Qarshiif jecha 'hiriyyoota abbaakootu na gudeede'

Torban torbanin waggoota lamaaf dhiironni mana dhufanii ishee gudeedaa akka turan daa'imni ganna 12 gorsitootatti himte. Walakkaa namoota daa'ima kanarratti yakka kana raawwataa turanii abbaan ishee ni beeka ture. Akeekkachiisa: Odeessi kun barreeffama dubbistoota muraasa jeequu danda'u qaba. Daa'imni ganna 12 akka jettutti, wanti amma nutti himuuf jettu kan eegale abbaan ishee dhugaatiif manatti kessummoota affeeruu erga eegale boodadha. Dhirronni dhugaatiif mana isaanii dhufan fuuldura maatii isheetti ishee qoccolu turan. Takka takkammoo, akka isheen jettutti, dhiroonni kunneen kutaa tokkittii mana isaanii jirtuufi siree tokkitti qabaniifi moofofte irratti haadha ishee waliin ni ciisu. Achiiti gaafa tokko, akka isheen yaadatutti, abbaan ishee kutaa takkitti kanatti nama tokko waliin ishee darbatee galchee alaan itti cufe. Namichis ishee gudeede. Ergasii ijoollummaan abjuu hamaatti jalaa jijjirame. Abbaan ishee dhiroota waame, ishee waliin akka ciisan haala mijeessaa qarsii sassaaba ture. Gorsitoonni boodarra kana hubatan ishee gaaafatanii akka isheerraa baranitti hanga yoonaa yoo xiqqaate dhiirota 30'n gudeedamteetti. Abbaan shamarree kanaa takka takka guyyaatti Ruuppii Hindii 1,000 (dolaara 14, ykn Birrii 440) argataa ture haati daa'imaa ni himti. Fulbaana 20 oduu barsiisota irraa dhaga'ameen gareen nageenya daa'immanii hordofu mana barumsaatii ishee fuudhee gaaddisa daa'imman miidhaan saalaa isaan qunnametti geessaniiru. Qondaaltonni garee kanaa akka jedhanitti qorannoo fayyaa taasifamen kan irratti raawwate gudeeddii ta'un isaa mirkanaa'eera. Dhimma kanaan walqabatee dhiironni afur, abbaa ishee dabalatee to'annoo jala oolaniiru. Gudeeddii, xuxxuqqaa saalaafi daa'ima galii irraa agachuuf taasisan jedhamanii himatamaniiru. Hundumtuu wabii dhorkamaniiru. Dhiironni shan biroo abbaan ishee beeku jedhamanii shakkaman gudeeddiifi xuxxuqqaa saalaa raawwachuun shakkaman ammoo poolisiin barbaadamaa jiru. Qorattoonni maqaafi suuraa dhiirota 25 maatiin daa'imaa beeku danda'an jedhame yaadaman daa'ima kanatti agarsiisaa turan. Garuu, ''fuula tokko isaaniyyu hin yaadadhu,'' jechuun daa'imti kun kan deebiste. Maatiin daa'ima kanaa magaalaa Kibba Hindii argamtu tokko keessatti jiraatu. Rakkoo isheen keessa jirtullee kan barame barsiisonni qe'ee isheen keessa jiraattu mana barumsaaf erga beeksisaniifi manni barumsaas gorsitoota erga gurra buuse boodadha Jalqabarratti waan isheen keessa jirtu baruun rakkisaa ta'us turtii sa'aatii muraasaaf waliin taasisaniin waan keessa jirtu gorsistoota kanaaf himteetti. Kanaaf tooftaa gorsitoonni kun fayyadaman eeramuu ni danda'a. Yeroo kanattis kondomii akka fayyadaman ibsite. Egaa ergasiiti waan ishee keessa jiru baaftee kan dubbatte. Takka takka abbaan ishee qullaa ishee suuraa ka'un dhiroota ishee bira dhufanitti akka ergu himti. Jalqaba bara kana ji'a sadiif laguun ishee waan dhaabbateef maatiin ishee rifatanii turan. Sababa kanaafis mana yaalaa geessanii qorannoo booda qorichi ajajameeraaf. Gorsitoonni kunneen shamarreen kun gudeeddii irra deddebiin raawwateef akka saaxilamte ibsaniiru. Ji'oota lamaan darbaniif shamarreen kun gaaddisa shamarran miidhaa saalaaf saxilaman kununsuu keessa kan jiraattu yoo ta'u, abbaan hidhaa waan seeneef haati qofaa hafteetti. Biyyi Hindii miidhaa saalaa daa'imman irratti raawwatun maqaa gaarii hin qabdu. Miidhaan kunneen gara caalu namoota midhamtoonni beekan kanneen akka hiriyyaa, ollaa akkasumas kaaniin akka ta'an gabaasni qondaaltotaa ni ibsa. Gabaasa bara 2017 walitti qabameen daa'imman 10,221 Hindii guutuu keessatti gudeedamu galmaa'eera. Miidhaan daa'imman irratti dhaqqabu kunis dabalaa dhufeera. Gorsitoonni akka jedhanitti seenaawwan akka daa'ima kanaa dhagahun haaraa miti. Gorsituun biraa tokko akka jettetti yeroo tokko shamarree umriin 15 taate abbaa isheen gudeedamtee ulfoofte. Shamarreen abbaaf ulfoofte kun gaaffii gorsituun kun yeroo tokko daa'ima ulfoofte kana akkam goota jechuun gaafatte akkas jechuun deebiste. "Kan abbaa kooti. Nan guddisaan," jechuun dubbatte.


Barsiisaan dokumentarii BBC Africa Eye irratti mul'ate yunivarsiitiirraa hari'ame

Yunivarsiitiin Leegos barsiisaa dokumentarii BBC waahee qoccollaa saalaa keessatti mullate hari'uusaa beeksise. Kana malees barsiisaan kun waldaa Kiristaanaa paastarii tahe tajaajilu keessaas hari'ameera. Erga dokumentariin qorannoo BBC Africa Eye gadhiifamee kaasee miidiyaalee hawaasummaa Naayijeeriyaa, Gaanaa fi Keenyaatti dubbii ijoo tokkoffaa ta'eera - keessattuu Twitter gubbaa. Gabaasa kana keessattis Dr. Igbeneghu'n gaazexeessituu dhoksaatti barattuu fakkaattee itti dhiyaatte qoccollaa saalaa wayita irraan gahu kaameeraan dhoksaa waraabeera. Waldaan Foursquare, barsiisaan kun iddoo paastarummaan itti tajaajilu ibsa baaseen, gochaan akkasii tasumaa fudhatama akka hinqabnee fi hojii Dr. Igbeneghu irraa akka of fageessu dubbateera. Gabaasni qorannoo BBC kun hojii amanta tokko fudhate yogguu tahu, qoccollaa saalaa piroofesaroonni yunivarsiitii Leegos fi Yunivarsiitii Gaanaa irratti kan xiyyeeffatedha. Yinivarsiitiin Leegos (UNILAG jechuunis ni beekama) akka jedhetti, qoccollaan saalaa tasumaa fudhatama akka hin qabne imaammata 'zer-tolerance' akka qabu beeksiseera. Hojjetaan kamuu dhimma kanarratti balleessaan irratti argame akka hojiirraa hari'us himeera. Gama kaaninis Yunivarsiitiin Gaanaa hojjettootaa fi barattoota qoccollaa saalaa keessaa harka qaban kamiifuu eegumsa akka hin taasisne haaleera. Kana malees kanneen gabaasa BBC keessatti maqaan eerames nan qoradhaa jedheera. Dr. Igbeneghu'n waahee odeessa viidiyoo bahee wanti jedhe hinjiru.


Sirbitoonni Kooriyaa Kaabaa beekamoon dubartoota gudeedan hidhaaman

Sirbitoonni Kooriyaa Kaabaa beekamoo lama dubartoota dirqisiisuun gareedhaan gudeeduun yakka raawwachuun hidhaa waggaa shaniifi ja'aatiin adabaman. Murtiichaan boodas tokkoonsaa haallichatti gaabbuu "Gadhummaa koo daangaa darbetti baayyeen ofitti gadda, Gaabbii hangana hin jedhamnetu natti dhaga'amas" jechuun ibseera. Manni murtii Kooriyaa Kaabaa sirbitoota beekamoo K-toop Istaar jedhaman, dubartoota dhuganii machaa'uun of wallaalanii turan daboon waan gudeedaniif hidhaan itti murtaa'eera jedhe. Juung Joon-yaang hidhaa waggaa shaniin, Chooy Joong-huun ammoo hidhaa waggaa ja'aan adabaman. Juung Joon-Yaang dubartoota waliin saalqunnamtii raawwate viidiyoon waraabee gadhiisuu isaas amaneera. Kana malees, Juung yakka raawwatan sanallee viidiyootiin waraabuudhaan waan tamsaaseef  himatameera. Namoonni kunneen lamaan wallaansa miidhaa saalqunnamtiirratti saatii 80f erga koorsii fudhatanii booda akka ijoollee waliin hin hojjennes ni adabamu jedhameera. Yakki kun yakkawwan saalqunnamtii waliin walqabataniifi miidhaa kanaan walfakkaatan waggoota dhiyoo keessa muuziqaa K-pop jedhamu Kooriyaa Kibbaa keessatti beekamu akka malee miidhaa jiran keessaa tokkodha. Abbaan seeraa Kaang Se'oong-suun akka jedhanitti  ga'eessi umuriin isaa ganna 30 ta'e  dubartoota "machaa'anii ofirraa ittisuu hin dandeenye" gudeede. Kana malees, "qullaa isaaniifi osoo saalqunnamtii raawwatanii viidiyoo waraabbuun boodarra miidiyaa hawaasumaarratti garee tokkoof qoodeera." "Namoonni gochi fokkisaan kun irra ga'e booda yeroo argan maaltu akka itti dhaga'amu tilmaamuun ulfaataadha." Kana malees jedha Abbaan Seeraa kun, Juung dubartoota miidhaan irra ga'e kana waan akka meeshaa ittiin bohaaraniitti waan fudhate fakkaata. Yaada dhumarratti kenneen, Juung namni agarsiisa kennaa addaa TV irratti gurra guddaa horateefi baayyee beekamu kun akkas jedhe: "Gadhummaa koo daangaa darbetti baayyeen ofitti gadda, Gaabbii hangana hin jedhamnetu natti dhaga'amas" jedheera. "Kanaan booda ani jireenya gaabbii qofaa keessan jiraadha," jechuun itti dabalee ibseera. Bitootesa keessa erga dubartoota dhuksaadhaan viidiyoo waraabee gadi dhiisuu isaa amanee booda hojii muuziqaa dhaabee ture. Namni biraan dubartoota Juun waliin gudeede Chooy akkuma hiriyyaasaa innis umuriin isaa 30.  Duraan miseensa baandii muuziqaa beekamaa F.T Hayilaand jedhamu yoo ta'u albeema Kooriyaa Kaabaa keessatti tokkofaa ta'e qabu. Akka manni murtii jedhetti Chooy "Erga dubartoota dhuganii machaa'anii of wallaalan daboodhaan gudeedanii boodallee hin gaabbine." Ka'umsi himannaa shamarranii namoonni akka kanaa gurra qaban akka K-poop kun yakka fokkisaa keessatti hirmaachuun dabalaa dhufuu isaati biyyattii keessatti. Yakka kana jalqaba bara kanaa erga qoratanii booda gocha dirqamaan gudeeduu akka kanaa "yakkawwan dhokatoo" jechuun ibse abbaan seeraa. Yakki akkasii safuu biyyaa cabseefi mirga dhalama namaatti qoosame kun lammilee Kooriyaa Kibbaa dheekkamsiiseera.an.


Abbaan marsariitii dubartoota gowwoomsuun fiilmii saal-qunnamtiisaanii rabse FBIn barbaadamaa jira

Abbaan qabeenyaa marsariitii fiilmiin saal-qunnamtii gadi dhiisii buufanni isaa Ameerikaa ta'e 'GarlisDuuPoorn' [GirlsDoPorn]  jedhamu  Biiroo Poolisii Qorannoo Yakkaa Ameerikaa (FBI)tiin barbaadamaa jira. Abbaan qabeenyaa marsariitii kun dubartoota 22 gowwoomsuudhaan fiilmii yeroo saal-qunnamtii raawwatan waraabame marsariitiiwwan saal-qunnamtii gadi dhiisiirratti gadhiisee ture. Kana gochuu isaatiifis manni muri abbaan qabeenyaa kun dubartoota 22 kanaaf beenyaa kaffaluufiin irra akka jiru murteesseeraaf. Abbaan qabeenyaa marsariitii kanaa Maayikil Piraat kan jedhamu yoo ta'u marsariiticha erga haqee booda beenyaa dubartoota kanaaf akka kaffaluuf itti murtaa'e osoo hin kaffaliin miliqeera. Maayikil Piraat  walumaa galatti beenyaa Dolaara miliyoona 12.8 (Birrii miliyoona 384 ol) bifa beenyaan akka kaffaluuf ture kan itti murteeffame. Marsariitiin 'GaarlisDuuPoorn' jedhamu kun hojjechaa erga dhaabee amma torban tokko akka darbe himamaa jira. Abbaan murtii Saandiyaagoo torbee muraasa dura, marsariitichi fiilmiin dubartootaa kun akka marsariiticharratti akka hin fe'amne, maqaa dubartoota kunneen isa sirrii ta'es akka hin fayyadamnee, akkasumas namoonni dubartoota kana beekan akka arguu hin dandeenye waadaa galeefii turellee, viidiyoon isaanii marsariitiiwwan biraarratti dabalatee akka gadi dhiifamaa ture mirkaneeffadheera jedhe. Kanarraa kan ka'eenis dubartoota kunneenirra miidhaan gara garaa ga'uurra darbee, rakkoo hamileen cabuufi qoor-qalbii isaaniirran miidhaa geessiseera.  Dubartoota kunneen keessaa sababii kanaanis kanneen hojiirraa ari'amaniifi barumsa dhaabuuf dirqaman jiru. Kana malees, dubartoonni kunneen sababa marsariitiin kun isaan gowwoomsuun fiilmii saal-qunnamtii yeroo raawwatanitti waraabame fedhii isaanii malee tamsaaseen miidhaa qoor-qalbiifi hojii isaanii dhabuurra darbee hariiroo gaarii hirriyootaafi firoota isaanii waliin qaban akka dhaban abbaan seeraa mana murtii Saandiyaagoo Keeviin Inraayiit dubbateera. Abbaa qabeenyaa marsariitii yakka kana raawwatee kan ta'e Maayikil Piraat, gara biyya Niiwuuziilaanditti akka baqachuu hin oolle himamaa jira.


