Waraana Kaaba Itoophiyaa: 'Gareedhaan yeroo na gudeedan daa'imni koo argiteettii laata jedheen yaadda'a'

Magaalaa indastirii kan taate, Kombolchaa keessatti humnoota mootummaa federaalaa fi finciltoota Tigraay gidduu waraanni erga geggeefamee baatiin lama darbeera. Magaalaa kanatti jireenyi gara iddoo duriitti waan deebi’e fakkaata. Tahus madaan waraanichi dhiisee darbe hin qoorre. Godaannisa waraana kanaa namoota qaban keessaa Faatimaa Ahimad ishee tokkodha. Faatimaan waraanichi magaalaa itti dhalatte Haayiq irraa xiqqoo fagaatee akka adeemsifamaa jiru gaafa dhageessu, humnooti TPLF gara Haayiq dhufu jettee hin yaadne ture. Faatimaan yeroos jireenyashee fooyyeffachuuf hojii jalqabuuf yaadaa turte, sababa du’a abbaasheetiin barumsasheen kutaa torbaa ol itti hin fufne. Haayiq keessa hojii nyaattee ittiin bultuufi haadhashee ittiin gargaartu hin arganne ture. Daldaaltota hojii fi hojjetaa quunnamsiisan gaafa dubbistu hojiin isheef tahu Kombolchaa akka jiru itti himan. Innis hojii keessummeessuu ture. Bitaa fi mirga hin jenne Kombolchaatti qajeelte. Achitti hoteela giddugaleessa jedhamu keessatti keessummeessuu jalqabde. Torbee tokko booda Haayiq to’annoo TPLF jalatti kufte. Bilbilli addaan waan citeef haatishee nagaa tahuu hubachuu hin dandeeye. Faatimaan haala haadhashee otoo hin bariin loltoonni TPLF Kombolchaa galan. Dhuma baatii Onkololeessaa irratti loltoonni TPLF akkuma Kombolchaa gahaniin hoteelota dursanii qabatan keessaa tokko hoteela Faatimaan keessaa hojjettu ture. Yeroos nyaata ishee gaafatan keenniteefii booda dhiisanii bahan. Gaafas loltoonni isheefi waayiloota isheerratti miidhaa saalaa ijaa irratti hin dhaqqabsiifneef haara galfii guddaa ture. Kanarra homaa nun godhan jedhanii hojii isaanii hojjechaa oolan. Kuni garuu kan tahe guyyaa tokkoof qofa. ‘’Buleesaa balbala cufnee erga rafneen booda dhufanii balbala banaa nuun jedhan,’’ jechuun guyyaan godaannisa irratti dhiisee darbes gaafas akka jalqabe dubbatti. Dubartoota afur hoteelichaa hojjetan keessa tokkollee hin hanqanne. ‘’Baayyee tahuun isaanii haleellaa ittisuuf gaariidha,’’ jedhanii yaadu ture. Faatimaa fi waayilootishee ‘’balbala hin bannu’’ jedhanillee loltoonni humnaan cabsanii galan. ‘’Akkuma galaniin maaliif hin banne jedhanii hunda keenya kaballaa fi dhiitichaan nu dhahani,’’ jetti. ‘’Hunduu meeshaa waraanaa qabatanii turan,’’ kan jettu Faatimaan, ‘’gariin isaanii uffata danbii waan akka adii uffatanii turan, amma loltuu akka sanatti uffate gaafan argu isaan waan natti fakkaataniif nan naha,’’ jetti. Loltoonni balbala hoteelichaa cabsanii galan saddeet turan jetti. Isaan keessaa lamman isaanii qawwee itti qabanii fo’anii akka ishee fudhatan dubbatti Faatimaan, ‘’na ajjeesaa malee hin deemu yeroo jedhu lamaan isaaniyyuu kaballaa fi dhiitichaan erga na dhahaniin booda na qabanii gara mana siree na fudhatan.’’ ‘’Mana siree erga na galchaniin booda dabaree dabareen akka barbaadan na godhan,’’ jechuun waan irra gahe BBCtti himteetti. Faatimaan battala sanatti waayiloonnishee maalirra akka turan hin beektu ture. ‘’Halkan akka gaafasii natti dheeratee hin beeku,’’ kan jette Faatimaan borumtaasaa hiriyyootashee waliin wal-agarte. Gudeeddii irra gaheen miidhamtus hiriyyootasheetti garuu himuu hin barbaanne ture. Haala hiriyyootashee ijaa hin barreef haleellaan gudeedamuu kan irra gahe ishee irra qofa itti fakkaata ture. Gaafa waan irra gahe itti himtu garuu isaaniis waan wal-fakkaataa akka irra gahe itti himan. Loltoonni TPLF akkuma Kombolchaa to’ataniin tajaajilli ibsaa fi bilbilaa addaan citee ture. Faatimaa fi hiriyoonnishee iddoo waanti hamaan itti uumame kana dhiisanii deemuu otoo barbaadanillee iddoo deeman gatii hin qabneef achuma oolan. Balbala caccabe akkuma tahetti suphanii rafuuf yaalii godhan. Balballi sun yeroo lammataaf rukutame. Namootuma kaleessaaati. Faatimaanfaa ‘’hin bannu’’ jedhan. Loltoonni garuu akkuma barame cufantaa humnaan bananii galan. Faatimaanfaa waan kalee galgalaa himachaa akka isaaniif gaddan kadhataniin. Garuu hin taane. Inumaayyuu ‘’waan kaleessaarra caalutu na mudate,’’ jetti Faatimaan. Loltoonni halkan darbe lama turan hiriyyaa dabalatanii dhufan jetti. Kana booda garuu achi turuu hin barbaanne, lubbuuf sodaatan. Seera itti iyyataniifi gaaddisa isaanii tahu hin qaban ture. Kanaaf gara mana isaaniitti deebi’uuf murteessan. Hiriyyoonnishee gara iddoo biraatti yeroo deeman Faatimaan Haayiqitti deebi’uuf karaa eegalte. Imala guyya lamaan booda Kombolchaa irraa Dasee achiinis Haayiq mana haadhashee galte. Mana gaafa geessu haadhashee, obboleettishee fi obboloonnishee dhiiraa hin jiran - rakkoo biraa. Ollaa gaafa gaafattu sodaatanii gara baadiyyaatti akka baqatani itti himame. Isheenis gara baadiyyaa imala eegalte. Humnooti TPLF Waldiyaa irraa darbanii gara Dasee yeroo deeman Zamzam abbaa warraashee hojii ijaarsaa hojjetu waliin magaalaa Dasee irraa xiqqoo fagaattee magaalaa argamtu keessa jiraatti ture. Loltoonni TPLF yeroo magaalattii seenan abbaa warraashee fi mucaashee fuulduratti akka ishee reeban yaadatti. Abbaan warraashee isheef gaafa lolu qawweedhaan rukutamee ajjeefame. Reebicha irra gaheen ilkaan sagal dhabuu kan dubbattu Zamzam, miilashee irrattis miidhaan guddaa gaheera. Zamzam loltoota TPLF’n gudeedamuu gaafa ibsitu: ’’gara manaa akkaan galu na gaafatan jennaan nan gale. Mana duubakoodhaa cufan. Tokko ilkaan koo gaafa na dhahu yeroosuma cabee lafa bu’e. Inni tokkos maddii koo biraan na dhahe, ammas ilkaan narra caccabee bu’e. Afaan koo dhiigaan guutame. Na gudeeduuf gaafa yaalu wal’aansoo qabannaan harka koo cubeedhaan na waraane. Achiin wayyaa koo narraa ciree, na gudeede,’’ jette. Zamzam waan irra gahe yaadachuun dhukkubbii akkatti dabalu dubbatti. Qaamnishee dhiigaan cuuphamee, socho’uu dadhabdee akka turte dubbatti. ‘’Akka hin boonyellee imimmaan koo goge,’’ jetti. ‘’Gudeedamuun na dhukkubsa, daa’ima koo fuulduratti tahuun immoo yoomiyyuu akka hin irraanfanne na godha,’’ kan jettu immoo shamarree ganna 25 Meelaat Abarraadha. Akkuma Faatimaa Meelaatis magaalaa wal-fakkaataarraa kan dhufte yoo tahu hoteela keessatti hojii keessummeessuu hojjetti. Daa’ima miilashee jalaa hin dhabamne qabdi. Abbaa warraashee wajjin yeroo adda bahan ‘’daa’imni koo homaa itti hin hanqatu,’’ jetteetu mana namaa qacaramtee hojjechuu akka jalqabde dubbatti. Melaatiifi Faatimaan hoteela garagaraa keessaa hojjetu ture. Meelaat hoteela hojjettuuf bakka buutuu turte. Loltoonni TPLF gaaf tokko gara hoteela Meelaat hojjettutti qajeelan. Hoteelichi cufaa hin turre. Galanii biiraa dhugu jalqabani. ‘’Biiraan hin jiru jechuu hin dandeenyu, sababiinsaas nu reebuu danda’u,’’ jetti Meelaat. Gaafa biiraan dhumu garuu waanti sodaatte dhufuunsaa hin hafne. ‘’Loltoonni lama ’koottu ati unu wajjin deemta' naan jedhan,'' kaan jettu Meelaat, ‘’lakki yeroon isaan jedhu inni tokko qawwee natti qabee 'sin gombisa' naan jedhe,'' jechuun ibsiti. ‘’Mucaa koof jiraachuu waanin qabuuf, kan fedhan naan haa godhan,’’ jechuun waan irra gahe dubbatti. Akka Meelaat jettutti haleellaan saalaa kuni siree daa’imni ishee raftee turte irratti irra gahe. Daa’imni ishee hirribasheerraa kan dammaqxe reebicha irra gahaa ture danda’uu dadhabdee boo’uu gaafa jalqabdudha. ‘’Lama tahanii dabareedhaan yeroo na gidirsan nan boo’e, yeroos daa’imni koo hirribaa kaate,’’ kan jettu Meelaat, waan boqonnaa ishee dhorku keessaa tokko, ‘’yeroo gareedhaan na gudeedan daa’imni koo argiteetti laata?‘’ kan jedhu akka tahe BBCtti himteetti. Garuu ‘’otoo argiteetti tahee immoo hamma yoonaa na gaafatti ture,’’ kan jedhu ishee jajjabeessa. Meelaat hoteela sana bakka buutummana bulchaa jiraattus halkan dabalataa garuu achitti dabarsuu hin barbaanne. Daa’imashee qabattee gara mana hiriyyaa ishee deemte. Hiriyyaashee waliin mana cufanii ooluu jalqaban. Yeroo muraasaaf loltoonni TPLF gara naannoo sanaa hin dhufan ture. Yeroo booda garuu ganda keessa naanna’uu jalqaban. ‘’Guyyaa mana dubartiin jirtu qoratanii halkan dhufu,’’ kan jettu Meelaat haleellaan irra gahe akka irra hin deebi’amneef hiriyyaashee waliin mala malan. Guyyaa mana cufanii erga oolaniin booda halkan michuu isaanii magaalaa ala jiru bira deemanii buluu jalqaban. Baatii tokkoof haala kanaan erga dabarsaniin booda, Raayyaan Ittisa Biyyaa irra deebiin Kombolchaa to’achuu danda’e. Siistar Daayaan miidhamtoota kanneen akka Faatimaafaa yaalii xiinsammuu gochuuf ogeessota magaalaa Kombolchaatti ramadaman keessaati. Dubartoota haleellaan saalaa irraa gahe yaaluun hojiishee isa jalqabaati. Hamma yoonaa magaalaa Kombolchaa keessatti qofa dubartoota 35 loltoota TPLF’n haleellaan gudeeddii irra gahe yaaluu dubbatti. Dubartoota abbaa warraa isaanii fuulduratti gudeedaman, ijoolleen illee otoo hin hafiin kanneen yaaliif dhufan keessaa tahuu dubbatti Daayaanaan. Kanneen yaalii xiinsammuu taasifteefi keessaa dargaggeessi ganna 16 akka dhufeefi qollifamuu sodaachuudhaan namoonni dhimma kana hin gabaasne baayyeen akka jiraatan  ni tilmaamti. Faatimaan amma maatiishee baadiyyaa deeman argattee ji’a tokko ol waliin dabarsiteetti. Gara Kombolchaa deebitee hojii ishee duraa jalqabdeetti. Meelaat ammallee hiriyyaashee waliin jiraachaa jirti. Meelaat waan irra gahe irraanfachuuf Kombolchaadhaa bahuu barbaaddi. Garuu, ‘’iddoo mucaan koo barteetii yoon fudhee deeme na jalaa burjaajofti jechuun achuma jiraachuuf murteesse,’’ jechuun dubbatti. Faatimaa fi Meelaat qorannoo yaalii taasisaniin ulfa, HIV fi dhukkuboota wal-qabatoo biroo irraa bilisa tahuu baraniiru. Yeroo lammataaf qorannoo taasisuuf ji’a sadaffaa eegaa jiru. BBC’n dhimma kana ilaalchisee humnoota TPLF'f gaaffii dhiyeessuu yaaluus deebii garuu hin arganne. Kana dura dhaabbanni mirga namoomaaf falmu Aminastii Intarnaashinaal, waraana kaaba Itoophiyaatti taasifameen haleellaan saalaa akka meeshaa waraanaatti faayidaarra ooluu gabaasa baasee ture. Dhaabbanni kuni baatii Mudde keessa loltoonni TPLF naannoo Amaaraatti yakka gudeeddii raawwachuu eeruun irra deebiin gabaasa baasee ture. TPLF gamasaatiin gabaasota kunneeniif deebii kenneen, miseensonni waraanichaa naamusa kan qaban tahuu ibsuun, qaamni walabaa kana akka qulqulleessu gaafatee ture. Dubartoonni seenaan isaanii himame loogiin akka irra hin geenyeef jecha maqaan isaanii geeddarameera.


'Mootummaan bokkaa roobse kan jedhu dogoggora'- Gorsaa Teeknooloojii MM Itoophiyaa

Tibbana mootummaan naannolee hongeen miidhamanii turaniif bokkaa roobse oduun jedhu erga miidiyaalee biyya keessaan gabaafamee booda dhimmi kun qabxii falmii ta'eera. Keessattuu namoonni miidiyaa hawaasummaarratti wayita barreessan, mootummaan erga bokkaa roobsuu danda'ee, ''hanga lammiileen hongeen miidhaman kana eessa ture?'' jechuun komii kaasu. Dhimma kanaa fi haala teeknooloojii rooba cimmisuun roobsuu- Cloud Seeding- jedhamurratti yaada BBC'f kan kennan Waajjira Ministira Muummeetti Gorsaan Teeknooloojii Obbo Yodahe Hayilasillaasee, akkaataan miidiyaan itti gabaasan sirrii miti jedhan. Oggeessi kunis yaadni mootummaatu rooba roobsiise jedhu dogoggora ta'u himan. Ji'a gannaa dursee yeroo kana waqtii arfaasaa keessa roobni darbee darbee roobuun waanuma baratamee fi eegamuudha kan jedhan qondaalli kun, ''nutiyyuu rooba arfaasaarratti hirkanneetti pirojektii kana kan hojjenne,'' jedhan. ''Jalqaba wanti hubatamuu qabu, duumessi mijataan yoo hin jiraanne teeknooloojiin kun ofiin duumessa uumee rooba roobsuu hin danda'u. Kan inni [teeknoolojiin kun] hojjetu duumessi roobaa wayita uumamuttidha. Kanaaf ammoo yeroon kun mijataadha.'' Shaakalliin kun kanarratti hundaa'ee gaggeeffama kan jedhan Obbo Yodahe, pirojektiin kun bara 2013 eegalee baranas kan itti fufedha jedhan. ''Bara 2013 sululawwan Kaaba biyyattiirratti hojjetame. Barana ammoo iddoowwan hongeen miidhaman irratti. Boorana-Liiban irraa hanga naannoo Somaalee-Afdar darbees ammoo Kibba keessaa Koonsoo keessatti yaalame. Kutaalee kibba Oromiyaa, naannolee Somaalee fi kibbatti bakkeewwan hongeen miidhamanitti shaakalaa jirra.'' Hojiin kun garuu iddoo gogiinsi jiru, bakka duumessa jiidhaa yookiin ammoo gonkumaa roobni hin jirretti waan yaadamu miti jedhan. ''Biyya biraattis teeknooloojii kana akkaataan itti fayyadaman, bakka duumessi roobaa mijataan jirutti. Wayita roobni uumamaan roobu teeknooloojii fayyadamuun qabiyyee roobaa dabaluudha [rain enhancement]. Rooba roobsina wanti jedhu, inni hojii waaqaati.'' Teeknooloojiin hagam bu'aa argamsiiseera kan jedhuyyuu adda baasuuf yeroonsaa ganaadha jedha Obbo Yodahe. Shaakalliin teeknooloojii rooba gabbisuu kun xiyyaaraan qilleensa keessatti akkasumas ammoo lafarratti jenereetara dhaabuun hojjetamaa jiraachuus himan. ''Arsii Nageellee irraa eegalee gara kibba biyyattiitti kutaaleen jiran sulula tokko keessatti waan argamaniif, xiyyaaraan hojjetamaa ture. Torbeewwan lamaan sadan darban roobni arfaasaa suuta suuta roobaa waan jiruuf isatti fayyadamuun qabiyyee roobaa gabbisuun hojjetamaa jira. Duumessa cimmisuuf [Cloud Seeding] guyyaatti xiyyaara saditu gara kutaalee kanneeniitti balali'a.'' Magaalota akka Nageellee Booranaa, Meeggaa, Jigjigaa, Qabribayyaah jedhaman keessatti jenereetarri duumessa dacheerraa cimmisu [Ground cloud generator] dhaabbachaa jiraachuu himan. Kan naannoo Somaalee hojjetamee xumuramuu fi kan Booranaa ammoo torbee kana akka xumuramus eeran. Jenereetarri kun ogeeyyii raaga haala qilleensaa [meteorology] waliin ta'uun kan hojjtamuudha kan jedhan Obbo Yodahe, ''waqtii arfaasaa kana keessa qilleensi jiidha qabu kallattii kamirraa akka dhufu erga ogeeyyiin eeranii booda jenereetarri jiidhinsa kana gabbisuuf oolu achirra dhaabbata,'' jedhan. Ejansii Metiyooroolojii Biyyaalessaa Itoophiyaatti Daarektarri raaga haala qilleensaafi akeekachiiftuu Aadde Caalii Dabalee, bokkaan tibbana Booranaa fi bakkeewwan hongeen miidhamanii turan birootti roobe hojii teeknooloojii duumessa cimmisuun walqabata malee, waan raagamee ture miti jedhan. ''Roobni kan jiru gara kaabaa, giddu-gala biyyaa fi Kibba Lixa biyyattiiti. Asitti duumessi roobaa akka jiru ni argina. Bakkeewwan hongeen miidhamanitti warra teeknooloojii duumessa cimmisuun [cloud seeding] roobsantu turan. Nuti achi hin dhaqne.'' Roobni tibbana kutaalee biyyattii garaagaraatti roobee ture amma hir'isaa dhufeera kan jedhan Aadde Caaliin, roobni arfaasaa kun akka rooba gannaa walitti fufee kan roobu miti jedhan. Ammallee taanaan raagi jiru akka mul'isutti iddoowwan tokko tokkorraa duumessii fi darbees roobni jiraachuu waan danda'uuf, naannoleen rooba dhabanii yeroo dheeraaf turan bishaan cimmifachuu qabu jedhan. Lafti rooba osoo hin argatin yeroo dheeraaf waan tureef roobni amma roobu, carraan balaa lolaa uumuusaa xiqqaadhas jedhan.


