Himanni adda cituu fi dhiifamaan hidhaa bahuu ija seeraatiin

Mootummaan Itoophiyaa torbee darbe gaafa Jimaataa himata namoota siyaasaa Obbo Jawaar Mahaammad, Baqqala Garbaafi Iskindir Naggaa akkasumas hogganoota TPLF duraanii addaan kutuun hidhaarraa gadhiiseera. Minsitirri Ministeera Haqaa Dr Geediyoon Ximootiyoos af-gaaffii Tajaajila Oduu Itoophiyaa waliin Dilbata darbe taasisaniin akka jedhanitti, hidhaa irraa hiikamuun namoota siyaasa kanaa ‘’dhiifama yookiin araaras miti.’’ Adeemsi seeraa dhiifamaa ykn araara kennuu akkamiin akka hojjetu yeroo ibsanis, dhiifamni (pardon) nama yakkisaa mirkanaa’ee adabbiin irratti murameef kan kennamu yoo tahu, boordii dhiifamaan erga dhiifamni kennameefi booda pireezidantii biyyattiin ragga’aa jedhan. Amnesty (baraarsa) immoo namni tokko adabbiin osoo irratti hin muramiin dura yeroo himannaarra jirutti kan kennamuu danda’u akka tahe himaniiru. Gama biraan ammoo hidhaa irraa hiikamuun namoota siyaasaa knanneenii adeemsaa seeraa ‘’himanni addaan cituun kan raawwatedha,’’ jedhaniiru. ‘’Mootummaan marii biyyaalessaa adeemsifamuuf jiru hirmaachisaa taasisuuf jecha himannaawwan lama, kan galmee Obbo Jawaar Mahaammadiifi kan Iskindir Naggaa jalatti qabame addaan akka citu taasifame,’’ jedhaniiru. Kana malees himata galmee sadaffaa, ‘’hogganaa TPLF Dabratsiyoon Gabiramikaa’eel jalatti namoota shororkeessummaadhaan himatamanii turan keessaa ja’a kan gadhiifaman rakkoo fayyaa qabaachuufi dulluma keessa waan jiraniif,’’ jedhan. Namoonni gadhiifaman kunneen miseensota koree hojii raawwachiiftuu TPLF keessa kan hinturre tahuu ibsuun kana boodas, ‘’ajaja waraanaafi siyaasaa yoo kennan himanni isaanii deebi’ee socho’uu mala,’’ jedhan. Dabaluunis haala murtoon kun itti kenname yeroo ibsan, ’’sirna haqaa isa idileen qajeelfamurra haala qabatamaa Itoophiyaa irratti hundaa’uun hoji-maata haaromsaa ce’umsaaf tahutu barabaachisaa tahee argamee,’’ jedhaniiru. Abukaatoon Obbo Jawaar Mahaammadiifi Baqqala Garbaa, Obbo Kadir Bulloo, ‘’himanni addaan kan citu yeroo abbaan alangee himata armaan dura bane ‘dhiise’ jedhee mana murtiitti dhiyeessee, haala irratti kan murtaa’uufi kan hin murtoofne jechuun yeroo himata kaasuudha,’’ jedhan. Haa tahu malee, ‘’haalli amma mootummaan himata kana addaan itti kutee garuu adeemsa seeraa kana keessa hin seenu, sababiinsaa himanni kun dhumateera kan jechisiisu miti. Mootummaa aangoo himata kana sochoosuu ykn dhaabuu qaba jechuudha,’’ jedhaniiru. Ministirri mummee Abiy Ahimad gama isaatiin, mootummaan namoota kunneeniif dhiifama kan godheef uummata isaan booda jiru kabajee akka ta'eefi namoonni kunneenis carraa argame kanatti sirnaan akka fayyadaman, ta'uu baannaan ''himata adda kutuu jechuun yakkarraa baraarsuu waan hin taaneef deebi'anii himatamuu danda'u,'' jechuun akeekkachiisuunii ni yaadatama. Adeemsa seeraa idileetiin himanni sababa garaagaraatiin addaan cituu akka danda’u himu ogeessi seeraa Obbo Kadir. Fakkeenyaaf, ‘’Namni himatame yoo du’u himannisaa addaa cituu danda’a, yoo himataan  fedhiitiin himannaasaa kaasus addaan citus mala. Dabalataan yoo ragaan gahaa hin  jiraanne hanga ragaan argamutti galmeeniyyuu cufamuu danda’a,’’ jedhan. Hidhamtoonni ammaa adeemsi itti hiikaman kun garuu, ‘’adeemsi seeraa akkas jedhee sitti himu hin jiru, garuu mootummaan aangoo bulchiinsi isaaf kennurraa ka’ee tarkaanfii akkanaa fudhachuu danda’a,’’ jedhan. Obbo Jawaar Mahammad fa’is yeroo hiikamanitti xalayaa isaaniif kenname irratti, ’’sababiin itti hiikaman akka hin ibsamnes quba qaba,’’ jedhan. Qaamni nama tokko shakkee himate deebisee yeroo hiiku ‘’marii biyyaalessaafis tahe sababa biraan yoo hike jara hiikamaniif waan dhimma guddaa tahu miti,’’ jedhan. Adeemsa seeraa hamma yoonaa tureenis manni murtii yakkamtoota jedhee gatii irratti hin murreef, ‘’mirgi namoota yakka hin dalagne ykn qulqulluu jedhamanii tilmaamamuun isaanii akkuma eegametti taha,’’ jedhaniiru. Obbo Geediyoon, ‘’rakkoo biyyaalessaa furuufi dhaloota dhufutti akka hin darbine gochuuf, sirna haqaa dhiifama hin kenninerratti cichuurra marii taasisuu irratti xiyyeeffachuun murteessaa dha, ‘’ jedhan.


Dargaggoo Oromoo meetira 2.25 dheeratu Nagawoo Jimaan walbaraa

Naannoo Oromiyaa Godina Shawaa Bahaa Aanaa Dugdaa magaalaa Maqiitti dhalatee kan guddatee fi ammas achuman kan jiraatu Nagawoo Jimaa, sababa dheerina hojjaasaa rakkoo hawaasummaaf saaxilamuu hima. Dargaggeessi umurii waggaa 24 kun hojjaansaa meetira 2.25 ta'uufi ammallee dabalaa deemaa jiraachuu dubbata. Kanarraa kan ka'e uffataafi kophee argachuuf akka rakkatu akkasumas geejjibaan imaluuf baasii dachaaf saaxilamaa akka jiru hima. Dargaggoon kun yeroo of danda'ee jiraachuu qabutti sababa hojjaasaa hojii hojjechuu dadhabuun harka namaa eeggatee jiraachuuf dirqamuu turtii addatti BBC waliin taasiseen ibseera. Turtiin dargaggoo Nagawoo Jimaa waliin taasisne akkanatti dhiyaata. Ijoollummaasaa akkuma nama kaanii maatii gargaaraa barnootasaa hordofaa guddate. ALI bara 1998 barnoota eegaluu kan hime Jimaa Nagawoo, ''Yeroon barnoota jalqabu hojjaan kiyya hagas mara hinturre,'' jedhe. ''Garuu dhawaatumaan ijoollee hiriyoota koo biraa baayyeen dheerachaa dhufe. Yeroo jalqabaaf dheerachuu kanan bare bara 2005 irraa eegaleeti, baroota lamaan sadan itti aanan hojjaan koo baayyee dabale. Bara 2005 keessa hojjaan kiyya meetira 1.8 caalee argame.'' Dargaggoo Nagawoo Jimaa akkuma umriin isaa dabaluun hojjaan isaallee dabalaa deemuu hima. ''Yeroo ammaa umriin kiyya 24 yoo ta'u dheerinni kiyyammoo meetira 2.25 ta'eera. Erga hojjaan kiyya kan hiriyoota kiyyaa caaluu baree guyyaa guyyaan inuman of safara. Dheerinni kiyya umuriima kiyya waliin dabalaa jira.'' Akka dargaggoo Nagawoo Jimaa jedhutti jalqabuma wayita hojjaansaa namoota kaanirraa adda ta'ee mul'achuu jalqabetti xiyyeeffannoo namootaa keessa gale. ''Wayita hojjaan kiyya adda ta'ee mul'achuu eegalu ijji namaallee narra buufate. Sababa kanaaf anillee waggoota muraasaaf saalfii keessan ture,'' jechuun dhiibbaa dheerinni kun irraan ga'e hima. Bakka namni jirufaa dheessee kophaa filachaa akka ture kan himu Nagawoon, irra caalaa jechi namootaa akka isa miidhe hima. ''Jechoonni namoonni naan jechaa turan akkan gadi ba'ee hiriyoota koo waliin hin oolle akkasumas hawaasa keessa akkan hin deemne na dirqamsiisan.'' Ilaalchi mana barumsaatti tures akkanuma na miidheera kan jedhu dargaggoon kun, boodarra dhukkubsatee kutaa saddeetitti barnootasaa adda kutuuf akka dirqame hima. Dargaggoo Jimaa Nagawoo ALI 2008 osooma mana barumsaa keessa jiruu sammuusaa keessatti waa biqiluun dhibeen dhukkubbii iitaa isa mudachuu hima. ''Dhibeen sun akka malee na miidhee deemsallee waan na dhorkeef bara 2010 mana yaalaa deemeen waggaa lamaaf yaalamaa ture.'' Hospitaala seenuusaa dura wagga lamaaf dhukkubsataa akka ture kan himu dargaggoon kun barnootasaa akka adda kutu kan dirqamsiise dhibee kana malee hojjaasaa akka hin taane hime. ''Deemsan dadhabe, ulee qabadheen deemuu eegale. Inumaa ulee qabadheelleen sadarkaan deemuu dadhaberran ga'e,'' jechuun mana barumsaa dhiisee manatti galuuf akka dirqame himeera. Hakiimonni hospitaalaa dhibeen sammuu kiyya mudate hidda miilla kiyyaarratti dhiibbaa uumuu natti himuurraan kan hafe sababa hojjaa kiyyaa kun na mudachuu natti hin himne. Ergan waggaa lama turee hospitaala Xiqur Anbassaatii ba'ee amma fayyeera, deemsallee nan danda'a jedhe dargaggoo Nagawoo Jimaa. Wayita hojjaansaa dheerachuu jalqabe namootaan waldhabuu fi aaruun akka ture kan himu Nagawoon, amma sun geeddarameera jedhe. ''Ergan hospitalatti yaalamee ba'ee as kanan duraan saalfachaa turee na dhiiseera, ofitti amanamummaa horadheera. Bakka namoonni jiran dheessuu fi saalfachuu dhiiseera,'' jedhe. Nagawoon dabaluun jijjiirama amalaa ofirratti arge wayita ibsu,'' jalqaba wayitan dheerachuu jalqabe nama loluu, aaruu fi jeequun narratti mul'ataa ture. Amma ergan itti baraa dhufee jiruu tasgabbaa'aa jiraachuu jalqabeera,'' jedhe. Dargaggoo Nagawoo Jimaa sababa dheerinasaa rakkoon hawaasummaa hedduun isa mudachuu hime. ''Sababa hojjaan kiyya humnaa ol ta'eef hojii hojjechuu hin danda'u. Hunda caalaa ammoo uffataa fi kophee argachuu hin danda'u.'' ''Uffatallee safaradheen hodhisiifadha, kophee garuu biyya keessaa hin argadhu. Lakkoofsi kiyya 54 waan ta'eef biyya alaatii malee hin argadhu,'' jedha dargaggoon kun. Sababa hojii hojjechuu hin dandeenyeef maatiirratti hirkatee jiraachuu kan himu Nagawoo Jimaa, sanarratti dabalataan uffataa fi tajaajila geejjibaa akkasumas kaan argachuuf baasii namni tokko baasu irra dachaan akka kaffalu hima. ''Uffata wayitan hodhiifadhu dachaa kaffaleen hodhisiifadha. Qomees darbee darbee malee hin argadhu. Suuqii deemee kopheen barbaade filadhee bitachuu hin danda'u. Maallaqa guddaa dhaanin alaa argadha. Konkolaataas bakka nama lamaa qabadheen imala waan ta'eef dachaan kaffala.'' Namoonni dhuunfaa tokko karaa uffataa fi kophee kan na gargaaran jiru kan jedhu Nagawoo Jimaa, ''garuu qaamni mootummaa yookiin jaarmiyaan wayiitu kann na dubbise hin jiru,'' jedhe. ''Wayitan Finfinnee ture namoonni waa'ee hojjaa kiyyaa ajaayibsiifatanii na gaafachaa turan. An nama hojjaa dheeraa hedduu argeera, garuu nama na caalu tokkoyyuu hin argine.'' ''Nama Itoophiyaa keessatti hojjaa dheeraa qaba jedhamu Asraat nama jedhamu ta'uu bareera, gaaffii fi deebii inni taasisellee argeera. Inni meetira 2.22 akka dheeratu himata. Kiyyammoo meetira 2.25, ammallee hojjaan kiyya dheerataa deema.'' Karoorri isaa ijoon barnoota xumuruu ta'uu kan hime dargaggoon kun, yeroo ammaa barnootasaa kutaa saddeetitti adda kutetti deebi'uun sagantaa galgalaan barachaa akka jiru hime. ''Barnoota kiyya cinatti osoon beekamtii argadhee aadaa fi tuurizimii keessa seenee hojjedhee fedhiin qaba.'' ''Namoonni hojjaa kiyyatti fayyadamee beeksisafaa akkan hojjedhu na jajjabeessu, garuu hanga ammaatti qaamni ha hojjeciisuuf yaale hin jiru, carraa akkasii osoon argadhee nan fedha.'' Obboloota dubaraa shan fi dhiira afur qabaachuu kan himu dargaggoo Nagawoo Jimaa, ''Isaan hunduu hojjaansaanii dhedheeroo miti. Maatii kiyya keessallee namni akka kiyya dheeratu hin jiru,'' jedha.


Naannoo Oromiyaa: ‘Sosochiin Dubbisaa’ jalqabame akka fiixa bahuuf maaltu taasifamuu qaba?

