Isheen Eenyu 23: Dubartii Oromoo kaampii baqattootaatti dhalattee, dhaabbat gargaarsaa hundeessite

Maqaan kiyya Meeymunaa Huseen jedhama. Sababa tasgabbii dhabuu biyyaan, maatiin kiyya Mooyaleerraa baqatanii Soomaaliyaa jiraachuu jalqaban. Kanarraa kan ka'e anis kaampii baqattootaa Soomaaliyaa keessatti dhaladhee. Gargaarsa dhaabbata 'International Rescue Committee' jedhamuun jireenya keenya Ameerikaa magaalaa Saan Diyaagotti jalqabne. Boodarra gara Kaalifoorniyaa deemne; anis achitti guddadhe. Barnoota sadarkaa tokkoffaa fi lammaffaa achitti baradhe. Barnoota digirii jalqabaa Saayinsii Hawaasaatiin Yuunivarsiitii Kaaliforniyaarraa; digirii lammaffaa kiyya immoo Maanajimeentii (Organizational Management) Yuunivarsiitii Antii'och'tti baradhe. Anis maatii kiyya keessaa dubartii jalqabaa barnoota sadarkaa lammaffaa xumurtee fi nama jalqabaa digirii lammaffaa baratte ta'e. Eega barnoota kiyya xumure booda haadha kiyya waliin ta'uun Faawundeeshinii 'Tiyyaa' jedhamu hundeessine. Dhaabbanni kunis baqattoota gargaaruurratti xiyyeeffatee kan hojjatudha. Fawundeeshinii kanaanis baqattoonni dhala namaa akka ta'anii fi jaalatamuu akka danda'a itti agarsiisuurraa jalqabne. Haati tiyya bara 2012 soorama waan baateef hojii isheen jalqabde hoggantuu dhaabbatichaa ta'uudhaan itti fufee hojjachuun jalqabe. Namoota tola ooltummaadhaan hojii kana gargaaruu barbaadan filannee maatii tokko nama dhimmoota adda addaarratti isaan gargaaru goona. Namoonni tola ooltummaan nutti makaman kunneen maatii ramadaman saniifi hojii barbaaduu, ollaasaanii waliin wal barsiisuu, geejjiba hawaasaa akka fayyadaman gargaaruu, Afaan Ingiliizii akka afaan lammaffatti baratan taasisuu fa'a irratti hojjataa turre. Haaluma kanaan fedhiisaaniirratti hundaa'uun ogummaa nyaata bilcheessuurratti akka hirmaatan goone. Bara 2016-17'tti siyaasa Ameerikaa keessatti seera immigireeshinii fi baqattootarratti jijjiiramni dhufe. Kanarraa kan ka'e anis intarpiraayizii hawaasummaa namoota muraasa hirmaachisu jalqabuu qaba jedhee murteesse. Hojii intarpiraayizii kana keessattis baqattootaa fi maatii baqattootaa waliin ta'uun gara hojiitti seenne. Bara 2018-19 mana nyaataa mataa keenyaa 'Flavors from Afar' jedhamu Loos Anjalees (LA) keessatti banne. Hojii kanaafis namoota asiin dura baqattoota ta'anii guutuu addunyaarraa dhufan nyaata biyyasaanii akka beeksisaniif carraa kennineefi. Amma sababa weerara koronaavaayiras kanaaf hojiilee hojjannu kanneen yeroodhaaf adda kunneera. Ta'us garuu teeknoolojii akka 'FaceTime' fi 'WhatsApp' fayyadamuudhaan ijoollee hojii manaa fi qo'annaasaanii gargaaraa jirra. Faawundeeshiniin keenya namootaa fi dhaabbilee adda addaarraa beekamtii fi badhaasa hedduu argateera. Namoota akka Alii Birraa fi ogeessa seeraa fi miseensa paartii Dimookiraatii Ameerikaa kan ta'an Aadam Sheef irraa beekamtii arganneerra. Ani kophaa kiyyaan obbo Aadam Sheef irraa dubartii bara kanaa ta'uun beekamtii argadheera. Waajjira kantiibaa Loos Anjalees irraas hojiilee nuti hawaasa keessatti hojjanneef dhaabbanni keenya badhaasa argateera. Rakkoon guddaan nu mudataa ture namoota biroof baqattoonni eenyu, maaltu isaan barbaachisaa, maaf gara Ameerikaa dhufan jedhu fi dhimmoota baqattummaa waliin wal qabatan irratti hubannoo uumuu ture. Yeroo murtaa'e booda namoonni waa'ee baqattootaarra hubannaa gahaa argatanii turan. Addunyaarratti yeroo garagaratti rakkinni heddutu mudataa ture. Rakkoolee san keessatti xiyyeeffannaa kee jijjiiru malta nuti garuu hamma dandeenyeen kaayyoo keenyarratti cichinee hojjachuu barbaanna. Dhimmoota siyaasaa fi rakkoolee yeroo sanitti mudatan irraa fagaannee carraa maatiin kunneen rakkoo mudate san boodaa, hojii uumuu fi jireenyasaaniirratti xiyyeeffannee hojjachuu barbaanna. Hojii amma itti jiru kana baay'ee jaaladheeti kan hojjadhu. Sababni isaas yeroo kanatti namoonni waan Faawundeeshiniin Tiyyaa hojjatu beekaa jiru. Dhaabbata keenya kanaan namoota hedduu hamma dandeenyeen waan gargaarruuf baay'ee gammadeeti kan hojii kiyya hojjadhu. Kaayyoon kiyya fuulduraa 'Flavors from Afar' akka milkaa'uuf hojjachuudha. Hojiilee amma jalqabne kana kutaalee Ameerikaa adda addaa keessatti babal'isuudha. Hojii baqattummaarratti hojjannu kanas irra caalatti xiyyeeffadhee hawaasa keenyaaf baqattootni akka of danda'anii hojii mataasaanii uummatan gochuu fa'arratti itti fufee hojjachuu barbaada. Dubartii Afriikaa taatee daldalarratti hirmaachuu yoo barbaaddu gargaarsa gaafachuuf ni qaanofta. Dubartoota gama daldalaatiin milkaa'an hedduu yoo ilaaltu gargaarsaa fi maallaqa gaafachuurratti ciccimoodha. Akkuma bilisummaadhaan gargaarsa gaafatuun carraan milkaa'uu kees guddaadha. Ani bakka kana kan gahe kophaa kiyya miti. Onnee guutuun gargaarsaa fi maallaqa waan gaafadheef har'a as gahe. Bakka gahu barbaannuuf sodaa tokko malee gargaarsaa fi maallaqa barbaannuu yoo gaafanne bakka gahuu barbannu san irraa wanti duubatti nu deebisu hin jiru.


Paakistaan: Namichi shamarran ajjeefaman osoo dhungatuu viidiyoo of waraabe to'atame

Paakistaanitti namni ijoollee durbaa lama osoo dhungatuu viidiyoo of waraabee gadhiisuun ajjeefamuu isaaniitiif sababa ta'e to'atamuu poolisiin beeksise. Paakistaaniifi biyyoota Baha Giddu-galeessaa keessatti ijoolleen durbaa "safuu cabsuun kabaja gosaa (hawaasaa) hir'isaniiru, maatii salphisaniiru" jedhamuun yakkaman murtee "ajjeechaa kabajaa" [honour killing] jedhamuun miseensa maatii isaaniitiin ajjeefamu. Ijoolleen durbaa kunneen miseensa maatii isaaniitiin itti dhukaafamee ajjeefaman. Poolisiin ibsa baaseen namni Umar Ayaaz jedhamu umuriin isaa ganna 28 ta'e yakka viidiyoo sana qopheessuun to'annaa jala oolcheera. Namni biraa viidyoo sana waraabaa tureefi miidiyaalee hawaasummaa irratti qoodes to'atameera. Dabalataan, shamarran ajjeefaman keessaa abbaafi firoonni biroon sadii ajjeechaa sana gabaasuu dhabuufi odeeffannoo dhorksuudhaan to'annaa jala oolfamaniiru. Ajjeechaa sana kan raawwate Mohaammad Islaam barbaadamaa akka jiru Poolisiin beeksiseera. Ijoolleen durbaa umuriin isaanii qaggaa 16fi 18 ta'an kunneen dhala obbolaa lamaanii kan turan yoo ta'u ajjechaan kun kan isaanirratti raawatame torban darbe magaalaa daangaa Paakistaanirratti argamtu, Shaam Pileeyin jedhamtu keessatti. Itti-gaafatamaan poolisiin naannoo sanaa Shaafulaah Gaandapuur Roohitarsitti akka himanitti waa'ee ajjeechaa turee kan dhaga'an miidiyaa hawaasummaarraati. Aanga'oonni bakka ajjeechaan itti gaggeefame sanatti argamuun qorannoo taasisaniin, "dhiigaafi uffata dhiigni tuqe," arganiiru. Ajjeechaan sun kan rawwatameefis, ijoolleen durbaa kunneen viidiyoo dhiira tokko waliin ta'uu isaanii agarsiisu miidiyaa hawaasummaa irratti bahuu isaatiin walqabateeti jedhameera. BBCn viidiyoo jedhame kana akka ilaaletti ijoolleen durbaa sadii bakka namni biraa hin jirretti dhiira tokkotti viidiyoo waraabamaa osoo jiranii agarsiisa. Viidiyoon kun kan waraabame waggaa darbe yoo ta'u, dhiyeenya miidiyaa hawaasummaarratti erga baheen boodadha ijoo dubbii ta'ee kan namoonni baayyee wal harkaa fuudhanii odeessan. Intalli sadaffaan hin ajjeefamiin hafte ammoo haadha warraa isa warra kaan ajjeeseedha jedhameera. Yeroo ammaa kanattis dhokattee akka jirtu ibsameera. Poolisiin lubbuun kan ishees yaaddoo keessa waan jiruuf akka barbaadaa jiru beeksiseera. Dhaabbanni mirgoota namoomaaf falmu Huumaan Raayitis Waach Paakistaan keessatti ajjeechaan ijoollee durbaafi dubartootarra gahaa jiru sadarkaa yaaddessaarra gaheera jedhe. Warreen mirgoota namoomaaf dhaabbatan gocha "ajjeechaa kabajaa" jedhamu kanaan Paakistaan keessatti waggaa waggaan dubartoonni 1,000 akka ajjeefaman dubbatu. Ajjeechaawwan hedduu kan hin gabaafamne yoo ta'u, waggoota afuriin duras  dubartiin miidiyaa hawaasumaarratti baayyee beekamtuu ture Kuwaandiil Baaloosh ajjeefamuun mormii cimaa kaasisee ture. 'Ajjeechaa kabajaa' jechuun dubartoota kabaja maatii hir'isaniiru jedhaman yaadamanirratti miseensa maatiidhaan ajjeechaa raawwatamudha. Sababawwan ijoo 'ajjeechaa kabajaa' jedhamu kanaaf ka'umsa ta'u jedhan warren mirgoota namoomaaf falmaniifi Huumaan Raayitis Waacha walitti qabe keessaa: Nama maatiin isaaniif filetti heerumuu yoo didan Dirqamaan gudeedamuu ykn miidhaan sababa saal-qunnamtii yoo isaanirratti raawwate Gaa'elaan alatti hariiroo saal-qunnamtii nama biroo waliin qabu jedhamee yoo yaadame Kana malees, sababiiwwan baayyee funaansa ta'an barbaaduun kan akka 'uffata hin malle uffachuu' ykn amala hin taane agarsiisuun ajajamuu didan yoo jedhan ajjeechaan dubartoota irratti raawwatamuu danda'a.


Seraaliyoon seera ijoollee durbaa barnoota dhorka jette haqxe

Seeraaliyoon seera shamarran ulfa ta'an mana barnootaa akka hin deemne dhorku bara 2015 tumamee waggoota dhaniif hojiirra ture haqxe. Seerri kun akka ba'uuf kan sababa ta'e, sababa weerara dhibee Iboolaa yeroos biyyattii raasee tureen manni barumsaa cufame deebi'ee yeroo banametti ijoolleen durbaa hedduun ulfaa'anii barumsatti deebi'uu isaanii ture. Manni murtii biyya Lixa Afrikaatti Seeraaliyoon, Mudde keessa ijoolleen durbaa loogiin irratti taasifameera, mirgoonni namoomaa isaaniis sarbameera jechuun seera sana haqe. Biyya Seeraaliyoon keessatti ijoollee durbaa ol-adeemoon ulfaa'uun dhimma guddaadha. Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanniitti ejensiin dhimma daa'immanii hordofu (UNICEF) gabaasa bara 2015 baaseen akka agarsiisetti ijoolleen durbaa %40 ta'an osoo umuriin isaanii ganna 18 hin guutiin heerumu. Dhaabbileen mirga namoomaaf quuqaman baay'een mana murtii Hawaasa Dinagdee Lixa Afrikaa (ECOWAS) irratti Caamsaa 2018 mootummaa Seraaliyoon himatanii turan. Manni murtii seericha kufaa taasise, "seerri loogummaa qabu" kun mirga ijoolleen durbaa barachuuf qaban dhorka jedhe. Abbootiin seeraa dabalataanis wiirtuuwwan barnootaa ijoollee durbaa ulfa ta'aniif qofaatti warra kaan cinaatti qophaa'eefillee "kunis ijoollee durbaa irratti loogii biraa taasisuudha" jechuun qeeqeera. Pirezidanti Juuliyees Maadaa Bi'oo, ji'a tokko dura gara aangootti kan dhufan yoo ta'an, yaada murtee Mudde darbe sana irratti kennaniin karoorawwan misoomaa isaaniitiin "lammilee hunda kan hammatu" ta'a jedhanii turan. Yeroo rakkoo Iboolaa sana keessa ijoolleen durbaa umuriin hin ga'iin ulfaa'uun dabalee ture. Kun ammoo ijoollee durbaa miidhaa fedhii saal-qunnamtiif isaanirra ga'uuf akka saaxilaman taasiseera. Seraaliyoon hawaasa ammayyummaa caalaa aadaa durii leellisudha. Namoonni baayyeen akka jedhanitti dubartii akka gadi aantuu taatetti ilaalu. Rogeeyyii baayyeen biyyattii keessatti egeree dubartootaa fedhii isaanii malee kan murteessu dhiiradha jedhu. Yeroo weerara Iboola bara 2014 fi 2015 keessa dhibee sana to'achuudhaaf mootummaan manneen barnootaa hunda cufee ture. Sababii kanaan, ijoolleen durbaa kumaatamaan lakkaa'aman ni ulfaa'an. Imaammanni bara 2010 bahe ijoollee durbaa ulfa taate akka hin baranne dhorku hojirra akka oolu ta'e.  Kanarraa ka'uudhaan ijoolleen durbaa mana barumsaa dhorkaman. Imaammanni sun deggersa hawaasaa bal'a argatee ture, ammallee argachaa jira. Haati qabeenyaa suuqii jiraattuu magaalaa Firiitaawon Aadde Memunaatuu Marga'ooo seera sana kuffiisuu isaaniif baayyee haarte. "Ani intala koo dubartii ulfa taate waliin daree barnootaa keessa teessee akka barattuuf hin hayyamu. Dhiibbee baayyee gadhee ta'e qaba." Yoo intalli ishee ulfa taate ammoo mana barumsaatti ni ergitaa gaaffii jedhu ammoo, haati ijoollee lamaa kun jala murtee, "Lakki" mana akka isheen mana turtun godha." jette. Ministirri Barnootaa Daaviid Mo'iniinaa Senghaa guyyichi ijoollee Seraaliyooniif guyyaa addaadha jedhan. "Jijjiiramni imaammataa kun ragaa jiruufi marii garee hawaasaa gaggeessitoota amantaa, gaggeessitoota manneen barnootaafi dhaabbileen hawaasaa hirmaachisa bu'uura godhachuun kan ta'edha." "Yeroo rakkoon uumamanitti, manneen barnootaa yeroo hin beekamneef cufamu akka yeroo weerara Covid-19 ammaa kanaa jechuudha.  Kun ammoo rakkoo kana fakkaataniif karaa banuumala. Dhimmi ijoolleen durbaa ulfaa'an mana barumsaa dhaquu qabuufi dhaquu hin qaban jedhu Afrikaa, Taanzaaniyaa keessattis ijoodha. Pirezedaantiin Taanzaaniyaa yeroo ammaa Joon Magufuliin imaammata ijoollee durbaa ulfaa'an mana barumsaa irraa hambisuu jedhu deggaru. Haadhotiin dargaggummaan da'an yoo kan mana barumsaatti ergaman ta'e qalbiin isaanii barumsarra hin ta'uuf.