Miidhaa sammuu dubartoota manaafi daandiirratti gudeedamanii

Shamarreen kun barattuu yunivarsitii turte. Turtii ishee bara barnootaa  jalqabaatti  rakkinni dhiphina sammuu ishee mudate. Isaan boodas wal'aansa argachuuf gara magaalaa Finfinnee Hospitaala Amaanu'eel dhufte. Haa ta'u malee dhukkubbiinshee itti cimuun namni haalaan hordofee wal'aansiisu waan bira hinjirreef, mana wal'aansaatii daandiitti baate. Dr Maajii Haayila Maariyaam ammoo waggoota dura qorannoo namoota daandiirra jiraatan irratti taasifamuuf wayita ragaa walitti qabuuf baateetti, shamarree tanaaan wal agarte. Yeroo sanattis dhiirota gara 15 ta'aniitiin gudeedamuu ishee itti himte. Garee qorattoota  ishees  shamarreen tun  Hospitaala Amaanu'el galtee akka wallaanamtu taasisan. Dubartoonni dhukkuba sammu qabaniifi miidhaan gudeedamuu irratti raawwatamu dhukkuba HIV tiif saaxilamuuf carraansaanii olaanaandha. Garuu shamarreen ture dhukkubichaan hin qabamne ture. Yeroo muraasaan booda ammoo shamarreen tun wayita bayyanattee baatuu gara buufataatti ergamtee turte. Haa ta'u malee waggoota muraasaan booda shamarreen tun Magaalaa Finfinnee naannoo Lidataa jedhamutti qoricha fudhataa turte dhaabuun daandiirratti akka agarte Dr Maajiin ni dubbatti. Waan isheerra gahee ture, waa'ee ennyummaa saanii fi eessaa akkaa dhufan akkas jedhanii himu kan hindandeenye dubartoonni miidhaa sammuu qabaniifi balaan gudeedamuu irra gahees, yeroo hunda gara waldaa misoomaa fi boqonnaa Dubartoota dhaqu. Yeroo baayyees dubartoonni kunneen miidhaan qaamaatiif erga saaxilamanii, erga ulfaa'anii ykn daa'ima harkatti baatanii gara dahannoo kanaa akka dhaqan itti gaafatamtuun waldichaa Narsi Simirat Tasfaaye ni dubbatti. Simiratti akka jettuuttis, waa'ee miidhaa irra gahe dubbachu dadhabuun isaanii ammoo deegarsa taasifamuuf rakkisaa taasisa. Dubartoonni  kunneeni yeroo baayyee kan gudeedaman daandiirratti yoo ta'u, ''gara dhaabbatichaa dhaqaniis kanneen dhukkuba sammuuf saaxilamaniifi dubartoonni abbaa, obboleessa, ollaa fi barsiisaadhaan gudeedamaniidha'' jetti Simrati. Dubartoonni kunneen namoota isaanitti siqaniin kan gudeedaman ta'uun kan baramuus ofiin dubbatanii osoo hintaane, namoonni gara biraa hordoffii taasisaniin erga baranii kan hubatamu ta'u himti. Dhaabbanni kunis dubartoota rakkina sammuu qabaniifi miidhaan gudeedamu irrra qaqqabeef deeggarsa taasisuuf tarkaanfiin jalqabaa taasisuu, qorannoo wal'aansa qaamaa fi sammuu akka gara fayyummaa isaaniitti deebi'aniif deeggarsa taasisuudha. Yeroo baayyeess erga dirqiin gudeedamanii booda dubartoonni gara buufatichaa dhaqan umuriidhaan kenneen waggaa 10-30 jidduutti argaman ta'u jetti. Kana maleess miidhaan biraa gudeedamuun walqabatee dubartoota kanneen irra gahu malu, dhibee HIV saaxilamuudha. Waan hundumaa 'waan ishee dhukkuubuufiidha' jechuu bira darbuurra dubartoota rakkina fayyaa sammuu qaban, dhukkuba isaaniin alatti hubachuun barbaachisaadha jetti Simirat. ''Rakkinni sammuu waan tokko, miidhaan irraa gahu ammoo miidhaa dubartummaan walqabatu kan biraati. Kanaafuu, dubartiin tun rakkoolee akkasiif saaxilamte jirti ta'a kan jedhu osoo sammuu namootaatti dhafa ta'e gaariidha,'' jechuun himti Simrat. Dubartoonni sammuu dhukkubsatan dhaabbilee fayyaa keesatti illeen akka gudeedaman ragaan poolisii irraa arganne ni mul'isa. Kana malees, dallaawwan dahuu namoota rakkina sammuu qaban; dhiiras ta'e dubartoota, waggoota muraasaan dura namoonni naannichatti argaman kanfaltii malee hojii humnaa akka raawwachisan ragaa qabaachu Dr, Maajiin ni yaadatti. Dubarttoonni ammoo dhiiroota naannicha buufata dahanootti argamaniin gudeedamaa akka turanis ni himti. Miidhaa gudeeddii Lakkoofsi dubartoota dhaabbilee fayyaa kan akka Hospitaala Amaanu'el fa'ii erga itti fooyya'ee bahuun osoo daandiirra jiraatanuu irra deebiin balaa dirqiin gudeedamuutiif saaxilaman baayyeedha. Yeroo baayyees dubartoonni sammuu dhukkubsataniifi maatii ykn fira bira jiraatan hinqabne kan ergaman gara buufata dahannootti. Haa ta'u malee muuxanoo malee jireenya to'annoo kanatti baruu dadhabuun deebii'anii jireenya daandiitiif akka saaxilaman Dr Maajiin ni himti. Jireenyi shamarree sababii dhukkuba sammuutiin barnoota ishee kooleejii adda kutuun jirenya daandiitiif saaxilamtees dhugaadhuma kana kan mirkanneessuudha. Walumaagalattis, miidhaa dubartootarra gahaa jirurratti dhukkubbiin sammuu yoo dabalamu hagam cimaa akka ta'e, ''namni hordofee wallaansiisu kan hinqabne, dubartii ofiisheetiin dhaabbachuun dubbachuu hindandeenyee gudeeduun hunda caalaa cimaadha,'' jechuun ibsiti. Akka isheen jettuuttis adeemsa dubartootaa daandiirraa kaafaman gara buufataatti geessuun yeroo ce'umsaa kan barbaadu yoo ta'u, biyya Itoophiyaa keessaa haalli ce'umsa sanaaf ta'u waan hinjirreef dubartoonni caalaa saaxilamtoota ta'u. Shamarreen sunis maaliif akka buufata dahannootii akka baate wayita gaafatamteetti deebiin kennite, ''Asitti riifeensa kee filachu hindandeessu, asi ta'uu hinqbdu, nyaachuu kan qabaattuu sa'aatii kana qofaatti kanneen jedhanan dadhabe'' jechuun himte turte.


Durboonni Raashiyaa sadan abbaasaanii ajjeesan akka hiikaman gaafatame

Ji'a Adolessaa bara 2018 obbolaan ol adeeman sadii  mi'a qara qabuun abbaasaanii waraananii wayita hirriba keessa turetti Mooskootti ajjeesan. Qorannoon qo'atame abbaan isaanii xiinsammuusaaniis ta'e miidhaa qaamaa waggoota hedduuf irratti raawwachuutu mirkanaa'e. Ajjeechaa raawwachuun himatamaniis turan. Obbolaan sadan akkam ta'u? dhimmi jedhu Raashiyaatti mata duree falmiis ta'ee, namoonni 300,000 ol akka hidhaa gadhiifaman iyyaannoo dhiyaate mallatteessan. Adooleessa 27 bara 2018 maanguddoon ganna 57 abbaan isaanii Kachaachuraan jedhamu Kiristiinaa, Angelinaa fi Maariyaa waame. umuriidhaan Xixiqqoo turani. Tokko tokkoon kutaa isaatti waame hafaa lafaa sirriitti hin qulqulleessinee jechuun dheekkamee mimmixa ykn barbaree fuula isaanitti biife. Otoo baay'ee hin turiin hirribni isa qabe, Ijoolleen durbaa sadan haaduu, Burrusaan haleeluu eegalan, mimmixaa itti biifaan, Mataasaa amma du'utti madeessan akkasuma morma fi lapheesaas madeessan. Iddoo 30 ol  madeessaniitu argame. Poolisii isaanumti waamanii ta'ii sana booda hidhaman. Qo'annoon battaluma sana jalqabame seenaa bal'aa jeeqamuu maatii sana keessa ture mul'ise. Kachaachuraan ijoolleesaa durbaa irra deddeebiin waggoota 3'f reebaa akka ture, hiidhe akka tursiisu fi tutuqaa saalqunnamti irratti raawwataa ture. Himannaa isaaniratti dhiyaateef akka ittisa ragaatti kan dhiyaate dhimmoota kanatu dhiyaate. Dhimmichi saffisaan Raashiyaatti dubbii ijoo ta'e. Rogeeyyiin mirga namoomaa mirga isaanitu sarbame malee yakkamtoota miti, abbaasaaniirraa deeggarsa otoo hin taane sarbamiinsi waan irra gaheeefi midhamtoota jedhanii falmaniif. Haata'u malee, Raashiyaan seera sarbamiinsa mirga mana keessatti raawwatamuu itti to'attu hin qabdu. Seera haaraan  biyyattii bara 2017 jijjirame miseensi maatii miseensa reebichi irratti raawwatte hospitaala hin geeessine yoo ta'e maallaqaan ykn hidha amma torban 2 hidhama jedha. Sarbamiinsa mirgaa maatii keessatti raawwatamu poolisiin biyyatti akka '' dhimma maatiitti ilaala'' ykn hin deeggaru ykn odeeffannoo bal'aa hin kennu. Haati isaaniis akkuma ijoollee ishiitti reebichi fi rakkinni Kachaachuraan irra qaqqabaa ture. Ollaanis isaanii sodaata turan. Poolisiin dhimmicharratti tarkaanifii fudhachuun ragaan mul'isu hin  turre. Wayita abbaasaanii ajjeesan haatisaanii isaan waliin hin jiraattu. Kachaachuraan haadhasaaniitiin akka wal hin arginees uggure ture. Sakatta'insi xiinsammuu isaanirratti sassaabames qophaasanii addatti fo'amanii jiraataa fi  ta'ii ture yaadatanii dhiphataa akka turan agarsiise. Qoraannichirratti maaltu ta'e? Dhimmiisaanii suuta ilaalamaa ture. hidhaa hin turre garuu, gaazixeessitootatti akka hin dubbanne ykn namoota biroottis dhimmicharratti akka hin haasofne dhorkamanii turan. Abbaan alangaa ajjeechaa itti yaadamee raawwatame akka ta'e kaasuun fudhachuu dide. Wayita rafetti waraananii ganama haaduu keessa  baasuun gocha haaloo ba'iinsaaf raawwatamee jedhanii falman. Balleessaa raawwachuun isaanii yoo itti murame amma waggoota 20'f mana hidhamu. Anjeliinaan burrusaa qopheessite, Maariyaanimmoo  haaduu adamoof ta'u, Kiristinaan mimmixa fuulatti biifan qopheessite. Garuu, ogeeyyiin seeraa ajjechaan raawwatan dhuguma dubbachuuf taanaan ofirraa ittisuuf kan raawwatamee jedhan. Seerri yakkaa biyyatti aleellaa ofirraa qolachuun kan eeyyamamu akka tasaatti kan raawwatamu yoo ta'ee jedha. Akkasumas itti fufiinsaan iddoo tokkootti uggaramanii dararamuun yoo jiraates ni eeyyamama jedha. Ittisni ragaa dhiyaate yakki itti fufiinsaan waan irratti raawwatameef akka hidhaarraa gadhiifaman gaafata ture. Ogeeyyiin seera obbolota durbaa kana''  himannaan irratti dhiyaate akka addaan citu abdatu, qo'annoon qo'atame bara 2014 irraa eegale mirgasaanii sarbuun dararaa akka ture mul'ise. Rogeeyyiin mirga namoomaa fi lammileen Raashiyaa hedduun amma seerri biyyattin dhimmicharratti qabdu akka jijjiramu, dawoon mootummaa biyyattiin miidhamtootaaf akka qophaa'u, qabiinsa namoota miidhaa qaqqabsiisaniis akka jijjiramu gaafatan. Sarbamiinsi kun hagam hammaatadha? Ragaan dubartoota hammamitu rakkoon walfakkatu irraa akka qaqqabu agarsiisu hin jiru. Tilmaamni jiru maatii 4 keessaa tokkoorra miidhaan mana keessatti irraa qaqqaba jedhu rogeeyyiin. Dhimmi Margaarita Giracheevaa, kan abbaa warraa ishii inaaffadhaan harka ishii qottoon irraa cite dabalatee, himaannaan rifaachisisoon biroos ijoo dubbii ta'an. Ogeeyyiin akka jedhaniitti  dubartoonnni nama ajjeesanii mana hidhaa jiran harka 80'n  maatii keessatti aleellaa irra qaqqabu ofirraa qolachuutti raawwatama. Qaamoleen hawaasa biyyatti keessaa akka hin hiiikamne gaafatanis jiru. Waldaan 'Men's State' jedhamuu abbaan warraa mataa maatii ta'u fi  Sabboonummaan adda baafamani ilaamuu hin qabanii jedhu. waldaa kun  hordoftoota 150,000 guutan midiyaale hawaasarratti qabu'' ajjeechaa dhoksaati'' jechuun akka hin gadhiifamne deeggare. Sagalee himannaan obboloota durbaa kanarratti dhiyaate akka addaan citu gaafatutti dabaluun  walaloon, hiriirri fi tiyaatirri akka hiikaman deeggaru dhiyaachaa jira. Daariyaa Sereenkoo rogeettiin hiriira akka hiikaman deeggaruu guyyoota 3 'f turu qindeessite ,kaayyoon keenya namni kamiyyuu sodaa malee akka dubbatamuu fi oduun isaas akka dhagamu deeggaruudha jetti. ''Sarbamiinsi mirgaa mana keessatti raawwatamu Raashiyaa dhugumatti jira. tuffannee dhiisuu hin dandeenyu, garuu jireenya keenya miidha , dhuunfaanis mudannoo akkasiis qabna ''jette.


Abbootiin qabeenyaa marsariitii viidiyoo 'haaloo bahuf gadhiifamaniin buufatu’

Abbotiin qabeenyaa marsariitii viidiyoo saal-qunnamtii intarneetii gubbaa gadhiisu, 'Poornihaab' jedhamu qaban, viidiyoowwan michuuwwan haaloo wal bahuf itti kennan gadi dhiisuun bu'aa argachaa akka jiran BBC'tti himame. Dhaabbileen kuni erguma viidiyoon suni abbicha rakkoo keessa akka seensisu gabaafamellee irraa hin balleessan jedhame. Kan Afaan Ingiliziin 'Riveenj Poorn' jedhamu viidiyoo ykn suuraa qaama ykn walqunnamtii saalaa nama tokko eeyyama isaa/ishee malee akka maqaan baduuf ykn arrabsoon irra gahuuf yeroo hedduu intarneeta gubbaa gadhiifamudha. Viidiyoon yookiin suuraan akkanaa jaalallee duraaniin gadhiifamuu danda'a. Yookiin immoo nama ol kaa'ate jalaa ni hatama. Dubartiin ''Soofii'', jedhamtu viidiyoon ishee intarneeta gubbaa gadhiifamee namoota kuma dhibba hedduun daawwatamee jennaan rakkoo akka seeente himte. Gareen duula gaggeessuufi maqaa #NotYourPorn jedhun socho'aa jiru akka jedhetti viidiyoon qabiyyee akkanaa qabu kanneen marsariitii kana qabaniif qarshii hedduu fida. Dhaabbatni viidiyoo akkanaa gadhiisu Poornihaab, wanta akkanaa ''nan balaaleffadha,'' jedha. Dabalataanis, imaammata farra viidiyoo namootaa gadhiisan akka qaban himu. Akka dhaabbatichi jedhetti, Soofiin akka viidiyoon kuni intarneeta gubbaa badu gaafachuu ishee ergaan dhaabbatichatti ergame akka hin jirre hima. Garuu, erga walitti dhufani as rakkoo kana furuuf carraaqaa akka jiran beeksiseera. Soofiin maqaa ishee dhugaa miti. Sagantaa BBC Viktooriyaa Derbishaayerif akka himtetti ji'oota 18 dura maatii ishee waliin qe'eerraa fagaattee osoo jirtu namoonni hedduun bilbiluufi eegalan. Viidiyoo ishee marsariitii ykn websaayitii addunyaa guddicha waa'ee saal-qunnamtii baasu, Poornihaab, irratti kan arge michuu obboleettii isheeti. Viidiyoowwan ishee jaha keessaa tokko toora viidiyoowwan baay'inaan daawwataman 10 keessa tokko ta'e ture. Kuma dhibba hedduun daawwatame. Kana booda, ''Nan rifadhe, maqaan na bade, nan saaxilame,'' jechuun dubbatti. Soofiin michuu ishee duraanii waliin viidiyoo jaha kan waraabdee qabdi. Waggoota dheeraa dura adda bahanis viidiyoo kana namni intarneeta gubbaa akka gadhiisu eyyama hin kennine. Erga viidiyoon kuni gadhiifame bartee torban tokko keessatti dhaabbatni Poornihaab balleessee ture. Ta'us, viidiyoowwan jaha Poornihaab irratti gadhiifamanirraa namni tokko kilippoota 100 irraa kan hojjete yoo ta'u, lammata marsariitii kana irratti akka maxxanfaman ta'e. Lammata dhaabbatichatti gaafa gabaastu garuu ''na gargaaruu hin dandeenye'' jetti. Dhaabbata biraa kana ishee gargaaruu waliin walitti dhuftus innillee deebii deebisuu akka dhabe himti. Dhimma ishees gara poolisii geessiteetti. Ta'us, hanga yoonaa namni himatame hin jiru. Garee duula gaggeessu, #NotYourPorn, irraa Keet Ayisaak akka jettetti viidiyoon haaloo bahuf  gadhiifamu kuni dhaabbata Poornihaabin maqaa namoota ogummaa viidiyoo hin qabneefi mana keessatti waraabame jedhamu kennamaaf. Kunimmoo jechoota intarneeta irratti baay'ee barbaadamani dha. Kanneen beeksisa fidanis kan hawwatu kana jetti. Yeroo Soofiin viidiyoon kuni intarneeta gubbaa gadhiifamu barte sana jaalallee biraa qabdi turte. Wanti gadhiifame kunis jaalalleewwan lamaan amma waliin jiran irrattis yaadoo uumeera. Viidiyoo gad - lakkifamen hiriyyoonni michuu ishee itti qoosaa akka jiran himti. Soofiin intala durbaa kan qabdu yoo ta'u ergasii 'namuma biraa taate' jechuun himti. Pirezidantii Itti - aanaan Poornihaab Kuuri Piraayis akka jedhanitti : ''Viidiyoon Poornihaab irratti gadhiifamuufi hojimaata keenya faallessu akkuma dhageenyen balleessina. Kuni, isa eyyama malee gadhiifames dabalata,'' jedhuun falmu. Dhaabbati sadaffaa biraa viidiyoon kuni gaafa lammata gadhiifamu to'atulle akka fayyadaman himu.


