Weerara Yuukireen: Putiin lola kanaaf 'Milaacii' Nukileraa harkisuu maluu?

Mee wantoota amansiisoofi kanaan dura ta'aniin haa jalqabnu. Yeroo hedduu 'Putiin kana hin godhan' yeroo jedhamu inni deemee yoo raawwatu mul'ata. "Dhugumaan Kireemiyaa of jalatti dabaluuf turee? jedhamaa ture garuu godhaniiru. "Waraana Donbaasitti ni jalqabu jedhamee hin yaadamne" garuu godhaniiru. "Yukireen irratti weerara guutuu ta'e ni labsu jedhamee hin yaadamne" garuu godhaniiru. Kanarraa ka'een jechi "Hin Godhan" jedhu Vilaadmiir Puutiiniif akka hin hojjennen jala mure. Adeemsi kun ammoo gaaffii boqonnaa namaaf hin kennine kan nama kaasisudha. Innis "Putiin 'milaacii' Nukilaraa ni harkisu jedhamee hin yadaamu. Garuu nigodhaa laata? kan jedhudha. Gaaffiin kun akkasumaan yaadrimeedhumaaf kan gaafatamu miti. Gaggeessaan Raashiyaa kun Humni Nukilara Biyyattii "Of eeggannoo addaan qophaa'ee" akka eeggatuuf ajaja dabarsaniiru. Kun gaggeesitoonni NATO weerara Yukireen kanaan walaqabaatee ibsa Raaashiyaa mufachiise jedhan erga baasaniin asitti. Mee waan pirezidaant Putiin jedhan qalbiidhaan haa laallu. Kamisaa Darbe "Opereeshinii waraanaa addaa" (Qabatamaadhaan garuu weerara hunda galeessa Yukireen) karaa foodda TV yeroo ibsan akeekkachiisa sodaachisaa dabarsan. "Eenyumaa haa ta'uu alarraa dhimma kana keessa galuuf kan yaadu, kana gootan taanaan balaa hamaa seenaa keessatti isin muudatee hin beekne akka argattan beekaa". "Jechi Putiin kun Waraana Nukilaraatiif kallattiidhaan sodaachisuu fakkaata" jedhu Editara Gaazexaa Novaya fi badhaafamaan Noobeelii Dmitry Muratov. "Haasaa karaa TV taasise kanaan Putiin akka bulchaa Kiremlinitti osoo hin taane, akka bulchaa Pilaaneetii kanaatti dubbate. Akkuma namni konkolaataa qaabu furtuu konkolaataa isaa harka isaarratti naannessaa akka konkolaataa qabu mul'isu sana Putiinis milaacii Nukilaraa akkas godhe. "Inni yeroo baayyee akki jedhu Raashiyaan hin jirtu taanaan Pilaaneetiin kun maal nuuf gooti? Yeroo jedhu namni gurra kenneef hin turre. Garuu kun akka akeekkachiisaa ture. Yoo Raashiyaan akka inni jedhetti hin deemne wanti hunduu ni bada." Bara 2018 Dokimantarii irratti, Pirezedaant Putiin akkas jedhe, "Qaamni Raashiyaa baalleessuuf yaada qabu yoo jiraate nuti deebii kennuufif mirga seeraa qabna. Dhugaadha, sun dhala nama fi pilaaneetii kanaaf balaa hamaa ta'uu mala. Garuu ani lammii Raashiyaafi gaggeessaa isheeti. Addunyaa Raashiyaan keessa hin jirre waan barbaannuuf maal qabna." Jalqaba bara 2022 kanatti Raashiyaan Yukireen irratti weerara hunda galeessa ta'e bante. Ta'ulleen raayyaan Yukireen ittisa cimaa gochaa jiru. Warri lixaa ammoo tokkummaadhaan qoqobbii maallaqaafi Dinagdee Raashiyaatti buusaa jiru. Kun ammoo jiraachuufi itti fufuu sirna Putiin rakkoo keessa galchuu kan maludha. "Putiin muddama hamaa keessa jiru," jedhu xinxalaan waraanaaa Moskoo jiru Pavel Felgenhaure. "Inni amma filannoo baayyee of harkaa waan qabu miti. Warri Lixaa takkaa qabeenya Baankiin Senteraalaa Raashiyaa qabu akka hin sochoone goonaan dinagdeen Raashiyaa kokkee qabama. Kunimmoo siistamni Raashiyaa akka hin hojjene godha." "Filannoon tokkittiin inni qabu dhiheessii boba'aa Awurooppaa irraa kutuudha. Kun warra Awurooppaa irree micciiruu mala. Filannoon biraa hidhannoo Nukilaraa isaa Naannoo Galaana Biriiteeniifi Deenmark gidduutti dhukaasee sana booda waan ta'u ilaaluudha." Tarii Vilaadmiir Putiin filannoo Nukilara dhukaasuu kana yoo filatan namoota isaanitti dhihoo keessaa kan akka hin dhukaasne dhorkaan yookan dhaabsisan jiruu laata? "Namooti siyaasaa Raashiyaa uummata waliinii miti kan jiran. Isaan yeroo hundaa gara gaaggeessaan isaanii jedhetti goru," jedha Dmitry. Biyya Putiin, Raashiyaatti gaggeessaan aangoo guddaa qaba. Biyyi sun biyya aangoofi itti gaafatamummaan walqixaan keessa hin jirreefi warruma Kiremlini kan dhukaasuuf ajaaju. "Ammatti namni Putiin dura bahee dhaabadhu jedhuun hin jiru. Waan hamaa keessa jirra," jedha Pevel Felgenhauer. Waraanni Yukireenitti deemaa jiru kun waraana Putiinidha. Yoo gaggeesitoonni Kiremlin kun waraana kanaatti milkaa'an walabummaan Yukireen gaaffii keessa gala. Yoo tarii waan yaade kanatti milkaa'uu dhabeefi rakkoo hamtuu keessa gale ammoo Kiremliin tarkaanfii hamtuu akka fudhataniif dirqamsiisuu mala. Keessumaa ammoo yoo "Akkaas hin godhan" jechi jedhu qabatamaaadhaan hojiirra hin oolle jechuudha.


Chaayinaan Raashiyaa cina dhaabbachuun babal'achuu Nato mormite

Chaayinaan gara Raashiyaa goruun dhiibbaa biyyootni Lixaa gochaa jiranii fi babal'ifannaa Nato balaaleffatte. Moskoo fi Beejingi yeroo Winter Olompikii sababeeffachuun Puutin daawwannaaf Chaayinaa deemanitti dhimmoota adda addaa irratti wal tahuun ibsa kennan. Ibsicha irratti Moskoon dhimma Taayiwaan ilaalchisee ejjennoo Chaayinaa akka deeggartu himuun walabummaa iddoolli kun barbaaddu akka mormitu himte. Puutinii fi Shi Zhinpingi sirna baninsa Olompikii yeroo bonaa gaggeeffamu [Winter Olympic] dursuun waliin haasaa taasisaniiru. Kireemiliin haasaa gaggeesitootni lameen waliin godhan ''ho'aa'' fi bu'a qabeessa jette. Biyyootni lameen ibsa dheeraa baasan keessatti Nato ilaalcha Waraana Ololaa facaasuun himatanii, waa'ee waliigaltee nageenyaa Aukus, kan US, UK fi Awustiraaliyaa gidduutti mallaattaa'eenis ''akka malee yaaddoo qabaachuu'' himan. Akka waliigaltee Aukus bara darbe ibsame kanaatti nageenya naannoo Eeshiyaa Paasfik cimsuuf, Awustiraaliyaan humna waraanaa galaanarraa niwukileeraan gabbate ijaaruuf waliigalan. Kana gidduutti Raashiyaan ammoo imaammata 'Chaayinaa Tokkittii' jedhu akka deeggartu himte. Imaammatichi foxxoquun kan ofiin of bulchaa jirtu Taayiwaan dhumarratti qaama Chaayinaa akka taate hima. Taayiwaan garuu akka biyya walaba taate tokkootti of ilaalti. Heera mataa ishee fi gaggeessaa karaa dimokiratawaa taheen filattes qabdi. Ibsi amma biyyootni lameen, Raashiyaa fi Chaayinaan baasan ammoo ''iddootti wal hin utubne hin jiraatu,'' jedha. Haa tahu malee ibsi isaanii kun dhimma Yuukireen kan Raashiyaa fi biyyoota Lixaa gidduutti muddama uume homaa hin jenne. Yeroo waraanni jechootaa hammaate kanatti Ameerikaan Roobi ibsa baasteen Raashiyaan haleellaa sobaa Yuukireen raawwatte jechuun agarsiisuuf karoorsuun weeraraaf qophoofte jechuun himatte. Mooskoon ammoo viidiyoo suukaneessaa Yuukireen haleellaa daangaa Raashiyaa keessatti ykn uummata afaan Raashiyaa dubbatan Baha Yuukireen irratti raawwate jette agarsiisuuf jetti. Raashiyaan garuu ragaa sobaa homaa hin qopheesine kana kan deeggaru Ameerikaan ragaa homaatuu hin dhiyeesine jette. Ameerikaan loltoota dabalataa Nato akka deeggaraniif gara Baha Awurooppaatti akka ergitu torban kana keessa ibsite. Raashiyaan garuu kun agarsiiftuu Naton gara Bahatti babbal'achuuti jette.


Kooriyaa Kaabaa ji'a kana keessa maaliif misaa'eloota hedduu furguggiftee?

Kooriyaan Kaabaa qorqara bishaan Jappaanitti balaastik misaa'ela fageenya gabaaboo furgugaaste. Kun yaalii agarsiifannaa kanaan dura hin baramiin dhiyeenya raawwatamedha. Misaa'eloonni kunneen buufata xiyyaaraa Piyoongiyaangitti dhiyoo argamu tokkorraa Wixata dhukaafamuu humni Kooriyaa Kibbaa himeera. Jaappaanis yaalii misaa'elaa jedhame kana gaggeeffamuu isaa mirkaneessiteetti. Kun torbana lama keessatti misaa'ela Kooriyaan Kaabaa furgugaaste afuraffaadha. UN ammoo Kooriyaa Kaabaa balaastikiifi meeshaalee waraanaa Nukilaraa akka hin yaalle kan dhorke yoo ta'u qoqqobbii cimaas irra kaa'eera. Haata'u malee, biyyattiin Baha Eeshiyaa kun irra deddeebiin dhorkaa irra kaa'ame cabsaa kan jirtu yoo ta'u gaggeessaan biyyattii Kiim Joong -un  humna ittisa biyya isaa cimsachuuf dhadateera. Jimaatarra, balaastik misaa'ela fageenya gabaabaa baabura konkolaaturraa dhukaasuu kan himte yoo ta'u, isa dura guyyaa tokko ammoo misaa'elawwan haypparsoonik jedhe lama yaaliif dhukaasuus ibsiteetti biyyattiin. Haypparsooniik misaa'el kun adda baasuuf rakkisaadha jedhama. Yaaliiwwan irra deddeebiin daddafee taasifamuun kuniifi ji'a Amajjii keessa ta'uun isaa waan hin baratamnedha. Kooriyaan Kaabaa misaa'ela kan dhukaaftu qophiiwwan siyaasaa barbaachisoo yeroo kabajattutti ykn shaakalawwan loltummaa waloo US-Kooriyaa Kibbaa waliin taasisaniif akka mallattoo dallansuu irraa qabdu agarsiifachuufidha. Kooriyaan Kibbaa yeroo baayyee meeshaalee waraanaa kan dhukaastu humna misaa'elaa ishee gabbifachuufi yeroo hunda qophii ta'uuf yoo ta'u, yaaliiwwan dhiyeenya kana keessa taasifamaa jiranis kanuma kana mirkaneessan fakkaatu, jedha dhaabbata Carnegie Endowment for International Peace jedhamutti ogeessa kan ta'an Ankiit Pandaa. Kana malees, "Kiim Joong-un dhimma keessoo biyyattiis ilaalcha keessa galchuun kana ni taasisu: Yeroo rakkoon dinagdee mul'achaa jirutti, misaa'elawwan dhukaasuun kun dhimmi ittisa biyyaa ammallee dursi kennamuuniif hin dhaabbanne," akka ta'e agarsiisa jechuun BBCtti hime Mr Pandaan. Kooriyaan Kaabaa yeroo ammaa kanatti rakkoo kufaatii dinagdee hamaa keessatti argamti.  Kun ammoo sabababa weerara Covidi ittisuuf jedhuun sochii daldala alaa Chaayinaa waliin qabdi ture uggurteefidha. Chaayinaan siyaasaafi dinagdee Kooriyaa Kaabaa adda-durummaan biyya deeggartudha. Mr Kiim dhiyeenyuma kana biyyattiin rakkoon hamaa 'wallaansoo jiraachuufi jiraachuu dhabuu keessa' akka jirtu kan amane yoo ta'u, misaa'eloota haypparsoonikii dabalatee humna waraanaa biyyattiis akka cimsatan dhaadateera. Kooriyaan Kaabaa meeshaalee waraanaa nukilaraa akka dhaabduuf mariin US waliin tures erga pirezidaantiin US Joo Baayidan gara aangootti dhufee dhaabbateera. Bulchiisni Baayidanis torban darbe keessa qoqqobbiiwwan isaa jalqabaa Kooriyaa Kaabaarra kaa'eera. Qoqqobiin kun ammoo deebii yaaliiwwan jalqaba ji'a kanarratti Kooriyaan Kaabaa taasifteefidha. Kanaaf, dhukaasni Wixataa kun qoqqobiiwwan sanaaf "deebii cimaadha" akka ta'e agarsiisuuf  jedhameera. Dhuklaasawwan misaa'elaa Kooriyaa Kaabaa kun Olompikiin Gannaa baayyee jaallatamaafi eegamu Chaayinaatti gaggeeffamu jalqabuun dura torbanoota durseeti. Olompikiin Gannaa Chaayinaatiif ergaafi faayidaa siyaasaa guddaa qabu kun Beejing keessatti Guraandhala 4 jalqabamuuf jira. "Yeroo Beejing Olompika jalqabsiisuuf jettutti Kooriyaan Kaabaa karre ishee duratti [misaa'ela] akka yaaltu ni hayyamti jedhee hin yaadu," jedha xiinxalaa Kooriyaa Kaabaa  Chad O'Carroll  fuula  Tiwiitara isaarratti. "Kun yoo itti fufee gaggeeffame garuu, [Kooriyaan Kaabaa] waan ta'e tokko irratti Chaayinaa irratti dallanteetti jechuu dandeenya."


