Waraana Kaaba Itoophiyaa: Waa'ee Finfinnee wanta dubbatamuufi waan lafa jiru

Dargaggoo Ayyalaa Tasfaayee erga bultii ijaarrate ji'a tokkoyyuu hin lakkoofsisne. ALI Onkololeessa bultii 21 cidha ho'aan bultii ijaarrate. Haalli Itoophiyaa keessa jiru bultii ijaarratu irratti darbees guyyaa cidha isaa irratti dhiibbaa fiduu mala jechuun itti yaadaa turan. ''Biyyi osoo waraanarra jirtuu namni osoo du'uu cidha godhachuun nama hin gammachiisu. Garuummoo jireenyi itti fufa,'' kan jedhu Ayyalaan xiqqaatus guyyaa cidha isaa maaltu mudata laata jedhee yaaddoo qaba ture. ''Waan fooyyee qabu ni dhufa jenneefi Waaqayyoo amanneeti kan bultii ijaarranne,'' jechuun abdii akka qabu hima. Akkitti magaalaan Finfinnee itti jirtu haala miidiyaaleen biyya alaa gabaasanirraa adda ta'ee akka itti mul'atu Ayyalaan ni hima. ''Wanti miidiyaarratti dhagahamu 'magaalatti bakka biraa geessanimoo?' nama jechisiisa. Nuti keessa jiraachaa jirra. Hunduu nagaadha. Inumaa amma kaaffee taa'ee maakkiyaatoo dhugaan jira,'' jechuun waan gabaafamuufi waan lafa jiru akka waldarbu hima. Yaadi kuni kan Ayyalaa qofa osoo hin taane yaada jiraattota kaan BBC'n dubbiseedhas. Abduunis kanneen keessaa tokkodha. Magaalattii keessa yaaddoon akka hin jirre garuu namoonni biyya alaa jiran ''ganama gara hojii deemuun keenyallee akka isaan ajaa'ibu natti himu,'' jedhe. Firoonni isaa lola baqatanii dhufan mana barumsaa Islaamaa tokko keessa dahatanii akka jiraniifi buqqaatonni lakkoofsaan muraasa ta'an Finfinnee keessa mul'achuu eegaluu isaaniis hima. ''Deebiin hawaasa idil-addunyaa arbeeffamuus garuu haalli magaalaa Finfinnee akka kana dura ture itti hin fufne. Uggurri yeroo jiraachuu dhabuus namoonni yeroon mana isaanitti galu,'' jedha Mahaariin [maqaan kan jijiirame] immoo. Maatiin isaa Tigraayi kan dhufan yoo ta'u inni garuu dhaloonnifi guddinni isaa magaalaa Finfinneedha. Erga lolli eegalee loogiin akka irra gahu kan himatu namni kuni keessumaa erga Labsiin Yeroo Muddamaa labsame as Afaan Tigree dubbachuunis ta'e muuziqaa caqasuun sodaachisaa ta'u dubbata. Ganama mana isaa yeroo bahu ''deebi'uu dhiisuun mala'' jechuun hidhaaf of qopheessee akka bahu dubbata. BBC waliin turtii kan taasiste Raahiwwaanis [maqaan kan jijjiirame] haala walfakkaatun ''yoo dirqama natti ta'e malee manaa hin hin bahu. ''Waraqaan eenyummaa kiyya sabni kiyya maal akka ta'e ibsuu baatus maqaa abbaa kiyyaan dhalattuu Tigraay ta'un koo waan beekamuuf nan yaadda'a. Yoon manaa bahe garuu hidhamuun danda'a jedhee qophaa'en baha,'' jechuun himti. Poolisiin bulchiinsa magaalaa Finfinnee garuu hidhaan raawwate kanneen garee mootummaan Itoophiyaa shororkeessummaan labse deeggaraniifi walitti dhufeenya qaban akkasumas ragaan irratti argame malee lammiilee nagaa miti jedheera. Ta'us, sababa waraana adeemaa jiruu jiruufi jireenya hawaasa waggootaf ture irratti dhiibbaa fiduun isaa hin hafne. ''Akkan barbaade of hin ibsu. Dhihoo cidha hiriyyaakoo irratti sirba Afaan Tigree banuun miira nama yaaddessu uumee ture,'' jedha Mahaariin. Raahiwaan Naannoo Amaaraa keessa dhalattus yeroo dargaggummaa ishee garuu Finfinnee keessatti dabarsite. ''Yeroo lolli eegale waa'ee maatiikoo Tigraay keessa jiran na gaafatu na jajjabeessu jedhee eegus hin taane. Takka takka isaaniif mala jedhanii yeroo miidiyaa hawaasummaa gubbaa barreessan nan arga ture. ''Waraana kana dura saba hin qabu ani lammii Itoophiyaati jedheen yaada ture. Amma garuu hiriyyoonni koo yeroo gaariifi badaa waliin dabarsine akka nama biyya ganetti na loogu,'' jechuun himti. Kana dura garee rogeeyyii Zoonii Naayin [Sagal] jedhamu keessa akkasumas yeroo ammaa qooda hojii sivilii keessa qabuun kan beekamu Bafiqaadu Haayiluu haala amma Magaalaa Finfinnee keessa jiru taajjabuu isaa hima. ''Yeroo ammaa magaalaa Finfinnee keessatti dhalataa Tigree ta'un ni ulfaata,'' kan jedhu Bafiqaadun namoonni tokko tokko ''siyaasa gar biraa yoo qabu ta'eefi sabni isaanii yoo irratti dabalamemmoo salphaatti TPLF looganiiru jedhamanii salphaatti shakkamu,'' jedha. ''Kuni mootummaas ta'e hawaasicha irraa madda. Sababni isaas hawaasni garaagarummaa dhalataa Tigraay fi TPLF gidduu jiru baruuf humna yookiin fedhii hin qabu,'' jechuun dhimmicha kuni akka hammeesse hima. Ta'us garuu amma waan ta'a jiru baruuf duubatti deebi'anii hubachuun akka barbaachisa jechuun amantee isaa ibsa. Bafiqaadun haala amma Finfinnee keessa jiru yoo ibsu ''naasuutu'' jira jedha. Waldhibdeen humnoota siyaasaa miseensota duraanii ADWUI gidduu ta'u hima. ''Naasuun maaliin ibsama yoo jedhame mootummaan rifateera. Kanaafi labsii yeroo muddamaa kan labse. Sakattaan cimaa daandii gubbaa jira. Raadiyoofi televijiniin of eeggadhaa jechuun hima. Kunimmoo hawaasni akka wal shakku gochaa jira.'' Haalli amma jiru yoo hammaate jechuun jiraattonni magaalichaa kan barameerra haalli nyaata bitatanii ol kaa'u dabaleera Kan jedhu Bafiqaadun halkan sochiin hamma tokko jira jechuun hima. Haalli siyaasaa biyyattii keessa jiru dhalatttoonni Tigraay Finfinnee keessa jiraatan akka isaan shakkiifi eeruuf saaxilaman waan godhaa jiru fakkaata jedha. Hojii geejjiba qilleensaa waliin hidhata qabu akka qabu kan himu Abdiin Dipilomaatonni yeroo biyyaa bahan arguu hima. ''Miidiyaaleen alaa kan dubbatan waan as jiruun faallaadha. Kanatu alarra darbee nama biyya keessa jiru dhiphuu keessa kan galche. Ani siyaasadha jedheen yaada,'' jechuun maal sodaataniiti bahu jechuun gaafata. Gaaffiin kuni gaaffii hedduu namoonni miidiyaa hawaasummaa gubbaa gaafataa turanidha. Dhaaboti idila addunyaa fi embaasiiwwan hojjettoota isaanii dabalatee lammiileen isaanii Itoophiyaadhaa akka bahan gaafachaafi akeekkachiisaa turaniiru, ammallee haala kana itti fufaniiru. Dhaaboti biyyaa bahuu fedhan hojjettoonni isaanii biyya biraa irraa akka hojjetan gochaa jiru. Bafiqaaduun hawaasni idila-addunyaa biyyaa bahuuf sardamni taasisaa  jiru 'akka malee dha' jedha . Kanaafis sababa lama kenna. ''Warri Lixaa naasuu isa Afgaanistaan irraa hin bayyananne gatii taheef waan wal-fakkaataa dhalachuu mala kan jedhurraan natti fakkaata. ''Sababiin inni biraan immoo addunyaa warra Lixaatti dhimma waraana kanaarratti hubannoon dogoggoraa jiraachuu dha. Kanammoo gabaasa dogoggoraafi ogeessota lammii Itoophiyaa hin taaneen odeefannoo sirrii hin taane kennamuu irraan kan ka'e dhiibbaan dippiloomaasii dhufeera,'' jedha. Xiinxalaan garee 'Crisis group'  Wiiliyaam Daavisan ibsa mootummaan Ameerikaa dhiyeenya baaseefi gabaasaalee miidiyaa adda adda qoodee ilaala. Mootummaan Ameerikaa ibsi waa'ee daandii xiyyaaraafi shororkeessummaa irratti baasee odeeffannoo qaburratti hundaa'uun tahuu malus, ''garuu immoo taateen Kaabuulitti dhalatee ture dhibbaa irratti godheera,'' jedheera. Kanaaf, ''ibsi garagaraa bahaa turan lammiilee Ameerikaa irratti kan xiyyeefatan tahanis yaaddoo lammiileen Itoophiyaa qaban garuu tilmaama keessa kan galchan hin turre,'' jechuun hima. Inni lammataa dhimma karaa miidiyaalee jiru dha kan jedhu Daavisan, fakkeenyaaf CNN gareen finciltootaa magaalaa Finfinnee jala gahaniiru jechuun gabaasuu  kaasa. ''Miseensonni WBO Finfinneerraa km100 fi 50 gidduutti socho'u otoo jedhanii gaarii ture. Kuni feetu tahuu mala. Finfinnee jala gahaniiru garuu hin jechisiisu. Kanaaf qaamoti tokko tokko dhibbaa taasisuuf jecha qofa waan godhan fakkaata. ''Haa tahu malee kuni gama murtaa'een dogoggora yoo tahu gabaasa xiyyeeffannoo argachuuf taasifame dha,''  jedha Daavisan. Gama biraan ''hawaasni idila addunyaa bu'uura tokko maleedha dhiisee bahaa jira kan jedhu ''xiinxala hiika hin kennine dha.'' Gareen finciltootaa Dasee fi Kombolchaa erga qabataniin booda torbanootaa fi ji'oota dhufan keessatti Finfinnee gahuu akka malan yaaddoon jedhu uumamuu waan hin haalamne dha.'' ''Yaaddoon gatii jiruuf mitii, ministirri mummee aangoo isaanii ittaanaa isaaniif dabarsanii gara adda waraanaattii kan deeman. Labsii yeroo muddamaa akka biyyaatti kan labsame, koreen eegumsa naannoo Finfinneetti kan dhaabbate yaaddoon gatii jiruufi, '' jechuun hima Daavisan. Mootummaan akka mootummaatti  hojiin isaa inni guddaan hawaasa tasgabbeessuu, qopheessuu fi qindeessuu yoo tahu waan hawaasni addunyaa haasa'uuf deebii kennuun waan eegamu dha. Kunis hawaasa keessatti naasuun yoo uumame sirni akka iddoo dhaa ka'u mirkana waan taheefi jechuun ibsa. Ayyala fi Abdiin waraanni kuni akka dhaabbatu akkasumas dubbiin akka tasgabbaa'u mootummaan yoo hojjete, uummattoota gidduutti shakkiin uumame hir'isuufi guyyaan foyya'aa akka dhufu amanu. ''Akka nama amantaa tokkotti yeroo kana namni amantii fi xiinsammuu jabaa qabu jala baha jedheen amana. Rakkoo amma jiru bira darbee yeroon ilaalu yeroon abdii kennu ni dhufa jedheen amana,'' jechuun Abdiin BBCtti himeera. Mahaariin gama isaan garuu egereesaaf abdii kutachuu ibsa. ''Ana nama Finfinneetti dhalatee guddateefi Tigraay deemee hin beekneef abdiin natti hin mul'atu. Abbaan koo ijoollummaa isaatiin Tigraay keessaa bahe. Amma haati koos abbaan koos lubbuudhaan hin jirani. Waan reefarandam jedhamu otoo adeemsifamee nuti eessa jiraanna?'' jechuun gaafateera. Raahwaan immoo yaada addaa qabdi. ''Gaafa waraanni dhaabbatu lapheen koo cabe akkamiin fayya? Dhiifama walii gochuuf hangam jabina qabna? Kuni gidiraa akaakileen, maatii fi ani keessa darbaa jirru dha. ''Maatiin koo hoo? Miiraan tahu danda'a kaniin dubbachaa jiru, garuu kana booda akkamittiinan akka durii Itoophiyaa keessa jiraadha? Akkan baqattuu tahetti malee lammummaan natti hin dhagahamu.'' Bafiqaaduunis tahe Daavisan akka jedhanitti biyyi Itoophiyaa wiirtuu Afrikaa fi Finfinnee handhuurri dippiloomaatotaa, maddi furmaataa inni guddaa mariif carraa yoo kennite dha. Daavisan waraanni kuni yoo dhaabbate malee Finfinnee hin dhaqqabu jechuun rakkisaa dha jedha.  Tahus ministirri mummee biyyattii deeggarsa jiraataa magaalaa Finfinnee irraafi hayyoota irraa qabaniin akkasumas paartilee siyaasaa TPLF cimsanii morman jiraachuun Finfinneetti ittisni jabaan akka jiraatu ni godha jedha. ''Akkasumas hidhaan dhalattoota Tigraay gara haleellaatti yoo geeddarameefi finciltootni qophii fi qorannoo malee yoo galan akka biyyaa fi akka ardiittillee rakkoon hamaa mudata jechuun ni danda'ama,'' jechuun Daavisan ni hima. Bafiqaaduun, ''jiraataan magaalaa Finfinnee baayyee mootummaa federaalaa deeggara jedheen tilmaama,'' jedha. Finciltoonni TPLF gara Finfinnee hin dhufan,hin danda'aniifi hin mo'atan ilaalcha jedhutu mul'ata,'' jedha. Qaamoleen waraana kanarratti hirmaachaa jiran akka paartiittis tahe akka ummataatti jiraachuun isaanii balaarraa bu'aa jira jedhanii waan yaadaniif furmaata kennanii fudhachuu irratti hundaa'e raawwachuu rakkisaa taasisaniiru jedha. ''Kana booda humni waraanaaf qabnu dhumeera,'' jedhanii gara mariitti deebi'u abdii jedhu akka qabus dubbata. Waraanni kuni garee lola mo'atu qabaata malee injifannoon waaraa tahe ni jiraata jedhee hin yaadu Bafiqaaduun. Waraanni kuni garaagarummaa siyaasaan jalqabus amma lammiileen illee miiraan irratti hirmaachaa waan jiraniif abdiin inni guddaan marii dha jedhee akka amanu isa godheera.


Sudaan: Jeneraal Abdul Fattaah al-Burhaan mootummaa Sudaan ittaanu keessatti hin hirmaadhu jedhan

Ajajaan waraana Sudaaniifi kan fonqolcha mootummaa dhiheenya biyyattiitti gaggeeffame olaantummaan dursan, Janaraal Abdul Fattaah al-Burhaan ce'umsaan booda qaama mootummaa akka hintaane turtii Al Jaaziraa waliin taasisaniin himan. Kana malees Janaraalichi lammiilee fonqolcha mootummaa baatii darbe keessa gaggeeffame morman ajjeestan jedhu waakkataniiru. ''Mootummaa siivilii gahumsa qabutti aangoo kennuuf murteeffanneerra. Jiddu-galuumsa ce'umsicha guffachiisuu danda'an kamuu ittisuufis waadaa galla,'' jedhan. Koreen Hakiimoota Sudaan hiriirawwan mormii fonqolcha mootummaa gaggeeffame ilaalchisuun bahameen, yoo xinnaate namoonni 14 ajjeeffamuufi kanneen gara 300 ta'an ammoo miidhaan irra gahuu ibseera. Haata'u malee Janaraal al-Burhaan waraanni namoota nagaa akka hin ajjeefneefi kanneen ajjeefamanifis itti gaafatamummaa kan hin fudhanne ta'uu ibseera. ''Waraanni Sudaan lammiilee hin ajjeessu. Koreewwan qorannoo maal akka uumame beeksiisan jiru,'' jedhe. Akka gabaasa Al-Jaziraatti, ''Dhimmoonni siyaasa Sudaan danqaawwan qabaatanilleen, sa'aatiiwwan 24 itti aanan keessatti haala qoodinsa aangoo mootummaa ce'umsaa ilaalchisuun waliigaltee irra akka gahamu abdiin qaba,'' jechuun himaniiru Janaraal Burhaan. Rakkoo siyaasaa Sudaan keessa jiruuf furmaata barbaachuuf jilli Liigii Arabaa gara Kaartuumiitti imalee akka tures gabaafameera.


