Weellisaa Aadam Haruun; 'Abdii Qopheen insaayikiloopidiyaa Afaan Oromoo ture'

Abdii Qopheen weellisaa, waloo fi loltuu ABO qabsoo hidhannoof bosona seene ture. Bara tokko otoo lubbuun jiruu boolla itti awwaalamu akka qotatu dirqisiifamee beeka ture. Har'a Abdiin lubbuun hin jiru, waggaa 17'n dura du'aan darbeera. Siidaan yaadannoo dhaabameef jiraachuu baatus seenaa dhaabbata inni gumaache har'as baroota qaxxaamurutti jiru jedhu namoonni dhihootti isa beekan. Jireenyasaa gara boodaattis sababni ijoon mana hidhaa shawaaroobiit keessatti reebame dhukkubsachuun lubbuu dhabeefis kaayyoosaa ganamaa akka ture miltoowwan Abdii Qophee itti dhiyeenyaan beekan dubbatu. Bu'aa bahii Abdiin jireenyasaa keessatti dabarseefi gumaachi inni aartii Oromoo keessatti qabu hangami? Abdii Qophee akkamiin yaadattuu? jechuun gaazixeessaa fi  qabiyyee sirboota xiinxaluun kan beekaman Ibiraahim Haajii Alii, wallee gameessa Aadam Haruun fi haadha warraasaa BBC'n dubbiseera. Ibiraahim Haaji Aliin Abdii waggoota dheeraafin itti dhiyeenyaan beeka jedhu. Sirboota barreessuudhaan namoota hedduuf gumaacha ture. Walaloo bareessuun Abdiin garafameera, hidhaa seenee gidirfameera jedhanii dubbatu. Boolla itti awwaalamullee iddoo dhalootasaa Dadaritti akka qotatu sababuma walaloo sirbaa barreessuun kanaan dirqisiifamees ture jedhu. Rooorrisni kamiyyu isa mudatus garuu, bara dhufe darbu Abdiin walaloo sirbaan waan dubbatu hin dhabne, jechoonnis itti hin hankaakne. Qalamnisaas mirgisuu hin dhiifne. Jechoota baduuf qarree gahan qotee barreessa. Bilchina walaloo sirbaa inni barreessuun ammallee baroota qaxxaamuranii akka dhaggeeffataman taasiseera jedhu Ibiraahim Haaji Aliin. Walaloon sirboota inni barreessu dandeetti qalbii namaa booji'uu qabu. Yeedalloo ofiif baasa, sagalee bareedduun sirbee qalbii namoota hedduu keessa jira jechuun himu. Abdii Qopheen weellistoota Oromoo gameeyyii hawaasa biratti beekamaniifi amma lubbuun isaa darbutti walaloo sirba barreessee lakkoofsaan hedduu gumacheera. Artistoota gameeyyii akka Alii Birraa, Abbitoo Kabbadaa, Halloo Daawwee, Aadam Haruun, Hirphaa Gaanfuree, Qamaar Yusuuf, Abdii Ibraahim, Almaaz Tafarraa, Kadir Se'id, Raayyaa Abbaa Maccaafi Usmaayyoo Musaa fa'aan weellistoota Abdiin walaloo sirbaa gumaacheefidha. Weellistoonni maqaan isaanii hin eeramnes jiru. Fakkeenyummaa gaarii itti agarsiisuun hedduu qaree baase. Knaafis, mana isaatti artistoota Oromoo hedduutu wal arga jedhama. Abdiin garuu ogeessa muuziqaa qofa hin turre qabsaa'aadhas. Kanneen isa beekan akka jedhanitti hidhannoo qawweenis bosona seenee falmuutti gaheera. Moggaasa maqaa Qophee Maqaan isaa guutuun Abdii Mohaammad Yusuufi. Raadiyoo Harar keessatti qophii qopheessee dhiyeessuu isaarraan kan ka'e maqaa 'Abdii Qophee' jedhu argate. Namni Raadiyoo Harar keessa hojjataa ture hundi maqaa 'Qophee' jedhuun hawaasni dhaggeeffatu waama. Namni biraas maqaa 'Qophee' jedhuun waamamu jiraa jechuudha. Garuu, obbolaa waliin dhalatan miti. Abdiin barataa Yunivarsiitii Finfinnee wayita ture bara 1960 keessa eegale sochii barattoota keessatti qabsoo keessa ture. Michuu baayyeen qaba lixa biiftuutirraa Dhaamsakoo gahiini ...jedhee Aadam Haaruunif walaloo barreesse keessatti tokkummaan hangam akka barbaaachisaa ta'e agarsiise. 'Jaalala dhugaa mi'ooftuu..' jechuun kan Abbitoof barreesse weellistoonni afur itti darbuun weellisaniiru. Baroota qaxxaamuranii ammas hawaasa biratti jaalatame. Qabsoo hidhannoof gaaf Abdiin bosona seene akkas jedhees weelliseera. 'Hidhatarraan yaa hidhannoo sinnaaraa Ati hin dhufiin natu dhufee silaalaa ..' jedhe weellise. Sirna Hayila Sillaaseeti amma ADWUI tti walaloon inni barreesse dhaamsa dabarsan qabu ture. Abdii Qophee gitaaras dhahata sirbaa ture. Sirboota hedduus kan gumaache bara itti maallaqni xiqqaan walleedhaan argamutti ture. 'Seenaa dhaabbataa Galmee seena galmee seenaa ..' jedhee kan walaloo sirbaa gumaache Usmaayoo Musaa Abdiin jiru qananii hin dabarsinee, yaadannoon siidaan addatti dhaabbateefillee hin turre jedha. Walaloo Abdiin barreesse weellistoonni kaan itti darbanii weellisaniiru garuu, amma gumaachasaatii Abdiin hawaasa beekama jechuun nama rakkisa. Sababni ijoon isaas waan lamaa. Weellistoonni maqaa nama walaloo barreesseefi haqa abbaa (credit) kaasseettin wayita bahu hin himani. Kan lammaaffaan, dhiibbaa sirna siyaaasaatiin ture. Maqaan isaayyuu akka hin dha'amneef dhiibbaa karaa mootummaa biyya bulchuun amma waggoota muraasan duraatti ture. Raadiyoo Faanaatiin walaloo sirboota ilaalchisuun dhiyeessine hordofuun waltajjii dhimma walaloosaarratti xiyyeeffatu barattoonni Yuunvarsiitii Finfinnee qopheesssan. Afferameen dhaqeen sirnuma mootummaa kanaa keessaatti 'waa'eesaa hin dhaadheessinaa ' jedhamne dhorkame jedhu Ibraahim Haji Aliin. Walaloo qalbii namaa hawwatuun sirbi barreeffamee dhiyaate jennaan jalqaba namni hidhamu isa ture. Walaloo kam fa'aa barreesse? Abdii dhimmoota danuurratti walaloo barreesse. Walaloon sirbaa Abdiin barreesse jibba, jaalala, qabsoo, hiriyyummaa fi dhimmoota walqixxummaa koorniyaan wal qabatu. 'Wallee inni dura Aliif barreessee rakkina hawaasni keessa ture ni agarsiisa. Maal jedhanii maal himanii Yoggaa yaadaan dhibamanii Afaan wallaalanii…' jedhee barreesse. Kana qofa miti, Hiriyaa jaalalaafis akkas jedheetu achumarraan barreesse. 'Cuncuna haadhadhee dhagaa boraafadhe Biyyaafin dhaabadha roorroo ifaadhee Dhufeetan silaala yoodhan mirga argadhee..' jedhee barreesse. Biyyaas bahee ture. Garuu, biyyuma keessa taa'een qabsaa'aa jedheetu gara biyyaatti deebi'ee gale. Sirna dargiif ADWUI keessatti gumaachisaa olkaafame akka hin himamneef dhorkamaa ture jedhu namoonni dhiheenyatti isa beekan. 'Michuu baayeen qabaa lixaa biiftuutirra Dhaamsa koo gahiini…jechuun Aadam Haruuniif barreessee keessatti tokkummaan hangam barbaachisaa akka ta'e ibseera. Garuu jireenya gammachuu hin dabarsin darbarsinee jimaa gurguruuttis deebi'e, bu'aa bahii baay'ee otoo arguu lubbuu dhabe jedhan gaazixeessaafi artist Ibiraahim Haaji Alii jiruu Abdiin dabarse wayita yaadatan. Walaloo sirboota  kaassettii hedduu namaaf gumaaches sassaabanii akka maxxansiisuuf funaanaa jiran himan. Weellistoota Abdiin walaloo sirbaa bareesseef hedduu keessaas Aadam Haaruun waa'ee Abdii kana jedhani. 'Abdiin Insaayikilopidiyaa  Afaan Oromooti' jedhani . Walaloo inni barreesse ganna 30 booda Oromoodhuma biratti xiinxalamee hiika argatee jedhan gadii fageenya walaloo inni barreessee wayita ibsan. Kana malees  walaloo sirba 'Ayyaana kootu badeemoo Hiree kootu jallatee foon kootu na lagate alagaa filate .. 'jedhee naaf barreesseera jechuun yaadatu. Aadde Indiyaa Usoo haadha Warraasaa kan lammataati. Sirboota Kaassetta ofisaati 8 hojjateera. Sirboota lakkoofsaan hedduu lakkoofsaan hin beekne garuu weellistoota Oromoo danuuf gumaachusaan beeka jedhani. Daqiiqaa muraasatti dandeetti walaloo sirbaa maddisisee barreessuu danda'ullee qaba. Miirasaa walaloon ibsata jecuun ibsu. Ijoollee afur waliin horatne waggoota 28 magaala Finfinneetti gaa'ilaa dhaabuun waliin turre. Dirree dhawaattis reebamaa hiraarfamaa ture boodarra Finfinneetti galee. Finfinneettis hidhaaf dararaan humnoota tikaa irraa hin hafne. Biyya Jarmaniitti baqachuuf dirqame. Haala qilleensa qorraa keessa jiraachuun itti jabaate ji'a afur booda gara biyyatti deebi'e jedhan. Gaafa Abdiin biyyatti deebi'u maaliif deemte jedhame humnooni tika mootummaa cancala harkaatti hidhanii mana hidha Shawaa Roobii geessan jedhu Gaafa Abdiin nama ganna 60 ture umrii maangudummaattis ji'oota saddeet hidhameetti reebamee, tumameetu mana hidhaati mana yaalaa seenuus miidhama irraa qaqqabeen dhukkubsataa erga tureen booda waggaa 17'n kana du'aan darbe jedhu Aadde Indiyaan. Ijoolleesaa abbaa malee guddisaa akka jirtu kan dubbattu haati Warraa isaa Indiyaan mana kiraa tokko keessatti ijoollee waliin horatan guddisuuf qabsootti jiraachuu BBC tti himte.


Barreessaan asoosama Afaan Oromoo 'jalqabaa' Kuusaa Gadoo Gaaddisaa Birruu dhukkubsataniiru

Afaan Oromoodhaan asoosama jalqabaati kan jedhamu Kuusaa Gadoo kan barreessan Obbo Gaaddisaa Birruu dhukkubstaniiru. Kuusaa Gadoo kitaabota Afaan Oromoo jalqaba irra jiran keessaa tokko jedhamee beekama. Barreessaan kitaabichaa Obbo Gaaddisaa Birruuti. Bara dukkanaa Afaan Oromoodhaan barreessuu fi dubbachuun cubbuu ture jedhamu sana keessa barreessun maxxansan. Jaallatamummaa guddaas kitaaba horatedha. Kana qofa osoo hin taane kitaabota akka Dhaamsa Abbaa, Burreen Bifa Tokko Miti, Fedhii Gam-tokkee jedhan fa'aas barreessuun maxxansaniiru. Kuusaa Gadoo osoo hin maxxanfamiin dura gaazexessaa Saamu'eel Dhaabaan raadiyoo Itoophiyaa irratti torban 29 Dilbata ganama 'waa lama dhabuu' mata duree jedhuun seeneffamaa akka ture Obbo Gaaddisaa Birrruu BBCtti himaniiru. Obbo Gaaddisaan kitaabicha ofumaan akka maxxansan himanii, yeroo sana mana maxxansaa tokko deemanii akka gaafatan dubbatu. Haa tahu malee, manni maxxansaa sun waan sammuu kootti hin tolle dubbatanii ''Afaan Oromoo hin maxxansinu jalqaba gara Afaan Amaaraatti jijjiiri naan jedhan,'' jechuun dubbatan. Anis baay'ee aaree dideen Afaan Oromoodhaan ofumakoo maxxansiisee baase jedhan. Kitaabichi erga maxxanee gabaa irra oolees qormaatni guddaan akka isaan mudataa ture kan himan Obbo Gaaddisaan, namootni kitaaba qubeen barraa'e qabatanii deemuuf iyyuu ni sodaatu ture jedhan. ''Hiriyaa koo tokkotu bakka hojiikoo dhufee kitaaba maxxansite jedhan mee naaf kenni na jedhe. Anis tolen jedhe. Waa itti naaf mari na jedhe. Inni nama guddaa fi beekamaadha. Waa itti naaf mari jechuun isaa kitaabicha irraa qubeen waan mul'atuuf akka hin argamneefidha. Ani immoo baay'ee waan itti boonuuf akkamitti akkas na jedha jedhee aarus ka'een gaazexaa kutee itti maree kenneef,'' jedhan. Hoogganaan waldaa barressitoota Oromoo Obbo Yoomiyyuu Mul'ataa, kitaabni Kuusaa Gadoo aartii Oromoof kitaaba hulaa saaqedha jedhan. Aabba Yoomiyyuun barataan kutaa gara gadii irraa eegalee kitaabni argatee dubbisa itti jalqabu Kuusaa Gadoo ture jedhan. Bara namni kitaabicha irraa fuudhee gurguru hin jirree fi Afaan Oromoo dubbachuun qaanii tahe sanatti, maxxansanii baasuun gumaacha ol-aanaa nama bahatanidha Obbo Gaaddisaan jedhan. Haa tahu malee barsiisaa fi barreessaan Oromoof oolmaa guddaa oolan kun, erga dhukkubsatanii ciisan ji'ootni shan darbaniiru. Obbo Yoomiyyuun akka waldaa barreessitootaa Oromootti akka isaan jajjabeessaa turan himanii, ammayyuu deeggarsi isaan barbaachisa jedhan. ObboGaaddisaa yeroo dubbisne afuurri isaanii addaan cicitaa kan dubbataa turan yoo tahu amma adeemuu akka hin dandeenye illee maatiin nutti himaniiru Obbo Gaaddisaa Birruu Arsii Boqojjiitti dhalatanii guddatan. Bara 1965 Kolleejjii Barsiisota Asmaraatti barachuun aartii Oromoo Guddisuu irratti kan xiyyeeffatan yoo tahu, boodas yuunivarsiitii Finfinneetti digirii isaanii Hog-barruu [Literature and Foreign Languages] xumuraniiru. Waggoota jahas ogummaa barsiisummaan tajaajilaniiru. Akkaadaamii Afaan Saboota Itoophiyaa kan jedhamu keessas hojjechaa kan turan yoo tahu, koree waaltina Afaan Oromoof jalqaba irraa eegaluun nama tumsa ol-aanaa bahatanidha. Obbo Gaaddisaan namoota Waldaa Barreessitoota Oromoo bu'uuressan keessaas tokko yoo tahan, nama dadhabe osoo hin jedhiin waldicha cimsuuf dhama'aa turan akka tahes himama.


