WIXINEE LABSII DHIMMA FINFINNEE LAALCHA KIYYAAN.

Wixineen labsii maqaa dantaa addaa Oromiyaan Finfinnee irraa qabdu jechuun wayyaaneen heera mootummaa jalatti dahachuun baafte kun akkaan ani hubadhetti kan guutumatti Oromoof bu’aa hin qabnee dha. Sababniis: 1) Oromoota Finfinnetti dhalatan malee ilmaan Oromoo guutuun akka waan dhimma Finfinnee irratti mirgaafi aangoos hin qabnetti kan murteessu dha. 2) Mootummaa Naannoo Oromiyaafi OPDO’f malee ummata Oromoof hanga firii xaafii bu’aa hin qabu. Mirgi laatame marti kanuma warra wayyaaneen jaarte OPDO irra dhaabbatanii murteessan fakkaata. Hanga danda’anitti isaan fayyaduufi tursiisuuf kan wixineeffame fakkaata, 3) Wixinee Labsiin kun Oromoota Oromiyaa guutuu keessaa jiran mirga isaan Finfinnee irratti qaban kan addaan dhilu, kan daran moggattii dhiibu, kan oromoota firii lamaan moggaa Finfinnee hafe san dhabamsiisuuf baafamee tahuun hubadhe, 4) Maaster pilaanii kaleessaa, investimentii fi saaminsa lafa Oromoo tan Finfinneefi naannoo isii tan duraan dhooysaan hataafi humnaan saamaa turan san Oromoo dinnaan ammallee tooftaa biraatiin itti fufuuf hayyama wayyaaneen baafattee ummata Oromoo raggaasisuun seera qabeessa godhachuuf qopheeffate fakkaata. 5) Dhimma buqqa’iinsa Oromoo fi saaminsa lafa isaanii kan waggoota 15 dabranii kana Oromoofi Oromiyaa irratti raawwatamaa ture kan laalcha keessa galchee miti. Bu’urri labsii kanaa Heera mootummaa Federaalaa kan waggaa 20’moota duraa waan taheef labsiin kun ilmaan Oromoo dirretti bittineessuun lafa isaa saamaa turan, kan arrallee qe’e dhablee tahee jiru san akka barbaachisutti tilmaama keessa kan galchee miti. 6) Kan isaan faayda ja’anii baasan marti kan Oromoon ifiif hojiirra oolfachuu barbaaddu malee kan ambiti baaftuu miti. Gama biraatiin faaydaa Oromoo dhugumaan eegsisuuf kan baafame osoo hin taane, kan saaminsa lafaa daran hammeessu, kan balleessa seenaa fi aadaa Oromoo kan dur caalaa lammaffaa gunnuufachiisuufi ammallee Oromoo lafarra buqqaasuuf kaayamee dha. 7) Dantaan Oromiyaan Finfinnee irraa qabdu labsiin akka baafamu keeyyata 49 Heera mootummaa federaalaa irratti kanuma waggaa 20’moota dura kaayameedha. Heera mootummaa kan lafa jiru irraa labsiifi dambii baasuuf waggaa 25 ol yoo fudhate, labsii fi dambii kana hojitti hiikuuf ammoo waggaa 50 caala akka fudhatu shakkii hin qabu. Oromoon ammoo waggaa 50 miti guyyaa 50 amma booda wayyaaneef obsa hin qabu. 8) Heeraafi seerri wayyaanee wayyaanootumaaf malee Oromoof waraqaa irraa lafatti bu’ee hojiirra hin oolu waan taheef Oromoon amma booda sadarkaa hojiirra oolma heera wayyaanee eeggatu bira dabree jira. 9) Labsiin kun kan wayyaaneen Oromoofi saboota Finfinnee keessa jiraatu walitti naquufi waliin fixuuf karoorfatte akka tahe haala amma jiru irraa hubatama. Jiraattoonni Finfinnee harki guddaan Amhaara yoo tahu iddoolee ijoo fi diinagdee guddaa kan harkaa qabaniis irra jireeysi Amhaara, yeroo ammaa ammoo Wayyaaneen tooftaa labsii kanaan Oromoo saba Amhaaraafi saboota biraa waliin dhooytee jidduu fayyadamuuf kan yaadde tahuu, 10) Fedhii fi hawwii Oromoo keessa jiru kan ammaa osoo hin tahin kan baroota 30 duraa irra dhaabbatanii baasuun kan amma Oromoon sossobuuf yaadame malee kan fedhii Oromoon amma qabdu irra dhaabbatamee baafamee miti. Fedhiifi hawwiin Oromoo amma booda walabummaa Oromiyaafi bilisummaa Oromoo qofa. 11) Oromoon mormii maaster pilaanii irraa eega fagaatee bubbulee jira. Kan Oromoo falmii Finfinnee irraa falmii Oromiyaatti ceesise dhumaatii badii malee, duguugiinsa sanyii wayyaaneen ilmaan Oromoo irratti raawwatteen akka tahe beekkamaadha. Kanaaf wayyaaneen labsii dantaa addaa Finfinnee labsituus dhiiftuus amma booda Oromoof bu’aa kan hin qabnee dha 12) Oromoon mirga murteeffannaa biyya isii irratti qabdu guutumaa-guututti dhugoomfachuu malee biyya isaa irratti, lafaaf mana isaa keessatti akka diinni, alagaan murteessituuf gonkuma hin barbaadu. Oromoon mana isaa kan diinaan dhaalamee diinni siifin qulqulleessa, naatu siif haxaawa ja’uun osoo hin tahin mana isaa alagaa harkaa baafatee ifiif qulqulleeffachuu qofa barbaada. Qaphxiilee armaan olitti tuqaman kana dabalatee walumaagalattuu labsii kanaas tahee kan wayyaaneen amma booda labsitu kamuu kan qammaneefi yeroon isaa dabarte waan taheef, labsuufi lallabaa ooltuus gurra ittiin dhageeffatu oromoon hin qabu. Ifaaf ifatti warraaqsi Oromoon itti jirtu walabummaa Oromiyaa malee, mirga Finfinnee irraa qabdu deebbifachuu miti. Kanaaf, labsiin isaanii xalayaa irrattii miti yoo lafatti hojiin mul’atellee waan Oromoon barbaaduu miti. Xalayaafi qalama saanii qisaasuu osoo baataani gaariidha. Oromoon gowwaa miti, kana booda haaluma kamiinuu murtii alagaan mana isaa keessa taa’ee murteessuuf hin fudhatu. “Falmiin Oromoo kan walabummaa oromiyaa malee kan dantaa Finfinnee miti!” Saphaloo Kadiir | Abdulbasit Caamsaa 2017


Beekan Guulamaa; Solomon Ungushe Vs Jawar Mohammed

(Maaliin walfakkaatu, Maaliinis Gargar Ba’u) ========= Taajjabbii Dhuunfaa Kutaa 1ffaa = = == = = = = = = = Maal Maalfaan Walfakkaatu? === = = = = == 1. Lamaanuu Sabboontota Oromooti; jireenya isaanii irra caalaa waan Oromoofi haqa Oromoo ifa gochuudhaaf tattaafatu 2. Lamaanuu Oromoodha; Oromoo keessaa biqilani guddatan. 3. Lamaanuu namoota baratanidha; barumsa gaggaarii baratan 4. Lamaanuu obsa qabu; miidiyaa hawaasaa kanarratti yeroo namoonni qubeellee sirreessanii katabuu hindandeenye isaan abaaraa oolan homaa tokkottuu hinlakkaa’an, 5. Lamaanuu hordoftoota qabu; uummanni bicuun isaan balaaleffatus baayyeen Oromoo isaan jaallatu….. 6. Lamaan isaaniitu dantaa amantii hinqaban; kaayyoonsaanii Oromummaafi sabboonummaa qofa. Maaliin gargar Ta’u? = = = = = = = = 1. Dr. Solomon nama bilchaataadha; umuriinsaas ta’e muuxannoonsaa Jawariin olidha; Jawwar ijoolleedha; ariitiis qaba. 2. Dr. Solomon Qabsoo Uummata Oromoo bara Dargii ka’ee jalqabe (fakkeenyaaf, abbaa qubee Oromoo Dr. Hayilee Fidaa waliin mana hidhaatti dararamaa tureera) Jawwar garuu reefuma miidiyaa hawaasaa kanaan qabsoo yaabbatee oofe, 3. Dr. Solomon carraa miidiyaa (kanneen akka TV, OMN fi ONN) tiin carraa argatee beekumsaafi muuxannoo qabu dabarsuu hindandeenye; OMN tti silaa namnuu hinbutu. Jawar Mohamed garuu yaada xiqqoo argannaan miidiyaan harkasaa waan jirtuuf ganamaaf galgala irra taa’ee odeessaa oola; akka malees of beeksiseera. 4. Dr. Solomon Saayntistii barnoota uumamaati. Maqaasaatiin argannoowwan haaraan 50 ol galmee beekumsa addunyaarratti galmaa’anii jiru (akka Afriikaatti nama argannoo qorannootiin 1ffaarra jirudha) Jawar Mohammed saaynsii siyaasaa BA barate, MA nsaa garuu saaynsii siyaasaas miti; ammoo nama kalaqaa yookaan theory’ tokkollee uume/develop godhe miti. Bilchina beekumsaa hedduutu isa hafa. 5. Dr. Solomon waan fb isaarratti katabu ragaan tumsee kataba; haqa fiixeeshee argannaan nama tokkooshee qerbeerra hinkaa’u. Waan yaadasaa keessa jiru dubbachuuf duuba hinjedhu. Jawar Mohammed waan baayyee siyaasaaf gargaarama. Fakkeenyaaf, sa’a 2 gidduutti Baqqalaa Garbaa hin hiiktan taanaan tarkaanfii sinirratti fudhatama jedhee Wayyaane dorsisaa ture; lafa naanna’ee haasaa godhuttis wayyaaneen kufteetti, duuteetti, cabdeetti…kkf jechuun uummata harka walitti reebsisaa oola; sun amaluma siyaasaati jennee malee waan sobaa hedduu hedduutu jiru. KD 6. Dr. Solomon rakkinoota jaarmiyaalee siyaasaafi aktvistoonni uuman hunda sodaa malee ba’ee kataba; gartuu siyaasaa kamiifillee hinqabatu. Jawar Mohamed ammoo waan ABO/WBO akka inni miidyaa OMN tiin dubbatamu fedha hinqabu; yoo gaazexeessitoonni akka tasaa dhiyeessanillee tarkaanfii cululuqaafi daalachaa KD irratti fudhata. 7. Dr. Solomon namoota isa qeeqaniifi isa arrabsaa oolaniif yeroo tokko tokko deebii kennaf, kaanneen kaan ammoo Block’ godhee mana hidhaaa Nomolos’ buusaa oola. Amansiisuufis ragaa soquun itti dadhabaa oola. Jawar garuu deebii kennuuf hinrakkatu; haata’u malee namoota kumootaan hedduu ta’an kan qubeellee beekanii hinkatabne hedduu kaafatee waan jiruuf isaantu falmaafi oola (nama siyaasaa jechuun akkana..kd). 8. Dr. Solomon buddeenasaa mootummaa Amarikaaf hojjetee nyaata; yeroo irraa hafte ammoo Oromoof dubbachuufi hojjechuura oolchata (galata nurraa qaba), jawar Mohamed Maallaqa Oromootiin jiraata; Oromootu miidiyaa dhabbatee, buusiis buusee isa qacaree hojjechiisaa jira; kanaafis akka seera manichaatti buluu qaba malee abbaa irrummaa calaqqisiisuu hinqabu. Namoonni Hubannoo Hinqabnu maal gochaa jiru? == = = = = = = === 1. Dr. Solomon wallaggatti Jawar n ammoo Arsiitti qoqqooduun hololu. Kun hojii isaanii utuu hintaane hojii hololtootaati. 2. Dr. Solomon kiristaana Jawarn ammoo Isilaamatti qoqqooduun holola itti hojjetu; isaan garuu kun dantaasaanii miti. 3. Jawar Sabboonaafi qabsaa’aa Dr. Solomon ammoo diigaafi nama OMN balaaleffatutti lakkaa’uun hololu. Haata’u malee lamaanuu Oromoo nijaallatu; Dr. Solomon OMN jibba utuu hintaane, daba achi keessatti ol hanqaaqee gadi hanqaaqe sana balaaleffataa jira. Maal ta’uu qaba? = = == = = = = 1. Lamaan isaaniitu keenya waan ta’aniif qomatti haaqabannu; haagorfannu; itti haa fayyadamnu; haagargaarru. 2. Irratti holollii keenyaa haadhaabnu; yoo isaan badii godhan garuu itti haahimnu; yoo didan uummataaf haasaaxillu (kana gaafa goonu hololaan utuu hintaane, ragaan) 3. Hayyoota kanneen lamman akka diinaatti ilaaluurra; ofitti isaan qabannee, isa dhalataa keenyaa aguugaa jiru TPLF tti haagalagallu. 4. Jawar Mohhamed Daayirkteerummaa OMN rraa kaafannee namoota ogummaa bulchiinsa gaazxeessummaa qaban achirra kaawwannee, boordii achi keessa jiranis kanneen amantaafi naannoolee Oromiyaa hunda bakka bu’anirraan ijaarrannee miidiyaa keenyaa haajabeeffannu. Jawar Mohamed ammoo mana barumsaasaatti deebi’ee saaynsii siyaasaa PhD saa itti haafufu. kana yeroo gonummoo hamma inni barumsasaa fixatutti haagargaarru; xiinxaloota siyaasaa tokko tokkoof ammoo itti haagargaaramnu. AKka seera OMN tti daayraketerri waggaa 2 f qofa dalaga. Isa booda nijijjiirama. inni garuu waggaa 3ffaaf humnumaan itti fufee jira. kun sirrii miti; humnaan aangora turuu kan wayyaanee as mana Oromoo keessatti fiduun sirna Gadaa cabsuudha. 5. Lamaanuu hirdhinaafi jabina mataa ofii waan qabaniif gama jabina isaaniin isaan jajnee bakka hirdhina isaanii haaduuchinuuf. – Taajjabbii Kutaa 2ffaan itti fufa. Hubachiisa: Gidduu kana namoota yaada qajeelaa hinqbneefi qubeellee katabuu hindandeenye, soba hanqaaqaa oolan 500 ol block’ godheera; namoonni akka walirraa barannu barbaaddan qofaan yaada keessaan bilisa ta’aati asii gaditti kenna. Taajjabbii argu katabuun dirqama barreessaa tokkooti KD 1….2…..3… share… – Beekan Guluma Erena, Caamsaa2017


