Fayyisaa Leellisaa

Fayyisaa Leellisaa

Fayyisaa Leellisaa (1990 - ) atileetii fiigicha dheeraa fiigu yoo ta'u dhalataa Oromoo ti. Fayyisaan Oromiyaa Shawaa Dhihaa Aanaa Jalduu magaalaa Jalduu keessatti bara 1990 dhalate.

Fayyisaan dargaggeessa maraatoonii sa'aatii 2:06 gaditti fiigee kan jalqabaa yoo ta'u kanas kan fiige Maraatoonii Rooterdaam 2010 irratti. Sa'aatin inni galmeessise inni gaarin 2:04:52 yoo ta'u kunis namoota maraatoonii saffisaan fiigan kudhan keessaa tokko isa godha.

Fayyisaan dorgommii jalqaba godhen Maraatoonii Dabliin bara 2009 irratti injifate. Itti aanses bara 2010 Maraatoonii Addunyaalessaa Shiyaamen irratti injifate. Fayyisaan Maraatoonii Shaampiyoonaa Addunyaalessaa irratti bara 2011tti nahaasii yoo fudhatu Olompiikii Riyoo kan 2016 irraatti ammoo meetii injifate. Olompiikii Riyoo 2016 irrattii dorgommii guyyaa dhumaa geggeeffamerratti, Fayyisaan yeroo xumuru harkasaa walirra qaxxaamursuun deeggarsa fincila Oromootif qabu agarsiisee, ajjeechaa fi gidiraa uummata Oromoorra ga'u mormeera. Gara Itoophiyaatti yoo deebi'ee lubbuusaarra balaa ga'u sodaachun gara biyya biraan deema jedhee ibsa gaazzexeessitootaf kenne.

Ibsaa gaazzexeessitootaf kenneenis akkas jedhe "Mootummaan Itoophiyaa uummataa koo ajjeesaa jira, kanaafis uummata koo wajjinan dhaabbadha. Maatin koo mana hidhaa keessa jiru, namoonni waa'ee dimookiraasii dubbatan ni ajjeefamu"

Section::::Dorgommii.
Fayyisaan dorgommii addunyaalessaa kan jalqabe bara 2008 yoo ta'u dorgommiin guddaa inni jalqaba godhe Shaampiyoonaa Qaxxaamura-biyyaa Addunyaa IAAF kan bara 2008 ti, kanarrattis dorgommii ol-adeemtotaatin sadarkaa 14ffaan xumure, kunis garee Itoophiyaa medaaliyaa meetii akka argattu gargaare. Dorgommii Addunyaa 10,000 kan Baangaloor irratti geeggeeffamerratti hirmaatee sa'aatii 28:35 galmeessun sadarkaa shanaffaan xumure.

Fayyisaan dorgommii ga'eessotaa bara ittaanu godhe, kunis Shaampiyoona Qaxxaamura-biyyaa Addunyaa IAAF kan 2009 irratti yoo ta'u sadarkaa 12ffaan xumuruun medaaliyaa nahaasii garee Itoophiyaa wajjin argate. Baruma sana Ebla keessa Kiresenti Siitii Kilaasik irratti hirmaachuf gara Yunaayitid Isteetis Niwuu Orliyaansi deeme. Meetira 10,000n Maarki Kiptootti aanee lammaffaa ba'uun sa'aatii gaarii 28:20 galmeessise. Ji'a Fulbaanaa keessa walakkaa Maraatoonii Rook inda Rool Virjiiniyaa Biich Haaf Maraatoonii irratti fiige. Dorgommii kanarratti sa'aatii 1:02:15 yoo galmeessu morkataasaa lammii Keeniyaaa Wiiliyaam Cheeboritti aanee lammaffaa ba'e. Fiigicha maraatoonii kan jalqabaa ji'a ittaanu Maraatoonii Dabliinirratti godhe. Dorgommii kana si'a lama mo'aatee kan ture Aleeksii Sokoloov daqiiqaa tokkoo fi walakkaan dursuun injifate. Sa'atin inni galmeessis 2:09:12 akka nama jalqaba maraatoonii fiigutti baayyee gaarii ture, garuu riikardii dorgommii kanaa sekendii 5f cabsuu dhabe.

Amajjii 2010tti Fayyisaan Maraatoonii Addunyaalessaa Shiyaamen irratti sana caalaa fooyyesse, achirrattis riikardii dorgommichaa kan waggaa tokkoof Saamu'eel Muturi Mugo qabame cabsuun sa'aatii 2:08:47 galmeessee maraatoonii guddarratti yeroo jalqabaaf moo'ate. Maraatoonii Rooterdaam irratti Sa'aatii kanarraa baayyee hirrisuun 2:05:23 xumure. Sa'aatin kunis Fayyisaa atileetii Itoophiyaa saffisaan fiigan keessa sadaffaa isa godhe, kunis Hayilee Gabrasillaasee fi Tsaggaayee Kabbadaatti aane jechuudha. Sa'aatin kun garuu Fayyisaan sadarkaa afraffaan akka xumuru godhuurraa hinbaraarre, sababiinsaas dorgommichi baayyee kan morkiin itti baayyate ture – Patrick Makau, Geoffrey Mutai, Vincent Kipruto hundi isaanii atileetota maraatoonii saffisaan fiigan 10 keessa galan. Maraatoonii Chikaagoo kan 2010 irratti ji'a Onkoloolessaa keessa kan fiige yoo ta'u dorgommicha sadarkaa sadaffaan xumure. Dorgommii kanarratti hanga 20 km warra dursan, Tsaggaayee Kabbadaa fi Saamii Waanjiruu, wajjin fiigaa yoo turu boodarra gara duubatti hafe. Ji'a itti aanu, Walakkaa Maraatoonii Deelii irratti jalqabarratti warra dursaa turan keessaa tokko yoo ta'u dhumarratti sadarkaa shanaffaan xumure.

Shaampiyoonaa Qaxxaamura Biyyaa Addunyaa IAAF kan 2011 irratti, Fayyisaan garee Itoophiyaa kan medaaliyaa meetii fudhate keessaa ture. Achirrattis Fayyisaan sadarkaa kudha-torbaffaan xumure. Ji'a Ebla keessa, Maraatoonii Rooterdaam irratti kan hirmaate yoo ta'u sadarkaa torbaffaan xumure, moo'ataa dorgomichaa booda daqiiqa ja'a turee xumure. Shaampiyoonaa Addunyaa kan Atileetiksii kan 2011 irratti akka hirmaatuf kan filatame yoo ta'u dorgommicharrattis sa'aatii garii kan waggaa sanii galmeessun nahaasii fudhate, dorgommii kana 2:10:32 xumure.

Bara 2012 walakkaa maraatoonitiin haala gaaridhan jalqabe, Walakkaa Maraatoonii Hiwuusten irratti sa'aatii riikardii dorgommichaa ta'e 59:22 galmeessun injifate. Ji'a ittaanu Walakkaa Maraatoonii RAK kan dorgome yoo ta'u daqiiqaa lamaan hirrisuun shanaffaadhan xumure. Ji'a Bitootessaa keessa, Walakkaa Maraatoonii Niwuu Yoorki irratti sadaffaadhan xumure, kunis atileetii Itoophiyaa kan biraa Dirribaa Margaatti aane jechuudha. Dorgommii 10K Addunyaa kan Baangaloor irratti gara dhumaa duubatti hafuun sadarkaa afraffaan xumuree medaaliyaa dhabe. Garee Itoophiyaa kan Olompiikii 2012 irratti hirmaatef odoo hin filatamin hafe. Ji'a Adoolessaa keessa Walakkaa Maraatoonii Bogotaa irratti lammaffaa ba'e. Maraatoonii Chikaagoo kan 2012 irratti, Fayyisaan maraatoonidhan sadarkaa gaarii agarsiise – Tsaggaayee Kabbadaa wajjin hanga dhumaatti wal morkuun sa'aatii dhuunfaasaa saffisaa ta'e 2:04:52 galmeessun lammaffadhan xumure. Jalqaba 2013 irratti injifannosaa Walakkaa Maraatoonii Hiwuusten kabachiise. Ji'a tokko booda Walakkaa Maraatoonii RAK irratti afraffaa ba'e. Fayyisaan dorgommii qaxxaamura biyyaa Jaan Meeda moo'achuun dorgommii addunyaaf filatame.

Olompiikii Gannaa 2016 irratti, medaliyaa meetii kan injifate Fayyisaan, harkasaa lamaan walirra qaxxaamursuun deeggarsa mormii Oromoof qabu agarsiise. Mormiin kun sababa lafarraa buqqifamuu namootatin kan dhufe yoo ta'u Sadaasa 2015irraa eegalee ji'oota hedduuf geggeeffamaa ture. Uummanni yeroo mormii dhageessisaa ture mallattoo kana agarsisaa kan ture yoo ta'u Fayyisaan deggarsaasaa mallattoodhuma sana agarsiisun mullise. Sababa deggarsaa mormii Oromoof godheen, yoo biyyatti deebi'e ajjeechaa ykn hidhaan waan isa eeggatuf biyyatti akka hin deebine dubbate. Biyyatti yoon deebi'e balaa hamaatu na eegata jechuun gareen Itoophiyaa yeroo biyyatti deebi'u inni achuma Biraazilitti hafe.


Abo biyyaa issaaf jeedhee gadisa moonenus

kaan biyyaa banee biyyaa jibinee osoo hin tanee waayyeen jibinee tii malee


GORSA

GORSA

WAA SADI, WAA SADI SITTI HIN FAKKAATIN..

• Dubbatuun beekkumsa,

• Obsuun wallaalummaa

• Nama kabajuun sodaa sitti hinfakkaatin

WAA SADI, WAA SADI HIN SE’IN

• Nama beektu hunda fira kee,

• Kan siin lolu hunda diina kee,

• Badiirraa si dhoorguu hammeenna hin se’in.

WAA SADI HIN HAWWIN.

• Bokoyni quufaa mitii,

• Abaarsi eebbaa mitii,

• Summiin qorichaa mitii hin hawwin.

NAMA SADI, WAA SADI JETTEE HIN TILMAAMIN.

• Nama kolgu hunda gammadaa,

• Nama dureessa hunda arjaa,

• Nama dhabaa hunda dony'a jattee hin tilmaamin.

WAA SADI WAA SADIIF JAALADHU

• Aadaan kee eennummaa keeti,

• Afaan kee mallattoo keetii,

• Sabni kee dhiiga keeti jaaladhu.

WAA SADI HUBATTU MALEE HIN SEENIN

• Dubbii keessa hinbeeyne,

• Bishaan gad fageenna isaa hinbeeyne,

• Imala daandii isaa hinbeeyne hubattu malee hin seenin.

Jajjaboo Sabaatin
♧ Oromoon waa sadi (3) jaalata.

1) Adii jaalata = Aannan

2) Aduu jaalata

3) Oduu jaalata

♧ Waa sadi (3) dura badde

1) Wollaalaan ykn Makkalli dura bade,

2) Doyn'i ykn Doqni dura bade

3) Lunni ykn Luyni dura bade

♧ Waa sadi (3) tura badde

1) Jaarsi hayyuun yoo dulloomee manatti galee, ijoolleefi dubartiin "Jaarsa sanitti waa kennaa" eddoo jedhaniin gaye = Tura bade

2) Fardi Sangaan, ari'ee dhaqqabu, ka dheessee jalaa bayu, yoo dulloomaa manatti galee " Maxaana sanii bishaan buuftanii?" eddoo jedhamu gaye = Tura bade.

3) Gootni ija barbaadaa, ka yoo inni dubbatu namni jala hin qufaane yoo dulloomee manatti galee, beeraa fi ijoolleen yoo inni waa dubbatu " Qaaquma jaarsa kanaa dhabbane, qaaqee hin haru" eddoo jedhaniin gaye = Tura bade

Murad Seid


Leenjisoo Diigaa

Leenjisoo Diigaa

Leenjisoo Diigaa goota waraana uummanni Arsii koloneeffattoota wajjin godherratti diina gootummaan falmuun beekkamu.

Uummanni Arsii akkas jedhee walaleessef:

Koloobni gadii gatee

Abeetni guddifatee

Waan boru biyyaa tayuu

Waan boru Arsii tayuu

Leenjoon ardhumaa muldhifatee


Qandhoon Zikkaa

Qandhoon Zikkaa

Qandhoon Zikkaakan akksumasd huukkuba vaayrassii Zikkaa jedhamun kan bekkamud hukkuba sababavaayrassii Zikkaadhan kan dhuffuu dha.yerroo baay'ee malatoo hin qabuu, garruu yoo jirraatte bay'inaan salphaafi Qnadhoo bussaa wajin walfakkachuu danda'a.Malatooni argisisuu danda'uus qandhoo,dimmachuu ijaa,qiiqee dhukkuba mattaa fi suukii.Malatooni issaa walligalatti guyyaa torba gaddi tuura. Kannan duura jalqabba balfammu irrati dunni hin himamnee.Balfamnni kan walqabattuu rakkina dhuukubbaa guuliyan baarree (GSB).
Qandhoon Zikkaa kan walliti darbuu hida bokebiffa "Ayideesii" dhaaani.Akkasumas saallaandhiira irraa michuu quunamttii saallaa isaatii fi karra birraa immo kan darbuu danda'uu dhiiga nammaa qaamatti fudhachuniidha. Faalamnnii duubarttii ulfa irraa garra daa'imaati darbuun walqaabattee ulffa bu'uufiguuddina sammuu hinxuumuuramnee. Faalamni vaayrassii Zikkaa kan qooratammu fakkeenyaa dhigaa, fincaanii, haancuufa qorrachun asiidii riiboo nukuulikiiyeroo namnii dhuukuubsatuu.
mallotnni ittissaa kan off kessa qabuu isa hiidda bokkee nannoo dhuukubichi it umamee hirisuufi koondoomin fayadammuudhaani. Yallin hiidamaa booke hirrisuf kan fayyaduu farra illbissotadhaqna hunduumaa ufataan uffissuu saaphana bookee, fi lafa bishaan irra cissuu bakka bookeen horuu baleessuu. Talaalin hojjeettuu hin jiruu. Goorsii Ogeessoota fayyaa duubartoota bakkee faalamani 2015-16 ballaa Zikkaaulfa bassuuf yaaddun fi duubartootnii ulfa ta'aani bakka dhukkubaan faalammee akka hin demneefi dha. Yeroo wal'aansi bekkamuu hinjireetti paariisataamoolii(aseetamiinofeeni) yerroo dhuukuubii ni gaargaara. Hospitaala ciisuun tassa barbaachisa.
Vaayirassiin dhukkuubicha fiduu yaroo duuraaf bara 1947 tii baramee. Baqaqiinii yeroo duraaf ilma namaaratti galma'ee bakka kan fudhatee barra 2007 mootumaa nanoo Maaykronesiiyyaa tti. ,dhuukuubichi biyyoolee digdama nannoo Ameeriikaa ti muul'ateera. Naannoo Afriikaa, eeshiiyyaa fi paasfikkiiitii mul'aachuun isaas beekammera. Sababa baqaqii Braaziilitti wagaa 2015 ti jalqabeen dhaabatnii fayyaa adunyaalabsiiBalaa-tassaaa Fayyaa Haawaasa Dhima Addunyaaguraandhala 2016 ti labseera.


Shiistoomiyaasiisii

Shiistoomiyaasiisii

Shiistoomiyaasiisii akassumas guuba-qaamaa cilaaluu jedhamuun kan beekamu ta'ee dhiibee maxanttuu raamoo dirirraakaanshiistoomoosomu jedhamuun kan dhuufuu. ujuummoon fincaaniiyookinmar'iimaanfaalamuu danda'uu Mallatoonii muul'aachuu danda'aan dhuukuuba garraa,albaatii,udaan dhigaa qabuu, yookkin dhiiga fincaan keesa. Namootni dhuukuubichaan qabaman yeroo baay'ee kanquunammuu danda'uu balaa tiruu,ballaa kalee,maseenummaa,kansaari dha. Daa'iiman irrati , kan fidduu danda'uu rakkina guuddinnaafi dadhaabina barachuu dha.
Dhuukuubichii kan waliitii darbuu walquunamtii bishaan haaraamaxaantuun faalammeni. Maxantooni kuunni kan gadhisamani bishaan haarraa cilaaluun faalameeni. Dhuukuubnii kuunni kan baramaa ta'ee daa'iman biiyoolee gudachaa jiran kessa jirraatanii fi bishaan faalamee birra taphatan irattii. Balaa gudaan kan birraa kan jiraattuu qonaan bultoota,nammoota quurxuumii-qaban, fi namoota jirenya guyyaa isaanif bishaan qulquuluu kan hin fayadamaniidha. Gareen itti ramadamuudhuukuuba heelminizzii.Qooranaan kan addemsiifamuu hanqaaquu maxantuu fincaan yokkin udaan nama kesa yoo aagrameedha. Qooranoodhaan kan mirkaneefammuu danda'uu qaamoolee dhuukibicha fidankan falmatan dhiga kessa arguunnii.
Mallotnni ittissaa isaa kaneen aka akkattaa bishaan qulquuluun itti argammuu fooyesuufi lakkoofsa cilaluu hir'iisuun of kessaa qabuu. Naanoolee dhukkuubichi baay'inaan argamuu, wal'aansi paaraaziikuu'aanteliiwaggaati yerroo tokko garee hundaaf kenama. Kuunis kan goodhammu namoota dhukkuubichaan qabamaniifi, iti anuun. tamsa'ina dhukuubicha hir'isuufidha. Paaraaziikuu'aanteliin wal'ansaa Waldaan Buufaata Fayyaa aduunyaatinnamoota dhuukubichaan qabamaniif kan goorsu dha.
Wagaa 2012 irra jalqabee Shiistoomiyaasiisiin tilmaamaan gara nammoota miilliiyoona 210 addunyaa mara ira ajeeseera. Tilmaaman namotnii 12,000hanga 200,000 bara baraan dhuukkubichan du'uu Dhuukkubichi baayinaan ardiilee Afriikaa, Eshiiyyaa akkasuumas Ameeriikaa kibaati argama. Naannoo namootnii miliiyoona 700, biyolee 70tamaan caala, nanoolee dhuukuubichii barammaa ta'ee kesa jiraattuu. Biyyoolee gamoojii keesa, shiistoomiyaasiisiin dukkuba busaatiin durfameedhukkuboota maxaantootan dhuufanifi dinaagdee ira dhibbaa ciimaa gessan kessa lamaffaa irrati argama. Shiistoomiyaasiisiin dhuukuuboota gamoojii dagatamannii keesatii tareefama


Dhuukkuba Sarre Maraataa

Dhuukkuba Sarre Maraataa

Raabiisiisiin Vaayirasiin kandadaarbuufidhukkuba faalama sammuuilmaan nammoota irraa fi bineensootadhiga ho'aa qabaan irra kan gessuu Malattootnii jalqaba irrati argam ho'a qaamaa fi bakka itti quunameerati dhageeti hiddaa dha. Mallattootnii itti annunn dhagaa'aaman sochilee nama jeeqan, gamachuu to'aachuuf rakkisuu soddaa bishaani,kutaalee qaamaa tokko tokko sochoosuu dadhabuu, bitaa galuu fi off walaaluudha. Malatootnii erga mul'atan booda, Raabiisiin yeroo maraa du'a fiida. Yerroon dhukkuubichaan qabamuu fi malatoolee ilaaluu giduu jirruu ji'aa tokkofi ji'a sadii gidduudha. Ta'ulee, yerron kuuni torbee tokkoo gaddi haama waggaa tokkoo caala garaagarumaa qabachuu danda'aa. Dheerinii yeroo kan hundaa'uu yeroo vaayiirasichii gidduu galaa sirna narvii gahuuf itti fuudhatuu irrati.