Isheen Eenyu? 21: 'Shamarran gonkumaa nama isaan gudeedetti heerumuu hin qabani'

Naannoo Gaambeellaatti gudeeddiin dubartootaa naannoo baay'inaan itti mul'ate gatii taheef wiirtuu dubartoota miidhaman gargaaru banuun dirqama ture jedhu Aadde Akwaataan. Aadde Akwaataan Omood naannoo Gaambellaatti dhalatanii guddatan. Bara Dargii shiftoota mootummaaa morman waliin hidhata qabdu jedhamuun abbaa warraa isaanii fi ilma isaanii waliin waggaa shaniif mana hidhaa turaniiru. Erga Dargiin kufee booda barnoota kutaa sadeettitti addaan kutan itti fufanii baratan. Hanga kooleejiittis barataniI seeraan dippiloomaa argatan, amma digirii isaanii barataa jiru. Itti gaafatamtuu dhimma dubartootaa dabalatee sadarkaa garaagaraa irratti mootummaa tajaajilaniiru. Aadde Akwaataan akkatti  dubartoota gudeedamaniif tajaajila iddoo tokkotti kennu jalqaban dubbatu. Mootummaan Naannoo Gaambeellaa fi mootummaan Federaalaa waliigalteewwan garaagaraa erga raawwatanii, bu'aa bahii baayyee keessa darbameetu baname jedhan. ''Animmoo dhimmi dubartii ijaa na quuquufi seera gatiin baradheef filatamenan wiirtuu kana akkaan hogganu tahe,'' jedhu Aadde Akwaataa Omood. ''Yeroon hojii kana jalqabu ijoollee dubaraa fi shamarran gudeedamuu hin qabani, yoo gudeedaman immoo gargaarsa argachuu qabu amantii jedhu gatiin qabuufi.'' Wiirtuun akkasii kana dura Dirree Dhawaa qofa ture achiin muuxannoo fudhadhee dhufeen ana dabalatee hojichaaf namooti afur filatamneetu hojicha jalqabne. Namoonni kuneenis ogeessota akka tahn dubbatu-poolisii, hakiima, abbaa alangaa fi ogeessa xiinsammuu. Yeroo shan taanee hojii kana jalqabnu daa'imini tokko gudeedamtee dhufte. Daa'ima haala kanaan dhufte maatiitti deebisuu waan hin dandeenyeef of bira tursuu qabna turre. Kanumaan mootummaan naannoo iddoo bal'aa naaf kennee wiirtuu ijoollee dubaraa gudeedaman itti bayyannatan bannee jechuu dha jedhan Aadde Akwaataa Omood. Kanaaf daa'imni yookiin Shamarreen tokko gudeedamtee gaafa dhuftu mana hakiimiitti yaalchisnee, qorachiifnee sana booda dhimma ishee abbaa alangaattii dabarsinee gara wiirtuutti galti jedhan. Wiirtuu kana keessatti namoonni nyaata bilcheessan, qulqulleessitootaa, faayinaansiifi kan ijoollee kunuunsan qacaramanii jiru jedhan. Daa'imni ykn shamarreen tokko asumatti yaalii fi adeemsa seeraa hordofaa nu bira turti miidhamni ishee jabaa yoo tahe immoo gara hospitaala olaanaa Finfinnee jirutti ishee geessina jedhu. Hojii keenya kanaan hanga yoonaa daa'immaniif shamarran 110 tahan gargaarree jirra jedhu. Wiirtuun isaan 'daa'imman daandiitti gatamanii argaman akka fuudhee guddisuus dubbatu. Kanneen gudeeduudhaan himataman keessaa namoonni shan murtii argataniiru. Shamarran miidhaan irra gahee tures gara maatii isaanii deebi'anii barnoota isaaniitti deebi'aniiru,jedhan. ''Isheen tokko garuu akka malee miidhamuu isheen irraan kan ka'e dubbachuullee waan hin dandeenyeef deeggarsa baayyee booda xiqqoo dubbachuu jalqabdee yaalii biraaf qophaa'aa jirti,'' jedhan. Tajaajila kana kennuu irratti danqaan nu mudatu inni tokko jedhu Aadde Akwaataa Omood, ''daa'imni ykn shamarreen tokko gudeedamtee dafnee yoo qaqqabuu baanne maatiin nama ishee gudeedeefi maatiinshee waliigalanii gara gaa'ilaatti galu,'' Nutimmoo, ''daa'imni tokko yeroo gudeedamtu nama miidhaa isheerraan gahetti heerumuu hin qabdu. Innis seeraatti dhiyaachuu qaba, shamarreen sun immoo asitti bayyannattee barumsashee itti fufuu qabdi jenneetu barsiifna,'' jedhu Aadde Akwaataa. Shamarreen ganna 14 gudeedamtee duute jennnaan, namichi ishee gudeede hidhaan waggaa 25 irratti murtaa'era. Yeroo shamarreen sun duutee murteen mana murtii yoo dubbifamu namoota waajira haqaa, fayyaa, hawaasummaafi dhimma dubartootaa waamee akka isaan dhaggeefataniifi miidhaan dubartii irra gahu hangam akka tahe akka baran taasiseera. As Gaambeellaa keessa kaampiin baqattootaa jira, ''achi keessattillee dubartoonni gudeedaman dhufu, naannolee ollaa Oromiyaa fi Kibba irraallee ni dhufu,'' jedhu. ''Warreen ijoolee shamarranii gudeeduun himataman keessaa 10 kan tahan to'annoo jala oolaniiru. Kanneen keessaa immoo shan murtee argataniiru.'' ''Kaan garuu murtoo kan hin arganne sababii shamarran gudeedaman takkaa jecha isaanii mana murtiitti kennanii mana warra isaanitti yoo galan deebi'anii ragaa bahuuf ijaa hin dhufneef murtoo kennisiisuun ni ulfaata,'' jedhan. Shamarran yeroo gudeedaman hawaasni akka gabaasuuf bilbila sarara bilisaafi bibila ogeessotaa naannoo naannootti raabsineerra. Haa tahuu malee akkuma namoonni yeroo rakkoon uumamu gabaasan jiran, erga shamarree gudeedamte jedhamte barbaacha deemnee 'soba dha' jedhamnee deebinee beekna. 'Dhimmi dur gad hin baane amma ifatti bahaa fi haqa argachaa jira kunimmoo sababii dhaabbata kanaafi,kana boodas gara duubaa otoo hin jedhiin, hawaasa goodaa jiru barsiisuun barbaada, jedhu Aadde Akwaataan. ''Dubartiin gudeedamtee, reebamteefi dhiignishee dhangala'ee yoo dhuftu garaan koo hin danda'u. ''Miidhaan akkasiis tasumaa irra gahuu hin qabu gatii taheef, hojii kana cimsee itti fufuun fedha,'' jedhu. *Odeessi  'Isheen Eenyu?' jedhu seenaa dhuunfaa, muuxannoo, milkaa'inaafi bu'aa bahii dubartoota jajjaboo garagaraa BBC'n dubbise torban torbaniin gaafa Kamisaa kan dhiyeessudha.


Isheen Eenyu 24: Imala jiruu haadha ijoollee torbaa-Herrega barsiisuutii hanga hoggansa ol-aanaatti

Maqaan kiyya Sa'aadaa Kadiir jedhama. Godina Arsii magaalaa Abboomsaatti dhaladheen guddadhe. Barnoota sadarkaa tokkoffaafi lammaffaa magaalaa Abboomsaatti baradheen xumure. Itti aansuudhaan dippiloomaa kiyya Koolleejjii Peedaagoojikaal Saayiinsii Baahir Daaritti barnoota Herreegaatiin eebbifame. Barnoota digirii Yuunivarsiitii Finfinnerraa Herreegaan baradhee xumure.  Digirii lammaffaa kiyya Yuunivarsiitii Azuusaa Paasifiki jedhamurraa dameesaa Itoophiyaarraa gosa barnootaa 'Organizational Leadership' jedhamuun baradhee eebbifame. Hojii kiyya ogummaa barsiistuu Herreegaa sadarkaa tokkoffaa ta'uudhaan Godina Arsittin jalqabe. Boodarra barattoota sadarkaa lammaffaas barnoota Herreegaa barsiisuudhaan itti fufe. Yeroodhaan boods barsiisummaa dhiisuudhaan gara waajjira barnootaa godina Arsiitti ogeettii (expert) ta'uudhaan hojjachuu jalqabe. Achiis itti gaafatamtuu piroojektiifi karooraa ta'uun waggoota muraasaaf tajaajile. Biiroo Barnoota Oromiyaattis hoggantuu bulchiinsaafi faayinaansii ta'uudhaan ramadamee hojjataa tureera. Sadarkaa godinaafi naannoorratti waggoota hedduuf erga tajaajile booda bara 1997 A.L.I hoggantuu Biiroo Dhimma Dubartootaafi Daa'immanii yeroosanii ta'ee muudame. Biiroo Dhimma Dubartootaafi Daa'immaniitti hoggantuu ta'ee waggoota 11'f hojjataa ture. Erga Biiroo Dhimma Dubartootaafi Daa'immaniitii bahee booda Ministira Qonnaa keessatti Ministira Deeyitaa ta'ee waggaa tokkoof hojjadheera. Yeroo ammaa kanatti  Waajjira Qindoomina Bu'uuraalee Misoomaa Federaalatti itti aantuu daayirektaraa ta'ee hojjachaa jira. Namni hojii hojjatu kamuu danqaan adda addaa isa mudatuu danda'a. Ani hojii barsiisummaarraa jalqabee hamma hoggansatti danqaan na mudate jira. Yeroo barsiistuu herreegaa ture sanitti dubartiin akkamitti herreega barsiisti jedhaa akka raajitti ilaalaa turan barattoonni. Yeroo kitaaba qabadhee barsiisuudhaaf gara kutaa deemuu dhuguma barsiisuufi moo nutti taphachuu jedhan ture. Boodarra eega na ilaalan booda natti gammadaa barachuu jalqaban. Inni sun immoo hamilee naa ta'eera. Hoggansarrattis ilaalichi dubartii nu hogganuu hin qabdu jedhutu ture. Dubartiin hoggansa hin dandeettu; hin beektu jedhan turan. Kunis hamma dandeettii kee ilaalaniif malee waan yeroo hunda turuu miti. Milkaa'inna kiyya keessatti gaheen maatii kiyyaa guddaadha. Haadha ijoollee torbaa ta'uun bakka gahuu barbaaderraa na hin dhorkine. Danqaa na mudataa ture hunda obsaafi ofitti amanamummaadhaan irra darbe. Harka kennachuu dhabuu kiyya kan akka namoonni hoggansaaf na kaadhiman isaan taasise. Namoonni boodarra hojii kiyya erga argan booda natti boonu; natti gammadu ture. Umurii hojii hojjadhe kana keessatti wanti jalqabaa na gammachiisuu barsiisftuu ta'ee hojjachuu kiyya. Dubartoota Herreegaan yookiin fiiziksiidhaan hamma digirii sadaffaatti baratan akka horadhu na taasiseera. Dubartii qofa osoo hin taane dhiirota hedduu akka horadhuuf sababa naa ta'eera. Inni biraa hoggansa adda addaarratti dubartoonni jiraachuunsaanii baay'ee na gammachiisa. Yeroo ani hojii jalqabu sadarkaa ministirraatti mitii sadarkaa gandaatti hoggansi dubartootaa hin jiru ture. Sababa bakka biraatti ni dandeetti jedhamee hin amanamneef waajjira dhimma dubartootaa keessatti hojjatu ture. Jabinni kiyya harka kennachuu hin jaaladhu. Galma gahuu barbaadu san bira osoo hin gahin karraatti hafuu hin barbaadu. Gara fuulduraarratti hojii hawaasummaa  irratti hirmaachuu barbaada. Hojiilee dhimmoota dubartootaa fi daa'immanii, ijoollee haadha fi abbaa hin qabne gargaaruu fi hojiilee barnootaarratti hojjachuu barbaada. Dubartoonni dursarratti ofitti amanamummaa qabaachuu qabu. Namni ofitti amanamummaa qabu tokko karoora harkaa qabu biraallee hojjachuu danda'a. Inni biraa immoo miiraan jabaachuu qabu. Jireenya keessatti wanni  fedhe osoo nama mudatee ni danda'a jedhee hojjachuu qaba.


Isheen Eenyu 25: Dubartii Oromoo shamarran hanqina modeesiif barnoota akka hin dhaabneef

Maqaan kiyya Aannee Ajjamaa jedhama. Magaalaa Finfinnetti dhaladhee guddadhe. Barnoota sadarkaa tokkoffaa fi lammaffaa Finfinnetti baradhe. Eega barnoota kiyya sadarkaa lammaffaa xumure booda gara Ameerikaa dhufe. Eegasii booda barnoota dippiloomaa (Associate Degree) kiyya Akkaawuntiingiidhaan baradhe eebbifame. Barnoota digirii kiyyas Yuunivarsiitii Meetiroosteetirraa 'Business Administration Minor Human Resource' baradhe. Yeroo ammaa kanatti dhaabbata miti mootummaa baqattootaaf deeggarsa adda addaa taasisu 'Alight' jedhamu keessatti hojjadha. Hawaasa rakkoo hedduu qabu keessaa waan baheef dirqama ummata kiyya gargaaruu qaba jedhee amana. Bara 2018 waggaa 20 booda maatii kiyya qabadhee gara biyyaa deemee ture. Yeroo sanitti rakkoo hawaasni keessa jiru keessumaayyuu rakkoon bishaanii baay'ee na rifachiise. Yeroo ani Finfinnee turretti rakkoo bishaanii argee hin beeku ture yeroo biyya deeme sanitti garuu namni baay'een bishaan saamsame bitatee dhuga ture. Ummatni keenya baadiyyaa jiraatu immoo ammallee bishaan lagaa waraabbatee dhuga. Inni kun immoo baay'ee natti akka dhagahamu godhe. Nuti bitachuu dandeenya waan ta'eef anii fi ijoolleen kiyya bitannee dhugna ture. Ijoolleen maatii keenyaayyuu bishaan nuti akka hin dhugne dhorkamne dhugu ture. Haalota kanniin akka gaafa achii deebi'u akka dhuunfaa kiyyaatti maal godhuu qaba jedhee akka yaaduuf kan na taasise. Achiis bakka dhalootaa harmee kiyyaatti bishaan baasne. Bakkeewwan baadiyaa bishaan baasuu hin dandeenyetti immoo dhaabbata 'Waves for Water' jedhamu waliin ta'uu dhimbiibduu bishaanii bituudhaan hawaasa Karrayyuu, Amboo fi Wallaggaatiif raabse. Dubartoonni rakkoolee adda addaarraa kan ka'e barnootasaaniirraa duubatti deebi'u. Isaan keeessaa laguudhaaf paadii qabaachuu dhabuu fi bishaan waraabuudhaaf karaa dheeraa deemuu fa'i dha. Yeroo bishaan waraabuuf karaa dheeraa deemanitti sa'aatiin mana barnootaa waan irra darbuuf barnootasaanii haalaan hin hordofan irra darbees achumaan manatti hafu. Paadii dhabuusaaniitiin ji'a tokko keessatti torbee tokkoof yookiin lamaaf mana barnootaarraa ni hafu. Paadii dubartoota irra deddeebiidhaan waggoota 3-4 miiccataa itti fayyadaman dubartoota 500 oliif kenneera. Kanarraa kan ka'e eega Ameerikaatti deebi'e booda dhaabbata miti mootummaa 'Days for Girls' jedhamu kan dubartoonni sababa hanqinna paadiitiif mana barnootaarraa hin hafnerratti xiyyeeffatee hojjatu keessatti tola ooltuu ta'ee hojjachuu jalqabe. Yeroo dhaabbata kana keessatti tola ooltu paakeejii tokko birrii 400 (doolaara 12.5) itti gurguru. Anaaf bilisaan naa kennan. Anis isa kana walitti qabee gara biyyaa geesse. Yeroo ummatni Oromoo naannoo Somaaleerraa buqqa'an san dubartoota Oromoo kutaalee Ameerikaa adda adda keessa jiraatan waliin ta'uun dhaabbata 'Sinqe International Group' jedhamu hundeessuudhaan naannoo Bishooftuutti dubartoota abbaan warraa jalaa du'eef manneen 51 ijaarree kennineerra. Gama biraatiin dubartoota akkuma kiyya haadha ta'an lama biraa waliin poodkaastii 'Oromo View' jedhamu waggaa lama dura hojjachuu jalqabne. Nutis walitti dhufnee bakka dubartoonni Oromoo waa'ee jireenya hawaasummaa, fayyaa fi dhimmoota biroorratti itti dubbatan uumuuf kaayyeffannee jalqabne. Kaayyoon keenya dubartoota Oromoo baratanii fi namoonni hedduu hin beekneen biyya ambaa jiraatan  gara waltajjii fidnee akka hawaasni irraa baratu gochuudha. Dhimmoota akka fayyaa sammuu, miidhaa dhiiraan dubartootarra gahuu fi kkf irratti xiyyeeffannee ni hojjanna. Jabina kiyya kan jedhu ani waan hojjachuuf itti amane tokko osoo galmaan hin geenye karaatti dhiisuu hin jaalladhu. Galma gahuu barbaadu san sirritti hojjadhee fiixaan baasuu barbaada. Gaafa hojiilee adda addaarratti hirmaattu danqaan garagaraa si mudata. Keessumaayyuu biyya ambaa teettee saba kiyyaaf waan kana hojjadha gaafa jettu fageenya dabalatee wantoonni danqaa sitti ta'an ni jiraatu. Danqaa na mudatan sanneen kutadhee hojjachuudhaan keessa darba. Gaafa hojii tokkorratti bobbaatus gargaarsi namootarraa argattus hamilee sii ta'ee hojii jalqabde san galmaan gahuuf ni tattaaffatta. Hojii adda addaa hojjadhu keessatti wanti baay'ee na gammachiisuu namootaaf gargaarsa taasisee jireenyisaanii jijjiiramee gaafa galatoomi naan jedhan baay'ee gammada. Gara fuulduratti kutaalee Oromiyaa adda addaatti wirtuu dargaggootaa banuu barbaada. Inni  kunis akka dargaggoonni araada garagaraatiif hin saaxilamne gargaara. Kan biraa immoo wirtuu 'Food Shelf' jedhamu hundeessuu barbaada. Kunis bakka hiyeeyyiin nyaata dheedhii akka paastaa fi makaroonii dhaqanii fudhatanii manatti deebi'anii ijoolleesaaniitiif bilcheessanii kennanniif isaan gargaara. Kun immoo akka ijoolleen sababa beelaa mana barnootaarraa hin hafnee fi maatiinis waan nyaatu hin dhabne yookiin kadhachuuf ala hin baane taasisa. Gama biraatiin immoo warshaa paadii dubartootaa omishu dhaabuu barbaada. Kunis dubartoonni omisha kanarraa akka fayyadamanii fi namoota birootiifis carraa hojii ni uuma. Dubartoonni osoo abdii hin kutatin ofitti amannee maatii keenyaafis ta'e saba keenyaaf waan hojjachuu dandeenyu hojjachuurraa duubatti deebi'uu hin qabnu. Nama biraa ilaaluu osoo hin taane ani dhuunfaa kiyyatti maal hojjachuu danda'a isa jedhurratti xiyyeeffannee kutannoodhaan ofii keenyaa fi saba keenyaaf bu'aa buusuu qabna jedhee amana.


