Magaalaa Baatuu: Haleellaa haaloo ba'umsaa guyyaa ayyaanaa gaddatti jijjiire

Haleellaa haaloo ba'umsa magaalaa giddugala Itoophiyaatti argamtutti raawwateen daa'imman irratti miidhaan gahuu poolisiin BBC'tti hime. Akka poolisiin himetti haleellaan kuni waldhabdee hiriyyoota lamaan gidduu eegaleen jalqabe. Yeroo ammaas qorannoon itti fufuu ibsameera. Waldhabdee ALI Fulbaana 1, 2015 magaalaa Baatuutti uumameen daa’imni ganna 3 yoo ajjeefamtu, hangafa isheerra ammoo miidhaan cimaan qaqqabuu, qondaalli poolisii BBC'tti himaniiru. Yakki ajjeechaa suukaneessaa daa’imman tapha ayyaanaa taphataa turan irratti  guyyaa Bara Haaraa Itoophiyaatti dhaqqabe magaalaa Baatuu, ganda Battallee jedhamuttidha. Qajeelcha Poolisii Bulchiinsa Magaalaa Baatuutti Daayireektara I/Aanaa Qorannoo Yakkaa kan ta'an Inspeektar Shallamaa Misgaanaa jedhanitti, yakki ganama sa'aatii 4’tti dhaqqabe. Gochaan ajjeechaa kun kan raawwate shakkamaa dhuunfaa hirriyaa abbaa ijoollee miidhaan irra gahee kan tahan Obbo Mohaammad Abduramaan ta'u poolisiin ibseera. “Magaalaa keenya keessatti gadda guddaa uume. Yeroonsaa guyyaa ayyaanaa ganama reefu namni baga geessan waliin jedhu ture. Garuu hawaasni magaalattii gammachuun osoo hin taane, gaaddaan oole guyyicha. ‘‘Siriiyyuu jiraattonni miira keessa galuun buqqa’ee gara qajeelcha poolisii dhufuun shakkamaa baasnee tarkaanfiirratti fudhanna jechaa turan. ''Haaloo seeratu baasa jenneetuma namoota tasgabbeessinee gara deebisne,” jechuun haala ture ibsan Ittaanaan Inspeektaraa Shallamaa. Dhimma kana irratti BBC’n abbaa daa’immanii, qorataa yakkaa fi ogeessa seeraa waliin turtii taasiseera. Darajjee Zalaalam abbaa mucaan jalaa ajjeefamteeti. Innis ijoollee sadii kan qabu yoo ta’u, hojii kophee qulqulleessuu hojjataa magaalaa Baatuu keessatti maatiisaa jiraachisa. Ijoollee sadan keessa tokko jalaa yoo ajjeefamtu, tokko irra ammoo miidhaan qaamaa cimaan gahuufi hospitaalatti yaalamaa jiraachuu gadda cimaan BBC’tti hime. Obbo Darajjeen: “Sababii ani ‘ani hin beekneen’ hiriyoota lama wal lolaa turan araarsuuf hiriyaa koo biroo waliin gidduu seennee addaan dhoowwine. Fedhiin shakkamaa garuu akkan isarra goree isaaf lolu waan tureef, ‘na gante’ naan jedhee figichaan sokke,’’ jedha. Isaan booda biyyi nagaadha jedhee gara manasaatti yoo deebii’uu, ijoolleensaa lamaan balbala irraa qaammee (ababaayyehush) jechuun taphachaa akka turan yaadata. ‘‘Isheen hangafti ganna 5 yoo taatu, kan isheetti aantu ammoo ganna sadii. Ani mana seenee uffata jijjiirrachaa osoon jiruu mucaankoo isheen hangafti ‘Abbaabbii, Abbaabbii’ jechaa fiigdee mana seente,’’ jedha. ‘‘Innaan gara balbalaatti gadi bahuuf jedhu namni ani dura nama walloleen addaan dhoowwetu meencaa baatee mucaakoo ari’aa duuba fiiga,’’ jechuun maal akka raawwate hima Obbo Darajjeen. ‘‘Anis naheen balbala manichaa itti cufe. Sana booda meencaadhaan balbalakoo kukkute. Balbalicha banee yoon gadi bahu fiigee baqatee sokke. Mucaan hangafti rukutamuu isheeyyuu hin barren ture yeroo sana. ''Ishee qixusuun ammoo balbaluma duratti kuftee dhiigaa ture. Anis naasuudhaanan iyye. Achumaanan of wallaale.’’ Sana boodas hawaasni magaalichaa daa’imman kaasuun mana yaalaatti geessuufi isheen xinnoon achumatti lubbuun darbu himu. Mucaan hangaa lubbuun ooltus miidhaa cimaan irra gahuun amma hospitaala Baatuutti yaalamaa jiraachu kan dubbatan Obbo Darajjeen, mootumaan haqa akka kennuuf gaafata. Hojii kophee qulqulleessuun maatii kan jiraachisu Obbo Darajjeen, mucaasaanii miidhaan irra gahuun yaalamaa jirtu lubbuun oolchuuf ummanni akka tumsa akka taasisaniif gaafateera. Obbo Darajjeen shakkamaa waliin “walbeeka malee hiriyummaa jabaa hin qabu,” haa jedhu malee, Ittaanaan Inspeektaraa Shallamaa Misgaanaa garuu Darajjee fi shakkamaan waliif hirriyaa dhugaa turan jedhu. Inspeektaraa Shallamaa  shakkamaan Obboo Mohaammad Abduramaan gaafa Fulbaana 1, 2015 hiriyaa isaa Darajjee Zalaalam waliin dhugaa akka ture kaasuun, boodarra garuu waldhabuu isaanii dubbatu. Waldhabdeen sunis waan salphaa akka ture kaasu. “Jalqaba shakkamaan miidhaatu narra gahe jedhee waajjira keenyatti gabaase ture. Miidhaan irra gahellee hangana ulfaataa hinturre. ‘Fuulakoo irra na kabale, na arrabsa’ jedhe. Nutis mana yaalaa deemee akka yaalamuuf waraqaa kennineefi boodarra hordofnee akka seeraan gaafannu itti himne.’’ ‘‘Shakkamaan Obbo Mohaammad garuu gara manasaatti deebi’uun meeshaa meencaa jedhamu fudhatee kallattiidhumaan gara mana jireenyaa hiriyaasaa Obbo Darajjee Zalaalam kan magaalicha keessa Ganda Battallee, bakka Awuraa Godaanaa jedhamutti argamu dhaqe. Darajjeenis isa argee naasuudhaan balbala mana isaa cufate,’’ jechuun akkaataa yakkichi itti raawwatme ibsu. Itti dabaluunis shakkamaan aariidhaan balbala meencaadhaan cicciruufi booda osoo mooraa keessaa bahaa jiruu daa’imman Darajjee hangafaa fi qixisuu argee haleellaa suukanneessaa irratti raawwateen lubbuun daa’ima ganna 3 yoo darbu, kan ganna 5 irraan ammoo miidhaa qaamaa cimaa geessisuu kaasu. ‘‘Daa’ima lubbuun darbites meencaadhaan bakka baay’ee kukkutuun battalumatti yoo ajjeesu, daa’imni lammaffaan ammoo miidhaa cimaa irra gaheen amma hospitaala Baatuutti yaalamaa jirti” jedhan qondaalli poolisii kun. Shakkamaanis erga yeekkicha raawwateen booda uummata jalaa baqachuun qajeelcha poolisiitti harka kennachuufi, jiraattonni magaalitti aariidhaan buqqaa’uun bahuun tarkaanfii irratti fudhachuuf gara qajeelcha poolisiitti akka turan dubbatan. “Nutis battaluma sanatti garee hundeessuun gara qorannootti seennee, ragaa namaallee xumurree jirra; ragaan mucaa duutee illee hospitaalli Baatuu nuuf kennee jira. ''Kana daa’imni miidhaa cimaan irra gahe wallaansa yeroo dheeraatu barbaachisa waan ta’eef, dafnee bu’aa mana yaalaa hin arganne” jedhan qondaalli poolisichaa. Shakkamaanis ammaan tana mana sirreessaa jiruu kaasuun, akkuma ragaa hunda guutattaniin booda himannaa irratti banuuf akka hojjataa jiran  himan inspeektarichi. Gochi suukaneessaafi gaddisiisaan akkasii kanaan dura magaalicha keessatti kan hin baramne ta’uus ni dubbatu qondaalli poolisii kun. Waldhabdee salphaa obsaan dabarsuun danda’amuu kanarraa ka’uun yakka suukaneessaa daa’imman homaa hin beeknerratti raawwatame kana balaalleffachuun, gochi akkasii lammaffaa akka hin uumamne hawaasni qaama nageenyaa waliin akka tumsan, abbootiin amantaafi abbootiin Gadaas hawaasa  akka barsiisaniif dhaamaniiru. Obbo Marshaa Biyyansaa, Waajjira Abbaa Alangaa Waliigala Federaalaatti abbaa alangaati. Yakkoonni gara jabinaan daa’immanrratti raawwataman akka biyyaatti dabalaa jiraachuu kaasuun, gama seeraatiin keessumaa qajeeltoo seeraa yakkamtoota [gocha akkasii] irratti murtee dabarsuuf oolan osoo hin fooyya’iin turuun ulaa uumeera jedhu ogeessi seeraan. Dhimma ajjeechaa garaa jabinaa dhiheenya magaalaa Finfinneetti daa’immana lamarratti kan Fulbaana 1, 2015 magaalaa Baatuutti raawwate akka fakkeenyaatti kaasuun, “haalli amma qabatamaan mul’atuu, komii hawaasarraa ka’uu fi gabaasa yeroo yeroon dhiyaaturratti hundaa’uun yakki daa’imman irratti raawwatamu dabalaa dhufuun ni hubatama,” jechuun dubbatu. Akka ogeessi seeraa kunis Seera Yakkaa biyyattii bara 1996 eeruun, yakkoonni ajjeechaa ija seera yakkaa Itoophiyaatiin gosa saditti qoodamu jedhan. ‘‘Isaanis yakka ajjeechaa cimaa keewwata 539 jalatti ilaalamu, yakka ajjeechaa idilee keewwata 541 jalatti ilaalamuufi yakka ajjeechaa daguu kan keewwata 543 jalatti ilaalamudha. ''Isaan kanarra darbee akka arfaffaatti ammoo mirga of irraa ittisuurra darbee ajjeechaan raawatamus keewwata 541 jalatti ilaalama’’ jedhan. Haaluma kanaanis ajjeechaa fi yaalii ajjeechaa daa’imman obbolaa Magaalaa Baatuutti raawwatame kun yakka ajjeechaa cimaafi yaalii ajjeechaa cimaa jalatti akka ilaalamuu malu himan oggeessii seeraa Marshaan. Sababiifi meeshaa ajjeechaan kun itti raawwatamee fi eenyummaa miidhamaa madaallii keessa galchuun barbaachisaa ta’uu kan kaasan ogeessi seeraa kun, yakkoonni haaloo bahumsaaf jecha meeshaa qara qabuu daa’imman of irraa ittisuu hin dandeenye irratti raawwatame yakka ajjeechaa cimaa jalatti ilaalama. Yakkoonni akkasiis bu’uuraan murtoo du’aafi  hidhaa umurii guutuu akka adabsiisan dabaluun dubbatu ogeessichi. Kaayyoonni seeraa “adabbii barsiisaa ta’e kennuu yoo ta’u, kunis yakkamaafi hawaasni biroollee yakka akkasii akka hin raawwanne adabbii barsiisuu danda’udha” jedhu oggeessi seeraa Marshaan. Qajeeltoon raawwii adabbii seeraa bara 2006 bahe qaawwa garaa garaa akka agarsiisaa jiru kan kaasu, ogeessichi “keessuma gulantaan adabbii hir’isuun yakkoota akka kanaatiif kaayyoo barsiisuu jedhu humna dhoowweera” jechuun himu. Itti dabaluudhaan “qajeeltoon raawwii adabbii seeraa bara 2006 mirga miidhamaa caala yakkamaaf kan tumsu fakkaachuu irraan kan ka’e, namoonni yakka cimaa raawwatanii gulantaa adabbii qajeeltoo seera adabbiitiin kaa’ameen adabbi gadaanaafi barsiisaa hin taane kennamuu isaa irraa kan ka’een irradeebiin yakka gara jabinaa akkasii raawwachuun yeroo lammataaf murtoon seeraarratti darban jiru,” jedhu. Kun ammoo adabbiin sun barsiisaa ta’uu dhabuu akka mul’isu kan kaasan ogeessi seeraa kun, qaawwi seeraa gama kanaan mul’atu haala qabatamaa jiru ilaalcha keessa galchuun akka fooyya’uu qabu dubbatu. Sirni kenniinsa adabbii kan yeroo waliin deemu akka ta’uuf irra deebi’amee ilaalamuu akka qabuufi fooyya’uu akka qabu ibsaniiru. Manneen murtiillee dhaddacha dhimmoonni akkasiirratti dhiyaatan yakkoota idileerraa addatti xiyyeeffannoon ilaaluu akka feesisuu fi hawaasnillee yakkoota akkasii akka saaxilamaniif hirmaannaafi tumsa cimaa qaamota seeraaf kennuu akka qabu gorsu ogeessi seeraa kun.


Leenjisaan garee Biyyaalessaa Itoophiyaa Wubetuu Abaatee waliigaltee isaanii waggaa lamaaf haaressan

Leenjisaan kubba miilaa garee biyyaalessaa Itoophiyaa Wubetuu Abaatee kontiraata isaanii haaressuun  turtii waggaa lamaa mallatteessan. Federeeshiniin kubba Miilaa Itoophiyaa akka jedhetti leenjisaa Wubetuu Abaatee hanga Fulbaana 2024'tti garee biyyaalessaa leenjisuuf waliigalaniiru. Wubetuu Abaatee leenjisaa duraanii garee biyyaalessa Itoophiyaa Abirahaam Mabiraatuu bakka bu’uun ture bara 2020 garicha leenjisuu kan jalqaban. Ergasii turtii waggoota saddetii booda garee biyyaalessaa Itoophiyaa dorgomii Waancaa Afrikaa 2020f fi akkasumas waggoota jahaan booda ammo dorgommii CHAN’f dabarsan. Federeeshinichi fuula Feesbuukii isaa irratti akka beeksisetti leenjisichi waliigaltee isaanii kana Fulbaana 19,2022 miidyaleef ibsu. Wubetuu Abaatee kileboota akka Adaamaa, Dedebit, Buna Itooophiyaa fi Ahilii Shendii jedhaman leenjisuun milkaa’ina gaarii leenjisaa galmeessanidha. Oduun kun kan dhagahame dhiyeenya Waggoota arfan darbaniif pireezidantii Federeeshinii Kubbaa Miilaa Itoophiyaa ta'uun tajaajilaa kan turan Obbo Isaayyas Jiraa yeroo lammaffaaf filamuun isaanii ni yadatama. Ga’eessi ganna 50 Obbo Isaayyas Jiraa pireezidantii federeeshinichaa ta'uun irratti dabalataan, Pirezidantii I/Aanaa Waldaa Kubbaa Miilaa Biyyoota Bahaafi Giddugala Afrikaa [CECAFA] ta’un tajaajilaa jiru. Gareen Biyyaalessa Itoophiyaa tapha gulaallii Waancaa Afrikaa bara 2023’f garee D keessatti Masirii, Giinii fi Maalaawwii waliin ramadaman. Tapha marsaa jalqabaa Maalawiidhaan mo’amuun tapha Masirii waliin godhan ammoo galchii Daawwaa Hoxxeessaa fi Shimallis Baqqalaan 2 fi 0’n injifatan. Kana hordofuun Masiriin leenjisaa ishee Ehaab Galaal hojiirraa ariite. Galaal ji’a Eeblaa keessa leenjisaa garichaa kan turan Kaarlos Quurez bakka bu’uun ture kan qacaraman. Quurez Masirii Waancaa Adunyaa Qataariif dabarsuu dadhuun hojiirraa ari’aman. Garuu Galaal osoo hin eegamiin garee biyyaalessaa Itoophiyaan 2 fi 0’n injifatamnaan taphoota sadii qofa leenjisuun hojicha irraa aggeeffaman. Ergasii Masiriin leenjisaa duraanii Benefikaa Ruyi 7Kaarlos Piinoo da Vitooriyaa qacarte. Vitooriyaan waggoota sadii fi walakkaa kilaba Poorchugaal Benefikaa leenjisuun waancaawwan torba injifatateera.