Diraamaan kachachala 'Bill Clinton fi Monica Lewinsky' TV Ameerikaarratti daawwatamuuf

Hariiroon wal-qunnamtii saalaa pirezedantii Ameerikaa duraanii 'Bill Clinton' fi hojjettuu Waayit Haawuus kan turte 'Monica Lewinsky', bifa diraamaatiin TV Ameerikaatti dhiyaachuufi. Pireezidantiin kuni wal-quunnamtii saalaa dubartii kana waliin raawwachuurra darbee waan waakkateef, bara 1999 keessa hanga aangoorraa kaafamuutti isa geessisee ture. Agarsiisi TV kuni American Crime Story jedhamuun beekamurratti kan tamsa'u yommuu ta'u , kan qilleensarra oola jedhames filannoo pirezedaantummaa marsaa walakkeessaa itti aanu gaggeefamuuf jedhutti. Akka namoonni tokko tokko jedhanittis, yeroo filannoon jala ga'u dhiyaachuun isaa filanicharrattillee dhiibbaa qabaachuu mala. Keessumaa, warra Dimokiraatotaaf waan gaarii dabarsuu dhiisuu mala jedhan. Lewinsky'n ammoo ofiidhuma ishee diraamaa seenaa dhugaa bar sana ta'eefi dhokatee hafeera jedhame kanarratti namoota biroon waliin qooda fudhatti jedhameera. Agarsiifni TV American Crime Story jedhamuun dhimmoota yakka gurguddaadha jedhaman filee daawwannaadhaaf dhiyeessuun beekama. Namni biraan Lewinsky  waliin diraamaa sana keessatti qooda fudhachuuf jiru ammo taatuu beekamtuu Booksmart  irratti hojjette Beanie Feldstein taati jedhameera. Gama biraan ammoo Sarah Paulson akka Linda Tripp ta'uun qooda kan fudhattu yommuu ta'u, namni kun ammoo hojjetaa mootummaa dhoksaadhaan yeroo Lewinsky'n pirezedaant Bill Clinton waliin'sagaagalaa' turan bilbila dhuunfaa isheen waraabaa turedha. Diraamaa kana keessatti eenyu akka bakka Bill Clinton fi Hillary Clinton ta'ee akka taphatu ammo hanga ammaatti ifa miti. Ibsa Vanity Fair tiif kenniteen Lewinsky  fiilmii kana qopheessuuf 'mamaa fi sodaataa' ture jetteetti. Garuu erga nama American Horror story qopheessu waliin ''yeroo dheeraa" dabarsiteen booda  gara yaada kanaatti deebi'uu dubbatti. ''Waggoota kurnan darban keessa namoonni bakka koo bu'anii  seenaa koo dubbachaa turan.  Hanga dhiyeenya kanaatti seenaa koo deebisee akka anaan na mudatetti deebisee ofiin dubbachuu hin dandeenye ture," jetti. "Guddina akka hawaasaatti sadarkaa namoonni akka kootti ukkaamfamanii turan akka dubbatan kan hayyamurra ga'uu keenyaaf galatan qaba." jetta Dura taa'aan dhaabbata diraamaa kana hojjechiisaa jiru  FX John Landgraf Kibxata yeroo dubbatanitti  yeroo US filannoof qophaa'aa jirtu kanatti dhiyaachuu qaba murtee jedhu kan deggeredha. "Ani akkan yaadutti Crime Story'n filannoo pirezedaantummaa dhufu irratti murteessaa ta'a jedhee hin yaadu," jechuudhaan gaazexeessitoota Los Angeles 'tti himeera. Waan isaan keessatti gumaachuu danda'an gaafachuudhaaf Hillary fi Bill Clinton  "bira ga'uu" hin dandeenye jedha itti-gaafatamaan Niiwoork Taayims. Lewinsky, yeroo ammaa kana umuriin ishee ganna 46. Yeroo Clinton nama waggaa 27 ishee hangafu waliin jaalala ho'aa sana keessa turte garuu ganna 22 turte. Pirezedaantiin duraanii kun sababa hariiroo jaalala hannaan dubartii sana waliin tureef gaafatamee 'sobuu' isaatiin akka pirezedaantummaa irraa kaafamu itti murta'uun boodarra garuu yakka isaa amanuudhaan aangoo irra tursiifameera Bara darbe Lewinsky'n akka jettetti gochawwan Clinton, "hojiin isaa aangootti akka malee fayyadamuu" waan ta'eef waan ta'u hubachuudhaaf muuxannoo jireenyaa ga'aa qaba ture." American Crime Story US keessatti Fulbaana 27, 2020 dhiyeessuuf jira. Agarsiisawwan walitti aanan lamaan yeroo darbee lamaanuu BBC Two irra turan.


Dubartiin Nayimaar gudeeddiin himatte ofumaa himatamte

Biyya Biraazilitti poolisiin dubartii taphataa intarnaashinaalaa biyyattii Nayimaar hoteela Paarisitti na gudeedeera jette adeemsa seeraa waliin dhahun himate. Najilaa Tirindaade fi abbaan warraashee duraanii, Estiveens Aalvens poolisitti sobuufi maqaa taphataa kanaa balleessuuf yaaluun himatan. Taphataan Paaris Seent - Jeermen daba kamirraayyuu bilisa baheera. Abukaatoon Aadde Tirinidaade immoo himannaan kuni akka isaan ajaa'ibe himan. Kosmee Araawujo himannaa poolisii ni balaaleffatu. Maamilli isaanii Obbo Alvees waliin ta'un qarshiif jecha waan raawwatani miti jedheera. Dhimmi gudeeddii Neeyimaar irratti ka'e gaazexota Biraazil dabalatee miidiyaalee idil - addunyaa kaan irratti ijoo dubbii ta'e ture. Dhimmi kuni jalqaba kan dhagahame baatii Waxabajji darbe keessa taphataan kilaba Faransaayif taphatu miidiyaa hawaasummaa Inistaagiraama irratti dhimma gudeeddii raawwachuun akka himatame viidiyodhaan as bahe yeroo dubbateetti. Dubartiin kuni eenyu akka taate ibsa jedhus ergaafi suuraa Waatisaapp gubbaa jiru ifa godheera. Ergaa viidiyoo irratti dabarseen kan inni kana godhef ''homaa akka hin raawwanne mirkanessuuf'' ture. Akka inni jedhetti onlaayinii wal argan. Gara Faransaay akka dhuftu baasii ishee danda'e waligalteedhaan saalqunnamtii erga raawwatan. Achiiti Aadde Tirinidaaden gara Biraazil deebitee akka ishee hube poolisitti himatte. Inumaa Televijinii gubbaa mul'attees gaaffiifi deebii taasiste. Viidiyoo isaafi isheen wallolan agarsiisa jettees agarsiiste. Booda garuu poolisiin Tirinidaade himate. Akka gabaasa AFP'tti inni humnaan loleera jedhu sobaa jechuun himateen. Neeyimaar jalqabumaa maqaan na badeera jechuun isa himatame balaaleffataa ture Yeroos Abbaan Alangee Saa'o Pooloo ragaan hin jiru jedhee himannaa isa irratti baname adda kutuun isa ani yaadatama.


Ronaaldoon dhimma gudeeddii raawwateera jedhameen hin himatamu

Taphataan beekamaa kubbaa miilaa Kiristiyaanoo Ronaaldoo tuttuqqaa saalaan maqaan isaa ka'us hin himatamu jedhan abbootiin alangee Yunaayitid Isteet. Dubartiin Kaatirin Maayorgaa jedhamtuufi umuriin ishee 34 ta'e taphataan yeroo ammaa Yuventuusiif taphatu kuni bara 2009'tti hoteela Laas Vegaasitti akka ishee gudeede himti. Maayorgaan bara 2010'tti dhimma kana kaastee turte. Garuu, mana murtiitti hin ilaalamne ture. Ta'us, deebistee bara 2018 himata bante. Inni garuu himannaa kana ni balaaleeffata. Ibsa gaafa Wiixataa bahen, abbootiin alangee Laas Vegaas himannaan kuni ''shakkii malee wanti qabatamaa itti mirkaneessan hin jiru,'' jedhaniiru. Waajjirri abbaa alangee bulchiinsa Kilaark akka jedhanitti miidhamtuun waan dhalate bara 2009 beeksistus abbaa raawwates ta'e eenyu akka ta'e dubbachuu hin feene. Sababa kanaaf, poolisiin ''qorannoo taasisuu hin dandeenye.'' Hagayya bara 2018, poolisiin Laas Vegaas gaaffii miidhamtuun dhiheessiteen yakka raawwate jedhame irra deebiin qoratee ture. Garuu, ibsa bahe irratti akka ibsametti : ''Odeeffannoo amma qabnu deebinee yoo ilaallu inni Kiristiyaanoo Ronaaldoon yakka raawwateera jedhu shakkiin malee ragaa qabatamaan mirkaneessuun hin danda'amne. ''Sababa kanaaf, himannaan irratti dhihaatu hin jiraatu.'' Yakka raawwate jedhame kan dursee gabaase barruu Jarman 'Der Spiegel' jedhamu ture. Akka barruun kuni gabaasetti, bara 2010 dhimma dubartii yakkaan maqaa isaa kaastu kana osoo dhimmichi mana murtiitti hin ilaalamin qarshiidhaan furani. Kanaafis, dolaara 375,000 fudhachuun dhimma kana fuutee ummatatti bahu akka dhiistu waliigalan jedha gabaasichi. Abukaaton Aadde Mayorgaa si'a lammataaf dubartiin kuni waa'ee Ronaaldoo kan kaasteef duula #MeToo walqabatee waan kakaateefii jedha. Ronaaldoon bara 2009 akka ishee waliin wal argan hin haalle. Garuu, wanti gidduu isaanitti raawwate waliigalteedhumaani jedha. Yeroos Ronaaldoon Maanchistar Yunaayitidif taphataa ture. Garuu, Riyaal Maadiriid seenuuf qophiirra ture. Achittis waggoota 9'f ture. Waggaa darbe gara Yuventuus kan imale Ronaaldoon, bara 2008, 2013, 2014, 2016 akkasumas bara 2017 badhaasa 'Baalondoor' - kan taphataa cimaa addunyaa kanaaf kennamu - badhaafameera.


Nyaanni saal quunnamtii fooyyessuu danda'aa?

Nyaanniifi saal qunnamtiin maal waliiti? Qorattoonni akka jedhanitti nyaanni soorannuufi saal qunnamtiin walitti dhufeenya cimaa qabu. Gosoonni nyaataa gammachuu namaa kennan namoonni saal qunnamtii fayyaalessa ta'e akka qabaatan taasisa jedhameera. Nyaata kanneen keessaa muraasaan walbaraa. Qaaraa ykn mimmixa keessa albuudni Kaappisayisiin jedhamu jira. Namoonni gammachuun yeroo itti dhagahamu hormooniin uumamu, Indorfiin, akka qaama keessa olii gadi deemu qaaraafi mimmixi ni gargaaru. Dabalataanis, marsaa dhiigaa si'eessa. Ho'i qaama namaafi dhahannaan onnee akka dabalu gargaara. Kunneen, yeroo saal qunnamtii jijjiiramoota qaama namaa irratti mul'atanidha. Chekoleetiin albuuda Feniletyaalaamin jedhamu qaba. Chekoleetii nyaachuufi jaalala ho'aa qabaachuun kan walqabatuufis kanaafi. Albuudi kuni yeroo namoonni saal qunnamtii raawwatan miira gammachuu akka qabaatan taasisa. Chekoleetii keessa aminoo asiidii tiraaypitoofan kan jedhamu argama. Kunis, qaama keessatti albuudni sertoyiin jedhamuufi gammachuu maddisiisu qaama keessatti akka naanna'u taasisa. Albuudni Tiraayipitoofan jedhamu gosoowwan nyaata biraa hanqaaquu, loozii, akkasumas oomishoota soyaa biraa irraa argamuu danda'a. Chekoleetiifi saal qunnamtii gidduu walitti dhufeenyi jira kan jedhame erga jaarraa 16ffaa eegaleeti. Dhugaatiin alkoolii fedhii saal qunnamtii dabaluus yeroo saal qunnamtiin raawwatu garuu dhiibbaa uumuu danda'a. Qorattoonni akka jedhanitti hamma danda'an caalaa dhugun fedhii saalqunnamtii ni xiqqeessa. Foolii alkoolii, machiifi sababoota kaaniin dhugaatiin alkoolii saalqunnamtiifi jireenya dhirsaafi niitii gidduutti dhiibbaa akka geessisutu amanama. 4.  Fuduraaleeno? Qoranoon akka agarsiisutti namoonni qaama salaa dhiiraa isaanii hin dhaabannetin rakkatan nyaatawwan kemikaalota filaavoynoyid of keessaa qaban akka sooratan gorfamu. Fakkeenyaaf gosa goraa biluberii jedhamu, burtukaanaafi loomiinis eeramu. Dhiirota rakkoo akkanaa qabanif fuduraalee garaa garaa soorachuun rakkoo isaanii %14'n hir'isa. Dabalataanis, kuduraalee, fuduraalee, zayitii ejersaa, looziifi kaan dhiirota rakkoo walfakkaataa qabanif furmaata jedhameera. Gosi nyaataa afirodisiyaak jedhamaniifi saal qunnamtii fooyyeessu kanneen jedhamani kana kutaa sadiitti qoodanii ilaaluun danda'ama. Tokkoffaa, fedhii saal qunnamtiiti. Inni lammataa ga'umsa saal qunnamtii raawwachuufi inni sadaffaa immoo gammachuu namoonni saal qunnamtii irraa argatanidha. Qorattoonni garuu sadarkaa bu'aawwan kana qoratanii bira gahu hin dandeenye. Qorataan Dr Kirichimaan jedhaman namoonni nyaata jireenya saal qunnamtii fooyyee qabu akkan jiraadhu nagargaarera jedhan haa sooratan jechuun gorsu.


Indiyaatti dubartoota hin gudeedamnu jedhanirraa rifeensi haadame

Indiyaa bulchiinsa Bihaar keessatti, gartuun dhiirotaa dubartootni lama gudeedamuu waan ofirra lolaniif jecha akka "adabbiitti" rifeensa isaanii haaduu isaaniin namootni lama to'annoo jala oolaniiru. Gartuun kun, aanga'aa naannichaa tokko of keessaa qaba. Namoonni kun, karoora gudeeduu qabachuun mana jireenyaa haadhaafi intalaa keessa humnaan seenuu isaanii poolisiin dubbateera. Yeroo dubartoonni kun gudeedamuu ofirraa dhorkanitti, namootnii kun isaan reebuufi rifeensaa isaanii haaduun ganda sana keessa isaan deemsisaniiru. Yakkaa kanaan shakkamtoota shan biroo barbaadaa akka jiru Poolisiin dubbateera. "Uleetiin hedduu reebamne. Qaamnikoo madaa qofadha, kan intala koos akkanuma," jechuun harmeen kun eejansii oduu ANI'tti himaniiru. Rifeensi isaani kan haadame namoota gandichaa fulduratti ta'uu isaas dubartoonni kun dubbataniiru. "Dhiiroti kunneen mana isaani seenuun intala ishee gudeeduuf yaalani" jechuun polisiin tokko midiyaa biyyattitti himeera. Dabalataaniis harmeen kun mucaa ishee gargaaruun namoota kana loluun of irraa dhorkuu isaanii dubbateera. Komishiniin dubartoota naannichaa gochaa kana balaaleeffachuun "ejjeennoon cimaa" akka fudhatamuu ibsaniiru. Gochii akkanaa bulchiinsa kana keessatti yommuu raawwatu isa jalqabaa miti. Ebla keessa shamarreen tokko yalii gudeeddi dhiirota waan ofirraa lolteef asiidiin itti naqameera. ji'oottan muraasa duras dubartiin Bihaar reebamtee, qullaa buufamtee, gabaa gandichaa keessa deemsifamteetti,. Mormiin haleellaa saalaa hawaasa Indiyaa kan hedduu guddate bara 2012tti barattuun tokko atoobisii Delhii irratti gartuu dhirootaan gudeedamte erga ajjeefamte booda. Bara 2018tti da'immaan irratti haleellaan erga bayyaatee booda gochi kun deebi'ee dhimma cimaa ta'e. Haata'u malee gudeeddiifi haleellan dubartoota irratti raawwatamu guutuu biyyattii keessatti gabaafamuun isaa itti fufee jira.


