Eenyutu eenyu eega, eenyutu eenyurraa waa eega?

Abdii Boruutiin “Uummanni Oromoo si eega; ati ammoo sagalee isaa ta’uu qabda. Ani nama tokko waanan ta’eef, hiriira irratti argamus argamuu baadhus homaa miti hinjedhin. Dhugaa dha, ati nama tokko garuu nama wanti tokko irraa eegamu dha.” Dubbiin kun yaamicha (barreeffama) Prezidaantiin Waldaa Qormaata Oromoo (WQO) Dr Haile Hirpha, Oromoota Ameerikaa kaabaa jiraniif (jiraataniif) Afaan Ingiliziitiin dabarsan keessaa kanan fudhadhe fi Afaan Oromootti hiikuu yaale dha. Yaamichi Afaan Ingiliziitiin barreeffame kun Caamsaa 17 bara 2010 gadaa.com irratti maxxanfamee ture. Warri yaamicha kanaaf owwaattanii, hiriira nagaa kanarratti argamtanii, uummata sagalee hin qabneef, sagalee keessan dhageessistan, dirqama Oromummaa waan agarsiiftaniif jiraadhaa, fayyaa ta’aa; galanni keessan bilisummaa Oromoo haa ta’u. Mata duree barruu kanaatiin waayee gara garaa kaasuun barbaada. Inni tokko, filannoo Itoophiyaa, kan sanbata guddaa (dilbata) dabre godhame yoo ta’u, inni lammaffaan waayee Qabsoo Bilisummaa Oromoo (QBO) ilaalchisee waan tokko tokko kaasuufani. Akka marsaalee (website) tokko tokkorratti argame fi meediyaalee tokko tokkorraa dhaga’ametti Wayyaaneen akka moo’achuuf deemtu dha. Kun durumaanuu beekamaa waan ta’e fi filannoo otuu hin jalqabin dhume (xumurame) waan ta’eef, waan baay’ee nama dinquu miti. Biyya nagaa fi diimookraasiin dhugaa jiru keessatti filannoon dhugaa godhama malee, biyya akka impaayara Itoophiyaa, biyya abbaa irree keessatti, dhugaa dhaan wal dorgomanii dhugaa dhaan injifachuun waan hin danda’amnee dha. Mootummaa faashistii kana irraa eenyutu waa eega? Uummanni Oromoo akka saba tokkootti gabrummaa Habashaa jala jiraatu illee, akka jiruu fi jireenya isaatti yoo ilaalle, bakka lamatti baasuu ni dandeenya. Isaan kunis uummata Oromoo kan biyya (Oromiyaa) keessa jiran fi warra biyya alaa jirani (jiraatani) dha. QBO kana keessatti, qabsoo hadhaawaa kan godhaa jiru; kan miidhaa guddaan irra ga’aa jiru; kan hidhamu, dararamu, ajjeefamee karaarratti gatamu; kan qawwee diinaatiin uukkaamamee jiru; walumaa galatti kan mootummaa faashistii kanaan miidhamaa jiru, uummata Oromoo kan biyya keessa jiru dha. Uummanni kun, uummata ba’ee galuu dadhabaa jiru; kan qayee ofirraa humnaan buqqifamaa jiru; kan booyee imimmaan irraa hin qoorre; waaqa/rabbi malee kan gargaarsa tokko hin qabne; humna diina irraa ittisu kan hin qabne; uummata amma illee adunyaa kanarratti hiraanfatame dha. Uummata Oromoo kan biyya alaa jiran (jiraatan) yoo ilaalle, isaanuma kanaa bakkee lamatti baafnee ilaaluu ni dandeenya. Isaanis warra biyyaa olla ykn biyya dhiyoo keessa jirani fi warra biyyoota Awuroopaa, Ameerikaa, Austraaliyaa fi kkf keessa jirani dha. Maaliif akkan bakka lamatti baase, ibsuun yaala. Oromonni biyya olla kan akka Somaaliyaa, Jibutii, Keenyaa fi biyya dhiyoo kan akka Yaman keessa jiraatan, Oromiyaarraa haa baqatan malee, biyyootuma kana keessattuu nagaa argatanii jiraachuu hin dandeenye. Jiruun isaaniis akkuma warra Oromiyaa keessa jiranii ti; achittis ba’anii galuun sodaachisaa ta’aa jira. Kuun hidhamaa fi dararamaa; kuun ammoo diina fi gargaartuu isaatiin qabamanii akka biyyatti deebi’an godhamaa jiru. Jireenyi isaaniis bakka hundattuu hadhaawaa ta’aa jira. Warri biyyoota biroo keessa jiran, keessumaayuu warri Awuroopaa, Ameerikaa fi Austraaliyaa,… keessa jiraatan, wanti biraa illee yoo hafe, jireenya nagaa keessa jiru. Ba’anii galuun isaanii sodaachisaa miti; qawwee diinaatiin ukkaamamanii hin jiran. Nagaan ba’anii galu; waan barbaadan godhuu danda’u; mirgi isaanii hin dhiitamu; hiriira illee ba’anii sagalee ofii dhageessisuu danda’au. Walumaagalatti, warra biyya keessa jiran wajjin yoo madaalaman, garaa garummaa guddaatu jira jechuu dha. Wanti wajjin (waliin) qaban garuu akka uummata ykn saba tokkootti gabrummaa Habashaa jala jiraachuu fi bilisummaa waliin barbaaduu dha. Kan waliin qaban inni guddaan ammoo “eenyummaa – Oromoo ta’uu” dha. Wanta Oromoon hunduu, kan biyya keessa jiranis ta’e, kan biyya alaa jiraatan, waliin qaban fi waliin barbaadan “eenyummaa” fi “bilisummaa” ilaalchisee, gaafiilee tokko tokko kaasuun barbaada. Oromoon hunduu akka eenyummaa isaaniitti, akka Oromoo tokkotti, wal jaalatuu, wal mararfatuu, walii nawuu? QBO ilaalchisee ammoo, qabsoo kana galii dhaan ga’uuf eenyutu eenyu eega? Eenyutu eenyurraa waa eega? Gaafii isa duraatiif deebii barbaaduu dhaaf, dubbii akka makmaaksaa tokkon yaadadha.“Rakkoon walitti nama fida; wal bira nama dhaabbachiisa; akka wal jaalatan, wal mararfatani fi walii na’an nama godha; hunduu rakkoo tokko ykn walfakkaataa waan qabaniifi” jedhama. Uummanni keenya warri biyya keessa jiranis akkuma waayee dubbii ykn makmaaksa kanaa ti. Gabaabumatti, akka uummata tokkootti, akka wajjin (waliin) qawwee faashistii jala jiranitti, akka rakkoolee waliin qabaniitti, akka eenyummaa isaaniitti wal jaalatu, wal mararfatu, waliif nawu jedheen yaada. Uummata keenya warra biyya alaa jiran, keessumaayuu warra Ameerikaa, Awuroopaa,… jiraatan yoo ilaalle, akka yaada kiyyaatti, wal jaalachuu, wal mararfachuu fi walii nawuu dhiisi, akka eenyummaa ofii, akka Oromoo tokkoottuu waan wal ilaalan natti hin fakkaatu. Yoon akkana jedhu ammoo, Oromoota warra Oromummaatti amananii, wal jaalatan, wal mararfatan fi walii na’an warra biroo wajjin walitti makuu kiyyaa miti. Tokko balleesseef kan biraa yakkamuu hin qabu. Walumaagalatti, wanti ani jechuu barbaade, akkuma jiruu fi jireenyi adda adda ta’e, karaa waayee kanaatiinis (deebii gaafii duraatiif) warri biyya alaa jiran akka warra biyya keessa jiranii natti hin fakkaatu jechuu kooti. Waayeen kun maaliif akka mamsiisaa natti fakkaatef, fakkeenyota tokko tokko kaasuun ni danda’ama. Hawaasota Oromoo biyya alaa keessatti, rakkooleen gara garaa akka mul’achaa jiran kanuma argamu fi beekamu dha. Kutaa, naannoo fi amantii dhaan wal qoqqooduun; kan kanaan ka’e olola walirratti oofanii waliin mormuun, wal nyaachuun, wal dadhabsiisuun dhugaa ifatti mul’achaa jiru dha. Egaa, waayee kana, kan waa hunda gaafii keessa galchu. Shakkiin kiyyas asumarraa ka’eeti. Hamma rakkooleen akkanaa hawaasa keessa jiranitti; hamma duulli balleessaan akkanaa walirratti godhamaa jirutti; hamma Oromummaan hin gudannetti; hamma waliigalteen hin jirretti; QBO dhiisi dhimmaa salphaa tokkoofuu waliin dhaabbachuun waan hin danda’amnee dha. Eenyummaa ofii fi dhimma ofii dagachuu; uummata irraa dhalataniif quuqamuu dadhabuu; otuu uummanni ofii rakkoo hamaa keessa jiruu, dhimma dhuunfaatiif dursa kennuu caalaa badaan waan jiru natti hin fakkaatu. Jaalannus jibbinus, dhugaan jiru garuu, kan hawaasa Oromoo biyya alaa keessatti mul’atu, waayee kana dha. Akkuman jalqaba barruu kanaarratti ibse, wanti biraa illee yoo hafe, yaamicha hiriira nagaa, kan Dr. Hailen Oromootaaf dabarsan dhaga’anii, Oromoo meeqatu hiriira irratti argame? Oromoo meeqatu otuu dhaga’anuu hafan? Guyyaa tokko biyya ykn magaalaa tokko ilaaluu dhaafuu bakkee tokkoo ka’anii bakkee biraa deemuu barbaadu ykn danda’u. Sa’aatiin hiriira kanaaf dabru illee waan faayidaa hin qabneefuu baduu danda’a. Maal ta’a uummata ofii kan sagalee hin qabneef, gaaf tokko ba’anii sagalee ofii yoo dhageessisan? Gaafii lammaffaa kanaa olitti ka’e, qabsoo bilisummaa kana galii dhaan ga’uuf: Eenyutu eenyu eega? Eenyutu eenyurraa waa eega? jedhuuf, kan bilisummaa barbaadu hunduu qabsoo kana cimsuu dhaaf gahee ykn qooda ofii gumaachuu qaba. Karaa danda’ameen, beekumsaan, barumsaan, dandeettii dhaan, humnaan, qabeenyaan gargaarsa godhuu qaba jechuu dha. Haa ta’u malee, qabsoo kana keessa fi alaan cimsuu dhaaf, bakkee hundattuu qabsoo gaggeessuun barbaachisaa ta’us, qabsoo biyya keessatti godhamutu jijjiirama, bu’aa fi injifannoo guddaa agarsiisuu danda’a jedheen amana. Addi Bilisummaa Oromoo (ABOn) illee bara 1991 injifannoo guddaa kana agarsiise, qabsoo biyya keessatti waan cimsee tureefi. Qabsoon biyya alaatti godhamu faayidaa hin qabu jechuu kiyya akka hin taane hubachiisuun barbaada. Wanti ani qabsoon biyya (Oromiyaa) keessatti ta’uu qaba jedhuuf,tokkoffaa, balaa hamaan kan ga’aa jiru uummata keenya kan biyya keessa jiranirra waan ta’eef, isaanis kana jalaa ba’uu dhaaf qabsoo hadhaawaa godhaa jiru; diinni irratti duulamuu qabus kan jiru achuma biyya keenya keessa dha. Dabballoota fi jala kaattuu biyya alaatii qabaatu illee diinni hidhatee qawwee dhaan uummata keenya ukkaamsaa jiru biyya keessa jira jechuu dha. Lammaffaa, biyya alaa, keessumaayuu Awuroopaa, Ameerikaa, Austraaliyaa,… keessa taa’anii too’annoo fagootiin (remote control) keessumaayuu qabsoo hidhannoo cimsuun baay’ee rakkisaa dha. Sadaffaa, uummanni biyya keessa jiran waliigaltee fi tokkummaa qabaachuu danda’u jedhee waanan yaaduuf, warra biyya alaa jiraatan caalaa isaan gurmeessanii qabsoo kanaaf qopheessuu fi hiriirsuun ni danda’ama jedheen yaada. Uummata Oromoo kan biyya alaa jiran, hoggantoota QBO dabalatee, hundumaa yoo ilaalle, QBO kanaafuu ilaalcha adda addaa waan qaban fakkaatu. Kan waliigaltee fi tokkoomuu isaan dhoowwus sababni tokko kana jedheen yaada. Hamma waan waliin qaban tokkorratti waliigalanii, kanas galii dhaan ga’uuf waliin hin qabsoofnetti, waliin mormuun, wal dadhabsiisuun ittuma fufa; kuni ammoo QBO kanatti gufuu ta’a. Akkan ofii kiyyaa yaadutti, uummanni Oromoo biyya keessa jiru baroota dheeraa (waggoota kudha sagal) ABOn dhufee nu bilisoomsa jechaa abdii dhaan waan eegaa turani fi amma garuu abdiin kun waan hir’achaa deeme natti fakkaata. Waanan kana jedheef yeroo biraan itti deebi’a. Gaafii eenyutu eenyu eega? Eenyutu eenyurraa waa eega? jedhuuf deebii kennuu dhaaf, uummanni keenya kan biyya keessa jiran hidhamaa, dararamaa, ajjeefamaa, wareegama hamma kana hin jedhamne kaffalaa, qabsoo hadhaawaa godhaa jira. Kan inni hawwaa ture fi ammas jiru, qabsaa’onni tokkoomanii, kaayyoo tokkoof “bilisummaa” dhaaf harka walqabatanii, humna cimaa horatanii, uummata keenya bakkee jirutti isa dhaqqabanii, gabrummaa keessaa akka isa baasanii dha. Warri biyya alaa jiran ammoo, yoo bilisummaa barbaadan, uummata keenya kan qabsoo hadhaawaa keessa jiru fi falmataa jiru kana bira dhaabbatanii waan danda’an, karaa danda’aniin tumsa ta’uu dha. Qabsaa’onni fi hoggantoonni ammoo alaala taa’anii qabsoo kana cimsuun keessumaayuu biyya alaa taa’anii qabsoo hidhannoo cimsuun akka hin danda’amne, ana caalaa waan beekanif dhugaa kana hubachuu danda’u jedheen amana. Kanaaf, waliigaltee fi tokkummaa uumanii tarsiimoo qabsoo kanaarratti hojjechuu qabu. Dhumarratti, akkuma argamu fi hubatamu, qabsoo hidhannootiin, humna cimaa dhaan malee diina faashistii kana filannoo fi karaa biraatiin buqqisanii achi darbuun waan hin danda’amnee dha. Kan filannoo qopheessu, kan humnaan (of)filachiisu, filatamu, injifadhe jedhee labsus diina’uma. Biyya nagaa fi diimookraasiin hin jirre keessatti filannoon dhugaa ni ta’a jedhanii yaaduun of gowwoomsuu dha. Kan dabre irraa baratamuu qaba. Humna malee kan humnaan dhufe wanti biraa deebisuu hin danda’u. Wayyaaneen humnaan biyya keenya qabatte, humnaan malee bakkee dhuftetti hin deebitu. QBO galii dhaan ga’uuf qabsoon hidhannoo yoomiyyuu caalaa barbaachisaa dha. Karaan biraa illee yoo yaalame, qabsoo hidhannoo duubaan cimsuun waabii ta’uu danda’a. Injifannoo argachuu dhaaf kun murteessaa dha. Galatoomaa. Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Araarri fi tokkoomuun Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) hamma yoomiitti tura?

