Itoophiyaa fi USA: Imbaasiin Itoophiyaa Yaadni Furmaataa Seenetiin Ameerikaa dabarse isa mufachiisuu ibse

Yaada furmaataa Seenetiin Ameerikaa gidduu kana sagalee guutuun dabarse akka isa mufachiise Imbaasiin Itoophiyaa Waashingiteen jiru ibse. Ibsa imbaasiin Itoophiyaa Magaalaa Waashingitan jiru gaafa Sambataa baasen yaada murtee murtaa'e mormuun ''Gaanfa Afrikaatti shororkeessummaa qolachuuf walta'uumsi nageenyaa barbaachisaa'' ta'u ibse. Seenetiin Ameerikaa Yaada Furmaataa 'S. Res. 97' jedhuufi dhimmoota ijoo sadiirratti hundaa'e sagalee guutuun dabarseera. Yaadni furmaataa kun qaamoleen kunniin ''mirgoota namoomaa kabajuu, deeggarsi namoomaas danqaa malee akka gahuufi sarbamoonni raawwataman jedhaman qaama walabaan akka qoratamanif tumsa akka godhan'' gaafata. Kanneen ijoo ta'an keessaa tokko Naannoo Tigraayitti kanneen lola keessa qooda fudhatan hundinuu waraana akka dhaaban kan gaafatudha. Ibsicha keessatti Ameerikaatti Ambaasaaddarri Itoophiyaa Fitsum Araggaa, ''fedhii waloo keenya yeroo dheeraa dippilomasiin malee karaa adabbiitiin hin kabachiisnu,'' jechuun ibsaniiru. Lola Naannoo Tigraay keessa baatii Sadaasa darbe eegaleen kumaatamaan kan lakkaa'aman yoo du'an kuma hedduun kan lakkaa'aman qe'eerraa buqqa'aniiru. Wanti naannichatti ta'e jedhame Ameerikaafi dhaabbileen garaagaraa Itoophiyaa irratti akka dhiibbaa guddisaniif karra banuu xinxaltoonni himu. Jimaata darbe namoonni Ameerikaan dhimma keessoo Itoophiyaa keessa seenaa jirti jedhan daanditti bahuun ''Harka keessan Itoophiyaarraa kaasaa,'' jechuun magaalaa Finfinnee keessa sagalee mormii dhageessisaniiru. Yaadonni murtoo 'Senate resolutions' jedhaman kunniin, gama seeraatiin dirqama kan kaa'an miti. Haata'u malee, yaada waloo miseensonni Seenetii dhimma tokkorratti qaban kan agarsiisanidha. ''Imbaasiin Itoophiyaa yaadni furmaataa S. Res 97 Seenetii Ameerikaan Gaafa Caamsaa 19, 2021 darbuu isaan mufii isaa ibseera,'' jechuun ibse. Itoophiyaafi US Gaanfa Afrikaa tasgabbeessuu keessatti hariiroo waggoota 120 ol ta'eefi biyyoota Afrikaa biroof fakkeenya qabu horatani jedha ibsi bahe. Haata'u malee, yaada furmaataa Seenetiin Ameerikaa dabarse keessaa tokko irratti mootummaan Itophiyaa durumaa mormii isaa ibsaa ture. Ministirri Dhimma Alaa Itoophiyaa kana dura gaaffii 'TPLF waliin mari'adhaa jedhu gonkumaa hin fudhadhu' jechuun osoo Seenetin Ameerikaa murteerra hin gahin ibseera. Itoophiyaa torban muraasa dura ture TPLF fi 'Shanee' yookiin 'Waraana Bilisummaa Oromoo' jechuun garee of waamu galmee shororkeessitootaa keessa galchiteetti. Imbaasiin Itoophiyaa Ameerikaa jiru murtee Seenetii booda ibsa baasen immoo dhaabbata shororkeessummaan galmaa'e waliin mootummaan Itoophiyaa marii akka taa'u gaafatu mormeera. Imbaasiin Itoophiyaa haleellaan humnoonni TPLF buufata waraanaa Itoophiyaarratti baatii Sadaasa darbe raawwate ''yaaddoo shororkeessummaa hamaa bakka bu'a'' jechuun himate. Ulaan deeggarsa namoomaa ammallee cufaa ta'u isa yaadni furmaataa Seenetiin murtaa'e keessa eerame mormuunis banaa ta'uufi ammallee mootummaan Itoophiyaa deeggarsa %70 akka ummataan bira gahaa jiru ibse. Yaadni furmaataa tajaajilli ibsaa, baankii, telefoonaafi intarneeta Tigraayitti akka deebi'u gaafatu eeruunis ''gati guddaan'' suphamee tajaajila akka kennaa jiru ibse. Akkuma Naannoo Tigraayitti lolli eegaleen tajaajilli ibsaafi intarneetaa akkasumas bilbilaa yeroo garaagaraatti adda citeera. Badii kanaaf mootummaan TPLF himata. ''Gaggeessitoota siyaasaa, deeggartootaafi rogeeyyiin sochii siyaasa isaaniitiin hidhaa jiran, akkasumas gaazexessitoonni gabaasa isaaniitiif hidhamanii jiran akka gadhiifaman waamicha dhiyeessina,'' jechuun yaadni furmaataa kuni gaafateera. Imbaasiin Itoophiyaa Waadhingitan DC jiru  kanaaf deebii deebiseen, ''hidhamtoonni akkanaa [sochii siyaasaa isaaniin hidhaman] hin jiran,'' jechuun ibse. Dabalataan, ''yaadni Furmaataa Seenetii haala gaddisisaa ta'een dhimma seera hiiktuu Itoophiyaan ilaalamuu qabu sarba,'' jechuun hime. Poolisiin Itoophiyaa hoggantoota paartilee mormituu yakkaan shakkuun yeroo ammaa himatni itti banamee dhimmi isaanii mana murtiitti ilaalamaa jira. Qondaaltonni kunneen garuu dhimma poolisiin ittiin shakke hin fudhatan. Dhimma ''ilaalcha siyaasaa keenyaaf hidhamne'' jechuun himuun dhimmi isaanii mana murtiin furmaata akka hin arganne ibsu. Seenetiin Ameerikaa wixinee seeraa sagalee guutuun murteesse irratti biyyattiin ''marii biyyaaleessaa hunda hirmaachiseefi amanamummaa qabu akka qopheessitu ni gaafanna,'' jedhaniiru. Imbaasiin Itoophiyaa deebii isaatiin murteen seenetichaa labsiin Fulbaana 2019 kan hundaa'eefi ergama Komishinii Araaraafi Nagaan wal sima jechuun komishinichi hojiirra akka jiru ibse. Yaadni Furmaataa Seenetichaa ''sarbamoonni mirga namoomaa raawwatan jedhaman qaama walabaan akka qoratamu,'' gaafateera. Yeroo ammaa Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaafi Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniitti Komishiniin Olaanaa Mirgoota Namoomaa (OHCHR) sarbama raawwate jedhame waliin qorachuuf waliigalaniiru. Imbaasichi ibsa isaa keessa Naannoo Tigraayitti ajjeecha namoota nagaa irratti raawwaten walqabatee loltoonni sadii yakkamaa ta'uufi 28 biroo irrattimmoo himanni banamu ibse. Yaadni Furmaataa Seenetichaa mootummaan Itoophiyaa hoggantootaafi hidhattoota TPLF'f harka kennuun dhimma isaanii mana murtiitti akka ilaalamu dhiheesse bira darbeera jechuun qeeqe. Itoophiyaan deeggarsa namoomaa taasisuufi seerota mirga namoomaa kabachiisuu keessatti US bira dhaabatti jechuun kanneen yakkaan shakkaman seeratti dhiheessuun hawaasi Tigraay jireenya idileetti akka deebi'u akka hojjettu ibsite. Murtee seenetichaa keessatti waraanni Ertiraa Itoophiyaa keessa akka bahu gaafatus ibsa Imbaasii Itoophiyaan baase keessa dhimma kanaaf deebii kan kennu hin jiru. Kana dura yeroo dheeraaf erga haalan booda Itoophiyaafi Ertiraan waraana Ertiraa Tigraay keessa akka baasan ibsanis Ameerikaan kana dura ammallee jiru jechuun himuun ishee ni yaadatama. Waldhibdeen mootummaa federaalaafi hoggantoota TPLF yeroo dheeraa Itoophiyaa bulchan gidduu hammaatee baatii Sadaasa darbe haleellaa humnoonni TPLF buufata waraana Itoophiyaarratti bananiini lolli kan eegale.


Lola Tigiraay: 'Odeeffannoon hawaasa addunyaa qaqqabu faallaa lafarra jiruufi madaalawaa hin taanedha'

Ministeerri Dhimma Alaa Itoophiyaa dhimma Tigiraay keessatti ilaalchisuun ibsa baaseen, odeeffannoo haala qabatamaa Itoophiyaa keessa jiruun faallaa ta'eefi madaalawaa hin taaneetu hawaasa idil-addunyaa qaqqabaa jira jedhe. Ministeerichi guyyaa Roobii dhimma miidiyaafi gabaasa yakkawan naannoo Tigraay ilaalchisuun ibsa baaseera. Gabaasoonni rakkoo naannoo Tigiraay keessatti uumame ilaalchisuun dhiyaaachaa jiran mootummaa Federaalaa kan himataniifi sarbama mirga namoomaa naannichatti raawwatame hundaaf mootummaan kan itti gaafatamu ta'uutu ibsamaa jira jedha. Dhaabbileen mirga namoomaa idiladdunyaa, waraanni Ertiraafi Itoophiyaa naannoo Tigraayitti sarbamoota mirgaa cimaa raawwataniiru jechuun himatu. Lola Sadaasa darbe mootummaa Itoophiyaa fi loltoota TPLF jidduutti eegaleen namoonni kumaatamaan lakkaa'aman du'uu akka hin oolletu tilmaama. Akka ibsi ministeera dhimma alaa kun jedhutti TPLF yakka raawwachuu qofa osoo hin taane odeeffannoo madaalawaa hin taane uumee tamsaasuun hawaasa addunyaa odeeffannoon dogongoraa akka qaqqabu taasisaa jira. Rakkoo uumee ka'ee miidhamaa kan fakkaachuu barbaadu TPLF ta'ee osoo jiruu, gabaasni yakkawwan naannoo Tigiraay keessatti uumaman mara kan mootummaa Federaalaa qofaan raawwataman godhanii dhiyeessuun sirrii miti jedha ibsi ministeerichaa. Hawaasni addunyaa olola TPLF fi deeggartoota isaatiin gowwoomfamuu hin qabu kan jedhe ibsi ministeera alaa kun, keessumaa miidiyaaleen idil-addunyaa olola garee waggoota 30 oliif ummata Itoophiyaarratti yakka raawwateen sossobamuu hin qabu jedha. Dhugaan kan mirkanaa'u qaama walabaan qoratamee malee gabaasa himannaa maddeen oduun kan dhugoomu akka hin taane ibseera. Yakkawwan raawwatamaniifi mirgoota namoomaa sarbaman ilaalchisee itti-gaafatamummaan akka jiraatuuf mootummaan hojjechaa jira kan jedhu ibsi kun, kana milkeessuufis ammoo Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii (UN) Komishinii Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa waliin ta'uudhaan qorannoo walabaa akka gaggeeffamu taasiseera. Haata'u malee wanti nama gaddisiisu, osoo mootummaan akkanatti hojjechaa jiruu hawaasni addunyaa gabaasa sirrii hin taaneefi qabatamaan lafarra hin jirreen guutamaa jira jedha. Oduuwwan miidiyaaleefi gaazexeessitoonni osoo ifaan ifatti hin qulqulleeffatiin gabaasan ammoo yakka namoomaa naannoo Tigiraay keessatti raawwatamaniif mootummaa Federaalaa shakkamaa taasisaa jiru jedha ibsi kun. Akka ibsi kun jedhutti, mootummaa Federaalaa yakkamaa taasisuuf fiiguun ammoo, yakka cimaa gareen TPLF akka raawwate ragaan gahaa jiru kan Maayikaadiraatti raawwatamellee hanga dhoksuutti deema. Yakkawwan raawwataman hunda mootummaa Itoophiyaarra kaa'uun gocha badii TPLF raawwatemmoo arguu dhabuun namoota miidhamaniif haqa sirrii argamsiisuu hin dandeessisu jedheera. Kanaaf, hawaasni addunyaa dhugaa qabatamaa jiru qorachuun odeeffannoo dogongoraaf akka hin saaxilamneefi mootummaan Ityoophiyaa rakkoo lafarra jiruuf ka'umsa kan hin taane ta'uu akka hubatan gaafateera ibsi kun. Erga Sadaasa darbe lolli naannoo Tigraay keessatti mudatee as miidiyaafi dhaabileen gargaarsaa garas imaluun daangeffamee ture. Kana malees, bilbilaafi interneetii dabalatee malawwan komunikeeshiniin addaan citee yeroo turetti hawaasni addunyaa wanta naannoo Tigiraay keessatti deemaa ture hubachuudhaaf rakkachaa turuu himu. Boodarra garuu mootummaan miidiyaalee idil-addunyaa, gaazexeessitootaafi dhaabbileen gargaarsaa, akkasumas mirgoota namoomaaf falman akka seenan hayyameera.

ABBUT (Adda Bilisa Baasaa Uummata Tigraay)