'Dhaloonni waanan ani keessatti guddadhe akka hin dhandhamneef nama gargaaruu jalqabe'

Barsiisaa Dabaloo Ittaanaa jedhamu. Godina Wallagga Lixaa aanaa Qilxu Kaarraatti dhalatanii guddatan. Kolleejjii Fayyaa Yunivarsiitii Dambi Doollootti barsiisaa yoo ta’an, ammaan tanas Yunivarsiitii Wallaggatti barnoota digirii lammaffaasaanii barachaa jiru. “Yeroon kutaa 9ffaa baradhun hojii nama gargaaruu kana jalqabe. Waaqayyo na gargaaree hojii gurguddaatu hojjetamaa ture” jechuun akkaataa hojii tola oltummaa itti eegalan himu. Hanga ammaattis godinaalee Wallagga Bahaafi Wallagga Lixaatti maatii harka qalleeyyii 11'f mana ijaaraniiru. “Isaan keessaa maatiin sadii mana kiraa kennatanii galii achirraa argataniin jireenyasaanii ittiin gaggeefatu. Namoonni kunneenis kan sadarkaa jireenyaa garagaraarra turan. Inni kaan karaarra taa’ee kadhata kan ture. Inni kaan nama dhibee sammuu godhatee waggaa 18'f daandiirra turedha,” jechuun maalummaa namoota deeggarsa taasisaniif himu. Barsiisaa Dabaloo harmee rakkoo fayyaa sammuun waggoota 18'f daandiirra jiraatan mana itti ijaaruun jireenya idileetti deebiisuu himu. Mudannoon yeroo ijoollummaa saaniitti keessa darban hojii tola oltummaa kanaaf isaani kakaase dubbatu Barsiisaa Dabaloon. Haala keessatti guddatanis akkasiin himan. Bara ALI 1981 daa’ima waggaa tokkoo wayita turanitti sababa “WBO deeggartu” jedhuun manni maatii isaanii humnootii mootummaa Dargiin gubachuu himu. “Isa booda nuti maatii mana hin qabne, maatii bakkeerratti faca’an taane. Torban sadii ol muka jala turre,” jedhan. “Daa’imummaatti seenaan sun baay’ee natti dhagahama. Sababnisaas qabeenyi badee zeeroo irraa ga’an waan ta’eef kutaa tokkoo hanga sadiitti akka yaadametti nu barsiisuu hin dandeenye” jechuun rakkoo maatii isaanii mudate himu. “Kanaaf namoota mana hinqabne, ijoollee abbaafi haadha hinqabne keessumaa ‘abalu manasaatu gubate, abalu mana hin qabu, karaarra jiraata’ gaafa jedhan godaannisa bara daa’ima ture santu natti dhagahama” jedhan. Kanaafis bara 1996 barataa wayita turan irraa eegaluun namoota deeggaraa turuu kan himan barsiisaa Dabaloon, “haalan keessatti guddadhe sana dhaloonni kun akka hin dhandhamneef warra mana hinqabnetti mana ijaaruu saganteeffadheen jalqabe,” jedhan. “Birrii 500 ykn 600 kan na harka jiru namaaf kennee yeroon mindaakoo duwwaa taa’ee eeggadhu jira. Hin beela’u hin dheebodhu jechuu miti. Garuu sammuunkoo waan boqonnaa qabuufidha” jechuun gammachu namoota deeggaru argatan himu. Namoota Barsiisaa Dabaloon deeggaran keessaa tokko dubartii rakkoo fayyaa sammuu ummachuu waggoota dheeraaf daandii irra turan ta'u himu. Harmee waggaa 18'f magaala Gimbii keessa daandiirra jiraataa turan kanattis mana itti ijaaruun jireenya idileetti deebisuun isaanii hojiilee tola oltummaa ijoo keessaa tokko akka ta’e himu. “Harmee tun jalqaba abbaa warraatu jalaa du’e. Itti aansee ijoollee lamatu jalaa du’an. Dhumarratti daa’ima waggaa tokkoo qabdi turte,” jedhan. Du’a abbaa warraa fi ijoolleetiin booda harmeen kun rakkoo fayyaa sammuu godhachuu akka eegalan kan himan Barsiisaa Dabaloon. Boodarra dhukkubichi itti hammaatee gara daandiitti bahu himu. Firoonnis daa’ima waggaa tokkoo ofitti fudhachuun guddisuu eegalan. “Hospitaala Waliigalaa Gimbii wayitan hojjechaa turetti qarshiidhuma kenneefiin darbaa ture. Utuman qarshii kennuuf haatii tun adda na baafachuu jalqabde. Na dubbisti; hospitaala dhuftee na barbaaduus eegalte,” jedhan. “Lafa isheen ciistutti ciree, laaqanafi irbaata geessuufittin ka’e” jedhu attamiin akka ofitti madaqsuun gargaaruu akka eegalan yoo himan. Ittaansees lafa abbaan warraa dubartii kanaa fudhatanii turan irratti mana qorqorroo 28 ijaaruudhaan daandiirraa gara manaatti isaan deebisuu dubbatu. Intala isaanii kan waggaa tokkotti firoonni fudhatanii guddisaa turanis Wallagga Lixaa aanaa Laaloo Assaabiitii fiduun harmeeshee waliin qunnamsiisuu himan. “Yeroo sana mucaan kutaa saglaffaa baratti. Dhuftee haatiifi intalli wal arganii gammachuu guddaatu itti dhagahame. Isa booda mucaan haadha dhiistee galuuf ni mararmte,” jedhan. Maatiin jireenyasaanii akka ittiin gaggeeffataniifis mana kutaa jaha qabu deeggarsa kallattii garagaraan walitti qabuun ijaaruun kireessuun akka ittiin jiraatan gochuu himu. Yeroo ammaas harmeen kun mana kutaa jaha qabu kanarraa ji’atti qarshii 3,000 kan argatan yoo ta’u, intalli isaanis magaala Gimbiitti barumsashee itti fufuun ALI bara 2015 kana kutaa 12ffaa barachuuf eegaa jirti. Namoota barsiisaa Dabaloon xiyyeeffannoo itti kennuun gargaaran keessaa barattoonni isaan adda dureedha. Dhiyeenya kanas barattoota 200 oliif deeggarsa meeshaalee barnootaa taasisaniiru. “Yeroo ammaa kana gaaga’ama diinagdee biyya keenya mudateen, dabtarri tokko yoo xinnaate qarshii 65; inni xiqqaan qarshii 55 ta'eera. Kanaan immoo ijoolleen hiyyeessaa barumsa barachuu hin danda'an,” jedhan. Rakkoo kana hubachuunis yaada isaanii kana fuula Feesbuukii isaaniirratti maxxansuun hordoftoonniifi  hiriyoonni isaanii birrii Kuma 100 fi Kuma 23 ol gumaachuu isaanii himan. Maallaqa kanaanis “ijoollee abbaafi haadha hin qabne fi qaama miidhamtoota  Gimbii, Dambi Doolloo fi Qilxu Kaarraa irraa, waliigalatti barattoota 200 oliif qalamaa fi dabtara akkasumas warra qaama miidhamtootaaf immoo korojoo dabtara ittiin baatan gumaacheen jira,” jedhan. “Daa’ima tokko qalamaa fi dabtara bitanii mana barumsaatti erguuf yoo xiqqaate qarshii 1,000 ol gaafata. Maatiin qarshii kana hinqabne jiraachuu danda’u. Daa’ima sadi ykn afur barsiisun ammoo caalaa ulfaataadha. Kanaaf rakkoo warra miidhamaa jiran kanaa guddaa fura jedheen yaada,” jedhu.


Uhuruun sochii nagaan akka bu’u Itoophiyaatti eegalan itti fufuuf waliigaluu Ruutoon himan

Pirezidantiin duraanii Keeniyaa Uhuruu Keeniyaataa Itoophiyaatti nagaan akka bu’u sochii eegalan itti fufuuf waliigaluu pirezidant Wiiliyaam Ruutoo himan. Haasaa guyyaa kakuu raawwatanirratti taasisaniin Uhuruun ‘hojii jajamuu qabu dalagan’ jechuunis Ruutoon isaan ibsaniiru. Sagantaa kana irratti Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad dabalatee aangawoonni biyyoota adda addaa argamaniiru. Ruutoon Keeniyaan biyyoota kaaniifis fakkeenya tahuu akka dandeessu eeruun bulchiinsi isaanii guddina dimokiraasii biyyattiif kana caalaa akka hojjetu himan. Pirezidantii shanaffaa Keeniyaa kan ta'an Ruutoon sochii nagaan Itoophiyaafi bakkeewwan akka Rippablika Dimookiraatawaa Kongootti akka bu’u pirezidantiin duraanii eegalaniif tumsa akka taasisan himan. ‘’Uhuruun mariiwwan kana ummata Keeniyaa bakka bu’uun itti fufsiisuuf waliigalaniiru. Mootummaan Keeniyaafi ani sochiiwwan Uhuruun gaggeeffamuf tumsa barbaachisu ni goona.’’ Ruutoon mariin Uhuruun waa'ee Itoophiyaa dura taa’aa ta’un gaggeessu jedhan amma ifa miti. Kana dura garuu waraana Itoophiyaatti jalqabe mariin xumuruuf pirezidantiin duraanii Keeniyaa Uhuuruu Keeniyaattaan ifatti sochii taasisaa turaniiru. Aangawoonni biyyoota Lixaa Ameerikaafi kaan dabalatee dhimma Itoophiyaa irratti Uhuruu mari’ataa turani. Uhuruun yeroo gara garaatti magaalaa Finfinneefi Naayirobiitti aangawoota Itoophiyaafi TPLF dabalatee mari’ataa turan. Waraanni torban sadii dura akka haaraatti eegaluu dura humnoonni Tigraay jaarsummaan Gamtaa Afrikaa osoo hin taane Uhuruun akka gaggeessummaa fudhatan gaafataa turan. Itoophiyaafi dippilomaatonni Lixaa garuu mariin Gamtaa Afrikaa jala akka ta’u sochii gochaa turan. Eegasii xumura torban darbe humnoonni Tigraay gaaddisa Gamtaa Afrikaa jalatti marii taa’uuf waliigaluu himan. Eegasii gama mootummaa Itoophiyaatin deebiin kenname hin jiru. Waraanni baatiiwwan 22 ol dura Itoophiyaatti eegale biyyoota Baha Afrikaas yaaddesseera. Sababa waraana kanaan lammiileen kuma 60 ol gara Sudaan kan qaxxaamuraniiru. Waraana Tigraayitti eegaleen lammiileen kumaan lakkaa'aman akka ajjeefaman amanama. Miiliyoonaa kan lakkaa'aman immoo qe'eerraa buqqa'aniiru. Waraanni torban sadii dura irra deebiin eegale akka mariin xumura argatu Gamtaan Afrikaa, Ameerikaa, UN fi kaan sochii itti fufaniiru.


Dr Birhaanuu Bulchaa: Injinara NASA teknooloojii addeessarra bishaan jiraachuu adda baasu kalaqe

