Pirezidant Saahilawarqi Zawudee tarree dubartoota ciccimoo addunyaa keessatti hammataman

Pirezidantiin Itoophiyaa Saahilawarqi Zawudee tarree dubartoota ciccimoo addunyaa bara kanaa keessatti hammataman. Tarree dubartoota dhiibbaa taasisan bara kanaa 100 barruun Foorbiis baasee keessaa pirezidanti Saahilawarqi sadarkaa 96ffaa irratti argamu. Pirezidantii dubartii Itoophiyaa kan jalqabaa kan ta'an Saahilawarqi nama Afriikaa tarree kana keessatti hammataman ta'aniiru. Forbiisii fuula isaa irratti ''haasaa mana mareef yeroo jalqabaatiif taasisaniin dubartootaaf sagalee ta'uuf waadaa galaniiru'' jechuun kaaseera. Haaluma kanaanis filatamuun ishees Itoophiyaa keessatti bakka bu'iinsi dubartootaa hanga ta'een dabalaa dhufuu kan agarsiisu ta'us eereera. Tarree kana keessatti eenyu fa'itu hammatame? Tarree kanaan jalqabarra kan ka'aman duree Jarman Angeelaa Markal. Dureen tunis tarree kana keessatti walitti aansuun waggoota kudhaniif tokkooffaa qabataniiru. Akkasumas wayita tarree kana keessatti hammataman kan bara kanaas yeroo 15ffaadhaaf. Sadarkaa sadaffaa irratti kan eeraman ammoo Kamaalaa Haariis kan pirezidaantii Ittaantu Ameerikaa ta'un filatamaniidha. Ministirri Mummee Niiw Ziilaand Jasiindaa Ardan ammoo sadarkaa 32ffaa irratti argamu. Tarreen namoota addunyaarratti dhiibbaa taasisanii kunneenis wayita bahu kan bara kanaa kun yeroo 17ffaa ta'u fuulicharratti ibsameera. Tarree bara kanaatiinis dubartoonni biyyoota 30 keessaa babbahaniitu keessatti hammatame. Isaan keessaa 10 dureewwan biyyootaa yoo ta'an, 38 isaanii ammoo gaggeessitoota hojii, shan ammoo dubartoota damee bashannanaa irratti hirmaataniidha. Dubartoota dureewwan biyyaa tarree kanaan hammataman keessaa kanneen tatamsa'ina koronaavaayirasii dhaabuu danda'an akka argaman ibsameera. Yeroo lammaffaaf ministira mummee Niiw Zilaand ta'un kan filataman Jaasindaa Ardan, weerara Covid marsaa jalqabaafi marsaa lammaffaa haala gahumsa qabuun to'achu dandeessee jirti jedhamte. Sadarkaa 37 irra kan kaa'aman pirezidaantiin Taayiwaan Saay Inigi Ween namoota kanneen vaayirasiin qabaman waliin tuttuqaa qaban adda baasuuf adeemsa hojimaataa bu'aa qabeessa ta'e diriirsaniiru. Ta'iiwan kan namoonni miliyoona 23 keessa jiraataniitti namoonni sababii weerarichaatiin lubbuunsaanii dhaban torba qofaadha. Dubartoota tarree kanaan hammataman keessaa sadarkaa shanaffaa irratti Miiliindaa Geetis fi sadarkaa torbaffaan ammoo Naansii Peeliisii ni argamu. Oppiraa Wiinfireey sadarkaa 20ffaa irra kaa'amte jirti. Gama bashannanaatiin weellistoonni Riihaanaa sadarkaa 67 fi Biiyoonseen ammoo sadarkaa 72 irratti argamu. Qabxiilee ijoo waa'ee pirezidanti Saahilawarqi Magaalaa Finfinneetti dhalachuun kan guddatan pirezidaanti Saahilawarqi, haadha ijoollee dhiiraa lamaati. Waggoota dheeraadhaafis dippilomaatii ta'un hojjataniiru. Afaan Faransaayii, Ingiliffaa fi Amaaraa sirriin dubbatu. Yunivarsitii Faransaayi Montapeel jedhamurraa saayinsii umamaatiin kan eebbifaman yoo ta'u, bara 1989-1993tti Seeneegaaliitti bu'urreeffachuun, Ambaasaadara biyyoota Maalii, Keep Vardee, Giinii bisaawu, Gaaboon fi Giinii ta'un tajaajilaniiru. Akkasumas bara 1993- 2002tti ammoo Ambaasadara Itoophiyaa ta'un Jabuutii hojjataniiru. Yeroo sanattis bakka buutuu dhaabbataa Motummoota Gamtoomanii kan IGAD ta'unis hojjachaa turan. Ittaansunis bara 2002- 2006tti Faransaayiitti Ambaasaadara akkasumas bakka buutuu dhaabbataa Barnootaa, Saayinsiifi Aadaa Motummoota Gamtomanii ta'un hijjatan. Isaan booda ammoo Motummoota Gamtoomaniitti ergamtu addaa ta'un bakka buutuu humna kabachisaa nagaa qindoomee (BINUCA) tti itti gaafatamtu ta'un Jiddugala Afrikaatti tajaajilaniiru. Gamtaa Afriikaa keessaafu Komishiinii Dinagdee Motummoota Gamtoomanii keessattis bakka buutuu dhaabbata Itoophiyaa ta'un tajaajilaniiru. Ministira Haajaa Alaa keessatti Daareektara Janaraalaa Dhimmota Afriikaa ta'un hojjataniiru. Bara 2011tti Barreessaa mummee motummoota gamtoomanii kan turan Baan Kiimuun, Keeniyaatti daarektara Janaraala motummaa gamtomanii taasisuun mudanii turan. Barreessaa Mummeen Motummaa Gamtooman Antoniiyoo Guteerasimmoo ittigaafatamtuu waajira motummoota Gamtoomanii Gamtaa Afriikaa gochuun mudaniiru. Waggoota lamaan darbanii as ammoo pirezidaantii Itoophiyaa ta'un tajaajilaa jiru.


Timniit Gabruu: Google 'dhaabbata loogii sanyii qabudha' jette qorattuun duraanii dhaabbatichaa

Saayintistii kompitaraa hubannoo nam-tplchee ykn 'Artificial Intelligence' (AI) beekamtuun dhalattuu Itoophiyaa taate Timniit Gabruu tibba kana mata duree dubbii loogii sanyii Google keessa jiruu taateetti. Akka isheen jettuutti Google erga waraqaa qorannoo isheen namoota biraa waliin qopheessite irratti dubbii kaaseen booda hojjiirraa ishee ari'e. Dr Timniit fi deeggartoonni ishee ari'amu isheetiif loogiin sanyummaa dhaabbaticha keessa jiru sababa tahuu himu. Waraqaan qorannoo sun teeknooloojiiwwan hubannoo nam-tolchee loogii dubartootaa fi namoota saba bicuu irraa ta'an irraan gahu irratti kan xiyyeeffate ture. Google waraqichi mata duree qabate irratti qorannoo barbaachisuu waan hin guuttanneef Timniit ofiif hojii gadhiisu hime. Waraqaan sun maaliif fudhatama akka dhabee gaafachuudhaaf, kanneen qorattoota dhaabbatichaa bebbeekamoo fi dameelee isaa kan akka DeepMind, Microsoft, Apple, Facebook, Amazon fi Netflix, dabalatee namoonni 6,000 mallattoo walitti qabaniiru. Hogganaa Olaanaan Google Sundaar Pichaayi barreeffama gabaabduu barreessaniin: ''Dubartiin gurraattiin hoggantuu taatee fi dandeettii addaa qabdu kun Google'tti gadduun gadhiisuu isheetti itti gaafatamummaa fudhachu barbaadna'' jedhaniiru. Itti dabaluunis kaampaanichi dhimma hojii gadi dhiisuu ishee attamiin akka qabe ni qorata jedhan. Garuu Timniit dhiifama osoo hin gaafatiin hafan. Dr Timniit deebii isaa kanaan gammadduu akka hin taane BBCtti himte. Gaaffiif deebiin isheen BBC waliin taasiste akka asiin gadiitti qindaa'eera. Torbanootiin murasni darban dhunfaa keetti akkam turan? Baay'ee dadhabaan ture. Haala akkasii keessa ta'uun waan salphaa hin turre. Akkan waan bubbee ykn rooba hamaa keessatti darbatameetti natti dhagamaa ture. Waraqichi waa'ee maalii ture? Ani gonkumaa waraqaan sun dambalii akkasii ykn dhimma akkanaa ni uuma jedhee hin yaadnen ture. Waraqichi waa'ee teekinooloojiiwwan ykn moodeeliiwwan hubannoo nam-tolchee loogii qabanii irratti xiyyeeffata. Google waraqichi qorannoo dhiheenya gaggeeffaman muraasa hin hammanne jedha Duraan durse kun dhugaa miti. Lammaffaa, osuma inni dhugaa ta'ees ammoo, sababii waraqaan odeffannoowwan jedhaman hin qabaanneef, akka isaan na ari'ataniitti nama hojiirraa ari'achuun sirriidha? Garuu kan jedhame guutummaa guutuutti dhugaa miti. Osoo nama adii taatee Google haala adda ta'een si ilaala ture jettee yaaddaa? Dhugumatti haala adda ta'eenan ilaalama ture. Dhimmootan ani kanaan dura ilaalee hunda keessattu, isaan (Google) kun mata duree akka hin taane gochuuf baay'ee yaalaa turan. Akka dubbiin gadi qabamee darbuuf baay'ee yaalaniiru. Kan balleessuu osoo nama biraa ta'ee, yeroo hundaa haasaawwan baraman jiru: ''Oh, beektaa, isaan dhaabbatichaaf baay'ee kan barbaachisaniidha. Baay'ee qaxaleedha kkf. Gareen kiyya gutuun ana waliin ta'uun balaaf of saaxilanii jiru. Dhugumatti ana waliin dhaabbachuuf balaaf of saaxilanii jiru. Itti gaafatamaan kiyya ana waliin dhaabbateera. Ammalleen isaan haala akkanaatiin na keessummeessuuf filatan. Kanaafu, dhuguma akkan waan addatti ilaalameetti natti dhagahamaa jira. Yoo haala akkasitiin yaaddee, gaaffiin kiyya itti aanuu, Google mataansaa akka dhaabbataatti loogii sanyii qaba jettee yaaddaa? Eeyyeen, Google mataansaa dhaabbata loogii sanyii qabuudha. Kana wayita jettiu, ati mataan kee hanga dhiheenyaatti hojjattuu Google turte miti? Akka waan kaampaaniiwwan teknoolojii guutuu yoo ta'u baatan illeen irra hedduun isaanii loogii sanyii qabanii natti dhagahama. Dhaabbileen kun attamiin loogii sanyii qabu jechuu hin dandeenye? Gumii Garee Gurraachaa (Congressional Black Caucus)tu akka hojjetooti isaanii hunda kan hammate ta'uu mirkaneessuuf lakkoofsa isaanii akka maxxansaniif isaan irratti dhiibbaa taasisaa jira. Dubartii gurraattiin industirii teknoolojii keessatti yeroo turtii baay'ee gadi-aanaa kan qabaattuuf waan akka tasaa ta'ee miti. Kanaafu, dhugumatti Google fi kaampaaniiwwan teknoolojii kaanis dhaabbilee jibba sanyii qabaniidha. Google 'namoota kaan hammachuuf' iddoo akka kennu hima. Kanaan walii galtaa? Isa Google daneessummaatti ni amana jedhuun walii hingalu. Wanti isaan gochu barbaadan, mariiwwan namatti hin tollee kan akka nama hin calsiifnu, takaanfii haaloo irratti hinfudhanu jedhaniitti gammadudha. Kan kan isaaan gochaa jiranis: ''TOLE, koree namoota akka tasaa filataman wayii hundeessuuf'' ykn ''Dhimma ta'e irratti dolaara miliyoona ta'ee invasti gochuuf jirra,'' jedhuudha. Garuu ammoo wayita dhimma rakkisaa tokkoo umamuutti haalli jiruu, kan amma ta'ee irraa maal akka fakkaatu agartaa? Kanaafu, waa'ee sabdaneessuunaatiif ni yaadu jedhee amanuun baayyee natti ulfaata. Sundaar Pichaayi haala deemsa keetiin walqabatee mudateef dhiifama gaafataniiru. Waa'ee isaa maaltu sitti dhagahame? Haala kaampaanichi dhimmicha itti qabateefilleen dhiifama hin jenne. Akka waan isaan hin ilaallanneetti, hawaasa keenya muraasa keessatti shakii umeera jedhe. Kanaaf inni dhiifama kan jedhe. Kana jechuunis, ''waan sirratti raawwanneef dhiifama homaatu hinjenne.'' Akka waan dhiifama jedhameetti hin ilaalu. Akka ibsa kan isaan waan gaarii hojjatan fakkeessuuttan ilaala. AI gara fuulduurraatti attamiin adeema jetta? AI keessatti waa'ee loogii sanyii ni yaaddooftaa? Sirriitti malee- namoonni baay'een dirreen loogii itti aanuu ... tarii damee teknoolojii gosa akkanaa kan akka hubannoo nam-tolchee (AI) ta'a jedhu. Sababii kanaaf, waa'ee isaa baay'een yaadda'a. Aniifi keessattu dubartoonni gurraaleen baay'een waa'ee kanaa barreessaa akkasumas dareetti barsiisaa turre. Amma maal gochuuf yaadaa jirta? Itti aansee maal gochuu waanan qabu yaaduuf yeroo murasa fudhachuun barbaada. Ammatti, wantin dursa kennuuf nageenyummaa namoota na waliin dhaabbataniiti. Isaan iratti tarkaanfiin haaloo bahuu kamuu akka fudhatamu hin barbaadu. Kanaafuu, ammatti dhimmin dursa kennuuf isadha. BBC News himannaawwan gaaffiifi deebii kana keessatti ka'an Google dhiyeesseera. Garuu deebii kallattii kennuu didaniiru.


Aadaafi Eenymmaa: Shamarran Finfinneetti sabboonummaa Oromoo dagaagsuuf hojjechaa jiran

Shamarran Oromoo lakkoofsaan 30 ta'an maqaa 'Waldaa Dubartootaa Finfinnee' jedhu moggaafatanii magaalaa Finfinnee keessatti sabboonummaa Oromoo dagaagsuuf hojjechaa jiru. Waggaa tokkoon dura ijoollee Oromoo Finfinnee keessatti dhalatanii eenyummaa isaanii dagatan dammaqsuu, uffannaa aadaa Oromoo beeksisuudhaan ture kan jalqaban. Dura Teessuun waldichaa shamarree Tigist Kumsaa, eenyummaan Oromoo Finfinnee keessatti haphate deebi'ee akka dagaagu gochuuf hojii kana jalqabne jetti. "Oromoon Finfinnee keessatti gahee akkamii qabaachuu qaba kan jedhurratti hojjenna. Shamarran Oromoo Finfinnee keessatti eenyummaa isaanii hin beekneefi Oromummaa isaaniitti mataa ol hin qabannerratti hojjenna. Shamarran rakkatanis nigargaarra," jetti. Ijoolleen Oromoo Finfinnee keessatti dhalatanii guddatan Afaan Oromoo dubbachuufi uffannaa aadaa Oromoo calaqqisiisu uffachuu akka baraniif jajjabeessaa jiraachuus himti. "Nuti torban lamatti yeroo tokko miseensi keenya hunduu uffannaa aadaa Oromootiin faayamnee Finfinnee keessa bashannanna. Of muldhisna. Garee nama sadii ykn afuritti walqoodnee kutaa magaalaa Finfinnee adda addaa keessa deemna," jetti Tigist. Agarsiisni uffannaa aadaa ofiitiin boonuu kuni Oromoon Finfinnee keessatti uffata aadaa guyyaa ayyaanaa qofa osoo hin taane yeroo kaanis uffatee akka bashanannuu qabu, beeksifachuu akka qabu barsiisufidha akka dura teessuun Waldaa Dubartoota Finfinnee jettutti. Akka isheen jettutti, gurmuun shamarran Oromoo Finfinnee kun aadaa Oromoo beeksisuun cinaattis, namoota Oromoof aarsaa kanfalan bira gareedhaan deemuunis nideeggaru, nijajjabeessu. "Hanga ammaatti namoota naannoo Somaalee irraa buqqa'anii Finfinnee keessa qubatanii jiran ayyanarratti deemnee gaafanneerra. Kanaan alattis namoota jajjaboo Oromoo kanneen akka Piroofeesar Mararaa, Obbo Daawud Ibsaafi Zarihun Wadaajoo fa'aa mana isaanii deemnee ayyaana isaan wajjin kabajneerra," jetti Tigist. Shamarran kunneen yeroofi bakka gurmuudhaan socho'an hundattis uffannaa aadaa Oromootiin faayamanii adeemu. Sababa namoota siyaasaa Oromoo tokko tokko mana isaanii deemnee kennaas kennineefii ayyaana wajjin kabajneef namoonni garee keenya akka deeggaraa siyaasaatti ilalaan jiraatanis, hojiin keenya gartummaa siyaasaa kan qabu mitis jetti. Waldichi beekamtii seeraa argachuuf hojjehaa akka jiru kan dubbattu Tigist, galiin isaa buusiima miseensotarraa argataniin hojjechaa akka jiran himti. Waldaan Dubartootaa Finfinnee kun aadaafi eenyummaa Oromoo Finfinnee keessatti calaqisiisuu qofa osoo hin taane humna cimsatee hojii kana gara biyyaafi addunyaatti guddisuuf karoora qabaachuus Dura Teessuun Waldichaa BBC'tti himteetti. Miseensi waaldicha maal jetti? Miseensa waldaa kanaa kan taate shamarree Marsiimoo'ii Kumsaa gamasheetiin, waldaan kun hundaa'uun isaa dubartoota Oromoo Finfinnee keessatti dhalataniif carraa gaarii ta'e jetti. "Ani akka dubartii Oromoo Finfinneetti dhalatte tokkootti osoo waldaan kun hin hundaa'in dura olmaan kiyyas, guddinni kiyyas eenyummaa saba biraatiin ture. Waldaan kun immoo warra akka kiyyaatiif carraa gaarii uume. Eenyummaa keenya akka barru akka ittiin boonnu nugargaaraa jira" jetti. Miseensonni waldichaa shamarran Finfinnee keessatti carraa qubee Afaan Oromoo barachuu hin arganneefis torbanitti guyyaa lama Afaan Oromoo akka barataniif haala akka mijeesseefis dabaluun BBCtti himti.


