Kiim Kaardaashiyaan dabalatee namoonni beekamoo lagannaa Feesbuukiifi Instaagiraamiirraa jiru

Kiim Kaardaashiyaan dabalatee namoonni beekamoo biroollee tamsa’ina odeeffannoo sobaafi olola mormuuf miidiyaa hawaasaa isaanii fayyadamuu akka lagatan beeksisan. ‘’Odeeeffannoon sobaa miidiyaa hawaasaa irratt gadhiifamu dhibbaa guddaa qaba,’’ jetti Kaadaashiyaan Weest. Tarkaanfiin isaanii kun qaama duula #StopHateforProfit –jibba bu’aaf  gootan dhaabaa rogeessota mirgaaf falmaniin qophaa’eti. Namoonni beekamoon kunneen  Roobii har’aa sa’atii 24f miidiyaa hawaasaa isaanii hin fayyadaman. ‘’Miidiyaaleen hawaasaa kunneen jibba, ololaafi oduu sobaa facaasuun Ameerikaa yoo qoqqoodan callisee hin ilaalu,’’ jette Kiim. Namoonni beekamoo kanneen taatoo Li’oonaardoo Diikaapriyoo, Saachaa Baaroon Kooheen,Jeenifar Laawreens fi sirbituun Keetii Peerii duula kanatti makamaniiru. ‘’Jibbaafi oduu sobaa yeroo tamsaasan ija dunuunfadhee taa’uu hin danda’u,’’ jetti Peeriin Taatoon Ashtoon Kuuchar,hordoftoota miiliyoonaan lakkaa’aman kan qabu,’’miidiyaaleen hawaasaa kunneen jibba tamsaasuuf miti kan kalaqaman,’’ jedha. Warreen duula #StopHateforProfit  qindeessuun baatii Waxabajjii keessa jalqaban Feesbuukii fi Instaagiraam haasaa jibbinsaa fi oduu sobaa dhaabuuf hanga isaan irraa eegamu hin hojjenne jechuun komatu. Gareen duulaa kun dhaabbata Feesbuukii Instaagiraamiifi WhaatsApp dhuunfatu irratti xiyyeefatan, dhaabbatichi  waggaa darbe beeksisarraa qofa galii doolaara biiliyoon 70 galcheera. Daldaloota kumaan lakkaa’aman dabalatee gareewwan mirga siiviilii-kaneen akka Waldaa Biyyaalessaa Guddina Uummata Gurraachaa(NAACP)  fi Liigii Farra Maqaa Balleessii dabalatee duula kana deeggaruun mallatteessaniiru. ‘’Filannoo Ameerikaa dhiibbaa seenaa keenyatti garaagarummaa fiduu danda’utti dhiyaachaa jirra,’’ jedhan gareewwan kunneen. ‘’Jijjiiramni Feesbuukiin fidaa jiru kan hin mirkanoofne gatii taheef dimookiraasii keenya tiksuu dadhabaa jira,’’ jedhan. Waxabajjii keessa Feesbuukiin odeeffannoo sobaa fi miidhuu danda’u mallattoo akka irra kaa’u ibsee ture. Hundeessaan Feesbuukii Maark Zuukarbarg,beeksisa miidiyaa hawaasaa,’’sanyii,saba amantii,filannaa saalaafi koorniyaafi godaantummaa isaaniin,’’ qoodu nan uggura jedhee ture.


Dhaabbati qabeenya Feesbuukii ta'e 'WhatsApp' dhaabbata Israa'el himate

Qabeeya feesbuukii kan ta'e 'WhatsApp' dhaabbata teekinooloojii basaasaa Israa'eel kan ta'e 'NSO Group' ergaawwan karaa bilbilaan darban basaaseera jechuun himate. Akka  dhaabbati WhatsApp jedhutti gareen NSO ergaawwan karaa meeshaalee elektirooniksii kanneen bilbila mobaayilaatiin darbanitti vaayiresii gadi lakkisuun miidhaa geessiseera. Himannaan WhatsApp akka mul'isuttii hanga ammaatti dhaabbati Israa'eel kun bilbila 1,400 ta'anitti vaayiresii 'malware' jehdamu facaaseera. Kunis ergama basaasaaf ta'uu eereera WhatsApp. Namoonni basaasa kubbaaniyyaa Israa'eel kanaan miidhaman gaazexeessitoota, quuqamtoota mirga namoomaa, rogeeyyii siyaasaa fi dippiloomaatota ta'uun beekameera. Dhaabbati ergama basaasaaf jecha mosaajii(software) misoomsu 'NSO Group' himata irratti baname haaleera. WhatsApp himata mana murtiitti dhiyeesseen ''Gareen NSO ergaan namoonni karaa meeshaalee elektirooniksii waliif daddabarsan banee ilaaluufi to'achuuf jedhee vaayiresii namatti ergaa jira'' jedhe. Gareen NSO kun akkaawontii WhatsApp heddumminaan banuudhaan namoonni akk miseensa ta'an godhee server yookiin toora WhatsApp to'achaa jira jedhe. ''Hanga ammaatti dhaabbati 'NSO Group' namoota nagaa 100 ta'an basaaseera, kunimmoo yakka hamaadha'' jedhe WhatsApp. Namoonni miidhaman lakkoofsa bilbilaa biyyoota akka Bahreen, Yunaayitid Arab Imireetis, Meeksikoo fi kanneen biroo keessaa warra qabaniidha jedha ragaan himata dhiyaatee. WhatsApp kubbaaniyyaan Garee NSO guutummaa guutuutti tajaajila WhatsApp fayyadamuu akka dhaabu akka barbaadu ibseera. Bara 2014 dhaabbata feesbuukiitiin kan fudhatame WhatsApp himata seeraa wayita banu kun isa jalqabaati. Ergaan darbu qaamolee lamaan gidduutti waan ta'eef jecha akka teekinooloojii naga qabeessaatti kan of ilaalu WhatsApp, amma rakkoon isa mudachuusaati akka rifate ibseera.


Hojjattoonni Feesbuukii haasaawwan sagalee Messenger'n ergitan akka dhaggeefatan beektuu?

Hojjettoonni dhibbaan lakkaa'aman sagalee  fayyadamtootaa warrabame Feesbuukiin akka hiikaniif kanfalamaaf akka ture barameera. Dhaabbanni Feesbuukii kana gochuuf hojjattoota qaama sadaffaatti fayyadamaa ture. Feesbuukiin gocha qaama sadaffaatti fayyadamuu kana dhaabbileen akka Google, Applem Microsoft fi Amazon kanaan dura hojii walfakkaatuun himatamaa turan hordofuun jedhameeras. Gochichi ''torbaniin oliif'' dhabbachuu  hima Feesbuukiin. Hojjattoonnis viidiyoo haasaa namootaa kan kennamuuf yoo ta'u, attamiin akka argatame akka itti hin himamne, Bloomberg, kan oduu kana jalqaba gabaase, himeera. Feesbuukiin garuu, ergaawwan sagalee kunneenis harkaan kan hiikaman yoo ta'u, akka sirna hiikaa haasawaa battalumaatti (automatically) fooyyeessuuf  sirna nam-tolchee akka fayyadamamuuf jedheera. Akkasumas, kun kan hojjatamu wayita fayyadamtoonni tajaajilawwan hiikaa filaaniifi access microphone dhaaf hayyama kennan qofaadha jedha. ''Kan irra caalaa Apple fi Google taasisaa turan, sagalee namootaa xinxaluu erga dhaabnee torban tokkoon ol,'' jedhu dubbii himaan. Eegumsa daataa irratti biyyoota Gamtaa Awurooppaa keessatti Abbaan Taayitaa Hogganaa Feesbuukii kan ta'e Komishinara eegumsa daataa Erlaand. ''Waa'ee adeemsa ammaa gaaffiin irratti ka'ee kanatti Feesbuukii irraa odeeffannoo gadi fageenyaa gaafanna. Akkasumas, attamiin daataa namootaatti fayyadamuun kun dirqamawwan GDPR (Seera Eegumsa Daataa Waliigalaa) waliin adeema jedhe itti yaade irratti ibsa barbaadna,'' jechuun dubbi himtuun BBC News'tti himte jirti. Jalqaba baatii kanaattis Apple fi Google adeemsa hojjattoonni akka warraabbiiwwan sagalee fayyadamtootaa dhaggeeffachuun akka hiikan taasisuu dhaabusaanii himaniiru. Microsoft mataansaa waraabbiin sagalee fayyadamtootaa Skpye tajaajila hiikkaa batalaa namootaan kan xinxalamu ta'usaa mirkanneesseera. To'ataan daataa Luxembourg keessatti argamu wayita ammaa kanaatti Amaazoon waliin waa'ee fayyadama waraabiiwwan sagalee walfakkaatu hojjattoonni isaantiin itti fayyadaman irratti marii taasisaa jira.


Ameerikaan 'Fesbuukii dolaara biiliyoona 5 adabuufi'

Qaamoleen seeraa 'US regulators'  dhaabbati Fesbuukii dolaara Ameerikaa biiliyoona 5 adabamuu akka qabu mirkaneessaniiru. Murteen kun murteewwan maallaqaa biyyattiin hanga ammaatti murteessite keessaa isa guddaadha. Adabbiin kun kan Fesbuukii irratti darbeef iccitii dhuunfaaf eegumsa gochuu dhabuu isaatiini. Komishiniin Daldalaa Federaalaa Yunaayitid Isteet gorsaa dhimmoota siyaasaa kan ta'e Dhaabbata 'Cambridge Analytica' jedhamu odeeffannoo fayyadamtoota Fesbuukii miiliyoona 87 ta'an seeraan ala baasee itti fayyadameera jechuun qorannoo geggeessaa ture. Adabbiin kun Komishinii daldalaa kana keessatti sagalee caalmaadhaan mirkaanaa'eera. Dhimma kanarratti Fesbuukiis ta'e Komishiniin Daldalaa Federaalaa US yaada kennuu didaniiru. Komishiniin Daldalaa Federaalaa US Fesbuukii irratti qorannoo geggeessuu kan jalqabe bara darbe ji'a Bitootessaa keessa yoo ta'u Dhaabbati Gorsaa Dhimmoota Siyaasaa kan ta'e 'Cambrigde Analyitica' iccitii fayyadamtoota Fesbuukii kumaatamatti lakkaa'amanii seeraan ala baasee dhimma itti ba'aa akka ture adda baaseera. Qorannoon kun kan irratti xiyyeeffate Fesbuukiin iccitii namoota dhuunfaa eeyyama malee dabarsee akka hin kennine walii galtee bara 2011 mallatteesse hojiirra oolchaa jiramoo hin jiru kan jedhu ture. Keessa beektonni dhimma kanaa barruu 'Wallstreet' jedhamuuf yaada kennaniin Fesbuukiin doolaara biiliyoona 5 adabamuu ibsanii, ammas garuu dhimma kanarratti komshinaroota Rippaablikaanii fi Dimokiraatota ta'an gidduutti adda addummaan uumameera jedhan. Murtee kana warri dimokiraatotaa mormanii rippaabilikaanonni deggeranis, kan hojiirra oolu garuu erga Biiroon Haqaa murtee dabarseen boodadha. Kun garuu yeroo hagamii akka fudhatu wanti beekame hin jiru.


Feesbuukiin akkawuntiiwwan 350 Saawud Arabiyaan hidhata qaban cufe

Feesbuukiin namoonni qondaaltonni Saawud Arabiyaatti hidhata qaban eenyummaa sobaatti fayyadamuun holola gaggeessaa jiraachu bara gaheera jedhe. Qabiyyeen holola isaanis kan biyyoota jiddu gala bahaa fi Kaaba Afriikaa yoo ta'u barreeffamicha afaan Araabaatii ta'u ibseera. Kanaafis akkawuntiiwwan fi fuulli 350 ol dhimma kanaan walqachuun haqameera. Dhaabbanni midiyaa hawaasa guddichi kun akkawuntiin sobaa akka  motummaa waliin hidhata qaban  ifatti wayita qeequ baayyee kan barame hin turre. Haa ta'u malee Saawudi Arabiyaan hanga ammaatti dhimmicharratti kan jette hiqabdu. Kaampaanichi torban kana keessa tarkaanfii fudhateen gochawwan holola walfakkaataa karaa feesbuukii fi karaa Inistaagiraami kan isaa ta'eetiin  deddibi'u hambisuuf ta'u ibse. Akkawuntiin fi fuulli banaman kunnis kan lammii biyyoota kanneenii fakkeeffamanii kan saaqaman ykn midiyaalee naannoo sanaa fakkeeffamani kan banaman turan jedheera. Kaampanichis odeeffannoo sirrii hin taane waan midiyaa isaarratti tamsa'aniif qeequumsii dabalaa jira jedheera. Kana malees akkaawuuntiiwwan gara biraa kan biyoota UAE fi Masirii keessatti saaqamanis cufu himeera. Kanneen garuu aangoo kam waliinu walitti hinhiine. Feesbukiin maal jedhe? Hoggaanaan imaammata Saayibarii Feesbuuk Naatina'eel Giliicher haala akkawuntiin sobaa Sa'udii kun hojjachuun shakkame ibsaaniiru. Afaan Arabaatiiin odeeffannoo naannoo fi dhimmaa siyaasaarratti barreessuu. Mata dureen dhimma ilma mooti Sa'udi Mohaammad Bin Salmaaniin walqabu fi haaromsa dinagdee fi hawaasummaa ''mul'ata bara 2030''jedhu akkasumas, dhimma humna waraana biyyattii keessattu  yeroo Waraanaa Yaman fa'aan ture  dhiyeessuun walqabata. Kana malees biyyoota ollaa akka Iraan, Quwaatar fi Tarkii ittiin qeequ. Amanamummaa Al-Jazeera news network fi Amenist Intarnaashinaal akka qeeqanis itti dabaluun himeera. ''Namoonni  dhuunfaagocha kana duuba jiran eenyummaasaanii dhoksaniis mootummaa Sa'uditti hidhata kannen qabanitu' kana raawwataa jedhan. Namoota Mil 1.4 ta'anitu fuula fi akkawuntii haqaman kanneen hordofaa ture. Feesbuukiin akka jedhetti ,namoonni kun of dhaadhessuuf doolara Ameerikaa 108,00 baasaniru.


Feesbuukiin oduu sobaa Afaanota Afrikaa keessaa seeca'aa jiraachuu ibse

Kaampaaniin Feesbuuk, dhaabbata odeeffannoo qulqulleessu Afrikaa Cheek jedhamu waliin tahuun afaanota Afrikaa tokko tokkoon odeeffannoowwan sobaa barraa'an seecca'aan jira jedhe. Sagantaan bara darbe biyyoota Sahaaraan gadii irratti akka hojjetuuf hundaa'e Afrikaa Cheek waliin tahuun akka hojjechaa jiru ibseera. Sagantichi ammaan booda afaanota akka Yoorubaa, Igboo, Iswaahilii,Woloof, Afrikaansi, Zuuluu, Seetswaanaa fi Sootoo akka dabalatu ibseera. Oduuwwan soba tahuu malu jedhaman akka malee akka hin qoodamneef gara fuula fayyadamtoota Fesbuukiitti akka hin qoodamne taha jedhe. Kaampaaniin Feesbuuk oduuwwan akkasii calaluuf duub-deebii hawwaasa fayyadamtoota Feesbuukii irratti akka hundaa'u ibseera. Hawwaasni Feesbuukii [Facebook Community] odeeffannoo kara Feesbuukii tamsa'an adunyaa guutuu irraa to'achuu danda'u. Kaampaaniin kanaan dura facaatii oduu sobaa fi jibbaa waliin wal qabateeyaaddoo keessa galee ture. Haleellaa masjiida Niwus Ziilaanditti raawwachuun kallattiin tamsa'een booda xiyyeeffannoo kaampaanichi kennee hojjechaa jirus akka dabaleeru hima. Oduun sobaa yeroo gabaabduu keessatti akka malee qoodamuun carraa namoota hedduu bira gahuu qaba. Kun ammoo miidhaa guddaa hawwaasa irratti fiduu danda'a. Kaampaaniin Feesbuukis odeeffannoowwan akkasii to'achuuf biyyota Afrikaa tokko tokko irratti afaanota garaagaraan hojii seecha'uu hojjechaa jira. Afrikaa keessatti qofa namootni miliyoona 130 tahan Feesbuukii fayyadamu.