Dhibee MRKH: 'Guyyaan qaama-saalaa malee akkan dhaladhe itti bare'

Dhimmaa laguu irratti gaaffiin doktaraasheerra irra dhiyaateef shamarree lammii Keeniyaa Juliyaan Piitariin, qama saalaa (vagina), gadameessaa (womb) fi fiixee gadameessaa (cervix) malee uumamuu ishee gara baruutti ishee geesseera. Amma ganna 29 kan taate Juliyaan waggoota 12 booda seenaa ishee gazexeessitu BBC Aan Nigugiif qooddeetti. Dhibee Mayer-Rokitansky-Küster-Hauser syndrome (MRKH), jedhamu kan akka gaddameessa ykn qaamaa saalaafi takka takka ammoo kale tokko malee uumamtu taasisu waliinan dhaladhe. Dubartiin MRKH qabdu laguu hin agartu. Gadameessa waanan hin qabneef lagu hin argu. Kun anaaf jireenyakoo waan ta'eef miirri badaan natti hin dhaga'amu. Namootni eenyummaakoo irratti yaada adda addaa qabu. Bakka ta'e deemee akka naaf kadhatamu natti himu. Namni biraan wanaan Ukambani (naannoo namootni toshaa waliin walitti hidhan) irraa waanan dhufeef akkoonkoo haalan keessa jiruuf sababa ta'uu akka dandeessu natti hime. Isaan waan fedhan jechuu danda'u wanti guddan akkan itti waan isaan jedhan simadhudha. Yoon isaan dhaga'uu eegale anarratti dhibbaa qabaachuufi akka isaan dhugaa dubbatanitti akkan yaadun eegala. Akkan dhibee kana qabu kanan bare barattuu ganna 17 ta'eeni. Millikoo dhiita'ee waan na dhukkabeef ture gara mana yaalaa kanan deeme. Ogeessi fayya kan jalqaba na gaafate laguun koo yoom akka natti dhufe ture. Animmoo laguu argee hin beeku. Ogeessoti fayyaa iskaani na kaasani. Suuraan jalqaba kan agarsiisu qaamni saalaakoo karaa alaan cufaa ta'uusaati. Akka banaamuuf yaaliin baqaqsanii hodhuu naaf godhamee ture, garuu hin milkoofne. Iskaaniin biraa gadameessaafi qaama saala akkan hin qabne agarsiise, yeroo kanadha MRKH akkan qabu kan barame. Guyyaa jalqabaa, lammaffaafi sadaffaa nan boo'ee sana booda garuu jireenyakoon itti fufe. Shamarree ganna 17 waanan tureef xiyyeeffannaankoo mana baruumsaatti deebi'uu ture. Harmeekoo waliin ture kanan hospitaala ture, bu'aan qorannookoo ishee rifaasise. Akka haadhaatti gaaffii ijoo ta'an of gaafachuun ishee hin oolle jedheen yaada. Jalqabaratti waanan balleessee jiraa jettee yaaddi turte. Waanan Baayoolojii baradheef, waan doktoriinkoo haasa'aa turte jalqabumaan naaf gale. Yeroo sanatti mana barnootaatti deebi'ee barumsakoo fixuu waanan barbaadeef yaalii baqaqsanii hodhuu akkan hin feenen itti hime. Waggaa kudhan booda hospitaalatti deebi'een yaalii baqaqsanii hodhuu milka'aa argadhe. Gosti MRKH ani qabu qaama saalaa, gadameessa maleefi kale tokko qofa wajjiin akkan dhaladhu taasiseera. Ujjummoo qaama saalaa malee waanan dhaladheef ogeessotaan naaf uumame. Dhibeen MRKH akkataa ani itti jireenyakoo jiraachuu barbaadu waan hin miineef jireenya sirriin jiraadha. Namoota tokko tokkoof garuu miiraa isaani waan jeequ maluuf haala kanaa wajjiin jiraachuuf ogeessota xiinsammuu bira dhaquun isaaniif mala. Dhibbaa dhibeenkee sirratti fidu yemmuu hubattu, waa'ee daa'ima da'uu dagachuu qabda. Qorannoo afur booda ovarian hin argamne, kanaaf yaalii IVF'(yaalaan deeggaramanii dahuu) hanqaaquun fudhatamuu hin danda'u. Akkataa umama keenya fudhachuuu qabna. Garuu akka dubartoota kanii ta'uu dhisuukee baruun cimaadha, kanaaf namni wa'ee kanaa waliin haasoftu si barbaachisa. Namoota akkakoo dhibee kana qaban hedduu Keeniyaa keessatti wal bareera, wa'ee mudannoo keenyaas waliin ni haasofna. Dhibeekoofi uumamakoo dursee wanan amaneef ani nagaadha. Jallalleewwan qabaadhe beeka. Garuu sadarkaa taa'ee waa'ee dhibeekoo itti himuurra ga'ee hin beeku. Yoo dhibee simachuu barbaadan ni simatu. Garuu beektaa, dhalli namaa dhaluma namaadha. Namootni ani waa'ee dhibeekoo itti hime harki caalaan na dhiisanii deemaniiru. Kaan ammoo sobee isaaniin ofirraa ari'uuf akkan dubbadheetti na himatu. Amma jaalallee hin qabu garuu kun hoiii Waaqaati. Waa'ee wal qunnamtii saalaa irratti ujummoon qaama saalaa yaalii baqaqsanii hodhuun bara 2018tti naaf hojjatameera. Kanaaf, reefu gara waggaa tokkoo waan ta'eef ani qunnamtii saalaa raawachuuf qophooftu miti. Heerumuudhaafis hin qophoofne. Yoo daa'ima barbaadne guddifachaan guddisuu dandeenya. Seenaakoo uummataaf qooduuf yoo xiqqaate gara waggaa 10 natti fudhateera. Namootni dhibeen MRKH maal akka ta'e hin beekne jiru kanaaf animmoo hubbannoo akka qabaatan gochuun fedha. Jalqabaratti maatiin ijoollee dhibee kana qaban yaalii baqaqsanii hodhuu ijoollummaan akka gaggeefamuu eeyyamuu akka dhiisanan gorsa. Yeroo isaan guddatanii waanta adeemsifamu hubatanitti akka gaggeefamu godhaa, sababni isaa yaaliin kun dheeraafi walxaxaadha. Bayyee kan nama dhukkubu waan ta'eef mucaan sun wanta uumamaa jiru hubachuu dhiisuu dandeessi. Akka maatiitti, yeroo mucaan kee waa'ee dhibeeshee bartutti loogii irra ga'uu danda'u isheerraa ittisuuf qorannoo ofiikee gaggeessuu qabda. Gartuu na gargaaru qaba, dubartoota akka koo namoota irraas dhiibbaafi rakkoon adda addaa akka irra ga'u dhaga'eera. Kanneen heerumanii soddoota isaanii irraa daa'ima akka godhataniif dhiibbaan irra ga'u jiru. Dubartiin tokko jirti kan soddoliin ishee ati dhiiradha kan jedhaniin. Kanaaf nuti dhageeffannee jajjabeessina. Wanti barbaachisaa ta'e wal gargaarudha, sababiin isaan daandiin kun cimaa ta'uu danda'a.


Gaazexeessituu Beteliheem Taaffasee akka hojii gadhiistu maaltu taasise?

Af-gaaffiiwwan namoota bebbeekamoo waliin LTV irratti taasiftuun beekamtii kan horatte gaazexeessituu Beteliheem Taaffasee (Beetii)n hojii kana dhaabuu ishee BBC'tti himteerti. "Hojiin jaaladhu kana dhaabuudhaaf Kibxata galgala iyyata galfadheen ture. Roobii ganama iyyanni kiyya naaf mirkanaa'ee hojii kana LTV irratti hojjechuu dhaabeera" jetti. Sagantaan LTV irratti qopheessaa turte kun dhiibbaa siyaasaa keessaafi alaan narratti akka dhufu taasiseera kan jettu Beteliheem, hojiin jaaladhu kana akkan dhiisuuf garuu dhiibbaan karaa waajjiraa narratti taasifamu nadirqamsiiseera jette. Sagantichi qabiyyeewwan siyaasaarratti kan fuullefate ta'uun yeroo dheeraadhaaf doorsisamaa akka jiraattu gochuus himti. "Torbee torbeedhaan alarratti gareen ani tuqameera jedhu gurmaa'ee doorsisa narratti raawwachaa ture.  Warri akkanaa sagantichi Roobii galgala yoo darbe guyyaa muraasa jedhanii dhiisu. Suni bu'aa sagantichaati jedheen ilaala. Kanaaf, baayyee nan yaaddessuu ture; inumaayyu sagantaa itti aanu kan fooyya'e akkan dhiheessuf nakakaasa ture," jetti. Dhiibbaafi sodaachisni alarraa narratti taasifamu sadarkaan hojicha dhiisurraan nagahuu baatus dhiibbaan waajjirakoo keessaa saanticharratti taasifamu hojii kana akkan dhaabuuf nadirqisiisera jette. "Sagantaan ani qopheessu kun dhaabbatichaaf daawwataa hedduu kan fidu ta'us manicha keessaa dhiibbaa guddaatu anaafi saganticharratti taasifama. Hunda amma himuuf garuu fedhii hin qabu, " jetti. Sababa sagantichaatiin duullis ta'e himanni dhufu hundi gara dhaabbatichaa osoo hin taane isheerratti kan fuullefate ta'uunis sababa biraa ta'uu eerti. "Sagantaa kana jaalalaanin hojjedha. Ani kanin hojjedhus namoota sagaleen isaanii dhokfameef kan nama isaaniif dubbatu hin qabneefi jedhee waanin yaaduuf humnaa ol obseen hojjechaa ture. Amma garuu sadarkaa nuffisiisaafi abdii nama kutachiisurra waan gaheef dhiisee bahu filadhe." Dhaabbatichi ifatti gadhiisi naan jechuu baatus dhimmoota akkan gadhiisuuf nadirqamsiisan raawwachuun dhiibbaa narratti taasiseera jechuunis himatti. Sagantaan kun dhimmoota siyaasaa irratti fuulleffata waan ta'eef, haala siyaasa Itoophiyaa jiru waliin sagantaawwan akkanaa hojjechuun qorumsa cimaa ta'uus eerti. Gaafa sirna awwaalcha Itaamaajor Shuumii Raayyaa Ittisa Biyyaa Jeneraal Sa'aaree Mokonnin  Maqalee akka turte kan himtu Beeteliheem, guyyaa sana yaalii ajjeechaatu narratti raawwatame jetti. "Guyyaa sana na ajjeesuuf yaalameera. Hokkora cimaadhaanin bahe. Guyyaa sana ummta baayyeetu bahe. Mormii cimaas dhageessisaa turan. Mormii siyaasaa sana keessatti akkuma tasaa gaafa na argan hokkora cimaatu ka'e. Itti yaadamee miti garuu nu miitee jirti jedhanii waanuma yaadaniif," jetti. Duulli maqa balleessiifi arrabsoon karaa miidiyaa hawaasummaa bifa qindaa'een taasifamus yaaddoo kan biraa ta'uu ibsti. Yeroo dhihoon asittimmoo marsaalee hawaasummaa dhuunfaa fayyadamtu cabsanii waan ofii barbaadan gochuun haalan ishee yaaddessaa dhufuu himteetti. Hojiiwwan sagantaa hanaan hojjetturratti namoonni gartuu siyaasaa yookan gartuu saba tokkoof loogdi jedhan nijiru. Dhimma kanarrattis,"Ani saba Oromoo keessaa ba'us saba kiyya garmalee jaaladhus addatti saba kanaaf waan looge hin qabu. Hoggantoota siyaasaa gurguddoo sabichaa yeroon dhiheessee gaaffii jajjabduu gaafadhu sabichi natti hin mufanne. Kanaafuu, anis abbaa kiyyaafis hin loogu, siyaasan loogufis hin qabu," jetti. Namootni hedduun garuu nama isaanii sababa gaaffilee jajjabduu gaafadheef yookan saba kanaaf loogdi jedhu, yookan ammoo mootummaa amma aangorra jiruuf loogdi yoo jedhan  dhagahuu dubbatti. Hojii LTV waliin hojjechaa ture kanaan walfakkaatu eessattiifi yoom kan jedhu beekuu baattus yeroo aara galfii muraasaan booda hojjechuuf akka fedhii qabdus himteetti. " Miidiyaan walabaa yookan kan naqacaruu barbaadu argamnaan hojjechuu nan barbaada. Hanga ammaatti garuu kan nagaafates kanin waliigales hin jiru. Hojii miidiyaatiin alatti waanin jiraadhus natti hin fakkaatu. Hojiin akkanatti jaaladhus hin jiru." Fuula duratti namoota dhuunfaa sagaleen isaanii dhokfame, amantiiwwan miidiyaarraatti dhiibamaniifi saba Oromootiif sagalee taatee hojjechuuf karoora qabaachuus BBC'tti himteetti. Dhimmoota Gaazexeessituu Beeteliheem Taaffeseen kaasterratti manaajera waliigalaa LTV Aadde Wubet Raggaasaa biilbila kaasanii dhimma barbaadneef erga itti himnee ''booda nadubbisaa'' jedhanis ergasii irra deddeebiin bilbillus bilbila kaasuuf hayyamamoo hin taane.


