'Obbo Baqqalaa gara hospitaala Xoor Haayiloch dirqiin geeffamuun seeran ala' Abukaatoo

Ittaanaa dura taa’aan KFO Obbo Baqqalaa Garbaa, kan lagannaa nyaataarra jiran   dirqamaan gara hospitaala waraanaa mootummaa, Xoor Hayiloochitti geeffamuu abukaatoo fi hakimasaaniirra BBC’n hubateera. Abukaatota Obboo Baqqalaa keessaa tokko kan ta’e Obbo Mohaammad Jimaa, ajaja mana murtii darbuun Obbo Baqqalaa gara hoospitaala Xoor Hayiloochitti humnaan geeffamuun ''seeraan ala'' jedhan. Mana murtii olaanaa federaalaa ramaddii tokkoffaa Lidataa, Wixata darbe Obbo Baqqalaa Garbaa fa’aa dhaabbata fayyaa dhuunfaa kutaa bulchiinsa Qirqoos keessatti argamu hospitaala Laand Maarkitti akka wal’aanaman murtee dabarsee ture. Manni murtii murtoo dabarse guyyuma sana (Wixata)abukaatonni isaanii mana hidhaa Qaallittiitti akka kennanii fi xalayichas manni hidhaa akka harkaa fudhan Obbo Mohaammad hubachiisaniiru. A.L.I  Amajjii 19, bara 2013 irraa jalqabee nyaata homaayyuu otoo hin nyaatiin bishaan qofaa dhuganii lubbuun turuufi, kunis fayyaasaanii haala lubbuuf yaaddessaa ta’eerraan gahu hakiimni isaanii Dr Ilillii Jamaal dubbataniiru. Dr Ililliin akka himtetti, Obbo Baqqalaa Garbaa haalli fayyasaanii gadi bu’aa adeemu hordofuun ciisanii akka yaalaman murteessuu hubachiifte. A.L.I Guraandhala 9, bara 2013 guyyaa kaleeessaa Dr Ililliin Obbo Baqqalaa Garbaa mana hidhaati gara hoospitaala Laand Maarkitti geessuuf ganama naannoo sa’aatii 4tti achi qaqqabuu himan. Manni hidhaa waan hojjachuu qabu xumuruun naaannoo sa’aatii laaqanaatti gara hospitaala Laand Maark geessuuf imala jalqaban. Gara hospitaaala Laand Maarkititti kan Obbo Baqqalaa wajjin imalaa turanimmoo Dr Ilillii, abukaatoota isaanii, maatiisaanii fi namoota mana hidhaa biratti beekaman turan. Ambulaansiidhaan gara hospitaala Laand Maarkitti imalaa wayita turan naannoo galma Gamtaa Afrikaatti konkolaataan adiin duubaan banaa taate tokkoo karaa itti cufuun, waldhabbiin uumamee akka ture naannicha kan turan Dr Ililliin himaniiru. Hoggantoonni mana hidhaa ajaja gubbaarraa dhufedha jechuun gara hospitaala Laand Maarkitti otoo hin taane gara hospitaala Xoora Haayiloochi geeffamuu akka qaban dubbatan. Kunis Obbo Baqqalaatti wayita himamu ‘gara mana hidhaa Qaallittiitti na deebisaa’’jechuun gaafachuusaanii Dr Ililliin kan dubbatte. Deebiin kenname garuu’’humnaan’’gara hospitaala Xoor Haayilochi akka geessan dubbatte. ''Gara Laand Maarkii geessuu geessuu yoo dadhabdan gara mana hidhaatti nu geessaa jennee otoo gaafannuu lakki jedhanii, fedha keenyaan alatti gara hosptaala Xoor Haayilooch nu geessan''jetti. Hospitaalicha akkuma qaqqabaniin, Obbo Baqqalaan ‘hin wal’aanamu’ jennaan, Namoonni mana hidhaarraa dhufanimmoo deebisuu diduudhaan sa’aatii afuriif hosptaalicha keessa turan jette Dr Ililliin. Obboo Baqqalaan, ''ani iddoo manni murtii naaf eeeyyametti malee hin yaalamu, mana  murtiin ol taatanii gara sanatti na geessu yoo barbaaddanis mirga keessani, yoo xiqqaate iddoon boqodhutti na geessaa'' jedhani kadhachuusaanii Dr Ililliin dabaltee himteetti. Wayita sanatti namoonni mana hidhaarraa dhufan dhimmicharratti waliigalchiisuuf yaalanii akka turanii fi ajaja xalayaa olirra ergame, kan Abbaa alangaa waliigalaa Geedi’oon Ximootiwoos irratti mallatteessan itti agarsiisuu dubbatu. Xalayichi kan barreffame mana hidhaaf yoo ta’u, ajajni mana murtii akka geeddaramu abbaan alangaa ol iyyannoo gaafachuu fi kunis amma ta’utti dhaabbilee mootummaa keessatti yaalamu qabu xalayaa jedhu arguusanii dubbatte. Abukaatoon Obbo Baqqalaa Obbo Mohaammad itti gaafatamtoota mana hidhaa wayita dubbisanitti, abbaan alangaa waliigalaa Dr Geediyoon xalayaa karaa Telegiraamii akka erganiif akksumaas’’ajaja jijjirsiisuuf mana murtiitti iyyata galchineerra, nagayee mana murtii hanga baafnutti hospitaala dhuunfaa akka hin geeffamne fi gara Xoor Haayiloochitti akka geeffaman’’kan jedhudha. Manni hidhaa itti waamamni isaa abbaa alangaaf ta’us, dhimmicha kan hubatan karaarrati ta’usaa Obbo Mohaammad itti gaafamtoota mana  hidhaarra hubataniiru. Obbo Mohaammad akka jedhanitti, abbaan alangaa  xalaayaa mana hidhaatiif  dursee barreessuun otoo irra jiruu,’’haala karaan itti cufame’’hubachuu dadhabuusaanii ibsaniiru. ’’Ani iddoo manni murtii naaf eeeyyametti malee hin yaalamu, mana  murtiin ol taatanii gara sanatti na geessu yoo barbaaddanis mirga keessani'' Kanatti dabaluun, maamillisaanii Obbo Baqqalaan ''humnaan dirqisiifamanii fudhatamuun seeran ala’ sirumayyuu'' qaamoleen nageenyaatiin karaa cufuun'' gochi raawwatame seeran ala jedhan. ''Abban alangaa ajaja mana murtii ittisuu hin danda’u, sirumaa lamaanu qaama mootummaa ta’anii, qaama biraatti karaa cufuun humnaan hojitti hiikuuf yaaluun'' sirrii akka hin taane eeraniiru. BBC’n abbaa alangaa dhimma kanarratti yaada akka kenna gaafachuuf yaaliin taasise hin milkoofne. Manni murtii har’a iyyata abba alangaa kuffisuun, mana yaalaa dhuunfaatti  yaalamuu akka danda’an murteessuu Obbo Mohaammad BBCtti himaniiru. Kanaan duras manni murtii hakiima dhuunfaatiin akka yaalaman kan murteesse wayita ta’u, bulchiinsi mana hidhaa Qaallittii gamasaatiin nageenyaa fi tasgabbii ilaalchisuun haal ture dhiyeessuun kan iyyate yoo ta’u, manni murtii Guraandhala 2, bara 2013 dhaddacha ooleen gara hoospitaala Xoor Haayiloochitti akka geeffaman murteessee ture. Yeroo sanatti manni hidhaa hidhamtoonni lagannaa nyaatarra wan jiraniif  ''dhukkubsatanii yoo kufan callifne ilaaluu waan hin dandeenyeef, dursaniis waan hin himanneef sa’aatii muraasa keessatti hospitaala isaan barbaadanitti humna jabeeffannee, qaamolee nageenyaasaanii eeguuf waan rakkannuuf, akka tasaa yoo kufan hospitaala Xoor Haayiloochitti akka yaalchifnu nuuf  haa eeyyamamu'' jechuun mana murtiitti iyyaachuun, yeroof manni murtii eeyyameefi akka ture Obbo  Jamaal himaniiru. Abukaatonni  isaanii garuu gamasaanitiin, hospitaalicha sa’aatii 8 dursanii akka gaafatanii fi  maamiltoonnisaanii waamamusaanitiin hospitaalatti akka wal’aanaman manni murtii ajaja akka dabarsuu fi murtoo kanaan dura dabarfamee ture akka jabeessuu gaafataniiru. Manni murtii murtoo kenname deebisuun Obbo Baqqalaa Garbaa fa’aan hospitaala Laand Maarkitti akka wala’anaman murteessera. Kanarraa ka’uun, Dr Ililliin wajjiin ta’uun Obbo Baqqalaa Garbaa hospitaala Laand Maark geeffamaniiru. Kanaan duras torban darban keessa wal'aanamuu didaa kan turan Obbo Baqqalaan, bulchiinsa mana hidhaa wajjin ta'uun hospitaala dhuunfaatti wal'aanuurratti waliigalamee ture. Gartuun hakiimootaa mana hidhaa federaalaa Qaallittii Amajjii 5 erga qaqqabani booda, mana yaalaa mootummaatti geeffamtu jedhamee itti himame. Halli fayyaasaanii gadi bu'aa adeemaa kan jiru Obbo Baqqaalaan, gara hospitaala dhuunfaa geeffamuuf wayita yaalamutti garuu bulchiinsi manni hidhaa dhorku hordofuun Dr Ililliin hojii hiikuu dubbate. Abukaatoon isaanii Obbo Mohaammad gaafa Jimaataa 5, bara 2013 hospitaala seenuu dhabuusaanii komachuun, Wixata iyyannoo barreeffaman mana murtiitti galchuu dubbataniiru.' ''Nuti waan dirqamsiifamneef wal'aanuu dhiifneerra, wal'aanuuf hospitaala geessuu hin dandeenye, yeroo kanatti wala'aanu danda'uu keenya hin beeknu, wal'aanu irraa deebinee eegaluu nu barbaachisa''jechuun Wixata dhaddacharratti Dr Ililliin hubachiiste. Abbootiin murtii murtoon kenname jabeessuun, hospitaala dhuunfaatti akka wal'aanamanii fi ogeeyyiin hojiisaanii deebi'anii akka eegalanii fi akka fayyasaanii hordofan gaafachuusaanii Dr Ililliin dubbattetti. Kaleessa Obboo Baqqalaan wal'aansa homaa otoo hin argatiin''karaarraa deebifamuu''hordofuun haalli fayyaasaaniif yaaddoo uumuu Dr Ililliin kaasteetti. ''Kaleessa waanti uumame caalatti akka sodaannu fi shakkinu nu taasiseera, haala amma jiruun deebisnee fayyaasaanii horodofuuf yaadas hin qabnu,ofii keenyaafuu sodaanneerra''jette Dr Ililliin. Obbo Baqqalaan fa'aan lagannaa nyaataarra kan jiraniif hidhamtoota siyaasarra hidhaafi dararaa gahu, namoota isaan gaafachuu fi adeemsa dhaddacha murtiisaanii hordofuuf dhaqaniirrattis hidhaa fi doorsisni gahu akka dhaabbatu gaafachuuf akka ta'e abukaatoonnisaanii BBCtti himaniiru. Obbo Jawaar Mohaammad fi Obbo Baqqalaa dabalatee namootni siyaasa hedduun ajjeechaa Hachaaluu Hundeessaa hordofee jeequmsa umame  keessaa qooda qabaachuun shakkamanii hidhamuun isaanii ni yaadatama.


Bulchaan mana sirreessaa Qaallittii G/Komishinaraa Girmaa Adaree mana murtiitti dhiyaatan

Bulchaan mana sirreessaa Qaallittii G/Komishinaraa Girmaa Adaree, mana murtiitti dhihaachuun sababa ajaja mana murtii raawwachuu dhabaniif ibsan. Manni murtii olaanaa Federaalaa dhadhachi yakkaa fi farra shororkeessummaa Lidataa beellama yeroo darbeetiin ajajaan mana amala sirreessaa Qaallittii  sababa akkaataa ajaja mana murtiitiin raawwachuu dhabaniif poolisii federaalaatiin too’atamanii mana murtiitti akka dhihaatan ajajee ture. Ajaja yaala fayyaa obbo Jawaar Mohaammd fi Baqqalaa garbaa akaksumas namoota biroo galmee isaanii jalatti himataman hospitaala dhuunfaatti yaala akka argatan ajajus akkaataa manni murtii ajajeen waan hin raawwatamneefi mani murtichaa kan beellama har’aa kana qabate. Abukaatoowwan Obbo Jawaar fa’a keessaa tokko kan tahan Obbo Kadir Bulloo BBC’tti akka himanitti bulchaan mana sirreessaa qaallittii G/Komishinaraa Girmaa Adaree dhadhacha irratti argamuun sababa ajaja mana murtii hin raawwanneef ibsaniiru jedhan. Isaanis sababa yaaddoo nageenyaatiin  ajajni waan olirraa nuuf kennameef akkaataa manni murtii ajajeen mana yaaala dhuunfaatti akka yaalaman gochuu akka hin dandeenye ibsani jedhan. Gama biraatiin dhimma yaala hospitaala dhuunfaatti akka kennamuuf ajajame irrattis abbaan alangaa waliigala federaalaa ol iyyannoo gaafachuu isaas akka sababa hanqina raawwichaatti kaasuu ibsan. Abukaatonni gama isaaniitiin gochi raawwatame qaama ajaja mana murtii akka hin raawwatamne gochuun seeraan ol ta’uuf yaaluuf dahoo kan kennu fi sababni mana sirreessaatiin dhihaate quubsaa akka hin taane falmuu dubbatan. Manni murtichaas manni sirreessaa kuni yooma yaaddoon nageenyaa jiraatellee ajaja mana murtii kenname kanaaf mana murtii gaafachuu qaba malee manni sirreessichaa ajaja mana murtiirra darbee raawwachuun sirrii akka hin taane himee jedhan. Dhumarrattis manni murtichaa namootni guyyaa sana Obbo Baqqalaa fa’a mana sirreessaatii yaalaaf qabanii bahan gaafa Gurraandhala 22 bara 2013 mana murtiitti akka dhihaatan jechuun ajajuus himan. Obbo Baqalaa Garbaa, Jawaar Mahaammadii fi namootni isaan waliin himataman biroon erga lagannaa nyaataa eegalanii amma gara ji'a tokkoo tahuuf deema. Fayyaan isaanii haala nama yaaddessu irra akka jiru maatii fi abukaatoon isaanii irra dedeebiin BBCtti himaniiru. Obbo Baqalaa garbaa torban darbe keessa dhukkubsatani mana yaalaa humna waraanaa biyyattii galanii akka yaalamaniif geeffamanis mana yaalaa dhuunfaa ofii keenya filannetti malee hin yaalamnu jechuun akka didanis himameera. Manni murtii nageenyi isaanii eegame mana yaalaa dhuunfaa filatanitti akka yaala argatan murteessus manni sirreessaa Qaallittii ajajicha hin fudhatiin tureera. Jawaar Mahaammad fi Obbo Baqqalaan hanga gaaffiin keenya deebii argatutti lagannaa nyaataa eegalle hin dhaabnu jechuu isaaniis karaa abukaatoo fi paartii isaanii himamaa ture.


Barataan Yunivarsiitii Jimmaa 'Jawaar Mohaammad hiikaa' jedhe maaliin shakkame?

