Labsa Dhaaba Dimokiratawaa Oromoo/ODF

Nuti, miseensonni Kora Bu’uressaa Adda Dimokiraatawaa Oromoo (ADO) sochii politikaa Oromoo haaraya dhugoomsuu keenya labsina. Sochiin haarayni kunis, kan haqa Oromoo fi saboota Itophiyaa maraaf falmu ta’a. Tarkaanfiin fudhanne kun seenaa qabsoo bilisummaa Oromoo keessatti boqonnaa haaraya saaqa. Kana qofa osoo hin taane, empayerummaa Itophiyaa hundeedhaan buqqisee sirna federalummaa demokraatawaadhaan bakka buusuu akeekkata. Sochii Oromoo haaraya kana oggaa bu’uressinu hubannoota irraa kaanu qabna. Sunis, Itophiyaan eega gaafa dhalatte irraa kaaftee mana hidhaa sabootaa fi sablammootaa ta’uu isee ti. Kanaaf, yoomillee caalaa dararamuun, salphachuun fi saamamuun Oromoo fi saboota biraa irra gahaa jiru dhaabbachuun barbaachisaa dha; ni danda’amas. Injifannoo akkasitti akka inni gumaachuufi kan nuti sochii haqa saboota hundaaf falmu bu’uressineef. Ejjennaan nuti haqa namootaa fi saboota hundaaf falmuudhaaf fudhanne kun waan irraa maddu ni qaba. Sunis, dabni (injustice) bakka fedhettuu raaw’atamu bakka hundattuu haqa gaaga’uu hubachuu dha. Waan ta’eef, haqaa orma biraa, keessattuu kan ollaa, dagatanii kan ofii qofaaf qabsaawuun faayidaa waaraa hin argamsiisu. Ejjennaa kana fudhachuudhaan, qabsoon hiree murteeffannaa isaatiif Oromoon geggeessu kan haqa namootaa fi saboota hundaaf falmuudhaaf isa dandeessisu akka ta’utti hiikaa haaraya kenninaaf. Hiikaa haaraya kana maxxanfachuun keenyas kan akeeku, qabsoo hogganummaa Adda Bilisummaa Oromoo jalatti geggeeffamaa har’a gahe haaluu keenya akka hin taane hubachiisuu feena. Akeekni ammaan booda qabsoofnuuf milkiiwwan hanga ammaa galmaawan irratti ijaaruudhaan seenaa qabsoo bilisummaa Oromoo keessatti boqonaa haaraya saaquu dha. Empayera taatee hanga har’aa gahuun Itopiyaa, qabsoo Oromoonii fi sabootni cunqurfamoon biraa mirga hiree murteeffannaa isaaniitiif geggeessan haqa ta’uu mirkaneessa. Bara 1991 hogganni empayerichaa murna tokko irraa gama biraatti jijjiirame malee sirni empayerummaa hunden hin jijjiiramne. (bakkuma jira). Sirna empayerummaa kanas, yeroo jalqabaatiif dhumaatiifis, buqqisuun ni danda’ama jennee amanna.Sunis,sirna federalummaa sab-daneessaa (multi-national) kan dhugaatti demokraatawaa dhugoomsuudhaanmirkanaawa. Akeeka kana hojiitti hiikuudhaafis, yaadootaa fi sirna bulchiifamoota ambatti (citizenship) jijjiiraman akeekna. Gaafa jijjiiramni akkasii dhugoome irraa kaasee, Itophiyaan biyya-waloo kan mirgootanagummaa, fi eenyummaa saboota hundaa wal-qixatti kabajjee mul’iftutti jijjiiramti. Ejjennaan nuti Itophiyaa akka fedireshena sab-daneessaa demokraatawaatti caasesuudhaan bulchiifamoota ambatti jijjiiruudhaaf fudhanne kun ejjennaa (warra) mootummaa har’a saba keenya cunqursaa jiruu ni faalleessa. Akkasumas, ejjennaa (namootaa fi murnoota) warra duraan saba keenya cunqursa turee ammas deebi’ee cunqursuudhaaf dharra’uu ni faallessa. Dabalees, ejjennaa humnoota mirga hiree murteeffannaatiif hiika biyya walaba dhugoomuu qofatti dhiphisan irraahis ni maqa. Imaammatni mootummaan Wayyaanee akka party-tokkicha dorgomaa hin qabnetti of dhiheessuudhaan bara baraan aangoo irra turuudhaaf hordoftu waaraa akka hin taane amanna. ”Iggitiin tokkummaa warraaqaa demokraatawaan ana malee hin jiru” jechuudhaan dabni iseen demokraasii fi federalummaa irratti hojjatu bakka hin gahu. Federalummaa-demokraasii-maleessa hojii irra oolcuudhaaf carraaqqiin Yugoslavia duraanii keessatti kajeelamee dhiiga hedduu dhangalaasuudhaan akka hoonga gahe oggaa yaaddannu imaammatni Wayyaanees haala fakkaataatti geessuudhaaf akka malu sodaanna. (Warri) Mootummoonni hanga bara 1991tti Itophiyaa bulchaa turan ammoo sirna isaanii kan garaagarummaa eenyummaa humnaan dhabamsiisuudhaan ummattoota hundaayyuu saba Afaan Amaaraa dubbatu tokkichatti galchuudhaaf tattaafachaa jiru. Tattaaffiin kun dhiiga dhangalaasuudhaan alatti hojiitti hiikamuu hin danda’u. Dabalees, sab-boonummaa ni belbelcha malee, sirna jaalalaa fi wal ta’iinsaan wajjin jiraachuu isaan dandeessisu hin mirkaneessu. Murnootni Itophiyaa bulchuu irratti bakka wal jijjiiran waan irratti walfalman danuu qabu. Akkasis ta’e ummatoota biyyattii mara, saba keessaa maddanis dabalee, akka bulchiifamaatti malee akka ambaatti fudhachuu diduu irratti wal ta’u. Dhibdeen politikaa Itophiyaa mirga ambummaa qoodhuu diduu keessaa madda. Waan ta’eef, hanga har’aa warri biyyatti keessa jiraatu hundi akkaataa biyyattiin itti caaseffamtee bulchiifamtu irratti murtii dabarsuu hin dandeenye. Murtii akkasii dabarsuun ammoo hundee mirga ambummaa ti. Humnootni hanga ammaa Itoophiyaa bulchuu irratti bakka wal jijjiiran, waan hedduu irratti wal ha falman malee, haal-duree dhalli saboota biraa guutuudhaan politikaa Itophiyaa keessaa qooda fudhachuudhaaf malan murteessuudhaaf akka waan mirga guutuu qabaniitti of fudhatu. Haal-dureen mootummoonni warri duraan biyyattii bulchaa ture lafa kaa’uu mirga aadaa fi afaan saboota Amaara hin ta’inii haaluu dha. Ejjennaan isaanii kunis, mirgoota namoota kabajuudhaaf mirgoota saboota haaluun dirqii akka ta’uu akeeka. Warri Mootummaan amma biyyatti bulchaa jiru ammoo mirgoota saboota kan kabaju of fakkessaa mirgoota namoota fallessa. Ejjennaa jara kana lamaanii jabeessinee falmina. Hegereen Oromoo, karaa ekonomy fi nagummaas, kan ummatoota Itophiyaa hafan wajjin hidhata qabaachuu amanna. Dabalee, walakkeessummaan qubsuma keenyaa fi gumaachii karaa diinaggee goonu, akka nuti qooda tokkeessaa fi demokraatessaa taphannu nu dirqa. Ejjennaa Keenya: 1. Itophiyaan akka Federeshanitti Caaseffamuu Irratti Ejjennaan irraa kaanu, tarkaanfiin bara 1991 booda Itophiyaa akka federeshana sabootaatti caasessuudhaaf fudhatame qajeelaa ta’uu dha. Fudhatamuun tarkaanfiin kanaa hammeenya ykn arjummaa . Mootummaan Wayyaanee keessaa hin maddine, jabaachaa adeemuu qabsoo Oromoon sabootni cunqurfamoon biraa mirga hiree murteeffannaa isaaniitiif gochaa turantu dirqii taasise malee. ABOn Itophiyaa akka federeshan sab-daneessaatti caasessuudhaan daba empayerummaa keessaa maddan buqqisuun akka maluu irratti yaada dhiheessu irratti qooda murteessaa taphate. Garuu federeshana akkasii dhugoomsuun faallaa fedhii murna bicuu amma biyyattii bulchaa jiruu ta’e. Amma daba federeshana dhugaa hanqisan hundaa buqqisuudhaaf qabsoofna. Federeshanni dhugaa mirgi of-bulchuu fi walii-buluun walfaana akka kabajaman dandeessisa. Akka amma jirutti garuu, sabootni Itophiyaa mirga of-bulchuus ta’e mirga waliin-buluu dhandhamanii hin beekan; dhiittaa Wayyaanee jalatti bulaa ganna digdamaa oliif jiraatan malee. Mirga of-bulchuu fi waliin-buluu hanqisuudhaaf, Wayyaaneen dursitee kittillayyoo filattee akka ummatni filmaata haqaa fi qajeelaa hin ta’iniin filan dirqiti. Ummatootni cufti filmaataa guutuutti demokraatawaa ta’een idda bu’ootaa isaanii akka filatan aanjeessuudhaan federeshanii dharaa kan mootummaa Wayyaanee kun akka hundeen jijjiiramu imaammatna. 2. Qabsoo Hiree Murteeffannaa Irratti Maqaan Itophiyaa kan sirnaa Empayera Itophiyaa irraa gama Republika Ummataa Demokraatawaatti achi irraahis gama Republika Federaala Demokraatawaatti jijjiiramee jira. Oggaa jijjiirraan maqaa sirnaa kun mul’ate cufa, jijjiiramni politikaa adda addaa mul’atanillee mootummaan amma biyyattii dhaale akka empayera isaaniitti bulchuu hin dhaabne. Waan ta’eef qabsoon Oromoonii fi sabootni cunqurfamoon biraa mirga hiree murteeffannaa isaaniitiif gochaa jiran ammallee haqa. 3. Hojii Irra Ooluu Hiree Murteeffannaa Irratti Nuti caasaa federeshanaa amma jiru irratti ijaaruu akeekkanna. Ta’uus, hir’inoota tartiibaa fi kaayyoo of-bulchuu fi waliin-buluu gufachiisan qajeelchuudhaan demokraasii fi federeshanni wal-faana akka dhugooman taasisuudhaaf qabsoofna. Tartiibni akkasiis mirgi hiree murteeffannaa sadarkaa-daneessatti hojii irra ooluudhaan guutama. Kanas jechuun sabootni cufti filmaata guutummaatti demokraatawaa ta’een idda bu’oota isaanii filatanii Gumii Heeraa ofii fi kan walootti ergachuudhaan dhugooma. Gaafa sirni akkasii hojii irra oole booda, sirni federeshan dharaa ammaa kan dhugaatiin bakka buufama. 4. Tokkummaa Irratti Namootaa fi mootummootni nu malee kan tokkummaa Itophiyaa hubatuu fi tiksuudhaaf qophii ta’e hin jiru jedhan ni jiru. Nuti ejjennaa kana ni mormina. Hanga ammaa hawaasaan amboota aangomanii waan hin dhalatiniif tokkumman ammallee hin uumamne. Akkuma jaarraa tokko caalaadhaaf moyxaffatnee beeknutti, aadaa, seenaa fi afaan tokkicha qabna jedhanii lallabuun iggitii tokkummaa hin taane. Imaammatni Wayyaanee kan ”nu malee tokkummaa warraaqaa fi demokraatawaadhaaf iggitiin hin jiru” jedhus ni haalla. Imaammatni akkasii bakka biraatti balaa guddaadhaan hoonga akka gahe waan beeknuuf. Akksumas misoomni osoo ummata hin hirmaachiifne kajeelamaa jirus madda tokkummaa kan biraa ta’uu hin danda’u. Waan ta’eef, nuti tokkummaa abbaa-biyyummaa (constitutional patriotism) n heeraatiin utubamuu maddisiisuun irra filatamaa dha jenna. Abbaa-biyyummaan heeraa ummatootni dhaabota demokraasii isaaniitiif amanamaa ta’uudhaaf fi isas farreen keessaa fi alaa irraa tiksuudhaaf murteeffachuu isaanii keessaa madda. 5. Mirgoota Ambummaa (citecenship) Irratti Bulchiifamoota Itophiyaa hunda gama amba aangomaniitti jijjiiruudhaaf, mirgootni ambummaa hundi quudhamuu fi kabajamuu qabu. Haallan mirgi waliin-buluu fi of-bulchuu wal faana barbaachisaa ta’an jalatti, ambummaanis sadarka-daneessatti gadi dhaabbachuu qaba. Jechuun, namni hundi sadarkaa biyya-ofitti fi kan federalatti mirga ambummaa qabaachuu qaba. Mirgootni kana dandeessisanis warra itti aanu ta’u: • Mirgoota Civilummaa: Isaanis, birmadummaa fi iggitamuu eenyummaa namootaa, mirga birmadummaadhaan yaada ofii ibsachuu, birmadummaadhaan amantii fedhan hordofuu, seera duratti hundi walqixa ta’uu, fi sababa saalaa, sanyii, sabummaa fi lammummaatiif balfamuun dhorkaa ta’uu • Mirgoota politikaa: Isaanis, mirga filuu fi filamuu fi akkasumas mirga walgahuu, ijaaramuu fi odeessa argachuu • Mirgoota hawaasummaa: Isaanis, mirga walqixa carraa qabaachuu, mirga tajaajila fayyaa argachuu, mirga barnoota agachuu • Mirgoota aadaa fi afaanii: Isaanii, mirga aadaa ofiitti boonuu, mirga seenaa ofii beekuu fi ittiin boonuu, mirga afaan ofiitiin barachuu fi ittiin tajaajila bulchiinsaa fi murtii seeraa argachuu 6. Qabeenya dhuunfaa fi mootummaa ilaalchisee Mootumootni biyya Itoophiyaa olaantummaan bulchaa turanii fi jiran fedha dhuunfaa isaanii,bu’aa barbaadan argachuu fi waan yaadan tokko hojiirra oolfachuuf qabeenya dhuunfaa fi ummataa daangaa tokko malee itti gargaaramaa jiraatan. Haalli akkasii kun dhaabbollee fi qaamoolee mootummaa kan ta’an hunda ilaalchaa fi maalummaa isaaniitii alatti gara tajaajiltummaa wallootti jijjiruu barbaachiisa. • Qaamni tajaajilla bulchiinsa uummataa harka paartii aanga’aa jalaa bahee, walaba ta’ee, haaromsamee ijaaramuu qaba. • Humni waraanaa loogii tokko malee tajaajila keenuufi akka isa dandeessisutti, sirnaa fi seera ammayyaarrattii hundaawee jaaramuu qaba. • Dhaabboleen eegumsaa hujii fi hirmaannaa siyaasaa lammiilee biyyaa to’achuu fi hordofuu irraa if qusachuu qabu. Lammiileen biyyaa sodaa fi bir’ata tokko malee dhaaba siyaasaa fedhan deggeeruu ykn hordoofuu danda’uun barbaachisaadha. • Dhaaboleen sab-quunnamittii uummataa qaamaa walaba ta’ee jalatti ijaaramanii loogii tokko malee hojii beeyssisaa, barmootaa fi bashanannaa hunda walabummaan gaggeeyssuu. 7. Diinagdee fi Hawaasummaa ilaalchissee Imaammati hawaasummaa fi diinagdee murna amma aangoo irraa jiruu rakkoo fi hir’ina hedduu if keessaa qaba. Abbaa biyyaa lafa handhuurri isaa itti awwaalamerraa buqqisuu fi ari’uu, hiyyummaatti dabaluu, lafiicha ammoo qusannaa fi akka maleetti dhimma itti bahuudhaan akka barbadaahuu gochuu, lammiilee biyyaa wallaalumatti dabaluu ykn sirni barnootaa akka gadadamuu gochuu, dhukkubaa fi gadadoo biyyaa dhaalchisuu, mirga dhugeeffannaa fi amantii mulquu ykn hanqisuun imaammata murniicha amma aangoo if harkaa qabuu ta’ee jira. Addi Demoraatawaa Oromoo (ADO) rakkoolee armaa olii kana hundaa sirreessuuf hojjetta. Barnoota hammaayyaa babal’isee lamiilee hundaan gahuu, diinagdee fi misoomaa walqixxummaa irraatti hundaawe jajjabeessuu fi utubuu, mirgaa fi namummaa fi mirga lammiilee eeguu fi mirkaneessuu, sirna saynsii fi barnootta hammayyaa irratti hundaawanii lafa misoomsuu fi qilleensa uumamaa eeguu, imaammata fayyaa qajeelaa diriisuudhaan dhukkubaa fi gadadoo wayyeessuu fi dhabamsiisuu, akkasumas mirga amantii fi dhugeeffanaa lamiillee loogii tokko malee walqixattii eeguuf kan danddeessisu imaammata diriirsuu if hujiirra oolchuu. 8 Waahilootaa fi fakkaattota keenyaa hiriirsuu ilaalchisee Ilaalcha, imaammataa fi akeeka armaa oliitti tarreeffaman kana warra yaadaa fi akeeka walfakkaataa qaban biraan gahuu fi hubachiisuun, itti aansees tumsa waliin ijaarrachuun rakkoo siyaasaa fi laamsha’umma yeroo ammaatti biyyaattii takaalee jiru irraa furgaasee Itoophiyaa gara fuulduraatti akka tarkaanffachiisuu hin shakkinu. Kanas bakkaan gahuuf humnaa fi dandeettii qabnu hunda qusannoo tokko malee wareeguu fi gumaachuun, akkasumas dhaabboolee fi qaamolee ilaalcha keenya kana fakkaatu qaban hunda hiriirsuu fi tumsuun biyyaattii haala amma jirtu irraa gara dimookraasii haqaatti tarkaanffachiisu irratti jabinaan hojjeenna. Dhummarratti, humnoolee yaadaa fi ilaalcha nuti qabnu qaban hundi fi kan dimookraasii haqaa lammii isaanii gonffachiisuuf hawwan hundi dirmannaa akka nuuf godhan yaamiicha dabarsinaaf. Yaamicha Jaarmayoota Oromoo hundaaf Cunqursaan jaarraa heedduu lakkaawatetti xumura itti godhuun irree tokkummaa gaafata. Garaagarummaa xixxiqqoo marii fi haasawaan furachuu danda’amu irratti humna keenna fixuu irraa of qusannee qabeenyaa fi yaada keenna tokkoomsinee akka injifannoon baanu ADOn waamicha isiniif godha. Dantaa ummata Oromoo dursuudhaan addaa addummaa xixiqqoo mariin furannee humna, qabeenyaa fi yaada keenna tokkoomsinee akka injifannoo waaraan fullaanu waliin hojjachuuf qophii tawuu keenna irra deebinee ibsina. Ummata Oromootiif Laamsha’iinsa qabsoon amma keessa seenne keessaa ba’uuf mul’ata haaraa, mala qabsoo haaraa kan si aangessu qabannee kaanee jirra. Akeeka si angessuuf karoorfanne kana dhugoomsuuf murannoodhaan daran qabsoo keenya haa finiinsi. Bilisummaa fi Haqni dhugaan Hundaaf! Kora Bu’ureessaa ADO Bitootess 27 bara 2013