Section::::Sababaa fi Qooranaa.
Raabiisiin bineensoota birraa irraa gara ilman namaaniti darba. Raabiisiin kan namati darbuu, bineensii faalamee yeroo nama nyaatuu yookin taraaruu dha. Gooroorii bineensa dhuukuubichaan qabamee yoo mukoos meembreenni binensa yookkin nama birraa wajjin wal quuname dhuukuubichii dadarbuu danda'a. Raabiisiin nammoota qabattu yaroo baay'ee saree irra dhuufa. Caalmaa 90% ira Raabiisiin biyyoolee sarooni Raabiisii qaban irrati umamuu saroota irraa dhuufa. BiyooleeAmeerikkaa keesa,hiddi simbira haalkanibaay'inaan dhuukkuuba Raabiisii namattii fiduu, haami 5% gadi immoo saroota iraa dhufa. Bineensooni akka hantuutaa jirran yeroo bay'ee dhuukuubichaan hin qabamanii. Vaayirasiin Raabiisiigara samuuti kan bahuu narvoota peerifeeraaliihoordoofuuni dha. Dhuukuubichi kan qooratammuu danda'uu erga malatootnii isaa jelqaban booda dha.
Section::::Ittiisaa fi Wal'aansa.
To'anaa bineensootaa fi sagantaaleen talaali balaa Raabiisii sababa sareedhaan dhuffuu biyoolee adugnaa bay'ee irraa hir'iseera. Uumatoota balaa guddaa ira jiraaniif yammuu saaxiila hin bahiin talaalii kenuun ni goorfama. Namootnii balichaaf saaxiilamaan, namoota siimbira halkanii wajjin hoojatan fi namoota baka Raabiisiin baay'inaan argammuuti yeroo bay'ee dabarsanii dha. Namoota raabiisiiti saaxilaman kessaa,talaalin Raabiisiifoo yeroo tokko tokko Raabiisii iimuunooguloobiiniiyoo malatooleen dhuukuubichaa mul'aachuu otto hinjalqabiin kenamee dhuukuubicha ittisuuf gargaaruu. Baka maddaa daqiiqaa 15f saamunaa fi bishaaniin,ayoodiinii piirooviidoniiyookiin saamuunaa dhangala'aa tiin dhiqquun vaayiirasii ajeesuu nidanda'a. Akasuumas tamsaa'iina dhuukuubicha hambisuu danda'a. Erga malatootnii mul'atan booda namoota muurraasatuu dhuukkuubiicha irraa haafee. Kuuniis wal'aansa guddaa kan piirootookoolii Miilwaa'uukkee jedhamuun beekamuuni dha.
Section::::Talaallii.
Talaaliin Raabiisii Talaaliiittiisa raabiisiif gargaaruu dha. Kan buu'aa qabeesa ta'ee fi balaa kan hinqabnee muurasni jirruu. Ergaa namnii vaayiirasii Raabiisiin sababoota akka ciniinaa saretiin yookiin siibmira haalkaniitin saaxiilamuu fi erga saaxilameen bodda dhuukuubicha ittisuuf gargaara. Dandeettiin-dhibee- ittisuu kan hama-qooricha saddii boda argamuu ciimaa fi yerroo dheraa kan turu danda'uu dha. Yeroo bay'ee kan kenammuu gogaa yookiin irree irati limo waraaniidha. Erga saaxiilaamaan booda talaaliin yeroo- hunda kan fayadammuuimmuunoogiloobbuuliinii Raabiisii wajjiinnii. Namootnii balaa saaxiilamuu guddaa irra jiraatani, yeroo saaxiilamuuf dandaa'aniin duura talaalamuun issanii ni gorfama. Talaaliileen namoota fi bineensoota irrati nihoojettuu. Daandeetii- sarootnii dhibiicha ittisan ijjaruun dhibee namoota irra ittisuf mala bu'aa qabesa dha.

Section::::Oof- eegannoo.
Namootnii miiliiyoonoota addunyaa keeseti talaalamani jirruu, kuusin tilmaamaman namoota millioyoona 250,000 ta'an ittusin isa ni tilmaamama. offeganoon godhamuu dan'aan garee umrrrii hundumaaf ni jirruu. namootnii % 35 fi %45 gidduu jiran bakka limoon warraanamee irati yeroo muraasaaf dimachuu mul'issuu. Namootnii %5 fo %15 gidduu hoo'a qaamaa,dhukkuuba sammuu,dhuukuuba garraa qabaachuu ni danda'uu. Raabiisiin saaxilamuun boda balaan issan itti fayyadamuu wajjin walqabattee dhuffuu hin jirruu. Talaaliileen baay'een tiimeeroosaa of kesaa hin qabanni. Talaalileen tishuulee naarvoota irraa hojeetaman biyyoole muraasa kessati ni fayadammuu, bay'inaan Eshiyyaa, Ameeriikaa kibaa kessati haata'uu malee, bu'aan issani xiqaa fi rakkoo caalaa qabuu. Isaaniitii fayadamuun Buufataa Fayyaa Adhunyaatiin hin goorfamuu.

Bara 2014 irraa jalqabee,gattin waligalaa Dollara Ameerikkaa 44 fi 78 gidduu baasa. Ameerikkaa Kaabbaa kesatti sangantaan talaalii Raabisii tokko Dollara Ameerikkaa 750 baasa.

Section::::Qoorannaa tamsaasa dhiibee.
Raabiisiin bara tokkoo kesatti nammota 26,000 hanga 55,000 adduugnaa mara keesattii ajjeesa. Duunii 95%ira kan caaluu kan uumamuu EshiyaafiAfrikkaa keesa dha. Raabiisiin biyoollee 150 ira caalan kessa ardii Antartiikaan alla arrdillee hunda keesatii argama. Umatootni milliyoona 3 irra caalan nanoolee Raabiisiin itti argamuu keesa jiraatuu. Awuuroopaa fi Awuustraliyyaa keesati, Raabiisiin haarka-caalaati siimbira haalkannii kesatii argama. Nammootni odooloota xiixiiqoo irrati jirratan raabiisii goonkuumaa hin qabaannii.


Leeshimaasiisii

Leeshimaasiisii

Leeshimaayisiisii akkasumas leeshiimaani'oosii jedhamee kan katabammuu dhuukuuba prootoozoowaamaxanttuukan sanyii"Leeshiimaaniiyaa" fii kan hiida tiitiisa ciirachaa biffa muuraasatiin dhuufu dha. Dhuukkuubichii haaloola guguudoo 3 :Kuutaaniiyasii,muukookuutaaniiyeesii, yookiin Leeshiimaasiisii viisseeraalii tiin dhufa. Inii bifa kuutaaniiyasii alseerii googaa yeroo fidduu,muukookuutaaniiyeesii alseerrii googaa, affaanii, fi funyaani, fi inni viisseeraalii alseerii googaadhaan jalqabee, bodda irrati ho'aa qaammaa, hir'inaa seeloota dhigaa, guddina esspileenii fi tiiruu fiida.
Faalamnii, namootaa kan dhuufuu sanyii "Leeshiimaaniiyaa" goosa 20 tiin dha. Dhiibaan ballaa wantoota akka hiiyuumaa, hir'iina nyaattaa,ciirama dagalaa, fi guddina magaalootaa fidduu danda'a. Qoorannaan kana fakkatan hundinnuu maxantoota maaykiirooskoopii jala ilaaluun goodhamuu danda'a. Dabalataan, dhuukuubnii viiseeriyaali qoorannaa dhigaattiin goodhamuu danda'a.
Leeshiimaayisiisiin saaphanaa fara ilbisootaatiin waal'aanamee jala rafuun ittiifammuu danda'a. Tarkaafiileen tamsaa dhuukuubicha itttisuuf barbachisan faraa ilboosotaan fayadammun tisiisota ciiraachaa ajjeesuufi namoota faalaman wal'aanuun dha. Waal'aansii wabbaadammuu kan muurteesamuu, bakka dhuukuubichi umammee fi gosa "Leeyishimiiniyaa" fi goosa faalamichaa irrati. Qoorichootaa dhuukuubicha furuuf fayadamuu danda'aan keesa Lipoosoomaalii Amroofooteeriisiiniin isa tokkodaha, Makkaa peentaavaaleettii anttiimooniiyaaliisiinfipaaroomoomyiisiinii,fiimiilteefoosiinee.Dhuukuuba kuutaaneeyeesii, paaroomaaysiinii,filuukoonaazoolii, yookiin peentaamiidiineeyookiin buu'aa qabeesa.
Namootnnii gara miiliiyoona 12 ta'aanbiyoolee 98 kessatii faalamanniiruu. Dhiimoonii du'aa haarraa gara miiliiyoona 2 fi gidduu kuuma 20 fi 50 bara baraan muul'ata. Namootni hama milliyoona 200 ta'aan: Eshiiyyaa,Kiibbaa fi giidduu gala Ameerriikkaa, fi Awuurooppaa Kiibbaa naanoolee dhuukuubiichii barammaa ta'eetii jiraatan keesa jirraatuu. Buufatnnii fayyaa aduunyaa qoorichoolee tookkoo tookkoo irratti gatti gadii'aanaa argateera. Dhuukuubichii binneensoota biiraa kan akka sarootafi binneensoota xiixiiqaa irrattii argamuu danda'a.


Gobbaa

Gobbaa

Goobbaan magaalaa Oromiyaa Godina Baalee argamtu yoo taatu magaalaa guddoon godinaa Roobee jijjiiramuun dura tan tajaajilaa turteedha. Goobbaan Roobee irraa Kilomeetira 15 fagaatti.


Laamberti Baartelsi

Laamberti Baartelsi

Seenaa qabsoo sirna didaa bittaa nafxanyaa Oromoon Arsii(Sikkoo Mandoo)'tiin gaggeefamaa ture irratti ga'ee olaanaa kan taphatan keessaa Leenjisoo Diigaa isa beekamaa ture.

Seenaa qabsoo diddaa gabrummaa Oromoonni Sirna gita bittaa nafxanyaa irratti gaggeessan keessaa qabsoon Oromoon Arsii(Sikkoo Mandoo) bara 1881-1887tti gaggeesse akkaan hadhaawaa fi Aarsaa guddaa kan gaafate akkasumas injifannoowwan dirree waraanaa irratti Oromoon Nafxanyaa irratti gonfate keessaa injifannoon Doddotaa, Albasoo, Dibbee, Haroo Hamoommotaa fi laga Qalaxaatti Humni Waraana Arsii Leenjisoo Diigaatiin Hoogganamu si'a shaniif bara 1881-1885 tti Minilik itti Jilbiiffachiise kan yoomuu dagatamuu miti. Fakkeenyaaf, Waraana bara 1884tti gaggeeffameen Leenjisoon akkasumas Jaatamee Bultumii fi ilmaan isaa farda Minilik Yaabbate kan Abbaa Daanyoo jedhamu ajjeesuudhaan hanga Dibbee fi Gonfoo mataa minilik irraa fuudhanitti kan kalaahe ture. haa ta'uu malee Minilik xinnomaaf lubbuunsaa baraaramtee jirti. Guyyaa sana Leenjisoon Minilikiif Jal-deemtuu isaa hanga Magaalaa Mojootti fardaan ari'ee biraa deebi'ee ture. Leenjisoo Diigaa harka muraa fi Harma muraa Aanoleetiin booda waan harka kennate fakkaachuudhaan nafxanyaan waraana akka hiikkattu erga taasiseen booda Hoogganaa Waraana Nafxanyaa Dajjaach Wasanee jedhamu ajjeesuudhaan Gootummaa isaa mirkaneessee jira. Oromoon Arsii har'as ijoollee isaa yommuu Eebbisu Onnee Leenjisoo, Harka Leenjisoo, Ija Leenjisoo, Gurra Leenjisoo isiniif haa kennu jedha. kunis Gootummaa fi Hayyummaa Leenjisoo mirkaneessuudhaaf. Leenjisoon Gosa Arsii kan Kolooba Jedhamu keessaa dhalatus kan isa guddise garuu gosa Harmee isaa Abeeta akka ta'e himama. ilmi Oromoo Arsii tokko akka Aadaatti gosa Abbaa Malee kan haadhaa biratti hin guddatu ture. haa ta'uu malee wayta inni ijoollee turetti Abbaan isaa waan irraa du'eef haati isaa maatii ishee bira fiddee laatte. Leenjisoon gosti Abbaa isaa Koloobni waan isa hin guddifneef aarii irraa qaba ture. guyyaa tokko Bosona deemee ijoollummaa isaatti Leenca erga ajjeeseen booda Gosa Kolooba jedhamu kan Abbaa Kootii naaf yaamaa jedhee Eessuma isaa ajaje. Eessumni isaas Gosa koloobaa keessaa namoota baay'ee wameef kana booda Leenjisoon haala Armaan gadii kanaan gosa Abbaa Isaa Kolooba geerarsaan qaanesse
" Koloobni gadi gatee
Abeetni guddifatee
waan boru biyyaa tahu
waan boru Arsii tahu
Leenjoon har'uma mudhifatee,,(2x)

. Leenjisoon kana jedhee kan geerareef gosa Abbaa isaa Kolooba Gaabbii keessa galchuuf ture. Gootummaan Leenjisoo tan guyyaa keessa dhufte osoo hin taane tan ijoollummaa irraa waliin guddate ta'uu umrii ijoollummaatti adamoo bahee Leenca Ajjeesuun isaa kun ragaadha.

Gaaf Leenjisoon du'e Ummanni Sikkoo Mandoo kan Waabee gamaa fi gamanaa marti yaa'ee boohe manguddoon Sirna Awwaalcha isaa irratti argaman tokko immoo haala armaan gadiitiin Leenjsoo faarsuudhaan ummata tasgabbeessaniiru.

" Waan akka Leenjisoo
Homuu hin qabnee
warri midhaan nyaatu
nuyyuu hafnee,,,(2x)"

. Hiikkaan dubbii tanaas, Leenjisoon Seenaa Yoomuu hin duune hojjateera waan ta'eef hin duune. kan du'e immoo nuyi warra Seenaa osoo hin hojjanne midhaan nyaatu kan qabsoon keenya midhaaniif bishaan ta'e malee jechuudha.,,,,,Leenjisoon Heexosaa irraa dhiheenyatti kan argamu naannawa Doddotaatti akka dhalate ni himama. Goonni du'us Seenaan isaa bara bara baraan kan jiraatu ta'a.

Gadabitti galaa Gadaa Hulluuqaa,,,,,!!!

