Ilmi Chee Guveeraa ganna 60 tti du'e

Ilma qabsaa'a beekamaa Chee Guveeraa kan ta'e Kamiiloo Guveeraa jedhamu magaala guddoo Venizuweelaa kan taate Karaakas keessatti ganna 60tti du'e. Karaakas ilma angafaa Chee Guveerati. Sababni du'a isaatii ammoo dhukkuba onnee akka tasaatin ta'u himan Angawoonni Kuubaa. Kamiiloo Guveeraa bara jireenya isaa harka caalu hojiilee abbaa isaa Chee Guveeraa walitti qabuu fi galmeessee kaa'uu irratti xiyyeeffate. Chee Guveeran michuu isaa kan ture Fiidaal Kaastiroo wajjin ta'uun sirna fiwudaalaa irratti qabsaa'aa ture. Chee Guveeran sirna Arjentiinaa keessa ture iratti qabsaa'aa kan ture yoo ta'u Fiidal Kaastiroo ammoo Kuubadhaaf falmaa ture. Ilmi Chee Guveeraa, Kamiilon suura abbaa isaa Alberto Kordaadhan gabaaf dhiyaatee akka malee beekame akka hin baane mormaa ture. Sababni isaa surri abbaa isaa daldalaaf akka ta'u hin feene ture. Chee Guveeran ilma isaa Kamiloo haadha manaa isaa lammaffaa Aleyida Maarch irraa godhate. Kamiilon dhaabbata maqaa abbaa isaatin hundaa'e fi magaala guddoo Kubbaa kan taate Havaanaa keessatti argamu Giddu gaka Qorannoo Chee Guveeraa jedhamutti gaggeessaa ta'e. Giddu galli kun bakka hojiiwwan dhuunfaa Chee Guveeran bara qabsoo taasise dalage fi jireenya dhuunfaa isaa itti argamuudha. Angawoonni Kuubaa akka jedhanitti Kamiiloo Guveeraa kan du'e daawwannaaf gara magaala guddoo Venezuweelaa kan taate Karaakas deemeti. Pirezidaantin Kuubaa Miguweel Diyaaz Kaanel ergaa gaddaa karaa tiwiitaraa barreessaniin: "Gadda guddaa wajjin Kamiiloo Guveeratti nagaa dhaamuu barbaanna, ilma hojii abbaa isaa beeksisaa tureedha." Chee Guveeran Arjentiinatti kan dhalate. Kuubaa keessatti sochii waraanaa bulchiinsa Baptiistaa jigsuuf obbolaa lamaan, Fiidal Kaastiroo fi Raawul Kaastiroo gaggeessanitti makame. Warraaqsa kanaanis milkaa'un Kuubaa to'atan. Seenaa qabsoo Kuubaa keessatti Chee Guveeran guddaa jaalatama.  \n\nKamaiilon ijoollee shan Chee Guveeran godhate keessaa lammaffaadha. Yeroo Chee Guveeran Boliviyaa keessatti ajjeefamu Kamiilon daa'ima waggaa shanii ture. Chee Guveeran erga Kuubaa keessaa baheen booda qabsoo hidhannoo bifa haaran eegalee biyya isaa Arjentiinaa keessatti jijjiirama sirnaa fiduuf jecha gara Boliviyaa deeme. Osoo baay'ee hin turin bosona Booliviyaa keessatti rukutamee ajjeefame. Ilmi isaa Kamiilon seera baratus bara jireenya isaa guutuu hojiilee, seena fi dokumentiiwwan Chee Guveeraa ibsan walitti qabuu irratti dabarse. Warraaqsa Kuubaa booda namoonni fi firoottan Kaastiroo kanneen akka Juwaanita Kaastiroo fi intala isaa Aliina Fernaandez waa'ee warraaqsichaa qeeqanis, Kamiilon Fiidal Kaastiroo fi Raawol Kaastiroodhaf amanamee jiraataa ture. Kamiilon yeroo hunda suura kaasuu jaalata. Harka tokkotti kaameeraa, harka biraatti ammoo sigaaraa baatee deema. Sirbituu beekamtuu lammii Kuubaa Suuyilan Milaanes irraa intala tokko godhateera. Dubartii lammii Venezuweelaa Roosaa Aliso irraa ammoo ijoollee dubaraa lama godhateera.


Ministira muummee aangoo ministeerummaa hunda dhuunfaachuun qeeqame

Iskoot Moriisan Ministira Muummee Awustiraaliyaa ture, garuu akka waan ministira fayyaa ta'eetti waa'ee Covid irratti ibsa kennaa ba'e. Boodarra ministirri muummee kun dhoksaadhaan Ministira Fayyaa godhanii akka of muudan dhageenye. Kan nama ajaa'ibu ammoo Ministirri Fayyaa kan uummanni beeku, ifatti kakuu seenanii hojiirra jiranis jiru. Maal kana qofa, Ministirri Muummee Iskoot Moriisan aangoo biyya bulchuu argatan irratti dabalataan aangoo ministeerummaa shan irratti of muudaniiru. Kun siyaasa Awustiraaliyaa keessatti hooda uume, warri siyaasa qaaccessan, warri waa'ee heera mootummaa beekan gungumuu eegalan. Ministirri Muummee biyyattii kan ammaa Antonii Albaniis akkas jechuun haala kana raajeffatan: ''Bitaa namatti gala,'' jedhan, kun dhugaatti waan sammuu namoota hedduu keessa jiruudha. Aab Iskoot Moriisan Bitootessa 2020 hanga Caamsaa 2021tti aangoo MM irratti dabalataan, Ministira Fayyaa, Maallaqaa, Qabeenya uumamaa, dhimma biyya keessaa fi qabeenya maallaqa guddaa bakka bu'anii ta'anii turan. Kanarraa ka'uun lammiileen biyyattii ''Ministira waa hundaa'' jechuun itti qoosan. Qoosaan kanaan hin dhaabbanne: Ministira Muummee cinaatti aangoo barbaadu jechuunis qeeqaa turan. Garuu biyyi kun osoo biyya wabii dimokiraasii ofiin jettuu, akkamiin aangoon hundi harka nama tokkootti galee taa'e? Kun gaaffii nama hedduuti. Jalqaba qaawwaa bulchiinsaatu mudate jedhamee ture. Awustiraaliyaatti bakka bu'aa mootittii kan ta'e Deeviid Harlii, MM Iskoot Moriisan akka al-kallattiin waajjiraalee kunneen gaggeessan irratti mallatteessuu dhugaa baheera. ''Heera mootummaa boqonnaa 64 waliin kan walsimuudha,'' jedha dubbi himaan kun. Haala kanaan aangoon Aab Iskoot Moriisan qabatanii gaggeessaa turan seeraanb ala miti, garuu sirni bulchiinsaa aangoo iccitii nama kanaaf kennisiisu maal akka ta'e ifatti hin kaa'amne. Miseensonni paarlaamaa fi paartilee biyyattii hedduun akka qondaalli kun aangoo qabu kamuu gadhiisu gaafatu. Gameessi siyaasaa kun garuu hojii hojjetaa tureen boonuun dhaadateera. Miidiyaatti ba'uun hojii weerara koronaavaayirasii irratti hojjete leellifate. ''MM dhibdee jabduu akka kiyyaa isa mudate argee hin beeku,'' jedhe. Haalli kun tarkaanfii addaa kan barbaaduudha kan jedhe qondaalli kun, aangoo addatti ofiif kennee itti fayyadame akka hin qabnes eereera. ''Sammuu hawaasaa, miidiyaa, mormitootaa keessatti waan bakka qabatee jiru jira. Waan eegamuudha. An akka MM tokkootti wantoota biyya kana keessatti hojjetamuu qaban hunda keessa galuun qaba, kanatu ta'aa jira,'' jedha qondaalli kun. Ministirri Muummee kun hojiiwwan ijoo keessa seenee hojjeteera, garuu maaliif iccitiin qabe? Gaaffii kanaafis deebii kenneera. ''Dhimma ka'uu qabuudha jedhee hin yaadu. Akkuma karooraan deemsisuudha.'' Uummanni biyyattii ammas taanaan MM kun aangoosaa fayyadamee waan hawaasi itti kenne bakkaan ga'uuf dirqama qaba, garuu waan hunda ofiif hojjechuuf mirga hin qabu jechuun komataa jiru. Ministirri Muummee Awustiraaliyaa Antonii Albaniis waan itti aanee ta'u murteessuuf gorsa seeraa gaafataa jiru.


Sa'ud Arabiyaatti dubartiin miidiyaa hawaasummaarratti 'aangawoota qeeqxe' waggaa 45 itti murtaa'e

Dubartiin lammii Sa'ud Arabiyaa taate tokko waan qeeqa qabu miidiyaa hawaasaa irratti maxxansite jedhamuun hidhaan waggaa 45 itti murtaa'e jedhan aktivistoonni. Manni murtii farra shororkeessummaa biyyattii dubartiin Noora bint saa'id al-Qahtaanii jedhamtu "intarneetii fayyadamuun duudhaa uummataa fi seera hawaasni ittiin bulu cabisite" jedhee akka itti murteesse gareen mirgoota namaaf falmu Dawn jedhamu ibse. Angawoota Saa'udii qeequun alatti waanti biraa isheen goote odeeffannoon bal'aan hin jiru. Dubartiin biraa tokkos fuula Tiwitara ishee irratti qeeqa barreessite jedhamtee Hagayya 9 hidhaan waggaa 34 itti murtaa'e. Dawn'tti daayirektara qorannoo dhimmoota biyyoota Galoo Galaanaa kan ta'e Abdullah Alaoudh BBC Newshour waliin turtii taasiseen gareen mirga namoomaa US kun dhimma Qahtaanii kan dhagahe erga manni murtii murteessee akka tahee fi dhimmicha itti fufanii akka qoratan dubbate. "Himata ishee irratti baname keessatti waanumti yakkaan ishee himachiisu hin jiru," jedha Abdullah. "Himannni ishee irratti dhiyaate baay'ee bal'aadha. Seera farra shororkeessummaa fi farra yakka saayibarii miidiyaa hawaasaa irratti waa maxxansuun yakkamaa nama taasisu, fageenya irraa illee mootummaa qeequu nama dhorku, fayyadamu," jedha. Abdullah akka jedhutti bara darbe irraa kaasee aktivistoonni dubartoota ta'an hedduu dhimmuma miidiyaa hawaasaa irratti barreessudhaan wal qabatee hidhamanii jiru. Namoonni kun hidhaan waggaa dheeraa akka itti murtaa'u sodaa qabu hima Abdullah. "Mootummaan Saa'udii biyyoota lixaatif waa'ee mirga namoomaa dhimma isaa akka hin taane itti himaa jirti." Gareen mirga namaaf falmu fi UK keessa buufate ALQST jedhamu Qahtaanin tiwitara irratti qeeqa barreessiteef qofa hidhamuu isheetti akka gadde ibseera. "Akkuma sodaatame Saa'udii Arabiyaatti sarbamni mirga namoomaa hammaatee argaa jirra," jechuun itti dabalee dubbate. Mootummaan Saa'ud Arabiyaa garuu yaada hin kennine. Ji'uma Hagayyaa gara jalqabaa keessa Yuunivarsiitii Liidsitti barattuu PhD kan taate, Saalmaa al-Shebab hidhaan waggaa 34 itti murtaa'ee ture. Saalman kan hidhamte Amajjii 2021 Saa'ud Arabiyaa deemteeti. Sana booda "namoota jeequumsa uumuu barbaadaniif deeggarsa gochaa turte" akkasumas "oduu sobaa maxxansaa turte" jechuun himatamte. Saalmaa al-Shebab dubartii ganna 34 yoo taatu haadha ijoollee lamaati. Osoo UK dhaa gara Saa'udii hin deemin dura biyyattii keessatti jijjiiramni akka dhufuu fi aktivistiin beekamaan mootii Mohaammad bin Salmaanin hidhamee ture akka gadi lakkifamuuf waamicha gochaa turte. Hidhaan Saalmaa irratti murtaa'e biyyattii keessatti hidhaa cimaa waggaa dheeraa aktivistiitti murtaa'e jedhamee amanamaa ture. Amma immoo kan sana caalu hidhaan waggaa 45 Noora bint saa'id al-Qahtaanitti murtaa'ee jira.


Reeffi loltuu Indiyaa badee turee waggoota 38 booda argame

Reeffi loltuu Indiyaa waggoota 38 dura gaara Himaalyaa keessatti badee argame. Chandrashekhar Harbola fi waayillan isaa 19 osoo Siyaachen keessatti oppireeshinii irra jiranii hurriin isaanitti haguuguun achi buuteen isaanii dhabame. Kun daangaa Indiyaa fi Paakistaan irratti yoo tahu, bara 1984 ta'e. Booda reeffi namoota 15 argame. Garuu kan namoota shanii badee achumaan hafe. Siyaachen dirree waraanaa adunyaa irraa baay'ee ol ka'aa tahe yoo tahu, loltootni biyyoota lameenii sababa hurrii fi cabbiin lubbuu isaanii dhabu ture. Loltuun reeffa harboolaa arge kan loltuu biraa tokkos argeera. Garee eenyu akka tahe sichi adda baha. Maatiin loltuu Harbolaa jedhamuu kan naannoo gaara Himaaliyaa jiraatan reeffi isaa argamuun waan yeroo dheeraa eegaa turanitti qalbiin isaanii akka boqotu dubatan. Sirni awwaalchaa isaa loltootaan dabaalamuun ganda isaa keessatti akka gaggeeffamuuf karoorfameera. Reeffi loltoota waggoota kurnaniif turee yeroo argamu kun kan jalqabaa miti. Gareen sakkatta'insa gaggeessu bara 2014 reeffa Tukaaraam V Paatil waggoota 21 booda argan. Siyaachen bakka Paakistaanii fi Indiyaan iti wal dhaban yoo tahu, naannicha waraana irraa bilisa gochuuf yaalamee hin milkaa'iin hafe. Biyyoonni meeshaa waraanaa nikularaa hidhatan lamaan bara 1984 tti Siyaachen qabachuuf wal waraananii turan. Waggoota 40 boodas ammas loltootni biyyoota lameenii gaara fayyaa namaaf gaarii hin taane keessa buufatanii jiru. Bara 2012 loltootni Paakistaan yoo xiqqaate 129 tahan naannoo cabbii Siyaachen keessatti du'an. Kun Paakistaanii fi Indiyaan naannoo balaafamaa kanaa loltoota isaanii akka baasan waamichi akka taasifamu godheera. Bara 2016 ammoo sababa hurrii jabaan loltootni Indiyaa yoo xiqqaate 10 tahan du'aniiru. Bara 2019 akkasuma loltootni afur yoo du'an biyyootni ollaa kunneen loltoota isaanii baasuuf eeyyamamoo osoo hin tahin turan.