Sudaan: Mormiiwwan dhiheenyaatiin namoonni shan ajjeefamuu gareen wallaansaa hime

Sudaan keessatti leelliftoonni demookraasii guyyaa Sanbataa mormiif bahan shan ajjeeffamuu Koreen Jidduugala Doktaroota Sudaan beeksise. Garichi akka jedhutti, namoonni mormiif bahan afur erga rasaasaan rukutamanii booda yoo du'an, shanaffaan ammoo walitti bu'iinsa humnootii nageenyaa waliin umameen booda gaazii imimmaaneessaan ukkaamfamee du'e. Namoonni kuma hedduun lakkaa'aman fonqolcha mootummaa mormuuf magaaloota biyyattii garagaraa keessatti hiriira bahaa jiru. Haata'u malee poolisiin miidhaa qaqqabsiisuu haaluun, ''humna gadaanaa'' qofa fayyadamuu beeksise. Televizhiniin mootummaa ammoo walitti bu'insichaan miseensonni poolisii 39 madaa'uu gabaase. Hokkorri cimaan kunis erga hoggansi waraanaa mana maree isaa beeksiseen guyyootaan booda umame. Jenaraal Abdal Fattaah al-Burhaan duree mana marichaa ta'uu guyyaa Kamisaa beeksifame. Hogganaan fonqolchaa kunis waliigaltee qoodinsa aangoo mootummaa gama siivilii ture diiguun, aanga'oota siivilii hidhuufi labsii yeroo muddamaa baatii darbe keessa labsuun isaa ni yaadatama. Waraanni Onkolooleessa 25 fonqolcha taasisuun aangoo dhuunfate qaamolee idil-addunyaa irraa balaaleeffannaa cimaa keessummeessaa jira. Erga yeroo sanaatii kaasees mormitoonni mootummaan waraanaa ka'uun akka bulchiinsa siiviiliitti aangoon ce'uumsaa karaa nagaatiin taasifamuuf gaafachuuf, daandiiwwanitti bahuun mormii dhageessisaa jiru. Mormiin guyyaa Sanbataas osuma eegumsi nageenyaa cimaan jiruu gaggeeffame. Akaksumas mormii walfakkaataan biyyattiin alattis Paariisiifi Barliin fa'i keessattis gaggeeffameera. AFPn akka gabaaseetti mormitoonni Magaalaa guddoo Kaartuum keessatti dhaadannoowwan, ''Lakkii, bulchiinsa waraanaatiif lakkii'' fi ''manni maree haa kufu'' jedhan dhageessisaa turan. Gabaasni namoonni shan ajjeeffamuu kunis toora Facebook Koree Jidduugala Dooktaroota Sudaan irratti kan ibsame yoo ta'u, ''namoonni baayyeen kan biraas miidhamuu'' gabaaseera. Gareen hakiimootaa kunis dabaluun humnootiin nageenyaa hospitaala magaalaa Omdurmaan keessa jiru seenuun namoota miidhaman hedduu to'achuu beeksiseera. Erga oduun kun baheen boodas, imbaasiin US Kaartuumiitti argamu karaa toora Twiitaraan lammiilee ''bilisummaa fi demokraasiif'' jecha bahan irratti ''humna cimaa fayyadamuu'' balaaleeffateera. Fonqolcha Sudaan irratti dabalata dubbisuuf:


Waraana Tigraay: 'Naannoo Amaaraa bakka TPLF to'atetti jaarmayaalee idil-addunyaarraa gargaarsi hin dhiyaanne'

Naannoo Amaaraa bakkawwan finciltoota TPLFn ji'ootaaf to'atamanii jirantti jaarmayaaleen gargaaraa idil-addunyaa gargarsa namoomaa kamuu akka hin dhiyeessine Komishiniin Ittisa Balaafi Wabii Nyaataa naannichaa ibseera. Walloo Kaabaa, Waaghimiraafi bakkawwan biroon gargaarsi namoomaa waan hin qaqqabneef sababii hanqina qorichaafi nyaataatiin lubbuun namaa darbaa jira jechuun dubbi himaan Komisjiniin Qindeessaa Ittisa Balaafi Wabii Nyaataa naannoo Amaaraa Obbo Iyyaasuu Masfin BBCtti himaniiru. "Mootummoonni Federaalaafi naannoo akka waadaa galanitti lammilleen bakkawwan to'annoo TPLF jala jiraniif gargaarsi akka qaqqabuuf jaarmayaalee gargaarsaa idil-addunyaa waliin dubbatanillee wanti argame tokkollee hin jiru," jechuun ibsu aanga'aan kun. Obbo Iyyaasuun hanqina gargaarsa namoomaa mudaterraa kan ka'een lammileen nagaa miidhamaa jiraachuufi Waaghirmiraatti ammoo nyaataafi qoricha dhabuurraa kan ka'een lubbuun namoota 11 darbuu dubbatu. Aanga'oonni bulchiinsa Saba Waaghimiraa qe'ee gadhiisanii gara magaalaa Baahir Daaritti baqatanii jiran BBCtti akka himanitti taanaan namoonni baay'een sababa beelaatiin du'aa jiru. Akka isaan jedhanitti ji'oota afran darban keessa gargaarsi gosa kamiiyyu gara naannawaa sanaa hin qaqqabne. "Dhaabbileen miti-mootummaa akkaataa waadaa galaniin hojmaata loogiirraa bilisa ta'een danbii gargaarsa qaqqabsiisuu idil-addunyaa hordofeen lammilee kanneeniif nyataafi qoricha akka qaqqabsiisan waamicha dhiyeessina," jedhan. Bakkawwan Dhaabbanni Nyaata Addunyaa gargaarsa namoomaa nan dhiyeessa jedhettillee dhaabbanni gargaarsa dhiyeessu, kan geejibbarra hojjetuufi kan nageenyarratti hojjetu garaa gara waan ta'aniif, "tokko isa kaan irratti sababii uumaa hanga ammaa gargaarsi hin qaqqabiin jira," jedhan Obbo Iyyaasuun. Naannicha keessa namoonni sababa gara garaatiin buqqa'an jiraachuu isaanii kan ibsan Obbo Iyyaasuun, hanga ammaatti namoonni miliyoona 2.1 ta'an buqqa'anii akka jiran himaniiru. Namoonni qe'ee isaaniirraa buqqa'uu kan jalqaban ALI bara 2010 irraa kaasee ta'uu kan himan Obbo Iyyaasuun, sababii waraana Tigraay qofaan namoonni qe'ee isaaniirraa buqqa'an miliyoona 1.1 siqa jedhu. Namoonni buqqa'an naannicha keessatti magaalota gara garaa keessa da'oowwan 32 keessa qubatanii akka jiran himuun, mootummoonni naannichaafi kan federaalaa, akkasumas dhaabbileen tola- ooltummaa gargaarsa gara garaa taasisuuf carraaqqii gochaa jiru jedhaniiru Obbo Iyyaasuun. Namoota buufataaleen 32 keessa dahatanii jiraniin alatti, buqqaatonni lakkoofsi isaanii olaanaa ta'e hawaasa keessa jiraachuu ibsu aanga'aan kun. "Bakka baay'ee buqqaatonni jiru. Isaan kessaa dhibbentaa 98 kan ta'an hawaasa keessa fira waliin kan jiraatan yoo ta'an, dhibbentaa 2 kan ta'an ammoo dahoo yeroo qophaa'e keessatti argamu." Buqqaatota bakkawwan to'annoo mootummaa federaalaa jala jiran keessatti argamaniif mootummaa, haabbileeniifi namoonni dhuunfaa gargaarsa gara garaa taasisaafiif jiraachuu dabalanii addeessaniiru Obbo Iyyaasuun. Bakkawwan to'annoo TPLF jala jiranitti ummanni miliyoona 5 ta'u gargaarsi akka isaan barbaachisu kan dubbatan Obbo Iyyaasuun, naannoo Amaaraa keessatti 'iyyummaa hamaa keessa kan jiran' jedhamuun gargaarsa nyaata guyyaa kan isaan barbaachisu miliyoona 1/89 akka jiran yaadachiisaniiru. Sababii waraana naannoo Tigraay keessatti jalqabamee gara naannolee Amaaraatti babal'ateen namoonni baay'een qe'eefi qabeenya isaaniirraa buqqa'anii gargarsa kan eeggatan yoo ta'an, haalli jiraattota bakkawwan TPLFn to'atamanii keessa jiraniis yaaddessaa ta'uu isaa aanga'aan kun BBCtti himaniiru. Wixata darbe Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii (UN) Itoophiyaatti dolaara miliyoona 40 gargaarsa namoomaa atattamaan barbaachisu dhiyeessuuf oolu ramaduu isaa beeksisee ture.


'Waraanni bu'aa kufaatii siyaasaati' - Oluseegun Obaasaanjoo

Waraanaaf furmaanni waraanaan argamuufi injifannoon dirreen lolaa kamuu Itoophiyaa keessatti tasgabbii buusuu danda'u akka hin jirre, ergamaan Addaa Olaanaan Gamtaa Afriikaatiin muudaman Oluseegun Obaasaanjoo himan. Pirezidaantiin duraanii Naayijeeriyaafi ammatti ergamaan addaa Gamtaa Afriikaa Mr Obaasaanjoon, ibsa guyyaa Dilbataa dowwannaasaanii dhiyeenya Itoophiyaatti gaggeessan ilaalchisuun baasaniin, ''nageenyaaf malli amansiisaa fi itti fufaan marii qofaadha'' jedhan. ''Kanaafuu anga'oonni kallattii hundaatuu tarkaanfii waraanaa gaggeessaa jiran akka dhaabaniif nan gaafadha'' jedhan. Ibsa har'a AUn toora tiwiitara isaarratti baase kanaan, haaldureewwan waraana TPLF waliin gaggeeffamaa jiru karaa nagaatiin furuu ilaalchisuun ibsa mootummaan Itoophiyaa karaa Ministira Dhimma Alaa isaatiin Sadaasa 11, 2021 hubachuu kaaseera. Mr Obaasaanjoon, marii dhiheenya aanga'oota TPLF waliin Maqaleetti taasisaniinis haaluma walfakkaatuun haaldureewwan isaanii dhiyaachuuf yaadataniiru. Kana malees, pirezidaantoota naannoo Amaaraafi Oromiyaa akkasumas hooggantoota riijinchaa kan akka pirezidaanitii Keeniyaa, Yugaandaa, Jabuutii, Sudaan Kibbaa, Somaaliyaa fi Sudaan waliinis dhimmicharratti mari'achuusaanii kaasaniiru. ''Waldhabdee kana karaa nagaatiin furuudhaaf bu'uurri waloon ni argama jedheen amana'' jechuun abdii qaban kan ibsan Pirezidaantiin duraanii Naayijeeriyaa kun, qaamoolee isaan waliin mari'atan hundinuu Itoophiyaa keessatti nageenyaafi tasgabbii buusuuf hawwii qaban ibsuu kaasaniiru. ''Qabxiin garaagarummaa guddaan qaamoolee kanneen jidduu jiru ammoo karaawwan isaan ittiin kaayyoo murteessaa kana galmaan gahuuf barbaadaniidha.'' Waraanni dhaabbachuun ammoo mariin nageenyaa akka itti fufuuf carraa gargaaruudha kan jedhan Mr Obaasaanjon, kun yoo hintaane ammoo haala wal waraansaa keessatti mariin akkasii gaggeeffamuu akka hindandeenyes kaasan. Ergamaan addaa kun, namoota yaada gaarii qabaniif hoggantoota Afriikaa keessaa akkasumas hawaasni idil-addunyaa yaalii araaraa taasisaa jiran akka deeggaruu itti fufaniif waamicha taasisuun, tarkaanfiiwwaniif haasaawwan beekaa ykn osoo hinbeekiin walitti bu'iinsicha hammeessan irraa akka of qusataniif gaafataniiru. Ergamaan Addaa Gamtaa Afriikaa kunis dhiheenya kana gara Itoophiyaatti imaluun erga qaamoolee waraana Kaaba Itoophiyaatti gaggeeffamu kaan keessatti gahee qaban garagaraa waliin mari'ataniin booda, yaa'ii Mana Maree Nageenyaa Motummoota Gamtoomaniitiif gabaasaa dhiyeessuun isaanii ni yaadatama. Akkasumas imalasaanii Itoophiyaa ilaalchiisuun turtii BBC Focus On Africa waliin taasisaniin, gama mootummaa Itoophiyaatinis ta'e gama TPLFn simannaan gaarii akka taasifameef himanii ture.


