tapha hafe irratti, mootummaafi kampaaniiwwan miidiyaalee hawaasaa waliin taanee hojjechuudaan ergaawwan gochawwan loogii akkasii baballisan hunda ispoortii keenya keessaa balleessuudhaaf hojii keenya itti fufna."


Atileet Daraartuu Tulluun Pirezidantii Federeeshinii Atileetiksii Itoophiyaa ta'un filamte

Waggoota lamaan darbaniif Pirezidantii Ittaantuu ta'un tajaajilaa kan turte Atileet Daraartuu Tulluun, yaa'ii walii galaa federeeshinichaa har'a taasifameen pirezidantii ta'un filatamte. Akka federeeshiniin Atileetiksii Itoophiyaa ibsetti filannoo kanaan Daraartuun deeggarsa sagalee 27' akkasumas mormii 1'n irra aante. Atileet Daraartuun Naannoo Oromiyaa bakka bu'uun kan dorgomte yoo ta'u, namni ishee waliin dorgome hin turre. Guyyoota muraasa dura morkataan Naannoo Kibbaa kan bakka bu'an Obbo Tafarraa Mollaa erga gara aangoo dhuftee jijjiirama fiddeen osoo filamte jedhanii dorgommii keessaa of baasanii turan. Daraartuu filannoo kana waan irra aanteef waggoota afur dhufanif federeeshinicha pirezidantummaan tajaajilti. Filannoo Pirezidantiin ala filannoon koree hojii raawwachiistuu federeeshinichaas taasifameera. Koreen har'a filamus hojiiwwan federeeshinichaa waggoota afran dhufan irratti olaantummaan hirmaata. Waggaa lama dura Pirezidantii ta'uun federeeshinicha kan tajaajilaa ture Atileet Haayilee G/Sillaasee aangoorraa ka'uf ibsuu isaa hordofeeti aangootti kan dhufte. Atileet Haayileen filatamee waggaa lama tajaajilee waggaan lama osoo isa hafuu federeeshinicha keessatti seeraafi qajeelfama hojiirra oolchuu hin dandeenye jechuun aangoo gad-lakkisuun isaa ijoo dubbii ta'ee ture. Yeroos koreen hojii raawwachiiftuu federeeshinichaa walgahii taa'en hanga yaa'iin waligalaa ariifachiisaa ji'a lama gidduutti taasifamutti yeroof pirezidantii ta'uun akka hojjettu murteesse. Isheenis ji'a lama qofaaf akka tajaajiltu yeroos himtee turte. Ta'us, boodarra aangoo kanaan akka turtu taasifame. Turtii isheenis hojiiwwan galata itti argatte hedduu dalagdeetti. Guyyaa kaleessaa atileetoota akkasumas namoota kaan biyyattiin olompika gubbaa akka milkooftu oolmaa guddaa oolan akka yaadataman ta'eera. Olompikiin Tookiyoo barana gaggeeffamu xiyyeeffannoo guddaa bulchiinsa Daraartuurraa eegamu keessaati. Atileet Daraartuun atileetii Afrikaa Sahaaraa gadii jalqabaa medaaliyaa Olompikii argattedha. Kunis Olompikii Baarselonaa bara 1992 taasifame irrattidha. "Yeroo sanatti namni ni mo'atti jedhee na eege hin turre. Addunyaan atileetii Afriikaa Kibbaa, Eleenaa Meyeriin eegaa ture" jetti Daraartuun atileetii Afrikaa Kibbaa ishee waliin yeroos fiigde yoo yaadattu. Ergasii waggaa saddeet booda bara 2000 Olompikii Siidnii biyya Awustiraaliyaatti Geexee Waamii of duuba aansuun warqii lammataa 10,000m'n argatteetti. Maaraatooniifi dorgommiiwwan hedduu biroo irratti milkaa'uunis atileetota duuba ishee dhufanif fakkeenya gaarii taateetti. Sababa kanaanis akka gootaa kan ilaalamtu yoo ta'u yaadannoo isheetiifis maqaa isheenis bu'uuraaleen misoomaa garaa garaa moggaafamaniiru. Atileetiksii boodas invastimantii, hooggansa atileetiksiifi tola ooltummaa biroo irratti hirmaachuun hojjataa jirti.


Firaank Laampaard: Chelsiin manaajera isaa ji'oota 18 booda ari'e

Chelsiin manaajer kilabichaa Firaank Laampaardiin turtii ji'oota 18 booda ari'e. Taphataa sarara gidduu Chelsiidhuma kan ture Laampaard kilabichi Piriimer Liigii keessatti sadarkaa saglaffaa irratti dhiisee ari'ame. Ga'eessi gannaa 42, Laampaard torban darbe gareen isa Leester Siitiin kan mo'ame yoo ta'u, taphoota shan darban keessaa tokko qofaa mo'achuu danda'eera. Laampaard waliigaltee kontiraata waggaa sadiin ture Maawuriiziyoo Sarrii bakka bu'uun kan bara 2019 gara Isaamford Biriiji dhufe. Akkuma dhufeen Waqtii jalqabaa isaa keessatti Chelsiin Piriimer Liigii keessatti sadarkaa afraffaarra akka ta'u gochuun FA Cup irratti akka hirmaatu taasisee ture. Haata'u malee, Chelsiin taphoota saddet keessaa shaniin mo'amuun hanga irraa eegamu galmeessisuudadhabeera. Chelsiin ibsa baaseen akkas jedhe: "Kun murtee baayyee rakkisaadha. Dhimma abbaa qabeenyaas ta'e boordiin akka salphaatti ilaalan hin taane." "Akka leenjisaa dursaa kilabichaatti turtii isaa keessatti Firaank Laampaard kan milkeesseef galata qabna. Haata'u malee, bu'aafi raawwiin kilabichi dhiyeenya kana argamsiisaa jiru kan isarraa eegamu waan hin guutneef, kilabicha walakkaa Waqtii taphaatti dhiisee akka deemu gochuun akka deebiyee foyyaa'uuf fala barbaaduuf. "Nama kilabicha keessatti baayyee beekamaa ta'e akka Laampaardiingaggeessuun ulfaataadha. Garuu marii yeroo dheeraa booda kilabichi akka of foyyeessee raawwii gaarii isaatti deebiyu gochuuf murtaa'eera. " Abbaan qabeenyaa Cheslii Roomaan Abramooviich gama isaatiin amma ari'amullee Laapmaard "mallattoo addaa" kilabichaa gaheen isaa yoomiyyu hin xiqqeefamnedha," jedhe. "Inni nama amanamaadhaafi hojii isaatti naamuusa ol-aanaa qabudha, Haata'u malee, haala amma jiruun manaajera jijjiiruun gaarii ta'a."


Koreen Olompikii Itoophiyaa pirezidantii filachuu ibsus Federeeshiniin Atileetiksii mormeera

Koreen Olompikii Itoophiyaa guyyaa Wiixataa yaa'ii gaggeessuun Pirezidantiifi miseensota Koree Hojii Raawwachiiftuu haaraa filachuu isaa beeksiseera. Akkaatuma kanaanis waggoota afran darbaniif pirezidantii ta'un kan tajaajilaa turan Dr Ashabbir W/Goorgis waggoota dabalataa afuriif filatamuu hime. Atileet Biraanee Adareefi Hayilee G/Sillaasee immoo Pirezidantii I/Aanaa Koree Olompikii Itoophiyaa ta'un filamuu, xalayaan koreen kuni Koree Olompikii Idiladdunyaaf erge agarsiisa. Haa ta'u malee, 'adeemsa filannoon taasifameefi murteen cabuu mormuun' atileetonni, qondaaltonni pirezidantii Federeeshinii Atileetiksii Itoophiyaa Daraartuu Tulluu dabalatee waajjira Koree Olompikii Itoophiyaatti bahuun mormii dhageessisaniiru. Federeeshiniin Kubbaa Miilaa Itoophiyaas qondaala federeeshinicha bakka bu'un yaa'ii Koree Olompikii Itoophiyaa irratti hirmaatan ugguruu beeksiseera. Akka qondaaltonni federeeshinii atileetiksii jedhanitti Dr Ashabbir qofaa dhihaatanii qofaa filamani. Akkaataan koreen walgahii taa'e 'morkattoota cimaa hambisuuf kan kaayyeffate ta'uu mala' yaada jedhu qabu qondaalli kun. Dabalataan, 'chaartariin koree Olompikii Idil - Addunyaa cabuu' himatu. Kanaafis, 'rakkoo adeemsaa koree Olompikii' mormine jedhu Dubbii Himaan Federeeshinii Atileetiksii Itoophiyaa Obbo Silashii Bisraat. Kana dura, yaa'iin korichi Baahirdaariifi Hawaasaa taasisuuf ture 'dhowwamuu' himu. Ta'us, ''Hawaasaa irraa gara Finfinnee deebi'uun waajjira koree olompikii keessa dunkaana buusanii komishinaroota ispoortii naannolee muraasa argamaniin hanga ganama sa'aatii 4:00'tti filannoo gaggeessanii yeroo xumuranitti kan mormii dhageessisan,'' jedhan. Dhimma kana irratti ammatti hoogganni Koree Olompikii Itoophiyaa waan dubbate hin qabu. Waldhibdeen Pirezidantii Koree Olompikii Itoophiyaafi miseensa Koree Hojii Raawwachiiftuu korichaa ta'un waggaa afurif tajaajilte Daraartuu Tulluu gidduu jiru haaraa miti. Kana dura Daraartuun Pirezidantiin Koree Olompikii Itoophiyaa 'Dr Ashabbir na hacuucaa jiru' jechuun mormii dhiheessitee, dhiifamni erga taasifameefi booda hojiitti deebite. Akkaataa Koreen olompikaa filannoo gaggeesse jedhetti taanaan Daraartuun ammaan achi miseensa Koree Hojii Raawwachiiftuu Koree Olompikii Itoophiyaa miti. Bakka isheen kaan bu'aniiru. Olompikiin Tookiyoo ganna dhufu waan gaggeeffamuuf immoo federeeshinoota hunda keessaa kan atileetota gara caalu waltajjii ispoortii kanarratti gumaachu federeeshinii atileetiksiiti. Kanaafis, fuula duratti bahanii mormuu federeeshiniin atileetiksii himeera. Akka Obbo Silashiin jedhanitti kana dura yaa'iin koree olompikii si'a lama taasifamee filannoon hooggansa haaraa waggaa dhufutti akka darbu waliigalamee ture. ''Olompikii Tookiyoo booda yaa'iin waliigalaa taasifamee filannoon [kan pirezidantii Olompikii] taasifama. Amma yeroo olompikii waan ta'ef kan jiruun itti haa fufu kan jedhu waliigalteen waloo ture. Amma waliigaltee sanatu cabe'' jedhan Sababni lammataa, ''Koreen Olompikii Itoophiyaa chaartara koree Olompikii Idil - Addunyaa raawwachiisaa hin jiru. Chaartariin cabeera,'' jechuun himatu. ''Miseensa koree olompikiif sadarkaan barumsaa akka ulaagaa tokkotti kaa'amuu. Inni biraa immoo hooggansi koree olompikii keessumaa pirezidantichaa waggaa saddeeti kan jedhudha,'' jechuun ibsu. Gaaffiiwwan kana kaasuunis guyyaa Wiixataa atileetonni Olompika irratti Itoophiyaa bakka bu'an, pirezidantii federeeshinii atileetiksiifi kaan 'adeemsi kuni sirratuu qaba ejjennoo jedhu qabataniiru' jechuun himu. Yaaddoo qabna jedhani kanas Koree Olompikii Idil Addunyaaf xalayaa akka erganiifi eegaa akka jiran akkasumas biyya keessaa immoo Komishiniin Ispoortii federaalaafi kutaan ispoortii Ministeera Aadaa akka mari'ataa jiran himan. Akka qondaalli federeeshinii atileetiksii BBC'tti himanitti ejjennoo isaanii kana ''federeeshiniin teenisii, daartii, kubbaa kachoo ni deeggaru.'' Federeeshiniin Kubbaa Miilaa Itoophiyaa ibsa Wiixata galgala biyya Kotidivu'aar gareen Itoophiyaan gulaallii Waancaa Afrikaa 2021'f morkachuu dhaqerraa walgahuun baaseen, qondaaltota lama ugguruu hime. ''Federeeshiniin Kubbaa Miilaa Itoophiyaa beekamtii osoo isaaniif hin kenniin filannoo Koree Olompikii Itoophiyaa irratti argamuun kan filatan walitti qabduun misoomaafi dorgommii kubbaa miilaa dubartootaa hanga yaa'ii 13ffaatti ugguramtanii akka turtan murteen darbeera,'' jedha xalayichi. Dabalataan, qondaala beekkamtii federeeshiniin ala xalayaa barreessan kan jedheen hoogganaa I/Aanaa waajjiraa  federeeshinichaa guyyoota 20'f ugguruullee ibse.