Dhimma keessoo hanga nageenya biyyaa, yaadoota Kora sabaa KFO irratti ka'an

Korri Sabaa dhaaba Kongireesii Federaalawaa Oromoo (KFO) lammaffaa Bitootessa 26-27, 2022 Finfinneetti gaggeefamaa tureen hooggantoota dhaabichaa, miseensota koree hojii raawwachiiftuufi koreewwan kaanis filachuun imala isaa fuulduraa ibsuun goolabameera. Dhaabichi kora isaa kanarratti pirrofeesar Mararaa Guddinaa irra deebiin dura taa'aa, Obbo Baqqalaa Garbaa dursaa dura-taa'aa itti aanaa, Obbo Jawaar Mohaammad ammoo ittaanaa dura ta'aa dhaabbicha gochuun filateera. Koree hojii raawwachiiftuu dhaabichaaf miseensota 17 akkasumas koree giddugaleessaaf miseensota 85 filateera. Koree hojii raawwachiiftuu keessatti miseensa ta'anii kanneen filataman keessa miseensonni buleeyyiin alatti miseensota haaraa filataman keessa Obbo Hamzaa Adanee (Hamzaa Booranaa), dabalatee kaaniis ni argamu. Kora kana irratti Obbo Xurunaa Gamtaa, Barreessaa olaanaa, Obbo Hamzaa Adaanee Itti aanaa Barresssaa, Obbo Dajanee Xaafaa Itti gaafatamaa Siyaasaa ta'anii filatamaniiru. Itti dabaluun Obbo Mootii Begii itti gaafatamaa dhimma Hawaasummaa, Obbo Sulxaan Qaasim Itti Gaafatamaa quunnamtii hawaasaa, Obbo Girmaa Guutamaa itti gaafatamaa Koree Odiitiifi Inispeekshinii Naamusaa ta'uu filamaniiru. Kora gabaasa raawwii hojii darbaniirrate mari'atee raggaasise, dambii haaraa fooyya'e raggaasiseefi karoora fuuladuraarratti mariyate irratti bakka buutotni dhaabota siyaasaa biroos argamanii haasaa taasisaniiru. Erga hidhaa waggaa tokkoo oliirraa hiikamanii akka durii miidiyaa hawaasaa fi miidiyaalee idilee kaan irratti yaada isaanii ibsaa kan hin jirre Obbo Jawaar Mohaammad waltajjii kana irratti jaarmiyaalee siyaasaa Oromoo gidduu wal-hubachuufi waltumsuun akkasumas tokkummaan jabaachuu qaba jedhan. ''ABO waliin nu hidhan malee waliigaltee mallatteessinee filannootti seenuuf qophii turre. Nu hidhanii waraqaan keenya cicciramtee baddus onnee keenya keessa nuufi ABO'n tokko waliin jirra.'' Namootaafi humnoota siyaasaa Oromoo biyya keessaafi ala jiran waliinis ni hojjeta jedhan. Erga miseensa KFO ta'anii waggaa lamaa ol booda dura taa'aa itti aanaa ta'uun kan filataman Obbo Jawaar amma haaraa hooggansatti warri filataman hooggantootaa buleeyyiirraa muuxannoo akka fudhatan, barnootaa qabaniin ammoo akka jabeessan dubbatan. ''Kan booda wanni hin danda'amne kana gootan malee isin diigna kan jedhu. Wayyaaneen hin dandeenye, Bilitsiginaan hin dandeenye... ana mataa koo ergan bahee, KFO keessaa yoo baate kana sii goona kana siigoona jedhu dibbin jennee duuna malee waan itti amannerraa duuba hin deebinu,'' jedhan Obbo Jawaar. ''ABO walakkaa ool fudhatee Biltsiginnaan ABO diiguu hin dandeenye. ABO'n diigameeraa? hin diigamne'' jedhan. Godinaan qoodanii yaaduufi sodaachisuun hin ta'u waldhageenyee sirreessina jedhan. Bakka Bu'aan paartii uummata Affaar Musaa Adam ''waggoota lamaan darban wanti nuti hin taane hin jiru, jabaannees, gadi jennees buluu yaallee dadhabnee'' jechuun dhaabbileen siyaasaa wal-hubatanii hojjechuu akka qaban dhaaman. Waraana Kaaba Itoophiyaatti eegaleen walqabatee ''nagaa jechuun nama nyaata, qabsoo nageenyaa jechuun nama nyaata'' jedhan. Dhaaba haaraa ODA jedhu kan hundeessanii turan Obbo Sulxaan Qaasiim guutummaatti KFO'tti makamuu himuun dhaloonni haaraan kun jijjiirama KFO'tti dabalamee dhiiga haaraa itti maka jedhan. ''Guyyaa har'aa hooggansiifi miseensonni paartii ODA ifatti qabsoo Oromoo utubuudhaaf KFOtti makamuu keenya ni ibisna.'' Dura taa'aan KFO Proofeesar Mararaa Guddinaa waraanni Kaaba Itoophiyaatti dhalate mudachuu isaan dura yeroo mudateefi isaan boodas rakkoon sun karaa nagaa akka furamuuf yaadni dhiyeessaa turan boodatti dhiibamee waraanatti galamuu yaadatanii amma dubbii araaraa ka'uun gaarii ta'uu dubbatan. Achumaan walqabsiisuunis murteen dhukaasa dhaabuu mootummaan Kaaba Itoophiyaatti labse Oromiyaa keessattis labsamuu akka qabu kaasaniiru. ''ijoollee Oromoo bosona jiranis haa injifatan, warri masaraa mootummaa keessa jiranis haa injifatan, garuu waraanni kun uummata Oromoo gatii guddaa kaffalchiisa... adaraa Waaqaa, warri dandeessan itti yaadaa jedhaati itti himaa. Saba Oromoo balleessitanii hin badiinaa, taphni kun nuun baasu." Itti dabaluunis "Isuma Tigreef kennitan sana, warreen bosona Oromiyaa jiraniifis kennaa" jedhan Proofeesar Mararaan. Bara bulchiinsa ADWUI mana hidhaa keessatti dararaa hedduu keessa kan darbeefi miilla isaa lamaanis dhabe obbo Kaffaayalaw Tafarraa waltajjii kanarratti argamee tokkummaan akka cumu dhaameera. ''Rakkoo bara dheeraaf turee ammallee adeemaa jiru furuuf amanamummaa fi tokkummaan'' cimuu qaba jedhe. ''Araarri Kaabarratti labsame Oromiyaatti hin labsamne, kun hunda keenyatti nutti dhagaahama. Maaliif jennaan kaleessa dhiigaa turre har'as dhiiguu maatii keenyaa dhagahuun nama rakkisa'' jechuun Oromiyaa keessatti nagaan akka ba'u gaafateera. Bara dhufaa darbaa Oromiyaa keessatti lolli hin dhaabbanne kan jedhu obbo Kaffaayalaw, lolli kun akka dhaabatu dura Oromiyaarratti osoo xiyyeefatamee jedheera. ''Araarri jalqaba Oromiyaarraa, asii jalqabuu qaba jedheen yaada. Osoo araara buusuun barbaadamee jalqaba Oromiyaarraa labsamuu qaba sababni isaas saba guddaadha, lammaaffaa ammoo carraaduma as teenyee dubbachuuyyuu kan fide dhiiga ijoollee Oromooti. Kun dagatameera. Dogoggora.'' Oromoon amma du'a bareera kan jedhu obbo Kaffaalaw kun baayyee nama sodaachisa Du'a xiqqeessuufi hambisuu qabna, Oromiyaan nagaa argacuu qabdii jechuun dhaabaa fi uummata Oromoof dhaamsa qabu dabarse.


'Wixineen US HR6600 yoo ragga'e Itoophiyaa, nageenya gaanfa Afriikaa miidha' - Mootummaa Itoophiyaa

Wixineen Koongirasii Ameerikaaf dhiyaate (House Resolution)  HR6600 haala qabatamaa Itoophiyaa keessa jiru ilaalcha keessa kan galche miti jedhe mootummaan Itoophiyaa. "Sochii gaarii Itoophiyaa keessatti ta'aa jiru ilaalcha keessa kan hin galchinefii keessattu adeemsa nagaa kan hin deeggarre akka ta'e kaasnerra" jedhan dubbi himaan Ministeera Dhimma Alaa Itoophiyaa Ambaasaaddar Diinaa Mufti ibsa miidiyaaleef Kamisa kennan keessatti. Ambaasaaddarichi wixineen yaada murtii HR6600 yoo ragga'e walitti dhufeenya biyyoota lamaanii qofa osoo hintaanee nageenya naannoo Gaanfa Afriikaa kan miidhu ta'uu dubbatan. "Miinistirri Mummeen itti aanaafii ministirri dhimma Alaa Dammaqa Mokonnin wixineen kun maali, maal fiduu danda'u kan jedhu kaasuun Itoophiyaanotafii dhalattoota Itoophiyaa keessattu Ameerikaa jiraniif ibsa laataniiru" jedhan ambaasaaddarichi. Dabalataan "ragga'uun wixineewwan lamaanii (HR6600 fi S3199) biyyattii gama siyaasaa, diinagdeefii nageenyaan hirkattuu taasisa" kan jedhe Ministeerri Dimma Alaa Itoophiyaa, lammiileen biyyattii biyyoota biroo jiran wixinicha akka mormaniif waamichi dhiyaachuu Ambaasaaddarichi himaniiru. Wixineen HR6600 mataduree 'Tumsa tasgabbii, nagaafii dimokiraasii Itoophiyaa deeggaruu' (To support stabilization, peace and democracy efforts in Ethiopia) jedhuun mana maree bakka bu'oota Ameerikaatiif dhiyaate. Wiixineen kun namoota Itoophiyaa keessatti tasgabbiifi sirna dimookiraasiin akka hin jiraanneef sababa ta'aniiru jedhaman itti gaafatamoo gochuuf pireezidanti Baayidan qoqobbii akka irra kaa'aniif kan gaafatuudha. Qoqobbiiwwan namoota dhuunfaa irratti xiyyeeffatanis dhorkaawwan viizaa fi qabeenyaa of keessatti kan qabatanidha. Waraana Kaaba Itoophiyaatti dhalateen walqabatee bulchiinsi Joo Baayidan Itoophiyaa carraa gabaa biyyoota Sahaaraa gadiif US'tti mijatee Itoophiyaan irraa fayyadamaa turte keessaa baasuun ni yaadatama. Mootummaan Itoophiyaa kan warra Lixaa dhiibbaa hin malle narraan gahaa jiru jedhee komatu, Tarkaanfiin US Itoophiyaa AGOA keessaa haquun fudhatte lammiilee Itoophiyaa hojii jireenya isaanii jjijjiiru irratti xiyyeefatan miiliyoonaan lakkaawwaman miidha jechuun qeeqaa turte. Wixineen kun yoo ragga'e kanneen miidhu:


Waraana Tigraay: Humnooti Tigraay mootummaa Itoophiyaa hordofuun dhukaasa dhaabuu labsan

Mootummaan Itoophiyaa Naannoo Tigraayitti ''lubbuu lammiilee baraaruufi dararama hambisuuf'' lola dhaabuuf murteessuusaa ibsuu hordofee finciltoonni Tigraayis dhukaasa dhaabuu labsan. Tajaajilli Komunikeeshinii Mootummaa Itoophiyaa Kamisa waaree booda keessa ibsa baaseen, mootummaan lola dhaabuu battalatti hojiirraa oolu labsuu beeksise. ''Mootummaan sa'aatii murteen kun itti bahe irraa kaasee kan hojiirra oolu, dhimma namoomaaf jecha lola dhaabuuf murtee dabarseera,'' jedha. Kana hordofee finciltoonni Tigraay waggaa tokkoo fi baatilee torbaaf mootummaa waliin lolatti turanis dhukaasa dhabuu battalatti hojiirra oolu labsuu ibsa Kamisa halkan baasaniin beeksisaniiru. "Uummanni keenya haala qabatamaa lafarra jiru kan gituu fi dheerina yeroo sababan deeggaramu keessatti gargaarsa namoomaa yoo kan argatu taateef jecha" dhukaasa dhaabuu battalatti hojiirra oolu labsineerra jedhan. Oduun kun kan dhagahame Gaanfa Afrikaatti ergamaan addaa Ameerikaa gara Itoophiyaa imaluun aanga'oota Itoophiyaa waliin mari'achuun booda. Wixineen seeraa HR6600 jedhamu dhimma waraana Kaaba Itoophiyaa irratti qophaa'e mana maree bakka bu'oota Ameerikaatiif yeroo itti dhiyaateefi ''yoo ragga'e Itoophiyaafi nageenya gaanfa Afriikaa miidha,'' jedhamuun xiyyeeffannoo guddaa yeroo itti erga argatetti. Dhaabbileen gargaarsaa sababa waraana adeemaa jiruun gargaarsa namoomaa dhaqqabsiisuuf rakkachuu yoo himan, finciltoonni Tigraay mootummaan Tigraay uggure jechuun himatu. Mootummaan Tigraay irratti uggura kamiyyuu akka hin keenye ibsaa tureera. Yeroo dhihootti MM Abiy Ahimad akka dubbatan yoo taheef karaa Affaar gargaarsi namoomaa akka hin qaqqabne kan danqe haleellaa TPLF taasisuu akka tahe himan. Waraana kanaan hanga ammaatti namoonni meeqa du'an kan jedhu baruuf haalaan rakkisaa tahus, dhiyoo kana Beeljiyeemitti Yunivarsiitiin Ghent Naannoo Tigraayitti ajjeechaa, beelaa fi qoricha dhabuun hamma yoonaa namoonni nagaa 300,000 hanga 500,000 tahan du'aniiru jechuun qorannoosaa ifa godheera. Mootummaan Itoophiyaa ibsa gama Tajaajilli Komunikeeshinii Mootummaa Itoophiyaan baaseen, ''jiraattonni naannoo Tigraay kumaatamatti lakka'aman, barbaacha qarqaarsa namoomaaf jecha, gara naannolee ollaatti imalaa jiru,'' jedha. ''Mootummaan lammiileen kun qarqaarsi namoomaa qe'erraa otoo hin buqqa'in bakkuma jiranitti otoo isaan qaqqabee, rakkoo isaanii akka hir'isu ni amana. Kanumaafis mootummaan itti gaafatamni rakkoo lammiilee haala hamaa keessa jiranii hiikuu, waan hunda dursa kan kennamuuf tahuu hubachuun, dhiyeessiin qarqaarsa namoomaa hatattamaa gara Naannoo Tigraay haala barbaachisuun akka qaqqabuuf... kutannoo qaba.'' Dabaluunis ''lubbuu lammiilee baraaruufi dararama hambisuuf'' tarkaanfiiwwan idileerraa adda tahan fudhachuun barbaachisaa tahuu eera ibsi guyyaa Kamisaa kun. Kanaafis ''mootummaan sa'aatii murteen kun itti bahe irraa kaasee kan hojiirra oolu, dhimma namoomaaf jecha lola dhaabuuf murtee dabarseera,'' jedha. Mootummaan Itoophiyaa ibsa kana keessatti, hawaasni addunyaa qarqaarsa taasisu akka dabalus gaafateera. Finciltoonni Tigraay gama isaaniin labsiin dhukaasa dhaabuu kun akka milkaahu kutannoo qabaachuu ibsanii, mootummaan Itoophiyaa "waadaa jechoota qofaa" itti dhiisuun qabatamaan gargaarsi namoomaa danqaa malee Tigraay akka dhaqqabu gochuu qabu jedhan. Tajaajiloonni akka baankii fi telekomunikeeshinii adda citan osoo deebifamanii salphaatti lubbuu namaa baraaruu akka danda'anis ibsa isaanii keessatti eeraniiru. Waraana Sadaasa 2020 Tigraayitti eegaluun naannolee ollaatti babal'ateen badiinsi namoomaa hagana hin jedhamne olaanaa qaqqabeera. Qaamooleen idil-addunyaa mirga namoomaatiif falmaniifi biyyoonni lixaa qaamooleen waraana kana keessatti hirmaatan hundi badii yakka waraanaa ta'uu danda'u raawwataniiru jedhu.