'Hunda keenya ajjeesuu hin danda’an'- mormitoota fonqolcha Sudaan

Bulchiinsi Sudaan gara dimookraasitti ce'a jedhamee eegamaa ture foncolcha mootumma humna waraanaan erga gufatee booda daandileewwan magaalaa gudditti biyyattii, Kaartuum, akkuma uugguramniitti jiru. Bakka tokko tokkoottis konkolaataawwan akka daddarbaniif jecha dhakaafi goommaan daandiiwwan irratti gubaman kakkaafamiiru. Ummannis mariin siyaasaa gaggeeffamuun foncolchi raawwatame ka'uun bulchiinsi bakkatti akka deebii'uuf eeggataa jiru. Ta’us garuu daandiiwwan cufamuun, hirirri mormiifi deebiin humna waraanaa hamaan  deebi’ee ka’uu danda’a sodaan jedhutu hawaasa keessa jira. “Mariifi haasaa tasisuun alatti, furmaanni biraa hin jiru,” jetti Suleyimaa Elkaalifaa, kan yeroo mootummaa ce’umsaatti gartuu shamarraniifi da’imman miidhaa irraa olchuuf hunda’ee hoggante. “Haata'u malee ummanni amma caalaatti kutateera. Caalaattis wa’ee siyaasaa irratti ni xiyyeeffatu. Abbaa irrummaa humna waraanaa wagga 30 booda, harka hin kenninu. Dargaggoonni uummata biyyattii %50 ol bakka bu’an, nuti mootummaa kana  akka hin feene ammoo ifaadha. Hunda keenya ajjeesuu hin danda’an. Abjuu kana ajjeesuu hin danda’ani,” jetti. ‘Waraanni akkuma bineensaati’ Ministira Muummee mootummaa ce’uumsa, Abdallaa Hamdok, kan yeroo fonqolchaatti humna waraanaan toa’nnoo jala ooleef deeggarsa olaanaa kan qaban fakkaatu. “Hamdok nama waan jedhu ta'ee argamu agarsiiseedha. Ummannis osuma rakkoon diinagdee jiraatuu, kanaafidha kan isa amanuuf,” jetti Aaddee Elkalifaa. “Biyyootiin akka Masrii, Saawudii fi kan biroos yaada isaanii ni geeddaratu jennee abdanna,” jechuun wa’ee biyyoota fonqolchicha kan deeggaru jedhamanii wayita dubbatteetti. Namoonni fonqolchaan booda humnoota waraanaan miidhamuun hospitaalaa dhuunfaa Royal Care, Kaartuum jiru keessatti, argaman ammas kutannoo wal fakkaata qabaachu himu. Barataan umurii 18, Muhaayed Faayisal, hiriira mormii dhiyoo irratti si’a lama lukkara rasaasaan rukutame. “Ana waliin namooni sagal biraa rasaasaan rukutamaniiru. Dhukaasi akeekkachisaa hin turre, ummatummatti dhukaasuu eegalan. Humni waraanaa… jarri akkuma bineensaati. Tarii bineensota iyyuu wayya ta’a.” Amma miilla isaa irratti wal’aansi baqaqsanii yaaluu sadii gaggeeffameera. “Ejjennoon keenya hin geeddaramne – humni waraanaa nu hin bulchu,” jedha. Siree kan biraa irra, namni oggummaa uffata hodhuu qaban kan ganna 54, Ya’iir Mohaammad Ali Abdullaa, firoota isaan marfamee jira. Yeroo hiriirri mormii gaggeeffamaa ture, suuqii isaa cufee itti dabalame. Naannoo buufata xiyyaara idil -addunyaa Kaartuumitti, loltootaan beekaa konkolaataan akka rukutame hima. “Sana booda, loltoonni shan ykn ja’a ta’an hameenyaan dugdaa fi lapheekkoorra uleen na reeban. Hiriiricha irratti kan hirmaadhee walabummaa, nagaa fi haqa gaafachuuf ture. Yoo waraanni keennu kan hin danda’u ta’e, uffanaa addaa isaanii ofirraa baasanii, kanneen dhufanii hojicha hojjachuu danda’aniif gadhiisuu qabu,” jedha. Humna waraanaa fi paartilee akkasumas dhabbilee yeroo mootummaa ce’uumsaa 2019’tti uumama gidduu waligalteen wayii jira shakkiin jedhu jira. Ta’us garuu dippiloomatoonni fi maddileen Kaartuum keessa jiran biroon, waliigalteen akkanaa of eeggannoo barbaachisaa jechuun yaada kennuu didaniiru. Hogganaan fonqolcha kanaa Abdeel Fattaa al-Burhaan, humni waraanaa tarkaanfii kan fudhata waraanaa wal waliin hambisuuf akka ta’e himuun, bara 2023tti filannoon ni gaggeeffama jechuun waadaa seeneera. Maallaqa biiliyoonaan badeeru Fonqoolcha mootummaa kana booda dhaabbati hatattamaan cufame tokko, Koree Diiguu- kan anga’oota bulchiinsa duraaniin qabeenya hataman to’achuuf qophaa’eedha. Fonqolchi kun osoo hin gaggeeffamiin ji’oota muraasa dura, angaa’aan olaanaa koree kanaa, Wajiid Saaleeh, ragaalee yakka gaggeeffame mirkaneessuudha jedhu BBCtti agarsiisee ture. “Namootni yakka maallaqa karaa seeraan daddabarsuu addunyaa kanarratti isa guddicha ta’e qindeessan jiru. Amma maallaqa biiliyoonaan lakka’amu hatame adamsuutti jirra. Bulchiinsi duraanii warraaqsa kana guffachiisuuf yaalaa jiru, garuu hin milkaa’ani,” jedhe. Yeroo fonqolcha kanaatti Wajiid akkuma angaa’oota olaanoo mootummaa ce’uumsaa biroo to’annoo jala “Qorannoon koreen kun gaggeessaa ture anga’oota olaanoo humna waraanaa sodaachiseera shakkiin jedhu jira. Koreen kun daddabarsa seeraan alaa warqee, gurgurtaa sharafaa fi komishiinii adda addaa qoratee, ragaalee hirmaanna qondaaltoota waraanaa olaanoo agarsiisaan argachaa ture,” jedha gaazexxeessaan duraanii BBC, Mohaanad Hashiim, kan yeroo warraaqsa kanaa eegalee TV Sudaaniif hojjachaa ture. Uggurrii buufata doonii ijoo irra kaa’amee ture kaafameera – ta’us uggura kanaan mootummaa ce’uumsa irratti dhiibbaa diinagdee uumuuf humna waraanaan qindeeffame shakkiin jedhu jira. Bu’aan kanaa dhiyeessiin nyaataa akka dabaluu fi gatiin mi’oota tokko tokkoo Kaartuum keessatti akka hir’iuuf taasieera. Qindeessitoonni fonqolcha kanaa sochii isaanii seeraan kan karoorfatan fakkaatus, rakkooleen diinagdee jiraatanis, uummatni warraaqsa eegale irraa akka boodatti hin jennee waan hubatan hin fakkaatu.


Waraanni Sudaan Ministira Muummee aangoorraa kaase deebisee muuduufi

Ministirri Muumme Sudaan, Abdallaa Hamdook kan ji’a darbe fonqolchi mootummaa yeroo gaggeefame aangoorraa kaafamanii hidhaa mana keessaarra turan deebi'ani muudamuufi. Waligaltee haaraa humna waraanaa, hoggantoota siviilii fi gartulee finciltootaa duraanii gidduutti gaggeeffameen, hidhamtoonni siyaasaa hundi akka gadi dhiifaman, kanneen maree kana jarsummaan gaggeessa turan himaniiru. Onkololeessa 25 irratti, humni waraanaa Sudaan labsii yeroo muddamaa tasa labsuun, hooggansa siviilii diigee ture. Kun torbanoota hedduuf hiriira mormii hedduu kan kaase yoo ta'u, kana irrattis namootni hedduu ajjeefamaniiru. Waligaltee kanarra kan ga’ame Sanbata galgala yoo ta’u, Dilbata ammoo hojii irra akka ooluuf akka mallatteeffamu hogganaan paartii Ummaa, Fadlaah Burmaa Nasiir, mirkaneessaniiru. Hayyoota, gazexeessitootaa fi namoota siyaasaa dabalatee gartuun jarsoolii, wantoota walii galtee kana irratti kaafaman ibsuun ibsa baasaniiru. Walii galteen kun MM Hamdook fi miseensotni kaabinee isaanii yeroo fonqolcha kanaatti to’annoo jala oolfaman akka gadhiifamaniifi, Hamdookis gara aangoo ministira muummee isaaniitti akka deebi’an ibsa. Dabalataanis bulchiinsi ce'umsaa Sudaan aangootti ni deebi’a. Hoggantoonni sivilii fi waraanaa Sudaan, Hagayya 2019 erga Pirezidant Omaar al-Bashiir aangoorraa kaafamee irraa eegalee, aangoo qabachuuf waldhabdee keessa turaniiru. Waliigalteen taasifame ture, ji’a darbe yemmu hogganaan waraanaa Jeneraal Abdeel Fattaa al Burhaan mootummaa siviliii diguun hoggantoota to’annoo jala yemmuu olchee diigame. Gochii kun ‘fonqolcha’ osoo hin taanee waraanaa wal waliinii sababa gartuulee siyaasaa uummata humnoota nagaa irratti kakaasaniin deebi’ee ka’uuf ture hambisuuf kan taasifamedha jedhan. Hogganaa mana maree ce'umsaa haaraa of godhanii muuduun, humna waraanaa fi hoggantoota finciltootaa duraanii of biratti qabatan. Magaalaa guddittii Kaartuum dabalatee, magaalota hedduu keessatti, fonqolcha kanaa fi imala gara dimookraasitti jalaa gufachiifame mormuun,  namootni hiriira mormii ba’an goommaa guggubanii, daandilees cufanii turani. Humni waraanaa ammoo mormitoota kana irratti tarkaanfii humnaa fudhachuun, dhukaasa banuun himatama. Waligalteen haaraa kun hiriira mormii guddaa Dilbata kana irratti gaggeefamuuf karoorfame dura dhufe. Hawaasni addunyaa fonqolcha kana balaaleffachuun, hidhamtoonni siyaasaa akka gadhiifamaniif gaafataniiru. Baankiin Addunyaa gargaarsa Sudaaniif kennaa ture addaan kutuun, Gamtaan Afrikaa (AU) ammoo miseensummaa biyyatti yeroof haqeera. Sudaan keessatti fonqolchi mootummaa gaggeeffamuu waan haaraa mit, bara 2019 irraa eegalee yaaliiwwan fonqolchaa hedduu gaggeefamaniiru.


Mormitoonni Sudaan wal morman daandii Kaartumitti bahan

Akkuma kanneen mootummaa waraanaan hoogganamu deeggaran mormiif taa'aa jiran deeggartoonni mootummaa cee'umsaa deeggaran Sudaan gaafa Kamisaa Kaartumitti hiriira gaggeessaniiru. Qoodaminsi waraanaafii bulchiinsa siivilii biyyattii gidduu jiru ce'umsa biyyattiin gara dimookiraasitti taasistu karaarraa maqsa jedhamee sodaatameera. Greewwan lamaan bara 2019 erga biyyattii yeroo dheeraaf kan bulchan Pirezidant al-Bashir aangoorraa buufaman booda aangoo qooddachuuf waliigalanii turan. Haa ta'u malee, erga fonqolchi mootummaa deeggartoota al-Bashiriin taasifame jedhame as muddamni gidduu isaanii dabaleera. Qoodaminsi kuni qindoomina garee siivilii kana dura al-Bashir aangoorraa buusuuf gargaare, Humnoota Bilisummaafi Jijjiiramaaf (FFC), gidduuttillee qoodinsa uumeera. Gaafa Kamisaa yeroo deeggartoonni bulchiinsa mootummaa siivilii gommaa gubaniifi alaabaa Sudaan mirmirsan irratti humnoonni nageenyaa gaasii imimmaanessituu dhukaasaniiru. Deeggartoonni waraanaa mootummaan siivilii akka diigamu fedhu. Mootummaan sivilii diinagdee biyyattiitti lubbuu horuu hin dandeenye gatiin daabbos dabaleera jechuun himatu. Baha biyyattiitti buufanni Port Sudaan garee biraan danqamuun immoo haalicha hammesseera. Gaafa Sambata darbe deeggartoonni waraanaa daanditti bahan ''mootummaan beelaa haa jigu'' jechuun dhaadachaa turan. Ajajaan waraana biyyattiifi Dura Taa'aan Mana Maree Ce'umsaa biyyattii Janaraal Abdul Fattaaf al-Burhaan fonqolcha gaggeessuun biyyattii akka to'atan waamicha taasisaa turan. Muraasni isaanii masaraa mootummaa magaalaa guddoo biyyattii Kaartum argamu fuuldura taa'utti jiru. Gaafa Kamisa kaleessaa kanneen daanditti bahan immoo dhaadannoo ''filannoon ummataa mootummaa siviliidha,'' jedhu qabatanii mul'atu AFP'n gabaaseera. ''aA-Burhaan, aangoo dabarsaa!'' kan jedhus dhaadachaa turan jedheera gabaasichi. Akkaataa waliigalteen raawwatetti baatiiwwan dhufanitti Manni Maree Ce'umsaa Sudaan aangoo bulchiinsa siviliitti dabarsa. Biyyoonni Lixaa deeggarsa isaanii bulchiinsa siviliif agarsiisaniiru. Ministirri Muummee Sudaan Abdallaa Hamdook rakkoo siyaasaa ''hamaa'' biyyattii qunname hanqisuuf karoora ifa godhaniiru. ''Walitti bu'iinsa kana keessatti ani walaba miti. Deeggarsikoo fi ejjannoon koo ce'umsa dimokiiraatawaa sivilii ta'edha,'' jedhaniiru Hagayya 2019'tti aangootti kan bahan Hamdook. Riiformiin diinagdee isaaniin durfamu gaggeeffame deeggarsa boba'aaf taasifamu xiqqeessuufi qaala'insi waan dabaleef deeggarsi mootummaa ce'umsaa siviliif taasifamu xiqqaateera.


Sudaan osoo dimookiraasitti ce'uuf rarraatuu ededarra geesse

Erga kufaatii Pirezidant Omar al-Bashir booda gareewwan hedduu hiree fuulduraa biyyattii keessatti dhageettii argachuuf taasisan hanguma dabalu waligalteerra gahuun ammallee rakkoo ta'eera. Pirezidant Bashir waraanaan aangoo irraa kaafaman. Garuu, mormii ummataa boodadha. Yeroos qindoominni garee - Humnoota Bilisummaafi Jijjiiramaaf (FFC) jedhu ummata mormiif daanditti bahe bakka bu'uun bulchaa waggoota 30'tti siquuf biyyatti bulchan qofaa kuffisuuf barbaadan. Taaten waggoota lamaan mudate akka agarsiisetti ergasii fuulduratti qajeeluurratti waliigalteen taasifame xiqqoodha. Waliigalteen aangoo walii qooduu waraanaafi gareewwan ummata mormiif bahe bakka bu'an gidduu raawwatee Manni Maree Ce'umsaa Sudaan hundaa'e. Manni Maree kuni waggaa dabalataa tokkoof bulchee filannoon erga taasifame booda bulchiinsa siviliitti aangoo dabarsuu kaayyeffate. Haa ta'u malee, konfiransii dhihoo taasifame irratti gareen tokko sagantaa siyaasaa haaraa baasun galma mormii ummataa duraaniifi hirmaannaan paartilee akka cimu gaafate. Kunis, muddamniifi qoodamni FFC keessa jiru caalaatti akka mul'atu taasise.  Silaa yaa'iin kuni hariiroo paartilee 80 - 100 Sudaan keessa jiran cimsa jedhameetu yaadame. Paartileen qoodinsa aangoo mormanis jiru. Ministirri Muummee mootummaa ce'umsaa Sudaan Abddallaa Hamdook dhihoo dubbii taasisaniin qoodinsi paartilee gidduu akka dhuma godhatu gaafatan. Qoodaminsi paartilee dimookiraasitti ce'uf yaaddoo guddaa ta'eera kan jedhan Hamdook tokkummaa lallabaniiru. Seenaa keessatti irra deddeebbiin waliigaltee dhabuun namoota siyaasaa waraanni maqaa biyyattii namoota siyaasaan rakkoo seente baraaru jedhuun fonqolcha akka gaggeessu karaa bal'iseera. Waggaafi ji'a torba dura yaalii ajjeechaa irraa kan hafan Hamdook qoodinsi bulchiinsa siivilii qofa osoo hin taane waraana keessa akka jirus himan. Mallattoon kanaas baatiiwwan booda kanaa mul'ataa turee hiriira Sambata darbe taasifameefi waraanni bulchiinsa siivilii akka buqqaasu waamicha taasisu irratti ifatti mul'ateera. Adaaduma yeroon manni maree aangoo isaa bulchiinsa sivilii Sudaaniifi dabarsu dhihaatu waraanni waliigaltee isaarraa fagaachuuf sababa barbaadaa jira amantaan jedhu bal'inaan dhagahama. Jeequmsa boodanaa jechuunis yaalii fonqolchaa, buufanni ijoo biyyattii gama Bahaan jiru cufamuu keessa harki waraana biyyattii jira jedhamee shakkama. Namoonni waraanaa ijoo ifatti bahuun namoota siyaasaa qeeqaa turan. Isaan yeroo hundaa nagaan akka dhufu malee aangoo akka hin barbaanne ibsu. Torban darbe Facebook akkaawuntiiwwan 700 Humnoota Deggarsa Saffisaa (RSF)'tti hidhata qaban jedheefi olola keessa qooda fudhachuun shakke haqeera. Ajajaan waraana kanaa Dura Taa'aa Itti - aanaa Mana Maree Sudaan kan ta'an Mohaammad Hamdaan ''Hemeti'' Dagoloo jedhamanidha. Waraanni isaanii ammallee waraana biyyattiitti hin dabalamu jedhee wadhabbiitti jira. Dhihoo dubbii taasisaniin namoonni siyaasaa teessuma qofaaf dhiphatu, loltoonni akka koo garuu ummataafi biyyattiif dhiphatu jechuun himan. Namoonni siyaasaa mormii daandiirraa dhorkaniis waraani ''daandii ofii qaba'' jechuun himan. Torban darbe kanneen waraana deeggaranis Kaartuum keessa hiriira gaggeessaniiru. Mootummaan haaraa hundaa'ee waraanni aangoo mootummaa ce'umsaa akka fudhatu gaafatan. Haa ta'u malee, kanneen gaafa Sambataa hiriira bahan hundi waraana deeggaru miti. Kanneen FFC keessa kaan qollifatan jedhan hin deeggarre jiru. Sababa kanaaf taateen kunneen hunduu fedhii ofiifi aangoo tolfachuuf taasifamudha shakkii jedhu bal'iseera. Muraasni waraanni akkuma Masrii keessa taasise waraanni Sudaanis mormii ummataa fayyadamee aangoo qabachuun ce'umsa dimokiraasii danqa jedhanii shakku. Hiriirri biraas torban kana keessumaa waraana biyyattii mormu ni taasifama jedhamee karoorfameera. Waliigalteen bara 2019 jajameefi biyyattii walitti bu'iinsarraa hambise yeroo ammaa waraanaafi paartileerraa dhiibbaan guddaa itti dhufeera. Naannawa gaanfa Afrikaatti ekispartii kan ta'an Alex Di Waal Sudaan kan wagoota 60 darban siyaasa irratti wal hin galle ammatti tokummaa tolfatti jechuun ni dhiba jedhu. Sababa kanaaf marii itti fufuu qabuu jedhan.