Yoo waan gaariin tokko dhaga’amu fi abdii namatti horachiisu, waan badaan tokko cinaa dhaan dhaga’amee, waa hunda gaafii keessa galcha. Maaluma waayeen keenya kun? Hamma yoomiitti diraamaan kun bifa adda addaatiin itti fufa? Maaluma nuuf wayya? Dhaloonni har’aa maal kanarraa barata? Gaafiileen ka’uu danda’an lakkaawamanii kan dhumanii miti; asumarratti dhaabuun barbaada. Akkuma beekamu fi yaadatamu, dhiyoo kana Waldaan Artistoota Oromoo (WAO) araara fi tokkummaa Adda Bilisummaa Oromoo jabeessuuf qophii tokko dhiyeessee ture. Qophii fi yaalii araaraa kana ilaalchisee, barruu tokko mata duree “Oromo Reconciliation, Unity and Mobilisation Conference or a Shanee Asmara Gimmick?” jedhuun dhiyaate tokko dubbiseen ture. http://gadaa.com/news/?p=3303. Gaafiileen kanaa olitti kaase illee asumarraa ka’aniiti. Barruun kiyya kan har’aa gabaabaan kun kan xiyyeeffatus waayee’uma kanarratti yoo ta’u, yaada kiyya otuu hin dhiyeessin dura garuu waan tokko irra deebi’ee hubachiisuun barbaada. Akkuman kanaan duras, barruulee kiyya kan gara garaa keessatti ibsuu yaale, ani miseensa jaarmayaa ykn dhaaba siyaasaa tokkootuu miti; ta’ees hin beeku. Yoon waa barreessee dhiyeessu, akka yaada fi ilaalcha kiyyaatti, akka Oromoo tokkootti malee, garee ykn dhaaba tokkotti hirkadhee; tokko deeggaree kan biraa balaaleffadhee; tokko dhiisee kan biraatiif dubbachuufii miti. Yoo uummata Oromootiif waan gaarii hojjetan jedhee itti amane, nan deeggara; yoo kana faallessan nan balaaleffadha, nan mormaanis. Kan kanarraa hafe, ani hundaafuu waltajjii ta’ee, yaada koo kan dhuunfaa dhiyeessa jechuu kooti. Kanaaf, wantin kanaa gaditti dhiyeessu, yaada fi ilaalcha kiyya malee waan biraa wajjin akka wal hin qabanne hubachiisuun barbaada. Akkan qabiyyee barruu kanaa olitti kaase irraa hubadhetti, yeroo ammaa mooraa qabsoo bilisummaa Oromoo (QBO) keessumaayuu mooraa ABO keessatti, ABO garee sadeen walitti araarsuu dhaaf, karaa lamaan yaaliin akka godhamaa ture fi jiru dha. Karaan tokko gara yaamicha QC ABOtiin yoo ta’u, karaan lammataa ammoo, araara manguddootaan yaalamaa jiru dha. Akka naaf galetti, yoon addaan baasee ilaalu, inni duraa jaarsolii ykn manguddoota malee gareen sadeen waliin haasa’uu akka yaalanii dha. Mariin akkanaa kun ammoo yeroo tokko keessatti garee sadeeniin otuu hin taane, garee lama lamaan akka waliin haasa’anii dha. Walumaagalatti, wanti irra ga’an, qabatamaan tokko beekamuu yoo baate illee, jalqaba baatii Eblaa irratti mata duree “Ibsa Maree ABO Dhinsuu fi Humneessuu (OLF)” jedhuun gareen lama QC ABO fi ABO Jijjiiramaa ibsa ykn labs tokko baasanii turanhttp://gadaa.com/news/?p=3085. Akka ibsi sun mul’isutti, mariin garee lamaan kana jidduutti gaggeeffamaa ture, walhubannoo ol aanaa irra akka ga’e fi yeroo gabaabaa keessatti milkii dhaan akka ba’u dha. Barruun kanaa olitti kaase ammoo kan mul’isu, ABO gareen lama (SG ABO fi ABO jijjiiramaa) waliigalteerra akka ga’ani fi kana illee akka waliif mallatteesanii dha. Egaa, asirratti wanti naaf hin galle, ABO warri jijjiiramaa QC ABO wajjin erga ibsa baasani fi tokkoomuuf akka deeman erga labsan booda, amma SG ABO wajjin waliigaltee mallatteessuun isaanii: 1) QC ABO wajjin waliigaluun hin danda’amne jechuu dhaa? moo 2) Garee lamaan wajjinuu waliigalan jechuu dha? 3) Yoo gareen lamaan (QC fi Jijjiiramaa) waliigaluu danda’an, QC ABO fi SG ABO ammoo maaltu waliigaltee isaan dhoowwe? 4) Isaanis (QC fi SG) waliin haasa’aa jiru moo waliigaluu hin dandeenye? 5) ABOn jijjiiramaa garee lamaan wajjin waliigaltee uumuu barbaada moo yaada ofii jijjiiree garee tokko filate? Wanti deemaa jiru ifa naaf hin taane. Karaa lammataa, karaa yaalii manguddootti deebi’uu dhaaf, akka barruun kanaa olitti kaase ibsutti, manguddoonni yaalii araaraa godhaa jiran kun miseensota ABO SG fi ABO jijjiiramaa ti jedha. Asirrattis wanti gaafiilee kaasu waan jiru natti fakkaata. Duraan dursee, waan tokko jechuun barbaada. Akka aadaa Oromootti, akkan beekutti, namoonni yoo waldhaban (wallolan) fi namoota kanas walitti araarsuun yoo barbaadamu, dura manguddoo hundaafuu waltajjii ta’antu filatamu yookaanis ammoo kan namoonni waldhaban sun hunduu filatani fi irratti waliigalantu akka manguddootti dhiyaata. Yoo akkana hin taane, yoo jaarsoliin ykn manguddoonni gara tokko qofaa dhaan dhiyaatan, waltajjii taa’anii walqixxummaa dhaan waayee tokko hubatanii namoota kana walitti araarsuu hin danda’an. Kanaaf, manguddoonni araara tokko buusan, kan hundaafuu waltajjii (neutral) ta’an filatamuu qabu jechuu dha. ABO garee sadeenis ilaalchisee, akka barruun mul’isutti, QC ABO lakkii manguddoonni kun naafi hin ta’an yoo jedhe, diduun mirga isaa ti. Sababa fudhatamaa yoo qabaate fi dhiyeesse, kan isa dirqisu hin jiru jechuu kooti. Haa ta’u malee, manguddoota sana barbaaduu baateef araara lakkii jechuun irraa hin eegamu. Manguddoo isaaf ta’u fi kan gareen hunduu irratti waliigalan filachuu ni danda’a jedheen yaada. Kun yaada dhuunfaa kiyyaa ti. Waayeen kun iccitii waan hin taaneef, araara kanarratti rakkoon tokko yoo mul’ate illee, ibsa tokko baasuun ni danda’ama; garee fe’ee haa ta’u jechuu kooti. Akka barruun sun mul’isutti, dhuguma manguddoonni kun miseensota garee lamaanii (SG fi Jijjiiramaa) yoo ta’an fi yaaddoon ABOn QC qabu yoo hin hubatamin, akka yaada kiyyaatti yaaliin araara kun, kan hundaafuu ta’u natti hin fakkaatu. Karaa biraatiin ammoo, wanti dhugaa ta’e tokko yoo jiraate, dhugaa kana gadi baasanii uummata keenyatti himuun barbaachisaa dha; dhugaan dhokatee eessayuu ga’uu waan hin dandeenyeefi. Haa ta’u malee, yeroon wanti tokko ifa ta’ee, itti gadi ba’u ilaalamuu fi hubatamuu qaba. Yeroo ammaa, yeroo uummanni Oromoo araaramuu fi tokkoomuu ABO hawwii fi abdii guddaa dhaan eegaa jirutti, waayee shakkisiisaa fi gaafii keessa galchaa tokko gadi baasuun gamnummaa miti. Dhugaan hin ba’in jechuu kiyyaa miti; dhugaan beekamuu qaba; rakkooleen jirani illee ifa ta’uu qabu. Garuu yeroo firas ta’ee diinni keenya waayee araaraa fi tokkoomuu ABO kana ija biraatiin ilaalaa fi gurra biraatiin dhaggeeffachaa jiranitti, waan waayee kanarratti rakkoo fidu kaasuun bu’aa nuuf hin fidu jechuu kooti; obsuus nu barbaachisa. Waan hundaafuu yeroon jira. Ammas barruu’uma kanaa olitti kaasetti deebi’uu dhaaf, akka barruun sun agarsiisutti, waliigalteen garee lamaa (SG fi Jijjiiramaa) kan hoggantoota isaaniitiin mallatteeffame, miseensota isaaniitiin mormiin uumame jedha. Gaafiin ani asirratti kaasu, yoo miseensonni waliigaltee hoggantootaa kana hin fudhanne fi hin deeggarre, akkamitti araarri kun araara fi tokkummaa dhugaa ta’uu danda’a? Otuu waliigaltee hin mallatteessin dura, hoggantoonni maaliif miseensota isaani hin beeksifnne? Ammas araarri fi tokkummaan kun otuu hin ijaaramin kan diigamuuf deemu dhaa? Ammas fottoqina biraa fiduufii? ABO garee shanaffaan uumamuufii? Oromoo, waayeen keenya kun homaa naaf galuu dide! Wanti sirumaa naaf hin galle tokko, akka barruu sana keessatti ibsametti, gareen sadeenuu sababa rakkoolee isaan jidduutti uumerratti walii hin galan….. jedha. Rakkoon tokko sababni isaa yoo hin beekamne, akkamitti furmaanni argamuufii danda’a? Araara irrattii illee sababni waldhabbii beekamuu qaba; yoo kun hin beekamne, akkamitti araarri bu’uu danda’a? Akka yaada kiyyaatti, sababa tokko malee duraanuu addaanfottoqinni hin uumamu ture. Sababni waliigaltee isaan dhoowwe jiraannanuu addaan fottoqani. Kanaaf, araara dhugaa buusuu dhaaf; deebi’anii tokko ta’uu dhaaf, dura sababoota rakkoolee irratti waliigaluu fi furmaata waliin barbaadanii argachuu qabu jedheen yaada. Yoo kun hin taane, araaramuunuu gaafii keessa gala jechuu dha. Dhumarratti, dhaamsi ani ABO garee hundaafuu qabu, erga bara 1992 dirqamtanii mootummaa ce’umsaa fi biyya keessaa baatanii jalqabee, uummanni Oromoo ABOn dhufee gabrummaa jalaa nu baasa jedhanii abdii guddaa dhaan isin eegaa turan, ammas jiru; abdii isinirraa hin muranne. Dargaggoonni fi barattoonni Oromoo illee duubatti isin abdatanii, Fincila Diddaa Gabrummaa (FDG) kaasuu dhaan wareegama kaffalaa turan ammas itti jiru. Bakka uummanni keenya hidhamaa, dararamaa, ajjeefamaa jirutti isaan dhaqqabuunuu hafee, waliigaltee uumuu dadhabdanii sirumaa addaan fottoqtanii, hamma har’aatti walitti deebitanii tokkoomuu dadhabuun keessanuu uummata keenya biratti yaaddoo guddaa uumee jira. Hawwiin uummata keenyaa kan yeroo ammaa, araaramuu fi deebitanii tokko ta’uu keessani dha. Araarri fi tokkoomuun jaarmayaa jaalatamaa kanaa (ABO) yoomi laata? Tokkoomuu danda’u moo hin danda’an? jechaa gaafiilee yaaddoo kaasaa jiru. Gaafiilee kanaaf ammoo daftanii deebii kennuu qabdu. Uummata dhaabbataniif kana gadda keessa hin galchinaa. Kaayyoo tokkorratti waliigalaati, tokkoomuu keessan oduu gammachiisaa dhaan gadi ba’aa. Uummanni keenya tokkoomuu keessan dafee dhaga’uu barbaada malee, sababoota addaan isin fottoqsan beekuun isaaf amma barbaachisaa waan ta’e natti hin fakkaatu. Dhugaa dha, dhukkuba tokkoof sababni yoo hin beekamne, qoricha fayyisu argachuun hin danda’amu. Haa ta’u malee, waan uummata keenyaaf gaarii ta’uu danda’u tokkorratti waliigaluun dirqama ta’uu qaba. Dafaatii waliigalaa, araaramaa, tokko ta’aa. Uummata dhaabbataniif kana gabrummaa jalaa baasaa. Galatoomaa. Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Tokkoomanii wajjin qabsaa’uun hunda caalaa fi murteessaadha

Abdii Boruutiin Walitti dhufanii waliin haasa’uun gaarii dha; waliigaltee uumanii wajjin hojjechuun caalaa dha; tokkoomanii waliin qabsaa’uun ammoo hunda caalaa fi murteessaa dha; kan uummanni Oromoo barbaadus isa kana dha. Gaheen ykn qoodni artistoonni Oromoo qabsoo bilisummaa Oromoo (QBO) kana keessatti taphatan ykn gumaachan baay’ee guddaa dha. Warri qabsoo kanaaf wareegamani illee seenaan isaan hin dagatu. Artistoonni keenya, akka gamtaattis ta’ee akka nam-tokkeetti, qabsoon kun akka cimu; Oromummaan akka guddatu akkasumas tokkummaan ilmaan Oromoo akka ijaaramu fi cimu tattaaffiin isaan godhan kan akka laayyootti ilaalamuu miti. Kana hunda caalaa ammoo araarri fi tokkummaan qabsaa’otaa, keessumaayuu kan ABO garee sadeenii, akka milkaa’u, qophiin Waldaa Artistoota Oromoo (WAO) dhiyoo kana godhe qabsoo kana keessatti akka guddaatti ilaalamuu qaba. Qophiin kun ammoo walitti dhufanii haasa’anii kan addaan deeman; walitti dhufanii kan sirban, ragadan fi dhiichisan, walumaagalatti kan ittiin bashannananii addaan deeman qofaa otuu hin taane, qophii dhaamsa qabu, qophii kaayyoo qabu, qophii bu’aa tokko fidu ta’uu qaba. Bu’aan kun ammoo inni guddaan “tokkummaa qabsaa’otaa” ti; tokkoomuu ABO garee sadeenii ti; araaramuu fi waliigaltee isaanii ti. Kun hundee ykn bu’ura cimina QBO ti. Tokkummaa dhaan malee qabsoon kun cimuu hin danda’u; tokkummaa dhaan malee humna horachuun hin danda’amu; humna malee diina injifachuunis waan hin danda’amnee dha. Kun sirriitti hubatamuu qaba. Kanaaf, tokkummaan humna, humni ammoo injifannoo dha. Injifannoon tokkummaarraa dhufa jechuu dha. Araarri fi tokkoomuun Adda Bilisummaa Oromoo garee sadeenii, kan yeroo ammaa yaalamaa jiru kunis, haasa’umatti akka hin hafne; kan uummanni keenya hawwii guddaa dhaan eegaa jiru kun akka milkaawu; duulli walirratti godhamaa ture akka xumuramu fi duulli kana boodaa diina keenyarratti qofaa akka ta’u ykn godhamu; hunduu kan dabreef dhiifama waliif godhanii, amma kaayyoo uummata Oromoo tokkorratti walii galanii, kanas galii dhaan ga’uuf akka waliin qabsaa’an; ABOn tokko ta’ee bara 1991 injifannoo guddaa fide sun ammas deebi’ee tokko ta’ee injifannoo xumuraatiif qabsoo bilisummaa kanaaf boqonnaa (chapter) haaraa seenaa QBO keessatti banuu qaba. Carraan ammaa kun isaan dabruu hin qabu. Amma nu gaye jechuu qabu; walumaan mormuu dhaan yeroo fixuun dhaabbachuu qaba. Tokkummaan uummanni keenya barbaadus amma ijaaramuu qaba; yeroon isaa illee amma. Gara biyyaatti deebi’uu dhaaf, akkuma beekamu, Wayyaaneen filannoo ishii injifattee (injifadhe jettee!!) waggoota shanan dhufan bittaa gabrummaa itti fufuu dhaaf qophaa’aa akka jirtu dha. Gara mormitootaatiin (gara humnoota diimookraasiitiin) wanti kana booda godhamu ammaaf ifa ta’uu baatus, jarmayoota keenya OFC ilaalchisee waan tokko tokkon yaada. Wanti tokko kan hubatamuu qabu, Wayyaaneen humnaan qawwee dhaan, qabsoo hidhannootiin biyya keenya qabattee, kunoo hamma har’aatti uummata keenyatti roorrisaa jirti. Akkuma isaanuu kanaan duras dubbachaa turan; akka keenya lolaatii waan barbaaddan argadhaa jechaa turan; jarri kun humnaan malee, karaa biraatiin biyya keenya irraa