Halluu

Halluu

Halluuwwan (ykn bifni) gosa baay'ee jiran keessaa, afaan Ingiliffaa fi afaan Oromoon.


Maqaa Biqilootaa

Maqaa Biqilootaa

Biqiltoonni lubbuu qabeeyyii keessaa tokko yoo ta'an iddoo tokkoo gara biraatti dandeettii socho'uu hin qaban.


Seenaa Itoophiyaa Sirrii

Seenaa Itoophiyaa Sirrii

RAADIYOO MADDA BEEKUMSAA
Seenaa Itoophiyaa kana dura barreeffamee jiru keessatti baay'een isaa seenaa dogoggorsaa fi sobaa ta'uun isaa keessuma yeroo ammaa sabaa fi sablammii Itoophiyaa biratti waanuma beekamedha.

Kanaaf haala armaan gadiin dhiyeessineerra.

Section::::Kutaa 1.
"Itoophiyaa" biyyi jedhamtu kun umrii baay'een keenya beeknuun kan waggaa dhibbaa fi shantama hin caalleen Baruma Minilik irraa ta'uu mala. Seenaa Itoophiyaa kana dura beeknurraa karaa biraan yoo ileelle immoo biyyi Itoophiyaa jedhamtu jaarraa soddomii shaniin dura jechuunis waggaa kuma sadi'ii fi dhibba shanitti kan tilmaamamu bara Ayyaantuun saba Israa'el Museen Kitaaba qulqulluu barreesse keessa maqaan kun barreeffamee jira. Inni kun ifa ta'uun waan irra jiraatu natti fakkaata.
Kutaa Kitaaba Qulqulluu keessaa kitaabota maraman qulqullichi Museen barreesse akka beektonni macaafaa jedhanitti kutaawwan gara jalqabaa shananidha. Isaanis Seera Uumamaa, Seera Ba'uu, Seera Lewwootaa, Seera Lakkoofsaa fi Seera Keessa Deebiiti.
Yeroo jalqabaaf Kitaabni qulqulluun Museen barreeffame afaan Hibruu (Hebrew) yeroo ta'u, bara inni itti barreeffames dhaloota Kiristoosiin dura waggaa kuma tokkoo fi dhibba shanii haga kuma lama ni ta'a. Kana jechuun hanga guyyaa har'aatti yoo tilmaamame ganna kuma afuritti siiqa jechuu dha. Mee tokko tokkoon gadi fuunee haa ilaallu.
Waa'ee hiikkaa jechoota Kuush fi Itoophiyaa beekaan Macaafaa Onesmoos Naasiib namni biyya Oromoo kan kitaaba qulqulluu yeroo duraaf afaan Oromootti jijjiiran akkana jechuun hiiku. "Itoophiyaa jechi jedhamu afaan Israa'el/Hebrewitti Kuush jedhama. Itoophiyaa jechuun afaan Giriikiitti biyya saba magaalaa yookiin biyya nama fuula gurraachaa jechuu dha." "Kitaaba qulqulluu keessatti iddoo danuutti Kuush jedhame. Akkuma biyyoonni Gibxii, Sooriyaa, Saabaa, Baabiloon maqaa isaaniitiin waamaman kunis Kuush jedhamee waamama. Kakuu Moofaa yookaan Kitaabni qulqulluu dhaloota kiristoosiin duraa waggaa dhibba lama Afaan Ibrootaa irraa gara afaan Giriikiitti yemmu hiikamu iddoo baay'eetti Itoophiyaa jedhamee hikame" Jedha.
Kanaafis Kitaabota qulqulluu afaan Ingilizii versionii garaa garaan katabaman ilaaluu ni dandeenya. Kitaabni Qulqulluun afaan Ingilffaan katabaman gosa baay'ee yoo qabaatanis isaan keessaa muraasa kaasnee ilaalla. Akka fakkeenyaatti Kitaaba qulqulluu afaan ingilizii keessaa kallattiin afaan Girikii irraa kan hiikame "King James Version" yoo fudhanne jechi Itoophiyaa jedhu si'a soddomii saddeet keessatti argama. "Jewish Publication Society OT" versionii jedhamu keessatti immoo al soddomii sadii barreeffameera. Versioniima afaan Ingilizii ta'ee "Basic English" jedhamu keessatti immoo jechi Itoophiyaa jedhu kun si'a soddomii torba barreeffame. "World English Bible" Version keessatti immoo si'a soddomii tokko katabame. Versionii "New English Translation" keessatti immoo si'a digdamii afur argama. Kan afaan Oromoo keessatti immoo al kudha saddeet argama.
Egaa amma jechi Itoophiyaa jedhu kun akka Onesmoos Naasiib jedhanitti hiikni isaa kitaaba kana keessatti dhugumaan Kuush ta'uu mirkaneessuuf Versionoota afaan Ingilizii kana qofaa irraatti hundoofnee mirkaneessuu ni dandeenya jechuu dha. Bakka wal bu'uu isaaniis hubachuun nu hin rakkisu. Kan Afaan Oromoo fi Afaan Amaaraa yoo ilaalle loogii qabaachuu danda'a jennee yaaduu dandeenya ta'a, jechuu kooti.

Section::::Kutaa 2ffaa.
Kanuma afaan Ingilizii Ingiliffumaan yoo mirkaneeffanne, Qoollifannaa ilmaan Kuush hin qabu. Harki ONEGis keessa hin jiru. Jawaar Mahammedis hin barreessine jechuu dha. Yaa Ilma Kuush garaa guutuun na amani ati Itoophiyaa dha.
Gara mirkaneessuutti yeroon sin dabarsu, fakkeenyaaf kanuma King Jemes keessatti dursa jechi Itoophiyaa jedhu kan argamu jalqabuma irratti Seera Uumamaa boqonnaa lama lakkoofsa kudha shanirratti. Akkana jedha "And the name of the second river is Gihon: the same is it that compasseth the whole land of Ethiopia." Jedha. (Genesis 2: 13) Kan warra kaanii yoo ilaalle immoo;
Jewish publication Society OT
"And the name of the second river is Gihon; the same is it that compasseth the whole land of Cush." (Genesis 2: )
New English Translation
"The name of the second river is Gihon; it runs through the entire land of Cush." (Genesis 2: )
Basic English
"And the name of the second river is Gihon: this river goes round all the land of Cush." (Genesis 2: )
World English Bible
"The name of the second river is Gihon. It is the same river that flows through the whole land of Cush. " (Genesis 2: )
Bakka kanatti salphumatti yoo ilaalle versioniin King Jemes Itoophiyaa jedhee bakka fudhatetti versionoonni kaan Kuush jedhanii hiikaniiru. Bakka wal bu'aniiru jechuudha. Kan afaan Oromoos yoo fudhanne "Maqaan laga isa lammaffaas Giihon, innis guutummaa biyya Kuushitti naanna'ee ni yaa'a." (Seera Uumamaa 2: 13)
Asuma irratti fakkeenya biraa fudhannee yaa ilaallu. King Jemes version "Miriam and Aaron spake against Moses because of the Ethiopian woman whom he had married: for he had married an Ethiopian woman." (Numbers 12: 1)
Jewish Publication Society OT version "Miriam and Aaron spoke against Moses because of the Cushite woman whom he had married; for he had married a Cushite woman." (Numbers 12: )
New English Transition version "Then Miriam and Aaron spoke against Moses because of the Cushite woman he had married (for he had married an Ethiopian woman)." (Numbers 12: )
Afaan Oromoon immoo "Miiryaamii fi Aaron sababii Museen intala warra Kuush fuudheef isa irratti ka'ani," (Seera Lakkoobsaa 12: 1)
Tuqaa kana irrattis akkuma argaa jirru Kingi Jemes irratti Intala warra Itoophiyaa fuudhee jedha. Kan anaan na ajaa'ibe keessaa immoo New English Translation irratti intala warra Kuush jedhee booddee cuftuu keessatti intala warra Itoophiyaa jedha. Kun Itoophiyaa jechuun eenyu akka ta'e sirriitti ibseera jedheen yaada. Kaanimmoo Kuush qofa fayyadaman. Kanaaf Itoophiyaa jechuun Kuush jechuudha jedhanii nutti himaa jiru jechuu dha.
Mirkanoo tokko otoo dabalannee gaarii natti fakkaata. King Jemes "And there came out against them Zerah the Ethiopian with an host of a thousand thousand, and three hundred chariots; and came unto Mareshah." (2 Chronicles 14: 9)

Section::::Kutaa 3ffaa.
Jewish publication society OT "And there came out against them Zerah the Ethiopian with an army of a thousand thousand, and three hundred chariots; and he came unto Mareshah." (2 Chronicles 14: )
New English Translation "Zerah the Cushite marched against them with an army of 1,000,000 men and 300 chariots. He arrived at Mareshah," (2 Chronicles 14: )
Basic English "And Zerah the Ethiopian, with an army of a million, and three hundred war-carriages, came out against them to Mareshah." (2 Chronicles 14: )
world English Bible "Zerah the Ethiopian came out against them with an army of a million troops and three hundred chariots, and he came to Mareshah. " (2 Chronicles 14: )
Kan afaan Oromoo "Yeroo sanatti Zeraan namni biyya Itoophiyaa loltoota miliyoonii tokkoo fi konkolaattota dhibba sadiin isaanitti duuluudhaaf ba'ee hamma Maareshaatti in dhufe." (Macaafa Seenaa Baraa Isa Lammaffaa 14: 9)
Tuqaa armaan olii battala ibsinu immoo kan afaan Oromoo dabalatee versionoonni hunduu jecha Itoophiyaa jedhu fayyadaman. Garuu isaan keessaa versioniin New English Translation jecha Kuush jettu fayyadame. Egaan yaa dubbistootaa, kana eenyullee irra gahee mirkaneeffachuu kan danda'uudha. Kuush jechuun Itoophiyaa jechuu akka ta'e, kitaaba qulqulluu irratti hundaa'uun akkuma beektonni Macaafaa kana duraa kaa'anitti waan baay'een mirkaneessuu ni dandeenya. Garuu nama dhugaa fudhachuuf qophii ta'ee biratti kun gahaadha jedhee waanin amaneef Itoophiyaan afaan Hebrew yookaan afaan Israa'eliin Kuush jechuu ta'uu isaa Kitaaba qulqulluu irratti hirkadhee ibsuu ammaaf asuma irratti dhaabuun barbaada.
Yaa kabajamtoota dubbistootaa, asirratti cimsitanii naa hubachuu kan qabdan, amantii keessa galee akkanatti ibsuu kanin barbaadeef shiraa fi soba diinaa ifa baasuuf qofa osoo hin taane, diinni sobee kanuma hin taane ta'e jedhee afaan faajjii uumuun eenyummaa keenya kan isaa taassisee ittiin boonee nurratti goobee jiraata. Nutimmoo akkuma isaan jedhaniin dhugaa jennee fudhachuun hunda keessa gallee qorachuu dhiifnee eenyummaa keenyaan boquu buufnee jiraanna. Ciniinnannee, wal dhaggeeffannee eenyummaa keenya isa dhugaa ganamaa sana deeffannee boonnee akka jiraannuufidha. Kana yeroon jedhu waanyoo fi jibbinsa sabaaf akka hin taanee naa beekaa. Sanyii fi dogoggorri mootii adda bahaa dha. Ani kaayyoon koo yaada cichaadhaan Itoophiyaa ta'aa jechuu koo akka hin taanes beekuu qabdu. Jechuun afaan tokko, aadaa tokko isa jedhan sana miti. Lammiin Oromoo taanee, lammummaan Itoophiyaa ta'uu ni dandeenya. Isa kanafis hajaa guddoo itti hin qabu. Garuu mee Minilikiin ilaalaa. Akkuma beekamu namni kun sanyii sem keessaa Amaara. Waa'ee eenyummaa isaa irratti waan sadii dubbata. "Nuti Habashaa dha. Sanyii Arabaa keessaa qabna. Habashaa jechuun kan wal make jechuu dha" jedha. Karaa biraa immoo "Ani sanyii mootii Israa'el, sanyii Solomooni" ofiin jedha. Afaanuma sana dubbateen deebisee "Ani sanyii Itoophiyootaati. Sanyii aslii taate, kan maqaan ishee kitaaba qulqulluu irratti katabame" jechuun of dhaadhessa. Namicha kana yoo hubanne kasaaraa eenyummaa guddaa, eenyummaa ofii tuffatanii eenyummaa namaan of waamuuf dhama'uu keessa yoo jiraates, eenyummaama ormaa fudhatee itti gammada. Kan isin dhibu keessaa isa habashaa ofiin jedhetti yoo siqe malee kuuwwan isawuu hin beekan.

Section::::Kutaa 4ffaa.
Waa'eema kasaaraa eenyummaa mootota keenya kanaa keessaa osoo hin bahiin Itoophiyaan isheen asliin kushoota ganamaa wal morkii mootota garaagaraan erga diigamtee booda, boca amma qabduun irra deebiin ijaaramuuf harka Minilik mooticha Itoophiyaa irratti kufte. Yeroo kana Minilik maqaa biyya deebisee moggaasuu barbaadee Itoophiyaa argate. Itoophiyaan inni argates Kitaaba qulqulluu iratti maqaa bareedaa fi eebbifamaa ta'uu ishee malee, hiikkaa akkamiin akka moggaafamtee fi maal jechuu akka ta'e hin hubanne ture. Lafumaa ka'ee aboo biyyi kun Itoophiyaa jedhamti jedhee itti dhoobe. Kanumaaf natti fakkaata keenya duraan biyyi Itoophiyaa jedhamtu akka waan hin turree fi Waanumu Minilik uume jennee fudhachuun ofirraa qoollifanna. Baay'een keenya ammoo dhimma itti hin qabnu.
Ammas seenaama walitti maxxaneen Mootii Itoophiyaa biraan kan Minilik booda dhufe "Haayile Sillaaseen" nama eenyummaa isaa irraa jibbee guddaa qabuu fi eenyummaa ambaa of itti maxxansee deemu ture. "Ani mootii mootota Itoophiyaa hidda dhalata Yihuudaati ofiin" jedha. Gabaabumatti mootiin kun abbaa isaa nama Oromoo Welde Mikaa'el Guddisaa irraa godina Harargee bahaatti kan dhalate ta'ee osoo jiruu ani hidda dhalata Yihuudii ti. Leencicha Yihuudaatis ofiin jedha. Ilaa as irratti waan tokko, namichi bara tokko Ameerikaa Waayit Haawusitti affeeramee akka carraa ta'ee gaasixeessitoonni afgaaffii godhaniif "Ati gurraacha yeroo duraaf Waayit Haawusii seentedha. Kanaaf ammoo maaltu sitti dhagahama?" Jedhanii gaafatan. Innis akkas jechuun deebiseef "Ani gurraacha miti. Ani sanyii Yihuudaati." Jechuun deebiseef. Gaazixeessitoonnis Yihuudaa gurraacha arganne jedhanii itti qoosan.
Hubadhaa, namni kun eenyummaa isaa guutummaa guutuutti gane jechuu dha. Tokkoffaarratti gurrachuummaa isaa, Kuush yookaan Afrikummaa sirrii godhee akka ta'utti gane. Lammaffaa irratti Itoophiyummaa isaa waakkate. Kan sadaffaa Oromummaa isaa haaleera.
Kanaaf namichi kun eenyummaa Yihuudummaa irratti rarra'uun isaa dhugumaan, sanyii isaa jijjiiruu danda'eeraa jennee yoo ilaalle, eeyyee namichi kun eenyummaa nama biraa fudhateera jedhamuun ni danda'ama. Innis dhugumaan Yihudaadha. Garuu Yihuudaa sanyii Israa'el kudha lamaan keessaa tokko osoo hin taane, eenyummaa 'Yihuudaa nama biyya Keeriyoot, Asqoorxiyoos Yihuudaa yookiis Yihuudaa isa Yesuusiin gurgurate' ta'eera. Karaa biraan eenyullee gantummaa namni raawwate hojiin obboleessa Asqortuu Yihuudaa ta'eera jechuu dha.
Waa'ee warra isin Itoophiyaa miti nuun jedhanii, akka isaan Itoophiyaa hin taane ragaa tokko isinii haa dabalu. Kitaaba Luba Balay Mokonnin barreessan kan mata dureen isaa kiristaanummaa fi Oromoo jedhu fuula digdamii tokkoffaa irratti, warri amma nuti Itoophiyaadha jedhanii, Oromoo fi uummata kuush kaan ammoo isin Itoophiyaa miti jedhan kun waggaa dhibba lamaan dura, barreeffamni fi barruuleen isaan qaban "warri Itoophiyaa nu lolan" jedha malee bakka tokkottuu nuti Itoophiyaa dha hin jedhu. Kan jedhu barreesseera. Namni kun kitaabota amantii fi kitaabilee biraa isaan gola keessaa qaban itti dhiyeenyaan waan beekaniif ragaa waliin wal qabsiisuun eeraniiru.