Gareewwan Filisxeem Israa'el shororkeessummaan farrajje akka irra kaafamuuf gaaffatan

Dhaabbieen mirga namoomaa jaha kanneen Israa'eliin dhorkaan irra kaa'ame akka calisan taasifamu himauun, dhorkaan kun akka irraa ka'uuf gaafatan. Dureewwan dhaabbilee sivilii Filisxeem jaha kanneen Israa'eliin akka garee shororkeessaatti farajaman tarkaanfiin kun yoo geeddarame malee mirgoota namoomaa miidha jedhan. Israa'el torban darbe keessa dhaabbileen kunneen garee milishaa erga bara 1960mota keessaa kaasee haleellaa ajjeechaa ishe irratti raawwatu deegaru jechuun labsite. Ergamtoonni Israa'el icciitiiwwan tikaa argatan waliin waa'ee murtee kanaa torban kana keessa Waashingitaniitti ibsa akka kennan eegama. Murtichis deeggartoota idil-addunyaa kan naasiseefi kan gamtaadhuma hoggansa Israa'el jidduuttilleen qoodiinsa uume ture. Gareewwan akka shororkeessatti adda baafamanis: Ministeerri Ittisa Israa'el Beenii Gaantz gareewwan hundisaanii deeggarsa biyya alaarraa argatachuun, maallaqa gara Adda Bilisa Baasaa Filisxeem (PFLP) tti dabarsu jechuun himatan. Isaan garu himannaa kana hin fudhatan. Gareen PFLP kan Israa'el akka bulchiinsaatti beekkamtii hin kennineef baroota 1960 fi 70mota keessa haleellaawwan waraanaa hedduufi xiyyaarota butuu raawwatee ture. Akkasumas, wayita yeroo lammataatiif Filisxeemonni jalqaba bara 2000 keessa cimanii ture sanattis haleellaawwan badanii balleessuu hedduu duuba ture. "Kunis seenaafi maqa-balleessii nama kofalchisudha,'' jedhan Daarektarri al-- Haaq, Shaawaan Jaabaarin. ''Akkan yaaduutti kun rasaasa siyaasaa harksaanii jirudha. Kun rasaasaa siyaasaati sababii bu'uura seeraafi nageenyaa tokkoo hin qabneef. Waan jechaa jiran akka ragaan mirkaneessaniif nan gaafadha,'' jedhu. Al- Haaq garee mirgoota namoomaa Filisxeemotaa cimaadha. Yeroo baayyees sarbamawwan Israa'eliin, Aanga'oota Paalesitiyaan (PA) Weest Baank bakka Israa'el to'attu keessaafi Hamaas, kan garee Islaamaa Filisxeemota Gaazaa to'atuu ni mul'isu. Dureewwan gareewwanii qophii Jimaata darbe Humaan Raayitsi Wochi, Wiirtuu Kaartariifi kaaniin karaa Intarneetii qophaa'eerratti dubatanii jiru. ''Seeraan ala nu gochuun, hawaasni idil-addunyaa akka nu waliin hin dubbannee nu gochuufiidha,'' jedhan Daarektarri Addaameer Saahaar Firaansiis. Addaameer waa'ee mirgoota hidhamtoota Filisxeemotaa mana hidhaa Israa'el keessaa kan falmu yoo ta'u, hojiin isaan dhaabbilee Mit-mootummaa Israa'el fi namoota dhuunfaa waliin hojjatan baayyee akka miidhamu himu. Waajiraaleen gareewwan sochiiwwan isaanii Israa'eliin dhorkame kunneenii ni cufamu, qabeenyaan isaanii ni to'atama, akkasumas hojjattoonnis to'atamuu danda'u. Isteet Dippaartmentiin Ameerikaa waa'ee gareewwan kanneen akka shororkeessatti farrajuu itti waan hin himamneef Israa'el sababii isaa irratti ibsa akka kenniituuf nan gaafadha jedhe. Dubbii Himaan Isteet Dippaartiimentii Ameerikaa, Need Piraayis Kibxata darbe akka jedhaniitti, ''mirga namoomaafi bilisummaa murteessoowwan kabajuun,  akkasumas dhaabbileen siviilii walabaa cimoon dimokraasiif barbaachisoo ta'uu amanna,'' jedhan. Gamtaan Awurooppaas tarkaanfii Israa'el kana ''baayyee hamaa'' akka ta'eetti kan fudhatuufi aanga'oota Israa'el irraa ballina isaa akka barbadu ibsa Kamisa baaseen himeera. Gamtaan Awurooppaa gareewwan shororkeessaa deeggaruuf maallaqa keennu irraa ''of eeggannoo dhumaa'' taasisa jedheera. Haata'u amlee, himannaan Israa'el gareewwan Filisxeemotaa kunneen deeggarsa maallaqa Gamtaa Awuurooppaa waan hin malleef fayyadamu jedhu ''ragaan hin deeggaramne.'' Kana malees, Mootummooti Gamtoomanii gareewwan mirgoota namoomaa Israa'el fi gareewwan mirgoota namoomaa idil-addunyaa murtee Ministeera Raayyaa Ittisa Israa'el kana cimsanii balaaleeffataniiru. Abbaan Taayitaa Paalistiyaanis, ''sarbama mirga idil-addunyaa cimaa'' jechuun kufseera. Haata'u malee, qondaalli tika Israa'eel marsariitii oduu Israa'eli Walla irratti akka jedhaniitti, gareen tikaa dhaabbilee kanneen ilaalchisuun ''ragaalee murteessoo viidiyoowwanii, suuraalee, nagaheewwan ittiin maallaqni dabarfameefi kan biraa kanneen kallattii PFLP waliin hidhata qaban'' qabaachu himan. Ammallee garuu Ministeerri Ittisaa murtee kanaaf mootummaa Israa'el keessattilleen osoo hin hafne qeequumsa cimaan irra gahaa jira.


Fonqolcha Sudaan: Namoota loltuun aangoo dhuunfachuu mormuuf hirira bahan keessaa sadii ajjeeffaman

Humnootiin nageenyaa Sudaan leelliftoota dimookiraasii humna waraanaa mootummaa fonqolche mormuuf hiriira bahanirratti kallattiin dhukaasuufi gaazii imimmaaneessaa fayyadamuun yoo xinnaate namoonni sadii ajjeeffamuu koreen hakiimootaa beeksiise. Namoonni kumaatamaan lakkaa'aman magaalaa guddoo biyyatti Kaartumiifi kanneen biroo keessatti Sanbata hiriira bahuun MM Abdallaa Hamdok akka aangootti deebi'an gaafatan. Ministeerri dhimma biyya keessaa kallattiin ummatarratti dhukaafamuu haale. Rooggeeyyoonni ammoo namoonni 100 ol miidhamuu himan. Hogganaan fonqolchichaa Janaraal Abdal Fattaah Burhaan mana maree siviilii kan diigan torban darbe kana ture. Labsii yeroo muddamaa kan labsan Janaraalichi, gochaan isaanii kunis 'wal waraansi akka hin mudanne' gochuuf jedhan. Waraanni aangoo qabachuunsaa balaaleeffannaa idil-addunyaa cimaa hordofsiiseera. Namoonni Kaartum keessa hiriiraaf bahan alaabaa biyyattii qabachuun ''hoggansa waraanaatiif lakkii!'' yoo jedhan dhagahamu. ''Namoonni asitti argaman baayyee nagaa qabeessoodha. Hiriirri kun osuma qawween irratti dhukaafamuuyyu nagaadhumaan gaggeeffamaa jira,'' jedhan Shaheen al-Shaaheef miseensi koree Mormitootaa Kaartum BBCtti wayita himaniitti. "Haata'u malee, haala amma jiruun Burhaan deeggartoota isaa hunda akka dhaban hubachaa jirra. Dhugumatti kun fonqolcha nama tokkooti. Namni isa gargaaraa jiru hin jiru.'' Koreen Jidduugala Hakiimoota Sudaan, kan qaama walabaa ta'ees, Omdurmaaniitti namoota hiriiraaf bahan keessa sadii erga itti dhukaafamee booda ajjeefamuu hime. Haata'u malee, ministeerri himma biyya keessaa kallattiin hiriirtootatti dhukaafamuu haaluun, namoonni tokko tokkoo pooliisii irratti haleellaa raawwachuu himatan. Torban darbe kana keessa namoonni 10 ol humnootii nageenyaatiin ajjeeffamaniiru. Anga'oonni Sudaan intarneetiifi malawwan komunikeshinii biroo addaan kutuun sochii ummataarratti dhorkaa kaa'aniiru. Hanga fonqolcha Wiixata darbeetti, dureewwan siviiliifi waraanaa kanneen bara 2019 erga Omaar al-Baashir aangoorraa kaafamanii booda aangoo qooddattan jidduu waliigalteen akka hin turre himama. Waliigaltichi garuu Sudaaniin gara daandii dimookiraasiitti geessuuf ture. Janaraal Burhaan kan mana maree aangoo qoodatee hogganaa turan, ammalleen filannoo Adooleessa bara 2023tiin aangoo gara siiviiliitti ceesisuuf kutatoo ta'u himu.


Miiliyanara dhalattuu Itoophiyaa mana maree magaalaa Ameerikaa Koloraadoof dorgomaa jirtu

Hannaa Boggaala dhalattuu Itoophiyaa Ameerikaa keessatti investimentii riil isteetiidhaan miiliyenara taatee jirtu dha. Sosochii dhimmoota hawaasaatiinis maqaan ishee ni ka’a. Yeroo dhiyootiin as immoo siyaasa Ameerikaatti makamtee jirti. Magaalaa Awurooraa, bulchiinsa Ameerikaa Kolaraadoo keessatti teessuma mana mareef dorgomaa jirti. Shamarree ganna 28 dha. Dorgomtuu umriidhaan ishee xiqqoodhas. Dhalattuun Itoophiyaa achitti dorgomtus ishuma qofaa dha. Duulli na filadhaa mana marichaa erga jalqabee amma waggaan tokko darbeera. Hannaan yeroo sana Itoophiyaa turte. Dabirabirahaanitti warshaa nyaata oomishu banuuf ture kan dhufte. ‘’Kanneen magaalattii keessatti dorgoman keessaa kan anaan bakka bu’u hin argine,’’ jetti. Kanaaf lammiilee Itoophiyaa fi hawaasa gurraachaa biroo bakka bu’uun dorgomuuf murteessite. Dorgommicha irratti hirmaachuuf kan murteessite yeroon sagaleen itti kennamu baatiin tokkoofi walakkaa erga hafe dha. Dhalootaafi guddinnishee magaalaa Finfinneedha. Yeroo ganna 11 turte gara biyya Afrikaa Iswaatinii jedhamtu maatiishee waliin imalan. Barattuu sadarkaa lammaffaa taatee gara magaalaa Ameerikaa, Awurooraa jedhamtuutti ce’an. Haati ishee hojii daldalaa irratti bobba’an sababii ogummaa isaanii kanaani biyya tokkoo biyya biraa kan deeman. Digrii jalqabaa Meetroo Isteet Yunivarsiitiitti Baayolojiidhaan haa hojjettuyyuu malee daldaluu jaalatti. Waggaa 28tti miiliyanara kan taate kufuufi ka’uu meeqa booda dha. Hannaan Deenvaritti miseensa boordii College of Business Administration dha. Ameerikaatti itti gaafatamtuu faayinaansii gumii siviikii lammiilee Itoophiyaati. Dhaaba miti-mootummaa Luusii jedhamu kan manguddoota dubartootaa gargaarus hundeessiteetti. Dhimma hawaasummaa lammiilee Itoophiyaa ilaallatu irratti hojjechuun ishee gammachiisa. Mana maree bulchiinsa isheen jiraattu keessatti teessoo argachuun karaatti sagalee lammiilee Itoophiyaa ittiin dhageessistu akka tahe amanti. ‘’Demookiraatonni waan barbaannu nuu guutaa hin jiran. Dhimma keenya akka haasofnuuf nutis teessoo argachuu qabna. Mana marichatti sagaleen keenyi dhagahamuu qaba,’’ jetti. Baqattoonni biyyoota garaagaraa magaalattii keessa jiraatanillee mana maree keessatti bakka buutummaan isaan qaban garuu daangeffamaa dha. ‘’Filannoo Sadaasa dhufu taasifamu irratti dorgomaan dhalataan Afrikaa fi baqataan keessa hin jiru,’’ jechuun qaawwa jiru himti. Kanaaf mana olloota isheerra deemtee ‘’mana mareef yoon dorgome sagalee naa kennituu?’’ jechuun mallattoo funaanuun, mallattoo gahaa erga argatteen booda ifatti dorgommichatti makamtee jirti. Yeroo mallattoo namoota funaanaa turte namoonni baayyeen akka ishee deeggaran himuun, dorgomtuu umriidhaan ishee xiqqoo tahuunis akka isaan ajaa’ibe himti. Namoonni dhimmi akkasii nuuf haa furamu kan jedhaniifi ‘'siyaasni tapha jibbisiisaa dha, sitti haa hafu,’’ kan ishee jedhan akka jiranis himti. Mana maree kanaaf kan dorgomtu dhuunfaan yoo tahu, baasii duula isheetis ofumaa kaffalti. Hamma yoonaa duula kanaaf doolaara kuma 50 baastee jirti. Hamma guyyaan sagalee kennamutti baasiin doolaara kuma 50 tahu ishee eeggata. ‘’Baasiin kuni badaa nan miine. Yeroo hunda waa’ee maallaqaa qofa yaaduu hin qabnu, mul’ata isa guddaa ilaaluu barbaachisa,’’ jetti Hannaan. Galmi ishee jijjiirama fiduu dha. Kanaafi dhuunfaa dhaan dorgomuu kan barbaaddu, baasii ishees ofiin kaffaluu kan feete. Dorgomtuu dhuunfaa waan taateef odeeffannoo namoota ishee filatanii ofiin funaanuun dirqama ture. Mana mareef kan filataman namoota 12 dha. Yaadota wixinee mana marichaaf dhiyaatan irratti  tokkon tokkoo isaanii sagalee tokko kennu. Awurooraa keessa lammiileen Itoophiyaa baayyee jiraatu jetti Hannaan. Sagaleen bu’aa filannoo murteessus harkuma hawaasa kanarra jira jetti. ‘’Hawaasni keenyi akka dorgomu yoo barbaadame marii keessatti hrimaachuu qaba.  Sagaleen lammiilee Itoophiyaa tolaan kan kennamu miti ergaa jedhu dabarsuun fedha,’’ jetti. Lammiileen Itoophiyaa sagalee isaanii kan kennan dorgomaa isaaniin bakka bu’uuf akka tahuufi dhimmota murteessoo tahan irratti  yaadni isaanii akka dhagahamu barbaaddi. ‘’Asittis tahe Itoophiyaatti yaadni keenyi dhagahamuu qaba. Dhimmoota murteessoo tahan irratti yeroo sagaleen kennamu barcuma duraa irra akka teenyun barbaada. Sagaleen meeshaa bittaa fi gurgurataa tahuu hin qabu,’’ jetti. ‘’Filannoof ji’a tokko qofa yeroo hafu gara dorgommii galuun warreen waggaa tokkoof duula gochaa turan yoon mo’adhe seena-qabeess taha,’’ jetti. Yeroo yunivarsiitii turte barsiisaan ishee galii dabalataa argachuuf Sanbataafi Dilbata suuqii keessa akka hojjetan yeroo barte tokko akka hin irraanfanne himti. Battalli sun hojii daldalaa irratti akka bobbaatu ishee taasise. Barbaacha jireenya fooyya’aa! Akka har’aa miiliyanara otoo hin tahiin dura baarreestaa mana bunaa tahuun hojjettee turte. Sana boodas wiirtuuwwan daldalaa kanneen akka Victory Secret jedhaman fa’i keessa qacaramtee hojjetteetti. Qarshii funaante kuustee gara daldala geejibaatti seente. Suni yaalii jalqabaa jalaa fashalaa’e dha. ‘’Kasaaraa sana amma yaadachuu hin fedhu. Daldalli geejibaa ala sadii na jalaa fashale. Doolaara kuma 20 ganna 20tti kuusatte dhabuu  yaadi egaa’’ jechuun yeroo sana ibsiti. Sana boodallee daldala baayyee eegaltee kasaarteetti. Maallqani kuuste gaafa jalaa badu, ammas deebistee yaalaa, deebistee argachaafi dhabaa dha, yeroo dargaggummaashee dabarsaa jirti. ‘’Yeroo baayyeen kufe,’’ kan jettus kanumaafi. Gaaffii yeroo kuftu eenyutu si jabeessa jedhuuf deebiinshee jala muraadha. ‘’Haadha koo’’ kan jedhu. ‘’Haati koo daldaltuu turte. Ameerikaa yeroo dhufne garuu hojii argatte. Ijoolleeshee guddisuuf jecha hojii sadii takkaatti hojjetti ture.  Yeroon kufu akkan ka’u jabina kan naa tahu haati koo daftee akka sooruma baatu barbaaduu kooti jetti. Isammoo milkeesseera,’’ jetti. Itoophiyaa yeroo dhufte  paarkiiwwan indastirii keessa namoonni hojjetan guyyaatti ‘’doolaaraan saantima 80’’ isaaniif kaffalamuun akka ishee gaddisiisee himti. Kaffaltii biyyoota Afrikaa kamirraayyuu xiqqaataa dha jetti. Rakkoo diinagdee Itoophiyaa furuufis dursa nagaan akka barbaachisu himti. Hannaan siyaasa keessatti qormaatni inni guddaa ‘’ni salphata’’ jedhanii yaaduu dha. Galtee sirrii fi odeeffannoo qabaachuu dhiisuun danqaa dha jetti. ‘’Qabeenyi koo inni guddaan namoota sirrii baruufi hariiroo koo cimsuu dha,’’ jechuun icciitii milkaa’ina ishee dubbatti. Ameerikaatti sanyiidhaan loogiin akka taasifamu himti. Haa tahu malee ‘’akka dubartii gurraattii tokkootti loogiin badaa narra gaheera hin jedhu  Ameerikaatti  dubbiin guddaan hojii keef tattaafachuu dha,’’ jetti. Amma miiliyenara taatee illee iddoo barbaadde akka geessetti hin dhagahamu. ‘’Ganama yeroon ka’u itti gaafatamummaan namoota kana hunda bulchuu narra jiraataa dubbii jedhu na naasisa. Ammallee baayyeen na hafa,’’ jetti. Hannaan teessoo mana mareef dhimmoota ittiin  dorgomtu sadii keessaa, gatii madaalawaan mana jireenyaa dhiyeessuu, daldalooti xixiqqoo baajata mootummaan federaalaa ramadeef akka argatan gochuufi eegumsa nageenya hawaasaati. Maatiishee waliin yeroo Ameerikaa yeroo galan mana kiraa gatii salphaadhaan argaman keessa jiraatu ture. Haala sanaan jiraachuun maal akka tahe ijaa beektuuf gatii gaariin mana dhiyeessuu akka qabdu amanti. ‘’Warreen misooma magaalaa irratti hojjetan baasii xiqqoodhaan mana akka dhiyeessaniifi hojimaati kuni qaama seeraa akka tahun fedha,’’ jetti. Galiin namni tokko argatuufi kiraa manaa qarshiin gaafatamu akka wal-madaaluuf hojjechuun fedhiishee isa tokko dha. ‘’Lammata immoo warreen daldala xixiqqoo qaban maallaqa mootummaa federaalaa irra argatan akkamiin akka fayyadaman hin beekan, kanaaf qarshiin otoo faayidaarra hin ooliin gara mootummaa federaalaatti deebi’a,’’ jetti kunis sirrachuu akka qabu himti. Ajandaan ishee inni sadaffaa poolisoonni humna akka malee akka hin fayyadamne ittisuu dha. Poolisiin tokko akkatti qacaramu, leenjii akkamii akka fudhatuufi akkatti namoota to’annoo jala oolchu to’achuun barbaachisaa dha jetti. Hawaasni tokko hawaasa isa biraa akka hin sodaanne gochuu barbaaddi. ‘’Rakkoon inni guddaa wal-baruu dhiisuu dha, haasa’uudhaan aadaa walii baruudha malee wal-ajjeesuu hin qaban,’’ jetti. Dhalattuun Itoophiyaa kuni dorgomtuu umriidhaan ishee xiqqoo tahuun ‘eenyummaa ishee agarsiistee,’’ mo’achuu akka feetu himti.