Ispoortii: Olompikiin Tookiyoo istaadiyoomii cufamaa keessatti gaggeeffamuuf

Olompiikiin bara kana Jaappaan Tookiyootti ta'uuf jiru istaandiyoomii cufaatti gaggeeffamuu akka danda'u himame. Itti-gaafatamaan Atileetiksii Addunyaa Loord Koom akka jedhaniittu, dorgommichi barana kan gaggeeffamu yoo ta'e isteediyoomii cufaa keessatti raawwatamuu danda'a. Barruun Taayiimis dorgommiiwwan atileetiksiifi paaraa olompiiksiin haqamuu danda'u jedhuulleen, itti-gaafatamaan kun garuu dorgommiiwwan kunneen kan gaggeeffaman ta'u mirkaneessaniiru. ''Osoo deeggartoonni ispoortii miiraan iyyaa dorgomicha jaalalaan hordofanii namatti tola ture. Garuu dorgommichi cufaatti gaggeefamuus namoonni nu hubatu jedheen amana,'' jedhan Itti-gaafatamaan kun. ,Itti-gaafatamaan olompikii bara 2010tti Landaniitti gaggeeffamee hoggananii turan, dorgommicha haquun ''furmaata nama baasuu miti'' jechuun ibsan. Dorgommicha yeroo gara biraatti dabarsuun ammoo dorgommiiwwan Paarsiin kan 2024, Los Anjalas 2028tti gaggeeffamuuf jiran irratti dhiibbaa akka taasisu dabaluun himan. Olompikiin Tookoyoo bara darbee ni gaggeeffama jedhamee ture sababii weerarichaatiin waggaan harkifatee gara bara kanaatti ce'eera. Haata'u malee, Jaappaan dabalatee biyyoota biraa keessatti weerarichi deebiiee ka'aa jiraachuunsaa dorgommicha gaaffii keessa galcheera. Taayimsi torban darbee miseensa paartii biyya bulchuu tokkoo eeruun akka gabaaseetti, dorgommcihi haqamuu akka danda'u himeera. Erga gabaasichi baheen booda ammoo qopheessitoonni Tookiyyoo 2020 MM Jaappaan Yushondee Suugaa '"Dorgommicha gaggeessuuf kutannee kaaneera," jechuusaanii dubbatan. Olompiikiin Tookiyaa yeroodhuma qabameefiitti kan gaggeeffamu ta'usaa kan dubbate mootummaan Jaappaan, gabaasa Taayimisi dorgommichi akka haqamu ilaalchisee gabaasee kufiseera. Bulchaan Tookiyoo Yurookoo Kooyikee Taayimsi irratti komii akka dhiyyeessan dubbatan. Haata'u malee, Olompikiin Tookiyoo yeroo qabameefiitti gaggeefamuu dhiisu danda'a kan jedhan Taayimsi qofaa miti. Gaaffiiwwan wal fakkaatan kallattii adda addaatiin ka'aaniiru. Dorgommichi akkuma jedhameetti kan gaggeeffamu yoo ta'e, Olompikiin Adooleessa 23, Paaraa Olompikiin ammoo Hagayya 24 jalqabamu. Itti-gaafatamaan Tookiyoo 2020 Tiishiiroo Muutoo akka jedhanitti, vaayirasichaaf talaalliin argamuunsaa dorgommichi akka gaggeeffamuuf jajjabeesseera. ''Talaalliin Ameerikaafi Awurooppaatti bal'inaan erga gaheen booda yaaddoon hinjiraatu. Kun qofti gahaadha jechuu baannuulleen, abdii keenya guddaan talaaliichi raabsamuusaati,'' jedhan. Ittigaafatamaa Atileetiksii Addunyaa Loordi Koomis yaada walfakkaataa kenaaniiru. "Haala bara darbe irra barana wayya. Dorgommichi ganaa ji'a jahatu hafa. Hanga sanatti talaalli bal'inaan kennama,'' jechuun ibsan.


Itoophiyaan atileet Daraartuu Tulluu 'oolmaa biyyaaf oolteef' beekamtii kenniteef

Kantiibaan Itti-aantuu Bulchiinsa Magaalaa Finfinnee Aadde Adaanach Abeebee sirna beekamtii kana irratti argamuun Daraartuu faarsaniiru. "Daraartuun fakkii gootummaa, faajjii injifannoo, agarsiiftuu ciminaati," jedhan Aadde Adaanecha. ''Daraartuun araarsituu, kan nama jaallattu, Itoophiyaa ajaa'ibaati'' jechuun, beekkamtiin akka ammaa kana kennuun namoota akka Daraartuu kana argachuuf ni gargaara, jedhan itti-aantuun Kantiibaa Finfinnee. Aaddee Adaanach Magaalaa Finfinneetti kan argamu addabaabaayi Hayaati maqaa Daraartuun akka moggaafamu sirnicha irratti himanii, addabaabaayicha misoomsuuf kan ooluus birri miliyoona lama ramadu ibsan. Keessummaa Kabajaa sirna beekamtii kan ta'an Pirezedaantiin Mootummaa Naannoo Oromiyaa Obboo Shimallis Abdiisaa, Mandarri Atileetiksii Suluultaa maqaa Atileeti Daraartuu Tulluutiin akka moggaafamu himan. Atileetiksiin Sulultaa kunis gosoota atileetiksii 13 akka leenjisuu qophaa'u himanii, Birriii miliyoona tokkoon ijaaramees jedhan. Maqaa manadara kanaa Atileeti Daraartuun moggaasuun alattis, badhaasa warqee fi konkoolaataa haaraa moodeela 2021 kan birri miliyoona shanii baasuu kennaniifiiru. Komishinii Mana Sirreessaa Federaalaa Komishinar  Daammanaa Daarotaan ammo badhaasni addaa Nishaanii sadarkaa tokkoffaa kennaniifiiru. Komishiniin Mana Sirreessa Federaalaa kilabii jalqabaa Atileet Daraartuu Tulluutiin simatee qopheessuun sadarkaa kanaaf kan gessisedha jedhan. Atileeti Daraartuunis erga badhaasa fudhateen booda maatiiwwan ispoortii, artistoota , aanga'oota mootummaa, Abbootii Gadaa, Abbootii amantaa hunda galateeffattee jirti. Yaadannoo Olompikii Baarseloonaa itti mo'atte yaadachuun, dirree sanaa booda dubartoota atileetiksiitiin Itoophiyaa idil-addunyaa irratti beeksisan hedduu arganneerras jette. Sirni beekamtii Daraartuu fi gummaacha isheen raawwate Sirni beekkamtiifi galateeffannaa atileet Komaandar Daraartuu Tulluu hoteela Iskaay Laayititti adeemsifame. Sagantaan beekkamttii sadarkaa biyyaalessaatti qophaa'e kun gumaacha atileet Daraatuu Tulluu gama atileetiksii, invastimatii, tola ooltummaa fi kunneen birootin taasifteef beekkamtii kennuuf kan qophaa'edha. Saganticharratti angawootni mootummaa, atileetotnifi namootni bebbeekamoon argamaniiru. Atileet Daraartuu Tulluu bara faranjootaa 1992ti kan adeemsifame Olompikii Baarseloonaa irratti fiigicha meetira 10,000nin tokkoffaa bahun meedaaliyaa warqee kan argatte yemmuu ta'u kunis dorgomicha mo'achuun dubartii Afriikaa ishee jalqabaa ishee taasiseera. Akka ragaa Federeeshinii Atileetiksii Itoophiyaatti Atileet Daraartuun dorgomiiwwan Olompikii, shaampiyoonaa Atileetiksii Addunyaa fi Gooldan Liig dabalatee dorgimiilee garaagaraa irratti hirmaachun meedaaliyaawwan Warqee 13 ol, Meetii lama fi Naasii tokko argachuu dandeesserti. Fiigicha cinatti gumaachi atileet Daraartuu Tulluu gama hawaasummaafi diinagdeetin taasiftu guddaa ta'uutu himama. Waggoota muraasa dura wayita lammiileen Oromoo naannoo Somaaleeti buqqa'an kunneen qaamaan deemun deeggarsa taasisan fi jajjabeessan keessaa atileet Daraartuu Tulluu tokko turte. Kana malees turbee muraasa dura wayita namootni siyaasaa bebbeekamoon Obbo Jawaar Mahaammd, Obbo Baqqalaa Garbaa fi Obbo Hamzaa Adaana lagannaa nyaataarra turanitti kunneen jaarsummaa deemun lagannaa nyaataa akka dhaaban taasisan keessaas ishee tokko. Gama biraatin gumaachi atileet Daraartuun gama hooggansaatin taasiftes dhimmoota atileetittiin akka galateeffamtu ishee taasisan keessaa ta'uu Federeeshiniin Atileetiksii Itoophiyaa barreeffama fuula Facebook irratti kaayen himeera. Akka federeshinichaatti Komaandar Atileet Daraartuu Tulluu yeroo ammaa Miseensa Mana Maree Konfedereshinii Atileetiksii Afriikaa, Prezidaantii itti aantuu Zoonii Atileetiksii Baha Afriikaa, Miseensa Koree Hoji Raawwachiiftuu Koree Olompikii Itoophiyaa akkasumas Prezidaantii Federeeshinii Atileetiksii Itoophiyaa ta'uun hojjechaa jirti. Hojiilee invastimantii irratti bobba'un lammiileef carraa hojii uumuunis gumaachawwan atileet Daraartuu Tulluu sirna beekkamtiifi galateeffannaa har'aatif sababa ta'an keessaayi.


Taphataan beekamaa goolf Taayigar Wuuds balaan konkolaataa isa mudate

Taphataa beekamaa gosa ispoortii goolf kan ta'e Taayigar Wuuds balaa konkolaataan miidhame. Poolisiin Los Anjalas akka jedhetti miila isaa bakka hedduutti miidhamu ibsuun yaaliin baqaqsanii yaaluu taasifamuufi ibse. Si'a 15 shaampiyoonaa gosa ispoortii goolf kan ta'e Taayigar Wuuds ogeessota fayyaafi kanneen balaa ibiddaa to'achuuf dalaganitu caccabaa konkolaataa keessaa isa baase jedhame. Hogganaan poolisii kaawuntii Los Anjalas Aleeksi Villanuwevaa Wuuds ''lubbuun jira, of beekas'' jechuun bakka balaan dhaqqabe dubbatan. Bakka bu'aan Wuuds Maark Siteyinbarg ispoorteessichi gaafa yaaliin baqaqsanii hodhuu taasifamuufi dubbate. Wuuds xumura torban darbe dorgommii ofii isaa kilabii Riviyeeraa Los Anjalas qopheesserra ture. Dura taa'aan dippaartimantii To'annoo Ibiddaa kaawuntii Los Anjalas Daaril Osbi ibsa kennaniin ''miilli isaa lamaan haalaan miidhamaniiru. Kanaan achi hangan beekutti wanti lubbuuf sodaachisu hin jiru,'' jedhan. Dabalanis, balaan dhaqqabe konkolaataan isaa hamma tokko kan baramerraa caala jechuun himan; Ta'us, bakkichi dhooqaafi jajallataa waan ta'ef balaan bakka sanatti irra deddebbiin mudata jedhan. Akka qondaala kanaatti konkolaatichi qarqara daandiifi mukkeen rukutee ofirra gaggaragale. Taayigar Wuuds yeroo konkolaataa keessaa baafamu ''of danda'e dhaabatuu hin danda'u'' jechuun himanillee qondaaltonni Los Anjalas. ''Wuuds balaa kana keessaa lubbuun hafuu isaa carraa qabeessa,'' kan jedhan immoo hogganaa itti aanaa dippartimantii poolisii Los Anjalas Caarlos Gonzaalezidha. Qondaalli kuni nama bakka balaan dhaqqabe qondaala dursanii dhaqqabanidha. Gosa ispoortii golfiin sadarkaa sadaffaarra kan jiruufi michuun Taayigar Wuuds Jastin Tomaas dafee akka itti wayyaa'u hawwii isaa ibse. Taayigar Wuuds kana durallee bara 2009'tti balaan konkolaataa isa mudateera. Bara 2017 immoo of eeggannoo gahaa malee konkolaataa oofuun himatamee ture. Gaazexessaan BBC waa'ee goolfii gabaasu Iyaan Kaartar BBC Raadiyoo 5'tti ''Taayigar Wuuds gosa ispoortii golfiin guddoo milkaa'e garuu jireenya dhuunfaan rakkina hedduu dabarse,'' jedhe.