Mootummaan Naaannoo Oromiyaa ALI Muddee 4, bara 2014 irraa kan eegalu ‘sosochii Dubbisaa’ jalqabsiiseera. Hoggaanaa Itti aanaan Biiroo Aadaa fi Turizimii Oromiyaa Obbo Birhaanuu Guxee BBC waliin turtii taasisaniin naannichatti baatii haaraan yeroo jalqabu guyyaa afraffaan guyyaa dubbisaa ta’ee akka ooluuf murtaa’uu himan. “Dhaloonni amma jiru kun faayidaa kitaaba dubbisuun qabu beekee akka itti gargaaramuuf yaadamuun sagantaan kun akka jalqabu kan ta’e. ''Guutummaa Oromiyaa keessattis guyyaa walfakkaataa kanatti eegalameera. Waan jalqabamee dhaabatu osoo hin taane waan itti fufiinsaan ta’udhas,” jedhan. Guyyaan dubbisaa kun guyyaaa walfakkaataatti, bakka hundatti kan raawwatamu akka ta’es himan. Hojjettoonni manneen hojii mootummaa, kan miti mootummaa fi manneen barnootaa keessattis ji’a ji’aan guyyaan dubbisaa kun guyyaa walfakkaataatti akka jiraatus himan. “Mana Hojii mootummaa keessatti ji’a itti aanu guyyaan dubbisaa kuni gaafa gahu hojjetaan kamuu sa’aatii muraasa fudhatee kitaaba, Gaaazexaa yookan barreeffama biraa isa fayyadu dubbisa. ''Yeroon dubbisaa kuni sa’aatii tokkoo hanga afurii dheerachuu mala,” jedhan. Manneen hojii mootummaa hundis akkaataa hojii isaaniitiif mijatuun sagantaa dubbisaa hojjettoota isaaniitiif kan qopheessan akka ta’es himan Obbo Birhaanuun. Oromiyaaa keessa yeroo ammaa manneen kitaabaa 165 qofti jiraachuu kan eeran anga’aan kun, hojiin manneen kitaabaa babal’isuu itti aaansee kan hojjetamu ta’uu eeran. Yiunvarsiitii Finfinneetti Barsiisaa Afaanii fi Hogbarruu kan tahan Qulqulluu Ijoo, yaanni uummata dubbisaaf dadammaqsuu kun gaarii ta'u himu. Ta'us, akkaataa amma dura baratameen hojiin bifa duulaatiin jalqabamu yeroo hedduu fiixa hin bahu jedhu. “Yeroo baay'ee wanti haala kanaan labsamu akkuma qufaa nama qabdee namarra darbituuti itti fufiinsa hin qabu. ''Osoo akkuma amma jalqaban kana karaa caaasaa hundaatiin namni akka kitaaba dubbisu itti fufiinsan hojjetamee itti fufiinsa ni qabaataa,” jedhan. Raawwii isaa yeroo yeroodhaan qorachuun, hawaasa keessatti miira waldorgommii fi kaka’umsaa uumuun karaa miidiyaaleetiinis itti fufiinsaan yoo hin hojjetamne hojii duulaa ta’ee hafa jedhan Barsiisaa Qulqulluun. Aadaan dubbisaa kutaa hawaasaaa hunda biratti laafaa dhufeera kan jedhan barsiisaan kun, barattoonnis qorumsaaf qofa yeroo itti dubbisanirra gahameera jedhu. “Barattoonni qorumsaaf qofa dubbisu. Qorumsi dabarraan hin dubbisan. Hojjetaan mootummaas isa dur baratee hojiitti seene ni dagata. Akka Oromiyaatti ammoo miirri barumsaatuu kufee jira. ''Qormaata qofaaf dubbisama. Namni kitaaba hin dubbisne akka gaagura kanniisni keessa hin jirreeti. Homaa gatiin qabu” jedhan. Aadaan dubbisuu yeroo kufaa deemu namni waaan beeku dagachaa waan deemuuf namni barate kan hin barannerraa adda hin ta’u jedhan. Sosochiin amma Mootummaan Naannoo Oromiyaa jalqabsiise kuni karaa dhiheessii kitaabaa qabuun, hordoffii fi to’annaan taasifamee itti fufiinsa yoo qabaate jijjiirama fiduu akka danda’us himu. Yeroo ammaa akkaataan itti fayyadama teeknolojii jiru namoota dubbisaniif carraa gaarii fideera. Ta'us dhaloonni gara caalaa miidiyaa hawaasummaa fayyadamuurratti waan dabarsaniif aadaan dubbisuu haalaan gadi bu’eeras jedhan.


Naannoo Oromiyaa: Godinni Baalee Bahaa hongee mudateef birmannaa gaafate

Godinni Baalee Bahaa Kibba Oromiyaatti argamu hongee hammaateef namaafi beeyladaaf gargaarsi atattamaa akka taasifamuuf gaafate. "Nyaata namaafi beeyladaa irratti hanqinni mudateera" jechuun hogganaan Waajjira Komunikeeshinii godinichaa Obbo Jeylaan Adam BBCtti himaniiru. Sababa jijjiirama qilleensaan hongeen godinoota Kibba Oromiyaa Booranaafi Gujii akkasumas biyya ollaa Itoophiyaa Kaaba Keeniyaafi Somaaliyaattis mul'ateera. Fakkeenyaaf Kaaba Keeniyaatti baayladootni hedduun hongee hamaa waggaa kudhan keessatti mul’ateen dhumaniiru. Hongeen roobni yeroodhaan roobuu dhabuufi yeroon bonaa dheerachuun aanaalee Godina Baale Bahaa tokko tokko mudate yaaddessaa ta'uunsaas himameera. Obbo Jeylaan Adam, "aanaalee akka Daawwee Sarar, Daawwee Qaachan, Raayituu, Sawweenaafi Laga Hidhaa keessatti hongeen ni jira," jedhan. Keessattuu balaan hongee kun aanaalee godinichaa sadi: Daawwee Sarar, Daawwee Qaachan fi Raayituu keessatti kan hammaate ta'uu himaniiru. "Hanqinni nyaataa namaafi beellada irratti mudateera" kan jedhan Obbo Jeylaan, lakkoofsi namootaa ammatti gargaarsa barbaadan kuma 250 ol ta'uu himaniiru. Dheerachuu bonaan walqabatee miidhaan namaaf beeyladaratti qaqqabu sadarkaa godinaatti yaaddoo hammaataarra gahuu Obbo Jeylaan dubbatu. Aanaalee Godina Baale Bahaa hongeen miidhaman keessatti hanga ammaatti beeyladoonni 5,000 du'aniiru. Lubbuu namaarratti garuu miidhaan hanga ammaatti qaqqabe akka hinjirrefi kana boodas akka akka hin qaqqabneef xiyyeeffannoon hojjetamaa jiraachuunis himameera. "Keessattuu maatii harka qalleeyyii biratti deeggarsi ammaa amma godhama. Hanga ammaatti lubbuun namaa bahe hinjiru" jedhan Obbo Jeylaan. Yeroo ammaatti hawaasni beeylada ofii qabatee gara aanaalee godinichaa kan biroofi daangaa godinaalee Arsiifii  Harargeetti godaanaa jiraachuu himuun "hawaasni horsiise bulaa jiruuf jireenyasaa baraaruuf deemaa jira" jedhan. Mootummaan namaafi beeyladootaaf bishaanfi soorata dhiyeessaa jiraachuu kan himan hogganaan Waajjira Komunikeeshinii godina Baale Bahaa Obbo Jeylaan Adam, "deeggarsi godhamaa jiru gahaa miti" jedhu. Akka fakkeenyaatti aanaa Daawwee Sarar eeruun aanichi bishaan boolla gadi fagoo tokkollee akka hinqabne himan. Ammatti mootummaan konkolaataa bootteetti fayyadamuun bishaan dhugaatii dhiyeessus gahaa akka hintaane himaniiru. Dabalataan gogiinsi aanaalee godina Baale Bahaa mudate kun ji'oota lamaan itti aananiifii isaa ol turuu waan danda'uufis dhaabbileen miti mootummaafii hawaasni harka akka itti hiixatu gaafataniiru. Qaamoleen gargaarsa nyaata beeyladaafi soorata namaa gumaachuuf fedhii qaban yoo jiraatan bulchiinsi godinichaa kan simatu ta'uus himan. Hongeen akkanaa godinichatti waggoota kudhan dura mudatee akka ture kan himan Obbo Jeylaan, "kan ammaa kun kan duraanii caalaa akka malee humna qaba" jedhaniiru.


Loogoo jijjiirachuu isaatiif komii ummataa irratti ka'aa jiruuf BBO maal jedha?

Biiroon Barnoota Oromiyaa (BBO) loogoo (hasxaa) ammaan dura itti fayyadamaa ture hambisuudhaan haaraa fayyadamuu jalqabuun isaa miidiyaalee hawaasummaa irratti mormii kaase. Loogoo haaraa kana biirichi ifatti ibsuu baatulleen erga yeroo dhihootii asitti itti faayyadamaa kan jiru yoo ta'u Hogganaan Biirichaa Tolaa Bariisoo (PhD) ammoo loogoo haaraaa kana fayyadamuun suurri kahan fuula Feesbuukii biirichaa irratti gadhiifamee mul'ata. Loogoon Biirichi armaan dura fayyadamaa ture odaa, alaabaa abbaa Gaadaa, guca ykn xombora, kitaabaafi Qubee ABCD.. kan ofirraa qabu ture. Inni haaraan tibbana miidiyaalee hawaasummaa irratti ijoo dubbii ta'e kunimmoo kitaaabaafi maqaa waaajjirichaa duwwaaa kan ofirraa qabudha. Loogoon BBO yeroon kennameefiif haala qabatamaa jiruufi addunyaan irra geesse ilaalcha keessa galchuun mariin erga irratti taasifameen booda jijjiiramuu Itti-aanaa Hogganaan Biirichaa, Galaanaa Walda-Mikaa'el (PhD) BBC'tti himan. Loogoon duraan ture qabatama amma jiru hin mullisu kan jedhan Dr. Galaanaan, "Amma haala irra jirrurratti hundaa'ee loogoo akka Biiroo Barnoota Oromiyaatti bakka nu bu'a jennee yaadne kana murteessine," jedhan. Aanga'aan kunis sababii loogoon duraanii ittiin jijjiramu danda'es yoo ibsan,  "Loogoo [kanaan duraa] keessatti wantonni mul'atan tokko tokko yeroo ammaa/jaarraa ammaa kana keessatti beeksisuu [promote gochuu] waan hin barbaadneef, silattuu waan lafa qabateerudha jennee kan fudhanne fudhanneetu jijjiiruuf deemne," jedhan. Namoota loogoo haaraa biirichi fayyadamuu jalqabe kana qeeqan BBCn dubbise keessaa tokko Gaazexeessaafi Barreessaa Lalisaaaa Indirisi. Akka inni jedhutti, loogoon BBO kanaan duraa guca alaabaa naannoo Oromiyaan irraa mul'atu, jalatti ammoo AB CD kan qabu ta'ee dudduubaan ammoo gaaddiddaa'ee kan mul'atu Odaa ture. ''Amma isatu haqamee. Loogoo haaraan kun Kitaabaan alatti wantoota naannicha ibsan biroo irraa haqamuun hedduu kan nama mufachiisudha'' jedha Lalisaan. "Kun anatti kan agarsiisee naannoo Oromiyaarraa wanti Oromoo ibsu, biiroon Oromoon qaba jedhu ykn akka naannoo keenyaatti qabna jennu keessaa wanti Oromoo ibsu fakkoomina keenya haqamaa jiraa jechuudha,'' jedha. Itti dabaluunis maaltu itti aana kan jedhullee yaaddessadha jedhe. Adeemsi akkanaa kun naannichi qubee fi afaan ofiitiin baarachuun itti fufuu isaatiifuu waan nama yaaddessuu fi miira shakkii kan uumudha jedha Lalisaan. Itti-aanaa hogganaan BBO Galaanaa (PhD) gama isaaniitiin, magaala Finfinnee dabalatee naannolee ollaatti hojii bal'aa barnoonni akka Afaan Oromootiin baratamu akka babalisan kaasuun, xiyyeeffannoo addaa itti kennanii hojjechaa akka jiran ibsan. Loogoon haaraa Biiroo Barnootaa kun dhiibbaa Ministeera Barnootaa Federaalaatiin akka walfakkaatuuf ta'e jechuun komii hawaasarraa ka'us sirrii miti jedhan Dr. Galaanaan. "Warri sammuu gadi aantummaa qabaniifi Oromoon ajajuma nama biraatiin bula jedhanii yaadan Biiroon Barnootaa wanta tokko yoo godhe beekumsa mataa isaatiin godhe miti nama biraatu ajaje jedhanii yaaduu danda'u. Isaan kana waayyu gochuun hin danda'amu, sammuu gabrome waan qabaniif... Kun ammoo isaanirratti qofa osoo hin taane dhalootarrattillee dhiibbaa fidaa jira," jechuun ibsan. Yunvarsiitii Bulee Horaatti Barattuu digrii sadaffaa (PhD) kan taate Daraartuu Baqqalaa gamasheetiin Biiroon Baarnoota Oromiyaa marii fi waliigalteen alatti ibsituuwwan Oromoo Loogoo duraanii irra turan dhaabamsiisuun loogoo haaraan bakka buusuun isaa sirrii miti jetti. Muuxannoo adeemsa kanaan dura waajirri isheen keessa hojjechaa turte loogoo isaa ittiin jijjiire akka fakkeenyaatti kaasuun, loogoo ummanni 'bakka na bu'a' jedhee fudhatu dhiyeessanii filachuu wayya jetti. Loogoon maaliif jijjiirama jechuu osoo hin taane duraan dursee namoonni yaada irratti kennuu qabu kan jettu Daraartuun, ''Wanti kun haala biyyaattii amma keessa jirtu wajjin ta'uun ammoo shakkii isaa kan dabaludha" jetti. Biiroon Barnoota Oromiyaa yeroo loogoo haaraa kana filatutti yaada fudhachuu fi qabiyyeen loogoo sanarra jiru waan ummaticha fakkaatu ta'uu qaba ture kan jehu komiin kan ka'aa ture jetti. Hogganaa itti aanaan Biiroo Barnoota Oromiyaa Dr. Galaanaa W/mikaa'el dhaabbilee hedduun loogoo isaanii yeroo yeroodhaan jijjiiru, Biirichis  fedhii isaatiin loogoo isaa jijjiire jedhan. "Loogoo duraaniis waggaa sadiin dura numatu baase. Loogoon suni waan yeroo sana jiru ni mul'isa ture. Amma ammoo loogoon suni haala qabatamaa ammaa jiru hin mul'isu. Haala qabataamaa amma jiruun Loogoon Biiroo Barnoota Oromiyaa bakka bu'u kana jennee murteessine" jedhaan.Loogoo kana jijjiiruun murtii keenya kan jedhan Dr Galaanaan, ''jijjiiruu keenyaaaf ammoo eenyunuu hin gaafannu. Eenyurraayyuu heeyyaama hin fudhannu" jedhan. Akkasumas jijjiiramni loogoo kun waan irratti yaadamee hojjetame ta'u ibsuun, ammallee yaada ummataa akka fudhatan dubbatu. "Hawaasnis yaada irratti kennaa turan. Isa kana fudhannee foyyeessaa dhufnee kan dhumaa kan ta'e isa kanadha jennee qilleensarra oolchine. Kun qilleensarra gara ji'a ja'aa tureera. Eebbi isaa hin gaggeeffamne. Idileedhaan hin eebbifamne,'' jedhan. Ammas taanaan Biiroon Barnoota Oromiyaa akkasumaan fuudhee kan itti fayyadamu osoo hin taane ummataafi dhimmamtoota hundaaf tokkoon tokkoon isaa wanti achirra jiru maal jechuudha kan jedhu, akkasumas kan kanaan duraa maaliif jijjiirame isa jedhu ibsi ni kennamaaf jehan Dr. Gaalaanaan. Gama biraatinis Oromiyaa Piroospariitii Paartiin (OPP) dhimma kana ilaalchisuun ergaa fuula Feesbuuka isaarratti Jimaata maxxanseen, waan Oromoof oogan fakkeessanii ammas akka waan afaan, aadaafi dudhaan Oromoo miidhameetti boo'aa jiran jechuun, dhimmi loogoo Biiroo Barnoota Oromiyaa waliin tibbana deemaa jiru kijiba jedheera. Dhaabbata mootummaas ta'e kampaaniin dhuunfaa tokko biraandii ofii haaromsachuuf qaama dhimmi hin ilaallanne gaafachuuf hin dirqamu kan jedhe OPPn, yoo fedhe maamilarraa yaada fudhachuufi mallattoo isaa gabbifachuu danda'a jedheera. Kanaan alatti miira anatu siif beekaafi siif murteessaatiin waan deemu kamuu fudhatama akka hin qabaanne ibsuun, "warri dhaabbata barnootaa wiirtuu qaroominaa ta'ee tajaajilurratti daldala siyaasaa fedhii dhuunfaarraa madduun olola sobaa hafarsitan akka of qusattan dhaamna," jedheera.


