'Dhiiroonni dhugaatii alkoolii baayyisan caalaa gaa'ilasaanii miidhu'

Warroonni dhiiraa dhugaatii alkooliifi qorchoota sammuu haddoochan baayyisan warra kaan irra harka jaha ykn torbaan caalaan mana keessatti dubartootarraan miidhaa kan geessisan ta'uu, qorannoon tokko mullise. Qorannoon 'PLOS- Medicine' jedhamun marsarsiitii irratti maxxanfame kunis, galmeewwan fayyaa kumaatamaan lakkaa'amaniifi gabaasawwan poolisii irratti hundaa'uun kan hojjatameedha. Akkasumas qoranichi miidhaan warrootiin dhiiraa kanneen dukkuba sammuufi amala jijjiramaa qaban dabalaa jiraachuu kan mullise yoo ta'u, hanga namoota dhugaatiifi qorichoota sammuu hadoochoo ta'an fudhatiin garuu hin baayyatu. Yunivarsitii Oksifordiitti pirofesar kan taate Seenaa Faazeel qorannoo kana kan oggante yoo taa'tu, "haala bu'aa aragmeetiin araada alkooliifii kanneen biraa to'achuun yoo danda'ame, miidhaa mana keessatti dubartootarra gahu hirrisuun ni danda'ama'' jetti. "Akka araadni hin umameeneef dursaan ittisuufi erga namni tokko araadaan erga qabameen booda sirni haalaan hordofuu wallaanuu dandeessisu jiraachu qabaata. Namoonni miidhaa qaqabsiisan kunneenis waan kan araadaan qabaman qofaaf califamee bira darbamuu hin qabaatu." Qorannoo ogeessoota biyyoota kan akka Inglizii, Ameerikaafi Siwiidiin hirmaachise kunis bara 1998 -2013'tti ragaalee dhiirota araaada alkooliifi kan biraa qabaman kuma 104 fayyadameera. Itti dabaluunis namooti kunneen yeroo meeqa haadha warraa ykn hiriyyaa dubartii isaanii irratti gocha dorsiisuu, miidhaa saalaa akka raawwachuu isaanitiif akka poolisiin to'annoo jala oolfaman illeen ilaaleera. Haaluma kanaanis dhiiroonni jireenyi saanii dhugaatii alakoolii irratti hundaa'ee ykn araada dhugaatii qaban keessaa kanneen %1.7 ta'an sababiidhuma kanaan warra kaan caalaa harka jaha ykn tobaan hidhamaniiru. Dhiiroonni rakkina qorichoota sammuu hadoochoo fudhatan keessaa kanneen %2.1 ta'an p[oolisiin to'annaa jala oolfamaniiru. Kunis dhiirootaa kaaniin wal biratti yoo ilaalamu harka torbaan caala. Kanarraa ka'unis qorannoon kun dhiiroonni araada dhugaatii alkooliifi qorichoota sammuu hadoochanii qaban haadha warraa isaanii irraan miidhaa akka qaqabsiisan waan hin shakkamneedha jedheera. Haata'u malees jarri kunneen miidhaa kana kan raawwatan yeroo dhugan qofaas akka hintaane adda baasu danda'eera. ''Namoonni araadaan qabaman wayita dhuganii ykn qorichoota sammuu hadoochan fudhatanii miira keessa galan qofaa osoo hintaane, yeroo biraas  dubartootarraan miidhaa ni qaqabsiisu. Osoo hindhugiin baayyee kan aaraniifi namootatti aaru.'' Hidhata dhukkuba sammuu waliin qabu Kana malees qorannoon kun miidhaan sababbii araada alkooliifi qorichoota sammuu adochaniin kaka'amee miidhaa mana keessaaf sababa ta'u kun haalaan madda isaa qorachuuf jecha 'obbooloota irrattis' qorannoon wal madaalchisu gaggeefameera. Haaluma kanaanis obboolaa maatii tokkoo kanneen araadaan qabamaniifi kan araada hinqabnee wal biratti ilaalamee, isaan araadaan qabaman miidhaa geessisuun akka irratti baayyatu hubatameera jedha qorannichi kun. ''Rakkinni araada alkooliifi qorichoota sammuu miidhaaniin walqabatee umamuus, namoota waliin jiraatan waliin haala nagaatiin rakkina hiikurraa gara humnaatti akka cimsa taasisa'' jedha qorannichi. Akkasumas araadni hanga ta'ee tokkoon dhukkuba samuu waliin hidhata qabaachuus ni mullisa. ''Namoonni rakkin sammuu qaban tokko tokkoos dhugaatii alkooliifi qorichoota sammuu hadoochan haala fayyaa isaanitti dhagahamu irraa tasgabbii argachuuf akka tarsiimoo boqnnaan itti argamuutti itti fayyadamu,'' jedhan qorannichi. ''Kanaafuu, rakkinni dhugaatii alkooliifi qorichoota fayyadamuun umamu rakkina sammuu waliin hidhata kan qabaatu yoo ta'u, suuta jedhee ammoo miidhaa mana keessatti dubartoota irratti raawwatamuuf  madda kan ta'udha.''


Barreeffamni hakiimota hedduu maaliif hin dubbifamu?

Hospitaala Kidduus Phaawuloositti hakiima waliigalaafi barsiisaa kan tahe Doktar Naahom Giruum, ''ani barreeffamni koo waan dubbifamuuf namoonni akka hakiimaattii na hin ilaalle jiruu,'' jedha. Barreefamni hakiimotaa garuu maaliif hin dubbifamu jennee gaafannaan sababa garaagara himuun akka danda'amu dubbata Dr. Naahom. Saayinsiin fayyaa afaan mataa isaa danda'e waan qabuuf jechoota garaagaraa afaan 'medicine' dhaan gaafa barreessinuu namoonni qaraa barreefamichi kan hin dubbifamne itti haa fakkaatuyyuu malee ogeessoti fayyaa-narsiifi faarmaasistiin akka salphaatti dubbisuu ni danda'uu jedha. Dabalataan saayinsii fayyaa jechoota gaggabaaboofi gabaajee baayyee waan qabuuf barreefama hakiimni katabu dubbisuu nama rakkisa  jedha doktarichi. ''Fakkeenyaaf gabaajeen BID jedhu qoricha kana guyyaatti yeroo lama fudhadhu,'' jedhuu dha jedha. Namootni garaagaraa irra walii galuu ha dhabaniyyu malee 'gosoota hojii keessaa kan akka hakiimaa barreessu hin jiru jedhama,'' sababiinsaa immoo hakiimni tokko dhukkubsataa dhaaf yaalii erga taasiseen booda waan hojjete hunda galmeessee ol kaa'uu akka qabu hima. Hakiimiin yaalii kennaa oole yoo hin galmeessine akka wal'aansa hin kenninetti lakkaa'ama kanaaf guyyaatti namoota shantamaaf yoo yaalii taasise ala shantama barreessuun irra jiraata jedhe Dr. Naahom. ''Hanguma baayyee barreessinu maashaan xixiqqoo quba keenyaa waan dadhabaniif waanti barreessine akka hin dubbifamnettii barraa'a,'' jedha. Kana malees muddamani barreessuun sababa barreeffamni hakiimaa akka hin dubbifamne taasisan keessati. Keesumaa biyya keenyatti hakiimni tokko dhukkubsataa baayyee gatii yaaluuf seenaa dhukkubsatichaa barreessuun dirqama, isa tokko ilaalee isa kaanitti darbuufis muddamee yoo barreessu barreefamni isaa kan hin dubbifamneefi kan hin bareedne tahaa jedheera. ''Dhukkubsataan keenyi  waa'ee seenaa dhukkubasaanii, qoricha isaaniif ajajameefi bu'aa yaalii isaanii baruuf warra sadarkaa jalqabaafi mirga guutuu qabu dha,'' jedha. Haa tahu malee warrumti oogummaa fayyaa qabanillee''yerootti barreefamni keenyi hin dubbifamiin hafee deebisanii nutti ergan jira, hanga hakiimiin dhufutti osoo eeganii dhukkubsataan otoo  qoricha hin fudhatiin turee beeka,'' jedha ''Naamusnii saayinsii fayyaas hakiimni tokko waan barreessu akka nama hundaaf dubbifamutti haa barreessuuf jajjabeessa'' Nutis akka hakiimaatti kanatti amanna ni gorsina jedhad Dr.Naahoom. Dhukkubsataan rakkoo isaa dubbisee akka baruuf biyyoota guddatan keessatti kompiitaraan barreefameetu kennamaafi, biyya keenyatti garuu baay'ina dhukkubsataafi caasaa jiru irraan kan akkanatti barreessuun rakkisaa dha jedha. Namoonni 'waggaa barnoota gara dhumaa yeroo geessan akka koorsii barreefamaa ni fudhattu mitii jedhanii gaafatu,'' barnoota fayyaa keessatti garuu barreefamaaf barnooti kennamu hin jiru jedha Dr. Naahom. Akka inni jedhutti sababiiwwan kanneen alattis barreefamni hakiimaa akka hin dubbuifamne godhan jiraachuu danda'u mala jedha. Biyya Hindiitti barreefamni hakiimaa seeraan dubbifamuu dhabuurraan wal-qabatee namoonni kuma jaatama tahan lubbuun isaanii akka darbe qorannoon gamasitti dalagame ni agarsiisa jedha. Akka biyyaattis qorannoon otoo adeemsifamee bu'aan akkamii argamuu akka danda'u tilmaamuun nama rakkisa.


Naayijeeriyaa: Gareen doktorootaa lakkuu walitti maxxananii dhalatan adda baasan

Gareen doktoroota Naayijeeriyaa 78 ta'an lakkuu walitti maxxananii dhalatan wallaansa baqaqsanii yaaluutiin gargar baasan. Doktorri duree wallaansa baqaqsaniin yaaluu Dr. Imaanu'eel Ameeh BBC'tti akka himanitti, wallaansi Lapheefi garaa daa'imman lakkuu kanneen  gargar baasuuf ji'a Sadaasa keessa raawwate. Obbolaan lamaanis amma nagaan gara manasaanii deemuuf fayyummaa guutuurratti argamu jedhu. Dr. Imaanu'eel akka jedhanitti yaaliin isaanii kanattis baasiin birrii miiliyoonaa 1,650,000 kan itti baheefi wallaansicha xumuruufis sa'aatii 12 fudhateera jedhu. Wallaansichis doktaroota garee lamaa kan miseensoota 78 qabu hirmaachise ture. Ta'us malees, sababii maatiin daa'imman keanneen Miikaa'eel Edeeh fi Maariyaa Onyaa Maartiin kanfalticha  raawwachuuf hindandeenyeefu, Hospitaalli Biyyaalessaa Abujaa baasii wallaansa obbolaawwaanii kanneenii maatiisaanii hin kaffalchiifne. Madda galii jireenyaasaanii mindaa obbo Onyaa Maartiinis hojii halluu dibuun argatuudha. Obbo Maartiinis fi Edeeh'n ijoolleesaanii akkuma dhalataniin ji'a Hagayya keessa gara hospitaalaa Abujaa geessaniin. Ta'us garuu doktoroonni yeroo sanatti ijoollee haala gaariirraa waan hin turreef wallaansa baqaqsanii yaaluu hin taasifneef. Obboleewwan kunneenis hospitaalaa mootummaa keessatti ji'oota 15 eega dursiifamanii booda wallaansa argachuuf abdii akka qaban itti himame. Hospitaalichi waggoota 20 darbaniif lakkuuwwan walitti maxxaniin dhalatan 11 gargar baaseera. Lakkuuwwaan hundisanii ammoo kan garaa isaanii walitti waxxaneedha. Daarektarri Meedikaala hospitaalichaa kan ta'an Jaff Momoh akka jedhanitti, yaaliin wallaansa kanaas wallaansa isa jalqabaa kan tiruu, lapheefi qaama lafee cinaachaafi foon isa gadii walitti qabu (diaphragm) irratti taasifameedha jedhu. Obbo Maartiinis ijoolleesaa lubbuun jiraachuufi fayyaa ta'uusaanii akka isa gammachiise dubbata. Haati ijoollee hojjattoota hospitaalichaa isaan gargaaran galateeffachuudhaaf jecha hin qabu jette. Ministirri Fayyaa biyyatti doktoroota wallaansa taasisaniifi maatii jajjabeessuuf hospitaalaa deemaniiru. Ministirri dhimmi dubartootaas haadha ijoolleetiif hojii kennuuf waadaa galaniiru.


Fayyaa: Lilmoon ulfa ittisu dhiiraaf yeroo jalqabaaf qophaa'e milkaa'aa laata?