waan deeman natti hin fakkaatu. Kanaaf, diina kana injifachuu dhaaf qabsoon hidhannoo yoomiyyuu caalaa barbaachisaa dha. Jaarmayoota keenya kan biyya keessaa, OFCtti deebi’uu dhaaf, otuu filannoon sun kan dhugaa, kan diimookraasii ta’ee ture fi isaanis filannoo kana injifatani, uummata keenyaaf bu’aan tokko argamuu ni danda’a jedhee yaadeen ture. Kan ta’e ta’ee, kan dabres dabree, amma gaafiilee: Kana booda maaltu ta’uu ykn godhamuu danda’a? Maaltu ta’uu ykn godhamuu qaba? fi kkf ka’uu danda’u. Deebii gaafiilee akkanaa ammoo laayyoo’umatti argachuun salphaa hin ta’u. Waa baay’ee xinxaaluu fi gad-fageenyaan itti yaaduu nama barbaachisa. Jaarmayoonni keenya illee (OFCn) waayee kanarratti akka hojjetani fi gara fuulduraatiif tarsiimoo gara garaa illee qabaachuu danda’u jedheen yaada; yoo carraan isaaniis akkuma filannoo bara 2005 boodaa akka warra CUD ta’e malee. Akkamitti waan hin taane, waan hin milkoofnne yaadda naan jechuu dandeessu yookaanis kan ani yaadus waan hojiirra hin oolle ta’uu danda’u illee, yaada tokko kaasuun barbaada. Isa kanas kanaa gaditti ibsuun yaala. Duraan dursee garuu jaarmayoota Oromoo kan walaba ta’anii bilisummaa dhaaf hojjetan yoo ilaalle, walumaagalatti, bakkee lamatti baafnee ilaaluun ni danda’ama. Isaanis humnoota diimookraasii fi humnoota bilisummaa ti. Humnoonni diimookraasii kan qabsoo hidhannoo malee karaa biraatiin biyya keessatti socha’an, kan akka OFC fi kkf dha. Humnoonni bilisummaa ammoo jaarmayoota bilisabaasota kan akka ABO fi ULFO ti; warra qabsoo hidhannootti amanani fi isa kanas gaggeessanii dha. Akka yaada kiyyaatti, tooftaa, tarsiimoo fi kaayyoon galii booddee isaanii adda adda haa ta’u malee, wanti humnoonni hunduu waliin qaban “biisummaa Oromoo” ti jedheen yaada. Wanti waliin qaban erga “bilisummaan Oromoo” ta’e ammoo, isa kana waliin argachuu dhaaf wajjin hojjechuun barbaachisaa dha; yoo tumsa waliif ta’an, injifannoo waliin argachuu danda’u jechuu dha. Gaafiin asirratti ka’u garuu, akkamitti wajjin hojjechuu danada’u? kan jedhu dha. Kanaaf ammoo karaan ykn filannoon (options) gara garaa fi haal-dureen illee jiraachuu danda’u. Akka ilaalcha kiyyaatti, haal-dureen ani dhiyeessu walitti deebi’anii tokkoomuu ABO garee sadeenii ti. Kun maaliif haal-duree ta’a? Yoo ABOn hin tokkoomnne; yoo isaan walii hin galle; yoo isaan wajjin hin hojjenne; yoo rakkoon isaan jidduu jiru akkanumatti kan itti fufu ta’e, jaarmayoonni hafan illee isaan wajjin hojjechuu waan barbaadan natti hin fakkaatu. Yoo ABOn walii hin gallee, isaan wajjin hojjechuunuu rakkisaa ta’uu danda’a jechuu dha. Kanaaf, jaarmayoota biroo wajjin hojjechuu dhaaf ykn jaarmayoonni biroo akka isaan wajjin hojjetan, ABOn tokkoomuu ykn waliigaltee uumuu qabu jechuu dha. Kanaafan kun haal-duree dha jedhe. Yoo haal-dureen kun milkaawe booda, jaarmayoonni (humnoonni) hunduu waliin qabsaa’uu dhaaf karaan ykn filannoon shan, kanan armaan gaditti dhiyeessu, hojjechuu danda’u jedheen yaada. Filannoo tokkoffaa: ABO garee sadeen tokkoomsuu; ABO tokko ta’e fi ULFO walittibaqsanii akka jaarmayaa tokkootti ijaaruu; yoo danda’ame hundaa ABO tokko godhuu; kana jalatti Waraan Bilisummaa Oromoo (WBO) cimsuu dha. Kun jaarmayaa bilisa baasaa tokko qofaa ta’a jechuu dha. Filannoo lammaffaa: ABO garee sadeen tokkoomsuu; ABOn tokko ta’e fi ULFOn akka tumsaatti akka wajjin hojjetan godhuu. Waraan bilisa baasaa tokko kan tumsa kana jalatti socha’u ijaaruu fi cimsuu. Kun ammoo jaarmayoota bilisa baasota lama ta’u jechuu dha. Filannoo sadaffaa: Akka filannoo tokkoffaa ta’ee; jaarmayaa bilisa baasaa tokko (ABO+ULFO) fi humnoota diimookraasii (OFC) wajjin tumsa ijaaruu. Kun tumsa jaarmayaa bilisa baasaa tokkoo (humnoota bilisummaa) fi humnoota diimookrasii ti jechuu dha. Filannoo afraffaa: Akka filannoo lammaffaa ta’ee; tumsa jaarmayoota sadii ABO tokko, ULFO fi OFC ijaaruu dha. Kun tumsa jaarmayoota bilisa baasota lamaa kan humnoota bilisummaa fi humnoota diimookraasii ti. Filannoo shanaffaa: Akka filannoo tokkoffaa ta’ee; kanatti OFC dabaluu dhaan jaarmayoonni hunduu walittibaqanii akka humna bilisummaa tokko ta’an godhuu jechuu dha. Asitti jaarmayaa bilisa baasaa tokko fi waraan bilisa baasaa, kan jaarmayaa tokko jalatti socha’u tokko qofaatu jiraata jechuu dha. Filannoon kun akka baay’ee ulfaataa ta’u fi sirumaa kan hin danda’amne akka ta’u naaf gala. Haa ta’u malee, yoo fe’iin jiraate, yoo kaayyoo tokkorratti waliigalan wanti hin danda’amne hin jiru. Egaa, Abdii Boruu yaada hin taane ykn hin danda’amne kaasa naan jettanis, yaadni ani qabu filannoolee asitti dhiyeessa kana dha. Haa ta’u malee, gaafiileen asirratti ka’uu danda’an: Filannoo kamtu gaarii dha? Rakkooleen jiraachuu danda’an maali? fi kkf dha. Akka yaada fi hawwii kiyyaatti, otuu danda’ame, kan humna cimaa uumuu danda’u fi dafee bilisummaa fiduu danda’u, filannoo shanaffaa dha. Kun hunda caalaa fi murteessaa dha. Kanatti aanee akka filannoo gaarii lammffaatti kanan ilaalu, filannoo sadaffaa dha. Filannoon kun gaarummaan isaa humnoota bilisummaa hundaa (ABO+ULFO) waan walittibaqsuuf; humnoota diimookraasii wajjin tumsa cimaa mooraa QBO keessatti waan ijaaruuf, tarsiimoo gaarii uumuu danda’a jedheen yaada. Kan kanarraa hafanis hunduu filannoo badaa miti. Waliigalanii wajjin hojjechuu danda’uunuu bu’aa tokko otuu hin fidin hin hafu. Yoo filannooleen biroo illee milkaa’uu baatan, filannoo tokkoffaan filannoo dirqamaa ta’uu qaba. Kun QBO cimsuu dhaaf, uummata keenya dafanii gabrummaa jalaa baasuu dhaaf, filannoo haal-duree hin qabne ta’uu qaba jechuu dha. Barruu kiyyaa kanan yeroo tokko dhiyeesse keessatti, “tokkummaan uummanni Oromoo barbaadu, tokkummaa dirqamaa, kan kaayyoo tokkorratti bu’ureeffamuu dha” kanan jedhes akka filannoo tokkoffaa asitti dhiyeesse kanaa ti. Erga kaayyoo tokkoof dhaabbatani, wanti haal-duree uumu hin jiru ykn jiraachuu hin qabu jechuu kooti. Rakkooleen jiraachuu danda’an maali? kan jedhuuf, tokkoffaa, ABO garee sadeen deebisanii tokkoomsuu dhaaf halli amma jiru hammam abdachiisaa fi sadarkaa kamirra akka jiru beekuu dha. Waliigaltee fi tokkoomuun isaanii milkaa’uu fi milkaa’uu baachuu; sadarkaa kamirras akka ga’an beekuun amma nama rakkisa jechuu kooti. Lammaffaa, yoo ABOn tokkoome boodayyu ULFO wajjin walittibaqsanii akka jaarmayaa tokkootti ijaaruun rakkisaa ta’uu danda’a. Gaafiilee baay’een ka’uu danda’u. Walittibaquun hafee wajjumaanuu hojjechuun hammam abdachiisaa akka ta’u beekuun nama rakkisa jechuu dha. Sadaffaa, akka amma jiranitti, humnoonni Oromoo kan biyya keessa jiran kan akka OFC qabsoo hidhannoo malee socha’aa jiru. Kanaaf, jaarmayoonni kun tarsiimoo ofii jijjiiranii; qabsoo hidhannootti amananii; humnoota bilisummaa wajjin walitti baqanii yookaanis ammoo tumsa ijaaranii wajjin hojjechuu dhaaf fe’ii fi kaayyoo akka qaban beekuun rakkisaa dha. Kaayyoon galii booddee adda adda waan ta’uuf, humnoonni bilisummaatuu jara kana wajjin hojjechuu dhaaf fe’ii qabaachuu isaanii beekuunis akkasuma rakkisaa dha. Egaa, rakkoolee gurguddoon, kan filannooleen kanaa olitti dhiyeesse keessatti mul’achuu danda’u kana jedheen yaada. Rakkooleen biroo illee jiraachuu danda’u; kan ani asitti ibse qofaa miti jechuu kooti. Dhugaa hunduu hubachuu qaban garuu, humnoonni bilisummaas keessumaayuu ABOn tokko ta’anii ykn tokkummaa ijaaranii; humna cimaa horatanii; irree tokkoon diinarratti yoo duulan malee, kophaa kophaa qabsaa’anii yoomiyyuu diina injifachuu akka hin dandeenye dha. Humnoonni diimookraasiis kan akka OFC karaa nagaatiin socha’anii, filannoo dhaan diina kana injifachuun akka hin danda’amne waan hubatan natti fakkaata. Filannoon diimookraasii, kan dhugaa dhaan waldorgomanii injifachuu danda’anis akka hin godhamne ana caalaa isaan amanuu danda’u jedheen yaada; kanuma ija isaaniitiin arganii dha. Kanaaf, kana booda karaa kamtu nu baasa, karaa fi tarsiimoo kam wayya jedhanii yaaduu qabu. Mooraa QBO keessatti humna Oromoo waliin uumuuf, hunduu waliin mormuu dhiisanii wajjin hojjechuu qabu. Hunduu kan dhaabbatan uummata tokkoof waan ta’eef, dhimma kanarratti waliigaltee uumuu qabu. Dhumarratti, kan waliin deemuu danda’u yoo akkanatti waliin deeme ykn wajjin hojjete malee, wanti waliin barbaadan sun “bilisummaan” argamuu hin danda’u. Uummanni ykn sabni bal’aan akka Oromoo humna jabaa dhabee, humnoota saba bicuutiin gabrummaa jalatti uukkaamamee jiraachuun qaaniiguddaa dha. Waayee namaaf hin galle; kan nama dinqu kana bira illee dabree kan nama gaddisiisu dha. Ormuu nutti kofle; nu tuffate; jiraachuu keenyaa nu hiraanfatan. Waayeen kun sirriitti itti yaadamuu qaba. Ammas irran deebi’a waliigaltee fi tokkoomuun Adda Bilisummaa Oromoo bu’ura waan hundaa ti; cimina Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) ti. Cimni WBO ammoo waabii bilisummaa Oromoo ti. Kana malee abdiin biraa waan jiru natti hin fakkaatu. Galatoomaa. Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Laafinni Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) abdii uummanni Oromoo isarraa qabu hin dhabamsiisu

Abdii Boruutiin Addi Bilisummaa Oromoo (ABOn) akka jaarmayaa bilisa baasaa tokkootti ijaaramee qabsoo bilisummaa Oromoo haa gaggeessu malee innumtuu uummata Oromoo ti;uummanni Oromoo illee ABO dha; isaan kun lamaan addaan hin ba’an. Har’a uummanni keenya maqaa jaarmayaa jaalatamaa kanaan kan hidhamu, dararamu, ajjeefamu, hidhaan bara dheeraa fi duuti kan irratti mutreeffamu miseensa jaarmayaa kanaa qofaa ta’anii otuu hin taane, uummanni keenya waan ABO jaalatuuf, deeggaruuf; diinni ammoo kana beekee hamilee uummata keenyaa cabsuufi. Karaa kanaan uummata jiilchee akka ABO hin deeggarre, akka maqaan isaa hin kaane, akka inni dhabamu yaalii haa godhu malee ABO balleessuu fi abdii uummanni Oromoo ABO irraa qabus dhabamsiisuu hin danda’u. Dhugaa dha, ABOn bara 1991 jijjiirama guddaa hamma kana hin jedhamne uummata keenyaaf fidee fi seenaa boonsaa barreesse kun, erga hoggantoonni isaa bara 1992 dirqamaan biyyaa ba’anii kaasee laafaa deemuun isaa kanuma beekamu fi amanamuu dha. Laafina kanaaf ammoo sababa ta’uu kan danda’u cimina diina keenyaa qofaa miti. Sirumaa laafina ABOtu diina keenya cimse malee, diinni keenya cimee ABOn akka laafu waan taasise natti hin fakkaatu. Laafinni ABO maalirraa akka dhufe ibsuu dhaaf xinxaala bal’aa barbaachisa. Addaanfotoqinni ABO laafina isaatiif sababa isa guddaa tokko ta’u illee sababoonni gara garaa jiraachuu malu. Kaayyoon qabsoo bilisummaa Oromoo (QBO) inni guddaan walumaagalatti bilisummaa fi abbaabiyyummaa dhabne deebifnee argachuuf ta’u illee, ilaalchi fi karaan qabsoon kun ittiin gaggeeffamu hoggantoota jidduutti adda adda ta’uu danda’a. Inni kunis laafina ABOtiif qooda tokko taphata jechuu dha. Haala yeroo ammaa mooraa ABO keessa jiru wajjin walqabsiisanii namoonni tokko tokko yeroo dubbatan ykn barreessan ABOn kana booda jaarmayaa faayidaa hin qabne dha jedhu. Akka yaada fi ilaalcha kiyyaatti waayeen kun sirrii miti. Of duuba gargallee yoo ilaalle fi seenaa isaas yoo hubanne, bara 1991 duras ABOn erga ijaaramee jalqabee rakkoolee hamtoota gara garaa keessa dabree injifannoo guddaa sana agarsiise. Dirree lolaatti illee waraana gara garaa jidduu seenee bitaa fi mirgaan akka irratti duulamaa ture kan seenaan muli’suu dha. Sana hundaa injifatee, laafina yeroo sana qabaate illee jabeenyatti jijjiiree bu’aa fi jijjiirama guddaa uummata keenyaaf fide. Kanaaf, har’as taanan rakkoolee jiraniif furmaata argatee, yoo deebi’ee tokko ta’e wanti akka hin jabaanne fi akka faayidaa hin qabne isa godhu waan jiru natti hin fakkaatu. Karaa biraatiinis tokkoomuun ABO qofaa jaarmayaa kana jabeessuu fi QBO cimsuu hin danda’u warri jedhanis hin dhabamne. Waayeen kun karaa lamaan mul’ata. Inni tokko karaa olola diinaa yoo ta’u, araarri fi tokkummaan ABO kan yeroo ammaa yaalamaa jiru akka hin milkoofnne gufuu itti ta’uu fi hamilee uummata keenyaas cabsuufi. Karaa lammaffaan ammoo namootuma keenya Oromoota irraa yoo ta’u, kun garuu tokkummaa faallessuuf otuu hin taane, yaaddoo ofiif qaban irraa kan ka’e natti fakkaata. Tooftaa fi tarsiimoo cimaa tokkoon, kaayyoo tokkoof qabsoon kun bifa biraatiin yoo gaggeeffame malee ABOn deebi’ee tokko ta’eef qofaa jaarmayicha kana jabeessuu fi QBO cimsuun waan danda’amu hin fakkaatu jedhanii warra yaadanii dha. Ani akkan ofii kiyyaa yaadutti, qabsoon kun tooftaa fi tarsiimoo cimaa tokkoon kan godhamu dura waliigaltee fi tokkummaan qabsaa’otaa yoo jiraate dha jedheen amana. Yoo waliigalteen jiraate, kaayyoo tokkorratti waliigalame; yoo kaayyoo