Nuhoon ''yeroo namni hin dammaqiinitti Oromiyaa dammaqsee, Oromummaa mi'eesse,'' Galaanaa Gaaromsaa

Boqachuu artistii Beekaamaa Nuhoo Goobanaa hordofee qondaalota mootummaa dabalatee namootni bebbeekamoo hedduun gadda isaanitti dhagahame ibsataa jiru. Guddina aartii Oromoo keessatti qooda guddaa kan qabuu fi sirboota isaa qabsoon waggoota hedduuf uummata Oromoo daddamqsaa kan ture Nuhoo Goobanaa dhukkubsatee yeroo dheeraaf erga yaalamaa turee kaleessa boqachuun isaa himame. Mootummaan naannoo Oromiyaa boqochuu Artist Nuhoo Goobanaatiin gadda itti dhagahame ibseera. Biiroon Kominikeeshinii naannoo Oromiyaa, ''Nuhoo Goobanaa hin duune, injifannoofi bilisummaa uummanni Oromoo gonfate wareegamtoota Oromoof dhugaa bahuuf deeme,'' jechuun barreesse. Nuhoon yeroo dargaggummaa isaatti sirna Fiwudaalotaa, sirna abbaa hirree Dargiin akkasumas yeroo bulchiinsa TPLF keessattis dhiibbaafi hacuuccaa ummata isaarraa gahaa ture mormuun qabsoo guddaa taasisaa tureera jechuun Aartistii gameessa kanaaf bakka guddaa akka qabu ibse biirochi ibsa isaa keessatti. Dhiyeenya mana hidhaatii kan bahe namni siyaasaa Jawaar Mahaammad erga mana hidhaa seenee booda maxxansa isaa jalqabaan du'a Nuhoon gadda itti dhagahame barreesse. '' Imalli bara  jireenyaa Nuuhoo  Goobanaa imala qabsoofi qabsaa'ota Oromooti. Roorroo alagaaf harka hin kennu jedhee  qabsootti seene.  Rakkoon biyyoota  baqaa, Jabuutii, Somaaliyaa, Keeniyaa, Suud Arabiyaa osoo harka hin kennisiisne. Sadoo fi qananiin Awuroppaa, Kanaadaa fi Ameerikaa osoo sabaafi biyya isaa hin irraanfachiisin, hamma dhuma jireenya isaatti qabsootti cichee, daandii ganama qabate irraa osoo hin maqin, qabsaa'ota oromoo hangafoota akka isaa isa dura dabranitti makamuuf kara fuula rabbii deeme,'' jechuun Jawaar Mahaammad fuula Feesbuukii isaa irratti barreesse. Erga mana hidhaatii bahee kun maxxansa Jawaar jalqabaa tahuu hordofee namootni kumaatamaan yaada itti kennuun sa'a afur keessatti ammoo namootni kuma 62 [62k] jaalataniiru [Like] taasisaniiru. Sirbootni Nuhoo Goobanaa irra caalaan isaanii Tokkummaa uummata Oromoo kan leellisanii fi jajjabeessanidha. Kanaaf Jawaar ergaa isaa keessatti akkas jedhe. ''Nuuhoon sagalee isaa kiloolee saniin Oromiyaa faarse, tokkummaa gorse, Oromoo onnachiise, yoo xiqqaate dhaloota sadii qaree qabsotti bobbaase. Waan hawwe osoo hin argin boqotus, Oromoofi Oromiyaan inni itti dhalateefi har'a biraa deeme takkaa miti. '' Kantiibaan magaalaa Finfinnee Aadde Adaanech Abeebee boqachuu arti Nuhoo Goobanaan gadduu fuula Feesbuukii isaanii irratti himan. ''Artist Nuhoo Goobanaa damee guddina artii Oromoo keessatti ga'ee bakka bu'aa hin qabne gumaachuu kan danda'e ilma uummataati,'' jedhanii maatii isaa, jaalattoota isaa fi  dinqisiiffattoota isaa hundaaf jajjabina hawwaniiru. Itti Aanaan Kantiibaa duraanii fi Ministirri Albuudaa Itoophiyaa ammaa Injiiner taakkalaa Uumaas Fuula Feesbuukii isaaniin Nuhoo Goobanaa ''abbaa qabsoo Oromoo,'' jechuun ibsan. ''Qabsoo Oromoo finiinsuu fi itichuudhaan ,tokkummaan Oromoo bu'uura guddaa irra akka dhaabatu gootni kun haarsaa guddaa kaffale.... Abbaa qabsoo Oromoo.... Nuhoo Goobanaa!!'' Hayyuun seeraa fi xiinxalaan siyaasaa  Dr Awwol Aloo amma biyya UK kan jiraatu Nuhoon qabsoo uummatni Itophiyaa gochaa ture keessatti ''humna jabaa'' ture jedhan. ''Sirbootni isaa gaaffii tokkummaa wal xaxaa tahe, eenyummaa, bilisummaa, walabummaa namaa fi kaan irratti xiyyeeffata. Yeedaloo fi walaloon ittiin ibsu muuxannoo dhuunfaa fi uummata Oromoo keessa jiruun ittiin ibsu waliigalaan akka namoota hunda biratti jaalataman godheera. Kaan ammoo akka aasxaa qabsoo Oromoon haqaa fi wal qixxummaaf godhuutti oolaniiru,'' jechuun Afaan Ingiliffaan barreesse.'' Itti dabaluun sirbootni Nuhoo hubannaa siyaasaa fi ilaalcha ofiif qabnu akka haaressinu nu gargaareera jedhe. Dhumarratti Awwol uummatni kumaatamaan bahuun sirna gaggeessaa isaa akka raawwatu nan abdadha jechuun xumure. Artist Galaanaa Gaaromsaa Nuhoon ''yeroo namni hin dammaqiinitti Oromiyaa dammaqsee, Oromummaa mi'eesse'' jedhe. ''Nuhoo Goobanaa, yeroo namni hedduun of hin bariin, yeroo hin dammaqiin, Oromiyaa dammaqsee, Oromummaa mi'eessee Tokkummaa sabaa lallabaa qabsoo sirbaatti cichuun gammeessa qooda Leencaa qabudha.'' Artist Nuhoo Goobanaa kan umurii guutuu waa'ee tokkommaa Oromoo lallabaa ture Amajjii 18, 2022 addunyaa kanarraa du'aan boqate. Odeessa kana fakkaatan biroof


Bulloo: 'Namaaf sagalee ta'anii bu'aasaa arguu caalaa wanti nama gammachiisu hin jiru' - Yoosan Geetaahun

Artist Yoosan Geetahuun walleewwan kilippiidhaan hojjete kanneen akka ‚'Keenya yeroon, Sossori, Waatu jira waatu, 3Obsa'' jedhamaniin yeroo dhihoo as weellisaa beekamaa jiruudha. Sirbi inni dhiheenya baase 3Obsa jedhu namoota hedduun ilaalameefi weelisichi akkaan akka beekamu kan godheedha. Artist Yoosan godina Kibba Lixa Shawaa Aanaa Sanqalleetti dhalatee mana barumsaa tokko kaasee hanga sadarkaa lammaffaatti magaalaa Tulluu Boolloo Mana Barumsaa Fiitawuraarii Habtegoorgis Diinagdeetti barate. Mana barumsaa sadarkaa lammataa erga xumuree Yuunivarsiitii Jimmaa seenee barnoota aartii, akkasumas barnoota 'Business Adminstratuion'' jedhamuun digirii lamaan eebbifame. Eebbifamee wayita ba'u waggaa tokkoof Aadaa fi Tuurizimii Oromiyaa keessa erga hojjetee booda walleewwan miira hawaasaa, jiruufi jireenyaa hawaasaa mul'isan hojjechuutti fuulleffate. Walleen Artist Yoosan Geetahuun kan mata-dureen 3Obsa jedhu erga gadhiifamee ji'oota muraasa keessatti namoota miiliyoonaan lakkaa'amaniin ilaalameera. Walleen kun tibbana Jawaar Mahammad dabalatee erga hidhamtoonni siyaasaa mana hidhaatii gadhiifamanii as irra deebiin daawwatamaa jira, miidiyaa hawaasummaarratti namoonni baay'inaan maqaa sirba kanaa kaasu. Odeessaalee walitti dhiyaatan: Artist Yoosan kanarratti wayita miira isaa ibsu, kan yeroo sirbicha baase tureefi miirri amma itti dhagahame adda adda ta'uu hima. ''Wayita hojjennee gadi dhiisnu akka nama duulaa bobba'eeti. Inni amma jirummoo akka nama mirgaan galeeti.'' Artistiin nama sagaleensaa ukkamameef sagalee ta'ee hojjeta waan ta'eef, namaaf sagalee ta'ee bu'aasaa akka waanan argadheettin ilaala jedhe Yoosan. ''Wanti sagaleessite dhageettii argatee wanta barbaadde arguu caalaa wanti nama gammachiisu hin jiru, miirri isaas tokko miti,'' jechuun sirbi isaa haga kana fudhatama argachuun akka hamilee isatti hore hima. Ergaa wallee 3Obsa jedhu wayita ibsu, ilma namaaf of-eeggannoo sadii kennitee sana dabarraan waan hamaatti akka deemu ibsuuf jedhe. ''Sunsumni sadi-wal utubee waa baata.  Tokko keessaa hir'isnaan wanti irra keessu ni jiga. Of-eeggannoonis saditu kennama. Gorsis sadi, kanaan achi namummaadhaa baafta. Tarkaanfiin kee kan of-eeggannoofi gorsaa olii ta'a jechuudha,'' jedha Yoosan wayita ergaa walleesaa ibsu. ''Kanaafuu akka sabaatti lama obsinee, sadi obsinee-fiixeerra jirra yaada jedhu ibsuufani.'' ''Sirna siyaasaa darberraa kaanee haala uummata keenyaa wayita ilaallu, uummanni obsee dadhabnaan futtaafachuuf jira, tarkaanfiitti deema ergaa jedhu of keessaa qaba.'' Weellisichi wallee kanaaf mata-duree 3Obsa jedhu kennus, namoonni garuu wallee kana maqaa ''Bulloo'' jedhuun kaasu. Artist Yoosan sirbichi maqaa ''Bulloo'' jedhuun beekamuusaatti mufachuu baatus akkamiin akka wallee kana moggaase akkanaan ibsa. ''Osoo sirbi kun istuudiyoo keessaa hin ba'in akka namni 'Bulloo' jechuunii danda'u tilmaameen ture. Garuu 3Obsa kan jedhu kunimmoo waa'ee Bullootiin walqabatee ergaan dabarsuu barbaade sirnaan kan ibsuudha.'' Bulloon farda beekamaa Oromoon ofitti yookiin namatti aansee jaallatuudha kan jedhu Yoosan,  ''Uummanni ergaa kiyya sirriitti waan hubateef gammadeera,'' jedhe. ''Osoon keessa kootii baasee kallattiidhaan maqaa hin waamin, hidhamtoota siyaasaaf sagalee ta'uu koo waan sirriitti naaf hubataniif akkaan gammadeera.'' Artist Yoosan kilippiisaarratti farda adii mul'isaa Bulloo jedhee weellise jechuun namoonni wayita sirbi kun ba'u qeeqaa turan. Artist Yoosan, ''Uummanni yaada kana kaasuunsaa dogoggora miti. Dhugaatti Bulloon farda diimaa booqaa adii addarraa qabuudha. Fardi maaf kophaa kaata kan jedhurratti kanan kilippiirratti mul'ise isa kophaa kaatuudha malee Bulloon mana hidhaa ture. Bulloon kan barbaadamaa jiruudha malee kan kilippiirratti mul'ate miti,'' jechuun ibse. Artist Yoosan hojiiwwan dalagu irra jireessaan walaloo fi yeedaloo ofumaaf akka qopheeffatu hima. Wallee Artist Taaddalaa Gammachuu mata dureensaa ''Bara Baraan'' jedhu kan tibbana kilippiidhaan hojjetamee fudhatama guddaa argate dabalatee weellistoota hedduuf walaloo akka gumaaches hima. Artistoota akka Dabbabaa Addamaa-Dibaabee, Margituu Warqinaa-Obomboleettiifi Amma yeroon, Andu'aalam Gosaa-Michuu dhugaafi Gadaatu keeti, Kan Taaddalaa Bara Baraan jedhuu fi artistoota hedduuf walaloo fi yeedalloo qopheessuu hime Artist Yoosan. Ammas hojii hedduu akka of harkaa qabuu fi aartistoota hedduuf gumaachuun aartii Oromoo guddisuuf karoora akka qabu hime. Artiin kennaadha malee waan barataniif qofa hin argatan kan jedhu Artist Yoosan, ofiisaatii dandeettii fi jaalala aartii ijoollummaan keessa ture barnootaan gabbifachuun milkaa'uu hime. ''Daa'ima waggaa lamaa ta'ee jaalala sirbaa akkan qabu maatiin kiyya natti himaniiru. Egan of barees kutaa ja'arraa eegalee bakka sirbi jiru hunda deemee shaakalaan ture,'' jedhe. ''Abbaan kiyya barnoota koorratti akkan cichu waan fedhuuf anis barnoota kiyya osoo hin gadhiisin baradhee ergan Yuuniversitii seenee barnoota aartiin baradhe.'' Artist Yoosan Yuniversitii Jimmaa kan seene barnoota ''Business Administration and Information System'' jedhamuun, garuu fedhi qaburraa ka'uun barnoota ''Oromo Folklore and Literature '' jedhamu dabalataan barate. ''Aadaa, seenaa fi aartii Oromoo qo'achuuf fedhii waanan qabuuf barnoota 'Oromo Folklore and Literature' halkan barachaan ture. Turtii waggaa ja'aa Yuniversitii Jimmaa ture keessatti gola aartii Oromoo irratti akkaan hirmaachaan ture,'' jedhe. Aadaa, seenaa fi aartiin Oromoo dur eessa ture, amma eessa jira, garamitti deema kan jedhu haala qabatamaa Saba keenyaa fi taatee biyyoota addunyaan walqabsiisee waanan baradheef dandeettii aartii kiyya naaf cimseera jedhe Yoosan. Dhiibbaan siyaasaa biyyattii waanan baradhe duguugee itti fayyadamee guddina aartii Oromoof akkan hin gumaachine na godheera kan jedhu Artist Yoosan, fuulduraaf kana caalaa hojjechuuf akka qophii qabu hime. Ijoollummaarraa kaasee hojii aartii kanneen akka hurrubbii, diraamaa fi sirba keessatti akka hirmaataa ture kan hime Artist Yoosan, ''Ergan Yuuniversitii seenee, ammoo achiin boodas walaloo fi yeedalloo namaaf gumaachuu akkasumas ofiifis sirbuurratti xiyyeeffadhe.'' Artist Yoosan Biiroo Aadaa fi Tuurizimii jalatti qindeessaa Hawwisoo magaalaa Sabbataa waggaa tokkoof akka hojjete hima. Biiroon Aadaa fi Tuurizimii namoota ogummaa aartii qaban, akkasumas aadaa fi seenaa irratti barnoota qaban hojjechiisuu qaba jechuunis dhaameera. Sirboota haala jiruu fi jireenya hawaasaa ibsan hojjechuurratti akka xiyyeeffatu kan hime Yoosan, waleewwan hanga ammaa hojjete muraasa ta'anis fuulduraaf bal'inaan hojjechuuf karoora akka qabu hime. ''Ammaaf albaman dalagaa jira. Ergan jalqabee waggaa sadi guuteera. Amma gara xumuraa ga'eera. Ergan albama kana eebbisiisee booda biyyoota alaa imaluun konsartii qopheessuuf karooran qaba'' jechuun waan amma irra jiruu fi karoorasaa hime. Beekamtii sirbi 3Obsa jedhu dhiheenya argate irraa ka'uun Oromoonni biyya keessaa fi ala jiran weellisaa Yoosan Geetahuuniif badhaasa kennuuf akka jiran miidiyaa hawaasummaarra deemaa jira. Aartist Yoosan oduun kun dhugaa ta'uu himee, milkaa'ina argame ilaalanii namoonni yaada kana waan dhiyeessaniif akkaan gammadeera jedhe. ''Kun hammeenya hin qabu. Ammahoo milkoofneerra. Osoo dur ta'ee ni sodaanna. Amma erga wanti goonu bu'aasaan walsimatee nuti sirriidha jechuudha. Milkaa'inuma sirbichaatiin gammachuu itti dhagahame ilaalchisuun miira isaanii karaa ittiin ibsaniidha. Anis gammadeera. Isaanis ittuma deemaa jiru.''


Obbo Alamaayyoo Atoomsaa: Obbolaa sadii dabalatee firoonni pirezidantii duraanii Oromiyaa torba akkamiin ajjeefaman?