= Nuti maanguddootni Oromoo beekamoo fi Hayyuuleen akkasuma Seekoleen Oromoo kan keessatti argamnu lakkofsaan 50 taanu Godina Kibba-Bahaa naannoo magaalaa Roobeetti gaafa Bitootessa 16 hanga 18 bara 2015tti walitti dhufuun marii akkaan jajjabaa fi seena-qabeessa gaggeeffannee murii armaan gadii dabarfanneerra. Walgahii keenya kanaan seenaa  fi gootummaa Oromoo irratti marihanneerra. Ummanni Oromoo seenaa isaa keessatti ummata goota, arjaa biyya isaa irratti sodaatamaa fi kabajamaa ture. Oromoon yoo biyyi isaa diinaan weeraramu ummata bakka jiru maraa iyyee iyya waliif dabarsuun diina isa weraaraa ture qaanessee of irraa deebisaa ture akka tahe firaa fi diinniis ni beeka. =

= Ummatni Oromoo ummata hooda fi safuu namaaf qabuu fi ummata nama hin tuqne dha. Yoo isa tuqan, saaman, ajjeessan, ukkaamsan, hidhanii itti taphatan ummata callisee ofirratti ilaaluu miti. Har’a tan nu qabatte baasa addaa ti. =

= Ilmaan Tigrootaa biyyuma teenyarratti nutti duulanii nu saamanii, nu ajjeessanii, nu madeessanii, abbaa fedhan ukkaamsanii kaan hidhaatti guuranii itti taphataa, kaan biyyaa ar’anii dhabamsiisaa jiran. Ilmaan dhalle qacaleen sammuu qaroo mirga uumamaan ummatni isaanii qabaachuu qabu karaa nagaan gaafatan nu duratti rasaasaan tumanii reeffa ilmaan keenyaa awwaallachuuyyuu nu dhoorkan; kanneen madeessanii osoo dhiigni isaanii akka bishaanitti irraa lola’u hidhaatti darban achitti dhumaa jirti. Jaarolee, dubartootaa fi daa’imman dhumaatii foon isaanii kana garaan dadhabatee maaliif nu fixxan? jedhan itti dabalanii fixaa jiran. Dubartoota keenya nu duratti gadi baasanii gudeedaa jiran. =

= Duuba Oromoo mee maaltu nuuf hafe jetta? Kun safuu dha; qaanyii qaanyii caalu. Kanaa mannaa dhabamuu nuuf wayya. Ummatni guddeessi miliyoona afurtamaa olitti herregamu ilmaan faashistii Tigrootaa cinaa cinaa (Nuusa) Oromoo hin geenyeen biyya isaa irratti akkanatti salphatee jiraachuun nu Oromoo hafnaan kan alaa nu dhagayuufuu salphina guddaa dha. =

= Maal taana ree? Oromoo guyyaan nuuf hin hafne. Nuti Oromoon kana booda wanni eegnu nuuf hin hafne. Dhagayaa wal-dhageesisaa, iyyaa iyya waliif dabarsaa, seenaa gootummaa abbootii keessan kaleessaa waliif labsaa bakka jirtanii geeraraa onnee abbootii keessan kaleessaa saniin diina biyya teessan weeraree ummata keessan fixaa jiru dura dhaabbadhaatii lolaa ajjeessaa irraa hiikkadhaa. Salphisaatii biyya teessanii baasaatii seenaa gootummaa abbootii keessan kaleessaa nu dhageesisaa. =

= Iyyaa iyyaa! Nu gayee bakka jirtanii ka’aa maanguddoota Oromoo Arsii Sikkoo- Mandoo kan guutummaa Godina Baalee irraa walitti dhufnee labsine kana bakka jirtanii wal-dhageesisaa. Kumni du’u kumatu dhalataa hin dagatinaa. Ilmaan guyyaa morkaa kanneen murtii guutoo tahaa! Gayee bakka jirtanii ka’aa! Nuu fi wayyaaneen warra gumaa ti.  Ilmi Oromoo kan dhiiga Oromummaa qabu warra saba isaa waliin warra gumaa tahe waliin dhaabbachuun akka seenaa fi aadaa Oromoottis yakka seenaa hamaa tahuu dhalli Oromoo kamuu beekuun dhalli Oromoo kamuu wayyaanota warra saba isaa waliin warra gumaa tahan waliin tasuma akka hin dhaabbanne dhala Oromoo =

= maraaf dhaamna; akeekkachiifna. =

= Seenaa isaa keessatti Oromoon Oromoo diinaaf basaasuun, ergaa diinaa fudhatee garaa ofiif nyaatee buluuf saba isaa ajjeessuun, miidhuu fi dararuun qaanyii dha, safuu dha. Kana Oromoon bakka jiruu akka lagatu dhaammanna. Ilmaan Oromoo hojii mootummaa wayyaanee biyya Oromoo weerartee Oromoo saba keessan fixaa jirtu keessa jirtan, kanneen humna waraanaa, poolisaa fi faxinoo keessa jirtan osoo ummatni keessan wayyaaneen lafarraa duguugamaa jiruu jireenyi isin jiraattan hin jiru. Kana hubatuun labsi iyyaa iyya waliif dabarsaa maanguddootni Oromoo guutummaa Oromiyaaf ummatni Oromoo weerartuu biyya isaa irraa akka baasuuf labsan kana fudhattanii ummata keessan waliin dhaabbattanii seenaa gootummaa akka galmeessitan yaamicha isiniif goona. Osoo kana dhageessanuu falmaa ummatni keessan godhu dura yoo dhaabbattan boru akka salphattanii fi seenaan itti gaafatamtan ifatti isin akeekkachiifna. =

= Wareega qaaliis kafallu gootummaa abbootii keenyaa isa kaleessaa saniin weerartoota murna bicuu ilmaan Tigraay Oromoon qaanyessee biyya isaa =

= irraa akka deebisu nuti maanguddonni Oromoo kunneen Rabbii fi ummata =

= keenyarratti abdii qabnu dhaammanna. =

= ""jajjaboo Sabaa"" =


Afoola

Afoola

Afoolli () jecha dhalootaa dhalootatti afaaniin darbaa dhufeedha. Ummatni duudhaa, aadaa, muuxannoo, mudannoo seenaa fi dhimma hawwaasummaa ogummaa bohaarsuu, dubbachuu fi weeddisuun dhaloota dhufuuf kan ittiin dabarsuudha.

= Amaloota Afoolaa =
aAfoolli amaloota hedduu qaba. Isaan keessaa kanneen bu’uura ta’an: uummatummaa, hurruubummaa, lufummaa, jijjiiramummaa, miidhagummaafi yeroonfaan ni argamu.

Ummatummaa

Afoolli qabeenyaa uummataati. Akka kitaabaa abbaa barreesseen hin waamamu. Fakkeenyaaf mammaaksa tokko yommuu mammaakan, “akka Oromoon mammaaketti yookiin Oromoon yommuu mammaaku”jedhanii himu. Oromoon immoo nama tokko miti. Ummatadha. Gama biraatiin Afoolatti kan fayyadamu nama tokko miti. Kan kunuunsus akkasuma. Kanaafuu uummatni waliin itti tajaajilama; waliinis eeggata. Kunimmoo ummatummaa jedhama. Hurruubummaa

Hurruubummaan haala wal duraa duubaan dhiyeenya afoolaa gochaan dhiyaatuudha. Afoolli nama tokko qofaan hindubbatamu. Gareewwan aadaan, amantiin, haala jireenyaatiin walfakkaataniifi waliigaluu danda’antu keessatti hirmaata. Tokko yoo dubbatu kanneen biroo immoo nidhaggeeffatu. Finnegan (1970:2) “Hurruubummaan amaloota afoolaa keessaa isa bu’uuraa ta’ee dhimma raawwii afoolichaa gadi fageenyaan hubachuuf wanta darbu caalaa akkaataa hirmaattonni miira isaanii sochoosanii agarsiisan wal faana ilaaluu qabna” jetti.

Lufummaa

Afoolli hojii dhaloota tokkorratti dhaabbatu yookiin dhumatu miti. Dhalootaa dhalootatti ni daddarba. Afoolli dhaloota irraa dhalootatti karaa lama daddarba: haasaa afaaniifi gochaan.Afoola kan dhalootaa dhalootatti dabarsan miseensota hawaasaati. Yaaduma kana Wasanee (2008:164) “Haalli afoolli tokko dhalootaa dhalootatti darbu lufummaa jedhama” jedhee ibsa.

jijjiiramummaa

Afoolli jijjiirammummaaf baayyee saaxilamaadha. Afoolli calaqqee uummataa dhalootarraa dhalootatti kan darbus afaaniin waan ta’eef jechoonni miidhagoon keessaa hafuu ykn itti dabalamuu danda’u. Hawaasni immoo dinagdeen, siyaasaan, haala jiruufi jireenyaan jijjiiramuu waan danda’uuf afoolli ni jijjiirama Wasanee (2008:167).

Miidhagina

Miidhaginni afoolaa kan madde itti fayyadama malleen dubbii adda addaa irraati. Miidhaginni haala afoolli sun miira sammuu ilma namaa hawwachuu danda’uun dhiyaachuu isaa mul’isa. Wasaneen (2008:168) “Miidhagummaan haala afoolli sun itti faarfamu ilmaan namaa hawwachuu danda’uun dhiyaachuu isaa mul’isa” jedha.

Yoomessaan walqabachuu

Gosti afoolaa tokko hojiirra ooluuf yeroo murtawaa barbaada. Bakki, yeroofi haalli keessatti ni argamu. Bakki itti dubbatamu, yeroon itti dubbatamuufi haalli inni itti dubbatamu murtawaadha. Bakka hundatti yeroo hunda haala tokkoonis hindubbatamu. Yoomessi dhugaa qindeeffama afoolaa hedduu jiran hunda osoo ilaalamee, hundumtuu bakkaafi yeroo itti raawwatamu kan mataasaa ni qaba. Dorson(1972:45).

Section::::Faayidaa Afoolaa.
Afoollii seenaa, duudhaa, yaadaa fi beekkumsa hawaasaa dhaloota tokkoo isa birootti dabarsuun alatti tajaajila hedduu qaba. Isaan keessaa muraasni haala yeroo ibsuu, hir'ina jiru qeequu, honnachiisuu, boharsuu, barsiisuu fi miliqsuu dha.

Section::::Akaakuu Afoolaa.
Gosoota afoolaa ummatni Oromoo bal'inaan fayyadamu kanneen armaan gadiiti.


Siraaroo

Siraaroo

Aanaan Siraaroo Godina Arsii Dhihaatti argamti.


Gudayyaa Biilaa

Gudayyaa Biilaa

<mapframe latitude="9.286465" longitude="36.990967" zoom="2" width="200" height="100" align="right" />aana gudayyaa biilaa godinnaa wallaga bahaa keessaa tokkodha.

=Seenaa Gudayyaa kutaa 2 ffaa=
Balbala Leeqaa Gudayyaa keessa kan marge
Hayyuun seera Makkoo Biliin tumaa seera
gurguddoo saddeet,waliigala keeyyata 65n kan of
keessa qabu tumeera.
kana malees,Makkoon gurguddoota qomoosaa
hortee Jaawwii Maccaa Raayyaarraa dhufan
hubachaa guddachuusaatiin,caalaayyuu sabni kun
walga'iidhaafi hoodaaf Odaa Bisil jalatti Yeroo
walitti qabaman kan gammachisu jaalalasaatiin akka
ta'e himama.
Jireenya Xuxee Bisil (Odaa Bisil) facaatii Gibee laga
Uumaa booda keessa baay'achuusaaniitiin lafti loon
isaanii irra dheechifatan,irra jiraatan waan isaan
barbaachiseef Makkoon gaggeessummaasa
atiin,ummatasaa sochoosee lafa haaraarra
qubachiisuuf dirqamullee,jireenyi Xuxee Bisil waan
isaanitti toleef, mormiin Makkoo akka mudachaa
dhufetu yaadatama.Makkoo Biliis,Tutii Bisili ka'ee
Oromoota kaasee biyya Wallaggaa fi Iluu Abbaa
Boor keessa tamsaasuuf Salgeesaa mariisiseera
jedhama.Salgee keessa muraasni Nyaa'aa
Dooroo,Mutulii Kulee,Godaanaa Seenekaa,Keedoo
Bantii,Boofoo Dadhii,Furdisa Bonayyaa fi Yeegguu
Maatiidha.
jireenyi naannoo Tutii Bisil kan Itti tolee ummanni
bakka sanaa deemuu hin fedhu jeddhee waan
shakkeef Nyaa'aa Dooroo,"goondaan mana kooti
nam'e"jedhee mana ofitti ibidda qabsiise.ibiddi
mana Nyaa'aa Doorootii ka'es manneen naannoo
sana jiran Mara Jim godhee gube.kanaan Makkoo
Bilii fi salgeensa ummata Odaa Bisil jalatti walitti
qabanii ummata gorsuu eegale;
Dhaga'aa dhaggeeffadhaa!
Dhaga'aa dhaggeeffadhaa!
Seerri tumame hin jigu hin dhangala'u
Hin cabu hin dabu
Yoo muran seera
Yoo tumamee cuqqaalame bar'uudha
Seerri muramuuf aggamame
Utuu hin muramiin
Utuu Bokkuudhaan,Duddubbisan hin rukutamiin
Utuu Qacceedhaan hin quwaafamiin
Yoo 'qaphe,qaphe'jedhe deebi'ee akka mar'atamu
ta'a.
"Yaa lammii koo wal gurmeessaa,biyya Itti galtanitti
wal gargaaraa mana walii ijaaraa,iyya walii
dirmadhaa,ibidda walirraa dhaamsaa.nama harkisaa
xuraa'e (nama,nama ajjeese) qomoon nama sanaa
loon buusee,gumaa akka bitee oolchu,qomoodhaan
haa ta'u"jedhee ummatasaa bobbaasee
qubachiisera.ha
ala kanaan ilman Gudayyaa sadan keessaa;-
• Tutii Gudayyaa hangafa ta'uusaatiin seera
hangafuumaan ardaa Abbaasaa facaatii Gibeefi
Aanaa Gudayyaa Biilaa keessatti ilmaan saddeet
horee jiraateera.
• Sayyoo ilma lammaffaa Gudayyaati.inni
s ilmaan ja'a horee Aanaa Gobbuu Sayyoo har'aa
maqaa ilma Sayyoo hangafaa kan Gobbuu
jedhamuun moggafame keessa jiraata.Bujjuuraa
Sayyoo lammaffaadha.Aanaadhuma Gobbuu Sayyoo
keessa iddoo (ganda)Bujjuura jedhamu irra
jiraata.Midaa Sayyoo,lixaa laga Gibee golga laga
Odaa Aanaa Sibuu Siree keessa Haroo Caalchisaatti
Aananii jiraattota duraati.Daannoo Sayyoo kibba
bahaa facaatii Gibee, golga laggeen qallaa,Roobii
Abukkoo fi laga Amaaraa Aanaa Baakkoo Tibee
qabata.Yeroo ammaa Aanaa Daannnoo keessa
ilmaan Liiqan Maccaa waliin wal makanii jiraatu.
• Leeqaa Gudayyaa ilma sadaffaa Gudayyaa
Jaawwwii Maccaati.ilmaan lama;-Soolee Leeqaa fi
Baabbuu Leeqaa godhateera.kudha lamaan Soolee
Leeqaa Gudayyaa fi Sadan Baabbuu Leeqaa
Gudayyaa Aanaa Waayyuu Tuqaa har'aa tulluu
Koomtoon gaditti Wallaggaa bahaa ,lixaa fi Qeellam
Wallaggaa keessa hanga Tulluu Walalitti qubataniiru
jedhama.Egaa Har'allee Hayyuun Makkoo Bilii
hortee Gudayyaa keessa kan marge:-√Pireezi
aantiin MNO Obbo Lammaa Magarsaa fakkeenya
ta'u danda'u.
√Pro.Asfahuw Bayyanaa...kan biroos
jiru...Galatooma...
Maddi;-Seenaa fi Sirna Gadaa Oromoo Maccaa
hanga Jalqaba Jaarraa 20 ffaati.
Jildii-1
••••• Kan hafef Waajjira Aadaa fi Tuurizimii Aanaa
Gudayyaa Biilaaf••

=BARA BUlCHINSAA G/BIILAA=
Jalqaaba ______
√Gudayyaan biilaa jarraa ammaan Duraa keessaatti
seenaa adda addaa dabarsiteetii.
√Gudayyaan bilaa Godinaa wallaggaa bahatii kan
argaamtuu tatee
Seenaa isheen weerara sirna#NAFXANYAA Duraa
qabdu kutaawwan oromiyaa biroo irraa adda miti.
√Aanaan kun sirni ittin gaggeessamaa turtee sirnaa
√Bakii sirna Gadaa gaggesaa turanis Gandaa
aanichaa kessati argamuu Keessa tokko kan taatee
Heenaa jaawwajaa Gooxii didibbee(walqixxe)
keessaatti bakka #odaa jimmaa jedhame
wamammuttidha .
√# odaa jimmaa Kunis kan inii moggaasame abbaa
hundaa'uudhaniidha.
√Ergaa weerara sirna # nafxanyaa bodaa haalli
Bulchinsaa isheen keessaa seente kan sirna
nafxanyaa ture :- ittumaa fufuudhaan caaseffama
sirnaa Bulchinsaa diriiraa turee weerara xaaliyaaniin
Duraa hangaa #bara 1925tti bakka Geenboo
sillaasee jedhamuun kan yeroo ammaa Aanaa
jimmaa Gannati Godinaa Horroo Guduruu Wallaggaa
keessaatti argamutti Namaa Fitawuraari Birruu
Yirguu jedhamuun Qamaa Horroo taatee bulaa turtee
√#bara 1925_1928tti namaa Dejjaazmach
mokonnon Indaalkaacho jedhamutu Horroo irraa
addan batee Gudayyaa biilaan itti aanuummaan
Aanaa sibuu siree jala Akka galtuu tasisee
√#bara 1928_1933tti immo yeroo xaaliyaaniin
biyyaa weerartee turtetti waggoota 5f yeroo
lammaffaa Aanaa jimmaa Gannati (Harato) jalatti
Akka bultuu godhame.
√# bara1935 keessaa mootummatti iyyaachuudhan
akkumaa duratii garaa Aanaa sibuu siree tti Itti
aanuummaan deebisamtee # bara 1938 caamsaa
1957tti # Jarees,_#Biilaanis taayita Itti
aanuummaadhaan sibuu siree jalatti bulaa turaaniruu
√# bara1957tti namni Fitawuraari Damis Kabbads
jedhamuu magalaa siree irratii walgahii waamee
gaggessen ",Har'aa jalqabee Aanaleen Itti
aanuummaadhaan buluun hafee akkumaa walitti
dhiheenyaan walitti dadachaasudhan Aanaan mataa
isaa danda'ee Akka bu'ureeffammuu " Kaan jedhu
tumaa dabarse.
Ittii fufaa...
Kaan hafeef imoo
Fulaa ittii anuun
Naa egaa
baressaan sanyii Aaggallo karayyuu irraa


Kuraa Jaarsoo

Kuraa Jaarsoo

Kuraa Jaarsoo abbaa gadaa Booranaa 71ffaa yoo ta'u gaafa Bitootessa 2, 2017 abbaa gadaa duraanii Guyyoo Gobbaarraa baallii fuudhun muudame. Sirni Baallii wal harkaa fuudhuu kun Ardaa Jilaa Badhaasatti dhuma ji'a Gurraandhalaa fi jalqaba Bitootessaa keessa torban tokkoof bakka hirmaatonnii argamanitti geggeeffame .