Section::::Kutaa 5ffaa.
Itti dabaluun burjaajessitoonni seenaa magaalli Kuush Kaayiroodha malee Itoophiyaan kan Kuush miti nuun jedhu. Tole haa ta'u Fara'oon hidda dhalata Kuush miti kan jedhu falmii hin qabu. Piraamidii kan ijaaranis sanyii Kuushotaa miti hin jedhu. Garuu iddoo kanatti burjaajessitoota jalaa waanti wal dhaheeru tokko jira. Innis akka qorattoonni jedhanitti biyyi Kuushii fi biyyi Gibxii tokko miti. Biyyi Kuush yookaan biyyi Itoophiyaa biyya mataa isaa danda'e kan Gibxii gama kibbaatti argamu ture jedhu. Gibxii gad gara kibbaatti jechuun Itoophiyaa ammaa dabalatee Suudaan kaabaa jechuu dha. Seenaan qabatamaan qorattootaan mirkanaa'e, Meero'ee fi Naappaataan magaalonni gurguddoo uummata Kuushis bakkuma amma jedhame kana. Kanas seenaa Kitaaba qulqulluun haa mirkaneessinu.
"Kuushii fi Gibxi jabina daarii hin qabne ni ta'aniif; Fuxii fi Liibiyaanis gargaartota ishee turan." (Macaafa Naahom Raajichaa 3: 9)
Ilaa bakka kanatti Kuushii fi Gibxi jedhe. Kuushii fi Gibxi qaama garagaraati jechuu dha. Asirratti Kitaaba qulqulluu afaan Ingiliffaa King Jemes Version haa ilaallu.
"Ethiopia and Egypt were her strength, and it was infinite; Put and Lubim were thy helpers." (Nahum 3: 9) jedha. Bakkuma Kuush jedhu Itoophiyaa fayyadame.
Tarii Onesmoos loogii hojjete yoo jedhama ta'es. Version Ingiliffaa biraa ilaaluun ni danda'ama. World English Bible "Cush and Egypt were her boundless strength. Put and Libya were her helpers." (Nahum 3: ) inni kun immoo Kuush fayyadame. Kanaaf akka burjaajessitoonni ofii burjaaja'an jedhanitti osoo hin taane Kuushii fi Gibxiin biyya adda addaati.
Kana kanumaan darbee Kuush eenyu isa jedhu irratti immoo waanta ifaa ta'e tokko irra deebiin cimsee barreessuun barbaada. Amma Kuush jechuun Itoophiyaa ta'uu mirkaneessinee bira tarree jirra. Itoophiyaa jechuun ammoo nama gurraacha jenneerra. Kanaaf gurraachi hunduu Kuush ture jechuu dha. Herrega kanaanis ta'ee qorannoo kamiinuu gurraachi kamiyyuu ani Kuush miti yoo ofiin jedhe irraan kan hafe jechuu kooti. Fakkeenyaaf uummattootuma biyya keenya keessaa jiraatan otuu fudhannee Kuushtik, Naayilootik, Omootik fi Semeetik dha. Omootikiin yoo fudhanne maqaa laga Oomoon waamamu. Lagni Oomoo laga malees dhiiga miti. Dhugumaan uummanni gurraachi kun dhiigni isaa Kuush. Haaluma wal fakkaatuun uummanni gurraacha Naayilootik jedhamee maqaa laga Naayiliin waamamu. Naayil ammoo bishaani malee dhiiga miti. Asirratti waanti beekamu qabu tokko gartuun afaani isaan dubbatan Niiloo-Saaraa jalatti ramadamuu danda'a. Garuu dhiigni isaanii Kuush guddicha dha. Kanneen Kuushiin of waamaa jiran immoo Silattuu Kuushidha.
Gara dhimma rakkoo itoophiyummaatti wayitan deebi'u, rakkoon Itoopbiyummaa kaanserii ta'ee okkolaa deemsisu ilaalchaa fi beekumsa burjaaja'aa mootoliin Itoophiyaa darban qabanii dha. Akkuman barruu kana gara jalqabaa irratti dhimma eenyummaa mootota Itoophiyaa lamaa kaasetti kasaaraa eenyummaa guddaa qabu. Waanti nama ajaa'ibu immoo hanga Itoophiyummaa isaanii illee waakkatanitti gahaniiru. Biyya kanaaf maal akka hawwan namaaf hin galu. Sirna boodatti nama hanbisuu fi diimokiraasii quucarsu jaallatu. Sabaa fi sablammii biyyittiitiifis kabaja tokkolleen hin agarsiisan. Nama waan gaarii hojjete yookaa nama Diimokiraasii fiduuf tattaafate ni dhabamsiisu. Akka fakkeenyaatti seenaa Lij Iyyaasuu ilaaluun murteessaa dha. Kaayyoon Lij Iyyaasuu guddaanii fi eebbifamaan seexanoota sobanii Kiristoosiin amaneerra jedhanii Suufii uffatanii deemaniin gatate galma ol ka'aa fi fagoo akka qabu ni beekama ture. Seenaa Iyyaasuu kana dubbisaa. Maddi toora Interneetii dha.


Tulluu Diimtuu

Tulluu Diimtuu

4,377m kan dheeratu Tulluun diimtuu Oromiyaa kibba bahaa keessatti argama.
Tulluun Diimtuu naannoo Oromiyaa gaarreen Baalee Kibba baha Itoophiyaa keessatti argamu, Paarkii Biyyoolessaa Gaarreen Baalee keessaa , lafa diriiraa Saannatee irratti argama . Qaama qoqqoodinsa bishaan boollaa laga Waabee Shebelee gidduu jiru uuma .

Daandiin dhagaa cilee jal'aa, Afrikaa keessatti sadarkaa sadaffaa irratti argamu, gara gubbaa Tulluu Diimtuutti nama geessa.


Walqabsiistuu

Walqabsiistuu

wal qabsiistuun hima keessatti kan gaaleef gaalee yookiin kuthima wal qabsiistu dha.

Fkn. 1.Fi 2. Akkasumas, 3. Isaanis


Raajeffannoo

Raajeffannoo

Raajeffannoo jechuun hima keessatti jechoonni waa dinqisiifachuuf itti gargaaramnu raajeffannoo jedhamu.

Fkn. Obbobbosh, Išh￼ee, Ajab, Raajiidha, Oowo.


Obbobbosh

Obbobbosh

Obbobbosh jechuun wayita waa dinqisiifatan kan dubbatamuudha.

Jechi kun iddoo baay'eetti obbobboo jedhamuunis ni beekama.

Fkn. Shamarreen tokko yoo gurbaan tokko ishee tuquuf dinqisiifattu:-

"Obbobbosh! Maaltaate gurbaa?" jetti.

Kana jechuun isa afaan amaaraa keessatti Ere jedhamuudha.


Xiinhima

Xiinhima

xiinhima jechuun saayinsii waa'ee himaa qoratudha.


Kiristaanaa

Kiristaanaa

Kiristaana jechuun duuka buutuu Kiristoos jechuu dha.


Seerluga

Seerluga

_______
Seerluga yookaan caasluuga afaan Oromoo bakka baay'eetti afaanota biroo irraa adda waan ta'eef qoratamuu qaba.

Fkn. Afaan Ingiliffaa keessatti Matima + Gochima + Aantima yoo ta'u kan afaan Oromoo immoo Matima + Aantima + Gochima ta'a.

= Qubee =
Qubeen Afaan Oromoo, Afaan Oromoo baruuf bu'ura dha. Qubeen kun ka'umsi isaa Laatinii yoo ta'u yeroo ammaatti bal'inaan itti hojjetamaa kan jiru dha. Qubeen Afaan Oromoo qubee guguddaa fi qubee xixiqqaa jedhamuun lamatti qoodama.

Section::::Qubee Guguddaa.
Gabateen armaan gadii qubee Afaan Oromoo gurguddaa agarsiisa:

Qubeelee armaan olitti barreeffaman alattis qubeen Afaan Oromoo qubee guguddaa warra qubee dachaa ta'an torba of keessaa qaba. Isaanis:
Hubachiisa: P, TS, V, Z, fi Zy n sagalee fi jechoota afaan ollaa fi addunyaa biraa irraa ergiffanne. Itti gargaaramuuf akka salphatuuf kan uumame malee sagalee dubbifamaa kanniin Afaan Oromoo keessatti hin argaman

Section::::Qubee Xixiqqaa.
Afaan Oromoo qubee xixiqqaa gabatee armaan gadii keessatti agarsiifaman qaba:
Qubeelee armaan olitti barreeffaman alattis qubeen Afaan Oromoo qubee xixiqqaa warra qubee dachaa ta'an of keessaa qaba. Isaanis:

Hubachiisa: p, v, z, ts, fi zy n aadaa sabafi sablammii naannoo Oromoo jiraatanii calaqqisiisuuf kan uumamani malee Afaan Oromoo keessa hin jirani. Garuu, jechoota ergissan dhufan waajin, qubeewwan kun amma tokko Afaan Oromoo keessatti hojiirra oolaniiru.

Section::::Qubee Dachaa.
Qubeen dachaa qubee sagalee addaa ta'e, kan qubeewwan digdamii jahan keessa hin jirre of keessaa qabu. Sagalee qubee kanniinii qubeewwan dubbifamaa gara garaa lama walitti fiduun barreeffamu. Qubeewwan dachaan kunniin qubee akka SH, NY ,CH, DH, PH fi TS ti. Qubeewwan dachaa kanniin keessa qubeen "TS" quboota akka "P","V" fi "Z" dabalatee qubee ergifanna ykn qubee alagaa jedhamani beekkamu.

= Sagalee =
Haala ijaarsa Sagalee keessatti Qubee dubbifamaa fi dubbachiiftuun tokko dubbi + dubba + dubbi akkasumas dubba + dubbi + dubba yoo ta'e sagalee yookaan birsaga jechaa ta'a.

Karaa gara biraa sagalee jechuun ijaarsa himaa keessatti birkii tokko dha.
Fkn.

= Dhaamsaga =
birkii jechaa ta'ee Sagalee hiika kennuu danda'u jechuu dha.

= Birsaga =
Birsagni caasaa dhamsagaan yookaan walta'iinsa dhamsagootaatiin ijaarramu.Afaan Oromoo keessatti birsagni tokkodhamsagaa fi dhamsagootarraa ijaaramuu danda'a.

= Dhaamjecha =

= jecha =

Jechi qindeeffama dhamsagootaa, birsagootaa fi dhamjechootaa kan unkaalee hiikaa tokkoo fi isaa ol qabaniin dhiyaatuu fi of danda'ee dhaabbatu.

= Gaalee =

= Ciroo 𝒈𝒐𝒄𝒉𝒊𝒎𝒂𝒂 𝒋𝒆𝒄𝒉𝒖𝒏 𝒎𝒂𝒍𝒊 =

= Hima =
Himni yoo xiqqaate matimaa fi gochima kan qabu, ergaa kan dabarsuu danda'uu fi sirna tuqaatin kan goolabamu.

Himni sadarkaa caaseffama isaa irratti hundaa'uun bakka gurgoddoo afuritti qoodama.

Section::::A. Leexima.
Leeximni gaalee 'hima leexaa' jedhurraa dhufe. Himni leexaan gochima tokko qofa of keessaa qaba.

Kana jechuun dabal gochima hin qabu jechuu dha.

Fakkeenya:

1. Inni mana ijaare.

2. Obbo Gadaan bara darbe oomisha gaarii argate.

Section::::D. Dachima Xaxima.
Xiinhima (Saayinsii waa'ee himaa qoratu) keessatti waantonni murteessoon saddeeti.
Isaanis:-

1. Maqaa

2. Bamaqaa

3. Maqibsa

4. Gochibsa

5. Gochima

6. Walqabsiistuu

7. Durgala

8. Raajeffannoo

Jechi kamiyyuu hima keessatti murteessota kanarraa adda ta'uu hin danda'u.

Hima keessatti akka galumsaa fi faayidaa isaatti maqaan bakka jahatti qoodama.

1.1 Maqaa Matayaa

1.2 Maqaa Gamtaa

Section::::1.6 Maqaa Lakkaa'amaa.
= Keeyyata =

= Barreeffama =


Iyyoob Dassaaleny

Iyyoob Dassaaleny

=Seenaa Iyyoob Dassaaleny=

Seenaa jechuun waan qajeelaa qofa miti.


Aannannoo

Aannannoo

Aannannoo jechuun biqiltuu gosa hiddaa ta'ee kan wayita kutan waan akka aannanii of keessaa qabu.

gosa


Abariree

Abariree

Abarireen gosa


Abasuuda

Abasuuda

Abasuuda gosa biqiltuu ta'ee quyyifa yookiin akka mi'eessituuttii fi fayyaaf kan gargaaru dha. Biqiltuu Oromiyaa keessatti ni arkama.


Abba-Tumlukii

Abba-Tumlukii

Abbatumluk jechuun gosa biqiltuu ta'ee naannoo kibba baha Oromiyaa dallaya qe'ee ittiin ijaaruuf gargaaru dha.
gosa


Abbaa-Gaboo

Abbaa-Gaboo

Abbaa gaboo jechuun gosa biqiltuu ta'ee kan namoonni akka aadaatti qoricha dhayichaa godhatanii itti garhaaraman jechuu dha.


Qoricha dhayichaa

Qoricha dhayichaa

Qoricha dhayichaa jechuun dhukkuba waan ho'aa nyaatanii yeroo manaa bahan nama dhukkubu jechuu dha.


Abbooy Sibihaat

Abbooy Sibihaat

Sibaat Naggaa (kan dhalate ALI 1928) hundeessaa fi qondaalaa olaanaa TPLF yoo tahu jecha kabajaa "Abbooy" (Afaan Oromoon 'dursaa') jedhamuun beekama. Erga TPLF aangoo qabatee kaasee hogganaa dhaabicha fi kan EFFORT akkasumas ambaasaaddara tahuun tajaajilaa turan. Mormaa Abiy Ahmad kan ture Sibihaat, lolaa Tigraayi booda bakka dhokatanii qabamuun seeraa jala olfamaniiru.

Section::::Seenaa Duubaa.
Sibihaat bara weerara Xaaliyaanii, ALI 1928, godina gidduugaleessa Tigraay keessatti magaalaa Adawaa bakka Addii Abeetoo jedhamtu keessatti maatii abbaa lafaa(fiiwidaalaa) keessaa dhalatan. Barnoota isaanii sadarkaa 1ffaa magaalaa Adawaa xumuruun barnoota sadarkaa lammaffaa ammoo magaalaa Maqalee mana barnootaa Atsee Yohaannisitti baratan. Yunivarsiitii Finfinnee galanii barnoota Ikonomiksiin digiriin eebbifamanii, Ministeera Ikonomiksii keessatti ogeessa dinagdee ta'uun waggaa tokkoof tajaajilaniiru.


Loqoda Booranaa

Loqoda Booranaa

LOQODA BOORANA


Keeyyata

Keeyyata

Keeyyanni gurmaa'ina himaati qabiyyee keeyyataa irratti hundaa'uun keeyyanni bakka sadiitti qoodama.

Section::::Keeyyata seensaa.
Keeyyataa kana jalatti waan xalayaan barreeffamuuf bakka ittii ibsimuudha ykn dhimma barreessinuuf bakka itti kaafnuudha.

Section::::Keeyyata Ibsaa.
Kutaa kana keessatti qabiyyee fi dhaamsa barreeffamichaatu dhiyaata.


Boosat

Boosat

Jechi maqaa boosat jedhamu kun, maqaa gaaratin kan moggafame ta'u ragaan ni agarsiisa.


Adoolfi Hitler

Adoolfi Hitler

Section::::Seenaa.
Miniik Adoolf Hitler Afrikaati
Adoolfi Hitler gochaa duguuggas sanyii Israa'eloota
irratti raawwateef siidan dhaabbatee Hitler yakkamaa
tahuu dhaloonni ittiin yaadachaa jira. Jarmanoonni
Hitler akka gootatti faarsaa hin jiran. Gochaa
duguuggaa sanyii dhala namaa irratti raawwate
jechuun seenaa barreessan.
Minilik gochaa duguuggaa sanyii Oromoo irratti
raawwate siidan isaa akka gootatti dhaabbatee ittiin
faarfama. Gochaan duguuggaa sanyii inni Oromoo
irratti raawwate akka waan gootummaadhan biyya
tana ijaaretti faarfama. Yakki Minilik yakka
suukaneessaa haawwan Oromoo irraa # Aanoletti
harma irraa cireedha. Yakkamaa akkanaa nama
seenaa hojjate jedhanii faarsun Oromoo
awwaaluudha. Itoophiyaa ijaarudhaaf Oromoon
duguugamuu mannaa maali Itoophiyaan yoo
ijaaramuu baattee ilmaan Oromoo nagaan jiraatan?
Kuni diinummaa hammaataadha. Hardhallee
bineensi kuni sababa Oromoo duguugef ilmaan isaa
kan sirna sana deebisuuf hawwaniin nurratti
faarfamaa jira.
Kuni yakka lammaffaa Oromoo irratti raawwatamaa
jiruudha. Minilik siidan isaa haa ka'uu jedhee
Oromoon kan falmaa tureef siidan isaa akka
gootummaatti ittiin yaadachuuf dhaabbate malee
yakka hojjachuu isaa dhaloonni akka irraa baratuuf
miti. Kuni osoo hin sirranne Naafxanyoonni inumaa
yeroo ammaa ifaan ifatti gadi bahanii nuti
naafxanyaadha jedhanii Minilik nutti faarsaa Oromoo
inni duguuge xinneessaa jiru.


Mangistuu Hayilamaaraam

Mangistuu Hayilamaaraam

Kolooneel Mangistuu Haayilamaariyaam (Kan dhalate 1937) ajajaa waraanaa mootii Hayilasillaasee kan ture bara 1974 mooticha fonqalchuun hanga 1991tti sirna dargii hogganuun Mootummaa Itoophiyaa tahuun kan bulcheedha.