Mararaa Guddinaa: KFOn maaliif marii biyyaalessaa irratti hin hirmaatu?

Dhaabni Kongireesii Federaalawaa Oromoo marii biyyaalessaa Itoophiyaan adeemsistu irratti akka hin hirmaanne dura taa’aan dhaabichaa Piroofeesar Mararaa Guddinaa BBCtti himan. Piroofesarichi hirmaachuu dhiisuu isaaniif sababa kan jedhan immoo mariin biyyaalessaa akkanaa, "qaama walaba taheen geggeefama malee mootummaan ykn paartiin biyya bulchu ofiin garee uummatee tahuu hin qabu, gareen hunduu irratti waliigaluu qaba," jedhan. Mootummaan mariin biyyaalessaa kuni koomishinii paarlaamaadhaan hundaa’eefi dhiibbaarraa walaba taheen akka geggeefamaa jiru hima. Paarlaamaa Itoophiyaatti gaafatamaa mootummaa kan ta'an Obbo Tasfaayee Baljigee 'dhibdee hayyuuwwan siyaasaa biyyattii gidduu jiru furuun, sirna Dimookraasii ijaaruuf mariin akka godhamu Komishinii kana ijaaruun akka barbaachise' himanii turan. Gama biraan mariin biyyaalessaa kuni warra qabsoo hidhannoo irra jiran dabalatee hunda hirmaachisuu akka qabu kaasan pirofeesar Mararaan. "Warra hidhatee bosona jiruufi warra Kaabaa lolu fa’i dabalachuu," qaba jedhan BBCtti yoo dubbatan. Mariin biyyaalessaa kuni marii mootummaa fi gareelee mormituu gidduutti taasifamu qofa tahuu hin qabu jedhan. "Marii qofa osoo hin taane mootummaa fi gareeleen mormituu rakkoo biyya kanaa hiikuudhaaf tokko lamaan, kanan fudhadha, kanan kenna jechuun kan irratti dubbatani ta'uu qaba," jedhan. Aangoo dabalatee dhimmoota kaan irrattis dubbatamuu akka qabu himan. MM Abiy Ahimad mariin biyyaalessaa aangoo qooddachuu akka hin dabalannee fi waggoota shan itti aananiif biyya kan bulchu paartii isaanii ta'uu dubbatanii turan. Piroofesar Mararaan filannoon biyya kanaa ‘bilisaan’ gatii hin geggeeffamneef irra haa deebi’amuu, dirreen siyaasaa haa bal’atuu gaaffiiwwan jedhan ammallee akka dhaabaatti qabatanii akka jiran himan. Kana malees, "mootummaan waloo waggaa shan booda osoo hin taane amma akka dhaabbatu barbaanna," jechuun fedhii dhaaba isaanii KFO ibsaniiru. Mariin biyyaaleessaa qaamota kan walirraa fagoo fi wal-didaa turan walitti fidee biyyi kuni akkamiin nagaa argattii, demookiraasiifi guddinatti deemti kan jedhu marii’achuu qaba jedhan. Qaamoti siyaasaa biyyattii yoo aangoo qooddatan rakkoon biyyattii ni furamaa? jechun gaaffii isaaniif dhiyaateef, "nagaa, sirna diimookiraasii ijaaruufi guddinna biyyaafis qaamoti kunneen waliigalteedhaan raawwachuu qabu," jechuun ibsu. Seenaa biyya kanaa keessatti filannoon haqaafi dhugaa uummataa fi sabni, ’’ebelu bakka na haa bu’u’’ jedhee raawwate hin turre jedhan. Rakkoon siyaasaa biyya kanaa "filannaa haqaa geggeessuu dhabuurraan" akka maddus dubbatu. ‘’Warreen silaa filannoo mo’achuu danda’an, isa kaan mana hidhaatti, isa kaan qe’eetti, kaan immoo bosonatti galchanii sabni nu filate inni jedhan tapha hin taanedha, rakkoon biyya kanaas achirraa burqa,’’ jechuun BBCtti himaniiru. Mootummaan komiishinii marii biyyaalessaa ijaaree komiishinaroota 11 kan muude yoo ta'u, komiishinichi dhiyeenya waltajjii wal-barannoo qopheessee ture.


Wixineen seeraa S.3199 Itoophiyaarratti dhiyaate koree seeneetii Ameerikaan deeggarame

Wixineen seeraa S.3199 Itoophiyaatti nagaa fi dimokraasii jajjabeessuuf jedhamuun dhiyaate, Wiixata kaleessaa Koree Walitti Dhufeenya Alaa Seeneetii (SFRC) Ameerikaatiin fudhatama argachuun gara sadarkaa itti aanuutti dabarfame. Wixineen seeraa 'S.3199 - Ethiopia Peace and Democracy Promotion Act' jedhamun dhiyaate kun, namoota dhuunfaa Itoophiyaafi Ertiraa irraa waraana keessatti hirmaatan irratti dhorkaa cimaa kaa'uuf kan qophaa'e ta'uu ibsi Walitti Dhufeenya Alaa Ameerikaa baasee ni mul'isa. Ibsichi akka jedhetti, ''waraanni Itoophiyaa keessaa erga seera kana hojiirra oolchuuf dhiyeessinee kaasee jijjiirameera, garuu ammoo dhimmi guddaa akkuma jirutti jira. Seerri kunis qaamoolee waraanicha keessatti badiiwwanii fi rakkoolee namoomaa hedduu raawwatan hunda itti gaafatamoo taasisuuf ni gargaara,'' jedhe. Itti dabalunis seerichi kan gahee odeeffanoo sobaa fi gahee qaamoolee alaa waraana Itoophiyaa keessatti bahuun akka waraanichi hin dhaabbanneefi miidhaan isaa itti fufuuf gumaachan irratti kan xiyyeeffatuudha jedheera ibsichi. Wixineen seeraa seenaatara Niiw Jeersii kan ta'an Roobart Menendeziin baruma kana Onkolooleessa keessa seeneetiif dhiyaate kunis amma Koree Walitti Dhufeenya Alaa Seeneetii biyyatiitti dhiyaachuu akka fudhatama argateen booda gara adeema itti aanuutti dabarfame. Ibsa Koreen kun baaseenis ''dhukaasa dhaabuun namoomaa mootummaa Itoophiyaatiin dhiheenya labsamee ture mallattoo gaarii ture. Haata'u malee karaan deeggarsi namoomaa galuun fooyya'insa hin agarsiifne. Akkasumas qaamooleen waraana keessatti hirmaataa jiran dhukaasa dhaabuu hin mallatteessine ykn mari'achuf waliigaltee hin taasifne.'' Kanaafuu daandiin nageenya biyyaalessaa Itoophiyaa dheeraadha kan jedhe ibsichi, seerri kunis Kongirasiin dhimma itti gaafatamummaa fi waraana dhaabu irratti ammallee cimsee hordofaa jiraachuu ergaa kan dabarsudha jedhe. Wixineen seeraa kun ittaansee yoo seeneetii biyyattii guutuun mirkanaa'ee akkasumas mana maree bakka bu'ootaata ummataatinis raggaasifamee Pirezidaantii biyyattiin mallattaa'uun seera ta'ee hojiirra oolfama. Kanaan dura wiixineen seeraa HR6600 jedhamuufi Itoophiyaafi Ertiraa ilaallatu mana maree Ameerikaatiin dhiyaatee kan ture ta'uun ni yaadatama. Wixineen seeraa kunis namoota dhuunfaa Itoophiyaa, Ertiraafi waraanicha keessatti badii raawwataniif itti gaafatamoodha jedhaman irra kan dhorkaa kaa'uudha. Wixineewwan seeraa motummaan Itoophiyaa cimsee mormu kunneenis pirezidaantii biyyattii Joo Baayidaniin kan raaggaassifaman yoo ta'e, Ameerikaan dhimmoota nageenyaa, faayinaansii (invastimantii) fi immigireeshinii Itoophiyaa irra dhorkaa keessi. Wiixineen seeraa HR6600 jedhamu kunis baatiin dura mana maree bakka bu'oota ummata Ameerikaaf dhiyaachuun gara mana maree dhimmoota tajaajiloota alaa, haqaa, faayinaansii fi tajaajilawwan humna waraanaatti ergamuunsaa ni yaadatama. Seenaatar Boob Menendeez, gama isaanitiin ''Har'a wixinee seeraa kana raggaasisuun ajjeechaawwan seeraan alaa, miidhaawwan qunnamtii saalaa jumlaa, humnaan namoota bakka jireenyaatii buqqisuu fi danqaawwan deeggarsa namoomaa namoota nagaa ija uummataatti fiduu qofaa osoo hin taane, badiiwwan kunneen akka dhaabbataniif tarkaanfii olaanaa fudhanne,'' jechuusaanii ibsi kun himeera. Dura taa'aan Koree Walitti dhufeenya Alaa Seeneetii Kiriis Kuuns gama isaanitiin, kana dura erga bakka pirezidaanti Baayidan bu'uun gara Itoophiyaatti imaluun MM Itoophiyaa Abiy Ahimad waliin mari'ataniin booda, seera dippilomaasii US fi deeggarsa namoomaa kaaba Itoophiyaatiif taasifamu ni fooyyessa jedhan kana ifa taasisuu himu ibsichi kaaseera. ''Yaalii dhukaasa dhaabuufi daandii deeggarsi namoomaa ittiin qaqqabu fooyyeessuu ilaalchisee dhiheenya keessa haalli nama jajjabeessu jiraatulleen, Itoophiyaa keessatti nagaa waaraa fi walitti fufiinsa qabu buusuuf garuu, qaamoolee wal waraanaa jiran irraa jecha afaanii qofaa osoo hin taanee tarkaanfii qabatamaatu barbaadama,'' jedhan. Seerri Nageenyaafi Tasgabbii Itoophiyaa 2022 kunis yaaliiwwan gama kanaan taasifamaniif gahee barbaachisaa bahas jedhan Seenaatar Kuuns. Wixinee seeraa S3199 fi HR6600 jedhaman erga seenataroota Ameerikaatiin ifa taasifamanii kaasee motummaan Itoophiyaafi lammiilee Itoophiyaa Ameerikaatti argaman mormiisaanii kan dhageessisan yoo ta'u, lammiilee Itoophiyaa seerichi hojiirra akka oolfamuuf dhiibbaa taasisaa turanis jiru. Haata'u malee erga wixineen seeraa S3199 Itoophiyaatti nagaa fi dimokraasii jajjabeessuuf jedhame kun guyyaa Kibxataa Koree Walitti Dhufeenya Alaa Seeneetii (SFRC) Ameerikaatiin fudhatama argateen booda gama mootummaa Itoophiyaatiin kan jedhame hin jiru.


Daraartuu Tulluu sirna badhaasaa Atileetotaa irratti nageenyi akka bu'u cimsitee gaafatte

Pireezidantiin Federeeshinii Atileetiksii Itoophiyaa Komaandar Daraartuu Tulluu,  Atileetota dorgommii mana keessaa Beelgireeditti gaggeeffamerratti hiraamataniif sirna badhaasaa Roobii kaleessa, Bitootessa 23, 2022 qophaa'erratti mootummaan fedeeraalaa fi Naannoon Tigraay nagaa akka buusan gaafatte. Daraartuun atileetota Dorgommii Shaampiyoonaa Atileetiksii Mana keessaa 18ffaa irratti Itoophiyaan olaantummaan akka xumurtuuf ga'ee olaanaa gumaachaniif badhaasa qophaa'erratti waraanni akka dhaabbatu cimsitee gaafatte. "Tigraay kaleessas, har'as, boris qaamuma Itoophiyaati. Adaraa keessan yaa hooggantoota keenyaa! Fayyadamtanii osoo hin taane miidhamaatii Itoophiyaa tokko godhaa!'' jechuun dhaamsa dabarsite. Komaandar Daraartuun dabaluun, ''Abbootii fi harmootiin Tigraay, abbootii fi harmootii keenya. Bor guyyaa biraa akka ta'u ammoo mirkana. Itoophiyaa araaramtee tokko taatee ni dhaabbatti,'' jette. Atileetonni dorgommii kanarratti hirmaatanii qabxii boonsaa galmeessan sababa waraana Tigraay qormaata keessa galuu kan himte Komaandar Daraartuun, atileetotaannis, ''jabaadhaa, isinitti hin dhagahamin, borimmoo guyyaa biraadha. Qormaata hedduu keessa darbuun alaabaa Itoophiyaa olkaasuu keessaniif hedduu galatoomaa!'' jechuun jajjabeessite. Dorgommii kana irratti atileetota Itoophiyaaf meedaaliyaa warqee dabalatee kaanis injifatan keessa atileetotni dhalattoota Tigraay ni argamu. Dorgommii Shaampiyoonaa Atileetiksii Mana keessaa Addunyaa 18ffaa Bitootessa 18-20 bara 2022 magaalaa guddoo Sarbiyaa, Beelgireed keessatti gaggeeffamerratti atileetonni Itoophiyaa olaantummaan xumuran. Dorgommii kanarratti Itoophiyaan warqee afur, birrii sadi fi nahaasa lama, walumaagalattti meedaaliyaa sagal argachuun tokkoffaan xumurteetti. Leenjisaa atileetota dubartootaa Tigraay irraa dhufanii kan ta'an hiluf Yihdago waltajjii sirna badhaasaa kanarratti ergaa kan Daraartuun walfakkaatu daarsaniiru. Leenjisaa Hiluuf Yihdagoo, dorgommii kanarratti meetira 3,00n meedaaliyaa worqee kan argatte Atileet Lamlam Haayiluu, meetira 1,500n worqee kan argamsiiste Atileet Gudaaf Tsaggaayee, fi meetira 800n meedaaliyaa birrii kan argamsiiste Atileet Fireewoyinii Haayiluu leenjisaa turan. Leenjisaa Hiluf atileetonni isaan leenjisan dorgommii kanarratti hirmaachuun dura bakka itti leenjii taasisan dhabanii rakkataa akka turan himan. "Haala jirurraa kan ka'e tiraakiiwwan irra fiigan hedduun waan hin jirreef , lafuma tiraakii hin qabnerratti shaakalaa turan.,'' jedhan. Kanarratti dabalataan sababa waraanaa miseensota maatii Tigraay jiran quunnamuun rakkisaa waan tureef ''xiinsammuu atileetotaa akkaan miidhame wal'aanuutu nurra ture,'' jechuun Leenjisaa Hiluf BBCtti himaniiru. Dorgommii olompikii addunyaarratti meedaaliyaa worqee argachuun Afrikaarraa dubartii jalqabaa kan taate Daraartuu Tulluu, bara dorgomaa turtetti watajjiiwwan bebbeekamorratti maqaa biyyashee waamsisteetti. Waraana Kaaba Itoophiyaatti ji'ootaaf adeemsifamaa ture keessattis, akkasumas siyaasa Oromo keessattis rakkoon jiru nagaafi mariin akka xumuramu dubbachuun mallattoo araaraa taatee mul'ataa jirti. Yeroo ammaa Pireezidantii Federeeshinii Atileetiksii Itoophiyaa kan taate Daraartuun, ispoortiin alattis waltajjiiwwan garaagaraa irratti waan uummatashee fayyadu hojjechuuun, gaaffii fi yaada dantaa hawaasaa ta'e kaasuun beekamti.


Ergamaan Addaa Ameeriikaa Deeviid Saatarfiild aanga'oota Itoophiyaa waliin maal mari'atan?