Isheen eenyu 19: Shamarree maashina dhiiga deessuu to'atu kalaqxe

"Harmeen koo yeroo na deessu dhiigni baay'ee dhangala'ee ture. Kanaaf ani carraa harma hodhuullee hin arganne" jetti shamarreen umurii waggaa 24 Daraartuu Darajjee. Sababa hedduminaan dhangala'uu dhiigaa haadhashee muddateen, kunuunsa haadhashee argachuu kan hin dandeenye Daraartun akkoo ishee biratti akka guddattu taasifamte. "Akkoo koo biratti 'haati kee rakkoon dhangala'uu dhiigaa ishee mudatee ture' jedhanii natti himaa turan" jetti. Naannoo baadiyaatti waan guddatteef haawwan hanga dhaabbata fayyaa gahanitti lubbuun isaanii yeroo darbu taajjabuushee fi kun immoo barnoota fayyaa barachuuf akka ishee kakaase himti. "Yeroon mana barumsaa seenu ani dooktariin ta'a jedheen yaadaa ture. Haa ta'u malee yeroon kutaa 12ffaa xummuru mummee barnootaa injinaringii na gahe. Sana boodas digrii jalqabaa mummee barnootaa 'Biomedical Engineering' baradhe" jetti. Naannoo Benishaangul Gumuz godina Matakkal aanaa Wanbaraatti dhalattee kan guddatte shamarreen tun kalaqa hiriyoota ishee afur walin ta'un kalaqteen lubbuu haadholii sababa dhiiga yeroo dahumsaa dhangala'uun darbu hambisuuf abdii godhatteerti. Shamarree Daraartuu Darajjee bara 2011 yunivarsiitii Jimmaa irraa mummee barnootaa Baayo-medikaal Injinariing jedhamun eebbifamte. Yeroo ammaas Yunivarsiitii Jimmaatti hojii barsiisummaan ramadamtee mummee barnootaa Baayo-medikaal Imeejing (Biomedical Imaging) jedhamun immoo digirii lammaffaashee barachaa jirti. Dabalataan meeshaa yeroo dahumsaatti dhangala'uu dhiiga haadholii to'atu bifa dhaabbilee fayyaa keessatti yaalamuu danda'un hojjechuun immoo hojiishee ijoo isa biraati. Sababa du'a haadholii isa jalqabaati… Akka ragaa Dhaabbata Fayyaa Addunyaatti waggaa waggaan dubartootni miiliyoona 14 ta'an rakkoon dhiiga yeroo dahumsaa baay'inaan dhangala'uu isaan mudata. Akka addunyaatti du'aatii haadholiifis dhangala'uun dhiigaa yeroo dahumsaa sababa isa jalqabaati. Rakkoon kun miidhaa lubbuu haadholii irratti geesisuun dabalataan carraan du'aaf saaxilamuu daa'imman haadholii kunneennis olaanaa akka ta'e Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa hima. Rakkoon kun biyyaalee guddataa jiran keessatti immoo lakkoofsaanis ta'ee miidhaa isaatin hammaataa dha. Kalaqni Shamarreewwan kunneenii maali? Shamarree Daraartuu fi hiriyootnishee dubartootni afur meeshaa 'Digitalized postpartum haemorrhage diagnostic and management device' jedhanii moggaasan digirii jalqabaa isaanii ittiin eebbifamuuf hojjetan. Haa ta'u malee "kana hojjechuu hin dandeessan" jedhamuun barsiisota biraallee yaadni kenamaafii akka ture kan himtu Daraartun, itti cichanii hojjechuu isaaniitin kalaqani isaanii kalqawwan Yuivarsiitii Jimmaa keessatti hojjetaman keessaa isa filatamaa ta'uun badhaafamuu isaanii himti. "Haati tokko erga deessee booda dhiigni baay'inaan dhangala'uu danda'a. Haala amma jiruun ogeeyyiin fayyaa hammeentaa dhiigaa dhangala'e ilaalun haadha sanaaf qoricha laatu. Yoo ogeeyyiin fayyaa hamma dhiigaa dhangala'e beekan ni fayyiti. Yoo hin barre garuu fayyuu hin dandeessu. Meeshaan nuti kalaqne garuu dhiiga deessuu sanaa kuusee safaruun deessuu sanaaf qoricha ni laata. Yoo rakkoon biraa uummame immoo ogeeyyii fayyaa. Ni waama" jechuun kalaqa hiriyoota ishee walin ta'uun hojjettan ibsiti. Maashiniin kun dhiiga dhangala'uun dabalataan dhiibbaa dhiigaa fi dhahannaa onnee deessus ni safara. Wantoota sadeen kunneen safaramanii qorichi haadha sanaaf erga laatamee booda haati sun sa'aa lamaa hanga afurii gidduutti akka fayyitu shamarree Daraartuu dubbatti. Dabalataan maashiniin kun hammeentaan qorichaa dhiiga deessuu dhangala'u dhaabuf kennamu dogongora malee akka laatamu taasisa. Kanaaf meeshaan kun ogeeyyiin fayyaa tilmaama osoo hin taanee ragaa qabatamaa akka qabaatan kan taasisu ta'usaas himti. Yeroo ammaattis maashinii kana bifa dhaabbilee fayyaa keessatti yaalif hojiirra ooluu danda'un hojjechaa akka jiran fi gahumsi isaa erga mirkanaa'ee boodas dhaabbilee fayyaa biyya keessaa fi biyya alaatti faayyidaarra oolchuf karoora akka qaban shamarree Daraartuu nutti himteerti. Teekinoloojii fi dubartoota… Dubartootni damee tekinoloojiitti akka madaqan fi fedhii akka qabaatan gama gochuutin dhaabbilee barnootaa sadarkaa gadi aanaas ta'e olaanoo keessatti hanqinni akka jiru shamarree Daraartuu Darajjee dubbatti. "Hawaasnis intalli koo dooktara yaa taatu jedha malee damee teekinooloojii akka seentu hin jajjabeessu" jechuunis himti. Walirraa fageenyi dubartoota fi tekinoloojii gidduu jiru naannoo baadiyaattimmoo bal'aa ta'uu himti. Shamarree Daraartuu Darajjee wayita Yunivarsiitii Jimmaa seentee damee tekinoloojii barachuu eegaltus "natti cimuu danda'a" jechuun yaaddoo keessa akka turte fi booda garuu milkaa'inaan xummuruushee himti.


Isheen Eenyu 22: "Hojii tola-ooltummaa akka dirqamaatti hojjachuun murteesse" - Obsee Luboo

Obsee Luboo ogummaasheetiin narsii yoo taatu Kaalifoorniyaa jiraatti. Amma dura hojii tola ooltummaa hospitaala Najjoo waliin ta'uun hojjettuun beekamti. Hojii kana hospitaalota Oromiyaa birootti babal'isuun ammoo galma isheeti. Isheen eenyu? Maqaan kiyya Obsee Luboo jedhama. Lixa Oromiyaa magaalaa Najjootti dhaladhee guddadhe. Barnoota sadarkaa tokkoffaa fi walakkaa sadarkaa lammaffaa Najjootti baradhee xumure. Boodarra carraa Ameerikaa deemuu waan argadheef kutaa Minisootaatti barnoota sadarkaa lammataafi digirii jalqabaa kiyya immoo gosa barnootaa Narsiingii achitti baradhee xumure. Akkuma barnoota kiyya narsiingii xumureen gara Kaalifoorniyaa deemee achi jiraachuu jalqabe. Bara 2009 hospitaala Najjoo deemee ilaalee waan isaan barbaadan gaafachuun erga deebi'ee booda narsoota asitti waliin hojjannu waliin achi dhaqnee hojii tola ooltummaa torbee sadiif hojjannee deebine. Haalonni achitti arge baay'ee waan nama suukkanneessuu fi ummanni sun gargaarsa baay'ee barbaadu ta'ee waan natti mul'ateef deebi'ee namoota tokko tokko waliin akkaataa isaan ittiin gargaaruu dandeenyu irratti waliin mari'adhe. Eegasii booda bara 2009 irraa kaasee waggaa waggaadhaan gara hospitaala Najjotti deebi'uudhaan hakimootaa fi narsoota Oromoo magaalaa Finfinnee hojjatanii fi biyyoota alaa waliin hojii tola ooltummaa hojjanna. Bara 2010 fi 2011 keessatti yeroo adda addaa hospitaalota kanneen akka Gimbii, Dambii Doolloo fi Beegii fa'a deemuudhaan leenjii narsootaa kenniinee akkasumas meeshaalee xixiqqoo gumaachinee deebine. Haalli waggaa waggaadhaan achitti argamu waan na hin gammachiifneef hojii tola ooltummaa kana akka dirqamaatti fudhadhee hojjachuuf murteesse jechuudha. Hojii sa'aatii dheeraa hojjachaa, wantoota hojjattuuf immoo maallaqa barbaaduu, yeroo gara biyyaa deemnu immoo meeshaalee wal'ansa baqaqsanii yaaluu fi yaala birootiif barbaachisan hedduu qabannee yeroo deemnu sanitti buufata xiyyaaraa idil addunyaa Booleetti yeroo itti dararfamnu fa'aatu ture. Bara 2015 fi 2016 keessa osoo buufata xiyyaaraa idil addunyaa Booleettii fi Najjotti osoo hin rakkatiin kayyoo deemneef bakkaan geenyee deebineerra. Yeroo bara 2015 biyya deemne san tajaajila yaala baqaqsanii wal'aanuu haadholii fi namoota birootiif gochaa turre sanatti haala achi ture argee deebi'e. Yeroo sanitti mucaan ganna 10 yookiin 11 ta'u dhibee Asmiitiin rakkachaa ture yaalaaf gara hospitaalaa dhufee sababa hospitaalichi hanqina oksijiinii qabuuf lubbuun mucaa sanii darbuu danda'eera. Kanarraa kan ka'e kan as deebi'ee dhaabbata miti mootummaa 'Rotary International Global Grant' jedhamu keessatti miseensa waan ta'eef namoota achi keessatti hojjatan waliin akkaataa itti nu gargaaruu danda'a waliin haasofne gara hojitti galle. Piroojektiin kunis waggaa shan fudhateera. Meeshichi oksijiinii kan oomishudha. Inni kunimmoo hospitaala Najjoo hin jiru. Hojiin keenya inni guddaan hospitaalonni naannawaa Najjoo jiran kuusa(siliindarii) guutuuf Finfinnee deemuurra hospitaala Najjoo deemanii akka guuttatan taasisuudha. Dubartii dahuumsaaf hospitaala deemtee sababa hanqina oksijiiniitiif lubbuunshee akka hin darbine yookiin namni yaala baqaqsanii wal'aanuu irratti hanqina oksijiiniitiin lubbunsaa akka hin darbine gochuun galma pirojektii kanaati. Omishni oksijiinii kunis dhukkubsattoota sombaa, Asmii, dhukkuboota hargansuu fi COVID-19 ta'aniifnillee ni gargaara. Yeroon booda oksijiiniin kun gatii hospitaalonni Finfinneedhaa bitataniin gurgurama. Itti fufuun immoo hospitaalota fiixee Lixa Oromiyaattii argaman kan akka hospitaala Beegii, Gidaamii, DambiDoolloo kannen biroof maashinoota xixiqqoo adda addaa dhaabuudha karoorri qabnu. Miirri hojii kiyyarratti qabu gaddaa fi gammachuu waliin walmakaadha. Gammachuun kiyya nama waggaa 20-30'f ijjisaa ilaaluu hin dandeenyeef moora ijasaa jijjiiruun agartuusaa deebisuu, imimmaansaa arguun na gammachisa. Dubartii ganna 18 sababa rakkoo gadamessaatiin ykn feestullaa jedhamuun fincaan qabachuu dadhabdee, ogeettiin gadamessaa Finfinnee Najjoo dhuftee baqaqsitee wal'aantee fayyaanshee deebi'e akkasumas namoota tajaajila argataniin gammachuudhaan lafa dhungatan yookiin fayyaa keenya arganeerra jedhanii na galatoomftan yoon argu baay'ee gammada. Gaddi kan natti dhagahamu immoo yeroo namoonni tajaajila fayyaa argachuu qaban osoo hin argatin hafaniidha. Kanaaf kan amma hojjadhu caalaa hojjachuu qaba jedhee yaada. Ani waan galmaan gahuuf karoorfadhe osoo galmaan hin gahin booddetti hin deebi'u. Akkuma mammaaksa Oromoo: 'Eegee qeerransaa hin qabanii, qaban immoo gad hin dhiisanii' saniiti ani. Wanta yaade bakkaan gahuuf gara duubatti hin jedhu. Isa kana galmaan gahuuf immoo maatiin abbaa warraakoo fi ijoolleen kiyyaa garagaarsa anaaf kennan hamilee guddaadha. Karoorri kiyya fuulduraa hojii hospitaala Najjootti amma hojjanne kana kutaalee Oromiyaa jiddu galeessarraa fagaatan adda addaatiin gahuudha. Karoorri biroo immoo wiirtuu qorannoo (Diagnostic and Imaging Centre) Najjootti ijaaruudha. Dubartoonni namoota hojii hojjatanirratti hamileesaanii cabsaniif bakka osoo hin kennin bakka gahuuf yaadan irraa deebi'uu hin qaban. Ani yeroo hojii kana jalqabu hin heerumne ture. Gaafa heerumtu hojiin kun ni hafa naan jedhu turan. Heerumee haadha ijoollee lamaa ta'ees kunoo hojii jalqabe san ittuma fufee har'aan gahe. Akka dubartiitti hojiin keenya haadha warraa yookiin haadha ta'uun ala bahanii hojii hojjachuun sirrii miti jedhanii namoonni amananii fi hamilee namaa cabsan jiru. Waan ta'eefis kana osoo hin dhagahiin kaayyoo keessan galmaan gahuuf carraaqa jechuun barbaada. Gorsa namaa fudhadhaa garuu yaada hamilee namaa cabsu bira darbaatii kaayyoo keessan irratti xiyyeeffadhaa.


Dubartiin Beeruti, Libaanositti gurgurtaaf dhiyaatte baraaramte

Biyya Libaanos keessatti dubartiin lammii Naajeeriyaa mana namaatti qacaramtee hojjechaa turte tokko gurgurtaaf beeksifni irratti bahee garuu gurguramuurraa baraaramteetti. Dubartiin kun akka gurgurtaaf dhiyaattu beeksifne kan bahe Feesbuukiirratti yoo ta'u, guyyoota muraasaan booda namni beeksisicha maxxanseera jedhames to'annaa jala oolfameera. Beeksisni gurgurtaa dubartii kana irratti bahe kun lammileen Naajeeriyaa hedduu dheekkamsiiseera. Dura ta'aan Komishinii Daayaasporaa Naajeeriyaa Abikkee Daabirii Herrewwaa BBCtti akka himanitti dubartiin ganna 30 gurgurtaaf dhiyaattee turte yeroo ammaa kana haala nagaa qaburratti argamti. Imbaasii Naajeeriyaa Beeruut keessatti akka argamtu mirkaneeffataniiru. Dura ta'aan kun itti dabaluun akka ibsanitti aanga'oota Libaanos ture kan ishee oolchuu danda'e. Haata'u malee, akkamiin akka baraaran ibsa kennuurraa garuu of-qusatan. Haata'u malee, labsiin mana turuu sababa weerara koronaavaayirasiitiif murtaa'e dubartiin kun bakka jirtu salphaatti faana bu'uun argachuu dandeessiseeras jedhame. Dubartiin gurguruuf beeksifni irratti bahe kun mana namaatti qacaramtee kan hojjettu yoo ta'u dolaara kuma tokkotti gurguruudhaaf ture gatiin kan baheef. Beeksisa bahe kanarratti akka mul'atutti suurri paaspoortii dubartii kanaa ifatti beekama. Namoonni beeksisa gurgurtaa dubartii bahe kana miidiyaa hawaasummaarratti waliif qooduun booda namoota baayyee akka dheekkamsiiseefi gaddisiises ibsameera. Akka odeeffannoo Mootummoota Gamtoomaniitti Naajeeriyaafi biyyoota Afrikaa biroorraa ijoollee durbaa ol-aadeemoo ta'an umurii gara garaa keessa jiran namoota warra daddabarsaniin akka gurgurmanidha. Hedduun isaanii, biyyoota Awurooppaafi Eeshiyaa keessatti hojii foyyaa'aa ta'e ni argattu jedhamuun sossobamanii akkasumas, hojii saal-qunnamtiitti akka bobbahaniifi baayyeen isaanii rakkoo hamaadhaaf akka saaxilaman odeeffanniin ni agarsiisu.


Guyyaa Gootota Oromoo: Zayituunaa - Jaal Murattuun eenyu turte?

Guyyaa Gootota Oromoo kanatti gootota hedduu yaadatamaa jiran keessaa ijoollummaatti ganna 12 irraa kaaftee Dubartii qabsootti galteefi loltuu ABO turte Viidiyoo gabaabaa kanaan yaadachuu feeneerra. Maqaa Dhalootaa Zayituunaa jedhamu kan qabsoo ammoo jaal Murattuu jedhu qabdi. Waggaa tokko dura BBC'n haasofsiisee ture, amma lubbuun darbitee jirti.