Section::::Seenaa Duubaa.
Kuraa Jarsoo yeroo abbaa gadaa ta'ee aangoo fudhatu nama waggaa 30 ti. Akka kanaan duubatti deebinee yoo lakkoofnu, Kuraan tilmaaman bara 1986 dhalate. Abbaa gadaa Kuraa nama barate yoo ta'u barnoota istaatistiiksitiin Yuunivarsiitii Hawaasatti waggaa lammaaffaa barachaa odoo jiruu addaan kutee Sirna Gadaa keessatti hirmaachuf murteessun gale.

Section::::Sirna Baalii Fuudhuu.
Akkaa aadaa Booranaatti, baallii kan wal harkaa fuudhamu icciitidhan bakka abbaan gadaa duraanii fi kaabinoonni isaa fi abbaa gadaan haaraa fi kaabinonnii isaa itti argamanitti geggeeffama. Warra kanaan alatti, namni kaan yoo iddoo sana dhaqe, sirni kun baayyee qulqullaa'aa waan ta'ef ni du'a jedhee amana Booranni. Kanaaf, uummanni inni kaan iddoo baallii wal harkaa fuudhurraa fagaatee taa'a.


Maatiwwan hortee kuush

Maatiwwan hortee kuush


Waa,ee Itiyophiya

Waa,ee Itiyophiya

Ayyalaa Goobanaa Kan Jiraadhu Aanaa Uraaga Ganda Raaroo Boodda,a Keessa Magaalaa Guddo Haroo Waaccu,u Keessa


Urgakunbarataacimaadha.

Urgakunbarataacimaadha.

maqaa urgaayaa dameenjedhama.Meewaaisinafeera.Halluundhiiga raacha maali?deebii.Magariisa.


Geedoo

Geedoo

Geedoon magaalaa guddoo godina Shawaa Lixaa aanaa Calliyaati.


Dale Wabara

Dale Wabara

Aanaa Dale wabera

Section::::dale wabera aanolle aana godina Q/W keessaa tokko taatee kan argamtudha innis aanaa G/Qeebbefi dale sadin dangefamtii magallaa guddoon ishee QAAQEE JEDHAMTII magallan qaaqee magalla jireenyaaf hedduu mijattudha qopha'ina tokkofi high school sadi qabdi inni kan argamuu bulchibsa magalla caanqafi bulchinsa magalla arojjii keessaatti kan argamudha gandottaa 40 qabdi fi mana barumsa elementery 45fi isa ol qabdii aanaan dale wabera akka godina qeelem wallaggatti gudinan sadarkaa lammaffarratti argamtii dambidollotti aantee jirtii.
aanaan D/W haala sochii siyasa keessatti ga'ee ol anaa qabatte jirtii yeroo sochii masterpilan aanichaa keessaa namota heddutu du'ee kan mmana hidha xolayiitti hidhame kan du'ee dargagoo kidanee garommaa qaaqee ganda 02 fi dargagoo Isheetu harmee isa faana guyyaa tokkichaa wayyanneen rasasan rukkuttee harmeen isaa guyyaa gafummaa rukkutamtee duutte inni garuu xiqqoo turee du'ee polisichi ajjesses gafasummaa qeerroon caanqaa ajjesse gumma baase
kabinonnii magallaa sana keessaa jiran yeroo ammaa kana sodaa guddaa keessaa jiruu

= Dhaamsa Itti Fufinsa Ebla 15 Yaadannoo Guyyaa Gootota Oromoofi Sochii Warraaqsa Biyyoolessaa Oromiyaa FXG Ilaalchisuun Hooggana Qeerroo Bilisummaa Oromoo Irraa Kenname. =
April 20, 2017 By Qeerroo in Oduu/News Leave a comment

Baatiin Eblaa Uummata Oromoo fi mooraa Qabsoo Bilisummaa Oromoo keessaatti seenaa bara baraan hin dagatamnee kan qabudha.  Ebla 15/1980 Hooggantootni ABO olaanoon Qabsoo Bilisummaa Oromoo fi Walabummaa Oromiyaa uummata Oromoo gonfachiisuuf qabsoo gitaa finiinsaa utuu jirani harka Shiftaa Somaaliyaa bu’uun wareegama qaaliif saaxilaman. Oromoon akeekaa fi kaayyoo tokkicha qabu ilaalcha amantaa fi gita fedhee kamiin iyyuu adda bahuu akka hin dandeenyee lubbuu isaanii qaalii kennuun dhiigaa fi lafee isaaniitiin mirkaneessan. Kun seenaa Uummata Oromoo keessaatti SIIDAA YAADANNOOfi SIIDAA YAADANNOO TOKKUMMAA UUMMATA OROMOO qabsoo dhugaan ijaaramee isa dorgommii hin qabnedha, Kanuma irraa ka’uun ABOn Ebla 15 Guyyaa Gootota Oromoo kanneen barootaa fi yeroo garaagaratti  wareegama qaalii baasaniif bakkuma tokkotti akka kabajamuuf murtii jarmiyaan dabarseen Ebli 15 Guyyaan Gootota Oromoo bara baraan yaadatamaa turee fi ammas yaadatama kan jiruu bara baraanis kan hin dagatamnee dha.

  Baatiin Ebla akkuma waliigalaatti  Baatii Seenaa addaa Uummata Oromoo fi Mooraa Qabsoo Bilisummaa Oromoo keessatti seenaa addaa qabaachuu fi uummatni Oromoos ijaarama dargaggootaa isaa Qeerroo Bilisummaa Oromoo fi ABO waliin hiriiree falmachaa jiraachuu kan muldhisuu Warraaqsi Biyyoolessaa Oromiyaa FDG-FXG Hoogganummaa Qeerroo Bilisummaa Oromootiin Ebla 11/2016 bifa ijaaramee fi qindaa’een qabsiifamuun seenaa dhiyoo kan hin dagatamne ta’ee jira. Warraaqsi jalbultii Ebla 15 Guyyaa Gootota Oromoo sababbeeffachuun Ebla 11/2016 qabsiifame kun daran jabaachaa Adeemuun guutummaa Baatii Ebla 2014  Oromiyaan gara warraaqsaatti jijjiiramte. Addaatti Uummatni Oromoo Magaalaa Amboofi Gudar  Ebla 22/2016 Warraaqsa akka abiddaa saafaa laboobuu irraa qooda fudhachuun mootummaa wayyaanee hanga funyaanitti hidhate waliin hudhee kan wal qabee fi Wareegamni qaaliin kan kanfalame ta’uu irraa lubbuun ilmaan Oromoo qaalii 80 olii kan Wareegaman ta’uu galmeen seenaa Gootota Oromoo ni yaadata.

     Haaluma Walfakkaatuun Warraaqsii Biyyooleessa Oromiyaa gutummaa Oromiyaa baadiyaa fi magaalaatti, manneen barnootaa sadarkaa 1ffaa, 2ffaa fi dhaabbilee Barnoota Olaanoo keessatti kan finiiniinfame baatii Ebla 2015 keessaa ta’uun ifaadha. Dhaabbilee barnoota Olaanoo Yuunibarsiitii Jimmaa, Yuunibarsitii Amboo, Yuunibarsiitii Maddaa Walaabuu , Yuunibarsiitii Adaamaa, Yuunibarsiitii Wallaggaa, Yuunibarsiitii Mattuu , Yuunibarsiitii Harammaayyaa, Yuunibarsitii Walisoo, Yuunibarsiitii Bulee Horaa fi Koolleejjoota garaagaraa keessatti wareegamni qaaliin kan kanfalamee fi Warraaqsi Biyyooleessa Oromiyaa kaayyoon Gootota Oromoo daran kan finiine Ebla 2014 keessa ta’uu seenaa hin dagatamnedha.

     Kanaafuu Gudinaalee Oromiya hedduu keessaatti Baatii Ebla 2017 Gara jalqabaa irraa eegaluun Warraaqsa kaayyoo Gootota Oromoo kan bilisummaa uummata Oromoo fi Walabummaa Oromiyaa bu’uura godhateen qabsiifame keessatti uummatni Oromoo fi dargaggootni Oromoo hirmannaa guddaa gochuun mirga biyyaa abbaa isaaniif falmatanii wareegama qaalii fi duula hidhaa jumlaa abbaan irree fudhatuuf utuu gadi hin jedhiin warraaqsii Bilisummaa Oromoo gara sadarkaa Warraaqsaa Biyyoolessaa Oromiyaa Fincila Xummura Garbummatti (FXG)tti akka tarkaanfatu ta’eera. Haalota waliigalaatti Baatiin Eblaa Seenaa Sochii Uummataa Oromoo fi Mooraa Qabsoo Bilisummaa Oromoo keessatti qabuun wal cina qabnee ilaaluu fi haala qabsoo yeroo amma uummatni Oromoo Qeerroo waliin hiriiree falmachaa jiru irratti hindaa’uun guutummaan Baatii Eblaa Guyyaa Yaadannoo Goototaa Wareegamtoota Oromoo ta’ee itti fufinsaan kan yaadatamuu fi Kaayyoo Goototni Wareegamtootni Oromoo irratti wareegamaa as gahaan galmaan gahuuf Sochiin Warraaqsa Biyyooleessa Oromiyaa FXG bakka hundattuu bifa dandahamu hundaan jabeessuun itti fufinsaan guutummaa Baatii kana kan yaadatamu ta’uufi Jaarmiyaaleen Qabsoo Bilisummaa Oromoo, Jaarmiyaaleen Haawaasa Oromoo, Beektootni Oromoo, Sabboontootni fi actiivistootni Oromoo tokkummaan Qabsoo bilisummaa Oromoo galiin gahuuf bifa Warraaqsicha cina dhaabbachuun abbaa irreetti xummura akka goonuuf  hooggansii Qeerroo Bilisummaa Oromoo dhaamsa Oromummaa dabarsa

                   Injifannoon Uummata Oromoof!
                   Gadaan Gadaa Bilisummaat


Tullu bollo twon abay mulugeta

Tullu bollo twon abay mulugeta

the center of ABBA JIFFAR AND SHAGAR

LANCHIM QAN ALE

SIIFIS BIFTUN NI BATI


Rube

Rube

Rube (Afaan Firaansi: "Roubaix", Afan Dachii: "Robaais") magaalaa kaaba Firaansi daangaa Beeljiyamitti Faransaayitti dhihoo jirtu keessa jiraatu turan. Bara 2013tii, magaalaan kun jiraattota kan qabduu.


Lafa Gujii

Lafa Gujii

Oromiyaan kutaalee biyti Itoophiyaa jedhamtu qabdu saglan keessaa tokkodha. Ballinaa lafa bahaa hanga kibba-dhihaa biyya keessatti 600,000 km² ta'ee qabatee, baayyinaa ummataa tilmaamaan afurtamii shan (45) qabdi, kunis ballina lafaa fi baay'ina ummataan biyyaa Ityoophiyaa jedhamtu keessaa tokkofaa ishee tasisaa. Isheenis kan ofii keessa qabduu: kutaa Arsii, Gujii, wallagga, Baalee,Boorana,Shawaa, Harargee, Iluu Abbaa Booraa faa qabdi. Magaalaan guddoon Oromiyaa durii Finfinnee yoo tatuu, cuunqunsaa sirnoota darbeeti gara Adaamati akka jijjiraamtuu taasifame turee.

Garuu bara booda gaaffii mirgaa sabni Oromoo gaafateen booda gara Finfinneetti deebbite. Magaallan gugguddoon biraa Oromiyaa keessatti argaman Adaamaa, Amboo, Asallaa, Bishooftuu, Dambidoolloo, Fiichee, Gimbii, Gobbaa, magaalaa Jimmaa, Mattuu, Nagallee Gujii,Bulee horaa, Naqamtee, yaabal'oo( yaaballo) Shaashamannee fi Walisoo dha.


Baandii Gadaa Oromoo

Baandii Gadaa Oromoo

Welisani Usumayo Musa Sena Isa Yadda Lamumaa Ba'u Barbade Inis:- Albeni Isa Tokkofa
1ffaa Abba Joffee
2ffaa Nuyamti
3ffaa Hidha Fi Hajecha Kan Jedhu Ture Kanaf Akka Qoratamu Godha!


Xiyyaara

Xiyyaara

xayyaari meeshaa Gejjibaa ta'e kan qillensaa keessaa balalli'u danda'udha. xayyaari kan balalli'un wantoota akka koolu,Injjinii fi kkf fayyadamuudhani.xayyaari fayydalee hedduu yeroo amma addunyaa kanaf keena jira.


Oromoo Afran Qalloo

Oromoo Afran Qalloo

Ani Oromoo Gujji Dha Bakka Dhalota Koo Ibsu Yoo Barbade G/g /Anaa Girja Yoo Ta.u Hoji Kiyya Immo Konstaabil Alex [ POLICE )


Gabraa

Gabraa

Abdul Ibrahim Jedhama Tesso Koo Magala Moyale Ganda Gooro Butteti


Naayiloo-Sahaaraa

Naayiloo-Sahaaraa

Har'as Jechuun Bara Kana Hanga 2009 Seenaan Uummata Oromoo Seenaa Cunqursaa Fi Dararaa Ta'uun Isaa Beekamaadha Haa Ta'u Garuu Qabsoon Godhamaa Jiru Kan Duuba Deebi'u Miti Ammas Gadaan Kan Quufaa Fi Gabbinaa Haa Ta'u Horaa Bulaa Deebanaa!


Yaayaa

Yaayaa

ibsi beekumsa akka namaf galuti fi salphati argamuti oso qophaa'ee baay'ee gaariidha


Gaazexaa Bariisaa

Gaazexaa Bariisaa

Bariisaan gaazexaa Afaan Oromoo kan jalqabaa yoo ta'u guddina Afaan Oromootiif gumaacha guddaa godhe. Gaazexaan kana seenaa ogbarruu Oromoo keessatti kan adda isa godhu bvarreeffama eeyyama mootummaa ergatee maxxanfame kan jalqabaa ta'u isaati.

Section::::Hundeeffama.
Bariisan kan hundeeffame sirni fiwudaalaa Hayilasillaasee kufee Dargiin erga dhaabbatee waggaa tokko booda Fulbaana 11, 1975tti ture. Gaazexaa Bariisaa kan hundeesse, kanarraas ka'ee Abbaa Bariisaa jedhamuun kan beekkamu, Mahdii Haamid Muudee ture. Namoonni isaan wajjin hirmaachaa turan kan jiran yoo ta'u isaan keessaa muraasni Lammeessaa Booruu, Kuwee Kumsaa, Ibraahim Hajii Alii fi Immiruu Angoosee faati.

Bariisaan jalqabarratti hanga gaazexaa 20,000 maxxansiisun raabsaa ture. Maallaqni ittiin gaazexaan kuni maxxanfamu namoota dhuunfarraa kan walitti qabamu ture. Sochii gaazexaa kanaatti kan hin gammadne mootummaan Dargii, Gurraandhala 1, 1977 gaazexaa kana dhaaludhaan harka mootummaa galche. Gaazexaa kun Dargiidhan sababni inni dhaalame waan lama. Tokkoffaa maallaqa gaazexaan kun ittiin maxxanfamu sabboontota Oromoorraa kan funaanan qopheessitoota gaazexaa kanaa waan ta'eef yoo ta'u kan lammattaa ammoo qopheessitoonni gaazexaa kanaa Agarsiisa Aadaa fi Sirboota Oromoo 1977 waan qopheessaniif sana haaloo ba'uuf ture. Erga Dargiin dhaallamee booda maxxansaan gaazexaa kana gadi bu'uudhan 5,000 qofa maxxanfamee rabfamaa ture.

Gaazexaan kun yeroo jalqabaa Qubee Saabatiin maxxanfamaa kan ture yoo ta'u 1991 as garuu Qubee Laatiniitin maxxanfama.


Magarsaa Barii

Magarsaa Barii

Magarsaa Barii (1942?-1984?) qabsaawaa mirgaa Oromoo fi hoogganaa Adda Bilisummaa Oromoo ture. Magarsaan namoota ABO hundeessan keessa tokko yoo ta'u hoogganaas ture.