Jaarmiyaa teeknooloojii NASA'tti giddugalli qorannoo (laaboraatoorii) hawaa guddichi Goddard- Goddard Space Flight Center (GSFC), Waashingtan DC irraa kaaba-bahaatti 10.5km fagaatee Giriinbelt, Meriilaand keessatti argama. Giddugalli qorannoo hawaa Nasa isa jalqabaa ta'ee fi bara 1959 hundaa'e kun namoota kuma kudhaniin lakkaa'aman qacaree hojjisiisaa jira. Kanneen keessaa tokko Dr Birhaanuu Bulchaati. Dr Birhaanuun gareesaa waliin ta'uun giddugala kana keessatti teeknooloojii addeessarra bishaan jiraachuu ga'umsa olaanaan adda baasu, kan kanaan dura turerra akkaan fooyya'aa kan ta'e hojjetaniiru. Teknooloojiin haaraan qaawwa kanaan dura ture cufa jedhamee abdatame kun humna- Quantum tunneling lazer jedhamutti dhimma ba'uun teeknooloojii kanaan duraarra fooyya'aadha. Hojiiwwan qorannoo hawaa Nasa'dhaan hojjetaman keessaa bakka bishaan fi qabeenyi uumamaa jiru hunda sakatta'anii addunyaaf beeksisuun fuulleffannaa jaarmiyichaati. Qorannoon hawaa kanaan dura gaggeeffame addeessarra bishaan jiraachuu mul'iseera, garuu bishaan qulqulluu ta'uu fi dhangala'aa haayidiroojiinii of keessaa qabu kaan ta'uu adda baasuurratti hanqinatu ture. Giddugala qorannoo teeknooloojii hawaatti injinara kan ta'e Dr Birhaanuu Bulchaa, meeshaan teeknooloojii ammayyaa giddugalichatti hojjetame- heterodyne spectrometer jedhamu kan ji'arra jiru bishaan qulqulluu ta'uu fi kaan ta'uu sirriitti adda baasa jedhe. Dhiheenya kana teeknooloojii addeessarra bishaan jiraachuu adda baasu kalaquun guddoo kan leellifame Dr Birhaanuu Bulchaa, ''Qorannoo hawaa kanaan waan qaamaan bira geenyee, ija keenyaan arguu hin dandeenye yookiin qaqqabachuu hin dandeenye meeshaalee teeknooloojii hojjechuun akka deemanii nuuf ilaalan gochuun ergama guddaa Nasa ti,'' jedhe. Ameerikaan gara addeessaa imaluuf sagantaa guddaa qopheessiteetti. Sagantaan kuni Artemis jedhama. Bara 1970oota keessa teeknooloojiin gara hawaa yeroo jalqabaaf imale ergama yookiin sagantaa appooloo jedhamu jalatti ture. ''Yeroo sana namoonni addessarra qubatan biyyee qabatanii gara dacheetti deebi'uu quba qabna,'' kan jedhu Dr Birhaanuun, Erga yeroo sanaatii (waggoota 50 caalaniif) deebinee addeessarra deemnee hin beeknu jedhe. Sagantaa appooloo jedhamu boodas meeshaan teeknooloojii Orbital jedhamu gara hawaa ergamee, addeessarra osoo hin qubatin naannawa addeessaa balali'ee waanti bishaan fakkaatu addeessarra jiraachuu qoratee deebi'eera. ''Amma waggoota sadan, arfan dhufaniif gara addeessaa nama erguuf karoora guddaatu qabamee jira. Kanaaf nama erguun dura ammoo meeshaalee teeknooloojii waan addeessarra jiru qoratee adda baasu erguu qabna,'' jedha Dr Birhaanuu Bulchaa. Sagantaa kanaaf Nasa keessatti teeknooloojiin garas ergamee addeessarra waan jiru ilaalee qoratee namaaf ibsu  heddumminaan kalaqamaa jiraachuus ibse. ''Kana keessatti hirmaataa turre, teeknooloojiin amma hojjetame kan kanaan duraa irra akkaan fooyya'aadha. Hammi isaa xiqqoo kan ta'ee fi hojii hedameef ga'oominaan kan xumuruu danda'uudha.'' Meeshaalee teeknooloojii fageenyarraa waan hawaa keessaa to'achuuf gargaaran keessaa kan inni hojjete kun kan addeessarra waan jiru adda baasuudha. ''Meeshaan haaraan kun spectrometer jedhama. Qabiyyeewwan keemikaalawoo, molekiyuulotaa fi wantoota kana fakkaatan kan qoratuudha. Wantoonni hundinuu danaa yookiin mallattoo (signiture) ittiin beekaman mataasaanii qabu.'' ''Fakeenyaaf haayidiroojiinii, Oksijiinii fi gaasii akkasumas molekiyuulonni biroonis malattoo mataasaanii qabu. Meeshaan kun mallattoowwan kunneen adda baasuuf gargaara. ''Ergama ammaa kana keessatti garuu meeshaa kana bishaan akka adda baasuuf itti gargaaramna,'' jedha Dr Birhaanuu Bulchaa. Akka ibsa Dr Birhaanuutti meeshaan bishaan addeessarra jiraachuu adda baasu kun, yoo bishaan jiraate eessaa akka dhufes qorachuuf gargaara. ''Bishaan argame kun erga sirni soolaarii keenyaa kun uumamee argamemoo, kometiiwwan duraan turantu gara cabbiitti geeddaramanii bishaan ta'an moo eessaa dhufe kan jedhus ni qorata.'' Qorannoowwan akka mul'isanitti dhangala'aan bishaan fakkaatu addeessarra jira. Garuu bishaan moo miti kan jedhu murteessinee dubbachuun nama dhiba. ''Meeshaan amma garee kiyya waliin ta'ee hojjedhe kun molekiyuulota haayidiroojiinii qaban kan biroo bishaan irraa kan adda baasee nuuf ibsuudha,'' jedhe Dr Birhaanuun. ''Teeknooloojiin hanga ammaatti jiru dhangala'aan bishaan fakkaatu akka jiru qofa himaa ture. Kun garuu adda baasee bishaan yoo ta'e bishaan waan biraa yoo ta'es maal akka ta'e kan nuuf ibsuudha.'' Dr Birhaanuu Bulchaa hojii teeknooloojii amma Nasa keessatti ittiin beekame kana waggaa dheeraa dura eegaluu hima. ''Hojii kana barnoota digirii jalqabaa osoon baradhuun eegale.  Yaada maddisiisuurraa hanga hojiitti seenuutti walumaa galatti waggaa saddeet natti fudhate. ''Waggaa dheeraa fudhateera, ammas waan hedduutu hafa. Gara hawaatti ergama itti kenninee erguuf ammas hojiiwwan hafan hedduudha,'' jedha. Meeshaaleen teeknooloojii Nasan gara hawaa ergu akkaan ammayyaawoo fi dorgomaa waan ta'aniif madaala hedduu keessa darbuu qaba jedha Dr Birhaanuun. ''Kana darbuuf guyyaa gara guyyaatti fooyyessuutu barbaachisa. Meeshaaleen teeknooloojii gara hawaatti ergaman hedduun battaluma kalaqaman miti kan furguggifaman, waggaa 15 hanga 20 itti fudhata ergamuuf.'' Ergamni gara hawaa-Artemis jedhamuun taasifamaa jiru kun kan bara 1970oota keessa raawwatamerra akkaan fooyya'aadha. ''Artemis 1, 2, 3 jedhamuun gara addeessaa ergamuuf gabateen yeroo ba'eera. Amma Artemis 1 kan jedhamu ergameera. Itti-aanee 2ffaa, 3ffaa jedhamuun ergama. Keenya sagantaa kana keessaa tokko keessatti hammatamuu danda'a, yoo milkoofne.'' Gara hawaa (addeessarra) kan imaluu danda'an ogeeyyii saayinsii hawaa (Astiroonootata) qofa, Dr Birhaanuun ammoo dacheemarra taa'ee teeknooloojiidhaan isaan deeggara. Akka Dr Birhaanuun jedhutti sagantaa Artemis jedhamu kanaan waggaa lamaan dhufan keessatti meeshaa teeknooloojii haaraa hojjetame garas erguun ni eegalama, waggaa 4 hanga 5 keessatti ammoo namni ni ergama. Nasan jalqabarratti dubartii gara addeessaa erguuf karoora qabaachuus himeera Dr Birhaanuun. Hojiin qorannoo addeessaa kun qaroomina addunyaa gulantaa itti aanutti kan ceesisuudha kan jedhu Dr Birhaanuun, ''dhalli namaa dacheerra darbee addeessa iddoo jireenyasaa godhachuu akka danda'uuf carraa guddaadha,'' jedhe. Nasa keessatti guddina teeknooloojii fi qaroomina akkasiirratti xiyyeeffachuun hojjetaa jiraachuus hima. Biyyoonni addunyaa, keessattuu kanneen guddatan akkuma diinagdeen waldorgoman, teeknooloojii hawaatiinis dorgommii keessa erga galanii bubbulaniiru. Kanaaf ammoo teeknooloojiiwwan ammayyaa qorannoo hawaa guyyuu gara samii ergaman ragaadha. Dr Birhaanuun akka jedhutti Ameerikaan qorannoo hawaa keessatti gara ji'aatti imala taasisuun biyya dursitu haa taatullee malee yeroo dhihoo biyyoonni akka Chaayinaa fi Indiyaa sadarkaa dursuurra jiru. ''Ameerikaan waggaa 53 dura dursitee gara ji'aa imaluun carroomtus, waggoota kudhan fi kudhan shan darban keessatti garuu Indiyaa fi Chaayinaan dursuun teeknooloojii qorannoo erganiiru. ''Kan Indiyaan dhiheenya ergite orbitii addeessaa naanna'ee isa booda addatti of baasee irra qubachuu kan danda'uudha. Tokko osoo addeessarra qubachuuf jedhuu dhohee jalaa badeera. Kan Chaayinaas poolii addeessarra qubatee qorannoo gaggeesseera.'' Akka waliigalaatti dhaabbanni qorannoo hawaa- Nasa jedhamu addunyaarratti dorgomaa ta'uun hunda dursee teeknooloojii ammayyaa addunyaaf gumaachuurratti argama. ''Aniifi waahillan kiyyas ergama Nasa kana milkeessuu keessatti qooda keenya gumaachaa jirra,'' jedha injinarri Itoophiyaa Nasa keessa hojjetu kun. Dhalatee kan guddate magaalaa Finfinnee yoo ta'u barnoota sadarkaa lammaffaa akkuma xumureen gara Ameerikaa imalee digirii jalqabaa barnoota fiiziksii fi injinariingii Yuuniversitii Varjiiniyaatti barate. Ijoollummaarraa eegalee fedhii fi dandeettii kalaqaa qabaachuu kan himu Dr Birhaanuun, ''namni tokko ogeessa taanaan qaama rakkoo furu ta'ee argamuu qaba,'' jedhee akka amanu hime. ''Namni barate tokko ogummaa barateen rakkoo hawaasaa furuu qaba jedhee amanuu kanan eegale ijoollummaa koorraati.'' Fiiziksii wayita baratu hanqina odeeffannoo fi teeknooloojii jiru guutuurratti xiyyeeffachuu akka eegale hima. Dr Birhaanuun wayita mana barumsaa sadarkaa jalqabaa fi lammaffaa baratu hojii kalaqaaf fedhii qabaatus, garuu Nasa keessa hojjedha jedhee yaadee akka hin beekne hime. ''Gara kanatti kanan gore wayitan digirii jalqabaa baradhuudha. Teeknooloojiiwwan waa'ee hawaa qoratan ilaalaa waanan baradheef fedhiin kalaqaaf qabu daranuu dabale. Wayita kanan waa'ee hawaa qorachuuf yaadi naaf dhufe. Filannoo koos ta'e,'' Barnoota digirii sadaffaa (PhD) erga xumuree booda Mana Barnootaa Teeknooloojiin beekamu- MIT jedhamu keessa turee akka hojjete hima. Isa booda waggoota ja'an darbaniif Nasa keessa ture. Dr Birhaanuun ammaa meeshaalee teeknooloojii waa'ee sirna soolaarii addunyaa fi gaalaaksiiwwan qoratan kalaquu fi hojiirra oolchuu irratti gara caalu yeroosaa akka dabarsu hime. Namni mana barumsaa jiru tokko digirii jalaqaa yookiin ammoo jalqaba wayita kolleejjii galu irraa kaasee waan hojjechuuf deemuurratti fuulleffachuu qaba kan jedhu Dr Birhaanuun, ofiisaatii digirii jalqabaarratti yaada kana eegaluu hime. ''Yaadota qorannoo (research) an yeroo digirii jalqabaa (undergraduate) qabadhee ture keessaa tokko waa'ee meeshaa amma hojjedhee kana ture. Yaada sana gara hojii qabatamaatti geeddaruun garuu yeroo, humnaa fi maallaqa hedduu gaafata waan ta'eef yeroo dheeraa ture.'' Yeroo jalqabaaf maatii biraa ba'ee qofaa jiraachuu kan eegale wayita gara Ameerikaa imalu ta'uu kan hime Dr Berhaanuun kun qorumsa guddaa itti ta'ee akka ture eere. ''An Finfinneettin dahaladhee guddadhe. Biyyaa ba'uun hafee magaalaa Finfinnee keessaayyuu ba'ee hin beekun ture. Guyyaa tokko maatiidhaan adda ba'ee osoon hin beekin battaluma tokko wayita kophaa koo biyyaa ba'u rakkadheen ture.'' ''Gargaarsa maatiin bare. Yeroo sana ammoo bilbillis hin turre. Biyya kana (Ameerikaa) dhufee waggaa tokkoo hanga 1 fi walakkaa jalqabaa karaarra deemee saantimmaan maatiif bilbilaa ture. Ji'atti yeroo tokko qofa. Maatiirraa cituun baayyee na qore,'' jedhe. Dhaloonni amma bakka jiru taa'ee waa'ee biyya deemuu hunda hubatee waan deemuuf fayyadamaadha jedha Dr Birhaanuun. Qormaati kiyya achirra eegala kan jedhu Dr Birhaanuun, sanarratti gosa barnootaa cimaa waan qo'atuuf barnootis akka cimu, kunis qormaata guddaa akka ture ibse. ''Manni barumsaa carraa barnootaa siif kennus jireenyaaf waan si barbaachisu argachuuf ifaajuu qabda. Hojjechaa barachuun biyya keenyatti baratamaa miti, asitti garuu dirqama. Aadaa haaraa kanatti baruunis qormaata ture.'' Dr Birhaanuu Bulchaa imalli inni keessa darbe hunduu milkii fi qormaata walkeessa kan keessummeesse ta'uu hima. Barnootasaarratti dorgomaa ta'ee akkuma xumureen wiirtuu teeknooloojii hawaa jedhamuun kan maqaa qabu jaarmiyaa teeknooloojii Nasa jedhamu keessa seenee hojjechuuf carraa argate. ''Nasan iddoo teeknooloojii fi sammuun gameeyyiin itti walga'aniidha. Namoota sammuu qaroo ta'antu addunyaarraa achitti walga'a. Dhaabbata akkanaa keessa galuuf dorgomaniin keessa darbamu mataansaa hifachiisaadha.'' Nasa keessa seenanii hojjechuuf damee tokkorratti ogeessa (expert) ta'uudhaan waan qabatamaa harkaa qabaachuu qabda kan jedhu Dr Birhaanuun, ''an yeroon digirii jalqabaa baradhurraa eegalee qophaa'aa turuunkoo guddoo na gargaare, '' jedhe. ''Nasa galuuf jaarmiyichi maal barbaada kan jedhurratti waggaa ja'a, torba qophaa'uu barbaachisa.  Beekumsa saayinsii, qorannoo fi teeknooloojii waan qabatamaa fi hojiitti hiikamuu danda'u harkaa qabaachuu feesisa. ''Kanarratti namoonni gameeyyiin muuxannoo yeroo dheeraa qaban ni dorgomu. Dhaabbata akkanaa keessa seenuun anaaf milkaa'inaa fi kabaja guddaadha. Ergan as seenee amma waggaa ja'a guuteera.'' Dr Birhaanuun akka jedhutti jalqaba wayita Nasa seenuuf carraa argatee dorgomu namoota waliin dorgoman ilaalee rifatee ture. ''Guyyaa dabarteetta jedhame guddoon gammade. Battala sanatti miirri abdii fi gammachuu natti dhagame jireenya kiyya keessatti isa olaanaa ture,'' jechuun guyyaa Nasa gale miira itti dhagahame ibsa. Jaarmiyaan duree teeknooloojii hawaa jedhamuun maqaan ka'u Nasan beektota barnoota fiiziksii fayyadamuun teeknooloojii hawaa ceesisan hedduun kan guutameedha. ''Nasa keessatti qorattoota hawaa (astronauts), beektota fiiziksiin badhaasa noobelii argatan hedduutu jiru. Namoota bu'aa guddaa addunyaaf buusan cinaa teessee hojjetta. ''Beektotaa akkanaa waliin qixa tokko teessee waliin dubbataa hojjechuun mataansaa nama akka kiyyaa Itoophiyaaraa dhufeef carraa fi kabaja guddaada,'' jedha Dr Birhaanuun. ''An nama magaalaa Finfinnee mana barumsaa Minilik II barachaa tureedha. Akka namoota biyya kanatti dhalatanii seen-duubeen kiyya qananii hin qabu. Garuu bu'aa har'a Ameerikaa fi addunyaaf buusaa jirruun carraan walbira nu dhaabdeetti.'' Nasa keessatti namoonni biyyoota garaagaraa beekumsa, aadaa fi jiruu fi jireenya garaagaraa qaban ni qacaramu kan jedhu Dr Birhaanuun, kun mataansaa addunyaa kana qaaccessanii hubachuuf carraa guddaa ta'uu eere. ''Qaama jaarmiyaa kanaa ta'ee namoota addunyaaf waa gumaachan keessaa ta'uun anaaf leecalloo guddaadha.'' Akka Dr Birhaanuun jedhutti Nasa keessatti namni hundinuu fuula irra jiruun guyyuu waa gumaachuu qaba, ergama tokkoof waan hojjetamuuf miira waliin hojjechuu cimaatu as keessa jira. ''Ergamatu siif kennama. Sunimmoo kan jaarmiyichaati. Ergama sana galmaan ga'uu (milkeessuuf) adeemsa deemamu keessattis waan guddaa baratta. Hojii qofa osoo hin taane barachaa of fooyyessaa waan jiraattuuf milkaa'ina guddaadha,'' jedha.


Wiiliyaam Ruutoo pirezidaantii ta'uun hariiroo Itoophiyaa fi Keeniyarratti jijjiirama fidu jiraa?