Saayintistiin AI beekamtuun dhalattuu Itoophiyaa taate Timniit Gabruu Google irraa ari'amuu himte

Qorattuun dhalattuu Itoophiyaa qorannoo hubannoo nam-tolchee (AI) beekamtuu taate Google irraa ari'amuu himte. Hojjettoonni Google dhiibbaan lakkaa'aman sababa isheen hojiirraa ari'amte baruuf hogantoota dhaabbatichaatti xalayaa barreessaniiru. Hojjettonni kunneen bulchiinsi dhaabbatichaa ''sanyummaaf'' kan saaxilamedha jechuun ''haaloo itti bahuuf'' hojiirraa ishee ari'ani jechuun himatu. Kunis, qorannoon ishee hubannoo nam - tolchee (Artificial Intelligence) irratti hojjetteen hojiirra oolmaa sooftiweerichaa waan qeeqxeefi. Hoggantoota garee hubannoo nam-tolchee (Artificial Intelligence (AI)) keessaa tokko kan taateefi loogummaa sanyii qaba jechuun softiweeriin fuula adda baasu akka hojiirra hin oolle gaafatte Timniit Gabruu (PhD) sababa imeelii hojjettootaaf ergiteen ari'amu beeksifte. Gama kaaniin, eejansiin federaalaa US dhaabbanni Google hojjettoonni waldaan ijaaramuuf yaalan jennaan seeraan ala ari'aa jira jechuun himeera. Himannaa Boordiin Biyyaalessaa Walitti dhufeenya Dafqaan Bultootaa (NLRB)'n dhaabbata Google iratti baname dhaabbatichi hojjettoonni waldaan ijaaramuuf sochii taasisnaan seeraan ala isaan hordofan akkasumas gaafatan jechuun himata. Dhaabbanni Google nageenya daataa cabsuun akka ari'aman ibsuus NLRB garuu kanneen waldaan ijaaramuf socho'an irratti raawwate jedha. Google garuu wanta seeraan ala ta'e hin dalagne jechuun falma. Oduun himannaa eejansii NLRB gaafa miseensi garee hoggantoota hubannoo nam-tolchee (AI) qoratan keessaa tokko taate Google'dhaan ari'amu himte dhagahame. Akka isheen tiwiitara gubbaa barreessiteetti (Afaan ingliziitti geessa) imeelii ''Biriyaan Wooman fi michuu isaanii (garee keessoo dhaabbata Google) waan ergiteef'' akka ari'amte himte. Imeeliin dhaabbatichatti itti fayyadamtu waan duraa cufameef waan barreesiste qooduu akka hin dandeenye ibsiteetti. Garuu, dhaabbatichi ergaan isheen ergiteen akka qeeqamte itti himu beeksiste. ''Imeelii kaleessa galgala hojjettoota bulchiinsa keessa qooda hin qabneef ergite amala hooggansa Google waliin hin deemu,'' jechuun dhaabbatichi akka itti erge himte. Dabalataan dhaabbatichi hojii akka dhaabdu osoo hin gaafatin akka ishee kaasellee himte. Oduun isheen ari'amun erga dhagahamee booda injinaroota soft weeriifi kanneen naamusa AI hordofan biratti mufii kaasera. Kunis, Timniit qorattuu kabajamtu waan taatefidha. Timniit qorannoo bara 2018 qorataa Inistitiyuuti Teekinolojii Masaachustets (MIT) tokko waliin dalagdeen softiweeriin AI fuula adda baasu dubartoota fuula magaala qaban irratti adda baasun isa rakkisa. Kunis, daataa beeziin jalqaba itti tolfame dhiirota adii irratti jechuun ibsite. Jalqaba bara 2020 turtii gaazexaa Niiw Yoork Taayims waliin taasisteen softiweeriin fuula adda baasu hojiirra ooluu akka hin qabnu himte. Eejansiin US komii hojjettoota afur waggaa darbe Sadaasa bara 2019 ari'amanfi maqaa ''Thanks giving four'' itti moggaafame irratti xiyyeeffata. Dhaabbati Google qajeelfama nageenyaa cabsuun akka ari'aman ibse. Hojjettonni immoo waa'ee imaammata dhaabbatichaa ''ifatti baasuu'' isaaniin ari'amu himatu. Himannaa NLRB'f Google deebii kenneen ''yeroo hundaa marii keessoo jajjabeessaa'' akka ture hime. NLRB garuu Google hojjettoota waa'ee waldaa hojjettootaa ijaaruuf socho'an irratti xiyyeeffate jedha. Hojjettoota lama waan raawwaten himannaan baname hojjettoonni wantoota waldaatti ijaaramu waliin walqabatee kaalandarii hojjettootaafi kutaa walgahii fayyadamu isaanii ibsa. Google kana booda hojjettoota ''gaafate'' jedha eejansichi. Eejansichi NLRB wanti hojjettoonni dalagan qajeelfamoota dafqaan bultootaa jalatti kan bu'uura seeraa qabudha jedha. Dabalataan, dhaabbatichi hojjettoonni dhimma yoo qabaatan karaa offishiyaala ta'e qofaan akka furmataa argatu akka socho'an jechuun ''doorsise''. Himannaan dhaabbaticha irratti baname kunis Google pirezenteeshinii hojjettootaa fudhachuu ibsa. Sadaasa 2019'tti Google yoo hojiif ta'e malee hojjettoonni biraa kaalandarii hojjettootaa akka hin agarre qajeelfama dhorksu baase. Kunis, akka isaan hin ''ijaaramne'' danquufi jedha NLRB. Hojjettoota dhaabbatichaa himata baname keessa maqaan ishee kan dhahame Laawurense Bernaald ''hojjettoonni dhimma naamusaa, loogiifi kaan irratti dubbatan akka duraanii dhaabbatichi isaan isan hin ilaalu,'' jetti. Himannaa irratti banamef deebii akka kennuf Google'f torban lama kennameera. Ebla keessas ragaan dhagahamuu eegala jedhameera.


Dubartoota: Liidiyaa Taaffasaa, murteessituu tapha kubba miilaa dhiiraa 'CHAN'

Konfedereeshiniin Kubba Miilaa Afrikaa dorgommii CHAN har'a Kaameerunitti jalqabuuf murteesitoota gochuun namoota 47 fileera. Murteesitoota 47 filaman keessaa 19 kan tahan murteesitoota tapha sarara gidduu yoo tahan kan hafan ammoo gargaartotaafi murtessitoota viidiyooti. Dubartootni afur warra dhiiraa waliin dorgomuun gahumsa qaamaafi ispoortiin ilaalamuun filamaniiru. Murteesitoota tapha sarara gidduu 19 keessaa dubartii tokkittiin argamtu lammii Itoophiyaa Liidiyaa Taaffasaati. Liidiyaa Taaffasaa biyya keessatti dorgomiiwwan idil adunyaa garaa agaraa taphachiisuun gahumsa ishee kan agarsiifte yoo tahu Konfedereshiniin Kubba Miilaa Afrikaa dorgommii qopheessu Chan irrattis murteessituu sarara gidduu tahuun filatamteetti. Caf dorgommii kubba miilaa dhiirotaa irratti dubartootni murteessitoota tahuun akka taphachiisan erga murteesseen booda adeemsa isaa keessatti dubartootnii hoggansa adda addaa qabatanii akka hojjetan taheera. Liidiyaa Taaffasaa dabalatee dubartoota amma dorgommichaaf akka gargaartotaati filaman Maalawwii, Naayijeeriyaa, fi Kaameerun irraa filamuun kan irratti hirmaatan taha. Haadha mucaa tokkoo kan taate Liidiyaan gara ispoortiitti kan seente magaalaa Jimmaatti jaalala tapha kubbaa kaachootiiind.ha Liidiyaan ijoollummaa isheetti kubba miilaas taphachaa turte. Garuu irra caalaa kan jaalattuuf taphachaa turte kubba kaachooti. Liigii kubba miilaa Itoophiyaa keessatti gahumsa guddaan kan taphachiistu Liidiyaan leenjii jalqaba irratti waa'ee murteesummaa irratti argatteen ture kan gara hojii kanaatti galte. Murteesummaan dubartoota keessa jalqaba irratti kan waamamtu Liidiyaan taphota kubba miilaa irratti murteessumman taphachiisuu yeroo jalqabde qormaatni adda addaa ishee mudachuuCaf marsariitii isaa irratti beeksiseera. ''Baay'ee rakkisaa ture. Namoonni tokko tokko dubartootni kan keessa hin jirre tapha kubbaa miilaa keessa galuuf maaliif murteesite jedhanii na gaafatu,'' jette Liidiyaan. Murteesitoota dubartootaa horachuuf leenjii murteesummaa kenname irratti hirmaachuun dorgommii umurii waggaa 15 gadii irratti mutrteessummaan taphachiisaa turte. Dorgommii piriimer Liigii Itoophiyaa irrattis murteessummaan hojjechaa turte.Hojii murteesumman dorgommii kubba miilaa dhiirotaa irratti yeroo argan namootniakka waan haaratti ilaalan jiru. Haa tahu malee dhiirota waliin kubba miilaa taphachaa turuun ishee murteesummaa tapha kubba miilaa dhiirotaa irrattis akka ishee gargaare himti. Gahumsa murteessummaan biyya keessatti agarsiifteen booda waggaa 15 dura dorgommii kuba miilaa umurii 20 gadii Naayijeeriyaa fi Laayibeeriyaan waancaa Afrikaaf darbuuf magaalaa Abujaatti gaggeessan irratti murteessummaan taphachiisteetti. ''Tapha sana hin irraanfadhu. Sababni isaa baay'ee rakkisaa ture waan taheef. Istaadiyeemichi isa Itoophiyaatti beeknu irraa baay'ee guddaadha. Deeggartootnis adda turan'' jette. Itti aansuunis Dorgommii Guutuu Waancaa Afrikaa irratti taphachiisuun waggaa lama lamaan kan qophaa'u dorgommii Kubba Miilaa Dubartoota Afrikaa irrattis yeroo afur taphachiisuun amma isa itti aanuuf qophaa'aa jirti. Dabalataan waggaa afur duraa fi waggaa darbe kan gaggeeffame dorgommii kubba miilaa Waancaa Adunyaa akkasumas dorgommii Fifa umurii 17 gadii fi 20 gadii gaggeeffaman irrattis murteessummaan hirmaatteetti. Liidiyaan mucaa ishee erga ulfooftee fi deessee booda murteesummaasheetti deebi'uuf qormaatni ishee mudatee ture. "Ulfaan booda jijjiiramni qaamaa ni mudata. Ulfaatinnikoo dabalee waan tureef gara dhaabbiikoo duraatti deebi'uuf baay'ee hojjechuun qaba ture. Jabaadhee hojjechuudhaan dhuma irratti naaf mijatee waancaa Afrikaa irratti hirmaachuuf carraa argadhe" jette. Dorgommii sanaa yeroo qophaa'aa turtetti miidhamni ishee mudatee kan ture Liidiyaan gara biyya isheetti deebi'uuf akka jettuufi kanaaf sodaan akka ishee mudatee tures dubbatti. Haa tahu malee sana irraas bayyaannachuun sadarkaa kanaaf geesseetti. Miidhamasheen boodas gara sa'aatii dabalataatti kan ce'e tapha walakkaa xumuraa Kaameeruunii fi Ayivorii Kosti taphachiisteetti.T ''aphichi gara sa'a xumuraatti yommuu ce'u taphattoota kubba miilaa dirree keessa turan caalaa cimtuun ture. Baay'ee natti tolee ture'' jette Liidiyaan. Liidiyaan dorgommiiwwan ardii Afrikaa fi idilaadunyaa gurguddaa irratti murteessummaan hirmaatteetti. Fuuldurattis dorgommii waancaa Afrikaa dhiirotaa irratti hirmaachuuf abdii akka qabdu himteetti.Liidiyaan murteesummaan dabalatas ogummaa faarmaasiis waan qabduuf yeroo sababa koroonaavaayirasiin dorgommiin kubba miilaa adda cites ogummaa kanaan tajaajilaa turteetti. Shaakala irraa fagaattee kan hin beekne Liidiyaan madaala dubartiin tokko maatii ishee fi kubba miilaa gidduutti qabaachuu qabdus eeguun akka as geesse himteetti. Dubaartoota faana ishee hordofuun sadarkaa Afrikaatti murteessummaa kubba miilaan bahuu barbaadanis leenjisuuf fedha akka qabdu himteetti.


Lalisee Dhugaa: Dubartii Oromiyaa wiirtuu Turizimii gochuuf carraaqaa jirtu

"Oromiyaan uumama fi aadaa bareedaa akka qabdu namootni beekuu qabu" jedhu Komishinarri Komishinii Tuurizimii Oromiyaa Lalisee Dhugaa.