Shaneen Ekeraa Fira Dhabaan Awwaala Dhabde

Shaneen ekeraa fira dhaba reeffi awwaala dhabe. Gurmuu yaadaa fi karoora /blue print/ rakkoo saba Oromoo fi hawaasa cunqurfamaa waliin hiddaan furu ajaja Shaabiyaan itti kennitu malee hin qabne. Bulchitoota Shaabiyyaa- Mootummaan Ertiraa qunnamtii godhee fi Shaneen walitti hidhatuun Naqfaa miliyoona waggaan remade addaan qoodamuu barate gariin akka Tolee sooqqidda irratti qicaa harkuun sobataa elmatan Saba Oromootiin gowwoomsuun yoo aanjaan argame bakka Wayyaanee buufatuu osoo hafuura keessatti ittiftu Qabsoo Oromoo naafifte. Ufii tuffatamtee Saba Oromoo tuffachiifte, Gaafa J/Kamaal Galchuutii fi J/Hayluu Gonfaa faa gootota Oromoo waraana mootummaa keessaa sirna Wayyaanetti ibidda hidhatanii fi qawwee itti gargalfatan buqqifatanii qaamaan itti makamanuu Shaneen qaata duute. Kama waraana /WBO/ facaaftee Dirree falmaa onnsitee fi jaarmaya siyaasaa biyya keessaa madda diinaggee dhuunfatuu irratti osoo wal morkaan oddeessa diina /Wayyaanee/ dabarsitu,gaagaasisuun eeguma maqaa 3/ ‘ABO, Alaabaa fi SBO’ qofti hate Saba Oromoo hafuura itti deebise. Warri keessa beeku gariin “lmaan Oromoo tarkaanfii gootummaa san fudhatuu eega hin oolin yoo san gara Ertiraa dhaquu, ABO /Shabiyaa fi Shaneen/ gaggabsitetti dabalamuu manna osoo achumaa lola Wayyaanee garagalchuu godhanii silaa yoosuu hawaasa Oromoo sochoosu, rakkoon hin mudatu, doggogora.. faa” jedhee amanuu dubbatu gadin qabanne. Gurmuun hawaasaa harki guddaan gadi fageessee xiinxallu ammoo faallaa yaada armaa olii murtii qajeelaa fudhatuu “ABOn wal dhuunfatuun akkasumatti Dhaabota Oromootii fi mormtoota biraa waliin Tokkummaa, humna jabaa ijaaruun hawaasa keessaa-alaan sochoosuun yoma gabaabdutti sirna Wayyaanee diiguu herreguun hin dogoggorre faa..” jedhee yaada dhugarraa madde kennuun gargaaraa as dhufe. Dhugaan jiru ammoo kanuma taya. Dhugaa san ammoo wanti hanqise dhiibbaa Shanee fi Shaabiyaa akka taate mamaa hinqabu. Uumaa fi aadaan Shanee yoo madda rakkoo hangafa 1-Jalqabumaa kaasee gareen naannaya tokkoo bakka hoggana ABO qabatuun yaada hamaa bakka gurmuu Nafxanyaa fi Wayyaanee uf buusee dhaalaan ummata Oromoo biraa gabroonfatee bulchuun xaxamee. 2-Garee gahummaa fi walii hingalle /incompetent and incompatible/ ijaaratuun QBO handhuuraa daldala madda diinaggee maatii godhatuun irratti waljijjiiraa 3-Yoo maraa dhawa /tarsiimoo Qabsoo –“Laakkofsa gurmuu firaa guddisuu, diina ammoo xiqqeessuu /haphisuu” jedhu faallaa garagalchuun /diina guddisuun fira facaasuu faa/ dalaguun Sabaa fi Sablammoota ufitti qabuu dhiisii tokkummaa saba Oromootuu dharu aadaa godhate 4-Lammii Oromoo gosa, /naannya/ biraa keessattuu yoo dandeettii fi yaada tarkaanfataa qabu taatee boruu-hegeree jijjiirama fiduun liqimfamuun sodaate gara hogganaa dhiyaatuu mitii akka miseensummaan qooda QBO hamileen hin gummachine sakkaaluun maayii akka osoo homaa hin dalagin gaaddisa jalatti lubbuun wareegamu ykn abdii kutatee ganu godhuu, 5-Lammii Oromoo gara biraa qofaa mitii Oromoo tarkaanfataa akka sirnaa yaadu naannaya /gosa, gandaa fi amantii/ sanitti dhalatee yoo yaada garee-Siyaasa Booyyee /Dhaaduu “All animals have right, some animals have more right.” Jedhuu G.Orwell kitaaba ‘Animal Farm’ barreesse ibse fakkaatu hin qabaanne bakka gaafatamaarraa dhiibuu. Ammaan tana abbootuma garee QBO gaadite ijaartee biraa lafa maraa turte galgalaan seera Wayyaaneen /constitution/biyyaan dhabamsiisaa turtee fi ittiin jirtu dhugoomsuun harka itti kennatuu cidha godhatuu dhagawuun dhaasa. 6-ABO jaarmaya miseensa waa maraan hoggana caaluun akka nafa guutuu mataa hinqabnee /’headless torso’/ jedhamu fakkaatu hoggana ‘cichaa’ malee cimaa akka hin horanne horatuu bultii hin baafanneen humna siyaasaa fi waraanaa jabaa godhuu hanqise. 2-Shaabiyaan ammoo rakkoo mataa ufiituu furatuu manna ufitti xaxuun hawaasa biyya lafaatiin tuffatamuun mudate. Shaabiyaan Humna Wayyaanee diigu caalaa gurmuu dadhasbaa akka Shanee bakka Wayyaanee buufatu osoo tolfatuu ifaajju aduun itti dhiite. Wanti Shanee fi Shaabiyaan gootu cufti akka darara hawaasa Oromoo, QBO dheeratu, laakkofsi wareega dachamaan dabalaa sirna gabrummaa fi cunqursaa bultii baafatu gargaare. Yoo uumaan OPDOn Wayyaanee jala jirtuu rakkoo Saba Oromoo hin furtuu amanuun jibbisiise Shaneen guyyaa keessa galtuu akaakkayyuu OPDO, abbaa Wayyaanee-Shaabiyaa taate wanti gargar godhu hinjiru. Wanti nama maalalu gurmuu hawaasa Oromoo gama laafaa gosaa, naannayaa fi kanniin fakkaatuun hawatamee ijibaatuu dhabee haga ammaa Shaneen Raqa Shame akka aadaan “Reeffa aanaa 7 gargalchan.”jedhan Olii gadi garagalchuu arguu-dhagawuun asgaye. Amma murtiin ummata Oromoo dadhabaa fi raqa olii-gadi gara galchuu miti. Gurmuun hawaasa Oromoo beekaa/ wallaallaan/ gama garee akka Shanee faa goree gosaa fi gandaan aduun waliin itti dhiite kana dhiisee yaada tarkaanfataa tokkummaa saba Oromoo laafe ittichuu bira taree sabaa-sablammoota roorroo fakkaataa hobbaafatuu tattaafatan waliin dhaabatuun Wayyaanee mataan cabe akka walirraa hin hafne godhu waliin yoo hiriire seenaa haaromsu taya. QBO jalqaba malee hin goolabamne. Garuu yoomiyyuu caala hoggana biyya ambaatii ibidda ufii waliin hin gubanne internet fi ololaan hiixuun hawaasa Oromootti qabsiisu osoo hin taane akka Wayyaanee fi farriin beekuu dhiisii shakkuu hin dandeennetti hojjataa hojjachiisu horatuu afaan guutattanii dubbatuun nama hin qaanfachiisu. jajjaboo2011@gmail.com jajjaboo sabaa


Oromiyaan mallatoo gotota bilisummaa Oromoo fi walabummaa Oromiyaa hangafa dhabde.Oromiyaan mallatoo gotota bilisummaa Oromoo fi walabummaa Oromiyaa hangafa dhabde.

Soso’a qabsoo bilisummaa Oromoo keessatti yeroo irraa yerooti jagnnooni, gootootni fi hayyootni dhimma saba isaanii kan waloof jecha gahee isaanii jireenya lubbuu isaanii baasan seenaa qabsoo bilisummaa Oromoo keessatti hedhuu dha. Seenaa saba Oromoo keessatti sabboontoota bilisummaa saba Oromoof labooba ta’anii ifanii lubbuu isaaniitiin mirga abbaa biyyummaa uummata Oromoof tarree duraa irra uf dhaaban seenaa saba Oromoo fi kan isaanii adda baasuun hin danda’amu. Gootota, jagnnootaa fi hayyoota akkanaa kana keessaa Jaal Jaarraa Abbaa gadaa saraara duraa irratti gootaa fi jagnna qabsaawuun uf mulidhiise.Jaal Jaarraa Abbaa Gadaa qabsoo bilisummaa Oromoo hidhannoon falmuuf haalaan hamaa keessa darbuun Jaal dhukaasa qawwee banuun lola riphee lolaa baranee maqaa Adda Bilisummaa Oromootin hoggana qabsoo jalqabe. Mootummaan Habashaa humna qawweetiin malee biyya Oromiyaa salphaati akka gadii hin lakkiifne eega hubatee booda biyya oolaatti gadii bahuun barnoota riphee loltummaa ammayya barachuun Jaallan isa waliin hidhannoof uf qopheeysan waliin qaxaamura biyya Somaaliyaa keessaan biyya Oromiyaati osoo deemu mootummaa Somaaliyaatiin qabame hidhaa bara dheeraa booda lamada qawwee kaasuun lolee lolchiisuun jaganna fakkii hin qabne ta’uu isaa goota qabsoon mirkanneeyse.Jagnnummaa hiri’aa hin qabne kanaanis , Jaalala, kabajaa fi ulfina qabsaawoota biratti argachu bira darbee mallattoo qabsoo farra gabrummaa ta’eeti ilaalama. Nuti, qaamni hogganna waloo, miseensootni fi deegarttootni Gurmuu Qabsaawootaa fi Miseensoota ABO hardhaan tana du’a Jaal Jaarraa Abbaa Gadaaa yammuu dhageenyu gadda gaddaa oliitu nuti dhagahame. Gadda ,gaddaa olii ta’uun isaas, Jaal Jaaraa Abbaa Gadaa uummataa fi biyya Oromiyaa kan umurii isaa guutuu falmeef ammallee mootummaa gabroomfataa Habashaa jala osoo jiranii addunyaa kana irraa galu isaati. Galii malattoon qabsoo keenyaa Jaal Jaarraa Abbaa Gadaa osoo bakkaan gahuuf qabsaawanii dukkubsatanii biraa du’an kana bakkaan gahuuf kakuu kana dura seenne irra deebiine haaroomsuun tarsimoo kana bakkaan gahuuf ni qabsoofnna. Maayyiirratti, Warra isaa , aantoota isaa fi ilmaan Oromoo maraaf obsa(sabrii) godhaa jechaa, goota gototaa olii fi mallattoo qabsoo keenyaatifis, (Jaal Jaarraa Abbaa Gadaa) rabbiin haa araaramuuf jenna. “ Qabsaawwaan kufus , qabsoon itti fufa” IUOf Gurmuu Qabsaawootaa fi Miseensoota ABO


Dr. Sheekh Mahammad Rashaad  (Sheekha Yoomiyyuu hin irraanfatamne)