MM Sudaan humnoota waraanaan to'atamanii bakka hin beekamne geeffamuun himame

Ministirri Muummee Sudaan Abdallaa Hamdok, humnootiin waraanaatiin erga to'atamaniin booda gara bakka hin beekamnetti geeffamuu Minisirri Odeeffannoo biyyattii beeksise. Ministirri Mummee Sudaan Abdallaa Hamdok  kan yeroo ammaa hiidhaa mana keessaa jala akka jiran himamu ammoo ummanni karaa nagaa bahee mormii itti fufuun  ''Warraaqsa akka eeggatuuf'  gaaffachusaanii Ministeerrichi ibseera. Ministeerichi karaa fuula Facebook isaatiin ergaa maxxanseen, humnootiin waraanaa  waloon ganama kana mana isaatti MM hidhan fonqolchicha deeggaruun ibsa akka baasuuf dhiibbaa irraan gahaa jiraachuu hime. Fonqolchiichaaf beekkamtii kennuu erga didaniin booda,  waraanichi amma Ministira Mummee Abdallaa Hamdok bakka hin beekamne geessuu maxxansi kun dabaluun himeera. Kana duraas, Ministeerichi miseensoonni siiviilii qaamni bulchiinsa Ce'uumsa Sudaan fi ministeeroonni hedduun hidhamusaaniifi bakka hin beekamneetti geeffamuu himee ture. ''Miseensoonni siviilii ce'umsa mana maree biyyattiifi ministeeroonni hedduun mootummaa ce'uumsaa irraa humnootii waraanaa walootiin to'atamuun bakka hin beekamnetti geeffamaniiru,'' jedha ibsi toora miidiyaa hawaasaa Ministerichaa irratti bahe kun. Gama biraatiin ammoo Ameerikaan gabaasa fonqolchaa Sudaaniitti ta'aa jiruutiin 'baayyee yaadda'u' beeksiifte. Ergamaan Addaa Ameerikaan Gaanfa Afriikaa Jeefrii Feltimaan karaa ergaa tiwitaraatiin akka jedhaniitti, gabaasaalee Sudaanii keessatti waraanni fonqolcha raawwateera jedhuun 'baayyee yaada'uu' fi kunis fudhatam kan hinqabnee ta'u beeksiifte. Jeefrii akka jedhaniitti waraanni aangoo fudhachuuf kamiiyyuu ''ifatti kan hinfudhatamne'' fi ''kan deeggarsa Ameerikaa balaarra kan busuudha'' jedhan. Hanga ammaa maal beekna? Raafama siyaasaa keessa kan jirtu Sudaan keessatti yaaliin fonqolcha mootummaa gaggeeffamuun hin oolu gabaasaaleen jedhan bahaa jiru. Loltoonni hidhatan hedduun miseensota mootummaa ce'umsaa mana mana isaanii keessatti akka hidhaman gabaasaaleen magaalaa Kaartum kessa bahan ni mul'isu. Hidhattoonni hogganoota bulchiinsa sivilii mootummaa ce'umsaa Sudaan mana isaanitti hidhuu gabaasaalee himan. Taateen kuni yeroo rakkoon siyaasaa biyyattii keessa hammaataa dhufetti dhagahame. Gaafa Wiixataa bari'uu dura yoo xiqqaate miseensonni kaabinee afur loltoota hin beekamneen hidhamaniiru. Gabaasni tokko Ministirri Muummee Sivilii Sudaan Abdallaa Hamdook hidhamaniiru jedhus garuu hin mirkanoofne. Eenyu hidhaa akka raawwate hin baramne. Waraanni biyyattii dhimma kana irratti waan dubbate hin qabu. Gabaasaaleen intarneetnii magaalaa guddoo Sudaan Kaartumitti cufamuu himanis suuraaleen miidiyaa hawaasummaa gubbaa qoodaman mormitoonni aarii qaban yeroo daandiirra gommaa guban agarsiisu. Gabaasni hidhaa raawwachuu kan dhagahame yeroo waraanaafi bulchiinsa sivilii biyyattii gidduu muddamni hammaataa dhufettidha. Lamaanuu erga Pirezidant Omar al-Bashir bara 2019 aangoorraa kaafamanii booda aangoo walii qooddataa turan. Haa ta'u malee, fonqolchi garee al-Bashiir deeggarutu raawwate jedhame baatii Fulbaanaa keessa erga fashalaa'ee booda hariiroon isaan gidduu hammaate. Baatiidhuma kana keessa mormitoonni mootummaa ce'umsaa Sudaan magaalaa Kaartumitti bahuun waraanni biyyatti akka to'atu waamicha dhiheessaan. Gaafa Kamisaa immoo namoonni kuma hedduun lakkaa'aman magaalaa Kaartumitti daanditti bahuun bulchiinsa sivilii Sudaan deeggaran. Sababa diinagdeen biyyattii miidhamee jiruuf deeggarsi mootummaa yeroo biyyattiif taasifamu laafeera.


Mootummaan Itoophiyaa qaamoleen Sudaan gaaga'ama dhalate 'karaa nagaan' akka furan gaafate

Mootummaan Itoophiyaa fonqolcha mootummaa Sudaanitti raawwatameen walqabatee ibsa baaseen qaamoleen Sudaan gaaga'ama dhalate karaa nagaan akka furan gaafate. Waajirri Ministeera Haajaa Alaa Itoophiyaa ibsa Wiixata sa'aa booda baaseen, ta'ii Sudaan dhiyeenyaan hordofaan jira jedheera. Dhimmicha dhiyeenyaan hordofuun kun kan maddu hariiroo obbolummaa uummattoota lamaan gidduu jirurraa akka ta'es ibseera. Waraanni Kaaba Itoophiyaa ji'oota 11 dura dhalachuu isaatiin dura biyyoonni lameen hariiroo gaarii jedhamu qabaachaa kan turan ta'us, waraanichi eegaluu booda humnoonni Sudaan lafa waraanaa Itoophiyaa qabatanii turan humni to'achuun hariiroo isaaniitti muddama uumeera. Mootummaan Itoophiyaa ibsa isaa kana keessatti fonqolcha bara 2018 al-Bashiriin hidhaatti darbe hordofee mootummaan ce'umsaa waloo akka ijaaramu gahee olaanaa taphachuu yaadateera. MM Abiy Ahimad Sudaan keessatti ce'uumsi gara dimookrasii akka si'atu jaarsummaan qoodni taphatan lammiilee biyyattiirraa galata akka argataniis taasisee ture. Mootummaan Itoophiyaa ammaan tana Kaaba Itoophiyaatti hidhattoota TPLF waliin waraana waggaa tokkootti dhiyaate keessa galee wayita jirutti, qaamoleen Sudaan keessatti muddama dhalate keessaa harka qaban haalicha qabbaneessanii rakkoo dhalate ''karaa nagaatiin furuuf'' akka hojjatan gaafateera. Mootummaan Itoophiyaa ''ce'uumsi Sudaan gara Dimookraasiitti godhamu milkaahee, wixineen heeraa kan yeroo ce'uumsaa akka kabajamu deeggarsa nana'' godha jedheera. ''Itoophiyaan fedhiin walabaa lammiilee Sudaan akka kabajamu, dhimma keessoo Sudaan keessa qaamoleen alaa akka hin seenne ni hubachiisa'' jedha ibsi mootummaa. Uummatni Sudaan rakkoo isaan mudate keessaa bahuuf oogummaa fala karaa nagaa dhahuuf ni qabaatu jedhee amanas jedha mootummaan. Fedha uummata Sudaan cinaa akka dhaabatus mootummman Itoophiyaa ibseera. Ejjennoon qaamni bulchiinsaa siiviiliifi humna waraanaa Sudaan daanqaa waraanni isaanii erga lolli Kaaba Itoophiyaa dhalatee qabataniifi kaan irratti qaban adda addummaa qabaachuun rakkoon amma Sudaanitti dhalate Itoophiyaarraan dhiibbaa akkamii geessisuu mala kan jedhu gaaffii namoota hedduu ta'eera.


Saal-qunnamtii sirnakkoo waliin deemu maal, akkamiin faalama naankaluu xiqqeessa?