Barataan Yunvarsiitii Jimmaa Mohaammad Deeksisoo sirna eebba barattootarratti ''Jawaar Mahaammad hiikaa, hidhamtoota siyaasaa hiikaa,'' jechuun waltajjiirratti dubbate, qaama hidhate waliin hariiroo qaba jedhamuun shakkamee hidhame jedhe abukaatoon isaa. Taateen kuni kan raawwate jalqaba baatii Guraandhalaa sagantaa yunivarsiitichi barattoota eebbisiisaa tureettidha.  Mahaammad kanneen eebbifaman keessaa tokko ture. Barataa kana waliin barataan digirii 2ffaa guyyaa eebbaa sanaa wal-tajjii irratti sirba sirbee fi hojjetaan Yunvarsiitii Jimmaa tokko hidhamuus iyyaafanneerra. Sirna eebbaa kanarratti mootummaa Federaalaarraa Pirezedaantii Mana Murtii Waliigalaa Aadde Ma'aazaa Ashannaafiifi  naannoo Oromiyaarraa ammoo Pirezedaantii naannichaa Obbo Shimallis Abdiisaa dabalatee kaanis argamanii turan. Ajjeechaa Artist Hacaaluu Hundeessaa booda namoota siyaasaa to'annaa jala oolanii himannaan shororkessummaafi kaan irratti baname keessaa Obbo Jawaar Mohaammadiifi kaan jiru. Hoggantoonni kuniifi deeggartoonni isaanii ilaalcha siyaasaa isaaniif akka hidhaman ibsu. Poolisiin immoo waldhibdee sabaafi amantii kakaasuun shakkee akka hidhe ibseera. Barataan Yunvarsiitichaa digirii 2ffaan eebbifame tokko sirba Xilahun Gessesee waltajjiirratti bahuun erga sirbeen booda Mahaammad Deeksisoo ammoo sagalee guddistuu harkaa fuudhuun  ture ''Jawar Mahaammad hiikaa, hidhamtoota siyaasaa hiikaa,'' jechuun dubbate jechuun ibsa abokaatoon isaa Obsinaan Girmaa. Mahaammad Deeksisoo kaleessa gaafa Wiixataa mana murtiitti yeroo 2ffaaf dhiyaateera. Obsinaan BBCtti akka himetti, barataan kun qaama hidhate waliin hariiroo qaba, akkasumas ummataafi mootummaa walitti buusuun jeequmsa kaasuuf yaaleera jedhamuun akka shakkame hime. Mahaammad to'annoo jala kan oole jalqaba poolisii Federaalaan yoo tahu, achuma waajjira poolisii magaalaa Jimmaa aanaa 1ffatti erga hidhamee buleedhuma mana murtiitti dhiyaate akka Obsinaan jedhetti. Wixata kaleessaa ammoo torbanii booda yeroo lammaffaaf mana murtii aanaa tokkoffaa magaalaa Jimmaatti yeroo dhiyaatetti poolisiin yeroo qorannoo dabalataa irratti gaafachuu abukaatoon isaa himeera. Obsinaan akka jedhetti, barataa Mahaammad ''hidhamtoota siyaasaa hiikaa, Jawaar Mahaammad hiikaa'' jedhee dubbachuu isaa mana murtiitti amaneera. Sagaleen isaa miidiyaalee biyya keessaa tamsaasa kallattiin dabarsaa turan irratti kan dhagahame yoo tahu, miidiyaa hawaasaa irrattis dubbii ijoo tahee ture. Mahaammad mana murtiirratti,  ''hidhamtootaa siyaasaa hiikaa kan jedhu dubbadheera. Kana ammoo mirga yaadakoo bilisaan ibsachuun fayyadame jedhe,'' jechuun dubbachuu isaa Obsinaan BBCtti himeera. Dhaddacha kaleessa oole irrattis poolisiin yeroo dabalataa yoo gaafatu, abukaatoon isaa qaama hidhate waliin hariiroo qabaachuu isaa poolisiin ragaa agarsiise hin qabu jedhe. "Ragaa sanadaafi moobaayila irraa dhiyaatu harka mootummaa waan turuuf yeroon gaafatame bu'uura seeraa hin qabu jechuun mana murtiitti falmuu," hime Obsinaan. Barataa Mahaammad ''ergan waajjira poolisii Jimmaa na geessanii waan narra gahe hin jiru. Garuu gaafan qabame poolisiin Federaalaa bakka Jireen jedhamutti na geessuun na reeban,'' jechuun himateera jedha abokaatoon isaa kun. Qaamasaa reebames Komishinii mirga namoomaattis agarsiifachuun kan ibse Obsinaan, shakkamaan kun har'a (Guraandhala 23, 2021)  sa'a saddeet irratti mana murtii aanaa 1ffaa bulchiinsa magaalaa Jimmaatti dhiyaata. Beellama kana irrattis manni murtii gaaffii guyyaa dabalataa poolisiin qorannoof gaafateefi mormii abukaatoon Mohaammad dhiyeesse irratti bitaafi mirga isaa ilaalee murtoo kenna jedhamee eegama. Bulchiinsa Yunvarsiitii Jimmaa irraa dhimma hidhamuu barataa kanaa irratti gaafachuuf yaaliin goone hin milkoofne. Jawaar Mahammad dabalatee hogganoonni olaanoo paartilee Oromoo KFO fi ABO hedduun ajjeechaa aartiisti Hacaaluu Hundeessaa hordofee hokkora magaalaa Finfinnee fi naannoo Oromiyaa bakkeewwan garaa garaatti umamee turen walqabatee ture kan to'annoo jala oolfaman. Hedduu isaaniirratti himati shororkeessummaa fi uummata jidduutti walitti bu'iinsa kakaasu jedhu irratti banamee dhimmi isaanii mana murtiin ilaalamaa jira. Hidhmtoonni kunneen garuu yakka waan raawwataniif osoo hin taane filannoo irrati akka hin hirmaanneefi ilaalcha siyaasaa isaaniin akka hidhaman irra deddeebiin mana murtiitti dubbataa turan.


Kitaaba dagaagina sammuu ijoolleef ooge Malkaa Og-Afaan Oromoo

Kitaabni mata-dureen isaa 'MALKAA OG-AFAAN OROMOO' jedhu Guraandhala 2021 Naayiroobii, Keeniyaatti maxxanfamee tibbana eebbifameera. Barreessaan kitaaba haaraa fuula 142 qabu kanaa barsiisaa Huseen Baanataa,  akkuma malkaan waan hedduu of keessaa qabu kitaabichis afoolota Afaan Oromoo gara garaa waan of keessaa qabuuf mata-duree kana baasuufii dubbata. Og-Afaan Oromoo jechuun ammoo wantoota  namoonni ogummaa afaaniin daddabarsaa as gahan ykn Afoola Afaan Oromoo jechuudha jedha Huseen. Qabiyyeen kitaabichaa irra caalaan afoola yommuu ta'u, boqonnaawwan kudhanitti qoodameera. Isaanis: Sololiyaa Morma isii Shar, Hibboo Oromoo, Hibboon Xar, Hiika Mammaaksaa, Jechama Miliquu, Uruursa Daa'immanii, Sheekkoofi Oduu Durii, Takkaan Maali?, Walaloo Faaruu Looniifi Walaloo Weelluu Jaalalaati. Akka hayyoonni afoolaa jedhanitti, afoolli muuxannoo jireenyaati. Afoolli akkuma maqaan isaa ibsutti hambaa abaabileefi akaakileerraa afaaniin dhalootarraa dhalootatti darbaa dhufedha. Yaada, falaasama, aadaafi duudhaa ilma namaa ifa baasa. Akkasumas, gammachuufi gadda, jaalalaafi jibba, amantaafi shakkii, jabinaafi dadhabina, fedhiifi hawwii hawaasa tokkoo waan ifa baasu jedhu. Afoolli ykn Og-Afaan jedha, barreessaan kitaaba 'Malkaa Og-Afaan Oromoo' barsiisaa Huseenis, aadaa ummata tokkoorratti hundaa'uun isa afaaniin uumameefi qindeeffame dhalootarraa dhalootatti afaaniin ykn og-afaaniin darbaa dhufedha jedha. "Afoolli afaaniin yeedaloon kennameefii ykn osoo hin kennamiiniif kalaqa ogummaa dhimmoota hawwaasummaa gargaarurratti xiyyeeffachuun kan dhiyaatudha. Kunis aadaa, dudhaa, safuu, seenaafi eenyummaa hawaasa tokkoo callaqqisiisuuf humna guddaa kan qabudha," jedha. Afaan Oromoo afoolaan dureessa ta'uufi dilbii bara dheeraa qabaachuusaa seenaa, aadaafi ilaalcha sabichaa ilaaluun hubachuun ni danda'ama jedhu hayyoonni dhimma kanarratti qoratan. Afoolli Afaan Oromoo hangam guddaa akka ta'eefi jaallatamaa akka ta'e akka sirbameefillee sirba Artist Alii Biirraa yaadachuun ibsa barsiisaa Huseen. Akaakuuwwan Afoola Oromoo hedduu jiran keessaa kitaabni Malkaa Og-Afaan Oromoo kun hunda caalaa kanneen sammuu ijoollee qaran, dandeettiiwwan bu'uuraa afaanii ijoollee cimsan, kan ijoollee hawaasaafi naannoo, aadaafi safuu hawaasaa ofii ganamarraa jalqabanii barataa gargaarurratti fuulleeffata. "Kitaabni kun caasaa hawaasa gara garaatiif kan gargaaru ta'ee, keessattuu bilchina xiin-sammuu ijoolleef daran fayyaduu bira darbee Afoola Oromoo adda addaatiin dhaloota barsiisuuf shoora ol-aanaa qaba," jechuun kitaabichi addatti eenyuun akka gargaaru hima Huseen. Kitaabni isaa kun waggoota sagal dura biyyatti yeroo hojii barsiisummaarra ture akka qophaa'e kan dubbatu Huseen, sababii hanqina maallaqatiif hin maxxanfamiin turuu hima. Ammallee sababuma hanqina baajataatiin afoola hedduu irraa hambisee fuula kitaabichaa hir'isuun akka maxxansiise BBCf ibseera. Xiyyeeffannaa addaa ijoolleef kennuun: Akaakuu afoolaa hedduu Afaan Oromoo qabu sirna barnootaa keessa galuun ijoolleen umurii ganamaarraa kaasanii barachaa akka guddataniif bifa kitaabaan akka qopheessa seensa kitaabichaarratti ibseera barsiisaa Huseen. Fakkeenyaaf, qabiyyee kitaabichaa keessaa 'Sololiyaa Morma isii Shar!' kan jedhu tooftaa ittiin akka ijoolleen saffisaan waa xiinxalaniifi dandeettii waa yaaduu isaanii cimsuuf gargaara. Qabiyyeen kitaabichaa keessaa Hibboonis daa'imman wantota naannoosaaniitti argaman qoratanii akka baran gochuudhaaf bifa gargaaruun dhiyaate. Taphni 'Hibboon Xar' jedhamu kan bakka tokko tokkotti ammoo 'Hibboon Teetee' jedhamus gosa hibboo ta'ee akka ijoolleen hollaafi hawaasa naannoo isaanii baran gargaara. Gosti tapha ijoollee kitaabichi of keessatti qabate 'Takkaan maal?' jedhus akka itti ijoolleen lakkoofsa barachaa guddataniif bifa gargaaruun afoola uumamedha. Sheekkoofi Oduun Duriis dandeettii seenessuu ijoollee gabbisaa. uumama naannoo isaanii, akkasumas ilaalcha hawaasaa barachaa guddatan akka kan gargaarudha. Seeraafi adeemsa afoolaa hordofuun dhiyaachuu: Akaakuuwwan Afaala Oromoo yoomessa (yoomiifi eessatti) akka faayidaarra oolan qabu; akkasumas yeroo dhimma itti ba'aman seeraafi adeemsa hordofaman qabu. Afoola keessatti namoonni lamaafi isaa ol  ta'uun 'gaafataafi deebisaa ykn dubbataafi dhaggeeffataa' ta'uun hirmaatu. Isa gaafatuufis ta'e isa deebisuuf seerri kabajan ykn adeemsi hordofan jiru. Kitaabni Malkaa Og-Afaan Oromoo tokkoo tokkoo afoola keessatti ga'een nama gaafatuufi deebisuu maal akka ta'e, akkasumas adeemsiifi tartiibni hordofamuu qabu maal akka ta'e qajeelootti ibseera. Adeemsa hibboo akka itti gaafatan, akka itti barbaadan, akki itti eebbifatan wal-duraa duubaan dhiyaateera kitaabicha keessatti. Adeemsa ittiin hibboo eebbifatan akka fakkeenyaatti yeroo ibsu barsiisaa Huseen, hibboon bifa gaaffiifi deebiitiin namoota/gareen lamaan kan gaggeeffamu yommuu ta'u, lamaanuu seera eeganiifi adeemsa hordofan qabu jedha. Namni hibboo gaafatame akka inni deebii soqachuu  danda'utti  carraan ni kennamaaf jedha barreessaan kun. Namni deebii hibboo soqatu yeroo deebiitti kalaa'utti afaan afoolaatiin 'Mootaan gale' jedhama. Namni hibboo gaafatame sun yoo deebii dhabe ykn yoo 'Mootaan hin galle' garuu gaafataadhaf lafa ykn biyya kennaaf jechuun seera tapha hibboo ibsa Huseen. Namni deebii hibboo wallaaluu isaatiin lafa gaafataaf kenne akka seera hibbootti abaaramuu danda'a. Garuu dursee 'dammaan si qabe' yoo jedhe gaafataa sanaan abaaramuu ooluu danda'a jedha. Abaarsi nama hibboo deebisuu dadhabeef walaloodhaan qindaa'ee jira. Yoo namichi hibboo gaafatamee deebii dhabe sun lafa isa gaafatuuf kennee dammaan siqabe hin jedhiin akkas jechuun abaaruu danda'a. Fakkeenyaan yeroo ibsu namichi yoo magaalaa/biyya Asoosaa jedhu kenneef: 'Asoosa tiyya diir jedhii natti gali, Harooressaan bobbaafadhe, Haroo waaqaa obaafadhe, Ganamaafi galgala adiin boolloo, Galgalaa ganama yaadda'i, Boolloo halala lakkaa'i, ...akkasuma jechaa itti fufa. Moonaa kiyya gorbii iddii, Moonaa kee boombii xii...jedhee itti fufee abaaruu danda'a. Kanaaf, akka hin abaaramne yoo barbaade deebii argachuu yaala, ta'uu baannaan dafee 'dammaan siqabe' jedhee dammaqee eeggachuun abaaramuu ofirra dabasa jechuun seerota hibboo ittiin eebbifatan ibsa barsiisaa Huseen. Hibboo keessatti sirna soqannaa kan jedhamus jira. Kana jechuun namichi hibboo gaafatame yeroo deebii soqachaa jiru yeroo inni deebiitti kalaa'utti akka inni bakka biraa hin deemne gargaaruu jechuudha. Fakkeenyaaf, hibboon gaafatame yoo gosa nyaataa ta'e akka inni naanna'aa sanirraa hin fagaanneef gochuudhaaf ni gargaarama. Hibboo…… hibbakka Abboon bullukkoo maratee ciisa………deebiin isaa boqqolloodha ykn asheeta boqqolloodha. Yeroo kana namni boqolloo ta'uu isaa yoo hin argatiin garuu itti dhiyaatee 'qamadii' jedhe akka inni naannoo sanarraa osoo hin fagaatiin midhaan keessa akka inni turu akkasiin taasifama: 'Qamadii qamadiin buusee, Garbuu garbuun buusee, Xaafii xaafiin buusee, … akka inni gara biraa keessa soquu hin deemneef haalli ittiin godhamaa deemu seera hibboo sana keessa jira. Mala hirmaachisaa ta'een dhiyaachuu: Kitaabicha keessatti mala barreessaan akka dubbistoonni hubatan gochuuf fayyadame hirmaachisaa (interactive) fi qabatamaadha. Kitaabonni kanaan dura afoola irratti barreeffaman akkasumaan funaanamanii kan dhiyaatan waan ta'eef, adda godhee barreessuuf akka yaale hima Huseen. TBarsiisaa Huseen tokkoo tokkoo afoolaa barreesseef kaayyoo barachuun barbaachisuuf ibsuun, gaaffileen shaakalaa hirmaachisoo ta'aniin dhiyeesseera. Yaadni namoota sadii kitaabicha dubbisanii qolasaa duubaarratti bahe akka itti aanu kanatti dubbifama. Barsiisaa Huseen Baanataa Afoola Oromoo gara barreeffamaatti jijjiiruun dhalootaaf akka darbu taasisuu keessatti gahee isaanii akka bahataniif hayyootaaf dhaamsa dabarsaa, ofii isaas hojii kana cimee akka itti fufu dabbata. Kana malees, Oromoota biyyoota biroo Afaan Oromoo dubbatan garuu dubbisuufi barreessuu hin dandeenye hojii gargaaru karoorfatee akka jiru himeera.