Namichi reeffa dubartii shaanxaa keessatti argame waliin shakkame ajjeesuu amane

Shakkamaan ajjeechaa dubartii Raashiyaa inistaagiraamii gubbaa baay'ee beekamtun gaafatame waan raawwate dubbachuu isaa poolisiin Raashiyaa beeksise. Dubartiin Raashiyaa ogummaan ishee doktora taate kuni ajjeefamtee gaafa Jimaataa ture reeffi ishee shaanxaa keessa kan argame. Viidiyoo abbootii alangeen gad-dhiifameen namichi Maaksim Gaareyev jedhamu Ikaatirinaa Kaaraagilaanovaa akka waraane hime. ''Yoo xiqqaate si'a shan mormaafi laphee irratti waraane,'' jedhe. Yeroo shakkamaan waan raawwate poolisiitti himu abukaaton isaa isa waliin haa jiraatu ykn hin jiraatin wanti beekamu hin jiru. Reeffi ishee gaafa Jimaataa warri ishee bakka buute dhabani jennaan nama mana kireesseef bira dhaqanii barbaadani mana kireeffatte keessa shaanxaa keessatti akka argame poolisiin himeera. Obbo Gaareyev akka jedhetti Aadde Kaaraagilaanovaaf bakka dhaqxe maratti qarshii kennaaf ture.  Walitti dhufeenya gaarii akka qaban turanis hime. ''Hin bareedduu naan jette. Fuula keeyyuu baqaqsattee osoo hodhattee hin bareeddu naan jette,'' jedheera. Ishee waliin lammata wal arguuf waggaa tokkollee qarshii yoo qusate akka isa hin geenye natti dubbatte jechuun himeera. Viidiyoo Koree Qorannoo Raashiyaatin gadhiifamen umurii 33 kan ta'e Obbo Gaareyev jaalallee isaa duraanii Aadde Kaaraagilaanovaatti akka aare hime. Kunis, sababa ''irra-deddeebbiin waan na arrabsiteefi na salphisteefi,'' jedheera. ''Kana obsuu hin dandeenye,'' jechuun dubbate. Qorattoonni durumaa akka jedhanitti, viidiyoon yeroo isheen baddee turtetti waraabame jaalalleen ishee duraanii kuni yeroo mana ishee seenee bahu akka agarsiisu himanii turan. Garuu, yeroos ajjeechaa kanaan shakkamuu isaa waan dubbatan hin qabani. Akka miidiyaan Raashiyaa 'Moskovsky Komsomolets' jedhamu gabaasetti Aadde Kaaraagilaanovaan nama biraa waliin jaalala kan eegalte yoo tahu silaa Kibxata darbe  gara Neezarlaand dhaqxee guyyaa dhalootaa ishee kabajuuf turte. Maddi oduu Raashiyaa RIA jedhamu akka gabaasetti immoo namni jaalallee isheetin jedhe kuni torban muraasa dura eegale ishee waliin mul'ataa ture. Dubbii himaan ministeera dhimma keessaa Raashiyaa, Iriinaa Voolk, poolisiin ajjeechaan erga raawwate guyyoota muraasa booda Obbo Gaareyev gaafachuu eegale. Miidiyaa hawaasummaa Inistaagiraamii irratti baay'ee kan beekamtu dubartiin kuni suuraalee ishee hordoftoota ishee 85,000 ol ta'anif qooddi turte.


Dubartiin dhiira dirqamaan ni gudeeddii, seerri maal jedha?

Yeroo dhiirri tokko dubartii tokko waliin fedhiishee malee saal-qunnamtii rawwate dirqisiisanii gudeeduu jedhama. Yoo dubartiin tokko dhiirri tokko fedhiisaa malee ishee waliin saal-qunnamtii akka raawwatu dirqisiifte ammoo maal jedhama? Kun akka seera Inglaandiifi Weelsitti dirqisiisanii gudeeduu miti, garuu akka barreessaan qorannoo haaraa dhimma kanaarratti qoratte jettutti diqisiisanii gudeeduu ta'uu qaba. Qorattuun Mana Barumsaa Seeraa Yunvarsiitii Laakaaster Dr. Si'obhaan Wiir dirqisiisanii gudeeduu/dirqamaan fedhii malee saal-qunnamtii raawwachuu UK keessatti bara 2016-7 qorannoo gaggeessitedha. Qorannoo kanaaf, odeeffannoon karaa toora interneetaatiin dhiirota 200 irraa walitti qabameera. Qorannoo hayyuun kun dhiyeenya gaggeessite torban kana keessa maxxanfameera. Gaaffiifi deebii fuulaafi fulatti dhiirota 30 ta'an waliin Caamsaa 2018 fi Adoolessa 2019 gidduutti taasifameen haala fedhii malee dirqisiifamuun saal-qunnamtii raawwachuun keessatti raawwatamus sakkata'eera qoranichi. Kanuma waliinis miidhaawwan qaqqabaniifi deebiiwwan qaamoleen haqaa yakkawwan akkasiif deebii kennanis ilaaleera qorannoon kun. Dhiironni qorannoo kanarratti hirmaatan hunduu maqaa isaanii beeksisuu hin barbaanne garuu tokko  Joon ofiin jedheera. Joon akka jedhutti, mallattoon jalqaba haadha warraa isaarratti arge wanti jiru akka sirrii hin taane argarsiiu yeroo isheen amala dhabuun of miidhuu jalqabdu akka ture dubbata. Mudannoowwan adda addaa sosodaachisoo ta'an irratti arguun booda gara wallaansaatti ishee akka geese hima. Abbaa warraafi haati warraa kun saatii fudhatanii rakkoo miidhama qoor-qalbii jiraachuu malu ilaalchisee saatii dheeraaf marii gaggeessaniiru. Tilmaamaan turtii ji'a ja'aan booda of miidhuu dhiistee, akka fedha Jooniif ta'utti of leenjisuu yaaluu jalqabde. Gaaf tokko garuu, "Osoon mana keessa taa'aa jiruu kushiinaa/alawaada keessaa dhuftee funyaan koo keessa akka malee na kabaltee kokkolfaa fiigde," jedha Joon. "Achumarraan miidhaan irra deddeebiidhaan uumamuu jalqabe." Hakiima Waliigalaa isheerraas gorsaafi wallaansa argachuudhaaf yaaltee, jedha Joon.  Hanga tokkos gorsa argattee, beellama irratti argamuu baattus gara ogeessa xiinsamuu/qoorqalbiittis ergamte. Yeroo bakka hojiisheetii galtu, "yeroo baayyee saal-qunnamtii raawwannu malee jetti," jedha. "Hanga ani yeroo isheen hojiidhaa galtuutti ishee sodaadhutti miidhaa geessisaa turte." Yeroo tokko Joon wayita hirribaa ka'u harki mirgaasaa sibiila miila sireetti hidhamee of arge.  Achumaan meeshaa sagalee guddiftuu siree cinaa jiru fudhattee  mataa keessa isa dha'uu jalqabde. Akkuma harki isaa tokko kun kaaboon hidhamee jirutti  akka inni saal-qunnamtii raawwatuuf dirqisiisuu yaalte. Sodaafi dhukkubbii keessa ta'ee, Joon fedhiishee kana guutuu hin dandeenye ture. Kanarraan kan ka'e, isa rukkutuudhaan osoo isa hin hiikiin walakkaa saatiidhaaf akkuma hidhametti tursiifte.  Isaan booda ammoo maaltu akka ta'e waa'ee dubbachuu didde. Isaan booda osoo baayyee hin turiin ni ulfooftee miidhaa geessisuun ishees ni xiqqaate. Erga daa'imni dhalatee booda garu, Joon akkuma yeroo kaanii yeroo hirribaa ka'u harki isaa kaaboon sireetti hidhamee of arga. Isaan booda jedha namni kun, haati warraasaa kun dirqamaan qoricha Viagara jedhamu saal-qunnamtii irratti nama jabeessu nyaachistee, dirqamaan isa wagaate. "Waanta ta'u kana kanan gochuu danda'u tokkollee hin jiru," jedha namni kun. "Yeroo ammamiif akka ta'e kanan hin beekneef gara kutaa keessatti qaama dhiqatanii deemeen taa'e…isaan booda ammoo darbii gara olii jirurraan gadi bu'e.  Yeroo ani gara manaatti seenu jalqaba kan isheen naan jettu, 'Hirbaataaf maal qabna?'" Joon waanta isa mudatu kana yeroo namatti himu, namniyyu akka isa hin amanne dubbata. "Maaliif mana dhiistee hin deemtu jedhanii na gaafatu.  Egaa, manichi kan ani ijoollee kootiif bitedha.  Akkasumas rakkoon maallaqaas ni jira. Maallaqaafis jecha gaa'ela kana keessatti hidhameen jira," jedha. "Ani yeroo hundaa nama na amanu hin qabu sababiin isaas, yoo kan gootu dhabdellee, deebistee ofirraa hin rukkuuttuu?'  jedhu.  Kana yeroo baayyee nan dhaga'a. Ta'us garuu dubbachuu isaa malee gochuun isaa akka nama dhibu nan beeka. "Osoon dhiisee yeroodhuma sana baqadhee nan hawwan ture garuu maal godhu malee." Katee Siilveriifi Aleeksi Iskiil ammo BBC Sounds podcast irratti waa'ee qorannoo dirqamaan gudeeduu Si'obhaan Wiir irratti haasa'an. Dhimoonni seenaa Joon muuxannoowwan dhiirota biroo Dr. Wiir gaaffiifi deebii taasifteefiin irra deebiyee dhiyaateera. Argannoo qorannooshee keessaa tokko namoonni yakka dirqisiisanii gudeeduu ("forced-to-penetrate" (FTP)) kana raawwatan yeroo hedduu dubartoota/haadha warraadha ykn jaalallee/haadha warraa duraaniidha. (Qorannoon ishee kan irratti xiyyeeffate dirqisiisanii gudeeduu dhiiraafi dubartoota dabalatudha). Muuxannoon miidhaa mana keessatti qaqqabu irratti beekamu yeroo baayyee gama tokkeedha. Namoonni gaaffiifi deebiirratti mudannoo isaanii dubbatanis, yeroo rakkoo isaanirra ga'e wayita dubbatan namni akka isaan hin amanne dubbatu. "Itti gammaduun sirra jira ykn ta'uu baate ammoo yeroodhuma sana gabaasuun sirra jira,"  jechuun kan qondaalli poolisii itti hime tooko dubbata namni tokko. Hirmaataan biraa akkas jedhe: "Waa'ee kanaa dubbachuudhaaf ni sodaanna, nama qaanessallee. Yeroo waa'ee kanaa dubbannus namni nu hin amanu sababiin isaas nuti dhiirotadha.  Dhiirarra akkamiin miidhaan ga'uu danda'aa? Mee isa ilaalaa, inni dhiiradhaam." Argannoon Wiir biroon kanneen armaan gadii qabata: •Dhiironni yeroo baayyee muuxannoo miidhaa dirqisiisanii gudeeduu/saal-qunnamtii ni qaaneffatu-miidhaa mana keessatti isaanirra ga'u osoo akka miidhaa saal-qunnamtii/dirqisiisanii gudeeduu maqaa hin dha'iin gabaasu •Dhiibbaan fayyaa sammuu baayyee hamaa ta'uu ni danda'a, kunis dhibee sammuu mudannoo hamaa booda uumamu (post-traumatic stress disorder), yaadawwan diraa'uufi saal-qunnamtii irratti dadhabuu •Dhiironni tokko tokko irra deddeebiin akka miidhaaf saaxilaman gabaasu-tokko tokko ijoollummaatti miidhaa saal-qunnamtii keessa darbuu, kanneen biroos namoota rakkoo qaqqabsiisaniin miidhaan dirqamaan saal-qunnamtii raawwachuu keessa darbaniiru •Baayyeen isaanii ammoo poolisii, sirna haqa yakkaafi seera irratti akka malee ilaalcha gadhee qabu Ilaalcha duraan ture qorannoon Wiir dhara taasisee tokko, dhiironni qaamaan jajjabaatoo waan ta'aniif dubartoonni dirqisiisanii gudeeduu/saal-qunnamtiif dirqisiisuu hin danda'an kan jedhudha. Kan biraan ammoo, dhiironni carraawwan dubartoota waliin saal-qunnamtii taasisan hunda akka gaarii ta'etti/poozetiiva ta'etti fudhachuudha. Ilaalchi sadaffaan, dhiironni qaamni saalaa isaanii yoo ka'ee dhaabbate saal-qunnamtii raawwachuu qabu kan jedhudha. Wiir akka jettutti, "qaamni saalaa ka'ee dhaabbachuun deebii hooksuudha." "Dhiironni yoo sodaachifaman, haaran, xiichaman, kkf qaamni saalaa isaanii akka dhaabatu ykn dhaabatee turu gochuu ni danda'u," jetti. "Dubartoonnis yeroo gudeedamanitti miira saal-qunnamtiif deebii akka kennan qorannoon ni agarsiisa. (Fkn. orgasm) sababiin isaas qaamni isaanii walitti dhufeenya qaamaaf deebii kenna.  Kun dhiiraafi dubaraaf lamaan isaaniif dhimma ilaallatu ga'umsaan irratti dubbatamnedha garuu  waan kana irratti ragaan ifa ta'e jira." Qorannoo Wiir bara 2017 keessatti namoonni hirmaatan baayyeen  dirqamaan gudeedamuu/saal-qunnamtii raawwachuu (FTP) kan isaan mudate erga dhugaatii baayyee dhuganii boodaafi yeroo waanta ta'u dhaabuu hin dandeenyedha. Warra qorannoo haaraa keessatti hirmaatan keessaa tokko waan isa mudate ibsa. Guyyaa tokko dubartoota tokko waliin erga mana dhugaatiifi sirbaa halkanii turee machaa'uun booda, qoricha salphaatti nama gudeeduu dandeesisudha jedheen shakku naaf kenname.  Akka jedhutti namni kun isaan booda saal-qunnamtii fedhii isaa malee akka raawwatu dirqame. Namni biraan ammoo akkamitti dirqamee fedhii isaa malee saal-qunnamtii akka raawwatuuf dirqame yeroo ibsu; yeroo barataa turetti yeroo boqonnaa Gannaa hojiirra osii jiruudha. Dubartiin isa waliin hojjettu tokko xalayaa barataan kun hiriyyaa isaa dhiiraa tokkoof barreesse argitee, yooo ati ana waliin hin ciistu ta'e ati warra dhiiraafi dhiiraan waliin saal-qunnamtii raawwatanidha jedheen si qabsiise jechuun isa doorsisuu dubbata. Wiir akka jettutti hirmaattonni qorannoo dhiyeenya kanaa garri caalan fedhii isaanii malee saal-qunnamtii akka raawwatan taasifamuu keessa darban akka 'gudeedamuutti ilaalu;  isaan keessaa gariin ammo akka seera Ingilaandiifi Weelsitti ammo akka dirqamaan gudeedamuutti hin ilaalamu jedhanii sodaatu. Hawaasni Biriitishis waan akkasii kana akka dirqamaan gudeedamuutti hin ilaalan jedhanii sodaatu. "Waa'ee jaallalleen ofii duraanii akka dhugdee machooftu si taasisuun dirqamaan si raawwachiisuun si gudeeduun dhiirummaa ilaaludha, mitiiree? Jedha hirmaataa keessa tokko. "Yeroo gara mana dhugaatii deeman, kan ati beekuu qabdu, isheen xiqqoo machaa'uu qabdi, xiqqoos taxabachuufi mimiriixofuu dandeessi. 'Akka! Oh kun hedduu gaariidha! Ani waan akkanaa nan jaalladha!' Lakki, kanammaa hin gootu, ati kan hin gootu.  Wanti kun akka ati yaaddu miti." Waraqaawwan Wiir keessa tokko keessatti, kan mata-dureen isaa "Oh, ati dhiira,  akkamitti dubartiidhaan dirqamaan gudeedamta, kun waan badaahda". Kana keessatti akka agarsiistetti kutaawwan biyyaa US baayyee keessatti dirqamaan gudeeduun hiika bal'aan kennameeraaf; kunis saal-qunnamtii fedhii malee jechuudha. Awustiraaliyaa kutaa biyyaa Viktooriyaa keessatti ammoo yakki addaa "sossobanii/dholodholanii gudeeduu/saal-qunnamtii raawwachuu dirqamaan gudeeduudha." Yaadawwan furmaataa saddet qorannoo dhiyeenya kanaan  kennaman keessaa tokko  seera  dirqisiisanii gudeeduu akka dhimmoota fedhii malee dirqamaan saal-qunnamtii raawwachuu (Forced-to-penetration (FTP)) hammatu taasisuudhaaf "dhimmamee ilaalamuu" barbaacjisa.


