Abbooy Sibihaat Naggaa eenyu?

Torbee darbe waraana mootummaan kan to'ataman Obbo Sibihaat Naggaa waggoota 46 dura bara 1967'tti qabsoo hidhannoo TPLF kanneen wixineessan keessaa tokko. Lola naannoo Tigraay Sadaasa 3 humnootni TPLF buufata ajaja waraana Itoophiyaa Kaaba biyyattii jirurratti raawwate hordofee aanga'oota dhaabichaa to'ataman keessaa maanguddoon ganna 85 Obbo Sibihaat Naggaa tokko. ''Tarsimoo badii TPLF  baasuu fi ajjeechaan sukaneessaan waraanaa Itoophiyaarratti akka raawwatuuf hoggansa kennaa turan'' jechuun Raayyaan Ittisa biyyaa Obbo Sibihaatiin himateera. Waggoota 46 dura, Guraandhala 1967 qabsoo hidhannoo TPLF eegaluuf warreen yaadicha wixineessan keessaa Obbo Sibihaat Naggaa isaan tokkodha. Maqaa masoo 'Abbooy Sibihaat ykn Abbooy' jedhamuunis beekamu. Hundeessitootni TPLF hedduun isaanii bara sanitti barattoota Yunivarsiitii Finfinnee turan. Dhalattootni Tigraay Yunivarsiiticha turan waldaa ofii ijaarratanii kan turan yoo ta'u, waldaa jalqbaa kana keessattis miseensa turan. Bara sana Obbo Sibihaat Yirgaalam irraa Finfinneetti deddeebi'uun itti fufinsaan qabsoo hidhannoo godhamurratti hirmaannaa godhaniin kan beekaman ta'uu miseensa waldichaa keessaa tokko BBC'tti himaniiru. Bara weerara Xaaliyaanii, ALI 1928, godina gidduugaleessa Tigraay keessatti magaala seena qabeettii Adawaa bakka Addii Abeetoo jedhamtu keessatti maatii abbaa lafaa(fiiwidaalaa) keessaa dhalatan. Abbaan isaanii bulchaa aanaa kan turan yoo ta'u, Sibihaat abbaa isaanii waliin deemuun hojiiwwan barreeffamuun gargaaraa akka turan ALI bara 1989 barruu 'Iffooyitaa' jedhamu waliin turtii taasisaniin himanii turan. Obbo Sibihaat barnoota isaanii kan jalqaban achuma magaala Adawaatti ture. Jalqaba barnoota qeesii baratanii achumaan mana barnootaa ammayyaa mana amantaa jala turetti itti fufan. Abbaan isaanii hojiin bakka Zaanaa jedhamutti yeroo jijjiiraman isaanis waliin imalaniiru. Abbaan isaanii ''situ na dhaala'' isaaniin jechaa akka turaniifi hojii qonnaas hojjetanii akka turanis himaniiru. Ta'uus obboloonni isaanii cimanii waan gaafataniif mana barnootaatti deebi'anii hanga kutaa saddeetiitti Adawaatti baratan. Barnoota isaanii sadarkaa lammaffaa ammoo magaalaa Maqalee mana barnootaa Atsee Yohaannisitti baratan. Barnoota barfatanii galuu isaanii barruu Ripoortar jedhamuuf yoo himan, sadarkaa lammaaffaa yoo baratan obboleessi isaanii quxusuun digiriin eebbifamee ture jedhan. Qabsaa'aan isaan waliin barataa ture tokko BBC'tti yoo dubbatu, ALI bara 1955'tti warraaqsa farra 'Fiiwidaalizimii' gaggeeffamaa ture irratti ilma fiiwidaalaa ta'anii mana barnootaa keessatti sochii kana keessatti hirmaannaa guddaa gochaa turan. Yunivarsiitii Finfinnee galuu isaanii dura magaalota akka Salaaleefi Gohaatsiyoon, Ficheefi Dabrabirihaan keessa naanna'uun barsiisaniiru. Yunivarsiitii erga galanii barnoota Ikonomiksiin digiriin eebbifamanii, Ministeera Ikonomiksii keessatti ogeessa dinagdee ta'uunis waggaa tokkoof tajaajilaniiru. ''Bara sana gaaffiin sabummaa ka'aa waan tureef Tigraayitti akkan jijjiiramu gaafadheen ture'' jechuunis barruu Iffooyitaa jedhamutti himanii turan. Gaaffiin isaanii sun qabsoo godhamutti siiquuf waan tureef fudhatama dhabee jennaan hojii isaanii kana gadhiisanii gara barsiisummaatti ce'aniiru. Magaala Adawaatti daayireektara mana barnootaa Nigisti Saabaa ta'uun tajaajiluun isaaniis ni himama Osoo hedduu hin turiin Naannoo Kibbaa magaala Yirgaalamitti jijjiiraman. Osoo achii barsiisummaan tajaajilaa jiranii Dargiin aangoo qabate. Abbooy jechuun uummata Tigraay biratti jecha hiika guddaa qabuudha. Jechi kun kabaja umrii waliin deemu qofa osoo hin taane 'dursaa' akka jechuutis. Yeroo hedduus jaarsa biyyaa fi maqaa guddaa nama qabuuf moggaasa kennamuudha. Bara Haayilasillaasee bakka bu'aa shangoo kan turaniifi boodas sirna san ganuun dargaggoota dursanii gara gammoojjii daddabiit kan galan Obbo Gassasaa Ayyalaa(maqaa qabsoon Sihuul) waggaa 10'niin Obbo Sibihaat hangafu turan. Sihuul bara 1968 yeroo wareegamanii qabee qabsaa'ota keessaa kan umriin guddaa Obbo Sibihaat turan. Qonnaan bultootni qabsaa'ota kana deeggaran qabsaa'aa abbaa areedaa Sibihaatiin yoo argan 'Abbooy' jechuun waamuu eegalan. Achumaan qabsaa'onni biroonis 'Abbooy' jechuun waamuu itti fufan. Abbooy bara qabsaa'aa turan nama haasaa beeku turan jedhama. Hedduun qabsaa'ota TPLF maqaa masoo qabsoorratti argataniin waamamu. Abbooyis hanga dhiyeenya torbee darbe to'annoo jala oolanitti maqaa kanaan irra hedduu beekamu. Bara qabsoo hidhannoo TPLF Abbooy gurmaa'insa magaalaarratti ramadamanii hojjechaa turan. Yeroo tokko hogganaa olaanaan qabsoo sanii obbo Siyyuum Masfiin, Abbooy bakka itti hin ramadamne Maqaleetti arganii maal asii goota jedhanii isaanitti dheekkamuus ni yaadatu. Bara Aragaawwii Barihee(PhD) dura taa'aa TPLF kan yeroo turanitti, aanga'oota olaanoo torba keessaa Abbooy tokko turan. Ta'uus bara 1971 yaa'iin jalqabaa addichaa yeroo gaggeefametti dura bu'aa addichaa kan jalqabaa ta'uun filatamaniiru. Qabsaa'aa Mallas Zeenaawwii bara 1981 dura bu'aa ta'ee hanga filatamuttis waggoota 10'f addicha dursaniiru. Bara jalqabaa qabsoo isaaniitti Abbooy gootaa fi kutaataa akka turan jaalonni qabsoo isaanii dhugaa bahuuf. Ta'uus hooggansa olaanaa addichaa keessatti hidhatani adda akka uumamuufi walqooduun akka jiraatu godhaniiru jedhamuunis qeeqamu. Bara 1968 walhiruun moggaasa 'Hinfishifish' jedhamuun beekamuufi bara 1977 ammoo Dr. Aragaawwii Barihee fi Obbo Gideey Zeraatsiyoon fa'aa addicha keessaa akka bahan kan sababa ta'an Abbooyi jedhama. Bara 1993 wal qoodinsa uumamee tureen ammoo garee MM duraanii Mallas Zeenaawii hoogganoota dhaabichaa 'Aanjaa' jedhaniin hidhanii yoo dararan Abbooy, tiki biyyaa, raayyaan ittisaafi miseensotni koree gidduugaleessaa dhaabichaa Mallas cinaa akka dhaabatan gahee guddoo bahan. Haata'uutii bara bulchiinsa Mallas keessatti waldhibee gidduu isaaniitti uumamee tureen, dhaaba misoomaa EFFORT jedhamu barootaaf hoogganaa turan irraa kaafamuun isaanii hedduu isaan mufachiiseera. Mallas erga Abbooyiin aangoo sanirraa kaasaniin booda jalqaba Ambaasaaddar Abbaadii Zoomaa boodas haadha warraa isaanii Azeeb Masfiniin jaarmiyaan misoomaa kun akka hoogganamu godhaniiru. Hoogganoonni TPLF akka qajeeltootti hooggansa waloon kan amananiidha. Fedha dhaabaan alatti of ta'anii dubbachuuf of qusatu. Abbooy Sibihaat garuu qajeeltoo kana osoodhuma beekanii waan isaanitti fakkaate dubbachuurraa boodatti hin jedhan ture. Waggaa darbe turtii BBC Tigiriffaa waliin taasisanii turan irratti ''qabsoon nama dhuunfaa ykn garee irratti hundaa'e galma hin gahu'' jedhanii ture. ''Qabsoon saba Tigraay, bifti isaa biyyaalessummaadha, qabiyyeen keessoo isaa gitaafi Itoophiyummaa ture. Qabsoo uummataati'' jedhanii turan . Dhimma Eertiraa waliin walqabateen ammoo dubbiin isaanii ''TPLF uummata Eertiraaf, Shaabiyaa caalaa aarsaa kaffaleera'' jedhan, dubbii falmisiisaa ture. Sababa yeroo dhiyeessanis ''Shaabiyaan yeroo qabsoon xumuraaf dhiyaatu Dargii waliin mariitti ture'' jedhu. TPLF yeroo itti hundaa'ee eegalee hanga aangoorraa gaggeeffamutti bilisummaa Eertiraa irratti ejjennoo jabaa qaba tures jedhu. Abbooy maalammaltummaan ''suuta foqoqaa dhufa'' jechuun dubbatu, kanarratti komii isaanirratti ka'uuf deebii akka kennan BBC gaafatee ''goota eenyu qulqulluu, eenyu maalammalaa akka ta'e adda baasutu dhibe jedhaniiru. Ilaalcha mootummoota alaarraa qaban yoo ibsan ammoo Ameerikaan ''Finfinneetti jijjiirama mootummaa gochuun isaanii osoo hin hanqatiin naannoottis fonqolchi mootummaa akka uumamu gochaa jiru'' jedhanii turan. ''Kan nu ajajaniin olitti, ADWUI diigameera, heerris diigameera, sirni federaalaas diigameera'' jechuun bara 2018'tti dhufaatii MM Abiyyi keessa harki mootummaa Ameerikaa jira ''Ameerikaatu bulchaa nuu file jechuun ifatti dubbatanii turan. Haalli yeros ture yoo itti fufe ''waraanni waliiniifi dhiigni lola'uu hin oolu'' jedhaniis turan.


Lola Tigraay Itoophiyaa: 'TPLF waan rukutameef gahumsa ittiin lolu hinqabu' - Zaadig Abirahaa

Lola Tigraayiin TPLF ammatti rukutameera waan ta'eef gahumsa ittiin lolu hinqabu jechuun Ministirri Ijaarsa Demookraasii Itoophiyaa Obbo Zaadig Abrahaa BBCtti himan. Gama kaaniin ammoo aanga'aan TPLF Obbo Getaachaw Raddaa ''lolli hin xumuramne, hin xumuramus'' jechuun TV Tigraay irratti dubbatan. Raayyaan Ittisa biyyaa Itoophiyaa Magaalaa guddoo Tigraay Maqalee to'achuu isaa erga ifa taasisee torban tokko ta'uuf deema. Itti aansees Ministirri Muummee Abiy Ahimad oppireeshiniin lola motummaan isaanii naannichatti gaggeessaa ture xumurameera jechuunsaanii ni yaadatama. Miidiyaaleen motuummaafi kanneen motummaan hidhata qabanis guyyaa Roobiitii kaasee magaalaa Maqaleetii tamsaasa eegaluun, magaalattiin sochii nagaatti deebi'aa jiraachuu himan. Jiraattonni sochii idilee isaanii eegaluufi raayyaa ittisaa waliin hojjenna jechuus miidiyaaleen kunneen gabaasaniiru. Faallaa kanaatiin ammoo TVn Tigraay kan eessaa akka tamsaasaa jiru hinbeekamnes, ammalleen humnootiin TPLF dhiheenya magaalaa Maqaleetti lolaa jiraachuu gabaase. Dubbii himaan waraana Tigraay ibsa guyyaa Roobii TV kanarratti kennaniin, lolli hammaatee itti fufuu himanii, Kibxata darbe taankii 11 barbadeessineerra jedhan. Miseensi koree hojii raawwachiiftuufi dubbi himaan TPLF Obbo Getaachaw Raddaa ammoo Kamisa galgala TV Tigraayiitti dhiyaachuun lolli hin xumuramne jedhan. Namni dhaabbata miti mootummaaf hojjatuufi intarneetii saataalaayitiitti fayyadamuuf carraa qabufi kan ammatti magaalaa Maqaleetti argamu tokkos dhiheenya magaalattii dhukkaasni akka dhagahamu BBCtti himeera. Magaalattii irraa tilmaamaan fageenya kiloomeetira 20 hanga 30 hincaalle irraa dhukaasni meeshaalee waraanaa gurguddaan irra deddeebiin ni dhagahama jedhan namni kun. Ministirri Ijaarsa Dimokraasii Itoophiyaa Obbo Zaadiig Abrahaa dhimmacharratti BBCn dubbise, TPLF ammatti rukutameera waan ta'eef gahumsa ittiin lolu hinqabu jechuun BBCtti himan. Miseensonni TPLF bakka bakkatti ciccitanii jiran shaakalaaf jecha dhukaasuu danda'u. Sagaleen dhagahamuus sana ta'uu malas jedhan. Obbo Zaadiig ''Ammatti lolli gaggeeffamaa jiru hin jiru. Kan jiru garee 'shororkeessitoota' muraasa qubaan lakkaa'aman hordofanii to'achuu qofaatu hafe,'' jedhan. Itti dabaluunis TPLF ammatti gahumsa lola gaggeessuu isa dandeessisu hinqabu kan jedhan Obbo Zaadiig; loltuu, meeshaalee gurguddaafi deeggarsa ummataallee hinqabu jedhan. Haata'u malee Obbo Geetaachoo Raddaa kan erga Waraanni mootummaa Federaalaa magaala Maqalee to'atanii yeroo duraaf Kamisa galgala TV Tigraay irratti dhiyaatan, ''lolli kun hin xumuramne'' jedhan. ''Maqalee galuu jechuun Maqalee to'achuu jechuu mitis'' jedhaniiru. Humni isaanii magaalaa Maqalee kan gadhiiseef ''erga dura taa'aan TPLF Dabratsiyoon bakka bu'oota hawaasa magaalittii waliin mari'atanii booda nageenya uummataaf jechuun,'' jedhan. Bilbilliifi tooftaaleen qunnamtii kaan waan hindeebineef, akka mootummaan jedhu Magaalaan Maqalee sochii nagaatti deebi'aa jiraachushee ykn akka humnootiin TPLF jedhan naannawa magaalatiitti lolli jiraachuu adda baafachuun rakkisaadha. Kana malees suuraaleen lola guyyaa Sambataa rayyaan ittisaa Maqalee hingaliin dura gaggeeffameen siviloota irra miidhaan qaqqabuu mullisan, maddeen hospitaalota Maqalee irraa argamaniiru. MM Abiya tibba miseensoota paarlaamaatiif ibsa kennaniittis oppireeshinii Maqalee to'achuuf gaggeeffameen, namni sivilii tokkollee miidhaan irra hingeenye jechuunsaanii ni yaadatama. Obbo Zaadig dhimma kanarratti gaafatamanii, ''Haasaan MM ragaa sirriirratti kan hundaa'edha. Oppireeshiniin gaggeeffamees kan haalaan itti yaadame waan ta'eef, gama keenyaan guutummaatti miidhaa sivilii hambifneerra,'' jedhan. Ummanni Tigraayiitti argamu kan keenya waan ta'eef, waldhabdeefi aariin garee TPLF irratti qofa waan ta'eef, ummata balaa irraa hambisuuf of eeggannoon taasifamuu himan. Kana jechuun ammoo jedhan Obbo Zaadig, ''gama keenyaan namoota nagaa irra miidhaan hinqaqqabne jenna malee, kan gama isaanii jechuu keenya miti. Siviloota dahachuun turuuf yaalanii ture. Kanaafuu sababii sanaan kan dhufe ta'u mala,'' jedhan. Gocha Maayi Kaadiraatti raawwatame Maqalee irratti mudachuu akka danda'u ragaaleen tika irraa argaman ni mul'isu waan tureef, qaama isaa ta'uu danda'as jedhan. Ammatti ragaa akka hinqabneefi waljalaan Maqaleen wayita guutummaatti tasgabbooftee ragaalee akka qulqulleeffatan himan. Kana malees maddi oduu Rooyitaris yoo xinnaate hojjattoonni dhaabbilee tola ooltummaa afur sababii lolaatiin ajjeeffamaniiru jechuun gabaaseera. Dhimmicha irratti wanti mootummaan beeku ilaalchisees BBCn Obbo Zaadiig gaafatee ture. ''Akkuma beekamu wayita akkanaatti oduun gara garaa himamuu danda'a. Nutis ammaan tana ragaan qullaa'aa, tajaajilli bilbilaa deebi'aa, daandiin siirrataa waan jiruuf waljalaan qulleeffamaa kan dhufu ta'a. Kanaafuu ammatti kana hin beeku. Ta'us wanti muummeen gama keenyaan guutummaatti miidhaa sivilii hambiifneerra kan jedhu jala muruu barbaachisaadha,'' jedhan. Lolli mootummaa federaalaa fi humnootii TPLF gidduutti eegale amma ji'a tokko keessa jira. Magaalaa Maqalee dabalatee naannoon Tigiraay irra caalaan to'annoo mootummaa federaalaa jala galuu MM Abiy Ahimad himuunsaanii ni yaadatama. Waraana kana hordofee namoonni dhibbaan lakkaa'aman lubbuusaanii yoo dhaban kenneen 40,000 ol tahan ammoo qe'ee isaanii irraa baqatanii biyya ollaa Sudaan galaniiru. Isaaniin deebisanii galchuufi deeggarsi namoomaa bakkeewwan barbaadamanitti akka dhiyaatan gochuuf akka hojjetu mootummaan ibsameera. Haaluma kanaanis mootummaafi UN haala gargaarsi namoota barbaachisuuf itti gahurratti waliigalteerra gahunsaanii gabaasuun keenya ni yaadatama.