Obbolaan sadii  dabalatee firoonni Pirezidantii duraanii Mootummaa Naannoo Oromiyaa Obbo Alamaayyoo Atoomsaa namoonni torba qe'eetti ajjeefamuu jiraattonni BBCtti himan. Ajjeechaan gaafa Jimaata ganama bakka dhaloota pirezidantii duraanii Godina Jimmaa Aanaa Noonnoo Beenjaa ganda Konchii jedhamuutti raawwateen walumaagala namoonni saddeet ajjeefamaniiru. Namoonni lama immoo lubbuun hafanii yeroo ammaa hospitaalatti wallaanamaa jiraachuun himameera. Namoota ajjeefaman saddeet keessaa torba fira Obbo Alamaayyoo ta'uu maatiin kan BBCtti himan yoo ta'u, tokko immoo ollaadha. Haadhaafi intala ganna 25, akkasumas maanguddoo ganna 76 ol dabalatee warra du'an keessa jiru. Ajjeechaan miseensota maatii tokko irratti qawweefi meeshaa qara qabuun raawwate ''itti yaadamee raawwate'' jechuun guddaa gadduu maatiin BBC'tti himaniiru. Ajjeechaa kana qaamni Waraanni Bilisummaa Oromoo (WBO) kan mootummaan ABO-Shanee/Shanee jedhee waamuu raawwachuu qondaaltonniifi maatiin dubbataniiru. Himannaa kana irratti gama hidhattootaan wanti jedhame hin jiru. BBC'n himannaa irratti dhihaateef deebii akka kennan gaafatus deebii hin arganne. Paarlaamaan Itoophiyaa garee kana galmee shororkeessummaa keessa kan galche yoo ta'u, garichis finciltoota Tigraay kan mootummaa lolaa jiran waliin hariiroo tolfachuu ifatti labseera. Maatiin hafan ammallee yaaddoo guddaa keessa jiraachuufi gadduma maatii isaanii taa'uu sodaatanii baqataa jiran jiru jechuun himaniiru. Ajjeechaan alatti manneen 17 ta'an, akkasumas midhaan gubachuun gabaafameera. Hanga yoonaa qaamni badii kanaan shakkameerratti to'annoon yookiin taarkaanfiin fudhatame akka hin jirre qondaalli himaniiru. Ajjeechaan kun Jimaata dheengaddaa ALI Mudde 15, 2014 ganama keessaa tilmaamaan sa'aatii 3 - 4 gidduutti mandara firoota Obbo Alamaayyoo Atoomsaatti raawwate. Obbolaan sadan Obbo Alamaayyoo Atoomsaa ajjeefaman sadanuu aangafa pirezidantii duraaniifi maanguddoota abbaa ijoollee hedduuti. ''Reeffi argame kan nama saddeetiiti. Namni lama mana yaalaa dhaqqabeera,'' jedhan Bulchaan Aanaa Noonnoo Beenjaa Obbo Kumarraa Diggaa. Obbolaan sadan Obbo Alamaayyoo ajjeefaman; hangafni hundumaa Obbo Mulaatuu Atoomsaa yoo ta'an, umriin isaanii waggaa 75 olidha, abbaa ijoollee sagaliiti. Lammata Obbo Xintii Atoomsaa ganna 70 ol abbaa ijoollee saddeetii, akkasumas Obbo Adabaa Atoomsaa ganna 50 ol abbaa ijoollee saddeetii akka ta'an maatiin BBCtti himaniiru. Akka maatiin jedhanitti, obbolaa sadan keessaa lama mana tokko keessatti ajjeefaman. Owwaalchi gaafa Jimaataa galgala kan raawwatee yoo ta'u, kunis rakkoo nageenyaa uumameen walqabatee bakka humni nageenyaa jirutti raawwatuu ibsameera. ''Ofirratti eegaa ture namni, sodaachaa ture garuu akkasitti hin raawwata jennee hin eegne,'' jechuun addallee ta'u baatu yaaddoon jiraachuu himu ilmi Obbo Xintii, Obbo Adaaneen. ''Abbaakoofi angafni abbaakoo bakkuma tokkotti xiyyitii afuriin du'an,'' jechuun ajjeechaa kana hidhattoota Waraana Bilisummaa Oromoo jedhanii of waamaniin raawwatuu himu. ''Jaarsa biyyaati, nama kan araarsu, nama hawaasa keessatti kabajaafi ulfina qabu." Obbo Addisuu Adabaanis, abbaan isaanii abbaa ijoollee saddeetii jalaa ajjeefamuu BBCtti himan. ''Mannis gubateera. Ajjeechaanis qe'eetti raawwate. Mulaatuufi Xintii Atoomsaa manuma tokko keessatti ajjeesan. Abbaankoo manuma isaatti du'e qofaa isaa.'' ''Akkan odeeffannoo qabuttis akkan xiinxalettis odeeffannoo fudhataniiti kan kun raawwatame malee callisanii miti. Namoota fira ta'an filatanii duguggaa raawwachuu barbaadanii natti fakkaata,'' jechuun himu. ''Keessumaa kan nama gaddisiisummoo Mulaatuu Atoomsaa kan jedhaman ijaanillee hin argani jaarsa dadhabaadha. Qe'eedhuma isaan ta'an keessatti kan ajjeefaman.'' Obbolaa sadan alatti namoonni shan biroos ajjeefamaniiru. Shanan keessaa afur fira akka walii ta'an maatiin isaanii kunneen ni himu. ''Dhiiguma tokkodha'' jedhu Obbo Addisuun. Ajjeechaa raawwateen alatti yeroo ammaa firoonni isaanii biroo yaaddoo guddaa keessa jiru. ''Gadda fira isaanii taa'aa hin jirani. Halkan daggala bulani. Yaaddoonuu yaaddoo hamaadha,'' jedhan Obbo Adaaneen. ''Kun du'eerrayyuu kan jiruufu yaaddoo qabna.'' Maatiin namoota du'anii ajjeechaan raawwate 'itti xiyyeefatamee' ta'uu amanu. Kanaafis agarsiistuuwwan kaasu. Bulchaan aanaas ajjeechaan kun ''akka carraa raawwate miti'' jedhu. ''Xiinxala qabnuun xiyyeeffannoodhaan ta'e jedhamee karaa sana galamee kan rukuttaan kuni gaggeeffame. Sana booddee dhaabataniis nama biraatti hin dhukaafne, mana biraas hin gubne,'' jedhan. ''Mandara tokko mana tokko jiru. Mana mandara sana jiru gubaa, namoota nagaa ajjeesaa kan gocha kana daqiiqaa muraasa keessa raawwatanii deebi'anii bahani.'' Namoonni ajjeefaman mana jireenyaafi lafa maasii turan. ''Barbaadamaniiti iddoo jiranitti kan rukutaman,'' jechuun Obbo Kumarraan BBCtti himan. Miseensi maatii biraas nami kanneen ajjeechaa raawwatan dura deemaa kallattii agarsiisaa akka ture odeeffachuu isaanii dubbatu. ''Mana muraasa kan gubate kan lammii [fira] keenya hin ta'in. Kanarraa kan hafe, lubbuun bahe keenyuma. Jalqabumaa nurratti waan eegaleef qindaa'ee waan raawwatamedha,'' jedhu Obbo Adaaneen. Sababoota nurratti xiyeeffatameera jedhaniif maatiin, akkasumas qondaalli shakkii qaban akkanaan ibsu. Gandi Konchii jedhamtu Godina Wallagga Bahaa Aanaa Waamaa Boonayyaa jedhuun daangessa. Hidhattoonni ganda Yaada Hundaa jedhamtuufi Wallagga Bahaa jala jirtu dhuunfachuu qondaalli himu. Yeroo garaagaraattis gara Konchiitti seenuuf carraaqqii taasisuu dubbatu. Akka maatiin namoota du'anii himanitti, ajjeechaan raawwatuu guyyoota lama dura hidhattoonni gandichatti dhufanii dhukaasa banan. Ergasii humnoonni mootummuu gama hidhattootaa keessaa nama ajjeessuu himu. Guyyaa itti aanu hidhattoonni humna dabalatanii bakka humnoonni mootummaa hin jirretti jiraattotarratti haleellaa raawwatuu dubbatu. Dabalataan, bulchaan ganda Konchii fira maatii Obbo Alamaayyoo fa'i ta'u himuun, kanaafis irratti xiyyeeffatamuu akka malu shakkii qaban ibsu. Akkasumas, ilmi maanguddoo ajjeefamanii tokko milishaa ta'uu maatiin dubbatu. Kanaafis, ''Haaloo bahannaa fakkaata'' jechuun ibsu, bulchaa gandaa irratti akka xiyyeeffatamuu malu akeekuun. ''Yoo si dhabne lammii kee hin dhabnu waan jedhun walqabata,'' yaada jedhu qabu maatiin. Hidhattoonni Waraana Bilisummaa Oromoo caasaa mootummaa kanneen akka bulchaa gandaa, milishaa, qondaaltota mootummaa, poolisiifi kaan irratti akka xiyyeeffatan sochiin isaanii kana duraa ni agarsiisa. Obbo Alamaayyoon Oromiyaa bulchaa waan turaniif isaaniirratti xiyyeeffatamuu malaa jedhamanii kan gaafataman miseensi maatii tokko, ta'u akka malu shakku. Ta'us, bara aangorra turan maatiin isaanii ''Faayidaa qofaatti argatan hin jiru,'' jedhan. Bulchaan aanaa gandi Konchii 'hidhattoota waan simachuu dideef' irratti xiyyeeffatamuu akka malu jiraataafi qondaalli ibsanis jiru. ''Ummata dadhabaafi ummatuma hojii misoomaa irratti bobba'etu qe'ee jira malee humni hidhatee naannoo sana hin turre,'' jechuun lammiileen ganaa ajjeefamuu Obbo Addisuun himu. Hidhattoonni gara caalu gama Lixaafi Kibba Oromiyaa sosso'anis waggaa tokko darbe keessa gama Wallagga Bahaa bal'inaan socho'aa jiraachuutu mul'ata. Gareen kun ajjeechaa maatii tokkoo galaafateef qofa osoo hin taane ajjeechaawwan garagaraa gama Lixaafi Kibba Oromiyaa raawwatuuf himatama. Ta'us, himannaa kana ni waakkata. ''Qaamuma hidhatee socho'u malee waan biraa miti. Ifaadha, guyyaadha,'' jechuun Obbo Adaaneen maatiin isaanii ''akka horiitti ajjeefamuu'' himu. Maatiin biraa dubbisnees haala walfakkaataan hidhattoota himatanii ''Rasaasnis jira, kan akka waan billaa wayiin waraananii ajjeesanis jiru'' jechuun haala ajjeechaan raawwate ibsu. Bulchaan Aanaa Noonnoo Beenjaa hidhattoota ta'uu isaanii gaafanne ''Wallagga Bahaatti ABO Shaneen alatti humni biraa hidhatee socho'u hin jiru,'' jedhan. Waggaa darbe Godina Jimmaa Aanaa Limmuu Kossaatti haleellaan lammiilee nagaarratti raawwateefi hidhattoonni itti himataman raawwateera. Bulchaan aanaa haleellaa tibbanaa duras A L I Amajjii bara 2013 hidhattoonni Aanaa Noonnoo Benjaatti ce'uuf sochii taasisaa turuu himu. ''Aanaa kana keessa socho'aa hin jirani, socho'aniis hin beekani. Teessuma isaanii Godina Wallagga Bahaa Aanaa Boonayyaa Boshee keessaa tarkaanfii fudhatanii deebi'an,'' jechuun himan. Aanaan Noonnoo Beenjaa Godina Jimmaa jala jirtu aanota Godina Wallagga Bahaa Billoo Bosheefi Aanaa Waamaa Hagaloo jedhaman ni daangessa. ''Dudduubarraan galu, dhufanii tarkaanfii hinmalle kana fudhatu. Kana booda deebi'anii Godina Wallagga Bahaa Ganda Yaada Hundaa keessa kan isaan qubatan,'' jechuun akka isaan daangessan himu. A.L.A bara 2010'tti Abbaa Duulaa bakka bu'uun Pirezidantii Oromiyaa ta'un kan muudaman Obbo Alamaayyoo Atoomsaa muudamanii osoo hin turiin kan isaan dhukkube. Sababa kanaanis yaalaaf gara biyya alaa deddeebi'aa turani. Dura taa'aa DHDUO fi Pirezidantii irraa aangoo gadhiisanii torban lama booda A L I Bitootessa bara 2014 Taayilaanditti du'uun isaanii himame. Bakka isaaniis Obbo Muktaar Kadir Dura Taa'aa DHDUO fi Pirezidantii Naannoo Oromiyaa ta'un muudaman. Owwaalchi isaanii Magaalaa Finfinnee Bataskaana Sillaasee Qulqulluutti  kan raawwate yoo ta'u, du'a isaanii hordofees alaabaan Itoophiyaa guyyoota sadiif gadi siqee mirmifameera. Obbo Alamaayyoon wagga 45tti boqochuu isaanii dura gaheewwan hojii garaagaraa naannoofi federaalaatti dalaganiiru. Obbo Alamaayyoon hooggansi ummata gidduugala godhatee akka hojjetuufi malaammaltummaa irratti sochii taasisaniin yaadatamu. Kana dura Obbo Alamaayyoo Atoomsaa A L I bara 1969 Godina Wallagga Bahaa Aanaa Billoo Bosheetti dhalachuun isaanii gabaafamaa turuun ni yaadatama. Maatiin garuu Obbo Alamayyoon Godina Wallaggaa Bahaa Billoo Bosheetti osoo hin taane Godina Jimmaa Aanaa Noonnoo Beenjaa ganda Konchiitti akka dhalate BBC'tti himaniiru.


Manni Murtii Waliigalaa Federaalaa ol iyyannoo abbaan alangaa himata Jawaar fa'a irratti fudhate kuffiise

Manni Murtii Waliigalaa Federalaa ol iyyannoo abbaan alangaa himata Obbo Jawaar Mahaammad fa'aa irratti dhimmi isaanii 'bakka isaan hin jirretti haa ilalamu' jechuun fudhate kuffisuu abukaatota isaanii keessaa tokko kan tahan Obbo Kadir Bulloo BBCtti himan. Obbo Kadir akka jedhanitti dhaddacha Mana Murtii Waliigalaa Federaalaatti kaleessa ooleen ol iyyannoo gareen abukaatoo Obbo Jawaar fa'aa ragaan himatamtoota irratti dhiyaatu bakka isaan hin jirretti ilaalamuu hin qabu jechuun dhiyeeffatan fudhachuun kan abbaa alangaa kufaa taasiseera. Dabalataan ragaan himatamtoota irratti dhiyaatu nageenya isaaniif jecha 'golgaa duubaa' tahuu qaba jechuun abbaan alangaa gaafates kufaa taasiseera jedhan Obbo Kadir. Murtiin kun kan kenname Sadaasa 17,2021 Abukaattotni Jawaar Mohaammadfaa fi Abbaan Alangaa Mana Murtii Waliigalaa Federalaa Dhaddachaa Ijibbaataatti ol iyyannoo erga dhiyeessaanii booda. Adoolessa darbe himatamtootni afur galmee Jawaar Mohaammadii jala jiran Jawaar, Baqqala, Hamzaa fi Dajaneen ajajni mana murtii kabajamaa hin jiru, ol aantummaan seeraa kabajamaa hin jiru, namootni akka gadhiifaman murtaa'e gadhiifamaa hin jiran waan taheef mana murtiitti dhiyaannee dhimmi keenya ilaalamuun gatii hin qabu jechuun dhaddacha irraa hafanii ture. Mana Murtii Olaanaa Federaalaa Ramaddii Lidataatti dhaddachi yakkaa farra shororkaafi dhimmoota heeraa tokkoffaa Obbo Jawaar dabalatee himatamtootni afran "fedhiisaaniitin mirga heeraan kennameef fayyadamuu waan hin barbaadneef dhimmisaanii iddoo isaan hin jirretti haa ilaallamu" jechuun jala murti kennuunsaa ni yaadatama. Haa tahu malee ol iyyannoon garee abukaattota Jawaar fa'aa dhiyeessan ajaja Manni Murtii Federaalaa Olaanaa, himatamtootni afur bakka hin jirretti ragaaleen abbaa alangaa haa dhagahamu jedhu mormuuni kan dhiyaatedha jedhan Obbo Kadir. Oolmaa dhaddachaa kaleessatiin Manni Murtii Waliigalaa Federalaa Dhaddachi Ijibbaataa lammaffaan himatamtootni bakka argamanitti ragaaleen Abbaa Alangaa akka dhagahaman murteessuu Obbo Kadir himan. Dhimmi biraan ol iyyanni itti fudhatame ragaaleen golgaa duubaa akka dhagahaman akka eeyyamamuufif kan abbaan alangaa gaafate yoo tahu Manni Murtii waliigalaa Federaalaa kufaa godheera jedhan Obbo Kadir. Haa ta'u malee Manni Murtichaa ol iyyannoo Abbaa Alangaa kana kuffiseera. Abbaan alangaa ol iyyata fudhate nageenya namoota ragaa bahanii ilaalcha keessa hin galchine jechuun mormii dhiyeeffateera. Manni Murtii Waliigalaa Federaalaa komii Abbaan Alangaa dhaddacha irraa hafuu Jawaar Mohaammad, Baqqalaa Garbaa, Hamzaa Adaane fi Dajanee Xaafaa dhagahuuf Mudde 15,2021tti beellama qabate. Ji'a Waxabajjii bara 2012 keessa ajjeechaa artiist Haacaaluu Hundeessaa booda kan qabaman Obbo Jawaar Mahaammad fi namootni galmee isaanii keessatti argaman kunneen biroon labsii yakka shororkeessummaa ittisuu fi to'achuuf bahe, labsii yakka telekoomii, labsii bulchiinsaafi to'annoo meeshaa waraanaa fi seera yakkaa biyyattii keewwata garaagaraa darbuun ture kan himataman. Manni Murtii Olaanaa Federaalaas himatawwan labsii bulchiinsaafi to'annoo meeshaa waraanaan walqabatan jaha akka addaan citan murteessuunsaa ni yaadatama. Obbo Dajanee Guutamaa, Dr Birhaanamasqal Abbaba Sanyii fi Tsaggaayee Raggaasaa Araarsaa namoota biyya keessa hin jirreefi galmee Obbo Jawaar Mahaammadfaa keessatti himatamanidha.