Wanni sabni ittiin beekkamu keessa tokko afaani. Kana hubachuun, diinni afaan Oromoo dhabamsiisuuf ijibbata gudda godhe. Ijibbaanni diinni godhaa ture, arra namatti mul’achuullee baatu yaroo isaa sanitti, haalaan cimaa ture. Afaan Oromoo kan arra mana barnootaatti ittiin barsiifamu, waggaa 25 dura, afaan du’aaf deemu ja’mee, jachoota isaa seenaaf harshif galchinaan, kuusaa jachootaa akka qopheessaniif, Dargiin koree jaareefii ture. Garuu, afaan Oromoo du’a oolee, sakaraata keessa turerraa bayyannacuun, hawwii diinaa fiixa bahuu hanqise. Duuba, ijibbaanni afaan Oromoo ajeesuuf diinni godhe, akka laafatti qaxara hin caphne. Hawwii diinaa kolaasuu fii guddinni afaan Oromoo iddoo amma jiru akka gayuu godhuurratti wareegama barabaachisu warra kennantu jira. Isaan keessa hayyuun angafummaan maqaan dhawamu Sheekh Bakhrii Saphaloo ti. Isatti aansee, guddina afaan Oromoo tiif qooda himanaa olii gumaachuun, seenaa guddina afaanichaa keessatti qooda dinqifamee kan galmeesse, Sheek Mahammad Rashaadi. Sheekh Mohammad Rashaad, abbaa isaa Kabiir Abdullee Kabiir Mummayyaa fii haadha isaa Faaxumaa Shurraa Aammad irraa, odoo Xaaliyaan biyya teenya hin seenin waggaa lama dura, bara 1934, Baha Oromiyaa, kutaa Bareentumaa, konyaa Cercer, baadaa Habroo, aanaa Gubbaa Qorichaa, naannoo Laga Arbaa, ganda maqaa akhaakhoo isaa, Khabiir Mummayyaan moggaafame-tti nama dhalate. Sheekh Mahammad Rashaad, barnoota amantii Islaamaarraa waan abbaan beeku akka baratee fixeen, itti fufuuf, gama Hirnaa sossoohe. Hirnatti, Sheekh Aliyyii Dabruu biratti, Fiq’hii (barnoota seera amantii Islaamaa) keessaa Baafadlii fii Umdaa, akkasumatti ammaas, Tawhiida (barnoota tokkummaa Waaqa)-rraa hamma tokko barate. San booda, Dhidhiibama dhaqee Sheekh Aammad Sheekh Maammad Jaldii iratti Zubad barate. Eegas ganda isaaniitti deebi’ee Sheekh Ibraahim Bakhaarratti Toowshiiha barate. San booda Qe’eerraa fagaachuun Kortoo dhaqee Sheekh Abuubakar Usmaan Odaa ykn Sheekh Bakh’rii Saphaloo irratti, ilmii Manxiqa (seeralugaa jiddu gala afaan Arabaa) fii Herrega eega baratee booda gama Fadis sossoohe. Fadisitti Sheekh Yuusuf Aammad Bareedaa irratti Minhaaj Nawawiyyaa (Qaceelfama seera amantii Islaamaa kan Imaam Shaafi’ii) xumure. Akkanatti waan barnoota amantii Islaamaarratti rarraa’aa kan naannoo san jiru xumuree, kan biyya alaa itti dabalachuuf, ilma indooyyee ykn haboo isaa, Usmaa’il Alii waliin, bara 1951, Biyyee Dareerraa sossoohan. Karaa Jijjigaa tiin Zeeylaa dhaqan. Achirraa halkan, dukkana dahoo gaodhachaa, miilaan Jibuutii seenan. Akka Jabuutii gayaniin, walqabatanii safaaraa Xoophiyaa dhaqanii, biyya Arabaa deemanii barachuuf baasaboora akka kennaniif gaafatan. Namichi Safaaraa, “Yo isin biyyaarra fagaattan, eentu boqqolloo nuuf qota?” gaaffii jettu dhiheesseef. Sheekni oomisha boqqolloo tiif warri biyyatti hafan ni gayaniin, namicha amansiisuu ijibbaatullee, waan fedhan irraa argachuu hin dandeenye. Garuu, baasaboora dhabuun abdii if dura deemuu hin kutachiifne. Waraqaa eenyummaa malee, harka qullaa, galaa malee, doonii gama Yaman deemtu yaabbatan. Abbaan doonii, akkuma warri ammaa godhutti, Sheekhaa fii ilma indooyyee odoo lafaan hin gayin, xarafa malkaa, baharuma keessatti buuse. Achii, heera malee, dambaliin odoo if duuba harkisuu, bishaan mudhii gayu keessa dhiibachaa, warri uffanni, daboon, tan ifiifuu bakka meeqatti erbamte irratti cicciramte, lubbuu qarqara Ganda Dabaab ja’amtuun gayan. Dabaabrraa bikka ka’aniif gayuuf, miilaan karaa Ta’iz sossoohan. Ta’izzirraa karaa Zabiidiin Mansuur keessaan Hudeeydaa qaxxaamuranii, warri amnitti miilaa akkaa gara dhoorkite, magaalaa timjii biyya Su’uudii, tan Jiizaan ja’amtu gayan. Jiizaanirraa Hijaaz keessaan dabranii Xaa’if seenan. Yaroon karaa kanarra deemaa turan Bona ture. Biyya gammoojjii tan lafti isii Bona hanqatee Ganna ibidda tuftu, guyyaa nama dhokochaa, odoo halkan dukkana keessa tiratanuu, aman miilaa kan ji’a sadihii tiin Xaa’if gayan. Xaa’if irraa makiinaa yaabbatanii, baatii Eblaa tan bara 1951, Makka seenan. Akka biyya Sa’uudii seenaniin, wanni Sheekni dura godhuu barbaade, Hajii dha. Odoo Soomana furnoo goggoyduu bishaan Zamzamiin jiifatee furuu, Hajjii isaa godhe. Akka Hajjii fii ziyaaraalee barbaadu mara raawwateen jalqaba bara 1952, karaa Ordon (Jordaan) sossoohe. Akka achi gayeen Qudis dhaqee Beetul Maqdas ziyaare. San booda miilaan karaa biyya Shaam (Suuriyaa) sosoohe. Dimishq (Damaskes) magaalaa muummittii Shaamitti, Sheekni barnoota biyyaa baheefitti deebi’uuf hiree arkate. Mana barmootaa kan Fathul`islaam je`amutti, barnoota waggaa shanii booda, raga Muftumma`aa fudhate. Sheekni oduma baratuu imaama masgiidaa tahe. San malees, masgiidotarra daddeemee kuxbaa guyyaa Jim’ataa godhu jalqabe. Haala kanaan, baroota jaha Shaam eega jiraate booda, bara 1957 keessa Suuriyaarraa karaa biyya Lubnaan sossoohe. Magaalaa Beeyruutitti markaba karaa biyya Misraa deemu yaabbatee, Iskindiriyaan Qaahiraa seene. Karaalee dila irra deemee fii naannoolee qubate keessatti haala isa mudate mara, Sheekni seenaaf sirritti galmeessee jira. Qaahiraa akka dhaqeen, Universitii Azhar, Kulliyyaa Usuuliddiinitti (Koolleejii Hundee Amantii)-tti barnoota jalqabe. Waggaa afurii booda, bara 1962tti, barnoota isaa sadarkaa ool’aanatti gaggeessuun, ragaa caalinsaa harka Bokkuu biyyaa Jamaal Abdulnaasir irraa fuudhate. Sheekh Mahammad Rashaad, Masrii keessatti Oromoota biyya san keessa turan waliin warra hiriira diddaa Mootummaa Hayla Sillaase bahan keessaa tokko. Gaafasitti, Hayle Sillaasetti hiriira bahuun hafee, dura dhaabbachuu yaaduunuu raajii dha. Warri hiriira sanirra qooda fudhatan keessaa kanneen biyyatti deebi’an, basaasota mootummaatiin adamamanii hidhatti guuraman. Warri isaan keessa ajjeefamaniis jiru. Haalli kuni, Sheek Mahammad Rashaad keessaa, hawwii biyyatti deebi’ee waan barate barsiisuu sammuu baase. Kanaaf akka barnoota fixateen Qaahiruma keessatti barsiisu jalqabe. Isaa haala kana keessa jiru, Soomaaleen bilisoomte. Gaafana, hojjataa Universitii Azhar tahee, biyya Soomaaleetti amantii Islaamaa barsiisuuf, ji’a Adooleessaa kan bara 1963 magaalaa Bur’oo dhaqe. Achitti, barsiisummaa malees, Masgiida guddaa magaalaa sanii keessatti Jim’ata-Jim’ata kuxbaa gudhutti seene. Eega bara sadi akkasitti ture booda, dandeeytii afaanii kan qabuun hajjataa mootummaa Soomaalee tahe. Wanni Sheekni naannoo sanitti Oromoof hojjate keessa kan jalqabaa raadiyoona biyya sanii keessaan sagantaa afaan Oromoo jalqabsiisu. Bara 1965 raadiyoon soomaalee afaan Oromoo tiin dabarsuu kan jalqabe tattaafata Sheek Mahammad Rashaad godheeni. Sheekni sagantichi maqaa afaan Gaallaa akka qabaatu fedhe. Garuu diddaa alagaa fii nama keenyaarraa itti xixxeen maqaa afaan Qottuu tiin dabruu jalqabe. Sheekni Qottuurraa Gaallaa filatee kan qabsoo godheef waaltina sabaa uumuu dhaaf ture. Akka Sheekni galmeessetti, bara 1968, gaafa Jeneral Kabbadaa Gabree, ajajaan waraana mootummaa Hayle Sillaasee, biyya Soomalee dhufe, yaadaa fii komii Ziyaad Barreetiif dhiheesseen sagantaan afaan Qottuurraa gama afaan Gaalla’aa-tti geeddarame. Sheekni haala kanarraa akkaan gammade. Gammachuu isaatiis akka aramaa gadii kanatti walaloon galmeesse. Kan Gaallaa didu takkaayuu diinumaa Takkaayuu galtu’uu tanaaf isaan moroma Takkaa ni hin laalinii taariikha isaatii Takkaa wahiif fedha baduu maqaati Yaa lammii too dubbii too dhagayaa Maqaafii afaaniin harka tokko tayaa Namni afaan keetii inni shanyii teetii Qoqqottee hin gaafatin maali gosti teeti Maqaa gosaa dhiisaa ka dhiyoo argame Isa dur qabdhaa kan akkaan barame Maqaan durattii isaa walitti qaba Gosa sabaa hundaa taarikaas ni qaba Hujiin dinqifamaan Sheekhaa kan sagantaa raadiyoonaatti aanu, qubee afaan Oromoo ti. Sheekni hayyoota afaan Soomaalee tiif qubee moggaasan keessa tokko. Gaafa karoora san fiixa baasaa ture, hawwii fii manaamni isaa sagantaa san keessaan afaan isaa guddisuu dha. Hawwii isaa kana, bara 1973, kitaaba Furaa afaan Oromoo ja’u harfii Laatiniin barreessee maxxansuun hujiirra oolche. Haatahu malee, akkuma gaafa sagantaa raadiyoonaatti, ammaas, warra maqaa kana dura dhaabbataniin hujiin isaa balaaleeffatamee, maqaan kitaabicha, Furaa Afaan Abbootti akka geeddaramu godhame. Garuu, bu’urri inni gaafas afaanichaaf lafa kaaye, sab-boonota booda ka’aniin fudhatamee, qubeen Laatiin afaan Oromoo tiin wal simatan. Yo if duuba deebi’amee laalame, wanni inni gaafas godhe, guddina Afaan Oromoo tiif asaasa cimaa tahe. Sheek Mahammad Rasdhaad, bara 1965 irraa hamma 1984 raadiyoona Soomaalee keessaan amantii fii seenaa odoo barsiisuu, haala amantiin Islaamaa naannoo Gaafa Afrikaa itti seente akka qoratuuf jilaa waliin karaa biyya alaa ergame. Qormaata kanaaf biyya Yaman, Iraaq, Kuweetii fii Su`uudii dhaqe. Akka dalagaa ergameef rawwateen Sheekni Maqdisho`otti deebi’uu irraa oolee, biyya Su`uudii qubachuun kitaabbaan afaan Oromootti barreessuu fii kan Arabaa-rraa kan Oromo`ootti garagalchuu hujii godhate. Sheekh Mohammed Rashaad, barreessuu fii afaan Arabaarraa garagalchuu jidduu, kitaabban 23 afaan Oromoo tiifii sabaaf gumaache. Isaan malees, hiikkaa hadiisa afurtamaa kan Nawaawii afaan Oromootti garagalchea. Sheekni, kitaabbaan amantii malees, Tooftaa Riphee Loltuu, Seenaa gaafa Afriikaa, Geerarsa Oromoo, Taarika Aammad Giraanyi, Qubee afaan Oromoo tii fii Akkaataa Qubeen Afaan Oromoo itti kaayaman nama barsiisan nama barreesse. Hujiin guddoon Sheekh Mahammad Rashaad ittiin beekkame Qur’aana Afaan Oromootti hiikuu dha. Qur’aana afaan tokkoon hiikuun hujii haalaan guddoo ti. Warri waan akkanaa godhu, dandeeytii malees, warra tin’isa diinaggee fii hamilee tan mootummaa ykn garee if duubaa abdatu. Sheekh Mahammad Rashaad garuu, gargaarsa malee, kophaa isaa hujii guddoo tana nama hojjate. Gaafa hujii baroota meeqaantam irratti dhama’e maxxasuuf dhiheesse, kan mudate, galatoomii odoo hin taane, dura dhaabbii dha. Warri dura dhaabbataniis alagaa ykn Araboota odoo in tahin Oromoota. Jara san maqaa dhawuunilleen barbaachisu baatu seenaaf galmeeffachuun dirqama sabaa ti. Sababni jarri dhiheesse tokko afaan kuni qur’aana ittiin hiikuuf gayaa miti kan ja’u. Sheekh Mahammad garuu, qabsoo godheen jara irra aanee, hiikkaan isaa sagaleen kaasetatti waraabamee, ummata isaatiif tola akka hiramu godhe. Akkuma kaaseenni hujiirra ooleen, hiikkaa barruun basuuf irratti hojjachuu jalqabe. Duuba, kanaas gaafa xumure, akkuma kan sagaleetti, warrummaan Sheekkotii Oromoo ti ifiin ja’an dura dhaabbatan. Haa tahu malee, Sheekni akkuma kan sagaleetti, dura dhaabbii barruutiis injifatee, akka maxxanfamee saba harka seenu godhe. Sheekni kan kana hunda godheef, maqaa ittiin argachuuf odoo hin taane, lammii isaa irraa wararrii wallaalaa dhabamsiisuu fi. Sheekni waan afaanii fii aadaan tahan nama ganamaan akkaan hubate. Kanaaf, Afaan Oromoo afaan waan hunda ittiin hojjatamu tahuu mirkaneessuuf waggaa shantam caalaa ijibbaata adda hin citin godhe. Jaalalti Sheekni guddina afaan isaatiif qabu himanaa oli. Jaalala isaa kana walaloo isaa keessati akkanatti ibse. Yaa Afaan Oromoo Rabbii si guddisee Nama siin dubbatu sumaaf heddummeesse Adunyaan si beekaa anilleen si wallaaluu Karaa keetiin malee nu alaa hin gallu Ormi adunyaa dhaa yoo dubbii kee kaase Afaan muuziqaa dhaa je’ee ti si faarse Yaa afaan Oromoo yaa kan zalaalamii Kan sii je’ee du’e hammamii hammamii Mee akkamiin si gannaa nuti siin mul’annaa Odoo ati baddee matumaan dhabamnaa Karaa kan kee kanaan harka tokko taanaa Sumaan gurgurannee wal irraa bitannaa Yo nu karaa banne siin karaatti deebinaa Yoo nu dhukkubsanne sumaan wal gaafannaa Yaa Afaan Oromoo mee akkamiin si gannaa Salaamtaa jaalalaa siin walii erginaa Yaa Afaan Oromoo yaa haadha guddinaa Har’aa fi borullee nuti siin mul’anna Gooytaan haa guddisu warra si mul’isuu Dachee haa seensisuu warra si saph’lisu Namni si saph’lise rakkatuuf jiraataa Gaafa tasaa geessee biiluu tee irraa baata Akkuma olitti ibsametti, Sheekh Mahammad Rashaad nama barnootaa ti. Hayyuu afaan Oromoo, Soomaalee fii Arabaa ti. Amantii malees, Falsafaa, taligaa haala namaa, heera taliga`aa, Ilminnafsi, Joograafii fii barnoota miya lolaa nama barate. Sheekni barruu leexaa malees nama yaada isaa walaloon qarqabu. Haala kanaan, walaloota jaalalaa, jaalala biyaa, hamilee namaa dammaysanii fii kakaasan heddu barreesse. Kitaabban haala kanaan afaan Arabaa fii Oromoo tiin barreesseen Majistraa ykn Maastreet fudhate. Haaluma saniin, dandeeytii isaa kanaan Universitii Engilzirraa Dooktaraa ykn PhD gonfate. Sheekh Mahammad Rashaad, haala armaa olii kanaan odoo hifaata malee saba isaa tiif hojjatuu, jiruu baqaa tan waggaa shantamii fii saddeetitti booda, bara 2009itti biyyatti deebi’e. Eega biyyatti deebi’ees, akkuma duritti waan itti amanu ifatti dubbachuu irraa if duuba hin deebine. Haaluma kanarraa kan ke’e, yaroo gabaabduu dura, warra Ahbaash ifiin ja’an, kanneen mootummaan Wayyaanee meeshaa godhattee deemmatuun balaaleeffatteen, mana adaamaa keessatti duraan kennameef irraa arihamee, Dirree Dhawaa qubachuu dirqame. Sheekni, ergarama jiruun baqaa tiifii umriin muddeen odoo yaratuu, Ebla 25, bara 2013, umrii waggaa torbaatamii sagaliitti, magaalaa Dirree Dhawaa keessatti aakhirame. Ogummaa baratanii fii hayyummaa horaniin dantaa mataa isaanii gatanii, waan dhimma sabaa if dura oofaa warri hojjatan, yarumaa hundaa, qoma lammii isaanii kessatti jaalala addaa qabaatu. Awwaalcha Sheekhaa irratti kumaatamni Oromoo akka argamu kan godhe kana. Sheekh Mahammad Rashaad haala takkaa argamee ykn dhagayamee hin beekkamnetti awwaalame. Inni awwaalamuus, maqaan isaa abad baduuf hin jiraatu. Sab-boonummaa fii murannoo ajaa’ibaatiin faayamee, qoonni guddina amantii Islaamaa tii fii afaan Oromootiif gumaache, lammii dhufaa jiruun kan dinqifamu taha. Waaqni Jannataan haa qananinu! Abdurashiid Abdurahmaan (AbbaaUrjii) Waxabajjii 02, 2013 Torontoo, Kanadaa Hub: Seenaan Sheekhaa kuni, Guyyaa Yaadannoo isaa kan Magaalaa Torontootti qophaaweef, barreeffama isaa keessaa kan dubbuuyfame.