"Gareen TPLF waraana bifa haaraan eegale" jechuun mootummaan himate

Humnoonni Tigraay naannawa daangaa Naannoo Amaarafi Tigraayiti waraana bifa haaran eegalan jechuun mootummaan Itoophiyaa himate. Tajaajilli Kominikeeshinii Mootummaa Federaalaa ibsa baaseen, har’a barii sa’a 11:00 irratti humnootni TPLF adda waraanaa Bahaan: Bisoobar, Zoobilii fi karaa Tekulash haleellaa bananiiru jedhe. Himannaan mootummaa kun kan dhagahame, har'a ganama TPLF "humnoonni mootummaa waraanaa bal'aa nurratti eegalan" jechuun erga himatee boodadha. Humnooni Tigraay walii galtee dhukaasa dhaabuu deeggarsa namoomaa ji'a Bitootessaa keessa labsamee ture cabsuu ibsi Tajaajila Komunikeeshinii Mootummaa Federaalaa ni agarsiisa. Waraana har'a ganama bifa haaraan eegalame jedhame kanaaf humnoonni lachuu gamaa gamanaa wal himataa jiru. Mootummaan ibsa baase kanaan, humnoonni mootummaa haleellaa humnoonni TPLF irratti gaggeessan "milkaa'inaan" ofirraa qolataa akka jiru beeksise. Lolli bifa haaran eegale kun rakkoolee namoomaa duraanuu haalan hammaataa ture caalmatti rakkisaa taasisa jedhamee yaaddoo uumee jira. Waraana guyyaa har'aa bifa haaraan eegale kana dursee kan himate garee TPLF dha. Itti aansun mootummaan waraanicha kan eegale garee TPLF dha jechuun ibsa baase. Mootummaan ibsa isaa keessatti, "Yeroo dhiyoo as jaleewwan isaa guutuu addunyaa keessaa jiran bakka rafanii turanii dadammaquun isaanii duula waraanaa kana piroppaagaandadhaan dabaaluf kan kaayyeeffateedha" jedha. "Raakkoon guutummaa Itoophiyaa furmaata kan argatu karaa nagaa qofaani kan jedhu ibsi mootummaa kun "garichi jaalatees jibbes gara filannoo nagaatti akka dhufu gochuuf mootummaan tarkaanfii barbaachisu hunda ni fudhata" jedha. Filannoo karaa nagaa dhugoomsuuf koree Nagaa hundeessuun hojiitti galchuu fi meesaalee barbaachisoon gara Tigiraayitti akka geeffaman gochuu mootummaan ibsee jira. Ibsi mootummaan baase kun humnootni TPLF ji’oota Jahan darban keessa, "Marfamicha ni cabsina, human keenyatti amanna, lafa Tigiraay weerarame ni deebisna,’’ jechuun dhaadachaa turan jedhe. Torban darbee kaasee ji'ootaaf dubbii ijoo kan ture dhimmi marii araaraa TPLF fi Mootummaa Federaalaa danqamaa akka jiruufi waraanni akka haaraatti eegaluufi dubbiin jedhu dhagaahamaa tureera. Waraana Waliinii Itoophiyaa erga eegalee ji'ootni 20 ol lakkaawwan kana xumuruuf tattaaffii godhamuuf mootummaan Itoophiyaa garee marii irratti hirmaatu ijaaree qajeelfama marii araaraa kana ilaallatus qopheessuu ibseera. Dabalataan mootummaan humnootni TPLF deeggarsa alaa argatan waliin tahuun waraanicha itti fufuuf fedha akka qaban agarsiisaa turan jedhe. Mootummaan kana haa jedhu malee TPLF ulaagaawwan marii nagaaf barbaachisan lafa gochuun karaa nagaa xumuruuf fedha akka qabu ibsaa ture. Marii Gamtaa Afrikaa jalatti gaggeeffama jedhamee eegamaa tureefis qophii akka tahan ibsaniiru. Garuu TPLF mariachi Gamtaa Afrikaa caalaa jaarsummaa pirezidaantii Keeniyaa Uhuuruu Keeniyaataan akka gaggeeffamu barbaadu.


Maqaa dhaaba Koloneel Mangistuun  ijaaramuuf gaaffiin dhiyaate beekamtii Boordii Filannoo dhorkame

Boordiin Filannoo Biyyaalessaa Itoophiyaa maqaa dhaaba dura biyya bulchaa turan 'Ye Itoophiyaa Sartoo Adderooch Paartii' (Isappaa) jedhuun dhaaba akka haaraatti ijaaramuuf gaaffii dhiyeesse kufaa godhe. Maqaan kun waggoota 30 dura Paartii Koloneel Mangistuu Haayilamaariyaam yeroo ta'u yeroos paartii takkittii biyya keessa tureefi biyya bulchaa turedha. Moggaasa erga mootummaan inni ijaare kufee booda seeraan ala jedhamee dirree siyaasaa Itoophiyaa keessaa badee kanaan ijaaramuuf gaaffiin kan dhiyaate Caamsaa darbe ture. Boordiin filannoo gaaffii maqaa dhaaba Koloneel Mangistuu Haayilamaariyaamiin ijaaramuuf dhiyaate sababa hin fudhanneef yeroo ibsu, paartii amma dura galmaahee beekamuun deebi'anii galmaahuun sirrii miti jedheera. Filattootatti dubbii bitaa galcha yoo ta'e ykn burjaajii uuma yoo ta'es fudhatama hin qabu jedheera. Inni ijoon garuu labsiin ''dambii hiriira nagaafi marii siyaasaa'' jedhu kan kufaatii Dargii booda ragga'ee ammallee hinshaaramne dhaaba  'Ye Itoophiyaa Sartoo Adderooch Paartii' jedhamuun ''farra-dimookaraasiifi dhaaba yakkamaa'' jedhee labsuu isaati. Boordichis dhaaba seenaa Itoophiyaa keessatti dhiibbaa uumeen walfakkachuu qofa osoo hin taane yakkamaadha sababa jedhameef gaaffichi kufaa ta'uu ibseera. Gaaffii dhaaba kanaa fudhachuun labsii hin shaaramne akka shaarametti fudhachuu, dhaaba diigames jiraa gochuu ta'a jedheera. Sababoota boordiin filannoo gaaffii dhaaba kanaa fudhatama dhabsiise keessaa tokko yeroo filannoo nama waliin dhahuu danda'a kan jedhuudha. Xalayaa walitti qabduun boordichaa Burtukaan Miidhaksaa irratti mallatteessan irratti miseensotni paartii kanaa maqaa biraatiin ijaaramanii siyaasa keessatti hirmaachuufi mirga guutuu akka qaban ibsameera. Kufaatii sirna mootiin booda buulchiinsa loltootaa jalatti kan kufte Itoophiyaan sirna Dargii koree loltoota waraanaan hundaa'e jalatti waggoota 17'f bulteetti. Dargiin ilaalcha Sooshaalizimii leellisuun bulchiinsa loltootaa yeroo erga ijaaree booda waggoota 10 booda bara 1977 ayyaana yaadannoo warraaqsaa 10ffaa irratti dhaaba 'Ye Itoophiyaa Sartoo Adderooch Paartii' jedhu ijaarrate. Dhaabichi dhaaba siyaasaa Itoophiyaa takkattii bara sana ture ta'ee Koloneel Mangistuu Hayilamaariyaam kan amma biyya ala baqarra jiraniin hoogganama ture. Ta'us Dargiin maqaa dhaaba kanaan ijaaramee osoo waggaa shan caala hin turiin gara caalu qabsoo hidhannoo ABBUT fi Adda Bilisummaa Eertiraan injifatamee aangoo dhabeera. Labsii sana booda bayeen dhaabichi dhaaba ''yakkamaa'' waan jedhameef aanga'ootni olaanoon isaa kaan ajjeefamanii kan hafan hidhaatti guuramaniiru. Kanneen hiree argatan ammoo biyyaa bahaniiru. Sababa umrii isaaniin kan lubbuu dhaban akkuma jiran kanneen waggaa 20'f hidhamanii bilisa bahan gariin kutaalee biyyattii adda addaa keessa jiru. Namoota eenyummaan isaanii ifatti hin beekamneen maqaa 'Ye Itoophiyaa Sartoo Adderooch Paartii' jedhuun ijaaramuuf ji'oota dura gaaffiin dhiyaachuun dubbii seenaa kanarraa kan ka'e dubbii ijoo ta'ee ture.


MM Finlaand mana jireenyaasaaniitti dubartoonni qullaa suuraa kaanaan dhiifama gaafatan

Ministirri Muummee Finlaand Saanaa Maariin manasaaniitti dubartoonni lama mudhii ol qullaa suuraa ka'uun erga mul'atanii booda dhiifama gaafatan. Dubartoonni lameen mudhii olitti qomee osoo hin kaa'atanii fi osoo waldhuungatanii suuraa ka'an kunneen namoota bebbeekamoodha. Hiriyoonni Ministira Muummee kanaa wayita mana qondaala kanaatti affeeramana ture suuraa kana kan ka'an. Ministirri Muummee kun tibba darbes erga wayita isaan shubbisan viidiyoon mul'isu gadhiifamee booda akkaan qeeqamaa turan. Qoricha sammuu hadoochu fudhachuun shakkamanii qorannoon irratti taasifamus garuu bilisa ta'aniiru. Alanas suuraan dubartoota bebbeekamoo kunneenii miidiyaa hawaasummaarratti akkaan qoodameera. Ministirri Muummee kun ''suuraaleen kunneen fudhatama kan qaban miti,'' jedhaniiru. Dubartoonni kunneen wayita Ministirri Muummee kun Adoolessa darbe sagantaa bashannanaa qopheessan suuraa kana ka'uu ministirri muummee kun ibsan. Suuraa kanas mana fincaanii keessummootaaf qophaa'e keessatti ka'an. Sagantaa qophaa'e tokkorratti osoo shubbisanii kan argaman Ministirri Muummee Finlaand kun, miseensota paartiisaanii fi mormitootaan akkaan qeeqamaniiru. Sagantaa bashannanaa kanarratti dawaa sammuu hadoochu fayyadamuu hin hafan jechuun kan shakke gameessi siyaasaa tokko, akka qorataman gaaffii dhiyeesse. Ministirri muummee kun dhugaatii alkooliin machaa'uurraa kan hafe dawaa sammuu hadoochu akka hin fudhannee fi fudhataniis akka hin beekne falmaniiru. Qorannoo taasifameen bilisa ta'uunsaanii mirkanaa'eera.


Manni Murtii Keeniyaa koonfireensii  komii filannoo pireezidantummaa ilaalu taa'uufi

Manni Murtii olaanaa Keeniyaa bu'aa filannoo pireezidantummaa torban sadi dura gaggeefame irratti iyyannoo dhiyaate ilaaluuf konfireensii gaggeessuufi. Manni murtii kun torban darbe keessa oliyyannoowwan sagal bu'aan Wiiliyaam Ruutoo injifachuu labse akka haqamu gaafatu simateera. Konfiransichi qabxiilee ijoo manni murtichaa adeemsa isaa Wiixata dhufu yeroo eegalu ilaaluun irra jiru adda akka baafatu gargaara. Dura taa'aan komishini filannoo biyyattii Wafulaa Chebukaatii kophaatti Wiiliyaam Ruutoon filannicha injifachuu adeemsi itti labsan seera cabse qabaachuufi dhiisuunis dhimoota ilaalaman keessaayi. Qoodinsa miseensota komishinii filannoo biyyattii torba keessatti dhalatee gareen tokko bu'aan filannoo akka fudhatama dhabu gaafateefi kaan ammoo sirriidha jedhu uumames ni ilaala. Konfiransicha irratti abbootii seeraa torba kan iyyannoo bu'aa filannoo ilaalanii murtee dhumaa dabarsaniini. Abbootiin seeraa kunniin koonfireensii adeemsa seeraa isa sirrii eegaliuun dura dhimmoota oijoo akka ilaalaman dhiyaatan irrattis murtee ni kennu. Himannaa Rutoon miseensota komishinichaa bu'aa filannoo dura dhaabbatan akka ari'aman dhiibbaa godhan jedhamuun deeggartoota Raayilaa Odiingaan dhiyaates ni ilaalu. Akka gareen Odiingaa himatu sagaleen irra deebiin akka lakkaawwamuufi bu'aa isaarratti qorannoon akka godhamus murteessuu malu. Konfiransiin jalqabaa kun televizhiniiwwan biyyattiin kallattiin kan tamsa'udha. Kaayyoon isaas uummatni biyyattii addeemsa kana ifatti akka hordofuu fi baayyina uummataa mana murtiitti qaamaan argamuun hordofuu xiqqeessuufi. Filannoo pireezidantummaa Hagayya 9 gaggeefameen pireezidantii itti aanaan ammaa Wiiliyaa Ruutoo sagalee miiliyoona 7.1 jechuunis dhiibbeentaa 50. 49% argachuun morkataa isaanii Raayilaa odingaa injifatan. Bu'aan filannoo kun torban booda yeroo ifa godhamu miseensota komishinii filannoo torba keessaa afur bu'aan filannoo kun sirriidha jedhanii akka itti hin amannee addatti ibsa baasanii ture. Raayilaa Odingaas bu'aa filannoo kana akka hin fudhanneefi dhimmicha akkuma bara 2017 mana murtii biyyattiitti akka geessan dubbatanii turan.


Ilmi mootii Weelsi Chaarlis maatii Osaamaa Biin Laadan irraa paawundii miiliyoona tokko fudhachuun ibsame

Ilmi mootii Weelsi Chaarliis maatii Osaamaa Biin Laandan irraa paawundii miiliyoona tokko fudhatanii akka turan The Sunday Times gabaaseera. Ilmi mootii Chaarlis Osaamaa Biin Laadan erga ajjeeffameen waggoota lama booda bara 2013tti obbooloota Biin Laadan lama irraa qarshii kana fudhchutu ibsame. Maallaqichas kan fudhatan dhaabbata tola-ooltummaa Wales's Charitable Fund (PWCF) jedhamuuf akka ta’etu gabaafame. Chaarlis osoo maallaqicha hin fudhatiin dura manni jireenyaa isaa (Clarence House) dhaabbata tola- oltummaa dhimmicha gadi fageenyaan qorateera kan jedhe yoo ta’u, dhimmichaaf bifa gara biraa kennuun sirrii miti jechuun BBC’f deebii kennan. Walitti dhufeenyi Biin Laadan maaticha waliin qabu bara 1994tti kan adda cite yoo ta’u, obbolaan maallaqicha Chaarlisiif kennaniiru jedhamanis kan sochiilee Biin Laadan waliin hidhatan qaban ta’uufi dhiisuun ifaa miti. Akka gabaasichaatti ilmi mootii Chaarliis maallaqicha mana isaatti argamuun hoggannaa qabeenyaa maatii Saawudii kan ta’e Baakar Biin Laadanii fi obboleessa isaa Shaafiiqi harkaa fudhatan. The Sunday Times Chaarliis maallaqicha akka hin fudhanneef karaa Clarence House fi dhaabbata tola- ooltummaatiin gorsi kennamuf illeen diduu isaanii maddeen eeruun gabaase. Haata’u malee walitti qabaan dhaabbata tola-ooltummaa The Prince of Wales Charitable Fund, Sar Ayeen Cheeshaayer bara 2013 irratti kennaa sana fudhachuuf murtee irra kan gahame erga namoonni olaantummaan dhaabbaticha hogganan shan dhimmicha ‘‘of eeggannoon’’ erga qorataniin booda jechuun dubbatan. Dura taa’aan dhaabbata tola-oltummaa Sar Ayeen Cheeshaayer erga maallaqicha fudhachuuf murteerra hin gahamiin dura mootummaa dabalatee maddeen garaagaraa irraa odeeffanoo walitti qabuu dubbataniiru. Sunday Times kennaan maallaqaa kuni Waajjira Dhimma Alaa UK waliinis raggaasifamu gabaaseera. Dhaabbanni ilma mootichaa PWCF dhaabbilee tola-oltummaa UK keessatti galmaa’anii fi kanneen biyyoota duri Ingliziin bitaman keessatti hundeeffamaniif kan gargaaru dha.


Hogganaan duraanii Burkinafaasoo ajjeechaa Toomaas Sanakaaraaf dhiifama gaafatan

Hogganaan duraanii Burkinaafaasoo ajjeechaa Toomaas Saankaraaf dhiifama gaafatan Pirezedantiin duraanii Burkinaafaasoo Bilas Komporee maatii Toomaas Sankaaraa dhiifama gaafatan. '‘Wayitan Pirezedantii turetti gochan dalagee hundaaf uummata Burkinaafaasoo dhiifaman gaafadha, keessattuu maatii obboleessaa fi hiriyaakoo Toomaas Sankaaraa,’’ jedhe Aab Kompareen. Sankaraan hogganaan duraanii Burkinaafaasoo jaalatamaa wayita fonqolcha mootummaa bara 1987 biyyattii keessatti gaggeeffamu ajjeefamedha. Ebla 2022 Aab Kompareen ajjeechaa Sankaaraa keessatti qooda qaburra ka’uun  osoo qaamaan hin dhiyaatiin hidhaan umurii guutuu itti murteeffame ture. Kompareen yeroo hundaa ajjeecha sankaraa akka balaa tasaa raawwatameetti ibsaa ture. Pirezedantiin duraanii Burkinaafaasoo Komporeen bara 2014 irraa kaasee biyya ollaa Burkinaafaasoo kan taate Kootiidivuhaar (Ivory Coast) keessa jiraataan kan ture. Komporee ganna 27’f biyyattii bulchaa erga turanoo booda warraaqsa Burkinaafaasootti dhalateen aangoorra fonqolfaman. '‘Wayitan hogganaa biyyattii turetti badii qaqqabe hundaafi diraamaa ajaja koo   jalatti miidhamtoonni hundaaf maatii isaanii dhiifaman gaafadha. Itti gaafatamummas nan fudhadha. Ammarra eegalee lafa akaakkayyoota keenyaarratti galma waloo keenyaa deebisne ijaaruurratti gara fuulduratti tarkaanfanna,’’ jedhan. Dhaamsi kun hoggannaa waraanaa biyyatti Amajji darbe fonqolcha mootummaa gaggeeffameen aangoo qabatan Sandoogoo Damibaatiif ergame. Jalqaba ji’a kanaatti Letenaal Koloneel Damibaan Aab Kompooreen biyya olllatti baqataniiraa gara Burkinaafaasootti deebi’anii marii aararaa pirezedantoota biyyyattii duraaniirratti akka hirmaatan affeeranii turan. Sankaaraan Afrikaanota kaan biratti maqaa '‘Che Guveera Afrikaa,’’ jedhamee kan beekamu yoo ta’u, ilaalcha farra gita bittarratti qabuu jireenya salphaa qananiin itti hin heddumanne jiraataaa tureefi Afrikaa keessatti gootummaa isaatiin yaadatama. Waggaa 33tti aangoo kan qabatee ture Sankaaraan duula mallaammaltummaa irratti gaggeesse, baasii fayyaa fi barnootaaf ol guddisuun yaadatama.