Kadiir Hawaas: Abbaa Gadaa Karrayyuu dabalatee namoonni 14 akkamiin ajjeefaman?

Godina Shawaa Bahaa daangaa Aanaa Boosati fi Aanaa Fantaalee iddoo Kaarra ykn Mootoma jedhamu qubatanii kan turan Abbaa Gadaa Karrayyuu Kadiir Hawaas dabalatee, namoonni 14 humnoota mootummaa Oromiyaatiin ajjeefamuu jiraattonni BBCtti yoo himan, motummaan gamasaatiin Abbaa Gadaan kan ajjeessee gareen Shaneeti jedhe. Ajjeechaan kun kan raawwate naannoo uummanni Karrayyuu sirna Gadaa itti gaggeeffatu bakka warri aangoo Gadaa harkaa qabu qubatanii jiranitti ta'uu jiraataan Aanaa Fantaallee obboleessi isaa namoota ajjeefaman keessaa tokko ta'u dubbate BBC'tti himeera. Abbaa Gadaa Kadiir Hawaas dabalatee tuutni abbootii Gadaa ajjeefaman miseensota Gadaa Michillee, kan Dullachaa yoo ta'an, waggaa afur dura Gadaaf godaananii bakka Kaarra jedhamu qubatanii akka turan hima jiraataan kun. Mootummaan Naannoo Oromiyaa gama isaatiin ibsa Jimaata ajjeechaa kana ilaalchisuun baaseen, Abbaan Gadaa Karrayyuu Kadiir Hawaas kan ajjeefaman "garee shorkeessaa Shaneetiini," jedheera. Addi Bilisummaa Oromoo (ABO)n gamasaatiin ibsa Jimaata Muddee 3, 2021 baaseen, ajjeechaa namoota nagaa Shawaa Bahaa Aanaa Fantaalee keessatti Oromoo Karrayyuu irratti raamwwatameen baay'ee rafachu himeera. ''Ajjeechaan kun ta'e jedhamee itti qophaa'amee humnootii ngenyaafi hidhattoota motummaa Paartii Badhaadhiinaatiin namoota nagaa callisiisuuf gara jabinaan kan raawwatamedha,'' jedha ABOn ibs isaa kanaan. Akkaataa ajjeechaan kun itti raawwateera jedhe bal'inaan kan ibse ABOn, gochi kunis qaama walabaatiin qoratamee kanneen ajjeechaa kana raawwatan seeratti akka dhiyyeeffamaniif waamicha dhiyeesseera. Halkan ajjeechaa san dura ture [Kibxata halkan] warri Gadaa sirna qabu turan jedhu jiraataan obboleessi jalaa ajjeefame nageenya isaaniif jecha maqaan akka hin dhahamne nu gaafatan. Jiraataan nama ajjeechaa sana jalaa miliqeerraan odeeffadhe jechuun BBCtti akka himeetti, "Uummanni korma qalee, Abbaan Gadaa Waaqa kadhateefii akkasiin sirnarra bulan. Ganama namni dammaqee horii bobbaafateetuma warra jira, osoo hin beekiin waraanni mootummaa dhufee marse," jedhu. Guyyaa Roobii tilmaamaan toora sa'aatii jahaatti, "Akkuma isaan naanna'anii qubatanitti irra naanna'anii itti marsan," jedhan. Abbootiin Gadaa Karrayyuu amma dura mootummaa waliin quba wal qabaachuu kan himan jiraataan kun, abootiin Gadaa waraana mootummaa ta'uu hubannaan itti callisani jedhan. Gocha kana kan raawwate qaama motummaa ta'u maalii bartan? jechuun gaaffii dhiyaateef, ''gochichi kan raawwatan poolisii humna addaa naannoo Oromiyaati. Wayita gochicha raawwatanittis uffannaa dambii humna addaa Oromiyaa uffatanii akka turan odeeffanneera'' jiru jiraattoonni kunneen. Waraanni mootummaa gabalaa ykn iddoo abbootiin Gadaa qubatanii turan erga to'atanii booda dhiirota 41 kophaatti adda baasanii uleen reebicha hamaa irratti raawwachuu dubbatu jiraataan kun. Achinis "Erga akka malee tumaniin booda hunda isaanii fuudhanii naannoo Meexxii jedhamu bakka dhagaan gurraachi gurguddaan Basaqa-Aanolee jedhamu jirutti ol naqan," jedhan. Isaan boodas yeroo dheeraaf hoggantoota mootummaa, namoonni gara garaa walitti bilbilanii, dhimma namoota ta'ataman kanneenii irratti mari'ataa turu hima. "Sana booda erga aduun dimimmiftee toora sa'aatii 1 namoota kana kaasanii bakka lamatti qoodanii, namoota gurguddoo namoota bebbeekamoo fi warreen sirna Gadaa keessatti aangoo olaanoo qaban ajjeesan jechuun," himu. Abbaa Gadaa Kadiir Hawaas fi warra korma garaa hidhe (jila aadaa halkan san raawwatame) Boruu Fantaallee fi Jiloo Diidoo dabalatee namoonni 14 ajjeefamuu himu. Namoota 41 keessa ajjeefamuuf kan turan namoota 16 turan, isaan keessa lama miliqanii galanuufi namoota miliqan kanarraa haala ture odeeffachuu dubbatu jiraataan kun. Jiraataan biraa dubbisne Obbo Abarraan (kan maqaan sodaa nageenyaaf jecha geedarame) humnoonni mootummaa bakka abbootiin Gadaa qubatanii namoota 40 fuudhanii erga deemanii booda Abbaa Gadaa Kadiir Hawaas dabalatee namoota 14 ajjeefamuu BBC'tti himeera. Jiraatan kun warra bakka itti ajjeefamanii reeffa kaasanii fi boodas sirna awwaalchaa raawwatan keessaa tokko ta'uu hima. "Warra naannoo kanatti yeroo rakkoon jiru rakkoo ittiin hiikkannu namoota nagaa, warra Abbaa Gadaa maaliif akka ajjeesan hin beeknu," jedha jiraataan kun. Awwaalchi isaanii Aanaa Boosat Ganda Qaawwaa bakka Mootoma jedhamutti raawwachuu himan. ''Allaattiin ija isaanii keessaa guurteetti'' Namoonni kunneenis Roobii guyyaa qabamanii galgala naannoo sa'aa tokkoo kan ajjeefaman yoo ta'u, reeffi isaanii Kamisa halkan naannoo sa'aa shanii kaanii JImaata awwaaluu himu jiraattonni. "Humni mootummaa bakka tokkotti nama hin fixu jennee, nuti manneen hidhaa iddoo gara garaa iyyaafataa turre," jedha jiraataan obboleessi jalaa ajjeefamu hime. Eeruu uummatarraa argataniin Kamisa guyyaa gara bakka itti ajjeefamanii yoo deeman humni mootummaa reeffi akka hin kaane dhorkaa akka turan kan himan jiraataan kun halkan keessa toora sa'aatii shanii reeffa achii kaasuu dubbatu. Halkan san awwaaluun rakkisaa waan ta'eef awwaalchi isaanii Jimaata ganama raawwachuu hima. "Bineensi qaama isaanii walakkaa nyaatee jira, allaattiin ija isaanii keessaa guurteetti" jedhu haala wayita reeffa kaasan jiru yoo ibsan. Halkan san awwaaluun rakkisaa waan ta'eef awwaalchi isaanii Jimaata ganama raawwachuu hima. Abbootii Gadaa kunneen erga iddoo qubatanii keessaa yaasanii booda, mana isaanii keessaa qaawwee 16 funaanan jedhu jiraataan kun. Qawween kun kan hawaasni horsiisee bulaa Karrayyuu ittiin horii tikfatudha jedhu. Abbaan Gadaa Karrayyuu ajjeefaman Kadiir Hawaas namoota ajjeecha kana raawwatan keessaa kan beekan qabaachufi, "nagaa busuuf waliin hojjetaa hin turree, walgahi waliin taa'aa hin turree jedhanii maqaa waamanii itti dubbataa turan," jedhu. Sababa ajjeechaa kanaa kan gaafataman jiraataan naannichaa, naannoo Aanaan Fantaalee kan naannoo Affaar fi naannoo Amaaraa Bulgaa waliin wal daangessutti humnoonni mootummaa torbee darbe qaamolee hin beekamneen wal waraanaa turan jedhan. Lola kanarratti loltoonni mootummaa hedduun ajjeefamuu akka dhagahan kaasuun, namoonni ajjeefaman lola kana keessa qooda qabu shakkii jedhuun ta'u akka hin oolle tilmamu dubbata. Haata'u malee ''iddoon waraanni kun turee fi bakki ajjeechaan kun itti raawwate walirraa fagoo ta'uufi  abbootiin Gadaa amma ajjeefamanis waraana kana keessaa qooda homaatuu hin qaban'' jedhan. "Abbootiin Gadaa gaafuma waraanni hawaasa keessatti ka'ellee araara buusa malee waraana irratti hin hirmaatani," jedha. Biiroon Komunikeeshinii Naannoo Oromiyaa ibsa Jimaata fuula Feesbuukii isaarratti baaseen Abbaan Gadaa Karrayyuu Kadiir Hawaas "garee shororkeessaa Shaneen ajjeefaman" jedheera. "Uummanni Karrayyuu natu biyyaafi sirna kootiif jira jedhee hiriira deeggarsaa bahuu isaa hordofuun, Shaneen abdii kutannaa keessa galte 'situ ummata nurratti kakaase' karaa jedhuun Abbaa Gadaa Karrayyuu Kadiir Hawaas Boruu karaa sukkanneessaa ta'een ajjeesanii jiru", jedha ibsichi. Itti dabaluunis "namoota ulfoo akkasii ajjeesuu fi salphisuun akeeka Oromoo akka sabaatti salphisanii dantaa ergamtummaarraa argamu mirkaneeffachuurraa waan madduuf; kaayyoo itti uumamaniif waan ta'eefis baay'ee kan nama raajuu miti," jedha. Haata'u male waa'ee namoota biroo Abbaa Gadaa Kadiir Hawaas waliin ajjeefamanii ibsichi homaa hin jenne. Mootummaan Shanee jechuun kan waamuu fi garee Shorokeessaa jalatti kan ramade Waraanni Bilisummaa Oromoo finciltoota Tigraay waliin hariiroo tolfachuun mootummaa MM Abiy Ahimad lolaa jira. Mootummaan amma duras ajjeechaa namoota nagaa Oromiyaa iddoowwan gara garaatti raawwatamuuf garee kana himataa ture. WBO ajjeechaa kana waakkachuun qorannoon walabaa akka taasifamu waamicha dhiyeessaa ture. Ajjeechaa Karrayyuutti raawwate kanas humnoonni mootummaa raawwachuu dubbi himaan idil addunyaa WBO Odaa Tarbii tiwiitrii irratti barreessaniiru.


‘Miss Tourism Oromia’ dorgomee moo’achuun kiyya carraa hedduu naaf bane' - Halimaa Abdulshukur

Arsii Lixaa Dodolaatti dhalachuun Keeniyaatti guddachuu kan himtu shamarree Haliimaa Abdulshukur,  Dorgommii bareedinaa komishiniin Turizimii Oromiyaa Fulbaana bara 2014 qopheessee  ture irratti dorgomtoota ishee injifachuudhaan ‘Miss Tourism Oromia’ kan injifatte. Dorgommii kana erga injifattee ji’oota afran darban kana keessa hojiilee hojjettee fi karoora fuuladuraaf qabdu ilaalchisuudhaan BBC waliin turtii taasifteen ‘Miss Tourism Oromia’  ta’uu kiyyaan carraawwan gaarii kanin itti argadhedha jetti. “Dorgommii akkanaa fedhii qaban ture. Battalan beeksisa isaa miidiyaa haawaaasummaa irratti argeenin dhaqee galmaa’e. Dorgomichas nan moo’adhe. Ijoollee ciccimoo waliinan dorgomaa ture.” “Wanti guddaan ani amma argadhe beekamtiidha. Kun ammoo namoota wajjin hariiroo akka uumtu sitaasisa. Hamileen namni namaaf kennus hojii caaluuf na kakaasaa jira. Waltajjiiwwan gurguddaa irrattin himaadha. Namoota jajjaboo wajjin akkan walbaruufis carraa naaf uumeera,” jetti. Dorgommii kana erga injifatteen booda maatiifi hiriyoota isheerraa dinqisiifannaa guddaa akka argatteefi beekamtiin hawaasa biratti qabdu akka dabaleefis dubbatti. Baareedduu Turizimii Oromiyaa ta’anii filaatamuun ambaasaaddara Tursizimii Oromiyaa ta’uu waan taa’eef ji’oota darban kanattis hojii hawwataalee Turizimii Oromiyaa beeksisuu irratti hojjechaa turuus himti. “Waggaa tokkoof ambaasaddara turizimii Oromiyaati ani. Kana jechuun hojii Oromiyaa beeksisuutin hojjedha jechuudha. Magaala Finfinneetti sagantaaleen adda addaa yeroo jiru Komishinii wajjin ta’uudhaan qabeenya Oromiyaa beeksisna. Daawwaannaa bahuudhaan iddoowwan akka Gaarreen Baaalee, Dirredawaa, gaaraa Erer fa’a deemnee beeksisaa turre,” jetti. Milkaa’inni amma argatteefi hojiileen karaa Komishinii Turizimii Oromiyaa waaliin ta’uun hojjechaa jirtu hojiilee fooyya’oo biroo hojjechuuf hamilee kan itti uume ta’uus himti. “Tokkoffaa  carraa argame kamiinuu, waggaa kana qofa osoo hin taaane fuuladuraaafis waltajjii argadhe irratti Oromiyaa beeksisuuf nan hojjedha. Indastirii kana keessatti hojiilee mul’achuu dandahan hojjechuuf karooran qaba,” jetti Haliimaan. Dorgommii injifattee Baareedduu Turizimii Oromiyaa kan bara 2014 kana erga injifatteen booda gaaffiin jaalalaa namootarraa dhihaatuuf dabaluus hin dhoksine Haliimaan. “Dubartiin kamuu jaalalaaf gaafatamuun waanuma jirudha. Kankoos, sanarraa waan adda ta’e hin qabu. Garuu ergan dorgommii kana moo’adhee asitti gaaffiin jaalalaa naaf dhihaatu kan duraa caalaa dabaleera. Wanti addaa dhiibbaa narratti fideera jedhu garuu hin jiru,” jechuun BBC’tti himte. Haliimaan barnoota Fayyaa barachaa jirtuunis bara kana akka eebbifamtus himti. Erga hundaa'ee reefuu waggaa tokko kan darbe Komiishiniin Turiizimii Oromiyaa hawwata Turizimii Oromiyaa beeksisuuf hojii gara garaa hojjechaa jira. 'Miss Toursim Oromia' kan Halimaa Abdulshukuriin dorgomtee mo'atte kunis hojii Komishinichaa keessaa isa tokkodha.