walii tokko qabaatan, kaayyoo kanas galii dhaan ga’uuf tooftaa fi tarsiimoo gaariin tokko lafa kaa’ama; kanarratti ciminaan hojjetama. Yoo tokko ta’an, rakkoolee hundaafuu wajjumaan (walumaan) furmaata barbaadu. Kanaaf, tokkummaan barbaachisaa ta’a. Tokkummaa qabsaa’otaa hunda hammataa tokko ijaaruu dhaaf ammoo tokkoomuun ABO hundee dha; hundee kanarratti jaarmayaa bilisa baasaa TOKKO (ABO + ULFO) ijaarama jechuu dha. Akkanatti sadarkaa sadarkaa dhaan deemuu qaba. ABO irraa abdii murachuu hin qabnu; ABO tokkoomsuu fi jabeessuu dhaaf wanti danda’amu godhamuu qaba. Addaanfotoqinni fi rakkooleen moraa ABO keessatti uumaman ABO laaffisuu fi dadhabsiisuu qofaa otuu hin taane, kana bira illee dabranii uummata Oromoo jidduutti summii facaasan. Summiin kun ammoo Oromummaa irratti dhukkuba fide; Oromummaa qancarse; qabsootti danqaraa ta’e. Summiin kun ammoo akka xuriitti dhiqamee baduu qaba. Hawaasni fi uummanni keenya kana irraa of qulqulleessuu qabu. Yoo kun hin badin, naannofnee rakkoo’uma duritti deebina jechuu dha. Summiin kun hoo maali inni? Summiin kun kutaa, naannoo fi amantii dhaan wal qoqqooduu, kan kanaan ka’e Oromummaa dagachuu, waan biraatiif dursa kennuu; wal tuffachuu, kabaja walii dhabuu, aadaa keenya faallessuu, olola walirratti oofuu, waliin mormuu, karaa walitti cufuu fi diinaaf ammoo qaawwa banuu fi karaa baasuu dha. Summii kanatu tokkummaa qabsaa’otaa qofaa otuu hin taane tokkummaa ilmaan Oromoo illee gaafii keessa galche. Tokkummaa qabsaa’otaa fi jaarmayootaa ijaaruu qofaa otuu hin taane dura summiin hawaasa keessatti faca’e kun badee, hawaasonni Oromoo qulqullaa’anii, tokkummaa ijoollee Oromootiif of qopheessuu qabu. Kanaa ala waayee tokkummaa haasa’uun faayidaa hin qabu. Gara tokkoon ijaaraa gara biraatiin diiguun bu’aa hin fidu. Kafana (wayyaa) illee haaraa yoo uffatan, dura qaama (nafa) ofii yoo qulqulleessan malee, kafanni haaraan kun dafee xuraayuu ykn foolii badaa qabaachuu danda’a. Har’as karaa tokkoon waayeen tokkummaa yaalamaa otuu jiruu, karaa biraatiin ammoo olola walirratti oofuun, yaalii tokkummaa faallessuun Oromoo dhaaf bu’aa hin fidu; kan kanarraa bu’aa argatu diina QBO qofaa dha. Rakkooleen gara garaa qormaata itti ta’anii, jabeenya dur qabu laaffisaa deemani illee, ABOn akkuma dur har’as, burus, egeres abdii uummata Oromoo ti. Dhiiga ijoollee Oromootiin ijaarame, dhiiga ijoollee Oromootiin guddate, dhiiga isaaniitiin dagaaga. Dhaloota irraa dhalootatti dabra malee, hamma bilisummaan Oromoo fi walabummaan Oromiyaa argamutti dhabamuu hin danda’u. Uummanni Oromoo illee abdii irraa hin muratu. ABOn lafee, foon, dhiiga fi qaama Oromoo ti. Jaarmayaa dhugaa kan qabsoo hadhaawaan dhalchee malee, jaarmayaa artifishaalii kan diinaan ijaaramee miti. Kan diinaan ijaarame ykn ijaaramu diina tajaajiluuf malee uummata keenya bilisoomsuufii miti. Kan diinaan ijaarame ykn ijaaramu meeshaa diinaa ti; uummata keenyaaf dhaabbachuu hin danda’u, garaa ofiitiif yoo ta’e malee. Galatoomaa. Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Guddinni Afaan Oromoo qaama qabsoo bilisummaa Oromooti

Abdii Boruutiin Cimina qabsoo bilisummaa Oromootu (QBOtu) Afaan Oromoo guddisa moo guddina Afaan Oromootu QBO cimsa? Deebiin gaafii kanaa akka waayee fuula saantima (coin) tokkoo ti. Fuulli saantima tokkoos lama haa ta’u malee qaamni isaa tokko’uma. Afaan Oromoo fi QBOs akkuma waayee kanaa ti jechuu dha. Cimina QBOtu Afaan keenya cunqursa irratti godhamaa ture keessa isa baasee, kunoo har’a akka sadarkaa kanarra ga’u isa taasise. Bu’aalee QBOn fide keessaa inni tokko fi guddaan Afaan keenya qubee ittiin barreeffamu argatee, Afaan biroo wajjin addunyaa kanarratti mul’achuu dha. Kanaaf, ciminni QBO akka Afaan keenya guddisu ykn akka inni guddatu godhu mamiin hin jiru. Karaa biraatiin yoo ilaalle hoo, guddinni Afaan Oromoo QBO cimsaa? Guddinni Afaan Oromoo akka meeshaa waraanaa ta’ee, diina injifatee, bilisummaa fi abbaabiyyummaa dhabne deebifnee argachuu dhaaf amma nu gargaaruu baatu illee, guddinni Afaan keenyaa eenyummaa keenya waan guddisu fi cimsuuf Oromummaan akka guddatu taasisa jedheen amana. Oromummaan yoo guddate ammoo cimina QBOf hundee akka ta’u waan nama mamsiisuu miti. Kanaaf, guddinni Afaan Oromoo QBO cimsa yoo jennes dogoggora waan ta’u natti hin fakkaatu. Diinni fi tajaajiltuun isaa illee waan dhugaa kana beekani fi hubataniif akka Afaan keenya hin guddanne godhu. Guddina Afaan keenyaatiif waa godhuun hafee, sadarkaa’uma amma inni irra jiru kanaanuu ol guddatee Afaan Federaalaa akka hin taane dubbachuun isaanii kan yaadatamuu dha. Diinni fi jala kaattuun isaa guddina Afaan Oromoo haa jibban malee, karaa biraatiin Afaan keenyatti fayyadamanii, isa meeshaa godhatanii umrii bittaa gabrummaa nurratti dheereffachaa jiru. Dhugaa dubbachuu dhaaf, Afaan keenya har’a diina nurratti cimsaa jira. Warri Afaan kana dubbatan dhalootaan Oromoo of fakkeessanii uummata keenyarratti shira xaxaa jiru. Kan meeshaa diinaa ta’ee uummata Oromoo hidhaa, dararaa, ajjeesaa fi biyyarraa baqachiisaa jiran warra dhiiga fi fooniin alagaa ta’anii garuu Afaan Oromoo dubbachaa uummata keenya afaanfaajjesanii dha. Diinni tooftaa baafatee, gabrummaa uummata keenyaa dheeressuu dhaaf leenjiin Afaan Oromoo akka alagootaaf kennamu godhee nurratti duulchisaa jira. Yoo gaafiin guddina Afaan keenyaa ka’e garuu sababa gara garaa uumanii akka kun hin milkoofnne godhu. Waaqa/rabbi galanni haa gahu, xinnaatus Afaan keenya guddisuu dhaaf yaaliin godhamaa jira. Kanaaf ammoo mariileen akkasumas gaafii fi deebiin namoota gara garaa waliin VOA sagantaa Afaan Oromoo fi Raadiyoonii Sagalee Oromiyaa irratti yeroo adda addaa godhamaa turan jajjabeessaa dha. Tattaaffiin akkanaa akka Afaan keenya hin dagatamne godhuu bira dabree Afaan Oromoo akka qulqullaa’u, guddatu fi dagaagu waan taasisuuf itti fufuu qaba. Warri barumsa, beekumsa fi dandeettii Afaanii qabanis ta’ee warri guddina Afaan keenyaaf yaadan waan danda’ame karaa danda’ameen gahee ykn qooda ofii gumaachuu qabu. Kun gaafii eenyummaa fi hundee Oromummaa ti. Kan QBOtti amanu guddina Afaan Oromoottis amanuu qaba. Guddinni Afaan tokkoo humna (power) uummata tokkoo ti. Fakkeenyaaf, Habashoota keessumaayuu Amaarota yoo fudhanne, kan isaan halkanii fi guyyaa tokkummaa immiyyee Itoophiyaa isaaniitiif iyyan dhuguma tokkummaa impaayarittii qofaaf otuu hin taane olaantummaa Afaan Amaaraatiifi. Guddina Afaan kanaatu meeshaa gabrummaa ta’e; guddina isaatu kan biraarratti dhiibbaa godhaa ture; guddina isaatu sirna gabrummaaf hidda ta’e. Har’a Wayyaaneen illee Afaan kanatti fayyadamtee saboota cunqursaa kan jirtu waan Afaan kun guddateefi; kun ammoo mallattoo bittaa Habashootaa ti. Akkuma guddinni Afaan Oromoo qaama QBO ta’u, guddinni Afaan Amaaraa ammoo qaama gabrummaa Habashaa ta’e. Waayee guddina Afaan Oromootti deebi’uu dhaaf, yeroo tokko mata duree“Guddina Afaan Oromoof maaltu godhame, maaltu godhamaa jira, maaltu godhamuu qaba?” jedhuun barruu tokko dhiyeesseen ture.https://bilisummaa.com/index.php?mod=article&cat=Afaan&article=1234 yknhttp://www.voiceoforomia.com/99847.html ilaali. Afaan Oromoo qulqulleessuu dhaaf, guddisuu fi bal’isuu dhaaf waltajjiin marii hunda hammataa (forum) tokko otuu godhamee, marii kana keessatti ammoo caasaan qorannoo Afaan keenyaatokko otuu dhaabbate, guddina Afaan keenyaaf bu’aa tokko fiduu danda’a jedhee yaada dhiyeesseen ture. Waayee akkanaa kana hojiirra oolchuun akka salphaa hin taane naaf gala. Haa ta’u malee, wanti danda’amu, karaa danda’amu hundaan yaaliin hoo godhame, bu’aa akka fidu waan nama mamsiisuu miti. Kunis qabsoo barbaachisa. Kanaaf, guddinni Afaan keenyaa qaama QBO ta’a jechuu dha. Waayee’uma kana wajjin kan walfakkaatu, dhiyoo kana gaafii fi deebii tokko VOA sagantaa Afaan Oromoorratti dhaga’een ture. Akkan asirraa hubadhetti, dhuma bara kanaarratti, konfaransiin magaalaa Finfinnee keessatti gaggeeffamuuf akka jiru dha. Kun oduu gammachiisaa fi waayee jajjabeessaa dha. Afaan Oromoo waaltessuu fi akkaataa tokkoon akka barreeffamu (standardised way of writing) godhuun Afaan keenya akka guddatu taasisa. Biyyi keenya Oromiyaan biyya bal’aa waan ta’e fi uummanni keenyas baroota dheeraa (bar-dhibbee tokkoo ol) addaan hiramanii sirna gabroonfataa Habashaa keessa waan turaniif Afaan tokko haa dubbatan malee jechoonni tokko tokko kutaa dhaa kutaatti adda adda ta’uu danda’u; hiika gara garaa illee qabaachuu malu. Waanan kana jedheef mee fakkeenya tokkon dhiyeessa. Nama tokkotu akkana naan jedhe: Abdii, uummanni Oromoo Afaan tokko dubbatu malee yeroo tokko tokko walii hin galanii bar naan jedhe. Maal jechuu keeti, namni Afaan tokko dubbatu akkamitti walii galuu dadhaba jedheen gaafadhe. Gaafii kee kanaaf deebii siif kennuu dhaaf fakkeenya tokkon sitti hima naan jedhe. “Oromoota lamatu, kan kutaalee Oromiyaa adda addaa keessaa dhufan, silkii dhaan wajjin haasa’an; inni tokko Oromiyaa lixaarraa yoo ta’u, maqaan isaa Guddisaa dha; inni biraa Oromiyaa jiddugaleessa irraa yoo ta’u maqaan isaa ammoo Dabalaa dha. Guddisaan Dabalatti waayee obboleessa isaa itti haasa’aa jira. Obboleessi isaa kunis dhukkubsachaa turee booddeerra du’aan addunyaa kanarraa boqote. Dabalaan waayee dhukkubsachuu obboleessa Guddisaa sana duraan ni beeka garuu akka inni du’e hin dhageenye, hin beekne. Kanaaf maalirra akka jiru Guddisaa gaafata. Yeroo kana Guddisaan obboleessi koo dadhabee jira jedhaan. Gaaf sana kanumaan addaan deeman. Yeroo biraas akkasuma silkii walii bilbilu; Dabalaatu Guddisaa dhaaf bilbilee waayee obboleessa isaa gaafata. Yeroo kana, Guddisaan dinqamee, yeroo dabre bar akka inni dadhabe sitti himeen ture jedhaan. Akka inni dadhabe natti himtee turte garuu amma maalirra jira ree? Haalli isaa maal fakkaata? jedhaan, Dabalaan. Maal fakkaata jettee maal na gaafatta ree inni boqotee jedhaan. Dabalaan amma rifatee, maal naan jechaa jirtaa? dadhabe jette malee akka du’e yoom natti himte? jedhee baay’ee gadde. Egaa, Ilaali kan rakkoo kana fide fi waliigaltee isaan dhoowwe jecha “dadhabe” jedhu dha. Jechi kun Oromiyaa jiddugaleessa keessatti akka jecha “du’e” jedhuutti hin ilaalamu, hiika kanaas hin qabu” jedhee waayee kana fakkeenyaan natti odeesse. Ani illee fakkeenya kanaan baay’ee dinqamee, asirraayis ka’ee, Afaan keenya irratti hojjetamuu qaba yaada jedhu sammuu kiyya keessatti uume. Egaa, kun fakkeenya dhibba keessaa tokko ta’uu danda’a. Waayeen kana fakkaatu fi kana caalaa illee rakkisaa ta’u jiraachuu mala. Kanaaf guddina Afaan keenyaa irratti hojjechuu fi tokkoomsuun barbaachisaa ta’a. Waan tokkoof jechoonni gara garaa jiraachuun akka rakkootti ilaalamuu hin qabu. Fakkeenyaaf, buuphaa, qillee, hanqaaquu yoo jedhame, kutaa dhaa kutaatti maqaa adda addaa qabaachuu mul’isa malee wanti sun tokko’uma. Rakkisaan garuu jecha barreeffamaan ykn dubbii dhaan tokko ta’ee, garuu hiika gara garaa kennuu dha. Rakkoo akkanaatiif furmaata ta’uu kan danda’u ammoo kutaalee fi naannolee Oromiyaa gara garaa keessaa namoonni walitti dhufanii, waliin mari’atanii; jechoonni hiika gara garaa qabanis akkasuma filamanii; xinxaalli irratti godhamee, kan jiddugaleessa (common) ta’an irratti waliigalamee, jechoota kanatti akka fayyadamamu fi Afaan keenyas akka waalteffamu godhuu dha jedheen yaada. Afaan Oromoo Afaan ittiin dubbatamu malee Afaan ittin barreeffame otuu hin ta’in akka ture kanuma beekamu dha. Erga Afaan keenyaan barreeffamuu jalqabe ammoo kitaabonni Afaan Oromootiin qophaa’an lakkoofsi isaanii baay’ee xinnaa waan ta’aniif karaa barreeffama kitaabotaa kanarrattis hojjechuun guddina Afaan keenyaatiif barbaachisaa dha. Yaaliin akkanaa ammoo guddina Afaaniif qofaa otuu hin taane, guddina hogbarruu Afaan Oromoo (development of Oromo literature) keessatti illee gahee ykn qooda guddaa taphata. Dhiyoo kana, akka marsaalee (websites) Oromoo tokko tokko irratti maxxanfametti, kitaabni Afaan Oromoo haaraan tokko magaalaarra akka oole ni yaadatama. Kunis guddina Afaan Oromootiif gahee tokko waan gumaachuuf fakkeenya gaarii ta’uu qaba. Afaan keenya guddisuu yoo baatan illee barruulees ta’ee wanta biraa Afaan keenyaan barreessuun xinnaatu illee akka Afaan keenya hin dagatamne godhu. Hamma qabsoon bilisummaa Oromoo galii booddee geessutti; hamma bilisummaa fi abbaabiyummaa dhabne deebifnee arganutti, qabsoo guddina Afaan Oromoos gaggeessuun egeree keenyaaf bu’ura waan tolchuuf, waayee kanatti xiyyeeffachuu fi ciminaan irratti hojjechuun barbaachisaa dha. Guddinni Afaan Oromoo qaama QBO ti. Guddinni Afaan keenyaa bu’ura guddina hawaasaa fi diinagdee ti. Kanaaf, waayee kanas har’a itti yaaduun barbaachisaa dha. Afaan keenya dagatamuu hin qabu; guddina isaatiif karaa fi waan danda’ameen qooda keenya gumaachuu qabna. Afaan keenya guddifnee ittiin haa guddannu. Kun mallattoo eenyummaa keenyaa ti. Hundee Oromummaa ti. Galatoomaa. Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Tumsa hunda hammataa alaa dura tokkummaan ykn tumsi mooraa QBO keessatti ijaaramuu qaba