Waraana Tigraay: Naannicha keessatti lolli cimaa gaggeeffamuun gabaafame

Kaaba Itoophiyaa naannoo Tigraay bakka hedduutti finciltootaafi humnoota mootummaa federaalaa gidduutti lolli cimaan jalqabamuusaa gabaasaaleen mul'isan. Gareen fincile, Humni Ittisaa Tigiraay (TDF) magaalaawwan hedduu qabachuu himeera. Namoonni ijaan argan BBCtti akka himanittis loltoonni TDF kun naannawaarra deemanii osoo isaan waan jiru ilaalaanii arguu ragaa bahan. Wanti jedhame kun oduu sobaati jechuun Humni Ittisaa federaalaa Itoophiyaa garuu waakkateera. Erga Sadaasa darbe mootummaan Itoophiyaa waraana kana akka injifate labsee booda kun lola isa cimaa ta'edha. Waraana baatii saddeetiin dura jalqabe kanaan namoonni kumootaan lakkaa'aman ajjeeffamanii miliyoonotaan kan lakkaa'aman ammoo buqqa'aniiru. Lola kana hodofee Tigraay keessatti namoonni miliyoona shan ta'an gargaarsa nyaataa kan barbaadan yoo ta'an, 350,000 ol kan ta'an ammoo beela hamaa keessa jiru akka tilmaama UN dhiyeenya kana baasetti. Gabaasaawwan lola kanaa kan dhaga'aman filannoon waliigalaa Wiixata darbe gaggeeffame yeroo sagaleen lakkaa'amaa jiruttidha. Haala nageenyaa naannicha keessa jirurraan kan ka'e naannoo Tigraay keessatti garuu filannoon kun hin gaggeeffamne. Dubbi himaa garee fincile kanaa kan ta'e Gabra Gabretsaadiq akka jedhetti magaaloota baayyeerratti xiyyeeffachuudhaan TDF torban darbe ture haleellaa kan jalqabe. Loltoonni TDF konkolaataawwan humna waraanaa akka barbadeessaniifi loltoota hanga tokko booji'uu dubbate. Warri ijaan argan BBCtti akka himanitti humnoonni finciltootaa kun magaalaa baay'ee istiraateejikii taateefi daangaa Ertiraa irraa kiiloomeetira 45 faggaattu Addigiraatiin seenaniiru. Kun mirkanoofnaan, erga waraanni jalqabee kun yeroo finciltoonni baayyisee itti cimanidha. Loltoonni TDF magaalota hedduu gama kaabaafi kibba magaalaa guddoo naannichaa Maqaleetiin mul'ataniiru. Dubbi himaan Raayyaa Ittisa Biyyaa Koloneel Geetinnet Adaanee lolli akka ture mirkaneessuun magaalaan, meeshaan waraanaafi loltoota isaan qabatan jira kan jedhu garuu haalaniiru. "Yeroo mootummaan dhimma filannoo biyyaalessaafi Hidhaa Haaromsaa Laga Abbayyaa waliin walqabataniin ko'oommachaa jirutti, garee shororkeessaa kan ta'e TPLF, dargaggoota lolaaf bobbaase waliin gochawwan shororkeessummaa keessatti dammaqinaan socho'eera," jedhe. Itti dabaluun, gaggeessitoota garee fincilaa kana qabuudhaaf oppireeshiniiwwan gaggeeffamanii turan jedhe. Teklemaariyaam Bekiit, BBC Tigrinya irraa Erga Sadaasa darbe lolli jalqabee as kun haleellaa isa baayyee guddaa finciltoonni gaggeessanidha. Yeroo lolichi jalqabetti walitti aansuun dadhabinsa isaan mudateen miidhamaniiru, garuu amma waan irra deebiyanii of gurmeessuun lola yeroo dheeraaf turuufi baayyee hamaa ta'eef qophaa'aa waan jiran fakkaata. Yeroon isaan filatan ni agarsiisa, filannoo paartiin bulchaa jiru ni mo'ata jedhamee bal'inaan eegamu guyyoota muraasa dursanii jalqaban. Gaaffiin ijoon: Ministirri Muummee Abiy Ahimad itti-gaafatamummaa sagalee filannoo isaanii fayyadamuun finciltoota kana waliin mariif taa'umoo dirree waraanaa irratti mo'icha argachuuf cimsanii itti fufuudha? Wanti shakkii hin qabne tokko mootummaan lolli xumurameera yaa jedhuyyu malee finciltoonni kunneen ergaa cimaa Itoophiyaan waraanarra jirti jedhu addunyaaf erganiiru. Gabaasaaleen finciltoonni Addigiraat qabataniiru jedhan ammoo dubbii jabduudha, sababiin isaa daangaa Ertiraatti dhiyoo waan ta'eef dhiibbbaan idil-addunyaa cimaa deemellee loltonni Ertiraa Tigiraay keessaa bahuu dhiisuu malu kan jedhu akeeka. Waraanni kun yeroo dheeraa turuun rakkoo nyaataafi yaaddoo beelaa Tigraay keessa jiru daran hammeessuus mala. Mootummaan Itoophiyaa loltoota Ertiraa waliin ta'uun Sadaasa darbe paartii naannicha bulchaa ture Humna Bilisa Baasaa Ummata Tigiraay (TPLF) irratti tarkaanfii fudhachuu eegaluun dhumuma ji'a sanaa injifannoo labse. Buufata humna waraanaa Tigiraay keessa jirurratti haleellaa jalqabuun isaa lola kanaaf ka'umsa ta'ullee TPLF fi MM Abiy gidduu rifoormii siyaasaa isaan adeemsisaniin walqabatee waldhabdee guddaatu ture. Yeroo sanarraa kaasuun TPLF humnoota biroo Tigiraay keessa jiran waliin TDF ijaareera. Filannoo biyyaalessaa si'a lamaaf dheereffamee booda Wiixata darbe gaggeeffamerratti sagalee erga kennaniin booda MM Abiy Ahimad BBCtti akka dubbatanitti, akka ba'aniif loltoota Ertiraa waliin hojjechaa jirra garuu "isaan hin dhiibnu" jedhan. Loltoonni Ertiraa ammoo ajjeechaa jumlaa, gareen gudeeduufi gargaarsi akka ummata bira hin geenye danquun himatamu. Himannaa kana Ertiraan garuu hin fudhattu. MM Abiy beelli naannoo Tigiraay keessa jiraachuus haalaniiru. Rakkoon garuu naannicha keessa akka jiru amananii isa ammoo mootummaan furuu ni danda'a jedhan. MM Abiy garee TPLF kan Caamsaa darbe akka shororkeessaatti mootummaa biyyaalessaan farrajame waliin hin dubbadhus jedhan.


Lola Tigiraay: Qonnaan bultoota waraanni abdiisaanii dukkaneesse

Qonnaan bultoonni naannoo Tigraay loltoota Eertiraa fi hidhattoota naannoo Amaaraan hojii qonnaarraa cunqurfamaa jiraachuu himatu. Naannoo Tigraay ganda  qonnaan bulaa Aatsalaa keessa kan jiraatan abbaa ijoollee ja'aa kan ta'an maanguddoon ganna 60 Obbo Gabramaaram, kanaan dura qonnaan bulaa adda-duree jedhamuun badhaafamaa turan. Yeroo ammaa garuu sababa waraanaatiin qabeenyasaanii hunda waan dhabaniif akka duriitti qotachuun hafee waan afaaniin qabanillee dhabanii jiraachuu aariidhaan dubbatu. Obbo Gabramaaram Kanaan dura oomisha kuntaala 30 hanga dhibbaa argatu turan. Bara kana garuu loltoonni Eertiraa fi milishoonni Amaaraa iddoo ooyiruu qonnaa dahannoo godhatanii waan jiraniif lafasaanii qotachuun akka isaaniif hin eeyyamamne dubbatan Obbo Gabramaaram. Hojii qonnaa dhorkamuu qofa osoo hin taane horiin isaanii jalaa fudhatamuus dubbatu maanguddoon kun. Haata'u malee BBC'n himannaa kana ofiisaafis ta'e karaa qaama sadaffaa mirkaneeffachuu hin dandeenye. Bakka loltoonni Eertiraa fi Amaaraa hin jirretti eeggatanii hojii qonnaasaanii gaggeessaa jiraachuu kan himan qonnaan bultoonni kunneen, akka Kanaan dura xaa'oo fi sanyii filatamaa argachuu baatanis,''haalli kun ni jijjiirama'' abdii jedhuun hojiisaanii akka itti jiran dubbatu. Qondaaltonni waraanaa Itoophiyaa, ''miseensonni raayyaa ittisa biyyaa daba akkanaa hawaasa irratti hin raawwatan,'' jechuun himannaa namootaa yoo waakkatan. Mootummaan Eertiraa gamasaan, ''kun duula maqa-balleessiiti,'' jechuun himata. Mootummaa federaalaan kan hundaa'e bulchiinsa yeroo naannoo Tigraay, loltoonni Eertiraa qonnaan bultoonni Tigraay akka hin qotanne dhiibbaa uumaa jiraachuu fi hidhattoonni naannoo Amaaraas xaa'oo fi sanyii filatamaan gara naannoo Tigraay akka hin seenne dhorkaa jiraachuu ibseera. Hidhattoonni TPLF ammoo ta'e jedhanii bakkaa bakkatti dhukaasa banuun walitti bu'iinsi akka itti fufu gochuun uummati tasgabbaa'ee akka hin jiraanne gochaa jiru jechuun ibsan qondaaltonni bulchiinsa yeroo. Sababa naannoo Amaaraan wal daangessaniif jecha sodaadhaan bir'ataa akka jiraatan kan himan jiraataan aanaa Booraa abbaan ijoollee afurii Obbo Marassaan, ''qonnaan bulaan bara darbe osoo oomishi isaa awaannisaan miidhamee jiruu rakkoon waraanaa itti dabalame barana harka maratee taa'aa jira,'' jedhan. Kanaan dura hidhattoonni Eertiraa fi naannoo Amaaraa horii qonnaan bulaa qalanii akka nyaataa turanii fi oomisha qonnaan bulaas dacheetti firfirsaa akka turan kan himan qonnaan bulaan kun, warraanni mootummaa federaalaa ammoo, ''meeshaan waraanaa eessa jira?'' jechuudhaan qonnaan bultoota hedduu ajjeesaniiru jedhan. Dubbi himaan Raayyaa Ittisa Biyyaa Itoophiyaa Koloneel Geetinnat Adaanee, raayyaan ittisaa dirqamasaa sirnaan ba'achuu fi komiin qonnaan bultoonni dhiyeessanis waan madaala kaasu akka hin taane ibsan. ''Qonnaan bulaan Tigraay bara waraana Itoophiyaa fi Eertiraallee osoo bitaa fi mirgaa rasaasi irratti roobuu qotachaa turan. Dargaggoonni hojii misoomaa dhiisanii gara waraanaatti akka seenan kan gochaa jiru TPLF. Raayyaan Ittisaa Itoophiyaa kana raawwachuuf bu'uura seeraas hin qabu, hamilee kana ittiin godhus hin qabu,'' jedhan. Hidhattoonni naannoo Amaaraa fi loltoonni Eertiraa qonnaan bultoota Tigraay irraan cunqursaa geessisaa jiraachuu ilaalchisuun yaada kan kennan Koloneel Geetinnat, ''Himatichi Itoophiyaarratti dhiibbaan akka cimuuf duula hololaa jalqabameedha,'' jedhan. Raayyaan ittisaa bulchiinsa yeroo fi qaamolee nageenyaa kaan waliin ta'uun dhimma kanarratti ni hojjetas jedhan. Qonnaan bultoonni gandoota naannoo Tigraay kanneen akka Galabadaa, Tanbeen, War'ii, Adeet, Idagaa Arbii, Farasmaay, Inticoo, Nabalat, Imbasannaayit fi Hawuzeen keessa jiraatan, loltoonni Eertiraa ooyiruusaanii keessa fanjii awwaaluun kanaan dura hidhattoonni TPLF bakka tokkoo akka barbadeessanii turan himu. Adwaa naannawa Galiilaa jedhamtutti loltoonni Eertiraa, ''osoo nuti isiniif hin eeyyamin hin qottan, yookiin ammoo oomisha argamu qooddachuurratti yoo waliigaltan malee hin qottan,'' jechuusaanii Obbo Haayileen (nageenyumm isaaniif jecha maqaan geeddarameera) nutti himaniiru. Dhimma kanarratti gama Eertiraatii deebii argachuuf yaaliin taasifne hin milkoofne. Komii saamichaa, ajjeechaa fi gudeeddii irra deddeebiin loltoota Eertiraa irratti ka'u irratti yeroo baayyee gama tiwiitariin deebii kan kennan dubbi himaan Mootummaa Eertiraa Obbo Yamaanee Gabramasqal, ''duula maqa-balleessiiti,'' jechuun ibsu. Hoogganaa Itti Aanaan Bulchiinsa yeroo Tigraay Obbo Abbabe Gabrahiwot cunqursaa qonnaan bultoota irra ga'eera jedhame furuuf mootummaa Naannoo Amaaraa fi Raayyaa Ittisa Biyyaa waliin dubbachaa akka jiran BBC'tti himan. Keessattuu xaa'oo fi sanyii filatamaan gara Tigraay akka hin seenne humni addaa naannoo Amaaraa daandii waan cufaniif yeroof karaa naannoo Affaar seensisuu akka furmaataatti qabanneerrra jedhan. Loltoonni Eertiraa akka bakka kana gadi dhiisanii ba'aniif yaaliin taasifamaa jiraachuu kan himan Obbo Abbaben, hagasiif qonnaan bultoonni hojii qonnaasaanii irratti yaa xiyyeeffatan jedhan. Tigraay keessatti bakka garaagaraatti riphee loltummaan heddummaachaa jiraachuu kan himan qondaalli kun, humnoonni TPLF dhukaasa banuun qonnaan bulaan rifatee hojii qonnaa dhiisee akka tasgabbii dhabu taasisaa jiru jedhan. Haga ammaatti aanaalee 12'f xaa'oo fi sanyii filatamaa dhiyeessuu kan himan hoogganaan kun, jaarmiyaaleen gargaarsaa kanneen akka GIZ, USAID fi MRT qonnaan bultoota deggeraa jiraachuu himan. Mootummaan Itoophiyaa duulli naannoo Tigraay keessatti taasifamaa ture torbee sadi keessatti xumuree ibsee kan ture yoo ta'u, walitti bu'iinsi garuu kunoo ji'oota torba caaleera. Sababa Kanaan naannocha keessatti rakkoo bakka jireenyaatii buqa'uufi lubbuu dhabuu namoota hedduu qaqabeera. Jaarmiyaaleen Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniis naannoon Tigraay beela hamaa keessatti kufti sodaa jedhu ibsaa jiru. Keessattuu jaarmiyaaleen mirga dhala namaaf falman, Ameerikaa fi Gamtaan Awurooppaa dhiittaan mirga namoomaa naannicha keessatti mudatu akka dhaabbatuu fi uummati deggeramuu akka qabu dhaamaa jiru. Waraana naannoo Tigraayiin kumaatamni kan lubbuu dhaban yoo ta'u, miiliyoona 1.7 kan ta'an qe'eesaaniirraa buqqa'aniiru, kuma 60 kan caalan gara Sudaan baqataniiru. Ragaan Dhaabbata Nyaataa Addunyaa akka mul'isutti uummanni Tigraay miiliyoona 5.2 deggersa midhaan nyaataa barbaada, lakkoofsi kun dhibbeentaa 90 baay'ina uummataa naannichaati.


Lola Tigraay: Lola naannoo Tigraayiin namoonni buqqa'an haala akkamii keessa jiru?

Waldhibdeeb siyaasaa mootummaa federaalaa fi bulchiinsa naannoo Tigraay gidduu ture gara hin taanetti deemuun Sadaasa darbe keessa waraanni banamuun ni yaadatama. Sababa waraana kanaan dhalattoonni naannochaa miiliyoona 1.4 caalan qe'eesaaniirraa buqqa'aniiru. Kanneen keessaa 200,000 ol kan ta'an magaalaa Shiree Indasillaasee keessatti da'oo baqattootaa keessatti argamu.


Paarlaamaan Itoophiyaa 'Shanee' fi TPLF shororkeessitoota jechuun labse

Manni Maree Bakka Bu'oota Uummata Itoophiyaa walgahii har'a taa'een ABUT/TPLF fi 'Shaneen' shororkeessitoota jechuun labse. Manni marichaa walgahii idilee har'aatiin yaada murtee Manni Maree Ministirootaa Sambata darbe dhiyeesse raggaasise. Manni Maree Ministirootaa Addi Bilisa Baasaa Uummata Tigraay /ABUT/TPLF/ fi 'Shaneen' yakka shororkaa kaayyoosaanii godhatanii socho'aa akka jiran himuun ture shororkeessummaan akka labsamaniif yaada murtee kan dhiyeesse. Lubbuun darbuu lammiilee, manca'iinsa qabeenyaa akkasumas buqqaatii lammiilee iddoowwan garaagaraatti waggoota sadan darbanitti uummaman keessaa gareeleen lamaan harka akka qabanis ibsi Manni Maree Ministirootaa Sambata darbe baasen himee ture. Paartiin Adda Bilisa Baasaa Uummata Tigraay /ABUT/TPLF/ erga qabsoo hidhannootiin motummaa dargii kuffiisee aangoo biyyatti olaanaa qabateen booda gara waggoota 30f Itoophiyaa bulchaa ture. Haata'u malee lola Sadaasa 04, 2020 naannoo Tigraayiitti eegalame hordoofuun boordiin filannoo biyyaaleessaa biyyattii seera qabeessummaa dhaaba kanaa mulqe. Addi Bilisa Baasaa Uummata Tigiraay (ABUT/TPLF) bulchiinsi mootii Hayilasillaasee kufee, sirni Dargii aangoo qabachuu hordofee A.L.I Caamsaa 11, bara 1967 qabsoo hidhannoo eegale. Qabsoo hidhannoof ka'umsa kan ta'e immoo gartuu barattoota yunvarsiitii Finfinnee dhalattoota Tigraay ta'aniin hundeeffamedha. Mootummaa Itoophiyaa maqaa 'ABO-Shanee' yookin 'Shanee' jedhu yeroo baayyee Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) akka ta'eetti itti fayyadama.Haata'u malee garichi akka ABO-Shaneetti ofi hin ibsu. Waraanni Bilisummaa Oromoo (WBO) kan amma akka ABO-Shaneetti ibsamus wagggoota 30 oliif, akka damee waraana ABOtti beekamu. Kunis hanga ABO paartii siyaasaa karaa nagaatiin qabsaa'uuf boordii filanootiin galmaa'eetti. Gareen kunis erga marii hidhannoo hiikkachuu motummaa MM Abiy Ahimad waliin waliigalteerra gahamu dadhabeen booda ture bara 2018tti akka qabsoo hidhannoo itti fufu kan labsuun dhaabbichaan adda kan bahe. Dureen ABO Obbo Daawuud Ibsaa gama isaanitiin waraana bosonatti hafe akka hin ajajnee ibsaniiru.