ABBUT (Adda Bilisa Baasaa Uummata Tigraay)


Lola Tigraay Itoophiyaa: 'Jiddu seentummaa qaama alaa hin simannu' jedhan MM Abiy Ahimad

Ministirri Muummee Abiy Ahimad hooggantootnii fi loltootni TPLF harka akka kennatan yeroon kennan wayita dhumaa jirutti 'dhimma keessoo biyyatti irratti giddu seentummaa qaama alaa hin simannu' jedhan. ''Hawaasni idila addunyaa gidduu seentummaa fudhatama hin qabnee fi seera maleessa ta'eerraa of qusachuun, seera idila addunyaa kan ta'e 'qajeeltoo dhimma keessoo biyyaa gidduu seenuu dhabuu' akka kabajjan isin hubachiifna'' jedhan ibsa har'a kennaniin. Ibsi kun wayita UN dabalatee dhaabbilee fi hoggantoonni addunyaa gara garaa lolli akka dhaabbatuu fi wal dhabdeen jiru mariin karaa nagaa akka furamuu dhiibbaa jabeessaa jiranitti bahe. MM Abiy Dilbata darbe ibsa kennaniin, humnoonni mootummaa Federaalaa magaalaa guddoo naannoo Tigraay Maqalee marsanii akka jiran himaniiru. Hoogganoonni TPLF fi loltootni isaanii sa'aa 72 keessatti harka akka kennatan ta'uu baannaan tarkaanfii xumuraa akka fudhatan himan. Hoogganaan naannoo Tigraay gama isaaniin hanga dhumaatti falmachuuf murteessuu ibsan. Ibsi qaamoleen lamaan kennan erga dhaagahameen booda miidhaan gahuu malu isa yaaddessuu Dhaabbatni Biyyoota Gamtoomanii ibseera. Yakki waraanaa raawwachuu akka danda'u wanti akeeku jira jechuunis lola kanaan lammiileen nagaa akka hin miidhamne hubachiiseera. MM Abiy Ahimad ibsa Roobii ganama barreefama Afaan Ingiliziin baasaniin lolli amma naannoo Tigraayitti gaggeeffamaa jiru kan eegale raayyaan ittisa biyyaa naannicha keessa jiru tasa haala hin eegamneen humnoota TPLF'n waraanaamuun akka ta'e yaadachiisan. Kanneen gocha kana raawwatan seera dura dhaabuuf duulli gaggeessaa jiran kun ''dhimma keessoo biyyattii humna mootummaan ol hin taane'' jechuun ibsan. Waliigalteen idil-addunyaa dhimma keessoo biyya birmadummaa qabdu tokkoo gidduu seenuu dhabuun akka kabajamu gaafata kan jedhu ibsi kun, bu'ura qajeeltoo kanaan hanga mootummaan Itoophiyaa gidduu seentummaan akka jiraatu gaafatutti seerri kun akka kabajamu hubachiisan. Ibsi MM Abiy kennan kun kallattiin eenyu akka ilaallatu wanti ibsame hin jiru. Gamtaan Afrikaa qondaalota olaanoo sadi muuduun jaarsummaaf gara Itoophiyaa ergus mootummaan Itoophiyaa mariif qophii akka hin taane ibseera. Manni maree nageenyaa UN dhimma lola Tigraay irratti mari'achuuf beellama qabate ture erga haqee booda irra deebiin mariin akka gaggeeffamu murteesse. Biyyootni miseensa mana marichaa ta'an akka Beeljiyam lola hammaataa jiruu fi gaaga'ama namoomaa geessisaa jiruun yaadda'uu himuun lolli ariitiin dhaabbate, mariin biyyaalessaa akka eegalu waamicha dhiyeessaa jiru. MM Abiy garuu ''fedha hawaasni idil-addunyaa opireeshinii olaantummaa seeraa kabachiisuuf gaggeeffamaa jiru deeggaruuf qabu ni hubannnaa ni dinqiisiifannas...hawaasni Idil-addunyaa mootummaan Itoophiyaa gaaffii deeggarsaa hanga dhiyeessutti qophaa'ee eeguu qaba'' jedhan. ''Akka biyya birmadummaa qabdu tokkootti Itoophiyaan daangaa ishee keessatti seerri akka kabajamu goochuuf mirga guutuu qabdi.  Wanti amma raawwachaa jirus kanuma '' jedhan MM Abiy. ''Duula olaantummaa seeraa kabachiisuu Kaaba Itoophiyaatti gaggeessaa jirruun lammiilee nagaaf eeggannoo gahaa gochuun, kasaaraa namoomaa lola TPLF eegaleen dhalate hir'isaa jirraa'' jechuunis ibsan. Lola naannoo Tigraay keessatti mootummaa Federaalaa fi humnoota TPLF gidduutti adeemaa jiru gara waraana hammaataa naannoo Baha Afrikaa tasgabbii dhorkuutti akka hin ceene UN dabalatee dhaabbileen idila addunyaa hedduun yaaddoo isaanii ibsuun akkamiin kana hanqisuun akka danda'amurratti mariitti jiru. MM Abiy gama isaaniin michoota isaanii idil-addunyaan ''Itoophiyaan rakkoo keessoo kana ofiin furuuf humna gahaa qabdii'' jedhan. ''Cimsee hubachiisuu kaniin fedhu Itoophiyaan adeemsa seera ofii qabduu fi gaafatama idil-addunyaa eeguun rakkoo kana furuuf fedha fi dandeettii qabaachuu isheeti.'' Bu'uura kanaan ''dhimma keessoo biyyaa irratti gidduu seentummaa qaama alaa kamuu hin simannu" jedhan. Lolli erga eegalee torbee sadi lakkoofsise kanaan lubbuun namoota dhibba hedduun lakkaa'amuu darbuu akka hin oolle himama. Namoonni 40,000 ol daangaa qaxxaamuruun Sudaanitti kan baqatan yoo ta'u, kan naannoo Tigraay keessatti rakkoof saaxilaman hedduu ta'uus dhaabbileen deeggarsaa himaa jiru. Deeggarsi namoomaa godhamu ulaan akka banamus waywaachaa jiru. Mootummaan federaalaa Maqalee irraa kan hafe magaalota gurguddoo naannoo Tigraay mara to'achuu hima. Mootummaan naannoo Tigraay gama isaan adda waraanaa gara garaa irratti injifannoo argachaa jiraachuu fi loltoota mootummaa federaalaa 'daran miidhaa' akka jiru hima. Roobii galgala sa'aatiin 72 MM Abiy kennan xumuramuu hordofee lolli akka itti fufu eegama.


Lola Tigraay Itoophiyaa: Hospitaalli Maqalee guddichi 'hanqinni meeshaalee wal'aansaa mudateera' - Fannoo Diimaa

Hospitaalli guddichi Magaalaa Maqalee keessaa, kanneen lola godhameen miidhaman wal'aanu, ''hanqina guddaa'' dhiyeessii meeshaalee wal'aansaarra akka jiru Fannoon Diimaa beeksise. Gaafa Sambataa, MM Abiy Ahimad humnoonni waraana mootummmaa federaalaa, magaalattii to'achuu beeksisanii ture. Lola humnoota TPLF waliin torban sadiif godhamaa ture ''boqonnaa xumuraati'' jedhanii ibsan. Haatahu malee, hoogganaan TPLF Dabratsiyoon GabraMikaa'el loluu akka itti fufan Rooyitarsitti himaniiru. Naannichatti maloonni qunnamtii adda citanii waan jiraniif, odeeffannoo argachuun daran ulfaata. Ibsi Koreen Fannoo Diimaa Idiladdunyaa (ICRC) baase, lola kanaan wanta achitti tahaa jiru agarsiisa. Lola kanaan haga ammaa kanneen dhibbaan lakkaa'aman lubbuu yoo dhaban, kumaatamni ammoo qe'eesaanii dhiisanii baqataniiru. ICRCn akka jedhetti, ambulaansonni Fannoo Diimaa Itoophiyaa ''madooleefi reeffa namootaa'' gara Hospitaala Ayidaritti geessaa turan. Hospitaalichatti daawwannaa kan godhan hojjettoonni dhaaba kanaa ''kanneen wal'aanama keessaa harki 80 madaa miidhaa qaamaa'' kan barbaachisu oggaa tahu, hospitaalichi tajaajilota kaan dhaabutti dirqameera,'' jedhan. Kanaanis hojjettoonni fayyaa hospitaalichaa jiran, humna isaanii kanneen miidhaman kanaaf oolchuu akka danda'aniif kun godhamuu dubbatu. ''Hospitaalichatti meeshaalee wal'aansaa kanneen akka sutures, antibaayootikii, anticoagulants fi giloovii dabalatee, hanqina guddaatu jira,'' jedhan ICRCtti hooggantuun damee Itoophiyaa Maariyaa Soledaad. Kana malees hospitaalichi, reeffa namootaa deddeebisuuf kan oolu pilaastikni daran hanqachuus ibse dhaabbatichi. Haa tahu malee ICRCn, lakkoofsa namoota miidhamanii yookaan obba'anii hin dubbanne. Kanneen achitti wal'aanaman namoota nagaa yookiis loltoota tahuus wanta ibse hinqabu. Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad guyyaa Sambataa waraanni mootummaa magaalaa Maqalee ''guutummaan guutuutti'' to'achuu beeksisan. ''Kunis marsaa xumuraa duula kanaati,'' jedhan. ''Oppireeshinii waraanaa naannoo Tigraayitti goonu xumurree jirra,'' jechuun Twitter gubbaatti maxxansan. ''Waraanni loltoota kumaatamatti lakkaa'amaniifi TPLFn boji'amanii turan bilisa baaseera. Buufata xiyyaaraafi waajiraalee naannoos to'atee jira,'' jedhan. Dabalataanis ''oppireeshiniin kun lammiilee nagaaf xiyyeeffannoo kennuun gaggeeffame,'' jedhan. MM Abiy hooggantoota TPLF irra deddeebiin ''gartuu yakkamtootaa'' jechuun ibsu. Poolisiin seera fuulduratti dhiyeessa jechuun dubbatan. Ergaa gabaabaa barreeffamaa Rooyirtarsitti barreessaniin hoogganaan TPLF Dabratsiyoon GabraMikaa'el, waan ta'aa jiru kallattiin dubbachuu baatanis, waa'ee humnoota mootummaa kana jedhan: ''Hammeenyi isaanii haga xumuraatti akka falmannuuf ittuu nu cimsa.'' Dabaluunis: ''[Lolli] kun dhimma mirga ofiin of bulchuu kabachiisuuti,'' jedhan. Wayita ammaatti Dabratsiyoon eessa akka jiran wanti beekamu hinjiru. Ibsa TPLF ba'ee TV Tigraay irratti dubbifameen: ''Haleellaan faashistichaa du'aafi miidhaa lammiilee nagaaf sababa taheera. Mootummaan Tigraay haleellaa meeshaalee waraanaa kanaaf, tarkaanfii haaloo bahuu ni fudhata.'' Akka xiinxaltoonni jedhanitti, TPLF gara gaarreenitti godaanuun, riphee loltummaan mootummaa falmachuuf qophaa'aa jiraachuu mala.


Lola Tigraay Itoophiyaa keessaa: Namoonni Maayikaadraatti ajjeefaman 600 ol jedhe Komishiniin mirga namoomaa Itoophiyaa

Haleellaa lammiilee nagaa magaalaa Maayikaadraa irratti raawwatameen namoonni 600 caalan ajjeefamuu qorannoo kiyya duraatiin adda baaseera jedhe Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa. Haleellaan erga lammiileerratti raawwateen booda komishinichi magaalaa Maayikaadraa fi iddoowwan naannawa magaalattii jiran keessatti sakatta'iinsa gaggeessuun waan irra ga'ee bu'aa qorannoo duraa 'Preliminary report' baaseera. Qaamni naannoo Tigraay bulchu gabaasa kanarratti ammatti waa jechuudhaa baatus, wayita oduun kun dhagahametti hogganaa itti aanaan Biiroo Komunikeeshinii Naannoo Tigraay Obbo Hadduush Kaasuu BBC'f yaada kennanniin, wanta raawwatame jedhame haalaniiru. "Humni nageenyaa Tigraay saba adda qoodee tasumaa haleellaa hin raawwatu," jedhu Obbo Hadduush. Torban lama dura Lixa Tigraayitti kan argamtu magaalaa Maayikaadraa keessatti haleellaa kan raawwatan caasaa nageenyaa bulchiinsa naannoo fi qindoomina garee dargaggootaa al-idilee maqaa 'Saamrii' jedhamuun waamamuun akka ta'e komishiniin kun gabaasa isaa keessatti eereera. ''Haleellaan caasaan bulchiinsaa naannichaa fi gareen dargaggootaa 'Saamrii' jedhamu qaqqabsiise, jibbiinsaa fi gara jabinaan kan raawwatameedha, ajjeechaa jumlaa lammiilee nagaarratti raawwatameedha,'' jedhe gabaasi kun. Gochi gara jabinaa fi sarbiinsi mirga namoomaa dhala namaarratti raawwate kun, ''yakka sabummaarratti raawwatee fi yakka waraanaa ta'uu kan danda'uudha,'' jechuun ibseera komishinichi. ''Kanaaf ammoo komishiniin mirga namoomaa yakka raawwatame ragaa qabatamaa waliin ni dhiyeessa, akkasumas yakkoota himachiisanii fi adabbiiwwan kennamuu danda'an irratti gabaasa guutuu qabatee ni dhiyaata.'' Haleellaa Maayikaadraa kana garee dargaggoota Tigraay kan maqaa Saamrii jedhuun of waamantu, osoo caasaan milishaa fi poolisii naannoo sanaa tarkaanfii waraana federaalaa baqatee hin ba'in dura waliin qindaa'uun raawwatan jedha gabaasi kun. Gareen lamaan kun waliin tahuun ''keessattuu kanneen sabaan 'Amaaraafi Walqaayitidha' jedhaniin manaa manarra deemuun''' haleellaa irratti raawwatan. Gareen kun mana manarra deemuun nama daandiirratti argan hunda haadaan hudhanii, meeshaa qara qabuun miidhaa akkasumas uleedhaan reebaa ajjeesaa turan; qabeenyas barbadeessaniiru jedha gabaasi kun. Gareen dargaggoota Tigraay 'Saamrii' jedhamu kun yakka ulfaataa akkanaa wayita raawwatan, jiraattonni naannichaa sabaan Tigree ta'an ammoo, namoota isaan hari'aa turaniif da'oo ta'uun jalaa dhoksaa turan, kanarratti ragaa guutuu qabaachuu eeruun gabaaseera komishiniin kun. Komishinirri Komishinichaa Daani'eel Baqqalee, ''yakki gareen kun raawwate kan onnee namaa dhukkubsu ta'us, lammiileen Itoophiyaa ammoo osoo gargar hin qoodamin, tokko isaan kaaniif gaachana ta'ee wayita arginu onnee keenya nuuf supha,'' jedhan. Namoota haleellaa kanaan miidhamanii fi iddoowwan sababa kanaan barbadaa'an deebisanii dandamachiisuun cinaatti, ''namoota kallattiinis ta'e al-kallattiin yakka cimaa kana keessatti qooda fudhatan seera duratti akka gaafataman gochuun dirqama,'' jedhan. Ajjeechaan Maayikaadraa kan raawwate ALI Onkoloolessa 30, 2013 yoo ta'u, Komshiniin mirga namoomaas qorannoo taasiseen booda gabaasa jalqabaa baaseera. Torban tokko duras dhaabbati mirga dhala namaaf quuqamu Amnastii Intarnaashinaal ajjeechaa Maayikaadraa ilaalchisuun gabaasa wal-fakaatu baasee ture. Haleellaa sana hordofuun UN magaalaa Maayikaadraa keessatti namoonni dhibbaan lakkaa'aman haala suukanneessaan ajjeefamaniiru gabaasa jedhu akka qulqullaa'u gaafachuunsaa kan gabaafame yoo ta'u, dabalataanis ''ajjechaawwan kunneen yoo mirkanaa'an akka yakka waraanaatti lakkaa'ama,'' jechuun akeekkachiisanii turan. Aminastii Intarnaashinaal dhugummaa suuraawwan ajjeechaa Maayikaadraa adda baafachuun, akkasumas kanneen ijaan argan irraa odeeffachuun magaalattii keessatti yakki sabummaa bu'uura godhate haala suukanneessaa ta'een raawwateera jechuun gabaasee ture. Dhaabbileen gargaarsa kennan naannawa lolli itti gaggeeffamaa jiru ga’uu hin dandeenye. Erga lolli eegalee ammoo lammiileen dhiibbaan lakkaa’aman ajjeefamuu akka hin oolle dubbataa jiru. Haga ammaatti lammiileen 40,000 ol ta’an daangaa ce’uun Sudaanitti baqataniiru. Lolli kun haga ji’oota ja’an itti aananiitti yoo itti fufe, lakkoofsi baqattootaa dabaluu yaaddoo kan qabu UNHCR, haga namoota 200,000’f simachuu akka danda’utti haala mijeessaa jiraachuu hima. Baqattoonni gara Sudaan seenan kan dabalan yoo ta’e ammoo, darbee biyyattiis tasgabbii dhorkuu danda’a yaaddoo jedhu ibseera UN. Sababni isaa ammoo Sudaan durumaanuu baqattoota biyyoota Afriikaa garaagaraa irraa garas imalan miiliyoonaan lakkaa’aman keessummeessaa waan jirtuuf. Baqattoonni Sudaan seenaa jiran irra jireessaan ijoolleedha jedha UN. Lammiileen deeggarsa barbaadan kumaan lakkaa’aman kanneen Itoophiyaa keessa iddoo adda addaa jiran qaqqabuuf, nagaan bu’uun dirqama jedhu dhaabbileen deggarsaa. Dhaabbileen qarqaarsaa nyaataafi dawoo namoota daangaa cehaniif doolaara miiliyoona 50 gaafachaa jiran.