Wal-dhibdeen Chaayinaa fi Taayiwaan hammaachaa dhufe salphaatti hubachuuf

Chaayinaa fi Taayiwaan jidduu dhibdeen jiru hammaataa jira. Bara darbe yeroo kamiyyuu caalaa lakkoofsi xiyyaarota waraanaa Chaayinaa hedduu gara daangaa qilleensaa Taayiwaan cabsanii seenuun gabaafameera. Bu'uurri wal-dhibdee kanaa 'deebi'anii biyya tokko ta'uudha'. Pireezidantiin Chaayinaa SHii Jiinpiing Taayiwaan waliin 'deebi'anii biyya tokko ta'uun raawwatamuu qaba' jedhan. Kana milkeessuuf humna fayyadamuu akka danda'anillee hin dhoksine. Chaayinaan Taayiwaan akka naannoo biyyattii tokkootti ilaalti. Heeraa fi hoggantoota uummataan filaman kan qabdu Taayiwaan garuu akka biyya walabaatti of ilaalti. Taayiwaan odola qarqara galaanaa Kibba Baaha Chaayinaa irraa kiiloomeetira 160 fagaattee argamtudha. Odolawwaan "first island chain" jedhaman kan US waliin michummaa cimaa qabanii fi imaammata alaa USf murteessoo ta'an keessaa tokko. Chaayinaan Taayiwaan yoo of jalatti deebifatte, akka hayyoonni biyyoota Lixaa jedhanitti naanna Lixa Paasifiik irratti humna jabaa qabaachuu bira darbitee buufataalee waraanaa Ameerikaa Guwaam fi Hawaayii jiran yaaddoo keessa galchuu dandeessi. Gargar bahiinsi kan dhalate Waraana Addunyaa 2ffaa booda, wayita jiddugaleessa Chaayinaatti humnooti mootummaa biyyaalessaa (nationalist government forces) fi Paartiin Komuniistii Chaayinaa wal lolaa turanitti. Paartiin Komuniistii bara 1949 injifatee hogganaan partichaa Maa'oo Zeedoong Beejiing to'ate. Yeroos paartiin 'nationalist' kan 'Kuwoomiintaang' jedhamuun beekamu gara Taayiwaanitti baqate. Kuwoomiintaang ergasii Taayiwaan keessatti jaarmayaa siyaasaa beekamaa ta'e, odolattiis yeroo dheeraaf bulcheera. Wayita ammaa biyyoota 13 fi Vaatikaan qofaatu Taayiwaan akka biyya walaabaatti beekamtii kenneef. Chaayinaan biyyoonni kaan Taayiwaaniif beekamtii biyyuummaa akka hin kennine, waan beekamtii kennisiisu kamuu akka hin raawwanne dhiibbaa dippiloomaasii guddaa gooti. Hariiroon Taayiwaan ammatti Chaayinaa waliin qabdu waggoota 40 darban keessatti isa hamaadha jedhe ministeerri ittisaa biyyattii. Chaayinaa humna osoo hin fayyadamiin tooftaawwan akka hariiroo diinagdee cimsuun Taayiwaan waliin deebistee tokkummaa uumuu yaaluu ni dandeessi. Yoo gara humnatti seenamee garuu humni waraanaa Chaayinaa kan Taayiwaan waliin fardaa fi lafoodha. Chayinaan Ameerikaan alatti biyya kamuu caalaa humna waraanaa isheerratti baasii guddaa baafti. Humna lafoo, teekinoolojii misaa'elaa, humna qilleensaa fi haleellaa saayibariin Chaayinaan gahuumsa guddaa qabdi. Xiyyeeffannoon humna waraanaa Chaayinaa bakka biraa haa jiraatuyyu malee, humna namaa waliigalaan yoo ilaalame Chaayinaa fi Taayiwaan jidduu garaagartee guddaatu jira. Akka hayyoonni biyyoota Lixaa tilmaamanitti lola banaa irratti Taayiwaan hanga gargaarsi alaa dhaqqabuufitti waraanni Chaayinaa galaanarraan akka hin seenne ittisuun haleellaa Chaayinaa harkifachiisuu dandeessi. Gargaarsi alaa Taayiwaan eeggattu kun Ameerikaa irraa ta'uu mala. Ameerikaan Taayiwaan ilaalchisee ejjennoon ishee ifa ta'uu baatus, meeshaa waraanaa Taayiwaanitti gurguraa jirti. Yoo Chaayinaan Taayiwaan kan weerartu taate, Ameerikaan Taayiwaan ittisuuf tarkaanfii fudhachuuf dhiisuu ishee akkasumas tarkaanfii akkamii akka fudhattu ifa gochuu hin barbaaddu. Ammatti Ameerikaan ejjennoo "Chaayinaa tokkittii" jedhu deeggarti. Mootummaa Chaayinaa tokkicha kan Beejing jiru qofa waliin malee Taayiwaan waliin hariiroo dippiloomaasii kallattii hin qabdu. Bara 2021 Chaayinaan xiyyaara waraanaa gara daangaa qilleensaa Taayiwaan erguun dhiibbaa gochaa turte. Taayiwaan xiyyaarota daangaa qilleensaa ishee seenan to'attee ragaa isaa ifa gooti. Bu'uura kanaan bara 2021 Onkoloolessa keessa guyyaa tokkotti xiyyaaronni 56 daangaa ishee seenuu himteetti. Diinagdeen Taayiwaan daran barbaachisaadha. Meeshaalee elektirooniiksii guutuu addunyaarratti tajaajila guyyuu kennan kan akka laaptooppii, sa'aatiiwwan, geemii fi kaan galtee (computer chips) Taayiwaan keessatti omishamaniin hojjetu. Safartuu tokkoon, kaampaaniin guddichi biyyattii 'Taiwan Semiconductor Manufacturing Company' (TSMC) jedhamu gabaa addunyaa walakkaa ol qabatee jira. Dhaabbati doolaara biliyoona 100 akka baasu tilmaamame kun chiippiiwwan fayyadamtoonni siiviilii fi maamilootni waraanaa fayyadaman omisha. Chaayinaan Taayiwaan of jalatti deebifachuun indastiriiwwan gurguddoo addunyaa irratti barbaachisummaa jabaa qaban dhuunfachuun humna dabalataa akka argattu taasisa. Dhibdeen Taayiwaan fi Chaayinaa haa hammaatuyyuu malee qorannoon dhiyeenya godhame lammileen Taayiwaan yaaddoo cimaa akka hin qabne mul'isa. Dhaabbanni qorannoo tokko lammilee Taayiwaan biyyi isaanii Chaayinaa waliin waraanatti seenuu akka dandeessu gaafatee, dhibbeentaa 64.3 kan ta'an lakki jedhanii deebisan. Qorannoon biraa ammoo lammileen Taayiwaan hedduun eenyummaa Taayiwaanii akka himatan ifa godheera. Jalqaba baroota 1990 irraa eegalee lakkoofsi namoota eenyummaa Chaayinaa ykn Chaayinaa fi Taayiwaan walitti himatanii xiqqaachaa, namoonni eenyummaa Taayiwaan himatanii daran dabaluu qorannoon kun mul'iseera.


Dorgommii meeshaa waraanaa idil-addunyaatiin Chaayinaa eenyu qaqqabaa?

Chaayinaan saffisa addaan humna waraanaa ijaarrachaa jirti. Biyyattiin tekinooloojii misaa’eliitiin, meeshaa waraanaa Niwukilaraatiin, akkasumas guddina Artiifishaal Intelijensii (AI) isheetiin roga humna waraanaa idil-adunyaa irratti qabduun jijjiirama guddaa fidaa jirti. Kun ammoo taajjabdoota warra gama lixaa biratti yaaddoo guddaa uumeera. Pirezidant Shii Jiinpiing bara 2035 keessa waraanni Chaayinaa kan amma irra jiru caalaa akka ammayyaa’uu qabuuf ajaja dabarsaniiru. Bara 2049tti ammoo humna loltuu “idil-addunyaa waraanee mo’achuu danda’u” ta’uu qaba jedhaniiru. Hoji-manee guddaa ta’us, biyyattiin garuu kaayyoo ishee milkeessaa jirti. Baasii Chaayinaan humna ittisaaf baastu ilaalchisee, “iftoominni kan itti hir’atuu” fi “odeeffannoon qajeelaatti hin beekamu” jechuun ogeessota idil-addunyaa tokko tokkoon ni qeeqamti. Beejing odeeffannoo baajata humna waraanaaf baaftu ifa ni taasifti, garuu maallaqa Chaayinaan humna waraanaasheetiif oolfattu ilalchisee fallaa odeeffannoo isheen kennituutiin warri lixaa yeroo baayyee tilmaama ol ka’aa ta’e kennu jedhama. Ameerikaatiin alatti Chaayinaan biyyoota addunyaa kamiyyu caalaa humna waraanaasheetiif baasii caalu akka baastu bal’inaan himama. Teessoon isaa Waashingiteen kan ta’e Wiirtuun Istiraateejikiifi Qorannoo Idil-addunyaa akka jedhutti, guddinni baajata loltummaa Chaayinaa guddina dinagdeeshee waliigalaarraa yoo xiqqaate waggoota kudhaniif caalmaa qaba. Raaga Ministeerri Ittisaa Ameerikaa ji’a dura taasiseen, Chaayinaan bara 2030 keessa kuusaa Niwukilaraashee dachaa afuriin guddifachuuf qophoofteetti. Yeroo eerame kanatti Chaayinaan “Niwukilaara furgugifaman 1,000” qabaachuuf yaaddee hojjechaa jirti jedheera. Sabaa himaaleen mootummaa Chaayinaa tilmaama kana, “wanta hin fakkaanneefi ta’aa laata jedhamee abjuu abjootamedha” jechuun meshaaleen Niwukilaraa “hangi isaa gadi aanaa ta’e” akka qabaattu taasifameera jechuun dabalanii ibsu. Ogeessonni Inistitiyuutii Qorannoo Nagaa Idil-addunyaa Istookoolmitti argamuufi sadarkaa kuusaa Niwukilara addunyaarra jiru qoratu, Chaayinaan waggoota dhiyoo asitti lakkoofsa meeshaalee waraanaashee dabalaa jiraachuu himu. Niwukilara Ameerikaan qabdu 5,550 qaqqabuudhaaf Chaayinaa baayyeetu ishee hafa. Ta’us garuu, meeshaa Niwukilaaraa dabaluun ol-aantummaa humna waraanaa warra lixaatiif yaaddoo guddaa ta’ee mul’ateera. Hojjetaa Dhaabbata Rooyaal Yunaayitid Sarvis kan Landan keessatti argamuu Veril Nuweenis akka jedhutti, “dhimmi meeshaa waraanaa Niwukilaraa Chaayinaa dubbii ijoodha.” “Qaamolee hunda irraa amantaa walirraa dhabuu wanti fakkaatu jira. Mariin sadarkaa barbaachisurra hin geenye, Balaa guddaan dhiyaateera. Kallattii isaa ilaaluudhaaf rakkisaadha,” jedhe. Bara Haayiparsoonikii Misaa’elonni haayiparsooniik tahan saffisa sagaleetiin dachaa shan caalaa deemu. Akka misaa’elota baalaastikii ardii qaxxaamuranii garuu hin saffisan. Yeroo haleellaan raawwatus adda baasuuf rakkisaa gatii tahaniif meeshaalee waraanaa qilleensarraa tokko tokko bilaasha gochuu danda’u. Dr Zanoo Li’oonii Kiingis Koolej, Landanirraa akka jedhanitti, ‘’Chaayinaan baayyee boodattii akka hafte gatii beektuuf biyyoota jajjaboo birootti siquuf tarkaanfii gurguddaa fudhachuuf yaalaa jirti.’’ Kana gochuu immoo kan isaan yaalan tokko misaa’elota haayiparsooniik tahan guddisuudhaan tahuu ibsaniiru. Chaayinaan misaa’elii haayiparsooniik tahe yaaluu ishee ni waakkatti. Rokeettiiwwan lama ganna darbe furguggifte waraanni biyyattii misaa’elota kana argachuuf dhiyaachuusaa ogeessonni biyyoota lixaa ni dubbatu. Chaayinaan sirna misaa’elii akkamii akka ijaaraa jirtu ifatti beekamuu baatus, sirnooti ijoo lama ni jiru. Chaayinaan sirnoota lameen kana cimdeessuun yoo toleefii misaa’elii haayiparsooniik xiyyaara hawaa socho’uun dhukaasuu dandeessi. Akka Dr Liyoon jedhanitti, misaa’elonni haayiparsooniik jedhaman ofi isaaniittin maarshii kan jijjiiran ta'uu baatanis qiyyaafannoowwan tokko tokko garuu baayyee akka saaxilaman godhu. ‘’Misaa’elonni haayiparsooniik baatota xiyyaaraa  ittisuuf rakkisaa gochuu malu," jechuun dubbatu. ‘’Yaaddoon kuni dhugaa dha. Garuummoo kan akka malee xiyyeeffannoo argates fakkaata,’’ jechuunis ibsaniiru. Artiifishaal Intelejensiifi haleellaawwan saayibarii Chaayinaan yeroo ammaa meeshaalee waraanaa guutummaan guutuutti hubannoo nam-tolcheen (Artiifishaal Intelejensii), AI, qajeelfaman oomishuuf kutatteetti. Kanas ministirri ittisaa Ameerikaa ibsaniiru. Akkaadaamiin Saayinsii Waraanaa Chaayinaa siviilii fi waraana walitti hidhuun kana milkeessuuf aangoon kennameeraafi. Kana jechuun dhaaboti teeknolojii dhuunfaa Chaayinaa indaastirii ittisaa biyyattii waliin qindeessuudha. Akka gabaasonni agarsiisanitti Chaayinaan yeroo dheeraatii qabee hubannoo nam-tolchee roobotiksii waraanaa, sirna misaa’elaa, xiyyaarota nama maleeyyii fi dooniiwwan nama maleeyyii irratti fayyadama jiraachuu dandeessi. Gamaaggama ogeessotaa yeroo dhiyootti adeemsifameen Chaayinaan kana dura duula saayibarii bal’aa biyyoota alaarratti geggeessiteetti. Waggaa darbe baatii Adoolessaa keessa  UK, Ameerikaa fi Gamtaan Awurooppaa kuusaa odeeffannoo maayikiroosoofti irratti haleellaa saayibarii aggaame taasifteetti  jechuun himataniiru. Haleellaan kun sadarkaa addunyaatti yoo xiqqaate  dhaabota 30,000 akka miidhe amanama. Kaayyoonsaas odeeffannoo dhuunfaafi abbummaa qabiyyeerrattii  basaasa bal’aa tahe gaggeessuurratti kan kaayyefate jedhamee amanama. Humna galaanarraa guddaa, garuu jabaa hin taane Chaayinaan humna waraanaa galaanarraa guddaa qabaachuun Ameerikaa dursiteetti. Baay’ina doonii dorgomsiisuun humna galaanarraa gamaaggamuun safartuuwwan biroo akka hambisu ogeessonni ni ibsu. Walumaagalatti faara jiru qorachuun faayidaa qabeessa tahuu mala jechuunis ibsu. Yeroof Ameerikaan madaala baayyeen humna galaanarraa jabaa tahe qabachuun dursaa jirti. Ameerikaan dooniiwwan xiyyaara baatan 11 kan qabdu yoo tahu, Chaayinaan lama qabdi.  Dooniiwwan  niiwukileera baatan, kiruuzaraafi dooniiwwan waraanaa gurguddaa qabaachuunis ni dursiti Ameerikaan. Chaayinaan humna waraanaa ishee caalaatti akka babal’istu garuu ni eegama. Koloneeliin duraanii Raayyaa Bilisa Baasaa Chaayinaafi  Yuniavarsiitii Siinguwaa Beejingitti argamu keessa kan hojjetan  Zhuu Boo, Chaayinaa yaaddoo haleellaa galaanarraa qabdu ittisuuf humnasheee jabeessuun ‘’baayyee barbaachisaadha,’’ jechuun amanu. ‘’Rakkoon keenya inni guddaan Ameerikaanoti daangaa bishaanii irratti isa dubbii barbaadanidha,’’ jedhu. Tilmaama humni waraanaa Ameerikaa kaa’een bara 2020-2040tti dooniin humna galaanaa Chaayinaa harka 40 dabala. Egeree hin beekamne Chaayinaan lola baqachuurraa baatee gara haleeluutti ce’aa jirtii? Ammallee adeemsi Chaayinaa ‘’waraana malee mo’achuudha,’’ jedhu Dr Liyoon. Gara fuulduraatti garuu tarsiimoo kana jijjiiruu dandeessi jechuunis himu. ‘’Humna galaanarraa guutummaan guutuutti ammayyaa tahe qabaachuun qabxii ijoo tahuu mala.’’ Koloneel Zhuun garuu sodaan biyyoota lixaa bu’uura hin qabu jechuun jabeessanii falmu. ‘’Ameerikaadhaan addatti Chaayinaan yaada addunyaa to’achuu hin qabdu.  Chaayinaan gaaf tokko biyya jabduu addunyaa keenyaa otoo taatellee imaammatashee bu’uuraa qabatteeti itti fufti,’’ jedhaniiru. Bara 1979 Veetinaam waliin erga wal waraanteen as Chaayinaan lolatti galtee hin beektu. Humni waraanaa ishees qorannoo keessa hin galle. Namoonni biyyoota lixaa keessa jiranis tahe Chaayinaatti argaman kanumaan akka itti fuftu abdii qabu.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: Chaayinaan Gaanfa Afrikaatti Ergamaa Addaa muuduuf ta'u beeksiste

Rakkoo nageenyaa bakkeewwan Gaanfa Afrikaa jiru qolachuuf Chaayinaan ergamaa addaa muuduuf akka ta’e beeksiste. Dhimma kana Ministirri Dhimma Alaa Chaayinaa Waang Yi Keeniyaa daawwataa jiran ibsaniiru. Ibsa miidiyaaleef Mombaasaadhaa kennaniin biyyi isaanii naannichatti gahee ishee cimsachuu akka feetu himan. ''Waliigaltee siyaasaafi tarkaanfii qindaa’e keessa qooda qabaachuuf Chaayinaan Gaanfa Afrikaatti ergamaa adda ani muuddi,'' jechuu isaanii Rooyitars gabaaseera. ''Nageenyaafi tasgabbii naannichaa keessatti gahee keenya guddisuu itti fufna,'' jechuun Waang Yiin himan. Qondaalli olaanaa Chaayinaa kuni biyyoonni Gaanfa Afrikaa egeree isaaniirratti murteessuu qabu akkasumas yaa’ii nagaa tolfachuu qabu jechuun dubbatani. Gaheen ergamaa addaa muudamu maal akka ta’ef bal’inaan qondaalli Chaayinaa kuni hin himne. Kana dura Ameerikaa, Gamtaa Awurooppaafi Gamtaan Afrikaa Gaanfa Afrikaatti ergamaa addaa muudaniiru. Waraanni Itoophiyaa keessa waggaa dura ka'eefi ijoo dubbii addunyaa ta'e akkasumas dhimmi hidha Abbayyaafi muddamni daangaa Itiyoo - Sudaan biyyoonni kunneen Itoophiyaarratti akka xiyyeeffatan dirqeera. Kanaan ala, Onkololeessa keessa fonqolchi waraanaa kan keessatti raawwate Sudaaniifi al-Shabaab waliin kan wallolaa kan jirtu Somaaliyaan xiyyeeffannoo biyyoota kanaati. Chaayinaan keessumaa waraana Tigraay waliin wal-qabatee waltajjiiwwan gara garaa irratti mootummaa Itoophiyaaf deeggarsa qabdu ibsaa turteetti. Ministirri Dhimma Alaa Chaayinaa baatii tokko dura Itoophiyaatti argamuun bulchiinsa Ministira Muummee Abiy Ahimad bira akka dhaabbatan ibsaniiru. Tibbanammoo daawwannaa biyyoota Afrikaa sadii taasisaa jiru. Daawwannaa isaanii jalqabaan gaafa Roobii biyya paartii tokkittiin bulaa jirtuufi biyyoota Lixaa biratti qoollifatamte Eertiraatti goruun Pirezidant Isaayyaas Afawarqii fi kaan waliin mari’ataniiru. Qoqqobbii Ameerikaan waraana Itoophiyaa keessaa walqabateen baatii Sadaasa keessa Etiraarra keesse Ministirri Dhimma Alaa Chaayinaa balaaleeffataniiru. Waang Yiin misooma qarqara Galaana Diimaa Ertiraa misoomsuu akka gargaartu himuu isaanii Rooyitars himeera. Daawwannaa isaanii lammataan Keeniyaa kan jiran qondaalli kuni Ministira Dhimma Alaa Keeniyaa Reechel Omaamo waliin mari’ataniiru. Daawwannaan Ministira Dhimma Alaa Chaayinaa kuni daawwannaa Gaanfa Afrikaatti Ergamaa Addaa US Jeefrii Feltimaan waliin walirra bu’eera. Feltimaan gaafa Kamisaa Itoophiyaa qaqqabu jedhamee eegama. Turtii isaaniinis waraana Kaaba biyyattiitti baatiiwwan 14’f turef furmaata barbaaduurratti xiyyeeffatu jedhame. Daawwannaa isaanii sadaffaan Ministirri Dhimma Alaa Chaayinaa Odola Komoroos gama Bahaa Afrikaa argamtu ni daawwatu jedhamee eegama.