LeBirooon vs Zilaataan: Kophee siyaasaa eenyu mo'ata?

Taphataan kubba kaachoo adunyaa irratti haalan beekamu Jeemsi LeBiroon taphataan kubba miilaa beekamaan Iswiidin siyaasa keessaa bahi jennan aariin deebii kenneera. Ziilaataan gaaffiifi deebii TV tokko irratti taasiseen namootni ispoortii keessaa beekamoon akka Jeemsi ''gaarii waan hin fakkaanneef'' siyaasa keessaa bahuu qabu jedhe. Jeemsi yoo deebisuuf; '' Ani wantoota dogogoraa yoon arguu callisuu hin danda'u'' jedhe.  ''Dogogorte natti dhufte...an hoj-maneekoon hojjedha.'' Lamaan isaaniiyyuu gosa ispoortii jiran keessatti namoota haalaan beekamnidha. Ibirahimovich gaaffiif deebii ' UEFA and Discovery+' jedhu Iswidinitti taasise irratti aktivizimii siyaasaa namootni ispoortii beekamoon taasisan qeeqe. Waan irratti gaarii taate hojjedhu. Gosa hojii irratti cimaa taate hojjedhu. Ani kubba miilaan taphadha, sababni isaa ammoo kubba taphachuu irratti gaarii waanin taheef. Anaaf mata duree tokko tokko dhiisanii waan irratti cimaa tahan irratti osoo hojjetan gaariidha. Deebiin Jeemsi gaafa Jimaataa kilabni isaa LA leekers kilaba Portilaandi erga mo'atanii kenne gita hin qabu. ''Wantoora dogogoraman argee tasumaa callisuu hin danda'u,'' jedhe. Waa'ee uummata koon lallaba. Waa'ee wal qixxummaa, haqi uummataa dhibuu, sanyummaa, tooftaan filattoota cunqursuufi wantoota hawwaasa keenya keessa jiranin lallaba. Karaan hanga dhumaatti ispoortiitti qabamee jiraadhu hin jiru. Sababni saa hammam carraan kunii fi sagaleen koo humna qabun beeka.'' Jeemsi yaada Ziilatanittis burjaajja'eera. Taphataa beekamaan kubba miilaa kun yeroo hedduu warra sanyummaa lellisan mormuun dubbachaa ture. Jeemsi akkas jedhe. ''Inni Iswiidin keessatti nama waanuma wal faakkaataa dubbataa ture.  Sababni isaa maqaan isaa xumuraa maqaa warra iswiidin isa barame miti. Yeroo direetti bahu akka arrabni sanyummaa irrati gaggeefamutti yaada ture.'' JaDhugumaan bara 2018 Zilaataan miidiyaa Faransaay 'Canal+' jedhamu irratti akka atileetota Iswwidin warra kaanii kunuunsa wal qixaa akka hin arganne himeera. '' Kun dhimma sanyummaati. Sanyummaan jira hin jedhu garuu sanyummaan dhoksaan raawwatu jira.'' BBC irrattis haaluma wal fakkaatuun ji'a Muddee keessa dubbatee ture. Erga Romelu Lukaakuu waliin tapha darbi Miilaaniin dirree irratti ji'a Amajjii keessa walitti bu'aniis ofirraa ittisaa ture. Jeemsi gama isaan siyaasaaf qeeqamaa ture. Pirezidaanti Doonaaldi Tiraampi waliin dhimma cunqursaa sanyummaa irratti yeroo jilbeenfachuun mormaa turan walitti bu'ee ture.Gaazexeesituun 'Fox News' ''callisii kubbakee gangalchi'' jetten ture. Ziilaataan waggaa 20 dura irraa eegaluun kubba miilaa karaa pirofeshinaala taheen taphachuu kan jalqabe yoo tahu biyyoota torba keessatti sadrkaa ol aanaan taphateera. Waancaawwan 30 ol mo'ateera. Galchiiwwan 500 lakkoofsisuun ammayyuu umurii ganna 39'n AC Milaan keessatti gahumsa ol aanaan taphachaa jiru. LeBiroon ganna 36 yoo tahu seenaa dorgommii kubba kaachoo keessatti taphataa haalan beekaamaa taheera.


Ijoolleen 'Maaraadonaan abbaa kiyya' jedhan baayyannaan sirni reeffa gubuu tursiifame

Gameessa kubbaa miilaa kan ture lammii Arjeentiinaa Diiyaagoo Maaroonaan sababa ijoolleen abbaa keenya jedhan baayyataniif sirni gaggeessaa reeffaa inni dhumaa akka turu taasifamuun himame. Manni martii qacceen sanii (DNA) Maaraadoonaa qorannoof waan barbaadamuuf 'haaluma jiruun eegamee' haa turu jechuun murtee dabarseera. Ammattis reeffi Maaraadoonaa bakka reeffi olkaa'amu kan nama dhuunfaa tokko keessa taasifameera. Kunis sirna reeffa gubuu akka harkifatu godheera jedhame. 'Maaraadoonaa ta'uun miidhagina ajaa'ibaati' Doktarri Maaraadoonaa yakka ajjeechaaf shakkamee qoratamaa jira Maaraadoonaan baatii darbe keessaa umurii waggaa 60tti dhibee onnee waliin wal qabee du'unsaa ni yaadatama. Abbaan seeraa reeffii Maaraadoonaa 'haala gaariin eeggamee akka turu' haa taasifamu jechuun ajaja kan dabarsan, sababii dubartii tokko Maaraadonaan abbaa kiyya ta'unsaa hinoollee jechuun mana murtiitti iyyata dhiyeeffateef. Dhugaa Maaraadoonaan abbaa ishee ta'u adda baasuuf ammoo DNA isaa fudhatamee qoratamuun dirqama waan ta'eef reeffii akka turu taasifameera. Maaraadoonaan gaa'ila isaa keessatti ijoollee durbaa lama argateera. Erga haadha ijoollee kanneenii adda baheen booda garuu yoo xinnaate ijoollee jaha 'kan kiyya' jechuun fudhateera. Haata'u malee kanneen haala jireenya isaa beekan ijoolleen inni dhalfate kana akka caalu danda'an tilmaamu. Du'a isaa hordoofees abbaa kiyya jechuun kan iyyatan baayyee yoo ta'an, shamarreen ammatti mana murtiitti iyyata dhiyeeffatte ammoo Maagaalii Giil kan waggaa 25 ti. Maaraadoonaan wayita lubbuun jiruutti Maagaaliin intala tiyya jedhee beekamtii kenneefii hinbeeku ture. Isheenis haala guddifataatiin kan guddattee yoo taatuu, waggaa lamaan dura wayita haadha deesseen wal agarteetti abbaan ishee  Maaraadoonaa  ta'u danda'a akka jetteen himti. Viidiyoo Instagram irratti gadiifteenis namoonni maallaqaaf jettee kan gaaffattee jedhanii akka yaadan eeruun, garuu abbaa ofii baruun mirga adeemsa idil-addunyaati jette jirti. Maaraadoonaan Sadaasa 25 du'usaa hordoofees bakka awwaalchaa Boonas Ayiirasiitti argamutti akka olkaawwamu taasifamee ture. Haata'u malee manni murtii Sadaasa 30 taa'een waa'ee du'a isaarratti hanga qorannoo gaggeeffamuutti reeffi isaa akka hingubannee ajaja dabarse ture. Namoonni baayyeen Maaraadoonaan dogongora wallaansaatiin malee hindu'u ture jedhan yaadaniitu jiru. Kanaafu hakiima dhunfaa isaarratti poolisiin qorannoo gaggeessuunisaa ni yaadatama. Guyyaa kaleessaa ammoo dubartiin intala Maaraadoonaati jettu waan iyyata galfatteef manni murti ammas ajaja kana dabarse. Haa ta'u malee qacceen sanii saa duraan fudhatamee waan olkaa'ameefu sirna gaggeessaa dhumaa tursiisuun akka hinbarbaachifne himu rooyitarsi abbookaatoo Maaraadoonaa eeruun gabaaseera. Haalli qabiinsa maallaqaa Maaraadoonaa sirna gaarii kan hinqabne waan tureef, ijoollee seeraafi kanneen abbaa keenya jechuun dhufan jiduutti adeemsi seeraa dheeraa jiraachu akka malu tilamaama.


Abbaan qabeenyaa UAE maaliif kilabii Israa'el sanyummaa leellisu bituuf filatan?