Bu’aa filannoo Keeniyaa Odiingaafi Ruutoon irratti kokkee walqabaa jiran irratti komiin yoo dhiyaate maaltu ta’a?

Filannoon pirezidaantummaa Keeniyaa Kibxata Hagayya 9, 2022 gaggeeffame amma sagaleen lakka’aamaa, lammiileenis hawwiidhaan bu’aa isaa eegataa jiru. Waggoota shanan dhufan biyyattii hoogganuuf kaadhimamtoonni afur kan dorgoman yoo ta’u, ammatti qabxii olaanaa argachuun baayyee walitti dhiyaatanii dursaa kan jiran Pirezidaantii Itti-aanaa yeroo ammaa Wiiliyaam Ruutoofi Ministira Mummee duraanii Raayilaa Odingaa dha. Walitti dhiyaachuun qabxii dorgomtoota gameeyyii siyaasaa kanneenis deeggartoota isaanii takka gammachuun, takka ammoo gaddaan mataa naannessaa kunoo guyyaa sadaffaa qabateera. Biyyi sirna haqaa foyya’aa akka qabdu himamu Keeniyaan, adeemsa lakkoofsa sagalee filannoo miidiyaalee biyyattii garaa garaatiin kallattiin dabarsaa jirti. Guyyoota muraasa keessattis bu’aan filannoo kanaa aangoon kan kennameef Komishinii Filannoo (IEBC) tiin ni ibsama jedhamee eergama. Lammiileen biyyattii miiliyoona 22 ta’an filannoo kanarratti sagalee kennuuf kan galmaa’an yoo ta’u, isaan keessaa miiliyoona 14 kan ta’an namoota bakka nu bu’u jedhaniif sagalee kennuu isaanii odeeffannoon Komishinii Filannoo biyyattiirraa argame ni mul’isa. Dorgomtoota pirezidaantummaan alattis, seenaataroonni, miseensoonni bakka bu’oota ummataa biyyattifi kaawuntiiwwanii, akkasuma bulchitoonni kaawuntiis filatamaniiru. Kanneen keessaa baayyee qalbii lammiilee hawwataa kan jiru dorgommii cimaa maanguddoo Raayilaa Odiingaa kan yeroo shanaffaaf pirezidaantummaaf dorgomaa jiruufi pirezidaantii itti-aanaa Wiiliyaam Ruutoo jidduutti gaggeeffamuudha. Lakkoofsa sagalee hanga ammaatti taasifameen lamaan isaanii olaantummaan dursaa jiraachuu alatti sagaleen dorgomtoonni kunneen lamaan argatan baayyee walitti siquun isaa ammoo caalaa lammiileen hawwiin akka itti baha iaa eegattan taasiseera. Ministirri Mummee duraanii Keeniyaafi maqaa masoo Baabaa jedhamuun kan beekamn Raayilaa Odingaan yeroo shanaffaaf aangoo pirezidaantummaatiif dorgome. Sagaleen filannichaa lakkaa’amuu erga eegalee kaasees Raayilaan itti-aanaa Pirezidaantii kan ta’an Wiiliyaam Ruutoo waliin wal jijjiruun wal dursaa turan. Bu’aan filannichaas guyyoota muraasa keessatti ifa ni ta’a jedhamee yaadama. Kunis filatamaan filannicha mo’atu tokko injifataa ta’uun isaa baramuuf yoo xinnaate naannoolee filannoo 47 jiran keessaa 24 irratti sagalee parsantaa 25 argachuunsaa mirkanaa’u qabaata. Haata’u malee,  haala amma qabxiin dorgomtoota namoota siyaasaa lamaan jidduutti mul’ataa jiruun tarii erga kan injifate Komishinii Filannootiin labsamee booda carraan qaama kaaniin dhimmicha mana murtiitti dhiyeeffachuu olaanaa akka ta’e himu xinxaltoonni siyaasaa tokko tokko. Bu’aan filannoo kaadhimamaa filannicha injifatee erga ifatti labsameen booda torban lama keessatti sirna muudama aangoo ifatti kakuu raawwata. Haata’u malee, dorgomaa lammaffaan erga bu’aan filannichaa Komishinii Filannoofi Daangaawwan Walabaatiin ifa taasifameen booda komiin dhiyaachuu mala. Yoo akkas ta’e ammoo kan injifate KKomishinii Filannoofi Daangaawwan Walabaatiin ibsamulleen qaamni komii dhiyeeffatu guyyoota torba keessatti mana murtii Waliigalaatiif iyyata dhiyeeffachuu qaba. Manni murtii Waliigalaa biyyatti ammoo iyyanni dhiyaatee guyyoota 21 keessatti murtee bu’aa sana mirkanneessu ykn kuffisu kennuu qaba. Manni murtichaa bu’aa filannichaa kan kufisu yoo ta’e ammoo guyyoota itti aanaan  60 keessatti filannoon biraa akka gaggeeffamuuf murte dabarsuu mala. Gama walabummaa mana murtii Olaanaatiin Keeniyaan biyyoota Afriikaa keessaa akka fakkeenyaatti kanneen eeraman keessaa tokko. Filannoo pirezidaantummaa bara 2019 Keeniyaan gaggeessitee turteen garaagarummaan (irregularities) mul’achuu eeruun akka irra deebiin gaggeffamu ajajuun isaa ni yaadatama. Yeroo sanattis Komishiniin Filannoo biyyatti dorgomaafi kan waggoota kudhan darbaniif biyyattii hogganan Uhuruu Keeniyaataa sagalee miiliyoona 1.4 argachuun filannicha injifachuu labse. Haata’u malee, mormataan Uhuruu waliin bara 2017tti dorgomaa turan Raayilaa Odiingaa, komishinichi ‘’tortoree jira’’ aangoo akka gadhiisu jechuun iyyata dhiyeeffatan. Biyyoota Afriikaa biraa keessattilleen bu’aan filannoo yoo haqamu ni dhagahama. Haata’u malee, dorgomaan mormituu tokko sagalee pirezidaantii irratti komii dhiyeeffachuun mana murtiin komiin dhiyaatee dhugaa ta’uu yoo mirkanneessu kan jalqabaati jedhamee ture. Kanaanis Pirezidaantiin Mana-murtii Waliigala Keeniyaa yeroo sanaa Deeviid Maragaan filannoo Hagayya 8, 2017 gaggeeffame ‘’kan akka heera mootummaa biyyatiin hin deemnedha’’ jechuun akka haqamuufi kufuu murtee dabarsan. Dorgomaafi pirezidaantii yeroo sanaa kan turaniifi amma aangoo isaanii nama filannoo ammaatiin injifatuutti dabarsuuf qophiirra kan jiran Uhuruu Keeniyaataanis, abbootiin seeraa ‘‘namoota nagaa miti’’ (crooks) jechuun aarii isaanii haa ibsa malee, murtee manni murtii olaanaa biyyattii filannoo haquun dabarse akka kabajan himan.


Beeruutiitti namtichi qawween dirqisiisee maallaqa baankii fudhate goota jedhame

Namtichi Beeruutti qawwee hidhate baankii seenun maallaqa qusate fudhachuu waan hin dandeenyef akka maallaqa qusate isaaf kennaniif hojjattoota baankii sa’aatii jahaaf dirqisiise goota jedhame. Liibaanoon haala diinagdee rakkiisaa keessa galuushee hordofee baankiiwwan hanga maallaqa maamilonni baafachuu danda’an irratti seera cimaa kaa’un daangeessite. Namtichi kunis meeshaa waraanaa qabatee baankiicha keessa erga seenee booda boba’aa gadi naquun maallaqni kanfaltii hospitaalaa akka kennamuuf humnaan gaafachu maddi oduu AFP gabaaseera. Namntichi kunis miidhaa tokko malee sa’aatii jahaan booda maallaqa barbaadee kennamuufiin gabaafameera. Namni maqaansaa hin eeramiin kunis wanti inni raawwate ummata biratti dinqisifannaa argateera. Namoonni baankin alati walitti qabamanii turaniis ‘ati goota’ jechuun isa jajan. Obboleessi nama kanaa gaazexessitootatti akka dubbateetti, ‘‘Obbooleessi kiyyaa baankii keessaa doolaara kuma 210 qaba. Baasii hospitaalaa kanfalachuuf doolaara 5,500 barbaadee ture,’’ jedhe. Obbooleessafi abbaan nama kanaa baankiicha ala turanis ‘‘namni hunduu gochuu kan qabu kanuma. Maallaqa kan saanii ta’e argachu qabu’’ jedhan. Miseensi maatii namticha kanaa hospitaalaatti akka argamuufi maallaqichis baayyee isaan barbaachisee akka ture Buufanni TV LBC jedhamu gabaaseera. Buufatichi itti dabaluunis baankichi nama humnaan gara baankichaa cabsee seene waliin erga mari’atameen booda qusannaa isaa keessaa doollaarri kumi 35 kennamuufii gabaaseera. Poolisiinis namtichaafi hojjattoota baankiichaa uggura jala turan fudhee kan bahee yoo ta’u, namticha irratti himannaa haa banamu haa dhiisuu hanga ammaatti kan barame hin jiru. Rakkoo diinagdee bara 2019'tti Liibaanoos mudate dandamachuuf ni dandeessiisa wantoota jettee keessaa tokkoo hanga maallaqa namoonni baankii qaban irra daangaa kaa’uu ture. Kanaan alattis maallaqa biyya alaatii ergamu irrattis daangaa kessee jirti. Haaata’u malee tarkaanfiiwwan kunnen hundi mormii olaanaatu mudataa jira. Rakkoon diinagdee Liibaanoon keessatti mudateen gatii maallaqa biyyattii parsantaa 90 oliin akka dhabu taasiseera.


Filannoo Keeniyaa 2022: Eenyutu pirezidaantii shanaffaa Keeniyaa ta'a?

Keeniyaan filannoo pirezidaantummaa Hagayya 9, 2022 gaggeeffatte jirti. Lammiileenis kaadhimamaa naaf ta'a jedhaniif sagalee kennuun guyyichis xumurame. Filannoo kanarrattis kanneen waggoota ittaanan shaniif biyya bulchuuf dorgoman kaadhimamtoota pirezidaantii afur dabalatee, bulchiitoonni, seenaataroonni, miseensoonni mana maree bakka bu'oota uummataafi bakka bu'oonni gumii kaawintiiwwanii ni filatamu. Bu'aa filannoo kanaarratti kallattiin odeeffannoo haaraa asiin gadiin ni argattu. BBCn odeeffannoo marsariitii Komishinii Filannoofi Daangaawwan Walabaa Keeniyaa (IEBC) idileerratti bu'aalee filannoo pirezidaantummaa duraa kaa'amee irraa fudhata. Komishinichi addemsa mirkanneessuu akkuma itti fufuun, haalli BBCn odeeffannoo bu'aawwan itti haaromsuus harkifachu mala. Seera filannoo Keeniyaatiin, bu'aa filannoo pirezidaantummaa kan labsu IEBC'dha. Filannoodhuma Hagayya 9, 2022 gaggeeffamee kanarratti bakka seenaataraa 47 injifachuuf, dhiiroonni 295 fi dubartoonni 46 dorgomaniiru. Bu'aan isaa maal akka fakkaatu kallatiidhaan dowwadhaa. Filannoo bara 2022 kanaatiif buufataaleen 46,232 kan caaseeffaman yoo ta'u, kunis kan filannoo biyyattiin bara 2017tti irra parsantaa 13.08n caalmaa qabaachuu odeeffannoon Komishinii Filannoo fi Daangaawwan Walabaa irraa argame ni mul'isa. Filannoo Keeniyaa bara 2017 gaggeeffameetti buufataalee filannoo 40,883 ture. Haaluma walfakkaatunis lakkoofsi lammiilee filannoo irratti sagalee kennuf galbaa'anis guddina agarsiiseera. Bara 2017tti filachuun namoonni galmaa'an 19,611,423 yoo turan, bara kana ammoo 22,120,458tu galamaa'e. Kunis parsantaa 12.79 caalmaa qaba. Odeessaalee walfakkaatan dubbifachuuf:


Mormitoota Paarlaamaa Iraaq seenanii minjaala afyaa'iirra ciisuun mormii  dhaggeessifatan

Mormitoonni dhibbaan lakkaa’aman magaalaa guddoo Iraaq Baagidaad, iddoo eegumsa cimaa qabu cabsanii seenuun gamoo paarlaamaa biyyattiitti duudan. Mormitoonni kunneen deeggartoota hoggannaa amantii Muqtaada al-Saadir yoo ta’an, morkataan isaa Mohaammad al-Sudaanii kaadhimamaa Minisitira Muummee ta’ee dhiyaachuu morman. Gartuun siyaasaa Aab Saadar filannoo waliigalaa biyyattiin Onkoloolessa darbe gaggeesite injifateera, garuu filannoon booda waliigalteen dhabamuurra kan ka’e aangoo hin qabatiin hafan. Poolisiin biyyattii gaazii imimmaanessitu itti dhukaasu fi bishaan mormitootatti biifuu ibse. Wayita mormitoonni gamoo paarlaamaatti ol seenan garuu homtuu  gamoo sana keessa hin turre. Mormitoonni kun Baagdaad keessatti iddoo egumsa olaanaa qabu seenan. Naannichatti imbasiiwwan biyyoota garaa garaa dabalatee, gamoowwan biroo hedduu barbaadamaniitu argama. Maddeen  nageenyaa AFPtti akka himianitti, jalqabaarratti qaamoleen nageenyaa mormitoota gamoo paarlaamaa seenuuf deeman dhaabanii turan. taatullee, ’’paarlamaa haleeluu jalqaban,’’jedhan. Mormitoonni  gamoo paarlaamaa seenan ni sirbu, ni dhiichisu, akkasumallee minjaalaarra ciisu. Ministirri Muummee yeroo ammaa Musxafaa al-Kaadhimi garuu gamicha keessaa akka bahan gaafataniiru. Hokkorri biyyattii keessattii dhalate kun wal diddaa gartuuwwan siyaasaa Iraaq gidduutti ganna salgan darban dhalachuun mootummaa haaraa akka hin hin hundeessine gufuu ta’e hordofuun ture. Aab Saadir hoggannaa amantii Islaamaa warreen Shiyaa yoo ta’u, Ameerikaan biyya Iraaq weeraruu mormaa ture. Aab Saadir paartiin isaa filannoo Onkolooleessa darbe biyyattiin filatte injifadheera jedhe. Aab Saadir morkattoota isaanii waliin hojjachuu diduu hordofee gartuu siyaasaa tokkoo hundeessuun hin danda’mne. Deegartoonni Aab Saadir fi inni Mohaammad al-Sudaanii Ministeera Muummee biyyattii ta’uuf kaadhimamaa ta’ee dhiyaachuu mormeera. Aab Mohaammad Iraan waliin hidhata qaba jechuun Aab Saadir fi deeggartoonni isaa kan amanan. Mormii guddichi Iraaqitti bara 2019 kan mudate yoo ta’u,  hawaasni biyyattii  malaammaltummaa, hoji dhabdummaa fi tajaajila hawaasummaa kennamurratti mormii qaban ibsataa turan. Yeroo sanatti namoonni dhibbaan lakkaa’aman ajjeeffamuu isaanii dhaabbannii Hiyuuman Raayits Wooch himee ture.