Gaanfa Afriikaatti Ergamaan Addaa Ameerikaa Ambaasaadar Deeviid Saatarfiildi xiyyeeffannaan biyyasaanii inni olaanaan dhiyeessitii deeggarsa namoomaa naannoo Tigraay kan waraanaan miidhamee ta'uu dubbatu. Ambaasadarichi dowwannaa isaanii Itoophiyaatti guyyaa lamaaf taasisaniin booda madda oduu Rooyitarsiitti akka himaniitti, ammaan tanattis xiiyyeeffanaan bulchiinsa Joo Baayidan qaxanichaa naannoo Tigraay kan sababii waraanaatiin miidhameef deeggarsa namoommaa qaqabsiisuu ta'u himan. Ergamaan Addaa kunis turtii isaanii guyyaa lamaatiin Gaanfa Afriikaatti Ergamaa addaa Gamtaa Afriikaa  Oluusaaguun Obaasanjoo, Ministira Dhimma Alaa fi Ittaanaa Ministira Mimmee Itoophiyaa Damaqaa Makonniin waliin wal arganiiru. Kaayyoon Motummaa Ameerikaa deegarsa namoomaa Naannoo Tigraayiin qaqabsiisuudha jechuun ''kana caalaa dhimmi xiyyeeffannoo argachu qabu hin jiru... Kan gochaafi jechaa jirruu kaayyoo deeggarsa namoomaa mikeessuufi itti fufsiisuu daneessisuudha,'' jedhan. Ambaasaadar Saatarfiildi wayita Ministira Dhimma Alaa Itoophiyaa Dammaqaa Makonnii waliin wal arganiitti ministirichi Motummaan Itoophiyaa deeggarsi namoomaa addaan hin cinnee gara naannoo Tigraay akka galuuf qophii ta'u dubbachuusaanii waajjirri Dhimma Alaa itoophiyaa beeksiise. Haata'u  malees sababii hidhattootta TPLFn dhiyeessitii deeggarsa namoomaa rakkoon mudataa jiraachu ergimichaatti himuu Waajjiirri Dhimma Alaa miidiyaa hawaasaa isaarratti himeera. Torban darbee keessa deegarsi namoomma naannoo Affaarriif ergamee ture darbuu akka hindandeenyeef dhorkamuu ergamaan Addaa Rooyitarsiitti himaniiru. Dhaabbanni Sagantaa Nyaata Addunyaa konkolaattoonni deeggarsa namoommaa fe'anii gara Affaar imalaa turan Bitooteessa 19 fi 20 osoo bakka yaadameef hin qaqabiin rakkoo mudateen fe'umsa saanii waliin gara Samaraatti deebii'usaanii BBCtti himee ture. Motummaan Itoophiyaa gamasaatiin konkoolaatoota deeggarsa namoomaa dhaabbilee deeggarsa namoomaa gara biraa waliin ta'uun gara naannoo Tigraayiitti ergee ture humnootii TPLFn gara Affaariitti deebii'uuf dirqamu beeksiiseera. Waraanaa Kaabaa biyyattiitti motummaa Itoophiyaafi TPLF jidduutti umameen kutaan kaaba biyyattii miidhaa namoomaafi qabeenyaa olaanaaf saaxilameera. Haala rgaa UN baaseetiin kaaba Itoophiyaatti naannoolee Tigraay, Affaar fi Amaaraa keessatti namoonni gara miiliyoona 10 ta'an deeggarsa namoomaa barbaada. HR 6600 fi S3199 Ministirri Dhimma Alaa Dammaqaa Makoonni wayita Ambaasaadar Deeviid waliin marii'ataniitti wixiinneewwan seeraa HR6600 fi S3199 Ameerikaan wixiineessaa jirtuu kan waliitti dhuufeenyaa fi seenaa dheeraa biyyoota lamaan jidduu ture calaqasiisuu miti jechuusaanii waajjirri Dhimma Alaa beeksiiseera. Obbo Dmmaqaan wixiineen seeraa kunis Itoophiyaatti nagaafi dimookiraasii dagaagsuu irra lammiilee nagaa waan hubuuf motummaan Ameerikaa seera kana akka kufiisuu amntaan qaba jechuun Ambaasadar Saatarfiildiitti himuunis ibsameera. Ameerikaan wiixineen seeraa HR6600 fi S3199 motummoota Eriraafi itoophiyaa irra akkasumas namoota dhuunfaa waraana kaaba biyyattiitti gaggeeffamee keessatti badii raawwataniiru jedhaman irra qoqqophii kaa'uuf dandeessisuu ifa taasifte. Wiixineewwan seeraa kunneenis Joo Baayidaniin kan raggaasifaman yoo ta'e, Ameerikaan dhimmoota Nageenyaa, faauinaansii, invastimantii fi immigireeshiniitiin biyyoota lamaaniifi namoota dhuunfaa irra qoqophii ni keessi. Yaalii nagaa Itoophiyaa Obbo Damaqaan Makoonnin marii ergamaa adda kana waliin taasisaniin waa'ee yaaliiwwan mootummaan Itoophiyaa biyyatti nagaafi tasgabbii buusuuf raawwatee himaniiru. Ministirri Dhamma Alaa Damaqaan motummaan isaanii nagaa buusuu fi waliigaltee uumuuf namoota siyaasaa mana hidhaatii gadhiisuu, itti aansees labbisii yeroo muddamaa kaa'amee ture osoo yeroon hingahiin kaasuu akkasumas n marii biyyaaleessaa gaggeessuuf yaalii taasifamaa jiru ilaalchisuun ibsaniiru. Deevid Saatarfiildi yaalii motummaan Itoophiyaa biyya tasgabbeessuuf taasisaa jirtiif dinqisiifatamtee jirti, haaluma kanaan haa hubattus jechuu waajjirri Dhimma Alaa beeksiiseera. Waraanni Kaabaa itoophiyaa waggaa tokkoofi baatiiwwan jaha lakkoofsiisee gara naannoolee ollaa Amaaraafi Affaariitti babalatee ilaalchisuun Ameerikaan dhimmicha hordofaan kan turte yoo ta'u wal dhabdichi mariin xumuramuun dhukaasa dhaabuun akka taasifamuuf dhiibbaa taasisaa turte. Kanaan alattis qaamoolee waraanicha keessatti hirmaatan keessattuu tarkaanfiiwwan diinagdeefi imalaa motummaa Itoophiyaa irratti qiyyeeffatan fudhachuunshee ni yaatama. Motummaan Itoophiyaa ammoo tarkaanfii kana mormuun yeroo garaa garaatti komiisaa ibsataa tureerra.


Darsoo Mucee: 'Ijoolleen koos faana koo hordofuun otoo boochistuu tahanii natti tola'

Gadda Ministira Muummee duraanii Itoophiyaa Mallas Zeenaawii dabalatee taaziyaa qondaalota mootummaa beekamoo Naannoo Amaaraa: Dr Amabaachaw, Abbara Addaamuu faa kan miidhaassan boochistuu Darsoo Mucee jedhamanidha. Maddi galii keessani boochisuudhaa? gaafa jedhaman badaa itti hin tolu. Jiruun isaanii guyyuu uffata hodhuu akka tahe, boochisuun garuu ogummaa uummata ittiin tajaajilan tahuu cimsanii dubbatu. Isaan hojii boochisuu kanaaf iddoo addaa kennuufi. Obbo Darsoon waggoota 19 darbaniif dunkaana boo’ichaa namoota kumaan lakkaa’aman bareechaniiru, reeffa nama kumaa geggeessaniiru. Du’a gootaaf fokkoraniiru, miskiinaaf walaloo garaa nama nyaatuufi marartee qabuun boo’anii boochisaniiru. Isaan gaafa namoota boochisan ofii imimmaan isaan rakkisaa laata? ‘’Mikaa’eliin siin jedha mitii, anoo gaafan nama gadde argu garaan koo hin danda’u. Imimmaan koo ofumaa dob, dob jedha.’’ Kana otoo haasa’aniiyyuu imimmaan isaan hudha. Obbo Darsoo Mucee waliin Baahir Daar, kattaa Bezaawwit irra teenyee du’a hammannee deebi’uuf jirra. Seenaan jireenya isaanii gabaabaa kunooti. ‘’Darsoo Muceen jedhama. Goojjam, iddoo Dagaadaamoo jedhamuttin dhaladhee guddadhe. Ammallee achuman jiraadha. Akaakkayyuu koo birattin guddadhe. Yeroon of danda’u gara Baahirdaar dhufe. Umrii koo ganna 26ttan Baahirdaar kanin dhufe. Boochisuu kanin jalqabe garuu yeroo nama ganna 31 turedha. Isa dura fokkoruu, jeekkaruu, shallaluu malee boo’uu hin beekun ture. Gaashe Darsoon akaakkayyuu isaanii isaan guddisaniif jaalala addaa qabu ture. Duuti silaa hin hafu akaakkayyuu isaanii jalaa fudhate. Yeroosi laata kan isaan gadda jabaarra bu’an? Nama waggaa 19f awwaalcha namoota kumaan lakkaa’amani irratti argameef gaddisaa inni guddaan kamii jechuu dandeeessu. ‘’Akaakkayyuu koorraan dhaale. Akkamitti nama boochisa seete. Inni gaafa dulloomaa deemu, animmoo achi asan bahe. Inni duunaan ani bakkan bu’e. Waggaa torba yeroon ture na fudhatee, waggoota 13f na guddise. Haadhaafi abbaa koo caalaa isan jaaladha. Yeroo inni du’e baayyeen gadde.’’ ‘’Maaloo yaa abbaa, maali… ‘’Nyaadhee, dhuguuf malee boo’ichaaf hin dhufne Du’eera jedhanii gudiitti akka hin baane,’’ jedheen boo’e. Dabaleen immoo akkasin jedhe, ‘’Abbaabbaa koo, isa jabaa, yaa isa lafa qotee galfatuu, Firii godoo keetii daanoon itti haa yaatuu? jechaa hadheeffadheen bo’e. Akkuman siin jedhe akaakkayyuu koo baayyeen jaaladha. Yeroos baayyiseen gadde. Maaramii…’’ Gaashe Darsoon dubbiin akka malee isaan yaaddessu tokko jira. Innis ogummaan boochisuu dagatamuu isaati. Akkasumaan badee akka hin hafne yaadda’u. Ogummaa boochisuu kanaaf mataasaa bo’i bo’i isaan godha. Akkaan isaan yaaddessuurraan kan ka’e ijoolleen isaanii boochistuu akka tahan barbaadu. ‘’Ahaa sirriidha kaa! Waan abbootii keenyarraa dhaalle baduu hin qabu. Fokkoruunis, shallaluunis, boochisuunis baduu hin qaban. Danbii abbaa gatuu hin qabnu. Waa fedheyyuu yoo tahe. Dhaloonni bakka bu’uu qaba. Mucaan koo maal taha otoo boochistuu tahee jedhee hawwuun koo waan hin hafne dha,’’ jedhu. ‘’Ijoollee sadii qaba, isheen tokko barsiistuudha. Lamaan isaan immoo xixiqqoo dha. Dirqama waan koo haa hordofan hin jedhu garuu ogummaan kun achumaan baduu hin qabun jedha. Waan beekuu qabdu immoo anis abbaakoorraan fudhadhe..’’ Garuu mee, maaliif boonya?  Boo’ichi maali? Boo’anii boochisuun hoo waan hiika namaa kennu dha? Boochistuun hoo barbaachisaadhaa? ‘’Akkam? Kana ni gaafattaaree? Boochistuun nama miidhame jajjabeessiti. Namni suni qofaa akka hin gubanneef jechuudha. Sadii, afur taanee kan boochisnu, warri gaddaa akka hin miidhamneefi. Waan kan biraaf miti. Kana dhagahi mee akkanni jajjabeessu. (Sagalee qaratanii weedisuutti ka’an) Haatiifi gorro duubni tokko Kennaa hin hanqatan qabaatanillee rakkoo Haadha koo, alamii koo jedheen, maqaashee xiqqeessee Ji’a sagal garaatti na baattee, Uffadheera foonshee Haadha koo alamii, haadha koo alamii koo wayyoo! Falaasamni isin jireenyaaf qabdan maali, Gaashe Darsoo? Du’a akkamiin ilaaluu qabna? ‘’Duuti yoo dhufe salphisuun bayeessa. Yoo kan hadheeffattu tahe gadda dabalta. Dhugaa natti himi yoo jette, namaa gadduun yeroo namni dhukkubsatuufi rakkatudha. Du’a silaa duubatti hin deebisan!'' Boo’uun maal fayyadaree? ‘’…jajjabaachuu dha maleessaa. Dunkaana teenyee maaliif kolfina seete? Maaliifi kan kaartaa taphannu? Irraanfachuufim. Yoo jabeessinee gaddine immoo isa jirus dabalanne mitiiree? Yoo du’e du’e dha. Hangam yoo gaddite ni deebi’aa? Gaddi akka malee ni deebisaawoon jedhe? Natti himikaa! Ni deebisaa?’’ Isoo hin deebisu. ‘’Maarree!’’ An kanin jedhu Gaashe Darsoo taaziyaan sooressaa fi hiyyeessaa maali garaagarummaan isaa? ‘’Boo’ichi sooressaa jala-deemtuunsaa baayyeedha. Kan hiyyeessaa garuu qeesiinillee sirnaan fitaatii hin godhuufi. Asii fi achi sardeeti, dhaqatee gata. Gaafa sooressa tahu garuu daandiirra dhaabachaa shubbisuufi. Sooressi reeffisaallee yeroo waaree oola. Gaashe Darsoo gaaffii biraa isin gaafadhuu? Gaafadhu, na dhibaaree? Nama hin beekneef buddeena keessaniif jettanii bo’uun akkamiin hiika isinii kenna? ‘’Dhiisi kaa! Kuni buddeena miti. Callisnee hiyyeessa jajjabeessina jennee boochisna malee, buddeenaa miti kuni. Naannoo keessa akka tasaa namni gaafa du’u, awwaalleedhuma dhufna. Dhugaa jettuu? ‘’Waaqayyoofuu! Ani kana buddeena koo jedhee hin qabadhu. Maaliif jedhee? Aniyyuu bor nan kufa mitii? Bessee cabduu tokko otoo hin fudhatiin guyyaa guyyaan hiyyeessa meeqadha kan awwaallee gallu. Bor anis nan deema. Dubbii kana dhiisi..!’’ Kanaaf qarshii hin fudhattanii ree? ‘’Ani qarshii naa kennaa hin jedhu. Yoo naa kennan malee!’’ Tajaajila bilisaa kennitanii beektuu? ‘’Maal jedha kuni! Gandan jiraadhu kana keessaa farankaa tokko fudhee hin beekun siin jedha mitii. Isa Waaqni beeku. Hiyyeessa taanaan eessattiyyuu qarshii hin fudhu. Boo’eema boochiseen gala malee. ‘’Jennaan immoo sittan hima! As naannoo Ayyar Haayilii irraa naa bilbilame. Nama fokkoru tokko dabalannee deemne. Haati warraa deessee guyyaa 15ffaa irratti abbaan warraashee kan du’e. Ani garuu qarshii achii fuudhe hunda isheef kenneen bahe.’’ Dhugaa keessanii? ‘’Mikaa’elii siin jedha! Anis nama bor jigu dha. Anis dachee kanaa gaditti nama ooluuf deemudha. Qarshiin maal naa godha? Ilmaan namaaf jaalalatu tahaaf. Qarshiin hiyyeessaa maal naa godha!? Gaashe Darsoo ammas gaaffii biraa isin gaafachuuf jira, nan komattan mitii? ‘’Lakki, tasumaa hin komadhu…’’ Kan saanduuqa reeffaa gurguru hojiin qabbanaa’e jedha. Isinis tibbana ni qabbanaa’e jettu? Haqqii natti himaa? ‘’Maali obboleessa koo dhiisi. Maal naaf godha? Qarshii maal godhachuuf? Dhalli namaa haa du’u jedhee kan kadhatu jira taanaan haraama dha. Homaa isa hin fayyadu. Guyyaa Waaqni kaa’efitti du’a malee. Namni du’e nu mararee boonya malee! Akkamiin gabaan qabbanaa’e jenna? Kanaaf akka warra saanduuqa reeffaa gurguran mitii naan jechaa jirtuu? ‘’Obboleessa koo dubbii kana dhiisi! Namni saanduqa reeffaa gurgurus, akkas jennaan saanduqicha otoo hin gurguriin ofii ittiin deemuu danda’a. Ani kanin hawwu silaa, otoo ilmoon namaa akkuma asfaaltii dheerateeti.’’ Namoonni ala tokkotti baay’inaan gaafa du’an akkamiin dursa kennitu? Yoo madaala qabaattan jedheeni. ‘’Baahirdaar keessa ana dabalatee nuti jaha. Sadeen isaanii iddoo biraatti ergina. Addaan hirannee hojjenna.’’ Taaziyaa qondaalotaa irratti argamtanii boochistaniittuu? ‘’Eeeyyee yeroo Dr Ambaachaw fa’i achin ture. Kan Tasfaayee fa’i irratti argameera. Ganama boo’aa turan. Animmoo fokkoraa fi weeddisaan ture. Isayyuu moontaarboodhaani kanan hojjedheefi.’’ Koomishinar Abbara fa’iif boochisuu qofa malee fokkoraa fi weeddisuu hin hojjenne. Garuu imimmaan isinii bu’aa? ‘’Uu-uu-uu wayyoo! Baayyeen boo’a. Dhugaa jettuuyii? ‘’Maaramii! Ganaa maatii warra du’aa gaafan argu imimmaan natti dhufa. Boo’icharra teessee daa’ima faa argitaa. Daa’ima argitee gaafa bojor, bojor jedhu argitee atiyyuu si dandeessisaaree? Dandeessaan jedhe? ‘’Isoo dhuguma nama hin dandeessisu’’ ‘’Maarree!’’ Gadda hunda kan caalu isa kami? Kan daa’imaa? Kan haadhaa? Kan abbaa? ‘’Hunduu marartee qaba. Haadhis, abbaanis. Takka takka abbaan kee haadha kee sii caala. Ani haadha koorra, abbaan koon jaaladha. Ifattin sitti hima. Haati koo gaafa na reebdu abbaan koo immoo na sossoba. Hunduu gadda cimaa tahus garuu waan hin danda’amne hin jiru. Ilmi namaa midhaan nyaatee jennaan waan hin dandeeye hin qabu.’’ Duuti daa’imaa garuu jabaataadha mitii? ‘’Yoo maal sitti hammaate yoo rabbi fide eessa geessa? Imimmaan kee dhaqee, dhaqee qooruunsaa hin hafu.’’ Gaashe Darsoo! Jireenyi qaala’eera. Du’a namaatu rakase, isinoo gatii hin dabaltanii? ‘’Maal jennee daballa? Nama hoo jireenyi guggubeera. Qullubbii fi timaatima bituuyyuu dadhabne mitii. Ani kanin gaddu warra ciree nyaatee laaqana hin dabalanneefi. Bara hamaa…!’’ Gatii dabaltuu ture gaaffiin koo? ‘’Nuti isumaan jirra hamma yoonaa. Mikaa’elii. Birrii kuma tokkoon hojjenna.’’ Sa’atiidhaan kaffalchiistuu? ‘’Akkuma boo’ichi oole oolla nutis. Hamma saddeetii yoo gahe achuma oolla nutis. Hiyyeeyyii taanee malee qarshii otoo hin fudhannee karaa Waaqaa arganna ture silaa. Hiyyuummaa dha, maal gootaree?’’ Gaashe Darsoo! ‘’Yoo’’ Biyya alaa boo’ichaaf affeeramtanii beektuu? ‘’Naannoo kanaan ala hin deemu. Kunis hojii taheemmoo joortaa? Hin joortu. Warataa, Gondor, Binaat, Addis Zaman, Zagee, Daangilaa, Dabir-warqiifi Bichanaa fa’i ni deemna. Achii hin darbu.’’ Hamma Bichanaatti kan waamamtan Bichanaa namni boochisu hin jiruu? ‘’Nuti addadha kaa! Kan keenyi adda. Maamilli baayyee kaardii ‘’biizaa’ nuu qopheessaa nuun jedhu. Amma isa qopheessinee tamsaasuuf jirra. Kobbii godhee qabata namni. Baahirdaar keessa saddeet taanee hojjenna. Dubartiin boochistu tokkos jirti, ishee waliin sagal. Warri sadarkaa tokkoffaa jedhamnu garuu afur. Ana, Guwaaddee, Yittaayawufi Asnaaqaw jedhamna. Moontaarboo yoo qabanne immoo biyya raasna.’’ Montaarboonis jiraayii? ‘’Maayikiidhaan sochoonaam bar. Dilbata darbe isaan boonye.’’ Gaashe Darsoo! ‘’Yookoo?’’ Boo’ichi garaa namaa gahu jiraa? ‘’Maalinni immoo? Waan akkanaa hin jiru? Gaddinaan gadduudha. Kanuma egaa.’’ Jechuun koo namni boo’e boodarra gaafa jajjabaatu, garaa nu cibsite siniin jedhee beekaa? ‘’Isallee eeyyee! Waaqni oolmaa kee haa deebisu. Ijoollee kee siif haa guddisu kan jedhan jiru.’’ Tajaajila waggaa 19n hamma yoonaa nama meeqa awwaalchiftan? ‘’Nan bade, lakkoofsa qabaaree? Maal natti fidde immoo?’’ 2000? 3000? 5000? ‘’Akkasuma jechuu dandeessa. Hinuma taha. Namnoo akkauma baalaa harca’a. Yeroo tokko Koronaan galee baatii tokkotti nama 17’n hojjedhe. Ani hin nuffu. Boo’icha jedhamnaan boo’ichuma silaa. Haati warraan koos ni boochisti.’’ Akkasii? Kana yoom natti himtan ree? ‘’Isheen obboleettisheerraa barte. Haatishee duute jennaan boochisuu eegalte.’’ Jeneraal Asaamminaw Tsiggeefillee boo’eera egaa. Jedhaa egaa Gaashe Darsoo, xumurree jirra egaa. Garuu adda bahuun dura du’a dhiyootti gatii beektaniif du’a waliin akkamiin waliigallee jiraachuu qabna jettu? ‘’Duuti homaa miti. Waa salphaa dha. Yoo Waaqni fudhate, fudhate dha. Yoo si waame, si waame dha. Torbee tokkotti naannoo Faasilootti nama torba awwaalleerra. Yaa Waaqa nutti araarami jenneerra. ‘’Yaa Waaq maaloo boquu nutti hin cabsiinii, Ati nutti araarami nuti balleessinusii Yaa Maaramii, ilma keetti dheekkamii Gaaf tokkicha kee dhabde cinqinsaa akkamii? Kanaaf maal jechuufi, jaalalatu tola! Qorichi du’aa jaalaladha. Gaashe Darsoo ‘’Yoo’’ Egaa du’aan otoo hin taane alamiidhaan wal-nu haa agarsiisu! ‘’Amiin mucaa koo! Amiin!