Sheekiin Emireeti kilabii kubbaa miilaa Israa'eel Beyitaar Jarusaalam keessaa qooda harka 50 isa bitan. Gareen kunis jibba sanyummaa Arabaaf qabaachuun qeeqamu. Ibsi kilabichaa akka jedhuutti Sheek Haamaad bin Khaaliifaa Al Naahyaan waggoota 10 dhufaniitti gara oolaara miliyoona 92 ni invasti ni taasisu. Innis ''kilabii beekamaa kana waliin hojjachuusaatiif baayyee gamadaa'' ta'u ibseera. Waliigalteen kunis erga Gamtaan biyyoota Arabaa (USE) waliitti dhufeenya ishee Israa'el waliin qabdu sirreeffachuuf biyya Galoo Galaana Arabaa kan jalqabaa taatee baatii sadii booda ture. Biyyoonni lamaaniifi Baahireen walitti dhufeenya dippilomaasii qabaachuuf jidduu deemummaa bulchiinsa Tiraampiin waliigaltee mallatteessan. Beyitaar Jarusaalam kilaboota kubbaa miilaa guddaa keessaa tokko. Kilabiin kunis 20007-8tti pireemiyarii Liigii Israa'ee jaha mo'ateera.Deeggartoota kilabii kanaa keessaa tokko MM biyyatti Beenjaamiin Netaanyaahuun ni argamu. Haata'u amlee, garii kun Araboota kanneen ummata Israa'eel keessaa harka 20 ta'an irratti ifatti jibba qabaachuun beekama. Yeroo hunda dorgommiiwwan irrattis faaruun ''ajjeedhaawwan Arabootaa'' Istaadiyoomii Teediitii kan dhagahamu yoo ta'u, abbootiin qabeenyaa kilabichaas tabattoota arabaa ykn Isilaamtoota akka hinmallatteesineef akeekachiisan. Bara 2013tti, waajjirri kilabichaa erga tabattoota kubbaa miilaa isilaamaa lama qaxareen booda ibiddi itti qabsiifamee ture. Miseensoonni lamas gubaa waajjiraa kanaatiin himatamanii turan. Abbaan qabeenyaa Beyitaar Jarusaalam ammaa, nama daladala teknolojii Israa'el Moshe Hogeeg, erga bara 2018tti kilabicha bitaniin booda ture kan duula jibba farra sanyummaa labsan. Muddee darbe BBCtti akka himeettis deegartoota hunda akeekachiiseera. ''Yoo yaada jibba sanyii tokko iyyitan adabbii dolaara miliyoonotaatiifana isin himadha.'' Mormii deegartoota muraasa irraa dhiyateen alatti, innis dhiheenya kana waliigaltee harka 50 Sheek Haamaad waliin mallatteesseera. Sheek Haamaad miseensa maatii mootii Abu Dhaabiis parsantaa 50 kilabichaa fudhatu. Ibsa baheenis, Mr Hogeeg waliigalteen kabaja ayyaana ibsaa warra Jiwishootaatiin dura taasifamee kunis ''ifa haaraafi dinqisiisaa bakka bu'a'' jedhaniiru. ''Waliin ta'un, kilabii keenyaaf jecha gara waliin jireenya, bu'aa qabeessummaa fi obbolummaa fi hawaasa fi ispoortiiwwan Israa'eetti waliin deemna'' jedhan. Sheek Haamaad, ''Kilabii mo'ataa akkasii kaafi magaalaa olaanaa, magaala guddaa Israa'eel waliin sharka ta'u kiyyatti baayyee gammadeera. Magaalattii kunis magaaloota qulqulluu addunyaa keessaa tokko,'' jedhan. Itti dabaluunis, ''Jijjiramawwan kilabicha keessatti fi wantoonni ittiin deemaa jiran irratti gaggeefamaa jirus dhagaheera, qaama isaa ta'u kiyyattis baayyee gammadeera.'' Abbummaa magaalaa Jerusaaleem irratti Israa'elootaafi Paalaasitoonata jidduutti madda waldhabdeeti. Israa'eel bara 1967tti erga Baha Jarusaaleem qabatteen kaasee waldhabeen irratti gaggeefamaa jira. Ejjannoon Israa'el Jarusaal magaalaa guddoo taasisuu bulchiinsa Tiraamp, Gutemaalaa fi Honduraas qofaan deegarame. Haa ta'u malee Paalistaanoonni gara fuula duraatti Bahi Jarusaalam magaalaa guddoo isaan akka taatu himu. UAE erga walitti dhufeenya dippilomaasii Israa'eel waliin sirreeffachu raawwatteen boodas, Bahi Jarusaalam magaalaa guddoo Paalistaanotaa ta'u fudhachu akka itti fuftu himte jirti.


Abbaa seeraa: 'Kan dhaaname osoo adii ta’ee kun hin ta’u ture'

Abbaan seeraa tapha kubbaa miilaa geggeessa ture kaardii diimaa taphataan kenneef fuularra bunyaadhaan rukutus, poolisiin akeekkachiisaan qofa darbuunsaa narifachiiseera jedhe. Namni ganna 28 Istaayaam Tookii, Adoolessa 9, 2020 wayita Aaktan Iiliingi iddoo jedhamutti tapha geggeessaa turetti ture taphataan dirree keessaa ari’amuuf jedhu al sadii bunyaadhaan kan reebeen. Waldaan kubbaa miilaa naannoo Sanaa gurbichi waggoota 10’f tapharraa akka dhorkamu godhus, poolisiin akeekkachiisaan qofa bira darbuu isaatu Tookii gaddisiise. Poolisiin dhimmicha sirriitti erga qulqulleessee booda akkas gochuu dubbatus, Tookiin kanatti hin amanu, sanyummaa kootiif akkas ta’e malee, silaa osoo nama adiitu rukutameera ta’ee akkas hin godhamu jedha. Kunis eegumsa abbootii seeraa ilaalchisuun ergaa hin taane dabarsa jechuun komata. "Kanan reebame ani dubbii barbaadee miti, poolisiin maaliif akkasitti akka irra darbe hin beeku. Ijakoo bira miidhamee dhiignis huccuukoo haguugee ture," jechuun BBC Sport’tti dubbate. "Hojii isaanii sirriitti hojjatan iiru jedhee hin amanu. Baroota darbanitti dhimmi akkasii mana murtii yoo ga’u argeera. "Dubbachuu hin feene malee akka waan narratti loogameettan fudhadha. Osoo nama adiitu rukutameera ta’ee, haalaan ilaalama turee laata?" jedhe Tookiin. Taphataan bunyaa sadii nama kanarratti aggaammate hiriyoota isaatiin gargar baafamee, poolisiifi ambulaansiinis itti hirmaatanii tasgabbaa’us boodarra taphichi addaan citeera. Abbaan seeraa dhimmicha gara buufata poolisiitti geessee himatus, qorannoon erga geggeeffamee booda taphataan sun kana dura gochaa yakkaa waan hin qabneefi wantoota biro qalbii keessa galchuun, akeekkachiisni kennameefi jedha poolisiin gamasaatiin. Akeekkchiisni kenname kun akeekkachiisa yakkaatti lakkaa’amuu baatus, namni kun fuulduratti badii biraatiif mana murtii osoo dhiyaatee akka ragaa amala badaatti itti fudhatamuu danda’a. Akka komii abbaa murtii kanaatti garuu, namni gocha akkasii dalagee bira darbamuunsaa abbootii seeraa kubbaa miilaa tola ooltummaan hojjataniif hamilee gadi buusuudha jedha. Dhaabbanni ‘The charity Ref Support UK’ jedhamus tarkaanfiin kun abbaa seeraa al sadii fuularra bunyaadhaan haleeluun fudhatama akka qabu ergaa dabarsa waan ta’eef, poolisiin tarkaanfii itti gaafatamummaa qabu hin fudhanne jechuun Tookii deeggaruun dubbate. Abukaatoowwan isaaniis mari’achiisaa akka jiran himaniiru. Qaamni kubbaa miilaa naannoo Landan hoogganus dhimma qoccolloo abbootii seeraa kamiyyuu haalaan akka ilaalu ibsuun, dhimmichi qorataam jiraachuufi taphataan kun yeroof dhorkiirra akka jiru hime. Dhimmichi dhimmoota gurguddoo qaama ilaaluun akka sakatta’amaniif ol dabarfamuunis kan barame yoo ta’u, taphataan kun kilabasaa Sporting Club de Mundial keessaa guutummaan guutuutti ari’amee jira.


Miidhama qaamaa: Leenjisaa ispoortii Teekwaandoo qaama miidhamaa ta’e

Kamaal Qaasim magaalaa Gondaritti dhalate. Ijoollummaasaatti maatiisaa waliin jireenyaaf gara Warataa deeman. “Taphataa fi gammadaa ture” kan jedhu Kamaal, miidhaan ganna shan irratti isa mudate jireenyasaa jijjiireera. “Miidhaan kun bara 1985’tti na mudate. Osoo hiriyyoota kiyya waliin taphadhu taankii yeroo cee’umsa mootummaatti tajaajila kennuu dhaabetu miidhaa narra dhaqqabsiise. ''Iddoo banaa afamuuzii naannessu jidduu miilli kiyya osoo jiruu, osoo darbuuf yaaluu miilli kiyya keessa gale. Battaluma sanatti osoo afamuuziin naanna’uu miila kiyyarratti miidhaan dhaqqabe,” jechuun yaadata Kamaal. Innis gara Baahir Daar deemuun ji’ootaaf yaala erga argatee booda gara Warataa deebi’e. Achis yaalasaa xumuree yeroo gara qe’eetti deebi’u miillisaa inni mirgaa jilbasaarratti muramee ture. “Jireenyi akka haaraatti eegale. Inni sun kan biraa kunis kan biraa” kan jedhu Kamaal, naannoo keenyatti namni qaama miidhamaa biraa hin turre jedha. Yeroo sanitti dhiisiitii yeroo ammaa kanattillee, naannoo keenyatti ilaalchi qaama miidhamtootarratti jiru gaarii miti. Baatee galuu taphachuu hin dandeettu ture,” jedha. Kamaal erga miilaasaarratti miidhaan dhaqqabe booda haatii fi abbaansaa gargar bahuunsaanii ammoo, jireenyi daran akka itti ulfaatu taasiseera. Innis haadhasaa waliin gargar bahee abbaasaa waliin jiraachuu jalqabe. Kamaal erga miidhaan irra gahe booda yeroo ganna torba turetti gara mana barnootaa deemuu jalqabe. Ta’us “jireenyi kiyya guutummatti waan jijjiirameef mana barnootatti ni jeeqama ture, ni yaadda’as,” jechuun amalasaarratti jijjiiramni dhufuu yaadata. Hojiilee bu’uuraa qaama miidhamtootaaf mijatoo ta’an jiraachuu dhabuusaanii fi ilaalchi hawaasni qaama miidhamtootarratti qabu jireenyasaa ulfaataa taasiseera. “Baay’ee ulfaata. M/barnootatti bilisaan hin taphadhu. Namoonni gurguddoon yeroo ana bira darban, umurii kanatti akkana ta’e jedhanii yeroo haasa’an dhagahuun abdii nama kutachiisa,” jedha Kamaal. Kiraanchiin (meeshaa socho’uuf nama gargaaru) socho’uunis ta’e taphachuun mijatuufii didnaan kiraanchii tokko qofaan akka fedhasaatti socho’uu yaale. Yaalii socho’uuf taasiserrattis yeroo baay’ee kufee miillisaa miidhamuu fi dhiiguu jalqabe. Haala kanaan hamma kutaa jahaatti Warataatti barate. “Yeroo sanitti ni jeeqama waan tureef yeroo ulfaataa dabarse. Ijoollee waliin walii galuu ni rakkadha ture. Yeroo tokko tokko kiraanchiin hamma nama dhahuutti gaha ture,” kan jedhu Kamaal, yeroo kutaa jaha gahu gara haadhasaa bira Gondar deemee waliin jiraachuu jalqabe. Gondar keessatti qaama miidhamaa biraatiin wal baree kophummaansaa hamma ta’een irraa bade. Haatisaa hojii hin qaban waan ta’eef wantoota isa barbaachisu dhaabbata qaama miidhamtoota gargaaru irraa argata ture. “Qamadii fi zayita qaama miidhamtootaaf kennamu haadha tiyyaaf fida ture. Achitti qaama miidhamtoota biraa waliin walargus miirri gaarii natti hin dhagahamu ture.” Kamaalis nama gargaara malee gargaaramaa hin ta’u jechuun gargaarsa hin fudhu jedhee dhiise. Kutaa saddeetitti qabxii gahaa waan hin fidneef irra deebi’ee barachuuf dirqameera. Waggaa itti aanutti miila nam-tolchee hojjachiisuuf gara Dasee imalee, achumatti kutaa saddeetaffaa sa’aatii galgalaan barachuu jalqabe. Barnootasaa dabaree galgalaan barachuunsaa ispoortii Teekwaandoo waliin walbarachuuf carraa isaa uumeera. Hiriyyaasaa waliin bakka Teekwaandoon itti hojjatamu erga deemee arge booda keessasaatti wanti wayii uumame. Leenjisaan Teekwaandoo miira Kamaal gaafatee fedhii qaban yoo ta’e, bilisaan leenji’uu akka danda’u itti himnaan fedhiinsaa haalan dabale. “Kufaa ka’aa deeggarsa leenjisaa fi hiriyyoota kiyyaatiin Teekwaandoo leenji’uu jalqabe” ta’us garuu namoota dhiheenyasaatti jiranii fi maatiisaa dabalatee ‘maal sii godha?’ jedhuun ture. Ta’us garuu wanti hundi akka yaadetti salphaa hin turre. “Teekwaandoon miila tokkoon ulfaataadha. Kufee ni caba. Harki kiyya cabeera. Miila kiyya hafte takkas miidhamee ji’a lamaaf ciisuun kiyya namoota isaan gammachiisetu jira. Ani garuu hamma dhuma jireenya kiyyaatti ispoortii kana hojjachuurraa wanti na dhorkuu akka hin jirre hubadhe.” Kamaal Teekwaandoo jalqabuunsaa waan baay’eesaa jijjiireera. Isaan keessa tokko akkaataa kiraanchiisaa itti fayyadamu jijjiiramuu fi haala isaa mijatuutiin fayyadamuudha. “Kiraanchichi jalqabarratti sibiila qofa ture. Teekwaandoon isa kana mijataa akka ta’u na gargaareera. Akkuma jalqabeen yeroo miila kiyya kaasetti kiraanchii cabee kufeera. Yeroo leenjisuttis kufee beeka. Kanarraa ka’uun yeroo heddu jijjiireera, ammatti haala mijataan ni hojjadha.” Teekwaandoon halluu saqqii (qabattoo) adda addaatiin daanota kennaman qaba. Namoonni yeroo duraaf jalqaban saqqii adiirraa jalqabu. Keelloo, magariisa, diimaa fi gurraacha. Saqqiin kunneenis erga namni tokko leenjiiwwan adda addaa xumure booda leenjisaasaarra argata. San boodas sadarkaa digiriidhaan ibsaman isaan daanii jedhaman hamma sadarkaa sagalitti jiru. Daaniin waldaalee Teekwaandoo irraa erga qormaata barreeffamaa fi hojii (practical) xumurte booda Kooriyaa Kibbaatti kennama. “Daanii digirii sadaffaa gaheera. Digirii fooyya’aniidha. Waggaa kanatti afraffaa argachuu danda’a. Yeroonsaa gaheera,” jedha Kamaal. ''Anaaf jedhanii wanni addaa godhan hin jiru,” kan jedhu Kamaal adeemsa kana keessatti miidhaan adda addaarra gahus gara duubaa hin deebine. Yeroo daanii sadaffaasaaf qoramu, waan irraa eegamu erga raawwate booda qorattoonni achi turan dhaabatanii akka harka rukutaniif dubbata. “Namoota 15 taanee dorgomne, jahan isaanii ni kufan. Nama sagal taanee darbine, qabxiin kiyya gaarii ture.” Kamaal qaama miidhamummaan isaa isa yaachisus deeggarsa hiriyyaasaatiin bara 2002’tti Warataa keessatti wirtuu leenjii banuun leenjisuu jalqabe. Ta’us garuu akka yaadetti salphaa hin turre. Maallaqa gahaa ittiin socho’u hin qabu ture. Innis suuraasaa birri 10, 10’n gurguruun birrii 2,000 lamaan hojiisaa jalqabe. “Yeroo beeksisa maxxansu bitaa itti gale. ‘Eenyutu nu leenjisa?’ jechuun leenji’uuf fedhii hin qaban ture. Isaan beeku waamee bilisaan leenjisuu eegale. Galmichas namni fira kiyyaa naa hayyame. Namoota afur yookiin shan qabadhee yeroo leenjisutti namoonni galma guutanii ilaalu ture.” Achis boodas erga namoonni dhufuu jalqabanii gara Finfinnee deemee hayyama argachuu qaba waan tureef, qormaata fudhatee tokkoffaa bahuun hayyama argachuusaa hima. Leenjii Teekwaandoo ji’oota jahaa booda barattoota 40 yeroo duraaf eebbisiise. Bara 2007’tti lammii biyya alaa Finfinneetti walbarateen, gargaarsa isaatiin Jarman deemee miilli nam-tolchee hamma hojjatamuufi achumaan leenjii ji’a tokkoo argateera. Kamaal yeroo saqqii (qabattoo) gurraacha fudhatu haalaan gammadee akka ture dubbata. Kamaal abbaa mucaa tokkoo yoo ta’u, “maatii kiyyaa waan gaarii hojjachuu” akkasumas leenjii Teekwaandoo cimsee itti fufu akka barbaadu dubbata. Dabalataanis dookimentarii jireenyasaarratti xiyyeeffatu hojjachuuf yaada. Ispoortii Teekwaandoo keessa waggoota 15’f kan ture Kamaal, Baahir Daarii fi Paawwee keessatti dargaggoota kumaatamaan laakka’aman leenjiseera. Ofiisaas dorgomiilee adda addaarratti hirmaachuun badhaasota hedduu argateera. Kanaanis dorgommii paaraalompiikii Itoophiyatti taasifamerratti naannoo Amaaraa bakka bu’uun, darbannaa aloolloo fi xiyyaatiin, teessoo naanna’uun akkasumas ulfaatinna kaasuun meedaaliyaa 20 ol argateera.