Duula na filadhaa Keeniyaa: Mana fincaanii qulqulleessuu hanga raafuu muruutti geessise

Namoonni siyaasaa Keeniyaa muraasni filannoo Hagayyaa 9 gaggeeffamu irratti sagalee argachuuf wayita  duula na filadhaa gageessanitti waan addaa raawwataa jiru. Muraasni isaanii haala jireenya qananii keessaa bahuun hanga manneen fincaanii qulqulleessuu, raafuu muruu, shaayii danfisuutti gadi bu'uun kutannoo ummata tajaajiluuf qaban qabatamaan agarsiisuuf yaalaa jiru. Namoota siyaasaa keessaa tokko kan baayyee namoota ajaa'ibsiise Pooliikaarp Igaateeti. Inni magaalaa guddoo Keeniyaa, Naayiroobiitti bottiifi gilaavii harkatti godhachuun mana fincaanii qulqulleesse. Namni kun sakondiiwwan 20 gadii waan ta'uuf mana fincaanichaa wayita qulqulleesseetti hojjattoonni ajaa'ibsiifannaan ilaalaa turan. ''Baroota dheeraaf akka hojii badaatti ilaalamaa ture garuu kun hojii itti-gaafatamummaa qabudha,'' jedhan Aab Igaateen. Yeroo baayyees hojjattoonni magaalicha keessatti manneen fincaanii ajaa'an qulqulleessan baaldiifi haxooftuu moofaa fayyadamu. Aab Ingaateen, kan bulchaa Naayiroobiitiif dorgomaa jiranis, akkasuma osoo konkolaataa dhiqanii, kilabiiwwan halkanii keessaa dhugaatii osoo dhiyeessaniifi muuziqaa xabatanu suuraa ka'an. Namoonni kaanis maaloo mana dhufee daa'ima nuuf haa kunuunsuu ykn hojii mana keessaa nu haa gargaaru jechuun itti qoosaa jiru. Aab Igaateen bara aangoo Maayik Soonkootti Ittaanaa bulchaa Kaawontii Naayiroobii ture. Garuu bulchiinsa bulchaa magaalatii irratti amantaa dhabuu himuun waggaa osoo hin guutiin aangoo gadhiise. Xinxaltoonni siyaasaa jarri kunneen attamiin filattoota akka amansiisan beeku jedhu.  Aab Igaateef dorgomaa cimaan Seenaatara Naayiroobii Joonsan Saakaajaati. Inni mataan isaa qalbii ummataa hawwachuuf osoo daldaltoota daandii irraatii qurxummii, akkasumas timaatimiifi qullubbii supparmaarkeetii osoo hintaane gabaarraa bituu suuraa ka'un qoode. Aab Saakaajaan erga bara 2017 kaasuun senaatar Naayiroobiiti. Innis bulchaaf yoo dorgomu kun kan jalqabaasaati. Jiraattuun Naayiroobii Anni Waambu'i namoonni siyaasaa kunneen hanga yeroo duula na filadhaatti gabaan eessa akka ta'e hin beekan jetti. ''Magaalaa kana keessa jiraachuu baayyee rakataa jirra garuu kanneen dur bakka qaaliidhaa bitatan gaafa akka sagalee kenniinuuf barbaadan dhufanii jireenya keenya hubachuuf waan jiran itti fakkeessu,'' jette BBCn. Bakka bu'aan Kimiliilii Didmaas Baaraasaa ammoo filattoota hawwachuuf jecha konkolaataa isaa baayyee bareedu dhaabuun motooraan deema. Akkasumas, baareellaa konkolaataa isaa gubbaa kaa'ee irra irikatee mul'ata.  Baareellaan mallattoo paartii isaa yoo ta'u, dargaggoota biyyattii ittiin hawwachuufiidha. Aab Baaraasaa akkasumas hoteela baadiyyaa mana biyyoon ijaarame keessatti jiraattoota waliin shaayii wayita dhugu suuraa ka'e. Suraaleen isaa kan biraa ammoo gomjii/sumsuma dhagaa baadiyyaa sadiin maanguddoo waggaa 67tiif wayita akkuma uffata sirrii ufatee jiruutti shaayi danfisuu mul'ata. Gochaa isaa mana keessatti raawwate kanaanis miidiyaalee hawaasaa irratti yaada garaagaraatu itti kenname. Seenaatarri duraanii Boonii Khaalwaal kan irra deebiin lixa Keenyaa Kakaamegaa keessatti dorgomus, kophee isaa daandii kubbaattii haxoofsiifachuu dhaqe. Innis boqqolloo waadamaa nyaataa hanga kopheen isaa qulqulleeffamee xumuramuutti eegaa ture. Suuraa isaa kanas, ''Kazi ni Kazi'' Swahiliidhaan ''waan hundaa yaaluu'' jechuun ibse. Gochaan Aab Khalwale kun yeroo hunda kan hin hojjanne akka ta'u namoonni tokko tokkoo ni kaasu. Bakka Bu'aan Liixa Imbaakaasii Aab Joordii Tuurii ammoo osoo miila duwwaa daandiirra deemanuu suuraa ka'an maxxansuun, ''taateewwan hunda ollaa kiyyaa jaallachuu'' jechuun barreessan. Baatiiwwan shaniin dura ammoo seenaatarri Isaak Mwaa'uraa paartii isaatiin akka bakka bu'aa Naayiroobii ta'uun dorgamaniif sagalee argachuuf imala dheeraa taasisanii ture. Fakkeenyaaf, daldaltoota daandii irratti raafuu muruun bilcheessanii gargaaraa turan.


Baay'inni uummataa Itoophiyaa 2050'tti eessa gaha, yaaddoo moo carraadha?

Dureessi addunyaa kanaa Elaan Maask waltajjiiwwan irratti dubbatu gara caalu irratti waayee baayyina uummataa kaasa. Addunyaaf yaaddoodha jedhee dureessi kun kan kaasu baayyinni uummata addunyaa xiqqaachaa adeemaa laata kan jedhuudha. Abjuu dhalli namaa Maarsiin to'achuu qaba jedhu kan qabu namni kun ''walhoruu, walhoruu qabna'' jedha. Gama kaaniin mootummootni addunyaa baayyinni uummataa dabalaa jira, to'achuuf imammata baasuu qabna jedhanii erga hojjechuu eegalanii bubbulaniiru. Eloon ''bakka tokkotti sassaabamnee waan jiraannuuf malee addunyaan keenya nama hedduu qabachuu dandeessi,'' jedha. Baayyinni uummata addunyaa amma jiru kan walakkeessa jaarraa 20ffarraa turerraa dachaa sadiin dabale. Sadaasa dhufu ammoo biiliyoona saddeet gaha jedhamee eegama. Hanga ammaatti baayyina uummataan sadarkaa jalqabaarra kan jirtu Chaayinaan torbanoota keessatti Hindiin sadarkaan ishee kun fudhatamuuf jedha. Addunyaan kun bara 2020 keessa guddinni baayyina uummataan galmeessite isa baayyee xiqqaadha. Baayyinni uummataa erga bara 1950 isa harkifataadha jedhame kun waggaa 40 booda bara 2060'tti fooyya'ee addunyaan uummata biiliyoona 10.4 qabaatti jedhamee tilmaamameera. Gabaasni haaraan Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii, Hindii fi Itoophiyaa dabalatee biyyootni addunyaa saddeet walakkaa baayyina uummata addunyaaf ni gumaachu jedheera. Itoophiyaa keessatti lakkoofsi uummataa barkurneewwan lamaan darban guddinni agarsiise saffisa harkifataa qabaachaa ture. Akka tilmaama Baankiin Addunyaa ragaalee adda addaa bu'uureffachuun bara 2021 baasetti ammoo, baayyinni uummataa biyyattii bara 2020'tti miiliyoona 115'tti tilmaamamu waggoota kurna sadii dhufan keessatti miiliyoona soddoma soddomaan dabalee bara 2050'tti miiliyoona 205 gaha jedheera. Dhaabbatni Biyyoota Gamtoomanii-UN ammoo baayyinni uummata Itoophiyaa bara 2050'tti miiliyoona 213 gaha jechuun tilmaama. Haala amma jiruun baayyinni uummata Itoophiyaa kana waggaa 60 dura turerra dachaa shaniin dabaleera. Waggoota 50 darban duuti daa'imman umrii shanii gadii akkaan xiqqaateera. Lakkoofsi haadholii dahuumsa irratti du'aniis hir'iseera. Bara 1970 daa'imman umrii shanii gadii 1,000 keessaa daa'imman 244 ta'an akka du'an kan eeru ragaan Baankii Addunyaa, lakkoofsi kun bara 2019 gara 50 gadi bu'eera. Fandiin Daa'immanii Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii (UNICEF) gabaasa bara 2018 baaseen, Itoophiyaa keessatti haati tokko giddugaleessaan daa'imman 4.6 deessi jedha. Akkaa gabaasa haaraa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti baay'ina uummata addunyaa bara 2050'tti biiliyoona 9.7 gaha jedhamee tilmaamuuf biyyoota guddina harka walakkaa gumaachu jedhamanii tilmaamaman saddeet keessaa Itoophiyaan tokko. Gama kaaniin Itoophiyaan biyyoota hiyyeeyyii jedhaman keessaa tokko. Biyyoota saddeet guddina baayyina uummataa addunyaaf harka walakkaa ol gumaachu jedhaman kaanis garri caalu akkuma Itoophiyaa biyyoota hiyyummaa keessa jiranidha. Rippaablika Dimookraatawaa Koongoo fi Taanzaaniyaan Itoophiyaan adda hin jiran. UN biyyoota kunniin keessatti baayyinni uummataa akkaan dabaluu wajjin walqabatee qormaatawwan dhufan irratti akeekkachiiseera. Sadarkaa itti aanaa Barreessaa Olaanaatti hoogganaan damee diinagdee fi dhimmoota hawaasummaa UN Liu Zhenmin ''dabaluun uummataa hiyyummaa xiqqeessuu, hanqina nyaata madaalawaa, dhiyeessii tajaajila fayyaa fi barnootaa rakkisaa godha,'' jedhu. Biyya Landan kan jiraatu ogeessi diinagdee Abdul Mannaan Mahaammad baayyinni uummataa fi diinagdeen adda bahanii kan ilaalaman miti jedhu. Diinagdeen roga sadii qaba jedhu ogeessi kun. ''Tokko humna namaati, lammaffaan kuufama kaappitaalaati, sadaffaan ammoo fooyya'iinsa teeknolojiiti.'' Sadeen kun akka ta'utti qindoomanii jennaan bu'aan dinagdeef buusan olaanaadha jedhu. ''Fakkeenyaaf biyyoota saffisni guddina uummataa itti qabbanaa'e keessatti kuufamni kaappitaalaafi teeknoolojiin isaan yoo gargaare malee diinagdee guddisuu hin danda'an,'' jedhu. Biyyootni akka Itoophiyaas baayyina uummataa fayyadamuun kaappitaala yoo kuusaniif teeknoolojii yoo jajjabeessan jijjiirama fiduu danda'u'' jedhu Abdul Mannaan. Inveestimeentiin teeknoolojii biyyoota akka Itoophiyaaf qaalii ta'a kan jedhan Abdul Mannaan, ''teeknoolojii addunyaan kaan itti fayyadamu galchinee humna namaa waliin itti hin fayyadamnu taanaan balaadha,''jedhu. Rogoota sadan diinagdee dhimma itti bahuu dhabuun rakkoo siyaasaa fida jechuunis akeekkachiisu. ''Kana ta'uu baannaan baayyinni uummataa rakkoo siyaasaa, diinagdeefi hawaasummaa nutti ta'uun isaa shakkii hin qabu.'' Harki caalaan uummata Itoophiyaa dargaggoo ta'uu isaarraa kan ka'e hojii dhabuun isaa rakkoo siyaasa guddaa uumuu akka danda'us dubbatu. Imaammatni diingdee Itoophiyaa baasu maali? Waggoota 15 darban akka imaammataatti yaadni jajjabeeffamaa ture invastimeentii akka ta'e kan eeran Abdul Mannaan, adeemsi kun guddina diinagdee fidus, carraa hojii uumuurratti hanqina qabaateera jedhu. ''Nama baayyee kan nuu qacaru dameen indaastirii hin guddanne. Dameen tajaajilaa garuu guddateera. Kuni ammoo nama baratee hojii dhabe hedduu uumeera.'' Amma kan hordofuun nurra jiru damee ''Indaastirii maanufaakicheriingii guddisuudha,'' jedhu. Omisha irratti hirmaannaa qaamolee dhuunfaa imaammata jajjabeessu qabaachuun ni barbaachisa jedhan. Baayyinni uummataa akka carraatti fayyadamuun barbaachisaa ta'uus hubachiisan. Ministeera Maallaqaa Itoophiyaa keessatti gorsaa olaanaa kan ta'an Biruuk Takkaa (PhD) imaammatni mootummaafi diinagdeen yoo wal sime, baayyinni uummataa carraa malee yaaddoo hin ta'u jedhu. ''Baayyinni uummataa mataa isaatiin rakkoo hin ta'u'' kan jedhan ogeessi kun, qabeenyi uumamaa qabnu baayyina uummataa waliin ida'amee fayidaarra akka ooluu baayyee hojjechuun nurraa eegama,'' jedhu. Waggaa waggaadhaan barataa eebbifamee dargaggoo hojii barbaaduuf carraa hojii madaalawaa dhiyeessuun barbaachisaa ta'uu dubbatu. Kana gochuufis ''imaammatni mijataan qophaa'uu qaba'' jedhu. Carraa hojii Safaricom Itoophiyaa keessa galuun uumaa jiru akka fakkeenyaatti kan kaasan Biruuk, ''dameeleen hin tuqamne hedduun jiru,'' jedhu. ''Mootummaan jijjiirama imaammataa hedduu gochaa jira'' jedhanii Indoonezhiyaa akka fakkeenyaatti fayyadamuun, baayyina uummataa akka carraatti fudhachuun ni danda'ama jedhan. ''Akkuma keenya biyya saba daneettiidha. Baayyinni uummataa ishee kan Itoophiyaan dachaa lamaa oli. Omishini waliigalaa (GDP) ishii tiriiliyoonaa oli (kan Itoophiyaa biiliyoona 117). Indoneezhiyaan waggoota 15 darban gara sirna dimookraasiitti dhufuu ishee dura bu'aa bayii hedduu keessa dabarte. Nuti sirriitti waan itti hin fayyadamneef malee humni qabnu hedduudha.'' Qabeenya Itoophiyaan qabnu baayyina uummataan walsimsiisanii akka ta'utti fayyadamuuf garuu ''nageenyi biyyaalessaa barbaachisaadha'' jedhu. Daayireektarri dhaabbata Imaammata Misoomaa Afrikaa Eeliyaa Zuluum (PhD) gama isaaniin Itoophiyaan ''barnoota, ijaarsa dandeettiifi fayyaan deeggaramtee uummata ishee ce'umsa dinagdeef oolchuu dandeessi'' jechuun BBC'tti himan. Itoophiyaa fi Naayijeeriyaan akka aardii Afrikaatti biyyoota baayyina uummataa guddaa galmeessan keessaati. Lakkoofsi uummata Itoophiyaa waggaa waggaan miiliyoon lama lamaan yeroo dabalu kan Nayijeeriyaa ammoo miiliyoona shan shaniin dabala. Eeliyaa Zuluum ''baayyinni uummataa misoomaa kennaa guddaa ta'a'' jedhu. ''Baayyinni uummataa guddaan jiraannaan, kan barateefi kan leenji'e yoo ta'e diinagdeef gahee guddaa qaba. Haata'u malee faallaa kanaan uummatichi hojii dhabaafi fayyaan isaa kan hin eegamne yoo ta'e badii hordofsiisa.'' Afrikaa keessattii dubartootni gidduugaleessan daa'imman afuriifi shan godhatu. Kun ammoo dubartootni gara barnoota isaanii fagoo deemaa akka hin jirre agarsiisa jedhu ogeessi kun. Bara 1994'tti yaa'ii baayyina uummataafi misoomaa Masriitti gaggeeffamee tureen, maatiin lakkoofsa daa'imman horatuu fi baayyina uummataa to'achuun gahee mootummaa miti jedhamus, mootummaan filannoowwan hunda dhiyeessuu qaba jedhan Eeliyaa Zuluum.


