Hindiitti Kolleejiin 'Laguun shamarran qaanneessuuf' jecha paantii akka basaniif dirqisiise

Ilaalchi Hindoonni dubartoota laguurra jiran irratti qaban ammas mata duree dubbii ta'uutti deebii'eera. Baratoonni kolleejii lixa Hindiitti kan argamtu bulchiinsa Gujaaraati keessatti hoosteela keessa jiraatan, laguurraa akka hinjirree mirkaneessuuf paantiisaanii baafachuun barsiiftoota dubartootaatti agarsiisuuf dirqisiifamu himan. Dubartiin gaheessi umuriin 68 taa'ee tokkos barattoota shamaranii kutaa yaasuun mana fincaaniitti geessite tokkoon tokkoo shamarranii uffata jalaa ykn paantii baasuun akka itti agarsiisan dirqisiifte. Taateen kunis magaalaa Bhujiitti kan mudate guyyaa Kibxata ture. Barattoota Institutii shamaranii 'Shree Sahajanand (SSGI)' kan garee amantaa Hinduu cimsaniin gaggeefamuutti digrii barataa jiranittu uffata jalaa baasuun akka agarsiisan gaafataman. Isaanis aanga'oonni hosteela keessa jiraatanii guyyaa Wiixataa barattoonni shamaranii laguurra jiran seera hordofu qaban cabsaniiru jedhuun diinii kolleejichaatti komii dhiyeessa. Akka seera sanaatti shamarran tibba laguurra jiran bakka sagadaa fi gola nyaanni itti bilchaatu gadhuurraa kan dhorkaman yoo ta'u, barattoota kaan xiquunsi hin heyyamamuuf. Sa'aatiin nyaataattis warra kaan irraa fagaachuun taa'anii erga sooratanii booda kan itti nyaatanis ofumaan qulleefachuutu irraa eegama. Kutaa keessattis teessoo isa dhumaarra taa'uutu irraa eegama. Barattuun tokkoo BBC Gujarati'tti  akka himteetti yeroo hunda wayita laguun shamarraniitti dhufu maqaa saanii galmeessuun aanga'ootaaf mirkanneessa. Garuu baatiiwwan darban lamaaf barattuun maqaashee galchite tokkoolleen hinjirtu. Kaafuu guyyaa Wiixataa aanga'oonni Hositeelichaa shamarran laguurra osoo jiranuu kutaa nyaanni itti bilchaatu seena jiru, gara mana waaqeeffanaatti siqaniiru akkasumas jiraattoota hosteelichaa kan biraa waliin wal qunnaman jedhuu diinii Koleejichaatti komii dhiyyeessan. Barattoonni akka jedhanittis guyyaa itti aanu aanga'ootaa fi diinii hostelichaa funduratti uffata akka baasanii taasifamuun qaaneeffamaniiru. Mudannoo isaan irratti raawwatame kanas ''muxannoo baayyee nama dhukkubu'' kan miidhaa amma 'sammuun dararamu'' gahuudha jechuun ibsaniiru barattoonni. Abbaan shamarree takkaa akka himaniitti wayita inni koolleejicha gahuuttis intalli isaafi barattoonni biraa gara isaatti fiiguun bo'aa turan. ''Baayyee naasuu guddaa keessa turan'' jedhe. Guyyaa Kamisaa gareen barattootaa qondaaltoonni kolleejichaa gacha ''sukkaneessaa kanan'' irraan gahee akka gaafatamuuf waamicha taasisuun kaampaasicha keessatti mormiin gaggeessaniiru. Miseensi boordii kolleejichaa ammoo taateen mudate ''waan hinmalleedha'' jechuun, qorannoo akka gaggeefamuuf hajajni darbuu himee kanneen balleessa raawwatan irratti tarkaanfiin akka fudhatamu himeera. Garuu Dashana Dholakia itti aanaan chaansilara yunivarsitii kan kolleejiin kun waliin hidhata qabuu balleessaan kan barattootaati jettee jirti.  Akka isheen jetteettis barattoonni seera cabsaniiru, kanaafis muraasni dhiifama gaafataniiru jette. Haa ta'u malee barattoonni muraasni BBC Gujatatiitti akka himaniitti, waa'ee taatee sanaa akka hindubbanneef dhiibbaa bulchiinsa kolleejichaa jala jiru. Guyyaa Jimaataa Komishiniin Dhimma Dubartoota Bulchiinsa Gujaraata ''gocha qaanneessaa'' kanarraatti qorannoon akka gaggeeffamuuf hajajee ture. Kana maleees barattoonni sodaa tokko malee bahan waan isaan irra qaqabe akka himaniif gaafaateera. Poolisiinis himannicha qabateera. Biyyattii keessatti shamarran sababii laguutiin walqabatee wayita qaaniif saaxilaman kun kan jalqabaa miti. Sababiidhuma wal fakkaatuuf waggaa sadiin dura barattoonni shamarranii 70 mana barnootaa shamarranii kaaba Hindiitti argamu tokko keessatti uffata jalaa baasuun akka agarsiisan taasifamaniiru. Kunis barattoota irratti kan raawatame erga to'attuun kutaa bulmaata dubartootaa dhiiga mana fincaanii keessatti agarteen booda ture. Gochi laguun walqabatee dubartoota irra gahu kunis biyya Hindiitti kan hundee gadi faggeeffate yoo ta'u, kunis sababii ilaalcha dubartiin laguurra jirtu qulqullu miti jedhamee yaadamuun kan wal qabatuudha. Sababii kanaanis dubartoonni tibba laguurra jira taateewwan hawaasummaa fi amantaa irra ni dhorkamu. Kana malee bakkeewwan amantaaf lafa nyaanni itti bilcheefamu galuun hin hayyamamuuf. Dubartoonni magaalaa baratan ammoo ilaalcha akana fuuldura dhaabbachu erga eegalanii bubbulaniiru. Bara 2018 ammoo manni murtii olaanaan biyyatti karri mana sagadaa Sabarimaalaa dubartoota umurii hundaaf banaa akka ta'uuf hajaja dabarsee ture. Dubartoonni akka ol hinseennee dhorkuun loogii raawwachuudha jedhee tures. Garuu waggaa tokkoon booda erga mormii cimaan naannichatti gaggeeffameen booda abbaa alangaa murticha keessa deebii'uun akka ilaalu walii gale. Kan baayyee nama dhibu namoota murtee sana mormaa turan keessaa irra caalli dubartoota yoo ta'u, kunis ilaalchi dogongoraan laguun wal qabate kun hangam hawaasa keessatti hunde kan gadi fageeffate ta'u kan agarsiisuudha.


Itoophiyaatti weerarri gifiraa aanaalee 30 keessatti mudate

Weerara gifiraa dhiheenya Naannoo Oromiyaatti mudateeen lubbuun namootaa darbuu Insititiyutiin Fayyaa Hawaasaa Itoophiyaa ibse. Haanga ammaattis dhibee kanaan lubbuun namoota shan darbeera. Akka ibsa Insititiyutichaatti sadarkaa biyyaatti dhibeen kun aanaalee 13 keessatti mullateera. Weerarri gifiraa kun baatii Fulbaana dura akka jalqabe kan dubbatan Daarektarri Hospitaala Riferaalaa Shaashamannee Dr. Kadiir Buudee, yeroo sanatti lakkoofsi namoota dhibee kanaan qabamanii gara hospitaalaa dhufan xiqqaa turullee yeroo ammaa garuu humna hospitaalichi keessumeessuu danda'uun ol waan ta'eef qaamni dhimmi ilaalu birmachuun akka fala barbaadu qabu himu. Baatii sadan darban keessa giddu-galeessaan dhibee gifiraan qabamanii wallaansaaf gara hospitaalaa namoonni dhufan 15 yommuu ta'u daa'ima tokko osoo hospitaala hin qaqqabiin irraa kan hafe hanga ammaatti lubbuun darbe akka hin jirre himan Dr. Kadiir. Daarektarichi dhukkubni kun barana akka addaatti maaliif hammaate gaaffii jedhu yeroo deebisan, "Sirriitti adda baafachuuf qorannoon barbaachisullee, haalli keeniinsa talaallii sirriitti akka hojjechaa hin jirredha kan agarsiisu," jedhan. Dhibeen gifiraa vaayirasiirraa kan dhufu yoo ta'u daa'imni tokko dhalattee hanga ji'a ja'aatti dandeettii dhibee kana ofirraa ittisuu haadha irraa waan fudhattuuf ji'a sagal irraa kaastee garuu talaallii dhibee kanaa argachuun dirqama jedha Dr. Kadiir. Namoonni yeroo hedduu erga dhibeen kun irra turee sadarkaa hamaarra ga'ee waan gara wallaansaa dhufaniif salphaatti wallaanuuf rakkisuu mala kan jedhan Daarektarichi, dhibeen gifiraa kun mallattoowwan akka fuula irratti xaaxa'uu ykn shiffiitaan argamuu, iji diddiimachuu, funyaan keessaa dhngala'aan bahuufi yeroo sadarkaan isaa hammaataa deemu qufaasisaafi nafa madeessuudha. Dr. Kadiir akka jedhanitti dhukubsatoonni %95 ta'an gara hospitaala isaanii dhufan daa'imman yoo ta'an ga'eessonnis ni jiru. Sababiin dhibeen kun daa'imman irratti heddummaatu yeroo ibsanis dandeettiin dhibee ofirraa ittisuu isaanii gadi-aanaa waan ta'eef akkasumas  yeroo hedduu daa'imman qulqullina isaanii sirriitti waan hin eegganneef jedhu. "Ta'us garuu sirriitti maaliif akka daa'iman irratti cime beekuudhaaf qorannoon ni barbaachisa." Ragaan akka agrsiisutti namoonni dhibee kanaan qabamanii wallaansaaf dhufan dabalaa waan jiruuf, akkasumallee namoonni erga dhibeen kun itti cimee sadarkaa fayyaa walxaxaa ta'e keessa galanii waan dhufaniif qaama dhimmi ilaallatu hunduu xiyyeeffannaa barbaachisu akka kennuuf himan. Namoonni du'an sadi kanneen aanaalee weerariichi keessatti ka'e 30n keessa kan jiraatan ta'usaaniifi Eeggataa Daareektara Insitiyutii Fayyaa Hawaasaa Itoophiyaa chaa Obbo Masfin Wasan BBC'tti himaniiru. Akka Obbo Masfin jedhaniittis, aanaalee 30 kunneen naannoolee jaha; Ormoniyaa, Amaaraa, Ummattoota Kibbaa, Afaar, Somaalee fi Tigraay keessatti argamu. Kanneen keessaayis irra caalaan aanoolee baadiyaa weerara kanaatiin miidhaman naannoo Oromiyaa, Amaaraafi Ummattoota Kibbaa ta'usaanii  himan. Obbo Masfin dabaluun akka jedhaniitti, eddoowwan wareerri dhukkuba gifiraa kun keessatti babalates kanneen tamsaasi talaallii baayyinaan hingaggeefamneetti jedhaniiru. Akka Obbo Masfin jedhaniitti yoo ta'ee, torban kana qofaatti namoonni gifiraan qabaman 228 galmaa'u beekameera. Ragaan motummoota Gamtomanii akka mul'isuutti ammoo, Itoophiyaatti weerarri gifiraa kan ka'ee ture baatii Sadaasaa keessa ture. Baatii Eblaa darbee keessa ammoo naannoolee Oromiyaafi Somaaleetti sababii gifiraatiin lubbuun namootaa darbuu gabaasuun keenya ni yaadatama. Tibba sanattis naannoo Oromiyaatti Baalee keessatti dhukkubichi babalataa jiraachu odeeffannoon instiyutii kanarraa argamee mul'ise ture. Akkasumas naannoo Somaalee godinaalee Shabalee, Liiban fi Jaarar jedhaman keessatti weerarich ka'u himmee ture. Sadarkaadhuma addunyaattis lakkoofsi namoota gifiraan qabamanii dabalaa dhufuusaatiin wal qabatee bara 2018'tti qofa namoonni kuma 140 olii du'usaanii qorannoon muliseera. Namoota sababii weerara kanaatiin lubbunsaanii darbe keessaayis irra caalaan isaanii daa'imman umuriisaanii waggaa shanii gadii ta'u himama. Oggeeyyiin fayyaas dhukkuba akka salphaatti talaalliin ittisuun danda'amuun lubbuun namootaa baduunsaa baayyee yachiisaadha jechuun haalicha ibsaniiru.


Koronaavaayiras: Naayijeeriyaatti namni Koroonaavaayirasiin qabame inni jalqabaa argame

Naayijeeriyaatti namni Koroonaavaayirasiin qabame inni jalqabaa argame. Ministirri Fayyaa biyyattii Osaagee Ihaanir ibsa Tiwiitar irratti baheen dhukkubsatichi lammii Itaalii, Miilaan irraa guyyoota lama dura Naayijeeriyaatti deebi'edha jedhan. Bu'aan yaalii fayyaa isaa akka agarsiisutti dhukkubsatichi mallattoolee hamaaf isa saaxilu hin qabu. Namni kun erga Naayijeeriyaa seenee namootattii dabarseera yoo taheef, hojii namoota adda baasuu raawwataa turre jedhan. Dhukkubsataan kun vaayrasichaan qabamuun nama biyyoota Sahaaraan gaditti jiraniif isa jalqabaati. Biyyooti addunyaa ammas vaayirasicharraa of eeguuf tarkaanfii garaagaraa fudhachaa jiru. Niiwziilaand namooti Iraan irraa dhufan yeroodhaaf biyyashee akka hin galle dhorkite. Dhorkaaan kun gaafa Jimaata kaa'ame hanga Bitootessa,3 hojjeta. Haa tahu malee murteen kun guyyaa lama lamatti ilaalama. Namooti guyyaa 14 keessatti Iraan turanii amma Niiw Ziilaand jiran adda ni baafamu. Niiw Ziilaand daawwattoota Chaayinaarraa dhaqan akka hin galeef dhorkiteetti. Ministirri fayyaa biyyattii barattoonni Chaayinaarra dhufanillee galuun akka hin hayyamamneef dubbatan. Jaappaan Wiixata dhufurraa qabee manneetii barnootaa biyyattii keessa jiran ni cufti. Kana jechuunsi barattoonni miiliyoona 13 tahan mana barumsaa hin deeman jechuu dha. Hanga dhuma baatii Bitootessaattis akkuma cufameen tura. Ministirri mummee biyyattii Shinzoo Abee jalqabni ji'a Bitootessaa yeroo baayyee murteessaa tatamasa'uu vaayirasii kanaa itti ittifnu dha jedhan. Murtoo kanattii garuu hundi gammadaa miti. ''Maatiin ijoollee tokko,'' ijoollee mana barnootaa irraa hambisuun isaan eeguu danda'a garuu maatiin hojii qaban kan mana hin oolle hoo jetti. Sodaan vaayirasii koroonaa gabaa jumlaa addunyaa gadi buusaa jira. Safartuun gabaa kaampaaniwwwan gurguddaa Ameerikaa Dow Jones index  qabxii 1,200 gadi bu'uu agarsiisa kunimmoo seenaa keessatti isa jalqabaati. Gabaan Jaappaan Jimaata darbe harka 3 hir'iseera, kan Awustiraaliyaa akkasuma harka 3.5 gad-bu'eera. Xiinxalaan faayinaansii dhaaba Bankrate.com Gireeg Maakbiraayid shakkii fi sodaan yoo baay'atu gabaan akka malee gadi bu'a jedhu. Gama biraan Hoong Koong keessatti sareen dhiigni 'positive' taanaan adda baafamteetti. Abbaan saree kanaas koroonaavaayirasiin nama qabamedha. Qondaalotni biyyattii sareen dhugumaan qabamuushee baruuf qorannoo dabalataa akka gaggeessaniifi qorannoo ammaan dura taasisan wal-tutuqqaa naannoo irraa itti darbuu isaa mirkaneessan dubbatan. Sareen kun mallattii vaayirasichaa garuu hin qabdu. Hogganaan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa vaayirasichi sadarkaa murteessaarra gaheera, weeraratti ol guddachuullee danda'a jedhan. Kooriyaa Kibbaatti namoonni 256 haaraa vaayirasichaan qabamaniiru. Kunis lakkoofsa namoota hanga yoonaa vaayirasichaan qabaman 2,022 qaqqabeera. Akka addunyaatti namoonni vaayirasii koronaan qabaman 80,000 kan gahan yoo tahu, vaayirasichi biyyoota 50 kan qaqqabe yoo tahu. Namoonni 2,800 kan du'an yoo tah baayyeen isaanii Chaayinaa naannoo Hubee keessatti argamu.