Uffanni kubbaa kachoo Obaamaa fi Jordaan gatii rekordii ta'een gurguraman

Huccuun taphataa beekamaa NBA Maayikil Jordaaniifi Baaraak Obaamaa yeroo kubbaa kachoo uffatan, gatii rekoordii haaraa ta'een Los Anjalasitti caalbaasiin gurguraman. Sadariyaan Jordaan lakkoofsa 23 qabu, gaafa inni kilaba Chicago Bulls'f 1984tti mallatteesse uffatee taphate, doolaara 320,000 yookaan Birrii Itoophiyaa miiliyoona 12 ol gurgurame. Sadariyaan Obaamaa wayita garee Mana Barumsaa Punahou'f keewwatan ammoo, doolaara  $192,000 yookaan Birrii Itoophiyaa miiliyoona 7.3 tahun gurgurame. Kunis uffata ispoortii mana barnootaa sadarkaa lammaffaaf gatii rekoordii tahedha. Bara dabres sadariyyaan mana barumsaatti uffatan biraa $120,000tti gurguramee ture. Dhaabbanni caalbaasii Julien's Auctions akka jedhutti, Aabba Obaamaan uffata kana 1979tti kan uffatan yogguu tahu, lakkoofsi isaallee 23 ture. Gaafas gareen Obaamaa dorgommii kubbaa kachoo kutaa biyyaa Hawaii injifataniiru. Jaalalli Obaamaan kubbaa kachoof qaban jireenyasaanii hundatti waliin as gaheera. Kitaaba haarayaa maxxansan A Promised Land jedhu keessattis dhimma kana kaasan. Garee kubbaa kachoo intala isaanii Saashaa wayita leenjisaa turanitti, maatii garee morkataarraa qeeqni yookaan yaadni kennameef. Innis garee intalasaatiif faayidaa olaanaa kennaafi jira kan jedhu ture - kanaanis leenjisummaa isaanii dhaaban. Ispoorteessaan biliyoonera jalqabaa tahe Maayikil Jordaan, 1990'oota keessa garee Chicago Bulls waliin tahuun chaampiyoonaa NBA jaha mo'ateera. Dokumentariin 'The Last Dance' jedhuufi waa'ee milkaa'ina garee kanaa agarsiisu, Netflix gubbaa haalaan daawwatamaa ture. Dokumentarii kan keessatti Pireezidant Obaamaan namoota afgaaffii kennan keessaa tokko turan: ''Maayikil Joordaaniifi gareen 'Bulls' aadaa jijjiiran,'' jedhan. Rekordiin amma dura tisheertii Jordaan ''lakkoofsa 23''f baafame doolaara 288,000 ture - ji'a Waxabajjii keessa. Caalbaasii si'anaarratti wantoota dhiyaatan keessaa, tisheertiin taphataa beekamaa Lebron Jeemis irratti mallatteesse $128,000'n gurgurame. Kana malees tishertiin taphataa beekamaa NFL Colin Kapaernick uffatee San Francisco 49ers'f yeroo jalqabaaf ittiin taphates, gatii rekordii $128,000 baaseera. ALA 2016tti, Kaappernik loogii sanyiirratti hundaa'e mormuun mallattoo ta'eera. Gaafas taphataan kun, wayita faaruun alaabaa Ameerikaa wayita faarsamu, dhaabbachuu didee jilbeenfate. Ergasii mallattoon kun diddaa agarsiisuus ooleera.


Atileet Siifan Hasan fiigicha fageenya m10,000n rikkardii Awurooppaa harka galfatte

Atileet Siifan Hasan dorgommii fiigicha fageenya m10,000 Hengiloo, Nezarlaanditti  dorgomteen rikardii Awurooppaa harka galfatte. Atileet Siifan haala mijataa hin taaneefi rooba keessa fiiguun sa'aatii 29:36.67 tiin galuun ture kan injifatte. Bara 2002tti  rikardii lammii UK kan taate Atileet Paawul Radiikiliif galmeessite sekondii 24n  fooyyeessuun rikkardii Awurooppaa kan harka galfatte Siifan. Haaluma walfakkaatuun, dorgommii Hoolaand Heengiloottii gaggeeffameen fageenya m5000 tiin Atileet Yoomiif Qajeelchaa 1ffaa bahuun injifateera.  Yoomiif sa'aatii 13:12.84 galmeessuun injifateera. Siifan  dorgommiin booda maal  dubbatte? Dhalattuun Itoophiyaa lammuummaa Daach taate Siifan umuriin ishee ganna 27. Shaampiyoona idil-addunyaa Dohaatti dorgomameerratti  fageenya m10,000 fi  m1,500 tiin meedaliyaa warqee gonfattee turte. Kanaan dura atileet Raadikiliif fageenyicha 30:01.09 Jarman Muunikitti fiiguun rikardii bara 2002 qabatte cabsiteetti. Siifaan  dubartoota torba Awurooppaatti dorgommicha daqiiqaa 30 gadiitti fiiguun xuuran keessaa jalqabarra jirti. ‘’Dorgommii Awurooppaatti  rikardii haaraa galmaa’e kanatti hirmaachuu kootti gammadeera, yeroo dheeraaf  atileetii jabduu Paawol Radikiliifin qabamee ture, ‘’jette Siifan. Fiigicha karaarra fageenya km5  fi maayila tokkoon bara 2019 rikardii addunyaa kan qabatte Siifan, haala dorgommii kana laaftuu hin turre jetteetti. "Dorgommiin fiigichaa rakkisaa ture;  ni qorra; roobatu jira; miira jabachuutu natti dhaga’ame,’’ jetteetti. Atileetin fiigicha fageenya gabaabaas ta'e dheeraa fiigdetti milkaa'uu qofa osoo hin taane riikardiillee cabsuutti jirtudha atileet Siifan Hasan. Dhaabbanni Atileetiksii Addunyaa atileetota 10 ciccimoo jedhee badhaasaaf  bara 2019 keessa kaadhime keessa tokko Siifan turte. Sadarkaa atileetiksii dubartootaa dhabbanni kun bara 2019 keessa baasen atileetin dursaa jirtu atileetii dhalootaan Itoophiyaa garuu Nezerlaandif kan fiigdu Siifan Hasanidha. Turtii addatti BBC Afaan Oromoo waliin bara darbe taasifteen umuriishee waggaa 15tti baqattummaan gara Awurooppaa kan imalte shaampiyoonaan addunyaa atileet Siifan Hasan, qormaata jireenyaa hedduu keessa darbuushee dubbatti. Atileet Sifaan dubartoota fageenya giddugaleessaafi dheeraatiin tileetota Baha Afrikaaf qormaata cimtuu taaterti. Atileet Siifan Hasan, osoo gara biyya Awurooppaa Neezerlaandistti hin imaliin magaalaa Adaamaatti dhalattee  garuu  Arsii Aanaa Muunessaa magaalaa Qarsaatti guddate.


'Akkuma Maraadoonaan 'Harka Waaqaati' jedhe, anaaf 'Miila Waaqaati' -Haayilee Gabdrasillaasee

Atileet Hayilee Gabrasillaasee waggaa 20ffaa fiigicha keessatti injifannoo adda ta'e galmeessa ilaalchisuun BBC Afrikaa waliin turtii taasiseera. Sekondii dhumaarratti dorgommii atileetii Keeniyaa bekamaa Pool Tergaatiin ittiin mo'ates 'Miila Waaqaati' jedhe.