Muslimoota Magaalaa Hararitti badii malee hidhaman irratti guyyaa Arraa caamsaa 28 ragooleen dharaa Mana Murtiitti dhihaatanii kijibuun Isaanii dhagayame.

Magaalaa Harar Adaree Biyyootti Muslimoonni badii malee mana hidhaatti ugguramani mana murtii dhihaataa akka jiran ni yaadatama. Guyyaa Arraa Mana murtiitti Ragaa cubbuutiif warreen mootummaan qopheeyse dhihaatanii ragaa dharaa kennaa oolan. Muslimoota badii malee Hidhaman irratti ragaa bahuuf warri leenji’aa ture kan arra mana Murtiitti dhihaatanii Ragaa bahaa turan Namoota aramaan gadii kana akka tahan Maddoonii keenya nuuf gabaasanii jiran. Ragaa dharaa 1ffaa.>>Abdurashiid Jaalee mootummaa fii Imaama Masjida Qalaadambaa. Ahbaash fudhachuu Isaatiin Koree Majlisa Magaalaa Harar tahee Mootummaan kan Shuumame. Ragaa dharaa 2ffaa.>> Sheekh Muhammad Amiin Imaam Masjida Iimaan kan turee fii amata 3 dura Koree Masjida Iimaaniin sababaa badii Isaa kan Imaamummaa irraa kaafame. Ragaa dharaa 3ffaa.>>> Abdurahiim Miniishaa Mootummaa fii deeggaraa Ahbaash kan tahe. Jarri asi olitti ragaa dharaa guyyaa arraa bahan kun hundi hoggantootaa fii deeggaroota Ahbaash tahuun kan beekkaman hoggaa tahu Muslimoota hidhaa jiran irratti ragaa dharaa Osoo Rabbi hin sodaatin bahuudhaan Muslimoota hunda Adawwii godhachuu Isaanii Mirkaneeysanii jiran. Rabbiin warra Kijiba Muslimoonni hin qabne irra kaaye Balaa Isaa itti haa buuse. Madda;


Baay’inni Ummata Oromoo 400,000 – 2,000,000 Hin Caalu Jedha Geetaachoo Raddaa

internet marketing Gabrummaa fi cunqursaa dabalatee rakkinaa fi gidiraa dhala namaa irra gahaa turee fi jiru hundaaf sababootaa fi maddeen gurguddoo tahan keessaa tokko ofittummaa dhala namaa kan daangaa hin qabnee dha. Osoo ofittummaa dhala namaa isa daangaa hin qabne kana dhabamsiisuun danda’amee, addunyaan dhala namaa hundumaaf iddoo jireenya jannataa fi qananii tahuu ni dandeessi. Waa’een kanaa hedduu bal’aa fi gadi fagoo, kan kitaabban hedduun irraa barreeffamuu danda’an waan taheef, isa hanganumatti dhaabee gara yaada ijoo barreeffama kiyyaatti dabruun filadha. Ummatni keenya (Oromoon) humna Habashootaa kan gargaarsa Warra Adii (Warra Baar-gamaa) argateen mohatamee gabrummaa jalatti kufuun seenaa gaddisiisaa tahu illee, seenaan gaddisiisaan akkasii baasa addaa kan Oromoo qofa mudate miti. Ummatootni Addunyaa kanaa irra hedduun isaanii jaarraa hedduudhaaf alagaadhaan gabroomfamanii akka turan seenaan ragaa baha waan taheef. Haa tahu malee yeroo ammaa Impaayera Itoophiyaa irraa kan hafe addunyaa bakkoota kaan hundatti waa’een gabrummaa/colony seenaa tahee dabree jira. (waa’ee gabrummaa harka wayyaa jalaan ykn. Indirect Colonial System yoo dubbanne malee jechuu dha.) Impaayerummaan Itoophiyaas qabsoo diddaa gabrummaa ummatoota gabroomfaman (keessattuu Oromoo) irraa isa mudateen akka maleetti madaawee jal-bultii dhabamuu/awwaalamuu isaa irra gahee akka jiru dhugaa dirreetti mul’atuu dha. Bilisummaa, Nagayaa fi Mirgoota Dimokiraasii Oromoo fi ummatoota Impaayera Itoophiyaa keessatti hidhamanii jiran hundumaa gonfachiisuuf guutummaatti dhabamsiifamuun sirna Impaayera Itoophiyaa fala tokkicha filmaata biraa hin qabnee dha. Waan taheef dhabamsiifamuun Impaayerummaa Itoophiyaa sabaa fi sab-lammoota achi keessa jiraataniif gammachuu guddaa fi abdii hegeree jireenya isaanii ti. Nam-tokkee fi murnoota dhukkuba ofittummaa dhala namaa kan daangaa hin qabne olitti jennu kanaan dhibamanii rakkataniif garuu, waa’een dhabamsiifamuu sirna Impaayerummaa kun hedduu rifaasisaa, yaaddessaa fi gaddisiisaa qofa osoo hin taane akka waan Jireenyi Addunyaa kanaa dhumachuuf deemuutti fakkaatee itti mul’ata. Waan taheef waa’ee qabsoo bilisummaa Sabootaa (keessattuu waa’ee QBO fi Oromummaa) arguu fi dhagahuun eebicha daran itti hadhaawa. Akeekni barreeffama gabaabduu tanaa nam-tokkeewwan akkasii keessaa tokkoo lama maqaa dhawuudhaan eenyummaa isaanii namuu hubatee sochii fi gochaa diigaa isaanii akka jala bu’ee hordofu akeekuu dha. Namootni barreeffamoota dhimma QBO ilaalchisuun marsaalee interneetii adda addaa irratti mamaxxanfaman hordoftanii dubbistan akkuma quba qabdan, dhihoo kana namni maqaan isaa Dr. ‘Fiqiree’/Fiqiruu Tolossa jedhamu dhimma ODF wajjin wal qabsiisee Dr.Bayaan Asoobaatiif xalayaa tokko barreessuu isaa ni yaadattu. Barreeffama nama sanaa akkan dubbisee hubachuuf yaaletti qabiyyeen isii tan akkaataa itti of ajjeesan ODF gorsitu dha. “Akkan beekuttin of ajjeesa jette jaartiin haada miilatti dhawattee jalalii garbuutti of hiitee.” Isa jedhan tokko dhageessanii jirtuu laata? Baatiilee muraasa dura dhaabni maqaa ODF jedhuun ijaarame bu’uuressitoota isaa keessaa hangi xiqqoon tokko namootuma bu’uuressitoota ABO turan tahuu fi kaayyoo ABO duraan ittiin masakamaa turres dhiisnee/lagannee jirra jechuun isaanii yeroo dhagahame mooraan humnoota Habashaa kanneen Impaayerummaa Itoophiyaa tiksuuf carraaqanii gammachuudhaan guutame. Tarkaanfiin hoogganoota QBO duraanii keessaa gariin isaanii ODF dhaabuudhaan fudhatan kun hiikaan isaa haada mormatti dhawatanii of fannisuu/ajjeesuu dha jedhanii waan hubataniif gammadan. Maaltu itti aana? (maaliin gadi bahan?) jedhanii oggaa hordofan garuu, jarri maqaa dhaabaa haaraa baafachuu malee Qubee, Alaabaa, Oromiyaa, Jecha Itoophiyaan Impaayera jedhu……kkf. amma iyyuu gadi hin lakkisne jechuu hubatan. Yeroo kana isaan keessaa tokko (‘Fiqiree’/Fiqiruu Tolossa) aaree “Duuba of ajjeesuun yoom akkanatti taate? Kuni hoo mammaksuma jaartii isa “Akkan beekuttin of ajjeesa.” Jedhu sana fakkaattee.” Jedhee lafaa ka’e. “…..Waan akka Qubee, Alaabaa, Oromiyaa….fi kkf sun gaarii mitii sana sana of irraa dhiisaa, of ajjeesuun akkasitti dafee dhugooma waan taheef…” jedhee Dr.Bayaaniif (maqaa kiristinnaa Bayyanaa Suubaa jedhu waliin) barreessee ergeef. “Daandii hantuutni baaste irra bofti mana namatti seena.” moo maal? Akka jedhamu (Mammaaksa kana dagadheeraa yoon dogoggore warri beektan na qajeelchaa) xalayaan Dr.Fiqiruu kan akkaataa of ajjeechaa ODF gorsu kun, hundeeffamuu ODF sababsatee Dr.Bayaaniin riqicha godhatee haa dhufu malee, kan inni ajjeesuuf irratti xiyyeeffatu Oromummaa fi QBO tahuun isaa sab-boontota Oromoo jalaa waan dhokachuu danda’u waan hin taaneef sab-boontota ilmaan Oromoo bakka adda addaa jiran irraa dheekkamsaan qolatame. Yaadota bifa kanaan sab-boontota Oromoo irraa darbataman keessaa tokko kan namni maqaa isaa Y.Jamaal (B.B) jedhamu Amaarinyaadhaan barreessee dha. Xalayaan Y.Jamaal (B.B) kun ammoo namoota Habashaa kan Dr.Fiqiruu Tolossa waliin ejjennoo fi ilaalchaan wal fakkaatan hedduu aarsitee jibbaa fi hammeenya garaadhaa nuuf qaban akka bulgaafataniif gumaachite. Kanneen akkanatti jibbaa fi hammeenya garaadhaa nuuf (Oromoof) qaban bulgaafatan keessaa tokko nama Geetaachoo Raddaa jedhamu dha. internet marketing Barreeffama Geetaachoo Raddaa kan barreeffama kiyya kanaaf ka’umsa tahe guutuu isaa xumura barreeffama kiyyaa kana jalatti kaa’ee waanin jiruuf dubbisuu dandeessu. Sana dura garuu, yaadaa/ilaalchaa fi ejjennoo namni kun QBO fi walumaagala dhimma Oromummaa irratti qabu kan barreeffama isaa kana keessaan ifatti mul’atu ilaalchisee waan natti dhagahamu xiqqoo jechuun fedha. Namni kun (Geetaachoo Raddaa) akka barreeffama isaa armaan gadii kanaa fi kanneen biroo inni amma duras yeroo adda addaatti barreessu irraa hubatamutti waa’een sab-boonummaa Oromummaa fi QBO nama kamuu caalaa isa waan yaaddessee fi hirriba dhorke fakkaata. Dhugaa kana caalaatti hubachuuf barreeffama isaa armaan gadii kana qofa osoo hin taane waan namni kun yeroo adda addaatti barreessaa turee fi jiru warri quba hin qabne hanga isiniif danda’ame barbaaddanii (‘search’ gootanii) akka dubbistan gadi jabeesseen isin gaafadha. Leellistootni sirna Impaayerummaa Itoophiyaa hedduun Oromummaa fi QBO irraa yaaddoo fi sodaan qaban maali? Gaaffii jettuuf namootni hedduun “Ejjennoo ABO isa Walabummaa Oromiyaa ykn. ‘Oromian Independence’ gaafatu sana qofa waan jibbaniifi.” Jedhu. Waan namtichi kunii fi fakkaattotni isaa hangi tokko yeroo adda addaatti barreessan irraa akka hubatamutti garuu, wanti jarri mormuu fi dura dhaabbatu guutummaadhuma jireenya Sabummaa Oromoo (Oromummaa) dha malee ilaalcha siyaasaa (ideology) waliin hidhata hin qabu. Fakkeenyaaf Dhaabotni Siyaasaa Oromoo biyya keessatti Heera Wayyaanee jalatti gurmaawanii sosso’an kanneen akka OFDM fi ONC (yeroo ammaa OFC tahanii jiru) gaaffii walabummaa/’independence’ Oromiyaa kaasanii hin beekan. Jibbiinsi hadhaawaan namni Geetaachoo Raddaa jedhamu kunii fi fakkaattonni isaa jara sanaafis qaban garuu kan ABOf qaban irraa homa takka adda addummaa hin qabu. Osoo mormiin jiru ilaalcha siyaasaa irratti hundaawa tahee silaa Dhaabotni siyaasaa Oromoo kan Kaayyoo fi Galii siyaasaa gara garaa qaban hundi bifa tokkichaan akkamitti mormamu? Itoophiyaan Impaayera (Mana hidhaa Sabootaa ti). Saboota achi keessatti gabroomfamanii/hidhamanii jiran keessaa tokko Oromoo dha. Kanaaf nuti (Oromoon) akka Sabaatti sirna Impaayerummaa kana jalaa of walaboomsinee mirga Sabummaa keenyaa guutuu gonfachuu feena jedhee Oromoon of ijaaree falmachuun yoo cubbuu dha jedhamee mormame, Lakkii Itoophiyaan Impaayera mitii, Nuti hundi walumaanuu Itoophiyaanota, Garuu akkuma lammiiwwan Itoophiyaa hundaa nuti Oromoonis tokkummaa Itoophiyummaa jalatti sabummaa keenyaan of gurmeessinee mirga polotikaa keenyaaf falmachuu feena jedhanii Oromummaadhaan ijaaramuunis yoo sanumaan qixa cubbuutti fudhatamee mormame, Nam-tokkees tahe murni filmaata armaan olii lachuu Oromoof hin quudhineef Oromoon maal akka tahu barbaada??? Nam-tokkeewwan ejjennoo akkasii qaban, kan Oromoodhaan “Nu waliin jiraattees nuun qixa mirga polotikaa gaafachuu hin dandeessu, Nu irraa bilisoomuus hin dandeessu…” jechaa jiran keessaa tokko nama kana (Geetaachoo Raddaa) ti. Kun yaadaa fi ilaalcha maal irraa maddu? Wallaalummaa?, Of-tuulummaa?, Ofittummaa?, Maraattummaa?? Wanti namni kunii fi fakkaattotni isaa qaanii tokko malee ifatti dubbachaa jiran “Oromoon Oromummaadhaan ijaaramuu hin qabu.” ejjennoo jedhuu dha. Polotikaas tahe dhimma kamiifuu Oromoon eenyummaa Sabummaa ofii irratti hundaawee gurmaawuun jarreen akkanaa biratti akka cubbuu ol’aanaatti fudhatamaa jira. Garuu maaliifi ? Oromoon akka sabaatti ijaaramee aangoo polotikaa sadarkaa sabummaa isaatti isaaf malu yoo gonfate kuni rakkina maalii fida jettanii dura dhaabbattu? Jedhamanii yoo gaafataman deebisaan amansiisaan isaan kennuu danda’an jiraa? Dhukkuba ofittummaa dhala namaa daangaa hin qabne jennuun dhibamanii “Ana Malee!” jechuu irraa yoo tahe malee sababaan amansiisaan isaan ejjennoo isaanii kanaaf dhiheessuu danda’n gonkuma hin jiru. Qabsoon nuti gaggeessaa jirru (QBO) hundeen isaa bilisummaa ummata keenyaa (Oromoo) haa tahu malee gaafa galma isaa gahu itti bahi (result) xumura isaatii ummatoota ollaa Oromoo jiraatan hundumaaf bilisummaa, nagayaa fi dimokiraasii argamsiisuu keessatti qooda ol’aanaa qabaata jedhamee amanama. Hawwiin keenyas ofii keenyaa fi ummatoota ollaa keenyaa qofa osoo hin taane dhalli namaa hundumtuu bilisummaa fi nagaya keessa akka jiraatuu dha. Ummatoota hegeree gaarii akkasii hawwinuuf keessaa tokko ummata Amaaraa ti. Gitni bittuu Habashaa kan jalqaba sirna Impaayerummaa Itoophiyaa gadi dhaabe gita bittuu ummata Amaaraa kana keessaa bahe yoo tahe illee, Qabsoon Bilisummaa Oromoo fi ABOn, Bilisummaa fi nagaya, akkasumas, jireenya sabummaa Oromoof gufuu fi yaaddoo kan tahe sirna Impaayerummaa Itoophiyaa dhabamsiisuu irratti qiyyaafachuu malee, takkaa ummata Amaaraas tahe ummata kamiinuu jimlaatti diinomsatee ykn. akka ummata koloneeffataatti ilaalee fi ramadee hin beeku. Namni kun (Geetaachoo Raddaa) garuu ABO fi QBO qofa osoo hin taane walumaa gala Oromoonii fi Oromummaan akka waan diina ummata Amaaraa tahaniitti dhiheessuuf yaala. Ofii isaa ammoo akka waan Ummata Amaaraaf waardiyyaa dhaabbateetti of dhiheessuu yaala. Har’a ummatni Amaaraa fi Oromoon ummatoota ollaa walii fi wal keessas qubatanii jiraachaa jiranii dha. Hariiroon ummatoota kana lamaanii inni dabre tolaa fi hamaan isaas seenaa dha. Isa tolaa isaatti dhimma bahanii isa hamaa godaannisa isaa dhinsuudhaan ummatootni kun bilisummaa, nagayaa, kabajaa, jaalalaa fi wal-qixxummaadhaan yoo tole/danda’ame waliin yookaan ollummaa gaariidhaan akka jiraatan taasisuun seenaa dhalootni har’a jiru dalaguu qabu dha. Nam-tokkees tahe jaarmayaan ykn. murni kamuu ummata isa tokkoof waan dhimmamu of fakkeessaa kan ummata isa kaanii garuu mirga qofa osoo hin taane jireenya isaa iyyuu kan haalu yoo tahe namni, jaarmayaan ykn. murni sun diina/farra ummatoota lamaanii qofa osoo hin taane bilisummaa ummatootaa fi nagaya naannawa kanaa hundaaf inni farra/gufuu dha. Jireenya Oromummaa haaluu fi xiqqeessuuf ‘formula’n Geetaachoo Raddaa itti gargaarame hedduu nama kofalchiisa. QBO hangam akka isa yaaddessee fi gara maraachuutti isa oofaa jirus namatti agarsiisa. Akka cuunfaa ‘Formula’ isaatti Oromoon kan lakkoofsi isaa akkana baay’ateef ummatoota biroo lolaa fi haala adda addaan ofitti dabalee Oromeessee Afaanii fi aadaa isaa barsiiseeti. Dhiirti Oromoo tokkichi niitii hedduu (kan lakkoofsa hin qabne) fuudhuudhaan, ilmaan hedduu (dhibbafaa) garayyuu walitti haree guddifachuudhaani. Haalli kun yeroo dheerina keessa warra dhiiga Oromoo qulqulluu qaban xiqqeessaa deema. Kanaaf har’aan tana ummata Oromoo jedhamee Afaan Oromoo haasawu keessaa osoo lakkaawamee Oromoon qulqulluun 1-5% irraa gadi taha. Lakkoofsa keenya kan Geetaachoon nuuf tilmaame kana baay’ina lakkoofsa Oromoo kan yeroo ammaa 40,000,000 ol taha jedhamuun oggaa herregnu 400,000 – 2,000,000 jechuu dha. Hangumti kun jiraachuu keenya amanee nuuf quudhuu isaatiifuu haa galatoomu akka hin jenneef ammoo afaanuma kana jedheen itti fufee akkas jedha: “…I would be surprised if there is any Ethiopian oromo who claims 100 % pure oromo ethnicity,….” Hiikaan isaa: “Yeroo ammaan tanaa Itoophiyaa keessaa namumti tokko kan ani Oromoo qulqulluu dha ofiin jedhu yoo argame hedduun raajeffadha.” Kkkkk. Amma namni akkanatti haasawu kun maraatuu moo fayyaa dha jettu ? Saayinsii hawaasummaa dhala namaa, argaa-dhageeytii fi seenaadhaan akka hanga ammaa beekamutti ummatni tokko ummata isa irra guddaa taheen liqimsamee achi keessa dhabamuun ni jira. Akka Geetaachoo Raddaa amma nutti himutti ammoo Ummatni guddaan tokko ummata isa irra xiqqaa liqimsee kanuma ofii liqimse kana keessa badee dhabamuunis ni jirti. Kan nama raaju, namni tokko yaada maraattummaa akkanaa barreessee maxxansuu isaa miti. Maraataan tokko dhagaa fi eeboo gabaa walakkaatti darbachaa fi manneen guggubaa yoo deeme nama hin ajaa’ibu. Garuu akkana gochuu irratti yoo deggertoota/tifozo qabaate dhimmichi dhimma biraa (kan maraattummaa caalaa hamaa) taha. Yeroo yaadni jallaan eenyuufuu hin tolle akkanaa mooraa Habashootaa keessaa dhagahamu, isaanuma keessaa ka’ee “Lakkii kun nuufis tahe eenyuufuu hin toluu dhaaphu!” jedhee kan sagalee isaa dhageessisu arguu dhabuun hedduu nu yaachisuu qaba. Nama kana qofa ammoo osoo hin taane namootni akka Prof. Geetaachoo Haile, Prof. Mesfin Weldamariam, Dr.Birhaanuu Naggaa, Andaargaachoo Tsigee….fi wkf. Hedduun yaadumaa fi ejjennoo fakkaataa kanaa akka qaban yeroo adda addaatti kitaabban, media fi wal-tajjiilee adda addaa irratti argaa fi dhagahaa jirra. Kan namoota maqaa dhawaman kanaas tahe kanneen ammaaf maqaa isaanii hin dhawin hundaa irratti ragaa dhiheessuun yoo feesise gara fuul-duraatti hunda tokko tokkoon dhiheessuun ni danda’ama. Oromoon sabummaa isaatiin ijaaramee mirga polotikaa hanga har’aatti sarbame falmachuun isaa maaliif jarreen akkanaa biratti akka cubbuutti fudhatamee mormama? gaaffii jettu irraa ka’uudhaan gaaffiilee bu’uraa jajjaboo nuti of gaafannee deebisaas itti kennuu danda’uu qabnutu jiran. Isaanis: Akeekni ani barreeffama kana dhiheessuuf, gaaffiilee armaan olii of gaafannee, deebisaa isaaniis bilchinaa fi bayyanootaan itti barbaadnee, diinaa fi fira, gufuulee fi haallan mijjatoo jiran hunda sirriitti addaan baafachaa, waan gochuu qabu yeroo isaatti gochaa tarkaanfachuun barbaachisaa akka tahe akeekuufi. Kanatti dabalee, hammeenya hammeenyumaan, arraba arrabumaan, jibbas jibbumaan deebisuu hin qabnu kan jedhu ejjennoo kiyya gadi jabeessee ibsachuun fedha. Sun aadaa keenya miti. Guddinaa fi qaroominas miti. Milkaawina QBO shaffisiisuuttis hin gumaachu. Nuti dhukkuba ofittummaa dhala namaa isa daangaa hin qabne kan madda rakkinoota addunyaa isa guddaa tahe irraa jabeessinee of eeguu qabna. Aadaa wal dhageeytii fi wal kabajuu, hoodaa fi safuu dhala namummaa fi aadaa dimokiraatawaa sirna Gadaa keenya durii deebisnee dagaagfachuuf yaaluu qabna. Yoo akkas goone goone akeeka eebbifamaa QBO dafnee galmaan gahuu dandeenya. Gaafa sanatti milkoofne ammoo, of bira dabarree, warri dhukkuba ofittummaa dhala namaa daangaa hin qabneen dhibamanii rakkatan illee dhibee kana irraa akka fayyaniif qooda ol’aanaa nu irraa eegamu gumaachuudhaan isaan wal’aanuu dandeenya. Xumura: Akka hubannaa kiyyaatti, yeroon ammaa yeroo sab-boonummaan Oromummaa fi QBO bifa gara garaatiin humna dambalii callisaa fi dhokataa taheen suuta suuta humnaa fi shira diinota isaa liqimsee irra aanaa jiruu dha. Dambaliin galaana QBO ariitii akkamiitiin akka isaan irra gara galaa jiru nu caalaa diinota keenyatu dafee arga. Rakkinoota xixiqqaa mooraan QBO keessa ofiitti qabus nu caalaa isaan warra ala irraa as ilaalutu hubata yoo jenne soba hin tahu. Kanaaf: Yaadaa fi ilaalcha, akkasumas, ejjennoo siyaasaa hammeenyaan guutame akkanaa (kan bilisummaa, nagayaa fi hariiroo ummatootaa irratti miidhaa fi balaa guddaa hordofsiisu) namootni tarkaanfachiisan eenyufaa akka tahan sirriitti jala buunee beekuunii fi adeemsaa fi gochaa hammeenyaa isaanii fashalsuun, rakkinoonnii fi kufaatiin siyaasaa, hawaasummaa fi dinagdee hanga ammaatti Ummatoota Impaayera Itoophiyaa keessa jiraatan irrattii fi naannoo isaaniitti dhaqqabe akka gara fuula duraattis daran hammaatee itti hin fufnee fi bilisummaan ummatootaa, nageenyi waaraan, sirni bulchiinsa haqaa (dimokiraasiin dhugaa) fi guddinni waloo naannawa kanatti akka mirkanaawu taasisuuf qooda ol’aanaa qabaata. Hubachiisa: Mata-duree barreeffama kiyyaatiif waa’ee lakkoofsaa sana haa filadhu malee xiyyeeffannoon kiyya waa’ee lakkoofsaa sana osoo hin taane waa’ee ejjennoo fi ilaalcha dhimma lakkoofsa keenya ibsuu kanaan duuba jiruu (Akka ofii feenetti ijaaramnee eenyummaa fi jireenya sabummaa keenyaa tikfachuuf mirga akkuma Saba kamiittuu qabnu akkuma mulqamnetti akka hafnuuf ijibbaata taasifamu irratti) akka tahe qabiyyee barreeffama kiyyaa guutuu irraa hubattanii jirtu jedheen abdadha. Nagaatti ! “Only Free Men/‘People’ Can Negotiate, Prisoners Cannot Inter Into Contract.” Nelson Mandela Malkaa Caffee malkaacaffee@gmail.com Waxabajjii 06, 2013