Kaanadaan du'a ogeeyyii fayyaan deeggarame babal'isuufi

Mootummaan Kaanadaa wixinee labsii namoonni ogeeyyii fayyaan deeggaramanii du'uu akka danda'an taasisu qopheesse. Labsiin kun dhukkubsattoonni dhibee fayyuu hin dandeenye qaban, du'uun isaanii mirkana ta'e qofaaf miti. Warra rakkoo maashaalee qaamaa isaanii sirnaan sochoosuu hin dandeenye dabalatee kanneen dhibeen isaanii du'aaf akka isaan saaxilu sababa gahaa qabaniis ogeeyyiin deeggaramanii akka du'an labsichi ni hayyama. Ministirri Fayyaa Paatii Hajduu akka jedhanitti wixineen seeraa qophaa'e kun namoota sababa labsii kanaan miidhaaf saaxilamuu malan ni eega garuu lammilee Kaanadaaf walabummaa kenna jedhan. Labsichi deeggarsa paartii biyya bulchaa jiruu erga argateen booda Wiixata paarlaamaaf dhiyaate. Falmitoonni mirga namoomaa keessaahuu warreen mirga qaama miidhamtootaaf falman labsii kana mormanii jiru. Sababni ammoo labsichi namoota wayita dhalatan rakkoo irree qaama isaanii sochoosuu isaan dhoorku waliin dhalatanii fi kan socho'uu hin dandeenye deeggaramanii akka du'an hayyama. Kun ta;uuf garuu rakkoon ykn dhukkubni isaani kan namni tokko dandamachuu hin dandeenye ta'uun mirkanaa'uutu irra jira. Namoonni dhukkuba sammuu qaban labsii kanatti dhimma bahuu hin danda'ani. Labsiin kun paarlaamaaf kan dhiyaate yoo ta'u sagalee caalmaa yoo argate seera ta'ee tumama. Kaanadaan seera du'a ogeeyyii fayyaan deeggarame kan tumte bara 2016 yoo ta'u, addunyaa irratti biyyota muraasa namoonni dhukkubsatan du'uu akka danda'an hayyaman keessaa tokko. Amma dura lammileen Kaanadaa 13,000 ol du'a ogeeyyiin deeggarame argataniiru jedha ragaan damee Haqaa biyyattii. Kanneen keessaa harki lama sadaffaan dhukkubsattoota kaansarii yoo ta'an, dhukkuba sammuu keessaa, dhukkubni onnee fi qaamolee hargansuu akka sababawwan gurguddoo birootti eeramanii jiru.


HIV namoota gameeyyii keessatti: 'HIV'n dhukkuba dargaggeessaa qofa akka ta'ettin yaada ture'

Namni umuriinsaa waggaa 59 ta'e Ashiliin yeroo dhukkuba garaa bu'aatiif yaala argachuuf gara hospitaalaa deemu innis ta'e doktoroonni HIV qabaata jedhanii hin yaanne. "Isaan rakkoo hin qabdu nan jedhan, vaayirasiin qaama kee keessa jira- vaayirasiin hamaan qaama kiyya keessa akka jiru hin beeku ture", jedha Ashiliin. Ashiliin erga saal-quunnamtii of eeggannoo hin qabne raawwatee waggaa sadi booda ture kan qorannoo HIV taasise. Ta'us garuu vaayirasichi sirna ittisa dhukkubaa Ashilii miidhuu jalqabee ture. "Baay'ee ifa hin turre." Mudannoo isa mudate waan hin baratamne miti- akka 'Public Health England' ibseti bara 2018 keessa gameeyyii ganna 50 ol ta'an kudhan keessaa jaha qorannoo HIV yeroodhaan hin taasifne jedha. "Namoonni ganna 50 ol ta'anii haadha warraasaanii waliin adda bahan dhukkubichaa hin saaxilamnu jedhanii yaadu," jedha Ashiliin. "Sababni isaas namuu kana booda ulfa hin ta'u waan ta'eef, 'rakkoon hin jiru'. "Sababani isaas dhukkubbiin sunneen dhukkubbii dargaggeeyyii waan ta'aniif. Ta'us garuu miti, dhukkubbiin kan nama hundaati." Sagantaan Viiktooriyaa Deerbishiiree gabaasa 'Public Health England' irraa fudhateen akka ibsetti namoonni ganna 45 ol keessatti argaman saaxilamummaan dhukkubboota saal-qunnamtiin daddarbaniif saaxilamuunsaanii waggoota shan darban keessatti tokko sadaffaan dabaleera jedha. Ogeessi fayyaa saal-qunnamtii Noorah O'Bireen akka jettetti namoonni gameeyyiin dhukkubichaaf saaxilamoo akka ta'an hin yaadan jetti. Namni ganna 63 Kaaren Noortan jedhamu Afriikaa keessatti waggoota muraasa dura lakkofsi namoota HIV qabamanii akka dabalu kan taasise fakkeenyadha. "Hedduun keenyaa saaxilamtoota akka taane fi nu mudata jennee hin amannu," jette. "Ogeeyyiin namoonni ganna 50 ol dhukkubichaan hin qabaman ilaalcha jedhu qabu. "Haati yookiin abbaan kee dhukkuba kana qabaata jettee yaaduu hin dandeettu- garuu yoo danda'ame." Kareen ilaalchi namoonni isheef qaban ni jijjiirama jettee waan sodaataa turteed qorannoo taasisuuf yeroo dheeraa itti fudhateera. "Miiraa iccitii gaarii hin taanee kan namatti himuu hin qabne wayii dhoksaa jirtutu sitti dhagahama," jetti. "Yoo saal-qunnmatii of eeggannoo hin qabne raawwatte wanti kun si mudachuu danda'a. Ani fakkeenya lubbuun jirudha." Gabaasni ji'a darbe ifa godhame tokko akka agarsiisutti UK keessatti eega bara 2012 as lakkofsi namoota HIV'n qabamanii hir'ateera- keessumaayyuu namoota saala lama qabaniifi gaa'ila saala wal fakkaataa raawwatan keessatti. Dabalataan dhaabbanni 'Terrence Higgins Trust' akka jedhetti xiyyaffannoon namoota vaayirasicha waliin jiraatan qofaaf osoo hin taane haawasa hundaaf kennamuu qaba jedha. Aleed Osboorn dhaabbata namoota HIV waliin jiraataniif gargarsa kennurraa akka jedhetti namoonni ganna 50 ol HIV'n dhukkuba namoota saala wal fakkaataa ta'anii gaa'ila raawwatan qofa akka ta'etti yaadu. Kun yaada dogoggora qabudha jedhee amana jedha. Nmaoonni gameeyyiin duula bara 80'oota fi 90'oota keessa HIV irratti taasifamaa ture ni yaadatu. Akkas ta'us waa'eesaa odeeffannoo gahaa ta'e hin qaban jedha. "Yeroo ammaa kanatti HIV waliin jiraachuun akka murtee du'aatti hin ilaalamu. Yaala gahaa ta'e qabna," jedha. Namoonni qoricha farra HIV fayyadaman namoota biroo wlaiin wal bira qabamee yoo ilaalamu lubbuunsaanii balaa irra jira. Ta'us garuu namoonni sadarkaa dhukkubichi sirna ittisaarratti miidhaa geessuu jalqabe isaan sadarkaa duraarratti yaala argatan waliin wal bira qabamanii yoo ilaalaman carraa dhukkubbichaan du'usaanii guddaadha. Ashiliin yaala sadarkaa boodaa waliin rakkachaa jira. "HIV qabaachuu kiyyatti hin gaddu. Homaa natti hin fakkaatu. Ta'us garuu saffisaan arguu dhabuusaaniiti kan na aarsu," jedha Ashiliin.


Hundeessaa dhaabbata gargaarsaa 'L'Arche' qoccollaa saalaa hedduu raawwatan

Qondaalli gameessi amantii fi hundeessaan dhaabbata gargaarsaa 'L'Arche' Jean Vanier Firaansi keessatti dubartoota ja'a gudeedanii akka turan dhaabbatichi gabaase. Hoogganaan amantii kun dhaabbata namoota mudoo dandeettii waa baruu qaban gargaaru kan hundeessan bara 1964 Firaansi keessatti ture. Lammiin Kanaadaa Jean Vanier bara darbe umurii waggaa 90ffaasaaniitti du'an. Waggoota kurna hedduuf dubartootarraan qoccollaa saalaa geessisaa kan turan Jean Vanier dubartoonni gudeedaman jedhaman tokkollee kanneen rakkoo barachuu qaban miti. Hojii Jean Vanier qorachuu keessatti tumsa kan taasise dhaabbatumasaan hoogganaa turan L'Arche kan jedhamudha. Dhaabatichi oqrannaa kan eegale erga Jean Vanier qoccollaa saalaa dubartootarratti raawwataniiru shakkiin jedhu dhagahamuu jalqabeeti. Yeroo ammaa dhaabbata gargaarsaa L'Arche hoogganaa kan jiran Stephan Posner fi Stacy Cates Carney gochi akkanaan naamusa hojii kanarraa kan hin eegamnee fi kabaja namaa kan gadi buusuudha waan ta'eef sirrii miti jedhan. Namoota hacuucaman, kan hanga yoonaatti rakkoo irra ga'e hin dubbanne dhiifama gaafanna jedhan qondaaltonni kunneen. Maqaa dhaabbata gargaarsaa L'Arche'n yakki qaanessaan akkasii raawwatamuunsaa baay'ee nama gaddisiisa jedhan. Dhaabbati gargaarsaa L'Arche namoota rakkoo barachuu qabanii fi kan hin qabneefis da'oo ta'ee jiraachisa. Biyyoota 38 keessatti hojjetaa kan jiru dhaabbati kun miseensota 10,000 qaba. Dhaabbati gargaarsaa L'Arche yeroo ammaa addunyaa guutuurraa giddu gala 154 qaba.


Koronaavaayiras: Hong Kong keessatti ga'eessonni qindaa'uun yakka raawwatan hanna soofti irratti maaliif bobba'an?

Magaalaa Hong Kong keessatti ga'eessonni gareedhaan qindaa'anii yakka raawwatan hanna sooftii irratti bobba'anii jiru. Sooftiiwwan dhibbaan lakkaa'aman kanneen doolaara Ameerikaa 130tti tilmaamaman hataniiru. Hong Kong keessatti namoonni sodaa koronaavaayirasiif jecha sooftii baay'inaan itti fayyadamaa jiru. Fedhiin sooftii dabaluun ammoo hanqinni akka mudatu taasiseera. Gareen qindaa'e kunis kanuma sababeeffachuun sooftii hatanii gurguruu eegalan. Inumaa namoonni kunneen daldaltoota sooftii naannessuun gurguran meeshaa qara qabuun sodaachisuun saamaa jiraachuusaanii poolisiin biyyattii ibseera. Hanga ammaatti poolsiin namoota yakka kanarratti bobba'an lama to'achuu miidiyaan biyyattii gabaaseera. Hojiin saamichaa kun Wiixata har'aa ganamaan Aanaa Mong Kok keessatti eegalame. Akka gabaasa 'Apple Daily'tti ammoo sooftiiwwan 600 kan doolaara 218tti tilamaamaman saamamaniiru. Magaalaa Hong Kong keessatti bakka hedduutti namoonni hiriira galuun sooftii bitatu. Mootummaaan sababa tatamsa'ina koronaavaayirasiitiin dhiyeessii sooftiirratti rakkoon hin mudanne yoo jedhu jiraattonni garuu sodaa qaban ibsaa jiru. Meeshaalee mana keessaa fi kanneen soorataman bitachuurrattis yaaddoon akka jirutu himama. Keessattuu golgaa afaanii fi kan harka ittiin qulqulleeffatan irratti fedhiin namootaa akkaan waan dabaleef arganii bitachuun waan yaadamu miti. Rakkoon akkanaa biyyoota biroo kanneen akka Singaappor keessattis mudateera. Singaappor keessatti namoonni 75 koronaavaayirasiin qabamuun mirkanaa'eera.


Peelee: Taphatan kubbaa miilaa beekamaa Biraaziil sababa dhukkubbiisaatiif mana bahuu 'qaanfate'

Taphataan kubbaa miilaa duraanii lammii Biraaziil Peeleen dhukkubsatee sababa gargaarsa namaa malee deemuu hin dandeenyeef manaa bahuu hin barbaadu jedhe ilmi isaa. Taphataan waancaa addunyaa al-sadi mo'ateefi taphataa cimaa kubbaa miilaa yeroo kamuu jedhame Peeleen, bara darbe dhukkubbii ujummoo qaama fincaanii isaarra gaheen gara hospitaalaa geeffamee ture. Peeleen ammatti ganna 79 yoo ta'u luqqeettuusaarratti dhukkubbiin waan isa mudatee fi gargaarsa namaa yookiin meeshaa deemsaatiin socho'a. "Baay'ee qaana'a, gargaarsa namaa hin fedhu," jedhe ilmisaa Edinihoon. Peelee jireenya kubbaa miilaasaa keessatti taphoota 1,363 keessatti goolii 1,281 goolii baay'ee galchuun riikordii qaba. Jireenya kubbaa miilaasaa waggoota 21 keessatti garee biyyaalessaa Biraaziilif taphoota 91 taphachuun goolii 77 galcheera. Haalli fayyaasaa yeroo dhihoo asitti yaachisaa ta'eera. Bara 2015 keessatti eega ji'oota jaha keessatti al-lama hospitaala galeen booda yaala baqaqsanii wal'anamuu taasiseera. "Yaadimee inni mootiidha, namoota biratti jaalatamummaa guddaa qaba ture, har'arratti garuu haalan deemuu hin danda'u," jechuun haala fayyaa abbaasaa dubbata Edinihoon. "Ni qaana'a, gara alaa bahuu hin barbaadu, namattis mul'achuu hin barbaadu yookiin immoo sababoota akka manaa bahu isa taasisan hin gochuurraa of qusata. "Haala gaariirra hin jiru. Luqqeettuusaa jijjiirameera akkasumas gorsa gahaa hin arganne. Kanaafuu sochii isaarratti rakkinni uumameera waan ta'eef cinqama keessa jira." Ji'iin Ebla dhufuu kun injifannoo Peelen Meeksikoo injifachuun waancaa addunyaa mo'ateef waggaa 50'ffaadha. Namoonni heddus taphataa cimaa kubbaa miilaa yeroo kamuuti jedhanii amanu.


Iraanitti yoo xinnaate namoonni 210 koronaavaayirasiitiin du'an

Iraan keessatti yoo xinnaate namoonni 210 olii koronaavaayirsaiin du'uusaanii maddeen hospitaalaa himan. Biyya Iraan keessatti namoonni koronaavaayirasiin qabaman 210 ol du'uusaanii maddeen sirna fayyaa biyyattii BBC Pershiyaatti himan. Lakkoofsi namoota vaayirasichaan miidhaman jedhamee Kamisa galgala ibsame kun kan gama mootummaan ibsamu akka caalu dubbatama Akka ragaan mootummaa ifa taasise jedhuutti lakkoofsi namoota vaayirasichaan falaamanii 388. Haa ta'u malee kana hedduun irratti walii hingalan. Namoonni hedduun dhukkuba kanaan qabamanis kanneen magaalaa guddittii Tehraan fi magaalaa Qom lafa dhukkubichi itti eegale keessa jiraataniidha. Mootummaan Iraan garuu babal'achuu vaayirasii kanaa dhoksuuf kan yaalaa jiru yoo ta'u, lakkoofsa namoota vaayirasichaan qabamanii ilaalchisuunis odeeffanno dhoksaa jira. Keessumaa erga ittaanaan Ministira Fayyaa biyyattii vaayirasichaan qabamunsaaniii dhagahameen booda naasuun biyyattii keessatti babal'achuutu himama. Haaluma babal'ina vaayirasichaa kanaan wal qabatees biyyattiin paarlaamaa 'hanga beeksiifni kennamuutti' jechuun cuftee jirti. Murteen paarlaamaa cufuu kunis erga Ministeera Fayyaa biyyattii waliin mariin taasifameen booda ta'u qondaalli paarlaamaa tokko miidiyaa biyya keessaatti himan. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa balaa koronaavaayirasii sadarkaa yaachisaa addunyaa olaanaarratti argama jedheera.