Manni murtii gaazexeessitoota AP baatii afuriif hidhamaniif mirga wabii kenne

Baatii afuriin dura gaazexeessitoonni Asooshiyeetid Pirees humnoota nageenyaan qabamanii dhimmi isaanii mana murtiitti ilaalamaa ture wabiin akka gadhiifaman murteeffameera. Gaazexeessaa Amiir Amaaniifi ogeessi kaameeraa Toomaas Ingidaa garee shororkeessaa waliin quunnamtii uumaniiru jedhamuun ture ji’oota afuriif hidhaa kan turan. Murtee kennameen booda obboleessi quxisuu Amiir, Naadiir Amaan obboleessa isaa Amiiriin hiiksisuuf qarshii wabii gaafatame kaffaluuf maatiin yaalii gochaa jira jedheera. Haatahu malee ol-iyyannoon irratti gaafatama yaaddoo jedhu akka qabaniifi karaa isaanii garuu murtoon kennamee ni raawwatama abdii jedhuun haala barbaachisu guutaa akka jiran himeera. ‘’Durumaanuu hidhamuun isaan irra hin turre. Hojii isaanii dha hojjechaa turan. Haatahu malee ji’oota afran dabran haqa malee hidhamanii turaniiru. "Murtoo manni murtii amma kenneen maatiin gammadoodha. Yeroo hamaa dabarsine turre,’’ jechuun Naadiir dhiibbaa hidhamuun obboleessa isaa isaan irraan gahe  BBCtti himeera. "Gaazexeessaa Amiir Amaan Kiyaaroo mirgi wabii eegamuufi isaatti gammadneerra, mana hidhaatii hidhaa guyyoota 129 booda ni gadhiifama jennee hawwiin eegna," jedhan gulaaltuu Olaantuun AP Juulii Pees akka APn gabaasetti. "Haata'u malee himatni irratti banamuu baatus qorannoon poolisiin irratti eegale itti fufa," jedhan. Gaazexeessitoonni kunneen A.L.I Sadaasaa16-18 Finfinneedhaa bahuun godina Shawaa Lixaa aanaa Midaaqanyiitti sochii hidhattoota Waraana Bilisummaa Oromoo waraabuu fi ajajoota isaanii dubbisuun booda erga Finfinneetti deebi'anii booda ture to'annoo jala kan oolan. To’annoo jala ooluun isaanii garuu guyyootaan boodadha ifatti himame. Gabaasa miidiyaa mootummaa irratti dhiyaateen, gaazexeessitoonni kunneen,’’garee shororkeessaa beeksisuuf hojjechaa turan,’’ jedheera poolisii. Dhaabbanni gaazexeessitoonni kunneen keessaa hojjetan Asooshiyeetid Pirees ibsa baaseen himannaa isaan irratti dhiyaate kuffiseera, "Amiir kan irratti qiyyaafatame hojii gaazexeessummaa gatii hojjeteef tahuun ifaa dha,’’ jedheera. ‘’Amiir lola Itoophiyaa keessa jiruun hojii hunda ilaallatu gaazexeessaa hojjechaa ture dha,’’ jedheera ibsi bahee ture. Waraanni Itoophiyaa yeroo itti abaasee turetti labsii yeroo muddamaa kaa’ame hordofee Amiiriif Toomaas dabalatee gaazexeessitoonni baayyee humnoota mootummaan qabamanii otoo himanni irratti hin banamiin hidhaa irra turaniiru. Gaazexeessitoonni kunneen labsii yeroo muddamaa wajjin wal-qabatee hidhamanii erga turaniin booda baayyeen isaanii bilisaan gadhiifamaniiru. Amiir Amaaniifi Toomaas Ingidaanis otoo himantni irratti hin banamiin turanii, dhimmi isaanii mana murtiin ilaalamaa turee, har’a manni murtii wabiin akka gadhiifaman isaaniif murteesseera. Dhaabbanni mirga gaazeseessitootaaf falmu ‘CPJ’n gabaasa baaseen Itoophiyaan biyyoota Afrikaa, Sahaaraan gadi jiran keessaa gaazexeessitoota hidhuun Ertiratti aantee sadarkaa lammaffaarra jiraachuu himee ture.