Abdii Boruutiin Waayee tumsa hunda hammataa (All-Inclusive-Alliance) ilaalchisee, turban lamaan dabran keessatti, marii oo’aan akka godhamaa ture ni yaadatama. Barruulee qofaa otuu hin taane, gaafii fi deebiin illee namoota gara garaa wajjin akka godhamaa tures ni beekama. Waayee ijaarsa tumsa akkanaa kanarratti yaadni fi ilaalchi adda addaa mul’atan illee, ani akkan ofii kiyyaa yaadutti, akka ilaalcha kiyyaatti, Wayyaanee faashistii kana buqqisanii achi darbuu dhaaf tumsi hunda hammataan barbaachisaa ta’a. Tumsi akkanaa ijaaramee, humni cimaan yoo uumame malee, Wayyaanee hamma funyaaniitti hidhate fi humna waraanaa cimaa qabu injifachuun waan hin danda’amnee dha. Diina waliin qaban tokko kuffisuu fi injifachuu dhaaf warri diina tokko qaban waliin hojjechuu barbaaduu fi tumsa ijaaruun waan haarayaa miti; kanuma addunyaa kanarratti mul’atu fi beekamuu dha. Kan biraa hafee, biyyootuma diingadee fi teeknoolojii dhaan guddatani fi humna cimaa qaban illee yoo ilaalle, diina waliin qaban tokko dafanii injifachuu dhaaf jedhanii tumsa ijaaru. Yoo akka gaariitti ijaarame, tumsi yeroo fe’e, bakkee fe’ettuu barbaachisaa dha. Haa ta’u malee, warri tumsa tokko ijaaran, fe’ii ykn kaayyoo mataa mataa ofii waan qabaniif, tumsa ijaaramu kana keessatti, fe’ii fi kaayyoon kun hunda birattuu beekamuu, amanamuu, kabajamuu fi fudhatamuu illee qaba. Bu’urri waliigaltee kana ta’uu qaba; dura kanarratti yoo waliigalan booda, kaayyoo waliin qaban tokko galii dhaan ga’uuf karoora baafatu. Galii waliin qaban sana booda rakkoon biraa akka hin uumamne ykn akka rakkoo walitti hin uumne waliigaltee tokkorra ga’u jechuu dha. Diina waliin qaban tokko injifachuu dhaaf, makmaaksi “diinni diina kiyyaa fira kiyya” jedhu tokko ni ka’a. Haa ta’u malee, waayeen akkanaa yeroo dhaaf hojjetu illee dhugaa yeroo hunda ta’u ykn mul’atu miti. Maaliif yoo jedhame, diinni diinuma malee fira ta’uu hin danda’u. Fakkeenyaaf, namoonni lama diina walii ti ykn kaayyoo walfaallessan qabu haa jennu. Isaan kun lamaan ammoo diina walii tokko qabu. Diinni waliin qaban kun cimaa waan ta’eef, isa kana waliin kuffisuuf jedhanii namoonni lamaan kun walgargaaruu ykn tumsa waliif ta’uu barbaadu. Kanaaf, diinni diina kiyyaa fira kiyya jedhamee yeroo dhaaf waliigalteen godhama malee, hamma rakkoon namoota lamaan sana jidduu jiru furmaata argatutti isaan diinuma walii ti. Yoo diina cimaa waliin qaban sana kuffisan booda deebi’anii walirratti duuluunis hin oolu jechuu dha. Gara qabsoo bilisummaa Oromootti deebi’uu dhaaf, nuyis akkuma ormaa, diina cimaa Wayyaanee kuffisuu dhaaf, warra diina kanaan morman hunda wajjinuu tumsa ijaaruun barbaachisaa ta’a ykn ta’uun isaa hin oolu. Tumsa hunda hammataa ijaaruu dhaafis wanti sodaannu hin jiru; yoo ijaarame illee akka bu’aa tokko nuuf fiduu danda’u waan mamii qabu natti hin fakkaatu. Haa ta’u malee, ijaarsa tumsa akkanaarratti baay’ee of eeguu qabna. Otuu hin jalqabin akka hin diigamne; bu’aa nuuf fida otuu jennuu galii booddee QBO irratti rakkoo akka hin uumne, waan hundaa gadi fageenyaan xinxaaluu fi waliigaltee tokkoon tarkaanfiin kun sadarkaa sadarkaa dhaan akka godhamu, waliin mari’achuu fi waliin itti qophaa’uun murteessaa dha. Sadarkaa sadarkaa dhaan yoon jedhu maal jechuu kooti? Waliigaltee tokkoon yoon jedhu hoo maal jechuu dha? Gaafilee kanaaf deebii otuu hin kennin dura waan tokko kaasuun barbaada. Akkuma yaadatamu fi beekamu, bara 2006 yeroo AFDn ijaarame, ULFO yeroo sanaa keessatti, otuu waliin hin mari’atin fi waliigalteen tokko hin godhamin ABO garee tokkoon qofaa, jaarmayoota Oromoo kan biraa tokko illee otuu hin dabalatin tumsi bilisummaa fi diimookraasii sun ijaarame. Bu’aa tokko ni fida jedhamee abdiin irraa eegamu illee, bu’aa tokko malee akkuma ijaarametti hafe. Sababa ijaarsa tumsa kanaatiin kan ka’e, siriidhaa mooraa QBO keessatti walirratti duuluu fi wal dadhabsiisuun uumame; humna gara gara facaase; jaarmayoota jidduutti rakkooleen akka uumaman taasise. Tumsi kuni illee bu’aa malee laafee hafe. Kaayyoon inni ijaarameef badaa hin turre. Egaa, gara gaafilee kanaa olitti ka’anitti deebi’uu dhaaf, kan dabre kana irraa barannee, muuxannoos irraa argannee, kan gara fuulduraatiif of qopheessuu qabna. Waan tokko godhuu dhaaf dura waliigaltee tokkorra ga’uun baay’ee barbaachisaa fi murteessaa dha. Tumsi hunda hammataan tokko yoo ijaarame, nuufis bu’aa akka fidu ykn fiduu danda’u amanuu qabna; yoo itti amanne booda ammoo ciminaan waliin irratti hojjechuu qabna. Yoo itti amanne, bakkaan ga’uuf carraaquu malee, waliin mormuu fi gufuu walitti ta’uun uummata Oromootiif bu’aa hin fidu jechuu dha. Waliigaltee tokkorra ga’uu dhaaf ammoo waliin haasa’uu, waliin mari’achuu, amananii wal amansiisuu, furmaata waliin barbaaduu dha. Kanatti aanee wanti hunduu sadarkaa sadarkaa dhaan itti fufa. Sadarkaa sadarkaa dhaan yoon jedhu ammoo dura mooraa QBO keessatti tokkummaa ykn tumsa qabsaa’ota fi jaarmayoota Oromoo ijaaruu fi sana booda tumsa alaa barbaaduu dha. Akka yaada kiyyaatti waayeen ijaarsa tumsa hunda hammataa (All-Inclusive-Alliance) sadarkaa afuriin otuu hojjetamee gaarii natti fakkaata. Yoo waliigalteen jiraatee sadarkaa sadarkaa dhaan akkanatti hojjetame,tokkoffaa walirratti duuluu fi wal dadhabsiisuun dhaabbatee, humna qaban hundaa qindeessanii diinarratti duuluuf haala tolcha. Lammaffaa, tokkummaa fi tumsi sadarkaa ofii eegee ijaaramaa deemu, akkasuma humna guddisaa fi cimsaa deema. Sadarkaalee kana keessatti waan hundatu xinxaalamaa, laafinni fi ciminni hubatamaa, muuxannoon irraa argatamaa, tokko kan biraatiif hundee gaarii uumee, hidda cimsaa deema. Rakkoon tokko illee kan uumamu yoo ta’e, dafee diigamuu hin danda’u. Karaa biraatiin ammoo abdii uummataa waan guddisuuf akkasuma illee hamilee isaanii waan cimsuuf, onnee dhaan qabsoo bilisummaa duuba akka hiriiran taasisa. Walumaagalatti yoo ilaalame, tumsa hunda hammataa tokko ijaaruu dhaaf, wanti nu sodaachisu hin jiru; garuu dura sirriitti itti qophaawuun barbaachisaa dha. Keessumaayuu warra nu wajjin kaayyoo walfakkaataa qaban, humnoota bilisummaa saboota cunqurfamaa waliin tumsa ijaaruun barbaachisaa qofaa otuu hin taane, murteessaa dhas. Yoo sadarkaa sadaffaarra geenyee, humni bilisummaa saboota cunqurfamaa cimaan uumamee, warri booda sadarkaaafraffaarratti tumsa hunda hammataatti dabalaman (humnoonni diimookraasii Habashaa?) kaayyoo humnoota bilisummaarratti rakkoo fiduu dhaaf ykn garagalchuu dhaaf yoo yaada qabaatan illee, ciminni humnoota bilisummaa waan isaan sodaachisuuf akka ofiif barbaadan ta’u ykn godhuu hin danda’an jedheen amana. Yoo hunduu sadarkaa ofii eeganii, milkii dhaan hin xumuramne fi humnoonni bilisummaa laafan, Habashoonni tumsa hunda hammataatti dabalaman, yoo kan ciman ta’an, galii booddee kaayyoo humnoota bilisummaa, keessumaayuu kaayyoo Oromoorratti rakkoo uumuu danda’u. Yaaddoo kana kan na kaasise haala tolfame tokko keessatti, Habashoonni yoo isaanitti tole, dafanii tooftaa jijjiiruu dhaaf muuxannoo bara dheeraa waan qabaniif; waayee akkanaas dafanii waan hojiirra oolchaniif, kan dabre irraa baratamee, gara fuulduraatiif akka sirriitti itti yaadamu fi qophii gaariin akka godhamuufi. Kanaaf, durumaanuu ijaarsa tumsa hunda hammataa irratti baay’ee of eeguu qabna jedhe. Sodaa biraa qabaadhee ti miti. Tumsi akkanaa yoo ijaarame akka bu’aa nuu fiduu danda’us nan yaada. Bu’aa kan fidu garuu yoo karaa qulqulleessaa deemne fi sadarkaalee kanaa olitti ka’an milkii dhaan xumurree dha. Kanaaf ammoo waliigalteen mooraa QBO keessatti godhamu bu’ura waan hundaa ti; hunda caalaa murteessaa dhas. Egaa walumaagalatti, maaltu godhamuu qaba? Ijaarsa tumsa hunda hammataa kanaaf akkamitti of qopheessuu ykn itti qophaa’uu qabna? Qophii jabaan hunda dura, mooraa QBO keessatti nagaa fi araara buusuu dha; olola walirratti oofuu, walirratti duuluu fi wal dadhabsiisuu dhaabuu dha; walitti dhufuu fi waliin haasa’uu, waliin mari’achuu dha; amananii wal amansiisuu dha. Erga hunduu uummata Oromootiif dhaabbanna jedhani, xinnaatu illee waan uummata keenyaaf gaarii ta’u tokkorratti waliigaltee uumuu; waan humna keenya cimsurratti waliin hojjechuu; waliin mormuu dhaabuu; tarkaanfii lama duubatti deemuurra tarkaanfii tokko fuulduratti waliin deemuu wayya. Akkan meediaalee tokko tokko irraa dhagayetti, konfaransiin hoggantoota Oromoohunda qabataan tokko godhamuuf akka yaadamee dha. Konfaransii akkanaa kana keessatti carraa gaariin argamee, wanti hunduu bal’inaan mari’atamee bu’aa tokko akka fidu abdiin qaba. Galatoomaa. Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Tokkummaa ykn tumsa humnoota Oromootiif iyyuun tumsa hunda hammataa alaa diduu miti

Abdii Boruutiin Akka yaada fi ilaalcha kiyyaatti, tokkummaa diduun humna diiguu dha; tumsa diduun ammoo humna laaffisuu dha. Yoon akkana jedhu maal jechuu kooti? Gabaabumatti, yoo tokkummaa hin qabaanne, humna horachuu hin dandeenyu; kan duraan qabnu illee gara gara faca’ee badaa deema. Yoo tumsa hin qabaanne, humna cimaa diina injifachuu danda’u uumuu ykn horachuu hin dandeenyu; diinnis nurratti cimaa deemee, umrii bittaa gabrummaa dheereffata jechuu dha. Egaa, tokkummaa fi tumsi, tokko kan biraatiif bu’ura ta’ee, akka damee muka tokkoo babal’achaa akka deemu hubadhaa! Tokkummaan yoo jiraate, innis guddatee tumsa ta’a; tumsis babal’achaa deemee, tumsa guddaa hunda hammataa tokko dhalcha ykn fida. Yoo tokkummaan hin jiraane ykn hin uumamne, tumsi uumamuu hin danda’u; tumsa biraa hunda hammataa fiduun sirumaa waan hin danda’amne ta’a jechuu dha. Waayee ijaarsa tumsa hunda hammataa (All-Inclusive-Alliance) ilaalchisee amma illee marii oo’aan deemaa jira. Amma illee namoota gara garaa irraa yaadni adda addaa dhiyaachaa jira. Akkan yaadolee (comments) gara garaa irraa hubadhetti, yaadni namoota irraa dhiyaate waan bifa sadi qabu natti fakkaata; akka waan tokko tokko ibsuu dhaaf natti tolu garee saditti hiree ilaaluun yaala. Garee tokkoffaa: Isaan kun namoota tumsa hunda hammataa hin barbaadne yoo ta’an, sababni isaan dhiyeessan, kanaan duras tumsi gara garaa yaalamee, garuu qabsoo bilisummaa Oromootiif (QBOtiif) bu’aa tokko illee otuu hin fidin waan hafeef, ammas tumsa biraa ijaaruun waan Oromoo dhaaf bu’aa fidu miti jedhanii warra ijaarsa tumsa akkanaatiin mormanii dha. Garee lammaffaa: Isaan kun ammoo tumsa hunda hammataa ijaaruun barbaachisaa dha, garuu dura tokkummaan ykn tumsi mooraa QBO keessatti ijaaramuu qaba warra jedhanii dha ykn yaada jedhu dha. Ani illee yaadni kiyya garee kana keessa gala. Maaliifa akka ta’e barruu kiyya kan kana duraa keessatti ibsuu yaaleen ture; ammas irra deebi’ee kanaa gaditti waan tokko tokko kaasuu ykn ibsuun yaala. Garee sadaffaa: Namonni tokko tokko ammoo dafanii Wayyaanee kuffisuu dhaaf tumsa hunda hammataa ijaaruun amma barbaachisaa waan ta’eef, kanaaf yeroon kennamuu hin qabu; hamma tokkummaan ykn tumsi mooraa QBO keessatti ijaaramutti yeroo dheeraa fudhachuu yookaanis ammoo sirumaayuu otuu hin milkoofne illee hafuu waan danda’uuf, kana eeguun yeroo fixuu dha warra jedhanii yaadan fakkaatu. Haala yeroo ammaa mooraa QBO keessatti mul’atu yoo ilaalle fi hubanne, dhugaa dubbachuu dhaaf waa hunda gaafii keessa galchaa jira; abdii illee waan hir’isaa deeme fakkaata. Araarri fi tokkummaan qabsaa’ota fi jaarmayootaa keessumaayuu yaaliin deebisanii tokkoomsuu Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) waan milkaawu fi xumuramu hin fakkaatu. Otuu waayeen kun hawwii fi abdii guddaa dhaan eegamaa jiruu, jidduu dhaan wanti gaddisiisaan tokko tokko dhaga’ama. Kan kanarraa ka’e tokkummaa fi tumsa mooraa QBO gaafii keessa galche ykn galcha. Taa’anii wal ilaaluurra ykn waliin mormaa yeroo fixuurra xinnaatu illee waan tokko godhuu wayya yaada jedhutti nama geessa. Kanaaf, namoonni tokko tokko (warri garee sadaffaa keessa galuu danda’an) waan tokkummaa ykn tumsa Oromoo irraa abdii murataniif, teenyee hamma kun ijaaramutti hin eegnu, tumsa alaa barbaaduu wayya jedhanii yaadan natti fakkaatu. Tumsa cimaa hunda hammataa ijaaruun barbaachisaa kan ta’u diina cimaa waliin qaban