'Mohaammad Deeksisoo atattamaan hidhaatii gadhiifamuu qaba' - Komishinii Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa

Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa ibsa har'a baasen Mohaammad Deeksisoo atattamaan hidhaatii gadhiifamuu qaba jedhe. Komishinichi barataan Yunivarsiitii Jimmaa sirna eebbaa irratti sagalee mormii dhageessiseefi manni murtii wabiin akka bahu ajajeefi hin gadhiifamin hafe isa yaaddessuu ibsuun akka gadhiifamuuf gaafateera ibsa baaseen gaafateera Komishinichi. A L I Guraandhala 6, 2013 irraa kaasee qajeelcha poolisii magaalaa Jimmaa aanaa 1tti hidhamee kan jiru Mohaammad Deeksisoo ilaalchisee manni murtii magaalaa Jimmaa  A L I Guraandhala 16, 2013 akka wabiin ba'uuf murtee dabarsuu akka quba qabu ibsuun, murteen kun kabajamuu dhabuun kan hin malledha jedheera Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa Mohaammad Deeksisoo dabalatee namoonni biroon mana murtiidhaan mirgi wabii eegameef garuu ammallee hidhaarra jiran akka gadhiifamaniif akeekkachiiseera Komshinichi. Eebba barattootaa A L I Guraandhala 6, 2013 Yunvarsiitii Jimmaatti qophaa'erratti eebbifamaa kan ture Mohaammad Deeksisoo, qophii sanarratti aanga'oota siyaasa yeroo ammaa mana hidhaa jiraniifi Artist Haacaaluu Hundeessaa ilaalchisee dhaadannoo dhageessisuu isaatiin poolisoota Federaalaan qabamee magaalaa Jimmaa buufata poolisii aanaa 1'tti hidhamuusaa Komishinichi yaadateera. Abukaatoon Mohaammad Deeksisoo Obbo Obsinaan Girmaa gaafa Kamisaa BBC'tti akka dubbatanitti Mohammad ammallee hidhaa jira. Gaafa Kibxata darbe jechuunis Guraandhala bultii A L I 16, 2013 Manni Murtii 'wabiin akka bahu' murteessuu isaafi dhimmasaa ala taa'e akka hordofu ajajee ture. Ta'us, Mohaammad ammallee buufata poolisii Jiimmaa Aanaa tokkoffaa jiraachuu hime Obsinaan. Harra ganama sa'aa 4:30 irratti Mohammad Diksisoofi kanneen isa waliin turan lamaan Waajjira Poolisii Aanaa 1fa Magaalaa Jimmaa keessaa baasanii gara Waajjira Poolisii Aanaa 2fa Magaalaa Jimmaa (Alaazar) jedhamuun beekamutti dabarsaniiru jedha abokaatoon Mohaammad Obsinaan. Akka Obsinaan jedhutti, mana hidhaa itti jijjiiranii ajajni nu barraahe hin jiru jechuun dhimmicha akka haaraatti gama Aanaa 2fa tiin waan oofuu yaadan fakkaata. A L I Guraandhala 10, 2013 Mohaammad yeroo Komishinichi isaa gaafachuuf deemee turettis, eebba barattootaatti yeroo sirbi jalqabame barattoota eebbifaman biroo walin waltajjiirratti osoo sirbaa jiranii nama weellisaa turerraa sagalee-guddistuu fuudhee ''Jawaar Mohaammad yaa hiikamu'', ''haqa Haacaaluu Hundeessaaf'' jechuun sagaleesaa dhageessisuu dubbateera Mohaammad. Sagantaan eebba barattootaa akkuma xumurameenis poolisoonni Yunvarsiitii Jimmaa gara buufata poolisii mooraa Yunvarsiitichaa akka isa gessaniifi poolisoonnis akka isa kabalan himuun, erga yeroo xiqqoof tursiisanii booda mooraa Yunvarsiitichaan ala geessanii uleedhaan miillasaa lamaan akka reeban, cinaachasaallee akka rukutan ibseera Komishinichaaf. Komishinii Mirgoota Namoomaa Mohaammad akka naaf ibseera jedheetti, "Poolisoonni Yunvarsiitii Jimmaa erga saatii tokkoof na tursiisanii, na reebanii booda gara qajeelcha poolisii magaalaa Jimmaa na geessani. Buufata poolisichaa erga na geessisanii booda garuu reebichi anarra ga'e hin jiru,'' jedhe. Poolisoonni buufatichaas wanta ani ittiin shakkame erga natti himanii booda A L I Guraandhala 8, 2013 mana murtii magaalaa Jimmaa na geessan jedhe. Komishiniin Mirgoota Namoomaa A L I Guraandhala 10, 2013 Mohaammadiin yeroo daawwatetti miilasaarra dhiita'i akka jiruufi hokkolaa jiraachuu arguu ibseera. Kanarraa ka'uun shakkamaan kun akka wallaansa argatuuf buufata poolisichaatiif yaada kan kenne ta'ullee hanga  A L I Guraandhala 17, 2013tti wallaansa fayyaa akka hin argatiin jiru mirkaneeffachuu ibseera Komishinichi. Manni murtii magaalaa Jimmaa A L I Guraandhala 16, 2013 Mohaammad Deeksisoo wabii Birrii 2,000 qabsiisuun akka hidhaatii ba'u kan murteesseefi shakkamaan kunis ulaagaa wabii barbaachisan erga guuteen boodallee hanga har'aatti ( A L I Guraandhala 18, 2013) hidhamee akka jiru mirkaneeffadheera jedha Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa ibsa isaa kanan. Mohaammad guyyaa eebba yunivarsiitii Jimmaa bakka pirezidantiin Mana Murtii Waligalaa Itoophiyaafi Pirezidantiin Naannoo Oromiyaa argamanitti sakandii muraasaaf mormii dhageessisee ture. Taate guyyaa sanaan walqabatee namoonni biroo lama, qondaala yunivarsiitichaa dabalatee, ammallee hidhaa akka jiran abukaatoon isaa BBC'tti himaniiru. Komishinichi wanti Mohaammad raawwate wanta qeeqame darbu malee hidhaaf sababa ta'u hin qabu ture jedha. Yoo poolisiinis ta'e Abbaan Alangee ragaa himachiisu qaba jedhemmoo ragaa walitti qabee himannaa banuu malee murtee dura yookiin sababa qorannoo jedhun hidhuun sababa gaha miti jedheera. Erga manni murtii wabiin akka gadhiifamu murtesseefi wabiif ulaagaa guute booda yeroosuma gadhiifamu osoo qabu hanga gabaasni kuni qophaa'etti hidhaa bahuu dhabuun isaa sarbaminsa mira namoomaa irra deddebiin raawwatedha jedhe. Kanaafis, komishinichi Mohaammad ''atattamaan hidhaati gadhiifamu qaba jechuun akeekkachiisa'' jechuun waajjira poolisii deemuu dura reebicha narra gahe isa jedheef qorannon taasifame itti gaafatamni akka jiraatus hubachiise.


Obbo Jawaar Mohaammad fi Baqqalaa Garbaafaa qaamni laafee mana murtiitti dhiyaatan

Manni Murtii Olaanaa Federaalaa jecha amantaa fi waakkii namoota 24 galmee Obbo Jawaar Mohaammad jalatti himatamanii fudhachuuf har'atti [Wiixata] beellamee turus guyyaa biraatti dabarseera. Obbo Jawaar Mahaammad dabalatee namootni galmee himataa isaanii keessatti himataman 20 guyyaa har'aa Mana Murtii Olaanaa Federaalaa Ramaddii Lidataa dhaddacha Farra Shororkaa fi yakkoota dhimma heeraa tokkoffaatti dhiyaataniiru. Manni murtichaa jecha amantaa fi waakkii himatamtootaa fudhachuuf har'atti beellama qabatee turus, haala himatamtootni irratti argaman ka'umsa gochuun jecha isaanii osoo hin fudhatin hafeera. Abukaatootni himatamtootaa maamiltootni isaanii Obbo Jawaar Mahaammad, Obbo Baqqalaa Garbaa, Obbo Dajanee Xaafaa fi Obbo Hamzaa Adaana erga nyaata lagatanii guyyoota 33 ta'uufi jecha kennuu akka hin dandeenye mana murtiitti himan. "Biyya mootummaa fi seerri jirutti nuti xalayaa osoo deddeebisnuu maamiltootni keenya nu harkatti du'aa jiru" jechuun mirgi lubbuun jiraachuu maamiltoota isaanii haala rakkisaa keessa akka jiru abukaatoon Obbo Jawaarfaa mana murtiitti himatan. Keessattuu Obbo Jawaar Mahaammad fi Obbo Hamzaa Adaana dabalatee namootni afur haalaan dhukkubsachuu isaanii abukaatootni dubbatan. Waan hunda kan dursu lubbuu namaa akka ta'e himuunis, himatamtootni gara fayyaa isaanitti deebi'anii falmuu hanga danda'anitti beellamni biraan akka qabamuf gaafatan. Kana malees maatiin himatamtootaa dhiphina keessa akka jiran, xinsammuun abukaatotaas jeeqamaa akka jiru abukaatootni mana murtiitti himatan. Abbaan alangaa gama isaatiin beellamni biraan yoo kenname kan hin mormine ta'uu mana murtiitti hime. Abbootin seeraas yaada garee lamaanii erga dhaggeeffatanii booda jecha amantaa fi waakkii himatamtootaa fudhachuuf Bitootessa 06 bara 2013ti beellama qabatan. Ganama har'aa [Wiixata] wayita gaazexeesitootni gara galma dhaddachaa ol seenan, Obbo Baqqalaa Garbaa mataa isaanii jilba himatamaa Arafaat Abubakar, miila isaaniimmoo jilba Obbo Jawaar Mahaammad irra kaayyatanii barcuma dagleerra dugdaan ciisanii turan. Obbo Jawaar Mahaammad, Obbo Baqqalaa Garbaa fi Obbo Hamzaa Adaana qaamni isaanii haala kanaan dura turerraa baay'ee huqqateera. Sadan isaanii akka yeroo kaanii uuffata keelloo mana sirreessaa hin uffanne. Rifeensa mataas haaddataniiru. Dhaddachi eegalamuusaan dura Obbo Hamzaa Adaana al tokko gara alaa bahanii kan turan yemmuu ta'u, namoota isaan waliin himataman irratti hirkachuun isaaniin deeggaramanii gadi bahanii turtii daqiiqaa muraasa booda ol deebi'an. Wayita dhaddachi eegalamutti Obbo Baqqalaa Garbaa deeggarsa namootaan iddoo ciisanii ol ka'anii taa'an. Erga taa'anii boodas harka tokkoon mataa qabataniis lafa ilaalaa turan. Maatii himatamtootaa keessaa namootni tokko tokko dhaddacha keessatti yeroo boo'anis taajjabuu dandeenyee jirra. Dhimmi yaala argachuu Obbo Jawaar fi kaan mana murtiin addatti ilaalamaa jira. Manni murtii waliigalaa Federaalaa ogeeyyiin fayyaa hospitaala dhunfaa Laandimaark jedhamuu mana hidhaatti dhaqanii akka himatamtoota wal'aanan ajaja kennee ture. Haa ta'u malee hospitaalichi mana hidhaatti yaala barbaachisu kennuu hin danda'u jechuu hordofee, abukaatonni dhaddacha ijibbaataa mana murtichaatti ol iyyanno galchanii dhimmi isaanii beellamaan qabameera. Ji'a Waxabajjii bara 2012 keessa ajjeechaa artiist Haacaaluu Hundeessaa booda kan qabaman Obbo Jawaar Mahaammad fi namootni galmee isaanii keessatti argaman kunneen biroon labsii yakka shororkeessummaa ittisuu fi to'achuuf bahe, labsii yakka telekoomii, labsii bulchiinsaafi to'annoo meeshaa waraanaa fi seera yakkaa biyyattii keewwata garaagaraa darbuun ture kan himataman. Manni Murtii Olaanaa Federaalaas himatawwan labsii bulchiinsaafi to'annoo meeshaa waraanaan walqabatan jaha akka addaan citan murteessuunsaa ni yaadatama. Obbo Dajanee Guutamaa, Dr Birhaanamasqal Abbaba Sanyii fi Tsaggaayee Raggaasaa Araarsaa namoota biyya keessa hin jirreefi galmee Obbo Jawaar Mahaammadfaa keessatti himatamanidha. Abbootin seeraa haala yaalii fayyaa himatamtootaa akka ibsaniif abukaatota kan gaafatan yemmuu ta'u, himatamtootni akka yaalamanif Amajjii 05 bara 2013 mana murtichaan ajajni kennamullee hanga ammaatti tajaajila yaalaa osoo hin argatin akka jiran abukaatoon isaanii himaniiru. Dhaddacha Wiixataa irrattis Mana Sirreessaa Qaalittiitti Daayirektara Giddugala Sirreessaa Eegumsa Olaanaa kan ta'an Gargaaraa Komishinaraa Girmaa Adaree fi namootni Obbo Baqalaa Garbaa Hospitaala Laandmaarkitti geessuun akka yaalchisan ajajni kennamef lama mana murtiitti dhiyaataniiru. Torbee darbe mana murtiitti dhiyaatanii kan turan fi Obbo Baqqalaan hospitaala dhuunfaatti akka yaalamanif ajaja kennuu isaanii mana murtichaa kan hubachiisan gargaaraa Komishinaraa Girmaa Adaree rakkoon waan irratti hin argamnef mana murtichaan gaggeeffamaniiru. Obbo Baqqalaa Garbaa Hospitaala Laandmaarkitti geessuun akka yaalchisan ajajni kan kennamef sadi keessaa Inspeektar Dirribaa Sanbatuufi Antanah Gabayyahu kan jedhamantu mana murtiitti dhiyaate. Namootni lamaan Obbo Baqqalaa Garbaa Hospitaala Laandmaarkitti akka yaalchisanif mana murtiin ajajamanii maalif Hospitaala mootummaa Xorhaayloch jedhamutti akka geessan abbootii seeraan kan gaafataman yemmuu ta'u, lachuu gubbaadhaa ajajamanii akka ta'e himan. Inspeektar Dirribaan Obbo Baqqalaa Garbaa Hospitaala dhuunfaa Laandmaarkitti geessuuf garas imalaa osoo jiranuu dhimma nageenyaan walqabatee yaaddoon akka jiru fi oliyyannoonis gara mana murtii olaanaatti galuuf waan ta'ef gara Hospitaala Xorhaayiloch akka isaan geessan ajajamuu isaanii himan. Antanah Gabayyahu kan jedhamanis naannoo Meeksikoo jedhamuun beekkamu yeroo gahan ajajni akka kennameef himaniiru. Ajajni kunis Komishinii Manneen Sirreessaa Federaalaa irraa nama Obbo Jamaal Abbaasoo jedhamun bilbilaan akka itti himame himan. Kana malees xalayaanis gama moosaajii Telegram'n akka ergameef dubbataniiru. Xalayaa gama Telegram'n ergameefis abbootii seeraatti agarsiisaniiru. Kana malees itti waamamni mana sirreessichaa Abbaa Alangaa Waliigalaaf waan ta'ef ajaja gama Telegram laatameef raawwachuu isaaniifi ajaja mana murtii cinaatti gochuun ajaja "qaama olii" jedhame raawwachuun isaanii dogongora akka ta'es abbootii seeraatti himan. Manni Murtichaa raawwatamuu dhabuu ajaja dhimma yaalaa kana ilaaluf Bitootessa 06 bara 2013ti beellameera. Osoo ol hin ka'in barcumarra taa'anii akka dubbatan kan taasifaman Obbo Baqqalaa Garbaa, mana murtichaaf kabaja guddaa akka qaban dubbatan. Haa ta'u malee gara Hospitaala Laandmaark geeffamuu osoo qabanuu "garee maafiyaan" daandiin itti cufamee butamanii gara Hospitaala Xorhaayloch akka geeffaman dubbatan. "Gareen kun garee ajaja mana murtii hin kabajnedha" kan jedhan Obbo Baqqalaa Garbaa "sirna garaa jabaatu kana irratti qabsaa'uu barbaadna. Hammeenyi nurra gahe salphaa miti" jechuunis dubbatan. Kana malees haala amma irra jiran ka'umsa gochuun deebi'anii dhaddacharratti argamuu akka hin malle kan himan Obbo Baqqala Garbaa, yoo fayyummaa isaaniitti deebi'an garuu qaama akkana isaan godherraa beenyaa akka gaafatan himan. Kana malees namni xalayaa barreessuun Hospitaala dhuunfaa Landmaark jedhamutti akka hin yaalamne isaan taasise Abbaa Alangaa Waliigalaa kan ta'an Dr Geediyon Ximotiyos ta'uu Obbo Baqqalaa Garbaa dhaddacha irratti dubbataniiru.