Keeniyaan Hagayya 9, 2022 filannoo pirezidaantummaa gaggeessiteen  pirezidaantii haaraa filatte. Filannoon kun erga biyyattiin bara1963'tti sirna gita bittaa warra Ingilizii jalaa baatee marsaa 5ffaaf gaggeeffame. Filannoo kanaanis morkataasaa cimaa Raayilaa Odiingaa caalun kan injifate Wiiliyaam Ruutooti. Odiingaan bu’aa filannichaa mormuun mana murtiitti iyyatan illee Manni Murtii Waliigalaa Keeniyaa iyyaticha kufaa gochuun Fulbaana 5, 2022 pirezidaantummaa Wiiliyaam Ruutoo mirkaneesse. Bara 2013 kaasee marsaa lamaaf Keeniyaa bulchaa kan turan Uhuuruu Keeniyaataan bara bulchiinsa isaanii xumuranii gadaa Ruutootti dabarsuutti jiru. Ofii Ruutoon pirezidaantii Keeniyaa haaraa ta’anii filatamuun hariiroo Keeniyaa fi Itoophiyaa irratti jijjiirama fidu qabaa? Walitti dhufeenya biyyoota lamaanii maaltu adda godha? Gaaffilee kanneenii fi dhimmoota walitti dhufeenya biyyoota lamaanii irratti xiyyeeffachuun BBCn xinxaaltotaa fi aangawoota waliin turtii taasiseera. Keeniyaan bara 1963'tti erga sirna gita bittaa jalaa walabummaa ishee gonfattee kaasee biyyoonni lamaan hariiroo dippilomaasii, nageenyaafi diinagdee gaarii waliin qabaachaa har’a gahan. Itoophiyaan walitti dhufeenya Keeniyaa wajjin kan jalqabde bara1945'tti biiroo qonsiilaa Naayiroobitti banuudhaan akka ta’e qorannoo eebbaa MA isaatiif Mallasaa Zallaqaa bara 2021'tti Yuunivarsiitii Wallaggaatti dhiyeesse irratti ibsamee jira. Akka ragaan qorannoo kun mul’isutti xiyyeeffannoon walitti dhufeenya biyyoota lamaanii dhimma nageenya waloo isaanii akka ta’eedha. Xinxaalaa dhimmoota Baha Afrikaa, Abdullaahii Boruu Halakee ammoo walitti dhufeenyi biyyoota lamaanii biyyoota Baha Afrikaa jiran keessaa jalqabaa kaasee walitti dhufeenya cimaa fi naga qabeessa akka ta’e dubbatu. “Hariiroon biyyoota lamaan gidduu jiru Baha Afrikaatti hariiroo baay'ee cimaadha," jedhu Aab Abdullaahiin. Haaluma walfakkaatunis, Keeniyaatti Ambasaaddara Itoophiyaa kan ta'an Ambasaaddar Baacaa Dabalee biyyoonni lamaan bara Xaaliyaaniin Itoophiyaa weerarte irraa kaasanii walitti dhufeenya akka qaban himu. "Keeniyaa wajjin walitti dhufeenya adda ta'e qabna. Walitti dhufeenya kana abboota keenya duriitu tolche. Bara mootummaa Hayila Sillaasee Xaaliyaanin gaafa nu weerartu gootonni keenya gara Keeniyaatti baqatan." "Isaanis simatanii, keessummeessanii hidhannoo kennaniifii gaggeessan. Keeniyaanonnis sira gita bittaa jalaa bahuuf falmii gochaa turan keessatti mootummaan keenyas isaan gargaarera. Kanaaf walitti dhufeenyi biyyoota lamaanii baay'ee adda," jedhu Ambsaaddar Baacan. Aab Abdullaahii Boruu ammoo Keeniyaan akkuma gita bittaa jalaa baatee bilisummaa argatteen booda, Itoiophiyaa waliin hatattamaan waliigaltee waraanaa fi dhimma nageenyaa waliif mallatteessuu isaanii dubbatu. Biyyoonni lamaan waliigaltee waraanaa akka walii mallatteesan kan isaan taasise ammoo lamaan isaanituu gama Somaalitaatiin sodaa nageenyaa qabaachuu isaanii ta'uu hima. Keeniyaatti ambasaaddara Itoophiyaa duraanii kan ta'anii fi amma Direktara Waliigalaa Dippilomaasii Uummataa (Public Diplomacy) Ministeera Dhimma Alaa kan ta'an, Ambasaaddar Diinaa Muftii walitti dhufeenyi biyyoota lamaanii seenaa dheeraa akka qabu ibsu. "Seenaan walitti dhufeenya Itoophiyaa fi Keeniyaa yeroo dheeradhaaf kan tureedha," jedhan. Itoophiyaan biyyoota ollaa kanneen akka Somaaliyaa, Ertiraa fi Sudaan wajjin walitti bu'iinsa sadarkaa garaa garaa keessa dabarteetti. Itoophiyaan Ertiraa wajjin hanga bara 2018'tti walitti bu'iinsa keessa turte. Bara 1977tti yoo Ziyaad Baarreen Itoophiyaa weeraru, Itoophiyaan Somaaliyaa waliin waraana keessa seente. Sudaan wajjinis taanan, waraana cimaa keessa seenuu baatanis sababa daangaa fi Hidha Guddicha Laga Abbayaatin wal qabatee wal gaarreffannaa fi darbee darbee walitti bu'iinsi xixiqqaan inuma jiru. Keeniyaa fi Itoophiyaan garuu hawaasni gamaa gamanaa al tokko tokko sababa horii wal jalaa fudhachuu fi iddoo tikaa irratti waldhabuurraa kan hafe akka biyyaatti waldhabdee keessa galanii akka hin beekne dubbatu Ambasaaddar Diinan. Imbaasiin Itoophiyaa Keeniyaa jiru Imbasiiwwan biyyattii keessatti hundeeffaman warra angafaafi kan tureedha jedhama. Kana qofa osoo hin taane imbasiiwwan biyyoota addunyaa Keeniyaa jiran keessaa imbasiin masaraa mootummaa (State House)tti baay'ee dhiyaatee jiru kan Itoophiyaa qofadha. Kunis akkasumaan osoo hin taanee itti yaadamee raawwatamu dubbatu, dippilomaatii buleessa fi Keeniyaatti Ambasaaddara Itoophiyaa ta'uun yeroo dheeraaf tajaajilan Ambasaaddar Diinaa Muftii . "Joomoo Keeniyaataan isin fagaattanii deemuu hin qabdan jedhanii achuma masaraa mootummaa cinaatti Imbaasii Itoophiyaaf kennan," jedhu Ambasaaddar Diinan. "Isa qofas osoo hin taane qonsiilaan ykn bakki jireenya ambasaaddaraa achuma masaraa mootummaa Keeniyaa cinaa Imbaasii Itoophiyaa keessa akka ta'u godhan" jechuun walitti dhufeenya biyyoota lamaanii durii kaasee cimaa akka ta'e dubbatu. Keeniyaan gita bittaa jalaa erga baatee booda Pirezidaantii biyyattii jalqabaa kan ta'an Joomoo Keeniyaataa fi Hayila Sillaasen akka malee michuu turan jedhama. Gamtaa Afrikaa kan yeroo sana Dhaabbata Tokkummaa Afrikaa (OAU) jedhamu dureewwaan biyyoota bilisa bahanii Finfinneetti wal gahuun bara 1963 ji'a Caamsaa keessa akka bu'uuressan ragaan fuula marsariitii Gamtaa Afrikaarra jiru ni agarsiisa. Warreen Gamtaa Afrikaa hundeessuf gahee guddaa taphatan keessaa Hayilasillaase fi Joomoo Keeniyaataa warra adda dureedha. "Joomoo Keeniyaataa fi Hayilasillaseen walitti dhufeenya gaarii qabu tura. Waliin hasa'u, ni mari'atu turan. Isaanin booda hangas ammaatti angawoota biyyoota lamaanii gidduu walitti dhufeenya gaaritu ture jedhu," Ambsaaddar Diinan. Filannoo Keeniyaatti gaggeeffameen Ruutoon pirezidaantii haaraa ta'anii filatamuun Itoophiyaaf carraa gaaridha jedhu namoonni tokko tokko. Waaranni mootummaa Itoophiyaa fi humnoota Tigraay gidduutti gaggeeffamaa ture karaa nagaa akka xumuramuuf pirezidaantin Keeniyaa Uhuuruu Keeniyaatan jarsa araaraa haa ta'anii fi hin ta'anii irratti qaamonni lamaan walii hingalle. Mootummaan Itoophiyaa araarri Gamtaa Afrikaatin akka durfamu barbaada. TPLF ammoo jaarsummaa Keeniyaataa malee hin ta'u jedhee ture. Itoophiyaan jaarsummaa Uhuuruu Keeniyaataa diduun Gamtaa Afrikaa filachuun ammoo biyyoota lamaan gidduu walitti dhufeenyi gaariin waan hin jirreef kan jedhan jiru. Kanaaf, Uhuruu Keeniyaataa bara aangoo isaanii fixanii Wiiliyaam Ruutoo pirezidaantii ta'uun filatamuun isaanii Itoophiyaaf gaaridha jedhu. Xinxaala gaanfa Afrikaa kan ta'an Abdullaahii Boruu yaada kana hin fudhatan. "Wiiliyaam Ruutoo pirezidaantii ta'uun walitti dhufeenya biyyoota lamanii irratti jijjiirama homaatuu hin fidu," jedhu. Itti dabaluunis, "Tarsiimoon hariiroo alaa Keeniyaa namni dhuunfaa aangoo qabachuu fi dhiisuu irratti kan hundaa'u miti. Keeniyaan tarsiimoo hariiroo ishee keessatti dhimma keessoo biyya kamuu keessa galuu hin barbaaddu," jedhan. Waa'ee jaarsummaa Gamtaa Afrikaafi Uhuuruu Keeniyaataa ilaalchisee, "Humnoonni TPLF Keeniyaan qaama kamiifuu akka hin loogne waan beekaniif Uhuuruu filatu." "Mootummaan Itoophiyaa ammoo caalmatti Gamtaa Afrikaa amasiisutu- salphataaf waan ta'eef araarri karaa sana akka raawwatu barbaadeeti malee Keeniyaa wajjin rakkoo wayii qabaatanii miti," jedhu Abdullaahii. Ambasaaddar Diinanis, Itoophiyaan Gamtaan Afrikaa akka marii kana gaggeessu gaafachuun Oliseeguu Obasaanjoon akkauma jalqabanitti haa fixan jechuuf malee Uhuuruu Keeniyaataan dabalataan yoo dhufan rakkoo akka hin qabne dubbatu. "Itoophiyaan Keeniyaa caalaa Gamtaan Afrikaa maricha haa dursu jechuun ishee bir'aa wayii yoo uume malee ifatti rakkoo uume hin qabu," jedhu. Uhuuruu Keeniyaataan bara bulchiinsa isaanii xumuruun, yeroo duula filannootti deeggarsa Odiingaaf kennuun isa filadhaa jedhanii turan. "Kan Uhuruun akka pirezidaantii ta'u fedhu Raayilaa Odiingan mo'amuun isaa tarii jaarsummaa Uhuuruu irratti jijjiirama fiduu mala," jedhu Aab Abdullaahii Boruu. "Ministirri Mummee Itoophiyaa Abiy Amihad, Uhuurun akka jaarsa araaraa ta'u kan jedhu irratti shakkii irraa qabaachun waanuma hin oolle ta'uu ibsu xinxalaan kun. "Garuu hariiroon biyyoota lamaanii qajeeletuma deemaa jira," jedhu. Yuunivarsiitii Naayiroobitti hayyuu kan ta'an Piroofeesar Piitar Kaagiwaanjaa gama isaanitiin Keeniyaatti pirezidaantiin haaraan filamuun waan jijjiiru akka hin qabne himan. Pirezidaantiin haaraa filataman Wiiliyaam Ruutoo, "Waggoota 10 darbe Itti-aanaa Uhuruu Keeniyaattaa ta'uun tajaajile waan ta'eef hariiroo alaa [Keeniyaa] irratti jijjiirama taasisa tilmaama jedhu hin qabu" jedhu Pirof. Piitar. Wiiliyaam Ruutoo pirezidaantii Keeniyaa 5ffaa ta'uun filatamu isaanii hordofee jalqaba ergaa baga gammaddee kan ergeef MM Abiy Ahimad. MM Abiy Ahimad Ruutoon mo'achuun himamee yeroodhuma gabaabaa gidduutti ergaa baga gammaddee erguufiin isaanii akkasumaan moo ergaa mataa isaa qaba? Abdullaahii Boruu gochaan Abiya Ahimad waanuma biyyoonni walitti dhufeenya gaarii qaban irraa eegamu malee waan ergaa addaa qabu miti jedhu. "Haa ta'u garuu lamaan isaanii amantoota warra wangeelaa waan ta'aniif walitti  dhufeenyi isaanii akka cimuuf carraa banaaf," jedha. "Sadarkaa nama dhuunfatti gaggeessitoonni biyyoota lamaanii walitti dhufeenya gaarii yoo qabaatan, shakkii Itoophiyaan jaarsummaa mootummaa Keeniyaa irraa qabdus ni xiqqeessa, Itoophiyaadhaafis gaaridha," jedha Abdullaahin. Hayyuu Yunivarsiitii Naayiroonii kan ta'e Piroofeesar Piitar Kaagiwaanjaa yaada kana deeggaaruun, Keeniyaan jaarsa araaraa ta'uuf filatamtuu akka taate dubbata. Keeniyaan miseensa Mana-maree Nageenyaa UN ta'uu fi deeggarsa dippilomaatota biyyoota lixaa qabaachun ishee gahee kana akka bahattu ishee taasisa jedhu. Ambasaaddar Diinan garuu, "Nuti dhimma keenya asuma Afrikaatti karaa Gamtaa Afrikaa fixanna, isatu jalqabe isaanumti haa xumuru jenneeti malee mootummaa Keeniyaa irraa rakkoo qabaannee miti," jedhu. Qaamoleen wal waraanan lachuu Keeniyaa irraa amantaa waan qabaniif Keeniyaatas ta'ee Wiiliyaam Ruutoo hariiroo isaan Itoophiyaa waliin qaban gaarii waan ta'eef Naayiroobiin maricha qopheessuuf gahumsa qabdi jedhu Pirofeesar Piitar.  Itoophiyaa fi Keeniyaan hariiroo nageenyaa, diinagdee fi hawaasummaa bara dheeraa haa qabaatan malee daldalli biyyoota lamaan gidduu jiru hariiroo isaanii kan ibsuu miti jedhu xinxaaltonni. Haata'u garuu waggoota muraasaa as tarkaafiin biyyoonni lamaan fudhatan jijjiramni jiraachuu agarsiisa. Ambasaaddar Diinan akka jedhanitti, gama diinagdeetinis walitti dhufeenyi Itoophiyaa fi Keeniyaa jabaataa jira. "Fakkeenyaf, Itoophiyaan humna ibsaa Keeniyatti gurguruuf waliigalteen godhamee jira," jedhan Ambasaaddar Diinan. Abdullaahii Boruu ammoo, "Waraanni osoo Itoophiyaa keessa jiraachuu baatee silaa yoona kampaaniwwan Keeniyaa heddu gabaa Itoophiyaa seenuuf carraa qabu turan." "Itoophiyaan biyya uummata miliyeena 100 ol qabduudha. Kun ammoo gabaa kampaaniwwan Keeniyaatiif carraa guddaadha. Itoophiyaan diinagdeedhaan naannoo kanatti baatee mul'achuu barbaaddi waan ta'eef carraa kanatti fayyadamuu barbaaddi," jedha Aab Abdullaahiin. MM Abiy bara 2018 angootti dhufuu hordofee dhaabbileen gurguddoon kanneen akka tajaajila telekomii fa'aa gabaa alaatiif banaa ta'anii jiru. Kanumarraa ka'uun dhaabbanni telekoomii Keeniyaa guddichi Safaricom gabaa tajaajila telekoomii Itoophiyaa keessa galuu danda'ee jira. Yeroo ammaa Safaricom magaala Durre Dawaa keessatti tajaajila telekoomii eegalee jira. Bara 2021 hojii gaggeessan dhaabbatichaa Aab Piitar Ndegiwaa BBC waliin turtii taasisaniin, Safaricom Itoophiyaa keessatti lammiilee miliyeena 1.5 ta'aniif carraa hojii akka uumu dubbatanii turan. Amma immoo Itoophiyaan tajaajila baankii baroota dheeraaf abbootii qabeenyaa alaatiif hin eeyyamin turte banaa gochuu ishee beeksifteeti. Manni Maree Ministeerotaa kora idilee 13ffaa Fulbaana 3, 2022 taa'en tajaajilli baankii investaroota biyya alaatiif banaa akka ta'uuf murteessera. Kun ammoo baankileen Keeniyaa carraa gabaa Itoophiyaa keessatti hirmaachun fayyadamoo isaan taasisa. Haalli nageenyaa Itoophiyaa amansiisaa taanan kampaaniwwanii fi baankileen Keeniyaa gabaa Itoophiyaa keessatti hirmaachuf carraa guddaa qabaachuu isaanii n Abdullahii Boruu ni akeeku. Gama diinagdeen caalmatti walitti dhufeenya Ittophiyaafi Keeniyaa ni cimsa kan jedhamee eegamu ammoo bu'uuraaleewwan gurguddoon biyyoota lamaan wal-qunnamsiisan ijaaramuu isaaniti jedhu Aab Abdullaahiin. Daandii guddaan Keeniyaa fi Itoophiyaa wal qunnamsiisu akkasumas buufanni doonii Laamuu ijaaramuun isaanii daldalaafi hariiroo biyyoota lamaanii caalmatti kan cimsu akka ta'e dubbatu Ambasaaddar Diinan. Daandii geejjibaa biyyoota lamaan wal-qunnamsiisu Mombaasaa irraa ka'uun Finfinneetti kan fulla'u yoo ta'u, eebbifamee hojii eegaleera. Ijaarsii kooridoorii geejibaa buufata Laamuu irraa ka'ee Sudaan Kibbaa qaxxaamuruun Itoophiyaa gahu bara 2012'tti eegalame. Buufanni kun biyya akka Itoophiyaa karra bishaanii hin qabneef murteessadha. Ministeerri Muummee Abiy bara 2020 ji'a Muddee keessaa gara Keeniyaa deemun daawwannaa buufata Laamuutti taasisaniin carraa misoomaa fi guddinaa buufata Laamuutti argan abdii guddinaa isaan keessatti akka hore dubbatanii turan.