Hindi mala ulfa ittisuu lilmoo dhiiraaf kennamu akka addunyaatti kan jalqabaati jedhamu jalqabuuf jirti. Haata'u malee, dhimma kana ilaalchisee gaaffileen deebi'uu qaban ammallee akkuma gaafatamaa jiranitti jiru. Yeroo dheeraatiif dhiironni malawwan ulfa ittisuu lama qofaa fayyadamaa turaniiru. Isaanis mala kondomii fayyadamuufi mala baqaqsanii wallaanuu 'vaazektoomii' jedhamu ujummoo ittiin sanyiin dhiiraa (ispermiin) gara qaama saalaa dhiiraatti darbu cufuunidha. Kunniin mala ulfa ittisuu dhiiraa qoricha liqimsuufi laanqessaa (jeel) ammallee hojiirra ni jiru. Haata'u malee, mala ulfa ittisuu kan dhiiraa marfeen/lilmeen kennamu addunyaatti isa jalqabaati jedhame jalqabuuf akka jirtu Hindiin beeksisaa jirti. Milkaa'uu danda'u ta'aa laata? Ogeessa baayoomedikaal injiinar kan ta'aniifi ofitti amanamummaan kan yaadan Suujay Guhaa jedhamantu qorannoo kana gaggeessaa ture. Ogeessi dhaabbata Deelhii keessatti argamu keessa hojjetuufi umuriin isaa ganna 78 ta'e kun, qoricha marfeen/lilmeen kennamu qopheessan. Marfeen kun takkaadhuma karaa ujummoo sanyii dhiiraa (ispermii) cidhaanirraa fuudhee gara qaama saalaa dhiiraa geessurratti kan kennamu yoo ta'u, mala salphaa akka dhukkubbiin namatti hin dhaga'amne (anesteezyiyaa) naannoo qaama sana qofaaf gargaaramuun kennama. Oduu biroo kana waliin walitti dhiyaatan dubbifadhaa: Qorattoonni akka jedhanitti, malli ittisa ulfaa yeroo dheeraa turu kun akka warra kaanii hormoonii kan hin taane yoo ta'u waggoota 13tiif bu'a qabeessa ta'ee tura. Waggootaaf erga namarratti yalamee booda, qorichi maqaan isaa Risug jedhamu qophaa'eera. Risug jechuun ammoo gabaajee 'reversible inhibition of sperm under guidance' ta'uu isaati. Yaaliin qoricha kanaa kutaan lamaffaa ammoo marfee laanqessaa (jeelii) waliin walitti makamuun kan duraan ulfa ittisuuf fudhatame duuba deebisuun akka dhiirri dhala godhachuu danda'u kan dandeesisudha. Kun hanga ammaatti namarratti yaalamuu baatus lubbu-qabeeyyii biroorratti yaalamuun milkaa'eera. Malli ulfa ittisuu kun akka warra qaama saalaatti godhatamaniitti dhukkuboota karaa saalqunnamtiitiin daddarban hin ittisu. "Malli ulfa ittisuu dhiiraaf qopha'e kun sadarkaa idil-addunyaatti isa ol aanaa ta'a. Naga qabeessa, bu'a qabeessaafi kan yeroo dheeraa turudha. Yeroo dhiyoo keessatti omishamuudhaaf qulqullaa'ee baha jennee abdanna," jedhan Mana Maree Qorannoo Fayyaa Hindiitti dursaan garee qorannoo qorichaa RS Shaarmaa. Malli ulfa ittisuu dhiiraa kun dhuguma yeroo hin barbaadamnetti duuba deebisuun dhala godhachuun ni danda'amaa kan jedhurratti gaaffileen ni jiru. "Mala ulfa ittisuu kana yeroo dhala argachuu barbaadanitti duuba deebisuu danda'amuu ilaalchisee qorannoo bal'aa taasisuu barbaada ammall. Qoricha kana yeroo barbaadametti dhaabuu ykn duuba deebisuu danda'uun isaa akka malli ulfa ittisuu kun bu'a qabeessa ta'uuf murteessaadha," jedhan Yunvarsiitii waashingiteennitti qorataan sirana fayyaa walhormaataa Mikaa'el Iskiiner. Dr. Guhaan kanarratti walii ni gala. "Ammatti duuba deebisuurratti milkoofneerra jennee afaan guutuun hin dubbannu garuu erga nama irratti yaalamee booda akka milkaa'u nan amana. Sadarkaa ammaa kanarratti qorichi kun vaasektoomiirratti fooyya'insa akka qabatee dhufetti ilaalamuu wayya. Dhiirota irratti dhukkubbii/godaannnisa hin qabaatu, akkasumas  wallaansi baqaqqasanii hodhuun hin jiraatu," jedhu. Jalqaba bara kanaarra Dr. Shaarmaan waan qorannoo qoricha kanaarratti argatan maxxansanii turan. Dhiirota 139  fuudhan keessaa kunneen umuriin isaanii 41 gadi ta'eefi yoo xiqqaate ijoollee lama qaban marfeen tokko tokko kennameefi ji'oota ja'aaf hordofamaa turan. Dhiirota 139 kana keessaa haadhotiin warraa 133n isaanii saal-qunnamtii dhorkaafi of-eeggannoo tokko malee taasisaniin boodallee hin ulfoofne. Qorichi kun namoota ja'an hafaniif hojjechuu dadhabuun isaa ammoo sababa marfee keessaa "dhimmisuun", ykn ammoo ujummoon sanyii kormaa/ispermii baatu urataa qabaachuu akka malu agarsiisa bu'aan qorannoo kanaa. Haata'u malee akka qorattoota tokko tokkootti dhimmi kun ammallee qorannoo dabalataafi qulqulluu ta'e barbaada. Yunvarsiitii Oof Waashingiteen, Mana Barumsaa Fayyaatti piroofeara fayyaa kan ta'an Isteefenii Peej hanqinni milkaa'ina qoricha kanaa xiqqaa miti jedhan. "Miidhaa maddee qabaachuufi hanqina qabaachuun isaa mala vaasektoomiiraa adda isa hin taasisu. Ragaan dabalataa hedduun ni barbaachisa," jedhan Pirof. Peej. Walumaa galatti, qorannoon barbaachisaa ta'e yaalii sadaffaan taasifame "poozetiiviidah", garuu lakkoofsi namoota fedhaan qorannoo keeatti hirmaatan 139 murtaa'aafi yeroon turtii hordoffii (ji'a ja'aa) "akka istaandaardiiwwan jiru jedhamanitti yoo ilaalamu dheeraa miti." "Kanaaf, qorichi argame kun waan gara fuula duraatti tarkaanfachiisudha garuu gabaa guddaa jiru keessatti tapha kan jijjiirudha jedhamee hin fudhatamu," jetti. Qorattoonni Hindii akka jedhanitti Risug yaalii dhala namaarratti marsaa sadiin taasifame kan namoota fedhii isaaniirratti hundaa'e 500 ta'an hirmaachiseen mirkanaa'eera. Qorannoo bara 1990 moota keessa jalqabee turtii waggoota 30'ttti dhiyaatuuf gaggeeffame kanaan malli ulfa ittisuu bu'a qabeessa ta'e argameera jedhu. Lilmoon kun gatiin isaas salphaa kan ta'eefi ulfa ittisuudhaan ammoo kan yeroo dheeraa turudha jedhu. Namoonni fedhiin qorannoo kana keessatti hirmaatan fedhiifi kaka'umsi saalqunamtii isaan qaban akka hin hir'atiiniifi miidhaan maddee guddaa ta'e akka isaan hin mudatiin dubbatu jedha Qaamni mootummaa Hindiitti qoricha to'atu akka qorichi kun omishamuun gurgurtaaf ummataaf dhiyaatuuf hayyama ni kenna edhamee eegama. Filannoo mala ulfa ittisuu kan dhiiraa bu'a qabeessa ta'e qabaachuuf amma yeroo isaati. Waggoota hedduuf, ulfa hin karoorfamneen dubartoonni ba'aa guddaa baataa turaniiru. Qorannoon yeroo ammaa garri caalaan malawwan ulfa ittisuu kan dhiiraa irratti xiyyeeffatee hojjetama jira. Waggaa 60 dura malli uolfa ittisuu qoricha liqimsaa (kininii)  dubartootaas US keessatti jalqabe, yeroo ammaa filannoowwan kudhanii ol ta'an mala ulfa hin barbaachifne ittisuu dubartoonni fayyadaman akka kiniinii, marfeefi kanneen biroo fayyadamuu danda'aniiru. Qorannoon qorichi dhiirota irratti Dr. Guhaan taaisaa jiru kun deggersa dhaabbilee gara garaatiin US fi Awurooppaa keessatti yaaliin akka irratti gaggeeffamu taasifamaa jira. Biyya akka Hindii ol-aantummaan dhiirotaa keessatti cimaa ta'e keessatti mala ulfa ittisuu dhiirri fayyadamu baayyee gadi aanaadha.  Akka ragaan mirkanaa'e agarsiisutti, dhiraasaafi niitiin %90 ol ta'an kondomii hin fayyadaman. Malli ulfa ittisuu dhiirotaa baqasanii wallaanuun vaazektoomii jedhamus baayyee gadi aanaadha biyyattii keessatti. Malli ulfa ittisuu baayyee beekamaan garuu dubartoota akka dhala hin godhanne taasisuudha. Qorattoonni ilaalchawwan turan guutummaa addunyaatti ni jijiirama jedhanii amanu. "Ilaalchi akka addunyaatti jijjiiramaa jira. Sababoota dhiironni mala ulfa ittisuu keessatti hin hirmaanneef filannoowwan hedduun waan hin turreef. Galmi kana irratti hojjechuu filannoo malawwan ulfa ittisuu dhiirotaaf jiru baayyisuudha. Yoo filannoowwan akkasii jiraatan qofadha kan dhiironni qooda isaanirraa eegamu bahuudhaan bahaa haadha warraa isaanii kan isaan salphisuufii danda'an," jetti Peej. Qorichi dhiiraaf qophaa'aa jiru Risug jedhamu kun mala ulfa ittisuu dhiiraa milkii qabeessa ta'uu isaa bullee ilaalla.


Dr Amir Amaan: 'Kanin dalage caalaa kanin baradhe hedduu akka ta'en hubadhe'

Ministeerri Fayyaa Itoophiyaa Dr Amir Amaan aangoo gad-lakkisuu isaanii ifatti ibsan. Aangoo lakkisuuf jiran  himamaa turus yeroo isaanirraa dhagahamuun garuu kun kan duraati. Sababni qondaalli Ministirri Muummee Abiy Ahimad erga aangootti dhufanii A.L.I Ebla bara 2010 kaabinee isaanii hundeessanii jalqabee Ministira Fayyaa ta'un tajaajilaa turan kun ittti ka'aniifi eenyun akka bakka buufaman ifatti wanti beekamu hin jiru. "Ministira Fayyaa ta'e akkan tajajailu carraa naaf kennaniif, deeggarsa naaf taasisaniifi waraqaa gadhiisuuf galfadhe naaf fudhachuu isaaniif MM Abiy Ahimad nan galateeffadha," jechuun fuula Fesbuukii isaanii irratti bareessan. Dr Amir Amaan waggoota tokkoofi ji'oota saddeetiif Ministeera Fayyaa ta'un tajaajilaniiru. Isa dura achuma Ministeerichatti Di'eetaa Ministiraa  ta'un hojjetaniiru. Walumaa gala ammoo ministeerichatti itti-gaafatama garaa garaa irratti waggaa sagaliif tajaajiluu isaanii himaniiru. Bara 2001 barnoota fayyaan barumsa erga xumuranii as ogummaa fayyaafi itti gaafatamaa mootummaa garaa garaa irratti wanta dalaganiin guddaa akka hubatan ibsaniiru. "Amma duubatti deebi'ee yeroon ilaalu kanin hojjedhe caalaa kanin baradhe, kanin kenne caalaa kanin fudhe guddaa akka ta'e hubadheera," jechuun barreeffama har'a ganama barreessaniin ibsan. Yeroo turtii aangoo Dr Amir Amaan ogeessonni fayyaa gaaffiwwan ijoo imaammata fayyaafi faaayidaa irratti kaasanii turan. Keessumaa bara darbe gaaffiin kunnneen cimanii hojjettoonni fayyaa hojii dhaabuuf dirqamanillee turan. Waldaan Hakimoota Fayyaa garuu hojii dhaabuu kana mormee ture. Gaaffiin kuni cimee marii Ministirri Muummee Abiy Ahimad waliin ogeessonni fayyaa taasisan alatti magaalotaafi naannolee hundatti mariin walfakkaataa taasifameera. Boodarra, ministeerichi gaaffiwwan kunneen akka deebifaman ibseera. Seerawwan ijoo bara turtii Dr Amin keessaa dhimma fayyaa ilaallatun bahan keessaa tokko beeksisni alkoolii miidiyaa irratti akka dhorkamu gochuudha. Kuni biyyattiin naannoo waajjiraalee mootummaafi bashannanaatti tamboo xuuxuun dhorkamuu erga ibsitee booda kan dhagahame ture. Turtii BBC waliin taasisaniin, Dr Amir paadiin qulqullinaa dubartootaa qaraxa malee akka biyya seenu akka hojjetan himanii turan. Gama kaaniin, magaalaa Finfinneetti guyyaan konkolaataa irraa bilisaa ['Car free day'] akka eegaluuf kaka'umsa kan ta'e Ministeerri Fayyaati. Kaayyoon kuni daandiileen konkolaataa yeroo muraasaaf konkolaataa irraa bilisa ta'ani namoonni sochii qaamaa akka taasisan gochuufi.


Itoophiyaa: Daa'imni kudhaama mormaa waliin ni dhalachuu dandeessii?

Gabaasa Amhara Mass Media'n baaseen, Bulchiinsa Hawaasa Awwii, aanaa Daangilaatti, buufata fayyaa Abbaa Daraatti daa'imni mormasheerraa mallattoo addaa 'waan kudhaama fakkaatu' qabdu dhalachuushee himeera. Gabaasichi 'daa'imni gaafa Onkololeessa 27 dhalatte kuni mallattoo kudhaamaa hordoftoonni amantii Kiristaanaa mormatti keewwattee dhalatte jechuun haati nutti himte' jedha. Miiidiyaaa hawaasummarrati dhimmi kun dubbii ijoo namoonni irratti haasa'anii fi falmanis tahee jira. Yuunivarsiitii Madda Walaabuu, Hospitaala Riifaraalaa Gobbaa kan hojjetan Doktar Ol'aanaa Waaqwayyaa, afaan saayinsiitiin yeroo hiddi handhuura daa'imaa (umbilical cord) yeroo morma daa'imaatti maramu 'nachul cord' jedhama jedha. Kan naannoo Amaaraatti ta'e kun hiddi handhuuraa mormatti maramuu ta'uu fi dhiisuun hin baramne. Hiddi handhuuraa daa'imaa (umbilical cord) kuni ujummoo nyaatni haadharraa daa'imatti darbu yoo sababii sochii daa'imaatiin ala lama sadii morma daa'imaatti maramuu ni danda'a. Haa ta'u malee kan miidiyaa hawaasumma irratti argine al tokko qofaa kan maramedha jedhan. Taateen hiddi handhuuraa mormatti maramuun gadameessa keessattiifi adeemsa ciniinsuu irratti kan daa'ima ajjeesuu danda'udha jedha doktar Ol'aanaan. Nagaatiin kan dhalachuu danda'anis yoo ogeessi fayyaa harka galchee yoo isa mormatti marame baase qofadha jedhu. Haa ta'u malee daa'imni osoo hiddi handhuuraa mormatti marame irraa osoo hin bahiin dhalachuun, carraa baayyee xiqqoo ta'e yoo taheyyuu, daa'imni nagaan dhalachuu ni malu jedheera. Erga dhalatee boodas akkuma daa'ima kaani handhuurri irraa citee guduunfamuun kunuunsi barbaachisu kennamnaafin waanti yaaddessu hin jiru takka dhalannaan. Hiddi handhuuraa kun gadameessa keessatti handhuuraa hanga mormatti maramutti walqabataadha. Mormaaf handhuuratti gargar citee daa'imni jiraachuu hin danda'u jedha Dr Ol'aanaan. Erga dhalatee booda daa'imni gaafa handhuuramu irraa citeetu mormarratti hafuu garuu ni danda'a jedheera. Hiddi handhuuraa kun yeroo baayyee halluu dhiigaa kan ujummoo dhiigaa 'veenii' akka gurraachaa, kan 'artarii' immoo diimaa waan taheef, erga gadameessa keessaa baheen booda, halluu wal-makaa qabaachuu ni danda'a jedheera. Akka qorannoon 2018'tti Ameerikaatti taasifame agarsiisutti, daa'imman hidda handhuuraa isa mormatti maramu waliin dhalatan harka 12 ni ta'u. Ulfi harka 20-30 ta'anis daa'imti isaanii waanta akkasii qabaachuu danda'u. Yeroo baayyee kan dhalatan kan al tokko qofa itti marame yoo ta'an, daa'imni gadameessa keessa ta'ee geejibni dhiigaa yoo dhaabbate daa'imni du'uu danda'a. Kanaan alatti garuu ijoollee nagumaan dhalatan, yeroo baayyee garuu hakiimni isa mormarra jiru akkuma mataan mucaa gadameessa keessaa baheen irraa baasuu ni danda'a jedha.


Ispoortii: Maaratoonii fiiguun 'onneen dafee akka hin dulloomne taasisa'

Fiigicha maaratooniif shaakaluun ykn fiiguun arteeriin onnee nama kanaa akka caalatti dhisu danda'u taasisuun  umurii onnee ykn 'vascular age' irraa waggaa afur hir'isuun onneen dafee akka hin dulloomne taasisuu akka danda'u qorannoon ni ibsa. . Qorattoonni Bartis fiYunivarsiitii kolleegii Landan namootaa maaraatoonii Landan irratti hirmaachuuf shaakalan 138 irratti qorannoo taasisaniiru. Shakalli baatii ja'aa keessatti, aartariin isaanii akka umurii dargaggummaatti dhisu danda'eera, kun immoo yaaddoo dhibee dhukkuba onnee fi istirookee hir'isuu danda'a. Dhibbaan dhiigaa isaanii ammoo akka nama qorichaa fudhateetti hir'isuu danda'eera. Namootni kana dura  ispoortii kessaatti hedduu hin hirmaanne fiigicha kanarraa bu'aa guddaa argatu jedha dhaabbati qorannoo kana deeggare 'British Heart Foundation' (BHF). Namoota qorannoo irratti himaatan kana km 42 fiigaanii fixuuf saatiii afuriifi walakkaa hanga shaniifi walakkaa gidduu itti fudhate. Yeroo hedduu ta'uu baatus namootni dhibee onnee qaban maaraatoonii fiiguuf utuu yaalanii kan du'an jiru. Yeroo maaraatooniif shakalannitti guyyaa dorgommii sanaa ji'ootaan dursanii shakkallii jalqabuun garii akka ta'e ni gorsoma. Guyyaa shakalli fiigicha jiddu jidduutti boqochuun mashaan akka booqotee jabaatu taasisa. "Bu'aan ispoortiiraa argamu kan haalamuu miti," jedhu  dhaaba BHF irraa Prof Metin Avkiraan. "Isportii hojachuun yaaddoo dhibee onnee adda addaafi  carraa du'a yeroo malee hir'isuu danda'a"


'Ijoollumaan osoo hin taane hojiikoon ilaalamuun qaba,' jedha Doktarri ganna 23 Abeenezar