'Boorana biratti ibsee bara dukkanaa' kan jedhaman Fitaawiraarii Halakee Guyyoo Xuuyyee eenyu?

Seenaa Oromoo Boorana keessatti namoonni waan jajjabduu garaagaraatiin yaadataman hedduutu jiru. Isaan keessaas Fitaawuraarii Halakee Guyyoo Xuuyyee isaan angafa ta'uu akka hin oolle kanneen seenaa qoratan ni himu. Waa'ee Halakee Booranni yoo dubbatu: "Halakee Guyyoo Xuuyyee faayaa, mul'ataan akka gaaraa, guddaan akka Waaqaa," jechuun ulfina qabuuf ibsa. Hayyuun kun nama jireenya hawaasa isaa foyyeessuuf, akkasumas daangaan Oromiyaa akka hin dhiibamne tolchuuf, waggoota dheeraaf qabsoo hadhooftuu gaggeessaa akka ture himan hawaasni kun. Fitaawuraarii Halakeen bara mootii Haayilasillaaseetti, daangaa lafa horsiise-bulaa Booranaa eegsisuuf fageenya km 778.1, Moyaaleerraa hanga Finfinneetti miilaan ala lama, konkoolaataan ala sagal akka deddeebi'an himama. Hayyuun kun daangaa lafa Oromiyaatiif qofaa osoo hintaane daangaa Itoophiyaatiif Ingiliizii Keeniyaa kolooniin qabattee turte waliin falmuun daangaa eegsisaniif mootii Itoophiyaa yeroosii Haayilasillaaseerraa badhaasa meedaaliyaa warqii giraama 500 fi maqaa kabajaa Fitaawuraarii jedhu argatan. Bulchaan Booranaa duraanii Shaalaqaa Jaatanii Alii gama isaanitiin, "Ani Booranaaf homaa hin hojjanne, waan Aabba Halakee faan duraan hojjetan badii dhorkine malee," jedhan waa'ee isaanii yoo ibsan. Hayyuu Halakeen akkuma ummataaf of kennan, maatiisaatiif kabaja olaanaa qabaachutu himama. Haata'u malee, yeroo hedduu hojii ummataarratti waan dabarsaniifu ijoolleensaanii waliin yeroo dheeraa akka hindabarsiine himu ilmisaan. "Dhimmi hedduun Aab Halakeen ummatasaatiif hojjateef jecha hanga ammaatti ittiin jaalatamee, leellifamee, kabajajaan yaadatamu,'' jedhu barreessan seenaasaa Aab Jaatanii Diidaa. Ilmisaanii lammaffaan Aab Boonayyaa Halakee, maanguddoon ganna 72, akka himanitti, Halakeen nama waan lafa irra jiru hunda jaalatu, gara laafessa, durreessa irra hiyyeessa kan jaalatuu, nama dhara/soba jibbu akka ta'an himan. Gara laafummaa abbaa isaanii kanas mudannoo magaalaa Finfinneetti waliin isaan mudate kaasuun himu. Nama suuraa namaa qabatee boo'u tokko arguun firri kan jalaa du'u ta'uu erga dhagahaniin booda waliin bo'an jedhu. Aab Halakeen fira ta'uu baatulleen ilmee namaa ta'uu qofaan akka nama jaalatan dhugaa bahu. Aab Halakeen abbaa isaanii Obbo Guyyoo Xuuyyee Jaldeessaafi haadha isaanii Aadde Halakuu Guyyoo irraa bara 1891tti Keeniyaa naannoo Waajjeera kan amma (Wajir County) jedhamutti maatii horsiise-bulaa irraa dhalatan. Maatiin isaanii bara Mootiin Minilik Itoophiyaa bulchu daangaa qaxxaamuruun Keeniyaa, bakka Buna jedhamtu qubatan. Waggoota muraasaan booda gama Itophiyaatti deebi'an jedhu hayyuun seenaa beekan. Abbaan isaanii Aab Guyyoo Xuuyyee akkuma maatiisaanii duraanii dureessa turan, gara loon 100 bobaasu jedha Aab Boonayyaan. Hayyuu Halakeen dhalootaan gosa Kaaba Keeniyaatti argamtuu Reendila jedhamtuurraa dhufan. "Hiddi warra keennaa Reendila. Obboleeyyan sadii sirna Reendila dadhabdee, koottaa Booranatti gallaa jette horii fudhate yaate. Obboolaan lama baddaa huriitti hafte. Kan Filqayyoo jedhamu ammoo gara daangaa Itoophiyaafi Keeniyaa bakka Foroollee jedhamtuutti duula Booranaa kan Reendila haadhuuf yaa'un fuula keessa wal-dhufan,'' jechuun seenaa dhaloota warrasaanii himu Aab Boonayyaan. Aab Halakee Guyyoo akka ijoollee horsiisee bulaa birootti, horii tiksee hin beekuu, mana barnootaa hin deemne garuu kora jaarrollee hunda deemuun waa'ee hedduu barachuun umurii ganna 25tti hoggansa eegale. Kibbi Oromiyaa sababii lafa bishaan, marra [marga], soogdaafi biyyee dansaa qabuuf, akkasumas horiif kan tolu waan ta'eef waggoota dheeraaf falmiin lafaa akka ture himu jaarrolleen. Namoonni akka Halakee Xuuyyee ijoolluummaa kaasanii lafti kun akka hin banne, horsiisee bulaan bakka horiinsaa dheeddu akka hin dhabne gochuuf itti rakkatuu himu ilmisaanii Aab Bonayyaa. ''Gaafa waraanni Somaalii Mooyyalee dhufe horii kumaatamaan lakkaa'amu fudhate. Halakeefi namni biraa sadii hordofuun, loon 70 fi harree 24 galchan," jechuun gootummaa abbaasaanii yaadatu. Aab Halakeen si'a sadii bultoo dhaabbatan. Kanaanis ijoollee dhiiraa 11 fi dubara saddeeti argatan. Ilmasaanii Aab Bonayyaa Halakee, "Aabboon daa'imummaa keenyaan guddoo nu hin argine. Halkanii guyyaa dubbii deema. Waggaa tokko ykn lama booda fa'i taa'ee deebi'a. Yeroo ilmeesaatiin kun kan eenyuuti jedhee gaafatee jira,'' jedhan. "Ta'ullee, waggaa tokko ykn lama turee yoo deebi'utti takkaa harka qullaa nutti hin galle, yoo xiqqaate karameellaa qabatee dhufa ture," jechuun jaalala maatiif qaban yaadatu. Yeroo tokkoos osoo dhimma lafaatiif Finfinnee jiranuu ilmisaanii angafti dhukkubsachuu itti ergamee, ''lakki ani kaayyoon manaa ittiin bahe bakkaan gahu malee hin galu. ''Inni ummatasaa keessa jiraatii, yoo du'e awwaalaa,'' jechuusaa yaadachuun kutannoo abbaansaanii dhimma ummataatiif qaban himu Aab Boonayyaan. Gochaa kanaanis Aab Halakee Guyyoo hanga har'aatti Oromoo Booranaafi Gabraa biratti faarfamu jedhu. Bara shiftaan loonsaa jalaa fudhate, Booranni bakka jiru akka bakka buuseef himu Aab Boonayyaan. "Guyyaa tokko warri Areeroo koottu loon fudhadhu jennaan waliin yaane. Loon 50 kennameef keessaa kan ollaa keenyatti gale 24 qofa, kaan namaa qoode." "Aabboo maaliif qoodda jedhee gaafannaan, 'ani Booranni qabaannaan argadheera. Iyyeessa kanaaf eennuti kennaaf?' jedhe na gaafate," jechuun gara laafummaa abbaasaa himu. Aab Boonayyaa waan abbaansaanii hojjate seenaan akka hin dagatamneef dhalootaatti dabarsuuf yaalaniiru. "Waan guddoo inni hojjate kana badii dhorkuuf jecha ganna tokkoof ji'a sadii deemuun, kitaaba barreessise. Akkasumas, hospitaalli Mooyyalee yaadannoosaaf maqaasaatti jijjiran," jedhu. Lafa duraan horsiise-bula Booranaarraa fudhatame gaafachuuf jecha bara bulchiinsa mootii Haayilasillaasee miilaan Finfinnee deemaa akka turan himu barreessan seenaa Halakee Aab Jaatanii Diidaa. Bara sana keessa namoonni baay'een wayita eenyu biyya akka bulchuu hin beeknetti odeeffatanii falmiif Finfinnee deeman jedhu. Mooyyaalee hanga Finfinnee lafa fageenya kiilomeetira 778 deemun ulfaataa ture. Yeroos namni horii irraa bituu waan dhabameef, maallaqa malee gaangee isaanii qabatanii booqee sooddatii soogda fudhatanii nyaataan bitachaa hanga Finfinnee imala jedhu Aab Jaataniin. Achi erga qaqqabaniin boodas mooticha arguun salphaa akka hin turre ibsan ilmi isaanii Aab Boonayyaan. Hayyuun kun walumaagalatti yeroo 14f mooticha dubbisuuf Finfinnee akka deeman himu Aab Boonayyaan. "Hojii kanas qofaa hin hojjanne, jaarroleen Booranaa kan isaan waliin deeman hedduuti ture. Mooyaaleerraa Roobaa Kuraa, Meeggaarraa Taarii Liiban fi Gollisaa Boruu, Areeroorraa Tafarraa Nuuraa, Taltalleerraa Tunnee Duubaa, Liiban Jaarsoo Boruu fi Duubaa Diimaa fa'i waliin imalaa ture.'' Imalasaaniin duralleen hawaasa waliin marii jabduu akka taasisan himu. Jaarroleen kunneen rakkoo daangaa lafa Booranaatiin walqabatee furuuf waa hedduu carraaqanilleen, hanga ammaatti hin furamiin jira. Halakee Guyyoo daangaa Oromiyaa qofa osoo hin taane Itoophiyaaf falmuun beekamu. Ingliziin bara Keeniyaan koloniin bulchaa turtetti dangaa Keeniyaa gama Itoophiyaan jiru bakka Qaddaduma jedhanitti qabde. ''Haala kana kan hubatan Aab Halakeenis dhimmicha barreeffachuun Hayilasillaaseetti geesse itti hime," jedhan. Mootichis erga dubbicha mirkaneeffateen booda, Mootummoota Gamtoomaniitti iyyachuun daangaan bakka amma jirtutti deebisan. Halakeef ammoo angoofi badhaasa addaa kenneef. Bara 1963 keessa erga Keeniyaan koloonii Inglizi jalaa baateen booda, konyaalleen Kibbaa, Gaarrisaa, Wajeeriifi Mandeeraan Keeniyaa irra addaan ba'uu Soomaliyaa wajjin ta'uun duula eegalan. Konyallee Marsabeetii, Mooyaaleefi Isooloo illee of gula baasuu barbaade. Hata'u malee, jaarrolleefi namoonni ogummaa qaban yaadaa kana falmuun paartii siyaasaa hundeessanii ummati Booranaa, Saakuyee, Gabraa, Burjiifi kaan akka yaada kana hindeeggarre hubachiisuu eegalan. Kana hordofee Komishinarri Afriikaa duraanii Dabbasoo Wabeeraafi hogganaan duraanii Hajji Galmaa Diidoo, shiftoota Somalii lamaan ajjjeefamuun lubbusaanii dhaban. Bara kana keessaa Fitaawuraarii Halakee Guyyoo mootii Itoophiyaatti iyyachuun namoota lafti Keeniyaa Somaliyaaf akka hincinne qabsoo geggessaa turan maallaqaan deeggare. "Lafa Itoophiyaa qofa osoo hintaane kan Keeniyaafiillee qabsaa'aa ture," jedha Aab Bonaayyaan. Barreessaan kitaaba seenaasaa Aab Jaatanii Diidaa, Gooticha keessatti dhaamsasaa yoo ibsu; "Dhaamsi dhumaa kana Oromoon tokko jedhe Warra tokkummaa hin qabne bobbaan furda Furdaafi furrisaa didaa ganamaan ka'aa Daayimtuu kallattii hundaa dhalootaaf fuudhaa Namii hardhaa daandii dhalootaa boriiti Daandiin hardhaa karaa dhaloota egeriiti Waan hattuun hin hanne dhalootaaf kaa'aa dabraa' jechuun dhaammate. Ammallee gibira dabaa mootummaan Itoophiyaa ummata irraa guuru nama didaa turedha. Sababa kanaaf, horsiifattee bultoonni Booranaafi Gabraa akkana jechuun isa faarsu. Warrii jaalaa waliin birrii nyaataa Diimaan ka Korbeessaa nyaapha Korbeessa Gabraa dabatti nyaata Daabii miigoo garaa nyaata Halakee Guyyoo faayaa dhugaatti garaa aarsaa Nyaapha horii fudhate adamsee irraa baasa." Hayyuun kunis, erguma ADWUI'n mootummaa Dargii kuffisuun aangoo qabateen booda bara 1994 umurii waggaa 103'tti aanaa Mooyyalee, Ganda Tuqqaatti boqochuun awwaalaman.


Kol. Gammachuu Ayyaanaafaa beellama mana murtiitti osoo hin dhiheeffamin hafan

Koloneel Gammchuu Ayyaanaa fi namootni isa wajjin himataman beellama mana murtiitti osoo hin dhiheeffamin hafan. Qondaala ABO kan ta'e Koloneel Gammachuu Ayyaanaa garee ABO Eertiraa irraa gara biyyaatti galan keessaa isa tokkodha. Koloneel Gammachuun Adoolessa 4, Bara 2020 erga too'annoo jala ooleen booda Hagayya 7 bara 2020 mana murti aanaa Magaala Sulultaatti yeroo jalqabaatiif dhihaatee ture. Mana murtii aanaa Sulultaa irraa bilisaan akka gadhiifaman murtaa'ee kan ture Koloneel Gammachuu Ayyaanaa dabalatee namootni galmee Kiisii Qixxumaa jalatti himataman, koomishinii poolisii Oromiyaatiin too'atamuudhaani boodarra gara federaalaatti kan dabarfaman. Erga gara Federaalaatti dabarfamaniis yeroo jalqabaatif Amajjii 15 bara 2021 mana murti federaalaatti dhihaatan. Manni murti federaalaa dhadhachi Lidataas galmee himatamtoota kunneenii erga ilaaleen booda dhadhacha gaafa Caamsaa 17 bara 2021 ooleen Koloneel Gammachuu Ayyaanaa Dabalatee himatamtoonni 12 bilisaan akka gadhiifaman murteessee ture. Haa ta'uutii himatamtoonni kunneen guyyicha bilisaan akka gadhiifaman ajajaman mooraa mana murtichaatiiyyuu osoo hin bahin qaamolee naageenyaatiin fudhatamanii eessa akka geeffaman osoo hin beekamiin akka ture Abukaatonni Isaanii BBC'tti himanii ture. Abukaatoo isaanii keessaa tokko kan tahan  Dr. Tokkummaa Dhaabaa akka jedhanitti Kiisii Qixxumaa, Koloneel Gammachuu Ayyaanaa, Amaanu'eel Ijjiguu, Usmaan Hasan fi Lammeessaa Taaakkalaa irratti Abbaan alangaa oliyyannoo waan gaafateef jecha baatiiwwan jahan darban mana hidhaa tursiifamani jedhan. Bu'aa bahii fi adeemsa wal xaxaadhaan booda torbee darbe himatamtoota shanan keessaa sadii mana murti waliigalaa federaatti dhihaaatanii turuus himan. "Torbee darbe koloneel Gammachuu, Usmaanii fi Lammeessaan mana murti waliigala federaalaatti dhihaatanii ture.  Garuu abukaatoonis quba hin qabnu turre, nuttis hin himamne. Har'atti akka dhihaatan beellamamee nutis qophoofnee dhaqne. Har'a gaafa nuti dhihaannu ammoo isaan hin dhiheeffamne," jedhan Dr. Tokkummaan. Himatamtoota kana irratti oliyyannoon gafatamuu akkuma ajajni nugaheen bakka isaan itti hidhaman jedhaman deemnee haasofsiisuuf yaaliin goonee turre hin milkaa'in hafes jedhu. "Kutaa qorannoo federaalaa deemnee maamilootaa keenya kana hasofsiisuuf yaallee turre. Kaameeraa fuulduratti haasofsiistu nuun jennaan iccitii maamilaa keenyaa waliin haaasofnu kaameeraa duratti hin haasofnu jennee dhiisnee deemne," jedhan Dr. Tokkummaan. Himata shororkeessummaa ammaan dura Mana Murtii Aanaa Sulultaa fi Mana Murti Olaanaa Federaalaa dhadhacha Lidataa irratti ittiin bilisa jedhaman irratti ol iyyannoo abbaan alangaa gaafateen himannaarra kan jiran Koloneel Gammachuu fi namootni biroo afran bakka isaan hin dhihaannetti abukaatonni beellama har'aa irratti deebii hin kenninu jedhan. "Dhadhacha har'aa irratti abukaatoo qofatu dhihaate. Abbaan alangaa abukaatoon erga dhihaatee deebii haa kennu jechuun mana murti gaafatee ture. Nuti ammoo maamila keenya wajjin hin mari'anne, yaada waliif hin qoodne nama wajjin hin mari'anne irratti deebii deebisuuf nirakkana jennee maana mutiitti himne,'' jedhan. Galmee Kiisii Qixxumaa jalatti namoota shan himataman keessaa beellama darbe irratti namoota sadi qofaatu dhihaate waan ta'eef namoonni lamaan hafan jiraachuu fi dhibuu isaaniituu osoo hin beekiin waa'ee isaanii irratti deebii kennuu akka hin dandeenyes hubachiifne jedhan Dr.Tokkummaan. Manni murtichaas dhadhacha har'a oole kanaan yaadaa fi komii abukaatonni dhiheesssan bu'uura godhachuudhaan qaamni himatamtoota kunneen too'atee jiru maaliif akka mana murtiitti hin dhiheessine qorachuun Muddee 17, bara 2021tti beellama jijjiirraa qabateera.