Hacaaluu Hundeessaa: 'Lubbuu qaalii, dargaggeessa dinqii dhabne' - MM Abiy Ahmad

Weellisaa beekamaan Oromoo Haacaaluu Hundeessaa akka Itoophiyaatti Wiixata galgala sa’a 3:30 irratti rasaasaan rukutamee lubbuun isaa darbuu poolisii fi maddeen BBCn dubbisee mirkanneesan. Magaalaa Finfinnee naannoo kondomiiniyamii Galaanitti rasaasaan dhahame, hospitaala Xinunesh Beejing geeffamus lubbuu isaa baraaruub hin danda'amne. San booda reeffi isaa gara hospitaala Phaawuloos geeffamee erga qoratamee booda ganama kana gara bakka dhaloota isaa magaalaa Ambootti gaggeeffamaa jira. Komishiniin poolisii Finfinnee ibsa Wiixata galgala EBC'f kenneen namoota shakkaman muraasa to'annoo jala oolcheera jedhee ture. Kanumaan walqabatees Ministira Mummee Abiy Ahimad dabalatee aanga'oonni motummaa federaalaafi kan naannoo Oromiyaa gadda isaanitti dhagahamee ibsataa jiru. MM Abiy Ahimad MM Abiy Ahimad du’a weellisaa Haacaaluuf gaddi olaanaan akka isaanitti dhagahame karaa fuula Feesbuukii isaanii irratti barreeseean. Ergaa barreeffama isaanitiinis, ‘’Lubbuu qaalii ta'e dhabneerra. Edda lubbuun aartiistii dargaaggeessa dinqii Hacaaluu Hundeessaa darbuu dhageenyee warra gadda guddaa keessa jirru hundaaf jajjabinan hawwa,’’ jedhan. Itti dbaluunis, MM Abiy ajjeechaa artistii jaallatamaa kanaa ilaachisee ‘’gabaasa qorannoo poolisii guutuu gocha badaa kanaa eegaaa jirra. Hanga gocha kana hubachuudhaan sochiiwwan biyya keenya keessatti raawwatamaniif yeroo xiyyeeffannoo itti kenninee hordofnu irra jirra'' jedhaniiru. ''Gadda keenya of eeggannoofi yakka dabalataa ittisuudhaan haa ibsinuus,’’ jedhan. Komishiniin Poolisii Magaalaa Finfinnee gama isaatiin EBC irratti akka ibsetti, artistii beekamaa fi jaalatamaan Oromoo Haacaaluu Hundeessaa Kutaa Bulchiinsa Aqaaqii Qaallittii aanaa 04 bakka Kondominiyeemii Galaan jedhamutti rasaasaan rukutame. Komishiner Geetuu Argaw akka jedhanitti, Artisti Haacaaluu Hundeessaa erga rasaasaan rukutamee hospitaala galuun yaalamaa erga turee lubbuun isaa darbite. Kana malees komishinarichi "shakkamtootni muraasni qabamaniiru" himan. Haadha Alangaa Adaanechi Abeebaa Ministirri Abbaa Alangaa waliigalaa Fereraalaa Aaddee Adaanachi Abeebee gama isaanitiin ergaa fuula feesbuukkii isaaniirratti maxxansaniin, ajjeechaa Haacaaluu Hundeessaa ilaalchisuun gaddi guddaan itti dhagahamu isaanii ibsatan. ‘‘Du'a Artiistii sabbonnaa fi jalatamaa Haacaaluu Hundeessaatiin gadda cimaatuu natti dhagahame. Haacaaluun du'us hojii du'uu hin dandeenye hojjeteera’’ jedhan. Itti dabaluun ‘‘eenyuu haa ta'uu eenyuu namnii Haacaaluu ajjeesse gama kaminuu seeraa jalaa miliquu hin danda'u, seeraan gatii hojiisaa ni argata’’ jechuun yakkamaan seera jalaa bahuu akka hin dandeenye himan. Kana malees artitist Haacaaluuf jannata hawuun, ‘‘maatiifi ummataa keenya hundaaf waaqni jajjabinaafi obsaa nuu yaa kennu’’ jedhan Aaddee Adaanech Abeebee. Mootummaa Naannoo Oromiyaa Pirezidaantiin naannoo Oromiyaa Obbo Shimallis Abdiisaa gama isaanitiin haasaa TV naannichaa irratti taasisaniin, Hacaaluu goota dhabneera jedhan. Haacaaluun aartiisti qofaa osoo hintaanee, nama qabsoo kan gaafa xiiqii ummata fuuldura dhaabbate oogganaa ture jedhan Obbo Shimallis. Gochi ajjeechaa Haacaaluurratti raawwatame kunis kan akka tasaa mudate osoo hintaane, karoorfameefi itti yaadamee kan raawwatame ta'usaatiif shakkoo tokkooleen hinjiru jedhan. Gochichiis ummata Oromoo saba biraa waliin walitti buusuuf kan raawwatameedha jedhan. Badii kana kan raawwatanis kanneen ooggansa harka Oromootti busheessu barbaadaniifi kan duraan dhaadachaa turan jedhan. Akkasumas Motummaan Naannichaa ibsa alakanuma kana baaseen, ajjeechaan Artist Haacaaluu Hundeessaa irratti raawwate cimsee kan balaaleffatu ta'u ibsuun fuula Feesbuukii Biiroo Komunikeeshinii naannichaa irratti maxxanseeeera. Ibschi dabaluunis  ‘’Dhiira onneen sibiilaa, goota lammiif dhalatee lammiif wareegame, kan hin seesne, sodaa aarsaa duuba kan hin deebine, artistii Qaroo ummata Oromoo Haacaaluu Hundeessaa dhabuu keenyaan guddaa gaddineerra. Mootummaan Naannoo Oromiyaa ajjeechaa artistii qaroo ummata Oromoo Haacaaluu Hundeessaa irratti raawwatame cimsee balaaleffachaa, gochaa hammeenyaa kana gingilchee saaxiluudhaan tarkaanfii seeraa wal-gitu fudhachuuf kan hojjetu ta’uu isaa ibsa.’’ Dabalataan ajjeechaan kun ‘’ummata gidduutti gaaga’ama uumuudhaan wal fixiinsa labsuuf kan kaayyeffate ta’uu isaa hubachuun ummanni mootummaa waliin ta’ee hordoffii barbaachisu gochuudhaan akka saaxiluuf cimsinee dhaamna’’ jedhan. Akkasumas Itti aanaan Kantiibaa Magaalaa Finfinnee Injinar Taakkala Uumaas ajjeechaa Haacaaluutti gaddi olaanaan itti dhagahamu feesbuukiin ibsaniiru. Artist Haacaaluu Hundeessaa gidduu kana Miidiyaa OMN irratti dhiyaachuun haala siyaasaa biyya keessaafi dhimmoota kaan irratti gaaffiifi deebii dheeraa taasisuun saa ni yaadatama. Hanga ammaatti qaamni ajjeechaa kana raawwatee eenyu akka tahe waanti ibsame hin jiru. Artiistii kanas bara darbe magaalaa Finfinnee keessatti yaalii ajjeechaatu irratti yaalame kan kan ture akka ta'ee himamaa ture. Haacaaluunis gochi yaalii ajjeechaa irratti aga'amamuun dhugaa tahuu dubbatee ture.


Ogummaa suuraa: Dargaggeessa abbaa ogummaa danuu suuraalee duriitti 'lubbuu horu'

Dargaggeessa ganna 23 ka tahe Gammachis Tashooma Dheeressaa fedhii ogummaa suuraa fi viidiyoo qaburraa kan kahe ofii tattaafachuun hojii Itoophiyaa keessa daran hin baramne 'suuraalee duriitti lubbuu itti hora'. Gammachiis magaalaa Naqamteetti dhalatee kan guddate wayita tahu, gosa barnootaa 'Information Technology'n Yunivarsiitii Wallaggaarraa diigrii jalqabaan eebbifameera. Dhaabbilee garagaraafis asxaa dhaabbaticha ibsu (logo) dizaayin gochuullee ni hojjeta. Gammachiis turtii BBC waliin taasiseen, ogummaan 'haalluu diibuu' inni hiojjetu kun 'colorization fi retouch' jedhamu. Kana jechuunis 'suuraawwan dur ka'an, gurraachaafi adii kan tahan, akkasumas qulqullinni isaanii baayyee kan gadi bu'e, haala ammayyaawaa taheen, lubbuu itti horudha,'' jedha dargaggeessi kun. Kunis suurichi akka nama hawwatuufi dhaloota si'anaa birattis fudhatama akka argatu gargaarsa jedha. Ogeessi siinimaatoogiraafii kun akka jedhutti ijoollummaarraa kaasee ogummaa kanaaf fedhii guddaa qabaachuu dubbata. Kana malees ''namoota ogummaa kanaan beekamtii fi muuxannoo qaban walqunnamuun, muuxannoo isaanii akka naaf qoodan godheera,'' jedha Gammachiis. Gama biraatiin ammoo sadarkaa kanarra gahuuf, barnoota gochaan agarsiisan 'tutorials' intarneeta gubbaa argaman irraa barachuun yeroo hedduu akka dabarsuus dubbata. ''Namoonni ani filadhe kunniin karaa aadaas haa tahuu, karaa amantiidhaan dhaloota kana biratti seenaan isaanii dagatamee waan jiruuf, ogummaa qabuun dhaloota kana bira gahuu barbaadeen jalqabe,'' jedha. Hojii haalluu dibuu hojjete keessaas kan Onesmoos Nasib hedduu akka itti gammadu dubbata. ''Onesmos ana biratti iddoo guddaa qaba - hojii koo jalqabaatis,'' kan jedhu dargaggeessi kun Hiikaa Awwaajii uummata Oromoo biratti seenaa hedduu qabu jedha. Onesmos maqaa Abbaa Gammachiis jedhamuunis ni beekamu - Macaafa Qulqulluu yeroo jalqabaaf gara Afaan Oromootti kan hiike isaani. Gammachiis akka jedhutti Hiikaan yeroo saddeetti oliif garbumaatti gurgurameera. Garbummaa booda erga bilisa bahee booda, Macaafa Qulqulluu dabalatee kitaabilee garagaraa hiikuufi barreessuun gumaacheera. Gammachiis gara fuuladuraattis seenaa keessa deebiyuun ilaaluun, dhaloota ammaa biratti beeksisuuf hojiin guddaa akka isa eeggatu dubbata. Gammachiis suuraawwan lubbuu itti hore keessaa tokko ka Asteer Gannooti. Asteer Gannoonis akkuma Abbaa Gammachiis garbummaatti gurguramtee kan turte wayita tahu, Onasmoos Nasiib waliin Macaafa Qulqulluu hiikuun qooda olaanaa gumaachiteetti.


Elemoo Alii: 'Ganama yeroon hirribaa dammaqu gitaara ykn kiboordii taphachuun araada'

Bara 1974 erga biyyaa bahee baqatummaan biyyoota gargaraa jiraachuu kan dubbatu Elemoon, ka'uumsi biyyaa bahuu kootiis roorrifamuu ture jedhe. Mootummaan bara sana ture nama ajjeessa, hidhe dararaa turee kanattiin baqadhe' jedha. Hidhaa jala miliqus garuu jiruun baqatummaas laaftuu hin turre jedhe. Sa'ud Arabiyaa, Xaaliyaanii, Awustiraaliyaa, Ameerikaa, Kanaadaa fi biyyoota jiruu baqatummaa keessatti dabarse hedduu tarreesse. Bara 1992 yeroo mootummaa ce'umsa, ji'a sadiif biyyaatti deebi'us akka biyyaa bahe dubbata. Mata duree qabsoo Oromoon wal qabatu, baqattummaa, jaalalaa fi kan biroorratti sirboota 100'tti lakka'aaman gumaachuu kan dubbatu Elemoon rakkina namoota biyyaa godaanuun qabus sagaleenis irra buuse. 'yaa jiruu biyya Ormaa mukaafi citaan naan morma akkamiin obsee tura waaqayyoo muddaa furaa ...'' Sirbi isaa onnee Oromoota biyya hambaa keessa jiran keessaa hin baane kana seenaa dhugaarraa ka'uun akka barreesse dubbata. Sa'ud Arabiyaa Riyaaditti sirba kana baasu kan dubbatu weellisaa Elemoo Alii, gartokkee walaloo sirba kanaa Gammachuu Magarsaa(PHD) tu naaf barreesse jedhe. 'Biyyoota Arabaatti Oromoota biyyaa baqatan irraa roorroo jirtu ibsuufin sirba kana baasee jedhe. ''Namni biyyaa bahe rakkataadha ,obsaa fi amala yoo qabaate malee roorrifamuun jira, har'a rakkannee boru keessaa baanaa jedhe abdachiisuufin sirbe, Ani garuu ofiif harka namaa ilaale hin beeku hojjadheen bulaa ture jedhe Elemoon. Badhaasotan argadhe keessaa inni kun adda - Alii Birraa Ani saba kiyyaaf hanga wareegama lubbuuttin yaada - Haacaaluu Hundeessaa Rakkoo biyyaa si baase amma jijjirameera jette yaaddaa? jechuun gaaffannaan akkas jedhee BBCtti hime. ''Mootummaan EPDRF's ta'ee, mootummaan darbes uummata Oromoo ajjeessu, hidhuu fi saamaa waan tureefin biyyatti otoon hin deebi'iin ture, guutummattis ta'us baatu jijjirameera.'' Mirgi yaada ofii bilisummaan ibsachuu amma jira,  Sabboonummaafi quuqama lammiin qaba Oromiyaarraa fagaadhee jiraachuu hin fedhu.'' 'Ganama yeroon hirribaa dammaquu daqiiqaa 15 gitaaraa ykn kiboordii taphachuu araadan qaba. Muuziqaa dhiisuu hin danda'u anaaf isatu biddeeni' jedha. 'Sirboota dhibbaan lakka'amaniin baase ,hedduudha, sirbiin bara 1978 baaseef rakkoon amma jirus wal fakkaata,yeedaloon miidhagsuurra kan darbe jechi adda hin jiru jedha.' Oromoon waliif tumsuu qaba Shira amma biyyatti keessaa jirurratti Oromoon waliif tumsuu qaba, kan kaleessaa darbeeraa kan borutu caala jedha. 'Oromoon waliif hirkoo ta'e tokkomuun tabba bahuu dandeenya, waan biyyaaf ardiif ta'uurratti wal tumsinee hojjachu qabnas'' jechuun dubbata. Dirre dhawaatti Ulullee fi Harmonikaa taphachuu ijoollummarraa akka eegale kan dubbatu Elemoon, Gitaaraan taphachuu Jabuutittaan eegalee jedha. Achiis ijoollee Araboota fi Oromoos waliin sagantaa cidhaa fa'aatti nama bashannansisa turre jedha. Elemoon gumaacha artii Oromoof qabuuf jaarmiyaan qo'annoo Oromoo(OSA)' irraa bara darbe badhaasnifi beekamtiin isaa kennamuutti akka gammade dubbate. Sirboota isaa qalbii namaa keessaa hin baaneen uummata Oromoo hedduu biratti kan beekamu Elemoon Waxabajjii 21, bara 2019 Kanaadaarraa gara Finfinneetti deebi'e.


Faanaa Biroodkaasting: 'Min Littaazaz boqonnaarra jira malee adda hin citne'

Diraamaan 'Min Littaazaz' jedhamuufi qabiyyee siyaasaa qabu ''dhiibbaa isa qunnamen'' adda citeera jedhamee erga gabaafame booda ijoo dubbii ta'eera. Diraamaan televijinii Faanaa irratti darbaa ture lammata akka hin mul'anne barreessaafi qopheessaan diraamichaa Obbo Bahaayiluu Waase BBC'tti himanis Televijiniin Faanaa garuu ''boqonnaarra jira, itti fufa'' jedheera. MM Abiy Ahimad erga gara aangootti dhufani as jijjiiramoota mul'atan keessaa tokkoo walabummaa pireesiiti. Diraamaan kuni A.L.I bara 2010 irraa eegale televijinii Faanaa irratti boqonnaa saditti hiramee kutaa 38'f darbaa ture. Miidiyaalen sagantaa Dilbata waaree booda dhihaatu boqonnaaf jedhamee akka adda citeefi lammata akka hin dhihaanne gabaasani turani. Obbo Bahaayiluun Faanaan diraamicha qilleensarra oolchuuf fedhii hin qabu jedhu. Akka isaan jedhanitti erga hojii eegalani as haala 'rakkisaa' keessa darban. Yeroo ammaa immoo sa'aatii diraamaan kuni darbu irratti 'diraamaa qabiyyee walfakkaataa qabu darbaa jira' jechuun akka dhaabbati televijinii kana dura qophii isaanii irratti dabarsaa turan akka isaan dhiibe himu. Qopheessitoonni diraamichaa boqonnaa ji'a sadii (Siizin bireek) dhaabbata televijinii gaafatanii diraamichi adda citu isaa himu Obbo Bahaayiluun. Kana gidduutti garuu Faanaan diraamaa biraa yeroo isaan dabarsaa turan irratti 'isaanitti osoo hin himin eegaluun isaa waan nu barbaadu hin fakkaatu' akka isaan jechisiise himu. Televijinii Faanaatti qopheessaa olaanaa qophiiwwan bashannaa kan ta'an Obbo Zakkaariyaas Birhaanu sa'aatii diraamichi irratti darbaa ture irratti diraamaan biraa akka darbaa jiru mirkaneessaniiru. Kuni garuu, hanga diraamaan ''Min Littaazez'' dhufutti jedhan. Gosi diraamaa amma qilleensarra jiru 'sitkom' ta'us qabiyyeen isaa 'Min Littaazaz' waliin walitti hin dhufu jedhu Obbo Zakkaariyaas. ''Nuti dafne akka deebi'an barbaannus waan isaan gaafatanif amma boqonnaarra jiru. Wanti nuti beeknu ji'a Fulbaanaa keessa akka (deebi'anii) eegalanidha,'' jedhu Obbo Zakkaariyaas. Isa qopheessaan haalli mijataa hin turre jedhanif kan gaafanne Obbo Zakkaariyaas ''kaan waliin akkuma dubbannu isaan waliinis ni dubbanna. Hojii gamaaggamna. Kanaan ala wanti uumame hin jiru,'' jedhan. Dhaabbileen ispoonsara diraamichaa turan lama sababa hin beekamneen akka deeggarsa dhaaban dubbatu Obbo Bahaayiluun. Obbo Bahaayiluun beeksisa darbu caalaa ispoonsaratu nu fayyada jedhanis Obbo Zakkaariyaas garuu kanaan wal hin galan. Obbo Zakkaariyaas akka jedhanitti ''qopheessitoota wal'taumsaan televijinii Faanaa waliin hojjetan 25 keessaa galii guddaa kan fide diraamaa kana,'' jechuun ammallee galiin akka hin rakkanne himu. Dhaabbanni Faanaa Biroodkaasting Korporeet kana dura mootummaatti hidhata akka qabutti ilaalama.