Section::::Seenaa Duubaa.
Magarsaa Barii bara 1942 abbaasaa Barii Tufaa fi haadhasaa Caaltuu Tufaarraa Arsii koonyaa Cilaaloo aanaa Leemmuu fi Bilbiloo, Boqqojjii ganda Leemmuu jadhamutti dhalate. Maatiinsaa qonnaan bultoota sirna nafxanyaa duraanii sanaan hacuucamaa fi cunqurfamaa turan yeroo ta'u, bara 1953 lafa qonnaa barbaacha godina Arsiirraa gara godina Baaletti godaananii, konyaa waabee aanaa Gololchaa, Yaakumaa Dinkitti jedhamu keessa qubatan. Baaletti erga galaniis abbaan Magarsaa obbo Barii Tufaa abbootii lafaa naannoo sana turan wajjiinis wal fudhachuu hin dandeenye. Sirna nafxanyaa fi abbaa lafaa hin sarman turan. Haala jireenyaa fi sirna yeroo sanaarraa kan ka'e, Magarsaa Barii dhalatee waggaa 14 booda bara 1956 keessa mana barnootaa galee barumsa jalgabe. Barnoota kutaa 1-4 kan barate, konyaa Gannaalee, aanaa Adaabbaa, magaalaa Adaabbaatti argamu mana barnootaa warra misiyoonii, kan Mission Interior School jedhamu keessatti barate. Eessumasaa kan ta'e Soorili Tufaatu Adaabbaatti ofitti fuudhee mana barnootaa galche. Bakki sun mana warra Magarsaarraa yoo xiqqaate adeemsa guyyaa lamaa fagaata. Hanga bara 1959tti mana barnootaa warra misiyoonii kana ture Magarsaa Barii barnoota kutaa 4, Adaabbaatti akka xumurateen, mana barnootaa mootummaa Gindhir deemee kutaa 5-8 barate.

Akka kanaan Magarsaa Barii bara 1959-1963 mana barnootaa mootummaa sadarkaa tokkooffaa fi giddu galeessaa Gindhiir kan ture yeroo ta'u eessumasaa malee faranjootni Adaabbaarraa qabanii gargaaraa turan. Barnootatti qaroo waan ta'eefis barsiisotaa fi namoota biroorraa marantee guddaa qaba ture. Bara 1963 qormaata kutaa 8ffaa fudhatee qabxii ol aanaa fiduun Finfinnee mana barnootaa sadarkaa 2ffaa Koomersii ramadame. Bara 1963-1967, mana barnootaa kana keessatti barachaa kan ture yeroo ta'u bara 1967 qormaata kutaa 12ffaa fudhatee qabxii olaanaa fiduudhaan darbe. Bara 1968, Yuunivarsiitii Finfinnee galee barnoota olaanaa jalqabe.

Magarsaa Bari bara 1968-1971 Yuunivarsiitii Finfinnee Faakaaltii Saayinsii Hawaasummaa, Bulchiinsa Daldalaa barate. Akkuma olitti ibsame obbo Magarsaa Barii sammuu cimaa waan qabuuf bara 1971 qabxii guddaa fiduudhan 'great distinction' eebbifame. Akka kanaan barattoota yeroo sana qabxii guddaa fiduudhan mooticha yeroosanii Hayilasillaasee harkaa badhaasa fudhatan keessaa tokko ture. Walumaa gala Obbo Magarsaa Barii bara 1971 Yuunivarsiitii Finfinnee irraa digrii jalgabaa fudhatee achuma Finfinneetti kan argamu waaijira Abbaa taayitaan Humna Ibsaa Itiyoophiyaatti ramadame. Achirraa gara waajjira olaanaa Telekominikeeshina ltoophiyaatti jijjiiramee hangan bara 1974tti bakka gaafatamaa irra hoojate Kufaatii mootummaa Hayilasillaasee bara 1974ii booda, jalgaba 1975 irraa hanga walakkeessa 1976tti itti-aanaa bulchaa kutaa Baalee ta'ee hojjateera.

Section::::Hirmaannaa Qabsoo Oromoo.
Walakkeesa 1960moota keessa wayita Magarsaan sadarkaa lammaffaa barachaa ture keessa qabsoon Oromoo fi sochiin barattoota Oromoo boqonnaa haaraa seenaa ture. Sochiin Waldaa Maccaa fi Tuulamaa fi Qabsoon Baalee yeroo sana geggeeffamaa ture. Magarsaan bara 1963 yeroo mana Barumsaa Sadarkaa Lammaaffaa Koomersii Finfinnee seene irraa qabee barattoota Oromoo yeroos Yuuniversitii Finnfinnee keessaa baratan wajjin quunnamtii akka qabu ni himama.

Gaaffii yeroo sana barattooti Oromoo fi barattooti ummatoota cunqurfamoo kaasaa turan keessaa inni tokko "lafti kan qonnaan bulaa haa ta'u" kan jedhu ture. Magarsaan ijoollummaa isaarraa qabee sirni nafxanyaa ummata Oromoo irratti diriirfamee ture maal akka fakkaatu haala jireenyaa maatii fi nannoosaarraa ka'ee sirriitti beeka. Dhaadannoo 'lafii kan qonnaan bultootaa haa ta u' jedhu jalatti bara 1965 hiriira mormii barattoota Yuunivarsitii kan qindesse barattoota Finfinnee yeroos Gumii Barattoota Yuuniversitii hoogganaa turan namoota akka Baaroo Tumsaa barattoota akka turanis seenaan galmeesseera. Sochiin sadarkaa Yuuniversitii kun gara manneen barumsaa sadarkaa lammaffaatti baballachuu isaa caalaa Magarsa Barii quunnamtii barattoota Oromoo Yuuniversitii wajin qabuun hirmaannaansaa guddaa ture. Magarsaan bara 1967 Yuunivarsiitii Finfinnee erga seenee booda caalaatti sochii barattootaa fi qabsoo Oromoo irraa guddaa itti hirmaachuu itti fufe.

Bara 1960moota keessa qabsoon Oromoo bifa adda addaan of mul'isaa kan ture ta'us dhaabi siyaasaa qabsoo bilisummaa Oromoo hogganuu danda'u bifa ammayyaan ijaaramee fi hidhatee hin turre. Kanaaf qabsoo Oromoo faffaca'aa ture waaltessuuf dhaaba bilisummaa Oromoo hooggana waliigalaa kennu tokko hundeessuun barbaachisaa ture. Dhaaba bilisummaahundeessuf tattaaffii biyya keessatti godhaman keessatti ilmaan Oromoo qooda olaanaa bahan keessaa tokko Magarsaa Barii ture. Akka kanaan dhaaba Adda Bilisumma Oromoo namoota bu'uuressan keessaan tokko Magarsaa ture. Magarsaan, maadheelee ABO keessaan madde warra jalgabaa keessatti argama. Ilmaan Oromoo qaroo gaafa sana cunqursaa ummata Oromoorra ga'aa turee fi ga'aa jiru sirriitti hubatanii hubachiisaa turan keessaa nama tokko ture.

Bara 1971 Yuunivarsiitii Finfinneerraa eebbifamee hojii mootummaatti haa ramadamu malee, irra guddaa qabsoo Oromoo irraa qooda fudhachuu fi dalaga dhaaba qabsoo bilisummaa Oromoo hogganu tokko hundeessuu irratti bobba'ee hojjachaa ture. Gootichi Oromoo Jeneral Taaddasaa Birruu mootummaa H/Sillaasee fonqolchuu yaalan jedhamee yeroo sana Hararge mana hidhaa Galamasoo ture sochii bilisummaa Oromoo waaltessuu yaada jedhu dhugoomsuuf birkiin (koreen) qinddeessituu tokko maadheelee sabboontota Oromoo yeroo sana lafa jala ijaaramanii turan irraa akka tolfamu dhaamsa dabarse. Akka kanaan ilmaan Oromoo hubatoo, qaroo fi muratoo ta'an, dhaaba bilisummaa ijaaruu fi hoogganuu danda'an, Adoolessa 1, 1973 walitti dhufanii Birkii Qindeessituu Waaltaa (Central Coordinating Body) jedhu uuman.

Dura ta'aan Birkii kanaa Jeneraal Taaddasaa Birruu oggaa ta'u, miseensonnisaa Magarsaa Barii, Baaroo Tumsaa fi namoota biroo turan. Akka kanan dhaaba bilisummaa kan hunda hammate tokko dhaabuuf sochiin bal'inaan itti fufe. Sochii biyya keessaa fi alaa walitti fiduun barbaachisaa ta'uun waan itti amanameef baruma 1973 kana keessa jilli qabsaawota Oromoo biyya keessaa fi ala turanii walitti dhufuun marii bal'aa adeemsisaa turan.

Kun kanaan utuu jiruu hogganaa Birkii Qindeessituu Waaltaa kan ture Jeneraal Taaddasaa Birruu mana hidhaa Galmsoo ba'ee baadiyyaa Harargee wayta seenu, qabsaa'oti Oromoo biyya alaatti leenjifamanii deebi'an Oromooti akka Hasan Ibraahim (Elemoo Qilxuu) akka dhaqqabanii miseensoti Birkii qindessituu Waaltaa hafan Obbo Magarsaa Bariifaa haala mijessaa turan. Elemoo Qilxuufaa, Jeneraal Taddasaa wajjin wal quunnamsiisuu haa hanqatan malee haalli yeroo sana ture qabsoo hidhannoo eegaluuf kennataa Waan tureef achumaan qabsoo hidhannoo akka jalqaban taasisan. Kun gara dhuma 1973 yeroo ta'u meeshaa waraanaa dhoksaan biyya seensisanii Elemoo Qilxuufaa dhaqqabsiisuurrati Magrsaa Barii qooda guddaa qabaachaa akka ture ni himama. Gama biraanis Magarsaan Oromoon fincila diddaa gabrummaa kibba Oromiyaa kessaati qooda qabaachaa ture hanga baadiyyaa Baaleetti itti dhaqee qunnamuun dadammaqsuu fi ijaaruuf tattaaffii godhaa ture.

Keessaattuu bara 1975 fi 1976 wayta itti-aanaa bulchaa Kutaa-biyyaa Baalee ture namoota sochii kibba Oromiyaa keessaa qooda qabaachaa turanii fi Oromoota Somaaliyaarraa meeshaa waraanaa hidhatanii maqaa Sumaalee Aabboo jedhun Baale konyaalee Waabee, Kurkurru, Saawweena, Dalloo Mannaa fi Raaytuu keessa socho'aa turan dhoksaan itti dhaqee haasofsiisuun sochicha qaama sochii ummaa Oromoo taasisuuf tattaafataa ture. Namoota gaafas maqaa Somaalee Aabboo jedhuun Somaaliyaa irraa hidhatanii Kibba Oromiyaa keessa socho'aa turan Magarsaan bulchaa kutaa Baalee ta'ee utuu jiruu dhoksaan qunname keessatti namoota akka Siraaj Haaj Isaaq, Maammee Harqaa, Tilmoo Alii fi kan birootu aragama. Namooti Magarsaa waliin bobba'aa turan ammoo namoota akka Kabbadaa Tulluu, Hawwal Jiddaa, Ahmed Abdulqaadirfaa oggaa ta'an namooti biroos isaan faana turan.


Oromoo Walloo

Oromoo Walloo

Oromoon walloo orommotaa baarentu keessaa isaan tokkodhaa oromoonni kunis kaabaa shaawa irra hanga naannoo tigraayii ti faaca'ani argamuu oromoon wallo akkumma oromoota kaanii qotee bulaa fi horsiisee bultootaa.oromoon wallo daangaa ummata amaraa fi affaar giddu jiraatu saboota kananiis waallitti bu'insaa yeroo isaan walakatti ta'u wanuma baramaadha. Oromoon wallo naannoo amaaraa godinaa adda oromiyaa kamisee kan jedhamu gaaffii guddaadhaan akka afaan isaatin baraatuuf seenaa fi dudhaa isaa afaan ofiittin akka baratuuf gaaffii irraa deddeebin kasuun murtreffate jira.
Oromoon wallo keessaa muraasni: kamisee,baati,warra illu,warra qaalluu, warra baabbofi raayyaa, kannen haafaanis baayyedha.
Oromoon walloo akkumma afaan oromoo beekkan afaan saaba birootis nii hasa'u.inumma kan afaan abbaa isaatu hin beeknes hin dhabamuu. Oromoon wallo jaarra kaanan "saaddacha" jedhaan hikaan isaas oromoo afaan isaa hin beekne jechuudha.oromoon walloo goosota hedduu qaba.isaan keessas murasni dawwee Batee jille, arxumaa,qoori,duguuguru fi kkfaan isaan yoo tehee


Amuruu

Amuruu

'Amuruun' aanaa fi magaalaa maqaa ilmaan Jaawwii keessa ishee tokkoon kan moggaafamteedha. Amuruun ilma sadi qaba. Hortee Sadan Amuruu jedhamuun waamamu ykn Hortee Amuruu Salgan jedhames ni waamamu waan ilma sadan suni ijoolle sadi sadi ofi jalatti qabaniif. Aanaan Amuruu qabeenyaawwan uumamaa hedduu kan qabduuf bakkeewwan hawwata turizimi kanneen akka "Odaa Nafiroo, Dhagaa Qeerroo, Dhagaa Mooyyee, Bosonaa Angar fi Guraaloophoo, Albuudota kanneen akka Warqii, Gaasii, Ashaboo fi Horaa bishaan" faa qabdi.Haalli qilleensa ishee jireenyaaf mijaatu kan tahe Badda-daree fi gammoojii ofi keessa qabdi. Oomishaale dheedhii fi kuduraaf muduraa qabdi.


Poortaalii:Herrega

Poortaalii:Herrega

an barataa araarsoo geetuu jedhama.
kanan dhaladhe guddadhe godina gujii lixaa aanaa bulee horaa ganda kalaaltuu sawwatti.


Waliso (aanaa)

Waliso (aanaa)

gandoota aanaa waliso
ganda maaruu faaqqe


Godaansa Oromoo

Godaansa Oromoo

Abdumalik Yayo Abo Barin Andhaladhe 1990 Kesa Yo Tau Umani Oromo Biyara Fafacani Jiracha Jiru Qabenya Isani Dhisani Yalami Ko Kotu Wajin Nyana W Dhuyn W Dunaa Kotu


Xulaa Ejersaa

Xulaa Ejersaa


Godina Addaa Jimmaa

Godina Addaa Jimmaa

Haa guddifnu ,magaala hawwattuu gochuuf kutannoon murteessaadha.Yoo dhaloonni waan dhalootaaf ta'u olkaa'e olka'ee kan fudhatu dhaloota .Abboonni keenya Adda durummaan Dhimma Dhaloota Coommaniif ciisanii kan hinbeekne,halkaniif Guyyaa Rakkoo Uummataa akka kan mataa isaaniitti fudhachuun watwaataa kan turan seenaan hin irraanfatu.

1 OBBO MOOTII BAACAA ijaarsa laga Nooraa fi Laga Booyyee akka ijaaramuuf namni barasaa guutuu itti dadhabe kan akkasaa hinjiru. akkasum riqicha Baacee ijaarsisuuf wareegama inni baase Seenaa dhalootaaf taa'edha.Bara Bulchiinsa isaatti Riqicha gabatee akka ijaaramuuf nama halkaniif Guyyaa dhama'edha.
Hayyoonni hedduun akka Coomman keessa jiran ni beekama garuu dhalootaaf wanti akka ragaatti ta'e yoo dhibeyyuu "-

Feteraar Jaalataa Ottobee Goota xaaliyaanii lolaa akka ture abboonni ni himu.


Lammaa Magarsaa

Lammaa Magarsaa

Lammaa Magarsaa pirezidaantii naannoo Oromiyaa ti. Lammaan Fincila Diddaa Gabrummaa 2015/2016 booda gara dhuma 2016 aangoo kan qabate yoo ta'u haala bulchiinsa naannichaa fooyyeessuuf tattaaffii guddaa godhe.

Section::::Seenaa Duubaa.
Lammaa Magarsaa Wallagga Bahaa aanaa Gudayyaa Biilaa keessatti tilmaamaan naannoo bara 1970 dhalate. Lammaan digirii jalqabaa Yuunivarsiitii Finfinneerraa damee barnootaa Saayinsii Siyaasaa fi Hariiroo Addunyaalessaatin fudhate. Itti aansunis yuunivarsiituma kanaraa digirii lammaffaa Hariiroo Addunyaalessaatin fudhateera. Digirii doktorummaa barachaa wayita jiru, pirezidaantii Oromiyaa ta'ee waan muudameef, garaa guutuun uummata tajaajiluuf jecha barnoota addaan kute.

Lammaan yeroo dheera biiroolee dhimma nageenya wajjin wal qabatan keessa hojjachaa ture. Akkaataa kanaan Komishinerii Poolisii Oromiyaa ta'uun tajaajileera. Kana malees, hogganaa tika nageenyaa fi hogganaa Daldalaa fi Misooma Gabaa ta'ee hojjateera. Odoo pirezidaantii ta'ee hin muudamin dura ammoo af-yaa'ii Caffee Oromiyaa ta'uun hojjateera.

Section::::Pirezidaantii Oromiyaa.
Lammaan Onkoloolessa 23, 2016 pirezidaantii naannoo Oromiyaa fi dura ta'aa DhDUO ta'ee filatame. Lammaan akkuma aangoo qabateen tarkaanfiiwwaan addaaddaa fudhateera. Kan jalqabaa lafa investerootaf kennamee garuu hin misoomin hunda irraa fuudheera. Lafa kanas kaansaa baankii lafaatti akka deebi'u yoo godhu kaan ammoo qonnaan bulaaf akka deebi'u godheera.

Kana malees, investimeentii addaddaa kan hawaasa naannicha tajaajilaa hin jiirre ykn seeralan ala sochao'aa ture hedduu cufsiise. Kaampaaniwwan karaa seera alaa albuudota addaddaa baasan hedduus heeyyama irra fudhateera.

Jijjiirama kitaaba barnootaa Afaan Oromoo wajjin walqabatee mormii ka'e sababeeffachuun koree hayyootaa dhimma kana qoratu hundeesseera. Gabaasa koreen kun dhiheesserratti hundaa'ee kitaabonni duraanii hojiitti akka deebi'an godheera.