Koroonaavaayiras: Itoophiyaatti namootni 600 ol koronaavaayirasin walqabatee hordofamaa jiru

Namootni Chaayinaa fi biyyaalee Koroonaavaayiras itti mul'atee gara biyyaa dhufan 697 ogeeyyii fayyaatiin guyyoota 14'f hordofamaa akka jiran Institiyuutin Fayyaa Hawaasaa Itoophiyaa beeksiseera. Namootni kunneen sakkatta'iinsa hoo'a qaamaa taasifameen mallattoon vaayirasichaa irratti kan hin argamne ta'us ragaan isaanii funaanamee guyyoota 14f guyya guyyaan hordofamaa akka jiran daayrektarri Institiyuutii Fayyaa Hawaasaa Itoophiyaa Dr Eebbaa Abaata miidiyaaletti himaniiru. Ibsa idilee dhaabbatichi Koroonaavaayiras ilaalchisuun torbeetti al lama kennun hanga ammaatti namoota maloota adda addaan gara biyyattiitti seenan 250,000 siiqan irratti sakkatta'iinssi hoo'a qaamaa taasifamuun isaa himameera. Buufata Xayyaara Idil-addunyaa Booletti qofa hanga ammaatti namoota 146,000 ol irratti sakkatta'iinsi hoo'a qaamaa taasifamuu Dr Eebbaan dubbataniiru. Kunnen keessaa 3,900 kan ta'an biyyaalee vaayirasichi itti mul'ate irraa yemmuu dhufan kana keessaa 800 immoo lammiilee Chaayinaati jedhameera. Gama biraatin institiyuutichi hanga ammaatti uummatarraa eeruwwan 60 keessummeessuu isaa fi isaan keessaa eeruwwan 58 qulquleeffachuu isaa fi kan hafan lama immoo yeroo dhiyootti kan kennaman ta'uu isaatin hordofamaa akka jiran DR Eebbaan dubbatan. "Yeroo ammaatti namni vaayirasichaan shakkamee giddugala namootni foo'amanii itti turan keessa jiru hin jiru" jechuun miidiyaaletti kan himan Daayrektarri Institiyuutii Fayyaa Hawaasaa Itoophiyaa Dr Eebbaa Abaata sakkatta'iinsi naannoo daangaa biyyattiitti buufataalee 27 irratti taasifamu itti fufuu isaa himan. Raabsi meeshaalee ittisaa fi leenjin hubannoo hawaasaa cimsuu ciminaan hojjetamaa akka jirus eeraniiru.


Qorichi dhiibbaa dhiigaaf fudhatan yaadannoo jaalallee duraanii irraanfachuuf nama gargaaraa?

Qorataan Monteeriyaal qalbii yeroo jaalalleen nama dhiisu cabdu dhinsuuf yaadannoo gulaaluufi mala bettaa bilookar jedhamu kan dhikkisa onnee ittiin wal'aanan argadheera jedha. Dr Aleen Biraaneet dhimma dhipina sammuu balaa ykn rakkoo booda dhufu waggaa 15 qorateera. Kanas namoota waraanarra hirmaatanii turan, haleellaa shororkeessummaa keessa kan darabniifi  yakki kan irratti raawwatame waliin taasise. Qorannoon isaa baayyeen wal'aansa ''riikonsolideeshiin  teeraappii'' jedhamu  yoo tahu yaadannoo nu miidhe haquu dha. Yaadni ijoo qorannoo kanaa qoricha dhiibbaa dhiigaafi dhukkubbii mataa yaaluuf gargaaran dhimma kanaaf fayyadamuu dha. Wal'aansichi qoricha piroopiraanoolol jedhamu wal'aansi eegalamuun sa'aa tokko dura fudhachuun jalqaba. Kanaan booda dhukkubsataan dhibee isaa kan duraa tokko tokkoon akka barreessuufi sagalee guddisee akka dubbisu taasifama. ''Yeroo baayyee waan darbe yoo yaadannu, waanti barannu haaraan jira taanaan yaadannoon keenyi banamuun of haaromsa, achiin booda deebi'ee kuufama,'' jedha ogeessi xiinsammuu kun. Adeemsi wal'aansa kanaa kutaa yaadannoo miirri guddaan jiru akka qaqqaabnuuf balbala nuu bana. ''Hubannoo guddaa waa'ee yaadannoon akkatti uumamu, banamu, haaromfamuufi kuufamu fayyadamna. Beekumsa kana akkaataa saayinsiin narvii sammuu namaa qoratu dhukkubsattoota yaaluuf fayyadamutti gargaaramne,'' jedhu Dr Biraaneet. Wal'aansi hakiimni kuni kennan waan fiilmii 'Eternal Sunshine of the Spotless Mind' jedhamurra fudhatme- kan jaalalleewwan wal lolan yeroo yaadannoon isaan waliif qaban akka haqamu tahu agarsiisu fakkaata. Hakiimichi garuu kuni yaadannoo balleessuu osoo hin taane yaadannoon akka nama hin miine gochuu dha jedhu. Yaadannoon ykn yaadni namaa inni qulqulluufi sirriin kutaa sammuu hippookaampaas jedhamu keessatti kuufama. Miirri yaadannoo keenyaa garuu kutaa sammuu amyaagdaalaa jedhamu keessatti kuufama. ''Fakkeenyaa fiilmii karaa ammayyaawaaa hin taaneen waraabaa jirta haa jennu. Sagaleefi suuraan iddoo garaagraatti dha kan kuufaman. Namoonni yeroo miidhama isaanii yaadatan miiraa fi yaadannoo keessa jiraatu. Qorichi piroopiraanoolol jedhamu garuu hulaa isa tokko irratti qofa xiyyeefata-isa kan miiraa jechuu dha. Qoricha fayydamuun yaadni irra deebinee akka yaadannu godhame kutaa sammuu keenyaa miirri guddaan hin jirre akka kuufamu taha. Akka qorannoon kun agarsiisutti dhukkubsattoonni harka 70 tahan wal'aansa yeroo gabaabaatiin itti fureera. Dr Biraaneet qorattoota biroo waliin tahuuni dha hojii kana kan hojjetu, dhihootti immoo Firaans keessatti sagantaa wal'aansa namoota yeroo haleellaa shororkeessummaa Paariis fi Niis miidhaman wal'aanuu hakiimota 200 waliin tahuun jalqabeera. Sagantaa kanaanis hanga yoonaa namoonni 400 tahan yaalii argataniiru. Bu'aa yaalii kanaa erga argeen boodas hakiimichi wal'aansa kana babal'isuu nan barbaada  jedha. Dr Biraaneet barataasaa duraanii waliin tahuun yunivarsiitii Monteeriyaal keessatti xiyyeeffannoo isaa gara namoota jaalalaan miidhamanitti garagalcheera. Namni gaafa nama ganu garaa ni gadda, jaalallee irraa adda bahuunis akkasuma. Muuxannoon namoota akkasii kan warra miidhama warra dirree waraanaa irratti hirmaaten adda hin jiru. Dhukkubsattoonni qorannoo kanaaf filataman garuu kan qalbiin isaanii badaa cabde miti. Warreen amantiin jalaa hanqifame jiru, namooti jaalalleen isaan amanan isaan dhiisan jiru. Namoonni miidhamasaanitti baruuf yaalan akkuma jiran, kaanimmoo ciraadhuma keeessaa bahuu hin dandeenye,'' jedhu Dr Biraanet. Namoonni yeroo hunda kan itti himan garuu akka keessaa bahaniifi, sun garuu isaan hin gargaaru. Namoonni kunneen yaadannoo miidhamaa sammuu isaanii keessa jiru irra deddeebisanii jiraatu. Adeemsa wal'aansaa shan keessa erga darbaniin booda yaadannoo ganamuu/miidhamuu isaanii barreessan sagalee ol qabanii yoo dubbisan, akka asoosama nama gara biraa dubbisanitti itti dhagahame. Kaanimmoo wal'aansuma yeroo tokkon haaragalfannaan itti dhagahameera. ''Akka wal'aansa kanaatti yaadannoo isa sirriitti fiduuf suuta suutaan isa durii irraanfanneetu, dhumarratti waan haaraa yaadachuu jalqabna.'' Hakiimichi wal'aansi kun waa tokko sababa gahaa malee sodaachuu/jibbuu, araadaa fi aarii yaaluu ooluu danda'a jedha.


BBC Africa Eye: Muka firii hin qabne, loogii dubartoota Niijer dhala dhabanii

Addunyaa gubbaa cimdiiwwan miiliyoona 50 ta'an dhala godhachuu akka hin dandeenye tilmaamama. Hawaasa hedduu keessatti wayita maatiin dhala dhaban, kan quba itti qaban dubartii irratti. Gaazexeessituun lammii Nijeer Ayichaa Maakii dhimma dhala dhabuu hawaasashee keessa jiru qoratteetti. Warri dhiirootaa 'ana bira wanti hunduu akka gaariitti hojjeta,'' jechuun ulfaa'uun ga'ee haadha warraa qofa itti fakkaata.


Koronaavaayiras: Raashiyaan waa'ee koronaavaayiras odeeffannoo sobaa tamsaasuushee haalte

Raashiyaan himannaa odeefannoo sobaa waa'ee koronaavaayirasi miidiyaalee hawaasummaarratti tamsaasaa jirti jedhu haaltee jirti. Qondaaltonni US akka jedhanitti akaawuntoonni miidiyaa hawaasummaa Raashiyaa waliin hidhata qaban Ameerikaadha vaayirasicha kan fide jedhu. Akaawuntoonni kumaatamaa laakka'aman kan akka Tiwiitaraa, Feesbuukii fi Inistaagiraam irratti odeeffannoo kana tamsaasaa jiru jedhu qondaaltonni. Himannaa kanaaf deebii kan kennan ministirri hajaa alaa Raashiyaa "soba" jehaniiru. "Kun oduu sobaati," jedhan dubbi himtuun Ministira Haajaa Alaa Raashiyaa kan ta'n Maariyaa Zaakharoovaa. Chaayinaa keessatti Koronaavaayirasiidhaan namoonni 2,000 ol yoo du'an namoonni 76,000 ta'an immoo vaayirasichaan qabamaniiru. Qondaalli ministira hajaa alaa Ameerikaa Fiiliip Reekeer akka jedhanitti taatonni "hamoo" Raashiyaa odeeffannoo sobaa waa'ee achii dhuftee vaayirasichaa tamsaasaa jiru jedhaniiru. Yaad-rimeen tokko afaanoota hedduun tamsa'aa jiru - vaayirasichi "Chaayinaarratti waraanaa diingdee labsuuf" kan jedhudha. "Odeeffannoo sobaa tamsaasuun taatonni Raashiyaa akka addunyaan deebii hin arganneef nageenya hawaasaa jeeqaa jiru," jedhan Fiiliip Reekeer AFP'tti himaniiru. Maxxansaalee kunneenis abbaa qabeenyaa Maayikiroosooft kan ta'an Biil Geetes vaayirasicha keessatti harkisaanii ni jira jechuun qeequ. Akka gabaasaa AFP'tti duulli odeeffannoo sobaa kanaa walakkeessa Amajjii keessaa eega sababa vaayirasichaan duuti sadaffaan ibsame booda ture kan US adda baafte. Akaawuntoonni Raashiyaandhaan deeggaraman kunneenis asiin dura hiriiraa Chiilii fi waraana Sooriyaarrattis ergaawwan erguunsaanii adda baheera. Akaawuntoonni kunneenis dhala namaatiin akka to'atamaniidha jedhameera. Ministirri hajaa alaa Ameerikaa akka jedhetti deebii biyyoota lixaa shakkuun himanni biyyoota Afriikaa fi Eezhiyaa keessatti hundaa'aa jira jedha. Miidiyaa Raashiyaas biyyoonni lixaa keesumaayyuu US qeeqamuu qabdi jedha. Miidiyaan 'Channel One' jedhamu sadoo koronaavaayirasiirra jiru akka fayyadamaniif addatti sagantaa baaseeraa keesumaayyuu oduu galagalarrati. Yaad-rimee sadoo kunis sagantaa siyaasaa guddaa 'Channel One' irratti hedduminnaan fayyadamameera. Kunis taatonni biyyoota lixaa - dhaabbilee omisha qorichaarratti boba'an, Ameerikaa yookiin dhaabbileenshee vaayirasicha uumuuf yookiin tamsaasuu yookiin immoo sodaasaa tamsaasuu hamma ta'een qooda keessaa qabu jedha yaad-rimeen kun.


Koronaavaayirasiin Itaalii irraa ka'uun biyyoota Awurooppaatti tatamsa'aa jira

Koronaavaayiraiin Itaalii keessatti tatamsa'ee jiru gara biyyoota ollaatti daddarbaa jira. Biyyoonni Awurooppaa hedduun lammiileensaanii vaayirasii kanaan qabamuu ibsaa jiru. Biyyoonni akka Ostiriyaa, Kirooshiyaa fi Siwiizerlaand namoonni vaayirasiin kun irratti argame kanneen Itaalii turaniidha. Biyyoota Awurooppaa keessaa Itaaliin biyya koronaavaayirasiin keessatti hammaatee jiru yoo taatu haga ammaatti namoonni 300 ta'an qabamaniiru, 11 ammoo vaayirasichaan du'aniiru. Biyyoonni ollaa Itaalii jiran garuu dhibee kana baqachuuf jecha daangaa cufuun sirrii miti jedhu. Ministiroonni Fayyaa Firaansi, Jarmanii, Itaalii fi Komishiniin Gamtaa Awurooppaa vaayirasii biyyoota Awurooppaa keessa faca'aa jiru kanaaf jecha daangaa walitti cufuun akka hin barbaachisne cimsanii dubbatan. ''Kan dubbachaa jirru waa'ee vaayirasii daangaa ce'uuti. Kanaafuu daangaa cufuun bu'aa hin qabu.'' jedhan Ministirri fayyaa Itaalii Roberto Speranza. Gitni isaanii kan Jarman Jens Spahn gamasaaniin biyyoonni ollaa of eeggannoo cimaa gochaa jiru jedhan, garuu vaayirasiin kun to'annoon ala ta'uu malas jedhaniiru. UK keessatti barattoonni boqonnaarra turanii Itaalii irraa deebi'an akka manatti deebi'an godhameera, mootummaan akkaataa imalaa haaraa mijeessee hanga xumurutti jechuudhaan. Ministirri Fayyaa biyyattii Matt Hancock garuu karoora balaliinsa xiyyaaraa gara Italiitti taasifamu cufuu akka hin qabne dubbatan. Sababa kanaan daandii xiyyaaraa lammiilee Biriiteen miiliyoonaan keessummeessu cufuu akka hin barbaanne ibsan. "Itaaliin balaliinsa gara Chaayinaa hunda waan cufteef amma rakkoo hamaa keessa seentee jirti'' jedhan.


Namoonni tamboo waggaa 40'f xuuxan battala dhaaban irraa kaasee sombi isaanii bifa adda taheen fayya

Sombi kee sababa aara tambootiin miidhame of fayyisuudhaaf dandeettii addaa qaba. Garuu kun kan tahu yoo xuuxuu dhaabde qofa dha. Sombii keenyi  aara tamboon miidhame, kaansarii sombaaaf saaxilamaa dha. Haala kana geeddaruun immoo rakkisaafi erga xuuxuu dhaabnee boodallee kan dhaabbatu miti jedhameetu yaadama ture. Haa tahu malee bu'aan qorannoo kanaa barruu Neechar irratti bahe seelonni miidhama irraa miliqan somba miidhame bayyannachiisuu danda'u jedha. Jijjiramni kun dhukkubsattoota waggaa 40 caalaa xuuxan irrattillee mul'ateera, kuni immoo otoo tamboo xuuxuu hin dhaabiini dha. Keemikaalonni kuumaatamaan lakkaa'aman kan tamboo keessatti argaman qaccee sanyii jijjiiruun gara kaansariittii akka geeddaraman godhu. Seeliin baayyeen ujummoo qilleensaa namoota tamboo xuuxan irraa fudhatame jijjirameetu argame. Seelonni achi keessatti argaman 10,000 jijjiirama jiinii agarsiisaniiru. ''Haalli kuni akka yeroo gabaabaa boombiin tokko dhuka'uuf eeggatuuti, kunimmoo dhukkuba kaansarii fiduudhaaf sababa taha,'' jedhu dhimma kana kan qoratan keessaa tokko kan tahan Dr Keet Goowars. Haa tahu malee seelonni tokko tokko homaa otoo hin tuqamiin hafu. Seelonni balaa aara tambootiin irra gahu akkamiin akka miliqan yoo beekamuu baateyyuu, waan akka dahoo/holqa yeroo balaa keessa kan dhokatan fakkaatu jedhu qorattoonni. Erga namni tokko xuuxuu erga dhaabeen booda seelota kana dha kutaa sombaa miidhame kan suphan. Namoonni tamboo xuuxaa turanii dhaaban harki 40 sombii isaanii kan warra takkaa xuuxee hin beeknee fakkaata. ''Bu'aa qorannoo kanaa akka taha jennee takkaa hin yaanne kan jedha,'' Dr Piitar Kaampbeel  Insititiyuutii Saangar irraa BBC'tti himaniiru. ''Seelota baayyee adda tahantu ujummoo qilleensaa guutee jira,'' jedhu. ''Waanti nama ajaa'ibu tokko immoo namoonni waggaa 40 erga xuuxaniin booda dhiisanillee seelota aara tambootiin hin tuqamne deebi'anii kan latan qabu. Qorattoonni ammallee kutaa sombaa hangamtu akka bayyanachuu danda'u garuu hin barre. Qorannichi ujummoo qilleensaa irratti xiyyeefateetu hojjetame. Caasaa alevoolii karaa oksijiniin gara somba keenyaatti qaxxaamuru hin qoranne. UKtti waggaatti namoonni 47,000 kaansariidhaan qabamu. Harki walakkaa ol immoo tamboo xuuxuudhaan kan qabamani dha. Akka qorannoon agarsiisutti yoo taheef namoonni guyyaa tamboo xuuxuu dhaaban irraa kaasee carraa kaansariidhaan qabamuu isaanii ni hir'isu.