Beekan G Erena: Jawaar Mohammad kuffisuuf waan hidhatee ka’e fakkaata

TAAJJABBII -Kutaa 42ffaa – Oduu Boordii OMN Keessaa Mimmiliqanii Bahan —— Dursee sababan oduu kana ifa baasuu barbaadeefan hima. Oduun kun akka namtokkeetti eenyuunuu hin ilaallatu. Bulchiinsa OMN qofa ilaallata. Ammas, duraanis waa’ee OMN kanan barreessaa ture namtokkee irratti xiyyeefachuuf miti. OMN bulchiinsa isa madaalu, kan dhaabbati addunyaa isa fakkaatan qaban qaba moo hin qabu gaaffii jedhu deebisuun akka danda’amuufi. Yoo hin qabaanne, qaamni dhimmichi isa ilaalu irratti ha hojjetuuf jedheeni. Hawaasni Oromoo biyya alaa jiraatan, kanneen dhaabbaticha qaarshii buusanii jiraachisan rakkoo jiru baranii sirreessuu irratti qooda isaanii akka gumaachaniif odeeffannoo dhugaa kennuufiif jedheeni. Gara oduu boordii keessaa mimmiliqaniittan darba. Oduun miliqxee baate tokkoffaan haala Abdi Fite itti hojii irraa ariyatameen walqabata. Ariyamuu isaa dura waa tokkotu ta’e. Namootni bulchiinsa OMN wajjin hidhata qaban suuraa argitan kana qopheessanii “gaazexeesitoota jaallatamoo” jedhanii waamuun Facebook irratti walitti daddabarsan. Akkuma argitan Abdi Fite keessa hin jiru. Namootni bulchiinsa OMN wajjin hidhata qaban kun Abdi Fite hojii irraa ariyamuuf akka jiru dursanii beekaniiru jechuudha. Abdi Fite ummata Oromoon jaallatamuuf dhiisuu isaa akkamiin baran gaaffii jedhu kaasa. Oduun lammataa kallatiidhaan Boordii OMN keessaa maddite. Akkuma yaadatamu, Abdiin otuu inni hojii isaa hojjetaa jiruu waamee “ammaa jalqabdee hojii irraa ariyatamteetta” kan jedheen Mohammed Abdosh ture. Namni kun duraan Dayrektara Ittaanaa OMN kan ture yeroo ta’u hojii isaa dhaabee bulchiinsa OMN keessaa bayee ture. Abdii hojii irraa ariyuun yeroo barbaachisu, waamamee hojiitti deebi’e. Nama hojii irraa ariyamee turetu deebi’ee nama hojii irra jiru ariye jechuudha. Waanti akkasii dhaabbata kamuu keessatti ammaan dura dhagahamee beeka hin fakkaatu. Oduu sadaffaan qooda Henok Gabisa OMN keessatti qabu ilaallata. Akkuma namni hedduun beeku, namni kun duraan OMNiif gorsaa seeraa (legal advisor) ture. Garuu innis gara waggaa lamaa dura hojii isaa akka gadhiisu ta’ee ture. Bakka isaa kan bu’e/buute fira miseensa boordii tokkooti. Ammaaf maqaa isaa/ishee dhahuu hin barbaadu. Namni kun yeroo bakka Henok bu’u/buutu, ogeeyyiin seeraa akka dorgoman hin taasifamne. Kubbaaniyaa/Dhaabbata kamuu keessatti namni tokko hojii irratti kan ramadamu namoota kan biroo wajjin dorgomee yoo mowate qofa. OMN kana hin goone. Duunyettiidhaan fira boordii OMN sana gorsaa/gorsituu seeraa taasisee ramade. Henok hojii isaa duraanii irratti kan deebi’e Abdi Fite hojii irraa ariyuun geenyaani. Amma Abdiin hojii irraa ariyatamuu mudhii hidhatee deggeraa kan jiru isa. Oduu afuraffaan dhimma maallqaqaa ilaallatti. Maallaqi ummata irraa guuramaa jiru iftoominaan hojiirra oolaa jira moo hin jiru gaaffiin jedhu boordii OMN keessatti gaaffii cimaa kaasee wal mormii cimaan deemsifamaa jira. Gaaffiin kun akka hin kaane kanneen jedhan jiru. Kanneen, lakkii qoratamee dhugaan jiru iftoominaan ummatatti gabaafamuu qaba jedhanii kan falmaa jiranis jiru. Namootni OMNiif ittigaafatamaa dinagdee ta’an kan beekan maallaqa isa USA keessaa haala sirna qabeessaan walitti qabame qofa beeku malee isa Awurooppaa, Awustraaliyaa, Afriikaa Kibbaa fi Biyyoota Arabaatii walitti qabamu kan beeku Daayrektara OMN qofa. Kunis boordii keessatti gaaffii cimaa kaasee jira. Walfalmiin keessoo boordii kun garamitti baasuuf akka jiru amma beekuun hin danda’amu Oduu shanaffaan har’a taatee. Daayrektarri OMN addunyaa mara keessatti hanga har’aatti qaamoota OMN Local Chapter jedhaman hunda %100 diigee namoota isaaf amanamoo ta’an bakka buuseera. Keessa beektoti akka dubbatanitti, Jawar Mohammed tarkaanfii battalaa kana fudhachuun isaa maallaqa towachuun akka hin danda’amneef jedheeti. Dhimmi kunis miseensota boordii keessatti gaaffii guddaa kaasee irratti dubbatamaa jira. Ammaaf oduun mimmiliqanii bahan as irratti xumuramu. Walitti deebi’uun keenya akkuma barii yeroo eegdee dhufuun waan hin hafne.


Yeroo gareen shanee maqaa qabsootiin bara 20 caalaa Kora gudda kora tiqqaa, koronguddaa, guyyaa gootoota, guyyaa WBO jechuun ummata sabbata qaqqabachiisaa baate, obboo Beekna guulamaa eessa ture?

TAAJJABBII-Kutaa 41 ffaa = DHIBEE DIYAASFOORAA KANA GOOLAA JIRU GAR TOKKOTTI DEEBISNA! = RAKKOO GUDDAAN MAALI? – 1. Jawar Mohhammed Hayyu Duree ABO Jaal Dawud Ibsaafi dhaaba inni geggeessu ifatti miidiyaatti bahee dhiifama haagaafatu. Sabbaiinsaa kana dura Jawar dhimma ABO irratti barreeffama hamaas katabee tureera; miidyaarras ittisaa tureera; kanaaf as bahee uummata Oromoo miliyoona 50 kanaafi hayyuu duree kana dhiifama haagaafatu. Yoo akkas godhe malee sabboonummaafi Oromummaasaarratti laaqii dibuusaati. 2. Jawar Mohmmaed Dr. Solomon Ungushee dhiifama haagaafatu. OMN inni ijaaretti darbee abbaa irrummaasaa waan agarsiiseef, namoota kumootaan lakkaa’aman akka isaan Dr. Solomon Ungushee miidiaya hawaasaa (waraabbii Fb, fi Fb ) abaaraniifi arrabaan salphisaniif irratti ijaareef (sababiinsaa gaafa Dr. waa’ee Jawar qeequ ijoolleen achii bubuluqxi waan ta’eef. 3. Namoota karaa FB kanaa midiyaa hawaasaarratti bobba’anii gareen ijaaramanii callisanii afaan damma godhatanii Oromoo duratti dhiyaataanii wacaa jiran kunneen Jawar dabalatee nama lama sadan tokko hincaalani. Kanaafis utuu dubbiin kun isatti galagalee isa hincabsiin ba’ee uummata dhiifama gaafatee namoota joonjeffaman kanas akka golatti dacha’anii hojiisaanii hojjetaniif akka gorsu haata’u. 4. GGO kan Professor Asafaa Jaallataafi hayyoota sabboontota Oromoo biroo keessatti waggaa darbee ka’ee utuu waa’ee mana Oromoo mariyataa jiranii OCL kan jedhu gidduutti keessaa butatee ba’ee Atlantaatti namoota waliti qabee nama walitti naqaa waan tureef hayyuu ilma isaaf ta’u kanatti kufee dhiifama gaafatee OCL gara GGO tti as dacha’amee hafuura tokkoon akka hojjetamuuf gartuusaa ha amansiifatu. Ta’uu baannaan walsukkuumaa jirachuun gaarii miti. – Yaa Namaa: == = = == Nama se’een itti siqe Bofa ta’ee namiliqe Gaanfa hinqabu akka gafarsaa Ilkaansaatin siqarxamsa Fokkuu focee jibbisiistuu Usustuudha hirmii nyaattuu Bifa hintolle dhuka tokkee Wacabbartuu mata bokkee Goomattuudha gaararrooftuu Waan xinnoodhaan kan baannattu Ija fattee mudhiin loccuu Kan halagaan garaa borcu Dhiita’uu feeti yeroo hundumaa Hinmijanneef malee homaa Garaasheetu dhibee qaba Kanaaf Waaqnis hidhee qaba!! – Taajjabbiin bifa cululuqaafi Daalachaa’aa ta’een itti fufa KD


Bu’uura Heeraa Bulchiinsa Magaalaa Dirree Dhawaa Xiinxala Seeraa

Abduljebar Hussien ( abukaatoo) Bu’uura Heera mootummaa Federaalaawa Dimokiraataawa Ripaapliika Itoophiyaa(HMFDRI) kwt. 46(1) tiin mootummaa Federaalaa naannooleedhaan kan ijaaramee dha. Bu’uura kanaan akkaataa ulaagaawwan heericha kwt. 46(2) jalatti tarreeffamaniin naannooleen miseensota mootummaa federaalaa ta’an sagal kwt. 47(1) jalatti tarreeffamaniiru. Saboonni , sablammoonni fi ummaattoonni naannoolee saglan kanneen keessa jiraatan yeroo kamiiyyuu naannoo mataa isaanii hundeeffachuu akka danda’an tumaa heerichaa kwt. 47(2) jalatti himameera. Magaalaan Dirree Dhawaa kana keessa hin jirtu. Osoo naannoleen Soomaalee fi Oromiyaa hin hundeeffamin duraayyuu maddaa fi hiikkoo maqaa Dirree Dhawaa jedhu kana ilaalchisee saboota kanneen lameen jidduu waliigalteen akka hin turinitti himama. Bara 1983 yeroo mootummaan ceehuumsaa hundeeffamu immoo gaaffiin saboota lameen kanaa gara gaaffii abbaa biyyummaatti ol guddateera. Magaalaan Dirree Dhawaa irratti gaaffiin saboota lameenii sadarkaa ol’aanaatti kan cehe labsii lakk. 7/84 saboota, sablammootaa fi ummaattootaa hiikkoo kennuu fi ulaagaawwan mootummaaleen naannoo itti daangeffamuu qabu ibsu erga bahee dha. Naannooleen lameenuu ulaagaawwan labsii kana jala taa’an bu’uureffachuun Oromiyaan magaalaan Dirree Dhaka gara kiyyatti daangeeffamuu qabdi yoo jedhu naannoon Somaalees immoo gara naannoo isaanitti akka daangeffatu gaafataniiru. Labsiin kun saboota, sablammootaa fi ummaattootaa garaagaraa 63 adda baasee mootummaalee naannoo 14 ka hundeessee dha. Osoo tumaaleen labsii lakk. 7/84 sirnaan sirriitti hojiirra ni oola ta’ee silaa yoona magaalaan Dirree Dhawaa naannoo Oromiyaatti ykn naannoo Soomaleetti daangeeffatee jirti. Hanga gaaffiin nnaannolee kanneenii bu’uura seeraatiin deebii argatuutti jedhamee itti yaaamamni isii mootummaa Federaalaaf ta’ee hanga bara 1985 tti bulchaa mootummaa jiddugaleessa irraa ergamuun bulaa turte. officials who administered Dire Dawa were appointed by the central government. There is no document denoting the expressed will of the two regions in inviting the federal government to handle the dispute Waltahiinsa naannolee lamaaniitiin labsii kana kwt. 2(5) jalatti magaalaan Dirree Dhawaa bara 1985 hanga 1987 bulchiinsa yeroodhaa (the provisional administration) ta’uun hundeeffamtee jirti. Heerri MFDRI 15/12/1987 bahes dubbii magaalaa Dirree Dhawaa tanaa furmaata osoo hin kenning hafeera. Bu’uura labsii armaan olitti ibsameen akka naannoo tokkootti miseensoota mootummaa federaalaatti hin dabalamne; yookaan (sababni gahaan ni jiraata yoo ta’e) magaalaa of dandeesse ofiin of bulchituu hin goone(there was no self administration): heerichi manni maree bulchiinsa magaalichaa mootummaa Federaalaatiin hundeeffamuu akka danda’us hin ibsine. Ergi Heerri bahee hojirra ooleen boodas bu’uura tumaalee Heerichaatiin dubbii magaalaa Dirree Dhawaa kana hiikuuf tattaaffiin godhame hin jiru. Osoo ta’eellee heerichi furmaata ni laataa? Gaaffii jedhuuttu ka’a. Naannoo Oromiyaa fi Naannoo Somaalee jidduu Magaalaa kana ilaalchisee falmiin jiru naannoo kiyyatti dangeeffamuu qabdi kan jedhuu dha. Akkaataan waldhabbiin daangaa mootummaa naannolee jidduutti dhalate itti hiikkamu HMFDRI kwt. 48 jalatti tumameera. Bu’uura kanaan daangaa ilaalchisee gaaffiin yoo ka’e jalqaba waliigaltee nannoleetiin yoo dadhabame immoo MMF tti dhiyaatee manni marichaas yeroo waggaa lama hin caalle keessatti murteessuu akka qabu kwt. 48(1)(2) jalatti tumameera. Mata dureen tumaa kanaa “jijjiirraa Daangeffamaa” jedha. Tumaan kun erga daangeffameen booda falmii daangaa ilaalchisee ka’u kan ilaallatuu dha. Akkuma armaan olitti ibsuu yaaleetti bu’uura labsii lakk.7/84 tiin daangaan mootummaa naannolee adda bahee daangeffamee jira. Yeroo heerichi labsamu sanatti naannoleen saglanuu daangeffamanii jiru jechuu dha. Kana irra dhaabbachuun Heericha kwt. 47(1) jalatti naannoleen sagal adda bahanii tarreeffamanii jiru. Magaalaa Dirree Dhawaa jalqabuma irraayyuu garamittuu waan hin daangeffaminiif tumaan heeraa kun raawwii hin qabu jechuu dha. Kanaaf rakkoon magaalaa tanaa amma boodallee furamuu hin danda’u jechuu dha? Chaartara bulchiinsa Magaalaa Dirree dhawaa labsii lakk. 416/96 Mana Maree bakka bu’oota ummataatiin bu’uura HMFDRI kwt. 55(1) tiin gaafa 23/11/96 yeroo jalqabaatiif baheera. Manni marichaa seensa labsii kanaa irratti akka ibseetti barbaachisummaan chaartarichaa rakkoon magaalaan Dirree Dhawaa furmaata fulla’aa seerawaa ta’e hanga argattuutti magaalichi yeroodhaaf ofii isiitii akka of bulchituuf fi jiraattoota magaalichaatiif aangoo ofiin of bulchuu akka qabaataniif bu’uura seeraa kaayuuf akka ta’e ni hubatama. Chaartara bulchiinsa Magaalaa Dirree dhawaa labsii lakk. 416/96 kan bahe rakkoon magaalichaan walqabatu fulla’iinsaan hanga furamaanni itti kennamutti qofaa akka ta’e ibsameera. Manni marichaa bu’uura heeraatiin furmaata jedhamu barbaachuu irra labsiiwwan labsii kana fooyyessan baasuu filateera. Chaartara kana fooyyessuuf labsiin lakk. 483/98 baheera. Isa fooyya’e kana fooyyessuf immoo labsiin lakk. 514/99 gaafa 14/05/99 fi labsiin lakk. 536/99 gaafa 16/11/99 bahaniiru. Kanaaf sababa hin beekamneef wanti yeroodhaaf jedhame kan dhaabbataa ta’uuf akka deemu dheerinna yeroo erga dhimmi kun ka’erraa jirurraa tilmaamuun nama hin dhibu. Dubbiin kan hafte gaafa naannoleen daangeffaman sanaa dha. Akkuma olitti ibsame magaalattii of dandeesse akka bultu hanga gaafa 1985 murtii mootummaa ceehumsaatiinii; gaafa 1985 hanga 1995 immoo murtii labsii lakk. 7/84 keessatti kennameedhaani. Sana booda hanga ammaatti immoo chaartara labsii lakk. 416/96 manni mare bakka bu’oota ummataa bu’uura HMFDRI kwt. 55(1) tiin baaseedhaani. Gaaffiin guddaan Manni mare kun seera akkanaa baasuuf aangoo ni qabaa? Tan jettuu dha. HMFDRI kwt. 55(1) jalatti manni mare bakka bu’oota ummataa aangoo seera baasuu kan qabaatu daangaa aangoo heerichaan mootummaa federaalaatiif kenname keessatti qofa akka ta’e tumameera. Dhimmoonni angoo mootummaa Federaalaa jalatti kufan immoo HMFDRI kwt. 51(1—21) jalatti tarreeffameera. Manni mare bakka bu’ootaa daangaa kana keessaa bahuu hin qabu jechuu dha. HMFDRI kwt. 51(1—21) jalatti mootummaan federaalaa magaalaa tokko filatee kan federaalaa gochuu akka danda’u, ykn immoo ofiin akka of bulchitu murteessee seera baasuun hundeessuu akka danda’u ykn aangoo akka qabu wanti tumame hin jiru. Kanaaf Manni mare bakka bu’oota Ummataa MFDRI magaalaa fi jiraattonni magaalaa ofiin akka of bulchan taasisuuf aangoo seera baasuu osoo hin qabaatin chaartaroota armaan olii baasuun isaa bu’uura heeraa kan qabuu miti. Bu’uura kanaan mootummaan Federaalaa daangaa aangoo kana keessatti Magaalaa kamiiyyuu namooma seeraa gonfachiisee magaalaa of dandeesse gochuun dhaabuu ykn hundeessuuf aangoo hin qabu.


Qeeqafi Taajjabbii Kuntaala Tokkoorra Dalagaa Qabatamaa Kiiloo Takkaatitu Caala!

