Madhya Pradesh: Kutaan bulchiinsa Indiyaa kun maaliif manneen Musliimotaa diigdi?

Maanguddoo umuriin isaa waggaa 72 ta'e Sheeh Muhaammad Raafiiq ganama namoonni mana isaa diiguudhaaf dhufan akka addaatti yaadata. Biyya Indiyaa kutaa bulchiisa Madihiyyaa Piraadesh kan jiraatu Sheeh Muhaammad Toofiq dhugaatii lallaafaa gurguruun maatii isaa ittiin jiraachisa. Sheeh Muhaammad halkan sirriitti hin rafne ture. "Waqtiin isaa Ramadaana waan ta'eef daldalli keenya halkan keessa jalqaba," jedha. Ganama barii yeroo poolisoonni gara mana isaanii dhufanitti hunduu rafanii turan. "Haata'u malee, sagalee guddaa yeroo dhageenyutti cufaan karraa cabaa akka jiru hubanne," jechuun ibsa. Qe'ee isaanii poolisoonni dhibbaan lakka'amaniifi buldoozeroonni marsaniiru. Mana isaanii magaalaa bicuu Khargone jedhamtu keessatti argamtu akka hin diigamneef humni oolchuu danda'u hin turre. Buldoozerichi mana isaanii diigee, dhuma irratti kan hafe jijjigaa mana isaanii qofadha. "Baayyee sodaannee waan turreef waan tokkoyyu hin dubbanne, Yeroo isaan manicha jigsan callisneetuma ilaalle," jedha. Manneeniifi suuqiiwwan Musliimotaa baayyeen diigamuu kan jalqabame hokkara gaafa Ebla 10 ayyaana warra Hinduu Raam Naavaam jedhamu irratti ka'e hordofeeti. Suuraawwaniifi viidiyoowwan Tiwiitara irratti gadi dhiifaman akka agarsiisanitti, buldoozeroonni gurguddoo bifaan keelloo ta'an mandaroota seenanii yeroo manneen hedduu diiganiifi maatiiin baayyeenis haala humna isaan oolchuu danda'u hin qabneen boo'aa jiru. Taateen kun ammoo dheekkamsa guddaa kaasiseera. Warri qeeqan paartiin bulchaan Piraadeshiifi MM Naareendiraa Moodii BJT jedhamu Musliimota miliyoona 200 ta'an diida qabuuf yaalii taasiaa jiranidha jechaa jiru. Mootummaanis balleessaa Musliimota taasiseera. Ministirri Biyya Keessaa Naarotaam Mishiraa, "Musliimonni haleellaa akkasii kan raawwatan taanaan haqa gaafachuu hin qaban," jechuun TV tokkoratti dubbate. Namoonni tokko tokko tarkaanfii mootummaa kana adabbii jumlaa Musliimota irratti fudhatamedha jechuun qeeqaniiru. "Hawaasa tokko karaa madaalawaa hin taaneen adabaa jirtu. Hojimaati seera-qabeessa ta'e tokkollee oso hin jiraatiin kana gochuun kun seeraan ala ta'uu qofa osoo hin taane fakkeenya waan badaadha," jedha jiraataan magaalaa Indooree ogeessa seeraa ta'e Ashaar Waarsii. "Ergaan isaa ifadha. Karaa kamiiniyyu nu gaafattanis ykn nu dura dhaabbatanis isiniif dhufna; mana keessan ni diigna, waan ittiin bultan ni fudhanna, qullaa isin hambifnaa jechuudha," jedha. Kanaaf ka'umsa kan ta'e hordoftoonni amantaa warra Hinduu baayyeen mandaraafi masgiidota warra Musiliimaa keessa deddeemuun haleellaan akka isaanirra gahuuf muuziqaa kakaasan dhageessisuu hordofeeti. Bakkawwan muraasatti Musliimonni tokko tokkoofi hiriirtonni warra Hinduu dhakaa walitti daddarbataa akka turan gabaafameera. Musliimonni hedduun yeroo sanatti leellistoota warra Hinduu irratti haleellaan akka raawwatamuuf hayyama kennaniiru jechuun poolisoonni himachaa jiru. Namoonni aarii guddaan irraa mul'atu billaa isaanii qabatanii gara masjiidotaatti seenanii yeroo xureessan kan agarsiisan viidiyoowwan Dilbata irraa jalqabee mul'achuun biyyattii naasiseera. Nama umuriin isaa waggaa 28 ta'e Shaahibaaz Kaan akka jedhutti, leellistoonni warra Hinduu masjiida Sandihaawaa keessatti argamu cabsanii seenuun Musiliimota dhakaatiin ari'ataniiru jedhameera. Haata'u malee, bulee ammoo taateen rifaasisaan biraa dhalateera. Aanga'oonni naannichaa sababii tokko malee dhufanii manicha Buldoozariitiin diiguu jalqaban. "Haati warraa kiyyaafi obboleettiin kiyya boo'aa meeshaaleen keenya, yoo xiqqaate Qur'aana akka baafannuuf poolisoota gaafatanillee isan dhaga'uu hin dandeenye," jechuun masgiida amma itti baqatee jirurraa dubbata. "Wanti nuuf hafe tokkollee hin jiru. Haata'u malee, namni tokkoyyu dhimma keenya hin qabu, Buufata poolisii yeroo deemnus nu ari'u," jedhan. Bulchaan naannichaa akka jedhutti, tarkaanfiin mana diiguu kun warreen dhakaa darbachuufi mancaatii qaqqabsiisuu keessatti hirmaatan jedhaman irratti adabbii qiyyaafatedha jedhan. "Mana namoonni keessaa bahanii dhakaa darbatan gara tuullaa dhakaatti jijjiiramu," jechuun bulchaan naannichaa Mishiraan ni dubbata. Haata'u malee, karaa seeraatiin sababiin kan ittiin kennameef yoo ta'u, namoota manneen seeraan alaa ijaaraniifi lafa ummataa irratti mana ijaaran irratti kan xiyyeeffatedha jedhe poolisiin. Walitti-qabaan aanaa Kaargonee Anugiraah Pii, "makaa waan lamaaniiti," jedha. Yakkamtoota tokko tokkoon qulqulleessuun adeemsa yeroo fudhatu waan ta'eef bakka hokkarriifi jeequmsi itti dhalatan mara deemuudhaan ijaarsawwan seeraan alaa diiguudhaan warra hokkara uumaniif barnoota kennuu dandeenyeerra," jechuun dubbata. Haata'u malee, Sheek Muhaammad naannawaa isaanii haleellaa, hokkarriifi jeequmsi tokkollee akka hin turre dubbata. "Ani ragaalee nama seeraan alaa akkan hin taaneefi abbaa-qabeenyaa kan agarsiisu hayyama qaba. Hata'u malee, poolisoonni eessaayyu dhufan ana dhaga'uudhaaf hayyamamoo waan hin taaneef mana kiyya narraa fudhatan," jedha. Ogeessonnis gochi kutaa bulchiinsa biyyattii kanaa gaaffii akka isaan keessatti uume dubbatu. Seerota waan biroof yaadame fayyadamuun, nama tokko yakka raawwateera jedhanii adabuun hiika hin qabu jedha. "Seera akka ittiin qabannaatti itti fayyadamu. Manneen kun walitti bu'insa duras seeraan-ala turan. Mootummaan tarkaanfii haaloo ba'uudhaan manneen diigaa jira. Kun ammoo adeemsa haqaa mara diiguudha," jetti hayyuun Siyaasaa Rahaal Vermaan. Poolisiin namoota haleellaa raawwataniiru jedheef akeekkachiisa kennuu himullee yoo xiqqaate maatiin sadii BBCn dubbise kana waakkataniiru. Dabalataan akka seera kutaa bulchiinsichaatti ykn mana qopheessaa koroporeeshinii Maadihiyyaa Piraadeshi bara 1956tti, himatamaan adabbii akka kaffaluuf gaafachuu labsiiwwan kan jiran yoo ta'u, kanas aanga'oonni dura itti fayyadamuu danda'u jedha Waarsiin. "Mana diiguun filannoo isa dhumaati jedhamee yaadama." Haata'u malee, kutaan bulchiinsa Madihiyaa Piraadesh mala kanaan haqni akka jiraatu taasisuu jechuun itti fayyadamuun isaa kun kan jalqabaa miti. Mootummaan kanaan dura mana namoota yakka gudeeddii raawwachuun himataman, wanbadeewwaniifi kanneen yakka biroo raawwatan adabuuf manneen diiganiiru. "Nuti ilaalaa kan jirru Utaar Piraadesh keessatti siyaasa taphatamedha. Yeroo ammaa Moodelii Yuupii jedhamu kutaawwan bulchiinsaa biroo keessatti hojiirra oolfamaa jira," kan jedhu Vermaan, "Kaayyoon isaa bu'uura BJP kan ta'e Hinduutiivaa (sabboonummaa Hinduu cimaa) gammachiisuudha." Utaar Piraadesh keessatti bulchaa sobboonaa Hinduu kan ta'e Yoogii Adiitiyaant kutaa bulchiinsichaa keessatti yakka balleessuudhaaf kan kaayyeffataniifi monoksee ergama qaban godhee nama of ilaaludha. Mootummaan isaa yeroo yerootti mana warra yakkamtoota jedhee waan diiguuf kana irraa ka'uudhaan "Abbaa Buldoozaraa" ykn "Monoksee Buldoozaraa" maqaan jedhu akka kennamuuf ta'eera. Bulchitoonni Maadihiyyaa Piraadeshis Immaammaa Buldoozar ykn Eessumee Buldoozar maqaa jedhu argataniiru. Kutaaleen bulchiinsaa lamaanuu seerota jaalala amantiiwwan gidduu jiru mormaniifi mootummaan meeshaalee mormitootaan miidhaman deebisuudhaaf seera falmsiisaa qabeenya dhaaluu dabalatee imaammatawwan farra Musliimaan moggaafaman baasuudhaan beekamu.


Indiyaatti baajaajiin namoota 27 feetee deemaa turte poolisiin qabamte

Bajaajii magaalaa Indiyaa tokko keessa akka malee fiigaa turte tokko poolisiin wayita dhaabsisetti, lakkoofsa namoota walitti rukkamanii baajaajittiin imalaa turanii amanuun ni ulfaata ture. Viidiyoon wayita daa'immanii fi manguddoota dabalatee namootni 27 baajaajii keessaa yaa'an mul'isu marsaalee hawaasaa irratti ijoo dubbii ta'eera. Taateen kutaa biyyaa Utaar Piraadeesh magaalaa Fateepuuritti mudate kanaan poolisiin baajaajii kana dhaabsise namoonni meeqa akka keessa bu'an yoo lakkaa'u viidiyoo irratti mul'ata. Baajaajiin namoota 27 baattee turte kun namoota sadi akka baattutti kan tolfamte yoo ta'u tokko tokko namoota jaha akka baatanitti kan fooyyeffaman jiru. Gabaasaaleen akka mul'isanitti wayita poolisiin baajaajii kana dhaabsisuuf yaalu, konkolaachisaan saffisa itti dabalee bira kute. San booda poolisiin duuka bu'ee hordofee akka dhaabu godhe. Poolisiin "namoota hagana baay'atan achi keessatti arguutti ni rifate" jedha qondaalli poolisii magaalaa Fateepuur Rajeesh Kumar. Baajaajiin kun namoota humnaa ol fe'uufi saffisa hayyamamu ol fiiguun to'annoo jala oolte. Viidiyoo marsaalee hawaasaa irratti qoodame hordofee namootni yaada garagaraa kennaa jiru. Gariin rikoordii addunyaa ta'ee galmaa'uu qaba yoo jedhan kaan ammoo rakkoo sirna geejjiba Indiyaa ittiin qeeqaniiru. "Kun dhugumaa? ani amanuu hin danda'u!" jedha fayyadamaan tiwiitarii tokko. Indiyaa keessatti Tuktuk jedhamuun kan beekamtu baajaajiin mala geejjibaa filatamtuudha. Gatiin geejjibaa baajaajii baasiiwwan caalaa qaalii yoo ta'u, taaksii caalaa ammoo ni rakasa. Kanaafis lammilee Indiyaa gatii jiddugaleessaa argatan biratti filatamtuudha.


Ilma badee ture of fakkeessuun nama sobaan waggaa 41’f maatii waliin jiraate

Manni murti Indiyaa nama sobaan ilma dureessa naannichaa of fakkeesse waggaa 41’f jiraate yakkamaa ta’uu mirkaneesse. Guraandhala 1977’tti, bulchiinsa Bihaar keessatti dargaggeessi tokko mana barnootaarraa gara manaa utuu galu bade. Kaanhiyaa Siingi, ilma tokkicha namicha dureessa Nalandaa, qormaata mana barnootaa fixee utuu manatti deebi’uu bade. Yeroos maatiin isaa ilmi keenya bade jechuun poolisii biratti iyyata galchatani. Yaaliin Kaanhiyaa barbaachuuf taasifame hin milkoofne. Abbaan isaa maanguddoo ta’e gadda keessa seenuun raagdota bira deemuu eegale. Raagaan gandichaa tokko ilmi isaa akka lubbuun jiruu fi dhiyootti deebi’ee akka ‘mul’atu’ itti hime. Waggaa afur booda Fulbaana 1981 keessa, dargaggeessi umurii ganna 20’n keessa ta’u, ganda bakka Kaanhiyaan jiraatu irraa km15 fagaatee jiru seene. Dargaggeessi kun daandirra dhaabbatee sirbaa kadhachuun jiraata ture. Dargaggeessi kun, ‘ani ilma nama beekama’ ganda Murgawaan , bakka Kaanhiyaan keessaa badeedha, jechuun jiraattota naanichaatti hima. Wanti itti aanuun uumame guutummaatti ifa miti. Garuu wanti beekamu, oduun ilmi bade deebi’e jedhu Kameshwaar Siing abbaa Kaanhiyaan bira yemmuu ga’u, gara gandichaatti isa arguuf imaluu isaadha. Ollootnisaa isa waliin imalan tokko tokko, dargageessichi ilmasaa akka ta’e itti  himanii, innis fudhateenii manatti deebi’ee. “Ijikoo fayyaa miti, kanaaf sirritti isa hin argu. Yoo isin ilmakeedha naan jettan, nan fudhadhaani, “ jechuun Siingi akka olloota isaatti hime, ragaan poolisii ni eera. Guyyaa afur booda, oduun ilmikee deebi’eera jedhu Ransaakii Deevii bira ga’u, isheen intala ishee Vidiyaa waliin magaalaa Paatnaa dawwachaa turte. Aariitiin gara gandichaatti deebitee, yeroo achi geessu, dargaggeessichi ilmashee akka hin taane barte. Kaanhiyaan ‘mataa isaarra karaa bitaan godaannisa qaba,” dargaggeessi kun hin qabu jette. Siingi garuu dargaggeesichi ilmasaa akka ta’e amaneera. Guyyoota muraasa booda, Ramsaakiin yakka soban of fakkeessuun himata dhiyeessitee, dargaggeesichi ji’oota muraasaaf hidhamee boodarra mirga wabiin gadhiifame. Erga hidhaati ba’ee booda dargaggeessichi eenyummaa isaa haaraa qabatee, kollleejii seenee, fuudhee, maatii godhatee akkasumas eenyummaa sobaa adda addaas uummate. Eenyummaa isaa sobaa kunneeniin, filannoo irratti sagalee kenneera, gibira kenneera, waraqaa eenyummaa argateera, eeyyama meeshaa waranaa argateera, akkasumas qabeenya Siingi keessa lafa heektaara 14 ta’us gurgureera. Irra daddeebiin eenyummaa isaa fi oboleessaa intaloota dureessichaa ta’uu isaa mirkaneessuuf qorannoo DNA akka gaggeessuuf yeroo gaafatamu dideera. Darbeeyyu haala mana murti ajaa’ibeen, eenyummaa isaa isa sirrii balleessuuf jecha, waraqaa du’aa sobaa qopheessee ture. Waraqaa mootummaa irratti, maqaan abba fi akakaa jiraachuu qabus, namichi kun maqaa Obbo Kaanhiyaa jedhuun qofa galmaa’ee jira. Ta’us garuu abbaan seeraa akka argatetti maqaan sirri namicha kanaa Dayanaand Goosiyaan yoo ta’u, ganda bulchiinsa Jamuyii, kan bakka mana Siingi inni seene irraa gara km100 faagatee jiru irraa dhufe. Utuu mana Siingi hin seeniin duraa eenyumaa fi jireenyi isaa maal akka ture irratti odeeffannoon jiru muraasaa fi shakkisiisa kan ta’edha. Ragaaleen mootummaa inni qabullee guyyaa dhaloota adda addaa mul’isu – waraqaan mana barnootaaisaa Amajjii 1966 akka dhalate eera. Waraaqaan eenyummaa biyyaalessaa isaa Guraandhala 1960, waraqaan ragaa filannoof  sagalee kennuu ammoo bara 1965 akka dhalate hima. Waraqaan raga biraan bara 1964 akka dhalate yoo himu, maatiin Dayanaand ammo bara 1960 akka dhalate himu. Qorattoonni kan adda baasuun mirkaneessu danda’an, Dayanaand ilma quxisuu qonnaan bulaa Jamuyii akka ta’eefi bara 1981’tti manasaati akka ba’edha. Siingi nama ilmakoo jedhe yaade Dayanaandiin mana isaatti erga fudhatee waggaa tokko booda fuusiseera. Dayanaand abbaa dhiira lama fi durba sadiidha. Erga Siingi du’ee booda, walakkaa gamoo darbii lamaa Murgawaan keessa jiru dhaaleera. Ilmi hangafaa Dayanaand, Gawutaam Kumaar maatiin isaani wa’ee dhimma ‘himata sobaan of fakkeessu” abbaasaa waliin hasa’anii akka hin beekne hima. “Abbaa keenyadha. Yoo akaakayyuun keenya ilmakoodha jedhe fudhateeni, nuti eenyu taaneetu isa mormidha? Akkamiin abbaakee hin amantu?” jedha. “Amma waggootii kan hunda booda, eenyummaan abbaa keenyaa waan fudhatameef, jireenyii fi eenyummaan keenya rakkoo keessa seeneera. Dhiphuu gudaa keessa jiraanna.” Mana murtiitti Abbaan Murtii Miishraa, yoo ilma bade Kaanhiyaa ta’e yeroo wagga afuriif badetti eessa akka ture akka himuuf Dayanaandiin gaafatee ture. Dayanaand garuu deebii kallatti hin kennine. Magaalaa Gorakpuur keessa nama amantaa waliin waldaasaa keessa akka ture himeera garuu isa jedhe kana nama ykn ragaa deeggaru hin dhiyeessine. Dabaluunis Dayanaand ofiii ilma dureessichaa isa badedha jedhee akka dubbate hin beekne mana murtiitti himeera. Siingi “akka ilma isaatti na simate manatti na fudhate,” jedheera. “Eenyuniyyu sobaan of fakkeesse hin gowwomsine. Ani Kaanhiyaadha,” jedheera. Waggaa 16 dura kan bade Kaanhiyaan ganda isaa Murgawaan keessatti dagatameera. Abbaan isaa Kameshwar Siingi, kana bara 1991‘tti lubbuun isaa darbe, dureessa beekamaa lafa heektaara 24’tti tilmaamu qabu ture. Siingi ga’eela isaa lama irraa ijoollee durbaa torbaa fi ilma tokkicha (Kaanhiyaa) qaba ture. Ilmi isaa quxisuun kun mucaa isa qananii fi qabeenya abbaa isaa dhaalu ture. Dhimmi kun gara wagga 40 oliif abbootii murti hedduun ilaalamee ture. Dhuma irratti dhaddachaa boqonnaa malee barana ji’a Guraandhalatii eegale guyyaa 44’f gaggeeffameen, Ebla keessa murteerra ga’ameera. Abbaan Murtii Mishraa, Dayanaand yakkamaa akka ta’e argateera. Waxabajjii keessa manni murtii olaana argannoo kan simachuun, Dayanaand Gosiyaan irratti hidhaa wagga torbaa murteesseera. Hanga ammaatti seenaa sobaa fi of fakkeessu kana irratti gaaffileen deebii hin arganne jiru. Lafti Siingi eenyummaa sobaan gurgurame akkam ta’a? Laficha namoota bitan irraa fudhatamee ijoollee isaa dubaraa dhaaltota isaa ta’aniif kennamaa? Eenyummaan sobaa Dayanaand uume akkam ta’e? Gaffiin inni ijoo ammo, Kaanhiyaan eessa jira? Akka seera Indiyaatti, namni tokko yoo bade wagga torba oliif hin argamne ta’e, akka du’etti fudhatama. Poolisiin garuu dhimma baduu Kaanhiyaan maaliif hin cufne? Ammayyuu lubbuun jiraa laata?


Dhimma Nabii Mohaammadiin walqabatuun Indiyaatti namni tokko ajjeefamuun muddama uume

Bulchiinsa Kaaba Indiyaa Rajastaan jedhamu keessatti namni amantii Hinduu hordofu tokko ajjeeffamuun naannichatti muddama uume. Namni ajjeefame kun Kaanahiya Laal yoo ta'u,  huccuu hodhuun jiraata ture. Laal  araddaa Udayipur jedhamtu keessatti Kibxata darbe namootni amantaa Islaamaa hordofan lama wayita gorra'anii ajjeesan viidiyoo waraabuun intaraneetiirratti maxxansan. Namoonni ajjeechaa raawwaatan Laal yaada walfalmisiisaa qondaaltonni siyaasaa  Nabii Mohaammad ilaalchisuun dubbatan deeggare jedhan. Ajjeechaa sana hordofee mootummaan tajaajila intarneetii yeroof addaan kutuun, namoonni akka walitti hin qabamne uggureera. Poolisiin namoota lamaan viidiyoorratti mul'ataan hidheera. Viidiyoo waraabame kan biraa irratti  ajjeechaan raawwatan boonsaa akka ta'etti kaasaa, albee mirmirsaa Ministira Muummee Indiyaa Naarendiraa Moodii akeekkachisaa turan. Qondalli poolisii Rajastaan viidiyoo ajjeechaa sana ''sukanneessa argaaf hin tolle,'' jechuun miidiyaaleen akka hin tamsaasne dhorkeera. Ministirri Rajastaan Ashok Gehlot, namoonni  akka tasgabba'aan gaafatan. Mootummaan Federaalaa Indiyaa dhaabbanni qorannoo farra-shororkeessummaa  ta'ii sana akka qoratu gaafate. Namoonni Laal ajjeesan akka maamilaatti suuqiisaa erga seenanii booda otoo inni dheerina isaanii safaraafi jiruu haleelan. Laal haleelamu isaan dura miidiyaa hawaasaaarratti yaada walfamisiisaa Dubbi-himtuun Paartii BJP kan turte Nupur Shaarmaa ji'a darbe dhimma Nabii Mohaammad ilaalchisuun dubbatte deeggaruun maxxansuu hin oolle jedhamee shakkama. Haasaan Nupur Shaarmaan dubbatte Indiyaan hariiroo dippiloomasii biyyoota musliimaa waliin qabdurratti waldhabbii kaasuun mormii kaaseera. Paartiin biyyattii bulchaa jiru BJP'n Nupur Shaarmaa miseensummaa paartichaarraa uggureera. Haasaan walfamisiisaan sun Indiyaa keessatti mormii hamaa dhimma amantiin walqabatu kaase. Hiriirtonni dhagaa darbachuun qabeeya hawaasaa mancaasaniiru. Kaanahiya Laal ajjeefamuu isaa torban sadiin dura miira amantii miidhuun shakkamee poolisiin hidhee akka ture 'Indian Express' gabaasera. Erga hidharraa hiikamee booda ''lubbuu kootiif nan sodaadha'' jechuun poolisiin eegumsa akka godhuuf gaafatee ture. Poolsiin Muslimoonni fi warri Hinduu yaa'ii nageenyaa akka ta'aan kan gaafate Laal "tarkaafiin nama kamirrattuu akka fudhatamu hin barbaadu" erga jedhee booda ta'uu poolisiin gaazexaa kanatti himeera. Ta'ii mudate kana qondaaltoonni siyaasaa paartilee garaa garaa biyyattii keessa jiran balaaleffataniiru. Hoggantoonni paartii biyyattii bulchaa jiru BJP muraasni ajjeecha kana magaalaa guddoo biyyattii Deelhitti hiriira bahanii balaaleffachuuf waamicha dhiyeessan.


Mirga Dubartootaa:Rogeeyyiin Indiyaa gudeeddiin gaa'ela keessaa akka yakkaatti akka ilaaalamuuf gaafatan

Biyya olaantummaa dhiirotaan beekamtu Indiyaa keessatti gaa'illi akka qulqullummaatti ilaalama, dhiironni haadha warraa isaanii yoo gudeedan yakka miti. Dhimma kanarratti murtiin manni murtii biyyattii tibbana labse ammoo dubbii kaaseera. Rogeeyyiin biyyattii gudeeddiin gaa'ila keessaa yakka jedhamee akka lbasmu akka gaafatan karaa saaqeera. Abbaan seeraa mana murtii olaanaa Chhattisgarh NK Chandravanshi Kamisa darbe akka labsetti, ''walquunnamtiin saalaa abbaa warraa waliin godhamu kamiyyuu, humnaanis yoo ta'e gudeeddii hin jedhamu,'' jedhe. Dhaddacha dubbiin kun irratti muramterratti dubartiin iyyatte, ''abbaa warraakoo haala uumamaan ala ta'een quunnamtii saalaa na waliin raawwate, meeshaaleedhaan na gudeede,'' jechuun himatte. Abbaan murtii kun namichi quunnamtii saalaa akkaataa uumamaan ala ta'een kan itti gaafatamu ta'uu himee, garuu gudeeddii isa jedhameef bilisa baaseera. Murteen darbe kun miidiyaa hawaasummaarratti mufii guddaa kaasise, qorataa dhimma koorniyaa Kota Neelima dabalatee namoonni miidiyaa hawaasummaarratti, ''manni murtii yoom seenaa dubartootaaf gurra kennaa?'' jechuun gaafachuu itti fufan. Dhimmi gudeeddii gaa'ila keessaa kun miidiyaa hawaasaarratti qofa osoo hin taane damee seeraa biyyattii keessatti qoqqoodiinsa uumeera. Torban muraasa dura manni murtii olaanaa bulchiinsa kibba biyyattii Kerala keesstti argamu, gudeeddiin gaa'ela keessaa sababa ijoo maatii diiguudha jedhee ture. Abbootiin murtii Muhammad Mustaque fi Kawser Edappagath, ''Abbaan warraa qixa sirna hin qabneen haadha warraasaa kan xiqqeessu yoo ta'e akka yakka gudeeddiitti ilaalamuu qaba, adabbiis argachuu qaba. Hin adabamu taanaan yakki kun gara miidhaa qaamaa fi sammuutti guddataa deema,'' jedhan. Gudeeddiin gaa'ila keessaa kan mudatu wayita abbaan manaa qaamni haadha waraasaa akka waan kansaa ta'eettti ilaaluu jalqabeedha jedhan. Kunimmoo sirna haqaa yeroo ammaa keessatti bakk akka hin qabnes himan. Indiyaa keessatti walquunnamtiin gaa'ela keessaa, waan fedhe yoo ta'eyyuu, yakka gudeeddii akka hin taane kan labsame bara biyyattiin kolonii Biriteen jala turtedha. Ergasii garuu Biriteen dabalatee biyyoonni addunyaa 100 caalan seera kana haqaniiru, Indiyaa dabalatee biyyoonni 36 ammoo seericha qabatanii jiru. Sababa kanaaf dubartoota Indiyaa gaa'ela godhatan keessaa dhibbeentaa 31 kan ta'an dhiibbaa saalaa, qaamaa fi xiinsammuuf saaxilamuu ibsa bu'aan qorannoo mootummaan gaggeesse. Yuuniversitii Warwick fi Delhiitti Pirofeesara duraanii seeraa kan ta'an Professor Upendra Baxi, seerri gudeeddii gaa'ela keessaa kun haqamuu qaba jedhan. Indiyaan waggoota darban keessa miidhaa saalaa fi kaan dubartootarra ga'u qolachuu keessatti fooyya'iinsa gaarii argamsiisteetti kan jedhan namni kun, garuu gudeeddii gaa'ela keessaa kanarratti homaa hin hojjetamne jedhe. Mootummaan seera gaa'elaa kana haquun hariiroo dhirsaa fi niitii ''jeeqa'' jechuun falma, yoo seerri kun jijjiirame dubartoonni dhiirota dararuuf itti fayyadamu jedha. Yeroo dhiyoo as dubartoonni mufatanii fi abbootiin seeraa mootummaan Indiyaa maaliif seera kanatti cichee akka haferratti gaaffii kaasuu ittuma fufan. Dhaabbati Mootummoota Gamtoomanii, Hiyuuman Raayitis Waach fi Amnastii Intarnaashinaal dhimmi kun akka isaan yaachisu ibsaniiru. Abbootiin murtii hedduunis dhimmi kun paarlaamaatti dhiyaatee seerichi akka haqamu yaada qabu. Falmituun mirga dubartootaa Aadde Neelimaa, seerri kun mirga dubartootaa kan sarbuu fi dhiirotaaf ammoo mirga addaa fi sirna hin qabne kan kennuudha jette. "Indiyaan irra keessishee akka waan ammayyoofteeti. Duubishee garuu booddetti haftuudha. Dubartoonni ammallee akka qabeenya dhiirotaatti ilaalamu. Indiyaa keessatti gudeeddiin kan yakka ta'eef waan dubartiin miidhamteef osoo hin taane dubartiin qabeenya dhiiraa qofa jedhamee waan yaadamuufi.'' "Kun keessa seenanii sirreessuu gaafata. Yeroo keenya kanatti goolabamuu qaba. Rakkoon gaa'elaan walqabatu kun barrisaa dheeraadha. Nuti dhaloota egeree qofaaf miti kan qabsaa'aa jirru. Seenaa dabe sirreessuun ammuma.''


Lammiileen Indiyaa waa'ee jaalalaafi gaa'ilaa maal yaadu? Gaazixeessituu Ruukminii S wantoota haawwaasummaafi siyaasaa gaa'ilaafi hiriyyummaa Indiyaa keessatti utuban maal akka fakkaatan daataa agarsiisu walitti qabdeetti. Dargaggoon ganna 22 Nitiin Kaambili ji'atti marroo lama konkolaataa baasiin Mombayii, iddoo hojiisaarra gara mandara bulchiinsa Maharashitraa iddoo maatiin isaa jiraatanitti deddeebi'a. Kaambili shaanxaa lama akka waan daachasuutti yaada: shaanxaa tokko baatee akka waan deemutti, Shaanxaa inni hafemmoo akka waan qabu baatee fagoo hin geessinetti, qabeenyasaa itti guutee mana kutaa tokko qabdu siree isaa jala keewwateera. Dhugaa kana waliin ammaaf foon akka sooratuufi biiraa yeroo hunda dhugu dabalatee shaanxaa inni Muumbaayittin dhiise jedhee yaadu iccitii gadi fagoo qabateera. Jaalalleen isaa sadarkaa hawaasa biraarraa waan taateef innis ta'e isheen maatiin isaanii tasumaa hiriyummaa isaanii akka hin simanne ni beeku. Inidyaa keessatti daataan kuni gaaffii muraasa jajjaboo ta'aniif deebi laata. Akkamitti lammileen biyyattii maallaqa argataniifi maallaqa isaanii baasan, maal fa'aa akka hojjatanii, akkamitti akka filatan fi maaltu akka isaan ajjeesu daataan ni deebisa. Lakkoofsi xiqqaan jiruu namaa keessatti dabalamtu jireenya isaanii keessatti  maal akka isaan hojjatan agarsiifti - fakkeenyaaf jaalalaa ta'u mala. Daataan bal'aa kuni Indiyaatti ilaalcha jaalalarratti jiruufi dhimmoota kanaan walqabatan walitti soneessera. Fiilmiiwwan Indiyaa wayita ilaalamu, dargaggootni biyyattii jaalatanii kan wal filatan fakkaatu malee dhimmi biraa dargaggoonni keessa jiran hin mul'isu. Kunis tarii dhugaa ta'uu mala, Indiyaatti harka caalu gaa'ila warri mijeessan jiru. Bara 2018tti qorannoon maatii 160,000 irratti gaggeeffame akka agarsiisutti,  kanneen warrooman keessaa %93 gaa'ila isaanii maatii isaaniitu haala mijeessuufi himan. Kanneen warrooman keessa %3 ''wal jaalatanii bultii ijaarratan''. Kanneen warrooman keessaa %2 kan biroo immoo warrii sirna gaa'ilaa mijeessuu erga eegalanii booda kanneen wal fuudhanii abbaa warraafi haadha warraa ta'an boodarra yaadicha simataniidha. Adeemsa yeroo dheeraa keessattis jijjirama xiqqaatu jira- maanguddoon umriin jaaran hedduun isaanii(%94 ) gaa'ila maatiin mijeesseen bultii ijaarratan. Ammas dargaggoota umriin isaanii ganna 20 keessa jiraniifi bifa kanaan dhiyoo wal fuudhan % 90 ol ta'uusaanii ragaaleen agarsiisu. Manishaa Mondaal yeroo hundumaa gaa'ila nama ofiin filatte waliin akka raawwattu yaadaa turte. ''Yeroo hundumaa maatii koo waliin wal dhabaan ture. Kolleejjii xiqqoo qe'ee keenyarra fagaatu tokko seenee barachuuf jedheen maatii waliin waldhabaa ture. ''Ani akkan yaadetti, naman jaaladhe waliin warroomuun dhimma wal dhabbii ittaanu ta'uuf deema jedheen yaada ture,'' jette Manishaan Manishaan magaalaa xiqqoo Baha Indiyaa keessatti argamtu Bilahi jedhamtu keessatti barreessituu taatee hojjatti. Haata'u malee, kolleejjii erga seente guyyoota gara jalqabaatti dhiiirota muraasatu itti dhiyaate haasofsiise. Shamarran umriidhaan isheerra caalan ishee haasofsiisuuf gara iddoo dhaqna dhiqannaatti erga ishee waamanii booda, yoo dhiirotatti dubbatte kabajaa ati qabdutu bada jedhanii ishee akeekkachiisan. Obboleessi angafaa Manishaan ishee hordofuuf jecha guyyaatti yeroo muraasaaf gara kolleejjitti imaluun dhiirotatti akka isheen hin haasofne mirkaneeffataa ture. Kolleejjiin Manishaaf heddu murteessaa ture. Carraa sanaan jaalallee baafachuu caalaa barnoota itti fufuun gara hojiitti ce'uu filatte. Barnoota kolleejjii bara xumuraa wayita geeessu, gaa'ila ilma hiriyaa abbaa isheeti kana ta'eefi hawaasa isheen keessaatti dhalatte keessa haalli mijatee ture. ''Maatii koon ilaale. Wal lolanii hin beekan. Kanaafuu, anaaf illee akkasuma ni ta'a jedheen yaade,'' jette shamarreen ganna 24 quba harka isheeti walirra qaxxamursaa. Nama gulaantaa hawaasummaan si fakkaatu waliin warroomuun gaa'ila Indiyaa keessatti waan murteessaa ta'e tokkodha. Bara 2014 qorannoon namoota 70,000 irrattii gaggeeffame akka agarsiisutti, magaalota Indiyaatti maatii isaanii keessatti gulaantaa hawaasummaa (jati) isaaniitiin ala bahanii miseensa maatii isaanii keessa namoota warrooman kan qaban %10 gadi. Namoonni amantaa garaa garaa hordofaan gaa'ila waliin dhaabbachuun hedduu kan baratamee miti. Indiyaatti dargaggoonni caaseffama hawaasa keessaatti dhalatan keessa bahuun nama biraa waliin akka warroomuuf fedha qaban yeroo hunda dubbatu. Haata'u malee kan dubbataniifi qabatamaan jiru garuu gargari. Bara 2015tti qorattoonni  namoota fuuldurattii gaa'ila dhaabbachuuf yaadan 1,000 karaa marsariitii 'matrimonial' haasofsiisanii turan. Gartokkeen isaanii hiriyaa gartuu caaseffama hawaasa isaanii keessa akka barbaadan himan, shamarraan hunda jechuun haala danda'amuun, dhiira hawaasa gulantaa hawaasa isaaniin walfakkaatu keessaa bahetti heerumuu barbaadu. Nama ofiif filatanitti waliin warroomuun akka diddaa hamaatti ilaallama, balaa fida jedhamees sodaatama. Bara 2014 murtoowwan galmeewwan himannaa guddiicha Deeli bulchiinsa araddaa 7ffaatti bara 2103 murtaa'e bal'inaan qorataan ture. - galmeewwan kun 600tti dhiyaatu. Ganna kurnan darban leellistoonni garee Hinduu dhiiroonni musliima dubartii Hinduu gaa'ilaan geeddaru jedhanii himataa turan. Bulchinsonni Indiyaa baayyeen paartii 'Hindu nationalist Bharatiya Janata Party (BJP)' jedhamuun kan bulan yoo ta'u, dhiira ''gaa'ilaaf jedhee'' dubartii dirqaman amantii ishee geeddarsiisurratti murtoo jabduu dabarseera. Itti dabaluun, hordoftoota amantii biraa waliin gaa'ila dhaabbachuurrattis daangaa kaa'uuf to'annoon seera Indiyaatti hojiirra oole. Lolli kun gaa'ila gulantaa hawaasaa adda addaarraa namoota warrooman irratti dhiibbaa kan uumu qofaa miti, ragaa jaalalaafi gaa'ila amanamaa akka hin taane taasisa. Namtichi  dubartii amantii biraa hodoftu waliin warroomu hime tokko maatii dubartii inni fuudheetiin qoccolamu fi  waraqaa gaa'ila fudhachuu sodaachullee hime. Kunis maqaan isaanii waajjira mootummaa naannicharra hawaasatti akka hin ibsamne sodachuurraa madde. Niitin Kaambil, ''Daataan kee akka agarsisutti gulaantaa hawaasaa adda addarraa namoonni gaa'ila dhaabbatan xiqqaadha. Haata'u malee, kun jaalala sitti hin agarsiisu'' jedhe. Kuni tarii bakka dargaggoonni Indiyaa gootummaan lolanii, garuu dirree lolaa itti injifatamaniidha. Maqaan namoota muraasaa eenyummaa isaanii akka hin baramnef jecha geeddarameera. Rukminii S barreessitu kitaaba haaraa 'Whole Numbers And Half Truths: What Data Can and Cannot Tell Us About Modern India' jedhuuti.


Hindii: Namoonni 13 cidha dhaqan boolla bu'anii du'an

Bulchiinsa Hindii Utaar Piraadesh jedhamtutti yoo xiqqaate namoonni 13 cidha dhaqan boolla bu'anii lubbuun isaanii darbe. Akka poolisiin ibsetti, kanneen du'an marti dubartootaafi daa'immanidha. Isaaniis qadaada sibiilaa boollichi itti qadaadamerra taa'anii ture. Boodarra itti ulfaatee keessatti isaan fudhate. Dabalataan balaa aanaa Kushingaar gaheerratti namoonni lama miidhamaniiru. Ministirri Muummee Hindii Naarendiraa Moodi duuni namootaa ''laphee nama cabsa'' jechuun gadda ibsan. Duuni kuni gaafa Roobii galgala sagantaa 'haldi' jedhamee waamamuufi maatiin badhaadhina hawwuuf jecha fuula warra bultii ijaarratan irratti hirdii facaasuun raawwatudha. Yeroo sibiilichi cabe keessummoonni kaan kanneen boolla bu'an baasuun hospitaala geessanii turan. Yeroosuma namoonni 11 du'uun isaanii yoo mirkanaa'u lama biroo immoo yaalarra osoo jiranii lubbuun isaanii darbe jedheera poolisiin. Bulchaan Utaar Piraadesh Yogi Adityaanaat qondaaltonni aanicha balaan itti dhaqqabe maatii warra nama of biraa dhaban akka gargaaran gaafataniiru. Qondaalli biraa immoo beenyaan ni kanfalamaaf jechuun himan.


Bakakkaa lammiilee Indiyaa kumaatamaan lakkaa'aman ajjeesu

Indiyaa keessatti bakakkaan achii dhufteensaa hin beekamnee fi hin eegamne lubbuu lammiilee hedduu galaafataa jira. Waggaa waggaan namoonni 2,500 caalan bakakkaadhaan du'u. Namoota bara darbe balaa bakakkaan haleelamanii jalaa hafan keessaa tokko akkas jedhe: ''Maaltu akka mudatee fi akkamiin akka mudate yaadachuu hin dandeenye. Battaluma tokkotti wanti hundi daaraa ta'e.'' Namni kun bara darbe ji'a Bitootessaa keessa hiriyootasaa biroo sadi waliin handaara magaalaa Deelhiitti muka jalatti osoo tiifuu dheessanii bakakkaan itti bu'e, isaan keessaa tokko battaluma sana du'e, sadi miidhaan irra ga'us lubbuun hafan. Calaqqeen bakakkaa kanaa vooltii miiliyoona 300 fi ampiirii 30,000n wal madaala. Qaqawweessi kun yogguma sana ho'a qilleensa naannoo dachaa shanii oliin dabala waan ta'eef salphaatti dhala namaa ajjeesuu danda'a. Akka ragaan mootummaa Indiyaa mul'isutti, bara 1967 fi 2019 gidduutti lammiileen biyyattii 100,000 caalan bakakkaadhaan du'aniiru. Hammi bakakkaa biyyattii keessatti bu'uu yeroo gara yerootti dabalaa jira. Ebla 2020 hanga Bitootessa 2021tti bakakkaan miiliyoona 18 bu'eera. Kunimmoo hammi bakakkaa biyyattiin keessummeessaa jirtuu dhibbeentaa 34n dabaluusaa agarsiisa jedha ragaan Qorannoo Saayinsii, Haala Qilleensaa fi naannoo magaalaa Delhii. Kutaalee biyyaa Indiyaa kanneen akka Odisha, Jharkhand fi West Bengal jedhaman keessatti balaan bakakkaa daran hammaata, keessatuu qonnaan bultoonni ooyiruusaanii keessatti lubbuunsaanii guddoo gaaga'ama. Bakakkaan kan uumamu wayita qabiyyeen samii keessa jiru walmadaaluu diduun erga wal-rigee booda wayita humni elektirikii furguggifamuudha. Yeroo ammaa jiraattonni ganda baadiyyaa Indiyaa meeshaalee sasalphoo humna bakakkaa to'atan fayyadamuun humna elektirikii samiidhaa gadi darbamu akka isaanirra darbee lafa seenu gochaa jiru. Jiraattonni kunneen meeshaa elektirikii harkisu kana hojjechuuf sibiila bishkiliitii dulloomee fayyadamu. Muka leemmanii hanga meetira 10 dheeratu irratti shiboo irraa fi jalaan hidhanii, sibiilaan xaxanii qopheessu. Isa booda muka haala kanaan qophaa'e gamoo cinaa, manneen barnootaa fi bakka namoonni itti heddummaatan dhaabu. Bakakkaan dhufnaan muka kanatti bu'a waan ta'eef, carraan lubbuu namootaa gaaga'uusaa ni xiqqaata jechuudha. Bakakkaan waaqaa dhufe osoo miidhaa hin geessisin karaa muka kanaa dachee seena. Namoonni hedduun kan balaa bakakkaan lubbuu dhaban, muka jalatti bokkaa wayita dheessaniidha. Muki namoonni haala kanaan qopheeffatan kutaalee biyyaa garii keessatti gaaga'ama lubbuu sababa bakakkaan ga'aa ture harka 60n hir'isuu qorannoo dhaabbata Lightning Resilient India Campaign jedhamuun qoratame ni mul'isa. Saayintistoonni akka jedhanitti balaa bakakkaa kan hammeessaa jiru jijjiirama qilleensaati. Hammi ho'aa dachee fi galaanarratti yoo dabale, samiitti olka'uun duumessa samii erga ho'isee booda anniisaa elektirikii uumee gara dacheetti bakakkaaa ta'ee deebi'a. Qorannoon saayintistoota Yuuniversitii kaalifoorniyaan qoratame jijjiirama qilleensaan walqabatee US keessatti balaan bakakkaa harka 12n dabaluu danda'a. Indiyaa keessatti lakkoofsi uummataa dabaluu fi mukeen heddumminaan dhibuun rakkoo kanaaf sababa ta'eera. Wayita bakakkaan mudachuu eegalu dafanii gamoo yookiin konkolaataa seenuu, dirree bal'aa fi tulluuwwan keessa deemuun ni gorfama. Muka jalatti bokkaa dheessuun akkasumas wayita kakawweessa'u bishaan keessa turuun balaa bakakkaaf nama saaxila.


Manni murtii Indiyaa namoota bara 2008 boombii dhoosuun himatamanirratti du'a murteesse

Manni murtii Indiyaa namoota bara 2008 bulchiinsa Gujarat keessatti dhohiinsa boombii balaafamaa lubbuu namoota hedduu galaafatee fi dhibbaan kan lakkaa'aman madeesse raawwatan jedhee himaterratti adabbii du'aa dabarse.. Magaalaa wiirtuu daldalaa Gujarat kan taate Ahmedabad keessatti balaa dhohiinsa boombii raawwateen namoonni 57 du'anii, dhibbatti kan lakkaa'aman ammoo miidhamaniiru. Manni murtii Ahmedabad namoota biroo yakka kana keessatti hirmaatan jedhe 11 hanga umriinsaanii biyya lafaarraa darbutti mana hidhaa akka turan murteesseera. Namoonni itti murtaa'e kunneen mana murtii olaanaatti himatasaaniitiin falmuu danda'u jedhameera. Adoolessa 26, 2008 sa'atii tokko keessatti dhohiinsi boombii walitti fufiinsaan yeroo 20 magaalaa Ahmedabad keessatti bakkeewwan gabaa, iddoowwan jireenyaa, geejjibaa uummataa fi hospitaala keessatti raawwate. Boombiin osoo hin dhohin hafe hedduunis erga balaan sun raawwatee booda bakkeewwan haleellaan itti raawwatee argamaniiru. Gareen hidhattoota muslimaa ofiin jedhan-Indian Mujahideen - ergaa karaa email miidiyaalee hedduuf eragniin haleellaa sana raawwachuu ibsaniiru. Gareen kun bara 2010 keessas jaarmiyaa oomisha daabboo guddicha Jarmanii Indiyaatti argamurratti haleellaa raawwachuun namoota 17 ajjeesanii hedduu erga madeessanii booda, mootummaan Indiyaa gareen kun shororkeessaa ta'uu labse. Magaalaa Ahmedabad keessatti dhohiinsa boombii mudateen walqabatee namoonni 78 himatamaniiru, himatamtoota keessaa `namni  Ayaz Saiyed, boodarra qorattoota yakkaa gargaaruun waliin hojjechaa ture. Namoota 28 irraa ammoo himati isaanii adda citeera. Manni murtii tokko tokkoo maatii miidhamtootaaf beenyaan doolaara Ameerikaa 1,337 yookiin ruuppiin 100,000 akka kaffalamuuf ajajeera.


Namoota Indiyaatti jiraatti du'an: 'Akkuma ekeraatti ija babaasanii na ilaalan'

Namni du'e, lafa qabaachuu hin danda'u. Dhimma kanaan Indiyaatti namoonni hedduu du'aniiru jedhamuun galmaa'uun, lafti isaanii irraa mulqameera. Hedduun isaanis waa gochuu akka hin dandeenye baranii harka maratanii taa'aniiru jechuun gaazexeessituun BBC Chloe Hadjimatheou akkasiin barreessite. Maanguddoon Paadesar Yaadav jedhaman kun fayyaa guutuu qabu. Tahus garuu waraqaa irratti duutee jirta jedhamanii galmaa'uu wayita dhagahan guddoo nahan. Jaarsi gannisaanii 80'tti dhiyaachaa jiru kun, erga intallisaaniifi abbaan warraashee du'anii booda, ijoolleessaanii lama guddisuuf dirqaman. Daa'imman kana guddisuuf jecha lafa abbaa isaaniirraa dhaalan gariin gurguran. Ji'a muraasaan booda bilbilli adda tahe itti bilbilame. ''Namtichi ani lafa itti gurgure naa bilbilee, dhimmikoo mana murtii akka jiru natti hime. Firakoo keessaa tokko namootatti ani akkan du'e itti himuufi namni laficha gurgures nama sobaati jedhee akka haasawu natti hime.'' Maanguddoon kun battaluma kana dhagahanitti bakka amma jiraatan Kolkaataa irraa gara mandara Azamgarh jedhamtu kan kutaa Utaar Piraadesh'tti argamtutti imalan. Wayita achi gahan, namuu isaan arguutti guddoo nahe. ''Akkan ekeraa wayii tahetti ija babaasanii na ilaalan. 'Ati duuteetta! Sirni awwaalcha keetis raawwateera!' naan jedhan.'' Akka Yaadav jedhanitti gurbaa eessuma isaaf tahan kanaan walitti dhiyaatu turan. Gara magaalaa oggaa dhufus isaaniin dubbisa ture. Garuu oggaa laficha gurguruuf yaada akka qaban wayita itti himanitti, isaan dhufee dubbisuu dhiise. Ergasii akka baranitti gurbaan kun laficha akka dhaaletti fakkeesse. Jennaan maanguddoon kun fuulduratti itti dhiyaatanii haasofsiisan. '''Nama kana tasumaa argee hin beeku. Eessumni koo du'eera.' jedhe. Baay'een nahe,'' jedhan Aabba Yaadav. ''Anis 'Kunoo ani jira, isin fuuldura dhaabbadhee. Akkamiin na wallaaltan?' ittiin jedhe.'' Maanguddoon kun guyyootaaf erga boo'anii booda, gaddasaanii garaatti qabachuun 'Indiyaatti Waldaa Namoota Jiraatti Du'anii' jedhamu qunnaman. Dhaabbanni kun nama ganna 60'moota keessatti argaman Lal Bihaari Mritaak jedhamaniin hoogganama. Namni kun jiraatti du'uuf haaraa miti, jireenyasaanii gara caalu du'aniiru jedhamanii jiraatan. Bihaariin maatii harka-qalleeyyiirraa dhufan. Barnootas hin seenne, dubbisuufi barreessuullee hin danda'an. Ijoollummaa isaaniirraa qabee warshaa keessa hojjechuu eegalan. Dargaggummaa keessa warshaa uffataa hundeessan. Tahus garuu daldala itti fufsiisuuf maallaqni isaan barbaachise. Baankiin ammoo liqeessuuf qabeenya wabiin qabatu barbaade. Kana raawwachiisuuf gara waajjira mootummaa mandarasaanitti argamu dhaqan. Hojjetaan mootummaa achi keessa jiru dokumentii isaanii argeef. Dokumenticha wajjiinis waraqaa ragaa du'aas wajjumaan argate - ragaa Laal Bihaari'n du'uusaanii mirkaneessu. Aabba Bihaariin lakkii ani hin duune jedhanis namni isaaniif birmatu hin turre. ''Waraqaa kanarratti duuteetta kan jedhu ifatti taa'eera,'' jedhamuu isaanii yaadatu. Wayita duutisaanii mootummaa biratti galmaa'u, lafaafi qabeenyi abbaa isaaniirraa dhaalan hunduu maatii eessuma isaanitti cehe. Haga guyyaa har'aattillee kun dogoggora uumame tahuu yookaan ammoo daba eessumni isaa irratti raawwate tahuun ifa miti jedhu. Sanas tahu kana, jireenyi Bihaarii jeeqame. Warshaan banan ni cufame, maatiinis rakkoo hamaaf saaxilame. Tahus garuu Aabba Bihaariin taatee kana harka maratanii hin ilaalle. Dhimmisaanii kun kan isaanii qofa akka hin taane baran. Biyyattii keessatti gochaan akkasii baay'inaan akka gaggeeffamaa jiru hubatan. Kanaanis dhaabbata 'Association for the Living Dead' jechuunis 'Waldaa warra jiraatti du'an' jedhamu hundeessan. Akka tilmaama kaa'ame tokkotti, kutaa biyyaa Uttaar Piraadesh keessa qofa namoonni 'jiraatti du'anii' 40,000 tahan jiru. Hedduun isaanis kan hin baranne, hiyyeeyyiifi kutaa hawaasaa (caste) gadaanurraa kan tahanidha. Achis filannoo biyyaalessaarratti galmaa'uun, maqaa nama du'ee waraqaa filannoorratti galmeessan. Kunis hin gahu jechuun, yeroo sadiif nyaata lagachuun qondaaltonni jiraachuusaanii akka beekan qabsaa'an. Dhumarrattis ijibbaatanii seera cabsan. Akkam jennaan, ilma eessuma isaanii ugguran. Maaliif kana godhan? jechuu maltu. Namni wayita butamutti poolisiin inuma birmata waan taheef, poolisiin akka to'annoo jala isaan oolchu barbaadan. Kanaanis yoo poolisiin hidhaa buusa taanaan, jiraachuusaanii mirkaneessa jechuudha - silaa nama du'e danda'anii qabanii hin hidhan. Haatahu malee poolisiin kan dursee beekee, kana keessa lixuu dhiise. Dhumarrattis Aabba Bihaariin haqa argatan. Garuu maloota haaraa isaan fayyadamanii hinturre garuu - mootummaarraa. Akkam jennaan, manni murtii dhimma isaanii akka haaraatti ilaaluun, ganna 18 duutee jirta erga jedhamanii booda, amma lubbuun jirta jedhaman. Aabba Bihaariin jedhanitti waldaasaanii 'Waldaa Namoota Jiraatti Du'anii' jedhamu kanaan namoota biyyattii keessa jiran kumaatamatti lakka'amaniifi dhimmi walfakkaataa isaan mudate qarqaaruu himu. Hedduun kaan ammoo akka isaanii carraa akka hin arganne dubbatu. Muraasni isaanii baroota dheeraaf yaalanii dadhabnaan of ajjeesaniiru, kaan ammoo otuma qabsaa'anii haqa osoo hinargatin lubbuun isaanii darbeera. Abukaatoon namoota akkasii hedduuf falme Ani Kumaar, naannoo Azamgarh jedhamtutti namoonni odoo jiranii hinjirtan jedhaman yoo xiqqaate 100 akka tahan ni dubbata. Dhimmi hunduu gargari jedha. Gaaf kaan dogoggorri hojimaataa ni mudata, gaaf biraa ammoo kanneen hojii mootummaa hojjetan matta'aa nyaachuun waraqaa ragaa du'aa kan sobaa baasu. Dubbi-himtuun paartii Indiyaa bulchuu Bharatiya Janata Party (BJP) kan taate Shaina NC BBCti akka himteetti, mootummaan ammaa kun malaammaltummaa dhabamsiisuuf hojii guddaa hojjechuu himte. ''Biyya guddaa akka Indiyaa kan keessa taateen muraasni yeroo yeroo yeroon mudachuu danda'a. Garuu harki caalu bulchiinsa gaarii MM Naarendiraa Moodiin sirraa'eera,'' jette. Erga Laal Bihaari Mritaak lubbuun hinjirtu jedhamanii galmaa'an ganni 45 darbeera. Erga irra deebiin lubbuun jiraachuu mirkaneessan ammoo barkurnee lama darbeera. Haa tahu malee, har'as waggaa waggaan guyyaa dhalootaa 'irra deebiin itti dhalatan' ni kabaju - keekii guddaas ni muru. Garuu wayita keekichatti albee qabanii wayita muran, kan kaartoonii irraa tolfame malee, keekii dhugaa miti. Akka Bihaariin jedhanitti, har'allee namoota kutaa biyyaa garagaraa keessa jiraatanirraa bilbilli isaanii bilbilama. Isaanis akka lubbuun jiran akka mirkaneessuuf qarqaarsa isaanii gaafatu. Tahus ganna 66'tti humna dhabaa akka jiraniifi qabsoo kana dhaabuuf yaadaa jiru. ''Maallaqaafi humna waldicha ittin gaggeessu hinqabu. Namni na harkaa fuudhus hinjiru,'' jedhan. Yeroo dheeraaf miidiyaan gurguddoon biyyaaleessaa harka-qalleeyyiif akka dhaabbatan abdii godhatanii turan. Mootummaanis kanneen matta'aa fudhatan akka adabu abdii qabu turan, garuu akka hawwii isaanitti hin taane. Namtichi 'ani lubbuun jira' jechuuf ganna 18 itti fudhate, gaaf tokko isuma dhugaan du'uun isaanii hin oolu - tarii waan falmaa turaniif otoo hin milkeessin darbuu danda'u. Isin seenaa kanaan walfakkaatu qabduu? Yookaan dhageessaniittuu? bbcafaanoromoo@bbc.co.uk irratti nu qunnamaa


Shamarree Indiyaa huccuu jiinsii uffachusheetiif maatiidhaan ajjeefamte

Indiyaa keessatti shamarranii fi dubartoonni miseensota maatii isaaniin haala suukanneessaan reebamuun yeroo dhiyoo as mata duree oduu ta'eera. Taateen kun shamarranii fi dubartoonni nagaa fi tasgabbiidhaan mana keessa akka hin jiraanne yaaddoo guddaa uumeera. Torbee darbe shamarreen umurii waggaa 17 Neha Paswan jedhamtuu Kaaba Indiyaa bulchiinsa Uttar Pradesh keessatti miseensa maatii isheen reebamtee ajjeefamte. Kunis sababa miseensi maatii kun uffannaa ishee, jiinsii, hin jaallanneef qofa ture. Haati shamarree kanaa, Shakuntala Devi Paswan, BBC Hindiitti akka himtetti, intalli ishee dhimma uffannaasheerratti akaakayyuu fi eessumashee waliin walfalmaa erga turtee booda uleedhaan reebamtee ajjeefamte. "Guyyaa guutuu soomaa ooltee halkan wayita kadhannaa gootu uffata jiinsii uffattee turte. Akaakayyuun ishee wayita itti dheekkamu, Nehan huccuun jiinsiis akka uffatamuuf hojjetame jechuun itti deebiste. Ammallee akka uffattu itti himte,'' jette haati kun. Dubbii walitti deddeebisuun heddummaachuun gara wal loluutti geeddarame. Haatii kun akka jettutti, intallishee akka malee rukutamtee of wal'aaltee osoo lafarra ciistuu soddaan ishee argee gara hospitaalaa geesse. "An mataankoo akkan ishee waliin deemu naaf hin eeyyamne. Booda firrakoo achi jiru akka intalakoo hospitaalatti naaf ilaalu itti himee wayitan ergu, isheen argamu hin dandeenye,'' jette. Borumtuusaa garuu reenfi shamarree tokkoo riqicha irratti rarraafamee jiraachuu namoonni arganii oduu tamsaasan. Wayita isaan deemanii ilaalan reenfa Neha Paswan ta'ee argame. Poolisiin namoota yakka kana raawwatan jedhee shakke 10 irratti himata baneera. Namoonni yakka ajjeechaa fi ragaa dhoksuun himataman kunneen akaakayyuu, eessuma, adaadaa, eessummanii fi konkolaachisaa isaaniiti. Qondaalli poolisii Shriyash Tripathi BBC Hindiitti akka himanitti, hanga ammaatti namoonni afur hidhamaniiru, kanneen hafan qabuufis hordofaa jiraachuu himan. Hojii ijaarsaa keessatti galii guyyaan argataniin ijoolleesaanii guddisaa jiraachuu kan himan abbaan Neha, Amarnath Paswan, Neha dabalatee ijoolleesaanii mana barumsaatti erguuf aarsaa kaffalaa akka jiran himu. Intallisaanii miseensa poolisii ta'uuf karoora akka qabdu kan himan haati Nehaa, amma garuu abjuunshee karaatti hafeera jedhan. Intallisaanii soddootii isheetiin hacuucamaa jiraachuu akka turte kan himatan haati kun, barnootashee akka dhiistuu fi uffata aadaarraan kan hafe uffata biraa akka hin uffanne dhiibbaa irraan ga'u jedhan. Nehan uffata ammayyaa uffachuu jaallatti, suuraashee maatiin BBC'f qoodan irratti shamarreen kun uffata jiinsii uffattee jirti. Gareen dhiittaa mirga dubartootaa hambisuurratti duula eegalan akka ibsanitti shamarranii fi dubartoonni manasaanii keessattillee nagaan jiraachuu dadhabaniiru. Dubartoonni aadaa fi duudhaa saba amantiin buluu keessatti guddatan hundi qoqqobbii jaarrolee jala jiraachuus eeran. Shamarran osoo hin dhalatin durallee ilaalchi namoonni isaaniif qaban badaa ta'uufi sababa namuu ijoollee dhiiraa argachuu fedhuuf qofa hacuucamaa jiraachuus himan. Indiyaa, keessattuu naannawa kanatti, haleellaan dubartootarra ga'u akkaan hammaateera. Sababa maallaqa ga'aa abbaa manaasaaniif kennuu dhabaniif qofa guyyaa guyyaan giddugaleessaan dubartoonni 20 ta'an ni ajjeefamu. Shamarranii fi dubartoonni Indiyaa sababa huccuu uffatan, nama itti haasa'anii, bakka deemanii fi ergaa isaaniif ergamuutiin haleellaa cimaatu isaan mudata. Ji'a darbe keessa shamarreen umurii waggaa 20 abbaa fi durbiiwwan isheen wayita haala suukanneessaan reebamtu viidiyoon agarsiisu lammiilee biyyattii akkaan rifaasise. Torbee dura ammoo shamarran lama bilbilaan dhiiratti haasoftan jedhamuun miseensota maatiinsaaniin gara jabinaan reebaman. Viidiyoon taatee kana agarsiisu erga gadi dhiifamee booda poolisiin namoota torba hidhe. Tarkaanfii reebichaa shamarran irratti fudhatamaa jiru hammaachaa jiraachuu kan hime poolisiin, namoota yakka akkanaa raawwatan hordofee seeratti dhiyeessuu fi dhimmicharratti maanguddoota biyyaa waliin akka dubbatus himeera.


Siidaa Kiristiyaanoo Ronaaldoo yaada ummata Hindii lamatti qoode

Siidaan haaraa taphataa beekamaa Kiristiyaanoo Ronaaldoo ifa taasifame yaada ummata Hindii keessa jiraatan lamatti hireera. Bakki siidaan kun dhaabame bulchiinsa lixa biyyattii jiruufi kan Gowaa jedhamu keessa. Bulchiinsa kanatti kubbaan miilaa haalaan kan beekamu yoo ta'u, qondaaltonni siidaan kun dargaggootaaf kaka'umsa ta'a jedhanii yaadaniiru. Haata'u malee, Gowaan kolonii duraanii Porchugaal turte. Erga Porchugaal irraa bilisa baates waggoota 60 taheera. Dhaloonni Ronaaldoo immoo Porchugaalidha. Qeeqxonni akka jedhanitti taphattoonni bebbeekamoo garee biyyaalessaa Hindii bulchiinsa kanarraa kan dhufan waan ta'aniif Ronaaldoorraa siidaan isaanii dhaabachuu qaba ture. ''Siidaan Ronaaldoo dhaabachuu isaa yoon dhagahu baay'een aare. Taphattoota keenya ciccimoo kanneen akka Saamir Naayik, Biruunoo Kutinihoon boonuu qabna,'' jechuun dhalataan Gowaan madda oduu IANS jedhamutti hime. Yeroo siidaan kuni ifa taasifame, namoonni muraasni mormii isaanii ibsuuf alaabaa gurraacha marmaarsan jechuun Taayimis of Indiyaan gabaase. Gareen kubbaa miilaa Porchugaal, Gowaa keessa haalaan kan beekamu yoo ta'u sababa kolonii duraaniin namoonni hedduu Porchugaal jiraataniiru yookiin achiitii maatii qabu. Namoonni muraasni bulchiinsa Hindii kana keessa jiraatan garuu yeroo biyyattiin Porchugaal jalaa baatee wagga 60ffaa kabajaa jirtutti siidaa kana dhaabuun arrabsoodha jechaa jiru. Bulchiinsi Gowaan bulchiinsota Hindii kaanirraa waggoota 14'f duubatti hafteeti Porchugaal jalaa kan walabummaa argatte. Rogeessi warra mirgaa leellisu Guruu Shirodkaar siidaan kuni dhaabachuu isaa akka balaaleeffatan himuu isaanii IANS himeera. ''Namoota hedduu bilisummaaf falmanifi Gowaa keessa jiraniif arrabsoodha,'' jechuun dubbatan. Miseensi mana maree paartii bulchiinsicha bulchuu Mikaayel Loboo siidaa dhaabatee bira dhaqanii suuraa ka'un siidaan kuni ''gaaffii dargaggoo keenyaan dhaabbate,'' jechuun fuula tiwiitaraa isaaniirratti barreessan. Hindii keessa kirikkeetiin ispoortii jaalatamaa ta'us bakkeewwan biyyattii keessatti kubbaan milaa keessumaa Pirimiyeer Liigiin Ingilizii ni daawwatama. Taphataan Maanchistar Yunaayitiid Kiristiyaanoo Ronaaldoon taphataa addunyaa beekamaafi guddoo milkaa'e jedhamuun seenaa keessa yaadatama. Dhimma siidaa kana irratti garuu waan ifatti dubbate hinqabu. Siidaan Kiristiyaanoo dhaabate yeroo ijoo dubbii ta'u kuni kan duraa miti. Bara 2017 siidaan isaa Porchugaal keessa dhaabbate itti qoosamee ergasii kan biraan bakka buufameera.


Fiilmii waaqa doqdoqqee Indiyaa irratti hundaa’uun hojjetame guddoo milkaa'e

Fiilmiin haaraa seenaa ajaa’ibaa mana waaqeeffannaa waaqa doqdoqqeef ijaarame irratti hundaa’ee hojjatame, feestivaala idil-addunyaa irratti beekamtii argachaa jiraachuu, Faayizal Kaan barreessiteetti. Mataduree Dug Dug jedhuun, fiilmiin hojjetame kun, seenaa addaa jaarraa tokkoo duraa himudha. Seenaa namicha doqdoqqee utuu oofuu daandii irratti konkolaataan rukutamedha. Guyyaa itti aanuu doqdoqqeen isaa to’annoo poolisii jala ture haala hin beekamneen daandii namichi du’e irratti mul’ate. Motorri kun buufata poolisiitti deebifamus, irra deddeebiin daandii sana irratti deebi’uu itti fufa. Gandicha keessatti namootni isa akka nama qulqulluu doqdoqqee isaa ammoo akka waaqaatti ilaaluun bulchiinsa Rajastaan keessatti beekamaa dhufe. Fiilmiin Afaan Hindiin hojjatamee kun shaakala amantaa adda ta’eenii fi daldala amantiin hojjatamu kan ibsudha. Haasaa salphaa ta’en fiilmiin himamu kun, taateewwan fi seenaa addaa namootni shakkii malee amantaa isaanii adda ta’etti akka maxxanan taasisu kan himudha. “Yoo wanta tokko garaakee guutuun amante, siif milkaa’a jedheen amana,” jedha qajeelchaa (direektarri) filmii Dug Dug, Ritwiik Pareek, kan magaalaa guddittii bulchiinsa Rajastaan, Jaayipuur kan dhalate. Fiilmiin dheerina daqiiqa 107 qabu kun, ji’a darbe Feestivaala Filmii Idil-Addunyaa Torontoo 40ffaa irratti kan eebbifame yoo ta’u, seenaan isaa mana waaqeffannaa Paalii keessa jiru irratti kan hundeeffamedha. Mana waaqeeffannaa kana keessa waaqni jiru, doqdoqqee ol kaafamee kaa’amedha. Doqdoqqeen kun kan namicha Oom Siing Ratoor jedhamuu kan ture yoo ta’u, Oom gara waggaa 30 dura daandii Joodpuurraa irra gara magaalaa Jeeypuur geessu irratti balaan uumameen du’e. Manni waaqeeffannaa “Bulleet Babaa” jedhamuun beekamu kun, konkolaachistoonni hedduun daandii isaanii dheeraa irratti akka isaan eeguuf jecha kadhata isaani bakka itti gaggeessanidha. “Indiyaa keessatti manneen waaqeeffanna hedduu qabna, inni tokko isa kaan caalaa adda kan ta’eedha,” jedha Pareek, kan waggaa ja’a dura hojii isaa idilee Mumbaayi keessa ture dhiisee, fiilmii hojjachuu eegale. Magaalaa Booliwood keessatti beekamu Mumbaayi dhiisee, gara mana isaa Jaayipuuritti deebi’e. Guyyaa tokko utuu kitaaba The God Delusion jedhamu, kan Richaard Doowkins barreessee fi waa’ee amantii ofii xinxaluu jedhu yemmuu dubbisu, waa’ee waaqa doqdoqqee Joodpuur keessa jiruu yaadate. “Yaadnii fiilmii Dug Dug achitti dhalate,” jedha. Sana booda ji’oota shaniif qorannoo gaggeessuuf Pareek gara mana waaqeffannaa “Bullet Baba” fi biroo Raajastaan keessa jiranitti imale. Erga fiilmii isaa barreesee booda, Pareek kanneen taatoo ta’an barbaaduuf namoota 100 ol dorgomiisee ture. Hedduun isaani taatoo gandoota naannaa Ramgaar jiran keessa jiraatan turani. “Indiyaa keessatti, namni hundi seenaa waa’ee ajaa’iba uumame wayii ijoollummatti dhaga’an qabu,” jetti obboleettiin Pareek fi qopheessituun filmichaa Pireerna Ritwiik. “Filmiichi eenyuttiyyuu kan ga’isu miti, amantiin hagam cimaa akka ta’e kan mul'isudha,” jedha fiilmichaaf muuziqaa kan qindeesse Rohaan Rajadyaakshaa. Filmichii fi namootni fiilmicha hojjatan amma feestivaala idil-addunyaa kan biraa irratti agarsiisa argachuuf eegaa jiru. “Aadaan hundi wanta aadaa kan biraatti waan addaa fakkaatu of keessaa qaba,” jedha Piitar Kupwooskii, kan feestivaala Torontoo irratti fiilmiin Dug Dug akka agarsiifamuuf filate. Fiilmii kanas kan filate seenaa addunyaa adda ta’anii fi hawwatoo ta’an waggaa waggaan dhiyeessu keessaa tokko akka ta’uufi.


Hindii: Namni bakka amantaatti safuu cabsee jedhame reebamee ajjeefame

Poolisiin magaalaa Indiyaa Amiritsar akka himetti, namtichi iddoo hordoftoota amamtii ‘Sikhism’ biratti hunda qulqulluu jedhamee beekamu dhaqee, wanta hordoftoonni amantichaa qulqulluu jedhanii amanan gocha sarbu raawwatuun shakkame reebamee ajjeefame. Ta’iin kun yeroo sagadaatti kan mudate yoo ta’u, magalaa siidaa amantii warqee fakkaatu qabdu Amiritsaritti Sambata qaqqabuu isaa miidiyaaleen biyyattii gabaasaniiru. Namtichi seera amanti sarbuun shakkame kun iddoo kitaabni qulqulluu ‘Sikhism’ moggaasa  ‘Guru Granth Sahib’ jedhamu kaa’amu seenuuf yaaluu isaatu shakkama. Sana booda namtichi eeboo kitaabicha cina kaa’ame xuquuf kan yaale yoo ta’u, eegdotaafi namoota waaqeffannaarra turaniin tuquurraa dhorkame. Jalqaba waldhabbiin yeroo gabaabaaf mudate san kadhannaan kallattiin waan darbaa tureef kaameraan waraabamee ture. Ta’ii sana booda maaltu akka raawwatame garuu ifa miti. Poolisiin akka ibsetti, qondaalonni poolisii wayita naannicha qaqqabanitti namtichi mi’a amantii xuquuf yaale du’aan isaa argamuufi qorannoo gaggeeffamaa jira jedhe. Ministirri Punjaab Charanti Singi Channi bakka sanatti ‘shira ta’ii sana duuba jiru’ akka qoratan poolisoota ajajuun isaanii toora tiwitaraa gubbaatti barreessan. Ta’iin kun kan mudate namni biraan tokko kitaaba qulqulluu Siki ‘Gutka Sahib’ jedhamee waamamu bishaan siidaa iddoo amantaa kana marsee jirutti darbachuu isaatiif erga to’atamee guyyoota muraasa booda ture. ‘Guru Granth Sahib’ kabaja dhorkachuun hawaasa Siki biratti dhimma mufii uumedha. Bara 2014 fi 2015 iddoo amantii kana kabajaa dhorkuun dhimma siyaasa ta’uun yeroo filannoo Punjaab bara 2017 fi 2019 gaggeeffametti ka’aa ture. Paartiin Kongiraasii biyyattii bulchaa jiru namoota seera amantichaa cabsan seeratti dhiyeessuu dadhabe jedhamee mormitootaan qeeqamaa ture.


Lammiin Indiyaa haadha warraasaa bofa hiddisiisee ajjeese adabame

Lammiin Indiyaa haadha warraa isaa bofa kobraa hiddisiisuun ajjeese haala hin baratamneen hidhaa umrii guutuu dachaa (si’a lamaatu) itti murame. Sooraj Kumaar namtichi jedhamu kan himatame, haadha warraan isaa Utira bofa hiddisiise bara darbe ajjeesuu isaatiin ture. Poolisiin akkatti Utiraan duute qorachuu kan jalqabe warri Utiraa, Sooraj  wayita ishee fuudhu qabeenya warraa isheef kaffaluu yookaan gabbara baasuun walqabatee Utiraa qoccolaa ture jedhanii erga himatanii booda ture. Bofa Kobiraa jedhamu otoo Utiraan raftuu itti gadhiisee hiddisisuu isaatiif, Wiixata darbe Manni murtii balleessaa itti mure. Utiraa, dubartiin ganna 25 Caamsaa bara darbe kana mana ishee keessatti duute argamte. Du’uu Utiraa torban tokko dura gosa bofa biraatiin hiddamtee waan turteef maatiin ishee akka itti duuterratti shakkii qabu ture. Otoo hin du’iin bofa biraatiin kan hiddamte turterra bayyanataa wayita jirtuu marroo lammataaf bofa hamaa Kobiraa jedhamuun hiddamte. Poolisiin wayita yakka raawwatame kana qoratu, Sooraj yaalii ajjeechaa sana duuba jira ture jedhe. Kana malees, namtichi akka bofa hiddisiisu Sooraj amansiise hidhamuun galmeen himataa poolisiin akka irratti banu fayyade. Marsariitiin dhimma seeraa Indiyaa LiveLaw jedhamu akka jedhutti, himannaan poolisii fuula 1,000 gahu shira karoorfamefi Sooraj hojiitti hiike ibsa. Abbaan Alangaa ’'himannaan hedduu hin baratamne,’’ kun du’aan adabsiisuu qaba jedhee falme. Abbaan Murtii galmeen himannaa kun hedduu kan hin baratamne ta’uu amanuun, adabbiin du’aa dachaan Sooraj irratti akka muramuufi Ruuppii Indiyaa 500,000 ($6,635) akka dabalataan kaffalu itti mure.


Abbaan bidiruu daa'ima umurii guyyaa 21 bishaanirraa argee baraare dinqisiifannaa argate

Kaaba Indiyaatti abbaan bidiruu tokko daa'ima xiqqoo osoo bishaanirra bololi'aa jirtuu argee baraaruu isaatiin hedduu jajame. Daa'imni abbaan bidiruu arge kun saanduqa mukarraa hojjetame tokko keessa kaa'amtee kutaa Utaar Piraadesh keessatti kan argamu bishaan laga Gaanjes jedhamu keessatti kan gatamte. Namichi Gulluu Cha'udahaarii jedhamu kun dura boo'icha daa'ima umuriin ishee guyyoota 21 taatee kana dhaga'e. Daa'imni kun fooxaa diimaan maramtee akka aadaa warra Hinduutti fakkiiwwan gara garaan faayamtee turte kan argamte. Daa'imni bishaanirraa argamte kun gara hospitaalatti kan geeffamte yoo ta'u, haalli fayyaashee hordofamaa jira. Yeroo itti aanutti ammoo gara mana daa'imman itti kunuunfamaniitti geeffamti jedhameera. Aanga'oonni akkamitti akka daa'imni kun bishaanirratti gatamte qorachaa jiru. Sababiin bishaanirratti gatamuu daa'ima kanaa maal ta'uu akka danda'urratti kana ta'a jedhamee kan yaadame hin jiru, garuu biyya Indiyaatti walcaalmaan lakkoofsa dhiirotaafi dubartootaa akka addunyaatti isaa baayyee hamaadha jedhama. Dubartoonni dhiibbaan hawaasummaa guddaan irratti raawwatama. Ijoolleen durbaa, keessumaa hawaasa iyyeeyyii ta'an biratti akka ba'aatti ilaalamu. Indiyaatti ijoolleen durbaa [yeroo heerumaa maatiin baasii nama intalasaanii fuudhuuf waan baasaniif] maatii harka qalleeyyii biratti akka yaaddoo baasiitti ilaalamuun waan baramedha. Ulfi daa'imman dubara hinbarbaadamne harki caalaan kilinika seeraan ala saala murteessaniin kan irraa baafamu ta'ullee, daa'imni durbaa erga dhalattee ajjeefamuun ykn gatamuunis waan haaraa miti biyya Indiyaatti. Poolisiin akka jedhetti, kaardiin 'ayyaana dhalootaa ittiin ilaalan' daa'ima waliin saanduuqa sana keessa waan tureef saatiifi guyyaan isheen dhalatteefi maqaan ishee galmaa'eera. Kaardiin kun maqaan daa'ima kanaa Gaangaa akka ta'e eeraa jira. Gaangaa jechuun ammoo maqaa Hindii yoo ta'u, maqaa bishaan laga Gaanjes agarsiisa. Mootummaan kutaa biyyattii baasii guddisa daa'ima kanaa nan danda'a jedhera. Ministira Olaanaa kan ta'e Yoogii Adityanaat abbaan bidiruu daa'ima kana arge kun akka badhaasaatti faayidaawwan kan akka manaa mootummaarraa argachuun isaaf mala jechuun, "fakkeenya namoomaa qixxee hin qabne" agarsiise jedheera. Aanga'oonni ardaa Guziippur, bakka daa'imni itti baraaramtee, ripporterootatti akka himanitti bakka bu'aa ummata ardichaa kan ta'e Singh daa'imatti kan aawwate yoo ta'u, aanga'oonni biroon ammoo gara abbaa bidiruutti qajeelaniiru. Mr. Cha'udahaariin ripporterootatti akka himetti namoonni laga bishaan kanaa jiran yeroo iyya daa'ima kanaa dhaga'an gara isheen iyyitu sanatti deemanii gargaaruu namni barbaade hin turre. "Ani garuu ishee oolchuudhaafan itti fiige, yeroo ani saanduqa mukaa kana banu, daa'imni achi keessa jirti." Taateen kun jiraattota naannoo sanaa dadammaqsee namoonni gandarraa laga bishaan kanaatti walitti qabamuun taajjabaa turaniiru. Viidiyoo yeroo namichi daa'ima baraaree saanduuqa keessaa baasee qomatti hammatee sossobu waraabames ilaaluun dinqisiifataniiru. Abbaan bidiruun kun jalqaba daa'ima kana fudhatee gara mana isaatti kan gale yoo ta'u, boodarra aanga'oota dhimma daa'imaniirraa dhufanii gara hospitaalaa geessan.


Ziyoonaa Chanaa: Abbaa warraa dubartoota 38 fi abbaa ijoollee 94 du'aan boqate

Manguddoon ganna 76, adunyaa irratti dursaa maatii bal'aa jedhamuun beekamu Indiyaa, kutaa bulchiinsa Mizooram keessatti boqate. Ziyoonaa Chaanaa, dursaa amantaa haadha warraa baay'ee fuudhuu jajjabeessu tokkoo yoo tahan, Dilbata kaleessaa ture, haadha warraa isaa 38 fi ijoollee 89 akkasumas ijoollee ijoollee isaa 36 duubatti dhiisuun kan boqate. Oduu kana kan mirkaneesse ministera ol aanaa kutaa Mizooraam, Zoramtaanga jedhamu yoo tahu, Tiwiitera irratti ''gadda lapheetti ulfaatu'' jechuun ibse. Chaanaan dhibee sukkaaraa fi dhiibbaa dhiigaan miidhamaa akka ture hamama. Hakiimonni tajaajila oduu PTItti akka himanitti, fayyaan Chaanaa ganduma jireenya isaa Baaktwaang Tilaanyuwam keessatti gadi bu'ee ture. Dilbata halkan hospitaala geeffamus gaafasuma achitti boqate. Chaanaan dhugumaan adunyaa irraa dursaa abbaa maatii guddaa tahuu mirkaneessuun ni ulfaata. Namootni baay'een anadha jedhan waan jiraniif jechuudha. Kana malees baay'ina maatii Chaanaa sirrii tahe tiklmaamuun ulfaataa waan taheef. Gabaasni tokko haadha warraa 39, ijoollee 94 fi ijoollee ijoollee 33 akkasumas tokkoof ammoo habaabilee tahuu hima. Walumaagala maatiin isaa 181 tahu jechuudha. Gabaasotni miidiyaalee naannoo maatii baay'ee qabaachuun ''rikardii adunyaa'' qabate jechuun gabaasanis rikardii isa kam akka tahe garuu ifa miti. Akkasumas maatiin isaa kun al takkaa sagantaa televizhinii 'Ripley Believe it or Not' jedhamu irratti dhiyaatanii ture. Rikardii adunyaa qabachuu ifa tahuu baatus maatiin Chaanaa Kaaba Baha Indiyaatti turistootni akka gara ganda isaaniitti yaa'an godhaniiru. Kan amalees jireenyi isaa mijataan dubbii ijoo tahuun turaniru. Maatiin isaa kun hundi ammoo walumaan man-kuusaa afur 'Chuuar Than Run'' yookaan mana dhaloota haaraa jedhamu, kutaa 100 qabu keessa jiraatu. Haadholiin warraa isaa ammoo cinuma kutaa ciisicha dhuunfaa Chana cina kutaa waliin qooddachuun jiraatu. Manni jireenyaa isaanii kun bakkatti daawwattootni adunyaa wal gahan taheera. Namootni haala jireenya isaanii kana ilaaluuf deemu.Akka gabaasa Rooyitersitti, Chaanaan bara 1945 dhalate. Yeroo umuriin isaa waggaa 17 tahu haadha manaa isaa jalqabaa waggaa sadii isa caaltu waliin wla fuudhe. Maatiin kun hordoftoota amantaa kiristaanaa yoo tahan, dameen isaanii kun Chana Paawil jedhama-hordoftoota 2,000 tahan qaba. Hundi isaanii naannoo mana jireenyaa Chaanaa ganduma Baktawaang Tilangnuam, jedhamtu KM 55 magaalaa kutaa Mizooraam, Ayizawal iraa fagaachuun jiraatu. Dameen amantaa isaani kun haadha warraa baay'ee fuudhuu kan eeyyamu yoo tahu, akaakayyuu Chaanaadhaan bara 1942 jalqabame.


Hawaansi Sikhs attamiin oolmaa gaarii hojjachuu aadaasaanii taasifatan?

Amantaan Sikhism kan biyya Inidyaa naannoo Punjaab keessatti waggoota 500 dura hundeeffame amma addunyaarratti amantaa isa guddaa shanaffaadha. Hordoftoonni amantaa kanaa hojii tola oltummaan beekamu. Ofii maaltu akka hojii tola-ooltummaa raawwatan taasisaa? Barreessaan kitaabaa Jaasreen Maayaal Khaanaa waa'ee aadaa tajaajila tola oltummaa kennuu hawaasicha keessatti hundee fageeffate kana barreesseera. Taateen balaa tokko bakka mudatetti hunda, tola-oltoonni Sikh bakkichaa hindhabaman. Godaantotaaf laachuun, miidhamtoota hokkoraa gargaaruun fi manneen kirkira lafaatiin jigan deebiisan ijaaruun ni beekamu. Rakkina Rohingyaa kan Miyaanmaar kaasee hanga haleellaa shororkeessitota Paariisiitti, akkasumas balaaleeffannaa ajjeechaa Joorji Filooyiidiif qonnaan bultoonni Indiyaa hiriiran bahuun dabalatee, miseensoonni hawaasa kanaa miliyoona 30 ta'an addunyaa guutuutti rakkataa gargaaruuf aadaa godhataniiru. Tibba weerara Covidittis sadarkaa haaraa irra gahan. Bara darbetti lixa Indiyaa keessatti hordoftoonni Sikh bakkeewwan amantaatti torbanoota 10 keessatti namoota miiliyoona lamaaf nyaata dhiyeessan. Dhaabbanni miti motummaa Sikh tibba weerara koronaavaayirasii marsaa lammaffaatti oksijiinii bilisaan ummataa dhiyeessaa ture. Ofii attamiin hawaasni kun hojii gaariin addunyaarratti beekamuu danda'an? Dureewwan amantaa hedduun hordoftoonni isaanii hojii gaarii akka hojjataniif ni barsiisu. Garuu kan warra Sikh kun attamiin kan hojiin mul'atu ta'ee? Gochaan kunis barsiisaa hundeessaa amantichaa kan ta'an Guuruu Naanaak hawaasni akka of qabiinsa tokko malee tajaajila kennuufi cimanii hojjachuun akkuma kadhannaatti barbaachisaa ta'u barsiisaniin hidhata qaba jedhu. Hordoftoonni Sikh yoo lafa amantaa dhaqan, sa'aatii muraasaaf Kitaaba qulqulluu fulduratti dabarsuun kadhannaa fi galata galchu. Akkasumas nyaata bilcheessuu fi nyaata namootaaf hiruu akkasumas kophee amantootaa fi dallaa qulleessuufis sa'aatiidhuma wal fakkaatu dabarsu. Kanaafuu bakkeewwan sagadaa Sikh kan itti waaqeeffatamu qofaa miti. Lafa nyaanni itti bilchaatu, kan mana hinqabne itti dahoo argatuufi jidduugala hawaasaa akka manaatti ilaalamuudha. Dureen amantichaa Guuruu Naanaak tajaajila tola ooltummaa akka qaccee sanyiitti hodoftoota keessa kaa'e. Kanaaf eegaa daldalaan kuduraa Baaljindar Singh waggoota 40 darbaniif guyyaa Jimaataa waaree booda kophee muslimoota kadhannaaf gara masjiidaa dhaqan haxaa'uun kan dabarsan. ''Anaaf namummaan amantaadhaan ol,'' jedhu. Qorannoowwan yoo rakkoolee keenya irratti xiyyeeffachuu dhiisuun warra kaan gargaaruuf hojjannee, fayyaa sammuu keenyaarratti gumaata olaanaa qaba jedhan. Kennuunis bu'aalee akka dhiibbaa dhiigaa gadaanaa, du'a xiqqeessuufi miira gaarii qabaachuu akkasumas gammachuu guddaa qaba jedhu. Maanguddoo ganna 97 Nishaaraat Kaa'ur Maataaruu tibba weeraraatti namoota mana maleeyyii ta'aniif Landan Saawuzhool keessatti nyaata tolchaa turan. Aaddee Maataaruun umurii kanaan hanga harkiifi miilli kee hojjateetti warra kaan ittiin gargaaruuf hojjachuu qabda jechuun amanu. Hojii isaaniif qaama sammuun kee akka hojii gaarii irratti xiyyeeffatu taasisuuti jedhu. Namaaf gaarii ta'uun amalaa fi ilaalcha uumamaan namaaf kennamuudha. Hordoftoonni amantaa Sikhism guyyaa guyyaan waan lamaaf kadhannaa taasisu. Inni jalqabaa ''sarbat da bhalla'' ykn nageenya namoota hundaatiif kadhatu. Ilmaan namaa hundi nagaa argachuu qabaatu jedhanii amanus. Sababii kanaaf hojii tola ooltummaa kan hojjataniifi bakkeewwan amantaa isaaniif namoota hundaaf banaa kan ta'eef. Dhimmi lammataa kadhannaa taasisaniif ammoo ''chardi kala'' ykn qajeelummaa bara baraatiif. Warri Sikhs taateewwan jireenya isaanii hundatti (bakka cidhaatti ta'ee wayita lafa waaqeeffanana dhaqan hunda) jechoota kanneen lamaan irra deddeebiin kaasu. Kanaafuu hojii gaarii warra kaaniif hojjachuun isaaniif jireenya keessatti gammachuu hiikaa qabu argachuufiidha. Qorattoonni saayikooloojii mataansaanii jireenya guutuu jiraachuuf gammachuu gosa lamaa qabaachuu akka qabnu irratti walii galu. Gammachuun jireenyaa taateewwan alaa kan akka imala taasisuu ykn waan jaalatan bitachuu, galatteeffachuu fa'i irratti hundaa'a jedhu. Akkasumas ogummaa haaraa barachuu, maatii waliin yeroo dabarsuu ykn tajaajila hawaasaa raawwachuunis madda gammachuuti jedhu. Warri Sikhs kana lamaanuu jireenya isaanii keessatti hojiirra oolchu. Kana jechuunis Sikhs hundi gammadoo fi kan kennaniidhaa? Lakkii miti. Hawaasa Sikhs keessaa akkuma hojjii gaariin kaafaman rakkooleen akka yakkaa kan akka qoricha sammuu hadochoo ta'an fudhachuu, bulchiinsota Indiyaa hunda caalaa Punjaab keessatti heddummaata. Haalli kunis qorannoo bara 2015 dhaabbata 'Punjab Opioid Dependence' jedhamuun gaggeeffameen ifa ta'eera. Sikhs akkuma warra kaanii ilmaan namaa waan ta'aniif, warra kaan caalaa kan fooyya'an jedhee hin mormu jedha barreessaan kun. Ta'uu hindanda'an. Haata'u malee garuu, duudhaan amantaa isaanii warra kaan caalaa akka hojii gaarii hojjataniif isaan kakaaseera. Hawaasa Sikhism biratti waan gaarii hojjachuu sirna malee akka hojiitti hinilaalamu. Hicciitiin isaa kanadha. Kanaafiidha miseensonni hawaasichaa kan hojiiwwan tola ooltummaa fi hojii gargaarsaa adda addaa keessatti hirmaataa kan jiran. Hojiiwwan tola ooltummaa kunneenis alaa yoo ilaalaman, tarii waan gochaa ofi kennaa guddaa fakkaata. Garuu wayita namni tokko gochaawwan kanneen hojiirra oolchuutti muxannoowwan nageenyaa fi gammachuu hiikaa qabu argata. Gammachuufi nageenyi argamu kunis waan salphaa garuu furmaata addaati jedhu Jaasreen Maayal Khanaa barressaan Seva: 'Sikh Secrets on How to Be Good in the Real World'


Adamsituun qeerransa 70 ajjeesuun shakkamu barbaacha waggaa 20 booda qabame

Habiib Taaluukdaar, Habiib Qeeransicha jedhamuunis ni beekama. Qeerransa 70 adamsee ajjeesuun himatamee waggoota 20'n darbaniif barbaadamaa kan ture Habiib, ajaji hidhaa yeroo sadi erga irratti ba'ee booda yeroo ammaa poolisiidhaan to'atameera. Habiib bosona Sandaarbaansi Maangiroov kan daangaa Indiyaa fi Baangilaadash gidduutti argamu keessa naanna'uun adamoo adamsaa ture. Bosonni adamsituun kun keessa socho'aa ture bakka qeerransi gosa Beengaal jedhamu keessatti argamudha. Akaakuun qeerransaa kun biyyoota addunyaa kamuu caalaa bakka kanatti argama. Yeroo ammaa garuu lakkoofsi qeerransaa akkaan gadi bu'eera. Foon, gogaa fi lafeen qeerransa Beengaal addunyaarratti akkaan barbaadamuurraa kan ka'e akaakuun qeerransaa kun sababa adamoon dhumaa jiru. Yakka kanaaf adda durummaan kan himatamu Habiib, waggootaaf dheessaa ture jechuun Ajajaan Poolisii Saayidar Raahmaan miidiyaa biyya keessaatti dubbataniiru. Namni umrii ganna 50 Habiib, adamsituu qeerransaa ta'usaan duratti damma oomishuun ture hojii bosona keessaa kan eegale. Namni damma oomishee muruun beekamu Abdussalaam, Habiib nama uummata naannootiin kabajamuu fi sodaatamu ta'uu AFP'tti hime. "Bosona keessatti kophaasaa nama qeerransaan wal'aansoo qabudha,'' jechuun dubbate. Qondaalli poolisii Abdulmannaan, poolisii fi bulchiinsi bosonaa waggoota dheeraaf Habiibiin adamsaa akka turan himan. "Waggoota dheeraa dura seera kaa'ame cabsuun bosona seenee bineenosta bosonaa ajjeesaa ture. Osoo himati irratti banamee jirullee gochasaarraa of hin qusanne turre. Yakka kana gareesaa waliin ta'uun raawwataa turan,'' jedha qondaalli poolisii kun. Sakatta'iinsaa fi hordoffii waggootii digdamaa booda adamsituu Habiib Sambata darbe to'annoo seeraa jala ooleera.


Lammiin Indiyaa Musliima ta'e seera 'jihaada jaalalaan’ hidhaa seene

Poolisiin Naannoo Uttaar Piraadeesh namichi Musliimni dubartii amantaa Hinduu hordoftu, amantaa Islaamaa akka fudhattu taasisaa ture jechuun to’annoo jala oolcheera. Namichichi seera farra amantaa jijjiiruu ''jihaada jaalalaa'' irratti xiyyeeffachuun hojjatuun nama hidhame jalqabaa ta’eera. ‘Jihaada jaalalaa’ hima jedhu finxaaleyyiin Hinduu, dhiironni Musliimaa dubartoota Hinduu heerumaaf jecha Musliima gochuuf yaalii taasisan ibsuuf kan itti fayyadamanidha. Seerichi mormii kan kaasise yoo ta’u, qeeqxonni jibba Islaamummaa mul’isa jedhu. Yoo xiqqaate naannoleen Indiyaa afur seera ‘‘jihaada jaalalaa’’ kana mormu raggaasisuuf hojjachaa jiru. Poolisiin Uttaar Piraadeeshis haaluma kanaan namichi hidhamuusaa Tiwiitara gubbaa baaseera. Abbaan shamarree kanaa yaada BBC Hindiif kennaniin, namichatu intala kiyyarraan ‘‘dhiibbaa geessise’’ akkasumas yoo diddeef ammoo doorsise jedhani. Dubartiin kun namicha waliin jaalala keessa akka turte himamus, jalqaba bara kanaarra nama biraatti heerumtee jirti. Maatiin ishee ganna tokko dura himannaa ukkaamsuu namicharratti bananii kan turaniifi isheen gaaffiif yoo dhiyaattu, himata kana akka hin fudhanne himnaan cufamuusaa poolisiin BBC Hindiitti himeera. Kaleessa erga to’atamee booda guyyoota 14’f gara bakka yeroof hidhamee turutty ergameera. Namni kun yaada riippoortarootatti kenneen, ani harki koo qulqulluudha ‘‘dubartiii sana waliinis hidhata tokko hin qabu’’ jedheera. Seerri haaraan kun nama balleessummaan irratti aragme hidhaa hanga ganna 10 ga’u kan adabsiisu yoo ta’u, mirga wabiis ni dhorka. Sadaasa darbe Naannoon Uttaar Piraadeesh naannoo jalqabaa seera ‘‘dirqamaan’’ yookaan ‘‘sossobaan’’ amantaa jijjiirsisuu dhorku baastedha. Naannoleen biroo afur Maadihiyaa Piraadeesh, Haaryaanaa, Kaarnaataakaa fi Assaam itti makachaa jiru. Naannoleen kunneen shan paartii biyya bulchu ‘BJP’ jedhamuun kan hoogganaman yoo ta’an, paartichis seera farra Musliimaa ta’an baasuun himatama. Qeeqxonni waan hacuuccaafi aad-maleedha yoo jedhan, seerichi karaa hin taaneen namoota qoccoluuf hojiirra ooluu mala jedhanii yaadda’u. Sababa kan jedhaniifis jechi ‘‘jihaada jaalalaa’’ jedhu silumayyuu finxaaleyyii Hinduutiin faayidaarra oolaa waan tureefi. Jecha seera Indiyaatiin ragga’e miti. Seerri kun garuu ji’oota muraasa darbaniif mataduree marii ta’ee tureera. MM Indiyaa Naarendiraa Moodii erga 2014 keessa aangoo qabatanii as finxaalummaan amantii dabaleera jedhu qeeqxonni. Biyyattiitti yeroo dheeraaf gaa’elli namoota amantaa Islaamaafi Hinduu hordofan gidduutti taasifamu hayyama argachuuf rakkisaa kan ture ta’us, akkasitti to’atamuun garuu taatee yeroo dhiyoo asiiti jedhu.


Misirroonni Indiyaa sababa suura cidhaa isaaniif arrabsoon itti duulame maal jedhan?

Misirroowwan dargaggoo Indiyaa lama erga suuraan cidhaa isaanii miidiyaa hawaasaarra hedduu qoodameefi arrabsoon itti roobus suuraalee kunneen hin balleessinu, yoo balleessine warra nu arrabsetti harka laachuudha jechuun BBC’tti himan. Suuraaleen kunneen Leekshimiifi Hiruushiin kolfaa, uffata sireen xaxamanii wal-hammachaa akkasumas maasii omisha baala shayee keessa yoo wal-ari’an mul’isu. Lameen tibbana sirna cidhaa xiqqaan gaa’ela hundeessan kunneen cidhicha booda suuraa ka’uuf kan murteessine sagnataa guddaa nuuf ta’uu malu waan hin arganneef suuraaleen kun yaadannoof akka nuuf ta’aniifi jedhu. ‘‘Maatiitu wal nubarsiisee wal-jaalannee gaa’ela hundeessine’’ jechuun dubbatu jarri kun. Hiruushiin dhaabbata telekoomii tokko keessa yoo hojjatu, Leekshimiin ammoo dhiyeenya ogummaa ‘Elektiriikaal fi elektirooniik injinariingiin digrii jalqabaashee argatte. Koroonaavaayiras dhufee karoorasaanii busheesse malee silaa cidha guddaa Eebla darbe keessa qopheessuuf saganteeffatanii turani. Yeroo dheeraa eeguu waan nuffaniif Fulbaana 16’rra sagantaa xiqqoon mana kadhannaa magaalaa Kolaam jiru keessatti gaa’ela hundeessani. ‘‘Cidhichi, jette Leekshimiin, sababa dhorkii tureen nama muraasa qofatu irratti hirmaate malee cidhichi dansaa ture, poolisiin nama 50 qofa nuuf hayyame’’ jette. Kanaafigaa lameen kun suuraa sirriitti yaadannoo ta’u ka’uuf kan murteessan. Hiruushiinis yaada kanaaf ta’u intarneeta gubbaa barbaachuun argate. Hiriyaansaa ogeessa suuraa ta’e Akhiil Kaartikeeyaan suuraalee kana kaasuuf yeroo gabaabaa fudhachuu dubbata. Uffata siree hoteela keessa turanirraa ergifatani, bakka itti ka’an ammoo dhaabbata omisha baala shayeetu kenneefi. ‘‘Baay’ee gammadne. Hedduu kolfaa turre. Gammachuu keessa turre. Qaama sagantaa bashannanaa chidha boodaa keenya waan ta’eefi namoota gaa’ela dhaabbate waan taaneef bilisummaan nutti dhaga’ame’’ jette Leekshimiin hagas rakkoo uuma jedhanii akka hin yaadne yoo ibsitu. Rakkoon kan dhalate guyyoota muraasa booda Akhiil suuraa isaanii Feesbuuk gubbaa yoo maxxansu ture. Suuraaleen kunneen arrabsoo kan akka: fokkotaa, safu-hin beeknee kan jedhu yoo argatan, gariin ammoo beeksisa koondomiif gaariidha kan jedhuufi maaliif kutaa keessa hin seentan kan jedhans jiru. ‘‘Jibba dhuma hin qabnetu guyyoota lamaaf nutti roobe’’ kan jettu Leekshimiin ishiif daran ulfaataa ta’uu dubbatti. ‘‘Anattimmoo inuma jabaate. Isa caalaa ana arrabsaa turani. Viidiyoo saal-qunnamtii irratti hojjadhu kan jedhuufi qaama kiyyas kan arrabsan turani. Dubartoonnillee suuraalee dibata malee duraan ka’e waliin wal-bira qabaa, ‘‘Ilaalaa akka ittisheen fokkiftu’’ jechaa turani jette Leekshimiin. Guyyoota muraasaan booda garuu, warra arrabaan isaan rakkisaniin afaan keessan qabadhaa kan jedhaniifi suuraalee sunneen dinqisiifachuun mirroowwan kun warra Dubartiin tokkos misirroowwan harka waan wal-qabataniif jecha arrabsoon itti robe yaadachuun, warri Kaartikii tuffiin bira darbuun jireenyasaaniitti akka gammaduu itti fufan gorsite. Misirroowwan kunneenis suuraalee kana akka hin balleessine dubbatu. ‘‘Yoo akkas goone, akka waan waa balleessineefi badii dalagne amanneetti fudhatu, garuu nuti omaayyuu hin balleessine, jalattis huccuu kaawwannee turree,’’ jetti Leekshimiin. Itti dabaluunis ‘‘Jalqabarra nutti ulfaatee ture, amma garuu itti barreerra. Hawaasni akkas akka ta’eefi akkamiin akka jiraannu barreerra.’’ Jechuun dubbatte.


Lammiileen Indiyaa sukkaara bayyee akka fayyadaman duulli geggeefamaa jira

Indiyaatti oomishni sukkaaraa garamalee taanaan ummanni kan durii caalaa akka fayyadamu duulli geggeefamaa jira. Waldaan Indian Sugar Mills Association jedhamu isa sukkaarri fayyaa irratti rakkoo fiduufi yaadota dogoggoraa  sukkaara irratti kennaman jedhe cabsuun  duula kana kan gaggeessaa jiru. Lammiileen biyyattii waggaattii gidduugalaan sukkaara kg19 fayyadamu,kunimmoo akka addunyaatti baayyee gadi-bu’aa dha, Haa tahu malee  waan mi’aawaa nyaachuun immoo addunyaarraa tarree biyyoota jalqabaarra jirti biyyattiin. Bara kana oomishni harka 13n akka dabalu eegamaa ture. Mootummaan dhiyeessii akka malee hir’isuuf jecha oomisha kana qarshiin deeggaruu dhaabeera. Waldaa Indian Sugar Mills Association immoo marsariitii haaraa baneerratti  keewwata ‘’Nyaadhaa,Dhugaa,Fayyaa Tahaa:Sukkaarri hangi xiqqoo badaa isin hin miidhu,’’ jedhu maxxanseera. Duula miidiyaa hawaasummaan dabalata, bilcheessitoonni nyaataa beekamoo fi namooti dhimma fayyaarratti leenjii kennan duulicharratti hirmaachaa jiru. Akkaataa nyaatni mi’ooftuu itti hojjetamuufi mi’eessituu nam-tolchee fayyadamuun miidhaa inni fayyaa irratti qabu barsiisaa turan. Yeroo marsariitichi eebbifamu barreesaan waajira nyaataa Indiyaa Sudaanshuu Paandeey ''sukkaarri kabaja isaaf malu hin arganne,'' jechuun dubbatan. ‘’Waa’ee sukkaaraa oduun dhugaa hin taane baayyeetu himama,ragaa saayinsawaas hin qabu baayyeen,’’ jedhu. Haala fayyaalessa taheen…. Duulli kuni isa biyyoota biraatti namootni hanga sukkaaraa fayyadaman akka hir’isan itti himamu faallaa adeemaa jira. Sukkaarri rakkoo fayyaa baayyee waliin wal-qabata,dhukkuba sukkaaraa dabalatee furdinni gara-maleef nama saaxila. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa sukkaara yeroo baayyee dhugaatiifi nyaatatti naqamuu fi dammaaf cuunfaa kuduraa keessatti argamutti xiyyeefachuun namoonni akka hir’isan hojjeta. Indiyaatti qonnaan bultoonni miiliyoona 50 tahan shonkoraa oomishu,kaan immoo shonkoricha caccabsuufi daakuu irratti yoo hojjetan gariin immoo ni geejibu. Mootummaan oomishni sukkaaraa alatti akka ergamuuf jecha oomishtoota ni gargaara,biyyooti kaan garuu kana ni mormu. Karaan biraa sukkaaraa itti fayyadaman immoo gara Itaanooliitti jijjiiruun boba’aa gochuu dha. Waldichis oomishni Itaanoolii bara kanaa litiroo biiliyoona 1.9 gara biiliyoona 3tti ol guddata jedheera.


Hindii: biyya dhiirri butamee gaa'ila raawwatu

Maatiin shamarran biyya Hindii dhiibbaa aadaan irra gahurraa kan ka'e misiirroo gaarii ijooleesaniif argachuutu isaanirra eegama. Baha Hindii naannoo Bihaaritti nama akkanaa argachuuf jecha maatiin tokko tokko ijoollee dhiiraa butuuf dirqamu. Nus haala keessa darban akka nuuf hiraniif dirqamaanii kan fuudhan keessaa misirroota lama haasofsiifneerra.


Gaazexessaa seenaa dubartii gareen gudeedamuun ajjeefamtee gabaasuuf yaaluun hidhame

Baatii Onkolooleessaa bara kanaa ture kanan gara Kaaba Hindi Bulchiinsa Piraadeshiitti imale ture. Sababii inni guddaan gara sanatti imaleef dhimma dubartii gudeedamuun ajjeefamtee tokko ilaalchisee gad fageenyaan gabaasa hojjachuuf ture. Guyyoota muraasaan dura shammarreen waggaa 19 dhiiroota afur kan warra jireenya garii jiraatanii ta'aniin gudeedamuun ajjeefamte turte. Guddeeddiifi ajjeechaan kunis mandara jireenya gaarii jiraataniifi Haatiraas jedhamuutti ture. Shamarreen tunis haala sukkanneessaa ta'een erga ajjeefamteen booda beekkamtii maatii malee haaluma aadaa Hindiitti reeffishee gubachuun akka daaraatti akka bitinfamu taasifamunsaa ijoo dubbii midiyaalee addunyaa ta'e ture. Naannichas qaqabee maatii gaddaan guutameen argadhe. Maatii, firoonniifi ollaan shammarree kanaas  bareedina, ija laaffummaafi dheerina rifeensa ishee himu. Akkasumas tibba gudeedamtetti reebicha qaamasheerra gahefi erga ajjeefamteen booda poolisoonni qorannoo tokko malee maaliif akka awwaalamtu akka barbaadanii fi mootummaanis maaliif dhimmicha aguguu akka barbaade natti himan. Gaman ani naannicha gahettis gaazexessaan gannaa 41fi afaan Maalaayaalaamiin hojjatu tokko gara sana dhufaa ture. Gaazexessaan kunis akkuma kiyyaa waa'ee shamarree kanaa irratti gabaasuuf magaalaa guddoo Dalihiidhaa ka'ee ture. Imalli isaa garuu akkuma kiyyaa hinmijanneef ture. Mandara Haatiraas jedhamtu qaqabuuf km 42 wayita hafuu inniifi namoonni biraa sadii to'annoo jala oolfaman. Ergasii guyyoota 150 ol dabarsaniiru. Siidiihiike Kaappaan guyyaa to'annaa jala oolfametti uleen reebameera, poolisoonni irra deddeebiin kabalaniiru, akkasumas alkan guutuu osoo hinrafiin gaaffii irra akka bulee maatiifi abbookaatoonni isaa ni dubbatu. Gaazexessaaan kunis dhukkubsataa shukkaaraa ta'ulleen qoricha akka hinfudhanne dhorkameera. Poolisiin gama isaatiin waan jedhamu kana irratti hinraawwannee jechuun waakkateera. Siriiyyu gaazexessaan kan to'atame gara mandarichaa imaluun gareewwan hawaasaa garaa garaa jidduutti hokkara kaasuuf karoorsee waan tureef jechuun tarkaanfiichi seera kabachiisuudhaaf ta'u beeksiiseera poolisiin. Namoonni isa waliin konkolaataa keessa turan sadiis himannaa walfakkaatuun yakkaman. Namoonni sadan kunneenis dhaabbata 'Popular Front of India' jedhamuufi sochii islaamaa cimaa gaggeessuu waliin hidhata qabu jedhaman. Kana malees Siidiihikeen gaazeexaa cufame irran hojjadha jechuun waliin dhaheera jechuun himatan poolisoonni. Waldaan Gaazexessitoota Keeraalaa, abukaatoon gaazexeessaa kanaafi PFI himannaa poolisii kanaan walii hingalan. Waldaal gaazexessitootaa Siidihiikeen oggansaa itti ta'e gama isaatiin poolisiin ibsa 'gonkuma soba' ta'e baasuun himachusaatiin alatti, hidhamuun isaa seeraan ala jedheera. Waldichi akka jedhuutti gaazexessaan kun gara naannichaatti kan imalee gabaasaaf. AKka hidhaarra hiikamuufis mana murtii waliigalaatti mallattoo mormii galfateera. Midiyaan Siidiihiikeen hojjatuu 'Azi'iimukaam' gama isaatiin gaazexeessaan kun hojjataa isaanii ta'uufi gara naannichaatti kan imalees hojiif ramadamee ta'u ibsa baaseera. Gaazexessaa Siidiihiikeen fi abukaatoon waldaa gaazexessitootaa bakka bu'an Wiilsi Maatiiwos, maamilli isaa yakka salphaan himatamufi kan mirga wabii isa hindhorkine ta'u BBCtti himee ture. Haata'u malee erga gaazexessaan kun to'annaa jala oolfame guyyoota lamaan booda ammoo himannaa farra shororkeessummaatiin himatame. Kanaanis wabiin bahu hindanda'u. Abukaatoon isaa garuu ''inni guutummaa guutuutti gaazexessaa walabaatii'' jedha. Kana malees, ''namoota konkolaataa keessa turan waliin imaluunsaa balleessaa qaba hinjechisiisu'' jechuun mormu. ''Gaazexeessaan tokko namoota kallattii jireenyaa garaa garaa irratti argaman wal quunnamsiisa. Kunis namoota yakkaan himataman hammachu danda'a. Namoota yakkaan himataman waliin argamanuun ammoo nama hisiisuu hindanda'u,'' jedhu abbukaatoo Wiilsi Maatiiwos. Gaazexessaan kunis erga hidhamee tobaniin booda namni kamu akka hinargine taasifamu ragaan mana murtii ni mul'isa. Maatii isaatti bilbilachu kan danda'e erga to'atamee guyyoota 29n booda ture. Haadha warraa isaas guyyoota 34 booda bilbilaan dubbise. Hanga guyyaa sanaattis lubbun jiraachu isaa maatiin hinmirkanneeffammee ture. Abukaatoon isaa erga mallattoo mormii mana murtii waliigalaatti galfataniin booda hidhamee guyyaa 47 booda dubbisu danda'an. Dhiheenya kana ammoo gaazexessaan kun haadha isaa garmalee dhukkubsatan akka gaafatuuf mana murtii walii galaa guyyoota shaniif wabiin akka bahu taasisee ture. Guyyoota kanneen keessattis poolisoota jaha kanneen Utaar Piraadesh irraa dhufaniifi eegumsa poolisoota federaalaa jala ture. Dowwannaan gaazexeessaan kun haadha isaa biratti taasisee kan sodaan guutame akka ture haati warra isaa ni himti. ''Haalli fayyaa haadhasaafi nutis galii dhabuun wal qabatee carraa ijoollee isaa sadanii baayyee isa dhiphisa.'' jetti. Abbaan warraashee dogongora omaa akka hinhojjanneefi kan irratti xiyyeefatame waan Isilaamaa ta'eef qofaa ta'u himti. Irra deebiin akka foon qotiyyoo nyaatee poolisootaan gaafatamee ture jetti haatiwarraa isaa. Hordoftoota manataa Hinduu biratti qotiyyoofi saawwii akka qulqulluutti waan ilaalamuuf, dhiheenya keessa hordoftootni amantaa Isilaamaa foon qotiyyoo nyaachu isaaniitti irratti xiyyeefatameera. Akkasumas biyyattii keessatti barsiisaa amantaa Isilaamaa wal morkisiisaa ta'e Dr Zaakiir Naayik waliin yeroo meeqa akka wal argee poolisoonni irra deebiin gaafachu isaanii haati warraasaa ni dubbatti. Barsiisaan amantaa Dr Zaakiir Naayiik bakka jireenyaa isaanii Maaleeshiyaa keessa kan taasifatan yoo ta'u, haasaa jibbiinsaafi dadabarsuu maallaqaa seeraan alaatiin himatamaniiru. Doktar Zaakiir garuu himannaa kana hinfudhatan. Gaazexessaan kunis maaliif hawaasaa Isilaamaa sadarkaa jireenyaa gadaanaa irratti argaman fi Daaliit jedhaman waliin walitti dhufeenya cimaa akka qabaate poolisootaan irra deddeebiin gaafatamusaa haatii warraasaa himte jirti. Hawaasni Daaliit kunis kan hinxuqamne (untouchable) jedhamuun waamamu. Mana murtii waliigalaatti abukaatoo olaanaa kan ta'an Abhiilaash Emi'aa akka natti himaniitti ''hidhaan gaazexeessaa kanaa kan farraa Isilaamaa waliin wal qabateedha kan jedhuun fudhadha,'' jedhan. Waa'ee hidhaa gaazexessaa itti dhiheenyaan hordofaa kan jiru yoo ta'u, haalichas haleellaa siyaasaati jedheera. Akkasumas ''mirgoonni bu'uuraa gaazexessaa kanaas sarbamaniiru'' jechuun mormu. Qeeqxoonni hedduunis bulchiinsa Utaar Piraadeshiin komataa jiru. Keessattuu hordoftoota manataa isilaamaa irratti xiyyeeffachuufi oggansa monoksee Hinduu wal falmisiisaa ta'an Yoogii Adiitiyaanaatiin walqabatee bulchiinsiichi qeequumsa olaanaa keessummeessaa jirti. Yoogii Adiitiyaanaa Hindiyaa keessatti adda qoodiinsaafi nama siyaasaa lola kaasuun beekamu yoo ta'u, keessattuu tibba duula filannootti haalawwan faallaa isilaamaa kaasuun himatama. Bulchiinis isaatiis ta'e humni poolisii naannichaa dhimma shamarree humnaan gudeedamtee ajjeefamteen wal qabatee addunyaarraa komii kessummeessaniiru. Keessattu aanga'oonni hayyama maatii ishee oso hinargatiin fi midiyaa fageessuun alkaniin akka awwaalamtu taasifamuun gaaffiileen hedduun akka ka'an taasiseera. Guyyoota shamarreen sun itti ajjeefamteen booda hirriirrii mormii guutuu Hindiyaa sochoosee gaggeeffameera. Humnootiin nageenyaa bulchinsiichaa hiriirtoota maatii shamarree miidhamtee tasgabbeessuuf deeman reebuusaanitiin walqabatees komii olaanaan irratti ka'ee ture. Namoota pooliisiin miidhaman keessattis aanga'oonni paartii mormituu ni argamu. Haata'u malee bulchaan bulchiinsichaa duulli  maqaa balleessoo addunyaagaggeeffamaa jira jechuun komatanii turan. Namoota badhaadhina bulchinsa sanaa jibeetuu kanatti fayyadamas jedhan. Qaamooleen mirgoota namoomaatiif falmani hedduunis, Indiyaan biyya gaazexessitootaaf yaaddoo taatee jechaa jiru. Bara darbees dhaabbanni haala gaazexessitootaa gamagamu 'World Press Freedom Index' biyyoota 180 keessaa Hindiyaa sadarkaa 142 irra kaa'eera. Bara kanattis gaazexessitoonni mormii qonnaan bultootaa Deelihii gabaasan saddeet irratti himannaan yakkaa banameera. Keessattuu haalli kun gaazexessitoota dubartootaafi hordoftoota amantaa isilaamaa irratti kan cmu yoo ta'u, midiyaalee hawaasummaa irratti komii olaanaa kessuummeesseera. Abhiilaash akka jedhuutti, poolisiin gaazexeessaa Siidiihaakee irratti  ragaa kamuu dhiyeessuu hindandeenye. Abbukaatoon gaazexessaa kanaas ''hidhaan isaa kan nama biraatiin adda'' jedhu. Sbabiinsaas ''midiyaa callisiisuu jechuun dhuma dimokraasiitii'' jedhu.


Seera Indiyaa gaa’ela namoota amantii garaagaraa qabanii yaaddesse

Waggaa waggaatti jaalalleewwan amantii garaagaraa qaban 1,000 garee deeggarsaa Deelhii jirurraa gargaarsa argatu. Jaalalleewwan amantii Hinduu fi Musliimaa maatiin isaanii wal-fuusisuu didan tajaajila deeggarsaa argachuuf garee deeggarsa kennuufi Dhaanaak jedhamu bira dhufu. Kanneen umriinsaanii 20-30 ta'an akka maatii isaanitti haasa’aniifi deeggarsa seeraa argatan garee kana gaafatu. Jaalalleewwan Dhaanaak dhufan keessaa dubartoonni Hinduu harka 52 dhiira Musliimaatti heerumuuf  kanyaadan, harki 42 immoo dhiirota Hinduutti heerumuuf fedhii kan qabani dha. ‘’Maatiin Musliimaa fi Hinduu gaa’ela namoota amantii kana qaban gidduutti godhamu jabeessanii balaalleefatu,’’ jedhu Asiif Iqbaal hundeessaan Dhaanaak. ‘’Gaa’ela akkasii dhaabsiisuudhaaf waan hunda godhu. Maatiin gaa’ela kana dhaabsisuuf maqaa ijoollee isaanii xureessuufaa danda’u." Dhimmi Jihaada-jaalalaa jedhamu immoo hariiroo akkanaa cabsuuf haleellaa banamedha jedha Asiif Iqbaal. Gaaleen ‘jihaada jaalalaa’ jedhu kan gareen finxaaleeyyii amantii Hinduu itti fayyadaman yoo ta'u, Musliimotni sababa fuudhaan dubartoota Hinduu amantii geeddarsiisaa jiru jechuun kan ittiin himatani dha. Kuni immoo gaa’ela amantii garaagaraa gidduutti taasifamu miidhaa jira. Torbee lama dura naannoo Ataar Piraadesh keessatti hordofaan amantii Musliimaa dubartii Hinduu tokko Islaamatti geeddaruuf yaale jedhamuun hidhamee ture. Ammatti yoo xiqqaate naannolee biyyattii afur biroo kan paartii sabboontota warra Hinduu Bahaaraatiyaa Janaataan bulan keessatti seerri fuudha akkanaa dhorku bahuufi. Dubbii himaan paartii kanaa ‘seerichi gowwomsaa maqaa fuudhaan raawwatamu hambisuuf barbachisa,’ jedhan. Seerri lammilee biyyattii gaa'ela akkasii qaban ykn fuulduraaf yaadan yaaddeseera. ‘’Yeroo dhiirri Hinduu dubartii Musliimaa fuudhu jaalatamaa fi fudhatama kan qabudha, yeroo garagaltoonsaa uumamu garuu akka cunqursaatti ilaalama,’’ jedha Chaaruu Guptaa Yunivarsitii Deelihii irraa kan ‘’jette jettee jihaada jaalalaa,’’ irratti qorannoo hojjete. Hawaasa Indiyaa keessatti jaalalli ammallee dhimma jabaa fi balaa qabu hin baratamne dha. Indiyaa keessatti gaa’elli harka 90 ol jaarsummaan kan raawwatamu dha. Namoonni amantii garagaraa qaban wal fuudhuun harka lama qofa. Dargaggoonni magaalaa xixiqqoo dhiibbaa jaarraa meeqaa cabsuutti jiru. Kanaaf immoo miidiyaaleen hawaasaa shoora qabu. Isa durii caalaa dargaggoonni baay’inaan jaalalaan qabamaa jiru. Balaaleffannaan gaa’ela amantiiwwan garaagaraa gidduu taasifamu seenaa hin galmaa’in qaba. Yeroo dhihoo as  dhimmi ‘jihaada jaalalaa’ duula filannoon dura waan hafarfamaa jiru taheera. ‘’Dubartiin Hinduu dhiirota Musliimaan butamte jechuudhaa hanga gudeeddii, gaa’ela dirqama fi Islaamatti geeddaruu kan jedhu ture,'' ololli fi jette jetteen warra amantii Hinduu fiinxaleessaniin hoofamaa ture jedhu pirofeesar Guptaan. Dhiirota Musliimaa akkas godhantu jira kan jedhu qofa hin turre dubbiin. Akka addunyaatti dubartoota Hinduu gara Musliimaatti hawwachuu jette jettee jedhutu jira. Kanaaf jecha dhiiroti Musliimaa dubartoota HInduuf wayyaa fi konkolaataa akka bitaniif maallaqa alaa argatu jedhu. Dubbii himaan paartii BJP Ataar Pardeesh ‘’kuni duula dubartoota Hinduu Musliima gochuuf  jihaada jaalalaa adeemsifamu dha,'' jedhan. Kuni hunduu maqaa dubartootaan duula amantii fi siyaasa irratti taasifamudha jedhan Piroofeesar Guuptaan. Duula Jihaada jaalalaa kan duriifi kan ammaa jidduu wal fakkeenya guddootu jira jedhu hayyoonni kunneen. Haa tahu malee, yeroo ammaa duulli kun BJP ijaa durfamuuf jabaateera jedhan. ''Kana dura paartiin idilee gatii hin turreef muddamni akkasii hin uumamu ture. Yeroo ammaa kana ijoo dubbii dha, mootummaanis dhimma kana keessa galaa jira. ''Miidiyaa hawaasaa fi tajaajilla ergaa gabaabaa fayyadamuun dhiiroti dirqamaan dubartoota Hinduu maqaa jaalalaan amantii Musliimaatti geeddarsiisaa jiru ololli jedhu ni adeemsifama,’’ jedhu Piroofeesara Guptaan. Namoonni baay'een akka jedhanitti yeroo jaalalleewwan gaa’ela amantii raawwachuu kan barbaadan seera gaa’elaa namootni amantii garaagaraa qaban dursanii akka beeksisan dirqisiisa, yeroo kana gidduutti immoo maatiin gidduu seenuun gaa’elli akka hin raawwatamne taasisu. Seera haaraa baasuun jaalaleewwaan gaa'ela filannoo irratti hundaa’e taasisan daangessuun, aadaa sodaa uumuun maatii fi qondaaloti dargaggoota akka doorsisan taasisa. Karaa biraan immoo dargaggoonni baay'een gosaa fi amantii cabsuun wal jaalachaa maatii isaaniirra adda bahaa jiru. Namoonni baay'een yeroo gaa’ela akkasii jajjabeessaa hin jirre kanatti iddoowwan tajaajila dahannoo kennan taa’aati jiru. '’Jaalallii wal-xaxaa dha akkasuma Indiyaanis,'' jedhu Iqbaal.


Viidiyoo sakandii shanii Indiyaafi Paakistaaniin walitti fidde

Fayyadamtoota miidiyaa hawaasummaa biyyoota Indiyaafi Paakistaan walitti fiduudhaan viidiyoon sakandii shanii waan hin danda'amne hojjette. Shamarreen viidiyoo hojjettu maqaanshee Danaaniir Mobiin jedhamtu gaafa Guraandhala 6, 2021 yeroo viidiyooshee Instagram irratti baastu, biyyoota lamaan keessatti halkan tokkotti akka kana nan beekama jettee hin yaadne ture. Viidiyoo shamarreen kun maxxansite maal ta'inna jettanii gaafachuu dandeessu. Osoo isinitti hin himiin dura viidiyoo kana isinumtiyyu daawwachuu qabdu: Irra isaa wanti adda ta'e hin jiru. Akkas jette shamarreen kun: "Kun konkolaataa keenya, kun nu'idha, kun akka itti gammadnudha." Viidiyoon kun gurmuu shamarranii waliin gammachuurra jiran agarsiisa. Viidiyoon sun maal agarsiisa? Shamarran kun ammoo maaliif waliin ta'anii gammachuu isaanii ibsatan? Akkamitti ammoo qalbii namoota biyyoota lamaanii hawwate? Deebiin isaa kunuuti. Yeroo oduun waa'ee hariiroo biyyoota lamaanii du'aafi ajjeechaa, akkasumas abdii kutannaan dhaga'amutti, fuulli ifaafi gammachuu viidiyoo sana keessa jiru namoota biyyoota lamaan keessa jiran hedduu gammachiise. Biyyoonni kunneen lamaan ammoo sababa diinummaa gidduusaaniitti baroota lakkoofsiseen yeroo baayyee dhimmoota hedduurratti waliif hin galan. "Yeroo addunyaa keessa rakkoon hamaafi wal-qooduun hamaan akkasii jiru kanatti gammachuu daangaa ce'u waliif qooduu caalaa wanti nama gammachiisu hin jiru," jechuun BBCtti himte. "Sababa viidiyookoorraan kan ka'e aniifi ollaankoo amma waliin gammadaa jirra," jette warri isheen waliin gammadaa jirtu kun warra Indiyaa ta'uu akeekaa. Danaaniir Mobiin shamarree umuriin ishee ganna 19 taatedha. Maqaan fuula Instagram ishee, "call me Geena" jedha. Shamarreen kun magaalaa Kaaba Paakistaanitti argamtu Peshawaar jedhamtu keessatti miidiyaa hawaasummaarratti nama dhiibbaa uumtudha. Waan isheen maxxansitu yeroo baayyee fashiiniifi miidhaginarratti kan fulleeffatu ture. Viidiyoo akka malee qoodame kana keessatti afaan dhalootaashee Urdu tiin "Yeh humari car hai, Yeh hum hain, aur yeh humari pawri ho rahi hai" (hiika isaa ni beektu!), jechuun kaameraa naannooshee waan jiru agarsiisaa. Jecha afaan Ingliffaa "party" jedhu fayyadamti garuu akka kanatti jechicha dubbaatti "pawrty". Barreeffama viidiyoo jala keesseen 'gara Kaaba Paakistaan kan gaarreeniin marfamte dhuftanii yeroo boqonnaa keessan dabarsaa' ergaa jedhu dabarsiteetti. Namoonni bebbeekamoo Paakistaan ta'an biroos viidiyoo kana irra deebiyanii hojjechuun waanta nama kofalchiisan itti dabaluun, akkasumas gara miidiyaa hawaasummaa birootti akka tiwiitaraatti dabarsuun caalaa akka beekamtu taasisaniiru. Namoonni fiilmii hojjetaniifi barreessan bebbeekamoonis yerosum walharkaa fuudhuu jalqaban. Itti aansuun ammoo DJn beekamaa Indiya tokko viidiyicha fayyadamee muuziqaa inni hojjete shamarree umuriin waggaa 19 Danaaniir Mobiiniin Paakistaanirra dabartee Indiyaa keessattis akka beekamtuu taatu godheera.


Indiyaatti kormaan handaaqqoo nama isa guddise ajjeese

Kormaan handaaqqoo lola handaaqqoof jedhamee halbee itti hidhameen nama isa guddise ajjeese. Taateen kun kan uumame Kibba Idiyaatti yoo ta'u, biyya sanatti kormaa handaaqqoo wal-lolchiisuun aadaa baratamaa ta'uus gocha seeraan alaadha. Kormaan handaaqqoo halbeen itti hidhame kun baqaachaa osoo jiruu namicha uffaasaa (lafa walga'a garaafi mogolee gidduu) keessa waraane. Namichi abbaa kormaa handaaqqoo (lukkuu) kunis wayita gara hospitaala geessaa jiranitti dhiigni keessaa dhumee lubbuun dabarte. Poolisiin namoota 15 gocha lukkuu wal-losiisuu ganda  Isteetii Telaangaanaa keessatti argamtu Lootunuur jedhamtu keessatti  jalqaba torban kanaa gaggeefametti hirmaatan barbaadaa jira. Lukkuun kun osoo gara bakka horsiisa lukkuu tokkotti hin dabarfamiin dura buufata poolisii tursiifamee ture. Poolisiin akka jedhutti, kormaan handaaqoo kun osoo miliquuf baqatuu dirqamaan ari'amee qabamuun ture kan lola kanarratti akka hirmaatu taasifame. Namichi yeroo handaaqqoo kana qabuudhaaf yaalutti halbee saantiimeetira 7 dheeratu miilla handaaqootti hidhamee tureen kan waraaname. Namoonni gocha kana keessatti hirmaatan yakka nama ajjeesuun, qumaara (tirgaa) seeraan alaafi lola handaaqqoo seeran alaa qopheessuun himatamuuf jiru jechuun AFPn gabaaseera. Qondaalli poolisiin bakka sanaa B Jiivaan akka jedhutti, kormaan handaaqqoo kun gara fuula duraa akka ragaatti gara mana murtiitti ni geeffama. Biyya Indiyaatti handaaqqoo wal-lolsiisuun bara 1960 irraa kaasee seeraan ala jedhamus garuu  gochi kun ammallee baadiyaa Telangaanaafaatti baratamaadha. Namni kormaa handaaqqoo horsiisuun ajjeefamuun kun isa jalqabaa miti. Bara darbes namichi Andiraa Piraadesh tokko qarabaa miilla kormaa handaaqoosaatti hidhameen morma muramee lubbuun darbeera. Akka CNN gabaasetti, yeroo balaan sun isa mudatutti korma handaaqqoosaa gara lola handaaqqootti geessaa ture.


Maanguddoon saanduqa reeffaa keessa lubbuun argaman guyyoota shan booda du’an

Lammiin Hindii du’aniiru jedhamanii reeffisaanii saanduqa qorrisiisu keessa akka taa'u taasifamanii turan erga baraaramanii guyyoota muraasa booda du’aniiru. Jaarsi ganna 74 Balaasubiraamanyaam jedhaman bulchiinsa Tamiil keessatti guyyaa Wiixataa hospitaala erga geeffaman booda kan du’aniiru jedhamee ture sanduuqa keessa kan kaa'aman. Guyyaa itti aanu sirna awwaalcha taasisuuf yeroo saanduqni banamu qaamnisaanii hollataa ture – lubbuun jiraachuusaaniis yeroos beekame. Irra deebiin gara hospitaalaa geeffamanis guyyoota shan booda lubbuunsaanii darbeera. Daayirektarri hospitaala mootummaa irra deebiin maanguddoon kun geeffamanii kan ta’an Dr Balaajiinaataan akka jedhanitti maanguddoon kun haalaan dadhabanii kan turanii fi rakkoo somba waliin walqabatuun lubbuunsaanii darbuusaa BBC’tti himaniiru. Saanduqa reeffaa keessa sa’aatii meeqa akka dabarsan wanti himame hin jiru. Guyyaa Wiixata erga hakiimni du’aniiru jedhanii maatiinsaanii erga gara manaa geessaniin booda ogeeyyii fayyaa naannawasaaniii jiraniin sanduuqni qorrisiisu akka ergamuuf gaafataniiru. Sanduuqni akkanaa hanga owwaalchi raawwatutti akka reeffi foolii hin fuune taasisuuf keessa kaa'ama. Maatii fi firoottansaaniitiif guyyaa itti aanu sirni awwaalchasaanii akka taasifamu himamee ture. Dhaabbin sirna awwaalchaa raawwachiisus waraqaa ragaa du’aa hakimni mallatteessan obboleesisaanii harkaa akka qabanis himeera. Ta’us garuu hogganaan poolisii Seentil Kumaar akka jedhanitti maatiinsaanii waraqaa ragaa du’aa dhiheessuu akka hin dandeenye jedhaniiru. Poolisiinis maatiisaanii irratti himannaa “saffisaan raawwachiisuu fi maaltu na dhibdeedhaan” himannaarratti baneera. Dabalataanis maanguddoon kun rakkoo fayyaa narviitiin akka rakkatan maatiinsaanii poolisitti himuusaanii ibsaniiru. Maanguddoon Balaasubiraamanyaam jedhaman haadha warraasaanii, ijoolleesaanii lamaa fi obboleessasaanii waliin jiraatu ture. Sanduuqa reeffa kaa'an keessa sa’aatii turan saniif qabbana san keessa turanii lubbuun turuunsaanii gaaffii ta’eera. Hospitaalli dhuunfaa dura maanguddoon kun du’aniiru jedhee fi hakimarratti himannaan banameera. Kana dura Godina Wallagga Bahaatti namni sanduuqa reeffaa keessa galfaman sa'aatii muraasa booda lubbuun argamu maatiin dubbachuu isaanii isinitti himnee turre.