Itoophiyaatti ammas shakkamtootni Koronaavaayiras afur adda bahan

Itoophiyaan ammas namoota afur koronaavaayirasiin shakkaman adda baasuu beeksifte. Inistitiyuutiin Fayyaa Hawaasaa Itoophiyaa akka beeksisetti namoonni afran kuni kanneen torbee darbe shakkamanii adda bahaniin alatti. Namoonni amma shakkaman afur adda bahanii hordofamaa kan jiran keessaa tokko naannoo Tigraay magaala Aksumitti hordoffiin taasifamaafii jira. Namoota kanneen keessaa 3 lammiilee Itoophiyaa yoo tahan tokko lammii Chaayinaati. Saamudni namoota afran kanneenii fudhatamee qorannoo dabalataatiif gara Afrikaa Kibbaatti ergamuus Daayirektarri Olaanaa Instituutii Fayyaa Hawaasaa Itoophiyaa Dr. Eebbaa Abaataa ibsaniiru. Amajjii 28 ibsa Ministeerrii Fayyaa kennee tureen akkasuma qorannoo jalqabaa namootni mallattoo Vaayirasii kanaa agarsiisan afur shakkamanii adda baafamuu beeksisee ture. Samuudni dhiigaa namoota kanaa qorannoo dabalataaf Afrikaa Kibbaattii ergame garuu bilisa ta'uu isaanii mirkaneesseera. Of eeggannoo tamsa'ina Vaayirasii kanaa jecha daandileen Xiyyaaraa biyyoota hedduu imala gara Chaayinaafi achiis gaa biyyoota kaaniitti qaban kan adda kutan yoo ta'u daandiin xiyyaaraa Itoopiyaa garuu of eeggannoo cimaan imala isaa itti fufuu beeksiseera. Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa sababa hariiroo Chaayinaa walii qabaniin biyyootni Chaayinaarraa imala hedduu raawwataniin saaxilamuumaan Vaayirasii kanaaf qaban guddaadha jedhee adda baase keessaa Itoophiyaan tokko. Dr. Eebbaa Abaataa ibsa miidiyaaleef kenneeniin Imalaan chaayinaarraa dhufu tokko buufata Xiyyaaraa keessatti iddoowwan saditti qorannoon hoo'inaa erga taasifameefii booda baha jedhaniiru. Imaltoota Chaayinaarraa dhufanii boodas bakka qubatanitti hordoffiin taasifamaa jira. Imaltoota gara Chaayinaa deemaniifis hojiin hubannoo uumuu kennamaa jira. Mala geejjibaa xiyyaaran ala tahan kan akka daandii baabura Itiyoo-Jibuutii irrattis magaala Dirree Dhawaatti hojiin calallii hoo'aa eegalameera. Imala galaanarraa Itoophiyaadhaan walqunnamsiisan 27 jiraachuu eeruudhaan imalawwan kun bakka itti walgahan magaala Dirree Dhawaatti hojiin kuni kan eegalame. Buufata Boolee caffaatiin alatti bakka yaala addaa naannoo kiiloo 4tti banamee qophaaheera jedhan.Dhimmoonni yaala ariifataa fi cimaa barbaadan yoo uumameefis Hospitaalonni mootummaa lama qophaahaniiru. Hanga ammaatti imaltoonni 47,000 ol ta'an hojii calallii kana keessa darbaniiru. Kanneen keessaa 1,695 kan ta'an biyyoota Vaayirasiin kun itti mul'ateera jedhaman irraa dhufan. Imaltoota Chaayinaarraa dhufan guyyoota 14'f addatti tursuun garee hordoffii taasisu hundaa'uu Instituutiin Fayyaa Hawaasaa Itoophiyaa beeksiseera. Ogeeyyii fayyaa hordoffii kana tasisaniif leenjiin hubannoo cimsu kennamaa akka tureefi itti fufee kennamaa jiraachuus beeksiseera. Daangaaleen seensaa fi bahumsa biyyaa 27 qorannoo jalqabaa Vaayirasii kanaatti jiruu jedhameera.


Keeniyaa - Biyya daandiirratti bobbaa ba'uun mirga heera mootummaa itti ta'e

Odeessi kun kan gaazexeessitoonni Afriikaa bakka jiran irraa waan taajjaban xalayaadhaan nuuf ergan keessaa tokko. Gaazexeessaan Afriikaa Jooseef Waarunguu isa tibbana manni murtii olaanaan Keeniyaa waa'ee imala daandii fi mana fincaanii ilaalchisuun murtee dabarse hordofuun rakkoo mana fincaanii daandiiwwan Keeniyaa qaban irratti xalayaa barreessuun nuuf ergeera. Akka gaazexeessaan kun jedhutti Keeniyaa keessatti namni kamuu daandiirratti bobbaa ba'uu akka mirga heera mootummaatti ilaala, rakkoo mootummaan uume waan ta'eef. Daandiiwwan Keeniyaa keessa jiran irra imaluun nama hundumaa kan gammachiisu miti. Rakkoo hedduutu nama mudata. Qormaati guddaan nagaan bakka yaadde ga'uudha. Bara darbe keessa namoota 3,400 caalantu daandiirratti ajjeefaman, kan bara 2018 harka 18n caaleera. Sababni ijoon saffisa konkolaataa, machaa'anii konkolaachisuu fi dadhabbiidha. Balaa lubbuu namaa galaafatu hir'isuun yoo danda'amellee rakkoon daandiis qormaata biroodha. Dhiyeenya kana Keeniyaa keessatti gama misoomaawwan bu'uuraatiin fooyya'iinsi jiraatullee daandiiwwan garuu imalaaf mijatoo miti, hedduunsaanii caccabaniiru, keessattuu wayita roobaa baay'ee rakkisaadha. Hundaa ol garuu kan imala daandii Keeniyaa jibbisiisaa fi nuffisiisaa taasisu rakkoo mana fincaaniiti. Mootummaan wayita daandiiwwan magaalaa keessaa ba'anii kutaalee biyyattii walquunnamsiisan hojjetu waa'ee mana fincaanii ilaalcha keessa hin galchine. Kanaaf imaltoonni karaarratti bobba'uu akka mirga heera mootummaan isaaniif kennameetti ilaalu. Kutaalee hawaasaa dubartoota, daa'imman, Shamarran, dargaggoota bakka tokkotti bobba'an ilaalaa callisuun qaaniidha jedha gaazexeessaa Jooseef. Gaazexeessaan kun barattoota Mombaasaa irraa gara Naayiroobii kiilomeetira 700 imalan argee haala imalasaanii gaafateera. Momaasadhaa ciree nyaatanii akka ka'an kan itti himan barattoonni kunneen garuu daandiirratti garaan dhukkubee rakkoo hamtuun akka isaan mudate itti himan. ''Bakka manni fincaanii tokkolee hin jirretti konkolaachisaan keenya bakka hedduutti akka nuuf dhaabu dirqamaa ture. Bosona argine hundatti dhaabsisnee bobbaa taa'aa turre. Imala sa'aa 10 keessatti battala tokkollee osoo nuuf hin mijatin as geenye.'' jechuun haala ture itti himan. Dhimmuma hanqina mana fincaanii kanarratti nama mana murtiitti mootummaa iyyatetu jira. Adrian Kamotho Njenga manneen hojii mootummaa afur kanneen dhimmi kun isaan ilaallatu 'Heera mootummaa cabsitaniittu' jechuun himateera. Qaamoleen arfan himataman kunneen Mana Maree Naannolee kan kutaalee biyyattii 47n hunda walitti fidu, Abbaa Taayitaa Daandiiwwanii Keeniyaa, Daandii Baadiyyaa Keeniyaa fi Daandii Magaalaa Keeniyaa fa'a. Garuu qaamoleenmootummaa kunneen hundi isaaniiyyuu himata irratti baname haaluun mana murtii qeeqan. Namoonni hedduun tarii namni kun wayita himatasaa dhiyeesu qaamoleen mootummaa kunneen akkamiin mirga heera mootummaa lammiileen qaban sarban kan jedhu bal'inaan hin ibsine jedhu. Kanneen biroon ammoo qaamoleen himataman kunneen rakkoo jedhame furuuf mirga heera mootummaatuu hin qaban jedhu. Haata'u malee Andrian Njenga gaaffii isaa ittuma cichee mana murtiif dhiyeesse. Himatasaarraas duubatti hin jenne. Himatasaa keessatti sababii hanqina qaamolee mootummaatiin uummanni daandii gubbaatti bobbaa ba'aa jiraachuu eere, kunimmoo qaanii waan ta'eef itti fufuu hin qabu jedhe. ''Dhalli namaa nyaata sooratee, soorati sun kaan qaama ta'ee kaan ammoo gubatee hin ba'u taanaan fayyummaansaa yaaddoo keessa gala. Mootummaan iddoo namoonni itti boqotanii, bobbaaa taa'an hin mijeessu yoo ta'e mirga namootaa sarbaa jira'' jedha himati isaa. Dhumarrattis Mannni Murtii Olaanaan Mootummaa Keeniyaa mootummaan daandiiwwan biyyattii cinaatti mana fincaanii ijaaruu akka qabu murteesseera.


Koroonaavaayiras: Itoophiyaan imaltoota Chaayinaarraa dhufan koronaavaayiras ittisuuf sakatta'uu eegalte

Vaayirasiin haarayaa biyya Chaayinaatti eegale koronaavaayiras, haga ammaa lubbuu namootaa 41 galaafateera. Addunyaanis waahee vaayirasii kanaa yaaddoo keessa seenuun, biyyoonni garagaraa ofeeggannoo taasisaa jiru. Itoophiyaattis imaltoota biyya Chaayinaarraa dhufan irratti Buufata Xiyyaaraa idil-addunyaa Booletti qorannoon  taasifamu guyyootaan dura - Amajjii 13 bara 2012 eegaluusaa mootummaan Itoophiyaa beeksise. Institiyuutin Fayyaa Hawaasaa Itoophiyaa dhimma vaayirasichaarratti ibsa Jimaata kenneen, "Dhimmicha of eeggannoon hordofaa turuu ibse. 'Biyya keenyaaf haalli sodaachisaan tahe hin jiru,'' jedheera. Daayrektarri olaanaa Institiyuutichaa Dr Eebbaa Abaata, ''Namootni dhimmicharratti odeeffannoo barbaadan sarara bilbilaa 8335 irratti bilbiluun odeeffannoo argachuu danda'u," jedhaniiru. Guyyootaan dura magaalonni Chaayinaa lama vaayirasii haaraa tamsa'aa jiru kana to'achuuf jecha guutummatti cufamaniiru. Biyyattii keessatti vaayiraasiin kun haga ammaa lubbuu namoota 17 galaafateera. Akka daarektarri kun jedhanitti, ''Walitti dhufeenyi Itoophiyaa fi Chaayinaa akkasumas geejibni qilleensarraa Itoophiyaa fi Chaayinaa hedduu ta'uusaatin, sakatta'insi taasifamu cimaa ta'uu dubbatan. "Rakkinichi yeroo gabaabaatti biyya tokko biyya biraatti waan deemuufi sochiin namootaa olaanaan waan jiruuf, dursanii ittisuu barbaada," jedhan Dr Eebbaan. Hanga ammaattis wanti mudate akka hin jirre fi tarii yoo rakkoon cimaa uumamellee, hospitaalootni lama, Xiqur Anbassaa fi Phaawulos qophaa'aniiru jedhan. Hojiin of-eeggannoo dursaa kun qindeessummaa ministeera fayyaatin hojjetamaa akka jiruufi meeshaalen hoo'a qaamaa safaran qophaa'anii sakatta'insi taasifamaa akka jirus himan. Sakatta'iinsi Buufata Xayyaaraa Idil Addunyaa Booletti taasifamu (dhibee Iiboolaatif) waggaa tokkoo ol lakkoofsisuu isaa kan dubbatan Dr Eebbaa Abaata, meeshaalee sakatta'iinsa Iiboolaaf faayidaarra oolaa turan sakatta'insa vaaryirasii 'Coronavirus' jedhamu kanaaf fayyadamaa akka jiranis dubbataniiru. Meeshaalen kunneen hoo'a qaama namaa safaruu kan dandeessisanidha. Akka daayrektarri olaanaa kun jedhanitti imaltootni Chaayinaadhaa dhufan hundi sakatta'iinsichi kan irratti adeemsifamu yemmuu ta'u, kunneen iddoo vaayirasichi itti mul'atee dhufan ammoo hordoffiin torbee lamaaf turu irratti adeemsifama. Gorsaafi ibsa Dhaabbata Fayyaa Addunyaarraa (WHO) kennaman hordofaa akka jiraniifi Giddugala to'annoo dhibee Afrikaa (Africa CDC) waliinis dhiyeenyaan hojjechaa akka jiranis Dr Eebbaan himaniiru. Daandiin Qilleensaa Itoophiyaa torbeetti balalliiwwan 36 gara Chaayinaatti akka taasisus dubbatan. Ammatti 2019-nCoV jedhame beekama. Gartuu koronoovaayirasii duraan namarratti mul'atee hin beeknedha. Jalqaba bara 2000tti sirna hargansuu miidhuun lubbuu namoota 800 olii addunyaarratti dabarsees gosa koronoovaayirasii utaalloo ta'uun isaa beekamuudha. Aanga'oonni akka jedhanitti gosti vaayirasii haaraan kun gabaa qurxummiin itti gurguramu Wuhaan keessatti argamanirratti mul'ate. Gabaan sun jalqaba bara kanarraa eegalee cufameera. Qorattoonni muraasni dhukkubni kun bofarraa dhufee jedhanii yaada dhiyeessan. Qorannoon barruu dhimma fayyaa Medical Virology irratti Roobii maxxanfame akka agarsiisuutti, xiinxallii qorannoo maddisaa bofa ta'uu ta'uu hin hafne akeeke. Kana malees, namoota vayirasichi qabeerraa gara miseensota maatiisaanitti fi hojjattoota eegumsa fayyaarratti bobba'anitti darbuun isaas namarraa gara nama biraatti akka darbu danda'uuf ragaadha. Kun otoo haal kanaan jiruu Dhaabbata Fayyaa addunyaatti koreen yeroo muddamaa tamsa'ina dhibichaan walqabatee labsii yeroo muddamaa labsuuf dhiisuurratti walfalmuutti jiraachuun ibsameera. Vaayirasiin kun yommuu nama qabu qaamolee hargansuu keenya irratti dhukkubbii salphaatii hanga cimaatti fiduu danda'a. Mallattoo inni agarsiisu keessaas hoo'i qaamaa dabaluu, mataa bowwoo, qufa'uufi afuurri addaan ciccituu fa'aadha. Namootni vaayirsaii kanaan hubaman irratti ammoo kaleen hojii dhaabuu, daranyoo sombaa fi dhukkubbii guddaan qaamolee hargansuu irratti dhagahamuudha. Kun ammoo hamma du'aatti geessuu danda'a. Namootni mallattoowwan kanneen of irratti argan gara mana yaalaa deemanii yaalamun barbaachisa. Shakkii yoo qabaatanii fi dabalataan gara biyyoota vaayirasichi mul'ate jedhamanii namni deemes fayyaa isaaf jecha guyyota 14 keessatti sakatta'insa gaggeessuun barbaachisaadha. Vaayirasichi osoo hin gabaafamiin dura guyyoota 14'f namni naannicha tures akkasuma sakkatta'insa gaggeessuun barbaachisaa akka tahe himameera. Lakkoofsi namoota vaayirasii kanaan du'anii Chaayinaatti dabalaa jira. Kutaa bulchiinsa Hubeey [Hubei,] jedhamtukeessatti namootni 15 dabalatan du'aniiru. Chaayinaatti qofa namootni 1287 vaayirasichaan kan qabaman yoo tahu isaan keessaa 41 kan tahan du'aniiru.