Lola Tigraay: 'Lolli waan dhaabbate fakkaatus laalaan isaa waggootaaf nu waliin tura'- Baqattoota

Erga Sadaasa darbe lolli naannoo Tigraay keessatti mudatee as miidiyaafi dhaabileen gargaarsaa garas imaluun daangeffamee ture. Gaazexeessaan BBC Qaalkidaan Yibalxaal dhumarratti gara naannochaa imaluu danda'eera, rakkoo hamaa lammiileen keessa jiran waan arge akkanaan qindeesseera. Jiraattonni magaalaa Shiree fi naannooshee guyyaa guyyaan qe'eerraa buqqa'uu, maatiin manca'uufi rakkoo nageenyaatu isaan mudata. Daa'imni umrii waggaa ja'aa Betelihem Tasfaayee, kan naannawa magaalaa Aksuum irraa baqatte waraana keessatti lukashee/miillashee lamaan dhabde. Harmeenshee waraana sana keessatti ajjeefaman. Madaa daa'imasaa waliin kan rakkataa ture abbaan Betelihem amma luka namtolchee tolchuufiitu irraa eegama, garuu akkamiin akka argatu hin beeku. Naannoo Tigraay kutaalee hunda keessatti daafiin waraanaa kun goolama hamaa, dhiittaa mirga namoomaafi buqqaatii lammiilee hedduu uumeera, magaalaan Shirees miidhama kana qooddatteetti. Jiraattonni magaalattii 170,000 ta'an dararaa hamaa argaa jiru. Kana malees namoonni hedduun gara magaalattiitti baqachaa turan, garuu magaalattiin ammoo baqattoota simachuuf hin qophoofne. Manneen barnootaafi yuniversitiin magaalattii bakka da'oo baqattoota hedduu ta'aniiru. Yeroo ammaa baqattoonni 200,000 ta'an da'oo kanneen keessatti argamu jedhu dhaabbileen gargaarsaa. Hedduunsaanii ammoo dubartootaafi daa'immani. Hedduunsaanii Sadaasa keessa kan baqatan yoo ta'u, kan irraa baqatanis kutaalee kibbaa fi kibba lixa Tigraay kanneen waraanaan daran miidhaman keessaati. Waldhibdee Ministira Muummee Abiy Ahmad fi qondaltota TPLF gidduutti cimaa turetu boodarra gara tarkaanfii waraanaatti ce'ee rakkoo kana uume. Sadaasa darbe keessa Ministirri Muummee Abiy mooraan waraanaa kaaba biyyattii TPLF'n haleelameera jechuun erga tarkaanfiin waraanaa akka fudhatamu labsanii lolli kutaalee naannochaa garaagaraa keessatti babal'ate. Humnoonni adda addaas dirree lolaa garaagaraatiin itti hirmaachuu eegalan. Karaa kibbaa fi kibba lixaan humni addaa naannoo Amaaraa loltoota mootummaa federaalaa cinaa hiriiruun TPLF haleeluu eegalan. Harmeen umrii waggaa 65 Atsedee Mabraatoom gocha suukanneeaa fi rifaasisaa tibba waraanaa sana ture dubbatu. Aadde Atsedeen magaalaa Daanshaa keessaa ijoolleeshee waliin jiraachaa turte. Aadde Atsedeen yeroo ammaa ijoolleesaanii dubaraa, abbaa manaa isaanii fi ijoollee akkawoo isaanii waliin iddoo da'annaa magaalaa Shiree keessa jiraatu. Jalqaba wayita harkasaanii qullaa manaa ba'an eessa akka deeman hin beekan ture, jiruunsaanii garamitti akka deemus hin beekan. "Boqonnaa hin qabnu. Beelaafi dheebuun gidiramne. Daabboo cabduu kadhannee ijoollee keenyaaf kennaa turre. Bishaan kadhannee daa'imman keenya obaasna,'' jedhan. Wayita baqaaf karaarra turanitti reenfa namaa osoo hin awwaalamin karaarratti gatame hedduu argaa akk turan kan himan Aadde Atsedeen, kun yoomuu sammuu keessaa akka isaan hin badne dubbatan. ''Gammaduu baannus garuu lubbuun jirra. Guyyaan dhufee darba, lubbuun jiraachuun keenya carraadha,'' Namoota mooraa kana keessatti da'atanii jiraniif gargaarsa kennamaa jira, garuu namoonni ammoo ga'aa miti jedhu. Erga mootummaan paartii TPLF'n durfamu aangoorraa buufamee bulchiinsi yeroo mootummaa federaalaan hundaa'ee naannocha bulchaa jira. Akka bulchiinsi kun jedhutti namoonni miiliyoona afur ta'an deggersa barbaadu. Miiliyoona tokko kan caalan ammoo qe'eesaaniirraa buqqa'aniiru. Dubbi himtuun mootummaa yeroo naannoo Tigraay Iteenash Nugusee, arjoomtonniifi dhaabbileen gargaarsaa hundinuu deggersa isaanii cimsuu qabu jette. Hawaasi idil-addunyaa dhaabbileen gargaarsaafi qorattoonni walabaa gufuu tokko malee gara naannochaa akka seenan gaafachaa turan. ''Yeroo ammaa dhaabbileen gargaarsa kennan seenanii uummata gargaaruu danda'u. Amma yeroosaati,'' jette Iteenash. Rakkoon haganaa magaalaa Shireetti baqattootarra ga'aa jiruu ammas namoonni dbalataan gara magaalattiitti godaanaa jiru. Gaazexeessaan BBC Qaalkidaan Yibalxaal namoonni hedduun konkolaattota gurguddaa irratti fe'amanii, kaansaanii ammoo lukaan gara magaalaa Shiree wayita imalan arguu dubbata. Mootummaan federaalaa naannoo Tigraay to'achuu himus ammallee garuu nageenyi naannichaa amansiisaa miti, namoonnis kanaaf godaanuu itti fufan. Dhukaasiifi haleellaan ammallee bakka tokko tokko akka jiru jiraattonni ni himu. Labsiin yeroo muddamaa tibba waraanaa labsame ammallee ni jira; yeroon sochii akkuma daangeffametti jira; sakatta'iinsi bakkaa bakkatti jira. Garuu hagam takka waraanni dhaabbatullee, madoonsaa garuu irraa fayyuuf waggoota kan fudhatuudha; jiraattonni hedduun madaan kun yoomuu nu keessaa hin ba'u jedhu.


Lola Tigraay: Mootummaan Itoophiyaa namoota TPLF tumsaniif akeekkachiisa dhumaa kenne

Hidhattoonni TPLF'f amanamoo ta'an mooraa waraanaa Kaaba biyyattii jiru haleeluun heera mootummaa fi birmadummaa biyyaa irraan balaa geessisaniiru jechuun kan himatu mootummaan federaalaa Itoophiyaa, qaama jaarmiyaa kana waliin hidhata qabuuf akeekkachiisa dhumaa kenneera. Ibsa har'a Waajjirri MM tiwiitara isaarratti maxxansee, gochi humnootii TPLF waraana biyyaa irratti raawwatame balaa dhihoofi ifaa motummaan tarkaanfii seera kabachiisu barbaachisuu dirqisiise ture jedheera. Dhiittaa mirga namoomaa fi ajjeechaa akkasumas buqqaatii lammiilee naannoo Tigraay keessatti raawwatameef sababi ijoon TPLF jedha mootummaan Itoophiyaa. Haata'u malee jaarmiyaaleen idil-addunyaa kanneen mirga dhala namaaf falman kan akka Humaan Raayitis Waach, UN akkasumas biyyoota jajjaboo akka US fi Gamtaa Awurooppaa dabalatee, hawaasi idil-addunyaa qaamoleen waraana naannoo Tigraay keessatti hirmaatan hunduu yakka raawwatameef qoratamuu qabu jechuun gaafachaa jiru. Ibsi waajjira Ministira Muummee kun akka jedhutti, mootummaan Itoophiyaa goolama siyaasaa TPLF duraan uumaa tures karaa nagaan hiikuuf yaalaa tureera. Garuu TPLF sochii karaa nagaa mootummaan taasisaa ture kana akka waan mootummaan dadhabina agarsiiseetti fudhachuun haleellaa raawwatan jedha. Ministirri Muummee Abiy Ahimad Sadaasa 04, 2020 ture erga buufanni waraanaa Kaaba biyyattii Tigraay keessatti argamu irratti haleellaan raawwatameera jechuun ifatti tarkaanfiin waraanaa humnootii TPLF irratti akka fudhatamu kan labsan. Lola kanaan namoonni dhibba hedduun lakkaa'aman ajjeefamaniiru, kanneen kuma 60,000 kan ta'an ammoo gara Sudaan baqachu raggaaleen dhaabbilee gargaarsa namoomaa ni mul'isa. Namoonni hedduun harka namaa eeggachuuf saaxilamuu fi duguuggaan sanyii raawwatamuu US dabalatee hawaasi idil-addunyaa ibsaa jiru. Mootummaan Itoophiyaa duguuggaan sanyii raawwatameera kan jedhu oduu bu'uura hin qabneedha jechuun, yakka raawwatame garuu jaarmiyaalee mirga namoomaa fi UN waliin ta'uun akka qoratu ibseera. Dhaabbati Biyyoota Gamtaamniis Komishinii Mirga Namoomaa Itoophiyaa waliin ta'uun yakka naannoo Tigraay keessatti raawwate jedhame qorachuuf walta'u tibbana ibseera. Gareen TPLF seeraan ala deemuu fi yakka hojjechuusaaf tarkaanfii irratti fudhachuu kan ibsu mootummaan Itoophiyaa, hooggantootaa fi miseensota garee kanaa hanga tokko seeratti dhiyeessuu himeera. Kunis birmadummaa fi nageenya biyyattii eeguuf akka ta'e kan eere ibsi waajjira Ministira Muummee kun, ammas kanneen garee kanarraa hafanii hidhatanii bakka bakka jiran nageenya biyyaaf yaaddoo ta'anii jiru jedha. Mootummaan yeroo Mana Maree Federeeshiniitiin hundeeffamee naannoo Tigraay bulchaa jiraachuu kan eere ibsi kun, mootummaan federaalaas bulchiinsa yeroo waliin ta'uun naannocha deebisee ijaaruu irratti xiyyeeffateera jedhe. Naannoo Tigraay kan sababa waraanaan miidhamte deebisanii ijaaruuf ga'ee guddaan dhalattoota naannochaarraa eegama kan jedhu ibsi kun, garuu faallaa kanaa dhalattoonni naannochaa tokko tokko hidhatanii haleellaa eegalan jedha. Akka ibsa kanaatti, kanneen garee hidhate tumsuun waliin qindoomanii yakka raawwachuutti cichan sabboontota dhalattoota naannocha ta'an osoo hin taane, kanneen mootummaa hacuuccaa gaggeessaa ture deggeraniidha. Mootummaan dhalattoota naannochaa waliin ta'uun haala siyaas-diinagdee fi hawaasummaa naannochaa yaaddoo keessa galee ture sirreessuu akka barbaadu kan eere ibsi kun, dhalattoonni naannichaa kanarratti akka hirmaatan waamicha dhiyeesseera. Hooggantoota TPLF kanneen haleellaa raawwatame keessaa harka qabaachuun shakkaman muraasa irraa kan hafe, dhalattoonni naannichaa erga lolli dhalatee bakka garaagaraatti gugatanii jiran yeroo torban tokkoo keessatti akka qe'eesaaniitti deebi'anis dhaameera mootummaan, akka ibsa kanaatti. Dhalattoonni naanichaa sodaa waraanaa fi rifaatuu loltoota irraa qabaniin riphanii jiran gara qe'ee fi ganda isaaniitti deebi'anii akka jireenyasaanii itti fufaniif qaamni nageenyaa eegumsa ni taasisaaf jedheera ibsichi. Qaamoleen nageenyaa, bulchiinsi fi qaamoleen olaantummaa seeraa kabachiisan akka lammiilee kunneen simatanii deggeruun waliin hojjetaniif haalli mijateeraaf jedhe. Mootummaan Itoophiyaa kanaan duras qondaaltonni TPLF kanneen yakka raawwatame keessatti hirmaataniiru jedhee shakke karaa nagaan akka harka kennataniif waamicha taasisaa turunsaa ni yaadatama. Sababa kanaanis qondaaltonni TPLF kaan ajjeefamanii kaan ammoo to'annoo seeraa jala oolanii dhimmi isaanii mana murtiitiin ilaalamaa jira. Akka ibsa waajjira ministira muummee kanaatti, ammas taanaan qondaaltonni TPLF kaayyoosaaniitti cichanii jiran, badiinsa naannoo Tigraay irra ga'e irraa baratanii, rakkoon kana caalu akka hin mudanneef jecha akka harka kennatanii fi yakka raawwataa jiran irraa akka of-qusatan mootummaan dhaameera. Miseensonni TPLF kanneen ajaja kana fudhatanii hojiirra oolchan adabbii cimaa jalaa ni baraaramu, dararaa lammiileerra ga'u hir'isuu keessattis ga'ee guddaa gumaachu jedha ibsi kun. Kanneen ajaja kana didanii kaayyoo isaaniitti cichan garuu mootummaan tarkaanfii barbaachisaa hunda fudhatee seera akka kabachiisu hubachiiseera ibsi waajjira MM kun.