Dirqamaan maseensuu Afrikaa Kibbaatti: 'Akkan hindeenyeef gadameessa koo baasan'

Bongekilee Misibii dubartii amma umuriin ishee ganna 48. Dubartoota hospitaala Afrikaa Kibbaatti argamu keessatti dirqamaan akka maseenan taasifaman keessaa tokkodha. Seenaashees kana fakkaata. Dubartiin kunis umurii ganna 17 irra osoo jirtuu deessee booda fedhii ishee malee akka maseentu taasifamuu BBC'tti dubbatti. Dubartiin kun wanti isheerratti raawwatame kanallee kan baruu dandeesse waggoota 11 booda daa'ima biraa da'uudhaaf ulfaa'uu barbaaddee wallaansarra osoo jirtuu ture. Bongekilee Misibii dubartii umuriin ishee yeroo ammaa ganna 48 taatedha. Hospitaala Afrikaa Kibbaa keessatti argamu tokko keessatti dubartoota dirqamaan akka maseenan taasifaman keessaa tokkodha. Komishiniin Walqixxummaa Koornayaarratti hojjetu akka jedhetti qorannoon dhimma kana irratti taasisaa jiru sababii ragaa namoota wallaanamaa turanii "miliqsuutiin" danqamaa jira. Qorattoonni isaas hojjetoota hospitaalichaatiin yeroo gara garaatti sodaachifamaa akka jiran ibseera Komishinichi. Komishiiniin kun erga gareewwan mirgoota namaaf quuqaman dhimma kana bara 2001 irraa kaasee kan raawwatama ture akka qalbii hawwatu taasisanii booda qorattoonni isaa hospitaala 15 daawwachuu himeera. Qajeelchi Fayyaa Afrikaa Kibbaa garuu gabaasa kanarratti  deebii gadi fageenya qabu hin kennine. Haata'u malee, ministirri fayyaa Zweli Mkhize waa'ee kanaa irratti Komishiniicha waliin wal arguun mariyachuudhaaf gaaffi dhiyeessaniiru. Aadde Misibiin rakkoo dabarsite ripoorter BBC Kileer Ispeenseritti akka itti aanutti himteetti. Erga da'ee booda yeroon dammaqu gadi of ilaaleen akka jechuun gaafadhe: "Garaa koorratti faashaan guddaan kun maaliif hidhamee?" Baayyee hin yaadadhu. Mucaa intalaa koon da'e. Yeroon da'u baayyee guddoo waan turteef akkan of wallaaluuf qoricha adoochu naaf kennameen baqaqsanii walaanuunan da'e. Da'ee guyyoota shanii booda, mucaa intalaa fayyaalettiifi godaannisa guddaa garaa koo irratti qabadheen bahe. Isaan booda waggoota 11 biroof wqanta ta'e hin beeku. Yeroon irra deebiin ulfaa'uu barbaadetti ture kan wantan hin eegne ta'uu kanan hubadhe. Guyyaan da'e irraa kaasee kininii ulfa ittisu  fudhachaan ture.  Kana waan ta'eef, laguun ji'aa mul'achuu dhiisuun isaa ana hin dinqu ture. Haata'u malee garuu waanan heerumeef daa'ima biraa argachuu waanan barbaadeef doktora biran deeme. Na qoratee erga gadi na teessiseen booda bishaan burcuqoon naaf kennee akkan gadameessa hin qabne natti hime. Naasuun bakkan jirun wallaalee, kanan godhus nan dhabe. Ani da'ee haadha ta'ee waanan argeef rakkoon akkasii akka jiru natti hin dhaga'amne ture. Gadameessikoo kan na keessaa ba'e ergan da'ee booda ta'uu akka malun yaade. Wanta isaan ana irratti hojjetan gara jabina akka malee hamaadha. Achiin booda gara miidiyaaleen deeme. Itti aansuun ammoo gara ministeera fayyaan deeme. Dhumarratti ammoo gara hospitaalan itti da'ee deemuun doktora guyyaan ani da'e achi ture jedhamee biran deeme. Dhiifamallee naan hin jenne. Lubbuu koo du'a irraa oolchuudhaaf akkan maseenu gochuu isaa natti hime. Maalirraa akka inni ana oolchuuf yaalaa ture garuu hanga ammaallee hin beeku. Hospitaala sana keessa galmeewwan hin jiran. wanti kun ana qofaa miti kan mudate. Akka qorannoon jalqabame tokko agarsiisutti namoonni biroon 47 rakkoon ana waliin walfakkaatu qaban jiru. Dubartoota kana keessaa gariin HIV waan qabaniif akka ta'e itti himame, ani garuu hin qabu. Ani maaliif akka kana godhan hin beeku. Doktorri unka waliigaltee mallatteessuu koo natti hime. Ani garuu hin mallatteessine. Ani yeroo sanatti waanan of hin dandeenyeef nama gargaarsa barbaadu waan ta'eef ofiif murteessuu hin danda'u ture. Doktorichi haati koo yeroo ani da'u kan na waliin turtes waliigaltee sana mallatteessiteetti. Isheen garuu hin mallatteessine jette. Taateen kun jireenya koo jijjiire. Dhuma irratti kaadhimaa koo waliin addan bahe. Anis inni dhala argachuu waan barbaaduuf, animmoo waanan isaaf da'uu hin dandeenyeef akka deemu hayyameef. Yeroon doktoricha arge maal akkan barbaadun gaafatame. Ani daa'ima argachuu baayyeen barbaada.  Torban kana keessa naman waliin hojjedhu ulfooftee argeen hawwuurraa kan ka'e baayyee obsuun dadhabe. Intalli koo obboleessa/obboleettii argachuu barbaaddi. Yeroo waliin daandiirra deemnutti ijoollee argitee akkan isheef da'u na gaafatti ture. Ani ammallee hanqaaquu dhala ta'u waanan qabuuf hospitaaichi baasii bakka gadameessaa koo naaf bu'u kaffaluu qaba. Ani namni rakkoo uumame kanaaf itti gaafatamu jiraachuun fedha. Mirgoonni akka dubartootaatti qabnu waan nu jalaa sarbameef doktoroonni kana akka itti fufuun raawwataniif hayyamuu hin qabnu. Doktoroonnis akka qoratamuu qaban beekuus qabu, yeroo nuti jireenya keenya dhabnu isaan jireenya isaanii jiraatu. Anis kanaaf, doktora rakkoo kana ana irratti uume dhiifama akka jedhun barbaada. Rakkoon anarra ga'e kun godaannisa gonkumaa baduu hin dandeenyedha


Isheen Eenyu? 16: 'Ni rooba, ni caama kan jettu ati Waaqa biraa dhuftee naan jedhan'

Aadde Caalii Dabaleen Ejensii Meetiroolojii Biyyaalessaatti Daayireektara raaga haala qilleensaati. Naannawaa Finfinnee magaalaa Koyyee Facceetti haa dhalataniyyuu malee naannoo isaaniidhaa dubartiin baratte 'ana qofa' jechuu danda'a jedhu. Bakki isaan itti dhalatan kuni magaala Finfinnee funyaan jala ta'us yeroo sanatti barnootaaf bakka xiyyeefannaan hin kennamne ture jedhu Aadde Caaliin. "Yeroon ani baradhu sana ganda Koyyee keessa dubartoonni hin baratan. Anuma qofatu tureyyuu jechuun danda'a [kan barate]. Inumaa namoonni naannoo ''intala tana maalif barsiifta?'' jedhuun ture abbaa kiyyaan" jedhu Aadde Caaliin. "Anis haati kiyyas mana barumsaa akkan ani deemu fedhii hin qabnu ture. Abbaan kiyya garuu dirqama akkan deemu waan barbaaduuf hafuu hin dandeenyes," jedhu. Aadde Caaliin yeroo ammaa Ejensii Meetiriyooloojii Biyyaalessaa keessa waggaa 20tti siquuf akka hojjetanis himu. "Digirii jalqabaa koolleejjii Kotabee irraa herreegaan, digirii lammaffaa ammoo meetiroolojiidhaan Yunivarsiitii Maqalee irraan eebbifame.'' ''Leenjiwwan biroo hedduus biyya alaatti fudhadheera. Kanaaf hojii kiyya kanas baayyee itti gammadeen hojjedha, " jedhan. STVO [kan amma OBN ta'e] irratti oduu raaga haala qilleensaa Afaan Oromootiin yeroo jalqabaatiif kan dhiheessan isaan ta'us himu. Yeroo jalqaba ergaa meetiroolojii kana TV dhaan dabarsan waan haati isaanii isaan jedhanis akkanaan yaadatu. ''Intalakoo ati kan takka nirooba takkaa hin roobu jettee haasoftu kuni Waaqa biraa dhuftemoo" naan jedhani jedhu. Ummannis aadaadhaan raaga haala qilleensaa ijaan ilaalee waan beekuuf 'bubbeen garana bubbisaa jira nirooba, midhaan dafnee sassaabna' jedhu nutimmoo kanuma meeshaa ammayyaatiin ilaallee himna jedhan Aadde Caaliin. Namoonni hedduun raaga haala qilleensaa yeroo nuti himnu raagduu naannoo isaanii jiru waliin walfakkeessanii kan ilaalan akka jiranis himu. "Isinirra raagduu naannoo keenyaatu irra beekafaa nuun jedhu. Warri naannoo jiru biqiltuu tokko tokko, goondaa fa'a ilaalanii raagu. Nutimmoo ragaa hedduudhaan deeggaramneeti," jedhan. Raaga haala qilleensaa kana garuu amananii fudhachuurratti akka namoonni shakkanis dubbatu."Nama hin baranne dhiisii namni barateyyuu raaga haala qilleensaa kana amananii fudhachuu nirakkatu,'' jechuun himu. ''Dhuguma isin dhugaa himtuu, sirrumatti beektuu? Nuun jedhu. Nuti garuu meeshaa teeknolojiitiin ilaalleeti kan raagicha himnu," jedhan. Raaga haala qilleensaa keessatti raaga kennanii akkuma raagame sanatti yoo roobe yookaan aduu ta'ee arguu caalaa wanti isaan gammachiisu akka hin jirres himu. "Kaleessa raaga himnee, har'a akkam ta'e laata jedheetan yaada. Kan himne suni sirriidhamoo bakka hanqate kan jedhu sana ganama biiroo seenee ragaa meeshaaleerraa hanga ilaalutti nan ariifadha. Gaafa akka raagame ta'ee argamu baayyeen gammada," jedhan. Raagni haala qilleensaa harka 100 sirrii ta'uu dhiisuu akka maluu fi raagni kennamu garuu odeefannoo itti dhihaatu akka ta'e himan. Yeroo tokko tokko garuu nirooba jedhamee aduu yoo ta'u yookaan aduudha jedhamee rooba ta'uun mudachuu akka malus dubbata. Finfinnee keessatti ofii isaaniitiif raaga haala qilleensaa kanatti dhimma bahuun uffannaa fi gaafa roobni raagame dibaabee isaanii qabatanii akka bahanis himaniiru. Dubartummaan qorumsa hedduu qaba kan jedhan Aadde Caaliin, dubartoonni hamilee ofii cimsannaan bakka yaadanirraa kan isaan hanqisu hin jiru jechuun dhaamu. Dubartoonnis akkuma warra dhiiraa ji'a sagaliin dhalatan, dandeettiin nuuf kennames qixxuma. Kanaafuu 'nan danda'a jedhanii kaanaan waan hundumaa ni injifatu" jedhan.


Isheen Eenyu 15: 'Mul'anni koo taphattuu piroofeeshinaala tahuu dha'

Taphattuu sarara fuulduraa garee kubbaa miilaa biyyoolessaa dubartootaa Itoophiyaa (Luusii) kan taate Seenaaf Waaqumaa Magaalaa Naqamteetti dhalattee guddatte. Yeroo ammaa kanas garee biyyoolessaatiin alatti piriimerliigii kubbaa miilaa dubartootaa keessatti garee kubbaa miilaa Adaamaatiif taphatti. Tapha kubbaa miilaa akkaataa itti eegalte yeroo himtus, " fedha kubbaa miilaa waanin qabuuf mana barumsaa keessatti warra dhiirotaa waliinan taphadha ture." Jetti. Ergasiis piroojektii Naqamtee keessatti taphachaa turuu fi boodarra Akkaadaamii Asallaatti filatamtee waggaa afuriif leenji'aa akka turte dubbatti. Aadaan dubartoonni kubbaa miilaa akka taphatan hawaasa biratti baratamaa ta'uu dhabuun garuu qorumsa akka isheetti ta'ee tures himti." Ilaalchi namootaa gaarii hin turre. Dubartoonni akkuma manaa hin baane fi akka waan qaanessaa ta'e wayiitti ilaalama. ''Ilaalchi hawaasni dubartootaaf qaban gaarii ta'uu baatus ani garuu kaayyookoo waan tureef wanti na dhaabu hin turre" jetti. Maatiin ishees ilaalchuma hawaasni dubartiin akka kubbaa taphattu hin jajjabeessine kanarraa ka'uun na dhorkaa turani jetti. "Ilaalchuma hawaasa naannoo kanaaf jecha maatiinkoo nadhorku turan. Gaafa humna isaaniitii ol ta'u fedhii kiyya naaf eeguu jalqaban." Jetti. Seenaaf ijoollumaasheerraa eegaltee barnoota caalaa fedhiinshee kubbaa miilaa taphachuu waan ta'eef yerooshee gara caalu isaaf akka oolchaa turtes himti. Biyya ofii bakka bu'anii taphachuu caalaa wanti nama gammachiisu hin jiru kan jettu Seenaaf, bara 2011tti gosa lamaan badhaafamteerti. Piriimertliigii dubartootaa Itoophiyaa keessatti Gooliiwwan 21 galchuudhaan 'Badhaasa Goolii hedduu', akkasumas 'Taphattuu Urjii  bara 2011' ta'uudhaani. Kilabiin ishee 'Kilabiin dubartootaa Adaamaa' Shaampiyoonaa ta'uun akka xumuruufis gahee olaanaa gumaachuu dubbatti. Taphattuun kubbaa miilaa ganna 20 Seenaaf, mul'annikoo biyya bakka bu'ee taphachuurra darbee taphattuu Piroofeeshinaala ta'uudha jetti. Muuxannoo ishee irraayis, ''namni tokko kaayyoo qabaannaan, waan qabatemmoo irratti xiyyeefannaan wanti isa dhaabu hin jiru" jechuun dhaamti. "Dubartoonnis mul'ata ofii baafannaan mul'ata isaaniirraa humni dhaabu hin jiraatu.'' ''Waan tokko akka ulfaataatti yoo ilaalle bira hin geenyu. Waan kaayyefanne kutannaan itti deemuu qabna " jetti. Garee taphattoota  dubartootaa Biyyoolessaa(Luusii) keessas ta'e kilaboota keessa dubartoonni Oromoo hirmaannaan qaban laafaa akka ta'es  himti. "Akka biyyoolessaas ta'e akka kilabootaatti dubartoonni Oromoo baay'inaan hin jiran,'' jetti. Kilabii Biyyoolessaas ta'ee garee Adaamaa kana keessas dubartiin Oromoo Kubbaa miilaa taphattu anuma duwwaadha" jetti. Oromoon dubartoota iddoowwan hundaa jiran jajjabeessuun akka cimsaniifis dhaamti. Seenaaf Taphatoota Kubbaa Miilaa keessaa Neeyimar hedduu akka dinqisiifattus himteetti. *Odeessi  'Isheen Eenyu?' jedhu seenaa dhuunfaa, muuxannoo, milkaa'inaafi bu'aa bahii dubartoota jajjaboo garagaraa BBC'n dubbise torban torbaniin gaafa Kamisaa kan dhiyeessudha.


Ganna 5-10 gidduutti Seraaliyoonitti mootara nan kalaqa

Biyya Seraaliyoonitti barsiiftuu ogummaa teeknikaa umuriin xiqqoo kan taate......waggoota muraasa keessatti mootara ofiisheen kalaquuf waadaa seenti.