Itoophiyaan qaraxa omishaalee qulqullinaa wayita laguuf oolanii hir'ifte

Itoophiyaatti omishaalee qulqullina eeggachuuf barbaachisoo ta'an irratti qaraxniifi gibirri akka fooyyeefame Ministeerri Maallaqaa biyyattii beeksise. Haaluma kanaan, qaraxni omishaalee dubartoonni wayita laguu ji'aa qulqullina eeggachuuf itti gargaaraman irra ture baay'ee akka hir'atu taasiseera. Ministeerichi akka ibsetti, warshaaleen  Moodesii (dubartoonni wayita laguu ji'aa qulqullina ittiin eeggataniifi) Daayipperii (qulqullina daa'immanii eeguuf gargaaran) omishuuf galtee barbaachisan alaa yeroo galchan qaraxa malee akka galchan murtaaheera. Dabalataanis meeshaaleen qulqullinaa dubartootaafi daa'immanii kun yeroo biyya alaatti omishamanii gara biyya keessaa galan kanaan dura qaraxa %30tu irra ture. Murtee ammaa kanaan garuu omishaaleen kunneen yeroo alaa galanittis qaraxni gara %10tti akka hir'ifame ministeerichi ibseera. Murteen mootummaan taasise kun gama biraatiin, omishaaleen wayita laguu ji'aa ittiin qulqullina eeggatan kun akka biyya keessatti omishamuu danda'an gochuuf, akkasumas omishtoota biyya keessaas jajjabeessuuf kan taasifamedha.Akka Ministeerichi jedhutti, qaraxaafi gibira omisha dubartoonni qulqullina ittiin eeggatan irra ture kana hir'isuun shamarran barumsarra jiran haala salphaa ta'een argatan gargaara. Kun ammoo, sababiiwwan laguu ji'aa waliin walqabnataniin shamarran akka barumsa isaanii addaan hin kutneefi mana barumsaattis ta'e bakka hojiitti dhiibbaa qoor-qalbii dubartootarra gahu xiqqeessuuf gargaara. Tarkaanfiin fudhatame kun, omisha biyya keessaa guddisuudhaan rakkoo meeshaalee qulqullina eeggachuuf dubartootaaf barbaachisaa ta'e kana waliin walqabatee jiru karaa waara'aa ta'een furuuf akka ta'es ibsameera. Itoophiyaatti qorannoon dhiyeessa meeshaalee dubartoonni qulqullina ittiin eeggatan irratti gaggeeffame akka mul'isutti, sababa qaala'insa gatii omishaalee kanaafi rakkoo dhiyeessuu jiruun shamarran/dubartoonni harki caalan wantoota mana keessatti hojjetame gargaaramuun qulqullina laguu ji'aa eeggatu. Kun ammoo bakka uummanni bal'aan jiraatu baadiyyaatti, barnootaafi sochii biroo dubartoonni taasisan irratti dhiibbaa guddaa akka qabaatu ni himama. Waldaalee, dhaabbileefi namoonni dhuunfaan mirga dubartootaa irratti hojjetan, fayyaa dubartootaa akka foyyaa'u taasisuuf, akkasumas hirmaannaa waliigalaa isaan qaban cimsuuf mootummaan tarkaanfiiwwan gatii meeshaalee qulqullinaa dubartootaaf barbaachisan baay'ee akka hir'isuuf waggoota dheeraatiif gaafachaa turuun isaaniis ni yaadatama. Tarkaanfii mootummaan fudhate kanaanis gatii omishaalee kanaafi dhiyeessa isaaniirratti jijjiiramni dhufu bu'aa guddaa akka qabaatu eegama.Ministeerri Maallaqaa akka jedhetti, warshaaleen meeshaa dubartoonni ittiin qulqullina laguu ji'aa eeggatan (Moodesii) omishan sadetti Itoophiyaa keessa jiru.


Gaazexeessituu Beteliheem Taaffasa: 'Hojii miidiyaa fi kitaaba barreessuudhaan bahee mul'achuun barbaada'

Sagantaa gaaffifi deebii 'LTV Show' jedhamu irratti dubbii namoota siyaasaa fi kanneen biroo waliin gooteen beekamtii kan horatte gaazexeessituu Beteliheem Taaffasa (Beetii)n kitaaba jalqabaashee dubbistootaan geesseetti. Waa'ee kitaabbichaa fi dhimma biroo irratti BBC waliin turtii kan taasifte Beetiin, kitaaba Afaan Amaaraa mata dureen isaa' Inennaa Ye LTV Misxirochee' jedhu kana barreesuuf ji'oota 10 akka itti fudhate himte. "Kitaabichi sagantaa [LTV irra ture] sanaan kan walqabatu ta'ee, dhimmoota daawwataa bira hin geenye irratti xiyyeeffata,'' jechuun Beteliheem Taaffasaa BBCtti himte. ''Sababni iccitii jedhameefis dhimmoonni kitaaba kanarratti barraa'an hedduun waan aniifi keessummoonnikoo qofti beekan irrattiidha,'' jetti. Sagantaa gaaffiifi deebii dhiheessaa turte kanarratti keessummoota 70 caalan waliin gaaffiifi deebii akka taasiftee fi kitaaba kana keessatti garuu dhimmi keessummoota muraasaa qofti akka barraa'es dubbatti. Kitaabni amma dubbistootaan geesse kuni Afaan Amaaraatiin kan barraa'e ta'us, afaanota biroo kan akka Afaan Oromoo, Sidaamaa fi Walaayitaatti akka hiikamuuf hojjechaa jirraachuus himte. Hojiin miidiyaa fi kitaaba barreessuun hawwii ijoollummaa hedduu qabu keessaa warra naaf milkaa'anidha kan jettu Beetiin, hojiiwwan gartuun tokko qofti ittiin dhaadatan keessa seenee mul'achuun barbaada jechuun dubbatti. "Biyya kanatti gartuun wayii 'nu qofa barreessaan, nu qofa daldalaan, nu qofarraa waan hundi bareeda' kan jedhaniin qabamee jira. Warra kanaaf dantaa hin qabu. ''Dirree akkanatti gartuun tokko ittiin dhaadatu kanan cabsee seenuu barbaada. Kana keessatti olollii fi duulli amma duraa namudachuu mala. Kanaaf harka hin kennu," jetti. Fuula duratti kitaabota biroo hedduu barreessuuf fedhii qabaachuulleen BBC'tti himteetti. Beetiin Sagantaa gaaffiifi deebii LTV irratti dhiheessaa turte sababa dhaabbaticha waliin waliigaluu hin dandeenyeef jecha akka adda kutte ji'ootan dura BBC'tti himtee turte. Abbaan qabeenyaa miidiyichaa Luba Dr. Gammachiis Dastaa yeroo sanatti BBCtti akka himanitti, komii gaazexeessituun kun kaastu furuuf yeroo adda addaatti yaalii gochaa akka turan himan. ''Beetiiidhaaf ammas balballi keenya banaadha,'' jechuun wayita san dubbatan. Beetiin sagantaa gaaffiifi deebii jaalattu kana karaa miidiyaa biraatiin akka deebitu yeroos himtee turtus, eegasii sababa kitaaba kana barreessuu fi dirreen siyaasa biyyattiis jijjiramaa turreefu jecha akka jirtu himteetti.


Dubartoonni appii sagantaa laguu agarsiisuun rakkataa jiru

Gaazexeessituu Orlaa Beeriin bilbilashee iphone irraa mallattoo ‘laguun kee torbee sadii keessatti dhufa,’’ jedhu argatte jennaan dinqamteetu miidiyaa hawaasaa dhuunfaa isheerratti qoodde. Ergaa guyyaansaa adda hin baane yoo argattu kun kan jalqabaa miti. Warri akkuma ishee isaan mudatee seenaa isaanii qooduu jalqaban. Isheen tokko,‘’laguun kee guyyoota 56’n boodatti hafeera,’’ ergaa jedhu argatti. Isheen kaan immoo,’’ergaan na gahemmoo guyyoota sagalan dhufan keessatti argita,’’ jedha jetti. Namichi tokko immoo sa’atiin harkaasaa ammayyaa yeroo bitame sagantaa laguu agarsiisu waan qabuuf ‘’guyyaan laguu kee gaheera’’ jechuun akka itti himu dubbateera. Appiiwwan kunneen rakkoon mudataa jira. Laguun yeroo hundumaa guyyaa wal-fakkaataatti hin dhufu. Garuu appiiwwan kunneen waan irraa eegamu hojjechaa jiru? Hojiin inni salphaa, dubartoonni guyyaa laguun itti dhufee fi dhaabate appicharra galchu. Appichimmoo  odeeffannoo kanarratti hundaa’uudhaan guyyaan marsaa inni itti aanu yoom akka tahuu danda’u shallaguun hima. Haala kanaan appichi guyyoota ulfi itti uumamuu danda’u itti agarsiisa. Appiiwwan muraasni immoo ho’ina qaamaa, haala hirribaa, dhukkubbii yeroo laguufi haala quunnamtii saalaa irratti hundaa’uun sagantaa kennu. Haa tahu malee warreen appiiwwan kunneen tolchaniin odeeffannoo kana dhimma biraaf itti fayyadamu yoo taheef yaaddoon jira. Marsaan laguu dubartootaa sababii umrii, dhiphinaa fi jijjiiramuu hormooniidhaan guyyaansaa ji’aa ji’atti geeddaramuu mala. Qorannoon saayinsaawaa bara 2018tti dubartoota 1000 irratti adeemsifame  appiin isaan sagantaa laguuf fayyadaman, guyyaatti ulfi uumamuu danda’u %21 qofa sirrii agarsiisa. Kanuma keessa egaa appiin guyyaa laguu faana bu’u namoota baayyeen faayidaarra oola. Kanaafimmoo sababiin: ·         Yaalii daa’ima argachuuf taasifamu ·         Yaalii daa’ima barbaaduu dhabuu ·         Mallattoowwan dhukkubbii ovaarii ykn laguun dura jiru baruu ·         Yeroo laguun dhaabbatutti jijiirama qaama irratti mul’atu baruu ·         Guyyaa jilaa yookiin gaa’elaa yeroo laguun hin jiretti karoorsuuf akka isaan gargaaru fa’iifi Looraa Saayimal, Yunivarsiitii Istaanforditti baroonta doktarummaan booda jiru hordofaa jirti. Appiiwwan laguufi odeeffannoowwan isaan guuran qo’atti. Oomisha wal-fakkaataa haala garaagaraaf fayydamuun qaama rakkooti, keesumaa dubartiin tokko appii tokko sababa garaagaraaf fayyadamti taanaan jetti. ‘’Appiiwwan muraasa qofatu muuxannoo marsaa laguu guutuuf kan qophaa’an,’’ jetti. ‘’Jalqabarratti, dubartiin tokko guyyaama laguunshee dhufu baruu barbaaddai taha, achiimmoo ulfaa’uu barbaadu, akkuma tasaa appiin itti gammadoo turan isaaniif hojjechuu dhaaba,’’ ‘’Yeroommoo ulfaa’an appiin isaanii kuni faayidaa hin qabaatu,appii sagantaa yeroo ulfaa agarsiisu qabaachuun dirqama taha.’’ Laawuraan appiin tokko yeroo saalfattoo hanga yeroo laguu arguu dhaabanitti qajeelfama kennuufii qabaata jetti. Haala appiiwwan amma jiran hojjatanirratti akeekkachiifni garagaraa jira. Barreeffama bara darbe  marsariitii irratti maxxanfameen Ameerikaa Seedaar Sinaayitti, ogeettiin qoricha wal-hormaataa Dr Jeesiikaa Chaan, appiiwwan laguu qofaa isaanitti namoota maatii dhaabuu barbaadaniif gahaa miti jetti. ‘’Namni tokko guyyaa ulfi itti mudachuu danda’uun qaamuma isaanirraa meeshaa kanaaf qophaa’an gargaaramuun yoo mirkaneessan malee, appiin kun tilmaama guyyaatti ulfaa’uu danda’an,’’ itti hima. Kana malees appiiwwan kunneen ulfaa’uu dhiisuudhaaf mallattoo gargaaru hin qaban jetti. Appii Natural Cycles jedhamu qofatu Ameerikaa keessatti Abbaa Taayitaa Federaalaa Qorichaan kan eeyyama qabu. Dubartoonni Natural Cycles fayyadaman ho’a qaamasaanii yeroo hunda appicharra galchuu qabu. Akkuma qoricha ulfa ittisuu, dubartoota 100 keessaa 93 appii kana fayyadaman hin ulfaa’an. Reebeekaa Woodhaawus  2018tti ulfoofte appiin kun ni hojjeta jettee amanuushee himatti. ‘’Guyyaan ani appii badaa kana  jedhu jira,’’ jetti. Natural Cycles kuusaa Guugil ‘Play Store’ irraa al 500,000 caalaa gad buufameera, fayyadamtoonni 14,336 tahan tajaajilasaaf urjii abbaa shanii kennaniif. Dubartoota laguu argaa jiraniifi marsaan isaanii yeroo yerootti geeddaramu,mallattoos argaa jiran tajaajila appii kanaarratti komii akka qaban himatu. Suu Chaarmaan Andarsan appii beekamaa Clue jedhamu fayyadamti: ‘’Appiin marsaa laguu koo jijjiiramu akkan salphaatti hordofuuf kan na gargaaru  jiru dha,’’ jetti Haa tahu malee mallattoowwan kanneen akka ho’a qaamaa baruuf  ijaa hin gargaarreef gabatee waraqaa irratti qopheeffatteen akka hordoftu himti. ‘’Appichi dubartoota ulfaa’uu barbaadaniif kan qophaa’e fakkaata, ani yeroon itti ulfaa’uu osoo hin taane marsaan laguu koo yeroo jijjiiramuun baruu fedha,’’ jetti Clue’n haala wal-hormaataa gargaaruuf hanqina qabu ilaalchisee ibsa bal’aa kenna haa tahu malee marsariitiisaa irratti laguun erga dhaabbatee mallattoo jiru hin himu. Namoota umriinsaanii 45 fi isaa ol tahaniif mallattoowwan erga ulfi dhaabbatee booda jiraniif odeeffannoo ni kenna garuu akka gabaan barbaadutti hin qophoofne jedha dhaabichi. Appiin kun fayyadamtoota miiliyoona 13 yoo qabaatu yaada namoota miiliyoona tokkoo ol kan argate yoo tahu baayyeen isaanii sadarkaasaa urjii shan kennuun agarsiisaniiru. Appichi odeeffannoo fayyadamtoonni ji’oottan jahan dabaraniif kennan irratti hundaa’uun tajaajilicha akka kennu hima. ‘’Cleu’n kan saayinsiin deeggarame dha garuu appiiwwan oomishooti sadarkaa isaanii hin eegganne gabaa keessa waan jiraniif fayyadamtoonni tajaajila argataniin gammaduu dhiisuu danda’u,’’ jetti dubbii himtuun dhaabichaa. Laguu hordofuun waan haaraa miti dubartooni waggoota dheeraaf qalamaaf waraqaa fayyadamuun of gargaaraa turan. Apponni isa kan duriirra fooyyee hin qabne baayyeetu jiru, jetti xiinxaltuun  tarsiimoo Kaarolaayin Milaaneesii. Gariin isaanii ‘hubannoo nam-tolchee’ waan hin qabneef marsaa,marsaadhaan mallattoo keewwachuu caalaa waan fayyadan hin qaban jetti. ‘’Hennaa(Kaalendar) keerrattiyyuu guyyaa ykn ji’a laguun sitti dhuferraa kaastee yaadachiisa keewwachuu dandeessa,’’ jetti.


Poolisiin maatii suuqii hatuun shakkaman to'achu dhiisee nyaata biteef

Qondaalli poolisii Ameerikaa maatii hanna suuqiitiin shakkaman akka to'atuuf waamamee ture, hidhuu dhiisuun akka ayyaana Gannoo haala gaariin dabarsaniif nyaataa biteef. Qondaalli poolisii Maat Liimaan ji'a darbe Maasaachusets Somarsat keessatti man-kusaa nyaataa tokkoon bilbilamee waamamee jedha ibsi poolisiin kenname. Dubartoonni lama waan suuqichaa fudhatan hundaaf kan hin kanfallee ta'uu gabaafame. Wayita gaafatamanittis, dubartoonni kunneen rakkina keessa jiraachuufi nyaataa suuqichaa fudhan hundaaf kanfaluuf akka hindandeenye himan. Ammas ijoolleedhaaf guyyaa Gannoo mataasaa waan laataniif akka hinqabne dubbatan. Liimaan erga kana dhagaheen booda ajaja ''balleessaa hinqaban'' jedhu dabarse. Itti aansees kiisii ofiisaatii doolaara 250f kaardii kennaa kan suuqii gara biraatii nyaata ittiin bitatan dubartootaaf kenne. Kunis ijoolleen isaanii lamaaniif ayyaan Gannoo kan ittiin oolan nyaataa akka bitaniif jedheera. ''Ijoolleen lamaan dubartoota waliin jiran ijoollee kiyya na yaadachiisa, kanaafu gargaaruun qaba'' jedhee qondaalli Poolisii kun. ''Dhugumatti maatiin kun baayyee rakkataniiru. Kanaafuu murtee kan kanfaluu danda'an qofa bitachu qabu turan jedhu dabarsuuf yaaduu ykn ofii kiyyaan achi dhaqee ijoollee sanaaf nyaataa ayyaan Gannoo geessuufii yaaluu hindanda'u ture,'' jechuun TV biyya keessaatti hime. ''Isaanis baayyee gammadan, baayyee naasuun itti dhagahamees. Namoonni baayyeen haala wal fakkaatu keessatti osoo argaman dhumnisaa adda ta'a jedhanii akka eeganan yaada. Tarii hidhamanii ykn mana murtiitti dhiyeeffamu jedhanii yaadu ta'a. ''Kaardii kennaa kan gatiinsaa waan fudhachu qabaniin walitti dhiyaatuun kenneef,'' jedheera. ''Ani wannan sirriidha jedhee yaaden raawwadhe. Ofii kiyyas bakka isaanii kaa'ee yaaduun gara laafuummaa xiqqoo ishee itti agarsiisuuf yaale.''