Lammileen Afrikaa mil. 40tti dhiyaatan hiyyoomuun biliyeenaroonni muraasni caalatti sooroman –Oksifaam

Biyyoota gammoojjii Sahaaraan gadi jiran keessatti namoonni miliyoona 40tti tilmaaman hiyyummaa jabduu keessa wayita seenanitti, dureeyyiin ardii Afrikaa doolaara Ameerikaa biliyoonaan lakkaa’amu horatan yeroo weerara Covid-19tti sooromuu itti fufan. Afrikaatti sooreyyiin doolara biliyeenaan lakkaa’amu horatan jajjaboon jaha qabeeyi isaanii kan lammiilee Afrikaa galii gadi aanaa qaban miiliyoona 678 ta'an waliin yoo walbira qabamu akkaan caaluu akeeke gabaasi dhaabbata gargaarsaa Oksifaam. Qabeenyi dureeyyota Afrikaa kunneenii doolara biliyoona 45.8 yoo ta’u, kan lammiilee Afrikaa miliyoona 678 (walakkaa baay'ina uummata Afrikaa) ta’anii ammoo  doolaara Ameerikaa biliyoona 41.9. Taaksiin waggaa sooressoota doolara miliyoona shanii ol horatan irraa dhibbeentaa 2, kanneen  doolara miliyoona 50 horatan dhibbeentaa 3, akkasuma qabeenya doolara biliyoona tokkoo kan horatan dhibbeentaa 5 irraa osoo kutamee jiraatee otoo, maallaqi walitti qabamu baasii eegumsa fayyaa walakkaa uummata ardichaaf barbaachisu cufuu danda'a ture. Dureeyyiin kunneen osoo taaksii haala kanaan kaffalanii waggaatti  doolara Ameerikaa  biliyoona 19.87 walitti qabu danda’u, kunimmoo baasii fayyaa uummata ardichaa dhibbeentaa 46 ta'uu ni danda'a. Afrikaa keessa dureeyyiin doolara biliyoonatti lakkaa’amu horatan 19 waliigala qabeenya doolara bil 73.4 ta’u qabu. Bitootessa bara 2020 wayita weerarri Covid eegalurraa kaasee sqabeenyi isaanii doolara bil 8.05’n dabale. Afrikaa keessatti lammiin Naayijeriyaa Alikoo Daangotee sooreessa doolara bil 13.5 qabaachuun sadarkaa jalqabaa qabatedha. Dureeyyiin Naayijeeriyaa Miyaak Adinugaa- doolaara Ameerikaa biliyoona 6.5 fi Abdulsalaam Rabuu- doolaara Ameerikaa biliyoona 4.9 qabaachuun tartiibaan dureeyyii Afrikaa sadarkaa 4ffaa fi 5ffaarra jiraniidha.. Lammiin Masrii Nasseef Sawiris doolara Ameerikaa biliyoona 8.2 qabaachuun Afrikaa keessatti sooressaa sadarkaa lammaffaa qabate yoo ta’u, lammiin Afrikaa Kibbaa Nikii Oppinhayimer sadarkaa sadaffaarra jira. Qabeenyi sooreyyii addunyaa kurnan beekamoo ta’anii yeroo weerara Covid-19tti dachaan kan dabale yoo ta’u, galiin uummata addunyaa dhibbeentaa 99 ta’anii garuu tibba weerara koronaavaayirasii akkaan hir'ateera. Oksifaam akka jedhutti, walcaalmaan qabeenyaa sekondii afur keessatti lubbuun nama tokkoo sadarkaa addunyaatti akka darbu gumaache. Argannoon kun lakkoofsa namoota dhaabbilee fayyaa dhabuun du’anii, miidhaa  koorniyaa, beelaafi jijjirama qilleensa baramaan miidhamanii dabalata. Ragaaleefi shallaggii Oksifaam gaggeesse kun odeeffannoo barruun Foorbis  bara 2021tti tarree biliyeenarootaa  baase fi qorannoo dureeyyummaa addunyaarratti bara 2021 gaggeeffame bu’uureffata.


Dhaabbati gargaarsaa US Naannoo Oromiyaatiif birrii Bil. 10.2 maaliif ramade?

Dhaabbata deeggarsa namoomaa Ameerikaa kan ta'e Ejeensiin Gargaarsaa Idil-addunyaa (USAID) naannoo Oromiyaa keessa namoota 400,000 rakkoo keessaa baasuuf kan ooluu invastimantiiwwan haaraa lamaaf birrii biliyoona 10.2 ramaduu beeksiise. Akka ibsa Embaasiin Ameerikaa Finfinneetti argamu qoodetti, investimentii lamaan, USAID Ifaa fi Insititiyushinii Sagantaa Omisha Wabii Nyaataa ykn Seeftiineetii 5 (PSNP 5) cimsuufi sochiilee Dandamannaa jedhaman kunnenis waggoota shanani ittaanan kan gaggeeffamuudha. Akka ibsa kanaatti, sagantaan waggoota shanan dhufan hoggansa motummaa Itoophiyaa jalatti gaggeeffamu kanaan namoonni miiliyoona sagalii iyyummaa keessaa of baasuuf kan gargaaruudha jedhameera. Invastimantiiwwan haaraan USAID lamaan kunneenis lammiileen kuma dhibbaan lakkaa'aman jireenyasaanii akka fooyyeeffatan gargaaruun alatti, meeshaafi ogummaa haala garaa garaa keessatti kaayyoosaanii galmaan ga'achuuf isaan barbaachisu argachuuf akka gargaarulleen himameera. Hojiiwwaan investimentii lamaan kunneen namoonni kuma dhibbaan lakkaa’aman jiruun isaanii akka fooyyeeffatanii tumsuun cinattii wayita hongeefi weerarri awaannisaa oomisha miidhetti namonni ogummaafi dandeettii horachuun abjuu isaanii akka dhugoomfatan tumsuuf oola jedhe dhaabbatichi. Akkasumas sochiileen lafa biyyoon dhiqame deebisanii gabbisuufi hojiiwwan eegumsa bishaan dargaaggootaafi dubartoota ogummaan akka argataniif kan dandeessisu yoo ta'u, kunis naannichi nyaata omishachuun of akka danda'u kan gargaarudha jedheera ibsi kun. Kana malees ''sochiileen haaraan lamaan kunneenis Ameerikaafi Itoophiyaan michummaa baroota dheeraa qabaachuufi  biyyoota lamaanuu fedhiin waloo lammilee Itoophiyaa hundi akka badhaadhan, of danda’aniifi rakkoo dandamatan qaban kan ibsudha,'' jedha. ‘’Walta’udhaan gara fuuladuraatti namni kamiyyuu; qonnaan bulaa Hararge Bahaas ta’ee horsiisee bulaan Booranaa waan ijoollee isaaniif waan laataniif akka hin dabne arguu barbaadna,'' jedhan Daarektarrii Ergama USAID Shaan Joonis sirna jalqabamuu sochiilee kanneenii magaalaa Finfinneetti taasifameerratti wayita ibsan. Sirnicha irrattis qondaaltonni mootummaa Itoophiyaa Ministeera Maaallaqaafi Walta’iinsa Dinagdee, Minsteera Qonnaa fi kanneen Mootummaa Naannoo Oromiyaa bakka bu’an argamaniiru. Dhaabbanni gargaarsaa USAID bara 2015 irra kaasee birrii biiliyoona 60 kan sagantaa seeftiineetii kanaaf gargaaree yoo ta'u, dhaabbatichi kanneen adda durummaan sagantaa PSNP 5 deeggaran keessaa tokko. Invastimantiin kun jireenya lammiilee guutuu Oromiyaatti darban kan jijjiruu yoo ta'u,  haaluma walfakkaatuun USAID naannoolee saganticha keessatti hojjiirra oolchaa jiruuttis invasti gochaa jiraachuun himameera. Hojiiwwan haaraan torban kana jalqabaman kanneen waggoottan shanan darban keessa USAID baasii Birrii biiliyoona 220 invasti gochaa tureerratti dabalata jedhameera. USAID turtii isaa waggoota shananii kanaanis guutummaa Itoophiyaa keessatti lammiilee cimsuufi akka jireenyaa fayya qabeessa ta'e jiraatan, caalaa rakkoo akka dandamanataniifi caalaa jireenya qaqanii akka jiraataniif hojjataa turuun ibsame.


Jijjiirama qilleensaa: Konkolaattonni moofaan ‘balaafamoofi gadheen’ Afriikatti gurguramu

Konkolaattonni moofaan baayyee qilleensa faalam niliyoonoonni biyyoota dureeyyiirraa gara biyyoota guddataa jiranitti “gatamaa” jiru jedha gabaasni motummoota Gamtoonan (UN) bahee tokko. Bara 2015 hanga 2018 jidduutti konkolaattonni moofaafi qulqullina gadaanaa qaban miiliyoona 14 ta’an Awurroppaa, Jappaanii fi US irraa gara biyyoota guddataa jiranitti ergamaniiru. Shan keessa afur biyyoota hiyyeeyyitti kan gurguraman yoo ta'u, walakkaan ol gara Afriikaatti ergamu. Ogeeyyiini akka jedhanitti, konkolaatawwan kanneen keessaa an %80 ta’an ulaagaa sadarkaa nageenyaa fi eegumsa naannoo biyyoota galchanii hinguutan. Konkolaattonni kunneen balaa uumuun alatti faalma qilleensaaf caalaa hammeessuun jijjirama qiilleensaatiif gumaatu. Konkolaattonni hedduunsaanii qaamoleen barbaachisoon isanii kan keessaa fudhatameedha. Yeroo ammaa kanatti guutuu addunyaarratti abbaan qabeenyummaa konkolaataa guddachaa dhufuun konkolaatawwan biliyoona 1.4 ta'utuu hojiirratti argama. Bara 2040tti ammoo lakkoofsi kun biliyoona lama akka gahu eegama. Gabaasni Sagantaa Naannoo UN (Unep) baase akka jedhutti, qaamoleen konkolaattota ala erganiifi galchan haala konkolaattota kanneeniirratti seera qabaachuu qabu. Dabaluun irra caalli konkolaatoota akkasii kunis Afriikaa, Eeshiyaa fi Laatin Ameerikaa keessatti mul’ataa jira. Qorannoo qorattoonni waggoota sadiif biyyoota 146 irratti taasisaniin, haalli to'annoo konkolaattonni gara biyyootaa galan “dadhabaa” yookiin “baayyee dadhabaadha” ta'u mul’isa. “Konkolaattota miiliyoona 14 ta’an, jechuunis %80 kan ta’an daandiirratti hojjachuu kan hin qabne yookiin gaaziin isaan keessaa bahu ulaagaa Euro 4 jedhamu kan guutan miti,” jedhan Roob de Joong, Unep irraa barreessaa gabaasichaa kan ta’an. Seerri Euro 4 jedhamu kun Awurroppaa keessatti Fulbaana bara 2005 hojiirra kan oole. “Kana jechuunis konkolaattonni kunneen ulaagaa guutuu qaban guutaa waan hin jirreef gaazii %90 baasaa jiru,” jedhan Boob. Konkolaattonni kunneen “hamaa fi xuriidha” jedhu barreessitoonni kunneen. Isaanis dabalaa dhufuu lakkoofsa balaa konkolaataa biyyoota hiyyeeyyii Afriikaa fi Eezhiyaatiif sababadha jedhu. Dabalataanis faalama qilleensaatiif gumaachaa jirus jedhaniiru. “Bara 2017’tti konkolaataan gara Yugaandaa gale kan waggoota 20 ol tajaajileedha,” jetti Jeen Akuumuu, Unep irraa. “Zimbaabuwee keessattillee akkanamu. Biyyoonni Afriikaa 30 ta’an konkolaattotarra daangaa umurii hin qaban. Konkolaataan gosa kamuu, umurii meeqa tajaajilillee inuma gala.” Konkolaattota gabaasni irratti hojjataman keessaa %54 ol kan ta’an Awurroppaaraati. Hedduunsaanii gama Neezarlaandisiin kan biyyootatti ergamaniidha. Qondaaltoonni Neezarlaandis daldalli kun isaan kan yaachise yoo ta’u, tarkaanfii sadarkaa Awurroppaatii fudhatamu fudhachuu barbaadu. “Biyyi keenya kophaashee dhimma kanaa furmaata kennuu hin dandeettu,” jedhan ministeerri eegumsa naannoo Stientje van Veldhoven. “Kanaafis Gamtaan Awurroppaa konkolaattota tajaajilaaf gahumsa gahaa qabanii fi ulaagaa kolnkolaattota gara biyyaa galchuuf bahe guutan qofa akka galchuuf mootummoonni Awurroppaa fi Afriikaa dhimma kanarratti nu waliin akka hojjataniif waamicha kiyya dhiyeessaaf.” Morookoon konkolaattota waggaa shanii gad tajaajilan qofa kan biyyasheetti galchitu. Keeniyaan ammoo konkolaattota waggaa saddeet tajaajilan hayyamti.


SpaceX: Foon hawaa keessatti omishamuu danda’aa?

Dureeyyonni addunyaa kanaa lamaan Jeef Bezoosi fi Iloon Mask hawaa koloneeffatanii qabachuu barbaadu. Dhaabbanni Qorannoo Hawaa Ameerikaa NASA’n ammoo dhala namaa Maarsiirra – dirra pilaanetii dhukkeen  guutamteerra qubsiisuu tattaafachuu itti fufeera. Garuu otoo dhalli namaa ji’arra ykn Maarsiirra heddummatee, hawaasa ta’ee kan jiraatu ta’ee maal nyaatu laata? Biqiltuun hawaa keessatti marguu akka danda’u adda baasuuf yaaliin hedduu kanaan dura gaggeeffameera. Torban darbe kana keessa ammoo seeliin foonii hawaa keessatti guddachuu akka danda’u adda baasuuf yaaliin haaraan eegalameera. Madda qabiyyee soorataa kana sadarkaa xiqqaan kan yaalamu yoo ta’u, saffisaan bal'isuun kan danda’amuudha. Yaaliin kun yoo xiqqate fuulduratti imala gara hawaatti taasifamuuf abdii ta’a jedhamee eegama. Yaaliin kun akka gaggeeffamu kan barbaadu dhaabbata biyya Israa’el foon seeliirraa guddisee omishuun gurra horate ‘Aleph Farms’ jedhamudha. Yaaliin kun gartuu qorattoota hawaa buufata hawaa idil-addunyaa daawwataniin gaggeffame. Qeeqxonni garuu tooftaan kun qorattoonni hawaa kan irratti of gatan miti jedhu. Akka isaan jedhanitti, hawaa keessatti foon omishuun ykn guddisuun dacheerraa gara hawaatti fidachuu gadi hin ta’u, jajjabaadha jechuudha. Foon seeliirraa sadarkaa guddaa akkanatti guddisuun hawaa keessatti mitii lafarrattuu salphaa miti. Kaampaniin ‘Aleph Farms’ jedhamu garuu kaampanoota hedduu foon omishuuf yaalan keessa tokkodha, garuu kaampaniin kun hawaa keessatti omishuu yaaluun kun yeroo jalqabaafidha. Kaampanichi garuu jecha "foon laabiratoorii keessatti omishame" jedhutti gargaaramuu hin barbaadu. Taatullee akkaata omishaa duraan beeknurraa adda. Seeliin sa’a ykn beeylada kamirraayyu ni fudhatama. Seelonni kunneen hanga tishuuwwan qaamaa uumamanitti ni baayifamu, adeemsa keessa  foon namni sooratu ta’u. Adeemsi kun’ afaan Ingiliziitiin"cultivation" ykn guddisuu ykn horsiisuu akka jechuuti. Foon kun taankarii dhugaatii biiraa waanta fakkaatu keessatti guddata. Adeemsi beeyladni tokko dhalachuu, lubbuu horatee boodarra qalamu guutummaatti ni hambisa. Namoonni foon haala kanaan omishutti gammadan adeemsichi mitenii qilleensa faalu waan hir’suuf naannoof bu’aa gaarii qaba jedhanii amanu. Zikaa Tamarii, hogganaan sagantaa qorannoo hawaa ‘Aleph Farms’  jedhamu kanaati. Zikaan akka jedhutti, saaayintistoonni iddoo harkisni dachee hin jirre ykn zeeroo ta’etti seelicha baayyisuun akka danda’amu ykn hin danda’amne hin beekan. "Qorannoo saayinsaawaa kanaan dura gaggeesse akka agarsiisutti, fiziyoolojiifi baayolojiin naannoo harkisni dachee xiqqaatutti amala garaa gara ta’e qabu, kanaafuu, kan adeemsi foon guddisu kun hawaa keessatti akka danda’amu kana dura hin beeknu," jedhaniiru. Kanaaf, Elba 8, 2022 namoonni afur rookkeettii dhaabbata SpaceX'n ol furguggifaman sanduuqaa hanga kophee geessu keessatti seeliin beeyladaa fudhatanii ol bahaniiru. Waantii seelii kana guddisuuf isaan barbaachisu hundii guutameefi jira. SpaceX buufata qorannoo dhuunfaa yeroo jalqabaatiif ergama qorannoof gara buufata hawaa idil-addunyaatti rokkeettii furguuggisedha. Laarii Konoor, Eytaan Istibbe, Maark Peezii fi astirooneeti duraanii kan ture Miyaakil Loopez-Aljeeriyaa, namoota giddugaleessa qo’annoo hawaa Keneedii jedhamu fi Filooredaatti argamurraa  gara buufata qorannoo hawaatti ol bahaniidha. Namoonni kunneen Elba 22, 2022 seeliin qabatanii ol ba’an erga sirnaan xiinxalamee booda deebi’uuf jiru. Yoo yaaliin sun milkaa’e, foon buufata hawaa keessatti guddisuun danda’amellee  akkanatti guddisuun yaada gaariidha jechuu miti. Giddugaleeyyiin gabaa foon seeliirra guddifamee oomishamaniin sababni hin guutamneef ni jira. Maallaqni doolara Ameerikaa miliyoonaan lakkaa’amu indastrii oomisha foonii kanarratti dhagalafamullee, guddisaanii oomishuun ammaaf rakkisaadha. Aliif Faarm, kaampaniin jedhamu restoorantiiwwanii dhiyeessuun dura eeyyama qaamolee to’attoorraa Israa’el irraa argachuuf eeggachuurratti argama. Nyaannii dacheerratti oomshni isaa sirriitti hin mirkanoofne mee hawaa keessatti qofayyu haa ta’uti. Foon hawaa keessatti guddisuuf rakkoolleen qabamatamaan mul’atan ni jiru. Rakkoo jalqabaa seelonni walhoruu dadhabuu ykn maseenuu isaatiin walqabata. ‘’Seelonnii bineensotaa suuta guddata,’’jedhaan, injinarri kemikalaa Berkileey Deevid Haamibard. ‘’Yoo baakteriyaa ykn immoo fangasii ta’e seelota bineensotaa caala dafanii guddatu, silaa isaan waanta bakka bu’uuf lammaata seelii bineesota guddisuun isiniirra hin eegamu ture,’’ jedhu. ‘’Baakteriyaa tolchite, gatuu qabda,’’ jedhani dubbatu Aab Hamibard. Aliif Faarm garuu akka jedhutti yoo ta’e, rakkoon seelonni wal horuu wajjin walqabatu to’achuun ni danda’ama. Hawaa keessatti foon hanga xiqqaa qofatu barbaadama jedhan. Taatullee yoo haala kanaan oomishuun danda’ameeyyuu faalamni foonii hawaasa Maarsiirra jiraatuuf balaa guddaa ta’uu mala. Kana qofayyuu miti, Aliif Faarm akka jedhutti nyaata gara hawaatti geessuun maallaqa baayyee qaalii waan ta’eef gatii guddaa nama baasisa. NASA’  bara 2008 tilmaanni baase akka agarsiisutti  soorata Paawundii tokkicha fe’aniii gara oorbitii dacheetti ol geessuun $10,000 nama baasisa. Gara Maarsiitti sooratan geessuun immoo maallaqa kana dacha hedduun caalu nama baasisa. Tamariin,"Maarsiin kiloomeetira miliyoona hedduu nurraa fagaatti." Kanaaf, soorata achuma Maarsiirratti tolfachuun bu’aa guddaa qaba,"  jedhan. Haambard garuu bu’aa isaan jedhan kanatti waliif hin galan. ‘’Seelonni sun kanneen ofuma isaanitiif waantota sooratamanirratti guddatan sukkaara, amiinoo asiidii fi bishaan ta’u, qabiyyeen kaaloorii seelota ati hojjachuu dandeessuu gadi,’’ jedhanii qeeqan.