Meeshaaleen waraanaa biyyoonni lixaa biliyoona hedduun Yukireen hidhachiisaa jiran kam fa’i?

Waraana Raashiyaan irratti labsite ofirraa qolachuuf Yukireen deeggarsa meeshaalee waraanaa gurguddaafi ammayyaa akka arjooman irra deddeebiin biyyoota lixaa gaafataa jirti. Pirezidaantin Yukireen Zeleniskiin dhiheenya kana haasaa walgahii NATO irratti taasisaniin, “Olaantummaa meeshaalee waraanaa Raashiyaan nurratti qabdu cabsuu qabna. Meeshaalee waraanaa ammayyaa nu barbaachisa” jechuun dubbatan. Yukireen meeshaalee waraanaa ammayyaa hin argattu taanaan, gara fuulduraatti biyyoonni lixaa fuula fi fuulaan waraana Raashiyaa wajjin wal loluun isaanii waan hin oolle akka ta’e dubbatan Zeleniskiin. Hanga ammaattis biyyoonni 30 ta’an meeshaalee waraanaa gosa garaa garaa Yukireenif arjoomanii jiru. Haa ta’u malee Yukireen meeshaalee waraanaa gurguddaa barbaaddu akka salphaatti argachuu hin dandeenye. Kanaaf ammoo dirree waraanaa irrattis Raashiyaadhan caalamaa jirti. Ameerikaan meeshaa waraanaa Yukireenif laachudhaan ni dursiti. Akka gabaasa Waayit Haawusitti erga Baayiden gara aangotti dhufanii Ameerikaan humna waraanaa Yukireen cimsuudhaf doolaara biliyeena 6.3 arjoomtetti. Ameerikaatti aansun deeggarsa meeshaa waraanaa Yukireenif kennaa kan jirtu UK yoo taatu hanga ammaatti doolaara biliyeena 1.6 arjoomtee jirti. Amma immoo dabalataan doolara biliyeena 1.6 Yukireenif kennuuf karoora akka qabdu ibsitee jirti. Pirezidaant Zeleniskiin garuu kun ammayyuu gahaa akka hin taane dubbatu. Akka Zeleniskiin jedhanitti Yukireen ji’atti doolaraa biliyeena 5 waraanaaf ni baasti. Ogeeyyin saayinsii waraanaa akka jedhanitti, waraana tokko irra aanuuf meeshaalee waraanaa gosa garaa garaa fayyadamuun murteessaa akka ta’e ni dubbatu. Kana qofa osoo hin taane waraana diinaa mo’achuuf leenjii waraanaa gahaa fi dhiyeessii jijjiirraa meeshaalee waraanaa argachuunis murteessa akka ta’e ni himu. Ajaajaa humna waraanaa walii galaa Ameerikaa kan ta’an Jeneraal Maark Miiley, “Meeshan waraanaa kamiyyuu dirree waraanatti jijjiirama adda ta’e fiduu dhiisuu danda’a” jechuun dubbatu. Hanga ammaatti akka arginetti malli meeshaa waraanaa gosa garaa garaa qabu dirree waraanaa irratti jijjiirama fidaa akka jiruudha. Baha Yukireen bakkeewwan Raashiyaan haleellaa ciciimaa itti gaggeessitutti Yukireen meeshaalee waraanaa fageenya dheeraa furguggifaman ishee barbaachisa. Hanaga ammaatti Ameerikaa, UK fi yeroo tokkotti rookkeettiwwan lama furguggisuu kan danda’an meeshaalee waraanaa 10 Yukireenif kennaniiru. Yukireen garuu saffisa waraanni Raashiyaa ittiin deemu dura dhaabachuuf deeggarsa meeshaalee ammayyaa dabalataan akka ishee barbaachisu dubbatti. Meeshan waraanaa Ameerikaa M142 jedhamuu fi fageenya dheeraa irratti rookkeettii furguggisu meeshalee waraanaa Yukireen eegaa jirtu keessaa tokkoodha. Meeshan waraanaa kun gosa rookkeettii dhuka’uutin garaa gara ta’us Yukireenif kan kenname kilomeetira 70 irratti diina haleeluu kan danda’u qofaadha. Raashiyaanis sirna rookkeettii akkanaa dhukaasutti dhiyaatu meeshaa waraanaa ‘Simraach’ jedhamu qabdi. Meeshan waraanaa M142 jedhamu kun kan Raashiyaa caalaa qiyyaafatee kan haleeludha. Meeshaa waraanaa kana biyyoonni akka Awustiraaliyaa, Kanaadaa, fi Ameerikaa Yukreenif kennaniiru. Yukreen 100M777 Hawutzaar jedhamu dhukaatuwwan milimeetira kuma 300 wajjin argattee jirti. Meeshaalen waraanaa fageenyaa dheeraa furguggifaman Yukireenif barbaachisoo akka ta’an ministeerri ittisaa US kana dura ibsee ture. Meeshan waraanaa 100M777 Hawutzaar jedhamu fageenya 40 km irratti mandhee diinaa haleeluu danda’a. Raashiyaan agama isheetin meeshaa kanaan kan wal gitu Gizatinsi B Hawutzar jedhamu qabdi. Meeshaaleen waraanaa gateettii irratti baachun bakkaa bakatti socho’uun danda’amu NLAW (Next generation Light Anti-tank Weapon) jedhamu fi taankii haleeluu danda’u biyyoota lixaa irraa Yukireenif kennameera. Meeshaalee farra taankii ammayyaa 5000 ta’an Yukireen biyyoota lixaa irraa argattee jalqaba waraanaa irratti sirriitti dhimma itti baatee turte. Kanaanis Raashiyaan jalqaba irratti magaala guddoo Yukireen to’achuuf taankota waraanaa heddu bobbaastus meeshaa farra taankii waraan Yukireenin akka malee kasaaran irra gahee ture.  Yukireen taankiwwan bara Sooviyeet omishaman 230 ol Poolandi fi Cheek Rippaabilika irraa argattee jirti. Yukireen gosa taankiwwan kanaa fayyadamuun muuxannoo olaanaa qabdi. Poolandi taankiwwan T-72 jedhaman qabdu Yukireenif erga latten booda UK irraa taankii Chaalenjar 2 jedhaman argattee jirti.  Waraana Raashiyaa fi Yukireen kana irratti xayyaaronni nam maleeyyuu (dirooniwwan) heddu hojiirra oolanii jiru. Dirooniwwan kunneen hojiiwwan akka basaasuu, bakkeewwan haleellan itti gaggeeffamuu qabu eeruu kennuu, meeshaalee garaa garaa bakkaa bakkatti sochoosuf hojiirra oolaa jiru. Turkiin dirooniwwan ittiin beekamte Baraktar TB-2 jedhaman Yukireenitti gurgurtee turte. Kana qofa osoo hin taane kubbaaniyaan Turkii diroonii Baraktar TB-2 omishu dirooniwwan kana Yukireenif arjoomera. Ogeeyyin waraanaa akka jedhanitti diroonin Baraktar TB-2 lafa irraa ol fageenya faana kuma 25 gubbaa balali’uun buufataalee waraana Raashiyaa haleelun meeshaa Yukireenif oolmaa gudda ooledha jedhama. Dirooniwwan kunneen helikoptaroota, taankiwwan, buufata waraana fi misaa’eloota Raashiyaa heddu akka barbaadeessantu himama. Kana malees dirooniwwan kun odeefannoo sochii waraana Raashiyaa hordofuun waraana Yukireenif gabaasa kenna. Kana bu’uura godhachuun waraanni Yukireen waraana Raashiyaa irratti haleellaa garaa garaa gaggeessaa ture.  Jalqaba irra kaasee waraanni Rashiyaa qilleensa Yukireen guutummaatti akka hin to’anneef Yukireen yaalii garaa garaa gochaa turte. Haa ta’u malee pirezidaantin Yukireen Zeleniskiin meeshaa farra haleellaa qilleensa irraa fooyya’aa ta’e akka arjoomaniif biyyoota lixaatti wawwaataa turan. Guyyoota itti aananitti Ameerikaan meeshaa waraanaa farra haleellaa qilleensa irraa ammayyaa NASAMS jedhamu Yukireenif ni dhiyeessiti jedhamee eegama. Islovaakiyaan gama isheetin meeshaa ittisa qilleensaa S-300 jedhamu Yukireenif kennitee jirti jedhama.


Lammiileen Kaanadaa tajaajila bilbilaa fi interneetii guyyaa takkittiif adda citeef beenyaa argachuuf

Lammiilee Kaanadaa miiliyoona 11 caalaniif tajaajila mobaayilii fi intarnbeetii kan kennu kubbaaniyyaan teeknooloojii guddichi Rogers jedhamu erga torbee darbe tajaajilli adda citee booda uummataaf beenyaa kaffaluuf akka jedhu ibse. Kubbaaniyyaan kun ibsa Kibxata kaleessaa, Adoolessa 12, 2022 baase keessatti, ''beenyaan tajaajila guyyoota shaniin walgitu herregameefii maamilootaaf kaffalamaaf,'' jedhe. Tajaajilli kun sa'atiiwwan 15 oliif adda citee kan ture yoo ta'u, sababa kanaan tajaajilli baankii, geejjibaa fi tajaajilaas gufateera. Kanneen dhimma kana hordofan haalli kun ''maaliif'', ''akkamiin'' akka mudate ibsa ga'aa kennuu qaba jechuun gaafatamaa godhaniiru. Kubbaaniyyaan gurguddaa Kaanadaa keessa jiran keessaa tokko kan ta'e Rogers maamiloota miiliyoona 11 Kanaadaa keessaa qaba. Kubbaaniyyaan kun, ''adda cituun tajaajila keenyaa lammiileerratti hagam dhiibbaa akka uume dhagahaa jirra,'' jedhe. Tiwiitarii isaarratti akkas jechuun katabe: Tajaajilli guyyoota lamaaf adda citus, maamiloonni beenyaa guyyoota shanii ni argatu. Qondaaltonni fi uummanni kubbaaniyyicha akkaan komatan, kaan kan ji'a guutuu kaffaluu qaba jedhu, kaan ammoo gochi akkasii kan dhiifamaan bira taramu miti jedhu. ''Tajaajilli telekoomii adda cituun lammiilee Kaanadaa miiliyoonaan lakkaa'aman irraan dhiibaa geessise gonkumaa fudhatama hin qabu,'' jedhan Ministirri Indastirii Kanaadaa Francois-Philippe Champagne. Dhiheessitoonni tajaajila telekoomii tajaajilli isaanii kan adda hin citnee fi yeroo dheeraaf wabii lammiilee akka ta'u mirkaneessuu qabus jedhan. Damee kana kan to'atan Komishiniin Tajaajila  kominikeeshinii fi buufata Raadiyoofi TV Kanaadaa, taateen kun ''akkamiin'',  ''maaliif'' akka mudate, akkasumas Rogers rakkoo walfakkaataan akka deebi'ee hin mudanneef tarkaanfii akkamii akka fudhachaa jiru qorachaa jiraachuu ibseera.


Mormitoonni Siri Laankaa masaraa mootummaa weerarraan pireezidantiin aangoo gadhiisuuf

Erga mormitoonni masaraa mootummaa isaanii weeraruun mana jireenyaa ministira muummee abiddaan gubanii booda Pireezidantiin Siri Laankaa Gotabaya Rajapaksa aangoo gadhiisuuf akka jiran beeksisan. Yeroo balaan kun mudate qondaaltonni lameenuu mana keessa hin turre. Rakkoo bulchiinsa diinagdee mormuun ji'ootaaf sagalee dhageessifataa kan turan mormitoonni, dhumarratti kumaa kitilaan walitti ba'uun gara magaalaa guddittii Kolombootti duuluun manneen qondaaltotaa fi masaraa mootummaa weeraran. Pireezidant Rajapaksa akka aangoo gadhiisus sagalee olkaasuun gaafatan. Pireezidantichi Adoolessa 13, 2022 akka aangoo gadhiisan ibsaniiru. Ministirri Muummee Wickremesinghe gamasaaniin aangoo akka gadhiisan ibsaniiru. Afa-yaa'iin paarlaamaa biyyattii pireezidantichi aangoo gadhiisuuf kan murteessaniif, ''karaa nagaan aangoon akka darbuufi,'' jedhan. Uummanni olaantummaa seeraa kabajuu akka qabus gaafatan. Murteen pireezidantichaa miira gammachuu olaanaan simatameera, magaalattiin gammachuu mormitootaan goolamteetti Taatee Sambataa booda hooggantoonni US mootummaan Siri Laankaa qixa sirrii ta'een gaaffii lammiileef deebii akka kennu gaafataniiru. Siri Laankaa rakkoo diinagdee waggoota 70 darban ishee mudatee hin beekneen raafamaa jirti. Biyyattiin yeroo ammaa midhaan nyaataa, boba'aa fi qoricha biyya alaatii galchiti. Hiriirtonni ji'ootaaf sagalee mormii dhageessisaa turan kunneen rakkoon diinagdee hanqina bulchiinsa gaarii irraa madda jedhu. Aarii kanaan erga dhaadannoosaanii dhageessifatanii booda masaraa mootummaa fi manneen qondaaltotaatti cabsanii seenan. Mormitoonni kunneen kutaa jireenyaa pireezidantichaatti seenuun baacaa fi bashannanaan keessa imalaa turan, darbaniis bakka bishaan daakkii pireezidantichaatti darbuun bishaan daakaa turan. Hiriirtonni kunneen gola pireezidantichaa hunda erga seenanii sakatta'anii booda jireenya qananii manicha keessa jiruu fi waan uummanni miiliyoona 22 ta'u keessa jiru walbira qabuun akkaan mufatan. Pireezidantichi mormiin wayita itti cimu waan qaban guurratanii manicha gadhiisanii ba'aniiru. Kan qe'ee gadhiisanii badan Jimaata darbe yoo ta'u, yeroo ammaa eessa akka jiran BBCn hin qulqulleeffanne. Mormitoonni mana jireenyaa Ministira Muummee handaara magaalaa guddoo Kolomboo jirus abiddaan gubaniiru, garuu isaanis mana keessa hin turre. Ministirri Muummee akka aangoo gadhiisuuf jedhan beeksisanii turan, akkuma viidiyoon ibsa isaanii mul'achuu eegaleen ammoo manni isaanii gubachuun dhagahame. Ministirri muummee kun bulchiinsa paartii hunduu keessatti bakka bu'ummaa walqixaa argatu hundeessuuf jecha aangoo akka gadhiisan ibsanii turan.