Section::::Seenaa Duubaa.
Mangistuun abbaa isaa Haayilamaariyaamii fi harmee isaa Buzuunash irraa bara 1937 Kibba Itoophiyaa, Walaayitaati dhalate. Maatiin mangistuu, abbaa fi haatis lachuu Oromoodha. Abbaan Haayilamaariyaam Woldee Ayyaanaa Oromoo tuulamaa, gosa galaan yoo tahu, kan dhalate Godina Naannawwa Finfinnee ganda amma furii ja’amee beekamuuti. Haatii mangistuu Hailemariyaam, Buzuunash Kidane Gadaa dhalattuu toora laga xaafoo laga daadhiiti. Afaan Amaaraa akka Afaan Oromoo dubattuti dubachuu hin dandeessu. Abbaan ishii dur abbaa lafaa toora laga daadhi yoo tahu maatii Haayilamaariyaamiin hedduu walitti dhihaatu turan. Ajajaa shantaama kan tahe Haayilamaariyaamii fi Buzuunash maatiin isaanii akkaatuma aadaa fi heera Oromootiin kadhatanii walitti fuudhan booda gara iddoo rammadii isaa kaambii waraanaa Walaaytaatti waliin galani. Buzuunash achuma Walaaytaatti kaambii waraanaa mana nyaataa keessatti qaxaramuun hojjattuu mana nyaataa taate. Mangistuu dabalatee dhalaa takkaa fi dhiira sadii walumaa galatti erga ilmaan 4 dhalteef booda waldhabdeen jidduuti uumamtee adda bahan. Sana booda lafa dhaalmaa abbaa ishee qoodachuuf gara laga daadhiiti deebi’uun jireenya idilee jiraachaa turte. Gaafa mangistuun umrii waggaa 8ti gahu du’aan boqqootte. Abbaan Mangistuu immoo bara Wayyaanee keessa dullummaan boqote.
Haayilamaariyaam ijoolummaan humna waraana mootummaatti waan dabalameef iddoo adda addaa naannawwaa jiraate. Afaan oromoo malees, afaan Amaraa, Xaaliyaani fi Tigranyaa akka dubbachuu dandayu obboleessi kolooneel Mangistuu, Xilaahuun Haayilamaariyaam akka jedhutti. Umrii dargaggummaa isaati humna waraana mootummaatti kan dabalame yoo tahu,bara 1964 biyya ameerikaa dhaquun leenjii looltummaa baratee jira. San booda gara biyyatti deebi’uun bara 1966 ti dhaabbata leenjii waraanaa holootaarra sadarkaa itti aanaa leetanaantiitiin eebifame. Baruma kana humna waraanaa itoophiyaa (kiflaxoorrii) buttaa 3ffaatti, hoggonaa loojistiikaa fi kutaa qabeenyaa tahun magaalaa hararitti ramadame. Bara 1974 sadarkaa #majoritti ol guddachuun ajajaa guutuu buttaa saddaffaa tahe. Ji’a fuulbanaa, bara 1974ti mootummaa abbaa lafaa haayilasilaasee (tafarii mokenoon) kan bara 1916-1974 waggaa 58tiif biyya bite foonqoolchuun mangistuun aangoorra kore. Yeroo kana oromoota dabalatee ummanni itoophiyaa foonqoolcha kana boodaan jijiiramni siyaas-diinagdee nuuf dhufa abdii ja’u qabaatanis, akkumma kaantu kaan darani ja’amuu mangistuunis abbaa irree kaan daranii tahe hafe. Waaniin ani ja’ee fi yaada kiyya qofaatu tahaan namoota waraana keessaa isatti dabalamanii, sochii ummataa bira dhaabbachuun isaa wajiin jijiirama san galmeeysisanii dabalatee, paartiilee mormiitootaatis, kaan hidhuun, kaan ajjeessuun, kaan biyyaa arii’uun jijiiramni argame ka abbaa irrummaa dhunfaa isaa kan tahe malee, jijiirama ummataaf dhufe akka hin tahin mul’ise. Mangeen akkanaan waggaa 17 erga gadi qabee yaabee biyya bulche booda, bara 1991 koolagaltummaan gara zimbaabweeti baqate. Duuba mangistuun sabaaf hin taane, biyyaaf hin taane, ofiifis hin taane, maqaa bareedaas hin horanne, kunoo hanga ammaa biyya namaa keessaa jireenya gadamsaa jiraachaa jira. Bara lama dura, yeroo kan dur koolagalee deebi’ee, kan dur arii’ame hiikamee, kan dur hidhame bahuu jalqabe sanittillee, mangeen dhufuuf hin mil’anne. Akkam godhee?. Osoo lammii biraa guyyaa qabaate arra bakka itti galu qaba ture. Umrii tanaan gadadoo jireenya baqatummaa hin jiraatu ture. Garuu maal godha kan alaa dheeyse manatti galaa kan manaa dheeyse eeysatti gala kan jadhu san gaafa angoorra jiru wallaale.


Badhaasa Noobeli

Badhaasa Noobeli

Badhaasni Noobeli badhaasa waggaa waggaa namoota fiiziksii, keemistrii, wal'aansa fayyaa, hogbarruu fi nagaan gumaacha guddaa dhala namaaf olaaniif biyya Iswiidinittii fi Norweeyitti kennamuu dha. Badhaasni Kun bar 1901 eegalee hanga 2010tti al-543 kennameera.

Section::::Seenaa duubaa.
Alfired Nobel saayintistii Iswiidiin, nama Daayinaamaayitiifi waantota waraanaaf itti fayyadamaan hojjetedha. Ganama tokko odeeffannoo yeroo sanaa argachuuf jecha utuu gaazexaa dubbisuu oduu nama naasisu tokko dubbise. Gaazexaa sana keessatti utubaa tokko arge. Utubaa sana keessatti immoo maqaa isaa argee hubachuu dadhabe. Gaazexaan sun du'a nama biroo gabaasuu barbaadee ture, garuu dogoggora uumuudhaan maqaa namicha kanaafi seenaa isaa barreesse. Mata duree oduu kanaa irratti barreeffaama akkas jedhutu barreeffamee ture, "Mootiin Daayinaamaayitiifi mootiin Boombii daldalaan du'aa ni du'e"jedha. Barreeffamicha keessatti immoo "Namichi Kun waanta namoonni miliyeeneroota ta'an ittin wal fixan hojjetee gurgurachuudhaan dhumaati namoota hedduutiif sababa ta'e" jedha. Namni du'e nama biraa ture. Gaazexichi garuu dogoggoraan seenaa namicha kanaa barreesse. Noobel seenaa kana erga dubbisee baay'ee na'e. Akkas jedhe ofitti dubbate " Edaa yeroon du'u namoonni akka kanatti na yaadatuu?Noobel guyyaa sana booda ilaalchi isaa akka jijjirame dubbata.


Oregon

Oregon

Oregon naannoo Yunaayitid Isteetsiiti. Magaalaan guddoon Salem yoo taatu, Portland immoo magaalaa ummata baayyee qabduudha. Origon bara 1859 keessa naannoo 33ffaa tahuun yunaayitid Isteetsitti makamtee.

Section::::Teessuma.
Naannoon Washington kaabaa isheetti argamti. California fi Nevada immoo gara kibbaati. Idaho gara bahaani yoo tahu Garbi Paasifiik gara dhihaati.

Colombia River irra caalaa karaa daangaa Washingtoniin waliiniin kan yaahu yoo tahu Snake River baay'inaan karaa daangaa Idaho waliiniin yaaha. Gaarri guddaan qaama gaarreewwan Cascade Range kan tahe Mount Hood (3,425 meetira oloo) dha.


Durbummaa

Durbummaa

Durbummaan (ykn Dubrummaa) qulqullummaa qabaachu ykn muuxannoo walqunnamtii saalaa dhabuu dha. Dubartootni durbummaa qaban qaamni saalaa isaani qaama haphiin haguugamaa dha. Uumamaan qaama haphii gosni garaagaraa yommuu jiraatu baayyinaan qaama saalaa dhalaa hanga inchi 2 haguuga. Shamarraan baay'een wal-qunnamtii saalaa yeroo jalqabaaf gaafa godhan haphii kana qaamni saalaa dhiiraa dhiibbatee gaafa seenu duraa tarsaasuun xiqqoo dhiigsa. Darbee darbee kan shamarran muraasaa kan hin dhiignes ni jira. Dhiigni kun akka mallatoo durbummaa qabaachutti aadaa baayyee keessatti fudhatama. Haphiin kun farda yaabuun, saaykili oofun fi gocha ispoorti garagaraan badu dandaha. Sababa kanaan shamarran muraasi wal-qunnamtii saalaa utuu hin godhin gaafa godhan dhiiguu dhiisee rakkoon xiinsammuu fi wal-dhabdee jaalalaa irra gahu dandaha.


Rembrandt

Rembrandt

Rembrandt Harmenszoon van Rijn (Leiden, 1606 - Amsterdam, 1669) dibaa fi artistii Dutch beekkamaadha.

Rembrandt seenaa aartii Yuurooppi keessatti dibaa fi bocaa gurguddoo keessaa tokko akka ta'eefi nama seenaa Dutch keessa akkaan barbaachisaatti baay'inaan ilaallama. Gumaachi inni gama aartiin godhe yeroo Jabana Warqii Dutch jedhuun warri seenaa yeroo sana waamu.


Walqunnamtii saalaa

Walqunnamtii saalaa

Walqunnamtiin Saalaa (ykn gababsame walqunnamtii) qaama saalaa dhiiraa gara qaama saalaa shamaraatti dhiibuu fi naquu dha. Gochoota keessa naquu hin qabne kan akka hidhii, harmaa fi qaama bakkeewwan biroo dhungachuu fi harka irra oofunii kanneen biroos amaloota walqannamti akka tahanitti ilaallamu. Namni walqunnamtii saalaa fayyadamuun ijoollee uummata. Irra caalaatti garuu of gammachiisuufii walqannamtiin kan raawwatamu.

Walqunnamtiin saalaa saalqunnamti jedhamuunis ni beekkama. Safuuf jecha waliin rafuu ykn ciisu jechuun itt fayyadamu. Namni akka si waliin ciisu dirqisiisun gudeedu jedhama. Gudeeduu fi walqunnamti saalaa bifaa fudhatama hin qabneen nama irratti raawwachuun yaakka gurgudda keessatti lakkaawama.

Section::::Ulfa ittisuu.
Jaarra 20ffa keessa, otuma saalqunnamtii gadhoni maloota ulfa ittisan baayyetu argame. Isaan keessa muraasni kondoomi, dawaa, luups fi lilmoo fayyadamuun kan raawwatamuudha.

Section::::Akaakuu saalqunnamtii.
Akaakuuwwan saalqunnamtii baayyee keessa tokko saalqunnamti afaaniiti.

Section::::Saalqunnamtii afaanii.
Saal qunnamtiin afaba, afaanii fi kokkee fayyadamuun qaama saalaa hiriyyaa ofii gammachiishuudha.


Ramadan

Ramadan

 Ramadaanni (Arabic: رَمَضَان, romanized: Ramaḍān  [ra.ma.dˤaːn]) ji'a saglaffaa dhahaa Hijri ykn kalandari islaamaa tahe kan akkuma addunyaatti soomni itti qabamuu fi ji'a hawaasummaa fi Raabbiif bitamuun baayyinaan muslimootni kabajaniidha. Ji'a kana keessa Qur'aanni Muhammad irratti kan buufame. Ji'a ramadaana soomuum Utubaa Islaamaa shanan keessa tokko yoo tahu erga jiini mullatee kaase hanga jiini dhabamuu irratti hundaa'uun guyyaa 29 hanga 30 soomama.


Jooyi Baayiden

Jooyi Baayiden

➲ Ijoollummaa isaatti seeraan dubbachuu waan hin dandeenyeef namoota biratti fudhatama dhabe.

➲ Guyyaa lammaffaa Nelia (haadha manaa isaa
duraa) waliin restaurant tokkotti wal qacaree gatii
nyaataaf waan kanfalu dhabee, Nelian teessoo
jalaan $20 itti laattetti.

➲ Raayyaa waraanaa keessatti qacaramuuf jedhee
dhukkubni ‘Asthma’ isa rakkisee utuu hin qacaramin
hafe.

➲ Bara 1988 Biden yaalii baqaqsanii yaaluu
ujummoo dhiigaa kan sammuu (surgery for a brain
aneurysm) taasise. Ji’a sadii booddees irra
deebi’ee surgery ta'e.

➲ Haadha manaa fi mucaa isaa balaa konkolaataan
dhabe. Kana hordofee rakkoo sammuu
godhachuudhaan hanga ajjeechaaf of saaxiluutti
deemee ture.

➲ Joe Biden Pirezidaantii (president-elect) United
States 46ffaa ta'uuf filatameera.
Namoota wantoota baay’ee rakkisoo ta'een wal
qabanii jiraniif dhaamsi isaa kanadha. Yaadadhaa
“Yeroon baay’ee cimee nama rakkisu hanga
dhumaatti hin jiraatu, namni cimaan garuu ni
jiraata.”
Seenaan isaa baay'eedha yeroo biraa baldhinaan
isiniif dhiyeessuu yaala.

➦ Gαℓαтσσмαα!!!ΥєRσσ GααRii


Madda seenaa tokkoffaa

Madda seenaa tokkoffaa

Maqaan Koo Abbittii Haajikadiir Haajihirphoo Jedhama.Iddoon Jireenya Kiyyaa Immoo Godina Arsii Lixaa Aanaa Siraaroo Ganda Billaancha Lamaan Naannawa Magaalaa Alamxeenaa Keessa Jiraadha.Seenaa Jireenya Kiyyaa Ibsachuu Barbaada. Ani Ijoollumma Ykn Daa'ima Umurii 6 Irraa Kaasee Barumsa Barachaa Ture As Keessatti Immoo Kutaa1-6m/b/b/lamaatti Baradhe Kutaa7-8magaalaa Alamxeenaa Kutaa9-10magaalaa roophii keessatti baradhe yommuu kana hunda baradhu gufuun barnootaa nabiratti waan hin argamneef nama baay'ee cimaa turee yeroo san garuu kutaa 7ffaa yommuu baradhu badhaatuu hirphootiin qabamee baay'ee dararamaa tureera.akkasumammoo yeroo kutaa10ffaa Baradhu Jaalalli Haalaan Natti Cimee Ture.Tan An Irraa Qabame Ifanaa Girmaa Tiiraagoo Jedhamti Baay'ee Na Miitee Turte Jaalalli Keenyas Hin Milkoofne,gargar Baane Jechuudha.Akka Ishii Jaaladhu Enyuunu Hin Jaaladhu Ture. Amma Garuu Obsee Barumsa Barachaa Jira.Badhatuun Sun Immoo Sobdee Najaalattee An Isii Hawwee Miti.Amma Yoo Rabbi Jedhe An Jaalalaaf Iddoo Kennu Hin Fedhu.


Annisaa Atoomii

Annisaa Atoomii

Amaloota nama kanaa baruun sammuu keenya akkamiin qaruu akka dandeenyu hubannaa nuuf kennaa laata?

Anistaayiin akkamitti anniisaa atoomii keessaa cuunfuu akka dandeenyu nu barsiiseera. Tarii namni kun samuu xiqqoo qabnu kana keessaa akkamitti waan bu'aa fidu tokko yookan lama baasuu akka dandeenyu nu barsiisu danda'a ta'a. Kanaaf ammoo haala rafiitii, nyaataa fi filannoo uffannaa isaa beekuun nu gargaaruu malaa.

Hirriba sa'aatii 10 fi sillimii sakoondii tokko
Rafuun sammuu namaaf gaarii ta'uu isaa hundumti keenyayyuu ni beekna. Anistaayiin guyyaatti yoo xiqqaate sa'aatii 10'nif rafuun namoota hedduu caalaatti gorsa fayyaa kana hojii irra nama oolche dha.

Seenaa dhala namaa keessatti kalaqaalee Albart Anistaayin jijjiirama gurguddoo fidan kan akka Gabatee Pereedikii, caasaa DNA fi yaad-rimee Ispeeshaal rileetiivitii (Special relativity theory) yoo fudhanne, hundi isaanii iyyu kan argaman yeroo namnni kun rafu ta'uun isaa beekameera.

Kesaattu dhuma irra kan jiru kan yaad-rimee abjuu keessaa loon elektrikiidhaan yeroo ajjefaman arge ture. Haa ta'u male kun dhugaa ta'u ni danda'aa laata?

Suuraa abba warraa fi haadha warraa rafaa jiranii


Piroteestaantii

Piroteestaantii

Amantiin protestaantii yoom jalqabe kan jedhuuf martin luuter jalqabsiise osoo hi taane irra deebi'ee akka haar'eetti hubatamuu qaba. Amantii Kiristiyaanaa keessatti wanti hubatamuu qabu inni guddaan iyeesuus Kiristoos irratti bu'uureeffachuu isaati. Waa'ee Iyaasuus Kiristoos hin jiru taanan kiristaanummaan hin yaadamu jechuudha.


Maannaa (aanaa)

Maannaa (aanaa)

Aanaan Maannaa godina jimmaa Keessaa Tokko Yootaatu Aanaankun Omishamidhaanii Fii Horsiisa Beeyladaatin Kan Beekamtuudha.Durirraa Kaasee Aanaan Kun Sirna Siyaasaa Keessa Galee Hinbeeku.Yeroo Amma Garuu Baballina Teknoloojii Fii Barnootaa Irran Kankae Jeeqamaa Kanjirtuudha.