Lola waraanaa Tigraay: Qonnaan bultoonni Tigraay 'akka hin qotanne dhorkamaa jiru'

Anga'aan naannoo Tigraay jiraattonni naannichaa akka hin qotanneef dhorkuuf sochiin gaggeeffamaa jira jechuun, kun ammoo namoonni beelaan akka du’an taasisuu mala jechuun akeekkachiisan. Hoogganaa ittaanaan bulchiinsa yeroo Tigraay Abbabaa Gabrahiwoot TV Tigraay irratti akka jedhanitti, kanneen hojii seera kabachiisuu keessatti hirmaatan, sanyiin midhaanii naannicha akka hin geenye dhorkaa jiraachuu dabalatee, namootaan qonni akka hin eeyyamamne itti himaa jiru jedhan. Obbo Abbabaa eenyu kana gochaa akka jiru maqaan dhahuu baatanis, garuu nannoolee loltoonni Eertiraafi humnoonni naannoo Amaaraa buufatanitti akka raawwachaa jiru himan. Waraanni Sadaasa 4, 2020 erga eegalee as, namoonni kumaatamni ajjeefamanii, kuma dhibbaan kan lakkaa’aman immoo biyyuma keessa qe’eerraa buqqa’anii jiru. 70,000 ol ammoo Sudaaniin da’oo godhachuuf garasitti baqataniiru. Waldhabdeen baatii ja’aaf ture naannoo durumaan hanqina nyaataa qabdu irratti dhiibbaa hamaa uumeera. Akka Sagantaan Nyaataa Addunyaa UN (WFP) jedhutti naannoo Tigiraay keessatti namootni miiliyoona 5.2 gargaarsi nyaataa isaan barbaachisa [Afaan Ingiliizitti si geessa]. “Sochiin sanyiin midhaanni akka hin seenne dhorkuu fi qonnaa dhaabuuf gaggeeffamu ergaa ‘uummatni Tigraay beelaan haa dhuman’ jedhu malee waan biraa hin qabu,” jechuun Obbo Abbabaa Tigray TV irratti dubbatan eeruun AFPn gabaaseera. Wanti akkanaa anga’aa olaanaa mootummaa Itoophiyaan muudameen himamuun isaa sarbamni mirga namooma adeemaa jiraachuu isaaf ragaa dabalataa ta’a. Kanarra darbees lammileen nagaa Tigraay akka hawaasaatti rakkoon irra gahaa jira himannaa jedhu cimsa. Waggoota lamaan darbanitti mootummaa federaalaafi TPLF gidduutti garaagarummaan siyaasaa hammaachaa dhufee Sadaasa 04, 2021 lola waraanaatti ce'e. Lola waraanaa kana hordofee namoonni 70,000 ol gara Sudaanitti baqachuu isaanii dhaabbileen gargaarsaa ni himu. Bulchiinsi yeroo Tigraay akka jedhutti, hanga ammaatti naannicha keessatti namoonni miiliyoona lamaa ol buqqa’anii kan jiran yoo ta’u, namoonni miiliyoona afurii ol ta’an ammoo gargaarsi namoomaa isaan barbaachisa. Uummanni naannichaa harka 91 tahu deeggarsi namoomaa akka isa barbaachisu Dhaabbanni Nyaataa Addunyaa yoo ibsu, mootummaafi dhaabbileen garaagaraa meeshaalee deeggarsaa dhiyeessaa jiru. Dhaabbileen mirga namoomaa idil-addunyaa, waraanni Ertiraa naannoo Tigraayitti sarbama mirgaa cimaa raawwataniiru jechuun himatu. Mootummoonni Itoophiyaafi Ertiraa yeroo dheeraaf waraana Tigraay keessatti hirmaannaa loltoota Ertiraa erga haalaa turanii booda, MM Abiy Ahimad paarlaamaatti dhiyaachuun, Ertiraan sodaa nageenyaa waan qabduuf daangaa cehuun galte jedhan. 'Duula seera kabachiisuu' jedhame kanarrattis kan hirmaatan miseensonni Raayyaa Ittisa Biyyaa, milishoonni naannoo Amaaraafi loltoonni Ertiraa yakki raawwatan yoo jiraate tarkaanfiin ni fudhatama jechuun isaanii ni yaadatama. Mootummaan Ertiraa himannaa irratti dhiyaatu kuffisaa bahus, dhiyeenya kana UNtti ambaasaaddara Ertiraa kan tahan Sofiyaa TasfaaMaariyaam waa'ee waraana biyyattii ilaalchisee yeroo duraatif ifatti deebii laatan. ''Sodaan ture garri caalu baduusaatiin, humnoota Ertiraa baasuun waraanni Itoophiyaa ammoo naannoo daangaatti akka bobba'u gochuuf, anga'oonni olaanoo Itoophiyaafi Ertiraa waliigalaniiru,'' jechuun mirkaneessan.


Koroonaavaayirasii: Yaaddoo daandiin qilleensaa Itoophiyaa gara Chaayinaa

Sababii yaaddoo Koronoovaayirasiitiin daandiiwwan qilleensaa hedduun balaliinsa gara Chaayinaatti taasisaa turan dhaabaniiru. Daandiin qilleensa Itoophiyaa garuu akkuma itti fufeetti kan jiru yoo ta'u, hojjattoota daandii qilleensichaa dabalatee namoonni hedduu yaaddoo qaban himaa jiru. Erga Koronoovaayirasiin Chaayinaatti mudachuunsaa dhagahamee kaasee yaaddoon addunyaa guutuu hagugeera. Biyyoota tatamsa'inni vaayirasii kanaa ni sodaachisa jedhaman keessaa tokko Itoophiyaa ta'ushee dhaabbanni fayyaa Addunyaa guyyoota muraasa dura beeksiseera. Kunis walitti dhufeenya Itoophiyaan kallattiifi al-kallattiin Chaayinaa waliin qabdu irraa ka'uun akka ta'e himama. Yaaddoon daandiin qilleensa Itoophiyaa balaliinsa isaa gara Chaayinaatti taasisuun vaayirasichi gara biyyatti galu danda'a jedhu namootni hedduun ibsuu erga eegalanii bubbuleera. Namoota daandiin qilleensichaa balaliinsa isaa gara Chaayinaatti taasisuu dhaabu qaba jedhanii morman keessaa tokko ogeessa fayyaa kan ta'an Dr Yeshiwaas Makuwaninit. Ogeessi kunis haala dhukkuba kanaa fi sirna fayyaa biyyattii hubannoo keessa galchuun, osoo dhukkubichi gara biyyaa seenee kisaaraan qaqabsiisu danda'u kan laayyooti tilmaamamu akka hin taane himu. ''Haala sirna fayyaa qabnuun koronoovaayirasii dhiisiitii weerara salphaadha jedhaman to'achuun mataansaa nu rakkiseera,'' jedhu Dr. Yeshiwaas. Dirre Dawaa hojjataa akka jiran kan himan ogeessi kun, ''ganna darbee keessa vaayirasiin Chiikunigunyaa jedhamu ka'ee akka tureefi paaraasitaamoliin waan dhabameef dhukkubsattoonni hospitala keessa ciibsuun uffata bishaan keessa cubuun ho'a qaama isaanii to'ataa kan turre'' jedhan. Ho'a qaamaa safaruun qofa sirriin maalummaa dhukkubaa adda baasuun hin danda'amu kan jedhan ogeessi kun, namni tokkos osoo mallattoo dhukkuba kanaa hin argiin guyyoota 14'f turu akka danda'u himu. Kanaafuu namoonni gara biyya keessaa galan osoo eenyuunuu wal hin qunammiin tursiifamu qabu jedhu. "Namni mallaattoon vaayirasichaa irratti argame jedhame tokko Aksumiitti argamunsaaf baay'een nahe. Vaayirsiin kun garuu fageenya meetira lamaaatiin namarraa namatti daraba. Kanaafuu namni kun hanga Aksuum gahuutti namoota meeqa waliin akka wal argee tilmaamuun ni danda'amaa laata?jechuun gaafatu. Insititiyutiin Fayyaa Hawaasa Itoophiyaa ibsa dhiheena kana kenneen, hanga Amajjii 24 qofaatti imaltoota kuma 42, 162'f buufata xiyyaara Booleetti sakkata'iinsi ho'a qaamaaa taasifameeraaf. Isaan keessaayis namoonni 1,695 kan dhufan biyyoota vaayirasiin kun keessatti mul'atu akka tahe himameera. Imaltoonni Chaayinaa irra dhufan hundi teessoon isaanii galmaa'uun hordoffiin irratti ni taasifama jedhameeras. Namoonni hordoffiin irratti taasifamaa jira jedhaman 1,6oo kunneenis hawaasa waliin waliitti makamaniiru. Isaan keessaayis kanneen muraasni kan vaayirasichaan faalaman yoo jiraate, turtii hanga ammaa qabaniin namoota waliin arganiifi nammoonni kunneenis walitti dhufeenyi isaan warra kaan waliin uumaniin haala salphaan vaayirasicha namoota hedduutti dabarsuu akka danda'an yaaddoo qaban kan ibsan hedduudha. Insititiyutichi vaayirasichi kan mudatu yoo ta'e ammoo konkolaataawwan afur fi dhaabbilee fayyaa afur dabalate gareen of eegannoon hojjataa jiran qophaa'u beeksiseera. Yaaddoo hojjattoota daandii qilleensa Itoophiyaa Hojjattoonni daandii qilleensa Itoophiyaa gara Chaayinaatti balalii'an sodaa dhukkubichaaf saaxilamu dandeenya jedhu akka qaban BBC'tti hiamaniiru. Keessumeesitoonni daandii qilleensa Itoophiyaa vaayirasichi erga ka'een gara Chaayinaa balalii'an fi balaliiftoonni xiyyaaraa balaliinsa daandii qilleensaa biraarra turan, gara Chaayinaatti imaluun vaayirasichaaf isaan saaxilu akka danda'u yaaddoo qaban himu. Dhiheenya kanatti daandii qilleensaa Finfinneerraa -Baankoogi- Hongi Koongi- Baangooki- Finfinnee balaliitee kan turte hojjattuun balaliinsaa tokko, ishee ta'e hiriyyoon ishee kan biraas wayita ammaatti gara Chaayinaa imaluuf fedhii akka hin qabne BBC'tti himtee jirti. ''Haala amma jiruun eenyumtu gara Chaayinaatti balali'uuf fedhii hin qaban. Hojiin keenna namootaan wal tuxuqqaan kan itti baayyatuudha. Wantoota namoonni itti fayyadaman ni tuqna. Haalli itti of qulleesitu hin jiraatu. Kana malees balalinsa muraasa irratti wayita gara Chaayinaatti imallutti gaantiifi kan afaaniitti kaawwatamu godhachuun nuuf hin heyyamamu,'' jetti. Keessummeesituun xiyyaaraa kan BBC'n dubbise kan biraas, balaliinsawwan gara Chaayinaatti taasifaman keessaa bakkeewwan ''vaayirasichi yaachisaa miti'' jedhamutti haguggii afaanii (mask) godhachuun akka hin heyyamamineef dubbatti. "Fakkeenyaaf ani kanan balalii'e Finfinnee irraa -Baankoogi wayita deemneetti haguuggii godhachuun nuuf hin heeyyamamne. Wayita Baankoogii gara Hongi Kongiitti balaliinu garuu akka kaawwanu nuuf hayyamame. Deebiisee garuu Baankoogi irraa gara Finfinneetti wayita imallu godhachuun nu dhorkanii ture,'' jedhuun himti. Balaliinsa muraasa irratti hojjattoonni haguuggii fuulaa akka hin godhannee dhorkamuun alattis haguuggii gahaan hojjattotaa dhiyaataa kan hin jirre ta'u dubbati. "Waraqaan fuula sadi maalummaa vaayirsichaa irratti ragaa qabu nuuf kennameera. Haguuggiin fuulaa gahaan garuu hin jiru,'' jechuun isheefi hiriyyooni ishee haguggii tokko osoo hin geedariin balaliinsa jahaa itti fayyadamuuf dirqamu dubbatti. Balaliinsaan sarara gara biraarra akka hojjatu kan hime tokko akka jedhuuti, daandii qilleensa Itoophiyaatiitu biyyoota afriikaa gara biraatiin waliitti hidha. ''Ani gara Chaayinaatti kanan hin balaliine ta'ulleen imaltoonni hedduun Chaayinaa ka'an Afriikaa, jiddugala bahaa fi gara biroo imalan hunda qabannee balaliina. Kunis yaaddoo nutti uumeera'' jedhaniiru. Daandiin qilleensa Itoophiyaas komii hojjattoota isaatiin ka'aa jiru kanarratti yaada akka nuuf kennuf irra deddeebiin bilbilafi imeeliin gaaffii dhiyeessine turre.  Hanga ammaatti garuu deebii argachu hin dandeenye. Yaaddoo sababii babalchuu dhukkubichaatiin uumameen daandiiwwan qilleensaa hedduun balaliinsa gara Chaayinaatti taasisan adda kutaniiru. Daandiiwwan qilleensaa hedduunis kan Awuroppaafi Ameerikaa yoo ta'an, biyyoonni Afriikaa shaniis daandiiwwan qilleensaa isaanii imala gara Chaayinaatti taasisn akka dhaaban taasisaniiru. Yaaddoo babalachuun vaayirasichaa uumeefi tarkaanfii daandiiwwan qilleensaa biraa fudhataniin, lmmiileen Itoophiyaa hedduunis dandiin qileensaa Itoophiyaas balaliinsa gara Chaayinaatti taasisu akka dhaabuuf gaafatan illeen daandiin qilleensichaa garuu balaliinsa isaa akkuma itti fufeetti jira. Daandiin qillensichaa waamichawwan dhiyaataniif deebii kennee irratti imaltoota hedduu Chaayinaa irraa deedeebisulleen, heduun isaanii kan gara biyyoota Afriikaa biraa tiraanzitiin darban ta'u himeera. Kana malees imaltoonni Chaayinaarra daandiiwwan qilleensaa gara biraatiin gara Itoophiyaa kan galan ta'u, daandiin qilleensichaa miseensa 'Star Alliance' ta'usaatti  daandiileen qilleensaa biraas imaltoota Chaayinaa kan dedeebisan ta'u ibsuun, ''Daandiin qilleensaa balaliinsa isaa gara Chaayinaatti  taasisu dhaabuus dhiisuus imaltoonni galun saanii waan hin oolleef yaaddoon vaayirasicha waliin wal qabate itti fufuunsaa hin oolu'' jedheera.