Moodelii sababa amantii hojii faashinii dhiiste, Haliimaa Adan

Maatii lammii Somaaliyaarraa kan dhalatte lammiin Ameerikaa moodeliin beekamtuun Haliimaa Adan dhiibbaa amantiirraa kan ka'e indastirii faashinii keessaa akka of baaste beeksifte. Hojiin faashinii duudhaa amantii kiyyaan waan walitti bu'uufan murtee kanarra ga'e jetti Haliimaan. Shamarreen umrii waggaa 23 Haliimaa Adan barruuwwan ykn gaazexeewwan bebbeekamoo addunyaa kanneen akka 'British Vogue, Arabia Vogue fi Alure' irratti maqaanshee ba'uun beekamuu dandeesseetti. Barreeffama Inistaagiraamii isheerratti barreessiteen, koronaavaayirasiin hojiishee dhaabdee, dhaabbattee akka of ilaaltuufi akka dubartii muslimaa tokkootti duudhaa amantiishee akka yaadattuuf ga'ee gumaacheera jette. Hojii moodeliingii duudhaa amantiisheetti bu'e hojjechaa turuushee irratti wayita yaada kennitu, carraa biraaf jedhee waan harka koo keessa jiru dhabuu kootti ofin ceepha'a jette. Rakkoon kan dhalachuu jalqabu wayita dubartiin muslimaa haalaa fi amala amantiishee mul'isuu dhabduudha. Sanuu Indastirii faashinii uffannaan hijaabii akkaan barbaachisaa ta'uu hubatu keessatti. Moodeloota kanneen akka Bella fi Gigi Hadid akkasuma Rihaanaa irraa karaa oonlaayinii deggersa argachaa akka turte himti. Haliimaan maatii lammii Somaaliyaa ta'an irraa mooraa baqattootaa Keeniyaa keessatti dhalatte. Daa'ima umrii waggaa ja'aa taatee Ameerikaa seente. Umriishee waggaa 18'tti wayita Miss Minisootaa taatee agarsiiftetti ija ejensii moodeliingii idiladdunyaa IMG seente. Shamarree yeroo jalqabaaf hijaabii uffattee hojii moodeliingii hojjetteedha Haliimaan. Boodarra uffannaa akkanaa hojii moodeliingii keessatti akka faashiniitti akka mul'atu gooteetti.


Shamarreen leenjii hoggantummaaf Itoophiyaarraa filatamtee Niiw Yoork jirtu abjuu baayyeen qaba' jetti

Sagantaa leenjii hoggantummaa Mootummootni Gamtoomanii - UN qopheessuun Itoophiyaarraa filamtee Niiw Yoork kan jirtu shamarree Caaltuu Daani'eel ''sababa jijjiiramaa tahuu fedha,'' jetti. Akkuma dargaggoota hedduu si’anaa biroo, Caaltuunis miidiyaa hawaasummaa fayyadamturratti waan ittiin of ibsitu barreessiteetti, innis akkas jedha ''Shamarree Itoophiyaa abjuu baayyee qabdu.’’ Nutis abjuu kee keessaa lamaan tokko nutti himi jenneen, ''abjuu baayyee qaba, abjuu koo keessaa lama... tokkoffaa daangaa maleen guddachuu barbaada,'' jette. Karaa fi seenaa mataa ishee uumuu akka feetullee turtii BBC Afaan Oromoo waliin gooteen ni dubbatti. Caaltuu Daani’el, shamarree Oromiyaa, Magaalaa Shaambuutti dhalattee, maatii waliin Wallagga iddoo garaagaraatti kan imalte yoo tahu, kutaa ja'aa booda magaalaa Hoolataatti baratte. Barnoota ishee digrii jalqabaa qorannoo diinagdeedhaan Yunivarsiitii Finfinneerraa kan eebbifamte yoo tahu, digrii lammataa immoo Yunivarsiitii KDI kan Kooriyaa Kibbaatti argamuurraa Imaammata Guddinaafi Hoggantummaan argatteetti. Finfinnee Mootummota Gamtoomaniitti shaakala hojiirra erga dabarsiteen booda, qaamuma dhaabbatichaa sagantaa guddinaarratti hojjetu (UNDP) keessatti tajaajila bilisaa kennaa turte. Yeroo ammaa kana sagantaa African Young Women Leaders Fellowship jedhamuun waajira mummee UNDP Africa New York argamutti 'strategic analyst' tahuun tajaajilaa jirti. Waggaa darbe immoo sagantaa leenjii hoggantummaa dhaabbatichi qopheessu keessaa Itoophiyaa bakka bu’uun filatamtee Niiw Yoorkitti shamarran Afrikaa biroo waliin warreen hoggantummaaf qophaa’aa jiran gidduu dhaa isheen tokko. Kaayyoon sagantaa kanaa shamarreen Afrikaa ardiifi biyya isaaniirra darbanii akka addunyaatti hoggantummaa irratti akka hirmaataniif kan qopheessuu dha jetti. ''Sababiinsaa immoo dubartoonni Afrikaa baayyee dandeettii fi beekumsa otoo qabanii carraa waan hin qabneef, waan gahuu qabanirraa hanqachaa waan turaniif dhaloota ammaaf booda dhufan kan gaggeessummaaf qopheessaa jiru dha.'' ''Niiw Yoork magaalaa guddoo dha. Teessoo fi galma dhaabota gurguddoo dha. Addunyaa xiqqoo jedhee ibsuu nan danda’a, waan baayyeetu jira,’’ jetti. Magaalaa namootni biyya seen-duubee garaagaraa qaban keessa jiraatan keessa jiraachuun, waan baayyee na barsiiseera jetti Caaltuun. Caaltuun biyyoota addunyaa garaagaraa irra adeemtee daawwachuunshee jireenyashee irratti jijjiirama akka fide dubbatti. ''Akkaataan addunyaa itti ilaalu jijjiireera, ilaalchaafi beekumsa koo bal’iseera. Namoota aadaa garaagaraa qaban waliin yeroon jiraadhus akkamiin waliigaluu akka qabu baradheera,’’ jetti. Fuuldurattis hojii amma hojjechaa jirtuun itti fufuu akka barbaaddu dubbatti, ''hojii na gammachiisudha kanan hojjechaa jirus,’’ jetti. Hojiin ishee waa’ee guddinaa, waa’ee misoomaa irratti akka xiyyeefattus dubbatti Caaltuun. Magaalaa xiqqoo keessatti dhalattee guddachuu kan himtu shamarreen kun, ''Itoophiyaa keessa waa’ee hiyyummaa, wal-qixxummaafi nagaa irratti rakkoon hedduutu jira. Kanaaf guddina gaafa jennu dhimmoota kanarratti xiyyeeffachuun furmaata fiduuf kan hojjetu dha,’’ jetti. Isheenis biyya isheetti qofa osoo hin daangeffamiin ardii Afrikaafi addunyaa irratti hojii amma itti jirtuun, hoggantuu tahuun barbaada jechuun hawwiishee ibsatteetti. Shamarran kaanis, ''waan barbaadan bira gahuu dandeessu, sababiinsaa immoo hundi keenyayyuu dandeettii qabna jedhee waanin amanuufi,’’ jetti. Dubartoonni abjuu akka qabaatan, mul’ata isaanii bakka amma jiraniin akka hin daangeessine ni gorsiti. Akkuma abjuu ishee isa tokkoon daangaa malee guddachuun barbaada kan jette Caaltuun, ''ofii guddachuu qofa osoo hin taane, namoota kaaniif sababa jijjiiramaan tahuu barbaada, uummata koof bu’aa buusuun barbaada,'' jechuun BBCtti himteetti.


'Gara jabina poolisii waanan mormeef herreegni baankii kiyya na jalaa cufame'

Rinu Oduwaalaa shamarree umriin waggaa 22 fi of ibsuutti kan rakkina hinqabneedha. Mootummaan biyyashee Naayijeriyaas kan baayyee akka isaan rakkifteetti yaadee akkaawuntii baankii ishee jalaa cufeera. Isheen dubartoota baayyee waliin, dargaggoota biyyatti kumaatama hedduun lakkaa'amaniifi gara hammeenya poolisii irratti mormii Onkolooleessa darbe biyyattii raase gaggeessuun seenaa hojjatan keessatti argamti. Oduwaalaan namoota erga viidiyoon Gartuu Poolisii Addaa biyyattiin ajjeefamuu mul'ise ifa ta'een booda jalqaba mormiidhaaf daandiitti bahan keessa kan jalqabaati. Mormiin sunis booda mormii gara jabiina poolisii dhaabisiisuu ( EndSars demonstrations) jedhamuun beekame. Isheenis Onkolooleessa 7 gareen poolisii kuni akka diigamuuf gaafachuuf fuuldura waajjira bulchiinsa Leegoosiitti buufata dhaabde. Namoonni kaan attamiin akka ishee waliin dhaabbatan midiyaa hawaasaa irratti sirritti fayyadamuu beekti. Haaluma sanaanis namoota sa'aatii 72 gamoowwan bulchiinsa mootummaa fuldura bulaniif uffata halakanii fa'i mijeessite. Garuu booda poolisiin dhufu isaan haleele male. Hordoftoota ishee tiwitarii irraa kuma 172 fi dubartoota biraa baayyee waliin ta'un torbanoota jahan sanaaf Naayijeeriyaa sochoosanii turan. Qabsoon ishee 'EndSars' kunis Tiwiitarii ishe gubbaa raayitii cuqulisa argattu taasiseen. Har'a isheenis qaama paanaalii qorannoo haqa miidhaa poolisii ilaaluuf taa'uu keessatti argamti. Gareen kunis erga pirezidaantiin biyyattii garee poolisichaa diiganiin booda dhimmoota furtuu mormitoonni gaafataa turan keessaayi. Haata'u malee, waa'ee nageenya isheetiif baayyee yaaddoo akka qabdu dubbatti. Kan ishee dabalatee akkaawuntiin baankii mormiitoota 20 baankii jidduugala biyyattiitiin baatii Sadaasa keessa jalaa cufameera. ''Ka'uumsii keenya gara jabummaa poolisii dhaabsiisuuf ture. Akka shororkeessaatti akka ilaalamnu nu taasisuun isaa abdii nama kutachiisa'' jechuun BBC'tti himte. Baankiin jidduugalaas madda galiisaanii adda baasuuf jecha akkaawuntii isaanii guyyoota 90f cufuuf ajaja mana murtii gaafachuu hima. Shamarree Oduwaalaa abbookaatoon ishee ajajicha mormaa jiraachu himti. Roogeettiin duula 'EndSars' kan biraa, oggeettii seeraa Oduppee Odeleeti. Paasportiin ishees torban darbee keessa jalaa haqame. Tibba mormiitti namoota to'atamaniif deeggarsa seeraa kennaa turte. Akkasumas marsariitiin Gamtaa Warra Dubartootaaf mormanii, kan dubartoota 10n walqixummaa saalaatiif qabsaa'uuf Hagayya darbee hundeeffamee torban darbee kaasee Naayijeeriyaa keessaa uggurameera. Gocha kana duuba eenyu akka jiru kan barame hinjiru. Marsariitichi tibba mormii sanatti dalaga ture. Gareen miti motummaa kunis tibba mormii sanatti karaa 'crowdfing'tiin [jechuunis namoonni walitti qabanii] doolaara kuma 385 walitti qabuun garee isaa tajaajila seeraa fi wallaansa namoota mormiichatti hidhamaniifi miidhamanii, akkasumas eegumsa nageenyaafi kkf oolchan. Garichis maallaqni hafe silaa tajaajila gorsa xinsammuu namoota poolisiin gara jabiinaan miidhaan irraan qaqqabsiisaniifi maatii namni jalaa ajjeefameef oolfamuuf ture jedhu. Akkasumas namoota poolisiin ajjeeffamaniif yaadannoo gochuuf deeggaruuf yaadaa turan. ''Kunis jalqabbii ka'uumsa dargaggoota Naayijeeriyaa attamiin waa'ee haala biyyattii fooyyeessuuf gochu dandeessuu agarsiisuudha,'' jettii hundeessitoota Gamtaa Dhimma Dubartootaa keessaa tokko kan taate Faakhiriyaah Haashim BBC'tti yoo dubbattu. "Kana hojjachuuf itti fufna, keessattu jireenya dubartootaa irratti xiyyeeffachuun'' jetti. Naayijeeriyaan tarii biyya olaantuummaan dhiirotaa keessatti cime ta'u malti. Garuu ammoo yeroo hundumaa jijjirama gaafachuuf dubartoonni ni dubbatu bara qabsoo farra koloneeffannaa irraa kaasee. Kanaafuu mormii 'EndSars' keessattis adda durummaan dandeettiin qindeessuu dubartootaa aanga'oota dinqisiisuu hinqabaatu ture. Bara 1929tti fincila duartoota Aba- kan 'Waraana Bubartootaa' jedhamuun beekamu dubartootatu karoorawwan  dubartoota gabaa kibbaa irra qaraxa kaa'uuf ture kan morman. Isaanis baatii lama keessatti dubartoonni kumaatama ta'an mormicha keessatti qooda fudhachuun, suuqiiwwaniifi baankiin akkasumas manneen murtii koloneeffattootaa ibiddaan barbadaa'e. Waggoota saddeetiin boodas, Funmilaayoo Raansame-Kuti, haatii wallisaa beekamaa Felaa Kuti, karoora qaraxaa daldaltoota xixiqqoorra kaa'uuf bahe mormuun dubartoota kumaatama sochoosuu dandeessee turte. ''Seenaa Naayijeeriyaa keessatti dubartoonni hedduun bahuun mirgoota isaanitiif qabsaa'an jiru. Qabsoon dubartoonni ciccimoon sun fuldura keenya qabsaa'an gadi qabameera,'' jetti Nidi Kaato roogeettiin dhimma saalaa kan mormii 'EndSars' keessatti qooda fudhatte. Ayishaa Yesuuf hundeessituu sochii Shamarran Keenya Deebisaa (Bring Back Our Girls) kan waggoota jahan darbaniif shamarran Chiibok milishoota Boku Haaraamiin butaman deebisiisuuf hojjataa jiru caalaa dhimma kana kan beeku hinjiru. Isheenis mormii gara jabiinsa poolisii irratti gaggeeffame irratti kanneen Magaalaa guddittii Abiijaaniitti gaazii imimmaaneessaan itti facaafame keessatti argamti. Dubartoonni dugugguruu mormii gara jabina poolisii kana ta'unsaanii nama dinquu hinqabaatu jetti Yesuufuun. ''Yeroo hundumaa dubartootatu wanti tokko akka umamuu taasisa. Mormii jijjiiramaa kamuu yeroo hundas kan dubartootaan hogganameedha,'' jetti. Mormiin gara jabummaa poolisii irratti gaggeeffame keessattis gaheen dubartoonni bahan dinqisiisaa ture. Kanneen isaan waliin ta'anis dinqii ture jetti. Aadde Katoon kun dhuma daandii miti jetti. ''Sababii dargaggoonni irra deebiin tarsiimoo baasuun, sagaleen keenya akka dhagahamuuf hojjataa jiraachuun keenya mormuu irraa dhabamneera jechuu miti.'' Dubartoonni attamiin sagaleen isaanii akka dhagahamuuf midiyaalee hawaasaafi karaa itti fayyadamu danda'an tibba hiiriira mormii gara jabina poolisii sanatti agarsiisaniiru. Kanas walqixxummaan saalaa akka dagaaguuf itti fayyamu akka qaban dubbatti Aadde Yesuufuun. ''Dubartoonni mirgasaanii kabachiifachuuf ofiin bahuun qabsaa'u qabu. Hanga mariidhaaf nu affeerranitti teenyee eeggachu hinqabnu. Nutumti waltajjii marii sana umuu qabna,'' jetti. "Dubartiin siyaasa keessatti hirmaachu barbaaddu kamiyyuu osoo duuba ishee hinilaaliin yeroon itti hirmaattu amma. Of shakkuu hin qabnu. Bakka nuuf ta'u keenya haa qabannu.'' Aadde Oduwaalaanis qabsoon akka itti fufu waliigalti. ''Sababii hundi keenyaa maal raawwachuu akka dandeenyu hubanneefu, fuldurri dubartootaa ifadha. ''Kanaafuu dubartoonni ofiisaaniif ta'e hawaasa isaanitiif waan tokko raawwachuuf yoo takka murteessan kan dhaabu hin danada'amneedha.''


Dubartoota:Kitaabni haaraa Ma'aazaa Mangistee badhaasa 'Booker'f kaadhimame maal hima?

Ma’aazaa Mangisteen kitaabashee waa’ee dubartoota gootaa yeroo Xaaliyaaaniin Itoophiyaa weerarte  wareegama kaffalan himu’ ‘The Shadow King’ jedhuun  badhaasa ‘Booker’ jedhamuuf kaadhimamteetti. Qabsoo bilisummaaf taasifameen maqaa warra dhiiraa qofat leellifama. Qabsaa’onni dubartootaa seenaa keessaa haqamuun isaanii fi shoorri isaanii maali kan jedhu baruuf gara duubaatti deebitee kitaaba ‘The Shadow King’ jedhu kanaan nu daawwachiifti. Maa’aazaa Mangisteen af-gaaffii BBC waliin taasifteen dubartoonni Itoophiyaa loltoota Xaaliyaaniin gudeeddii irra gahee fi namummaa isaaniin kabajamuuf qabsoo taasisan irratti haasofteetti. BBC: Badhaasa ‘Booker’ dhaaf kaadhimamuu keetiif maaltu sitti dhagahame? Ma’aazaa: Waan hin amanamne dha. Tasumaa kana hin eegne ani. Anaaf dhimmi guddaan kitaabicha xumuruu ture. Isa yaadamuun caalaa  kitaabicha xumuruuf yeroo dheeraa dha natti fudhate. Barreessee xumuree namoonni dubbisuu danda’uun isaanii anaaf ajaa’iba. Badhaasichaaf kaadhimamuun gaafa bilbilaan natti himame gammachuu natti dhagahame siif ibsuu hin danda’u. Addunyaan akka tokko natti taate, edaa ni danda’amaan jedhee, shaggaa ture. Kan biraa maalan jedha. BBC:Kitaabni kee jalqabaa ‘Beneath The Line’ bahee waggaa kudhan booda dha inni kun kan bahe? Waa’ee Kitaabichaa nutti haasa’i mee? Ma’aazaa: Yeroon kitaabicha jalqabu fedhiin koo inn guddaan waa’ee weerara Xaaliyaanii barreessuu ture. Xaaliyaaniin hanga funyaanitti meeshaa waraanaa hidhatus, lammiileen Itoophiyaa waggaa shaniif qabsaa’uun injifachuu isaaniin himu barbaadee ture. Yeroon seenaa kana barreessuu jalqabu caalaatti qalbii koo kan hawwate seenaa namootaa, jiruufi jireenya guyyuu, yeroo waraanni akka malee jabaate sanatti  hariiroon uummata gidduu jiru na dinqe. Kanumaan muddama sana hundaa keessatti jireenyi namootaa maal fakkaata kan jedhu xiinxaluun eegale. Gootummaa waraanaa  moggaatti dhiiseen, yeroos fuudhaafi heerumni attam ture? Hariiroon jaalalaa waraana keessatti maal fakkaataa? Hariiroo walii waliiniifi waraanichi dubartootaa fi dhiirota irratti dhiibbaa akkamii uuma kan jedhus qorachuun jalqabe. Achumaan sirni gita bittaa yeroos ture seenaa, amantii fi suuraa sobaa fayyadamuun miiliyoonota cunqursuufi fudhatama kan qabu fakkeessuu akka yaalan illee ilaaluun jalqabe. Kanumaan seenichi waraana Itoophiyaafi Xaaliyaanii caalee taa’e. Kana malees nutii fi isaan akkamiin akka jiraannu qorachuufi qo’achuun jalqabe. BBC: Qorannoof yeroo hangamii fudhatte? Ma’aazaa: Yaa Rabbii, waan si dhibu jalqabaa hanga xumuraatti fixuuf waggaa kudhan na jalaa fudhateera. Waggaa lamaan sadan tokkoof xiyyeeffannoon koo qorannoorratti ture. Gidduu gidduuttis barreessuun yaala ture. Qorannoo sana gochuuf Afaan Xaaliyaanii barachuun narra ture. Galmeewwan garaagaraa sakatta’uuf turjumaan hin barbaanne ture. Kana malees miirri ani waraana sanaaf qabuufi biyyoota Awurooppaa Afrikaa irratti  waraana labsaniif ilaalchi an qabu gaarii hin turre. Xaaliyaan yeroon deeme aarii guddaatu natti dhagahamee ture. Yeroon galmee gaggalagalchu lammiin Xaaliyaanii tokkollee waa akka natti dubbatu hin barbaanne ture. Achii aarii guddaa akkasii keessa tahanii kitaaba barreessuun hin danda’amuun jedhe. Akkamiin waan uumame hunda hubachuun danda’ama jechuun of gaafachuun jalqabe. Ijoollee, ijoollee  loltoota  Xaaliyaanii Itoophiyaa waraanani dubbisuuf jecha dha kanani afaan Xaaliyaanii baradhe. Kunillee yeroo muraasa na harkaa fudhateera. Sana booda seenaan kun banaa naaf tahe, seenaa dhuunfaas tahe. Waraanichi maatii keenya waliin wal qabata. Akaakkayyuun koo karaa abbaa koo jiru waraanicha irratti hirmaataniiru. Ilmi wasiila abbaa koos waraana kanarratti wareegameera. Maatii waliinis yeroo suuraa ilaallu warreen kana waraana irratti dhabne jedhaniitu dubbatu. Waraana kanarrattii seenaa dubartoota waliin duulanii dhagaheera. Garuu yeroo mara kan himamu akkamiin warreen dhiiraa hordofanii akka deemaniifi warreen du’an awwaaluufi kan madaa’an kunuunsuu ture gahee isaanii. Kitaabicha xumura jala gahee yeroo dhumuuf  jedhu qorannoo taasisuuf iddoowwan waraanni itti adeemsifame ilaaluuf Itoophiyaa deemeen haadha koo waliin imala guyyaa kudhanii taasifne. Haadha koo waliin waa’ee biyyaafi suuraawwan dubartootaa  waraanicharratti hirmaatanii itti agarsiisee,kaanillee jiraachuu danda’u kan ani hin beekne yeroon jedhu akaakilee kee naan jette. Afaan ani hin beekneen waan odeessaa jirtu natti fakkaate. Hanga yoonaa yeroon qorannoo kana hunda taasisu maaliif natti hin himneen jedheen. Isheenis anaan na gaafattee hin beektu naan jette. Baayyeen dinqame. Sababiinsaa waa’ee seenaa waraana kanaa yoo yaadnu, waan dubartoonni odeessan, goola isaaniitti kan dubbatanii fi obboleewwaniifi haadhaaf intala gidduutti seenaan himamu akka seenaatti hin ilaallu. Warreen dhiiraa qofa amanna. Karaa maatii koo seenaa warra dhiiraa nan beeka kana garuu takkaa dhagahee hin beeku. Erga kitaabni kun bahee boodallee maatii keessan keessaa dubartoota gaafadhaan jedha. Sababiinsaa dubartoonni Afrikaa, dimshaashumatti warreen kibba addunyaatti argaman waraana bilisa baasaa irratti sirriitti hirmaataniiru. Seenaa Dubartoota Naayjeeriyaa, kan Afrikaa Kibbaa qabsoo isaan taasisan eeruun ni danda’ama. Kuni seenaa haaraa miti. Haa tahu malee isaaniin hin leellisnu, waa’ee isaaniis hin odeessinu. Akka qaama seenaattis hin ilaalamui, kitaaba barnootaa keessatti illee seenaan isaanii hin jiru. Seenaa addunyaa keessattis akkasuma hin jiran. Inumaa immoo seenaan akkaataa warrii Awurooppaa dhiyeessuu barbaadaniin himama. Haala sana cabsuun dubartootni gurraachi qaama seenaa addunyaa tahuu agarsiisuun barbaade. BBC: Mee waa’ee dubartoota seenaa kana keessatti eeramanii nutti haasa’I dubartoonni kunneen jalqaba yeroo jalqabdu qaama  seenaan isaan qaama kitaabichaa taha jettee yaaddee turtee? Ma’aazaa: Lakki takkaa hin yaadane ture. Waa’ee gootota dubartootaa waanan beeku hin  jiru ture. Dubartoota irra warreen Xaaliyaanii haleellaa guddeeddii akka qaqqabsiisan ijaan dhagahuufi waa’eesaa barreessuu yaadeen ture. Kanaan ala seenaama waraanaa dhiirotaan barreessuufan karoora qaba ture. Yeroo kanatti seenaa dinqisiisaa bara 1935tti gaazexaa Niiw Yoork Taayims irratti bahen arage. Innis dubartiin tokko abbaan warrraashee wareegamnaan qawweesaa fuuteeti loltuu kuma lama inni hoogganaa turedura bu’aa waraanicha itti fufti. Kana dubbisuun seenaa kitaaba koo akka haaraatti geeddare. Dubartiin kallattiin waraanaa akka turte nan hubadhe. Dhiiroti akka ishee hordofan kan taasifte hoggansa waraana tokko keessatti barattee turte jechuu dha. Haala kanaan dubartoonni biroo jiru kan jedhuun, sammuu koos kitaabichis ni geeddarame. BBC: Kitaabichi hangam isaatu seenaa dhugaa irratti hundaa’e? Ma’aazaa: Guutummaan guutuutti seenaa dhugaa dha jechuun ni danda’ama. Dubartii akka Hiruut qawwee abbaashe argachuuf falmaa turte hin beeku. Akkoon haadha koo kana gochuuf falmuu ishee hin beekun ture. Seenaa kana haati koo kan natti himte yeroon kitaaba koo xumuruu jedhutti ture. Dubartoonni kunneen maqaan isaanii Asteerii fi Hiruut tahuu baatus seenaa keessatii jiraachuu isaanii hubadheera. Kitaabicha keessatti dubartiin nyaata bilcheesitu maqaa ishee himuu hin feetu haa tahu malee garbummaan gurguramtee illee kabajashee eeggatti ture, Dubartoota akkasii nan beeka. Dubartoonni biyyoota Afrikaa garaagaraa akka dadhabdoota yoo ilaalaman nan dhagaha  ani garuu dubartoota callisan malee kan dadhaboo tahan hin beeku. BBC: Seenaa kana haala asoosamaan himuun siif hojii sii salphiseeraa? Ma’aazaa: Ee gama tokkoon naa salphiseera. Waraana kanaaf hariiroo kallattii qabaachuu dhabus, seenaa kana keessatti dararaan warreen Xaaliyaanii qaqqabsiisan yoon yaadu waan ba’aan narratti fe’ame natti fakkaata. Dabalataan waa’ee haleellaa saalaa yeroos turee barreesseera sirni gabroomfataa dhiiraaf loogu dubartootni gama kamiinuu yoo jiraatan dhiibbaa irraan gahu hubadheera. Seenichi kan darbee fi kan ammaa waliin wal qabata. Qooddattoonni kitaabicha keessa jiran seenaa ijoollee dubaraa amma jiran waliin wal fakkaata seenaan isaanii. Lubbuun jiraachuuf falmatu qabsoon isaanis akkuma itti fufeetti jira. Maatii dhaa qabee hanga iddoo hojiitti dubartoonni ammallee sagalee isaanii yoo dhageessifatan argina. Kuni anaaf abdii naa kenna. BBC: Kitaabicha erga  barreesiteen booda deebii akkamii argachaa jirta? Ma’aazaa: Baayyee namatti tola. Sadarkaa addunyaattis jaalatameera jedheen yaada. Haati tokko inumaayyuu yeroo ijoollummaa kootti na deebistee, yeroo warraaqsa barattootaa sana na yaadachiifte faa naan jedhaniiru. BBC: Barreessaan dhiibbaa gaarii sirratti uume eenyu? Ma’aazaa: Anaaf barreessituu Giriik tooko kitaabashee ‘Our sisterical Joy’ jedhu dha. Yeroon kitaaba kana dubbise, reefun kitaaba dubbisuu eegala ture. Ameerikaatti yoon baradhu seenaan nutti himan seenaa keenya hin qabu ture. Kanaaf kitaaba sana yoon dubbisuu akka kan kootti natti dhagahama, dubartiin Afriikaa tokko seenaa Giriik akkamiin dubbisti jedhaniiru natti qoosu ture. Giriikii waliin hariiroo tokkoyyuu hin qaban jedhaniitu yaadu. Anaaf garuu kitaaba sana dubbisuun  ifatti na baasee ture.


MM Awustiraaliyaa haasaa ministiraa dubartii ta'an gidduutti kutuun guddoo qeeqaman

Ministirri Muummee Awustiraaliyaa Iskoot Moorisan, wayita ministirri tokko haasawa godhanitti addaan kutuu isaaniitiin guddoo qeeqamaa jiru. Ministira maatii fi tajaajila hawaasaa kan taate dubartiin Anne Ruston, dhimmoota dubartoota paarlaamaa keessatti mudatan irratti gaafatamtee deebisaa turte. Garuu battaluma gaaffii gaafatamteef deebii deebisuu eegaltu, Aabba Moorisan addaan kutan. Taateen kunis kan mudate gabaasni qoccollaan saalaa paarlaamaa keessa jira jedhu erga bahe boodadha. Miidiyaan ABC News gabaasa qorannoo hojjeteen, ministirootni biyyattii warri dubbii cimsan 'conservatives', amala hin taane agarsiisaniiru jedha. Aabba Morisanis dhimma gabaasa kanarratti gaazexeessitootaaf ibsa kennaniin, ministiroonni kunniin tasumaa kana hin godhani jechuun, tarkaanfiin fudhatamu kamuu akka hin jirre dubbatan. Haa tahu malee dhimma gabaasa kanarraa, kan isaan dubbii Aadde Rustan addaan kutantu gurraa horatee, dubbii ijoo tahe. Gaazexeessitoonni Aadde Rustonin erga qajeelfamni 'bonk ban'' jedhamu paarlaamaa keessatti erga hojiirraa oolee kaasee, jijjiiramni jira jechuun gaafatan. Dhorkaan 'bonk ban' kunis ministiroonni, waahillan hojiisaanii wajjin walqunnamtii saalaa akka hingoone dhorka. Dhorkaan kun kan dhiyaate ministira muummee biyyattii duraanii Maalkolm Tarnbuliin ture. Aabba Taarnbul seera kana kan hojiirra oolchan, erga ittaanaan isaanii Barnaby Joyce gorsaa isaanii waliin walitti dhufeenya akka qaban erga saaxilanii boodadha. Viidiyoon ibsa jara lamaanii Kibxataa kun yeroo 700,000 ol ilaalameera. Hogganaan seneetii warra 'Labor' Penny Wong: ''Iskoot haa dubbattu dhiisin mee.'' jeechuun barreessan. Namoonni biroos ministira muummichaan ''nama miira hinqabnedha'' jechuun qeeqaniiru. Ibsa gaazexeesiitootaa kanarrattis Aadde Rustan irra deebiin gaafatamtee deebii kennite. Wayita paarlaamaa keessa turtetti ''deeggarsa guutuu'' tahe argachaa akka turte dubbattee jirti.


