Galmeen Dinqisiisoo Afrikaa Itoophiyaatti jalqabame maali?

Albamni Haacaaluu Hundeessaa 'Maal Mallisaa' Itoophiyaa keessaa gabaa muuziqaa addunyaa irratti dursuudhaan Galmee Dinqsiisoo Afrikaa irratti galmaa'uf. Ammaan dura wantoota dinqisiisoo, dandeettiiwwanii fi kalaqawwan akkasumas uumamni adda ta'an kan irratti galmaa'u Galmee Dinqisiisoo Addunyaa(Guinness World Records)irratti. Ji'oota muraasaan asitti ammoo Itoophiyaatti galmeen Dinqisiisoo Afrikaa hundaa'uun wantoota dinqisiisoo Itoophiyaa keessa jiran galmeessuu jalqabeera. Hundeessaa fi hoji gaggeessaa Galmee Dinqisiisoo Afrikaa kan tahan Obbo Ashenaafii Alamuu haala hundeeffamaa fi hojiilee dhaabbatichi hojjetu irratti BBC waliin turtii taasisaniiru. BBC- dhaabbanni kuni yoomi kan hundaa'e? Obbo Ashannaafii-  Dhaabbanni Galmee Dinqisiisoo Afrikaa kuni erga hundaa'ee amma gara ji'oota saddeetii ta'eera. Qabatamaadhaan ergaa hojii jalqabee ammoo ji'oota sadii darbeera. Kaayyoon dhaabbanni kuni hundaa'uuf ijoon nuti akka Afrikaatti qabeenya keenya hin beeksifanne. Hojiin miidiyaa keenya booddeetti kan hafedhaa. Yoo ilaaltee ta'e nuti waa'ee keenya beeksisuu caalaa warri adiin waa'ee keenya maal jedhu jenneeti kan eegnu. Gootota keenya hin dhaadheffanne, qabeenya keenya hin beeksifanne. Kanaaf gootota keenya hamma warri adiin beekamtii kennaniifitti eegneeti kan beeknu. Nutimmoo gootota keenya ilaalcha keenyaan, madaala keenyaan uummachuu qabna jenneeti kan kaane. BBC- Galmeen Dinqisiisoo Afrikaaa kuni Hojiileen ijoon inni hojjetu maali? Obbo Ashannaafii- Hojii ijoon Itoophiyaa fi Afrikaa beeksisuudha. Isa booda namootni galmee kanarratti galmaa'an akkaataa ittiin ofjijjiiran irratti hojjenna. Dhuma waggaa irratti ammoo Kitaaba galmee Afrikaa niqopheessina. kItaabni kuni galmee wantoota dinqisiisoo Afrikaa jechuudha. BBC- Wantoota akkamiiti kan galmeessitan? Obbo Ashannaafii- Nuti kan galmeessinu Namoota qofa miti. Bineesonni Itoophiyaa keessatti qofa argaman. Amma osoo naannoon ani itti dhaladhee guddadhe, Shaashamannee deemtee Itoophiyaa keessa bakki argamni simbirrootaa jiru achi. Qabeenyi biyyi kun qabdu asiif as miti. Wantoonni Itoophiyaa keessatti qofa argaman hedduutu jiru. Garuu wanti beekame muraasa. Kanaaf nuti wantoota adda ta'an, kanneen Itoophiyaa keessatti qofa argaman galmeessina. Kanaaf wantootni adda jedhamanii galmee dinqisiisoo Afrikaa kanarratti galmaa'an gosa hedduudha. Namoota, bineensota, Ispoortiidhaan, kennaa addaatiin, kalaqaan, uumama adda addaa hunda kan hammatudha. BBC- Waan kana hunda qoratanii adda baasuuf seekta hundaan ogeessa qabduu? Obbo Ashannaafii- Nuti gosoota shaniin ogeessota qabna. Humna keenyaan kan qoratamuu hin dandeenye yoo ta'e ammoo qaamni mootummaa nutumsa. Kana malees waan Itoophiyaa keessatti hojjennu ogummaa hundaan kanneen nufaana hojjetan niqabna isaan wajjinis nihojjenna. BBC- Addunyaa irratti dhaabbanni Galmee dinqisiisoo Addunyaa nijira. Isaan wajjin hariiroo qabduu? Obbo Ashannaafii- Waliin dubbachuu jalqabneerra. Adeemsarra waan jiru. Nuti garuu hojjechuu kan barbaannu ofdandeenyeeti. Nuti Afrikaanonni yeroo hunda wana tokko gochuuf sababni warra adiirraa beekamtii eegnuf hin jiru. Bilisa ofbaasuun asirraa jalqaba. Hariiroo uumuu dandeenya, garuu nuti of dandeenyee dhaabbata fakkeenya ta'e uumuu barbaanna. Dhaabbilee Afrikaa akka Gaamtaaa Afrikaa fi IGAD wajjin wal dubbisuu jalqabneerra. Saniin alatti waan tokko gochuuf beekamtii warra adii eeguun dirqama miti. Isaan gaafa beekamtii siif kennan kaayyoo mataasaanii qabataniiti. Nuti Itoophiyaa qofa osoo hin taane Afrikaa beeksisuu barbaanna. Amma fakkeenyaaf mucayyoo gabaabduun nuti baasne suni Rikardii addunyaati. Dubartiin gabaabduun Addunyaa kanaa itoophiytaa keessatti argamti jechuudha. Akkuma kana wantootni dinqisiisoon Afrikaan qabdu garuu gara addunyaatti hin beekamne bahanii akka beekamaniif hojjenna. BBC- Namni ykn wantootni galmee dinqisiisoo Afrikaa irratti galmaa'an maal argatu? Obbo Ashannaafii- Maal seete galmee dinqisiisoo Addunyaa yoo fudhatte  irratti galmaa'uuf kaffalteeti. Isaan biratti galmooftee erga waraqaa ragaa argatteen boodas dumbulloo siif hin kennan. Badhaasni guddaan achirratti galmaa'uu keetiin argattu maalidha seete, carraa hedduutu siif banama. Balbala ittiin fayyadamtu argatta jechuudha. Nutis galmee dinqisiisoo Afrikaa kana hundeessinee erga namoota baasuu jalqabnee namootni galmaa'an carraan banamaafii jira. Amma fakkeenyaaf dubartiin Itoophiyaatti rifeensa dheeraa qabaachuun galmeessine sana dhabbileen dibata rifeensaa omishan Ambaasaaddara godhataniiru. Kun caarraa isaan argatanidha. Kan biraa dheerinaan Itoophiyaa keessaa rikardii qabatee kan galmeessine Nagawoo Jimaa maqaa isaatiin magaalota Oromiyaa afur keessatti fiigichi qophaa'uuf adeemsarra jira. Kanaaf namoota galmaa'aniif carraa guddaatu banamaa deema jechuudha. BBC- Hanga ammaatti Galmee dinqisiisoo Afrikaa kanarratti waan meeqatu galmaa'e? Obbo Ashannaafii- Hanga ammaatti egaa Rikardiiwwan 14 tahan galmeessineerra. Maanguddoo waggaa 67tti yunvarsiitii seenan sanas dhihootti nigalmeessina. Waliigala gara 16tti dhihaateera. Albamni Haaacaaaluu Hundeessaa ''Maal Mallisaa' jedhus Galmee dinqisiisoo Afrikaa irratti galmeessuudhaaf adeemsi jalqabameera. Albamni Haacaaluu suni yeroo bahutti gulantaa gurgurtaa idil adduynyaatti gurgurtaadhaan rikardii qabatee ture. Maal mallisaa' waggaa har'aa yeroo gadhiifamu Artistoota beebbeekamoo idil addunyaa tahan hedduu gulantaa gurgurtaa idil addunyaa irratti dursaa ture. Gabateewwan gurgurtaa muuziqaa Ameerikaa, kan Ingiliz, kan Kaanaadaa fi Kan Awustiraaliyaa dursuudhaan too'atee ture. kuni gabaa muuziqaa Itoophiyaa keessatti waan takkaa argamee dhagahamee hin beeknedha. Kanaafuu yoo waaqni jedhe yeroo dhihootti Goota yeroo hundaa kanaaf, artistii Itoophiyaa fi Afrikaaa Haacaaluu Hundeessaa albamni isaa kuni Guyyaa tokkoon Rikardii Olaanaa galmeessisuu isaatiif Galmee dinqisiisoo Afrikaa irratti galmeessinee beekamtii ni kenninaaf. BBC- Galmeen Dinqisiisoo Afrikaa kuni Afrikaa hunda nihammataa? Obbo Ashannaafii-  amma fakkeenyaaf guyyoota 20 booda gara Morokoo deemuuf jirra. Morookootti Haati Biyya Maalii tokko si'a tokkoon daa'imman sagal deesse. Kun Rikardii addunyaati. Nutis qaamaan achi deemnee beekamtii kennineefii galmee kanarratti galmeessina. Kuni erga dhaabbanni keenya hundaa'ee injifannoo guddaa galmeessine jennee amanna. Nuti kaayyoon keenya ilaalcha keenya gara Afrikaatti guddisuudha. Ammaaf namoota 15 qofaan socho'aa jirra. Garuu fuula duratti dhaabbanni keenya guddatee, sadarkaa Afrikaa bakka hedduutti damee banachuutti nigeenya. BBC- Fedhii fi Hubannoon namootni galmee kanarratti galmaa'uuf qaban maal fakkaata? Obbo Ashannaafii- Ji'oota sadan afran darban erga gara uummataatti ifatti baanee asitti qabeenyi dinqisiisoon Itoophiyaa gara keenya hin dhufne hin jiru. Amma namni hamma keenya waa'ee Itoophiyaa wantoota dinqisiisoo ofharkaa qabu hin jiru. Wiirtuun kuusaa ragaa keenya guyyaarraa guyyaatti guutaa jira. Waa'ee rifeensaa erga galmeessinee namoota ragaa isaanii gara keenyatti ergaa jiran yoo argite raajiidha. Waa'ee ispoortii yoo galmeessinu namootni san nicaalla jedhanii dhufan hedduudha. Fedhiin namoonni galmee kanarratti galmaa'anii rikardii qabachuudhaaf qaban haalan waan ajaa'ibaati. Hamma tilmaamtuun olitti. Nmootni kennaa fi uumama addaa qaban ragaa isaanii karaa telegram gara keenyatti ergu. San booda ogeessonni keenya calalanii gara waajjiraatti waamu. Sanbooda galmeessinee gara uummataatti baasna.


Siyaasa Itoophiyaa: Kaayyoon imala qondaalota KFO Obbo Baqqalaafi Obbo Jawaar US fi Awurooppaatti taasisan maali?

Tibbana qondaalonni olaanoon paartii Kongiransii Federaalawa Oromoo (KFO) Obbo Baqqalaa Gabaafi Obbo Jawaar Mahaammad ''Daawwannaa Galataa'' (Thanksgiving Tour) jechuun gara Ameerikaattiifi Awurooppatti imalaniiru. Obbo Baqqalaa Garbaa gara Ameerikaatti, Obbo Jawaar Mohaammad ammoo gara Awurooppaatti qajeeluutu himame. Obbo Jawaariifi Obbo Baqqalaan namoota ajjeechaa aartist Haacaaluu Hundeessaa hordofee hokkara umameen shakkamuun gara waggaa fi walakkaan oliif erga hidhamanii booda dhiyeenya kan himanni isaanii adda cituun mana hidhaatii bahan keessaayi. Osoo hin hidhamiin dura siyaasa keessatti hirmaachuuf jecha paaspoortii US qabu ture deebiisee Itoophiyaarraa osoo hin argatiin kan ture Jawaar, erga hidhaatii baheen booda yeroo jalqabaatiif biyya ollaa, Keeniyaa Caamsaa darbe keessa daawwateera. Obbo Jawaar erga hidhaatii baheen osoo miidyaatti hin dubbatiin ture dhiheenya gaaffiifi deebii OMN fi midiyaa Ubuntu jedhamu waliin taasiseen, kaayyoo imala isaa gara Keeniyaatti taasisees dubbatee ture. Dhimma dhuunfaafi dippilomaatota, akkasumas aanga'oota jaarmiyaalee idil-addunyaa waliin wal arguuf akka ta'es himeera Obbo Jawaar. Dhimma kanarratti BBCn kan dubbise  Itti-gaafatamaan Waajjira KFO Obbo Xurunaa Gamtaa, imalli qondaaltoonni kunneen gara Ameerikaafi Awurooppaatti taasisan kun ''akka dhuunfaatti, garuu kan beekamtii paartii keenyaa qabadha,'' jedhan. ''Imalli miseensota olaanoo paartii keenyaa kunneen haala lamaa-sadiin deebi'uu danda'a. Tokkoffaan, mana hidhaa turan. Yeroo isaan mana hidhaa turaniitti ammoo namoonni biyya alaafi biyya keessaa maatiisaniif deeggarsa gochaa turan. Kanaaf, imala isaanii marsaa kanaatiin lammilee biyya alaa jiran kanneeniin galatoomaa jechuuf,'' jedhan. ''Lammaffaa waamichi kan godhameef dhuunfaa isaaniin,'' jedhan. Imalaafi waamicha taasifameef kana paartiin isaanii akka beeku kan himan itti-gaafatamaan kun, gaaffiilee KFO ilaalchisuun hawaasni kaasuuf deebiis ni kennu jedhan. ''Bakka namoonni kun argamanitti KFOn jira. Gaaffiin KFO ilaalchisee ka'u yoo jiraate deebii kennuu ni danda'u, yaada kennuu ni danda'u jechuun irratti mari'annee murteessine,'' jedhan Obbo Xurunaan. Obbo Xurunaan imalli isaanii kun sochii siyaasaa paartichi qindeesse akka hin taanes akeekaniiru. Kanaan duras osoo hidhaa hin galiin dura Obbo Jawaar fi Obbo Baqqalaa gara biyya Ameerikaatti imaluun simannaa guddaan hawaasa Oromoo biyyas jiruun taasifamuufiin ni yaadatama. Yeroo sana Obbo Jawaar daawwannaa Ameerikaa kutaa adda addaatti keessatti taasiseen booda kan duraan ittiin beekamu falmaa mirga namoomaa ykn aktivistii irraa siyaasa keessatti kallattiin hirmaachuuf murteessuu ifa godhe. Gara biyyaatti erga deebi'ees lammummaa Ameerikaa qabu ture deebisuun miseensa paartii KFO tahuun filannoo Itoophiyaa bara 2021 irratti hirmaachuuf biyya keessatti duula jalqaban. Haatahu malee, filannoo Itoophiyaa sababa weerara Koroonaavaayirasiin yeroon isaa dheerate. Dabalataan walitti bu'insi mootummaa Federaalaa fi TPLF hammaataa adeeme. Kana giduutti artisti Haacaaluu Hundeessaa ajjeefame. Sirna gaggeessaa reeffaa Haacaaluu Hundeessaa irratti Obbo Baqqalaa fi Obbo Jawaar qabamuun mana hidhaa galfaman. Dabalataan miseensotni paartii KFO fi paartilee akka ABO kaanis hedduun hidhaman. Kana hordofes KFO'n dhiibamneera jechuun filannoo biyyaalessaa Itoophiyaa keessaa bahuun ni yaadatama. Dhiyeenya raafama siyaasaa biyyattii keessatti mudate furuuf Komishiniin Marii Biyyaalessaa hundaa'uun hojiitti galame. Marii kana irratti namoonni siyaasaa hidhaman akka gadhiifaman dhiibba godhamaa tureen booda Obbo Baqqalaa Garbaa, Obbo Jawaar Mahaammad, Hamzaa Borranaa fi kan biroo  hiikaman. KFO dhiyeenya kana ibsa haala yeroorratti baaseen, marii biyyaaleessaa warra hidhannoon qabsaa'an dabalatee hunda yoo hirmaachise malee waan hiikaa hin qabaanneef itti hin hirmaannu jechuun isaa ni yaadatama.


Baankii Daldalaa Itoophiyaa Damee Bilillee: Bakka dubartoonni qofti tajaajila itti kennan

Maqaa sadii qabdi ture: Ajjamee, Bilillee fi Maahabuubaa. Maqaa shamarree miidhaginaan garbummaa mo’attee, boodarra ammoo duuti ishee mo’ate kanaan Baankiin Daldala Itoophiyaa damee saaqee dubartoonni qofti itti tajaajila kennan magaalaa Jimmaatti bane. Baankii kana keessatti hojjettootaa hanga hoggantootaatti tajaajila kan kennan cufti dubartootadha. Kun ammoo kan ta’eef kaayyoo gurguddoo lamaaf akka ta’e Hoji-geggeessituun Baankii Daldala Itoophiyaa damee Bilillee, Tizzitaa Kadir BBCtti himteetti. Dameen baankii dubartoonni qofti tajaajila itti kennan Jimmatti baname kun, kaayyoo tokkoffaan dandeettii hooggansaa dubartootaa cimsuu yoo ta’u, lamaffaa dubartoonni tajaajila kennuufi keessummessuu irratti kennaa addaa waan qabaniif tajaajilli dubartootaan kennamu bu’a qabeessuummaansaa itti amanamee ta’uu ibsiti Tizzitaan. Akka Tizziitaan jettutti, tajaajila baankii dubartoonni qofti keessatti tajaajila kennan kanaan dura tokko Finfinneetti kan eegalan yoo ta’u, dameen Bililleen jedhu kun kan lammataati. Akka distiriiktii/naannawaa Jimmaatti garuu kan jalqabaati, jetti Tizziitaan. Tajaajila baankii dubartootaan qofa kennamu ji’oota afuriin dura dubartoota sagaliin akka eegalan kan dubbattu hoji-geggeessituun Baankii Daldala Itoophiyaa dame Bilillee, miira namatti toluun tajaajilaa akka jiran BBC’tti himteetti.  Hojjettuun Baankii Daldala Itoophiyaa damee Bilillee, Balaaynesh Gaashawbazzaa, tajaajila baankii dubartootaan qofa kennamu keessa hojjechuu isheetti baay’ee akka gammachiise dubbatti.  “Hooggansa dabalatee hundi keenya dubartoota waan taaneef hirmaannaa dubartootaa dabaluudhaan kaka’umsa guddaa nu keessatti uumeera,” jechuun BBC’tti himteetti.  “Dubartoonni, qofaasaanii hojii kamiyyuu hojjechuu danda’u,” kana ammoo hojiidhaan agarsiisaa akka jiran kan himtu Balaaynesh, “Waanti nu quunname rakkoon haaraan hin jiru,” jechuun dubbatti.  Moggasni maqaa damee baankichaas, Bilillee kan jedhameef seenaa dubartii miidhagduu naannoo Guumaatti dhalachuun, umurii ijoollummaatti garbummaan gurguramtee boodarra ammoo miidhagina isheetiin ilma mootii booji’uudhaan bilisoomteetiin akka walqabatu, himti Tizzitaan. “Bililleen dubartii seenaa qabeettii waan taateef, tajaajila baankii dubartootaan qofa kennamu kanas isheen moggaasne,” jechuun BBC’tti himteetti, hoji-geggeessituun kun. Bililleen  bulchiinsa Shanan Gibee keessaa tokko kan turte, Guumaa ganda Onjaa jedhamutti  naannoo bara 1820tti akka  dhalatteefi ijoollummaa isheetiin garbummaan akka gurguramte, hayyuun seenaa  Dheeressaa Dheebuu (PhD) BBC’tti himaniiru.  Jaarraa 19ffaan yeroo itti daldaalli garbaa gara Kibba Itoophiyaatti garmalee hoo’aa ture ta’uu kan himan YUunivarsiitii Jimmaatti barsiisaafi qorataan seenaa, Dheeressaan (PhD), “daldaltoonni garbaas yeroo ijoolleen bishaan waraabuu, qoraan funaanuu deeman, akkasumas gabaa deemaniifi loon tiksan adamsuudhaan butaa turani. Bililleenis haaluma kanaan qabamtee umurii ijoollummaatiin gara Gondar geeffamte,” jedhu. Gondar irraa Sudaan-Kaartumitti, achiis Misir-Kaayirootti kan gurguramte Bililleen, booda ilma mootii Jarman, Hermaan Paaklar jedhamuun bitamtee akka bilisoomte himu Dheeressaan (PhD). Hermaan Paaklaris intala miidhaginaan isa boojite Bilillee garbummaarraa bilisoomsuun akka ishee waliin jaalala eegalan himu, hayyuun seenaa kun. Naatoon ishee waan baay’ee isa mo’ateef ilmi mootii Jarman kun, ‘Maahibuuba’ jechuun Bililleef maqaa sadaffaa moggaase; kunis afaan Arabaatiin ‘Jaalalleekoo’ jechuudha. Haaluma kanaan waliin jiraachuu kan eegalan yoo ta’u, lafa deemu mara ishee fudhatee deemaa akka ture dubbatu, Dr. Dheeressaan.  Bara 1840 ammoo gara Awurooppaa, Jarmanitti waliin akka deeman kan kaasan hayyuun seenaa kun, Bililleen garuu qorra Awurooppaa dandamachuu dadhabuun sirni hargansuu ishee hubamee Onkoloolessa 27 bara 1840 akka lubbuun darbe BBC’f himaniiru.  Erga Jarman deemtee nama biyya ishee garbummaan gurguramee achi ture, Oshuu Aagaa jedhamuun walbaruun, karaa isaa ammoo hayyuu biyya Jarman kan Afaan Oromoo qorataa ture, Kaarl Tuutscheek waliin wal baruun, afoola Oromootiif akka gumaachite Dheeressaan (PhD) BBC'tti himaniiru. Tattaaffii Baankiin Daldala Itoophiyaa seenaa namoota akkasiitiin damee baankii saaquus waan jajjabeeffamee itti fufu ta’uu akka qabu himaniiru, hayyuun seenaa kun. Kanaan dura bara 2019 Baankiin Daldala Itoophiyaa damee hojjetoonni dubartootaa qofti itti tajaajila kennan kan jalqabaa magaalaa Finfinnee keessatti banuun isaas ni yaadatama. Baankiin Daldala Itoophiyaa kanaan duras namoota seenaa keessatti beekamaniin damee isaa moggaasuudhaan muuxannoo kan qabu yoo ta’u, dhiyeenya kana maqaa aartist Haacaaluu Hundeessaatiin magaalaa Ambootti damee tokko moggaasuun isaa yaadannoo yeroo dhihooti.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: Haala nageenya magaalota Tigraay jiraattota yaaddesse

Yeroo ammaa kanatti naannooTigraay bakka garaa garaa, keessattuu magaalota gurguddoo keessatti sodaan yaaddoo nageenyaa jiraachuu jiraattoonni dubbatu. Waraana Kaaba biyyattiitti uumame hordofee dargaggoonni hedduun meeshaa waraanaa waan hidhataniif jiraattonni sodaaa keessa galuu himu. Keessattuu, baatii Waxabajjii waggaa darbe yeroo humnootiin TPLF Maqalee galan, ''hidhattoota kanneen hunda attamiin to'achuun danda'ama?'' dhimmi jedhus kan hedduu yaaddoo keessa galche ture. Magaalota naannichaa adda addaatti dargaggoonni hidhannoo waliin mul'achuu himu jiraattonni. Yeroo ammaa kanatti ammo yakkawwan hannaafi saamichi Maqaleefi magaalota kaaniitti mudataa jiru dhimma hedduu dhiphisu ta'eera. Hannaaf jechas yakkoonni hanga ajjeechaa raawwatamaa jiraachuutu himama. Jiraattuun Magaalaa Maqalee hojii daldalaa irratti bobbaateefi maqaan akka hin eeramne gaafatte, ''haalli baayyee cimaa ta'eera. Bahuufi galuuf ni sodaatta. ''Kanneen harkarraa waa si butan, kan bakka hojjattuu si hatan jiru. Bakkan ani jiruutti suuqiiwwan hedduutu hatama. Ani waardiyyootaan naaf eegaa jedheen deema,'' jetti. Jiraattuun tun akka jettutti, saamtonni ija jabinaan dhufanis sodaa tokko malee kan dhufaniif sana raawwatanii deebi'u. ''Suuqii keessa seenuun waan barbaadan kaasanii deemu. Taateewwan shaqaxawwan guutuu kaasuun itti deemanis jira. Wantoota si gaddisiisan hedduu dhageessa.'' Jiraataan Magaalaa Maqalee Daani'eel gama isaatiin, yaaddoon nageenyaafi tasgabbii yeroo gara yerootti cimaa dhufuu hima. ''Haalawwan sukkaneessoo hedduu mudataniiru. Namoonni ala galgaleeffachuu hin danda'an. Yoo galgaleeffatte saamtoonni si mudachu akka danda'an waan yaadduufi sochiin daangeeffameera,'' jechuun haala jiru ibsa. ''Anis ta'e hiriyyoonni koo ykn namoonni waliin hojjannu yeroon gara manaa galla. Waan baayyee dhageessa. ''Kan hunda caalaa yaaddessu ammoo, dargaggoota ollaa keessatti gareen ijaaramanii nama waa qaba jedhanii yaadan irraan balaa qaqqabsiisaniiru,'' jedha Daani'eel. Yeroo ammaattis namoota harkaa wantoota garaa garaa fudhachuuf jecha lubbuun namootaa darbaa jiraachuu akka dhagahu hima. Shaayiifi buna gurguruun kan jiraattu Samahaal (maqaanshee kan geeddarame) gamasheetiin, bakka 'Dabradaamoo' jedhamuun beekamuutti irra deddeebiin namoonni ajjeefamuu akka dhageesse BBCtti himte. ''Haalli baay'ee cimeera. Namoonni hin yaannee fa'i hannaafi saamicha irratti hirmaataniiti agarta. Haala kee qoratanii kan dhufan natti fakkaata'' jechuun mataanshee kana dura saamamu himti. Hannaafi saamichi halkaniifi guyyaa akka raawwatamu eeranii, ''Waan harkaa qabdu kennuufii didnaan haaduun si waraanu. ''Qabaattuus dhiiftuus hanga lubbuu kee baasuu qaqqabu. Naannoo keenyatti namoonni ajjeefamaniifi miidhaan irra gahe hedduudha,'' jetti. Yeroo ammaatti namoonni nagaa haalli karrasaaniirratti itti ajjeefaman akka jiru jiraattonni himu. Sababii waraana Sadaasa 2020 naannoo Tigraayiitti eegaluun gara naannolee ollaa akka Amaaraafi Affaariitti babal'ate kanaan namoonni kumaatamni ajjeefamanii, miiliyoonni rakkoo namoomaa cimaaf saaxilamaniiru. Ammattis deeggarsi namoomaa gahaan Tigraay seenaa waan hin jirree fi shaqaxoonni bu'uuraa waan hin dhiyaanneef, ummanni haala cimaa keessa jiraachuutu himama. Sababii waraana baatiiwwan 19 lakkoofsise kanaatiin hir'ina nyaataa cimaa mudataa jiruun alatti hedduun hir'ina qorichaatiin dhibee fi du'aaf saaxilamaa jiru. