Miila cabsatanii caphaa hidhatanii,dhidhiibatanii itti deebihan.Jarii dorgommii AFCONf walti hafte hardha dirree Gaabonti walii yaa'a

Saddeettan walti hafan keesaa hardhaa fi boriitti 4tti walti hafa, dorgommiin waancaa kubbaa miilaa Afrikaa 31essoo dhumachuuf fagoo hin jirtu. Jarii 8n walti hafe ammoo walti falachuutti jira.Hagii tokko takkumaa waancaa Afrikaatuu hin arganne,hagii tokko takkumaa sadarkaa amma jiru kana hin geenne kaan ammoo akka nugusa kubbaa miilaa faarsan.Biyyootii dorogommii waancaa Afrikaa,AFCON 2017 walti hafan waan faarsaniin hedduu qaban. Dorgommiin kubbaa miilaa Afrikaa dorgommii FIFAn tohatu keessaa tokko.Taphatoota Afrikaa hedduutti walti dhufa. Ka milkaahe achumatti gabayaa argatee kilabiin Awurooppaa faatilleen bitachuu eegatti.Dorgommii AFCON 2017 biyya saddeetitti walti boqonnaa guyyaa lamaatiin duubatti taphatti deebihan. Burkiinaa Faasoo fi Tuniiziyaa: Biyyootii tun istaadiyoomii Librivilee keessatti tapahtan. Burkiinaa Faasoo qaraa istaadiyoomii kana keessatti marroo lama taphatte.Tuniiziyaan ammoo asi keessatti Zimbaabuwweeti goolii afur faatee waliin gadi lakkifte dorgommii keessaa baafte. Leenjsiaan Burkiinaa Faasoo nama jalqaba taphatuuf dubbachuu hin fedhu.Wannii mirkanaa ammoi Bernardi Tiraahoree hin hafuu jedha. Taphii jajjabaa,garee jajjabduun walti marree moohuuf ammo carraa guddaa qamnaa jedha. Tuniiziyaan ammoo baranallee akka namii eege caalaa taphatte.Aljeeriyaa moohuun isiituu waan mamaati.Kilabiin goolii hedduu galfatteeyyuu isii. Tapha biya tana lamaanii keessatti gurbaa Burkiinaa Faasoo Charles Kabore ilaan barbaadaa waan innii kubbaa tolchu qofa laalaa. Adoo isaa dubbannuu gurbaan Chelsiin ergifatte ka amma Burkiinaa Faasoo taphatu Bertiraandi Tiraahoree isallee quba qabaadhaa.Namii hagii tokko Tuniiziyaatti moohaa jedha.Isan hoo? Senegaalii fi Kaameruun Jarii kun lachuu Afirkaa gama Dhiyaatiin qubata.Senegaal akka sadarkaa FIFAn bara 2017 basen 33ssoo jirti.dorgommii AFCON ta baranaa irratti ykn hin mooti ykn walqixxee baati malee takkumaa hin moohamne. Kaameruunilleen akkasuma.Jarii Senegaaliif dura taphatu jajjabaa,ka jidduu taphatullee sibiiluma.Saadiyoo Maanee dura taphateefii namii isaa duubaa kubbaa goolii irraa ittisu duubaan jiraannaan dhibii hin jiru. Kaameruuni durii garee jabduu jedhanii ganna kurnya tokkoo faarsan taana Gaabon dhuftee warra tuffatan taate.Silaa gaafa Burkiinaa Faasoo waliin taphatte suniiyyuu moohuu malte. Taatullee dubumaa dhuftee Giinii Bisawu moote. Senegaal ijoollee jajjabduu guurrattee dhufteen.Warrii mirgaa fi bitaa taphatuuf lamaan Baldee fi Keyitaan warra akka dhukkubaa ufi irraa eegan. Jidduu isaanii ammoo Maamee Biraam Diyuufitti taphata.Tanaaf goolii galchuuf carraa guddaa qaban. Senegaal goolii lamaan ykn sunii oliin moohuu hin ooltu jedhanii eegan.Kaameruunilleen diriirfattee goolii ufitti gadi hin lakkiftu silaafuu Gaanaa fi DRC:Jarii kun ammoo Sanbata guddaa walti bu’a. Garee D keessaa jara kana lamaanitti oli bahee mullate.DRC akkuma milkii Ayvori Koosti mootee Toogoolleen akkasuma mootee dorgommii baafte.Warrii kubbaa goolii irraa ittisuuf ammoo jara jajjabaa ka goolii eegulleen jajjabaa qabdi. Gaanaan ammoo daqiiqaa 90n walii galanii tapachuu qaban jedhani eegan.Taatullee gooliin jarii jalqaba irratti Maaliitti galche waan akka malee nama gammachiise.Taatullee dandeettiin gurbaa jarii abdatuu,Asamoah Gyan waan nama shakkisiisaati barana. Masrii fi Morookoo Jarii kun Ammajii 29 istaadiyoomii Port Gentil keessatti wayaa keessaa waliif yaa’a.Masriin nugusa kubbaa miilaa Afirkaa jedhaniin taan dheebuu ganna torbaa waancaa AFCON itti hin argatin baatu malee waan galtu hin fakkaattu. Tapha dhiyoo irratti Gaanaa mootee asi geette.Mohaammad Saalaatti miila bitaacha itti dagalchee daqiiqaa 11 irratti goolii keessa buuseef.Masrii siyaasaa biyya isii ka miila gadi dhaabachuu didetti kubbaa irraa dhaabe malee silaa dorgommii Afirkaa keessaa hin haftullee. Taatullee Masriin ammallee akka dansaa ufi hin mullifne jedhanii eeguutti jiran.Namii jarii abdatu Mohaammad Saalaa ufii goolii galchee nama galchuulleetti kennullee ammallee jabeennaa fi dandeettii kubbaa ka isa irraa eegan hin mullfine jedhaniin. Morookoon dorgommii AFCON tana keessatti ajaahibaa hojjachuuf eegan.Taatullee DRC waliin taphattee moohamun isii waan afaan nama qabachiisaati. Masriin Saalaa abdatti Mohaammada Elnenyi namichii siin Arsenaal keessaa yaammatte kaan ammoo kubbaa akka bineensaa dirree keessa adamsa. Warrii kubbaa goolii irraa ittisuuf ammoo nama akka Ali Gabr fi Ahmed Hegazy faatilleen warra dirree jidduu keessa kubbaa quphanu dhowwu. Morookoon mala nama guddaatiin tapahtti Masriin ammoo maqaa fi humnaan taphatti. Hayyee dorgommii Waancaa Afrikaa 31essoo warri walti hafe guyyaa lama boqotee cabaa hidhatee,meeluu dhidhiibatee,hafruu fudhatee itti deebiittijira.Waan maal tolchan seetan eennutti maaliin galata seetan?


Saddeetitti keessaa galee amma saddeetitti walti hafe,dorgommii kubbaa miilaa Afrikaa ammallee ittuma jiran

Dorgommii Waancaa Kubbaa Miilaa Afrikaa, AFCON 2017 eegii jalqabanii amma guyyaa 12 keesaa jirani.Biyya 16 jalqabee amma saddeetitti walti hafe.Haga ammaatti marroo 24 tapahtanii goolii 52 gale. Dorogmmii tanaaf biyyitii takkittiin Afrikaa gama Bahaa fulaa buutee dorgomte Ugaandaa qofa.Isiilleen amma ya moohamtee keessaa galte. Dorgommii Waancaa kubbaa Miilaa Afrikaa tana 31essoo tanaaf Afrikaan ijoollee isii kilabii biyya alaatii qabdu yaammattee Gaabon keessatti taphachuutti jirti. Masriin Gaanaa mootee garee isii “D” keessaa qabxii guddoo qabaattee tokkeessoo taatee dabarte. Senegaal ammoo Zimbaabuwwee mootee dabarte, Gaanaan ufiifuu moohamtullee isiilleen Ugaandaa mootee biyya saddeettan walti hafan taatee akkana jechaa biyyitii 8 walti hafe, Warrii walti hafe ammoo guyyaa lamaan duubatti taphatee afur walti hafa. Ammajii 28 Burkiinaa Faasoo fi Tuniiziyaan Senegaalii fi Kaameruun Ammajii 29 DR Koongoo fi Gaanaa Masrii fi Morookoo taphata Dorommiin tun Gurrandhalaa 5,2017 dhumatti.


Adaama Baarrow Gaambiyaatti Deebi'an, Jiraattonni Banjuul Sirna O'aadhaan Isaan Simatan

Prezidaantiin Gaambiyaa haaraan Adaama Baarrow biyya isaanii keessatti sababaa filannoon jeeqamsi eega hammaatee booda biyya ollaa itti baqatanii turan irraa kamisa har’aa gara biyya ofitti deebi’an. prezidaantii biyyattii kan turan yaahyaa Jamee ba’ii filannoo ittiin injifataman hin fudhadhu eega jedhanii booda Jeeqamii kun uumame. Garuu Jameen Dilbata darbe aangoo gadhisanii biyya ofii ba’an. Prezidaantii haaraa simachuuf qophiin akka ture, sana boodas sirni guddaan gaggeeffamuuf ka jiru ta’uu dubbi himaa wal taatotaa kan ta’an Haliifa Saallah ibsanii jiru.  Humnootiin Tokkummaa mootummotaa baatilee 6f biyyatti keessa akka turaniif Baarrow gaafachuu isaa aangawaan Tokkummaa mootummotaa tokko har’a ibsan. Humnootiin kun nageenya Mr Baarrow fi bulchiinsa isaanii akkasumas kan uummata biyyattii eegsisuuf bobbaafaman jedhu waajira barreessaa duree Tokkummaa mootummotaatti bakka bu’aan addaa kan biyyoota Afriikaa dhiyaa Mohaammed Chambaas.


Lammiwwan Somaaliyaa Yunaaytid Isteets Irraa Gara Biyya Isaantti Deebifaman

Godaantoota somaaliyaa 90 kanneen seera Amerikaa cabsan ykn iyyats dahannaa siyaasaa dhiyeefftan kanneen fudhatama dhabe Amerikaa keessaa gara Moqaadishootti deebifamanii jiru. Yunaaytid Isteetes-tti Ambaasaaddarri Somaaliyaa Ahmed Isse VOA..f akka ibsanti godaantoonni kun Embaasii Somaaliyaa isa waashington keessa jiruutti biyya keenyatti nu deebisaa jechuun iyyata galfatanii turan. Bayyeen isaanii dahannaan siyaasaa dhiyeeeffatan kan fudhatama dhabee fi kanneen biroon immoo seera yunaaytidIsteetes cabsuu isaaniin Amerikaa keessaa akka ba’aniif manni murtii kan ajaje turan. Rakkoo wal waraansaa waggootii dheeraaf somaaliyaa keessa tureen Amerikaa dabalatee biyyonni addunyaa hedduun lammiiwwan somaaliyaa simachaa turan. Waggaa 4 dura yeroo jalqabaaf Amerikaan mootummaa somaaliyaaf bekkannoo kennuun ishee ni beekama.


Pirezdaantin Gaambiyaa Haaran Koomishinii Araaraa, Bara BulchiinsaYahiyaa Jammeeh Qoratu Hundeessu Barbaada

Pirezdaant Adamaa Barrow karoora qabu keessaa inni guddichi koomishinii dhiittaa mirga namaa bara bulchiinsa pirezdaantii duraanii gahee qulqullessu dhaabuu,akkasumas nagahaa fi araara dhugaa biyyattii keessatti fiduu akka ta'e dubbate. Gaafii pirezdaantooni Afrikaa heddun deebisuu hin jallannee , “ marsaa meeqa angoo irra turta?' jedhuu Adamaan, “murtiin han ummata Gaambiyaati” jechuudhan deebiisuu irraa of qusate. Gabaasa guutuu kana cuqaasuun dhaggeeffadhaa No media source currently available


Haleellaa Waraanni Naayjeeriyaa Kaleessa Dogoggoraan Rawwateen Siviiloota 70tu Du'e Jedha Dhaabati Fannoo Diimaa

Haleellaa samii irraan waraanni Naayjeeriaa dogoggoraan mooraa uummata biyya ofii keessatti qe’ee irraa godaanan irratti raawwateen yoo xiqqaate siviloni 70 ta’an ennaa du’an kanneen 100 ta’an madaa’uu koreen fannoo diimaa addunyaa beeksisee jira. Haleellaan sun kan raawwate kaleessa Ran daangaa Naayjeeriaa fi Kaameeroon irratti. Angawoonni balaan sun Boko Haram irratti kan fuuleffate ture. Dubbi himaan prezidaantummaa Femi Adesina VOAf akka ibsanitti naannoo sana sochiin Boko Haram kan ture ennaa ta’u waraannis lootee seentota sana gamasii baasuuf haleellaa dogoggoraa raawwate jedhan. Fannoo diimaan akka jedhetti kanneen du’an keessaa ja’a miseensota isaa lammiiwwan Nayjeeriaa ti. Hojjettoonni isaa ennaa haleellaan sun raawwatametti baqattoota kuma 25 ta’aniif hojii gargaarsa namoomaa kan nyaata raabsuutti bobba’anii turan.


Haleellaan Of wareegaa Maalii Keessaa Lubbuu galaafate

Mali gama kaabaa keessatti haleellaa of wareegaa konkolaataa irratti raawwateen yoo xiqqaate namoonni 50 ta’an ennaa du’an 100 kan ta’an madaa’aniiru. Halellaan boombii sun kan raawwatame mooraa ripxe loltoota duraanii fi loltoota mootummaa cinatti ta’uu angawoonni beeksisaniiru. Kanneen du’an keessaa shan of wareegdota ta’uu gabaasaaleen beksisaniiru. Kanneen ijaan argan akka jedhanitti dho’iinsi sun maadhee waraana walii galaa kan magaalaa Gaotti yoo ta’u ganama sa’a 9 irratti ture. Ennaa sanatti loltooni dhibbaan lak’aman mariif wal ga’aa turan. Mooraan sun walii galtee mootummaa fi milishoota ripxe loltootaa gidduutti uumameen bara 2015 erga waraanni Ferensaay leellistoota Islaamummaa naannoo sana keessaa ari’anii booda.


Pireezdaantiin Gaambiyaa Angoo Gadhiisuu Diduun Sodaa Nageenyaa Umee; Namoonni Biyyattii Gadhiisaa Jiran

Gaambiiyaatti labsiiin yeroo atattamaa labsamuun booda Gumiin Biyyoolessaa biyyattii yeroo bulchiinsa pireezdaant Yahayyaa Jameeh ji'oota sadi'iin dhereesseera. Katarinaa Hoijee Banjuul irraa gabaasa ergite Tigist Gammeetu dhiheessa. Kamisni boruu, Amajjiin 19, 2017, guyyaa sirna muda pireezdaantii haaraa ture. Pireezdaant Yahayyaa Jammeh garuu angoo gadhiisuuf qophii miti. Jiraattonni Magaala gudditti biyyatti Yahaya Jammeh diddaa agarsiisuun obsa isaan fixachiiseera. Kana malees, jiraattonni Banjuuli fi hojjattoonni dhaabbilee tuurizimii biyyatti nagaha isaanitti sodaachuu irra biyyatti gadhiisanii bahaa jiran Biyyonni misneensa dhaabbata ECOWAS ( Haawaasa Dinaagdee Biyyota Afriikaa Dhiha) garuu "Yahayyaan angoo gadhiisuu qaba, didamnaan human waraanaa fayyadamuun hin oolu," jechuudhan akeekkachiisan. Gabaasa guutu caqasaa No media source currently available


Boombiin Dogoggoraa Kan Waraana Naayjeeriyaa Baqattoota Galaafate

Jeettiin waraanaa Naayjeeriyaa dogoggoraan mooraa namoota man - maleeyyii haleeleen namoonn hedduu du’uun gabaasame. Finxaaleyyii Boko Haraamiif kan male haleellaan kun mooraa baqattoota namoota biyyuma ofii keessatti garee leellistoota kanaan qe’ee irraa buqa’anii haleeluu isaa angawoonni waraanaa beeksisaniiru. Jiraattonni naannoo fi angawoonni Nigeria lakkoobsa namoota du’anii 100 ta’a jedhanii jiran.