‘Masaraa faayuu keenyaaf maallaqni nuuf kanfalamu hinjiru’

Ministirri Mummee erga gara aangootti dhufanii booda hojjiiwwan gurguddaa akka raawwatan ibsan keessaa tokko Masaraa biyyaalessaa haaromsuun dowwattootaaf ifa taasisuudha. Haaluma kanaanis hojiileen ijaarsaafi haaromsichaa eegaluu ilaalchisee dokmantariin dhiheenya kana waajjirasaanitiin qophaa'ee tokko mulliseera. Hojiin haaromsaa kunis ALI Fuulbaana 30, 2012tti xumuramuun daawwatootaaf saaqaa akka ta'u ibsameera. Gareen oggeessoota dallaa masaraa kana keessatti hojiiwwan haaromsaafi bakka bashannanaa magariisaa irra hojjatan keessaa qorattuun hambaa (archeology) Maskaram Assaggid fi oggeessi ogummaa harkaa Eliyaas Simee kanneen eeraman keessaayi. Isaanis haaluma waamicha ministira Mummee Dr Abiyyiin isaaniif dhiyaateen kan oggumaasaanii gumaatuuf gara masaraa dhaqu dubbatu. Carraa ittiin gara masaraatti affeeraman yoo himanis, ministirri mummee wayita dowwanaaf gara lafa dowwannaa 'Muzeeyimii Zomaa'' dhaqanitti haala hojiisaanii waan jaalataniif, akka bifa mana barnootaa ogummaa Finfinnee geeddaraniif gaafachuun agarsiisuuf fudhanii deeman. Isaaniis hojicha battalumaan akka eegalan dubbatu. Osuma hojii sanarra jiranu ture akka gara masaraatti darbaniif gaaffiin kan dhiyaateef. Hojiin mana baruumsichaa gutummaatti akka hinxumuramiin kan dubbatu Maskaram, ''Isa akkuma xumurreen gara masaraa faayyeeuutti akka gallu nu gaafannaan, nutis boromtaadhuma sana hojiicha eegallee'' jechuun dubbata. Lafa ballinaa Masaraa irratti argamu iskuwer kaare metira kuma 40 keessa kan kaare meetira kuma 15 ta'u Maskaram fa'iitu irratti hojataa jira. Obbo Maskaram Masaraadhaaf keessumma miti. Bara ministira mummee duraanii Mallas Zenaawiittis karaa Gamtaa Awurooppaatiin ambaasaadaroota biraa waliin affeerraa irbaataaf gara masaraa kanaa deemu dubbatu. Haa ta'u malee kan dhaqanii turan halkan waan tureef dallaa keessa maal akka fakkaatu hubachuuf carraa hin argannee. ''Kallattiin gara affeeraa irbaataa, achiniis gara konkolaataa ture'' jechuun yaadatu. Amma bara bulchiinsa Dr Abiyiitti garuu aartistoota biraa waliin affeeramuun naanawanii dallaa keessa dowwataniiru. ''Anaaf motummaan tokkoo masaraan motummaa kan ummataati jechuun yaadee saaquuf karoorfachuunsaa waan guddaa ture. Barootaaf kan agarru dallaasaa qofa ture,'' jechuun gammachu itti dhagahame ibsu. Oggeessoonni gammachuun gara hojichaa galanis eddoon akka itti hojjataniif kennameef kan gataan ijaarsa gara biraa itti gatamu, lafa hin misoomiinifi irraan gadee waan tureef, hojiin duraa hojjatan qulqulleessu akka ture dubbatu. Dizaayina isaanii jalqabaas kan hojjatan meeshaaleedhuma ijaarsalee hafaniifi dhagaan ta'u dubbatu. Haa ta'u malee, teessumni lafichaa irraangadee waan ta'eefi waqtiinsaas ganna waan tureef hojiichi cimaa ture jedhu. Oggeessoonni yaa'aa bishaaniifi lafa erga sirreessanii booda gara hojii ijaarsaatti galan kunneenis, tokkoon tokkoo dhagaa kan daraaraa, baalaa fi danaawwan biyya keessatti argaman adda addaatiin fakkeeffamanii soqamanii hojjataman ta'u himu. Kunis erga oggeessa fakkii Eliyaasiin fakkii kaafamanii booda, namoota dhagaa soqaniin hojjatamu jedhu. Kana malees danaa dhakkaatiin dallicha faayyeessaniiru. Dhagaawwan dallaan keessi ittiin hafamuun miidhage kunis bara dheeraaf akka hinkaaneetti jalaan sibilaan hidhamee hojjatamu himu. Biyyoota addunyaa adda addaa dowwachuuf carraa argatanii kan ture Maskaram, ''hojiin nuti hojjannee asii yoo fudhatame jechuun dubbachuun ni rakkisa,'' jedhu. Tarii haala guddina kiyyaafi arguun beekumsan kuufadhee ta'u danda'a jedhaniiru. ''Dhimmi inni itti amanu mummee qulqullina irratti keessa deebiin akka hintaasifamneedha. Qabeenyaawwan kan akka Faasilidas miidhaan irra gahuulleen garuu waggoota dheeraaf turu kan danda'aniif waan qulqullinaan hojjataniif'' jedhu. Maskaram akka jetuutti biqiiltuuwwan biyya keessaa waan dhaabataniif, magariisa waan ta'eef harkaan hojjatamuunsaa, ogguummaa Itoophiyaatiin hojjatamunsaa, oggeessoonni lammilee biyyattii kanneen baadiyaa dhufan ta'usaanii hojiicha adda taasisa. Kana malees biqiiltuuwwan akka mi'eessituu, muka qorichaa, mukni kan akka ijersaa fi kkf dhaabamusaanii adda taasisa. MM guyyaa guyyaan akka daawwatan kan dubbatan Maskaram, ''jaalalaafi deeggarsa nuuf kennu, daqiiqaa qabanitti jidduun asi bahanii nu dowwatanii deebii'u, kun ammo hamlee nuuf kenna. 'Harki keessan haa heebbifamu nuun jedhanii deebii'u, ani waa'ee siyaasaa kanan beeku hinjiru. Garuu hoogganaan akkanaaa jiraa?'' jechuu gaafatu. Kanaafu hojiin masaraa kana keessatti hojjatanis kan dhalootatti darbu akka ta'uuf itti yaadanii akka hojjatan dubbatu. Akka jedhanittis waa'ee kanfaltii yaadanii hinbeekan. Cinqamanis hinbeekan. ''Waamichi nuuf taasifamnaan aniifi Eliyaas maallaqa baankii qabnu qofa ilaaluun hojichatti gallee,'' jedhu. ''Gonkumaa waa'ee maallaqaa yaadu hinfedhu. Caalaan kan nu dhiphisu hojicha qulqulinaan xumurree dabarsuu qofaadha'' jedhu. Isaani jalattis hojjattoonni 200-250 ta'an jiraachu kan himan Maskaram, ''Motummaarraa kanfaltiin kantaasifamu mindaa isaaniti malee, nuti ogummaa keenya bilisaan kennineef'' jechuun kanfaltiin oggumaasaaniif taasifamu akka hinjirre dubbatu. Maskaramiif hojiichi mataansaa keennaadha. Hanga ammaattis lafi harka tokko sadii ta'u xumuramusaafi dhuma Fuulbaanaa irraa kaasee dowwannaaf saaqaa akka ta'u ibsu.


Konsartiin Walloo har'a Finfinneetti gaggeeffamuuf ture maaliif dabarfame?

Artist Saaliyaa Saamii Konsartii Orommota Walloo guyyaa har'aatti magaalaa Finfinnee galma barkumeetti gaggeefamuuf qopheessaa turte gara Adoolessa 28tti dabarmafuusaa BBC'tti himte. Konfaransiin OSA fi dhaabbiin biqiltuu biyyaaleessatiin wal qabatee konsartiin kuni akka dheeratuuf kan eeraman tahuu Artistii Saaliyaan BBC'tti bilbilaan himte jirti. Sababa sagantichi dheerateen keessummootni Finfinnee galaniifi dhufaa jiran rakkachuu akka dandahan himuunis keessummoota Finfinnee seenaniif deeggarsi akka taasifmus himteetti. Sababa ijoo guyyaan konsartiichaa akka dheereeffamu itti taasifame ilaalchisee gadi fageenya isaa ammaaf himu hinbarbaadu kan jette Saalihaan,  gara fuuladuraatti akka Ifa gootus himte jirti.Konsartichi garuu guyyaansaa dheeratus bifa milkaa'een akka raawwatamu abdii guddaan qabas jette. Kaayyoon Konsartichaa maal ture? Konsartiin Walloo Oromoota walirraa fagoo jiran walitti fida jetti, Saalihaa Saamii. Konsartiin walloo sanbata duraa dhufu galma barkumeetti dhihaatu qopheessaa kan jirtu Aristi Saaliyaa Saamii waa'ee konsartichaa ilaalchisuun BBC waliin turtii taasiftee jirti, dubbifadhaa. Saaliyaa- Konsartiin walloo kaayyoonsaa jalqabaa Oromoota walirraa fagoo jiran bakka tokkotti walitti fiduudha. Inni biraan Qabsoo waggaa shanan darbanii Kanaan lammiileen keenya walloo kan miidhamanii, Kan mannifaan jalaa gubatetu jira. Lola deemaa jiran kanarratti ijoolleen baayyeen miidhamanii hospitaala kan jiranis jiru. Maatiin ijoolleen isaanii jalaa wareegamanis baayyeetu jira. Isaan hunda gargaaruu barbaanna jechuudha. Gama biraatiin uummata walloo kana handhuura Oromiyaa Finfinneetti affeerree Oromoota kutaa biraa jiran waliin walargisiisuus ani akka waan guddaa tokkoottin ilaala. Uummanni Oromoos waan kana itti gammada jedheen yaada. Uummanni walloo ammo nucaalaa fedhiisaanii akka ta'e waliin dubbii taasisaa turerraa hubadheera. Kanaafuu Oromoonni Walloo Finfinnee dhufanii hamilee walii kennuu qabna. Namni nu jibbullee waan kana arguu qaba. Saaliyaa- konsartii kanarratti aartistoota hedduu, warren koomeedii hojjetan, hawwisoofi baandiin walloorraa dhufanilleen nijiru. Sabaafi sablammootarraallee warri hojii isaanii dhiheessan ni jiru. Kana hunda dhiheessinee oromoon walbaree, saboonni biroollee akka nubaran, eenyu akka taane mul'isuu fi warra nujaalatan fuulduraafis tumsa godhachuufi. BBC- Saba biraarraa konsartii kanaaf kanneen Finfinnee dhufanii qophaahaa turan nijiruu? Saaliyaa - Eeyyee warri akka Qimaanti, Agawu,Awwii,saqoxaa, Affaar fa'aatu qophaa'aa jira konsartii kanaaf. Isan kuni hundi isaanii warra nuti Kuushi jedhee amanudha. Saboota cunqurfamaa bahan keessaallee tokkodha warri kuni. Humna Oromoo nibeekan.fuuladuraafillee kan garaa bal'atee saba cunqurfameef dhaabbatu Oromoo ta'uu hubatanii nuti isin waliin jirra, isin malees qofaa keenya jiraachuun hiika nuuf hin qabu kanaaf waan hundaan walbira dhaabbanna warra jedhanii dhufanidha. Saboota dhufan kana keessatti artistoota jaalatamaniifi dhiibbaa uumuu dandahantu konsartii kanarratti hirmaachuuf qophaa'aa jira.Saba isaanii kan hubannoo hin qabneefillee warra hubannoo gaarii uumuu dandahan ofkeessatti hammannee jirra. BBC- Galiin Konsartii kanarraa argamu guutumatti uummata wallootif oolaa? Saaliyaa- Eeyyee. Nama hedduutu argama jennees eegaa jirra. Konsartiin kuni akka hin milkoofneef saba biraa keessaa kan numormuu barbaadanis numuudachaa jira. Warri Oromoo jibbu kan waan kanarratti waldhibaa turret jira. Garuu moo'annee jirra. Qabsoo cimaa keessa darbaa sadarkaa kana geenye, warra humna qabantu nugargaareeti. Mootummaan naannoo oromiyaas nugargaaraa jira. Saaliyaa- Eeyyee. Namoota hedduu waamnee jirra. Warri baandii walloos jiru. Akka uummataattis walloorraa nama baayyeetu Finfinnee seenaa jira. BBC- Konsartii kana qopheessuurratti wantoonni gufuu sitti tahan maali? Saaliyaa-  Galmi itti qopheessaa jirru kan Oromootii miti. Lafatu kan Oromooti. Achirrratti nudura dhaabbachuuf yaalanii turan. Garuu seeraan waraqaallee heyyama hunda waan qabnuuf sanumaan irra aanne. Amma wanti hunduu haala gaariin deemaa jira. BBC- konsartii kee kanaaf Oromoorraa maal eegda? Saaliyaa- walgargaarruun mana waliif ijaaruu qofa miti. Maallaqa walii kennuu qofas miti. Wanti Oromoon walgargaaruu qabu tokkummaa uumuufi walcinaa dhaabbachuu irratti ammallee waan hedduun waan nu hafuuf ormi heddumina keenya, cimina keenya arguu qaba. Amma asgeenyeerra waan hundi dhumate jennee taa'uu hin qabnu. Walcinaa dhaabbachuufi waldhagahaa haa deemnun jedha. BBC- ati yeroo hedduu Oromoota Walloofi Raayyaa irratti yoo xiyyeefattu filatta. Kuni maalirraa madde? Saaliyaa- seenaa isaanirraayi kan nakakaase. Akkaataan isaan itti jiraatanuu naannoo biraa keessa. Warra walloofi Raayyaa kana walumaan gabrummaa keessa waliin turrullee, kansaaniimmoo keenyarraa adda. Kanaafuu Oromoota kana sadarkaa Oromoon kutaa Oromiyaa keessa jiraatu gaheerraan gahuu qabna jedheen isaanirratti xiyyeefadha malee anaaf Oromoon hunduu qixuma. Galgala kana oduun guyyaan konsartichaa sababa galmi qabameef adoolessa 28titti darbe jedhu nijira. Ganama bilbileefii qulqulleefadheen booda haa bahu.