Saal-qunnamtiin, jijjiirama qilleensaafi dhiibbaa Sirnakkoo irratti fidu yaaddanii beektuu? Faalama qilleensaafi wantoota hedduu ittiin Kaarboonii gara qilleensatti gadhiifaman yeroo yaadnu dhimmi walqunnamtii saalaa akka waan ijootti hin eeramu. Saal-qunnamtiin Sirnakkoo wajjin deemu maal? "Namoota muraasaf dhimmi saal-qunnamtii Sirnakkoof gaarii ta'e wayita ka'u, dhiimmoota filannoo afannaa siree, kondoomiifi kanneen biroo kan pilaaneetiirratti dhiibbaa  qabantu kaha,"  jetti Naayijeeriyaatti saayintistiin nageenya naannoo Dr. Adenikee Akinsemoluu. "Namoota kaaniif ammoo miidhaa viidiyoowwan saal-qunnamtii namootaafi naannoo irraan gahantu ka'a. Fakkeenyonni lamaanuu amansiisoofi murteessoodha," jedhan. Akka Fandiin Uummataa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii tilmaametti waggaa waggaadhaan kondoomii dhiiraa biiliyoona 10 ta'utu omishama. Baayyeen isaa ammoo lafumarratti gatama. Sababni isaa ammoo kondoomiwwan garri caalaan isaanii wantoota senteetikii keemikaalota irraa waan omishamaniif deebifamanii hojirra hin oolfaman. Kondoomonni Laambiskii, kanneen bara Roomaa hojiirra oolan qofadha kan adeemsan bututanii baduu dandahan. Haata'uutii kondoomonni kunneen ammoo mar'umaan Hoolotaa irraa waan omishamaniif dhukkuboota saalqunnamtiidhaan daddarban hin ittisan. Meeshaaleen si'eessituu walqunnamtii saalaas kanneen babal'ina pilaastikaa dabalanidha. Si'eessitoonni kunneen sibiilan yookan pilaastikaan nijiru. Filannoon kanneen charjii tahan bituu argamnaan ammoo hedduu filatamaadha. Yeroo ammaa si'eessitoobbi walqunnamtii saalaa kanneen soolaariidhaan chaarjii tahanis gabaarratti ni argamu. Dhaabbileen tokko tokko ammoo meeshaalee kunneen kan suphanii fi osoo hin gatin deebisanii akka fayyadamaman godhanis nijiru. Qunnamtii saalaa keessatti qisaasama faalama naannoof gumaachan akkamitti hirisna? Qunnamtii saalaa keessatti maloonni ittiin faalama qilleensaaf wantoota gumaachan ittiin hir'isuu dandeenyu muraasni niru. Isaan keessaa uffata fi Paantiiwwan filatamoo bituu,qunnamtii saalaa shaaworii keessaa dhiisuu, bishaan xiqqoo hoo'e fayyadamuu, ibsaa dhaamsuu fi uffatoota deebisnee fayyadamnutti dhimma bahuun maloota muraasa ittiin pilaaneetii keenyaf gumaachinudha. Lauren Singer intarpriinarri Newyork kan dhimma qisaasama irratti hojjetu akka jettutti meeshaalee yeroo binnutti kanneen ittiin samsamanis faalama naannootiif gumaachu. Fakkeenyaaf kondoomii fi kanneen ulfa ittisan yeroo bitamu waan samsamaniinii bitaman qabu. wantoonni suni dhumarratti lafarratti kanneen gatamaniidha. Lawuriin erga bara 2012 eegalee wantoota qisaasaman kanneen irra deebiin hojiirra ooluu hin dandeenye walitti qabaa turte. Akka yaada ishiitti, namootni qunnamtii saalaa wajjin raawwachuu barbaadan dursanii qorannoo taasisuu qabu jetti. "ani abbaa manaa ana qofa waliin qunnamtii saalaa raawwatuttin heerume. Garuu yoo jaalallee keetiin qoratami jettee gaafachuun kan sitti ulfaatu ta'e wanti ati gochuu dandeessu yoo jiraate tasuma isa wajjin rafuu dhiisuudha" jetti. Ta'us ulfi hin barbaachifnee fi dhukkuboota qunnamtii saalaatiin daddarbanis yaaddoo biraati jetti. Yeroo qunnamtii saalaa raawwannu kamtu qisaasama qabaa fi hin qabuu ilaaluun gaariidha garuummoo qisaasama naannootiif yaaduuf jecha kondoomii fayyadamuu dhiisuun ammoo caalaatti hamaa ta'uu mala jetti. Dr. Akinsemolu ammoo 'Namoonni qunnmatii saalaa nagaa qabu raawwachuu qabu. dhimma faalama naannoo tiif cinqamuu caalaa isatu dursa jetti. Faalamni naannoo Ijoollee godhachuu irratti dhiibbaa akkamii qaba? Akka qorannoon bara 2017 adeemsifame mul'isutti naannoo konkolaattota irraa bilisa ta'e jiraachuun waggaatti kaarboondaay oksaayidii qillensatti gadhiifamu toonii 2.3 kan bararu yoo ta'u nyaata biqilootarraa tahan nyaachuun ammoo toonii 0.8 hambisa. Walbira qabamee yoo ilaalamu biyyoota guddatan keessatti daa'ima godhachuu dhiisuun kaarboondaayi oksaayidii qilleensatti gadhiifami Tooni 58.6 baraara jechuudha. Hariiroon daa'ima godhachuu fi faalama naannoo kuni biyyoota hin guddanne keessati baayye gadi aanaadha.fakkeenyaaf Malaawwitti toonii 0.1 gaditti tllmaamama. Kanaaf jechas namoonni hawaasa biratti dhageettii qaban fi beekamoo tahan kanneen akka Prince Harry, Fi miseensi Kongarasii Ameerikaa kan turte Ocasio Cortez Fa'a  fuulduree dhaloota keenyaatiif jecha daa'ima muraasa qofa godhanna jedhnanii kan dubbachaa turan. Yunvarsiitii Lundati piroofesar Kimbrely Nickolas akka jedhanitti ammoo daa'imman biyyoota guddatan keessatti dhalatan Hamma CO2 Qilleensatti gadhiifamuu irratti dhiibbaa guddaa qabu jedhan. Ta'us namootni daa'ima godhachuu hin qaban kan jedhu murteessuu hin barbaadu jedhan. "Kuni fedhii namootaati malee waan ani murteessuu qabuu miti.murtiin kuni kan nam adhuunfaati. Kan ani dhama'uuf daa'imman ammaan dura dhalatanii lafa jiran pilaaneetii nagaa qabdu keessa akka jiraataniifi" jedhu. Namoonni akka Lauren ammoo daa'ima dahuu caalaa kanneen dhalatan guddifachaadhaan fudhatanii guddisuun filannoo gaarii akka ta'etti kanneen yaadanis jiru. Odeessaalee wal fakkaatan dubbufachuuf:


Iskindir Naggaa 'reebichi waan irra gaheef dhaddacharraa hafe' - Abukaatota

Dhimmi isaanii Mana Murtiitti ilaalamaa kan jiru Obbo Iskindir Naggaa mana hidhaa keessatti reebicha irra gaherraa kan ka'e dhaddacha Kamisaa dhimma isaanii ilaalurraa hafuun ibsame. Dura taa'aan dhaaba siyaasaa Baaldiraas Dimookraasii Dhugaaf, Obbo Iskindir Naggaa, waahillan isaanii sadii waliin erga hidhamanii waggaan tokko booda ragaaleen himannaa isaaniirratti dhiyaatan Roobii darbe dhagaahamuu eegalan. Ta'uus rakkoo Obbo Iskindir mana hidhaatti mudate irraa kan ka'e dhaddacharratti argamuu akka hin dandeenye abukaatoowwan isaanii BBC'tti himaniiru. Abukaatoowwan isaanii keessaa tokko kan ta'an Obbo Salamoon Gazzaahenyi, Obbo Iskindir dhaddacha irraa kan hafaniif mana hidhaa keessatti nama ofiis hidhaa jiru tokkoon reebichi waan irra gaheef ta'uu himaniiru. Namni reebicha irraan gahe ''amma dura itti dhaadachaa ture'' jechuun Obbo Salamoon dabalanii himaniiru. Dhaddacha Kamisaa irratti miseensonni dhaaba Obbo Iskindir, Obbo Sintaayyew Chakkol, Asteer Siyyuum fi Askaalee Damillee dhiyaatanii Obbo Sintaayyeew sababa Obbo Iskindir hin dhiyaanneef mana murtiif ibsuus himaniiru abukaatoon isaanii kun. Bakka bu'aan mana hidhaa sanii hidhamaa tokko waliin guyyaa Roobii walitti bu'iinsi dhalachuu himee, Kamisa ganama beellama mana murtiin Obbo Iskindir fudhachuuf gaafannaan dhiyaachuu akka hin barbaanne itti himamuu mana murtiif ibseera. Bakka bu'aan mana hidhaa Obbo Iskindir reebicha irra gaheen jilba isaaniirraa madaahuu himaniiru. Miidhaan isaanii Mana Murtiitti dhiyaachuurraa kan isaan dhorku osoo hin taane fedha dhiyaachuu waan hin qabneef ta'uus dabalanii himaniiru. Reebicha obbo Iskindir irra gahe ilaalchisee Mana Amala Sirreessaa Federaalaa irraa ragaa gahaa argachuuf yaaliin BBC'n godhe hin milkoofne. Dhaddachi Roobii darbe ragaa dhagahuu eegale Kamisas itti fufuun kan irraa ture ta'us himatamaan tokkoffaan waan hin argmaneef marii abukaattotaafii abbaa alangaa waliin godhameen ragaa dhagahuun Wiixata dhufutti akka dabarfamu murtaahuus dhageenyeerra. Ragaan obbo Iskindir fa'a irratti dhagaahamu golgaa duuba moo ifatti haata'u kan jedhu irratti falmiin gaggeefamaa ture ifatti akka dhagaahamu murtaahuun furmaata argachuun ni yaadatama. Obbo Iskindiriifi waahillan dhaaba isaanii biroon hokkora ALI bara 2012 ajjeechaa artistii maqaa guddaa Haacaaluu Hundeessaa booda dhalateen shororkeessummaan shakkamanii to'annoo jala oolan.


Tomaas Saankaaraa: 'Che Guevara Afrikaa' eenyutu ajjeese?

Ajjeechaa Pireezidantii duraanii Burkinaa Faasoo Tomaas Saankaaraa waggaa 34'n dura raawwate duuba, namoonni 14 ajjeechaa isaa keessa qooda qabaachuun shakkamanii dhaddacha fuuldura dhiyaachuun dhimmi isaanii ilaalamaa jira. Namni ''Chee Guveeraa Afrikaa'' jedhamuun beekamuufi Paan-Afrikaanistii tahe kun wayita gannisaa 37 ture, fonqolcha mootummaa Onkololeessa 15, 1987tti raawwatameen loltotaan dhawamee kan ajjeefame. Du'asaa booda hiriyaan isaa Blaise Kompaaworee gara aangootti dhufe. Ajjeechaasaa ganna afuriin dura, hiriyoonni lamaan kunniin waltahuun fonqolcha gaggeessanii milkaa'an - Saankaaraan pireezidantii tahe. 14n himataman keessaa tokko Kompaaworee oggaa tahu, tahus inni biyyattii ollaa Ayivorii Kost keessa jira. Mormii uummataa 2014 keessa gaggeeffame baqachuun biyyaa godaane. Aabba Kompaaworee irra deddeebiin ajjeechaa Saankaaraa keechaa harka hinqabu jechuun haala, himannaa itti banames kuffiseera. Lubbuun dabartee ganni hedduu dabruus, Saankaaraan Afrikaanota hedduu biratti hedduu leellifama, jaalatama. Gara biyyoota Lixa Afrikaa yoo deemtan, taaksiiwwan hedduu suuraasaa maxxanfatanii naanna'u - achis gara Afrikaa Kibbaa ce'aa, hoogganaan paartii mormituu Juliyas Maaleemaa - namni kun fakkeenya kooti jedhee leellisaan. ''Nuuf Saankaaraan goota keenya. Uummatasaafi biyyasaa ni jaalata ture. Afrikaas ni jaalata ture. Lubbuusaa nuuf kenne,'' jedhan barreessaan Koree Yaadannoo Tomaas Saankaaraa, Luc Damiba. Bara inni bulchaa turetti biyyi Burkinaa Faasoo maqaashee ammaa kan argatte. Isaan dura 'Upper Volta' jedhamtiyyu. Burkinaa Faasoo jechuun ''Biyya Namoota qajeelaa tahanii'' akka jechuuti. Saankaaraan jireenya qananii nan barbaachisu jedhe. Miindaa isaa fi hojjettoota mootummaa hir'ise. Kana malees shufeerota gaarii mootummaa oofan hambise, imala xiyyaaraa qananiis dhorke. Barnootni xiyyeeffannoo isaa jalqabaa ture. Bara aangoorra ture hammi nama baratee dabaleera - 1983tti %13 kan ture 1987tti %73tti guddatee ture. Kana malees Aabba Tomaas duula talaallii biyyaaleessaa bal'inaan gaggeessaa ture. Dabalataan namni kun, lafa qonnaa fiwudaalotarraa fuudhee, qonnaan bultoota harka-qalleeyyii tahaniif addaan hire. Tarkaanfiin kunis oomisha qamadii haalaan guddise. Tomaas Saankaaraa Afrikaan waltahuun ''dhiibaa koloonii haaraa (neo-colonialism)'' jaarmiyaalee kanneen akka IMF fi Baankii Addunyaa fuuldura dhaabbachuu qabu jechuunis waamicha dabarse. Wayita tokko akkas jechuu isaatu himame: ''Kan nyaata sii kennu, si to'ata.'' Imaammatni alaa biyyattiis farra-imperiyaalistii irratti kan hundaa'e ture. Kunis olaantummaa Firaans koloniin boodallee Burkinaa Faasoo dabalatee, biyyoota kolooniin bulchaa turte keessatti qabdu kan gaaffii keessa galchu ture. Haati warraa Aabba Saankaaraa, Firaans ajjeechaa nama kanaa qindeessiteetti jechuun himatti. ''Ammallee pireezidaantiin koo isa. Waanti inni uummata isaaf godhe, dargaggoonni akka isaa akka hojjetaniif kan jajjabeessudha,'' jedhe barataan Yunivarsiitii Tomaas Saankaaraa magaalaa Ogaaduguu irraa. Siidaan meetira jaha dheeratuufi maaldaa/nahaasarraa irraa midhaaffame Paarkii yaadannoo Tomaas Saankaaraatti 2019tti hojjetameera. Komii kaheen boodas bara dabre keessa irra deebiin hojiin dabalataa irratti taasifame. Imaammanni Saankaaraa siyaasa gama-bitaatti cichu jedhaman, dhaabbilee mirga namoomaan qeeqamu. Gabaasni Aminastii Intarnaashinaal 1986 bahe, mormitoonni siyaasaa seeraan ala akka to'atamaniifi haalaan akka dararaman ifa godheera. ''Waa'ee demokraasii paartilee danuu fudhachuuf in rakkata ture. Kanneen isa morman isa wajjin hin hasawan, dhageettiis hin qaban,'' jedhu Serge Theophile Balima - bara bulchiinsa Saankaaraa keessa ministira odeeffannoo tahanii kan tajaajilan. Piriifesar Baalimaa dabalanii: ''Uummataaf aangoo kennuu barbaade, kanaanis aangoo bakka bu'ummaa namoota Koree Defence of the Revolution [CDRs] jedhamaniif kenne. Jarri kunis aangoo kennameef sirnaan itti gargaaramuu dhabuun, isas maqaa balleessan,'' jedhu. Pireezidant Saankaaraan aangoorraa gussaman Jean-Baptiste Ouédraogo jedhaman af-gaaffii 2020tti taasisaniin, Saankaaraan ''nama shakkiin guutameefi Maakiyaavellummaa siyaasaa'' nama qabu ture ittiin jedhu. Obboleessi isaa Pool Saankaaraa waan jedhe: ''Bara bulchiinsaa Blaise Compaoré 27 keessa yeroo dheeraaf eegne. Bulchiinsa isaa jalatti, mana murtiitti ilaalama jennee hin abjoonnuyyu.'' Haati warraa isaa bara 1997 keessa ajjeechaa abbaa warraashee ilaalchisuun himata bante. Tahus Manni Murtii Olaanaa qorannoon isaa haa itti fufu jechuuf ganna 15 fudhate. Haa tahu malee hanga Kompaaworeen 2014tti aangorraa ari'amanitti adeemsi mana murtii achi tarkaanfachuu dide. Ganna ittaanu reeffa isaati ka jedhame qotamee erga baafamee booda, qorannoo qaccee sanyii- DNA gaggeeffameen kan isaa tahuun isaa mirkanaa'uu hin dandeenye. 2016tti aanga'oonni Burkinaa Faasoo, mootummaan Faransaay waa'ee ajjeechaa nama kanaa ilaalchisee ragaa of harkaa qaban akka gadhiisan ifatti gaafatan. Ragaan jedhaman kunneen gulantaa sadiin Burkinaa Faasotti dabarfaman - inni dhumaas Ebla 2021tti dabarfamee kenname. Adeemsi mana murtii kun haala Burkinaa Faasoo keessa jiru ittuu hammeessa jedhamee sodaatamaa ture. Biyyattiin gareewwan jihaadistootaa al-Qaayidaa fi Islaamik Isteet wajjin qunnamtii qabanirraa haleellaan garagaraa mudata. Aabba Kompaaworeen ammallee baqarra jiraatus, biyyattii keessa dhiibbaan inni geessisu salphaa miti jedhama. Xiinxaltoonni siyaasa biyyattii hordofan, qaamni waraanaa biyyattii isaaf amanamummaa qaban, rakkoo fiduu malu jedhu. Tahus kanaaf wanti ragaa tahu qabatamaan hin mul'atu. Inumaayyuu Pireezidantiin biyyattii Roch Marc Kaboré, adeemsi seeraa Saankaaraa, muddama jiru tasgabbeessa akkasumas araara biyyaalessaa fida jedhanii abdatu. ''Adeemsi mana murtii akkanaa hokkora ni fida jedhee hin amanu,'' jechuun xiinxalaan olaanaa International Crisis Group (ICG) Mathieu Pellerin jedhaman gaazexaa Faransaayitti 2020tti himan. ''Yeroo baay'ee, araarri haqa malee hin dhufu,'' jedhu.