'Jawaar Mohaammad haatisaa gaaffachuu deemtullee inni garuu beekuu hindandeenye'- KFO

Paartiin Kongirasii Federaalawaa Ooomo (KFO)n haalli fayyaa namoota mana hidhaa keessatti lagannaa nyaataarratti argamanii kan Obbo Jawaar Mohaammad, Baqqalaa Garbaa, Hamzaa Adaanaafi Shamsaddiin Xahaafaa sadarkaa yaaddeessaarra jira jechuun ibsa baase. "Mootummaan atattamaan lubbuu namoota kanaa haa baraaru,'' jechuunis ibsa kanaan gaafateera Paartichi. ''Miidhaa miseensota dhaabichaa mana hidhaatti lagannaa nyaataa irra jiranirra gahuuf mootummaan itti gaafatama ni fudhata,'' jechuun, ummanniifi hawaasni addunyaa mootummaa irratti dhiibbaa akka taasisuuf paartichi gaafateera. Miseensi koree hojii-raawwachiiftuufi Itti-gaafatmaan Waajjira Mummee KFO Obbo Xurunaa Gamtaa, ''namoonni lagannaa nyaataa irra jiran kunneen dhukkubsatanii jiru. Kana caalaa nama adda baasuu hindanda'an. Dhaabbachuu hindanda'an. Lubbuunsaanii sadarkaa yaaddeessaa irratti argama,'' jechuun BBCtti himan. Akkasumas, garee hakiimoota kanneenii keessaa tokko kan ta'an Dr Ilillii Jamaal Kamisa darbe haalli fayyaa namoonni mana hidhaatti lagannaa nyaataarratti argaman kunneenii baayyee yaadessaa ta'uu BBCtti himunsaanii ni yaadatama. Obbo Xuraanis, Wiixta darbe  namoota lagannaa nyaataarratti argaman wayita doowwataniitti, ''waa dubbachuu akka hindandeenyee hubadhera. Akkasumas, haatii Jawaar Mohaammad isa gaafachuu deemanii inni garuu adda isaan baasuu hindandeenyee,'' jedhan. ''Guyyaa Wiixataa argeera. Waa dubbachuu hindanda'an. Jawaar lafa qabatee ture kan gara kutaa mana hidhaatti ol deebii'e. Booheen biraa deebi'e'' jechuun haala namoonni lagannaa nyaataarratti argaman kunneen keessa jiran himan Obbo Xurunaan. Kanaafuu, abbaan alangaa, waldaaleen siivilii, dhaabbileen mirga namoomaafi qaamooleen kaaniillee mana hidhaa deemuun Obbo Jawwar faa akka gaafataniifi mootummaa irratti dhiibbaa akka taasisaniif gaafataniiru. ''Seenaa Itoophiyaa keessatti mallattoo gurraacha ta'uu hubachuun mootummaadhaaf yaada akeekkachiisaa barbaachisaa kennuu danda'us,'' jedhan. ''Akka amantaa keenyaatti miseensonni keenya yakka tokkollee osoo hin hojjetiin maqaa isaanii xureessuun sobaan waan himatamaniif mootummaan itti gaafatama dachaa qaba jenna,'' jedhan Obbo Xurunaan. Kana malees ''mootummaan gaaffii namoonni lagannaa nyaataa irra jiranii kana deebisuun lubbuu isaanii baraaruu qaba,'' jedhu. Obbo Jawaar Mohaammd, Obbo Baqqalaa Garbaa, Obbo Dajanee xaafaa dabalatee namoonni kumaatamaan lakkaa'aman naannoo Oromiyaatti ajjeechaa Artiisti Haacaaluutiin booda to'annaa jala oolfaman keessaa ta'unsaanii ni yaadatama. Paatichi ibsa isaatiin miseensonni isaa mana hidhaatti lagannaa nyaataa irra jiran lubbuu isaaniirra yaaddoo cimaa waan qaqqabsiiseef, mootummaan tarkaanfii saffisaa fudhatee lubbuu namoota kanneenii baraaruu akka qabu waamicha taasisuu hima. Mootummaan nama to'annaa isaa jala jiru hafee, nageenya lammii kamiiyyu eeguuf itti-gaafatama qaba kan jedhan Obbo Xurunaa Gamtaa, miidhaa miseensota isaanii to'annoo jala jiran irra gahuufis mootummaan itti-gaafatama fudhata jedhan. Mootummaan gaaffiin namoonni kunneen gaafataa jiraniif deebii kennuun hidhaatiis gadi lakkisuu qaba jedhan. Obbo Xurunaan itti dabaluunis, waajjira ministira muummeef xalayaa barreessaa akka turan himuun, ''to'annoo isaanii jala waan jiraniifis ni beeku jennee amanna,'' jedhan. Haata'u malee, ''mootummaan kana dura karaa kamiinuu deebii nuuf kennee hinjiru. Mootummaan biyya kanaa gaaffii paartilee dafee deebii hin kennu. Yookaan ammoo erga yeroon isaa darbee deebisa. Hanga ammaatti boordii filannoo qofaatu deebiidha jedhee xalayaa tokkittii nuuf deebiise,'' jedhan Obbo Xurunaan. Dhaabichi hoggantootaafi miseensota isaa amma hidhaa jiraniif gahee hojii qooduun filannoo dhufu irratti karoorsee akka ture kan himan Obbo Xurunaa Gamtaa, haatahu malee amma ''yakka hin hojjenneen himatamanii'' mana hidhaa jiru jedhan. Kanaaafuu, mootummaan gaaffii jara kanaatiif deebii atattamaa kennuu qabas jedhan. ''Amma nyaata nyaachuu miti, dhukkubsataa tahaniiru. Namoota isaan ilaaluu deeman ol jedhanii ilaaluu hin danda'an. Muka qabataniiyyuu ka'uu hin danda'an. Iji isaanii arguu, gurri isaanii dhagahuu dadhabeera,'' jedhan. ''Jawaar Mohaammad kan kana dura burraaqu suun amma fuulli isaa shuntuuree, goggogee jira. Sagaleensaa hin jiru. Hamzaa Booranaa kan dur kolfee nama taphachiisu, fiigee hojii hojjetu har'a hin jiru,'' jechuun waan ofiin dhaqanii hubadhe jedhan BBCtti himan Obbo Xurunaan. Ibsa kanas kan baasan lubbuu namoota kanneenii baraaruuf dirmannaa mootummaa, uummata Itoophiyaafi hawwaasa adunyaa waan barbaannuuf jedhan. ''Yoo lubbuun isaanii baraaramuu baate mootummaan seeraanis seenaanis gaafatamuu danda'a,'' jedhan. Gama mootummaan dhimma kana irratti ifatti waanti jedhame jiraachuu baatus torban darbee keessa paartilee siyaasaa kaaniifi abbootiin amantaa adda addaa hidhamtoota kanneen bira dhaqanii lagannaa nyaataa kana akka dhaabaniif gaafatanii ture. Obbo Jawaar fa'aas hamma gaaffiin isaanii deebii gahaa argatutti dhaabuuf akka fedha hin qabne dubbachuutu namoota isaan doowwatan irraa dhagahame. Obbo Jawaar Mohaammad, Obbo Baqqalaa Garbaa, Hamzaa Booranaafi qondaalonni ABO hidhaa jiran keessaas dabalatee lagannaa nyaataa kanarra akka turan abukaatonni isaanii BBC'n dubbise dubbachaa jiru. Gaaffiin jarri kun kaasan keessaattis yeroo darbe dhaddacha hordofuuf namoonni uffata keelloo uffachuun deeman maaliif hidhamu, qabinsa koloneel Gammachuu Ayyaanaa sirreeffamuu qaba kan jedhuu ni argamu. Kana malees ''oabsoo biyyattiitti jijjiirama guddaa fide keessatti qooda ol aanaa bahannee osoo jirruu mootummaan yakka keenya malee nu hidhuun sirrii miti',' kan jedhus akka kaasan abukaatoo isaanii keessaa tokko kan tahan Obbo Kadir Bulloo BBC'tti himaniiru. Itoophiyaan Caamsaa dhufu keessa filannoo biyyaalessaa marsaa 6ffaa gaggeessuuf jetti. KFOn namoota akka Jawaar Mohaammad, Dajanee Xaafaafi Obbo Baqqalaa Garbaa fa'iif hojii qoodee kallattii hundaan socho'anii filannoof qophii akka taasisaniifi karoora akka qaban himan Obbo Xurunaa Gamtaa.


Ajajni mana murtii kabajamuu dhabuu irratti manni murtii Waliigalaa Oromiyaa maal jedhe?

Naannoo Oromiyaatti murteen manneen murtii kabajamuu dhabuun rakkoo mul'achaa jiru ta'uu qondaalli Mana Murtii Waliigalaa Oromiyaa Obbo Gonfaa Atoomaa BBCtti himan. Ittigaafatamaan komunikeeshinii mana murtichaa Obbo Gonfaan kana kan jedhan kaleessa Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa naannoo Oromiyaatti murteen manneen murtii kabajamuu dhabuun yaaddessaa ta'era jechuu hordofeeti. Rakkoon kun jiraachuu kan amanan obbo Gonfaan ganna darbe wajjin wal bira wayita qabamu garuu hirachaa jiraachuu isaa himan. Ajjeechaa weellisaa Haacaaluu Hundeessaa hordofee jeequmsa naannoo Oromiyaatti  ka'een walqabatee ''rakkoon kun bali'naan mul'achaa ture, amma rakkoon sun hir'ateera'' jedhan. Obbo Gonfaan namoota bilisaan akka gadhiifaman murtaa'e gadhiisuu diduu fi kanneen mirgi wabii eegameef gadhiisuu diduun poolisoota biratti mul'achaa ture jedhan. Maaliif akka ajajni mana murtii hojiirra hin ooliin hafe poolisoonni wayita gaafataman ''qaama olaanaarra ajajaatu nuu kenname'' akka jedhan dubbatu Obbo Gonfaan. Oromiyaattii mannen murtii 330tti dhiyaatu keessatti baay'ina manneen murtii fi aanaalee naannichi wajjin wal bira yeroo madaalamuu ajajni mana murtii kabajamuu dhabuun 'xiqqaadha' jedhan.' Ajaja mana murtii kabachiisuu dhabuun yakka akka ta'e kaasuun sirreeeffamu  akka qabus himan. Dhimma kanarratti Pirezidantii naannoo Oromiyaa, dabalatee qaama dhimmichi ilaallatu wajjiin mari'achaa akka jiraanillee kaasan. Seerri mootummaa naannichaa manneen murtii hojii abbaa seerumma bilisaan akka hojjataniif akka eeyyamu abbaan taayitaa kamuu ajaja, haala murtiin itti kennamuu fi bilisummaa mana murtiirratti dhiibbaa uumuu akka hin qabne ifatti tumuu ibsan. Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa naannoo Oromiyaatti murteen manneen murtii kabajamuu dhabuun yaaddessaa ta'era jedhe. Komishinichi kana kan jedhe, barataa Mohaammad Deeksisoo murtee manni murtii magaalaa Jimmaa akka wabiin gadhiifamu murteesse hojiirra ooluu dhabuun akka isa yaaddesse ilaalchisuun ibsa baaseeni. Komishinarri Komishinichaa Daani'el Baqqalaa (PhD) akka dubbatanitti, "Naannoo Oromiyaatti kabajamuu dhabuun murtee manneen murtii yeroodhaa gara yerootti dabalaa dhufuun dhimmi akka malee yaaddessaadha waan ta'eef furmaataafi fala atattamaa barbaada," jedheera. Komishinichi itti dabaluun, "Manneen hidhaa gara garaa naannoo Oromiyaa keessa jiran ulaagaawwan wabii guutanii garuu hidhamanii jiran akka hidhaatii gadhiifamaniif," gaafateera. Qondaalota ABO mana hidhaa jiran gariin dabalatee kanneen biroo mirgi wabii eegameefii akkasumas namoota bilisaan akka gadhiifaman manni murtii murteesse poolisiin gadhiisuu diduun irra dedeebiin mul'achaa ture. Kun ol aantummaa seeraa rakkoo keessa galcha jechuun kanneen kaasan ni jiru. Jijjiirama biyyattiitti dhufe keessatti manneen murtii fi kenninsi tajaajila haqaa kanneen haaromfaman keessatti eeramaa turan. e Erga yeroo dhiyoon as garuu namootni hidhaman osoo mana murtiitti hin dhiyaatiin yeroo dheeraa turuu fi kanneen mirga wabiin akka bahan murtaa'es poolisiin gadhiisuu diduun murtee haqaa kennuu irratti yaaddoo akka tahe paartilee siyaasaa dabalatee qaamoleen mirga namoomaaf falman ni kaasu.


Jawaar Mohaammad: Manguddoonni jaarsummaa 'lagannaa nyaataa dhaabuu' deeman maal jedhu?

Lagannaa nyaataarra kan turanifi hospitaala Laandmaark kan jiran Jawaar Mohaammad, Obbo Baqqalaa Garbaa fi Hamzaa Booranaa guyyaa 39'f nyaata erga lagatanii booda akka dhaaban jaarsolii bira deemanii kadhataniif waadaa galaniiru. Jaarsoliin biyyaa fi atileetonni akkasumas abbootiin amantaa fi maatiin kaleessaa fi dheengadda [Sanbataa fi Dilbata] hospitaala Laandmaarkitti argamuun namoonni kunneen akka lagannaa nyaataa dhaaban kadhachaa turan. Atileet Daraartuu Tulluu fi leenjisaan atileetotaa komaandar Huseen Shiboo namoota jaarsummaaf achitti argaman keessaa yoo ta'an, Dilbata ol seenuun Obbo Jawaar fa'i kan dubbise isaani. Jaarsolii biyyaa keessaa kan garas imalan Obbo Dirribii Damisee haala ture irraa iyyaafanneerra. Namoonni kunneen akka lagannaa nyaataa dhaabaniif erga kadhachuu jalqabnee turreerra kan jedhan Obbo Dirribiin, ifaajee yeroo dheeraa booda kaleessa Bitootessa 7, 2021 tole nuun jedhan jedhu. ''Sanbata darbe ture kan dhaqne. Atileet Daraartuu Tulluu dabalatee atileetonni hedduun nu waliin turan. Obbo Daawud Ibsaas turaniiru. Walumaagalatti gara nama soddomaa taanee balbala dura marga jiidhaa qabannee dhaabbanne. "Haata'u malee ol nu galchuu waan didaniif guyyaa guutuu aduu keessaa dhaabataa oollee osoo hin milkaa'in galle,'' jedhan. ''Sambata maqaa nu gaafatanii nu qoratanii waraqaa eenyummaa keenya erga iskaan godhanii booda, baay'ee nu eegsisanillee olgaluun hin danda'amne,'' jedhu. Kadhannaa yeroo dheera booda Dilbata kaleessaa akka olseenuun eyyamameef dubbatu Obbo Dirribiin. ''Kaleessa, Dilbata sa'atii saditti achi geenye. Daraartuu fi Komaandar Huseen Shiboo baay'ee ifaajan. Ammas ammoo ajaji jijjiirameera jedhanii nu galchuu didan.'' ''Ergasii akka haaraatti maqaa keenya galmeessanii boodarra innumtuu hin ta'u jedhan. "Isa ganama sa'atii saditti achi geenye sa'atii torbaratti Daraartuu fi Huseen Shiboo haa galan ajaji jedhu dhufeera ni fudhattuu nuun jedhan. Tole namumti nuuf haa galu jenneenii isaan olgalanii miilarratti kufanii gaafatan.'' ''Isaanis kana caalaa jaarsolii kanarra hin dabarru, ciisanii nu kadhatan waan ta'eef, tole jechuu qabna jedhanii ajaja keenya fudhatan, egaa haaluma kanaan gammachuudhaan galle'' jedhu. Atileet Daraartuu waliin hospitaala akka seenan kan hayyamameef komaandar Huseen Shiboo gama isaaniin kanaan duras deddeebi'anii akka kadhachaa turan himan. ''Ammas taanaan osoo abdii hin kutiin guyyaa kaleessaa fi dheengadda miilatti kufnee kadhanne. Boodarra tole nuun jedhan. Akka har'a Wiixatarraa eegalanii lagannaa dhiisanii nyaata eegalan waadaa nuuf galan,'' jedhu. Wayita olseenan waan argan wayita ibsan Komaandar Huseen, ''namoonni lagannaa nyaataarra jiran hunduu baay'ee huqqatanii jiru" jedhu. "Maatii fi namni nu dubbisuu dhufu ol hin seenu jechuunis komatu. Hanga nuti olseennee gaafannu sanatti wal'aansa fayyaa akka hin eegalles argineerra. Obbo Baqqalaan bakka ciisanii hin kaane, kan nu dubbisan Hamzaa fi Jawaar,'' jedhan. ''Wayita isaan tole nuun jedhan baay'e gammadne, qaama isaanii ilaallee ammoo baay'ee gaddine, kanaafuu miira walmakaa keessa turre'' jechuun miira yeroo sana ture ibsan. Wayita deddeebi'anii akka laagannaa nyaataa dhaabaniif gaafachaa turan, namoonni kunneen maaliif akka isaan didaa turanii fi maal akka itti himaa turan wayita ibsan, Obbo Dirribiin akkas jedhan. ''Oromoon filmaata keessaa ba'eera waan ta'eef baanee maal goona, salphina kana arguurra du'uu nuuf wayya jechaa turan,'' jedhan. Guyyaa kaleessaas isa dhumaa ijibbaachuu deemne kan jedhan Obbo Dirribiin, warri lagannaa nyaataarra jiranillee ifaajee isaanii kana tuffatanii bira darbuun itti ulfaannaan akka tole jedhan dubbatan. ''Namoonni kunneen akka nuti guyyaa lammaffaaf achi oolle ni beeku. Akka olgalfamuu dhorkamnes quba qabu. "Kanaafuu jaarsoliin kunneen ol hin galfaman taanaan alatti gadi fiignee of ajjeesna murtee jedhurra ga'anii turan. Wayita Daraartuu fi Huseen olseenan namoonni kunneen aariidhaan giluukoosii ofirraa cicciranii turan,'' jechuun haala kaleessa turan ibsu Obbo Dirribiin. Akka ogeeyyiin fayyaa jedhanitti namoonni lagannaa nyaataarra turan kunneen nyaatatti deebi'uun dura haalli fayyaasaanii ilaalamuu waan qabuuf, battaluma tole jedhanitti nyaachuu hin dandeenye kan jedhan Obbo Dirribiin garuu har'a Wiixatarraa eegalanii akka nyaatatti deebi'an walii galle jedhan.