Summii bofaa, cidhaan waraabessaafi maariwaanaa dubbii filannoo pireezidantii Keeniyaa mi'eesse

Daa'imummaaan Keeniyaa keessatti karaa gubbaa jiraachaa kan tureefi UKtti ammoo bool'a awwaalaa qotaa kan ture Joorji Wajaakooyaa pireezidantii Keeniyaa ta'uuf dorgomaa jira. Yoo filannoo kan injifatu ta'e summii bofaa, cidhaan waraabessaafi maariwaanaa gara biyyoota alaatti erguun Keeniyaa addunyaa irratti adda duree gochuuf dhaadataa jira. Wanti inni jedhu hojiitti hiikamuu danda'uu isaa namoonni hedduun shakkii qabaatanillee, dorgommii pireezidantummaa ho'aa jiru keessatti gurra akka horatu isa gargaaree jira. Pirofeesarri ganna 63 ogummaa seeraa qabu kun, kaadhimamtoota afur filannoo  Hagayya 09 gaggeeffamuu irratti morkatan keessaa amala addaa qabaachuun xiyyeeffannoo argachuu danda'eera. Kaadhimamaan Paartii Ruuts kun tilmaama amma dura jiruun sagalee kennamu keessaa %4 qofa argate. Morkattoonni ijoon lamaan Raayilaa Odiingaafi Wiiliyaam Ruutoon wal-duraa duubaan tilmaama sagalee %43 fi %39 argatanii jiru. Yeroo jalqabaaf morkataa kan jiru Wajaakooyaaf dhibbeentaan 4 xiqqaa miti jedhu xiinxaltoonni filannicha dhimmanii hordofan. Sagaleen isaa kennamtu dhibbeentaa tokkos taatu, morkattoota ijoo lamaan kan silaa gargar baastu ta'uu malti jechuun, bu'aa filanichaa jijjiiruuf humna akka qabu himu. "Wajaakooyaan akkaataa silaa haala idileetiin namni itti kolfuun filannicha irratti dorgomaa jira, haata'u garuu qalbii dargaggoota magaalaa fi baadiyyaa aariifi miidhama qabanii hawwachuu isaa shakkiin hin jiru. Saba, naannoo fi amanamummaa paartii siyaasa Keeniyaa keessatti beekamuun osoo hin qabamiin deeggartoota horateera," jedha gaazexaa Keeniyaa 'Daily Nation' irratti kan barreessu Machaariyaa Gaayitoo. Duula na filadhaa irratti pirofeesar Wajaakooyaan akka kaadhimamtoota biroo suufii fi karavaata osoo hin taane, tiishartii fi kofoo gaaf idilee uffatamu uffatee, shaashii mataatti hidhatee mul'ata. Kana gochuu isaatiin gartuu namoota siyaasaa Keeniyaa malaammaltummaan yakku keessa akka hin jirre agarsiisa. Sirboota reegeen shubbisuun akkasumas quba isaa akka nama maariwaanaa xuuxuu fakkeessuun deeggartoota isaa nagaa fuudha. Filannicha kan injifatu ta'e qonna maariwaanaa seera qabeessa gochuun tajaajila indastirii fi fayyaaf akka oolu nan taasisa jehuun dubbata. Kana gochuunis rakkoo Keeniyaa gurguddoo lama, liqaa biyyaalessaa biyyattiirra tuulameefi hoji-dhabdummaa akka furu hima. Keeniyaan omisha maariwaanaa irraa waggaatti shilingii tiriiliyoona 9 (doolaara bil. 76) argachuu dandeessi kan jedhu wajaakooyaan, silaa mootummaan "beesee cabduu liqeeffachuuf hin dirqamu" jedha. "Biyyoonni Lixaa maariwaanaa seera qabeessa godhanii jiru, nuyi maaliif hin goonu?" jechuun gaafata. Dubbii isaa kana ragaan deeggare dhiyeessuu baatullee duulli na filadhaa isaa maariwaanaa tajaajila indastirii fi fayyaaf oolchuu bu'uura godhata. Marsariitiin dhugummaa odeeffannoo qulqulleessu 'Africa Check' jedhamu, karoorri isa kun kan nama dogoggorsudha jedhe. Ta'us garuu marsaalee hawaasaa irratti ijoo dubbii ta'uufi, qalbii dargaggoota hojii dhabeeyyii hedduu hawwachuurraa isa hin dhorkine. Karoorri pirofeesar Wajaakooyaa kun hojiirra yoo oole Keeniyaa tarree biyyoota akka Leseettoo, Afrikaa Kibbaa, Zaambiyaa fi Zimbaabuwee maariwaanaa gabaa addunyaa irratti gurguruuf yaalaa jiranii hiriirsa. Daldalli maariwaanaa addunyaa bara 2028tti doolaara biliyoona 70  gaha jedhamee tilmaamama. Ofii gonkumaa maariwaanaa xuuxee akka hin beekne kan himu pirofeesar Wajaakooyaa, yoo seera qabeessa kan godhamu tahe gammachuu ibsachuuf akka xuuxu dubbateera. "Erga seera qabeessa godhamee booda yoo xuuxame rakkoon inni qabu tokkollee hin jiru," jedha. Waldaan Kaatoliikii Keeniyaa yaadni nama kanaa dargaggoota araadatti jajjabeessa jechuun balaaleffattee jirti. "Sababa araadaatiin maatiin diigamaa jira, hokkorri hanga du'aatti nu mudachaa jira" jedhan bishoop Jeems Maariyaa Waayinaanaa. Kontiraataa mootummaan pireezidantii barri aangoo isaanii xumuramaa jiru Uhuuruu Keniyaataa Chaayinaaf kenne hunda keessa deebi'ee akka ilaaluus Wajaakooyaan waadaa galee jira. Liqaa biyya alaa Keeniyaarra jiru keessaa dhibbeentaan 21 kan Chaayinaati. Chaayinaan waliigaltee akkamiin daandiiwwan fi daandii baaburaa akka ijaaraa turte ifaa miti. Dubbiin ijoon biraa pirofeesar Wajaakooyaatti gurra hore dubbii horsiisa bofaati. Horsiisi bofaa utubaa diinagdee Keeniyaa ta'uu danda'a jedha. Summiin bofaa kan inni "warqii caalaa qaaliidha" jedhu farra summii bofaa akkasumas qorichoota kaan tolchuuf oola jedha. Foon bofaa ammoo biyyoota akka Chaayinaa nyaataaf itti fayyadamanitti ergama jedha. "Kanarraa waggaatti galii doolaara biliyoona diinagdee keenya tumsu argachuu dandeenya" jedha Wajaakooyaan. Yaada isaa kana deeggaruuf garuu ragaan dhiyeesse tokkollee hin jiru. Itti dabaluun Keeniyaan cidhaan waraabessaa biyyoota akka Chaayinaa keessatti akka qorichaatti tajaajilu gara alaa erguu qabdi jedha. Kun ammoo Maariwaanaa caalaa galii argamsiisuu akka danda'us dubbata. Dubbiin isaa kun gareelee eegumsa bineensotaa irratti hojjetan akkasumas waldaa hakimoota bineeldotaa Keeniyaa dheekkamsiisee jira. "Daldalli cidhaan waraabessaa fi bofaa dhorkaadha. Sanyii bineeldota kanaa balaaf kan saaxiludha," jedha waldaan hakimoota bineeldotaa. Itti dabaluunis yaadni isaa kun "weerara dhukkubaa birootiif ka'uumsadha" jechuun vaayirasii fi baakteeriyaan waraabessaa fi bofarraa gara namaa akka tamsa'an godha jechuun akeekkachiise. Namootni xiyyeeffannaa barbaada jechuun isa qeeqan akkuma jiran, bu'aa bahii jireenyaa hedduu keessa darbe pireezidantummaaf dorgomuuf gahuu isaatti kan isa dinqisiifatanis jiru. Baadiyaa Keeniyaa keessatti kan dhalate Joorji Wajaakooyaa ijoollummaan maatiin isaa gargar bahuu hordofee, Naayiroobiitti jireenya karaa gubbaaf saaxilame. Amantoota mana amantaa 'Hare Krishna' jedhamuun karaa irraa kaafamee mana amantichaa keessa jiraachaa ture. Booda achumatti luba ta'e. Deeggarsa argateen barnoota sadarkaa lammataa xumuree poolisii Keeniyaatti makame. Gulantaa garagaraa keessa darbuun kutaa tikaa gahe. Hojii irratti iccitiin ajjeechaa ministira haajaa alaa Keeniyaa Roobart Uukoo kan bara 1990 ajjeefameen wal-qabatu harka isaa galuu kan himu Wajaakooyaan, sababa kanaan hidhamee dararamuu dubbata. Booda gargaarsa Imbasii Ameerikaa Naayiroobii jiruun biyyaa baqate. Aab Uukoon mana jireenyaa pireezidantii biyyattii yeroosii Daani'eel Araap Mooy keessatti akka ajjeefame bara 2010 qorannoon hanga bira gaahamuutti hibboo ta'ee ture. Biyyaa baqatee gara UK erga godaanee booda yuunivarsiitii Wolverhaampitan keessatti osoo barachaa jiruu hojiilee akka waardiyyummaa, bool'a awwaalaa qotuu fi reeffa dhiquu hojjechu hima. Hojiiwwan kunneen "garraamii fi bilchaataa" akka ta'u isa gochuu Deeyilii Neeshinitti himeera. Seera barachuu kan himu Wajaakooyaan UK keessatti sochii siyaasaarratti hirmaataa ture. Pireezidantii Gaanaa bara 1981 hanga 2000 biyyattii bulchan Jeerii Roowliing waliin hojjechuus hima. Pirofeesar Wajaakooyaa booda gara US godaanuun achitti haadha warraa isaa Afrikaan-Ameerikaan taate waliin bultii ijaarrate. Ijoollee sadis waliin horaniiru. US keessattis dhaabbilee barnootaa garagaraa keessatti barachuu hima. Yuunivarsiitii Waaldan irraa PhD argateera. Walumaagalatti barnootaa seera godaansaa, idil-addunyaa fi baqattummaan digirii 17 akka qabu hima. Gaayitoon kana yoo ibsu "yeroo barnoota kana hunda ta'anii barachuuf barbaachisu caalaa digirii isaatu irra baay'ata" jedha. Pirofeesar Wajaakooyaan pireezidantii Keeniyaa ta'uuf dorgomuu akka fedhu himatee bara 2010 gara Keeniyaa deebi'e. Yeroos karoora isaa san itti dhiisullee filannoo bara kanaa irratti filatamuuf duula na filadhaa gochaa jira. Gaazexaan Keeniyaa beekamaan 'The Standard' jedhamu "taatee addaa duula na filadhaa keessatti qalbii namoota hawwate" jechuun isa ibse. Wajaakooyaan hojii fi jireenyi dhibiin madaala akka eeggatu torbanitti guyyaa hojii afur qofatti akka xiqqeessu waada galuunis ijoo dubbii ta'eera. Musliimonni Jimaata, warri Adiveentiistii Sanbata, Kiristiyaanonni kaan ammoo Dilbata akka waaqeffatan guyyoota sadan ayyaana godheen labsa jedhe. Kana qofa miti adabbii du'aa deebisee seera qabeessa gochuun namootni malaammaltummaan yakkaman, ugaalii (nyaata marqaa fakkaatu boqqoolloo irraa tolfamu) haga tokko erga nyaatanii booda filannoo isaaniitiin rasaasaan ykn ammoo fannifamanii akka ajjeefaman gochuuf waadaa seeneera.


Pireezidantiin Ruwaandaa waggaa 20 dabalataaf biyya bulchuu akka fedhan himan

Hogganaan Ruwaandaa waggaa 20f biyyattii bulchan waggoota 20 dabalataaf aangoorra turuu akka yaadan himan. Pool Kaagaameen  filannoo bara 2024tti taasifamurratti pireezidantummaaf ammas akka dorgoman TV Firaansitti himaniiru. Bara 2015tti heera biyyattii jijjiiruun hanga bara 2034tti aangoorra  turuuf haala mijeeffatan. Filannoo pireezidantummaa waggaa shan dura adeemsifameen, hogganaan kuni dhibbeentaa 99 akka mo'atan gabaasaaleen bahan agarsiisu. Kanneen biyyaa ala jiran garuu filannoo sobaa turee ittiin jedhan. Kana booda filannoo irratti hirmaachuu akka barbaadan kan gaafataman namni ganna 64 Kaagaameen: ''Kana booda waggaa 20f hogganuuf yaada qaba. Kana gochuuf rakkoo tokkoyyuu hin qabu.  Filannoon dhimma uummataati,'' jedhan. Hogganaan dhaabbata mirga namoomaaf falmu  'Human Rights Watch' Gidduugala Afrikaa, Leewiis Mujee, ''waan nama dinqu uummanni hogganichi akkas yaada jedhee eeguu dhiisuusaati,'' jechuun BBCtti himan. ''Ruwaandaa keessatti mootummaa mormuu akka malee balaafamaa dha. Mormituu siyaasaa dhiisiitii, sirni abbaa-irree kuni yeroo murtaa'eef itti fufunsaa hin oolu,'' jedhe. Ogeessi seeraa mootummaa Ruwaandaa qeequun beekamu Chaarlas Kambaandaa, yeroo amma Ameerikaa jiru, ''hogganaan kuni waggaa 20 biraaf yoo itti fufe Ruwaandaan jaanaba taatii,'' jedhe. Lammiileen Ruwaandaa ammayyuu sodaa keessa jiraatuu, qondaaloti sadarkaa ministiraa irra jiran keesaa namni tokkoo ol aangoo kan hin gadhiisne waan sodaataniif akka tahe natti himaniiru jechuun himata. Pireezidant Kaagaameen garuu kora Waldaa Biyyoota Impaayara Biriitiish  jala turanii(Commonwealth) magalaa guddoo biyyattii Kigaaliitti adeemsifame irratti qabiinsa mirga namoomaa ilaalchisuun biyyisaanii haala gaariirra akka jirtu himan. Baatiiwwan muraasa dura UK'n  karoora koluugaltoota biyyashee jiran Ruwaandaa taa'aanii adeemsa isaanii akka hordofan garas erguuf murteessuu beeksistee turte. Dhimmi kunis UN'n kan balaaleeffatame yoo tahu, dhaabbatichi '' nama akka miyaatti gurguruu,'' jedheera. Waajirri Booriis Jonsan garuu isaan aangoo gadhiisanillee dhimmicha raawwachiisuuf akka itti cichu kakateera. Kaagaameen bara 1994 aangootti kan dhufan yoo tahu, finciltootni duguuggaa sanyii akka dhaabsisn gargaaranii turan. Ergasii guddinaa akka leellisaniitti of ilaaluu hogganaan kuni, qeeqxonni isaanii aangoo to'atanii turuu barbaadu jechuun isaan komatu.


Pireezidantiin Siri Laankaa aangoo gadhiisuu labsanis mormitoonni garuu masaraa hin baanu jedhan

Mormiitoonni Sirii Laankaa hiriira bahan, hanga pireezidantii fi ministirri muummeen biyyattii aangoosaanii gadhiisanitti masaraa mootummaa qabatanii akka turan keessaa akka hin baane ibsan. Pireezidant Gotabaya Rajabaksa aangoo gadhiisuu isaanii waajjirri ministira muummee biyyattii mirkaneessus hiriirtonni ammallee masaraa mootummaa akkuma weeraranitti jiru. Masaraa mootummaa fi mana jireenyaa Ministira Muummee Rani Wickremesinghe to'atanii kan jiran mormitoonni, iddoowwan bashannaa mooraa kunneen keessa jiranitti bashannanaa jiru. Paarlaamaan biyyattii pireezidantichi Adoolessa 13, 2022 akka aangoo gadhiisuuf jedhan ibsullee, lammiileen mormiif hiriira ba'an garuu ibsa paarlaamaa kana shakkuun masaraa gadhiisuu didan. Ministirri Muummee Wickremesinghe akka aangoo gadhiisan pireezidantichaan itti himamuu ibsanii ture. Garuu ajaji barreeffamaa kallattiin isaan ga'e akka hin jirre himan. Akka heera biyyattiitti ministirri muummee aangoo gadhiisuun isaa kan mirkanaa'u yoo xalayaan iyyataa isaa afa-yaa'ii paarlaamaan fudhatama argate qofa. Kun ammoo hanga yoonaa hin ta'in jira. Ministirri muummee kun aangoo gadhiisuuf akka jiran duraan beeksisanii turan. Yeroo ammaa Pireezidant Rajapaksa eessa akka jiran hin ibsamne. BBC akka madda qaamolee nageenyaa irraa odeeffatetti garuu doonii Siri Laankaa galaanarra jirtu keeessa da'eeffatanii jiru. Duraan Ministira Muummee kan ture obboleessi isaanii Mahinda Rajapaksa isaanuma waliin doonii biyyattii keessa dhokatee jiraachuunis himameera. Lammiileen Siri Laankaa kumaatamatti lakkaa'aman bulchiinsi pireezidantichaa nu ga'e jechuun erga bakka hundaa walitti qabamanii magaalaa guddoo biyyattii Kolomboo seenanii booda masaraa mootummaa biyyattii weeraruun, mana jireenyaa ministira muummee gubaniiru. Biyyattiin goolama diinagdee waggoota 70 darban ishee mudatee hin beekne keessa seentee jirti. Kanaaf ammoo sababi hanqina bulchiinsa gaariiti jedhu mormitoonni. Wayita masaraa mootummaa seenuun haala jiruu fi jireenya pireezidantichaa hubatan daranuu dallanan, iddoowwan bashannanaa fi gola pireezidantichaa hunda seenuun ofii bashannanuu eegalan.