Sudaanitti mormitoonni waraanni fonqolcha motummaa akka taasisuuf gaafatan

Mormitoonni Sudaan gara dimokraasiitti akka hin ceene barbaadan Sanbata daandiiwwan magaalaa Kaartuum irratti hiriira gaggeessuun waraanni olaantummaa biyyattii akka fudhatu gaafatan. Namoonni kuma hedduun lakkaa'amanis masaraa mootummaa biyyattii alatti walitti qabamuun waamicha kana taasisan. Erga pirezidaantiin biyyattii duraanii Omaar al-Baashir bara 2019tti aangoorraa kaafamanii booda waraanniifi gareewwan sivilii aangoo qooddachuun biyya bulchaa jiru. Haata'u malee, erga yaaliin folqolacha motummaa Fulbaana keesssaa deeggartoota Baashiriin jedhame taasifameen booda mudamni biyyattii keessatti cimeera. Erga yeroo sanaatiin booda aanga'oonni waraanaa qindoomina Humnoota Jijjiaramaafi Bilisummaa (FFC), garee sivilii kan mormii farra  Baashir gaggeessuu fi motummaa ce'umsaa mummee hundeessee keessatti rifoormiin akka gaggeeffamuuf gaafataa jiru. Akkasumas humnootiin waraanaa kaabineen bakka akka bu'uufis waamicha taasisaniiru. Haata'u malee hoggantoonni siviilii gaaffichi qaama aangoo saamuutii jedhan. Guyyaa Sanbataa deeggartoonni waraanaa hiriira bahuun, raayyaan waraanaa biyyattii kan Janaraal Abdal Fattaah al-Burhaaniin durfamu aangoo biyyattii akka qabatuuf waamicha taasisan. Hiriirtoota keessaa namni tokkoo ''Motummaan ammaa haqaafi walqixxummaa mirkanneessuu waan hindandeenyeef, motummaa waraanaa barbaadna,'' jechuu AFPn gabaase. Akkasumas hirriirri motumaa deeggaru mormii Sanbataa kanaaf deebii kennuuf guyyaa Kamiisaatti karoorfameera. Guyyaa Jimaataa ammoo Ministirri Mummee Sudaan Abdallaa Hamdok qaamoolee adeemsa ce'umsa biyyattii gufachiisuuf jedheen akeekkachiisan. Ministirri mummichaa akeekkachisa kana kan kennan, ammaan tana wayita aanga'oota waraanaa fi sivilii mana maree bulchiinsa ce'umsa biyyattii hoggannu keessatti argaman jidduutti wal dhabdeen cimaa jiruu kanatti. Bulchiinsi ce'umsa Sudaan kan hundeeffame erga mormiin ummataa waggaa lamaan dura bulchiinsa abbaa hirree Omaar Al Bashir kan gara waggoota 30f biyya bulchaa ture aangoo irraa buusanii booda ture. Ministirri Mummee kunis hokkora balaafamaa jedhaniin biyyattiitti umamee tasgabbeessuuf malli tokkichi marii qofaa ta'u qaba jedhan. Haata'u malee miseensoonni waraanaa dhiibbaafi dhaggeettii gosaa cimaa gochu danda'an haala karoorfameen adeemsa biyyattiin gara bulchiinsa siviliitti ce'uuf taasisaa jirtu gufachiisuuf yaalii olaanaa mana marichaa keessa jiraachusaanitu dubbatama. Erga fonqolcha motummaa baatii Fulbaana darbe MM Abdallaa Hamdook irratti yaalamuun fashalaa'eetiin booda, miseensoota mana maree bulchiinsa ce'umsa biyyattii hoggannu jidduutti mudamni umameera. Guyyoota ittaanan muraasa keessatti bulchiinsa ce'umsa Sudaaniifi carraa eegeree biyyattii irratti taateewwan murteessoon umamuu akka danda'an tilmaamama. Deeggartoonni raayyaa biyyattii motummaan biyyattii amma jiru kan biraatiin bakka akka bu'u gaafachuuf Sabata kaleessaatti hiriira mormiitiif bahanii ture. Kamisa dhufaa hiriir mormii Sudaan gara bulchiinsa siviliitti akka ceetuuf gaafatu gaggeeffamuuf waamichi taasifameera. Sudaan ammaan tanatti tasgabbii dhabiinsa siyaasaatiin alatti rakkina diinadgee cimaan mudateera. Buufanni biyyatti guddichi sababii mormiitii cufamusaatti biyyattii meeshaalee biyya alaatii galchisu magaalaa guddittii Kaartuum dabalate gara kutaa biyyaa kamu erga dhaabbatee guyyoonni lakkaa'amaniiru. Sababii kanaatiin biyyattii keessatti dhiyyeessitiin shaqaxa bu'uuraa irratti rakkinni mudateera. Biyyattii waggoota dheeraaf kan hogganan Omaar al-Baashir aango irraa buufamuu hordofee, waggoota lamaan dura qoodiinsii aangoo siviilii fi gareewwan mormicha dursaa duran jidduutti taasifamuunsaa ni yaadatama. Haaluma kanaanis sivilii bakka bu'uun aangoo MM Abdallaa Hamook kan qabatan yoo ta'u, gama raayyaatiin ammoo dura taa'aa mana marichaa kan ta'an Abdul Fattaah Alburhaan aangoo alaanaa qabatan. Haata'u malee walitti dhufeenye qondaaltoota waraanaafi sivilii  bulchiinsa ce'umsa Sudaan hoggananoso hintasgaboofne tureera. Dhiheenya keessas haalli nageenyaa biyya keessaa dadhabaa kan dhufe yoo ta'u, kanaafis sababiin aanga'oonni waraanaa yeroon aangoo itti dabarsanii kennan akka gufatu gochuuf jedhe qeeqxoonni. Humni Meejar Janaraal Abduul Fattaah Al- Burhaniin hogganamuu Muddee dhufaa keessaa aangoo mana maree sivilootaatti akka dabarsu karoorri baheera.


Miseensi mana maree UK Sir Deevid Ames waraanamuun ajjeefame

Miseensi mana maree warra konsarvaativ Sir Deevid Amees naannoodhuma irraa filatamee Essex keessatti waraanamuun lubbuun darbe. Poolisiin namni tokko yakka ajjeechaa kanaan shakkamee to'annaa jala oolfamuu beeksiseera. Poolisoonnis haaduu argachuufi nama gara biraa taatee kanaan hidhata qaba jedhamu barbaachaa akka hinjirree himan. Miseensi mana maree meeshaa qara qabuun waraanamuun lubbuun dabarte Sir Deeviid nama umuriin waggaa 69 yoo ta'an, erga bara 1983 irraa kaasee miseensa mana maree ta'uun hojjataa turan. Sir Daavid gaa'ila kan qabaniif abbaa ijoollee shanii turan jedhameera. Barreessaan Barnootaa Naadhim Zahaawuu toora tiwitara isaanii irratti: ''Sir Deeviid nagaan boqadhaa'' jedhan. ''Atis ummta Southend West fi dhimma nageenya beeladootaaf cimsite falmaa turte. Duutii kee baayyeedhuma nu hir'isa,'' jedhan. Sir Deeviid garee konservaatiivii bakka bu'uun gara waggoota 40f miseensa mana maree turan. Maanguddoon waggaa 69 kunis abbaa ijoollee shanii yoo ta'an yeroo jalqabaatiif paarilaamaa kan galan bara 1983tti Baasildoon bakka bu'uun ture. Bara 1992tti ammoo Paartii Toorii keessatti teessuma argachuudhaan sadarkaa kabajaa argatanii ture. Haata'u malee filannoo bara 1997tiin ammoo gara bulchiinsa ollaa Southend West'tti geeddaratan. Amantaa Roomaan Kaatolikii keessatti kan guddatan namni siyaasaa kunis ulfa baasuu mormuufi mirga beeladootaaf falmuun beekamu. Akkasumas duula bara dheeraa sadarkaa magaalaa argachuuf taasifamu dabalatee, ummata Southend'f falmuunis ni beekamu ture.


Siyaasa Itoophiyaa: Obbo Leencoo Lataa waa'ee marii biyyaalessaa karoorfamee maal jedhu?

Siyaasa Itoophiyaafi Oromoo keessatti waggoota 50 ol kan lakkoofsisan namni siyaasaa Obbo Leencoo Lataa, murna 'Mind Ethiopia' jedhamu waliin marii biyyaalessaa Itoophiyaan itti adeemaa jirtu qopheessaa akka jiran BBC'tti himaniiru. Akka Obbo Leencoon jedhanitti murni kun waggoota lamaan darbaniif marii biyyoolessaa akkamiitu barbaachisa, eenyutu irratti hirmaachuu qabaafi dhimmoota kaan qorachaa ture. Mootummaan Itoophiyaa marii biyyaalessaa hunda hirmaachise akka gaggeessu irra deddeebiin ibsaa ture. Waraana Kaaba biyyattiitti erga eegalee waggaa guutuuf adeemuun walqabatee, biyyoonni lixaa waraanni dhaabbatee mariin biyyaalessaa hunda hirmaachise akka eegalu dhiibbaa gochaa jiru. Paartiin mormitu KFOn tibbana ibsa baaseen marichi kanneen hidhannoon qabsaa'an fi hogganoota siyaasaa mana hidhaa jiran dabalatee hunda kan hirmaachise ta'uu qaba jedheera. "Cehumsarra jirra" kan jedhan dhiyeenya yuunivarsiitii Dambi Doolloo irraa dokotra kabajaa kan argatan Obbo Leencoon, ammatti mariin biyyaalessaa hedduu barbaachisaa ta'uu dubbatu. Barbaachisummaa isaas yoo ibsan, "gama kamitti akka ceenurrattuu wal taanee hin jirru, gariin gara duubaatti deebi'ee sirna saba tokkoo, biyya saba tokkoo godhee Itoophiyaa akka sanatti caasessuu barbaadaa, warri kaan ammoo of-fuuldura deemanii federeeshinii sab-daneessaa kana diimokiraatessuu barbaadu" jedhu. "Humni polotikaa biyya kanaa waan hundee ta'an waan baay'ee irratti walta'iinsa hin qabu, walta'iinsarra gahuuf mariin biyyoolessaa barbaachisaadha" jedhu. Waggoota lamaan darban murna 'Mind' jedhamu kanaa waliin qophii marii biyyaalessaa irratti hojjechaa akka turan kan himan Obbo Leencoon, "dubbiin marii biyyoolessaa kun eenyufaa ilaala kan jedhu qorannee adda baafannee, lafaa qabna" jedhu. Kanneen qawwee hidhatanii lolaa jiran dabalatee, "humni polotikaa biyya kana keessa jiru hundi hirmaachuu qaba" jedhu. Paartilee siyaasaa qofa osoo hin taane hojjettoonni, abbootiin qabeenyaa, hoggantoonni amantii, namni saba isaa keessatti dhageettii qabu keessa jiraachuu qabu jedhu. Hirmaannaa mootummaa ilaalchisee "mootummaan keessaa qooda fudhata malee hogganuu hin qabu" jedhan. Sababa isaanii yoo ibsanis, "wanti kun heeraa oli, waan heeratti deemu fa'i mari'ata" jedhu. "Itoophiyaan biyya akkamiiti?, biyya saba tokkoomoo biyya saba danuuti?, biyya afaan tokkoon hojjetumoo biyya afaan saboota hundaatiin hojjetu ta'uu qaba?, Itoophiyummaan hoo maal fakkaata?, Akkamiin eenyummaa saboota hundaa akka hammatu gochuu dandeenye? kana hunda, waan hundee ta'e irratti mari'ata" jedhu. Kun erga mari'atamee booda heera biyyaa keessatti gala jedhan. Mariin biyyaalessaa kun waa'ee mootummaa miti jedhu Obbo Leencoon. Waa'ee mootummaa jijjiiruu, buusuu fi kaa'uu miti jedhan. "Dubbii jabduun ...waan bu'uura ta'an irratti, waan eenyummaa Itoophiyummaa, waan sirna biyyichi ittiin buluu danda'uu irratti mari'ata" jedhan. Waa'een mootummaa marii biyyaalessaa booda itti deebi'ama jedhu. Waa'een marii biyyaaalessaa salphifamee ilaalama kan jedhan namni siyaasaa kun, keessumaa paartileen daddaffiin mootummaa ta'uu barbaaduu jedhu. Marii biyyaalessaa malee bakka waliigalteen hin jirretti mootummaa ta'uun balaa qabayyuu jedhu. Tokkummaan dhugaa hanga ammaa Itoophiyaa keessatti hin mul'anne, tokkummaa humnaan dhalatee humnaan eegamaa amma gahe. Dirqiin dhalatee dirqiin tokko taasisee bulchaa ture, jiras. Tokkummaan dhugaa ammaan booda dhalata jedhanii akka abdatan himu. Itti baha marii biyyaalessaa keessaa tokko "akkamitti saboota Itoophiyaa tokko taasifna, tokkummaa isaanii ammoo akkamiin tiksina" kan jedhu ta'uu himu. Yoo mariin kun akka gaariitti deeme hundeen tokkummaa Itoophiyaa inni dhugaa gadi dhaabbachuu jalqaba jedheetan eega jedhan. Haata'u malee dhibdeeleen baay'een akka jiranis ni kaasu. Dhibdeelee jiran keessaa tokko "warra humna qawween deemnee aangoo fudhanna jedhu" jedhan. "Isaan kun [marii biyyaalessaa keessaa] qooda fudhachuu qabu. Akkamitti qooda fudhachiifna kan jedhu, humna hundatu waliin taa'ee mari'atee murteessa" jedhan. Guutummaan waa'een marii biyyaalessaa kanaa wayita qaamoleen dhimmi marii biyyaalessaa kun isaan ilaallatu hundi wal gahan murtaa'as jedhan.


Fonqolcha Sudaan: Eessaa garamiitti?