Bulchinsii Jiru Ittuma Fufa Jedhu Prezidaantiin Gaambiyaa Yaahyaa Jamee

Prezidaantii Gaambiyaa ta’uun kan haaraa filataman Adama Barrow Amajjii 19 bara 2017 kakatanii aangoo akka hin qabannee ittisuuf jecha prezidaantiin biyyatti Yaahyaa Jamee iyyata ugguraa galfatanii jiru.Dilbata kaleessaa galgala Televiziyoona mootummaa irratti haasawa kan dhageesiisan Jameen guyyaa dhumaa jedhamee kan ka’ame Amajjiin 19 hin hojjatu. Paartii hundumtuu murtii mana murtii mummichaa eeguu qabu jedhan. Gaambiyaa waggootii digdamii lamaaf kan bulchan Jameen filannoo Muddee 1 gaggeeffameen injifatamuu isaanii siamatanii booda takka jedhanii didan.turan.Paartiin isaanii torban tokko booda komishiinni filannoo waan seeraan alaa hojjate jechuun iyyata galfate. Iyyata Jameen galfatan irratti manni murtii mummichi deebii kennuuf baatilee hedduu fudhata jedhu aangawoonni. Jameen garu murtii kennamu eeguu qabnaa , hagasittu waan jijjiramu tokko hin jiru, akkuma jiruutti itti fuufna jedhan.Hogganaan komiishina filannoo erga Jameen ba’ii filmaatichaa dogoggorse ittiin jedhanii as gara biyya ollaatti dheessanii jiran.


Balaa Kokolaataa Somaaliyaa Keessatti Dhaqqabe

Kokolaataan waraana gamtaa Afrikaa (AMISOM) somaaliyaa keessatti mini baasiin tokkotti rukutameei yoo xiqqaate namnii 9 ajjefamuu fi kanneen 15 ta’an madaa’uu aangawoonni fi namoonni ijaana argan dubbatanii jiru. Kunis Dilbata kaleessaa galgala handaara magaalaa Moqdishootti ta’uu ibsamee jira.Konkolaataan waraana gamtaa Afrikaa lubbuu nama hedduu galaafachuun kun ka duraati jedhamee jira. Iddoon isaas Moqdishoo irraa gara kibba dhiyaatti fageenya kiloo meetra 19 ta’u irratti ta’u ibsamee jira. Konkolaataan AMISOM moqdishoo irraa ka’uun ituu gara Afgooyyeetti qajeelaa ituu jiru balaa kana geesise.Nama 5 ajjesee kanneen yoo xiqqaatan 8 ta’an madeesse jedha AMISOM. Angawoonni AMISOM bulchiinsa nannoof akka ibsanti shoofeerri kokolaataa waraanaa minii Baasii sivilootaatti ituu hin rukutamiin dura to’annaa isaan ala ta’u hubachisan.


Prezidaantiin Gaambiyaa Rakkoo Keenya Ofii Furanna Jedhu

Hogganoonni biyyoota alaa deemsa filannoo biyya keenyaa gidduu seenuu hin qabdan jechuun Kan silaa aangoo gadhisuu qaban prezidaantiin Gambiyaa Yahyah Jamme akeekkachiisanii jiru. Gaambiyaa waggootii diigdamii lamaaf kan bulchan Yaahyaa Jameeh kibxata Amajjii 10 bara 2017 Televiziyoona mootummaa irratti akka ibsanti filannoo muddee darbee gaggeeffameen erga injifatamanii booda aangoo gadhisuu fi dhisuu kan ilaaleen Gaambiyaan ofii ishee murteessuu dandeessi jedhan. Oloolaa fi odeeffannoo sirri hin taane na irratti gaggeeffame jedhan irrattis akeekkachiisa kennanii jiru. Prezidaantichii kaadhimamaa mormituu Adam Barrown Muddee 1 eega injifatamanii booda ba’ii filmaatichaa hin simadhu jedhan. Sababaan kennanis biyyootii alaa hedduutu dhimmi keenya keessa seene ka jedhu.Kanaaf lammiwwan Gaambiyaa walitti dhufanii furmaata akka barbaadan gaafachuun ni danda’ama jedhu.


Afrikaan dorgommii AFCON 2017 dhiyootti jalqabaniif taphattoota hedduu alaa yaammatte dirree Gaabonitti walti yaa'uutti jirti

AFCON dorgommii waancaa kubbaa miilaa Afrikaati.Ganna lama lamaan wal dorgoman. Bara 2015 Ayvorii Kostitti Gaanaa 9-8 moohee marroo lammeessoof waancaa fudhate. Barana dorgommii tana Gaabonitti kopheessa.Gaaboon Afrikaa gama jidduu qubatti.Gaabonin siyaasaa f malii jireennaa itti hammaatee,wanti isiin jireenna isiitii abdattu ka gannatti doolara biliyona 1 fi miliyoona 800 irraa argattu zayitin itti kasaartee,namii mootummaan wal dhabee hiriiraa karaattee baafatee akka hamaa jirti.Tanuma keessa dorgommii tanallee qopheessiti. AFCON 2017 guyyaa shaniin duubatti jalqaban Ammajii 14- Gurrandhalaa 5, 2017 istaadiyoomii Gaabon afur keessatti taphatanii biyya 16 itti dhufa. Ammajii 14: Gaabon fi Giinii Bisawu Burkiinaa Faasoo fi Giinii Bisawu Ammajii 15: Aljeeriyaa fi Zimbaabuwee, Tuniziyaa fi Senegaal Ammajii 16: Ayvoori Koostii fi Toogoo DR Koongoo fi Morookoo Ammajii 17: Gaanaa fi Ugaandaa, Maalii fi Masrii Giinii Bisawu takkumaa hagana dorgommii waancaa Afrikaa kanaa dabartee hin beettu. Bara 1996, 2002 fi 2004 ufumaa dhiiftee bara 1998 ammoo taphachuu dhowwan.Barana taphattoota 23n biyya alaatii guurrattee dhufte. Barana shaampiyoonaa waancaa Afrikaa ka durii Koongoo Biraazaavilii fi Zaambiyaa mootee asi geette.Warra isiin filatte keessaa tokkoo Fransicoso Junior ka durii kialbi Evertonii taphatu fa. Akkuma dorgommiin jalqabdeen Gaaboon waliin taphatti.Bara hedduu duuba taphatti deebitee,nama hedduu alaa fidattee biyyaa fi biyyee isii irratti taphatti,waan hedduu irraa eegan. Dorgommii AFCON biyya 16 taphata hagii tokko biyya alaatii nama fidataa hagii tokko ammoo namii jarii alaa abdate irraa hafe Morookoon gurbaa isii kilabii Southampton keessa taphatu Sofiane Boufal yaammattullee miilii dhibamee irraa hafe. Southampton gurbaa ganna 23 kana euro miliyona 16 bitatte taphachiifachuutti jirti.Namii isiin abdatte ka dhibiin Younes Belhanda, Oussame Tannane fi Nordin Amrabat faatillee Morookoof hin dhufne. Warra isiin filatte keessaa tokkoo Fransicoso Junior ka durii kialbi Evertonii taphatu fa.Giinii Bisawu tapha akkanaatii takkuma hin dabarree shaampiyoonaa waancaa Afrikaa ka durii Koongoo Biraazaavilii fi Zaambiyaa mootee asi geette. Burkinaa Faasoonlleen ijoollee dorgommii waancaa Afrikaa kana irratti isii fulaa buutee taphattu 23nu ya filattee qixeeffatte. Burkina Faso garee “A” keessa jirtii Gabon, Cameroon fi Giinii Bisawuun walti marte. Joon Maaykil Oobii gurba Naayjeeriyaa ka kilaboo English Premier League(EPL) keessaa kiaabii Chelsiiti taphatu kaan amma ya kilabii Chaaynaa,kilabii Tianjiin TEDA jedhanitti gale.OObiin eegii Chelsiitti galee bara 2006 asitit marroo 372 Chelsii taphate. Chelsiin tapahcuun naa gammchuu guddoo taatullee ammitii yoo waan haaraa arguu malan jedhe. Chesliin tapha kanaaf Nathan Ake kilabii Bourenemouth irraa egifatte. Manchester Yunaaytid ammoo kialbii Reading 4-0 mootee dorgommii FA CUP marsaa abreessootti dabarte.Kilabiin Yunaaytidiin mataan wal qabde Manchester Sitiin ammoo West Haam 5-0 garfatee marsaa abreessootti dabarte.Chelsii fi Tottenhaam tapha duraan moohaniin gara dorgommii marsaa abreessootti dabran. Istook Sitii,everton,West Bromwich fi Siwaan Sitii faatii ammoo warra dorgommii marsaa afreessootti dabruu dadhabe keessaa tokko. Kilabii FA CUP moote barana Euro miliyoona 1.8 badhaasan.


Prezidaantiin Gaanaa Haaraan Kakatanii Aangoo Qabatan

Nana Akukfo-Addo Sanbata darbe ture bakka gitoonni isaanii prezidaantonni ardittii keessummoonni kabajaa fi lammiiwwan Gaanaa kumaan laka’aman argaman waltajjii black Star jedhamutti hojii jalqabuuf hirbuu kan seenan. Sirni hirbuu seenuu sun bifa huccuu aadaa Kente uummata huccuu beekamaa kan Ghana gama kibbaa fi kan Gugu gama kaabaa uffachuun irratti argamaniin sirna hedduu miidhagaa dhaan kabajame. Prezidaanticha haaraan biyya dinagdee dadhabaa, liqaan irra heddummaate, sharafi maallaqaa kufaa ta’e, gatiin meeshaalee gad cabaa ta’e hoogganuuf jiran garuu hojii cimaatu isaan eeggata.  Prezidaant Akufo-Addo badhaadhummaan lammiiwwan Gaanaa hundaaf akka ta’u sirna eebba isaanii irratti haasaa dhageesisaniin hirbuu seenaniiru. Dargaggoonni lammiiwwan Gaanaa hangi tokko mootummaa Akufo-Addo irraa hedduu eegna jedhu. Gama biraan soshaal miidiyaa irratti prezidaant Akufo Addo haasaa prezidaantii Ameerikaa duraanii kan George W. Bush guyyaa sirna eebba isaanii dubbatanitti fayyadaman qeeqi jedhu irratti dhiyaatee jira. Direktora quunnamtii dhimma presidentummaa illee dhiifama gaafachuun ibsa baasanii jiran. Gabaasni sagalee kinooti


Godaantonni Biyyoota Afrikaa Uffee Sahaaraa Gadii Daangaa Morokoo fi Speen Giddu Jiru Haleelanii Poolisiidhan Walitti Bu'an

Godaantonni biyyoota Afrikaa uffee sahaaraa gadii yoo xiqqaate 800 ta’an Dilbata Amajjii 1 bara 2017 dallaa daangaa biyya Morokoo fi Speen giddu jiru haleeluu isaanii aangawoonni biyyoota lameenii ibsanii jiru.Godaantoonni kun dhagaa fi sibilaan gargaaramuun dallaa sana cabsuuf yaalaa turan. Polisoonni Speen shanii fi kan Morookoo shantamnii godaantoota kana waliin walitti bu’anii kan mada’an yoo ta’u kanneen keessaa kudhan akka hamaatti ta’uun beekamee jira.Mootummaan Speen akka jedhutti godaantoota keessaa lama hospitaalaa magaalaa Ceuta kan Speen seenuun wal’ansa fayyaa akka argatan ta’eera. Kanneen biroon garu gara Morokootti deebifaman jedha. Speen godaantoota kana gara Morookotti deebisuu ishee gareeleen mirga dhala namaaf falman qeeqanii jiru.


Prezidaantiin Ertraa Hogganoota fi Motummoota Addunyaaf Dhaamsa Dabrsaniin Haqii Ertraa Jallachuun Itti Fufee Waan Jiruuf Jecha Irratti Fulleffachuu Qabdu Jedhan

Prezidaantiin Ertraa Isaayaas Afeworqii waggaa haaraa sababaa gochuun hogganoota biyyootaa fi motummoota addunyaaf dhaamsa dabrsaniin haqii Ertraa jallachuun itti fufee waan jiruuf jecha irratti fulleffachuu qabdu jedhan. Wanni akkasii itti fufuun seera addunyaa cabsuu fi yaada jiru adda facaasuu qofa otoo hin taane nagaa fi nageenya kutaa irratti sodaa uuma jedhu kan jedhan Obbo Isaayaas komiishinni daangaa Ertraa fi Itiyoophiyaa murtii inni dabarse waggaa 14 gutuu isaa ibsuun laftii Ertraa amma iyyu weeraramee akka jiru yaadachiisan. Gama Kanaan wanni seerri murteesse kabajamuu akka qabu hogganoota gaafatanii gama kaaniin Ertraa irra uggura seeraan alaa fi madaalawaa hin taaneetu ka’ame jedhan. kunis himata ofuumaa uumamee dhiyaatee kan hundee hin qabnee akkasumas deggersa seeraa fi waan qabatamaa hin taane irraa ka’uun uggurri Ertraa irra ka’ame jedhan. Uummata Ertraa irratti waan sirri hin taane rawwachuu fi laftii Ertraa qabamee turuun itti fufee waan jiruuf golli naga eegumsaa dogoggora hojjatame kana caalaa duubatti ituu hin harkiifatiin akka sirreessu prezidaantiin Ertraa Isaayaas Afeworqii gaafatanii jiru.


Afrikaa, Ardiin ka’ima miliyoona hedduu jaarrolee bulchiinsa irratti dulloomaniin bulti

Qabeenna ummamaa qofaa mitii, Afirkaa waan hedduun beekan.Ummatii Afrikaa hagii guddaan nama kahimaati. Ardii tana yoo hedduu bulchoota bulchiinsuma irratti jaaranii dadhabanillee maatii fi firaa dabarsan hedduu qabdi. Addunyaa keessaayyuu akka Tokkummaan Mootummootaa jedhutti biyyootii nama kahimaa hedduu qabaachuun beekaman 10n Afrikaa. Ijoolleen kahimaa tun hagii guddaan 20 gadi.Yoo walti deebisan ammoo ganna 37.9.Taatullee yoo akkam diqqaate Afrikaa keessaa bulchootii biyya saddeetii ganna 20 oli biyya bulchan.Jara kana gannii isaanii hagii guddaan 72. Porofeeser David Kiwuwaka Amerikaa yuniversitii Pirinsitonitti qorataa walitti dhufeenna addunyaati. Bulchootii Afrikaa bara hujii ufii nagaan fixatani nagumaan jiraachuu malee maaniif haga dulloomani chochohuu dadhabanitti irratti cichan jedhee gaafata. Ijoolleen Afrikaa miliyoonii hedduun bulchuma tokko beekan. Mee bulchoota Afirkaa bulchiinsa ufumatti dhuftan keessaa: 1.Pirezidaantiin Ikuwaatoorilaal Giinii Teodoro Obiang Nguema, nama ganna 74; ganna 37 biyya bulchee.Sunuu bara 1979 keessa mootummaa abbaa isaa guddaa,obboleessa abbaa isaa gara galchee mootummaa fudhate. 2.Jose Eduardo dos Santos,pirezidaantii Aljeeriyaati, ganna 74 ganna 37 biyya bulchee bara 2018 keessa hin dorgomuu jedhee ufi irraa dhiise. 3.Rooberti Mugaabee pirezidaantiin Zimbaabuwee nama ganna 92,ganna 36 biyya bulche bara 2018 keessalleetti paartiin isaa dorgommii pirezidantumatiif isuma filatte.Gaafasitti gannii Mugaabee 94 taha. 4.Pirezidaantiin Kaameruun, Paawul Biyyaa nama ganna 83 ganna 34 biyya bulche bara 2008 keessatti ammoo akka paartii isaatii tahutti seera biyyitii bultuun jijjiire. 5.Yuweerii Misiveenii, pirezidaantii Ugaandaati.Nama ganna 72 ganna 30 biyya bulche.Ganna shanan dhufaallee isatti biyya bulcha. 6.Nugusii Siwaazilandi Sadeessoon Mswati III,ganna 48 ganna 30 biyya bulche. Abbaan isaa ka ufiifuu nugusaa lubbuu dhabee jennaan gaafa gannii isaa 18 nugusa tahe. 7.Pirezidaantiin Suudan, Omar al-Bashir, nama ganna 72 ganna 27 biyya bulche bara 1989 keessa irreen mootummaa fudhate. 8.Pirezidaantiin Chaad,Idriss Deby, nama ganna 64 ganna 26 biyya bulche. Filannoo ganna shanan itti aantullee isumatti biyya bulcha.\n\n9.Denis Sassou Nguesso,pirezidaantii DRCti.Jaarsa ganna 73ti qaraa ganan 19 biyya bulche.Suniin duralleetti bara 1979 haga 1992 muummee minsiteraa tahee hojjate.\n\n10.Pirezidaantiin koongoo DRC Joosefi Kaabilaa nama ganna 45 ti ganna 15 biyya bulchee.Bara 2001 keessa abbaa isaa ijjeesanii jennaan ufii itti dabree ammallee ittuma jira. Barii filanno isaa Muddee 20,2016 dhumatee taatullee filannoon itti aantu yoom akka taatu womaa hin jenne. Woma taateefuu Afrikaa,ardii kahima miliyoonaa jaarrolee bulchiinsa irratti dulloomanii achii ammoo firaa fi fiixaa dabarsanitti harkaa qabaa bulchuutti jira.


Paarlaamaan Haarawaan Ka Somaaliyaa Har’a Hirbuu Seene

Sirni hirbuu seenuu Moqaadishoo kan miseensota mana maree bakka bu’ootaa fi kan mana maree Federeshiinii 281 har’a geggeessame. Xiinxalaa dhimmootii naannoo kan ta’an Abdiwahab Sheikh Abdisamad akka jedhanitti paarlaamaan inni kun isa duraa irra wayya. Tokkummaan mootummootaa, gamtaan Afriikaa, gamtaan Aworooppaa, IGAD, Briteen fi United States sirna hirbuu seenuu bakka bu’oota mana marii kan har’aa kana simachuu dhaan kun mallattoo fuula duratti tarkaanfachuu ti, garuu hawasi addunyaa garuu yeroo dhumaatti barcummni 18 mana maree bakka bu’ootatti dabalamuun kan isa yaaddesse ta’uu ibsaniiru. Gabaasa sagalee dhaggeeffadhaa


Sheekotii Somaalee akka dubartiin biyya isaanii kubbaa saaphannaa hin taphanne jabeessani itti dhaaman

Akka jecha sheekota tanaatti dubartiin kubbaa saaphannaa taphachuun seera Musliimaati alaa amantii isaaniillee dansaa miti. Koreen Amantii Somaalee SRC dorgommii ispoortii kubbaa saaphannaa biyyoolessaa dubartootii Puuntilaandi magaalaa Garoowweetti taphachuuf kurfoo jiraniin duratti tana jette. Dhaamsii qaalloleen baaftte akkana jedha, “dubartiin wal dorgommii saaphannaa taphachuun seera Islaamaatii ala,aadaa f faaydaa isaanii balleessani fulaan akkasii ammoo ta nadheen itti sobamtu.” Dorgommiin kubbaa saaphannaa Puuntilandi tun biyya tanaaf ta jaqlabaati. Moqaadishoo dabalee magaalaa afuritti irratti wal dorgoma.Somaaleen eegii bara 1991 keessa mootummaan isaanii gara galee asitti waan ispoortii jedhan gugurdoo akkanaa akka biyyoolessaatti irratti wal dorgomanii hin beekan.


Prezidaantiin Ripublikii Dimookiraatawa Koongoo Akka Taayitaa Gad-lakkisan Dhibbaa Godhuudhaa Hiriira Geggeessame Irratti Namoonni Haga 20 Du’uu Hin Oolaan jedhame

Kan yeroon mootummaa isaa Wixata dhufu xumuramu – Prezidaantiin Ripublikii Dimookiraatawa Koongoo – Jooseef Kabiilaa akka yeroo isaaniitti taayitaa gad-lakkisan hiriira har’a magaalaa Kinshaasaa keessatti geggeessame irratti hookkara ka’een yoo xiqqaate namoonni haga digdamaa du’uu malan – jechuun dubbatu – aanagawoonni biyyattii. Namoonni sadii ajjeesamuu, Sagaleen Ameerikaa mirkaneeffatee jira. Naannoolee magaalaa Kinshaasaa keessaa haga tokko keessatti, jiraattonni, “yeroon Kabiilaan taayitaa gad-lakkisan ga’e” mallattoo jedhu dhageessisuuf jecha fiingee hafuufan – jedhama.  Dhukaasaaleen meeshaalee waraanaa aanaalee magaalattii heduu keessaa dhaga’amuu itti fufee jira. Akka hiriirawwan mormii hin geggeesamnee uggurii kaa’amee, humni waraanaa heddumminaan magaalattii keessatti bobbaafame iyyuu, kaleessa, gandeen magaalattii hedduu keessatti hiriirri mormii geggeessamuunis gabaasamee jira


Daangaan Naayijeeriyaa fi Kaameruun Gidduu Guutummaatti Banamuun Milkaa'uu Dula Bokoo Haraami Irratiitii Mallatoo dha jedhame

Daangaan Naayijeeriyaa fi Kaameruun gidduu, eega waggoota sadii as, yeroo duraatiif, guutummaatti banamee jira. Kun immoo, duulli Bokoo Haraam irratti geggeessamu milkaa’uu isaatiif mallattoo tokko – jedhama. Naayijeeriyaa fi Kaamerooniin bakka-ba’uudhaan, aangawoonni waa’ee Bokoo Haraam irratti mari’acchuuf walga’an akka jedhanitti, weerara gamtaa-humnoota biyyoota lameeniitiin daangaa qaxxaamuree Boko Haraam irratti geggeessamuun, haleellaan shororokeessummaa naannoo sanatti baay’ee gad-xiqqaatee jira. Deemsi daangaa biyyoota lameen gidduu banuu, ka baatii dabre jalqabame milkaa’een, daangichi guutummaatti banamee jira – jedhan – jiloonni gam-lameenii


Sudaan Kibbaati Fixiinsi Gosootaa Geggeessamaa Jiraachuu Angawoonni Mirga Namaa Tokkummaa Mootummootaa Akeekkachiisan

Kutaa Sudaan gama kibbaa hanga tokkoo keessatti fixiinsi gosootaa geggeessamaa jiraachuu isaaf tarii immoo hammaachuu mala jechuu dhaan angawoonni mirga namaa kan tokkummaa mootummootaa akeekkachiisaniiru. Baatii Adoolessaa keessa erga lolli haaraan ka’ee as hookkarri biyyattii keessaa hammaatee jira. Gurmuun tokkummaa mootummootaa kan Sudan kibbaa siivilotaaf eegumsa gochuuf tarkaanfii hin fudhanne jechuu dhaan miseensonni hawaasa addunyaa qeeqanii jiru. Akka gurmuun naga-eegumsaa Tokkummaa Mootummootaa – UNMISS jedhamu-- bakkawwan eegumsaa lafa irraa olka’oo ta’anii fi naanooleen meeshaa waraanaa irraa walaba ta’an handaara magaalaa Juubaatti tolfamuu isaanii dubbata. Dubbi-himaan UNMISS – Shaantaal Persaud garuu, mooraaleen ijaaraman ka POC jedhaman mooraalee dhaabbatoo miti – jedhu. Ammaaf, loltoota Itiyoophiyaa tu konkolaataa Tokkummaa Mootummootaa fi lafoodhaan mooraalee sana to’ataa jira. Gabaasa guutuu dhaggeeffadhaa


Hawaasi Somaaliyaa Guddichi Kan OHIO Hookkaratti Duuluuf Wal Taana Jedhan

Mooraa yunivarsitii OHIO keessa haalli jiru tasgabbaa’ee jira. Baatii darbe Abdul Razaak Alii Artaan namoota lukaan deeman konkolaataan rukutee san booda haalbee dhaan nama waraane. Kanneen miidhaan irra ga’e lubbuun hafaniiru. Poolisiin garuu Artaaniin bakkkuma sanatti itti dhukaasuun ajjeese. Artaan baqataa lammii Somaaliyaa bara 2014 keessa maatii isaa waliin gara Ameerikaatti godaane. Ynivarsitii biyyattii beekamaatti utuu hin darbin dura Kollejii naannoo jiru irraa qabxii ol aanaa argachuun eebbifame. Horsed Noha, Masjiida Abubakar Assidiq irraa akka jedhanitti addunyaa lama kan amantiin Islaamaa akka carraa ta’ee garee cicihtootaa lamatti qoode keessa jiraanna. ISIS fi michoota isaa fi garee kaan kan jibbiinsa Islaamaan guutame jedhan., Masjiiduma kana irraa Mohamud Mohammed immoo biyya kana keessa waggoota 25n jiraadhe. Kanaaf nuti lammiiwwan Ameerikaa ti. Garuu nuti Musliima. Akka namoota ardii ka biroo irraa dhufeetti ilaalamuu hin qabnu. Nuti uumama adda biraa miti. nuti lammiiwwan biyya kanaa ti jedhan. Robert Fitrakis abukaatoo maatii Artaan sodaan guutamanii ti. Kan haaraa presidentummaaf filataman Trump haasaa dhageessisan ilaalchisee sodaa guddaatu jira. Sodaa hammaa ba’aan waan jiruuf jecha kaameeraan fuula isaanii mul’isuu isaanii illee hin beeku jedhaniiru. Hawaasa Somaaliyaa magaalattii irraa Hassan Omar Dhere biyyattiin nagaa akka taatuu hawaasi isaanii ka deggeru ta’uu waadaa seenan. Humnootii nagaa eegsisan waliin hojjechuuf fedha qabna. Mootummaa naannoo keenya, bulchaa magaalaa keenyaaf mara waliins hojjechuu feena jedhu. Kolombos US keessaa baay’inni lakkoobsa lammiiwwan Somaaliyaa itti heddummaatu lammataa haa ta’u iyyuu malee bakka uummanni itti heddummaatetti sagaduuf sodaa qaba jechuu dhaan Artaan dhiyeenya dubbatee ture. Angawoonni Masgiida naannoo mana jireenyaa maatii isaa jiran Artaan hagas nama beekamu miti jedhanis, kanneen biroon immoo gocha dargaggeessa Kanaan kanneen birootti murteessu yaaddoo jedhu qabu.


Soomaliin xuyyuura caatii fa’atee Keenyaa itti dhufuu ammaaf ya biyya isii seenu dhowwatte

Waan hedduu Keenyaa fi Soomaliin waliin qaban keessa tokko daldala. Caatii(miraa) Keenyaa guyyuu gara Soomaliitti fa’an jalaa daldaldootii doolara kuma 800 argatti torbaan. Keenyaan ammaaf akka caatiin(miraan) kun itti hin seenne seera baafatte. Akka minsiterii geejjiba xuyyuura Soomalii, Alii Ahmed Janagalii VOA-ti himetti mootummaan isanii Caatii irraa faaydaa womatuu hin argatu. Torbaanitti Xuyyuura 20 Keenyaa Caatii fahatee Soomalii magaalaa akka Moqaadishoo faa dhufa. Xuyyuurii kun caatii toonii 20,kintaala 200 fahatee Soomalii dhufa.


Waldaan Afrikaa akka wantii Itoophiyaatti hiriiraaf nama baase mariin fala argattu gaafate

Akka Dr.Nkosazana Dlamini Zuma,itti gaafatamtuun Waldaa Koomishiinii Afrikaa jettutti haalii dinagdee fi siyaasaa ji’oota dabran asitti Itoophiyaa keessaa mumullatu rakkoo hedduun dhufte. Dubbiin lafa irratti kaatee nama hedduu fixxee,tajaajila dhuunfaatii fi ummataa, tajaajila odeeffannoollee yeroof dhaabde tun waan nama yaaddessaati akka waldaa kanaatti. Waldaan Afrikaa maatii namii irraa dhumeef gadda qabu dabarsee akka madooleelleen ariitiin fayyitu hawweef. Falii hunda qabu ka rakkoo siyaasaa, dinagdeetii fi hawaasummaa Itoophiyaa namii hiriira baheef hiikuu dandahu, akka Dr.Zuumaatti marii qofa. Waldaan Afrikaa akka jecha Zuumaatti olaantummaa seeraatii fi hiriira nagaa yayyaba demokirasii jabeessuu argu fedha.


Federeshiiniin Ispoortii Afrikaa Amerikaa jiru atileeti Fayyisaa Leellisaa janna jedhee maqaa isaatiin fiigicha moggaase

No media source currently available Fayyisaa Leellisaa atileetii Itoophiyaa wannii innii hojjate,mallattoon mormii Oromoo innii Riyoo Biraazilitti agarsiise oduu addunyaa gurra guutte tahaa deemuutti jirtu. Rakkoo ummatii Oromoo keessa jiru akka isiin dhaabattuu fi addunyaalleen hubattuuf maratoonii Riyoo irratti lammeessoo tahee jennaan mallattoo mormii tana agarsiisuuf jedhee,mallattoo mormii Oromoo dirree Olompiki Riyoo irratti agarsiise. Federeshiiniin Ispoortii Afrikaa African Sports Federation dhaaba ispoortii ka nama Afrikaa gama ispoortiitiin wal barsiisuuf bara 2009 keessa Siyaatil, Amerikaatti hujii jalqabe.Keessattu bara 2015 keessa humna jabeeffate kubbaa miilaa Seattle African Cup, waancaa Afrikaa Siyaatil jedhee maqaa baafate. Baruma baraan gareelee ispoortii maqaa ummata isaanii,biyya isaanii fi hawaasa isaanii bakka bu’anii dorgoman wal dorgomsiisa. Dorgommii baranaa irratti gareen Oromiyaa dorgommii ijoolleetiin kubbaa miilaa mootee,dorgommii kubbaa miilaa nama gugurdaatiin ammoo afreessoo taate. Fiigicha baranaa federeshiinin kun qopheesse Fayisa Lelisa Heroic Race ykn ammoo Fiigicha Goota Atileeti Fayyisaa Leellisaa jedhanii moggaasan. Redwaan Doktor Bishaan daarektera federeshiini kanaati.Koreen hujii raawwachiiftuu federeshiinii kanaa maal jedhanii akka dorgommiin tun maqaa atileeti Fayyisaatiin dorgommii tana qopheessite jedhaan. “Atileetii Afrikaa keessaa sodaa malee ummata isaatiif dhaabachuu ka danda’e...waan innii miidhaa ummata isaa bifa addaatiin Olompikii irratti dubbachuu waan dandaheef.” Tana maleellee "Federeshiiniin Fayyisaan galatoomii jechuuf maqaa isaatiin dorgommii qopheessa…atileetii biraalleef fkn waan taheef maqaa isaatiin godhan” jedha Rashaad. “Kanaaf amma irraa jalqabee fiigicha dubraa fi dhiiraa maqaa Fayyisaa Leellisaatiin moggaafama.” Koreen hujii raawwachiiftuu Federeshiinii Ispoortii Afrikaa Fayyisaa Leellisaa nuuf "goota,madaaliyaa kennamellee maqaa fayyisaatiin kenname” jedha Rashaad. Madaaliyaan kenname sun mallattoo mormii Oromoo qabaa jedha daarkteii Federeshiinii Ispoortii Oromoo,Redwaan Doktor Bishaan.


Bokoo Haraam Durboota Chippook Waggaa Lama Dura Butee Fudhate Viidiyoo Haaraatti Agarsiise

Eega gareen fiinxaaleyyii Islaamummaa Naayijeriyaa keessaa kaleessa viidiyoo haaraa baaseen ijoollee durbaa bara bara 2014 butee fudhate keessaa shantama agarsiisee booda, mootummaan Naayijeeriyaa ka garee sana quunnamuutti jiru ta’uu dubbatee jira. Viidiyoon haaraan kaleessa Yuutuubii irratti bahe tokko, nama fuula isaatti aguuggatee uffata waraanaa uffate. Dubartoota gara shantamaa ijaabii aguuggatan fuul-dura dhaabatee, agaan Hawusaatiin dubbata. Mootummaan Naayijeeriyaa namoota Abuujaa, Legoosii fi Maayidguurii keessatti hidhee jiru akka gad-lakkisu dhaamsa dabarsina – jedha. Gaaffii kana, ammaan dura illee dhiheessee ture – Boko Haraam. Amma garuu, ijoollee durbaa “Chipook” sana gad-lakkisiisuuf jecha, mootummaan Naayijeriyaa yeroon dhimma kana irratti Boko Haraam waliin dubbachuu qabu amma - jedhu – kanneen deebisamuu ijoollee durbaa sanaaf falman. Jaarmayaa akka ijoolleen durbaa Naayijiriyaa BOKO HARAAM-n butamanii fudhataman akka deebisamaniif hojjetu, ka “BRING BACK OUR GIRLS” jedhamu kanneen hoogganan keessaa tokko Olantunjii Olan-rewajuu akkana jedhu. Ittiin-qabatanii, namoota isaanii gad-lakkisiisuuf, garuu – ijoolleen durbaa sun amma illee lubbuun jiru taanaan, haala itti waliin dubbatamu miijessamuu qaba. Isaan namoonni isaanii akka hiikaman barbaadu. Mootummaan eega ijoolleen durbaa sun hiikamanii booda, tarii jara faana dha’uu danda’a. Marii mormuu hin qabnu. Guutmmaa addunyaa irratti, mariiwwan geggeeffaman argaa jirra, jedha - Olaatuunjiin. Gurmuun kun magaalaa Abuujaa keessati duula isaa eegalee, karaa Miidiyaa Hawaasummaa guutummaa Addunyaa irratti babal’ifatee jira. Durboonni sun akka Viidiyoo irratti mul’atan irratti miidhamoo fakkaatan. Viidiyyoon sun fakkii reeffota dhiigaan laaqamaniitiin xumurama. “reeffota ijoollee durbaa Chiippook haleellaa humna qilleensaa Naayijeriyaatiin dhumanii ti” – jedha – namichi ijoollee durbaa sana fuul-dura dhaabbatee dubbatu. Gabaasaa guutuu dhaggeeffadhaa No media source currently available


Hogganaa kora nagaha eegumsaa motummoota gamtoomanii: Saawiz Suudaanti tarkaanfii atattamaatu barbaachisa

Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanitti itti gaafatamaan kora nagaha eegumsaa, Hervii Laadsoos miseensoonni korichaa, Saawiz Suudaan irratti qoqqobbiin akka godhamu tarkaanfi atattamaa akka fudhatan waamicha dhiheese. Herviin hoggantoota fi komaanderoonii waraanaa biyyattitti nageenyi akka hin buunee godhanis dhiibban adda ta’e irratti godhamuu fi jeequmsi lammii biyyaatti dararaadhaa saaxiluu, han Saawiz Suudaantti dedebi’uu kun ammaf ammatti murtee godhachuuu akka qabu dubbata. Xiyyeeffanaan keenya han atattamaa walitti bu'iinsii kun dhabbachuu irratti hojjacuuu dha han jedhu immoo daayrektarii waajjira ergama addaa Yunaaytid Isteets damee Saawiz Suudaan fi Suudaan, Andiruu Burneeti. Karaa biraatin dhabbannii biyyoonni Afrikaa sadeet dhimma guddinaa fi diinagdee waliinii irratti wajjin hojjachuudhaa bara 1986 dhaabatan fi Saawiz Suudaan bara 2011 an itti dabalamte Igaad (IGAD), kaleessaa Keeniyaatti walgahanii dhimma kanaratti erga mari’atanii booda humnaa haala Juubaa tasgabeesu atattamaan walitti fiduun akka barbaachisu murteessan. Ministiroonni Igaad afur fi ministirri nagaha eegumsaa Gamtaa Afriaa dhimma Saawiz Suudaan laalchisee marii godhanii ibsa baasaniin gareen nagaha eegumsa motummoota gamtoomanii ergama Saawiz Suudaanii humna dabalataa akka erguu gafaate. No media source currently available


Amerikaan hojjattoota isii embaasii Suudan Kibbaatii qabdu haga tokko achii baasuuf kurfoo jirtii

Dubbiin Suudan Kibbaa tun tanaa garana jedhani garasiin caphxii,achi qaban achasiin gargar jiddi. Suudaniin Kibbaa tun biyya ganna shaniin duratti Suudan irraa cittee baatee addunyaatti dabalamte. Eegii sunii asittuu akka biyya bulchan irratti,akka qabeenna biyyitii qabdu waliin gahan irratti,waraana biyyitii qabaachuu maltee fi waan hedduu irratti wal dhabuutti jiran. Wal dhabii kun duruu ganna kana keessatti nama kuma hedduu fixee miliyoona hedduu baqachiise. Akkuma taateefuu addunyaan bulchoota malumaa fi maltee jabduun walti araarsitee amma silaa mootummaa tokko qabaachuuf walii galan. Sunilleen hin taanee ammallee waraanii itti aanaa pirezidaantii fi pirezidaantii isaanii wal dhabee dhiyoo tana namii dhibba hedduu dhumate. Amerikaan embaasii biyya sunii qabdu keessaa hojjatoota baafachuuf waranaa isii 40 achitti ergatte. Akka hajajii waraana Amerikaa Afrikaa jiruu jedhutti waranii Amerikaa kun Juubaa hojjattotoa embaasii Amerikaa haga tokko biyyaa baasa. Andiriwu Burneetti,Amerikaatti bakka bu’aa addaa Suudan Kibbaati.Amma ammoo oduu himaa minsitera haajaa alaati.Lolii Suudan Kibbaa kun akka hamaa deemuutti jiraa jedha. “Lolii naannoo Waahuu,Liiyuu fi naannoo akka akkaa kun guddoo nu yaaddessa.Paartii Suudan Kibbaatii fi warrii qawweelleen akka wannii kun tahuu hin malle hinuma beeka. Akka ummatilleen hin rakkannee gargaarsa argachuu qabu hinuma beekaa tanaaf wal loluun isaani nu yaaddessiti.” Jermenii fi Indiilleen nama biyyaa fi isaanii embaasii Suudan Kibbaatii qaban baafachuuf kurfo jiran. Waraanii itti aanaa perezidaantii Suudan Riki Machaar akka oduu himaan isaa jedhutti lola kana dhaabuuf waraanaa isaallee achii baase taatullee raasaa seenee loluufii miti. Akka oduu himaan kun jedhutti Machaar akka waraanii isaatii fi perezidaanti Suudan Kibbaa Salvaa Kiir wal hin aane seer jidduu kaahee akka jarii walti hin dabarre tolche. Lola waraanii Suudan Kibbaa irratti wal hadhuutti jiru kun akka oduu Tokkummaa Mootummootaatti nama kuma 36 baqachiisee 7,000 kaambii Tokkummaa Mootummoootaatti qajeele.


Buufati xiyyaara Juuba jimaataa kaasee cufaa ture harra hojiitti deebi'e

Sababa waalitti bu’iinsa gidduu kana Sudaan kibbaatti dhalateen cufamee ka ture buufati xiyyaaraa Juubaa harra tajaajila kennuu akka jalqabe Keeniyaatti Ambaasaaddera Sudaan kibbaa Chool Ojoongoo dubbatan. Ambaasaaddarichi harra ibsa gaazexeessitootaaf kennaniinii, kaleessa erga Pirezident Saal Vaakiir akka dhukaasi hatattamaan dhaabbatuuf ajajaniin booda haalli nageenya Juubaa fooyya’eeraa jedhan. Jiraataan Magaalaa Juubaa tokkos akka Raadiyoo Sagalee Ameerikaatti himetti, guyyoota darban kana dhukaasi gurguddaan magaalattii keessatti dhagaa’amaa turan harra akka hin turre dubbateera. No media source currently available


Walitti Bu'insi Loltoota Saawiz Suudaan Lubbuu Baayyee Galaafate

Loltoota Saawiz Suudan pireesdantii biyyatti Saalvaa Kiirii amanamoo ta’anii fi loltoota garee itti aanaa Pireesdaantii Riik Machaarii edduutti walitti bu’iinsii umamuu isaatiin dhukaasni meeshaa waraanaa gurguddaa magaala gudditti biyyatii Juubaatti dhagahamaa tureera.  Jeequmsa ka’e irratti amma kaleessaatti namoonnii 276 du’uu isaanii Raadiyoon biyyicha keessaa tamsaasu tokkogabaasuus, dubbii himaan Riik Machsar garuu nama 150tu du’e jedha. Pireezdaantiin Kora Naga’a Egumsaa Mootummoota Gamtoomanii Kooro Beshon sambata kaleessaa akkataa jeequmsa Juubaatii ummaamee fala itti barbaadan irratti wajjira korichaa Niwyoorkitti argamuu ergaa dabarseen qaama nagaha eegumsaa mootummoota gamtoomanii Saawiz Suudan jiru keessaa lammin Chaayinaa tokko dudhaa fi lammiiwwaan Ruwaandaa bayyeen madahuu isaanii beeksiisuudhan hallii Suudaan Kibbaa haalaa atattamaan hiikoo barbaadu ta’uu isaa dubbate. No media source currently available  Ministirri Haajaaa allaa Yunaayitid Isteets haalla juba jirurraa ka’iudhan han gargaarsa attattamaa irratti hojjatanii achi ,hojjattoonii isaa hudii Imbaasii Jubaatii akka bahan ajejeera. Lammiiwaan Ameerikaas Saawiz Suudan dhaqurraa akka of qusatan akeekkachiisera wajjirri kun. Dahabbileen adda addaa jeequmsi kun aka dhaabbatu gaafachaa jiraatanis, harraas,guyyaa shanaffadhaa dhukaasnii meeshaa waaraanaa gurguddaa magaala Juubaatti dhagahamuun isaa beekkameera. No media source currently available


Paartiin Mormituutif Mootummaan, Koomishinii Filannoo Keeniyaa Haaroomsuuf Marii Jalqaban

Paartiin mormiituu Keeniyaa, Gamtaa Jijjirramaa fi Dimookraasii jedhamuu, hiriira mormii ji'a darbe keessa gochaa ture yeroo hin murtoofnee dhaabuu isaa han beeksise sambata guddaa kaleessatti. Marii fi wal-falmii baayyee booda dhimma akkaataa filannoon biyyoolessaa itti geggeeffamuu irratti paartiichaa fi mootummaa edduutti waliigalteerra gahamuu isaa agarsiisa, ibsi kaleessa bahe. Gamtaa Jijjiramaa fi Dimookraasii sababni itti hiriira magaalota keeniyaa adda addatti waamaa tureef, Koomishiinin Filannoo biyyitti gamtaa Jubilii, han biyya bulchaa jiruuf aantee agarsiisaa, walumaa galatti akkaataan koomishinichi itti hojii hojjatu jijjiirramuu qaba jechuudhani.  Jeequmsa Filannoo Keeniyaan bara 2007 geggeesite booda biyyattii keessatti ka’e irratii namni 1100 ajjeefamuun fi 600,000 buqqa’uun hin yaadatama. Dhabbata dhimma nageenya qoratu, ISS irraa , Piitar Aliingoo, heeraa fi seera kabachiisutuu rakkina akkanaa jala biyyatti baasa jedha. Partiin mormitootaa fi han biyya bullchaa jiru koree miseensota 14 qabu dhabaniiru. Hojiin koree kanas, akkaata filannon biyyatti kessatti gegeefamu haaromsuu fi dhimmoota wal-dhabdheen irratti jiru kan hiikufi. Piitar Aliingoo garuu, namoota siyaasaa, dubbii siyaasa dubbatan kana qofa odoo hin ta’n qamonnii bu’a buusu danda’an kaaniis mariitti dabalamuu qaban jedha. Dabalees, Piitar lammiwwaan keeniyaas ilaalcha isaanii ibsachuudha karaan banamuufi akka qabu hime. Karaa biraatiin seeratumtoonii keeniya sadeet : jaha paartii mormituu irraa, lama immoo paartii biyya bulchaa jiru irraa hasahaa ji’a darbe keesatti ummata funduratti godhan keessa dubbii jeequmsa kaakaasu dubbataniiru jedhamanii jimaata darbe mana murtiitti dhihaataniiru. Booda garuu, wabiidhan gadhiifaman. Keeniyaan Hagayya Bara 2017 filannoo geggeessuf karorfateetti. No media source currently available


Hoteela Moqaadishootti Haleellaa Alshabaab Godheen Namoonni 24 Du'uun Beekkame

Lakkoofsi namoota haleellaa kaleessa hoteela magaala Mooqaadishotti argamu tokko irratti Al-shabaabiin godhameen du'ani 24 gahuunif namoonni 60 madahun isaanii beekkammera. Ministirri nageenyaa Somaaliyaa Abdiriisaaq Omaar Mohaammad Sagalee Raadiyoo Ameerikaa Sagantaa Afaan Somaaliitti akka himetti haleellaa kanan miseensonni paarlaamaa biyitti lama fi namoonni nagahaa lubbuu isaanii dhabaniiru. Humni waraana Somaaliyaa hidhattoota al-shabaab haleellaa san geechisan sadi'i ajjeesee naamoota 57 hidhattoonni kun to'annaa jala olfatanii turan harkaa miliqsuu isaas dubbate Abdiriisaaq. Gareen Al-shabaab karaa isaatiin haleellaa kna geechiisuu isaa ibsee sababni hoteelicha filateefis hoggantoonni Somaaliyaa hoteela kana bayyinaan wanna fayyadamanif jedha. Hoteelli Ambaasaaddar Moqaadishoo, Karaa Maka-al-mukaaramaa han masaraa mootummaatti dhihoo jiru irratti argama.  Haleellaan Roobii kaleessaa kun han ta'e, mootummaan Somaaliyaa komaanderii Al-shabaab olaanaa , Mohammad Mohammud ( han Dulyaddiyin jedhamuudhan beekkamu) ajjeese jedhee sa'aatii muraasa booda. Dulyaddiyin haleellaa Keeniyaa Yunivarsiitii Gaarrisaatti Ebla bara 2015 namoota 148 galaafate karoorse jedhameet himatama. Al-shabaab kana duraas hoteelota magaala Mooqaadhishoo jiran adda addaaratti haleellaa geechisaa turun isaa hin yaadatama. No media source currently available


Garba Mediteraaniyaan Qaxxaamuruun Keessumaa Barana Lubbuu Heedduu Galaafate: UNHCR

Godaantonni karaa Liibiyaa fi xaaliyaanii ba’uu dhaan garaba Mediteraaniyaan qaxxaamuran akkam malee dhumachaa deemuun addunyaa yaaddessuu isaa jamrayaan baqattootaa kan tokkummaa mootummootaa UNHCR beeksisee jira. Qilleensi ho’aa adeemee bubbeen galaana irraa gab jedhee yeroo jiru kanatti godaantonni 800 caalan torban darbe galaana Mediteraaniyaan ce’uu utuu yaalanii galaanichaan nyaatamaniiru. Waardiyaan andaara galaana Xaaliyaanii lubbuu godaantota hedduu dilbata darbe baraarsuu danda’ee jira. Reeffa namoota 45nis baasuu isaa ibse. Kanneen lubbuun hafuuf carrooman kanaaf wal’aansa fayyaa nyaataa fi uffata raabsaa jiran. Waan of harkaa qaban mara galaanatu fudhate waan ta’eef. Xaaliyaaniin lubbuu godaantotaa baraarsuuf yaalii guddaa goote jechuu dhaan Tokkummaan Mootummootaa galateeffatee jira. Torban darbe qofaa namoota kuma 14 baraasaniiru. Torban darbe balaa bidiruu adda addaa sadii irratti dhaqqabeen namni 880 kan caalan dhumuu tokkummaan mootummootaa beeksisee jira. No media source currently available No media source currently available


Bosona Saambisaa: Dahoo Bokoo Haraam

Bosonni Saambiisa Kaaba Naayigeeriyaatti argamuu oggoota dheeraa booda harras dahoo milishoota Bokoo Haraam ta'uu itti fufeera. Erga bokko haraam dhahuudha Saambiisaatti dulli ji'a bitootessaa banamee. Koloneeloota Kaameeruun ergama kanaaratti hirmaatan keessaa Koloneel Boowubakar Bakarii akka jedhutti , biyyi isaa erga haleellaa akkanaa irratti hirmaachuu qabdee oggaa tokko darbeera. Loolotoota Kaameeruun achi ergite keessaa lama jalaa du'uu , 30 immoo madaahuu biyyittin beeksisteetti. Bosonni Saambisaa faraan guudaa fi gaaraa. Muka hedduu qaba. karaa gahaa hin qabu. Kun immoo Bokoo Haraamii dahoo mijataa isa godheera. Tarkaanfii fudhachuudhaafis gufuu cimaan guddina isaati. Waraanni Naaygeeriyaa bosonaa kana boombiidhan dhahee kaampii Bokoo Haraam bayyee mancaasu irratti milkoomera. Sodaa guddaan ijoolleeni fi dubartoonni milishoota Bokoo Haraamin fudhataman achii keessa jirachuu isaaniti. Koloneel Bakariin milishoonni kun jara fudhatan akka dahootti itti fayyadaman. Tarkaanfiin fudhatamuu ijoolee fi dubartoota dirqiidhan fudhatamanii achi keessa jiran midhuu mala sodaa jedhutu jira. Bosonichi boombii lafa jala awwalamanin, hoo namni irra ijjaate salphumatti dhoohaniin guttameera. Intala oggaa 16 Bokoo Haraamin oggaa lama dura fudhatamte amma jala miliqxe simacuudha Sambata darbee namoonni dhibbaan lakkaawwaman Kaameeruun magaala Towuruu jedhamtutti walgahaniiru. Habiibbaa Assaleya, torbban darbe haleellaa loltoonni Naaygeeriyaa godhan keessa harka milishoota bokoo haraamii baatuus, da'ima ishii garu achumatii hafe. Habiibaan, milishoonni erga dubaroota kaan wajjin ishii fudhatanii, holqaa bosona Sambisaa keessa jiru keessa torban lamaan tokko nutursiisan jetee, San boodas loltoota Bokoo Haramii nitummaadhan hiramuu isaanii himtee. "Leenjiin boombii dhoosuu nu kennameera," han jettu shamarreen tun, milishoonni leenjii kennaniif, " waraana allah jaalatuu irratti hoo du'tanis jannata galtan" jechuuni isanii ibsite. Dhummarattis Habiiban, loltoota Naaygeeriyaa, harka Boko Haraamii akka baatu ishii qarqaaran galateeffatee, ijoolee fi dubartoonni baayyeen ammas bosona san keeesaa jiraachuu isaanii dubbate. Waraanni Kaameeruun namoota harka Bokkoo Haraamii miliqani nyaataa fi gargaarsa fayyaaa akka kennu ibsuus, lamiiwwan Kaameeruun meeqa harka jara kana akka jiran beekun rakkisaa akka ta'etu himama. Sababni isaas, maatiin namni jala fudhatame loogii hawaasnni irraan gahuu fi bokkoo harammirra han ka'e fudhatamuu ijoolee isaanii qama mootummaatti himuu irraa of qusatan. No media source currently available


Keeniyaan Mooraa Baqataa Cufuutti Ariifachuu Hin Qabdu: Tokkummaa Mootummootaa

Jiloonni golli naga eegumsaa kan tokkummaa mootummootaa Keeniyaan mooraa baqattootaa guddicha cufuuf murteessuu ishee ilaalchisee mari’achuuf gamasitti imalanii jiru. Mariin sun milk’aanni irraa argame hin jiru garuu ambasaddorri jiloota Sanaa keniyaan tarkaanfii kamittuu akka hin ariifannee beeksisan. Marii isaanii keessaa inni ijoon baqattooa kuma 330tti hedaman kan keessa jiraatan mooraa Dhadhaab cufuuf murteessuu ishee ti. Miseensonni gola naga eegumsaa har’a waajjiara TM kan Nairobi jiru keessatti presidenti Kenyatta waliin mari’atanii jiran. TM-tti ambaasaddorri Britain Mathew Rycroft akka jedhanitti Keeniyaan dirqama ishee kan sadarkaa addunyaa guutuuf prezidaantii biyyatiitti ergaa kana dabarsuun baay’ee barabaachisaa dha. Isaanis diraqama sadarkaa addunyaa jiru guutuuf cicha qabu jedhan. Ambaasaddorichi Britain akka jedhanitti golli naga eegumsaa kan tokkummaa mootummootaa yaaddoo nageenyaa Keeniyaan qabdu ni hubata, cina ishees dhaabachuuf qophee dha jedhan. Keeniyaan dhiyeenya kana sodaa nageenyaaf jecha mooraa Dhadhaab kan cuftu ta’uu labsite. Ministriin dhimma biyya keessaa bhiyyattii akka jedhetti finxaaleyyiin al-Shabab mooraa Dhadhaabiin haleellaalee kan akka galma gaaa Westgate bakka namoonni 67 bara Fulbaana bara 2013 keessa ajjeefaman kakaroorsuuf bakka leenjisaatiif itti fayyadamu. No media source currently available


Hibboo Xaayyaara Masrii Badee

Ferensaay firoottan namoota xayyaara EgyptAir daandii balalii MS804 irra turan itti fayyadaman daandii bilbila yeroo hatattamaa qopheessite. Xayyaarri kun har’a ganama barii bufata xayyaara Shaarl de Goal ka paaris ala jiru irraa ka’ee sa’aatilee hedduu booda raadaarii jalaa miliqe. Angawoonni akka jedhanitti lammiiwwan Ferensaay 15, kan Masrii 30 fi lammiiwwan biyyootii 10 ka birootu keessa ture.   Presidentiin Ferensaay Francois Holland xayyaara sana irra miidhaan irra ga’uu fi dhabamuu ishee TV biyyattii irratti dhiyaachuun mirkaneessan. Balaa ykn haleellaa shorkeessotaa jedhamee waan beekame hin jiru. Mootummaan Ferensaay gurumuu hojii barbaachaa irratti bobba’e gargaaruuf angawoota Masrii fi Greek waliin wal argaa jiran jedhan. Daandiin balalii EgyptAir akka jedhetti xayyaara sana waliin quunnamtiin isaa kan addaan cite har’a barii sa’a saddeetii fi walakkaa irratti ture. Ennaa raadaarii jalaa dhabamutti fageenya metrea kuma 11 fi 300 irra kan ture si’a ta’u samii Masrii ka fageenya km 16 keessa ture. Ministeerri ittisaa Greek akka jedhanitti xayyaarattiin akka tasaa ofi irra naannoftee battaluma fageenya irra turte irraa butamuu dhaan raadaarii jalaa dhabamte. Yoo qorannaan geggeessamu haleellaa shorokeessotaa ta’uu adda baase buufata xayaara Shaarl de Goal kan erga haleellaaleen Paris fi Brussels keessatti geggeessamanii as eegumsa cimsee jiruu-f gaaffiin naga eegumsa dhiyaachuuf jira. Hojjettoonni buufata xayyaara Shaarl de Goal hangi tokko torban kana hookkara hoji dhaabinsaa irra turan. Waggaa darbe hojjettoonni buufata xayyaarichaa hedduun leellistootaa ta’an jedhamuu dhaan waraqaan eenyummaa harkaa fudhatamee ture. No media source currently available


Somaaliilaand Oggaa 25ffaa Walabummaa Ofii Itti Labsite Harra Kabajatte

Namaa saanii, gaalli, harroonni, leenci odoo hin hafin, hunduu haalluu alaabaa Somaaliilaand (magariisa, adii fi diimaa) uffataniiru. Hunddi isaanii hiriira fi agarsiisa kabaja ayyaana oggaa 25ffa Somaaliilaand Repuublikii Somaaliyaa irraa itti cittee, walabummaa ishii labsite irratti argamuf qophaahan.  Mohaammad Ahimaad, daayireektara ol-aanaa dhabbata harggessatti argamuu ‘ Somaliland Non State Actors Forum’ jedhamuuti. Akkuma jiraatoota Somaaliilaand kaanii innis jechaa Labsii Ofii ( self-declared) jedhu, jecha namoonni walabummaa biyya isaanii adduynaa biratti fudhatama akka hin arganne ibsuudha fayyadaman hin jaalatu.  Walitti bu'iinsa biyyatti keessaati oggaa sadii ture booda bara 1991 Somaaliiland Somaaliyaa irraa citte, Somaaliyaan walabummaa biyyatti mirkaaneessuu baattus, akka naanoo tokkotti ofbulchuu isaanii garu dhoowwu hin dandeenye. Amma Somaaliilaand mootummaa fi waraana maataa ishii qabdi, qarshii adda ta'e han offi qabdi. Paaspoortii ofiis akkasuma. Garuu biyyaa beekamtii hin arganne waan taatef, paaspoortii biyyichaatiin fayyadamanii deddeemuun rakkinaa bayyee qaba jedhan. Akkasis ta’ee, hoo biyyootya kibba ishitti jiraaniin walitti laalan Somaaliiland amma tokko nagaaa qabdii.  Proofeeseriin Yunversiitii Minisootaa , Abdii Samataar garuu Haawaasnni Addunyaa Somaaliiilaand bekkamitti dhowwachuun isaa sababa amansiisaa qaba jedha. Abdiin dabalees, biyyattiin waan argatte jiraatus, ammas rakkina baayyee keessa jirachuu, “ Puntilaand wajjin daaangaa irratti walii galaa hin jiran, lammiwwaan biyyattii hojii dhabuudhan rakkachaa jiran. Namnii baayyeen goodaansa seeraan alaa fi sodaachiisaa karaa garba Medetiraaniyaan godhamuutti seenuudhan dararamaa jiran," jechuudan tarreessa. Amma bara 1960tti Somaaliyaan gabroomsota Ingliiziiti fi Xaaliyaanitin lamatti hiramuun ishii hin yaadatama. 1960 oggaa gabrummaa jalaa bahanii tokkooman. Walii galteen tokkumaa isaanii garu walitti bui'nsa bara 1988tiin cabe. No media source currently available


Ijoollee dubraa 200 oli Bokoo Haraam bara 2014 keessa mana barumsa Naayjeeriyaatii guurrate keessaa tokko baddaa keessaa argan

Waraanii Bokoo Haraam ijoollee tana hosteelii Chibook mootummaan jaaree sadarkaa lammeessoo keessatti itti oli duudee makiinaatti fa’atee baddaa gammoojjiittin galate. Eegii suniiyyuu asi cophxee isaaniituu hin arginee barbaadii ittuma jira. Warrii jara guurratelleen xuphillee hin jenne. Akka oduu himaan waraana Naayjeeriyaa Sani Usmaan barreessetti intala amma argan tana Naayjeeriya gama Kaaba Bahaa ollaa Baale magaalaa Dambooa keessatti argan. Itti gaafatamaan Salfaa ollaa Chibok irraa Boko Haraam eeguu,Aboku Gaajii akkana jedhee VOAtti hime.“Adoo nu dhokannee eegannuu nutti dhufan.” Akka namii kun jedhutti maqaan isii Amiinaa Aliiti.Waraanii Naayjeriyaa ammoo Falmata Mbalalaalaa jedha. Akka Gaajiin jedhetti intaltii tun yoo argan daahima harkaa qabdi. Dhiirsa baddaa keessatti isii fuudhe, waraana Boko Haraam waliin jirti.Haadhatti argee hubatee beeke eegee waraanaatti kennan. Waraanii Bokoo Haraam bara 2014 keessa hosteelii mootummmaa mana barumsa sadarkaa lammeessoo Chibookiitii qopheesse keessaa ijoollee dubraa 219 makiinaatti guurratee baddaa gammoojjiittiin galate. Akka intaltii argan tun jettutti ijoolleen taanillee lafuma duruu jechaa bahan baddaa Sambisaa keessa jiranii,jhatti achitti lubbuu dhabe. Baddaan sun teessoo waraanaa Bokoo Haraam jabduu namii itti hin baane


Dhimma Dargaggoota Sumaalee Lammii Ameerikaa Sadi’ii Han Loltuu Aysiis Ta'uudha Karoorfatan Jedhamanii Shakkamanii

Manni Murtii Federaalaa Yunaaytid Isteets, dhimma dargagoota hidda Sumaalee han lammii Ameerikaa ta'anii sadi'ii, Aysiisitti dabalamuudhaa lafa jala hojjaachaa turan jedhamanii himatamanii torban lammaffaa dhaa laalaa jira. Mohaammad Faarah fi Abdurahhman Daawud , dargaggota oggaa 22ti. Guleed Omaar immoo oggaa 21. Manni murtii himannaa dargaggoota kanaratti baname dhugaa ta'uu hoo mirkaneeffate, hidhaa oggaa 15tii amma du'aatti itti murteesisuu danda'a. Isaan garuu yakka akkanaa hin hojjanne jdhan. Dargaggoota himataman kanarratti wabii ta'e han dhihaate hiriyaa isaanii han ture dargaggoo oggaa 20, Abdulahii Yusufi, . Inni akka jedhutti isaantu finxaaleyyii Islaamaa (Islamic Radicalism) wajjin wal isa barsiise. Inumtuu loltuu ISIS ta'ee gara Siriyaa deemudha isaa xiyyaara qabachuudha deemu to'anna jala olfame. ISIStti makamuudha deemaa jirachuu isaas amaneera. Haati himatamaa Guleed Omaar, Faadumoo Husseen garuu, wabiin kun fudhatama hin qabuu jeti,. Faadumoo Hussein Raadiyoo sagalee Ameerikaa sagantaa Afaan Somaaliiratti, " Biiroon Qorannoo Sadarkkaa Federaalaa (FBI) dargaggoota addaan qoqqoodudhan walirratti kakaasaa jira jedheen amana jette. Saadiq Waarfaa gamtaa mirga dhala namaatii falmuu namoota hidda Somaalee qabanii lammii Ameerikaa ta'anii irraammoo, “hawaasni keenyaa huddii himatameera jechuu miti. Namni himatamees amma yakka himatameen san hojjachuun isaa mirkaneeffamuutti qulqulluu ta'uu isaa seeri hin dubbata,” jedheera. Himanni jara sadeen irratti baname , dargaggoonni kun bitootessa bara 2014 qabee amma Ebla 2015ti, akkata itti Siiriyaa dhaqanii garee shororkeessaatti makamanii faluudhaa walgahaa turu fi odoo isaan kararra hin bu'in irra gahamuu ibsa. Dhimmi kun torban lamaan dhufuuf mana murtiitti lallama tura. No media source currently available


Mootummaan Keeniyaa, Mooraalee Baqattootaa Guguddoo Biyya Isaa Keessa Jiran Lama Cufuuf Karoorfate

Cufamuun mooraalee baqattootaa lameen, Dadaabii fi Kaakumaa jedhamanii, baqattoota kuma dhibba afur ta’an irratti akka dhiibbaa qabaatu dubbatamaa jira. Sababaa rakkoo nageenyaa biyyattiif jecha akka mooraalee kana cufuuf karoorfate – ibsa har’a baaseen ka beeksise – Mootummaan Keeniyaa, biyyi isaanii baqattoota keessummeessuun ka gara xumuraatti dhufaa jiru ta’uu dubbata.  Ministara Dhimma baqattootaa biyyattii cufuu isaa fi mooraalee baqattotaa lameen cufuuf kan irratti hojjetaa jiru ta’uu ifatti beeksise – ibsi Har’a Mootummaan Keeniyaa baase kun. Kan walakkeessa Keeniyaatti argamuu fi addunyaa irratti mooraa baqattootaa isa guddaa tahe – mooraa Dadaab keessa – yeroo ammaa, kanneen irra-jiriin isaanii lammiwwan Somaaliyaa tahan – baqattoota gara kuma dhibba sadi’ii fi kuma soddomaa tu jiraata. Ka Keeniyaa Kaaba Lixaatti argamu – mooraa Kaakumaa keessa immoo baqattoota kuma shantamii shan tu qubatee jira. Walumaa-galatti Keeniyaan, baqattoota gara kuma dhibba jahaa tahan keessumsiisaa jirti. Kanneen keessaa afur keessaa harki sadii Somaaliyaa irraa achi baqatan. Kanneen hafan keessaa irra-jireessi immoo Sudaan Kibbaa irraa achi cehan. No media source currently available


Aysiis Somaaliiyaa Keessatti Damee Jabeeffachaa Jira

Milishoonni Somaaliiyaa han Aysiis (ISIS) deeggaran bayyachaa dhufuu basaastuun mootummaa Somaaliiyaa han duuraanii hime. Akka Abdii Hassan Husseen, daayrektariin basaastuu Puntilaandi duuraanii jedhutti deggartoonni Aysiis Somaaliiyaatti damee qabaachuun han beekame bara darbe, Onkoloolessaa keessa. Oggas, gara nama 20 - 30 ta'an. Ergasii as bakka leenjii itti geggeessan dhaabbatanii loltoota baayyifachaa jiran. Amma bayyinni looltoota garee kana 100-150 ta's jedha, Abdiin. Dabalees loltoota marsaa duraatii leenjisan eebisiifatanii meeshaa waraanaa arggachuu isaanii dubbata. Kana malees leenjistoota mooraa waraanaa kana sakataanii fi gargaarsi maallaqaa Yaman iiraa garee kana ergamuu isaa ibse, “gareen Aysiis kun hawaasa naannoo sanii sababa ongeetiin rakkaachaa jiru bishaan dhiheessafii jiran," jedha.  Abdiin “gabaasni dhimma kanaan wal-qabatee nagahu mootumaan Somaaliiyaa rakkina gareen Aysiis Abdulqaadir Mumminiin hagganamuu kun fiduu danda'u tuffateera," jedhee Abdulqaadir Mummin duraan Al-Shabaab keessa turuu isaa yaadachiisee Aysiis Al-shabaab caalaa sodaachisadha jedha. Dabalees, “mootummaan Somaaliiyaa dubbii kana xinneessee laaluun isaa sirri mitii jedhee motumicha qeeqa. Yeroo ammaa kanatti gareen Aysiis kun mooraa leenjii gaara AL-Baariiti alaabaa isa dhabbatee gargaarsa Yamaniirra argatuun humna cimsachaa jirachuutu himama. Kara biraatiin waraanni Somaaliiyaa mooraa leenjii deggartoota Aysiis han achi jiranii fi han milishoota lammiiwwan biyya biraa ta'anii Moqqaadishoo irraa kiilomeetirii 120 fagaatee jiru tokko barbadeessuu isaani beekkameera. Kunis han ta'e erga gareen kun haleellaa humnoota Dhabbata Tokkummaa Afrikaa qarqara Moqqaadhishoo jirani ji'a tookko dura gahe nutu godhe jedhaniiyi. Dhumarattis Abdiin, mootummaan Somaaliiyaa fi qaamni tokkummaa Afrikaa Al-shabaabiis ta'e Aysiis moo'uu akka hin dandeenye ibsee, “sanirra oddoo ilaalcha dargaggoonni qaban irratti hojjatamee wayya jedha. Sababni isaas akka Abiin jedhutti, dargaggoonni karaa hin taanerra ooffamaa jirani, ofis haawaasa isaaniis hubuu irraa bararamuu qabanif jedha. No media source currently available


Caaccaba fooqii Jimaata dabre Naayroobiitti gadi cittee jalaa hardhallee nama sadii qotanii jiraa baasan

Fooqiin mana jahaa tun torbaaniin duratti Naayroobi olloota hiyyeeyyiin keessa jiraatan,Huruma keessatti jidde.Haga ammaatti nama 36 tanaan dhumatee nama 140 caalaatti miidhame. Akka Koreen Fannoo Diimtuu Naayroobii jettutti hardha qofa nama sadii jiraa caaccaba jalaa guuran“ hardhaa qofa dhiiraa tokkoo fi nadheen lama caaccaba jalaa qotanii jiraa baasan.” Guyyaa dheengaddaallee daahima diqqaa tokko caaccaba kana jalaa fuudhan. Haga ammaatti nama 135 balaa akkanaa irraa hambisan.Keenyaa keessatti ganna dabre qofa fooqii 15 jigee namii 15 dhumate. Pirezidaantiin Keenyaa, Uhuuruu Kenyaataa akka manneen biyya isaaniitti jaaraman cuftii akkii itti jaaraman qofatamu hajaje. Akka gabaasa Waldaa Koree Karoora Ijaarsaa Fi Qorannoo Naayroobiitti mannee biyya isaaniitti jaaran harka 100 keessaa harkii 50 seera manaan jaaruu malanii alatti jaaraman.


