Biyya Paarlaamaa keessatti dubartii tokkollee hin qabne

Vaanu'aatuu keessatti walqixxummaa korniyaaf kan qabsooftu Yasmiin Bornuum dubartoota irratti sarbamni mirgaa hanga kanaa qaqqabuun nagaa miti. "Sirna murtee olaanaa biyyattii murteessuu keessatti dubartoota dhabuun nagaa miti'' jetti. Aardii Oshiiniiyaa, Kibba garba Paasifikiitti odolawwan 80 ta'an irraa biyyi ijaaramte Vaanu'aatuun miseensotni paarlaamaa qabdu 52, hundi isaanii dhiirota. Bakka bu'ootni uummataa biyyatti hunduu dhiira ta'uun biyyi kun tarree biyyoota sadii yeroo ammaa paarlaamaan isaanii dubartoota hin qabne keessaa tokko taateetti. ''Dhimmi keenyi, wantootni dursa laannuuf qaama murtoowwan gurguddoo biyyattii murteessu keessatti iddoo hin aragannee'' jetti Bornuum. Kanarraa kan ka'e bara 2016'tti intarneet fayyadamuun maqaa 'Sista' jedhuun dubartoota biyyattii hubachiisuu eegalte. Biyyittii keessattii dubartootni siyaasa keesatti hirmaannaa gahaa akka hin qabaanne danqaaleen jiran hedduudha. ''Paartileen siyaasaa hunduu dhiirotaan hoogganamu. kaadhimama isaanii ofii filatu. achiis filannoon booda gara paarlaamaatti kan ergaman dhiirotuma'' Seenaa biyyattii keessatti dubartoota shan paarlaamaa biyyattii galuu danda'an keessa tokko Hildaa Liinii jedhamu. Waggoota 11'f miseensa paarlaamaa turan. Amma miseensi tokkoyyuu dhibuun biyyarraan miidhaa guddaa gahaa jedhu. Seerri fayyaa maatii 'Family protection Act' seera ta'ee bahuuf dhiirota kanattii waggaa sagal fudhatee jedhu. Biyyoonni lamaan biroon paarlaamaa keessatti dubartoota hin qabne paapaaw Niiw Giinii fi Mikrooneesiyaadha. Isaanis akkuma Vaanu'aatuu biyyoota odolawwan xixiqqoo hedduurraa ijaaramaniidha. Amma dubartootni biyyattii walqixxummaa koorniyaa biyyattii keessatti mirkaneessuuf akkasumas diinagdeefi hawaasummaan of jabeessuuf qabsootti jiru. Vaanu'aatuun lammiilee 275,000 kan qabduyommuu ta'u, lammiileen harki caalaan amantaa Kiristaanaa kan hordofu ta'us, dubartootarratti yakki raawwatamu hangaan guddaadha. Akka namoonni walqixxummaa koorniyaaf qabsaa'an jedhanitti biyyattii keessatti dubartoota umurii 15 gadi jiran sadii keessaa tokko durba ta'uu isheen ni qoccolamti. Namoota manneen hidhaa jiran keessaa harka 60 kan ta'aniis sababuma yakka kanaan kan hidhamaniidha. ''Walqixxummaan koorniyaa akka mirkanaa'u yoo deeggaruu baatte biyyattiin hin jijjiiramtu'' jetti Bornuum. Amma biyyattii keessatti paartii siyaasaa miseensotni isaa hundi dubartoota ta'an hundeessuun jijjiirama hawwan fiduuf jiru. Paartii miseensotni isaa hunduu dubartoota ta'an 'Leleon Vanua Democratic Party' Hiildaa Liiniin kan hoogganamu yommuu ta'e, filannoo bara 2020 gaggeefamurratti hirmaachuuf jedhu. Kaayyoon isaaniis walakkaan teessoo paarlaamaa dubartootaan akka qabatamu gochuudha.


Dubartoonni Hindii tumaa dirqiidhaan tumatan maaliif didan?

Hindiittis ta'e addunyaa biraatti tumachuun fakkeenya bilisummaa fi qabsooti. Dargaggoonni hedduu eenyummaa isaanii fi wanta adda isaan godhu agarsiisuuf itti fayyadamu, Anaaf garuu qabsoon tumachuu dhabuu dha. Funyaanii fi gurra urachuun mallattoo dubartii itti hacuucan akka ta'e yaadaan guddadhe. Sababni isaas harmeen koo tumaa lama ykn sadii qabdi. Akkoon koo immoo ishee caalaa qabdi. Kanaan ala filmaata akka hin qabne natti himan. Baadiyyaa bakka warrikoo dhufan, Kaaba Hindii bulchiinsa Piraadeshitti, dubartoota heerumanif tumachuun barbaachisaa dha. Maqaa isaa Godnaa jedhuun. ''Warri koo akka natti himanitti tumaa yoo hin qabaanne, namni na fuudhe na harkaa fuudhee hin nyaatu ykn hin dhugu. Namni na qollifata,'' jechuun harmeen koo dhiyeenya natti himte. Abbaan koo fi warri dhiiraa tumaa tokkoyyuu hin barbaadan,'' naan jette. Yeroo heeruma ishii A.L.A bara 1940 umuriin ishii 11 ture. Cidha booda haati ollaa jiraattu waamamtee akka tumaa godhattu waamamte. Meeshaan itti tuman kan duriiti: lilmoo ibidda keessa kaa'anii diimessu. Yeroo tuman qaama irra keessaa gubuun halluu gurraacha itti naqu. Dur dur dhukkubbii isaa dandamachuufis ta'e madaa isaa fayyisuuf qorichi hin turre. Kanaaf, madaan suni qooruuf haga ji'a tokko turuu danda'a. Waggoota torbaatama booda, tumaan harmeekooti badaa adeemuus dhukkubbiin yeroo ijoolluummaa tumatte garuu har'as ija ishee dura jira. ''Baay'een boo'e. Dubartii na tumtu miilaan dhiituu itti fufe. Dhumarratti akaakayyuu kootti akkan ishee rakkise na himatte.'' Fakkiiwwan xixiqqoo harka isheerra turan maal akka ta'an baruu hin dandeenye. Tarii fakkii abaaboo fi baala adda addaa ta'uu danda'aa jette yaadde. Qorattuun yunivarsiitii Luknoow Keyaa Paandey waa'ee tumaa Hindii keessa adeemte kan qoratte yoo ta'u, fakkiiwwan tumatan keessaa biqiltuuwwanii fi bineensonni ni baay'atu. Akkasumas maqaan abbaa warraa fi abbaa akkasumas maqaa qe'ee, bineensa waaqeffatan, fakkeenya aadaa fi gosaa tumachuu danda'u. Hawaasa muraasa keessumaa gosaan kan wal bulchan keessatti dubartoonnis ta'e dhiirri ni tumatu. ''Mallattoo eenyummaa, du'a boodallee fakkeenya lubbuu jedhamee amanama. Yeroo duutee lubbuun kee Waaqatti qajeeltu qaccee warra kee yeroo gaafatamtu tumaa kee irraa baruu dandeessa amantaan jedhu jira,'' jetti. Hawaasa hedduu keessatti, akkuma qe'ee itti dhaladhe guddadhetti, tumaan bultii ijaarrachuu isaanii agarsiisuuf itti fayyadamu. Haadha koo fi akkoo koof garuu mallattoo qulqullinaa jedhameeti amanama. Yoo dubartiin tumatte malee abbaa warraa ishii tajaajiluu hin dandeessu amantaa jedhuutu jira. Barsiifata akkanaa garuu shamarran hedduu didaa waan jiranif xiqqaataa jira. Ammayyuummaa fi misooma akkasumas addunyaa biraa waliin wal madaquun barsiifanni akkanaa baadiyyaa fi bakkeewwan gosaan wal bulchanitti akka jijjiiramu taasisaa jira. Barsiifanni akkasumas ilaalchi akkanaa fooyya'aa kan jiruu fi shamarran qe'ee baadiyyaa keessa jiran fedhii tumachuu dhabaa jiru jedhu addee Paandey. Waggoota 2, 000 darbanif dubartonnii addanaa tumaa tumataa turan. ''Akkuma dubartiin dhala godhachuu geesseetti addarra tumatti. Waggoota itti aananiif immoo qaama ishee hedduu irratti tumatti. Anitaan umuriin ishii 15 yoo ta'u tumaa adda ishee irra jiru yeroo tumatte haalaan waan dhukkubeef, kan biraa dabalachuu hin feene. Faallaan garuu harmeen ishii qaama ishee bakka baay'ee irratti tumaa qabdi. Harmeen Anitaa garuu intalli isaanii tumaa diduu isheetin hin lolani. ''Ani waan hin baranneef waan warri koo naan jedhan fudhe. Ishiin garuu baratteetti. Kanaafuu, yoo tumaa hin feene homaa miti,'' jedhan. Waggoota booda kanaa ijoolleen dureessaa Hindii fiilmii Hooliwuud ilaaluu fi weellistoota Rook hordofuu irraan kan ka'e tumachuu haalaan fedhu. Hiriyyoonni koo hedduu illee tumataniiru. Anaaf garuu, sababa aadaatin, tumaan safuudha - mallattoo cunqursaa.


Egdoota dhiiraa Saawudii: Jijjiramni kun dubartootaaf maal jechuudha?

Dubaroonni Saawud Arabiyaa amma hayyama egdoota isaanii malee biyya biraatti imaluu ni danda'u. Ofii jijjiramni seeraa kun dhugaatti waan haaraa attamii jireenya dubartoota Saawud Arabiyyaatiif akka fide yaa ilaallu mee: Mootiin biyyattii Saalmaan seerota sivilii dubartiin biyyattii umuriinsaanii waggaa 21 ol ta'an hayyama dhiira firsaanii osoo hinbarbaachifne  paasportii akka argataniifi biyya alaatti imalan hayyamu ragaasisaniiru. Kana malees, dubartoonni mirga guyyaa dhaloota daa'imasaanii, gaa'ilaafi guyyaa gaa'ila itti diiganii akka galameessaniif mirgi kan mirkanaa'eef yoo ta'u, sanadi seera qabeessa ta'e maatiisaaniif akka kennamuuf yeroo jalqabaatiif mirgi kennameefiira. Duraan, dubartii geessuun tokko asiifi achi deemu kan dandeessu abba warraa, abbaa ykn heeyyama ilmashee qofaan ture. Kana jechuun duraan dubartoonni miidhaa ykn sarbama mirgaa mana keessaa jalaa baqachuuf karaa seeraan alaatiin qofa yaalaa turan ykn fira dhiiraa ykn egdoota irratti hirkataa turan jechuudha. Sirna Mootii Saawud Arabiyaa jalatti, dubartoonni murteewwan taasisuudhaaf 'fedhii gaarii'' fira dhiiraa isaanii irratti hundaa'a. Dubartoonni egdoota dhiiraa qabaachuun dirqama. Isaaniis dhirsa, abbaa, yeroo tokko tokoos ilam ykn fira dhiiraa ta'u qabaatu. Isaanis murteewwan gurguddaa bakka ishee taasisuuf seeraan mirgi kennameefiira. Murteen kunis eessaatti akka barataniifi eenyuutti akka heeruman illeen ni dabalata. Saawud Araabiyaan gama dhimma mirgoota namoomaatiin qeequmsa jala jirti. Wayita mirgi dubartoonni akka konkolaataa oofaniif hayyamteettis mirgoota kanneen hafaniif qeeqamaa turte biyyoota gara biraatiin. Bara darbee ammoo ajjeechaa gaazexessaa Jamaal Kaashogjii Qoontsilaa Saawudii kan Isataambulitti argamutti raawwatameef addunyaan iyyee ture. Kana malees, duula mirga konkolaachisuu gaafachuuf Caamsaa bara 2018 taasifameen dubartoonni roggeeyyii mirgaaf morman hedduun  hidhamanii turan. Kunis seera qabeessa taasifameera amma. Kanneen sababii kanaan hidhamanii ture hedduun kan gadhiifaman ta'ulleen ammas muraasni mana hidhaatti akka argaman himama. Akkasumas, dubartoonni bebbeekamoon biyyattii hedduun miidhaa dubartoota irra gahaa jiru eeruun biyya biraatti kolugaltummaa gaafachuun isaaniis Riyaad irratti dhiibbaa biraa taasiseera. Jijjirama amma dhiheenyatti taasifameen alattis, Saawud Arabiyaan tarree 'World Economic Forum's 2018 Global Gender GDP tiin biyyoota 10 hundaan gadii ta'an keessatti argamti. Kunis gaaffii murteessaadha. Jijjiramichi lammiilee Saawiduutiin bal'naan tiwitara irratti simatamaa jiraatulleen, akkuma argamaa jiru namoonni borsaa harkifatanii gara buufata xiyyaaraatti imalaa jiru. Kuun ammoo seerichi jechuma afaaniiti malee amma biyyaattii garmalee aanga'oota hawaasaafi durewwan hawaasaatiin oggannamaa jirtuutti dhugaa jijjirama kan fidu miti jechaa jiru. Ammaleen seerri dubartiin takka mana hidhaatii bahuuf ykn dahannoo miidhaa mana keessaa jalaa bahuuf heeyyama dhiiraa argachu qabdi jedhu hojiidhummarra jira. Akkasumas dubartoonni heerumuuf ykn ofiisaaniin of danda'anii jiraachuuf hayyama fira dhiiraa isaanii argachu isaan barbaachisa. Hashtag heeruma hayyama egdootaatiin alaatiif waamicha taasisuu kanneen erga guyyaa Jimaataa jalqabee midiyaa hawaasaarratti akka seerri jijjiramuuf adeemsifamaa jiru keessaati.