Himatni dirqiin gudeeduu Neymaarirratti banamee ture adda cite

Poolisiin Braaziil taphataan Kubbaa miilaa beekamaan biyyattii Neymaar, yakka dirqiin gudeeduu raawwateera jedhamee itti shakkamee qorachaa ture ragaa argachuu hin dandeenye jechuun himaticha adda kute. Waajirri Abbaa Alangaa biyyattii dhimmicha irratti murteen dhuma akka kennamu gara abbaa Alangaa himaticha baneetti ni dabarsa. Dubartiin dhiira dirqamaan ni gudeeddii? Paastariin Kooriyaa yakka dirqiin gudeeduu raawwate adabame Qorannoon kan  eegale moodeeliin lammii Braaziil Najiila Triindad ji'a lama dura hoteela Fraans magaala Paariis keessatti argamutti taphataan kubbaa miilaa kun na miidhuuf yaaleera jechuu ishee hordofeeti. Neeymaar himatani kun dhara, dorsifamaan tures jedheera. Dhimmichi Braazilitti ilaalamuun miidiyaalee biyyattiif oduu guddaa ta'eera. Murtee alanaa kanarratti murtee poolisii keessa galuu waan hin feeneef yaada hin laannuu jedheera dubbii himaan taphataa kanaa. Taphataan gatii mi'aa kilaba biyya Fraans kun ji'a darbe marsaalee miidiyaa hawaasummaa isaarratti viidiyoo daqiiqaa 7 gadhiisuun dirqiin gudeeduun himatamuufi wanti inni raawwate tokko akka hin jirre beeksiseera. Sana boodas moodeeliin yakkichi narratti raawwatameera jettu Najiilaan, televizyiinii tokko waliin gaaffiifi deebii gochuun viidiyoolee sagalee guddaan wayita walitti muggutan agarsiisu gadhiifteetti. Poolisiin dhimmicha hordofaa ture, viidiyichi maqaa xureessuu malee ragaa waan ta'uu of keessaa waan hin qabneef maqaa balleesuun ishuma deebisee himateera jedha AFP'n. Abbaan seera guyyoota 15 booda dhimma kanarratti murtee dhumaa kenna.


Reeffi namaa gommaa xiyyaaraa keessaa argame

Buufata Xiyyaaraa Gaatwiik kan Landanitti argamutti reeffi namaa tokko kofa gommaa xiyyaaraa keessaa argame. Reeffi dhiira bifti isaa gur'acha ta'e kun xiyyaara Daandii Qilleensaa Tui jedhamu magaalaa guddoo Gaambiyaa, Baanjul irraa ka'ee gara buufata xiyyaaraa Suussex Lixaatti balali'ee keessatti argame. Poolisiin Sussex  akka jedhetti reeffi namicha kanaa kan argame gaafa Mudde 7 naannoo sa'aatii  04:00 GMT  irratti ture. Dubbi-himaan Buufata Xiyyaaraa Gaatwiik akkas jedhan: "Kun oduu baayyee nama gaddisiisudha.  Maatiifi hiriyyoota nama lubbuun darbee kanaaf jaajjabina hawwina." Dubbi himaan Daandii Qilleensaa Tui ammoo, "Gaafa Mudde 7 reeffi namaa Daandii Qilleensaa Tui Gaambiyaa irraa gara Landanitti balali'e keessaa erga argamee booda aanga'oota waliin ta'uun qorannoo gaggeeffamaa jiraachuu mirkaneessuun barbaada. "Gadda guddaa nutti dhagahame ibsuu barbaadna," jedhan. "Qodaalonni qorachaa jiru waan ta'eef HM Coroner'f gabaasni ni qophaa'a ," jedhe poolisiin Sussex. Dubbi-imaan mootummaa Gaambiyaa gama isaatiin akka jedhetti, namni lubbuun darbee kofa gommaa xiyyaaraa keessaa reeffi isaa argame kun eenyu akka ta'e adda hin baafamne garuu dhiira bifti isaa gur'aacha ta'eedha. Xiyyaaraan balaliin Gaambiyaa irraa gara UKtti taasifamu fageenyi isaa mayila 2,760 ykn kiiloomeetira 4,444 ta'e kallattiidhaan taanaan  yeroo baayyee sa'aatii ja'aafi walakkaa fudhata. Namoonni qaama xiyyaaraa keessa dhokatanii biyyaa ba'uuf yaalan UK keessatti du'anii kan argaman hedduudha. Bara 2001 reeffi dargaggeessa umuriin isaa 21 ta'e Mohaammad Ayaz jedhamu Paakistaanirraa UK dhufe argamee ture. Dargaggeessi kun bakka konkolaataa dhaabbatu buufata xiyyaaraa Heathrow'tti dhiyootti damee  Hoombeez kan Riichmoond keessa jiru keessatti argame. Kun osoo hin ta'iin waggaa afur dura ammoo,  namni biraan qaama xiyyaaraa keessa dhokatee baduuf ture xiyaara irraa kufee lubbuun dabeera. Bara 2007 keessa ammoo reeffi dargaggeessa tokkoo xiyyaara Biriitish Ayirway irratti gommaa xiyyaarri ittiin qubatu keessatti argameera. Kun kan ta'e Los Anjels keessatti ture. Hagayya 2022 ammoo reeffi nama tokkoo kofa gommaa xiyyaaraa  Keep Tawon irraa dhufee Heathrow qubate  keessatti argameera. Ji'uma itti aanu ammoo, namni maqaan isaa  Jose Matada umuriin isaa waggaa 26 ta'e Mozaambikirraa dhufe lixa Landan Mortlake keessatti argame. Namni kun Angoolaa irraa dhufaa osoo jiruu xiyyaara irraa kufee bakka baayyee madaa'uun lubbuun darbe.

Balaawwanii fi mudannoowwan imala qilleensaa


Xiyyara Airbus Beluga bakakkaan yeroo rukkutu viidiyoon waraabame mul'ise

Viidiyoon kaameraa qaama xiyaaraa irratti tolfameen waraabame tokko xiyyaarri akka addunyaatti isa guddaadha jedhame yeroo bakakkaan dha'u agarsiise. Xiyyaarri guddichi kun buufata xiyyaaraa Hawaarden Welish irraa akkuma balali'uuf ka'een osoo baayyee hin turiinidha kan bakakkaa(qaqawween) rukkutame. Xiyyaarri Airbus Beluga kun bakakkaan rukkutamus garuu balali'uu isaa battalumatti hin dhaabne. Gabaasaaleen miidiyaa hawaasummaa irraa bahan akka jedhanitti yeroo xiyyaarri kun bakakkaatiin dha'ametti ifti guddaan akkuma balaqqiseen qaqqawween rifaasisaa ta'e guddaa tokko dhaga'ameera. Jeettiin bifa qurxummuu guddaa qabu kun guutummaa addunyaarra qaama xiyyaara biroo deddeebisuun beekama. Xiyyaarri bakakkaan rukkute kun nagumaan Jarman keessa qubachuu danda'eera. Airbus waan mudate kana ilaalchisuun ibsa kenneen rukkuttaan bakakkaa 'taatee baramaadha'  jechuun xiyyaarichi rukkutames akkuma karoorfameen gara Hamburg, Jarmanitti qajeeleera jedhe. Hojiiwwan gurguddoo Airbus Beluga keessaa tokko baallee xiyyaaraa A350 jedhamu bakka itti omishamu Broughton fi Flintshire irraa fuudhee gara bakka itti xiyyaaratti tolfame Toulouse geessa. Erga bakakkaan sun qaqqabee yeroo gabaabaatiif ifti isaa dhaamee turus osoo hedduu hin turiin deebiyeera jedhameera. "Bakakkaan mudachuun kun aveeshinii keessatti mudachuun baramaa waan ta'eef xiyyaarri kun balalii isaa itti fufuun bakkuma karoorfameef qaqqabeera." Isaan booda ammoo akkaataa adeemsa hojii keessatti istaandardii guutamuu qabuutiin, xiyyaarichi balalii itti aanu osoo hin jalqabiin ni sakata'ama.


Dorgomaan pirezidaantii Panaamaa hilikooptarrisaa bosona keessatti kufee miidiyaa hawaasaarratti birmannaa gaafate

Panaamatti namni siyaasaa pirezidaantummaaf dorgomaa jiru osoo helikopitara dhuunfan imalaa jiruu bosona keessatti kufee "naaf birmadhaa" jechuun karaa miidiyaa hawaasaa waamicha dhiyeeffate. Dimiitrii Filoores nama siyaasaa yoo ta'u, filannoo pirezidaantummaa Panaamatti bara 2024'tti gaggeeffamuuf kaadhimamaa dhuunfaa ta'ee dorgomuuf fedha akka qabu beeksisee ture. Dimiitriin helikoptarri isaa bosona guddaa keessatti erga kufeen booda, bakka helikopitarri isaa itti kufte taa'ee viidiyoo of waraabuun akka isa baraaraniif waamicha dhiyeeffate. Dimitriin kan kufe bosona lixa Panaamaa bakka bosonni heddu itti argamuu fi gaarreeniin marfametti. Dimitrii Filoores dabalatee helikopitaritii keessa namoonni jaha kan turan yoo ta'u, baay'en isaanii madaa'uu Dimirii waamicha karaa viidiyoo waraabe gadi lakkiseen ibseera. Viidiyoo inni waraabe irratti Dimitriin, "Helikoparattiin caccadeetti. Galata Waaqayyoo hundi keenya lubuun jirra" jechuun dubbata miira dhukkubbii dhageessisaa. "Maaloo gargaarsa nuuf erga. Miilli fi harki kunoo na cabee jira," jechuun gargaarsaaf iyyata Dimitriin. Naannoo helikopitarri isaan baattee itti kufte sana naanna'ee yeroo viidiyoo waraabu, helikoptarri isaa caccabdee fi dameen mukkeetii caccabee mul'ata. Viidiyicha irratti helikoptarri isaa ol fageenya meetira 1, 400 irra osoo jirtuu akka caccabde dubbata. Garuu maaltu sababa akka ta'ee fi bal'ina isaa waan dubbate hin qabu. Abbaan Taayitaa Balalii Panaamaa ibsa kara Tiwiitaraa baasen, bakki helikptarittiin itti kuftee caccabde adda baasuu isaa fi hojiin namoota kana baraaruu itti fufee jiraachuu dubate. Dimitriin ogummaadhaan nama seeraa yoo ta'u, filannoo bara 2024'tti Panaamaa kessattu gaggeeffamuuf jiruun dhunfaadhaan dorgomee Pirezidaantii biyyattii ta'uu barbaada.


Ibiddii saafaa Kaalifoorniyaa mukeen gurguddoo addunyaa kanaa balaaf saaxile

Balaan ibiddaa Ameerikaa bulchiinsa Kaaliforniyaatti hammaate gosa  mukkeen gurguddoo ‘sequoias’ jedhamanifi paarkii biyyaleessa Yoosimiiti jedhamu keessatti argaman dhabamsiisuu mala yaaddoo jedhu uume. Balaan ibiddaa kun sa’aatii 24’n darbe keessatti lafa duran gube dacha ta’urratti kan babal’ate yoo ta’u, amma yoonaatti lafa heektara 1,591 gubeera. Hojjattootni ibidda dhaamsan, muka addunyaarrati isa guddichaa fi akkasuma mukkeen diddiimoo jedhaman keessa isa hunda caala dulloomaa ibiddi akka hin gubne balaarraa eeguuf lafa haalli teessuma isaa mijata hin taane keessatti hojjataa jiru. Jirattoonni fi namoonni kaampii ijaarratanii naannoo balaan ibiddaa itti qaqqabe buufatan naannichaa baafamaniiru. Aarri ibiddaa gurraachi naannicha bahu qulqullina qilleensa naannichaa balleessuun, miidhagina paarkichaallee hube. Balaan ibiddaa kun Adoolessa 7, 2022 kan qabate yoo ta’u, muka guddicha umrii wagga 3000tti dhiyaatu qabu dabalatee mukkeen gurguddoo’ sequoias’ jedhaman 500 ta’an kanneen bakka Mariposa Giroovi jedhamutti argaman mancasuu mala yaaddoo jedhu uume. Ammaaf mukkeen kana keessa kan balaa ibiddaan manca’e hin jiru. Biiroon To’annoo Balaa Ibiddaa fi Aviyeeshinii Yoosimiiti jiidhinsi naannichaatti dabaluudhaan, akksuma boba’a naannichaa fageessuun’’ dammaqinsaan eegna’’ jedhe. Balaan ibidda Woosh barn kun amma yoonaatti namoota 1,600tti dhiyaatan  naannichaa kan godaansise yoo ta’u, hawaasa Wawonaa paarkicha keessa jiraatan fi namoota kaaampii yeroo naannoo Wawonaatti dhaabbatan dhibbaan lakka’aman naannichaa buqqiseera. Balaa ibiddaa kana waanti kaase qoratamaa jira. Hojjattoonni yeroo balaa akka himanitti, haalli qilleensaa ho’aafi gogaan balaa ibidda kana to’achuurratti gufuu ta’era. Mukti sanyiin isaa ‘sequoias’ kessa tokko kun addunyaa keenyaarratti muka isa hunda caala guddaadha. Mukti  guddichi kun m83 (faana 275) kan dheeratu yoo ta’u, hundeen muka kanaa m11 ol bal’ata. Mukkeen kun haala adda ta’een dheedheeroo yoo ta’an, hanga umrii waggoota 3,000tti dhiyaatu lafarra jiraachuun isaanii waantota dachee keenyarratti umriin raagaan keessa tokko isaan taasisa. Mariposaaa Giroviin seenaa Ameerikaa keessatti bakka seena qabeessa yoo ta’u, yeroo jalqabaatiif iddoo miidhagaa uumamaan argamu mootummaan federaalaa Ameerikaa kunuunsuun hawaasni akka itti gargaaramu fi akka iddoo bashannanaatti eegamuuf murteessedha. Seera kunuunsaa kana Pireezidantii duraanii Ameerikaa Abiraaham Linkanitu bara 1864 akka ragga’uuf mallatteesse ture. Bara darbe mukkeen diddimoo fi gurguddoo ’sequoias’ jedhaman hedduun Kaalifoorniyaa keessatti balaa ibiddaatiin manca’uu isaanitu yaadatama. Qondaatoonni Ameerikaa akka jedhanitti, amma bara kanaatti balaan ibiddaa 35,000  kan qaqqabe yoo ta’u,  balaan kun kan eegameen oli jedhameera.


Itoophiyaan gabaasa xumuraa qorannoo balaa xiyyaaraa Boeing 737 ifa goote

Ministeerri Geejjibaa fi loojistiksii Itoophiyaa guyyaa har’aa balaa xiyyaaraa Booying 737 bara 2019 lubbuu namoota 157 galaafate ilaalchisuun gabaasa marsaa xumuraa baaseera. Akka gabaasa kanaatti, maddi balaa rakkoo sirna to'annoo xiyyaarichaati. Gabaasichi, seensariin kaattuu bitaa xiyyaarichaa (Angle of Attack (AoA)) akkuma xiyyaarri lafaa ka’en rakkoo godhatee daataa dogongoraa gara kutaa to’annoo balaliitti erguu eegale. Kunimmoo sirna to’annoo xiyyaarichaa MCAS jedhamu jeequun akka balaan dhaqqabu taasise jedhe. Ministirri Geejibaafi Lojistikii Itoophiyaa Aadde Daagmaawit Mogas gaazexeessitootaaf gaafa Jimaataa akka dubbatanitti, qorannichi ogummaa balalistootaa irratti gaaffii kaase hin qabu. Qorannichi ‘’hojjettoonni xiyyaarichaa kan ga’umsa qabaniifi ragaas qaban,’’ ta’u irra gahu dubbatan. Xiyyaarichis balaliif balaa akka hin taane irra gahamuullee dubbatan. Xiyyaarri Itoophiyaa waggaa sadii dura Finfinneedhaa ka’ee gara Naayiroobii osoo imalaa jiru ture balalii daqiiqaa jaha booda kufee caccabuun namoota 157 kan galaafate. Kannen balalii sanarra turan keessaa kan hafe hin jiru. Namoonni du’an lammiilee biyyoota 35’ti. Balaan kuni A.L.I Bitootessa 10 bara 2011 guyyaa Dilbataa ganama Godina Shawaa Bahaa, Aanaa Gimbichuu naannoo Tulluu Farraa jedhamuuttidha. Waggaa darbe dhaabbati xiyyaaricha oomishu Boeing, badii raawwateef itti-gaafatama fudhateera. Balaa xiyyaaraa Itoophiyaa dura balaan walfakkaataa xiyyaara Indoneeshiyaa Boeing 737 Max ta’e irratti qunnameera. Balaan xiyyaaraa Itoophiyaatti mudate akkaataa oomisha xiyyaaraa Boeing irratti gaaffiin akka ka’uufi hanga qorannoon xumuramutti addunyaa guutuutti gosi xiyyaarichaa akka hin balaliine taasifamee ture. Baatii Fulbaana keessa Boeing himannaa balaawwan xiyyaaroota 737 MAX lubbuu namoota hedduu galaafatee irratti dhiyaateef odeeffannoo dogongoraa invastarootaaf kenne jedhamuun adabbii doolaara miiliyoona 200 akka kanfalu murtaa'eera. Xiyyaarawwan 737 MAX erga balaawwan lamaaniin lubbuu namoota 346 galaafateen booda baatiiwwwan 20'f hojiin ala akka ta'aniif godhamaniiru. Itoophiyaanis erga qorannoon taasifamee booda waggaa darbe Guraandhala keessa gosa xiyyaarichaa hojiitti deebiste. Qorannoowwan kana dura ifa ta'anis badiin xiyyaaricha ta'u akeekanii ture.