Lola Tigraay Itoophiyaa keessaa: Abbaan Alangee namoota 167 irratti ajaja hidhaa baasuu isaa beeksise

Waldhibdee Naannoo Tigraayitti uumameen walqabatee Abbaan Alangee Federaalaa namoota 167 irratti ajaja hidhaa baasuu isaa ifa godhe. Kuni kan ibsame guyyaa Wiixataa Abbaan Alangee Federaalaa Geediyoon Ximootiwoos (Dr) fi Dubbii Himaa Labsii Yeroo Muddamaa Tigraayiifi Ministir Di’eetaa Ministeera Dhimma Alaa Reediwaan Huseen ibsa waloo kennaniini. Abbaan Alangee ibsa kennameerratti humnoota TPLF’n wantoonni raawwataman seera biyyattiin yakka guddaan kan gaafachiisanidha jedhaniiru. Haleellaan Raayyaa Ittisa Biyyaarratti raawwatan jedhan ''humna ofirraa ittisuu mootummaa dadhabsuuf raawwatame'' yakka jedhuun kan gaafachiisu ta’uu akeekaniiru. Haleellaan rokeetii magaalota Baahirdaariifi Gondar irratti raawwates yakka shororokeessummaan kan gaafachisuudha, jedhan Abbaan Alangee federaalaa. Dabalataan, sirna heera biyyattii diiguun, hidhatanii fincila kaasuun, akkasumas yakkoonni biyya ganuu raawwachuu isaanii abbaan alangee dubbataniiru. Kana hordofees Abbaan Alangee shakkamtoota hedduurratti ajaja hidhaa baasuu isaa beeksiseera. Hanga yoonaa poolisii federaalaafi abbaa alangeetin adda kan baafaman shakkamtoota 167 irratti ajajni hidhaa bahu himaniiru. Kanneen keessaa to’annoo jala kan oolan akka jiran abbaan alangee dabalanii ibsaniiru. Kanaan alas shakkamtoonni biyya alaa jiran biyya jiranirraa dabarfamanii akka kennaman mootummaan gaafachuu isaa ibsuun, hojimaatni akkanaa yeroo fudhachuun waan baramedha jechuunis ibsan. Namootaan alattis qabeenyi kaampaaniiwwan TPLF waliin hidhata qabu jedhaman 38 akka hin sochoone dhorkaan irra kaa’amuu yaadachiisaniiru Abbaan Alangee Federaalaa. Kaampaaniiwwan kunneen namoota hedduu qacaranii kan jiraachisan ta’u hubachuun sochii guyyuu dhaabbilee kana itti fufsisuuf manni murtii federaalaa kaampaniiwwan kan bulchuuf bulchiinsa imaanaa akka muudu beeksisaniiru. Dhorkaan kaa’ame kaampaaniiwwan qabeenyaafi qarshii akka hin dabarsine yookiin TPLF’f deeggarsa akka hin taasisne ta’u hubachiisan. Abbaan Alangee TPLF magaalaa Finfinneefi bakkeewwan biyyattii birootti haleellaa shorokessuummaa akka raawwatu danda’u jiraattotarraa eeruun nu gaheera jechuun dubbataniiru. Kana hordofees qorannoo taasifameen magaalaa Finfinneetti shakkamtoota 343 to’atamuufi kanneen keessaas 160 kan ta’an wabiin gadhiifamuu isaanii ibsaniiru. Poolisiin eeruu isa gahu hordofee sakatta’iinsa taasifamuurratti komiin isaan dhaqqabaa akka jiru kan himan Abbaan Alangee, ''komii dhihaatan of eeggannoo guddaan hordofna, adeemsi komii itti fudhatamu poolisii Finfinneefi Poolisii Federaalaatti qophaa’aa jiru,’’ jedhan. Toorri bilbilaa yaada itti fudhataniifi deeskonni qopha’aniiru. Kunneenis dhaabbilee mataa isaaniitin ifa taasifamu jechuun ibsan. Gareewwan mirga namoomaa akka Aminastii Intarnaashinaal akkasumas kaan Kaaba Itoophiyaatti sarbamni mirga namoomaa raawwachuu gabaasuu isaanii hordofee, mootummaan qorattootaafi abbootii alangee gara Kaaba Itoophiyaatti erguu Abbaan Alangee dabalanii ibsaniiru. Qorannoon kuni of eeggannoo guddaan akka raawwatu ibsuun, qorannoon gaafa xumurame bu’aan qorannoo ummataaf ifa taasifama jedhan. Ibsa kaleessaarratti Ambaasaaddar Reediwaan Huseen gama isaaniin, magaalota gurguddoo dabalatee lafni Naannoo Tigraay gara caalu Raayyaa Ittisa Biyyaa jala akka jiru himaniiru. Aksuum, Adwaa fi Addigraatimmoo dhihoo TPLF harkaa kan ‘bilisa bahanidha’ kan jedhan Ambaasaaddar Reeduwaan, magaalaa guddoo naannichaa kan taate Maqalee to’achuuf raayyaa Ittisaan fageenya 50km-60km marfamteetti jedhan. Ambaasaaddar Reeduwaan dabaluun akka dubbatanitti, humnoonni TPLF bakkeewwan gadhiisanii bahuu yeroo dirqaman bu’uuraalee misoomaarratti miidhaa geessisaa baqatani jedhan. Akka fakkeenyaattis, buufata xiyyaaraa Aksum irratti miidhaan akka gahu taasifamuu, akkasumas yoo xiqqaate riqichoonni jaha diigamuufi daandiiwwan qotamuu isaanii himan. Ambaasaaddar Reduwaan ''jiraattonni Maqalee dhugaa kana hubachuun, namaafi qabeenyarratti miidhaan akka hin dhaqqabne hoggantoota TPLF dabarsanii kennuu qabu,'' jedhan. Dura taa’aan Gamtaa Afrikaa fi pirezidantiin Afrikaa Kibbaa Siriil Raamaafosaa jila akka ergan yaadachiisuun, MM Abiyyis jila kana kan dubbisan Gamtaa Afrikaafi hoggantoota Afrikaaf kabaja jirurraa kan maddedha jedhan. Ta’us, ‘’humnoota TPLF waliin garuu akka qaama seera qabutti lakkaa’anii mariin waliin taasifamu hin jiraatu,'' jedhaniiru. Mootummaa federaalaafi dhaaba Naannoo Tigraay bulchu TPLF gidduu waldhibeefi himannaan yeroo dheeraaf ture, xumura waggaa darbe naannichi ajaja mootummaa federaalaa malee filannoo gaggeessinaan hammaate. Buufata waraanaa Raayyaa Ittisa Biyyaa Naannoo Tigraay jiruurratti haleellaa raawwate ibsuun, MM Abiy Ahimad tarkaanfiin waraanaa akka fudhatamu ajajuu isaanii hordofee, humnoota federaalaafi TPLF'f amanamoo ta'an gidduu erga lolli eegale torban sadiif deema. Oppireeshinii torban muraasa darbaniif taasifameen, humnoonni nageenyaa federaalaa magaalota gara garaa to’achuun isaanii kan ibsame yoo ta’u, Maqaleetti qajeelaa akka jiranis ibsameera. MM Abiy Ahimad raayyaan gara Maqalee qajeeluu dura miidhaa gaha jedhame hambisuuf, humnoonni naannoo Tigraayiifi qondaaltonni TPLF harka akka kennan Roobii boru kan xumuramu sa’aatii 72 kennuun isaanii ni yaadama. Haa ta’u malee, bulchaan naannichaa waamicha MM Abiy akka hin fudhanneefi lola akka itti fufan gabaafameera.


Lola Tigraay Itoophiyaa: Itoophiyaafi UN Naannoo 'Tigraayitti gargaarsa geesuuf waliigalan'

Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii (UN) fi Itoophiyaan naannoo Tigraay torban muraasa darbaniif lolli keessa turetti gargaarsi akka dhaqqabu waliigalteerra gahuu qondaalli UN himan. Dubbii Himaan UN Saavaaniyoo Abrewu gaafa Roobii gareen haala jiru gamaaggamu hojii eegalas jedhan. Namoota miiliyoonota hedduuf kuufamni nyaataafi qorichaa dhumaa jiraachuun ibsamee ture. Dhimma waliigaltee amma jedhame kana irratti mootummaan Itoophiyaa ibsa homaa hin kennine. Baqattoonni Ertiraa kumaatamaan lakkaa’amaniifi Naannoo Tigraay lafa lolli itti gaggeefamutti argaman nyaanni jalaa dhume jechuu Mootummoota Gamtoomaniitti, ejensiin baqattootaa UNHCR himeera. Gargaarsa kennuufis garas deemuun hatattamaan akka eeyyamamuuf gaafatee ture. Erga ji’a tokkoon dura naannichatti raayyaa federaalaafi hidhattoota aanga'oota TPLFf amanamoo ta'an jidduutti lolli jalqabee kaasee malawwan walqunnamtii fi karaan gargaarsi ittiin dhaqqabuu cufameera. Baqattoonni Ertiraa 100,000 tahan Tigraay keessa jiru. Isaanis kanneen sababa siyaasaa fi tajaajila loltummaa baqachuun kan biyyaa bahaniidha. Yeroo kanatti xiyyeeffannaan warreen lola baqatanii Sudaan galanirra jira. Garuu dhimmi baqattoota Ertiraa illee yaaddessaa dha jedhe dhaabbattichi. Akkasumas UNHCR kaampiiwwan baqattootaa irraa gabaasonni hinmirkanoofneen haleellaa fi butamuun jiraachuu akka isa yaaddessu himeera. Ministirri mummee Abiy Ahimad gaafa Dilbataa erga humnoonni federaalaa magaalaa guddoo Tigraay Maqalee to’ataniin booda haleellaan naannichaa akka dhaabbate ibsanii turan. Haatahu malee ogannaan Naannoo Tigraay Dabratsiyoon Gabiramikaa’el ammallee lolli akka itti fufeefi humnootiin isaa deebisanii to’achaa akka jiran himeera. ‘Beelli balaa jabaadha’ UNHCR haalli baqattoonni Ertiraa keessa jiran sa'aatiiwwaniin yaaddoo dabalaa akka jiru ibsa Jeeniivaatti kenneen. ''Amma kaampichawwan keessatti dhiiyeessitiin nyaataa hin jiru. Balaa beelaafi hanqin nyaataatiif saaxilamu dhugumaan mudachaa jira. Kanas yeroo lolli jalqabee qabnee akeekkachiisaa turre.'' ‘’Yaaddoon keenya guddaan kan biraa dhimma haleellaafi waraanaa naannoo kaampiitti taasifamudha. Namoonni butamuu fi akka humnaan achii bahan taasifamuu dhagahaa jirra. ''Kanaafu garas imaluun eeyyama argachun maaltu tahaa akka jiru hubachuu baayyee barbaachisaadha,’’ jedhan dubbii himtuun dhaabbatichaa Barbaaraa Baaloch gaazexeessitootatti wayita himaniitti. Akkasumas UNHCR nageenya namoota hudaa akka eegamanillee waamicha dhiyeessee jira. MM Abiy gaafa Wiixataa lola jalqaba baatii Sadaasaarraa kaasee taasifameen namni tokkollee hindune jechuun paarlaamaarratti dubbatan. Akkasumas mootummaan ulaawwan deeggarsa banamu akka jalqabus himan. Oddeessaale walfakkaatan:


Lola Tigraay Kaaba Itoophiyaa: Eertiraan harka keessaa qabdii?