Namichi maappii gandasaa ijoollummaa yaadatu kaaseen waggaa 30 booda haadha argate

Namichi lammii Chaayinaa hatamee guddifachaaf gurgurame tokko waggaa 30 booda haadha isa deesse waliin deebiyee wal argachuu danda'e. Namni umurii ijoollummaan butamee achi buuteen dhabame kun maappii/danaa ganda yeroo ijoollummaa isaa yaadatu harkaan erga kaaseen booda barbaacha taasifameen ture kan haadhasaa argate. Lii Jingwii yeroo mana maatii isaatii hatamee warra seeraan alan daa'imman daddabarsanitti gurgurame umuriin isaa waggaa afur ture. Namichi kun Mudde 24 maappii bakka yeroo ijoollummaa isaa keessa ture harkaan erga kaaseen booda appilikeeshinii viidiyoo ittiin waliif qoodan Douyin jedhamu tokkoof qoode. Isaan booda poolisiin maappii inni harkaan kaase sana fuudhee ganda inni maappicharratti kaaseefi seenaa dubartii ilmi akka jalaa badee ture iyyata qabdu tokko waliin walitti fidee ilaale. Isaan booda qorannoo qaccee sanyii (DNA) taasifameen ilmaafi haadha ta'uun isaanii mirkanaa'ee Sambata darbe kutaa bulchiinsa Chaayinaa Yunaan jedhamtu keessatti walitti makamaniiru. Viidiyoon akka haadhaafi dhalli kun itti waggaa 30 booda wal argan mul'isu bahe tokko akka agarsiisutti, Lii Jingwiin maaskii koronaavaayirasiif afaaniifi funyaanitti haati isaa godhattee turte  suuta jedhee kaasuun fuula ishee guutuu erga ilaaleen booda imimmaan ittifachuu dadhabe. Achiin boodas mormatti maramee miira isaa ibsate. "Waggaa soddomii sadiif eeguun booda, dharraafi dheebuu [haadhaa] halkanoota lakkoofsaan ol ta'aniin booda maappiin waan bara ijoollummaa sammuutti na dhufte kaasuutiin dhumarratti yeroon sirrii dhufe," jechuun fuula Douyin  isaa irratti barreesse. "Warri akkan deebiyee maatii kiyya waliin wal argadhuuf na gargaartan mara guddaa galatoomaa," jedhe, Mr Lii magaalaa kibba-lixaa  Zhaotong  jedhamtu kan kutaa bulchiinsa Yunaan keessatti argamtu keessatti bara 1989 butamuun maatii bakka sanarraa kiiloomeetira 1,800 ol faggaatan tokkotti gurgurame. Yeroo ammaa kana kutaa bulchiinsaa Guangdong jedhamtu kan kibba Chaayinaatti argamtu keessa jiraachaa kan jiru yoo ta'u, maatii isa gudifatan ykn daataa-beezii DNA sakatta'us eessaa akka dhufe isatti himuu hin dandeenye. Karaa maatii erga abdii kuteen booda ture kan interneetaan soquu jalqabe. "Viidiyoo maappii kaasee gadi dhiise sanarratti ani nama daa'immummaan osoon waggaa afur ta'ee jiruu badedha. Bara 1989 hattoota gara jabeeyyii ta'aniin butameen gara Henaan geeffame," jechuun barreessee qoode. "Kun maappii/danaa naannoo mana jireenyaa kanan sammuu kiyya keessaa yaadadhu harkaan kaasedha," wantota naannoo ganda itti dhalate agarsiisan akka gamoowwaniifi mana barumsaa fakkaatan, akkasumas daggala micireefi haroo xiqqoo agarsiisan ol qabee dhaabbatee agarsiisa. Hawaasa ilmoo dhiiraa qabaachuun gatii guddaa qabu akka Chaayinaa kessatti daa'immaan butuun waan haaraa miti. Daa'imman baayyeen ijoollummaatti butamanii maatiiwwan birootti gurguramu. Bara 2015 keessa, waggaa waggaatiin daa'imman 20,000 ta'an akka butaman tilmaamamee ture. Bara 2021 keessa ijoollonni hedduun badanii waggoota dheeraaf erga turanii booda maatii isaanii dhiigaatti makamaa turan. Adoolessa darbe, Guo Gangitan ilma isaa umuriin isaa waggaa 24 ta'u kan kutaa bulchiinsa Shandong keessatti walitti makaman.


Weerara Yuukireen: Weeraramuun Yukireen Chaayinaatti maaliif qormaata jabaa ta'e?

Weerara Raashiyaan Yukireen irratti bante pireezidantiin Chaayinaa Shii Jiinpiing lameen keessaa eenyyuun filatanii akka deeggaran irratti qormaata itti ta'eera. Pireezidant Putiin Yukireen irratti waraana banuuf ajaja erga dabarsanii sa'aa muraasa booda US, Beejiing, Mooskoo waliin ta'uun sirna addunyaa bilisa hin taane uumuutti jiruu jechuun qeeqxeetti. Akka US jettu ta'uu isaaf ragaan hedduun amma bahuu baatanis, rakkoon Yukireeniifi Raashiyaa gama hedduun Chaayinaa qormaata keessa galcha. Michummaan Chaayinaai Raashiyaa akka malee cimaa dhufe Olompiika gannaa Beejiing irratti Puutiin aanga'oota muraasa argaman keessaa isaan guddaa ta'auunuu fakkeenya. Akkuma dorgommiin kun xumurameeni Puutiin bulchiinsota Yukireen harka hidhattootaaa jiraniif beekamtii kan kennan. Chaayinaan hanga ammaattii dhimma kanarratti wanti dubbatte ijoon qaamoleen lamaanuu muddama jiru akka xiqqeessaniidha. Mootummaan Chaayinaa Awurooppaa keessatti waraana jajjabeessuu hin yaadu ammoo Mooskoo waliin hariiroo waraanaafi tarsiimoo cimsachuu fedha. Yukireen Chaayinaaf michuu daldalaa jabduudha. Kanaaf Beejiing Kiyeev waliin hariiroo qabdu kana dhabuu hin feetu Chaayinaa weerara Yukireen irratti Raashiyaa cinaa yoo dhaabbatte Lixa Awurooppaa keessatti hariiroon daldalaa qabdu rakkoo keessa gala. Kana irratti ammoo hoogganoonni Chaayinaa dhimmoota keessoo biyya ormaa keessa galuuf fedha hin qaban, biyyoonni kaanis akka dhimma isaanii keessa galan hin fedhan. Maxxansa twiitaraa isaanii dhiyoorratti dippiloomatiin olaanaan Chaayinaa Liyoo Shi'oomiing Chaayinaan biyya kamuu weerartee hin beektu, lola keessoo keessa hin galle'' jechuun daandii nagaaf murannoo qabdu himaniiru. Hojjetaan tikaa US duraanii Jopn Kaalver twiitara gubbaarratti ''Raashiyaan kutaa Yukireen yoo fudhatte, weerartee fi Kiyeev yoo qabatte ejjennoo Chaayinaan walabamuun biyyoota hin tuqamu jedhu ni sarbiti'' jedhan. Hanga ammaatti dubbii himaan Ministirri Haajaa Alaa Chaayinaa Waang Wenbiin weerara Yukireen hin balaaleffanne, gochaa Raashiyaa kanaanis weeraradha hin jenne. Waang Chaayinan ammallee Yukireeniin akka biyya walabaatti ilaaltii jedhan. Haata'u malee Baha Yukireeniti bulchiinsota of dandeenyeerra jedhan lamaniin ilaalchisee homaa hin dubbanne. Paartii Koministii Chaayinaaf yaaddoo guddaan uummata isaaniifi ilaalcha dhimma addunyaarratti qaban irratti dhiibbaa maalii qaba kan jedhuudha. Sababa kanaan haasaawwan dhimma Yukireeniin walqabatan miidiyaalee idilee fimiidiyaalee hawaaasaarraa hordofuutti jiru. Dubbichi dhimma Taayiwaan deebisee ho'isuu mala jedhamaa jira. Mootummaan Chaayinaa bulchiinsi ofiin bultu Taayiwaan qaama koo seeraan ala baate waan taateef natti makamuu qabdii jedha. Twiitara Chaayinaatii kan jedhamu miidiyaa hawaasaa biyyattii Weibo irratti leellistootni sabboonummaa Chaayinaa biyyattiin faan Raashiyaa hordoftee Taayyiwaan deebifachuuf carraan gaariin ammaa jechuun barreessaa jiru. Qoqqobbiiwaan biyyootni Lixaa Raashiyaarra kan balaaleffatte Chaayinaan Taayiwaaniin deebifachuuf yoo yaalte muuxannoon walfakkaatu akka ishee mudatu tilmaamni jira. Suni ammoo dhangala'uu dhiigaafi baasii guddaa baasisa. Dubbii himtuun Ministeera Haajaa Alaa Chaayinaa Huwaan Chuunyiing miidiyaaleetti yoo dubbatu, qoqqobbiin rakkoo furuuf filannoo gaariidha amantaa jedhu hin qabnuu jedhan. Vilaadmiir Puutiin dubbattoota Raashiyaa Yukireen keessa jiraniin bilisa baasaa jiraa jedhan. Warri saba Mongoliyaa, Kooriyaa, Kirgiiz fi kaan Chaayinaa keessa jiranoo? Chaayinaaf wnti balaa ta'uu danda'u warri Tiibeetiifi Uyiihugguur mirga olaanaaf ykn ammoo of danda'uuf gaaffii yoo dhiyeessanoo? kan jedhu Bulchiinsa pireezidant Shiif wanni guddaan dhimmoota kana. Haala kanaan miidiyaaleen mootummaa Chaayinaa uummata miidiyaalee hawaasaarraa dubbatan kana garamitti oofaa jiruu kan jedhu ilaaluun Chaayinaan deemsa Raashiyaan Baha Awurooppaa irratti ejjennoon ishee garam kan jedhu hordoofuutu barbaachisa. Miidiyaan biyyoolessaa Weibo irratti akkaawuntii qabuun maxxansaalee isaa dhummoota Yukireeniifi Raashiyaa irratti yaada hordoftootaaf deebii ni kenna. Yaadota kennaman keessaa hangi tokko: ''Puutiin namatti tola!'' ''Ani Raashiyaan deeggara, US nan morma. Wanniin jedhu kanuma'' ''Ameerikaan yeroo hunda addunyaa hunkuruu barbaaddi!'' Namootni nagaan akka bu'i yaada maxxansan hedduun jiraataniis, kanneen US balaaleffatan garuu akkaan leellifamu. Tokko akkas jedha: ''Namoonni hedduun maaliif Raashiyaafi Puutiin akka deeggaran naaf hin galle. Weerarri akka haqaatti ilaalamaa? Waaraana gosa kamuu mormuu qabna!'' Kan biroon ammoo akkas jedhe: Putiin nannoo fottoqtoota Yukireeniin qabameef beekamtii kenna, Kunimmoo ifatti dhimma biyya biraa keessa galuudha.'' Chaayinaan lammiileen hedduun yaada akka maxxansa isa dhumaa kana deeggaraniifi bitatan hin feetu. Embasiin Chaayinaa Yukireen jiru lammiileen isaa biyyattii san jiran konkolaata isaaniirratti alaabaa Chaayinaa kaahanii akak wal eegan dhaameera. Wanti Raashiyaan raawwatte weerara moo miti jedhamanii kan gaafataman dubbii himtuun Ministeera Haajaa Alaa Chaayinaa Huwaan Chuunyiing, ''seenaan dudduubee dhimma kanaa walxaxaadha.. dhimmi kun kan dhalate sababoota hedduu birootiini'' jedhan. Amma wanti Awurooppaa keessatti adeemaa jiru Shii Jiinpiing eeggannoon garatti goran filachuuf rakkisaa taasisa.


Dinagdeee Itoophiyaa: Barbareen Chaayinaa gabaa Itoophiyaa seenee ture eessa dhaqee?

Baatii Sadaasaa keessa gatiin barbaree yeroo itti tasgabbaa'udha, sababiin isaa ammoo yeroo inni lafaa gahu yeroo itti gabaatti dhiyaachuu jalqabu waan ta'eef.  Namoonnis barbaree yeroo dheeraaf ta'u mana keessatti kan qopheeffatan ji'uma kana keessadha. Gabaa barbaree kana keessatti isa qotee gurguru, isa gidduu seenee dallaalu ykn warra qopheessanii rabsan, akkasumas warra fayyadamanitu wal gaha. Ji'a Adoolessaa darbe irraa keessa garuu namoota warra rabsan birattti omishini barbaree kanaan dura hin baratamiin argamee ture. Innis "Barbaree Chaayinaa" maqaa jedhuun mul'atee walakkeessa ji'a Fulbaanaa keessa deebiyee baduu isaa daldaltoonni ni dubbatu. "Barbaree kana yeroo Markaatoo, Takila-Ayimaanotii fidnu "Made in China" [kan Chaayinaatti hojjetame]  jedha jechuun dubbata daldalaan maqaan isaa Birilleewu Aayewu jedhamu tokko. BBCn madda 'Barbaree Chaayinaa' jedhame kanaa ilaalchisee Ministeera Daldalaafi Walitti Dhuufeenya Qaxanaa irraa odeeffannoo argachuuf irra deeddeebiin carraaqqiin taasise hin milkoofne. Gabaa barbaree naannawaa Marii jedhamu daldaltoonni barbaree 30 ta'an kan jiran ta'ullee ji'a Onkoloolessaa gara walakkeessa daldalaan barbaree "barbaree Chaayinaa qabu" gaafatamee argamuu hin dandeenye. Birilleewu akka jedhutti, barbaree Chaayinaa sana gurguraa akka ture akka irratti beekamu hin barbaadu sababiin isaa ammoo maamila dhabuu waan hin barbaadneef jedha. Dalaltoonni barbaree rabsan naannawwaa Takila-Ayimaanotitti argaman BBCn gaafate sadiis "qabaannees, arginees hin beeknu" jedhu. Haata'u malee, faallaa kanaatiin ammoo namni barbaree rabsu maqaan isaa Abdii jedhamu tokko namoonni barbaree rabsan baayyeen isaanii qabaachaa akka turaniifi ji'a Sadaasaa keessa omishni barbaree waan gaheef gatiin isaa tasgabbaa'uu isaarraa kan ka'een barbareen Chaayinaa gabaa keessaa bahu isaa dubbata. Gatiin barbaree yoo xiqqaate hanga birrii dhibbaa hir'ateera. Barbareen Harar kiiloon tokko birrii 220tti gurguramuun isa gadi aanaadha. Barbareen filatamaadha jedhamu Maaraqoon ammoo kiiloon tokko hanga birria 300tti gurgurama jechuun dubbata Abdiin. Hanga dhuma baatii Onkoloolessaa darbeetti gatiin barbaree gadi aanaan kiiloo tokkotti birria 340 qaqqabee akka ture namoonni ni dubbatu. Barbareen ykn "Red Pepper" addunyaarratti timaatimatti aansee omisha qe'ee isaa namni soorataaf fayyadamudha. Akka qorannoo bara 2018 keessa gaggeeffameetti addunyaarraa warri Veetinaam barbaree ykn "Red Pepper" fayyadamuudhaan tokkooffaadha jedhaman. Itti-aansuun ammoo Indiyaafi Ameerikaa yoo ta'an biyyoonni kunneen sadan barbaree waggaatti faayidaarra oolu keessaa dhibbentaa 41 kan ta'u sooratu. Akka qorannoo hayyoonni afur waggaa lama dura gaggeessanitti barbaree qonnaan-bultoonni omishan keessaa dhibbentaa 92.4 kan ta'u gabaaf kan dhiyeessan yoo ta'u kun ammoo biyyattii keessatti midhaan gabaaf omishaman keessatti akka ramadamu isa taasisa. Qonnaan-bultoonni omisha barbaree isaanii dhibbentaa 60 ta'u daldaaltota naannoo isaaniitti argamanitti akka gurguran qorattoonni kunneen adda baafataniiru. Ka'umsi sirii isaa Ameerikaa Kibbaa akka ta'e kan himamu barbareen, Itoophiyaa keessatti naannolee Oromiyaa, Amaaraafi kibba keessatti bal'inaan omishama. Akka qorannoo ogeessota kanaatti rakkoon gabaa barbaree inni guddaan hir'ina galtee barbaachisaniidha. Omishini barbaree dhibee gara garaa isa balleessuuf baayyee kan saaxilamu ta'uun isaas rakkoo biraadha jeha. Kana malees, barbaree omishuudhaaf humni namaa dhabamuunis rakkoodha akka isaan adda baafatanitti. Barbareen yeroo dhaabamutti, haramamuufi gahee funaanamutti humna namaa baayyee barbaada. Rakkoon gabaa barbaree keessatti mul'atu inni biraan mootummaa biraa deeggarsi dhibuu isaati. Man-kuusni gahaa ta'e dhibuun, tajaajilli liqaa dhabamuu, odeeffannoon sirriin warra bitaniifi gurguran gidduutii dhibuufi rakkoowwan qulqullina waliin wal qabatanis rakkoo gabaa barbareeti. Waldaa Ogeessota Dinagdee Itoophiyaa keessatti qorataa ol-aanaa kan ta'eefi  gorsaa dinagdee mootummaa Itoophiyaa kan ta'e gargaaraan piroofeesaraa Sa'id Nuuruu (PhD), barbaree dabalatee omishaalee yeroo eeggatanii omishan biroo rakkoowwan gurguddoo afur mudatan qaala'insa gatiif sababadha jedha. Rakkoon inni jalqabaa omishicha gahaa godhanii omishuu dadhabuudha. Biyyoonni sharafa alaa gahaa qaban akka Yunaayitid Arab Imiraatis (UAE) warra omisherraa fudhatanii ummata isaaniif yeroo dhiyeessanitti omisha kana biyya keessatti gahaa taasisuun omishuu baannaan hir'inni ni dhalata jedha ogeessi kun. Kan lamaffaa ammoo omisha barbaree mala osoo hin yaratiin yeroo dheeraaf haala ittiin tursiifamuun danda'amu dhibuu isaati. Kanaaf, barbareen akkuma omisha timaatimaa osoo hin miidhamiin yeroo dheeraatiif akkaataa yeroo dheeraatiif ittiin tursiisuun danda'amurratti hojjetamuu barbaachisa. Falli biraan ammoo omishti kun yeroo gatiin isaa gadi bu'u ykn rakasutti bitanii ol kaa'uudha jedhu ogeessonni dinagdee. Rakkoon biraa dhiyeessaafi gabaa barbaree keessatti mul'atu industiriin omisha kanatti fooyya'insa biroo dabaluun dhiyeessan xiqqachuudha. Yeroo hanqinni omishaa mudatutti biyyoota sharafa alaa gahaa qabaniif furmaata sirriidha jedha Sa'id (PhD). Biyya akka Itoophiyaa rakkoo sharafa alaa qabdu kanaaf ammoo omisha akkasii alaa galchuun miidhaa qaba. Haata'u malee, of eeggannoo cimaatiin si'a takkaa ykn si'a lama galchuu taanaan faayidaa qabaachuu mala. Itoophiyaan hir'ina omisha barbaree mudate gutuuf biyya alaarraa galchuun furmaata waaraa miti. Kanaaf falli sirriin tekinooloojiifi muuxannoo jiru biyyoota gara garaa irraa fudhachuun akkaataa si'a lamaa ol omishuun danda'amu mijeessuu feesisa. Qonnaan-bultoonni Itoophiyaa hojii qonnaa barbaree kanatti kan ilkaan buqqifatan ta'ee osoo jiruu akka omishaawwan industirii biyya alaatii galchuun miidhaa guddaa biyyarratti fida. Faayidaawwan tarsiimaawaa kanneen qaban akka maashinootaa galchuudhaaf yoo ta'e malee omishaaleen qonnaa kiiloo tokkollee dhaabbataadhaan alaa galchuun sirrii miti jedha ogeessi dinagdee Sa'id (PhD). "Warri alaa galchan qulqullina caaluun omisha qonnaa omishame gatii gadi aanaatiin galchuun dhoqqeefi biyyoo keessa gangalachuu isaaniif hambisa ta'a. Kun garuu baramee jennaan gadheedha. Dhibaa'ummaa fida. Suppar-maarkeetii keessa fireen burtukaanaa afur birria 280tti gurgurama. Foon lukkuu qalamee qixaa'e, hanqaaquun, akkasumas shunkurtiin alarraa gala. Haalli qilleensa biyya keenyaa mijataa ta'ee osoo jiruu kun akkamiin ta'e jehamee gaafatamuun barbaachisaadha," jedha Sa'id Nuuruu (PhD). Ji'a Fulbaanaa hanga Sadaasaatti barbaree Chaayinaa daldalaan dirqama qabatee gurguraa ture ilaalchisee daldaltoonni komii dhiyeessaa turaniiru. Barbareen kun yeroo qodaa isaa keessaa banamuu kaasee, "foolii kemikaalaa" akka qabu himama. Maamiltoonni barbaree kana bitatanis gammachuu akka hin qabne Birilleewu ni dubbata. "Barbareen Chaayinaa kiiloon tokko birrii 250n yeroo dhufu, kan biyya keessaa garuu birria 350tti ture kan gurguramu. Garaa garummaa gatii ol-aanaa ta'e akkasiitu ture. Maamiltoonni anarraa bitatan yeroo daakamutti bifti isaa bareedaa akka ta'e himu. Rakkoon isaa garuu yeroo nyaata keessa galudha," jechuun BBCtti hime Birilleewu. Maamiltoonni isaas akka mufatan hin hoksine daldalaan barbaree kun. Ogeessi Dinagdee Sa'id Nuuruu (PhD) omishaawwan qonnaa akka kanaa biyya alaatii galan dhukkuba qabatanii akka hin seenneef of eeggannoon taasifamee yaaliin taasifamuu qaba jechuun akeekkachiisa. Daldalaan Itoophiyaa keessa jiru to'annoodhaaf mijataa miti kan jedhu ogeessi kun, biyyoota biroo keessatti daldaltoota gurguddoo lakkoofsi isaanii muraasa ta'etu jira waan ta'eef mootummaa waliin mariyatanii walii galuudhaaf salphaa taasisa. Kun qonnaan-bultoota warra omishaniifis ni hojjeta jedha. Bu'aan kan argamu baayyee omishanii gatii gadi aana ta'een gurguruun ykn omisha muraasa gatii ol-aanaa ta'een gurguruun kan jedhu ogeessi dinagdee kun, daldaltoonni ykn qonnaan-bultoonni muraasni biyyi keessa jiraniifi omisha xiqqaa dhiyeessan aala'insi jireenyaa jiraachuun isaa kan tilmaamamudha. "Biyyoota guddatan keessatti mootummaan kan waliin dubbatee furu suppar-maartetoota afur ykn sahn ta'an waliinidha. Biyya keeya keessatti suuqiiwwan kuma 20 cufne oduu jedhan dhageenya. Kun ammoo caalaa akka hir'inni uumamu taasisa. Suppar-maartetiin dhiyeenya keessa Finfinneetti baname tokko ni jira. Oyiruu ofii isaa keessaa burtukaana ciree fidee kiiloo birria 30n gurgura. Suppar-maarkeeticha irraa kanneen bitan ammoo isuma cinaatti gatii dacha ta'een kiiloo tokko birrii 60n gurguru," jechuun garaa garummaa dhiyeessitoota gurguoofi warra qinxaaboo gurguran gidduu jiru hima Sa'id Nuuruu (PhD). Akkasumas caasaan gabaa omisha Itoophiyaa dalaalotaan dhiibbaa guddaa keessa kan jiru ta'uun isaafi namoonni ammoo omisharratti hirmaachuu caalaa gidduu-seenanii daallaluun buufataa jiraachuu filachuun isaanii rakkoo ol-aanaa ta'e biroodha jedha ogeessi kun. Akkuma omishaalee abaabaa omishaaleen nyaataa kanneen omishan kampaanota gurguddoo gargaaruudhaan gara biyya keessaa akka dhufan hafeeruudhaan isaanirraa barachuun akka barbaachisu himu. "Si'a takkaatti shaamaa 100 ibsuun hin danda'amu," kan jedhu Sa'id, "Shaamaa tokkorraa ka'uun garuu ni danda'a" jeha. Omishtoonni abaabaa Keeniyaarraa wagga 10 dura gara Itoophiyaa kan dhufan filannoo Keeniyaa hordofee rakkoo uumame baqatanii akka ture, akkasumas Itoophiyaa keessattis omishni abaabaa madda shara alaa argamsiisu ta'uun isaa amanamee hojjetame. Yeroo dhiyoo asittis abbootiin qabeenyaa dhuunfaas kan itti seenan ta'ee ce'umsi tekinooloojii saktara keessatti milkaa'e akka ta'e ibsa. Akka Sa'id Nuuruu (PhD) jedhanitti, milkaa'inni akkasii kun dame biroorratti dabalamuu qaba. "Furnaanni jalqabaa, lamaffaas ta'e sadaffaan tokkicha. Innis qonnaatiin of danda'uu qabnda," jechuun qonna ammayaa babal'isuun furmaata jiru tokkicha akka ta'e BBCtti hima ogeessi kun.


Chaayinaa keessatti 'walabummaan miidiyaa saffisa guddaan gad-deebi'aa jira'

Walabummaan miidiyaa Chaayinaa saffisa guddaan gad-deebi'aa jira jedhe gareen ogeeyyii miidiyaa biyyoota alaa kan Chaayinaa keessa hojjetan bakka bu'u. Waldaan 'Foreign Correspondents Club'(FCC) ogeeyyiin miidiyaa Chaayinaa keessa jiran reebicha, butamuu, duula miidiyaa hawaasummaafi viizaa dhorkamuu fa'aan rakkachaa akka jiran ibseera. Gaazexessitootni biyya keessaa kan Chaayinaafi Hoongkoong keessa jiranis miidhaaf saaxilamuu isaanii waldaan kun ibseera. Chaayinaan waldaa ogeeyyii miidiyaa biyyoota alaa kana(FCC) dhaabbata seeraan ala ta'e ittiin jedhee beekamtee dhorkatee jira. Ogeeyyiin miidiyaa biyyoota alaa hedduun Chaayinaa keessa jiran mootummaarraa dhiibbaa irra gahu sodaachuun biyyattii kan bahan yeroo ta'u kaan isaanii ammoo of eeggannoof jecha karoora yeroo rakkoo tolfatanii hojjechaa jiruu jedha waldaan kun gabaasa baaseen. Gaazexessitoota biyya alaa qofa osoo hin taane wahillan isaanii Chaayinaallee aanga'oota mootummaan akka hiraarfamaniifi maatiin isaaniis akka dorsisfaman waldichi ibseera. Lammiin Awustiraaliyaa Cheeng Lii fi lammiin Chaayinaa Haazee Faan ammoo icciitii mootummaatti buutan sababa jedhuun erga hidhamanii waggaa tokkoo ol ta'eera. ''Imaammatni zero-Covid, dhimmi hojjettootaa, muddamni siyaasaa naannoo, wal-amantaan dhibuun fi takka takka ammoo jibbi Chaayinaa keessatti miidiyaalee warra Lixaaf jiru balaa guddaadha'' jedha gulaanaan gabaasa waldaa kanaa keessatti waabeffatame tokko. Ogeeyyii miidiyaan cinaatti namootni ykn maddeen ogeeyyii miidiyaaf odeeffannoo kennan ni hiraarfamu, gaaffiifi deebiif beellama qabataniis yoo ta'e sa'aa isa dhumaarratti dhiibbaa aanga'ootaan yaada keennuuf dhisuuf dirqamu. Gaazexessaan biroon gabaasa kana keessatti waabeffatame ammoo maddii odeeffannoo isaa tokko suura iskiriiniirraa kaase eerga ergeefii booda qabamee hidhaan itti muramuu himeera. ''Haalaan nama rifaasis yoom akka gadhiifamu hin beeku'' jedha. Covid akka sababaatti fayyadamuun hayyama hojiif gara dirree akka bahan kennamu irrattis dhorkaan kaahamuu gabaasni waldaa kanaa ibseera. Naannolee Chaayinaakeessaa bulchiinsi Shinjiyaang bakka jireenyaa musliimota Uyihuguur taateefi sarbamani guddoon gaheera jedhamutti ogeeyyiin miidiyaa hayyama argatanii yeroo hojiif bobba'an aanga'ootni namoota isaanii duukaa akka hordofsiisan ogeeyyii miidiyaa qorannoo waldaa kanaaf yaada kennan keessaa dhibbeentaan 88 himaniiru. Bara 2021'tti rippoortarri BBC Chaayinaa ture John Sudworth  haala bulchiinsi Shinjiyaang erga gabaasee Taayiwaanitti yoo ce'u poolisoonni huccuu dambii hin uffanne hanga buufata xiyyaaraatti hordofaa turan. Chaayinaan amma dura miidhaa ogeeyyii miidiyaa biyya alaarra gahu irratti himata waldaa kanaan  dhiyaate fudhatama dhabsiifteetti. Dubbii himtuun Ministeera Haajaa Alaa Chaayinaa Hu'ii Chuunyiing ''gaazexessitootni biyya alaa Chaayinaa jijran akka abbaa carraatti of ilaaluu qabu'' jedhanii turan.


Akeekkachiisa MI5 booda Chaayinaan siyaasa UK keessa seenuu haalte

Taajijjilli nageenyaa UK, MI5 jedhamu qondaalli Chaayinaa paarlamaa UK keessa seente jechuun erga akeekkachisee booda Chaayinaan siyaasa UK keessa seenuu haalte. Dhaabbatti nageenyaa kun akka jedhetti, Kiristiin Ching Kuyi Lii, Paartii Komunistii Chaayinaaf, miseensota mana maree waliin “hariiroo hidhataa uumteetti.” Sana booda miseensaa paarlaamaa paartii Lebarii Beerii Gardiner, kan paawondii 420,000 fudhate dabaltee, namoota siyaaaaf gumaacha kenniteetti jedhe. Imbaasiin Chaayinaa Landan keessa jiru, MI5 hawaasa lammilee Chaayinaa UK keessa jiratanii “sobaan himachuu fi dorsisuun” himateera. Ibsa marsariitii isa irratti maxxanseen, dubbi himaan imbaasichaa: “Chaayinaan yeroo hunda qajeelfama siyaasa keessa biyyootii biraa keessa seenuu dhiisuu ni hordofti” jedhaniiru. “Paarlamaa biyya biraa kamuu keessatti nuti "dhiibbaa bituuf" fedhii hin qabnu, kana gochuus hin feenu. UK keessatti himata sobaa fi dorsiisa hawaasa Chaayinaa irratti ga’u ciminaan ni balaaleffanna.” Akka akeekkachiisa MI5’tti, Adde Liin paarlamaa kan seente “hawaasa lammilee UK-Chaayinaa bakka bu’uu fi hirmaanna saboota adda addaa guddisuuf” akka ta’edha. Tajaajilli MI5 garuu gochi kun kan taasifame “qindoomina dhokataa Dhabbata Tokkummaa Hojii- UFWD (kan paartii Komunnistii Chaayinaa ta’e) waliin ta’uun, fandii lammilee biyya biraa Chaayinaa fi Hoong Koong keessa jiraataniin taasifamedha,” jedha. Dhabbati UFWD “qaamoolee gurguddoo” waliin “hariiroo uumuun” haalli siyaasaa UK akka CCP’f mijaataa ta’u taasisuu fi dhimma mirga namoomaa dabalatee, kanneen paartichaa irratti yaaddoo qaban falmuuf hojjachuun himatame. Tajaajilli nageenya MI5 akka jedhutti, Aadde Lii “namoota siyaasa UK keessa jiran hedduu waliin hariiroo cima uumteetti,” kan akka gartuu amma diigameeru, Gartuu Paartii Paarlamaa Hundaa Chaayinoota Biriteen keesaa dabalateeti. MI5 dabaluun Aadde Lii “gartuulee paarlaamaa hundeessuun, ageendaa CCP dhiibuuf yaalu dandeessa,” jechuun akeekkachiiseera. Dubbi himtuun paarlaamaa Piritii Pateel, namni tokko kan “mootummaa Chaayinaa bakka b’uun beeka gocha gidduu seenuu hojjatu, miseensota paarlaamaa irratti xiyyeeffachuun isaanii baayyee kan nama yaaddessudha,” jetteetti. Ta’us garuu UK’n “gidduu galummaa biyyootii alaa adda baasuuf” qajeelfamoota qabdi jetteetti. Miseensi Paarlaamaa Gardineer, dhabbata seeraa Aadde Lii Kiritiin Lee & Co, jedhamurraa gumaacha argachuu kan eegale dhuma bara 2014 keessadha. Gardineer waa’ee ishee irratti tajaajila nageenyaa keenya waliin waggootii dheeraaf hojjachaa tureera,” jedheera. Qorattoonni isaaf ramadan eenyu akka ta’an irratti Aadde Liin homaa “ga’ee akka hin qabnee”  fi gummachi taasifame hundi “seeraan gabaafamuu isaa himeera. “Akka ilaalchakootti, maallaqi sun hojii ani paarlaamaa keessatti hojjadhuu foyyeessuuf kan kennamee fi kaffaltii qorattootaaf kano ole dha, mallaqni bu’aa dhuunfaakoof oole hin jiru,” jedhaniiru.


Chaayinaan lammii Kooriyaa Kaabaa mana hidhaatii miliqee ture deebiifte to'atte

Lammiin Kooriyaa Kaabaa mana hidhaa Chaayinaa keessaa miliqee ture barbaacha guyyoota 40n booda poolisiin to'atame. Namtichi miidiyaa Chaayinaatiin Shuu Shiyaanjiin jedhamuun waamameefi umuriin isaa waggaa 39 ta'uun himame kun, haala hinbaramneen mana hidhaa Chaayinaa keessaa miliquu danda'ee ture. Shuu bara 2013tti erga Koriyaa Kaabaatii baqachuun Chaayinaa seeneen booda yakka raawwateera jedhamuun hidhaan akka adabamu itti murtaa'e. Lammii Kooriyaa Kaabaa miliqee kana deebiisanii to'achuuf poolisiin hordoffii cimaa taasiseen, nama bakka inni jiruu eeruu kenneef badhaasa maallaqaa akka kennan aanga'oonni beeksiisanii turan. Miidiyaan mootummaa Chaayinaa tokko akka agariiseetti, Shuu mana hidhaa keessaa miliquuf wayita jedhutti dallaa irratti rarra'uun yeroo mana gubbaan bahu argameera. Warraabbiiwwan viidiyoos eegdoon mana sirreessaa shakkamaa to'achuuf wayita yaalan mul'iseera. Namni kun mana hidhaatii miliquunsaa ijoo dubbii ta'ee ture. Aanga'oonnis bakka shakkamaan kun jiru nama himees badhaasa doolaara Ameerikaa kuma 100 ni kennin jedhan. Shuu murteen hidhaa kun kan itti murtaa'e seeraan ala gara Chaayinaa seenuufi hanna raawwachuun ture. Galmeewwan mana murtichaa akka agarsiisanitti, Shuu bara 2013 karaa laga Chaayinaafi Kooriyaan Kaabaa irratti wal lolaniin qaxxaamuruun erga Chaayinaa seeneen booda manadaroota dhiheenyatti argaman keessatti hanna maallaqaa, uffataa fi mobaayilii raawwateera. Kanaan alattis dubartii maanguddoo wayita inni hatu argan meeshaa qara qabuun waraanee miliquuf jedhu poolisiin to'atameera jedha galmeensaa. Namni kun hidhaa waggaa sagalii itti murtaa'ee xumuruuf waggaa lama qofti kan isa hafee yoo ta'u, wayita hidhaa xumureetti deebiifamee gara biyyasaatti waan kennamuuf kana jalaa bahuu jecha mana hidhaatii miliquu akka hinoollee hedduun ni tilmaamu. Chaayinaan waliigaltee baqattoota UN bara 1951 kan mallatteessite taatulleen, baqattoota Kooriyaa Kaabaa humnaan gara biyyasaaniitti deebiifti. Haala waliigaltee UNtti garuu namoonni gara biyyasaaniitti deebiifamuun kan miidhaafi dararama biraatiif isaan saaxilu yoo ta'e, biyyoonni baqattootaa humnaan gara biyyaasaaniitti hindeebiifneef ni dhorka. Chaayinaan garuu lammiilee Kooriyaa Kaabaa kanneen jireenya gaarii barbaacha baqatan malee baqattoota seera gochuun kan yaaddoo nageenyaa qaban gootee hin ilaaltuun.


Chaayinaatti dhiironni shamarran fakkaatan maaliif hanga ajjeefamuutti dararamu?

Dhimmi dargaggeessa Chaayinaa waan danaan isaa kan shamarranii fakkaatuuf qofa doorsifamaafi dararamaa irra gahaa jiraachu osoo himatuu du'ee, waa'een duudhaafi safuu koorniyaa akka marii ijoo hawaasaa ta'u godheera. Ogeeyyiin garuu haalli kun ni jijjiirama abdii jedhu hinqaban. Sababni isaas mootummaan biyyattii ''dhiirota lugna amala dubartummaa qabu'' ittiin jedhu qeeqaa waan jiruuf. "Dhiironni jeequu, loluu fi afaan jabaa namatti dubbachuu qabu. Dhiironni callisan fi suuta dubbii naamusaan dubbatan kanneen amala dubartii qabanii fi sodaattuudha.'' Kun yaada dargaggeessi umrii waggaa 26-Zhou Peng ajjeechaasaan dura onlaayinii irrratti barreessee turedha. Dargaggeessi kun Chaayinaa kutaa biyyaa baha Zhejiang keessatti lubbuu of baase. Barreeffamni inni barreesse maatiisaa godaantota ta'aniin akkamiin akka gatamee fi maatiinsaa akkamiin hojiif gara magaalaa akka seenan ibsa. Garuu dhimmi ijoon uummata Chaayinaa dhiphise namni kun hiraarfamaa turuu isaa kan inni ibsedha. ''Wayitan daa'ima ture shamarreen fakkaadhan ture. Garuu sirnaanin uffachaa ture. Akka dubartii ta'uufis hin yaalle,'' jechuun barreesse ogeessi suuraa Zhou Peng, kan maqaa masoo Ludaosen jedhamuun beekamu. "Haqni jiru kana ta'ee an garuu mana barumsaatti dararamaan ture, arrabsamaa fi hiraarfamaan ture...arrabsoon na hafe hin jiru.'' Waa'ee ajjeechaa nama kanaa poolisiin odeeffannoo ga'aa hin kennine. Xalayaan jecha 500 dargaggeessi kun miidiyaa hawaasummaasaa Weibo jedhamurratti barreesse kun Chaayinaa keessatti mariin dhimma fayyummaa fi nageenyummaa lammiilee akka ka'u taasisuu qofa osoo hin taane, dhiirri Chaayinaa haalaa fi amala akkamii qabaachuu qabaata kan jedhurrattis mariin guddoo deemaa jira. "Gurbaan dhaabbii bareedaa qaba, akkaan bareedaa fi qaamaan guutuu ture. Kun hunduu waan gaariidha. Garuu hiraarfamaa ture. Sababni isaammoo duudhaa durriitti cichuu waan kaateef qofadha,'' jedhe namni miidiyaa hawaasummaa Weibo jedhamu hordofu tokko. "Sababa sagaleensaanii qal'oo akka kan shamarranii ta'eef yookiin qaamni isaanii lallaafeef jecha kan itti kolfame meeqatu jira. Nuti eenyu taaneeti, namni maal fakkaachuu akka qabu kan murteessinuuf? Waan waa balleessaniif akkas ta'anii?'' Namni biraan dhimma kanarratti yaada kenne tokko, wanti mudate waan isa mudataa ture akka isa yaadachiisee fi baayyee qaanessaa ta'uu hime. Manneen barnootaa keessatti sababa danaa keenyaaf nutti qoosamaa arrabsamaa turre jedha namni kun. "Boodatti deebi'ee yoon yaadu baayyee mufee guddaatu natti dhagahama. Dhimma kanarratti baayyee qoosaa turre. Garuu rifaatuu guddaa sammuu keenya keessatti uumeera,'' jedhee barreesse namni kun. Arrabsoon miira namaa tuquu fi dararaan sababa danaa qaamaa Chaayinaa keessatti mudatu hagas mara beekamee mul'achuu baatus, garuu akka qorannoo Jaarmiyaa dhimma Dargaggootaa fi Daa'immanii-Children and Youth Services Review- jedhamu bara 2019 ragaa baasetti dargaggoota 3,000 gaafate keessaa dhibbeentaa 35 kan caalan akka dararaman himan. Dhibbeentaa 31 ammoo karaa onlaayinii dararamu. Akka ragaa kanaatti dhiira ta'uu, mana barumsaa bultii addaatti barachuu, qabxii barnootaa gadi aanaa galmeessisuu fi hariiroo laafaa maatii waliin qabaachuun sababoota ittiin namoota dararamanii fi arrabsamaniidha. Dhiirota amala dhiirummaa hin agarsiisneef bakka kennuu dhabuun aadaa Chaayinaa keessaa ammallee waan dhibe miti. Garuu mootummaan biyyattii ammoo haala kana ifatti labse, inumaa dhiirota haalaa fi amala dubartootaa calaqqisiisan teellaatti hambisuurratti seera akka cimsu ibseera. Mootummaan Chaayinaa jalqaba bara faranjootaa kanarraa eegalee mana barnootaatti ijoolleen qaamaa fi amala dhiirummaa gonfatanii akka guddatniif mana barumsaatti seera haaraa baasee hojiirra oolchuu eegale. Kaayyoonsaa dargaggoonni amala dubartummaa akka hin qabaannee fi qaamaan cimanii akka mul'atan gochuu yoo ta'u kana milkeessuufis barnoota jabina qaamaa bal'inaan kennaa jira. Atileetonni fi namoonni muuxannoo ispoortii qaban dargaggoota akka jajjabessan mootummaan ajaja dabarseera. Mootummaan biyyattii haala kana kan eegaleef, dhiironni biyyattii amalaa fi haala dubartummaa qabaachaa waan guddataa jiraniif booda namni waardiyyaa biyyaaf ta'u dhibuu mala yaaddoo jedhurraa ka'eeti.


Chaayinaan biyya gaazexeessitoota hedduu hiitu ta'uu gabaasni mul'ise

Gabaasni gareen mirga gaazexeessitootaaf falmu 'Reporters Without Borders' baase yoo xiqqaate gaazexeessitoonni 127 wayita ammaa Chaayinaa keessatti hidhaa jiru jedhe. Chaayinaan guutummaa addunyaatti gaazexeessummaarratti "duula ukkaamsaa jabaa" gochaa jirti jedhe gabaasichi. Chaayinaan gaazexeessitoonni hidhaman sababa hokkora kaasaniif akka hidhaman himti. Gareen 'Reporters Without Borders' akka jedhutti Chaayinaan ibsa miidiyaaleef kennamu ukkaamsuun, weerarri koronaa akka hammaatu taasiseera. Wuhaan magaalaa vaayirasichi keessaa ka'etti yoo xiqqaate gaazexeessitoonni fi namootni onlaayinii yaada kennan 10 waa'ee weerarichaa gabaasuu isaaniitiin hidhamaniiru. Isaan keessaa tokko ogeettii seeraa Zhang Zhan yoo taatu, Guraandhala 2020 gara Wuhaan imaluun waan argite barreessaa fi hospitaalota keessatti waan ta'aa ture kallattiin tamsaasaa turte. Gabaasaaleen ishii marsaalee hawaasaa irratti bal'inaan qoodamaa turan. Booda to'annoo jala oolfamtee, himata 'hokkora kakaasuu' jedhu gaazexeessitootaa fi rogeeyyii yaalii mootummaan odeeffannoo to'achuuf godhu cabsan irratti banamuun yakkamtuu taate. Gabaasni fuula 42 qabu gareen kun baase, aanga'oonni Chaayinaa lola farra shororkeessummaatti dhimma bahuun akkamiin Shiinjiyaang keessatti gaazexeessitoota Uyiguur hidhaa akka jiran saaxileera. Chaayinaan warra Uyiguur akka fiinxaleeyyii amantaa Islaamaa fi foxxoquu barbaadaniitti ilaaltu irratti yakka namoomaa raawwatteetti jedhamuun himatamti. Gabaasni kun imbaasiiwwan biyyoota adda addaa keessaa qabdutti fayyadamuun akkamiin gaazexeessitoota irratti haleellaa akka raawwattu, miidiyaa akka uggurtuu fi mata dureewwan akka to'attu himeera. Dabalataan gaazexeessitoonni yaadama paartii komuniistii akka baratan, aappii ololaa bilbila isaaniirratti akka fe'an gooti jedheera. Gaazexeessaan BBC Joon Sadwoorz kan Beejing irraa gabaasaa ture doorsisaa fi dhiibbaa aanga'oota Chaayinaarraa irra gaheen gara magaalaa Taayipee godaanuuf dirqameera. Biyyattiin hayyama BBC biyyattiiraa gabaasuus Guraandhala keessa haqeera. Gabaastuun Biluumbargi kan ta'e Heez faan erga xumura 2020 kan hidhamte yoo ta'u ergasii waa'een dhimma ishii dhagaahamee hin beeku. Gareen 'Reporters Without Borders' gabatee bilisummaa miidiyaa addunyaa irratti Chaayinaa biyyoota 180 keessaa Kooriyaa Kaabaa gulantaa lama qofaan caaluun 177ffaarra kaa'e.


Lammiin Chaayinaa icciitii daldala ayiveeshinii US 'hate' hidhaa waggaa 60'n adabame

Basaasaan lammii Chaayinaa tahe icciitii kaampaanii ayiveeshinii Ameerikaa hatuuf yaaleera jedhamuun murtoon balleessaa irratti darbuu Waajjirri Haqaa US hime. Xu Yanjun dhimma dinagdee icciitii baasuu fi hanna iccitii daldalaa dabalatee waan shaniin balleesseera jedhame. Yakka ittiin himatame kanaan adabbiin hidhaa waggoota 60 tahuu fi kaffaltiin Doolaarri miliyoona shan irratti murtaa'e. Xu jalqaba Beeljiyeem keessatti bara 2018 kan qabame yoo tahu lammii Chaayinaa jalqabaa dabarfamee harka UStti kennamedha. Mootummaan Chaayinaa murtoo Jimaata kaleessaa irratti darbe ilaalchisee ifatti waan jedhe hin qabu. Garuu Beejiingi kana dura himannaa bu'uura hin qabnedha jechuun qeeqxee ture. Akka ibsa waajjira haqaa UStti, Obbo Xu'n qondaala nageenyaa ol aanaa Chaayinaa damee Jiyaangsuuti. Ejensiin kun ammoo hojiin isaa haleellaa odeeffannoo alaarraa dhufu qolachuu, basaasa biyya alaa fi nageenya biyya keessaa irratti hojjeta. Xu erga bara 2013 as hojjettoota kaampaanii US dabalatee kan biyyoota hedduu irratti xiyyeeffachuun hojjechaa ture jedhamuun himatame. Akka fakkeenya tokkootti, hojjetaan kaampaanii GE tokkoof gatii geejiba xiyyaaraa fi baasii biraa kaffaluufiin bara 2017 gara Chaayinaatti imaluun yuunvarsiitiitti ibsa akka kennuufiif haala mijeessee ture. Waggaa itti aanu Xu'n ogeessa tokko ''waa'ee siistema qaama xiyyaaraa [system specification] fi ldiizaayinii isaa irratti odeeffannoo gaafachaa ture. Deeggarsa kaampaanichaa fi umsa FBI waliin godhameen hojjetaan kaampaanichaas ragaalee fuula lama kan odeeffannoo baay'ee murteessoo qaban ergeefuun barame. Xu boodarra hojjetaan kun ragaalee kanneen gara kompitara hojii isaatti akka kallattiin erguufiif gaafate. Akkasumas Beeljiyeemitti hjjetaa kana waliin wal arguuf wal beellamee ittumaan to'annoo jala oole. ''Warri ;kaayyoo Chaayinaa isa dhugaa irratti shakkitan kun kan ittiin dammaqxan isiniif haa tahu,'' jedhe Gargaaraan Daariktera FBI, Alan Koohiler. Teeknoloojii Ameerikaa hatuun humna waraanaa isaanii fi dinagdee isaanii fayyadu jedhe. Himannaan kun amma yeroo biyyootni lameen muddama keessa galanitti dhufe. Chaayinaan misaa'ela saffisa akka malee guddaa qabu haaraa yaalteetti. Pirezidaanti Joo Baayiden haleellaa humna waraanaa Chaayinaa irraa Taayiwaan akka ittisan himan.