Oromiyaatti namoonni miliyoona lamaa ol 'gargaarsa nyaataa barbaadu'

Godinaalee Oromiyaa kana akka Arsii Lixaa, Gujiifi biroo keessatti namoonni miiliyoona lamaa ol ta'an deeggarsa midhaan nyaataa akka barbaadan Koomishiniin Hoggansa Sodaa Balaa Oromiyaa beeksise. Hogganaa Itti-aanaan Komishinichaa Obbo Garramuu Oliiqaa BBC'tti akka himanitti, namoonni miliyoona lamaa ol Oromiyaa keessatti gargaarsi isaan barbaachisu kunneen sababoota garagaraatin hanqinni midhaan nyaataa warra isaan mudatedha. "Oromiyaa keessatti rakkoolee nam-tolcheefi uumamaatiin namoonni hanqina midhaan nyaataaf ni saaxilamu. Bara kanammoo qorannoo gaggeeffameen namoonni nyaataan of hin dandeenye miiliyoona lamaa ol ta'an gargaarsi akka isaan barbaachisu adda bahee, dhihaachaaf jira," jedhan. Kanaan alattis sababoota uumamaa akka sigiga lafaafi lolaadhaan kanneen buqqa'anis lakkoofsi isaanii dabalee jiraachuu eeran. "Fakkeenyaaf, amma godina Gujiitti uummanni 100,000 caalan balaa uumamaatiin gargaarsi kennamaafii jira. Kanaan ala garuu kanneen gargaarsa jala jiran rakkoo nageenyaafi lolaan kanneen buqqa'anis yeroo yeroodhaan hordofamee gargaarsi dhihaataaf," jedhan. Godina Gujii aanaalee sagal keessatti sababa goginsaafi tasgabbii dhabiinsarraan kan ka'e namoonni 250,000 ta'an  hanqina midhaan nyaataaf saaxilamuu Bulchaa itti-aanaan godicha Obbo Tashoomaa Kabbadaa BBC'tti himaniiru. Akka Obbo Tashoomaan jedhanitti, rakkoon hanqina nyaataa aanaalee godinichaa Gumii Eldalloo, Liiban, Waadara, Girjaa, Adoolaa Reeddeefi Sabbaa Boruu dabalatee walumatti aanaalee sagal keessatti uumameera. Qonnaan bultoonni aanalee Gujii BBCn dubbises waqtii roobaa eeggatanii midhaan facaasanillee, caamni barana yeroo malee mudate abdii isaan kutachiisuu dubbatu. Naannoon Oromiyaa deeggarsa mootummaa federaalaa irraa argatuun alatti fandii ofeeggannoo qabaterraa deeggarsa kana dhiheessaa akka jiru dubbatan Obbo Garramuun. Waggootni afran darban Oromiyaatti lakkoofsi namoota sababa balaa uumamaan buqqa'anii dabaluu isaatiin lakkoofsi namoota gargaarsa barbaadanii miiliyoona afuriitti yeroon dhiyaate akka ture yaadachuun kaasu aanga'aan kun. "Lakkoofsi namoota buqqa'aniifi namoota gargaarsi barbaachisu kan bara kanaa giddugaleessa jechuun ni dandahama. Lakkoofsa namoota idileedhaan gargaaraman caalaa bara kana kan dabale namoota balaa tasaatiin buqqa'anidha," jedhan. Bara kana naannoon Oromiyaa bajata ofeeggannoof qabate birrii miiliyoona 75tiin midhaan nyaataa bitamee namoota kunneeniif dhihaachaa jiras jedhan. Rakkoon kaaba Itoophiyaatti uumame dhaabbileen gargaarsaa gara sanatti fuullefachuu akka dandahaniifi dhiheessiin hir'achuu akka malu dursamee waan beekamuuf qophiin taasifamee akka turellee eeraniiru. Naannoo Oomiyaatti lakkoofsi namoota hanqinni midhaan nyaataa isaan mudate guddaa ta'us, hanga ammaatti mootummaan humna danda'een nyaata dhiheessaafii waan jiruuf rakkinichi sadarkaa beelaatti akka hin ceenes himan Obbo Garramuun.


Kim Jong-un Kooriyaa Kaabaatti hir'inni nyaataa jiraachuu amane

Hoogganaan Kooriyaa Kaabaa Kim Jong-un biyyasaa hir'inni nyaataa mudachuu ifatti amane. Hooggantoota olaanoo biyyattii duratti haasaa taasiseen, Aabba Kim ''wabiin nyaataa uummataa muddama keessa galaa jira,'' jedhe. Dameen qonnaa biyyattii oomisha karoorfate milkeessuu hin dandeenye jechuun, sababni kanaas lolaa hamaa bara dabre obomboleettii gosa 'typhoon' maddee turen tahuu hime. Gabaasaaleen akka agarsiisanitti gatiin nyaataa haalaan ol kaheera - miidiyaan NK News akka jedhetti, muuziin kiiloo tokkichi doolaara 32 yookaan Birrii Itoophiyaa 1,400 oliin gurguramaa jira. Kooriyaan Kaabaa weerara Covid-19 to'achuuf jecha daangaashee cufatteetti. Kanarraa kan ka'e daldalli Chaayinaa wajjin qaban haalaan gadi bu'eera. Kooriyaan Kaabaa nyaata, xaa'oofi boba'aaf Chaayinaa irraa agratti. Kana malees biyyattiin sababa sagantaa nikuleeraa isheetiin walqabatee qoqqobbii idil-addunyaa irra kaa'ameen daran miidhamaa jirti. Hoogganaan irre-jabeessi paartii tokko qofaan biyyattii bulchu kun waa'ee haala nyaataa kana kan dubbate, wayita koreen jiddugalaa paartii biyya bulchuu - Paartii Hojjettootaa magaalaa guddoo Piyoongyaangitti walitti qabametti. Walgahii kanarratti Aabba Kim, oomishni indastirii biyyaalessaa ruubiin guddateera - kunis kan bara dabre wajjin wayita walbira qabamudha jedheera. Qondaaltonni kunniin waa'ee walitti dhufeenya US fi Kooriyaa Kibbaa akka mari'atan kan eegamu oggaa tahu, haga ammaatti odeeffannoon dabalataa bahe hinjiru. Ebla keessa, Aabba Kim haala amma dura hin baramneen rakkoon isaan mudachuu amane. Kanaanis qondaaltonni ''uummata keenya haala xiqqoonis taatu rakkoo jalaa baasuuf, deemsa cimaafi ulfaataa 'Arduous March' jedhamu'' akka godhan waamicha dhiyeesse. Jecha 'Arduous March' jedhamutti qondaaltonni biyyattii kan itti dhimma bahan, rakkina yeroo beelaa bara 1990'oota keessa ture wayita kaasanidha. Beelli kun kan dhalate Gamtaan Soviyeet (Soviet Union) diigamuu hordofee qarqaarsi biyyattiif gootu dhabamnaan ture. Bara beelaa sanatti lakkoofsi waliigalaa namoota obba'anii beekamuu baatus, haga namoota miiliyoona 3 tahantu dhume jedhamee tilmaamama.


Turkiin Fiinland fi Siwidiin NATOtti makamuu walii galtus  shororkeessitoota of keessaa baasaa jette

Turkiin amma Fiinland fi Siwiidin "shororkeessitoota 33" dabarsanii akka isheetti kennaniif dhiibba irratti gochaa jirti. Gaffii kana kan kaaste, biyyoonni lamaan NATO tti makamuudhaf 'shororkeessitoota' Kurdistootaa akka hin deeggarre erga Turkii wajjin walii galanii booda. Ministeerri Haqaa Turkii, "Fiinland fi Siwiidin waadaa seenan kabajuu qabu" jechuun dubbatan. Milishoota Kurdii deeggaru jechuun yeroodheeraf Ankaaran Fiinland fi Siwiidin komataa turte. Biyyoonni Noordik kun lamaan gaafa Kibxataa "gaaffii namoota shororkeessummaan Turkiin himatte dabarsanii kennuu akka deebisan" walii galanii turan. Raashiyaan Yukreen weeraruu irraa kan ka'e, Fiinland fi Siwiidin walta'iinsa waraanaa biyyoota lixaa kan ta'e NATO tti makamuuf ji'a Caamsaa keessa iyyata galfatanii turan. Jalqaba irratti Turkiin biyyoonni kun lamaan akka NATO tti hin makamneef akka mormitu ibsitee turtus, walgahii NATO Maadiriiditti taa'ame irratti mariin sa'aatii 4 erga taasifameen booda biyyoonni sadan walii galuun isaanii dhagahame.  Walgahichi osoo hin xumuramin dureewwan NATO ifatti miseensummaa Fiinland fi Siwiidin nin simatu jehamee eegama. Raashiyaan gama isheetin babal'ina NATO kana "madda jeequmsa nagaati" jechuun ibsite. Ministeerri Haqaa Turkiin Bakir Boozdaag, "hororokeessitoota dabarsanii akka nutti kennan barbaanna" jchuun dubbatan. Fiinlad fi Siwiidin hidattoota PPK jahaa fi miseensota Kileerkii Fetullah Guleen achitti baqatanii jiran afur dabarsitee Turkiyeef akka kennitu Bakir Boozdaag gaafatnii jiru. Akkasumas Siwiidin miseensota PKK 11 fi miseensota Fetullah Guleen10 dabarsitee akka kennitu Turkiyeen gaafattee jirti. PKKn bara 1970 oota keessa kan hundaa’e yoo ta’u Turkii keessatti biyya Kurdootaa wallaba tate hundeesuf bara 1984 tti mootummaa Turkii wajjin wal waraansa eegalan. Miseensonni Guleen ammoo bara 2016 tti mootummaa Erdogan irratti fonkolcha yaaludhaan himatamu. Gamtaan Awurooppaa, UK fi US hidhattoota PKK shororkeessitota jedhee yoo farraju, sochii Kileerkii Fetullah Guleen ammo shororkeessaa jedhanii hin farrajne. Gaaffii Turkiin dhiyeessite kana irratti hanga ammaatti Fiinlandi fi Siwiidin homaa hin jenne. Walii galtee biyoonni sadan Kibxata darbe Maadiriiditti gaggeessaniin Heelsinkii fi Istookolm “sochii PKK ittisuu” fi sochii Fetullah Guleen akkasumas gareewwan biro Sooriyaa keessa socho’an YPG fi PYD jedhaman akka hin deeggare Turkiidhaf waada seenaniiru. Akkasumas biyyoonni lamaan qoqqobbii gutgurtaa meeshaalee waraanaa Turkii irra kaa’anii turan kaasuf walii galaniiru. Pirezidantin Fiinland Sauli Niiniston, “yaaddoo nageenyaa biyyoota isaanitti dhufu waliin ittisuuf biyyoonni sadanuu walii galtee mallatteesaiiiru” yoo jedhan, Muummen Minsiteeraa Siwidiin ammo, “NATO dhaaf tarkaanfii murteessadha” jechuun ibsan. Turkiin ammo, “Waanan barbaadu argadheera” jette.


Diinagdee: Turkiitti qaala'iinsi jireenyaa %70n dabaluun himame

Turkiitti yeroo waggaa tokkoo keessatti qaala'insii jireenyaa dhibbantaa 70n dabale. Kunis waggoota digdaman darban keessatti isa olaanaadha jedhame. Geejiba, nyaataa fi meeshaalee mana keessatti tajaajilaaf oolan irratti gatii dabalame isa olaanaadhaa jedhameera. Gatiin mi'aa yeroodhaa gara yerootti dabalaa dhufes biyyoota addunyaarratti argaman hunda qoraa jira. Pirezidantiin biyyattii qaala'iinsa gatii tasgabbeessuuf silaa kan fayyadu 'hamma dhala dabaluu' waan hin barbaanneef kan mudate ta'u ogeeyyiin diinagdee himu. Biyyattiitti gatiin nyaataafi dhugaatii alkoolii hin qabne waggaatti %89.1 daballii kan agarsiise yoo ta'u, meeshaaleen mana keessatti itti fayyadamuuf oolufi kaan ammoo %77.64n daballii agarsiise. Kunis kan baatii darbe waliin yoo wal bira qabamee ilaalamu, qaala'insichi baatii Ebilatti %7.25n dabaluu ragaan Inistitiyuutiin Istatistiksii Turkii ni mul'isa. Pirezidant Reesiib Xaayib Erdowaan sharafa alaa tasgabbeessuurra oomishaalee gara biyya alaatti ergaman irratti xiyyeeffannoo taasisuun isaanii maallaqni biyyattii Liiraan akka kufu taasiseera jedhama. Pirezidantichi qaala'iinsa gatii tasgabbeessuuf, adeemsa haala dhalaa sirreessuu jedhu hin fudhatamuuf. Dhaala sirreessuun madda rakkoo akka ta'eetti ibsuu. Kanaafuu gabaawwan sharafa alaa keessa jidduu galuu dabalatee, qaala'iinsa gatii kana tasgabbeessuuf imaammata hin baramne fayyadamaniiru jechuun ogeessonni qeequn. Pirezidantiin Turkii bara darbe keessa hoggansa Baankii Jidduugala biyyattii kan geeddaran yoo ta'u, baatii Fulbaanaa irraa kaasees dhalli %19 ture gara %14tti akka gadi bu'u ta'eera. Baatii Ebla walitti fufiinsaan qaala'insi baatii afuriif itti caalaa dhufnaan dhalli bakkuma jiru akka turu ta'e. Bulchiinsa Qabeenyaa Bilubeeyitti ogeessa kan ta'an Tiimotii Ashi, ''imaammanni maallaqaa Tarkii keessa jiruu kufaatiidha'' jedha. ''Dhalli gadaanaan qaala'iinsa hordofsiisa,'' kan jedhan oggeessi kun, imaammata diinagdee irra deebiin barreessuu yaaluun dachee wal qixa taasisuuf akka yaaluutiin wal fakkaata,'' jechuun qaala'iinsa uumameef Erdowaan komatan. Ogeessii dinagdee Jaasna Tiviy gama isaanitiin qaala'iinsi gabaa bara kanatti bakkuma jiruutti akka itti fufu raaganiiru. Haala Covidiin wal qabateen rakkina dhiyeessii addunyaarratti uumameenii fi sababii waraana Yukireeniin wal qabate gatiin meeshaalee bu'uuraa addunyaa hundatti ariitiin dabaleera. Biyyoonni baayyeenis dhala dabaluun dhamoonni dhunfaafi dhaabbileen maallaqaa liqeeffachuun baasii isaanii garuu akka xiqqeessan jajjabeessuun rakkoo mudateef deebii kennaniiru. Guyyaa Roobii baankiin Jiddugala Ameerikaa waggoota digdamaan booda dhala guddaa dabaluu beeksiseera. Hindiifi Awustiraaliyaa dabalatee, biyyoonni kaanis dhala dabalaniiru. Bankiin Inglaandis dhala akka dabalu ykn bakkuma jiruutti akka itti fufuu eegama.


Ilmi mootii Sa'ud Arabiyaa erga Kaashogjeen ajjeeffamee yeroo jalqabaaf Turkiyee daawwatan

Ilmi mootii Sa'ud Arabiyaa erga bara 2018 Jamaal Kashoogjee ajjeefamee as yeroo jalqabaaf Turkiyee daawwatan. Pirezidaantin Turkiyee Erdogan ammoo gita isaanii Mohaammad bin Saalman simachuun haasofsiisan. Yeroo tokko Erdogaan ajjeechaa Kaashoogjee ilaaalchisee kallattiidhan Mohaammad bin Saalman himatanii turan. Biin Saalman garuu waakkatanii turan. Turkiyeen rakkoo diinagdee ishee mudate furuuf Sa'ud Arabiyaa wajjin wal-ta'insa diinagdeefi investimentii barbaaddi. Akkasumas, biyyoota akka Unaaayitid Arab Emereets, Masiriifi Israa'el wajjin qoccolloo waggaa dheeraa booda walitti dhufeenya ishee fooyyeessaa jirti. Haasaa Erdogaan fi Bin Saalman hordofuun ibsa waloo baasaniin biyyoonni lachuu walitti dhufenya isaanii fooyyessuun dhimmoota akka investimantii, anniisaa, humna ittisaa fa'iirratti waliin hojjachuuf waliigaluu isaanii ibsaniiru. Bin Saalman qoollifannaa addunyaa irraa isa mudate mo'achuun gahee cimaa naannichatti qabu iddootti deebisuu fedha. Daawwannaa isaa torban kana Baha Giddu-galeessatti taasiseen Mohaammad Bin Saalman Masiriifi Joordaan daawwataniiru. Torbee itti aanu ammoo Joo Baayidan wajjin wal-argu. Bara 2019 tti ajjeechaa Kaashogjeen walqabatee Baayidan Sa'ud Arabiyaa akka itti gaafatamtuuf akka hojjatan waadaa galanii turan.  \nKaashogjeen bara 2018 Turkiyee magaalaa Istaanbul qonsiilaa Sa'ud Arabiyaa keessatti ajjeeffamuun isaa ni yaadatama. Qorannoo UN akka gabaasetti Jamaal Kaashogjee basaastota Sa'udiirraa ergaman 15 ta'anii akka isa ajjeessan gabaasee ture.  \nAjjeechaa Kaashogjeetiif Erdogaan kallattiidhan Mohaammada bin Saalman komachuu baatus ajjeechan kan raawwate ajaja aangawoota Sa'ud Arabiyaa olaanoo irraa akka ta'e hin dhoksine. US gama isheetin ajjeechaa Kaashogjee kan ajaje ilma mootii mataa isaati jettee turte. Erga Kaashogjeen ajjeeffamee waggaa tokko booda Sa'udiin namoota ajjeechaa kana raawwatan jette shan irratti hidhaa waggaa 20, kanneen biroo ammaa waggaa torbaa hanga kudhanii itti murteessera jettee turte. Garuu eenyummaa namoota kanaa ifa hin goone. Ji'a Eblaa keessa Erdogaan gara Sa'udiitti imaluun wal-ta'iinsi haaran akka isaan barbaachisu ibsee ture. Erdogaan imala sana kan taasisan manni-murtii biyyattii lammiilee Sa'ud Arabiyaa 26 ajjeechaa Kaashogjeen himataman irratti himannaa banee ture erga addaan kutee boodadha. Manni-murtii Turkiyee murtee kana irra kan gahe Sa'udiin namoota kana dabarsitee kennuu waan diddeef dhimma isaanii mana-murtii Sa'udiitti kennee ture. Qaamonni mirga namoomaf falman murtee kana mormanii turan.