Kitaaabni 'Khuleessa Nageellee Booranaa' maalif falmii kaase?

Kitaabni mata dureen isaa 'Khuleessa Nageellee Booranaa' jedhu Kan Halakee Dabbaasootiin barraa'e Sanbata Mudde 25, 2021 Istaadiyeemii Yaaabellootti eebbifamee ture. Haata'uutii kitaabicha namoota hedduu biratti ammoo mormiin mudateera. Akkka barreessaan kitaabichaa Aab Halakeen jedhutti 'Khuleessa' jechuun Iyyannaa yookan arreeddii akka jechuuti. Qabiyyeen kitaabichaas seenaaa magaalattii fi lafa Kibba Oromiyaa irratti kan fuulleffateedhas jedha. "Kitaabni kuni seenaa lafaati. Kan lafa Liiban. Booranni kutaa lama qabaa. Boorana Liibanii fi Boorana Dirreeti. Qabiyyeen kitaaba kiyyaa guutumaan Guutuutti waa'ee lafa Liiban kanaati. Haala itti Booranni lafasaa ittiin eegachaa ture. Daangaalee lafa Liiban, lafa ardaa jilaa faa qabate" jedha. Lafa Kibba Oromiyaatiin jiru kana daangaa isaa tiksuuf aarsaa Booranni Liiban kaffalaa ture, daangaa qabiyyee lafaa, dinagdee, siyaasaa kan ofkeessatti hammatedha jedha. Kitaaba kana barreessuufis Aartii Booranni ittiin seenaa waliif dhaamu akka madda odeeffanootti akka fayyadamelleen hima."Booranni aartii qaba. Aartiin kuni madda ragaati. Ragaaleen kan ittiin daddarbu karaa faaruutiin daangaa lafaa nikaasa. Sirba loonii keessatti, sirba re'ee keessatti Booranni waa'ee daangaa lafaa ni kaasaa. Kanaaf madda cimaa kanin godhadhe aartiidha" jedha. Kitaaba kana barreessuuf waan isa kakaase yoo himus, "seenaan lafa teenyaa tuni yoo barreeffamee taa'e ragaa guddaa ta'uu dandaha jedheen barreessuu jalqabe. Ajaji dhibii fudhe hin jiru, kaka'umsuma kiyyaanin barreesse. Seenaan Kibba Oromiyaa kuni bal'inaan barreeffamee waan hin jirreef jecha akkan barreessuuf nakakaaseera" jedha Halakeen.Jaaarroleen seenaa Boorana Liiban kana mataa keessaa qaban osoo seenaa kan fudhatanii hin darbine isaanirraa fuunee barreeffamaan dhaloota itti aanuuf dabarsuuf jecha seenaa kana bifa kitaabaatiin barreesse jechuunis hima. Sagantaa eebba kitaabichaa irratti Bulchaan Godinaa Booranaa Obbo Jaarsoo Boruu, Abbaan Gadaa Booranaa fi keessummoota hedduuti irratti argamanii ture. Eebba kanaan boodas dhimmi kitaaba kanaa namoota hedduu keessumaa kanneen gama Gujiitiin jiran biratti mormii kan uumee fi ijoo dubbii walfamisiisaa ta'eera. Namoota kitaaba kana  morman keessaa kan dubbifne Jiraataan Godina Gujii Obbo Ildaa Dambii BBC'tti akka dubbatetti kitaaabichi moggaasa maqaa isaa irraa kaasee rakkoo kan qabudha jedha. "Kitaabni kuni sababa maqaa magaalaatiin walitti bu'iinsaa ture sana deebisanii kaaasuufi jennee fudhanna nuti. Kitaabni kuni kitaaba garaagartee uumuu fi ergaa siyaasaa qabudha jennee ilaalla. Walqoodinsaa fi jibba kan uumudha" jedha. Kitaabichi yeroo rakkoon bonaa hawaasa Gujii fi Booranaa miidhaa jirtuu fi walgargaaruun jala darbuuf waltumsaa jiran kaanatti uummatatti ajaandaa dabalataa uumuuf yeroo kanatti gadi bahee ilaalcha jedhun qabaa jedhu Obbo Ildaan. Jiraataaan magaala Negellee biraa Obbo Yohaannis Holkoo gamasaatiin kitaabicha moggaasa maqaa inni fayyadamerraa kaaseen balaalefadha jedhu. "Oromoon Gujii fi Booranaa bara 2006 sababa maqaa magaalaa kanaatiin wal ajjeesanii miidhaan meeqa gahe. Maqaa 'Negeellee' fi Negeellee Booranaa' jedhu kanaani lubbuun meeqa kan darbe. Kitaabni kunimmoo seenaa sana deebisuuf shira yaadamedha" jedhu. Qabiyyeen kitaabichaas kaartaa dogogoraa fi qabiyyee lafaa sirrii hin taane bifa kitaabaatiin seenaa dogogoraa dabarsuu kan kaayyefatedhaa jedhan. "Amma rakkoo hedduutu harkaa nuqaba. Hongeen numiidhaa jira. Hidhattoonni ABO Shanee haawaasa dararaa jiru. Waaggaa sadi guutuu rakkoo akkanaa keessa jirra. Uummata kanaaf dararaan kuni yoom hanqatee ajandaa dhibii itti uumu. Kuni sirrii miti" jedhan. Jiraattonni kunneen akka jedhanitti seenaan dogoggoraa bifa kitaabaatiin bahe, kanaaf kitaabichi uummatatti rabsamuu akka hin qabnee fi barreessaa, koreen kitaaba kana eebbisees gaafatamuu qabu yaada jedhu qabu. Barreessaan kitaaba kanaa Halakee Dabbasoo gamasaatiin eebba kitaabichaa booda mormii ka'e kana quba akka qabuu fi namni kitaabichi dogoggora qaba jedhu ragaa qabatamaadhaan dhiheessuu mala jedha. "Amma bakka kitaabni kuni hin gahinitti maquma kitaabichaa argee balaaleffata. Sababa maqaa kanaatiin wanti gosa walitti buusu jira jedhee hin yaadu ani akka mataa kiyyaatti. Garuu qaamni qaamaan nagaafate hin jiru. Ani seenaa lafa teenyaan barreesse" jedha Halakeen. Kitaabichi waldhibdee amma dura ture deebisee kaasuu mala kan namoonni jedhaniifis, qaama dubbii kana hoo'isaa jiru yoo ta'e malee kitaabni baarraa'e rakkoo akkanaa hin uumu jedha. Bara 2006 sababa moggaasa maqaa magaalattiitif jecha dhibdee gosoota Oromoo lamaan gidduutti uumameen miidhaa guddaan gahee ture. Magaala Guddoo Godina Gujii kan taate magaalli kun amma maqaa 'Negellee' jedhuun waamamaa jirti.


Gargaarsa hongee Booranaafi ummanni waan keessatti argamu

Bara kana hongeen Booranatti dheeratee rakkoo uumee hordofee gargaarsi qaamolee addaa addaan taasifaamaa turullee uummanni ammallee rakkoon itti cimaa jiraachuu himatu. Rakkoo hongee Booranaa furuuf jecha namoota dhuunfaa hanga mootummaatti, darbees dhaabbilee gargaarsaa hanga dhaabbilee miti-mootummaatti hojiiwwan gargaarsaa fakkeenyummaa qaban akka hojjetaman dhagahamaa turan. Ofii hagam Boorana rakkoorraa dandamachiise? Jiraataan Aanaa Areeroo Aab Bukkee Kuraa, ''ammallee horiin dhumaa jira, gargaarsa rakkoo jalaa nu dandamachiise inumaatuu hin argine,'' jechuun ammallee rakkoo hamtuun akka harkaa isaan qabu ibsan. Gargaarsa an amma yoonaatti arge kan ijoolleen said miidiyaa hawaasummaarratti qindeessitee dhuftee namoota muraasaaf kennitedha jedhan jiraataan kun. ''Kan kanarraa hafe akka aanaa an keessa jiraadhuutti waan abbaan dhuunfaadhaan tattaafatee argaturraan kan hafe gargaarsi mootummaa yookiin qaama wayiirraa dhufee rakkoo nama baraare hin jiru.'' Jiraataan Aanaa Dubluq Ganda Qarsaa Dambii Aab Turee Liiban Jirmaa, ammallee rakkoo jajjabaa keessa jirra jechuun gargaarsi jedhamullee akka isaan hin dandamachiifne dubbatan. ''Guyyoota jalqabaa sadan nyaati, cidiin horiin nyaattuu fi gargaarsi tokko tokko ya nuu dhufe. Ergasii gargaarsi waan nurraa dhaabateef rakkoon nuddeebite,'' jedhan. ''Horiin guutuun hobba'uutti jira. Uummanni keenya keessattuu jaarroleen dhibamaa jiru. Knn horiif osoo hin taane lubbuu namaaf yaaddofna.'' Godina Booranaa Aanaa Dubluqitti Ogeessa Nyaataa kan ta'an Aab Galgaloo Boruu Liiban, gargaarsi uummata hongeen miidhameef taasifamuuf yaalamullee ammallee rakkoon hin furamne jedhan. ''Gargaarsi taasifame yeroof rakkoo furee jira. Garuu namni yeroo hunda nama bira ejjee nama gargaaruu hin danda'u. Rakkoon ammoo kan tibba tokkoo qofa miti. Kanaaf ammalleen rakkoo jajjabduutu uummata harkaa qaba,'' jedhan. Gargaarsi nyaata horii akka duraatti kennamaa hin jiru kan jedhan ogeessi kun, midhaan nyaataa garuu iddoo hundatti walfakkaataallee ta'uu baatu haga tokko kennamaa jira jedhan. Fooyyessa sanyii loon Booranaa-Raanchii Booranaa-keessatti ogeessa kan ta'an Aab Guyyoo Goobuu gargaarsi gara jalqabaa mishaa turullee, garuu akka sanatti itti hin fufne jedhan. ''Jalqabarratti mishaa ture. Rakkoo hongeerraa dandamachiisuu yoo baatellee yeroof lubbuun tursiiseera. Loon fagoo deemee bishaan bira akka ga'u godheera. Garuu baay'inni loonii fi bal'inni lafa Booranaa gargaarsa Kanaan wal hin simne. Gargaarsillee akka jalqabaatti itti hin fufne,'' jedhan. Uummanni horsiisa horiin jiraatu yeroo ammaa horiin irraa dhumee kan fooyyee qabdu gabaatti oofee fixaa jira kan jedhan jiraataan Aanaa Areeroo Aab Bukkee Kuraa, ''amma yaaddoo guddoon kan namaati,'' jedhan. ''Namni Booranaa horii isaa malee homaa hin qabu. Isumarraa nyaata, isuma gabaa baasee gurguree ittiin jiraata. Amma horiin irraa dhumnaan jireenya hin qabu,'' jechuun haala amma jiruun daran abdii kutachuu himan. ''Waan gabaa baase gurguru hin qabu. Kan jirullee gatii hin baasuuf. Amma horiitu harca'aa jira, yeroo xiqqoon booda akka horii kann harca'u nama.'' Aab Turee Liiban ''kan horii abdii hin qabu, lubbuuma namaallee nuuf oolchaa,'' jechuun qaamolee gargaarsa kennaniif akka addaan hin kutne dhaammatan. ''Jaarroleen baadiyyaa Booranaa foonii fi aannan dhuguu callaa beekan amma sana waan dhabaniif qaamni isaanii dhidhiita'ee dhibeef saaxilamaa jiiru,'' jedhan. Jiraataan Aanaa Areeroo Aab Bukkee Kuraa qaamoleen isaan gargaaruuf ifaajee guddaa godhan akkuma jiran daldaltoonni gidduu seenanii isaan rakkisan jiraachuus himan. ''Gargaarsi haga dubbatamu sana nu bira hin geenye. Jalqaba cidii nyaata horii konkolaataa tokko, lamaan erga fidanii boda ergasii gargaarsa waan jedhamu hin argine,'' jedhan. Gara caalaa namni waan of harkaa qabuun akkaataa dandeettiisaan bitachaa ture malee gargaarsa hagas mara rakkoo fura jedhamu isaan bira akka hin geenye himan. ''Namni danda'u qarshiisaatiin bitata. Kan qarshii muraasa qabu walitti buusee bitata. Kan homaa hin qabne hin argatu. Sanuu gatii hamtuun binna. Marga hidhaa tokko hanga qarshii 220'n nutti gurguru,'' jedhan. Gargaarsi erga adda citee booda cidii loon nyaatan hidhaa tokko birrii 200 oliin bitanii horiisaanii haga tokko nyaachisaa jiraachuu himan jiraataa Aanaa Dubluq Aab Turee Liiban. ''Gaariin olii fidee asitti nutti gurgurata. Daldaltuun gargaarsa maqaa uummata Booranaan dhufu kana gidduu seente jennee shakkina. Daldaltuun bakkuma horiin jirutti fiddee marga buuftee nutti gurguratti, sanuu gatii qaaliin.'' Haga iyyatanii fi haga odeeffame gargaaramaa akka hin jirre kan dubbatan jiraataan kun,''qaamni gargaarsa kennu, mootummaalleen, daldaltuun of keessaa baasuu qaba,'' jedhan. Ogeessi Sirna Nyaataa Aab Galgaloo Boruu gargaarsi kennamu fedhii jiruun waan wal hin gitneef jecha abbaan qabu maallaqasaatiin bitee fayyadamaa jira malee uummanni gargaarsa dhufu maallaqa bitachuu quba hin qabu jedhan. Ogeessi Raanchii Booranaa Aab Guyyoo Goobuu, ''Sanyiin horii Booranaa lafarraa badaa jira. Haga danda'ameen sanyiin kun akka hin badne qaamni hunduu xiyyeeffannoo kennee yoo xiqqaate haga ji'a sadii kana xiyyeeffannaan gargaaruu qabu.'' Sanyiin loon Booranaa lafarraa dhumaa jiraachuun akka yaadda'an kan ibsan ogeessi sirna nyaataa Aab Galgaloon gamasaan, dhaabbilee miti mootummaa fi mootummaa dabalatee jaarmiyaaleen gargaarsaa fi namoonni dhuunfaa uummata kanaaf birmachuun lubbuu namaa fi loon kanaa akka baraaru dhaaman. Uummanni sodaa fi rakkoorraa kan ka'e horii qabu gadi buusee daldaltuu qarshii harkaa qabdutti gurguraa jira jedhan maanguddoon Aanaa Areeroo Aab Bukkee Kuraa. ''Daldaltuun loon tokko giddugaleessaan qarshii 1000-2000tti saamtee bitaa jirti. Uummanni loon jalaa miidhamellee gurguree harka qullaatti hafeera. Nu harkatti otoo nuti ilaalluu dhumachuurra jennee daldaltuun nurraa guurrachaa jirti,'' jedhan. Ofiisaaniitii horsiisa looniin kan jiraatan Aab Bukkee Kuraa, rakkoon hongee Booranaa kun yeroo baayyee deddeebi'ee kan dhufuu fi horiinillee akka jalaa dhumatu himan. ''Namni keenya kanarraa baratee waan furmaata ta'u mala dhahachuurratti booddee jira. Horii kana mala fooyya'aa ta'een gara horsiisuutti hin ceene. Namoonni muraasni horii qaban gurguranii magaalaatti mana ijaarratanii kiraa argataniin kan jiraatan jiru.'' Uummanni hedduun kan akkanumaan rooba samii eeggataa horoo baay'inaan horsiisaa jiraatudha kan jedhan jiraataan kun haalli kun jijjiiramuu akka qabu gorsu. ‚'Wanni horii baay'inaan horsiisan kun hafuu qaba. Horii muraasa faayidaa irraa argatan horsiisuu feesisa. Haalli akkuma durii horii hedduu horsiisanii diidatti gadi dhiisan sun balaa qaba. Margi, bisaan hin jiru.'' ''Kanaafuu yoo bifuma duriin kann deeman taate namaa fi horiilleen dachee kanarraa ni dhuma.'' Mootummaalleen bishaan horiin dhiyootti akka argatu hojjechuu qaba. Lafa marraa bisaanii ta'u uummanni addatti akka qopheeffatuu fi yeroo rakkoo loowwan akka dheedanii dhugan gochuu qabaata. Uummannillee bifa ammayyaan akka horsiisu deeggaruu qabaata,'' jechuun dhaaman. Gargaarsi yeroo hunda kann kennamaa turu miti kann jedhan Aab Galgaloo Guyyoo, silaa furmaati waaraa tarsiimoodhaan itti yaadanii dursanii itti qophaa'uudha jedhan. Gargaarsi haala Kanaan kennamu furmaata ta'a jedhee hin yaadu kan jedhu ogeessi kun, furmaata waaraa kan ta'u waaqummaan roobe malee gargaarsi harka namaa Booranaaf furmaata jedhee hin yaadu,'' jedhan. ''Horiin Booranaa marga lafarraa dheeduu malee nyaata harka namaa inuma hin baratin. Immoo Ji'oonni itti aanan sadan kan Booranni akkaan caamuudha. Yaaddoo guddootu jira.'' Yeroo ammaa beelladarra darbee lubbuu namaaf soda guddaatu jira kan jedhan ogeessi kun, qaamni dhimmi ilaallatu lubbuu dhala baraaruuf birmachuu qaba jedhan. Loon hongee yeroo dheeraan hubaman bishaanuma darbee darbee eela keessa jirullee dhuguuf rakkataa jiru kan jedhan ogeessi kun, irra caalaa looniif margaa fi bishaan dhiyeessuun dirqama jedhan.