Haleellaa humnoonni naannoo Tigraay Raayyaa Ittisaa Biyyaa achi buufatee jiru irratti banan hordofuun, Kibxata Sadaasa 03 wal diddaan mootummaa federaalaa fi kan naannoo Tigraay jidduutti adeema ture gara waraanaatti jijjiirame. Hariiroon mootummaa federaalaa fi kan naannoo Tigraay erga filannoon biyyaalessaa marroo 6ffaa Hagayya bara darbeef qabamee ture, sababa weerara koronaavaayirasiin dabarfameen duuba akkaan hammaate. Paartiin naannoo Tigraay bulchu TPLF murtee mootummaa federaalaa irra darbuun, Fulbaana darbe sadarkaa naannootti filannoo taasise. Filannoo kana mootummaan federaalaa 'seeraan ala' jedhee kuffise. Sadaasa 03 haleellaa humnoonni Tigraay loltoota Izii Kaabaa Raayyaa Ittisa biyyaa irratti raawwatan hordofuun, MM Abiy tarkaanfiin waraanaa akka fudhatamu ajajan. Iziin Kaabaa kutaa waraanaa Raayyaa Ittisaa Itoophiyaa isa guddaa fi hidhannoo jabaa qabu ture. Erga MM Abiy tarkaanfiin waraanaa akka fudhatamu ajajanii booda torban sadan darbaniif, daangaa Tigraay kallattii adda addaan lolli adeemaa jira. Waraanni biyyaalessaa magaalota naannoo Tigraay gama Lixaa fi Kibbaa hedduu to'ateera. Gama lamaaniinuu namoonni ajjeefamuu aanga'oonni ni himu. Haa ta'u malee lakkoofsi namoota lola kanaan du'anii hin baramne. UNHCR akka jedhutti yoo xiqqaate namoonni 30,000 ol daangaa qaxxaamuruun gara Sudaan baqatanii jiru. Tigraay keessatti iddoowwan filataman irratti haleellaan qilleensaa raawwatamaa jira. Kamisa darbe xiyyaarri waraanaa gaara Maqaleetti dhiyoo jiru irratti boombii buuste. Aanga'oonni Tigraay mootummaan MM Abiy haleellaa kanaan lammilee nagaa miidhaa jira jedhanis, MM Abiy garuu tarkaanfiin kan fudhatamaa jiru hogganoota TPLF fi buufatawwan waraanaa qofa irratti ta'uu irra deddeebiin himaa jiru. Walitti bu'iinsi qaamolee biyya keessaa lama jidduutti eegale kun Eertiraas hirmaachisee jira. Pireezidantiin Tigraay Dabratsiyoon Gabramikaa'el ibsa irra deddeebiin kennaniin, Eertiraan loltoota ishee bobbaasuun gama Shiraaroo fi Baadimmeen akkasumas Kibbaan ammoo gama Allaamaaxaan loltoota Itoophiyaa waliin Tigraay waraanaa jirti jedhan. Sababa kanaafis Tigraay torbee darbe buufata xiyyaaraa idil-addunyaa Asmaraa kan maandhee humna qilleensaa Eertiraa ta'etti rokeettii dhukaafte. Rokeettiiwwan sadi dhukaafaman keessaa tokko buufata xiyyaaraa dhiyootti yoo kufu, kan hafan lamaan ammoo ollaa jireenyaa keessatti kufe jedhu jiraattonni. Naannawa daangaa Eertiraa fi Itoophiyaa lolli hamaan adeemaa akka ture fi dhukaasni gurguddaan dhagaahamaa turuu maddeen naannichaa BBC'tti himaniiru. Waraana daangaa Itoophiyaa fi Eertiraa jidduutti bara 1998-2000 taasifameen, iddoowwan lolli jabaan ture akka Alixeenaa, Zaalambassaa, Tsooranaa fi Marab ammas dhukaasni jajjabaan gabaafameera. Itaamaazhoor Shuumiin Raayyaa Ittisa Biyyaa Itoophiyaa Jeneraal Birhaanuu Juulaa dhimma kanarratti gaafatamanii, loltoonni Eertiraa Tigraay waraanaa jiru jedhamuun sobadha jedhan. Sadaasa 10, Ministirri Haajaa Alaa Eertiraa loltoonni biyya isaa "lola keessoo Itoophiyaa keessaa qooda hin qaban" jechuun Rooyitarsitti himanii turan. Sana guyyaa tokko dura Sadaasa 09 Imbasiin Eertiraa Landan jiru ibsa gareen gamtaa paartilee warra parlaamentariyaan Tigraay gama Eertiraa irraa miidhaan irra gahuu mala jechuun baasan kufaa taasise. "Imbasiin Eertiraa ibsa gareen warra parlaamentariyaan, naannoon Tigraay mootummaan Eertiraan miidhamuu malti jechuun baase, bu'uurarraa kufaa taasisa," jedha xalayaan UK'tti ambaasaaddarri Eertiraa Isxifaanoos Habtamaariyaam barreessan. Yeroo mara tiwiitarii irratti yaada faallaa TPLF barreessuun kan beekaman Jaappaanitti ambaasaaddarri Eertiraa Isxifaanoos Afawarqii gama isaan, waa'ee haleellaa misaa'elaa Sanbata raawwatee deebii kennanii jiru. "TPLF tarkaanfii daboorummaa seera qabeessa hin taane Sadaasa 13, 2020 raawwachuu itti fufe," jechuun barreessan. Waraana bara 1998 eegalchiisuunis TPLF qeeqan. Lola lubbuu namoota 100,000 olii galaafatee ture sana akka eegalu sababa kan ta'e, Eertiraa ta'uu koreen araarsitu murteessee ture. Kanarraa kan hafe Eertiraan waa'ee lola Tigraayitti adeemaa jiruu callisuu filatte. Miidiyaaleen biyyaalessaa biyyattii waa'ee lola kanaa homaatuu hin jenne. Deebii gama Eertiraarraa eegamaa tureef haala fakkaatuun Ministirri odeeffannoo Eertiraa Yamaanee Gabramasqal Sadaasa 18 gocha TPLF "olkaasnee mul'isu" hin feene jedhan. "Tattaaffii xumuraa [TPLF] taasisuu ol kaasnee mul'isuun gatii hin qabu, sa'aa 11ffaa kanarratti gochi akkanaa waanuma eegamu," jedhan. Gocha kam akka jedhan adda hin baane. MM Abiy fi ajajoonni waraana Itoophiyaa loltoonni isaanii gama daangaa Eertiraa irraan humnoota TPLF waraanaa akka jiran akeekaniiru. Akka isaan jedhanitti miseensonni waraana Izii Kaabaa erga TPLF'n haleelamaniin duuba, daangaa qaxxaamuruun gara Eertiraa seenanii of gurmeessanii deebi'anii lolaa jiru. Dhiyeenya soorama irraa gara Raayyaa Ittisaa kan deebi'an Leetanaal Jeneraal Baacaa Dabalee, gareelee loltoota raayyaa ittisaa haleellaa Zaalambassaa, Raamaa fi Shiraarootti itti baname baqachuun gara Eertiraa seenanii turan qunnamuu dubbatan. Loltoonni kunneen osoo dangaa Eertiraa hin seeniin deebi'anii loluun yeroos isaaniif hin danda'amu ture jedhan. Loltoonni Itoophiyaa muraasa hin jedhamne magaalota Eertiraa keessatti mul'achuu fi kanneen madoo ta'an hospitaalota Eertiraa keessatti yaalamuu jiraattonni fi maddeen hospitaalaa BBC'f himanii jiru. Maddi amanamaa ta'e tokko loltoonni Itoophiyaa lola irratti madaa'an, hospitaala magaalaa Kibba biyyattii Sanaafee jedhamtutti wal'aanamuu himeera. Hariiroon badaan TPLF fi Eertiraa jidduu jiru waraana Itiyoo-Eertiraa bara 1998-2000 jidduu ture irraa ka'a, Caamsaa 2000 lola marroo sadaffaaf taasifameen, loltoonni Itoophiyaa sarara ittisaa Eertiraa cabsanii seenuun Kibba Lixa biyyattii lafa bal'aa to'annoo jala oolchan. Injifatamuun kun Isaayyaas Afawarqiif salphina guddaa ture. Hedduus ittiin qeeqamee jira. Mootummaan Itoophiyaa TPLF'n durfamaa ture dirree dipiloomasii irrattis Eertiraa irratti injifannoo jabaa argate. Eertiraan waggoota dheeraaf biyya addunyaarraa citte taatee turte. Pireezidantiin Eertiraa Isaayyaas Afawarqii biyyootni lixaa lola daangaa kanarratti TPLFn kan durfamu mootummaa Itoophiyaaf loogan jechuun himataa ture. Koreen araarsituu idil-addunyaa murtee Eertiraaf tolu dabarse. Isaayyaas MM duraanii Itoophiyaa Mallas Zeenaawiin michoota isaa lixaa waliin ta'uun, aangoorraa isa darbachuuf shiraa ture jechuunis yakka. Kanaaf jecha Eertiraan mormitoota Itoophiyaa qabsoo hidhannootti turan akka Ginboot-7, ABO, ONLF fi TPDM simachuun deeggaraa turte. Itoophiyaanis mormitoota Eertiraa simachuun deeggaraa turte. Eertiraan naannoo Gaanfa Afrikaa jeequu fi Somaaliyaa keessatti garee amantii fiinxaleessan deeggaruun himatamaa turte. Sababa kanaan UN bara 2009 mootummaa Eertiraa qoqqobe. Eertiraan yeroo mara himata kana ni haalti. Pireezidant Isaayyaas waraana keessa jiraachuu eeruun waggoota dheeraaf diimokiraasii didaa ture, mormitoota isaa hidhaa, miidiyaa walabaa ugguraa akkasumas tajaajila biyyaalessaa dirqama ta'e hojiirra oolchaa ture. Sababa kanaan dargaggoonni biyyattii kuma dhibbaan lakkaa'aman godaanuuf dirqamaniiru. MM Abiy gara aangoo wayita dhufan wanti guddaan milkeessan tokko Eertiraa waliin nagaa buusuu ture. Waxabajjii 05 bara 2018 aangootti bahanii osoo hin turiin, dhaabni biyya bulchaa ture kan amma diigame ADWUIn murtee komiishiniin daangaa Eertiraa fi Itoophiyaa bara 2002 dabarse akka fudhatu beeksise. Murteen kun Baadimmee Eertiraaf kan kennu ture. Eertiraan hanga Itoophiyaan murtee kana haal-duree tokko malee fudhattee hojiirra oolchituutti mariif qophii miti jechuun didaa turte. Callisa torbee lamaa booda Waxabajjii 20 uummattoonni biyyoota lamaanii misiraachootti hirribaa dammaqan. Pireezidantiin Eertiraa Isaayyaas Afawarqii "karoora itti aanuuf akka tolu dhugaa lafarra jiru kallattiin hubachuuf" jedhanii jila gara Finfinnee akka ergan beeksisan. Haa ta'u malee wayita kana jedhanitti, haasadhuma sanaan diina isaa kan ta'an TPLF'f 'dhumateera' jedhan. Karoorri Eertiraan Itoophiyaa waliin nagaa buusuuf qabdu TPLF kan hin hirmaachifne ta'uun yeroos barame. Yeroos TPLF dhaaba biyya bulchu keessaa hin baane ture. Haa ta'u malee Isaayyaas waggaa 20 booda wayita gara Finfinnee dhufan hogganaa TPLF Dr Dabratsiyoon waliin wal arganii turan. Sirna baniinsa daangaa biyyoota lamaanii gama Zaalambassaa fi Humaraa-Omhaajaar irrattis, hogganoonni lamaan wal arganii harka wal fuudhanii turan. Kuni Fulbaana bara 2018 ture. Adoolessa 8 bara 2018 wayita MM Abiy gara Asmaraa imalan, kun addunyaatti raajii ture. Sababni ammoo Pireezidant Isaayyas waggaa 20 oliif Itoophiyaa waliin araaramuu didee ture. Afaan Tigriffaa qulqulluu ta'ee MM Abiy Asmaraatti biyyoota lamaan jidduutti boqonnaan nagaa fi wal ta'iinsa diinagdee haaraa banamuu labsan. Qalbii lammilee Eertiraa hedduus hawwatan. "Daa'imman keenya hojii riqicha nuti diigne ijaaruu fi keenyan jibbaa nuti ijaarre diiguutiin ba'aa itti hin baay'ifnu," jechuun dubbatan. "Yaa uummata Eertiraa jaalatamoo isiniif nagaatu mala. Waraanaa fi sagaleen waraanaa ni gaha," jedhan. Sababa biyyoota lamaan jidduutti araara buusaniifis badhaasa Noobeelii Nagaa kan bara 2019 injifachuu danda'anii jiru. Addi Bilisa baasaa Uummata Tigraay (TPLF) fi Addi Bilisa baasaa Uummata Eertiraa (EPLF kan booda PFDJ ta'e) osoo mootummaa Itoophiyaa duraanii Dargii waliin hin injifatiin hariiroo wal makaa qabu turan. Bara 1975 hundeessitoota TPLF keessaa warri ijoon Eertiraa keessatti EPLFn ture kan leenji'an. Hanga bara 1985 Mangistuu kuffisuuf waliin ta'uun lolaa turan. Haa ta'u malee garaa gartee yaadama siyaasaa qabaniif jecha yeroon isaan hariiroo qaban guutummaatti kutanis tureera. Bara 1988 booda garuu deebisanii wal deeggaruu eegalan. Bara 1991 wayita TPLF Finfinnee qabatu loltoonni komaandoo fi mekaanaayzdii Eertiraa waliin turan. Injifannoo booda waggoota 7 jalqabaa biyyoonni lamaan boqonnaa waraanaa cufanii, hariiroo naga qabeessaa fi wal ta'iinsa diinagdee jabaa qabaachaa turan. Hanga dubbiin akka hin taane ta'uu eegaluutti, hogganoonni dargaggoonni biyyoota lamaanii yeroosii Mallas Zeenaawii fi Isaayyaas Afawarqii hariiroo gaarii qabaachaa turan. Booda bara 1998 lolli daangaa biyyoota lamaan jidduutti eegalee, bar-kurnee lamaa oliif nagaan dhabamee ture. Kanaaf jecha wayita ammaa TPLF gara Eertiraatti quba qabuun waan nama ajaa'ibsiisuu miti.


Lola Tigraay: Injifannoon argame yakkamtoota seeratti dhiyeessuun dabalamuu qaba' MM Abiy

Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahmad erga oppireeshiniin Tigraay keessatti eegalamee booda yeroo jalqabaaf magaalaa Maqalee daawwatan. Ministirri Muummee Abiy, hidhattoonni TPLF'f amanamoo ta'an buufata Raayyaa Ittisa Biyyaa Kaaba biyyattii jiru haleeluun saamaniiru jechuun ture Sadaasa darbe gaafa bultii 04 tarkaanfii waraanaa kan labsan. Daawwannaasaanii kanaanis walga'ii jalqabaa mana maree haaraa yeroof naannoo Tigraayitti hundaa'e irratti hirmaataniiru. Ministirri Muummee Abiy daawwannaasaanii ilaalchisuun barreeffama tiwiitara isaaniirratti maxxansaniin, wayita Maqalee daawwatanitti Ajajaa Waraanaa Raayyaa Ittisa Biyyaa achi jiru waliin walarguufi bulchiinsa yeroofii waliinis dubbachuu ibsan. Tajaajilli ibsaa fi bilbilaa deebi'aa jiraachuu fi misoomaawwan bu'uuraa barbadaa'an suphamaa jiraachuu akkasumas deggersi namoomaa itti fufiinsaa kennamaa jiraachuus barreessan. Namoota adamsamaa jiran qabanii seeratti dhiyeessuun itti fufas jedhan. Ministirri Muummee Abiy Ahmad gara Maqalee imaluusaaniin duratti gitasaanii kan Sudaan Abdallaa Hamdook waliin Finfinneetti mari'atanii turan. Sudaan biyya lammiileen Itoophiyaa kuma 50 ta'an lola naannoo Tigraay dheessuun itti baqatanii jiraniidha. Akka qondaaltonni Sudaan jedhanitti Ministirri Muummee Abdallaa Hamdook kanneen wal waraanaa turan gidduutti jaarsummaa taa'uuf karoora qabu turan. Haata'u malee dubbii Ministira Muummee Abiy keessatti waa'een jaarsummaa hin kaane, jilli Sudaan irraa dhufe tarkaanfii isaan Tigraay keessatti fudhachaa jiran ni deggera kan jedhuun ala waa biraa hin qaaqne. MM Abiy marii hoogganoota Rayyaa Ittisa Biyyaa waliin magaala Maqaleetti taasisaniin rayyaa ittisa biyyaatiin goota Itoophiyaa sirriin sanyummaarraa bilisa ta'ee biyya isaaf yaadu isinii jedhaniiru. Raayyaan ittisa biyyaa dhaaba Badhadhinaas ta'e dhaaba kamiinu oli jira, qaama hoogganuu danda'u malee hoogganamu mitis jechuun jajaniiru. Lola kana waranaa Itiyoo Eertiraa waliin godhameen wal bira qabuun aarsaa lubbuu nama muraasaan injifannoo yeroo gabaabaatti argameedhas jedhaniiru. Injifannoo argame kana uummata Tigraay ''cunqursaa wayyaanee'' jalaa baasuun gara misoomaa fi guddinaatti deebisuun, uummata bayyanachiisuun irra akka deebi'aniis miseensota waraana biyyattiif dhaamaniiru. Duulli kun kaayyoo isaa jalqabaa ''dhibbaan dhibba'' galmaan gaheera kan jedhan MM Abiy ''yakkamtootni garuu to'annoo jala ooluu qabu, inijifannoon lolaan galmaahe kanaaniin irra deebi'amuu qaba'' jedhan. Namoota MM yakkamtoota jedhaniin kana to'annoo jala oolchuuf uummatni Tigraay gaafatama guddaa akka qabu natti dhagaahamaa jechuunis uummatni tumsa akka godhu adaraa jdhaniiru. Humnoonni TPLF 80,000 tilmaamamu ture kan jedhan MM Abiy, hidhannoowwan gurguddoo qabaachuufi namoota rookeettiiwwan dhukaasan raayyaa ittisaa keessa ofitti makuu ibsaniiru. Humni waraanaa Itoophiyaa lola kanaan miidhaa qaqqabu xiqqeessuuf rookkeettii kan dhukaase erga humnoonni TPLF magaala Maqalee gadhiisanii baqataanii ta'uus himaniiru. Baagdaadiifi Siiriyaan sababa waraanan manca'uu kaasanii Raayyaan Ittisa biyyaa ''miira uummattummaa qaburraa kan ka'e magaalota osoo hin miidhiin injifannoo goonfate'' jedhaniiru. Bakki aanga'ootni TPLF barbaadamoon itti dhokatan kan beekamu ta'uufi namootni hedduun bifa bibittinaa'een socho'aa waan jiraniif qabamaa akka jiranillee himan. Mootummaan Federaalaa magaala Maqalee erga to'atee dhiyeenya magaalittii lolaa akka jiran ibsaa kan turan ta'us guyyoota darban keessa haala jiru ilaalchisee aanga'ootni TPLF ibsi kennan hin jiru.. Waajjirri Ministira Muummee akka ibsetti, Ministirri Muummee Sudaan Abdallaa Hamdook dhimma mootummaan Itoophiyaa Naannoo Tigraayitti 'olaantummaa seeraa kabachiisuurratti' MM Abiy waliin mari'atanii waliigalaniiru. Ministirri Muummee Sudaan Dilbata kaleessaa ture daawwannaa guyyaa lamaaf Finfinnee kan seenan. Garuu har'a gara biyyaa deebi'uutu himame. Daawwannaan qondaala olaanaa Sudaan erga baatii darbe mootummaan Kaaba biyyattiitti oppireeshinii waraanaa gaggeesseefi lammiileen 50,000'tti siqan Sudaanitti baqatani as kun kan duraati. ''Hojii seera kabachiisu Itoophiyaa ilaalchisee Sudaan deeggarsa ishee ibsiteetti,'' jedheera waajjirri MM Itoophiyaa. Wanti haaraa maali? Torban muraasa booda torban kana deggarsi qorichaa fi meeshaalee wal'aansaa Koree Fannoo Diimaa Idil-adunyaa fi Waldaa Fannoo Diimaa Itoophiyaa mootummaa Itoophiyaan waliin ergan yeroo jalqabaaf Maqalee gaheera. Ministeerri Fayyaas deeggarsaalee fayyaa ergu ibsameera. Hospitaalli Ayidar Maqaleetti argamu deeggarsa meeshaalee fayyaan rakkachuufi hojii dhaabuuf dirqamu gabaafamee ture. Gama kaaniin, mootummaan Itoophiyaas midhaaniifi kaan jiraattota Naannoo Tigraayif barbaachisan geessaa akka jiru ibseera. Mudde 8 irraa eegalee konkolaattonni fe'umsaa 44 midhaan nyaataa fi meeshaalee tajaajila fayyaa fe'an magaalota akka Shiree, Allaamaaxaa fi Maqalee gahuu waajjirri Ministira Muummee ibseera. UN garuu baaseen ammallee baqattoonni Tigraay keessa jiraniifi kanneen qe'eerraa buqqa'aniif deeggarsi taasifame hin jiru jechuun ibsa Kamisa baasen ibseera. Sababa lolli ammallee itti fufee jiruuf deeggarsa namoomaa Tigraay dhaqqabsiisuu dhabne yaadotni jedhan "dhugaa kan hin taanee fi hojii raayyaan ittisaa naannicha tasgabbeessuuf hojjete kan xiqqeessudha" jedha ibsi waajjira MM. Milishoota TPLF harca'anii hafaniin dhukaasni bakkaa bakkatti dhagaahamuu mala kan jedhe ibsichi, kana akka lola adeemaa jiruutti fudhachuun dogoggora jedhe ibsichi. Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii bakkeewwan baqattoonni Ertiraa jiran dabalatee deeggarsa ofumaa geessuuf akka eeyyamamuf irra – deddeebbiin gaafataa jira. Ta’us mootummaan Itoophiyaa UN deeggarsa akka taasisu mootummaan garuu ofumaa kanneen deeggarsa fedhan biratti nyaataafi dhugaatii akkasumas kaan akka geessu himeera. Baatii dura hojjettoonni dhaabbilee gargaarsaa afur du’u kan gabaafames torban kana keessadha. Waldhibdeen kuni Sadaasa 04 yeroo Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad humnoota naannoo Tigraayitti lola ajaje eegalame. Ministirri Muummee kan kana godhanif haleellaa buufata waraanaa loltoonni mootummaa buufatanitti raawwatef deebii kennuuf akka ta'e ibsan. Lola kana dura garuu ji'oota hedduuf mootummaa MM Abiy fi paartii Tigraay bulchu gidduu waldhibdeen ture. Waggoota 30'tti dhihaataniif TPLF aangoo biyyattii guddaa qaba ture, hanga Abiy mormii ummataan bulchiinsi durii ka'ee aangoo qabatanitti. MM Abiy rifoormii gaggeessan, aanga'oonni TPLF garuu fudhachuu didduun ammoo ittuu rakkina siyaasaa jabaachaa dhufe.