Turkiin himannaa ajjeechaa Jamaal Kaashogjii Sa'udii Arabiyaatti dabarsuun mufii uume

Manni murtii Turkii lammiilee Sa'udii 26 ajjeechaa Jamaal Kaashogjin walqabatee himannaan irratti baname akka adda citu murteessuun isaa mufii uume. Abbaan seeraa mana murtii Turkii dhimmi himatamtoota kanaa gara Sa'uudiitti akka darbu murteessaniiru. Sa'udii Arabiyaan lammiilee ishee ajjeechaa gaazexeessaa Jamaal Kaashogjiin barbaadaman dabarsitee kennuu diddeetti. Jaalalleen Kaashogjii murtee mana murtii kanaan gammachuu akka hin qabneefi ol iyyannoo aka gaafattu himte. Kaashogjin gaazexaa Waashingitan Post jedhamuurratti kan barreessu yoo ta'u bulchiinsa mootii Sa'udii cimsee qeeqa. Gaazexeessaan kuni bara 2018 qonsilaa Sa'udii magaalaa Turkii Istaanbul erga seene booda haala suukaneessaan ajjeefame. Biyyoonni Lixaafi mootummaan Turkii ajjeechaa Kaashogjiirratti raawwateef kan itti gaafatamu namoota mootummaan Sa'udiin ergamanidha jedhaniiru. Kana dura Pirezidantiin Turkii Reseeph Taayiph Erdohaan Kaashogjiin ''garee ajjeestota hamaan itti yaadamee'' ajjeefame jedhanii dubbatanii turan. Dhaabbati basaasaa US, CIA jedhamu ilmi mootii Sa'udii Mohaammad Bin Salmaan gaazexeessichi qabamee gara Sa'udii akka dhufu yookiin akka ajjeefamu ajajaniiru jedhee ture. Ilmi mootii Sa'udii garuu ajjeechaa Kaashogjii keessaa qooda hin qabu jechuun deebisaniiru. Ajjeechaa gaazexeessichaa booda qeeqi guddaa kan irratti dhihaate Sa'udiin, ajjeechaa raawwateen kan himatteefi namoota maqaan isaanii hin dhahamne 8 bara 2019 balleessaa raawwatan jechuun itti murteetti. Murteen mana murtii Turkii kuni kan dhagahame abbaan alangee himatamtoonni bakka hin jirretti dhimmicha ilaaluun lafarra ni harkisa jechuun ministeera haqaa Turkiif yaada dhiheessee erga fudhatama argate boodadha. Abbaan alangee ajjeechaa gaazexeessaa ajjeefameen walqabatee namoota himannaa irratti baname Sa'udii Arabiyaan qorachuuf waadaa seenteetti jedheera. Haata'u malee, murteen mana murtii kuni dhaabbilee mirga namomaan qeeqameera, mufiis uumeera. Turkitti hoogganaan Aminasti Intarnaashinaal murteen kuni kan siyaasaati jedhan. Ajjeechaa gaazexeessaa kanaan hariiroon isaanii badee kan ture Turkiifi Sa'udii Arabiyaan yeroo ammaa hariiroo isaanii haaromsaa jiru.


Tarkiin lallabaa wangeelaa falmisiisaatti hidhaa waggaa 8,658  murte

Manni Murtii Tarkii nama dhaabbata televiziyoona banatee wangeela himu fi dubartoota isa marsanii deeman ''ilmoo aduree'' ittiin jedhutti hidhaa waggaa 8,658 mure. Adnaan Oktaar hoogganaa amantaa ilaalcha isaan hordoftoota hedduu horate yeroo ta'u haleellaa saalaa fi namoota lakkoofsaan xiqqaa miidhuun himatame. Namni ganna 66 kun gama televizhiinii isaan sagantaa waaqeffannaa hooggana. Oktaar dhufaatii dhala namaa irratti tiyoorii fallaa lama keessaa isa adeemsa tirataan namni uumame jedhu akkaan qeeqa. Uumaa rabbiiti jedhees amana. Kanuma ilaalchisees kitaabni warra adeemsa tirannaan uumamne jedhu qeequun barreesse itti qoofameera. Namni kun yakkaan shakkamee bara 2018 erga to'annoo jala oolee booda jala manni murtii hidhaa waggaa 1,075 itti muree kan ture yeroo ta'u, booda ol-iiyannoo gaafate. Isa malee namootni 215 biroonis himatmaniiru. Isaan keessaa nama kana dabalatee 10 kan ta'an irratti hidhaa waggaa 8,658'tu mana murtii magaalaa Istaanbuul jiruun murame. Warra kaan irratti hidhaa waggaa xiqqaatu murtaa'e. Oktaar bara 2018'tti amantoota isaa dhibbaan lakkaawwaman waliin mana isaa keessaa qabame.  Dhimmoota ittiin himatamae keessaas garee yakkaa qindeessuu, gibira waliin dhahuu shororkeessuman kan walqabatu ni argamu.abuse, and counter-terrorism laws. Yeroo to'annoo jala oolu yaada BBC'f kenneen ''himannaan narratti dhiyaate soba'' jedhee ture. Namni kun bara 2021'ttis himata adda addaa 10'n himatamee ture isaan keessa siyaasa keessatti waliin dhahuunis ni argama. Yaalii fonqolcha mootummaa bara 2016 keessatti hooggana amantaa gahee qabaa jechuun mootummaan Erdohaan himatu Fethullah Gulen waliinis hariiroo qabaachuun himatameera. Yaalii fonqolchaa sanaan walqabatee namootni 251 yoo du'an 2,000 miidhamanii ture. Himannaa sana manni murtii olaanaan kufa agodhee ture. Oktaar ilaalcha isaa amantii kanaan beekamtii falmisiisaa ta'e horateera. bara 2018 duraa yeroo adda addaa hidhamee ture. Kitaabni dhimma tiyoorii adeemsa tirataa dhala namaa itti qeeqe "the Atlas of Creation" jedhama. Kitaaba isaa keessatti tiyooriin Daawiin bu'uura shororkeessummaa idil addunyaati jedha.


Tarkiin Fiinlaandi fi Siwidiin NATOtti akka dabalaman deeggarte

Miseensa NATO  kan taate Tarkiin biyyoonni Fiinlaandii fi Siwidiin miseensa  gartuu waraanaa kanatti akka dabalamtu deeggarte. Tarkiin biyyoonni lamaan NATOtti akka hin dabalamneef gara jalaqabaa mormaa turte. Biyyoonni lamaan hidhattoota warra Kurd Tarkiin wajjiin wal lolaaniif dawoo kennuuf fedha qabu jechuun mufattee turte. Tarkiin miseensummaa biyyoota lamaanii yoo deeggarte malee biyyoonni kunneen NATOtti dabalamuu hin danda'an. Raaashiyaan garuu biyyoonni lamaan gartuu NATOtti dabalamuu cimsitee mormuun, waranaa Yukireen keessatti gaggeessituuuf sababi michummaa gartummaa waraanaa biyyoota Lixaa keessatti babal'ate ta'uu eerte. Taatullee weerarri Mooskoon gaggeessite dhiibbaa kanaarraa faallaa ta'e qabaachuun , Siwidinii fi Fiinlaand  ammatti NATO tti akka dabalamaniif karaa ifatti saaqeef. Ministiroonni Dhimma Alaa biyyoota sadanii waliigatee waloo yaaddoo gama nageenyaatiin Tarkiin qabdu hubannoo keessa galchu walii mallatteessaniiru. Hogganaan NATO Jiins Istoltenbeergi, Siwidiin miseensota hidhattootaa  Tarkiin akka dabarfamanii kennamaniif gaafatte  dabarsitee kennuurratti akka  hojjattu waliigalameera jedhan. Biyyoonni Noordik lamaan Tarkiin meeshaalee waraanaa akka hin bitanne qoqqobbii irra ka'anii turan irraa kaasaniiru jedhan Istoltenbeerg. Pirezedantii Fiinlaand Niinistoo, biyyoonni sadan waliigaltee waloo wal hubannoofi yaaddoo nageenya isaanii qolachuuf isaan gargaaru mallateessuu himan. Ministirri Mummee Siwidiin Magdaliina Andersan ''NATO'f tarkaanfichi  baayyee murteessaadha,'' jedhan. Waajirri Pirezedantii Tarkii Recep Xayiib Erdohaan Siwdinii fi Fiinlandirraa''waan barbaadu arganneerra,'' jedhe. Biyyoonni Noordik lamaan Raashiyaan biyya Yukireeen weeraruu hordofee Caamsaa darbe  NATO tti dabalamuu akka barbaadan kan beeksisan. Hogganaan NATO Jiins Istoltenbeergi  biyyoonni lamaan hariirroo garicha duraanuu waan qabaniif adeemsi garichatti dabalamuusaanii''ni saffisa,'' jedhanii turan. Taatullee, miseensa NATO  an taate Tarkiin biyyoonni lamaan kunneen hidhattoota  Kurdish jedhamaniif dawoo ta'an jechuun miseensummaa isaanii mormite. Babal'achuun NATO  kamiyyuu  eeyyama kan argatu biyyoota miseensotaa 30'n  hundatu mirkaneessa. Tarkiin biyyi Siwidiin hidhattoota Kurdishi PKK  jedhamaniif dawoo taate jettee himattus, Siwidiin haalteetti.


Giriik lakkoofsi godaantota Afgaanistaan daballaan daangaa Tarkii irratti dallaa ijaarte

Giriik dallaa daangaa Tarkii waliin qabdurratti dallaa km40 fi sirna egumsaa diriirsite, tarkaanfii kanas kan fudhatte lakkoofsi godaantotaa Afgaanistaan Tarkii galanii daballaani dha. ‘’Dhibbaan kuni hamma nurra gahutti teenyee eeguu hin dandeenyu,’’ jedhan Ministeerri Eegumsa Lammiilee biyyattii,  Michalis Chrisochoidis. ‘’Daangaan keenyi akka eegametti turas,’’jedhan. Yaada kana kan kennan  Tarkiin biyyooti Awurooppaa itti gaafatamummaa akka fudhatan erga gaafatteen booda dha. Pireezidantiin  Tarkii Tayyip Erdogan haasaa bilbilaa Ministira Mummee Kyriakos Mitsotakis waliin taasisaniin, lakkoofsi godaantota Afgaanistaanii bahan akkaan dabaluun ‘hunda keenyaaf rakkoo uuma,’’ jedhan. ‘’Afgaanistaan fi Iraan tarkaanfii yoo fudhatan malee godaansi akka haaraatti jalqabuun waan hin oolle dha,’’ jedhan Erdogan. Taalibaan saffisa hin eegamneen aangoo qabachuun namoonni lubbuu isaaniif sodaatan karaa argatan maraan biyyaa akka bahan godheera. Giriik bara 2015 biyyoota Baha Gidduugalaa irraa waraanaa fi hiyyummaa baqachuun yoo godaanan biyya rakkoon wal-xaxaa ishee mudatan keessa ishee jalqabaati. Lammiin Afgaan waraqaa ragaa seera-qabeessa tahe hin qabne gara biyya isaatti ergama jette Giriik Bara 2015tti  godaantonni Giriik gahan hanga kaaba Awurooppaa imalaniiru, kan 60,000 tahan garuu biyyattii keessatti hafaniitu turan. Bara darbe, Tarkiin godaantonni gara Awurooppaa akka imalan balbala erga banteen booda Ateens iyyannoo kooluu-galtummaa dhorkitee turte. Minitirri mummee biyyattii yeroos Giriik eegumsa barbaachisaa daangaa biyyattii irratti kaa’uu himaniiti turan.


Turkiin Pirezidantii Komishinii Awurooppaa teessuma 'dhoowwachuun' falmii kaase

Hariiroo Gamtaa Awurooppaafi Turkii hammaate ture fooyyessuuf yaaliin eegalame dubbii dippilomaasii biraa dhale. Tibbana qondaaltonni Awurooppaa lama mariif gara Turkii imalanii turani. Erga ol seenanii wal dubbisan booda Pirezidantiin Kaawunsilii Gamtaa Awuroppaa Chaarlis Misheel fi Pirezidantiin Turkii Erdohaan teessuma argatanii taa'ani. Pirezidantiin Komishinii Gamtaa Awurooppaa Ursula von der Leyen Ankaaraatti yeroo Pirezidantii Turkii dubbiisuuf dhaqan garuu teessumni isaan irra taa'an hin qophoofne ture. Yeroo kana qondaalli Awurooppaa kuni ''Ahem'' jechuunis ''ihim'' jechuun mufii isaanii ibsan. Turkiin immoo mufii teessumni dhabamuun dhalateen deebistee Gamtaa Awurooppaa himatte. ''Pirotokoliin masaraa mootummaa fedhi Gamtaa Awurooppaa guuteera. Akkaataan taa'umsaa akkaataa yaada isaanirraa dhufeen raawwate jedhan,'' Ministirri Dhimma Alaa Turkii Mevlut Cavusoglu. Ministirri Muummee duraanii Beeljiyeemiifi miseensota Gamtaa Awuroppaa 27 kan bakka bu'an Obbo Misheel garuu akkaataa Turkiin hubatteen hin hubanne. Fuula fesbuukii isaaniirratti barreessaniin wanti mudate akkaataa Turkiin seera pirotokolii hubatteettu haala ''dhiphisiisaa'' uume jechuun Pirezidantii Komishinii Awuroppaaf simannaan ''gad - aanaa'' taasifame jedhan. Hariiroon Turkiifi Gamtaa Awuroppaa sababa baqattootaafi Turkiin Baha Mediteraaniyaanitti gaasii baasuuf yaalteef hammaate. Walgahiin masaraa mootummaa Pirezidantii Turkii Reseph Xayiib Erdohaanitti taasifame ''qophii dheeraafi carraaqqii dippilomasii'' booda milkaa'u jedhan Obbo Misheel dubbataniiru. Haa ta'u malee, yeroo hogganoonni sadii ol seenanii taa'uf jedhan teessuma lama qofatu jira. Tokko duuba alaabaa Turkiitu jira, isa kaan duubamme kan Gamtaa Awuroppaatu argama. Yoona kana ture Pirezidantin Komishinii Awuroppaa bakka ta'an dhabanii ''Ahem'' jedhanii Afaan Jarmaniin mufii kan ibsatan. Ergasii booda Aadde Ursula von der Leyen soofaarra taa'an. Kunis, pirezidantii Turkiirraa isaan fageesse faallaa Ministira Dhimma Alaa Turkii akka taa'an isaan taasise. Kana dura bara 2017 yeroo bulchaan Turkii Biraasals dhaqanii hoogganoota Awurooppaa daawwatan garuu rakkoon akkanaa hin dhalanne ture. Sadanuu teessuma walfakkaaturra walitti dhihaatanii taa'an. Viidiyoon mufii Pirezidantii Komishinii Awurooppaa agarsiisu onlaayinii gubbaa qoodamee ijoo dubbii ta'eera. Kanneen viidiyoo daawwatan Pirezidantii Turkiifi Obbo Miishel qeeqan. Kunis, Erdohaan waan keessummaa simataniif dursanii teessuma qopheessuu turanii jechuun himatan. Obbo Misheel immoo osoo qondaalli isaan waliin hojjetan teessuma dhabanii jiranii taa'uuf murteessan jedhamanii qeeqaman. Komishiniin Gamtaa Awurooppaa waan itti dhagahame ibseera garuu dubbii qabbaneessu yaale. Aadde von der Leyen dhaabbata bakka bu'an sirna pirotokolii eeggateen akka keessummeeffaman eegu jedhe. Aadde von der Leyen wanti akkanaa akka lammata hin mudannes garee isaanii hubachiisuun isaanii dhagahameera. Waan mudateenis Pirezidantiin Kaawunsilii Awuroppaa gadduu isaanii ibsaniiru.