Waa'ee namoota afur Borana Diillootti boolla voolkaanootti du'anii maal beekna?

Muddee 30 bara 2021 Godina Booranaa aanaa Diillootti haadha fi ilmoo dabalatee namoonni afur Boolla Volkaanoo kan abidda qabutti seenanii lubbuun isaanii darbuu BBC maddeen irraa mirkaneeffate. Taateen kun akkamitti uumaame? Barsiisaa Yunvarsiitii kan ta'ee fi maaatii bira kan ture Waakkala Gabaaboo ,namoota  guyyaa kaleessaa Muddee 30, 2021 bakka taateen kun itti raawwatame turanii fi ijaaan arga keessaa tokko. Akka namni ijaan arge kun BBC'tti himetti, guyyaa kaleessaa naannoo saatii afurii keessa bakka dhiheenya Magaala Diilloo taate tokkotti ijoolleen lama loon tiksaa turan. Ijoolleen kunneenis osoo taphachaa jiranii mucaan umuriinsaa waggaa 11 ta'u, kopheen isaa boolla gadi fageenya meetira lama qabu tokko keessa jalaa bu'e. Mucaan kunis kophee isaa kana baafachuuf boollichatti seenus deebi'ee bahu hin dandeenye jedhan. Boollichi gadi fageenyi isaa meetira lama ta'ulleen hoo'a hamaa fi qilleensa hafuura nama kutu waan qabuuf mucaan achumatti gubatee lubbuun darbuu hima. Haatii mucichaan kan ilmishee boolla kanatti seenuu dhageesse fiigdee mucaashee baasuuf boolicha seentus isheenis deebitee hin baane. Ergasii namoonni birmatanii dhufan lamas haala waalfakkaatuun boolla kanaatti seenanii achumaan hafan jedha barsiisaan ijaan arge kun. Namni shanaffaan boollicha seene hataattama gargaarsa namaa argaateen miidhaan gubachuu fi sirna haara galfii irratti ukkaamfamuu isa mudateen gara mana yaalaa geeffamee lubbuun hafe. Boolla kana eenyutu qote? Akka jiraattonni naannoo sanaa jedhanitti, kanaan duras waggoota muraasaan dura namni maqaan isaa Mokonnin Toleeraa jedhamufi jiraadhuma naannichaa ta'e, naannoo sanaa albuudi jiraachuu ijoo wayii waan argeef jechuun qotaa ture. Namni kunis boolla kana guyyaa hoo'ina isaa waan dadhabeef halkan halkan qotuun hanga meetira jahaa gadi fageessee akka ture himu. Ta'ulleen haalli boollicha keessa jiru hoo'a abiddaa fi qilleensa afuura nama kutu waan qabuuf dhumarratti rakkoo fayyaa hedduu itti fidee jennaan itti dhiise jedha Jiraataan naannichaa barsiisaa Waakkala Gabaaboo. Namni Boolla kana qotaa ture boolli kun waan hamaa lubbuu namaa galaafatu akka qabdu waan bareef jecha boolla meetira jaha ture kana hanga meetirri lama haftutti biyyoo itti deebisee akka cufellleen himu. Boolli bal'ina hanga meetira afurii ta'u qabu kun gabaabaaa fi namni keessa dhaabbatee harka yoo olqabe kan qaqabamu akka ta'elleen dubbata. Ta'ulleen Boollichi dhohiinsa volkaanootiin kan uumame ta'uu waan hin hafneef qilleensa akka kaarboon monoksaayidii kan nama ukkaamsuufi abidda kan qabudha jedhan. Namoonni boollichatti lubbuun isaanii darbe akkamitti baafaman? ''Boolla kana itti dhihaatanii namoota kana baasuuf hamaa waan ta'eef reeffa namoota afranii muka kolbaa uffata isaaniitti diruudhaan harkifnee baafne'' jedha Waakkalli. Reeffi namoota kunneenii yeroo boolla keessaa baafamu mucaa inni jalqabaa seene guutumatti kan gubate yoo ta'u, sadan hafanis gartokkeedhaan akka gubataan arguu hima. Reeffi naamoota boolla kanaatti lubbuun isaanii darbees sirni awwaalcha isaanii raawwatameera. Boolli hamaan lubbuu naamootaa galaafate kun sababii qorannoon irratti gaaggeeffamuu qaba jedhameef jecha ammalleen banaa akka turu ta'uus himu barsiisaa Waakkalli.


Naannoo Oromiyaa: Paartiin Badhaadhinaa sochii qondaaltonni isaa miidiyaa hawaasummaarra taasisan qeeqe

Paartiin Oromiyaa bulchaa jiru waldhibdeefi wal himannaa qondaaltonni dhaabichaa mootummaa naannichaarratti dhiheessaniirratti mari'achuun waliigalteerra gahuu ibse. Paartiin Badhaadhinaa Oromiyaa ibsa baaseen tibbana akkaataa miseensonni paartichaafi qondaaltonni olaanoo biyyattii dhimma Oromiyaarratti taasisan qeeqeera. ''Seeraa alummaan (Anarchy) tibbana marsaalee miidiyaa hawaasaarratti mul'ate sirrii akka hin taane ilaalameera,'' jedha ibsi dhaabichi Roobii galgala baase. ''Gaaffiin kamuu akkaataa hojimaataafi adeemsa paartiitiin akka keessummaa'u,'' jechuun ''adeemsi kanaan alaa hundi dogongora ta'uufi hatattamaan akka dhaabbatu kallattiin taa'eera'' jedheera. Tibbana qondaaltonni dhaaba biyya bulchu muraasni dhimma nageenyaafi malaammaltummaa jira jedhan miidiyaa hawaasummaa, keessumaa Facebook irratti as fiduun himaa turan. Ajjeechaa miseensota Abbootii Gadaa Karrayyuu irratti raawwate mootummaan hidhattoota himatus qondaaltonni kunneen garuu caasaa naageenyaa mootummaatti quba qaban. Kana hordofuun dhihoo hoggansi olaanaa Paartii Badhaadhinaa Oromiyaa walgahii taa'uu isaa dhaabichi ibsa baaseen beeksiseera. Dhaabi filannoo marsaa jahaffaan bakka paartileen mormituu irraa hafanirratti sagalee caalmaa argatee naannicha bulchaa jiru kuni ajjeechaan miseensota abbootii Gadaa Karrayyuu akka qoratamu irratti waliigalamuu ibse. Walgahii kana irratti bulchaan Itoophiyaa Ministirri Muummee Abiy Ahimad irratti hirmaachuu isaaniis ta'e walgahiin kuni koree hojii raawwachiiftuu dhaabichaa meeqa akka hirmaachise hin beekamu. Sababni ijoo qondaaltota kana miidiyaa hawaasummaatti akka bahanii dubbatan dirqe ifatti beekamuu baatus sochiin taasisan dhiibbaa taasisuu isaa mariin ta'ame ni akeeka. Taateen gidduu kanaa hooggansa gidduu mufiifi waldhibdeen akka jiru akkasumas akkaataa dhaabichi rakkoo keessa isaa furuurratti hanqinni akka jiru akeeka kan jedhan jiru. Waraanni kaaba Itoophiyaatti waggaa tokko caalaaf adeemaa ture xiyyeeffannoo mootummaa federaalaa qofa osoo hin taane ijoo dubbii addunyaallee ture. Sababa waraana kanaaniifi kaanif immoo dhaabi naannoo Oromiyaa bulchu dhimoota ijoo naannicha ilaallatan marii tolchee taa'e furuurratti akka hanqina itti uume ibseera. ''Waraana keessa turuu keenyaafi sababoota biroof dirreen qabsoo keessoo akka malutti mijachuu hin dandeenye. ''Sababa kanaaf ajandaawwan qabsoo silaa keessootti ilaalamuu qaban miidiyaa hawaasatti bahuun miseensota, hoggansaafi deeggartoota paartii keenyaa gidduutti hanga tokko shakkiifi burjaajii uumee ture,'' jechuun ibse. Tibbana qondaaltonni mootummaa dhimma naannichaa dura aantummaan miidiyaa hawaasummaa irratti ifa bahanii qeeqaa turan lamadha. Tokko Ministir Di'eetaa Ministeera Nagaafi miseensa caffee Oromiyaa Obbo Taayyee Danda'aa yoo ta'an kan lammataa miseensa paarlaamaa Itoophiyaafi kana dura gorsaa pirezidantii naannoo ta'un kan muudaman Obbo Angaasaa Ibraahiimi. Lamaanuu yeroo jalqabaaf filannoo biyyaalessaa jahaffaa booda paartii biyya bulchu bakka bu'uun miseesa qaama seera tumu ta'ani. Obbo Taayyeen ''Karaan sirrii jennee irra hin deemne. Qabsoon keenya galmatti. Garuu gama saniin banaan uumamnaan sun dhufe.'' jechuun miidiyaa hawaasummaati as bahanii dubbataniif himan. ''Amma mari'annee jirra. Kaayyoo guddaan marichaa qabsoo daandii irraa maqe tooratti deebisuu dha. Itti milkoofnee jirra. Sadarkaa hundattuu qabsoo keessoof toorri mijatuu qaba.'' Dhaabichis ibsa baaseen 'dogongorri mala qabso jiraatus paarticha jabeessuuf dhimmamuurra' ka'e jechuun sochii qondaaltonni muraasni dhaabichaa as bahanii dubbataniirratti dubbate. Ta'us, ''Waan mirgaafi faayidaa ummata fi paartii keenyaa miidhuun kamuu raawwatuun sirrii akka hin taane waliigalameera,'' jechuun itti fayyadama miidiyaa hawaasummaa qondaaltotaa qeeqe. Wanti gidduu kana ture ‚''seera alumaa (anarchy)'' jechuun ibse. Dhaabichi ‚haala tibbana mul'ateen osoo hin taane keessootti waltajjiirratti' mari'ataa furuun akka barbaachisu hime. Dhimmoota ijoo qondaaltonni as bahanii himan keessaa tokko naannoo Oromiyaatti malaammaltummaan hammaatuudha. Baatii dhuma kana komishiniin farra malaammaltummaa Oromiyaa naannichatti sochiin malaammaltummaa sadarkaa ‚'hammaataarra' gahuu ibsee ture. Dhaabichis rakkoon akka jiru himee, ta'us odeeffannoo bu'uura hin qabne jedheen ''diinaaf karra saaquun sirrii miti'' jechuun deebii kenne. Ibsa bahe keessatti eeramuu baatus Obbo Taayyeen ‚''Dubbiin hannaan akkaan hamaa ta'u'' eeruun ‚''tarkaanfiin seeraa fi siyaasaa akka fudhatamu koreen tolfame,'' jedhan. Rakkoo nageenyaa Oromiyaa keessa jiru wal qabsiiseenis hidhattoota WBO kan mootummaan ABO - Shanee jedhee waame irratti tarkaanfii fudhachuun akka itti fufu hime. ''Humna Shanee Oromoo salphise kana maqsuuf, hoggansi paartiifi mootummaa, caasaan nageenyaafi ummata bal'aa qindeessuun kan hojjetamu ta'uun waliigalameera,'' jedha ibsi bahe. Torbanuma darbe haleellaa hidhattoonni itti himatamaniin maatiin Pirezidantii Oromiyaafi Dura Taa'aa duraanii DHDUO Obbo Alamaayyoo Atoomsaa 7 ajjeefamaniiru. Torban sadii durammoo miseensonni Abbootii Gadaa Karrayyuu walumaagala 14 ta'an Godina Shawaa Bahaatti ajjeefamaniiru. Mootummaan Ibsa baaseen hidhattoota himatuus hidhattoonni, hooggansi ABO kan Obbo Daawud Ibsaan hoogganamu mootummaa himatan. Qondaaltonni mootummaa miidiyaa hawaasaatti as bahanii himanis faallaa mootummaan ibseen ajjeechaa raawwateef caasaa mootummaa himatan. Abbootiin Gadaa Oromoos ajjeechaa raawwate balaaleeffachuun akka qoratamu gaafatan. Hoogganaan Biiroo Bulchinsaafi Nageenya Oromiyaa Obbo Shaafi Huseen turtii BBC waliin taasisaniin ‚'garee shororkeessaa shaneetu ajjeechaa raawwate' jechuun himani. Hidhattoonni kana dura dhaaba TPLF warra gumaati jedhaniin waliin hariiroo tolfachuu isaanii ifatti tolchan kunneen Godina Shawaa Bahaa Aanaa Boosat keessa akka sosso'an Obbo Shaafin himaniiru. Dhaabichi dhimma kana irratti mari'atuu isaa ibseera. Ibsa dhaabichi baaseenis‚ ''badii namootaan ifuu mala malee mootummaa ummanni ofii ijaarrate ibsuu hin danda'u'' jechuun ibse. ''Dubbichi hatattamaan qoratamee dhugaan isaa akka bahuufi yakki hojjatame argamnaan gaafatamummaan seeraa dhugoomuu akka qabu waliigalameera.'' Ajjeechaa raawwateef kan mootummaa himatan Obbo Taayyeen ‚''Dhugaan isaa qulqullaayee akka baramuu fi kan yakke seeraaf akka dhiyaatu hundatu waliigale,'' jechuun Facebook gubbaa barreessan.