'Ajajni manneen murtii kabajamuu dhabuun gufuu ol-aantummaa seeraa mirkaneessuu ta'aa jira'-Abukaatota

Ajjeechaa Artist Haacaaluu Hundeessaa hordofee Oromiyaa keessaa namoonni hedduun yakkoota garagaraan shakkamuun hidhamaniiru. Namoonni dhimmi isaanii qulqullaa'ee murtii argatanii gadhiifaman jiraatanis, ergasii hanga ammaatti kanneen dhimmi isaanii murtii hin argannes jiru. Erga Artist Haacaaluu Hundeessaa ajjeefamee namoonni to'ataman keessumaa kanneen siyaasa keessatti hirmaannaa qaban bu'aa bahii akkamii keessa akka darban Abukaatoon seeraa Obbo Tuulii Baay'isaa waliin turtii taasifneerra. Akka Obbo Tuuliin jedhanitti ji'ootni torban darban namoota sababoota adda addaatiin hidhamanii fi adeemsa olaantummaa seeraa kabachiisuu akkasumas raawwii ajajoota manneen murtii irratti rakkoolee hedduun kan itti mul'atedha jedhan. Dhimma kanarratti gama mootummaatin deebiin argachuuf yaalle ammatti nu milkaa'uu dhabus, amma dura Ministirri Muummee Abiy Ahimad (PhD) qaamoleen raawwachiiftuu murteewwan manneen murtiitiin darban kamiyyuu kabajuu akka qaban akeekkachiisan. MM kana kan jedhan Onkololeessa bara dabre keessa walga'ii Mana Maree Bakka Bu'oota Ummataa irratti ture. Gaafas akkas jedhan: "Manni murtii nuti hin kabjneefi hin ajajamneef bilisaafi walaba ta'eera jechuun akkasumaan.'' Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaas gama isaatiin Fulbaana bara dabre keessa dhimma kanarratti ibsa baaseen ''Ajajni manneen murtii kabajamuu dhabuun kabaja mirga namoomaaf balaadha,'' jedhee ture. ''Hidhaa hin barbaachifne hambisuun, mirga wabii kabajuun barbaachisaadha,'' jedhe komishinichi. Akka Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa jedhutti, Oromiyaatti keessumaa ajajni mana murtii kabajamuu dhabuun yeroo gara garaa mullatu yaaddessaadha. Manneen murtii Federaalaa fi naannootti kanneen himataman, keessumaa kanneen siyaasa keessatti hirmaannaa qaban mirgi wabiis ta'ee dhimmi isaanii kan hin himachiifne ta'ee; yeroo manni murtii bilisaan akka gadhiifaman ajajutti poolisiin raawwachuu dhiisuun baay'inaan mul'ateera jedhu Obbo Tuulii Baay'isaa. "Namni tokko shakkamee erga qabamee manni murtii mirga wabiidhaan akka gadhiifamu yeroo murteessu waajjirri poolisii ajaja sana fudhatee gadi lakkisuu qaba. Garuu wanti nu muudate abbaan alangaa fi poolisiin waliigalanii namoota kana qabatanii ol iyyannoo itti gaafatu," jedhan. Namni manni murtii mirga wabii eegeef erga dirqama wabii manni murtii ajaje sana guuteen booda gadhiifamee yoo abbaan alangaa ol iyyannoo itti gaafates namni suni erga gadhiifameen booda ta'uu malas jedhu obbo Tuuliin. "Poolisii fi abbaan alangaa nama wabiin eegameef sana qabatanii fakkeenyaa murtiin suni mana murtii sadarkaa jalqabaatti yoo ta'e gara mana murtii olaanaatti iyyatu. Manni murtii olaanaas yoo irratti cimse namicha sana qabataniituma mana murtii waliigalaa Federaalaa deemu, hamma kana hunda namni suni manuma hidhaa taa'a," jedhan. Ol iyyannoon kuni hanga dhumaatti yoo cimee argame ammoo nama hidhame sana gadhiisuurra qabanii koomishinii poolisii Oromiyaatiif dabarsuun akka mul'atus himan. "Namni suni erga komishinii Poolisii Oromiyaatti darbeemmoo poolisiin Oromiyaas akka haaraatti nan qoradha, yeroo qorannoo naaf haa kennamu jedhee gaafata. Yeroo sana nuti deemnee nama kanaaf manni murtii federaalaa wabii eegeraaf gadhiisaa jennee iyyanna. Yeroo tokko tokko nigadhiisu yeroo kaanis hin gadhiisan" jedhan. Obbo Tuuliin himatamtoota adeemsa kana keessatti rakkoo walfakkaataa keessa darban muraasa kaasuunis ibsu. Caaltuu Taakkalaa manni murtii federaalaa dhaddachi Araadaa mirga wabii eegeefii ture. Ol iyyannoo irratti deemnaanis murtiin suni ni cime. Yeroo kana gara komishinii Poolisii Oromiyaatti dabarsani jedhan. Komishiniin poolisii Oromiyaa erga hidhaa tursiiseen booda Sulultaatti akka haaraatti yeroo beellamaa itti gaafatee jennaan murtii duraa qabannee iyyanneeti booda kan gadhiisan jedhan obbo Tuuliin. Mishaa Cirrii namoota ajjeechaa weellisaa Haacaaluu Hundeessaatiin booda Obbo Jawaar Mohaammad fa'a waliin too'ataman keessaayi. "Mishaa Cirrii manni murtii sadarkaa jalqabaa mirga wabii eegeefii jennaan osoo isa hin gadhiisiin mana murtii olaanaa irratti himata itti banan akka qodaatti kaa'atanii jechuudha. Manni murtii olaanaanis mirga wabii eegeefi. Mana murtii federaalaas mirga wabii sana cimseefi. Sana booda akkuma baratame komishinii poolisii Oromiyaatiif kennan,'' jedhan Obbo Tuuliin. Komishinichi mana hidhaa magaalaa Buraayyuutti nama mirgi wabii eegameef kana seeran ala hidhee akka tursiiseen booda dhumarratti akka gadhiises himan. Obbo Lidatuun ALI Adoolessa bara 2012 ajjeechaa artiist Haacaaluu Hundeessaa hordofee hokkora uumameen wal qabatee rakkoo magaalaa Bishooftuu keessatti uumameen shakkamuun ture to'annoo jala kan oolan. Jalqaba hokkora magaalaa Bishooftuu keessa ture qindeessuu fi maallaqaan deeggaruun shakkamanii kan to'ataman yoo ta'u, booda himati meeshaa seeraan alaa qabachuu jedhu irratti dhiyaatee ture. Boodarras manneen murtii sadarkaa garagaraarra jiran wabii maallaqaan akka gadhiifaman ajaja dabarsanii turan. Isaan keessaa tokkos Obbo Lidatuun dhimma isaanii ala tahanii akka falman manni murtii Olaanaa Godina Shawaa Bahaa murtee dabarsullee, Poolisiin Bishooftuu garuu Obbo Lidatuun ''adaraan nu bira jiru'' jechuun gadhiisuu dideera. Turtii ji'ootaan boodas Obbo Lidatuun Mudde keessa, wabii qarshii 30,000n mana hidhaatii gadhiifamaniiru. Dr. Huseen Kadiris ajjeechaa Haacaaluutiin booda magaalaa Finfinnee irraa qabamuun Agaarfaa geeffamuun achitti hidhaa turan. Jeequmsa Agaarfaatti mudate keessaa harka qabuudhaan shakkamanii akka himatamanii fi dhumarrattis manni murtii mirga wabii erga eegeefiin booda poolisiin osoo hin gadhiisiin hafuus himan. "Poolisiin Agaarfaa nama mirgi wabii eegameef kana lakkisuu didee fidee komishinii poolisii Oromiyaatiif kenne. Isaanimmoo Laga Xaafootti geessanii akka haaraatti himatan. Manni murtii Lagaxaafoos dhimmicha ilaalee mirga wabii eegee lakkisaa jedhee murteesse." jedhan. Komishiniin poolisii Oromiyaa achii baasuudhaan nama mirgi wabii eegameef kana 'adaraadhaan' Galaanitti hidhee tursiisuus himan Obbo Tuuliin. "Galaan deemnee nama kana gadhiisaa gaafa jennuun nama kana komishinii poolisii Oromiyaatu adaraa nutti kenne, nuti adaraa eegna  waan beeknu hin qabnu nuun jedhan." jedhan. Ol iyyannoo abukaatonni mana murtiitti godhaniin komishiniin poolisii Oromiyaa nama kana maaliif akka hin gadhiisne irra deddeebiin akka dhihaatee ibsu gaafatus kunis hin ta'in erga hafeen booda ofumaan akka gadhiisanis himan. Qondaalonni ABO kunneen ammoo namoota manni murtii erga wabiidhan akka bahan murteessee booda hanga ammaattiis mana hidhaa jiranidha. Abukaatoon isaanii Obbo Addisuu Baay'isaa akka jedhanitti manni murtii gaafa guyyaa 16/4/2013 ooleen namoonni kunneen yakka ittiin himataman ragaan waan irratti hin dhihaanneef bilisaan akka gadi lakkifaman murteessee turuu eeran. "Manni murtii akkaataa murtee kanaatiin koomishiniin poolisii Oromiyaa namoota lamaan kana to'annaa jalaa akka gadhiisu ajajus ajajni mana murtii kuni garuu poolisiidhaan osoo hin raawwatamin waan hafeef hanga ammaa mana hidhaa jiru," jedhan. Lammii Beenyaa fi Daawit Abdataa bilisaan akka gadhiifaman erga murtaa'ee amma ji'a lama guuteera. Manni murtii waliigala Oromiyaas komishiniin poolisii Oromiyaa namoota kana maaliif akka gadhiisuu dide dhihaatee akka ibsuuf si'a sadii ol ajajus kunis hin raawwatamne jedhan. Manneen murtii Federaalaas ta'ee naannootti namoota manni murtii wabiidhaan yookan bilisaan akka bahan ajaje poolisiin raawwachuu diduun kuni hedduu babal'achaa waan jiruuf abukaatonni qaama dhimmi ilaaluuf iyyachuus himan. "Dhimma kana dhaddacha irratti duwwaa dubbannee hin dhiisnu. Pirezidaantii mana murtii Waliigala Oromiyaa wajjin dubbannee jirra. Pirezidaantii mana murtii Waliigalaa Federaalaattis iyyannee jirra," jedhan. Ajajoonni mana murtii kabajamuu dhabuun kuni amantaa namoonni mana murtiirraa qaban akka hir'atu gochuun hojii olaantummaa seeraa mirkaneessuutti gufuu ta'a jechuun yaaddoo qabanis ibsaniiru Obbo Tuuliin. "Gochoonni akkanaa yoo ittifufan namni mootummaan seera naaf kabachiisa, seerri naaf jira jechuu dhiisee gara humnatu nabaasa jechuutti deema. Kuni seera uumamaati. Yoo seerri hin jiraanne namni bineensa hamaa ta'a," jedhan. Ajajni manneen murtii poolisiidhaan kabajamuu dhabuun namoonni mirgi wabii eegameefi kanneen bilisaan akka bahan murtaa'eef hidhaa tursiifamuu, dhimma namoota 'adaraadhaan' hidhamanii fi kanneen biroo irratti gama mootummaatin - Abbaa Alangaa Waliigalaa Federaalaafi mana hojii Abbaa Alangaa Oromiyaa irraa deebii argachuuf yaaliin goone nuuf hin milkoofne.


Filannoo Itoophiyaa 2021: Filannoo biyyaalessaa keessaa bahu hin murteessine jedhe ABO’n