Wal'aansi 'durbummaa deebisuuf' taasifamu akka dhorkamu waamichi dhiyaate

Mormitoonni mootummaan yaala "durbummaa deebisuuf" jedhamee taasifamurratti tarkaanfii akka fudhatuuf gaafachaa jiru. Dubartoonni Musliimaa hedduu abbaan warraa yookiin maatiin gaa'ila dura saal-qunnamtii akka godhanii turan beeknaan hawaasaan ni balaaleffamuu yookiin ajjeefamuu danda'u. Akkasumas muraasni isaanii filannoo yaalaa kan doktoroonni meembireenii seensa buqushaa irratti haguugan gochuun akka isaaniif deebisan filatu. Ta'us garuu yaaddoon yaala kana dhorkuu dubartoonni Musliimaa hedduu rakkoof akka saaxilaman taasisan jedhu ni jira. Qajeelfamni Kaawunsilii Meedikaalaa Waliigalaa akka ibsitutti hayyamamummaan dhukkubsattootaa yaala kana argatanii "yoo dhiibbaa keessa jiran yookiin namoota biroon dhiibbaan irratti godhamaa jiru ta'e" gaaffii keessa galuu qaba jedha. Haleeleh Xaahirii hundeessituun Dhaabbata hawaasummaafi Dubartoota Baha Giddu Galeessaa BBC'tti akka himettetti, barattuu Moorookoo eega abbaanshee akka ishee ajjeesuuf nama tokko qacaree booda dhokattee Landan keessa jiraachaa jirti jetti. Eega gara UK bara 2014 imalte booda dubartiin ammatti ganna 26 taate hiriyyaa dhiiraa argattee waliin jiraachaa jiru. Haa ta'uu malee abbaanshee nama faana jiraachaa jirtu beekee booda akka gara Moorookoo deebitu taasisee mana yaalaa "qorannoo durbummaa" taasise booda durbummaa akka hin qabne beekeera. Isheenis gara Landan deebitus sodaa abbaanshee bakka isheen jiraattu beekuu danda'a jedhu keessa jirti. Barsiiftuu ganna 40 dhalattuu Moorookoo kan taate yaala kana yeroo ganna 20'oota keessa jiru dirqiidhaan akka taasiftu godhamtus ijoolleen ishee waan isheen keessa dabarte akka godhan amansiisuuf akka itti ulfaate BBC'tti himteetti. "Waan akkanaa abadan ijoollee kiyyarratti hin raawwadhu. Akka itti bilisan ta'an barsiisuunii yaala." Yeroo ammaatti UK keessatti manneen yaalaa dhuunfaa baqaqsanii yaaluun deebisanii gogaa haphii qaama saalaa dubartii haguuguu gaggeessan 22'tu jiru. Yaala baqaqsanii yaaluu sa'aatii tokko fudhatuuf £3,000 kaffalchiisu. Falmattoonni mirgoota dubartootaa manneen yaalaa akkanaa dubartoota Musliimaa sodaa  guyyaa cidhaa uumamuu danda'uf jecha isaan bira deemanii yaala argatan irraa maallaqa guddaa argataa jiru jedhu. Hedduunsaanii adeemsa yaala marsariitii isaaniirratti Giddu gala Gynae waliin ta'uun dubartoota marsariitii isaanii mil'ataniif akka ibsanitti gaa'illi muraasni eega abbaan warraa haati warraasaa durbummaa hin qabne beekee booda "gaa'illi muraasni diigameera" jedha. BBC'n manneen yaala dhuunfaa kanneen dubbisuuf yaaluuf deebii hin arganne. Barreessaan Fayyaa Maat Haankok akka itti "bartee hamaa" kana karaa dhaabsisuun danda'amutti qorannoo gaggeessuf akka ta'u ibseera, ta'us garuu Dippaartimeentiin Fayyaa akka itti qoqobbiin kun hojiirraa oolurratti yaada hin kennine. Adde Haleeleh Xaahirii garuu akkas jette: "Yaalii kun karaa seera qabeessaan hin dhorkamu taanaan shamarraan hedduu du'uu danda'u." Dr Kaaliid Kaan mana barnoota Fayyaa Dubartootaa Baartis fi Mana barnootaa Meedisiinii Landanitti piroofeesar kan ta'an yaala kana dhiheenyatti kan beekan akka jedhanitti qoqqobbiin kun "deebii sirrii miti" jedhan. Dabalataanis "odeeffannoon sadarkaasaa eeggate" dhukkubsattootaaf yoo kenname murtee dubartootaaf dhiifamuu qaba. "Eegumsi doktorootaa miidhaa dhufu hambisuuf akka ta'e nan amana, " jedhan. Haa ta'uu malee Dr Naa'oomii Kirooch dura teessuu 'British Society for Paediatric and Adolescent Gynaecology' shamarraniifi dubartoota yaala "bu'aa fayyaa tokkollee hin qabnetti" akka taasisan amansiifamuu isaaniitti ni yaadda'u. "Itti gaafatamummaan doktoraa qajeelfamaan kaa'ameera," jette. "Nuti ogeeyyiin fayyaa waadaa gaafa eebbifamuu gallee oliifi dhukkubsattoota keenya irratti miidhaa geessisuu dhabuufi wanni hojjannu rakkoodhaaf kan isaan saaxilu ta'uu hin qabu." Dr Kooliin Meelviilee GMC'tti meedikaal daarektaraafi daarektara barnootaafi sadarkaa yoo ta'an doktoroonni "dhukkubsattooti rakkoo xiinsammuuf akka hin saaxilamneef  dursa kennuu qabu jedhan. "Yoo dhukkubsataan yaala kana argachuuf namoota biraatiin dhiibamee hayyamamaa miti jechuudha. Yoo doktorri sun daa'imni yookiin nama dargaggeessi yaala argachuu hin barbaanne yaala kennu san dhiisuu qaba" jedhan. Falmattoonni mirga dubartootaa dhiibbaa yeroo dheeraa yaaliin kun fiduu danda'u hedduminnaan hin beekamne jedhu. Akkasumas yaala kanaa booda dubartoonni gargaarsa xiinsammuu gahaa ta'e argachaa hin jiran jechuun yaaddoosaanii ibsu. Aadde Haleeleh akkas jedhan: "Dubartoonni muraasni akka meeshaatti malee akka dhala namaatti of hin ilaalan. "Dubartoota Musliimaa wanti yaala kana taasisaniif kan godhu miira qaaniifi sodaa adabbiiti. "Isaaniif kun qaamasaaniitti gammadoo ta'uu dhabuu, waan hawaasni sirri jedhee itti hime fudhachuusaaniti."


Pirezidaantiin duraanii keeniyaa Daani'eel Mooyi maaliin yaadatamu?

Daani'eel Araap Mooyi erga Keeniyaan bara 1963 walabummaashee gonfattee pirezidaantii biyyattii lammaffaa turan, waggaa 24f biyyattii bulchaniiru. Yeroo turtii aangoo isaanii keessatti gochoota akka malammaltummaa, dhiittaa mirga namaa fi nama dararuudhaan kan komatamaa turan Daani'eel Araap Mooyi lammiilee Keeniyaa hedduudhaan garuu jaallatamaa turan. Fedhii aangoo isaan qaban irraa kan ka'e namoonni abbaa irree ittiin jedhu, kaanimmoo Keenyaa biyya ollaa waranaan marfamtee jirtu keessatti nageenya mirkaneessaniiru jechuun jaju. Onkoloolessa bara 2019 dhibeen hargansuu itti hammaatee hospitaala kan seenan Daani'eel Araap Mooyi halkan edaa (Guraandhala 4,2020) du'aan addunyaa kanarraa boqotan. Daani'ee Araap Mooyi bara 1978 wayita Pirezidaantiin Keenyaa isaan jalqabaa Joomoo Keeniyaataan du'aan addunyaa kanarraa boqotan gara aangootti dhufan. Wayita aangoon harka galte mo'icha isaanii isa jalqabaa labsatan, taayitaa harka Keeniyaataa ture dhuunfachuun aboo argatan. Haxxummaan cimaan isaan qabaachaa turan akka isaan waggaa 24 aangoorra turaniif sababa ta'eera. Akkuma aangootti dhufaniin namoonni akka isaan hordofaniif mata duree ''Nyayo'' jedhuun dhaadannoo eegalan. Nyayo jechuun afaana Iswaahiliin faana akka jechuuti. Mooyi wantoota hedduu Keenyaa keessatti jijjiiruudhaan beekamu turan. Bara 1982 erga yaaliin aangoorraa isaan fonqolchuu irratti gaggeeffamee garuu Mooyi gara abbaa irrummaatti jijjiiraman. Walabummaa namaa sarbuu eegalan. Ergasii namoonni hedduun badii tokko malee hidhaaf saaxilamuu eegalan. Jechi jijjiirama tarkaanfiachiisuuf mogga'e ''Nyayo'' jecha nama rifaasisuu fi dararaa nama yaadachiisu ta'uu eegale. Bara 1990 Pirezidaanti Mooyi moggaatti baafamanii qoollifatamanii turan, dhiibbaan hawaasa idil addunyaas gaafa itti heddummaatu dirree siyaasaa bal'isuu fi yeroo turtii aangoo prezidaantummaa murteessuuf dirqaman. Garuu mootummaan isaanii mormii fi gaaffii uummataa rasaasaa deebisaa, qondaaltota siyaasaa paartilee morkattootaa ajjeesaa ture. Utuma yakka akkanaan komatamanii filannoowwan bara 1992 fi bara 1997 walitti aansuun mo'atan. Malaammaltummaan bara bulchiinsa isaanii akkaan mudate garuu daranuu duudhaa fi maqaan isaanii akka badu taasiseera. Malaammaltummaan maallaqaa fi kuusaa warqee dheedhii bara bulchiinsa isaanii ture addunyaarratti isa ajaa'ibsiisaadha jedhameera. Yakka kana keessatti maqaansaanii adda durummaan ka'a, isaan garuu haalaa yoona ga'an. Mooyi utuu lubbuun jiranii yakka malaammaltummaa hawaasni idil addunyaa ittiin komatuuf deebii kennanii turan. ''Yeroo hamtuu sana keessatti Baankiin Addunyaa, fi Fandiin Maallaqaa Addunyaa nu gargaaraa waan hin turreef hedduu rakkataa ture. Kanaafuu akka nu keessa seenan iyyamuun dide. Kana haaloo ba'uuf jedhanii maqaa nu balleessaa turan'' jechuun komatan. Aanga'oota mootummaa isaaniillee dabalatee yakka malaammaltummaa fi qisaasama shiliingiiwwan miiliyoonaan lakkaa'amuuf isaan komataa turan, ragaas itti ba'aa turan. Kanarrattis wayita deebii kennan,'' Eenyuyyuu kana gochuu hin danda'u, nama doofaa qofatu maallaqi shiliingii biiliyoona haganaatti tilmaamamu akka qisaasamu ajaja. An kana keessaa hin qabu'' jechuun haalan. Yeroon turtii aangoo isaanii wayita goolabamu Mooyi itti aanee namni aangoo qabachuu qabu Uhuuuruu Keenyaataa ta'uu akka qabu kaadhiman. Yeroo sana ilmi Joomoo Keenyaataa Uhuruun dargaggeessa qoosaa jaallatu turan, filannoorrattis morkataa isaanii Mowaayi Kibaakiidhaan hedduu caalamanii injifataman. Mooyi wayita aangoo Aab Kibaakiitti dabarsan miirri jeequmsaa fi iyyi naamuusa hin qabne kan jibbasaanii agarsiisu uummatarraa isaan mudateera. Xiinxaltoonni akka jedhanitti hanga yeroo lubbuunsaanii baatuutti harka lafa jalaatiin siyaasa Keenyaa gaggeessaa turan. Aanga'oonni mootummaa fi miseensonni paarlaamaa gameeyyiin erga Mooyi aangoorraa bu'aniillee gorsaaf bira deemaa turan. Mooyi Pirezidaanti Uhuruu Keenyaataan bara 2012 pirezidaantii ta'ee arguun barbaada jechaa turan. Erga isaan du'anii dinqisiifattoonnii fi jaallattoonni isaanii maqaa  'Daniel Toroitich Arap Moi' jaalalaan yaadatu, kanneen bara bulchiinsa isaanii hacuucamaa turan maqaa fi duudhaa isaaniillee lafaa hin kaasan.


Yaaliin talaallii HIV argachuuf taasifamaa ture hin milkoofne jedhame

Yaaliin talaallii namoota vaayirasii HIV dhukkuba Eedsiii fidu irraa ittisuuf taasifamaa ture bu'aa abdii nama murachiisuun xumurame. Institiyuutiin Fayyaa Addunyyaa  talaallii HVTN 702 jedhamu Afrikaa Kibbaatti namoota 5,000 irratti  yaalii taasisuus talaallichi HIV ittisuu hin dandeenye. Ogeessotni bu'aa argameen gadduu isaanii ibsuun yaaliin talaallii kana argachuu garuu itti fufuu qaba jedhaniiru. Silaa talaalliiwwan akkanaa HIV of keessaa waan hin qabaanneef kanaaf HIV namatti hin dabarsan. Talaalliin kun qorichoota hanga yoonaan HIV ittisuu danda'u jedhaman keessaa kan filatame ture. Kanaanis ni hojjeta abdiin jedhu guddaa ture, biyyoota addunyaatti faayidaarra oolees babal'achuu HIV hir'isa ture. Talaalllii yaalii kana fudhachuudhaaf namoota hayyamamoo tahantu irratti hirmaate. Daataan yaalii isa sirrii gochuun dura taasifamu bu'aan argamsiise: Dr Antoonii Faawuusii Institiyuutii Fayyaa Biyyaalessaa Afrikaa Kibbaa irraa akka jedhanitti talaalliin kun dhukkuba kana ni dhaaba jennee abdannee ture, garuu hin taane jedhaniiru. ''Qorannoon talaallii HIV  ammallee ni argama jedheen amana, kanaaf hojii keenya itti fufuu qabna jedhan.'' Qorichi pirii ekspoozhar piroofaayilaaksiis gama HIV ittisuudhaan mikaa'aa dha. Garuu guyyaa guyyaatti fudhatamuu qabaata. Biyyoota qorichi kun hin argamnetti  karaan HIV ittisan kondomii fayyadamuufi quunnamttii saalaa raawwachuurraa of qusachuu dha. Yaaliiwwan hanga har'aa taasifaman  namoonni HIV qabaman lubbuun akka dheeratu taasisaniiru.


Dargaggoonni gaa'ila dura quunnamtii saalaa akka hin raawwanne dhorkuun sirriidhaa?

Motummaan Biraazil shamarran gaa'ila dura ulfaa'uu hirrisuuf jecha dargaggoonni quunnamtii saalaa jireenya gaa'ilaa isaanii qofaa keessatti akka raawwatan gaafatee jira. Sagantaan dargaggoonni quunnamtii saalaa raawwachuu irraa akka of qusataniif xiyyeeffate kunis oggeessoota fayyaatiin baayyee qeeqameera. Garuu dubartii duree amantaa wangeelaa, Ministira Mirgoota Maatiifi Namoonaa biyyattii kan taatee Daamaares Alve baayyee jajabeessaniiru yaada kana. Alvees kan pirezidaantii biyyattii Jaa'ir Bolsonaaro, amanaa wangeelaa ta'een deegaramtuu kunis, ajandaa amantaa hawaasa bal'aa irratti fedhuuf yaalaa jirti jedhamuun himatamaa jirti. Bara darbe BBC Biraaziliitti akk himteetti, ''Duula baayyee cimaa quunamtiin saalaa gammachuuf qofaaf jedhu argaa jirra,'' jettee jirti. Kanaaf deebii kennuufis shamarran xixiqoon akka garaatti hin baanne ittisuuf ''malli baayyee bu'a qabeessa ta'e''  kondomii miti jetti. Akka dubartii kanaatti, maloonni karoora maatii gara biraas miti, garuu shamarraniis ta'e dargaggoonni waliin quunnamtii saalaa irraa akak of qusatan gochuudha. Akka lakkoofsa motummaa irra argameetti, bara 2000 fi 2017 jiduutti garaatti baachuun shamarranii %36 hirratera. Haa ta'u malees, biyyoota Laatiin Ameerikaa keessatti hanga hirisuun hindanda'amneen baayyataa jira. Shamarran hin herumiin umuriin isaanii waggaa 15 hanga 19 jidduutti argaman 100,000 keessaa %62 garaatti baatu. Kunis akka gabaasa UN'tti sadarkaa addunyaatti %44 irratti argama. Garaatti baachuun shamarran hinherumiini inni olaanaan akka sadarkaa addunyaatti Lixa fi Jiddugala Afriikaatti argama. Dhaadannoon duula biyyattii kan motummaan fudhatamees ''Hundu yeroo gaariitt'' kan jedhudha. Midiyaalee hawaasaa irrattis 'hashtag #TudoTemSeuTempo' jechuun qoodamaa jira. Alvees kaayyoon isaas, ulfaa'uu shamarranii fi dhukkuboota quunnamtii saalaatiin daddarban ilaalchisee ''waan haaraa tokko yaaluuf'' jedha. Akkasumas ''marii keessatti jaalala uumuun'' dargaggoofi shamarran osoo quunnamtii saalaa hinraawwatiin dura akka yaadatan jajabeessuuf jetti. Motummaanis eenyuma irratti quunamtii saalaa akka hinraawwanneef dhorkaa kaa'uf miti, gara dhimmicha marii 'naamusaa' taasisuuf malee jedheera. Garuu, pirezidaanti Bolsonaaroon duraan maatiin fuula kitaaba Ministeera Barnootaa kan sirna wal hormaata dubartii agarsiisuu fi attamiin kondomii fayyadamu akka qaban barbsiisu keessaa akka kutaniif itti himanii turan. garuu ammoo adeemsichi oggeessoota fayaatiin baayyee qeeqameera. Kanaafis duulli akkasii kun hojiirra oolusaatiif ragaan saayinsaawaan hinjiru jedhu. Waldaan Wallaansa Daa'imaan Biraazil ibsa baaseen, ''karaan saayinsiin ulfa shamarranii hirisuuf mirkanaa'ee kan qofaa barnoota quunnamtii saalaa gahaafi tajaajilawwan fayyaa akka argatan taasisuun'' jedha. Akka Dhaabbata fayyaa Addunyaatti, barnoonni quunnamtii baayyina saalaa mana barnotaafi mana barnootaan alatti argamu ''gochawwan quunnamtii saalaa, amaloota balaa fudhannaa quunnamtii saalaa fi dhukkuboota quunnamtii saalaan dadarbanii/HIV hindabalu.'' Akka inni jedheettis,: ''Sagantaaleen guttummaatti quunnamtiin saalaa akka dhaabbatuu gaafatan kaka'umsaa quunnamtii saaalaa tursiisuuf, ammantaa quunnamtii saalaa hir'isuuf ykn baayyina hiriyaa quunnamtii saalaa hirisuuf bu'aa qabessa miti.'' ''Sagantaaleen xiyyeeffannaa gochi quunnamtii tursiisuu, qabiyyaa kondomii ykn fayyadama malawwan qusannaa maatii hammatan bu'aa qabeeyyiidha.'' Saambiyaa Boomfim rogeessttiin mirga dubartootaa fi miseensa paarlaamaa mormituu kan taate akka jetteetti, motummaan rakkina dargaggoofi shamarranii murtee isaanitiin hir'isuuf yaalaa jira. "Biyyaa irra jireessi miidhamtoota gudeeddii kanneen umuriin waggaa 13 gatii keessatti, dhugaa shamarran lakkii jechuuf walabumaa qabuu? jechuun tiwitara irratti barreessite jirti. Bara darbee ammoo waajirri Alvees seminaara ulfa shamarranii irrati biyyattii keessatti qophaa'een, gareewwan idil addunyaa irra kan haasaa taasisan hammatee quunnamtii saalaa irraa of qusannaa jajabeessaniiru. Garuu qeeqxooni muxannoo biyya Ameerikaa eeruun sagantaalee quunamtii saalaa irraa of qusachu ulfaa'u shamarranii kan hindhorkine ykn dhukkuba karaa quunnamtii saalaatiin darba kan hin hirriifneture. Kanaafu Biraazil keessatti hojjachu hindanda'u jedhu. Dhaabbanni UNFPA akka jedheetti, umurii ijollummaatti garaatti baachuun kan dhabiinsa barnootaa, oddeeffaanno ykn kunuunsa fayyaa irraa maddudha. Shamarrani umurii daa'imummaatti garaatti baachu isaaniif balaaleeffachuun kan hinbarbaachifne dha jedheeras. "Ulfaa'uun gaheessummaa waan itti yaadanii filatan miti. Yeroo baayyes shamarran kunneen waantoota isaan irrati miidhaa qabaatan irratti murteessuuf gaheensaanii baayyee gadaanaadha.''


Miira fuunfachuu dhabuu waliin dhalachuu: 'Nyaanni foolii akkamii akka qabu hin beeku'

Nuti foolii gaarii jennu fuunfachuu dandeenta ta'a- kan namoota murtaa'oo waliin wal qabate yookiin foolii nyaataa beekta haa ta'uu. Gaabireellaa Saandaris miira fuunfachuushee fayyadamtee hin beektu akkasumas miidhaan kun funyaansheerra geesseen ol miidheeraan. "Nyaanni foolii akkamii akka qabu hin beeku. Dhugaatii ho'aa ta'e yookiin waan mi'aawufi nama gubu dhandhamuu hin danda'u.", jechuun shamarreen ganna 22 BBC'tti himteetti. Kun taatee namoota hedduu mudatu miti. Addunyaarraa namoota %5 rakkinna fuunfachuu qaba. Ta'us garuu miiraa fuunfachu qabaachuu dhabuun dhiibbaa garagaraa geessisuu danda'a- miidhaa miiraafi qaamaa geessisuu danda'a jedha qorannoon. "Waan tokko fuunfadhee hin beeku. Maatii kiyya keessaa namni rakkoo akkanaa qabu hin jiru.- anaafi obboleettii kiyya qofa- kanaafuu waan sanyiidhaan dhufe ta'uu hin oolu." Gabireellaan yeroo daa'ima turte piroojektii mana barnootaa keessatti hojjataman keessatti "adda baafamuushee" ni yaadatti. "Waa'ee miiraa ture namoonni hundinuu waa'ee waan wayii fuunfachuu dubbachaa turan. "Yeroo san ture fuunfachuu akka hin dandeenye kan beeke. Namni hundi fakkeenya kennaa ture ani garuu maaltu adeemaa akka ture hin beeku ture." "Sodaa ibiddaa qaba. Sodaa ibiddaa waan qabuufi waan tokko fuunfachuu waan hin dandeenyeef yeroo manni gubatu bakka jiruu ol hin ka'u," jetti. "Yeroo ijoollummaa kiyyatti wanti kun baay'ee na miidhe amma garuu itti bareera." Gabireellaan sababa gahaa ta'eef gaazii yookiin aaraa fuunfachuu dhabuunshee rakkoo gudda ta'ee waan tokko tokko adda baafachuu dhabuusheef sababa jedhu Prof Kaarl Fiilpoot. "Yeroo tokko manatti osoo nyaata bilcheessuu nan yaadadha. Haati tiyya dhuftee manni guutuun hafuuraa gaazii akka qabu natti himte. Kun baay'ee waan nama yaachisu. "Wantoota akkaanaa osoo sodaadhu guddadhe. Ammatti yeroon argu baay'een of eega." Hafuuraa alaa qofa miti kan fayyadu- qorattoonni UAE qulqullinni dhuunfas "saalfiifi sodaadhaaf sababa", jedhu.  Sababni isaas hirmaattonni ofiisaaniitiyyuu of fuunfachuu hin dandeenye. Akka dargaggeettii tokkotti Gabireellaan furmaataa fide. "Maatiin kiyyaafi ani jechoota ittiin walii gallu uumne. "Kanaafuu hiriyyoota kiyya waliin yeroo gara manaa galuufi hafuura badaa qabaadhu natti himanii saffisaan rakkoo jiru hiika." Ammatti Gabireellaan shubbistuudha. "Shittoofi wantoota akkasii qabaadhee hin beeku. Wantoonni babbareedoo akka abaaboo yookiin saamunaan hafuuraa gaarii qaban qalbii kiyya hatanii hin beekan. "Guyyaa guyyaadhaan waan shubbisuuf doodiraantii garuu nan fayyadama waan akkasii jaalachuu baadhus," jetti. Waan kanaa dubbachuun nama qaanessa ta'a Gabireellaan garuu wanti kun waan nama qaanessu miti jetti. "Hiriyyootaafi namoota cinaa kiyya jiran waliin bilisaan dubbadha- namoonni akka ati hafuuraa gaarii hin qabne akka sitti himaniif. "Yeroo baay'ee namoonni cinaa kiyya jiran akka ani fuunfachuu hin dandeenyee akka beekan barbaada. Kanaafuu akkas jedhan 'Maaloo natti himaa'. "Namoota na cinaa jiran miirri gaarii hin taanee bakkaa itti dhagahamu mannaa beekuu naa wayya." Gabireellaan wantoota fuunfachuu barbaadii laata? "Wanta asiin dura hin beekne waan ta'eef waan barbaadu miti. Waan dhabeeru hin beeku. "Garuu beekuu barbaada akkasumas miira wantoota dhandhamuu."


Eeruun koronaavaayiras 29 akka isa qaqqabe Ministeerri Fayyaa beeksise

Koronaavaayiras tatamsaa'uunsaa erga dhagahamee as eeruuwwan shakkii vaayirasichaa 29 isa qaqqabuu Ministeerri Fayyaa Itoophiyaa beeksise. Gareen shakkamtootaa garee koronaavaayiras to'achuuf hundaa'e bira ga'ee hordofaa jira. Ministeerichi ibsa har'a kenneen akka beeksisetti gareen deebii hatattamaa dhimma koronaavaayirasiif kennuuf Inistitiyuutii Fayyaa Hawaasaa biyyattiitiin hundaa'e eeruuwan kennaman hundumaa bira ga'ee to'annoo gochaa jira. Akka ibsa ministeerichaatti namoota 29 koronaavaayirasiidhaan shakkamuun eeraman 29 keessaa 14 mallattoowwan vaayirasichi ittiin shakkamu muraasi waan irratti mul'ateef iddoo addaa qophaa'etti adda baafamanii akka tursiifaman godhamee qorannoon irratti gaggeeffameera. Namoota shakkamanii adda baafaman keessaa dhiigi namoota 11 saamudi isaa fudhatamee qorannoof gara Afriikaa Kibbaatti kan ergame yoo ta'u kanneen keessaa namoonni saddeet vaayirasicharraa walaba ta'uun beekameera. Sadeen hafan ammoo bu'aan qorannoo isaanii ammallee eegamaa jira. Kana malees namoonni biroon sadi vaayirasichaan shakkaman dhiigni isaanii gara Afriikaa Kibbaatti ergamuuf jira jedha Ministeeri fayyaa. Namoonni magaalaa Wuhaan, kan iddoo argama koroonaavaayiras taate, irraa dhufan hundinuu bakka yaaliif qophaa'etti tursiifamuun to'annoon fayyaa ni taasifamaaf jedha ibsi kun. Akkasumas namoonni Chaayinaarraa gara Itoophiyaa seenan hunduu imaltoota biroorraa adda baafamuun ho'inni qaamaa isaanii kan safaramuu fi foddaan immigireeshinii addatti isaaniif banamuun tajaajila akka argatanis eereera ibsi Ministeera Fayyaa.


Koroonaavaayiras: Wuhaanitti daa'imni reefu dhalatte koronaavaayirasiin qabamte

Daa'imni reefu dhalatte sa'aatii 30 booda koroonaavaayirasiin qabamuun mirkanaa'e. Daa'imni kun vaayrasichaan qabamuun umuriidhaan ishee xiqqoo dha. Daa'imni kun gaafa Guraandhala 2 hospitaala naannoo Wuhaan iddoo vaayirsichi bal'inaan tamsa'e jirutti dha. Haati da'umsaaf otoo hin deemiin dura qorannaa taasifteen vaayirasichaan qabamteetu argamte. Dhukkubichi daa'imatti akkatti darbe waan barame hin jiru. Hanga yoonaa ijoollee lakkoofsa muraasa qabantu vaayrasichaan qabame. Kanaanis 563 yoo du'an, 28,018 immoo hubamaniiru. Miidiyaan biyyattii Shinuwaan daa'imni kg3.25 ulfaattu ammaaf haala gaarii keessa jiraachuufi eegamaa akka jirtu gabaaseera. Hakiimni gameessi hospitaalichaa daa'imni kun qabamuun karaalee vaayrasichi itti daddarbuu danda'u irratti akka xiyyeeffannu mallattoo nuuf kenneera jedhan. Akka gabaasni barruu Waldaa Fayyaa Ameerikaa agarsiisuutti umriin gidduugaleessaa namoota vaayirasichaan qabamnii 49-56 dha. Kanaaf ijoollee irratti hanga yoonaa hammaataa hin turre. Bara 2016tti yeroo weerarri Meers jedhamu mudate barruun Fayyaa Daa'immanii addunyaa, weerarichi ijoollee irratti baay'inaan hin mudanne jechuun kanaaf immoo sababiinsaa adda hin baafamne jedheetu ture. Vaayrasiin kun bal'inaan tamsa'uun biyyoota 25 keessatti mul'ateera, kanaanis namoonni 191 hubamaniiru. Chaayinaan alatti garuu hanga yoonaa nama lamatu du'e. Koronaavaayirasiin sirna hargansuu kan miidhu yoo tahu, ho'i qaamaa dabaluun mallattoo dhukkubichaa jalqabaati. Qufaan gogaa tahes namoota kunneen irratti ni mul'ata. Namoonni dhukkubichaan qabaman deebi'anii bayyannachuuf ni danda'u. Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa weerara yeroo muddamaa fayyaa addunyaa labsaniiru. Hogganaan dhaabbatichaa Doktar Tewoodiroos Adihaanom Gebirayesuus Roobiii darbe doolaara miiliyoona 675 tarkaanfii baatii sadii keessattii fudhatamuuf gaafataniiru. Qarshiin kun baayyeen isaa biyyoota vaayirasichi ofirraa ittisuuf gargaarsa barbadaniif kennama. Golgaa afaaniifi funyaanii 500,000 fi meeshaa namoonni karaa nam-tolcheen akka harganan taasisu 40,000 gara biyyoota 24'f ergama. Kamisa waan haaraa maaltu jira. Chaayinaatti weerara kanaaf hospitaala lama Wuhaanitti saffisaan ijaaraa jirti. Karra uummataa 11 immoo gara kutaa qorannoo fayyaatti jijjiiraa jirti. Jiraattoonni miiliyoonaan lakkaa'aman kan Wuhaanii fi naannoo Zhiyaang keessa jiran mana tokko keessaa guyyaa lamatti namni tokko qofa akka gadi bahu hayyamame.


Fergal Keane: Gulaalaan BBC Afrikaa sababa 'PTSD'n hojiisaa gadhiise

Gaazexeessaan BBC Fergal Keane hojiisaa gulaalaa BBC Afrikaa irraa sababa dhibee sammuu PTSD'n gadhiiseera. PTSD-post-traumatic stress disorder - erga muuxannoo gaarii hin taane yookaan taateen suukanneessaan tokko nu mudatee, achii booda jeeqamuu yookaan garmalee cinqamuudha. Rakkoon kun kan isa mudate ''zoonota waraanaa addunyaa keessa naanna'uun waggoota dheeraaf hojjechuun,'' kan dhufe tahuu aanga'aan BBC keessaa Jonaataan Munroo dubbataniiru. Itti dabaluunis Keane ''rakkina PTSD itti fide waliin yeroo dheeraaf kophaasaatti cinqamaa ture,'' jedheera. Keane ALA 1996tti badhaasa olaanaa biyyattiitti kennamu OBE (Order of the British Empire), hojii gaazexeessummaa hojjeteef badhaafameera. 'Keane' hojiisaa gulaalaa kana haa gadhiisu malee, BBC keessa hojii biraan itti fufa. Aabba Munroo hojjettoota BBCtti akka himanitti, ''Keane hiriyootaafi waahillan dhaabbaticha keessa jiraniin qarqaarsa argateera. Kana malees, gorsi fayyaas ogeessyyiin taasifameeraaf''. ''Haa tahu malee, rakkoo kanarraa kana caalaa dandamachuuf, hojiisaa geeddaruu barbaadeera. Waahee rakkoo PTSD ofii ifatti bahee dubbachuun isaa jabina isaa agarsiisa,'' jedhan. Keane ALA bara 1989tti gabaasaa Ayarlaand Kaabaa tahuun BBCtti makame. Gulaalaa BBC Afrikaa tahuun dura, Afrikaa Kibbaa fi Eeshiyaarraa yeroo dheeraaf gabaaseera. Bara 1994tti hojiisaa Duguuggaa sanyii Ruwaandaaf Badhaasa Televizhinii Amnestii mo'ateera. Maddi: Royal College of Psychiatrists


Qalbii gaddaan cabe sooruu: Nyaanni attamiin gaddarratti nama gargaaraa?

Maatii keessaa firri wayita du'uutti nyaata soorachuun gaddaaf nama gargaaraa laata? Gadda booda nyaanni madaalawaan baay'ee gaariidha. Garuu ammoo gaddaan wal qabatee fedhii nyaataa dhabuun kan barameedha. Haalli nyaataaf fedhii dhabu kunis Lindsaay Ostaarom kan biyya Ameerikaa Minesotaa jiraattu mudateera. Isheenis mucaashee Aftoon ulfa baatii shaniifi walakkaa taatee osoo jirtuu turte kan isa deesse. Guyyaa itti aanus mucaan ishee jalaa du'e. Duuti mucaa ishee kunis qaamaafi xin-sammuudhaan baayyee ishee miidheen. Yeroo tokko tokkoos halkan fa'i osoo boossuu dabarsuun nyaata lagatti turte. ''Wantin ani yaadaa ture waa'ee mucaa kiyyaafi du'atiin isaa jireenya keenyaaf maal jechuu akka ta'e qofaa ture. Nyaataaf fedhii hinqabuun ture'' jetti. Garuu Aadde Ostaarom dhaaf nyaanni oggummaa isheeti- isheenis biloogii intarneetii gubbaa irratti barreessan 'Apinch of Yum' jedhamu qabdi turte. Biloogii ishee kanarrattis attamiin nyaataaf fedhii akka dhabdeef, gaddicha malees nyaanni garaacha ishee keessatti eddoo akka hinqabne ibsitee turte. ''Nyaanni duri jaalatamaa ture amma gutummaa gutuutti cufameera,'' jetti. ''Ani duraan nama nyaatawwan mi'eessitufi dhama qaban nyaachuun jaalatuun ture. Amma garuu hundumtii hinjiru. Dinnicha duwwaasaa fi daabboo adii dhadhaattiin nyaadha.'' "Innis nuuf sarara jireenyaa ture'' jetti. Anis ''yeroo tokkotti mee saa'inaa tokko yaa nyaannuun jedha ture. Kunis akka waan na jajabeessuun gara jireenyaatti na deebiisuutti ilaala ture. Ani garuu akka nama lubbuun jiruufi jiraachu barbaaduun fakkaadha ture.'' Aadde Ostaarom nyaanni baayyee salphaa ta'an kunneen attam akka barbaachisaa ta'an hubattee jirti.  Isheenis nyaata qalbii gaddaan cabee fooyyeesseef kana biloogii irratti maxxansuu eegalte. Haashtaagii '#feedingabrokenheart' jedhun fakkiiwwan nyaataa akka gaddarraa bayyanatan nama gargaaran miidiyaa hawaasummaa inistaagiraama gubbaa maxxansite. Guyyoota gaddaa jalqabaarratti sammuufi qaamni keenya mogutii hedduu keessa waan galuuf nyaataaf fedhii dhabna jetti, Lisaa Shulmaan Ameerikaa, Yunivarsitii Meriilaandiitti pirofeesara Niiyorolojii kan taate. Pirofeeesar Shulmaan hospitaala keessa waan hojjattuuf waan hundaa beektulleen, mataanshe wayita abbaan warraa ishee Biil du'aniitti rakkina walfakkaatu keessa dabarte jirti. Kanarraa ka'uunis kitaaba mata duree 'Grfief and teh brain' jedhu barreessite jirti. Isheenis dhiibbaa gaddii qaama irratti qabaatuufi attamiin nyaannii akka gargaaru baruu barbaade. Wayita gaddaafi naasuu keessa galuutti, sammuun akka eegduu nageenyaatti hojjachuun, wantoota miidhaa qaban cufuun kana hubachu dandeenyu qofti gara sammuu keessa akka galu taasisa. ''Wayita gaddinuutti, akka waan uffata halkanii ykn nuufi naannoo jidduu eddoon jiruutti sammuun keenya kan hojjatu,'' jetti. Bayyanachuuf ammoo waljalaan yaadannoowwan gaarii sana yaadachuu barbaachisa, jetti Pirof. Shulmaan. Kana keessatti ammoo nyaanni gahee olaanaa qabaata. ''Jijjirama fiduudhaafis, nyaanni akka nu gargaaruuf fayyadamu dandeenya,'' jetti.  ''Nyaatawwan gaariifi kan yaadannoo gaarii natti dhageessisuu danda'an irrattin xiyyeefadhe. Ofii kiyyatti dubbachuunis, ajajawwan nyaataa abbaan warraa kiyya fayyadamaa tureen barbaachuun eegale. Innis baayyee na gargaare.'' Tibba abbaan Amii du'aniittis, waggoota muraasa dura nyaata soorachuun haala ittiin itti maxxanu taa'eef ture. Innis baqataa Jiwiishi-kan warra Roomaa yoo ta'u, akka arkitektii kan hojjatuufi garuu daldala gaarii gaggeessa ture. Nyaatawwan hunda caalaa qullubbii dheedhiin kanneen yaadannoo qaban keessaa tokko. "Innis waan hundarratti facaasaa ture'' jedha Amiin. Dhama isaa jaalachuu baattuulleen torbaniitti yeroo hedduu qullubbii nyaachuu eegalte. "Bakka isaatiin nyaadhaaf'' jetti. Nyaanni ishee barmaatilee ta'eef. Yaadni karaa nyaataatiin nama du'een walitti hidhamu kunis yaada haaraadha. Roomaa durii keessatti, fakkeenyaaf, namoonni firri jalaa du'ee akka nyaataafi dhugaatii karaa qaawwa awwaalchaatiin afaan nama du'eetti itti kennamuun awaalcha ijaaru ture. Hinduus ammoo guyyoota gaddaa 12 keessatti nyaata kuduraa qofaa sooratu. Jaappaaniitti ammoo, jiddugalli sirnaa nama du'e suuraa kaasuu yoo ta'u, ruuziin sahaanii gutuus fallaana waliin ni dhihaata. Biyya Meeksikootti ammoo, nyaata gabbataa kan akka mi'aawaa fi madaalawaan guyyaa gaddaa sagal keessatti waan dhiyaatuudha. Yunivarsitii Amantaa Baayloorii kan Teksaas argamu keessaatti Pirofeesarri gargaaraan Kaandi akka jedhuutti, nyaata namoota du'aniif aadaan geeffamu kan biyyoota akka Chaayinaa ammaan tana haaromfamaa jira. ''Achittis nyaatawwan akka burtukaanaa, anaanaasii fi foon kuduraan affeelame geessuun kan barameedha. Garuu ammoo nyaata Ameerikaa kan akka waaddii Fireenchii, ciree fa'i arguun kan barameedha,'' jedhu. ''Yeroo tokko tokko ammoo namoonni ni nyaatu. Hojjattoonni bakka awwaalchaa ammoo dhaquun qulqulleessu.'' Aaadaan akkasii kunis addunyaa warra bahaa biratti baayyee kan barame miti- garuu ammoo Ameerikaa Kibbaatti nyaata 'casserole' jedhamuun bakka bu'a. "Nyaanni kunis wayita namni du'ee sun gaggeefamuutti kan qoodamuudha. ''Yaadni gocha kanaas yeroo hunda nyaata qoodamu jiraachuu saafi bakka namni du'ee sun lubbuun hinjiraanneetti hawaasa naannichaa waliin walitti dhufeenya uummachuufiidha.'' Akkasumas namoonni du'aan nu biraa deeman yoo waan isaan jaalatan nyaachuu yeroo hunda yaadannoon nyaata jaalatanii maatii waliin akka turu taasisa jedha. Hunduu baayyee gadduun akka waan fudhatamaatti kan ilaalamu ta'u himu Pirofeesar Kaan. Itti dabaluunis, namoonni akka nyaataa barmaatilee mataasanii umattaniifi walitti dhufeenya namoota du'an waliin qaban akka cimfataniif daandii saaquurra, carraa ittiin fayyan dhiyyeessuu wayyaa jechuun gorsu.


Bu'aan qorannoo haaraa sirna dhibee ittisuu qaamaarratti argame 'kaansarii hunda yaaluu danadeessisa'

Bu'aan qorannoo haaraa  sirna dhibee ittisuu qaamaa namaa (immune) irratti  argame fayyadamuun dhukkuboota kaansarii hunda yaaluun ni danda'ama jedhu saayintistoonni. Gareen qorattootaa yunivarsiitii Kaardif mala kaansarii xannacha naannoo qaama walhormaataa dhiiraa(piroosteetii), harmaa, sombaa irratti argamaniifi kaansarii biroo laaboraatoorii keessatti ajjeessuun danda'amu argataniiru. Argannoon kun dhukkubstattootarratti kan hin yaalamne ta'uullee kan "carraa bal'aa" qabudha jedhu. Ogeessonni qorannoo kana gaggeessaa jiran akka jedhanitti, ammallee sadarkaa jalqabbiirra kan jiru ta'ullee, hojii baayyee gammachiisaadha. Sirni ittisa dhibee qaama keenyaa (immune) karaa uumamaan kan dhukkuba ofirraa ittisu ta'us garuu seelota kaansariis dhiibbaa ni geessisa. Saayintistoonni kunneen "mala baramaa hin taaneenee"fi karaa duraan bira hin ga'amiin sirna dhibee ittisuu qaamni namaa uumamaan dhibee kana ofirraa lolu ilaalan. Qorattoonni dhiiga namaa keessatti seelii-T arganiiru. Kunis seelii dhibee ittisu yoo ta'u, qaama keenyarra rakkoon/dhibeen qaqqabaa jira taanaan sakatta'ee akka balleeffamu/maqfamu taasisa. Garaagarummaansaa inni kun kaansarii heddurratti dhiibbaa geesisuu danda'a. "Dhukkubsataa hunda yaaluuf carraan ni jira," jechuun Pirof. Andiriiw Seeweel BBC'tti himaniiru. Dabalataanis akkas jedhu: "Durarratti namuu wanti kun ni danda'ama jedhee hin yaadne." "Kunis ilaalcha yaala kaansarii 'hangi-tokko-hundaaf akka ta'utti' jedhu qabaata. Inni kunis gosa seelii-T kaansarii hunda balleessuu danda'a." Seeloonni-T gubbaasaaniirratti "simattoota" sadarkaa keemikaalaarratti "arguuf" isaan gargaaran qabu. Gareen yunivarsiitii Kaardif seelii-T fi simataasaa/fudhataasaa kan seelota kaansarii hedduu kutaa yaalii keessatti ajjeesuu danda'u argataniiru. Gosoonni kaansariis kan akka sombaa, gogaa, dhiigaa, harmaa, kalee, gadaamessaafi ovaariiti. Haala gariidhaan tishuulee hin tuqu. Haala akkamiin akka hojjatu ammas qorataa jiru. Simataan seelii-T molokiyuulii MR1 jedhamu waliin walitti dhufu. "Nutis seelota kaansarii keessatti molokiyuulii MR1 keessatti seelii-T ibsuun namoota jalqabaati. Kanaan dura inni kun hin hojjatamne," jechuun qorataan Gaarii Dooltan BBC'tti himaniiru. Teeraappiin kaansarii seelii-T duruma kan jiru yoo ta'u, guddinni teeraappii humna ittisa dhibee qaama namaa baay'ee barbaachisaa kan ta'edha. Fakkeenyi gaariin CAR-T- qoricha injineeringii sanyiitiin hojjatamee seelii-T dhukkubsattootaa keessatti kaansarii balleessuudha. CAR-T dhukkubsattoota haalaan dhukkubsatan haalaan akka foyyaa'an taasisuun jijjiirama guddaa fida. Haata'u malee, akkaataan ittiin yaalamu kallattiidhaaniifi kaansarii muraasa keessatti qofa hojjata. Qorattoonni akka jedhanitti simataan seelii-T yaala kaansarii "idil-addunyaawaa"  ta'uu danda'a jedhu. Dhukkubsataa kaansarii keessaa dhiigni ni fudhatama. Seelonni erga kutaa yaalii keessatti guddatanii booda qaama dhukkubsattootaa keessatti deebifamu. Kunis mala teeraappii CAR-T hojjachuuf qophaa'een wal fakkaata. Ta'us garuu qorannichi bineensota keessatti qofa kan yaalame yoo ta'u, namaaf kennamuusaatiin dura garuu qorannoon hedduu taasifamuun irra jiraata. Luuciyaa Mooriifi Geenaaroo Dee Libeeroo yunivarsiitii Baael kan Siwiizaelaand irraa akka jedhanitti qorannichi, "bu'a qabeessadha" ta'us garuu ammarratti kaansarii hunda keessatti hojjachuu danda'a jechuun hin danda'amu jedhan. Yunivarsiitii Maanchister keessatti Piroofeesar Imiinooloojii kan ta'an Daani'eel Deevis akkas jedhan: "Ammaf wanti kun qorannoodha, akkasumas qorichoota dhukkubsattootaaf kennamu waliin walitti hin dhihaatu. "Argannoon akkanaa argamunsaa beekumsa keenya waa'ee sirna ittisaarratti jiru cimsuufi carraa qorichoota fuulduraa beekuuf waan gaarii ta'uu danda'a."


‘Dhibee ijoolleen hanga of-nyaachuun of-ajjeesutti gahaniif saaxilu’

Meeshaan nyaata ol kaa'uuf itti fayyadamu yookiin firiijiin mana Obbo Hektoor Fernaandezitti argamu yeroo hundaa furtuun cufama. Balballi kushinaallee cufaadha. Bakki nyaanni taa'uufi qorichi taa'ullee furtuun cufama. Bakki hunduu nyaanni jiru sirritti eegama. Hektoor gaafa rafu furtuu kanneen boraatiisaa jala kaa'a. Hektoor hattuu sodaatee miti kan inni kana godhu. Sababni isaa ilmi isaa Kiristiyaan rakkoo qaccee sanyiin walqabatuufi Afaan Ingiliziin 'Prader-Willi syndrome' jedhamuuf kan saaxilame waan ta'eefidha. Dhibeen kun bara 1956 qorattoota lamaan qoratamee barame. Daa'imman dhibee kanaaf saaxilaman nyaanni gadi hin qabu, yeroo hunda beela'u. Hektoor akka jedhutti yoo namni biraa hordofuu baate ilmi isaa umrii 18 Kiristiyaan of nyaatee du'aaf of saaxila. ''Nyaata saree sareef kaa'ame nyaachuu, kosii keessa nyaata barbaachuu, kemikaala ilkaan itti rigan dabalatee hunduu isaaf sooratadha,'' jechuun ibsa Hektoor. Osuma Hektoor waa'e ilma isaa miidiyaatti haasa'uu Hektoor gidduutti dhufe 'abbaa nan beela'e jedheeni. Innis nyaata sukkaarri itti hin baay'anne itti kenne. Dhibeen 'Prader - Willi' qaama keessatti yeroo Kiromosomii 15 ['Chromosome 15'] jedhamu gaafa dhibu yookiin gaafa irra deddeebiin uumamu kan mudatudha. Kuni, rakkoo guddaa kanneen dhukkubsataniifi maatii irraan ni gaha. Daa'imman dhibee kanaan hubaman rakkoo guddina sammuufi amala baduu isaan mudata. Gar-malee furdachuufi carraan dhukkuba sukkaaraaf saaxilamuu isaaniis bal'aadha. Kiristiyaan daa'ima amala gaarii qabu ta'us nyaata inni fedhu gaafa dhowwame garuu nama loluu danda'a. Inumaa maatiin isaa akka jedhanitti akka ofis ta'e kanneen isa kunuunsan hin miineef teessumni irra taa'ullee kan ispoonjii qabu akka ta'e godhaniiru. ''Erga ani du'e booda akkam akka ta'u hin beeku,'' jedha abbaan isaa Hektoor imimmaan haqachaa. Yaaddoon kuni yaaddoo maatii daa'imman dhibee akkanaa qaban hundaati. Keessumaa biyya Kuubaa keessatti daa'ima dhibee akkanaa qabu qabaachun rakkisaadha. Hektoor ilmi isaa akka malee akka hin furdanneefi hammi sukkaara qaama isaa keessa jiru akka hin guddannef nyaata warshaa hin seenne yookiin orgaanikii ta'e nyaachisa. Haa ta'u malee, biyya qoqqoobbiin diinagdee Ameerikaan irratti kaa'ame, Kuubaa, keessatti qoricha ilma isaaf barbaachisus ta'e nyaata daa'ima isaaf ta'u argachuun rakkisaadha. Mootummaan Kuubaa sirna fayyaa isaan maqaa gaarii qabaatus Hektoor garuu dameen fayyaa biyyattii rakkoo invastimantiidhaan akka rakkina godhate hima. ''Dhibee namoota baay'ee irratti hin mul'anne waan ta'ef doktoroonni fayyaa dhukkuba akkanaa arganii beekaan baay'ee xiqqaadha. Waggaa 20 keessatti tokko yoo arganidha. Addana ispeeshaalistiin hin jiru,'' jechuun ibsa. Ogeessonni ogummaa garaa garaa qaban daa'imman dhibee akkanaa qaban akka ilaaluu qaban gorsa. Amma garuu jijjiiramni wana dhufuuf hedu fakkaata. Ji'a darbe, Kuubaan yaa'ii idil -addunyaa dhibee ''Prader - Willi' irratti keessumeessitee turte. Fooramiin kun qorattoota, dhukkubsattoota, kanneen kilinika keessa dalagan akkasumas maatiin walitti dhufuun marii gaggeessaniiru. Kuni waan guddaadha jedhu pirezidantiin Dhaabbata 'Parader - Willi' Idil - addunyaa Pirofeesar Tooni Holaand. Yunivarsiitii Kaambirijitti Saayikaatiriidhaan pirofeesari emireetas kan ta'an hayyuun kuni biyyoota garaa garaatti haala dhukkubni kuni irra jiru quba qabu. ''Biyya Kuubaatti wal'aansa dhukkuba qaccee sanyii gaggeessun ni danda'ama. Doktoroonnis dhukkuba kana hubachuu eegalaniiru, maatiin namoota dhibee akkanaa qabanis ni jiru. Kuni waan guddaadha,'' jedhu. Kana dura bara 2010'tti biyyuma Kuubaatti maatiin daa'ima dhibee kanaa qaban walgahii taa'anii turan. Garuu, namoota jaha qofaatu hirmaate. Yeroo ammaa maatiin namoota dhibee akkanaa qaban 100 caalan beekamaniiru. Dabalataanis immoo intarneetiin biyyattii waan fooyya'ef wal quba qabu. Nyaanni Kiristiyaan Hektoorif dhiheessu garuu yeroo hundaa ni rakkisaani. Yeroo baay'ee laaqana isaa keekii ruuziifi kuduraa kennaaf. Biyya Kuubaatti ruuziidhuma keekii argachuun immoo mataan isaayyuu rakkoodha. Wanti namoonni daa'immaf kennan garuu isaaf qormaatadha. Asitti waan mi'aawu daa'imaaf kennuun waan baramedha. Garuu, inni isa tokkoof kennaa isa kaan ajjeesuu danda'a jechuun ibsa.