Maqalee hanga Yuukireen: Shamarree waraana dheessitee, waraanatti baate

"Lafoo, miila keenyaan kiiloomeetira 30 imalleerra, daangaa irratti sa’atii 14f dhaabanneerra. Qawween akka akaayii yeroo xaaxa’u dhageenyeerra, xiyyaaronni waraanaa fooricaa nu bira yeroo darban argineerra. Jibbi sanyummaa ija nutti babaasee argineerra." Kuni seenaa Tigist (maqaan ishee nageenyasheef jecha kan jijjiirame) dha. Tigist waraana addunyaan keenya waggoota lamaan darban keessatti keessummeessite argiteetti. Tigraay fi Yuukireenitti. Tigisti gara Yuukireen kan deemte baatii shaniin dura ture. Viizaa barnootaan Kiyiiv haa galtuyyuu malee Yuukireeniin akka riqichaatti fayyadamuu ture kaayyoonshee. Haatahu malee xiqqoo otoo hin turiin Raashiyaan Yuukireen akka weerartu dhaadachuu jalqabde. "Ani yeroon achi gale oduun weeraraa kuni dhagahama ture. Warri Yuukireen garuu homaa itti hin fakkaatu. Iddoo Kiriimiyaa jedhamu darbee darbee waraanni ijaa jiruuf kuni waanuma barame dha,’’ jetti Tigist. Tigits gara Yuukireen deemuun dura Finfinnee jiraatti ture. "Hojii galii dhaabbataa hin taane qabu dalaguunin of bulcha ture," jetti. Maatiinshee magaalaa Maqalee jiraatu. Haatahu malee Tigraayitti waraanni erga jalqabeen booda akka durii maatiishee dhaqxee arguufi bilbilaan dubbisuuyyuu hin dandeenye. "Finfinnee hiriyaa koo tokko waliin mana nyaataa xiqqoo tokko bannee hojjenna ture. Haatahu malee warri mana nuu kireessan Afaan Tigree gatii dubbattaniif  dubbii natti fiddu jechuun yaadda’uu jalqaban. Yeroos hojii keenya addaan kutuuf murteessine. Humnooti mootummaa Maqalee to’atanii waan nagaa fakkaatu yeroo bu’udha kanan sagalee maatii koo dhagahe" jetti. Odeessaalee biroo waa'ee Yuukireen: Baatii Caamsaa keessa oduu gaddaa dhageessee, du’a obboleettiishee quxisuuf gara Maqalee deemte. "Gara Maqalee yeroon deebi’u haalli baay'ee jijjiiramee ture.  Akka carraa tahee itti gaafatamaan bulchiinsa ce’umsaa naannichaa Dr Abirahaam xiyyaara ani keessa ture keessa gatii turaniif eegumsa guddaatu ture. Maqalee keessa callisa guddaatu ture, nama sodaachisa ture," jetti. Tigist achi geessee abbaa ishee lubbuun argachuutti gammachuu guddaa qabdi ture. Taaziyaa obboleettiishee geessee firoottanshee dubbistee gara Finfinneetti deebite. Torbansaatti humnooti Tigraay deebisanii Maqalee to’atan. Irra deebiin karaan cufamee, tajaajilli bilbilaas addaan cite. Finfinneetti deebi’uun booda gara biyya alaa deemuuf karaa barbaaduu jalqabde. Yeroos yaadni Yuukireen deemuu kan dhufe. Tigist gara Yuukireen deemuu kanin murteesse "adeemsi isaa salphaadha odeeffannoo jedhu gatiin argadheefi" jetti. "Ani akka carraa bakka bu’aa(ejantii) maleen iyyata galfadhe. Hamma karaa warra ejantii deemaniiyyuu baasii baay'ee hin baasne. Jalqaba naan taane ture. Marsaa lammataarratti garuu nan argadhe." Tigist hunduu qixaa’eefi Onkololeessa darbe magaalaa guddoo Yuukireen Kiyiiv galuu dandeesse. Gammachuudhaan gaafa Yuukireen geessu qorri biyyattii ‘anaa haa dhufu,’’ jechuun ishee simate. "Afaan biyya isaanii rakkisaa dha. Garuu ani magaalaa guddoo waanin tureef namonni Afaan Ingiliizii dubbatan baay’inaan jiru. Hiriyaan koo dursitee achi geessee mana kireeffattee, hunda mijeessitee ture kan na eegde. Yuukireen keessa jiraachuuf waraqaan seera-qabeessa waan na barbaachisuuf mana barumsaa deemee kaffaltii waggaa tokkoo raawwadhee iyyata koo galfadhe.  Eeyyamas argadhe. Barnoota afaaniif yoo tahe eeyyama waggaa tokkoo sii kennu. Kan barnoota digrii immoo eeyyama waggaa afurii argatta.’’ Tigist Yuukireen waggaa lamaan tokko turtee gara Ameerikaa deemuuf ture kaayyoonshee yeroo dheeraa. Tigist Yuukireen erga galtee booda namuu dhimma Raashiyaan Yuukireen weeraruufi jedhu  haasa’a ture. "Lammiileen Yuukireen ani wajjin hojjedhu garuu dhaadachuu qofadha, yeroo hundumaa ni dhageenya kana naan jedhu ture,’’ jetti. "Barnootaaf dhufnee hojii hojjechuun nuu hin eeyyamamu ture. Garuu barattoonni baay'ee of deeggaruuf jecha hojii garagaraa hojjetu. Keesumaa Afaan Ingiliizii haasofta taanaan ni barbaadamta. Anis hojii maamiloota gargaaruu nan hojjedhan ture." "Achi baatii darbe lolli jalqabuuf guyyaan lakkaa’amuun jalqabe. Akka lakkoofsa isaaniitti Guraandhala 15, lakki miti 16 nuun jedhu. Gaafas manaa akka hin baane, hojiis akka hin dhufne ergaan jedhu qaqqabuu jalqabe,’’ jetti. Roobii Guraandhala 24 barii Raashiyaan ifatti Yuukireen weerarte. Addunyaan gurra qeensee dhimma kana hordofuu jalqabe. Waraanni Raashiyaa guyyoota keessatti Kiyiiv gala jedhame. Gaafa sana Tigistiifi hiriyyoonnishee sireerra turan. Akka tasaa telegiraamii isaaniirratti ergaan manaa hin bahiin jedhu isaan qaqqabe. Kaan immoo dhukaasa dhagaheera waan jedhu erguu jalqabe. Daqiiqaa muraasa keessatti waan hundi jeeqame. "Gara magaalaa deemuu barbaannee mana jireenyaa keenyarraa kaasee magaala gahuuf laga tokko cee’u qabna, riqichi laga kana ittiin ceenu ni rukutama jennee sodaannee turre." Tigist’faa gara magaalaa yeroo bahan baankiifi gabaan hiriira guddaa qabu ture. Geejjiba argachuun immoo waan hin yaadamne ture. Buufatni baaburaa namoota baay'een akka dhiphate yaadatti. "Karaan duraan qarshii Yuukireeniin 500 si kafalchiisu yeroos kuma 5 hanga 6 gahee ture,’’ jetti. Tigistii  fi hiriyyoonnishe biyyoota Afrikaa biraa irraa dhufan hundi halkan sana walumaan achitti dabarsan. Guyyaa itti aanu Kiyiiv haleellaa qilleensarraaan raafamte. Yeroo haleellaan jiraatu waamicha lubbuu baraaruu dhageessisuuf sagalee guddistuuwwan magaalattii keessatti fannifaman irraa dhagahama jetti. "Fiigichuma. Miila koo na baasima fiigda. Haleellichi eessaa akka dhufu hin beektu. Jeettiin samiirraa foorica. Sagalee rasaasaa fagoorraa dhageessa. Hunduu haleellaa kana jalaa baqachuuf buufata baaburaa lafa jalatti ijaarametti baqate. Nutis waliin galle.’’ Tigistii fi hiriyyoonnishee akkasuma guyyaa lammataa  waliin erga dabarsaniin booda gara Liviiv deemuuf murteessan. Magaalattiin Poolaanditti dhiyaatti. Kaayyoon isaanii daangaarraan Poolaandi galuu dha. "Unu dhiisii namni biyya sanaayyuu akka jiruun godaanaa jira. Balaliin akka dhorkame beekna. Kanaaf baabura yookiin miilaan, mala qabnu hundaan achii bahuutu nurra ture.’’ Tigist hiriyoota ishee torba waliin ta'uun yeroo dheeraaf erga eeganii booda konkolaataa gara Liviiv isaan geessu kireeffatan. "Saddet waan turreef namni afur konkolaataa tokko, warri hafne konkolaataa biraan imaluun nurra ture. Karaan yeroo kaan sa'aatii 7 ykn 8 fudhatu sa'aatii 24 nutti fudhate. "Konkolaataan karaa irratti wal dhiphisee ture. Karaa irratti taankiiwwan tarree galanii mul'atu. Madfiin ni mul'ata, loltoonni hidhatanii socho'u." Akka Tigist jettutti konkolaataan isaan fide daangaa biraan isaan hin geenye. Taaksii biraa qabatanis innis xiqqoo fuulduratti butee isaan harcaase. Kanaaf kiiloomeetira 30 ol miilaan imaluu himti. "Sa'aatii said caala isinitti hin fudhatu nuun jedhanii turan garuu sa'aatii shanii ol hin deemne jetteetii," jetti. "Miilaan imallee daangaa bira wayita geenyu hiriyoonni keenya nu dura konkolaataan qajeelan hin geenye ture," jetti. Kunis sababa konkolaataan karaa irratti wal dhiphisee hiriirri dheeraan jiruuf ta'uu himti. Wanti daangaa irratti isaan mudate ulfaataa fi abdii kan nama kutachiisu akka ture himti Tigist. "Erga manaa baanee guyyoota sadii ta'eera. Nyaata sirnaan hin nyaanne. Hirriba gahaa hin rafne. Garuu yeroos nyaataa fi hirriba hin yaadattu," jetti. Qorri achi ture ammoo "diinaafuu kann hawwamu" miti jetti. Daangaa irratti loltoonni Yuukireen dursa lammilee Yuukireeniif jechuun darbuu akka isaan dhorkan kann himtu Tigist, "qorri nu ajjeesa jennee sodaannee turre" jetti. "Filannoon qabnu dhaabbannee eeguu qofa ture. Sa'aatii 14 oliif eegneerra. Dubartootaafi daa'immaniif dursi haa kennamu jedhameellee, warra Yuukireen malee nuyi namni garagalee nu ilaaluyyuu hin turre," jetti. Nama achitti walitti rukkatee jiru jidduutti qoccollaan saal-qunnamtii isaanirra gahaa akka ture himti Tigist. "Akka dubartiitti hedduu ulfaataa ture. Sanarratti gurraachi akka namaatti iddoo itti hin ilaalamnedha. Bifti gogaa kee gurraacha taanaan homaa gatii hin qabdu." Dhumarratti Afrikaanonni achi turan yoo xiqqaate dubartootallee nuuf dabarsaa jechuun jeequmsa waan kaasaniif dubartoonni akka darban taasisan jetti. "Dallaa irraan utaallee seenne. Guyyoota booda Pooland wayita seennu kan hafuura baafanne." Poolandi erga seenanii booda magaalaa guddittii Waarsaaw keessa kann jiru gara buufata baaburaa namoonni Yuukireenii dhufan itti walitti qabaman deeman. "Yuukireen irraa akka dhufne chaappaa erga nuuf rukutanii booda, biyyi Lixa Afrikaa tokko [maqaa hin yaadadhu] lammilee isaaf baasii qopheessee ture kadhannee isaan waliin deemne." Bakka dhaqanitti wanti hundi tola qophaa'ee isaan eege. Nyaatas dhugaatiis argatan. Erga Poolaandi seenanii poolisoonni biyyattii gurraacha adii osoo hin jedhiin hunda qixa keessummeessu jetti Tigist. Lammileen Poolaandi akka gaariitti akka isaan simatan kann himtu Tigist, "faranjii akka haadha Itoophiyaa tokkoo maddii fi adda si dhungattee, nyaataa siif galeessitee si gaggeessitu an argee hin beeku" jetti. Guyyoota sadi baaburaan gara Jarman akka imalan dubbatti. Yuukireenitti osoo waraanni hin dhalatiin durayyuu jibbi sanyummaa ifatti kann mul'atu ture jetti Tigist. "Afaaniin walii hin galtu. Rakkoon wayii yoo si mudate namni siif dhaqqabu hin jiru. Manaa bahee yoon deemu nageenyi natti hin dhagaahamu ture. Ani inumaa xiqqoo waanan diimadhuuf, lammii Hindii ykn Kolombiyaan itti fakkaadha. "Gurraacha yoo taate akkuma salphaatti ajjeefamtee gatamuu dandeessa. Namni isaan gaafatu hin jiru. Mirga hin qabdu. Supparmaarkeetii keessatti 'jaldeessa, jaldeessa' jedhanii nama arrabsu. Akkasumas ta'ee jiraachaa turre …biyya ulfaataadha." Daangaa irratti tola ooltonni warra baqatanii dhufan gara biyya fedhanii geessanillee gurraachotaaf tajaajila kennuuf hayyamamoo hin turre jetti. Tigist maatiin ishii wayita ammaa Maqalee jiru. Finfinneedhaas firoota qabdi. Karaa irra osoo jirtuu haala keessa turte obboleettii ishee quxisuu beeksisaa akka turte himti. "Maatiin cinqamuun hin oolu. Haala akkanaa keessatti haa hafuutii Finfinnee gara Asallaa yoo ni imalta ta'eyyuu maatiin ni cinqama. Hedduu kan na yaaddessaa ture waa'ee abbaa kootii ture. "Abbaa koo baay'een jaaladha. Lubbuun waanan jiruyyuu itti hin fakkaatu ture," jetti. Tigist amma hiriyaa ishee Kiyiiv irraa waliin ka'an waliin Firaankifart mana firaa jirti. Jarman seenuun badaa ulfaataa hin turre jetti. Poolaandi irraa Jarman baaburaan imalan. "Dhugaadha erga Poolaandi gallee booda imbaasiin Itoophiyaa Jarman jiru nu gargaareera. Yuukireenii bahuuf garuu ofuma keenyaan haala mijeeffanne" jetti. Fuulduraaf maaltu akka ishee eeggatu kan hin beekne Tigist, abdiidhumaan eegaa jiraachuu himti. Ammaaf mootummaan Jarmanii namoota Yuukireen irraa baqatan simatee keessummeessaa jira. "Itoophiyaatti yoo deebines zeeroorraa eegalla, as Jarmanii keessattis zeeroorraa eegalla. Akka namaatti ammoo waan fooyyee qabu feeta," jetti. "Ani Yuukireen yeroo yartuufan ture. Kanneen wagga sadii afur baratanii, hojjetanii, maallaqa horatanii gatanii baqatan jiru. Ani durumas achi turuu hin fedhun ture. Yoo tasgabbaa'es deebi'ee deemuu hin fedhu. Yoo biyyi nagaa ta'e deebi'ee maatii kootti makamuun barbaada." Wanta karaa irratti ishee fi hiriyoota isheerra gahe garuu eenyuufuu akka hin hawwine himti.


Koonsootti walitti bu'iinsa dhalateen lubbuun namaa darbe, qabeenyarra miidhaan gahe

Naannoo Uummattoota Kibbaa godina Koonsoo aanaa addaa Alii keessatti walitti bu'iinsa dhalateen lubbuun namaa darbee qabeenyarras miidhaan qaqqabuu aanga'oonni naannichaa BBC'tti himan. ALI Bitootessa 9, 2014 irraa walitti bu'iinsa eegalee hanga Dilbataatti itti fufeen gama Koonsoon hammi namoota du'anii adda hin baane garuu qabeenyaa fi qaama namaarra miidhaan gaheera jedhan hoogganaan qajeelcha kominikeeshinii mootummaa godina Koonsoo obbo Saraawwit Dibaabaa. ''Lubbuun namaa darbeera, manneen gubataniiru, qabeenyi manca'eera, hanqinni qaamaa galmaa'eera. Miidhaan kuni ammoo kan hunda keenyaati. Akkaan nu gaddisiiseera.'' Gama aanaa addaa Aliitiinis akkasuma lubbuun namaa darbuu, miidhaan namaa fi qabeenyarra gahuu hoogganaan kominikeeshinii mootummaa aanaa Alii Gameessoo Gassaatoo BBC'f himaniiru. Walitti bu'iinsa kanaaf sababa kan ta'e lafa qonnaa daangaa godina Koonsoofi aanaa addaa Aliirratti argamu naaf mala kan jedhu ta'uu aanga'oonni lamaan himaniiru. Rakkoon alanaa lafa dheedumsa wajjiin walqabatee akkasumas horiin saamamuufi sababa kanattis namootni miidhamuu akka ta'e iyyaafanneerra. ''Walitti bu'iinsi jalqaba namoota dhuunfaa gidduutti kan eegale ta'us, babal'atee hawaasatti ce'eera'' jedhan Gameessoo Gassaatoo Bu'uurri isaa dhimma daangaa yeroo ta'uu bulchiinsa duraanii keessatti uummatni Koonsoofi Alii godina uummata Sagan jedhu jalatti waliin bulaa turanitti daangaa qabachaa turantu irra deddeebiin dubii kaasa. Kaabineen godinaa rakkoo kana hubatee Koonsoo godina Alii ammoo aanaa addaa godhee ijaarus rakkoon kun ittuma fufee jira. Baroota 2003 fi 2006 walitti bu'iinsi dhalatan araaraa bira darbamuu kan himan Gameessoon walitti bu'iinsi bara waggaa lama dura dhalatee tures akkasuma bara darbe furmaata araaraa argatee ture jedhu. Rakkoo kana waaraan furuuf koreen hundaa hojiin hojjetamaa akka jiru himaniiru. ''Uummatni lamaanuu nageenyi isaa akka daraaru yaa'iin araaraa taa'amii nagaan deebi'ee ture'' jedhu obbo Saraawwitis. Adeemsi nagaa buusuu wayita adeemaa jirutti walitti bu'iinsi dhalateefi miidhaan qaqqabe kan hin eegamnesha jedhan. Rakkoon alanaa kan mudate akka obbo Gameessoo jedhanitti gama Aliitiinis ta'e gama Koonsoon ''qaamolee nageenyicha hin barbaanneenni'' Caasalee lamaanuu keessa daldaltootni walitti bu'iinsaa hin dhibne '' jedhan. Jimaata torbee darbee Barahaawaa lafa jedhamutti namootni hidhatan humna addaa naannoo uummattoota Kibbaa waliin walitti dhukaasanii kanaaniis lakkoofsaan ibsuun rakkisuus miidhaan gahuu dabalanii himaniiru. Jimaata darberraa eegalee Diimayaa lafa jedhamuttis akkasuma lolli deebi'ee lubbuun namaa darbuufi miidhaan guddaan qabeenyarra gahuu obbo Gameessoo Gassaatoo himaniiru. Rakkoon kun aanga'ota naannoo fi qaamolee nageenyaa akkasumas uummata hirmaachise furmaata akka argatu akka hojjetaamaa jiraachuus dabalanii himaniiru. Koree teeknikaan hojiileen furmaata waaraa barbaaduu sababa walitti bu'iinsaan adda cite akka itti fufu ni taasifmaa jedhaniiru.


Shamarree rakkoon qonnaan bultootaa gumbii ammayyaa kalaquuf ishee kakaase

Shamarree Daraartuu Darajjee Yunivarsiitii Jimmaa Inistitiyuutii Tekinoloojiitti barsiiftuu mummee barnootaa Baayomedikaaliiti. Kana malees barnoota digirii lammaaffaashee muummee barnootaa Baayomedikaal Imeejing jedhamuun barachaa kan jirtu yoo ta'u, barumsasheen cinatti hojiilee kalaqaa hojjetti. Hojiilee kunneen keessaa tokko immoo gumbii ammayyaa rakkoo qonnaan bultootaa bu'uura godhachuun hojjettedha. "Gumbiin qonnaan bultootni itti fayyadaman biyyee/dhoqeerraa waan hojjetamuuf kan ukkaamfamedha. Kanaafis midhaanichi daana'oodhaan nyaatama," jetti Daraartuun. Gumbiin qonnaan bultootni bifa aadaan hojjechuun itti fayyadaman, midhaan qonnaan bultootaa mancaatiif kan saaxilu ta'uu kan himtu shamarreen tun, rakkoon kunis hammaataafii qonnaan bultoota rakkoo hanqina wabii nyaataaf kan saaxilu ta'uu dubbatti. Sagantaan Nyaata Addunyaa /WFP/ sadarkaa addunyaatti omishni soorataa sadarkaa kanaan dura mul'atee hinbeekneen daran olguddachuusaa hima. Haa ta'u malee soorata omishamu keessaa harki tokko sadaffaan omisha booda akka manca'u dhaabbatichi hima. Biyyoota guddataa jiran keessatti midhaan qonnaan bultootni sadarkaa xiqqaa omishan keessaa hanga dhibbeentaa 40 kan ta'u sababa hanqina iddoo kuusaa mijataarraa kan ka'e akka manca'u ragaan Sagantaa Nyaata Addunyaa /WFP/ agarsiisa. Rakkoon iddoo kuusaa midhaanii amansiisaa ta'e dhabuu kun midhaan qonnaan bultootni humnafii yeroo isaanii aarsaa godhanii omishan ilbiisotaan nyaatameefii jiidhinaan miidhamee akka manca'u taasisa. Mancaatiin midhaanii kunis sadarkaa addunyaatti maatiiwwan miiliyoonaan lakka'aman hanqina wabii nyaataaf akka saaxilamaniif sababa isa ijoo dha. "Qonnaan bultootni baay'ee rakkatu. Midhaan daana'oodhaan jalaa nyaatama," jetti shamarree Daraartuu Darajjee Gumbii ykn dagoogoon qonnaan bultootni Itoophiyaa baay'inaan itti fayyadaman muka fi dhoqqee irraa kan hojjetamedha. Kunis ilbiisootni haala salphaa ta'een gumbii keessaa seenuun midhaan keessatti akka walhoran taasisa. Kana malees gumbiin bifa aadaatiin hojjetamu kun qilleensi haalaan keessatti kan hinsochoonefii ho'inni keessatti uumamu walhormaata ilbiisota akka daana'oof haala mijataa kan uumu akka ta'e shamarree Daraartuu Darajjee himti. "Gumbiin qonnaan bultootni amma itti fayyadamaa jiran ilbiisootni keessa seenuun midhaan balleessu" jetti shamarree Daraartuu. "Kanaafis midhaan qonnaan bultootni omishan keessaa hanga dhibbeentaa 44.7 kan ta'u ni manca'a" jechuunis himti. Shamarree Daraartuu rakkoo qonnaan bultootaa bu'uura godhachuun sibiila Aluminiyeemii fayyadamuun gumbii ammayyaa hojjechuushee himti. Gumbiin sibiilarraa hojjetame kun ilbiisotni garagaraa haala salphaa ta'een gara midhaanichaa akka hinseenne kan ittisu ta'uu dubbatti. Gumbiin kun "mala qilleensa ittiin seensisu qaba. Kunis gumbicha keessa hoo'i akka hin uumamne taasisa. Kanaafis ilbiisotni gara gumbii yoo seenanillee dafanii akka du'an taasisa" jetti shamarree Daraartuu. Tekinoloojiin qilleensi gara gumbii akka seenu taasisu kunis madda anniisaa baatirii fayyadamuun kan hojjetudha. "Gara fulduraatti garuu anniisaa aduu fayyadamee akka hojjetu gochuuf yaadaa jirra" jechuun himti. Gumbiin midhaanii shamarree Daraartuu kalqaxe inni xiqqaan midhaan Kiilogiraama 50 qabachuu kan danda'u yemmuu ta'u fedhii namootaa irratti hundaa'uun gumbiiwwan midhaanii gurguddaa hojjechuun akka danda'amus dubbatti. Shamarree Daraartuu Darajjee gumbii ammayyaa kana dhuunfaadhaan hojjechaa akka jirtufii gorsaa ishee mariisisu akka qabdus himti. Gama biraatiin projektiishee haalaan hojiirra akka hin oolchineef gufuu kan itti ta'e rakkoo maallaqaa furuuf dorgommiilee garagaraa irratti hirmaachaa akka jirtu himteerti. Haaluma kanaanis yeroo ammaa dorgommii 'TotalEnergies startupper' jedhamurratti dorgommii marsaa duraa akka dabartefii dorgommii marsaa lammaffaa irratti hirmaachaa akka jirtu BBCti himteerti. "Amma kan nuqabee jiru rakkoo maallaqaati. Dorgommii kana yoo dabarre haala salphaan qonnaan bultoota biraan gahuu dandeenya" jechuunis shamarree Daraartuu Darajjee himti.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: Lola, dhukaasa dhaabuu... maal jechuudha? Garamitti geessa?