Lola Tigiraay: Birrii Bil. 6.7 ol TPLF akka yakka ittiin hin raawwachiifne, hin miliqsne godhameera- Abbaa Alangaa

Abbaan Alangaa Waliigalaa Federaalaa Itoophiyaa Birrii Billiyoona 6.7 ol ta'u, Addi Bilisa Baasaa Ummata Tigiraay (TPLF) akka hojii yakka ittiin hin raawwachiisneefi karaa seeraan alaa hin miliqsine ittisuun danda'ameera jedhe. Abbaan Alangaa Waliigalaa ibsa Kibxata baaseen A L I Sadaasa 24, 2013 guyyaa haleellaan Humna Ittisa Biyyaa Iizii Kaabaarratti raawwatamee kaasee hordoffiifi qorannoo qabeenyarratti taasiseen Birrii Biliyoona 6.7 ol TPLF akka yakka ittiin hin raawwachiifneefi karaa seeraan ala hin miliqsine gochuun danda'amuu himeera. Kana malees, maallaqni TPLF Birrii miliyoona 95.5 ol ta'u karaa seeraan akka murteen dhaalamuu itti kennamuuf qaama ilaallatutti dabarfameera jedheera. Dhaabbileen TPLFn to'atamaa turaniifi maallaqaafi qabeenya isaanii kaayyoo seeraan alaatiif itti gargaaramuu danda'u jedhamuun shakkaman, akkasumas qodaaltota waraanaafi aanga'oota biroo lolicha keessatti hirmaatan irratti hordoffiifi qorannoo qabeenyaa taasifameen hojiin bu'a qabeessa ta'e galmaa'uu Abbaa Alangaa Waliigalaatti Daarektarri Janaraalaa Qabeenya Seeraan ala Hortaman Deebisuu Obbo Alam-aantee Agidawu ibsaniiru. Akka ibsa Abbaa Alangaa Waliigalaa Federaalaa kanatti, maallaqaafi qabeenya warreen biyya isaanii ganuun TPLF waliin hiriiran jedhe irratti hordoffii taasifameen, qabeenya socho'aniifi hin sochoone dabalatee ajaja mana murtiittiin akka dhorkaman taasifameera. Hordoffiifi to'annoo dhaabbata Effart jalatti bulaniifi kanneen biroo hidhata walin qaban irratti taasifameen walumaagalatti maallaqni Birrii Biliyoona 4.2 ol akka mana murtiidhaan dhorkamu ibsi Abbaa alanaa kun eeree jira. Dabalataan, Konkolaataawwan fe'isaa gurguddoo Birrii Biliyooona 2 olitti tilmaamamu ajaja mana murtii baasuun tumsa seeraa mootummaa Jabutii waliin taasifamun akka gara biyyaatti deebiyanis taasifamaniiru jedha. Haaluma kanaan maallaqniifi qabeenyi Effart, "gocha yakkaa biroo ittiin raawwachiisuuf akka hin oolle hojiin hojjetamuu,"  kan ibse Abbaab alangaa, qorannoon yakkaafi qabeenyaa xumuramee hanga manni muri murtee dhumaa kennutti dhaabbileen Effart Boordii Abbaa Imaanaa walabaa mana murtiidhaan muudaman jalatti hojii seera qabeessa ta'e qofa akka hojjetan hordoffiin taasifamaa jira jedhameera. Kanaan alattis, Abbaan Alangaa Waliigalaa, "aanga'oota garee TPLF keessa turaniin to'annoon kallattiin taasifamaa ture" kan jedhaman waldaalee hawaasaa sadiirratti qorannoo taasifameenis Birriin Miliyoona 400 ol ta'uufi sheeriin Birrii Miliyoona shanii oliin bitame mana murtiin dhorkamee bulchiinsi walabaa muudameefii maallaqa waldaalee kanneen irratti hordoffiin taasifamaa jirachuun ibsameera. Boordiin Filannoo Biyyaalessaa Itoophiyaa TPLF fincila keessatti hirmaateera jechuun galmeerraa haquu hordofees, bu'uura seeraan qabameen baasiin dhaabicharra ture kaffalamee booda maallaqni hafu barnoota lammummaafi namoota filataniif akka oolu Boordichichaa dabarfamee kennamuu Alam-aanee Agidawu ibsaniiru.


‘Tigiraayitti ummanni baadiyyaa rakkoo hamaa keessatti dagatameera’ -MSF

Dhaabbanni idil-addunyaa fayyaa irratti hojii tola-ooltummaa hojjetu Mediisin Saan Firoontiyeersi (MSF), Tigiraayitti ummanni baadiyyaa rakkoo hamaa keessatti dagatameera; rakkoon hir'ina nyaata madaalawaa ammoo "daran hammaachaa jira" jedhe. Dhaabbanni kun naannoo Tigiraa keessatti daa'imman sababa hir'ina nyaataan akka malee miidhaman arguu isaa ifa godheera. Dhaabbanni Sagantaa Nyaata Addunyaa jalqaba torban kanaa keessa Tigiraay keessatti ummanni harka dhibba keessaa 91 ta'u gargaarsa nyaataa atattamaa kan barbaachisudha jechuun beeksiseera. Manni Maree Nageenyaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii ammoo Itoophiyaa naannoo Tigiraay keessatti gargaarsi namoomaa gahaan dhiyaachuu baatus, carraaqqii mootummaan Itoophiyaa taasisaa jiru garuu kan jajjabeeffamudha jechuun isaa ni yaadatama. Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniitti Qindeessaan Gargaarsa Namoomaa (OCHA)  A L I Ebla 4, 2013 naannoo Tigiraay ilaalchisuun gabaasa baaseen, wanta naannicha keessatti uumame hordofee rakkoon namoomaa hamaan uumamuu isaa kaasee ture. MSF akka jedhetti, kilinikoota baadiyaa Tigiraa keessa jiran keessatti daa'imman hordofiin taasifameef keessaa harka sadii kan ta'an hir'ina nyaataan miidhamaniiru. Dhaabbanni gargaarsaa idil-addunyaa kun itti dabaluun akka ibsetti, gargaarsi guyyaa guyyaan dhiyaatu magaalotii gurguddoorraa kan hafe gara kutaaleen baadiyaa naannoo Tigiraay kan qaqqaban muraasa qofadha. Maatiin tokko tokko guyyaatti si'a tokko qofaa nyaatu kan jedhe gabaasni MSF kun, isayyu heddumminaan daabboo qofaa nyaatu jedheera. Waqtiin roobaa yeroo dhiyaachaa dhufu kanatti sababa lola gaggeeffamaa jirurraan kan ka'e qonaan bultoonni gara oyiruu isaanii deemuu waan dhorkamaniif haalli jiru hammaachaa deemuu danda'a jechuun tilmaameera Mediisin Saan Firoontiyeersi. Naannoo Tigiraay keessatti gargaarsa gara caalu kan dhiyeessaa jiru mootummaa ta'uu isaa kanaan dura ibsuun ni yaadatama. Rakkoon hir'ina nyaataa madaalawaa bakkaa bakkatti garaa gara ta'us, baatiiwwan darban keessa rakkoon gargaarsa atattamaa nyaata madaalawaa Tigiraay keessatti dabalaa dhufuu isaa Mediisin Saan Firoontiyeersitti qindeessaan garee gargaarsa atattamaa Tomaas Saantoon ni dubbatu. Mediisin Saan Firoontiyeersi  yeroo ammaa kanatti naannoo Tigiraay keessatti magaalota akka Addigiraat, Aksuum, Aduwaa, Abbii Adii, Shiree, Shiraaroo, Humaraafi Daanshaatti tajaajila fayyaa kennaa jira. Jalqaba bara 2021 irraa kaasee garee bakkaa bakkatti socho'uun tajaajila fayyaa kennan gara maagaalaalee baadiyyaafi gaarreewwaniitti bobbaasuun tajaajila kennu baballisaa jira. Odeessaalee lola Tigraay biroo: Baayyinniifi gahumsi miseensonni maatii hedduun argatan hir'achaa dhufuu isaatiin hedduun isaanii guyyaatti si'a tokko qofa akka nyaataniif sababa ta'eera jedha gabaasichi. "Gargaarsa namoomaa naannichaa guddisuudhaaf, akkasumas ballinaan akka walga'u gochuudhaaf haalonni fedhii gargaarsa dirqamaa gaafatan jiru," jedhan Saantoon. Kanaan dura gargaarsi namoomaa daabbileen gargaarsaa irraa eegamu yeroo isaatti qaqqabuu waan hin dandeenyeef, mootummaan birrii biiliyoona 40 baasuu isaa beeksisee ture. Ministirri Muummee Itti-aanaafi Ministirri Dhimma Allaa Obbo Dammaqaa Mokonnon, dhaabbileen gargaarsa namoomaa dhiyeessan rakkoo keenniinsa hayyamaa kanaan dura yeroo dheeraa fudhatuufi rakkisaa ture foyyeessinee amma adeemsa jiru salphaa taasisuun naannoo Tigiraay keessa socho'uudhaaf qaama ilaallatu qofa beeksisanii gargaarsa warra barbaadan biraan geessisuu akka danda'an ibsaniiru. Bakkawwan fageenyarra jiraniifi mijatoo hin taane dabalatee gargaarsa qaqqabsiisuudhaaf haala namoonni sivilii ta'aniifi loltoonni waliin qindaa'anii hojjetan akka jiraatu beeksisaniiru. Obbo Dammaqaan ibsa kennaniin namoota miliyoona 3.5 ta'aniif gargaarsa qaqqabsiin akka danda'ame himuun, gargaarsa rabsame keessaa harka dhibba keessaa 70 mootummaan akka diyeesse dubbataniiru.


Lola Tigiraay: Bilinken Itoophiyaan humnoota alaa Tigiraay keessaa atattamaan akka baaftu gaafatan

Ministirri Dhimma Alaa US Antoonii J Biliinken mootummaan Itoophiyaa lola dhaabuun namoota nagaaf eegumsa taasisuu, akkasumas humnoota nageenyaa naannoo Amhaaraa fi loltoota Ertiraa Tigiraay keessaa baasuurratti tarkaanfii qabatamaafi atattamaa akka fudhatuuf irra deebiin cimsee gaafateera. Antoonii Biliinken har'a Ministira Muummee Itoophiyaa  Abiy Ahmad (PhD) waliin akka haasaa taasisan ministeera dhimma alaa US'tu beeksise. Akka dubbi himaan ministeerichaa Need Piraayis jedhanitti, Antoonii  Biliinken MM Itoophiyaa Abiy Ahmad waliin yaaddoo gargaarsa namoomaafi mirgoota namoomaa naannoo Tigiraay ilaalchisee Yunaayitid Isteet qabdurratti xiyyeefannaan dubbataniiru. Antoonii Biliinken sarbama mirgoota namoomaafi miidhaawwan qaqaban ilaalchisuun qorannoon walaba, qaama idil-addunyaarraafi amanamaa ta'een gaggeeffamee warra yakka hojjetan itti gaafatamtoota taasisuuf  haala mijeessuu keessatti Itoophiyaan hawaasa addunyaa waliin akka hojjettuuf gaafataniiru, jedhan dubbi himaan ministeera dhimma alaa US kun. Gargaarsi namoomaa guutuu dhorkaa tokko malee akka gara Tigiraay seenu Itoophiyaan dhiyeenya beeksiste waan gaariidha jechuun, ammas taanaan mootummaan Itoophiyaa  waadaa gale kabajuu akka qabu BIlinken gaafataniiru jedhan Need Piraayis. Ministeerri Dhimma Alaa US ibsa kaleessa baaseen naannoo Tigiraayitti ajjeechaan raawwatameera, waliigalatti haalli naannicha keessaa yaadessaa ta'eera jedhee ture. Loltoonni Eertiraafi humnoonni naannoo Amaaraa naannichaa bahuun tarkaanfii murteessaa jalqabaati kan jedhe ibsi ministera dhimma alaa Ameerikaa Dilbata bahe, humnoonni lolicha keessatti hirmaatan tarkaanfii humnaa fudhachuu irraa of qusachuun naannichatti deeggarsi namoomaa akka dhiyaatu hayyamamuu qabu jechuun gaafateera. Ministeerri Dhimma Alaa Itoophiyaa ammoo gamsaatiin, Ameerikaan dhimma koo keessootti gidduu galuu hinqabdu jechuun deebii kennee ture. Ministeerichi ibsa baaseen ''Ameerikaan dhimma keessoo Itoophiyaarratti ibsa baasuunshee, keessattuu bobba'insi humnoota naannoo Amaaraa ka'uun isaa wanta gaddisisaadha,'' jedhe.


Miseensonni bulchiinsa yeroo Tigiraay hedduun TPLFn ajjeefamanii kaan ukkaamfamu motummaan hime

Naannoo Tigiraay keessatti miseensonni bulchiinsa yeroo naannichaa hedduun haleellaa TPLF raawwateen ajjeefamuu, madaa'uufi ukkaamfamanii fuhatamuu mootummaan Itoophiyaa ibse. Wiirtuun Odeeffannoo Yeroo Labsii Muddamaa Qulqulleessu ibsa baaseen, erga bulchiinsi yeroo naannoo Tigiraay hundeeffamee booda bakkawwan gara garaatti miseensota bulchiinsichaarratti haleellaa TPLFn raawwatameen namoonni 22 ajjeefamuu eeree jira. Miseensonni bulchiinsa yeroo naannoo Tigiraay afur ta'an irratti haleellaa raawwatameen miihaan irra gahee wallaanamaa akka jiranillee ibsi Wiirtuu kanaa dabalee ibseera. Walumaagalatti ji'oota ja'an darban keessa namoota nagaa miseensota bulchiinsa yeroo naannichaa ta'an 46 irratti humnoota TPLFn haleellaan raawwatameera. Ibsi Wiirtuun kun baase akka jedhutti, miseensota bulchiinsa yeroo akka ummanni naannichaa tasgabbaa'ee gara jiruu idileesaatti deebiyuuf carraaqan irratti haleellaan raawwatamuun alatti qabeenyis manca'eera. Naanoo Tigiraay bakkawwan gara garaatti lakkoofsa miseensota bulchiinsa yeroo haleellaan irratti raawwatme kan baase ibsi kun, ajjeechaan baayyeen kan qaqqabe Kaaba-lixa Tigiraay keessatti yoo ta'u namoota sagalitu ajjeefame jedheera. Akkasumas, godina giddu-galeessaatti ja'a, Kibbatti sadii, naannawaa birootti ammoo namoonni tokko tokko miseensa bulchiinsa yeroo naannichaa ta'an ajjeeffamaniiru jedha. Odeessaalee lola Tigraay biroo: Godina Kibbaa keessaa miseensonni bulchiinsa yeroo sagal kan ukkaamfaman yoo ta'u, Kibba-bahaatti shan, godina giddu-galeessaatti afur, akkasumas godina Bahaatti ammoo lama ukkaamamaniiru jeha ibsichi. Miseensota bulchiinsa yeroo naannoo Tigiraay TPLFn haleellaan irratti raawwatame keessaa afur godina gara garaa keessatti madaa'aniiru jechuun eera gabaasni Wiirtuu kanaa. Waggoota 30f aangoo mootummaa Itoophiyaa giddu-galeessaa keessatti gahee guddaa qabaachaa kan ture TPLF, waggoota sadii dura jijjiirraa gaggeessummaa dhufe hordofuun giddu-gala ofii Tigiraay godhatee tureera. Waldhabdeen TPLF mootummaa gidu-galeessaa waliin qabaachaa ture filannoon biyyaalessaa dheereffamuusaa horofee naannoo Tigiraay keessatti filannoo addatti gaggeeffachuusaatiin tarkaanfii mootummaan Federaalaa fudhateen hammaachaa deemuun isaa ni yaadatama. Sadaasa 2020 gara jalqabaa humnoonni TPLF raayyaa ittisaa mootummaa Federaalaa naannoo Tigiraay keessa jiru irratti haleellaa raawwate hordofee MM Abiy Ahmad tarkaanfiin akka fuhatamu ajajuun isaanii ni yaadatama. Ajaja sana hordofee tarkaanfii fudhatameenis TPLF aangoo naannoo Tigiraay waggoota 30f ol-aantummaan to'ataa turerraa kaafameera. Kanaan walqabatees aanga'oonni ol-aanoo baayyeen lola keessatti ajjeefamuufi mootummaa Federaalaan to'atamuun isaaniiru. Haata'u malee, gareen kun ammayyu Tigiraay naannawaa gara garaa keessa sosocho'uudhaan haleellaa raawwachaa akka jiru odeeffannoon kanaan dura bahan kan agarsiisan yoo ta'u, ibsa mootummaan amma gareen kun ajjeechaafi haleellaa akka gaggeessaa jiru ilaalchisuun baase kunis kanuma mirkaneessa. Torban muraasa dura Manni Maree Bakka Bu'oota Ummataa Itoophiyaa TPLFn garee shororkeessaa jechuun farrajuun isaa ni yaadatama.