Xiyyaara ‘sammuu dubbisu’ hojjechuuf UK, Xaaliyaaniifi Jappaan wal-ta'an

Ministirri Muummee Yunaayitid Kingidam (UK) Riish Sunaak biyyi isaanii xiyyaara hubannoo nam-tolchee [Artiifishaal Intelijens] (AI) fayyadamu baayyee ammayya'aa ta’e hojjechuuf Xaaliyaaniifi Jappaan waliin qindoomina uumuu ibsan. UK'n gurmaa’ina kana keessa galuun ishee lammileen biyyattiif carraa hojii uumuun alatti tumsa nageenyaa biyyoota sadan gidduu jiru jabeessa jedhameera. Jeettiin waraanaa sammuu namaa dubbisa jedhame biyyoonni sadan kunneen waliin hojjechuuf jiran kun walakkaa bara 2030 irraa kaasee tajaajila kennuu jalqaba jedhameera. Jeettiin waraanaa Teempast jedhamu kun  jeettiiwwan Taayifuun jedhaman yeroo ammaa kana tajaajila kennaa jiran bakka bu’uudhaan  misaa’eloota ammayaa akka Suuppar-soonik jedhaman hidhachuu danda’a jedhameera. Jeettiiwwan ammayyaa kun fiichariiwwan (filannoowwan) dabalataa qabaachuu danda’u keessaa tokko paayilatoonni hojiin yoo itti baayyate ykn waan isaan muddu keessa yoo galan filannoo kennuufiif kan isa dandeessisu hubannoon nam-tolchee itti tolfameeraaf. Gara fuula duraattis sirna jeettii waraanaa irratti fooyya’insa taasisuun barbaachifnaan appilikeeshinii interneeta irraa buusanii akkuma bilbila irratti salphaa ta’a jedhameera. Teekinooloojii baayyee walxaxataafi cimaa ta’e kana milkeessuuf maallaqa guddaa kan gaafatu waan ta’eef biyyoonni kunneen waloomuuf murteessan. Jeettii waraanaaa kana hojjechuu keessatti waloomuuf filatan. Ijaarsa jeettii waraanaa kana irratti dhaabbanni Mistibuushii warra Jappaan kan hirmaatu yoo ta’u, kampaaniiwwan gurguddoo akka Boeing ta’aniif motora kan dhiyeessu Roolis-Rooyis ammoo Teempast Jeettiif motora hojjechuudhaaf itti-gaafatama fudhateera. Dhaabbanni  Faransaay, UK fi Xaaliyaan MBDA jedhamu meeshaa waraanaa omishu gama isaatiin misaa’eloota Jeettii irratti hidhaman dhiyeessa. Biyyoonni biroos pirojektii kanatti makamuu danda’u. Faransaay, Jarman fi Ispeen dizaayina kan ofii isaanii hojjechaa kan jiran yoo ta’u, Ameerikaan ammoo qofaa jeettii waraanaa ammayyaa kan mataa ishee gabbifataa jirti. Yunaayitid Kingdam ijaarsa jeettii waraanaa ammayyaa kana keessatti hirmaattuu ta’uun ishee nageenya ishee mirkaneessuun olitti carraa hojii hedduu uumuufi meeshaa waraanaa biyyoota alaatti erguudhaan diinagdee biyyattii keessatti gahee guddaa bahachuu danda’a. Ministirri Muummee Riish Sunaak qindoomina biyyoota kanneen har’a ifa taasisu jedhamee eegamaa kan jiru yoo ta’u, bulchiisni isaanii nageenya Yunaayitid Kingdamiif xiyyeeffannoo guddaa kan kennu ta’uu dubbataniiru. Yunaayitid Kingidamiifi michoonni ishee, yaaddoon nageenyaa tekinooloojii walxaxaa ta’een deeggarame nu mudachuu danda’a jechuun, yaaddoo sana hir’isuuf bu’aawwan tekinooloojii akka Teempar ni barbaachisu jedhaniiru.


Somaaliyaatti xayyarri namoota 30 fe’ee deemu osoo bu’uuf jedhuu kufee caccabe

Xayyaarri buufata xayyaaraa magaala guddoo Somaaliyaa Mogadiishotti osoo bu’uuf jiru kufus balaan namarra gahe hin jiru jedhame. Xayyaarichi yeroo kufu sana namoota 30 fe’ee ture jedhame. Bakka xayyaarrichi itti kufetti balaan abiddaa mudachuu irraa kan ka’e aarri guddaan samii gahee mul’ata. Hojjattoonni itti balaa abiddaa hatattamaan bakka buufata xayyaaraa balaan itti mudate qaqqabuun tattaaffii godhaniin abiddicha dhaamsuu danda’aniiru. Xayyaarichi erga kufee booda garaan isaa ol garalee suura irraa mul’ata. Angawaan biyyattii tokko akka jedhetti, xayyaarichi kan Daandii Xiyyaara Jubaa yoo ta’u balalii biyya keessatiin magaala Baayidowaa irraa ka’e gara magaala guddoo Somaaliyaa Moqadiishoo deemaa ture. TVn biyyaalessaa Somaaliyaa aangawoota daandii xayyaara biyyattii waabeffachuun akka gabaasetti namoonni xayyaaricha keessa turan hundi baraaramaniru. Sababni balaa kanaa garuu hanga ammaatti waanti ifa ta’e hin jiru.


Xiyyaarri waraanaa lama agarsiisarra turan qilleensarratti walitti bu'anii caccaban

US, Teksaas keessatti Xiyyaaronni waraanaa lama qilleensarratti osoo agarsiisarra jiranii walitti bu’uun caccaban. Xiyaaronni kunneen kan durii bara Waraana Addunyaa II turan yoo ta’u, agarsiisa guyyaa kabaja gootota Jimaata gaggeeffamerratti ture. Viidiyoon waraabame akka agarsiisutti xiyyaaronni lamaan osoo ol hin fagaatiin walitti bu’anii booda xiyyaarri inni tokko qilleensumarratti bakka lamatti cabe. Walitti bu’uu isaa hordofee ammoo battalumatti arraba ibiddaatu lafatti osoo kufuu mullisa. Xiyyaarota walitti bu’an lamaan keessaa tokko Boeing B-17 Flying Fortress kan jedhamudha. Lamaan isaanii agarsiisa waraanaa gootota bara Waraana Addunyaa II durii yaadachuuf Dalaas keessatti gaggeeffamaa jiru irratti hirmaachaa turan. Namoota hangamtu xiyyaarota lamaan keessa ture kan jedhu baramuu baatus, namoota balaa kanaan du’an lama garuu maqaan isaanii barameera. Waldaan Gamtaa Paayilatoota [Allaayid Paayilats Assooseeshin) jedhamu kan paayiletoota Daandii Qilleensaa Ameerikaa bakka bu’a akka ibsetti, miseensonni isaa duraanii Teerii Barker fi Leen Ruut jedhaman namoota balaa xiyyaarri walitti bu’uu isaatiin uumame kanaan du’aniiru. Bulchiinsi Aveeshinii Federaalaa ammoo xiyyaaronni kunneen lamaan qilleensarratti walitti bu’anii caccabuu isaaniitiif sababa ta’e qorachaa jiraachuu Sambata himeera. Sagantaa agarsiisaa guyyoota sadiif Guyyaa Goototaa kabajuuf qophaa’e kana namoonni 4,000 hanga 6,000 ta’an daawwachaa turan. “Akka malee gaddisiisaadha,” jedhan Kantiibaan Dalaas Eriik Joonsan balaa mudate kana yeroo ibsan. “Viidiyichi baayyee qalbii nama cabsa. Maaloo lubbuu har’a maatii keenya bashannansiisuufi barsiisuuf jedhanii qilleensarra bahanii wareegaman kanaaf kadhadhaa,” jechuun tiwiit godhe Kantiibichi. Lakkoofsi namoota du’anii ammatti kan hin mirkanoofne yoo ta’u, namoonni lafarra turan keessaa garuu kan miidhame hin jiru. Weebsaayitiin sagantaa kanaa akka ibsetti xiyyaaronni baayyeen Sambata agarsiisa balali’uuf qophaa’anii turan. Waraana Addunyaa II (WW2) irratti xiyyaarri waraanaa B-17 bomber jedhamtu waraana qilleensarraa Jarman waliin ture irratti gahee quddaa qabdi ture. Gosti xiyyaaraa waraanaa biroon WW2 irratti faayidaarra oolte kan P-63 Kingcobra jedhamtu yoo taatu, Humna Waraanaa Sooviyeeti qofatu itti gargaarame. B-17 yeroo baayyee garee namoota afurii hanga shanii kan qabattu yoo taatu, P-36 garuu paayiletii tokko qofa qabatti.


Raashiyaan xayyaara waraanaa UK cinaatti misaa'ela dhukaaste

Galaana Bilaak Sii gubbaatti xayyaarri waraana Raashiyaa kan UK cinaatti misaa'ela dhukaasuu ministeerri ittisaa UK ibse. "Taaten hamaan" kun gaafa Fulbaana 29 daangaa qilleensa idil-addunyaa keessatti raawwachuu ministeerri ittisa UK Been Waalas himan. UKn akka jettetti xayyaarri waraana Raashiyaa kan UK RAF jedhamu cinaatti misaa'ela kan dhukaase osoo UKn daangaa qilleensa Bilaak Sii to'ataa jirtuuti. Raashiyaan gama isheetin "rakkoo teekinikaa" irraa kan ka'e taaten kun mudachuu ibsite.  \n\nUKn waan mudate kana akka Raashiyaan "itti yaaddee goote" jettee, akka hin fudhanne garuu ammoo akkaataa gochaa Raahshiyaatti wantoonni akkamitti tasa rakkoo guddaa uumuu akka danda'an miseensota paarlaamaa UKtti himan Been Waalas. Xayyaarri UK RAF RC-135 Rivet Joint jedhamuu fi hojii to'annootif Bilaak Sii tti bobba'e, ji'a darbe keessa xayyaarota waraanaa Raashiyaa SU-27 jedhaman lama wajjin walitti dhufan. Taatee kanaan xayyaarri waraana Raashiyaa xayyaara basaasaa UK cinaatti misaa'ela gadi lakkise. Ministeerri Ittisaa UK akka jedhanitti yeroo sanatti xayyaarota waraanaa Raashiyaa SU-27 lama ta'anii bobba'an keessaa tokko xayyaara UK irraa fageenya baay'ee dhiyoo irratti misaa'ela gadi dhiise. Been Waalas taatee uumame kanaan yaadda'uu isaaniin ministeera ittisaa Raashiyaaf xalayaa barreessanii akka turanis himan. Raashiyaanis xalayaa Onkoloolessa 10 ministeera ittisaa UKtiif deebisteen dhimmicha qorattee xayyaara ishee "rakkoon teekinikaa" mudatee akka ture ibsite. Taaten uumames daandii qilleensa idil-addunyaa irratti ta'uu Raashiyaan amanteetti jechuun dubbatan Been Waalas.


Balaan ibiddaa akkamiin dursanii to'atu? Yoo mudate ammoo maaltu gorfama?

Finfinneefi magaalota Itoophiyaa adda addaattii balaan ibiddaa irra deddeebiin lubbuu namaafi qabeenya galaafate mudachuu itti fufeera. Kanaaf sababi lakkoofsi namoota meeshaalee elektirikii fayyadaman dabaluu, hanqina of eeggannoofi kaan ta'uu Dubbii Himaan Komishinii Ittisa Ibiddaafi Hooggansa Sodaa Balaa bulchiinsa magaalaa Finfinnee Obbo Nigaatuu Maammoo himu. Magaalaa Finfinneetti baatiiwwan sagal darban balaa ibiddaa mudatan keessaa 90% kan mudatan hanqina of eeggannoon ta'uu dubbatu. Dhibbantaa 10 immoo rakkoo humnaa oliin ta'uu BBC'tti himan. Rakkoo of eeggannoon mudatan keessaa 85.5% kan caalu akkaataa shuboon elektirikii itti diriirfame waliin akka walqabatu himan. Komishiniin Ittisa Ibiddaafi Hooggansa Sodaa Balaa bulchiinsa Magaalaa Finfinnee balaawwan tasa mudatan to'achuurratti hanqina qaba jedhamuun qeeqama. Garuu rakkooleen biroos jiru. Manneen walitti dhihaatanii ijaaramuu, daandiin mijataa ta'uu dhabuu, manneeniifi gamoowwan balaa ibiddaa ittisuuf haa toluun ijaaramuu dhabuunis rakkoo biraati. Dhaabbati isaanii buufata sagal akka qabuufi buufata tokkotti konkolaattonni ibidda to'achuuf oolan afur akka jiran kan himan Obbo Nigaatuun, ta'us guddina magaalattii waliin gahaa miti jedhu. Akka fakkeenyaatti gamoo guddicha Baankii Daldalaa Itoophiyaa dhihoo eebbifamerra osoo balaan ibiddaa dhaqqabee meeshaa ittiin to'atu akka hin qabne himan. Gamooni kuni lafarraa 209.15m kan dheeratu yoo ta'u, darbiiwwan 53 qaba. Gamoon baankichaa tekinolojii osoo balaan hin dhaqqabiin hubachiisu akka qabu himu. Gamoowwan kaan yoo balaan dhufe karaatti bahaniifi to'atan akka hin qabne dubbatu. Baay'ee isaaniif meeshaan ibidda dhaamsu tolfamuufis baay'een isaanii hin dalagani jedhu ogeessi kuni. Biyyoota guddatanitti xiyyaaraan balaa ibiddaa ka'e dhaamsuun waan baramedha. Waajjirri Muummee Komishinii Ittisa Ibiddaafi Hooggansa Sodaa Balaa bulchiinsa Magaalaa Finfinnee yeroo ijaaramu bakka helikooftarri qubatu tolfamee ture. Haa ta'u malee, dhaabbatichi helikooftara hin qabu jedhan Obbo Nigaatun. Balaa ibiddaa Finfinnee qubatuun ala paarkileetti yeroo balaan ibiddaa mudatullee xiyyaarri itti dhaamsan dhibuun rakkoo ta'ee tureera. Komishinichatti ogeettii olaantuu kan ta'an Aadde Immabeet H/Mikaa'el dursa hawaasi hubannoo qabaachuu qaba jechuun gorsu. Dhaabbileeniis biratti osoo balaan qunname karaatti ittisuun danda'amu qophaa'uu akka qaban himu. Kuni meeshaalee gamoowwan itti ijaaraman akka dabalatu dubbatu. Warshaaleen, baankiiwwaniifi kaan meeshaan dheedhii isaan irraa ijaaraman tajaajila keennanirraa adda ta'uu qaba jechuun himu. Gamoowwan yeroo ijaaraman karaatti ibidda dhaamsuun danda'amu, waan ittii dhaamsan, meeshaa balaa dursee hubachiisu tolchuufi kanas kan hordofan ogeeyyii qopheessuun akka barbaachisu himan. Yoo balaan mudatees karaa miliqan, balbala itti bahan, balbala ibiddi hin gubne qabaachuufi kaanis akka barbaachisu eeru. Mana keessas yoo ta'e manneen akka walitti aananii hin ijaaramne gochuu, of eeggannoon silindarii gaazii fayyadamuu, sokkeetii elektirikii erga itti dhimma bahan booda buqqisuu fa'I gorsu. Erga balaan ibiddaa qaqqabeen booda waanuma argameen ibidda dhaamsuuf yaaluun dura ka'umsa isaa baruun barbaachisaadha. Meeshaaleen ibiddii ittiin dhaamu kanneen dhaabbilee gurguddoo irratti qabsiifamanis haaluma tajaajilawwan gamoowwan irratti kan hundaa'e waan ta'eef, ibiddi wayita ka'utti oggeessootaan fayyadamuun caalaa barbaachisaadha. ''Balaan mudatu hundi wali hinfakkaatu'' kan jedhan oggeessi tun, kanaafu ibiddi hundi meeshaa wal fakkaatu balleessuun hindanda'amu jedhu. Ibidda bishaaniin, foomii, kaarboondaayikosaayid fi daakuu kemikaala gogaan balleessuun danda'ama jedhu. Kunneenis haaluma ibiddaa irratti hundaa'un faayidaarra kan oolfaman. Fakkeenya ibiddi kan ka'ee buufata boba'aa, mana dhugaatii, mana zayitaafi dibataa, bakka haalluun itti omishamuufi gurguramutti yoo ta'e, bishaaniin dhaamsuuf yaaluun hin baasu. Ibidda bakka dhangala'aan boba'u danda'u jiruutti ka'e balleessuuf harka 90 foomiitti fi harki 10 bishaan fayyadamuun gaariidha. Bakka wanti gogaan boba'u jiruutti ammo bishaan fayyadamuun gorfama. Dhaabbilee faayinaansi, baankii, mana kitaabaa, mana kuusaa, muziyeemii fi bakkeewwan galmeen kuufamaniitti ibbiddi kaanaan kaarbondaayi oksaayid fayyadamuun barbaachisaadha. Ibiddi wayita ka'uutti ibidda dhaamsuuf hunduu hirmaachu qabaa? Ibidda sadarkaa kamirratti argamutu oggeessa malee baduu danda'a? Namoonni bakka ibiddi itti ka'e jiran maal gochuu qabu? Oggeettiin tun akka jedhaniitti, balaan ibiddaa sadarkaa sadiitu jira. Tokko jalqabbii yoo jedhamu, kaan ammo guddina irra kan jiruufi ibidda du'e jedhama. Waan ta'eefu namoonni mana jireenyaa ykn dhaabbata ibiddi itti ka'e keessa jiran balleessuu kan danda'an ibidda sadarkaa jalqabbii irratti argamudha. Ibiddichi kan babal'ataa jiru yoo ta'e garuu namoonni bakka ibbiddii itti ka'e sana dhiisanii bahuun bakka tokkootti walitti qabamuun dhaabbata to'annoo balaa ibiddaatiif bilbilu qabu. Balaan akkas wayita mudatuutti oksijiinii gara manaa seenu hir'isuufi ibiddii akka hin babal'anne gochuuf karraaafi foddaa cufanii bahutu gorfama. Wayita balaan mudatuutti namoonni ni nahu. Tarii waan raawwatan jalaa badu danda'a. Kanaafuu murte lubbusaanii balaaf saaxilu murteessu danda'u. Bakka tajaajjilli balaa ibiddaa dhaamsu jiruutti bilbiluun barbaachisaadha. ''Yeroo balaatti dursi lubbuu namootaatiif kennamu qabaata,'' jedhu oggeettiin tun. Namni hafe yoo jiraatees odeeffannoo kennuu, seensaafi karra bahaa agarsiisuun hojjatootta yeroo balaa gargaaruun barbaachisaadha jedhu. Magaaloonni fi ollaawwan jireenyaa babal'ataa jiru. Haata'u malee, gamoowwan manneen jireenyaa namoonni hedduun keessa jiraatan dabalatee gamoowwan motummaa wayita ijaaramaniitti dhimmoota of eeggannoo nageenyaatiif barbaachisan xiyyeeffannaa keessa hin galchan. Irra jiraan isaanis karaa wayita balaattii ittiin miliqamu hin qaban. Kaan isaaniis meeshaan balaa ibiddaa ittiin balleeffamu hin jiru. Keessattuu ollaawwan jiraattonni madda galii gadaanaa qaban baay'ee kan walitti siqaniifi balaa to'achuuf kan hin mijoofne akkasumas daandii keessoo kan hin qabneedha. Haalli kunis balaan lubbuu namootaafi qabeenyaa irra gahu akka cimu taasisa. Haata'u malee, dhiheenya kana keessa qaamolee dhimmisaa ilaallatu waliin ta'un hir'ina kana guutuuf hojjatamaa kan jiru yoo ta'u, xiyyeeffannaa olaanaan kennamuuf akka qabaatu yaadachiisu oggeettiin tun.