Barattoota Yunivarsiitii Haromaayaa waggoota 30 booda wal argan

Yeroon garmalee fiigeera. Yoo amanu baattan eebbiifamtoota ‘Bilaattee’ gaafadhaa. Bara ta’e dargaggoota turan. ALI Adooleessa 30, 1984tti eebbiifaman. Waggoota 30 booda Adooleessa 30 2014tti deebiisanii yoo wal argan garaan isaan hammaate. Yaaddannoon Haromaayaa fi haalli yeroon itti fiige isaan dinqisiise. Kaan isaanii walu irraanfataniiru. Maqaa hiriyaa doormii saanituu irraanfataniiru. Kaansaanii haarrii baasaanii, kaan ammoo molaa’uun, kaan garaan rurra’eera. Waan gaarummaasaa irra caalaansaanii hakiimoota. Kaan isaanii pirezidaantii yunivarsitii ta’aniiru. Kaan ammoo biyya alaatti pirofeessaroota ta’aniiru. Muraasni isaanii biyya keessaa daraaraa ergurratti bobba’aniiru. Kaan ammoo qorattoota. Kan amabaasaadaroota ta’anis jiru. Fakkeenyaaf ministirri qonnaa duraaniifi ambaasaadarri Jaappaan ammaa Tafarraa Darboo, baachii eebbifamtoota ‘Bilaattee’ kanadha. DHiheenya kaan yoo wal argan inni garuu hin argamne ture. Garuu ergaa ergee jira. Beelama gaa’ila ilmaa jidduun qabame Dhaloonni itti fufeera. Haalli yeroon itti saffisuus fageenya olmaa daa’immaniifi koolleejjii jidduu jiru xiqqeessa. Beelamni wagga 30 kun kan qabame akkuma qoosaatti ture. Nama Dr Addunyaa jedhamutu ilamsaanii fuusisu turan. Isaaniin eebbifamaa ‘Bilaattee’ keesaayi. Kanneen cidha irratti affeeraman keessaa kaansaanii hiriyyootasaanii koolleejjii durii turan. ‘Maaliif walii hin arginuu garuu?‘ ‘Yoom?’ ‘Adooleessa 30’ ‘Eessaatti?’ ‘Achuma Haromaayaatti kaa.’ ‘Tole haa ta’u bareeda!’ jedhamee beellamni qabame. ‘500 taanee seennee, 250 taanee eebbiifamne’ Haayilasillaaseen Koolleejjii Haromaayaa wayita banan koolleejjii qonnaa Afriikaafilleen ni hafa jedhamee yaadamee turedha. ALI Bara 1950tti baay’inni barataa waliigalatti 11 qofaa ture. Yeroo Zanatti barsiisaanis ta’e bulchiinsi Ameerikaa Yunivarsitii Oklaahomaa irraa dhufu ture. Biyya keessa yeroo sana Yeeneetaa malee pirofesarri hin turre. Haayilasillaaseen koolleejjii biyya dhalootasaaniitti saaqan ni jaalatu turan jedhama. Yeroo sana barattootaaf aannan ujuumoon dhiyaataaf jedhamee hamatama ture. Haasaan du-durii kunis (myth) hanga har’aatuu ni dubbatama. Bara sanatti barataa ta’un mataansaa waan ajaa’ibaa ture. Kooleejjii seenunis akkasuma. Namoonni barreeffama kana keessatti eebbiifamtoota ‘Bilaattee’ jechuu fayyadamane kunneen mataansaanii wayita yunivarsiticha galaniitti baay’innisaanii 500 ture. Ammaan tanatti Yunivarsitiin Haroomaayyaatti barattoota kuma sadiitu barata. Bara Obbo Tafarraa Darboo fa’itti garuu kutaan barnootaa shan qofaa ture. Amma 230 osoo hin genye hafa jettaniitti? Hiriyyoonni kunneenis 500 ta’anii yunivarsitii seenanii malee kan eebbiifaman 250 qofaadha. Yeroo sana yunivasritiidhaa eebbiifamuun waan salphaa hin turre. Kan nama gaddisiisu wayituma eebbiifamuu jedhaniitti Jaallee Mangistuu Haayilamaariyaa isaan gufachiisan. ‘‘…Nu tuffataniiru, ni salphisaniiru, amantaniis dhiistaniis dhaabbiitti duuneerra. …Ni duultu ammoo…’’ jechuun Bilaatteetti isaan ergan. Jaallee Mangistu Haayilamaariyaam jecha kana Yunivarsitii Finfinneetti erga dubbataniin booda, ofiin karaa Keeniyaatiin godhanii Zimabaabee galan. Eebbichis gufachuun booda Hagayya bara 1984 akka hin taaneetti eebbiifaman. Egaan kanaaf barattoonni kunneen kan dhaloota ‘baachii Bilaattee’ jechuun kan waamaman. Dr Asinaaqa Fiqiree amma qorataa olaanaa biqiltuwwaaniiti. Baachoo fi tabni osoo akka kubaa miilaatti sarara qaba ta’e, ‘baachiin Bilaattee’ silaa injifataa sarara duraa ta’u danda’u ture. Ammalleen miirri tabaa saanii hiin geedaramne. ‘Duri liigii permiyeerii malee ofii attamiin koolleejjiin isiniif darbe? Barnootichi hoo attamiin isiniif deeme?’ jenneen. ‘Yeroon bashannanaa keenya Qidaamee galgala sa’aatii 4:00 ture. Yeroos sirba (hibrati tiriitiitu) ture. Kan biraa hoo? ‘‘Kan biraa torbaniitti guyyaa Jimaataa fiilmii Hindi ni dowwanna. Irribaataan booda sa’aatii 11:30 irratti jalqaba. ‘Fiilmii Mother India jedhu irra dedebiin dowwanna turre.’’ ‘Aannan ujumoon isiniif dhiyaataa ture jedhamun dhugaadhaa?’ ‘‘Dhimmi sun bara keenyattis ni haasa’ama ture. Tarii warra nu dursaniif dhiyaatee jira ta’a.’’ ‘Isniifii hoo?’ ‘‘Nuuf ujummoon osoo hin taanee kubbaayaan aannani torbaniitti al sadi nuuf kennama ture. ‘Amma nu dhiisaatii Haroon Haromaayaatuu molaa’eera.’ Hiriyyoonni kunneenis kunoo wagga 30n booda wal argan. Dur qaqalloo turan amma furdataniiru. Dur afro turan amma molaa‘aniiru. Shamarran mimmiidhagoo “bag taraa”dhaa fuudhanii bakki itti bashannanan Harri Haramayaa har’a hin jiru. Hin jiru jedhamuu baatus xiqqoon jira. Akka barattoota tokko tokkoo guutummaatti molaa’uu baatus, badee deebi’a. “Amma inumaayyuu haala gaarii irra jira. Bishaan meetirik kiiyubikii miliyeena 40 keessaa harki 40 deebi’ee jira” jedhu Gargaaraa Pirofeesaraa Tasfaayen. Baachii Bilaatee yoo ta’an eebbifamanii achumatti hafan. Waggoota 30 darban keessatti sadarkaa gargaaraa pirofeesaraa irra gahaniiru. Yuunivarsiitii Haramayaa itti baratanitti har’a Itti Aanaa Pirezidaantii Dhimmoota qorannoo yuunivarsiitichaa ta’uun tajaajilaa jiru. Mana dhaabbachuun horanii baay’ataniiru. Intalli isaanii barsiistuu yuunivarsiitii taatetti. Amma baruumsa dabalataaf gara Nezarlaandis deemtee jirti. Waggoota soddomman darbanitti Hara Haromaayaa qofa osoo hin taane namniyyuu badee jira. Harichi ni dhufa ni bada. Nama kan badee nin deebine. Harri Haromaayaa gogee badhee ta’ee ture, kan nama dhibu garuu duriyyuu akkana ta’uuf akka jiru himamamaa ture. “Waggoota 15 keessatti harri kun baduu danda’a kan jedhu raagni akka ture nan yaadadha,” jedhu miseensa baachii kan ta’na Dr. Asnaaqan. Raaga yoo jedhan, qorannoo saayinsii jechuu isaaniti. Bara sana baratoonni, keessummaa damee qonnaa fi saayinsiitin baay’ee ciccimoo turan. Kanaaf harri kun akka gogu dursanii raagun isaanii nama hin dinqu. Kan nama dhibu harri kun barattoota baay’eef yaadannoo addaa qaba. Barattoota qofaaf osoo hin taane kolleejjicha kan hundeesse Hayilasillaasedhaafuu yaadannoo addaa qaba. Guyyaa tokko Hayilasillaasen osoo daakanii bishaanin nyaatamanii akka tasaa lubbuun oolan. Taatee hamaa sana booda abaraanii gogee laata? Yuunivarsiitin Haramayaa hara kana deebisuuf hojii ajaa’ibu hojjateera. Harichi suuta suuta deebi’aa waan jiru fakkaata. Dhugaadha, harichi ni deebi’a, mataan molates dhaabsisuun ni danda’ama. Kan hin deebine nama. Fakkeenyaf, Bilaattewwan nama 500 ta;anii Yuunivarsiitii Haramayaa seenan, 250 tu eebbifame, namoota dhibbaaf wayi ta’anii waggaa 30 booda wal argan. Yeroo ammaa namoonni 17 du’aniiru. “Yeroo wal agarru lubbuun waan jiraannee wal agarreef Waaqayyo galateeffanna. Warra du’aan nu biraa deemanif yaadannoo daqiiqaa 1 goonaf,” jedhu Dr. Asnaaqan. Barattoonni durii kun gaafa wal argan kan biraa maal godhu? Duratti lafa gabaa jaalalaa barattootatu ture. ‘Bag taraa’ jechuudha. Barattoota Haramaya yeroo sanaaf ‘Batee fi Ganda boyii’ daangaa jedhamutu ture. Amma suni jijjiirameera. Akka ammaa gamoon akka margaa itti biqilee osoo hin taane, yeroo sana fardaan daqiiqaa 30 deemisa. Bakki bulmaata barattootaa sadi ture. Gamarraan ammoo bakka bulmaata dubartootaa tokkotu ture. “Akka ammaa sitti hin fakkaatin, dubartiin yuunivarsiitii galuun qaalii ture,” jedhu Gargaaraa Piroofesaraa Tesfayeen. Kanaaf, cal jedhameetuma ‘bag taraa’ hin deemamu. Seera mataa isaa qaba. “Bag taraa kan dhaabannu dabareedhani. Darabeen shamarran waamsisuu kan nu gahuu yeroo yaalii dheeraa booda.” Kanaafidhaa barattoonni baay’en nama gaa’ilaaf ta’u kolleejjicha keessaa kan hin arganne? Hundi isaanii harka duwwaa hin baane. Yeroo wal-argan doktaroonni lamaan akkas jedhan: ‘Haramayaadhaa beekumsa qofa osoo hin taane haati manaas ni argamti.‘ Namni yoo jaalate yeroo sana sirba sirba. Dhiirri jaalalli itti cime ammoo doormii dubartootatti xalayaa barreessa. Hiriyaa qaxalee fi qophee Baqqalaa jedhamu qabu turan. Hiriyaa isaa jaalalli itti cime irraa xalayaa fuudhee ija jabaatee doormii dubartootaa seene. Dhiirri tokko doormii dubaraatti argame jechuun adabbiin isaa hamaadha. Waari to’atan waan irra gahaniif Baqqalaan haala hamaa keessa gale. Barattoonni shamarranii yeroo sana turan babbareedodha. Baqqalaan barataa osoo hin taane ‘jabbilloo’ dha jedhanii falmaniif dubartoonni. Yeroo sana ‘jabbilloo’ jechuun nama dubartootaf meeshaalee  tokko tokko geessuf jechuudha. Dubartoonni akkasitti sobanii Baqqalaa oolchan. Baqqalaan bara sana mala shamarran malaniin hari’amuu irraa hafee nama guddaa ta’ee wagga 30 booda qaaman bakkichatti argamuun kolfuu danda’eera. Barattoonni baachii bilaattee yaadannoo baay’en guutamanii mooraa sana keessa guyyaa lamaaf naanna’aniiru. Daandii jaalalaa (Love street) deemanii bashannan. Waggaa 30 dura kutaa keessa ciisaa turan seenanii daawwatan. Yaadannoo bakkichaatin garaan isaanii moogga’ee gara fuulduraatti akka addaan hin fagaannef waadaa walii galan. Osoo gargar hin deemin dura irbaanni qophaa’e. Gidduu kanaan waa yaadatan. Dur nama guddoo ittoo ‘zeerfoorii’ kaafetti nama buusafii turan barbaacha bahan. Isaan garuu soorama bahanis naanodhuma sanatti argatan. Adde Qalamuwaa jedhamu. Keessumaa kabajaa ta’anii akka dhiyaatan godhame. Dur nama kaafetti waxii zeerfoorii isaanif buusaa ture Adde Qalamuwadhaf amma Gargraagaa Pirofesaraa Tesfaaye fi Dr. Asnaaqaa fa’atu ka’ee ittoo buusufii eegale. Adde Qalamuwaa garaan isaanii moogga’ee, ‘Kuni anaaf akka lammaffaa dhalachuuti,’ jedhan. Duratti tiikarii ykn tiraafika nyaatatu ture. Tiikarii jechuun galmee barattootaa qabatee kaafee nyaataa keessatti kan nama to’atu jechuudha. Kaardii nyaata barattootaa irratti mallattoon ni godhama. Barataan tokko galee gaafa nyaatu kaardii isaarratti ‘tiikii’ godhama. Gabaabadhumatti tiraafika qoonqoo jechuu ni dandeessu. Barataan sobee irra deebin nyaachuu gaafa dhufu tiikarin kun qabee baasa. Dr. Asnaaqan fa’aa akkuma godhan godhanii dhokatanii seenun dabalata nyaachaa akka turan waggaa 30 booda ni yaadatu. “Qarabaadhan mallattoo tiikii itti godhamte irraa soqeen ‘diggee’ nyaataa ture,” jedhanii kolfu Dr. Asnaaqan. Namni tiikarii jedhamu kun akka salphaatti gowwoomsun hin danda’amu. Maqaan isaa Amaaraa Getaachoo jedhama. Baachin Bilaatee kun barbaadanii isa argatan. Adde Qalamuwaa wajjin keessummaa kabajaa ta’anii dhiyaatan. Seenaa wagaa 30 sana yaadachiisuf Obbo Amaaran tiikii gochaa ol seensisan. Obbo Amaaradhaaf kennaan qophaa’ee kennaniif. Obbo Amaaran garaan isaanii moogga’ee, “Ijoollee koo waggaa 30 booda waan na jaalattaniif galatoomaa,” jedhan. Yuunivarsiitin Haramaayaa yuunivarsiitii jalqabaa keessaayi. Kolleejjii Hayilasillaasee qofaatu isa dursa. Kanaan yoo wal bira qabamu baachin barattoota Bilaattee baay’ee kan ture kan jedhamuu miti. Obbo Fireezar itti gaafatamaa Biiroo Almunayi. Yuunivarsiitichi walumaa galatti barattoota kuma 117 eebbisiisera jedhu. Kanaan dura baachii Chaayinaa fi baachii Wayiraa kan jedhaman akkanuma wal gahanii wal arganii akka turan ni yaadatu. Dr. Asnaaqaa fa’aan yeroo gargar baatan maal waliin jettan jennee gaafannee, bara gamaagamanii akka gargar bahan dubbatan. Yeroo eebbifaman sana waraanatu ture. Gargaaraa Piroofesaraa Tesfaayen laayibrarii osoo jiranii dhukaasni banamee foddaan laabrarii akka caccabe ni yaadatu. Bara sanas waraanatu ture, ammas waraanatu jira. Kan biraa hoo? Barataa yeroo turre beelatu ture, ammas beelatu jira. Maalif? Jennee gaafanne. Dr. Asnaaqan akkana jedhan: “Kooriyaan waggaa 20 keessatti qonnaa fi deeggarsa argachuu jalaa baatee amma deeggarsa namaaf laatti. Nuti kana gochuu maaf dadhabne jennee gaddine. Walumaa galatti gaaffilee hin deenine fudhannee gargar baane.”