Lola Tigraay: 'Qaamoleen nageenyaa mirga dhala namaaf wabii dhaabbatan Tigraay seenuu qabu'-US

Ministirri Haajaa Alaa US Antonii Bilinken haala siyaasaa Itoophiyaa keessa jiru irratti wayita yaada kennan, qaamoleen hunduu rakkoo jiru furuuf mariin jiraachuu qaba jedhan. Keessattuu haalli naannoo Tigraay keessa jiru daran kan isaan yaaddessuu fi haalli mootummaan federaalaa dhimma kana itti ilaalaa jiru fudhatama kan hin qabneedha jedhan. ''Uummanni Tigraay waan fedhii isaanii guutu argachuu qabu, adeemsa lola dhaabu hordofuu qabna. Mootummaan keenya kalattii kanarratti gargaarsa ni kenna. Adeemsi keenya haala kana kan hordofuudha.'' Rakkoon Itoophiyaa keessa jiru kan duraa caalaa akka isaan dhiphisuu fi kan itti dhimmaman ta'uu dubbatan Bilinken. ''...haalli Tigraay keessa jiru baay'ee yaaddessaadha. Naannoo kana keessatti sarbamiinsi mirga namoomaa fi haleellaan suukanneessaan raawwatamuu gabaasi qabatamaan hedduun ba'aa jira,'' jedhan. Ministirri Haajaa Alaa US Antoonii Bilinken haala naannoo Tigraay fi waliigalatti waa'ee Itoophiyaarratti Ministira Muummee Abiy Ahmad dabalatee qondaaltota Afriikaa fi addunyaa waliin mari'achuu himan. ''Dhimma kanarratti MM Abiy fi hooggantoota naannawa sanaa darbees kan biyyoota biroo bilbilaan dubbiseera. Sodaan MM Abiy TPLF ilaalchisee qabanii fi tarkaanfii isaan fudhatan sirriittin hubadha. Haalli amma Tigraay keessatti ta'aa jiru garuu kan fudhatama qabu miti, jijjiiramuu qaba.'' Jaarmiyaaleen deggersaa, mirga namoomaa fi kanneen dhimmicha walabaan qoratan bilisaan naannoo kana keessa socho'uu qabu jedhan Bilinken. ''Haala salphaan gufuu tokko malee gara Tigraay seennee haala jiru akka hubannu haalli mijachuu qaba. Jaarmiyaaleen deggersa namoomaa kennan walabummaadhaan seenuu danda'uu qabu. Uummanni naannoo sanaa nageenyi isaa eegamaa jiraachuu fi deggersa argachaa jiraachuu mirkaneessuu qabna, mootummaan kutannoo akkanaa mul'isuu qaba.'' Wayita dhibdeen biyya tokko keessatti uumamu gidduu seenuu, hanga humna nageenya eegsisu ramaduutti kan beekamtu US, haala Itoophiyaa keessa jiruun walqabatee maal yaaddi gaaffiin jedhu gaafatamee Bilinken akkas jedhan. ''Ammatti gara humna nageenyaa erguutti deemuuf qormaata lamatu jira. Tokko akkuma beekamu loltoota Eertiraa gama tokkoon, gama kaaniin ammoo hidhattoonni Amaaraa naannocha keessa jiru. Isaan kunneen ba'anii humni nageenyaa kan mirga namoomaa hin sarbine seenuu qaba.'' ''Humni nageenyaa uummata Tigraay irratti, duguuggaa sanyii nuti argaa jirru kana dabalee hin raawwanne achi seenuu qaba" jedhan. "Duguuggaan sanyii sun dhaabbachuu qaba. Qorannoon walabaa akka gaggeeffamu barbaanna. Qaamni itti gaafatamu adda bahuu qaba." "Hunda caalaa ammoo mariin araaraa qaamolee hunda gidduutti akka gaggeeffamu feena.  Haala kanaan biyyattii ce'umsa siyaasaa dansaatti seenuu dandeessi, Ministirri Muummee Abiy kanaaf haala mijeessuu qabu," jedhan. Ji'a kana gara jalqabaa mootummaan Itoophiyaa gareewwan mirga namoomaa idil-addunyaa waliin ta'uun dhiittaa mirga namoomaa fi dhumaatii lammiilee raawwatameera jedhame akka qoratu ibsee ture. Mootummaan Itoophiyaa dhimmi Tigraay dhimma keessoo kiyyaati jechuun yeroo baay'ee himata US irraa ka'u kuffisaa ture. Ministirri Muummee Abiy Ahmad oppireeshinii waraanaa naannoo Tigraay keessatti erga gaggeessanii booda duulli qindaa'aan sadarkaa idil-addunyaatti nurratti banameera jechuun biyyoonni Afriikaa akka cinaa isaanii dhaabbatan, xalayaa mana maree nageenyaa fi tasgabbii Gamtaa Afriikaaf barreessuun ibsaniiru. A.L.I Onkoleessa 24, bara 2013 ture humnoonni TPLF buufata waraanaa federaalaa Naannoo Tigraay jirurra haleellaa raawwachuu isaani hordofee MM Abiy TPLF irratti duulli waraanaa akka taasifamu kan ajajan. Raayyaan Ittisa Biyyaa Maqalee to'achuu isaa ibsuu hordofee hoggantootaafi miseensota TPLF harka hin kenninu jedhan irratti duulli banameera, Yeroo kanatti ture jiraattota naannichaa irratti sarbaminsi mirga namoomaa olaanaa ta'e raawwachuu kan dhagahamaa ture. Mootummaan garuu himannaa kanneen hin fudhatu.


Lola Tigraay: Waraanni Itoophiyaa himannaa Tigraayitti ajjeechaa raawwateera jedhu haale

Naannoo Tigraay keessa sarbamni mirgootaa Raayyaa Ittisa Biyyaa Itoophiyaan raawwataman jedhaman sobadha jechuun waraanni deebii kenne. Raayyaa Ittisaa Biyyaatti daarektarri olaanaa Indoktirineeshinii Mejar Jeneraal Mohaammad Tasammaa ibsa miidiyaalee biyya keessaaf laataniin ''Tigraay keessa waraanni lammiilee nagaa ajjeeseera jechuun oduun hafarsamu, ergamtoota TPLFn kan qindaa'edha,'' jechuun dubbatan. Dabaluunis tarkaanfii waraanni fudhateen ''gareen TPLF akka lamuu hin kaanetti rukutamuu'' himuun, miseensonni garichaa hafan tokko tokko ''amala shiftummaan, bakka tokko tokkotti ummata saamaa, dararaafi ajjeesaa jiru,'' jedhan. Hidhattoonni kun lammiilee nagaa ajjeesaa, gochi kun Raayyaa Ittisa Biyyaan akka raawwatame fakkeessuuf gochaalee garagaraa hojjechaa jiru jedhan. Sagantaan BBC Africa Eye gabaasa qorannoo hojjeteen, Tigraay keessa iddoo Maahibara Dego jedhamtutti waraanni Itoophiyaa ajjeechaa jumlaa raawwachuusaa ragaalee mul'isan argachuusaa dhiyeenya gabaaseera. Kanaanis maloota garagaraa fayyadamuun, yoo xiqqaate bakka dhiironni 15 itti ajjeefaman adda baaseera. Viidiyoowwan kunneenis, wayita namoonni hidhatanii fi uffata dambii waraanaa uffatan garee dhiiroota hidhannoo hin qabanne gara qarqara allayyaatti osoo oofanuu, garii isaaniitti itti dhiheenyaan yeroo itti dhukaasanii fi reeffa isaanii gara allayyaatti irraan gadee gangalchan agarsiisa. Odeessaalee lola Tigraay biroo: Ajjeechaan gara jabeenyaa kunis Kaabaa Itoophiyaa Naannoo Tigraay, bakka waraanni Itoophiyaa humnootii TPLFn lolaa jiru, dhiheenya magaalaa Maahbara Dagootti raawwatamusaa BBCn mirkaneesseera. BBCn ragaalee viidiyoo walitti qabe kana mootummaa Itoophiyaaf kan dhiyeessee yoo ta'u, motummaan deebii barreeffamaan deebiseen ''maxxansawwanii fi himannaawwan miidiyaa hawaasaa akka ragaatti dhiyaachuu hin danda'ani" jedhe. Ergasii garuu UKtti embaasiin Itoophiyaa ibsa baaseen, poolisiin federaalaa fi abbaan alangee qorannoo gochuuf gara bakkichaa deemaniiru jedhe. MM Abiy Ahimad paarlaamaa biyyattiitti dhiyaachuun akka dubbatanitti, Tigraay keessa badii loltoota Itoophiyaatin raawwataman jedhaman irratti, qorannoon barbaachisu taasifamuun, kanneen balleessan seeraan akka gaafataman dubbatanii turan. Ibsa guyyaa Roobii kennameen TPLF ofii ajjeechaa raawwachuun, viidiyoo gulaalanii gochicha raayyaan ittisa biyyaa akka raawwate godhanii dhiyeessuun, maqaa balleessuuf akka yaalan Mejar Jeneraal Mohaammad Tasammaa dubbatan. Waltajjiidhuma sanarratti qondaalli waraanaa biraa Birigaader Jeneraal Kumaa Miidhaksaa viidiyicharratti ibsa bal'aa kennaniiru. Isaanis kanneen uffata dambii waraanaa uffachuun viidiyoo gubbaatti mul'atan, miseensa akka hin taane himuun, uffati dambii humnoota TPLFn saamameera jedhan. Uffati loltootaaf kennamu tokkoon tokkoo isaaniif akka tahuuf tahee kan hodhame oggaa tahu, kanneen viidiyoo gubbaa mul'atan garuu kan hanga isaaniif tahuun ol kan uffatan tahuu harkasaanirraa baruu dandeenya jedhu. Kana malees hidhannoon mudhiirraa kan miseensota raayyaa ittisa biyyaa akka hin taane himan. Qondaalli waraanaa kun dabaluun: ''Viidiyichi ta'iiwwan garagaraa sadii walitti fiduun kan dhiyaateefi kan sobaati. Kunis kaameeraafi mobaayilaan kan waraabame of keessaa qaba,'' jedhan. Inni jalqabaa kaameeraan kan waraabame oggaa tahu, bakki mul'atu bakka viidiyoo lammaffaarraa mula'tuun adda tahuu ibsan. Garaagarummaan isaas tokko dirree, inni kaan ammoo haallayyaa tahuu eeruun, viidiyoon sadaffaa ammoo kan reeffi itti mula'tuufi mobaayilaan kan waraabamedhas jedhan. Birgaader Jeneraal Kumaa, viidiyoo kanarratti ibsa bal'aa kennaniin, kun dursa itti qophaa'amee kan waraabameefi soba ta'uusaanii kaasan. Dabaluunis Raayyaan Ittisa Biyyaa Itoophiyaa walitti hidhamiinsa ajajaa kan qabuufi to'annoon cimaan kan irratti taasifamu ta'uu himuun; taateen tokkoon tokkoo ni beekama, yakka akkasiis hin raawwatu jedhan. Mejar Jeneraal Mohaammad Tasammaa gamasaaniin, viidiyoowwan kunniin ''ergamtoota TPLFn sobaan qindaa'ee ummata burjaajeessuuf kan hojjetamedha,'' jedhan. Kana malees waraanni Itoophiyaa kan naamuusaan ijaarameefi bu'uura uummataa kan qabu waan ta'eef, gochaa hawaasa miidhu akkasii hin raawwatu jedhan. Lola Sadaasa darbe mootummaa Itoophiyaa fi loltoota TPLF jidduutti eegaleen namoonni kumaatamaan lakkaa'aman du'uu akka hin oolle tilmaama. MM Abiy Ahimad naannoo Tigraay keessatti sarbamni mirgoota namoomaa raawwatamaa jiraachuu gabaasaaleen agarsiisan jiraachuu dubbataniiru. Loltoonni sarbama mirgoota namoomaa raawwatan seeraan akka itti gaafatamanis himaniiru.


Lola Tigiraay: Naannoo Godina Waag Himraatti haleellaa hidhattoota TPLFn raawwate jedhameen namoonni ajjeefaman

Naannoo Amaaraa Godina Saba Waag Himraatti haleellaa tasaa hidhattoonni raawwataniin namoonni nagaan ajjeefamuufi qabeenyarras miidhaan ga’uu jiraattonniifi anga’aan naannichaa himan. Haleellaa kanaan miidhaan namarra ga’e hagam ta’uu akka hin beekamne anga’aa paarti naannicha bulchuu kan ta’an Abba Kiroos Amaare kan himan yoo ta’u, jiraataan BBC’n dubbise garuu namoonni 16 du’uu himan. Haleellaan kun kan raawwate daangaa Naannoo Tigraay fi Amaaraa kan ta’e godina Waag Himraa keessatti kan argamtu Aanaa Abargalee magaalaa Niiruwaaq keessattidha. Hogganaan waajjira Paartii Badhaadhinaa Aanaa Abargalee Obbo Kiroos akka jedhanitti, haleellaan kun kan raawwate Wiixata gaafa Bitootessa 18, 2013 ALI obboroo naannoo sa’aatii 11 irrattidha, haleellaa kanaanis lubbuun namoota nagaafi miseensota humna nageenyaa darbee jira. Osoo lafti hin bari’in haleellaa eegale kana hordofuun qaamoleen lamaan walitti dhukaasuu jalqabanii hanga sa’aatii 8’tti sagaleen dhukaasaa dhaga’amaa turuu himan, hoogganaan kun. Haleellaan kun kan raawwate hidhattoota TPLF’n ta’uu yoo dubbatan, ‘‘gara manneen jireenyaatti kan galan waan jiraniif, sakattaiinsi taasifamaa jiram,’’ jedhan. Namni BBC’n dubbiseefi akka maqaan hin eeramne gaafatan akka jedhanitti, haleellaan kun Dilbata barii barraaqa sa’aatii 11:30 irraa kaasee kan eegale yoo ta’u, namoonni 16 ajjeefamuu dubbatu. Haleellaa qabeenyas barbadeesseera jedhame kanaan, "Konkolaataawwan mootummaa afur, ambulaansii sadii, akkasumas konkolaataan dhuunfaa tokkos gubateera, akkasumas manni qorichaas saamameera," jedhan. Akka namni waan ijaan argan BBC’tti himanitti ammoo, ‘‘konkolaattonni mootummaafi ambulaansiiwwan 5 bakka tokkotti iddoo dhaabatanitti boombiidhaan gubataniiru.’’ Bakkichatti humni addaa Naannoo Amaaraa jiraachuufi osoo balaan hamaan hin ga’in qolachuu kan himan Abba Kiroos Amaare, reeffi isaanii dafee waan ka’eef meeqa akka ta’an beekamuu baatus, hidhattoota TPLF haleellaa raawwatan keessaas hedduun ajjeefamaniiru jedhan. Warri kana raawwate ergamni isaanii maal akka ta’e beekamuu baatus mana jireenyaa bulchitootaa gaafachaa maqaa qabachaa akka turan anga’aan kun himan. Wixata darbe Dimtse Wayyaaneen dubbi hima Ittisa Tigiraay kan jedhe Gabree Gabretsaadiqaan eeruun akka gabaasetti, haleellaan kun kan irratti fuulleffate "Abirgellee keessa bakka Miraaq jedhamu humna addaa naannoo Amaaraa" buufatee jirurratti akka ta'eefi humna addaa sanas guutummaan guutuutti dhabamsiisuu ibsee ture. Haata’u malee, hidhattoonni kunneen bulchitoota naannichaa barbaadan hin arganne. Namoota nagaa lamarratti garuu mana seenuun miidhaa geessisaniiru jedhan. Abargaleen magaalaa naannoo Tigraayi waliin daangaarra jirtu yoo ta’u, ganda baadiyyaa Tigaraayi keessa jirurraa km7 qofa fagaattee argamti. Akka jiraataan BBC’tti dubbatan jedhanitti, hidhattoonni sun garee sadiin qoodamuun magaalattiitti seenani. ‘‘Gama Bahaatiin karaa Tigraayiin daangeessuufi gama Lixaatiin karaa bataskaanaa irraan seenanii haleelan,’’ jedhan. Akka namni kun jedhanitti, hidhattoonni kunneen raadiyoo qunnamtii qabatanii jiru. ‘‘Jalqaba kan aggaammatan anga’oota naannichaa yoo ta’u, hiriyaa dhiyoo bulchaa tokkoo nama ta’eefi dubartii ijoolleeshee waliin jirtu irratti mana seenuun miidhaa geessisaniiru’’ jedhan. Humni addaa Amaaraa achi waan tureef lolli ka’uufi bulchitoonnis wayita sana mana isaanii waan hin turreef lubbuun hafuu dubbatan. Jiraataan kun lakkoofsa beekuu baatanus milishaa naannichaa keessaas kan du’an jiraachuufi, hidhattoota TPLF keessaas hedduun ajjeefamuu, dabaluun ibsaniiru. "Lola humna addaa Amaaraa waliin banameen miseensonni isaanii duraa ajjeefamuufi, jiraattonni naannichaa reeffa isaanii gara gammoojjiitti akka geessan hidhattootaan ajajaman, qe’eetti hin deebines,’’ jedhaniiru jiraataan kun. ‘‘Jiraattonni gammoojjii deeman kunneen eessa buuteen hin beekamu, warreen miliqanii dhufan akka jedhanitti, kuun ajjeefamaniiru jedhu,’’ jechuun, lakkoofsi namoota du’anii kan isaan jedhanii ol ta’uu mala jedhu. Guyyaa sana hanga sa’aatii 5’tti dhukaasni cimaan akka tureefi, hidhattoonni kka gadhiisan taasifamuufi takka turee dhaabbachuu dubbatan. Haleellaa sana boodas raayyaan ittisa biyyaa magaalaa Abargalee seenuu eeraniiru. Haata’u malee, hidhattoonni raayyaan ittisa biyyaa Tigraayi bakka Finaarwaa jedhamurraa wayita dhufaa turetti karaa itti cufuun lolaa akka turaniifi, gaafa Roobii magaalattiitti seenuu dubbataniiru. Nageenyi naannichaa iddootti deebi’us, jiraattonni ammallee yaaddoo qabu. Hogganaan waajjira Paartii Badhaadhinaa naanichaa akka jedhanitti, erga raayyaan ittisaa galee booda nagaa ta’uufi sana booda rakkoon mudates akka hin jirredha. Godinuma kana Aanaa Tsaagbijii keessatti Bitootessa darbe haleellaa hidhattootaan raawwateen namoonni hedduun ajjeefamuufi hedduun madaa’uu niyaadatama. Bulchaan aanichaa Abba Heenook Nagaash, haleellaa raawate sanaan lubbuun namoota 76 darbuun akka mirkanaa’e himuun, namoonni nagaa akka wareegaman ibsan.


Amhaaraa: Bulchiinsa Waag-himraa Aanaa Tsagibijiitti maaltu uumamee ture?

Naannoo Amhaaraa bulchiinsa godina saba Waag-himraa keessatti haleellaa torbee darbe Bitooteessa 18, 2021 raawwatameen namoonni baay'een yoo ajjeefaman, kaan irra ammoo miidhaan qaqqabuu aanga'oonni naannichaa fi jiraatoonni BBC'tti himan. Bakki haleellaan kun itti raawwatamee godina saba Waag-himraa aanaa Tsagibijii jedhamtutti yoo ta'u, bulchaan aanichaa Obbo Heenok Nagaash lubbuun namoota 76 darbuu mirkaneessuu BBC'tti himan. Namoonti nagaan hedduun balaaf saaxilamaniiru kan jedhan aanga'aan kun, lakkoofsi kun kana caalus akka malu himu. Bakkeewwan miidhaan oolaanaan namootaa fi qabeenyaa keessatti qaqqabee keessaa tokko kan taate Tsagibijiifi magaalaa guddoo aanichaa kan taatee Tsaataa ta'u jiraattoonni BBC Amaarriffaa'tti himan. Aanaan Tsigibajii karaa Kaaba kan naannoo Tigraay waliin wal daangeessitu yoo ta'u, daangaa naannoo Tigraay irraas fageenya km 10 hin caalle irratti argamti jedhu jiraattoonni. Jiraattonni magaalaa Tsaataa haleellaa Bitooteessa 18 hidhattoota lakkoofsaan hedduu ta'aniin raawwatame jedhameen miidhaa qaqabee ilaalchisee ragaa gara garaa himu, baay'ina namoota ajjeefaman jedhamee garu walfakkaata himu. Obbo Hiluuf Salamoon kan Magaalaa Tsaataa keessa waggoota hedduuf hojjataa motummaa ta'uun tajaajilaa jiranis, wayita rakkinnichi qaqqabu bakka sana jiraachu ibsuun, ''magaalattiin akkuma tasaatti dhukaasaan raafamu kan eegaltee, Kamisa halkan sa'aa 11 irraa jalqabeeti'' jedhu. Hidhattoonni haleellichaa raawwatanis magaalattii keessatti kallattii lamaan dhukaasa banuun jiraattoota magaalichaa hookkara keessa galchuu Obbo Hiluuf dubbataniiru. Dabalunis humni addaa naannoo Amaaraas ta'e raayyaan ittisa biyyaa naannichaa akka hin turree himuun, qaamoolee haleellicha raawwatan ittisuuf yaalii kan taasisan miseensoota milishaa magaalattii eegaa turan ta'u himan. ''Milishoonnis dhiyeessii rasaasaa waan hin qabaanneefu kan harkaa qaban xumuruun hedduun saanii wareegamaniiru'' jedhan Obbo Hiiluuf. Itti gaafatamaa Waajjira Nageenyaa fi Tikaa aanichaa kan turan Koloneel Xaqililee Geetahuniin dabalatee hedduun ajjeefamu dubbatan. Qaamooleen haleellicha raawwatan ammoo kan milishoota naannichaa caalaa hidhatanii fi baay'inas waan qabaniifu miidhaan cimaa qaqabu himan. Milishootaan alattis jiraattoonni naannichaa hedduun haleellaa kanaan miidhamu BBC'tti himan. Bulchaan aanichaa Obbo Heenook Nagaash gama isaanitiin, ''haleellaan kunis kan raawwatame hidhattoota TPLFn'' ta'u ibsun, halellicha ittisuuf milishoonnii fi jiraattoonni yaalii taasisanii turan jedhan. Haleellaa kana ilaalchisee Naannoon Amaaraa hanga ammaatti ibsi ifatti kennee hin jiru. Itti gaafatamtoota waajjira kominikeeshinii fi nageenya naannichaa dubbisuuf yaaliin BBCn taasisee hin milkoofne. Obbo Heenook akka jedhanitti hidhattoonni haleellaa kana raawwatan ''erga gara magaalattii seenaniin booda biiroolee mootummaa magaalicha keessatti argamanii fi konkolaataawwan dhunfaa gubuun barbadeessaniiru'' jedhan. Magaalichatti buufata fayyaa fi raabsaa deeggarsaa irrattis erga miidhaan qaqqabeen booda, meeshaalee wal'aansaa, nyaataa fi miidhaan gargaarsaa irratti hanni raawwatamu Obbo Hiluuf dubbatan. Qaamooleen miidhaa qaqqabsiisan kunneenis aanichatti yoo xinnaate qabeenyaa gandoota jaha keessatti argamu hunda kan barbadeessan yoo ta'u, loodaraafi Ekskaavetara akkasumas maashinoota gara biraa ijaarsa daandiitiif bobba'anii turan gubaniirus jedhan. Hannaa fi barbadiinsi kun kan mudate ''magaalattii keessatti qofaa osoo hin taane naannawa baadiyaattis mana jireenyaa qonnaan bultootaa seenuun sangaa fi re'eettii dabalate, maallaqa, buna, sukkaara, soogidda, mimixxaa fi dammaa saamaniiru'' jedhan. Lakkoofsi qaamoolee miidhaa qaqqabsiisan kanneenii baay'ee olaanaadha kan jedhan jiraattoonni, uffata danbii gara garaa fi sivilii kan uffatan akka turan himu. Haleellaan sababii badiinsa lubbuu hedduufi qabeenyaa ta'e kunis kan dhaabbate erga raayyaan ittisa biyyaa gara naannichaa galeen booda ta'u jiraattoonni ibsaniiru. ''Raayyaan ittisa biyyaa gama Maayicawu ture naannicha qaqqabusaatiin magaalattiin tasgaboofte'' jedhan Obbo Hiluuf. ''Raayyaan dhufe jennaan magaalattii gadhiisanii bahan, dhukaasni raayyaa waliin gaggeeffamees hin turre'' jedhan. Ammaan tanas humni addaa naannichaa fi raayyaan ittisa biyyaa magaalattii waan seeneef, jiraattoonni haleellicha baqachuun gara gammoojjiitti baqatanii turan deebi'aa kan jiran yoo ta'u, sochiin nagaas deebi'aa jiraachu himu jiraattoonni. Naannichatti amma sagaleen dhukaasaa kamiyyuu jiraachu baatulleen, haleellaa tasaa raawwatamee tureen, hojiin motummaa fi baruu barsiisuu yeroof adda citeera.


Girmaay Gabruu: BBCn hidhamuu gaazexeessaa isaatiin yaadda'uu hime

BBC'n hidhamuun gaazexeessaa isaa kan Tigraay keessaa gabaasaa tureen wal qabatee yaaddoo qabu mootummaa Itoophiyaaf ibse. Rippoortara BBC Afaan Tigree kan ta'e Girmaay Gabruu, magaalaa Maqaleetti namoota biroo afur waliin kaaffee keessatti Wiixata loltoota Itoophiyaan qabame. Namoonni ijaan argan akka himanitti namoonni shanan kunneen hidhattoota uffata danbii humna waraanaa uffataniini kan qabaman. Konkolaataa loltootaa lamaan akka fudhatamanii deeman dubbatu namoonni ijaan argan. Namoonni shanan kunneen maaliif akka hidhaman ammaaf hin beekamne. Dubbi himaan BBC akki jedhan, "yaaddoo qabnu aanga'oota Itoophiyaaf ibsineerra, deebii isaanii eegaa jirra." Gaazexeessaan BBC kun, gaazexeessitoonni biyya keessaa biroon lama kan AFP fi Faayinaanshaal Taayims waliin hojjetan hidhamanii guyyaa lama booda hidhame. Gaazexeessaan biyya keessaa biroo Tammiraat Yemaane jedhamus sababa hin beekamneen loltootaan hidhameera. Gareen mirga gaazexeessitootaaf falmu CPJn mootummaan gaazexeessitoota hidhe akka gadi dhiise ibsa Kibxata baaseen gaafateera. "Aanga'ootni Itoophiyaa gaazexeessitootaa fi hojjettoota miidiyaa hidhaman gadi dhiisuu fi miidiyaa doorsisa tokko malee lola naannoo Tigraay akka gabaasu wabii kennuu qaba," jette bakka buutuun CPJ kan biyyoota Afrikaa Sahaaraa gadii. Naannoon Tigraay erga Sadaasa darbe gara dhumaatti  MM Itoophiyaa Abiy Ahimad humni waraanaa federaalaa Tigraay to'achuu labsanii as ajaja humna waraanaa jala jirti. Lolli naannoo Tigraay kun erga humnoonni TPLF buufata waraanaa Itoophiyaa kaaba jiru to'atee booda eegale. Waraana kanaan namoonni dhibbaan lakkaa'aman du'aniiru, kumaatamaan kan lakkaa'aman ammoo baqaaf saaxilaman. Balaa waraanaa kanaan gochoonni suukanneessaan raawwachuu akka hin hafnee gabaasaalee bahaa jiran hordofee yaaddoon dabalaa jira. Rakkoon namoomaas hammaachaa jira sodaan jedhu jira. Mootummaan Itoophiyaa ji'oota hedduuf Naannoo Tigraay irraa miidiyaa idil-addunyaa erga kutee booda, torbee darbe eeyyameera. Hidhaan gaazexeessitootaa fi hojjettoota miidiyaa gaazexeessitootaaf haala mijeessanii kun hayyama torbee darbee booda dhagaahame. Qondaalli paartii biyya bulchaa jiruu tokko torbee darbe mootummaan "kanneen miidiyaa idil-addunyaa odeeffannoon sirrii hin taane kennuun dogoggorsan irratti tarkaanfii akka fudhatu" akeekkachiisanii turan. AFP fi Faayinaanshaal Taayims gara Tigraay kan imalan erga Abbaa Taayitaa Biroodkaastii Itoophiyaa fi Ministeera Nagaa irraa hayyama argataniin booda. "Himata Fitsum Biraanee irratti dhiyaate kamuu quba hin qabnu. Miidiyaa waliin hojjechuun isaa hidhamuu isaaf sababa ta'uu hin qabu, kanaafis hatattamaan akka gadi dhiifamu gaafanna," jedha direektarri Oduu Addunyaa AFP, Fiil Cheetwiinid ibsa baaseen. Faayinaanshaal Taayims gama isaan gaazexeessaa haala mijeessuun isaan waliin hojjetaa ture akka hiikamu "waan barbaachisaa mara ni goona" jedhe ibsa baaseen. Sadaasa darbe gara xumuraatti MM Abiy Ahmad loltoonni mootummaa isaanii naannoo Tigraay to'achuun magaalaa Maqalee qabachuu labsanis, ergasiis garuu haleellaa fi walitti bu'iinsi adda citee hin beeku, naannochis labsii yeroo muddamaa jalaa hin baane.


Lola Tigraay, Itoophiyaa: 'Dhaabbilee fayyaa Tigraayitti xiyeeffatamee haleellaan raawwate' - MSF

Naannoo Tigraayiitti ta'e jedhamee dhaabbilee fayyaa irratti haleellaan raawwateera, akkasumas saamamaniiru jedhe gareewwan dhaabbailee wallaansa Addunyaa Mediisin Saan Firoontiyers/Doktors wiizawut Boorders (MSF) jedhamu. Akka ibsa gareewwan kun har'a baaseetti, dhaabbileen fayyaa 106 garee MSFtiin wallakkeessa Muddee hanga Bitootessa jalqabaatti daawwataman keessaa 70%'tti kan siqu saamamanii parsantaa 30 ol kan ta'an ammoo barbaadaa'aniiru; 13% qofatu sirriitti hojjechaa jira. Qondaaltonni Itoophiyaa himannaa garee MSF'f kallattiin deebii kennuu dhabanis, torban darbe Minsiteerri Nagaa biyyattii hispitaalonni 75% Tigraay keessa jiran tajaajila kennaa akka jiran, kan 10% ta'an immoo guutuus ta'u baatu tajaajila hamma tokko kennaa jiru jedhe. Guutummaa Tigiraay keessatti, saamichi dhaabbileen fayyaa itti fufee jira akka gareewwan MSF jedhanitti. Qondaaltonni Itoopiyaa dhaabbileen fayyaa gara caalu hojii eegaluu isaanii ibsaniiru. Saamichi tokko tokko akka carraa kan taasifaman yoo ta'u, bakka baayyeetti garuu dhaabbileen fayyaa akka tajaajila hin kenninee taasisuuf ta'e jedhamee kan mancaafamanidha jedha ibsichi. Buufataaleen fayyaa kan akka Dabre Abbay fi Maay Kuhlii kan Kaaba Lixaa keessa jiran, meeshaaleen keessa jiran barbadaa'anii karriifi foddaawwan isaanii caccabanii, akkasumas faayiloonni dhukkubsattootaa lafarratti bittinfamee akka jiru gareen kun argu hime. ''Giddu-galeessa Tigiraay kan jiru hospitaala Aduwaa keessattis, meeshaan wallaansa fayyaa maashina altiraasaawondiifi hordoffii dabalatee ta'e jedhamee itti yaadamee caccabsameera. ''Naannoodhuma kanatti dhaabbanni fayyaa Sememaa osoo hin gubatiin dura loltootan si'a lama saamameera. Buufanni fayyaa Sebeyyaa ammoo rookeetiidhaan rukkutamee kutaan da'umsaa isaa barbadaa'eera,'' jedhe dhaabbatichi. Hospitaalota gareen MSF daawwatan shan keessaa tokko loltootaan qabamanii arganiiru. Bakka tokko tokkotti taateen kun yeroodhaaf yommuu ta'u, bakka kaanitti ammoo hidhattoonni akkuma qabatanii jiranitti jiru. Baha Tigiraay Mugulaat keessatti kan argamu keessatti loltoonni Ertiraa dhaabbata fayyaa akka buufata isaaniitti itti fayyadamaa jiru ammallee jedheera. Hospitaalli Abiy Adii giddu-galeessa Tigiraay keessatti argamu, kan ummata miliyona walakkaa tajaajilu, hanga Bitootessa jalqabaatti loltoota Itoophiyaatiin qabamee tureera. "Loltoonni kunneen hospitaala Abiy Adii akka buufata waraanaatti fayyadamuun loltoota isaanii madaa'an itti dandamachiifatu," jedhan qindeessaan yeroo atattamaa MSF Katee Noolaan. "Yeroo sanatti uummata ballaatiif banaa miti." Ambulaansiin gareewwan hidhataniin waan fudhatamaniif Tigiraay keessatti yeroo ammaa dhaabbilee fayyaa muraasatu hojiirra jira kan kan jedhe garichi, baha Tigiraayitti kan argamu naannoofi keessoo magaalaa Adigiraatitti, fakkeenyaaf ambulaansonni 20 ta'an hospitaalaafi buufataaleen fayyaa dhiyoo jiran jalaa fudhatamu hime. Boodarra, gareen MSF konkolaatonni kunneen osoo isaan loltootaan qarqara daangaa Ertiraattti meeshaa  deddeebisuun tajaajilanii arganiiru. Sababa kanaan, sirni rifeerii erguu Tigiraay keessatti dhukkubsataa geejjibaan geessan hin jiru jechuun ni danda'ama jedhe dhaabbatichi. Dhukkubsattoonni karaa dheeraa deemu, yeroo tokko tokko tajaajilawwan fayyaa bu'uuraa argachuuf guyyootaaf deemu. Dhaabbileen fayyaaan hedduun hojjetoota hafan muraasa qabu ykn ammoo ciraayyu hin qaban. Gariin isaanii sodaadhaaf baqatan; kaan ammoo ji'ootaaf waan miindaan hin kaffalamneef hojii gala hin jiran jechuun ibse. Dhiibbaa hamaa ummatarratti qaba "Haleellaawwan dhaabbileen fayyaa Tigiraay irratti taasifaman dhiibbaa hamaa ummatarratti qabaatu," jedhan Daarektarri Ol-aanaa MSF Oliiver Behan. "Yeroo waraanaa keessatti dhaabbileen fayyaafi hojjetoonni fayyaa eegumsi taasifamuufiif qaba, akka seera namoomaa idil-addunyaatti.'' Kun Tigiraay keessatti ifatti ta'aa hin jiru jechuun ibsan. "Sadaasa 2020 keessa osoo lolli hin jalqabamiin dura, Tigiraay sirna fayyaa Itoophiyaa keessaa hunda caalaa ta'e qaba ture. Kellaawwan gandoota keessatti buufataaleen fayyaafi hospitaalota magaalota keessatti akkasumas sirna rifeeraala ambulaansiitiin dhukkubsataa hospitaalatti dabarsan hojiirra jiru qabu ture. ''Sirna fayyaa haala guutummaan guutuutti jechuun danda'amuun naannichatti diigameera,'' jedha ibsi kun. ''Kanaafuu, dubartoonni baayyeenis bakka qulqullina hin qabne kampiiwwan jijjiiraman keessatti da'aa jiru. Ji'oota afran darban keessa, dubartoonni ulfaa muraasni kunuunsa da'umsa duraafi da'umsa boodaa fudhataniiru. ''Daa'immanis osoo hin talaalamiin hafaniiru, kun ammoo gara fuula duraatti yaaddoo dhukkubni daddarbaa dhufuu mala jedhullee kaasaa jira.'' Kanaafuu "Hanga danda'ametti sirni fayyaa bakka isaatti deebifamuu qaba," jedhan Behan. ''Hunda caalaa ammoo, gareen hidhatanii lola kana keessa socho'an hunduu dhaabbileen fayyaafi hojjetoota fayyaaf eegumsa taasisuun isaanirra jiraata." Waldhabdee motummaa federaalaafi humnootii TPLF jidduutti umammeen walqabatee, erga haleellaan buufata waraana biyyaaleessaa kan naannoo Tigraay keessa buufate irratti humnootii TPLFn raawwatameen hordofuun lolli naannichatti Sadaasa 04, 2020 eegale. Kanaan walqabatees dhaabbilee fayyaa dabalatee bu'uraalee misoomaa hedduun lolichaan miidhamu barameera. Kanaafuu namoonni sababii lolaatiin miidhaman dabalatee kanneen dhibeewwan adda addaatiif wallaansa barbaadan hanqina qorichaafi tajaajila wallaansa fayyaatiif saaxilamu dhaabbilee fayyaarraa hojjatan yeroo garaa garaatti ibsaa turan.


Tajaajilli ibsaa naannoo Tigiraay adda citee ture deebi'e

Sarara daddabarsa humna ibsaa guddaa naannoo Tigiraayitti argamu irratti haleellaa raawwateen adda citee kan ture tajaajilli ibsaa, amma deebi'uu humni ibsaa Itoophiyaa hime. Tajaajilli ibsaa naannichaa A.L.Itti Guraandhala 9 bara 2013 haleellaa sarara daddabarsa humna ibsaa irratti raawwateen adda citee torban tokkoo ol tureera. Naannoo Adigudoom jedhamee beekamutti sararri ibsaa Alamaaxaa-Mehoonii hanga Maqaleetti diriiree jiru humnoota TPLf'n haleelamuun adda citee akka ture humni ibsaa Itoophiyaa himeera. Dhaabbatichi akka jedhetti naannichatti tajaajilli ibsaa erga addaan citee booda hojii suphaa si'aayinaan hojjetameen kaleessa irraa eegaluun tajaajilli ibsaa gadhiifameera. Sarara amma haleelamuun miidhaan irra gahe kana irra kana duras haleellaa wal fakkataan dhaqqabuun hojiin suphaa isaa yeroo dheeraa akka fudhate dhaabbatichi hubachiiseera. Jalqaba ji'a Sadaasaa keessa lola naannoo Tigiraayitti eegaleen sarara daddabarsa humna ibsaa irra miidhaa dhaqqabeen naannichatti bakkeewwan adda addaa tajaajilicha deebisanii argachuuf yeroo dheeraa eegaa turan. Lola naannicha keessa tureen miidhaa bu'uuraalee misoomaa irra gaheen uummatni tajaajilicha dhabuu qofa osoo hin taane bu'uuraaleen misoomaa humna ibsaa maallaqni miliyonni heedduun itti bahes manca'uun isaa ibsamee ture. Humni ibsaa Itoophiyaa bu'uuraalee misoomaa humna ibsaa dhiyeessuuf gargaaran kanneen miidhaan irra gahe deebisee suphuun tajaajilatti deebisaa akka jiru himeera. Bulchiinsi yeroofii naannoo Tigiraay ibsa torban darbe baaseen humnootni TPLF bittinaa'an'' akka jiran himuun uummatni dahoo tahuufii akka hin qabneefi dabarsanii mootummaatti kennuu akka qaban himeera. Bulchiinsichi humnootni TPLF gandootaa fi magaalota keessa dhokachuun nageenya uummataa booressuun gara rakkoo hamaa biraatti akka galaniif hojjechaa jiru jedhe. Tarkaanfii humnoota kanneen irratti fudhatamuunis uummatni akka hin miidhamneef dabarsanii kennuu akka qaban dhaamera. Naannichatti humni ibsaa addaan cituu irraa kan ka'e tajaajilootni akka bishaanii, baankii, bilbilaa, interneetii fi kaan adda citanii turuun kan deebisanii argachuu jalqaban dhiyeenya kana ture.


TPLF qabsoo hidhannoo hanga haqamuutti

Addi Bilisa Baasaa Uummata Tigiraay (ABUT/TPLF) bulchiisni mootii Hayilasillaasee kufee, sirni Dargii aangoo qabachuu hordofee A.L.I Caamsaa 11, bara 1967 qabsoo hidhannoo eegale. Qabsoo hidhannoof ka'umsa kan ta'e immoo gartuu barattoota yunvarsiitii Finfinnee dhalattoota Tigraay ta'aniin hundeeffamedha. Gurmuun barattoota Tigiraay kun siyaasa Itoophiyaa keessatti ganna 45'f gahee guddaa qabatee ture, TPLF akka hundaa'uufis bu'uura turan. Jalqaba miseensota saddeetiin kan hundaa'e yoo ta'u, sana booda hundeessitoonni kunneen sochii TPLFundeessuu keessatti qooda jabaa gumaachaniiru. Namoonni saddeettan  Barrihuu Barihee ykn Dr Aragaawwi Barihee, Faantahuun Zaratsiyoon ykn Geedi'oon Zaratsiyoon, Mulugeetaa Hagoos, Ambaayyee Masfin ykn Siyyum Masfiin, Ammahaa Tsahaayyee ykn Abbaay Tsahaayyee, Iqubaazigi Bayyanaa, Alamsaggad Mangashaa fi Zarihuu Gessesee turan. Jalqabarraa qabee Dergii mormuun kan eegale gurmuun barattootaa kun,  cunqursaa uummata Tigiraay irra ga'aa ture dhaabsisuuf qabsoon hidhannoofi dhaabni qabsoo kana hoogganu akka barbaachisu murteesse. Haaaluma kanaan miseensonni muraasni gartuu riphxee loltoota Eertiraa wajjin adda tokkicha ta'anii hundaa'uuf gara Eertiraa wayita deeman, kaan isaanimmoo magaalaa keessatti uummata gurmeessuu eegalan. Sana booda gartuun miseensota 11 qabu  qabsoo hidhannoo eegaluuf gara gammoojji Dadabiititti qajeelan. Gartuun hidhate kun wayita qabsooo hidhannoo eegalu, Tigiraay Itoophiyaarraa  fottoqsuun 'biyya Rippabilikaa mataashee dandeesse' hundeessuuf kan karoorfame ta'ullee, yaadichi waggaa tokko caalaa akka hin turre hundeessitoonni paartichaa  ni himu. Bara 1968tti yaa'ii dhaabbatichaa yeroo jalqabaaf taa'ameerratti 'Tigiraay walaboomte' hundeessuu agandaan jedhu miseensota paartichaa hedduu biratti fudhatama waan hin arganneef kufeera. Kanarraa ka'uun kaayyoo dhaabichaarratti uummattootni cunqurfaman 'mirga hiree ofii ofiin murteeffannaatiif' kan qabsaa'aan ta'uu himaniis, paartileen TPLF mormanimmoo dhaabichi akka waan uummata Tigiraay foottoqsuuf hundaa'eetti kaasuun qeeqaa turan. TPLF erga hundeeffamee waggaa tokko booda A.L.I bara 1968tti hoggantoota dhaabichaa keessatti wal qoodinsi kan mudate wayita ta'u, tateen mudate sun 'infishfish' jedhamee beekama ture. Yeroo walqoodinsi hoggansa dhaabichaa gidduutti uumame sanatti  tarkaanfiin dhaabichi fudhate farra dimokiraasii ture jedhu qabsa'oonni gameeyyiin dhaabicha muraasni. Sana booda bara 1977 miseensota hoggansa dhaabichaa gidduutti garaa garummaan  yeroo lammaaffaaf uumamee, hundeessitoota dhaabichaa keessaa Dr Aragaawwii Bariheefi Gidaay Zaraatsiyoon dhaabicha keessaa bahaniiru. Yeroo sanatti gamaggama gaggeeffameefi karoora waraanaa haaraa dhiyaate miseensonni dhaabichaa hedduun deeggaranis,''Wayita sana kan hundaa'e Liigiin Markiist Leeniinist Tigiraay jedhamee beekamu dhaabicha guutummaatti haa geeddarru''yaada jedhu akka dhiyeesse miseensi TPLF gameessi Obbo Gabruu Asiraat kitaaba isaanii kessatti barreessaniiru. Bara 1993 irraa eegalee TPLF amalli Koministii qabaachaa ture kan geeddarame fakkaatullee, keessoo dhaabichaa fi caasaan isaa otoo hin geeddatamiin 'Dimookirasii warraaqsaa' bifa fakkaatu qabaachaa hanga xumuraatti itti fufuu dubbatan. Warraaqsa Chaayinaafi Raashiyaa dinqisiifaa kan ture TPLF, akka qajeelfamaatti Kominizimii biyya Awurooppaatti argamtu, Albaaniyaa hordofaa ture. TPLF aangoo biyyattii olaanaarra yeroo turetti, Eertiraa wajjiin lola daangaarratti gaggeeffame booda, bara 1993 yeroo sadaffaaf hoggantootasaa gidduutti walqoodinsi uumame. Wal qoodinsi kun yeroo uumametti gartuun Ministira  Muummee duraanii Obbo Mallas Zeenaawwiin durfamu olaantummaa fudhachuun, dhaabicha keessatti qondaalota dhaga'amummaa guddaa qaban dhaabicha keessaa ariyataniiru. Sababii kanaan muraasni isaanii malaammaltummaan himatamanii hidhamanii turan. Sana booda gartuun Obbo Mallas Zeenaawwiidhaan durfamu aangoo dhaabaa fi mootummaa olaanaatummaan addatti dhuunfachuu danda'eera. TPLF  ganna 17'f qabsoo hidhannoo yeroo gaggeessetti mootummaa qofaan falmaa ture osoo hin taane paartilee mormitoota waliinis waldhabbii keessa seenaa ture. Dabalataan, paartii maqaa uummata Tigiraayiin gurmaa'ee keessaa tokkoo 'Ginbaar Gadil Arinnat Tigiraay' hoggantoonnisaa dabaan ajjeefamuun, qabsoonn dhaabichaa guutummaatti  dhabamuu himeera. Haata'u malee, mootummaa Dargii wajjin lolli hammaatee, naannoo Tigraayirra darbuun kutaalee biyyatti kaanitti wayita ce'e, hawaasa naannoo bakka bu'uu danda'u  dhaabota jedhaman hammachuufi hundeessuu keessatti TPLF qooda olaanaa gumaache. Kana hordofuun Paartii Sochii Dimokiraatawaa Saba Amaaraa, Dhaabbata Dimookiratawaa Uummata Oromoo(DHDUO) fi Adda Warraaqsa Uummattoota Kibba Itoophiyaa wajjiin walitti fiduun  adda tokkicha ADWUI uuman. Dhaabni TPLF olaantummaan hogganaan turuun kan himamu ADWUI'n mootummaa Dargii aangoorraa erga buusee,  mootummaa ce'uumsaa bara 1987 hundeessuun heerri baase hojiirra oolun isaa wal falmisiisaa ta'ullee, saboota biyyattiif beekamtii kenneera. Gama biraatiin, sirnichi tokkummaa biyyattii laaffise jedhanii kanneen komatanillee jiru. Erga Ministirrii Muummee Abiyi Ahimad  aangoo  qabatanii booda ammoo addicha keessatti dhibdeen waggootaaf ture daranuu hundee jabeeffataa adeeme. Miseensotni ADWUI  dhaabicha fi biyyattii keessatti tarkaanfii jijjiramaa fudhachuu wayita eegalaniifi mallattoon dhaabichaa wayita dhiifamu TPLF fudhachuu hin dandeenye. Jijjiramoonni adeemsifaman bal'ataa wayita adeeman, TPLF immoo komii dhiyeeffachuu itti fufe. Xumurarratti, adda dhaabota biyyaaleessaa afur  kan ture ADWUI'n hafee paartii Badhaadhinaatiin wayita bakka buufamu, TPLF Paartii Badhaadhinaatti dabalamuuf murteessuu caala'' walitti baquun isaanii seera qabeessa hin turre''jechuun morme. Cuqursaan Itoophiyaa keessa tureera jedhanii  lammileen amanan TPLF erga aangoo qabatee sirni federaalizimii ijaarameefi heerri tumame beekamtii akka argannu taasisera jedhani amanu. Hawaasni biyyattii heera biyyattirratti beekamtii argatanis qabatamaan hojiitti hiikamurratti rakkina qaba jedhanii qeequ. TPLF mootummaa Dargii kuffisuun ganna 30tti dhiyaatuuf bara aangoorra turetti  sarbamiinsa mirga namomaa cimaa qaqqabsiisuun qeeqama. Mormitoonni kaan immoo, Ertiraan bilisummaa erga gonfatte Itoophiyaan buufata dooonii dhabde jedhanii qeeqa dhiyeessanis hin dhabamne. Mootummaan TPLF oolantummaan hogganu ganna 30ffaa gara xumuraarratti guddina dinagdee guddaa galmeessisuu dhaabbilee idila addunyaa irra deddeebiin ragaa bahaniis, malaammaltummaa, sarbamiinsi mirgoota namoomaa  biyyatti keessatti hamaa ture. Addi Bilisa Baasaa Uuumata Tigiraay erga hundaa'ee booda waggaa tokkoof Gassasaa Ayyale namni jedhaman hooggananiiru. Sana booda Obbo Sibihaat Naggaa bara 1971-1981tti dura ta'aa dhaabichaa ta'uun hogganan. Itti aansuun Minstirri Muummee duraanii Mallas Zeenaawwii bara 1981 eegalee amma lubbuun darbanitti ganna 20 oliif hogganan. Ministirri Muummee Mallas Zeenaawwii A.L.I bara 2004 kan du'an yoo ta'u, ergasii booda Obbo Abbaay Walduu dhaabicha hoggaanuu eegalan. Yaa'ii dhaabichaa 13ffaarratti garuu Obbo Abbaay naannichatti 'kan karoorsan caala kan balleessantu caala'jedhamuun aangoorraa buufamanii, Debretsiyoon Gebremikaayiliin(PhD) bakka buufaman. Xumurarratti, dhaabni Dr Debretsiyoon hoggannan TPLF dhaga'amtii akka biyyaatti qabu dhabee, naannoo Tigiraay qofaatti daangeeffamee hafe. ALI Hagayya, bara 2012 atakaroon mootummaa naannoo Tigaayi bulchu TPLF fi mootummaa federaalaa giddutti sadarkaa olaanaarra yeroo qaqqabe ture. Paartileen naannoo Tigraay keessa socho'an muraasni Tigiraay bilisummaa gonfachuun biyya ta'uu qabdi jedhanii fedha qaban jiraatanis, harki caalaan paartilee garuu 'TPLF jalqabarra qabee dhaaba saba bu'uura godhate mitii' jedhanii komachutu himama. Paartiin Asinbaa haaraa hundaa'e filannoorratti TPLF morkachuuf kan dhiyaate yoo ta'u, Arannaa Tigraay filannichaarratti  hirmaachisuu dide. Gama biraatiin, hogganaa TPLF kan turan Dr Aragaawwii Barihee paartiin hogganaa jiran 'Tigiraay dimokiraasawwii Tibibbir' paartiin jedhamu tarkaanfii waraana dhiyeenya kana TPLF irratti fudhame deeggare jira. Jijjiirama siyaasaa biyyattii keessatti dhufe kan MM Abiy Ahmad hooggan booda olaantummaa duraan qabaachaa ture kan dhabe TPLF hooggantootasaa gameeyyii guurratee gara Maqaleetti godaane. Erga TPLF humnasaa guutummaatti gara Tigraayitti gurmeessee naannocha hoogganuu eegalee hariiroon mootummaa giddu-galeessaa waliin qabu laaffachuurra darbee gara walhadhuutti seenuutu dhufe. Keessattuu filannoo mootummaan federaalaa sodaa weerara koronaavaayirasiif jecha yeroo dhibiitti dabarse naannoon Tigraay erga filatee booda walqoollifannaa fi qoccolloon qaamolee lameenii daranuu hammaate. Mootummaan federaalaa filannoon Tigraay bu'uura seeraa waan hin qabneef fudhatama hin qabu, mootummaan hundaa'us seeraan ala jedhee irratti murteesse, TPLF ammoo mootummaan federaalaa faallaa heera mootummaa deemuun filannoo hambise jechuun qeeqasaa itti fufe. Filannoo Naannoon Tigraay gaggeesseen TPLF olaantummaan injifatee naannochi mootummaa haaraa mataasaa hundeeffachuu danda'us, wayita kana hariiroon  mootummaa federaalaa waliin qabu adda cituun baajati sadarkaa naannootti osoo hin taane sadarkaa aanaalee fi sanaa gadiitti akka ramadamu mootummaan federaalaa murteesse. TPLF waggoota lamaan darban keessatti humna addaa fi hidhattoota naannochaa bal'inaan leenjisaa ture , agarsiisa waraanaa garaagaraa akka mul'isan irra deddeebiin gochaa ture. Agarsiisa waraanaa kana mootummaan federaalaas raawwachuu hin dhiisne. Dhumarrattis humnoonni TPLF buufata Raayyaa Ittisa Biyyaa Kaaba Itoophiyaa keessatti argamu tasa haleeluun mootummaan federaalaas tarkaanfii waraanaa fudhachuu eegale. Torban sadi keessatti TPLF maandheesaa kan taate Magaalaa Maqalee gadi dhiise godaane. Sababa lola naannoo Tigraay keessatti mudateen paartiin waggaa 27 olaantummaan Itoophiyaa bulchaa turee fi waggoota sadan darbaniif ammoo Tigraay addatti fooyachuun hoogganaa ture akka malee miidhameera. Qondaaltota olaanoo dhaabichaarraa hanga miseensa waraanaatti lubbuun namoota hedduu galafatameera. Namoota ajaji mana murtii irratti ba'e hedduu keessaa kaan to'atamanii kaanis harka kennatanii jiru. Boordiin Filannoo Biyyaalessaas dhaaba TPLF haqee jira.