Gaaddisni Oromoo Nederlaand Yaadannoo Sooreessaa J/Jaarraa Abbaa Gadaa Gad-geeyse

Ilmaan Oromoo Addunyaa Mara keessatti Yaadannoo Gootichaa diinaaf summii Sooreessaa Jaal Jaarraa Abbaa Gadaa eega du’aan addunyaa tanaraa galanii kaasee yaadannoo isaa bakka garagaratti gad geeyssuu itti fufanii jiru. Gaaddisni Oromoo Nederlaand Yaadannoo Sooreessaa J/Jaarraa Abbaa Gadaa gad-geesse http://www.youtube.com/watch?v=GqLbKveW_8Y


Haasawa walgahii  Yaadannoo Jaarraa Abbaa Gadaa tan Altanta, USA irraatti  dhihaate Jawaar Muhammad

Bu’ureessitota qabsoo Oromoo kanneen tarree duraarratti maqaan isaanii dhawamu keessaa, tokko, Jaarraa Abbaa Gadaati. Wanni Jaarraan qabsoo tanaaf addatti gumaache maali? jennee yoo of gaafanne adeemsa dheeraa Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) jaaruuf godhame keessatti carraaqqii godhamteefi milkii argamteef shoora sadarkaa duraa tapahcuu isaati hubanna. Roorroo Oromoorra gahuuf joollumamaadhaan laalachuu isaatiin ganamaan qabsoof bobbahe; bara 1966 Asabootirraa Minishir bitatatee qabsaa’ota barbaadee dirree falmii Baaleetitti makamee lolee lolchiise. Qabsoodhaaf meshaafi leenjii lolaa garayyuun ammayyee taate qabaachuun akka barbaachisu waan hubateef gargaarsa barbaacha gama Somaaliyaa, boodas Bahar Diimaa ceehee Adan, Baagdaadifi Damaasqoo dhaqe. Achirraahis akeeka tokkooni qasaawoota leenji’amaniifi meeshaalee lolaa ammayyee tahan waliin deebi’uuf karaa bu’e. Akeekni sunis Qeeyroo Ganamaatiin Qabsoo Hidhannoo Eegaluudha. Wanni argame ammoo, milkii osoo hin tahin harka mootummaa Soomalee bu’anii hidhamuu tahe. Mudannoon hamtuun waggaa shaniitiis murannoo diina Oromoo qabsoo hidhannootin cabsuuf qabu isa keessatti hin laaffifne. Bara 1976-tti yeroo haalli Warraaysaa biyyattii jijjiiree hamilee qabsoo hidhannootiif jirtu laamshesse sanitti, sirni jiru hiddaan buqqa’u malee Oromoof furmaanni hin jiru jechuudhaan, qawwee lameen Elemoo Qilxuufaarraa gaafa lola Xirroo hafte bakka itti awwaalamanirraa baafatee daggalatti galee WBO humnaafi caasaadhaan ijaarutti seene. Jaarraan gaafa yeroo duraatiif Asabootitti Minishir bitaterraa eegalee hamma guyyaa du’aan addunyaarraa galetti goota dawaan cunqursaa qawweedha jedhee amanu ture; saba isaatinis hidhadhaa “ qarshiin jahaannam haa dhayxuu qawwee bitadhaa daggala seenaa” jedhee dawwaaqaati jiraate. Akeekni barruu tanaa seenaa Jaarraa Abbaa Gadaa (Abdukariim Ibraahim Haamid) barreessuu miti. Gumaacha inni qabsoo Oromootif godhes guututti keessa deemuu hin hedu. Barruun tuni waa tokko qofarratti fuulleeffatti: Jaarraa Abbaa Gadaatiifi Qabsoo Hidhannoo bifa waliigalaatin mil’achuudhaan sababoota gootichi kuni maloota qabsoo keessaa kan hidhannootitti akka gamuufi ittiis cichu isa godhan maal akka tahan xiinxaluudha. Kanatti aansinee sababoonni Jaarraa Abbaagadaa qabsoo hidhannoo akka fardeeyfatu goadhan maal fa’a akka ta’an xiinxaluuf yaalla. Sababoonni wahitti nama kaasan hedduudha. Kan wahitti akka cichan nama godhanis akkasuma. Akka hubannaa kiyyaatti waa afuriitu ilaalcha Jaarraan qabsoo hidhannootiif qabu qare. Afranis: Sababoota afran kana armaan gaditti takka takkaan gabaabsinee haa laallu. I. Seenaa abbootii Jaarraan nama “ani qaccee abaluuti ykn hortee shanyii abaluuti” jedhee dhaloota isaatiin dhaadatu hin turre. Kanaafuu hamma dhihoo tanaatitti waa’ee dhaloota isaa wanni beeynu waa xiqqo ture. Waan kana ta’eefis seenaan inni abbootii isaatirraa dhaale ilaalcha isaatirratti dhiibbaa akkam akka qabaate dilas hin xiinxalamne. Fooddaan garasitti fuulleeyachuuf hiree nuu laatte banamuun dhimma dhiheenya kanaati. Barruuleefi haasawa Jaafar Aliitifi kitaaba “Raammisoo” Abdurashid Abdurahmaan nuuf dhiheesseetu fooddaa sun nutti mul’ise. Abbaa Urjii (Abdurashiid Abdurahmaan ) kitaaba isaa “Raammisoo” keessatti seenaa abbootii Jaarraa akka kanatti aanu kanaan kaaye. “Walakkaa bara 1876, gaafa Ibroo Shaxaa, abaabayyuun Jaarraa Abbaa Gadaa, lola Cirrachaatti waraana Misraa kan Ra’uuf Baashaa tiin hoogganamuun odoo loluu wareegame, ilmi isaa, Haamid, dardara ture. Lola Calanqoo booda, bara 1889 keessa, gaafa Minilik, summii buna keessatti naqeen, Haamid Ibroo galaafatu, ilmi isaa, Ibraahim, joolle. San booda, bara 1936 keessa, gaafa Ibraahim Haamid, nafxanyoota hawaasa Baha Oromiyaa sirna gabrummaa hoonga hin-qabneen araraasaa bahan, adamuun, hijaa irraa bahaa ture, ilmi isaa, Abdukariim hoggaas dhalata.” Wanni kanarraa hubannu abaaboo, akaakoofi abbaan Jaarraa weerara ummanni Oromoo dhuma bardhibbee 19fatifi jalqaba bardhibbee 20fa keessa mudate, kan boodas alagaa jalatti isa oggolchiise keessatti warra diina faccisuuf suduudaan hirmaatan tahuudha. Jaarraanis akkuma guddattuu kamiitittuu seenaa abbootii isaa kana dagaayaatiifi qomattiis galfachaa guddachuun akka malu tilmaanmna. Kanafis ragaan keenya waa’ee qabsoo Oromoo hoggaa haasayu Jaarraan yeroo hedduu seenaa lola calanqoo, gootummaa Murti Guutootifi jabeeenya Raabaa Doorii akka fakkeenyaatti dhiheessa. Seenaa akaakayyuu isaa kan Ibroo Shaxaatifi kan akaakoo isaa Haamid Ibrootrraa garaagarummaa qawweee qabaachuufi dhabuu, akkasumattis ammayyummaan hidhannootiifi gurmuu waraanaa shooraafi sadarkaa lola keessatti qabaatan waan hubate natti fakkata. Warraani Misraa kan Ra’uuf Paashaatiin ajajamu baha Oromiyaatin osoo hin bayin dura Oromoon naannawa sunii heeraafi seera sirna Gadaatin walbulchaa, waraana ofii Raabaa Doorii jalatti jaarratanii biyya ofii diinarraa eeggachaati turan. Weerara kamuu ofirraa faccisuudhaan, daangaa ofii kabajsiisanii olloota waliin qajeellotti wal beekanii kabajaadhaan waliin jiraachaa turan. Waraanni Misraa kan gaafasii waraana cimaa Ingilizoonni jalaa-guubbatti meeshaa ammayyee hidhachiiftee bobbaafte ture. Waraanni Raabaa-Doorii, jechuunis waraanni Oromoo seera Raabaa Dooriitiin ijaarame, diina akkasii achiin dura takkaatuu argee hin beeku. Akkasiinuu waraanni Orfoo Jilootin hogganamu sun, gootummaan isaa hanqattee, aadaa luynaa ladda’atee dirree lolaatii hin dheessine; tokkummaa sirni Gadaa isa badhaafte jabeeffatee qabatee hidhannoo qabuun: eeboo, mancaa, wantaafi xiyya isaatin diina dura dhaabbate. Madaafa ibidda tufuus jalatti siqanii afriidhaan afaan danqaranii cal’isiisuudhaan gootummaa seenaan dinqifatte galmeessuu dandayanii jiru. Haala sun keessatti tooftaan waraana Ra’uuf Paashaa hulluuqqoo marsaa keessaa ittiin bahu argachuu qofa tahe. Akkasiin raphaasa rasaasa itti roobsee hulluuqqoo xiqqoo takka banatee magaalaa Adaree Biyyoo dhuunfate. Akkasiinuu ganna kudhaniif darbii magaalaa Adaree keessaa gadi bahuu kutanii, biyya Oromoo kolonii Ingilizii jalatti galchuu hoongessanii, bara 1885-tti injifannoo goonfatanii waraana diinaa biyya ofii keessaa baasanii jiru. Pirofesor Mohammed Haasaniifi Jilchaa Hamid akka katabanitti lolli waraana Misraa waliin godhame kun injifannoo Oromootiin goolabamus, humna waraanaa Oromoo akka maleedha laafffise. Tokkoffaa, waraana Raabaa Dooriitirraa nama 20,000-30,000 ta’utu dhume. Lammaffaa qondaalonni Raabaa Doorii mooyxaa waraanaa qaban heeduun, abaabayyuu Jaarraa, Ibroo Shaxaa dabalatee, ni wareegaman. Sadaffaa, lola dheeraa kanarraa kan ka’een faradoon hedduun rasaasaan, beelaafi dhukkubaan waan dhumaniif cibirraaleen faradoo (cavalry) guututti diigaman. Afraffaa, lolli dheeraan kun leeccalloo ummataa xuuxeeti humna diinaggee biyyaa laaffise. Oromoon osoo daadarkaa tanarraa dandamachaa jirtu weerarri haarayni gara kaabaatin eegalame. Waraanni Misraa darsa saa guurratee bahee waggaa sadihiitti, bara 1887, waraanni nafxanyaa Calanqoon as bahe. Warraanni Minilik kuni Oromoo naannawa biraa cabsee injifannoodhaan machaawee, waan saameen diinaggeedhaan of cimsee, qawweelee ammayyee garii shammadatee gariihis kennaadhaan argatee, ogeeyyii waraana warra faranjiitin gargaaramee tarsiimoo lolaa baafatee waraana Afran Qalloo (Murti Guutorratti) lola bane. Oromoon immoo, qawwee dudullatti lakkooysaan dhibba tokko hin geenye kan waraana Paashaarraa buufatan, rasaasni waa xiqqo qoftiin keessa jiruun diina dura dhaabbatan. Cibirraaleen fardoo waan laamshayeef mancaa, eeboofi wantaa isaa qabateeti lafoo dura dhaabbachuuf dirqame. Akkasumaanuu waraanni Murti Guutoo, waraana Minilik kan lafootiin (infantry) qaawwedhaan caalamuus bobbaa diinaa hedduu ofirra faccisuu dandayeeti ture. Booda garuu madaafa yuusaa ibidda tufu, bakka fagoo eeboofi mancaan hin dhaqqabne dhaabaniin duubbee Raabaa Dooriin loltuu irraa bobbasuufi madoo itti wal’aanatu ibidda itti roobsan. Bifa saniin qawween sodaattuun hidhatte habalee gootaa moohattee, nafxanyaan akkuma kutaalee Oromiyaa kanneen birootti gootetti dachii Humbannatis qabate. Qondaalota Raabaa Doorii kanneen gaafa Calanqoo Calii baraaran, kanneen akka Hamid Ibroo (akaakoo Jaarraa) kopha kophatti galaafatanii ummatas hoggana silaa bakka caphanii isaan kaasu dhabsiisan. internet marketing Gaaga’amni weerarri Misraatifi kan Minilik Oromootarraan gahe biyya teenya qofatti osoo hin tahin addunya guututti, gaafni injifannoon lolaa gootummaa loltootaatifi qaruutummaa tarsiimootiin walcaaluun murtaawu sun akka dabarte dhawwaaqe. Fakkeenyaaf lola waraana Sudan kan Darbuush jedhamuuf, kan Abdullaa Al-Taashitin hogganamuufi waraana Ingilizi jiddutti, bara 1898, dirree lolaa Umdurmaanitti godhamerratti waanuma Calanqotti ta’etu raawwatame. Winston Charchil, kan booda muumicha ministeera Ingiliz ta’ee, warrana san keessatti akka loltuufi gabaafutti hirmaate, gama isaa jajuun akka gabaasetti; lola gaafasii keessatti warraana Darbuush 52,000 ta’utu kan Inglizi 8,200 aan moo’ame. Iccitiin injifannoo tanaa garuu akkana. Warri Suudan qawwee dullattii takka nyaatteefi meshaa harkaa kanuma akka Oromoon qabuu saniin itti baye. Warri Ingiliiz ammoo madaafa ammayaa gurguddaa, qawwee otomaatikaa, akkasumattis loltuu uffata raasaasafi eeboon laaftutti hin dirre ( body armour) uffateen dhihaate. Yeroo lolli ganama subii banamu, osoo lultuun Suudan meetira 2750 bira as hin dhihaatin muraasni madaafaa (artillery brigade) kurkurruu ibiddaa itti gadi roobse. Qawwee warri Suudan hidhatee keessaa tan akkam jabduu rubuu fageenya kanaa deemuu hin dandesssu ture. Waraanni Darbuush gootummadhaan reeffarra waltarkaanfataa mukatti dahataa ori’us osoo meetira 50 wuu dahoo Ingilizitti hin dhihaatin dhukkaawan. Lola sa’aa jaha qofa ture kana keessatti, Darbushoota nama 10,000 du’aan, 13,000 modoon, kuun ammo qabamuun moo’amuu mudatan. Gama Ingiliziin garuu nama 47 qofatu du’e, madoon 382 ture. Darbushoonni Suudaan, akkuma Raabaa Doorii Oromoo, guutummaafi tarsiimoo lolaatiin