Gaaffii uummannii Oromoo poolisiin federaalaa akka Irreecha 2017 irratti hin argamne dhiyeesseen, Lammaan nageenyi Irreecha 2017 poolisii oromiyaa fi folledhaan qofa akka eeggamu, poolisiin federaalaa akka hin dhufne dhorkeera. Sana malees, Calanqootti, Agaaziin yeroo uummata ajjeesu, "odoo nannon hin waamin Agaazin maalif akka dhufe hin beknu. Warra seera darbanii lubbuu namaa dabarsan seeratti dhiyeessina." jechuun koree dhimmicha qoratu hundeessee ture.


Jiba bishaani

Jiba bishaani


Sabsibee Abbabaa

Sabsibee Abbabaa

Sabsibee Abbabaa artistii fi gaazexeessaa yoo ta'u hunda caala diraamaa dheeraa Abbaa Jaamboo jedhamuun uummata biratti beekkama.

Section::::Seenaa Duubaa.
Sabsibee Abbabaa dhalatee kan guddate Godina Arsii, Aanaa Hexosaa, Magaalaa Booruu Jaawwii jedhamtutti. Barumsasaa kutaa 1-8 achuma Booruu Jaawwiitti, kutaa 9-12tti ammoo Hurutatti barate. Barumsa sadarkaa olaanaa ammoo Yuunivarsiitii Finfinneetti meejerii Seenaa fi maayinerii Ogbarruu barate.

Sabsibeen bultii kan ijaarrate yoo ta'u abbaa ijoollee afuriiti.

Kitaaba dubbisuu yeroo kutaa 4ffaa baratu kan jalqabe Sabsibeen, mana barumsaa sadarkaa lammaffaatti miinii miidiyaa keessatti hirmaataa ture. Yuunivarsiitii wayita baratus barreeffama adda addaa Afaan Oromoo fi Amaariffaan barreessaa ture.

Sabsibeen ogummaa aartii bukkeetti, gaazexeessa ta'ee waggaa dheeraaf Raadiyoo Faanaa keessatti tajaajilaa jira. Irra caalaa garuu artii akka jaalatu dubbata. Ogummaan kun lamaan tokko isa tokko akka deeggaran, keessattuu gaazexeessummaan aartii akka deeggare hima.

Sabsibeen, tapha Abbaa Jaamboo bara 1991 irraa eegalee raadiyoodhaan darbaa jiru barreessaa jira. Tapha kanaaf ka'umsa kan ta'eef nama Booruu Jaawwitti ollaasaa ture kan Abbaa Jamboo jedhamuu yoo ta'u namni kun dhugaatii wayii yoo fudhate waan hedduu nama dubbatu ture. Abbaan Jaamboo ilma Jaamboo jedhamu kan qabu yoo ta'u Jaamboon Sabsibee wajjiniin umuriidhan walitti dhiyaata.

Sabsibeen Abbaa Jaamboo barreessuu kan jalqabe Yuunivarsiitii Finfinneetti barataa waggaa tokkoffaa wayita baratu ture. Yeroo barumsa sadarkaa lammaffaa barachaa turetti taphni Amaariffaa Abbiyyee Zargaawu kan 'Shangaay' jedhamu Raadiyoodhaan darbaa ture. Tapha bara 1989 darbaa ture kana baay'ee akka jaalatu kan dubbatu Sabsibeen, maaliifin afaan kiyya Afaan Oromootiin hinjalqabne jedhee yaadaa turuus dubbata. Kanuma ka'umsa godhachuun erga yuunivarsiitii seenee Afaan Oromootiin diraamaa dheeraa barreessuu jalqabe. Yeroo sanatti, diraamaa kanaaf qarsii 250 kanfalamaafii kan ture yoo ta'u qarshiin kun yeroo sanatti guddaa ture.

Section::::Wabii.
[[Category:Barreessitoota Oromoo]Gammachiis]
[[Category:Aartii Oromoo]]


Tirrii

Tirrii

Tirriin sirba aadaa arsii kan dubartiin sirbituudha garuu kan dhiraa fi dubartiin wal jela qaba sirbaani dha. Tirriin sirba aadaa arsii isa beekama dha.


Adam Jiloo

Adam Jiloo

Koloneel Adam Jiloo Weeboo(1917-2005) hoggantoota Qabsoo Baalee keessa tokko yoo ta'u itti aanaa Jeneraal Waaqoo Guutuu ta'ee waraana geggeessaa ture.

Section::::Dhaloota.
Adam Jiloo bara 1917 godina Baaleetti dhalate.

Section::::Qabsoo.
Bara 1962 keessa, Hayilasillaasen kutaa-biyyaa Baalee daawwachuu deeme. Daawwannaa kanarrattis "nuti Itoophiyaanonni uummata tokko; alaabaa fi biyya takka qabna" jedhee haasaa godhe. Gootichi Adam Jiloo akkas jedhee deebise "nuti uummata tokko miti, waan wal nu fakkeessu takkallee hin qabnu". Maalif akkas akka jedhe yeroo gaafatamu, Adam Jiloo akkas jedhee deebise "Itoophiyaa keessatti, mootin Amaara, abbaan seeraa Amaara, bulchaan Amaara, ergamaanillee Amaara. Nuti Oromoonni dhimma keenyarratti murteessuf mirga hin qabnu. Kanaafuu, wanti wal nu fakkeessu tokkollee hin jiru".

Ergaa dhimmoota kanarratti waliin haasa'anii booda, Hayilasillaasen Adamiin amansiisuu waan dadhabeef, doorsisuuf ergamaa Sumaaleti jechuun yakkuu yaale. Humni tikaa fiwudaalaas yakka biyya ganuu jedhuun qabanii akka hidhan ajaje. Akkaataa kanaan bara 1962 qabamee mana hidhaa gale. Wagga tokko erga hidhaa turee booda bara 1963 gadi lakkifame.

Bara 1963, Oromoonni Baalee gabrummaarratti qabsoo eegaaluuf murteessun Jeneraal Waaqoo Guutuu hogganaa godhanii filatani; Adam Jiloo ammoo itti aanaa ta'ee filatame. Baruma kana, Waaqoo fi Adam namoota biroo dabalatanii, leenjii waraanaa fudhaachuuf akkasumas meeshaa waraanaa barbaacha gara Somaaliyaa deeman. Somaaliyaarraa meeshaa waraanaa muraasa erga argatanii booda, gara Baaletti deebi'anii waraana riphxee-loltummaa jalqabani.

Qabsoo Baalerratti injifannoo guddaa galmeessani. Qabsoon kun, kutaa-biyyaa Baalee fi gartokkeee kutaa-biyyaa Sidaamoo bilisa baasee ture. Injifatamuu Hayilaasillaaseetin kan rifatan michoonni isaa, USA fi Israa'el gargaarsa godhaniin qabsoo Baalee deebisanii dhaamsan. Qabsaa'onni Baalees mootummaa fiwudaalaa wajjin haraara gochuun qabsoon kun bara 1970 xumurame.

Hayilasillaaserraa aangoo kan fudhata Dargiin, himaammatni inni Oromoorratti qabu adda hin turre. Oromoota jajjaboo hedduu wajjin himaammata kana akka jijjiiruf gaafachaa turan. Dargiin akka kana hin fudhanne erga baranii booda, bara 1977 deebi'anii qabsoo eegaluuf gara Somaaliyaa deeman. Somaaliyaa hoogganaa kan ture Siyaad Baarren, maqaa 'Somaalee Aabboo' jedhamuun Oromoota Sumaalomsuuf yaalaa ture. Adam Jiloo dhimma Oromoo Sumaalomsuu kana fudhachuu waan dideef, bara 1977 hanga 1980 hidhamee mana hidhaa ture. Dhiibbaa Addii Bilisummaa Oromoo mootummaa Sumaalerratti godhee, bara 1980 gadi lakkifame. Mootummaan Somaaliyaa garuu isa Sumaalomsuuf hordofuu ittuma fufe. Yeroo tokko ani Sumaaledha jedhi dubbadhu yeroo jedhaniin, angaawota Sumaale duratti "Wallaahi-Billaahi-Tallahi ani Oromoo" jedhee dubbate. Sababa kanaan ammas deebisanii hidhani. Haala kanaan, Somaaliyaa keessatti yeroo hedduu hidhamaa gadi lakkifamaa deebi'ee hidhamaa ture.

Dararaan Somaaliyaa waan itti hammaatef, bara 1988 gara Baaletti deebi'e. Mootummaan Dargiin batalumatti qabee mana hidhaa galche. Bara 1991, yeroo Dargiin kufu mana hidhaatii gadi lakkifame.


Siyaasa

Siyaasa

siyyasa jechun dandeti dubbii wantota gara gara dubbisudhan gonfatamudha


Haroo Ashangee

Haroo Ashangee

Ashangeen lafa uummata Oromoo, kan Mootummaa Naannoo Tigraay keessatti argamuu fi Naannoo Haroo Ashangee jirudha. Moggaasni maqaa isaas jecha "Asan Gahe" jedhurraa kan dhufedha.


Bilillee

Bilillee

Bililleen (Mahibuubas ni jedhamti) intala Oromoo garbummaatti gurguramtee ilma mooticha biyya Jarmaniitin bitamte. Ilmi mootichaa kun Bililleedhaa maqaa Maahibuubaa itti moggaase. Kunis Afaan Arabaatin 'jaalallee koo' jechuudha. Ilmi mootichaa kun Bilillee jaalallee isaa godhate.

Section::::Seenaa.
Bililleen maqaa maatiin ishee akkuma aadaa fi duudhaa Oromtichaatti ishiif baasani. Kan dhalatte Oromiyaa dhihaa bakka Gummaa jedhamuutti . Barri isheen dhalattee 1820n keessa. Dhalattee yoo waggaa kudhan guuttuu, bara 1835-6, biyya isheen dhalatetti lolli ka’e. Abbaa fi oobboleewwan ishee ja'an ni ajjeefaman. Bilillee fi oobboleetiin ishii ammoo booji’amanii gabrooman. Sanaan booda obboleewwan lamaan kun gara Gondoritti fudhatamuun achittis gargar bahan; sana booda deebi’anii wal hin agarre.

Umriin ishee ijoollee haata’u malee, yaannii fi hojiin ishii akka nama guddaa ture. Kun ammoo Paklaar daran akka ishii jaalaatu taasise. Qulqullina garaa ishii fi fedhiin Bililleen barumsaaf qabdu guddaa qalbii isaa fudhate. Kanarraa kan ka’e, Afaan Arabaa fi Afaan Jarmanii akka barattu waan barbaadeef, bakka daawwachuu deemu hundattu Mahibuubaa of biraa hin hambisu ture. Yaadni isheen iddoo tokko erga daawwatte booda kennitu baay’ee isa ajaa’ibsiisaa ture. Amalli ishii kun amala cimaa Paklar yeroo Awurooppaadhaa dhufu qabu akka jijjiirratu godhe. Kanaaf, Paklar yeroo tokko, “Nama dhugaan wajjiin jirtu wajjiin ooleen, yeroo baay’ee booda nama dhugaa ta’e,” jedhee barreesse.

Biyyoota bahaa waggaa sadiif erga daawwatanii booda, bara 1840 Paklarii fi Mahbuubaan gara Awurooppaa deebi’an. Yeroo kana Mahibuubaa dhukkubni sombaa fi heexoo waan qabeef, baay’ee dhukkubsatte. Nafti ishees baay’ee huqqattee lafeetti baate. Paklaar osoo garaan jibbuu Mahibuubaa mana isaa Muskaa jiru keessatti dooktora isaatti amaanaa kennatee haadha manaa isaa dhukkubsatte gaafachuu Barliin deeme. Yeroo kana baay’ee dhukkubsattullee, Mahibubaan dardarri biyya ishee Oshuu Aagaa kan jedhamuun wal barte. Oshuu Aagaa irraan immoo, hayyicha Jarmanii kan Afaan Oromoo qoratu, Tuucheekiin, walbarte. Sirba Oromoo kan Bililleen sirbite hayyichi kun galmeesee dhalootaaf dabarsee jira.
Ijoollummaa isheetii kaasee guddisee jaalallee akka ija isaatti ilaalu kan taasise, Paklaar, haati manaa isaa waan guddaa dhukkubsateef Barliin gara Mahibuubaatti deebi’uu hindandeenye. Garuu xalayaa ni barreessaaf ture. Mahibuubas dhukkubni guyyuma guyyaan itti cimaa adeeme. Akka hindandamanne garaan waan beekeef, yoo duutu Paklar akka ishee bira taa’u guddaa hawwite.Fedhii ishee kanas dhukkubsatte barreessuu waan dadhabdeef dooktorri ishee barreesseef. Yeroo xalayaan kun harka Paklar gaheetti haati manaa isaa daran waan dhukkubsatteef gara Mahibuubatti hatattamaan deemuu hin dandeenye. Kanaaf, rakkina irra jiru ibsee xalayaa fi meetii maqaan ‘Maahibuubaa’ jedhu irratti bocame ergeef. Garuu yoo xalayichifi meetichi Onkololeessa 27, 1840 Muskaa gahu, Bililleen garuu arguu hin dandeenye; isheenis, isa dhumaaf addunyaa kanarraa boqatte.


Baakkoo

Baakkoo

Magaalaan Baakkoo Godina shawaa lixaa(shawa dhihaa)tti daandii magaalaa Finfinneef Naqamtee wal qunnamsiisu irratti argamti.Magaala guddoo Aanaa Baakkoo tibbee yoo taatu magaalonni kanneen akka Shobokaaf Tibbees aanaa kana keessatti argamu.
yeroo weerara Xaaliyaanii magaalaan Baakkoo mana barnootaafi kiliinika fayyaa misiyoonota Siwidiniin bara 1948 dhaabbate qabdi. bara 1967tti immoo tajaajila bilbilaa kan argatteefii bara 1961tti manni barnootaa qaroo dhabeeyyii Finfinneetii gara magaalaa kanaatti akka dabarfame seenaan magaalittii ni mul'isa.
giddugalli qorannoo qonnaa baakkoo bara 1968tti dhaabatee.
akka odeeffannoo Ajeensii staatiksii gidddu galeessaa 2005tti(A.L.A),Baakko baay'ina uummataa 18,641 kan qabduufi isaan keessaa 9,370 dhiira yeroo ta'an 9,271 dubara/ttoota.

Bara 1928 ALI akka hundoofte ni himama.


Lammaa Guyyaa

Lammaa Guyyaa

Lammaa Guyyaa (1928? - ) artistii Oromoo suura kaasun beekkamu yoo ta'u magaalaa Bishooftuu keessa mana hojii isaa kana itti agarsiisu kan 'Gaalerii Aartii Afrikaa' jedhamu qaba.

Section::::Seenaa Duubaa.
Artisti Lammaa Guyyaa bara 1928 Godina Shawaa Bahaa Aanaa Ada’aa Liiban bakka Daloo jedhamutti dhalate. Maatiin isaa qonnaan bultoota waan turaniif, Lammaan hojii qonnaatin maatii isaa gargaaraa guddate. Lammaan hojii qonnaa cinaatti, namoota naannawa ogummaa meeshaalee qonnaa kanneen akka nohee, hordaa fi waanjoo hojjatan xiyyeeffannaan ilaala ture. Akkasumas, namoota naannoo isaatti ogummaa meeshaalee manaa adda addaa supheerraa hojjatan argaa guddate.

Lammaan, daa’imummaa isaatti ogummaa namoota naannawa ilaalaa waan guddateef bocaa fi fakkiilee adda addaa mukaa fi supheerraa hojjachuu eegale. Namoonnis waan inni kalaqu kana ilaaluun baay’ee waan dinqisiifataniif, abbaa isaa mana barnootaa akka galchuu gorsan. Lammaanis, ogummaa naannawasaatti horate guddifachaa deemuun yeroo umriin isaa waggaa 17 ga’u carraa mana barnootaa seenuu argate. Mana barnootaa keessatti cimina fakkii kaasuu fi barnootaaf qaburraa kan ka’e barattootaa fi barsiisotaan baay’ee dinqisiifatama ture. Haala kanaan, barnootasaa hanga kutaa 7 Bulchiinsa Magaalaa Bishooftuutti, Mana Barnootaa Bishooftuu sadarkaa 2ffaa yeroo sana ‘Libne Dingil’ jedhamutti baratee xumure. Yeroo sanatti kutaa 7 xumuruun akka sadarkaa olaanaatti waan ilaalamuuf ogummaa barsiisummaan akka leenji’uuf gara dhaabbata Leenjii Barsiisotaa Adaamaatti ergame.

Haata’u malee, leenjiin kun fedhiisaa waan hin turreef, Bishooftuutti deebi’ee bocaa fi fakkii garagaraa bifa nama hawwatuun kaasuu fi bocuu itti fufe. Boca Lammaan yeroo sana boce keessaa tokko boca xiyyaaraati. Boca xiyyaaraa kanas mukaafi abujadiirraa hojjachuun gara Humna Qilleensaa Itoophiyaa geesse. Namoonnis boca xiyyaaraa kana baay’ee jaallachuurraa kan ka’e bulchaa Humna Qilleensaa Itoophiyaatti agarsiisan. Bulchaan Humna Qilleensichaas boca xiyyaaraa sanatti hedduu waan gammadeef, nama boca kana hojjate akka dhiyeessaniif ajaje. Yeroo walarganis ogummaa Lammaa dinqisiifachuun, gara fuulduraatti maal baraachuu akka barbaadu gaafate. Lammaanis, “Humna Qilleensaa Itoophiyaa keessa seenee barachuun barbaada,” jedhee ibseef. Bulchichis akka baratu waan eeyyameefiif, Lammaan Humna Qilleensaa Itoophiyaa seenee barachuu eegale. Humna Qilleensaa keessatti leenjii meeshaalee waraanaa, qaama xiyyaaraa hiikuu fi suphuu waggaa shan leenjifamuun eebbifame. Ogummaa ittiin eebbifameenis namoota leenjisaa ture.