Birigid Kosge haati rikardii maraatoonii addunyaa ammas Landanitti injifatte

Rikardii addunyaa fiigicha maraatoonii dubartootaan kan of harkaa qabdu Birigid Kosgee dorgommii maraatoonii Landanitti har’a gaggeeffame irrattis gahumsa guddaan mo’atteetti. Lammiin Keeniyaa ganna 26 Birgid Kosge bara darbe Chikaagootti Rikardii adunyaa kan dubartootaa Pawulaa Radkilifiin qabamee ture cabsite. Har’a Shaampiyoonaa addunyaa kan taate Ruut Chepgetichiin Maayilii 18 booda gattee deemte. Qofaa ishee galma keessatti yoo xumurtu sa’aatiin itti galte sa’a 2:18:58 ture. Kanaanis badhaasa Doolaara 30,000 argatteetti. Chepingetich ammo atileetii Ameerikaa Saaraa Haaliin haala ajaa’ibaan caalamte 3ffaan yoo xumurtu Saaraan sadarkaa 2ffaa qabatte. Saaraan badhaasa argattu guddisaan ijoollee dhalootaan Itoophiyaa irraa tahaniif akka gumaachitu himte meetiri xiqqan yeroo hafu ture saffisa dabaluun 2ffaan kan xumuruu dandeesse. Maraatooniin Landan ji’a Eeblaa keessa gaggeeffamuuf ture sababa koroonaavaayirasiin darbee amma Istaadiyeemii ST Jeemsi Paarkitti marsaa 19’n gaggeeffamaa jira. Atileetotni Biriiteen hirmaannaa Olompikii Jaappaniif kan isaan gargaaru sa’a fooyya’aa 2: 29:30 tahe galmeessuuf hojjetaa jiru. Haa tahu malee Isteep Tiweel kan bara darbe Firaankifartitti galmeessitee medaaliyaa Awurooppaa argatte sa’a fooyya’aa sana irra deebi’uu hin dandeenye. Atileetiin ganna 31 gara maayilii 16tti addaan kutte baate. Lillii Partiriij, bara 2018 Shaampiyoonaa Biriiten taate akkasuma xumuruu hin dandeenye. Dorgommii Maraatoonii Landan irratti ji’a Eeblaa keessa gaggeeffama yerii jedhame irraa eegaluun haalaan kan eegamaa ture morkii namootni saffisa guddaa Maraatooniin qaban lamaan taasisan ture. Qananiisaa Baqqalaa atileetii Itoophiyaa fi yeroo darbe sa’a fiigicha maraatoonii dhuunfaan sa’a lamaa gadi kan galmeessise Eliyud Kipchoogee atileetii lammii Keeniyaa ture. Qananiisaan miidhama miilla isaa bitaa mudateen Jimaata darbe akka fiigicha kana keessaa bahe gaddaan ibseera. Eliyud Kipchoogeen amma dorgommii dhiirotaan fiigicha eegaleera. Kanas daawwadhaa:


Tapha Aston Viillaa waliin taphanne irratti Arsenaal garee hin fakkatu ture- Maayikil Arteettaa

Leenjisaan Arsenalaa Maayikil Arteettaan tapha Aston Villaa waliin taasisanii 3 fi 0'n mo'aman irratti itti gaafatamummaa guutuu akka fudhatan himan. Galchii taphataan AstonViillaa Oolii Watkiinsi lakkoofsise lamaa fi galchii Bukayyoo Saakaa garee isaa irratti lakkoofsise waliin Aston Viillaan sadii fi 0'n taphicha mo'ate. Arsenaal torban darbe Maanchister Yuunaayitid mo'atee amma Aston Viillaan mo'amuun waan isaan gaddisiisedha. ''Sadarkaa nurraa eegamuun gadi taphanne'' jedhe Arteettaan. Kun yeroo jalqabaaf akka garee tokkotti osoo hin taphatiin hafuu keenya arge. ''Taphicha haala gaariin hin jalqabne. Gargaarsa VAR'n galchiin jalqabaa haqamee ture. Kubba irrattis garuu gahumsa gaarii hin agarsiisin hafne'' jedhe Artettaan. ''Yeroo carraa argannutti itti fayyadamaa hin turre. Kun waan hamaadha. Itti gaafatamummaa isaa nan fudhadha. Taphattootni akka gareetti dirreerratti akka taphatan gochuun gahee hojii kooti. Kanaafan as dhaabbadhee jiras'' jedhe. Bara dorgommii kana Arsenaal kanaan si'a 3ffaa mo'amuu isaati. Dirree isaa irratti yeroo 2ffaafi. Kan ammaa kun addatti kan nama naasisu tahuu mala. Garuu ittisa irratti bara kana fooyya'insi mul'ateera. Arsenaal dirreen ala Liiverpuul, Maanchister Siitii fi Maanchister Yuunaayitid waliin taphatee taphoota torba irratti galchii torba qofa lakkaa'amuun akka rikardii gaariitti lakkaa'ameera. Haa tahu malee ittisni cimus sarara fuulduraa irra waan jiru gatii isaan kaffalsiisaa jira. Erga bara 1998-99 as Arsenaal taphoota saddet irratti bara kana galchiiwwan sagal qofa lakkoofsisuun rikardii isa gadi aanaadha. Piyeeree Emirik Obaamiyaang bara darbe taphoota saddet irratti galchii torba lakkoofsisee ture. Bara dorgommii haaraa kanatti ammoo taphoota saddet irratti galchii lama qofa lakkoofsise. Aston Viillaa irratti yaalii kallattii isaa eeggate tokko illee osoo hin taasisiin hafan. Arteettaan amma daawwitii keessatti tokkoon tokkoon keenya of ilaaluu qabna. Isa kaanitti quba qabuu irra jedheera. Piriimer Liigii Ingiliz bara kanaa Lester Siitiin qabxii 18'n yoo dursu Tootenahaam qabxii 17'n sadrkaa 2ffaa irra jira. Maayikil Arteettaan leenjisaa duraanii Arsenaal bakka bu'uun ture leenjisaa Arsenaal kan tahe.


Maanchister Yuunaayitid fi Maanchister Siitii, tapha darbii cimaa har'aa eenyuutu mo'ata?

Taphataan Maanchister Yuunaayitid Antoonii Maarshaal miidhamaan tapha Shaampiyoonsi Liigii RB Leebzhiig irra hafe har'a ni deebi'a jedhame. Akkasuma taphataan sarara duraa Edisan Kaavaaninis tapha kanaaf gahumsa isaatti akka deebii'u eeggama. Maanchister Siitiif miidhamaan dirree irraa fagaatee kan ture Serjiyoo Aguweeroon erga miidhamarraa deebi'ee galchii lakkoofsisuus taa'umsa jijjiirraa irraa tapha har'aa eegala jedhamee eegama. Ikey Gundohaan, tapha Shaampiyoonsi Liigii irratti miidhama xiqqaa mudatee tures Jimaata kaleessaa gareesaa waliin shaakaleera. Ittisa irra kan taphatu Erik Gaarshiyaan garuu miidhamaan hin taphatu. Maan Yuunaayitid gabatee liigichaan Siitiin ol kan jiru yoo tahu har'a kan mo'atu yoo tahe gara sadarkaa 4ffaatti ol siqa. Yuunaayitid taphoota shan duubaa ka'uun barana mo'ateera. Tarii dhiibbaan erga Shaampiyoonsi Liigii keessaa bahanii isaanitti dhufe irraa ka'uun cimanii jalqabuu danda'u taha. Gama biraan Maanchister Siitiin jalqabii gaarii hin taane irraa barachuun taphicha jalqabumaa to'atanii taphachuuf yaalu taha. Amma taphoota 10 taphatan irratti kan harka kennan si'a lama qofa yo tahu taphoota shan walitti aansanii mo'ataniiru. Dorgommiin Darbii Maanchister har'aa kun yeroo 183ffaa isaaf kan gaggeeffamu yoo tahu deeggartoota malee taphatama. Tarii Yuunaayitid kan mo'amu yoo tahe callisni dirree keessaa dhiibbaa Ole Guunar Soolshayer irratti tahu xiqqeessuufi mala. Tapha guddaan eegamu biraan kan Evertanii fi Chelsiiti. Chelsiin amma qabxii 22'n sadarkaa 3ffaa irra jira. Evertan jalqabbii gaarii agarsiisus walitti aansee qabxii gatuun amma gara boodaatti kufaa jira. Taphataa cimaan kilabichaa barana Riyaal Maadirid irraa mallattesisan Jeemsi Ruudiriigez, Faabiyaan Deelfii fi Sheemash Koolman miidhaman hin hirmaatan. Gama Chelsiin Hodsan Odaayii fi Hakim Ziyech miidhamaniiru. Kiristiyaan Puulisik tapha har'aaf qophaa'adha jedhame.


FIFA’n pirezidantii CAF Ahimadiin waggaa shaniif hojiirraa dhorke

Pirezidantiin Konfedereeshinii Kubbaa miilaa Afrikaa Ahimad Ahimad qajeelfamoota naamuusaa garaagaraa cabsuun waggaa shaniif hojiirraa ugguraman. Namni ganna 60 kun lammii Maadaagaaskar yoo tahan naamusa amanamummaa, kennaa fudhachuu fi kennuu, aangoofi qarshii akka malee fayyadamuufaan wal-qabatan cabsan jedhaman. Bara 2017-2019 wanti raawwatan jedhame qoratameera. Akka ibsi FIFA agarsiisutti kanneen seera bulchiinsa FIFA cabsuun itti himataman keessaa imala hajjii gara Makkaa taasifamu qindeessuufi kaffaluun kan jedhu dabalata. Kana malees dhaabota meeshaalee ispoortii waliin quunnamtii qabaachuu dabalata. Pirezidantiin CAF akka adabamuu malan ji'a darbe BBC Ispoort Afrikaan gabaasee ture. Qondaalli kuni $200,000 illee adabamaniiru. Isaan garuu badii hojjedhe hin qabu jechuun himu. Ahimad Ahimad uggura amma irra kaa'ame mana murtii dhimma ispoortii qofa hordofuufi 'Court of Arbitration for Sport (CAS)'tti iyyachuu danda'u. Lammiin Madagaaskaar kuni bara 2017 ture pirezidantii Konfedereeshinii Kubbaa Miilaa Afrikaa (CAF) ta'un kan filatamani. Baatii darbe immoo pireezidantummaa CAF marroo lammataaf akka dorgomanis himanii turan. Kuni shakkii guddaa gatii taheef iddootti deebi’uuf qormaata gahumsaa darbuu qabu jedhe gumiin FIFA. Lammata filatamuuf ol iyyannoon irra aanuu qofa osoo hin taane dafees raawwachuu qaba. Obbo Ahimad dhihoo koronaavaayirasii qabamuu ibsuun Konfedereeshinii Kubbaa Miilaa Afrikaa hoogganaa hin turre. Bakka isaanii Pirezidantii itti -aanaa dhaabbatichaa Konistaant Omaariitu hojjetaa jira.


Atileetiin Itoophiyaa Shuraa Qixxaataa osoo eenyuyyu hin eegiin Maraatoonii Landan injifachuun hedduu ajaa'ibsiise

Atileetiin Itoophiyaa Shuraa Qixxaataa maraatoonii Landan irratti injifannoo argateera. Atileetii Keeniyaa Eliyud Kipchoogee caaluun sadarkaa 1ffaan yoo xumuru Kipchoogeen 8ffaan xumure. Eliyud kipchogeen dorgommii kana mo’achuu hin dandeenye. Kipchogeen haalaan eegamaa turus sadarkaa 8ffaan xumure. Shuraa Qixxaataa dorgommicha sa’a 2:05:41 galuun 1ffaan xumure.  Lammiin keeniyaa Vinsent Kipchumba 2ffaa yoo bahu, Siisay Lammaa 3ffaa baheera. Kipchoge dorgoma jedhamee kan eegamaa ture Mosinet Geremew dorgommicha sadarkaa 4ffaan xumure. Waasihun Mulee 5ffaa, Tolaa Taammiraat 6ffaan yoo xumuran atileetotni Itoophiyaa dorgommii kanaan milkaa’aniiru. Shuraa Qixxaataa akkan dorgommicha mo’adhuuf Qananiisaan na gargaarera jedhe. Haala akkamiin akkan fiiguu qabu isatu na gorsaa ture jedhe. Shuraan dorgommicha mo’achuu isaaf akka hedduu gammades himeera. Atileetiin Itoophiyaa Qananiisaa Baqqalaa miidha isa mudateen Jimaata darbe ture akka dorgomuu hin dandeenye kan ibse. Dorgommiichi Qananiisaa fi Kipchoogee gidduutti taasifama jedhames haalaan eegamee ture. Atileetotni lamaanuu dorgommichaan saffisa guddaa addunyarratti kan galmeessan yoo tahu Qananiisaan bara darbe Berlinitti sekendii lamaaf qofa ture rikardii cabsuu irraa kan hanqate. Haalli qilleensaa Landan ammaa roobaa fi qilleensa ciidha hamaan kan guutamedha. Dorgomtoota Maraatooniif rakkisaa tahuu akka hin hafne miidiyaaleen UK gabaasa turan. Dorgommii Maraatoonii dubartotaa Landan Virjin Manii Landan kanaan atileetiin Keeniyaa rikardii harkaa qabdi Birigid Kosgi 1ffaan yoo xumurtu, atileetiin US, Saaraa Haal ammo 2ffaan xumurte. Atileetiin Keeniyaa biraan Ruut Chpinigetich sadarkaa 3ffaan xumurte. Atileetotni Itoophiyaa Asheetee Bakaree fi Magartu Alemu sadarkaa 4ffaa fi 5ffaa qabachuun dorgommicha xumuran.