Hiriyyoonni isaa 'Xiiqqoo' jedhuun, fuullisaas ta'e umuriinsaa xiqqoo waan ta'eefi. Kaan ammoo maqaa masoo 'Doctor young' jedhuun waamuun. Haarmeensaa mana keessatti Beebii jechuun waamti. Barnoota wallaansa fayyaa isaa kan xumure umurii waggaa 23tti. Umuriin kunis warra kaan waliin yoo wal biratti ilaalame waggaa sadiin durseera. Oggeessi kunis Dr Abeenezar Birhaanuu jedhama. Haatiisaa barsiiftuu yoo taatu, abbansaa ammoo oggeessa wallaansa fayyaati. Maatii isaa lamaanuu hojii waan oolaniif guddisa isaa keessatti nama manatti isa kunuunsu dhabuun, dafee barnoota akka galu taasiseera. Haati Abeenezar hojii dhaabuu ykn mucaa isaanii ollaa bira olfachuu hin barbaanne. Kanaafuu ofii waliin olchuuf qabattee mana barnootaa deemuuf murtessite. Abeenezar kana booda haadha isaa waliin mana barnootaa deemuun qubee lakkaa'uu eegale. Abeenezar maatii isaatiif mucaa sadaffaadha. Angafoonni isaa lamaan garuu umurii waggaa 5 fi 6 tti barnoota eegalan. Quxusoonnis akkasuma. Keessattuu haatii isaanii barsiiftu waan taateef, barsiiftoota isaa waliin dubbachaa gargaarsaafi hordoffii barbaachisu hunda taasisaaf akka turte hima. Gama barnootaatiin kitaaba barbaachisan bituufiin akkasumas barattoonni cimoon akka qo'achiisan taasiisuun deeggaraa turte. Waa'ee maatii wayita dubbatus, '' Wanti hundi isiniif kennameera. Waan barbaaddan ta'u dandeessuu'' jechuun nu jajjabeessaa turan jedha. Kunis jireenya ijoollee hundaa keessatti ija godhateera kan jedhu Dr Abeenezar, inni durumaa qabee fedhiinsaa dokrota wallaansaa ta'uudha. Abeenezar bakka itti dhalatee itti guddate magaalaa Kamiiseetti haalli bu'uraalee fayyaa kan guutame hin turre. Hir'inni oggeessoota fayyaas akkasuma naannoo sana akka ture hima. Kanaafuu, hakiimooti naannoo isaatti argu ijoolluummaadhaa qabee qalbii isaa akka hawwatan hima. Kanaafuu innis doktara wallaansa fayyaa ta'uuf hojjachuu eegale. Abeenezariin alattis haatii isaas doktarummaa akka jaalatan dubbata. Tarii kunis sababii abbaan Abeenezar doktara ta'aniif ta'u mala.  Abeenezaris mataansaa doktara ta'usaatti baayyee kan gammadu ta'uu dubbata. Gosa barnootaa heerreegaa fi fiziiksii caalaa kan jaalatu Abeenezar, osoo doktara ta'u baatee oggummaa  mekaanikaal Injinariinii akka filatu dubbata. Namootaan walitti dhufeenya uumachuufi jireenya namootaa fooyyeessu waa gumaatu jaalata. Gama oggummaatiinis kan hojiin qabatamaa (practice) qabu caalaa akka jaalatu hima. Taphni yeroo ijoollummaa hinquufamu. Daa'ima ta'amee hafe erga guddatameeyyuu yeroo tokko tokkoo kan yaadatamu jira. Abeenezar barnootasaa sadarkaa tokkooffaa kan eegale umurii waggaa afuriitti ture. Yeroo sanatti baayyee cimee asiifi achi fiiguun hirriyyoota waliin wal ari'uufilleen qaamni sirriitti hin cimne ture. Haa ta'u malee Abeenezar barnootarraa tapha akka caalsifataa ture hima. Keessattu kubbaa miilaa baayyee akka jaalatu hima. Garee kubbaa miilaa safara isaanii keessatti goolii eega. Innis 'Garee sanaaf nama murteessaan ture' jedha. Hiriyyoonni isaa garee kubbaa miilaa isaanii keessa turan barnootaan kan fiixaan bahaniidha. Barnoota adda kutuun kan bakka hintaaneetti dabarsu hinjiru. Haalli akkasii kunis barnootaan akka cimee itti fufuuf akka isa gargaare hima. Kana malees, maatiin hordooffii cimaa akka irratti taasisaa ture dubbata Abeenezar. ''Yeroo kee bakka hintaaneetti hindabarsiin,'' kan jedhuus gorsa yeroo hundaa akka ta'e hima. Barnoota isaatti cimuunis kutaa 10'tti qabxii 4 galmeessiseera. Itti aansees qabxiin inni kutaa 12 galmeesse akkasuma olaanaa ture. Wayita Yunivarsitii Jimmaatti ramadamee dhaqu mucaa waggaa 16 ture. Umurii sanatti maatii irraa adda bahee yoo fagoo deemu yeroo jalqabaa waan tureef, soodaan itti dhagahamu hima. Haata'u malee obboolees isaa angafaa duraan yunivarsitiidhuma sanatti ramadamee waan tureef soodaa isaa hanga tokko hirriseefiira. Sochii isaa hundaan biraa hindhabamu ture. Akka daa'imaatti kunuunsaa akka ture hima. Keessattuu baratoonni, barsiiftoonni fi hojjattoonni waardiyyaa akka barataatti waan hinilaalleef, wayita bahee galuutti isaaniitti ofi beeksiisuun baayyee rakkisaa akka ture ni yaadata. Kana malees osoo hintaane, dhiibbaa hirriyyootaa kaampaasii keessa ture hunda dandamachuun kaayyoo isaa fiixaan baafachu dubbata. "Nama fuulasaatiin..." Barmaatilee ta'e hawaasa keessatti namoonni haala uffannaa, ejjannoo qaamaa, umurii, bifaafi qabeenyaa qaban irratti hundaa'uun ilaalchi eenyummaasaanii tilmaamu jiraa. Yeroo adda addaatti ammoo keessattuu angaa'oonni dargaggoo rakkoolee kaasan keessaa tokko sochii hojiif taasisan keessatti hawaasichaan amantaa dhabuudha. Abeenezaris namoota rakkinni akkasii mudatu keessaa isa tokko. Haala kanaan mudannoowwan hedduu kan himu yoo qabaatu, waan tokko garuu hin irraanfadhu jedha. Haalli isaa akkas ture. Dhukkubsattuu tokko beellama wallaasnaa isheef gara mana yaalaa dheemti. Yeroo sanattis Abeenezar hirriyyaa isaa waliin ta'uun hojiirra ture. Irriyyaan isaas erga dubartii wallaansaaf gara mana yaalaa dhufte sanaaf qorannoo taasiseefiin boodas qoricha akka barreessuuf isatti himama. Dhukkubsattuun sun garuu isarratti amantaa hin qabdu turte. ''Daa'ima bee! Dogongoru danda'a mitii?'' jechuun sodaashe ibsite. Yeroo sanattis dubartiitti amansiisuuf yaalii akka taasisaa ture akka hin irranfannee hima. Abeenezar akka jedhuuttis, namni tokko madaalamuu kan qabaatu hojiisaa raawwatuun, oggummaafi beekumsa qabuun qofa ta'u mala. Keessattu oggummaa wallaansaa inni irratti hirmaateen, wal amantaafi walitti dhufeenyi dhukkubsataa waliin qabuirratti kan bu'urreeffatuudha. Amantaan yoo hin jiraannee bu'aa isaarratti dhiibbaa waan taasisuuf, namoonni qaamaan, ojjaafi umuriin osoo hin taane oggummaa kennameefi hojii raawwatuun madaalamu akka qabaatu dubbata. ''Gara fuula duraattis danqaawwan walfakkaatan na mudachu malu,'' kan jedhu Abeenezar, rakkoolee kanneenis haaluma dhufaatii isaaniitti deebiisuuf qophaa'aa ta'u dubbata. Baatii tokkoo booda digrii doktorummaa fudhachuuf kan jiru Abeenezar, gara fuula duraa oggummaa baqaqsanii wallaanuutiin barnoota isaa  itti fufuuf fedhii akka qabu dubbata. Wallaansi baqaqsanii wallaanu ogummaa addaa waan barbaaduuf, inni ammoo gama sanaarratti fedhii olaanaa waan qabuuf damee kanarratti hojjachuu akka barbaadu hima. Tibba Yunivarsitii Jimmaa hojjataa tureettis, damee sanarratti hir'inni oggeessaa jiraachu waan hubateef kan gahee isaa gummaachuuf  kan danda'ameef hunda raawwachuuf qophaa'aa ta'u dubbata.


Hirriyyoon kee fayyaa keerratti dhiibbaa qabuu?

Jalqaba bara haaraa faranjootaatti namoonni hedduun jireenyaa fayya qabeessa jiraachuuf waadaa ofiif  galu. Namoonni baayyeenis haala soorata isaaniirratti jjjirama taasisuuf, ykn Sanbattanirraa ispoortiiwwan sochii qaamaatiif gargaaran raawwachuuf waada galu. Haata'u malee, karoorawwan kanneen hojiirra olchuuf gaheen hirriiyoonniiifi miseensoonni maatii waliin dabarsanuu murteessaadha. Gama biraatinis murteewwan nuti hirriiyootaafi maatii keenya irraa ilaaluun taasiifnu hundi kallattiin fayyuummaa keenya irratti dhiibbaa qabaachu dhiisu malu. Ta'us garuu hanga tokkoon haala jireenya keenyaa keessatti gahee mataasaa qabaachu malu, keessattuu ammalli namoota garmalee dinqiisiifannuufii jaalannu. Darbee darbee ammoo sababiidhuma namoota baayyee walitti dhiyaannuutiin kan ka'ee wayita amaloota fayyaa keenyaaf dhiibbaa qabaatan kan akka sijaaraa xuuxuu ykn baayyee soorachuu baruu dandeenya. Namoonni yeroo baayyee bakka kenninuufi yeroo baayye wal qunnamnutu walitti dhufeenya hawaasummaa keenya murteessa. Qorannoon Onnee 'Framingham' bara 1940 irraa kaasuun walitti dhufeenyi hawaasummaa namootaa qabaaturratti Magaalaa Maasichusetiitti jiraattoota 'Framingham irratti dhaloota sadiirratti qorannoo gaggeesseera. Qorannoon kun akka mul'iseetti, namoonni isaan walitti dhiyaatan yoo baayyee kan furdate ta'ee, namoonni kaanis furdachuun isaan hinoolu. Akka qorannoon kun jedhuutti hirriyyaa furdatan yoo qabaattee atis furdachuuf carraan jiru % 57 ta'a. Dhiibbaan kunis yoo kan saala walfakkaatuufi walitti dhiheenya cimaa kan qaban ta'e ammoo caalaa kan mudatu ta'uu hima. Fakkeenyaaf, ammoo akka qorannoo kanaatti yoo walitti dhiheenyaa cimaa qabaatan malee nama ulfina qaamaa olaanaa qaban guyyaa guyyaan arguudhaan ollaa biraa irratti dhiibbaa hin qabaatu. Haaluma walfakkaatunis sadarkaan gaa'ila hiikuu, sijaaraa xuuxuufi alkoolii dhuguu karaa hirriyummaafi maatiin kan dadarbuudha. Bu'aan qorannoo kanaa baayyee barbaachisaadha. Amaloota ykn dhukkuboota daddarboo hin taanee horachuu keessatti namoonni nuti yeroo baayyee waliin dabarsiinu murteessoodha jedha qorannoon kun. Fakkeenyaaf: Dhukkuboonni daddarboo akka hin taaneetti himaman kan akka dhukkuba onnee, dhiibbaa dhiigaa, kaansarii, dhukkuba shukkaaraafi dhukkuba sombaa du'aatii addunyaarratti mudatu 10 keessaa torba kan dhukkuboota kanniin dhufu ta'utu himama. Du'aatii sababii kanaan umamuu keessaa ammoo %90 UK keessatti akka mudatu qorannichi kaa'eera. Walitti dhufeenyi hawaasummaa keenya amalaafi miira keenyarratti dhiibbaa mataasaa qabaachu mala. Fakkeenyaaf, dargaggoonni sijaaraa xuuxan yeroo baayyee beekkamtii argachuuf jecha raawwatama jedhameera. Yoo namni baayyee dinqiisifatamu tokko kan xuuxu ta'e lakkoofsi namoota xuuxanii ni dabala. Akkasumas, dargaggoonni hirriyoonni isaanii miira mukaa'uu qabaataniif, isaaniif miira walfakkaatu uummatu jedha. Haalli kun booda keessa dargaaggo ykn guddattoota balaa fayyaa gara cimaatti geessuuf saaxilu danda'a. Yaadni miirri ni hawwatama jedhu kunis qorannoo dhoksaan fayyadamtoota Feesbuukii kuma 700 irratti iccitiin gaggeefameen kan deegarameedha. Qorannoon kunis waan fayyadamtoonni Feesbuukii fayyadaman irratti hundaa'uun maxxansawwan algorithm (guutummaa odeeffannoo waa'ee namoota fayyadamanii kan agarsiisu) hiriyyoota Feesbuukii isaanii irraa isaaniif dhiyyeessu xinxaleera. Kana mirakkeeffachuufis xinxala adda addaa lamatu gaggeefame. Tokko fayyadamtoonni akka maxxansawwan miira gaarii hin argannee taasifaman. Kan hafan ammoo akka maxxansawwan miira hamaa qaban hin argineef dhorkaman. Isaan boodas kanneen maxxansawwan miira gaarii ilaalan irra caalaan isaanii maxansa miira gaarii qabu maxxansuu. Kanneen maxxansa miira hamaa qaban ilaalan ammoo maxxansa isuma fakkaatu maxxansu. Kunis miirri wal quunnamtii qaamaan taasifamuun alatti karaa midiyaalee hawwasummaatiin akka darbuu kan mulliseedha jedhameera. Yoo amala hirriyyaafi kan maatii kan saaxilamnu ta'e, akkamiin haala kanan waan gaariif olfachuu dandeenyaa laata? Biyyoota guddatan adda addaa keessatti haalliwwan ittiin sadarkaa hawaasaatti waan isaan irratti dhiibbaa qabatan irra itti of dhorkan ni jira. Fakkeenyaaf, 'Dry January and Veganuary' jechuun namoonni wayita dhugaatii alkolii irraa of qusachuuf yaalan ni dhagahamu. Akkasumas Ingilaandiitti 'Stoptober' jechuun wayita namoonni hedduun baatii Onkololeessaa keessa sijaaraa xuxuu dhaabuuf wayita of qusachuuf yaalan mullatu. Tarkaanffiiwwan hawaasummaa akkasi kunneennis bara 1912 irraa kaasee bu'aa gaarii akka galmeesse himama. Namoonni waan fayyaa isaanii irratti dhiibbaa qabu yeroo miliyoonaaf yaalii taasisanii dadhaban illeen, waliin yoo yaalan sadarkaan dhaabuu olaanaa ta'uu hubatameera jedha.


Hospitaalli fardaa Bishooftuutti baname tajaajila baqaqsanii yaaluu kennaa jira

Hospitaalli fardaa Itoophiyaatti kan jalqabaati jedhame Bishooftuutti hundeeffame fardeen dhukkubsataniif tajaajila baqaqsanii yaaluufi carallaa (x-ray) kaasuu kennaa jira. Obbo Taaddasaa Shifarraaw Magaalaa Bishooftuutti gaarii hoofuudhaan maatiisaanii jiraachisu. Akka isaan jedhanitti hospitaalli beelladoota kottee duudaa kun erga tajaajila kennuu eegalee fayyummaan farda isaanii waan eegameef hojii isaanii irratti fooyya'iinsa akka fideef himu. "Maatii kiyya kanin ittiin bulchu galiin asirraa argadhuuni. Kanaafuu farda kanatu maatiikoo jiraachisa jechuudha. Soorata maatii kiyyaa, baasii dhuunfaa kiyyaa fi soorata fardichaas kanin bitu galiima asirraa argadhuuni," Jedhu. Faayidaa hospitaalichaa dursee hubadheen irraa fayyadamaa jira kan jedhan obbo Taaddasaan, warra fardeen isaanii gara hospitaalichaa hin fidne waliin yoo madaalan, "Warri fardeen isaanii as hin fidne fardeen isaanii jalaa miidhamanii hojii isaanii sirnaan hojjechuuyyuu hin dandeenye. Hospitaalli kuni bu'aa guddaa qaba," jedhu. Hospitaalichi beelladoota kotte duudaadhaaf tajaajila yaalaa bilisaa kennuun ammoo fedhii namootni gara hospitaalichaa beelladoota isaanii fiduuf qaban dabaleera. "Fardi kiyya yoo dhukkubsate battaluma sanan fidee dhufa. Talaalliin ammoo waggaattii waqtii itti fidnu dursanii waan nutti himaniif akkaatuma saniin fidnee tajaajila arganna. Kanaafi horiin keenya fayyaa kan argate," jedhu Obbo Taaddasaan. Magaalaa Bishooftuutti hojii gaarii oofuu irratti kan bobba'e Dargaggoo Alamaayyoo Mardaasas immooo 'Fardi anaaf jireenyakooti,' jedha. "Farda kana ittiinan jiraadha, kaayyoo gara fuulduraatti qabadhe bira gahuudhaafis isumatu natajaajilaa jira." Jedha. Fardeen gaarii oofan yeroo hedduu dhukkuboota 'cookiifi Bichee'tin miidhamu kan jedhu dargaggoon kun, erga hospitaalichi tajaajila kennuu eegalee garuu dhukkuubootni kuni wayita qabu battalumatti waan dhaqnee yaalchisnuuf fayyummaan fardeen keenya anuuf eegameera jedha. Fardeen tajaajila gaarii harkisuu kennan umriin isaanii gabaabaa ta'us erga yaala fi hordoffii fayyaa argatanii garuu yeroo tajaajila kennan akka dheerateefis hima. Hospitaalli beelladoota kottee duudaa Bishooftuu kuni yunvarsiitii Finfinnee jalatti dhaabbata SPANA jedhamuun ijaarame. Hoji gaggeesituun dhaabbatichaa Dr. Haannaa Zawuduu, Itoophiyaa keessatti fardeen hamma tajaajila uummataaf kennan kunuunsaafi kabaja hin qabani jedhu. "Fardeen geejjibaaf, oomisha qonnaa sassaabuuf, gugsisuudhaaf, gaarii harkisuudhaaf waan hedduudhaan dhala namaa tajaajilu. Haa ta'u malee biyya keenyatti fardeeniif tajaajila fayyaa gaarii kennuun hin baratamne," jedhan Yunvarsiitii Finfinnee muummee koolleejjii fayyaa beelladootaa keessatti tajaajilli fayyaa beelladoota kotte duudaa kuni bara 2003 kennamuu eegalus yaala kana sadarkaa isaa fooyyessuun bara kana ji'a Muddee keessa gara hospitaala beelladoota kotte duudaa (Equine Hospital) guddate. Hospitalichi waggaatti fardeen kuma jahaaf tajaajila kenna kan jedhan Dr.Haannan, tajaajila talaalliitii hanga yaala baqaqsanii yaaluutti akka kennan himu. Fayyaa beelladoota kotte duudaa eeguurratti hubannoon hawaasni qabu fooyya'uu akka qabu dhaamu. "Qonnaan bulaan tokko xiyyeeffannaa sa'a tokkoof godhu harree yookaan fardaaf hin kennu. Tajaajilli isaan dhala namaatii kennan guddaa ta'us 'foon isaanii hin nyaatamu' jechumaaf xiyyeefannaa dhoowwatamu. Kuni fooyya'uu qaba" jedhan. Erga hospitaalli kuni hojii jalqabeeyis qonnaan bulaan tokko saffisa silaa osoo qotiyyoon isaa jalaa dhukkubsatee mana yaalaa geessuun fardeen gara keenya fidaa hin jirani jedhu. Fardeen gaarii harkisan yeroodhaan gara hospitaalaa waan hin fidneef yeroo dhukkubni itti hammaatu karaarratti gatamu. Gochi akkanaa baayyee akka isaan gaddisiisus himu Dr.Haannaan"  fardeen ofiis maatiisaas ittiin jirachisaa turan kana yeroo isaan dhukkubsatanii dadhaban karaarratti gatu. Kuni baayyee nama gaddisiisa. Karaarratti yeroo gataman kan margaa fi bishaan itti kennu waan hin jireef baayyee miidhamu. Kanaaf fardeen akkasiin gataman kunniin dararama waan turaniif qoricha kennineefii hanga dhumaatti akka boqotan goona, " jedhan. Uummanni beelladoota kotte duudaadhaaf qixuma beelladoota foon isaani nyaatamuu xiyyeefannaa kennuu akka qabus dhaaman.


Adunyaa irraa kan jalqabaa kan tahe baankiin ispeermii namoota HIV'n qabamanii kuusu baname. Baankiin kuusaa ispeermii kun Niwuzelanditti kan baname yoo tahu namoota vaayirasichaan qabaman irra qoollifannaa gahu ittisuuf yaadameeti. Dhiirotni sadii vaayirasichaan qabaman ispeerimii isaanii gumaachuuf galmaa'aniiru. Hunda isaanii keessatti facaatiin vaayirasichaa xiqqaa tahuus himameera. Kana jechuun vaayirasiin HIV dhiiga isaanii keessa jiru xiqqaa waan taheef qunnamtii saalaan ykn yeroo daa'imni dhalatus itti hin darbu jechuudha. Dhaabbatni kunis guyyaa gargaarsa adunyaa Mudde 1 dursuuni kan dhaabbilee tola ooltotaa sadiin bamame. Dhaabbileen Bodii Poozatiiv [positive Body],Faawondeeshinii gargaarsa Niwuzalaandii fi Poozatiiv Wuumen [positive women] jedhaman sagantichi waa'ee daddarba HIV haala gaariin uummata akka hubachiisuu fi qoollifannaa namoota dhukkubichaan qabamaniif xiqqeessa jedhan. Baankichi namootni gumaachan hundinuu warra HIVdhaan qabaman tahuu ibsuun yoo yaaliidhaan akka darbuu hin dandeenye mirkanaa'edha jedhan. Haa tahu malee dhaabbatichi ofii isaa namoota dhala godhachuu barbaadanii ispeerimicha barbaadaniif achumatti yaalii guutuun kennuuufi hin danda'u. Erga eeyyamamoo tahanii fi akka waliif tahu mirkanaa'een booda gara kilinikoota akka ulfi uumamuuf yaalii kennaniitti erga. Namoota ispeermii gumaachuuf waliigalan keessaa tokko, Damiyeen Rul Nil dhibee HIV'n qabamuu isaa baree erga dhaabbata qacaree hojjechiisutti himee booda hogganaan isaa waan dhiibbaa irratti godheef hojicha dhiisee akka bahe raadiyoo biyya Niwuzelaandi tokkotti hime. "Amma saayinsii yaaliin akka vaayirasichi hin dabarre taasisu jira jedhu arganne'' jedhe. Hiriyoota koo dubaraa HIV qaban dhala godhachuuf murteessan hedduu beeka. Kana jechuun saayinsii fi yaaliin humna kanas nuuf kenneera jechuudha,'' jedhe. Bara 1999 sakata'amee HIV irraa bilisa tahuu baree fuudhuun ijoollee lamaa fi ijoollee ijoolleesadii horataniiru. Adunyaa irratti yaaliin HIV akka malee guddachaa dhufeera. Kunis ji'a Bitootessaa keessa kalee nama HIV qabu irraa isa nama biraaf galchuun hanga yaaliin jalqabaa adunyaa irratti gaggeefamutti gaheera. Dawwaan facaatii fi baay'achuu vaayirasichaa qaama keessaa xiqqeessuuf kennamus hanga sakatta'iinsaan illee hin argamnetti gadi buusuu danda'a jedhan ogeessonni. Haa tahu malee ammayyuu HIV'n yaaddoo fayyaa adunyaa keenyaa tahee itti fufeera jedhu. Bara 2018 gabaasa baheen namootni Miliyoona 38 tahan dhibee HIV'n qabamaniiru.


Fayyaa: Kiniiniin karoora maatii ji'atti al-tokko fudhatamu yaaliirra jira

Qorattoonni kiniinii karooraa maatii ji'atti al-tokko fudhatamu oomishaniiru. Kunis dubartootaaf filannoo hedduu akka qabaataniifi carraa dahuumsasaanii ofiisaaniitiin to'achuu akka danda'an isaan gargaara jedhu. Yoo al-tokko liqimfame, kiniinichi torbee hedduuf garaa keessa kan turu yoo ta'u, suuta suutaan ulfa ittisuuf hormooniisaa gad dhiisa. Keessumaayyuu asiidii garaachaatiin dafee akka hin hubamne ta'eeti kan hojjetame. Gareen qorannoo US kun gargaarsa maallaqa Faawundeshinii Biilfi Meelindaa Geetes irraa argateen hojjete. Kiniinichis booyyee irratti kan yaalame yoo ta'u waggoota muraasa keessatti namaarratti akka yaalamu abdiin jira. Dubartoota qorichoota karoora maatii bifa kiniiniitiin fayyadamuu barbaadaniif filannoo gaarii akka ta'u ibsuun, sodaasaanii garuu guyyaa guyyaati kan fudhatamu waan ta'eef dubartoonni haalan yaadatanii fudhachuu dhabuu danda'u kan jedhudha. Idil-addunyatti dubartoota miiliyoonatti lakka'aman qorichi karoora maatii kan liqimfamu yookiin afaaniin fudhatamu  fayyadamu. Kiniiniin kunis %99 ulfa kan ittisa, dubartoota dhibba keessaa dubartii tokko qofatu ulfaa'a jechuudha. Qorannoon akka agarsiisutti garuu dubartoonni walakkaan sa'aatii sirrii hin taanetti yookiin hanaga isaa dogongoruun fudhatu jedha. Odeeffannnoo walitti dhiyaatan kana keessaas dubbifadhaa: Kun ammoo bu'aa kiniinichaa gara %91 gad buusa, kana jechuunis dubartoota dhibba keessaa dubartoonni sagal ni ulfaa'u jechuudha. Karoorri maatii yeroo dheeraa ni jiru garuu kiniiniin ji'atti al-tokko fudhatamu hamma ammatti tokkollee hin jiru. Qorichi kun liqimsuuf kan hin rakkifneefi akka salphatti kan bulbulamuudha. Eega gara garaa seenee booda suuta suutaan qolasaa ofirraa gatuun hormoonii qaama kiniinirra jiru san gad dhiisa. Boca addeessaa waan qabuuf hatattamaan hormoonii gad hin dhiisu, kanaafuu torbee muraasaaf achi tura; san booda hojiisaa eega hojjatee booda caccabee qaama keessaa baha. Dr Giovanni Traverso yunivarsiitii Harvaard irraafi doktoroota qorannoo kanarrati hirmaatan keessaa tokko yoo ta'an akka jedhaniiru: "qorannoon keenya akka agrsiisutti caccabuu qaama kiniinii yookiin bullaa'uufi dadbarsa nyaataarratti rakkoon tokkollee hin jiru. Nageenyummaa qorichaa haalaan ilaallee jirra." Kaampaaniin 'Lyndra' jedhamu gargaarsa faawundeeshinii Geetes irraa argatuun kiniinii karoora maatii boca addeessaa qabu kana heddu oomishaara. Dhukkubsatoota irratti kiniinii boca addeessaa qabu kan kanaan walfakkaaturratti yaalii jalqabeera. Yaalii kanaanis nageenyummaa qorichichi qorichoota biroo kan akka qorichoota busaa waliin qabu ilaalaa jiru. Dr Diyaanaa Maansuur damee Kunuunsa Fayyaa Walhormaataarraa akkasa jedhan: "kiniinii karoora maatii ji'atti al-tokko fudhatamu hawwataafi filannoo qorichoota karoora maatii bal'isuu guddaa qaba." "Yaad-rimeedhaan, qorichi karoora maatii ji'aa qorichoota karoora maatii amma jiran irra bu'aa qabeessadha, kunis "Ta'us garuu qorichoonni kunneen ammas sadarkaa yaaliirra jiru. Qorichoota kanneen irratti qorannoo hedduu akka jiraatan barbaanna." Anaatoolee Menoon-Joonsan waldaa gargaarsa 'Brook' irra akkas jettee: "Filannoo karoora maatii qabaachuu keessatti kun waan guddaadha. Hamma danda'ameen filannoo heddu qabaachuuf gargaara."


Gaboor Maat: 'Maddi araada hundaa midhama keessa darbanidha'

Waa'ee araadaa maal yaaddu? Ogeessi fayyaa Kaanaadaa Gaboor Maat ilaalcha yaalii aradaa irratti qabnu sirreessu qabna jedhe amana. Ogeessi araadaafi barreessaan kun magaalaa Vaankuvar kan Kaaba Ameerikaatti heddummina fayyadama qoricha sammuu hadoochuun beekamtu keessatti hojii yaalii xiinsammuu namoota aradaan rakkatan irrati hojjatuun beekama. Hojii isaa kanaf bara 2018tti badhaasaa lammileef keennamuu danda'u isa guddaa Order of Canada jedhamu badhaafameera. Bu'uraan kan inni amanu araadi hundi maddi isaa midhama darbe akka ta'edha: "Kun miidhamni maal akka ta'e namni hubachuu yoo danda'edha," jedha. Haaloti shanan nuti rakkoo kana ittiin hubachaa hin jiraanneef jedhee inni amanu kunneeni - akka inni dubbatetti. Maddi araadaa maal akka ta'e baruu yoo feete, bu'aan aradaa maal akka ta'e ilaalu qabda: Maal siif fayyade? Namootni yeroo baayyee, "Miidhamakoo hir'ise, dhibuu irraa na miliqsa, miira hariiroo naafkennee, miiraa to'anno, miiiraa hiikaa qabaachuu, miiraa lubbuun jiraachuu, gamachuu, barbaadamuu..." jedhu. Karaa biraan, araadi kun wantoota bu'uraa dhala namaaf barbaachisan tokko tokko, kan namni sun jireenyasaa keessatti argachuu dhabe guutaniiru jechuudha. Haaloti hariroo dhabuu hundi ykn qoofummaa ykn immoo jireenya keessatti dhiphuu qabachuun, haalota dhukuubbii ykn miidhama miiraadha. Kanaaf waa'ee areeda irratti ejjennoonkoo, "Maaliif araadi jiraatee?" osoo hin taanee, "Maaliif midhamni kun jiraateedha?" Yeroo hawaasa araadaa keessa jiranii ilaaltu, kan ati agartu rakkoon ijoollummaatti ture yoo guddaa ta'e, carraan aradaa keessa galuu isaanis ni dabala. Kanaaf maddii araadaa yeroo hunda, midhamaa darbeefi rakkoo ijoollummaatti qunnamedha - kana jechuun namni miidhama qabu hundi araada qabaataa jechuu miti, namni araada qabu hundi garuu midhama ni qabaata. Yaaliin araadaa bu'aa hamaa, adabbiifi ofirraa faggeessuu osoo hin taane gara ho'ummaa guddaa , gargaarsa guddaafi hubanno guddaa barbaada. Yaaliin hedduu yeroo hin milkaa'in hafan "Rakkoo kana dhugumaan hubanneerraa?" jennee dammaqnee of gaafachuu qabna jettee yaadda. Garuu addunyaa yaalii fayyaa keessatti kun badaa hin uumamu. Akka miidhamaa namaatti uumamni isaa maali kanjedhu ilaalaa hin jirru. Namootni miidhama isaanii keessa akka darbaniifi furmaata akka argataniif hojjachaa hin jirru. Baraataan ogummaa fayyaa tokko [Ameerikaa keessatti] wa'ee miidhama miiraa irratti barumsa tokkollee hin argatu. Nuti "Maaltu sirra ga'e?" jennee gaafachuurra "Maalidha rakkoonkee?" jennee gaafachuu itti fufneerra. Dogoggoorii inni biraa araadii filannoo namootni taasisanidha isa jedhu. Adeemsi seeraa hundi yaada namootni araadaan qabamuuf filatu jedhurratti hundaa'ee, kanaaf namootni kaan akka itti hin galleef, isaaniin haa adabnu jedha. Namoota ani beeku keessa kan ganama tokko ka'ee "Hawwiinkoo araadaan qabumadha," kan jedhe eenyuyyu hin jiru. Araadi filannoo eenyuyyu filatu miti, deebii miidhama miiraati. Namni kamuu immoo miidhama keessa turuu hin filatu. Odeeffannoon sodaa biraan araadi dhalootan ni darba kan jedhudha. Eyyee maatii tokkoo keessatti ni baayyata. Garuu maaliifi? Yoo ani nama araadaa dhugaatii qabufi ijoolleekootti kan iyyuufi dheekkamuu ta'ee, isaan yeroo guddataan dhugaatii baayyisu yoo ta'e dhalatoon annarraa itti darbee? Yookiin immoo amala sana kan isaan fidan sababa ani haala isaan keessatti guddatan gara tokkotti boceefi? Kanaaf amalli tokko maatii keessatti baayyachuun isaa dhimmaa hiddaa dhaloota waliin kan wal qabatu miti. Halootiin uumamaan sanaaf mijeessan jiraachu danda'u, mijeessuu garuu murteessuu waliin tokko miti. Ati uumamaan aradaan akka qabamtuuf qophooftetta jechuu miti. Himteen ykn odeeffannoon dogoggoraa inni biraan, araadi namoota qoricha sammu hadoochuu fayyadamaniif ykn hawaasa keenyaa keessatti namoota 'gaddeebii' jennu qofaa kan ilaallatudha isa jedhu. Aadaa keenya keessatti kan babal'atuufi of eeggannoo malee kan tamsa'udha. Yeroon hawaasa keenya sadarkaa kammittu ilaalu araada hedduun arga, sana qofammoo osoo hin taane taajaajila araada kanaa diinagdee irratti hundaa'ees nan arga. Akka yaadakootti, araadi wantoota namni tokko boqonnaa yeroof naa keenna jedhan keessatti of mul'isa. Kanaaf wanta sana ni dharra'u, garuu bu'aa hamaa inni fidun ni rakkattu, garuu hammam hammaatus hin dhiisani ykn dhiisu hin danda'ani. Kun qorachoota sammuu hadoochan, tamboo, dhugaatii alkooliifi wantoota kan hunda of keesatti qabata. Dabalataaniis, wal qunnamtiin saalaa, tirgaa, mi'a bituu, hojii, aangoo siyaasaa, taphani... walumaagalatti wanti hundi hariiroo ati wantichaa waaliin qabdu irratti hundaa'ee araada ta'u danda'a. Hanga dharraafi boqonnaan, miidhaa yeroo dheeraafi dhiisuuf wanta  cimu ta'u jirutti, araada qabda. Ani araada gurguddaa laman qaba ture. Tokko hojiikoodha, kana jechuun bu'aafi gamachuun hojiikoorra argadhuuf jecha wantoota anaafi maatiikoo barbaachisaaniif iddoo hin kennun ture. Lammaffaan immoo araada mi'a bituun qaba, kankoo CD sirboota durii bituu ture. Guyyaa tokko CD tokko doolaara 8000n biteera. Sirbacha nan jaaladha garuu sirbicharraa osoo hin tanee bituu irraa ture kan ani araada qabu. Dharraa araada kanaan yeroo tokkoo dubartii deessuu ani yaalaa ture ciniinsurratti dhiisee CD bitaachuu deemee da'umsishee na darbeera. Hanga kana ture kan anarratti dhiibbaa uume. Amma kun wanta nama kofalchiisudha jettanii yaaduu dandeessu - akkamiin araadakee kan araada namoota qoricha sammuu haduchuu qaban ati yaalii taasistuuf waliin wal biratti qabda? Yeroo namooti ani araada isaanif yaalii taasisu, waa'ee araadakoo yeroon itti himetti hin kofalle. Maataa isaani raasanii,"Eyyee dooktar, nuuf gala, atis akkuma keenyadha," naan jedhani. Qabxiin inni guddaa hundi keenya akka hunda keenyaati. Fakkiiwwan kunnen kan Neil Evan/easyanimal kaafamni