diina caalanis, qawwee ammayyaatin moo’amanii bittaa alagaatiif oggoluu dirqaman. Abdukariim Ibraahim (Jaarraa Abbaa Gadaa) abbaa isaatifi manguddoota biyyaatirraa seenaa gootummaa Murti Guutoo kana dhagayaa guddachuun isaa, murni akkasitti gootaa akkamiin cabee alagaaf jilbiiffate? gaffiin jettuus mataa saa keessatti uumamuun kan hin hafin natti fakkata. Seenaa abaaboofi akaakoo isaatti dabaltee kanummaan abbaa isaatuu yaada kana cimsuu mala. Abbaan isaa Ibraahim Haamid, nama hayyummaa isaatitti fayyadamuuf mootummaan Haylasilassee ofitti dhiheessee aangoo keennef ture. Garuu beekkomsi isaatiifi aangoon alagaan kenniteef kuni saba saatiif hamma fedhe laalatuus roorroo ummata isaaairra gayaa ture irraa ittiisuuf isa hin dandeessifne. Kanaaf ammo deebiin isii; luynaafi goota onneedhaan , hayyuufi doofaa harsamni qaruutaadhaan gargar tahuun isaanii hafee, qawween luyna goota gootee doofaas hayyuu akka gootu waan hubate fakkata. Hanquun Oromoo diinaaf cabsite maal akka taate waan hubateef Oromoon deebi’ee mirgaafi kabajaa isaa goonfachuuf malli tokkichi ‘ibidda alagaan ittiin nu gubu san nutis horachuudha’ yaanni jedhu ganamumaan sammuu isaa keessatti habaqaalame. Bifa waliigalaatiin hubannoon seenaarraa goonfate sababoota Jaarraan umrii saa guutuu qabsoo hidhannootitti akka cichu godhan keessaa tokko jechuu nu dandeessisuuf ragaa jabaadha. II. Fakkeenyummaa “Shiftoota” Oromoo Oromoon diina hidhannoodhaan ol’aantummaa qabuun caalamee cabuus gadi aantummaa fudhatee roorroo amanfatee bilisummaa irraanfatee akka hin jiraatin ragaan hedduudha. Bakka takka takkatti hogganoonni hawaasaa hambaalee sirna Gadaatifi tan Raabaa Doorititti fayyadamanii ummata gurmeessanii finciluudhaan yeroo gabaabduufilleev taatu nafxanyaa offiraa buqqaasuu yaalaati turan. Bakkoota biraatti ammoo, matayyoonni Oromoo kanneen addatti roorroo, gidiraafi miidhaan itti hammaattetti haluu baafachuuf hawaasa keessaa bahanii gaaratti gaman. Akka moggaasa sirna nafxanyaatti “Shiftaa” tahan jechuudha. Oromoota bifa kanaan fincilanii maqaa horatan keessaa Salaaletti kan akka Hagarii Tulluuti, Muluu Wasanuutifi Asaffaa Shaaroo Lammii, Arbaa Guugutti Tuntunaa fa’aa maqaa dhawuun ni dandayama. Baha Oromiyaatti ammoo Hamidoo Ibroofi Habiib gootoota fincilli isaanii hidda nafxanyaa raase keessaa warra hangafaati. Gootoonni kun maqaa ‘shiftaa’ jedhuun haa beekkaman malee, shiftoota Habashaatirraa adda akka ta’an hubachuu feesisa. Shiftoonni Habashaa sababni gaaratti galaniif ummata saamuu dalagaa godhachuufi. Seenaa ‘shiftoota’ Oromoo bebbeekkamoo yoo qorannu ammoo, wanni manaa isaan baase roorroofi saaminsa nafxanyoonni irraan gayan hifachuudhaan akka fincilan agarra. Hedduun isaanii nafxanyoota biyya bulchan ajjeesuudhaan qawwee irraa fudhatanii gaaratti galan. Nafxanyoota midhaan ummataa saamanii fe’atan reebanii buufatan malee kan ummata nagayaa hin tuqan. Fakkeenyaaf waan Haamido fincilsiise Abdurashiid kitaaba saa‘Raammisoo’ keessatti bifa armaan gadii kanaan kaaye: “Haalli Haamidoo fincilaan gaye roorroo nafxanyaan Weeyzaro Kaasaye ja’amtu, obboleessa isaatirraan geesse. Gaafa tokko sababa saffarrii irbootiin itti dallantee, qaallitti obboleessa irra guddaa Dashoo Ibroo, xilaan garaftu Haamidoon arke. Intalti dhalaa ilma dhiiraa tokko warra isaa duratti harka itti laachuun onneen Hamidoo fudhachuu didde. Coraan suukannaawe. Gocha qaallitti tuffii tuffii olitti fudhate. “haalli kun narra numa hin geenye” ifiin je’ee bara 1942 keessa umrii diiydamii shaniitti, Albeen “caphaa tokkoon gara gaara seene. Odoo hin bubbulin , Xuullo keessa idoo Khadee Ashee ja’amutti nafxanyaa ganda hiraarsu tokko galaafate. Itti aansee Aanaa Masalaa, naanno laga Xuuxxootti kan biraa tokko dhabamsiise. Oduun tuniis nafxanyoota baadiyyaa keessa aka fedhanitti sossohaa turan ni bir’atan. Kanaaf ashkaroonni mootummaa gaaraafi dakatti isaan barbaaduu jalqaban. Gaafa kaan, Haamidoofi waraanni isa barbaada deddeemu Eeldhaaye gama dhihaa, irkata Boortee Dhuuggootii’ol, iddoo qalaya jedhamutti wal afaan dufan. Haamidoon, Shaalaqaa waraana if duuba tarrisee boonaa dura deemu halaalaa adda keessa dhawee gaangeerraa lafatti darbe. Qaallichi lafa dhooynaan waraanni isaa dheeyfa dhukkee kaase. Mootummaan haala ashkaroonni isii mudate raadiyootti ibsullee baattu gurra ummataa seenuu dhoorkuu hin dandeenye. Ummanni biyyaa gama isaanitiin akkana jechuudhaan gooticha saa faarfate: “Haamidoo Ibroo dhaa leenca haati deeyse Mataa malee hin dhawuu mangistiin dhageeyse Shiftaa gaara Guuguu hunda qaqqabanii Kan Laga Dabbasoo Haamid dadhabnii Gabbatee Kharra hin seenu,qarmaammee diigan malee Beelawee shaashoo hin quufu, mirgoo gorro’an malee” jedhanii ilma isaanii kanaan boonan Tarkaanfiilee gootummaa Haamidoon fudhate nafxanyoota dhiiga ummataa xuuxan bahaa-gala dhoorkiteeti Oromoota onnachiiftee gara gaaraa qaceelchite, “…cifroonni isaa yeroo gabaabaa keessatti dhibba caalan. Kun nafxanyaa gibira guurtu bira dabree mootummaa guddittiihuu baarayse. Haala kanaan “Ilmi Ibroo Haamidoon, waggaa diigdamii afuriif mootummaa Habashaaa lubbuu itti guraaraa bahee , bara 1966 keessa, seenaa dhaloonni naannoo sanii ittin boonuu qaban dhiisee, umrii 49tti kute. Seenaan Haamidoo, haawsni keenya yoo akka isaatti ifirratti lolan bulchiinsa Habashaa jalaa walaboomuuf yaroo dheertuu akka irraa hin fuune hubachiise,” (Raammisoo, f. 296) Jedha Abdurashiid seenaa Haamidoo bifa gabaabduun dhiheesse yoo goolabu. Oromoota dalagaa Haamidoo tanarraa waa hubatanii booda faana isaa dhahanii qabsoo bilisummaa saba Oromoo hidda gadi dhaaban keessaa tokko Jaarraa Abbaa Gadaati. Gaafa Haamidoon gaaratti galu Jaarraan daa’ima waggaa jahaati, gaafa inni wareegamu ammo, dargaggeessa waggaa soddomaati. Kanaafuu umrii sammuun isaa waa qabattu (formative years) keessatti dalagaa gootummaa Haamidoo dhagayaatifi argaati guddate. Moyxannoon fincila matayyoota akka Haamidoo fa’arraa argame hubannoo ilaalchaafi tarkaanfii booda fudhateef bu’ura jabaa gaafas horate jechuun ni dandayama. Hubannooleen kunis; Kan duraa, garaagarummaa nama qawwee qabuufi hin qabne jidduu jirtu. Namni qawwee qabuufi itti fayyadamee alagaa rukute, mirga ifiitifi kan fira isaa kabachiisuu akka dandayu. Kan lammataa matayyaan tokko onnatee hidhatee yoo fincile nafxanyoota injifachuu isaaniitiin of tuulanii waaqaan if qixxeessan wareerarsee mootummaa isaanii tan ‘waaqarraa kennamteef’ sun daddaaysuu ni dandaya. Akkasumattis, kan sadaffaa, namni qawweedhaan diina hangas raase, ummata isaa kan hamileen caphxee, jiruun itti jallattee gabrummaa qaama godhate yeroo gabaabduu keessatti a dammaqsee qalbii caphxees akka kabsachiisu hubate. III. Yaaliin sirnaafi heera jiru keessaan qabsaa’uf godhe fashaluu Jaarraan seenaa finciltoota Oromootirraa hubannoon joollummaadhaan qomatti qabate kun moyxannoo sirna nafaxanyaa keessatti matuma isaatiifu isa mudataniin daran jajjabaatan. Seenaan Jaarraa kan hedduminaan beekamu kanuma warraaysa keessaati. Haa ta’aa ammoo Jaarraan Abbaa Gadaa akkuma Oromoota hedduu, osoo warraaysatti hin seeninin dura mootummaa jirtu keessaan dantaafi mirga saba isaa kabachiisuu yaalee ture. Asabootitti manguddoon biyyaa paarlaamaa Itoophiyaatti filamee akka dantaa isaanii mootummaa biratti eegsisuuf itti waywaannaan, nafaxanyaa tokkoon waliin dorgome. Filannoo paarlaamaa tab bara 1965tiif ummanni naannawa suniitis buqqa’ee baheeti Abdukariim (Jaarraa) file. Sagaleen isaanii garuu, bakki buute dhabamtee namichi kuun moohate jedhaniiti deebisanii irratti shuuman. Kanarraahis Jaarraan filannoon mootummaa sanii tan dharaatifi nafxanyoota ummata xuuxaa jiran waarsuufi ‘halaal’/tan heeraa (legitimize) fakkeessuuf godhamtu tahuu ni hubate. Namni haqaan ummata isaatif falmuu barbaadu filamuu akka hin dandeenyeefi ummanniis hamma fedhe bahee yoo filate nama ifii barbaadan bakka buufachuu akka hin dandeenye ragaa harkatti qabate. Moxannon xumuraa tan Jaarraa qabsoo hidhannootif garaa murachiifte yaalii haqa intala Oromoo takkaa gara mana murtiitin argamsiisuuf godhe. Mudannoo jireenya Jaarraatiifi seenaa Oromoo jijjiiruuf teeysu tana Abdurashiid bifa armaan gadiitiin kaaye. “…Guyyaa tokko , niitii jaarsi mana hidhaa Asaboot keessatti irraa ajjeefame , tan hulaa foolis xaabiyaa duraa boochu takkaan walitti dhufe. Kan warri arkan marti bira kutan, Jaarraan, nahuufii bira dabree, akkuma amala isaatti, gargaarutti seene. Tattaafanni niitii bira dhaabbachuu kun Jaarraafi ajajaa foolis xaabiyaa, Shaambala, tooyanna isaa jalatti namichi du’e, wal afaan buuse. Jaarraan dhiiga namichaa baasuuf Shaambalticha mana heeraatiif dhiheeysuu murteeffate. Haa ta’uu malee , Jaarraan Adareefi Asaboot jidduu deddeebi’ee, Amaarticharraa wahuu siiysuu dadhabe. Waraqaa yaamicha mana heeraa tan Adaree itti fidu , Shaambaltichi, ija isaa duratti cicciruu bira dabree “ aante Gaallaa aselechihaallehu” ( yaa Gaallicha siin hifachiisa) jechuuniin heeraa ol tahuu isaa irra deddeebi’ee mirkaneesseef. Gama biraatiinis , doginyoota haala kanarratti gargaarsa gaafatu keessaa, “dubbii tana yoo dhiifte irra siif wayya,” warra ja’uun malee kan tin’isa laatuuf dhabe. Ijibbaanni Shaambalticha mana heeraa dhiheessuuf godhu , guyyuma guyyaan Jaarraa rakkaa dhufe. Dubbii if dura dhiibuu dadhabuun , guyyaa bira taree, halkan hiiriba isa dhoorke. Kana keessa seenaan Haamidoofi Habiib sammuu boo jihan.”( Raammiso, f. 327 ) Moyxannoon tun yaada Jaarraan joollummaarraa eegalee surrii keessatti baadhatee dhawaataan bilchaachaa ture gadi jabeessiteef. Kunis warri qawweedhaan aangoo yaabe hammamuu ummataan jibbamuus dadaan sireerraa bu’uuf akka hin teenya qajeellotti ifa taateef. Sirni qawweedhaan jaaramee qawweedhaan tikfamaa jiru qawweedhaan diigamu malee mirgaafi dantaan sabaa walarkuuf akka hin teenye mamii takkallee garatti hin hambifne. Gaafasii kaasee Jaarraan qabsoo hidhannootin sirna sun hiddaan buqqisuuf tarkaanfii fudhatu mara itti fufe. IV. Sossoha Baaletti Hirmaachuu Wanni Jaarraan finciltoota akka Haamidootirraa hubate bu’aa isii qofa osoo hin tahin hanquu isiitisi. Finncilli matayyoonni hiraar jalaa bahuuf kophaatti yookin nama muraasaan godhan nafxanyoota naannawa sanii agabsee mootummaa san shoorarkeessus sirna cunqursaa hiddaan buqqaasee ummata bilisummaa goonfachiisuu akka hin dandeenye ni arge. Wal simannoon qawweefi gootaa jijjirama waaraa fiduu kan danda’u ummata gurmeessee fincila walootiif yoo bobbaase qofa yaanni jedhu mataa isaa seenuun tarkaanfi kanatti aansee fudhaterraa hubachuu dandeenya. Kunis qawwee bitate baadhatee kophaa gaaratti galurra, ilmaan Oromoo bifa gurmaayeen fincila geggeessaa jiran iyyaafatee, bara 1966 gara Baalee qajeele. Gaafa Oromoon malkaa xiqqaa gamattuu walwallaalchisame san keessatti, gosaafi naannawa isaa keessaa bayee, Waabee gamatti, warra arraanni ( dialect) isaanituu qaceellotti hin galleef waliin duulee wareegummaaf of qopheessuun isaa qabsoon hidhannoo bifa gurmaaween godhamtu hangam takka barbaachiftuu tahuu hubachuu isaatiif ragaadha. Sossoha Baalee keessatti hirmaachuun hubannoo biraatis ni kenneef. Kunis fincilaaf umna gaaratti galurra ummata dammaysanii loluun irra wayya tahuus, leenjiifi hidhannoo ammayyee qabaatee caasaa sirna qabuun jaaramuu baannan lafa garaa sun gahuu akka hin dandeenyee arguu isaati. Fnficilli Baalee ummata guutuu sochoosee, nafxanyota dachiirraa buqqasee naannawa san dhuunfatuus, jaarmaya waraanaa ititaafi tarsiimoo yeroo dheeraa dhabuurraa sadarkaa sirna mootummaa sun fonqolchuurra gayuu hin dandeenye. Kanaaf, Jaarraan waraana bifa ammayyaatiin leenjifameefi caasaa turuu danda’u waaraa ( sustainable) jaaruuf gara biyya Yaman magaalaa Adanitti qajeele. Akkuma yaadettis qabsaa’ota akka isaa walitti qabuudhaan Qeeyroo Ganamaa, nama 36 of keessaa qabdu, kan leenjii gahaan qaramteefi bifa ammayyaatiin jalaa-olitti jaaramteen Oromiyaatti as qajeele. Dogongora addeela imalaatirraa dhalatteen mootummaa Soomalee harka bu’uun akeekni Qeeyroo Ganamaa akka yaadametti fiixa bahuu baatus, hidhaa waggaa shanii booda hubannoo seenaa abbootii isaa, mooyxannoo finciltoota Oromootiifi sossoha Baaletirraa argate osoo hin dagatin, bara 1976tti Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) gadi dhaabuu dandayeeti jira.. Goolabbii Barruu tana keessatti moyxannoon Jaarraan joollummaadhaan keessa dabre qabsoo hidhannoo Oromoo jaarufi boodas itti cichuuf murteessaa akka tahan agarsiisuun yaalameeti jira. Jaarraadhaaf Oromoon qawweedaan caalameeti caphe, qawwee dhabaaf oggolee jiraate; furmaanni kanaatis qawwee barbaaddatanii diina ibiddaan namatti roorrisu ibiddaan dura dhaabbachuudha. Sabboontonni qabsoo Oromoo bu’eerressan Oromoo sirna cunqursaa jalaa baasurratti akeeka tokkicha qabaachaa turan. Akeeka kana galmaan gayuuf ammoo, tarsiimoo, tooftaafi bifa jaaramayaa akkamiitu irra faaydaa qabaata yaada jedhurratti garaagarummaa ilaalchaa qabaataa turuun isaanii beekkamaadha. Sababoota garaagarummaa fidan keessaa, tokko, akkaataa ormi kun itti dammaqanii qabsoo Oromootif itti lafaa ka’ani jedheen yaada. Akkaataa dammaqiinsa bu’ureessitoota qabsoo Oromoo bifa waliigalaatti bakka lamatti qooduu ni dandeenya. Murni tokko warra mudannoo roorroon mataa saaniitiif saba isaaniitirraan geessen dallananii qabsoof ka’ani taha. Murni lammataa warra hubannoo xiinxallii siyaasaa: akkaataa Oromoon bittaa alagaa jalatti itti kufte, waan irra gahe, akkasumattis siyaasaa addunyaa, manneen barnootaatiifi kitaabota dubbisaniifi dhagayanirraa kanneen dammaqan of keessaa qabaata. Garaagarummaan tuniis akkaataa sabboontonni kun gara qabsoo itti seenanii qabsoo bilisummaa Oromoo ijaaruu keessati wanni durfama qabu (priority) maali? waan jedhurratti ilaalcha adda addaa akka qabaatan isaan godhe. Warri mana barnootaatitti dammaqe xiin-laalcha saatteeysuufi bilcheessuuf durfama kennan. Qabsoo jabduu milkiidhaan xumuramtu gaggeessuuf dhaadannoon jalatti hiriiran “ummanni dummaqee, gurmaawee, hidhatee qabsoof bobbohe ni injifata” kan jedhu taha. Akka ilaalcha kanaatti sababni guddaan Oromoon cunqursaa jala akka jiraatu godhe wallaala ykn doofummaadha jedhan. Sabni diinaafi fira ofii adda baafatee hin beekne, wal hin beeku; waliinis qabsaawuu hin dandayu. Mirgaafi dirqama isaa adda baafatee hubachuu baannaan mirga isaa falmatee dirqama saa hobbaafachuu hindandayu. Kanaafuu saba tokko cunqursaa jalaa baasuuf seenaa isaa, haala jireenya isaa, firaafi diina isaa, barbaachisummaa qabsootifi tarsiimoo qabsoo sunii barsiisuun dirqama taha. Nama akkanaan dammaqe jaaruun ykn gurmeessuun laaftuudha; hidhatee hoggaa bobbahees goobaan galeeti bu’aa buusa.Warri ilaalcha akkanaa leellisan “Namni hin dammaqin hidhatus bu’aa hin buusu” yaada jedhu waan qabaniif qabsoo hidhannoo labsuu dura, qabsoo siyaasaa gaggeessuun dirqama jedhan. Warri moyaxannoo ofiitirraa dammaqee qabsoo eegale yaada ummata dammaqsuufi ijaaruu jedhu kana jibbuu baatanis akkaataa qabsoon ittiin eegalamtuufi ittiin guddachuu qabdurratti ilaalcha biraati qaban. Moyxannoo isaaniitirraa wanni hubatan humnaaf maddi guddaan qawwee tahuu itti mul’ata. Jaarraan murna kana jalatti ramadama. Ilaalcha dammaquu, jaaramuu, hidhachuu jedhu kana jibbuullee baatu, hidhatanii falmuuf haal duree kaayuun hin barbaachisu nama jedhu ture. Akka ilaalcha isaatti hidhannoon jiraannaan saffisaan galma gayuun ni dandayama. Sababni isaatis wanni ummata tokko oggolchiisee akka cal’isan godhe, sodaafi abdi kutannaa humnaan caalamuun fidde tahuudha. Ummata onneen keessatti darrattee abdii kutate tokko hanga fedhe itti lallaabaa oolan kan keessaa dammaqu nama muraasa qofa. Hangi xiqqaan kunis kan wallaalarraa oggole osoo hin tahin kan qawwee dhabarraa osoo keessi isaa gubatuu diina jalatti buluuf dirqame. Irra jireessi ammoo, humna bilisummaa ittiin horatan hin arkannu jedhee waan amanuuf gorsaafi barnoonni kennamuuf gurra tokkoon seenee kaaniin yaa’a. Kanaafuu ummata akkasii dammaqsuuf, qawwee diinni qabu sun horachuu akka danda’u, hidhateetis diina dura dhaabbachuu akka dandayu, haala qabatamaan agarsiisuun barbaachisaadha. Humna hidhateetu ummata dammaqsa, ummata dammaqe sunis of jalatti hiriirsee diinarratti bobboosuuf dandeettiifi qophii qaba jedheetin yaada. Yaann kuniis kaka’uumsa ummataa dabballee takkaan maletti gaafa Haamidoon faan nafxanyaa karaa dabruu dhoorkan saniifi , akkasumas sossoha Baalee kan sagantaa siyaasaa takkaan maleetti ummanni guutuu biyyaa diinarratti bobba’e sanirraa ragaa qaba. Ilaalchi addaa kan Jaarraan Abbaa Gadaa horate kuni hoggaa bara 1976-tti inni Finfinnee dhufe waan ta’erraa ifatti mul’ata. Gaafas sabboontonni jaarmaya qabsoo jaarurratti bobbahan, hiree kufiinsa mootummaa H/ Sillaasee booda argamtetti fayyadamanii, mootummaa harayatti jaaramaa jirtu keessatti hirmaachuun, Oromoof waa buusuudha yaalaa turan. Kanaafuu yaanni qabsoon hidhannoo haa eegalamtu jedhu hangas mara dhageettiis fudhatamas akka hin argatin ifa jira. Akka Jaarraan jedhetti namoonni hidduun yaada inni ammuma qabsoo hidhannoo haa eegallu jedhu saniin mormuu baatanis hamilee guddaa hin qaban ture. Irra hedduun isaanii ummanni sirritti waan hin dammaqiniif, leenjiifi hidhannoo gahaan waan hin turiniif qabsoo hidhannoo eegaluuf yeroon hin daraarre yaada jedhu qabaachaa turan. Gariin isaanii inumaatuu mootumma haaraya jaaramtu tana keessa harka naqannee tooftaadhaan angoo harka Oromootti galchina jedhanii abdachaa akka turanis ni himama. Jaarraan garuu osoo oollee hin bulle humna waraanaa jaaruu qabna ejjannoo jettuutti ciche. Sababni inni dhiheessuus, kan duraa, mootiin dullachi kufus humni qawwee ammas harkuma alagaati jira; madaalliin humnaa osoo hin jijjiramin, sirni cunqursaa hiddaan buqqa’e jechuun hin dandayamu. Kanaafuu roorroon Oromorra geessu yeroof laaffattus ijaaramnee humna horree ofirraa ittisuu dandeenyu malee, bakkatti deebi’uun isii waan hin oolle. Kan lammataa ammoo, qabsoo hidhannoo eegaluuf hanga ummanni guututti dammaquufi hidhannoo gahaa qabaatu eeguun barbaachisaa miti; namaafi meeshaa waa ittiin jalqabnu qabaannaan waan hafe dhawaataan jabeeffachaa deemuudha dandayama yaada jedhu dhiheesse. Ejjannoo tanaan Harargetti deebi’ee qawwee lameen Elemo faarraa hafte bakka itti dhooyfamterraa baasee Mul’is Abbaa Gadaa faa wajjiin Gobeelle bu’ee qabsoo hidhannootiif xurree saaqe. Akkuma yaada isaattis tooftaa qawwee takka nama lamatti hidhuu jedhuun eegale; waraanni isaatis hidhannoo loltoota mootummaatif nafxanyootarraa booji’uun sagliirraa buttaatti, buttarraa muraasatti guddatan. Lolli gaafas Soomaleefi Itoophiyaa jiddutti eegalamees madda qawwee ni bal’ise. Waraanni Bilisummaa Oromoo qawwee matamatatti hidhatee ummataafuu raabsuu eegale. Gaafa Darguun barattootaafi barsiiftota duguguutti ka’u, WBOn humna magaalatti namaa dirmatu, dahoo ilmaan Oromoo itti baqatanii afaan bineensaatirraa itti eewalaman abdii jabaa taate. Qabsoon Oromootis ilmaan goota tahaniifi qarayyoo waa baratan dabalatte. Cichi cimaan Jaarraan qabsoo hidhannootiif qabu bu’aa yeroo muraasa keessatti argamsiifteen dhugaan galteef. Silaa hanga sirritti qopheeyfamutti waraana jaaruun tursiifamee, hiree lolli Soomaleefi Itoophiyaa uumtetti fayyadamuun hin dandayamu ture. Ummanni kumaatamaan lakkaawamu gara Soomaaliyaa daqee hidhatee biyyatti hoggaa deebi’u, jaarmaya isa simatee gurmeessee bobbaasu shoora hoggansaa taphatu tahe. Haala qabsoo Oromoo gaafa Jaarraan WBO itti ijaareefi isa ammaa jidduu walfakkeenya hedduutu jira. Gaafas qabsoon hidhannoo hin barbaachiftu, qawwee hin argannu, qawwee yoo kaafne diinaatu nutti baay’ata, qophii gahaa hin qabnu, dirreen qabsoo mijjooytuun hin jirtu, ummanni sirritti hin dammayne, dura jaarmayoonni jiran tokko ta’uu qabaniifi yaada kana fafakkaataniin qabsaa’onni Oromoo wal atakaaraa turan. Haala sun keessatti Jaarraan kutannoodhaan qabsoo hidhannoo eegaluun, sabboontonni Oromoo atakaaroo hinjirreen mataa waldhukkuubsuurra gara hojii qabatamaatti akka tarkaanfatanii seenan carraa bane. Jaarraan akkuma yaadettis ummanni Oromoo humna waraanaa diinni ittiin isa cabsee ittiinis isa bitaa jiru sun inninis akka horatu ni godhe. Har’as yeroo maraamartoon gaafasii itti deebitee Oromoota atakaaraan dhuunfatte keessa jirra. Yeroo kanatti dhaloonni ar’aa atakaaroo dhiisanii gara tarkaanfii Oromoo humna horachiiftu, tan akka Jaarraan fudhate sunitti, fuula deeffachuudhan qabsoo tana sadarkaa itti aantu ceesisuu qabna. Maddeen Hassen, Mohammed “The Egyptian Occupation of Harer and Its Impact on the Oromo in Harerge,” The Journal of Oromo Studies, Volume 15, Number 2 (July 2008): 33-60. Hamid, Jilcha. “The Ten Year War: Egypt’s Attempted Colonization of Eastern Oromia (1875-1885) Leencoo, Libah. “The Man Who Lived His Dream- An Assessment of Jaarraa Abbaa Gadaa’s Life Journey | The Gulele Post.” The Gulele Post. N.p., n.d. Web. 06 June 2013. Abdurashiid Abdurahmaan. “Seenaa Jaarraa Abbaa Gadaa Bifa Gabaabaan.” Bitootessa, 2013 Abdurashiid Abdurahmaan . “ Raammiso” Maxxansa lammataa, Bitootessa 2013 Jaafar Ali “ Gaafiifi Deebii Jaarraa Abbaa Gadaa waliin” 2008, Sanaa, Yamanhttp://www.youtube.com/watch?v=Yypfx6H-I-M


Ergaa Gulaalaa ejjennaa imaammata ADO Ibsu

Yeroo ammaa kanatti haalli siyaasaa Ethiopia keessatti mul’atu, baayyee wal xaxaa, yaaddeessaa fi xumurri isaa maal ta’uu akka malullee tilmaamuun kan nama rakkisu ta’aa jira. Addi Dimokiraatawaa Oromoo (ADOn) akka dhaaba siyaasaa rakkoowwan uummata Oromoos ta’eekan biroo waggoota dheeraadhaaf turaniif furmaata waaraa argamsiisuudhaaf dhaabbate tokkootti waan biyya sana keessatti adeemaa jiru dhiyeenyaan hordofa. Har’a biyya Ethiopia keessatti kanneen gaaffii mirgaa gaafatan, gaaffii mirgaa gaafachuu isaanii qofaan qamaa fi qalbiin bakka jiran hundaatti dararamaa jiru, itti dabalees mirgi, bilisaan yaada ofii ibsachuu, amantii barbaadan akka barbaadanitti hordofuu, mirgi dubbisuu fi barreessuu, mirgi qooda fudhannaa dhaabbii siyaasaa uggaramee jira. Itti dabalees maqaa misoomaa fi dhaabota misoomaa babal’isuun ummanni qee isaa irraa buqqawee jireenya gadadoo fi rakkoo hamaa keessa akka jiraatu taasifamaa jira. Faallaa isaan ammoo qoondaalotni Mootummichaa fi kanneen sirnicha lalisan ammoo aangoo arkaa qabaniin duroomaa fi badhaadhaa jiraatan. Kunis balaa guddaan biyya sanarratti gonboobee akka jiraatu taasise. Haalli fokkisaan yeroo ammaa kana biyya Itoophiyaa keessatti mul’achaa fi babal’achaa jiru kuni, yeroo maqaa Waltajjiin Marii Oromotiti (WMO) jedhu jalatti socho’aa turre du’a Mmuummicha Ministeera biyyittii duraanii, Obboo Mallas Zeenaawii, ilaalchifnee ibsa baafne keessatti waan jenne turre ammas irra deebinee akka dhaaba siyaasaa Adda Dimookiraatawaa Oromoo (ADO) jedhamee ifatti beekamuutti kaasuu barbaanna. Dhaggeeffattoota Raadiyoo Bilisummaa Oromoo fi hordoftoota Marsaa ADO yaadachiisuudhaaf – Waltajjiin Marii Oormoo ibsa du’a Mallas ilaalchisee baase sana keessatti rakkina Itoophiyaa keessa jiru fi furmata isaa ilaalchisee akkana jedheetu ture. Rakkinni polotikaa yeroo ammaa Itoophiyaa keessatti mul’achaa jiru rakkina ilaalchaa qofa miti. Rakkina sirna dimokiraasii fi abbaa-hirrummaa keessaa tokko filachuu illee miti. Kan iyyummaa fi misoomaas miti. Rakkinni Itoophiyaa keessaa kana caalaa kan hundee isaa gadi fageeffate dha. Kana keessatti, rakkoon inni guddichi immoo, ummatootni biyyittii keessaa, akka lammoota mirga lammummaa qabaniitti osoo hin taane, kanuma dirqama mootummaan irra kaa’u raawwachuuf taa’an qofa taasifamanii ilaalamuu isaaniiti. Hundeen rakkinichaa haalli mootummaa biyyattii kan akkamii haata’uu fi eenyuutu abbaa itti tahuu qaba kan jedhuu irratti walii-galteen hawaasummaa dhabamuu isaa irratti dha. Humni mootummaa biyyatti seeraan kan mirkanaa’e ta’uu dhabuun isaa hanga fala hin argatnetti, walitti-bu’iinsi yookaan wal-dhabdeen siyaasa, haalli qabsoo hidhatnoo, hacuuccaanii fi mootummaan ummata isaatiif ifa tahuu hafuun dhaabbachuu hin danda’u. Kun immoo hawwii ummattoota ukkaamsa jala turanii guutuuf carraaquu qofa osoo hin taane, fedhii tokkummaa biyyatti akka jirutti tursuu wajjin kan walitti hidhate dha. Kanaafuu, mareen gartuulee hundumaa hirmaachise, karaa jeequmsa kana keessaa itti-bahamu argamsiisuu danda’a jennee amanna. Aaloon aaloo uuma, yookaan karaa kenna; maraammartoon isaa immoo osoo addaan hin citin itti fufuun ni mala. Maraammartoo jeequmsaa yeroo dheeraaf keessa cuuphamnee jirru kana cabsinee keessaa bahuuf, araara maree irratti hundaa’ee fi rakkoolee waliin-qabnuuf furmaataa karaa nagaa argamsiisuu kan dandeesiisu sochii haarawaa jalqabuu nu feesisa. Humna waraanaatiinis ta’ee kan ummataatiin, mootummaanis ta’ee humnoota mormitootaatiin, rakkina yookaan wal-dhabdee siyaasaa biyyattitiif furmaatni gam-tokko yookaan gartuu tokko qofa irraa dhufee fala ta’uu danda’u hin jiraatu. Sababni waltajjiin kun, paartii isa aangoo irra jiru dabalatee, maree gartuulee siyaasaa hundumaa hirmaachisu akka jalqabamuu fi itti-galli isaas walgahii maree guutuu biyyaa qopheessuu akka ta’u kan fedhuuf kanaaf dha. Kunis, dhaabbattoota dhugumaan dimokiraatawaa ta’anii fi kabajaa ummattoota Itoophiyaa keessaa mirkaneessanii ummaticha irraas kabaja kan horatanu akka dhalatanu gochuu fi ittichiisuu kan dandeessissu haala bu’uuraa tokko lafa kaahuufi dha. Dhaabbilee mootummaa jaarmayaalee siyaasaa waliin walittti-hidhatnaa hin qabne, paartiilee gara garaa keessatti amantaa kan maddisiisanu fi dandeettii, akkasumas fudhatama qabaatanu ijaaruu qofatu filmaata haqaa irratti hundaa’ee fi walaba ta’e geggeessuudhaan tokkummaa jabaa kan qabaatu, mootummaa federaalaa dimokiraatawaa ummattootaan dhuunfatamee ummattootaan tikfamu uumuu dandeessisa.” internet marketing Ibsi suni maqaa WMOtiin edda bahee waggaa tokko ta’uudhaaf deema. Rakkoon biyya Itoophiyaa garuu du’a Mallasiin boodas furmaata argachuu otoo hinta’iin ittuu hammaatee kan kaleessaa sana caalayyuu cimee itti fufee jira. Yeroo ammaa kanammoo, rakkoon biyyittii ijaaf gurra dhabee biyyittiinumtuu garamitti adeemaa akka jirtu wallaalchisaa jira. Akkuma irra deddeebinee ibsuu yaalle, rakkoowwan Itoophiyaa wal xaxaa fi baa’yee yaaddessaa ta’aa waan deemaniif qaama humnaan taayitaa mootummaa qabate, gara fuunduraattis taanaan qaama humnaan taayitaa qabatu tokkoon kan hiika argachuu danda’an miti. Kanaafuu, dhaabonni, gareewwan fi namoonni dhuunfaa dhimmi Itoophiyaa nu ilaala, rakkoo biyya sanaa otoo badii caalu hinfidiin hiikuu qabna jennee amannu hundi, mootummaa amma taayitaa qabatee jirus dabalatee, walitti dhufnee furmaata hundee qabuu fi dhaloota boruutiif ta’u argamsiisuudhaaf mari’achuun yoomuu caala har’a barbaachisaa ta’ee mul’ateera. ADOn marii kana argamsiisuu fi fuula duratti tarkaanfachiisuuf gama isaan jabinaan hojjeta. Kun ejjennaa ADOti Caamsaa 29 bara 2013


Shaakala Afaan Oromoo kana  itti of ilaali

Barumsa afaan Oromoo Shaakaluuf As Tuqaa Hubachiisaa!! jechoonni baruumsa kana keessatti itti gargaaramne garri tokko kan Taammanaa Bitimaa ti Kabajamtoota daawwattootaa fii dubbistoota marsaa kanaa baga dhuftanii dhihaadhaan simannaa teenya ta duraa haa taatu. Sabni tokko akka sabaatti kan ittiin beekkamu keessa inni guddaa Afaan fii Aadaa isaati. Yoo Afaan kun hin jiraatiin aadaan isaas hin jiraattu. Eeenyummaan isaas hin jiraatu. Nu hundi kanarratti waliif galla. Eega irratti walii gallee hoo Afaan Kana guddisuufii jiraachisuuf maal godhuu qabna? Gaafiin un deebisaa hunda keenyaa fedha…… ….Yoo beeyte barsisi yoo hin beeyne immoo baradhuu dhaloota dhufitti dabrsi……. Akkuma biyyiti Oromoo bal’oo fii guddoo Afaan Oromoos Afaan Sooreessaa fii heddommina jechoota isaa hamma ammatti namni irraa gahe saffaree hin jiru. Kanaaf baruumsa yertuu tana keessatti isa dhageenye hamma tokko yoo walitti himnee wal barsiifne hegeree Afaan kanaa tiif xiqqaatullee bu’aa qaba janna. Kanaaf kunoo, bilisummaa.com bifa ammayyattiin akka namatti tolutti jechoota Afaan Oromoo kan hiikkoo walfakkatu qaban kanaan baruumsa Afaan Oromoo kana Eegalla. Yoo dogoggorri hojjanne si afaan bu’e, takkaa yaada keenya caalu qabaatte, yookaa barsiisuu barbaadde waliin malee kopha kophaa fiiyne gar tokkollee hin geenyuu amanta ta’e bakkee teessee nu qofarratti hin laalinii hirmaadhu!!


Baqattoonni Oromoo Liibiyaafi Tuuniiziyaa Gariin Biyya Sadaffaa Keessa Qubsiifamani

Waxabajjii 10, 2013 (Oromo Press) – Obbo Mardaasaa Addisuu baqattoota Oromoo biyyoota Kaaba Aafrikaa, Gaanfa Aafrikaafi Arabaa keessatti gargaaruudhaan muuxannoo waggaa baayyee nama qabu. Muuxanoo hojii namoomaa (humanitarian) isaarraa nuuf hira. Dowwii kana keechatti, Obbo Mardaasaa Aaddisuu waliin rakkooleen baqattoota Oromoorra Kaabaafi Gaanfa Afrikaatti gahaa ture/jiru maal akka fakkaatan gadifageenyaan laalla. Keechumattuu, yeroo dhiyoo keecha Liibiyaafi Tuuniziyaa irraa baqatoota Oromoo haga tokko biyya sadaffaa keessa qubachiisuurratti milikii ykn bu’aa argame nuuf ibsa, Obbo Mardaasaan. Akkuma beekkamu oggaa sadi duraa eegalee sochiin farra-mootummoota abbaalee-irree Tuuniiziyaa, Liibiyaafi Masirii keessatti ta’uun isaa niyaadatama. Sochileefi wal-waraansonni sunneen ummatootuma biyyoota kanneenituu daran miidhe. Baqattoonni Oromoos miidhaa sanarraa hinhafine. Dhimmoota isaan hinilaalle keeyisatti miidhamani. Baqattoonni Oromoo mormitoota, mootumoota akkasumas saboota biyya Kabaa Aafrikaatiin aleellaan gurgurddoon irra gahaa ture/jira. Baqattoonni Oromoo Oromummaa isaanitiin, biyya Tophiyaatii dhufan jedhamuudhaafi, gurraachumaa isaanitiin soqamanii rukutamaa as gahani. –For full report click Oromo Press


“Qarshiin jahannam haa dhaqxu qawwee bitadhaa daggala seenaa”!!

Ibsaa fi marii yeroo dheeraa J/Jaarraa Abbaa Gadaa guyyaa kaleessaa waltajjii “palatalk mana marii murtii guutoo fi saraaraa OCM keessaatti gadgeessan keessatti, gaaffii akkamitti isin gargaarra jechuuf deebisaan isaan laatan “yeroon ta qarshii walitti funaannumiti qarshii keessaan jahannam geessaa, qawwee bitadhaa mirga keessan falmadhaa deebisaan jechuun..yeroo deebisaan ilmaan Oromoo hedduu dinqisiissanii jiru..Caqasi/ Listen