'I Am Hannah': Diraamaa dhiibbaa hawaasni dubartootarraan ga'u agarsiisu

Maatiin tokko akka dhala godhataniif dhiibbaan bakka hundumaarraa dhufuu danda'a. Haatiifi abbaan fedhii guddaa dhala-dhalaa arguuf qabanirraa kan ka'een ijoolleen dhala akka godhataniif dhiibbaa namarraan geessisu. Hiriyoonni ofii yeroo dhiyoo keessa dhala godhatanis dhiibbaa namarratti gochuu danda'u. Namni gara fuula duraatti waliin jireenya dhaabbachuuf yaadanis gaaffiin beellama jaalalaa guyyaa jalqabaa gaafatamu yeroo hedduu dhiibbaa mataa isaa ni qaba. Kana jechuun namni siinan fuudha ykn sittan heeruma jedhee yeroo waadaa walii galutti dhala godhachuu irrattis dhiibbaa mataa isaa ta'e ni qabaata. Kana hundumaarra garuu dhiibbaan guddaan hundumaa caalu  kan dargaggoonni ofii ofii isaaniin ofirraan ga'anidha jedhama. Fiilmii 'I Am Hannah' jedhamu Chaanaal 4 irratti darburratti dhimmi yeroo umrii 30n keessa jiran dhala qabaachuufi dhiisuun ka'eera.  Fiilmii kana keessatti shamarreen cimtuun Jemaa Chaan jedhamtudha 'I  AM Hannah' jechuun kan qooda fudhachuun hojjettu. 'I Am Hannah' Ani Haannaadha akka jechuudha. Fiilmiin humna guddaa qabu kun walitti fufinsaan of danda'ee TV  dubartootaan gaggeeffamuun seenaawwan dubartootaarratti xiyyeeffachuun dhiyaata. (Kan 'I Am Hannah' jedhu malee kanaan duras,  'I Am Nicola', kkf jechuun maqaa shamarran biroonis dhiyaachaa ture.) Fiilmii 'I Am Hannah' jedhu keessa, shamarreen Chaan jedhamtu umriin ishee ganna 36 ta'e seenaa dubartootaa umrii isheen keessa jirtu keessa jiran agarsiifti. Keessumaa dhala godhachuufi dhiisuudhaaf wantota dhiibbaa namarraan ga'an mullisti. Chaan amala nama baayyisee gaarii ta'e qabduufi namoota Eeshiyaa gara malee  sooreyyii ta'an bakka buuti.  Akka dubartii gaaffiin karoora maatii ijaarrachuu jalqabuu daddabalee isheef dhiyaatu tokkootti taphatti. Ergaan fiilmichaas, daawwattoonni haalawwan keessa jiraniifi dhiibbaa isaanitti dhaga'amu akka ilaalcha keessa galchan jajjabeessuudhaaf kan yaadamedha. "Ilaalchi hawaasa keessatti uumame jiru tokko jira. Innis, dubartiin tokko guutuufi ga'umsa kan qabaattu ijoollee qabaachuudhaan,"  jetti Tamara Lashchyk barreessituun kitaaba  'Lose the Gum: A Survival Guide for Women on Wall Street' jedhamu. "Ilaalcha hawaasa keessatti barame kana cabsuun ammoo akka hir'ina guddaatti waan fudhatamuuf dubartiin tokko akka ga'umsa hin qabneetti akka fudhatamtu taasisa. Hawaasa keessatti dubartiin dhala hin qabne tokko ni jibbamti; ejjennoon akkasii kun ammoo dhaloota dhufaa darbaa keessatti ni mul'ata." Eebba baniinsa fiilmii kanaa Wiirtuu Chaanaal 4 Landanitti argamurratti Chaan akkas jechuun ibsite: "Wantonni hedduun [diraamaa] kana keessatti mul'atan  haasaafi mariiwwan ani hiryyoota koo dubaraa, haadha koo, obboleettii koo waliin qabaataa ture keessaati. "Ani hiriyyoota dhiibbaa fiilmicha keessatti Haannaan keessa dabarte waliin wal fakkaatu keessa darban baayyeen qaba.  Muuxannoon kan dhuunfaa kootii guutummaan guutuuttis kan isheedha jechuu hin danda'u. Garaa garummaan hedduun ni jiraata, garuu akkuma jirutti jireenya qabatamaa keessaa fudhatame." Chaan akka Haannaa taatee yeroo fiilmii sana hojjettu karaa appilikeeshiiidhaan hiriyyaa barbaadachuutiin dhiirota baayyee waliin wal argiti. Dhiironni ishee argitu ammoo ijoollee godhachuu irratti ilaalcha garaa garaa qabu. Isheen ammoo filannoowwan kan akka hanqaaquu gadameessa keessaa dhala ta'u dilaleeffachuu  Hakiima Walii-galaa (GP) bira deemuun mariyatti. [Hanqaaquu gadameessa keessaa dhala ta'uu danda'u  dilaleeffachuu (freezing her eggs)] fedhii dhala godhachuu dhabuun ogeessa fayyaan wallaansa taasifamudha. Hanga ammaa maaliif akka bultii ijaarrattee dhala hin godhatiin karaa haadha isheerraa ammoo qorannoo walirraa hin cinnetu ishee mudata ture.  "Guyyaa tokko osoo hin beekiin 40 galtee dhala malee hafta," ittiin jetti haati ishee. "Hariiroon haadhaafi intalaa adda kan ta'eefi jaalalaan kan guutedha garuu wantonni nama haarsanis ni jiru. Tokko waan isa kaaniif gaarii ta'e fedha garuu dhiibbaa guddaa qaba," jetti CHaan. "Akka ani yaadutti dhiibbaan Haannaarra jiru dhiibbaa diidarraa dhufedha, garuu Haannaan ofuma ishee fedhiiwwan keessoo isheerraan kan ka'een dhiibbaan ofitti fidde ni jira." Jalqaba waggaa kanaarra, ogeessi qoor-qalbii Paawol Doolaan  dubbii Ayyaana Hay jedhamurratti dubbateen falmii baayyee cimaa kaasisee ture.  Dubbii dubbate sanarrattis, namoonni kan caalaa gammachuu qabaatan ijoollee ykn haadha/abbaa warraa yoo hin qabaatiidha, jechuun yaada dhiyeesse. "Tarii [namoota qofaa galan/kofaleessa ta'an] akka gulantaafi dudhaa hawwaasa keessa jiraniif yaaddoo ta'eetti ilaalla ta'a," jechuudhaanis boodarra  the Guardian keessattis barreesseera. "Walumaa galatti, haati warraafi abbaan warraa ijoollee qaban dhimmoota waloo kan isaan caalmaatti qabaatan haadha warraafi abbaa warraa biro ijoollee qaban waliin yommuu ta'u yeroo hedduus warren akkasiitu walii walii isaaniitti madaquu filata." "Seeraa uumamaa keenyaafi achii dhuftee keenya waan ta'eefis maatiiwwanillee dubartoonni akka ijoollee godhataniif dhiibbaa irratti taasisu. Namoonni harki caalaan akka ni ta'a jedhanii karoorfataniin yaadu waan ta'eef darbee darbee  maal-jedhuufi wal hubannaadhaaf bakka ni kennu. Yaada dubartiin tokko jireenya abbaa manaa malee ykn daa'ima malee  filachuu ni dandeessi jedhanii ija jabaatanii hin dubbatan." Chaan fiilmiin 'I Am Hannah' jedhu dirqama amala namaa jijjiira  miti jetti. Garuu namoota hanga ta'an waa gaafachuu danda'uu isaanii akka keessa deebiyanii ilaaluu qaban kakaasuu danda'a jetti. "Akka ani yaadutti kan hubatamuu qabu dhiirota caalaa  waan hedduu kan akka karoorri isaanii maal akka ta'e, ijoollee godhachuu ni fedhuu, ulfaa'uudhaaf ni karoorfatuu kanneen jedhan ilaalchisee dubartootatuu gaafatama," jetti. "Hanga tokko kan ani yaadu wanti akkasii dhimma nama biroodha waan ta'eef  dirqama kana isaan gaafachuun nurra hin jiraatu." Chaan kanaan dura kan taatee taphatte hedduun isaa jireenya qabatamaa irraa kan fagaatan turan.  Isa 'I Am Hannah' jedhu kana keessatti garuu waan jireenya namaa waliin walqabatuufi jiruu keessatti nama mudatudha, jechuun ibsiti. "Kana Arfaasaa keessa bara darbe turre kan waraabne. Yeroo fiilmicha waraabnee xumurri, akka gogaan koo narraa luqqa'eetti natti dhaga'ame.  Guutummaan narvii kootii gadi akka gadi ba'aniitti waan natti dhaga'ameef deemee waan tokko hojjedheen dagachuudhaa yaalaan ture." "Yeroon daawwadhu, haaraa natti fakkaata. Ani wantan hojjedhe hedduu isaa hin yaadadhun ture.  Akka waan baayyee gadi baasetti ilaalame.  Irra deebiyee daawwachuudhaan walaba ta'ee qalbii kenuunan ilaale." Haala kanaan dura hin tureen, Chaan fiilmii 'I Am Hannah' kana keessatti taatoo ta'uun qofa osoo hin taane barreessuudhaanis beekamtii argatteetti.  Fiilmichi akka guddataa deemuufis gumaacha guddaa taasifteetti. "Walabummaan waa uumuu danda'uun kennaa  muraasa namaaf kennamudha," jette.  "Akka taatoo/fakkaattee taphattuu tokkootti  mullata nama ta'ee tokko tajaajilta, kanaaf , guutummaan guutuutti muuxannoo adda ta'edhas," jechuun ibsite. Kanaaf, namoonni yeroo akka dubartoonni/dhiironni  ijoollee godhachuudhaaf karoora qaban gaafatan baayisanii of eeggachuu qabuu? "Kun tarii, dubartoota tokko tokkoof  kan miira tuqudha ykn saalfachiisudha," Lashchyk. "Haata'u malee, ani akkan yaadutti, dubartiin tokko ofiif mirkaneeffattee ijoollee godhachuu kan hin barbaanne yoo taate, yaadawwan itti dhufan sana dura dhaabbachuudhaaf ofitti amanamummaa gahaa qabchuu dandeessi." "Ani akka duunfaa kootti akka arabsootti hin ilaalu waan ta'eef namoonni yeroo hedduu waan isaanitti hin dhaga'amneef  osoo namaaf of hin eggatiin yeroo yaada kennan jireenya kan isaaniirraa adda ta'eef  ilaalcha kennuu dadhabuudha jedheen hubadha."


Iccitiin abbummaa gaarii maal akka ta'e beektu?

Haalli jireenyaa bakka bakkatti garaagaradha. Biyya giddu-gala Rippablika Afrikaatti miseensoota gosa Akkaa jedhaman biratti ijoollee xixiqqoo kunuunsuun gahee warra dhiiraati. Dubartoonni ammoo gara bosonaa deemuun adamoo adamsuun nyaata walitti qabuun maatii bulchu. Abbootiin ammoo mana qulleessuu, ijoollee xixiqqoo xabachiisuufi mana keessatti nyaata qopheessuun guyyaa saanii dabarsu. Gocha abbootii kanarraas waan baayyee irraa barachuu danddeenya jechuun addunyaan dinqisiifannaa isaanii ibsaaf jira. Abbummaa gaariinis baroota dheeraan booda kan hiikaasaa geeddaraa dhufe fakkaata. Tibba ammaa kanattis abbootiin waa'ee ijoolleesaanii dhiphataniifi yeroo baayyees ijoollee saanii waliin dabarsan akka abbaa gaarii fi fageessee yaaduutti ilaalamu. Haala walumaagalatti, jedhamunis hanga bara 1970motaatti  haala itti gaafatamummaa abbootiin daa'immaniif qaban irratti bekumsi baayyeen hinturre. Itti-gaafatamummaa olaanan isaanii rakkina dinagdee waliin hidhata qabu hiikuu ture. Amestardam Yunvarsitii Viriijiitti barsistuu kan taate Maariyaan Bekarmaan, qorannoo walitti fufiinsaan gaggeessaniin, daa'imti tokko abbaafi haadha qabaatulleen itti-gaafatamummaan isaanii parsantaa 99 ta'u kan hagugamu dubartootaan (haadhooliin). Qorannoowwan hedduun akka mirkanneessanitti, ijoolleen abbootiisaanii waliin walitti dhufeenya gaarii qabachuun guddatan haala guddina sammuu fooyya'aafi amala gaariitu irraa mullata. Jireenya saanitiinis carraan gammadoo ta'usaanii olaanaa yoo ta'u, akkasumas walitti dhufenyi isaan ijoolle kaan waliin qabaatanis gaariidha. Gama biraatiin ammo ijoollee abbaa saanii irraa hangas mara jaalala osoo hinargatiin guddatan rakkina qor-qalbii hedduutu irraa mullata. Abbootiin guyyaa bakka hojii olanii galgala gara manaa galan, yeroo hunda ijoollee saanii waliin xabachu barbaadu. Wayita kanattis ijoolleefi abbaan yeroo baaccoo hindagatamne dabarsu danda'u. Keessaattu hiibboo, fi oduu duree kanneen galgala abbootii ijoollee waliin yeroo itt dabarsaniidha. Haadhooliin yeroo heddu daa'imman waliin manatti dabarsan ammoo, walitti dhufeenya tasgabaa'aa ta'e ijoollee waliin qabaachu yaalu. Nyaata laachuufi qulqullina saanii eeguu irratti xiyyeeffatu. Kun ammoo ijoolleen xabaafi bashannana abbaasaanii irraa akka eegan taasisaan. Waan akkas yoo humamee ammo ijoolleerratti miira callisuufi rakkina sammuu hordofsiisu danda'a. ''Tarii abbaa gaarii yoo jedhamu cimaafi  kan yeroo baayyee fudhatu itti fakkaachuu danda'a. Haata'u malee, daa'ima jilba keenyarra kaawwachuun ija ija keessa ilaalun mataansaa jijjiraama olaanaa fidu danda'a. Keessatti ijoollee dhiheenya keessa dhalatan yeroon abbaa fi haadha saanii waliin dabarsan enyummaa eegeere saanii ijaaruuf dandeetti olaanaa qabaatu'' jedhu Dr Beekarmaansi.Haala guddisa daa'imaa keessaatti gaariis ta'e badaa wanti guddaan, yeroo waliin dabarsuudha. Daa'imman haala yeroo waliin dabarsu keessatti maatii saanii baruufi miirasaanii hala salphaan ibsachu baratu. Maatiin keessattuu abbootiin yeroo saanii baayyee daa'imasaanii waliin dabarsanis ijoolleesaanii maal akka gammachiisuufi maal akka mufachiisu salphumatti adda baafachu eegalu. Kana malees dhimmoota gaarii fi badaadha jedhas haaluma xabaa keessan ijooleesaaniitti himuuf carraa ni banaaf. Haala guddisa ijoollee waliin walqabateen addunyaa amma keessa jiraanu kanatti wanti abbootii hedduutti rakkina ta'aa jiru tokko, bakka hojiifi eddoowwan biraatti waa'ee ijoolleesaanii bilisaan dubbachu dadhabuudha. Faallaa kanaa, haadhooliin bakka kamittuu waa'ee ijoolleesaanii bilisaan dubbachu ni danda'u.Ofii abbootiin ijoollee saanii xixqqoo qabatanii lafa hojii kan dhaqan meeqa? Ofii abbootiin tibba ijoollee dhukkubsatan kan gara mana yaalaa geessan meeqa?  Deebiin gaaffiilee kana fi kana fakkaataniif kennamu 'baayyee muraasa' kan jedhuudha. Haata'u malee, abbootiin yeroosaanii ijoollee waliin dabarsuu xabachuu yoo baayyisan, fedhiin ijoollee yeroo kamiifi bakka barbaadettu abbaa saanii waliin ta'uuf qabaatan dabalaa dhufa jedha qorannichi.