Boeing fi Airbus tekinooloojiin 5G yaaddoo nageenya xiyyaaraa ta’a jechuun US akeekkachiisan

Gaggeessitoonni dhaabbata xiyyaara omishan addunyaa gurguddoo lama— Boeing fi Airbus sodaa nageenya xiyyaaraaf qaa irraa ka'uun tajaajila tekinooloojii 5G amma gadhiisuurra akka tursiifamuuf mootummaa US gaafatan. Xalayaa mootummaaf barreessaniin gaggeessitoonni kunneen tekinooloojiin 5G kun, “industirrii aveeshiniirratti  miidhaa guddaa qaqqabsiisu qaba,” jedhan. Kanaan dura yaadoon C-Band spectrum 5G waayelees elektirooniksii xiyaaraa jeequu mala jedhu ka’aa tureera. Dhabbanni telekoom gurguddoo AT&T fi Verizon Amajji 5 iraa kaasanii tekinooloojii 5G kana hojii jalqabsiisuuf jiru jedhameera. “Gidduu seenuun 5G xiyyaarri haala nagaa ta’een dalaguu isaa baayyee miidha,” jedhan gaggeessitoonni Boeing fi Airbus Dave Calhoun fi Jeffrey Knittel xalayaa waloo Tajaajila Geejjibaa USf barreessaniin. Xalayaan isaan barreessan kun qorannooo garee daldalaa Ayirlaayens for Ameerikaa  jedhamuun gaggeeffame eereera. Akka argannoo qorannaa kanaatti, osoo danbiiwwan 5G Bulchiinsi Aveeshinii Federaalaa (FAA) bara 2019 keessa hojiirra oola ta’ee, balaliiiwwan imaltootaa 345,000 fi balaiiwwan kaargoo 5,400 ta’an akka duubatti harkifatan, kallattii isaaniirra maqan ykn haqamu ture. Industiriin aveeshiniifi Bulchiinsi Aveeshinii Federaalaa (FAA) US carraa 5Gn meeshaalee xiyyaaraa eensetiiv ta’an akka raadiyoo meetira altiitiyudii gidduu seenuuf carraa guddaa qaba jechuun soda qaban kaasaniiru. “Airbus fi Boeing US keessatti industirii aveeshinii keessatti warra gahee qaban biroo waliin ta’uudhaan carraa tekinooloojiin 5G altimeetira raadiyoo xiyyaaraa gidduu seenuu inni qabaatu irratti hojjechaa turaniiru. “Carraa balaa jiraachuu malu ittisuudhaaf Yaadni Furmaataa Nageenya Aveeshinii ilaalcha keessa akka galuuf Qajeelcha Geejjibaa Usf dhiyaateera.” Ji’a kana keessa FAAn qajeelfamawwan nageenyaa akka tekinooloojiin 5G gidduu-seenuun akka balali’insi karaarraa maqfamu taasisa jechuun osoo Amajji 5 irra 5Gn hin gadhiifamiin dura odeeffannoo dabalataa akka dhiyeessu himeera. Sadaasa keessa dhaabbileen telekomii AT&T fi Verizon tajaajila C-Band waayerlees  jalqabuuf turanhanga Amajji 5tti  kan tursiisan yoo ta’u, giddu-seentummaa tekinooloojiin kun uuma daangessuuf tarkaanfiiwwan of eeggannoo tolchineerra jedhu. Gareewwan industirii aveeshinii ammoo tarkaanfiiwwan jedhaman gahaa miti jedhu. Fakkeenyaaf, Airbus fi Boeing buufataaleen xiyyaaraafi bakkeewwan biroo murteessoo ta’an keessatti tatamsa’inawwan tekinooloojii bilbila harkaa daangessa jedhan gama isaaniitiin dhiyeessaniiru.


Boeing maatiiwwan miidhamtoota balaa xiyyaara Itoophiyaa waliin waliigalteerra gahe

Dhaabbanni Boeing maatiiwwan balaa xiyyaataa Itoophiyaa Boeing 737 Max bara 2019’tti lubbuu namoota 157 galaafate waliin waligalteerra ga’eera. Kampaaniin xiyyaara omishu kun du’a namoota kanaaf itti gaafatamaa ta’uu isaa akka amane ragaaleen mana murti Chikaagoorraa argame ni ibsa. Abukaatootni maatiwwan namoota miidhamanii, Boeing ammayyuu wanta uumameef “guutummatti itti gaafatamaa” ta’uu isaa ni fudhata jechuun waliigaltee kana akka tarkaanfii ijootti simataniiru. Waligalteen kun maatiiwwan US ala jiran, biyyoota akka Itoophiyaafi Keeniyaa jiran, karaa manneen murtii USn akka beenyaa argataniif karaa bana. Beenyaan kun mana murtii biyyaa isaaniitti gaggeeffamuurra, USttii gaggeeffamuun isaa bu’aa qabeessadha. Sababiin isaas yoo biyyaa isaaniitti gaggeeffame haalli isaa cimaa ta’uufi maallaqi beenyaaf kaffalamus baayyee xiqqaachuu danda’a. UK irraa Mark Peegram, kan ilmi isaa Sam balaa kanaan lubbuun isaa darbe, “Nuuf waanti guddaan Boeing balleessaa kanaaf Daandii Qilleessaa Itoophiyaa ykn paayileetota himachuu dhiisee balleesicha amanuu isaadha… akka isaan harka kennatan barbaadne,” jedha. Harmeen Saam, Debiin, akka BBC’tti himtetti : “Beenyaa nuuf kaffalamuun nuti maqaa Saamiin gargaarsaaf gumaachuudha. Kun wanta nuti gochuu barbaannuufi wanta Saam akka nuti goonuuf barbaadudha,” jetteetti. Yeroo balaan kun uumametti, xiyyaarri Boeing 737 Max , xiyyaaraa Boeing baayyee gurguramaa turedha. Ta’us garuu ji’oota shan keessatti balaan hamaa lama – balaa Daandii Qilleensa Itoophiyaa fi kan Lion Air Jet Indooneeshiyaa- uumamuun isaa xiyyaarichi rakkoo cimaa akka qabu agarsiiseera. Xiyyaarri kunneen, hanga qorannoon geggeeffamutti ji’oota 20f balalii irraa dhorkamanii turan. Ta’us garuu erga dhaabbatichi sooftiweerii isaa irratti jijjiirama guddaa uumeefi leenjii dabalataa kennee booda xiyyaarotni kun balalii deebi’anii eegalaniiru. Waligalteen Chikaagoo, Ilenooy, bakka wajjirri muummee Boeing jirutti gaggeefame kun, karaa itti kaffaltiin beenyaa ittiin gaggeefamu bana. Waliigaltichi sadarkaa beenyaa maatilee miidhamtootaaf keennamu addatti ibsuu baatuus, hanga isaa fi adeemsoota gara fulduraa irratti daangaa ni kaa’a. Oggeessotni seeraa, waligalteen kun carraa hoggantoonni ammaa ykn duranii mana murtiitti dhiyaachuu isaanii ni hir’isa jedhu. “Boeing maatiileen namoota balaa kanaan lubbuu isaanii dhabanii akka beenyaa sirrii fi madaalawaa ta’e argatan goochuuf kutateera,” jechuun dhabbatichi ibsa baaseen eerera. “Itti gaafatamummaa fudhachuun, waligalteen Boeing maatilee waliin taasise qaamoleen hundi xiyyeeffannoo isaanii maatilee hundaaf beenyaa sirrii ta’e adda baasuu irratti akka taasisaniif gargaara.” Abukaatooonii maatilee ibsa baasaniin, waliigaltee kanaan, Boeing “xiyyaarri 737Max rakkoolee miidhaa uuman qabaachuu isaa amanee, balaa uumameef qaamolee biro kamuu himachuuf yaalii akka hin taasisne,” waliigaleera jedhan. “Kun maatilee Boeing irratti akka haqi gaggeeffamu barbaadaniif waan guddaadha, sababiin isaa seeraa Ilenooy jalatti hundi isaanii wal qixxummaan akka ilaalamanii fi beenyaa sirrii argatan taasisuun, kanumaan ammoo waliigaltee ykn dhaddachaanis haata’u waligaltee xumuraa irra akka ga’an taasisa,” jechuun abukaatoonni ibsaniiru. Amajjii keessa, Boeing Waajjira Haqaa US waliin walii galtee taasiseen, addabbii maallaqaa doolara biiliyoona 2.5 fi balaa xiyyaara 737 Max kamiinuu uumameen beenyaa kafffaluuf walii galeera. Odeeffannoo walfakkaatan:


Waraana Tigraay: Xiyyaarri Tigraay keessatti kufe rukutamee osoo hin taane 'rakkoo tekinikaan' jedhame

Xiyyaarri waraanaa Itoophiyaa Roobii darbe Tigraay keessatti kufe finciltootaan rukutamee osoo hin taane 'rakkoo tekinikaa' isa mudateen ta'uu dubbi himaan Raayyaa Ittisa Biyyaa Koloneel Geetinnet Adaanee BBCtti himan. Humnoonni TPLF meeshaa waraanaafi loltoota uffata loltummaa Ertiraa uffatan qabatee balali'aa osoo jiruu xiyyaara kana rukutanii kuffisuu ibsanii turan. Koloneel Geetinnet Adaanee garuu BBCf akka ibsanitti xiyyaarri kufee caccabe kun rakkoo tekinikaa isa mudateen akka ta'edha. "Akka gareen finciltootaa kun jedhanitti osoo hin taane, akkuma xiyyaarota warra kaan mudatu xiyyaara kanalleen sababii rakkoo tekinikaa isa mudateen kufe," jechuun dubbatan qondaalli kun. Dubbi himaan Raayyaa Ittisaa kun, xiyyaara kufe kana waliin walqabatee miidhaan qaqqabe yoo jiraate ammoo yeroo dhiyoo keessatti akka ibsan eeruun dhimma kanarratti ibsa bal'aa kennuurraa of qusataniiru. Torban darbe keessa Tigraay keessatti waraanni cimaan gaggeeffamaa turuu kan himame yoo ta'u, humni qilleensaa Itoophiyaas bakka gabaatti haleellaa raawwachuun namoota nagaa baayyee ajjeesuufi madeessuun himatameera. Haata'u malee, raayyaan ittisaa haleellaan sun kan qiyyaafate bakka gabaatti osoo hin taane finciltootarratti jechuun himannaa isarratti dhiyaate fudhatama hin qabu jedheera. Xiyyaarri kufee caccabe kun Hercules C-130 kan jedhamu yoo ta'u, meeshaafi namoota kan deddeebisudha. Bakka itti kufeerraa suura caccabaasaati jedhame agarsiisu guyyoota muraasa dura finciltoonni TPLF qoodaa turaniiru. BBCn suuraawwaniifi viidiyoowwan caccabaa xiyyaarichaa agarsiisan kan qorate yommuu ta'u, namoonni viidiyoo sanarraan dubbachaa osoo jiranii dhaga'aman akka jedhanitti bakki isaa Kibba-lixa Maqaleetiin kiiloomeetira 25 fagaattee kan argamtu Adii Qahaalaa ta'uu agarsiisa. Humnoonni TPLF waraana raayyaa ittisaa mootummaa waliin taasisaa yeroo jiranitti xiyyaaricha rukutanii akka kuffisan ibsanillee, raayyaan ittisa biyyaa garuu rakkoo tekinikaatiin kufe jechuun haaleera. Haata'u malee, xiyyaaricha keessa namoonni meeqa akka turan wanti ibsame hin jiru. Humnoonni waraana Tigraay keessatti qooda fudhatan hundumtuu yakkawwan ajjeechaa jumlaafi sarbama mirgoota namoomaatiin yeroo himatamaa jiranitti lolichi deebiyee hammaachuun isaa hawaasa idil-addunyaaf yaaddoo uumeera. Naannoo Tigraay bakkeewwan gara garaatti humna mootummaa Federaalaafi finciltoota gidduutti lolli cimaan gaggeeffamaa jiraachuu gabaasaaleen torban darban keessa bahan ni mul'isu. Humni TDF jedhee of waamu magaalota naannichaa hedduu akka qabate kan ibse yoo ta'u, namoonni ijaan arganis loltoonni bakka gara garaa keessa socho'aa jiraachuu BBCtti dubbatan. Humni ittisaa mootummaa Federaalaa garuu injifannoo gareen kun argadhe jedhu oduu sobaati jechuun fudhatama dhabsiiseera. Dubbi himaan raayyaa ittisa biyyaa Koloneel Geetinnet Adaanee lolli cimaan akka ture mirkaneessanii, lolli gaggeeffames gaggeessitoota qabuuf jedhan. Dubbi himaan kun itti dabaluun, oduun finciltoonni magaalota qabanneerra, meeshaaleefi loltoota booji'anneerra jedhu sobadha jedhan. Jalqaba ji'a Sadaasa darbe haleellaa TPLF buufata humna waraanaa biyyaa Tigraay keessa jirurratti haleellaa raawwachuu hordofee, mootummaan loltoota Ertiraa waliin ta'uun tarkaanfii fudhateen paartii naannicha bulchu TPLF aangoorraa ari'uun injifannoo labsuun isaa ni yaadatama. Lolli osoo hin jalqabamiin dura TPLF jijjiirama siyaasaa MM Abiy gaggeessan waliin walqabatee waldhabdee cimaa keessa kan galanii turan yoo ta'u, haleellaan buufata waaraanaa biyyaa Kaaba jirurratti raawwatame walitti bu'insichi akka jalqabamuuf sababa ta'eera. Lola ji'a saddeet dura jalqabame kanaan namoonni kumaan lakkaa'aman ajjeefamanii miliyoonaan kan lakkaa'aman ammoo buqqa'uu isaanii gabaasni dhaabbileen gargaarsaa ni mul'isa. Lola kana hordofees, naannicha keessatti ummanni miliyoona shan ta'an gargaarsa nyaataa kan isaan barbaachisu yommuu ta'u, namoonni 350,000 ol ta'an ammoo beela'aa akka jiran Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii torban darbe keessa ibsee ture.