'Wal'aansa dhibee kaansarii argachuuf jedheen waanan qabu hunda gurgure'

Awa Filorensi Senegaal magaalaa Daakaar keessa jiraatti. Hojjettuu mootummaati. Dhibee kaansarii gadameessatiin qabamuushee bara darbe barte. "Baay'ee qaaliidha. Qabamuu kiyya wayitan baru yaalamuuf waanan qabu hundan gurgure. Homaa wanti na hafe hin jiru. Abbaan manaakoo na dhiiseera. Fuulduraaf waanan ittiin yaalamu hin qabu'' jetti. Kaansariin Afriikaa Afriikaa keessatti dhibee balaafamaa saffisaan tatamsa'aa jiruudha. Biyyoota Afriikaa keessaa Senegaal hospitaalota mootummaa keessatti tajaajila 'keemooteraappii' bilisaan kennuudhaan sadarkaa fooyya'aarra jirti. Akka mootummaan jedhutti dubartoota dhibee kaansarii gadameessaa qabaniif dawaan bilisaan kennamuu qaba. Akkasumas dhibee kaasnarii biraaf ammoo dawaan hanga dhibbeentaa 60 akka hir'atu murtaa'eera. Daarektarri Hospitaalota mootummaa Senegaal Khady Mbaye Sylla dawaan barbaachisaan tajaajila 'keemooteraappii' waliin fudhatamu haala salphaan akka dhukkubsattoota bira ga'uufis mootummaan haala mijeesseera jedhan. Dhibeen kaansarii wal'aansa 'keemooteraappii' qofaan hin fayyamu, wal'aansa dabalataa barbaada, kunimmoo baasii dabalataa gaafata. Akka ragaa Dhaabbata Fayyaa Addunyaatti biyyoota Afriikaa Sahaaraan gadii keessatti dhibeewwan kaansarii lubbuu galaafatan keessaa kaansariin gadameessaa fi kaansarii harmaa isaan balaafamoodha. Haata'u malee garuu dhibeewwan kunneen haga yeroo dhiyoo kanaatti dhibeen kaansarii kun xiyyeeffannaa argatee hin beeku. Maddi: Dhaabbata Fayyaa Addunyaa Hanqinni sona soorataa, sochii qaamaa hojjechuu dhiisuun, dhugaatii alkoolii dhuguu fi tamboo xuuxuun biyyoota Afriikaa keessatti sababoota dhala namaa kaansariif saaxilaa jiraniidha. Ogeessi fayyaa dhimma madaa'uu qaamaarratti hojjetu kan magaalaa Daakaar keessa jiraatu BBCtti akka himetti sababa dhibee kaansariitiin du'uun hir'achaa jiraatullee garuu ammallee wal'aansaa fi ittisa isaarratti hojii guddaatu hafa jedheera. "Baasii wal'aansa dhibee kaansarii hundayyuu mootummaan kaffaluu qaba. Tajaajila 'keemooteraappii qofa osoo hin taane wal'aansa guutuu ta'e kennuu qaba. Tajaajila murteessa ta'e kanneen akka 'Hormono therapy fi radiotherapy' argachuu qabu'' Senegaal keessatti tajaajila raadiyooteraappii argachuuf doolaara Ameerikaa 250 kaffaluun dirqama. Wal'aansa baqaqsanii yaaluuf ammoo doolaara 330. Kunumtuu erga dhukkubsataan qorannoo wal'aansa duraa gaggeesseen boodadha, qorannoon wal'aansa duraa walumaa galatti doolaara Ameerikaa 1,600 gaafata. Namoota akka Awa Florence ji'aan mindaa doolaara Ameerikaa 80 argataniif tajaajila akkanaa argachuun waan yaadamu miti. Awa Florence fooyya'iinsa tajaajila wal'aansaa mootummaan taasiseen abdii horattullee ammallee wayita wal'aanamtu naga'een kaffaltii irra deddeebiin itti dhufa. Kunimmoo dhibee ishee caalaa akkaan ishee yaaddessa. Mootummaan tajaajila wal'aansa dhibee kaansarii walabaan haa labsuyyuu malee namoonni hedduun giddu gala biyyaarraa fagaatanii argaman ammallee dhibee kanaan dhiphachaa jiru, wal'aansa argachuun hafee dhibee kanaan qabamuusaaniillee osoo hin barin ittiin du'aa jiru. Biyyoota guddataa jiran keessatti carraab dhibee kaansarii irraa fayyuu harka 10 hanga 20 hin caalu, biyyoota guddatan keessatti garuu 80 hanga 90 ta'a. Kanaaf sababa kan ta'a: (Maddi: Dhaabbata Fayyaa Addunyaa) Dhibee kaansarii ilaalchiseeqQormaati guddaan ardii Afriikaa hanqina ragaa ykn data'ti. Kunimmoo imaammata baasanii irratti hojjechuuf gufuu ta'eera. Ogeeyiin akka jedhanitti hudhaawwan dhibee kaansarii ittisuu keessatti mudatan osoo furamanii harka 75 kaansarii irraa fayyuun ni danda'ama. Mootummoonni biyyoota Afriikaa muraasni wantoota dhibee kaansarii namatti fidan kanneen akka tamboo xuuxuu hambisuurratti hojjechuu eegalaniiru. Waa'ee kaansarii irratti hubannoo hawaasaa cimsuun ammoo dhimma ijoo ta'eera. Kaansariin gadameessaa biyyoota Afriikaa kanneen akka Botiswaanaa, Afriikaa Kibbaa, Senegaal, Itoophiyaa fi Maalaawwii daran kan mul'atu yoo ta'u, mootummoonni biyyoota kanneenii talaallii kennuun ittisuuf tarkaanfii eegalaniiru.


Dhiira gababaa: Jireenya jaalalafi bu'aa ba'ii isaa

"Dhiira gabaabaa yoo taate dubartoota 10 keessa 8 battala hojjaakee arganitti jaalalleekee ta'uuf hin filatani" jechuun lammiin Kaanadaa Aalan Moot dhiyeenya kana barreessee ture. Dubbistoonni tokko tokko mudannoo isaanii gaariifi hamaas BBC'f qoodaniiru. Roobart  Meetira 1.55 Siwiidin dhiiroota dhedheeroo qabaachuun beekamti. Garuu ani akkan baay'ee adda ta'etti natti hin dhaga'amu. Hiriyoonnikoo hedduun cm 180fi cm190 gidduu dheeratu, kanaaf namoota dhedheeroo bira taa'uun natti tola. Takka takka namootni waa'ee hojjaakoo ni haasa'u garuu ittiin arrabsamee hin beeku. Takka takka wantoonni nama aarsan jiru - fakkeenyaaf baatamuun siif waan salphaa ta'eef namootni ol si baachuu barbaardu. Waan hunda keessa kan ana aarsu yeroo namni tokko hojjaakee si gafatee, wayita ati itti himtu "ajaa'iba Rabbii! ammana gabaabbatta?" yeroo siin jedhudha. Takka takka utuun dheeraa ta'e jireenyi maal fakkaatan jedha. Garuu deebisee immoo utuun dheera ta'ee namummaa amman qabun qabaadhaa jedheen of gaafadha. Dhiirootiin gabaaboo yeroo hedduu jaallallee argachuun akka cimu haasa'u, ani garuu tasumaan kun natti dhaga'amee hin beeku. Anaaf dubartiitti michoomuun yeroo hundaa salphaa ture. Akkuma salphaatti naa ta'a. Tarii kana ta'a sababiin isaa, irra darbanii yaaluu dhiisuufi hojjaakee akka hir'ina qaamaatti ilaaluu dhiisuudha. Dubartii cm155 kan hojjaan anaan qixxee irraa hanga dubartii cm175 dheeraattu waliin hariiroo jaalalaa qabadhee beeka. Kiriis, cm170 Appilikeeshinii jaalallee ittiin argattu, OkCupid jedhamu irratti waa yaaleen ture. Jalqabaratti hojjaakoo cm170 jedhee odeefannicharra yeroon galchu dubartoonni fedhii agarsiisan badaa hin turre. Warra fedhii argarsiisan hundaaf ergsa barreeffamaa yeroon ergu %20 qofatu naaf deebise. Sana booda hojjaakoo cm185tti yeroon geeddaru kan fedhii agarsiisan dachaa sadiin dabalanii kan ergaakoof deebii laatan amma %50 ta'ani. Garuu maal godha dubartoonni Landan hedduun dhiira cm180 gadii hin fedhani. Eedriyaan, cm163 Jaalalleen koo durii kan cm182 dheerattu dhiira gabaaba jaallatti ture. Namootni waliin yeroo nu argan ija nuti babaasu. Namoonni baay'een ani waan addaa tokko waanan qabuuf kan isheen na waliin taate se'u ture. Jaalleewwankoos ta'e hadha warrootni koo duraanii hojjaan anaan wal qixa ykn anaa ol turani. Amma jaalallee waan hin qabneef dubartii akkuma ani hojjaa isheen rakkoo hin qabaanne kan hojjaan koos isheef rakkoo hin taane argachuu nan fedha. Keessuma aappii haariiroo jaalalaa baranaa irratti- sababa hojjaakootiin hedduu dhiibameera. Ilaalchikoo garuu hojjaankoo yoo rakkoo ta'e, rakkooshee malee kan koo miti. Yeroon ijoolle ture utuun dheeraa ta'e nan barbaadan ture. Kun garuu waggaa hedduu dura. Amma hojjaakootti guututti gammadaadha. Waggaa 40 oliif lafan jiru na geessiseera. Yunivarsitii Niyoorkitti qorattoonni barreeffama dheera baasaniin dhiirri gabaabaa ga'eela dhaabbataaf gaariidha jedhaniiru. Dhiiroti gabaaboo turanii fudhu, yeroo fudhaan ammoo yeroo dheeraaf gammadaniii gaa'eela keessa turu jedha. Namooti biyya Dachii addunyaa irraa namoota dhedheeroo yeroo ta'an, annaan baay'ee dhugu, baadu (Chiizii) baay'ee nyaatu. Tarii kana waanti wal qabsiisu jiraa?


Qorichi ulfa to'achuuf ganama ganama fudhatamu 'salphaatti argamuu qaba'

Haadholiiniifi shamarran qorichoota yeroo gabaabaadhaaf ulfa to'atan gargaarsa ogeessaatiin alatti ofii isaaniitiin akka salphatti fayyadamuu danda'uu qabu jedhu ogeeyyiin fayyaa dubartootaa. UK keessatti dubartoonni tajaajila fayyaa argachuuf bu'aa ba'ii heddutu jira jedha gabaasni dhimma kanarratti dhiyaate. Gabaasni 'Better for Women' gama isaatiin dubartoonni qoricha jalqabaa ulfa baasu manatti akka fudhatan hayyamamuu qaba jedha. Qoricha lammaffaas ulfisaanii torbee 10 gad akka ta'e yoo beekan isas manatti fudhatuu qabu jedha. Isaanis dubartoonni sadarkaa ulfa baasuu jalqabaa bilbilaan yookiin toora 'Skype'tiin gorsa argachuu danda'uu qabu jedhu. Gabaasni kunis dubartoonni neetworkii kiliinikaa qorannoo dhiigaa, qorichoota karoora maatiifi gorsa itti argatan iddoo tokkotti akka argatan dhibuu isaa qeeqa. Yeroo sanitti, haadholiiniifi shamarran qoricha sa'aatii 72 keessatti ulfa baasuuf fayyadu yookiin qoricha ganamaa saal qunnamtii of eggannoo hin qabne taasisaniin booda guyyoota shaniif fudhatamu fudhachuun dura gorsa ogeessa qorichaa argachuu qabu jedha. Kun ammoo miira "saalfii, qeeqa yookiin gammachuun itti dhagahamuu dhabuu," keessa akka jiraatan godhuu danda'a jedha gabaasni kun. Qorichoonni ganama guyyoota shaniif fudhatamu kun "fuuldura girgirjii' akkuma kondomiifi meeshaalee ulfa beekuuf fayyadan waliin wal biratti argamuu qabu. Jeen shamarree ganna 25, yoo taatu Weest Miidlaandis irraa, mana qorichaatti qoricha ganama ganama guyyoota shaniif fudhatamu argachhuf deemtee faarmaasistii waliin beellama waan hin qabneef tajaajila akka hin arganne godhamte. Mormii hedduu booda ogeessa qorichaa argattee qoricha barbaaddu fudhatte- kun kan ta'e garuu gaaffii hedduu booda. Akka waan dogongora hojjadhetti natti dhagahame jette. "Miira namaan qeeqamuufi namaa gad ta'uutu natti dhagahame. Akka inni "kun baay'ee gowwummaadha' jedhe nan yaada jetti Jeen. Qorichoonni ulfa to'achuuf sa'aatii 72 keessatti fudhataman Iskootlaand fi Weels keessatti mana qorichaa hunda keessatti bilisaan kennamu. Gabaasni kun akka ibsutti dubartoota umuriin isaanii gara jaarumaa deemaa jiru keessatti sababa ulfa hin karoorfamneen ulfa baasuu dabaluu akka danda'u ibsa. Bara 2018 keessatti Inglaandiifi Weels keessatti dubartoonni 205,000 ol ulfa baasaniiru. Gabaasni kunis shamarraniifi haadholiin akkuma bu'aa faarmaasii birootti qorichoota kanneenis karaa intarneetiin ajajuu danda'uu qabu jedha. Piroofeessar Leesleey Reegaan Pireezidaantii koolleejjii Rooyaali yoo ta'an akkas jedhu, qorichi hormoonii piroojestiroonii qofa qabu baay'ee filatamaa ture saniif qoricha fudhachuun dura gorsi ogeessa fayyaa "barbaachisaa miti". Gabaasni dabalataanis akka jedhuun gorsa: Gabaasni akka jedhutti ,"dubartoonni hedduu beellama doktora waliin jiru dheerachuurra kan ka'e waggoota hedduuf dhukkubbii keessatti dabarsaa jiru. Kunis akka dubartoonni waa'ee fayyaasaanii akka heddu hin dubbanne taasisa." Dr Ashaa Kasliwaal, pireezidaantii 'Faculty of Sexual and Reproductive Healthcare' shamarraniifi haadholiin shamarran umrii 18 keessa jiranis tajaajila karoora maatii yeroo gabaabaa akka fedhaniifi yeroo barbaadanitti argachuu qabu jedha. . "Gorsi faarmasistii waliin godhamu baay'ee barbaachisaafi murteessaadha. Kunis namoonni karoora maatii isaan barbaadan akka fedhiisaaniitti akka argatan gochuuf murteessaadha. Ta'uus garuu gorsi kun qoricha sa'aatii 72 keessatti fudhatamu argachuuf dhiibbaa qabaachuu hin qabu." Piroo Reegan akka jedhanitti tajaajila kana kennuuf kan karoorfameefi itti gaafatamummaa fedhii shamarraniifi haadholii fudhachuufi. "Tajaajila fayyaa sadarkaa isaa eeggatte shamarraniifi haadholiin jireenya isaanii keessatti kennuun barbaachisaadha."