Robart Mugaabee

Robart Mugaabee

Roobert Gabreel Mugaabee (A.L.A Gurraandhala 21, 1924 - ) pirezedaantii Zimbaabuwee duraanii filannoo eerga kolonii jalaa bahan godhame mo'uun bulchaa jalqabaa taheedhe.

Section::::Seenaa duubaa.
Gurraandhala 21, 1924 maatii hiyyeeyyii shoonaa irraa kibba dhiya Roodeeshiyaa, Kutaama jedhamutti dhalate. Barnoota isaa kolleejjii kutaamaatiif kan yuunvarsiitii Foort-haareetti barateen booda, manneen barnoota biyyoota Gaanaa kibbaaf kaaba Roodeeshiyaa barsiisaa tureera. Kolonii biyyoonni adiin Zimbaabuwee irratti godhan mormuun mirgi abbaa biyyummaa Afrikaa kabajamuu qaba jechuun, warra qabsaa'ee faranjiii lole keessaa tokko ture. Kanaafuu waggoota kudhan mana hidhaatti dabarsuun, erga achii gadi-lakkifameen booda gara Mozaambiikittii baqachuun paartii Izaanuu jedhamtu hundeesse. Filannoo Zimbaabuwee kan bara 19 saddeettamoota keessa godhame mo'uun bulchaa Zimbaabuwee kan jalqabaa ta'uu kitaabni isaa, 'The Dinner with Mugabe' jedhu ni mul'isa. Rooberta Mugaabee ergii du'ee waggaan lamaan booda awwaalli isaa diigamuun akka haaraatti awwaalamuuf jedhan.

Section::::Waa'ee falmisiisoo.
Namni kun Afrikaa jabduu jaalata. Warra adiif gadi hin jedhu. Jechoota faranjiif nadheen tuttuqan illee ni darbata. Barnootallee digirii torba qaba. Waggoota 37 oliif Zimbaabuwee bulchaa kan ture yoo ta'u, warroota aangoo akka haadhaatti jaalatan jedhaman keessaa sadarkaa duraa irratti yaamama. Bara 1945-60 tti manneen barnootaaf kolleejjii garaa garaa barsiisaa tureen booda, 1960 barnoota iskoolaar shiip argachuun gara biyya Ingiliiziitti imale. Achitti Paartii Biyyaalessa Afrikaa (African National Congress) tti makamuun marii hayyoonni Afrikaa irratti yaada kennan irratti argamuun qooddachuu jalqabe. Haasaa warra sooshaalistii jabduu jaalata. Maatama Gaandii immoo akka fakkeenyaatti fudhata. Sababbii ijoolluummaarraan kan ka'e, 'Faranjii lubbuun jirtu dhiisii, kan duutellee hin amanu' jedha. Mugaabeen siyaasaa caalaa barnootaaf nama iddoo guddaa qabu ture. Aangoo argachuun dura jechoota jibbisiisoo dubbatte jedhamee qabamee hidhamuun, mannee hidhaa gurguddaa sadii keessatti nama hidhameedha. Manneen hidhaa kana keessattis Mugaabeen barnoota akka Ingiliffaa fi Herreegaa nama barsiisaa turedha jedha seenaan isaa. Namoonni hedduun hayyuu jaare ganna 95 biyya bulchuu hin danda'u yoo jedhanii qeeqan, innimmoo 'Ani dhiira duulaati, yoo barbaaddan biyya bulchuu mitii durba guntutaayyuu hafuura kuttee raffisa' jechuun dhaadachaa ture. Jechoota isaa keessaa waa'ee adiif gurraachaa irratti waan inni dubbate waan nama ajaa'ibu garuu yeroo hundaa gaafan mana fincaanii deemu waraqaa adii waanan fayyadamuuf, baay'ee natti hin dhaga'amu. Waa'ee dubartootaa irratti hoo maal jedha? Utuu dubartoonni hanga qorichi HIV/AIDS argamutti wal- quunnamtii saalaa hin goonu jedhanii didaniitii, dhiironni guyyaa soddoma keessatti argatu.


Galaanaa Gaaromsaa

Galaanaa Gaaromsaa

Galaanaa Gaaromsaa artistii Oromoo sirba aadaa weellisuudha. Galaanaan albuma duraa Ilmaan aayya fi Baalli akkasumas sirboota qeenxe kan jalqaba ummata biran gahe 'wal nu hinhanqisin' dabalatee qeenxee shani oli baasun ummata biraan gahee jira.


Farda

Farda

Fardii beyladaa manaa tahe kan yaabbiif itti fayyadamaniidha.

Section::::Farda Bosonaa.
Fardeen bosonaa Gaara Qundhudhoo kan Godina Harargee Bahaatti Aanaa Gursumitti argamaniifi waggoota muraasaan dura baduutti dhiyaatanii turan amma lakkoofsi isaanii dabalaa jira jedhameera.

Afrikaa keessa yeroo dheeraaf fardeen diidaa/daggalaa biyya kibba ardichaatti argamtu gammoojjii Naamibiyaa keessa qofa akka jiraatan tilmaamama ture.

Waggoota dhiyoon asitti garuu hayyuleen Itoophiyaa Kafanaa Ifaan (PHD) durfaman, jiraachuu fardeen gaaraa erga qorannoon deeggaramuun mirkaneessanii booda, dhimmichi gurra horate.

Akka gareen qorattootaa ALA bara 2013tti Gaara Qundhudhoo gubbaa fardeen 11 duwwaatu ture. Bara 2010tti garuu 18 akka turan gareen qorattootaa kun ibseera.


Faaruu loonii

Faaruu loonii

Faaruu loonii faaruu ummatni Oromoo kabajaaafi jaalala loonii fi sangaaf qaban kan itti ibsataniidha. Faaruun loonii yeroo looni bobbaasani, galchani, oofaniifaa kan jedhamu.

Sangootaafi meeshaalee ayidaa walirraa ergifachuun faayiddaa sangoonni namaaf kennu tarreessuun, fakkeenyaaf kotteen sangootaa waancaa ta’uu isaa, erbeen latii ta’uu kan irra bulamu, foon irbaata ta’uu kan ittiin bulamufi kan kana fakkaatu yoota’u abdii gara fulduraa itti mul’isuun akkan jedhanii faarsu, callaan gootaraatti galee, makarri gahuu gahee, margaan sigahuu gahee jechuudhaan abdii jiru sangootaaf faarsu.Faaruun armaan olii kun ammoo hawaassummaa, abdii jirufi diinagdee namoota jedduu garaagarummaa jiru kan agarsiisu ta’ee sangoonni si’aa’inaafi damaqinaan akka ayidan taasisa.
Section::::Fakkeenya.
<poem>
yaa Loonihoo
yaa loonihoo
yaa loonihoo
nagayaan oolihoo
Loontu maal hin taane
waan loonii maaltu badaa ta’ee

Yaa daalacha
Bifa leenca
Yaa gurrachaa fi adii
Bifaan akka qamadii

Gaafti kee waancaa ta’a
Kan ittiin dhugani
Gogaan kee itillee ta’a
Kan irra rafani

Mataan kee afarsaadha
Nama dabarsaadha…. Yaa looni
Loonihoo abbaan hore
Abbaan rakkinaan oole…yaa Looni

Kotteen shinii ta’aa,
kan bunaan dhuganii
Gaafni fal’aan ta’aa,
kan marqaan nyaatanii
Erbeen latii/itillee ta’aa,
kan irra bulanii
Foon irbaata ta’aa,
kan ittiin bulanii
Faltiin qoraan ta’aa,
kan ittiin bailcheessanii
Looni yaaloonihoo, nagaan oolihoo

afaaniin huuba guurii
Kotteen barakaa guurii
Looni yaa loonihoo dibatan miidhagsoo
Looni yaaloonihoo dhugan qabaneessoo
Looni yaaloonihoo dhugan qabaneessoo

Gurrole yaadalluu tolaa
Dallaan loonii maagarri kuulaa
Dallaan loonii maagarri kuulaa

Sin faarsaa roga gali yaa gurroolee
Gurroolee kotteen xiyyoo fakkaatu shimdhahii
Kottee keetiin nanshi yaa loonii
Gaafa keetiin manshii yaa gurroolee
Roorrisaa ilma dhalchi yaagurroolee
Roorroo mitii makaraa

Makarri gahuu ga’e yaa gurroolee
Margaan sigahuu ga’ee
Maddaan siigahuu ga’ee
Huruursii maker galchii
Huruursanii maker galchanii
Roorrisanii ilma dhalchanii
Roorrisanii ilma dhalchanii
Roorrisan malee maker hin galchanii
Roorrisan malee ilma hin dhalchanii
Roorrisan malee ilma hin dhalchanii

Sin faarsaa dhaggeeffadhu
Kotteedhaan calla gaggeefadhu
Mee tumii lama, mee tumii lama
Kotteedhaan mooyyee qabdaa
Harkaan muktumaa qabdaa
Gaafti kee malkataa
Kottee kee barakataa
Kottee kee barakataa

Gateettii duuba gootee
Eegee shurrubbaa gootee
Maala kee bullukkoo gootee

Takkatuu shimii dhahii
Takkatuu shimii dhahii
Sin faarsaa hin gammadinii
Sin abaaruu hin booyinii

Morma jala sidhahanii
Afaan sihidhanii yaa loonii
Bonni hin jiruu bonni illee fagaatee
Lama bullaan arfaasaan dhihaatee

Loowwan maal hin taanee
Loowwan gaafa shunee
Isin bannaan bannee
isin gallaan gallee
Looni yaa loonishee
Kan siqabu boonee
Kan sidhabe boo’ee
Kan sidhabe boo’ee

Horaa yaa loon wayyoo
Qotiyyoon faaruu feetii
Qottuun gargaarsa feetii
Roqoon waan kaan keetii
Callaan waan abbaa keetii

Hori yaa loon wayyaa
Xallaashiin xalaxalee
Callaan gootaraatti galee
Makariin gahuu gahee
Margaan sigahuu gahe
</poem>


Gabbara

Gabbara

Gabbarri sirna Gaa'ela Oromoo Arsii biraatti bakka guddaa qabuudha. Dargaggeessi fuudhuu barbaadu tokko maatii intalaaf gabbara fidu malee sirnichi guutudha hin jedhamu. Gabbarri kan dhiyaatu inni fuudhuufi isheen heerumtu (Aagaafi Aageen jechuudha) yoo waliigalaniifi adeemsi jaarsummaa xumurameen boodadha. Oromoo Arsii biratti gabbarri dhiyaatu maatiirrayyu darbee firoota intalaafillee gahuu qaba jedhama. Akkoofi akaakayyuu, eessummaniifi soddoonni marti hinkoo isaanii argachuun aadaadha.

Aadaan kun kabaja dubaraafi maatii isheef qaban agarsiisa jedhanii kan deggeran jiru. Gama biraan ammoo ilma harka qalleessa fuudhaaf karoora qabuuf yaaddoodha jedhanii kan mormanis hin dhiban. Yeroo ammaa humnaa ol mallaqaafi baasii hin taaneef saxilaa jiraa.

Section::::Gabbara irratti maaltu kennama.
Dargaggeessi fuudhuuf qophaa’e gabbaraaf haadhaafi abbaaf uffata, akkasumas obboleessa hangafaaf ammoo raadatu kennama. Gabbarri bifa qarshiitiinis maatii intalaatiif ni kennama. Kana malees, akka aadaa gabbaraa Oromoo Arsiitti eessumman dabalatee fironni intalaa akkuma akka dhiyeenya isaaniitti bullukkootu kennamaafi.

Yeroo intalli manaa baatuu obboleessi hangafaa balbalarraa dhaabbatee Raada qaraxa fudhata. Dargaggeessi fuudhu kun ammoo "“Raadni qaraxii siif haa hortu,”" jedhee eebbisa. Obboleessis deebi’see "“intalli kee ilmaafi intala siif haa hortu”" jedhe eebbisa. Ega obboleessi raada qaraxa fudhatee booda intalli sun heerumuuf qophiidha jechuudha.

Akka aadaatti gabbarri guyyaa cidhaa dura kennama. Yeroo tokko tokko ammoo sabaaba gargaaraatiin guyyaa cidhaa booda kan kennanis jiru. Sabaaboota gabbarri yeroo gara garaatti (yeroo cidhaa dura ykn booda) kan ta’uu yoo dargageessi fuudhu sun yeroo sanitti humna ittin gabbaru kan hin qabne yoo ta’e, intalli sun fedha isheetiin yookiin hayyama maatiin ala kan heerumte yoo ta’e ykn dargageessi intala butiin kan fuudhe yoo ta’edha. Yoo intalli fedha isheetiin heerumte yookiin dargaggeessi intala buute fuudheefi bultii ijaarratanii boodas ni tura malee gabbarri hin hafu akka warri aadaa beekan kun jedhanitti. Kana jechuun gurbaan fuudhe sun jaarsa gara warra soddaatti akka dubbii fixaniif ergata. Maatiin intalaas erga dubbiin dhumatee booda kan gara sirni gabbaratti deeman. Gurbaanis warra soddaa araarfatee gabbarra jedhu. Yeroo tokko tokko gurba yeroo fuudhanitti dhiyeessuuf humna hin qabu yoo ta’e bubbulee gabbaruu akka danda’u carraan ni jiraata. Turtiin kunis ji’oota hamma waggoota hedduutti ta’uu danda’a.


Gudeeddii

Gudeeddii

Gudeeddiin yaakka saalaa guddaa tahee feedhi namittiin/namichaan malee waliin ciisu ykn dirqisiisun walqunnamtii saalaa raawwachuudha. Gudeeddiin sodaachisuun, angoo ykn humna fayyadamuun, ykn nama gahumsa murtii kennu hin qabne kan akka maraata, ofwallaala waliin walqunnamti godhuudha. Walqunnamti saalaa bifaa fudhatama hin qabneen nama irratti raawwachuun gudeeddii keessatti lakkaawama.


Mirgoota Dhala Namaa

Mirgoota Dhala Namaa

Mirgootni dhala namaa safuu ykn hamilee amaloota ilma nama kan heera idil addunyaa eegamuudha.

Mirgoota dhala namaa yaadni jedhu yoom, eessaa, akkamittii fi eenyuun eegalee? Gaaffi kanaaf deebii argachuudhaaf qorannoon gara garaa haa jiraatan malee, haala seenaa, duudhaa fi aadaa uummata addunyaa (dhala namaa hunda) hirmaachiseen qorannoon taasifamee deebii laate hin jiru.

Fakkeenyaaf:- mirga dhala namaa jechuun maal jechuudha yoo jettu waliigalteeleen gara garaa sadarkaa addunyaa, ardiilee fi kutaalee gartokkee ardiilee akkasumas sadarkaa biyyaatti jiran deebii seenaa, jiruuf jireenyaa fi hubannoo warra adii muraasa bu'uureffate irratti hundaa'e kennu. Garuu mirga dhala namaa jechuun seenaa dhala namaa hunda ilaaluun dirqii ta'uu agarsiisa.


Aanolee Iluu Abbaabooraa

Aanolee Iluu Abbaabooraa

1.GOREE
2.BACHOO
3.AALLEE
4.AALGEE
5.BUREE
6.HURRUMUU
7.MATTUU
8.YAAYYOO
9.DOORANNII
10.DAARIMUU
Filember Alemu Mucaa Iluu


Abee Dongoroo

Abee Dongoroo

Aanaan Abee Dongoroo godinaa Horroo Guduruu jalaa garaa Wallagga Bahaatti argaamtu yoo ta'u aanaan Abee Dongoroo qabenyaa umaamaan baadhatudha. Gaarreen kan akka Tulluu Laaftoo bosona Bullu Lafttoo fi laggeen kan akka Waccuu fi kan akka Danjuu wantootaa k.k.f fi bunaa lageeniin bekaamtuudha. Gaarreewwan sululaa kan akka ya'oo kan akka Koticha fi Botoroo boraa fi k.k.faakkataniin badhatudha. Qiileensi ishee Badda Daree fi Gammoojjii ho'aa qabdii.


Ittiiqaa Tafarii

Ittiiqaa Tafarii

Ittiiqaa Tafarii (; 1986 dhalate) artistii Oromoo sirboota qabsoo baasun beekkamuudha. Ittiiqaan beekkamtii guddaa kan horate, sirba qeenxee "saaqi saanqaa" albamaa isaa duraan yoo ta'u, sirbootni isaa irra caalaatti Oromo protests irratti kan ijoo ta'aniidha.

Section::::Seenaa Ganamaa.
Ittiiqaan bara 1989 Kaaba Itoophiyaa Naannoo Oromiyaa Salaale Aanaa Kuyyuu ganda qonnaan bulaa Hariiroo darsoo jedhamu abbaa isaa obbo Tafarii Boggaalaa fi Haadha isaa Aadde Shambii Bayyanaa irraa dhalate.