Weellisaa Sayyoo Dandanaa: Aartiidhaan yeroo 'Oromoo ka'i ' jennee sirbinu bira darbineerra

Haala siyaasa Oromiyaa fi biyyaa akkasumas badhaafamuu Dr. Abiyyi ilaalchisuun BBC waliin turtii kan taasise weellisaa Tsaggaayee Dandanaa (Sayyoon), Oromoon amma bilisoomeera jedheen amana jedha. "Ani Bilisummaadha jedhee kanin beeku bilisummaa sammuuti. Oromoon har'a bilisoomeera. Maaliifi yoo jette waggaa 30 dura ati Oromoodha jettee yoo namatti himte namni Oromoo kuni tole siin hin jedhu. ''Oromoon waa gochuu ni dandahaa? Biyyasaa bulchuu dandahaa? Aangoo qabachuu ni dandahaa? Jedheeti deebisee namaan morma ture," jedha. Har'a Oromoon ilmaansaa barsiifatee eenyumaan olitti hojjetanii agarsiisaa yeroo jiranirra waan geenyeef bilisummaa keessa akka jirruttin yaada jedha Sayyoon. Bilisummaa sammuu erga argannee kan hafe harkatti galfachuun ulfaataa miti, kanaafuu kanaan booda wanti hafu bilisummaa diinagdeefi kaan cimsuudha jechuun ibsa. Oromoon akka armaan duraa amantiifi kutaadhaan walqooduun hafee amma Oromummaan qofti ulaagaa tokkummaa ta'uus ni hima. "Duraan kan nurakkisu inni tokko kutaa inni tokko paartiidhaan adda adda hiramaa turre. Har'a wanti akkanaa hin jiru. Ati Oromoo ta'uu qofatu gaha, " jedha. Tokkummaan ilaalchaa kuni akka dhufuufis aartiidhaan hojiin hojjetamaa ture bu'aan argame mul'achaa jiraachuus kaaseera Sayyoon. "Akka kiyyatti karaa aartiitiin 'ka'i' kan jennu miti kan amma irra geenye. Ka'i jechuudhaaf Oromoon qaata ka'ee dursee deemeera. Amma Ijoollee xixiqqaafi Qeerroon nama gurguddaa caalaa Oromummaa isaanii irratti dursanii deemaniiru. ''Oromoon har'atti Oromummaasaa haala kamiinuu sadarkaa dabarsee hin kenninerra geenyeerra," jedha. Dhaloonni Oromoo amma jiru kanaaf qawween jiraachuufi dhiisuun diinni cimuufi dadhabuun yaaddoo hin ta'us jedha. "Kanaan booda qawween jiraatee jiraachuu baates, diinni cimees laafes ijoollee Oromoon amma jalaa guddifachaa jiru kuni Oromummaa dabarsanii hin kennan,'' jechuun ibsa. Jijjiirama amma dhufe kanas Oromoon waan keessa darbee dhufe yaadachaa waldhageettiidhaan gara bakka yaadeetti imaluu akka qabus dhaama. "Oromoon waljaalachuu, waan tokko godhe waliif faarsuu, walgorfachuu, waan kaleessa darbe sana yaadachuu qabna.'' Sabni kuni waggaa kana hunda cabee kan ture diinaanii miti kan jedhu Sayyoon. Kan kaleessaa boruuf nama akeekkachiisa jedha. Ummanni kun waan ta'ee kaleessa walcabsee diina jalatti ittiin kufe yaadatee waliif obsuufi waljaalachuun jiraachuu qabas jedheera. Dr. Abiy Badhaasa Noobeelii argachuu isaanii kan ilaaleenis, badhaasichi guddummaa Oromoo addunyaatti kan mul'isu waan ta'eef daran itti gammaduu hima. "Sirni Gadaa UNESCO'tti galmaa'utti dabalee Dr. Abiy badhaafamuun kuni Oromoon eenyu akka taane addunyaatu nubara. Sirni Gadaa keenyas daran qoratama. Kanaafuu, badhaasichi guddina saba Oromootiif waan guddaadha jedheen yaada," jedhe. Yeroo badhaasa kana injifachuu isaanii dhagahuttis ofitti amanamummaan keenya dabalee saba guddaa ta'uu keenyaaf ragaa dabalataa akka argannetti natti dhagahame jechuun BBC'tti hime.


Yohaanaa Se'inzi Gaarshiyaa: Wellistuun Ispeen waltajjii irratti dhohinsa uumameen duute

Weellistuun Ispeen konsertii dhiyeessaa turte wal tajjii irratti dhohinsa uumameen lubbuun ishee darbe. Yohaanaa Se'inzi Gaarshiyaa umuriinshee ganna 30 kan taate wayita garee okestiraa Hooliiwuud waliin tahuun cina magaalaa Maadiriditti konsartii qopheessaa turtedha kan tasa lubbuunshee darbe. Meeshaan abidda dhaamsuuf ooluufi aaraan guutame yeroo hedduu wal tajjii irratti itti fayyadamu. Kaleessa galgala garuu ofumaan dhohuun lubbuu weellistuu kanaa dabarse. Akkuma hospitaala galteenis lubbuunshee darbuutu himame. Namootni 1000 ol tahan konsartii sana irratti argamuun daawwachaa turan. Kun magaalaa Kaaba Lixa Magaalaa Maadirid Las Berlanaas keessattidha kan raawwate. Akka viidiyoon waraabame mul'isutti meeshaan abidda ittiin dhaamsan akkuma dhoheen waltajjii irratti kufte. Garee miseensa 15 qabu keessas keerogiraafii fi shubbisaan dursaa turte. Feestivaalli guyyota afuriif qopheessanis adda cituun akka dhaabbatu taheera. Qindeesitootni feestivaalichaas gadda isaanitti dhagahame ibsuun rakkoo yeroo oomisha meeshichaa uumametu balaa kana fide jedhan.


"Deeggaraa Dr Abiy ta'uu kiyyaaf, ishoo baga nan tolche,'' Dabbaba Isheetu

Artiist Dabbaba Isheetu ALI bara 1936tti dhalatan. Waltajjiiwwan Haagar Fiqiriifi Tiyaatira Biyyaaleessaatti baroota dheeraaf qopheessaa fi taatoo tahuun tajaajilaniiru. Fiilmiiwwan garaa garaa keessattis taatoo duree ta'uun hirmaataniiru. Fiilmii Hollywood'tti hojjatameefi 'Shaaft in Afriikaa' jedhamu keessattis qooda fudhataniiru. Ogummaa aartiin hojiiwwan keessatti qooda fudhachuun karaa raadiyoo fi TV irratti qooda fudhataniiru. ''Hojiiwwan aartii keesatti qooda fudhatan keessaa 'Yaalaachaa Gaabichaa, Roomiiyoo fi Juliyeet' kanneen eeraman keessaayi. Akkasumas hojiiwwan hedduu afaan Ingiliiziitiin barreeffaman  keessattis qooda fudhataniiru. 'Otteelloo' fi 'Za Geem of Cheez' kanneen aartiist Dabbaban gahee taatoo fi qopheessummaatiin  qooda fudhateera. Akkasumas gama siyaasaatii Dabbaban ALI bara 1995 Paartii Qastadamanaa, booda keessa ammoo Qinijjit keessatti quunnamtii ummataa ta'uun hojjateera. Hirmaannaa isaanii kanaafis waggaa tokkoo oliif hidhamaniiru Gameessi nama aartii kunis tibbana wayita Naayiroobii Keeniyaa dhufaniitti BBC waliin gaaffiifi deebii taasiseera. BBC: Erga mana hidhaatii baatee booda kitaaba barreessite turte. Kitaabichi hangam dubbifamaa ture? Dabbaba: Kitaabichi hangam akka dubbifame ilaalchisee ragaa hinqabu. Garuu gabaarraa dhumeera. BBC: Kooppii meeqatu maxxanfanee gabaarraa dhumee? Dabbaba: Biyyaa keessatti kooppii kuma 10 yoo ta'u, biyya alaattis maxxanfamuun gaaf dhiyaate kan ture akkasuma gurguramuun dhumeera. Kanaafuu amma biyya keessatti irra deebiin maxxanfamuufi. BBC: Kitaabni amma barreessaa ykn hiikaa jirtu kan biraa jiraa? Dabbaba: Kitaabni hiikee fixe kan yeroo dhihootti maxxanfamu tokko jira. Kibitaabichi waa'ee phaaphaasii kaatolikii yeroo jalqabaatiif gara Itoophiyaa dhufan Abun Zyaarsooti. Waa'ee isaanii baayyee hindubbatamu. Jaanoohooyiin kan afaan Faransaayii barsiisan isaan jedhama. Garuu miti, kan barsiisee kan isaan guddisan nama Alamaayyoo jedhamu tokko ture. Osoo bara sana keessa akka hin sochoone dhorkamuu baatanii lammiilee Itoophiyaa baayyeen hordoftota amantaa Kaatolikii ta'u turan. Seenaan isaaniis kan barreeffame afaan Faransaayiitiin waan ta'eef anis isa gara afaan Ingliziitti hikame hirriyyaa kiyya tokko irra argadhe kanan hiike. BBC: Gabaaf kan dhiyaatu yoom? Dabbaba: Ganaa gara mana maxxansaa hindeemne. Tarii baatii lama booda maxxanfamee gabaarra oluu danda'a ta'a. BBC: Dabbaban baayyee mootummaatti siqaa jiraa jechuun namoonni si qeeqan jiru. Kanarratti maal jetta? Dabbaba: Ishoo baga. Nan tolche! BBC: Maaliif? Dabbaba: Bilisummaa kiyyaa kan naaf kennee Ministira Mummee) Abiyiidha. Kan biraa eenyutu naaf kenne? Isatu bilisummaan dubbachuuf mirga kiyya naaf deebise. Dr Abiy kan masaraa na galche. Dr Abiyidha akka sagantaa hogganuuf kan na gaafate. Sodaafi eenyutu na argeera jechuurraa bilisa kan na baasee Dr Abiy dha. Kanaafuu kanan itti maxxanee mootummaatti osoo hin taanee Dr Abiyiitti. Kanaaf ammoo deebiin kiyya baga, nan tolche kan jedhudha. BBC: Ministira Mummee haala kanaan kan deeggartu yoo ta'e ammoo wayita dogongora raawwataniitti itti himuuf ija jabina ni qabaattaarre? Dabbaba: Haaluma barbaadeen itti hima malee bira hintaru. Isumattan hima malee duubatti hin hamadhu. Sababiinsaas namni kun guyyaa tokkotti waan hunda raawwachu akka hindandeenye fi innis nama tokko ta'uusaa nan beeka. Namoota duraan turan irraa inni otuma balleessuu osoo itti fufeen barbaada. Kan biraa hafee waa'ee dimookiraasiirratti ifa hanga ta'ee na agarsiseera. Kanneen 'Dabbaban mootummaa waliin hiriire' jedhan, isaan mootummaa sana waliin hiriiranii ta'uu mala. Kanaafu ni aaru. Nama Dr Abiy deeggaru yoo argan ija isaaniitu dhiiga uffatta. BBC: Fiilmii tokko warra Isiraa'elootaa waliin hojjataa jiraachu kee dhageenyeerra. Itoophiyaa keessatti agarsiifameeraa? Dabbaba: Lakkii Itoophiyaa keessatti hin agarsiifamne. Amma ganaa festivaalota irratti dhiyaataa jira. Waggoota lamaan dura Kaanaadaa Vaankovaritti feestivaala idil addunyaa irratti dhiyaate damee hogganaa filatamaatiin badhaasa argadheera. BBC: Fiilmiiwwan idil-addunyaa irratti hirmaachuun aartistoota Itoophiyaa keessaa kan hirmaatu si qofaan beeka. Ofii kan biraa jiru? Dababa: Nama Zawudee Ariyaam jedhamtuufi kan biyya Xaaliyaaniitti carraa olaanaa argaachuun fiilmii hojjatu beeka. Isheenis lammii Eertiraati. BBC: Isheen ala biyya Itoophiyaarraa suma qofaadha jechuudhaa? Dabbaba: Lakki. Tarii jiraachuu danda'u. BBC: Waa'ee mana sirreessaa Qaallittii yoo dubbattu 'mana barnootaan ture jettee jirta. Dhugaatti turtii kee kan mana sirreessaa Qaallittii akka mana barnootaatti ilaaltaa? Dabada: Eeyyeen akka mana barnootaattiin fudhadhe. BBC: Maal irraa barattee? Dabbaba: Obsa baradheera. Waggoota dheeraan booda tamboo dhaabuu kanan danda'e Qaallittii keessatti. Namoonni baayyeenis tamboo mana hidhaatti barama malee attamiin dhiifama naan jechuun na mormaniiru. Ani garuu dhaabu nan danda'a jedheen dhaabe. Akkasumas namni tokko wayita hidhamu nama ta'unsaa akka badu baradheera. Namni hiidhaarra jiru kan ofiisaa miti. Namoota biraatu akka taa'uu, akka ka'u, akka nyaatu, akka dhugu, akka deemu, akka dhaabbatu fi akka socho'u kan itti himu. Kan isa to'ataniis kan isaan olitti argamaniidha. Nuti kan nu mudatan ammoo warra baayyee gara jaboo turan. Nu miidhuuf yaalaa turan. Garuu daandii baraarsaa nuuf kaa'amee waan tureef poolisoota jaalalaan mo'annee turree. Aanga'oonni tibbas turanis poolisoota ji'a ji'aan geeddaru turan. Nu biratti ramadamanii guyyaa ittaanu nu waliin firoomu turan. Nutis kan nu hidhe isaan osoo hinta'iin, isaan nageenya keenyaa kan eegan ta'usaanii itti himna ture. Kanaafuu diInummaan wal ilaaluurra Itoophiyaanummaan waliigalu yaalaa turre. Kanaafuu turtii kiyya ani mana barnootaati jedheen fudhadha. BBC: Artisitoota akka Mulu'aalam Taddasaa fi Alamaayyoo Taaddasa booda aartististoonni maqaansaanii hangas ka'u maaliif dhibanii? Dabbaba: Isaanis gita kiyyaa miti bar. BBC: Dhiyootti gahee taatummaan ykn qopheessummaatiin waltajjii irratti si arginaa laata? Dabbaba: TVn na hin agarree? BBC: Kana booda nama kana waliin hojjadhee ogummaan kun osoo na gahee jette namni yaadu jiraa? BBC: Ani tiyaatirri na hin gahu. Ma'aazaa Warqu waaqni isheef haa kennu 'Darso Malsi irratti' akkan naman baayyee kabaju Alamaayyoo Taaddasa waliin wal argu na taasifte jirti. Akkuman mana hidhaatii baheen 'Gaash Dabbaba waliin haa hojjannu naan jedhe' Salamoon Boggaala fa'i waliinis hojjanneera. Kanneen biroo waliinis osoon hojjadhee baayyee natti tola. Kana booda osoo ebelu waliin hojjadhee kanan jedhu hinqabu.


Artist Saalihaa Saamii Gibtsi buufata xiyyaaraa Kaayirootti hidhamtee sa'a 13 booda gadhiifamte

Artisti Saalihaa Saamii Kaanaadaa irraa gara Itoophiyaa deemuun uummata Walloo qe'ee isaanii irraa yeroo garaagaraa buqqifaman gargaaruuf magaala Finfinneetti konsartii qopheesitee turte. Haa tahu malee Finfinnee irraa gara Gibtsitti imalaa osoo jirtuu magaalaa Kaayirootti osoo buufata xiyyaaraatii hin bahiin uggurmauun sa'aatii 14'f hidhamtee gadhiifamuu ishee namoota dhimmicha hordofaa turan irraa iyyaafanneera. Sababni ittiin hidhamte beekamuu baatus akka yeroodhaan gadhiifamtuuf namoota hedduun kallatii garaagaraan yaalii gochaa turaniiru. Hayyuun seeraa Ameerikaa jiraatu Heenok Gabbisaa akka gadhiifamtuuf dhiibbaa gochaa turree kunis milkaa'eera jedhe. ''Akkuma isheen gadhiifamteen bilbilaan argadhee dubbiseen ture. Sa'aatii 13 oliif hidhamuu isheefi waan nyaatamuufi dhugamu akka hin arganne natti himtee ture.'' Saaliyaan mootummaa amma jiru waliin rakkoo qabdi jedhee hin yaadu kan jedhu Heenook Itoophiyaa nagaadhaan galtee bahuu yoo dandeesse Gibtsiinis nagaan galtee bahuu waan isheen dandeenyeef hin jiru jedhe. Haa tahu malee, kanaan dura mootummaan duraanii yeroo aangoo aangoorra ture namoota Gibtsi irraa qaxxamuruun imalan qabamanii hidhamuu qaban jedhe galmeessee mootummaa Gibtsiif kan kenneru jira ture. Saalihaanis yeroo dheeraaf gama aartiinis uummata Oromoof waan baay'ee hojjettee jirti waan taheef tarii galmee kanaan dura qabamuu qabu jedhee mootummaan Itoophiyaa mootummaa Gibtsiif kennee ture sana keessa jiraachuu dandeessi. Gama biraan ammoo, ''namootni saba biraa ishee hin jaallanne maqaa sobaa biraa itti maxxansanii yeroodhaaf achi keessatti ugguramtee akka turtu gochuu danda'u shakkii jedhun qaba. Kun tarii dhugaa, sobas tahuu danda'a.'' Amma jijjirama biyyatti dhufe jedhamu kana keessa ammoo mootummotni lamaan odeeffannoo kanaan dura ture irratti waan wal hubachiisan natti hin fakkatu. Amma garuu akka hiikamtuuf Imbaasiin Itoophiyaa Kaayiroo jiru akka gadhiifamtuuf hedduu akka ishee gargaaran natti himteetti jdhe. ''Ambaasaaddaroota dabalatee namootni garaagaraa deeggarsa naaf godhaniiru na jette.'' Imbaasiin Itiyoophiyaa Kaayiroo jirus Saalihaa Saamii yeroo gabaabaaf ugguramuu ishee barreessuun marii Imbaasichi qondaaltota Gibtsii dhimmichi isaan ilaallatu waliin taasiseen gadhiifamuu ishee ibseera. Fuula Feesbuukii Imbaasichaa irratti, Imbaasiin Itiyoophiyaa akka isheen gadhiifamtuuf haala mijeessuu isaaniif mootummaa Gibtsii galateeffateera. Maatii fi dinqisiifattota ishees baga gammaddan jedheera. Haatahu malee, Saalihaa Saamii maaliif akka hidhamte bal'inaan gaafachuuf yaallee ishee qunnamuu hin dandeenye.