Taphataan Arsenaaliifi Baarseloonaa duraanii Kilaba Jibuutiif mallatteesse

Taphataan intarnaashinaalaa lammii Kaameroon kan Arsenaaliifi Baarseloonaa keessatti maqaa guddaa horate Aleeks Soong kilaba biyya Jibuutii maqaa guddaa hin qabne Art Solar 7 jedhamuuf taphachuuf waliigale. ''Artaa waliin waliigaltee waggaa lamaa mallatteesseera. Kuni kubbaa miilaa Jibuutii jajjabeessuuf carraa gaariidha'' jechuun taphataan sarara gidduu Soong twiitara gubbaatti barreeseera. Bitootessa darbe Kilaba isaa biyya Swiizerland 'FC Sion' irraa taphattoota biroo saddeet waliin ari'amuu isaanii hordofee taphataan ganna 33 kun bilisa ture. Taphattootni sagal kilabni  FC Sion ari'ate kun sababa Covid-19'n miindaan isaanii irraa cituu waan fudhachuu didaniif ari'ataman. Kilabni biyya Jibuutii Artaan bara dorgommii darbe waancaa Jibuutii kan injifate yoo ta'u kan kilabootaan ammoo afraffaa ta'uun xumure. Kilabichi dorgommii waancaa biyya isaa injifachuu isaatiin dorgommii waancaa Konfidireeshinii Afrikaarratti carraa hirmaachuu argateera. Kilabichi Soong gara isaanii dhufuu Kamisa dhufu ifatti akka beeksisu ibseera. Miidiyaaleen biyyattii akka gabaasanitti Soong misooma dargaggootaa kilabichaas olaantummaan hooggana. Murteen kun Soong pireezidantii kilabichaa waliin erga walargee kan murtaahedhas jedhameera. Oduun Soong Kilaba Jibuutiitti makamuu namoota hedduu dinqeera. Sababni isaa ammoo Jibuutiin sadarkaa Fifa'n kaaheen biyyoota addunyaa 210 keessaa biyya sadarkaa 185'ffaarrti argamtu ta'uu isaati. Dabalataan biyyoota Afrikaa 51 keessaa Somaaliyaa, Siisheels fi Eertiraa malee biyyi isheen kubbaa miilaan caaltu kan hin jirre ta'uu isaati. Gama kaaniin Kilaba biyya Firaans Bastiyaa irraa gara Arseenaalitti makamee achiis Baarseloonaatti ce'ee miindaa doolaara Ameerikaa miiliyoona 20 argachaa turuu isaa wajjiin imalli isaa Jibuutii dinqisiisaa ta'eera. Aleeks Soong Arsenaaliif si'a 100 hiriiree kan tapahate yoo t'u Baarseloonaa wajjiin bara 2013'tti laaligaa injifateera. Biyya isaa Kaameruuniifis waancaa addunyaa isa Afrikaa Kibbaa fi isa Biraazil qopheessan irratti irratti hiriiree taphateera. Soong biyya isaa Kaameroon magaala Du'aalaa jedhamu keessatti mana barnoota idila addunyaa bakka tursiisa ijoollee, mana barnootaa sadarkaa tokkoffaafi lammaffaa of keessaa qabu ijaaree xumuruu isaa ji'a darbe beeksiseera.


Taphataa kubbaa miilaa Awustiraaliyaa miidhama qaaamaaf beenyaa birri mil 36 kaffalameef

Taphataan kubbaa miilaa duraanii Awustiraaliyaa Shuwaan Ismiiz bara 1980 fi 1990 keessa taphata beekamaa ture. Garuu tapharratti miidhama sammuu cimaa isa mudateef insuraansiin dolaara Ameerikaa miliyoona tokkoo ykn birri miliyoona 36 caalu kaffalameef. Mallaaqni hammasii isaaf kaffalamuun ispoortii biyyatti kessatti jalqabbii guddaadha jedhu warrii isaaf kaffalamuu deeggaran. Dhaabbannii inshuraansii MLC jedhamu taphataa kubbaa miilaa duraani ganna 51 kun miidhama qaamaa hin fayyineef saxilamuusaa mirkaneesseera. Obbo Ismiiz ‘’iyyanni koo fudhatama argachutti gammadeera’’ jedhee miidiyaa biyyattiitti himeera. Kan malees, Liigiin kubbaa miilaa Awustiraaliyaa taphattoonni madaa’uu sammuuf wayita saaxilaman akkaataa isaan itti keessummeeffaman foyyeessuu qaba jedhee gaafate. Atileetonni durii dubbachuu waan eegalaniif kanneen gosoota ispoortii akka ragbii fi kubbaa miilarratti miidhamani turan erga dhihoo as xiyyeeffannoo argataniiru. Bara 2018 keessa qo’annoon taasifame, taphattoonni ragbii Awustiraaliyaa duraani 25 miidhama qaamaa yeroo dheeraaf turuun qabamuusaanii mirkaneesseera. Bara 2016'tti liigiin kubbaa miilaa Ameerikaa taphattoota dorgommiirra soorama bahan kanneen sammuun madaa'uf saaxilamaniif akka gareetti doolaara biliyoona tokko kaffaleera.


Rikardiin fiigicha meetira 5000 Xiruneshii fi meetira 10,000 Qananiisaan galmaa’e cabe

Lammiin Yugaandaa Jooshoyaa Chepteegii dhiiraan rikardii fiigicha meetira 10,000 Qananiisaa Baqqalaan galmaa’e yoo cabsu atileetiin Itoophiyaa Lattasanbat Giday meetira 5,000niin rikardii Xiruneshiin qabamee ture cabsite. Chepteegiin atileetii ganna 24 yoo tahu daqiiqaa 26 fi sekondii 11’n galuun ture rikardii atileet Qananiisaa Baqqalaa waggoota 15’f ture kan cabse. Letesenbet Gidey umuriiinshee waggaa 22 yoo tahu meetira 5000 daqiiqaa 14 fi sekondii 6.62’n galuun ture kan rikardii Xirunesh Dibaabaa daqiiqaa 14 fi sekondii 11.15 bara 2008 galmaa’e kan cabsite. Dorgommii guyyaa Rikardii Adunyaa jedhamuun Ispeen magaalaa Vaaleensiyaatti gaggeeffamu irrattidha kan mo’atan. ‘’Baayyee gammadeera’’ kan jette Letesenbet fiigicha meetira 10000 bara 2019 Dohaatti gaggeeffameen badhaasa birrii argattee ture. ‘’Abjuu yeroo dheeraati. Kun anaaf waan guddaadha,’’ jette Letesenbet. Seenaa rikardii adunyaa keessatti rikardiin atileet Qananiisaa Baqqalaa gama dhiirotaan osoo hin cabiin isa yeroo dheeraaf turedha. Kunis daqiiqaa 26 fi sekondii 17.53 ture. Injifannoon Chepteegii kun ji’oota kudhan keessatti rikardii cabsuun isa 4ffaa yoo tahu fiigicha daandii irraa kiilomeetira 10’niin ji’a Muddee keessa akkasumas kiilomeetira shan fiigicha daandii irraan ji’a Guraandhalaa keessa sa’aatii fooyya’aa galmeesse ture. Dorgommii Diyaamandi Liigii ji’a Hagayyaa keessa Moonaakootti gaggeeffameen rikardii Qananiisaa fageenya meetira 5000 waggoota 16’f qabamee ture sekondii lamaan fooyyessuun cabse. Guyyaa Rikardii Adunyaa Ispeenitti gaggeeffame kana irratti Chepteegii fi Letesenbet namoota ariitiin isaan fiigsisaa turan qabu. Namootni 400 tahanis hordofaa turaniiru. Dorgommii Maraatoonii Landanitti gaggeeffame irratti Qananiisaa Baqqalaan osoo hin hirmaatiin hafe. Shuraa Qixxaataa ammoo fiigicha Maraatooniin rikardii kan of harkaa qabuufi ni mo’ata jedhamee tilmaama gaarii argatee ture Eliyuud Kipchoogee injifateera. Kipchoogeen dorgommicha sadarkaa 8ffaan xumure.


Badhaasa Fifa 2020: Mohammad Saalaa fi Saadiyoo Maanee kaadhimaman

Livarpuul irraa Virjil van Daayik, Mahaammad Saalaa, Saadiyoo Maanee fi Tiyaagoo Alkantara Badhaasa Kubbaa Miillaa Fifa kan dhiirotaaf kaadhimaamtoota ta’aniiru. Taphataa sarara gidduu Maanchistar Siitii kan ta’e Kevin de Biruyenis kaadhimamtoota 11 keessaa isa tokkodha. Badhaasa kubbaa miillaa dubartootaaf ammoo taphatoota 11 kaadhimaman keessaa, taphattuun Inglaandiifi Maanchistar Ciitii Luusii Biroonzi tokkodha. Leenjisaan kilaba kubbaa miillaa Livarpuul Jargen Kiloop fi kan Liids Yunaayitid, Maarseloo Bayeelsa ammoo badhaasaa leenjiistoota dhiiraaf kadhimamaniiru. Leenjistoota dubartootaaf ammoo Cheelsii irraa Emmaa Hayees fi leenjistuun garee kubbaa miilaa Nezarlaands Serinaa Wiyegman, Sadaasa bara 2020tti kan leenjistuu Inglaand ta’uuf jirtu badhaasa kanaaf kadhimamaniiru. Fifa'n injifattoonni kan filataman “sagalee kaapiteenoota fi leenjistoota gartuulee biyyaaleessaa addunyaa maraa irraa fudhatamu, sagalee deeggartootaan interneetaarratti kennamuu akkasumas filannoo bakkabu’oota miidiyaa filatamoo 200 ta’aniinidha,” jedha. Filannoon kun kan gaggeeffamu Sadaasa 25 hanga Muddee 9 giddutti yoo ta’u bu’aan isaa ammoo sirna Muddee 17 qophaa'u irrattidha. Gooliin taphataan sarara duraa Tootenaam Son Heyuung-miin gartuu Burnilee irratti galmeesse badhaasa Puskaas Fifa’f kadhimameera. Liigii dubartoota irratti gooliin taphattuun Chelsii Sofii Ingilee Arseenaar irratti lakkoofsiste, Maanchistar Siitii irraa kan Kaarolaayin Weyer Maanchistar Yunaayitid irratti galmeessiftee fi kan gartuu Dundaalk irraa Joordan Filoores gartuu Shamrook Roveersi irratti galchite badhaasa kanaaf kadhimamaniiru. Kaadhimamtoota taphattoota dhiiraa hunda Tiyaagoo Alkantara (Ispeen, Livarpuul) Kiristiyaanoo Ronaaldoo (Poorchugaal, Juveentus) Kevin de Biruyeen (Beljiyeem, Maanchistar Sitii) Robart Lewandowiski (Polaand, Baayern Muniik) Sadiyoo Maane (Senegaal, Livarpuul) Kayliyan Mibappe (Firaans, Paaris St-Jermaayin) Liyoonel Messii (Arjentiina, Barselonaa) Neeymaar (Biraazil, Paaris St-Jermaayin) Serjiyoo Ramoos (Ispeen, Riyaal Maadrid) Mohammaad Salaa (Maasirii, Livarpuul) Virjiil van Daayik (Nezarlaand, Livarpuul) Kaadhimamtoota taphattoota dubaraa hunda Luusii Biroonz (Ingilaand, Manchistar Sitii) Daafinee Kaskarino (Firaans, Liyoon) Karolaayin Giraham Hansen (Norweey, Barseloonaa) Pernille Haarder (Denmaark, Chelsii) Jeenifar Hermoso (Ispeen, Barseloona) Ji So-yun (Kooriyaa Kibbaa, Chelsii) Saam Keerr (Awustraaliyaa, Chelsii) Saaki Kumagayii (Jaappaan, Liyoon) Disenifer Marozsan (Jaappaan, Liyoon) Viviyaan Miyedeemaa (Nezaarlandi, Arsenaal) Wendii Renard (Firaans, Liyoon) Kaadhimamtoota leenjistoota dhiiraa hunda Marseelo Biyelsaa (Arjentiina, Liids Yunaayitid) Haans-Diter Filik (Jermanii, Baayer Muniik) Jargen Kilopp (Jermanii, Livarpuul) Juleen Lopeteguyi (Ispeen, Seviillaa) Zinaddiin Zidaan (Firaans, Riyaal Maadriid) Kaadhimamtoota leenjistoota dubaraa hunda Luyiis Kortees (Ispeen, Barseloonaa) Rittaa Guyarino (Xaaliyaan, Juventuus) Emmaa Haayes (Ingilaand, Chelsii) Istefan Lerch (Jermanii, Wolfisburgii) Heeg Riis (Norwaay, LSK Kivinner) Jaan-Luuk Vasser (Firaans, Liyoon) Sariinaa Wegman (Neezarland, Gartuu Biyyaaleessa Daach)