Fayyaa dubartootaa: Dubartiin waa'ee qaama saalaa ishee wantoota beekuu qabdu shan

Waa'ee qaama hormaataa dubartootaa irratti jette jetteen dhugaa hin taane hedduutu miidiyaa hawaasummaarra deemu. Dubartiin tokko ilaalcha kana sirreessuuf hojii eegalteetti. Dr Jeen Gunter biyyoota Ameerikaa fi Kanaadaa keessatti waggoota 25'n darbaniif dhimma fayyaa dubartootaa irratti hojjechaa turte. Hojiishee kan eegalte namoota Chaayinaa keessatti qaama saalaa isaanii keessa killee galchuun wal'aanan falmuudhaani. Qaama walhormaataa keessa hanqaaquu(killee) kaa'uun yoo wal'aanan hormooniin akka hin daballe yookiin akka hin hir'anne gargaara jedhu. Akkasumallee marsaa laguu to'achuu fi maashaa fincaan to'atu deeggaruuf fayyadu kanneen jedhan sirrii miti jettee kaate Dr Gunter. Hanqaaquu qaama saalaa keessa kaa'uun biyya Chaayinaatti baay'inaan kan mul'atu yoo ta'u garuu mala aadaatiinis saayinsiitiin deggarsa hin qabu. Dubartiin tokko waa'ee qaama saalaa ishee wantoota beekuu qabdu shanan akka armaan gadiitti keesseetti Dr. Gunter. Vagina ykn fuchiin qaama gara keessaati- maashaa ujummoo ulaa gadameessaa qaama alaa waliin walquunnamsiisu jechuudha. Kan alarraa mul'atu 'vaalvaa' jedhama. Gunter jechoota kanneen adda baasanii beekuun dirqama jetti, jecha hin ibsine fayyadamuun sirrii akka hin taanes dubbatti. ''Maqaa qaamota hormaataa kunneen yoo sirriitti hin waamtu ta'e jecha safuu ykn qaanii akka ta'e agarsiisaa jirta jechuudha'' jetti Gunter. Akka Gunter jettutti qaamolee kunneen sirriitti waamuu dhabuun miidhaa xiinsammuu qofa osoo hin taane dhiibbaa fayyaas qaqqabsiisuu mala. Gunter ilaacha dubartoota qaama hormaata isaanii qulqulleessuuf jecha dawaa biraa fayyadaman jijjiiruuf waggaa 10 hojjetteetti. Vagina ykn fuchii qulqulleessuuf wanti alaa itti dabalamu tokkollee jiraachuu hin qabu jetti Gunter. ''Inni ofiinuu uumamaan of qulqulleessuu danda'a'' jette. Bishaannillee miidhaa qabaachuu dubbatti. Dhibeewwan saalqunnamtiin daddarban fiduuf carraa bana jetti. Qayyachuun ammoo waan hin malle qofa osoo hin taane gubachuuf saaxiluu danda'a. Kanaachi qaamagara alaa 'Vaalvaa' bishaaniin qulqulleessuun ni danda'ama. Seelonni 'vagina' sa'atii 96 keessatti of haaressu, kanaafuu yoo hubamanis dafanii fayyu jechuudha. Vagina ykn fuchiin baakteeriyaa bu'a qabeessa kan fayyummaasaa eeguuf uumamaan qaba. ''Sirni 'vagina microbiome' jedhamu baakteeriyaawwan hedduu kanneen fayyummaa isaa eegan hedduu uumamaan qaba'' jetti Gunter. Baakteeriyaa bu'a qabeessi qaamni walhormaataa dubartootaa uumamaan qabu kun naannoo isaatti asiidii gadi dhiisuudhaan baakteeriyaawwan balaa qaqqabsiisan qolata. Kanaafuu meeshaalee qoricha farra baakteeriyaa cuuphamaniin keessa qaama hormaataa dubartii miiccuun dhiibbaa qaba. Madaallii baakteeriyaa uumamaan jiruu eeguun barbaachisaadha. Dabalataan Gunter kan gorsitu dubartiin kamuu meeshaa rifeensa ittiin qoorfataniin qaama alaa dubartii akka hin qulqulleessine gorsiti. Sababni isaa gogaan naannwa sana jiru jiidha qabaachuu qaba waan ta'eef jetti. Dubartoonni wayita qaama saalaa isaaniirraa rifeensa haadanii fixan kan taajjabaa turte Gunter garuu balaa guddaa baata jetti. "Wayita dibata dibdu yookiin ammoo rifeensa haaddu gogaa qaama saalaa miidhaa jirta. Qaamni muramuu ykn gogaan qunca'uu danda'a. Dhibeen biraa fiduu mala'' jetti Gunter. ''Rifeensi waa malee qaama saalaa irratti hin biqille. Sababa mataasaa qaba. Waan fayyaduuf qaba. Qaama hormaataa balaarraa kan eeguu fi hubamuu gogaa kan ittisuudha'' ''Tokko tokkoon rifeensa narvii qaama saal qunnamtii waliin walqabatee waan jiruuf kukkutuun walquunnamtii saalaa irrattis dhiibbaa guddaa qaba.'' Laguu ji'aa waggaa dheeraaf erga arganii fi daa'imman hedduu erga godhatanii booda oovaariin hanqaaquu oomishuu ni dhaaba, laguunis ni dhaabbata. Hormooniin hormaataaf fayyadu hir'achaa deema. Kun hunduu vagina ykn fuchii irraan dhiibbaa geessisa. Kanaafuu dubartoonni waan uumamaa kana beekanii of dhiphisuu dhiisuu qabu jetti Gunter.


Hindiitti dhalattuun lubbuun osoo jirtu awwaala keessa argamte wallaanamaa jirti

Kaaba Indiyaatti dhalattuun osoo lubbuun jirtu awwaalamtee booda lubuun argamte amma haala gaariirra jirti jedhe doktorri ishee. Gara hospitaalaa yeroo geeffamtu daran haala fayyaa hamaa keessa turte. Walakkkeessa ji'a Onkololeessa keessa summaa'uu dhiigaafi lakkofsi pilaatleetii xiqqaachuun dararamaa turte. Amma ulfaatinni ishees dabalaa, akkasumas lakkofsi pilaatleetiis haala gaariirra jira jechuun doktorri ishee Raavii Khaanaa BBC'tti himeera. Hamma ammatti maatiinshee kan hin beekamne yoo ta'u booda guddifachaaf akka kennamtu beekameera. Ammaf distiriiktii Baaree'ilii kan kaaba Uttar Pradesh'tti eeggumsa daa'imanniin  kunuunsa aragataa jirti. Warri Hinduu reeffa ni gubu ta'us garuu daa'imaniifi ijoolleen yeroo hedduu ni awwaalamu. Akka jiraatan jedhetti boolla cm90 fagaatu qotee yeroo gasoon/doomaan isaa okkotee/ottee isa bira jiru cabsuu daa'ima boossu dhagahe. Yeroo okkotee/ottee keessa ilaalu dhalattuu boossu arge. Jalaqaba irratti hospitaalaa dhiheenya jirutti kan geeffamte yoo ta'u, guyyoota lama booda gara hospitaala daa'imannii Dr. Khaanaa kan meeshaalee yaalaa gahaa qabutti geeffamte. Doktorichi akka jedhutti yeroo gara hospitaalaa isaatti geeffamtu tilmaamaan torbee 30 dura kan dhalatteefi kiiloo 1.1 ulfaatti ture. Yeroos ho'i ishee gad bu'ee, baay'ee qorriteefi hammi sukkaara qaamashee baay'ee gad aanaa ture. "Gaafa Kibxataa yeroo gara hospitaalaa biraatti geessinu kiiloo 2.57 ulfaatti ture. Nyaata karaa qaruuraan fudhachuu jalqabdeeti, akkasumas fayyaasheen guutumman deebi'eera," Dr. Khaanaa gafa Kamisa dubbatan. Dhalattuun hammam awwaalamtee turte beekamuu baatus doktorichi akkamitti akka lubbuun hafte qofatu tilamaama jedhe. Dr Khaanaa akka jedhetti "guyyoota sadii hamma afurii turtuu hin ooltu jedha." Daa'imanni garaa, areedafi duubarratti cooma waliin waan dhalataniif guyyoota muraasaaf turuu danda'u. Ogeeyyiin biroo garuu tilmaamaa biraa kennaniiru- kunis "sa'aatii lamaa hamma sadii" awwaalamtee turuufi "sa'aatii tokkoo hamma lamaatti"  turuu dandeetti osoo hin baraaramne jedhu. Ji'a Onkololeessa keessa poolisiin himannaa"namoota hin beekamnerratti" banuufi maatii dhalattuu tanaa barbaadaa jira. Maatii ishee awwaalcha isheerratti hirmaataniiru jedhamee amanama kunis sababa barbaachi maatii eega jalqabameen boodas namni tokkollee dhufee daa'ima keenya hin jenne waan ta'eef. Lakkofsi dubartootaa Hindii keessa rokkoon irra gahu akka addunyatti isa ol-aanaadha. Dubartoonni hawaasa keessatti baay'ee kan miidhamaniifi diinagdeedhaan baay'ee rakkatu keessatiyyuu hawaasa hiyyeeyyii biratti.


Fayyaa: Hakiimonni Hindii qaama dhukkubsataa keessaa kalee kg 7.4 baasan

Hakiimonni Hindii kalee kiloogiraama 7.4 ulfaatu qaama dhukkubsataa keessaa baasan - kalee hanga daa'ima reefu dhalatuu gahu jechuu dha. Kaleen hanga kanaa gahu qaama dhukkubsataa keessaa yoo bahu Hindiitti kuni isa jalqabaati- silaa kaleen namaa yeroo baaayyee giraama 120-150 ulfaata. Dhukkubsatichi dhibee Autosomal Dominant Polycystic jedhamuun rakkachaa turee haalli kunimmoo kaleensaa waan akka qalqalloo xiqqoo akka biqilchu isa taasiseera. Hakiimni wal'aansa kana irratti hirmaate ''namoonni dhukkuba kanaan qabaman yeroo baayyee kalee guddaa ni qabaatu,'' jedheera. Gama biraan Dr Sachin Kathuria, hospitaala Gaangaa Raam, Delhii irraa immoo kaleen namaa yoo dhiige yookiin infeekshiniin yoo qabate malee qaama keessaa hin baafamu jedhaniiru. ''Dhukkubsataan kuni infeekshinii cimaa taheefi qoricha hin fudhannetu isa qabatee ture, kaleen isaa guddaa tahuun immoo hargansuu isa dhorkee gatii tureef, keessaa baasuun alatti filannoo hin qabnu ture,'' jedhan. Dr Kathurianis hakiimonni kalee guddaa baasuu akka danda'an yaadaniiru garuu hanga kanaa  ga'uun isaa garuu ammyyuu isaan dinqaa jira. ''Kaleen isaa inni kaan immo kanarra guddata'' jechuun BBCtti himan. Kaleen guddaan Guinness World Records irratti galmeefamee jiru kg4.5 ulfata. Haa tahu malee kaleen kg9 ulfaatu Ameerikaattiifi kg8.7 kan ulfaatu immoo  Neezarlaanditti argamaniiru. Dr Kathuria, waan kana hakiimonni Guinness World Recordstti gabaasuuf yaadaniiru garuu hin murteessine jedhaniiru. Akka masariitii  NHS dhukkubni kalee kan dhalootaan kan daddarbu yoo tahu, namoota umuriin isaanii 30-60 dhukkubichaa qabamuuf carraa guddaa qaba. Dhukkubni kuni sadarkaa dhumaarra yoo gahu kaleen ciraadhumasaa hojii akka dhaabu taasisa.


Obbo Wonduu: 'Maatiwoos du'us namoota akkasaa hedduu baraaruun qaba'