Pireezidantiin Sirii Laankaa xiyyaara waraanaan biyyaa baqate

Sababa rakkoo diinagdeen hiriirri mormii guddaa Siri Laankaa keessatti gaggeeffamuun booda, Pirezdaant Gotabaayaa Rajapaksaa xiyyaara humna waraana fayyadamuun  biyyaa baqateera. Humni waraanaa qilleensaa biyyatti akka mirkaneessetti pireezdaantiin umurii ganna 73 kun hadha warraa isaa fi qondaaltota nageenyaa lama waliin gara Maaldiivsiti balali’ani. Magaalaa gudditti Maalee, akka biyyittiitti halkan sa’aatii 9:00tti qubachuu isaanii BBC Sinhala hubateera. Baqannaan Aab Gotabaayaa kun bulchiinsa maatii tokkoo waggootii dheeraaf Siri Laankaa bitaa ture xumuratti fideera. Sanbata irratti mormitoonni erga mana jireenyaa isaa humnaan yeroo seenan pireezdaantiichi dhokatee kan ture yoo ta’u, kana dura Roobii Adoleessa 13 irratti aangoo akka gadhiisu waadaa seenee ture. Maddi tokko akka BBC’tti himetti Pireezdant Gotabaayaan biyyaa Maldiivsi keessa utuu hin turiin biyyaa sadaffaatti imaluuf karoorfateera. Obboleessi isaa, Ministeera Maallaqaa kan ture Baasil Rajapaksaanis, Siri Laankaa keessaa baqatee gara UStti imalaa jira. Lammileen Siri Laankaa baqannaa pireezdaanticha dhaga’an, kumaataaman daandilee magaalaa gudditti Kolombootti ba’aniiru. Hedduun isaani bakka hiriira mormii magaalatti beekama Gallee Face Green jedhamutti walitti qabamaniiru. Kaan ammo namni kamuu akka dubbatuuf jecha waltajjii yeroof uumamee irratti ba’uun dhaadannoo dhageessisaa turaniiru. Mormiitoonni kaan Pireezdaantichi baqachuun isaa akka itti gaafatamummaa dhabuutti ilaaluun dheekkamaniiru. “Kanatti hin gammanne. As tursuuni barbaadana. Maallaqni keenya akka deebi’u barbaadna. Akkasumas maatiin Rajapaksaas hundi mana hidhaa banaa bakka itti hojii qonnaa hojjetan keessa galchuu feena,” jedhuun mormitoota keessaa tokko GP Nimaal himeera. Lammileen Siri Laankaa waggootii dheeraa keessatti rakkoo diinagdee uumameef bulchiinsa Pirezdaant Gotabaayaa himatu. Ji’oota hedduuf guyya guyyaan humni ibsaa addaan cituu fi hanqina wantoota bu’uraa akka nyaataa, qorichaa fi boba’aan rakkachaa turaniiru. Hogganaan, aangoo pirezdaantummarra yemmuu jiru himannaa seeraa irraa bilisa ta’u kun, bulchiinsi haaraan yeroo dhufu carraa to’annoo jala ooluu isaa hambisuuf jecha utuu aangoo hin gadhiisiin dura biyyaa baqatee jedhame amanama. Baqannaan pirezdaantichaaa Siri Laankaa keessatti qaawwaa bulchiinsaa uumuu mala, biyyittiin ammo rakkoo diinagdee keessa jirtu san keessaa ba’uuf mootummaan seeraan socho’u ishee barbaachisa. Miseensonni paartilee biro mootummaa waliinii haaraa uumuuf mariirra kan jiran ta’us hanga ammaatti waligaltee mallateessuutti hin dhiyaanne. Wanta isaan irratti walii galan uummanni ni simataa ykn morma kan jedhus ifa miti. Akka heera biyyattiitti yoo pirezdaantiin aangoo gadhise, ministirrii muummee, Raniil Wiikreemesingee, bakka aangoo kana bu’uun hojjechuu qabu. Ta’us garuu MM Raniilis uummataan badaa jibbama. Sanbata irratti mormitoonni mana jireenyaa isaatti ibidda qabsiisaniiru, innis mootummaan waliinii akka uumamuuf aangoo nan gadhiisa jedhus, yoom kan jedhuuf guyyaa hin kennine. Itti aanuun yeroof aangoo kana kan fudhachuu malu af-yaa’ii paarlaamaa akka ta’e ogeessi heeraa himeera. Ta’us Mahindaa Yapaanis waayila maatii Rahapaksaas waan ta’eef, uummanni aangoo isa ani simata kan jedhu ifa miti. Pirezdaantii yeroofi haaraa miseensota paarlaamaa keessaa filachuuf guyyoota 30’tu jira. Sana booda namni filatane sun hanga dhuma bulchiinsa Aab Gotabaayaa Rajapaksaa bara 2024’tti aangoo pireezdaantummaan itti fufa. Hiriirri mormoo Siri Laankaa gara jijjiiramaatti fidu hoggansa biyyattiif kadhimamaa ifa ta’e tokko hin qabu.


Aangoo gadhiisuu Booris Joonsan: Ammaan tana maaltu mudate?

Bulchaa haaraan argamnaan Booriis Joonsan aangoo Ministira Muummee gadhiisu, dursummaa paartiirraas ni kaafamu. Qondaalli siyaasaa paartii warra konsarvaatiiv dursan kun gaggeeffamuuf qarqara irra jiru. Waggaa sadi dura bara 2019 filannoo waliigalaa biyyattiirratti sagalee caalmaa argachuun Downing Street kan seenan qondaalli kun, hanga namni bakka isaanii bu'u argamutti aangoorra turu jedhamee eegama. Garuu kun akkamiin raawwatama kan jedhu ammas gaaffii ijoodha. Dura dursoo paartiinsaanii hoogganaa argachuutu irra jiraata. Dursaan paartii Konsarvaatiiv aangoorraa buunaan kan itti aanu kaa'uuf filannootu adeemsifama. Akka seera amma jiruutti kaadhimamtoonni sagalee miseensota konsarvaatiiv paarlaamaa keessa jiranii  saddeetii barbaadu. Kaadhimamtoonni hunduu yoo ibsamanii fi baay'inni isaanii lamaa ol yoo ta'e hanga lamatti galanitti sagaleetu kennama. Erga kaadhimamtoonni lamatti galanii booda miseensota paartii Konsarvaatiiv paarlaamaa keessa jiranis ta'e miseensa paarmaa hin ta'in hundaan filannoon ni gaggeeffama. Isa booda namni mo'ate hoogganaa paartii ta'a jechuudha. Namni dursaa paartii konsarvaatiiv ta'e, hoogganaa paartii teessoo caalmaa paarlaamaa keessaa qabuus ta'ee filatama. Kanaan booda mootittiin akka mootummaa haaraan hundeeffamuuf gaafatti. Gaggeessun dirqama miti.  Ministeerri muummee gaafa aangoo gadi lakkisu, battalatti filannoon walii galaa hin gaggeeffamu.  \n\nFilannoon haaran kan gaggeeffamuu danda’u Ji’a Mudee bara 2025 tti, garuu muummichi ministeeraa haaran sana dura filannoon akka gaggeeffamu waamicha dhiyeessuu danda’a Gaazexeessan BBC Kiriis Mason akka gabaasetti Booris Joonsan hanga waktii birraatti itti fufa.  \n\nKuni waanuma baramaadha. Akkuma warri isa dura turan Teresaa Meeyi fi Deevid Kaamerun yeroo aangoo irraa bu’an godhan, hanga gaggeessaa haaran paartii isaa ‘konsarvaativ’ ta’e keessaa filatamutti aangoo irra tura.  \n\nMuummichi ministeera osoo gaggeessaa haaran hin filatamin aangoo irraa yoo bu’e, mootittiin hanga gaggeessan haaran filatamutti nama yeroodhaaf biyya gaggeessu ni muuddi.  Kuni yeroo baay’ee hin mudatu.  \n\nEenyutu Booris Joonsan bakka bu’ee muummicha ministeeraa ta’a?  \nAmmatti isa bakka bu’uuf kan adda bahe hin jiru, garuu namoonni dandeettii qaban heddutu jiru.  \n\nDuraan ministeera kaabinee kan ture Jeremi Haant fi Saajid Jaavid muummee ministeeraa ta’uun kana dura dorgmanii turan ammas irra deebin dorgomuu malu. Hanga aangoo muummee ministeerummaa gadi lakkisutti aango dur qabu irraa waanti hir’atu hin jiraatu. Waanti inni gochuu hin dandeenye garuu seerota haaraa fidee raggaasisuu hin danda’u.  \n\nAddunyaa irratti UK bakka bu’uu, aangawoota barbaade buusee haaraa muuduu ni danda’a. \n\nDhuma irratti osoo aangoo gadi hin lakkisin namoota seenaa addaa hojjataniif badhaasa kennuun mana maree “House of Lords” jedhuuf muudama haaraa kennuu ni danda’a.


Leegaasii muummee ministeera Jaappaan sabboonummaa leellisuun beekamu

Shiinzoo Abeen muummee ministeera Jaappaan waggaa dheeraaf biyyattii gaggeessee fi diinagdeen biyyattii akka lalisu godhedha. Inumaayyuu maqaa masoo “Abenomic” jedhamuun waamama ture. Namoota baay’ee biratti sabboonummaa leellisuudhaan kan beekamu, filannoo biyyattii si’a lama dorgomuun filamee minister muummee ta’uun Jaappan tajaajile. Bara 2006 tti yeroo jalqabaaf umurii waggaa 52 tti muummee ministeeraa Jaappaan ta’ee filatame. Bara 2012 tti ammas filatamee muummicha ministeeraa ta’uun hanga bara 2020 sababa fayyaatin aangoo gadi dhiisutti tajaajile. Yeroo inni marsaa lammaffaaf muummicha ministeeraa ta’ee filatamu diinagdeen Jaappaan kufee ture. Akkuma marsaa lammataaf filatameen tarsiimoo diinagdee haaraa fiduun biyyattii kufaatii diinagdee keessaa baase. Bara 2011, Sunaamii hamaan fi kirkirri lafaa cimaan lammiilee 20,000 ajjeesuun buufata anniisaa niwukarii Fukushimaa barbadeessetti, biyyattiin akka dandamattu gochuu keessatti shoora olaanaa taphate. Bara 2020tti rakkoo fayyaa qabuun aangoo isaa itti fufuu akka hin dandeenye beeksisee aangoo gadi lakkise. Bifuma wal fakkaatun bara 2007 dhibee mar’umaanii isa mudateen aangoo gadi lakkisee ture. Erga bara 2020 tti aangoo gadi lakkiseen booda miseensa paartii isaa fi nama isatti dhiyoo ta’e Yoshide Suuga aangoo qabate. Haa ta’u garuu hanga ammaatti Shiinzoo Aben akka aangawaa siyaasaa ijoo ta’etti namoota hedduu biratti beekama. Shiinzoo Aben siyaasa Jaappaan keessatti hirmaachuu maatii isaa irraa waan dhaale fakkaata. Abbaan isaa Shintaro Abe ministeera dhimma alaa Jaappaan ture. Akaakayyuun isaa Nobusuke Kishi ammoo ministeera muummee Jaappaan ture. Shiinzoo Aben bara 1993 tti yeroo jalqabaaf miseensa paarlaamaa ta’ee filatame, bara 2005 tti ammoo barreessaa olaanaa kaabinee ta’uun ministeera muummee Junichiiroo Koizuumiidhaan muudame. Bara 2006 tti ministeera muummee dargaggeessa ta’uun filatamee aangoo qabate. Bara 2012 tti Aben dhibee isaa irraa fayyuun aangoo isaatti deebi’e. Bara 2014 fi 2017 tti irra deebin filatamuun ministeera muummee Jaappan yeroo dheeraa biyya gaggeesse isa taasisa. Shiinzoo Abe waraana cimaa ijaaru fi tarsiimoo biyya alaa wajjin qabu irratti ijjannoo cimaa ta’e qaba ture, heera biyyattii waraana Paasifikii booda bahe jijjiiruuf hawwii guddaa qaba ture. Namoonni ilaalcha konsarvaatiivii qaban heericha Waraana Addunyaa Lammmaffaa irratti Jaappaan erga mo’amtee booda Ameerikaatu baase jechuun komatu. Ilaalchi sabboonummaa biyyaa inni Shiinzo Abee qabu ture Chaayinaa fi Kooriyaa Kibbaa irraa gaarreffannaan akka Jaappan mudatu taasiseera. Kunis kan ta’e bara 2013 tti erga inni bakka ‘Yasukuni shrine’ daawwateen boodadha. Bakki Jaappaan keessatti iddoo falaasama waraanaati jedhamee beekama. Bara 2015 tti Jaappan mirga ofii isheefi biyyoota michoota ishee ittisuu qabdi jedhuun biyyattiin waraana ishee biyyoota biroottis bobbaasuu akka qabdu ifa godhe. Biyyoota ollaa fi uummata Jaappan irraa mormiin muudatus, paarlaamaa biyyattii tarsiimoo inni baase kana mirkaneesse. Dhimma humna waraana Jaappan ilaalchisee heera biyyattii fooyyessuuf abjuun inni qabu hin milkaa’in hafe. Oddoolawwan kaaba biyyattiitti argamanii fi Raashiyaa wajjin abbummaadhaaf irratti wal dhaban qaama Jaappan gochuuf karoorri inni qabu ture hin milkaa’in hafe. Tarsiimon diinagdee isaa ‘Abenomics’ jedhamuun beekamu jalqaba irratti diinagdee biyyattii dammaqsee ture. Garuu bara 2020 yeroo diinagdeen biyyattii kufu, tarsiimoon isaa gaaffii keessa gale. Tarkaanfin inni COVID-19 ittisuuf fudhates beekamtii isaa gadi buusaa dhufe. Tarsiimon Abee turizimii biyya keessaa jajjabeessuf fudhate weerarri COVID-19 akka babal’atu taasise. Qeeqxonni isaa akka jedhanitti waadaan tarsiimoo diinagdee isaa dubartoota aangessuu  ofittummaa ittisuu fi aadaa hojii sirrii hin taane fooyyessuuf kaayyefate galma hin gahin hafe. Addunyaa irratti walitti dhufeenya diinagdee cimaa ‘Trans-Pacific Partnership’ jedhamuun biyyoota 11 wajjin taasiseen akkaan jajama. Aben bara 2020 aangoo gadi lakkisuuf murteesse. Bakka isaa kan bu’e miseensa paarlaamaa yeroo dheeraa fi aangawaa siyaasaa gameessa Yoshihide Suuga dha. Shiinzoo Abe garuu erga aangoo irraa bu’ees siyaasa keessaa harka hin fudhanne. Biyya keessa fi ala deemee hojii siyaasaa hojjataa ture. Adoolesssa 8, magaala Naaraa jedhamtu kan kibba biyyattiitti argamtu deemuun nama miseensa mana mareetiif dorgomuuf sagalee ta’ee duula filannoo gaggeessuu deeme. Achitti osoo haasaa taasisaa jiruu nama ganna 41- loltuu ture duubaan itti dhukaasee ajjeese. Shiinzoo Abe yeroo hospitaalatti geeffamu hin duune ture; miidhaa irra gaheen dandamachuu dadhabee hospitaalatti du’e.


Sudaan gara bulchiinsa al-Bashiritti deebi'aa jirtii laata?