Itoophiyaa: Atileet Birhaanee Abaabil riikordii addunyaa cabsite

Atileet Birhaanee Abaabil fiigicha maaraatoonii walakkaa rikoordii addunyaa kan dubartootaa cabsite. Atileetiin ganna 28 kun dorgommii maaraatoonii walakkaa 'Ras-al-khaimah' jedhamu UAE Jimaata ganama fiigame sa'aatii tokko, daqiiqaa afur fi sakandii soddomi tokko figuun rikoordii haaraa galmeessite. Atileet Birhaaneen riikoordii baatilee 18 dura lammii Keeniyaa Joosiliin Jepkoosgeen qabamee ture sakandiiwwan 20'n dursitee galte. Fiigicha maaraatooniin rikoordii addunyaa kan harkaa qabdu atileetiin lammii Keenyaa Biriijid Koosgee atileet Birhaaneen sakandiiwwan 18'n durfamtee lammaffaa baateetti. Dorgommii kana irratti kiiloomeetira jalqaba irraa ka'eeti riikoordiin kan galmaa'e. Atileetonni lamaaniis fuulduratti baahanii sa'aatii waliin morkii kan eegalan akkuma fiigichi eegaleen ture. Qaruuraa bishaanii waliif qoodaa, waliin haasa'aa fiigaa kan turan yoo ta'u kiiloomeetira 15 erga fiiganiin booda atileetiin Itoophiyaa Abaabil dursuu kan eegalte. Qabxiin isheen galmeesiftes jiruu atileetiksii ishee keessatti qabxii isa guddaadha. Sa'aatiin ishee qaama atileetiksii addunyaa bulchu Federeeshinii Waldaa Atileetiksii Idil-addunyaa 'IAAF'n raggaasifamee maqaa isheetiin galmaa'a. Dorgomii dhiironnii fi dubartoonni waliin fiigan kana kan dhiirotaa lammii Keenyaa Kibiwoot Kaandee daqiiqaa 58 fi sakandiiwwan 58'n injifateera.


Isheen Eenyu 17: Ijoollummaatti heerumtee ijoollee godhattus PhD hojjechuu ishee hin dhorkine

Milkaa'inni waan akka tasaa dhufu waan hintaaneefuu cimanii hojjachuun kaayyoo ofii fiixaan baasuuf akka dandeessisu muuxannoo keessummaa keenya har'aa irraa qabatamaan hubatama. Keessummaan keenya kan har'aas odeessa Gumaata Kaampaasii irratti dhiyaatanii kan turan yoo tahu muuxannoo jireenyaafi barnootaa isaanii irra deebiin akka itti aanutti isiniif dhiyeessineerra. Maqaan koo Alimaa Jibriil Huseen jedhama. Kanana dhaladhee guddadhe Wallagga Bahaa Aanaa Giddaa Ayyaanaa magaalaa Ayyaanaatti. Barnoota koo sadarkaa tokkooffaa fi lammaffaa magaaladhuma sanattiin xumure. Barnoota koo kutaa 1ffaa irraa hanga kutaa 12ffaa keessatti mudannoowwan nama gaddisiisaniifi nama gammachiisan hedduun na mudataniiru. Barnoota ilaalchisee maatiin koo kan hin baratiin waan ta'aniif waa'ee faayidaa barnootaa wallaaluu irraan kan ka'e yookaan ammoo dubartiin barattee sadarkaa kamirrayyu hin geessu jedhu qabu turan. Maatiin koo dubartoota baratanii milkaa'an akka fakkeenyaatti ilaalan naannoo sana irraa dhibuu kan walqabate natti fakkaata, sadarkaa 1ffaa ykn kutaa 6ffaa akkuman xumureen fedhii koo malee akkan heerumu na taasisan. Haata'u malee, barnootaan cimtuu waanan tureef, barsiisonni yeroo sana turaniifi bulchiisonni hanga aanaa sanaatti turan na beeku ture. Abbaa koo waamanii akka inni na heerumsiisuu dhiisee na barsiisu dirqisiisanii turan. Abbaan koo garuu na heerumsiisuu diduu hin dandeenye waan ta'eef osoon sadarkaa 1ffaa illee hin xumuriinan heerume. Bara sana ministiriin kutaa 6ffaa irratti ture. Anis akkuman ministirii kutaa 6ffaa fudhadheen dirqamaan heerume. Kutaa 6ffaa irraa ministirii qoramee qabxii 99.6 galmeesiseen gara kutaa 7ffaatti darbe. Ammallee barnoota addaan hin kunne. Abbaan koos deebiyee akka garaa laafuu ta'e. Harmeen koos gara dhumaa irra yaada koo yeroo ilaaltu, galgalaafi ganama gadda koofi boo'icha koo yeroo hubattu, deebii'anii waan godhan wallaalan. Cidha qopheessanii nama heerumsiisunis akka waan guddaatti ilaalama ture. Dubartiin barattee eessa geessi yaadni jedhus isaan keessa jira. Kanaaf, osoo yaaduma kana keessa jiranii gaafan heerumuudhaaf ka'utti abbaa manaa koo waliin waliigalanii akka ani barnoota koo itti fufuu danda'u waadaa naaf seenanii heerume. Hunda caalaa barumsa koo keessatti gahee guddaa kan qabu abbaa manaa kooti. Sababiin isaas inni kutaa 7ffaa irraa kaasee amman sadarkaa kana ga'eetti rakkoo baayyee na waliin dabarseeti kan inni na barsiise. Mormiin karaa maatii isaa, karaa namoota gara garaa isarratti ka'u, keessumaa dubartiin Musiliimaa erga heerumtee mana barumsaa deemuun akka waan Shari'aa cabsiteetti rakkoon gara garaa irra gahaa tureera. Maatiin erga fuutee booda maaliif mana barumsaatti ishee ergita jechuudhaan dhiibbaa irraa geessisuun jireenya hawwaasummaa keessaa isa baasanii baayyee dhiphina guddaa keessa isa galchanii ture. Inni garuu kana hunda danda'ee anaan na jajjabeessaa barumsa kootti na cimsee kana irraan na ga'eeera. Mormiifi isa qoollifachuu sababii koorraa kan ka'een isa irra ga'u hunda dura dhaabbatee abbaan manaa koo ejjennoo isaa jalqabaa osoo hin diigiin osoo guyyaa tokko rakkoo ana irraan hin ga'iin hanga xumuraatti na deggeree kan na barsiise. Abbaan manaa kiyyas barnoota koo keessatti dhiibbaa maatii isaa, dhiibbaa hawwaasa Musiliimaa naannoo sanaa danda'ee na gargaaruu isaatiinis sadarkaan barnoota ani galmeesisus gadi hin buune. Kutaa 8ffaa yeroon ministirii qorames 99.5 galmeesisuun qabxii ol-aanaa fideen darbe. Kutaa 9ffaa keessattis sadarkaanan darbe. Kutaa 11ffaa yeroo baradhu ammoo jireenya gaa'elaa keessatti kan eegamuufi kan fidu ture. Mucaa koo ishee hangafaa yeroon kutaa 11ffaa baradhun osoon guyyaa tokko barumsa koo irraa hin hafiin garaattis harkattis baadheen xumure. Haadha daa'imaa ta'ee osoon jiruus sadarkaa tokkoffaafi lammaffaa gadi bahee hin beeku. Kutaa 12ffaa yeroon baradhu ammoo mucaa ishee lammaffaan da'e. Maatirkii kutaa 12ffaa fudhadhee booda qabxii dippiloomaatu naaf dhufe yeroo sanatti. Bara sana keessa qabxii dippiloomaa fiduu jechuun baayyee cimaadha. Barri isaas akka lakkoofsa Itoophiyaatti 1988 ture, waggaa 24 dura jechuudha. Yeroon kolleejjii galuuf jedhu mucaan koo isheen lammaffaa ji'a 6 turte. Daa'ima ji'a 6 dhiisanii kolleejjii deemuunis rakkoo dabalataa biroo natti ta'e. Osoon ijoollee reefuu kana akkamiinan dhiisee deema jedhee dhiphadhu amma ammoo haadha kootu na gargaare. Ani harmee koof hangafa waanan ta'eef isheen ijoollummaa qabdi ture. Isheenis yeroo sana da'umsatti dhiyaatteetti waan ta'eef akkuman kollejjii galeen ji'a lama keessatti deesse. Kanaaf, daa'ima kan koo harma tokko kan ofiishee ammoo harma isa kan biraa hoosistee guddiste. Walumaagalatti daa'imman koo irra rakkoon tokkollee hin geenye. Abbaan manaa koos sirriitti qabee hangan kolleejjii baradhee xumurutti sirriitti qabataa ture. Kollejjii xumuree bara 1991 akka lakkoofsa Itoophiyaatti barsiisuun eegale. Osoo waggaa lama hin turiin deebii'ee barnoota digirii Yunvarsiitii Baahir Daarittin argadhe. Barnoota digirii koo xumuree yeroon deebii'us gara sadarkaa biraatti ce'uudhaaf dorgommii biraatu ture. Dorgommii sana keessa yeroon turetti egaa dubartummaan waan baayyee qaba. Dubartummaan haadha ta'uun dirqamaa, dubartummaan haadha manaa ta'uun dirqama. Dubartummaan dhiibbaa karaa maatii, hawwaasaa, karaa uumamaanillee kan ishee qaqqabu waan hedduutu jira. Ammas mucaa sadaffaa garaatti baadheen ture qormaata digirii lammaffaa (MA) kanan dorgome. Dorgommii sanas milkaa'ee gaafan digirii koo lammaffaadhaaf deemuuf ka'u daa'imni koo ji'aafi torban lama ture. Daa'ima umurii kana irratti dhiisee hin deemu jedheen fudhadheen mana kireeffadheen digirii koo lammaffaa kana Yunvarsiistii Finfinneetti baradhee xumure. Akkas ta'ee utuma jiruus qabxii bareedaatiinan eebbifame. Qabxii 3.79 akka muummee keenyaatti nama lammaffaa ta'e galmeesiseen eebbifame. Ergan digirii koo lammaffaa xumuree boodas yunvarsiitiiwwan bakka gara garaatti dorgomeen ture. Dorgimmii kanaanis adda durumaanan milkaa'e. Kanneen keessaa ammoo Yunvarsiitiin Wallaggaa filannoo koo jalqabaa waan ta'eef achittin ramadame. Akkuman Yunvarsiitii Wallaggaatti hojii jalqabeen ammoo hojii baruufi barsiisuun alatti, hojiiwwan gara garaa irratti hirmaadheen ture. Waggaa jalqabaa irratti Yunvarsiitii Wallagaa keessatti dhimmi dubartootaa irrattin hojjechaa ture. Hojiin dhimmi kana irratti keennaa ture keessaas, leenjii gara garaa barattoota jajjabeessan, kaan gorsaa kanan ture yommuu ta'u muuxannoo kan koollee akka gaariitti isaaniif kennaan ture. Yoo cimanii kaayyoo qabaatan dubartiin kamiyyu dhiiraan ol malee dhiiraan gadi akka hin taane itti himaan ture. Hirmaannaa koo kana ilaalanii waggaa tokkoon booda ammoo gara diinii Barattoota Waliigalaa Yunvasiitii Wallaggaatti na guddisan. Achirras waggaa tokkoofan hojjedhe. Yeroo sana keessatti waan barattootaa ilaalchisee rakkoon ture waan hedduudha. Hojiin isaa baayyee walxaxaadha. Namoonni 'hojiin kun hojii dhiiraadha, hojii dhiirattiyyu baayyee cimudha. Akkamittiin Diinii Barattootaa irratti si ramadu siin? Kan naan jedhaa turan hedduudha. Animmoo ejjenoodhaan 'hojiin dhiira, dubartiidha jedhamee jiraa?' jedheen itti cime hojjechaa ture. Dhugumayyu ammoo akkuma isaan jedhan ani dubartii ta'ee badaa laata jedheen,  sababii ani dubartii ta'eef bakki kun bade laata jedheen yeroo koo guutummaan guutuutti kenneen hojii gaariin hojjedhe. Jijjiirama gaarii galmeesise. Waggaa tokkoon booda ammas hojii kootti gammadanii, baayyees ana ajaa'ibsiifatanii gara Diinii Kollejjii Afaaniifi Joornaalizimii ta'een waggaa tokkon hojjedhe. Achi irrattis hojii gaariin hojjedhe. Kanaan alattis hojiiwwan yunvarsitichaa gara agraa keessatti hirmaadheen hojjechaa ture. Ergan waggaa sadii Yunvarsiitii Walaggaa hojjedheen booda barnoota Digirii Sadaffaa (PhD)n Yunvarsiitii Finfinneettin jalqabe. Ammas turtii waggaa 6 tiin booda Digirri Sadaffaa (PhD) koofi daa'ima koo afraffaa takkaamattin argadhe. Bakkan ga'e kana keessatti maatiin irraa dhaladhe, hunda caalaa haadha koo, abbaafi obbolaan koo, abbaan manaa koo bakka ol aanaa qabu.  Kaayyoo ani qabu fuula koo duratti arganii na tumsan. Ijoolleen koos akkasuma. Ijoollee afran da'e keessaa lamaan isaanii yunvarsiitii barachaa jiru. Isheen angafni Konistiraakshin Tekinooloojiidhaan waggaa 4ffaa barataa waan jirtuuf barana eebbifamti. Isheen lamaffaa ammoo Narsingiidhaan waggaa lammaffaa barachaa jirti. Ani yeroo hunda nan danda'an jedheen amana. Kaayyoon kaawwadha. Kaayyoo koo galmaa'an ga'achuudhaaf karooran qaba. Karoora koo irratti seetoodhaan nan hojjedha.  Jireenya mana koo keessaa irraa jalqabee seeraa fi sirna ittiin bulanis nan qaba. *Odeessi  'Isheen Eenyu?' jedhu seenaa dhuunfaa, muuxannoo, milkaa'inaafi bu'aa bahii dubartoota jajjaboo garagaraa BBC'n dubbise torban torbaniin gaafa Kamisaa kan dhiyeessudha.


Aadde Caalii Dabaleen Ejensii Meetiroolojii Biyyaalessaatti Daayireektara raaga haala qilleensaati. Naannawaa magaalaa Finfinnee Koyyee Facceetti haa dhalataniyyuu malee naannoo isaaniidhaa dubartiin baratte 'ana qofa' jechuun danda'a jedhu. Seenaa isaanii nutti haasa'aniiru.