Saadiyoo Maaneen Covid-19'n qabamee adda of baasee jira jedhe Liivarpuul

Taphataan sarara fuul-duraa Liivarpuulii fi Kilaba Biyyaalessaa Senegaal Saadiyoo Maanee koronaavaayiraisin qabamee adda of baasee jiraachuu kilabiin isaa Liivarpuul beeksise. Maaneen Covid-19'n qabamuusaa qorannoon kan mirkaneesse, erga taphataan haarawa Liivarpuuliif mallatteesse, Tiyaagoo Alkaantiraa qabamuunsaa dhagahamee guyyaa sadi boodadha. Ibsi Liivarpuul baase akka mul'isutti Maaneen mallattoo dhukkubbii salphaa agarsiisuurraan kan hafe fayyummaansaa haala gaariirratti argama. Tapha piriimerliigii yeroo darbe Arsenaal fi Liivarpuul taphatan irratti Maaneen raawwii gaarii kan agarsiisaa ture yoo ta'u gooliis galcheera. Guyya lama dura Liivarpuulii fi Arsenaal kan walitti fide tapha waancaa Kaaraabaa'oo irratti ammoo Maaneen hin hirmaanne ture. Maaneen hanga fayyummaasaa guutuutti deebi'utti qajeeltoo mootummaan baase hordofee adda of baasee tura jedhe Kilabiin Kubbaa Miilaa Liivarpuul. Taphoota Piriimerliigii bara kanaarratti kilabasaa Liivarpuuliif goolii sadi kan galche Saadiyoo Maanee sababa koronaavaayirasiin qabameef yoo xiqqaate taphi piriimerliigii tokko isa darba jedhameera.


Dorgommiiwwan Piriimiyeer Liigii Itoophiyaa gurguramuufi

Piriimiyeer Liigiin Itoophiyaa miidiyaaleen biyyaa keessaafi biyyaa alaa dorgommiiwwan liigichaa akka dabarsaniif caalbaasii baasuun isaa ibsame. Hojii gaggeessaan Waldaa Aksiyoona Piriimeer Liigii Itoophiyaa BBC'n dubbisee Obbo Kiflee Sayifuu, waldichi dhimmoota gurguddaa lama gurgurachuu karoorfachuun caalbaasicha baasuu dubbatan. Tokkooffan Piremiiyer liigiin Itoophiyaa dorgommiiwwan TVdhaan tamsaasuuf mirga biroodcastingi isaa gurgurachuu yaaduun akka midiyaalee biyya keessaafi kanneen idil addunyaas irratti hirmaataniif caalbaasicha basuu ibsaniiru. Lammaffaan ammo Kubaaniyaan aksiyoona Liigii Itoophiyaa maqaa ittiiin waamamu gurgurachuuf caalbaasii baasuu Obbo Kifleen dubbataniiru. Piriimer Liigiiin Itoophiyaa yoomiifi akkamiin deebiyee jalqabamaa? Jimmaa Abbaa Jifaar shaampiyoonaa Pirimiyeer Liigii ta'e Waldichi gareewwan 16 kan piriimiiyer liigii keessatti hirmaatan waliin kan hundeesseefi dhaabbata daldalaatiin waldaa ta'ee galmaa'u hojii gaggeessaan waldichaa kun ni dubbatu. Piriimiyeer Liigiin Itoophiyaa sababii koronaavaayirasiitiin istaadiyeemii cufaatti kan ilaalamu yoo ta'e, akkasumas yoo qorannoon akka gaggeeffamu dirqamni kan kaa'amu ta'e, waan baasii dabalataa gaafatuf baasiiwwan kanneen haguuguuf yaadamee filmaatiiwwan kunneen kaa'amu dubbatan. Maallaqa caalbaasii irraa argamuun gareewwan miseensa waldaa akisiyoonichaa deeggarsa mootummaa jalaa bahuun akka of danda'an taasisuuf akkasumas akka invasitimantii gareewwan ispoortii sadarkaa afriikaatti ta'ee sadarkaa Awurooppaatti taasisan keessa akka galuuf ka'umsa akka ta'uuf gochuuf jedhan. Galiin calbaasicha irraa argamu irra caalaan gareewwan kubbaa miilaaf kan kennamu ta'u kan dubbattan Obboo Kifleen, kan hafee ammo baasii dhaabbatichi ittiin hojii gaggeessuu kan hagugamu ta'a jedhan. Waldichi kan hundeeffamee gareewwan kubbaa miilaa deeggarsa mootummaa jalaa baasuuf kan jedhan hojii gaggeessan kun, kilaboota liigiicha keessatti hirmaatan 16 keessaa kilaboota lama qofti baasii isaanii haguuggachuuniifi deeggartoota kan qaban ta'u himan. Gareewwan kubbaa miilaa 14 hafan ammo kilaboota magaalootaa ta'usaanii caqasuun, kilaboota kanneen galiin of dandeessisuun kaayyoo duraa waldichaati jechuun BBCtti himaniiru. Gareewwan Primiyeer Liigii Itoophiyaa keessa jiranis rakkoolee adda addaa akka qaban kan himan itti gaafatamaan kun, sababii rakkina hoggansaatiin kan mindaan hinkanfalamneef waan jiraniif maallaqni caalbaasicha irraa argamu irra caalaan kilabootaaf akka kennamu beeksiisaniiru. Hirmaannaa galii kan ilaalchisees sanadiin raawwachiiftuu qophaa'uun erga kilaboonni 16'n Fuulbaana keessa irratti mari'ataniin booda kan raggaasifamu ta'us dabaluun himaniiru. Waldichi irra caalaan caalbaasicha irratti hirmaatan biyya alaarraa jedhaniii kan eegan ta'u dubbatu. Dhaabbileen biyya keessaas caalbaasicha irratti kan hirmaatan ta'u kan dubbatan Obbo Kifleen, wayita hirmaatanittis tarree yaadaa qopheessuun haala ittiin galii argatan fi haalli qoodinsa gahee maal akka fakkaatu agarsiisuun irraa eegama jedhaniiru. Itoophiyaatti kubbaan miilaa seenaa bara dheeraa qabaatulleen, garuu Itoophiyaa biyyoota afriikaa dorgommiin itti hingurguramne keessaa tokkodha.


Atileetin Itoophiyaa sababa qoricha si’eessun waggaa 12'f adabamte

Atileetin Itoophiyaa maaraatoonii fiigdu Itaaffarraaw Tamasgeen Wodaajo sababa qoricha si'eessu fudhachuun ishee mirkanaa'ef waggoota 12'f adabamte. Eejansiin Farra Qoricha Si'eessituu Biyyaalessaa (NADO) ibsa baaseen waggoota 12'f dorgommirraa dhorkamuu ishee ibseera. Federeeshiniin Atileetiksii Itoophiyaa gama isaatiin murtee eejansichaa kaleessa ergameef hojiirra akka oolchu ibse. Atileetin kuni Onkololeessa bara 2012 maaraatoonii Waatar Firoont jedhamuufi biyya Kaanaadaa taasifame irratti saamuda dhiigaafi fincaanii kennite. Kanaanis, qorichoota atileetotaaf dhorkaman laman, jechuunis EPO fi testestiroonii, jedhaman fudhachuu isheetu qorannootin mirkanaa'e. Dorgommii kana irratti 8ffaan xumurte. Dabalataan, dhaabbatni bara 2017 Atileetiksiin Addunyaa hundeesse 'Athletics Integrity Unit' jedhamu odeeffannoo baasen adeemsa murtiin kuni keessa darbe (Afaan Ingiliziidha) ifa godheera. Dhaabbanni kuni baata Sadaasa darbe hanga murteen dhumaa darbutti yeroof akka dorgommiirraa haqamtu murtessee ture. Adeemsa dheeraa boodas murteen kuni ragga'e waggoota 12'f dorgommiirraa fagaatti jechuudha. Dabalataan, badii kana dhoksuuf waraqaa mana yaalaa sobaa dhiheessiteetti jedheera eejansichi. Badii sadii irrattin argadhe kan jedhe Eejansiin Farra Qoricha Si'eessituu Biyyaalessaa (NADO) Sadaasa 20, 2019 hanga Sadaasa 20, 2031 waggoota 10'f dorgommii kamirraayyuu akka dhorkamtu murtesseera. Atileetin kuni dorgommiiwwan garaa garaa irratti Itoophiyaa bakka buute dorgomteetti. Atileet Itaafarraahu Tamasgeen maaraatoonii 'Telcel' magaalaa Meeksikoo Hagayya bara 2018 injifatteetti. Baruma 2019 keessa maaraatoonii Tamarak Otaawaa dorgomuun 3ffaa baate. Isa dura walakkaa maaraatoonii, fiigicha daandiirraa 10km dabalatee biyya keessaafi alatti fiigdeetti. Eejansiin Farra Qoricha Si'eessituu Biyyaalessaa (NADO) erga dhihoo as atileetonni qoricha kanneen daldalaniif akka hin saaxilamne qorannoo gaggeessuun alatti hubannoo akka qabaatan leenjiis kennaa jira. Ta'us, darbee darbees ta'u atileetota irratti qorichichi argamaa jira. Baranuma atileet Birhaanu Tsagguu adabamuun isaa ni yaadatama. Waggaan 12 nama tokko irratti yeroo murtaa'us hangana dhagahamee hin beeku. Aileetonni Itoophiyaa maqaa gurguddaa qabaniifi dorgommii gurguddaa hirmaatan irratti garuu qorichi humna dabalu argamee hin beeku. Ta'us, dhaabbanni Atileetiksii Addunyaa (kan dur 'IAAF' jedhamee beekamu) bara 2018 biyyoota qoricha kanaaf saaxilamuu malan keessaa tokko Itoophiyaa akka taate ibsee ture. Atileetiksiin gosa ispoortii Itoophiyaan waltajjii addunyaa irratti maqaa itti horattedha.