Hiwi Elona ~ Caam/2017 ———————— Jaallewwankoo Hojii hojjatamuu kamiyyuu keessatti dogongorri hin dhabamu. Nama hamma dandeettii ofii sabaaf gumaachudhaaf tattaaffaturraayis hanqinni hin dhabamu. Namni qeeqafi hamii jalaa ba’uu danda’u yoo jiraate nama harkaafi luka isaa maratee taa’e qofa. Hojii qabatamaa tokko hojjadhee ofiifis uummata kootifis bu’aa nan buusa jettanii ni yaaddan taanan qeeqafi arrabsoo akkasumas hinaaffaa isinirra ga’uuf adeemuuf sirritti qophaa’uu qabdu. Qeeqa dhiyeessun hojii qabatamaa tokko hojjatanii akka argisiisuutti hin ulfaatu. Eenyumtuu eddoo jiruu ol ka’ee qaama barbaade irratti akka barbaadetti qeeqa dhiyeessuu danda’a. Kanaaf namni hedduun oluma ka’ee kallattii jiruu rasaasa qeeqaa dhukaasa. Qeeqni akka qeeqaatti rakkoo hin qabu, garuu gaafa qeeqni waanyoo, tuffiifu hinqaffaadhaan guutame faaydaa isaa irra miidhaa isaatitu caala. Qaamni qeeqa kennu tokko yoo dhugaadhaan sirreeffama kan barbaadu ta’e qeeqni isaa hamma danda’ameen qeeqa ijaaraa ( constructive criticism) ta’uu qaba. Gama biraatiin qeeqni dhiyaatu kaniyyuu namaafi yaada adda baasee ilaaluu qaba. Namni tokko har’a dogongoree waa balleessuun ni mala. Namni har’a waan tokko balleessef garuu yeroo hunda balleessaa sanaaf jecha qeeqamuun irra hin jiraatu. Yoo qeeqnu yaada namootni dhiyeessaniifi hojmaata isaanii irratti haa fuulleffannuu. Waan hunda caala garuu, qeeqa dhiyeessuu keenyan dura ani akka dhuunfaa kootti eenyu? Maalan hojjadhe? Maalan gumaache? Eddoo nama sanaa osoon ta’ee maalan godhuu danda’a jedhanii of gaafachuun barbaachisaadha. Qeeqafi taajjabiin qullaa bu’uura haqaa hin qabne osoo hamma kuntaala dhibbaas heddummaatee hojii qabatamaa kiiloo takkattii akka hin madaalle irraanfachuu hin qabnu! Naaf Jiraadhaa! Teenya Oluma


Laali Beekan keenya! Namni kitaaba sodomaa (30) ol akka barreesetti himatu tokko waa-lama ykn namoota lama yeroo wal-bira qabee xiinxalu yoo xiqqaate namoota xiinxalu ykn waan xiinxalu san beekuun irraa eegama . Yoo hin beekne ammo, dura qorannoo gochuun haalaan barbaachisaa akka tahe nama kitaaba tokkicha ammaan dura barreesse jedhuuf illee ifaa dha je’een amana. Yeroo dhimma lama ykn namoota lama wal-bira qabanii xiinxalanis maaliirratti akka isaan kana xiinxalan addaan baasanii hubachuu fi murteessuun akkasuma barbaachisaa dha. Xiinxalli tahu kun maalirratti xiyyeefata? Waa’ee barnoota isaaniitii? Waa’ee laalcha siyaasaa isaaniitii? Xiinxala kan akka tolchu kan kakaasee hundeen dhimmichaa maal? Jireenya isaanii waliigalaa tii? Kkf.. addaan baasanii hubachuu fi dubbiftootaaf ifa gochuun waanuma seerri barruu tilmaamu. Waan Obbo Beekan Gulummaa jarreen lamaan DR Solomoon Ungaashee fi Jawaar Mohamad wal bira qabee xiinxalerratti yaada xiqqoo kennadha. Fakkeenyaaf: Obbo Beekan , Dr Solomon bara Dargii Dr Haaylee Fidaa waliin mana hidhaa keessatti oromoof dararamaa turan jedha. Obbo Beekan Dr Haaylee Fidaa fi Dr Solomoon yeroo bara Dargii mana hidhaa turan san maaliif akka hidhamanillee waan quba qabu natti hin fakkaatu. Akka barreefamni isaa mul’sutti akkasumas sab-qunnamtii adda addaa irratti yaada kennurratti jarreen kun lamaan (Dr Haayilee Fidaa fi Dr Solomoon Ungaashee) qabsoo oromoof jedhanii akka waan hidhamanii akeeka. Bar Dr Haaylee Fidaa fi Dr Solomoon ‘Mellaa Itiophiyaa Sooshaalist Niqinnaaqee (MESON) (All Ethiopian Socialist Movement)’ turanii . Ati nama dandeettii qabu akkamitti waan MESON dhaabateef haga ammaa hin hubannee? Kun siif waan jabaa dhaa? Yoo warreen MESON Oromoo dhaaf lolaa fi qabsaa’aa turan jettee beekta tahe osoo xiinxala kana hin tolchin waan qorachuun sirra ture. Dhugaan ture garuu, paartii yeroo san turan keessaa kan akka MESON qabsoo oromoo bal’eessuurratti bobba’e hin turre. Isaani kan qabsaawan oromoo ‘xabbaab’ jechuun mana hidhaatti kan guursisan, kan ajjeesisan, kan biyyaa ariisisan kkf… Yoo waan MESON dhaabbateef hin beektu tahe, sagantaa isaanii caalaa barruu isaan torbaan lamatti ykn ji’atti baasaa turan YE sefiiw hizb dimxi lakoobsa tokkoo hamma sodomii wahiitti kan deemaa ture barbaadii dubbisi, dura qorannoo godhi. Mee ‘Yesefiw hizb dimx’ lakkoobsi 35 waa’ee maalii ture jedhii Solomoon gaafadhu. Waani ani keessaa yaadadhu yoon irraa siif tuqe akkas jedha. Tokkummaa Itiophiyaaf yaaddoo guddaa fi diinni guddaan shororkaa amma EPRP’n deemsisaa jirtu osoo hin taane lola ABO ‘n karaa bahaa banee jiru tahuu mootummaa Dargiif odeefannoo gumaacha. Isaan kun (ABO) yeroodhaan baduun murteessaa dha jedha. Yoo yeroodhaan baduu baatan dhukkuba biyya keenyaa (Itiophiyaa) tahuun waan hafu miti jedha Kanarraa ka’aniiti kan bakka hundaatti oromoota hidhuu fi ajjeesuun kan eegalan. . Osoo MESON yeroo san Dargiif meeshaa tahuu bira taree mootummaa dhuunfatee jiraatee, xiyyeeffannaan isaanii inni guddaan qabsoo oromoo dura barbadeessuu ture, dhiheenya kana garuu, akka waan MESON qabsoo oromoof dhaabbatee tureetti afrsaa jiraachuun keessan maaliif akka tahe ifaa miti. Har’a Dr Solomon Ungaashee yoo ani sabboonaa dha, sabni oromoo fi biyyi oromoo dhugaan miidhamanii jiru jedhee amana tahe homaa rakkoo hin qabu. Namoonni dogogoran deebi’anii if baruu fi if sirreessuun hamaa hin qabu. Garuu, utuu lubbuun jirruu seenaa haqaaquun gaarii miti. Yoo ifiif seenaa yeroo dhihoo jal’iftanii nutti himtu tahe kan nafxanyootaa waan komataniif hin jiru. Waan dabre akkuma turetti himuu fi hubachiisuun gaarii dha. Obbo Beekan mee Dr Solomoon osoo Ameerikaa hin dhufin dura waan oromoo, waan oromummaa eessumatti maqaa dhahee beeka nuuf himi. Nama kana waliin teessee haasoftee beektaa? Isa durii yoo dhiifne har’a ejjennoon Dr Solomon gaaffii oromoo irratti qabu hagam beekta? Barreefamuma keerraa yeroon laalu ati nama kana waan beektu natti hin fakkaatu. Bar telefoonaan wal faarsanii waliin taphachuu , waan Facebook gubbaatti dadarbatmu laalanii eenyummaa walii ciccululuqsuu fi dhugaan eenyummaa namaa adda. Mee osoo Dr Solomoon fi Dr Haayileen mana hidhaa taa’anii qubee nuuf tolchan jettee waan ifiifuu hin beekne nu fudhachiisuu hin yaalin, waan biraan haahafuu, waan oromummaas haahafuu mee waan Dr Solomoon ture warreen waliin MESON turan gaafadhu. Miseensa akkamii ture? Eessatti ‘cadre’ ture? Mana hidhaatii haala akkamii garsiisaa ture? Mana hidhaatii akkamitti bahe? Dr Haayilee Fidaa osoo har’a lubbuun jiraatee haala Dr Solomoon Ungaashee mana hidhaatti garsiisaa ture akkamitti hubata laata jedhii namoota MESON turan amma kan lubbuun hedduminaan Ameerikaa fi Awropaa jiran gaafadhu. Sadarkaadhuma MESON ttillee Dr Haayilee Fidaa har’a osoo lubbuun jiraate Dr Solomoon waliin yeroo hedduu walbira qabdee maqaa kaasuu keetiif si komachuun isaa hin oolu jedheen yaada. Asirratti qooda Dr Haayilee Fidaa qubee afaan oromoo bu’uressuu irratti qabu akka waan galata dhorkachuuf jedheetti akka hin fudhatamne akka hubatamun fedha, gumaachi inni qubeerratti kenne ol-aanaa dha. Ejjennoon gaaffii oromoo irratti qabu garuu waan biraa ti. Jawaar barnoonni isaa saaynsii siyaasaa BA qaba jete, MA isaa garuu saynsii siyaasaa miti jette. MA isaa maal akka tahe yoo hin beektu tahe maaliif barreesita waa’ee namaa. Barruun kee kun waan beektu nu-hubachiiftee akka barru nu gochuu mitii? Waan ifiifuu hin beekne maaliif nutti himuu yaalata. Osoo hin barreesine dura maaliif qorattee nuuf hin himin? Maal ati nama Harvard baratu/te mitii? Dr Solomon buddeensaa mootummaa Ameerikaaf hojjetee nyaata……Jawar maallaqa oromootiin jiraata… Amma rabbi jedhii maal kun? Mootummaa Ameerikaa isa kam? Eessaa? Namni Ameerikaa keessaa hojjetu hundumtuu mootummaaf hojjeta jettee yaaddaa laata? ‘Mangistiif hojjeta’ jechuu keetii? Jechi kun hagam boodeetti hafaa tahuu hubattaa laata? Akkan laaluti Obbo Beekan, mee xiqqoo afuura fudhadhuutii waa hubadhu, ati akka jetutti ijoollee dha waan itti jarjarttulee hin qabdu. Hidhata kees tolfadhu. Nagaan


Shiftoonni Waliin Dhahuu Itti Fufan!

Baarentuu Gadaa Irraa gessogeda@gmail.com Shiftoonni sirna hin beekan, seeras hin qaban, seerri isaan hin abboomu. Safuu, duudhaa , namni maal naan jedhaan isaan bira hin jiru. Bor maal taanaanis qayee shiftootaa hin jiru. Shiftoonni waan saamamu argannaan weeraranii abbaa qabeenyichaa ajjeesuun, irraa hari’uun, hidhanii dararuun saamanii nyaachudha. Shiftoonni har’a maqaa mootummaatiin Impaayeera Itiyoophiyaa weeraranii saboota biyyattii fixaa fi saamaa jiran Wayyaanoonni kanaaf fakkeenya fi ragaa guddaadha. Wayyaanonnii fi ergamtoonni isaanii kanneen akka OPDO, DHDN, fi BADN Shiftoota safuu, seera, maal naan jedhanii fi bor akkaman ta’aa hin beeknedha. Seera hin qaban, kan qabna jedhaniifis hin abboomaman, ni sobu. Waan ifatti hojjetan hin hojjenne jedhanii haalu. Kan ganama jedhan galgala itti hin deebi’an. Kan galgalaas akkasuma ganama hin jenne jedhu. Hojiin isaanii martuu waliin dhahanii jiraachudha. Kan nuun morma jedhanii shakkan ammoo hidhuu, ajjeesuu fi biyyaa godaansiisuudha. Shiftoonni kun qabeenya namaa arginaan ijatu dhiiga uffata. Saamuu, irraa ajjeesanii fi hidhanii nyaachuun hojii isaaniti. Waggoota 25n darbaniifis kanuma gochaa turan, ittis jiru. Qabeenya ummataa ijji isaanii arge hunda kan ofii taasifachuuf ykn qircachuuf qawwee fayyadamanii yakka isaanii danda’ame hunda saboota biyyattii mararrattuu addatti ammoo ummata Oromoo irratti raawwataa turaniiru.raawwachaas jiru. Qabeenyaaf jecha abbaa biyyaa hidhaniiru, ajjeesaniiru biyyaa godaansisaniiru. Shiftoonni Tigraay kun qabsoo ummata Oromoo isaan raasaa jiruun dhiphatanii kunoo tibba kana isa waggoota 26n darbaniif ukkaamsanii irra taa’aa turan, seeruma ofii baafatan kan “Oromoon Finfinnee irraa dantaa addaa qaba” jedhu akka haaraatti gadi baasun irraa hololaa jiru. Dhimma kanaan wal qabatees wixineen qophaawe akka paarlaamaa fakkeessii biyyatiitiif dhihaatus karaa miidyaalee isaanii odeessaa ykn hololaa turaniiru. Holola kanaanis Oromoon Finfinneerraa faayidaa akkasii fi akkanaa argachuuf jira jechuun oduu afanfajjii uumaa jiru. Ergamtichi Shoftoota Tigraay; inni maqaaf ministeera muummee jedhamu H/ Dasaalenyis kanuma karaa TV fi Raadiyoo sirnichaa mirkaneessaa ture. Shiftoonni kun karaa adda addaatiin holola kana gaggeessaa turanis ummanni Oromoo keessumaa qeerroon Oromoo harkaa hin fudhanne. Wixineen jedhame kun ija seeraatinis haa ta’u karaa kamiinuu fudhatama akka hin qabne addabaabaayitti dubbatamaa jira. Wixineen Wayyaaneedhaan olii- gadi oofamaa jiru kun kan dantaa Oromoo eegsisu odoo hin taane kan Oromoo moogsuuf qophaaye ta’uun eenyufuu ifaadha waan ta’eef gutummaa Oromoo birattii fi hawaasa Oromoo biyyoota alaa jiru biratti balaalleeffatameera. Keessumaa qeerroon Oromoo dhiiga keenya kan dhanglaasaa turree fi jirru gaafii mirga abbaa biyuumaatiif malee lafa abbaa keenyaatirraa akka shiftoonni Tigraayi xixiqqeessanii qunxuranii nuuf kennaniifii miti jechuun hadheeffatanii balaaleffachaa, dura dhaabbachaas turaniiru, ittis jiru. Sobni, sossobaa fi afanfajjiin akkasiitis kan yeroon itti darbe jechuun harkatti busheessaa jiru. Kanarraa ka’uunis kunoo Shiftoonni sobaa fi waliin dhahuudhaan har’a gahan Wayyaanoonni kan jechaa turan san haaluu eegalaniiru. Hololli maqaa dantaa Oromoon Finfinneerraa qabu deebifina jedhuun gaggeeffamaa turee fi jiru kun ummata Oromoo biratti fudhatama dhabuu kan hubatan shiftoonni Tigraayi kun deebi’anii isuma jechaa turan san haalaa jiru. Sobuun, haaluun, waliin dhahuun,yakka hojjatanii lakkii anaa mitiin aadaa fi amala shiftootaa ta’uun beekamaa ta’us kan Wayyaanee wanti adda isa godhu waan addabaabaayitti ta’e haluudha. Tiba kana kunoo Wixinee Ergamtichi Hayila Maariyaam Dassaalanyi karaa TV fi Raadiyoo dhugaadha jedhee dubbachaa ture osoo torbanilleen hin guutiin deebisanii haalaa jiru. Hayilamaariyaam wixineen qophaayee jiru kun yeroo dhihootti paarlaammaatti ragga’ee hojirra oola jechaa ture. Ammammoo Gaazexaan miseensa shiftoota kanaa fi leellisaa sirna kanaan ogganamu Ripoortar wixineen jedhame akka hin jirree fi soba ta’e mootummaan shiftoota Tigraay kun haaluu gabaasee jira. Ummanni Oromoo Wayyaaneen murna akkamii akka taate ummata tolchee beeku dha. Kanarraa ka’uunis irraatti qabsaawaa ture, irrattis qabsaawaa jira. Kan dubbatte haaluun, sobuunii fi waliin dhahuun Wayyaanee kun isa hin dinqu. Shiftoonni kun wixineen kun qophaaweera jedhanis, hin jenne jedhanis Oromoof dubbii ijoo miti. Wixineen kun qophaawuus dhiisuus, dhugaas ta’e soba, dubbii ijoon, gaafiin ummata Oromoo gaafii mirga abbaa biyyummaa fi bilisummaa ti malee gaafii fayidaa xixxiqoo Finfinneerraa naaf kennaa jedhuu miti. Waan ta’eefis kaleessa dubbatanii har’a haaluun Wayyaanootaa kun sobdoota, sobaan jiraattoota, waliin dhahoota, sirna dhablee fi bor hin beeknee ta’uu isaanii caalaatti mirkaneessuu malee bu’aa siyaasaa fiduuf tokkollee hin qabu. Oromoon holola shiftoota kanaatiin dagamee falmii biyya abbaa isaaf taasisuurraa duubatti jedhu hin jiru. Jiraachus hin qabu. Oromoon Shiftoota kana ofirraa buqqisuuf qabsoorra jira. Yoo isaan buqqa’an Finfinnees ta’ee guutummaan Oromiyaa akka bilisa bahuu eenyu jalaawuu dhokotaa miti. Shiftoota waliin dhahaa jiraachuuf yaalan kana kan xumura itti godhu, kan umrii isaanii ofirraa gabaabsu numa ummattoota cunqursaa jala jirruudha. Kanumarraa ka’uun ummanni Oromoos ta’e ummattoonni cunqursaa jala jiran kamuu qabsoo jabeessanii itti fufuun dubbii fardii dha.