Bitootessa 8 (March 8): Waa'ee Guyyaa Dubartoota Addunyaa waan shan beeku qabdan

Guyyaan har'aa (Dilbata) addunyaa mara irratti Guyyaa Dubartoota Addunyaa jedhamuun kabajameefi yaadatame oola. Itoophiyaanis barana guyyaa kana waggaa 44'f kabajaa jirti. Garuu Bitootessi 8 maaliif Guyyaa Dubartootaa Addunyaa jedhamee filatamee? Guyyaa kana ayyaaneeffachuuf ka'uumsi isaa maali? Wantoonni shanan isin tarii hin beekne kana. Guyyaan Dubartoota Addunyaa bara 1900n jalqabaa irraa eegalee mul'ataa tureera. Warraaqsa hojjatootaa keessaa madduun guyyaa Mootummaa Gamtoomanii UN'n beekame ta'uu danda'eera. Mirga dubartootaa sarbamuufi walqixxummaa dhabuun isaanii dubartoonni geddaramsa barbaachisaa sagalee isaanii akka dhageessisaniif dirqamsiiseera. Bara 1908tti yeroo dubatoonni 15,000 ta'an maagaalaa Niw Yoork keessatti gaaffii yeroo hojii gabaabaa, mindaa foyya'aafi mirga filachuu gafachuun hirira ba'anitti yaadi guyyaa kanaa burquu eegale. Waggaa tokkoo booda Paartii Soshaalistii Ameerikaa ture guyyaa dubartoota biyyaalessaa kan labse. Guyyaa kana adduunyaa maratti akka kabajamuuf yaada kan fiddee dubartii Kilaaraa Zetkin jedhamtudha. Yaada kana kan dhiyeessite konfiransii dubartoota hojjatanii idil addunyaa Koppeen hagenitti taa'ame irratti. Saganticharra kan turan dubartoonnii 100 biyya 17 irraa walitti qabaman yaada isheen walii galani. Guyyaan Dubatoota Addunyaa jalqaba kan kabajame A.L.A bara 1911 Ostria, Denmaaki, Jarmanii fi Siwizarlaandittidha. Waggaa 100ffaan isaa bara 2011tti kan kabajamee yeroo ta'u Bara kana wagga 109ffaa isaatu kabajama jechuudha. Guyyaan kun seeraan kan simatame bara 1975tti  yeroo Mootummoti Gamtoomanii (UN) guyyicha ayyaneeffachuu eegaletti dha. Yaadni Guyyaa Dubartoota Addunyaa Kilaaratiin dhiyaate guyyaa murtaa'aa hin qabu ture. Jalqabarratti ayyanaa kanaaf kan filatamee Bitootessa 19 yoo ta'u kunis kan filatamee  guyyaa mootiin Piraashiyaa  dubartoonni akka filatan nan godha jechuun bara 1848 waadaa seenee yaadannoo goochuuni. Mootiin kun ta'us waadaa isaa hin eegne. Ayyaanni Guyyaa Dubartootaa Addunyaa Bitootessa 8tti kan jalqaba dabarfame bara 1913tti ture. Seeraan garuu guyyaan kun Bitootessa 8tti kan darbe bara 1917tti yeroo dubatoonni Raashiyaa 'daabboo fi nagaa' jechuun mormii isaan ba'aniin booda. Hiriirri mormii kun eegalee guyyaa afur booda bulchaan aangoo gadhiisee mootummaan haaraa dhufe ammoo dubartootaaf mirgi filachuu kenneera. Guyyaan hirirri kun itti eegale Bitootessa 8 ture. Mootummoonii gamtoomnii Bitootessi 8 irratti dubartoota yaadachuufi kabajuun Guyyaa Dubatoota Addunyaatti yakka jedhamu beeksiseera. Biyyoota 27 kan akka Afgaanistaan, Eertiraa, Burkinaa Faasoo, Angoolaa, Raashiyaa, Jaramanii fi Yugaandaa keessatti guyyaan dubartoota Addunyaa hojiin Idilee cufamee kabajama. Biyyoota akka Chaayinaafi Madagaskaar keessatti guyyaa kana hojii idilee dhaabuun kan kabaju dubartoota qofadha. Biyyoota akka biro hedduu keessatti guyyaan kun hojiin idilee dhaabachuu baatus, Guyyaa Dubartoota Addunyaa jedhamee yaadatamee darbaa. Guyyaa kana irratti dhiiroti dubartoota jireenya isaani keessa jiran -hiriyaa, haarmee, hadha warraa, ijoollee durbaa isaaniifi kkf'f keenna adda addaa kennuun biyyoota hedduutti aadaa barame ta'ee jira. Itaalii keessatti abaaboo Yellow mimosas jedhamu dubartootaaf kennuun guyyaa kana kabaju. Ameerikaa keessatti baatiinBitootessaa guutuun  Baatii seenaa Dubartoota jedhamee yaadatamee kabajamee darba. Addunyaa irrattii halluun dubartii agarsiisuf fayyadamamu Siddisadha.  Seenaa keessatti walqixxummaa dubartootaaa agarsiisuuf halluuwaan siddisaa, magarisaafi adii fayyadamuun kan maddee bara 1908tti Gamtaa Hawaasaafi Siyaasa Dubartoota UK irraati. Guyyaan kun wagga waggaan yeroo kabajamu ergaa fi daadhanno haaraa qabachuuni. Bara 1996tti kabaja Guyyaa Dubartoota Addunyaaf dhaaddannoon filatame 'Kan darbe kabajaa, kan dhufu karoorfanna' kan jedhu ture. 'Dhirooti fi Dubartoonni waliin miidhaa dubartoota fi shammarran irra ga'u ni dhaabu' kan jedhu immoo ergaa kabaja Guyyaa Dubartoota bara 2009'f filatame ture. Waggaan 100ffaa Guyyaa Dubartoota Addunyaa bara 2011 yeroo kabajametti, ergaan filatame walqixxummaa barnoota, leenjii, saayinsii fi teeknolojii irratti kan xiyyeefattee ture. Bara 2020 kanatti immoo dhaadannoon UN'n filateme 'Ani dhaloota walqixxuummaadha: Mirga dubartoota baruu' kan jedhudha. Midiyaalee hawaassummaa adda addaa irratti kabaja Guyyaa Dubartoota Addunyaaf namootni hedduun  ergaa #EachforEqual (Hunduu wal qixxummaaf) kan jedhu fayyadamuu eegalaniiru. Kanas ibsuuf ammoo harka isaanin mallattoo wal qixaa (=) hojjachuun suuraa maxxansu. Sirriitti jira, guyyaa Saaadasi 19 irratti kabajama. Garuu guyyaan kan kabajamuu eegalee bara 1990'n keessa ta'us hanga ammaatti UN'n fudhatamee beekkamtii hin arganne. UK dabalatee biyyoota 60 ol keessatti ni kabajama. Ergamni guyyaa kanaa "fayyaa dhiroota irratti xiyyeeffannoo keennu, hariiroo korniiyaa fooyyeessu, walqixxuummaa korniyaa beeksisuu fi fakkeenyaa dhiiraa gaarii barsiisu" kan jedhudha. Bara 2018 keessa dhaadannoon guyyaa kanaa "Faakkeenyoota dhiira gaarii" kan jedhu ture. Walqixxummaan dhiiraafi dubartoota gidduu jiru sirreessuuf waggooti dheeraaf sochiiwwaan garaa garaa adeemsifama turaniiru. Foramiin Dinaagdee Addunyaas bara 2006 irraa eegalee qaawwaa walqixxummaa korniyaa gudduu jiru hordofaa tureera. Gaabaasi Qaawwaa walqixxummaa korniyaa addunyaa kun biyyoota 149 kan hirmaachisu yoo ta'u, walqixxummaa dameewwan afur gurguddoo irratti foyyeessuuf hojjata : kunneennis Hirmaannaafi carraa dinaagdee, Barnoota argachuu, fayyaafi jireenya fi Hirmaannaa Siyaasaadha. Akka gabaasa Foramii Dinaagdee Addunyaa bara 2018 ba'eetti adduunyaa irratti  biyyi qaawwaa walqixxummaa korniyaa dhippisuun dursitu Ayislaan yoo taatu Afrikaa keessatti ammo kan dursitu Ruwaandaadha. Adduunyaa keessatti qaawwaan walqixxummaa korniyaa jidduu jiru amma gara % 68 kan jiru yoo ta'u qaawwaa kana guutummatti duuchuuf gara waggoota 108 fudhata jedhameera.


Pirezidantiin duraanii Ameerikaa Kilintan, Mooniikaa waliin qunnamtii kanan eegalee dhiphina keessaa bahuuf ture jedhan

Pirezidantiin duraanii Ameerikaa Biil Kiliintan gargaartusaanii kan turte Moniikaa Liiwiiniskii waliin quunnamtii jaalalaa kanan eegaleef miira dhiphinaa tibbas keessa ture keessaa bahuufan turee jechuun himan. Kiliintan jecha kana kan dubbatan filmii jireenya haadha warraa isaanii Hilaarii Kiliintan irratti xiyyeeffate hojjetamaa jiru irratti. Adde Hilaariin filannoo Ameerikaa bara 2016'f kaadhimamtuu turani. Biil Kiliintan bara 1998'tti walitti dhufeenya quunnamtii jaalalaa Moniikaa waliin qaban ilaalchisee qorannoo irratti gaggeeffamee tureen waan sobaniif himatamaniilleen dhuma seeneetiitti dhiyaachuun bilisaan gaggeeffamaniiru. Wayita Kiliintan gaa'ilasaaniin ala Monikaa Liwiniskii waliin quunnamtii jaalalaa eegalaniitti, Lewiniskiin reefu umriin ishee 22 ture. Dubartii hojii baruuf Waayit Haawusiitti reefu qaxaramte turtes. Walitti dhufeenyi Kiliintaniifi Mooniikaas baroota 1990 keessa mata duree midiyaalee ta'ee ture. Dursa pirezidaantichi dhimmicha haaluuf yaaluunsaanii, booda ammo 'walitti dhufeenyaa sirrii hintaane' jechuun gochicha amanuun isaanii dubbicha caalaa arbeessee [guddatee akka odeeffamu godhee] ture. Midiyaaleen jalqaba dhimmicha wayita ifa baasaniitti jechi Kiliintan 'ani dubartii tana waliin walitti dhufeenya saalquunnamtii hinqabu' jechuun haaluuf yaalan illeen, hanga ammaattu siyaasa Ameerikaa keessatti ni ni yaadatama. Yeroodhaaf Liwiniskiinis walitti dhufeenyi quunnamtii pirezidaanticha waliin taasisaa turte fedha isheerratti kan hundaa'ee ta'u himtulleen, booda garuu ''dhimmichi aangoo haala malee itti fayyadamuudha'' jettee turte. Yeroo sanatti walitti dhufeenyi isheen pirezidanticha waliin eegalte dhiibbaa attamii akka qabaatu ilaalchisee hubannoo murtaa'aa qabaachuufi erga dhimmichi darbee booda kan gaabbite ta'u dubbattee jirti. Filmicha irrattis Kiliintan jireenya Liiwiiniskii dhimma umamee ture sanaa booda ta'en baay'ee gaddu ibsaniiru. Haatii warraa saanii Hiilaarii Kiliintan ammo dhimmicharratti waan itti dhagahamee gaafatamanii ''haalan amanu hindandeenyeen baayyee hubameera. Sobuu kee amanu hindanda'u. Kanaafu dhimmi kun ifatti bahe yoo ta'e, waa'ee isaa mucaa keenyatti kan himtu si'iidha,'' jettee turte. Battala sanatti baay'ee gadditu illeen garuu, dhumarratti gaa'ila ishee itti fufuuf murteessuun hanga ammaatti walumaan jiraataa jiru. Filmicha irrattis dhugaa ture mucaasaanii Cheelsiitti himuun baayyee cimaa akka ture Biil Kiliintan himanii jiru.


Kongirasii Federaalawaa Oromoo: Dubartoota filannoo dhufuuf nan qopheessa

Dubartoonni sochiifi qabsoon walumaagalatti akka Oromootti taasisan guddaadha. Keesumaa akka KFO'tti immoo carraan reebamuu, dararamuufi mana hidhaatti darbamuu bal'aadha jedhu, barreessituun Liigii dubartootaa KFO Adde DureettiI Taddasaa. Tibba filannoon dhufuttille hirmaannaa dubartootaa 'kan dhiirotaa olitti dha' gahee isaanii akka baane garuu danqaa garaagaraati irra gahaa ture jedhu Aadde Dureettiin. ''Gochaa isaanii kanaaf immoo ummanni Oromoo beekamtii ni kennaafii,'' jedhan. Yeroo ammaa kanatti akka waliigalaatti hirmaannaa dubartootaa KFO keessatti 300-400 irraa gara 2,000 olitti guddateera jedhan. Haatahu malee, dubartoonni hooggansa paartichaatti ol dhufan badaa hin jiranii jedhu, ''sababiinsaa immoo dararaaf saaxiluu mannaa iddoo dhuma jiranitti akka gumaachaniif gochaa turre,'' jedhu. Kanaaf ammaaf caasaa paartichaa waligalaa keessatti dubartoota ja'atu jira jedhan. Caasaan ligii dubartootaa hundeeffama KFO booda kan dhaabbate yoo tahu baroota darban keessa qabsoo harka lafa jalaan hojjechuun alatti laafaa ture jedhu. Gara fuulduraatti garuu hirmaannaa dubartootaa cimsuuf hojjechaa jirra jedhan. Kaayyoon Liigii Dubartootaa KFO lamadha jedhu Aadde Dureettiin, inni jalqabaa hirmaannaa dubartootaa siyaasa keessatti dabaluu yoo tahu, inni lammataa immoo mirgi dubartootaa gamaa garaagaraan jiru akka kabajamu hojjechuudha jedhan. ''Dubartiin qabsoo ishee akka cimsituufi gad-aantummaan otoo itti dhagahamiin, hin danda'u otoo hin jedhiin dhiiraan qixxee akka hirmaattuuf hojjennaa kana ammoo leenjii garaagaraa kennuurraa jalqabna,'' jedhu. Filannoo dhufu kanaafis dubartoota leenjisuudhaan lakkoofsaan akkuma dhiirotaatti akka hirmaataniif qopheessaa jirra jedhan. Dilbata ar'aa guyyaa dubartoota addunyaa irrattis kaayyoodhuma liigichaa  irratti mari'achuuf waajira KFO mummeetti sagantaa qopheessineerra jedhu Aadde Dureettiin. Kunis, ''Liigiin Dubartootaa KFO hanga yoonaa akkamitti deemaa ture, kana boodas dubartoota Oromoo akkamiin hirmaachisuun danda'ama kan jedhu,'' irratti sagantaa qophaa'edha jedhan.


Sa'ud Arabiyaan garee kubbaa miillaa dubartootaa hundeessuuf

Sa'ud Arabiyaan garee kubbaa miilaa dubartootaa hundeessuuf kan isheen murteessite erga dubartoonni akka isteediyoomii seenan iyyamtee waggaa lama boodadha. Sa'uudiin biyyoota galoo galaanaa keessaa biyya yeroo jalqabaaf dubartoonni isteedoomii seenanii tapha ilaaluu akka danda'an iyyamteedha. Gareen kubbaa miilaa dubartootaa kun magaalaa Riyaadiifi magaalota biroo lama keessatti ni taphata. Tarkaanfiin garee kubbaa miillaa dubartootaa hundeessuuf fudhatame kun fooyya'iinsa jireenya hawaasummaa biyyattii keessatti gaggeeffamaa jiru keessaa tokkodha. Mootiin Sa'ud Arabiyaa Mohammad bin Salmaan biyya duudhaa duriitti cichitee jiraattu Sa'udii keessatti fooyya'iinsa gama hundaan fiduuf kutannoon akka hojjetan waggaa lama dura ibsanii turan. Namoonni mirga dubartootaaf quuqamanii hojjetan mirga dubartoota Sa'uudii kabachiisuuf ammallee hojii baay'eetu hafa jedhan. Qondaaltonni Sa'uudii tarkaanfiin kun hirmaannaan dubartootaa damee ispoortii keessatti cimsuuf kan fudhatameedha jedhan. Federeeshiniin ispoortii Sa'uudii Arabiyaa akka jedhetti gareen kubbaa miillaa dubartootaa hundaa'uunsaa dubartoonni dandeetti ispoortii keessatti qaban fayyadamuun damee kana akka guddisaniif ga'ee olaana agumaacha. Dubartoonni isteediyoomii seenaniii kubbaa ilaaluun kan iyyamameef bara 2018 ture. Baruma kana keessa dubartoonni akka hin konkolaachisneef qoqqobbiin waggoota kurna hedduuf kaa'amee ture irraa ka'e. Bara darbe dubartoonni dhiiraan osoo hin dabaalamin qofaasaanii manaa ba'uufi gara biyyoota alaattillee imaluu akka danda'an iyyamamee ture. Hawaasa keessatti dubartoonni qoollifatamuu yookiin adda ba'anii taa'uu qabu seerri jedhus ka'eera. Ta'us garuu wayituma mootummaan rifoormii gaggeessaa jiru kanattillee dubartoonni bebbeekamoon kanneen mirga dubartootaaf quuqaman hedduun hidhamaa jiru.


Weellistuun Sa'uudii viidiyoo muuziqaa hojjetteef hidhaan ishee mudate

Aanga'oonni mootummaa Sa'uudii Arabiyaa weellistuun sirba sirba waa'ee bareedinaa fi cimina shamarran Makkaa leellisu mata duree 'Mecca Girl' jedhuun baaste akka hidhamtu gaafatan. Oduun kun erga dhagahamee booda fayyadamtoota miidiyaa hawaasummaa akkaan mufachiiseera. Miidiyaa hawaasummaarratti namoonni aanga'oonni weellistuu kana hidhuuf barbaadan abbootii irreeti ittiin jedhaniiru. Bara 2018 keessa mootiin Sa'uudii duudhaa fi aadaa ganamaatti cichuurra haala ture fooyyessuuf rifoormii eegalanii turan. Rogeeyyiin garuu inumaa hacuuccaa fi dhiittaan mirga namoomaa cimee itti fufe jechuun komatu. Viidiyoon muuziqaa weellistuu Asayel Slay jedhamtuun hojjetame kun torbee darbe ture kan YouTube irratti gadi dhiifame. Weellistuun kun walleeshee keessatti waa'ee miidhagina dubartoota Makkaa bifa raappiitiin dhiyeessite. Makkaan iddoo kabajaa amantii islaamaa yoo ta'u waggaatti muslimoonni miiliyoonaan lakkaa'aman hajjiif kan itti walga'aniidha. ''Kabaji keenya dubartootaaf, keesattuu shamarran Makkaa shukkaara ,karameellaadha'' sirba jedhurratti shamarranii fi dhiironni kaaffee keessatti wayita shubbisan mul'isa viidiyoon sirbaa kun. Viidiyoon sirbaa kun miidiyaa hawaasummaarratti baay'inaan faca'eera. Namoonni hedduun 'hashtag #Mecca_Girl_Represents_Me' jechuun dubartoota Makkaa jajaniiru. Kamisa darbe bulchaan Magaalaa Makkaa Kaalid al-Fayisal namoonni viidiyoo kana deggeran akka seeraan to'ataman tuwiitarii isaaniirrratti barreessanii turan. Tuwiitarii isaaniirratti,''Kun duudhaa Makkaa tuffachuudha. Shamrran kunneen shamarran Makkaa miti'' jechuun barreessan. Erga wallee kun gadi dhiifamee akkaawontiin Asayel Slay uggurameera, viidiyoon sirbaa kunis YouTube irraa haqameera.