Wayyaanee faashistii kana dafanii kuffisuufi. Kun akka yaadaatti dhugaa dha; humna cimaa diina injifatu uumuu dhaaf tumsi akkanaa barbaachisaa akka ta’u mamiin ykn shakkiin hin jiru; kanatti hunduu waan amanuu qaban natti fakkaata. Haa ta’u malee, gaafiileen asirratti ka’an ykn ka’uu qaban: Tumsi akkanaa kun yoo akkamitti ijaarame bu’aa fiduu danda’a? Oromoo ykn QBO ti moo ormatu bu’aa caalaa irraa argata? Yoo diinni cimaan kun kufe booda hoo rakkoon QBOrratti fidu jiraa ykn jiraachuu malaa? fi kan kana fakkaatanii dha. Kanaaf, waa hunda gadi fageenyaan xinxaluu fi ittiyaaduu, akkasumas ittiqophaa’uu barbaachisa. Kan dabre irraa muuxannoo argachuu fi irraa barachuu kan barbaachisus yeroon isaa amma. Kan dabre irraa yoo hin baratamne ammoo, deebi’anii rakkoo’uma wal fakkaatu keessa akka seenan ykn galan nama godha jechuu dha. Rakkoo dubbachuun karaa tokko; furmaata rakkoo barbaaduun ammoo karaa biraa ti. Amma garuu rakkoo kaasanii ykn dubbatanii dhiisuu qofaa otuu hin taane, hamma danda’ame, karaa danda’ameen furmaata rakkoo barbaaduun dirqama ta’a. Yaadni fi malli gara garaa maddani illee, furmaanni xumuraa waliin argamuu qaba. Furmaanni akkanaas kan argamuu danda’u yoo waliin haasa’an fi waliin mari’atan malee, taa’anii wal ilaaluu ykn waliin mormuu qofaa dhaanii miti. Taa’anii wal ilaaluu fi waliin mormuun umrii bittaa diinaa dheeressa malee uummata Oromootiif ykn qabsoo bilisummaa isaatiif bu’aa tokko illee hin fidu; kanuma arginee dabarre fi amma illee argaa jirruu dha. Oromoon humna cimaa uumuu otuu danda’uu humna qabu sanaa laaffisaa deemuun qaanii guddaa dha. Tokkummaa ykn tumsa ofii abdachiisaa ijaaruu otuu danda’uu tumsa alaa barbaaduunuu kan nama dinquu dha yoon jedhe waanan dubbii oo’ise natti hin fakkaatu. Wayyaaneen saba bicuurraa dhufte, garuu duraan mooraa ofii keessatti humna ofii waan cimsiteef kunoo har’a sadarkaa kanarra geesse. Obboo Fayyis Oromia mata duree “Tumsi hunda hammataan yaadame kun adda ta’uu danda’aa? (Afaan keenyattan hiike)The suggested All-Inclusive Alliance: Can it be different and make a difference?” jedhuun barruu dhiyeesehttp://gadaa.com/oduu/?p=5138. Gaafiin inni kaase kun gaafii gaarii, gaafii barbaachisaa, kan Oromoon hunduu of gaafachuu qabu, kan xinxaala bal’aa barbaadu fi ittiyaaduu fi itti qophaa’uus barbaachisuu dha. Dhugaa dha, tumsoota hamma har’aatti yeroo fi haala adda addaa keessatti ijaaraman irraa maaltu adda isa godhuu danda’a? Akkamitti adda ta’uu danda’a jennees of gaafachuun barbaachisaa dha. Barbaachisa tumsa akkanaa qofaa otuu hin taane, akkamitti akka ijaaramu irratti illee gadi fageenyaan ittiyaaduun murteessaa dha. Yoo qophii gaariin godhame malee, diinuma waliin qaban faashistii kana dafanii kuffisuu dhaaf jedhanii muddamaan waan biraa keessa galuun akka hin uumamne sirriitti itti yaaduu nama barbaachisa jechuu kooti. Kanaaf, barruu kiyya kan kana duraa keessatti sadarkaa sadarkaa dhaan hojjechuu qabna jedhe. Sadarkaalee kana keessatti ammoo waa hundatu xinxaalamuu danda’a; ciminni fi laafinni ni hubatama; akka humni guddachaa fi cimaa deemu taasisa; walirratti duuluun hafee irree tokkoon akka diinarratti duulamu godha. Wanti tokko kan hubatamuu qabu, ijaarsa tumsa hunda hammataa tokko keessatti humni miseensota (jaarmayoota) tumsa kanaa yoo waliin hin qixxoofne ykn walitti hin dhiyaanne fi humni miseensa (jaarmayaa) tokkoo kan biroo kan caalu ta’e, miseensa ykn miseensota, kan humna laafaa qabani irratti dhiibbaa godhuu waan danda’uuf, boodarra kaayyoo isaanii irratti illee rakkoo fiduu danda’a. Kanaaf ammoo Wayyaanee’umtuu fakkeenya ta’uu dandeessi. Humna ofii cimaa waan qabaatteef ykn horatteef tumsa ijaarte keessatti kan biroo irratti dhiibbaa gootee, kanattis fayyadamtee, waa hundaa harkatti galfattee, kunoo akka barbaadde fi waan barbaadde godhaa jirti. Akka rakkoon akkanaa ykn walfakkaataan hin dhalanne ykn hin uumamne, dura itti qophaa’uun barbaachisaa ta’a. Qophiin duraa kun ammoo mooraa ofii keessatti nagaa fi araara buusanii, humna ofii cimsuu dha. Humni ofii kunis rakkoon tokko illee yoo uumame, kan kanaan mormuu fi injifachuu danda’u ta’uu qaba; kan uummanni itti amanuu fi abdatu, kan uummata of duuba hiriirsu ta’uu qaba. Humni akkanaa ammoo, ammas kanuman jechaa ture sanan irra deebi’aa, tokkummaa ykn tumsa mooraa QBO keessatti ijaaramu irraa dhufa; kanarraa abdii murachuun nurra hin jiru. Tumsa hunda hammataa ijaaruu dhaaf kun haalduree ta’uu qaba jedheen amana; hundee gaarii ijaaruuf malee tumsa hunda hammataa diduufis miti. Kanaaf, wanti hunduu sadarkaa sadarkaa dhaan hojjetamuu fi tumsa hunda hammataa dura tokkummaan ykn tumsi humnoota bilisummaa Oromoo ijaaramuu qaba. Carraan tokko yoo argame, ammas akka nu hin dabarre ciminaan irratti hojjechuu fi waa hunaafuu of qopheessuun murteessaa dha. Haalli uummanni keenya fi qabsoon bilisummaa isaa keessa jiran yeroo dhaa yerootti ulfaachaa waan dhufeef; diinni keenya ammoo yeroo dhaa yerootti cimaa waan deemuuf, kaayyoo ganamaa, kaayyoo galgalaa jechaatuma waliin mormuu fi wal dadhabsiisuun, tokkummaa ijaaruu dadhabuun uummata keenyaaf bu’aa hin fidne, fiduus hin danda’au. Akka uummanni keenya gabrummaa yoomiyyuu caalaa hamaa ta’e kana jalaa/keessaa ba’u, akka haalli QBO tolfamu, akka humni keenya jabaatu fi cimu, xinnaatu illee waan bu’aa tokko fidu irratti waliin hojjechuu dha malee, akkuma dur faashinii’uma dura sana irra deddeebi’uun, sirbuma dur sirbuun diinaaf karaa tolcha malee Oromoon bu’aa irraa hin argatu. Kan dabre irraa barachuu qabna; kanarraa muuxannoo argachuu fi irraa barachuu danda’uun ammoo beekumsa guddaa fi/ykn gabnummaa dha. Dhumarratti, marsaa (website) www.voiceoforomia.com irratti suuraa torbanii (picture of the week) jedhu jalatti dhaamasi Odaa Oromoo yeroo hunda sammuu Oromoo keessatti mul’achuu qaba; DO NOT BE THE GENERATION THAT LETS OROMO DOWN, COME TOGETHER!! Dhaamsi fi yaamichi kana caalu hin jiru. Kan yaamicha kana dide, kan waayee kana dagate seenaan isa gaafata. Dhaloota seenaa balleesu otuu hin taane, dhaloota seenaa boonsaa hojjetee dabru ta’uu qabna. Waliin haa haasofnu, waliin haa mari’annu, waliigaltee haa uumnu, tokkummaa haa ijaarru, tumsa waliif haa taanu. Walirratti duuluu dhiifnee, irree tokkoon diinarratti haa duullu. Uummanni Oromoo ijoollee isaatiin boonuu qaba malee, ittiin qaana’uu hin qabu. Nuyis bu’aa ykn dhimma dhuunfaatiif jennee waayee uummata keenyaa dagachuu dhaabuu qabna. Galatoomaa. Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Qabsoo bilisummaa Oromoo keessatti hogganummaan dargaggootaa fi dubartootaa murteessaa dha

Abdii Boruutiin Biyyoota diinagdee fi teeknoolojii dhaan hin guddatin fi biyyoota dhiibbaan amantii dubartoota irratti godhamu tokko tokko keessatti yoo ta’e malee, biyyoota teeknoolojii dhaan guddatani fi hawaasa baranee (modern society) keessatti gaheen ykn qoodni dubartoonni taphatan ykn gumaachan baay’ee guddaa dha. Hawaasa akkanaa keessatti, murtiin (descision) tokko dubartoota malee hin godhamu. Jireenya dhuunfaa keessatti illee niitiin (haati warraa) harka mirgaa dhirsaa (abbaa warraa) ti jedhama. Kun kan agarsiisu ammoo dubartootaaf bakkee guddaan akka kennamuu dha. Qabsoo bilisummaa uummatootaa kessattis dubartoonni gahee guddaa akka taphatan seenaan illee ni mul’isa. Qabsoo bilisummaa Oromoo (QBO) keessattis gaheen dubartoota Oromoo akkasuma. Gaheen kun ammoo sadarkaa hogganummaa irratti ol guddatee, ittigaafatamni dubartootaa yoo dabale qabsoo kana cimsuu dhaaf murteessaa ta’a jedheen amana. Dargaggoota yoo ilaalle ammoo, akkuma humni isaanii cimaa ta’e, waan tokko godhuu dhaaf dhaloota biroo caalaa fe’iis, humans, hamilees qabu. Waayee tokko isaan barsiisuu, amansiisuu fi kanaaf illee isaan qopheessuu barbaachisa malee, yoo waan tokkotti amananii fudhatani fi of qopheessan, waan sana hojiirra oolchuu dhaaf; bakka ykn galii dhaan ga’uuf onnee cimaa fi kutannoo dhaan waan sana xumuruu barbaadu, ni danda’us. Wanti isaan kan biroorraa keessumaayuu manguddootarraa barbaadan muuxannoo, gorsa fi yoo barbaachisaa ta’e, too’annoo dha. Dargaggoonni abdii egeree waan ta’aniif, manguddootas ta’ee warri umrii dhaan ol hiiqaa deeman, warra boru bakkee isaanii bu’an, dargaggoota har’aa, of jalatti qopheessuu, barsiisuu ykn leenjisuu, gorsuu fi hojii isaanii illee too’achuu qabu. Yoo manguddoonni har’a qophii kana hin goone, gaaf isaan dadhaban ykn dulloomaa deeman bakkee isaanii sana guutuun rakkisaa ta’a. Kanaaf, dargaggoota bakkee isaanii bu’an har’a qopheessuun, sadarkaa hogganummaa keessattis ittigaafatama akka fudhatan godhuun barbaachisaa dha. Biyyoota diinagdee fi teeknoolojii dhaan guddatan, kan diimookraasiin illee aadaa ta’e keessatti, fakkeenyaaf biyya Jarmanii, dhaabileen siyaasaa gurguddoon of jalatti gurmuu dargaggootaa ijaaru; karaa hundaan gargaarsa godhuu dhaan boruuf ykn egereef isaan qopheessu. Kun karaa lamaan hubatamee ti jedheen yaada. Karaan tokko, gaheen dargaggootaa hawaasa keessatti murteessaa waan ta’eef yoo ta’u; karaan biraa ammoo akkuman kanaa olitti ibse, boruuf, egereef har’a isaan qopheessuufi; hogganummaa isaaniitiif hundee gaarii ijaaruufi. QBO keessattis hoggantoonni keenya akkanumatti hojjechuu fi hogganummaa dargaggootaaf har’a qophii godhuun gaarii dha jedheen yaada. Yoo dubartoonni fi dargaggoonni sadarkaa hogganummaa kanaaf hin qophoofne ykn akka qophaa’an hin taasifne, qabsoon kunis waan cimu natti hin fakkaatu. Kanaaf, karaa danda’ameen, bakkee danda’ametti dargaggoota fi dubartoota keenya jajjabeessuu, gurmeessuu fi hogganummaa keessatti ittigaafatama akka fudhatan godhuun barbaachisaa qofaa otuu hin taane murteessaa dhas. Dhugaa dubbachuu dhaaf, haalli yeroo ammaa mooraa QBO keessa jiru fi amalli hogantoonni keenya agarsiisaa jiran waan hamilee dargaggoota keenyaa jabeessu hin fakkaatu. Amala akkanaa qabanii dargaggootaaf fakkeenya gaarii waan ta’uu danda’an natti hin fakkaatu. Yoo waliigaluu hin dandeenye; rakkoolee isaan jidduutti uumamniif furmaata waliin barbaaduu fi argachuu hin dandeenye; kana bira illee dabranii walirratti duuluu dhaan yoo dhiiga walii dhangalaasan, dargaggoonni kanarraa maal baratu? Dhaloota dhufuuf hoo maal dhiisanii dabru? Fincila diddaa gabrummaa keessatti, wareegama dargaggoonni keessumaayuu barattoonni Oromoo kaffalan kan akka laayyootti ilaalamuu miti. Hoggantoonni keenya biyyoota alaa biyyoota nagaan jiru keessatti, waliigaltee dhabanii walirratti duulan; dargaggoonni keenya garuu biyya faashistiin bitaa jiru keessatti meeqatu lubbuu isaanii dhaban? Hogganummaa fi qabsoo dhaaf isaan qopheessuunuu hafee, bakkee isaan gargaarsa tokko malee falmataa turani fi jiranitti kan isaan dhaqqabe jiraa? Waayeen kun itti yaadamuu qaba. Yoo haalli yeroo ammaa mooraa QBO keessa jiru kun jijjiiramuu fi fooyya’uu baate; yoo hoggantoonni jaarmayoota keenyaa waliigaltee uumanii wajjin(waliin) hin hojjenne; yoo wanti hunduu akkuma amma jiru kanatti itti fufe, hamileen uummata Oromoo keessumaayuu hamileen dargaggootaa akka hir’achaa deemu fi diinaani illee gowwoomuu akka danda’an waan mamii qabu natti hin fakkaatu. Waayee kana dagachuun rakkoo guddaa keessa nama galchuu danda’a. Beekumsi, dandeettii fi gaheen dargaggootaa fi dubartootaa akka laayyootti ilaalamuu hin qabu; akkanatti kan ilaalamus miti. Dargaggoota keenyaaf bu’urri gaariin godhamuu qaba; jajjabeeffamuu qabu. Qabsoo jalqabe fi deemaa jiru kana kan galii dhaan ga’ani fi abdii egeree ta’an dargaggoota keenya. Dirqama fi ittigaafatama fudhatanii QBO galii hawwametti akka geessan, har’a isaan qopheessuu fi hojii dhaanis, amalaanis fakkeenya gaarii isaaniif ta’uun dirqama dha. Karaa biraatiin yoo ilaalame ammoo, hoggantoonni ykn manguddoonni keenya, kan har’a qabsoo bilisummaa kana gaggeessaa ykn hogganaa jiran, yeroo dargaggummaa isaanii, haala baay’ee ulfaataa ta’e keessatti qabsaa’anii bu’aalee gurguddoo waan fidaniif, isaaniif kabaja guddaa kennuun barbaachisaa qofaa otuu hin taane, dirqama Oromummaatis jedheen amana. Qabsoo bilisummaa uummata tokkoo dhiisii jireenyuma dhuunfaa keessattuu balleessa hojjechuun kanuma jiru dha. Ilma namaa ta’ee kan balleessa hin hojjenne, kan kanaa ala ta’u hin jiru. Hoggantoonni fi manguddoonni keenyas qabsoo kana keessatti balleessa hojjetanii jiru; gara fuulduraattis balleessa hojjechuun hin oolu; kan hojjatutu balleessa; kan cal jedhee taa’u, kan homaa hin goone balleessa dalaguu hin danda’u. Kanaaf, balleessa dalagamee darbeef, irra deddeebi’anii dubbachuu dhaan manguddoota