Qondaalli Madagaaskaar balaa xiyyaaraa booda sa'aatii 12'f bishaan daakuun lubbuun ba'an

Ministirri Poolisii mootummaa Madagaaskaar erga xiyyaarri galaanatti kuftee caccabdee booda sa'aatii 12'f bishaan daakuun lubbuun ba'an. Osoo helikooptaraan hojii lubbuu baraaruu irratti bobba'anii jiranii balaan kun kan isaan mudate qondaalli mootummaa Madagaaskaar kun, ''yeroon an itti du'u waan hin geenyeefin hafe,'' jedhan. Qondaaltonni nageenyaa biroon isaan waliin turan lamas balaa xiyyaaraa kana jalaa lubbuun hafaniiru. Gareen qondaaltonni nageenyaa kun kaaba-baha biyyattii bakka bidiruun itti dhidhimuun namoonni hedduun dhabaman irra marsuun hojii lubbuu baraaruu hojjechaa turan. Balaa bidiruu kanaan yoo xiqqaate namoonni 39 du'uu qondaaltonni biyyattii ibsaniiru. Pirezidantiin Madagaaskaar Andirii Rajoyelinaa kanneen lubbuu dhabaniif gaddasaanii ibsanii, Aab Gellee fi qondaaltota nageenyaa biroo lameeniin ammoo simatanii jajjabeessaniiru. Balaan xiyyaaraa kun akkamiin akka mudate ifa miti, garuu Aab Gelleen akka jedhanitti erga balaan mudatee booda, ''halkan kaleessaa sa'atii 7:30 irraa hanga ganama har'aa 7:30 tti'' bishaan daakaa turan. Garmalee qorruu irraan kan hafe balaan homaatuu qaamasaaniirra akka hin geenye himan qondaalli kun. "Haala kiyya kana ilaalchisee viidiyoo waraabame maatiinkoo, hiriyoonni koo, akkasumas qondaaltonni mootummaa akka arganin fedha. Lubbuun jiraachuu koo, nagaa ta'uu koo akka argan nan barbaada,'' jedhan qondaalli kuni. Qondaalli poolisii Zaafisambatiraa Ravoyaviiy AFP'tti akka himanitti Aab Gelleen teessuma helikooptaraa tokkotti fayyadamuun bishaanirra yeroo dheeraaf turan. "Namni kun yeroo hundaa ispoortiidhaan of ijaara, cimaadha. Hanga ministeera ta'utti of ijaareera. Amma akka nama waggaa 30'ti. Haala hammaataa dandamatee dabarsuudhaan beekama,'' jechuun jajan. Aab Gelleen osoo Hagayya darbe ministeerummaan hin muudamin duraan waggoota kurna sadiif poolisii keessa hojjechaa turan.


Lammileen Keeniyaa paayileetota bubbee hamaa keessa xiyyaarota qubachiisan leellisaa jiru

Lammileen Keeniyaa paayiloota lama Daandii Qilleensaa Keeniyaa keessa  hojjatan kanneen xiyyaarota bubbee hamaa ‘Eunice‘ jedhamuufi Awuroopaatti ka’e keessa nagaan qubsiisuu danda’an gama toora intarneetiin  leellisaa jiru. Balaliistuun xiyyaaraa jalqabaa Ruut Karahurii kan jedhamtu xiyyaara buufata xiyyaaraa Landanitti argamu Heezroow jedhamu kan haala qilleensa hamaa sana keessatti nagaadhaan qubsiifte. Paayileetiin biraa Kiliiv Nyaachiyoo jedhamu ammoo xiyyaara buufata xiyyaaraa Skipool jedhamu kan magaalaa Amesterdaamitti argamu keessa haala qilleensaa bubbee hamaa qabu keessa kan qubsiisuu danda'e. Aadde Ruut Karahuriin wayita xiyyaaricha obonboleettii hamaa sana keessa qubsiiftu viidiyoon kallattiin waraabamee tamsaafama kan ture wayita ta’u, namoonni miliyoonaan lakkaa’aman daawwataniiru. Paayileetiin Keeniyaa kun gara boodaarra gabbiinaa xiyyaaraa keessaa gargaara ishee Ayoob Harunan waliin viidiyoo akka itti qubsiisan ibsu waraabuunis gadhiisaniiru. Aab Nyaachiyoon xiyyaaricha kan qubsiise sababii haala qilleensaa hamaatiin xiyyaarri mi’a fe’u buufata xiyyaaraa Skipool qubachuu dhiisuu isaa hordofeetu. Lammileen Keeniyaa Sambattan lamaan darban  paayletota lamaan galateeffachaa turaniiru. ‘’Bubbee cimaan hamaan kun harka caalaa kutaalee Awuurooppaa miidhe. Kaappiteen Kiliiv Nyaachiyoo  xiyyaara 787 Amisterdaam qubsiisuun hojii boonsaa hojjatan. Baga gammaddan!’’ jedhan Hogganaa ‘Central Bank’ Keeniyaa Paatrik Joorogee gama toora tiwitira isaanitiin. ‘’Kabajaan guddaan Kaapteen Karahuriif, paayilota biroof garaa garummaa koorniyaa malee kaaniif kaka’uumsa taati. Kabajaan Daandii Qilleensaa Keeniyaa kan namoota gahuumsaa fi oguummaa qaban kana leenjiiseef,’’ jedhe Daandiin Qilleensa Keeniyaa (KQ) ergaa fuula timiitara isaarratti baaseen, hojii Kaappiteen Ruut Karahuriin ogummaa adda ta'een bubbee hamaa Eunice jedhamu keessatti xiyyaara KQ100 B787 itti-aanaa paaiylatii ishee waliin ta'uun Buufata Xiyyaaraa Heezroow nagaan qubachiisuu isheetiif hedduu itti boonneerra jedhe.


Balaa Xiyyaaraa: Daarikterotni kaampaanii Boeing balaa dhaqqabee tureen himatamuuf

Daarikterootni boordii kaampaanii Boeing balaa xiyyaaraa lama 737 Max dhaqqabeef abootii qabeenyaa dhaabbaticha keessaa qooda qabaniin himatamuuf jedhe abbaan seeraa US. Morgaan Zurni akka jedhetti, balaan jalqabaa sirna nageenyaa qaama xiyyaarichaa ilaalchisee ''akeekkachiisa cimaa'' boordichi ilaaluun furuu qabu ture, garuu itti dhiisan. Miidhamtootni sirriin warra lubbuu dhabanii fi maatii isaaniiti. Garuu investerootni kaampaanichaas ''doolaara biliyoona hedduu dhaban.'' Boeing ''tarkaanfiiwwan itti aanaan nan ilaala,'' jedhe. Abbaan seeraa Delaware murtii isaa irratti: Ija namoota maatii isaanii dhabaniin maal na dhibdee wayii fakkaates, seerri bulchiinsa dhaabbilee miidhamaan biraa akka jirus ilaalaa. Boeing akka dhaabbataa fi qooda fudhattoota isaa jechuudha. ''Abbootiin qabeenyaa qooda keessaa qaban gara mana murtii kanaa dhufanii daarikterootnii fi ofiserootni Boeing nageenya imala xiyyaarichaaf waan murteessaa ilaaluu dadhabuun gati dhaabbatichaa fi qooda fudhattootaa tiksuu hin dandeenye jechuun himatan.'' Balaan xiyyaaraa Indooneezhiyaa fi Itoophiyaa bara 2018 fi 2019 dhaqqabe namoota 346 galaafachuun  balaliin xiyyaara Boeing 737 Max akka adunyaa guutuu irraa ugguramu taasise. Qorannoon booda irra akka agarsiisetti sirna to'annoo balalii kan tahe MCAS rakkoo akka godhate ibse. Ji'a Amajjii keessa Boeing odeeffannoo sirna to'annoo balalii qondaalota nageenya balalii jalaa dhoksuun akka balaan dhaqqabu taasise jedhamuun himannaa yakkaa irratti dhiyaateef doolaara biliyoona 2.5 kaffale. Garuu ammayyuu maatii miidhamtootaa fi abbootii qabeenyaa kaampaanicha keessaa qooda qaban irraa himanni irratti dhiyaatee jira. Kibxata kaleessaa Itti aanaan Chaansileraa Zuurni himanni miseensa boordii irratti dhiyaate biraan itti fufa jedhe. Qoodni namootni kaampaanicha keessaa bitaa turan erga balichi dhaqqabee gadi bu'eera. Ammayyuu akka duraatti hin deebine. Dubbii himaan Boeing ''Manni murtii himatichi sadarkaa jalqabaa kana darbuun akka banamu eeyyamuu isaatti gaddineerra. Guyyoota itti aanaan keessatti yaada jiru itti dhiyeenyaan madaaluun tarkaanfiin itti aanu maal akka tahu ilaalla.'' US keessatti Max akka balaliitti deebi'u Sadaasa bara 2020 keessa eeyamameef ture. Amajji bara kana keessa ammoo Awurooppaa fi Kanaadaa keessa. Chaayinaa keessatti ugguramema hafe. Balichi kaampaanii Boeing adabbiidhaan gara doolaara biliyoona 20 dhabsiise. Kun baasii kaanii fi ajaja kennamee ture akka haqamu gochuun.


Balaa xiyyaara waraanaa Ameerkaa Nooriweeyitti mudateen namoonni afur du'an

Xiyyaarri waraanaa Ameerikaa tokko kaaba Nooriweeyitti kufee caccabuun namoonni keessa turan arfanuu du'uun gabaafame. Xiyyaarri qabeenyaa garee humna galaanaa Ameerikaa taate kunis Jimaata darbe wayita kuftee caccabdetti shaakallii Nato keessatti hirmaataa turte. Xiyyaarichi bulchiinsa baadiyyaa Nooriweeyitti, magaalaa Bodoo irraa gama kibbaatti kan kufe yoo ta'u, sababii qilleensa hamaa tureetiin hilikooptaroonni bakkicha qubachuu hin dandeenye. Haata'u malee gareewwan konkolaatawwan cabbii irra imalaniitti fayyadamuun guyyaa Sanbataa bakka balaa itti mudate qaqqaban. "Namoonni xiyyaaricha keessa turan arfanu du'usaanii yoo beeksifnu baayyee gaddina,'' jedha ibsi poolisiin biyyatti kenne. Itti dabaluunis kanneen balaa kanaan du'an arfanu lammiilee Ameerikaa ta'u poolisiin mirkanneesse. Qorannoon madda balaa adda baasuuf gaggeeffamuuf tures sababii qilleensa hamaatiin kan dhaabbate yoo ta'u, poolisiin garuu tokkicha qilleensi fooyyofnaan deebiinee qoranna jedheera. Xiyyaarri waraanaa MV-22B Osprey kuftee caccabdees shaakkallii Nato 'Cold Response' jedhamuun beekamu irratti hirmaataa turte. Shaakkalichi biyya miseensa Nato taate Noorweey ittisuuf miseensoota qopheessuuf kan qophaa'e ture jedhameera. Innis looltoota 30,000 kanneen biyyoota miseensaa 27 irraa babahan kan hirmaachisudha.


Xiyyaarrii waraanaa Filippiin kufee caccabuun namoota 45 galaafate, hedduun lubbuun hafan

Xiyyaarri waraanaa imaltoota keessaa irra caalaan isaanii loltoota ta'an 92 qabatee balalii'aa ture kibba Filiippiiniitti kufuun caccabuun yoo xiqqaate 45 lubbuu dhaban. Bakka xiyyaarichi itti kufee odola Jooloo irrattidha. Kanneen lubbuun hafan ammoo hospitaala waraanaa dhiyeenyatti argamuutti geeffamaniiru. Xiyyaarri C130 Hercules, jedhamu wayita buufata Jooloo qubachuuf jechaa tureetti lafa qubannaarra darbuun balaan irra qaqabuu, Barreessaan Ittisaa Delfin Loreenzaanaa himan. Caccabaa xiyyaarichaa irraa ibiddiifi aarri mul'ataa ture jedhame. Xiyyaarrii akka lakkoofsa sa'aatii biyyattiitti gara 11:30 (03:30 GMT) irratti magaalaa Jooloo irraa fageenya kilomeetira muraasarratti kufe kunis, loltoota Kaagaayaan De Oro irraa fuudhee gara odola kibbaatti argamtu Mindaana'otti geessaa ture. ''Lafa irra qubannaa erga dogongoree booda deebisee humna argachuuf yaaluurreen garuu qaqqabuu hin dandeenyee,'' jechuun ture Janaraalli duree humnoota waraanaa Sobejaanaa gaazexeessitootatti kan himan. Xiyyaarichi rukutamee ta'usaatiif mallattoonni agarsiisuu homtu hinjiru jedhan qondaaltonni. Akkuma hojiin baraarsaa raawwatameen dhimmicharratti qorannoon ni eegalamas jedhan. Namoonni xiyyaaricharra turan hedduun loltoota dhiheenya kana leenjii waraanaa bu'uraa ta'e xumuran ta'u AFPn gabaaseera. Eejjansiin midiiyaa motummaa biyyattii suuraawwan caccabaa xiyyaaraa ibiddaan boba'aa jiru lafa bosonaan kan gamoowwan baayyeetti dhiyaatee jiru agarsiseera.


Air India: Viidiyoon xiyyaara riqicha Indiyaa jalatti danqame agarsiisu akka ajaa'ibaatti qoodame

Viidiyoon xiyyaarri Air India tokko riqicha magaalaa guddoo Inidiyaa, Delhii keessa jiru jala galee danqame agarsiisu akka ajaa'ibaatti qoodame. Xiyyaarri cabaadha jedhameefi akka gurgurameerutti gabaafame kun, wayita bakka tokkoo gara biraa geessuuf jedhametti kan riqicha jalatti danqame. Viidiyoon kun akka agarsiisutti namaa-konkolaataa yeroo bira lufaa jiranitti kaattuun xiyyaarichaa ammoo waan cabeeru fakkaata. Gaazexeessaan viidiyoo kana tiwiitaraan qoode tokko, ergaa Air India irraa argadhe jedhu waliin ture kan qoode. Ergaan Air India irraa argame ammoo daandiin qilleensichaa xiyyaara riqicha jalatti danqame kana waliin ammaan booda hidhata hin qabu, isas hin ilaallatu jedha. "Kun xiyyaara Air India [galmee keessaa ba'ee] cabaa dabarfamee gurgurameerudha. Kun kaleessa galgala qaama bitateen [abbaa qabeenyaa haaraa]tiin gara biraa geeffamaa kan turedha. "Kan barbaade ta'eyyu haala kamiyyu keessatti Air India xiyyaara kana waliin wanti walitti isa fida hin jiru," jedha ibsi kenname. Aanga'oonni buufata xiyyaaraa Delhii  gaazexaa Taayims oof Indiyaatti akka himanitti  "dhugumayyu xiyyaarichi kan buufanni xiyyaaraa Delhii bobbaasu miti," waan ta'eef "tarii konkolaachisaan yeroo fe'ee deemaa turetti dogongora uumeera ta'a." Viidiyoon xiyyaara riqicha jalatti danqame agarsiisu kun si'a kuma hedduu Tiwiitaraa fi YuuTuub irratti daawwatameera. Namoonni daawwatanis xiyyaarri kun maaliif akka kanaatti danqamuu danda'e jechuun gaafatu. Viidiyoon kun akka ajaa'ibaa akkuma hedduu faca'een, namoonni gariin xiyyaarri kun amma erga danqamee guyyoota muraasa lakkoofsisaa jira jechuun tiwiitaraan ergaa dabarsaa jiru. Kanneen biroo ammoo osoo xiyyaara kana bakka tokkoo gara bakka biraatti geessuuf hin ka'iin dura daandiin ittiin geeffamu ilaalamuu qaba ture jedhu. Namoonni baay'een ammoo taatee walfakkaataa kutaa bulchiinsa Bengaalii Lixaa keessatti bara 2019 keessa mudate waliin wal fakkeessu. Yeroo sanatti xiyyaarri Air India gatame tokko riqicha tokko jalatti danqameeru agarsiisa.