Gamoo Jireenyaa Naayiroobiitti Jigeen Bayyinni Namoota Lubbuu Dhabanii 20 Gahe.

Keeniyaa Naayiroobiitti gamoon mana jireenyaa tokko jigee namootni 20 yoo du’an 60 ol ka ta’animmoo haga yoonaa bakki isaan bu’an hin baramne. Gamoon kuni ka jige sanbata darbe halkan yoo tahu, sababi jiguu isaatis bokkaa cimaa Magaalattiitti roobeedha. Haaga yoonaattis lubbu baraarsitoonni fi poolisiin biyyattii caccabaa gamoo jige kana jela soqanii nama barbaadaa jiru.  Pirezedentiin Keeniyaa Uhuuruu Keeniyaattaa abbaan qabeenyaa gamoo jige kanii to’annaa jela akka oolu yoo ajajan, Bulchaan magaala Naayiroobii Ivaansi Kideeroo balaa qaqqabe kanaaf malaammaltummaanillee gahee mataa isaa qabaa jechuun dubbatanii jirani. Galmoo Daawwit gabaasa itti aanu Naayiroobiirraa gabaasa itti aanu nuuf ergeera. No media source currently available


Pirezidaanti Salvaa Kiir Suudan Kibbaa Keessatti Akka Araarii Bu'u Gaafatan

Baatilee hedduuf boodatti harkifataa erga turee booda namoonni siyaasaa garee Sudaan kibbaa wal waraansa waggoota lamaa booda mootummaa ce’umsaa haaraa hundeessanii jiran. Itti aanaa presidentii ta’uun kan muudaman hooganaan garee mormituu Riyaak Machaara gumii ministeerotaaf har’a ibsa kennaniin biyyattii waraanaan bututte kana dinagdee ishee dandammachiisuuf lolli jiru dhaabachuu qabna jedhan. Kan mana marii kana dhibu yoo jiraate haala nagaa buusuu ti. Dhimmi nageenyaa kun kan minsiteerota qofaatti lakkisan utuu hin taane hojii nama maraa ti jedhan. President Salva Kiiris uummatichi araarri akka bu’uuf gadda wal irraa qabu akka irraanfatu gaafataniiru. Haga xiqqaa ani beeku walii dhiisuu ykn walii bira dabruu dha. Waan bira dabranis deebi’anii qaabachuu dhabuu. Tana kan ani beeku jedhan Kiir. Gamtaan Afriikaa waggaa darbe yakka garee lamaan ittiin himataman kan akka ajjeechaa, dararaa, saamichaa fi hookkara quunnamtii saalaa mana murtii qoratu akka hundeessu labsee jira. Ministeroonni kaabinee haarawaan waggoota dheeraaf waltajjii siyaasaa Sudaan kibbaa irra kanneen tuarn angawoota beekamoo dha. Gareen kun nagaan waliin hojjeta jechuuf shakkii cimaatu jira. President Kiir fi Machar Muddee bara 2013 erga kiira Machaariin aangoo itti aanaa presidentii irraa kaasanii booda falmii siyaasaa hamaatu gidduu isaanii ture.


Ajjeechaa fi Dhiittaa Mirga Dhala-namaa Hamaa Gaalkaayyoo Keessaa Baqattoonni Himatan

Puntlaand magaalaa Gaalkaayyoo keessa kanneen jiran baqattoonni Oromoo, baqataan Oromoo Mohammed Huseen Adam jedhaman, jalqaba baatii kanaa irra nama ka biraa Somaalee tokko waliin humnoota hidhataniin hoteela keessaa hojjetamu tokko keessaa butamee fudhatamuu isaa fi torban lama booda, reeffi isaanii hospitaala keessatti argamuu nuuf ibsan. Akka baqattoonni kun jedhanitti, obbo Mohammed butamee fudhatamuu isaa dura aagawaan mootummaa Sa’iid Alii Yusuuf jedhamu haleellaa garee Al-shabaabiin, hoteela Mohaammad keessaa hojjetu biratti ajjeesame. Haali-warraa Obbo Mohammed, Munaa Yaasin, akkuma abbaan manaa ishee dhabametti gara hoteelichaa deemtee ennaa gaafattu, abbaan hoteelichaa waraana mootummaatiin fudhatamuu isaa itti hime, kan jedhan baqattoonni kun, “booda ennaa mootummaa gaafannu garuu, ka gochaa kana raaw’ate gurmuu milishaa yokaan hidhattootaa ta’uu nutti hime” jedhu. Achii booda, humnaan gudeeddii dabalee, miidhaan adda addaa baqattoota irratti ka raaw’atamaa jiru ta’uu himatan. Himannaa baqattootaa kanaaf waajira poolisii magaalattii irraa deebii argachuuf, itti-gaafatamaa poolisii maqaa “Traafikoo” jedhamuun beekamanitti deddeebisne bolbille iyyuu deebii hin arganne. Waajira Dhimma Baqattootaa ka Tokkummaa Mootummootaa – ka UNHCR magaalattii keessa jirutti, hojjetoota jaarmayichaa argannee turre. “Akka mootummaan nuun jedhetti, kan baqataa Oromoo – Obbo Mohammed Huseen Adamii fi nama Somaaliayaa ka biraa hoteela isaan keessaa hojjetan keessaa fuudhee deeme, kan mootummaatti hidhata hin qabne – garee milishaa naannoo sannaa ti. Garuu, qulqulleeffachuuf mootummaan qorannoo itti fufee jira” nuun jedhanii, daran ibsa argachuuf akka aangawoota dhaabichaa ol’aanoo gaafannu nutti himan. Haaluma kanaan, Jimaata dabre, ka magaalaa Naayiroobii keessa jiru – waajira UNHCR-tti bilbilee, aangawaa Piyeer Lukaas Nikosiyaa argadhe. Dhimma isaa gad-fageenyaan qofachuuf eega guyyoota haga tokko fudhatanii booda, har’a barreeffamaan deebii armaa gadii naaf kennan – Mr. Nikoosiyaan. “UNHCR – baqataan Oromoo tokko, nama ka biraa tokko waliin butamee fuudhamuun ajjeesamuu isaa mirkaneeffatee jira. Poolisii fi aagawoonni Mootummaa Puntlaand dhimma kanatti ciminaan ilaalcha kennanii hojjechaa jira.” – jechuun akka qorannaan itti fufee jiru nuuf ibsan. Kana malees, Mootummaan - maatii namni jalaa du’eef gargaarsa awaalchaa barbaachisu gochuudhaan, akkasumas – bakka-bu’oota hawaasa baqattootaa mari’achiisuudhaan, namoota yaaddoo qaban mara gargaaruuf akka cichaan hojjetaa jiru odeeffannoo argachuu isaanii nuuf ibsan. Akka aangawaan UNHCR kun, Naayiroobii irraa nuuf ibsanitti – Mootummaan,qaamoota dhimmi isaa ilaallatu, kanneen akka UNHCR fi qaamota gargaarsa namoomaa ka biroo waliin qindeeffachuudhaan, eegmsa nageenyaa baqattoota sanaaf daran cimsee jira. Walitti-bu’insi fi haleellaan shororkeessotaa dhiheenya dhiheenya naannawa sanatti geggeessamee fi doorsisne itti fufee jiru, jireenya baqattootaa irratti qofa otuu hin taane, hojjetoota fi waajiraalee dhaabota Tokkummaa Mootummootaa irratti illee dhiibbaa hamaa uumee jira – ka jedhan, Piyeer Lukaas Nikoosiyaa Gaalkaayyoo keessatti gochaan loogii, humnaan gudeeddii fi hookkarri saala irratti hundaa’e baqattoota irratti geggeeffamu yoo adda-baafamee beekame, Jaarmayaan Dhimma Baqattootaa ka Tokkummaa – dhabota gargaarsa namoomaa fi jaarmayaalee ka biroo wajjiin wal-gargaaruun, miidhaa mirga namoomaa raaw’atame irratti akka tarkaanfiin fudhamu fi kanneen miidhaman immoo akka gargaarsa argatan ka taasisu ta’uu dubbatan. Qophii guutuu dhaggeeffadhaa No media source currently available


Riyaak Machaar Itti-aanaa Prezidaantii Sudaan Kibbaa Ta’uun Kakuu Fudhatan

Simannaa naaf godhametti gammadeen jira – ka jechuun, dirree-xayyaaraa Juubbaatti ka dubbatanii turan – Hoogganaan Riphxee-loltoota Sudaan Kibbaa duraanii – Riyaak Machaar, har’a itti-aanaa Prezidaantii tokkoffaa ka biyyattii ta’uudhaan kakuu fudhatan. Eega sirnichi kakuu geggeessamee booda ka dubbatan – Prezidaantiin Sudaan Kibbaa – Saalvaa Kiir, itti-aanaa Prezidaaticha simachuudhaan, tarkaafiin har’aa kun jalqabbii nagaa fi tasgabbii Sudaan Kibbaa akka tahu dubbatan. Kunoo, amma Machaar amma hirbuu seenee jira. Egaa amma, ijaarsa mootummaa cehumsaa tu jalqabama – jechuun beeksisan. Sirna har’aa kana ilaalchisuudhaan, ka gaaffii fi deebii kennan – Tokkummaa Mootummootaatti Ambaasaddarattiin Yunaayitid Isteets, Samaantaa Paawoor Sudaan kibbaaf kun tarkaanfii barbaachisaa dha, jedhan. Itti-fufuudhaanis, “danqaa fi boodatti harkifachuu baatilee hedduu booda kun akka ta’uuf gareen lamaan yaada isaanii walitti fidan. Kun yeroo dheeraa keessatti abdii Sudan kibbaa argatte" jedhan.     Miseensonni mana marrees kana hubataniiru. Garuu Riyaak Machaar Juubaatti deebi’uuf rakkoon uumame wal amantaan dhabamuu, fi walitti bu’iinsa dhiiga dhangalasiisaa ture irraan ta’u martinuu ni hubata. Yoo walii galtee IGAD hojiitti hiikuu akkasumas mootummaa ce’umsaa hundeessuun barbaachise rakkoo kana irra aanuu qabu. Hojii ijoon garee maraan battala hojjetamuu qabu, jijjiirama damee naga eegumsaa kan gareeleen biyyattii hanga har’aatti irratti wal lolan dabalatee, jijjiirama dinagdee irratti hojjetamuu qaba. Malaammaltummaa guutummaa biyyattii keessaa kan qabneenyaan uumamaa ittiin saamamee uummati biyyattii walakkaan gargaarsa namoomaa irratti akka hirkatuuf sababaa ta’ee fi kumaan kanneen laka’aman beelaaf saaxile hedduu yaaddessaa dha. biyyattii keessa ka jiruu fi qabeenyaa uumamaa, uummati biyyattii gargaarsa namoomaa irratti hirkachuuf sababaa ta’e ilaalchisee hojii bu’uuraa gareen martinuu irratti hojjechuu qaban keessaa ti. Hojii ijoon itti dabalaa damee murtii haqaa kan ce’umsaa hundeessuu dha.” Jedhanii jiran, Ms. Paawor. Tokkumnmaan Mootummootaa, akka gareen Mootummaa Sudaanii fi gareen finciltootaa, Machaar gara Juubaatti deebi’uu dhugoomsan dhiibbaa guddaa gochaa ture. Gabaasaa guutuu dhaggeeffadhaa. No media source currently available


UNICEF: Naayijeeriyaatti Baayyinni Ijoollee Bokkoo Haraam Boombii Ajjeesanii Du'uutti Itti Fayyadamuu Dabalaatii Jira

Lakkoofsi ijoollee milishoonnii Bokoo Haraam ajeesanii du'uu dha itti fayyadaman dabalaa deemaa jira. Oggaa dabre qofa akka gabaasa UNICEF baasetti ijoollee 44 kanarratti bobaasani, kun oggaa afur keessatti harka 10 caalaan dabale. Boko Haraam yoo tokko tokko ijoollee homaa hin beekne, han bombii qabaachuu isaaniituu hin beekne,gabayaa,masjidaa fi ummata gidduutti ergee namaan ficcisiisa.Ijoollee tana keessaa harkii 75 shmarran. Mootummoota Gamtoomanitti Dameen Dhimma Gargaarsa Ijoollee Ijoolee UNICEF, Naayijeeriyaa keessatti warraa bombii du'anii ajjeesuu dhoosan shan keessaa tokkoo daa’ima. Dayreektariin UNICEF damee Nayijeeriyaa Dowun Poorter ijoolleen kun akka yakka hojjatan godhamaa jiru jedhan. Erga shamarran 219 dormii mana barumsaa magaala Chiibokii, Naaygeeriya kessaa Milishoota Bokko Haraamiin fudhatamanii as buuteen isaanii dhabamee oggan lama kamisa dhufu. Mootummaan Nayijeeriyaa fi biyyoonni naanoo saanii Bokko Haraam irratti dhiibbaa godhaniin amma tokko magaala fi badiyoota keessaa isaan dhibanis, milishoonni kun mala haaraadhan gadibahanii hubaatii gechisaatuma jiran.Lakkooffsii namootaa boombii ajeesaanii du'uuratti hirmaatanis dabalaatuma jira.  No media source currently available


Jibuutiin filannoo pirezdaantiitti jirtii pirezidaantummaan qaraa Ismaahel Oomar Guulee moo’uun mirkana fakkaatti

Jibuutiin biyya diqqoo Garba Diimaa jala qubattu.Ummatii isiilleen akka henna bara 2014 diqquma miliyoona saddeeti caala. Eegii bara 1977 keessaa Faransay jalaa bilisoomtee asitti, Jibuutiin Guulee waliin nama lamatti isii bulche. Filannoo pirezidaantummaa amma itti jiranillee nama shanitti paartii mormituu keessaa walti hafe. Taatullee waan Guulee moohan hin fakkaatan. Guuleen bara 1999 asittuu biyya diqoo addunyaan wal hanqatee jiraattu tana bulchuutti jira. Filannoo baranaa,2016 itti deebihee hin dorgomuu jedhullee kunoo itti deebihee ammallee bulchuuf deema. Paartileen mormituu ka jiran ammoo filannoo tun seera filannoo hin guunne jechumatti jiran. Jibuutiin biyya teessumma lafaa dansaa irra jirti jedhanii biyytii akka US,Faransaaii fi Jappaan faatii teessoo waraanaa itti jaarratan Chaaynaalleen itti jaarradhaa jettee Muddee dabarte keessa labsatte.


Fixiinsi Duguuginsa Sanyii Bara 1994-ii Rwaandaa Harra Yaadatamee Oola

Korri Walii-galaa ka Tokkummmaa Mootummotaa ,Mudde 23, bara 2003 marii geggeesse irratti, har’i, jechuun Ebli 7, guyyaa fixiinsi duguuginsa sanyii bara 1994-ii Rwaandaa keessatti itti jalqabeef yaadannoo ta’ee akka Addunyaa irratti yaadamu murteessuun ni yaadatamaa. Har’aa waggaa 22ffaa guyyaa fixinsaa kana tu guutummaa Addunyaa irratti yaadatama. Walitti bu’insaa Ruwaandaatti oggaa 22 dura ta’ee saniin namoonni 800, 000 lubbuu isaanii dhabaniiru. Pireesdaantiin biyyattii, Powul Kaagaamee, sagaantaa yadannoo oggaa 22ffaa harra ibsaa sidaa Giisoozii jedhamuu, han Kigaalii jiru biratti ibsuudhan jalqabsiisaniiru. Ibsaan isaan qabsiisan kun guyyaa 100 tura. No media source currently available


Manii Murtii Yakka Addunyaa Qoratu,ICC Waan Itti Aanaaa Pirez. Keenyaa, Wiliyaam Ruutootiin Himate Kaan Yadhiise

Wiiliyaam Ruutoo buclhoota Keenyaa rakkoo filannoo bara 2007 Keenyaa irratti dhalatte ka bulchootii filannoo irratti wal dhabanii,dubbiin gara gosaa deebitee namii hadhee wal balleessee irratti himatan keessaa tokko. Rakkoo suniin nama 1,200 dhumatee kuma hedduutti baqate.Manii Murtii Yakka Addunyaa Qoratu, International Criminal Court (ICC) Wiiliyaam Ruutoo fi pirezidaantii biyya sunii,Uhuru Kenyaataa dabalee nama hedduu dubbii suniin himachaa bahe. Uhuuruun dubbii sun akkuma itti bahettu yajalaa bahee amma ammoo Ruutoo fi gaazexeessaa Keenyaa Joshua Sang dubbii isaanii laalee nagaan gadi dhiise. Akka abbaan seeraa dubbii sun laale jedhetti manii murtii waan jara suniin hiamtu irratti hina arginee jedhe. Jarii himatan lamaanuu duruu balleessaa sun keessa akka hin jirre mormachaa bahe. Dubbii isaanii ganna sadii turte.Akka jarii dubbii mure dabalee jedhetti abukaatoon ragaa quubasaa jara kanaan himatan hin dhiyeeffannae.


Keeniyaan Dhumiinsa Gariissaa Bara Dabree Boru Yaadattee Oolti

Keeniyaan haleellaa shororkeessotaa Yunivarsitii Gariisaa irratti geggeessame waggaa tokkoffaa, boor yaadattee oolti. Bara dabre, hidhattoonni Al-Shabaab, mooraa Yunivarsitichaa keessatti, kanneen irra-jireessi barattoota ta’an namoota 148 ajjeessan. Keeniyaan haleellaa shororkeessotaa kana of irraa deebisuuf amma ka daran dandeetti horatte ta’uu dubbatte iyyuu, naannoon sunis tahe guutummaan ardii Afrikaa, dammaqinsaan haleellaa ka biraa geggeessamuu malu of irraa eegaa jira. No media source currently available


Mootummaan Suudan Kibbaa Jireennii Itti Qaala’ee Hojjattoota Embaasii Biyya Alaatii Qabullee Diqqeeffatte

Suudan Kibbaa ganna shaniin duratti cittee Suudan irraa cittee baate.Waraana bara dheeraatti jireenna nutti jabeessa jedha mootummaan kun. Akka ministerii haajaa alaa Suudan Kibbaa, Barnaba Marial Benjamin jedhutti Suudan Kibbaa embaasii isii biyya 10 keessaa qabdu cufte jechuun dharaa,taatullee kiraa embaasii biyya tokko tokkootii kaffaluunu dhiba tahuutti jiraa jedha. Jireenna qaalaheen falachuuf hojjatoota haga tokko diqqeessuutti jiraa jedhee VOAtti hime, minsiteri kun. Embaasii hojjattoota isaanii irraa diqqeesssan keessaa tokko Kaayroo,Masrii akka jecha Benjaminitti. Tanumaafuu embaasii kun akka bulchoota Suudan Kibbaa keessaa ka maqaa himachu hin fedhin tokko jedhetti kiraa embaasiituu Muddee dabre asiiyyuu baafachuu hin dandeenne.


Milishoonni Al Shabaab ta’u Hin Oolle Somaaliyaa Keessatti Sochii Godhan

Jiraatonni giddu galeessa Somaaliyaa hidhattoonnii milishoota Al Shabaab ta’uu hin oole qehee isaanii, Gara’ad seenu dubbatan. Hidhattoota kanaa fi milishoota naanichaa edduutti dhukaasnii banamee san booda toorri bilbilaa magaalitti gutumaan guututti cituu issastu himama. Jiraattonni magaalitti Gabaasan Radiyoo Sagalee Ameerikaa dubbise, han soda haloo bahuu irra maqaa sanii himuu dhiisan, akka jedhanitti milishoonni Al Shabaab kun Gaar’aad – bakka magaala gudditti Godina Mudug ,Galkaayoo irra kiloomeetirii 280 fagaattu - han seenan bidiruu sadi’iin. Milishoonni kun Gaar’ad seenuun isaanii looltoonni Alshabaab eddu galeessa Somaliyaa senaanii tooraa bilbilaa magaala Harardheree fi Hobyoo addan kutanii guyya lama booda. Bulchiinsi Gara’aad Putlaand jala haata’u malee hoggantoonni Putlaand sochii milishoota kanaa irratti amaaf waan jedhe hin qabu. No media source currently available


Doktorootii Ugaandaa Dhukkuba Ziikaatii Qorsa Barbaaduuf Baddaa Biyya Isaanii ZIKA Jedhan Keessa Jiran

Ziikaan maqaa dhukkuba haaraa lafa dhufee qofaa mitii maqaa baddaa Ugaandaa magaalaa Enteebee jirtuu tokkollee lafa balloo qilleensaa dansaa qabdu,jaldeessa gaaraa, qamalee fi bineensa akka akkaatti keessa buburraaqa. Badda tana qorannoof jedhanii jabeesanii eegan,mukkeen gosa hedduu qabdi.Biinii/ Bookee Busaa gosa 40 keessatti argan.Perezidaantiin Amerikaa Jiimii Kaarter bara tokko baddaa sun dhaqee laale. Ogeeyyotii fayyaa Ugaandaa bara 1947 asitti dhukkuba akka akkaaiti fala barbaaduuf garuma baddaa sunii yaahan.Manallee keessatti jaarratanii baala mukaa,hidda mukaa,Biinnii fi waan achi keessa jiraa hedduu qorachuutti jiran. Akka saayintistootii jedhanitti baddaa sun keessaa vaayreesii gosa 27,sanyii Biinnii/Bookee 224 fi vaayreesii gosa 80 irratti qorannoo tolchuutti jiran. Julius Lutwama,itti gaafatamtuu Inistituutii Qorannoo Vaayreessii Ugaandaati. “Ganna cufa dhukkuba haaraa argina,jetti Julisu Lutwama,ganan shanan dabranii asitti dhukkuba haaraa baddaa tana keessaa dhufu argina.” Zika,dhukkubii haarahii lafa dhufe kun keessaatuu,Latin America fa guddoo yaaddessiti.Birazil Olompiki Gannaa qopheessuutti jirti nama hedduutti tanaaf yaaddahuutit jira. Dhukkubii nama ijoollee didiqqoo kuma hedduu irratti arganii nama miliyoona hedduutti sodaachaa jiraata. Dhukkuba kana ganna 10 duratti magaalaa Kampaalaatti argan.Eegii innii yoo dhiiraa fi nadheen waliin rafan keessaa tokko dhukkuba kana qabaatellee nama kaanitti dabra jedhan namii yaaddahee falachuutti jira. Dhukkuba kana qaraa ugaandaatti argan. Ijoollee hedduutti dhukkub akana waliin dhalatee nama miliyoona hedduutti dhukkuba kana sodaachaa jiraata. Ugaandaan qilleensa baddaa gammoojjii torba jiduu jirti;gama bahaatiin: naannoo Savaanaa Keenyaatii fi Taanzaaniyaa.Gama Dhiyaatiin: Baddaa Koongootti dhiyaatti. Akka jecha Lutwaamaatti jijjiirama teessuma lafaa tanaaf saayintistootii bara 1930 jalqabanii baddaa tana dhufanii qoratanii ogeeyyotii fayyaa Ugaandaalleen tanumaaf jedhani fala dhukkuba Ziikaa baddaa isaanii keessa barbaadachuutti jiran.


Godaantoti Itiyoophiyaa Harka Taanzaaniyaa Seenan

Poolisiiin Taanzaaniyaa baqattoota lammilee Itiyoophiyaa 44 ta’an kutaa bulchiinsa biyyattii Taangaa jedhamtu keessatti to’annoo jala oolche. Lafti isaan itti qabaman Taangaan kallattii kaaba baha Taanzaaniyaatti argamtu yoo tahu baqattoota kanaa gara magaala guddoo biyyattii Taanzaaniyaa seenuu akka ta’e ajajaan poolisii kutaa bulchiinsa Taangaa Koomaander Miskeeyilaa Mis-haayoo dubbatanii jirani. Baqattoota kana keessaa tokko ka ta’en Solomoon Fiqruu ka’umsi deemsa isaanii Moyyaaleerraa akka jalqabee fi hojii barbaacha gara Taanzaaniyaa akka dhufan dubbata. Solomoon Fiqruu Baqataan seeraan ala Taaanzaaniyaa seente jedhamee poolisii biyyattiitiin qabame wanni jedhu ‘nuti Itiyoophiyaa dhaa dhufnee, Moyyaaleerraa kaasee haga asii ka nu fides konkolaachisaa keenya kana. Nuti waanti nu feenu yoo jiraate hojii hojjennee ittiin of bulchinu dha’ Solomoon to’annaa poolisii Taanzaaniyaa jala kan oole lammilee Itiyoophiyaa 43 ta’anii waliiniin ture. Ka’umsi deemsa isaanii magaala daangaa Keeniyaa fi Itiyoophiyaa Moyyaalee yoo ta’u utuu milkaa’eefii silaa magaala guddoo Taanzaaniyaa Daar Es Selaam seenuu akka ture dubbata. Kutaa bulchiinsa Kaaba baha Taanzaaniyaa kan taate Taangaa keessattis sakatta’a kellaa irratti ka qabaman Solomooni fi lammileen Itiyoophiyaa kaan amma to’annoo poolisii biyyattii jela jiru. Ajajaa Humna Poolisii Taangaa kan ta’an Koomaander Miskeeyilaa Mis-haayoo, baaqattoonni kuni ka to’annoo poolisii jala oolan bakka adda addaatti ta’uu dubbatu. Dursa ka qabaman bakka Koorugwee jedhamutti yoo ta’u isaan kaanimmoo dheengadda Kibxata darbe Taangaa dhuma keessatti bakka Misaambiyaazii jedhamutti humna poolisii naannoo saniin to’annaa jala oolan. Baqattoota Itoophiyaa kana kan konkolaataa fe’umsaatiin sharaa itti uwwisee isaaniin deemaa ture konkolaachisaan tokko yoosuu to’annaa jala yoo oolu haalli isaan itti fe’amanii deemaa turan silaa ka balaaf isaan saaxiluu danda’u akka ture Koomader Miskeeyilaan dubbatanii jirani. Baqattoonni kun amma kutaa bulchiinsa Taangaa keessa to’annaa poolisii jela ka jiran yoo ta’u, ajajaan poolisii naannochaas seeraan ala daangaa Taanzaaniyaa cabsanii waan seenaniif ni himatamu jechuun dubbatan. Amajjii darbes lammileen Itiyoophiyaa 80 ol ta’an daangaa Taanzaaniyaa fi Maalaawii gidduutti poolisii Taanzaaniyaan qabamanii kan turan yoo ta’u baqattoonni haaraan amma qabaman jedhaman 40 ol ta’an kun yoo itti dabalaman lakkoofsi baqattoota Itiyoophiyaa to’annaa poolisii Taanzaaniyaa jala jiranii gara 120tti ol kaasuu isaati. Dhuma ji’a darbee keessas mootummaan Taanzaaniyaa lammilee Itiyoophiyaa seeraan ala biyyattii keessatti qabaman kana gara Itiyoophiyaattin deebise erga jechuun beeksisus, haga yoonaa garuu baqattoota sana ifaan gara biyya isaaniitti deebisee erguu isaa waanti dubbate hin jiru. Kaayyoon baqattoota Itiyoophiyaa Taanzaaniyaa jiraniis, Taanzaaniyaa fi biyyooota kaan naannoo sana jiran qaxxaamuruun gara Afriikaa Kibbaa deemuu yoo ta’u yaada isaanii kana fiixaan baasuufis dallaalota seeraan ala isaan erganiif gara doolaaara Ameerikaa 2000 kaffalu. Mootummaan Taanzaaniyaas keessumaa barana erga Itiyoophiyaa keessatti rakkoon hanqina midhaan nyaataa mullate jedhamee as lammileen Itiyoophiyaa gara Taanzaaniyaa dhufan dabaleeraa jechuun dubbateera. Dhimmi kuni kallattiin ka isa ilaallatu waajjirri qoonsula Itiyoophiyaa Keeniyaa Naayiroobii jiru garuu waa’ee lammilee Itiyoophiyaa haarawa qabamaniis ta’e kan duraan to’annaa poolisii Taanzaaniyaa jala homaa hin dubbanne. No media source currently available


Ministirii Haajaa Alaa USA:Hiriira mormiiti asitti akkii Oromiyaan keessa jirtu ammallee numa yaaddessa

Ministirii Haajaa Alaa USA, guyyaa waan akka akkaa irratti gaazexeessitotatti wahima. Wiixata dabrellee nama Itoophiyaa hedduutti ministera haajaa alaa Amerikaa duratti hiriira bahee akka bulchiinsii mootummaa perez.Obaamaa mootummaa Itoophiyaa muddee waan Oromiyaa keessatti nama hiriira mormii bahe ficcisiise qaamii walabaa qoratee dhugaa baasu gaafate. No media source currently available Waan kalee oduu himaan haajaa alaa USA, Joon Kirbii (JOHN KIRBY) deebii itti kenne keessaa tokko haala Oromiyaan keessa jirtuu waliin waan hedduutti Itoophiyaa keessaa minsitea isaanii yaaddessa. Waan gaazexeessitotii Amerikaa oduu himaa ministera Haajaa Alaa USA gaafatan gaafatan keessaa;Mootummaan USA jeequmsa hiriira mormii Oromoo irratti rakkoo dhalatteef akka qaamii walabaa qoratu itti dhugeeffataa ykn amanaa jennaan. “Wantii Oromiyaan keessa jirtu dhugumaanuu akka malee nu yaaddessiti. Keessattuu eegii hiriirii mormii baballatee,warra mootummaa nagaa eeguu fi warrii hiriira bahee walti bu’ee jeequmsii hammaate.Mootummaan hiriira kana irratti humna jabeessee akka namii hiriira bahe hedduun lubbu dhabu,itti gaafatamtota siyaasaatii fi gaazexessitota dabalee hedduun hidhamu tolche.” Tana caalaa ammoo:Yaaddoo teenna kophaa fi diidumalleetti baafnee mootummaa Itoophiyaalleetti ya himne.Akkuma addunyaanuu irratti walii galtee poolisii fi bulchoota naannoollee dabalee namii lubbuu barbaachisaa mitii. Itti aanatuun itti gaafamtatuu ministera haajalaa alaa USA,Liindaa Toomas Greenfiildi, (Linda Thomas Greenfield) ministeruma kanaatti itti aanaan dhimma demokiraasii,mirga namaatii fi hujii,Toom Maliinoowiskii(Tom Malinowski) gaafa mootummaa USA fulaa bu’anii kora Waldaa Afrikaa Ammajii dabaree Finfinnee dhaqanillee mootummaa Itoophiyaatii fi miseensa hawaasa Oromoo waliin: “Hawaasa sun waliin keesattuu kahimaa waliin waan hiriiraaf nama baase irratti mariin wayyaa qabdu jiraachuu akka malte walii galame.” Akka jecha oduu himaa kanaatti hiriiri kukkun master pilaanii caalaa waan isa baasetti jira. “Mootummaan Itoophiyaa master pilaanii falamaa guddaa fide dhiisuuf jedhee Ammajii 14 murteessun tarkaanfii faaydaa qabdu ta duraa keessaa tokko.” Walumaagalattuu akka jecha oduu himaa kanaatti Itoophiyaatti jara yaada garaa ufii himatu rakkisuu fi hidhuun waan Itoophiyaatti nama yaaddessaa keessaa tokko. “Ammallee irraa deebinee akka mootummaan Itoophiyaa mormitoota rakksuu dhaabu, mirga seerii nama cufaa kenneen mari taa’uu,waan fedhan barreessuu,akkuma ballinna saba isaaniitti yaada isaaniillee ballinnaan ibsachuu dandahan gaafanna,”jedha. Ministiri haajaa alaa USA guyyuma guyyaan oduu akka akkaa irratti ibsa baasa.Minsiteri haaja ala Amerikaa WDC jiraa hojjatoota kuma 70 dhiyaatan biyya keessaa fi biyya alaallee qaba. Ministirii Haajaa Alaa USA USA Department of State Harry S Truman Building\n2201 C Street, NW Washington, D.C., U.S.


Shifeerotii taaksii Naayroobii Uber 'nu kasaarsuutti jira' jedhanii mootummaa isaaniitti himatan

Uber,maqaa dhaaba makiinaa Amerikaati,bara 2009 hujii jalqabee waajjirii isaa guddaan Kaalifooriyaa jira. Dhaabii kun, Uber Ammajii 2015 Naayroobii,Keenyaatti hujii jalqabe.Akka shifeerotii taaksii Naayroobii jedhanitti Uber gatii laaftuu nama fa’aa hujii taaksii kasaarsuutti jira. Abbootii taaksii Naayroobiilleen akka mootummaan isaanii Uber isaa irraa dhaabu gaafachuutit jiran. Warra Uberiin hujii nurraa kasaasre jedhee himatu keessaa tokko Firedirik Kiyaalooti akkana jedha; “Eegii Uber dhufee ganna tokko keessatti horii womaatuu hin argannu ya kasaarreeyyuu.Nama fahanhnnu eegachufu karuma irraa tataa’aa oolla.” Akka shifeerotii kun jedhanitti “Uber jibbuufii mitii “akka gabayaan seera-qabeetii jiraattu feena.” Shifeerotii Keenyaa yoo mootummaan isaanii guyyaa jaha keessatti rakkoo Uber tana hin fixin karaa cufan. Akka oduu sab-qunnmatii Keenyaatti biyya isaanii keessa Uber 200 jiraa taaksiin kaan ammoo kuma 15ti. Uber makiinaa geejjibaa seeraan galmaahee hojjatu taatullee biyya akka Xaliyaanaa,Jermenii,Baankoo faatti shifeerota seera malee oofanitti nama fa'a jedhanii cufan.


Perz. Ayvorii Kosti ka durii,Lawurent Baagboo Mana Murtii Addunyaatti geessanii himachuutti jiranii, waan himataniin ya mormate

Laawurnet Baagboo,jaarsii ganna 70 biyya isaa Ayvori Kosti(Ivory Coast) bara 2000-2011 biyya suni bulchaa bahe.Barii hujii dhuamtee,filannoolleen moo'amee nama filannoo moohamte,Alaan Wataaraatti hujii dhoosii didee jedhanii itti baafatan. Innii irraa bu’uu didee dubbiin gara gosaatti jijjiiramtee nama hadhee wal balleesse, nama 3000 dhumate.Hujii irraa bu'uu didullee waraanii biyya Faransaay waan hedduun ummata gargaaree jaarsa kana hadhuma hdhanii hujii irraa buusanii qabanii hidhan. Jaartii isaa, Simone Gbagbo ammoo achuma Ayvori Kosti keessatti balleessaa itti muranii haidhaa ganna 20 adaban.Manii murti kun ICC isiillee The Hague fidee himachuutti jiran. Perezidaanti kana yakka waraanaatiin himatanii dubbii isaa hardha Mana Murtii Yakka Addunyaa Qoratu(ICC) ka The Hague Nezerlandis jirutti laaluutti jiran. Baagbon Perezidaantii biyya tokko ka qaraa manii murtii addunyaa laaluutti jiru kun balleessaa gugurdoo;ijjeehchaa,buufachaa ykn giddeessanii bira rafuu fi waan hedduun himatan. Warra naqaashii itti tahellee warra durii bara perezidaanti kanaatti nama irraa ijjeesan,hidhan,nama waraanii Baagboo buufate,dhaanee fi waan hedduu tahe fa.Baagboolleen balleessaa tana ya mormate taatullee manii murtii waan naqaashiin abbaa alangaa addaa jedhan caqasaa waan jedhu jedha.


Dhukaasa fi Dhohinsa Waagaaduuguu Burkiinaa Faasootti Harra Dhaqqabe

Hoteelota guguddoo fi beekamoo walakkeessa magaalaa Waagaaduuguu ka biyya Burkinaa Faasoo ka biyyoonni Addunyaa gama Dhihaa deemuu baay’isan keessaa har’a galgala dhukaasaalee fi dho’insawwan dhaga’amani jiran. Gabaasaan keenya bakka sana jiru akka jedhutti, hoteela miidhagaa, karaa guddaa walakkeessa magaalattii jiru qarqara jiru fuul-duratti konkolaataan tokko ibiddaan belbele. Namoota biyyoota addunyaa gama dhihaa fi hojjetoota Tokkummaa Mootummootaa tu hoteela kanatti heddummaata. Akka gaazzexeessonni AFP tilmaamuu yaalanitti, hukaasaaleen sun namoota sadii ka shaashii marataniin ka dhukaasame ta’uu hin oolu. Namni ijaan arge tokko akka madda oduu AFPtti himetti, kaaffeen hoteelicha fuullee karaa gamatti argamu fi namoonni alaa itti heddummaatan, ka” Le Cappuccino” jedhamus akkasuma namoota hidhataniin haleelamee jira. Humnoonni naga-eegumsaa haga oduun kun gabaasametti bakka sana hin dhaqqabne.


Humnoonni Kameeroon Dhiittaa Mirga Namaa Raawwatan Jedhu Jiraattonni Yaahundee

Kaameeroon namoota dhibbaan laka’aman kanneen dhiittaa mirga namaa mormuu dhaan buufata poolisii haleellaa raawwatan jedhaman to’annaa jala oolchitee jirti. Dhukaatoti naannootti hojjetaman jedhaman hedduun illee to’annaa jala oolee jira. Anagawaa poolisii gameessi Kaameroon Forsua Martin Claude akka jedhanitti yoo xiqqaate dargaggoota 500 ta’an odeeffannoo basaasaa fi kan jiraattonni kennaniin to’annaa jala oolaniiru. Poolisiin, deggersa uummata shorokeessummaa fudhatama dhabsiise irraa bu’aa argatee jira. Kan akka Magaalaa galma mootummaa Yaounde keessatti gocha akkasii akka raawwatamu callisanii laaluuf obsi hin jiru. Dargaggoota jiraattota Yaounde shorokeessuu fedhan mara to’annaa jala ni oolchina jedhan. Daragaggoonni kun irra hedduun kan qabaman daandii manaa jireenyaa fi hollaa isaanii jiru irraa ennaa ta’u kanneen to’annaa jala oolan irra hedduun galmee eenyummaa isaanii mul’isu hin qaban. Jiraattonni kanneen hidhamuu dargaggoota kanaa ijaan argan akka jedhanitti kan gara jabinaa fi dhiittaan mirga namaa itti raawwatame jedhan. Shakkamtoota jedhanii nama hidhuun biyya doorsisa Bokoo Haraamiif saaxilamteef furmaata hin ta’u kan jedhan jiraattonni gareen kun hojii shororkaa isaa Kameroon gama kaabaa ka Nigerian wal daangessu irraa gara magaalaa galma mootummaa Yaundetti babal’achuu isaa qorannaan geggeessamuu qaba. Daragaggoonni akka jedhanitti kan isaan morman gocha gara jabinaa poolsii fi dhiittaa mirga namaa ti ennaa jedhan poolisiin immoo shakkamaa beekamaa dhukaasa poolisii waliin geggeeffameen du’e ijaa ba’uufi jedhee jira.


Waldaan Afrikaa Burundiin Loltoota Nagaa Eegan Waldaan Isaa Ergu Simachuu Fudhachuu Baannaan ‘Hin Adaba’

Waldaan Afrikaa rakkoo siyaasaa Burundii faluutti jira.Yoo ammoo paartiin mormituu beekamtuu kora araaraa ji’a dhufutti qaban dhufuu baatte adabuuf doorsisuuttui jira. Akka koomishiineeri Waldaa Afrikaa Dilamini-Zuma jettutti warrii akka ummatii hin mari’anne tolchuu cuftii balleessaan adabama. Paartileen mormituu siyaasaa Burudnii Ammajii 6,2016 Aruushaa Taanzaaniyaatti kora taahani jeequmsa biyya isaanii miila lafaa fuudheef fala barbaaduuf kufroo jiran.\n\nGama kaaniin ammoo mootummaan Burundii waraana Waldaa Afrikaa 5,000 biyya isiitti ergani ummataa nagaan eegan jedhan hin fudhattu. Perezidaantin Burundii,Piyeeree Nukurunziza warrii nagaa eegu eeyyama malee biyya isaa seenee jennaan ufitti hin dhiifnu jedhee kalee dubbate.


Perez.Taanzaaniyaa Joon Magufuli guyyaa bilisummaa biyya isaanii ulfeessuuf ummata waliin bahee karaa qulqulleesse

Taanzaaniyaan guyyaa bittaa Biriteyin jalaa baate Muddee 9, 1961 ulfeeffatte. Guyyaan kun akka durii kaan hiriira deeggarsaa fi gammachuu bahuun adoo hin tahini ummatii bahee karaa qulqulleesusun ulfeessan. Perezidaantiin Taanzaaniyaa Joon Magufulilleen warra bahee ummataa hujii tolaa hojjate keessaa tokko. Karaa teessoo mootummaa isaanii Dar es Salaam ummata waliin bahee haree huura,kosii guure. Joon Magufulii yoo gaafa filannoo dorgomeeyyuu horii ummataa guyyaa bilisummaa ulfeessuuf jedhanii karaa hedduun baduu dhowwuuf waadaa gale. Tana maleellee perezidaantiin kun horii biyyaa isaa qusuuf akka bulchootii mootummaa isaa imaltuu biyay alaa diqqeeffatan,akka horiin yoo paarlaamaan hujii jalqabu irbaata qopheessuuf bahu diqqaatu tolche. Lafa qulqulleessuun hardhaa tun akka biyya isaanii keessati dhiba akka ‘Cholera’ fa diqqeessuuf huura,kosii tuulamte karaa irraa qulqulleessan. Taanzaaniyaan biyyaakka dhaabii Transparency International, ka akka horiin ummataa hin banne tohatu jedhutti horiin ummata akka malee itti badu.


Biritenii fi Denmaark Baqataa Eertiraa Fudhachuu Diduutti jiran

Namii haga guddaan Awurooppaatti baqachuutti jiru akka biyyaatti tokkeesson Siiriyaa,Afgaanitti ka aanu Eertiraa. Akka Simaanwitiz Istiwaanz, bakka bu’aan Amnesty International jedhetti namii akkana baqa yaahu hagii guddaan kahimaa Eertiraa leenjii giddii fudhachuu didee yaahu. "Ijoollee ganna 17 ykn 16 leenjii waraanaa ji’a 18 yoo tokko tokko suniiyyuu caaltu baqachuuf yaahu.Jara ganna 10-15 hujii tana keessa turanillee ya dubbifne.Maati haga tokko ganna kurnya lamaa keessa tursan.” Koomishiiniin haqaa Tokkummaa Mootummootaa Eertiraa biyya addunyaa keessaa irreen waan fedhan nama tolchan ta qaraa jedhee mootummaan Eertiraa ammoo tun dharaa jedhe. Akka gabaasa Amnestiitti nama leenjii waraanaa Eeritaa baqate ykn ammoo hujii humnaa hojjachuu dide baqatee bahe yoo qabame hin ijjeefama. Perezidaantiin Faransaay,Firaansuhaa Holaandee mootummaa Eeritaa balleessaan gaafachuu malan jedhee kora Awurooppaa fi Afirkaan Maalaatti taa’an irratti dubbate. “Addunyaan jabeessitee Eertiraa mudduu malte.Maan jennaan dubbiin tun akka hamaa deemuutti jirti.Eeritaa keessaa namii godaanee biyyitii ona tahuutti jirti jedhe.”Biritenii fi Denmaarki mormanillee seera haaraa Waldaan Awurooppaa baasee qaraa baqattootii Eertiraa Jeremenirraa Ispeenitti qubsiisa." Eertiraan biyya namii kuma dhibba hedduu keessaa baqatu jedhanillee Biritenii fi Denmaark jara kana qubsiisuu diduutti jirti biyyooti Awurooppaa ammoo qubsiisuu diduu tana hin fudhanne. Biyyitii Waldaa Awurooppaa cuftii baqata qbusiisuu fi dhibaachuu irratti seera maqaa ufii baafachuutti jirti.


El Niñon Baranaa Afrikaa Gama Bahaatii Bokkaan Dhufee Afrikaa Kibbaatti ammoo Bona Buuse

No media source currently available Jecha El Niño jedhu Ispaanishitti baase,yoo bisaan garbaa gama Equaatooriyaal Paasifikii fi gama jidduutiin oowwe. Garbii gamasiin oowwuun ammoo biyya hedduu ykn bokkaa ykn bona itti fidaa,kun ammoo jijjiirama qilleensa gula dhufa. El Nino baranaa,2015 Bitootessa keessa mullate.Seenaa keessaati EL Ninon baranaa ka bara 1979 aanee lammeessoo. Dr.Wassilaa Thiyawu,Noaa,Ejensii Tohannaa Qilleensaa fi Garba USA jalatti itti gaafatamaa Tohannoo Qilleensaa fi Jijjiirma Qilleensaa Biiroo Addunyaatii fi Afrikaati,(CPC) Climate Prediction Center. “Afrikaa gama Gaafaa Onkololesa, Sadaasaa fi Muddeetti bokkaa guddaatti roobaa jennee eeganna. Lolaa guddaatti bokkaa kana gula dhufa.EL NINO baranaa kun akkuma bara 1979, 1982 fi 1983 humna guddaa qaba.Taatullee humna suniin wa balleessuu fi balleessuu dhabuu isaa qorachuutti jirra.” Afrikaan gama Kibbaatii ammoo bonaa jedha Dr.Wassilaan.“Afrikaa Kibbaa keessaa Afrikaagama Kaaba Bahaa,Zimbaabuwee, Mozambiki, Botiswaanaa fi Naamibiyaa gama Kaabaatti lafti bona.Kun jalqabaa taatuu dandahaa ilaalaa yaana.” Afrikaan Gamii Bahaalleen bokkaa guddaa eegata.“Somaaliyaa,Keenyaa gama Dhiyaa,Tanzaniyaa,naannolee Itoophiyaa daari Somaaleetti dhiyaatan Onkololeessa,Sadaasaa fi Muddee keessaa bokkaa guddaa Ammajii-Gurandhalaa bara 2016 roobaaf. Taatullee qilleensa garaba Indii Dhiyaati dhufu tohachumaa yaana.” Bonii Itoophiyaatti nama miliyoona hedduu beelesse maan gula dhufe?“Bonii amma Itoophiyaatti arguutti jirrulleen EL NINO wal keessa jiraachuun mirkana. Onkololeessaa, Sadaasaa fi Muddee keessa akka ani sehutti Itoophiyaa gamii Kaaba Bahaa diqqaatullee bokkaan kanaan miidhamuu dandaha.Taatullee bokkaa guddaa argatan.” Adoo tana jennuu EL Ninon yoo bisaan garbaa Paasifik oowwan dhufa. Wannii bisaan garbaa jalaa haga guddaa oowwisaa waan diqqoo miti.Oowwe jechun ammoo waan hedduu fida. Yoo bisaan garba Paasifik oowwan garba sun gubbaatti duumansaa’a. Duumansii sun bokkaan dhufa. Duumansii achii kahe gara bubbeen addunyaa bubbiftu jijjiira.Bubbeen garba Paasifik irraa bubbiftu addunyaa ykn bokkaan ykn bonaan dhufti.Qillensii baranaa Indooneezhiyaa bonsee Afirkaa gama Bahaati roobaan duumanseesse. CPC,Climate Prediction Center maqaa Raaga tohannaa jijjiirama Qilleensa USA fi addunyaati.NOAA, National Oceanic and Atmosphere Agency jala jira.Noaan ammoo Egenecy Tohananaa Garbaa fi Qilleensa Amerikaati.CPC Noaa jalatti qilleensa bokkaa Afrikaa maaniin tohatti? “Bokkaa Afrikaa roobu beekuuf qilleensii garba Paasifik maan irra jiraa jennee laalla.Hin oowwe mo hin qabbanaahe jennee tohanna.Saatelaayitiin nu bokkaa Afrikaatiin tohannu MetioSat. Saatelaayitiin tun km kuma 36 oli fagaatte Mudhii lafaa guddaa teetti.Odeeffannoo saatelaayiti sun irraa argannee odeeffannoo qilleensaa lafaa irraa arganneen walti daballee ummataa odeeffannoo kennina.Daqiiqaa 30 soddomaatit odeeffannoo tana arganna.” EL Ninon jijjiirama qilleensa addunyaa gula dhufa.Jijjiiramii qilleensa addunyaa addunyaa waan hedduun yaaddessuutti jira. Korii Jijjiirama Qilleensaa bara 2015, COP21 jedhan Sadaasaa 30-Muddee 11, Paaris Faransaayitti taahuuf deema. Korii kun addunyaan qilleensa oowwaa deemu maaniin oowwa haga dabruu dhowwanii fi waan akka akkaa irratti mari’atti.


Hidhattoonni Hoteela Maalii Haleelan

Hoteela qananii magaalaa galama mootummaa Maalii Baamaakoo keessatti argamu Raadsan Bluu jedhamu irratti hidhatoonni Islaamaa haleellaa geesisuun namoota qabatanii turan hundumtuu walaba ta’uu isaanii aanagawoonni biyyatti beeksisanii jiru. Gabaasaaleen duraan ba’an akka jedhantti namoota qabatanii turan 170 keessaa kanneen Quraana qara’uu danda’an 80 gadhisanii yoo xiqqaate 3 ajjesan jedhanii turan. Humnootiin addaa kan Maalii hidhatoota haleellaa kana gaggeessan gutummaatti to’atan yoo ta’e wanni beekamu hin jiru. Hoteela kanatti yeroo hedduu kan gargaaraman namoota biyyootii gama dhiyaa ta’un ibsamee jira. kanneen qabamanii booda walaba ba’an keessaa 6 lammiwwan Amerikaa ta’uu waraanni Ameerikaa kan ajaja Afrikaa waaltaa ibsee jira. Gareen Jihaad kan Maalii gama kaabaa keessa maadheeffate haleellaa kanaaf itti gaafatama fudhachuu isaa Rooyters gabaasee jira. No media source currently available