keenyaaf kabaja dhabuun ykn kabaja dhoowwachuun sirrii miti; kun aadaa Oromootis natti hin fakkaatu. Balleessa dabreef dhiifama wal gaafachuu fi dhiifama waliif godhuun akkasumas wal kabajuun, xiqqaan guddaa kabajuun aadaa Oromoo bareedaa dha. Kan uummata ykn saba keenyarratti waan badaa fi daba hojjete fi/ykn hojjetu seenaanuu ni gaafata; kana jalaa ba’uu hin danda’u. Addi Bilisummaa Oromoo (ABOn) otuu hin ijaaramin dura haala ture fi kan har’aa walitti akeeknee yoo ilaalle, garaagarummaa guddaan akka jiru abbaa fe’eefuu kan ifa ta’u dha jedheen yaada. Haalli dargaggoonni yeroo sanaa keessa turani fi dargaggoonni har’aa keessa jiran baay’ee walirraa fagaataa dha. Wanti biraa illee yoo hafe, sadarkaa teeknoolojiin har’a irra ga’e yoo ilaalle, dargaggoota har’aatiif bu’aaqabeenya (advantage) guddaa dha. Karaa adda addaatiin walqunnamuun, odeeffannoo (information) waliif dabarsuu fi waliin haasa’uu dhaaf meeshaalee teeknoolojiitti fayyadamuun har’a waan salphaa ta’uuf, karaa kanaan haala gaarii tolcha. Bakkee gara garaatti dargaggoota keenya gurmeessuu fi qabsoo kanaaf qopheessuun har’a akka yeroo dur ulfaataa waan ta’u natti hin fakkaatu jechuu kooti. Hogganummaa cimaa fi kan waan hunda qindeessee waan yaadame tokko hojiirra oolchu qofaa barbaachisa. Sadarkaa har’a teeknoolojiin irra gahe qofaa otuu hin taane, karaa biraatiin yoo ilaalles, sadarkaan dammaqinsa uummata keenyaa fi sadarkaan sabboonummaa Oromoo har’a irra ga’an dargaggoota keenyaaf bu’aaqabeenya biraa ti. Har’a xinnaatu illee aadaan keenya babal’achaa, sabboonummaa fi Oromummaan guddachaa waan deemuuf, dargaggoota keenyaaf keessumaayuu warra dhaloota qubee (qubee generation) ta’aniif haala gaarii tolchaa jira. Wanti amma barbaachisu hogganummaa cimaa, kan dargaggoota of jalatti ijaaree, gurmeessee hogganummaa boruutiif illee isaan qopheessuu dha. Dargaggoonni ammoo haala gaariitti fayyadamanii hamilee cimaa dhaan, onnee dhaan, garaa kutannoo dhaan qabsoo kanaaf of qopheessuu qabu. Akkanatti gara lamaaniinuu (gara hoggantoota ykn manguddoota fi dargaggootaa) yoo hojjetame, wanti hunduu karaa gaarii qabatee deema. Gaheen dubartootaa fi dargaggootaa hamma sadarkaa hogganummaatti guddachuu qaba. Qoodni isaan gumaachan murteessaa akka ta’u hubatamuu qaba. Qabsoo kana duuba isaan hiriirsuu qofaa otuu hin taane, hogganummaa dargaggootaa fi dubartootaaf ciminaan hojjechuun; isaan jajjabeessuun, kanaaf illee isaan qopheessuun; dargaggoonni ammoo gama isaaniitiin jijjiirama bu’uraa fiduu dhaaf; kan hamma har’aatti akka gaariitti hin hojjetamin fooyyessuu dhaan, qabsoon bilisummaa Oromoo akka cimu godhuun barbaachisaa qofaa otuu hin taane murteessaa dhas jedheen amana. Galatoomaa. Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Gandummaa, Naannummaa, Amantii fi Oromummaa Qabsoo Bilisummaa Oromoo keessatti

Abdii Boruutiin Waayeen kun afran: gandummaa, naanummaa, amantii fi Oromummaan qabsoo bilisummaa Oromoo keessatti gahee maal taphatu? Gaheen isaan taphatan hoo gaarii dha moo badaa dha? Kamtu gahee gaarii taphata, kamtu gahee badaa taphata? Kamtu qooda gaarii gumaacha, kamtu qooda badaa gumaacha? Waayee kana ilaalchisee gaafiilee baay’eetu ka’uu danda’u. Haa ta’u malee, barruu kiyya kan har’aa keessatti, gaafiilee asitti ka’an kanaaf deebii kennuu ykn barbaaduun yaala. Gaafiilee kanaaf deebii otuu hin barbaadin dura garuu waayee’uma kana afran irratti waan tokko tokko jechuun barbaada. Dhaloota, guddina fi jireenya ilmaan namootaa yoo ilaalle, namni tokko nama lamarraa dhalata, isaanis haadha fi abbaa dha; dura isaanuma lamaan kana beeka, isaanuma hubatas. Kanatti aansee maatii fi fira dhiyoo baraa deema; isaan kunis obboleessa, obboleettii, adaadaa, heessuma, abbeeraa, akkawoo, akaakayyuu fi kan kana fakkaatanii dha. Yoo guddatee sirriitti of baraa deeme, bakkee dhalootaa (bakkee itti dhalate) fi ganda keessatti guddate sana sirriitti bara. Gandi kun eessatti ykn naannoo kamitti akka argamu beekuuf yaada babali’saa deema; achumaanis naannoo kam akka ta’e barachaa fi beekaa deema jechuu dha. Sababa adda addaatiin fakkeenyaaf barumsa fi/ykn hojii dhaan kan ka’e naannoo biraa ykn kutaa biyyaa kan biraa yoo deemu fi hawaasa biraa keessa jiraatu, waan ofii sana yaada; warra ofii, maatii fi fira ofii kana bira illee dabree ganda itti dhalate sana fi naannoo itti guddate sana yaada. Kun seera’uma uumaa ti. Biyyaa biroo ykn hawaasa haarayaa keessa kan jiraatan, keessumaayuu biyyaa alaa biyya faranjii keessatti namoonni ganda fi naannoo tokko keessaa dhufan kan wal barbaadanis, waayee’umti dhalootaa sun waan walitti isaan harkisuuf malee, dhiphina ilaalchaa kan isaan gandummaa ykn naanummaarratti qabaniin kan ka’e waan ta’u natti hin fakkaatu; kun ilaalcha kooti. Haa ta’u malee, waayee kana namoonni hunduu yeroo hundaa akkanatti hin ilaalan ta’a. Namoonni tokko tokko naanummaa fi gandummaatti waan amananiif, dhiphina ilaalchaas waan qabaachuu malaniif, hawaasa keessatti walqoqqooduun akka uumamu fi cimu illee godhu. Kun karaa lamaan ilaalamuu danda’a. Tokko, otuu hin beekin; waayeen akkanaa kun diigaa akka ta’es otuu hin hubatin warra sababa dhuunfaatiin rakkoo kana uumanii dha. Karaan biraa ammoo warra yaada oftuulummaatiin; anatu caalaa beekaa dhaan; tuffii kan birootiif qabaniin kan ka’e waayeen gandummaa fi naanummaa akka calaqifamu godhuu dha. Gara amantiitiin yoo ilaalle ammoo, akka ilaalcha kiyyaatti, abbumti fe’ee amantii wajjin hin dhalatu; amantiin kan namni tokko yoo guddatee of bare booda argachuu ykn qabaachuu danda’u dha jedheen yaada. Kun karaa lamaan argamuu danda’a. Inni tokko amantii warri (abbaa fi haati) isaa qaban fudhachuu dha. Inni kan biraa ammoo hawaasa keessa jiraatu keessatti amantii ofiif fedhe ykn barbaade filachuu fi fudhachuu dha. Waayeen kun biyya fi aadaa keenya keessatti baramuu fi beekamuu baatu illee, biyyoota alaa tokko tokko keessatti, bakkee diimookraasiin aadaa ta’e keessatti fi hawaasa baranee keessatti namni tokko amantii barbaade hordofa; amantii dur qabu illee jijjiiree kan biraa fudhachuu danda’a. Kana godhuu dhaaf garuu sababoonni gara garaa jiraachuu qabu; fakkeenyaaf fuudha fi heerumsa keessatti tokko amantii tokkoo fudhachuu danda’a jechuu dha. Haa ta’u malee kun seera uumaa otuu hin taane, fedhii dhuunfaa ti. Waayee gandaa, naannoo fi amantii gabaabinaan erga ilaalle booda amma gara Oromummaatti haa deebinu. Oromummaan gabaabumatti “eenyummaa Oromoo” ti. Afaan, aadaa fi seenaa tokko qabaachuu agarsiisa; kan dhalootaan, uumaa waaqaa/rabbiitiin argamu dha; kan jijjiiramuu hin dandeenyee dha. Oromoo kan tokko godhu Oromummaa dha. Nuyi ilmaan Oromoo bakkee feenetti dhalannee haa guddannu; naannoo ykn kutaa kamiyyuu keessaa haa dhufnu; amantii feene haa qabaannu; eenyummaan keenya tokko. Oromoo taanee dhalanna, Oromoo taanee guddanna, Oromoo taanee jiraanna, Oromoo taanee duunas; jibbinu illee kana jijjiiruu hin dandeenyu. Akka xurii qaamaa ofirraa dhiqnee qulqulleessuu hin dandeenyu. Wal jaalannus, wal jibbinus, waliigallus, waliigaluu dadhabnus, tokkoomnus, gara gara facaanus, ilaalcha adda addaa qabaannus eenyummaa keenya Oromummaa kan nurraa fudhatu hin jiru. Kan walitti nu fidu, kan waliin qabnu eenyummaa keenya Oromummaa dha. Egaa, gara gaafiilee kanaa olitti ka’anitti deebi’uu dhaaf, gaafii isa duraatiif deebii gabaabaan : gandummaa, naannummaa, amantii fi Oromummaan qabsoo bilisummaa Oromoo keessatti gahee guddaa taphatu, garuu gaheen isaan taphatan gaarii ykn badaa ta’uu isaa ilaaluun barbaachisaa dha. Akkuman kanaa olitti tuqee dabre, ganda ykn naannoo keessaa dhufaniif ilaalcha kophaa qabaachuun; waayee kanaaf illee dursa kennuu yaaduu fi yaaluun uumaa’uma namaa waan ta’eef, kun akka badaatti ilaalamuu waan qabu natti hin fakkaatu. Namoonni ganda ykn naannoo tokko keessaa dhufan wal barbaaduu fi walitti siquun kan biraa jibbuuf otuu hin taane, waa baay’een waan isaan walitti harkisuufi jedheen yaada. Gara amantiitiin yoo ilaalles akkasuma. Kanaaf, akka yaada fi ilaalcha kiyyaatti, hawaasa tokko keessatti waayeen akkanaa yoo mul’atu, kun akka waan badaatti ilaalamuu hin qabu. Haa ta’u malee, waayee kanatti fayyadamanii, isaan kana meeshaa godhatanii, eenyummaa ofii kan waliin qaban dagatanii, Oromummaa hirraanfatanii sababa adda addaatiin ykn jibba dhuunfaatiin wal qoqqooduun; kun naannoo kana, sun naannoo sana; kun amantii kana, sun amantii sana jedhanii gara gara wal hiruun; tokkummaatti gufuu ta’uun, kana bira illee dabranii akka diinaatti wal ilaaluun; diina waliin qaban “gabroonfataa” dhiisanii ofiif walirratti duuluun; humna walii dadhabsiisuun badaa qofaa otuu hin taane diigaa dhas; kun farra tokkummaa ti. Akka dhukkuba qoricha hin qabnee ykn hin argannee ti. Yoo eenyummaa ofiitiif “Oromummaa” dhaaf dursa hin kennine, yoo isa kana duubatti hanbisanii waan biraatiif kan dursa kennan ta’e, kun summii jibbaa hawaasa keessa facaasuu dha jedheen amana. Waayee akkanaatiif qorichi ykn furmaanni maali? Furmaanni rakkoolee akkanaa kan argamuu danda’u yoo Oromummaatti amanne fi isa kanaaf hunda caalaa dursa kennine qofaa dha. Gaafiilee: Qabsoo bilisummaa Oromoo keessatti, Kamtu gahee gaarii taphata, kamtu qooda gaarii gumaacha? fi Kamtu gahee badaa taphata, kamtu qooda badaa gumaacha? jedhaniif akkuman kanaa olitti ibsuu yaale, kan gahee badaa taphatan ykn qooda badaa gumaachan yoo Oromummaan dagatame ykn hirraanfatame fi yoo kanaaf dursi hin kennamne dha; yoo eenyummaa keenyatti hin amannee dha. Yoo kanaa alatti waan biraatiif dursa fi bakkee guddaa kan kenninu ta’ee dha. Dhugaan jiru fi kan nama hin mamsiifnne; jireenya hawaasaa keessattis ta’ee qabsoo bilisummaa Oromoo kana keessatti kan gahee gaarii fi murteessaa taphatu fi qooda guddaa fi murteessaa gumaachu hunda caalaa “Oromummaa” dha. Yoo eenyummaa keenyatti amanne fi kanaafis dursa kennine, hawaasa keessatti nagaa fi tasgabbiin ni uumama; wal jaalachuun, wal kabajuun, wal mararfachuun, waliif na’uun, wal amanuu fi wal amansiisuun, wal obsuun kan jiraatan ykn jiraachuu danda’an yoo eenyummaa keenyaaf dursa kennine fi akka Oromoo tokkootti, akka uummata tokkootti wal ilaallee dha. Oromoon dhiiga fi foon tokko; ilmaan abbaa tokkoo ti. Eenyummaan keenya Oromummaan kan walii ti; kan kanaa alaa hunduu kan dhuunfaa ti. Maaliif kan waliin qabnuuf dursa hin kennineree?? Uummanni Oromoo duris taanan har’a kan gabrummaa jala jiru; kan hidhamu, dararamu, ajjeefamu, hidhaan bara dheeraa fi duuti irratti murteeffamu akka Oromootti malee ykn waan Oromoo ta’eef malee, akka naannoo Walloo, Shawaa, Wallaggaa, Arsii, Baalee, Booranaa, Harargee,….. keessaa dhufee ykn keessa jiraatuutti miti. Kaayyoon qabsoo bilisummaa Oromoos Oromoo bilisoomsuu fi Oromiyaa walaboomsuuf malee, Wallagga, Shawaa, Arsii, Baalee,….. kophaatti baasanii bilisoomsuufii miti. Oromoon tokko; Oromiyaanis takka’uma. Kanaaf qabsoon bilisummaa Oromoo Oromummaarratti hundeeffamee gaggeeffamuu qaba. Yaaliin kanaa alaa diinaaf karaa baasee tolcha malee uummata keenyaaf bu’aa takka illee hin fidu. Oromummaa nu dagachiisanii, karaa biraatiin akka walqoqqoodnu kan godhan diinota keenya dha. Kun tooftaa gara gara hiranii bituu ti. Kanaaf ammoo meeshaa ta’uu hin qabnu. Qabsoon kun akka cimu fi galii hawwame akka ga’u, tarkaanfiin duraa Oromummaa guddisuu fi summii gandummaa, naannummaa fi amantii dhaan kan ka’e hawaasa keessatti faca’e kana balleessuu dha. Akkuman kanaa olitti jedhe, ganda, naannoo fi kutaa keessaa dhufaniif ilaalcha ofii qabaachuun badaa miti. Amantiinis kan dhuunfaa waan ta’eef, kan barbaadan qabaachuun mirga abbaa fedhee ti; mirga ilma namaa ti; kana hin godhin jechuun sirriis miti; mirga dhala namaatiin mormuu ta’a. Haa ta’u malee, kan dhuunfaa akka dhuunfaatitti jiraatee, kan waliitiif ammoo dursa kennanii eenyummaa ofiitiin boonuun waan filannoo biraa hin qabnee dha. Ilaalcha adda addaa qabaachuunis uumaa’uma ilma namaa ti. Ilaalcha fi yaada gara garaa dhiyeessanii; kanarratti waliin mari’atanii; rakkoo uumame yookaanis ammoo dhimma walii tokkoof furmaata waliin barbaaduun akkasuma waan ilmaan namootaarraa eegamuu dha. Oromummaan mallattoo keenya dha; meeshaa qabsoo bilisummaa Oromootis. Kanaaf, Oromummaa dhaaf dursa haa kenninu. Isa kanatu tokkummaa ilmaan Oromoo ijaaruu danda’a. Gandummaan, naanummaa fi amantiin tokkummaa ilmaan Oromootti gufuu ta’uu hin qaban. Galatoomaa. Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Marii xumura hin qabne dha moo waan furmaata fi bu’aa fidu ta’ina laata?