Dhaabni mormituu waggaa lama dura biyyattii deebi'eefi yeroo garaagaraatti mootummaa waliin waldhabaa ture, ABO'n, filannoorratti akka hin hirmaanneef mootummaan danqaa nutti ta'e jechuun himate. Boordiin filannoo biyyaalessaa karoora baaseen duulli filannoofi galmeen kadhimamtoota filannoos eegaleera. Paartii biyya bulchu dabalatee paartileen mormituu kaan duula filannoo eegalanis Addi Bilisummaa Oromoo fi Kongirasiin Federaalistii Oromoo garuu rakkoo himatu. Guyyaa kaleessaa, Jimaata, miidyaa Jarman Deutsche Welle tajaajila Afaan Amaaraarratti kan dubbatan Dura taa'aan ABO Obbo Daawud Ibsaa filannoorratti 'hirmaachuu hin dandeenyu' jedhaniiru. ''Biiroon tokko banaa bakka hin taanetti, waajjirri muummee to'atamee osoo jiruu akkam gooneeti dorgomtoota filannoo galmeesisuu dandeenya. Karaan hunduu nutti cufameera. Hirmaachuu hin dandeenyu,'' jedhan. Waa'ee dhimma kanaa sagantaa raadiyoo BBC Afaan Oromoo irratti kan gaafataman Obbo Daawud ''Guyyaan galmee kaadhimamtootaa dhumataa jira. Sanaaf immoo mootummaan block gochaa [nu ittisaa] jira kan jenne,'' jechuun himan. Dhaabbileen kuni hogganniifi miseensonni isaanii hidhamuufi waajjiraaleen isaanii cufamu ibsuun filannoo keessa hirmaachuu akka rakkatan irra deddeebbiin ibsaniiru. Mootummaan himannaa kanaaf deebii kenneen kanneen hidhaman ilaalcha siyaasaa isaaniif osoo hin taane yakkaan shakkamanii akka ta'e ibsa. Ta'us, filannoorraa bahuurratti hin murteessine jedhaniiru Obbo Daawud. ''Filannoo keessaa baane jennee hin labsine.,'' jechuun ''Sichi adeemsa qaba. Jara waliin mari'annu jira,'' jedhan. Addi Bilisummaa Oromoo (ABO) Ministirri Muummee Abiy Ahimad bara 2018tti gara aangootti dhufuu hordofuun gara biyyaatti deebi'uun karaa nagaatiin siyaasa keessatti hirmaachaa akka jiru hima. Bara 1973 hundaa'uun qabsoo hidhannoo akka eegale kan himamu ABO'n, qabsoo hidhannoo mootummaa Dargii fonqolchuuf taasifame keessaa qooda qabaachuu qondaalonni dhaabichaa ni dubbatu. Kufaatii Dargiin booda paartilee siyaasaa kaan waliin ta'uun mootummaa ce'umsaa hundaa'e keessatti qooda fudhachaa kan ture dhaabichi, shira siyaasaa TPLF irratti raawwateen mootummaa cehumsaa keessaa akka bahu dirqamuun gara qabsoo hidhannootti deebi'uu himu hogganoonni dhaabichaa. Barkurnee lamaa ol booda jijjiirama siyaasaa Itoophiyaa keessatti dhufe hordofee MM Abiy Ahimad gara aangootti dhufuun booda gara biyyaatti deebi'e. Haa ta'u malee gara biyyaa deebi'ee osuma baay'ee hin turiin dhaabichi mootummaa waliin atakaaroo siyaasaa keessa seene. Hayyu dureen ABO Obboo Daawuud Ibsaa, dhiibbaan amma mootummaan dhaabicharraan gahaa jiru jedhan kan bara Chaartaraa sana waliin wal fakkaata jechuun BBC'tti himan. ''Bara 1992 yeroo Chaartariitti sana sochii ABO'n Oromiyaa fi siyaasa biyyichaa keessatti gochaa ture ilaaluun TPLF ol aantummaa humna waraanaa fi siyaasaa harka isaa galfachuun tarkaanfii gurguddaa nurratti fudhate'' jedhu Obbo Daawud. Hoggansa hidhuu fi doorsisuu, humna waraanaa dhaabichaa haleeluu, xumura irratti ammoo waajjira muummee dhaabbichaa saamsuun hanga dhaabichi biyyaa bahutti qaqqabsiisuu dubbatan. Itti aansee ammoo hanga ADWUI aangoorra turetti dhaabbicha tarree shororkeessitootaa keessa akka galu taasifame jedhu. ABO'n erga Ministirri Muummee Abiy Ahimea bara 2018 gara aangootti dhufaniin as dhaabota siyaasaa biyya ambaa irraa gara biyyaatti galuun karaa nagaa sochii siyaasaa akka taasisan afeeraman keessaa isa tokko. Pireezidantiin duraanii naannoo Oromiyaa Obbo Lammaa Magarsaa fi Ministira Haajaa Alaa duraanii Dr Warqinee Gabayyoo Hagayya 6 bara 2018 Eertiraa magaalaa Asmaraatti imaluun Duree ABO Obbo Daawud Ibsaa fi jilaa isaanii waliin mari'atan. Imala isaaniin guyyoota lamaan dursee ammoo paarlaamaan Itoophiyaa ABO fi dhaabbilee kaan galmee shorokeessummaa irraa haqe. Haaluma waliigaltee mootummaa waliin taasifameenis ABO'n waraana isaa Eertiraa ture 1,300 tahu mootummaa Itoophiyaatti kennuun, hoggansi dhaabbichaas waggoota 25 booda gara biyyaatti gale. Haa ta'u malee osoo oolee hin bubbuliin ABO fi Mootummaan Itoophiyaa quba walitti qabuu jalqaban. Ammatti hoggansii fi miseensoonni dhaaba kanaa hedduun hidhamuun filannoof qophaa'uuf rakkoo akka itti tahe himu Obbo Daawuud. Itoophiyaan filannoo biyyaalessaa marsaa 6ffaa bara darbe gaggeeffamuuf ture sababa Covid-19n dabarsite Caamsaa dhufu gaggeessuuf akka jirtu boordiin filannoo biyyaalessaa beeksisun isaa ni yaadatama. Erga 1992 as ABO'n filannoorratti hirmaachuuf qophii yoo taasisu kun kan jalqabaati. Haa tahu malee miseensonnii fi hoggansi hedduun jalaa hidhamuun walqabatee hirmaannaa filannoo kanaa ilaachisee yaaddoo akka qaban Obbo Daawud ni dubbatu. ''Akkuma biyyatti gallee kaasee akka hin galmoofne danqaa guddaatu ture. Iyyata galfannee waggaa tokko boodatti waraqaa ragaa arganne." "Sochii siyaasa nagaa gochuu hin dandeenye. Hidhaa hoggantootaa fi miseensotaa akkasumas waajjirri cufamuun itti fufe. Kanuma keessa taa'uun kora gaggeeffannee ulaagaa barbaachisu guunnee kan galmoofne.'' Obbo Daawud hogganoonni dhaabbichaa ol aanoo fi kan godinaalee 178 ta'an hidhamu BBCtti himan. Waajjirri isaanii muummee kan Gullalleetti argamu erga Waxabajji 25, 2020 kaasee poolisiin cufamee eegamaa jiraachuu himan. Haaluma gabaasa of harkaa qabaniin godinaalee hanga aanaaleetti wajjiraaleen dhaabichaa 103 cufamusaanii himu Obbo Daawud. ''Filannoo bara kanaarratti hirmaachuuf waan lama guutamuu qabu. Tokko waajjirri keenya cufame hunduu banamuu qaba. Lammaaffan hoggantoonni, deeggartoonnii fi miseensonni keenya gita hojii adda addaa irra turan hiikamuu qabu,'' jedhan. Gaaffii yoo ulaagaalee kunneen guutamuu baatan filannicharraa hafuu dandeessuu? jechuun dhiyaateefis,  Obbo Daawud ''Yoo didan miseensotaa fi uummata mariisisuun yeroo sana murteessina'' jedhan. ABO'n xalayaa dhiheenya boordii filannoo biyyaalessaaf barreesseen humnoota nageenyaa mootummaatiin dhiibbaan irra gahaa jiraachuu fi waajjirri isaa bakka adda addaa jiru cufamuu ibsee ture. Wayita yeroo filannoon itti gaggeeffamuu dhiyaachaa dhufe kanattis dhaabichi hojii isaa idilee hojjechuu akka hin dandeenye dabaluun xalayicha keessatti ibse. Obbo Daawud rakkoo kallattii hedduun dhaaba isaaniirra gahaa jiruu hunda Boordii Filannoo Biyyaalessaatti beeksisaa turanilleen deebii gahaa akka hin arganne himu. Komii dhaabbichi kaasu kanarratti yaada boordichaa argachuuf irra deddeebiin bilbillus milkaa'u hindandeenye. Haa ta'u malee gorsituun komunikeeshinii Boordii Filannoo Itoophiyaa Soliyaanaa Shimallis dhimma wal fakkaataa irratti gaafatamanii 'komiiwwan tokko tokko paartileen dhiyeessan gahee boordichaa wallaaluu irraa madda' jechuun hogganoota hidhaman hiksisuu fi waajjiraalee cufaman bansiisuun gahee boordichaa akka hin taane amma dura BBC'tti dubbatanii turan. Obbo Daawud deebii gaaffii isaanitiif boordichaan kennameef akkasin BBC'tti himan. ''Deebiidha jedhanii xalayaa poolisiitti barreessanii fi kan poolisiin isaaniif deebise barreesseef nuuf ergaa turan. Poolisiinis waajjira gaafatamnee cufne jechuun deebiseef,'' jedhan. Akkasumas komii waajjiraalee cufamuu paartilee mormituu Oromiyaa keessaa ilaalchisee, BBC'n hogganaa Qunnamtii Uummataa fi Idil-addunyaa Paartii Badhaadhinaa Dr Biqilaa Hurrisaa gaafateera. Dr Biqilaan Itoophiyaa keessatti ajjeechaa hoggantootaa gurguddoo dabalatee yakkoonni hedduun raawwachuu yaadachiisanii, manni murtis namoota yakkoota garaagaraan shakke qulqulleeffachuuf hidhaa turuu himan. Itti dabaluunis kun siyaasaaf jecha miti jedhan. Haa ta'u malee yeroon qoratanii murtoo kennuurratti sirni haqaa biyyattii ''qulqulluudha jechuun ulfaata, duubatti hafaadhas'' jedhan. Walaba tahanii akka hojjetanii fi namoota gadhiifamuu qaban yeroon akka gadhiifaman, kanneen murtoo argachuu qaban qoratamuun murtoo haqaa akka argatan gochuurratti cimsuu barbaachisa jedhan. Hidhaan paartileen mormituu kaasanis adeemsuma kanaan wal qabachuu himan. Ta'us ammoo bakki itti ''siyaasa wal aarsuu'' adeemsifamuun hoggansi gara gadii, obsaan wal bira darbuu dadhabuun waajjiraalee cufuun namootas itti hidhan jiraachuu akka danda'u hin dhoksine. Kun bakka mudatetti hiikamuu qabas jedhan Dr Biqilaan. Paartiin Badhaadhinaa tibbana bakka boordiin filannoo biyaalessaa fi paartileen morkattootaa argamaniitti marii gaggeessuu kan himan Dr Biqilaan, manni maree waliinii tokko hundaa'aa jiraachu dubbatan. Manni maree waliinii kunis paartilee mormitootaa kan hirmaachisee fi waajjiraalee cufamanii fi rakkoolee gara gadiitti mudatan irratti dubbachuun ni hiikas jedhan. Dhaabni ABO tibba darbe mootummaa Ce'umsaa Oromiyaa labsuun, itti aansuunis ibsa kennaa ture. Gama tokkoon mootummaa ce'umsaa labsaa gama biraan ammoo filannoo irratti hirmaachuun wal hin faallessuu? jechuun BBCn Obbo Daawudiin gaafatee ture. ''Biyyattii keessatti lolli bakka hedduu jira. Komandi postiinis akkasuma. Kanaafu rakkoo dhufu hambisuuf yaada motummaa ce'umsaa dhiyeessine." "Biyyi karaa hedduu nagaa dhabaa jirti. Rakkoon Tigraay, Oromiyaa, Benishaangul, Koonsoo fi kaanis waan jiruuf, rakkoo kana fura jenneeti labsine,'' jedhan. ''Amma koreen ijaaramee uummanni akka murteeffatu goonee jirra. Kanaaf filannoo waliin wal utuba malee wal hin faallessu,'' jedhan Obbo Daawud. Dureen dhaaba kanaa akka jedhaniitti erga gara biyyaatti deebi'anii waggoota lamaan darbaniif akkuma bara Chaartarii sana dhiibamaa jiraachu himu. Kanaafii gaaffii dhaabichi tarii akkuma bara Chaartarii sana filannoo baranaa keessaa bahuu danda'aa? jechuun gaafatamaniif, Obbo Daawud akkas jedhan: ''Bara Chaartarii ABO'n Oromiyaa keessatti deeggaraa hin qabu jedhanii chartara seensisan. Yeroo gabaabaatti filannoon yaalii gaggeeffamee % 94n mo'ate. Finfinnee keessatti barcuma 12 ol argate. Kun isaan rifachiise.'' Booda ''waajjira cufuu, deeggartootatti dhukaasuu, hidhuu, bakka waraanni jirutti haleeluun shororkaa uumaa turan. Waraanni kaampii akka galu waliigalame. Mootummaan Eertiraa fi ambsaadarri Ameerikaa bakka jiraniitti, tole jennee mooraatti deebisnaan ammoo didanii lola banan,'' jedhan Obbo Daawud. Kanumaan warri as jirtan biyyaa bahaa, kaan silaa lola seenani jechuun humnaan dhiibamnee biyyaa baane jedhan. ''Ammas waggoota lamaan darbe kanumatu nurratti yaalame'' jechuun haala amma dhaabni isaanii keessa jiru BBCtti himan.


Afaan Oromoo sirnoota mootummaa darban keessa ifatti ugguramee turee?