Dhaddachi ajjeechaa Kashooji Turkiitti gaggeefamu akka addaa cituuf gaafatame

Abbaan alangaa Turkii manni murtii Istaanbul dhaddacha ajjechaa Jamaal Kashoojii gaggeessaa ture, shakkamtoonni Sa'uudii Arabiyaa 26 waan argamneef akka addan kutuuf gaafatani. Himati kun gara Sa'uudii Arabiyaatti dabarfamuu akka qabu abbootiin alangaa eeraniiru. Gazeexessaa Jamaal Kashoogjii, mootummaa Sa'uudii qeequun kan beekamu yoo ta’u, bara 2018’tti imbaasii Sa'uudii Istaanbul jiru keessatti ajjeefame jedhamee amanama. Yaada abbootiin alangaa dhiyeessan kana irratti yaada ministeera haqaa Turkii akka gaafatu manni murti ibseera. Dhaddachi itti anuu Ebla 7 irratti akka gaggeeffamuuf beellamameera. Qoondaltoonni 26 ajjeechaa itti yaadamee gaggeefamee fi ragaa balleessuun shakkamanii himatamani. Qondaaltonni Sa'uudii akka jedhanittti Kashoogjiin kan ajjeefame, akka Sa'uudiitti deebi’uuf ergamanii  gartuu qondaaltoota “fincilaniin’ dha. Qorattaan UN, Agnes Kallamaard garuu, “ajjeechaa itti yaadamee, karoorfame taasisame” akka ta’ee fi  ilma mootii Sa'uudii Mohaammad bin Salman dabalatee anga’oonni olaanoo ajjeechaa kana irratti hirmaachuu ragaan agarsiisu jira jedhaniiru. Ilmi mootii kana keessa harka akka hin qabne hima. Mudde 2019tti, Manni murti yakkaa Riyaad “ajjeechaa Kashoojii irratti hirmaachuu isaaniin,” namoota shan irratti murtee du’aa murteesseera. Ta’us, murteen kun boodarra gara hidhaa umurii guutuutti jijjiirame. Angaa’oonni Sa'uudii himata kana Taarkii irraa fudhachuuf gaafatanii turani. Abbootiin alangaa akka jedhanitti iyyati isaanii fudhatamuu qaba sababni isaas yakkamtoonni lammilee biyyaa biraa waan ta’aniif, ajaji to’annoo jala oolchuu hojiirraa ooluu hin danda’u akkasumas qoratamuu hin danda’ani. Bara 2017’tti baqatee kan ba’e Kashoojiin, yeroo dhumaaf kan argame Onkololeesa 2, 2018 irratti yemmuu imbaasii Sa'uudii seenu ture. Kaadhimaa isaa lammii Tarkii, Haatis Keengiiz waliin gaa’ela dhaabbachuuf waraqaalee barbaachisaan fudhachuuf deemee ture.


Pirezidant Erdogaan ambaasaaddara US fi kan biyyoota biroo sagal ari'uuf

Pirezidantiin Turkii Resep Xayib Erdogaan ambaasaaddaroota 10 kan Ameerikaa, Jarmaniifi Faransaay dabalatee kan hin simatamne jechuun labsan. Ajajni Erdogaan kuni erga ambaasaaddaroonni duratti maqaan dhahame rogeessi Osmaan Kavaalaa saffisaan akka hiikamu waan gaafataniifi. Osmaan mormiifi yaalii fonqolchaan walqabatee waggoota afur darbaniif hidhaa jira, garuu murtiin irratti darbe hin jiru. Qondaalonni biyya isaan simattee keessa jiraatanirraa simannaa yoo dhaban eegumsi dippilomaatikiif taasifamu dhabu. Yeroo baay'ees beekkamtiin ergama biyya bu'anii erga dhabanii biyyaa ari'atamuun itti aana. Torban kana obbo Osmaan irratti ibsi waloo kan bahe Imbaasii US, Kanaadaa, Faransaay, Finlaand, Denmaark, Jarman, Nezearlaandis, Niw Ziilaand, Noorwayiifi Siwidiinidha. Kanneen keessaa torba miseensota Nato Turkiin miseensaa keessa taatedha. Awurooppaa keessa dhaabbanni ijoo dhimma mirga namoomaa hordofu, Za Kaawunsil of Yuuroop, jedhamu Obbo Osmaan Kavaalaa akka hiiktu gaafateera. Gaafa Sambataa Eskisehir'tti ummatatti kan dubbataa turan Erdogaan ambaasaaddaroonni ''ministeera dhimma alaa Turkiitti dhufanii ajaja kennuu hin danda'ani,'' jechuun balaaleeffatan. ''Ministira Dhimma Alaa keenyatti ajaja kenneera. Ambaasaaddaroonni kudhan kunneen erga takkaa akka persona non grata (kan hin simatamne) jedhamanii labsamuu qabu,'' jechuun himan. Ammatti wanti si achi raawwachuuf deemu ifa miti. Akka miidiyaan Turkii gabaasetti ergamoonni biyyoota Lixaa Turkii hubachuu qabu yookiin biyyattii gadhiisuu qabu jedhanii dubbatuu isaanii gabaasaniiru. Ammatti ambaasaaddaroonni waan dubbatan hin qabani. Haa ta'u malee, Ministeerri Dhimma Alaa Jarman biyyoonni kunneen ''marii jabaatti'' akka turan ibse. Qondaaltota Turkii irraas xalayaan isaan bira gahe hin jiru. Ministeerri Dhimma alaa Noorway ambaasaaddarri isaanii wanta biyya baasuuf nama gahu homaa hin raawwanne jechuun Rooytarsiif himeera. Imbaasiiwwan kudhan kunneen dhimmi mana murtii Osmaan Kavaalaa ''irra deddeebbiin dheerateera'' jechuun komatan. Mootummaan biyyattiimmoo kana hin fudhatu. Dhimmi Kavaalaa Turkiifi michoota ishee Lixaa walitti buusaa jira. Biyyoonni kunneen Turkiin kanneen qeeqa dhiheessan seera yakkaan adabaa jirti jechuun himatu,


Namtichi ‘baduun’ barbaadamaa ture osoo ofi barbaadu namoota jidduutti argame

Tarkiitti namtichi 'badeera ykn dhabame' jedhamuun barbaadamaa ture tokko, namootuma isa barbaadaa turan jidduutti argamuun dhagahame. Namtichi barbaadamaa ture sunis, kan baramaadamaa jiru isa ta’uu osoo hin hubatiin namoota gareedhaan isa barbaadaa turanitti akka tasaa dabalamee argame jedha miidiyaan Tarkii. Namtichi kunis Beyhan Mutlu kan jedhamuufi ga'eessa umuriiin isaa ganna 50ti. Kibxata darbe ture kan hiriyoota isaa wajjin dhugaatii alkoolii osoo dhuguu ka'ee bosona bulchiinsa Bursaa jedhamutti argamu keessa seenee kan dhabame. Inni deebi’uu diduun kan ishee yaaddesse haati warraa isaa fi hiriyoonni isaas qondaaltota mootummaa naannichaatti gabaasan. Gabaasa isaanii hordofees gareen namticha barbaadu gara bakka namtichi itti badee jedhamee sanatti ergame. Namni umuriin isaa ganna 50, Aab Mutluun, warra isa barbaadan argee isaanitti dabalamuuf murteeffate jedhe gabaasni NTV. Haata'u malee, namoonni isa barbaadan maqaa isaa waamuu eeggalan. Innis hin callisne, ’’Asuman jira’’ jedhee deebiseef. Sana booda hojjattoota lubbu-baraaraan keessa tokko akka yaadasa kennuuf namoota keessaa moggaatti isa baase. ‘’Adaraa haala sukanneessan akka nan adabne. Abbaan koo ammoo na ajjeesa,’’ jedhee watwaachuu isaatu gabaafame. Poolisiin taatee kana booda gara manaatti isa geessuutuu himame. Namtichi kunis adabamuu fi dhiisuun garuu ammatti waanti barame hin jiru.


Tarkii: Abiddi bosonaa ka'e hammaannaan daawwattootni biyya alaa riizoortii keessaa baafamaa jiru

Daawwattootni biyya alaa Kibba Lixa Tarkii qarqara galaanaatti bashannana irra turan balaan abiddaa bosonaa ka'e hoteelotaa fi manneetii jireenyaaf sodaachisnaan achii baafamaa jiru. Eegdotni humna galanaarraa Tarkii bidiruu fi doonii dhuunfaan deeggaramuun namoota bashannana irra jiran gara bakka nagaa qabuutti baasaa jiru, akka miidiyaaleen biyyattii gabaasanitti. Magaalaa Bodrum keessaa hoteelota abbaa urjii shanii sadii keessaa daawwattootni guutummaan baafamaniiru. Balaan abiddaa gaafa Roobii darbee jalqabee gubaa jiru lubbuu namoota shanii balleessuun lama irra ammoo miidhaa geessiseera. Dabalataan, miidhaan nama lama irra gaheera. Isaan namoota kumaatama arraba abiddaa 100 bakka adda addaa riizoortii keessaa fi gandoota qarqara Meditiraaniyaanii fi Aageen keessatti ka'an osoo dhaamsuuf yaalan keessaati. Qondaalonni mootummaa akka jedhanitti amma balaa abiddaa bakka kudhan ture to'ataniiru. Akka suuraa kantiibaan Bodrum Tiwiiterii irratti maxxanseen abiddichi ammayyuu hanga Dilbata ganamaatti boba'aa jira. Miidiyaaleen biyya keessaa akka agarsiisanittis namootni waan qaban qabatanii naannichaa baqataa jiru. Abiddichi naannoo bosona keessaa ka'e keessaa saffisaan gara magaalittiitti dhiyaachaa jira. Garuu yoom viidiyoon kun akka waraabame ifa miti. Qorattootni balaan abiddaa kun tahe jedhamee qabsiifamuu isaa irratti qorannoo gaggeessaa jiru. Gabaasaaleen ammoo namni balaa kana dhaqqabsiise tokko hidhamuu himu. Pirezidant Reesip Taayib Erdohan, Sanbata kaleessaa magaalaa Manaavgat bakka namootni shan balichaan itti lubbuu dhaban daawwataniiru. Erdohaan mootummaan jireenya namoota dhibbaan lakkaa'aman balichaan miidhamanii deebisee ijaaruuf waan hundaa ni hojjeta jedhan. Pirezidaantichi hanqina xiyyaarota balicha dhaamsuuf oolaniin hedduu qeeqaman. Garuu ''dhimma xiyyaarota kanaaf rakkoo guddaa kan tahe 'Turkish Aeronautical Association' balalii isaafi teeknoloojii isaa hin qopheesine'' jedhan. Xiyyaarotni dabalataa Azebaajiyaan, Iraan, Raashiyaa fi Yuukireen irraa dhufuun amma opireeshinii balicha to'achuu irratti hirmaataniiru jedhan.


Erdoogaan Tarkiin Itoophiyaadhaaf deeggarsa gosa kamiyyu ni taasifti jedhan

Pirezidaantiin Tarkii Rasiip Xaayiip Erdoogaan biyyisaanii Itoophiyaadhaaf deeggarsa gosa kamiyyu ni taasifti jedhan. Erdogaan ergaa karaa toora tiwitirasaaniitiin baasaniin Ministiria Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad waliin bilbilaan marii taasisuu himuun,Tarkiin Itoophiyaadhaaf gama kamiiniyyuu deeggarsa taasisuu itti fufti jedhan. Anaaduuluun Daarektoreetii Komunikeeshinii Tarkii eeruun akka gabaaseetti, pirezidaant Ordogaan marii bilbilaan MM Abiy waliin taasisaniin Tarkiin nageenyaafi tasgabbii Itoophiyaatiif bakka olaanaa kenniti jedhan. Tarkiin biyyoota Itoophiyaa keessatti invastimantii olaanaa taasisan keessaa tokko yoo taatu, warshaalee huccuufi sarara ibsaa omishan dabalatee kampaanonni Tarkiirraa ta'an doolaara biiliyoona 2.5 Itoophiyaa keessatti invasti akka godhan maddi oduu Tarkii Anaaduuluun kana dura gabaaseera. Tarkiin biyyoota Baha Giddu-galeessaa dinagdeefi dhimmoota siyaasaa irratti dhiibbaa olaanaa uuman keessaa tokko. Haaluma walfakkaatuun torban darbee keessa wayita waggaa shanaffaa fonqolchi mootummaa Tarkii irratti yaalamee kufe yaadachuuf Ambaasaaddarri Tarkii Itoophiyaa keessa jiru dhaabbilee Tarkiifi dippilomaatii Itoophiyaatti argaman waliin marii taasisaniin Itoophiyaafi Tarkiin walitti dhufeenya isaanii cimsachaa jiru jedhan. Ambaasadariitiin ''Walitti dhufeenyi siyaasaa keenya gaariidha. Walitti dhufeenyi dinagdee keenya ammoo cimuu qabaata, isarrattis hojjataa jirra. Itoophiyaafi Tarkiin biyyoota michuudha, michuus ta'uun itti fufuu,'' jechuu maddi oduu Anaaduulu gabaaseera.


Tarkiin lammilee Siiriyaa maaliif sababii qoosaa muuziitiif biyyaa ariiti?

Dhiheenya kana lammieen Siiriyaa Tarkii keessaatti osoo kolfaafi qoosaa muuzii nyaataa miidiyaa hawaasaa irratti mul'atan balaa hin eegamneef saaxilamuutu dhagahame. Waraabbii viidiyoo qoosaa toora TikTok irratti gadhiifameen, Siiriyaanoonni muraasni osoo muuzii nyaataniifi hiriyyoonni isaanis akka nyaataniif jajjabeessan mul'atu. Viidiyoon kun miidhaa omaa kan qabu hin fakkaata ture. Haata'u malee, booda keessa bal'inaan qodamuunsaa lammiilee Siiriyaa muraasa rakkinaaf saaxile. Dhiheenya kanas qondaaltonni Tarkii lammilee Siiriyaa muuzii nyaachuudhaan ''jibba jajjabeessan'' jechuun himatan. Kanaan walqabatees lammiee Siiriyaa hedduun to'atamuun biyyaa ari'ataman. Haala jibba hawaasa baqattoota Siiriyaa gara Tarkii dhaqaa jiraniirratti dabalaa dhufe keessatti, muuziin mallattoo adda qoodamuuti. Kanaaf, viidiyoowwan muuzii sana duuba seenaa attamiitu jira? Viidiyoon dorgommiin muuzii nyaachuu ture kunis, marii jibba waa'ee haala rakkina dinagdee Tarkii keessaa irratti lammilee Siiriyaafi Tarkii jidduutti baayee qodame. Dinagdeen Tarkii qaala'insa olaanaa sadarkaalee jireenyaa garmalee miidhaniin hubameera. Viidiyicha keessattis, yaadawwan wal morman kan qoodaman yoo ta'u, shamarran Siiriyaa afaan Tarkish sirrii ta'een, hojii baqattootaaf wayita morman dhagahamu. Kanaaf, deebii kennuuf ammoo lammileen Tarkii aaran lammileen Siiriyaafi Afgaanistaan carraa hojii isaan jalaa akka fudhatan himan. Yaadawwan akkasi kunis Tarkii keessatti waan haaraa miti. Tarkiin lammilee Siiriyaa dabalatee baqattoota sadarkaa addunyaatti olaanaa jedhamu miiliyoona 3.6 keessummeesiti. Qondaaltota siyaasaa Tarkiitiin hedduun akka dhorkaa cimaan kaa'amu duula gaggeessuu dabalatee, biyyattii keessatti ilaalchi jibba baqattootaa dabalaa jira. Haata'u malee, kan viidiyoon kun baayyee akka qoodamu taasisees waan namtichi Tarkii tokko jedhedha: ''Siiriyaanonni wayita baazaarii irratti muuzii kilowwaniin bitataniin arge, ani garuu bitachuuf hin danda'u.'' Komiin hawaasa Siiriyaa Tarkii keessatti argaman jidduutti shakkii uumee kunis, battalumaan gara toora viidiyoo TikTok hojjachuutti geedarame. Lammileen Siiriyaas osoo muuzii nyaatanuufi warra kaaniif qooduu eegalan dubbiidhaan dhiiroota warra Tarkii xuquuf. Qosaan muuzii kunis gammachuu karaa onlaayinii irraatiif hojjatamulleen, garuu hunda gammachisuu hin dandeenye. Keessattuu, suuraan alaabaa Tarkii kan muuziin bakka buusee tokko kan dubbii kaase ta'e. Paartiin injifannoo biyyaaleessa dhiheenya hundeeffame tokko fayyadamtoota TikTok kan ta'an lammilee Siiriyaa irratti himannaa bane. Himannaa isaatinis ''ummataafi alaabaa Tarkii arrabisan,'' jedhe. Qeeqaan gara biraa ammoo miidiyaa hawaasaa irratti, ''viidiyoowwan kunneen haala rakkoo dinagdee cimaa Tarkiin mudatetti,'' kan qooduudha jedha. Wayita rakkoo dinagdee kanatti viidiyoowwan muuzii dhugaatti qondaaltoota Tarkiis akka aaran taasiseera. Kamisa darbe, miidiyaaleen biyya keessa poolisiin Siiriyaanoota 11 kanneen viidiyoowwan muuzii sana maxxansan to'achuu himan. Jarreen kunneenis ''jibba kakkaastanii jirtu,'' jedhamuun himataman. Abbaan Taayitaa Baqattoota Tarkii, ''erga waraqaan barbaachisu hojjatameef booda gara biyyatti akka deebisu,'' hime. ''Maxxansawwan dubbi barbaachaa hundumtu'' erga adda baafamanii booda ''namoota duula kana keessatti hirmaatan hunda irratti tarkanfiin ni fudhatamas,'' jedhan Daarektarri Olaanaan Baqattootaa Tarkii. Achinis guyyaa Dilbataa qondaaltoonni Tarkii gaazexessaa Siiriyaa Maajed Shamaa kan waa'ee dorgommii muuzii Istaambul keessaa irratti gabaasa TV hojjate to'atan. Namoonni siyaasaa Tarkii muraasni hidhaa kan deeggaran. Barreeffama tiwitaraa tokkoon, namni Ilaay Aksooy jedhaman Paartii Gaarii biyyaaleessaa irraa, ''kanneen muuzii nyaataa turanis nutti qoosuun alaabaa keenya arrabsan,'' jedhan. Haata'u malee, Paartiin warra lakkoofsaan gadaanaaf falmu 'Peoples' Democratic Party' hidhaan raawwatame ''loogii sanyiiti,'' jedhan. Haata'u malee, miseensi diyaasporaa Siiriiyaa Tarkii tokko ammoo, lakkii ''nuti Tarkiitti qosaa hin jirru. Nuti loogii sanyiitti qoosne malee. Kufaatiin dinaagdee hunduma keenya miidhaa jira'' jechuun waakkattan. Gaazexeessaan Siiriyaa kan Istaambul keessa jiraattu Deemaa Shullaar, viidiiyoowwan hundinu qoosaa malee miidhaa kamuu hin qaban jechuun BBCtti himte. Ta'us garuu muraasni isaanii tarii ''kan nama aarsaniifi miidhaa kan qaban'' fakkaachuu malu jette. Tarkii keessatti seera arrabsoo biyya, alaabaafi pirezideentii dhorku cimaatu jira. Namoonni viidiyoowwan kanneen hojjatanis seera kana jalatti himatamu jetti Ms Shullar. Tarii Siiriyaanoonni baayyeen gara biyya isaanii, kan waggoota kudhaniif wal waraana irratti argamtuutti deebiifamuu malu sodaan jedhu jiraachuu himti. ''Balleessaan karaa baayyee badaa ta'een hiimu danda'a. Tarii maxxansawwan Facebook gubbaa haala ta'een hiikamuun lammilee Siiriiyaa gara biyyaatti deebifamuu danda'u,'' jetti. Gochaa gara biyyaatti deebisu kanaanis ''gochaa dorsiisoo'' mootummaa Tarkii jechuun waamti. Viidiyoowwan muuzii kunneenis xiyyeeffannaa rakkina baqattootaafi rakkoolee dinagdee Tarkii irraa kaasuun amma hundumtuu akka ''xiyyeeffannaan isaanii viidiyoowwan TikTok sanarra kaa'u taasiseera,'' jetti.