Ittiiqaan daa’imummaa isaa irraa eegalee sirba baay’ee waan jaalatuuf yeroo loon tiksaa sirbu namoonni ni dinqisiifatu. Umrii isaa barumsaaf geenyan bara 1998 Mana barumsa Laaftoo Gulantaa mana jireenyaa isaa irraa dhaqaa gala deemsa miilaa sa’aa sadii ol deemsisutti barumsa eegalee haga kutaa 5ffaa erga baratee booda gara magaalaa Garba gurraachaatti darbuun kutaa 6-12 barate. Barumsa isaa kutaa 10ffaa Osoo barachaa jiruu akka tasaa waan dhukkubsateef ji’oota jahaaf mana yaalaa biyyattii keessa jiran garaa garaa keessatti yaalli godhameefii dhibee isaa irraa dandamate. Akkuma dandamateen Albama Artistii Jaamboo Jootee "Dafii koottu" jedhu dhaggeeffachuun caalatti fedhii aartii horachuun weellisaa ta’uu akka qabu murteeffate.

Bara 2011 gara magaalaa Finfinnee imaluun qindeessaa muuziqaa Ibraahim Sa’id jedhamuun wal baruun hojii muuziqaa eegale. Albama isaa osoo hojjechaa jiruu magaalaa Finfinnee keessatti 2013 balaa tasa mudateen gamoon Hoteela tokkoo jiguun lubbuu namoota hedduu galaafatee fi namoota hedduu qaama hir’ise. Ittiiqaanis miidhamuun ji’oota hedduuf yaalamaa ture. Ittiiqaan balaa mudate kana irraa dandamachuun gara aartiitti deebi'uun sirboota isaa keessatti roorroo Mootummaan Wayyaanee Ummata isaa irraan gahaa jiru balaaleffachuun bara 2014 wallee jabana Roorroo jedhu uummata isaan gahuun fudhatama guddaa argate. Tikoota mootummaan doorsifamaa fi adamsamaa irra deddeebin sirboota warraaqsaa Didi Didi,Itti muddi jedhu gadi lakkisuun caalatti onnee Uummataa keessa gale.

Bara 2017 albama isaa jalqabaa mata duree "Dura bahaa" jedhuun uummata biraan gahuun hedduu fudhatama argatee albama cimaa bara 2019 jedhamuun badhaasa Oda Award fudhatee jira. Albama isaa keessaa Sirba Saaqi Saanqaa jedhu kan ilmaan Oromoo oromummaa isaaniif jecha hidhaa keessatti dararaman irratti xiyyeeffatu viidiyoon uummata biraan gaheera. Koonsartii biyya keessaa alatti kan qopheesse yoo ta’u Sagantaa gargaarsaa Buqqaatoota Somaalee shiraan qe’ee fi qabeenya isaanii irraa buqqa’an gargaaruf qophaa’e irratti guutuu Oromiyaa naanna’uun bilisaan koonsartiin muuziqaa qopheessee jira.

Ittiiqaan albama isaa 2ffaa hojjechaa osoo jiruu bara 2020 Vaayirasii Koronaan qabamuun yaala guyyoota 40 booda covid 19 irraa fayye. xumura bara 2020 wallee qeenxee "Galma Dhugaa" jedhu Viidiyoodhan uummataan kan gahe yoo ta’u yeroo ammaa albama isaa 2ffaa hojjechaa jira!


Sulula

Sulula

Sululli bakka baay’ee gad dhooqaa fi gad fageenya guddaa qabu yoo tahu yeroo baay'ee tulluuwwanii fi gaarreniin marfamee kan bishaan jidduu yaa'uudha. Sululli irra caalatti kan uumamu biyyeen lagaan ykn burqaan haramuu irra kan ka'eedha.

Sulullan bakka gurguddoo lamatti qoodamu. Isaanis Sulula Qiinxamaa Guddaa (Rift Valley) fi Sulula lagaati. Sululli Qiinxamaa guddaan sababa humna lafa keessattiin uumame. Kunis, sochii qaama dachee keessatti uumamuun qaamni dachee baqaquun ennaa gara bitaa fi mirgaatti addaan harkifamu qaamni jidduutti argamu gad liqimfamuudhaan sulula guddan uuma. Sululli lagaa kan uumamu laggeen naannoolee lafa gaarreenii fi pilaatoowwan keessaa maddan humna guddaan gara naannoo lafa dakeetti ennaa yaa’an qaama dachee bitaa fi mirga lagaatti argamu gad qotuun (nyaachuun) biyyee haranii ennaa deeman lafa qilee fi baay’ee gad dhooqaa (hallayyaa) ta’e uumu.

Section::::Sululli bakka itti argamu.
Sululli Qiinxamaa Guddaan Baha Afrikaa qaama sulula Guddaa Addunyaa biyya Sooriyaatii ka’uun baha Afrikaa keessa qaxxaamuruun hanga Moozaambikitti fulla’u dheerina hanga 6000 km ta’u qaba. Afrikaa keessatti sululli Qiinxamaa Guddaan kun naannoo Hara Turkaanaa ennaa gahu bakka lamatti qoodama. Naannoo Hara Viktooriyaa gara Dhihaa fi Bahaan marsuun erga naannoo hara Maalaawii gaheen booda walitti deebi’uun hanga biyya Moozaambikiitti fulla’eetiin argama.


Hara Viktooriyaa

Hara Viktooriyaa

Harri Viktooriyaa harawwan Afrikaa keessaa baldhina guddaa qabuu fi
naannoo lafa ol ka’oo ta’e irratti kan argamuudha. Harri Viktooriyaa baldhina 83,000 km2
kan qabu yoo ta’u, biyyoota Baha Afrikaa Taanzaaniyaa, Keeniyaa fi Yugaandaa jidduutti argama. Harri
kun tajaajila geejjibaas ni kenna.


James Peace

James Peace

Kenneth James Peace, A.L.A Fulbaana 28, 1963 Peesilee (Afaan Ingiliish: Paisley) keessatti dhalate, lammii Iskootlaand qindeessaa muuziqaa, taphataa piyaanoo konsartii fi artistii suuraa ti.

Section::::Jireenya Isaa.
James Peace biyya Iskootlaand (Afaan Ingiliish: Scotland) bakka Peesilee jedhamutti Fulbaana 28, 1963 dhalate. Umrii ijoollummaa isaa irra-caalmaan Helensbiraa (Afaan Ingiliish: Helensburgh), rizoortii bishaan cina lixa Iskootland tti argamutti dabarse. Maatiin isaa artistoota hedduu (kan akka John McGhie) dabalata, akkasumas qindeessaa beekamaa muuziqaa shubbisaa jalqaba walakkaa jaarraa 20ffaa kan ta’e Felix Burns waliin illee walitti dhiyaata. Barnoota Piyaanoo umrii waggaa saddeet eegalee fudhatee, yeroo jalqabaaf hojiin inni ummata duratti dhiyeesse umrii kudha-afuritti muuziqaa Scott Joplin taphachuun ture. Waggaa tokko booda taphataa piyaanoo ta’ee Waldaa Qulqulluu Andriyaas (Afaan Ingiliish: St. Andrew Church) Doomibaatoon (Afaan Ingiliish: Dumbarton) keessatti argamutti filamee, umrii kudha-ja’atti ammo Akkaadamii Muziqaa fi Diraamaa (Royal Scottish Academy of Music and Drama, kan amma Royal Conservatoire of Scotland jedhamutti) barataa guyyaa-guutuu umrii gad-aanaan seene jalqabaa ta’e. Bara 1983 tti Yunivarsitii Glaasgoo irraa digirii jalqabaan (B.A.) barsiisa piyaanootiin eebbifame. Bara itti aanu, muziqaa Mendelssohn kan "Piano Concerto No.1" jedhamu Hawwisoo RSAMD waliin taphatee, muuziqaa tapachuudhaan dippiloomaa fudhate. Barnoota idilee erga xumuree booda akka taphataa piyaanootti nama baayyee barbaadamu ta’uun Edenbiraa (Afaan Ingiliish: Edinburgh) keessa bara 1988-1991 jiraate.

James Peace magaalaa Baad Nawuhayim (Afaan Jarmanii: Bad Nauheim), Jarmanii (Afaan Jarmanii: Bundesrepublik Deutschland) keessa 1991-2009 jiraate. Bara 1998 irraa kaasee tango barachuu eegalee, CD "Tango escocés" (Tango Iskootland) piyaanoo dhuunfaa isaan qopheessuun qindeessee, bara 2002 keessa miseensa Akkaadamii Muuziqaa Viktooriyaa ta’e. Baruma sana keessa duula konsartii dhuunfaa kaaba Jarmaniitti Fulbaana/Onkoloolessa keessa fi gara Baha Fagootti Sadaasa keessa, akkasumas hojii isaa jalqabaa "Tango XVII" Hoong Koong keessatti dhiyeesse.

Baroota itti aanan keessa xiyyeeffannoon hojii isaa Yuurooppi keessa ture. Tango dhuunfaa isaan magaalota gurguddoo kana keessatti dhiyeesse: Amistardaam, Ateensi, Barliin, Biraasselsi, Helsiinkii, Liisban, Landan, Maadriid, Osloo, Reykjaavek fi Viyeenaa.

Bara 2008 keessa miseensa Kolleejii Muuziqaa Landan ta’e, hojiiwwan tango isaaf bekkamtii kennuudhaan.

Turtii yeroo muraasaa Edenbiraa booda Guraandhala 2010 keessa gara Jarmanii tti deebi’e, magaalaa Viisbaadan (Afaan Jarmanii: Wiesbaden) jiraachuuf. Kunis kaka’umsa haaraa isaaf kennuun fiilmiiwwan gaggabaaboo dhuunfaa isaan qophaa’an hojjeteera. Dookumentariin ‘James Peace Viisbaadan keessatti’ jedhamu hojiiwwan isaa kanneen keessaa tokko dha.

Section::::Bekkamtii fi Badhaasa.
• Badhaasa Jalqabaa, Dorgommii Agnes Millar (Afaan Ingiliish: Agnes Millar Prize for sight-reading), Glaasgoo 1983
• Badhaasa Jalqabaa, Dorgommii E.I.S. (Afaan Ingiliish: Educational Institute of Scotland Prize for Piano Accompaniment), Glaasgoo 1983

• Badhaasa Barreeffamaa Sibelius, 1985

• Dippiloomaa Kabajaa, Dorgommii Qindeessuu Muuziqaa Addunyaa TIM (Afaan Xaaliyaanii: Torneo Internazionale di musica), Room 2000

•  Dippiloomaa Kabajaa, Faawundeeshinii IBLA, Niwuu Yoork

• Medaaliyaa Yaadannoo, Waldaa Piyaanoo Duo Addunyaa, Tookiyoo

• Medaaliyaa Warqii, Akkaadaamii Adduyaa ‘Lutèce’ (Afaan Faransaayii: Académie Internationale de Lutèce), Paaris

Section::::Hojiiwwan Muuziqaa Gurguddoo.
• Fincaa’aa (Afaan Ingiliish: The Waterfall)

• Iddiilaan (Afaan Ingiliish: Idylls)

• Faaruu Ganamaa (Afaan Ingiliish: Aubade)

• Imimmaan Callisaa (Afaan Ingiliish: Silent Tears)

• Baala Irraanfataman (Afaan Ingiliish: Forgotten Leaves)

• Oboe Sonata

• Agaarsiisa Ayyaanaa lakk. 1 (Afaan Ingiliish: Ceremonial March No.1)

• Agaarsiisa Ayyaanaa lakk. 2 (Afaan Ingiliish: Ceremonial March No.2)

• Baalaad

• Warqii Arfaasaa (Afaan Ingiliish: Autumn Gold)

• Weedduu Barabaraa (Afaan Ingiliish: Eternal Song)

• ‘Joorjiyaaf’ (Afaan Joorjii: საქართველოსთვის)

• Tango 24 piyaanoo dhuunfaaf

Section::::Liinkii Alaa.
Souvenir de Buenos Aires (piyaanoodhaan), YouTube

Autumn Gold, YouTube

Lento Lacrimoso, YouTube


Hara

Hara

Haroon qaama bishaan baldhina murtaa’e qabu kan kallatti hundaan qaama dacheetiin
marfamee argamuudha. Harawwan uumamaan ykn kan namootan ijaaraman Hara Nam-tolchee ta'u dandahu. Harawwan
uumamaa harawwan Sulula Qiinxamaa Guddaa keessatti argamanii fi harawwan Sulula Qiinxamaa
Guddaan alatti bakkeewwan lafa ol ka’oo irratti argamaniidha.
Section::::Harawwan Sulula Qiinxamaa.
Harawwan sulula Qiinxamaa Guddaa keessatti argaman gad fageenyaa fi gara dalgaattis dheerina
waan qabaniif tajaajila geejjibaa ni kennu. Muraasni isaani:


Hara nam-tolchee

Hara nam-tolchee

Haroon nam-tolchee laggeen gurguddoo irratti namoonni hidhaa laga irratti ijaaruun bishaan baay’inaan akka kuufamu godhuun hara uumamudha. Harri nam-tolchee kunniinis, humna elektiriikii maddisiisuuf, bishaan dhugaatiif, horsiisa qurxummiif, qotiisa jallisiif, geejjibaa fi tajaajila bashannanaa kennuun guddina misooma dinagdee keessatti gumaacha guddaa qabu.


Baha Afrikaa

Baha Afrikaa

Baha Afrikaatti biyyoonni argman lakkoofsaan kudhan. Isaanis Keeniyaa, Taanzaaniyaa,
Yugaandaa, Ruwaandaa, Buruundii, Somaaliyaa, Jibuutii, Itoophiyaa, Ertiraa fi Sudaaniidha. Baha Afrikaa keessaa naannoo Gaafa Afrikaa kan daangeessan Keeniyaa fi Sudaaniidha.

Section::::Teessuma lafaa.
Haalli teessuma lafa biyyoota Gaafa Afrikaa
bakka sadiitti qoodama. Isaanis naannoolee ol ka’oo
(gaarreenii fi pilaatoowwan), lafa dakee fi sulullan fa’a. Naannooleen gaarreenii fi pilaatoowwanii irra caalaatti Itoophiyaa keessatti argamu. Biyyoota kanniin hafan keessattis dabranii dabranii ni argamu. Naannoon lafa dakee ammoo baldhinaan Somaaliyaa keessatti argama. Jibuutii fi Ertiraattis qarqara qaama bishaanii Galoo Galaana Eedanii fi Galaana Diimaatiin daangeeffamutti argama. Itoophiyaa keessatti naannooleen lafa dakee gara Kibbaa naannoo Booranaa, Baalee fi Harargee, naannoo Sulula Qiinxamaa Guddaan fi gara dhihaatti naannoo Laga Baaroo irraa hanga Laga Angarab jedhamutti baldhatee argama. Sululli Qiinxamaa Guddaan biyya Sooriyaatii ka’ee Galaana Diimaa keessa qaxxaamuree Itoophiya bakka lamatti addaan qoodee darbuun biyyoota kibba baha Afrikaa keessa dabruun hanga Moozaambikitti fulla’a.

Kana malees, naannoo biyyoota Gaafa Afrikaa daangessan qaamman bishaana’oo gurguddoon Garba Guddaa Hindii, Galoo Galaana Eedanii fi Galaana Diimaadha. Laggeen gurguddoon naannoo Gaafa Afrikaatti argaman Laga Abbayyaa, Laga Takkazee, Laga Marab, Laga Baaroo, Laga Waabee Shabalee, Laga Dawaa fi Laga Gannaalee fa’a. Naannoo kanatti harawwan uumamaa kanneen akka Hara Shaallaa, Hara Laangannoo, Hara Danbal, Hara Abjaataa, Hara Hawaasaa, Hara Turkaanaa, Hara Xaanaa fi kanniin biroo akkasumas harawwan nam-tolchee kanneen akka Hara Qooqaa, Hara Malkaa Waakkannaa fi Hara Fincaa’aa fa’aa ni argamu.


Jimmaa Arjoo

Jimmaa Arjoo

Anaan Jimmaa Arjoo Aanootii Jalqaba Irratti Hundeeffaman Keessaa Ishee Tokkodha Haallii Qilleensa Isaa Baay,inaan Baddaa Yoo Ta,u Kaan Garuu Gammoojjiif Badda Dareedha


Sirna Fiwudaalaa

Sirna Fiwudaalaa

Hawwisoon Afran Qalloo yeroo muraasa booda mootummaa Fiwudaalaa Hayila Sillaasetiin dhorkame. Jaarsoliin biyyaa kan hawissoo kana deeggaranii fi miseensonni hawwisoo kanaa ni hidhaman, kaansaanii ni ajjeefaman. Kana keessaa gara jabummaan kan ajjeefame Abubakar Muusaa tokko. Sochiin hawwisichaa karaa seeraa dhorkamus, sochiin karaa lafa jalaa itti fufe. Haaluma kanaan walqunnamtii Waldaa Wal-gargaarsaa Maccaa fi Tuulamaa wajjin uumun, akkasumas qabsoo ummani Baalee geggeessaa ture wajjinis hariiroo uumuu itti fufan.

Namoonni kaan ammoo, kan akka Ayub Abubakar fi Yonis Abdullaahii, gara Somaaliyaa deemudhaan sagantaa raadiyoo Afaan Oromootin eegalan. Warri kaan kan akka Dr Alii Birraa, Alii Shabboo, Usma'eelle Mummad, Mahammad Yusuuf, Saalaa Mahaammud, Shantam Shibbisaa fi kkf sagalee miidhagaa fi walaloo nama booji'uun wallee ittuma fufuun uummata Oromoo gabrummaa jala ture tokkummaan akka ka'u kakaasu itti fufan.