Afaan Oromoo afaan og-barruu, daldalaa, teeknolojiifi caasaalee garaagaraa ta'uun hanga barbaadamu akka hin dagaagneef, danqaraan seenaafi siyaasaa akka irra ture hayyoonni hog-barruufi dhimmoota eenyummaa ni himu. Haatahu malee, Afaan Oromoo addatti kan miidhame hin qabu, sirnoota darban keessattis mootummaadhaan hin ugguramne ture, guddina afaanichaa guddina waliigalaa haalaafi yeroo sanarraa adda miti jechuun yaadoti wal faallessan yeroo ka’an ni dhageenya. Dhimma kana ka’umsa godhachuunis BBC Afaan Oromoo hayyuu og-barruu Afaan Oromoofi dhimma eenyummaa qo’atan iyyaafachuun seenaan maal akka himu odeeffateera. Tasfaayee Tolasaa (PhD) Yunivarsiitii Wallaggaatti barsiisaa Seenaafi Daarektara Dhaabbata Qorannoofi Qo’annoo Oromooti. Afaan Oromoo sirnoota darban keessatti ugguramuun waan ‘falmisiisaa’ mitii jechuun jalqabu. Bara Miniliik bulchuu jalqaberraa kaasee magaalota Oromiyaa keessa ‘namoota Afaan Amaaraa haasa’an qubachiisuun' ifatti dhorkuu baatanillee, hawaasni Oromoo naannoorraa gara magaalaa dhufu yoo Afaan Oromoo haasa’u ''itti kolfuufi qaanessuudhaan namni akka itti hin fayyadamne godhamaa ture,'' jedhu. Gara mana amantiitti yoo dhufnu ammoo ‘afaan booddeetti hafaa, afaan dhalli namaa hin haasofneefi abaaramaadha,’’ jedhameetu dhowwama ture. ‘Afaan seexanaati’ jedhamee hanga labsamuutti gahee ture jedhu. Yeroo gabaabduu Lij Iyyaasuun aangoorra turetti namoonni ija jabaatanii haasa’aa turan jiru, garuu inni ammoo aangoorra hin turre jedhu hayyuun Seenaa kun. Bara bulchiinsaa mootii Haayilassillaasee gaazexaafi labsiidhaan dhorkame jedhu, Tasfaayee Tolasaa (PhD). Fakkeenyaaf, 1944 A.L.A ‘Negaariit Gaazexaa’ irratti ‘waan biraallee hafee mishinaroonni Oromiyaa keessa deemanii barsiisan Amaarinyaa akka fayyadaman, yoo jarri hin dhagahanillee tahe turjumaana akka dhaaban jechuun labsiin bahee ture. Akkasumas, bara 1948tti 'Ministeerri Hizibaawwii Yenuroo Idiget' jedhamu Negaariit Gaazexaa keewwata 15 irratti kan ittaanu kaa'ee ture: ''Afaanoti biroo badanii afaan tokko yoo uumame malee tokkummaa Itoophiyaadhaaf rakkoo gatii taheef, keessumaa Afaan Oromoo rakkoo guddaa waan uumuu danda’uuf Amaarinyaan akka bakka bu’u labsiin taa’ee jira,'' jechuun waan qorannoo isaaniin adda baafatan ragaa bahu. ''Afaan kun xiinsammuu namootaan akka jibbamu gochuurraa hanga afaan mootummaa hin taanetti dhorkamee ture,’’ jedhu. ‘'Afaan tokko hin ugguramne kan jechisiisu namni bilisaan yeroo dhimma hawaasaa hanga mootummaatti itti fayyadamuu danda’edha.'' Bara kufaatii Haayilesillaasee jala qorataan gameessa Seenaafi Antirooppooloojii kan ta'an Piroofeesar Paul Baxter jedhaman Naqamtee kana dhufanii mana murtii taa’anii hordofaa turan jedhu. Aabba Baakistar mana murtii booda kana barreessan: ''Daanyaan, abukaatoo, abbaa alangaafi himatamaan Afaan Oromoo beeku garuu himatamaan abukaatoonsaa sirriitti waan inni barbaade himuufi yoo didu, Afaan Oromoon dubbannaan 'dhaddacha salphifte' jedhameetu hidhaan ji'a ja'aa itti murtaa’e.'' Kana eerunis, "kanarra ugguramuun maali?" jedhu Dr. Tasfaayeen. Piroofeesar Baakistar bara 1978tti keewwata barreesseen ''Afaan Oromootiin akka hin maxxafamne, hin lallabamne, hin barsiifamneefi miidiyaan akka hin tamsaafne beekamtii mootummaa dhorkamee ture,'' jedheera. Jalqaba bara Dargii keessa gaazexaafi raadiyoon Afaan Oromoo fayyadamuu eegalanillee ‘harcaatonni’ bara Haayilessillaasee akka itti fufu hin taasisne ture. Boodarra namoota afaan kana dagaagsuu yaalan gara ajjeefamuufi gidirfamuutti galan. Kanaaf ‘uggurameera’ jecha jedhu hin fayyadamiiniyyuu malee dhorkamuusaa kan agarsiisu gaazexoota Biraaninnaa Salaam, Nagaariit Gaazexaafi Addis Zaman irratti galmeeffameetu jira jedhan. Dr Tasfaayeen Onasmoos fa’i si’a sana gara biyyaatti galuuf marsaa shan erga yaalaniin boodadha jahaffaarrtti biyya galuu kan danda’an jedhu. Yeroo biyyatti galanis Afaan Oromoon barsiisna jedhanii hin galle. Erga biyyatti galanii boodas afaan ‘eebbifamaa’ hin taaneen Macaafa Qulqulluu barsiisu jedhamuun himannaan irratti ka’ee ture. Sababii Dajjaazmaach Kumsaa Morodaafaan aangoo qabaniif afaanichi naannoo Naqamteetti babal’achuu danda’e jedhu. Akkasumas, gama weelluudhaan yoo ilaalle jedhu Dr Tasfaayeen sirba naannoo Shawaa faayidaa mataasaaf mootummaan sirbisiisuun alatti afaanichaaf iddoo kennaa hin turre. ''Fakkeenyaaf, yeroo sana gareen weelluu Afran Qalloo sirba isaanii raadiyoodhaan dabarsuudhaaf birrii 30 akka kaffalan gaafatamaa turan,'' jedhan. Baroota kunneen keessatti aangoo qaban hundumaan ''Afaan Oromoo gadi-qabamaa malee iddootti deeggarame tokko hin jiru,'' jedhu ogeessi kun. Akkasumas, Afaan Oromoo godina tokkoo, afaanota biroo waliin wal-makee, kan godina biroo waliin walii galuuf akka rakkisu gochuuf ogeessa afaanii biyya alaatii fidaniiti irratti hojjechaa turan jedhan. Sabooti akka Oromoo kana dura afaan barreeffamaa hin qabne, aadaa isaanii afaan isaanii gumbii eenyummaa isaanii keessatti kuufatanidha. Eenyummaa isaanis kan isaan addatti agarsiifatan afaan isaanii keessattidha jedhu Dr. Tasfaayeen. ‘’Mootummaan ammoo ummata kana salphaatti of jalatti bulchuudhaaf, jalqaba eenyummaasaa geeddaruudha kan barbaadu. Kunis hawaasni yaada 'ani gad-aanaa, inni na bulchu olaanaadha,' jedhee akka amanuu dirqisiisa.’’ Haala kanaan qabeenyasaa akka barbaadan itti fayyadamuuf isaaniif mijata jedhan. Mala bulchiinsaa akkasii ammoo koloneessitoota bara sanaa kanneen akka Biriiteen fa’irraa ergifatan jedhu. Akkasumas, afaan kuni akkuma jiruun yoo itti fufe namoonni afaanicha haasa’an carraa hojii, barnootaafi kaanillee argachuun gara gidduugalaatti ni dhufu sodaan jedhus ture. Kanaaf, namni tokko dandeettii gahaa otoo qabuu sababii Afaan Oromoo qofa dubbatuuf hojii dhabuu mala jedhu. Naannoo magaalaatti Oromoon baay’inaan kan hin argamneef keessaa kuni sababa tokko jedhan. Beektonni dhimma afaanii qoratan, imaammatni afaanii qajeelfama jijjiirraa, itti fayyadamaafi rakkoo afaanii waliin dhufu furuuf kan fayyadudha jedhu. Haatahu malee, hawaasa tokko keessatti gareen olaantummaa qabu ilaalchasaa itti fufsiisuuf imaammata afaanii itti fayyadamuu mala jedhu hayyuun kun. Biyyoota Afrikaa garaagaraa keessatti imaammatni afaan tokko yoo deeggaru afaan isa kaan gad-qabaa ture, kan Itoophiyaas kanarraa adda akka hin taane himu. Tokkummaa biyyaa fiduuf jecha taasifame inni jedhamus, ''isa kaan balleessanii afaan tokko fe’uudhaafi olaanaa taasisuuf kan tahe malee waan dhugumaan Itoophiyaan qabdurratti hundaa’anii mitii tokkummaa sana fiduun kan yaalamaa ture,'' jedhan. Qorattoonni  Jimmaa Yunivarsiitii Geetaachaw Antanahiifi Yunivarsiitii Finfinneerraa  ammoo Derrib Adoo Jakeelee bara 2006tti, Imaammata Afaanii Itoophiyaa: Seenaafi Haala Ammaa jedhuun keewwata barreessaniin dhimma kanarratti ragaalee barreeffamaa kanneen dura qorataman xiinxalaniiruu. Kanaanis Afaan Oromoo 'ugguramee' ture waan jedhu ibsuu baatanillee Amaarinyaan bara mootii Tewodiroos irraa qabee ''Gi'iizii duraan faayidaarra oolaa ture bakka bu'uun afaan og-barruu akka tahu mootichaan jabeeffamaa ture,''  jechuun ibsu. Mootichi Miniliikis yaada Itoophiyaa tokkummeessuu Tewodiroos irraa fudhachuun itti fufsiisuuf jalqabaniin, "Imaammata itti fayyadama afaan qeenxee jabeessu fayyadamuun hayyootaafi bulchiinsota naannoo kibbaa, baha, lixaa Itoophiyaa afaanichi itti dubbatamee hin beekne akka qaqqabu taasifame." Haata'u malee, yeroo mootii Haayilesillaasee  bara 1944 qajeelchi sochii barumsaa mishinarootaa to'atu bahe. "Amaarinyaan afaan barnootaa waliigalaa ta'a mishinaroonnis afaanicha barachuun akka barsiisan ibsa." Imaammatni afaan qeenxee bulchiinsa, mana murtiifi barnoota irratti hojiirra oolera. Bara 1955tti heerri biyyattii haara'e ammoo Amaarinyaa afaan idilee biyyattii taasiseera. Bara Haayilessillaasee keessa, "imaammanni afaan qeenxee seektara barnootaan kan daangeffame qofa osoo hin taane afaan seera-qabeessi mootummaan beekamtii qabu Amaarinyaa qofa taheeti ture." Bara Dargii keessa Afaan Oromoofi Amaarinyaa dabalatee afaanota 15 Itoophiyaa biroon duulli barnootaa kennamuuf murteeffamus sababa hanqina leecelloofi humna namaan hafeera. Oromiyaa keessatti Afaan Oromoo afaan hojiifi barnootaa seera-qabeessa kan tahe erga mootummaan ADWUI dhufeen boodadha kan jedhan Yunivarsiitii Finfinneetti barsiisaa afaanii kan ta'an Dr Tolamaariyaam Fufaati.


'Maatiinkoo akkan jiru hin beekani, anis akka isaan jiran hin beeku' - Baqataan waggaa 20f Somaaliilaanditti hidhame

Namni dargaggeessa umurii ganna 21 yeroo jiru miilla hin taaneen biyyaa bahee waggaa 20f biyyaa Soomaaliilaand keessatti hidhamee ture kun, biyyaattii deebi'uu fedhullee maatiin isaa lubbuun jiraachuu hin beeku; innis akka isaan jiran quba hin qabu. Maqaan isaa Zaakiir Muusaa Gamteesaa jedhama. Aanaa Saxxammaa, Godina Jimmaa keessatti dhalate guddate. Hojii barbaachaaf bara 2001 gara Somalilaand imale. "Akkuma nami biyyaa bahee dalagee qabeenya horatee mana dhaabbatu, anilleen jireenya kiyyaa foyyeeffachuufan biyyaa bahee," jedha Ji'a jaha erga biyya itti imale tureen boodaa garuu nama hojjetee qabeennaa horatu osoo hin taane, akka waan nama nama ajjeesuuf deemeettan fudhatame. Faallaa hawwii jiruu ofii foyyeeffachuu, Somaaliilaad keessatti hidhaan isa mudate. Kun ammoo qoor-qalbiisaallee akka miidhe dubbii isaarraa ni hubatama. "Ani, nama du'ee ka'edha," jechuun Zaakiir waan isa mudate imimmaaniin BBCtti dubbata. Turtii mana hidhaa waggaa 20n boodaa guyyaa muraasa dura mana hidhaa Somaaliilaand keessaa akka bahe kan dubbatu Zaakiir, maatiin isaa Itoophiyaa akka jiran waan hin beekneef garamitti akka deebiyu hibboo itti ta'uu hima. Ji'a muraasaa erga Somaaliilaand magaalaa Hargeesaa tureen boodaa, maallaqii jala dhumee waan hojjatuu dhabee nama shaniin mana tokkootti galuu ibsa. Namooti shanan inni waliin jiraachaa tures hojii barbaachaaf biyya sana akka deeman dubbata. Guyyaa tokko akka tasaa, waldhabdeen gidduu isaanitti umame inni billaan waraanamee, tokkoo ammoo lubbuun darbe.  Nama du'e sana isaatuu ajjjeesee jedhamee poolisiin akka too'atame dubbata Zaakiir. Waldhabdee dhalatee lubbuu namaa galaafate sana keessatti eenyu akka eenyuun miidhe hin beekun ture kan jedhu namni kun, dabaan yakkamaa ta'uu dubbata. "Ani waraanutti hin beekuu...gaafa wal-lollee kana. Ani waraanamee gaggabee of hin beekuun ture;, hospitaala na geessanii achiin boodaa gurbaan du'ee jennaan, poolisiin nu qabe," jedha. Isaan booda akka inni ajjeesee jarrii isa waliin turan ragaa waan irratti bahaniif, manni murtiis yeroo lama murtee du'aa isarratti murteessuu hima Zaakiir. "Yeroo lama manni murtii du'a natti [faradee]; yeroo saddaffaa ammoo gumaa akkan baasu ajaje. Garuu maallaqaa waan hin qabneef gumaa jedhame sanas baasuu waanan hin dandeenyeef waggaa 20 hidhame." Mana hidhaa keessatti hedduu akka miidhame kan dubbatu Zakiir, duraan yeroo poolisiin isa to'ate afaan Soomalii hin beekuu ture jedha. "Umriin kiyya mana hidhaa keessatti dhume; wanti darbe dabree jiruu mana hidhaa namuu ni beekaa irraa dubbachuu hin danda'u," kan jedhu Zaakiir, namni jiruun bakka hin beekne waan isa geessituuf osoo namuu haala akkasii kana keessatti waliif birmatee hawwa. Nama tokkoo kan isa gargaaruu waan hin qabneef guyyaa tokko mana hidhaatii bahee jedhee yaadee hin beeku jedha. Mana hidhaa keessatti gazexessaa Soomaliiyaa tokkoon wal-baree gazexxessan kun gaafa hidhaa bahee gumaa siif kaffalee biyyaatti akka galtuu sin gargaara jedhe waadaa galuufiif dubbata. Abdimaalik Muusee, waadaa isa guutun Guraandhala 27, 2021 gumaa doolaa Ameerikaa 7,000 kaffalee, mana hidhaatii isa akka baasee hima. "Erga bahees amma guyya sadii magaala kana keessan jira; ofii tiyyaa bakkan beekuu hin qabu, isaatuu na gargaaraa ture," jedha. Namni kun waggaa 21f  maatii isaa waliin waan hin dubbatiiniif, isaan lubbuun jirachuu akka hin beeknee dubbata. "Abbaan koo, osoo ani biyya hin bahini du'e; harmeefi obboleessii kiyyaa Jimmaatti hafan. Isaan garuu akka ani lubbuun jiru hin beekaan," jedha Zakiir. Obboleessii inni maqaa dha'uu Qaasim Muusaa Gamteesaa jedhama. "Obboleesii kiyyaa yoo anaa lubbuun jiru dhaga'ee asi ni dhufa, ummanni tiyyaa na gargaaraa biyya tiyyatti na deebisaa," jechuun maatii iyyaafachuunillee akka isa gargaaran dhaammata. Lammileen Itoophiyaa mana hidhaa Hargeessaa, Somaaliilaand keessa jiran waggaa hedduuf hidhamanii akka jiran dubbata Zaakiir. "Kan nu mana hidhaa waliin turre, namni saddeti waggaa 20 ol hidhaan itti murtaa'ee rakkoo guddaa keessa jiru," jedha. Oromoonni hedduu Soomaaliilaand keessa jiraatu garuu waan quba wal hin qabneef mulatanii wal-gargaaruu hin dandeenyes jedha. Lammiileen bakka jiranitti yoo wal-hin beekne, yoo wal iyyaafannee wal bira hin dhaabbanne akkamiin rakkoo waloo qabnu keessaa bahuu dandeenna, jechuun barbaachisummaa namni biyya baqattummaan jirutti wal yaa iyyaafatullee jedha. Lammileen Itoophiyaa biyyoota Giddu-galeessaafi biyyoota ollaaa keessa jiran, akkasumas baqattummaan yeroo biyyoota gara garaa keessa qaxxaamuran karaa seeraan alaa waan deemaniif rakkoon walxaxaa akka isaan mudata. Akkuma Zaakiir Gammteessaa kana yakkaan shakkamaniis ta'e sababa gara garaan lammileen yeroo biyya biraatti hidhaman, karaa seeraan alaa waan imalaniif ykn waraqaa seeraa waan hin qabneef qaamni mootummaa karaa imbaasiiwwaniifi qoontsilaawwan jiraniin gargaaruunillee rakkisaa akka ta'u hima.