'Oromoon Irreecha kiyya jedhee ofitti fudhachuu qaba'- Abbaa Gadaa Goobana Hoola

Ayyaanni Irreechaa kan bara 2015 Fulbaana 21 Fi 22 akka kabajamu Gumiin Abbootii Gadaa Oromoo ibse. Gumiin kuni ayyaana irreechaa bara 2015 kabajamuuf jiru ilaalchisuun Adaamaatti miidiyaaleef ibsa kenneera. Walitti qabaan Gumii Abbootii Gadaa Oromoo Fi Abbaan Gadaa Gujii Jiloo Maandhoo Irreechi Finfinnee Fulbaana 21 kan Bishooftuu ammoo Fulbaana 22 akka kabajamu himan. Irreechi Hora Finfinnee inni jalqabaa namoota miiliyoonaan lakkaa’amuun erga kabajamee booda Waggoota lamaan darban sababa koronaavaayirasiitiin lakkoofsa nama murtaa’een kabajamaa ture. Irreechi Hora Finfinnee fi kan Harsadii baranaa daangeffama lakkoofsa hirmaattotaa malee akka kabajamu himan Abbootiin Gadaa. Ayyaana kuni ayyaana Oromoo ta'ulleen ayyaana sabaa fi sablammootni biroos waliin kan irratti qooda fudhatan ta'uu himan Abbaan Gadaa Gujii himaniiru. Ayyaana kanarrattis oromoon kutaa hundarraa dhufu alaabaa Abbaa Gadaatiin alatti alaabaa kamuu qabatanii dhufuun hin barbaachisu jedhan. Ummanni Oromoo ayyaanni guddaan kuni karaa nagaa fi tasgabbii qabuun akka kabajamuuf namuu waan duudhaan irreechaa heeyyamu qofa qabatee akka argamu dhaaman. Ummanni Oromoo biyya keessaa fi ala jiru hundis ayyaana Irreechaa Finfinnee fi Bishooftuutti kabajamu kana irratti hirmaachuun duudhaasaa jabeessuu qaba jechuun himani. Barreessaan Gumii Abbootii Gadaa Fi Abbaan Gadaa Tuulamaa Goobana Hoolaa gamasaaniin, uummata Oromoo Bakka hunda jiran baga bara haaraa fi jala bultii irreechaa geessan jedhan. Oromoon gama adda addaa goree wal waraanaa jiru bara haaraa kanatti bara nagaa fi araarri itti uumamu nuuf haa ta’u jechuun hawwii qaban ibsan. “Oromiyaa keessatti bara 2014 gidiraa hamaa keessa darbinee asgeenye. Ummanni keenya baga gidiraa kana keessa darbitanii bara haaraa Fi irreecha baranaa geessan” jedhan. Guyyaa irreechaatiif haaldureen hundi xumuramee akka jiruu fi keessumaa nageenya irratti caasaa mootummaa wajjin qophii gaariin taasifamuu ibsan “Karaa nageenyaa shakkii hin qabaatinaa. Oromoon bakka hunda jirtan koottaa irreeffadhaa. Koottaa Malkaa saaqaa. Ayyaanni ayyaana milkii siniif haa ta’u” jedhan Abbaa Gadaa Goobana Hoolaa. Guyyaan irreechaa guyyaa nagaa, jaalalaa fi tokkummaati kan jedhan abbootiin Gadaa kunneen, ummanni Oromoo fi warri irreecha Oromoo jaalatan hundi hirmaatanii akka kabajan waamicha godhan. Ayyaanni Irreechaa kan Hora Finfinnee bara 2011 erga yeroo jalqabaaf deebi’ee kabajamuu eegalee amma marsaa 4ffaarra gaheera.


Dr. Daraartuu Nagaash: Ogeettii Fayyaa shamarran sababa laguutiin barumsarraa akka hin hafneef dhama'aa jirtu

Dr. Daraartuu Nagaash yunvaarsiitii Salaaleetti Barsiistuu Fayyaa yoo ta’an, Hospitaala ispeeshalaayizdii Yunvarsiitii Salaaleetti ammoo hakiima waliigalaati. Bara darbe daawwannaan manneen barnootaa naannoo isaaniitti taasisan hojii amma jalqaban kanaaf ka’umsa akka ta’eef dubbatu. “Bara darbe manneen barnootaa muraasa deemeen ilaale. Barattoonni shamarran barnoota irraa ni hafu. Keessumaa baadiyyaatti sababni shamarran barnootarraa ittiin hafan hedduudha. Sana dura shamarran yeroo waan laguu ittiin eeggatan (Moodasii) argachuu dhaban rakkoodha jedhee yaadee hin beeku ture,” jechuun hubannoo duraan qabdu ibsiti. “Manneen barnootaa irra deemetti barattoota shamarraniin haasofsiise. Yeroo baratan waa’ee laguu sirnaan hin baratan, akka qaaniitti akka ilaalan natti himan. Barsiisonnis irra butaniituma irra darbu malee sirnaan akka hin baarsiisnen bare,” jedhu Dr. Daraartuun. Baadiyyaatti ijoolleen shamarranii yeroo laguun itti dhufu maatii isaaniittis iftoominaan himanii moodeesiin akka hin bitanne, hanqinni humna ji’a ji’aan bitachuus rakkoo biraa ta’uus himu. “Shamarran maal fayyaadamtu jedhee gaafadhee, kaan carqii akka fayyadaman, kaan ammoo kaboota, kaan ammoo dhiigni laguu akka irraa hin mul’anneef daaraafaa akka fayyadaman natti himan. Kaan ammoo butaantaayyuu akka hin qabne himu. Gaafan kana dhagahun maal gochuun qaba jedhee yaade,” jedhan. Barattoonni shamarran sababa yeroo laguun isaanii itti dhufu waan qulqullina isaanii ittiin eegan kana hin qabneef jecha guyyoota afurii hanga kudhanii barnoota isaaniirraa hafanii manatti akka dabarsanis barsiisotarraa hubachuu himu. Rakkoo barattoota shamarranii miidhaa jiru kana furuufis Yunvarsiitii Salaalee akkasumas hirriyoota isaanii waliin ta’uun akkaataa rakkoo barattootaa kana furuun danda’amu irratti hojjechuu eegaluus dubbaatu. “Yunvarsiitii keenya akkasumas dhaabbaata miti mootummaas qindeessinee barattoota shamarraniitiif akkaataa meeshaan qulqullinaa kun dhihaaturratti hojjenne. Kanaanis Shawaa Kaabaatti manneen barnootaa 18 keessatti barattoota shamarraniitiif meeshaa qulqullinaa waggaa lamaaf gahu dhiheessineerra,” jedhan. Ji’a sadiin dura guyyaa dhalootaa isaanii sababeeffachuun namoonni kennaa isaaniif kennuu barbaadan meeshaa qulqullinaa shamarranii kanaan akka bakka buusaniif gochuun gargaarsa manneen barnootaa shaniif ta’u waliti qabus himu. “Guyyaa dhalootaa kiyya sababeeffachuun namoonni kennaa naaf kennuu yaaddan waan rakkoo barattoota shamarranii kana furuun bakka buusaa naaf kennaa jedheen karaa miidiyaa haawaasuma hime. Namoonni hedduun biyya keessaa fi alaas akka gaariitti naaf gumaachan,” jedhu Dr. Daraartuun. Kanaanis barattoota shamarranii 467 ta’aniif paantii fi moodasii waggaa lamaaf isaan tajaajiluu danda’u dhiheessuufii himan. Rakkoo ilaalchaa barattoonni shamarrannii yeroo laguun itti dhufu isaan mudatu furuu fi laguun kennaa uumamaa malee waan nama qaanessu akka hin taane barsiisuuf manneen barnootaa irraa deemuun hubannoo kennaa jiraachuu fi kilaboota dubartootaa manneen barnootaa keessatti hundeessaa jiraachuus eeran. Barattoonni shamarranni akkuma yeroo dabtaraa fi qopheen jalaa dhumu bilisummaadhaan akka bitamuuf maatii gaafatan yeroo laguun isaanii dhufus meeshaa qulqulinaa kana akka bitamuuf maatii isaanii gaafachuuf akka hin qaanofne barsiisaas jiru. Godina Shawaa Kaabaatti manneen barnootaa 18 keessatti barattoota shamarraniitiif meeshaa qulqulinaa dhiheessuun kun milkaa’ina gaarii waan fideef duula kana ammalleen cimasnii akka itti fufanis dubbatu Dr. Daraartuun. “Amma kan kana duraa caalaa bal’isnee irratti hojjechaa jirra. Nama hedduu bira geenyee gaafannee fedhiin gargaaruus bareeda. Miidiyaa hawaasummaa irratti amma duularra jirra. Gagargaarsa gaarii walitti qabnee rakkoo shamarran karaa kanaan mudatu hamma dhaabbatutti hunda bira gahuuf hojjenna,” jedhan. Furmaata waaraatiif ammoo shamarran akkaataa itti ofumasaanii moodasii omishuu danda’anii fi moodasii miicamee deebisamee fayyadamu salphaatti argachuu akka danda’aniif haala mijeessaa jiraachuus eeran.


Ergamaan Addaa US Ministira Muummee Abiy Ahimad waliin mari'achuu beeksisan

Gaanfa Afrikaatti Ergamaa Addaa US kan ta'an Maayik Haamar waraanni Kaaba Itoophiyaatti eegale karaa nagaan akka xumuramuuf Ministira Muummee Abiy Ahimad fi aangawoota Tigraay arguun waliin mari'achuu isaanii himan. Maayik Haamar waraanni akka haaraatti erga eegalee booda qaamoleen waraana keessa jiran mariitti akka deebi'an gochuuf gara Itoophiyaa imalani. Ibsi waajjirri isaanii gaafa Wiixataa baase guyyoota kudhaniif Itoophiyaa turuu hima. Waliigalteen waraana dhaabuu baatii shaniif ture xumura baatii darbe cabuun waraanni akka haaraatti eegaleera. Abbaa waraana kana eegaleerratti mootummaan Itoophiyaafi humnoonni Tigraay wal himatu. Waraanni dhaabatee mariin akka eegalu qaamoleen adda addaa waamicha taasisuu itti fufaniiru. Kanneen nagaan akka bu'u socho'aa jiran keessaa tokko kan ta'an Ambaasaaddar Maayik Hamar gara US'tti deebi'u waajjirri isaanii ibseera. US mootummaan Itoophiyaa fi humnoonni Tigraay gaaddisa Gamtaa Afrikaa jalatti waliin mariyachuuf fedha qabaachuu isaanitti simachuun Ertiraan waraana keessatti deebitee hirmaachuun akka ishee yaaddesse ibsiteetti. Humnoonni Tigraayiifi Ameerikaan Ertiraan waraana keessa deebitee seenuu ishee ibsani. Itoophiyaan dhimma kana ni waakkatti. Akkuma Gamta Afrikaa jalatti waliin mariyachuuf fedha agarsiisan, isa dubbatan qabatamaan gochaan akka agarsiisan akka barbaaddu US gaafatte. Maayik Hamar turtii aangawoota mootummaa fi humnoota Tigraay waliin taasisaniin deeggarsi namoomaa dhorkaa tokko malee naannoo Tigraay, Amaaraa fi Affaar akka dhaqqabuuf ejjannoo Ameerikaa cimsanii himuu ibsi kun ni eera. Akkasumas 'hidhaan saba irratti xiyyeeffate haaran eegale', akkasumas haleellaan lammiilee nagaa irratti taasifamu akka dhaabatu akkasumas qaamoleen kana keessatti qooda fudhatan seeraan akka gaafatamaniif Haamar irra deebin gaafatanii jiru. Waa’ee gogiinsa Bahaa fi Kibba biyyattii keessatti mudatee jiru akkasumas deeggarsa namoomaa barbaachisu odeeffannoo argachuu kan ibsan ergamaan addaa kun, US Itoophiyaaf ittuma fuftee deeggarsa namoomaa barbaachisu akka gootu waadaa seenan. Waraana Kaaba Itoophiyaatti irra deebin eegale hordofee hawaasni idil-addunyaa qaamoleen wal-waraanan dhukaasa dhaabun mariitti akka deebi'aniif waamicha gochaa jiru. Mootummaan Itoophiyaa fi Ertiraan waliin ta'uun waraana guddaa nurratti bananiiru jechuun Dura Taa'aan TPLF UN waraana dhaabsisuuf 'humnaan gidduu haa galu' jechuun xalayaan gaafataniiru. Booda ammoo humnoonni Tigraay Gamtaa Afrikaa jalatti mariyachuuf walii galuu isaanii beeksisan. Mootummaan Itoophiyaas marii Gamtaa Afrikaatin gaggeeffamu akka deeggaruu fi mariyachuuf fedhii qabaachuu beeksisuu hordofee hawaasni idil-addunyaa murtee qaamolee lamaanuu faara tolaadhan simatanii jiru. Haa ta'u malee, waamicha dhukaasa dhaabuu humnoonni TPLF taasisan irratti mootummaan waan dubbate hin qabu. Ameerikaan marii qaamoleen lamaan Gamtaa Afrikaa jalatti taasisan US akka tumsitu beeksisteetti. Muddama mootummaa federaalaafi TPLF gidduu adeemaa erga tureen booda humnoonni TPLF buufata waraanaa Itoophiyaa haleeluu hordofee ture waraanni baatiiwwan 22 dura Tigraayitti kan eegale. Waraanichi Tigraayittis eegalu gara Amaaraafi Affaar babal’achuun badii guddaa dhaqqabsiiseera. Lammiileen miiliyoonaan lakkaa'aman qe'eerraa yoo buqqa'an sababa waraanaan kanneen deeggarsa namoomaaf saaxilamanis hedduudha.


Waa’ee waraana irra deebiin jalqabeefi waamicha nagayaa hanga ammaa wantoota beeknu