Lola Tigraay Itoophiyaa: Humni waraanaa Itoophiyaa magaalaa Maqalee to'achuu beeksise

Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad waraanni mootummaa magaalaa Maqalee ''guutummaan guutuutti'' to'achuu beeksisan. Naannichatti malootni qunnamtii adda citanii waan jiraniif, TPLF waraanni mootummaa magaalattii to'achuurratti wanti haga ammaa jedhe hin jiru. Amma dura garuu, Pireezidantiin naannichaa Dabratsiyoon Gabramikaa'eel(PhD) Maqaleerratt addunyaa haleellaa cimaa magaalattii irratti godhamu akka balaaleffatan gaafatee ture. Lola waraanaa kanaan dhibbaan kan lakkaa'aman yoo lubbuu dhaban, kumaatamni ammoo qe'eerraa buqqa'aniiru. Waldhibdeen kuni Sadaasa 04, yeroo Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad humnoota naannoo Tigraayitti lola ajajanitti, eegale. Ministirri Muummee kan kana godhanif haleellaa buufata waraanaa loltoonni mootummaa buufatanitti raawwatef deebii kennuuf akka ta'e ibsan. Lolli kun akkamiin akka gaggeeffamaa jiru beekuuf, malootni qunnamtii kanneen akka bilbilaa, mobaayilaafi intarneetni adda citee waan jiruuf, rakkisaadha. Haatahu malee, maxxansa Twitter gubbaatti barreessaniin MM Abiy, waraanni magaalattii guutummaan guutuutti to'ate jedhan. ''Kunis marsaa xumuraa duula kanaati,'' jedhan. Ergaa ergasii maxxansanii ammoo ''oppireeshinii waraanaa naannoo Tigraayitti goonu xumurree jirra,'' jechuun Twitter gubbaatti maxxansan. ''Waraanni loltoota kumaatamatti lakkaa'amaniifi TPLFn boji'amanii turan bilisa baaseera. Buufata xiyyaaraafi waajiraalee naannoos to'atee jira,'' jedhan. Dabalataanis ''oppireeshiniin kun lammiilee nagaafi qabeenyaan hambaalee akka hinmiidhamneetti xiyyeeffannoo kennuun gaggeeffame,'' jedhan. Jiraattoota magaalattii 500,000 tahanirratti miidhaan gaha jedhamee yaaddoon tureera. MM Abiy waan jedhan: ''Fuuldura keenyatti hojiin wantoota barbadaa'an ijaaruufi... kanneen baqatan deebisuu nu eeggata.'' Ganama keessa hoogganaan TPLF Dabratsiyoon GabraMikaa'el ergaa gabaabaan Rooyitarsitti akka himanitti, ''Maqaleen haleellaa meeshaalee waraanaa cimaa jala jirti'' jedhanii turan. Akka gabaasa AFPtti, TPLF ''hawaasni idiladdunyaa haleellaa meeshaalee waraanaa gurguddaafi xiyyaaraan fayyadamuun, ajjeechaa jumlaa taasifamu akka balaaleffatan,'' gaafachuu ibsa. Kana malees, mootummaan Ertiraa waraana Itoophiyaa waliin tahuun Magaalaa Maqalee haleelaa jira jechuun himatan. Walgahii ergamtoota Gamtaa Afrikaa waliin guyyaa Jimaataa godhaniin, MM Abiy lammiilee nagayaaf eeggannoon cimaa ni godhama jedhanii turan. Waldhibdeen kuni Sadaasa 04, eegale. Yeroo Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad humnoota naannoo Tigraayitti lola ajaje. Ministirri Muummee kan kana godhanif haleellaa buufata waraanaa loltoonni mootummaa buufatanitti raawwatef deebii kennuuf akka ta'e ibsan. Lola kana dura garuu ji'oota hedduuf mootummaa MM Abiy gidduufi paartii Tigraay bulchu gidduu waldhibdeen ture. Waggoota 30'tti dhihaataniif TPLF aangoo biyyattii guddaa qaba ture, hanga Abiy mormii ummataan bulchiinsi durii ka'ee aangoo qabatanitti. MM Abiy rifoormii gaggeessan, Tigraay garuu fudhachuu didde jennaan rakkoon siyaasaa jabaachaa dhufe.


Lola Tigraay Itoophiyaa: 'Magaalli Maayikaadraa foolii reeffaa hamaan kan guutamte turte'

Ajjeechaa Maayikaadiraan garee qorattootaa Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa garasitti erge keessaa tokko kan taate, magaalicha keessatti wanti argite haalaan sukanneessaa ta'uu BBC'tti himte. ''Magaalaan kun foolii reeffaa hamaadhaan kan guutame ture,'' jetti Aadde Hayimaanot Ashannaafii. Ajjeechaa magaalaa Mayikaadiraatti raawwatamen lubbuu namoota 600 caalu darbuu isaa, Komishiniin mirgoota Namoomaa Itoophiyaa qorannoo duraa gaggeesse jedhe, guyyootaan dura ifoomseera. Torban lama dura magaalaa Lixa Tigraayitti argamtu kanatti haleellaa kan raawwatan caasaa nageenyaa bulchiinsa naannoo Tigraayifi qindoomina garee dargaggootaa al-idilee maqaa 'Saamrii' jedhamuun waamamuun akka ta'e komishiniin kun gabaasa isaa keessatti eereera. Gareen mirga namoomaaf falmu Aminastii Intarnaashinaalillee namoonni lakkoofsi isaanii hedduu tahe, tarii dhibbaan kan lakkaa'aman jumlaan ajjeefamuu qorannoon bira gaheera jedhee ture. Qorannoo sanaanis, kanneen ijaan argan humnoota TPLF'tti hidhata qaban himatani. MM Abiy Ahimadis ajjeechaa raawwatef humnoota TPLF himataniiru. Mootummaan Naannoo Tigraay garuu "Humni nageenyaa Tigraay saba adda qoodee tasumaa haleellaa hin raawwatu," jechuun himannaa kana haala. Qorannoon idil - addunyaafi walaba ta'e akka taasifamus gaafate. Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii (UN) wanti raawwate yoo mirkanaa'e 'yakka waraanaa ta'u mala' jedhee ture. Gama kaaniin, AFPn baqattoota Tigraayirraa godaanuun Sudaanitti ce'an dubbisee gabaasa hojjeten, baqattoonni humnoota mootummaafi isaan waliin hidhata qabantu dhalattoota Tigraay irratti miidhaa geessise jechuun himatu. Garee mirga namoomaa Aminastii Intarnaashinaalitti qorataa gaanfa Afrikaa kan ta'an Fissahaa Takilee wanti Maaykaadiraatti raawwateefi warri Sudaanitti baqatan wanti dubbatan lamaanuu dhugaa ta'u mala jechuun AFP'tti dubbataniiru. Haa ta'uutii naannicha keessa malli qunnamtii hundi adda citee waan jiruuf, BBCn wanta lafarra jiru hawaasarraa argachu hin dandeenye. Lolli mootummaa federaalaa Itoophiyaa fi humnoota naannoo Tigraay gidduutti gaggeeffamu erga eegale torban sadaffaa keessa jira. Dhibbaan kan lakkaawaman lubbuu dhabaniiru, kumoota kudhaniin kan lakkaawaman ammoo qe'ee isaaniirraa buqqa'aniiru. "Akka qorattuu tokkootti miira kee too'attee hojii qorannoo irratti fulleeffachuuf ni yaalta. Ta'us akka namaatti wantooni miira namaa jeeqan hedduutu jira,'' jetti Aadde Hayimaanot Ashannaafii. ''Namni erga ajjeefameen boodallee gocha irratti raawwatamu namootarraa ni dhageessa. Warri irraa hafanis wanti sitti himan si jeeqa.'' Ajjeechaan kuni raawwatamee guyyaa shan booda achi gahuu kan himtu Hayimaanot, yeroo isaan gahanitti haala magaalittiin fakkaattu yoo himtu, "Magaalattiin baayyee jeeqamtuudha. Meeshaaleen caccaban, saamaman, aspaaltiin balfaan kan guutame. Reeffi namootaa magaalaa walakkaarraa kakaafamus fooliin reeffaa baayyee jira. Namni baayyeen hin mul'atu. Namni argitus miirri keessa jiru cimaadha. Magaalattiin balicharraa akka hin dandamanne wanti mul'isu baayyee ture," jetti. Tajaajiloonni akka ibsaa, bishaan fi telekoomii guutummatti waan adda citee tureef, yeroo qorannoo kana magaalichatti gaggeessan, guyyoota jahaaf magaalaa dhihoo jiranirraa deddeebi'anii qorachaa turuus himan. Iddoowwan awwaalchi jumlaa raawwatame daawwachuu fi waan achitti argites BBC'tti himte. "Awwaalcha jumlaa kan argine bataskaana keessatti. Mana amantaa Abuna Aragaawwii jedhamu keessa inni tokko. Koree awwaalchaa namoota turan dubbisnee turre. Namni tokko yeroo awwaalamu akkaataa itti awwalamu mataasaa qaba, baay'inarraa kan ka'e san raawwachuu waan hin danda'amneef bakka sanis foolii cimaatu jira ture," jetti. Awwaalchi namoota kunneenis guyyoota kan fudhate akka tures dubbatti. Akka aadde Hayimaanot jedhanitti gareen 'Saamrii' garee ajjeechaa Maayikaadraa irratti olaantummaadhaan hirmaatanidha. "Odeeffannoo hanga ammaa qabnuun Saamriin garee dargaggootaa garri caalaan isaanii Raayyaa irraa dhufanii Maayikaadraa keessa jiraatanidha. Maagalittii keessattis safara qabu. Kanaafuu akka gurmaa'insa al-idilee wayiiti," jedhan. Maayikaadraan naannoo investimantiiwwan qonnaa gurguddaan itti adeemsifamu waan taateef, humni namaa hojiidhaaf baayinaan garasitti akka dhufuufi sababuma kanaanis gareen Saamrii kuni magaalattii kan dhufan, hojii kanaan waan walqabatuun akka ta'e ni tilmaama jedhan. Gareen Saamrii kuni hidhannoo meeshaa waraanaa qabaachuu fi dhiisuun ammaaf qulqullaa'uu baatus, meeshaalee sagalee hin qabneen yakka kana raawwachaa turuus eeran. "Haleellaan suni kan raawwatame meeshaalee sagalee hin qabneeni. Waan akka cuubee, gajaraa fa'iin. Kanaafuu seera meeshaa waraanaa haaraa baheen meeshaaleen akkanaas akka meeshaa waraanaatti ilaalamu. Kanaafuu hidhataniiru jechuun ni dandahama," jedhan.