Manni murtii falmii yaala Obbo Jawaar fa'a irratti murteessuuf beellame

Ol iyyannoo Abbaan Alangaa Waliigalaa dhimma yaala Obbo Jawaar Mahaammad fa'aa ilaalchisee Mana Murtii Waliigalaa Federaalaatti dhiyeesse irratti falmiin adeemsifame. Manni Murtii Olaanaa Federaalaa dhaddacha damee Lidataa Obbo Jawaar Mahaammad dabalatee namootni shan hospitaala dhuunfaa Laandmaark jedhamutti akka yaalamanif ajajee ture. Abbaan Alangaa Waliigalaa ajaja kana mormuun Mana Murtii Waliigalaa Federaalaatti oliyyannoo dhiyeeffatee kan ture yemmuu ta’u manni murtichaas dhimmicha ilaaluuf har’atti beellamee ture. Manni Murtii Waliigalaa Federaalaa Obbo Jawaar Mahaammad, Obbo Baqqalaa Garbaa, Obbo Hamzaa Adaana/Boranaa/, Obbo Shamsaddin Xahaa fi Obbo Dajanee Xaafaa har'a [Jimaata] dhaddacharratti akka argamaniif ajajus manni sirreessaa osoo hin dhiyeessiin hafuusaa abukaatoon himatamtootaa Obbo Milkiyaas Bulchaa BBCtti himaniiru. Bakka bu’ootni mana sirreessaa Qaallittii mana murtichaatti qaamaan kan hin dhiyaanne yemmuu ta’u gama viidiyoon mana murtiif deebii kennaniiru jedhu Obbo Milkiyaas. Manni murtii himatamtoota akka dhiyeessuuf mana amala sirreessaa ajajullee bulchiinsi mana sirreessichaa himatamtoota qaamaan mana murtiitti osoo hin dhiyeessin manuma sirreessaa keessaa gama viidiyootin akka hirmaatan ajajuu isaa bakka buutonni mana sirreessichaa mana murtiif ibsaniiru. Itti aansunis iddoo himatamtoonni hin argamnetti dhimmichi ilaallamuu qabamoo hin qabu kan jedhu irratti abukaatoowwan fi abbootii alangaa gidduutti falmiin taasifamuusaa Obbo Milkiyaas himan. Abbaan Alangaa dhimmichi bakka isaan hin jirretti akka ilaalamu yoo gaafatu abukaatonni himatamtootaa dhimmichi bakka himatamtoonni jiranitti ilaalamuu qaba jechuun falmaniiru. Manni Murtii Waliigalaa Federaalaas falmii garee lamaanii erga dhaggeeffatee booda iddoo Obbo Jawaar Mahaammad fa'aa hin argamnetti dhimmichi akka ilaallamu ajaja kennuu himu Obbo Milkiyaas. Abbaan Alangaa Waliigalaa Obbo Jawaar Mahaammad, Obbo Baqqalaa Garbaa, Obbo Hamzaa Adaana/Boranaa/, Obbo Shamsaddin Xahaa fi Obbo Dajanee Xaafaa hospitaala dhuunfaa Laandmaarkitti akka yaalamanif Manni Murtii Olaanaa Federaalaa damee Lidataa murteessuun isaa sirrii akka hin taane iyyate. Abbaan Alangaa “murteen Manni Murtii Olaanaa Federaalaa kenne adeemsa seera falmii kan hin hordofnedha, mirga walqixxummaa kan faallessudha, heera mootummaa kan faallessudha, labsii manni sirreessaa federaalaa ittin hundaa’e kan faallessudha jechuun falme” jedhan Obbo Milkiyaas Bulchaa. Abukaatootni gama isaaniitin “ajajni mana murtii Olaanaa kenne sirriidha, yeroon waan irra darbeef abbaan alangaa dhimma kana irratti oliyyannoo dhiyeeffachuu hin danda’u" jechuun falmuu himu. Dabalataan "maamiltootni keenya hakiima dhuunfaa fi mana yaalaa ofiif filatanitti akka yaalamanif ajajni ji’a Fulbaanaa bara 2013 kenname. Kanaaf abbaan alangaa yeroo seeraan kennamef keessatti oliyyannoo hin gaafanne” jechuun oliyyannoon abbaa alangaa akka kufuuf falmuu isaanis himan. Abbaan alangaas ta’e namni dhuunfaa mana murtiitin ajajni erga kennamee booda oliyyannoo yoo qabaatan yookin immoo oliyannoo dhiyeessuuf fedhii qabaachuu guyyoota 15 keessatti beeksisuu akka qaban seerri akka ajaju himu Obbo Milkiyaas. Kana malees maamiltootni isaanii dhaabbilee fayyaa dhuunfaa garaagaraatti yaalamaa akka turan kan himan Obbo Milkiyaas, heera biyyattii keewwata 21 lakkoofsa 2 kan namootni to’annaa seeraa jala jiran hakiima dhuunfaa isaaniitiin yaalamuf mirga akka qaban himu eerunis falmuu isaanii dubbatan. Manni murtichaas falmii garee lamaanii erga dhaggeeffatee booda himatamtoonni mana yaalaa dhunfaatti yaalamuu qabumoo hin qaban dhimma jedhurratti murtii kennuuf Gurraandhala 16 bara 2013ti beellama qabateera. Obbo Jawaar Mohaammad dabalatee hogganoonni paartilee siyaasaa biroo mana hidhaa Qaallittii jiran mormii lagannaa nyaataa erga eegalanii guyyoota 20 ol darbuu maatii fi abukaatonni isaanii ni himu. Hakimoonni dhuunfaa himatamtoota kanneenii haalli fayyaa isaanii sadarkaa yaaddessaarra jiraachuu eeruun ture mana yaalaa dhunfaatti akka yaalaman mana murtiitti kan iyyatan. Manni murtii Olaanaa Federaalaa himatamtoonni hospitaala Laandimaark jedhamutti akka yaalaman ajajullee Kibxata Guraandhala 9 Obbo Baqqalaa Garbaa humnaan gara hospitaala mootummaa Xoor-haayilooch geeffamuu maatiin komataa turan. Manni Murtii Waliigalaa Federaalaa ol iyyannoo himatamtoonni mana yaalaa dhunfaatti yaalamuu hin qaban jechuun Abbaan alangaa gaafaterratti Guraandhala 16 bara 2013 deebii kenna.


Qonjiit Habtaamuu: 'Yunvarsiitii keessatti shamarran barumsa isaaniif dursa yoo kennan ni milkaa'u'

Qonjiit Habtaamuu jedhamti. Dhalattee kan guddattes Godina Sawaa kaabaa Aanaa Jiddaatti yoo ta'u barana barnoota ishee yunivrsitii xumurte. Qonjiiti Yunvarsiitii Mattuu irraa barana kan eebbifamte yoo ta'u, qabxii olaanaa galmeessiteenis meedaaliyaawwan afurii fi waancaa tokko badhaafamte. Qonjiit iccitiiwwan milkaa'ina ishee duuba jiranii fi kaayyoo ishee gara fuula duraa ilaalchisuun BBC waliin turtii taasisfteen, ''maatii baadiyyaa kan ofii isaanitiif hin baranne keessaa bahuun kiyya milkaa'inarraa nan danqinee''  jetti. "Ani mucaa baadiyyaatti dhalattee guddattedha. Maatiin kiyya ofii isaanitiif hin baranne. Ani akkan baradhuuf garuu hedduu na wajjin dhama'an. Nama barate caalaatti akkan ani baradhee nama guddaa ta'uuf naaf yaadu" jechuun oolmaa maatii ishee leellifti. Yunvarsiitii Mattuutti gosa barumsaa 'Applied Biology' qo'achuu fi kanaanis qabxii olaanaa galmeessisteen badhaasa hedduu argachuus himti. "Qabxiin ani galmeessise 3.96 dha. Kanaanis akka kolleejjiitti t1ffaa ta'ee meedaaliyaa warqiin argadhe. Akka kooleejii koottis shamarran keessaas 1ffaa waanin ta'eef meedaaliyaa warqii biraa badhaafameera.'' Kanaan alattis, akka guutuu yunvarsiitii Matuutti shamarran keessaa 1ffaa bahuun medaaliyaa warqii kan biraa yoo argattu, akka waliigala dallaa yunvarsitichaatti 3ffaa bahuun meedaaliyaa naasii argachu himti. Dabalataanis ''Akka yunivarsitiitti dubartoota keessaa waancaa badhaafameera" jetti. Iccitii yunvarsiitii keessatti qabxii Olaanaa ittiin galmeesistees akkasiin himti: "Yunvarsiitii seennaan karoora baafadhee yeroo kiyyatti sirnaanin fayyadamaa ture. Darees sirrittan hordofa. Xiyyeefannaa kiyya guutuun barnootarra ture,'' jetti. Akkasuumas ''kan barannee darbine dubbisee qofa hin dhiisu, isa barsiisaan fuulduratti barsiisus durseen dubbisee qophaa'aa ture" jetti. Yunvarsiitiin yoo kaayyoo ofii irratti fuulleeffatan bakka itti egeeree ofii karaa qabsiifatan ta'u kan himtu Qonjiitii, yoo kaayyoo ofii dagatanis bakka itti badan ta'uu akka danda'us dubbatti. "Ani akkuma Yunvarsiitii seeneen warra na dura jiran irraa gorsa fudhadheen ture. Haala jireenya yunvarsiitii, waan gochuu qabuu fi hinqabne ilaalchisee, ijoolleen na duraa sirritti nagorsan,'' jetti Qonjiiti. Jireenyi gufuu baayyee qaba kan jettu Qonjiitii, ''gufuu fi qorumsa na muudate obsaa fi kaayyoo kiyyarratti cichuutu na milkeesse" jetti. Dhaamsa dubartootaaf "Nuti dubartooni kaayyoo keenyarratti cimnee jennaan bakki gahuu dadhabnu hin jiru. Qormaata akka dubartiitti nama muudatu hunda obsaan keessa darbuu nama barbaachisa," jechuun gorsa ishee dabarsiti. "Yunvarsiitiitti ijoollee shammarrannii wanti baay'een gowwoomsuu mala. Garuu barumsa isaanitiif dursa kennuu qabu. Yunvarsiitii seenuun addunyaa dhuma godhanii ilaaluu hin qaban. Jireenyi inni kaan erga kayyoo ofii galmaan gahaniin booda ni dhaqqabama" jechuun dhaamti. Qonjiit fuula duratti barnoota ishee sadarkaa olaanaatti guddisuu fi gaafa humna horatte ammoo dhaabbata dubartoota gargaaru hundeessuuf hawwii akka qabdus dubbatti.


Lagannaa nyaataa: Seenaa mormii karaa laagannaa nyaataa fi bu'aa inni buuse

Maloota ittiin mufii fi mormii dhiyeeffatan keessaa tokko lagannaa nyaataati. Namoonni siyaasaa, hojjettoonni biiroo fi qaamoleen hawaasaa kaan mala kanaan mormii wayita dhiyeeffatan ni mul'ata. Indiyaa keessatti gama mormii karaa lagannaa nyaataatiin taateen addaa mudatee ture. Rogeessi gameessi Indiyaa seera farra-shororkeessummaa haarawa karaa lagannaa nyaataa mormuuf qindeessaa ture osoo mormiin hin eegalin hidhameera. Garuu lagannaa nyaataatiin mormii gaggeessanii maal buufatu? Duula lagannaa nyaataa gaggeessuudhaan mormiin adeemsifamu irra jireessaan sababa siyaasaaf ta'uu seenaa addunyaa keessatti ni beekama. Seenaa lagannaa nyaataan mormii gaggeessuurratti jalqaba biyya Inidyaatti kan barreeffame waa'ee obboleessa mootii Indiyaa Raamaa ture. Mootiin baqatee biyya alaa ture, obboleessi ammoo hagabuu taa'ee(soomee) inni akka deebi'uu dirqamsiisuu yaadee ture. Marga qulqulluudhaan gara lukasaa haguugee dhaabbatee achii socho'uu dide, nyaachuu fi dhuguun hin jiru. Taatee sanarratti 'mormiin karaa lagannaa nyaataa' ni kufe. garuu yaadichi ittuma fufe. Inumaa bara  pre-Christian Ireland, keessa akka seeraatti ilaalama ture. Nama tokko mufachiistee, achii booda balbala keerratti beelaan yoo du'e itti gaafatamummaa situ fudhata. Mormiin karaa lagannaa nyaataa gaggeeffamu akka mormiiwwan gosa kaanii qaama mormamu kallattiin hin miidhu. Kan mormutu dararama, ofii beelaan suukannaa'aa galmasaanii bira ga'uuf namoota kaayyeffataniidha, kanneen karaa nyaata lagachuun morman. Pirofeesar Sharman Apt Russel barreessaa dhimma beelaa(xannee) ti, yeroo dhiyoo as lagannaan nyaataa dirree siyaasaa keessatti mormii isa cimaa ta'uun haaromee as ba'eera jedhan, Yaadrimeen bara durii ture kun jalqaba jaarraa 20ffaa keessa dubartoota UK sababa mirga filuu fi filamuu dubartootaaf qabsaa'aniif hidhamaniin deebi'ee akka haaraatti eegale. Bara 1909 keessa doktarri tokko dubartii haala kanaan hidhamte kan maqaanshee Marion Wallace-Dunlop jedhamuun irbaata maal nyaachuuf jirta jedhee gaafannaan, ija jabinaan akkas jettee deebisteef: ''Kutannoo fi murteessummaa koo'' Gaandiin seenaa keessatti namoota jajjaboo lagannaa nyaataa gaggeessuun mormii isaanii dhageessisaa turan keessaa daran kan beekamaniidha. Ireland gama kaabaatti hidhamtoonni miseensota Rippaabilikaanotaa baroota 1980 fi 1981 keessa dhimmi isaanii akka dhageettii argatuuf lagannaa nyaataa gaggeessaa turan. "Jaarraa 20ffaa keessa lagannaan nyaataa maloota mormii ittiin haqa barbaaddatan keessaa isa ijoo ta'ee as ba'eera'' jedhan Pirofeesar Russel. mormiin karaa lagannaa nyaataa gaggeeffamu karaa nagaa fi karaa humnaas ta'uu danda'a. Namoonni lagannaa nyaataatiin mormii gaggeessan jijjiirama akeekan fiduurratti bu'aan buusan adda adda ta'a. Dubartoonni akka filanii fi filatamaniif kan qabsaa'aa turte Marion Wallace-Dunlop nama yeroo jalqabaaf bara 1909 lagannaa nyaataa gochuun sa'atii 91 booda mana hidhaa Holloway jedhamurraa gadi dhiifamteedha. Qabsoo karaa nagaan walabummaa Indiyaa fi nageenya addunyaaf aarsaa kan kaffalan Mahatma Gaandii soomaa fi lagannaa nyaataatiin gita bittaa Biriteen dura dhaabbachuun milkaa'an. Dhaloonni ammaa waan isaaf hin taane akka diduufis daandii saaqan. Duree Yuuniyenii Ameerikaa fi Meeksikoo kan turan Cesar Chavez soomanii hagabuu mormii gaggeessuun nama maallaqa qonnaan bultoonni guyyaa guyyaan argatan fooyyessaniidha. Yeroo garaagaraaf kan soomaa turan namni kun bara 1968 keessa guyyaa 25 guutuu hagabuu taa'aniiru. Bobby Sands namoota miseensa rippaabilikaan ta'an 10 bara 1981 mana hidhaa Maze kan Kaaba Ireland keessatti argamu keessatti sababa lagannaa nyaataa du'an keessaa tokko. Haalli qabiinsaa fi adeemsa hidhamtoota siyaasaa yaa sirratu jedhanii qabsaa'aa turan. Taatoo fiilmii fi quuqamtuu mirga namoomaa kan taate Mia Farrow waraana Daarfuur bara 2009 eegale mormuuf lagannaa nyaataa eegalte. Yuuniversitii Oksifoorditti qorataan damee hawaasaa(sociologist) Mikaa'el Biggs namoota jajjaboo lagannaa nyaataan beekaman yoo himu: Rippaabilikaanota Ireland bulchiinsa Biriiteen mormaa turan keessaa Toomaas Ashe bara 1917 nyaata didee osoo dirqamaan nyaachifamuu du'e, Terence Mac Swiney bara 1920 Landan keessatti lagannaa nyaataan du'e, Bobby Sands Long Kesh keessatti bara 1981 beelaan du'e. Namoonni lagannaa nyaataan osoo mormii gaggeessan wareegaman kunneen gaaffiisaaniif mootummaarraa deebiin hatattamaa argatan hin turre. Garuu fakkeenyaaf warri Ireland xiyyeeffannaa hawaasaa argataniiru, adeemsa Ireland rippaablika(biyya of dandeessee ofiin bultu) gochuurratti ilaalchi hawaasaa jijjiirameera, ifaajeen qabsaa'otaas hubatameera. "Qabsoon namoonni kunneen hagabuu taa'anii gaggeessaa turan hawaasa Ireland irra darbee uummata Biriiteen keessattillee dhiibbaa uume qaba'' jedhan Aab Mikaa'el Biggs. Biggs akka jedhanitti duulli lagannaa nyaataa Biriiteen keessatti dubartii mirga dubartootaaf qabsooftuun gaggeeffame xiyyeeffannoo miidiyaa argatee ture. Qabsoo karaa nagaaf nama bu'uura kaa'an kan ta'an Gaandiin lammiileen miiliyoonaan lakkaa'aman karaasaanii hordofuun waanjoo kolonii Biriiteen ofirraa darbaniiru. Har'a qabsoon lagannaa nyaataa Indiyaa keessa jira, garuu hedduunsaa mana hidhaan alattidha. Qabsoon lagannaa nyaataa dhiyeenya kana Indiyaa keessatti karaa nama Anna Hazare jedhamuun seera farra malaammaltummaa irratti gaggeeffamaa jiru addadha, sababiinsaa inni kun mana hidhaa keessatti miti. ''Mana hidhaatti malli mormii biraan hin jiru. Mana hidhaatti mootummaan jireenya keef eegumsa taasisuuf dirqama qaba. Kanaaf yoo ati beelaan duute isatu itti gaafatama. Kanneen mana hidhaan alatti lagannaa nyaataan dhumaa jiran garuu hedduudha'' jedhan Biggs. Jaarmiyaa dhimma nyaataa Biriiteen irraa kan ta'e Kathy Cowbrough, namni nyaata malee guyyoota 60'f ni tura, garuu yoo bishaan dhugaa jiraateedha jedhan. Bishaan hin dhugu taanaan dhalli namaa nyaata malee guyyoota 8 hanga 10 keessatti ni du'a jedhan. Qaamni namaa bishaan dhabee gogiinsaaf yoo saaxilame hojii waan dhaabuuf ni du'a jedhu ogeessi kun. Garuu haalli kun namaa namatti gargari, namni cooma(fat) hedduu qabu nyaata malee turuu danda'a, lagannaan nyaataa dhibeewwan hedduufis nama saaxila. Namni lagannaa nyaataa gaggeessu bishaan, vaayitaaminii, giluukosii fi ashaboo ni fayyadama taanaan yeroo dheeraa turuu danda'a.