Bokkuu

Bokkuu

Kallachii fi caaccun araara buusuu keessatti ga'ee guddaa qabu. Jaarsolii fi beerren kallachaa fi caaccuu qabatanii araara dubbatu. Meeshaalen kun namni firri jalaa du'e gadda isaanii dagatanii gara araaraatti akka dhufan godha jedhame amanama. Yeroo mariin araaraa godhamu, namoonni kallachaa fi caaccuu yoo argan nagaa akka bu'u sirritti itti amanu. Kunis, abaarsi warra araara diderraa ga'uu fi eebbi warra araara jaarsolii fudhataniif kennamu namooni akka sodaatan gochuun araara akka fudhatan godha.IDDOOSAA DABALAA

Araarri kallachaa fi caaccun dhufe cimaa ta'a. Ummata Oromoo keessatti, Abbaan Kallachaa fi Haati Caaccuu hawaasa keessa filatamanii meeshaalee kana qabaatu, meeshaalee kanaanis hojii hawaasumma fi siyaasaa akkasumas amantii raawwachiisu.
Bokkuun mallattoo aangoo kan agarsiisuu fi abbaa gadaatiin qabatama. Innis kara jalaatiin Saala dubartii kan ibsuu fi kara oliitin geengowwan shan mallattoo marsaalee gadaa shananii fi seera yaayyaa shananii ibsan qabaachuun dhuma irratti mallatto saala dhiiraa agarsiisu qabaata


Koomoo

Koomoo

Maa'oo-Koomoon aanaa naannoo Beenishaangul-Gumuuz keessatti argamuudha. Naannoo Beenishaangul-Gumuuz keessatti qaama godina kamiyyuu waan hin taaneef Aanaa Addaa jedhamee waamama. Aanichi fiixee yookiin qarqara Kibba naannichaatti kan argamu yommuu ta'u, Dhihaan Sudaanii fi Sudaan Kibbaatiin, Kaabaan Godina Asoosaatiin, Bahaa fi Kibbaan Naannoo Oromiyaa wajjin wal daangessa.

Magaalonni aanaa kana keessatti argaman magaalaa Toongoo dabalatee gabaa torbanii qabu. Namoota Sudaaniifi Sudaan Kibbaa irra buqqa'an 12,483 Kaampii Baqattootaa Toongoo Maa'oo Koomoo keessatti ni argama.
Naannichiifi jiraattonni ishee abuuraa lammii Neezarlaandii Yuwaan Maariyaa Shuuver Juan Maria Schuver jedhamu gara bakkichaatti bara 1880-1883 imaleen ibsame.


Faaruu Oromiyaa

Faaruu Oromiyaa

Oromiyaa, Oromiyaa haadha seenaa guddaa
Handhuura Oromootaa galma Sirna Gadaa
Dachee heeraa fi seeraa haadha Caffee Odaa
Badhaatuu, gabbattuu magarsituu hundaa;
Xurii bara dhibbaa dhiigaan sirraa dhiqnee
Wareegama qaaliin alaabaa kee ol qabnee
Gammannee gammadii bokkuu deebifannee:
Nagaaf dimokraasii tabaroo namummaa
Misoomaa amansiisaa guddina hatattamaa
Ummatootaa wajjiniis jaalalaafi tokkummaa
Wabii jireenyaatiif goonee kaayyoo cimaa;
Irree gamteeffannee kaanee nu abdadhuu
Oromiyaa lalisii dagaagii jiraadhuu!


Faaruu Itoophiyaa

Faaruu Itoophiyaa

የዜግነት ክብር በኢትዮጵያችን ፀንቶ
ታየ ህዝባዊነት ዳር እስከዳር በርቶ
ለሰላም ለፍትህ ለህዝቦች ነፃነት
በእኩልነት በፍቅር ቆመናል ባንድነት
መሰረተ ፅኑ ሰብዕናን ያልሻርን
ህዝቦች ነን ለስራ በስራ የኖርን
ድንቅ የባህል መድረክ ያኩሪ ቅርስ ባለቤት
የተፈጥሮ ፀጋ የጀግና ህዝብ እናት
እንጠብቅሻለን አለብን አደራ
ኢትዮጵያችን ኑሪ እኛም ባንቺ እንኩራ።

hiikamu immoo
Tabaroon lammummaa Itoophiyaa teenyatti jabaatee
Ummattummaan daangaa hamma daangaatti ifee muldhatee
Nagaaf, haqaaf, bilisummaa ummattootaaf
Hunde- jabeessa namummaa hinmulqine
Waltajjii aadaa maalalchiistuu warra hambaa buleeyyii
Badhaasa uumamaa harmee ummata jajjabeeyyii
Itoophiyaa teenya nuuf le'i nus siin boonna.


Biyya lafa qofaan marfamte

Biyya lafa qofaan marfamte

biyya buufata galaanaa hin qabne yookiin buufata galaana maleettii jechuudha. Biyyoota 44 fi bulchiinsota gamisaa 4 tu laandilookidii dha ykn buufata galaana maleeyyiidha.


Afrikaa Dhihaa

Afrikaa Dhihaa

Afrikaan Dhihaa jechuun naannawa Afrikaa Lixaa jechuudha. Naannoo Afrikaa Lixaa akka ibsa
Baay'inni ummata Afrikaa Dhihaa bara 2018tti miiliyoona 381 tilmaamame. Akka 2017tti dubartii 189,672,000 fi dhiira 192,309,000 dha. Naannichi baay'ina ummataafi diinagdeedhaan guddina ariifachiisaa ardii Afrikaa keessatti agarsiisaa jira.
= 5,112,903 km²
= 381,202,440 (2018 tilm.)
( 3ffaa )
381,981,000 (dubartii:
189,672,000; dhiira:
192,309,000 (2017 tilm.)
= Afrikaa Dhihaa
= Biyyoota birmaduu (11)
Beeniin
Keeppi Verdee
Gaambiyaa
Gaanaa
Giinii
Giinii-Biisaawu
Ayivoorii Koosti
Laayibeeriyaa
Maalii
Mooriitaaniyaa
Niijer
Naayijeeriyaa
Seenegaal
Seeraaliyoon
Toogoo
Seenti Heelenaa, Aseenshinii fi Tiriistaan Daa Kuuniyaa bulchiinsa Ingiliziiti.


Eebba gaa'eelaa

Eebba gaa'eelaa

Eebbi gaa'eelaa eebba yeroo cidhaa jaalallewwaniif raawwatamuudha.
Qabattanii aaga qabadhaa

Rafaa abjuu qabaadhaa

Adeemaa milkii qabaadhaa

Miilaan lafa qabadhaa

Harkaan Waaqa qabadhaa

Coqorsa loo’aa ta’aa

Gannaafi Bona lalisaa

Odaa dagaagaa ta’aa

Gannaafi Bona garbaabaa

Aannanii fi garaa ta’aa

Dhadhaafi mataa ta’aa

Akka biiftuu aanga’aa

Cirracha Abbayyaa ta’aa

Lakkaa’anii isin hin fixin

Madda Walaabuu ta’aa

Waraabanii isin hin fixin

Jalduu Biikkoo ta’aa

Qomaa fi dugdatti baadhaa

Goomattuu, adawiifi tolfattuun isin hin danda’in

Bonaaf hoongee baraaramaa

Ganna balaqqee ofkalaa

Hamaa fi hamtuu isin irraa haa qabu

Kumaatama horaa

Kan hortaniin wajjin bulaa

Walbira oolaa-bulaa

Safuu waliif qabaadhaa

Eebbi kun eebba Oromootii,

Qabatee isin biraa hin hafin


Aseko

Aseko

<nowiki>Asakoo</nowiki> aanaa <nowiki>Godina Arsii</nowiki>tti argaman keessaa ishee tokko.


Giddu-galeessa Eeshiyaa

Giddu-galeessa Eeshiyaa

Giddu-galeessi Eeshiyaan naannoo Eeshiyaa keessa jirtu taate kan dhiha Caspian Sea irra haga baha Chaayinaa fi Mongooliyaa, fi kibba Afgaanistaan fi Iraan irraa haga kaaba Raashiyaatti argamtuudha. Naannoo kun biyyoota Kaazakistaan Sooviyet durii, Kyrgyzstan, Tajikistan, Turkmenistan, fi Uzbekistan of keessa qaba. Sababa biyyootni Giddu-galeessa Eeshiyaa maxxantuu 'staan' dhumarratti qabaniif, "the stan" jedhamani waamamu.


Eeshiyaa Bahaa

Eeshiyaa Bahaa

Eeshiyaan Bahaa naannoo baha Eeshiyaatti argamtuudha. Eeshiyaa Bahaa keessatti biyyootni argaman Chaaynaa, Jaappaan, Mongooliyaa, Kooriyaa Kaabaa fi Kooriyaa Kibbaati. Biyyootni beekkamti hin qabne kan akka Hong Kong fi Taayilaandis keessatti argamu. Biyyootni kun sabaan(ijaan) walfakkaatu.


Kiristaanummaa Luteraanii

Kiristaanummaa Luteraanii

yesuus kirstoos isa siif due beekuu amanuun ogummaadha

teessoon Noolee Kaabbaa Bubbee o2 bilbila 0576320405


Go, Dog. Go! (kaartuunii)

Go, Dog. Go! (kaartuunii)

Go, Dog. Go! kitaaba ijoollee bara 1961 maqaa wal fakkaatu qabu kan P. D. Eastman barreesse irratti hundaa’uun televijiinii daa’immanii kan sochii qaamaa barsiisaa ta’eedha. DreamWorks Animation Television fi WildBrain Studios waliin kan hojjetame, walduraa duubaan kun 26 Guraandhala 2021 jalqaba agarsiifame.

Section::::Seenaa.
Seenaawwan kun naannoo Tag Barker, saree ganna jahaa michuu ta'ee fi deemi, deemi, deemi jaallattu irratti naanna'a. Saffisaan dubbatti, saffisaan konkolaachifti, akkasumas daftee hiriyoota haaraa argachuu barbaaddi. Isheen tinkerer kan mootar saayikilii ishee sirreessuu fi meeshaalee haaraa kalaquu jaallattudha. Tag maatii ishee waliin magaalaa Pawston jiraatti - Ma, Paw, Grandma, Grandpaw, fi obbolaa ishee. Hiriyaan ishee guddaan Scooch Pooch mana itti aanutti jiraatti, lamaan isaanii ammoo motorcycle fi sidecar Tag'n guutummaa Pawston keessatti adventures. Giiftii Liidiyaa yeroo hunda kophee haaraa agarsiiftu, Manhole Dog kan manholes keessa jiraattuu fi Powston accent dubbachuuf pop up, fi garee a capella Barkapellas kanneen waan hunda karaa sirbaa seenessan jiru. Tag fi Scooch rakkoo furuuf yaalu, akka paartii saree bira ga'uuf dhiphina tiraafikaa wajjin wal'aansoo qabuu ykn saree haaraa poostaa baattuu poostaa akka geessu gargaaruu. Karaa irratti Tag yeroo tokko tokko suuta jedhanii deemuun obsuun akka gaariitti bara.

Section::::Oomisha.
Tapha walduraa duubaa kun yeroo jalqabaaf bara 2019tti qaama agarsiisa Netflix Original Preschool torba daa'imman waggaa 2-6 irratti xiyyeeffate ta'uun ifoome. Jalqaba dhuma bara 2020 gadhiifamuuf ture, garuu hanga Guraandhala waggaa itti aanutti harkifate. Barri jalqabaa kutaalee sagal kan of keessaa qabu yoo ta'u, tokkoon tokkoon isaanii daqiiqaa 24 dheeratu.


Qaanaa

Qaanaa

Kana TV, chaanaalii televijiinii walduraa duubaan hojjetamu, jalqaba bara 2008tti ummataaf of bane. Dhaabbata biyya alaa fi abbootii qabeenyaa Itoophiyaa sadiin kan baname buufanni televijiinii kun baayyinaan fiilmiiwwan walduraa duubaan Turkii afaan Amaaraatiin agarsiisa.


Nagellee

Nagellee

Magaalaan Nageellee Ta duraan (Nageellee Booranaa) jedhamtu. Magaala Guddoo GODINA GUJII BAHAATI fi teessoo Bulchiinsaa Godina Gujii bahaat.


Baskin-Robbins

Baskin-Robbins

Baskin Robbins jechuun sansalata addunyaa irratti mana ayiskiriimii kan biyyoota 30 ol keessatti firaanshaayizii qabudha. Bakkeewwan 5800 keessaa 2800 Ameerikaa keessa kan jiraatanidha. Bara 1953tti walitti makamuun dhaabbilee ayiskiriimii adda addaa lama Burt Baskin fi Irv Robbins, kanneen obbolaa warraa turan hundeeffame. Walitti makamuu dura, dhaabbileen ayiskiriimii adda addaa lamaan Burt’s Ice Cream Shop fi Snowbird Ice Cream jedhaman turan. Snowbird Ice cream yeroo sanatti mi'aa 21 kan qabu yoo ta'u, kunis asoosamaafi haaraa jedhamee faarfamaa ture.

Erga hojiiwwan lamaan walitti makamanii booda gara Baskin-Robbins, kan boodarra mana ayiskiriimii addunyaa irratti beekamaa ta'u ta'u, dhaadannoo '31 flavors jedhu dhiibe.' Baskin-Robbins sirna saamuda fudhachuu fuulduratti kaa'uuf mala isaatiin kalaqaa ture —namoonni hanga mi’aa barbaadan argatanitti spoonjii bifa pilaastikii qabuun mi’aa ayiskiriimii adda addaa akka dhandhaman gochuu. Akkasumas, Baskin-Robbins jalqaba ice cream cake ummataaf kan beeksisedha.


Pilaatileetii

Pilaatileetii

Pilaateleetiin, akkasumas tiroomosaayitii jedhaman (Giriik irraa θρόμβος, "clot" fi κύτος, "seelii"), qaama dhiigaa yoo ta'an, hojiin isaanii (qabxiilee coagulation waliin) dhiiguu miidhaan ujummoo dhiigaa irraa dhufuuf walitti qabamuudhaan deebii kennuudha, kanaanis a dhiiga dhangala'uu.[1] Pilaateleetii niwukilasii seelii hin qaban; isaanis ciccitaa saayitoopilaasmii kanneen meegaakaariyoosaayitii[2] buqqee lafee ykn sombaa irraa argamaniidha,[3] isaanis sana booda gara marsaa dhiigaa seenu. Pilaaleteetii inaaktivii ta’e kan naanna’an caasaa baaykonveeksii diskooyidii (boca leensii qabu) dha,[4][5]: 117–18 2–3 μm daayameetira guddaa keessatti.[6] Pilaateleetiin hojiirra oolan pirojekshinii meembraanii seelii fuula isaanii uwwisu qabu. Pilaateleetiin hoosistoota qofa keessatti kan argaman yoo ta’u, lafee dugdaa biroo keessatti (fkn simbirroota, amfibiyaanota), tiroomosaayitoonni akka seelii mononuclear hin tuqamneetti naanna’u.[5]:
Dhiiga dibame irratti pilaateleetii akka tuqaa diimaa dukkanaa’aa ta’etti mul’ata, kunis gara %20 daayameetira seelii dhiiga diimaa ta’a. Ismeeriin kun pilaateleetii guddina, boca, lakkoofsa qulqullinaa fi walitti qabamuu isaanii qorachuuf kan gargaarudha. Ga’eessi fayyaa qabu tokko akkaataa idileetti seelii dhiiga diimaa pilaateleetii caalaa dachaa 10 hanga 20 qaba. Hojiin guddaan pilaateleetii tokko hemostasis gumaachuudha: adeemsa dhiigni bakka endothelium addaan cite dhaabuu. Bakka sanatti walitti qabamanii, addaan citiinsi qaamaan garmalee guddaa yoo ta’e malee, boolla sana cufu. Tokkoffaa, pilaateleetii wantoota endothelium addaan citee ala jiranitti maxxanu: adhesion. Lammaffaa, boca jijjiiru, fudhatoota ibsu fi ergamtoota keemikaalaa dhoksu: activation. Sadaffaa, karaa riqicha fudhatootaatiin walitti hidhamu: walitti qabamuu.[7] Uumamuun pilaateleetii kanaa (primary hemostasis) activation of the coagulation cascade waliin walqabatee jira, bu’aan isaas fibrin deposition fi linking (secondary hemostasis) waliin wal qabata. Adeemsi kun wal-irra bu'uu danda'a: ispeektiramni baay'inaan pilaateleetii pilaagii, ykn "dhiiga adii" irraa gara baay'inaan fibrinii, ykn "dhiiga diimaa" ykn makaa caalaatti adda ta'etti argama. Gariin isaanii adeemsa kana xumuruuf tarkaanfii afraffaafi shanaffaatti duubatti deebi’uu fi pilaateleetii dhorkuu itti aanu ni dabalu[8] kaan immoo tarkaanfii ja’affaa, suphaa madaa ni dabalu. Pilaateleetiinis deebii ittisa dhibee ujummoo dhiigaa keessaa dhalootaan[9] fi madaqsuu[10] lamaanuu keessatti hirmaatu. Meembraaniin seelii pilaateleetii fudhatoota kolaajiinii qaba. Dallaan ujummoo dhiigaa ciccituu hordofuun pilaateleetii saaxilamanii kolaajiinii tishuu walqabsiisaa naannoo isaanii jirutti maxxanu.