Baahirdaaritti dubartiin haaloo bahuuf jecha qondaala mootummaaatti asiidii naqxe

Naannoo Amaaraa magaalaa Baahirdaaritti dubartiin tokko hogganaa mootummaa tokko irratti dhangala'aa asidii dhangalaasuun miidhaa akka irraan geessiste poolisiin BBC'tti hime. Qondaalli mootummaa asiidiin itti nam'e Biiroo Geejjiba Naannoo Amaaraatti Daarektara bobbaasa kan ta'ani Obbo Dammallaash Sinnishaawidha. Dubartiin badii kanaan shakkamaniifi komii akka qaban himan Hagayya 02/2011 ganama qondaala mootummaa kana argachuu akka fedhan himanuis walgahiirra akka jiran itti himamee deebi'ani. Ta'us, gaafasumas waaree booda deebi'un gara waajjirichaa akka dhufan miseensi abbaa adeemsa qorannoo buufata poolisii 3ffaa Baahirdaar Inispeektara Itti -aanaa Yismaaw Taarikuu BBC'ti himaniiru. Dubartiin kuni bara 2008 karaa seera hordofeen waldaa ''Iffooyitaa'' jedhurraa baajaajii akka bitan, kanaanis yeroo muraasaaf baajaajiin isaaniis hojjetaa ture. Inispeektar Yismaaw itti dabalanii ''boodarra sababa dubartiin kuni hin beeku jedhaniin barjaan waldaa sanaa ka'e, bajaajiinis akka to'atamu taate,'' jedhu. Ergasiis dubartattiin ''baajaajii waldaa sirrii ta'erraa akka bitan eeruun iyyannaa galchan. Boodarra barjaa hambisanii baajaajii naaf deebisani,'' jechuun poolisiitti himaniiru. Itti dabalanis baajaajiin kuni kan kan Aanaati akka jedhan himu, Itti fufees baatii Amajjii keessa baajaajiin to'annoo jala oolte deebi'u waan dhabdef waajjiraalee gara garaatti iyyannaa galfatanis deebii akka dhaban ibsameera. 'Gaafa badii raawwatan' Dubartiin kuni kuni akka ta'u kan taasise kana dura hogganaa waajjira Geejjiiba magaalaa Baahirdaar kan turaniifi kan yeroo ammaa Biiroo Geejjibaa naannichaatti kan hojjetan Obbo Dammallaash Sinnishaawa akka ta'an yaaduu isaanii Poolisiin himeera. Sababa kanaan, dubartiin kun ''namicha balleessuuf kaka'e'' jechuu isaanii Inispeektarri Itti - aanaa Yismaaw himu. Badii kanaan kan shakkaman dubartiin kuni Hagayya bultii 2/2011 asiidii bitanii ganama keessa gara waajjira Obbo Dammallaash deemanis walgahiirra jiru waan jedhamanif waan qabatan sana fuudhanii manatti galan. Waaree booda yeroo deebi'an garuu waajjiratti isaan argan. Achii dubartiin kuni asiidii jookiitiin fuudhanii fidan namicha irratti naqanii waan ta'e of duuba osoo hin ilaaliin fiiganii baduu isaanii poolisiitti himaniiru. Haa ta'u malee, osoo hin miliqiin tumsa namoota naannoo sana turaniin to'annoo jala kan oolan yoo ta'u qondaalli mootummaa sunimmoo mana yaalaa akka seenan ta'e. Asiidiin irratti dhangala'e qaama isaanii irratti waan hin buunef baay'ee akka hin miidhamne himameera. Ta'us, harki isaanii gurraacha'uu, dhiita'u, garaa isaanii irratti mallattoon gurraacha'u akkasumas fuulli isaanii gubateera. Shakkamtuun konkolaataaf jettee asiidicha akka bitte poolisiif kan himte yoo ta'u poolisiinis madda asiidii kanaa qorachaa akka jiru himeera. Obbo Dammalalaash yaada poolisiif kennanin addatti ishee miidhuuf akka hin hojjenne akkasumas seera kabachiisuuf kaanis akka dhorkaman himaniiru. Poolisiin ragaa walitti qabee akka dafee ilaalamuu galmee gara waajjira haqaa Magalaa Baahirdaaritti erguu hime. Qondaala mootummaa miidhaman dubbisuuf BBC'n yaalii taasisuus dhimma isaanii poolisii waliin dursa akka xumuran himan. Obbo Dammallaash Sinishaaw wal'aansa mana yaalaatti taasisan xumuranii manatti galuu isaanii odeeffanneerra.


Moyyalee, Keenyaa: Faaya aadaa lubbuu haadholiifi daa'immanii oolchaa jiru

Faayni aadaa bareedinaaf harkatti kaayyatan attamiin lubbuu oolchuu danda'a? Dahaabuu Adii Gooddoo kalaqa teeknooloojii GPS fayyadamuu dandeessisu kalaqxeen, haadholii qarqaarsa ogeessa fayyaa barbaadan achumatti akka argatan carraa uumteetti. Gammoojjii baadiyyaa Booranaa gama Keenyaa jiru keessatti haadholiin garaatti baatan hedduun gargaarsa ogeeyyii fayyaa argachuuf fageenya dheeraa imalu. Dahaabuu Adii Gooddoo aantummaa aadaatiin haadholii garaatti baatanii horii horsiifatan waliin karaa dheeraa qaxxaamuraa oolan gargaarti. Aadde Dahaabuun attamiin hojii qajeelummaa akkasii kana akka jalqabde wayita BBC Afaan Oromoo Moyyaleetti imala taasise irratti himteetti. Ishee waliinis hospitaalarraa eegalee haga ollaa Eel Raayyaa jedhamutti imaluun hojiishee ilaalleerra. "Ani dhi'eenyuma kana si'a lama ulfi anarraa baheera. Kanaaf, akka haadha tokkootti ji'a sagalii ol garaatti baatanii dhala dhabuun hangam akka nama dhukkubsu nan beeka," jetti. Aadde Dahaabuun hawwaasa Booranaa Kaaba Keeniyaatti argaman jiruun isaanii yeroo baayyee horsiisuu ta'e kanaaf fala jireenya haadholii garaatti baatanii yaadde. Kaawuntiin Marsabit kaawuntiiwwan Keenyaa 47 keessaa - bakka haawwaniifi daa'imman lubbuu itti dhaban jedhaman shanan keessaa isa tokko. Dubartoonni garaatti baatan fayyaa ofii isaaniifi daa'ima isaanii garaatti baataniif jecha yeroo yeroon dhaabbata fayyaatti deddeebiyanii ilaalamuun xiyyeeffannoo angafaadha. Haata'u malee, maatii horsiise bultootaaf haalli kun yeroo hedduu haala mijataa ittiin wallaansa argatan hin qaban. Aadde Dahaabuun ogeettii laaboratoorii Hospitaala Moyyalee, Keenyaadha. Hospitaaluma kana keessa osoo hojjettuu, Aadde Dahaabuun mala ittiin dubartoota garaatti baatan bakka isaan deeman maratti hordofuun danda'mu yaadde. Meeshaa bakka/fulaa namni tokko jiru agarsiisu (GPS) fayyadamuun bakka dubartoonni horsiise bulaan garaatti baatan jiran hordofuudhaaf karoora baafatte. Malli Aadde Dahaabuu kun dubartoota garaatti baatan Moyyalee, Keenyaa bakka fageenyarra jiran qofaa hordofuuf osoo hin taane, daa'imman isaaniillee nagaa ta'uu isaaniin duukaa buuti. Hawaasni Booranaa yeroo baayyee horii horsiisan waliin waan bakka tokko bakka biraatti deemaa oolaniif, malli GPS kun ammoo gareen ogeessota fayyaa dubartoota garaatti baataniifi daa'imman isaanii bakkuma jiranitti akka deemanii daawwataniif dandeessisa. Aadde Dahaabuun GPS kana fayyadamnee deessuun tokko eessa akka jirtu arginee bakka isheen jirtutti ni qaqqabna jetti. Aadde Dahaabuun meeshaa GPS kana fayyadamuunis bakka dubartiin ulfi fageenyarra jirtu arguun garee gaazexeessitoota BBC Afaan Oromoo waliin akka daawwatanillee taasifteetti. Pirojektii kanaan Aadde Dahaabuun gandoota 10 Moyyalee keessa jiran akka waliin ga'anis ni dubbatti. "Gandoota kana keessatti lakkoofsi dubartoota ulfaa meeqa akka ta'e ni beekna." Aadde Dahaabuun akka jettutti, GPS ittiin hordofan kana dubartoota irratti hidhu. Meeshaan kun ammoo eessa akka isaan jiran baruuf nu gargaara jetti. Bakka isaan jiran yeroo arginu ammoo achi deemuun tajaajila wallaansa fayyaa barbaachisu isaniif kennuuf. Nutis akka arginetti dunkaana yeroo muraasa keessatti diriirsanii akka waajjiraatti itti fayyadamuu danda'an wiirtuu tokkootti dhaabuun, tajaajiloota kanneen akka laaboraatorii, lilmee waraanuu, qoricha barbaachisu kennuu fi gorsa kennuu taasisu. Kanas wayita tolchan garee ogeeyyii fayyaa afur tahanii imalu. Kaan dhiiga qorata, kaan ni galmeessa, inni kaan ammoo lilmee waraana. Erga yaadni GPS kun nuuf dhufee booda dubartootaaf kennuu yeroo deemnu nu didan jetti ogeettiin kun. "Wanti warri didaniif, warri kun warra aadaa beekan. Waan aadaa keessa hinjirre sirraa fudhachuu hin danda'an''. Wayita hawaasni teknooloojii kana fudhachuu didan, waan biraan akka isaan ittiin fudhachuu danda'an karoorsite. Innis GPS kana faaya aadaa harkatti kaa'amuun midhaassuu - ambaarii aadaa imuu/calleerraa midhaassan. ''Wanni kun waanum aadaa keenya keessa jirudha. Ijoolleen dubraa in keeyyatti. Haawwan keenyas in keeyyatan. Warris danda'anii nurraa fudhatan,'' jetti Dahaabuun. Piroojektiin kun kan hojii eegale qarqaarsa dhaabbilee Africa Academy of Science ka jedhamuun ALA jalqaba bara 2018'tti ya jalqabate. Erga hojiin jalqabee dubartoota 268'f qarqaarsa taasisuu isaaniis Dahaabuun nutti himteetti. Baadiyyaa Dahaabuun fa'i ittin hojjetan kanneen akka Eel Raayyaa fa'itti duuti haadholii fi daa'immanii hir'achuusaa Dahaabuun ni dubbatti. Haawwan isheen qarqaarte amma irra deebiin wayita argitu, isheef gammachuu guddoo akka dubbatti Dahaabuun. ''Haati tokko guyyaa tokko manatti deettee, guddoo dhiigi irraa yaa'e. Achiis namoonni ollaa jiran simuu nu dhawanii (nu bilbilanii) yaanee dhaqqabnee, hospitaalatti geessine,'' Achiis haati tun nagayumaan sablatte. Waan duutu waan itti fakkaateef guddoo akka gammaddes nutti himte. Hojii kana akka malee akka jaalattu kan dubbatu Dahaabuun sababa kanaas akkasiin ibsiti: ''Eegii haati tokko ulfaatteetin jettee, yaadi haadhi sunii 'naafi ilmeen tun akkamiin [nagayaan] gargar baana?' kan jedhudha,'' jetti. ''Haati yeroo qaraaf ilmee ilaateetin jettee, gammachuu guddoodha,'' kunis isheef gammachuu guddoo akka tahe dubbatti.


'Kanan Eedsiin du'u natti fakkaatee mucaa kiyya guddifachaaf kenne'

''Naannoo bara 2007 natti fakkaata...faranjiin tokko naannoo Lidataatti (Finfinnee) mucaa dhiiraa tokko hammate arge. Faranjichis suuraa maatii mukatti rarraasee, bilbilaanis namoota waliin dubbata ture.Mucaan inni hammate ture diimaa ture. Mucicha yoo ilaalus nan nahe. Mucichi mucaa kiyya fakkaata! Isaan bira dhaabadhee bo'uun eegale. Faranjichis mucaanis Afaan ani dubbadhu hinbeekan. Callise yoon bo'us bitaa itti galuun hin oolle. 'What's this?...naan jedhe. Maal jedhe akkan deebisuf waanan hinbeekneef callisee bohu itti fufe. Namticha karaa darbaa jiru tokko dhufe maal akkan ta'e na gaafate. Anis dafeen mucaan faranjichi baate kan kiyya fakkaatan jedheen. Maaloo eessaa akka dhufan naaf gaafadhu jedheen. Isaanis afaan Ingiliziitiin erga waliin dubbatanii booda, faranjichi warra mucaa guddifate barbaachia biyya Ingilizii akka dhufe natti hime. Ani garuu boohicha dhaabu hindandeenye. Akkuma gowwaatti dhaabadheen namoota ilaala ture. Mucaa kiyya yoo barbaadu kan na mudate kan qofa hinturre. Yeroo itti daa'ima namaa argee kiyya ta'aa laata jechuu naasuun gogee baayyee ture. Kan Lidata garuu yoomu hinirraanfadhu. Aaddee Balaayinash (maqaanshe kan geeddarame) haadholii daa'immasaanii guddifachaaf kanneen kennan hedduu keessaa tokko. Mucaanshee guddifannaan gara Kaanaadaa erga deemeen booda teessooN isaa jalaa baduun waggoota dheeraaf barbaachaan rakkattee jirti. Guyyoonni daandiirratti ofi wallaaluun itti kuftees jiraachu himti. Guyyoonni karra cufatte qofaashe itti bo'aa turtees gola kiyya qofatu beeka jetti. Abbaa fi haatiishe erga du'anii turaniiru. Obboleetti takka qofa qabdi. Garuu wal hingaafatan. Kanaafu fira dhihoo ykn hiriyyaa garaa hinqabdu. Mucaashee jalqabaa loltuu tokko irraa kan godhatte waggaa 20n dura ture. Osuma baayyee hinturiin adda bahan. Mucichis fira fagootiif kenname. Isaan boodas loltuu biraatti herumuun isa waliin kaampii keessa jiraataa turte. Mucaashee lammaffaa garaatti baattee osoo jirtu bara 1993 abbaan warraashee jalaa du'e. 'Gurri abbaatti ...' akkuma jedhamu sana abbaan warraashee maaliin akka du'e hinbeektu turte. ''Abbaan manaa koo HIVn qabamusaa hinbeekun ture. Lafa waraanaa deemuun rukutamee dhufee ture. Malee waan akkanaa jiraachu gonkumaa hinbeekun ture. Waan hunda kanan bare ergan dahee booda.'' Hiriyyaa isaa kan dhimmicha beeku tokkotu 'mucaa garaa keetii baasisi' naan jedhe. Anis lakkii maafan mucaa kiyya baasisa, mucaa abbaan irraa du'e. Abbaan irraa du'us itti kadhadheen guddisa jedhen.'' Amajjii bara 1994 mucaashe deesse. Achumaanis kaampii jiraattu akka baatu taasifamte. Dahannoo waan hinqabneef ganda deemte bohuu eegalte. Marmaara baayyeen booda mana kutaa tokkoo amma keessa jiraattu kana kennaniif. Kanfaltii sooramaa kan abbaa warraashe qarshii 100 argachuu eegalte. Qabeenyaan qabdu mucaashee qofa waan tureef waggaa tokkoffaasaatti guyyaa dhaloota kabbajjeef. Suuraas waliin ka'an. Gammaddees. Isaa booda garuu fayyaa dhabaa dhufte. Booda keessas socho'uyyuu dadhabe. ''Hospitaala seenuun sirree qabadhe. Yoon dhukkubsadhu namni tokko na waliin hinturre.'' Hospitaala ciisee mucaanshee biraa asiifi achi figaa ture. Kan eegu waan hintureef ammas ammas ni kufa ture jetti. Guyyaa tokkos kufee baayyee miidhame. Addisaa madaa'ee akka ture yaadatti. Madaan sun amma waggaa 18 booda yaa jiraatu yaa badu hinbeektu. Kanaafu 'Godaannisi sun ni jiraata laata? Jedheen yaada jetti. Mallattoon mucichaas godaannisa sana ta'a. Mucaashee mana namaatti guddates yoo ta'e yeroo baay'ee dhaqxe arguuf carraa hinarganne. Yeroo tokko qofa osoo quxisuun isaa baatii shanii yeroo ta'e ture argeenii ture. Dhukkubichis guyyaadhaa gara guyyaatti nadadhabsiisaa dhufe. ''Irraa hinhaftun jedhame. Akkan du'u yoo natti himan mucaa kiyya eenyutu guddisa? jedhee yaadoon na qabe. Mucaa kee guddifachaaf kenni naan jennaan abdii kutee waanan tureef fudhachuuf dirqame. Hangan du'e awwalamutti illeen nama naaf qabu waan hinjirreef guddifannaa kennu murteesse.'' Achinis dhaabbata guddifachaa Finfinneetti argamu tokko waliin haasa'an. Osuuma hospitaala jirtu mucaa fudhatan. Erga gara dhaabbatichaatti fudhanii boodas garaa dhaabbatichaatti taaksiin deemtee yeroo tokko mucaashee agarte turte. Nagaa itti dhaamuun siree du'a itti eegataa turteetti deebite. ''Bohee boheen deebii'e. Maal godhu abdii kuteen malee mucaa kiyyaan adda bahu hinbarbaaduun ture.'' Bara 1996 osoo isheen hindhagahiin abbaa warraa fi haati warraa lammii Kaanaadaa mucaashee guddifataan fudhatan. Wayita hospitaala turteetti dhukkubbii fi nama dhabuun akka itti cimee ture yaadatti. Dubartiin tokko garuu 'nama biyya kootii' jechuun dubartii nyaata bilcheesituuf mindeessiteef akka turte dubbatti. Isa booda wal jalaan bayyannachu eegalte. Garuu, duras ammas murteen mucaashee guddifachaaf kennuuf taasife sirrii ta'u fi dogongora ta'usaa ammalleen deebii hinargannef. Mucicha kennuuf murtessuuf wayita rakkatteettis 'ati du'uuf jirta, maaliif carraa mucaa kee cuftaa?' Jedhamte jirti. Hojjattoonni dhaabbatichaas amansiisuuf yaalii taasisaa turu himti. ''Wayita isaan mucaa kiyyaa guddifattootaaf kennuuf jedhan baay'ee sodaadheen ture. Garuu maal gochuun danda'a ture? Ani yoon du'e eenyutu guddisa? Hakimoota osoo hinhafiin ati ni duuta naan jedhaniiru. Dhaabbachu hindanda'u. Kanan deemu namatti hirkadheeni… Erga mucaan kiyya deemee booda qoricha TB fudhachu eegale. Akkuma isa xumureen ammo qoricha farra HIV fudhachuu eegale. Isaan booda waljalaan fayyaan kiyya fooyya'aa dhufe. Haala adda ta'een osoon hindu'iin hafe. Hosipitaalaa bahunis gara manaatti gale.'' Manatti galtee garuu mana duwwaa keessatti hirriba akka dhabde dubbatti. Du'arraa hafee 'mucaa kiyya ofi biraa nan dhaba' jettee yaade hinbeektu. Waljalaan fayyaanshee fooyya'ulleen waa'een mucaashe garuu akka boqonnaa ishe dhorke dubbatti. Waggoota lamaafis halkanii guyyaa bohaa akka turte dubbatti. ''Baayyeen kan natti dhagahame guyyaan mana yaalaatii bahe mana gale ture. Akkasiin natti fooyya'ee mana galuuf osoon jiruun mucaa kiyya ormaaf kenneen? Dhiiga kiyya keessa vaayirasichi waan jiruuf harma hin hosiifne. Kan guddatees mooqaafi annaan looniin ta'usaan yoon yaadadhu natti dhagahama.'' Booda keessas dhaabbata mucaashe guddifattootaaf kennee deemuun akka teessoo mucaashe kennaniif gaafatte. Namoonni yoo mucaa harkaa fudhan akka waan isheef yaadaniitti dubbataa turan hundi itti geeddaramuu dubbatti. Hojjattoonni dhaabbatichaas tokko kan biraatti daddabarsuun diddaa agarsiisan. 'Maaliif hindhifne innu waggaa 18 yoo guute ni deebii'aa' itti jedhu dubbatti. Kana malees 'erga jaalatte kenniteen booda amma fidaa jechuun maaliidha? Ati dabarsite kennite jirta. Innis amma warra biraa qaba' jechuun akka abdii kutattu taasisaa turan. ''Hojjattuun dhaabbatichaa tokko bilbilteef, dhukkubbii keetuu si dubbisaa jira kan naan jette hindagadhu. Na arrabsu, guyyaan na boossisu turan. Ejansiin Kaanaadaa jiru cufameera naan jennaan of wallaalee kufee beeka. Boodas abdii kuteen hafe.'' Balaayinash mana murtii keessa qulqulleessummaan hojjatti. Isheenis qoricha farra HIV fudhataa jireenya itti fufte. Yeroo hunda waa'ee mucaashe yaadu hindhiifne. 'Maaf ormaaf na kennite? Jedhee na jibbaa laata jechuu akka yaddu himti. Haa ta'u malee, amma Imbaasii Kaanaadaatti deddeebi'u eegalte. 'Ministeera haajaa alaa gaafadhuu' jedhamte. Ministeerichi ammo 'Dhimma Dubartootaa fi Daa'immanii dhaqii' jedhaniin. Kunis baay'Ee ishee hin gargaarre. ''Hundumtuu na bosisuu malee didnaan nan dhiise.'' Ijoolleen guddifataan biyya alaa deeman maatiisaanii arguuf akka hinrakkanneef jecha maatiif teessoon hinkennamu yoo jedhamtuus, suuraa mucaanshee maatii Kaanaadaatti guddisaa jiran waliin ka'e akka dhiyaateef himti. Kana caalaa waa'ee mucaashee kan beektu hinqabdu. Waggaa lamaan dura osuma mana murtii keessa hojjattuu dubartii tokko waliin haasa'u eegalti. Dubartii tunis akkumashee mucaa ishee guddifataan biyya Kaanaadaa deeme agarte akka hinbeekne itti himti. Dhaabbanni ijoollee jara lamaanu Kaanaadaatti kenne tokkichuma. Mucaan kan kennames abbaafi haatiisaa du'aniiru jedhameeti. Dubartittiin mucaa barbaacha wayita eegaltuttis, 'maatiinsaa du'aniiru' waan jenneef wal isin agarsiisuu hindandeenye jedhamu itti himte. Kana boodas dhaabbanni 'Barbaacha Maatii' jedhamu tokko mucaashee barbaadaafi jiraachuu Balaayinashitti himte. Dhaabbatichis, ijoollee guddifataan Itoophiyaadhaa fudhaman kan maatii waliin walitti fiduudha. Maatiin ijoolleessaanii barbaadanis haala mucaansaanii ittiin kenname itti hima. Maqaa mucaa, suuraa, dhaabbata fudhate, biyya deemee… fi ragaalee mucicha barbaaduuf gargaaran hunduma kennuu qabaatu. Dhaabbaticha kan hundeessitees lammii Ameeriaa Andiriyaa Keelii odeeffannicha midiyaa hawaasaa irratti gadhiisuun mucicha ykn maatii mucicha guddisaa jiru barbaaddi. Balaayinashis ragaa mucaashee Andiriyaaf kennite. Akka carraa ta'ee suuraa dhaabbata mucaashee guddifataaf kenne iraa argate kan maatii mucicha guddisaa jiraniifi kan mucaa qabateefi maqaasaanii harkaa qabdi. Akkasumas, kan ishee waliin ka'an, xalayaa haati mucaa sababii dhukkubaatiin mucaa guddifachaaf kennuuf hayyamte jirti jedhu mana murtiirraa qabdu itti kennite. Osuma eeggataa jirtuus oduun gammachuu tokko Torontoorraa dhagahame. Maatiin muciicha guddisaa jiran argaman. Maatiin mucaa Balaayinash guddisan kan argaman Fesbuukii irratti ture. Kaanadaa Magaalaa Toroontoo jiraatu. Haati mucaashee argu akka barbaaddu dhageenyaan abbaan guddisaa jiru suuraa mucaa erguuf akka barbaadu ibseera. Guyyaa tokkoos intalli Andiriyaa waliin hojjattu mana kiyya dhufte. Isheenis suuraa namichi mucaa kiyya guddisu karaa 'Viber' ergeef qabattee jirti. Wayitan argus akkan itti gammade dubbachuu hindanda'u jetti. Amma mucaa waggaa 18 ta'eera. Maqaan an baaseef geeddaran illeen maqaansaa ammaas kan dura ani baaseen walitti dhiyaata. Maatiinsaas ''Hiyaadda'iin mucaa cimaadhaa. Barumsaanis cimaadha naan jedhaniiru. Akka baayyee jalataniifi kunuunsanis natti himaniiru.'' Maatiin haala mucaan keessatti argamu Balaayinashitti himuun suuraa isaalleen yaa erganiif malee qaamaan akka wal arganiif hangam hayyamoo akka ta'an garuu hinbeektu. Haatisaa barbaadaa akka jirtu mucichatti himuufi dhisuusaaniilleen hinbeekamu. Suuraa mucaashee arguun gammachu kennuufilleen 'yooman ijaan arga' kan jedhuuf deebii akka hinargannee himti. ''Haalli mucaa kiyya ittiin guddisan na gammachiseera. Guddina gaariirratti argama. Yoon ijaan argu baadhees namoota gaarii natti fakkaatu. Hanga kana dhagahuun kiyya mataansaa abdii naaf kenneera. Fedha Waaqaa ta'e osoo ijaan wal agarree caalaan gammada ture. Osoon akka haadhaatti hammadhee... dhungadheen.. hawwa,'' jetti. Mucaan kiyya lubbun jira jedhee hinyaadun ture kan jettu Balaayinash, 'akka guyyaa tokko ijaan wal agarru abdachuu kanan eegalees amma ergan suuraasaa argeen booda' jettee jirti. ''Sababii isaatiin keessi kiyya baayyee na hubamee ture. Amma qoricha kiyyas haalaan fudhataan jira. Galata rabbi waan argadhees nyaachaan jira, nagaas qaba!'' Qofaa waan taa'eef haalli jireenyaa kiyya jibbisiisaadha kan jettu haati kun, mana gandi naaf kennee kana keessa jiraadha. ''Akkuma argamu qorriifi dhoqqeensaa jibbisiisaadha. Kanarratti amma qala'iinsi jireenyaa jira. Yeroo tokko tokkos osoo jiraachuu baadheen jedha. Garuu osoon mucaa kiyya ijaan hinargiin maaliifan du'aa?  jette.


Marsabiit, Keenyaa: Faaya aadaa lubbuu haadholiifi daa'immanii oolchaa jiru

Faayni aadaa bareedinaaf harkatti kaayyatan attamiin lubbuu oolchuu danda'a? Odeessa kanaan ogeettiin fayyaa Boorana keessaa, teeknooloojii fayyadamuun attamiin lubbuu haadholii oolchaa akka jirtu isinitti himna. Dhiyaadhaa. Viidiyoo kana kan midhaassan: Eliyaas Mulugeetaa Hordofaa fi Yaadataa Birhaanuu


Keeniyaa: Miseensi paarlaamaa hirriyaasaa kabaluusaatiif to'atame

Namichi Miseensi Paarlaamaa Keeniyaa tokko dubartii Miseensa Paarlaamaadhuma sanaa taatee biraa, bakka namichi irraa filatameef maallaqa ramaduu diddee jechuun kabale jedhamuun himatameera. Raashid Qaasiim,  magaalaa guddittii biyyattii Naayiroobiitti miseensa koree bajataa kan taatee Aadde Faaxumaa Gedi kabalusaatiin himatame. Erga gochichi raawatamuunsaa karaa ergaa tiwiitaraatiin ballinaan tamsa'ee booda, Aadde Faaxumaan boo'aa osoo funyaan keessaa dhiigni dhangala'u suura irratti argamte jirti. Kanumaan walqabatees miseensoonni dubartootaa paarlaamichaa warri dhiiraa kaan itti-qoosnaan paarlaamaadha bahaniiru. Obbo Qaassim, bakka bu'aan Baha Waajir naanawa kaaba baha Keenyaatii yoo ta'u, erga maaliif akka isheen bakka inni irraa bakka bu'eef maallaqa hin ramadiin hafe gaaffachuun dallaadhuma paarlaamaa keessa lafa konkolaataan dhabbamutti Obbo Gedi kabalusaa himatame. Isaan boodas miseensoonni paarlaamichaa warri dhiiraa miseensoota dubartootaatti qosuu eegalusaanii, Miseensi biraa Saabinaa Waanjiru Chege BBC'tti himteeti. "Hiriiyyoonni keenya warri dhiiraa guyyaansaa kan kaballaatii jechuun nutti qoosuu eegalan,'' jette jirti. Ms Chenge akka jettuutti, ''dubartoonni sirreefamu qabaatu. Attamiin dhiirri itti kunuunfamu beeku qabna,'' jechaa turan jettee jirti. Isaan boodas miseensoonni paarlaamaa warri dubartootaa gadhiisuun bahuun Obbo Qaasiim  akka qabamu kan gaafatan yoo ta'u, innis booda to'annaa jala olfameera. "Nuti hundi keenyaa miseensa paarlaamaati...nutis isaanii gadii miti,'' jetti Aadde Chegen. Obbo Qaasiim ammoo wanta umamae irratti yaadi kennee hinjiru.


Marsabiit, Keenyaa: 'Ani Qabballe Duubaati. Booranillee Qabballe Duubaa qaba'

Qabballe Duubaa Soraa Kaaba Keenyaa, Kaawuntii Marsabit fulaa Torbii jedhanitti dhalattee kan guddatte yoo tahu gostishee ammoo gosa Gabraati. Fuula deemtu cufatti waahee faayidaa barnoonni qabu dubbatti. Gaaffiifi deebii kallattiin Facebook Live irratti gaazexeessituu BBC Firaa'ol Balaay waliin taasisteen dhimmoota garagaraarratti dubbatteetti. Dhiyeenya kana badhaasa Global Citizens Award People's Choice jedhu badhaasa Doolaara Ameerikaa 50,000 waliin argatteetti. Badhaasni kunis hojii isheen dhaabbata hundeessite Qabale Duba Foundation'n hojii hawaasa keessatti hojjettuuni. Akkaataa jalqaba dhaabbatichaa wayita ibsitu Qabballeen: ''Anin ollaa diqqaa keessan dhaladhe. Ammoo galata Waaqaa masoomoo argadhee soomee (baradhee), fuula jiru tanaan baye. Achis waanin jedhe 'Ya soome, ya il (ija) banadhe, bakka dhufetti deebi'ee dubartoota keenna cufa qarqaara jedhee kahe,'' jechuun dubbatti. Otoo kana hin jalqabin dura garuu, dorgommii bareedinaa 'Miss Tourism Marsabit' jedhamu mo'attee tokkoffaa baate. Akka Keenyaattis, dubartoota 43 keessaa lammeessoo baate. ''Gara dhibii deemee modeeling hin deemne (itti hin fufne). Ollaa kiyyatti deebi'ee ijoolleefi nadheen qarqaaruu jalqabadhe,'' jetti Qabballeen. Faawundeeshiniin isin hundeessite hojiiwwan hojjetu keessaa: Dhaabbanni Qabballen hundeessite waahee dhibii nagaa Booranaa fi Gabraa jidduurratti ni hojjeta. ''Ollaan ani keessaa dhufe Torbi jedhan. Torbiin kuniin ALA 2005 keessa gaafa Gabraafi Booranni wal haate, nama hedduu dhabne nulleen. Hadhiin nam tokkollee dansaa niti,'' jechuun haala nagayaarratti hojjechuuf ishee kakaase dubbatti. ''Akka intala Torbii baateetti waani jedhu, nu Gabraafi Booranni nam tokko. Afaan takkaa dubbanna, obboleeyyan. Ammoo wanni waliin nu hadha - siyaasa,'' jechuun miira aariin ibsiti. Erga 2013 as Faawundeeshiniin Qabballe Duubaa waan nagayaarratti hojjechuu akka jalqabes nutti himteetti. Booranaa fi Gabraan walfakkeenya hedduu waan qabaniif addaan baasuniyyuu nama dhiba jetti. ''Waaqi nagaa nuu kenninnaa, nagaan taahuu mallee, nu obboleeyyan tokko - biyyiti gargar nuun beektu. Ani maqaan kiyya Qabballe Duubaa. Booranillee Qabballe Duubaa qaba  - Gabrillee Qabballe Duubaa qaba. Hanga ammaa gara Itoophiyaa ceete akka hin beekne ka dubbattu Qabballeen, hawaasa Booranaa fi Gabraa gama Itoophiyaan jiru ilaaluu akka feetus Firaa'olitti himteetti. Miidiyaa hawaasaarratti wayita waa maxxansitu Oromoonni hedduun 'comment' akka kennan dubbatti. Kanas yeroo hedduu hubachuun akka ishee rakkisu ibsiti. ''Warri Qabballee keenya jedhanii barreessu. Anin akkan se'adhetti 'Qabballee from Kenya'. Akka keennatti 'teenna' jenna. Afaan kanallee barachuu fedha. nam keenna ka Itoophiyaa jirullee argee, waan kana barachuun fedha,'' jetti. ''Waaqi karaa hedduu nu banuut' jira. Ganna 5 kan gad-deemu keessatti, iskuula (mana barnootaa) guddaa ijaarrachuu feena,'' jetti. Kana malees waggoota shanan dhufan keessatti warshaa 'sanitary pads' fi butaantaa 'qanxarroo' oomishu Marsabiit keessatti hundeessuu karoorfattee jirti. ''Gar feetee dhufnaan, [abjuun kee ni milkaa'a.] Ol ejjedhu. Yoo soomtee uriin baate, deebitee ilmaan teenna taan dhibii qarqaaruu malte. Obboleeyyaan tantee kan waliin dhalattan callaa niti  - [hawaasni] cufti obboleeyyan tan teeti. Deebi'i qarqaari. Masoomoo teessanitti jabaadhaa. An masoomotu armaan na baase. Aayyoofi aabboon hin soomne. Obboleeyyan tiyyas akkas hin soomin. An ilmee dubraati jettee, harka marattee hin taa'in. Namni dhufee haraka qabee si qarqaaru hinjiru. Ufillee of qarqaaru malte,'' jechuun gorsashee obbaasti Qabballe Duubaa. Qabballeen wayita ammaa dira guddoo Keenyaa - Naayiroobiitti digrii lammaffaa, gosa barnootaa 'epidomology'n soomaa jirti. ''Gaafa durii namni hedduun soomee (baratee) hinjiru,'' kan jettu Qabballe, dubartii Faaxumaa Abdulqaadir jedhamtu akka fakkeenyaatti ilaaleen guddadhe jetti.


"Kilabiin dhiiraa attamiin dubartiif kennama? jedhamee ture'' Inistiraaktar Masarat Maanii

Iddoon dhalatooshee Dirre dawaa bakka daandii tokkoffaa dhiheenya Dachaatuu jechuudha. Safarri kun ammoo cirrachatti dhihoo waan ta'eef kubbaa miilaa asiifi achi koloolchaa guddachuuf kan mijatudha. Barnoota sadarkaa tokkooffaa shee Laga Harreetti, Sadarkaa lammaaffaa ammoo mana barnootaa waliigalaa Dirre Dawaatti baratte. FIFA'n osoo waancaa kubbaa miilaa dubartootaa ifatti hin gaggeessiin dura dubartoonni ifatti kubbaa miilaa akka xabataniif hin barbaadamu (hayyamamu) ture. Haalli kunis sadarkaa beekamtii qabuun ta'u baatuulleen kubbaa xabachuuf ishee hindaangeessine ture. Eenyumtu xabattuurraa gara leenjisituutti dhufuuf kan ishee daangeesse hinturre. Eenyumtuu leenjiiftuu garee kubbaa miilaa dhiirotaa jalqabaa ta'urraa kan ishee daangeesse hinturre, Masarat Maanii. Jireenya leenjisummaa ''Leenjisummaa kanan eegale ijoollummaatti. Ganaa ijoollee ta'ee keennaa oggansaan qaba ture. Isaan boodas hirriyoota kiyya walitti qabuun garee 'Dil Betigil' jedhamu hundeesse. Isaan boodas gareen ijoollee, ittaansee ammo dhaabbanni Madihin deeggarsa muraasa naaf taasisuun leenjisu eegale. Achiinis garee dubartootaa fi dhiiraa 'Save the Children' hundeeessuun leenjisuu itti fufe. '' Masarati kan leenjiftuu gareewwan kubbaa miilaa qofa hinturre. Gareewwan tenisii fi kubbaa harkaas leenjisaa turte. Meeshaan waan tureef ijoollee Dirre Dawaa fedhii qaban hunda akka leenji'anan taasisa turte. Jalqaba bara 1970'tti ammo gareewwan kubbaa miilaa dubartootaa kan akka Maakiddaa, Taaxaq, Humna qilleensaa fi gareewwan dubartootaa kkf kan turan yoo ta'u, booda keessa achumaan adda cite. Isaan booda bara 1986'tti ammo gare kubbaa miilaa dubartootaa hundeessuun seenaa hojjattee. Bara 2004'tti ammoo wayita piriimiiyar liigiin dubartoota Itoophiyaa eegalameetti, Masarat dubartoota magaalaa ishee qabachuun itti makamte. Bara 1007 irratti kanamaan Dirre Dawaa dorgommii liigii irratti hirmaate ture. Yeroo kana ture Masarat Maanii, garee dhiirotaa fudhachuun piriimiiyar liigiif dabarsuuf waadaa galuun hojjachu kan eegalte. ''Dhugaattis baayyee cimaa ture.'' Ta'us anatti kan hin cimiin ijoollummaa kiyyaa qabee waanan dhiiroota leenjisaa guddadheefiidha. Warri gurguddaanis yoon leenjisuu jaalalliifi kabajni naaf kennan akkasumas, haalli isaan ittigaafatamummaasaanii itti bahan anaaf humna ta'e. Waa'ee dubartummaatiin tilmaamamuun kiyya garuu hinollee. ''Attamiin kilabiin dhiiraa dubartiitti kennama? Qoosaa jirtuu?' kan jedhanis hindhabamne ture. Kaan sirumayyuu bu'aa 'siyaasaatiif' jechuun kantibaa Dirre Dawaa bira dhaqanii turan. Garuu inni caalaatti anaaf human ta'ee ture. Kanaafu kana geeddaruun qaba jedheen hojjachu eegale. Maaliin? Qabxiidhaa.'' Rakkinni Masaratii mudataa ture ala qofaa hinturree. Jalqabarratti qabxii sadii galmeessu irraa eegama. ''Tabattoota kiyya amansiisuun qormaata tokko ture. Taphattoota gurguddoodha kanarratti dubartiin leenji'anii hinbeekan ture. 'Ishee amma attamiin nu oggantii? Gaaffii jedhu qabu turan. Tokko tokkoos miirri hojii saanii gadi bu'aa ture. Garuu ijoollee kiyyaa hojiidhanan amansiisu danda'e. Keessattu marsaa lammaffaarratti qabxii gaarii galmeessine. Sirriiyyu xaboota 12 keessaa tokko qofaan mo'atamne turre.'' Imala gara Piriimiiyar Liigii Kanamaan Dirre Dawaa Masaratiin ogganamee Piriimiiyar Liigii gale. Hundumtu leenjistu dubartii kan garee dhiiraa? Jechuun gaafachu eegale, dinqisifannaan argatteeti. Tabbattoonni keessattuu warri Dirre baayyee kabajaniin. Kaayyoo guddaan kilabiishee kan ture deebii'anii piriimiyar liigii irraa akka hinbunee ture. ''Wayita jalqabnu xaba afur mo'achu hindandeenye ture. Taba shanaffaan booda garuu, hundaa sirreessaa dhufne. Siriiyyuu marsaa tokkooffaatti shanaffaa taanee xumurre. Kun ammo nuuf mo'icha olaanaa ture. Keessattu garee liigii biyyaaleessaatii dhufeefi kan leenjistu dubartiitiin leenji'uuf waan olaanaa ture.'' Ta'ulleen wal jalaa qabxiin Dirre Dawaa gadi bu'aa adeeme. Tabawwan jalqabaa shaniin booda Kanamaa dirreetti qabxii sadii galmeessuun ulfaatee ture. ''Hanga harraattu yoo yaadu na dhiba. Dhimmasaas ijoollee kiyyan gaafadhe. Garuu deebii gaha hinarganne. Dhimmin ani hinbeekneefi akka qabxiinsaanii gadi bu'u taasise jiraachu natty dhagahama. Ammayyuu tabattoota tokkoo tokko yoo argu nan gaafadha. Garuu baayyee natty hinhiman. Ta'u wanti ta'e alaayis keessaas akka ture naaf gala. Gara fuuladuraatti gaafachu kiyya hindhaabu'' jetti Masarati. Isaan booda ''haala sanaan itti fufuu hindandeenye.'' Masarati akka jettuutti kan dhufte maallaqa barbaadde miti, hojjachuu malee. Ta'us haala sanaan itti fufuu hindandeenye. Kubbaan miila ammo bilisummaa barbaada.Kanaafuu, ''na gaheeraa galatoomaa jechuu ijoollee fi hojjattootaaf nagaa dhaamuun bara 2008tti garicha dhiisee bahe,'' jetti. Isaan boodas Masarat affeerraa Ameeriikaa Kaabaatti Federeshinii Ispoortii Lammiile Itoophiyaatiin taasifameefiin gara Ameerikaa imalte. Yeroo lammaffaaf ammo affeeerraa Imbaasii Ameerikaatii dhiyaateefiin Ameerikaa geessee deebiite. Isa dura irra deebiin ALI bara 2009tti garee Liisii fudhattee turte. Yoo deebiitu garuu eddoon leenjisummaa nama biraatiin qabamee ture. Isaan boodas Luusii qabachuun waancaa Sekaafa irratti hirmaachuuf gara Yugaandaatti imalte. Achittis sadaffaa bahuun nahaasa argatanii deebii'an. Ta'us osuma kontraanni ishee hinxumuramiin Luusiif leenjisaan biraa ramadameef. Masarati gama kanfaltiittiinis miindaa baayyee gadaanaa argataa turu dubbatti. ''Wayitan pirimiyar Liigii turetti kilaboota 14 ture. Isaan keessa kanfaltii gadaanaan kan kiyya ture. Irraa cicite harkarra kan na gahu 13,500 ture. Leenjistoonni Daashaniifi Hosaahinaa aangorraa bu'an kana caalaa argataa akka turan nan beeka. Sababiinsaa yeroo baayye ani kan tilmaamamu 'saala' kiyyaan ture malee dandeettii kiyyaa miti. Kana yoo yaadu baayyee natty dhagahama, garuu kubbaa baayyeen jaaladha waan ta'ee hojjachaa tureera.'' Yeroo baayyee erga tabi xumurameen booda harka walfudhanii uffata danbii wal geedaruun naamusuma ispoortiiti. Haa ta'u malee yeroo tokko gammachuurraa kan ka'e osoo harka hinfuudhiin hafuusheetti himatamte akka turte dubbatti Masarati. Kunis kan ishee mudate Dirre dawaadhumatti, Mugar Siimintoo waliin xabatanii osuma 0-0 dhumarra gahaniin booda, sa'aatii dhumeetti galchuu waan mo'ataniif gammachusaanii to'achu dadhabde. ''Waanan baayyee gammadeef osoon leenjisaa Mugar harka hinfudhiin hafe. Achiinsi hanga himannaa gahee ture,'' jechuun mudannooshe yaadatti. Attamiin irraanfatama? Mo'icha Masarati hinirraanfannee keessaa tokko gammachuu Kanamaa Dirree Dawaa waliin ture akka ta'e himti. Keessaattuu ''guyyoonni hin irraanfatamne lamatu jira.  Guyyaa Kanamaa Finfinnee waliin sadarkaa 4 keessa galuuf itti taphanneedha. 1-0'n dursaa osoo jirru booda wal qixa taane. Ammas tokko dabaluun dursuu eegallee, garuu deebiise nurratti lakkaa'amuun walqixa 2-2 taane. Kanaafuu gara rukuttaa addabbiitti deemuuf jirra. Kanaafu ittaanaa kiyya waliin mari'achuun eegaan goolii kiyya rukkuttaa addabbiitiin cimaa waan tureef jennee isa galchine. Innis golii sadii nu olchuun mo'annee bane.'' Kan lammaffaa 'guyyaa Goorgisii mo'anneedha. Goorgiisiin garee guddaadha. Anaaf ammo piriimiyar liigichi haaraadha. Kanaafu dirree keenyarratti isaafu olaantummaa taphaatiin mo'achuu kiyyaa yoomiiyyuu hin dagadhu. Anaaf baayyee adda ture,'' jechuun ibsitti. Kana booda hoo? Masarati amma garee kubbaa miilaa dubartoota magaalaa Finfinnee leenjisaa jirti. Gareen divisiyoonii tokkooffaarra jiru kunis sadarkaa jahaffaa qabachuun bara kana xumureerra. Masarati gara fuula duraatti karoora hedduu qabaachu dubbatti. ''Akaadaamii ijoollee 120 qaba. Isaan ola kaasuudha abjuun kiyya. Gaaffiiwwan leenjisuus naaf dhiyaata. Dhugaa dubbachuuf mudannoowwan haamilee nama buusan hedduun na mudataniiru. Ogummicha dhiisuuf mataasaa yaadee beeka. Namoonni baayyeen ammo murtee kiyya kana yoo morman argeera. Keessattu ijoolleen leenjise akkan gaafficha fudhadhu na jajjabeessu. Kanaafuu taa'ee itti yaaduun qaba'' jechuun waan dabarsite yaadatti. Dubartii ta'uun kilabii kubbaa miilaa dhiiraa leenjisuun baayyee akka nama gammachisu himti Masarati. Kunis jetti, 'sababii leenjistuu dubartii kan biraa hinjirraanneef osoo hintaane, waanan fiixaan bahu danda'eefiidha kana gammadu. Dubartiin kana gochu akka dandeessu agarsiisuu kiyyatti baayyeen gammada. Miira ni danda'ama jedhuu sana dhugoomsu danda'u kiyyaatti baayyeen boona. Yeroo hundas kan jedhu dubartoonni koorniyaa isaanitiin osoo hintaane, dandeettii isaanitiin osoo madaalamaniii,'' jechuun muxannoo sheerra ka'un ergaa dabarsiti. Akkasumas namni tokko sadarkaa tokkorra gahuuf abjuu qabaatee cimee hojjannaan kan hinqaqabamne akka hinjirre dubbatti. 'kaayyoo qabaannaan kan hinqaqabamne hinjiru' jette jirti.


Taanzaniyaan wiigiirratti qaraxa harka 25 dabalte

Ministirri Faayinaansii biyyatti rifeensa wiigii biyya alaatii galfamanii fi kanneen biyya keessatti tolfamurrattis qaraxa parsantaa 10 dabaluun galii biyyatti guddisuuf jedhe. Filip Paangoon dhimma baajata biyyatti ilaalchi ibsa Kamiisa taasisanii, wiigii qaraxuu jalqaba ji'a itti aanurraa eegala jedhaniiru. Dubartoonni biyyattii baayyeen wiigii biyya alaatii galfamu dha'achuun jaalatu. Gatiin wiigii inni xiqqaan doolara 4, qaaliin immoo doolaara 130. Mr Paangoon omishaale qulqullinaaf olan irraa qaraxa kaasuu himaniiru. Kanaafis Mr Paangoon akka sababaatti yoo hima, qaraxni hirratuus dhaabbileen bizinasii gatii gadii buufamee gurguramaa waan hinturreef, maamiltoonni irraa fayyadamaa hinjiran jedhaniiru. Dubartoonni Tanzaniyaa baayyeen garuu, mootummaan nu adabaa jira jechuudhaan tarkaanfii kana ilaalchisuun WhatsApp irratti komii barreessaa jiru. Taaksiin gara biraa hanga parsantaa 35 nyaata chokkoleetii fi biskuutiirratti dabalamera. Qaraxni omishaalee kanneen irra duraan ture parsantaa 25 ture.


Fayyaa dubartootaa: 'Dhukkubbii ciniinsuu sodaadheen oppireeshiniin dahe'

Ragaan qabatamaan lakkoofsaan deeggarame argamuu baatus odeeffannoon dhaabbilee fayyaa irraa bahan dubartoonni ciniinsuu uumamaa caalaa, baqaqsanii hodhuu ykn 'C-Section' dahuu filatan heddummataa jiru. ''Waggaa shan dura kanin oppireeshiniidhaan dahe jaaladheen miti.'' Baatii sagal guutuu nagaan dabarsee, boodarra garuu yeroon itti dahuu qabu dabarraan wal-aansa baqaqsanii hodhuun dahe jetti Muluu Asaffaa. Muluun daa'ima ishee lammataa waggaa shan dura yaalii baqaqsanii hodhuun deesse. ''Yeroon dahumsa koo eegnaan, eegnaan isa hakiimonni torbee 36-40 dahamuu qaba jedhan darbee torbee 42 gahe,'' jetti. Qoricha ciniinsuu ariifachiisuu naa kennani, isaan illee didnaan gara baqaqsanii hodhuutti galanii jetti. Sababii kanaan yaalii baqaqsanii hodhuun da'uuf akka dirqamte dubbatti, daa'ima ishee jalqabaa garuu 'ciniinsuudhaan' dahee jetti. Yaalii baqaqsanii hodhuurra ciniinsuudhaan dahuu akka filattus nutti himteetti. ''Yeroon ciniinsuudhaan dahe sa'atii dheeraa narra hin turre, dhukkubbiis hin qabu ture'' inni kuni garuu qorichi inni miixuudhaaf jedhamee kennameyyuu baay'ee na miidhe ergan dadhabee booda gara yaaliitti na galchan'' jetti. Namaaf salphaadha jedhama malee anaaf garuu dhukkubbiinsaa ergan dahee boodayyuu akkuma nama dhukkuba biraaf yaalametti na dhukkube jetti. Miixuun waan nama dhiphisu yoo qabaateyyuu isa booda garuu, ''akka barbaadde sochoota, akka barbaadde daa'ima kee hoosifatta jetti. Fuulduratti otoon daa'ima biraa argachuu barbaadee rakkoon sun natti dhufinnaa kan jedhu na ''sodaachisa'' jetti Muluun. Yaada isa haadholiin yaalii baqaqsanii hodhuun dahan akka warra ciniinsuudhaan dahanii mitii 'daa'ima hin mararfatanii jedhamuutti walii hin galtu. ''Ani inumaayyuu daa'imni yaalii baqaqsanii hodhuun dahe yeroon qoricha miixuu hir'isu fudhadhe sana na faana waan rakkatte gatii natti fakkaatuuf nan ishee mararsiifadhaa ijoollee koo yoon wal hin caalchisneyyuu" jetti. ''Ciniinsuu sodaadheen oppireshiniin dahe' Gama biraan, jiraattuun magaalaa Finfinnee maqaa koo miidiyaatti hin baasiinaa jette, ''yeroon ijoollee koo dahe ciniinsifachuuf fedhii hin qabu ture sababiinsaa immoo waanin sodaadhuufi,'' nuun jetteetti. Hiriyyaan koo yeroo miixattu argee sammuu koo keessaa baduu didee, otoo hin heerumiinan oppireeshiniidhaan dahuu yaadee, yeroo haadha tahutti dhufu immoo filannoo isa kanatti murteessse jetti. Haa tahu malee, daa'ima koo jalqabaa yeroon ulfa ture hakiimii kootti ji'a sadaffaarraa jalqabee oppireeshiniidhaan akkan dahuu barbaadu yoon itti himeyyuu rakkoo daa'imaafi siin miidhuu danda'u yoo jiraate malee akkasumatti dahuun hin danda'amu naan jedhe ture jetti. ''Jiini gahee dahuuf yeroon deemu, marfeen ciniinsuu ariifachiisu naa kennameyyuu mucaan dhufuu didnaan, sababii kana barreessanii oppireeshiniidhaan dahe,'' jetteetti. Hanga ciniinsuun dhufutti hin eegu, yeroo ji'a sagal xumuru guyyaa murteesseen deemes jetti. ''Daa'ima koo lammataa yoo dahu, akka boruu dahuuf akka har'aa guyyaa guutuu waajjiratti hojii koo hojjechaa ooleen, ganama sa'atii 2:30 irratti beellama hakiimiin naaf qabate eegeen hospitaala deemeen sa'atii 4:35 irratti oppireeshiniin raawwate,'' jetti. ''Ijoolleen koo dubaraa lamaan, kan waggaa torbaafi sadii dhibee tokkooyyu hin qabanii fayya-buleessota dha'' jetti. Isa ''haati  daa'ima ishee ciniinsuudhaan deesse irra mararsiifatti'' waan jedhu nan dhagaha garuu kuni tasumaa dhugaa natti hin fakkaatu jetti. ''Oppireeshiniidhaan dahuun battala sanatti sin dhukkubiiniyyuu malee madaan oppireeshinii dafee hin badu, dabalataan immoo daa'ima kee ji'a sagal guutuu baatteef jaalalli kee hin hir'isu.'' Abban warraa koo garuu duraan ''ciniinsuudhaan dahuutu wayyaa, oppireeshiniin booda rakkoo fiduu danda'a naan jechaa ture,'' boodarra garuu lamaan keenyi isan ciniinsuudhaan rakkadhu yaannee waliigallee oppireeshiniidhaan dahee jetteetti. Hakiimoonni maal jedhu? Dr Yohaannis Amsaaluu Hospitaala Fiicheetti ogeessa baqaqsanii hodhuu balaa tasaafi da'umsaati. Taa'umsi mucaa akka malee tahuu, ukkaamamuufi daa'imni yeroo malee yoo dhufu rakkoo daa'ima irra gahu hambisuuf dubartiin tokko karaa baqaqsanii hodhuun yaaliin taasifamuufi danda'a jedhu. Akkasumas haati rakkoo dhiphina gadameessaa yoo qabaatte yaalii kanaan deesisuun dirqama taha jedhan. ''Yaalii faayyaadhaan barbaachisummaan isaa otoo itti hin amanamiin dubartiin tokko fedhiidhumaan yaalii baqaqsanii hodhuu gatii barbaaddeef hin hojjeetamuuf'' jedhu. Yoo isheen daa'ima jalqabaa baqaqasanii hodhuun deesse qofa isa lammaffaa fedhiisheen baqaqsanii hodhuun dahuu dandeeessi jedhaniiru. Haa ta'u malee magaala Finfinnee keessa dubartoonnii dhaabota fayyaa dhuunfaa keessatti fedhii isaaniin dahan ni jiru, dhaabbata mootummaa keessatti garuu kuni hin taasifamus jedhaniiru. Sababiinsaa immoo Waliigalteen Fayyaa Biyyaalessa ulaagaa baqaqsanii hodhuun itti kennamu keessaa ''fedhii haadhaa hin tarreessine.'' "Yaalii baqaqsanii hodhuu kuni nama fedhiisaan dhufe hundaaf yoo hojjetame baasii isaa biyyattin sadarkaa dandeessurra miti kan jirtu" jedhaniiru. Biyyoota guddatan keesstti garuu fedhii isaaniin karaa baqaqasanii hodhuun ni dahu. Yeroo baay'ee dubartoonnis ciniinsuu sodaadha kan isaan yaalii kana filatanis jedhaniiru. 'Ciniinsuun hamma lafee jajjabaa qaamaa 7 cabsuuti' Namooti yaalii baqaqsanii hodhuun yoo dahan qorichi hadoochaa waan kennamuuf battala sanatti dhukkubbiin itti hin dhagahamu. Erga kutaa wal'aansaatii bahaniin booda garuu madaa waan taheef isaan dhukkubuu danda'a jedhu Dr Yohaannis. Akka qorannoowwan saayinsii mul'isanitti ciniinfachuun ''lafee qaama keenyaa jajjabaa ala tokkotti hanga caccabsuuti'' kanaaf dhukkubbiin ciniinsuufi kan baqaqsanii yaaluu tasumaa wal bira qabamee hin ilaalamu sababiinsaa dhukkubbiin ciniinsuu baay'ee guddaa waan taheefi jedhaniiru. Haadholiin karaa baqaqsanii yaaluun dahan jaalalliifi hariiroon mucaa isaan gidduu jiru ni hir'ataa amantaan jedhu, ''ilaalcha barteen jedhamu malee saayinsiidhaan waan mirkanaa'e hin qabu" jedhaniiru. Dubartoonni yeroo baay'ee erga ciniinsifachuu jalqabanii dhukkubbiin gaafa itti cimu oppireeshinii gaafatu. Keessumaa, warri yeroo jalqabaaf mucaa godhachuuf jiran oppireeshinii nuuf hojjedhaa jedhanii ni gaafatu jedhan Dr Yohaannis. Gama biraan immoo, baqaqsanii hodhuun daa'imaafis tahe haadhaaf barbaachisaa tahee yaalii baqqasanii hodhuu hojjechuu qabna yeroo jennu haadholii ''hin barbaannu'' jedhan jiru, ''irraa hafuu hin danda'ufaa,'' jedhanii didus jedhaniiru.


Haadholii Itoophiyaa qofaa ilmoo guddifachuu filatan

Dubartoonni sababawwan adda addaatiif qofaasaanii ijoollee guddifachuu danda'u. Abbaan warraa yoo irra du'e, yoo wal hiikan, fedhiin ala ykn dirqiiin gudedamuun kan dahan yoo ta'eefi sababawwan biroon qofaa saanii ijoollee guddifachuuf murteerra gahu danda'u. Haa ta'u malee gama biraan ammoo dubartoonni itti yadanii osoo bultii hin ijaarratiin ilmoo godhatanii qofaadhuma jiraachu barbadanis jiru. Sadarkaa addunyaatti lakkoofsi dubartoota qofaa isaanii ijoollee guddisanii dabalaa jiraachuu qorannoon biyyoota adda addaatti gaggeeffame ni mul'isa. Afriikaa biyyoota akka Keenyaa fi Afriikaa Kibbaatti qofaa jiraachu (single mom) ta'un waan baramedha. Qorannoon lakkoofsi adda bahuu baatulleen Itoophiyaattis keessattu naannoo magaalaatti osoo hin heerumiin ijoollee godhatanii qofaa guddisuun baratamaa akka jiru himama. Ofii dubartoonni maaliif itti yaadanii qofaa isaanii dhalasaanii guddifachuuf filatu? ''Jireenya kiyyatti sarara diimaan kaa'e tokkotu ture. Sanirra darbuu waanan hin dandeenyeef jecha haadha qofaa jiraattu ta'eera'' jetti jiraattuun magaalaa Finfinnee maqaanshee akka hin eeramne gaafatte. Gaa'ilaaf kabaja akka qabdu kan hin dhoksine dubartiin kun, wanti jireenyasheetti yaaddu ta'uufii didnaan gaa'ila hin dhaabbadhu ejjannoo jedhurra akka geesse dubbatti. Garuu ammoo, qofaa ofii jiraachuu fi ilmoo guddisuun ta'uun mataansaa rakkoolee hedduu akka qabu dubbatti. ''Dubartiin tokko maatii ijaarrattuufi eenyummaa isheerratti murte dabarsitu qabdi.  Murteen ishees haaluma jireenya jiraattuun addadha,'' kan jettu ammo mormituu nirga namoomaa kan taate Akliil Salamoon dha. Jireenyi dubartootaa hawaasa keessatti umuriin kan daangeeffame waan ta'ef, umurii sanatti gaa'ila dhaabbatanii dahu hin dandeenye taanaan akka waan jireenyisaanii badeetti ilaalamuun qofaa jiraachuuf madda tokko jetti Akliil Dubartiin osoo hin herumiin mucaa yoo deesse maqaa itti kennuun balaaleffatamti ture. Amma keessa haalli sun wal jalaan hafaa waan dhufeef dubartoonni qofaa daa'ima godhatanii guddifachuuf haamlee kenneefiras jetti. ''Kana dura dubartoonni hojii hin qabne dinagdeen hirkattoota ta'an daa'ima godhachuun qofaasaanii guddifachuun waan hin yaadamne ture'' ken jettu Akliil, dinagdeen dubartootaa fooyya'unsaa sababii qofaa jiraachuuf murteessuu kan biraati jetti. Akkasumas gaa'ila keessatti dubartoonni haala walqixa ta'ee kan hin ilaalamne yoo ta'an, miidhaan kan irratti raawwatu yoo ta'e, haalli jiru hunda kan dubartiif hin mijoofne yoo ta'ee qofaa jiraachuuf murteessu dandeessi jetti. Dubartoonni dinagdeen waan of danda'aniif akkasumas humni isaanii waan dabaleef mi'aa gaa'ila wallaalan namoonni jedhan danuudha. Akliil garuu ''humni dubartootaa cimaa dhufeera yoo jedhamu, itti gaafatamummaa isaan mana keessatti qaban osuma jiruu kan alaa itti daballee'' jechuun itti gaafatamummaa dacha dubartoonni qaban himti. "Dura dhiibbaa qofaa haadha ta'uun qabu hubachuun gaariidha. Qofaa jiraachunis dhiibbaa dachaa alaafi manatti isaan mudatu kan hir'isu miti." Haalli kun naannoo magaalaa tokko tokkootti aadaa ta'aa dhufeera, kan jedhan gorsaan saayikoolojii Obbo Mogas G/Maariyaam, haadholiin qofaa jiraataniifi gorsaaf gara isaanii dhufan jiraachu dubbatu. Oggeessi kun akka jedhanitti, haalli kun guddina waliin kan dhufeedha jedhu. Wayita dandeettiin diinagdee fi ofitti amanuun cimaa adeemu, xiyyeeffannaan haadha warraa fi abbaa warraas walitti dhufeenyarraa ta'uun hafee dinagdeerra qofa ta'u danda'a jedhu. Sababii kanaanis dubartoonni qofaa jiraachu filatu. Obbo Mogos qofaa jiraachuuf murteessuun dinagdee qofaa waliin walqabachu hin qabaatu jedhu. Dhimmichi miiraa fi yaada akkasumas seenaa dubartoonni dabarsan waliin kan walqabatudha. Oggeessi xiin-sammuu kun murtee namaa irra caalaan kan mo'atu haala keessooti jedhu. Haalli keessoo kunis haala alaatiin mul'achu danda'a. Fakkeenyaaf fedhii keessoo, ilaalchi, maatii, olla ykn dhiibbaan naannoon taasisu murtee keessoo irraa geessisu mala. ''Ilaalchi ofii kenyaaf qabnu kan eegamuun ol (super ego) yoo ta'e, waan hundaa ofii kiyyaan raawwachu waanan danda'uuf nama biraa na hin barbaachisu kan jedhutti adeemama." "Yoo haala madaalawaan qabachuun hin danda'amne gara qofaa jiraachutti adeemama'' jedhu. Akka Obbo Mogosiitti ilaalchi hawaasaa saala bu'urreefate haadha qofaa ta'uf dhiibbaa olaanaa qabaata. Miidhaa fi dhiibbaa irra gahu, sodaa fi jibba olaantummaa dhiiraa, fakkeenyawwan naannootti argaman ykn miidiyaan dhagahaman dubartoonni murte kanarra akka gahaniif ni taasisa. Gama biraatiin ejjannoon hawaasni dhimmicharratti qabu cimaa ta'u yoo baate dubartoonni waan barbaadan raawwachuuf carraa argatu. Eenyummaan mo'ataa wayita dhufu, wantoonni hin ta'an jennu baay'ataa dhufa. Walumaagalattis, dubartoonni ofiin jiraatan baay'ataa dhufuun attam duudhaan hawaasaa gadi bu'aa akka dhufe kan mullisuudhas jedhu. Haati dubbifne akka jettuutti, ijoollee qofaa guddisuun dhiibbaa miiraa fi diinagdee olaanaa qaba. Dhiibbaan hawaasaa fi firootaan ijoolleerra gahus salphaa miti. ''Wayita ijoolleen dhukkubsatan naman ittiin mari'adhu dhabuun ulfaataa ta'uu hubadheera. Garuu ammoo jireenya haadholiin keenya obsaan dur jiraatanii darbaniin jiraachuu waanan hin dandeenyeef murtee kana murteesseera,'' jetti. Qorannoon dhiibbaa haadholii qofaa isaanii ijoollee saanii guddisan irra gahu ilaalchisee Afriikaatti baay'een hin hojjatamne kan jettu Akliil, miidhaansaa olaanaa ta'u himu. Dhiibbaawwan dubartoonni qofaa jiraatan ittiin miidhaman keessaayis: - Dhiibbaa dinagdee ni cimaa - Fayyina qaamaa, dhibee fi dhiphina dandamachuu - Tasgabbaa'uu dhabuu fi miiraa laafaa - Deeggarsi hawaasumma kan laafe ta'a jedhu. Abdii kutachuu, ko'ummaan itti dhagahamu, ofitti amanuu dhabuu fi rakkoolee kkf akka saaxilaman oggeessonni ni dubbatu. Abbaan ijoollees haaluma walfakkaatuun rakkinichaaf saaxilama. Miira balleessummaa, dhiibbaa hawaasummaa, qofummaan itti dhagahamu, gaabbii (ijoollee kiyyaaf kunuunsa barbaachisu hin taasifne) jechuun hubamu danda'u. Dhiiroonni waa'ee ijoolleefi gaa'ila diiguu ilaalchise, dubartoota caalaa mirrisaanii kan miidhamu ta'u oggeessi xin sammuu kun ni dubbatu. ''Keessattu ijoolleen guddachaa yoo deeman qofaa guddisuun rakkisaadha,'' kan jettu haati kun, garuu mana keessatti itti gaafatamummaa isaaniif qoduun jireenya isaanii keessatti gahee akka qabaatan taasisuun qormaata sana darbu dubbatti. ''Manni keenya paarlaamaa fakkaata. Waliin mari'atanii murteessuun raggaasifachuuf na bira dhufu. Waan hundaanu ni hirmaatu,'' jetti. Gahee abbaafi haati jireenya ijoollee isaanii keessatti qaban caalaa bara kana keessa dhiibbaan hawaasaa olaanaadha jetti Akliil. Fallaa yaadashe ammoo, Obbo Mogos ijoolleen gahee abbaa fi haadhaa argaa hin guddatiin rakkina xin-sammuu garaa garaatiif saaxilamu jedhu. Kanaafuu dhiphinaa fi rakkina qor-qalbii adda addaatiif saaxilamoota akka ta'an himu. Rakkinni akkasii kunis ijoollee dhiiraa caala ijoollee shamarranii miidha jedhu oggeessi kun.  Ijoolleen dhiiraa rakkina amalaatiif saaxilamu. Haala jiru waliin walfakkaatanii jiraachuuf ni rakkatu. Kunis fiixaan bahiinsa barnoota, hojii fi hawaasumaasaaniirratti dhiibbaa taasisa jedhu. Akka Obbo Mogositti haadholiin qofaa ijoollee guddisan amala lama qabu. Inni duraa jireenya ijoolleesaanii keessaatti gahe gaarii qaban, kan jaalalaa fi kunuunsa gaarii kennaniif yoo ta'an, kanneen biroo ammoo kan ijoolleesaanii dagachuun jireenya saanii keessa hin galleedha. Haa ta'u malee ijoollee haala lamaaniinu guddatanis rakkina qor-qalbiitiif saaxilamunsaanii hin oolu. Kanneen baay'ee cinqamaniif ijoolleen miira hirkattummaaf akka saaxilaman taasisa. Kanneen haadha dhimma hinqabneen guddatan ammoo nageenya miiraa argachu qaban waan dhabaniifu rakkiina olitti eeramaniif saaxilamu jedhu oggeessi kun. Haadholee sababii gara garaatiif ijoolleesaanii qofaa guddisan, rakkoolee isaan mudatu ilaalchise attamiin dandamachu akka qaban oggeessi qor-qalbii kun ni gorsu. - Miiraa fi qaama fayyaa qabaachuu mirkanneessuu, - Walitti bu'iinsa keessoorraa bilisa ta'u, kan sodaatan yoo ta'e ijoolleetti akka hin dabarsine of eegganno taasisu. - Haaluma umurii isaaniin ijoollee waliin haala jiru ifatti mari'achu fi - Ijoolleen abbaa waliin wal arguu akka qaban amanuun carraa mijessuufiin haala salphisaafi.