Mootummaan Itoophiyaa Naannoo Tigraayitti ''lubbuu lammiilee baraaruufi dararama hambisuuf'' lola dhaabuuf murteessuusaa ibsuu hordofee, finciltoonni Tigraayis murtee walfakkaataan dhukaasa dhaabuu labsaniiru. Kaabaa Itoophiyaatti ji'oota 16'n dabraniif humnoota Tigraay wajjiin waraanarra kan ture mootummaan Federaalaa Itoophiyaa ibsa guyyaa Kamisaa baaseen, sababa lola kanaan qarqaarsi namoomaa Tigraay gahuu malu waan hanqateef, namoonni kumaatamatti lakka'aman, naannolee ollaatti baqachaa jiru jedheera. Kanumaafis jecha rakkoon namoomaa kana caalu akka hin mudanne jechuun, lola dhaabuuf murteessuusaa himeera. Mootummaan Federaalaa lola kanaan murtee akkasii wayita dabarsu kun isa jalqabaa miti. Dhuma Waxabajjii 2013 ALI waraanni Itoophiyaa iddoowwan Tigraay gara caalu dhiisee wayita bahu, qarqaarsi namoomaa akka qaqqabu, akkasumas qonnaan bultoonni Tigraay oyiruusaanii akka qotataniif taasisuuf jecha, dhukaasa gam-tokkee labsuun isaa ni yaadatama. Tahus garuu murteen mootummaa kanaa gama TPLFn fudhatama osoo hinargatin hafee ture. Kanaanis finciltoonni kunniin haleellaa gama naannolee Affaar fi Amaaraan taasisaniin, magaalota hedduu to'achuu danda'anii kan turan oggaa tahu, magaalaa guddittiittis dhiyaachaa turan. Boodarras mootummaan federaalaa raayyaa ittisa biyyaafi humnoota naannolee walitti qabuun, gaggeessummaa MM Abiy Ahimadin haleellaa gaggeesseen, bakkeewwan humnoota TPLFn qabamanii turan deebisee to'ateera. Lolichis iddoowwan daangaa Tigraay jiran keessatti daanga'ee ture. Labsii amma dura labsameen addatti isa alanaa kanaaf, Addi Bilisa Baasaa Uummata Tigraay (TPLF) faara gaariin simachuun deebii gaarii kenneera. Qarqaarsi namoomaa gara naannichaatti saffisaan kan gahu taanaan, lola akka dhaabu waliigaleera. Murteen lola dhaabuu mootummaan rakkoo namoomaaf jecha dabarse kun, waliigaltee dhukaasa dhaabuu yookaa ammoo lola dhaabuuf waliigaltee dhukaasa dhaabuuf taasifamu irraa addadha. Ibsa mootummaan baase keessattis murteen kun ''gara fuulduraatti dhiigni otoo hin dhangala'in, lola kanaafa furmaata akka fidu'' kan taasisu tahuu abdii godhachuus akeeka. Murtee mootummaa Itoophiyaa kanaan boodas, mootummaan Ameerikaa murtee kana qaamoleen wallolan lamaan, dhukaasa dhaabuu waaraatti akka geessanis hubachiiseera. Namoomaaf lola dhaabuu (Humanitarian Truce) Qarqaarsa namoomaa dhiyeessuuf jecha lola dhaabuunis (Humanitarian Truce) tahe waliigalteen dhukaasa dhaabuu (Cease Fire) waraana iddoo tokkotti gaggeeffamu qabbaneessuuf gahee guddaa qabanis, haalli raawwii isaanis tahe adeemsi keessa dabraman garaagara. Waraana waliinii Siiriyaan kallattiinis tahe al-kallattiin bakka lamatti hiramuun kan wal hadhaa turan Ameerikaa fi Raashiyaan, waggoota muraasa dura waliigaltee - lolaaf wal barbaaduu dhiisuu (cessation of hostilities) jedhamurra gahanii turan. Wayita sanatti Kings College of London'tti dhimmoota waraanaa irratti barsiisaa fi barreessaa kan tahan Saamir Purii dhimmoota: namoomaaf jecha lola dhaabuu (Humanitarian Truce)፣ lolaaf wal barbaaduu dhiisuu (Cessation of hostilities)፣ waliigalteen dhukaasa dhaabuu (Cease Fire) fi lolatti xumura gochuu (Armistice) jedhaman akkanaan ibsanii turan. Dr Saamiir akka jedhaniitti, walitti bu'insa dhaabuuf waliigalteerra gahame jechuun, qaamoolee wal dhaban jidduutti dhukaasa dhaabuuf 'waliigalteen baayyee irratti hin mari'atamiin' jiraachuu mul'isa jedhan. Qaamoleen wal waraanan waldhabdee dhaabuuf waliigalterra gahuuf waliigaltee sirna hordoofeefi ifaa irra gahuun hin eegamu. Murtee kanaanis humnootiin wal lolaa jiran waraanni yeroo dheeraaf akka dhaabbattuufi sosochiin waraanaa akka dhaabbatuuf waliigaluu danda'u. Dr Saamiir akka jedhanitti, humnoonni wal waraanaa jiran adda hundaan osoo hin taane, adda muraasa qofaan walitti bu'iinsa dhaabuuf waliigaluu danda'u. Deeggarsa namoomaa ummataan gahuuf jecha walitti bu'insa dhaabuuf murtee dabarsu haalli itti danda'an jira. Dr Saamiir akka jedhaniitti waldhabdeef wal barbaacha dhaabuu (Cessation of hostilities) akka waliigaltee dhukaasa dhaabuu (Cease Fire)tti dhimmoota ifaafi tarreeffame qabaachuu baatuus walitti bu'iinsa dhaabuuf (Truce)f kan taasifamu irra sirna ifaa foyya'aa qaba. Qaamooleen wal waraanaa jiran waliigaltee waldhabdeef wal barbaachuu dhiisuu (Cessation of hostilities) irra gahan jechuun ammoo, wal waraanuu fi loltoota isaanii sochii loltummaa irraa akka of qusataniif waliin galan jechuudha jedhan yoo ibsan. Haata'u malee jedhu Dr Saamiir, ''walitti bu'iinsaaf wal barbaaduu dhaabuu (Cessation of hostilities)n dhukaasa dhaabuu jechuu miti.'' Garuu ammoo gara waliigaltee dhukaasa dhaabuu dhaabbataatti geessuuf carraa gaarii uuma jedhan, Akka Dr Saamiir ibsaniitti, qaamooleen wal lolan walitti bu'iinsaaf akka wal hin barbaadne yoo waliigalan, sababii dubbii barbaacha qama tokkootiin waliigaltichi diigamuun gara waraana cimaatti seenuu danda'u. Qaamoolee wal waraanaa jiran jidduutti waliigalteen dhukaasa dhaabuu taasifame jechuun, qaamooleen hundi ifatti waliigalteen walitti bu'iinsa dhaabuuf kutannoo agarsiisaniiru jechuudha jedhu Dr Saamiir. Waliigalteen dhukaasa dhaabuu ammoo, hidhannoo hiikkachuu, loltoonni eddoowwan qabatanii turan gadhiisanii bahuu, qaxanicha sochii loltuu keessaa bilisa taasisuu hammachuu danda'a. Akka ibsa Dr Saamiiriitti waliigalteen walitti bu'iinsa dhaabuu kan sadarkaa dhumaatti dhufudha. Qaamooleen wal waraanan waliigaltee dhukaasa dhaabutiin booda haala nagaa walitti fufaan itti dhufurratti waliigalteerra yo gahan, walitti bu'uu dhaabuuf walii galan jedhama. Waliigalteewwan walitti bu'iinsa dhaabuuf taasifamu ittigaafatamummaa seeraa qabatanii dhufu. Akka fakkeenyaatti waraanni Addunyaa lamaan ifatti akka dhaabbatan kan mirkanneessan waliigalteewwan walitti bu'iinsa dhaabuuf taasifaman ta'uu Dr Saamiir ni ibsu. Waraanni Tigraayiitti eegalamee naannawa Kaaba Itoophiyaa waliingahees, osoo itti hin cimiin dura qaamooleen garaa garaa mootummaafi finciltoonni karaa mariitiin furmaata akka barbaadaniif watwaataa turan. Erga waraanichi cimee namoonni kumaatamaan lakkaa'aman ajjeefaman, miliyoonoonni buqqaafamaniifi rakkoolee gara garaatiif saaxilaman boodas, ammas wal gaarreeffannaafi muddamni itti fufeera. Haala ragaa UN baaseetti, waraana kaaba Itoophiyaatti dhalateen walqabatee rakkoo namoomaa umameen namoonni miliyoona 10tti siqan deeggarsa barbaadu. Lakkoofsa namootaa deeggarsatu barbaachisa jedhame kana keessaayis, irra caalaan kan naannoo Tigraayiitti argaman yoo ta'u, haala tilmaama dhaabbatichaatti ummata naannoo Tigraay keessaa harki 90 deeggarsa nyaataa atattamaatu barbaachisa. Tarkaanfiin amma mootummaan namoomaaf jecha lola dhaabuuf labseefi murteen TPLF fudhate kunis, dhiyeessii deeggarsa baayyee barbaachisaa ta'e naannoo Tigraayiin qaqqabuuf carraa ni uuma jedhamee eegama. Akkasumas tarkaanfichi marii nagaatiif karra saaquun, gara marii waraana hamaa sana xumuruutti geessuu ni danda'a jedhanii abdatu.


’Lubbuu kiyyaaf sodaadhee ergan manaa bahee amma waggaa sadii taheera’ - Abbaa Gadaa Jiloo Maondhoo

Walitti Qabaan Gamtaa Abbootii Gadaa Oromoofi Abbaan Gadaa Gujii Jiloo Maandhoo qe'ee isaanii irratti haleellaan raawwatuu BBC’tti himan. Roobii Kamisatti bari’u halkan keessaa sa’aatii torbatti haleellaan raawwachuufi waan mana keessa hin turreef irraa hafuu himan. Haadha warraasaanii dabalatee miseensonni maatii yeroo haleellaan qaqqabu mana turan irrattis miidhaan akka hin qaqqabne dubbataniiru. Haleellaa kanaaf hidhattoota Waraana Bilisummaa Oromoo kan mootummaan ABO-Shanee jedhuun himatan. Haata'u malee Dubbii Himaan WBO, Odaa Tarbii himannaa kanarratti deebii barreeffamaan BBC’f kennaniin, himannichi dhara jedhaniiru. Hidhattoonni kunneen, ‘’lakkoofsa isaanii hin beeku motora afuriin dhufanii manatti dhukaasa banan, mucaa kiyya guddaa mana tures meeshaa harkaa qaba, innis itti dhukaasee, isaanis itti dhukaasaa turan. ''Rasaasa 47 dhukaasanii mana caccabsanii, buna kuntaalaan mana keessa ture mancaasani malee namnii fi horiin homaa hin taane,’’ jedhan. Dhumarratti, ’’akka mallattoo agarsiisuutti fiishkaa afuufanii gadhiisanii deeman,’’ meeqa akka tahan namuu lubbuuf sodaatee hin argine jedhan. Abbaan Gadaa Jiloo hidhattoonni kunneen maaliif isaanirratti akka xiyyeeffatan gaafa himan: ’’Isaan durumaayyuu natti qiyyaafatanii, natti bibilanii, 'Waraana Adda Bilisummaa Oromoo galaa jettee yeroo baay'ee kan bittinsu si’i' naan jedhan. Waraana 600 tahu galchitee meeshaa irraa dhaalteetta, hamma meeshaa san fiddutti lubbuu kee ijibbaadhu jechuun yeroo hunda natti bilbilu, torbee kanallee dhufnee si jalaan baanerra jechuun na doorsisaniiru,’’ jedhu. Abbaan Gadaa kun lubbuuf akka sodaatan himuun, ‘’waggaa sadii dura manaa baqadhee magaalaa keessa kireeffadhee bula,’’ jechuun BBCtti dubbataniiru. Sababa kanaan mana isaanii baadiyyaa jiru akka hin deemne, cidha ilma isaanii akka hin hirmaanneefi taaziyaallee akka hin deemne ibsan. Haala godina keessa jiru Yeroo ammaa haalli nageenyaa naannoo Gujii akkami jechuun gaaffi gaafatamaniif, ‘’Gujii nagaa hin qabu,’’ jechuun deebisaniiru. ‘’Godina Gujii Lixaa aanolee 11 keessaa aanaa tokko ala kaan gabroomfatanii qaraxa kaffalchiisaa, gara namoota 2,000 ajjeesanii jiranii waggaa sadii as nagaan hin jiru,’’ jedhan Abbaan Gadaa Jiloo Maandhoo ‘’mootummaa qofa deeggaru’’ jedhamuun komii irratti ka’uufis deebii kennaniiru. ‘’Ani Abbaa Gadaa Oromooti malee kan mootummaa qofa miti,’’ jedhan. Hidhattootas, ’’kaambii isaanii deemee nagaa buusaa jedhee kadhadheera, afaan meeshaatiin malee hin araaramnu jedhan malee kan akka kiyya waa’ee nagaa labse hin jiru,’’ jechuun himu Abbaan Gadaa kun. ‘’Mootummaa kanaafi isaaniin walitti harkisee araarsuu waan fedhuuf na jibban malee ani gama tokkoon hin jiru,’’ jedhaniiru. Waggoota darban hidhattoonni akka jireenya guyyuutti deebi'an abbootiin Gadaa sochii taasisaa turan. Hidhattoonni gama Lixaafi Kibba Oromiyaa socho’an wantoota sukanneessaa dabalatee badiiwwan garagaraan himatamu. Isaan garuu kana ni waakkatu. Kana dura Abbaa Gadaa Boranaa Kuraa Jaarsoofi kan Gujii Jiloo Maandhoo ‘'Shaneen nyaapha yookaan diina Oromooti’’ jechuun labsuun ni yaadatama. Dubbii himaa WBO/ABO maal jedhan? Himannaa mana Abbaa Gadaa Jiloo irratti miseensoota Waraana Bilisummaa Oromootiin haleellaan raawwatame jedhuurratti yaadasaanii kan gaafataman Dubbii Himaan WBO Obbo Odaa Tarii, ''himannaan humnootii keenyaarratti dhiyaate dharadha,'' jechuun deebii kennan. ''Waraanni Bilisummaa Oromoo sirna Gadaa akka bu'ura Oromummaatti waan ilaaluuf ni kabaja,'' jedhan. Itti dabalunis, Obbo Odaan ''siriiiyyuu waan kana dura Karrayyuu irratti raawwatamee irraa ka'uun tarii qaamoolee biraatuu gochaa kana duuba jira ta'a jennee amanna,'' jedhaniiru. Ajjeechaa fi badiiwwan yeroo garaa garaatti Oromiyaa bakkeewwan adda addaatti mudataniif motummaan WBO himatulleen, garichi garuu himannaawwan kanneen hin fudhatu.