Lola Tigray Itoophiyaa: UN sarbama mirgaa Tigraay qorachuuf hayyama gaafate

Dhaabbatni Motummoota Gamtoomanii naannoo Tigraay keessa hayyamni deeggarsa namoomaa hin daangeeffamne akka kennamuuf gaafate. UNtti Komishinarri Olaantuun Komishinii Mirgoota Namoomaa Micheel Baachelet, haalli naannoo Tigraay keessa jiru yaaddeessaadha jechuun, deeggarsi namoomaa hindaangeeffamne gara naannichaa akka seenuuf waamicha taasisan. Ms Baacheleet ergamtoonni qorannoo deeggarsa namoomaa lama Sadaasaa 21 akka gara naannichaa seenaniif hayyamni kennamuuf himanii, garuu uggurri malawwan quunnamtii naannicha jiru ammalleen odeeffannoo walabaa argachuuf danqu dubbatan. Ibsa bahe kanarratti kallattiin deebii mootummaa argachuuf qaamoolee dhimmisaa ilaallatu garaa garaatti bilbillulleen hin milkoofne. Sadaasa 03, 2020 halkan humni addaa naannoo Tigraay buufata waraanaa raayyaa ittisaa achi jiru erga haleele booda, MM Abiy tarkaanfiin waraanaa akka fudhatamu ajajan. Lola torbanootaaf ture booda, Magaalaan guddoo naannoo Tigraay Maqaleen to'annoo humnoota federaalaa jala oolte. Ergasii lolli xumuramuun, kan hafe qondaaltota TPLF adamsanii qabuun seeratti dhiyeessuu akka ta'e MM Abiy dubbachunsaanii ni yaadatama. Sababii lola kanaatinis namoonni kumaatamaan lakka'aman bakka jireenyaa isaanii buqqa'anii, kaan ammoo gama Sudaaniitti qaxxaamuruun buufata baqattootaa keessa jiraachuu eegalan. Ibsa dhaabbatichi Kibxata Muddee 22 baaseen, hoggantuun mirga namoomaa Misheel Baacheleet, dhaabbanni isaanii 'sarbamni mirgoota namoomaa' qaamoolee lola keessatti hirmaatan hundaan gahaa jiraachuu odeeffannoon gahaa jira jedhan. "Sarbamuu seerawwan deeggarsa idil-addunyaa fi mirgoota namoomaa, haleellaa naannoolee ummanni baay'inaan jiraatu, namoota nagaa irratti xiyyeeffachuu, ajjeechaa murtee balleessaa malee fi hanni baayyachuu ilaalchisee himannaawwan nu gahaniiru,'' jedha ibsichi. Motummaan Itoophiyaa dhaabbileen gargaarsa namoomaa akka gara naannichaa seenuu danda'aniif haala mijeessuuf Motummaa Gamtooman waliin Sadaasaa keessa kan waliigaleera. Dubbii himaan Taask foorsii Motummaa Dhimma Tigraay, Ambaasaaddar Reediwaan Huseen, ibsa gaazexessitootaaf kennaniin, gargaarsa namoomaafi qorannoo sarbama mirga namoomaa qindeessuuf ittigaafatamummaan kan motummaa qofaadha jedhanii turan. Dubbi himtuun Dhaabbata Mirga Namoomaa UN Waajjira Jeenevaa, Liiz Troseel, BBCtti akka dubbataniitti, yaaliin hanga ammaatti deegarsi namoomaa gara naannichaa akka deemamuuf taasifamee kan ''nama jajjabeessu'' ta'ulleen, ''dhaabbanni gara Tigraay seenuuf hayyama hindaangoofne argachuu barbaadu,'' jedhan. Naannichatti sababii lolaatiin namoonni nagaa miidhamaniiru, sarbamni mirga namoomaas qoratamu qaba jedhu dubbi himtuun kun. Hanga ammaatti waajirrisaanii naannichatti qorannoo danda'eeraa? jechuun gaafatamanii, ''Hin dandeenye, qabxiin gaafataa jirruus isuma kaan,'' jedhan. ''Uggurri ammaa jiraatulleen maddeen adda addaa irraa odeeffannoo walitti qabaa turre. Lammiilee Itoophiyaa gara Sudaaniitti baqatan waliin gaaffiifi deebii taasifneera. Fageenya irraa to'annoo taasifneerra. Finfinnee irraa namoota hedduu quunnamneera… kanaanis maaltu akka mudate hubachuun itti adeemuuf yaalle,'' jechuun BBCtti himan. Akkasumas Ms Troseel eddoowwan naannichaa tokko tokkootti ammalleen lolli gaggeeffamaa jiraachuu gabaasni isaan gahuu himu. Haa ta'u malee mootummaan federaalaa garuu lolli akka hinjirre irra deddeebiin hima. Humnootiin mootummaa federaalaa erga dhuma Sadaasaa Maqalee to'ataniin booda, waraanni xumuramuufi humnootiin naannoo Tigraay mo'amuu MM Abiy himanii ture. Ambaasaadar Diinaa Muftii, Dubbii Himaan Ministeera Haajaa Alaa Itoophiyaas, Kibxata yaaduma kana cimsuun, ''Gabaasotni lolli Naannoo Tigraay keessa gaggeeffamaa jira jedhu soba. Lolli gaggeeffamaa kan jiru midiyaadhaan,'' jedhaniiru. Bulchiinsi haaraan yeroo mootummaa federaalaatiin mudamees, eddoowwan Tigraay muraasa keessatti bulchiinsa haaraa hundeessuun gabaafameera. Bakkeewwan akka Maqaleefi lixa Tigraay keessatti tajaajilli bilbilaafi ibsaa deebiifameera. Haata'u malee, bakkeewwan kaaniitti ammallee maloonni qunnamtii waan hinjirreef odeeffannoo argachuun rakkiisaadha. Haalli kunis odeeffannoo fi gabaasota bahan mirkanneeffachuutti danqaa uumeera. Yaaddoon namoonni sababii lolaatiin buqqa'an kumaatamni beelaaf saaxilamu jedhu cimaa dhufeera. Guyyaa Kibxataa, dhaabbanni UNHCR fi sharikoonni deeggarsa namoomaa isaa lammiilee Itoophiyaa lola Tigraay keessaa baqataniif ''deeggarsa namoomaa cimaa'' kan oluu doolaara miliyoona 156 atattamaan gaafateera. Eejansiin baqattootaa Motummoota Gamtoomanii akka jedheetti, namoonni 52,000 ol ta'an daangaa qaxxaamuruun gara Sudaanitti baqataniiru. Kana malees nageenyummaa lammiilee Ertiraa 96,000 kanneen lolaan dura kaampiiwwan baqattootaa naannoo Tigraay keessaa turanii yaada'ulleen dabaluun ibseera. Komishinichi dabaluun lakkoofsi baqattoota haaraa dhufan hir'ataa dhufus ''ejansiiwwan ammalleen hojii gargaarsa namoomaa hatattamaarra jiru, sababiinsaa kaampii baqattootaa lafa baayyee fagoo akkasiitti baroota keessatti baay'ina baqattootaa hangasii argee hinbeeknu,'' jedhe.


Shiree to'achuuf lola taasifameefi haala amma itti jirtu ija jiraattotaan

Duula motummaan federaalaa seera kabachiisuuf jechuun fudhateefi torban sadii ol lakkoofsiseen magaalootiin naannoo Tigraayi keessaa magaalaa guddoo naannichaatiin dura to'ataman keesaa tokko Shireedha. Tibba sanatti haala magaalattii keessa ture jiraattoota gaafanneera. Wayita sanattis raayyaan Ittissa federaalaa magaalaa Shiree to'achuuf loltoota TPLFf amanamoo ta'an waliin dhukaasaa olaanaa walitti dhukaasaa akka turan jiraattoonni magaalattii BBCtti himan. Magaalaan Shiree Magaalaa Maqalee irraa Lixa naannichaatti fageenya km 300 irratti kan argamtu yoo ta'u, jiraattota kuma 80 ta'antu keessa jiraata. Humni raayyaan Ittisa Biyyaa Itoophiyaa magaalattii humnoota TPLF jalaa baasuun kan ibse ALI Sadaasa 8, 2013 ture. Jiraataan Magaalattii BBCn dubbise tokko akka jedhaniitti lolli magaalatiitti kan eegale bariidhuma guyyaa Kibxataa Sadaasa 8 sana ture. Lola Shireetti taasifameen meeshaaleen waraanaa gurguddoon faayidaarra waan oolaniif jiraattonni magaalattii baqachuun bataskaanootatti dahachuuf akka dirqaman maddi BBC kan himan. “Rasaasni hedduun kan qubate ollaa Aguwaaduu jedhamuun beekamu keessattidha. Jiraattoonni naannichaas gara bataskaana dhiyoo jiru Abuna Aragaawii jedhamutti dheessanii turan,” jedhani jiraataan nageenya isaaniif sodaachuun maqaan akka hin dha’amne gaafatan. Jiraataan kunis lola magaalaa kana to’achuuf taasifameen namootarra miidhaan ga’uu himan. “Yoo xiqqaate namoonni 10 ani beeku madaa’anii jiru,” jedhe. Akka madda kanaatti maatiiwwan dhiyeenyatti beeku keessaa namooti du’an jaha dabalatee namoonni biroos ajjeefamuu hima. Jiraattonni magaalaa to'annoo loltoota mootummaa federaalaa jala jirtu kana keessa jiran, ammallee naasuufi soda keessa jiraachuutu himama. Lolli Shireetti taasifame sa'aatii jahaaf kan ture yoo ta'u, sana duuba loltoonni federaalaa taankiidhaan walakkaa magaalattii to'atan. Gamoowwaniifi hoteelli beekamaan kan akka Dejenaa jedhamu gariin miidhamu himu jiraattooni. Suuraaleen BBC'f ergamanis hoteelichi gariin miidhamuu agarsiisu. Hoteelli kun qabeenyummaan isaa kan qabsaa'aaTPLF duraanii koloneel Tawalda Gabratinsaayi dha. Koloneelli sooromarra jiran kunis, kitaaba seenaa waraanaa Itiyoo-Ertiraa 1998-2000'tti ture himu barreessuun isaanii ni yaadatama. Loltoonni federaalaas ammaan tana ummanni magaalaa Shiree jireenya guyyuutti akka deebi'uuf ergaa dabarsaa jirus jiraataan kun ni himu. Haata'u malee, buufataaleen wal'aansaa muraasni ammallee akkuma cufamanitti jiraachuufi, jiraattonni lolichaan gandoota baadiyyaa dhihoo jiranitti baqatan akka hin deebinedha maddi biraan kan dubbate. Gama biraatiin ammoo magaalattiin gara sochii nagaatti deebii'aa jiraachu ministireera Nagaatti miseensa garee nagaafi deeggarsa namoomaa achitti argamu eeruun Faanaan gabaaseera. Hojii raawwachisaan yeroo naannoo Tigraay Dr Mulu Naggaa guyyoota muraasaan dura magaalaa Shiree Indasilaaseetti argamuun kantiibaa haaraa magaalattiif muduunsaani ni yaadatama. Sababii lola ola Sadaasa 4, 2020 eegalee kanaan wal qabatees namoonni dhibbaan lakkaa'aman yoo ajjeefamuun himamu, kanneen kumaatama ta'an ammoo gara biyya ollaa Sudaanitti baqatanii jiru. Haaluma kanaan wal qabatees dhaabbileen gargaarsaa akka UN rakkoon namoomaa mudachuu mala jechuun akeekkachiisanii turan. MM biyyattii garuu waraanichi dhumachuu labsuun, namni siiviilii tokkollee akka hin duune dubbachunsaanii ni yaadatama.


Lola Tigraay Itoophiyaa: Qondaaltonni waraanaa 'TPLFn ugguramanii turan 1,000 ta'an bilisa bahan'

Qondaaltonni waraanaa olaanoo humnoota federaalaa Itoophiyaa 1,000 ta'an, 'TPLF'n ugguramanii turan gadhiifamuu, qondaalli olaanaa Raayyaa Ittisa Biyyaa Itoophiyaa himan. Dubbi himaan Raayyaa Ittisa Biyyaa Itoophiyaa Mejar Jeneraal Mohaammad Tasammaa miidiyaa biyya keessaa waliin dubbii taasisaniin kana mirkaneessan. Haata'u malee dhimma kanarratti gama humnootii TPLF irraa wanti dhagahame hinjiru. MM Abiy Ahimad lolli Tigraay xumurameera jechuun erga labsanii torban tokkoo ol tahus, humnoonni TPLF lolli ammallee itti fufuu dubbatu. Dhimma kana dabalatee, waan naannoo Tigraayitti ammaan tana adeemaa jiru mirkaneessuun daran ulfaataadha - sababa maloonni qunnamtii adda citanii jiraniif. Ejensiin oduu hojjetee manneen miidiyaaf raabsuun beekamu - Ejensiin Oduu Itoophiyaa (ENA), gabaasni guyyaa Roobii hojjete, fuula mootummaa odeeffannoo Lola Tigraay waliin walqabatee kennuun qoodameera. Akka gabaasa kanaatti, Addi Bilisa Baasaa Uummata Tigraay - TPLF gaafa Sadaasa 4 qondaaltota waraanaa olaanoofi kan isaan gadi jiran Ajaja Kaabaa 1,000 tahan ''affeerraa irbaataaf jechuun waamee qabee uggure.'' ENA'n Mejar Jeneraal Mohaammad Tasammaa haasofsiisuun gabaasa hojjeteen, loltoonni kunis ji'a tokkoon booda, oppireeshinii Raayyaan Ittisa Biyyaafi Poolisiin Federaalaa taasisaniin gadhiifaman jedhan. Kanneen keessaa ittaanaan oppireeshinii ajaja Kaabaa Birgaadeer Jeneraal Adaaminah Mangistee tokko ta'uu qondaalli kun dubbatan. Qondaalli waraanaa kun ''miidhaa tokko malee bilisa bahaniiru.'' Kana dura, yeroo lolli eegale qondaalli waraanaa olaanaa Itophiyaa Letinaant Janaraal Baacaa Dabaleen ajajaan itti - aanaa Izzii Kaabaa ''hanga ammaatitti bakkeen jiru hin beekamu,'' jechuun BBC'tti himuun isaanii ni yaadatama. Itti dabaluunis qondaaltonni Itoophiyaa kun ajajaan waraanaa kun du'uu akka hin oolle shakkii akka qabanillee ibsaa turan. Gabaasa amma baheen garuu, humnoonni TPLF jara kana bakka Adeet jedhamutti kan tursan wayita tahu, ''kanneen amma bilisa bahan, waraanichatti dabalamaniiru,'' jedheera. Mejar Jeneraal Mohaammad Tasammaa, oppireeshiniin 'humnoota TPLF' qabanii seeratti dhiyeessuu cimee itti fufuus dubbataniiru. Waldhibdeen kuni Sadaasa 04, 2020 eegale, guyyaa itti Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad humnoota naannoo Tigraay irratti lola ajaje. Ministirri Muummee kana kan godhaniif sababii haleellaa buufata waraanaa loltoonni mootummaa buufatanitti raawwatef deebii kennuuf akka ta'e ibsan. Lola kana dura garuu ji'oota hedduuf mootummaa MM Abiy fi paartii Tigraay bulchu TPLF gidduu waldhibdeen ture. Waggoota 30'tti dhihaataniif TPLF aangoo biyyattii guddaa qaba ture, hanga Abiy mormii ummataan bulchiinsi durii ka'ee aangoo qabatanitti. MM Abiy rifoormii gaggeessan, qondaaltoonni naannoo Tigraay garuu fudhachuu didde jennaan rakkoon siyaasaa jabaachaa dhufe.


Lola Tigraay: Mootummaatti harka kan kennatan Aadde Keeriyaa Ibraahim eenyu?

Erga waraanni mootummaa Sambata darbe magaalaa Maqalee to'achuu ibsee, qondaaltota naannoo Tigraay adamsamaa turan keessaa tokko kan ta'an Aadde Keeriyaa Ibraahim mootummaatti harka kennachuunsaanii kaleessa miidiyaa biyya keessaan gabaafamee ture. Aadde Keeriyaan qondaaltota TPLF kanneen ajaji mana murtii irratti ba'e 96 keessaa tokkodha. Miseensa koree hoji-raawwachiistuu TPLF kan ta'an Aadde Keeriyaan waggaa dheeraaf aangoo mootummaa olaanaa naannoo fi federaalaa irra turan, dhumarrattis Afa-yaa'ii Mana Maree Federeeshinii ta'anii osoma tajaajilaa jiranii aangoo dhiisan. Aadde Keeriyaa tibba mootummaan sababa weerara koronaavaayirasii yeroo filannoo marsaa ja'affaa dabarse, paartiin naannoo Tigraay bulchu TPLF ammoo didee filannootti ciche, gara Tigraay imaluun, aangoosaaniis gadi dhiisan. Yeroo sana filannoo gaggeessuun waan hin danda'amnee fi sababa kanaanis qaawwaa aangoo mootummaa uumamu duuchuuf filannoowwan barbaaduurratti walii hin galle turan Aadde Keeriyaan. Mormiisaaniis TV naannoo Tigraay irratti ba'uun ibsanii aangoo gadi dhiisan. Afa-yaa'ii Mana Maree Federeeshinii kan turan Aadde Keeriyaa Ibraahim, tibba sana,''Aangoo heerri eyyamuun ala mootummaan abbaa irree wayita uumamu an taa'ee hin tumsu, garee abbaa irree guyyuu heera mootummaa sarbu waliin hojjechuuf fedhii hin qabu'' jechuun fedhiisaaniitiin aangoo gadi dhiisuu ibsanii turan. Aadde Keeriyaa Ibraahim erga aangoo gadi dhiisanii gara Tigraay imalanii booda,filannoo naannoo Tigraay 'seeraan ala' jedhame irratti hirmaataniiru, mana maree naannoof filatamuunsaanii himameera. Gama biraatiin ammoo Koreen Fannoo Diimaa Addunyaa (ICRC)n namoonni to'annaa seeraa jala jiran, sababa to'atamaniif gidu-gala ossoo hin godhin, kabajaa fi qabiinsa namoomaa argachuu qabu jedhuun gaafateera. Dhaabbatichi ergaa karaa fuula twiitara isaatiin dabarseen, namoota sababa walitti bu'iinsaa fi haalota hookkaraan to'ataman/hidhaman ni daawwannas jedheera. Aadde Keeriyaa Ibraahim eenyu? Eertiraa magaalaa Asmaraatti kan dhalatan Aadde Keeriyaan, barnootasaanii digirii jalqabaa ikkonoomiksiidhaan, digirii lammataa ammoo 'Environmental Antropology'dhaan eebbifaman. Aadde Keeriyaan, sochii bulchiinsa mootummaa naannoo Tigraay fi federaalaa keessatti waggaa dheeraaf hirmaataniiru. Dubartoota muraasa koree hoji-raawwachiistuu TPLF keessa galan keessaa Aadde Keeriyaa Ibraahim tokko. Mana Maree olaanaa biyyattii kan ta'e, Mana Maree Federeeshinii keessattis Afa-yaa'ii ta'uun waggaa lamaa oliif kan hojjetan yoo ta'u, bakka kanatti hojjechuun biyyattii keessatti dubartii lammaffaadha. Aadde Keeriyaan gara Federaalaa osoo hin seenin dura bara 1995 irraa kaasanii naannoo Tigraay keessatti caasaalee bulchiinsaa aanaarraa kaasanii jiran keessatti itti gaafatamummaa adda addaarratti hojjetaniiru. Afa-yaa'ii Mana Maree Federeeshinii ta'uusaaniin dura Biiroo Siivil Sarvisii naannoo Tigraay hoogganaa turan. Kibba Baha Tigraayittis Biiroo Dhimmoota Dubartootaa hoogganaa turan. Waldhabdeen motummaa federaalaafii TPLF kan naannoo Tigraayi bulchaa ture jidduu yeroo dheeraaf ture, erga filannoon biyyaaleessaa bara darbe gaggeeffamuuf ture sababii koronaavaayirasiitiin yeroo biraatti dabarfameen booda haalaan cimuunsaa ni yaadatam. Itti aansees murtee motummaa federaalaa diduun naannoon Tiraay dhuma bara darbee keessa sadarkaa naannootti qofaatti filannoon gaggee, motummaa federaalaatiin fudhatama dhabusaatiin alattis mana maree biyyattiin seeraan ala jedhamuun kufiifameera. Manni maree federeeshiniis aanga'oonni naannichaa heera motummaa darbuufi seeraan ala socho'aniiru jechuun walitti dhufeenya kallatti motummaan federaalaa naannoo Tigraay waliin qabu adda kutuun uggura bajataa kaa'ee ture. Haala wal balaaleefannaafi wal himanaanni itti fufee osuma jiruu jalqaba baatii Onkolooleessaatti ammo MM Abiya Ahimad Izzii Kaabaa Raayyaa Federaalaa naannichatti argamu irratti humnootii TPLFtiin haleellaan raawwatameera jechuun raayyaan ittisa biyyaa humnootii naannichaa irratti tarkaanfii akka fudhatuuf ajaju ibsanii turan. Lola motummaan federaalaa ''seera kabachiisuuf'' jechuun turban sadiin dura naannichatti gaggeessuu eegaleenis lakkoofsi sirriin beekamu baatulleen namoonni dhiibbaan lakkaa'aman ajjeefamanii kanneen kumaatanaan lakkaa'aman ammo gara biyya ollaa Sudaaniitti baqataniiru. Sambata darbees erga magaalaa guddiittiin naannichaa Maqaleen to'annoo raayyaa federaalaa jala olfamuun himameen boodas duulli waraanaa xumuramusaa MM Abiy himunsaanii ni yaadatama.


Intalli MM duraanii Itoophiyaa Samahaa Mallas Zeenaawii hidhaa guyyaa lamaan booda gadhiifamte

Intalli Ministira Muummee duraanii Itoophiyaa Obbo Mallas Zeenaawii, Samahaal Mallas naannoo Tigiraay magaalaa Maqaleetti qabamtee erga hidhamtee booda gadhiifamuu, haati ishee Aadde Azeb Masfin BBCtti himan. Aaddee Azeeb waan jedhan, intallisaanii guyyaa Dilbataa qabee haga Wiixata galgalaa sa'aatii 36f to'annoo jala turte jechuun, Wiixata galgala ofii bilbiltee gadhiifamuu akka itti himte BBCtti himan. Aadde Azeb Masfin intalli isaanii Samahaal maaliif qabamtee akka hidhamte waan beekan akka hin jirre BBCtti himanii turan. Gara Maqalees kan deemte lolli naannichatti osoo hin jalqabiin dura akka tahe dubbatan. Itti dabaluunis, Aadde Azeb intalli isaanii Samahaal kan gara Maqalee deemte kitaaba seenaa jireenya abbaashee Obbo Mallas Zeenaawii irratti bu'uureffatee bifa tiyaatitaraan qophaa'e eebbisiisuuf namoota hedduu waliin tahuu himan. Samahaal ''ejjannoo siyaasaa kan mataashee qabachu dandeessi, garuu hoggansa paartii, ykn miseensa akkasumas deeggartuus hin turre kan jedhan Aaddee Azeeb, maaaliif akka hidhamte akka hin beeknedha BBCtti himan. Samahaaliin alattis ilami jeneral Hayalom Arayaa kan waggoota 20 dura magaalaa Finfinneetti ajjeefaman, Biraanemasqal Hayalomis to'annoo jala oolus himameera. Aadde Azeeb Masfin guyyoota muraasa dura intalli isaanii akka barbaadamaa jirtu dhagahuun Jimaata darbe gara Maqalee deemuuf jedhanii eeyyama akka dhabaniifi gaafa Dilbataa to'annoo jala ooluushee akka dhagahan BBCtti himan. Intalli isaanii qaama kamiin akka to'atamteefi maaliif akka tahe qaama tokko tokko irraa baruuf gaafatanii deebii akka hin argannes Aadde Azeeb himaniiru. BBC'n Samahaal maaliif akka to'annoo jala oolte baruuf pirees sekireteriyaalii Abbaa Alangaa Waliigalaa Federaalaa, Awwal Sulxaaniifi Dubbii Himaa Komishinii Poolisii Federaalaa Jeeyilaan Abdii gaafatus waa'ee hidhamuu ishee waan beekan akka hin qabne himan. Samahaal Mallas mucaa hangafaa MM duraanii Itoophiyaa Obbo Mallas Zeenaawii fi Aadde Azeb Masfin yoo taatu, hanga du'a abbaa isheetti waa'eenshee hagas mara waan beekamu hin turre. Obbo Mallas Itoophiyaa waggoota 27 oliif bulchaa kan ture AWDUI waggoota dheeraf kan gaggeessa yoo tahu, waggoota 20 oliif ministira muummee Itoophiyaa tahuun bulchaa turaniiru. Samahaal shammarree ganna 32 yoo taatu, yeroo abbaan ishee bulchiinsa Mangistuu Haayilemaariyaam kuffiisuuf paartii isaa TPLF waliin qabsaa'aa turaniitti Sudaan magaalaa Kaartuum keessatti kan dhalatte. Samahaal erga abbaan ishee du'een as waltajjiiwwan ministira muummee duraanii Obbo Mallas faarsanii fi waltajjii siyaasaa tokko tokko irratti darbite darbitee hirmaachurraa kan hafe sochii siyaasaa guddaa tahe taasiftee hin beektu. Lolli Nannoo Tigiraayitti humnoota TPLF irratti tarkaaniifi fudhachuuf Sadaasa 4, 2020 mootummaa federaalaa Itoophiyaatiin eegalee torban muraasaa dura magaalaa guddoo naannichaa to'annaa jala olchuunsaa ni yaadatama. Erga sanaan boodas, sochii taasifameen qondaaltoota ol aanoon TPLF fi qondaalonni waraanaa gariin to'annoo jala kan oolan yoo tahu, kaan ammoo akka to'annoo jala oolaniif komishiniin poolisii federaalaa ajaja irratti baasee barbaaseera. Mootummaan federaalaa tarkaanfii ol aantummaa seeraa kabachiisuu jedhu kan naannoo Tigiraayitti gaggeessaa tureen magaalaa Maqalee dabalatee bakkeewan hedduu to'annoo jala oolchera. Haaluma kanaanis bulchiinsi yeroo Naannoo Tigraay, hojii isaa idilee eegaluu torban darbe keessa Kantiibaan Magaalaa Maqalee BBCtti himanii jiru.


Lola Tigraay Itoophiyaa keessaa: 'Daa'imman hin jiruu hin beekne qabannee beela'aa jirra'- baqattoota

Lola waraanaa mootummaa federaalaa fi naannoo Tigraay gidduutti mudate hordofee, guyyaa guyyaan namoonni 4,000 ta'an qe'eesaaniirraa buqqa'anii gara Sudaan baqataa akka jiran ragaaleen ni mul'isu. Torban lamaa ol kan lakkoofsise lolli naannoo Tigraay lubbuu lammiilee dhibbaan lakkaa'amanii gaaga'eera, kumaan kan lakkaa'aman ammoo baqaaf saaxilamaniiru. Lakkoofsi lammiilee Itoophiyaa karaa Tigraay daangaa ce'anii gara Sudaan galaa jiranii guyyaa guyyaan dabalaa kan jiru yoo ta'u, hanga yoonaa kanneen Sudaanitti baqatan 36,000 ga'aniiru. Lammiileen Itoophiyaa gara Sudaan baqataa jiran gaddaa fi gadadoo akkasumas yaaddoo fi sodaadhaan kan guutaman yoo ta'an, isaan keessaa walakkaa kan ta'an daa'imman ta'uu ragaaleen ni mul'isu. Ijoolleeshee afurii fi abbaa manaashee waliin naannoo Humaraa irraa baqattee laga Takazee qaxxaamuruun, bulchiinsa Sudaan jala kan jirtu naannawa Hamdaayititti kan argamtu haati tokko haala rakkisaa keessa akka jirtu BBC'tti himteetti. ''Haleellaan wayita eegalamu huccuu keenyallee osoo hin fudhatin Humaraa irraa gara Hamdaayit baqanne. Haleellaan wayita hammaataa deemu riqicha jala dhokanne. Cinaa keenyatti kufaa ture'' jechuun sodaa keessa turte ibsiti. ''Erga as geenyees baayyee rakkanne,'' jechuun haalli amma keessa jiranis baayyee yaaddessaa ta'uu BBC'tti himteetti. Baqattuun Itoophiyaa kun akka jettutti lammiileen Sudaan isaan gargaaruuf yaalii taasisanillee, lakkoofsi baqattootaa daran heddummaachuurraa kan ka'e humnasaanii ol ta'aa jiraachuu dubbatte. ''Warri Sudaan haala gaariidhaan nu keessummeessaa jiru. Daakuu fi misira nuuf qoodaniiru. Yeroo ammaa garuu namni baayyannaan humansaanii ol ta'eera. Isaan galmaa'aa gara Sudaan seenaa nuun jedhu. Nuti garuu maatii keenya kaan, jaarrolee dhiisnee baqannee waan baaneef, asuma Hamdaayit turuu filanneerra,'' jette. Bakka ammasaan qubatanii jiranitti lakkoofsi namootaa giddu galeessaan kuma kudhan akka ta'u dubbatti baqattuun kun. Humaraa irraa ka'anii hanga bulchiinsa Sudaan 'Hamdaayit' jedhamu ga'anitti, rakkoo hamtuun isaan mudachuu kan dubbattu baqattuun kun, ''daandii irra osoo jiranii dubartoonni hakiima malee lakkuu da'anillee jiru. Daa'imman reef dhalatan osoo hin cuuphin kan nu waliin daandii dheeraa imalanillee jiru,'' jechuun BBC'tti himteetti. Kana malees daa'immanii fi jaarroleen dhukkubsatan akka isaan waliin jiran kan himtu haati kun hawaasi idila addunyaa akka isaaniif birmatu cimsitee gaafatteetti. Maatiishee shan waliin Humaraa irraa ka'anii Hamdaayit kan galan haati kan biraan ammoo, ''Gammoojjii keessa erga seennee guyyaa kudhan guuteera. Mana keenyaa homaallee qabannee osoo hin ba'in faffacaanee muka jala jirra,'' jette. Daa'immaansaanii waliin gammoojjii keessatti beelaaf saaxilamaa jiraachuu kan dubbattu baqattuun Itoophiyaa kun, ''daa'imman hin jiruu hin beekne qabannee beela'aa jirra'' jechuun BBC'tti himteetti. Lammiileen walitti fufiinsaan gara Sudaan baqataa jiraachuu kan himu dargaggeessi baqataa ta'e tokko ammoo, hunduu haaluma wal-fakkaatuun harka duwwaa waan baaneef, ''keessumaa daa'imman gar-malee nu jalaa beela'aa jiru'' jedhe. Dhaabbati Biyyoota Gamtoomanii gamasaatiin dhiibbaa lolli Tigraay uumaa jiru erga xiinxalee booda, ''hawaasi rakkoof waan saaxilamuuf biyyattiin balaa keessatti kufuu malti'' jechuun akeekkachiisaa jira. ''Naannoo Tigraay irraas uummanni baay'inaan buqqa'aa jira. Kun akkaan nu yaaddesseera. Hanga nuuf danda'ametti goolama hawaasaa kanaaf qophaa'aa jirra,'' jechuun Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti Dubbi Himaan dhimma mirgoota namoomaa Jeensi Laarki dubbateera. Kanneen Tigraay keessaa qe'eesaaniirraa buqqa'aa jiran, warra gara Sudaan baqataa jiran baay'inaan ni caalu jechuun yaaddoo qabu ibseera UN. Kanaafuu buqqaatota naannoo Tigraay gargaaruuf haalli mijachuu akka qabu gaafateera. Daandiiwwan gara Tigraay geessan cufamuusaaniirraan kan ka'e, uummatii fi buqqaatonni deggersa barbaadan rakkoo keessatti kufaniiru jedha dubbi himaan kun. Sudaan waliin kallattii dhihaan daangaa kan qooddattu Tigraay, baqattoonni kumaan keessaa baqataa jiran, Sudaanitti argamu jedha Dhaabbati Biyyoota Gamtoomanii damee Sudaan. Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahmad lolli kun kan yeroo gabaabaa fi miseensota TPLF muraasa irratti kan qiyyaafateedha, olaantummaa seeraa kabachiisuuf tarkaanfii fudhatamaa jiruudha jechuun ibsu. Yeroo gabaabaa keessatti akka goolabamus dubbatu. Mootummaan Naannoo Tigraay gamasaatiin lolli kallattii hundaan irratti labsamee akka jiruu fi uummatarratti kan qiyyaafate ta'uu ibsa. Paartiin TPLF kan siyaasa Itoophiyaa keessatti waggoota 27 darbaniif olaantummaa qabaachaa ture, battaluma MM Abiy ALA 2018 keessa gara aangootti dhufanii kaasee komii eegale. MM Abiy qondaaltoota TPLF mootummaa duraanii keessatti aangoo olanaa qabaachaa turan, malaammaltummaa fi sarbama mirgoota namoomaatiin himachuun kaan yoo hidhan, kaan aangoo mootummaa irraa ari'an. TPLF hogganooti hidhamanii fi hojiirraa ari'aman kunneen dhalattoota Tigraay waan ta'aniif addatti irratti fuulleffatame jechuun komata. MM Abiy bara darbe paartilee miseensota ADWUI saba bu'urreeffatanii ijaaraman walitti baqsuun Paartii Badhaadhiina (PP) hundeessuun, tarkaanfii biraa wal-diddaa qaamolee lamaanii hammeessedha. TPLF adeemsa MM Abiy mormuun paartii haaraa kanatti makamuu dide. Jalqaa bara kanaa erga mootummaan federaalaa sababa weerara koronaavaayirasiin filannoo biyyaaleessaa marroo 6ffaa dheeresse ammoo wal diddaan caalaa guddate. Naannoon Tigraay Fulbaana keessa qofaatti filannoo gaggeeffatus, paarlaamaan federaalaa filannichi ''seeraan alaa fi kan akka raawwatameetti hin lakka'amnee'' jechuun murtee dabarse. Ergasiin booda, mootummoonni lamaan wal waliin ''seeraan alaa fi beekamtii heeraa kan hin qabne'' waliin jechuutti fufan. Jalqaba baatii Onkolooleessaa mootummaan federaalaa naannoo Tigraay waliin walitti dhufeenya akka dhaabu, akkasumas deeggarsa bajata naannichaa akka adda kutu manni maree federeeshinii murteesse. Sana duras ta'e sana booda mootummoonni lamaan agarsiisa humna waraanaa gara garaa taasisaa turan. Sadaasa 03, 2020 halkan humni addaa naannoo Tigraay buufata waraanaa raayyaa ittisaa achi jiru haleele jechuun MM Abiy tarkaanfiin waraanaa akka fudhatamu kan ajajan.


Tigraay፡ Akkaawuntii baankii dhaabbilee TPLF 34 irra dhorki kaa'ame

Abbaan Alangaa Waliigalaa Itoophiyaa dhaabbilee daldalaa fi diinagdee TPLF kan jedhaman 34 irra uggura kaa'eera. Akkaawuntiin baankii dhaabbilee kunneenii bakka jiru hundatti akka hin sochoone dhorkameera jechuun miidiyaan biyyaalessaa  Abbaa Alangaa wabeeffachuun gabaaseera. Abbaan alangaa akka ibsetti, dhaabbileen kun heera biyyattii ''humnaan diiguuf  socho'a kan jedhame TPLF wajjiin hidhata qabu''jedhame . Dabalataanis, TPLF dhaabbilee kanaan haleellaan sanyii bu'uura godhate fi jeequmsi akka uumamu deeggarsa maallaqan  dhiyeessuun, akkasumas, gibira dhoksuu fi malaammaltummaa keessaa qooda qabaachuu isaanii qorachuuf ragaa quubsaan argamu abbaan alangaa ibsa baase keessaatti eerer. Kanneen qoqqobbiin irra kaa'ame oomishaalee fi dhaabbilee daldalaa yoo ta'an dameewwan faayinaansii, albuudaa, ijaarsaa, daldala jumlaa, geejjibaa, oomishaalee indastirii fi kanneen kana fakkaatan keessatti argamu. Kana malees dhaabbileen TPLF waliin hidhata qaban hundinuu kanneen qoqqobbiin irra kaa'ame keessatti argamu. Dhaabbati ijaarsaa 'Sur Construction' jedhamu, dhaabbati hojii daldalaa meeshaalee alaa galchuu fi jumlaan gurguru  Gunaan, warshaan oomisha huccuu Alimdaa, warshaan simintoo masaboo, hojii geejjibaa fi daldala alaarratti xiyyeeffachuun kan hojjetu dhaabbati Tiraasni Itoophiyaa jedhamu kanneen qoqqobaman keessaati. Kana malees dhaabbati oomisha qorichaa Addis Farmaasuutikaal, dhaabbati misooma albuudaa Izaanaan, qaama konkolaattota gurguddoo kan alaa galchuu fi kan walitti suphu dhaabbati 'Masfin Industrial Engineering', baasiin salaam akkasumas dhaabbati maxxansaa Meegaa jedhamu kanneen ugguraman keessatti argamu. Dhaabbileen daldalaa fi tajaajilaa hedduun hidhata TPLF waliin qaban hundinuu akkaawuntiin baankii isaanii baankiiwwan hunda keessaayyuu akka hin sochoone Abbaan Alangaa dhorkeera. Dhaabbileen qoqqobaman kunneen biyyattii keessatti maallaqa guddaa ta'e kan sochoosan yoo ta'u, mootummaanis tarkaanfii kana kan fudhate humnoota TPLF'f amanamoo ta'an waliin erga lola keessa galee torban lama boodadha. Naannoon Tigraay kan TPLF'n hoogganamu maandhee raayyaa ittisa biyyaa naannicha keessatti argamu haleeleera jechuun Ministirri Muummee Abiy Ahmad erga opereeshinii waraanaa eegalanii tarkaanfiiwwan hedduun fudhatamaniiru. Dhaabbileen qabeenya TPLF jedhaman kunneen qoqqobamuusaaniin duras Abbaan Alangaa federaalaa kun miseensota Mana Maree Bakka Bu'oota Uummataa naannoo Tigraay irraa bakka bu'an mirgi himatamuu dhabuusaanii akka irraa mulqamu godhee ture. Dabalataanis hooggantoota dhaabbilee ugguraman kunneenii dabalatee caasaa nageenyaa federaalaa fi naannoo keessatti itti gaafatamummaa adda addaa irra kan turan namoota 96 to'annoo seeraa jala oolchuuf ajaji ba'ee ture.


Lola Tigraay Itoophiyaa keessaa: Magaalaa Baahirdaar irratti haleellaan rokeetii biraa raawwate

Kamisa kaleessaa kan Jimaatatti bari'uf jedhu Magaalaa Baahirdaaritti haleellaan rokeetii biraa raawwachuu jitaattonniifi bulchiinsi naannichaa ibse. Gaazexessaan BBC bakkas jirus barii kaleessaa Sadaasa 10, 2013 halkan qixxee sa'aatii 7:30 booda dhukaasni rokeetii dhagahamuu mirkanesseera. Ajajaan Olaanaa Humna Qilleensaa Itoophiyaa Meejar Janaraal Yilmaa Mardaasaa waa'ee haleellaa rokeetii raawwate Raadiyoo Shaggariif akka dubbatanitti taanaan miidhaan dhaqqabe hin jiru. Dabalanis, ''du'a xumuraa waan ta'ef gara ummataa dhukaasan. Garuu miidhaan dhaqqabe hin jiru. Bosona keessa kufe. Naannoo sana namni hin turre,'' jedhan Meejar Janaraal Yilmaan. Haleellaa raawwate jedhaniifis ''yeroo gabaabaa keessatti tarkaanfii deebii kennina'' jechuun dubbachuun isaanii gabaafameera. Miidiyaan naannichaa halkan sa'aatii 7:40 irratti haleellaan rokeetii Baahirdaaritti raawwachuu mirkaneessuun, kan raawwates dhaaba Naannoo Tigraay bulchu, TPLF'n, ta'u ibse. Himannaa kanaaf gama TPLF'n deebiin kenname hin jiru. Akka miidiyichi gabaasetti haleellaa raawwaten miidhaan dhaqqabe hin jiru. Haala walfakkaataan torban tokko duras gaafa Sadaasa 03, 2013 buufata xiyyaaraa Magaalaa Gondariifi Baahirdar jiraniirratti haleellaan rokeetii raawwachuun ni yaadatama. Dabalataanis, haleellaan walfakkaataa biyya ollaa Itoophiyaa Ertiraatti raawwatu kan ibsame yoo ta'u, waa'ee haleellaa raawwates ta'e miidhaa dhaqqabe gama mootummaa Ertiraa ibsi kenname hin jiru. Qondaalli olaanaa TPLF Obbo Getaachoo Raddaan magaalota kanneen irratti haleellaa rokeetii kan raawwate TPLF ta'uu, televijinii Tigraay irratti dhihaachuun mirkaneessanii turan. Labsii Yeroo Muddamaa Naannoo Tigraay irratti kaa'ame ilaachisuun giddugalli waajjira Ministira Muummeetti odeeffannoo kennu akka yeroos beeksisetti, haleellaa rokeetiin naannawa buufata xiyyaaraa ''miidhaa hamma tokko'' gaheera. Mootummaa federaalaafi dhaaba Naannoo Tigraay bulchu TPLF gidduu waldhibeefi himannaan yeroo dheeraaf ture xumura waggaa darbe naannichi ajaja mootummaa federaalaa malee filannoo gaggeessinaan hammaate. Buufata waraanaa Raayyaa Ittisa Biyyaa Naannoo Tigraay jiruurratti haleellaa raawwate ibsuun, MM Abiy Ahimad tarkaanfiin waraanaa akka fudhatamu ajajuu isaanii hordofee, humnoota federaalaafi TPLF'f amanamoo ta'an gidduu erga lolli eegale torban lama darbeera. Kanaanis, dhibbaan kan lakkaa'aman akka du'an kan amanamu yoo ta'u, 30,000 ol kan ta'an immoo gara Sudaanitti baqataniiru. Dhaabbileen gargaarsa namoomaa kennan karaatti deeggarsi taasifamu haalli akka mijatu gaafachaa jiru.


Lola Tigraay Itoophiyaa keessaa: Dabratsiyoon GabraMikaa'el loluu akka itti fufan kakatan

Pireezidantiin Naannoo Tigraay waamicha hanga guyyaa Roobiitti harka akka kennan ministira mummeen gaafataman kuffisuun, itti fufuun akka falmatan dubbatan. Dabratsiyoon GabraMikaa'el isa mootummaan naannoo magaalaa Maqalee marseen jira jedhus haalaniiru. Lola torban saditti dhiyaate kanaan namootni dhibbaan lakkaa’aman yoo du’an, kumaatamni immoo qe’ee isaaniirraa buqqa’aniiru. Mootummoonni Gamtoomanii lolli kun rakkoo namoomaa wal-xaxaa akka fidu akeekkachiiseera. Ministirri mummee Abiy Ahimad Dilbata dabre, loltoonni naannoo Tigraay sa’aatii 72 keessatti akka harka kennan beeksisanii turan. Waraanni mootummaas, magaalattii akka haleelufi naannoo marsee akka jiru jiraattota magaalaa Maqalee 500,000 ta'an akeekkachiiseera. Dabratsiyoon ''ministirri mummee eenyu akka taane nun hubanne. Nuti namoota qajeelfamaati, mirgaafi naannoo keenya kabachiisaa ni duuna,’’ jechuu AFPn gabaaseera. TPLF naannoo Tigraayitti paartii siyaasaa dhiibbaa guddaa qabu yoo tahu, lola mootummaa Dargii kuffisuuf taasifame hogganuun bara 1991tti aangoorraa kaaseera. Dabratsiyoon inni mootummaan Maqalee marseera jedhu soba dha, adda waraanaa sadii irratti mo’amuusaanii dhoksuufi jedhan. Achitti dhugumaan maaltu akka tahaa jiru, sababa malli wal-qunnamtii hundi adda citeef baruun rakkisaa dha. Mootummaan Itoophiyaa, TPLF bu’uuraalee misoomaa kanneen akka buufata xiyyaaraa Aksuum mancaasuu miidiyaan mootummaati hidhata qabu Faanaan gabaaseera. Suuraalee daandii naanoo buufata xiyyaaraa kan qotamee jiru agarsiisuun, loltoonni diingadee naannichaa akka miidhaa jiran ibseera. Dhimma kanarratti yaada kennuu baatanillee, hogganaan TPLF fi bulchaan naannichaa Dabratsiyoon GabraMikaa'el Rooyitarsitti akka himanitti, humnoonni isaanii adeemsa waraana federaalaa irratti gufuu ta'aa jira jedhan. ''Dambaliiwwan garagaraa ergaa jiranis, tasumaa hin milkoofne,'' jechuun Rooyitarsitti himan. UAE michuu Itoophiyaa dhiibbaa gochuu dandeessu yoo taatu, biyyoota Afrikaa fi addunyaatti bilbiluun waraana kana akka dhaabsisan gaafachaan jira jetteetti. Jimaata dabre, Pirezidantiin Afrikaa Kibbaafi dura taa'aan Gamtaa Afrikaa Siiril Raamaafosaa, haala lolli kun itti xumura argatuuf jaarsummaa akka taa'aniif, pirezidantota duraanii Afrikaa sadii muuduu ibsan. Haa tahu malee, Itoophiyaan yaada kana kuffisteetti - oppireeshiniin kun dhimma keessoo fi ''seera kabachiisuuti'' jechuun. ''Yakkamtoota waliin hin mari’annu. Teenyee waliin mari’anna osoo hin taane qabnee seeratti dhiyeessina,'' jechuun gorsaan olaanaa Ministira Muummee Abiy, Obbo Maammoo Mihratuu BBC’tti himan. "Obboloonni keenya Afriikaa yoo TPLF irratti dhiibbaa uumuun harka kennachiisan, ga’ee olaanaa gumaachuu danda’u. Kanaaf ammoo eenyuyyuu gara Maqalee imaluu hin barbaachisu.'' Obbo Mihiratuun akka jedhanitti, dureewwan duraanii biyyoota Mozaambiik, Laayibeeriyaafi Afrikaa Kibbaa guyyoota muraasa keessatti biyyattii gahan, gara Maqalee imaluu hin danda’ani - oppireeshiniin waraanaa gaggeeffamaa waan jiruuf. Erga lolli Tigraay eegalee as malli qunnamtii fi geejjibi ugguramee jira. Gorsaan MM Abiy kun dabalanii ''mootummaan ejensiiwwan UN qarqaarsa barbaachisu uummata Tigraayif akka dhiyeesssaniif,, waan godhu mara gochaa jira,'' jedhan. Dhaabbileen gargaarsa kennan naannawa lolli itti gaggeeffamaa jiru ga’uu hin dandeenye. Erga lolli eegalee ammoo lammiileen dhiibbaan lakkaa’aman ajjeefamuu akka hin oolle dubbataa jiru. Haga ammaatti lammiileen 33,000 ta’an daangaa ce’uun Sudaanitti baqataniiru. Lolli kun haga ji’oota ja’an itti aananiitti yoo itti fufe, lakkoofsi baqattootaa dabaluu yaaddoo kan qabu UNHCR, haga namoota 200,000’f simachuu akka danda’utti haala mijeessaa jiraachuu hima. Baqattoonni gara Sudaan seenan kan dabalan yoo ta’e ammoo, darbee biyyattiis tasgabbii dhorkuu danda’a yaaddoo jedhu ibseera UN. Sababni isaa ammoo Sudaan durumaanuu baqattoota biyyoota Afriikaa garaagaraa irraa garas imalan miiliyoonaan lakkaa’aman keessummeessaa waan jirtuuf. Baqattoonni Sudaan seenaa jiran irra jireessaan ijoolleedha jedha UN. Lammiileen deeggarsa barbaadan kumaan lakkaa’aman kanneen Itoophiyaa keessa iddoo adda addaa jiran qaqqabuuf, nagaan bu’uun dirqama jedhu dhaabbileen deggarsaa. Dhaabbileen qarqaarsaa nyaataafi dawoo namoota daangaa cehaniif doolaara miiliyoona 50 gaafachaa jiran.


Lola Tigraay Itoophiyaa keessaa: Itoophiyaan yaada marii araaraa Gamtaan Afriikaa dhiyeesse kuffiste

Mootummaan Itoophiyaa lola Kaaba biyyattii naannoo Tigraayitti gaggeeffamaa jiru dhaabsisuuf mariin yookiin jaarsummaan taa’u akka hin jirre, gorsaan olaanaa Ministira Muummee Abiy Obbo Maammoo Mihratuu BBC’tti himan. ''Yakkamtoota waliin hin mari’annu. Teenyee waliin mari’anna osoo hin taane qabnee seeratti dhiyeessina,‘‘ jedhan Obbo Mihratuun. Dureewwan Afriikaa mootummaan qondaaltota Tigraay arguun akka waliin dubbatu gaaffii dhiyeessaniiru. Lola kanaan haga ammaa dhibbaan kan lakkaa'aman yogguu lubbuu dhaban, kumaatamni buqqa'aniiru. UN lolli kun hawaasarratti rakkoo namoomaa geessisa jechuun akeekkachiiseera. Jimaata darbe Pirezidaantiin Afriikaa Kibbaa fi Dura taa’aan Gamtaa Afriikaa Siiriil Ramapoosaan, pirezidaantota duraanii biyyoota Afriikaa sadi dhibdee Itoophiyaa keessaa mariin akka furaniif muuduu ibsanii turan. Itoophiyaan garuu kana hin fudhanne, sababni isaa oppireeshiniin gaggeeffamaa jiru, kan dhimma keessoo biyyattii ta’ee fi olaantummaa seeraa kabachiisuuf waan ta’eef jetti Itoophiyaan. Mootummaan Itoophiyaa iddoowwan murteessoo ta’an Tigraay keessaa qabachaa jiraachuu ibsa. Kaleessa Addigiraat qabachuu fi har’ammoo Idagaa Hamus qabachuu, achirraan ammoo gara Maqalee qajeeluun yakkamtoota to’achuuf deemaa jiraachuu ibsa mootummaan Itoophiyaa. TPLF naannawa gaarreenii ka taate Tigraay ''humnoota weeraran'' irraa na qoladha jedha. Loltoonni dhaaba kanaaf amanamoo tahan - humni addaafi milishaan lakkoofsaan 25,000 tahu jedhamee tilmaamama. "Obboloonni keenya Afriikaa yoo TPLF irratti dhiibbaa uumuun harka kennachiisan, ga’ee olaanaa gumaachuu danda’u. Kanaaf ammoo eenyuyyuu gara Maqalee imaluu hin barbaachisu,'' jedhan Obbo Mihratuun. Akka Obbo Mihratuun jedhanitti gareen ergama addaa qabatee ajaja Gamtaa Afriikaatiin guyyoota itti aanan gara Itoophiyaa imaluuf jiru, gara Maqalee imaluu hin danda’u, sababii oppireeshiniin waraanaa gaggeeffamaa jiruuf. Erga lolli Tigraay eegalee as malli qunnamtii fi geejjibi ugguramee jira. Mootummaan dhaabbileen UN lammiilee Tigraay keessatti deggersa barbaadan akka qaqqabuuf waan irraa eegamu hunda godhaa jira jedhan gorsaan kun. Waraanni Itoophiyaa har’a, Dilbata, ibsa kenneen karoorri itti aanu magaalaa Maqalee qabachuu akka ta’e ibseera. "Oppireeshiniin itti aanu isa murteessaadha. Kan itti aanu taankii fayyadamuun magaalaa Maqalee to’achuudha. Lola naannoo gaarreen keessaa goolabuun gara dirreetti ba’uudha’’ jedhan dubbi himaan waraana Itoophiyaa Koloneel Dajanee Tsaggaayee. Koloneel Dajaneen kan kan dubbatan miidiyaa biyyaalessaa EBC irratti ture. Akka gabaasa EBC’tti oppireeshiniin itti aanu meeshaalee waraanaa jajjabootti waan dhimma ba’uuf lammiileen akka of eeggatan akeekkachiisi kennameera. Dhaabbileen gargaarsa kennan naannawa lolli itti gaggeeffamaa jiru ga’uu hin dandeenye. Erga lolli eegalee ammoo lammiileen kumaan lakkaa’aman ajjeefamuu akka hin oolle dubbataa jiru. Haga ammaatti lammiileen 33,000 ta’an daangaa ce’uun Sudaanitti baqataniiru. Lolli kun haga ji’oota ja’an itti aananiitti yoo itti fufe, lakkoofsi baqattootaa dabaluu yaaddoo kan qabu UNHCR, haga namoota 200,000’f simachuu akka danda’utti haala mijeessaa jiraachuu hima. Baqattoonni gara Sudaan seenan kan dabalan yoo ta’e ammoo, darbee biyyattiis tasgabbii dhorkuu danda’a yaaddoo jedhu ibseera UN. Sababni isaa ammoo Sudaan durumaanuu baqattoota biyyoota Afriikaa garaagaraa irraa garas imalan miiliyoonaan lakkaa’aman keessummeessuu waan jirtuuf. Baqattoonni Sudaan seenaa jiran irra jireessaan ijoolleedha jedha UN. Lammiileen deggersa barbaadan kumaan lakkaa’aman kanneen Itoophiyaa keessa iddoo adda addaa jiran qaqqabuuf, nagaan bu’uun dirqama jedhu dhaabbileen deggarsaa. Dhaabbileen qarqaarsaa nyaataafi dawoo namoota daangaa cehaniif doolaara miiliyoona 50 gaafachaa jiran.