Qondaaltonni TPLF 15 caalan har'a mana murtiitti dhiyaatan

Qondaaltonni TPLF sababa lola Tigraayiin to'annoo seeraa jala oolan 15 ol ta'an har'a, Jimaata 29, 2021 mana murtii Sadarkaa tokkoofaa Federaalaa, ramaddii Araadaa Dhaddacha yeroo beelamaatti dhiyaatan. Hundeessaa TPLF kan ta'an Obbo Sibhaat Naggaa, Afa-yaa'iin duraanii Mana Maree Federeeshinii fi Pirezidaantiin duraanii Naannoo Tigraay Obbo abbaay Wolduu kanneen mana murtiitti dhiyaatan keessaati. Qondaaltonni TPLF wayita mana murtiitti dhiyaatan hedduusaaniif kun yeroo lammaffaadha.Mootummaan akka jedhutti miseensonni gameeyyiin TPLF kunneen yakka biyya ganuu, raayyaa ittisa biyyaarratti haleellaa banuu fi hookkara meeshaa waraanaan deeggarame kaasuutiin himatamaniiru. Namoonni kunneen gareedhaan himati kun irratti banamuurraan kan hafe dhuunfaadhaan himati irratti dhiyaate hanga yoonaa hin jiru.Lola Tigraay booda akkaan adamsamaa kan turanii fi akka karaa nagaan humna waraanaa biyyattiitti harka kennataniif gaafatmaa kan turan qondaaltonnii fi miseensonni gameeyyiin TPLF hedduun humnaan to'atamanii kaan ammoo ajjeefamaniiru. Waggoota dheeraaf ministira dhimma alaa Itoophiyaa kan turan Obbo Siyyum Masfin fi hundeessitoota  dhaabichaa keessaa tokko kan ta'e Obbo Abbaay Tsahaayyee kanneen ajjeefaman keessaati.Qondaaltonni kunneen harka kennuu diduun kaayyoosaaniirratti cichanii lubbuudhaan wareegaman. Kanneen akkaan barbaadamaa jiran keessaa Pirezidaantii Naannoo Tigraay fi dura taa'aa TPLF kan turan Dabratsiyoon Gabramikaa'el hanga yoonaa eessa buuteensaanii hin baramne.Mootummaan Itoophiyaa humni waraanaa naannoo Tigraay buufata raayyaa ittisa biyyaa kaaba biyyattii jiru haleeleera jechuun erga tarkaanfii waraanaa fudhatee ji'a lama ta'eera.Daafoon waraana kanaa waan salphaa hin turre, hedduun lubbuu dhaabanii kaan qe'eerraa buqqa'aniiru.Jaarmiyaaleen gargaarsaa lammiileen naannoo Tigraay jiran hedduun deggersaaf harka namaa ilaalaa jiraachuu himuun namoonni beela'an miiliyoonaan kan lakkaa'aman waan ta'aniif yaaddoo guddaa akka itti uume himu. Ka'umsi maal ture? Lolli Tigraay Sadaasa 04 bara 2020 haleellaa humnoonni TPLF Raayaa Ittisa Biyyaa ajaja Kaabaa irratti raawwatan hordofuun ture kan eegale. Isaan boodas haleellaa buufata waraana federaalaa irratti raawwatame keessaa kanneen harka qabu jedhamuun shakkaman, aanga'oonnifi qondaaltoonni waraanaa akka to'annoo jala oolfamaniif ajajni itti bahee adamsamaa turan. Kana hordofees muraasni to'atamuun kaan irratti ammoo tarkaanfiin fudhatamu motummaan biyyatti yeroo garaa garaatti beeksiseera. Qoondaaltoonni TPLF har'a mana murtiitti dhiyaatanis kanneen to'annoo jala oolfaman jedhaman keessaayi. Lola kanaan namoonni dhibba hedduun lakkaa'aman yoo ajjeefaman kanneen kumootaan lakkaa'aman ammoo qe'ee fi qabeenyaa isaaniirraa buqqa'aniiru. Kana malees erga lolli kun eegalee kaasees lammiileen Itoophiyaa 56,000 caalan daangaa qaxaamuruun gara Sudaan baqataniiru jedha odeeeffannoon UNHCR irraa bahe.


Tigiraay; Hoggantoonni olaanoo TPLF Finfinneetti mana murtiitti dhiyaatan

Torbee darbe Tigraay keessatti qabamanii gara Finfinnee hogganoota geeffaman keessaa: Obbo Sibahaat Naggaa fi Aadde Keeriyaa Ibraahim dabalatee Jimaata mana murtiitti dhiyaataniiru. Tajaajilli Oduu Itoophiyaa akka gabaasetti hogganoota dabalatee namooti mana murtiitti dhiyaatan rakkoo Tigraayitti dhalateen wal-qabatee hogganoota TPLF yakkaan shakkaman 20 dha. Namoonni kunneen mana murtii sadarkaa tokkoffaa ramaddii dhaddachaa araadaattu kan dhiyaatan yoo tahu, kanneen keessaa hoggantoonni TPLF duraanii keessaa Obbo Sibahaat Naggaa, Obbo Abbaay Walduu, Aadde Keeriyaa Ibraahim, Dr Abrahaam Takasta, fi Aadde Qidduusaan Naggaa akka argaman ibsameera. Shakkamtoota har'a mana murtiitti dhiyaatan waraana kaaba biyyattiitti buufatee jiru haleeluufi yakkoota biroon kan barbaadaman tahuu poolisiin qorataa mana murtiif dhiyeessuun himameera. Poolisiin dhimma kana qorachaa jiru shakkamtoota 20 mana murtiitti dhiyaatan irratti beellama guyyaa 14 gaafatee eeyyama argateera. Tajaajilli Oduu Itoophiyaa hogganoota olaanoo mana murtiitti dhiyaataniin ala namoonni kaan eenyu akka tahan hin ibsine. Baatii Sadaasaa keessa humnooti TPLF waraana kaaba Itoophiyaa buufatee jiru haleelaniiru jedhamuun booda Naannoo Tigraayitti lola taasifameen dhaabni naannicha hogganaa ture TPLF  aangoorraa kaafamuun hogganootnisaa barbaadamaa jiru. Rakkoo Tigaraayitti dhalateen wal qabatee Abbaa Alangee waliigalaa fi Poolisiin Federaalaa ajaja hidhaa baasuun isaanii yaadatama. Sababii ajajni hidhaa kanaa keessaa kanneen ijoo: Humni TPLF naannicha bulchaa ture waraana buufata kaabaa jiru irratti haleellaa raawwachuun yakka biyya ganuu, miseensota Raayyaa Ittisa Biyyaa fi poolisii ugguraniiru kan jedhuun shakkamuu isaaniis mootummaan ibseera. Kana malees  Itaamaajoor shumii duraanii waraana biyyatti kan turan meejar jeneraal Tsaadqaan Gabiratinsaay dabalatee hogganoitni duraanii humna qilleensaa, raayyaa ittisa biyyaa fi poolisii biyya ganuufi loltoota waraanaa biyyaarratti yakka raawwataniiru jedhamuun ajaji hidhaa irratti bahee ture. Hogganootni TPLF duraanii amma mana murtiitti dhiyaatan itti gaafatamummaan isaanii maal ture ? Warreen har'a mana murtiitti dhiyaatan keessaa manguddoon ganna 86 Obbo Sibhaat Naggaa hogganaa ganamaa TPLF fi ADWUI keessatti dhageettii guuddaa kan qaban yoo tahan  dhaabbata oomishaa fi tajaajilaa EFFORT olaantummaan hogganaa kan turaniifi boodarras dhaabbata Hariiroo Alaa fi Qorannoo Tarsiimootti daarktara olaanaa tahuun tajaajilaniiru. Obbo Abbaay Walduu qabsaa'aa TPLF warreen duraanii keessaa yoo tahan gahee hojii garaagaraa irratti kan tajaajilaa turan yoo tahu pireezidaantii Naannoo Tigraayis turan. Dr Abirahaam Takastan immoo bara 2018 jijjiirama biyyattii keessatti taasifamaa tureen ministira deetaa Ministeera Maallaqaa fi Misooma Diinagdee tahuun tajaajilaa turan. Boodarras Naannoo Tigraayitti pireezidantii itti aanaa fi itti gaafatamaa biiroo faayinaansiifi misooma diinagdee tahanii turan. Obboleettii quxisuu Sibahaat Naggaa kan tahan Aadde Qidduusaan Naggaan qabsaa'ota TPLF jalqabaa keessaa tokko yoo tahan miseensa koree hojii raawwachiiftuu, kantiibaa magaalaa Maqaleefi af-yaa'ii Naannoo Tigraay tahuun tajaajilaniiru. Har'a mana murtiitti dhiyaataniiru warreen jedhaman dabalatee hoggantoonni siyaasaa fi waraanaa to'atamuu fi kaan immoo ajjeefamuu Raayyaan Ittisaa ibseera. Dhaabichi nama namoota kana bakka jiran himeef badhaasa birrii miiliyoona kudhan akka kennu himuunis ni yaadatama. Ka'umsi maal ture? Lolli Naannoo Tigraay Sadaasa 04 bara 2020 haleellaa humnoonni TPLF Raayaa Ittisa Biyyaa ajaja Izzii Kaabaa irratti raawwatan hordofuun ture kan eegale. MM Abiy Ahimad 'seera kabachiisuuf' jechuun Raayyaan Ittisaa biyyaa humnootii TPLF irratti tarkaanfii akka fudhatu ifatti ajaja erga kennaniin booda ture gara lolaatti kan seename. Lola kanaan boodas aanga'oonni TPLFfi dureewwan humna waraana naannichaa haleellaa buufata Izzii kaabaa irratti raawwatamee keessaa harka qabu jedhaman, akka to'atamaniif Komishinii Poolisii Federaalaafi Abbaa Alanagaa federaalaatiin ajajni irratti bahnsaa ni yaadatama. Kana hordofees aanga'oonni TPLF muraasni to'atamanii kaan ammoo ajjaafamuu motummaan biyyatti yeroo garaa garaatti beeksisaa jira. Haata'u malee dhimma kana ilaalchisee gama TPLF fi madda walabaa irraa wanti jedheme omtu hinjiru.