Dorgommiin liigii kubbaa miilaa dubartootaa Saawudii Arabiyaa inni jalqabaa eegalame

Dorgommiin liigii kubbaa miilaa dubartootaa Saawudii Arabiyaa inni jalqabaa sababa weerara koronaavayirasiin dabarfamee ture eegalame. Taphattoonni 600 ol ta’an gartuulee 24 Riyaad, Jeddaa fi Damaam keessa jiran waancaa shaampiyoonaaf dorgomaa jiru. Taphni inni jalqabaa Kibxata adeemsifame TV’n darbuu dhabuus, miidiyaan Saawudii ispoortii keessatti hirmaannaa dubartootaa gara fulduraatti kan tarkaanfachisedha jechuun jajaniiru. Bara 2018tti ture biyyatti keessatti dubartoonni tapha kubbaa miilaa istaadiyeemii seenanii akka dawwataniif kan eyyamame. Waggoota hedduuf aanga’oonni sirna aadaa fi barsiisa amantaa eeruun, dubartootni akka ispoortii irratti hin hirmaanneef dhorkaa turani. Hoggantoonni amantaa tokko tokko dubartoota ispoortii keessatti hirmaachisuun gara wanta safuu cabsutti geessa jechuun akeekkachisaniiru. Guyyaa jalqabaa Liigii Kubbaa Miilaa Dubartoota Saawudii (WFL) irratti taphooti torba magaalaa gudditti Riyaad fi Jiddaa keessatti gaggeefamaniiru. Bu’aa taphoota kana keessaa: gartuun Tigers 11-0’n Jiddaa Chaaleengi mo’ataniiru, Al Riyaad Yunaayitid ammoo 10-1’n Najid Al Riyaadin injifataniiru. Gartuuleen kun sadarkaa biyyaalessatti waancaaf dorgomuun dura, magaalota isaanii keessatti wal dorgomu. Badhaasni waligalaa injifataaf keennamu riyaalii Saawudii 500,000 ykn doolara 133,000 dha. Federeshiniin Ispoortii Saawudii hundaa (SFA) mootummaan gaggeeffamu, karaa WFL’n ''dubartoota jajjabeessaa fi hawaasa keessatti hirmaannaa Ispoortii isaanii akka dabalu,” gochaa jira jedha. Leenjisaan kubbaa miillaa Saawudii fi gazexessaan ispoortii Abdullaa Alyaamii, tapha Kibxataa dura “kun namoota ispoortii hundaaf dhiiras ta'e durba, guyyaa gammachuudha,'’ jechuun Arab News’tti himeera. “Wantan arge fi kubbaan miillaa biyyatti guututti akkam akka jaallatamu irratti hundaa’uun, obbolaan keenya dubaraa hedduu ispoortii keessatti hirmaachuu ni jalqabu jedheen amana,” jedha. Najla Ahmed ganna 16 mana baruumsaa ishee Riyaad jiru keessatti kubbaa miillaa kan taphattu yoo ta’u, bara 2021tti gartuu magaalaa ishee jiru seenu akka yaaltu himteetti. “Yeroos ganna 17 waanan ta’uuf seenuu nan danda’a, naamni na dhorkuu yaalu yoo jiraate nan arga.” Waldorgommiin ispoortii golfii dubartoota inni jalqabaas torban kana Saawudii Arabiyaa keessatti gaggeeffameera. Ta’us garuu qeeqxonni mootummaa Saawudii qophilee ispoortii kana fayyadamuun, sarbama mirga namoomaa hedduu kanneen akka rogeessota dubartoota jijjirama gaafatan hidhuu, biyyatti keessa jiru dhoksuuf kan godhamanidha jechuun qeequ. ''Lammileen Saawudii qophiilee bashannanaa fi ispoortii adda addaan bashannanuu qabu, garuu mirga bu’uuraa akka walabummaa ofii ibsuufi walga’ii nagaas argachuu qabu,” jechuun daarektarri itti aanaa Human Rights Watch damee Baha Giddugaleessa Mikaa’eel Peej jalqaba torban kanaatti dubbataniiru.


Qaama miidhamuun kaan gargaarurraa kan ishee hin hambisne Meeroon

Meeroon Tasfaay rakkoon narvii ijoollummaatti ishee mudate, qaamashee akka barbaaddutti akka hin ajajne ishee daangeessa. Haala kana keessa otoo jirtuu barnootashee haga digirii lammaffaan geesseetti. Kaan gargaaruu kaayyooshee kan godhatte Meeroon, qaroo-dhabeeyyiif hoteela galanii nyaata filachuuf akka hin rakkanne jechuun, bireeliidhaan meenuu nyaataa qopheessite. Imalashee akkasiin nuuf qooddee jirti.


Miidhaa Dubartoota: Yakka sukanneessaa dubartoota Afgaanistaan 'waraana ololaaf' oolfamu

Biyya Afgaanistaanitti dubartiin poolisii taatee hojjattu Katiraan hojiin ishee balaa akka qabu ni beekti ture. Biyya dhalootashii Afgaanistaan eeguuf aarsaan baste ykn gatii isheen kaffalte guddaadha. Ta’iin gatii ishee kaffalchise kunis tasa otoo quba hin qabatiin kan uumame ture. Dabaree hojii ishee xumurtee gara mana ishee deemaa turte, wiirtuu magaalaa Gaznii jedhamtuutti haleellaan tasaa irra qaqqabe. Dhiirotni lama doqdoqqeen, tokko immoo lafoo hordofanii ishee  bira qaqqaban. "Inni lafoo deemu 'itti dhukaasi dhahi' jedhee iyye"  jetti Katiraan BBCtti wayita waan ta’e himtu. ‘’Isaan hin beeku, manuma koo biratti na haleelaan’’ jetti. Poolisittiin of wallaaltee fuula isheetiin lafarratti kufte. Hospitaalatti gaafa of bartu ija ishee waraanamtee mada’ee otoo ishee dhukkubuu ture. ‘’Miira dhukkubbiitu natti dhaga’ama ture, ijjjikoo hin arguu. Doktoroonni ijji koo mada’uu fi ija banachuu akkan hin dandeenye natti himan" jette. Ji’a tokko booda deebitee akka ijashii sakatta’amtu itti himan.  Beellama eegdee yeroo isheen deebitee dhaqxu garuu qaroo ijashii akka dhabde, arguus akka hin dandeenye barte. ‘Duula hololaa’ Yakkii sukaneessaan kun ji’a afur dura raawwatame garuu reefu xiyyeeffannoo mootummaa argate. Ministirri dhimma biyya keessaa Afgaanistaan Masood Andarabi Katiraa bira dhaqanii akka mana argattuu fi kunuunsas argattu itti hime. Sana booda yakka kana hidhattoota Taalibaanitu raawwate jedhee toora Tiwitaraa irrattis barreesse. ‘’Taalibaan humnaan biyya keenya jigsuu hin danda’u’’ jedhee barreesse. Gartuun mootummaa biyyatti mormuun beekamu Taalibaan garuu, haleellaa kana nuti hin qaqqabsiifne jedhee waakkateera. Biyyatti keessatti garuu barsiifata durii hordofuu fi ammayyummaa  hordofuu giddutti waldhabbiin uumamaa jiru siyaasaan ol ta’eera jette gulaaltuun BBC tajaajila Afgaan Miina Batkaash. "Mootummaan Afgaanistaan Taalibaan himata, Taalibaanimmoo hin raawwanne jedheetu haala. Yeroo muraasa booda waa’ee namoota mada’aanii namuu dhimma itti hin qabani, waa’ee hiyyummaa, duubatti hafuu hawaasa Afgaan, barsiifata fi mirga dubartootaa homtu quba hin qabu.’’ ‘’Seenaan akka Katiraa duula hololaa mootummaa fi Taalibaanota gidduutti gaggeeffamuuf oola’’ jette Baktaash. Yeroo haleellaan irra qaqqabu mataa oduu hin taane erga BBC’n  ishee dubbisee, ministirri dhimmaa biyyaa keessaa Afgaanistaan dhimma ishee irratti yaada akka kennuuf gaafatamee booda ture xiyyeeffannoo argatte. Seenaan ijooollee biyyatti ol-adeemaa jiranii hedduun garuu xiyyeeffannoo hin argatu jette. Bakka dubartoonni jiraachuuf rakkatan Oksfaam akka ibsetti, Afgaanistaan biyyoota jireenya dubartootaaf   rakkistuudha jedhaman keessa jalqabarra jirti. Poolisoonni dubartoota hojiisaanii sirnaan hojjatan akka saalfatan taasifamu, sirumayyuu hojiisaanii sirnaan waan hojjataniif qofa ajjeefamu jedha dhaabbanni gargaarsaa kun. Haleellaan akkanatti dubartootarratti qiyyaafatu bulchiinsota Gaznii , Kunduz fi Kaabul  keessatti ittuu hammaacha jira. Gultaatuun BBC tajaajila Afgaan yakkoota akkasiif xiyyeeffannoon hin kennamu yoo miidiyaaleen gabaasan malee jette. "Mootummaan hidhattoota Taalibaan balaaleffata, isaan  garuu ni waakkatu, namoota miidhaman kanas haleellaarra hin tiksani’’ jechuun dubbatte Bakaash. Abbaan Katiraa intalasaarra haleellan akka qaqqabu ajajeera jedhamuun mana hidhaa buufame. Intalli isaanii akka himtetti, akkan hojii dhiisu waan barbaaduuf waldhabneerra jetteetti. Obboo  Andarabiin abba  ishii miseensa Taalibanii jedhee himata. Poolisiin  Gaznii garuu nama nagaa hidhattoota kana wajjiin  hariiroo hin qabne ta’uu hima. Katiraan wal’aansaaf  gara magaalaa guddoo biyyatti Kaabul erga turte booda gara Gazniitti deebite. Katiraan  miidhamteetti ammas garuu hojii ishee itti fufuu akka barbaaddu himti. Qondaaltonni biyyattii garuu hojiitti ishee deebisurraa dubbatti harkifachaa jiru. ‘’Qaroo dhabeetti dha, kana caala hojjachuu hin dandeessu, kana  booda soorama bahuu qabda naan jedhu, ani  garuu soorama bahuu hin barbaadu’’ jette. Katiraan hojii isheetti deebi’uuf kutannoo qabdi, yoo wal’aanamtee bayyanatte. ‘’Hawwii koo guddaan hojii kootti deebi’uudha’’ jette Katiraan. ‘’Waa gumaachu koo mirkaneeffachuun yaada , biyya koo tajaajiluuf’’ jettee dubbatte.


Hacuuccaa Dubartootaa: Miidhaa saal-qunnamtii, doorsisa ajjeechaa karaa interneetaa dubartootatti hammaate

Meeytireey Raamkirishnaan fiilmii ‘Never half I Ever’ jedhurratti taatoo ijoo tahuun hirmaateetti. Shamarreen ganna 18 kun taatummaa kana dorgomtoota kuma shan keessaati argatte. Toora marsariitii fiilmii Neetfiliiks jedhamurratti daawwattota guddaa warreen argatan keessaatis. Godaantoota Hindii Ameerikaatti shamarree dhalatte yoo taatu qooddattuu godaantummaa,aadaa Ameerikaa baruuf yaaltu bakka bu’uun hojjetti. Dandeettii fiilmii kanaratti agarsiifteen dinqisiifannaa argachuu dandeessee jirti. Beekamtiin argattee kun akkasuma jaalatamummaas kan kennuufi itti fakkaatee ture. ‘’Hojiifi af-gaaffiidhaaf of nan qopheessa. Jibba gama intarneetaan natti dhufaa jiruuf garuu yoomiyyuu qophii tahuu hin danda’u. Kan isheen jibba jettu kun qocollaa karaa miidiyaa hawaasaa isheerra gaheedhaani. ‘’Qoccollaan akkanaa akka mudatu yaaduun narra ture, sababiinsaa immoo addunyaan keenyi akkas gatii taateefi,’’ jechuunis hubachiifti. Aklaamis ‘’ergaawwan suukaneessoofi gadhee tahan na qaqqabu. Doorsisni ajjeechaa illee na qaqqaba. Waan akkasii kun yeroo gahu bifa biraa qabaata.’’ Taatoon lammii Kaanaadaa kun arrabaafi doorsisni ajjeechaa gama intarneetiin ishee qaqqabu waan ishee hin galleef yeroo muraasaaf fayyadamuu dhaabde. ‘’Yeroo murtaa’eef miidiyaalee hawaasaa koo ana ture kan to’atu. Amma garuu hunda dhiiseen boqonnaa fudhachaan jira.’’ Jetti. ‘Shamarreeniifi dubartoonni kaanis gama intarneetaan haleellaan irra gaha’ Meeytireey taatoo beekamtuu ijaa taateefi qoccollaan akkasii irra gaha jettanii yaaduu dandeessu, garuu kun dogoggora dha. Ijoolleen duabaraa kuma 14 umuriin isaanii 15 hanga 22 tahan qoccollaan wal-fakkaataa akka irra gahu qorannoon dhiyeenya taasifame agarsiisa. Ijoolleen dubaraa kunneen biyyoota digdamii afur keessatti kan argamanii dha. Kanaafi taatoon kun dhaabbata dhimma sirna koorniyaa, wal-qixxummaafi qoccollaa hambisuuf hojjetu Pilaan Intarnaashinaal keessatti ambaassaadara dha. Dubartoota gaaaffiifi deebiin taasifameefi keessaa harki 58 gama intarneettiin qoccollaan irra gaha. Kudhan keessaa saddeet immoo arrabsoon suukaneessaafi haleellaan saalaa irra gahuu danda’a. ‘’Kuni yoomiyyuu dhimma calluma jedhamee ilaalamuu miti. Intarneetii irraa waan baayyee barachuu ni dandeenya. Haa tahu malee dubartoonni qoccollaan irra gahuun nama gaddisiisa,’’ jetti Meeytireey. Haleellaan gama intarneetiin qaqqabau dubartoonni miidiyaa hawaasaa irraa akka bahan gochaa jira. Akka qorannoo Pilaan Intarnaashinaalitti dubartoota shan keessaa tokko qoccollaa gama intarneetaan irra gahuun miidiyaa hawaasaa ishee cufti. Halleellaawwan kunneen yeroo baayye gama Feesbuukii fi ni kan qaqqaban. Dubartoonni yeroo weerara kanaa namni miidiyaa hawaasaa bal’inaan haa fayyadamuyyuu malee, dubartoonni keessaa bahaa jiru kunimmoo nama gaddisiisa jedha dhaabbatichi. ‘’Haleellaawwan kunneen qaamaan kan godhaman tahuu dhiisuu malu, doorsisaafi arrabsoon garuu bilisummaan akka isaan of hin ibsine godhaani,’’ jedheera. Falmattuun mirga namoomaa haleellaa saal-quunnamtii fi sanyummaa irra gahu Shamarreen ganna 19 Naaduuskaa falmattuu mirga dubartootaa yoo taatu  biyyashee Nikaaraaguwaa keessatti gama muraasaan haleellaan irra gaha. Kan baayyee ishee naasise garuu yeroo Ispeen deemte dha. Dhimma jijjiirama haala qilleensaarratti duula taasifamerratti hirmaachuuf ture garas kan deemte. Doorsisa kanas karaa miidiyaa hawaasummaa akka keessumsiiste dubbatti. Naaduukaas ergaawwan jibbaa irra gahan keessaa, si aariina, si reeban kan jedhufaa akka jiru dubbatti. Haleellaan gama miidiyaa irraan gahu miidhaa irra geessiseenis sammuu dhukkubsattee hakiima xiinsammuu bira marmaaraa turte. Qorannichi haleellaan kun namoota jaalattoota saala wal-fakkaataa tahan irra caalaatti ni gaha jedha. Haleellaan intarneetii bal’ainnaan kan jiru biyyoota Awurooppaa keessa yoo tahu, ijoolleen dubaraa harka 63 tahan qoccollaa gama intarneetaan irra gahuu gabaasaniiru. Lakkoofsi inni xiqqoon immoo kan argamu Kaaba Ameerikaatti dha, ‘’haleellaa qaamaan gahuurra kan gama intarneetaan qaqqabu guddda jedhu’’ hojii raawwachiiftuun dhaabbatichaa An Biriijeet. Falmittoonni mirga dubartootaa haleellaawwan akkanaa kun dubartoota ciruumaa miidiyaa hawaasaa irra akka hin baasne soda qabu. ‘Dhiiroti suuraa qaama saalaa isaanii irra deddeebiin erguun nama rifaasisa’ Dubartoota miidiyaa hawaasaaf haaraa tahan irratti qoccollaawwan gahan abdii nama kutachiisu jetti shamarreen lammii Yugaandaa  Kaatiin. Shamarreen ganna digdamaa kun waaggaa sadii dura yeroo jalqabaaf miidiyaa hawaasaa yoo bantu kanatu itti dhagahame. Namtichi gama  Feesbuukiin isa barte qullaasaafi qaama saalaa isa suuraa kaasee itti erga. ‘’Jalqaba ‘Hi’ naan jennaan ‘Hi’ jedheenii ganama gaafan ka’uu garuu suuraa qaamasaa guutummaan qullaa taheefi qaama saalaa natti ergaa  buleera. Kaatii qofa osoo hin taane dubartoonni baayyeen haleellaan akkanaa irra gaha.Warreen qorannichaaf gaafataman keessaa harki 40 waan akkanaa guyyuu akka isaan mudatu dubbatu. Haleellaa gama kanaan qaqqabu ittisuuf waamichi garaagaraa gama dhaabotaan jalqabameera. Dhaabbatni Feesbuukiin Instaagiraamii fi Waatisappii kan dhuunfatu yoo tahu, gabaasawwan qoccollaan nurra gaha jedhan of eeggannootiin kan hordofu yoo tahu doorsisa gudeeddii immoo battalumaan akka haqu himeera. Feesbuukiitti nageenya dubartootaa kan hordofan Sindii Saawuzwarz dhaabota tikaa 200 ol waliin hojjechuun haleellaa gama feesbuukiin qaqqabu hambisuuf akka hojjetan dubbatu. Tiwiitariinis akksuma teekinolojii haleellaawwan gama intarneetiin qaqqabu to’achuu danda’u fayyadamaa akka jiru ibseera. Tiktook yeroo gabaasni kun qophaa’e deebii akka kennuuf gaafatamus homaa hin jenne. Dhimma korniyaa fi mirgoota dijitaalaa irratti kan hojjetan  Chenooyi Cheeyir namoota gama kanaan haleellaan irra gahe gargaaraa akka jiran himuun miidiyaaleen hawaasumma dhimma akkanaarratti tarkaanfii jabaataa tahe akka fudhatan taasisa. Taatoon Meeytireey immoo gama isheen karaa ittii gabaasan jabeessuun dabalata miidiyaan hawaasaa jalqabumaa  haleellaan akka raawwatu eeyyamuu hin qabu jetti.