Pireezidaantiin Yungaandaa 'dinnicha nyaachuun kg30 akka hir'isuu na gargaare' jedhan

Kasaavaa, dinnichaafi kuduraalee nyaachuunsaanii pireezidaant Yoweerii Museeviiniin kg30 akka hir'isuuf na gargaaree jechuun BBC'tti himaniiru. "Ani yeroo hundaa haala gaariirran jira doktoroonni garuu rakkoo arganiitu waan ta'eef hir'isuudhaaf murteesse," jedhu Obbo Museeveeniin. Bulchaan ganna 75 ulfaatina isaanii haalaan to'achuu dhabuusaaniitiin hamma kg106 ulfaatu ture. Innis yaada miidiyaa hawaasummaa irratti "nama dadhabe fakkaatu" jedhu haaluudhaan ulfaatinasaanii hir'isuudhaaf akka murteessan dubbatu. Innis dabalataan ulfaatiinsaanii kg76 ta'e kun hojjaansaanii cm170 waliin wal sima jedhan. Obbo Museeviiniin kg30 hir'isuudhaaf yeroo hammamii akka itti fudhate hin dubbanne. "Nyaata Awurroppaafi Eeshiyaa keessan waan hin nyaanneef kasaavaa nyaadha. Ani nyaata biyya keenyaa nyaadha; kasaavaa, muuziifi kuduraa nyaadha," jedhan Obbo Museeviiviin. "Kanaafuu isaan keessa ganama xiqqoo nyaadha. Achiis laaqana hin nyaadhu, bishaaniifi buna sukkaaraa hin qabne dhuga- sukkaarri gaarii miti," jedhan. "Galgala immoo naannoo sa'aatii 1'tti sababa dinnichaan istaarichii gad aanaa qabuuf lama nyaadha. San booda immoo garaa kiyya sobuudhaaf kuduraalee nyaadha." Filiippaa Roogizbiy, rippoortar fayyaa Sirna nyaataa pireezidaant Museeviinii hammam akka nyaatan osoo hin beekin murteessuun ni ulfaata. Ta'us garuu sukkaara hamma xiqqaadhaan fayyadamu taanaan ulfaatina hir'isuudhaaf ni gargaara. Akkasumas laaqana nyaachuu dhabuunsaanii akka isaan waan xiqqaa nyaatan agarsiisa. Dabalataanis kuduraalee naannoosaanitti biqilan nyaachuunsaanii jijjiirama gaarii fida. Dinnichaafi kasaavaan kaarboohaayidireetiifi faayibarii hedduminnaan qabu ta'us garuu ulfaatina hir'isuudhaaf hidhata hin qaban. Bara 2015 yeroo Itoophiyaatti pireezidaantii Ameerikaa Baaraak Obaamaa waliin wal gahan akka nama dargaggeessan fakkaatan itti himee ture. "Nyaata Yugaandaa waan nyaadhuuf akka ta'e itti himuu dagadhe," jedhan pireezidaant Museeviiniin. Isaanis lammiileen biyyatti nyaata biyyoota alaarra nyaata biyya keessaa akka nyaatan yeroo heddu himaniiru. Akka dubbiisaaniitti nyaanni biyya keessaa fayyummaafi dhukkubba ittisuudhaaf filatamoodha. Obbo Museeviiniin eega bara 1986 aangoorraa kan jiran yoo ta'u marsa 6'ffaaf bara 2021 dorgomuuf karoora qabu. Weellisaan beekamaan Boobi Waayini isaaniin morkachuuf karoora qaba. Torbee lama dura Obbo Museeviiniin qabsaa'ota biyyattii yaadachuudhaaf deemsa miilaa km195 taasisanii turan.


Fayyaa: Namoonni sijaaraa xuuxanis, jalqabanii addaan kutanis 'rakkoo cimaa' keessa jiraatu

Namoonni sijaaraa xuuxanis ta'e kanneen jalqabanii addaan kutan namoota sijaaraa xuxanii hinbeekneen walbiratti yoo ilalaman 'rakkoo cimaa' keessa kan jiraatan ta'uu qorannoon tokko beeksiise. Qorannoon kunis namoota kuma 220 irratti kan gaggeefame yoo ta'u, qorattoonni akka jedhanitti sababiin rakkoo cimaa isaan mudatu maal akka ta'ee adda hin baafne jedheera. Haata'u malee,  sijaaraa xuxuun qaama namaa irratti jijjirama dhaabbataa geessisa jechuun ibseera. Gareen farra sijaaraa ammoo kun maal nama dinqa jechuun argannoo qorannichaa akka dhimma guddaatti ilaalamuu hin qabaatu jechuun qeequ. Qorattoonni kunneenis ragaa bara 2009 irraa hanga bara 2013'tti walitti qabame bu'uura taasifachuun qorannicha gaggeessan. Qorattoonniis kannen xuuxanii dhaaban, kanneen guyyaatti ala tokko xuuxan ykn kanneen ammas xuuxaa jiran jechuun adda qoodaniiru. Namoonni qorannoon irratti gaggeeffame kunneenis dhukkubbiifi rakkina hangam akka itti dhagahamu gaafatamanii, dhukkubbii isaanitti dhagahmu sadarkaa 0-10tti qoodaniiru. Kanan jechuunis akkuma lakkoofsi kennamuuf ol ka'uun rakkinni fayyaa nammoonni kunneen keessatti argaman cimaa adeema jechuudha. Namoonni amma sijaaraa xuuxan ykn kanneen xuuxaa turan isaan xuuxanii hin beekneen waliin wal biratti yoo ilaalaman, qabxiin isaanii olaanaa ta'u qoannichi ibseera. ''Bu'aan qorannoo keenyaa inni guddaan namoonni sijaaraa xuuxuu dhaaban erga dhiisanii boodallee dhukkubbiin itti dhagahamuu baruu kenyadha,'' jetti Dr Olgaa Parsekii BBC'n. Dr Parsekiin itti dabaluun, argannoowwan isaanii hunda caalaa kan isaan dinqisiisee namoonni akka rakkinni fayyaa cimaan itti dhagahamu adda baafamanis, dargaggoota umuriin isaanii waggaa 16-34 jidduutti argamudha jedhaniiru. Qorannoon  kunis dhukkubbii kanaaf sababii qabatamaa kaa'u baatulleen waan ta'uu malu jechuun shakkee tarreesseera. Kanneen keessaa tokkooffaan kemikaalli taamboo keessatti argamu miidhaa seelii dhaabbataa waan qaqabsiisuuf ta'uu mala jedheera. Kan biraa ammoo, siijaaraa xuuxuun hormoonii qaama namaa irratti miidhaa dhaabbataa qaqabsiisuu waan danda'eef jedheera. Sijaaraa xuuxuun kaansarii sombaatiif mada ta'uu kan mirkannaa'ee bara 1950 keessa yoo ta'u, qorannoowwan isaan booda taasifamaniin wallaansa namoonni xuuxan argatan bu'aa qabeessa hin taane akka gumaachu mirkanneesseera. Kanneen siijjaaraa xuuxaniis kaansarii, onnee, qaama argansuu, rakkina dhaggeettiis ta'e kan sukkaaraa yoo isaan mudate wallaanamanii fayyuuf rakkina olaanaatu mudata. Akkasumas namoonni sijjaaraa xuuxan erga wallansa baqaqsanii bayyanachuuf yeroo dheeraa akka itti fudhatu kaa'eera qorannichi.


Dhibeen Gifiraa addunyaarratti dabalaa jira

Bara 2018'tti namootni 140,000 ola ta'an hedduun ammoo daa'imman sababa dhibee kanaan lubbuu isaanii dhabaniiru jedhan qondaaltotni. Dhibeen gifiraa addunyaarratti dabalaa kan jiru yoo ta'u, daa'imman ganna shanii gadii ammoo kanneen hedduu saaxilamanidha. Ogeyyiin fayyaa dabalaa ademuun dhibee talaalliin ittifamuu danda'u kanaa gaddisiisaafi kan nama aarsuudhaa jedhu. Bara 2000 irraa eegalee gama ittisaan fooyya'inni gaariin galmaahuu kan eegale ta'uus erga waggoota dhiyootii garuu daabi'ee ol ka'aa jira. Bara darbe irraa eegalees UK, Albaaniyaa, Cheek Ripaablikiifi Griik beekamtii Gifira irraa bilisaa argatanii turan dhabaniiru. Barri 2019 ammoo isa bara darbeerrayyuu hammaataa ta'uu ogeeyyiin fayyaa amanu. Ameerikaan weera dhibe Gifiraa waggoota 25 keessatti isa hammaataadha jetteen keessummeessiteetti, weerarri kun Dimookraatiik Ripaablik Koongoo, Madagaaskaariifi Yuukreen keessattis hammaateera. Biyyi Paasifkii Samo'aan ammo kanneen talaallii Gifira hin fudhanne manaa yoo bahan harkatti alabaa diimaa qabatanii akka socho'an labsii atattamaa labsiteetti. Kaayyoon isaa ogeeyyiin fayyaa salphaatti adda baasanii akka waldhaananiidha jedhameera. Mallattoowwan dhibee kanaa keessaa ho'ii qamaa dabaluu, miirri fayyummaa namatti dhagaahamuu dhabuu, dhiitoo qaamaa fi qufaa fa'adha. Gifirrii Vaayirasii attattamaan qilleensa keessa karaa qufaafi haxxissoo akkasumas tuttuqqaa kalattiin namaa namatti darba. Akka dhaabbani Fayyaa Addunyaa tilmaameetti baroota darban namootani miiliyoonan lakkaawaman dhibee kanaan miidhamaniiru. Hooganaan dhaabbata Fayyaa Addunyaa Dr Teedroos Adhaanoom ''dhibee talaalliin ittisuun danda'amun daa'imman du'aa jiraachuun isaanii nama aarsa daa'mman saaxiamoo ta'an baraaruurratti hanqina waloon qabnus agarsiisa'' jedhaniiru.


Arraba furdaa qabaachuun 'yeroo hirribaa dafnee dafnee akka hargannu taasisa'

Dhibeen hirriba waliin wal qabatee dhufu namoonni yeroo hirribaa daddafanii akka hafuura baafatan taasisu arraba furdaa qabaachuurraa dhufa jedha qo'annoon. Namoonni yeroo hirribaa rakkoo hargansuu qaban yennaa furdina hir'isan achumaan arrabni isaanii furdachuun haala hirribaa isaanii irratti rakkoo fida. Yeroo baayyee namoota furdaatu arraba guddaa fi furdaa qaba. Namoonni biroo arraba furdaa qabanillee dhibee kanaaf saaxilamoo dha jedha gareen qorattoota Peenslaavaaniyaa. Qorattoonni kunneen amma nyaata kamtu arraba qal'isuu danda'a kan jedhu qorachaa jiru jedha. ''Arraba keenyaan nyaanna, arraba keenyaa waliin hafuura baafanna- akkamiin faatiin achitti kuufamuu danda'e? isa jedhuuf, DR Riichaard Shiwaab Mana Barumsaa Medisinii Pireelmaan,  Peeniyslvaaniyaa irraa, ''kuni nuufis ifa miti- waan sanyii dhaan dhufuu danda'u tahuu mala -garuu arrabarra faatiin xiqqoo dha taanaan yeroo rafnu arrabni keenyi hin kufu,'' jedhan. Dhibeen hirribaa waliin wal qabatee dhufu kun kurrufnu, yeroo hargannu sagalee nama jeequ akka baasnuufi gara malee akka sosochoonu nu taasisa jedha. Kun immoo yeroo guyyaa hirribni akka nutti dhufuufi jireenya gaarii qabaachuu irratti dhiibbaa qabaachuu danda'a jedha. Daandii qilleensaa arraba keenya gararaa jiru walakkaan ykn guutummaan guutuutti cufamuun dhibee isa guddaa dha. Namoonni furdina gara malee qaban, morma guddaa qaban kanaan rakkatu jedha. Qorattoonni Mana Barumsaa Medisinii Pireelmaan, Peeniyslvaaniyaa irraa namoota furdoo 67 rakkoo hirribaa qabaniifi ulfaatina harka 10 hir'isan yeroo qoratan %30 fooyya'insa agarsiisaniiru.


Dhibeen gifiraa balaafamaan DRC keessatti namoota 6,000 galaafate

Akka Dhaabbati Fayyaa Addunyaa beeksisetti Rippaabilika Dimokiraatawaa Koongoo keessatti hanga yoonaatti namoonni dhibee gifiraatiin du'an 6,000 caalaniiru. Tatamsa'innii fi gaaga'amni dhibee gifiraa kanaan biyyattii keessatti mudate kun addunyaarratti isa hammaataa fi kan nama yaaddessuudha jedhe dhaabbati kun. Erga jalqaba bara 2019 dhibeen gifiraa biyyattii keessatti argamee as namoonni 310,000 dhibee kanaan qabamuus ibseera. Tatamsa'ina dhibee gifiraa booda Dhaabati Fayyaa Addunyaa fi mootummaan Koongoo Fulbaana darberraa eegalanii duula talaallii labsaniiru. Bara 2019 keessa daa'imman umuriin isaanii waggaa 5 gadi ta'e miiliyoonni 18 talaallii fudhataniiru. Garuu hanqinni misoomaawwan bu'uuraa, haleellaan giddu galoota eegumsa fayyaa irra ga'uu fi meeshaaleen deggersa wal'aansa fayyaa dhibuun hojii dhibee kana qolachuuf hojjetamu gufachiiseeera. Erga dhibeen kun biyyattii keessatti mul'atee as aanaalee biyyattii 26 hunda keessatti dhibeen kun argameera. Rippaabilika Dimokiraatawaa Koongoo keessatti lakkoofsi namoota dhibee gifiraatiin du'anii kan Afriikaa Giddu Galeessaa keessatti dhibee Iboolaatiin du'anii ni caala. Addunyaarratti dhibee gifiraatiin waggaa waggaan namoonni 110,000 ni du'u.