Abdii Boruutiin Dhimmoonni lamaan “paradigm shift” fi “All-Inclusive-Alliance” ajandaa marii yeroo ammaa ta’anii akka jalqabamanitti amma illee ittifufaa jiru. Keessumaayuu marsaa gadaa.com irratti marii oo’aan godhamaa jira. Waayee kana ilaalchisee yaadoleen gara garaa namoota adda addaarraa dhiyaachaa jiru. Akkan hubadhetti, marii gaariin waan deemaa jiru natti fakkaata. Mariin akkanaa kun ammoo mala gara garaa fidee, kana keessaa furmanni tokko cuunfamee ba’ee, bu’aa tokko akka fidu abdiin qaba. Waan tokkorratti waliigalamee, waliin mormuun dhaabbatee, walirratti duuluu fi humna walii dadhabsiisuun hafee, haala tasgabbii fidu uumuunuu bu’aa guddaa dha. Wanti biraa haala tasgabbaa’u kanarratti hundeeffamee, sadarkaa sadarkaa dhaan ittifufuu danda’a jedheen yaada. Mariin akkanaa kun isa jalqabaa fi haarayaa ta’uu baatu illee, waan kanaan dura, hamma har’aatti godhamaa ture hubachuu fi kan dabre irraa illee barachuu dhaan; muuxannoonis irraa argamee; mariin amma godhamaa jiru kun garuu furmaata tokkotti nama geessuu danda’a jedheen yaada. Haa ta’u malee, furmaanni tokko kan argamuu danda’u yoo yaadoleen gara garaa burqan gamaaggamamanii, kan gaarii ta’an filatamanii gara hojiitti jijjiiraman ykn hojiirra ooluu danda’an qofaa dha. Yoo akkanumaan kan lafumatti dubbatamu ykn haasa’amu fi furmaanni tokko irraa hin argamne ta’an, akka bishaan dhagaarratti dhangalaasanii waan ta’uuf, bu’aa tokko malee duwwaa ta’ee hafa jechuu dha. Kanaaf, mariin deemaa jiru kun marii mala tokko fidu; marii waliigaltee uumuu danda’u; marii jijjiirama fidu fi marii xinnaatu illee bu’aan tokko irraa argamu ta’uu qaba. Yaadoleen adda addaa kan namoota gara garaarraa burqan ykn dhiyaatan hunduu yaadolee gaarii fi kan furmaata fiduu danda’ani dha jechuun nama rakkisa. Yaadoleen gaarii ta’anii garuu isaan kana hojiirra oolchuun rakkisaa ta’u dhiyaachuu danda’u. Haala amma jiru keessatti, yaadolee tooftaa fi tarsiimoo gaarii uumuu hin dandeenye ta’uu malu; yaadolee gaarii fakkaatanii garuu kaayyoo galii booddee faallessan ta’uu danda’u. Beekaniis ta’ee otuu hin beekin namoonni tokko tokko yaada afaanfaajjessaa dhiyeessuu danda’u. Kanaaf egaa yaadoleen dhiyaatan hunduu mala ykn furmaata fiduu waan hin dandeenyeef, murteessitoonni (descision makers) ykn hoggantoonni keenya yaadolee dhiyaatan hundaa hubatanii gamaagamuu dhaan yaada gaarii, kan walii, kan furmaata tokkotti isaan geessuu danda’u keessaa cuunfanii baasuun hojii isaanii ti; kun dirqama illee ta’uu qaba; yoo qabsoo bilisummaa Oromoo (QBO) kanaaf bu’aa kan fidu ta’e jechuu kooti. Namoonni gara garaa yaada ofii kan dhiyeessan; kana keessaa ammoo yaadni gaariin cuunfamee kan ba’u hoggantoota keenyaaf gargaarsa yaadaa (input) akka ta’uuf malee wanti hojjiirra oolu (output) hoggantoota keenyaan murteeffama jechuu dha. Waayee “paradigm shift” ilaalchisee yaadni fi ilaalchi bakkee lamatti waan qoodame fakkaata. Namoonni tokko tokko waayeen kun jijjiirama kaayyoo ti jedhu ykn jedhanii yaadu; kan biroo ammoo jijjirama kaayyoo otuu hin taane, akkaataa qabsoon kun ittiin gaggeeffamuu danda’u yookaanis ammoo karaa fi sadrkaalee qabsoon ittin gaggeeffamee galii booddee ga’uu danda’u dha jedhu ykn jedhanii amanu. Akka yaada fi ilaalcha kiyyaatti, gaafii: Yaada bakkee lamatti qoodame kana keessaa isa kamtu sirrii dha? jedhuuf deebii argachuu dhaaf dura gaafiin uummata Oromoo maal akka ta’e beekuu dha; amanuu dhas. Gaafiin uummata Oromoo inni bu’uraa (fundamental question) gaafii bilisummaa fi abbaabiyyumaa ti. Bilisummaa fi abbaabiyyummaa humnaan dhabe deebisee argachuufi. Kan QBOtti amanu gaafii kanatti amanee fudhachuu qaba; kun kan nama mamsiisu fi kan waliin nama mormisiisu natti hin fakkaatu. Ilmaan Oromoo kan miliyoonaan lakkaawwaman lubbuu isaanii kan dhabaniifis gaafii’uma kanaafi. Erga gaafiin uummata Oromoo ifa ta’e, deebiin isaatiis akkanuma ifa ta’uu qaba; deebiin kun ammoo hamma bilisummaa fi abbaabiyyummaan deebi’anii argamanitti karaa danda’ame hundaanuu falmachuu dha; qabsoo cimsuu dha; kanaaf illee wareegamuu dha. Asirratti “karaa danda’ame hundaan” kanan jedhe hubadhaa! Boodan itti deebi’a. Uummanni Oromoo har’as akkuma dur gabrummaa jala/keessa jira; gabrummaan har’aa kun ammoo kan yeroo hundaa caalaa hamaa ta’e malee wanti fooyya’e hin jiru. Maaltu hamaa isa godhe har’a? Uummanni keenya gabrummaa keessa turu illee dur lafa ofiirra, qayee ofii keessa jiraachaa bitamaa ture; har’a garuu lafa ofiirra ykn qayee ofii, qayee abbaa, akaakayyuu fi abaabayyuu… isaarraa humnaan buqqa’aa jira; biyyi teenya Oromiyaan illee cicciramtee gurguramaa jirti. Karaa biraatiin ammoo, uummanni keenya kan dur argee hin beekne beela fi dhukkubaan akka baala mukaa harca’aa jira. Egaa gabrummaa hamaan kana caalu jiraaree?? Qabsoo bilisummaa kana yoo ilaallu, har’a bakka jirru fi buru bakkee geenyu hubachuu qabna. Har’a gabrummaa keessa jirra; bakkeen boru ga’uu barbaadnu ammoo bilisummaa fi abbaabiyyummaa dhabne deebifnee argannee, biyya keenya dureettii keessa nagaan jiraachuu dha. Naannoo gaafa Aafrikaa sana keessatti illee nagaa fi tasgabbiin akka jiraatu qooda keenya gumaachuu dha. Uummanni keenya bal’aa sabni keenya guddaa waan ta’eef waa hunda godhuuf humna qabaachuu danda’a, kanas qaba. Har’a gabrummaa keessa/jala jirra jennee erga amanne ammoo, kana keessaa/jalaa ba’uu dhaaf karaa danda’ameen qabsaa’uun dirqama hundaa ti jedheen amana. Karaan galii booddeetti nu geessu kun baay’ee dheeraa dha; karaa kana ammoo yeroo tokkoon deemnee xumuruu yoo baanne ykn yoo dadhabne, tarkaanfii tarkaanfii dhaan deemuu qabna. Tarkaanfiin kun ammoo xinnaatu illee gara galii keenyaa sanatti kan nu geessu yoo ta’e, itti amanamee fudhatamuu qaba. Kan galii booddee sana barbaadu hunduu tarkaanfii kana waliin godhuu qabu; waliin deemuu jalqabuu qabu; yoo akkana hin taane, bakkuma amma (har’a) jiran, gabrummaa keessatti hafuu ta’a jechuu dha. Mee amma gara jaarmayoota ykn/fi dhaabilee siyaasaa Oromootti deebi’uu dhaan waan tokko tokko kaasuun barbaada. Jaarmayoonni fi dhaabileen keenya, kan walaba ta’anii bilisummaa Oromootiif qabsaa’an bakkee lamatti ba’anii ilaalamu. Isaan kunis jaarmayoota bilisabaasota kan akka ULFO fi ABO yoo ta’an; kan biroo ammoo dhaabilee biyya keessatti socha’an kan akka OFC ti. Akkan beekutti ykn akka naaf galutti, OFCn sirna Federaalaa dhugaa (true killil federation) kan Oromian autonomy mirkaanessu fiduuf qabsaa’u. Yoo kun galii isaa ga’e, gabrummaa amma keessa jirru kana keessaa baanee, tarkaanfii guddaa tokko gara galii booddeetti deemna jechuu dha. Gaafiin uummata Oromoo inni bu’uraa deebii argachuu baatu illee, yoo sadarkaa autonomy geenye, galii keenya isa booddeetti waan dhiyaannuuf, isa bira ga’uu dhaaf illee qabsoon kun akka itti fufu haalli gaariin tolfamuu danda’a jedheen yaada. Sadarkaan ykn tarkaanfiin kanatti aanee dhufu, tarkaanfii jaarmayoonni bilisabaasonni keenya itti fufanii dha. Haalli gaariin tokko yoo tolfame ykn uumame, uummat keenya qabsoo dhaaf caalaatti qopheessuun waan danda’amuuf, bilisabaasota keenyaaf haalli gaariin uumamee, qabsoo kana akka cimsan taasisa jechuu dha. Egaa, tokko kan biraatiif akka karaa tolchuu danda’u hubadhaa!! Karaan kun ammoo akka tolfamu fi qulqullaa’u jaarmayoonni fi dhaabileen keenya waliin mormuu dhiisanii wajjin hojjechuu qabu. Waliin mormuun diinaaf malee uummata keenyaaf, qabsaa’otaaf illee bu’aa tokko hin fidu; gabrummaa keessa akka turan nama godha malee. Yeroon wajjin hojjetan, wal gargaaran fi tumsa waliif ta’an yoomiyyuu caalaa amma. Kanan kanaa olitti “karaa danda’ame hundaan” jedhes waayee’uma kana dha. Yoo “paradigm shift” akkanatti kan ilaalamu ta’e, kun fe’ii uummat Oromoo waan hin faallessineef, jijjiirama kaayyoo waan ta’u natti hin fakkaatu. Jijjiirama ykn tarkaanfii qabsoon kun ittiin gaggeeffamu ta’uu danda’a; qabsoo kana qindeessanii galii booddeetti geessuu dha jedheen yaada. Asirratti waan tokko kaasuun barbaada. Wanti kun ammoo yaada fi ilaalcha dhuunfaa kiyyaa ti malee, jaarmayaa tokko deeggaree kan biraa balaalefachuu ykn garee tokko bakkee bu’ee dubbachuufii miti; kun akka sirriitti hubatamun barbaada. Yeroo tokko tokko yoon taa’ee yaadu ykn itti yaadu, maaliif gareen ABO sadeen waliigaltee akka dhabani fi deebi’anii ABO tokko ta’uus dadhaban, yaada gara garaa sammuu kiyya keessatti uuma. Maaluma rakkoon isaanii jedheen of gaafadha. Ilaacha siyaasaa ti moo dhimma dhuunfaatu duuba jira? jedheen yaadaan gadi buusee ol baasa. Waayeen kun ammoo akkan waan tokko tokko yaadu na taasise; kun ammoo keessumaayuu garee QC ABO fi garee Shanee ABO ilaalchisee ti. Gareen kun lamaan kaayyoon isaan waliin qaban “walabummaa Oromiyaa” natti fakkaata. Garaagarummaan isaanii akkaataa qabsoon kun ittiin gaggeeffamee galii hawwame sana ga’u dha jedheen yaada; kun yaada kiyya malee wantin keessa isaa beeku hin jiru. Akkan hubadhetti gareen lamaanuu dadhabbii qabu. Asirratti wanti hubatamuu qabu jaarmayoonni keenya hunduu dadhabbii qabu. ABO jijjiiramaas taanan erga jijjiirama labsanii kunoo waggota lama dabrsee jira; garuu jijjiiramni tokko illee hin mul’anne. ULFOs yoo ta’e, jaarmayaa tokko ta’uu isaani nutti himanii nu gammachiisan malee; ergasii wanti isaan godhaa jiran hin beekamu. Haa ta’u malee, garee lamaan QC fi Shanee walbira qabee ilaaluu waanan barbaadeef isaan kana lamaan kophaatti baase. QC ABO yoo ilaalle, kaayyoo ganamaa gadi hin lakkifnu, hamma fe’e haa turu hamma kun galii booddee ga’utti karaa’uma tokkoon qabsoo kana itti fufnna jedhanii, karaa gara garaa otuu hin yaalin waanuma karaa tokkorratti cichan natti fakkaatu; yoon dogoggore na qajeelchuu danda’u. Yeroon ammaa garuu tooftaa fi tarsiimoo jijjiiranii, karaa gara garaa yoo hin yaalin haala ulfaataa kana keessatti karaa tokkoon qofaa galii hawwame ga’uun waan namatti tolu natti hin fakkaatu. Humna qabanis xinxaaluun gaarii dha. Yoo humna cimaa qabaachuu baatan, waan barbaada sana argachuu fi bakkee barbaadan sana ga’uun baay’ee rakkisaa ta’a. Waayee humna ofii ilaalchisee kun jaarmayoota hundaafuu walfakkaataa dha. Garee Shanee ABO yoo ilaalle ammoo, karaa adda addaatti fayyadamanii qabsoo kana galii hawwameen ga’uuf yaalii waan godhan natti fakkaatu. Tooftaa fi tarsiimoo gara garaa waan yaalan fakkaatu; akkan ofii kiyyaa hubadhutti jechuu kooti. Haa ta’u malee, kaayyoon galii isaanii (concrete goal) sirriitti ifa naaf ta’uu dide. Karaa fi tarkaanfii gara garaa yaalu; kun gaarii dha; haala yeroo ammaa wajiin deemuu danda’a; garuu galiin booddee isaanii maal akka ta’e sirriitti ifa godhanii garee biroo fakkeenyaaf QC ABO amansiisuu waan danda’an natti hin fakkaatu. Yaalaniis ta’uu danda’a; wantin beeku hin jiru; kun tilmaama dhunfaa kootiiti. Oromian autonomys haa ta’u, walabummaa Oromiyaas haa ta’u, sana bira dabranii illee walfaanummaa (union) saboota walaba ta’aniis haa ta’u, bakkuma haalli tole fi galiin tokko argametti waan dhaabbachuu barbaadanis natti fakkaatu. Ammas irran deebi’a, kun yaada mataa kiyyaa ti; yoon dogoggore, abbaan fe’e na qajeelchuu danda’a. Kanatu rakkoo isaan jidduutti uume natti fakkaata; kanaaf waliigaluu dadhaban jedheen yaada. QC ABO qofaa otuu hin taane garee hafe fi ULFO waliin illee tokkummaa uumuun rakkisaa kan ta’u asirraa ka’ee ta’uu danda’a jedheen yaadas. Waayee yaada tumsa hunda hammataa irratti illee, yaada fi yaamicha kan dhiyeesse Shanee ABO ti. Tumsi hunda hammataan (All-Inclusive-Alliance) kun ammoo humnoota diimookraasii Habashootaas dabaluu akka danda’u yaadama. Dhugaan mamii hin qabne tokko garuu, Habashoonni ammoo hammuma fe’an diimookraasiitti amanani illee, hammuma fe’an garaa qulqulluu dhaan Oromoo wajjin hojjechuu barbaadan illee, diina waliin qabnu Wayyaanee faashistii kana waliin kuffisuuf malee, dhuguma “walabummaa Oromiyaa” ni fudhatu jedhanii yaaduu fi amanuun rakkisaa dha. Otuma Wayyaanee waliin kuffisani fi waan sana booda dhufurratti waliigalteen kan godhamu ta’e, yoo baay’atee baaya’te Oromian Autonomy fudhatu malee, Oromiyaa walaba taatu “independent Oromia” akka hin barbaadne waan mamii ykn shakkii qabu natti hin fakkaatu. Isaan kaayyoon isaanii, fe’ii fi hawwiin isaanii immiyyee Itoophiyaan isaanii akka hin diigamne dha. Kanaaf waayeen kunis shakkii uumee, akka gareen kun walii hin gallee taasisa natti fakkaata. “Paradigm shift” illee karaa biraatti hiikanii kan ilaalan asirraa ka’ee ta’uu danda’a jedheen yaada. Haa ta’u malee, ani gara kootiin, akkuman kanaan duras jechaa ture, yoo mooraa QBO keessatti waliigaluu fi wajjin hojjechuu dandeenye, yoo tumsa ofii keenyaa ijaarre fi cimsine, sana booda tumsa hunda hammataa kan humnoota diimookraasii Habashaa illee dabalatu ijaaruuf sodaachuu hin qabnu. “Abjuu sodaatanii rafuu hin dhiisan” jedha mitiree Oromoon yoo makmaaku. Kaayyoon tumsa akkanaa Wayyaanee faashistii kana kuffisuuf waan ta’uuf; isa kuffisuun ammoo tarkaanfii takka illee ta’u gabrummaa keessaa baanee gara galii booddeetti deemuu ta’a jedheen amana. Yoo mooraan QBO qulqullaa’e fi walirratti duuluun dhaabbate; yoo waliigalteen jiraate fi tumsa waliif ta’uun danda’ame; yoo hunduu waliin hojjetan; kufaatii Wayyaanee booda illee rakkoon tokko uumamuu kan danda’u ta’e, humna cimaa horachuun waan danda’amuuf, rakkoo dhalatuuf illee of qopheessuuf nama gargaara. Kanaaf dura tumsa ofii ijaaruun barbaachisaa ta’a. Barruu kiyya otuun hin xumurin dura, dhaamsi ani jaarmayoota keenyaafis ta’ee qabsaa’ota keenyaaf keessumaayuu hoggantoota jaarmayoota keenyaaf dabarsuu barbaadu, akkuman kanaa olitti tuqee dabre, yeroon ammaa yeroo taa’anii wal ilaalanii fi waliin morman; yeroo karaa tokko qofaatu nu baasa jedhanii yaada tokko qofaarratti cichan otuu hin taane, yeroo haala jijjiiramu wajjin ofjijjiiranii (kun kaayyoo jijjiiruu miti!!) karaa gara garaatiin qabsoo kana cimsuu yaalan waan ta’eef, xinnaatu illee karaa gabrummaa keessa nu baasuu danda’u tokkorratti waliigaluu fi mooraa QBO keessatti nagaa fi tasgabbii buusuun barbaachisaa qofaa otuu hin taane murteessaa dhas; dirqama hundaatis ta’uu qaba. Har’a uummanni keenya dafee akka gabrummaa keessa ba’u ciminaan hojjechuu dha malee, kun kaayyoo yeroo gabaabaa ti; sun kaayyoo yeroo dheeraa ti; karaa kana malee karaan sun gaarii miti jedhanii waliin mormaa yeroo fixuun dhaabbachuu qaba; kun diina keenyaaf malee uummata keenyaaf bu’aa hin qabu; sirumaa akka diinni cimaa deemu taasisa malee qabsoo kanas cimsuu hin danda’u. Waliigaltee haa uumnu, wajjin haa hojjennu, tumsa waliif haa taanu, humna keenya haa cimsinu, irree tokkoon diinarratti haa duullu. Galatoomaa. Abdii Boruu: aboruu@gmail.com