Dhamsaa baqattoota Oromoo kan yeroo ammaa gara Jimmaatti baqatanirraa  ergamee.

Jawaar Mohamed Ganama kana ummata keenyaa kan Harargee san koreen Oromiyaarra dhuftee sun filannoo sadii dhiyeesaniif iniis 1.Bakka irraa dhuftanii debitanii rakkoo jiruu maridhaan bulchinsaa Aradda kessannii fanaa furuu 2.Godinaa kessaanitti hadaraa isiin keninee hangaa motumman Nannoo falaa isinii barbaduu isaan iddoo kessanitti isiin gargaruufi tiksuu 3.Nutti hasoofnee iddoo biraa kan furmataa ni tahaa jennuu isiin geysinaa jedhaniin. Ummannis filannoo 1ffa fi 2ffas akkan fudhaneefi iddoo irraa dhufnee hin tahiin malee bakka biraa nuu geysaa ergaa jedhaniini bodaa koreen mariachuun Godinummaa Sanaa KAMPII YANBAROO jedhamtuu kan Sheek Alahamudiin tahee himamuu isiin geysinaa qophawaa jedhaniin amma ummanni kampii maal gonaa? Nutti hin demnuu jechuun achii keysatti rakkinni umamaa jiraa. Obboo Musxafan Gaffiin keysaan murtee kanan fudhataan tanan wan biratti sanifuu fudhadhaa ykn isiin dhisnee demnaa jedhanii ummataa dorsisaa jiraan. Lammii tenyaa hundinuu nu gargaraa…… Dhamsaa baqattoota irraa ergamee.!!!”


Lafti Kan Ummataati Moo? Kan Mootummaati?

Xiinxalan Abduljebar Hussien Abbaan qabeenyaa lafaa magalaa fi baadiyyaa mootummaa fi ummata akka ta’e fi lafti qabeenya waliinii saboota ,sablamoota fi ummatoota itoophiyaa akka ta’e HMFDRI kwt.40 (3) jalatti tumameera. Bu’uura HMFDRI kwt.40 (3) qotee bulaan mirga lafa isaa irraa buqqa’uu dhabuu ni qabu. Bu’uura HMFDRI kwt.40 (6) tiin immoo abbaan qabeenyummaa saboota ,sablamoota fi ummatoota akkuma jirutti ta’ee mootummaan kaffaltii seeraan murtaa’aan mirga lafatti fayyadamuu abbootii qabeenyaa ni kabachiisaafi. Mootummaan faaydaa ummataatiif barbaachisaa jedhe yoo amane dursee beenyaa madaalawaa kaffaluun qabeenya dhuunfaa fudhachuu akka danda’u heeruma kana kwt. 40 (1) fi (8) jalatti tumameera. Bu’uura heera kana kwt. 40 (2 fi 8) tiitiin beenyaan kan kaffalamuu qabu qabeenya bu’uura heericha kwt. 40 (7) tiin horatamee dha. Kun immoo qabiyyee lafaa fudhatamuuf beenyaan kaffalamuu akka hin qabne waan fakkeessuuf falmiiwwan tokko tokkoof ka’uumsa ta’aa tureera. Ogeessonni tokko tokko eegumsi heeraa kun lafas hammachuu akka qabu akkasitti ibsu “…The constitutional guarantee against dispossession of the use right over the landholding should include the right to claim compensation for taking of such rights for the reason that if land is to be taken without commensurate compensation, such stipulation would be meaningless”. Bu’uura falmii ogeessota kanaatiin eegumsi heerri mirga namni tokko lafa irratti qabuu fi laficharraa akka inni hin buqqaaneef taasisu yeroo mirgi isaa kun irraa mulqame ykn laficharraa buqqa’u beenyaan kan hin kaffalamneef yoo ta’e eegumsi heerichaa hiikkoo hin qabu jechuu dha. Heerri bifa waliigalaatiin kan barreeffamu waan ta’eef tarreeffama kana caalu irraa eeguunis hin barbaachisu. Kanaaf gama kanaan seeronni tarreeffamaa dhimma kana irratti maal akka jedhan ilaaluun barbaachisaa dha. Labsiiwwan bulchiinsaa fi ittifayyadama lafa baadiyyaa kan Federaalaa lakk. 456/97 kwt.7 (2) fi kan Oromiyaa lakk. 130/99 kwt. 6((10) fi (11)) tiin qotee bulaa sababa faaydaa ummataatiif lafa isaa irraa buqqa’eef beenyaan kaffalamuufii akka qabu tumameera. labsii haala faaydaa ummataatiif lafti itti gadilakkiffamuu fi kaffaltii beenyaa murteessuuf bahe lakk. 455/97, fi danbii labsii kana raawwachiisuf bahe lakk. 135/99 kanuma mirkaneessu. Kanaaf ibsi bifa waliigalaatiin heera keessatti ibsame mirga qabiyyee lafaa irratti kaffaltii beenyaa argachuus akka dabalatu seerota tarreeffamaa kanneen irraa ni hubatama. Bu’uura HMFDRI kwt.40 (8), labsii lakk. 456/97 kwt.7 fi 8, labsii lakk. 130/99 kwt. 6(10, 11 fi 12), labsii lakk. 455/97, fi danbii lakk. 135/99 tiin qotee bulaan tokko lafa isaa irraa yoo buqqa’u beenyaa kan kaffalamu qabeenya lafarra jiruuf (property situated on the land), Fooyya’iinsa dhaabbataa laficharratti taasifamee (Permanent improvements to the land) fi beenyaa lafarraa buqqa’uuti((Displacement Compensation). Har’aaf mee isa sadaffaa haa ilaallu. Akkaataan beenyaan lafarraa buqqa’uuti((Displacement Compensation) itti herreegamu labsii lakk. 455/97 kwt. 8(1) fi danbii lakk. 135/99 kwt. 16(3) jalatti tumameera. Bu’uura kanaan hangi beenyaa lafarraa buqqa’aa guyyaa lafarraa buqqa’iinsaan dura bu’aawwan jiddugaleessaan waggoota shanaan darbaniif qotee bulaan sun argachaa ture kudhanii baay’isuu dha. Akkasitti ibsuun ni danda’ama “…shall be equivalent to ten times the average annual income he secured during the five years preceding the expropriation of the land.” Kanaaf gaaffiiwwan deebii argachuu qaban:- hangi beenyaa kun gahaa dha? Dhuguma mirgaa fi faaydaa irraa fudhatameen kan walqixxaatuu dha? Maaliif waggaa kudhan ta’e? Bu’aa lafa sanarraa qotee bulaan argachaa ture waggaa shan of duuba deebi’anii fudhachuun sababaawaa dhaa? fi kkf dha, Dura garuu mirqa qotee bulaan lafarratti qabu ilaaluun barbaachisaa dha. Heera MFDRI jala lafa ilaalchisee mirgootni sadi kaayamaniiru: (1)Mirgi abbaaqabeenyummaa lafaa mootummaa fi ummata. (2)Mirga qabiyyee:- bu’uura kwt. 40(4) fi (5) tiin Q/bulaa fi H/bulaan mirga kana akka qaban tumameera. Mirgi kun lafa gurguruu fi jijjiiruu malee mirgoota abbaaqabeenyummaa hundumaa ni qabata. Bu’uura kanaan mirgi abbaaqabeenyummaa walittiqabaa mirgoota baay’ee abbaan mirgaa qabeenyicha irratti qabu kanneen akka mirga fayyadamu, firii qabeenyichaa sassaabachuu fi namoota birootiif dabarsuu of keessatti kan hammatuu dha. Qotee bulaanis bu’uura kanaan lafa isaa irratti mirga fayyadamuu, kireessuu, kennaan maatiif dabarsuu fi maaatii dhaalchisuu ni hammata (daangaa qabaatus). (3)Mirga itti fayyadamuu: bu’uura kwt.40(3) . tiin mirgi kunis lafatti kallattiin fayyadamuu fi bu’aa lafa sanirraa argamus sassaabachuu kan dabalatuu dha. Lab. Lakk.456/2005 kwt. 7 fi 8, fi Lab. Lakk. 130/99 kwt. 6 fi 9 jalatti qotee bultoonni lafa isaanii irratti mirga itti fayyadamaa akka qaban tumameera. Amalli mirgichaa ilaalchisee Lab. Lakk.456/2005 kwt. 7(1) fi Lab. Lakk. 130/99 kwt. 6(1) jalatti migi qotee bulaa fi horsiisee bulaan lafa isaa irratti qabu kun daangaa yeroo akka hin qabne(have no time limit/without any time bound) jechuun tumameera. Mirgi kun akkuma mirga abbaaqabeenyummaa fulla’aa (perpetual) dha; itti fayyadamuu dhabuun ykn daangaa yerootiin hafaa hin ta’u. The rural land users have perpetual use rights over their holdings and their right may not be restricted except in case of expropriation of such land for public purposes under the condition of payment of compensation. Hangi beenyaa lafa irraa fudhatameef qotee bulaa fi horsiisee bulaaf kaffalamuu qaba jechuun bu’aa argamaa ture waggaa kudhaniin baayyi’ifamuun kaffalama jedhamee ibsame dheerinna yeroo mirga iitti fayyadamaa isaan qaban (duration of use rights) kana waliin yoo ilaallamu safartuu kamiiniyyuu gahaa miti. Biyya keenyatti lafi qotee bulaaf lafee duugdaati, madda galiiti, isumaan jiraata, ijoollee jiraachisa, yoo du’es ilmaan isaa kan dhaalchisu lafuma. Kanaaf lafni kun yoo irraa fudhatamu faaydaa jiruu isaa guutuu argatu waan dhabuuf beenyaan kaffalamuu qabu isuma dhabe kana ta’uu qaba. Sana qofaa miti faaydaa maatiin isaa erga inni du’een booda dhaalaan argachuu malus ilaalcha keessa galuu qaba. Qorannoo dhabbanni istaatistiksii bara 2007 tasiseen yeroo sanatti umriin jiddugaleessi dubartoonni jiraachuu danda’an waggaa 64 kan dhiira immoo 61 ture. Amma immoo sanuu akka caalutti tilmaamama. Qotee bulaan jireenya isaa guutuu lafa kanatti fayyadamuun ofii fi maatii isaa jiraachisa yoo jedhame, yeroo irraa fudhatamu umriin isaa fkn soddoma(30) yoo ta’e kan waggaa kudhanii qofti kaffalamee fi umrii isa hafe waggoota soddomii tokko (31)f maaliin jiraata? Beelaa fi gadadoof hin saaxilamuu laata? Qajeeltoo “Beenyaan miidhaa dhaqqabeen walqixxaatuu qaba” jedhu waliin yoo ilaallamu kun beenyaa dha jechuun ni danda’amaa laata? Kanaaf seeronni hanga beenyaa qotee bulaa lafa isaa irraa buqqa’ee ilaallatan kunniin ilaallamuu qaban jechuu dha. Mootummaan lafa kana liiziidhaan abbootii qabeenyaatiif dabarsee kenna. Qorannoowwan tokko tokko akka mul’isanitti mootummaan waggaatti lafa heektaara tokko qr. 70,000.00-150,000.00 tti liiziidhaan waggoota 40-60 f ni kireessa. Gatiin liizii KM 15,000.00 kun waggoota 40f baay’ifamee akka ilaallameetti qr. 7,200,000 (milliyoona torbaa fi kuma dhibba torba) gahuu danda’u qorannoon magaalaa Dukam irratti gaggeeffame tokko ni mul’isa. Beenyaan qotee bultootaaf kaffalamu yoo herreegamu immoo kan waggaa 10 qofa waan ta’eef qr. 1,800,000.00(milliyoona tokkoo fi kuma dhibba saddeet) ta’e. Qixxee galii mootummaan lafa sanarraa argatuu hin ta’u jechuu dha. Gama biraatiin herreegni beenyaa kaffalamuu kun maaliif waggaa shanii of duubatti deebi’uun jiddugaleessi isaa akka fudhatamu akka barbaadamu seera baaftuutu beeka. Ifatti kan mul’atu herreegni beenyaa kan bu’uureffatu gatii gabaa yerosii( current market price )oomishaa qoteebulaa yeroo lafarraa inni buqqa;u sanaa osoo hin ta’in giddu galeessa gatii gabaa waggoottan shaman darbaniiti. Kun immoo beenyaa qotee bulaan argatu baay’ee kan xinneessuu dha. Kun qotee bulaan har’aa fi boru oomisha isaa gatii kaleessaatiin akka gurguru dirqisiisuun garaagarummaan qabu in jiru. Kanaaf lafti kan mootummaati moo? kan ummataati? Falli hoo?


SHIRRI QABSOO OROMOO GALMA GAHUU HANQISE DHALOOTA QUBEETIIN GOOLABAMUU QABA!