Artisti Lammaan hojiisaa idilee Asmaraatti osoo hojjatuu ogummaa fakkii kaasuu artistoota biyya Xaaliyaanii irraa caalaatti barate. Sana booda, fakkiilee garagaraa kaasuun bara 1950 Asmaraatti daawwannaaf dhiyeesse. Sanarraa ka’uunis beekamaa dhufe. Haa ta'u malee, sirna yeroo sanaatiin dhiibbaan uummatarra ga’aa ture isa yaaddessaa ture. Kanarraa kan ka’e, hojii aartii isaatiin mormii isaa ibsa ture. Fakkeenyaaf, fakkii adurree aannan jigsitee, hantuuta ishee bira jirus dhiistee foon qooxiirraa buusuuf yaaltu kaasuun ibsate. Qondaaltonni mootummaa yeroo sanaas hojii isaa balaaleffachuun yeroodhuma sana hojii mootummaa akka dhaabu taasisan.

Garuu, Artisti Lammaan duubatti osoo hin deebi’in, hojii fakkii kaasuu kutannoon itti fufuun, jireenyasaa haala gaariin gaggeessuu jalqabe. Ogummaa isaan beekamtii guddaa argachuurraa kan ka’es biyyoota addunyaa kanneen akka USA, Siwiidin, Yuunaayitid kingidam, Naayijeeriyaa, Keeniyaa fi Seenegal keessatti hojiisaa daawwannaaf dhiyeessuu danda'eera. Agarsiisa fakkiileefi boca adda addaa dhiyeesse kana irraas galii guddaa argate.

Artisti Lammaan Magaalaa Bishooftuu keessatti gaalerii 'Aartii Afrikaa’ jedhamu baneera. Gaalerii kana keessatti fakkiilee mimmiidhagoo kanneen akka muka, gogaa, baala, rifeensa beelladootaa fi kkf irraa bocaman yookiin kaafaman baay’eetu argamu. Keessattuu, fakkiileen aadaa Oromoo naannawa adda addaa agarsiisan qalbii namaa booji’u. Namoonni biyya keessaa fi alaa daawwannaaf gara gaalericha deemuun daawwatu; kaanis ni bitatu. Kaka’umsaa fi fedhii ogummaasaa dhaloota har’aa dhaalchisuuf qaburraa kan ka’e, ...

Walumaagalatti, Artisti Lammaan daa’imummaa isaatti muuxannoo hojii qonnaa maatii isaa irraa horateera. Muuxannoo isaa gabbifachuun ogummaa fakkii kaasuu fi leenjisummaan akka hojjataa mootummaatti Humna Qilleensaa Itoophiyaa keessatti baroota dheeraaf tajaajilaa tureera. Hunda caalaa ammoo, aartii Oromoo gama fakkiitiin guddisuu keessatti gahee guddaa taphateera. Gummaacha inni guddina aartiif taasisu kun mataa isaa bira darbee uummatasaa, biyyasaa fi addunyaa irrattillee xiyyeeffannoo argachuun bu’aa guddaa buuseera.


Garasuu Dhukii

Garasuu Dhukii

Garasuu Dhukii goota Oromoo waraana Xaaliyaanii waraanun beekkamu yoo ta'u irra caala naannoo Walisoo fi Jimmatti Xaaliyaanii wajjin waraana geggeessaa ture. Boodarras bulchaa konyaa 'Caboo fi Guraagee' ta'ee hojjateera.

Section::::Seenaa Duubaa.
Garasuu Dhukii abbaa isaa Dhukii Gulummaa fi haadha isaa Warqee Elemoorraa Caamsaa 1905 dhalate. Bakki dhaloota isaa karaa Finfinneeraa gara magaalaa Walisootti geessu cinaatti kan argamu iddoo Maaruu jedhamutti ture. Umuriin isaa barumsaaf akka ga'een, maatiin isaa waldaa amantii Orotodoksii Maaruu Mikaa'el jedhamurraa barsiisaa mindeessuun obbolaa isaa wajjin barumsa mana amantichaa akka hordofu taasisan.

Tapha Garasuun jaalatu keessaa inni guddaan fardaan gulufuu ture. Akkuma ijoollee abbaa lafaa naannoo Maaruu, fardaan gulufuu, gaachana qolachuu, eeboo darbachuu fi adamoo shaakalaa ture. Abbaa isa duukaa waltajjii addaa addaarratti argamuun akkaataa dubbii barachaa hojiirra oolchuun hunda durse. Ija jabinaa fi ciminaa isaa kanarraa kan ka'e, bifa farda inni yeroo hundaa gulufsiisuu jaalatuun umurii waggaa kudhanitti maqaan masoo 'Abbaa Booraa' jedhu kennameef. Yeroo dirree waraanaa ture farda adii yaabbatullee, maqaadhuma kanaan hamma lubbuun isaa darbuutti waammamaa ture.

Yeroo tokko mootii Hayilasillaasee fi haatii warraa isaa bishaan hoo'aa lafa keessaa burqu kan Walisoo daawwachuuf yeroo deemanitti, Garasuun farda isaatiin fuuldura gulufuun karaa agarsiisaa ture. Sana malees, fuulduratti ba'uun waa'ee naannichaa haasawa namaa hawwatuu fi ogummaan guutame uummataa fi mootichaf taasise. Martuu itti gammadee, 'Ijarraa hafi; guddadhu' jedheen. Ogummaa fi ciminni akkasumas, ija jabinni isaa qalbii mootii fi giiftii seenee ija gaarin akka isa ilaalan taasise. Odeeffannoo Gabramaaram Gaarii irraa argamee fi waan guyyicha hubatanirraa ka'uun guyyuma sana Finfinneetti waamsisuun Ministeera Ittisaa keessatti ajaja mootitiin akka mindeeffamu ta'e. Loltummaanis waggoota torbaaf erga tajaajile booda jabinaa fi amanamummaa isaatiin filatamee itti dhiyeenyaan mooticha akka tajaajilu taasifame. Waggoota muraasaaf mootii erga tajaajilee booda, eeyyama mootiitiin loltoota ilma isaa Asfaawasanitti makame.

Garasuun loltoota Asfaawasan waliin gara Walloo deemuun achirraas Ambaalaagee kan jiran loltoota Raas Kaasaatti dabalamuun Xaaliyaaniitti duulan. Lola Tambeenitti geggeeffamee fi kan Maayicawurratti geggeeffame keessatti loltuu diinaa madfii fi matarayasii, qilleensarraan ammoo, Xiyyaaraan gaasii summii facaasuun lolu jala dhaabachuu waan dadhabaniif kaan dhumanii kaan booji'amanii, kaan ammoo baqatanii lubbiin harkaa ba'anii gara Wallootti deebi'uun karaa Warra Iluu magaalaa Finfinnee galan. Haala kana keessatti cimina geggeessummaa isaarraan kan ka'e loltoonni Garasuu dursaa turan.

Kumalaa Garasuun erga Finfinneetti deebi'ees, katannoo fi jaalala biyya isaatiif qaburraan kan ka'e, naannoo dhaloota isaa Maarutti deebi'uun qabsoo itti fufuuf murteesse. Yeroo kana mootii Hayilasillaaseen hoggantoota waraanaa hedduu wajjin biyya Ingilaanditti baqate. Kaan ammoo, Xaaliyaanitti harka kennan; gariisinis ni booji'aman; kaan ammoo ni dhuman. Kun marti Garasuu fi gootota akka isaa jilbiinfachiisuu hin dandeenye. Waggoota shaniif yeroo Xaaliyaaniin biyyicha bulchaa turte keessatti lotuu isaa wajjin riphee loluun diina bahaa-gala dhowaa ture. Kallattiinis ba'uun diina humna lafoo fi qilleensaan lolu moo'achaa loltoota hedduu booji'aa, barbadeessaa, kanneen jalaa biiji'aman deebifachaa qabsoo hidhannoo fi hojii gootummaa itti fufe.

Geggeessitoonni Xaaliyaanii fi baandaan sodaatanii yeroo hedduu araaraaf jaarsa itti ergaa turan. Garasuun gargaarsa uummataa fi onnee waan qabuuf shiraa fi kiyyoo isaanitiin qabamuu hin dandeenye. Roorrisaan biyya abbaa qabu gabroomfate fi baandaan biyyaa isaa saamsisuun alagaa jala kaatu ramaca caalaa isa guba ture. Keesumaa uummanni Itoophiyaa Xaaliyaanotaan Finfinneerratti ajjeefame ijasaa duraa baduu dide. Guyyaa tokkollee osoo miila isaarra rasaasan rukutamee loltoonni harkaa dhumanii kanneen hafan ammoo isa gatanii deemanitti akkas jechuun yaadannoo isaa barreesse. "Ani Garasuudha; hojii koos xumureera; du'us giroo koo miti; kan na yaaddessu garuu Finfinneen bakki uummanni koo irratti dhume bilisa baatee osoo hin argin du'uu kooti" jedhe.

Haa ta'u malee, yeroo marfame sanatti diina jalaa ba'uun madaan isaa fayyee loltoota abdii kutatanii faca'an walitti qabuun lola itti fufe. Dhumni hojii gootummaa Garasuus lola Jimmarratti Xaaliyaanii wajjin geggeeffame. Garasuun loltoota diina kan Jimmarra buufatan marsuun yaaddesse. Loltoota Garasuun hoogganuun marfamuu cinaatti oduuun biyyatti deebi'uu mootii Hayilasillaasee fi gargaarsi Ingilaandi waan dhaga'ameef, odoo dhiigni hin dhangala'in loltoonni Xaaliyaanii warri naannicha akka harka kennan taasise. Kumaalaa Garasuunis, Hayilasillaasee fi uummata Itoophiyaa biratti gootummaa fi tooftaa lola isaanitiin hundaa olitti dinqisiifame. Kanarraan kan ka'e, waamicha mootirraa taasifameen loltuu isaa Shawaa Lixaa kan qabsoo finiinsaa turee fi Jimmaan kan bilisa baase mara dhiisee Finfinnee deeme. Marti namaa ajajaa waraanaa biyyattii ta'a jedhee eegaa ture; innis akkanatti of beeka ture; hojiin isaas kanaa gadi miti. Mootiin garuu biyya Oromoo fudhachuun olaantummaa na dhabsiisa jechuun waan shakkeef, bulchaa konyaa Caboo fi Guraagee taasisuun muude.

Mootummaa erga tajaajilaa turee booda soorama ba'e. Sana malees, Garasuun hin dhukkubsate. Dhukkuba isaa kana ogeeyyiin biyya keessaa waan dadhabaniif, qabeenyaan isaa hundi gurguramee ilmi isaa Kumalaa Tafarraa Garasuu biyya Ingilaanditti geesse akka yaalchisu ta'e. Achittis fayyuu akka hin dandeenye waan hubataniif, gara biyyaatti deebi'e. Dhukkubni isa qabes kaanserii ture. Dhibeen kun daran itti cimee waxabajjii, 1966 lubbuun isaa dabarte. Ulfinan jiraatti dhabe du'aatti hin barbaadu jechuun wayita lubbuun jiru bakka gootonni Itoophiyaa hundi itti awwaalaman Bataskaana Sillaasee odoo hin taane, kan ofii isaa ijaarsise Bataskaana Cafoo Mikaa'elitti akka awwalan waan firoota isaa kakachiiseef, sirni awwaala isa achuma Maaruutti raawwatame.

Section::::Kabaja.
Yaadannoo gootummaa Garasuu Dhukiitif, manni barumsaa sadarkaa lammaffaa kan Walisotti argamu maqaa isaatin moggaafamuun "Mana Barumsa Sadarkaa Lammaffaa Garasuu Dhukii" jedhama. Sana malees, wallee fi geerarsa keessatti maqaan isaa yeroo hedduu ka'a.


Heellee

Heellee

Akka aadaa Harargeetti, yeroo shamarreen tokko heehrumtu, dubartoonni walitti qabamuun sirba heellee sirbuudhan geggeessuu. Yeroo qorii naqatanii ishee dubbisuuf deemanis akkasuma heellee sirbaa dhaqu.


Gaalee

Gaalee

Gaalen was the first


Ciroo

Ciroo

Ciroon tuuta jechootaa gochima ofirraa qabanii yoo ta'u tuutni jechootaa kun ciroo jechamuuf gochima qabaachun dirqama.


Dhamsaga

Dhamsaga

Dhamsagni bu'uura sagalee dubbii Afaan Oromoo kan bakka bu'udha. Sagaleen dubbii kun bu'uura afaaniti.


Birsaga

Birsaga

Birsagni caasaa dhamsagaan yookaan walta'iinsa dhamsagootaatiin ijaarramu. Afaan Oromoo keessatti birsagni tokko dhamsagaa fi dhamsagootarraa ijaaramuu danda'a.

[[Category:Seerluga]


Jecha

Jecha

Jechi qindeeffama dhamsagootaa, birsagootaa fi dhamjechootaa kan unkaalee hiikaa tokkoo fi isaa ol qabaniin dhiyaatuu fi of danda'ee dhaabbatu.


Hima

Hima

Himni yoo xiqqaate matimaa fi gochima kan qabu, ergaa kan dabarsuu danda'uu fi sirna tuqaatin kan goolabamu.

Section::::Leexima.
Leeximni gaalee 'hima leexaa' jedhurraa dhufe. Himni leexaan gochima tokko qofa of keessaa qaba.

Fakkeenya:

Inni mana ijaare.

Obbo Gadaan bara darbe oomisha gaarii argate.


Matima

Matima

Matimni, hima tokko keessatti, kan gocha tokko raawwate yookaan kan wa'een isaa dubbatamudha.


Kutima

Kutima

Kutimni qaama himaa kan yeroo matimni irraa haqame hafu.


Aantima

Aantima

Aantimni, hima keessatti, kan gochi gochimaan ibsame sun irratti raawwatamu.


Bamaqaa

Bamaqaa

Bamaqaan jecha bakka maqaa bu'uun tajaajila maqaa kennu yoo ta'u gaalee 'bakka maqaa' jedhuraa uummame.


Maqaa

Maqaa

Maqaan akaakuu jechootaa keessaa isa tokko yoo ta'u hima keessatti akka matimaatti yookaan akka aantimaatti galuun hima guutuu godha.


Maqibsa

Maqibsa

Maqibsi jecha maqaa booda dhufuun odeeffannoo dabalataa wa'ee maqaa sanii keennu.


Durduubee

Durduubee

Durduubeen hidhata maqaan yookaan gaaleen maqaa jechoota yookaan gaaleewwan biraa wajjin qaban agarsiisa.


Gochibsa

Gochibsa

Gochibsi jecha gochima, maqibsa, gochibsa biraa fi gaalee maqaa ibsuuf tajaajilu.


Mala dubbii

Mala dubbii

Malli dubbii fayyadama afaanii kan karaa haala salphaa ta'een ergaa tokko nama hubachiisani. Malli dubbii akaakuu gara garaa kan qabu yoo ta'u isaanis akkasaa, nameessaa, habalaka, eemiti, arbeessaa, fi iddeessaadha.

Section::::Akkasaa.
Jechi akkasaa jedhu gaalee 'akka isaa' jedhurraa dhufe. Tajaajilli akkasaa ergaa barbaadame tokko waan aadaa hawaasichaa keessatti beekamaa ta'e tokko wajjin wal cina qabuun dhiyeessanii akka salphaatti hubatamu dandeessisuudha.

Fakkeenya: Tufaan akka booyyeetti nyaata.

Section::::Iddeessaa/bakka buusa.
Jechi iddeessaa jedhu gaalee 'iddoo isaa' jedhurraa dhufe. Ideessaan mala dubii kan ittiin waan tokko amala waan biraa gonfachiisuun dhiyeessani. Malli dubbii kun karaa dhokataa ta'een wantoota wal dorgomsiisa; akkasaa irraa kan adda isa godhus kanuma.

Fakkeenya:

Sanyii kootu kanniisaa

Maafan argee gadhiisa

Sanyii kootu gafarsa

Maafan bira dabarsa

Section::::Nameessaa.
Nameessi lubbu-maleeyyii yookaan lubbu-qabeeyyii biroo amala namaa gonfachiisuudhaan dubbachuudha. Haala kanaan yeroo isaan akka namaatti socho'an agarsiisa.

Fakkeenya:

Shan elmamus shantamni elmamus koo qiraacitti jette adurreen.

Duuti ija babaaftee na ilaalte.

Section::::Dubbii mul,ataaEemiti.
Jech 'eemiti' jedhu gaalee 'eeyyee fi miti' jedhanirraa uummame. Jechoonni kun lamaan faallaa waliiti. Eemitiinis akka wantoonni faallaa ta'an lama wal faana dubbataman taasisuun beekkama.

Fakkeenya:

Obbo Gaaddisaan "kolfaa boo'a".

Guutamaan "qotaa deega".
"Bishaan dhugaa dheebota"

Section::::Habalaka.
Habalakni tooftaa ittiin waan tokko karaa faallaa isaatin ibsaniidha.
Fakkeenyaaf, nama gabaabaadhaan birbirsoo,nama gurraachaan faranjii, nama lugnaan goota jechuun karaa faallatiin waan sana ibsuudha.
Caalaan goota.
Caaltuun faranjii fakkaatti.

Section::::Arbeessaa.
Arbeessuun waan tokko garmalee guddisanii yookaan garmalee xiqqeessanii dhiyeessudha. Kana jechuun, waan tokko guddisanii hanga arbaa, xiqqeessanii hanga huubaa taasisuu jechuudha.