Pilaateleetiin idilee dhiiguu osoo hin taane dallaa ujummoo dhiigaa irratti waan hin baramneef deebii kennuu danda’u, kunis pilaateleetii sirrii hin taane maxxanuu/hojii fi thrombosis fida: uumamuu ujummoo dhiigaa hin tuqamne keessatti. Gosti thrombosis kun malawwan kanneen normal clot irraa adda ta’aniin kan uumamu: jechuunis, fibrin venous thrombosis dheeressuu; pilaakii arteriin tasgabbaa’aa hin taane ykn ciccite dheeressuu, kunis arteriin thrombosis fiduu; fi dhibee dhiigaa (microcirculatory thrombosis) jedhamuun beekama. Arterial thrombus gartokkoon dhangala’aa dhiigaa danquu danda’a, kunis downstream ischemia fiduu danda’a, ykn guutummaatti danquu danda’a, kunis du’a tishuu downstream fiduu danda’a.


Niwuu Ziilaandi

Niwuu Ziilaandi

Niwuu Ziilaand biyya Ooseeniyaa keessa jirtudha. Magaalaan guddittii Weelingtan yoo taatu magaalaan guddittii Ookland dha.


Paappu'aa Niwuu Giinii

Paappu'aa Niwuu Giinii

Paappu'aa Niwuu Giinii Ardii Ooshiiniiyaan Biyyootaan Meelaaneezhiiyaa keessa jiran keessa biyya akkan baloo fi guddodha. Addunyaa irra biyyaa afaan hedduu itti dabatamu dha. Magaalaan guddittiin Biyyaattii Port Moresby jedhaamtii.


Shahnez Boushaki

Shahnez Boushaki

Shahnez Boushaki (bara dhalootaa Guraandhala 22, 1985) taphattuu kubbaa kaachhoo (basketball) Aljeeriyaa yoo taatu, garee kubbaa kaachhoo biyyoolessaa Garee Ispoortii Boba'aa fi garee kubbaa kaachhoo dubartootaa Aljeeriyaa taphatti.

Section::::Tapha kilabii.
Boushaki bara 2002 irraa eegalee Kilabii Moulouduia Aljeers jedhamuun beekama'f bara dorgommii saddeet taphatte, bara dorgommii ishee jalqabaa achitti shamizii diimaa uffatte.

Hojii ogummaa ishee kan jalqabde Garee Ispoortii Boba'aa kan waancaa kubbaa miilaa dubartootaa Aljeeriyaa bara 2010. Boushaki waancaa kubbaa miilaa dubartootaa Aljeeriyaa bara 2015 garee ishee Garee Ispoortii Boba'aa waliin tapha xumuraa irratti dorgomaa isaanii Kilabii Olompikii Aljeers qabxii 73–55n injifatte injifatte.

Garee ishee Garee Ispoortii Boba'aa waliin dorgommii kubbaa miilaa hedduu bu’uura Shaampiyoonaa Kubbaa Miilaa Kilabii Arabaa keessatti hirmaatteetti, isaanis:

Section::::Hojii idil-addunyaa.
Boushaki bara 2010 irraa eegalee miseensa garee kubbaa miilaa biyyaalessaa Aljeeriyaa turte.Bara 2017tti miseensa garee kubbaa miilaa biyyoolessaa Aljeeriyaa kan waancaa shaampiyoonaa kilaboota dubartootaa FIBA Afrikaa bara 2017f darbu turte.

Section::::FIBA.
Sadarkaa olaanaatti dorgommiiwwan zoonii FIBA Afrikaa afur irratti hirmaatteetti:

Section::::Tapha Afrikaa.
Garee ishee GS Pétroliers waliin dorgommii kubbaa miilaa adda addaa bu’uura tapha Afrikaa keessatti hirmaatteetti, isaanis:


Boushaki

Boushaki

Boushaki (Afaan Arabaa: بوسحاقي) kan jedhu eeruun ni danda’ama:


Sidi Boushaki

Sidi Boushaki

Sidi Boushaki (A.L.A 1394 – 1453) hayyuu ti'ooloojii malikii ta'ee naannoo magaalaa Thenia, Aljeers irraa gara bahaatti km 54 (34 mi) fagaattee argamtutti dhalate. Inni naannoo baayyee hafuuraa kan gatii fi naamusa Islaamaa olaanaa wabii Islaamaa Aljeeriyaa keessaa qabu keessatti guddate.

Section::::Dhalootaa fi hidda dhalootaa.
Sidi Boushaki Ez-Zaouaoui bara 1394 AD ganda Soumâa naannoo Tizi Naïth Aïcha, Khachna Massif, dheerina Djurdjura keessatti dhalate.

Dhaloonni isaa babal’ate Abuu Ishaaq Ibraahim bin Faayid bin Muusaa bin Umar bin Said bin Allaal bin Said al-Zawawii dha.

Section::::Seenaa Jireenyaa.
Barnoota isaa kan jalqabe ganda Thala Oufella (Soumâa) Thénia keessatti bara 1398 Dh.K.D, dura bara 1404 Dh.K.Dtti Béjaïatti makamuu isaa dura, baay’ee xiqqaa ta’ee, barnoota isaa itti fufuuf.

Achitti hayyuu ti’ooloojii beekamtii qabu kan Kaabilii irraa dhufe Ali Menguelleti biratti akka barattuutti Qur’aanaa fi fiqh Maalikii barate.

Béjaïa yeroo sanatti jalqaba jaarraa kudha shanaffaatti wiirtuu amantii fi bakka dhiibbaa Suufiyyaa ture.

Bakka itti imalu bara 1415 gara Tuunisitti kan godhe yoo ta’u, achitti beekumsa isaa waa’ee Maaliikii Madhhab gadi fageeffate.

Achitti tafsiira Qur’aanaa abbaa murtii Abuu Abdallah Al Kalchani biratti barate, fiqicha Maalikii Yaakub Ez-Zaghbi irraa argate.

Bu'uura (Oussoul) Islaamummaa keessatti barataa Abdelwahed Al Fariani ture.

Bara 1420tti gara gaarreen Béjaïa deebi'ee achitti afaan Arabaatiin Abd El Aali Ibn Ferradj keessatti gadi fageenyaan itti fufe.

Bara 1423 gara Qosxanxinoos dhaqee waggoota dheeraaf jiraate, barsiisa amantii Musliimaa (Aqidah) fi loojikii "Abu Zeid Abderrahmane" keessatti argate, maqaa ijoollee "El Bez" jedhamuun moggaafame.

Inni asoosamaa, keeyyata, fiqh fi saayinsii ti’ooloojii yeroo sanaa harka caalu Ibnu Marzuq El Hafid (1365 - 1439) keessatti barate, hayyuu Maghreb fi Tlemcen kan Qosxanxinoos beekumsa isaa lallabuuf daawwate, abbaa isaa Ibn waliin akka hin burjaajofneef Marzuq El Khatib (1310 - 1379) jedhamuun beekama.

Hajjii fi qo’annoof Makkaatti makame, achiis gara Damaasqootti ce’ee achitti barsiisa Imaamu Ibnu Al-Jazarii saayinsii Qur’aanaa irratti hirmaate.

Bara 1453tti du'ee, gaarreen Thenia naannoo Zawiyet Sidi Boushaki jedhamutti gosa dhaloota isaa Kabyle Igawawen keessatti awwaalame.

Section::::Zawiyaa.
Waggoota dhumaa jireenya isaa keessa Kaabiliyaatti deebi’ee, Siidii Boushaakiin sana booda zawiyaa tokko hundeessee akka obbolummaa suufii Qadiriyyaa Suufiyyaa Sunnii jedhutti duuka buutota isaa (muridoota) barsiise.

Zawiyaan kun barsiisaa fi koorsii jalqabbii naannoo kana keessatti Oued Isser fi Oued Meraldene Galaana Meditiraaniyaanii fuuldura jirutti marfamee kennameen guutummaa Kaabiiliyaa gadii keessatti iddoo dhiibbaa sammuu fi hafuuraa ture.

Ajajni Suufiyyaa Qadiriyyaa zawiyaa kana keessatti jaarraa sadiif hanga tariqaa Rahmaniyyaa naannoo Aljerois fi Kaabiliyaa keessatti akka fakkeenya adeemsa ascetic tti aangoo qabatutti baayyee hin hordofamne.

Section::::Kitaabota.
Kitaabonni isaa gama saayinsii Islaamaa hedduu kan hammatan yoo ta’u, isaanis:


Afaanota Itoophiyaa

Afaanota Itoophiyaa

Afaanota Itoophiyaa
Affaar
Agaw
Alaabaa
Amaaraa
Anyuwak
Argobbaa
Aarii
Arbooree
Baacaa/Baachaa
Baaskattoo
Banchi
Bantan
Bodii
Biraaylee
Burjii
Caarraa
Daasanach
Daawuroo
Daraashee
Diimee
Diizii/Maajii
Dongaa
Gaamoo
Gabaatoo
Gawaadaa
Geedoo
Geedichoo
Gidoolee
Gooffaa
Gumuuz
Guraagee
Guwaagaa
Hadiyyaa
Harar/Adaree
Hamar
Iroob/Saahoo
Kafaa/Kaaffichoo
Kambaataa
Koontaa
Koomoo
Koonsoo
Kooree/Qoree
Kooyigoo
Kooyiraa
Kunaamaa
Maalee
Maa'oo
Maaraqoo/Liibiidii
Maashoolaa
Mar
Ma'anti
Massangoo
Shakichoo
Moossiyaa
Mursii
Murlee
Naa'oo
Nu'eer
Banaa/Benaa
Qaaroo/Kaaroo
Kusuumee
Mazyangar
Niyaangaatom
Oromoo
Ooyidaa
Qabanaa
Qacham
Qawaamaa
Shaaqoo
Shinaashaa
Sidaamaa
Silxee
Somaalee
Surmaa
Tigree
Ximbaaroo/Timbaaroo
Duumee
Upoo
Walaayitaa
Warjii
Yam
Zayisee
Zimaam


Agaw

Agaw

Namoonni afaanicha dubbatan irra caalaan isaanii Naannoo Amaaraa "'Godina Agaw Awii" keessa jiraatu , garuu naannoolee adda addaa Godina Matakkal Naannoo Beenishaangul-Gumuuz keessatti hawaasni afaan kana dubbatan jiru . Hanga yeroo dhiyootti, Kunfal, afaan Kibba Agaw kan biraa kan naannoo Dhiha Haroo Xaanaatti dubbatamu , afaan addaa ta’uun shakkamaa ture. Amma afaaniin Awngiitti dhihoo ta’uun isaa kan mul’ate yoo ta’u, loqoda afaan sanaa ta’ee ramadamuu qaba.


Henrii Mortan Istaanlii

Henrii Mortan Istaanlii

Henrii Mortan Istaanlii, nama 1871tti Liviingistoon argatee akkasumas gargaarsa godheef (jechama "Dr Liviingistoon, natti fakkaata" kan uume), lammata gara Zaanzibaar deemuf 1874 qajeele. Jila abuurraa Afrikaa hunda keessaa haala baayyee yaadatamuun, Istaanliin Viktooriyaa Niyaanza (Haroo Viktooriyaa) fi Haroo Tangaanikaatti geejjiba bishaanirraatti itti naannaa'ee ilaale. Sana darbee lafa naannoo Lu'alabaa qorachuun, Istaanliin laga hanga Garba Atilaantiikitti hordofee deeme - garba kana 1877tti ga'e - lagni kunis Laga Koongoo ta'uu mirkaneesse.


Oromoo Dhihaa fi Giddugaleessa

Oromoo Dhihaa fi Giddugaleessa

Oromoon Dhihaa fi Giddugaleessaa hiddaa damee Maccaa fi Tuulamaa irraa argaman.


Maroo

Maroo

Maroon nyaata naannoo Dhiha Oromiyaatti beekamu yommuu ta'u kan inni qophaa'us boqqolloo asheeta corqqaarratti.Boqqoolloo asheetti corqaan foloqsamee/cabsamee aaduun erga soofamee booda dhagaarratti lanqaxama/daakama.sana booda kan lanqaxamee bula'ee sun baala warqeetiin xixiqqeesamee maramuudhaan danfa keessaatti affeelamee bishaachuudhaan nyaataaf dhiyaata.


Oromia Media Network

Oromia Media Network

Oromiyaa Miidiyaa Networki (OMN) chaanaalii oduu Itoophiyaa yoo ta'u, teessoo isaa Minisootaa magaalaa Miniyaapolis keessatti godhatedha. OMN dhaabbata miidiyaa walabaa bu’aa hin arganne 501(c)(3) ta’ee, Komishinii Komunikeeshinii Federaalaa Yunaayitid Isteetis jalatti hayyama argatee arjoomtoota ummataa diyaaspooraa bal’aa Itoophiyaa irraa argameen kan hundeeffame dha.


Mootummoota Gamtoomanii

Mootummoota Gamtoomanii

Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii (DMG) waldaa biyyoota 193 of keessaa qabuudha.


Doonaaldi Tiraampi

Doonaaldi Tiraampi

Doonaaldi John Tiraampi (Waxabajjii 14, 1946 dhalatan) nama siyaasaa, nama miidiyaa fi daldalaa Ameerikaa yoo ta'an, bara 2017 hanga 2021tti pirezidaantii Ameerikaa 45ffaa ta'uun tajaajilaniiru.
Section::::Jireenya Dhuunfaa.
Section::::Jireenya Jalqabaa.
1964tti Doonaald Joon Tiraamp Waxabajjii 14, 1946, Hospitaala Jaamaayikaa magaalaa Niiw Yoorkitti kutaa Kuwiins keessatti argamutti dhalate,[3][4] mucaa afraffaan Fred Trump, dhalataa Bronx keessatti misooma qabeenyaa kan warri isaa godaantota Jarmanii turan, fi Meerii Anne MacLeod Trump, godaantota Iskootilaandi irraa taate. Tiraamp obbolaa isaanii angafaa Maryanne, Fred Jr., fi Elizabeth, fi obboleessa isaanii quxisuu Robert waliin naannoo Jamaica Estates Queens keessatti guddatan, akkasumas mana barumsaa dhuunfaa Kew-Forest School daa'immanii irraa kaasee hanga kutaa torbaffaatti baratan.[5][6][7] Umurii isaa waggaa 13tti mana barumsaa bultii dhuunfaa kan ta'e Akkaadaamii Waraanaa Niiw Yoorkitti galmaa'e,[8] bara 1964tti ammoo Yunivarsiitii Foordiam keessatti galmaa'e. Waggaa lama booda gara Mana Barumsaa Wharton Yunivarsiitii Pensilvaaniyaatti jijjiiramee, Caamsaa 1968tti digrii B.S. dinagdee keessatti.[9][10] Bara 2015tti abukaatoon Tiraamp Maayikeel Koohen kolleejjiiwwan Tiraamp, mana barumsaa sadarkaa lammaffaa fi Boordii Kolleejjii galmee barnootaa Tiraamp yoo gadhiisan tarkaanfii seeraa akka fudhatu doorsisee ture.[11]

Tiraamp yeroo kolleejjii keessa turan bara Waraana Veetnaam keessatti wixinee barattootaa afur argatan.[12] Bara 1966tti qorannoo fayyaa irratti hundaa’uun tajaajila waraanaaf ga’umsa qabu jedhamee kan fudhatame yoo ta’u, ji’a July 1968tti boordii wixinee naannoo sanaa tajaajiluuf ulaagaa guutuu qaba jedhee ramade.[13] Waxabajjii 1968tti, 1-Y, a conditional medical deferment,[14] jedhamuun ramadame,[14] bara 1972tti ammoo sababa lafee spurs ta'een 4-F irra deebi'amee ramadame, kunis dhaabbataadhaan tajaajila irraa isa dhorke.[15]

Section::::Maatii.
Bara 1977tti Tiraamp moodeela Cheek Ivana Zelníčková fuudhe.[16] Ijoollee sadii godhatan: Donald Jr. (1977 dhalate), Ivanka (1981 dhalate) fi Eric (1984 dhalate). Ivaanaa bara 1988tti lammii Ameerikaa uumamaa taate.[17] Hiriyoonni gaa'elaa kun bara 1992tti wal hiikan, kunis hariiroo Tiraamp taphattuu Marla Maples waliin qaban hordofeeti.[18] Traamp fi Maples bara 1993 wal fuudhanii bara 1999 wal hiikan.Intala tokko Tiffany (1993 dhalattee) kan Kaalifoorniyaa keessatti Marlaan guddifte qabu.[19] Bara 2005tti Tiraamp moodeela lammii Islooveeniyaa Meelaaniyaa Knauss fuudhe.[20] Ilma tokko qabu, Baaroon (bara 2006 dhalate).[21] Melaniyaan bara 2006tti lammummaa U.S. argatte.[22]


Deeviid Wuudaardi

Deeviid Wuudaardi

Deeviid Wuudaardi (Afaan Ingiliish: "David Woodard"; A.L.A Eebla 6, bara 1964 Saantaa Baarbaaraa, Kaalifoorniyaa keessatti dhalate) lammii biyya Ameerikaa gaggeessaa Orkeestiraa (garee sirbaa) fi barreessaa ammayyummaa booddee (falaasama xiyyeffannaa garaagarummaa muxanno ilmaa namaa fi hedduuminaa ilaalcha irratti kennuu) yoo ta’u, sanyii maatii koloneeffattoota Ameerikaa beekamoo ta'anii dha.