(Ija gandummaatiin osoo hin tahin ija oromummaatiin dubbisii, waliif dabarsi) (Saphaloo Kadiir irraa) Galma hanqachuu qabsoo Oromoo tan dabare keessaa waa laalanii barachuun deemsa qabsoo arraa saffisuu daran galma gahiinsa dhugaatiis nu gonfachiisa. Galma hanqachuu qabsoo Oromoo tan dur irraa gootoonni kumaatamni irratti kufaa tureefi arraas ittuma jiru tana sababni galma hanqisan danuu tahullee inni guddaa fi ijoon tokko shiraa fi daba adeemsa qabsoo keessatti yeroo gara yerootti mudachaa ture akka tahe namuu ni beeka. Shiraa fi dabni qabsoo Oromoo danqaa ture kun yeroo gara yerootti cicciramuu dhaaba qabsoo Oromootiif kan sababa tahe yoo tahu, san keessaa jalqaba addaan dhilliyyamuu dhaaba qabsoo Oromoo tokkicha xumura bara 1970’moota bakka lamatti qurxee dha. Adda Bilisummaa Oromoo keessatti shirri mudachaa ture danuu yoo tahu ka’uumsa addaan fottoqiinsa kanaatiif ammoo akka sababa guddaatti kan kaafamu wareegamuu Jaal Baaroo Tumsaa akka tahe himama. Haa tahuu malee seenaan wareegamuu jaal Baaroo Tumsaa tan dhugaatii fi xaliilli san hanga ammaa ifatti baatee beekkamu baattuus akka warri yeroo san turan himanitti gariin shirri guddaa fi hamaan tokko yeroo sanitti qabsoo Oromoo danquuf kan akeekamee raawwatame akka tahetti dubbatu. Garri tokko ammoo saaminsa aangootiif shira xaxame ja’an. Garri tokko ammoo miseensa Waraana Bilisummaa Oromoo kan sammuun fayyaa hin qabne tokkootu tasa itti dhukaasee wareege ja’an. Hanga arraatti garuu hogganoonni fi gaggeessitoonni Adda Bilisummaa Oromoo kan yeroo san turan, kan iccitii dubbii tanaa gad fageenyaan beekan hangi tokko arraas lubbuun jiraatan illee humaa hin hafuursine. Wareegamuu Jaal Baaroo Tumsaatiin wal qabatee shirri cilee dibatuuf Jaarraa Abbaa Gadaa irratti kallattiin deemsifamuun waliin wal qabatee Waraanni Bilisummaa Oromoo bakka lamatti bahuun wal waraanuu jalqabe. Sababuma kanarraa ammoo Addi Bilisummaa Oromoo bakka lamatti cabe. Bu’ureessaan ABO fi hogganaan WBO, qabsaawaa hangafaa fi abbaan qabsoo bilisummaa Oromoo sooreessi Jaal Jaarraa Abbaa Gadaa shira sobaa hamaa irratti oofame irraa onneen butte utaalee ABO irraa achi bahuun IFLO hundeessee qabsoo isaa itti fufe. Akka tahettuu haa tahuu malee waanuma jabaateetu Jaarraa dhaaba jalqaba bu’urreessee qabsoo jalqabsiise irraa achi dhiibee kan biraa isa hundeessise malee waa laaftuu miti warri ja’uus hanga ammaa ni jiran. Jaarraan IFLO bu’ureessee qabsoo hidhannoo diina irratti fudhatu itti fufuuf yaaluus garuu akka yaadetti laaftuu hin taaneef. Maqa xureessi Jaarraan Oromiyaa araboota jala galchuu deema ja’u fi Jaarraan amantiif malee Oromoof hin qabsooyne ja’uus xiixuu jalqabe. Irra baayyeen warri qabsoo Jaarraa Abbaa Gadaa Ahmad Ibn Ali Gaazii (Ahmad Giraany) waliin walitti hidhuus hin dhabamne. Dhugaan jiru ammoo Jaarraan deeggarsa qabsoo Araboota irraa argachuu qofaaf malee dhimma kana mara keessa hin turre. Oromiyaa keessatti qabsoon abbaa biyyummaa Oromoon gaggeessu diina irratti osoon tahin kan walirratti xiyyeefate ture jechuun ni danda’ama. Wal waraansi ABO fi IFLO jiddutti fottoqa irraa jalqabame akkuma itti fufetti osoo deemuu dhuma irra wayyaaneen Oromiyaa dhunfachuudhaan goolabame ture. Warri yeroo san WBO fi IFLO keessa turaniis akka himanitti lola diina irratti godhamu caalaa kan ABO fi IFLO jiddutti godhameetu irra hamaa ture ja’an. Jalqaba bara 1990’mootaa aniis siyaasaa wal xaxxuu gad fageenyaan beeku baadhullee yeroo Oromoo fi Tigreen wal waaraanan hanga tokko niin beeka ture. Dilas joollummaa hin qabu waan taheef dubbii wal waraansa ABO fi IFLO jiddutti naannoo keenyatti gaggeeffamaa ture amma yoon yaadadhu waa taajjabuu hin oolle. Dhugumatti naannoon ani itti dhaladhe Baha Oromiyaa ona Oborraa fi Meettaa jiddutti yeroo sanitti guyyaa ABO fi Tigreen wal waraante irra kan ABO fi Jaarraa (IFLO) wal dhooyte akka baayy’atu niin yaadadha. Aniis kanumarraa ka’een adeemsa qabsoo Oromoo danqee fi galma hanqise keessaa sababni guddaan tokko ciminaa fi gootummaa wayyaanee yookaa sodaattummaa fi tarsiimoo siyaasaa wallaaluu hogganoota qabsoo Oromoo qofa osoo hin tahin kallattiin wal waraanuu dhaaboota qabsoo Oromoo kan akka ABO fi IFLO faa jiddutti uumamuu akka tahettiin fudhadha. Eega Addi Bilisummaa Oromoo fi IFLO’niis moohinsa wayyaaneetiin biyya keessaa tufamanii bahan boodaas shiraa fi dabni qaama qabsoo Oromoo addaan dhilliyyuu fi imala isaanii sakaalu ittuma fufee dhaaba qabsoo Oromoo bakka heddutti addaan qaanxeesse. Baroota 20’moota dabran kanaas sababni dhaaboota qabsoo Oromoo afaaniin malee qabatamaan qabsoo keessaa moggatti tufees shirri yeroo adda addaa tooftaa jijjiiraa as bahuu daran hammachuun dhaabni bakka heddutti akka cabu godhaa ture kun ammaas akkasumatti itti fufee jiraachuu isaa agarra. Tooftaa shirri kun ittiin gaggeeffamaa ture fi jiru keessaa muraasni nama qabsoo Oromoo fuul-duratti ni tarkaanfachiisa ja’anii shakkan sakaaluu, namoota sammuu qara qabanii fi hojii adda addaa hojjatan maqaa balleessuu fi seenaa isaanii xureessuu, nama afooshaallee jaaru yoo arkan kallattiin irratti xiyyeeffachuun dhoqqee dibuu, maqaa amantii, gandummaa fi lagummaa irratti maxxansuu, namoota oromoof quuqaman kan ammoo geengoo isaanii keessa hin jirre seenaa sobaa itti uwwisuun akka Oromoon jibbu godhuu, hojii namoonni ciccimoon hojjatan dura dhaabbachuun mormuu, akka namni isaanii alatti waa hojjatu kamuu if jibbee inaadaan karaa isaan itti maqaa xureessan san seenu godhuun, warra isaan keessa ture kan adeemsaa fi shira isaanii kana baree irraa achi fottoqu kamillee akkuma Jaarraa Abbaa Gadaa san diina caalaa kallattiin waraana irratti bobbaasuu, namoota adeemsa cubbuu isaanii dura dhaabbatu dhooksaan lubbuu galaafachuu, osoo namni hin goobanin waan yaada dhugaa dubbate qofaaf gantuu fi goobanaa godhuu fi akka sabni Oromoo wal afaan deebi’ee wal nyaatu, wal jibbu godhuudhaan akka tahe waan dhooysaa jiruu miti. Jaarmayoota qabsoo Oromoo kan baroota booda kana ABO irraa fottoqan mara kaan gandatti galchanii, kaan cubbuu addaa itti uumanii cilee dibuun ajeeysanii, kaan ammoo dhaaba gantootaa godhanii… haaluma kanaan hanga arraa laamsheessanii injifannoo cubbuu irratti gonfachuu dandahanii jiran. Walumaagalatti warren maqaa qabsoo Oromoo qabatanii afaan qofaan qabsaawaan kun kaayyoo fi akeeka dhaabni hundaa’eef san gatanii, kallattii qabsootiis diina irraa nama Oromoof hojjatu irratti xiyyeeffatanii kan deemaa turanii fi arraas tooftaa addaa jijjiiranii kan itti jiran tahuu waanuma Oromoon marti beekuu dha. Qabsoon jaroota kanaa akeekaa fi kaayyoo dhaabaa tan ganamaa san hojii irra oolchuun bilisummaa fi walabummaa Oromoon barbaadu san mirkaneessuu osoo hin tahin hawwii fi fedhii dhunfaatiin jaamanii, shiraa fi dhara qabsoo Oromoo keessa diriirsanii namoota isaan irraa fottoqee fi kan tirachuu imala qabsoo isaanii kana hifatee xurree qabsoo injifannoo kutaaraan galmeessuu dandeessu tilmaamu mara dhoqqee ajooytuu kijibaan dibanii eega moggatti baasanii booda akka Oromoon isaan malee namni nuuf qabsaa’u waan jiru ja’anii abdii muranii, harka kennanii amanan godhuun san booda barbaadan qabsaa’uu, barbaadan ammoo kan qabsaa’u macalaasaa jiraachuuf waan abjootan fakkaatu. Shira isaanii kana warri muraasni yeroo dheeraa dura keessatti arkanii irraa malachaa kan turan tahuus garuu Oromoon harki 80 shiraa fi dhara isaanii guututti baranii, arkanii, mirkaneeffatanii kan harka jalaa fudhatan ammoo baroota lamaan qabsoon harka duwwaa biyya keessatti gaggeeffamaa turte kana akka tahe ni hubatama. Qabsoon Oromoo isaan malee akka galma gahuu dandeessu kan hubatan warri sammuun siyaasaa dulloomteen qabamte kun hanguma duraanuu ibsa ejjannootiin illee taatu diina irratti qabsaawan sanuu hurgufanii dhiisanii galma gahiinsa injifannoo qabsoo Oromoo kana hanqisuuf shira isaanii haareyatti xaxanii wayyaaneef tumsa bahaa kan jiran fakkaatu. Tooftaan jarri siyaasaan harkaa doobante kun itti fayyadamanii qabsoo Oromoo akkuma dur qancarsuuf itti deemaa jiran hedduu tahuus san keessaa muraasni akka armaan gadii kana taha. 1) Hayyoota sabboonummaan irraa calaqqisu kan taligaa fi tooftaa adeemsa qabsoo Oromoon godhaa jirtuuf yaada tinnisaa laatan, warra Oromoon jaaramuu qabdi jechuun Oromoo jaaruutiif sossoo’u jalqaban mara laamsheessuu, nama afooshaallee taatu fedhiifi beekkamtii isaaniitiin ala walitti qaban mara hojiin ala godhuu, 2) Dhaabbiilee hawaasummaa kan akka miidiyaa faa kan sabni Oromoo harki caalu jaalatan, deeggaranii fi jala hiriiran maqaa xureessuu, balaaleeffachuu fi diina waan Oromoo diiguu jaalatu waliinillee hiriiranii diiguuf yaaluu 3) Oromoon qabsoo jalqabde mara dhiiftee akka ifiif wal afaan deebi’an godhanii Kutaa, lagaa fi amantiin wal nyaachisuu, walitti duulchisuu fi guutumatti adeemsi qabsoo baroota lamaan kana godhaman akka miidhaa malee bu’aa hin buusin fakkeessanii afuufuun Oromoo guutumattuu qabsoo irraa abdii kutachiisuuf wixxifachuu, 4) Akkuma wayyaaneen gowwaa Oromoo kan hin baratin, OPDO jattee uumuun qabattee umrii gabrummaa isii Oromoo irratti dheereeffachaa jirtu, jarri siyaasaan harkaa bade kuniis gowwaa baradhe ifiin ja’u qabatanii Oromoo afaanfaajjeessuu, saba arrabsiisuu fi namoota wahi taatee quuqama qabaniifi qabsoo baroota lamaan kana godhamte yaadaan tinnisan irratti cubbuun duulchisuu, 5) Ajandaa namoota dhunfaa mata duree guddoo godhatanii hafarsuu, wal dhabbii namoota lamaa wal dhabbiifi wal diddaa Kutaa Oromiyaa fakkeessanii afuufuu, kana malees ilaalcha amantiitiin akka Oromoon ija keessa wal laalee walitti gaarrinfatu godhuuf tattaafachuu, 6) Adeemsa qabsoo baroota lamaan kana gaggeeffamaa ture micciiruun akka ajandaan isaa dagatamu, akka Oromoon wal dhahiinsaa fi walitti bu’iinsa adda addaa wal jiddutti uumuun wal balaaleeffatu godhuun abdii kutachiisuuf yaaluu, 7) Oromoo bakka lamatti baasuun warra biyya keessaa fi warra diyaaspooraa jechuun qoodanii warri diyaasfoora kun tokkolleen akka Oromoof quuqama hin qabne fakkeessanii kijiba afuufuun akka Oromoon namoota tokko tokko kan geengoo diinaati ala jiraatee adeemsa warraaqsa godhamaa turee san karaa dandahuun gargaaraa ture shakkuu fi balfu taasisuu, 8) Qeeqa, yaadaa fi olola bu’ura hin qabne, kan raga fi qabatamni isaa hin jirre, yaadoota diigaa fi humaa irraa hin baratamne, taajjabbii afanfaajjii fi arrabsoo uumuun namoota sabni kun ni qabna ja’anii abdatan irratti afuufuun akka Oromoon ija isaa diina irraa naanneessee namootuma kaleessa jaalatan kana ija shakkiitiin mil’atan godhuuf tattaafachuu, 9) Qarooma dhaloota qubee, tokkummaa Oromoon jaaratte kana dagachuun hanga isaaniif dandahametti harka diinaa keessaan gamtummaan Oromoon jaarratte kun akka diigamu, akka faca’u, akka Oromoon ammallee waggoota danuuf gabrummaa jalatti gombifamu godhuuf karoorfachuu, 10) Kutaa Oromiyaa tokko dhaadheessanii Kutaa tokko tuffachuun akka Oromoon qoodamiinsa kalee san caalu keessatti kuftu godhuuf, namoota amantiin gargarii yoo tasa dhimma hojii, dhimma dhunfaa fi fedhii isaanii irratti walitti mufatan mata duree micciiranii akka waan gandummaan, gosummaan ykn ilaalcha amantiitiin walitti bu’anii fakkeessuun lallabuu, 11) Dhaabbiilee, jaarmaya, waldaya, gumii fi ijaarsoota Oromoo kan qabsoo amma Oromoon itti jiru kana deeggaran mara jaarmayoota, dhaabbiilee gandaa, gosaa, amantii fi qabeenya dhunfaa akka tahetti fakkeessaanii hafarsuu, 12) Namoota yaada isaan oofan kana dura dhaabbatan, warra yaada qabatamaa qabatee shira isaan oofan kana morman, warra qabsoo Oromoon isaanii alatti godhaa jiran kana deeggaran kan biyyoota dadda’iifa akka biyyoota Afrikkaa keessa jiran filanii diinaaf dabarsanii kennuun, warreen macalaasuun laaffattuuf ammoo maallaqa xiqqaan ukkaamsitoota itti bitanii dhooysaan lubbuu gaaga’uun injifannoo shiraa galmeessuu kajeeluuf karoora baafatanii hoji seenuu fi kan biro danuun tooftaalee qaamni qabsoo Oromoo dulloomee if haaroomsuu dadhabe kun wayta ammaa Oromoo gabrummaa jala tursiisuuf qabatee deemaa jiruun keessaa isaan muraasa. Eegaa! yaa ilmaan Oromoo kabajamoo, tooftaa fi shira addaa hamaa gabrummaa jalatti Oromoo doobansuuf garee fi murna maqaa Oromoo himatuun diriirfamaa jiru kana haaloota dhiheenya miidiyaa hawaasaa irratti arkaa jirru irraa laaftumatti ni hubattan ja’een yaada. Eega agoobara Oromoo irratti funyoo dharaa fi shiraatiin diriire kana beeknee ammoo, haala kamiin Oromoon qabsoo isaatiin diina kallattiin beekan wayyaanees dabalatee, fira diinoomee dhooysaan gabrummaa jalatti nu waarsuuf hidhatee deemu kanaas injifachuun moohinsa Oromummaa gonfachuun danda’ama kan jedhu yeroo biraan qabadhee dhufa. Hundaafuu Oromoon akka Oromootti gamtummaa bu’ureeffate tana cimsannee galii keenya dhugaa gahuuf haa tattaafannuu. Shirri qabsoo oromoo galma gahuu hanqise dhaloota qubeetiin cicciramee, deemsi isaatiis goolabamuu qaba ja’een yaada. Geengoo diinaa cabsuu qofa osoo hin tahin mooraan qabsoo Oromoo tan cubbuun, shirrii fi dharri keessatti wal hore, tan masluuffummaan walakkatti saartee qe’ee gowwaa fi daafanaan qofti keessatti wal gahe fakkaattu fi kijibni keessatti waare tun marti qabsoo dhaloota qubeetiin akka qulqullooytu shakkii hin qabu jechaan barruu tiyya guduunfee arraaf goolabe. Horaa bulaa! Oromiyaan qabsoo haqaa fi dhugaa qofaan ni walaboomti! Saphaloo Kadiir | Abdulbasit Caamsaa, 2017


Karoora konfaraansii Sosochii  Hawaasaa Sadarkaa sadarkaan  Barmaatilee miidhaa  Geessisan maqsuuf qophaa’ee