Hundeessaafi hoogganaan Giddu-gala Wal'aansa Dhibee Kaansarii Maatiwoos Wonduu kan ta'an Obbo Wonduu Baqqalee ilmikoo Maatiwoos dhibee kaansariitiin du'us namoota akkasaa hedduu baraaruun qaba jechuun giddu-galicha akka hundeessan dubbatu. Dhibeewwan daddarboo hin taane garuummoo hamoo ta'an keessaa dhibeen kaansarii isa tokko. Addunyaarratti dhibee dhalli namaa ittiin du'u keessaa kaansarii lammaffaarra ture, amma garuu biyyoota guddataa jiran keessatti sadarkaa duraa qabateera jedhu ogeeyyiin fayyaa. Keessattuu Itoophiyaa keessatti sababa hanqina wal'aansaatiin dhibee kanarraa namoonni fayyuuf carraa hin argatan. Hanqinni hubannoo, dhabamuun meeshaalee wal'aansaafi rakkoon ogeeyyii fayyaa sababoota namoonni akka dhibee kaansariitiin gaaga'aman godhan keessaa isaan ijoodha. Rakkoofi gidiraa sababa dhibee kaansariitiin argan irraa kan ka'e namoonni wal'aansa dhibee kanaarratti hojjetaa jiranis hin dhabamne. Har'aaf hojii Giddu-gala Wal'aansa Dhibee Kaansarii Maatiwoos Wonduu isin biraan geenya. Hundeessaafi hoogganaa giddu-gala kanaa kan ta'an Obbo Wonduun giddu-galicha hundeessuuf waan isaan kakaase BBC'tti himaniiru. Obbo Wonduu Baqqalaa magaalaa Finfinnee keessa jiraatu, hojjetaa humna namaa ta'uun dhaabbilee garaagaraa keessatti hojjetaniiru. Ijoolleesaanii lamaaniifi haadha warraa isaanii waliin ta'anii jireenya fooyya'aafi gammachuu qabu osoo jiraatanii daa'ima sadaffaa godhachuuf wayita murteessan jiruunsaanii battaluma akka jijjiirame ibsu. Yeroo kana garuu gara gaariitti malee gara badaatti miti. ''Daa'ima sadaffaa godhachuuf wayita murteessinu magaalaa Finfinnee kutaa bulchiinsaa Booleetti mana ijaarrachuu eegalle. Guyyaa daa'imni keenya Maatiwoos jedhamu dhalate mana keenya isa booletti galle.'' ''Intalli kiyya ishee lammaffaan dhalattee waggaa 10ffaasheetti Maatiwoos dhalate. Maatiwoos waliin waggaa lama gammachuudhaan jiraanne.'' Guyyaa dhalootasaa waggaa lammaffaa akkuma kabajnee kaaneen rakkoon Maatiwoos mudate kan jedhan Obbo Wonduun battaluma qabatanii gara Hospitaalaa deemuu dubbatu. ''Jalqaba Hospitaala Qiddus Gabreel geessinee ilaachisne. Doktorri Maatiwoos ilaale Hospitaala Tuqur Anbassaa akka geessinu nu ajaje. Guyyuma sana kutaa daa'imman itti wal'aanaman seenee yaalamuu eegale'' Amannee fudhachuun nutti cime Mucaan isaanii kaansariidhaan qabamuun hafee waa'eedhuma dhibee kanaallee sammuutti yaadanii akka hin beekneefi kaansariirratti hubannoo akka hin qabne kan dubbatan Obbo Wonduun, ilmi isaanii Kaansarii dhiigaatiin qabamuu wayita dahaga'an baay'ee akka rifatan dubbatu. "Dhugaadha jennee fudhachuuf aniifi haati warraa kiyyaa baay'ee rakkanne. Qorichi, ogeessi hin jiru. Nutuu hubannoo kaansarii hin qabnu. Dirqama waan ta'eef qoricha biyya alaafi kan biyya keessa jirus bitaa waggaa lamaaf yaalsifne." Obbo Wonduun mucaansaanii fayyee barumsa seena jedhanii mana barnootaaf haala mijeessaafii akka turanillee dubbatu. ''Akka carraa guyyaa tokko qaamni isaa ho'ee jennaan gara Hospitaala Tuqur Anbassaa wayita geessinu itti hammaateera nuun jedhan. Wal'aansi waggaa lamaaf argachaa ture dhaabbatee kan biraa haaraa eegaluu akka qabu nutti himan. Wal'aansi jedhame kunimmoo biyya keessa hin jiru'' jedhan. Mucaa isaanii wal'aanuutti erga humni isaanii laafee booda qabeenyi isaan harkaa qaban mana isaanii qofa waan tureef gurguranii yaalsisuuf wayita ogeeyyii fayyaa mariisisan kun furmaata akka hin taane natti himan jedhu Obbo Wonduun. ''Maatiwoos biyya alaatti yaalamuu akka qabu natti himan. Innis Ameerikaa qofa. Dhaabbati Wal'aansa dhibee kaansarii Ameerikaa tokko itti gaafatamummaasaa nan fudha jedhe.'' Ameerikaatti yaalsisuuf carraa haa argataniyyuu malee garuu ammas haaldureewwan guutuu qaban dhiphina biraa akka itti fide dubbatu Obbo Wonduun. ''Sadarkaa kanarratti wal'aansa 'Chemotherapy' osoo hin taane dhuka lafee keessaa bakka buusuufii akka barbaachisu natti himan. Eenyutu arjoomuufii danda'a kan jedhuuf ammoo wal'aansa kan biraan eegale. Isa booda maatii koo hunda qabadheen gara Naayiroobiitti ka'e. Haakiimni tokko yoo achiis dhabdewoo naan jedhe. Dhugumayyuu wayitan iyyaafadhu yaaliin akkasii kan jiru Afriikaa keessaa biyya Masirii fi Afriikaa Kibbaa qofa.'' ''Dhaabbati Wal'aansa Dhibee Kaansarii Ameerikaa kun dhiiga maatii keenya hundaa waraabnee akka erginuuf nu ajaje. Wayita dhiiga erginu ilmi koo hangafaa arjoomuufii akka danda'u adda baasan. Maatiwoos akka haaraatti wayita wal'aansa eegalu seelonni isaa hedduu waan dadhabanii turaniif dhiiga afaanii fi funyaaniin baasuu eegale.'' Miidhaa Maatiwoos irra ga'aa jiru taa'anii ilaaluu caalaa wanti nama gubu hin turre kan jedhan Obbo Wonduun yeroo sanatti du'uu filadheen ture jedhan. ''Lubbuunsaa du'arraa baraaramuu akka hin dandeenye wayita barru doktarri deemsa Ameerikaa naaf mijeessaa tures akkan obsee dhiisu natti hime. Hin dogoggorin. Ilma kee kana wayita duutu malee hin argitu. Amma harka waaqaa galeera naan jedhe. Haala kanaan boqotee bakkuma mana jireeenyaa keenya Boole Mikaa'elitti awwaalame'' jechuun haala ture ibsan Obbo Wonduun. Erga maatiwoos boqotee namoota akka maatiwoos hedduu maaliif hin baraarru jennee dhaabbata kana hundeessuuf dirqamne jedhu Obbo Wonduun. ''Mooraa mana jireenyaa kiyya keessatti Giddu gala Wal'aansa Dhibee Kaansarii hundeessine. An hojii mootummaa dhiiseen guutummaatti gara hojii kanaatti seene.'' Giddu galli kun erga hundeeffamee wagga 15 yoo ta'u yeroo ammaa dhukkubsattoonni 360 ta'an dhaabbiidhaan giddu gala kanaatti wal'aanamaa jiru jedhan. ''Giddu galli kun bara 2004 hundaa'ullee sirriitti tajaajila kennuu kan eegale bara 2010 irraa eegaleeti. Ergasii hanga ammaatti namoonni kaansariin qabaman 1800 caalan maatii isaanii waliin giddu gala kanatti tajaajilamaniiru. Lakkoofsa tajaajilamtootaa dabaluuf humna dhabneerra. Nama tokko tajaajiluuf hanga birrii 100,000 nu barbaachisa. '' ''Sireen dhukkubsattoonni irra ciisan 24 tu jiru. Kutaalee biyyattii garaagaraa irraa wayita dhufanii fi deebi'an gatii geejjibaa ni kaffallaaf. Gatii qorichaa fi tajaajila laaboraatoorii ni kenninaaf. Hospitaala yoo ciisan ammoo ji'aan birrii 500 kaffallaaf. Ayyaanota hundaa isaan waliin kabajna.'' jedhan Obbo Wonduun. Gosa kaansarii hundarrattiyyuu akka hojjetan kan dubbatan Obbo wonduun keessattuu daa'immanii fi dubartoota irratti xiyyeeffatanii akka hojjetan dubbatu. ''Daa'imman kaansarii gosa kamiyyuu qaban ni tajaajilla. Dubartoota ammoo kaansarii fi gadameessaa warra qaban tajaajilla. Yeroodhaaf kaansarii gosa biroof tajaajila wal'aansaa kennuuf humni keenya nu daangesseera.'' Dabalataan ammoo ittisa tamboo fi dhibeewwan daddarboo hin taanerratti akka hojjetanis ibsaniiru. ''Yeroo ammaa hojjettoota dhaabbii 24 qabna. Miseensota 1400 qabna. Tola ooltota nu gargaaran naannoo nama 500 qabna. Biyya alaarraas namoota nu gargaaran qabna. Amma mooraa tokko ji'aan birrii kuma 50n kireeffannee hojjetaa jirra.'' Namni wayita maqaa kaansarii dhaga'u hedduu rifata kan jedhan Obbo Wonduun dhibee kana akka abaarsa waaqaatti fudhachuun sirrii miti jedhu. ''Biyya keenya keessatti kaansarii akka abaarsa waaqaatti ilaalu. Dhibee irraa hin fayyine godhanii fudhatu. Kun sirrii miti. Biyyoonni meeshaalee wal'aansaa guutuu qaban kaansariirraa fayyanii wayita jiraatan argeera. Biyya keenyatti hanqinni wal'aansaa waan jiruuf namni dhibee kanarraa hin hafu. Kanaaf abdii kutata. Ilaalcha kaansarii irratti qabnutu rakkoo qaba'' Itoophiyaa keessatti namoonni 60,000 caalan waggaatti dhibee kaansariitiin ni qabamu kan jedhan Obbo Wonduun kanneen osoo hin yaalamin du'anis hedduudha jedhu. ''Nuti hanga humna keenyaa hojjetaa jirra. Hubannoon hawaasaa akka cimu gochaa jirra. Garuu asitti tajaajila barbaachisu kennuun bu'aa hin qabu. Tuqur Anbassaa deemanii wal'aansa hin argatan taanaan bu'aa maalii qaba. Meeshaa wal'aansaa fi qoricha argachuun baay'ee ulfaataadha.'' ''Dhibeen kaansarii hiyyeessa qofa kan miidhu osoo hin taane isa harkaa qabullee ni hiyyoomsa. Kanaafuu deggersa kennuufii feesisa'' Kaansariis ta'e dhibeewwan daddarboo hin taane dhaabbileen miti mootummaa qofti to'achuu hin danda'an, xiyyeeffannoo mootummaas barbaada. ''Nuti namoota gargaaruu qofa osoo hin taane ogummaadhaanis mootummaa deggaraa jirra. Nama leenjisne tokko waggaa sadii fi ji'a kudhaniif Ministeera Fayyaatiif kenninee yeroo jalqabaaf ittisa kaansari irratti karoorri ba'ee akka hojjetamu gooneerra. Saba kanaan yeroo ammaa magaalota akka Gondar, Baahardaar, Maqalee, Hawaasaa keessatti giddu galli wal'aansa kaansarii hundaa'ee hojjetamaa jira. Maashiniin carallaa,chemotherapy, jedhamu hedduun bitamaniiru. As keessatti ga'ee keenya gumaachuu akka milkaa'ina guddaa tokkooti ilaalla'' Wal'aansaa fi Ittisa dhibee kaansarii daa'immanii irratti karoorri xiyyeeffatu ba'ee akka hojiirra ooluufis ga'ee keenya baaneerra. Abbaa Taayitaa Soorataa fi Qorichaa Itoophiyaa waliin ta'uun seera tamboo fi dhugaatii alkoolii irratti dhiyeenya ba'e keessattis qooda fudhanneerra. Biyyoota addunyaarratti beekamuu qofa osoo hin taane badhaasa hedduu argachuu kan dubbatan Obbo Wonduun biyya keessatti hagas beekamuu dhabuun hojii keenyarratti dhiibbaa uumeera jedhan. Obbo Wonduun Itoophiyaa keessatti giddu galli Wal'aansa dhibee kaansarii fi dhibeewwan daddarboo hin taanee guddaan hundaa'ee dhukkubsataa hiyyeessa ta'e bilisaan, kan harkaa qabummoo maallaqasaatiin akka yaalamu gochuuf hawwii fi fedhii akka qaban dubbatu. ''Uummanni keenya dhibee kaansarii irratti hubannoo ga'aa argatee of irraa ittisuun jireenya akka jiraatu arguun fedha.''


Garraamummaan umurii dheeraa jiraachuuf nama gargaaraa?

Garraamummaan maal isin fayyada? Namummaa gaariin akka isinitti dhagaa'amuu fi naatoo akka qabaattan taasisaa? Kun dhugaa ta'uu mala, saayintiistonni garuu kana qofaa miti umurii keessanis dheeressuu danda'a jedha. Kana kan jedhan qorattoota Inistiitiyuutii Garraamummaa Yuunivarsitii Kaalifoorniyaa fi Loos Anjalasi. "Nuti ija saayinsiitiin ilaalla. Walitti marsinee, harka wal qabannee cal jenneetuma hin teenyu. Waa'ee saayikoolojii fi baayoolojii fi hariiroo hawaasaa gaarii ta'eeti kan dubbannu," jedha Dani'eel Faslar, direektarri inistiitiyuutichaa. Garraamummaan dhiyeenya kana Ameerikaatti dubbii ijoo ta'ee ture. Kunis dubbii pireezidantiin duraanii Baraak Obaamaan sirna awwaalchaa nama siyaasaa gameessa Eliyaaja Kamiing irratti dubbataniin booda. "Nama jabaa ta'uun garraamii ta'uu dabalata. Garraamummaa fi gara laafummaan haa badan dadhabina miti," jedha. Ofii namootni garraamiin warra akkamiiti - garraamummaan hoo maaliif fayyada? Wanti qorattoonni adda baafachuu barbaadan kanadha. Kuni dhimma du'aa fi jireenyaati jedhu qorattoonni kunneen. Faslar akka jedhanitt namoonni tokko tokko yeroo namoonni kaan gaarummaa raawwatan arganii kaka'umsa horatu, kanaaf garraamummaan dadaarbuu danda'a jedha. "Addunyaa garraamumma hin qabne keessa jirachaa jirra yoo jennee dhugaarraa waan fagaatu miti. Ameerikaa keessas ta'e guutuu addunyaatti namoonni yaada siyaasaa ykn amantaan wal qoodanii walitti bu'u," jedha. Garraamummaan jedhan, "yaada, miiraa fi amantaa gochoota namoota kaan fayyaduu danda'aniin deeggaramanidha. Namoota kaan fayyaduun garuu galma xumuraa gocha sanaa ennaa ta'e qofa," jedha. Al-garraamummaan ammoo faallaa kanaatiin "yaadaa fi amantaan wal dandanda'uu fi kabajaa walii dhabuudha" jedha. Inistiitiyuutiin haaraa Garraamummaa qorachuuf dhaabbate kun, deeggarsa maallaqaa faawondeeshinii Bedari jedhamurraa argameeni. Insitiitiyuutiin kun kan barbaachiseef "addunyaa kanarraa maaliif garraamummaan akka dhibee qorachuu fi saayinsii fi amantaa jidduutti riqicha tolchuufi" jedhame. Inistiitiyuutichi barattootaafi Los Anjalas keessatti warreen hiree gaarii hin arganneef leenjii 'dandeettii waa hubachuu sammuu isaanii gabbisu' ni kenna. "Namoota waa'ee kee dhimma hin qabne fi ifatti miidhaa sirraan gahuu danda'an waliin jiraachuun siif gaarii miti, umurii kee dheeressa," jedha Faslar. "Faallaa kanaatiin ammoo nammootarra wanti gaariin yoo siif ta'u, atis namaaf waan gaarii yoo gootu dhiphinarraa baraaramta. Kun siif gaarummaa qaba." Haal salphaatti dubartiin mana bunaatti buna siif danfistu fuula ifaan nagaa si gaafachuun ishee haala fayyaa keetii fooyyessuu danda'a jedha. "Gocha garraamummaa irrati hirmaachuun, akkamiin namaaf gaari ta'uu akka dandeessu yaaduun, dhiibbaa dhiigaa xiqqeessa. Aarii akka malee fi mukaa'uu wal'aanuufis ni gargaara," jedha. Yuunivarsiitii Kolombiyaa irraa Dr keelii Hardiing, garraamummaan "sirna ittisa dhukkubaa qaama namaa fooyyessa, dhiibbaa dhiigaa xiqqeessa, kanaanis namoonni umurii dheeraa akka jiraatan taasisa," jedhu. "Waan ajaa'ibaati, sababni isaa garraamummaan wan dhumu miti, namatti baay'atees nama hin miidhu, bilisaan iddoo mara jira" jedhu. Salphaadhumatti waan hedduu akka jijjiiru danda'uus himu. Lafa hojiitti, manatti akka hedduutti garraamii ta'uun ni danda'ama kan jedhan Dr Hardiing, namaaf garaa laafuun bu'aa hedduu argamsiisa jedhu. Teeknooloojiin ammayyaa'ee qorichoonni hedduun omishamuu malu wanti gaarraamummaan namaaf godhuu garuu yoomuu bakka bu'uu hin danda'ani jedhu. Ogeettii garraamummaa Gabri'elaa Van Rij irraa


Bakka hojiitti sillimiin hirribaa eeyyamamuu qabaa?

Mootummaan Ameerikaa bakka hojiitti yeroo gabaabaaf hirriba rafuu dhorkeera. Ogeessoti garuu qajeelfamni kun amma geeddaramu qaba jedhu. Kanaan dura hojjettoota mootummaaf bakka hojiitti rafuun akka waan gaaritti ilaalamuu baatuus hanga ammatti seeraan ifatti dhorkaamee hin turre. "Namni kammiyyu gamoo federaalaa keessatti rafuun dhorkaadha, yoo angaa'aa waajjira saniin eeyyama argatan irra kan hafe, " jedha qajeelfamni ji'a kana Bulchiinsa Tajaajila Biyyaleessan kenname. Qajeelfama kana baasuuf aanga'oota maaltu akka kakaase ifa miti - isaanis deebii hin kennine - ta'us garuu mootumman tokko hiribba hojjettoota irratti aggaamatu dhorkuun kun yeroo jalqabaaf miti. Bara 2018 keessatti Waajiiri Ooditii Bulchiinsa Kaaliforniyaa hojjettu Muummee Koonkolaattota lafa hojiitti guyyaatti gara sa'aatii sadiif raftu irratti gabaasa baasee ture. Akka gabaasa kanaatti hirribni dubartii kanaa waggaa afur keessatti bulchiinsa sanatti kasaara gara doolaaraa 40,000 fideera. Yaadni hojjattoonni lafa hojiitti rafuu jedhu namoota hedduu naasisuu danda'a, mormiin hojjettoonni lafa hojiitti yeroo gabaabaaf rafuu jedhu garuu omishummaa isaani guddisuu malee baleessu irratti kan xiyyeeffatu miti. Pireezdaantii Mana barumsaa Yaalii Hirribaa Ameerikaa kan turanii fi Daariktera meedikaala Hirriba Kilinikaa kan ta'an Dr Lawrans Eepistiin Ameerikaa keessatti lammileen gara miiliyoona 70 ta'an dhibee hirribaan akka rakkatan tilmaamu. Qorannoon dhiyeenya Yunivarsitii Indiyaana Baal Isteet irraa maxxanfameefi gabaasa yeroo hirribaa namota 150,000 ta'an irraa sassabeen hojjatame, lakkoofsi namootni guyyaatti sa'aattii torba rafanii bara 2010 tti %30.9 irra bara 2018tti % 35.6 ga'eera. Namoota qorannicha irratti hirmatan walakkan isaanii poolisootaafi hojjetoota damee fayyaa kan ta'an hirriba ga'aa akka hin arganne gabaafameera. "Dhaabbileen hedduu rakkoo kana hubatanii maloota ittiin furan irratti hojjachaa jiru. Dhabbileen mootummaan keenya garuu rakkoo kana irratti hojjachaa waan jiran natti hin fakkaatu," jechuun Eepistiin BBCtti himaniiru. "Kun dhimma hubatamuu danda'ufi qabu ta'ee utuu jiruu yeroo baay'ee garuu hin hubatamne dha." Hirriba dhabuun namoota irratti rakkoo fayyaa fiduu danda'a - dinaagdees ni miidha. Hirriba dhabuun rakkoo fayyaa kan akka, furdina garmalee, dhukkuba sukkaaraa, dhukkuba lapheefi istrookii fiduu dabalatee dhibee xiinsammuu kan akka ansaayitii fi dipreeshinii fiduu danda'a jedhama. Bara 2016tti qorannoon Rand Korporashiniin gaggeefamme rakkoon hojjattoota hirriba dhabanii dinagdee Ameerikaa irratti, omishaa hir'isuu dabalatee waggaatti kasaaraa doolara biiliyoona 411 fida. Eepistinii fi oggeessooti biroo yaada hojjattoonii yeroo gabaabaaf lafa hojiitti rafuu qabu jedhu deeggaru. "Namootni hirriba dhaban hojiisaani sirritti hin hojjatani, balaa lafa hojiitti uumaamuufis madda ta'uu danda'u. Rakkoo fayyaa dabalataa waan qabaataniif immoo dhaabbileen isanii maallaqa caalatti baasaa adeema," jedhu Eepistiin Biyyootiin biroo hiribba lafa hojii irratti ilaalcha biraa qabu. Jaappaan keessatti hojjattoonnii sa'aatii dheeraaf hojjatan yeroo gabaabaaf hirriba akka argatan jajjabeessuuf dhaabbileen kutaa sagalee hin galchiine addaa ijaarutti jiru. Yaadni kun suuta ta'us fudhatamuu eegaleera. Kaampaniiwwan kan akka, kampanii ayis kiriimpi 'Ben & Jerry's' kutaa hirribaa qopheessanii qabu. Hojjeettooni kun kophee isaanii baasanii daqiiqaa 20'f akka rafan ni eeyyamamaafi. Kunneen dhukubsatanii hirriba dabalataa fedhan immoo gara mana isaaniitti ergamu. Dubbii himtuun Ben & Jerry's ilaalchi hamaan 'hojiirratti rafuu' garuu ammayyu akka jiruufi hojjetonni tokko tokko kutaa hiribbaaf yeroo mallatteessan maqaa sobaa akka fayyadaman ni himti. Waggaa sadii keessatti yeroo afur qofa Kutaa Hirribaa kana kan fayyadamte hojjattuun Peetarsan jedhamtu "namootni bayyeen kutaa kana akka fayyadaman amanuu hin fedhani," jedha. "Yeroo tokko tokko nan rafa, akkan darbaa hin rafneef ammoo bilbilakoorritti sa'aatii nan guutadha. Eeyyee kun boqonnaa gaariidha. oomishummankoos akka dabaletti natti dhaga'ama." Hojjattoonni dhaabichaa biroo kanan walii galu. Dhaabbileen Kaaba Ameerikaa tokko tokko ammoo hiribba daldala isaani godhataniiru. Kan akka Dhaabati Kaanadaa 'Nap it Up' jedhamuu kutaa ciisichaa hojjatootaati daqiiga 25fi kutaa cisichaa doolara 7.6 akka kireeffataniif gargaara. Dhaabni MetroNaps jedhamuu ammoo meeshaa akka siree kan ammayaa ta'e dhiyeessu. Meeshan kun  hospitaalota, yunivasitiiwwaaniifi buufataalee xiyyaaraa kan heddumminaan hojjatoota sa'aatii dheeraa hojjetan biratti beekkamtii qaba.