Fonqolchi mootummaa Sudaan kan ministira muummee fi kaabinoota isaanii to'annoo jala oolcheefi mootummaa siiviilii diige biyya waggoota jeeqamaan dabarteef qormaata biraadha. Muddama siyaasaa kanaan dabalataan diinagdeen Sudaan kufaatii guddaa keessa jira. Qaalayinsi gatiifi hanqinni nyaataa, boba'aafi qorichaas muddama diinagdee warra agarsiisan keessaati. Fonqolchi mootummaa alanaa biyyoota Lixaa aangoo qaban kan waggoota dheeraa booda reefu hariiroo waliin tolfachaa jiran rifaasiseera. Waraanniifi bulchiinsi Siiviilii erga Hagayya bara 2019 pireezidantiin baroota hedduu biyyattii Omaar al-Bashiir aangoorraa buqqa'anii booda aangoo qooddatanii biyya bulchaa turan. Bashiiriin aangoorraa kan buuse humna waraanaa ta'uus, uummatni daandiitti ba'ee bulchiinsi siiviilii akka hundaa'u gaafachuu isaatiin waraanni bulchiinsa siiviilii ijaaruuf karoora baasee aangoo walii qooduun gara bulchiinsa Dimookraasiitti ce'uuf walta'ame. Manni maree walabaa koree waloo waraanaa fi siiviiliin hundaa'e, biyyattii gara bulchiinsa dimookraatawaa filannoorratti hundaa'etti ceesisuuf eegamaa ture. Ta'uus gareeleen lamaan waliigaluu dhabaa deemuun isaanii ifatti bahuu eegale. Hoogganoonni waraanaa mootummaa ce'umsaa keessa jiran gama siiviiliin rifoormiin akka gaggeefamuufi miseensonni kaabinee haaraan akka muudaman barbaadu. Kun ammo gama warra siiviiliin ni didame. Sababa kanaatti erga bara 2019 yaaliiwwan fonqolchaa hedduun yaalamanii osoo hin milkaahiin kan hafan yeroo ta'u inni dhiyeenyaa isa ji'a darbe fashalaa'edha. Hoogganaan warra siiviilii Ministirri muummee Abdallaa Hamdook ta'iiwwan biyyattiin keessummeessaa jirtuuf qaamota al - Bashiriif amanamoo ta'an yeroo himatan dhagaahama. Qaamoleen kun harki hedduun bulchiinsa waraanaa, nageenyaafi dhaabbilee biroo keessa jiru jedhu. Torbanoota darban deeggartootni bulchiinsa waraanaafi kan warra siivilii dabareedhaan hiriira mormii yeroo gaggeessan mul'ateera. Warreen bulchiinsa waraanaa deeggaran mootummaan diinagdee biyyattii wayyeessuu hin dandeenye jechuun komatan. Hamdook diinagdee wayyeessuuf rifoormii hojjetan keessumaa kan boba'aa wajjin walqabatu uummata gariin akkaan balaaleffatame. Rakkoon siyaasaa Sudaan kan walirra tuulamaa as gaheedha. Waggoota kurna hedduuf dhaabbileen siyaasaa Sudaan waliigaltee biyyaalessaa uumuu hanqachuun isaanii waraanni dhimma siyaasa furuuf irra deddeebiin akka gidduu galu sababa ta'eera. Kun ammoo maaqaa tasgabbii mirkaneessuuf jedhuun fonqolcha mootummaa gaggeessuu akka ta'e xiinxalaan naannichaa Magdii Abdelhadii barreesseera. Ammaan tana Sudaan keessa dhaabbilee siyaasaa 80 oltu jira. Garaagartummaan dhaabbilee siyaasaa keessa jiru sun mana maree walabaa gama warra bulchiinsa waraanafi kan Siivilii keessa jiru waliigaltee biyyaalessaa dhuguumsuuttis danqaa ta'eera. Hoogganaan mana maree walabaa biyyattii Abdel Fattaa Al Burhaan ibsa kennaniin mana marrichaa fi Kaabinee bittimsuun labsiin yeroo muddamaa labsamuu himaniiru. Itti dabaluunis filannoon biyyaalessaa Waxabajjii 2023 akka gaggeefamu himan. Ministirri muummee Hamdook ammoo miseensota waraanaan hidhamanii jiraachuun gabaafameera. Hamdook Ministiroota isaanii hedduu waliin to'annoo jala jiru. Buufataaleen tamsaasa TV fi Raadiyoos waraanaan to'atamanii jiru. Intarneetiin guutummaatti ta'uu baatus cufameera. Gamtaa Afrikaa, UN, EU, US fi dhaabbileen hedduun fonqolcha kanaan yaaddahuu ibsaniiru. Akka Ministeerri odeeffannoo fuula feesbukii isaa gubbaa maxxansetti Ministirri Muummee Hamdook uummatni daandiitti bahee mootummaaf deeggarsa qabu akka agarsiisu gaafataniiru. Viidiyoofi suuraaleen Kaartuumii bahan hiriirri mormii jabaan adeemaa jiraachuu mul'isu. Waraannis sochii mromitootaa to'achuuf duulaniiru. Bara 2019'tti ce'uumsa dimookrasiif waliigalteen mallattaa'uun dura waraanni mormitootatti dhukaasuun Kaartuum keessatti yoo xiqqaate namootni 87 ajjeefamaniiru. Ammas muddamni qaamolee lamaan kanaa hammaachuun ta'ii bara sanii yaadachiisa.


Rakkoon Sudaan attamiin marii Hidha Haaromsaafi waraana kaaba Itoophiyaa irratti dhiibbaa qabaata?

Bulchinsi ce'umsaa Sudaan erga pirezidaantiin duraanii aangorraa buufamaniin booda ditintiraa ture, torban darbe keessa fonqolcha miseensa mootummaa ce'umsaa turan Janaraal Al-Burhaamiin hogganameen dhunfatameera. Hawaasni addunyaafi Gamtaan Afriikaas fonqolcha kana kan balaaleeffatan yoo ta'u, dhaabbileen idil-addunyaas deeggarsa maallaqaa Sudaaniif taasisan dhorkuun alatti, aanga'oota fonqolcha mootummaa gaggeessaniif beekamtii kennuu irraa of qusatan. Erga oduu fonqolcha motummaa dhagahamee kaasee ummanni biyyattii ce'umsa sirna dimokiraasii barbaadan, waldaaleen ogummaa fi qondaaltoonni siyaasaa guyya guyyaan mormii dhageessisaa jiru. Sudaaniitti humni waraanaa aangoo qabachuufi tasgabbii dhabiinsi umamee, waldhabdee daangaafi marii Hidha Haaromsaa Guddicha Itoophiyaa irratti dhiibbaa attamii qabaataa laata? Fonqolcha motummaa Sudaan kan hogganan Janaraal Abdul Fattaah al- Burhaan, Alsiisi Sudaan ta'uu danda'u sodaa jedhutu jira. Janaraalichi Al-Sisii Masrii waliinis waliigalte gaarii akka qabaniitu himama. Teessoo isaanii Landan kan taasifatan qorataan dhimmoota siyaasa Baha Afriikaa, Abruraahimaan Sa'iid Abuhaashim, aangoo dhunfachuun Janaraal Burhaam siyaasa Itoophiyaa irratti dhiibbaa qabaachu akka danda'u dubbatu. ''Waggoota lamaan darbaniif motummaan Burhaan motummaa Masrii waliin waliigaltee mallatteessuun dhimma Abbayyaa irratti imaammata walfakkaataa gaggeessaa ture,'' jedhu. Kanaan kan ka'ees waldhabdee daangaa kaasuun Itoophiyaa akka gara waraanaatti galtuuf dhiibaa turuu qorataan kun ni kaasu. ''Kunis obsa motummaa Itoophiyaatiin darbame'' jedhu. Abuhaashiim akka jedhaniitti, miseensoonni siviilii mootummaa Sudaan dubbi barbaacha Burhaan taasisan waliin hingalan ture. Lammiileen Sudaanis Itoophiyaa akka olmaa olteefi akka obbooleessaatti waan ilalaniif waldhabdicha hindeeggaran. Kana waan ta'eefu, Janaraalichi erga humnaan aangoo gutummaatti dhunfatanii fi dimokiraasiin biyyattii badee booda, aangoosaaniif jecha filmaatawwan miidhaa qaqqabsiisan fudhachuu akka danda'an Abuhaashim ni dubbatu. ''Kana yoo ta'e ammoo kallattiidhaan gara waraanaatti qajeeluu waan danda'uuf Itoophiyaaf yaaddoodha'' jechuun, kana ta'uu baatuus walitti dhufeenya Masrii waliin qabuun Burhaan Itoophiyaa gara waraanaatti dhiibuu akka danda'an kaasu. Akka xinxalaa siyaasaa kanatti, humni Burhaan cimee gara waraanaatti yoo galame malee rakkoon Sudaan keessaa waraana kaaba Itoophiyaa irratti jijjirama guddaa hinqabaatu. Sababii yoo eeranis, kanaan dura humni Sudaan humnootii TPLF deeggaru yaalaa waan turanifu amma waan haaraa hinuman kan jedhuudha. Mootummaan Itoophiyaa kaampii baqattootaa Sudaanitti argamu keessatti humnootii TPLF kuma 20 ta'an ijaaramuu fi gara Itoophiyaa galuuf yaalaa akka turan himataa turuu xinxalaan kun ni kaasu. Kana malees, motummaan Sudaan ejjannoo tarsimowaa ta'e waan hinqabneefu humnootiin mormitootaa Itoophiyaa irratti wayita dhufaniitti, haala waliin ejjannoosaanii geeddarachuu akka danda'an Abuhaashim ni hima. Kanaafuu, ''TPLF akka walta'aa tarsimoo isaa gochuun waan isa gargaaru natti hinfakkaatu,'' jedhaniiru. Ijaarsi Hidha Laga Abbayyaa Itoophiyaa, Sudaaniifi Masrii jidduutti gaggeeffamu osoo waliigaltee irra hingeenye waggoota kudhan lakkoofsiseera. Dhimmichi mana maree Nageenyaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaanii bira gahuun booda, yeroo lammaffaa dhimmicha garuma Gamtaa Afriikaa deebiifamunsaa ni yaadatama. Haata'u malee marichi osoo hineegalamiin fonqolchi mootummaa Sudaan gaggeeffamuun kaabineen biyyattii bittinneeffameera. Kanaafuu marii hidha haaromsaa garam geessa laataa? kan jedhu gaaffii namoota baayyeeti. Hojii gaggeessaan mummee Waajjira Bahaa Abbayyaafi Teeknika Ardiitti (ENTRO), Obbo Faqi Ahimad Nagaash haalli Itoophiyaatti umamee, keessattuu rakkoon ammaa Sudaaniitti mudateen walqabatee mariin hanga ammaatti akka hineegalamne BBC'tti himan. Manni Maree Mootummoota Gamtoomanis walgahii isaa yeroo lammaffaatiin yeroodhuma kaa'ame keessatti waliigaltee irra gahamuu akka qabaatu murtee dabarsee kan ture ta'uu kan yaadatan Obbo Faqi Ahimad, kana gochuun akka hindanda'mne kaasu. Gamtaan Afriikaa kan maricha mijeessuuf ittigaafatamummaa fudhates Sudaan hanga gara bulchiinsa siviiliitti deebiituutti miseensummaa keessaa dhorkuu beeksisieera. Janaraal Burhaan fonqolcha motummaatiin booda kaabinee wayita diiganiitti, adda durummaan dhimma hidha Abbayyaa irratti gama Sudaaniin mari'ataa kan turan Ministirri Haajaa Alaa fi Ministirri Bishaaniifi Jallisii sochiinsaanii dhorkameera. Kanaafuu, ''mari'attoonni bakka haalli carraasaanii egeree hinbaramneetti waa'ee marichaa dubbachuun rakkisaadha'' jedhu Obbo Faqi Ahimad. ''Jijjiramni imaammataas ni jiraata. Ammaan tanatti imaammanni Sudaan hordoftu maal akka ta'e hinbaramne. Sochii Gamtaan Afriikaa nagaafi tasgabbii taasisuuf raawwatu keessattis Sudaan hin hirmaattu. Kanaafuu mariin hidha Abbayyaas akkuma rarra'eetti kan turu ta'a,'' jedhu. Erga Al Baashir aangoorraa kaafamaniin booda aanga'oonni siiviliifi waraanaa waliin biyyattii hogganaa jiraatan illeen, aangoo irra jireessa kan qabate waraana akka ture Obbo Faqi Ahimad kaasuun, humni waraanaas Kaayiroo waliin akka hiriire dubbatu. Kanaafuu motummaan waraanaa aangorra turees dhiisuus eejjannoosaa ni geeddara amantaa jedhu akka hinqabne kaasu. ''Filannoon jiru marii waan ta'eef mariin itti fufa. Kanas isaaniis sirriitti bareechanii beeku,'' jedhu. Obbo Faqi Ahimad dhiibaan Baankii Addunyaa, Gamtaan Afriikaa, Gamtaan Awurooppaa, Ameeriikaa fi hawaasni addunyaa motummaa waraanaa Sudaan irratti taasisaa jiru bu'aa argamsiisaa jiraachuu dubbatu. To'annaa jala kan turan MM Abdallaa Amdok gara manasaaniitti deebiifamuu kanaaf akka fakkeenyaatti eeru. Dhiibbaan yoo itti baayyate ammoo humni waraanaa motummaa siviilii gara hojiitti deebiisa ykn ammoo yeroo gabaabaa keessatti filannoo gaggeessuun bulchiinsa siviilii hundeessa jechuun akka yaadan himu Obbo Faqi Ahimad. Kun yoo ta'e ammoo atattamaan haalli gara mariitti deebii'amu ni jiraata jedhu. ''Kun ta'u baannaan garuu biyyoonni filannoo gara biraa kan barbaadan natti fakkaata,'' jedhu. Namoonni gama Sudaaniin maricha irratti hirmaatan, Ministira Haajaa Alaa fi Bishaaniifi Jalliisii gara hojiitti deebisuun gara marichaatti akka deebi'an gochuun filmaata tokko ta'uu akka danda'u timaamu. Kanaan alatti bulchiinsa yeroo biraa hundeessuun haala biyyoonni sadan itti mari'achu danda'an uumuun akka danda'amu dubbatu. Mariin biyyoota lageen daangaa qaxxaamuranii jiddugaluun biyya sadaffaa kan deeggaramu ta'u baatulleen, qaama walabaa sadaffaa, kan fedhii addaa fi fooyya'aa ta'e qabu maricha keessa galchuun filannoo biraatii jedhu. Obbo Faqi Ahimad akka jedhaniitti, Gamtaan Afriikaa maricha itti hin fufu jedhulleen, biyyoonni fedhii qabaannaan garaa garummaasaanii furuu ni danda'u. Masriin hidhichaan walqabatee filmaatawwan garaa garaa yaalaa akka turte kan dubbatan Obbo Faqi Ahimad, ''wayita pirezidaanti Mursiin aangoorra turaniitti yaadawwan furmaata jaha dhiyeessanii turan. Jahan keessa hojiirra kan hinoolfamiin isa 'waraana kallattii banuu'' jedhu qofaadha,'' jedhu. Haata'u malee waraana kallattiitti seenuun isaanumaa waan balaaf saaxiluuf, haaluma amma jiruun itti fufa amantaa jechu qabaachuu himu. Xinxalaan siyaasa Baha Afrriikaa Abuhaashimis yaada kanaan waliin galu. ''Dhimmi Abbayyaa irra caala furamu kan danda'u Itoophiyaafi Masriidhaan'' kan jedhan Abuhaashiim, Sudaanoonnis ta'an Masriin mormitoota Itoophiyaa deeggaruuf ykn deeggaruu dhiisuu kan murteessan dhimma Abbayyaatiif jecha qofaadha jedhu. Haata'u malee hidhi guddichi kun ijaarsi isaa %80 ol kan xumurame waan ta'eefi dhimma booddeetti deebi'uu danda'u waan hinataneefu, keessattuu Masriin filmaata attamii akka barbaadan hanga ammaatti ifa akka hintaane dubbatu Abuhaashiim. ''Masriin hidhicha nan diiga osoo jetteeyyuu, balaan isheedhumarratti fidee dhufu olaanaadha, kunis furmaata waara'aa hinta'u,'' jedhu. Gama Itoophiyaatiin maricha itti fufuun gaariidha kan jedhan Obbo Faqi Ahimad, Itoophiyaan dantaa biyyaaleessaa ishee eegsiisuuf osoo dantaa warra kaanii hin miidhiin, adeemsa marii haaraa gaggeessuun gara waliigaltee fooyya'aatti dhufuu akka dandeessu dubbataniiru. Yaaddoon waraanni Kaaba Itoophiyaatti gaggeeffamaa jiru, dhimmi waldhabdeen daangaa Al-faashagaa, Masirii, Sudaaniifi Itoophiyaan waldhabdee laga Abbayyaa, akkasumas fedhiiwwan Itoophiyaafi Ertiraa, gaheen biyyoota Arabaa qaxanicha gara rakkoo walxaxaa ta'eetti galchuu danda'u jedhu jira. Xiinxalaan siyaasaa Abuhaashim, waraanni kaaba biyyattii karaa nagaa ykn waraanaan atattamaan xumuruun Itoophiyaafis ta'e naannichaaf bu'aa qaba jedhu. ''Mootummaan Itoophiyaa waraanicha dhimma keessoo taasisuun xumuruuf yaalaa jira,'' kan jedhan xinxalaan kun, haata'u malee waraanichi xumuramuu dhabuunsaa jiddugalmaata biyyoota kaaniif karra banuuf danda'a jedhanii amanu. Haata'u malee, Itoophiyaa dhimma keessoo isheetiin jeeqamaa dhimmoonni waa'ee Abbayyaafi hidha kanaa dagachiisan yoo uumaman Masriidhaaf mijataa ta'a jedhu. Gama biraatiin ammoo Ertiraan TPLF akka diinaatti akka ilaaltu kan kaasan xinxalaan kun, ciminni TPLF dabalaa yoo dhufe ammoo carraan Ertiraan kallattiin waraana keessaa itti galuu dandeessu jiraachuu himu.