Balaliisaan weellisaa beekamaa Masrii kutaa balaliisaa keessa seensise umrii guutuuf dhorkame

Masriin balaliisaa xiyyaaraa taatoo beekamaa biyya isaa kutaa balaliistonni qofa keessa ta'an keessa akka taa'ee imalu eeyyame umrii guutuu akka hin balaliisne dhorkite. Taatoo fi weellisaan Mohaammad Ramadaan jedhamu viidiyoo osoo inni teessuma gargaaraa balaliisaa irra taa'ee isatti xiyyaara to'atan harkatti qabatee agarsiisu miidiyaa hawaasummaa irratti gadhiise ture. Egaa dhimma kana boodadha gargaaraan balaliisaas waggaa tokkof kan adabame. Xiyyaarri suni Sa'uudii Arabiyaati gara Masrii kan deemaa ture yoo ta'u, Ismaart Aviyeeshiin kan jedhamutu to'ata ture. Akka qondaaltonni jedhanitti hogganaan dhaabbata kanaallee aangoorraa ka'eera. ''Seerri aviyeeshinii Masrii cabuu isaa erga mirkaneessinee booda, hojii sirrii hin taane balaliistota raawwatan irratti tarkaanfii fudhanneerra,'' jedha ibsi Sivil Aviyeeshiniin Masriin baase jechuun miidiyaan Masraawii gabaaseera. Nageenyi aviyeeshinii xiyyaara Masriif murteessaadha jedheera ministeerichi. Mohaammad Ramadaan kan chaanaalii Yuutubii isaa irratti hordoftoota miiliyoona 7 ol qabu kuni viidiyoo kana torban darbe ture Tiwiitaraafi Inistaagiraama isaa irratti kan gadhiise. Kaameraa isaatti gara galuun ''yeroo duraaf xiyyaara oofuufin jedha'' jechuun yeroo dubbatu viidiyoo waraabamerra mul'ata. Namni duuba isaa viidiyoo keessatti hin mul'anne garuu sagaleen isaa dhagahamu tokko immoo ''ani maqaa Waaqaatti nan kakadha Mohaammad Ramadaanitu xiyyaaricha oofaa jira,'' jechuun yeroo dubbatu dhagahama. Seerri aviyeeshinii Masrii yeroo xiyyaarri balali'aa jirutti imaltoonni kutaa balalistotaa keessa akka hin seenne dhorka. Namoonni tokko tokko miidiyaa hawaasummaa gubbaa viidiyoo waraabamee arguun mormii isaanii ibsaniiru. Mohaammad kan fiilmiifi diraamaa kutaa hedduu qabu keessatti yeroo hedduu hirmaate kuni baandii isaa waliin biyya Sa'uudii Arabiyaa magaalaa Riyaaditti weellisuuf kan imalaa ture. Taatoon umrii 31 kuni walleenillee beekamaadha. Sirbi isaa tokko Yuutubii irratti si'a miiliyoona 158 ilaalameera. Deeggaraa hedduullee qabaatu Mohaammad kana dura ijoo dubbii ta'ee beeka. Baatii Hagayya darbe uffata qaama isaa mul'isu uffate weellise jennaan akka hin weellisne kan gaafatan turani.


Dubartootni lama taatota kaffaltii ol-aanoo argatan kudhan keessa galaniiru

Tarreen taatotaa kanfaltii olaanaa argatan kan bara kanaa keessatti, dubartootaan lammii Ameeriikaa kan taate Isikaarlet Joonsan sadarkaa olaanaa qabattee jirti.Taatoon umurii 34 kuni galiinshee doolaara miliyoona 56'n taatoo dhiiraa Adaam Saandlar itti aanuun sadarkaa torbaffaarra ishee kaa'a. Joonsan galiishee kan bara 2018 wal biratti yoo ilaalamu, kan baranaa dolaara miliyona 15.5 caalmaa agarsiifte. Taatoon filmii 'Modern family' Sofiyaa Vergaaraa ammoo dubartii tarree waliigalaa 10 keessa cabsuun galuu dandeesse. Walumaagalatti, bara kana taatoonni 10 hundisaanii dolaara miliyona 20 ol argataniiru. Bara darbe garuu taatoota lama; Joonsan fi Anjeelinaa Jolii qofatu kana galmeessuu danda'e. Joonsan bara dhufuuttis gahee 'the Avengers spin-off Black Window' keessatti baatuun maqaashee deebiiftee kaasuuf kaayyeeffattee jirti. Haaluma walfakkaatunis, Jooliin kan bara 2018tti dolaara mil. 28 galmeessitee turte sadarkaa tokko hanga 10 jiran ala taatee jirti. Isheenis filmiiwwan lama; 'Maleficent: Mistreee of Evil' fi 'The One and Only Ivan' keessatti taatoo fi qopheessuummaan hirmaachuuf jirti. Kanneen bara kanatti sadarkaa tokko hanga 10 keessaa bahanis Milaa Kunis, Juliyaa Roobartis, Kaate Bilancheet, Melisaa Mikaartii fi Gaal Gaadot ni dabalata. Tarree warra dhiiraan wal bira yoo ilalamu, baay'inni taatoo dubartootaa galii olaanaa argatan baay'ee miti. Keessattuu taatoo gurraattiin tarree olaanaa kana keessa hingalle. Tarreen Forbees dubartoota addunyaa kanfaltii olaanaa argatan bara 2019 kunooti. Akkasumas tarreen taatoota dame dhiiraas Roobii darbe gadhiifameera. Taatoofi daarektarri filmii maqaa moggoo 'the rock' lammiin Ameerikaa Dwaanye Joonsan, qabeenyaa bara darbee galmeessee ture miliyona 119 irraa gadi bu'ulleen, barana sadarkaa bara darbeerraa ol ka'uun tokkoffaa ta'eera. Joorji Kiluunii kan bara darbe sadarkaa tokkooffaarra tures bara kana tokkoo hanga 10 keesssa osoo hingaliin hafeera. Sababiinsaas mallaqni bara darbe galmeesse tureef gumaata olaanaa kan taasiseefi dhaabbanni warshaa alkoolii dolaara biiliyoona tokkotti timaamamu gurguramusaatti galiinsaa gadii bu'eera. Taatoonni beekamtoonni kunneenis galiinsaan kan galmaa'e, isa galii beeksiisaa fi taatummaa irraa argamaniin alatti maddawwan galii hundarra walitti qabamuun kan tilmaamudha. Bara kanatti dame dhiiraatiin sadarkaa lammaffaa kan qabate, Kiriis Hemansiworiz yoo ta'u, doolaara miliyoona 76.4 galmeesseera. Biraadilii Kuppar waggoota afuriin booda yeroo jalqabaatiif maqaansaa tarree 10 keessa galeera.  Biraadilii barreessummaa, qopheessuummaa fi qopheessaa gargaaraa ta'un badhaasa Oskaar argate ture. Bara kanattis dolaara mil. 57 galmeessuun sadarkaa 6ffaa qabateera. Urjoon Bollywood  Akshaay Kumaar foyya'iinsa ajaa'ibaa agarsiisuun sadarkaa afuriitti ol bahuun dolaara mil. 65 galmeessu danda'eera. Tarree taatoota dhiiraa kanfaltii olaanaa argatan bara kanaa kunooti:1. Duwaayin Joonsan -$89.4m 2. Kiriis Heemsiwarzii  -$76.4m3. Roobarti Doyiniiy -$66m4. Akshaay Kumaar -$65m5. Jaakii Chaan -$58m6. Biraadiilii Kuppar -$57m7. Adaam Saandilar -$57m8. Kiriis Ivaansi -$43m9. Pool Ruud -$41m10. Wiil Simiiz -$35m


Dubartii faakkiin ishee tibbana fuula dura Google irratti bahe eenyu?

Google tibba kana fuula jalaqabaa isaarratti  fakkii weellistuu lammii Keep Verdee maxxansuun gumaacha ishee yaadate. Weellistuu lammii Keep Veerdee, Sisaariyaa Evooraa maqaa masoo ''Barefoot Diva'' jedhamuunillee  ni bekamti. Tibbana Google irratti bakka waan ilaaluu ykn dubbisuu barbaadan itti kataban biratti fakkiin ishee maxxanfamee, namoonni ishee hin beeknu kun eenyu jechuun akka gaafatan dirqisiisee ture. Waltajjii irra miilla qullaa kan weellistu Sisaariyaan bara 2011 lubbuun kan dabarte yoo ta'u, Google guyyaa itti dhalattee waggaa 78 ffaa isheef fakkii ishee maxxansee yaadateen. Bara 1988 tti hojii ishee jalqabaa kan maxxansiifte Sisaariyaan, waggoota 20 keessatti beekamtii guddaa sadarkaa idila aaddunyaatti argachuu dandeesseetti. Aalbama ishee 'Voz D'Amor' jedhuun bara 2004'tti badhaasa 'Grammy' argatteetti. Bara darbe BBC'n sagantaa isaa dubartoota Afrikaa Addunyaa jijjiiran irratti xiyyeefateen seenaa ishee kaasee yaadateera.


Yuunvarsiitiin Amboo gidduu gala aadaa Looret Tsaggaayee G/Madin hundeessuuf

Yuunvarsiitiin Amboo gidduu gala aadaa maqaa Looret Tsaggaayee G/Madin moggaafame hundeessuuf qophiirra jiraachuu beeksiseera. Gidduu galli maqaa Looreet Tsaggaayee G/ Madiniin hundaa'u kun bakka barattootni aadaa isaanii itti agarsiisanii fi namoonni jajjaboon akka isaanii keessaa bahuu danda'an akka tahu pireezidantiin yuunivarsitii Amboo Dr Taaddasaa Qana'ii himaniiru. Looreet Tsaggaayee G/Madin ykn Roobaa Qawweessaa hojii Og-barruudhaan biyya keenyarra darbe addunyaa irratti nama beekamtii horatanidha jedhu. Looreet Tsaggayeen naannoo Ambootti dhalatanii kan guddatan yoo tah,u nama guddaa akkasiif kabaja kennuunis barbaachisaa waan taheef gidduu galichas maqaa isaaniin moggaasuuf akka jedhan dabaluun BBCtti himaniiru. Dabaluun naannoo Ambootti waan dhalataniif qofa osoo hin taane, nama jabaa biyyi kun addunyaaf gumaachite keessaas tokko waan tahaniif jedhan. Gidduu galichatti qorannoowwan gara garaa gama aartii, aadaa fi og-barruus kan gaggeefamu yoo tahu hojiileen isaaniis bakka itti qorataman akka tahu himaniiru. Gidduu galichi bara dhufu hojii jalqabuu akka danda'us himaniiru. Looreet Tsaggaayeen bara 1928 Shawaa Lixaa naannoo Ambootti dhalatan. Barreeffama og-barruutiif jaalala qabaachuu kan agarsiisan mana barnootaa sadarkaa 1ffaatti jedhama. Umurii isaanii waggaa 16'n mana barumsaa Jeneraal Wiinget kan Ingiliizin deeggaramu erga galanii ammoo dandeettii aartii isaanii haalaan guddifachuu jalqaban. Bara 1959 ammoo Ameerikaa., Kutaa Biyyaa Chikaagoo, Yuunivarsiitii Blackstone School of Law'tti carraa barnootaa argachuun deeman. Booda gara biyyaatti deebi'uun Tiyaatira Biyyaalessaa dursuun hojii isaanii itti fufan. Bara mootummaa Dargiis itti aanaa Ministira Aadaa fi Turizimii tahuun yeroo gabaabaaf kan hojjetan yoo tahu hundeeffama muummee Tiyaatiraa Yuunivarsiitii Finfinnee keessattis  shoora olaanaa bahataniiru jedha odeeffannon waa'ee isaanii toora interneetii [Wikipedia] irraa arganne. Looreet Tsaggayeen hamma du'aan bara 1998 boqatanitti hojiilee gurguddoo biyya keessaa fi alatti isaan beeksise hojjetaniiru. Og-barruu Itoophiyaa keessatti kabajaa Looreetummaa isaan gonfachiise; hayyuu argachuu danda'anidha. Looreet Tsaggaayee Gabramadihin walaloo, tiyaatira, taphoota gaggabaaboo fi dhedheeraa, diraamaa fi daayireektarummaan hayyuu haalaan beekaman turan. Waa'ee ateetee, sirna Gadaa, qaroomina ilmaan Kuush, galma Abbaa Gadaa, Awash, Markaatoo, Tewodroos IIffaa, Abuna Pheexroos, Odaa, hojiilee Sheekispiir (Haamleetii fi Oteelloo), hojiilee jireenya ilma namaa, jibba, jaalala, gadda fi gammachuufi kaanis barreessaniiru. Looreet Tsaggaayen walaloowwan isaanii afaan Amaaraa fi afaan Ingiliziin barreessuun maxxansiisaniiru. Gidduu galli yuunvarsiitii Amboo keessatti hundaa'aa jirus hojii Looreet Tsaggaayee Gabramadihin agarsiisuu fi hayyoota akka isaa hedduu horachuu kan dandeessisudha jedhan pirezidaant Taaddesaan.


Artiist Muktaar Usmaan turtii biyya ambaa waggaa 21 booda biyyatti deebi'e

Weellisaa Muktaar Usmaan turtii biyya ambaa waggoota 21 booda hara'a gara biyyaa deebi'e. Ganama kana buufata xiyyaarra Boolee wayita qubatus maatiifi dinqisiifattoota isaatiin simatameera. Muktaar biyya itti jiraatu Noorwaay irraa ka'ee ijoollee isaa sadii waliin gara biyyaa deebi'e. Waggoota 21 booda gara biyyaatti deebi'uu isaatti gammaduu isaas turtii gabaabaa bilbilaan isaa waliin qabaanneen nutti himeera. ''Biyya ofiirraa yoo fagatan waan baayyeet namatti dhagaahama, waan mara dhabini, beela hin quufamne namatti ta'a'' jechuun miira biyya irraa fagaatanii turuun qabu nutti himeera. Godina Baalee Gaassaraatti kan dhalate weellisaa Muktaar Usmaan, sirboota isaa Ijoollee Meettaa Gamaa, Hasaasii hin hasaasaanaa, Bontuu Arsii fi kaan hedduun dinqisiifattota hedduu weellisaa horachuu danda'eedha. Waggoota biyya alaa ture keessattis, welluuwwan haaraa jaallatota isaa biraan kan gahe Weellisaa Muktaar, hojii waliin hedduu mijaataa hin turree jedha. ''Hojii koo guyyaa guutuu hojjedhu miti, gatees lafa hin keenyee, garuu xiqqo irraa fagaadheera jechuun'' turtii biyya hambaa keessatti hariiroo aartii waliin qaburratti gabaabsee yaada isaa nuu kenneera. Weellisaa Muktaar Waggoota muraasa dura haadha warraa isaa du'aan dhabuun ijoollee waliin qofa biyyatti deebi'uun miira gaddaa isaatti uumuu namoota dhiyeetti isa beekaniifi isa simachuu dhaqan irraa odeeffanneerra.


Fakkiin miseensota paarlaamaa Ingiiliiz Chiimpaanzii fakkeessuun kaafame birrii miil 353'tti gurgurame

Fakkiin miseensota paarlaamaa Ingiliizii fakkii chimpaanziitiin kan gosa jaldeessaaa taniin fakkeefamee kaafameefi dheerina meetira afur qabu calbaasiidhaaf dhihaachuun birrii miiliyoona 353'tti gurgurameera. Fakkiin kunis aartistii eenyummaan isaa hin beekamneen tokko bara 2009'tti Biristool keessatti kaafame. Fakkichi yoo guddate kan birrii miiliyoona 75'tti gurguramuu danda'a jedhamee kan tilmaamame yoo ta'u, haala adda ta'een qarshii dachaa shaniin caaluun abbaan fakkichaa kan ta'e namni Baankiis jedhamu tiwitararratti barreesseera. Innis ''gatiin fakkii kanaa rikardii qabateera, haa ta'u malee fakkiichi ammayyuu kan kiyya miti' jedheera Baankiis. Caalbaasii daqiiqa 13'f turerratti maallaqni hamma kana ta'u argamuusaa raajii jechisiiseera. Dhaabbanni caalbaasicha geeggesse gama isaatiin akkas jedheera,"namoonni karoora 'Brexit' deeggaranis ta'e hin deeggarre fakkii kana erga argan booda shakkii tokko malee yeroo kamuu caala kan ol bahee mul'atu aartii akka ta'e hubachuu danda'u" jedheera. Ingiliizii Gamtaa Awurooppaa keessa baatuu kan godhu 'Brexit' kan ilaalatu murteen ummataa booda paarlaamaan Ingiliizii murtoo tokkorratti walii galuu dhabuun isaaniitiin ji'oonni heddu darbaniiru. Mm Ingiliizii duraanii Tireezaa Mey karoora 'Brexit' walii galteerra gahuu dhabuun isaaniitiin aangoorraa akka bu'an yaadannoo yeroo dhihooti. MM haaraan gara aangoo dhufuutiin walqabatee turtii aangoo kanarratti taasisaniin wanni dursa kennan dhimma 'Brexit' dhuguumsuu, biyyatti walitti fiduu fi hoggannaa paartii Leebar kan ta'an Jarmii Koorbiin injifachuu akka ta'e dubbatanii turan.


Gaazexeessituun dubartoonni furdatan ba'aadha jette Tv irratti akka hin dhihaanne dhorkamte

Qopheessituun sagantaa Televijinii biyya Masrii waa'ee namoota gar-malee furdatan irratti dubbatteef miidiyaa irratti akka hin dhihaanne dhorkamte. Dhaabbati miidiyaa biyyattii to'atu jechoonni gaazexeessituun kuni dubbatte dubartoota Masriif qaaniidha jedheera. Aadde Rihaam Sa'iid sagantaa ishee irratti dubartoonni garmalee furdatan ''maatiifi biyya irratti ba'aadha,'' jette. Ergasii as inistaagiraama irratti as baate wanti jette sirrii akka ta'eefi hojii dhiisaa akka jirtu himte. Dubbiin ishee kuni kan dhagahame erga pirezidantiin Masrii Abdul Fattaah al - Sisii lammiilee Masrii osoo ulfaatina hir'istanii jedhanii dhaamsa dabarsianii booda dha. Bara 2018'tti immoo lammiileen Masrii akka of kunuunsan dhaamanii turan. Televijina al - Hayaah irratti qophii 'Sabayaa' jedhamu kan dhiheessitu Rihaam sababa gar-malee furdachuun dubartoonni dubartummaa isaaniifi gammachuu dhabu jette. Kunis sababni isaa, ''summii qaama isaanii keessa jirurraa kan ka'edha,'' jettee dubbatte. Dabaltees, jarreen dhiiraa dubartoota garmalee furdatan hin jaalatan. Kanaanis, yoo haati warraa isaanii furdatte ni hiiku ykn dhiisu jette. Dubbiin ishee kuni miidiyaa hawaasummaa gubbaa komii guddaa kaasise. Ergaa insitaagiraama ishee irratti dabarsiteen namoonni akka itti duulaa jiraniifi hojii dhiisaa akka jirtu himte. Kunis, namoonni isheen hin beekne muraasni miidiyaa hawaasummaa irratti waa'ee ishee waan sobaa dubbachuuniifi itti duuluun egeree ishee akka cilee diban himti. ''Kanaafuu, wanti kuni na gahe,'' jechuun ''si'achii ijoolleekoon guddisa,'' jette. Akka isheen jettetti waggoota 12'n darban namoota garmalee furdatan gargaaruuf waan hedduu dalagde. Gaazexeessituun kuni yeroo dubbii ijoo taatu kuni kan duraa miti. Kana dura baqattoota Sooriyaa daawwachuu dhaqxe isaan namaaf kabaja hin qabani jette.


Balaan lolaa Afrikaa Kibbaatti namoota 250 ol galaafate jedhan aanga'oonni

Afrikaa Kibbaa bulchiinsa KwaaZuuluu-Nataal keessatti balaa lolaa seenaa biyyattii keessatti isa hammaataadha jedhameen namootni 250 ol du'uu isaanii aanga'oonni dubbatan. Kutaalee bulchiinsichaa gariin keessatti roobni ji'atti eegamu takkaatti bu'uun lolaa hamaa dhalatee miidhaa guddoo sababa geessiseef labsiin yeroo balaa akka labsamu aanga'oonni kutaalee bulchiinsaa gaaffii dhiyeessaniiru. ''Seenaa biyya keenyaa keessatti balaa qilleensaa isa hammaataadha'' jedhan aanga'oonni. Sababa lolaan sigigni mudates gamoowwan keessatti namoota hedduu danqeera. Lolaan kun itti fufa tilmaamni jedhus jira. Helikooptaroonni namota bakka nagaa qabu qubsiisuuf yeroo duulaa jiranitti haalli qilleensaa ammallee rakkisaa jira jedhameera. BBC Kibxata darbe duula lubbuu daa'ima ganna 10 maatii isaa afur waliin lolaan fudhatame baraaruuf godhame taajjabaa ture. Hawaasni naannoo wanta lolaan haree dabarsu keessaa lubbuu namaa baraaruuf waan qabaniin tattaafachaa turan. Daandiin saffisaa Darbaaniifi bulchiinsa Ga'uteeng walqunnamsiisuus cufameera. Pireezidantiin biyyattii Ramafoosaan naannicha daawwatanii gargaarsi akka godhamu dubbatanii turan. ''Onneen keessan dhukkubsatus, nuti isiniif jirra'' jechuun dubbachuu isaanii Rooyitarsi gabaaseera. Balaa kanaan humna uumamaati jedhanii ibsaniis gariin yaada isaanii kanatti walii hin galle. Sirna balfiifi bishaan keessa yaa'u akka ta'utti kan hin tolfamne ta'uun duuti akka dabalu sababa jedhu. Kantiibaan Darbaan Mxolisi Kaunda sirni dhabamsiisa balfaafi bishaanii sababa balaa kanaa miti jechuun hangi lolaa mudatee kan eegamuun ol ta'uu dubbatan. Konkolaattotni lolaan fudhatamuu, muktiifi wanti kaan irra kufee manca'uun mudateera. Paastarii naannoo Tongaat kan ta'an Ron Naidoo halkan guutuu wayita hangi lolaa ol adeemaa deemuuf poolisiin konkolaataa lolaan fudhate keessaa reeffa yeroo baasu arguu BBC'tti himan. ''Yeroo jalqabaaf lagni hanga kana guutee arguu keenyaa bir'annaan jiru guddaadha'' jedhan. Balaa kanaan qabeenyi raandii biyyattii biiliyoonaan lakkaawamu manca'uu bulchaan KwaaZuluu-Nataal ibsaniiru. Sirni ibsaa, bishaaniifi kominikeeshiniis miidhameera. Kana keessa hanniifi saamichis hammaateera. Aanga'oonni kun carraa gaarii ta'eefi saamichi akka babal'atu akka hin hayyamne himaa jiru.


US fi Kaanadaatti cabbiin bar-kurneewwan keessatti isa hamaa jedhame balaliiwwan qilleensaa kumoota haqsiise

Hallii qilleensaa akkaan hamaan waqtii cabbii faranjootaa US fi Kaanadaatti rakkoo fayyaa sochii dhiigaa qaama keessaa danqu frostbite jedhamu daqiiqaa 10 keessatti namarraan gahuu danda'aa jechuun ogeeyyiin akeekkachiisan. Uummatni ayyaana qilleefi bara haaraa kabajuuf sochiin isaanii yeroo kamuu caala yeroo dabalu kanatti haalli qilleensaa kun US fi Kaanadaa keessatti namootni miiliyoon 135 ta'an sochii isaaniirratti of eggannoo guddoo akka godhan akeekkachiisa jala galcheera. Buufataaleen xiyyaaraas Kamisaa fi Jimaata kana qofa balalii qilleensaa 5,300ta'u haquu isaanii marsariitiin imala qillensaa hordofu FlightAware jedhamu beeksiseera. Haala qilleensaa kanaan imaltootni akka hin rakkanne daandiiwwan qilleensaa akka United, Delta fi America imaltoota guyyaa imala isaanii jijjiiraan irraa maallaqa gaafatuu malan akka dhiisan ibsaniiru. Roobii darbe daandiin Koloraadoo gara Yoomiiing geessu ciruma ijaan kan hin mul'anne waan tureef cufameera. Raagni haala qilleensaa akka agarsiisutti ayyanni qillee baranaa kun barkurneewwan keessatti isa cabbii hamaan guute ta'uuf jira. Tajaajilli Haala Qilleensaa Biyyaalessaa dhuma torbee kanaatti qorri jiru zeeroo gaditti digrii Faaranaayitii -70 yookaas ammoo digirii seelshiyeesii -21 gaha jedha. Sababa haala qilleenssaa hammaataa kanaan rakkoon fayyaa mudatu kan Frostbite jedhamu ammoo sochii dhiigaa qaama keessaa akkaan xiqqeessuun funyaan, maddii quba harkaa fi miillaa akkasumas tishuuwwan cabbeessee hanga qaamarraa kutuu gaha. Raagdonni haala qilleensaa Jimaata kana bubbeen cabbii "bomb cyclone" ittiin jedhan akka mudatu himaa jiru. Kunis kan mudatu dhiibbaan qilleensaa saayikiloonii yeroo akkaan xiqqaatu yeroo ta'u saffisa guddaanis babal'ata. Pireezidant Joo Baayidan Kamisa ibsa miidiyaaleef kennan keessatti  ''kun akka guyyaa cabbiitti qofa hin ilaalamu, ijoollee yeroo taatu kun waan laayyoo miti'' jedhan. Haalli kun  El Paassoo, Teeksaas bakka godaantotni hin galmaahiin reefu US seenan qubataniifi daandiirra bulanittis yaaddoo ta'eera. ''As baayyee baayyee qorra'' jedha namni Veenzuweelaa irraa godaane tokko. Namni kun buufata konkolaataa El Paassoo jiru keessa bakkeedhuma bula. Filooridaan ammoo waggoota 30 keessatti haala argitee hin beekneen Kiriismasii cabbiin haguugamee dabarsuuf qophaa'aa jirti. Tajaajilli Haala Qilleensaa Biyyaalessaa dhaloota tokko keessatti takaa qofa kan mudatu ittiin jedhee bubbeen lubbuuf yaaddessu akka dhalatus akeekkachiise. Gara Kaanadaattis cabbiin kuniifi buubbeen hamaan madda annisaa adda kutuu dabalatee miidhaa akka geessisu ibsameera. Ammatti Koloraadoo, Kaabaafi Kibba Daakotaa, Montaanaa Chikaagoofi magaalotaa Kaanadaa akka Ontaariyoofi Quubiikitti hammaateera. Bulchitootni isteetota Keentaakii, Kaaba Kaarolayinaa, Lixa Verjiniyaa, Niiw Yoork, Joorjiyaa fi Oklahomaa labsii yeroo ariifachiisaa labsaniiru.


Lolaa Paakistaan: Biyyattiin harka sadii keessaa tokko bishaaniin liqimfamte

Paakistaan guutummaa biyyattii harka sadii keessaa tokko bishaaniin liqimfamuu Ministirri Jijjiirama Haala Qilleensee hime. Balaan lolaa seenaa keessatti baayyee hamadha jedhame daandii, manneeniifi midhaanirra lola'uun guutummaa biyyattiitti balaa uumeera. "Amma lafti hafe hin jiru, garbadha. Lafti gogaan bishaanicha irraa itti dhangalaafnullee hin jiru," jedhe Sherii Rehaamaan balaa akka malee yaaddeessaa ta'e yeroo ibsutti. Ministirri Karooraa Paakistaan gama isaatiin balaan lolaa byyattii mudate qabeenya doolaara biiliyoona 10tti tilmaamamu mancaasuu beeksise. Lafti harka tokko sadaffaan biyya Kibba Eeshiyaa kanaa bishaaniin liqimfameera jechuun aanga'aan biyyatti biraan dubbataniiru. Rooba jabaa walitti aansee roobaa baheen lolaan mul'atee hin beekne Paakistaan kan mudate yeroo ta'u kanaanis namootni 1,136 du'aniiru. Lammiileen miiliyoona 33 ta'anis balaa kanaan miidhamanii deeggarsa barbaaduuf dirqamaniiru. Balaa kanaan daandiin konkolaataa, midhaan, manneen jireenyaa, riqichootaafi bu'uuraalee misoomaa fudhateera. Dhaabbatni Maallaqaa Idila Addnyaa Wiixata darbe biyya lolaan lammiilee ishee dhibbeentaa 15 ta'an miidhee kanaaf maallaqa bayyanachisaa biiliyoona 1.1 hayyameera. Ministirri karooraa biyyattii Ahsaan Iqbaal Rooyitarsitti yoo dubbatan ''Akkaan guddaadha. Tilmaama isa jalqabaan miidhaan qaqqabe doolaara biiliyoona 10 oliidha'' jedhan. Hanqinni nyaataa guddaan torbanootaafi ji'oota dhufan keessatti mudachuuf jedhas jedhaniiru. Balaa lolaa hamaan bara 2010 mudate seenaa biyyattii keessaatti isa hammaataa jedhame lubbuu namoota 2,000 olii galaafate ture. Hanqina nyaataa sababa lolaa kanaan mudate dandamachuuf biyyattiin masaanuu ishee Indiyaa irraa kuduraafi muduraa baayyinaan akka galchitu kan taasisu ta'uu Ministirri Maallaqaa biyyattii Miftaa Ismeel dubbataniiru. Qondaalli Raaga Haala Qilleensaa biyyattii balaa hamaa dhiibbaa haala qilleensaan mudatee ta'uu ibseera. ''Tokko sadaffaan Paakistaan bishaan keessa jira, wanta hanga ammaa argineen oli'' jedhan Sherry Rehmaan. Biyyi qaalayinsi gatii 25% irra gahe kun sharafni maallaqaa qabdu midhaan ji'a tokkoof gahu caala akka alaa galchitu hin gargaaru.


Goginsa: Hongee ganna 40 keessatti hamaa Oromiyaa fi Somaalee keessatti mudate

Itoophiyaa naannolee Oromiyaa fi Somaaleetti ganna 40 keessatti hongee hamaan  isa kana duraa caalu mudachuu Dhaabbanni Gargaarsaa Idil-addunyaa Ameerikaa (USIAD) beeksise. Naannolee lamaan keessatti beeyladoonni bishaanii fi marga dhabuun dhumaa jiru. Koreen lubbu-baraarsaa idil-addunyaa, Oromiyaa fi Somaaliyaatti ganna 40 keessatti hongeen hamaan mudate rakkoolee namoomaa hammeessuu dhiyootti gamaggamni gaggeesse akka mul’isu gabaasa keessatti eere. Hoogganaan Biiroo Kominikeeshinii Naannoo Somaalee Abdulqaadir Rashiid, gabaasa USAID baaseen akka walii hin galle himan. ''Waggaa 40 mitii hongee bara 2017 guutuu somaalee miidhee ture wajjinillee yoo walbira qabamu hanga sanillee hin gahu,'' jedhan. Hanga ammaa lubbuun namaa hin dabarre, kan horii qofatu darbaa jira kan jedhan qondaalli kun, garuu hongeen jiraachuu hin haalle. ''Naannoo Somaaleekeessa godinaalee 11tu jiru. Isaan keessaa godinaalee sagal keessatti gariin hongeen mudateera. Qorannoo adeemsifneen hongeen hamaan kan mudate godinaalee afur keessatti. Godinaaleen kun Daawwaa, Shabalee, Afdeer, Liiban. Godinaalee afran kann keessatti horiin dhumaa jiru, namootni buqqa'aa jiru,'' jedhan. Uummanni miiliyoona 2.4 ta'u hongee kanaan miidhamuu fi kanaafis lubbuu namaa baraaruuf tattaaffii gocha jiraachuu himan. ''Horiin gaanfaa, hoolonni, re'oonniifi gaalonni kuma 160 Onkololessarraa eegale godinaalee afur keessatti dhumaniiru. Naannoo Daawwaa horiin baayyee dhumeera. Uummatni kuma 17 ta'us buqqa'eera.'' Naannoo Oromiyaa Godinaalee Booranaa fi Baalee Bahaa qofaatti sababa hongee kanaan horiin kuma 130 caalan dhumuu Komishinarri Komishinii Hooggansa Sodaa Balaa Oromiyaa Obbo Musxafaa Kadir BBC'tti himaniiru. ''Godina aanaalee 13n keessatti, Baalee Bahaa aanaalee gammoojjii naannoo Somaaleetti dhihaatanii argaman kanneen akka Daawwee Qaachan, Daawwee Sarar, Raayituu, Garii Sawweenaa fi kaan keessatti akkasumas Gujii Bahaa fi Harargee lamaan keessattis balaan hongee mudatee jira.'' Mootummaan naannoo Oromiyaa waan hunda caalaa xiyyeeffannoo kan kennuuf hawaasa hongeen miidhame baraaruudha kan jedhan qondaalli kun, miirri walgargaarsaa wayita uummanni Oromoo naannoo Somaaleerraa buqqa'e mul'atee ture ammas dabalamuu akka qabu dhaamaniiru. ''Boorana qofatti loon kuma 100, Baalee Bahaatti loon kuma 30tu dhuman. Roobni dhiheenya roobe ammoo horii baayyee miidhee jira. Kana qolachuuf tattaaffii guddaa gochaa jirra. Namaafis deeggarsi midhaan nyaataa taasifamaa jira,'' jedhan. Loon Booranni qabu hunda baraaruun waan danda'amu miti kan jedhan Obbo Musxafaan, sanyiin loon Booranaa akka lafarraa hin banneef dhibbeentaama kudhanillee baraaruuf deeggarsa gochaa jiraachuu himan. ''Irra caalaan xiyyeeffannaa kan kennine lubbuu namaa baraaruu irratti. Uummanni Booranaa kanaan dura sagantaa Safety Net keessa hin jirre-Kanneen of danda'anii jiraachaa turan kuma 166 ol harka namaa keessatti kufanii gargaarsa eeggachaa jiru ,'' jedhan. Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti dhaabbanni gargaarsa namoomaa qindeessu OCHA’n, Mudde darbe gabaasni baase akka agarsiisutti, naannoolee Oromiyaa fi Somaaleetti roobni horsiise bultoonnifi qonnaan bultoonni ni rooba jedhanii eeggataa turan marroo sadiif otoo hin roobiin hafuun hongeen mudate hawaasarratti miidhaa cimaa qaqqabsiisu beeksisee ture. Biiroo Ittisa Balaa Naannoo Somaalee wabeeffachuun dhaabbatichi akka ibsetti, Godinaalee naannichaa Fafaanii fi Siitii jedhamanitti oomishni miidhanii eegamaa ture manca’eera. Oomshni miidhaan mishingaa fi boqqolloo %70’n, oomisha qamadii %30 akkasuma oomishni timaatimaafi shunkurtii harka 30’n hirateera. Haaluma walfakkaatuun Kibba Oromiyaa keessatti oomshni midhaanii harka 70’n hir’achuun ibsameera. Kibba Oromiyaa fi Somaalee keessatti margi looniifi bishaan hanqachuu isaatiin yoo xiqqaate loon 267,000 du’uu isaanii ibsameera. Horiin kuma dhibbaan lakkaa’aman miidhamaaniru. Horii miidhaan irra qaqqabe kanaaf marga, bishaaniifi talaalliin saffisaan akka barbaachisu ibsameera. Horsiise bultoonni fi qonnaan bultoonni lakkoofsaan heddummina qaban godinoota Qoraaheyi, Jaarar, Herar fi Nogob, akkasuma godina Fafaan aanaalee sagal horiif margaafi bishaan barbaaduuf namoonni iddoo jiraataniirra buqqa’aniiru. Namoota buqqa’an lakkoofsi isaanii meeqa akka ta’an garuu sirnaan hin baramne  jedhe OCHA’n . Yeroo ammaa kana Kibba Oromiyaatti namoonni 870,000 fi Naannoo Somaaleetti immoo namoonni miliyoona 2.3, waliigalatti namoonni miliyoona sadiitti dhiyaatan hanqina bishaaniif saaxilamuu OCHA’n gabaasa baase keessatti eere. Sababii hongeen mudate kanaan Oromiyaatti barattoonni 56,000, naannoo Somaaleetti immoo barattoonni 99,000, waligalaatti barattoonni 155,000  barnoota addaan kutuu isaanii ibsameera. Koreen Lubbu-Baraarsaa Idil-addunyaa akka beeksisetti, naannoo Oromiyaa iddoowwan muraasatti sababii hongeetiin hanqinni soorata madaalamaa dachaan dabaluun, daa’imman umriin ganna shanii gadii dhibeen garaa kaasaan miidhaman argamuu beeksiseera. Waliigalatti iddoowwan hongeen miidhamanitti namoonni miliyoona 6.4 ol ta’an deeggarsi midhaan nyaataa akka barbaachisu OCHA’n beeksiseera. Isaan keessa namoonni miliyoona sadii naannoo Somaaleetti argamu, Dhiha Oromiyaatti namoonni miliyoona 2.4 fi Kibba Oromiyaatti namoonni miliyoona tokko deeggarsa barbaadu. Iddoowwan hongeen miidhamanitti bishaan, sooratafi meeshaalee deeggarsa biroo, soorata madalamaa daa’imman, hawwan ulfaafi kanneen daa’ima hoosisan, kilinkoota wal’aansa fayyaa kennan, marga looniifi ogeeyyii fayyaa beeladoota dabalatee deeggarsa namoomaa hedduun akka isaan barbaachisu ibsameera. Deeggarsa saffisaan yoo hin argatiin hafan rakkoolee namoomaa hammeessuu mala jedhame.


Dambalii ho'aa biyyoota Awurooppaa fi Ameerikaa keessatti yaaddoo uume

Biyyoonni Awurooppaa hedduun ho'a waggoota dhiyoo as mudatee hin beekneen dararamaa jiru. Dambaliin ho'aa kun Firaans keessatti hammaannaan biyyattiin dorgommii manaan alatti taasifamu dhaabde. Konsartii fi sagantaawwan uummataa hedduun akka hin gaggeeffamne dhorkamaniiru. Firaans keessatti Kamisa darberraa kaasee hammi ho'aa 40C ga'eera, ho'i kun hanga Sambata har'aatti kana caalaa akka dabalu biyyattiin akeekkachiiste. Biyyattii keessatti ho'i akkanaan dabalee hin beeku. Saayintistoonni yeroon ho'aa Awurooppaa keessatti haala kanaan dura hin baratamneen dheerachaa jira jedhan. Itaalii, UK fi Ispeen keessattis ho'i akkaan dabaleera, kun hunduu sababa jijjirama qilleensaati jedhan saayintistoonni. Ministeerri Biyya keessaa Firaans namoonni ho'aaf of saaxiluurraa akka of eeggatan akeekkachiisan. Dhaabati raaga haala qilleensaa biyyattii ho'i hamaan biyyattii mudachuuf akka jiru ibsuun, kunis dambaliinsaa Kaaba Afrikaa irraa garas akka imalaa jiru ibsan. Magaalaan Paaris dambalii ho'aan kanneen rukutaman keessaati, ho'i magaalattii 39C ga'eera jedha raagi haala qilleensaa. Kana malees gogiinsi biyyattii mudate bineensota bosonaa guddoo dararaa jiraachuus ibse. Jiraattonni magaalota Firaans garaagaraa yaaddoo isaanii ibsaa jiru, ho'a akkanaa arganii akka hin beekne himu. ''An umriin koo waggaa 86. Asumattin dhaladhee guddadhe. Ho'a akkanaa argee hin beeku,'' jedhan jiraataan magaalaa Toulouse Jacqueline Bonnaud. Ispeen erga jaarraan kun eegalee ho'a isa hammaataa keessummeessaa jirti. Raagi haala qilleensaa biyyattii akka mul'isutti Sambattan kana ho'i 43 ga'uu mala. Kutaan biyyaa Kaatalooniyaa balaa abiddaa, osoo hin to'atamin dura hektaara 20,000 gubuu danda'uun dararamaa jirti jedha bulchiinsi naannochaa. UK naannawa Kibba Ingilaand keessatti ho'i qilleensaa 33C ga'a jedhamee raagame. Landan keessatti ho'i fayyaaf yaaddessaan mudachuu mala yaaddoon jedhu jira. Ho'i hammaataan tibbana kan mudate Awurooppaa qofa miti, US's akkaan hubeera. Lammiilee Ameerikaa keessaa tokko sadaffaan sababa ho'i hammaateef akka mana turan akeekkachiifamaniiru. Indiyaa, Delhi keessatti guyyoota bonaa biyyattii 25 darbaniif ho'i yoo xiqqaate 43C ga'eera jedha gabaasi haala qilleensaa biyyattii. Jijjiiramni haala qilleensaa addunyaaf yaaddoo jajjabduu ta'aa jira. Aarri gubataan heddumminaan qilleensatti gadi lakkifamu ho'a aduu ofitti harkisa. Kunimmoo dachiin kun akkaan akka ho'itu taasiseera. Kunimmoo ho'ina haala qilleensaa addunyaaf yaaddoo ta'e kana fideera.


Magaalotnii fi gandootni Paakistaan lolaan liqimfaman

Ministirri Muummee Paakistaan naannoo lolaan miidhaman daawwatan ''hammi miidhaa dhaqqabee'' isa eegneen ol  akka malee guddaadha jedhan. Sheebaaz Shariif naannoo lolaan miidhame Sindii dawwachuun, roobni roobe isa ji'a Hagayyaa keessa dur beekamuun dacaa saddet tahuu hime. Erha ji'a Waxabajji darbeen as lolaan sababa rooba cimaan mudate namoota 1,000 ol ajjeeseera. Kumaatamni ammoo qe'ee isaanii irraa buqqa'aniiru. Miliyoonaan kan tilmamaman ammoo miidhaa adda addaaf saaxilamniiru. BBC'n naannoo Sindii keessa imaluun akka daawwatetti  gandoota hunda irraa jiraattoni buqqa'aniiru. Miidhaan dhaqqabe waliigalaan ammayyuu hin beekamne, garuu jiraattotni irraa oolan balaa akkas cimaa tasumaa arginee hin beeknu jedhan. Lolaan paakistaan keessatti waanuma barame tahus inni ammaa kun baruma kamirayyuu mudatee hin beeku jedhan jiraattotni. Bulchaan gandaa tokko ''lolaa isa bara bishaan badinsaa Macaafa Qulqulluu irratti barreeffame'' fakkata jedhe. Naannoo magaala Larkaanaa manneen dhoqqeen ijaaraman kumaatamni bishaaniin liqimfamaniiru. Waan naanichaa mul'atu yoo jiraate fiixee mukeen gurguddoo naannichaa qofaadha. Bakka bishaan xiqqoo hir'ate ammoo baaxiin manneenii xiqqoo bahee mul'ata. Ganda tokko keessaa namoota hedduun deeggarsa nyaataa barbaadu. Ganda biraa keessatti ammoo ijoollee hedduun dhukkuba bishaan irraa dhufuun qabamniiru. Yeroo konkolaataan deeggarsaa dhufu ijoollee hunduu itti fiigu. Ijoolleen wal baatanii yeroo deeman argita. Hiriiranii nyaata fudhachuuf eeggatu. Mucayyoon ganna 12 tokko anii fi obboleettiin koo guyyoota darbaniif homaa hin nyaanne jette. Nyaatni as nuuf hin dhufne. Obboleettiin koo dhukkubsachaa jirti. Ishee haaqiisiisaa jira jette. MM Paakistaan Shariif uummatni miliyoona 33 tahu balaa lolaan miidhameera jedhan. Uummata biyyichaa keessaa %15 kan tahu jechuudha. Miidhaan qabeenya irra gahes isa yeroo kamiirrayyuun ol akka tahe himan. Deeggarsi idl-adunyaa akka isaan barbaachisu ibsaniiru.


Keeniyaatti konkolaataan faarfattoota fe'ee cidha deemaa ture laga guute seenee lubbuun namoota 23 darbe

Keeniyaatti konkolaataan namoota fe'atee gara bakka cidhaa deemaa ture tokko laga bishaanii lolaan guute keessa seenuun namoonni 23 lubbuun darbe. Balaan kun kan mudate langa Iniiziyyuu jedhamu magaalaa guddoo Keeniyaa, Naayiroobiirraa gama Bahaan kiiloomeetira 200 irratti argamutti ture. Lagni kun lolaa cimaa irraa kan ka'e guutee bishaan riqicharra saffisaan yaa'aa wayita jirutti ture ce'uudhaaf yeroo yaalutti konkolaataan kun bishaaniin kan fudhatame. Viidiyoon qoodame konkolaataan ummataa bifa keelloo bishaaniin liqimfamee achi buuteen isaa yeroo dhabamu agarsiisa. Konkolaataan kun miseensota faarfattoota Waldaa Kiristaanaa fe'atee deemaa ture. Namoota lubbuu dhaban keessaa afur daa'imman yoo ta'an, yoo xiqqaate namoonni 12 ammoo balaa mudate kana keessaa lubbuun akka oolan gabaasaaleen bahan ni mul'isu. Haata'u malee, yeroo balaan kun mudatutti namoota meeqatu konkolaataa kana keessa ture kan jedhu ifa miti. Konkolaachiisaan konkolaataa kanaa waa'ee daandii kutaa bulchiinsa Bemiwingii Kiituy keessa jiruufi riqicha laga bishaan kanaarra jirus akka hin beekne gaazexaan biyyattii Istaandard gabaaseera. Hogganaan Dhaabbata Tola-ooltummaa Kiituy Nigiiluu gama isaaniitiin, balaan "rifaasisaa kun" kan qaqqabe Sambata ganama ture jedhan. Itti dabaluunis, hanga ammaa reeffi namoota 23 argameera garuu kanneen ammallee konkolaataa keessatti danqamanii jiran waan jiraniif hojiin baraaruu akka itti fufe dubbatu. Bakkawwan hongeen mudate tokko tokko dabalatee guyyoota dhiyoo asitti Keeniyaa bakkawwan garagaraa keessatti roobni cimaan kanaan dura hin baramiin roobaa jira. Goginsa mudaterraan kan ka'een beeyladoonniifi bineensonni margaafi bishaan dhauun du'aniiru.


Sanyiin margaa lafa bal’aa haguuge dachee keenyaa Awustiraaliyaatti argame

Sanyiin margaa dachee kanaa lafa bal’aa haguuguun guddaa tahe Awustiraaliyaa qarqara galaanaatti argame. Margi galaanaa kuni gosa margaa guddaa Maanhaatan jedhamu harka sadii caala. Qorannoo  qaccee sanyii fayyadamuun saayintistoonni biqilaa galaana jalaa Lixa Awustiraaliyaatti argame kana gosa margaa sanyii tokko akka tahe himan. Biqiltuun kuni sanyii gosa tokkoorraa waggoota 4,500 keessatti akka babal’ate amanama. Gosti marga galaana jalaa kuni km 200 kan uffisu tahuu qorattoonni Yunivarsiitii Lixa Awustiraaliyaa mirkaneessaniiru. Gareen kuni iddoo Shaark Beey jedhamutti akka tasaa ture qorannoo kana kan jalqaban. Gosa sanyii bqilaa kanaa ‘ribbon weed’ qarqara galaanaa Awustiraaliyaatti argamus qorchuu jalabaniiru. Qorattoonni kunneen samuuda funaanuun qaccee sanyii 18,000 qorachuun waan adda adda isaan baasu murteessaa turan. Gosti margaa kuni bqiloota meeqarraa akka tolfame baruun immoo kaayyoo isaanii ture. ‘’Deebiin arganne baayyeema nu dinqisiise sanyii tokko qofa dha,’’ jette hoggantuun qorannichaa Jeen Edgeloo. ‘’Biqilaadhuma gosa tokkotu Shaark Beey keessatti km180 uffise, kunis biqilaa dachee keenyaa iddoo guddaa uffise godheraanii.’’ Biqilaan kuni jajjabaataa tahuun kan beekamu yoo tahu, haala qilleensaa gargaraa keessatti biqluusaa itti fufeera. ‘’Haala qilleesaa geggeedaramuu fi ifa aduu cimaa kan biqiloota biraaf rakkisaa tahe dandamata,’’ jedhan qorattuun biraa Dr Elizaabeeth Siinkleer. Biqilaan kuni waggaatti hanga sm35 guddachuu danda’a, haala kanaani saayintistoonnis hamma kanaa balbal’achuu danda’usaa kan murteessan. Qorannoon kuni joornaalii Proceedings of the Royal Society B. jedhamu irratti maxxanfameera.


Bakakkaan km 768 tahu imale kutaalee biyyaa Ameerikaa sadii waliingahe

Ifti bakakkaa km768 dheeratu samii kutaalee biyyaa Ameerikaa sadii keessatti mul’ateera. Kunis rikardii haaraa addunyaa akka tahe saayintistoonni mirkaneessaniiru. Bakakkaan bara 2020tti mul'atee ture kun km 768 kan dheeratu yoo tahu, bulchiinsota Misiissiippii, Luusiyaanaa fi Teeksaas waliingaheera. Rekardiin kana dura ture immoo bakakkaa bara 2018tti Biraaziil keessatti mudateefi km709 kan imale ture. Bakakkaan yeroo baayyee km16 caalaa kan hin imalle yoo tahu, turtiinsaas sakandii tokkoo gadidha. Kana dura ifti bakakkaan Uraagaay fi Arjantiinaa keessatti mul’ate sekandii 17.1 turuun rekardii qabatee ture. Rekardiin isa dura ture immoo sekandii 16.7 kan turedha. ‘’Ifa bakakkaa hanga yoonaa uumaman keessaa kuni rekardii addaadha,’’ jedhan, Dhaabbata Raaga Haala Qilleensaa Addunyaatti, galmeessaan haala qilleensaa hamaa Piroofeesar Raadool Serveenii. Akka dhaabbata kanaatti bakakkaan rekardii qabatan lamaan naannolee obonboleettii ‘’ifa gurguddaa uumuuf saaxilamanitti’ mudatan. Piroofeesar Seerveeniin teeknolojiiwwan haaraa akka agarsiisanitti fuulduratti bakakkaan kana caalu mudachuu danda’a. Dhaabbatichi bakakkaan mul’ate balaa akka qabaachuu maluufi namoonni naannoo sanaafi addunyaa of eeggannoo gochuu akka qaban gorseera. ‘’Bakakkaan kiloomeetira dheeraa adeemuufi yeroo dheeraa turu kuni yeroo obonboleettiin hamaa jirutti kan uumame dha,’’ jedhan ogeessi bakakkaa irratti hojjetan Roon Hool. ‘’Yeroo bakakkaan dhagahamutti iddoo tokko bu’eera jechuudha,’’ Kana dura bara 1975tti bakakkaa Zimbaabuwetti al tokko bu’een namoonni 21 mana walitti qabamanitti ajjeeseera. Mudannoo biraan immoo bara 1994tti bakakkaan bu'e, boba’aan ibidda qabatee lafarra akka yaa’uu gochuun Masrii magaalaa Diroonkaa namoonni 469 du’aniiru. Dhaabbatni Raaga Haala Qilleensaa Addunyaa iddoo bakakkaan itti hin bu’u jedhamu gamoowwan funyoo elektiriikii sakatta’ame qabanidha jedhe. Konkolaataa sibiilaan gubbaan isaanii haguugame keessa taahuunis iddoo bakakkaarraa baqataniidha jedheera.


Haayitiitti baay'inni namoota kirkira lafaatiin du'an 2000 ta'uuf

Kirkira lafaa cimaa Dilbata Haayitii keessatti mudateen yoo xiqqaate namoonni 1,941 tahan lubbuu dhabaniiru. Lakkoofsa duraan himame irraa lakkoofsi namoota du'anii 500niin dabaluu isaati. Sababa kirkira lafaa maginitiyuudii 7.2 mudateen namoonni 10,000 tahan madaa'anii, kan achi buuteen isaanii hin argamnes jiru. Hojiin lubbuu baraaruu biyya Kaaribiyaan kana keessatti sababa bokkaa cimaa bubbee makate 'Tropical Storm Grace' roobeen danqameera. UN yoo xiqqaate ijoolleen 500,000 tahan mana jireenyaa, nyaataa fi bishaan qulqulluu hin qaban, yookaan ammoo hanqinni mudateera jedhe. Maatii baay'een Haayitii keessaa sababa kirkira lafaan waan qaban hundaa dhaban miiluma isaaniin lolaa keessa dhaabatanii jiru,'' jedhe Buruunoo Maa'es, biyyichatti bakka bu'aan Unicef. Uummanni kumaatamni balichaan mana jireenyaa isanii dhaban mana jireenyaa isaanii balichaan caccabetti deebi'uurra sharaa keessa turuun bokkicha dabarsaa jiru. Kibbi Lixaa heeyitii balichaan akka malee idoo miidhamedha. Keessumaa naannoo magaalaa Les kaayes. ''Kaleessa [Kibxata] galagala, naannoo waldaan daheeffadhee ture. Garuu lafichi ammas socho'uu dhagahu fiigeen asumatti deebi'e,'' jedhe jiraataan Magaalii Kaadet jedhamu AFPtti akka himetti. Magaalicha keessa manneen caccabuun hafan jala galuun namootni dahoo godhatanii jiru. Hospitaalonni namoota balichaan miidhaman wal'aanuuf waan rakkataniif dhiyeessii dabalataa barbaadu. Socho'i lafaa kun biyya hiyyeettii rakkoo hedduu keessa jirtuu fi ji'a darbe keessa ammoo pirezidaantiin ishee ajjeefame irra miidhaa guddaa gaheera. Ministirri muummee Eriyeel Heenerii hanga filannoon gaggeefamutti aangoo irra akka turan tahe, labsii yeroo muddamaa ji'ootaaf turuu labsuun ''uummanni akka tokummaan agarsiisu'' dhaaman. Heeyitiin balaa Haarikeen Maatiw bara 2016 mudate dabalatee balaa uumamaa hedduun yeroo baay'ee miidhamteetti. Bara 2010 sochii lafaa biyyittiitti mudateen namoota 200,000 galaafachuun bu''uuraalee misoomaa fi dinagdee biyyattii akka malee miidhe.


Hurricane Henri: Obonboleettiin hamaa Qarqara Bahaa US'tti sodaa uume Meksiikootti ammoo namoota saddeet ajjeese

Namoonni Qarqara gama Baha US jiraatan bubbeen waggoota keessatti dhufaa jira jedhamu jalaa ooluuf akka of qopheessan gaafataman. Bubbeen kun Hurricane Henri jedhameera. Bubbeen hamaan kun tirooppikaal irraa kan dhufu yoo ta'u Dilbata Niiwu Yoork Odola Loong, akkasumas Niiwuu Ingilaand rukkutu danda'ama jedhamee sodaatamaa jira. Bubbeen hamaa kun sa'aatii tokko keessatti kiiloomeetira 120 waan saffisuuf Kutaa bulchiinsa Niiwuu Yoork keessatti labsiin yeroo muddamaa labsameera. Sababa bubbee hamaa rooba makate kanaan roobni cimaan akka mudatus ni eegama. Bubbeen hamaa Hurricanes jedhamu kun qarqara US amma itti mul'ate kanaan yeroo baayyee mul'atee hin beeku. Niiwuu Ingilaand yeroo dhumaatiif kan rukkutame bara 1991 keessa, bara bubbeen maqaa Hurricane Bob jedhamu qaqqabee namoota 17 galaafatedha. "Bubbee hamaa kana of-eeggannoo cimaatiin hordofuu qabna. ''Bubbeen kun lolaa hamaa kan qaqqabsiisu yoo hin taanellee, qilleensiifi bubbee hamaan inni qaqqabsiisu mataan isaa miidhaa cimaa salphaa waan hin taaneef of eeggannoo taasisuu qabna, " jechuun bulchaan Ejensii Balaa Atattamaa Federaalaa Biinee Kiriiswel CNNtti dubbataniiru. "Ibsaan baduu danda'a, mukootas jijjigsee arguu dandeenya, akkasumas erguma bubbeen kun darbeellee carraan mukoonni jijjiguufi dameewwan mukaas fofoxxoquu waan danda'aniif of eeggannoon jiraachuu feesisa." Sambata darbe konsartiin muuziqaa Magaalaa Niiwuu Yoork Sentraal Paark keessatti qophaa'ee ture "haala qilleensa hamaa uumamaaf jiruuf" tasa akka dhaabbatus ta'eera jedhe poolisiin. Oduu wal fakkaatuun bubbee hamaa Meksiikoo bahaatti qaqqabee roobaafi obobboleettii hamaan dhalatee humna ibsaas addaan kutuun lolaas geessiseen namoonni saddeet du'uun barameera. Du'aatiifi miidhaan baayyee hamaa ta'e kan qaqqabe kutaa bulchiinsa Verkiruuz keessatti ture. Kutaa bulchiinsaa kana keessatti bubbeen hamaan kun Sambata mukkeen jalaa buqqisuun lolaan cimaa laggeen duucheera. Meksiikoo kutaa bulchiinsa magaalaan guddoon biyyattii keessatti argamtu Zalapaa keessatti ammoo daandiiwwan hedduun lolaafi dhoqqeen irra gargaluun duucheera. Ameerikaa kutaawwan Odola Loong, Konnektikat, akkasumas Maasaachuseeti jedhaman keessatti sodaa balaa kanaaf saaxilamuu malu jedhuun ergaan akeekkachiisaa darbee jira. Namoonni miliyoona 36 ol ta'an Niiwuu Ingilaand, Niiwuu Yoork, akkasumas Niiwuu Jarsii keessa jiraatanis akeekkachiifni bubbee hamaa mudachuu mala jedhu isaan qaqqabeera.


Biraaziilitti balaan sigiga lafaa namoota 100tti siqan ajjeese

Roobi bubbee hamaa makate Biraaziil keessatti roobuun lolaa cimaa uumameen, magaalaa handaaraa tulluutti argamtu Petrópolis keessatti lafti sigigaachuun namoonni 100tti siqan du'an. Magaalaan kaaba Rio de Janeirotti argamtu kun tulluu cinaa waan jirtuuf wayita roobni hamaan roobu tulluun kun itti jigee miidhaa irraan ga'e. Balaa lolaa hamaa mudateen manneen fi konkolaattonni hedduun fudhatamaniiru. Kantiibaan magaalattii battaluma balaan kun mudate labsii yeroo muddamaa labseera. Namoonni 24 lubbuudhaan baraaramuu jaarmiyaan eegumsa uummataa Biraaziil, National Civil Defence jedhamu ibseera. Viidiyoo fi suuraan namoonni miidiyaa hawaasummaarratti gadhiisan wayita manneen fi konkolaattonni lolaadhaan fudhatamanii deeman mul'isu. "Shamarree dhoqqee jalatti fayyaa awwaalamte argeera,'' jedhe jiraataan magaalattii dargaggeessi waggaa 24 Wendel Pio Lourenco. Yeroo ammaa daawwannaaf Raashiyaa kan jiran Pireezidantiin biyyattii Jair Bolsonaro, namoonni miidhaman akka gargaaramaniif hatattamaan akka haala mijeessan himan. Hanga ammaatti loltoonni biyyattii 180 caalan bakka balaan kun itti mudatetti bobba'aniiru, gareen addaa lubbu baraartotaa fi sakattaatotaa heddumminaan ni ramadamus jedheera mootummaan biyyattii. Bakka balaan kun akkaan hammaatetti manneen 80 caalan lolaa hamaadhaan diigamanii fudhatamaniiru. Magaalaan Petrópolis yeroo tokko bakka jireenyaa mootii gonfoo Biraaziil turte, iddoo hawwata tuuristii beekamtuudha. Haalli teessuma magaalattii dachee olka'aa fi tulluu hedduun waan marfamteef sigiga lafaaf hedduu saaxilamtuudha. Biraaziil keessatti balaan sigiga lafaa hamaan kan mudate bara 2011 ture, yeroo sana magaalaa kana keessatti akkasumas magaalota ollaa keessatti walumaagalatti namoonni 900 ol du'aniiru.


Sudaanitti balaa lolaatiin lubbuun namoota 80 olii darbuu anga'oonnii biyyattii himan

Balaa lolaa ji'oota lamaan darba keessa qaqqabeen Sudaanitti lubbuun namoota 80 olii darbuu aanga'oonni biyyattii beeksisaniiru. Miidhaan sababa lolaa biyyattii keessatti kan namootarra gahe kun ji'a waqtiin Gannaa itti jalqabe Adoolessa irraa kaasee yoo ta'u qabeenyi hedduunis balaa lolaa uumameen manca'eera. Dubbi himaan mana maree ittisa balaa biyyaalessaa Sudaan, balaa lolaa ji'ootaaf walitti aansuun uumameen miidhaa qaqqabe ilaalchisee ibsa kenneen; walumaagalatti sababa lolaa hamaatiin lubbuun namoota 84 darbee kanneen 67 ta'an irraan ammoo miidhaan qaqqabuu dubbateera. Rooba cimaa ji'a Adoolessaa irraa kaasee roobeen, kutaaleen bulchiinsotaa biyyattiin qabdu 18 keessaa yoo xiqqaate 14 keessatti miidhaan qaqqabuu ibasameera. Balaan lolaa kun miidhaa nama irraan gaheen alattis manneen 30,000 ol ta'an kan miidhe yoo ta'u, oyiruu qonnaa irra turanis balleessee, bu'uuraalee misoomaarras miidhaa guddaa geessiseera. Mootummoonni Gamtoomanii (UN) gama isaatiin odeeffannoo miidhaan bokkaafi lolaa cimaan Sudaanitti qaqqabsiise baaseen akka eeretti, namoonni 102,000 rakkoof saaxilamaniiru. Sababa Hidha Haaromsa Laga Abbayyaa ijaaramaa jiruutiin hanqinni bishaanii mudachuu danda'a jechuun yaaddoo qabdu ibsataa kan turte Sudaan, bokkaa biyyattii keessatti roobuufi lolaa Laga Abbayyaatiin uumamuun rakkoon ishee mudachaa jira. Waggaa darbe keessa biyyattiin lolaa hamaa ishee mudatee tureen namoonni 100 yoo du'an, manneen 100,000 ta'an ammoo manca'aniiru. Baruma darbe kana balaa lolaa uumamee tureen namoonni 600,000 ol ta'an rakkoo hamaaf saaxilamanii turan. Sababii kanaanis ji'oota sadiif kan turu labsii yeroo muddamaa biyyaalessaa labsuun, lammileen biyyattii miidhaan irra gahe gargaaruuf carraaqaa akka turte ni yaadatama.


Abiddi saafaa Meediteraaniyaan namoota kumaatama qe'eerraa buqqise

Firaans namoota 16,000 abiddi saafaa Kibba-Lixa biyyattiitti boba'aa jiru miidhaa irraan gahuu mala jette qe'eerraa godaansiteetti. Abiddi kun gara biyyoota Awurooppaa biroo akka Ispeen, Kirooshiyaa fi Giriisitti kan babal'ate yoo ta'u, Ispeen namoota 3200 naannoo gaarren Mihaas jiraatan qe'ee isaanii gadi dhiisanii akka bahan gootee jirti. Poorchugaalitti abiddichi ammaaf to'annoo jala oolfameera. Abiddi kun ho'a hamaa biyyoota Awurooppaa kanneen keessa jiruun qabate. Sababa ho'a kanaan Ispeen fi Poorchugaal keessatti guyyoota darban namoonni 1000 du'uun gabaafamee jira. Abiddi Ispeen naannoo gaarreen Mihaas keessatti boba'aa jiru wiirtuu turiistotaa kan taate Maalaagaa irraa fagoo miti. Ispeen yoo xiqqaate bakkeewwan biroo sadiittis abiddi boba'aa jira. Maalaagaa kan jiraatu Eelan Makurdii Rooyitarsitti yoo himu: "waanuma muraasa nu barbaachisan harkatti qabannee baqanne, yeroo kanatti namni hunduu karaarra ture, baqachaa ture... ambulaansotaafi konkolaataa abiddaa hedduutu ture," jedhe. Guutummaa naannoo Meediteraaniyaanii gama Lixaan Morookoo dabalatee ho'a hamaatu jira. Kanarraa ka'ee mukkeen waan goganiif salphaatti abiddaan qabatu. Ho'i hamaan jijjiirama qilleensaa dhala namaan dhufuun tumsamee irra deddeebiin uumamaa jira. Jabinni isaa fi yeroon turtii isaas cimaa jira. Kibba Firaansitti Dilbata darbe teempireecharri digirii seentigireedii 41 gahee akka ture tajaajilli raaga haala qilleensa biyyattii himeera. Wiixata ammoo ho'i olaanaan akka galmaa'u eegama. Poorchugaalitti teempireecharri dhiyeenya digirii seentigireedii 47 gahee ture. Amma dura abiddaan lafti heektaara 30,000 tahu barbadaa'ee jira. UK keessattis Wiixataa fi Kibxata ho'i olaanaan digirii seentigireedii 41 gahuu ni eegama. UK keessatti waggaa waggaan namoonni 2000 ta'an ho'a hamaan wal-qabatee lubbuu dhabu. Lixa Meediteraaniyaaniin kan argamtu Morookoon namoonni 1,300 qe'ee isaaniitii akka bahan ajajjee jirti. Abidda Kaaba biyyattii keessatti boba'aa jiru dhaamsuufis hojjettoota ergiteetti. Giriik, Kirooshiyaa fi Tarkii keessattis hojjettoonni abidda dhaamsan abiddaan wal'aansootti jiru.