Olompikii Gannaa Beejing 2022: Chaayinaan dippilomaatonni US Olompiikarraa hafan qeeqxe

Chaayinaan dippilomaatonni US Olompika Gannaa Beejing 2022 irraa hafuuf karoorfachuu isaanii balaaleffachuun haaloo bahuuf akka jirtullee akeekkachiifte. Dubbi Himaan Ministirri Dhimma Alaa Chaayinaa Zhao Lijian  Chaayinaan "tarkaanfii deebii kennuu cimaa ta'e" fudhatti jedhan. Garuu tarkaanfiin fudhachuuf jiran maal akka ta'uu malu ballinaan hin ibsine. Ameerikaan maal jette? Wixata Ameerikaan dipiloomaatonni ishee Olimpiikii Gannaa Beejiing 2022 irratti akka hin hirmaanne beeksifteetti. Yaaddoo mirgoota namoomaa irraa kan ka'e dipiloomaatiin Ameerikaa Olimpiikii Gannaa Beejiing 2022 irratti hirmaatuuf garas imalu akka hin jirre Waayit Haawus beeksise. Haata'u malee atileetonni US hirmaachuu danda'u, deeggarsa mootummaas ni argatu. Amma dura Chaayinaan lagannaa akka kanaaf deebii jabaa akka kennitu himtee turte. Baatii darbe pireezidantiin US Joo Baayidan dipiloomaatonni lagannaa akka godhan dhiibbaa cimsaa akka jiran himanii turan. Dubbi himtuun Waayit Haawus Jeen Saakii Wiixata lagannaan kun hojiirra akka oolu mirkaneessan. "Hirmaannaan dipiloomaatota US tapha kana irratti wanti hundi sirrii akka ta'e fakkeessa, garuu Chaayinaa kutaa biyyaa Shiinjiyaang keessatti sarbamni mirgoota namoomaa hammaataa fi yakkoonnuu suukkanneessoon raawwatamaa jiru." "Kana itti dhiifnee hirmaachuu hin dandeenyu," jedhan. Itti dabaluun "atileetota dorgommii kanaf leenji'aa turan adabuun garuu tarkaanfii sirriidha jedhee mootummaan US hin amanu" jedhan. Atileetonni taphicharratti hirmaatanis, jilli dipiloomaatotaa irraa hafuun "ergaa ifa ta'e dabarsa" jedhan. Imbaasiin Chaayinaa Washingitan jiru deebii kenneen lagannaan Ameerikaa kun "miira chaartara Olimpiikii akka malee kan faallessudha" jedhe. "Namoonni kun dhufuu fi dhiisuu isaanii namni dhimma qabu hin jiru, dhiibbaan inni milkaa'ina Olimpiikii Gannaa Beejiing 2022 irratti qabu tokkos hin jiru," jedhan dubbi himaan imbaasichaa Liwu Peengiyuu. Jalqabumaa afeerraan dipiloomaatota Ameerikaaf godhame hin jiru, "kanaaf, lagannaan kun eessaa akka dhufeyyuu hin beekamu" jedhan Aab Liwu. Ameerikaan lagannaa kana ifa gochuun dura dubbi himaan Ministeera Haajaa Alaa Chayinaa Zhawo Liijiyaan, Chayiaan "tarkaanfii jabaan deebii kenniti" jedhanii turan. "Olimpiikiin Gannaa dirree ergaa siyaasaa itti dabarfatan fi ittiin harka nama micciiran akka hin taane hubachiisuun barbaada," jedhan Aab Zhaawo. Marsaa hawaasaa Chaayinaa 'Weibo' irratti oduun waa'ee dipiloomaatonni US Olimpiikii lagachuu Kibxata ganama haqamaa turan. Yaadawwan 1500 maxaansa tokko jalatti kennaman keessa saddeet qofti yoo hafu kaan hundi haqamanii jiru. Yaadni tokko "Olimpiikiin kan atileetotaati, namootni siyaasaan maaltu walitti fide? Yoo lagattanillee namootni isin miitan, atileetota dabalatee namootuma keessani," jedha. Qondaalonni mootummoota olaanoo Olimpiikii irratti hirmaachuun waan baratamaadha. Baruma kana Olimpiikii Tookiyoo irratti jilli Ameerikaa giiftii duree Jiil Baayidaniin durfamu hirmaatee ture.


Afrikaan Chaayinaa fi US walmorkuu caala akka waliin hojjetan feeti

Biyyoonni Afrikaa kudha torba yaa'ii Dimookirasii guyyaa lamaa pireezidantiin US Joo Baayidan qopheessan irratti hirmaachaa kan jiran yoo ta'u, sagantichi aardii kana keessatti morkiin US fi Chaayinaa jabaan jiraachuu kan irratti calaqqise jedhu ogeeyyiin. Yaa'iin kun kan eegalame Foramiin Tumsa Chaayinaa- Afrikaa(Focac) magaalaa guddoo Senegaal Daakaaritti gaggeefamee torban tokko booda. Chaayinaan aardii Afrikaa keessatti michuu daldalaa guddoo taatee argamaa jirti. Pireezidantiin Chaayinaa Shii Jiinpiing biyyi isaanii hojiilee inveestimantii Afrikaaf dameelee akka qonnaa, diinagdee dijitaalaa, jijjiirama qilleensaa, indaastiriif jecha doolaara biiliyoona 40, dabalataan ammoo talaallii Koronaa doozii biiliyoona tokko ramaduu isaanii beeksisaniiru. Dhaabbata 'Center for Global Development' jedhutti qorataa imaammataa kan tahe W Gyude Moore ''Biyyi hammuma dimookraatawaa deemte, gara Chaayinaatti siiqxi'' jedha. ''Afrikaa keessatti wanti akkaan barbaadamaan bu'uura misoomaati. Waggoota 20 darban deeggarsaaf kan itti deeman ammoo Chaayinaadha'' jechuunis ibsa. Afrikaa keessatti bu'uurri misoomaa qaama filannoo biyyaalessaati.  Gaambiyaatti, pireezidant Adamaa Baaroow riqicha guddaa Chaayinaan hojjetamee fi daldala Seenegaal waliin si'eesse akkasumas piroojektii daandii guddaa Chaayinaa ijaarsisuuf karoorfameen deeggaramanii marroo lammataaf filatamaniiru. Walgahii Focac isa Senegaalitti qophaaye irratti Seeraaliyoon riqicha guddaa km 7 dheeratuufi magaalaa guddoo Firiitawuniin buufata xiyyaaraan walqunnamsiisu Chaayinaan akka ijaartu walharkaa fudhiinsi raawwatameera. Piroojeektii Ministiroonni haajaa alaa biyyoota lamaanii eegalsiisan kun baasii doolaara biiliyoona 1.2 ijaarama. Yunivarsiitii Okisfoorditti gargaaraan qorannoo Folashade Soule-Kohndou namootni siyaasaa Afrikaa irra hedduu waadaa filannoof galan kabajuuf yeroo hedduu deeggarsa maallaaqaa ijaarsa bu'uura misoomaa Chaayina fedhu jedha. Akka Baankiin Misoomaa Afrikaa jedhutti fedha bu'uura misoomaa guutuuf biyyootni Afrikaa waggaatti biiliyoona 130-170 isaan barbaachisa haata'u malee ammatti kan argachaa jiran doolaara biiliyoona 68-108 gidduudha. Ta'us qaawwi kun deeggarsa Gamtaa Awurooppaa doolaara biiliyoona 340 ta'uufi sagantaa Build Back Better kan mootummaan US bu'uura misoomaarratti hojjetu duuduu mala. Ogeessii daldalaa Francis Mangeni sagantaaleen biyyoota lamaanii adda addaa wal dorgomuu caala waliin ta'uurratti xiyyeeffachuu isaaniitu Afrikaaf bu'aa buusa jedha. ''Dhiibbaa Chaayinaan Afrikaa keessatti uumaa jirtu akka rakkootti ilaalanii dorgommiifi morkachuurra kan nattii fakkaatu humnoonni biroonis walsimsiisanii deemuu qabu'' jedha. Humnoonni kunniin walsimanii deemuu akka danda'an biyyootni Afrikaa gahee akka qabaniis himaniiru. Moore'n Afrikaan madda maallaqa ijaarsa misoomaa bu'uuraaf feetu babal'isuu qabdii jedhu. Itti dabaluunis Chaayinaan bu'uura misoomaa gatii madaalwaan hojjechuun Afrikaa keessatti filatamaa kan jirtu ta'uufi kunimmoo kaampaniiwwan US'tti dorgomuuf qormaata ta'uu dubbata. ''Haata'u malee US misooma humna namaan jabduudha. Yunivarsiitileen isaanii addunyaarratti isaan gaariidha. Sirni Fayyaasa akkasuma. Chaayinaan Hospitaala yoo ijaarte US ammoo hakiimota leenjisuu danda'u'' jedha Moore. Baayyinni uummata Afrikaa bara 2050'tti dachaan dabalee biiliyoona 2.5 gaha jedhamee kan tilmaamamu yeroo ta'u, misoomni diinagdee, hawaasummaa fi siyaasaa murteessadha. Daldala waloo biyyoota Afrikaa cimsuuf sagantaan Amajjjii darbe eegale , 'Africa Free Continental Trade Agreement (AfCTA)' kaayyoowwan qabaman galmaan gahuuf gahee guddaa qabaata. Wixinee Chaayinaan sagantaa 'Belt and Road' fi sagantaa walitti daldala biyyoota Afrikaa cimsu AfCTA walitti hidhuu ammoo daldala aardichaa fi kan achii oliitiifis gumaata guddaa qabaa jedha Mangeniin. Afrikaa keessatti daldala qaala'aa wanti godhu baasii geejibaati. ''Namootni Chaayinaa qeeqan bu'uura misoomaa irratti hojechuuf itti hin lixne'' jechuunis dubbatu. Yaa'ii Dimookiraasii US irratti kan hin affeeramne pireezidantiin Ugaandaa Yuweerii Museveenii abbootii qabeenyaa Chaayinaaf karra isaanii banaa godhaniiru. Kanneen warra Lixaa fedha hedduu hin qabanis jedhama. Chaayinaan misooma Afrikaa keessatti gahee olaanaa taphachaa jiraattis biyyootni Afrikaa imaammata waloo qabaachuu qabuu jedha Centre for Africa-China Studies irraa kan ta'e Davice Monyae. ''Chaayinaan erga bara 2006 dhimma Afrikaa ilaalchisee imaammata sadii baafteetti Afrikaan garuu hanga ammaa Chaayinaa waliin hojjechuurratti imaammata tokko hin baafne'' jedha. Afrikaan dirree dorgommii ta'uu caalatti hoogganootni aardittii walitti dhufanii hiree isaaniirratti murteessuu qabuu jedhu xiinxaltootni.


Dhaabbanni maallaqa bulchu kaampanii ijaarsaa Chaayinaa jalaa doolara mil. 313 fudhate bade

Dhabbati yeroo tokko dhabbata ijaarsa guddicha Chaayinaa ta'uun beekamu, dhaabbata biraa bakka isaa bu'ee maallaqa invest godhuun doolaara miiliyoona 313 ta'uu saamamuu hime. Dhabbati 'China Fortune Land Development' jedhamu akka jedhutti, dhabbati biraa 'China Create Capital' jedhamu maallaqa kana bakka isaa bu’ee invasti gochuu qaba ture. Dhabatti maallaqni jalaa hatame dhimmicha poolisii Beejiingitti gabaasuu isaa investarootatti himeera. Bara 2018’tti  bakka bu’aan Fortune Land dhaabbata Wingskengo Ltd jedhamu waliiin, tajaajila hoggansa invastimantii akka dhiyeessuuf waliigaltee mallatteessuu isaa, ragaan torbe kana bahe ni mul'isa. Ragaan kun akka agarsiisutti dhaabbata Wingskengo jedhamu kanaan akka qajeelfamuun Fortune Land, doolara miiliyoona 313 dhabbata China Create Capital jedhamu sanaaf dabarseera. Chaina Create Capital odolawwan 'British  Virgin Islands'tti galmaa'ee kan jiru yoo ta'u silaa maallaqa kana bakka Fortune Land bu'ee inveest godhuu qaba ture. Fortune Land hanga xumura waliigalticha bara 2022’tti invastimantiin kun waggaatti galii %7 hanga %10 ta’uu ni uuma jedhe akka eege ture hima. Ta’us garuu amma Fortune land, dhabbata Create Capital jedhamu kana qunnamuu hin dandeenye jedhe. Maallaqni isaa eessa akka jirus waan beeku hin qabu. Maallaqi bade kun galii ammaa fi egeree isaa irratti miidhaa akkamii uumuu akka danda’u “madaluun hin danda’amu” jechuun himeera. Akkuma dhabbilee ijaarsaa Chaayinaa gurguddoo kamuu, sababa rakkoo liqii industiricha keessatti uumameen, galiin Fortune land’s hir’iseera. Ta’us garuu, Fortune Land akka jedhutti jalqaba ji’a kanaatti gartuun maallaqa liqeessan mala ittiin liqii isaa sirreessu raggaasisaniifi jiru. Walii galteen kun dhaabbata liqiin rakkatee jiru kanaaf mala kan dhiyeessedha.


Chaayinaan Taayiwaan kan haleeltu taanaan US Taayiwaan deeggarti - Baayiden

Pirezidaant Joo Baayiden Chaayinaan Taayiwaan kan haleeltu taanaan US Taayiwan deeggarti jedhan. Muddamni Taayiwaniifi Chaayinaa gidduu haalaan dabaleera. ''Eeyyee, kakaa'umsa sana gochuu qabna,'' jedhan US Taayiwaan deeggartii jedhamanii gaafatamuun. Garuu dubbii himaan Waayit Haawus miidiyaalee Ameerikaa tokko tokkotti akka himanitti yaadni pirezedaantichaa imaammata jiru kan jijjirsisu miti. Taayiwaan akkasuma deebii yoo laattu ibsi Baayiden Chaayinaa ilaalchisee ejjennoo qaban kan jijjiru miti jette. US dhimma Taayiwaan deeggaruu irratti waggoota dheeraaf ''imammata ifa hin taane,'' hordofaa turte. Kana jechuun US beekaadhuma Chaayinaan yoo Taayiwaan kan haleeltu tahe maal gooti kan jedhu kana ifa karaa hin taaneen itti dhiyaachaa turte. Chaayinaan Taayiwaaniin akka kutaa foxxoqxeetti ilaalti. Garuu guyyaa tokko humnaan deebisuu dandeessi. Garuu Taayiwaan akka kutaa walaba taateetti of ilaalti. Ameerikaan Taayiwaan waliin kallettiin hariiroo dippilomaasii dilee hin qabdu. Garuu akka hariiroo Taayiwaan jedhuutti meeshaa waraanaa itti gurgurti. Ameerikan kanaan Taayiwaan daangaa ishee akka ittistuuf gargaara jette. Waajjirri pirezidaantii Taayiwaan ibsa baaseen waan kanaan dhiibbaa keessas hin gallu, deeggarsa arganne jennees ''iiti hin ariifannu,'' jedhe. Taayiwaan ofirraa ittisuuf kutannoo guutuu qabdi,'' jedhan dubbii himaan pirezidaantii nJaaviyer Cheengi. Akkasumas deeggarsa bulchiinsi Baayiden itti fufinsaan kennaaf jiruuf galateeffataniiru. Torbanoota darbe keessa erga Beejingi xiyyaarota waraanaa samii taayiwan irra balaliisaa turtee muddamni lamaan isaanii gidduutti dabaleera. Baayiden walitti bu'insa Chaayinaa waliin tahe jedhamee ka'uuf akka hin yaaddofne himan. Itti dabaluun Chaayinaan ''biyya humna guddaa qabdu taati jennee sodaa hin qabnu,'' sababni isaas Chaayinaa, Raashiyaa fi biyyootni adunyaa kaan adunyaa irraa biyya aangoo guddaa qabdu akka taate ni beeku jedhan Baayiden. Baayiden gaazexessaa CNN'n Taayiwaan akka deeggaran gaafatamanii ifatti deebisan. Dubbii himaan Waayit Haawus boodarra dubbii Baayiden kana yoo ibsan imaammata Chaayinaa waliin qabdu hin jijjiirtu.