Waraanni waliinii Itoophiyaa waggaa lama lakkoofsisuuf adeemu gidduutti tasgabbaa’ee turus, dhiyeenya kana irra deebiin eegaleera - qaamoleen walwaraanan lamaanis lolicha eegalchisuun wal komatu. Qaamolee walwaraanan kana gara mariitti fiduuf yaaliiwwan garagaraa taasifamanus, otoo hin milkaa’in hafaniiru. Torban dabre waltajjii marii US akka qopheessite himameen, mari’attoonni mootummaa federaalaafi TPLF, Jabuutiitti walarguun mari’achuu maddeen ni dubbatu. Humnoonni Tigraay marii nageenyaa Gamtaa Afrikaa-AU jalatti gaggeeffamu irratti hirmaachuuf qophii tahuusaanii kan ifa godhan marii kana hordofee tahuu mala yaadni jedhu jira. TPLF komii AU irratti dhiyeessaa ture lakkisuun, bara haaraa Itoophiyaa 2015 irratti ibsa baasuun, marii gama AUn gaggeeffamuf haala mijataa uumuuf, waliigalteen dhukaasa dhaabuu atattamaa akka raawwatu fedhii qabu agarsiiseera. Mootummaan Itoophiyaa dhimmichi karaa AUn akka raawwatu irra deddeebiin gaafachaa tures, dhimma kanarratti hanga ammaa waa hin jenne. Anga’oonni TPLF lola kana mariin goolabna jedhanis, hoogganaan Humnoota Tigraay Jeneraal Taaddasa Warada, waraanichi adda garagaraan cimee itti fufuu himan. Qondaalli kun waraanni Itoophiyaa fi Ertiraa guyyoota dabran keessa haleellaa banuun, Shiraaroo dabalatee iddoowwan Tigraay akka akkaa qabachuusaanii himan. Anga’oonni naannichaas guyyoota lamman dabranitti magaalaa Maqaleetti haleellaan diroonii raawwatee, lubbuu namaafi qabeenyarra miidhaan gahuu himan. Kibxata Yunivarsiitii Maqalee kaampaasii Adii Haqqii, akkasumas miidiyaa TPLF kan tahe buufata televizhinii Dimtsii Woyyaaneetti haleellaan raawwachuu himameera. Guyyaa Roobii ammoo bakka Ambaasal jedhamutti haleellaa qilleensarraa raawwateen, lubbuun nama 10 bahuu akkasumas 10 ol kan tahan ammoo miidhamuu hakiimoonni hospitaala Ayidar BBCtti himan. Haleellaa raawwate jedhame kanarratti mootummaa Itoophiyaa haga ammaatti wanta dubbate hinqabu. BBCn sababa maloonni qunnamtii naannichatti adda cite jiruuf, taatee kana walabatti mirkaneeffachuu hin dandeenye. Dubbi-himaan TPLF Getaachaw Raddaa gaaffiifi deebii sagantaa BBC News Day wajjin taasisaniin, filannoon keenya ammallee nagaadha jedhan. “…nageenyi filannoo keenyadha. Ammas rakkoon siyaasaa, gama siyaasaan mariin qofa akka hiikamu cimsinee gaafanna,’’ jedhan. Mootummaan federaalaa Itoophiyaa “Waamicha nageenyaa” TPLF dhiyeesseef ifatti deebii kan hin laanne oggaa tahu, anga’oonni mootummaa muraasni dhimmichi waan isaan amansiise hin fakkaatu. Deetaan ministeera nagaa Aabba Taayyee Danda’aa: “Dogongorri jiraachuun irra hin jiraatu – biyya tokko keessa raayyaan ittisaa tokko qofatu jiraata, kuni qajeeltoo idiladdunyaati… Mariin nagayaa jalaqabuu isaatiin dura ‘Humnoonni Tigraay’ hidhannoo hiikkachuu qabu,’’ jechuun Twitter isaanii gubbaatti kataban. Gama kaanii ammoo ibsa TPLF baasee hordofee paartiin mormituu Paartiin Haqa Hawwaasummaa Lammilee Itoophiyaaf (IZEMA) ibsa baaseen: “nagaa waarawaa mirkaneessuun kan danda’amu, birmaddummaan Itoophiyaa haala kamiinuu gaaffii keessa haala itti hingalleen tahuu qaba,’’ jedhe. Warraaqsi Biyyaalessaa Amaaraa (ABIN) gamasaan: “TPLF marii fi filannoowwan nagaa lola hiikuuf oolan, irra deebiin meeshaa waraana itti gaggeessuufi shororkeessu godhee akka itti fayyadamu heeyyamamuufi hinqabu,’’ jechuun ibsa baase. Biyyoonni fi qaamoleen idiladdunyaas, humnoonni Tigraay dhukaasa dhaabanii mariif qophii tahuusaanii ibsuun isaanii waan dansaati jedhan. Barri ALI 2015 seenuun guyyootaan dura, dhaabbileen siivilii Itoophiyaa keessaa 35 tahan, waraanni akka dhaabbatu waamicha dhiyeessanii turan. Waraanni waliinii Itoophiyaa keessaa dhalachuusaa hordofee, Gamtaan Afrikaa-AU pireezidantii duraanii Naayijeeriyaa Oluseeguun Obaasaanjoo ergamaa addaa gochuun kan muude oggaa tahu, isaanis yaalii taasisaa turaniiru. Yeroon aangoosaanii dhiyeenya kana obba’ee turus, akka haaraatti yeroon dheereeffamuun akka itti fufan AUn murteesseera. Mootummaan Itoophiyaa MM Abiy Ahimadin durfamu, mariin TPLF wajjin gaggeeffamu gaaddisa Gamtaa Afrikaa jalatti tahuu qaba ejjennoo jedhu qaba. Anga’oonni TPLF garuu Obaasaanjoon mootummaa Itoophiyaaf “dhiyeenya qabu” jechuun komii dhiyeessu. Ameerikaatti bakka bu’aa TPLF kan tahan Yohaannis Abirihaa: “…Pireezidantiin duraanii Naayijeeriyaa adeemsa jaarsummaa akka hoogganan fedhii hinqabnu,’’ jechuun BBCtti himaniiru. Pireezidantiin Naannichaa Dabratsiyoon GabraMikaa’el xalayaa torban dabre keessa UNf barreessaniin: “waraanni irra deebiyee eegale kan amma duraa caalaa, uummata Tigraay irratti badii hamaa geessisa,’’ jechuun akeekkachiisan. Anga’aan kun dabaluun lolli kun yaalii Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniin erga dhaabbatee booda, nageenyi waarawaa akka dhufu, gareen jaarsummaa ogeeyyii idiladdunyaan deeggarame akka hundaa’u gaafatanii turan. “Ejjennoo keenya ergamtoota AU irratti qabnu amma duras ifa gooneerra,’’ kan jedhan DabraTsiyoon, miseensonni garee jaarsummaa UN muudu “gama keenyaan fudhatama argachuu qabu,’’ jedhanii turan. Haatahu malee guyyoota muraasa booda jaarsummaa Gamtaa Afrikaa jalatti mari’achuuf qophii tahuusaanii himan. Mootummaan Itoophiyaa garuu haga ammaa waa’ee kanaa ifatti deebii hin laanne. TPLF mariin nageenyaa gama pireezidantii duraanii Keeniyaa Uhuruu Keeniyaataan akka hoogganamu waywaachaa turan. Pireezidantiin biyyattii Wiiliyaam Ruutoo, pireezidantiin duraanii kun biyyattiitti nagayaa buusuuf yaalii amma dura jalaqabanii turan akka itti fufan mirkaneessaniiru. Haatahu malee Aabba Uhuruun adeemsa kana keessa hirmaannaan isaanii hangam akka tahe waanti beekamu hinjiru. Waraanni naannoo Tigraayitti jalqabee naannolee olla Amaaraafi Affaaritti cehe, ganna lama guutuuf adeemaa jira. Lolli si’anaa irra deebiin dhalachuu isaatiin dura, ji’oota shaniif qabbanaa’ee kan ture oggaa tahu, qaamoleen garagaraas jaarsummaa taahuuf yaalanis hin milkaa'in hafaniiru. Torban sadan dabran iddoowwan garagaraatti lolli ciccimaadha jedhaman adeemaa akka jiraniifi sosochiin waraanaa cimaa tahe jiraachuun ni himama. Gama TPLFn iddoowwan garagaraatti lolli adeemaa jiraachuufi magaalaa guddoo Naannichaa Maqaleetti haleellaan qilleensarraa raawwachuu himamaa jiruun alatti, gama mootummaa federaalaan wanti jedhame hinjiru. BBCn deebii mootummaa argachuuf irra deddeebiin yaalus hin milkoofne. Mootummaanis tahe anga’oonni naannoo Tigraay waraanicha mariin xumura itti gochuuf fedhii qabaachuu beeksisanis; taateewwan torbanoota dabranii qaamoleen walwaraanan kunniin tarkaanfii mariitti walitti isaan fidu fudhachuu isaanii waan akeekan miti.


'Simannaa gootaa naaf tolchan, baay'een gammade'- Daawwaa Hoxxeessaa

Gumaachaafi fakkeenyummaa taphattootni Garee Kubbaa Miilaa Biyyaalessaa Itoophiyaa Daawwaa Hoxxeessaafi Habtaamuu Taaddasaa taasisaniif aangawoonni badhaasa kennan. Sagantaan beekamtiifii badhaasaa ispoorteessitoota kubbaa miilaa dhalattoota Godina Gujii Lixaa ta’aniif qophaa'e kaan jajjabeessuf kaayyeffate. Daawwaaf magaalaa Bule Horaa keessatti lafa kaaremeetira 500 fi warqee giraama 20 yemmuu badhaafamu Haabtaamuu immoo lafa Kaaremeetira 500 fi warqee giraama 12 badhaafame. “Kanaan dura bifa kanaan  badhaafamee hinbeeku. Akkanattis simatamee hinbeeku. Gujii keessattis wanti kun yeroo jalqabaatifi. Anillee miira gaariitu natti dhagahame” jechuun Daawwaan BBC'tti hime. Godina Gujii Lixaa Magaalaa Qarcaatti kan dhalatee guddate Daawwaan garee biyyaalessaa Itoophiyaaf jifataa ta'un taphatuutti jira. Waancaa Afrikaarratti waggaa darbe yeroo jalqabaaf hirmaatee galchi galcheera. Galchii takkitti Itoophiyaan waancaa CHAN 2022 akka hirmaattu taasises torban lama dura Ruwaandaa irratti lakkoofsise. Gulaallii Waancaa Afrikaa bara 2023'f waggaa dheeraa booda Itoophiyaan Waxabajjii keessa Masrii morkattee 2fi 0'n yoo injifattu tokko taphataa Adaamaa Daawwaatu lakkoofsise. Yeroo ammaa kilaba Baahirdaarif kan taphataa jiru Habtaamuunis kanneen badhaafaman keessaati. Isaan alatti taphattoota kubbaa miilaa biroof Wiixata kaleessaa magaalaa Bule Horaatti sirni beekamtiifi badhaasaa adeemsifameera. “Adaamaarraa ka’ee gara Godina Gujii Lixaa yemmuu dhufu hawaasni godinichaa qabeenya qabuun, konkolaataa qabuun, bajaajii qabu hunda qabatee gara isaaniitti deemuun simatee gara magaalichaatti fudhateera” jedhan aangawaan godinichaa. Akka itti gaafatamtuu Waajjira Dargaggoo fi Ispoortii Godina Gujii Lixaa Aadde Kibbee Nuguseetti badhaasi kuni kaan ni kakaasa. Gaafa Wiixataa isporteessitootni hawaasa waliin ta'un taphattoota lamaan ''qabachuun magaalicha naannessuun gara iddoo sagantaa geessan” jedhan. Daawwaa Hoxxeessaa gama isaatiin “osoon Bule Horaa hinseeniin kara gidduurra dhufanii na simatan. ''Simannaa gootaa naaf tolchan. Simannaan kun akka Gujiittis akka Oromoottis waan guddaadha. Anillee baay’ee gammadeera” jechuun hime. Sagantaan kun Waajjira Dargaggoo fi Ispoortii Godina Gujii Lixaa fi Waajjira Bulchiinsaa godinichaan kan qophaa’e ta’uu Aadde Kibbee himaniiru. Taphattoota lamaan ala taphattootni kubbaa miilaa torba kan godina Gujii Lixaa keessaa bahanii kilaboota garagaraa kan akka Magaala Naqamtee, Arsii Negeellee, Magaala Finfinneefii kunneen biroof taphatan immoo tokkon tokkoon isaanii qarshii kuma 10 badhaafamuu Aadde Kibbeen BBC'tti himan. Dorgommii kubbaa miilaa Liigii Biyaalessaa irratti kan hirmaachaa jiru garee kubbaa miilaa magaala Bule Horaafis kennaan kubbaa 10 bifa onnachiiftuun kennamuu himan. Sirni beekamtiifii badhaasaa ispoorteessitoota kubbaa miilaa dhalattoota godina Gujii Lixaa ta’aniif adeemsifame hawaas godinichaa biratti miira gaarii uumuu qondaalli godinaa kuni himu. “Sirni kun ummata keessatti, dargaggota keessatti, hawaasa bal’aa keessatti miira guddaa uumee jira” jedhan. Sirni badhaasaafii beekamtii ispoorteessitoota kubbaa miilaaf qofa osoo hintaanee dameelee ispoortii kan birootiinis akka itti fufu ta’u dubbatan. “Isporteessitootni duubaan bahuu jiran mataa isaaniitiin ‘edaa akkasitti nama qabna’ jechuun onnatanii fulduraaf cimanii akka itti deeman kan kakkaasudha” jedhan. “Kennaan lafaa Daawwaa fi Haabtaamuuf kennine itti fufa malee dhaabbataa miti. Dargaggeessi keenya kana qabatee cimee itti deemuu qaba waan ta’eef” jechuunis himan. Daawwaa Hoxxeessaa gama isaatiin “ummatni ‘siwaliin jirra, sicinaa dhaabbanna’ jechuun isaanii anaafis gara fulduraaf waan guddaadha” jechuunis ummata Godina Gujii Lixaa galateeffate. Daawwaan bara 2014 keessa garee kubbaa miilaa biyyaalessaa Itoophiyaaf taphachuun taphoota sadi irratti galchiiwwan sadii lakkoofsiseera.


Dhalattootni Tigiraay sababa waraanaan biyyaa bahan akkamitti jiru?

Dhaabbata miti mootummaa tokko keessa itti gaafatamummaan hojjataa kan ture Geetinnat Abrahaa waggaa tokko dura namoota wajjin hojjatu shan wajjin leenjidhaaf gara Deenmaarkitti ergamee ture. Magaala Koppanhaganitti torban lamaaf erga leenji’anii booda hiriyoonni isaa yoo deebi’an Geetinnat achumatti hafuu filate. Yeroo ammaa mooraa baqattootaa Deenmark keessatti argamu keessa kan jiraataa jiru yoo ta’u, “Akka nama soorama baheen taa’ee qarshii mootummaa [biyyattii] irraa fudhataa jiraataa jira” jedha Geetinnat. Akkuma Geetinnat jireenya fi mindaa gaarii qaban dhiisanii dhalattoonni Tigraay jireenya baqaa filatan hedduudha. Mootummaa federaala fi humnoota Tigraay giduutti waraanni eegaluu hordofee bakkeewwan garaa garaatti hojiif yoo socho’u dhiibbaa hedduu irra gahuu hima Geetinnat. Keessumaa bakkee inni itti hojjatu magaalota akka Finfinnee, Hawaasaa fi Buttaajiraatti yeroo deemu dhalataa Tigraay ta’uu isaa qofaaf “dhiibban irra gahaa” akka turee fi irra deddeebin hidhamaa turuu dubbata. “Ija shakkiitin na ilaalu, yeroo muraasa ammoo buufata poolisii na tursiisaa turan. Biiroo keenya Hawaasaa jiru wajjin haasa’uun na baasan.” “Ilmi obboleessa kiyyaa hidhamee eessa akka jiru hin beeku,” kan jedhu Geetinnat isa qofaa osoo hin taane maatin isaas hidhaaf saaxilamuu dubbata. Eessumni isaa Kotabeedhaa daldala mataa qaban “ajaja mana murti tokko malee” irratti cufamuu irraa kan ka’e maatii isaa waan ittiin bulchu dhabee rakkoo fayyaatif saaxilamee jira jecuun ibsa. Bara darbe humnoonni Tigraay magaalota Kibba Walloo qabachuu isaanii hordofee mootummaan federaalaa labsii yeroo muddamaa labsee ture. Kana hordofee mootummaan tarkaanfiwwan garaa garaa fudhachuu yommuu eegalu dhalatoota Tigraay irratti sarbama mirgoota namoomaa geessiseera jechuun dhaabbileen mirgoota namaaf falman ni ibsu. Mootummaan garuu namoota to’annoo jala kanan oolche eenyummaa isaanii irratti hundaa’uun osoo hin taane gochaa isaanii bu’uura godhachuuni  jedhee haala. Dhaabbata barnootaa olaanaa tokkotti pirofeesara Developmental Studies kan ture Kiruubeel, “Waraana irratti gaafa mo’atamu dhalattoota Tigraay Finfinnee jiraatan irratti yakka hojjatu” jechuun humnoota nageenyaa mootummaa komata. Taammiraat hanga biyyaa bahutti, waajjira federaalaa tokkotti daayireektara ta’uun tajaajileera. Pirojektiiwwan mootummaa gurguddoo gaggeessuu kan himu Taammiraat, “hirmaannaa siyaasaa homaatuu hin qabun ture” jedha. Irra dedeebbin dhalattoonni Tigraay hidhamuu gaafa baru viizaa Ameerikaa yeroo muraasni hafe qaba ture waan ta’eef biyyaa bahuu hima Taammiraat. Kolleejjii mootummaa tokko keessatti itti aanaa diinii bulchiinsaa ta’ee hojjachuu fi dhaabbilee miti mootummaa keessattis sadarkaa garaa garaatti hojjachaa kan ture Maabirhatom ammoo waraanni Tigraayitti eegaluu hordofuu dhaabbanni inni keessa hojjataa ture hojii dhaabnaan innis hojii dhaabuuf akka dirqame hima. Kiruubel, “Jireenya baqaa jaaladhee hin filanne” jedha. Kanaan dura biyya koo naaf wayya jedhee Awurooppadhaa deebi’uu kan himu Kiruubel, “Biyya kootii haalli na hojjachiisu osoo jiraatee asitti hin hafu ture” jedha. Geetinnat ammoo yeroo sana osoo gara biyyaatti deebi’ee hidhaa hammaatee ture jalaa miliquu akka hin dandeenye waan bareef achuma Deenmaarkitti koolugaltummaa akka gaafate hima. “Bahee achiinan hafa jedhee yaadee hin beeku” jedhu Taammiraat yaaddoo ijoolle fi haadha manaa isaa obsuu gaafa dadhabu gara biyyaatti deebi’uuf fa’aa murteessee akka ture dubbata. Garuu ammoo erga biyyaa bahee manni isaa sakatta’amuu fi eessa akka jiru gaafatamuu odeeffannoon isa geenyan biyyatti hin deebi’iin hafuu hima. Namoonni akka isaa ogummaa garaa garaa qaban heddu jireenya baqaaf akka saaxilaman hima. “Magaalaan keessa jiraadhu kana qofaatti namootan beeku torbaa ol argeera” jedha. Hiriyoota isaa waliin kan jiraatu Taammiraat, “hojii gaariin qaba ture, ijoollee koo sirnaan barsiisaa gaa’ila bareedan jiraadha ture, amma garuu sadarkaan qarshiin erguufii hin dandeenye keessan jira” jechuun jireenya baqaatti akka hin gammanne hima. “Kan koo nan dana’a. Maatin koo garuu rakkoo hamaa keessa jiru. Hiriyoota kootu gargaaree jiraachisaa jira… haala rakkisaa keessa akka jiran naaf gala.” Haala maatin isaa keessa jiran kan hin beekne Geetinnat ammoo, “Yaaddoo fi rakkoo guddaa natti uumee jira” jedha. “Jireenya gaari fi jireenya hawaasummaa baree ture, hawaasan baree ture… wantota bare hunda si’a tokkotti gaafan dhabu jireenya koo dhiphinaan guuta” jedha. “Guyyaa aduudhan na hidhu jedhee yaadda’uu irraa kan ka’e kofoo lamaa fi jakkeettii lama uffachuu irraan boqonnaa argadhe. Hidhamaa sammuun ture, amma nagaa argadheera,” jechuun dubbata. Kiruubel akka jedhutti hidhamuun danda’a yaaddoo jedhu irraa kan ka’e jijjiirraf akka ta’uufitti huccuu walirratti tuulee uffataa akka ture hima. “Asitti rakkadhus, dhalataa Tigraay ta’uu kootin hamminni narra gahu hin jiru. Dhalataa Tigraay ta’uu kootin hin bir’adhu.” Itoophiyaan namoota gurgudoo ogummaa cimaa qabanii fi biyya isaanii tajaajiluu danda’an heddu dhabuun ishee rakkoolee siyaasaa, hawaasaa fi diinagdeetif akka saaxilamtu ishee taasisuun waan hin oolledha jechuun namoonni kun BBC tti himan. Maabiraatom namoonni ogummaan isaanii barbaadamu biyya gadi dhiisanii bahuun isaanii “dhiibbaa guddaa qaba jedheen yaada” jedha. Geetinnat ammoo Itoophiyaan maqaa gaarii qabdu turte sana irratti dhiibbaa qaba jedhee amana. Mootummaan “galii argachuu qabu argataa hin jiru jechuudha. Kuni ammoo yeroo gara yerootti diinagdee fi hawaasummaan biyyattii dadhabaa akka deemu taasisuu danda’a” jedha. “Sammuu keessatti biyya kan jedhu akka diigamu waan godhameef biyya kooti kanin jedhu sammuu keessaa hin qabu,” jechuun abjuu gara Itoophiyaatti deebi’uu sammuudhaa akka hin qabne hima Maabiratom. Waraanni kaaba Itoophiyaatti waggaa lamaaf deemaa ture gidduun qabbanaa’us dhiyeenya bifa haaran eegalee jira. Waraanni deebi’ee eegale kun maatiin isaanii ammas irra deebiin jumlaan hidhamuu danda’u sodaa jedhu isaan keessatti uumuu dubbatu. * Namoonni nageenya maatii isaanif jecha maqaan namoota kanaa jijjiirameera.