Wuudaardi hojii Nu’eevaa Jarmaniyaa, Paaraaguwaayi keessatti kan jiratuu, deggartuu sochi dhiirii fi dubartiin wal qixxe dha kanaafu mirga fi carraa qixxe argachuu qabuu/namaa kudura qofa nyaatu, kan foon hin nyaane, deggartuu/hordooftuu falaasama hawaasa fi mootumma kan barbaadamu yookiin kan hanqina/fafa hin qabne ijaaruun ni dandaa'ama jedhuu kan amaantuu, waliin hojjeteenis beekama. Kitaabni walta'iinsa isaa kan afaan Jarmanii, "Five Years", kan barreessaa Siwiizarlaandii Kiristaan Kiraachitii waliin barreesse, hojiiwwan gargaarsa namoomaa achitti hojjetaman tokko tokko ibsa.


Bilillee/Mehbuba

Bilillee/Mehbuba

Bililleen (Mehbuubaa ykn Ajiyamees ni jedhamti) intala Oromoo garbummaatti gurguramtee ilma mooticha biyya Jarmaniitin bitamte. Ilmi mootichaa kun Bililleedhaa maqaa Maahibuubaa itti moggaase. Kunis Afaan Arabaatin 'jaalallee koo' jechuudha. Ilmi mootichaa kun Bilillee jaalallee isaa godhate.

Section::::Seenaa.
Bililleen maqaa maatiin ishee akkuma aadaa fi duudhaa Oromtichaatti ishiif baasani. Kan dhalatte Oromiyaa dhihaa bakka Gummaa jedhamuutti . Barri isheen dhalattee 1820n keessa. Dhalattee yoo waggaa kudhan guuttuu, bara 1835-6, biyya isheen dhalatetti lolli ka’e. Abbaa fi oobboleewwan ishee ja'an ni ajjeefaman. Bilillee fi oobboleetiin ishii ammoo booji’amanii gabrooman. Sanaan booda obboleewwan lamaan kun gara Gondoritti fudhatamuun achittis gargar bahan; sana booda deebi’anii wal hin agarre.

Umriin ishee ijoollee haata’u malee, yaannii fi hojiin ishii akka nama guddaa ture. Kun ammoo Paklaar daran akka ishii jaalaatu taasise. Qulqullina garaa ishii fi fedhiin Bililleen barumsaaf qabdu guddaa qalbii isaa fudhate. Kanarraa kan ka’e, Afaan Arabaa fi Afaan Jarmanii akka barattu waan barbaadeef, bakka daawwachuu deemu hundattu Mahibuubaa of biraa hin hambisu ture. Yaadni isheen iddoo tokko erga daawwatte booda kennitu baay’ee isa ajaa’ibsiisaa ture. Amalli ishii kun amala cimaa Paklar yeroo Awurooppaadhaa dhufu qabu akka jijjiirratu godhe. Kanaaf, Paklar yeroo tokko, “Nama dhugaan wajjiin jirtu wajjiin ooleen, yeroo baay’ee booda nama dhugaa ta’e,” jedhee barreesse.

Biyyoota bahaa waggaa sadiif erga daawwatanii booda, bara 1840 Paklarii fi Mahbuubaan gara Awurooppaa deebi’an. Yeroo kana Mahibuubaa dhukkubni sombaa fi heexoo waan qabeef, baay’ee dhukkubsatte. Nafti ishees baay’ee huqqattee lafeetti baate. Paklaar osoo garaan jibbuu Mahibuubaa mana isaa Muskaa jiru keessatti dooktora isaatti amaanaa kennatee haadha manaa isaa dhukkubsatte gaafachuu Barliin deeme. Yeroo kana baay’ee dhukkubsattullee, Mahibubaan dardarri biyya ishee Oshuu Aagaa kan jedhamuun wal barte. Oshuu Aagaa irraan immoo, hayyicha Jarmanii kan Afaan Oromoo qoratu, Tuucheekiin, walbarte. Sirba Oromoo kan Bililleen sirbite hayyichi kun galmeesee dhalootaaf dabarsee jira.
Ijoollummaa isheetii kaasee guddisee jaalallee akka ija isaatti ilaalu kan taasise, Paklaar, haati manaa isaa waan guddaa dhukkubsateef Barliin gara Mahibuubaatti deebi’uu hindandeenye. Garuu xalayaa ni barreessaaf ture. Mahibuubas dhukkubni guyyuma guyyaan itti cimaa adeeme. Akka hindandamanne garaan waan beekeef, yoo duutu Paklar akka ishee bira taa’u guddaa hawwite.Fedhii ishee kanas dhukkubsatte barreessuu waan dadhabdeef dooktorri ishee barreesseef. Yeroo xalayaan kun harka Paklar gaheetti haati manaa isaa daran waan dhukkubsatteef gara Mahibuubatti hatattamaan deemuu hin dandeenye. Kanaaf, rakkina irra jiru ibsee xalayaa fi meetii maqaan ‘Maahibuubaa’ jedhu irratti bocame ergeef. Garuu yoo xalayichifi meetichi Onkololeessa 27, 1840 Muskaa gahu, Bililleen garuu arguu hin dandeenye; isheenis, isa dhumaaf addunyaa kanarraa boqatte.

Section::::Awwaalcha.
Awwaalli "Machbuba"/Bilillee, bakka awwaalchaa waldaa Pirootestaantii Baad Maskaawu keessatti kunuunfamee jira. Ebla 23, 2004 Jarmanitti Ambaasaaddarri Ityoophiyaa "Aadde" Hiruy Amanu’eel awwaala kana daawwataniiru.


Kuusdeetaa

Kuusdeetaa

Shallaggii keessatti , kuusdeetaa jechuun daataa qindaa’ee kuufamee karaa elektirooniksiitiin argamudha. Kuusaawwan deetaa xixiqqoo sirna faayilii irratti kuufamuu kan danda'an yoo ta'u , kuusdeetaa gurguddoon ammoo kilaastaroota kompiitaraa ykn kuusaa duumessaa irratti keessummeessamu . Dizaayiniin kuusaawwan deetaa tooftaalee idilee fi yaadannoo qabatamaa kan hammatu yoo ta’u, kunis moodeela deetaa , bakka bu’iinsaa fi kuusaa deetaa gahumsa qabu, afaanota gaaffii , nageenya fi iccitii deetaa miira qabeessa, fi dhimmoota shallaggii raabsaman dabalatee, qaqqabummaa walfaana deeggaru fi badii dandamachuudha.
Menuu guddaa banaa
Wiikiipiidiyaa
Barbaaduu
Kuusaa Deetaa
Barruu qorannoo Dubbachuu
Afaan
PDF buufadhaa
Ilaaluu
Gulaaluu
Barreeffamni kun waa'ee yaada kompiitaraati. Fakkeenya yaad-rimee waliigalaa, Tarreewwan kuusdeetaa ilaali .
Shallaggii keessatti , kuusaan deetaa jechuun daataa qindaa’ee kuufamee karaa elektirooniksiitiin argamudha. Kuusaawwan deetaa xixiqqoo sirna faayilii irratti kuufamuu kan danda'an yoo ta'u , kuusdeetaa gurguddoon ammoo kilaastaroota kompiitaraa ykn kuusaa duumessaa irratti keessummeessamu . Dizaayiniin kuusaawwan deetaa tooftaalee idilee fi yaadannoo qabatamaa kan hammatu yoo ta’u, kunis moodeela deetaa , bakka bu’iinsaa fi kuusaa deetaa gahumsa qabu, afaanota gaaffii , nageenya fi iccitii deetaa miira qabeessa, fi dhimmoota shallaggii raabsaman dabalatee, qaqqabummaa walfaana deeggaru fibadii dandamachuu .
Hima filannoo SQL fi bu'aa isaa
Sirni bulchiinsa kuusdeetaa ( DBMS ) sooftiweerii fayyadamtoota dhumaa , aplikeeshiniiwwan, fi kuusdeetaa mataa isaa waliin walqunnamuun deetaa sana qabachuu fi xiinxaluudha. Softiweeriin DBMS dabalataan mijaa’ina ijoo kuusdeetaa bulchuuf kennaman of keessatti qabata. Waliigalaan kuusdeetaa, DBMS fi aplikeeshiniiwwan walqabatan sirna kuusdeetaa jedhamee waamamuu danda'a. Yeroo baay'ee jechi "kuusdeetaa" jedhus DBMS kamiyyuu, sirna kuusdeetaa ykn aplikeeshinii kuusdeetaa wajjin walqabatu agarsiisuuf laaftuutti fayyadama.

Saayintistoonni kompitaraa sirna bulchiinsa kuusaawwan deetaa akkaataa moodeelota kuusaawwan deetaa isaan deeggaranitti ramaduu ni danda’u. Kuusaaleen deetaa hariiroo bara 1980moota keessa olaantummaa qaban. Kunniin deetaa akka tarreewwanii fi tarjaawwan gabateewwan walduraa duubaan jiranitti moodeela , fi harki guddaan deetaa barreessuu fi gaafachuuf SQL fayyadamu. Bara 2000moota keessa, kuusdeetaan hariiroo hin qabne jaallatamaadha, walitti qabamanii NoSQL jedhamuun waamamu , sababiin isaas isaan afaanota gaaffii adda addaa fayyadamu .


Ganamee Yaa'ii

Ganamee Yaa'ii

Jarraa 18ffaa fi 19ffaa keessa lakkoofsi dhalattoonni Oromoo garbummaan biyyootii adda addatti gurguramanii hedduudha.

Isaan keessa tokko kan taatee fi eenyummaa ishee utuu hin dagatiin guddina afaani fi og-barruu Oromoo keessatti gummaacha bu'uuraa kan qabdu waa'ee shamarree tokkoo barreeffama ibsu.

Ganamee Yaa’ii Shaseedaa Odaa maqaa dhaloota isheeti, Jarmanii keessatti garuu caalatti maqaa Pooliin Faatimaa jedhamuun beekamti.

Section::::Ganameen eenyu, akkamiin garbummaan gurguramte?
Ganameen godina Jimmaa, bakka Gumaa jedhamutti jalqaba bara 1830’n keessa akka dhalatte hima, barsiisaan lammii Jarmanii seenaa jireenya ishee barreesse Liidarhoos jedhamu.

Daldala garbaa yeroo sana tureen, ijoolleen hedduun maatii isaanii jalaa hatamanii ykn ammoo waraana gosota jidduutti uumamuun fudhatamanii garbummaatti gurguramu ture jechuun barsiisaan afaanii fi og-barruu Obbo Tafarii Nigusee BBC’tti himaniiru.

Ganameenis maatii ishee jalaa daldaltoota garbaan hatamtee ta’uu akka malu hima.

Seenaa jireenya Ganamee Yaa'ii qorachuun kan barreesse Liidarhoos, abbaan ishee waraana irratti yeroo isheen daa’ima ganna ja’aa turte akka ajjeefame barreesseera.

Umurii ganna sagalitti guyyaa tokko utuu bakka awwaalcha abbaa ishee daawwattuu daldaltoota garbaan butamtee akka fudhatamte seenaan jireenya kun ni hima.

Sana booda “Jimma irraa gara Gondar, achirraa gara Masriitti gurguramte,” jedhu Obbo Tafariin.

Masirii keessatti yeroo 12 irra deddeebiin erga gurguramtee booda, akka qabeenya lammii Masrii, Mehmeet Alii jedhamuutti Kaayirootti geeffamte jedha barreeffamni Liidarhoos.

Gola isaa keessa hojjachaa akka turtee fi amantaa Islaamaas hordofaa akka turte barreessee jira.

“Bara 1847’tti lammiin Jarmanii Joon Baaroon yeroo Masiriitti imale, jireenya ishee jijjiire,” jedha qorataa fi piroofesarri duraanii lammii Jarmanii Wolbart Simiidti.

Lammiin Masirii kun Ganamee akka kennatti Joon Baarooniif dabarsee ishee kenne.

Yeroo Jarman, Kornitaal geessutti maqaan ishii Fatimaatti jijjiramee akka turee fi cuphaa kiristaanumma booda maqaan ishee gara Pooliin Johaanitti akka geeddarame Liidarhoos eeruun Wolbert Simiidti qorannoo isaa irratti maxxanseera.

Section::::Barnootaa fi jireenya mishinaarii.
Jarmanitti Ganameen erga bitamte booda akkataa itti mana kunuunsan (home care) akka barattuuf mana baruumsaa yemmuu seentetti “baruumsaan baay'ee cimtuu waan taateef” mishinaroota waliin gara hojjechuutti dabarte jedhe Obbo Tafariin.

Dandeetti isheen qabdu keessaa kan himamu tokko, Afaan Oromoo, Afaan Jarmanii fi Afaan Arabaa dabalatee afaanota gara shanii ni dandeessi turte kan jedhudha.

Ganameen amantaa Kiristaanummaa fudhachuun bara 1852’tti erga cuphamtee booda, dhiyeenyaan luboota fi mishinaroota waliin hojjachuu eegalte.

Section::::Guumacha aadaa fi Afaan Oromoo barsiisuu.
Obbo Tafariin akka jedhanitti Ganameen sochii wangeela uummata Oromoo bira geessisuu keessatti ga’ee guddaa qabdi turte.

Ganameen kiitaabaa seenaa ishee mata duree ‘Intala Oromoo’ jedhu kan isheen barreessite boodarra erga isheen duutee maxxanfamee gara afaanota 30 oliitti hiikameera.

Kitaaba ishee kana xumuruun kan maxxanse lammii Jarmanii, Liidarhoosiidha.

“Oromoo addunyaatti, keessumaayyuu Awurooppatti kanaan beeksisteetti,” jedhu Obbo Tafariin.

Ebla 1855 keessa Ganameen fedhii wangeelli uummata ishee, uummata Oromoo bira akka ga’uuf qabdu ibsuun mishinarootaaf xalayaa ni barreessiti ture.

Mishiniin ykn ergamni wangeelaa gara uummata Oromootti guddaan hundaa’uu isaaf Ganameen sababa isa guddaa ta’uu akka maltus himaniiru.

Mishiniin kun saba Oromoo bira ga’uuf, wangeela Afaan Oromootti hiikuu yaaluu fi hojiilee biroon gumaacha godheera.

Kitaabne ganamee “Intala Oromoo” jedhu kunillee yemmuu gurguramutti galiin isaa mishinii kanaaf kennamuun gargaara akka ture ni himama.

Mishiniin kun boodarra Oromiyaa keessatti manneen barnootaa, mana amantaa fi wiirtuulee adda addaa ijaaruu keessatti ga’ee guddaa qaba.

Ganameen Adoolessa 1855 keessa tasa dhibee hargansuu waliin wal qabateen hubamtee, Fulbaana 11, 1855 lubbuun ishee darbe.

Wolberti Simiidt akka barreesseetti, Ganameen magaalaa Riyeen keessatti awwaalamte.


Zoodiyaak

Zoodiyaak

Zodiyaak giraaba samii boca girdoo qabuu fi tilmaamaan 8° gara kaabaa ykn kibbaatti (akka latituudii samiitiin safaramutti) akka ekliiptikiitti diriiru/marsu yoo ta’u, daandii mul’ataa Aduun adeemsa waggaa keessatti ispheerii samii qaxxaamurtee deemtudha. Kunis akkaataa nuti lafa dhaabannee ija foonii keenyaan arginudha.

Daandiiwwan Ji'aa fi pilaaneetota mul'atan girdoo ykn giraaba zodiyaak keessa jiru.
Section::::Mallattoolee.
Dhaha urjiilee warra dhihaa keessatti, fi astronomy durii keessatti, zodiyaak mallattoo kudha lama kan qabu yoo ta’u, tokkoon tokkoon isaanii dheerina samii 30° kan qabatanii fi tilmaamaan maqaan isaanii urjiilee armaan gadii wajjin kan walsimudha:

Mallattoolee urjii kun sirna qindeessaa samii, ykn caalaatti addatti sirna qindeessaa ekliiptikii kan uumu yoo ta’u, kunis ekliiptikii akka ka’umsa latituudiitti, bakka Aduu ammoo equinox vernal irratti qabdu akka ka’umsa longituudiitti fudhata.[4]

Section::::Dhahalaaluu.
Ogeessota durii astiroonoomiitiin akka jedhamutti goyyaa dhaloota namaa irratti hundaa'uun carraa fi amalli ati qabdu sitti himama.

♈ Aries (Ram): Bitootessa 21–Eebila 19

♉ Taurus (Bull): Eebila 20–Caamsa 20

♊ Gemini (Twins): Caamsa 21–Waxabajji 21

♋ Cancer (Crab): Waxabajji 22–Adoolessa 22

♌ Leo (Lion): Adoolessa 23–Hagayya 22

♍ Virgo (Virgin): Hagayya 23–Fulbaana 22

♎ Libra (Balance): Fulbaana 23– Onkoloolessa 23

♏ Scorpius (Scorpion): Onkoloolessa 24–Sadaasa 21

♐ Sagittarius (Archer): Sadaasa 22–Mudde 21

♑ Capricornus (Goat): Mudde 22–Amajji 19

♒ Aquarius (Water Bearer): Amajji 20–Guraandhala 18

♓ Pisces (Fish): Guraandhala 19–Bitootessa 20


Diiksis

Diiksis

diksiis hamdaan aanaalee godina arsii keessaa tokko kan taatee fii aanaa karaa asfaaltii itayyaa roobee keessa dabruu fi saffisaan guddachaa jirtuudha. keessumattuu gabayaa loonitiin baayyee beekkamtuudha.