Deeggarsa namoomaa gara Tigraay deemu kan danqe TPLF jedhe mootummaan

Ministirri Tajaajila Kominikeeshinii Mootummaa Dr Laggasaa Tulluu, konkolaattonni torbee darbe, ''deeeggarsa namoomaa qabatanii karaa  Abalaa yeroo deeman loltoonni TPLF waan dhukaasa itti bananiif gara Samaraa deebi'an,'' jedhan. Humnooti Tigraay Abaalaa dabalatee aanaalee Affaar afur to’atanii waan jiraniif konkolaataawwan 20  kan midhaan nyaataafi sadii immoo boba’aa fe’an Tigraay galuuf erga sochii jalqabaniin booda danqamuu isaanii Ministirichi BBCtti himaniiru. Humnooti Naannoo Affaar konkolaataawwaan deemsa eegalan dhaabsisuun midhaan irraa buusuun danquu isaanii ammoo kanneen ijaan argan BBCtti himanii turan. Dr Laggasaan rakkoon akkanaa darbee darbee akka mudatu himanii, ''keesumaa kanneen gara Naannoo Amaaraa deemaniifi deeggarsa uummata naannichaaf dhiyaatu irratti akka mudatu himuun kanas humnoota nageenyaa mootummaa Affaar waliin tahuun hiikuuf hojjechaa akka jiru himan. Torbanoota darbanitti konkolaataawwan deeggarsaa 23 akka socho’an kan godhame Raayyaan Ittisaa fi humnooti Affaar TPLF irratti haleellaa banuun waan dadhabsaniif, ''karaa banuu danda’u abdiin jedhu jira ture,'' jedhan Haa tahu malee sochiin konkolaataa erga jalqabeen booda humnooti TPLF, ''iddoo garaagaraa irraa bahuun karaa waan cufaniif konkolaataawwan deebi’aniiru,'' jedhan. Dr Laggasan humnooti TPLF irra deddeebiin karaa cufuun gara naannichaa gargaarsi akka hin galle godhu jechuun isaan himatu. Dabaluunis karaa biraan akka addunyaati uummanni Tigraay balaa beelaarra jira jedhamuun iyyamaa oola jedhan. ''Haa tahu malee qabatamaan konkolaattonni deeggarsaa akka galaniif daandii banaa yeroo jedhamu immoo hin banan,’’ jechuun kuni rakkoo bu’uuraa akka tahe dubbatu. Konkolaattonni 23 gara Maqalee imala kan jalqaban torbee darbe, Kamisa akka tahe himuun, ''kiloomeetira muraasa erga deemaniin booda dhukaasni gatii itti banameef deebi’aniiru,'' jedhan Dr Laggasan. Konkolaataawwan kunneen dhukaasni kan itti baname lafa Abaalaa jedhamuufi Samaraa irraa km180, Maqalee irraa immoo km40 fagaatee argamu irratti tahuu dubbatu qondaalli kuni. Sagantaan Nyaataa Addunyaa guyyoota darabanitti gargaarsi namoomaa konkolaataan Tigrayitti ergame hin jiru jechuun BBCtti himeera. Dhaabbanni kuni kana kan jedhe Ministeerri Haajaa Alaa Itoophiyaa konkolaataawwan boba’aa fi waan nyaataa fe’an Samaraa irra gara Maqalee imalaa jiru erga jedheen booda dha. Sagantaan Nyaata Addunyaa Sanbattan darbe jechuunis gaafa ALI Bitootessa 10 fi 11, 2014  konkolaattonni deeggarsa namoomaa Affaar keessa iddoowwan garagaraa geessuuf  Samaraa irraa ka’anii ture jedheera. Dubbii himaan dhaabbatichaa deebii gama imeeliin BBCf kennaniin, ''konkolaatonni kan deemaa turan gara iddoowwan Affaar keessa jiraniiti malee gara Tigraay miti,'' jedhaniiru. Haa tahu malee konkolaataawwan iddoo deemuuf ka’an otoo hin gahiin danqaan akka isaan mudateefi gara iddoo ka’anitti fe’umsa isaanii waliin deebi’aniiru jedhan. ''Nagaan gara Samaraa deebi’aniiru,'' jedhan dubbii himaan Sagantaa Nyaata Addunyaa. Dr Laggasaan garuu namoota aanaalee Affaar keessaa buqqa’aniif gargaarsi dhiyaachaa jiraachuufi rakkoon hanga yoonaa mudate akka hin jirre dubbatu. Gama biraa hogganaan Dhaabbata Fayyaa Adduyaa Teedroos Adaanom gaafa Roobii, 07/2014 A.L.I ibsa kennaniin baatii Mudde irraa qabee gargaarsi nyaataa gara Tigraay ergame hin jiru jedhan. Uummata naannichaa keessaa harki 83 wabii nyaataa mirkanaa’e hin qabu jedhan. Mootummaan Federaalaa kanneen Naannoo Tigraayitti argamaniifi gargaarsa barbaadaniif deeggarsa geessuuf yaalii gochuu addaan hin kunne jechuun Dr Laggasan dubbatu. Mootummaan balalii xiyyaaraaf eeyyama waan kenneef gama kanaan deeggarsi rakkoo tokko malee qaqqabaa jiraachuu himu qondaalichi. ''Deeggarsa geejiba konkolaataan qaqqabsiisuu hin dandeenye xiyyaara mootummaa, kan Mootummoota Gamtoomanii fi dhaabota gargaarsaa kaan waliin tahuun yoo xiqqaate torbeetti al-sadii deeggarsi akka deddeebi’u gochuun addaan hin cinne,’’ jechuun dubbatan. Dabaluunis mootummaan naannoo sanatti fedhii lolatti galuu hin qabu kan jedhan Dr Laggasan, ''karaan banamee haala nagaa qabeessa taheen uummanni Tigraay naannoo isaarraa osoo hin buqqa’iin gargaarsa qe’ee isaatti akka argatu barbaada,'' jedhaniiru. Yeroo ammaa jiraattonni Naannoo Tigraay buqqa’anii gara Saqooxaa, Raayyaa Qoobboo akkasumas gara Ertiraa godaanaa  jiraachuu kan himan Dr Laggasan, kanaaf mootummaan gargaarsi nyaataa idduma ummanni jirutti akka qaqqabu barbaada jechuun ibsaniiru. Deeggarsi dhiyoo gara Tigraay galuuf ture dhaabota gargaarsaa idila addunyaatiin kan dhiyaate tahuu Dr Laggasan dubbataniiru.


'Jaarsummaan gaafatamummaa seeraa ajjeechaa abbootii Gadaa hambisuu hin qabu'-Komishinii Mirga Namoomaa

Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa ajjeechaa abbootii Gadaa Karrayyuun walqabatee rakkoo jiru jaarsummaan furuuf adeemsi jiru 'gaafatamumma seeraa gufachiisuu hin qabu'' jedhe. Tuuta miseensa Gadaa Michillee, Karrayyuu 14 ta'an irratti ajjeechaan qaamolee nageenyaa mootummaan erga raawwate amma ji'a sadii ol kan ta'e yeroo ta'u, ajjeechaa kanaan walqabatee shakkamtootni sagal to'annoo seeraa jala ooluu komishinichi hordoffii godheen mirkaneeffachuu ibseera. Komishiniin Poolisii Oromiyaa kan jalqaba abbootiin Gadaa ABO-Shaneen ajjeefamuu gabaasee ture, ibsa gaaafa Amajjii 25, 2014 baaseen ammoo ajjeechaa kana qoratee gaafatamummaan akka jiraatu kan godhu ta'uu beeksiseera. Komishinichi ALI Guraadhala 28-Bitootessa 3 qaamolee akka Poolisii, abbaa alangaa akkasumas jaarsolii biyyaa erga dubbiseen booda adeemsi jaarsummaan rakkoo kana furuuf godhamu adeemsa gaafatamummaa seeraa mirkaneessuu akka hin gufachiifne kan akeekkachiise. Komishinichi ibsa kana kan baase jaarsoliin biyyaa Karayyuu dirqamaan (dhiibbaa mootummaan) adeemsa jaarsummaa kana fudhachuu isaanii miidiyaatti akka himan godhamaa jiru yaadni jedhu wayita dhagaahamaa jirutti. Biiroon Kominikeeshinii mootummaa naannoo Oromiyaa ibsa Roobii Bitootessa 24/03/2022 baaseen, jaarsoliin biyyaa Karrayyuu waliin ''ajjechaa abbootii Gadaa Karrayyuu ilaalchisee sirni gumaa baasuu akka raawwatamuuf waliigalteerra ga'ameera'' jedha. Adeemsi jaarsummaa fi gumaa baasuu kun mataan isaa jaarsolii biyyaa Karrayyuun mormamee ''dhiibbaa fi doorsifni'' irra gahee adeemsifamaa akka jiru jirraattonni naannichaa BBC'n dubbisee akkasumas miseensi Paarlaamaa Dr Angaasaa Ibraahim fuula miidiyaa hawaasaa isaanii gubbaatti himaniiru. Mootummaan naannochaa gaafatamummaa mirkaneessuuf tattaafiin gochaa jiru gaarii ta'us hanqinoonni xiyyeeffannoo barbaadan jiruu jedhe Komishinichi. ''Jiraattonni naannoo warreen ajjeechaa kana keessaa qooda qabu ykn gochicha kan adda durummaan raawwatanii jedhanii shakkan ammallee to'annoo jala kan hin oolle ykn ammoo qorannoon kan irratti hin eegalamne ta'uu himachuun nu amansiiseera.'' Itti dabalunis ''shakkamtoota kana keessaa aanga'oonni mootummaa sadarkaa adda addaarra jiran waan argamaniif adeemsa qorannoo irratti dhiibbaa gochaa ykn saffisaan akka hin xumuramne deeggaraa akka hin jirre maddeen amanamoorraa hubanneerra,'' jedha komishinichi. Warreen to'annoo seeraa jala oolanis akka seerri jedhutti yeroo Mana Murtii dhiyaachuu qaban keessatti Mana Murtiitti hin dhiyaanne jedha. Mootummaan naannichaa jaarsummaan mootummaa naannoofi hawaasa Karrayyuu gidduutti qindeessummaa Gumii Abbootii Gadaan godhamu adeemsa qorannoo yakkaa cinaatti akka godhamu ibsee ture. ''Mootummaan komii uummata keessatti uumame araaraan akka furamu yaalii gochuun isaa sirrii ta'us, adeemsi araaraa gaafatamummaa yakkaa mirkaneessuuf yaalii seeraa godhamu gufachiisuu hin qabu'' jedha komishinichi. Adeemsi araaraa, olaantummaa seeraa fi gaafatamummaa yakkaa mirkaneessuu cinaatti godhamu ''maatii miidhamtootaafi hawaasa naannichaa irraa hirmaannaa fi fedha guutuu argachuu qaba'' jedheera. Adeemsi araara buusuu gaafamummaa seeraa osoo hin hambisiin wal-tumsee kan deemu ta'uu isaa mirkaneessuuf ''hooggantootni mootummaafi qaamoleen dhimmichi isaan ilaallatu araara guutuu, nagaafi haqaaf murannoon hojjechuu qabuu jedhan Komishinariin Komishinichaa Dr Daani'eel Baqqalaa. Abbaan Gadaa Tuulamaa Goobana Hoolaa jaarsummaa kana gaggeessaa akka jiraniifi hawaasni Gadaa Michillee dullachaa ''wann saaman naa haadeebisan, gumaa kiyya naaf haa kaffalan'' jedheera jechuun BBCtti himaniiru. ''Mootummaa Karrayyuu hin ajjeefte, ajjeefteet reeffa ala bulchite, wanna inni qabu irraa boojitee, amma deebisiif jennee mootummaa gaafanne'' jedhan. Bu'uura Kanaan ''mootummaan meeshaa waraana gurguddaa kan keessa jiru Kilaashii dabaatee meeshaa 16 fi rasaasa 500, goraadee 23, qarshii 100040 fi kaa deebise'' Guyyaa Kaleessaa gabaafame male kun erga raawwatee bubbuleera jedhan Abbaan Gadaa Goobana Hoolaa. Itti dabaluunis namoota sagal ajjeechaa kana keessaa qooda qabaachuun shakkamanii to'ataman dhaqanii ilaaluufi adeemsi seeraa kan itti fufu ta'uullee dubbatan. Kan itti aanu Gumaa kaffaluudha jedhan Abbaan Gadaa kun. Qaalluun Karrayyuu Awwee Qumbii gumaa fudhachuufi araara buusuu irratti jaarsoliifi hawaasa Karrayyuu gidduu garaagarummaan yaadaa dhalatee akka jiru BBC'f himanii ammallee hawaasni adeemsa Gumaa kan mormu ta'uu dubbatan.


Shawaa Baahaa Bulbulaatti boombii eebba milishaa irratti dhoheen namoonni 4 ajjeefaman

Godina Shawaa Baahaa Aanaa Adaamii Tulluu Jiddoo Kombolchaa magaalaa Bulbulaatti sagantaa eebba milishaa irratti boombii dhoheen daa'ima ganna 12 dabalatee yoo xiqqaate namoonni afur ajjeefamuu bulchaan Aanichaa BBCtti himan. Namoota ajjeefaman keessaa sadi milishoota leenjii guyyaa 20f kennamaa ture xumuranii eebbifaman ta'uu himan Obbo Mohaammad Bariisoo. Sanbata Bitootessa 19, 2022 istaadiyamii magaalaa Bulbulaa keessatti bakka jiraattonni hedduun jiranitti milishootni 200 ol eebbifamaa akka turan himu. Sagantaan xumuramee qaamoleen mootummaa waltajjicharra turan erga bahanii booda, uummanni fi milishoonni eebbifaman walitti dacha'anii sirbaa, taphataa osoo jiranii taateen kun raawwatame jedhu Obbo Mohaammad. Dhohiinsa boombii kanaan daa'imni ganna 12 fi milishoonni sadi yoo ajjeefaman, namoonni 35 ta'an ammoo madaa'uu himu aanga'aan kun. Dhalataa magaalaa Bulbulaa fi wayita ammaa magaalaa Baatuu kan jiraatan Dr Gaboo Tibbeessoo Sanbata darbe maatii dubbisuuf gara Bulbulaa imalanii osoo deebi'aa jiranii, xiqquma akka deemaniin iyya namootaa akka dhagahan himu. Wayita ofirra deebi'an namootni "baay'inaan kanneen miidhaman baadhatani gara asfaaltii fiigaa turani" jedhu. "Maaltu ta'e jedhee ogguun gaafadhu, sagantaa eebba milishaa irratti boombiin akka darbatameefi namoonni baay'een akka miidhaman natti himani" jedhan. Namoota torba konkolaataa isaaniin fe'anii gara hospitaala Baatuu akka geessan BBCtti kan himan Dr Gaboon, haalli ture baay'ee ulfaataa akka ture dubbatu. Buufatni fayyaa Bulbulaa akkasumas hospitaalli Baatuu namoota miidhamaniin guutee waan tureef, namoonni gara hospitaala dhunfaa Sheer akkasumas gara hospitaala Maqii geeffamaa akka turan arguu dubbatu. Odeeffannoo qabaniin namoonni du'an jaha ta'uu fi kan miidhaman ammoo gara 62 akka ta'an, irra hedduun daa'imman umurii saddeetii gadiiti jedhan. Saganticha dura qophiin gaariin godhamuufi wayita sagantaan godhamaa tures, sakatta'iinsi akkasumas eegumsi akka ture kan dubbatan Obbo Mohaammad Bariisoo, "boombiin dhohe lafa jala kan awwaalame moo, ni darbatame kan jedhu qoratamaa jira" jedhan. Namoonni miidhaan irra gahe irra caalaan yaala argatanii kan galan yoo ta'u namoonni jaha ammallee wal'aansarra akka jiran himan. Boombii kana kan dhoose "diina" kan jedhan aanga'aan kun "diinni kun eenyu kan jedhus qoratamaa jira" jedhan. Namoonni sadi shakkiin to'annoo jala oolfamanii qoratamaa akka jiranis himaniiru. Qaamni dhohiinsa boombii kanaaf itti gaafatamummaa fudhate hin jiru. Taatee kana duras ta'e booda magaalattii keessa rakkoon nageenyaa akka hin jirre kan himan Obbo Mohaammad, guyyaa kaleessaa sagantaan guddaan hordoftoonni amantaa Islaamaa qopheeffatan nagaan xumuramuu himaniiru. Sirni awwaalchaa namoota dhohiinsa boombii kanaan ajjeefamaniis kaleessa akka raawwatame himaniiru. Mootummaan Naannoo Oromiyaa Fulbaana darbe yeroo jalqabaaf sadarkaa naannootti Waajjira Milishaa kan hundeesse yoo ta'u, Aanaaleen godinaalee Oromiyaa hedduun milishoota mataa isaanii leenjisiisanii eebbisiisaa jiru.


Injinar Silashii Baqqalaa Ameerikaatti, Janaraal Baacaa Dabaleen immoo Keeniyaatti ambaasaaddara ta'an

Ministirri Dhimma Alaa Itoophiyaa ramaddii Ambaasaadarootaa haaraa ifoomse. Ambaasaaddarootni ji’a tokko dura Pirezidaant Saahila-warq Zawudeen muudaman har’a immoo iddoowwan ramaddii isaanii himameera. Dubbi himaan Ministeera Dhimma Alaa Itoophiyaa Ambaasaaddar Diinaa Muftii, Ministira Bishaan, Jallisii fi Inarjii Itoophiyaa kan turan Ambaasaaddar Silashii Baqqalaa biyya Amerikaatti Ambaasaaddarummaan ramadamuu isaanii himan. Gulantaa Raayyaa Ittisaa Jeneraalaan Qindeessaa Ijaarsa Waraanaa Rayyaa Ittisa Biyyaa kan turan Ambaasaaddar Baacaa Dabalee immoo biyya Keeniyaatti ramadaman. Hogganaa Biiroo Qonnaafii Qabeenya Ummamaa Oromiyaa ta’uun tajaajilaa kan turan Ambaasaaddar Dhaabaa Dabaleen immoo Ruwaandaatti ramadamuun isaanii himameera. Dabalataan Ambaasaaddar Tafarraa Darribaw- Jaapaanitti, Amb. Dassee Daalkee- Kooriyaa Kibbaatti fi Amb. Hassan Ibraahim- Ijiptitti ramadamaniiru. Ambaasaaddaroota gara biyyaalee garagaraa imaluun tajaajilan dabalataan ramaddii abasaaddaroota teessoo isaanii Itoophiyaa godhachuun hojjetan, Jeneraaloota Qoonsilaafii sadarkaa itti aanaatti hoggantoota misiyoonotaa waliigalatti 30 ta’antu ifoome. Ambaasaaddarootni har’a ramadaman kunneen keessa kunneen ogummaa hariiroo alaatin hojjetaa turan fi kunneen ogummaa garagaraarraa as fiduun muudaman akka jiran Amb. Diinaan himaniiru.