Waamichi nageenyaa TPLF maal akeeka, callisuun mootummaa hoo?

Humnoonni Tigraay adeemsa marii nagaa gaaddisa Gamtaa Afrikaa -AU jalatti gaggeeffamu irratti hirmaachuuf waliigaluu himaniiru. Addi Bilisa Baasaa Uummata Tigraay (TPLF) waamicha kana kan dhiyeesse, erga waraanni isaan mootummaa Federaalaa Itoophiyaa waliin gaggeessan irra deebiin eegale boodadha. Mootummaan amma dura dhukaasa dhaabuu gam-tokkoon labsuu hordofee, lolichi ji’ootaaf qabbanaa’ee ture. Yeroo kanattis mootummaan Itoophiyaa, marii nagaa AUn hoogganamu taa’uuf qophii tahuusaa himuun, kanneen hirmaatanis adda baasee ture. TPLF gamasaan garee jaarsummaa pireezidantii duraanii Naayijeeriyaa fi ergamaa Addaa Gamtaa Afriikaa Oluseeguun Obaasaanjoon durfamu akka hin fudhannee garuu marii nagaa Keeniyaan durfamu akka simatu himee ture. Waraanichi erga akka haaraatti jalaqabee booda waamicha nageenyaa anga’oonni Tigraay dhiyeessan, qaamoleen idil-ddunyaa miira gaariidhaan simataniiru. Haata'u malee mootummaan Itoophiyaa dhimma kanarratti hanga ammaa ifatti waanti dubbate hinjiru. Humnoonni Tigraay bara haaraa Itoophiyaa 2015 irratti ibsa baasaniin, barri haaraa Tigraay keessa kan dhukaasni itti hin dhagahamne, tajaajiloonni bu’uuraa fi qarqaarsi namoomaa itti dhiyaatu akka tahu fedhii qabaachuu himan. Ergamaan Addaa Gamtaa Afriikaa, Obaasaanjoo kan yeroon ergamasaanii dhiyeenya kana xumurames, akka haaraatti yeroon dheereeffamuun akka itti fufan AUn murteesseera. Gama kaaniin Pireezidantiin Keeniyaa amma baallii fudhatan Wiiliyaam Ruutoon, pireezidantiin duraanii Uhuruu Keeniyaataan biyyattiitti nagayaa buusuuf yaalii amma dura jalaqabanii turan akka itti fufan mirkaneessaniiru. Mootummaan Itoophiyaa waamicha nageenyaa TPLF dhiyeesseef hanga ammaa deebii kennuu baatus, marii nageenyaa Gamtaa Afrikaan durfamu irratti hirmaachuuf ‘‘fedhii cimaa’’ qabaachuu MM Ittaanaa biyyattii Dammaqa Makonnin Gamtaa Awurooppaatti himuu Ministeerri Dhimma Alaa ibseera. ‘‘Waamichi nageenyaa TPLF sababoota lamaaf falmisiisaa taheera,’’ jedha Hoogganaan Waldaa Falmattoota Mirga Namoomaa Itoophiyaa Yaared Hayilamaariyaam. ‘‘Kan jalqabaa, waamichi kun kan labsame wayita waraanni haalaan adeemaa turetti. Gaafa waamichi kun dhiyaate ykn gaafa ittaanu natti fakkaata, oduun TPLF adda waraanaa garagaraatti haleellaa baneera jedhan dhagahamaa turan. Waamichi nageenyaa fi waraanni akkamiin wajjin adeema kan jedhu waan yaachisaadha.’’ Kan lammeessoo ammoo tilmaama: ‘‘gareen kun waamicha nageenyaa kana kan labse, miidhaan cimaan waan irra gaheefi waamichi kun kan onneerraa madde miti, kan itti yeroo dhereeffatudha,’’ jedhu akka tahe kaasu. ‘‘An garuu sababni isaanii dirree waraanaatti miidhaa dabalataa hambsisuufis tahe kaaniif, waamicha kana xiyyeeffannoon ilaala. TPLF dhugumaan nagayaaf qophiidhaa? kan jedhu boodarra kan ilaallu taha. An gama kootiin, waamicha kana hin kuffisu.’’ Ogeessi seera idiladdunyaa fi gameessi dippiloomaasii Obboo Baay’isaa Waaqwayyaa, Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii - UN keessa itti gaafatamummaa garagaraan ganna 30’f kan hojjetan ennaa tahu, bakka bu’aa dhaabbatichaa Raashiyaa keessaa tahanis tajaajilaniiru. Hayyuun kun ‘‘lolli kufina siyaasaati, dadhabina siyaasaatu lola fida,’’ jechuun qaamoleen lamaan gara lolaatti deemuun isaanii dogongoradha jedhu. Gama kaaniin ammoo Itoophiyaa keessatti taa’anii rakkoo karaa mariin furuun akka dadhabinaatti ilaalama jedhan. ‘‘Seenaa Itoophiyaa yoo fudhatte: wal-loltee, cabsitee, mootee, jilbeeffanchiiftee… diinakee balleessita malee, walqixa teessee haasofta kan jedhu hinjiru. Amma yeroo Tigraay koottaa ni haasofna jedhu, mootummaan Itoophiyaa ammoo ‘jarattin dadhabdeetti, kanaaf nagaa barbaaddi. Kanaaf itti fufnee cabsina’ kan jedhutu dhagahama.’’ Obboo Baay’issan dabaluun: ‘‘Kana kan jedhu mootummaa qofa osoo hin taane, warri baratan, namoonni gurguddaan, ‘amma dhaqanii cabsuudha,’’ jechuun rakkinicha ittuu hammeessaa akka jiran himu. ‘‘Ni haasofna jechuu akka dadhabinaatti hin ilaalu ani, [sababni isaa waan fedhes tahu] – kuni jabina. Lubbuu namaa hambisa, diinagdeen hin miidhamu, bu’uuraalee misoomaa badiirraa hambisa. Kanaafis jajjabeeffamuu qabu,’’ jechuun lubbuu namaafi qabeenya mancaatii jalaa oolchuuf ‘‘mootummaanis kanaaf deebisuutu irra jira,’’ jedhu. Obboo Yaared Hayilamaariyaam: ‘‘akeekni callisa mootummaa maali kan jedhu tilmaamuun rakkisaadha,’’ jedhu. Callisni mootummaa gaaffii namatti tahus ‘‘Waamicha gama TPLFn dhiyaate ija shakkiin ilaaluu yookaas amanuu dhiisuu tahuu danda’a,’’ jedhu. ‘‘Tarii mootummaan gama TPLFn wanti dabalataa eegu jiraachuu mala. Bakka amma waraanni jiru keessaa akka bahu, ykn ammoo dhukaasni akka dhaabatu barbaades tahuu mala. Anga’oonni mootummaa tokko tokko fuula marsaalee hawaasaa isaaniirratti, yaada TPLF hidhannoo hiikkachuu qaba jedhu barreessanii agarre. Mootummaan hanga ammaa callisuun isaa TPLF wajjin walamanuu waan dadhabeef natti fakkaata. Haatahu malee mootummaan yaada otoo hin kennin kana jechuun rakkisaadha.’’ TPLF waamicha nageenyaa erga labsee booda ibsa kan kennan ajajaan Humnoota Tigraay Jeneraal Taaddasa Warada, ‘‘dhimma Lixa Tigraay irratti mariin hinjiru,’’ jechuun haalduree kaa’an. Ittigaafatamaan Waldaa Falmattoota Mirga Namoomaa Itoophiyaa Obboo Yaared, haaldureen adeemsa araaraaf danqaa taha jedhu. ‘‘Waliigalteen AUn jaarsummaa haa gaggeessu jedhan akum jiranitti, gaaffilee iddoowwan naannoo Tigraay duraanii haa deebiyan jedhan keessa galchaniiru. Haaldureen kana fakkaatan adeemsa araaraa gamanumaan balleessu jedheen amana. Haalduree kan tahuun irra jiru: eenyu nu haa mariisisu? Yoom? Eenyu haa taajjabu? Kan jedhaniifi dhukaasa dhaabuudha.’’ Pireezidantiin Keeniyaa dhiyeenya aangoo lakkisan Uhuruu Keeniyaataa, MM Abiy Ahimad dabalatee bakka dureewwan biyyaa hedduu jiranitti, Aabba Wiiliyaam Ruutoof baallii dabarsan. Pireezidant Ruutoon dubbii qaraa aangoo erga fudhatanii booda taasisaniin, Pireezidantiin duraanii Uhuruu Keeniyaataa naannoo Great Lakes jedhamaniifi Itoophiyaatti nagayaa buusuuf hojii jajjabeessaa hojjetan jedhan. Waraana waliinii Itoophiyaa keessa ganna lama guutuuf adeemu kanaan, qaamolee walwaraanan gaaddisa mariitti fiduuf, Gamtaa Afrikaa -AU dabalatee maqaan nama siyaasaa Uhuruu Keeniyaataas irra deddeebiin ka’a. Biyti Afrikaa Bahaa Keeniyaa, biyya olla Itoophiyaa wajjin hariiroo cimaa kan qabdu oggaa tahu, Aabba Keeniyaataan waraana Kaaba Itoophiyaa dhalachuu jalqabee, irra deddeebiin gara Finfinnee imalaniiru. Ergamaan addaa Au ka tahan pireezidantiin duraanii Naayijeeriyaa Oluseeguun Obaasaanjoo, qaamolee lamaan gidduutti qabbana buusuuf yaalanis osoo hin milkaa’in hafaniiru. Anga’oonni TPLF Obaasaanjoon mootummaa Itoophiyaaf ‘‘dhiyeenya qabu” jechuun ija shakkiin ilaalu. Ameerikaatti bakka bu’aa TPLF kan tahan Yohaannis Abirihaa: ‘‘Marii mootummaa Itoophiyaa wajjin taasifamu gama Gamtaa Afrikaan tahuusaa mormuu baannus, Pireezidantiin duraanii Naayijeeriyaa adeemsa jaarsummaa kana akka hoogganan garuu simanneerra hinjenne,’’ jechuun BBCtti himaniiru. Xiinxalaa dhimmoota nageenyaa Afrikaa kan tahe Abdullaahi Boruu Halakee, pireezidantiin duraanii kun Itoophiyaatti nagayaa buusuuf yaalii amma dura jalaqabanii turan akka itti fufan mirkaneessuun isaanii waan dansaati jechuun, garuu kun hin taha jedhanii eegaa akka hin turre kaasu. ‘‘Uhuruu Keeniyaataan wayita aangoorra turanitti, dhimma Itoophiyaa fi Demokraatik Rippablik of Koongoo - DRC dhiyeenyaan hordofaa turan. Pireezidantii haarayaa kanaaf Uhuruun dhimma kana akka itti fufu gochuun isaanii barbaachisaa qofa osoo hin taane, tarsimoowaadhas.’’ Mootummaan Itoophiyaa MM Abiy Ahimadin durfamu, mariin TPLF wajjin gaggeeffamu gaaddisa Gamtaa Afrikaa jalatti tahuu qaba ejjennoo jedhu qabu eeruun, Pireezidaantiin duraanii kun gaheen isaanii maal akka tahe ifa miti jedha Abdullaahin. ‘‘Kanaafuu Keeniyaataan yoomiifi akkamiin adeemsa marii nageenyaa AU kana deeggaru, wajjin hojjetu yookaan ammoo mormus kan jedhu dhiyeenyaan hordofuu qabna.’’ Adeemsa marii nageenyaa kana keessa dhimmi ijoon keessattuu gama TPLFn kahu dhimma amanamummaa qaama mariisisuuti. Pireezidaantin duraanii kun adeemsa kana keessa ni hirmaatu yoo tahe, fudhatamni qaamolee lamaaniirraa qaban maal fakkaata jennee kan gaafanne Aabba Abdullaahi, kuni dhimma salphaa hintahu jedha. ‘‘Akka yaada kiyyaatti mootummaan [federaalaa] adeemsa kana to’achuu barbaada. Adeemsi Obaasaanjoon hoogganan fedhii isaanii kana wajjin deema. Garuu Keeniyaataa yoo fudhanne, isa to’achuu hin danda’an. Aabba Uhuruun amma akka biyyaatti kan deeggarsa qaban. Itoophiyaa fi Keeniyaan akka biyyoota michuutti wal ilaalanis, naannichatti olaantummaa qabachuufis kan morkachaa jiranidha. TPLF qofa osoo hin taane, biyyoonni [Arabaa] fi Ameerikaanis adeemsa Keeniyaataan hoogganan gara caalu deeggaru. Kanaaf muudama isaanii ammaa kana wayitan ilaalu, kuni hangam yaada Ruutooti yookaan ammoo fedhii qaamolee alaa adeemsa kanarratti hirmaachuu barbaadaniiti kan jedhu ifa miti,’’ jedhu.