Indoneeshiyaa: Reeffaa daa'ima fudhachuuf warri doqdoqqee oofan humnaan hospitaala seenan

Reeffi daa'imaa sababa maallaqa hin kaffalamneef jecha erga kutaa reeffaa hospitaala Indoneeshiyaa keessatti qabamee booda gareen namoota doqdoqqee oofanii reeffa kana maatiif deebisuuf humnaan hospitaala cabsanii seenan. Gochi abbootiin doqdoqee kun taasisanis "hojii namuummaadha" jedhameera. Magaalaa Padang keessatti dhimma kana irratti konkolaachistoota doqdoqqee hedduu deebii laachuuf murteessan keessaa tokko Wardinsayidha. Reeffa daa'ima Aliif Putiir namichi tokko kaasuutti baatee yeroo gartuun kun hospitaalicha keessaa ba'u viidiyoon bilbilaan waraabame ni agarsiisa. Akka seera Islaamaatti awwaalchi hanga danda'ametti hatattamaan gaggeefamu qaba. Haata'u malee, Hospiitalli M Dijamil hanga maallaqaa hafe kaffalaniitti maatiin reeffa daa'ima umurii ji'a ja'aa fudhachuu akka hin dandeenye itti hime. Eessumni daa'ima kanaa konkolaachistoota sana keessa tokko waan tureef isaan waa gochuuf murteessani. "Waa gochuuf kan murteessine sababa gatii yaalii rupiyaa miliyoona 25 ykn doolara 1,774 ta'u maatiin kaffaluu waan hin dandeenyeef reeffa daa'ima kanaa awwaalchaaf hin fudhatan jedhamuu erga dhageenyeeti," jechuun Wardinsay BBC Indoneshiyaatti himeera "Qonaandoltoonni nageenya nu dhaabuuf yaalaniis, waan nuti hedduumannuuf dhiisani." Viidiyoon kun Indoneeshiyaatti midiyaalee hawaasummaarra erga hedduu qodaameen booda dhimma maatilee baasii yaalii hospitaalaa kaffaluu hin dandeenye irratti falmii kaaseera. Kanaan duras hospitaalootifi kilinikooti Indoneeshiiyaa sababa gatii hin kaffalamneen reeffaa daa'immani akka qabatan yeroo hedduu ni himama. Bulchiinsa Pireesdaanti Joko Widodo jalatti, sagantaan eegumsa fayyaa biyyittiitti eegalamuus malli kun sababa fandiin rakkoo qabatee maatiin harqa qalleeeyyi ta'an hedduu galmaa'uu hin dandeenye. Haadhi daa'ima kanaa, Dewi Surya, sagantaa fayyaa kanaratti galmaa'uuf adeemsarra utuu jiranii Alif dhukubsachuu isaa himu. Yaalii baqaqsanii hodhuu erga argatee booda Kibxta lubbun isaa baate. "Hospitaalichi maallaqaa akka kaffaluuf nu akeekkachiisani; adeemsi galmee sanaa ammoo lafarra gototame," jetti. "Konkolaachistoonni kun guddaa aaranii, reeffa Alif humnaan fudhatani." Sirna awwaalcha isaa irratti "Alif'koo kutaa reeffaa keessa hedduu ture" jechuun imimmaaniin dubbateetti. Boodarra hospitaalichi dhiifama gaafachuun wanti akkanaa lamuu akka hin uumamne waadaa seeneera. Direektarri hospitaalicha Ysirwan Yusuf, gatiin irratti hafe amma boordii hospitaalichaan akka kaffalameefi wanti uumame wal hubachuu dhabuudha jechuun ibseera. Ta'us garuu gochi konkolaachiistonni kun taasisan balaa uumu kan danda'uufi kan itti gaafatamuummaa malee taasifamedha jechuun qeeqera. "Nuti sirna adeemsaa qabna, sunimmoo cansameera. Baayyee nama aarsa. Reeffi kun utuu dhibee daddarbuu danda'u qabaatewoo? Eenyutu itti gaafatama?" Bakka bu'aan konkolaachistootaa taaksii doqdoqqee kanaas boodarra bulchiinsa hospitaalichaa dhiifama gaafateera.


Weellisaan 'dubrummaa' intala isaa waggaa waggaan qorachiisu mormii kaase

Weellisaan lammii Ameerikaa T.I intala isaa ganna 18 taate ogeessa gadameessaa bira fiduun 'dubrummaa'n ishee jiraachuufi jiraachu dhabuusa akka adda baafate eega dubbatte booda mormii kaaseera. Weellisan kun dabalataanis doktorri qorannicha geeggeesse "bu'aa qorannichaa saffisaan' naa kenne jechuun doktoricha ajaa'ibsiifateera. Kanarraa kan ka'e seera baaftoonni Niiw Yoorki dubartoonni dursanii saal-qunnamtii godhanii yoo jiraatan beekuuf qorannoon 'dubrummaa' akka hafu gaafataa jiru. Qorannicha akka hafun kan gaafatan keessaa tokko kan ta'an miseensi paartii dimookiraatootaa Miisheel Soolaajis "taateen kun miidhaa dubartootarra gahu keessa isa tokko" jechuun BBC'tti himaniiru. "T.I qorannoo 'dubrummaa' intalasaarratti akka taasifamu godheefi yaanni inni kenne fudhatama hin qabu. Gocha isaa kanaan ilaalcha dogongoraa dubartoonni akka meeshaatti ilaalaman dabarseera," jedhu miseensi paartichaa. Seerri akka ba'u eeggamu kun wixineen walfakkaata mana mareedhaaf dhiyaatee koreen akka irratti mari'atu ni eeggama. Seericha fudhatama argatee yoo raggaasiifame qorannoon 'dubrummaa'irratti godhamu kamuu seeraan ala yoo ta'u; doktoroonni qorannichi taasisan kamuu hayyamni hojii isaanii ni haqama. Dabalataanis, doktorootarratti himannaan irratti kan banamu yoo ta'u; qorannichi immoo yoo mana yaalaatiin alatti gaggeeffame immoo akka qocollaa saalaatti fudhatama. Yeroo ammaatti seerri qorannoo 'dubrummaa' guutuu Ameerikaa keessatti dhorku hin jiru. Akka addunyaatti biyyoonni qorannoo 'dubrummaa' gaggeessan 20 yoo ta'an; akka Dhaabbata Fayyaa Addunyaatti garuu qorannichi faayidaa tokkollee kan hin qabneefi dubartootarratti gocha miidhaafi dhukkubbi fiduuti jedhan. Ogeessota fayyaa biratti hojii saayinsaawaa kan hin taaneefi mirga namummaa dubartootaa kan dhiibu ta'uusaatiin alatti faayidaa tokkollee hin qabu. Dabalataaniis qorannichaan 'dubrummaa'n jiraachuufi jiraachuu dhabuusaa beekuun hin danda'amu jedha Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa. Bu'aan qorannichaas miidhaa qaamaafi xiinsammuu qabaachuus danda'a. Dhaabbata Fayyaa Addunyaatti; Dhaabbanni mirga namummaafi dubartootaa gochicha "barbaachisaa kan hin taane" jechuun idil addunyaatti akka dhorkamu waamicha dhiheesseera. Qorannoo 'dubrummaa' waggaa waggaan Qorannichi abbaasheen akka irratti taasifamu kan godhamte intalli weellisaa T.I Deeyije Haaris; dhimmichi erga ifa taasifame booda miidiyaalee hawaasummaa heddurratti abbaashee hordofuu akka dhiifte gabaafameera. Weellisaan ganna 39 maqaan isaa dhaloota Kaalifoord Haaris yoo ta'u badhaasa Giraamii sadi argateera. Qorannoo 'dubrummaa' intalasaarratti eega godhe kan dubbate tamsaasa poodkaastii tokkorratti dhiyaateeti. Weellisichi marii san irratti waa'ee barnootaa saalaan walqabatan ijoolleedhaaf kennamu ilaalchisee gaafatamee yeroo deebisu; "marii ifa ta'e qofa osoo hin taane waggaa waggaan doktora bira fiduun 'dubrummaa' ishee nan qorachiisa," jedheera. Weellisichi akka jedheti doktorichi biskileetii ofuufi fardaan gulufuun; sochii ispoortiirrattiifi sababa hojiilee ulfaataan 'dubrummaa'n baduu akka danda'u dubbatus "sochiilee ulfaatoo gootee hin beektu. Kanaafuu qorannicha taasifnee bu'aasaa saffisaan arganne" jechuun dubbateera. Dubartoota sadirraa ijoollee jaha kan qabu T.I dhimmoota garagaraarraatti mormii kaasuun isaa waan haaraa miti. Weellisichi asiin dura gurgurtaa meeshaa waraanaafi qoricha sammuu namaa adoochaniin himatamee al-lama hidhaaf saaxilamee ture. Haati warraasaa Tiiniiyi jedhamtee beekamtu barreessituu walaloofi weellistuu yoo taatu amanamaa miti jechuun asiin duraa himannaarratti banteetti.


Talaalliin taayifooyidii haaraan wayi jijjirama qabaa laata?

Talaalliin taayifooyidii haaraa ''akka gaariitti hojjechaa jira'' infeekshinii fayyuu hin dandeenye yaaluufis oolaa jira jedhan doktariin. Talaalliin yaalii erga kennamee booda ijoolleen dhukkubichaan qabaman %80 hir'isaniiru. Ogeessotni akka jedhanittii yoo tahe talaalliin kun gama lakkoofsa namoota dhukkubichaan qabaman hir'isuutiin dhiibbaa guddaa ni qabaata. Paakistaanitti ijoolleen miiliyoona 9 tahan talaalamaa jiru. Kana dura biyya kanatti taayifooyidii erga qabamanii booda qorichaan fayyisuu rakkisaa ture. Taayifooyidiin baakteeriyaa Salmonella Typhi jedhamun kan dhufu yoo tahu, nyaataafi bishaan qulqullinni isaa hin eegamneen daddarba. Dhukkubichi dhukkuba hiyyummaa yoo tahu, biyyoota hanqina qulqullina manaafi naannoofi bishaanii qabantu dhibee kanaaf saaxilama. Mallattoon dhukkuba kanaa: Dhukkubichi nama 100 keessaa tokko, qaama  keessa dhiigni akka dhangala'u gochuun du'atti geessa. Lakkoofsi sirrii namoota dhukkuba kanaan qabamanii baruun rakkisaa yoo taheyyuu, namoota miiliyoona 11-12 tahan qabachuun, kuma dhibbaa ol immoo waggaa waggaatti akka ajjeesu tilmaamama. Talaalli yaalii dhukkuba kanaa Neppaalitti ijoolleen umuriin isaanii sagalii hanga 16 tahan 20,000  fudhataniiru. Naannoo kanatti taayifooyidiin dhukkuba guddaa hawaasa keessatti mul'atu dha. Ijoolleen talaallicha fudhatan waggaa tokko keessatti carraan taayifooyidiidhaan qabamuu isaanii %81 hir'iseera. Paakistaan immoo weerara dhukkuba taayifoyidii  qoricha hin fudhanne (XDR) ishee mudateera. ''Talaallichi  naannolee addunyaa dhukkubichaaf saaxilamoo tahan baraaruun akka gaariitti hojjeteera,'' jedhan piroofeesara talaallii yaalii irratti kan hirmaatan, Andrew Pollard Yunivarsiitii Oksfoord irraa. ''Dhukkubichi rakkoo guddaa ture. MaatiiN ijoollee isaanii fayyisuuf jecha hospitaala dhaqanii qorichaafi qorannoodhaaf qarshii isaanii yoo fixan ni argina. Kanaaf kuni yeroo gammachuu guuddaati jedhan.


Dr Koongoo keessatti talaalliin Iboolaa marsaa lammaffaan kennamuufi

Talaalliin Iboolaa lammaffaa, milkaa'ina isaa yaaluuf, Rippaablika Dimokraatawaa Koongoo (DR Koongoo) keessaatti namoota 50,000f kennamuuf jira. Talaalliin dhaabbata 'Johnson & Johnson' (J&J) jedhamuu kun talaalli dhaabbata 'Merck' kan kanaan dura namoota 250,000 kennamee waliin kan amma faayidaarra kan oolu ta'a. Yaaliin talaallii iboolaa Merck'n gaggeefamee amma Dhaabbata Fayyaa Addunyaan (WHO)mirkaneeffameera. Tatamsa'ina Iboolaa guddaa isa lammaffaan, DR Koongoo keessaatti namooti 2,100 ol du'aniiru. Yeroo tokko qofaa kan kennamu talaalliin Merck kana Koomishiniin Awurooppaas mirkaneesseera. Talaalliin J&J, garaa garummaa guyyaa 56'n si'a lama kan keennamu yeroo ta'u, ga'eessootaafi da'imman ganna tokko olii kan DR Koongoo magaalaa Goma lafa tatamsa'inni hamaa dhibee kanaa hin jirree jiraniif kan kennamu ta'a. Gomaan magaalaa daangaa Ruwaandarra jirtuufi jiraattoota miiliyoona tokko kan qabdudha. Daarektarri dhaaba 'UK Public Health Rapid Support Team' jedhamuu Prof Daani'eel Bawuschi saayintiistii yaalii talaallii kana kan dursudha. Talaalliwwan lamaan gidduu waanti 'wal morkatu' akka hin jirreefi lamaanuuf bu'aa fi miidhaa ofii isaani akka qabani dubbateera. Tallaalliin Merck yeroo tatamsa'inni dhibee kanaatti, namoota dhukkubsataa Iboolaaa waliin kallattiinis ta'ee karaa biraan wal qunnamaaniif kan kennamuu yeroo ta'u talaallin J&J ammoo nama Iboolaaatti hin saaxilamne tokkoo dhibee kana of irraa akka ittisuuf kan gargaaru danda'udha. "Talaalliin J&J yeroo tatamsa'inni jirutti kan fayyadu hin ta'u, sababiin inni guddaa talaalliin kun milkaa'inaan hojjachuuf dabaree lamaan kennamuu waan qabuufi" jedha Prof Daani'eel Bawuschi Talaalliin kun garuu " yeroo dheeraaf dhibee kana offiirraa ittisuu kan nama dandeessisuufi akka talaallii Merck miidhaa baayyee kan hin qabaannedha" jedha. Ministeerri Fayyaa Hawaasaa DR Koongoo, Dr Eteni Longondo  "Hojii keenyaa ciimsuun dirqamadha. Kanaaf waayiloota idil addunyaa waliin hojjachuun gartuu ogeessoota keenya dhibee kanarratti hojacha jiraniif meesha ittin lolan barbaachisu dhiyeessuun tatamsa'ina dhibee hamaa kana dhaabuuf kan hojjachaa jirra". Tatamsa'inni dhibee kanaa odeeffannoo sirrii hin taanee fi hamii dabalatee rakkoo nageenyaa cimaa naannicha jiruu caalaatti saffisaa jira. Tatamsa'a dhibee kanaa bara 2018 Hagayyaa eegalee booda dhaabbilen fayyaa 200 ta'an haleelamaniiru, kanaaf talaalli haaraa hawaasa kanumaan shakkii qabutti dhiyeessuun hojii cimaa ta'a.