Adabbii fi dhorkaa cimsuun yakka gudeeddii hir'isuu danda'aa?

Ministeerri Dubartootaa, Dargaggootaa fi Daa’immanii Itoophiyaa miidhaa saalaa hambisuuf qajeelfamoota beeksisuuf yaade keessaa, poolisii farra miidhaa saalaa hundeessuu fi sirna galmee biyyaalessaa namoota haleellaa qaqqabsiisanii diriirsuun warreen ijoo keessaati. Sirni galmee biyyaalessaa namoota miidhaa saalaa qaqqabsiisanii, yakka kanaan himatamanii adabamanii fi yeroo turtii mana hidhaa xumuranii bahan, tooftaa teekinolojii fayyadamuun akka galmaa’u taasisa. Kuni ''sirreeffamtoonni erga hidhaatii bahaniin booda tajaajilawwan hawaasummaa garagaraa akka hin arganne taasisa" jedhaniiru dubbii himaan ministeerichaa Obbo Adinew Abarraa. Dhorkaan kun namoota miidhaa wal-fakkaatu qaqqabsiisuu danda’an ‘akeekkachiisuu’ fi ''Itoophiyaan biyya haleellaa dubartootaa fi daa’mmanii balfitu tahuu agarsiisuufi,’’ jedhan. Warraaqsa mirga dubartootaa kabachiisuuf jaarmiyaa Yunivarsiitii Finifinneetti dhaabbate 'Yellow Movement' keessatti miseensa kan taate Ruut Yitbaarak, nama haleellaa raawwate galmeessuun sirrii dha jetti. Sababiinsaas, ''yakka raawwateef maqaa waamuu fi qaanessuun barbaachisaaadha. Yeroo baay'ee dubartoota miidhamanitu akka qaana’an taasifama gatii taheef,’’ jetti. Adabbii fi dhorkaawwan cimsuun yakkoota haleellaa saalaa hir’isuuf hangam fayyada? Dhimmi kun furmaata waaraa akka argatuuf tarkaanfiiwwan akkasii ni gargaaruu? Akliil Solomoon falmattuu mirga dubartootaa fi ogeettii seeraati. Dubbii inni ijoon galmeen namoota kanaa akkamitti faayidaarra oolaa fi eenyutu itti fayyadama kan jedhudha jetti. Namni tokko sirna haqaa keessa darbee gaafa bilisaan gadhiifamu yakka hojjeterraa sirreeffameera jedhameetu amanama gatii taheef, dhorkaawwan kun hangam irra turu kan jedhu of eeggannoon ilaalamuu qaba jetti. Galmeen kun namooti miidhaan saalaa keessumaa ijoollee irratti raawwatan yeroo hidhaa isaanii xumuranii bahan, iddoo ijoolleen oolanitti akka hin argamne, manneetii barnootaa faa keessatti akka hin qacaramne gochuuf yoo tahe barbaachisaa dha jetti. Muuxannoon biyyoota biroos kanuma agarsiisa jetti ogeettiin kun. Haa tahu malee namoota yeroo sirreeffamaa xumuranii bahan hawaasa keessaa baasuu akka hin taanee fi adabbii irra deddeebii akka hin taane, xiyyeeffannoon taasifamuu qabas jetti. Adabbii cimsuun hawaasni tokko yakka sanaaf madaallii kenne agarsiisa malee, yakka hir’isuu danda’a waan jedhuuf ragaan qabatamaa hin jiru jetti. Namoonnis yeroo yakka hojjetan kun adabbiinsaa salphaa dha, sun immoo jabaataadha kan jedhu yaadanii miti. Inumaayyuu homaa hin tahu nan miliqa jedhanii waan yaadaniifi sirni haqaas nuuf looga jedhanii waan yaadniifis jetti. Haqni akka yakki fi yakkamaan akka sirraa’uufi malee, yakkamaan yaadda’aa akka jiraatuufi miti. Sababiinsaa immoo ijaa yaadda’eef gocha sana raawwachuurra hambisuu dhiisuu danda’a jetti. Namoota kanneeniif waa’ee eeyyamaa fi qunnamtii saalaa humnaan raawwachuu dhiisuu fa’i irratti leenjii kennuun, akka uummata tajaajilan hojjetamuu qaba. Yakki gudeeddii ykn immoo haleellaa saalaa dimshaashumatti hambisuuf, madda isaarraatti hojjechuutu bu’aa qabeessadha jedhee amana jetti Akliil. Madaallii aangoo dhiirotaa fi dubartoota gidduutti cabee jiru sirreessuuf hojjechuu, dhiiroti eeyyama maaliif hin gaafatan, haleellaawwan saalaa akkanaa maaliif irra deddeebiin mudatu kan jedhu burqaadhumarraa hubatanii hiikuun barbaachisa jetti. Sirni seeraafi haqaallee wal-dubbisuufi gurmaa’uun irraa eegama, sababiinsaammoo akkanatti tajaajila si’ataafi faayidaa qabu kennuun danda’ama jetti. Kanaaf galmeen kun hojiirra gaafa oolu ijoolleefi eegumsa fooyya’aa taasisuuf malee, nama yeroo adabbii raawwatee ba’e mirgootaa fi bilisummaa irraa hambisuuf tahuu hin qabu jetti ogeettiin seeraaa kun.


Barsiiftuu Afriikaa Kibbaa badhaasa barsiisotaa addunyaaf kaadhimamte

Badhaasa barsiisaa sadarkaa idil-addunyaa baranaaf barsiisonni 10 marsaa xumuraaf calalamaniiru. Badhaasni kuni waggaa waggaan kennama. Kanneen marsaa xumuraaf ga'an keessaa tokko barsiiftuu Afriikaa Kibbaa Mokuduu Saayintiyaa dha. Barsiisonni ogummaasaaniin bu'aa addaa argamsiisan xumura bara faranjootaa irratti wayita badhaafaman maallaqa doolaara Ameerikaa miiliyoona tokko argatu. Dorgommii baranaaf barsiisonni kuma 12 biyyoota 140 irraa kan hirmaatan yoo ta'u barsiiftuu Mokuduunis marsaa xumuraa keessa kan seente qormaata kana hunda keessa dabarteeti. Mokuduu Saayintiyaa Maachaabaa Kutaa Kaaba Afriikaa Kibbaa iddoo Limpooppoo jedhamtu keessatti barsiiftuu mana barumsaa sadarkaa jalqabaati. Barsiiftuu kun mala ittiin barattoota ishee barsiiftuu fi barattooni barnootarratti fedhii akka cimsan gochuu keessatti tooftaa dhimma itti ba'aa turte akkanaan BBC'tti himte. "Malli baruu fi barsiisuu an fayyadamu pirojektii barnootaa an hundeesserraa kan maddeedha. Gochaan agarsiisuu fi shaakalarratti hundaa'uun barsiisuuf galteewwan nu fayyadan jiru. ''Dabalataan, beekumsa ganamaa biyyattiin qabduttis nan fayyadama. Beekumsa ganamaa biyya keenya keessa jiru fayyadamuun akkamiin wantoota adda addaa hojjechuun hojjechuun akka  danda'amu kutaalee hawaasaa garaagaraa nan barsiisa. ''Hawaasa naannoos irrattin hirmaachisa. Haala kanaan barattoonni ofitti amanummaa guddaa akka horatan gochuu danda'eera.'' Barsiiftuu Mokuduu Saayintiyaa Machaabaa barattoonni mul'ata fagoo akka qabaatanii fi kanneen yuunivarsitii seenan deebi'anii akka ishee galateeffatan akka jajjabeessitu dubbatti. Badhaasa barsiisota filatamoo addunyaa kana bara darbe kan argatan barsiisaa Keeniyaa mana barumsaa warra kaatoolikii kan ta'an Piitar Taabichii turan. Barsiisaa Piitar Taabichii wayita sana Waayit Haawus daawwatee pirezidaant Doonaald Tiraampiin walarguu danda'eera. Barsiisaa Piitar mana barumsaa sadarkaa lammaffaa magaalaa Naayiroobiirraa gara bahaatti kiilomeetira 188 fagaattee argamtu tokkotti barsiisaa saayinsiiti. Barsiisaan kun miindaasaa irraa harka 80 kutuun daa'imman harka qalleeyyii gargaaruun hojii fakkeenyummaa qabu hojjechuun beekama. Barsiisaa Piitar jaalala ogummaasaaf qabuu fi jaalala barattoota keessatti bu'uuresseen mana barumsaa hanqina meeshaa barnootaa qabdu sadarkaa addunyaatti dorgommii saayinsii akka mo'attu godheera.


Jaalalaafi Sanyii: ‘Haati kiyya jaalalleen kiyya gurraacha ta'uu dhageessee dallante’

Yeroo maatiin dubartii Bengaalii nama gurraacharraa ulfaa’uushee dhagahan haalan dallanan. Salmaan shamarree ganna 21 fi ulfa akkasumas mana dhaabbataan keessa jiraattu hin qabdu. Balbalti hundi itti cufamaniiru. Kunis sababa isheen Bengaalii taatee fi nama gurraacharraa daa’ima godhateefi. Hawaasa ishee keessatti dubartoonni Bengaalii nama gurraachaa yookiin sanyii walmakaarraa haa hafuutii gaa’ilaan alatti daa’ima “godhachuu hin danda'an”. Adaadaan ishee ammallee akkuma asiin duraa ulfa akka baastuuf itti himaa turan. Ta’us garuu akka yeroo duraa sanitti ganna 18 miti Salmaan. Isheedhaaf murtee akkanaa murteessuuf mirga maalii qabu isaan? “Daa’ima tiyya dahuuf waan hunda gochuuf qophii ture. Eeyye, maatii kiyya ni dhiisa, hojii kiyya akkasumas waan hunda ni dhiisa. Ta’us garuu filannoo biraa hin qabu jedhee yaada,” jetti Salmaan. Akkuma Salmaan manaa baateen fuulli haadhashee imimmaaniin guutame. “Beeka, osoo daa’imni kun Bengaalii ta’ee jettee hawwiti. Isheenis maatii dhiiraa waamtee, cidha qopheessitee gaal’ilicha ‘seera qabeessa’ gooti. Rakkoon jiru wanti guyyama san furmaata argata ture.” Maal godhuree, inni kun gurraachaa. Osoo firoonni ishee baay’atanii dhufanii isheetti hin dubbanne dura Salmaan bilbila Nookiyaashee 3210 fudhattee deemte. Isheenis ulfa baasuuf akkasumas maatii murteeshee hin deeggarre waliin jiraachuuf karoora hin qabdu. Waahilli Salmaa mucaa ollaasheeti. Ta’us garuu Booliiwuud irratti gurraachonni gootota akka ta’aniif hin hayyamamu. Haatii fi abbaan Salmaa waggoota 30 dura ture Bangilaadish irraa gara Landan imalan. Guyyaa tokko furtuun Salmaa balbala ishee banuu dide. Osoo haatiishee fi isheen ayyanaarra jiraniiti abbaanshee bantuu balbalaa jijjiire. Kunis haati ishee ijoollee lama waliin daandiitti akka baatu taasise. Achi booda hawaasni ishee abbaa warraashee waliin wal hiikuusheetiif qoollifateen - isheenis namoota Bengaalii hin taane birattillee akka alagaatti ilaalamte. “Sodaan kiyya anis carraan harmee tiyya qunname na qunnamuu danda’a kan jedhudha,” jetti Salmaan. Erga daa’imni ishee dhalate torbee tokko booda balbala haadhashee bira dhaabbatte. Obboleessishee balbala jalaa banee daa’ima harkasheerra ture gammachuun simate. Isheenis sodaadhaan gara manaa ol seente. Isheenis erga mana seente booda daa’imashee kutaa ciisichaa keessa rafiste. Tasa, daa’imni ishee booyuu jalqabde. Isheenis daa’imashee fuudhuuf kaanaan haatishee “ani deemee fuudhaan” jettee kaate. Takka turee daa’imnishee booyuu dhiifte. Haati ishee daa’ima intalashee duraa jalqabaatiif hammatte. Ijji Salmaa imimmaanii guutaman. Haadhashee fi ishee jidduu waldhibdeen jiraatuus haatishee ishee ni jaalatti. Kunis mallattoo akka isheeni haadhasheetti deebitee waliin jiraachuu danda’an mul’isu ta’e. “Turtii guyyootaa booda haati tiyya akkaataa amantii Islaamaatti daa’ima tiyyaaf sagantaa qopheessitee daa’ima tiyya naa eebbiste,” jetti. Ta’us garuu wantoota erga Salmaan manaa baate booda mudatan walitti hin haasofne. Torbee shan booda balaan biraa mudate. Salmaan abbaan warraashee dubartii biraa akka qabuu fi isheenis akka deesse bira geette. Caldhisa, sodaa akkasumas yaaddoon jireenya Salmaa weeraran – kunis muuka’uu guddaa keessa ishee galcheera. “Haadha tiyyaaf, tasa ijoollee lama kunuunsuu akka qabdutti itti dhagahame – anaa fi daa’ima tiyya. Hirribaa nu kaastee, nu nyaachiftee, nu kunuunsiti, ta’us garuu yeroo hunda namoota jalaa nu dhoksiti. Salmaan rakkinnashee keessaa walaloo barreessuu fi barachuun jalaa baate. Isheenis deessee ji’oota torba booda yuunivarsiitiirraa eebbifamte. Isheenis harmeesheetiin alatti akka itti ulfaatu himti. Waggoota keessatti jireenyaa Salmaa keessatti wantoonni baay’een ta’aniiru. Isheenis waahilashee irraa daa’ima lammaffaa godhatte. Innis turtiin booda ishee dhiisee deeme. Boodarras miseensota maatiishee waliin hariiroo qabdu jabeessuu jalqabde. Isaan keessaa tokko ulfa baasuu qabda jedheen dhiifama gaafateeraan. Ijoolleen Salmaa guddataniiru, yaaddoo haadhashees hubachuuf yaalteetti. “Jaalalaa fi kunuunsa naaf godhuu barbaaddurraa akka ta’e amma hubadheeraan. Isheenis murtee intalashee gammachiisuu murteessuushee akka ta’e beekeera.” Ammas taanaan Salmaan ilaalcha haatishee warroota gurraachaaf qabdu jijjiiruu hin dandeenye. Ganama tokko lafaa kaatee akkas naan jette: “Sababa inni gurraacha ta’eefi mitii?” “Miti” jettee haatishee. “Sababa inni gurraacha ta’eef miti, waan inni Musliima hin taaneef malee. Nu hubachuu hin dandeenye.” Salmaan naasuudhaan haadhashee ilaalte. Yeroo sun yeroo jalqabaa haatishee barbaachisummaa amantii hubatteedha. Haa ta’u, dubartoota Musliima hin taane maatii kanatti makaman hoo, jettee yaadde. Salmaan taateen kun yeroo haatishee ilaalacha warroota gurraachaaf qabdu itti jijjiirameedha jettee yaaddi. “Yeroo sanitti bifa gogaarratti hundooftee nama madaaluun sirrii akka hin taane hubattee turte natti fakkaata, saniif kan dubbii gara amantiitti jijjiirte,” jetti. Ji’oota muraasa bura obboleessi Salmaa dubartii gurraattii jaalalleesaa godhate. Haati Salmaas osoo homaa hin jedhin hiriyyummaasaaf beekamtii kennite. “Dubartii ilaalcha farra gurraachotaa qabduuf kun jijjiirama guddaadha,” jetti. “Ammallee wantoonni nu hafan jiraatanis, as gahuu keenyatti booneera. Ilaalcha isheetiif ishee qeequu hin barbaadu. Yeroodhaan ture qabsoon kiyya. Yeroo akka hawaasatti jijjiirama fiduu qabnuudha.” Salmaan maqaa jijjiiramedha


Loozaan Liigii Kubbaa Miilaa Maaltaatti taphoota 12 irratti goolii 30 galchuun taphattuu heddu galchite jedhamte

Taphattuun kubbaa miilaa, Loozaa Abarraa, BBCf haaraa miti. Akkuma garee kubbaa miilaa Maaltaa Birkiirkaaraa galte booda jiruun Awurroppaa maal fakkaata jechuun ishee waliin turtii taasisnee turre. Af-gaaffii BBC waliin taasistee turte saniin booda Loozaan riikordii heddu cabsiteetti. Gareen ishee Birkiirkaaraan tapha morkataasaa Hibarniyaanis waliin taasiserratti osoo gooliin tokkollee gareesheerratti hin galin goolii 17 injifateera. Loozaanis tapha kanarratti gareesheetiif goolii 17 galchiteetti. Kubbaa gooliif ta'an muraasallee taphattoota gareesheetiif dabarsiteetti. Loozaan tapha seena qabeessa kana booda goolii heddu galchuun gareen ishee dorgommii Liigii Maaltiiz irratti waancaa akka fudhatu taasifteetti. Loozaan amma eessa jirti? Loozaan ammatti bakka dhalootashee kan ta’e godina Kambaataa magaalaa Duraamee jirti. Taphattuun sarara fulduraa tun yeroo boqonnaaf gara Itoophiyaa deemtetti ture kan weerarri koronaavaayirasii mudate. Kanarraa kan ka’e gara Maaltaa deebitee deemuu hin dandeenye. Dorgommiin kubbaa miilaa Liigii Maaltiizillee sababa weerara koronaavaayirasii addaan citee ture. Loozaan osoo Itoophiyaa jirtu gareen ishee Birkiirkaaraan Piriimeer Liigii dubartoota Maaltaa akka injifate kan ifa godhame. Taphattuun sarara fuulduraa tun, liigii kubbaa miilaa Maaltaatti taphoota 12 irratti goolii 30 galchuun taphattuu goolii heddu galchite taateetti. “Garee Birkiirkaaraa waliin carra qabeettii ta’uu kiyyatti baay’ee gammadeera. Akka fedha Rabbiitti wanti hundi haala gaarii ta’een xumuramee jira,” jetti Loozaan. Karoora gara fuulduraa Dorgommiin Piriimeer Liigii Dubartootaa Maaltaa Onkololeessaa dhufu ni jalqabama jedhamee eegama. Garee kubbaa miilaa Magaalaa Adaamaarraa kan garee Birkiirkaaraa Fulbaana bara 2012seente Loozaan; waliigalteen garicha waliin qabdu xumurameera. Waliigaltee garicha waliin qabdu dheeressuuf karoora qabdii laata? “Waliigaltee Birkiirkaaraa waliin qabu kan waggaa tokkoo ture. Dhugaadha, garee Birkiirkaaraa irraa waliigaltee kiyya dheeressuuf waamichi naa dhiyaateera. Haala dureen ani isaaniif dhiheessellee ni jira. Haala duree kiyya waliin waliigalla yoo ta’e dheeressuu danda’a.” Loozaan turtiin garee Birkiirkaaraa waliin qabaadhe gaarii ture jetti. “Dhugaadha, jalqabbiin wanta tokkoo ulfaataa ta’uu danda’a. Ta’us garuu wanti hin baratamne hin jiru. Garichi jabeenya mataasaa qaba ture. Isarratti tattaaffiin keenya hundaa itti dabalamee milkaa’uu dandeenyeerra,” jetti. Liigiin dubartootaa Maaltaa taphootasaaf kaffaltii gaarii kaffalaan jedhee gaaffii BBC’n dhiyeesseefi Loozaan akkas kaffaltiinsaa hafus muxannoon amma argatte gara fuulduratti dorgommii fooyya’e keessatti akka hirmaattuuf akka ishee gargaaru himti. “Wanta tokko galmaan gahuuf yeroo yaaddu waan heddu ilaalcha keessa galchita. Ani kaffaltii kana keessa hin galchu. Kaffatiin kaffalamu xiqqaadha jedhaa hin jiru, kaayyoon kiyya imala kanarratti of mul’isuu; bahee taphachuu akka danda’u mul’isuu fi piroofaayilii kiyya guddisuu waan ta’eef gama kanaan naa milkaa’eera jedhee yaada.” “Nyaata biyya kiyyaa yaadee ture” jetti biyya Awurroppaa xiqqoo daangaarratti argamtu keessaa ji’oota jahaa ol kan turte Loozaan. Kubbaa miilaa fi koronaavaayirasii Weerarri koronaavaayirasii eega ji’a Bitootessaa keessaa mudatee asi haala jireenya dhala namaa haalan jijjiireera. Wantoota koronaavaayirasiin jijjiire keessaa tokko kubbaa miilati. Weerarri kun jireenya piroofeeshinaalii kubbaa miilaa Loozaarratti fide maal fakkaata? “Baay’ee ulfaataadha. Weerarri koronaavaayirasii haala kubbaa miilaa qofa miti kan jijjiire waan hin taaneef homaa miti.” Sababa koronaavaayirasiin taphoonni kubbaa miilaa dorgommiirraa fagaatanii turan; kanaan walqabatee bu’aa bayiin taphattoota mudate gahuumsa qaamaa qabaatanii turuu ture. Loozaan hoo gama kanaan maal irratti argamti? “Bakkeewwan dhiheenya kiyyatti argaman deemee ni hojjadha ture. Mana fi ganda keessattillee sochii ispoortii ni taasisa. Fagoo deemee hojjachuuf haalli jiru waan naa hin hayyamneef haala naa danda’ameen dhiheenya kiyyatti ture kan sochii ispoortii taasisu.” Loozaan qofaa ishee osoo hin taane taphattoota Dubartootaa Garee Biyyaalessaa Itoophiyaa fi taphattoota duranii magaalaa Adaamaa waliin darbee darbee naannoosaaniitti ispoortii akka hojjatanii fi bilbilaan dubbistuuLoozaa Abarraa—Shamarree maqaa biyyashee dirree kubbaa Awurooppaarratti ol kaasten dubbatti. Dabalataanis ‘ispoortii hojjachuun weerarricharraa of baraarruuf waan nu dandeessisuuf namni hundi bakka jirutti hamma danda’een ispoortii hojjachuu qaba’ jechuun gorsiti. Kaayyoon bara haaraa “Wundi keenyayyuu ogummaa jaalannurraa fagaannee mana keenyatti argamna. Rabbiin bara kana nagaan nu ceesisee weerara kana nurraa haa fageessu; akkasumas hunda keenyayyuu gara hojiitti nu haa deebisu jedha. “Ispoorteessaanis ispoortiin; isaan kaanis ogummaa barataniin bara haaraa kanatti waan gaarii hojjanna jedhee yaada.” Isinis warri BBC baga bara haaraatiin isiniin gahe! BBC’n illee sii fi maatii keetiif baga bara haaraatiin siin gahe jechuu barbaada.


Filannoo Ameerikaa:Dubartoota kaadhimamtuu pirezedaantii itti-aantuu US, Kamaalaa Hariisiif, karra saaqan

Dubartii ta’anii waajjira Waayit Haawus keessa seenuuf maaltu barbaachisa? Ameerikaa keessatti dubartoonni mirga filachuu erga kennameef waggaa dhibba guutuuf ta’us, gaaffiin dubartiin Pirezedaantummaan Waayit Haawus seenuuf isaan barbaachisu hamma ammaatti deebii hin arganne. Seenaatarri Kaalifoorniyaa Kamaalaa Haaris eega guyyaa Roobii kaadhimamtuu itti aantuu pireezidaantummaa warra Dimookiraatotaa ta’anii filataman booda garuu gaaffii kana deebisuuf waan itti dhiyaatan fakkaata. Kamaalaa Haaris dubartii afraffaa duula filannoo pireezidaantummaa keessatti hirmataan ta’aniiru. Dubartoonni sadiin asiin dura filannoo pireezidaantummaa keessatti hirmataan isaan asii gadiiti. “Dubartii gurraattii fi ofiin boontu ta’us, kaadhimamtuu gurraattii miti. Dubartii ta’us, kaadhimamtuu dubartii miti… kaadhimamtuu ummata Ameerikaati”. – jette yeroo kaadhamumtuu pireezidaantii ta’uushee ibsiteetti. Dubartiin kuni jalqabaa kaadhimamtuu pireezidaantii warra Dimookiraatotaa akkasumas dubartii gurraattii jalqabaa Kongirasii US taatee bara 1968 filatamte. Bara sanitti dubartoota keessaa ishee qofa kan injifate. Gargaaraan ishee duraanii Roobart Gotlii’eeb barruu ‘smithsonian’ jedhamuuf akkas jedhee waa’eeshee ibseera: “Eenyullee hin sodaattu. Dhaadannoon ishee ‘bitamuu dhabuu fi eenyuniyyuu jalatti hogganamuu dhabuudha.’ Eenyuniyyuu jalatti hogganamtee hin beektu isheen.” Dubartiin kuni siyaasa keessatti wantoota qabatama ta’an hojjataa turte. Duula keessatti bulchiinsota mirga dubartootaa fi walqixxummaa sanyummaa jajjabeessan keessatti xiyyeeffannaan hojjataa turtus, kaayyoon ishee sanii ol akka ta’e himti ture. Koonveekshinii Dimookiraatota kaadhimuurratti sagalee bakka buutotaa 150 ol argattee turte. “Wajjira guddicha isa lammaaffaaf dubartii filachuu keessaniif, Ameerikaadhaaf mallattoo jabaa mul’istaniittu. Balbalti nuti hin banne hin jiru.” Dubbii kaadhimamummaarratti taasisaniidha. Geraaldiin Feraaroon miseensa paartii dimookiraatii Kamaalaa Haarisin ala dubartii jalqabaa itti aantu pireezidaantii ta’anii kaadhimamaniidha. Isaanis maatii baqattootaa fi haadha alangee irraa dhalatan. Dubbii kaadhimamummaa irratti taasisaniin bulchiinsi Mondaalee- Feraaroo Jijjiirama Mirga Walqixxummaa akka hojiirra oolchu dubbatanii turan. Kunis “dhimmichi Ameerikaan dubartootaaf maal gooti osoo hin taane, dubartoonni Ameerikaaf waan gootu” kan jedhu waan ta’eef jedhaniiru. Yeroo kaadhimummaasaaniitti jabina isaaniitiin beekamu turan. “Ani haadha giddugaleettii ijoolleeshee kunuunsitudha… beektuu, haadha giddugaleetti ijoolleeshee kunuunsitu jidduu fi haadha sodaatamu jidduu garaagarummaan jiru? Lippiistikiidha.” Dubbii kaadhimummaarratti taasisaniidha. Isaaniis dubartii jalqabaa warra Riippaabilikaanota keessaa pireezidaantummaaf kaadhimamaniidha. Filannoo bara 2008 irratti morkataan isaanii Joo Baayidan turan. Yeroo Kamaalaa Haaris kaadhimamtuu pireezidaantummaa ta’uunsaanii ibsametti baga gammadde jedhaniiruun. Isaanis akkas jedhan: “Ceekuu Geraaldiin Feraaroo fi anarratti akkasumas waan jabaa jireenya kee keessatti baratte irratti irkadhu.” Dabalataanis “nama haaraa kamuu hin amanini” jedhanii Kamaalaa Haarisiin gorsaniiru. “Har’a galgala, paartiin guddaa yeroo jalqabaaf dubartii pireeziaantummaaf kaadhimeera. Bakka kana akka intala haadha tiyyaatti fi haadha intala tiyyaatti yeroo as dhaabbadhu gammachuu guddaatu natti dhagahama.” –  jedhan yeroo filannoo bara 2016 irratti dubbii taasisan. Bara 2008, Baaraak Obaamaadhaan yoo injifataman, bara 2016 ammoo sagalee caalmaa argatanis filannoo walii galaatiin Doonaald Tiraampiin injifatamaniiru. Isaanis yeroo marsaa lama pireezidaantummaaf dorgomanitti wanti ulfaataan “waltajjiirratti dubartiin turte ana qofaa ta’uun baay’ee ulfaataa ture,” jedhan


'Ani dubartii ganna 72ti, umuriin koo qabeenya naaf ta'e'

"Battala dubartoonni mallattoo dullumaa agarsiisuu eegalan irraa kaasee, akka hin barbaadamnee fi dorgomtootas akka hin taanetti fudhatamu," jetti dubartiin ganna 72 Boonii Maarkas. Kaalifoorniyaa, Saantaa Baarbaraatti jiddugala leenjii hoggansaa Boonii Maarkas kan hundeessite dubartiin kun, dubartoonni attamiin hojii isaaniitti akka milkaa'an leenjii kenniti. Dubartooni haguma umuriin isaanii dabalaa adeemu iddoo hojiitti loogiin sababa umurii fi koorniyaan irra gahu dabalaa adeema jechuun falmiti. Tiriishiyaa Suusden ammoo dhaabbata 'Look Fabulous Forever' jedhamu hundeessuun dubartoota dulloomaniif dibata bareedina ykn 'make-up' dhiyeessiti. "Ani dubartii ganna 72ti, ammallee akkuma dur hojjechaa turetti cimsee hojjechaa jira" jetti. "Inumaa umuriin koo faayidaa naaf fide, qabeenya naaf ta'e" jetti. Tiriishiyaan wayita ganna 60 keessa turte akkawoo ishee dhukkubsachaa turte kunuunsuuf hojii ishee gadi dhiiste. Booda gaafa akkawoon ishee fayyitu hojii malee hafte. "Kallattiin jireenyaa na harkaa bade. Jiruun itti deebi'u hin qabun ture. Akka sanaan dabalataan ganna 30 jiraachuun danda'a." UN akka jedhutti addunyaarratti lakkoofsi namoota umuriin isaanii ganna 65 olii ariitiin dabalaa jira. Waggoota 30 itti aanan keessatti dachaan dabaluu danda'a jedhamee tilmaamama. Kan 80 olii ammoo dachaa sadii oliin. Lakkofsi kun haguma dabalaa deemu loogiin sababa dullumaan namarra gahu (ageism) dabalaa jira. Awurooppaa keessatti loogiin dullumaa loogii namoota heduu mudatu ta'aa jira - kanaan kan miidhaman hedduun ammoo dubartoota. "Hedduu nama aarsa" jetti Booniin. "Yoo xiqquma dulloomte, keessahu yoo dubartii taate, san booda gatii hin qabdu. Hawaasni keenya dardarummaa fi bareedina waaqeffata." Tiriishiyaan erga intalli ishee fayyiteefi booda hojiitti deebi'uu hin yaalle. Dhaabbata ofiiishee kan dubartoota dulloomaniif 'make-up' dhiyeessu hundeessite. Akka hin milkoofne irra deddeebiin itti himamullee amma dubartii kaampaanii doolaara miliyoona hedduu baasu hogganti. Dubartoonni dullooman carraan hojii qacaramuu isaanii kan warra dhiirota umurii wal fakkaataan yoo madaalamu baay'ee xiqqaadha jedha Gareen Ameerikaatti dulluma irratti hojjetu. Addunyaa irratti aangoo siyaasaas ta'e kan dhaabbilee garagaraa hedduu kan of harkaa qabu dhiirota. Ameerikaa keessatti hoggantoota dhaabbilee gurguddoo 500 keessa dubartoonni dhibbeentaa 7 qofa. UKtti ammoo hoggantoota dhaabbilee 100 keessa dubartoonni dhibbeentaa 5. "Haqa qabeessa ta'uu dhabuu qofa osoo hin taane, ija diinagdeenis yoo ilaalame sirrii miti" jetti Boonii Maarkas. "Kaampaanonni wanti baruu qaban dubartoonni ganna 50 olii hoggantoota qarshii sirnaan to'achuu danda'anidha" jetti. Biyyoonni dubartoota ganna 50 olii hojjechiisan guddina diinagdee jabaa galmeessisu jedhu dhaabbileen herreegaa. Gama kanaan biyyi MM dubartiin hogganamtu Niwu Ziilaand akka fakkeenyaatti eeramti. Dubartoonni milkaa'ina guddaa argamsiisuu malanillee liqii dhabuu irraa egalee rakkoo adda addaatu isaa mudata. Dubartoonni hedduun maallaqa maatii ykn hiriyoota isaaniirraa argataniin gara hojii daldalaa seenu. Tiriishiyaan wayita dhaabbata ishee 'Look Fabulous Forever' eegaltu maallaqa ofii qusatteen ture, booda garuu invastaroota hedduu hawwachuu dandeesseetti. Bara 1980moota keessa osoo akkawoo ishee dhukkubsachiisuuf jettee hojii hin gadhiisiin sababa umurii isheen loogiin irra gahaa akka ture himti. Waggaa 30 fi 40 booda ammas wanti kun jijjiiramuu dhabuun 'maraatummaadha' jetti.