Camsaa 2009 Seensaa Barmaatilee miidhaa geessisan akka aadaa hawaasa tokkotti ilaalmuudhan dhaloota dhalootaatti darbuudhaan daran baratamaa kan deemanidha. Barmaatileen kun yeroo dheeraaf dhaloota irraa dhalootatti darbaa waan dhufaniif hawaasni akka waan faayidaa qabuu fi waan gaariittii ilaaluudhaan kan raawwatudha. Barmaatileen miidhaa geessisan kun miseenota garee hawaasaa ta’an keessattuu dubartootaa fi daa’imman irratti midhaa cimaa kan geessisanidha . Hawaasni aduyaa BMG kan adaa namaaf faayidaa qabu irra adda fudhachaa turullee konvenshinii loogii dubartootaa irratti raawwatamuu kamiyyuu dhabamsisuuf bahee ( convention on the Elimination of All forma of discrimination against waomen ) bara 1979 fi konvenshinii mirgaa daa’immanii ( CRC bara 1989 bahe isaan duraati Waliigalteewwaan mirgoota namoomaatiin walqabatanii waa’ee mirga dubartootaa fi daa’immanii ilaalchisee bahen huna keessatti BMGn dubartootaa fi daa’immanii irratti raawwatamuun miidhaa geessisan biyyoota miseensota ta’an keessatti akka hin raawwatamne tarkaanfiilee barbaachisoo ta’an akka fudhatanis tumamee jira Biyyi keenyaa Itoophiyaanis waliigalteewwaan mirga namoomaatiin walqabatani bahan mirkaneessuu qofa osoo hin taane qaama seera biyyatti akka ta’an HM’FRI keewwata 9(4) jalatti ifatti tumamee jira Heeruma mootummaa kana keewwata 16 jalatti dhalli namaa kamiyyu mirga miidhaa qaamaa irraa eegamuu akka qabuu tumamee jira Akkasumas seerri yakkaa bara 1996 bahe BMG dubartootaa fi daa’imman irratti raawwatamuun miidhaa geessisan yakka ta’uu isaanii adabbii isaanii wajjin ifatti kaa’ee jira Barmaatilee miidhaa geessisan dubartoota fi daa’imman irratti rawwatamuun miidhaa xin- samu qaama fayyaa fi hamilee geessisan keessa isaa angafadha. BMG heera mootummaa fi seeraa yakkaatiin kan dhorkamee fi gochaa kana ittisuuf tarkaanfileen adda addaa kan fudhatamaa jiran yoo ta’ee illee ilaalcha duudhaa fi amantaa hawaasaa irraan kan ka’e gochaan kun yeroo dubartootaa fi daa’imman irratti miidhaan adda addaa geessisan ni mul’ata Kaayyoo Konfirensii sosochii hawaasaa bal’aa umuudhaan BMG yakkoota dubartootaa fi daa’imman irratti raawwatamaa jiran maqsuun mirgaa fi nageenya isaanii kabajsiisuun hirmaannaa fi faayidamummaa dubartoonnii fi daa’imman kabachisuu BMG akka xiqatu gochuu Galma Yakkoota fi BMGn dubartootaa fi daa’immni irratti raawwataman maqisuuf hirmaannaa fi fayyadamummaa dubartoota gama hundaan mirkaneessuuf hawaasa bala’aa waliin konfiraansii gaggeessuun sochii hirmanaa hawaasa bal’aa humuufi cimsuun akkasuumas jijjirama hawaasichaa keessatti fiiduu dhaan gochaa fi yakka raawatamaa jiru hir’ate arguudha. Barbaachisummaa BMGn bakka heedduuminaan irra dadeebiin itti keessatti soochii finiinsa hawaasaa bal’aa uumuu dhan hubannoo hawaasni bal’aa dhaf keennamee akka maqisamuuf konfiraansiin hawaasaa kun barbaachisaa ta’ee argameera Haala walii Gala BMGn irra jiru BMGn yakka ta’uu isaa hubatee dubartootnnis ofitti amanummaan isaaniitis dabalee miidhaawwan isaan irra gahu mormuu fi yakkoota isaan irra gahu seeratti dhieessuu calqabanii jiru. Hojiiwwan baballaan hojjatamaniins gosaa gosatti aanaa fi aanaattii garaagarummaa yaaqabaatu malee amma ta’e hara’achaa dhufee jire yoo xiqqate hawaasni BMGn yakka ta’uu isaa hubatee saaxiluu calqabee jira. Yaata’uutii amma irraa geenyee yeroo ilaalluu qaamooleen mootummaas ta’ee dhimmamtootni / deeggartootni/ ijaaramoonni hawaasaa dhaabbileen amantaa / abbootiin gadaa hawaasa biratti fudhatama qaban waliin ammas qindoommina calmaatti otuu socho’amee bu’aan caalmaan dhufuu danda’a hanqinoolee kana irraa ka’uun ammas BMGn dubartoota fi daa’imman irratti gahaa jiru deebi’ee dabalaa dhufee jira. Bakka itti Hedumaatee Hojiiwwan Gurggudoo Hojjatamuu qaban Tarsiimoo Raawwii /Malaa raawwii Hirmaatootaa marii kana Sadarkaa Ganda itti haawaasa Bal’aa Dhira 1,500,000 Dubartii 1,500,000 W/G 3,000,000 Sadarkaa Aanaa tti Dhira 46,650 Dubartii 46,650 W/G 93,000 Sadarkaa Godinaa fi magaalaatti Dhira 17,600 Dubartii 17,600 W/G 15,200 Gabatee yeroo raawwii Koree sosochii kanaa sadarkaa sadarkaa dadhabatu Gahee koree sosochii sadarkaan dhabatuu Caasaa dhimma dubartoota fi Daa’immnii Caasaa dhimma dubartoota fi daa’imman sadarkaa jiru koree dhabatee kana qindeesuun sochii hawaasa kana fidinnisuu irra egama. Gahee Jarimyalee dubartoota Sochii dubartoota bal’aa finfinnisuu dubartoota marii hawaasa sadarkaa sadarkaan geggesamuu irratti akka hirmatan dubartoota sochoosuu Gumii Abootii gadaa Abootin gadaa hawaasaa biraatii fudhatama waan qabaniif BMG baleesuu keessatti shoora olanaa qabuu sababbin isaa abootin gadaa qama hawaasa sana bulchuu fi seeri adda bafatanii hojii irra olmaa isaas hordoffani murtee kan kennuu waan ta’an bakka uuman waliitii qabamee bakka marraatii kan kennuu waan ta’an bakka uuman waliiti qabamee bakka marraatii ilee caaraa dhageefatamuu waan qabanuuf ergaa dabarsuun seeraa adda bafatatan hojii irra akka oluu BMGn akka baduu hawaasa sochoouu Qindoomina dhaabbilee amantaa sadarkaa jiran Namoota ammantaa isaan barsiisan hordofaniif dhimma kana irratti xiyyeefachuun akka hubannoo kennanii fi sosochii kan keessatti akka hirmaatan taasisuu Dhaabbilee miti mootummaa BMG dhabamsiisuuf hojjataa jiran Dhabileen miti mootumaa akkata aregama qabatanin hojeetaa jiranin sosochii hawaasa kana deggaruu


Wajjira Dhimma Dubartootaa fi Daa’imman  Godinaa Hararge Baha.

Karoora Gabaaba Konfaransii Sosochii Dhabamsiisa BMG fi MKB Irrtatti qophaa’ee Camas 2009 Harar Sensaa Akka addunyaatti rakkoowwan dubartoota irra gahaa jiru maqsuuf waligalteen mootummoota gamtoomaniin bara 1993tti bahe akka ibsutti miidhaan dubartootaa irratti dhaqqaban kanneen akka miidhaa qaamaa, miidhaa Xiin sammuu irratti geessisaa kan jiru yoo ta’u, rakkoleen kunniinis kan raawwataman humnaan/dirqamaan biramadummaa dubartootaa sarbuun jireenya dhuunfaa fi haawasa keessatti qaban irratti dhiibbaan irraan gahaa turuu ni ibsa. Biyyi teenyas Walqixxummaan korniyaa fi mirgi dubartootaa akka kabajamu heera bara 1987 keewwata35 keessatti kan mirkanaa’e yoo ta’u bu’uruma kanaan Seerri Maatii Oromiyaa fi Seerri Yakkaa Foyya’ee bahes miidhaa fi yakkoota dubartootaa fi daa’imman irra gahaa jiran maqsuu keessatti shoora guddaa taphachaas jira. Yaa ta’uutii miidhaan barmaatilees ta’ee koorniyaa bu’uurefate ammas bal’inaan dubartoota irra gahaa jira Kanaafuu,koonfiransiin Godiina irraa hanga gandaa fi gandaa gaditti(RMDD fi Tokk-shaneetti)gaggeeffamu kun miidhaa koorniyaa bu’uureffate fi barmaatilee miidhaa geessisan maqsuu keessatti jijjiirama amalaa fi hubannoo hawaasa bal’aa keessatti ni fida amantii jedhuun barreeffamni kun akka qophaa’u ta’ee jira. Kaayyoo Galma Karoora sagantaa konfiransii FBMG sadarkaa Godinaa ,Aanaa fi hanga 1-5itti gaggeefamu. Sadarkaa Godinatti Haqaa Itt/polissii,DHDD Sadarkaa Aanaatti I/GDHDD Sadarkaa Aaradatti koonfiransii gageefamuu. Jarmaale Dubartoota Aanaa fi BBH 2 Sadarkaa Garee misoomati -Hojatoota motumaa hunda Haqaa dubartiif irra deebinee haa yanuu‼


Yaa’ii Hoggansa Oromoo (OLC) fi Gumii Oromiyaa Addunyaa (GGO)

Lamaanuu Oromoo dha, lamaanuu Oromoof, lamaanuu Oromoon uumaman: Rakkoon jiru maali? Abdii Boruutiin Akkuma beekamu fi namuu hubachuu danda’u yeroo ammaa mooraa QBO keessatti waan haaraa lamatu mul’atee jira. Isaan kunis Yaa’ii Hoggantoota Oromoo – Oromo Leadership Convension (OLC) kan jedhamu fi Gumii Oromiyaa Addunyaa – Global Gumii Oromia (GGO) jedhamee kan dhiyoo kana ijaaramee dha. Isaan kana lamaanuu cimina sochii uummata Oromoo, keessumaayuu kan barattoota fi dargaggoota keenyaatu dhalche jechuu ni danda’ama. Sochiin uummata keenyaa, kan Oromiyaa keessatti akka ibiddaa boba’aa jiru diina keenyarratti qofaa otuu hin taane Oromoorrattillee dhiibbaa jabaa godhaa jira. Isa kanatu OLC fi GGOn akka dhalatan taasise jechuun dha. Dhiibbaa sochii kanaatu Sabboontotni Oromoo walittidhufanii akka dhimma saba keenyaatiif waliin mari’atani fi waliin hojjechuuf murteeffatan taasise. Isaan kun lamaanuu Oromoodhaan ijaaraman; Oromoof hojjechuuf uumamna; isaan lamaanuu Sabbontota keenyaan uumaman. Erga dhugaan kana ta’ee ammoo rakkoon jiru maaliree? Asirratti, rakkoon jiru maali? jedhee gaafii kanan dhiyeesseef waan naaf hin galletu jira. Kanaafan dhimma kanarratti yaada koo dhiyeessuuf mata duree kana filadhe. Akkuma miidiyaalee hawaasaa tokko tokkorraa hubatamutti, erga GGOn ijaaramee asis ta’ee sana duras dhaabbatni kun lamaan akka waan walfaallessaniitti yookaanis kaayyoo adda addaa qabaniitti; sana birallee dabree akka gufuu walitti ta’uuf deemaniitti ilaalama. Ijaaramuu GGOtiif affeerraa fi yaamicha godhameef diduudhaan jaarmayootni Oromoo tokko tokkos ibsa baasanii akka turanis mul’atee jira. Warri GGO ijaaranis yaamicha OLC irratti argamuuf fedhii akka hin qabnes ibsamee jira. Erga hunduu waayee uummata keenyaatiif quuqamanii; erga hunduu sochii uummata keenyaatiif tumsa fi gargaarsa ta’uuf kaayyoo qabaatanii; erga hunduu diina waloo kuffisuuf waan danda’amu ni goona jedhanii murteeffatanii; erga hunduu ilmaan Oromoo – ilmaan haadha fi abbaa tokkoo ta’anii; rakkoon asirratti uumame ykn uumamu maali? Wanti qabatamaa ta’ee fi ragaa hin qabne tokko otuu hin jiraatin ykn hin mul’atin, gama tokkoon, warri OLC kaayyoo walabummaa Oromiyaa karaarraa maqsuuf; sochii uummata keenya kan biyya keessaa kanatti abbaa ta’anii kaayyoo ofii tokko galiidhaan gahuuf warra hojjetanii dha jedhama. Gama biraatiin ammoo, GGOn warra garee tokkotti hirkatan ykn garee tokkoon ijaaramanii dha jedhamee haasa’ama. Gareen jedhamu kunis akka hubatamutti ABO warra Obboo Daawud Ibsaatiin hogganamu, kan yeroo baay’ee “Shanee”dhaan yaamamanii dha. Egaa, asirratti ololli gama lamaan deemu kun eessaa dhufe? Dhuggumatti dhaabbatni kun lamaan, OLC fi GGOn, kaayyoo walfaallessan qabuu? Akka waliin hin hojjetne kan isaan taasisu rakkoon hin beekamne jiraa? Maaliif yaamicha waliif godhan kabajuu dhiisan? Maaliif dhaabbata tokko waliin ijaaruu dhiisanii gara garatti uumaman? fi gaafiileen kana fakkaatan ka’uu danda’u. Gaafiilee kaan akkuma jiranitti dhiisee, mee gaafii isa duraa: Ololli gama lamaan deemu kun eessaa dhufe? kan jedhu irratti yaada tokko tokko dhiyeessuun yaala. Ani akka hubannoo kiyyaatitti, Oromoota garee adda addaatti baaseen ilaala. Gareelee Oromoo armaan olitti tarreeffaman kanaa ala ammoo warri Afaan Oromoo sirriitti beekan garuu dhalootaan ykn dhiigaa fi fooniin Oromoo hin taane; maqaa Oromoo moggaafatanii dhimma Oromoo dubbachuu fi barreessuu irratti gahee guddaa taphachaa jiraniis jiru. Isaan akkanaa kuni fi Oromootni garee afraffaa keessa jiran warra dhimma Oromoorratti halkanii guyyaa olola hin qabatamne garuu akkaataa nama amansiisuun ykn afaanfaajjesuun uummata keenya sammuu naannessaa jiranii dha jedheen yaada, amanas. Sabboontotni Oromoo keessa keessatti rakkoo walirraa qabaatanillee; waan tokko tokkorratti waliigalteen dhabamullee; erga uummata Oromootiif bu’aa tokko ni fidna jedhanii; wanti olola hin taane walirratti oofaniif sabani ni jiraata jedhee hin yaadu. Keessumaayuu yeroo ammaa kana keessatti diinatti xiyyeeffachuu dhiisanii walitti xiyyeeffachuun Sabbontota keenyarraa ni eegama jedhee yaaduun na rakkisa. Sababni isaan walitti mufachiisuu danda’u ykn malu olola garee biraatiin faca’u ta’uu danda’a jedheen yaada. Haa ta’u malee, olola akkanaatiif gurra kennuun dadhabbina guddaa dha; waan dabrerraa barachuu dadhabuu dha. Haala uummatani keenya keessa jiru dagachuu dha. Kuni ammoo sochii biyya keessatti deemaa jirutti gufuu ta’ee; qabaneessee diinni yeroo akka bitatu taasisa malee faayidaa hin qabu. Dhugaan kun hunda birattuu sirriitti hubatamuu qaba. Sabboonaa ta’ee Oromoon walabummaa Oromiyaa hin hawwine ni jira jedhee hin yaadu. Haa ta’u malee, galiin yeroo dheeraa akkuma jirutti ta’ee, har’a Oromoon hunduu kan hatattamaan irratti hojjechuu qaban kaayyoo yeroo gabaabaa ta’uu qaba. Innis Wayyaanee nama-nyaataa kana hundeedhaa buqqisanii; uummatni keenya bilisummaadhaan hiree ofii akka murteeffatu taasisuu dha. Isa kanarratti asii fi achi jechuun hin jiru. Kanaafuu, kaayyoo ykn galii yeroo gabaabaa fi dheeraa jennee wal sakaaluurra tumsa waliif ta’anii diinarratti xiyyeeffachuun dirqama Oromummaa ti. Silaa akka hawwii kiyyaa otuu ta’ee; akkan yeroo baay’ee barreessaa turetti tokkummaa qabsaa’otaa fi jaarmayoota keenyaatu humna jabaa uumuu danda’a ture. Garuu tokkummaan ani hawwu sun milkaayuu waan danda’u natti hin fakkaatu. Jaarmayootni keenya walittibaqanii tokko ta’uu yoo hin dandeenye; Sabboontoni keenya dhaabbata ykn dhaaba tokko keessatti wal ijaaruun rakkisaa yoo ta’e, gara gara taa’anii gufuu walitti ta’uu dhiisanii waan waliin hojjechuu danda’anirratti tumsa waliif ta’uun qabsoo keenyaaf gargaarsa guddaa dha. Kanaafuu, akka ilma Oromoo tokkootti dhaamsi ani dabarfachuu barbaadu; ilaaf ilaamee aadaa keenyaa bu’ura godhachuudhaan rakkoolee xixiqqoo jidduu jirtu akka aadaa Oromoo fi sirna Gadaatti furachuudhaan akka waliin hojjetan OLC fi GGO dhaaf dhaamsa Oromummaa dabarsuun barbaada. Isaan lamaanuu qabeenya Oromoo ti, lamaanuu Oromoof uumaman, lamaanuu beektotaa fi hayyoota Oromootiin ijaarman. Isaan lamaanuu diinni walqixxummaadhaan ittixiyyeeffata; isaan lamaanuu xiyyeeffannaa ololaa ti. Oromummaaf jedhanii waliigaluu qabu; waliigalteen yoo jiraate, tokkummaatu uumama; yoo tokkummaan jiraate, humnatu jabaata; yoo humni jabaate, injfannootu argama; yoo injifanne ABBAA BIYYAA ta’uu dandeenya. Galatoomaa! Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Hidhaa, Ajjeechaa fi Saamicha Bu’aa Caamsaa 20

Baarentuu Gadaa Irraa Wayyaaneen waggaa- waggaan Caamsaa 20ni guyyaa bilisummaati, walqixummaa fi dimookiraasiin saboota itti dhugoome jettee erga sirbitee humnaan nama sirbiisiisuu eegaltee oolee buleera. Caamsaan bara kanaas( 2017) waggaa 26ffaadha. Wayyaaneen baranas dhiphuu hamaa keessa jirtu kana haguuguuf fakkeessif sirna kabajaa gaggeessuf bakka bakkatti daasii dhaabaa jirti. Akkuma sirba giddii jedhamu san dibbeen fakkeessii Wayyaanootaa fi lukkeelee isaanitiin Tigraayii- Finfinneetti reebamaa jira. Keessumaa miidiyaaleen tajaajiltuu sirnichaa ta’an maqaa guyyaa kanaatin bu’aalee argaman jechuun dhugaa turee fi jiru dhoksuun wayyaanee faarsaa jiru. Hololli gaggeessaa jiran hedduudha. Haa ta’uutii Caamsaa 20ni akka jedhamaa jiru guyyaa walqixxummaan, mirgi dhala namaa, nageenyi, fi miisoomni sabootaa itti mirkanaawe odoo hin ta’in Caamsaa 20ni guyyaa saboonni biyyattii keessumaa ummanni Oromoo gabrummaa caaluf itti saaxilame waan ta’eef ummata biratti akkaan balaaleffatamaa jira. Uummattoonni Itiyoophiyaa keessumaa ummanni Oromoo erga caamsaa 20 bara 1991ti asii hidhaa,dararaa,ajjeechaa fi saamichi dorgomaa hin qabneef saaxilamee manakaraa jira. Kanarraa ka’uunis ummanni Oromoo murna maqaa sabaa fi sablammootaatin daldalaa jirtu Wayyaanee murna weerartuu, abbaa irree, saamtuu sadarkaa hinqabnee ta’uudhaan beeka. Dhugaan jiruu fi kan waggoota 26n darbaniif Impaayeera Itiyoophiyaa keessatti muldhachaa turee fi jirus kanuma. Murni maqaa misooma, bilisummaa, walqixummaa, dimookiraasii fi nageenya waaraa fide jettee waggoota 26f darbaniif kakachaa turtee fi jirtu tun kan ittiin kakachaa turtee fi jirtu kana keessaa takkolleen hojiirra hin oolchine, ykn hin dhugoomsine. Har’a biyyattii keessa nageenyi, misoomni, dimookiraasiin fi waliqixummaan irraa hololamaa turee fi jiru gongumaa hin jiru. Dhugaan akkasii yoo laabraatoorii Wayyaanee keessa jiraate malee biyya Wayyaaneen bulchaa jirtu Itiyoophiyaa keessa hin turres, hin jirus. Fuulduraafis bulchiinsa wayyaanee jalatti mirgi ummattootaa ni kabajamaan, saamichi, ajjeechaa fi dararaan ni dhaabbataan waan hin yaadamneedha. Odoo waayeen guddinaa fi dimookiraasii haasa’amuu waggoonni 26 gatii malee hafaniiru. Bakka guddinaa fi dimookiraasii kan waggoota 26n darbaniif bulchiinsa wayyaanee jalatti saare ajjeechaa, hidhaa fi dararaa akkasumas gadadoodha. Keessumaa gama nageenyaatin wayyaaneen Ummata Oromootti waraana liyyuu hayil jedhamu gama sumaaleetiin, gama gaambeellaa fi beenishaanguliin, gama Affaariin hidhachiiftee itti bobbaaftee goolaa turte. Ajjeefamaa, dararamaa, qayee fi qabeenya isaarraa buqqifamaas tyre. Jiras. Beellis yoo xiqqate Oromiyaa keessatti waggaa waggaan nama mil 10 ol daraaraa jira. Walumaa galatti Oromoon bara bittaa wayyaanee kana keessa keessumaa ammoo waggoota 2n darbanii as Ilmaan isaa mirgaa fi dimookiraasii isaaf qabsaawaa turan kumootaan ajjeefamaniiru, kuma kurnootaan mana hidhaatti darbatamaniiru. kan hafan ammoo biyyaa godaansifamaniiru. Egaa murni qaanii fi maal naan jedhanii hin beekne Wayyaaneen xurii kana mara baattee akkuma kanaan dura mi’eeffatte baranas waayee gaarummaa Caamsaa 20 hololuuf yaalaa jirti. Murni tun guyyaan kun guyyaa bilisummaa, walqixxummaa, nageenyi,fi misoomni itti mirkanaawees jettee odeessitee akka odeeffamuuf yaalaa jirti. Keessumaa bara kana oduu akkanaa ija dhaqattee gadiin bahuun qaanidha. Ishiin garuu qaanii tokko malee nutti hololaa jirti. Dhugaan lafarra jiru garuu faallaa kanaati. Akkuma beekamu har’a FXG ummanni Oromoo gaggeessaa jiru Murna tana dhiphuu hamaa keessa galchee jira. Biyyatiinis yeroo ammaa kana labsii yeroo muddamaa jala jirti. Ummanni kunoo meerre misoomni jettan, meerre nageenyi jettan, meerre walqixummaan jettan, erga nbageenyii fi guddinni jiraatee, erga dimookiraasiin jiraatee maaf bulchiinsa waraanaa jalatti manakaraaraa jirra, maaf waraanni komaandi postiin ajajamu nu ajjeesaa jira jechaa jira. Wayyaaneen kanaaf deebii hin qabdu. Bakka kun deebii hin arganeetti ammoo maqaa walqixuumaa fi dimookiraasii akaksumas nageenyaa fi misooma jedhuun holola fokkisaa gaggeessun of gowwoomsuudha. Wayyaaneen of gowwoomsaa jirti. Hololli gaggeeffamaa jirus ummata biratti keessumaa ummata Oromoo biratii fudhatamaa waan dhabeef kunoo maqaa lafa duraan qonnaan bulaarraa maqaa invatsimamtiin fudhatame deebisaa jirra jechuun holola sobaa gaggeessaa jirti. Caamsaan 20ni bara kanaa ummattoota Ttioophiyaa keessumaawuu ammoo ummata Oromoo biratte kan dur caalaa fudhatama dhabeera. Ummata Oromoo sirna kana ofirraa buusuuf qabsoo hadhooftuu gaggeessaa jiru birattii mitii isaanuma wayyaanootaa fi ergamtoota sirnichaa kanneen akka OPDO, DHDN,BADN birattuu qabbaneeffamaa jiraachuu keessa beektoonni saaxilaa jiru. ergamtoonni kun gabaasa dhiheessaa jiraniin ummanni ennaa waamame dhufuu dide, yoo dhufes akka dua’a gahiitti taa’ee baha malee nu hin dhagahu jechaa jiru. kanarraa ka’uunis akka dur daasii dhaabanii Oromiyaa keessatti “Imber Tegaadaalaayi” sirbuun barana ulfaateera. Oromoon sababa Caamsaa 20 sababeeffatee sirbuuf hin qabu. Caamsaa 20ni Oromoof wanti fide yoo jiraate hihaa, dararaa, ajjeechaa, qayee fi qabenyarraa buqqifamuu dha, Saamichaa fi beela dorgomaa hin qabnee dha. Walumaa galatti Caamsaan 20n Oromoof guyyaa Gaddaa malee guyyaa gamamachuutii miti. Sabaa fi sablammoonni nageenya,walqixxummaa fi guddina argatanis hin jiran. Kan Itti duroome, kan itti jiraachaa jiru isaanuma wayyaanoota. Kanarraa ka’uun guyyaan kun guyyaa gabroonfattootaati malee guyyaa saboota cunqurfamoo miti. Kan hundumaa raawwatuu fi raawwachiisu wayyaanoota Dhalattoonni Tigraayi. Egaa dhugaa kana hubachuun saboonni biyyattii keessumaa kan cunqursaan itti hammaate ummanni Oromoo holola diinaa kanaaf gurra kennuu dhiisee qabsoo isaa finiinsuun dubbii fardiidha. Kan kanarraa hafe ani Oromoodha ofiin jechaa kanneen Wayyaanee jala fiiguun guyyaa gabrummaa kana akka guyyaa bilisummaatti dhaadheessan yoo adaba godhatan isaaniifis ummata Oromoofis dansaadha. Kan lakkii jedhe ammoo ummanni Oromoo keessumaa qeerroon akka adabbii madaalawaa kennuuf shakkiin hin jiru. Warra guyyaa kana isarratti ayyaaneeffatus ta’e jela fiigu haxayee ofirraa baasuf akkuma qabsaawaa ture, qabsoo isaa finiinsee itti fufuun akka caamsaa 20 baranaa kana caamsaa xumura godhu walnama hin gaafachiisu. Kan ta’uu qabus kanuma.


Ummata Oromoo Godina Harge Baha fi Lixaarraa  Buqqifamanii Idoo Gara Garaa Qubsiifamanii Rakkoo Adda Addaaf Saaxilamaniif  Gadduun, Hidhii Xuuxuun Furmaata Hin Ta’u.

Baarentuu Gadaa Irraa// Abbaa irree qawween nama fixu, hidhuu fi dararu akkasumas abbaa biyyaa afaan qabee saamu aariin keenya aangoo qabaterraa hin buusu. Isa hidhattoota abbaa irreetiin kufee fi dararameefis hidhii xuxun madaa isaa hin fayyisu, kan du’es hin galchu. Isa murna gabroonfataan saamamee beela, daaraa fi gadadoof saaxilameefis aariin, gaddanii hidhii xuuxuun akkasuma furmaata hin ta’uuf. Deemsi akkasii eenyuyyuu rakkoo keessaayis hin baasu. Keessumaa sirna abbaa irree akka Wayyaanee isa gateettii ummataatirratti daadee baase kana karaa nagahaatiin fala itti barbaaduun gongumaa waan hin yaadamnee dha. Wayyaaneen waggoota 26n darbaniif ummattoota impaayeera Itiyoophiya keessa jiran keessumaa ummata Oromoorratti xiyyeeffattee yakkoota danuu dalgadeetti. Hidhaan dararaan, ajjeechaan, biyyaa godaansiisuun, kaan ammoo beelaan adabuun hojii ishii isa ijoo fi ittiin beekamtuudha. Ummanni Oromoo akka tajaajila bu’uura kanneen akka buufata fayyaa, daandii, ibsaa, bishanii fi kan KFF hin arganne, yoo argates akka tajaajila gahaa hin laanne hojii ofirraa baasoo hojjechaa turte. Walumaa galatti Oromoon gadadoof akka saaxilamu imaammata saamichaa fi dabaa Oromoorratti diriisuun yakka ammana hin jedhamne raawwachaa turte; ammas itti jirti. Ofii ammoo qabeenya qayee Oromootii hammaaraa jirtuun Tigraayiin misoomsaa, biyya industurii taasisaa jirti, kaan hafe ammoo alatti kuufachaas jirti. Akkuma eenyuyyuu ifatti arguu fi dhagahu jireenyi ummata Oromoo kan baadiyyaa-magaalaa, kan dur caalaa bara bittaa Wayyaanee kana kessa gadi quucareera. Ummanni beela, daara hin beekne, beelaaf saaxilameera, dacheen isaa magariifni imaammata bulchiinsaa shiraa wayyaaneetiin bosanni isaa ciramee, gubatee gara gammoojjiitti jijjiramaa jira. Wayyaaneen immaamata Oromoo hiyyoomsuu fi biyya dhablee godhuu baafattee jirtuun Oromoon jireenyi isaa golgolaaweera. Iddoo baayyetis erga qamadii kadhaatiin jiraachuu eegalee oolee buleera.Ummanni kun qotatee akka hin jiraanne, daldalee akka hin bulle walumaa galatti hojjetee akka jireenya isaa hin foyyeffanne taasifamee beelaaf, gadadoof saaxilameera. Har’a biyyaa Oromoo keessatti kan qonna gurguddaarratti buna homishu Wayyaanota, ykn lukkeelee isaaniti, kan alatti ergee horii hammaarratus isaanuma wayyaanoota.Kan sangaa Oromoo daldalu, kan warqii Oromoo qotee alattii guurus akkasuma isaanuma Wayyaanotaa fi waayiloota isaaniti. Isaan sooromaa Oromoon hiyyoomaa, daaraa jira. Walumaa galatti qabeenyi Oromoo inni dacheerraas, inni kuunis harka Wayyaanee galee daangaa malee saamamaa jira, jirra. Waggaa 10 dura bara 1996/97 akka L.Habashaatti Ergamaan Wayyaanee miseensi OPDO, kan yeroo sanitti Pireezidaantii Naannoo Oromiyaati Ofiin jechaa ture Junaddii Saaddoo ajaja gooftolii saa Wayyaanootaatin maqaa hanqina roobaa fi lafa gahaa dhabuu jedhuun ummata Oromoo gama Harargee bahaa fi Lixaa jiru qayee fi qabeenya isaanirraa humnaan buqqisee Oromiyaa godinoota gara garaa keessa qubsiisun ni yaadatama. Qubsiifni gaggeeffame kunis akkuma hunduu quba qabutti iddoo baayyetti bakka jireenya namaatiif wantoonni barbaachisan hin guunnee fi fedhii qubattootaatin ala dirqamaani. Biyya kamuu keessatti lammiilee iddoo tajaajilli bu’uuraa gahaan hin jirree fi jireenyaaf mijataa hin taanee kaasanii, akkasumas iddoo balaa hordofsiisuu danda’urraa fuudhanii lafa jireenyaaf mijataa ta’e heeyyama jiraattotaatin qubsiisuun waanuma jiru. Waan haaraas miti. Fedhii isaa taanaan Oromoon kamuus biyya isaa Oromiyaa keessa heeyyama nama kamiituu malee fedhii isaatiin hojjechuu, jiraachuu danda’a. Aadaan tures kanuma. Haata’uutii Kan Wayyaaneedhaan bara 199/97 ALHtti ta’e garuu kanaan faalladha. Yakkkatu Oromoorratti dalagame. Yakki Wayyaaneen raawwatte 1ffaa- warra qubsiiste kana hin mari’achifne. Jiraattonni kun Qayee fi qabeenya isaanirraa ka’uufis heyyamoo hin turre. Humnaan raawwate. Gaafiin jiraattoota kanaa yerosii “bakkuma jirrutti akka deeggarsii ogummaa fi teeknoloojii nuuf godhamee hojjennee of dandeenyu nu taasisaa” kan jedhuu ture. Wayyaaneen garuu deebiin ishiin karaa ergamticha ishii yerosii Junaddii Saaddoo fi qondaaloota OPDOtin jiraattotaaf deebifte hidhattoota bobbaasun mana irratti diiguun, tumaa humnaan makiinaarratti darbuun iddoo bakka qubannaa jedhame, bosonaa fi iddoo jireenyaaf balaa ta’eetti darbuudha. Murtiin kun murtii siyaasaa, murtii shiraa fi dabaan guutame ture. Lafti namni irra hin jirre jiraachuu malee dhala namaaf mijaa’adhaayii kan jedhu hin qoratamne. Qorannoo ogeessaa malee ajaja Wayyaaneetiin hojiirra oole. Akka murtiin kun murtii dabaa fi shiraan guutame ta’e ragaa ta’u ammoo Tigraay keessatti haala walfakkaatun yeroo san hanqinni roobaa fi walumaa galatti ammoo dhiphinni lafaa guddaan tureera, ammas jira. Haa ta’uutii Tigraayi keessatti jirattoota humnaan buqqisanii iddoo biraa qubsiisun hin gaggeeffamne. Kan ta’e yoo jiraate horii biyyattiirraa keessumaa ummata Oromoorraa samanii fi biyyoota deeggarsa kennanirraa maqaa ummattotaatin dhufu walitti qabanii gara Tigraayi geechuun hiyyeeyyii Tigraayi bakkuma jiranitti ogeessaa fi meeshaa qonnaa ammayyaa ramadanii jireenyi isaanii akka foyya’uu taasisan. Isa kanaaf fakkeenyi guddaan ganda Tigraay keessatti argamtu ganda “Abirahaa waa Astibahaa” jedhamuun beekamuudha. Ganda kana horii guddaa itti dhangalaasun gammoojjirraa gara jennataatti jijjiran jechuutu danda’ama. Kan Oromoo garuu kan ta’e qayee fi qabeenyarraa qorannoo fi fedhii jiraattotaa malee buqqisuudhaan bosonatti darbuudha. Tajaajilli bu’uuraa tokkolleen odoo hin guutamin humnaan dhaananii haranii maqaa qubsumaatiin gatuudha. Qubsumni kun qorannoo tokko malee ajaja Wayyaaneetiin gaggeeffamuu qofas osoo hin ta’in iddoon itti qubsiifaman kun baayyeen lafa gammoojjii hoo’a guddaa qabuu fi kan ibsaa, bishaan dhugaatii, daandii, buufata fayyaa fi KKFF hin qabneedha. Buufanni fayyaa fi tajaajilli bu’uuraa kunneen dhabamuun ammoo qubattoonni kun Busaa fi Gandiin sa’aa namni isaanii dhumeera. Kanneen battaluma qubsiifamanitti iddicha jibbanii iddoo duraan irraa ka’anitti deebi’uuf tattaafatan ammoo hidhattoonni Wayyaanee kaan dhukaasii ajjeesaniiru, kaan mana hidhaatti guuranii dararaa turaniiru, kan bahee karaatti hafes manni haa lakkaawu. Akkuma hunduu beekuu fi quba qabutti iddoon haala kanaan namoonni fedhii fi qorannaa gahaa malee humnaan qubsiifamanii fi balaan gurguddaaf itti saaxilaman Godina I/A.Booraa ti. Godinni I/A.Booraa Oromiyaa keessaa lafa akka malee magariisaa fii bokkaa guddaa argatuu dha. Ummanni Oromoo hedduuniis magaalaa baadiyyaa godinichaa keessa akka jiraatu beekamaadha, haa ta’uutii naannoon kun bokkaa guddaa waan argatuuf lafa bosonaan uffifame waan ta’eef daggala/bosona. Bakka hedduurra namni hin hin jiraatu, jiraachuuf wantoonni barbaachisan tajaajiloonni akka fayyaa, ibsaa, bishan dhugaatii qulqulluun , daandiin akkasumas buufanni fayyaa iddoo hedduu hin jiru. Keessumaa ammoo iddoo ilmaan Oromoo godina Harargee bahaa fi lixaarraa buqqifamanii qorannoo gahaa malee irra qubsiifaman Cawwaaqaa fi buunoo baddalleen kan tajaajila bu’uuraa tokkoollee hin qabne bosona, daggala dhibee busaa fi Gandiin guutamee dha. Kanumarraa ka’uun kanneen dirqamaan qubsiifaman kunneen guyyaadhuma duraa irraa eegalanii mormii dhageessisaa turan. Haa ta’uuti iyyi isaanii waggoota 10ni oliif dhageettii dhabee kan dhume, dhumee kan hafe ammoo kunoo ammalleen iyyachaa jira. Iddoon kun iddoo namni irra qubatee hin turree fi daggala tajaajila tokkollee keessatti argachuu hin dandeenye ta’uu caalaayyuu midhanilleen facaafatanii iddoo bineensaafuu waa irraa argachuu hin dandeenye ta’uu isaatiin jiraattoonni kun mankaraaraa turan. Iddoo kaan bishaantu ciisa. Rakkoo hamaa hala kanaan isaan muudachaa turee fi jiru kanaaf qubattoonni kun iyyatanilleen gurri OPDOs ta’ee kan Wayyaanee Oromoof duudhaadha waan ta’eef bara ergamticha Wayyaanee miseensa OPDO Juneddii Saaddoos ta’e ergasii asii waggoota 10n darbaniif furmaata hin arganne. Inumaawuu Wayyaanee, akkasumas ergamticha pireezidaantii naannoo Oromiyaa gaafasii Junaddii Saaddoo fi dabballoonni OPDO amma ammaatti jiranirraa kan gaafii qubattoota Oromoo rakkoo irra gahee himataniif deebi’e fi ammas deebi’aa jiru arrabsoo dha. Arrabsoo “Isin quuftaniit gaafii baayyiftu, qamadii gargaarsaa waan bartaniif hojjettanii nyaachuu hin feetan” kan jedhuu fi arrabsoo hamilee namaa cabsu hedduu ture. Balaa kanaanis ilmaan Oromoo Harargee bahaa fi lixaarraa Oromiyaa iddoo gara garaa qubatan cabiinsi qaamaa-qalbii guddaan irra gaheera, gahaas jira. Akkuma hunduu quba qabu Ergamtoonni miseensoonni OPDO Wayyaanee dabalatee waggoota 10n darbaniif holola warri Harargee bahaa fi lixaarraa bakka akkanaa fi akkasii qubsiifaman, bakka qubatanitti duroomanii, miliyeenera, invastara ta’aniiru jedhu gaggeessaa turan. Kijiba hin fakkaanne odeessaa turan. Dhugaan turee fi jiru garuu faallaa kanaa ti. Dhugaan turee fi jiru ilmaan Oromoo humnaan reebamaa Harargee bahaa fi lixaarraa buqqifamanii iddoo gongumaa jireenyaaf wantoonni barbaachisan hin guutaminitti qubsiifaman kunneen akka OPDO fi Wayyaaneen sobaa fi hololaa turan osoo hin taane balaa gurguddaa qaamaa qalbiin nama cabsuuf saaxilamaniiru. Kanneen dand’an oggasuma dhibee fi rakkoo kana keessaa baqatanii lafa dhaloota isaanitti akka deebi’anis beekamaadha. Warri hin dandeenyee fi achitti hafan ammoo kunoo akkauma tibba kana dhagahaa turree fi jirru balaa hedduuf saaxilamanii jireenyi isaanii badee beelaa fi daaraaf saaxilamanii, akkasumas dhibee gara garaan miidhamanii iyyata biraaf, akka addunyaan isaan arguuf buqqa’anii Finfinnee deemuuf ijibbaataa turan. Warri godina Buunoo baddallee Qubsiifamanii rakkoo irra gahaa turee fi jiruuf deebii dhabanii tibba kana himachuuf gara shaggar deemaa turan kunneen Maatiin abbootii warraa 750 olii fi walumaa galtti buqqaatoota… kuma 3 ol Of keessaa qabu kun rakkoolee waggoota 10n darbaneef irra gahee furmaata itti dhaban kana iyyachuuf miilaan imalanii Jimmaan gahanilleen mootummaan abbaa irree Wayyaaneen akka yakkii ishii kun jalaa hin saaxilamne magaalaa Jimmaatti waraanaan marsitee humnaan reebaa akkuma waggaa 10n dura goote konkolaatarra buuftee bakka irraa dhufanitti deebiste. Kun yakka guddaa fi yakka lammataati. Egaa gochi yakkaa ummata keenyarratti dalagamaa jiru kun haraa ta’uu baatulleen inni kun ammoo caalaatti Wayyaaneen murna gara jabeettii fi ummata Oromoo balleessuumaaf kutattee kaate ta’uu muldhisa. Murni tun saamicha, samaicha gaggeessuuf ammoo nama hidhuu, ajjeesuu fi biyyaa nama godaansiisuun adaa ishii ta’uun beekamaa dha. Gaafii ummanni gaafatuuf kan deebii ta’u karaa nagahaa rakkoo furuu ture. Haa ta’uutii wayyaaneen ajjeechaa fi dararaa malee guyyaa tokkolleen deebii sirnaa deebiftee hin beektu. Yakki ammaa kunsi tuffii ummata Oromoof qabdu caalaatti argisiisa. Egaa gocha akkasii sukanneessaa fi jibbisiisaa kana ilaallee aaruu, gadduun, hidhii xuuxuun furmaata hin ta’u Ummanni Oromoo rakkoo amma lammiilee keenya Harargee bahaa fi lixaarraa buqqaaafamanii iddoo adda addaatti qubachiifamanii balaa gara garaatiif saaxilamnii furuufis haa ta’uu akka waliigalaatti cunqursaa fi saamicha wayyaaneedhaan nurra gahaa jiru ofirraa dhabuuf fallii fi malli jiru qabsoo jabeeffannee murna gabroonfattuu tana ofirraa buqqisuun bilisa of baasuu dha. Furmaanni xumuraas kanuma waan ta’eef qabsoodhuma jabeeffachuu malee taa’anii aaruun, gadduun hidhii xuuxuun faayidaa hin qabu.