Tarkiin diroonota Itoophiyaaf dhiyeessaa jirti jedhamuun ‘dhara’ jette

Tarkiin xiyyaarota nama maleeyyii (diroonii) kaayyoo tajaajila raayyaa Itoophiyaaf dhiyeessaa jirti jedhamuun ‘’dhara’’ jedhe Itoophiyaatti Imbaasiin Tarkii. Tibbana gabaasaaleen, duula waranaa mootummaan Itoophiyaa humnootii Tigraay irratti gaggeessu irratti tajaajila irra kan olan dirooniwwan Tarkiitti hojjataman gara biyya keessaa galcheetti jedhan miidiyaalee hawaasaarratti qoodamuu hordofeeti Imbaasichi deebii kenne. Imbasasichi toora Tiwitara isaarratti akka barreesseetti, ''odeeffannoon miidiyaalee hawaasaarratti Tarkiin mootummaa Itoophiyaaf diroonota dhiyeessaa jirti jedhuun tamsa’e dhara’’ jedhe. Waranaa naannoo Tigraayitti kanaan dura gaggeeffameen humni waraana itoophiyaa dirooniiwwaniitti fayyadamuun ergamawwan adda addaa raawwachaa turuunsaa kanaan dura ibsamunsaa ni yaadatam. Tarkiin Itoophiyaa wajjin hariiroo dinagdee bal’aa kan qabdu yoo taatu, hariiroonni gama waraanaatiin qaban garuu hedduu hin beekamu. Gama biraatiin ammoo, ganna shan dura Tarkiitti folqolcha mootummaa yaalamee fashalaa’e yaadachuuf Itoophiyaatti Ambaasaddarri Tarkii dhaabbiileefi qaamole ergama dippiloomaasii Itoophiyaa keessa jiran wajjin Kamisa mari'achuusaanii tajaajilli oduu Anaadoolu jedhamu gabaaseera. Itoophiyaatti Ambaasaddarri Tarkii Yaapiraak Alap, sirna kanarratti Itoophiyaafi Tarkiin hariiroosaanii cimsaa jiraachuu kaasan. ‘’Hariiroon gama siyaasatiin qabnu gaariidha, gama dinagdeetiin cimuu qaba, kanarrattis hojjataa jirra. Biyyoonni lachuu michuudha, michummaan keenya itti fufa’’ jechuu isaanii maddi oduu kun gabaasera. Ambaasaddarittin akka jedhanitti, dhaabbanni Tarkiin shororkeessaadha jettuun Fitulaa Gulan yaaaddoo nageenyaa akka hin uumneef biyyoonni lamaa waliin hojjachaa jiru jedhan. ‘’Dhaabbanni shororkeessaa Fitulaah Gulan laafus, Itoophiyaa dabalatee biyyoota biroo keessa socha’aa jira’’ jedhan Ambaasaaddari Tarkii tun. Tarkiin biyyoota hojiiwwan inveestimeentii huccuufi shiboo elektiriikii oomishuu dabalatee dhaabbilee doolara biliyoona 2.5 oliin Itoophiyaatti hojjataa jiran qabachuu maddi oduu Anaadoluun gabaasera.


Tarkiin fayyaa pirezidaant Erdogan ilaalchisee barreeffama maxxanfaman qorachaa jirti

Aanga'oonni Tarkii namoota 30 waa'ee fayyaa Pirezidaant Resiip Tayiip Erdogaan ilaalchisuun oduu burjaajessoo ta'an karaa tiwiitaraa tamsaasan jedhan irratti qorannoo seeraa gaggeessuu jalqaban. Poolisiin akka jedhutti, namoonni qorannoon seeraa irratti jalqabame kunneen "barreeffama qabiyyeen isaa dhiibbaa hin taane uumu" Tiwiitara irratri karaa hashtag #olmus (Tarkii keessatti du'e) jedhu oofaa jiru. Wanti hashtag kun yeroo fayyaa Pirezidant Erdogaan ilaalchisee shakkiin dabalaa jirutti tatamsa'uu jalqabe. Deeggartoonni Pirezidaantichaa ammoo suura isaa yeroo inni hojiitti jiru qoqqooduudhaan shakkiiwwan ka'aa jiran kana busheessuuf yaaluutti jiru. Namoonni siyaasaa mootummaa Pirezidant Erdogaaniin morman yeroo baayyee waa'ee fayyaa pirezidaantichaa gaaffii yeroo kaasaniifi olola qabatamaa hin taane waggootaaf oofan ni dhaga'ama. Umuriin isaa yeroo ammaa waggaa 67 kan ta'e Pirezident Eroogaan, bara 2011 keessa marrummaan gara gadiirratti wallaansa baqaqqasanii yaaluu taasifatanii ture. Erga bara sanaatii Pirezidaantichi gabaasaaleen dhibeen isaa kun kaanserii ta'a jedhamuun shakkamu si'a baayyee haalaa turan. Torban kana keessa shakkiin miidiyaa hawaasummarratti akka haaraatti ka'uu hordofee aanga'oonni paartii biyya bulchaa jiru Paartii Haqaafi Misoomaa (AKP) hojiiwwan pirezidaantichaa maxxansaniiru. Gaafa Roobii, Pirezidant Erdogaan waggaa 19ffaa paartiin isaa aangoo biyyattii  itti qabate kabajuudhaaf sagantaawwan baay'ee magaalaa guddoo biyyattii Ankaaraa keessatti qophaa'erratti hirmaataniiru. "TDursaan kun Istaabul irraa gara ankaaraa dhufaniiru. Fayyaan isaanii haala baayyee gaariirra jira," jechuun miseensa paartii AKP kan ta'e Ahimet Hamii Kamliin barreesseera. Kun osoo kanaan jiruu, daarektarri Komunikeeshinii Pirezident Erdoogaan, Faahretiin Altuun, viidiyoo gababaa yerpp pireziaantichi kokolaataa waajiraa isaanii keessaa bahan agarsiisu tiiwiitara irratti gadhiisaniiru. "Michootaaf abdii, diinotaaf ammoo sodaa," jechuun barreesse Obbo Altuun. Miidiyaaleen Tarkii akka jedhanitti shakkiin waa'ee fayyaa pireziaant Erdogaan kan hafarfame viidiyoo Jimaata darbe yeroo pirezidaantichi suuta deeman agarsiisu bahe booda ture. Dhukkubsachuu pirezidaantichaa ilaalchisee hamiin wal fakkaatu ji'a darbe dhaga'amnaan, qondaalli komunikeeshinii Pirezidant Erdogaan viidiyoo tokko osoo inni kubbaa kachoo taphatuu qoode. Waa;ee fayyaa Pirezidant Erdogaan ilaalchisee wallaansa marrummaan baqaqqasanii yaaluu bara 2011 isaaniif taasifameetiin ala yeroo hedduu ifatti hin ubbatamu. Pirezidaantichi kanaan dura hojiitti yeroo ko'oommatan mul'atu. Yeroo hedduus hawaasa duratti dhiyaatanii haasaa dheeraa taasisuun beekamu. Pirezidant Erdoogan dhiyeenya kana guyyoota sadiif gara Afrikaatti imalanii kan turan. Akkasumas, kora gaggeessitoota addunyaa G20 Xaaliyaan Room keessatti gaggeeffamerratti hirmaataniiru. Pirezidant Erdogaan kora jijjiirama haala qilleensaa COP26 UN  Gilaasgootti gaggeeffamurratti Wixata argamuuf karoorfatanii ture garuu saganaataa isaanii haqaniiru. Sagantaa kanarraa hafuu Pirezidaantichaa ilaalchisuun waajirri isaanii sababiiwwan dhimma nageenyaan walqabateen hafan jedheera.


Waraana Tigraay, Sudaan: Tarkii fi Itoophiyaan dhimmoota waraanaa fi kaan irratti wal-ta'uuf waliigalan

Itoophiyaa fi Tarkiin dhimma deeggarsa maallaqaa, waraanaa fi bishaanii irratti wal-ta’uuf waliigalteewwan walii mallatteessan. Sirni waliigaltee walii mallatteessuu kun Tarkii daawwataa kan jiran MM Abiy Ahimad akkasumas pireezidantiin Tarkii Tayiip Erdogaan bakka argamanitti magaalaa Ankaaraatti Roobii raawwate. Gama waraanaan biyyootni lamaan waliigalteewwan lama, waliigaltee walta’iinsa maallaqa waraanaa  (Military financial cooperation agreement) fi waliigaltee qajeelfama waraanaa (Military framework agreement) walii mallatteessaniiru. Itoophiyaa bakka bu’uun waliigalteewwan kana kan mallatteessan ministira Raayyaa Ittisaa Dr Qana’aa Yaadataati. Dabalataan dhimma bishaanii fi deeggarsa maallaqaa irratti biyyoonni lamaan waliigalteewwan waliif mallatteessaniiru. MM Abiy Ahimad afeerraa pireezidant Tayip Erdogaan godhaniif fudhachuuni Roobii gara Tarkii kan imalan. Masaraa biyyaalessaa Tarkii magaalaa Ankaaraa jiruttis simannaan ho’aan taasifameefi jira. Sababa waraana Tigraayiin biyyoota lixaarraa dhiibbaan guddaan mootummaa isaaniirra gahaa kan jiru MM Abiy, erga waraanichi eegalee biyyoota ollaa akka Keeniyaa, Jabuutii fi Eertiraa irraa kan hafe fagaatanii yoo imalan kun kan jalqabaati. Torbee lama dura MM Abiy fi pireezidant Erdogaan bilbilaan erga mari’atanii booda, Tarkiin Itoophiyaaf deeggarsa barbaachisu mara akka gootu Erdogaan waadaa galanii turan. Waliigaltee Roobii biyyoonni lamaan walii mallatteessan booda, Itoophiyaan yeroo rakkisaa keessa jirti kan jedhan pireezidant Erdogaan, haala naannoo Tigraay keessa jiru irratti MM Abiy waliin mari’achuu dubbataniiru. Itoophiyaan biyyoota Afrikaa murteessoo keessaa tokko ta’uu himanii, birmadummaan daangaa ishee kabajamuu fi nagaan biyyattii Tarkiif barbaachisaa ta’uu himaniiru. Kanaafis waraanni kun furmaata akka argatu waan dandeenyu mara ni goona jedhaniiru. Waraanichi furamuu baannaan biyyoonni ollaas waraanichaan miidhamuun waan oolu miti jedhan. Sudaan fi Itoophiyaan lafa qonnaa al-Fashagaa irratti wal-dhibdee qabaachuu kaasuun kan dubbatan Erdogaan, dhimma kanas MM Abiy waliin mari’achuu dubbataniiru. Dhimma kana torbe darbe Tarkii kan daawwatan walitti qabaa mana maree waraanaa Sudaan jeneraal Abdulfattaa al-Burhaan waliin mari’achuus himaniiru. Wal-dhibdeen kun furmaata akka argatu Tarkiin Jaarsummaa kan dabalatu, garuu ammoo isa qofatti kan hin daangofne deeggarsa barbaachisu kamuu gochuuf qophii ta’uu dubbataniiru. Gama diinagdeen hariiroon daldala Itoophiyaa fi Tarkii jidduu jiru gara daldala doolaara biliyoona tokko baasuutti ol guddisuuf hojjechaa jiraachuu dubbatan. Tarkiin Itoophiyaa keessaa invastimantii doolaara biliyoona 2.5 gahu qabaachuu eeranii, kaampaniiwwan tarkii lammilee Itoophiyaa 10,000 oliif carraa hojii bananiiru jedhan. Gama deeggarsa namoomaa fi misoomaatiinis biyyootni lamaan dhimmoota gara garaa irratti waliin hojjechaa jiraachuu himan. Hariiroon Tarkii fi Itoophiyaa jaarraa 16ffaa keessa kan eegalee fi seena-qabeessa ta’uu kan himan MM Abiy Ahimad, erga bara 2018 as biyyoonni lamaan hariiroo kana cimsuun waliin hojjetaa turani jedhan. Waliigalteewwan gara garaa biyyoonni lamaan waliif mallatteessan hariiroo kana daranuu kan cimsan ta’uu MM Abiy himaniiru. “Yeroo barbaachisaa kanatti Tarkiin michummaa dhugaa Itoophiyaaf qabdu ni dinqisiifanna,” kan jedhan MM Abiy, hariiroo daldalaa fi invastimantii biyyoota lamaan jidduu jiru guddisuuf mootummaan Itoophiyaa kutannoo akka qabus dubbatan. MM Abiy Ahimad gara Tarkii kan imalan wayita ergamaan addaa Ameerikaa kan Gaanfa Afrikaa Jeefrii Feeltiman dhimma waraanaa Tigraay irratti mari’achuuf Itoophiyaa jiranitti. Jeefrii Feeltiman kan Kibxata Finfinnee galan, gara Itoophiyaa kan dhufan yeroo lammataaf yoo ta’u waraanni Kaaba Itoophiyaatti babal’ataa dhufe mariin akka xumura argatu Joo Baayidaniin ergamanii gara Itoophiyaa dhufuu Rooyitars gabaaseera. Waraanni Kaaba Itoophiyaa baatilee saddeetiif naannoo Tigraay keessatti daangeffamee ture, naannolee ollaa Amaaraa fi Affaaritti babal’atee lammilee nagaa kuma dhibbaan lakkaa’aman qe’eerraa buqqiseera. Waraanichi ammallee itti fufee kan jiru yoo ta’u humnooti Tigraay gara fuulduraa imaluun magaalota naannoo Amaaraa to’achaa jiraachuu yoo himan,naannoo Amaaraa fi raayyaan ittisa biyyaa humnoota kanarratti tarkaanfii fudhachaa jirra jedhu. Biyya Ingilizitti kan jiraataniifi dhimma Gaanfa Afrikaa kan xinxalan lammiin Ertiraa Abdurrahmaan Sayiid waliigalteen kuni biyyoota lamaanuu fayyada jedhu. ''Biyyattiin humna waraanaa fi teeknooloojii millitarii cimaa qabdi. Waliigalteen kun egaa gama waraanaan Itoophiyaaf tumsa cimaadha.'' Gama kaaniin biyyi Somaaliyaatti buufata waraanaa qabdu Turkiin deeggarsi taasistu waraana Itoophiyaa keessa jiru irratti jijjiirama fiduu mala ilaalcha jedhu qabu. ''Sababni isaa waraanni amma deemaa jiru akka waraana kanaan dura turanii meeshaalee waraanaa sasalphoo fi raayyaa hidhate qofaan miti kan raawwatamuu danda'u. ''Barbaachisummaan teeknooloojii olaanaadha. Gama kanaan Tarkiin akkaan Itoophiyaa fayyaduu dandeessi,'' jechuun ibsan. Turkiin waraanni gama Kaaba Itoophiyaa jiru nagaan akka furamu akka barbaaddu Erdogaan ibsaniiru. Ta'us, kanaaf deebiin Itoophiyaa maal akka ta'e hin beekamu. Gama kaaniin Turkiin invastimantii garaa garaa Itoophiyaa keessaa qabdi. Nageenyi yoo jiraate malee invastimantiif rakkisaa ta'a. ''Tarkiin Itoophiyaa keessa investimantii doolaaraa biiliyoona 2.7 hanga biiliyoona sadiitti tilmaamu qabdi. ''Kanaafuu investimantiinsaanii akka hin miidhamnee fi faayidaansaanii akka hin tuqamneef Itoophiyaan tasgabbaa'uu qabdi.  Itoophiyaan biyya jabduu akka taatu Tarkiin kanaaf barbaaddi,'' jechuun himan.