Kongireesiin US dubbii sanyummaa Tiraampi dubartootarratti aggaaman balaaleffate

Manni Maree Bakka Bu'oota Uummataa US ykn Kongireesiin dubbii jibba sanyummaa of keessaa qabu kan Pirezidaanti Doonaaldi Tiraampi dubartoota miseensota kongireesii ta'an afur irratti xiyyeeffachuun taasisan balaaleffateera. Kongireesichi, dubbiin Pirezidaanti Tiraampi jibbiinsi sanyummaa fi bifaan walqooduun biyyattii keessatti akka lafa qabatuu fi bu'uura seerummaa argachaa akka deemu taasisa jechuun balaaleffateera. Dubartoota miseensota kongireesii ta'an kanneen biyyattii keessaa akka ba'an itti himaniiru kan jedhaman Pirezidaanti Tiraampi, sanyiidhaan nama qooduu fi nama jibbuudhaan himatamaniiru. Ergasii Pirezidaantichi erga tuwiitarii isaaniirratti barreessaniin ''lafeen sanyii namaa qoodee jibbu qaama kiyya keessa hin jiru'' jechuun ofirraa faccisaniiru. Miseensota Kongireesii kan dimokiraatoti itti heddummaatan 240 keessaa 187 dubbiin pirezidaanti Tiraampi fudhatama akka hin qabne irratti walii galaniiru. Dubartoonni miseensa Koongirasii US ta'an afran jibbi sanyummaa Pirezidaanti Tiraampiin irratti aggaamame xiyyeeffannoo namootaa gara balleessuuf jechuun yaada kennaniiru. Dubartoonni afran Aleksaandariyaa Osasiyo-Korteez, Ilhaan Omaar, Ayaanaa Pireeslii fi Rashiidaa Tileeyib jedhamu. Dubartoonni afran maqaa masoo 'the squad' jedhamanii beekaman ibsa rippoortarootaaf kennaniin, xiyyeeffannaan nama hundaa jechoota pireezidantichaa osoo hin taane imaammata irratti ta'uu qaba jedhan. "Kuni salphaadhumatti bulchiinsa malaammaltummaan laaqamee fi badaa ta'e kana irraa xiyyeeffannaa keenya jijjiirsisuuf waan raawwatamedha," jette Aadde Pireeslii. Ilhaan Omaar akkasumas Tileeyib irra deebi'uun Tiraamp aangoo irraa akka kaafamu gaafataniiru. Dubbiin jibba sanyummaa kan pirezidaanti Tiraampi miseensota Kongireesii afur irratti xiyyeeffachuun taasisan madaallii kamiinuu fudhatama hin qabu. Seenaa US keessatti godaansi dhabamee hin beeku, gosoota durii ka'anii biyyattii keessa jiraatanii fi lammiilee Afriikaa garbummaadhaan gara Ameerkaatti fudhatamanii jiraachaa turan irraa kan hafe, Ameerkaanonni  kanneen biroon hundinuu godaantota ykn ammoo maatii godaantotaati. Akka ibsa ejjennoo kanaatti gootummaan bifa ykn sanummaadhaan ibsama osoo hin taane walqixxummaa, bilisummaa fi dimokiraasii mirkaneessuurratti kutannoo namni tokko qabuun madaalama.


''Dubartoonni ispoortii kamirrattuu yoo hirmaatan argee hin beeku''

Garee biyyaalessaa Deenmaark fi kilabii Ameerikaa Poortilaand Toornisiif kan taphattu yoo ta'u, dhiheenyattis kilabii Suupper Liig injifate Maanchistar Siitiif mallatteessitee jirti. Amajii 2018 kilabii kanatti ni makatti.


'Sababa wallee kiyyaa na qoccolaa turan, booda miidhaa narraan ga'an'- Artist Jaalee Amantee (Kabbitoo)

Qoosaa bashannansiisaa (Comedy) Afaan Oromoo, taatoo (Character) Kabbee Kabbitoo jedhamuun beekamu hojjechuun kan beekamu Artist Jaalee Amantee, magaalaa Finfinnee keessatti 'garee gurmaa'een' erga haleelamee booda amma fooyyee akka qabu BBCtti hime. Artist Jaalee Amantee hojii komediin alatti wallee isaa dhiheenya baase- Abbaa Boottiitiinis guddoo beekameera. Yeroo hedduu Oromoonni naannawa Finfinnee jiran sababa boottii uffataniif itti qoosama kan jedhu Arist Jaaleen, walleesaa kana ilaalcha kana cabsuuf akka hojjete hime. Artistiin kun qoosaa (Comedy) isaa- Kabbee Kabbitoo keessattis waa'ee jiruu fi jireenya uummata Oromoo naannawa magaalaa Finfinnee mul'isa. Sababa wallee isaa fi qoosaa hojjetu kanaan arrabsoon akka isa mudataa ture kan hime Artist Jaalee Amantee, haleellaan irratti raawwatames kanaan walqabachuu akka shakku dubbate. Artisti Kabbitoon guyyaa Dilbataaa gaafa Mudde 11, 2022 naannoo 24 jedhamuun beekamutti garee gurmaa'anii isa hordofaa turaniin haleellaan irratti raawwachuu hime. ''Qoosaa nama afootti ba'uun dhiheessan- Stand up comedy eegaluuf sagantaa baniinsaa Hoteela Ililliitti qopheessuufan ture. Haalli biyyi keessa jirtu bashannanaaf waan hin affeerreef saganticha dabarsuuf mari'annee osoon Booleerraan kutee gara manaa deebi'aa jiruu gareen gurmaa'e karaa natti cufee miidhaa narraan ga'e,'' jedha. Toora sa'aatii lamaa fi sadi gidduutti osoo hiriyaasaa tokko waliin jiranii rakkoon kun isa mudachuu ibse. ''Karaarratti taaksii geejjiba uummataa ta'e kan halluu bifa cuquliisa qabuun karaa nutti cufan. Battaluma sanatti gara kiyya dhufanii balbala konkolaataa kiyyaa bananii gadi na harkisan. Isa booda duubaan hedduu ta'anii na rukutan. Hiriyaan kiyya balbala banee bu'uuf jennaan dhagaadhaan haleelan,'' jechuun waan guyyaa sana mudate ibse. Hiriyaasaa waliin miidhaa irra ga'e dandamatanii imalasaanii itti fufanis xiqqoo akkuma deemaniin gareen isaan haleele kun konkolaataa biraan isaan hordofee ammas miidhaa biraa irraan ga'uuf akka yaale hime. Haata'u malee, konkolaataasaa miliqsuun daandiin namni irra deemu (daandii lukaa) irra oofuun lubbuusaa baafachuu dubbate. Artistiin kun lakkoofsa gabatee konkolaataa jalqabaa qabachuun qaama seeraatti gabaaseera, darbees wal'aansa fayyaa erga argatee booda wayyaa'uu BBCtti himeera. Haata'u malee, miidiyaa hawaasummaa irratti akka waan inni guddoo miidhamee hospitaala galee jiruutti odeeffamaa ture. Taateen mudate akka miidiyaa hawaasummaarratti odeeffame miti kan jedhu Artist Kabbitoon, ''miidhaa qaqqabee fi qaama kanatu haaleellaa raawwate jedhamee kan odeeffamaa ture ana hin ilaallatu,'' jedhe. ''Feesbuukiin maqaa 'Kabbitoo' jedhuun baname hedduudha. Kana hundarratti odeeffannoon barreeffame sirrii miti. An Feesbuukii 'Jaalee Amantee' jedhu qofan qaba.'' ''Namoonni akka waanan gargaarsa gaafadheettillee karaa keessaa naaf barreessaa turan. Kana hunda kan godhaa ture ana osoo hin taane namoota maqaa kiyyaan Feesbuukii bananii jiraniidha,'' jechuun namoonni odeeffannoo caalisee fudhachuurra qulqulleeffachuu akka qaban gorsa. Artist Jaalee Amantee maqaa 'Kabbitoo' jedhuun qoosaa (comedy) hojjechuun alatti wallee Abbaa Boottii jedhus kilippiidhaan hojjeteera. ''Yeroo hedduu uummanni keenya kophee boottii uffatee wayita magaalaa kana dhufu ittiin wayita arrabsaman nan dhagaha. Kanarraan ka'uun uffannaa boottii kan ittiin qaanfatan akka hin taane agarsiisuuf wallee kana hojjedhe,'' jedhe. Wallee kana akkuma kanneen jaallatan jiran kanneen itti gammannes jiru jedhe. ''Ergan wallee kana baasee namoonni hedduun ilaalcha kophee boottii fi namoota kophee kanarratti qaban akkaan fooyyessaniiru. Wallee kana akka jaallatanis duub-deebii naaf kennaniiru. Kanneen wallee kana jibban ammoo karaa miidiyaa hawaasummaas ta'e qaamaan wayita na argan na qoccolaa turan.'' Haleellaa irratti raawwatameef kun sababa ijoo akka ta'uu hin oolle shakka. ''Namoonni boottii uffatanii magaalaa kana keessatti akka hamileensaanii cabuuf arrabsaman kanneen lafa kanarraa shiraan dhiibamaniidha. Abbaa biyyaati. Kanaafuu biyyi abbaa qabaachuushee kanan ittiin mul'ise wallee kana. Kun ammoo finxaaleyyii guddoo dallansiise.'' Dhimmoonni Oromoonni naannawa Finfinnee ittiin arrabsaman boottii miti kan jedhu Artist Jaalee Amantee, kanneen qullubbii, aajjaa, garbuu fi oomishaalee kaan manarra deemanii gurguranis hamilee buusuuf yaalii guddaatu godhamaa jira jedhe. ''Uummanni keenya waansaatti akka hin qaanofne, abbaa biyyaa ta'uusaan akka boonu hamileen ta'aaf. Komedii- Kabbitoo jedhu kan jiruu fi jireenya uummata keenya naannawa Finfinnee irratti hundaa'es bifa haaraan nan deebisa,'' jechuun waan karoorfatee jirus ibse. Sagantaa eebba baniinsa ''qoosaa nama afootti ba'anii bashannansiisan- Stand up Comedy'' osoo eebbisiisuuf jedhuu irratti haleelames ALI ji'a dhufu gaafa guyyaa 15 akka raawwatu ibseera. ''Kanaan booda Kabbitoon qoosaa akkanaa osoo walirraa hin kutin magaalaa Finfinnee keessatti agarsiisa.'' Diraamaa (qoosaa) walitti fufiinsaan kanaan dura TV FIB jedhamurratti dabarsaa ture amma karaa Chaanaala Youtube- Boottii Intarteeyinmant jedhamuun akka dhiyeessuuf jirus ibseera. Artist Jaalee Amantee Yuniversitii Finfinneetti Tiyaatirikaal Aartiidhaan digirii jalqabaa barate. ''Kennaa uumamaan qabanirratti barnoota saayinsii ammayyaa yoo dabalatan ni milkaa'u,'' jechuun akkamiin gama aartiin jaallatamuu akka danda'e ibse. Aartii Oromoo dorgommii keessa galchuuf jecha namoonni fedhiin aartii keessa isaanii jiru barnoota aartii barachuun akka jabeeffatanis gorsa.


Poolisiin Wiil Ismiiziin to'achuuf qophii ta'us Kiriis Rook dide

Poolisiin taatoo cimaa badhaasa Oscars injifate Wiil Ismiiz waltajjii badhaasaa irratti koomeediyaan Kiriis Rook kabaluu isaaf to'annoo jala oolchuuf qophii ta'uu qopheessitootni sagantichaa himan. Piroodiyuusarri badhaasichaa Wiil Paaker erga ta'ii sanii yeroo jalqabaaf yaada kenneen Rook( komeediyaaniin kabalame) Poolisiin tarkaanfii akka fudhatu ni barbaada yoo ta'e gaafateera jedhe. Komeediyaanichi garuu Poolisiin gaaffii dhiyeesseef akka hin fudhanne Paaker TV ABC jedhamutti himeera.Wiil Ismiiz sagantaa badhaasaa Oscars irratti komeediyaan Rook haadha warraa isaarratti qoosee jenneen waltajjiitti bahee kaballaan dhayee deebi'e. Ergasii Ismiiz gocha isaatti gaabbuufi komeediyaanicha fi qopheessitoota dhiifama gaafachuu beeksiseera. Ta'uus qopheessitootni sagantichaa gocha Ismiiz kanaaf deebii akkamii kennu kan jedhu eegamaa ture. Piroodiyuusarri sagantichaa Paakeer, Poolisiin Los Aanjeles Rook waliiin haasa'uu fi waan waliin jedhan sagantaa Good Morning America jedhu kan TV ABC irratti dubbateera. ''Dhaqnee qabna. Kanaaf qophiidha. Ammaan tana dhaqnee qabuuf qophiidha. Himata banuu dandeessa. Ni to'annaan'' jedhe Poolisiin Loos Aanjeles jechuun qopheessaan sagantichaa himeera. ''Poolisiin adeemsa jiru yeroo isa filachiisu Kiriis Rook garuu didaa ture. Lakki hin barbaadu lakki lakki lakki jechaa ture'' Rook ficcisiisi fa'a jechaaniin ture jedha Paaker. Muummeen Poolisii Los Aanjalas kan biroonis irra deebiin ''tarkaanfii akka fudhannu barbaaddaa?''jedhee gaafatee Rook lakki jedhee dide. Dilbata darbe sagantaan badhaasaa akkuma xumurameen dubbii himaan Poolisii namni rakkoon isa mudate Poolisiif gabaasuu dideera jedhe. ''Qaamni ta'ii san keessatti hirmaate boodas ta'u Poolisiitti gabaasuu yoo fedhe, Muummeen Poolisii Los Aanjalas qorannoo raawwachuuf qophiidha.'' Badhaasa Oscars kan qopheessu 'Academy of Motion Picture Arts and Sciences' ibsa Roobii baaseen ta'ii san booda Ismiiz saganticha dhiisee akka bahu gaafatamee erga didee dhimmicha akka biraatiin xumuruun akka irra ture ibseera. Boordiin jaarmiyaa kanaa Ismiiz irratti tarkaanfii fudhachuuf torban lamaa boodatti beellama qabateera. Komeediyaaniin Ismiiziin kabalame Rook ammallee wanta ta'e hubachuuf yaalaa akka jiru roobii darbe dubbateera. Ta'ii san booda Ismiizitti dubbateera jedhamuu Rook soba jedheera.