Fakkeenya:

Inni qallatee lilmoo ta'e.

Waaben guutee sinbirri irra hin qaxxaamurtu.

Ililleen qaqaa harcaase.


Dhaamjecha

Dhaamjecha

Dhaamjechi qaama afaanii isa xiqqaa kan hiika qabu yoo ta'u jechi tokko yoo xiqqaate dhamjecha tokko, yeroo baay'ee ammoo tokkoo ol of keessaa qabaata.
isaanis:-


Hennaa

Hennaa

Heennaan yeroo wanti tokko itti raawwatamee agarsiisa.


Kumsaa Morodaa

Kumsaa Morodaa

Kumsaa Morodaa bulchaa Leeqaa Naqamtee ture. Motii beekamaa Leeqaa naqamtee kanture nama beekamaa.

seena kana itti maalif itti hin guutamne yaa jama


DhDUO

DhDUO

DhDUOn (Dhaabbata Dimokirasummaa Uummata Oromoo) paartii naannoo Oromiyaa bulchu. DhDUOn naannoo Tigiraay keessa iddoo Adeet jedhamtutti bara 1990 hundoofte.


Jimmaa Gannatii

Jimmaa Gannatii

Jimmaa Gannatii aanaa Horroo Guduruu Wallagaa keessa ishee tokkoAanaan akka Aanaatti of dandeessee kan hundoofte bata 1934 yommuu taatu,Magaalaa guddoo Godina keenyaa shaambuu irraa km 27 fagaattee gara kibba lixaatti argamti.Magaalaa guddoon Aanaa kanaa Haratoo jedhamti.Aanaan jimmaa Gannatii Gandoota Baadiyaa 12,ganda m

gaalaa 1fi Mana aopheessa tokko of jalaa qabdi.
qilleenssishee baayyee jireenya dhala namaafis ta'e bineeldaaf gaariidha. Keessuma Bakki Haroon Finca'aa kan humna ibsaa Finca'aa maddisiisu baay'inaan irra qubate achi keessatti haguugama. Ummanni naannoo kanaa kan nama jaallatu, safuu kan beeku, aadaa isaa kan kabaju fi sanyii isaa kan jaallatu, Seenaa Oromoo keessatis kan nama irratti maluu hin beeknee fi gootummaatti saba beekamudha.Magaalli Guddoo Aanaa Jimmaa Gannatii Haratoo jedhamtee beekamti. Magaalli Haratoo Gidduu galeessa Aannittiitti argamti. Aanaan Jimmaa Gannatii Gara Bahaatiin kan Haroo Finca'aatiin Daangeffamtedha, Karaa Dhihaatiin Aanaa Horrootiin, Karaa Kibbaatiin Aanaa Horrootiin, Karaa Kabaatiin immoo Aanaa Gudayyaa Biilaatiin kan daangeffamtedha. An akka hubannoo koottin barreesse kan na caalaa beektan immoo caalaatti barreessuu ni dandeessu!


Asaffaa Tafarraa

Asaffaa Tafarraa

Asaffaa Tafarraa waloo Oromoo Afaan Oromoo fi Ingiliziitin barreessu. Asaffaan yuunivarsiitiiwwan adda addaa keessatti barsiisaa ta'anii hojjachaa kan turan yoo ta'u sababa siyaasatiif mootummaan ADWUI Itoophiyaa yeroo dheeraaf isa hiraarsaa ture.


Abdullaahii Jirmaa

Abdullaahii Jirmaa

Abdullaahii Jimaa (?-1995) weellisaa Booranaa yoo ta'u namoota wallee Oromoo guddisuu keessatti gumaacha olaanaa godhan keessaa isa tokko.

Abdullaahii Jirmaa dargaggoota magaalaa walitti qabuun baandii Gurumessa jedhamu hundeesse. Baandin kun dargaggootaa barumsa qaban of keessatti hammata ure. Baandin kunis wallee Afaan Oromoo heddu wallisaa ture.

Sirboonni Abdullaahin sibrbu irraa caalansaa meeshaa sirbaa uud jedhamuun tabatame. Kunis istaayilii sirboota Sumaalee irraan fudhatame ture. Sana malees, istaayilin Afiroo jedhamu sirba Abdullaahii keessatti beekkamaadha.


Luceeroo Hogaazaa

Luceeroo Hogaazaa

Luuceeroo akkeessitu fi weellisaa Meksikoo kan.


Paayitaagoras

Paayitaagoras

Paayitaagoras (570–495 DhKD) bultoota herrega fi filoosofera Giriik.


Abbabach Goobanaa

Abbabach Goobanaa

Abbabach Goobanaa tola ooltuu fi haadha hiyyeessaa daa'imman maatii hin qabne yookan rakkatan gargaarun guddiftu.


Alam Ganaa

Alam Ganaa

Alamganaa ykn Sabbataa Hawaas aanaalee godinni Shawaa Kibba Lixaa qabdu keessa ishee tokko. Alamganaan kan argamtu Finfinnee irra gara kibba lixaatti kilomeetira 19 irraatti yoo ta'u magaalaan Alamganaa bulchiinsa magaalaa Sabbataa jalatti kutaa magaalaa 2ffaa taate argamti.

Seenaa
seenaa
Madda
madda


Baarentuu

Baarentuu

Baarentuun ilamaan Oromoo lamaan isa tokko yoo ta'u irra jireessan gara baha Oromiyaatti argama. Dr Gammachuu Magarsaa fi hayyoonni biroo akka jedhanitti, jechi Baarentuu jedhu jecha lamarraa dhufe: barii aantuu. Kunis Oromoonni Baarentuu gara baha biiftuu jiraachuu isaanii agarsiisa jedhu. Bareentuu kutaalee sirna Gadaa jalatti ofiin of bulchan keessaa isa tokko. Innis kan biraa Booranadha.


Qurxummii

Qurxummii

Qurxummiileen bishaan karaa afaan isaanii fudhuchuun hafurkaanuun(giilii)isaanii keessatti oksjiinii bishaan keessa jiru kara ujummoo dhiigaa isaaniitti fudhachuun kaarbondaayioksaayidii qaama isaanii keessa jiru immoo bishaan waliin gara alaatti dabarsu. Irra jireessi qurxummiilee hanqaaquu buusuun walhoru. Qurxummiin dhalaa hanqaaquu bishaan keessatti buusti. Hanqaaquun kun immoo sanyii kormaa wajjiin bishaan keessatti walfudhatu. Kun immoo Walfudhaannaa sanyii qaamaan alaa jedhama. Qurxummiileen caasaa kolaa(fiinii)jedhamu qabu. Fiiniin bishaan keessatti kallattii haala salphaatti jijjiruuf, yeroo bishaan daakaan madaala qaama isaanii eeguufi saffisa sochii dabaluu yookiin hir’isuuf isaan garagaara. Hoo'inni qaamaa isaanii dhaabbataa miti. Yommuu Hoo'innin naannoo dabalu Hoo'inni qaama isaanii ni dabala, akkasumas yommuu Hoo'innii naannoo hir’atu Hoo'innii qaama isaaniis waliin ni hir’ata. Kanaafuu, Ektootarmoota (dhig-qorroo) jedhamu. Qurxummiileen onnee gola lamatti qoodame (oorikilii(go'aa) tokkoofi veentirikilii(ruurrii onnee ykn Dhoqonnee laataa) tokko) qabu. Fakkeenya qurxummiilee tilaapiyaa, shaarkiifi kan kana fakkaataniidha


Bineeldota

Bineeldota

Bineeldonnii lubbu qabeeyyii keessa tokko yoo ta'an iddoo tokkoo gara biratti socho'uu danda'u.


Biqiltoota

Biqiltoota

Biqiltoonni lubbu qabeeyyii keessaa tokko yoo ta'an iddoo tokko gara biraatti dandeettii socho'uu hin qabana.

Maqaa Biqilootaa afaan oromoon


Qorsoddoma

Qorsoddoma

Gorsoddoma, gosa nyaata ta'ee, kan akka dabboo xixxiqa qamadii irra hojjetamu,dhaadhaa ykn zayita barbareen bulbulame kan irra dibamu


Abiyyi Ahimad

Abiyyi Ahimad

Dr Abiyyi Ahamad Ali nama siyaasaa yoo ta'u bara 2018 jalqabe muummee ministeera Itoophiyaa 4ffaa ta'uun tajaajila jira. Kana dura sadarkaa itti aanaa pirezidaantii Oromiyaatti ittigaafatamaa waajjira Jiddugalaa DhDUO ta'ee hojjata ture.

Section::::Seenaa Duuba.
Abiyyi Ahimad kan dhalate godina Jimmaa magaalaa Aggaarootti. Barnoota sadarkaa tokkoffaa fi lammaffaa achuma magaalaa Aggaaroo fi magaalaa Jimmaatti barate.

Abiyyi digrii isaa jalqabaa bara 2001tti Kompitar Injinariingidhaan Maayikirooliinki Informeeshin Teknooloojii Koollejji irraa fudhate. Bara 2005tti ammoo poostigiraajuweet adivaansiid dippiloomaa gosa barnootaa 'Cryptology' yookiin 'aartii barreeffama dhoksanii dabarsuu' Yuunivarsiitii biyya Afrikaa Kibbaatti argamu irraa argateera.

Digrii lammaffaa isaa 'Transformational Transformation and Change with Merit' yuunivarsitii Landanitti argamu Giriinwiichirraa bara 2011tti argateera. Kana malees, Yuunivarsitii Liidistaar Ashlaand irraa MBA bara 2013tti argateera. Akkasumas, bara 2017tti muummee qorannoowwan Nageenyaafi Tasgabbii (peace and security studies) barnoota isaa sadarkaa doktorummaa (PhD) Yuunivarsiitii Finfinneerraa argateera.

Dr Abiyi jalqaba bara 1980n keessa akka DhDUOtti makame kan himamu yoo ta'u, hirmaannaa siyaasaan alattis gama loltummaan sadarkaa leetanaal kolenelummaa qaba. Ergama dhaabbata biyyoota gamtoomanitin tasgabbii fi nageenya buusuuf gara biyya Ruwaandaatti duulee ture.

Bara 2000-2003tti ammoo Ejensii Nageenya Cimdaa Odeeffannoo (INSA) hundeessuun, sadarkaa daarektarumaatiin tajaajileera. Sana boodas Ministeera Saayinsii fi Teknoologii ta'uun hojateera.

Bara 2002 irraa kaasee miseensa koree jiddugaleessaa DhDUO ta'uun, bara 2007 irraa kaasee ammoo miseensa koree hojii raawwachiftuu ta'uun tajaajileera. Akkasumas waggoota sadan darbaniif miseensa koree hojii raawwachiftuu ADWUI ta'uun hojachaa jira. Dr Abiyi wayita ammaa kanatti itti gaafatamaa waajira Jiddugala DhDUO fi miseensa mana maree bakka bu'oota ummataati.

Abiyyi Badhaasa Noobelii Nagaa kan bara 2019 argate.


Gryfice

Gryfice

Gryfice, Poolaandi.

Bara 2016 bayinna ummata 16 872 calu biyyotta.


Portal:Aartii Oromoo

Portal:Aartii Oromoo

Aartiin humna saba tokkooti . Aartii keessatii qabsoo garagraatuu gaggeeffama . yeroo hedduu dhaloonnii amma jiru kun Aartii kan ofii isaa dhiiseetuu Aartii saba biraa Hordofuu filata . aartii saba biraa maaliif hordofa jechuu kootii miti garuu dursa kan ofii guddisuun dirqamadha jechuufani . akka fakkenyaatii yeroo garagaraa Aartii Afaan oromoon qophayanifi Afaan amaran qophayan irraati garagartumma guddaatu jira innis yeroo hedduu akka ammayyuummatii of ilaaluun aartii kana irra caalaatti kan Afaan amaariffaan qopheeffamuu ilaaluuf onnatama kanafuu irra deebinee of haa yadannuu of haa barruu Aartiin humnadha meeshaa waranaa caalaa garbuummaa eddooti kan godhudha.


Roobee

Roobee

ROOBEE. Magaala guddoo godina baalee kan taate roobeen Aanaa Sinaanaa keessatti argamti. Ummanni magaalaa kana keessa jiraatu heddu,yoo ta'uyyuu baay'ina isaa hammana jedhee ibsuu hin danda'u.irra caalaan jiraattota magaala kanaa amanti islaama hordofu


Caccabsaa

Caccabsaa

Caccabsaan nyaata aadaa oromoo beekkamaa fi godinaalee oromiyaa guutuutti kan baayyinaan qophaawudha. Innis kan hojjetamu midhaan gosa garagaraa garbuu, xaafii, matajaboo,qochoo fi kanneen biroollee ni dabalamu. nyaatni kun akkaataan itti qophaawu bakkaa bakkatti gara garadha. Akka Godina lixaa aanaa abuunaa gindabaratitti yeroo ayyaanaa fi laalchaa akkasumas yeroo keessummaa kabajaa fi firoonni halaalaa dhufan nyaata qophaawudha. nyaatni kun wayita nyaatamu aannanii fi baksaa ykn dhadhaan illee haalaan waan itti godhamuuf nyaata haalaan baayyee nama hawwatudha. urgaan isaa karaa nama hin dabarsu.

Kanumarraa kahuudhaan hawaasa godinichaa biratti nyaatni kun bakka guddaa qaba. Namoonni loon illee yeroo faarsan:

Burreen gaaratti qajeelee eemmoo yaa ombossaa ombossaa

gindoodha nanni aaree urgaahee caccabsaa caccabsaa

"sawweekoo haa bultii waatiinii"

sawweekoo saa eeguu rabbiinii

sawweekoo jabboota bobbasee

sawweekoo waareen dabarraanii

sawweekoo bakkee na macheessee

sawweekoo bahee caccabsaanii

sawweekkoo eemmoon buburraaqxee

sawweekoo ameessatu galaaa

sawweekoo caccabsaan urgaahee

"sawweekoo kaheen mana galaa jedha"


Foon

Foon

UmmanniOromoo nyaata aadaa baayyee qaba. Ummanni Oromoo baayyee fi lafa ballaarra kan jiraatu waan ta'eef naannoo adda addaatti nyaata adda addaatu jira. Kan bukkeetti nyaanni Oromiyaa maratti beekkamus baayyetu jira.

Nyaata aadaa Oromoo ballifnee bakka lamatti qooduu dandeenya: nyaata yeroo hunda nyaatamu, fi nyaata akk addaatti nyaatamu. Nyaata yeroo hunda nyaataman kan jedhaman nyaata ummanni Oromoo gannas ta'ee bona, birraas ta'ee arfaasa nyaatu, kan yeroo baayyee mana keessatti qophaawu jechuu dha. Fakkenyaaf, buddenaa baadudhaan/ittoodhan nyaachuu, akaawwii, buddena/maxinoo aannaniin/itittuun nyaachuu fi kkf. Nyaanni akka addaatti nyaatamu nyaata yeroo baayyee hin qophhofne fi kan akka addaatti yeroo muraasa qofa qophaawu. Akka fakkeenyaatti, ancooteen nyaata ayyaanarratti nyaatama. Nyaanni akka cuukoo, qorii, gorsoddoma, fi kkf ammo yeroo fira dubbisuuf deeman kan firaaf/nama jaalataniif fuudhanii dhaqani dha. Nyaanni akkasii kun mana keessatti maatin akka nyaatuuf baayyee hin qophaawu.

Nyaannii aadaa Oromoo baayyeensaa dhadhaa of keessaa qaba. Kun immoo Oromoon loon waan sirriitti qabuuf, dhadhaadhaan nyaata isaa miyeessee nyaata.

Nyaata aadaa Oromoo beekkamaan keessaa:

Waaddii-foonmuramee ibiddarratti waaddame

Ancootee- nyaata baayyinaanOromiyaa DhihaanaannooWallaggaattibeekkamu

Baaduu-aannanraasaniidhadhaanerga irraa bahee booda baadun nyaataaf oola.

Marqaa- ummataOromoobiratti marqaan baayyee jalatamaa dha.

Caccabsaa- maxinoo kukkutyaniidhadhaabaqsanii itti naquun qophaa'a

Qoocco- Qooccoon baayyinaanOromiyaa DhihaanaannooWallaggakeessatti beekkamaa dha. Kun qoccoo kan ummataGuraageebiratti baayyinaan beekkamu sana miti.

Ittoo- Ittoon waan adda addaarraa qophaa'a: muduraa, foon, midhaan ittoof ta'u kan akka baaqelaa, daangulee, gaayyoo irraa qophaa'a

Buddeen (Buddeena)- buddeenni nyaata ummanniOromooyeroo baayyee nyaatu yoo ta'u ittoo ykn baadudhaan nyaatama.

Chuukkoo- a sweet flavor of whole grain also known asbesso; flavored with butter and spices

Cororsaa- Cororsaan baayyinaanOromiyaa DhihaanaannooWallaggakeessatti nyaata jaalatamaa dha.

Qorii- baayyinaan akaawwiigarbuurraaqophaa'a

Cuukkoo- Cuukkoongarbuufidhadhaarraaqopha'aa. Cuukkoon nyaata baayyee jaalatamaa dha.

Gorsoddoma- kun naannoo Shawaa Dhihaatti (Gindabarat) nyaata beekkamu yoo ta'uqamadiiirraa qophaa'a

aadaa mana itti ijaaran,

aadaa fuudhaa fi heerumaa,

aadaa irreechaa,

aadaa sirna ittiin bulmaataa

aadaa ateetee,

aadaa sirbaa,

aadaa ittiin wal dhibdee furatan,

fi kan biroo hedduu qaba.