Dursaan basaasaa UK 'Kiyyoo idaafi odeeffannoo' Chaayinaan diriirsaa jirtu akeekkachiisan

Dursaan dhaabbata Basaasaa Yunaayitid Kingdom (UK) maqaa MI6 jedhamuun beekamu, Richaard Muur, gaaffiifi deebii yeroo jalqabaatiif kallattiin taasisaniin sirna ''debt and data traps ykn kiyyoo idaafi odeeffannoo" Chaayinaan diriirsite haalaan qeeqan. Maqaa 'C' jedhuun kan beekamu hogganaan MI6 kun turtii BBC Radio 4 waliin taasisaniin, kiyyoowwan Chaayinaan diriirsiteefi diriirsaa jirtu kun walabummaa biyyootaa balaarra kan buusu ta'uu ibsuun, tarkaanfiiwwan of eeggannoo fudhatamuu akka qaban hubachiisaniiru. Hogganaan kun itti dabaluun sababii sirni loltummaa Afgaanistaan odeeffannoo ittiin wal jijjiiruu dadhabaa ta'eef Kaabul to'annoo Taalibaan jala galteetti yaada jedhu dhara jedhan. Innumaattuu dhaabbileen tekinooloojii gurguddoo waliin hojjechaa akka jiran eeraniiru. Namni basaasaa duraanii tureefi amma ammoo itti-gaafatamaa dhaabbata basaasaa MI6 kan ta'e ifatti ba'anii dubbachuu sirna dimokiraasii amayyaa keessatti baayyee barbaachisaa ta'uu isaa dubbataniiru. Hogganaan MI6 kun gaaffifi deebii isaanii dhimmoota hedduu ilaaleen wantonni ijoo inni kaase keessaa: • Chaayinaan guutummaa addunyaarraa odeeffannoo walitti sassabbachuudhaaf dandeettiisaa akka qabdu ibsuun namoota to'annoo jala oolchuudhaaf ammoo maallaqa fayyadamti jechuun akeekkachiisaniiru. • Afgaanistaan imala Taalibaan sirriitti gamaggamuu dadhabuu isaa amananii haata'u malee garuu Kaabul to'annoo Taalibaan jala galuun qaawwa gama odeeffannoo loltummaa wal jijjiiruu irraa kan ka'e jedhu akka hin taane himaniiru. • Rakkoo yaaddessa Raashiyaafi Yuukireen jirus kan kaasan yoo ta'u, Raashiyaan yaaddoo guddoo UK ta'uushees ibsaniiru. Hogganaan kun yaadoo Chaayinaan biyya isaaniirraan geessistu yeroo dubbatan Chaayinaan kiyyoo idaafi odeeffannoo akka fayyadamtu ibsaniiru. "Chaayinaan imaammata dinagdeeshee fayyadamuun dhiibbaa cimaa taasisuuf carraaqxi, yeroo tokko tokko ammoo namoonni akka kiyyoo maallaqaa keessa akka galan taasifti," jedhaniiru. Hogganaan kun waa'ee kiyyoo odeeffannoo yeroo ibsan akkas jedhan: "Biyyoonni tokko tokko waa'ee biyyoota biroo odeeffannoo murteessaa ta'e akka sassaabaniifi  waa'ee hawaasaa akka beeksisaniif biyyoota hayyamameef sanaan gaaffii walabummaa keessa galu," jedhan. Itti dabaluunis, "Yunaayitid Kingom keessatti wantota kana fakkaatan dursinee ittisuudhaaf, akkasumas hambisuudhaaf tarkaanfii akka fudhanne nan amana," jedhan. Gama biraan ammoo saffisa loltoonni Ingliziifi Ameerikaa Afgaanistaan gadhiisanii itti bahaniifi akkaataa wantota jiran itti hubatan dogogora akka ture kan amanan yoo ta'u, qaamni kamiyyu Taalibaan saffisa kanaan ni socho'u jedhee akka hin eegne ibsaniiru. Injifannoon Taalibaan kan hin eegamneefi galagaltoo akka ta'e kan amananan hogganaan kun, gama biraan ammoo Chaayinaa, Raashiyaafi Iraan keessa leellisoota jiraniif kan hamilee cimsu akka ta'e nan amana jedhan.


Itoophiyaan dirree walmorkii Chaayinaafi warra Lixaa ta'aa jirtii?

Tibbana Itoophiyaa kan daawwatan Ministirri Dhimma Alaa Chaayinaa Waang Yi, "Nuti dhimma keessoo Itoophiyaa keessa hin seennu" jechuun dubbatanii turan. Yeroo biyyaaleen Lixaa sababa rakkoo nageenyaan lammiileensaanii Itoophiyaa gadhiisanii akka bahan gaafataafi dhiibbaa gochaa jiranitti dawwannaa hojiif Itoophiyaatti argamuun Ministirri Dhimma Alaa Chaayinaa Waang Yi, aangawoota Itoophiyaa biratti miira gammachuu uumera. Ministirri Mummeen itti aanaa fi ministirri dhimma alaa Itoophiyaa Dammaqa Mokonnin daawwannichaaf Waang Yi galateeffataniiru. Haa ta'u malee daawwannan kun walitti dhufeenya biyyaalee lamaanii akkasumas haala qabatamaa siyaas-diinagdee gaanfa Afriikaa keessatti hiikaa guddaa akka qabu ogeessi diinagdee Dr. Guutuu Teessoo himu. "Carraawwan diinagdee Awurooppaafi Ameerikaa waliin qorraa dhufe kanatti adda durummaan fayyadamuu barbaaduun Chaayinaa jira" kan jedhan Dr. Guutuun, Chaayinan yeroo rakkootti Itoophiyaa gargaaruuf fedhii akka qabdu kan akeeku akka ta'es himan. Ibsa ministirootni dhimma alaa biyyaalee lamaanii kennaniin hariiroon Itoophiyaafi Chaayinaa fayyadamummaa walqixaa bu'ureeffate cimee akka itti fufu Ministirri mummee itti aanaafi ministiri dhimma alaa Itoophiyaa Dammaqa Mokinnin himan. Ministirri Dhimma Alaa Chaayinaa Waang Yi gama isaaniitin biyyi isaanii dhimma keessoo Itoophiyaa keessa akka hin seennefi kunneen dhimma Itoophiyaa keessa harka galfachuu barbaadanis akka mormitu himan. Gama biraatiin daawwannaan Ministirri Dhimma Alaa Chaayinaa Waang Yi Itoophiyaatti taasisan murtee Ameerikaan Amajjii 01, 2022 irraa eegalee Itoophiyaa carraa daldala qaraxa irraa bilisaa (AGOA) irraa haquuf murteessiteen walqabachuu akka maluus ogeessi diinagdee Dr. Guutuu Teessoo himu. "Omishaalee baay'inaan omishanii gara biyya Ameerikaatti ergaa kan turan dhaabbilee Chaayinaafi dhaabbilee warra Baha addunyaa kana jiranidha. Kanaaf dhaabbilee kana baraaruufi oolchuun dirqama Chaayinaati" jechuunis daawwannaan ministirichaa dhaabbilee Chaayinaa Itoophiyaa keessa jiraniin hidhata kan qabu akka ta'us dubbatu. Kana malees "bara 2021 kana keessa dirreen garaagarummaan siyaasaa Ameerikaafi Chaayinaa gidduu jiru itti calaqisiifamu akka carraatti biyya akka Itoophiyaati" jechuunis himan. "Kanaafis dhimmi keessoo Itoophiyaa dirree shaakalliifi irree walitti agarsiisuu warra lixaafi warra bahaa akka hintaane irrattin hojjechuun barbaachisaadha" jechuunis himu. Hariiroon Ameerikaan Itoophiyaa waliin qabdu yeroo kamiyyuu caalaa hammaatee jira. Hammaachuun hariiroo Itoophiyaafi Ameerikaa kun immoo olaantummaa siyaas-diinagdee Ameerikaan gaanfa Afriikaarratti qabdu rakkoo keessa kan galchu akka ta'e Dr. Guutuun himu. Kanaaf sababa yeroo himanis "biyyi jabaan baroota dheeraaf fira Ameerikaa jedhaman keessaa tokko Itoophiyaadha. Haala siyaasa naannoo gaanfa Afriikaa amma jiruun Itoophiyaan Ameerikaaf dirree siyaasaa jabaadha. Kanaaf Ameerikaan Itoophiyaa waliin hariiroo jabaa dhabuunshee to'annoo siyaasa Baha Afriikkaa keessatti qadullee qormaata hamaa keessa galchuu kan danda'udha" jedhan. Gama diinagdeetiin garuu "Ameerikaan hagas mara Itoophiyaarraa wanti fayyadamtu hinjiru" kan jedhan ogeessi diinagdee Dr. Guutuu Teessoo, omishaaleen Itoophiyaan gara Ameerikaatti ergitu omishaalee biyyaalee birootiin omishaman ta'uu himan. Hariiroon daldalaafi investimantii Chaayinaan Afriikaa waliin qabdu keessattuu waggoota 20 as daran guddachaa dhufeera. Fooramiin Wal-deeggarsaa Chaayinaafi Afriikaa (FOCAC) waggoota 21 baranaa erga eegalamee asillee dhaabbileen Chaayinaa Afriikaa keessatti daandii konkolaataa kilomeetira 100,000 ol fi daandii baaburaa kilomeetira 10,000 ol dabalatee bu'uraalee misoomaa heddu ijaaraniiru. Kana malees biyyattiin omishaalee indaastirii gara Afriikkaatti erguun qabeenya uumamaa albuudotafi omishaalee qonnaa immoo biyyaalee Afriikkaa irraa bitti. Liqaan Chaayinaan biyyaalee Afriikkaaf laattus laayye miti. Haa ta'u malee biyyaaleen Afriikaa tokko tokko liqaa Chaayinaan irraa qabdu ofirraa kanfaluuf yeroo rakkatan mul'ata. Kunis mala Chaayinaan biyyaalee Afriikaa to'annooshee jala ittiin galfattu yookiin "koloneeffannaa haaraa" jechuun yeroo qeeqamu dhagahama. Gama biraatiin immoo ogeeyyiin diinagdee investimantiin Chaayinaa lammiilee Afriikaa fayyadaa jiraachuu himanis jiru. Fooramii Wal-deeggarsaa Chaayinaafi Afriikaa (FOCAC) guyyoota muraasa dura qopheessummaa Senegaaliin taa'amerratti Pirezidaantiin biyyattii Maaki Saal, "Chaayinaafi ummatnishee Afriikaafi uummatashee waliin walitti dhufeenya hiriyummaa, wal amantaafi kabaja irratti hundaa'e qabu" jechuun walitti dhufeenya Chaayinaafi Afriikaa leellisaniiru.


'Daawwannaan kiyya deeggarsa Chaayinaan mootummaa Itoophiyaaf qabdu agarsiisa' -Waang Yii

Ministirri Dhimma Alaa Chaayinaa daawwannaa hojiitiif Finfinnee galuun isaanii deeggarsa Chaayinaan mootummaa Ministira Muummee Abiy Ahimadiif qabdu agarsiisa jechuu isaa Ministeerri Dhimma Alaa Itoophiyaa beeksise. Ministiroonni dhimma alaa ibsa waloo kennaniin, Waang Yii daawwannaan Finfinneetti taasisan amantaa Chaayinaan Itoophiyaarratti qabdu akka agarsiisuufi deeggarsa Chaayinaan mootummaa Ministira Muummee Abiy Ahmadiif qabdudha jechuu isaa Ministeerri Dhimma Alaa Itoophiyaa fuula tiwiitara isaarratti ibseera. Ministirri Dhimma Alaa Chaayinaa Waang Yuu daawwannaa hojiitiif Roobii Itoophiya galaniiru. Ministirri Dhimma Alaa Chaayinaa kun Buufata Xiyyaaraa Idil-addunyaa Boolee yeroo gahanitti Minitirri Muummee Itti-aanaafi Ministirri Dhimma Alaa Itoophiyaa Obbo Dammaqaa Mokonnon simannaa taasisaniiruuf. Ministirri Dhimma Alaa Chaayinaa kun turtii isaanii Itoophiyaa keessatti taasisaniin Minitirri Muummee Itti-aanaafi Ministirri Dhimma Alaa Itoophiyaa Obbo Dammaqaa Mokonnon waliin haasaa akka taasisan ni eegama. Ammatti mata-dureen ijoonn marii qondaaltoota kanneenii maal akka ta'e ifatti himamu baatulleen, aanga'oonni lamaan dhimmoota michummaa biyyoota lamaan gidduu jiru haala ittiin caalaa jabeessuu danda'an irratti ni mariyatu jedhamee eegama. Chaayinaafi Itoophiyaan michummaa seenaa dheeraa kan waliin qaban yoo ta'u, hirmaannaan Chaayina ijaarsa misoomaalee bu'uuraa gurguddoo keessatti taasitu garuu baroota dhiyoo as haalaan dabalaa jira. Ijaarsii daandii baabuuraafi daandiiwwan guddicha (ring road) magaalaa Finfinnee kanneen dhaabbileen ijaara Chaayinaatiin ijaaraman keessaati. Chaayinaan dhimma waraana Kaaba Itoophiyaa keessatti deemaa jiruun walqabatees dhimma keessaa biyyaa Itoophiyaati jechuun dhiibbaa gama Ameerikaafi Awurooppaatiin taasifamu dura haabbachaa turteetti. Keessumaa kora Mana Maree Nageenyaa Mootummoota Ganmtoomanii (UNSC) dhimma Itoophiyaarratti marroo gara gara taa'ee keessatti birmadummaan biyyaa maqaa gargaarsa namoomaatiin sarbamuu hin qabu jechuun ibsaa turteetti Chaayinaan. Maqaa gargaarsa namoomaa jedhuun, jidduu galuun barbaachisaa miti. Rakkoon Afrikaa lammilee Afrikaan haa hiikamukan jettu Chaayinaan, Itoophiyaa irratti qoqqobbin ka'aman seeraa idil-addunyaa kan faalleessaniifi rakkoo kana furuurra kan hameessaan akka ta'an himti.


COP26: Chaayinaafi US dhimma jijjiirama haala qilleensaarratti waltumsuuf waliigalan

Chaayinaafi US waggoota kurnan dhufaniif dhimma jijjiirama haala qilleensaarratti waltumsuuf waliigalan. Waliigalteen kora dhimma jijjiirama haala qilleensaa, COP26, Gilaasgoow irratti ifoome kun kan hin eegamneefi nama ajaa'ibsiise jedhameera. Addunyaarratti biyyoota lamaan CO2 gara qilleensaatti gadhiisuun faalama hunda caalaa qaqqabsiisaa kan jiran Chaayinaafi US kora COP26, irratti akka waltumsan beeksisuun isaanii tarkaanfii abdachiisaa ta'uu isaa himamaa jira. Biyyoonni kunneen lamaan faalama qilleensaaf gumaacha hunda caalaa qabaataniyyu yeroo dheeraa waltumsuu dhiisanii walmorkiirra turan. Galma hanga ho'a (tempirechera) 1.5C  irratti ittisuu Waliigaoltee Paaris bara 2015 kaa'ame milkeessuuf lamaan isaanii "waliin hojjechuu akka dhimmamuu qaban gaafata" waliigalteen amma tolfatan kun. Saayintistoonni akka jedhanitti ho'a qilleensaa (tempireecharaa) akka 1.5Ctti hin daballe gochuun akka dhiibbaan jijjiirama haala qilleensaa dhala namaa  hin miine gochuuf gargaara. Kun ammoo ho'a qilleensaa (tempireeshara) kan baroota warraaqsa industirii duraanitti deebisa jedhameera. Kora Paaris bara 2015 gaggeeffameen gaggessitoonni adunyaa faalama qilleensaa hir'isuun akka  ho'i 1.5C hanga 2C gidduutti eegamuuf waliigalan. Chaayinaa bakka bu'uun dhimma jijjiirama qilleensaarratti kan mariyatu aanga'aan olaanaa  Xie Zhenhua jedhamu rippoortarootatti akka himetti jijjiirama haala qilleensaa irratti "garaa garummaa caalaa Chaayinaafi US gidduu waliigaltee caalaatu jira," jedhe. Pireziantiin US Joo Baayidaniifi Pireziantiin Chaayinaa Xi Jinping torban dhufu karaa virchuwaal walgahu jedhamee eegama. Biyyoonni kunneen lamaan dhimmoota hedduu irratti waliif masaanuu akka ta'anitti ilaalamu. Waliigaltee waloo kanaan dura hin baramne Roobii labsan kanaan, gaazii methane hir'isuu, ce'umsa gara inarjii qulqulluutti taasifamuufi de-carbonisation dabalatee dhimmoota hedduu irratti waliigalaniiru. Dhimma jijjiirama haala qilleensaarratti ergamaa US kan ta'e ministirri dhimma alaa duraanii US Joon Keeriin, Chaayinaafi US "hanqina dhimmoota irratti wal dhabanii hin qaban, garuu jijjiirama haala qilleensaa irratti ammoo milkaa'uun karaa waltumsuun qofadha," jedhan. Chaayinaa bakka bu'uun dhimma jijjiirama haala qilleensaarratti kan mariyatu  Mr Xie Zhenhua ammoo, "Yeroo fuulduratti karaa fagootu nu eeggata waan ta'eef ammaa tarkaanfiin kamiyyu murteessaadha," jedhe. Tarii wanti biraan waliigaltee kana barbaachisaa taasise labsiin waloon baasan kun tarkaanfii jijjiirama haala qilleensaa ilaalchisuun tarkaanfiiwwan fudhataman baroota 2020n keessa cimsuu kan jedhudha. Galma ho'a qilleensaa 1.5C akka hin dabarre taasisuuf adunyaan qabatte milkeessuuf tarkaanfiiwwan wantota qilleensa faalan gahiifaman waggoota sagal itti aanan keessatti hir'isuun haalaan murteessaa ta'a jedhameera. Chaayinaan faalama qilleensaa cileen biyyashee keessaa gadhiistu hir'isuudhaaf harkifattullee, ejjennoon ammaa kun garuu dubbichi waan atattamaa akka ta'e waan akeekuuf itti muddisiisuu mala. Aanga'aan dhimma jijjiirama haala qilleensaa Gamtaa Awurooppaa (EU) Frans Timmermans Chaayinaafi US dhimma kana irratti waliin hojjecuuf waliigaluu isaanii arganuun "dhugaatti waan jajjabeessaadha," jjedhe. "Kun Chaayinaafi US dhimmi akkasii [jijjiirama haala qilleensaa] darbee wantota biroo keessallee kan seenu ta'uu isaa akka hubatan agarsiisa.  Kanaaf, nu warra as COP gaggeeffataa jirruuf waliigaltee tokkorra gahuudhaaf nu gargaara," jedhe itti dabaluun. Barreessaan Olaanaa Mootummoota Gamtoomanii Antooniyoo Guteereez ammoo beeksisni kun [Chaayinaafi US waliigaluun] "tarkaanfii barbaachisaa kallattii sirriira" jedhan. COP26 kora idil-addunyaa guddicha dhimma jijjiirama haala qilleensaa irratti mariyatu Paaris keessatti bara 2015 hunaa'edha. Biyyoonni 200 ta'an wantota jijjiirama haala qilleensaaf gumaachan gara qilleensaatti gadhiisan akkaataa ittiin hir'isan irratti karoora qaban kan gaafataman kora COP26  irratti. Biyyoonni adunyaa gurguddoo shanan faalama qilleensaaf gumaachan duraaf duubaan: Chaayinaa, US, EU, Indiyaafi Raashiyaadha.


EUn olaantummaa invastimantii Chaayinaan Afriikaa keessatti qabdu dura dhaabbachuuf

Gamtaan Awurooppaa karoora investimantii dhaabbata investimantii guddicha Chaayinaa ''Belt and Road Intiative'' jedhamuuf masaanuudha jedhame jalqabuuf akka jiru ibse. Kanneen sagantaa kana keessa beekan karoorichi dhimma dijiitaalaa, geejjibaa, jijjiirama qilleensaa fi anniisaa irratti akka xiyyeeffatu himan. Sochiin Gamtaa Awurooppaa kun karoora biyyoonni lixaa olaantummaa Chaayinaan Afriikaa fi biyyoota addunyaa biroo keessatti qabaachaa jirtu dura dhaabbachuuf qabatan keessaa tokko ta'uutu himama. Pireezdantiin Komishinii Awurooppaa Ursula von der Leyen sagantaa maallaqa biiliyoona hedduun hojjetamu "Global Gateway" jedhamurratti har'a ibsa bal'aa kennuuf. Gamtaan Awurooppaa sagantaa kana milkeessuuf yuuroo biilyoonaan lakkaa'amu miseensotaa fi dhaabbilee maallaqaa isaarraa akkasumas investaroota dhuunfaa irraa guuruuf akka jiru hime. Aadde von der Leyen ibsa Fulbaana darbe kennaniin, ''Hojii investimantii qulqullina qabu keessaahuu damee misoomaawwan bu'uuraa fooyyessuun namoonni haala salphaan akka waliin daldalanii fi walargan ni goona,'' jedhanii turan. Komishinichi wayita karoora kana ibsu Chaayinaarratti dhiibbaa uumuuf akka jiru ifatti hin dubbanne. Jaarmiyaa Transatlantic jedhamutti hojjetaa kan ta'e Andrew Small, jiraachuun jaarmiyaa ''Belt and Road'' hundeeffama jaarmiyaa ''Global gateway'f'' bu'uura jedhe. Akkanni jedhutti sagantaan kun kan yeroo duraaf biyyoonni Awurooppaa maallaqa guddaan biyyoota gargaaruuf jalqaban ta'us, kan Chaayinaas biyyoota hedduu fayyadaa ture. Kanaafuu biyyoonni filannoo argatu jedhe. Sagantaan ''Belt and Road'' jedhamu karaawwan imaammati dhimma alaa Chaayinaa ittiin milkaa'aa turan keessaa tokko. Chaayinaan karaa sagantaa kanaa misooma daandii, daandii baaburaa, riqichaawwan fi buufataalee doonii hojjechaa jirti. Sagantaan kun biyyoota Eeshiyaa, Indo-Pacific, Afrikaa fi biyyoota handaara Awurooppaa ta'an Lixa Balkaans keessatti hojiirra oola. Haata'u malee sagantaan kun karaa ittiin Chaayinaan liqiidhaan biyyoota koloneeffatuuda jedhamuun komatama. Chaayinaan maallaqaan dippiloomaasii bitatti, olaantummaashee mirkaneeffatti jedhamuun haa komatamtuyyuu malee karaa sagantaa kanaa garuu waan yaadde guutteetti. Afrikaa dabalatee biyyoonni guddataa jiran hedduun irraa fayyaadamaniiru. Gama lamaanuu sochiin diinagdee Chaayinaa kun biyyoota Lixaa keessatti yaaddoo guddoo uumeera. Amma ammoo Gamtaan Awurooppaa iddoo Chaayinaa kana qabachuuf tattaafataa jira, akka Andrew jedhutti haalli kun biyyoota Awurooppaa qoruu mala. Gamtaan Awurooppaa dhuguma amma jalqabee kan Chaayinaan waggootaaf dalagaa turte bakka bu'aa kan jedhu gaaffii ijoodha jedha Andrew. Gama kaaniin Ameerikaanis sagantaa kanaan walfakkaatu "Build Back Better World" jedhamu Waxabajjii darbe yaa'ii waliigalaa G7 irratti labsitee turte. Kun hunduu walqabatee biyyoota kunneen gidduutti qoollifannaa uumuun waan hin oolle.


Marii Baayidan-Shii: Chaayinaan dhimma Taayiwaanirratti 'ibiddaan taphachuu' dhiisi jechuun US akeekkachiifte

Pirezidantiin Chaayinaa Shii Jinping walga'ii karaa virchuwaal gita isaanii Pirezidantii US Joo Baayidan waliin taasisaniin walabummaa Taayiwaan jajjabeessuun 'ibiddaan taphachuudha' jechuun akeekkachiisan. Shii Jinping fi Joo Baayidan marii bal'aa waliin kan gaggeessan yoo ta'u, dhimma Taayiwaan ilaalchisee ammoo dubbii jajjabduu walitti dubbataniiru. Mariin pirezidaantonni biyyoota gurguddoo addunyaa lamaanii kun erga Amajji darbe Joo Baayidan aangootti bahaan booda marii dhimmoota bal'aa irratti taasisanidha. Lamaanuu akka dhuunfaatti hariiroo gaarii akka waliin qaban himuun, karri isaanii kun ammoo muddama biiyyota lamaan gidduu jiru qabbaneessuuf yaaluu akka ta'e himu. Haata'u malee, dhimma lamaan isaanii gidduutti baayyee hamtuu taate tokkorra darbuu hin dandeenye. Innis waa'ee odola ofiin of bulchitu garuu Chaayinaan qaama bulchiinsa kiyyaai jettu Taayiwaanidha. Chaayinaan Taayiwaan kutaa bulchiinsa anarra cittedha jechuun guyyaa tokko biyyuma haadhoosheetti deebiti jettee yaaddudha. US kan Chaayinaan jettu kanaaf beekamtii kennuun hariiroo idilee dhimma Taayiwaan kana ilaalchisee Chaayinaama waliin taasifti. Ta'us garuu yoo haleellaan irratti raawwatameef akka ofirraa ittistuuf Taayiwaaniif gargaarsa ni taasifti. Qabeenya mootummaa Chaayinaa kan ta'e Global Times akka jedhetti, Shii muddama dhiyeenya kana uumameef "aanga'oota Taayiwaan ajandaa walabummaa isaaniif deeggarsa US argachuuf irra deddeebiin yaalan, akkasumas fedhii Ameerikaanota Chaayinaa dhaabuudhaaf Taayiwaaniin fayyadamuu fedhanidha," jechuun komatan. "Gochi akkasii kun akka malee hamaadha; waan akka ibddaan taphachuudha. Namni ibiddaan taphatu kamiyyuu ni gubata," jedhan. Mariin kunis tibba biyyoota dinagdeen guddatan lamaan jidduutti waa'ee Taayiwaan, daldala fi mirga namoomaa irratti muddamni jidduusaaniitti umamaa jiruutti. Baayidan biyyoonni lamaanuu wal dhabdeen jidduu isaanii akka gara 'waraanaa ifaatti' hin ceene mirkanneessuuf itti gaafatamummaa qabu jedhan. Mariin kunis erga Baayidan Amajjii keessa aangoo qabatanii asi marii murteessaa isa jalqabaati. Hogganoonni lamaan haala ho'aa ta'een nagaa kan wal gaafatan yoo ta'u, Shii ''hiriyyaa kiyya durii'' arguutti gammadeera jedhan Baayidaniin. Baayidan gama isaanitiin ''aniifi ati waliin haala idilee hordofne kan beeknu ta'u baatulleen, mee haala idilee (formaa) ta'eenan hordofa,'' jedhuu isaanii Rooyitarsi gabaaseera. Itti dabaluunis jarreen lamaanuu ''yeroo hunda baayyee dhugaa fi haala kabajaatiin haasa'u'' jechuun, ''haala namoonni kaan yaadaniin takkaa waliin haasoofnee hin beekun'' jedhan. Shii ammoo biyyoonni lamaan haala ''waliin haasa'an'' fooyyeessuu fi ''waliin'' rakkoolee fuldura dhaabbachuu qabu jedhan. Shii walitti dhufeenyi nagaa qabeessa ta'e Chaayinaafi US jidduu rakkoolee addunyaa kan akka jijjirama qilleensaa fi Covid-19 waliin fuldura dhaabbachuuf akka barbaachisu dubbachuus miidiyaan Chaayinaa gabaase. Biyyoonni waliin mormaa turan wayita torban darbe yaa'ii jijjiirama qilleensaa Iskootlaandiitti gaggeeffame irratti waliin ibsa baasaniitti addunyaa dinqisiisanii ture. ''Jireenyii namoomaa mandara addunyaati. Waliin rakkoolee hedduu fuuldura dhaabbanna. Chaayinaa fi US waliin mari'achuufi wal ta'iinsa cimsuun barbaachisa,'' jedhan Shiin. "Baayidan ani si waliin hojjachuuf qophaa'eera, akkasumas walitti dhufeenya US fi Chaayinaa kallattii gaariidhaan cimsuufiis,'' jedhan. Baayidan dorgommiin biyyoota keenya lamaan jidduu jiru gara walitti bu'insaatti akka hin ceenee mirkanneessuuf ''miira wal hubannaa'' ummachuu qabna jedhan. ''Biyyoonni hunduu seerawwan adeemsa wal fakkaataan deemuu akka qaban, US maaliif yeroo hunda akka dantaawwaniifi dudhaawwan keenyaafi kan michoota keenyaatiif akka dhaabbattu aniifi ati dhimma kana waliin dubbanneera. Akkasiin amannas,'' jedhan. Yaadni Baayidan kunis dhimma Taayiwaan kan biyyoota lamaan irratti wal dhabaa jiranii kan ilaallatuudha jedhameera. Chaayinaan garuu Taayiwaaniin akka bulchiinsa biyya isheerraa adda baatee haftee tokkootti ilaalti, garuu dimokraatoftuun Taayiwaan akka biyya walabaatti of ilaaliti. US odola kana gargaaruuf yeroo baayyee dubbataa jirti. Baatii darbe keessas Baayidan Chaayinaan yoo Taayiiwaan irratti haleellaa raawwattee akka ittisan dubbachunsaanii ni yaadatama. Dhimmoonni akka nageenya saayibarii, daldalli fi nukilariin fa'is marii isaanii kana keessatti akka ka'an eegamaa jira.


Guyyaa namootni jaalallee hin qabne kophummaa isaanii itti kabajatan

Guraandhala 14 guyyaa jaalalleewwanii (Valentines Day) jedhamee yemmuu addunyaa irratti kabajamu, jaalalleewwan kennaa waliif kennuun, jaalala isaanii waliif ibsuu fi yeroo addaa waliin qabaachuun haala adda addaan kabaju. Namoota jaalallee hin qabneef guyyaan kun filatamaa ta’uu dhiisu mala. Ta’us garuu guyyaa namoota jaalallee hin qabnee jedhamuun guyyaan kabajamu akka jiru beektuu? Sadaasa 11, guyyaa namoota jaalallee hin qabne (Singles' Day) jedhamee kabajama, keessumaa Chaayinaa keessatti. Guyyaa kana irratti namootni jaalallee hin qabne, qophaa ta’uu isaanii akka kabajanii fi guyyaa itti of kunuunsan akka ta’uuf uumame. Kabaji guyyaa kanaa maalii kan jedhu irratti tilmaama hedduutu jira. Kanneen keessaa caalaatti kan simatameeru, bara 1993’tti doormii Yunivarsitii Nanjiing keessatti eegaluu isaadha. Barattoonni dhiiraa afur, jireenya jaalallee dhabuu gaddaan guute dhiisanii, Sadaasa 11 guyyaa kophaa ta’uu isaanii itti kabajan akka ta’uuf murteessani, akka odeessi marsariitii Wikipedia ibsutti. Guyyaa 11/11 kan filatanis lakkoofsi tokko tokko qofaa wal bira dhaabbate akka isaaniin bakka bu’uufi. Boodarra shaakalli kun yunivarsitii tokkorraa isa kaanitti daddarbaa, babal’achaa dhufe. Jalqabarratti dhiiroota qofaan kabajamaa kan ture guyyaan kun, boodarra shamarranis ayyaanicha kabajuun, namootni jaalallee hin qabne guyyaa kana guyyaa itti kophummaa isaanii leellisatan ta’eera. Dabalataan ammoo guyyaa kanarratti, qophii itti dargaggoonni jaalallee barbaadan walitti qabamanii wal ilaallatan qopheessuunis baramaadha. Yunivarsitoonni adda addaa guyyaa kana irratti sagantaalee addaa hedduu ni qopheessu. Namootni bebbeekamoo Chaayinaas guyyaa kana irratti konseertii fi sagantaa adda ni qopheessu. Namootni gariin ammoo guyyaa kana irratti jaalallee argachuuf fedhii qaban ibsuun kabajatu. Dabalataan ammoo namootni guyyaa kana irratti gaa'eela dhabbachuuf filatan jiru. Akka odeeffannoon marsariiti National Holiday Calander irra jiru ibsutti, bara 2011tti Beejiing keessatti qofa jaalalleewwan 4,000 guyyaa Singles' Day irratti cidha isaanii gaggeeffataniiru. Guyyaan kun mootummaa Chaayinaatiin akka guyyaa ayyaanaa seera qabeessatti labsamuun beekamtii hin arganne. Ta’us garuu guyyaan kun addunyaa irratti akka guyyaa gabaa guddaatti fudhatamee beekama. Sababiin isaas bara 2009 irratti gabaan intarneetaa Alibaba, guyyaa kana fayyadamuun gurgurtaa gabaa intarneetaa guddaa beeksiseera. Guyyaan kun ayyaana Guyyaa Biyyaalessaa fi Waggaa Haaraa Chaayinaa giddurraa waan bu’uuf yeroo itti namootni mi’a itti bitatan yoo ta’u, guyyicha yaadachuufis salphaadha jedha. Boodarra guyyaan Singles’ Day kun beekkamtii argachaa deeme. Gabaan interneetaa biroonis guyyaa kana irratti gatii mi’aa hir’isuun gabaa isaanii itti beeksisuu eegalani. Guyyaan mufannaa barattoota jaalallee hin qabneen eegalamuun, amma guyyaa namootni jaalallee hin qabne ofii isaaniif kennaa bitan ta’uun hundeeffamee kun, amma caalaatti guyyaa gabaa interneetaa guddaa (massive online sale) itti gaggeeffamu ta’eera. Fakkeenyaaf bara dabre keessa dhaabbileen Chaayinaa gabaa intarneetarraan beekaman Alibaba fi JD.com jedhaman, guyyaa kanatti gurgurtaa meeshaalee doolaara biiliyoona 115 tahu gaggeessuun isaanii gabaafameera.