Waggoota soddomatti siqaniif olaantummaa nama tokkoon Sudaan bulchaa kan turan Pireezidantiin duraanii Omaar Hasan al-Bashir, bara 2019 mormii uummataan aangoorraa gaggeeffaman. Waggaa sadi booda garuu miseensi Paartii isaanii, Kongiresii Biyyaalessaa (NCP), kan turan aangoo murteessaa ta'e argachuun, bulchiinsi Bashir deebi'aa jira yaaddoo jedhu kaaseera. Mootummaan ce'umsaa durumaanuu dadhabaa fi qormaataan guutame, waggaa darbe Jenaraal Abdel-Fattah Burhan, waahillan isaanii hooggantoota siivilii irratti erga fonqolcha raawwatanii booda dhumate. Jenaraalli waraanaa gameessi kun warraaqsi al-Bashir aangoorraa fonqolche keessatti ga'ee olaanaa nama gumaachan turan. Jenaraalonni gameeyyiin hundi isaaniiyyuu miseensota koree dhimma nageenyaa ta'an, kanneen al-Bashir wayita aangoonsaanii obba'uuf jedhu muudan paartii NCP akkaan deeggaru. Warraaqsa jijjiiramaa fi dimokiraasii- pro-democracy Forces for Freedom and Change (FFC) movement- jedhamutti miseensa gameessa kan ta'an Hamza Balol, humni waraanaa NCP kunuunsuuf jecha mootummaan ce'umsaa akka badu godhe jechuun komatan. Qondaalli garee siivilii keessaa ta'an kun hanga fonqolchi gaggeeffamutti Jenaraal Abdul-Fattah waliin aangoo qooddataa turan. Namoonni fonqolcha kana qindeessan ''aanga'oota mootummaa duraanii waliin ta'uun bulchiinsa isaanii deebisuuf hojjechaa jiru,'' jedhan Aab Barol. Erga Onkoloolessa darbe fonqolchi mootummaa bulchiinsa siivilii irratti gaggeeffamee as mormii gaggeeffamaa tureen namoonni 100 caalan ajjeefamaniiru. Jenaraal Burhaan fonqolcha erga gaggeessee booda koree caasaa aangoo mootummaa duraanii diiguuf bu'uureffame balleessuun kaayyoosaanii duraa ture. Koree yakka malaammaltummaa bara aangoo mootummaa al-Bashir ture saaxiluuf hundaa'e kan dursaa ture Abbaan Seeraa Wajdi Saleh erga humni waraanaa aango qabatee booda hidhameera. Koreen kun wayita fonqolchi mootummaa gaggeeffamu hariiroon NCP fi jenaraalota waraanaa gidduu ture maal akka ta'e qorataa ture. Fonqolcha booda humni waraanaa NCP fi deeggartoota isaatti michoomuun aangoo akka deebifatu hojjechuu eegalaniiru. Hojjettoonni hari'aman hedduun hojiitti deebi'aniiru, aanga'oota NCP namoota turan keessaa Jenaraal Ahmad Mufdal bakka aangoo mootummaa ijoo ta'e- General Intelligence Service (GIS)  irratti muudaman. Akkaawuntiin baankii miseensota NCP akka hin sochoone dhorkamee ture hedduun dhorkaan irraa ka'uu,  qondaaltonni fi miseensonni hidhaman gadhiifamuu fi hedduun hojiitti deebi'uun bulchiinsi al-Bashir bakkatti deebi'aa jiraachuu mul'isa. NCP dursaa kan turan Ministirri Dhimma Alaa duraanii Ibrahim Ghandour, Bulchaa Daarfuur Bahaa kan turanii fi dhiittaa mirgoota namoomaan kan himataman Anas Omar fi Garee IS deeggaraa kan turan Muhammad Ali Al-Jizouli kanneen tibbana mana hidhaatii gadhiifamaniidha. Garuu al-Bashir humna waraanaa biyyattiitiin hidhamaniituma jiru. Qondaalli bara 1989 fonqolcha mootummaan aangoo qabatan al-Bashir waggaa sadi dura bara 2019 malaammaltummaan yakkamanii turan. Waa'een fonqolcha mootummaa isaan ittiin aangootti dhufaniis Adoolessaa 2020 irraa kaasee ilaalamaa jira. Himannaa kana warra dimokiraasii fi jijjiiramaaf socho'antu eegalan, osoo Jenaraal Burhan aangoo hin qabatin kan eegaleedha. Al-Bashir yakka Daarfuuritti raawwateen walqabatee mana murtii yakkoota waraanaa Idil-addunyaatiin (ICC) himatamanii kan jiran ta'us, humni waraanaa Sudaan garuu dabarsee kennuu dide, al-Bashir himannaa ICC ni waakkatu. Xiinxaltoonni tokko tokko akkuma Masriin erga humni waraanaa aangoo to'atee booda bara 2013 Pireezdanti Hosnii Mubaarak gadhiiste, humni waraanaa Sudaanis al-Bashir gadhiisuu danda'u yaada jedhu qabu. Qondaalli NCP'f amanamaa ta'ee fi Sochii Islaamaa Sudaanitti qondaala kan ta'an Ali Karti NCP'n akka deebi'ee bakka qabatuuf nama ga'ee olaanaa gumaachaa jiruudha jedhama. Sochiin kun garee IS waliin hidhata qaba jedhamee amanama. Duraan Ministira Dhimma Alaa kan ture qondaalli kun, koree caasaa mootummaa al-Bashir diiguuf hundaa'een akkaan irratti qiyyaafatamee ture. Qabeenyi isaa fi namoota garee isaa turaniin horatame hedduun irraa fudhatameera. Namni akkaan al-Bashiriif amanamaa ta'e kun bara 1990 Humna Ittisa Uummataa hundeessuun maqaa horatee nama tureedha. Humni kun Sosochii Bilisummaa Uummata Sudaan (SPLM) waraanuu keessatti ga'ee guddaa gumaacheera. Gareen SPLM yeroo sana naannoon hordoftoonni amantii Kiristaanaa itti heddummaatan akkasumas kanneen amantii biraa hordofan akka walabummaasaanii gonfatan falmaa ture. Naannoon haala kanaan ibsamu kun Sudaan Kibbaa ammaati. Bara bulchiinsa al-Bashir Ministira Odeeffannoo kan turan Amin Hasan Umar, tibbana haasawa taasisaniin weeraraa fi doorsisa kamuu Sudaan irraa ittisuuf gareen- Islamist Movement jedhamu loltoota kuma 500 qopheeffatee jiraachuu ibsan. Lakkoofsa kana qaama walabaarraa mirkaneesuun hin danda'amne, garuu wanti qondaalli kun jedhan dhugaa yoo ta'e lakkoofsi hidhattoota kunneenii kan humna Daarfuur keessa socho'aa turee hedduu caala. Waraana Daarfuur keessatti haleellaa hamaa raawwachuun kan himatamu gareen- Rapid Support Forces (RSF) jedhamu loltoonni isaa 50,000 hanga 150,000 gidduutti tilmaamamu. Humni waraanaa fonqolchaan aangoo harkatti galfatee jiru (Juntaan) bara dhufu filannoo gaggeessee aangoo gara bulchiinsa siiviliitti dabarsuuf akka jiru ibseera. US fi Sa'uudi Arabiyaan jenaraalonni waraanaa fi gareen FFC garaagarummaa gidduusaanii jiru furuun akka walitti araaramaniif jaarsummaa taa'aa turan. Garuu koreen mormii qixeessu- kan rogeeyyii fonqolcha hadheeffatanii balaaleffataniin gaggeeffamu humna waraanaarraa amantee waan dhabeef mormiin akkuma itti fufetti jira.


Filannoo Keeniyaa 2022: Pirezidantii Keeniyaa ta'uuf warri dorgomaa jiran eenyu fa'i?

Keeniyaan Haggaya dhufaa keessa pirezidaantii haaraa filachuuf qophiitti jirti. Ofii eenyu fa'ituu pirezidaantummaaf dorgomaa jiraa? Maqaa tokkoo tokkoo kaadhimamtootaa irratti yoo cuqaaftan eenyummaasaanii ni hubattu


Boorsii Joonsan hoggannaa Konsarvaatiivii ta'uu irraa ka'uun hanga birraatti  garuu MM biyyattii ta'uun itti fufuuf. MM Uk Joonsan aangoo gadhiisu isaa ilaalchisuun har'a ifatti akka beeksiisan eegamaa jira. ''Ministirri Mummee har'a biyyattiif haasa ni taasisu,'' jedhan dubbi himaan paarlaamaa (No 10). Daqiiqaawwan muraasaan dura garuu miseensoonni kaabiinee isaa 50 ol ta'an aangoo gadhisan illeen MM Booriis Joonsan aangootti cichaniiru jedhamaa ture. Tarkaanfiin aangoo gadhiisuu miseensoota kaabineetiin sa'aatiiwwan 24 darban keessatti haala addaatiin fudhatame hanga har'a ganamaatti Joonsan irratti dhiibbaa olaanaa taasisuun murtii ammaa kana irra akka gahuuf gumaacheera. Warri Konsarvaativootaa maaliif MM UK aangoo akka gadhiisu wawaatuu? \nMinistirri Mummee UK Booriis Joonsan aangoo irra turuunsaa kan durii caalaa ammaa gaaffii cimaa keessa galaa jira. Wal dhabdeen siyaasaa baatiiwwaniif ture, guyyaa Kibxataa wayita ministirri fayyaafi Chaansilarri garaa garummaa daqiiqaawwan 10 jidduutti aangoo gadhiisanii kaasee garmalee cimeera. Qondaaltoonni lameen kunneenis haala MM himannaa qocollaa quunnamtii saalaa Miseensa Paarlaamaa warra Konsarvaativii ta'ee ittiin gaggeessee irraa ka'uun ture. Kuni ammoo tooftaa aangoo gadhiisuufi xala'aawwan ministiroota kaaniifi miseensoota mana marichaa irraa guyyaa Roobii akka dhiyaatu kakkaase.\nAlkan sanas, gareen ministroota gameeyyii MM Joonsan akka aangoo gadhiisuuf amansiisuuf gara waajjira isaa imalanii ture. Haata'u malee, Mr Joonsan aangoo gadhiisuuf kaayyoo akka hin qabne hime. \nMiseensi mana maree Toorii Andireew Mitcheel BBCtti akka himaniitti, ''Kunis akka du'a Rasputin fakkaata. Innis ni summeefamee, ni waraaname, itti dhokaafamee booda reeffii isaa laga cabbiitti darbatame. Ammalleen inuma jiraata.'' MM Joonsan deeggarsa dhabanis aangoo saaniin itti fufuuf yaalaa jiru.\nJoonsan Booriis qondaaltoonni aangoo olaanaa irratti argaman bulchiinsa isaa mormuudhaan aangoo gadhiisan illeen inni garuu aangoo irra akka turan himan. Ministira dhimma biyya keessaa Piriitii Pooteel fi Barreesseen geejjibaa Giraant Shaapisan dabalee deeggartoon isaa hedduun kaleess aMM akka aangoorraa bu'uuf gaafatan illeen diddaa isaatiin itti fufeera. Barreessaan Weelsi Siimoon Haarat ministira kaabinee dhumarratti aangoo isaanii gadhiisan yoo ta'an, abbaan alangaa Su'eelaa Biraavarmaan gama saanitiin bulchiinsicha irratti gaaffii kaasaa jiru. Haata'u malee Booriisi Joonsan aangoosaatiin itti fufuudhaaf ittigaafatamummaan kanneen isaan filataniin itti kenname jiraachu cimsanii dubbatu. Haata'u malee Ministirri Mummuu kun  haala naasisaa ta'eetiin tarkaanfii qeeqxoota isaa irratti xiyyeeffate fudhataniiru kan jedhaman yoo ta'u, barreessaa imaammata motummaa Mikaa'eel Giivin gaggeessaniiru. Duula Biregiziit keessatti deeggaraa kan turan Miikaa'eel Goov, MM aangoo Tootii akka hin arganneefi aangosaanii akka gadhiisaniif akeekkachisuu dubbataniiru. Barreessaan kunis kan aangoorraa kan ari'ataman Roobii galgala yoo ta'u, kunis aangoo gadhiisuu ministirootaa fi gargaartoota saanii  40 ol hojii gadhiisuun isa jalqabaa jedhameera. Qondaaltoonni aangoo gadhiisan ammas itti fufaa kan jiran yoo ta'u barreessaan Weelsi Haarat alkan kaleessaa sa'aatii shani booda aangoo gadhiisan. Ministirri Mummee hojiisaanii akka sirreessaniif dhuunfaa fi adabaabaayiitti ''deeggarsa taasisaafii turan. Haata'u malee sadarkaa kun itti ta'u danda'u irra dabruu keenyaaf gaddatu natti dhagahama'' jedhan Haariiti. Itti dabaluunis hojii gadhiisuu malee ''filamaanni gara biraa hin jiruu'' jedhan. Haarati miseensoota kaabiinee MM aangoo akka gadhiisaniif amansiisuuf yaalii taasisan keessaa tokko turan. MM Joonsan kan miiseensoonni misnitorootaa 200 ol jalaa aangoo gadhiisuun wal qabatee rakkoo cimaa keessa galanis ministoroota kenneen bakka buusuutu irraa eegama.


Miseensi finciltootaa Kolombiyaa Pirezidaantii ta’uun filatame

Gustaavoo Peetroo, kantiibaa magaala Bogotaafi loltuu finciltootaa kan ture pirezidaantii Kolombiyaa ta’uun filatame. Peetroon filannoo Dilbata darbe gaggeeffameen morkataa isaa Rodoolfoo Hernaandeez mo’uudhan pirezidaantii Koloombiyaa ta’e. Filannoo kanaan garaa garummaa sagalee 700,000 tin caaludhaan morkataa isaa Rodoolfoo Hernaandeez injifate. Bu’aan filannoo kun biyyattiidhaf jijjiirama guddaa fida jedhamee eegama, sababni isaas Koloombiyaan waggoota hedduuf ilaalcha siyaasaa giddu galeessa fi eenyummaatti warra cichan (conservatives) dhaan bulaa turte. Filannichi kan gaggeeffame akkaataa biyyattiin ittiin bulaa turte irratti yeroo garaa garummaan yaadaa heddu ka’ee falmii kaasaa turetti. Akkasumas bara darbe mormii uummataa mootumma irratti ka’een namoonni heddu ajjeefamanii turan. Gustaavii Peetroon mo’achuu isaanii booda, “mo’ichi kan Waaqayyoo fi kan uummataati” jechuun dubbate. "Kana booda gaddii kana dura ture gammachuu har’a guutuu biyyaatti ta’een haa irraanfatamun jedha” jechuun Petroon fuula tiwiitara isaa irratti katabe. Isa wajjin ta’uun filannoo irratti kan hirmaatte Firaansiyaa Maarkuweez ammoo itti aantuu pirezidaantii taati jedhamee eegama. Firaansiyaan dubartii gurraattii yeroo jalqabaaf Kolombiyaa keessatti itti aantuu piresidaantii taatudha. Firaansiyaan kana dura hojjattuu mana namaa turte. Achii haadha ijoollee taate, booda ammoo siyaasa keessa seenun filannoo irratti hirmaachuu dandeesse. Hernaandeez gama isaatin, "Bu’aa filannoo kana nan fudhadha. Gustaavoo Petroon akkamitti akka biyya gaggeessan ni beeka jedheen yaada, ilaalcha farra malaammaltummaas akka qabaatu nan amana” jechuun dubbate. Pirezidaantiin Kolooombiyaa Ivaan Duuken akka irra deebin hin filatame seera biyyaatin dhorkamus, Gustaavodhaan baga gammadde jechuu akka barbaadu ibseera. Gustaavon baroota 1980’ oota keessa miseensa finciltoota M-19 jedhamanii ture. Booda ammoo meeshaa waraanaa seeran hin eeyyamamne qaba jedhamuun mana hidhaa ture. Achii bahee siyaasa keessa galuun miseensa mana mare biyyattii fi kantiiba magaala Bogotaa ta’uun tajaajilaa ture. Gustaavon yeroo duula na filadhaa gaggeessa turetti mirga wal-qixxummaa akka eegu, barnoota yuunivarsiitii bilisaan akka laatamuu fi kaffaltii sooramaa irratti sirreeffaman taasisa jechuun qalbii namootaa hawwate. Akkasumas walii galtee mootummaan bara 2016 garee finciltoota FARC wajjin taasifame hojiirra oolchuun diinummaa waggaa 50 akka hambisuu fi garee hidhattoota ENL jedhaman wajjinis lola dhaabee karaa nagaa dubbii fixachuuf akka hojjatu waadaa seenee ture.