Turkiifi Itoophiyaa: MM Abiy affeerraa pirezidant Erdogaaniin daawwannaaf Tarkii seenan

MM Abiy Ahimad afeerraa pireezidant Tayip Erdogaaniin Roobii Hagayya 18, 2021 daawwannaaf gara Tarkii imalanii simannaan taasifameefi jira. MM Abiy erga lolli Tigraay eegalee biyyoota ollaa akka Keeniyaa, Jabuutii fi Eertiraa irraa kan hafe fagaatanii yoo imalan kun kan jalqabaati. Torbee lama dura MM Abiy fi pireezidantiin Tarkii Tayip Erdogaan bilbilaan erga mari’atanii booda, Tarkiin Itoophiyaaf deeggarsa barbaachisu mara akka gootu Erdogaan waadaa galanii turan. Hogganoonni lamaan marii bilbilaan godhan irratti nagaa fi tasgabbiin Itoophiyaa Tarkiif barbaachisaa ta’uu pireezidant Erdogaan dubbachuun isaanii gabaafamee ture. Boru [Roobii] daawwannaaf gara Tarkii akka imalan kan himame MM Abiy Ahimad guyyoota meeqaaf akka turan hin ibsamne. Daawwannaan isaanii kun waggaa 125ffaa biyyoonni lamaan hariiroo dipiloomasii itti tolfatan waliin walirra bu’uun daawwannicha adda godha jechuun Anaadooluun daarektoreetii komunikeeshinii Tarkii waabeffachuun gabaaseera. Turtii isaaniitin hogganoonni lamaan waa’ee hariiroo biyyoota lamaanii akkasumas dhimma nageenya Itoophiyaa irratti ni mari’atu jedhamee eegama. Tarkiin biyyoota Itoophiyaa keessatti invastimantii guddaa qaban keessaa tokkodha. Keessumaa warshaalee huccuu fi shiboowwan elektirikii omishan dabalatee kaampaniiwwan Tarkii Itoophiyaa keessaa invastimantii doolaara biliyoona 2.5 ta’u akka qaban amma dura Anaadooluun gabaasee ture. Diingadee qofa osoo hin taane gama siyaasaatiinis Tarkiin biyyoota Baha Jiddugaleessaa keessatti dhageettii guddaa qaban keessaa tokko. Torbee darbe dura taa’aan mana maree waraanaa Sudaan jeneraal Abdulfattaa Al-Burhaan affeerraa Erdogaaniin Tarkii daawwatanii turan. Daawwannaa guyyoota lamaa booda Jimaata darbe gara biyya isaanii kan deebi’an jeneraal Al-Burhaan, Tarkii waliin waliigalteewwan gara garaa mallatteessaniru. MM Abiy Ahimad gara Tarkii kan imalan wayita ergamaan addaa Ameerikaa kan Gaanfa Afrikaa Jeefrii Feeltiman dhimma waraanaa Tigraay irratti mari’achuuf Itoophiyaa jiranitti. Jeefrii Feeltiman gara Itoophiyaa kan dhufan yeroo lammataaf yoo ta’u waraanni Kaaba Itoophiyaatti babal’ataa dhufe mariin akka xumura argatu Joo Baayidaniin ergamanii gara Itoophiyaa dhufuu Rooyitars gabaaseera. Qondaalli kun Kibxata galgala wayita Finfinnee gahan MM itti-aanaa fi ministira haajaa alaa Itoophiyaa Obbo Dammaqaa Makonnin waliin wal arganii mari'achuu ministeerri haajaa alaa Itoophiyaa ibseera.Akka ministeerichi jedhutti hogganoonni lamaan waa'ee hariiroo biyyoota lamaanii, seena-qabeessa, yeroo dheeraa lakkoofsisee fi fedhii waloo irratti hundaa'ee mari'ataniiru.Itti dabaluunis Obbo Dammaqaan haleellaa TPLF raayyaa ittisaa irratti raawwate jalqabarraa ka'uun qondaala Ameerikaa kanaaf ibsaniiru.TPLF naannoo Affaar fi Amaaraa weeraruun yakkaa fi badii hedduu dhaqqabsiisuus, Ameerikaan callisaan ilaaluu Obbo Dammaqaan komataniiru.Jeefree Feeltiman gama isaaniin imaammati Ameerikaan Itoophiyaa irratti qabdu, birmadummaa, nagaa fi tokkummaa Itoophiyaa kan bu'uura godhatedha jechuu ibsi ministeerichi baase ni hima.Ibsichi waa'ee waraana Tigraay qondaalli US kun maal akka jedhan hin ibsine. Amma dura gargaarsa namoomaa waraana Tigraayiin daddaaqamuuf furmaata barbaacha gara Itoophiyaa dhufanii kan turan hoggantuun USAID Samaantaa Paawor, MM Abiy arguu fedhanis osoo hin argiin deebi’uu dubbatanii turan. Mootummaan Itoophiyaa Aadde Samaantaa Paawor osoo hin dhufiin dura MM Abiy arguu akka hin dandeenye itti himamee ture jedheera.


Afgaanistaan: Biyyoota jiraachuu Taalibaaniif wabii ta'an Tarkiifi Qaataar

Biyyoonni gama Lixaa torban kana keessa Afgaanistaaniin gadhiisanii yeroo bahan Taalibaanonni gammachuu isaanii ibsachuuf magaalaa Kaabul dhukaasaan raasan. Lammileen Afgaanistaan miliyoonaan lakkaa'aman ammoo fuuldurri isaanii maal ta'uu akka danda'u ifatti kan hin beekamne jireenya haaraatu isaan eeggata. Taalibaanis taanaan sirni bulchiinsa isaa guutummaa addunyaa irraa kan adda isa baasu ta'uu anda'a. Warri Taalibaan kun gara aangootti deebiyuu isaanii hordofee biyyoonni aunyaa dhiibbaa taasisuuf carraaqaa jiru. Adeemsa kana keessa biyyoonni addunyaa Arabaa irraa ta'an araarsistootaafi qindeessitoota ta'uun gahee ijoo qabatanii dhiyataniiru. Biyyoonni kunneenis Tarkiifi Qaataar. Biyyoonni kunneen lamaan hariiroo Taalibaan waliin qaban dhiyeenya kana cimsachaa jiru. Iji biyyoota lamaanii carraawwan jiranis ilaalaa jira. Kunis morkii Baha Gidu-galeessaa keessatti ol-aantummaa qabaachuuf jiru daran cimsuu danda'a. Tarkiifi Qaataar sochii Islaamummaa naannawaa sanaatti dhiyoo yoo ta'an, Masirii, Sa'u Arabiyaafi UAE ammoo humnoota jiran waliin mudama keessa yeroo seenan mul'atu. Biyyoonni kunneen [Masirii, Sa'u Arabiyaafi UAE] sochiiwwan akka kanaa akka yaaddootti waan ilaalaniifiha. Taalibaan gara aangootti deebiyuun falaasama siyaasaa bu'uura seera Islaamaatiin mootummaafi ummata bulchuu deebisanii fiduudha. Kun yeroof kan kibba Eeshiyaa keessa jirudha. Marii Taalibaan waliin Baroota 1990n yeroo Taalibaan aangoorra ture keessa isaan waliin hariiroo idilee kan qabaachaa turan biyyoota sadii qofa. Isaanis, Paakistaan, Sa'ud Arabiyaafi UAE. Erga haleellaan Fulbaana 11/2001 Ameerikaa irratti raawwatamee booda Sa'ud Arabiyaafi UAE hariiroo idilee Taalibaan waliin qaban huna aaan kutan. Haata'u malee, namoota dhuunfaa Sa'udiirraa deeggarsi maallaqaa dhoksaan taasifamu waggootaaf itti fufuun gabaafameera. Aanga'oonni Sa'udii deeggarsi maallaqaa idileen Taalibaaniif taasifamu hin jiru jechuun haalanii kan turan yoo ta'u, deeggarsa maallaqaa dhaabsisuudhaaf tarkaanfiiwwan ciccimoon turan jedhanii turan. Loltoonni Ameerikaa Afgaanistaan keessatti argamuu isaanii lammilee Ameerikaa biratti jallatamuu dhabuun isaa yeroo dabalu, biyyoota hojii dippilomaasii hojjechuu barbaadaniif karri banamae. Qaataariifi Tarkiin Talibaan waliin wal-arguudhaaf karaa gara garaa filataniiru. Bulchiifni Pireziant Obbaamaa waraana sana dhaabuuf carraaquu isaanii hordofee Qaataar bara 2011 irraa irra kaastee marii nagaa buusuurratti gaggeessitoota Taalibaan keessummeessiteetti. Adeemsichi ammoo falmisiisaa ture. Magaalaa Dohaa miidhaguu qarqaratti alaabaan Taalibaan fannifamee argamuunis namoota hedduu dheekkamsiiseera. Biyyi Iraaniifi Sa'u Arabiyaa gidduutti argamtu Qaataar hawwii hojii dippilomaasii hojjechuu bara dheeraa qabdu akka gabbifattu ishee gargaareera. Afgaanistaan waliin hariiroo seena-qabeessaafi gosaan wal-keessaa kan qabdu Tarkiin akka miseensa NATO tokkotti jila loltoota hin taane garasitti bobbaasuun biyyattii keessa tursiifteetti. Akka ibsa xiinxaltootaatti, carraan kun milishoota Taalibaan waliin hidhata qaban waliin hariiroo basaastummaa cimaa akka qabaattu Tarkii gargaareera jedhu. Tarkiin dabalataan, biyya mana barumsaa warri Taalibaan itti baratan taate Paakistaan waliinis michuudha. Roobii Buufanni Xiyyaaraa Kaabuul muddama keessa yeroo turetti Tarkiin aanga'oota Taalibaan waliin saatii sadiif marii taasisaniiru. Marii taasisaa turan keessaa tokko adeemsa hojii buufata xiyyaaraa loltoonni Tarkii waggoota ja'aaf eegaa turan kan ilaallatu ture. 'Weerarri' Afgaanisaan akka xumuramuuf loltoonni Tarkii humnoota alaa biroo waliin akka ba'aniif Taalibaan cimsee gaafatee ture. Torban darbe garuu marii Tarkiifi Taalibaan kanatu qaama ajandaa bal'aa ta'ee ture jedhu xiinxaltoonni. Pirezidant Filiip Xayyib Erdoogan ergaawwan gaggeessitoota Taalibaan irraa ergameef, "bifa of-eeggannootiin abdii ifaa akka qabutti" ilaalla jechuun ibsaniiru. Qeequmsa hariiroo garee kana wliin qabaachuun isaanirratti dhiyaate yeroo gaafatamanis eenyu waliin akka mariyatan, "eenyurraayyu hayyama hin barbaadu" jedhan. "Kun dippilomaasiidha," jedhan yeroo ibsa gaazexaaf kennan. Itti dabaluunis, "Tarkiin tokkummaa Afgaanistaaniif gargaarsa waan hundaa taasisuuf qophiidha. Ta'us garuu karaa of eeggannoo qabuun taasifti," jedhaniiru. Kaabuliin erga to'atanii kaasee biyyoonni hedduun keessumaa karaa Qaataar Taalibaan waliin hariiroon itti fufuu yaalaniiru. Yaaddoon kan guutame ta'ullee Tarkiin biyyoota qabatamatti hariiroo cimaa waliin uummachuu barbaadan keessaati. Qaataar ilaalchisee ammoo gahee jaarsummaa isheen atakaaroo Galoo Galaanaa waggootaaf ture hameessuurra akka hir'isu aanga'oonni ni abdatu. Qaataar marii araaraa walitti bu'insa gurguddoo garee Baha Giddu-galeessaa keessatti wal-morkatanii baayyee dura bu'ummaan gaggeessiteetti. Warraaqsa Arabaa hordofee garuu Galoo Galaanaa keessatti warri wal-morkatan leellistoota Islaamummaatiif loogdeetti jechuun himatu. Bara 2017 Sa'ud Arabiyaa, UAE, Masiriifi Baahireen Iraan waliin baayyee walitti dhiyaachuu Qaataar eeruun  karaa buufata TV to'annoo mootummaa jala jiru Aljaziiraa tasgabbii dhabuu babal'isteetti jechuun hariiroo ishee waliin qaban addaan kutaniiru. Boodarra garuu hariiroon adaan citee ture deebiyeera. Lammilee Afgaanistaaniif egereen isaanii maal akka ta'e yeroo hin beekamiin jiru kanatti Qaataariifi Tarkiin biyyoota adunyaa Taalibaan waliin dubbahcaa jiran keessaatti. Gara fuula duraattis Chaayinaafi Raashiyaanis hariiroo Taalibaan kana keessatti ni dorgomu. Dubbiin warri Taalibaan gara aangootti deebiyuun kaase reefuu jalqabaa jira. Lammileen Afgaanistaan miliyoonaan lakkaa'aman egereen isanii maal akka ta'u tilmaamuun rakkisaa ta'a.


Paarlaamaan Tarkii miidiyaa hawaasaa to'aachuuf wixinee qophaaye raggaase

Paarlaamaan Tarkii seeraa haaraa mootummaan miidiyaalee hawaasaa akka to'atu hayyamu raggaase. Gareeleen mirga namaaf falman ammoo kun mirga yaada ofii bilisaan ibsachuu namaa danquu mala jedhu. Seerri kun miidiyaaleen hawaasummaa Tarkii keessatti fayyadamtoota miiliyoona tokkoo ol qaban waajjira akka qabaatan akkasumas dhimmoota haqamuu qaban irratti waliigaluu qabu jedha. Kaampaniiwwan kun kana gochuuf walii hin galan yoo ta'e adabbii maallaqaa fi saffisni interneetaa isaanii adda cita.Feesbuukii, Tiwiitarii fi YouTube seera haara kana ilaalchisee hanga ammatti yaada hin kennine. Pireezidantiin Tarkii Raciip Tayiip Erdohaan yaada kan dura waayee miidiyaalee hawaasaa kenniin tureen ''safuu hin eegan'' jechuun ifatti miidiyaaleen kun akka to'ataman fedha qabaachuu isaanii beeksisaniiru.Wixineen seeraa kun kan qophaaye paartii biyya bulchu AKP jedhuufi dhaba biroo isa waliin qindoomee teessoo paarlaamaa guddaa qabu MHP jedhamaniin yoggaa ta'u roobii har'a raggaasifame Yeroo darbe biyyattii keessatti haleellaan shororkeessummaa raawwatamuu hordofee biyyattiin namoota miidiyaalee hawaasaa fayyadaman irraa intarneeta adda kuttee turte. Seeraa haaraa kanaan miidiyaaleen hawaasaa qajeelfama mootummaa hin fudhanne tajaajila intarneetaa gama    bandwidth, hanga    95% irraa adda cituu danda'a. Kibxata kaleessaa oduun seera haaraa kana erga dhagaahamee duulli hashtag #SansurYasasinaDurDe (Say Stop to the Censorship Law) seera Saansuurii didaa duulli jedhu gaggeefamaa jira. Biyyattii keeessatti Interneetni waltajjiiwwan namootni mootummaa qeeqan itti fayyadaman hedduuf ulaadha. Seerri haaraan kun ammoo wantootni maxxanfaman kan duriin caalatti akka saansuurii godhaman godha. Amanistii Intarnaashinaal seera haaraa kana 'haleellaa rifaasisaa' jechuun balaaleffateera. Qorataan Human Rights group damee Tarkii Andiriiw Gaardineer seerri intarneetaa kun gartuulee kanaan duras yaada fallaa mootummaa qabanii dhiibbaa hedduuf saaxilaman daranuu to'achuun saansuur gochuuf mootummaaf carraa kennaa jedheera. Dubbii himaan waajira Pireezidantii Ibraahiim Kaliin seerri kun saansuur gochuu carraa bana jedhamuu haalaniiru. Kaayyoon seera kanaa daldalaa fi seeraan miidiyaalee hawaasaa waliin hidhata uumuudha jedhan.