Diinni (motummaan Habashaa) kallatiin sanyii uummata Oromoo lafa irraa duguuguuf milkaawu yeroo hanqateetti tarsiimoo afaan, aadaa, fi seenaa Oromoo ittiin dhabamsisu baafatee sochowe. Angoo waranaa fi tumsa motummoota alagaa fayyadamuun biyya Oromoo jaarraa tokkoo fi cina (waggoota 150) oliif motummaan weraree jiru kun acuccaa afaan Oromoo irratti gessisuu bifa adda addaan fufee raawataa turee fi raawatasi jira. Acuccaan bara 1889 – 1991 afaan Oromoo irratti raawataman warri gurguddoon armaan gaditti tarrifamu: (1ffaa) Moraa mana barnotaa kessatti afaan Oromoo dubbachun dhorkamuu; (2ffaa) Afaan Oromoo barresuu fi dubbisuun dhorkamuu; (3ffaa) Afaan Oromootiin Waaqayyo waaqessuun dhorkamuu; (4ffaa) Qora-qalbii adda addaa fayyadamuun ilmaan Oromoo afaan Oromoo haasawutti leeyyaasisuu; fi (5ffaa) Odeefannoo afaan Oromoon karaa raadiyoo tamsaasuun dhorkamuu. Fakkenyaaf gaazexesitoota yeroo jalqabaaf sagantaa radiyoo afaan Oromoo magalaa Moqaadishoo, biyya Somalee, kessatti bara 1960ta hundessan irratti motummaan Habashaa waraana qindeeseen basaastuu fayyadamee gazexesaa Oromoo, Ayyubi Abubakar, ajjeesise. . Qabsoo afaan Oromoo qaroomsuu (bara 1881 – 1991) Karaa roga qabsoo bilisummaa afaan Oromoo hojiin eegalamee milkoomina hojii qabsoo bilisummaa Oromoof qooda guddaa gumaacheera. Qabsoo blisummaa afaan Oromoo bu`ureessuuf hojiilee Hiikaa Awaaji (Onesmoos Nasiib), Asteer Gannoo, Liidiyaa Damboo, Sheek Bakirii Saphaloo, fi Dr. Hayilee Fidaa raawatan seenaa qabsoo bilisummaa afaan Oromoo kessatti iddoo guddaa qabu. Afaan Oromoo badiisa irraa hambisuuf hojiin hoogganummaa Hiikaa Awaaji (Onesmoos Nasiib) dhaan raawatame seenaa qabsoo bilisummaa afaan Oromoo keessatti sadarkaa olii qabatee jiraata. Hiikaa fi Asteer fi Liidiyaa hojiile barruulee afaan Oromoo bara 1881 irraa jalqabanii raawataa turan keessaan, waggoota 18 booda macaafi qulqulluu guutummaan gara afaan Oromootti hiikamuudhaan, Waxabajjii 10 bara1899 maxxanfame. Hojiin kun qabsoo bilisummaa afaan Oromoo keessatti milkoomina sadarkaa olii argamsiise. Guyyaa macaafi kun maxxanfamee bahu, barsiisaan wangeelaa (macaafa-qulqullu), Hiikaa Awaaji, kennaa kanatti heedduu gammaduudhaan akkas jedhe: “Waaqayyo amma badhaadhummaa namni kamuu dhowwachuu (harkaa saamuu) hin dandeenye saba Oromoof kenneera, kanaafuu guutummaan macaafa qulqulluu kumi lamaa (2000) fi kakuu haaraa kumi shan (5000) dafee iddoo qophaa`eef (biyya-Oromoo) haa ga´u, sabni Oromoo hawwiidhaan isa eeggachaa jira 11”. Akkasumas barrulee aadaa Oromoo bifa wedduu, geerarsa, walaloo, mamaaksa, fi kkf barreessuu irratti qoodi Aster Gannoo, Abbaa Gammachiis (Onesmoos Nasiib), fi Lidiyaa Damboo gumaachan waan laayyootti ilaalamu miti. Fakkenyaaf akkataa barsiisa afaan Oromoo fi wedduulee fi mamaaksa Oromoo isaan qubee saabaan barreessan fi bifa kitaabaan maxxansiisan waggota 120 booda gara qubee afaan Oromootti J. Abbaa Caalaa Lataan jijjiiramee bifa haaraan maxxanfamee yeroo ammaa mana Waldaa warra Wangeelaa Eriteriyaa keessatti argama. Onesmoos (Hiika) kitaabota hedduu afaan Oromootti erga hikee boddee Asmaraa irraa ka`ee karaa Jabuutii keessaan Finfinnee seenudhaan gara Najjootti bara 1912 galee mana barumsaa Najjoo hundessee, barsiisota isa wajjin turan wajjin, ijoollota Oromoo afaan Oromootiin barsiisuu jalqabee ture; garuu luboonni waldaa kiristaanaa Ortodoksii guutummaa kutaa Wallaggaa keessa yeroosi turan, afaan Oromoon barssisuu isaa waan jibbaniif, isa irratti duulan2. Kana irraan kan ka´ee waggaa tokkoo fi walakkaa erga afaan Oromoon barssiifameen booda akka Najjootti hin barsifamne dhowwamudhaan manni barumsichaa cufamee, Onesmoos fi hiriyootni hojii isaa (barssiisoni) Naqqamteetti godaanan. Naqamtettiis akka hin barsifine dhorkamuun, akka mana isaanii keessatti hidhamanii taa`an mootummaan Habashaa fi hoogganoti waldaa kiristaanaa Ortodoksii waliigaluun murteessan2. Kana booda bara 1927 ergamtooti wangeelaa warra Siwudinii, lubi Maartiin Noordifeelt fi haadha manaa isaa fi narsii Heelmann Oolson, magaalaa Najjootti galanii akkuma Najjoo seenaniin mana barumssaa isa Onesmoos jalqabee ture bananii barsiisuu itti fufan2. Meeshaa siyaasa mootummaa Habashaa kan ta`ee waldaan Ortodoksii fi ergamtooti mootumichaa kallatii fi bifa hin mull’atineen afaan, aadaa, fi seenaa Oromoo dhabamsiisuuf duula wali irraa hin citne geggeessaa turan; garuu qabsoo hadhooftuu barsiisaan wangeelaa, Hiika, hoogganeen afaan Oromoo afaan barreeffamaa fi meeshaa barnoota amantii kiristaanaa biyya Oromoo keessatti babalisuu ta`uu irratti milkaawuudhaan guddinaa fi tikfamuu afaan Oromoof qooda sadarkaa olii gumaacheera, gumaachaasi jira waan mormiin dhoksaan fufeef. Afaan Oromoo tiksuuf qabsoon hoogganummaa sheek Bakrii Saphaloon geggefame seenaa qabsoo bilisummaa afaan Oromoo keessatti sadarkaa olii qabateera. Bara 1950 keessa walaloolee fi barnooti aadaa Oromoo sheek Bakrii Saphaloo barressee dhiyessaa ture uummata Oromoo baha Oromiyaa dammaqsuun qabsoo bilisummaa afaan Oromoof hiriirsuudhaan bara 1960 Waldaa Afran Qalloo (WAQ) hundeesuuf milkaaweera5. WAQ hundee sochii qabsoo bilisummaa afaan Oromoo ti. Hoogganummaa sheek Bakrii jalatti qabsoo bilisummaa afaan Oromoo geggefamee kessaa hawisoo bebbeekamoon akka Biftuu Ganamaa, Urjii Bakkalchaa, fi kkf hedduun dhalataniiru. Walliftooti sochiilee bilisummaa afaan Oromoo keessatti bara sani hirmaatan warra akka Ayyuub Abubakar, Mohammed Rashaad, Shantam Shubbisaa, fi kkf turan. Sochiin buu`raa (hundee jalqabaa) kun walistoota bebbeekamoo kanneen akka Alii Birraa, Alii Shabboo, Haloo Daawee, Almaaz Tafarraa, Zariwuun Wadaajoo, Ilfinash Qannoo, Abitawu Kabbadaa, Elemoo Alii, Nohoo Gobanaa, Qamar Yusuuf, Umar Suleyman, fi kkf hedduu daandii qabsoo afaan fi aadaa Oromoo qaromsuu irra hiriirse. Sheek Bakrii barruudhaan falmuun tarsiimoo mootummaan Habashaa afaan Oromoo dhabamsiisuuf saganteeffatee ture sani saaxile. Akkuma ilmaan Amaharaa afaan isaanin barnoota barachuuf mirga qaban, akka ilmaan Oromoos afaan ofiin barnoota barachuuf mirga qabaatanif qabsaa’e: akkasumasi akkuma sagantaan raadiyoo afaan Amaharaan dhiyaatu, akka sagantaan raadiyoo afaan Oromoonis dhiyaatu falme5. Afaan Oromoo dagaagsuuf sochii eegalame kana sodaachuudhaan mootummaan Habashaa tarkaanfiilee WAQ diiguu fi miseensota WAQ biyyaa ariyhuu fudhate. Qubee fi giraameera (sirna bareefamu fi dubbifamuu) afaan Oromoo hundeessu keessatti qabsoo bara 1968 – 1974 Dr. Haayilee Fidaa hooggane seenaa qabsoo afaan Oromoo qaroomsuu keessatti sadarkaa olii qabatee jiraata. Dr. Haayilee Fidaa (hayyuu afaan Oromoo fi abbaan qubee afaan Oromoo), akka afaan Oromoo dubbachuu, barreessuu, fi dubbisuudhaaf uummati Oromoo mirga seera uumamaa irratti hundaawe qabu beeksise10. Bara 1968 – 1973 qormaata afaan biyya Itophiyaa irratti geggessuun Dr. Haayile barruu: “Languages in Ethiopia: Latin or Geez for writing Afaan Oromo” jedhamu qoheessun qubee afaan Oromoo waligayii idilee tokkummaa barattota Itiyophiyaa kan biyya Awuropaa irratti dhiyeesuun jornaala Tatek (theoretical Journal of Ethiopian Studies in Europe) jedhamu kessatti maxansiise: akkasumasi Dr. Haayile bara 1973 qubee laatiin fayyadamee qubee 35 tolcheen sirna barrefamuu fi dubbifamuu afaan Oromoo mata duree “Hirmaata Dubbi Afaan Oromo” jalatti maxxansee beeksise.(malkamu J) Kan 1991 boodaa itti fufa. Ulfaadhaa.