Dubartiin Naayijeeriyaa akkamiin dhiira lamatti heerumte?

Naayijeeriyaa gara Kaabaa bulchiinsa Kaanoo keessatti jaalalli maseeneera, jaalalli hadhaayeera. Naannawa kanatti dhiironni lama al-takkaatti dubartii tokko wayita fuudhan oduun kun atakaaroo akkaan hamaataa ta'e hawaasa keessatti uumeera. Ka'umsi dubbii kanaa dubartii ganna 32 Hawwaa Alii Mariiriiti. Dubartiin kun dhuguma waliin dhooftee dhiirota lamatti heerumteetti taanaan adabbii cimaatu ishee eeggata. Naayijeeriyaa keessatti bulchiinsi Kaanoo seerri Shari'aa kan keessatti hojiirra oolaa jiruudha. Akkaataa seera kanaan immoo dubartiin tokko dhiira tokkoo olitti heerumuun yakka. Dubbiin kan hammaate wayita abbaan manaa Mariirii, namni waggaa 40, manatti galee nama biraa siree irra ciisu arge ture. Ibraahim dhukkubsatee wal'aansaaf bakka biraa turee wayita manatti deebi'u waanti badaan kun ta'ee isa eege. Ibraahim haati warraa isaa Mariiriin bakka inni hin jirretti iyyama isaa malee heerumuusheetti baay'ee gaddee akkaan ishee qeeqe. Isheen garuu durumaanuu akka wal hiikanii turan BBCtti himte. ''Osoo gara maatiisaa hin deemin dura akka na hiike natti himee ture. Kanaafan heerume. Erganni si hiikeera naan jedhee heerumuu akkan qabuttin of amansiise,'' jette. Ibraahim garuu gonkumaa akka haadha manaasaa hin hiiknee fi ammallee haadha warraasaa akka taatetti akka ilaalu dubbata. Namoonni kunneen bultii ijaarratanii waggaa 17'f waliin jiraataniiru, ijoollee ja'a waliin horaniiru. ''An gonkumaa ishee hin hiikne. Na hiikeera kan jettu yoo ta'e meerre ragaanshee, xalayaan an barreesse meeti?'' jedhe Ibraahim. Naayijeeriyaa keessatti namoonni yeroo wal hiikan baay'eensaanii afaaniin yookiin xalayaadhaan wal beeksisu. Waan isa mudateen onneen isaa kan cabde Ibraahim dhimma kana Qaama Shari'aa hoogganutti iyyateera. Dhaddacha dhimmi kun irratti ilaalamurratti seenaan jaalalaa haaraa haadha warraa isaa gadi fageenyaan qoratamaa jira. Namoonni sadeen iddoo tokkotti qoratamaa jiru. Namni lammataan Aadde Mariirii fuudhe, Baalaa Abdulsalaam umurii waggaa 35, dubartiin kun abbaa warraa ishee duraanii akka hiikte erga itti himtee booda fuudhuu dubbata. Sirna gaa'elaa raawwaterratti Naayiraa Naayijeeriyaa 20,00 akka baase dubbata Baalaa Abdulsalaam. "Bakka biraa taa'een maallaqa ergeef. Wayitan gara Kaanootti deebi'u isheen haadha manaakoo taatee na eegde,'' jechuun BBCtti hime. Akkaataa seera Shari'aatti haadha manaa namaa jalaa fuuchuusaatiin adabbiin isa mudachuu danda'a. Mariirii fi Abdulselaam erga wal fuudhanii waggaa lama, amma Mariiriin garaatti baatti. Mariiriin yeroo ammaa ijoollee ja'a abbaa warraashee duraanii Ibraahimitti gatte manaa baatee jirti. Baalaa Abdulsalaam ammoo hanga dhimmisaa qoratamee gar tokkotti ba'utti akka Kaanoo gadi dhiisee akka hin deemne poolisiidhaan ittifameera. Hoogganaa Poolisii naannwa Kaanoo kan ta'an Gwani Murtala, gochi kun yeroo jalqabaaf kan mudate ta'uu dubbatanii maaliin akka xumuramu tilmaamuun na rakkisa jedhan.


Gumaata Kaampaasii 11: Kaayyoo qabaannaan ilaalchi boodatti hafaa boodatti nama hin hambisu

Milkaa'inni waan akka tasaa dhufu waan hintaaneefuu cimanii hojjachuun kaayyoo ofii fiixaan baasuuf akka dandeessisu muuxannoo keessummaa keenya har'aa irraa qabatamaan hubatama. Keessummaan Gumaata Kaampaasii keenyaa kan har'aa  Dr Aliimaa Jibriil muuxannoo jireenyaafi barnoota isaanii akka itti aanu kanatti maqaasaanii irraa eegaluun nuuf qoodaniiru. Maqaan koo Alimaa Jibriil Huseen jedhama. Kanana dhaladhee guddadhe Wallagga Bahaa Aanaa Giddaa Ayyaanaa magaalaa Ayyaanaatti. Barnoota koo sadarkaa tokkooffaa fi lammaffaa magaaladhuma sanattiin xumure. Barnoota koo kutaa 1ffaa irraa hanga kutaa 12ffaa keessatti mudannoowwan nama gaddisiisaniifi nama gammachiisan hedduun na mudataniiru. Barnoota ilaalchisee maatiin koo kan hin baratiin waan ta'aniif waa'ee faayidaa barnootaa wallaaluu irraan kan ka'e yookaan ammoo dubartiin barattee sadarkaa kamirrayyu hin geessu jedhu qabu turan. Maatiin koo dubartoota baratanii milkaa'an akka fakkeenyaatti ilaalan naannoo sana irraa dhibuu kan walqabate natti fakkaata, sadarkaa 1ffaa ykn kutaa 6ffaa akkuman xumureen fedhii koo malee akkan heerumu na taasisan. Haata'u malee, barnootaan cimtuu waanan tureef, barsiisonni yeroo sana turaniifi bulchiisonni hanga aanaa sanaatti turan na beeku ture. Abbaa koo waamanii akka inni na heerumsiisuu dhiisee na barsiisu dirqisiisanii turan. Abbaan koo garuu na heerumsiisuu diduu hin dandeenye waan ta'eef osoon sadarkaa 1ffaa illee hin xumuriinan heerume. Bara sana ministiriin kutaa 6ffaa irratti ture. Anis akkuman ministirii kutaa 6ffaa fudhadheen dirqamaan heerume. Kutaa 6ffaa irraa ministirii qoramee qabxii 99.6 galmeesiseen gara kutaa 7ffaatti darbe. Ammallee barnoota addaan hin kunne. Abbaan koos deebiyee akka garaa laafuu ta'e. Harmeen koos gara dhumaa irra yaada koo yeroo ilaaltu, galgalaafi ganama gadda koofi boo'icha koo yeroo hubattu, deebii'anii waan godhan wallaalan. Cidha qopheessanii nama heerumsiisunis akka waan guddaatti ilaalama ture. Dubartiin barattee eessa geessi yaadni jedhus isaan keessa jira. Kanaaf, osoo yaaduma kana keessa jiranii gaafan heerumuudhaaf ka'utti abbaa manaa koo waliin waliigalanii akka ani barnoota koo itti fufuu danda'u waadaa naaf seenanii heerume. Hunda caalaa barumsa koo keessatti gahee guddaa kan qabu abbaa manaa kooti. Sababiin isaas inni kutaa 7ffaa irraa kaasee amman sadarkaa kana ga'eetti rakkoo baayyee na waliin dabarseeti kan inni na barsiise. Mormiin karaa maatii isaa, karaa namoota gara garaa isarratti ka'u, keessumaa dubartiin Musiliimaa erga heerumtee mana barumsaa deemuun akka waan Shari'aa cabsiteetti rakkoon gara garaa irra gahaa tureera. Maatiin erga fuutee booda maaliif mana barumsaatti ishee ergita jechuudhaan dhiibbaa irraa geessisuun jireenya hawwaasummaa keessaa isa baasanii baayyee dhiphina guddaa keessa isa galchanii ture. Inni garuu kana hunda danda'ee anaan na jajjabeessaa barumsa kootti na cimsee kana irraan na ga'eeera. Mormiifi isa qoollifachuu sababii koorraa kan ka'een isa irra ga'u hunda dura dhaabbatee abbaan manaa koo ejjennoo isaa jalqabaa osoo hin diigiin osoo guyyaa tokko rakkoo ana irraan hin ga'iin hanga xumuraatti na deggeree kan na barsiise. Abbaan manaa kiyyas barnoota koo keessatti dhiibbaa maatii isaa, dhiibbaa hawwaasa Musiliimaa naannoo sanaa danda'ee na gargaaruu isaatiinis sadarkaan barnoota ani galmeesisus gadi hin buune. Kutaa 8ffaa yeroon ministirii qorames 99.5 galmeesisuun qabxii ol-aanaa fideen darbe. Kutaa 9ffaa keessattis sadarkaanan darbe. Kutaa 11ffaa yeroo baradhu ammoo jireenya gaa'elaa keessatti kan eegamuufi kan fidu ture. Mucaa koo ishee hangafaa yeroon kutaa 11ffaa baradhun osoon guyyaa tokko barumsa koo irraa hin hafiin garaattis harkattis baadheen xumure. Haadha daa'imaa ta'ee osoon jiruus sadarkaa tokkoffaafi lammaffaa gadi bahee hin beeku. Kutaa 12ffaa yeroon baradhu ammoo mucaa ishee lammaffaan da'e. Maatirkii kutaa 12ffaa fudhadhee booda qabxii dippiloomaatu naaf dhufe yeroo sanatti. Bara sana keessa qabxii dippiloomaa fiduu jechuun baayyee cimaadha. Barri isaas akka lakkoofsa Itoophiyaatti 1988 ture, waggaa 24 dura jechuudha. Yeroon kolleejjii galuuf jedhu mucaan koo isheen lammaffaa ji'a 6 turte. Daa'ima ji'a 6 dhiisanii kolleejjii deemuunis rakkoo dabalataa biroo natti ta'e. Osoon ijoollee reefuu kana akkamiinan dhiisee deema jedhee dhiphadhu amma ammoo haadha kootu na gargaare. Ani harmee koof hangafa waanan ta'eef isheen ijoollummaa qabdi ture. Isheenis yeroo sana da'umsatti dhiyaatteetti waan ta'eef akkuman kollejjii galeen ji'a lama keessatti deesse. Kanaaf, daa'ima kan koo harma tokko kan ofiishee ammoo harma isa kan biraa hoosistee guddiste. Walumaagalatti daa'imman koo irra rakkoon tokkollee hin geenye. Abbaan manaa koos sirriitti qabee hangan kolleejjii baradhee xumurutti sirriitti qabataa ture. Kollejjii xumuree bara 1991 akka lakkoofsa Itoophiyaatti barsiisuun eegale. Osoo waggaa lama hin turiin deebii'ee barnoota digirii Yunvarsiitii Baahir Daarittin argadhe. Barnoota digirii koo xumuree yeroon deebii'us gara sadarkaa biraatti ce'uudhaaf dorgommii biraatu ture. Dorgommii sana keessa yeroon turetti egaa dubartummaan waan baayyee qaba. Dubartummaan haadha ta'uun dirqamaa, dubartummaan haadha manaa ta'uun dirqama. Dubartummaan dhiibbaa karaa maatii, hawwaasaa, karaa uumamaanillee kan ishee qaqqabu waan hedduutu jira. Ammas mucaa sadaffaa garaatti baadheen ture qormaata digirii lammaffaa (MA) kanan dorgome. Dorgommii sanas milkaa'ee gaafan digirii koo lammaffaadhaaf deemuuf ka'u daa'imni koo ji'aafi torban lama ture. Daa'ima umurii kana irratti dhiisee hin deemu jedheen fudhadheen mana kireeffadheen digirii koo lammaffaa kana Yunvarsiistii Finfinneetti baradhee xumure. Akkas ta'ee utuma jiruus qabxii bareedaatiinan eebbifame. Qabxii 3.79 akka muummee keenyaatti nama lammaffaa ta'e galmeesiseen eebbifame. Ergan digirii koo lammaffaa xumuree boodas yunvarsiitiiwwan bakka gara garaatti dorgomeen ture. Dorgimmii kanaanis adda durumaanan milkaa'e. Kanneen keessaa ammoo Yunvarsiitiin Wallaggaa filannoo koo jalqabaa waan ta'eef achittin ramadame. Akkuman Yunvarsiitii Wallaggaatti hojii jalqabeen ammoo hojii baruufi barsiisuun alatti, hojiiwwan gara garaa irratti hirmaadheen ture. Waggaa jalqabaa irratti Yunvarsiitii Wallagaa keessatti dhimmi dubartootaa irrattin hojjechaa ture. Hojiin dhimmi kana irratti keennaa ture keessaas, leenjii gara garaa barattoota jajjabeessan, kaan gorsaa kanan ture yommuu ta'u muuxannoo kan koollee akka gaariitti isaaniif kennaan ture. Yoo cimanii kaayyoo qabaatan dubartiin kamiyyu dhiiraan ol malee dhiiraan gadi akka hin taane itti himaan ture. Hirmaannaa koo kana ilaalanii waggaa tokkoon booda ammoo gara diinii Barattoota Waliigalaa Yunvasiitii Wallaggaatti na guddisan. Achirras waggaa tokkoofan hojjedhe. Yeroo sana keessatti waan barattootaa ilaalchisee rakkoon ture waan hedduudha. Hojiin isaa baayyee walxaxaadha. Namoonni 'hojiin kun hojii dhiiraadha, hojii dhiirattiyyu baayyee cimudha. Akkamittiin Diinii Barattootaa irratti si ramadu siin? Kan naan jedhaa turan hedduudha. Animmoo ejjenoodhaan 'hojiin dhiira, dubartiidha jedhamee jiraa?' jedheen itti cime hojjechaa ture. Dhugumayyu ammoo akkuma isaan jedhan ani dubartii ta'ee badaa laata jedheen,  sababii ani dubartii ta'eef bakki kun bade laata jedheen yeroo koo guutummaan guutuutti kenneen hojii gaariin hojjedhe. Jijjiirama gaarii galmeesise. Waggaa tokkoon booda ammas hojii kootti gammadanii, baayyees ana ajaa'ibsiifatanii gara Diinii Kollejjii Afaaniifi Joornaalizimii ta'een waggaa tokkon hojjedhe. Achi irrattis hojii gaariin hojjedhe. Kanaan alattis hojiiwwan yunvarsitichaa gara agraa keessatti hirmaadheen hojjechaa ture. Ergan waggaa sadii Yunvarsiitii Walaggaa hojjedheen booda barnoota Digirii Sadaffaa (PhD)n Yunvarsiitii Finfinneettin jalqabe. Ammas turtii waggaa 6 tiin booda Digirri Sadaffaa (PhD) koofi daa'ima koo afraffaa takkaamattin argadhe. Bakkan ga'e kana keessatti maatiin irraa dhaladhe, hunda caalaa haadha koo, abbaafi obbolaan koo, abbaan manaa koo bakka ol aanaa qabu.  Kaayyoo ani qabu fuula koo duratti arganii na tumsan. Ijoolleen koos akkasuma. Ijoollee afran da'e keessaa lamaan isaanii yunvarsiitii barachaa jiru. Isheen angafni Konistiraakshin Tekinooloojiidhaan waggaa 4ffaa barataa waan jirtuuf barana eebbifamti. Isheen lamaffaa ammoo Narsingiidhaan waggaa lammaffaa barachaa jirti. Ani yeroo hunda nan danda'an jedheen amana. Kaayyoon kaawwadha. Kaayyoo koo galmaa'an ga'achuudhaaf karooran qaba. Karoora koo irratti seetoodhaan nan hojjedha.  Jireenya mana koo keessaa irraa jalqabee seeraa fi sirna ittiin bulanis nan qaba. *Odeessi Gumaata Kaampaasii, jiruufi jireenya barattoota yunivarsiitii ammaafi kan keessa darban hirmaachisuun BBC Afaan Oromoo irraa torbaniin altokko kan isinii dhiyaata. Odeessaalee dabran: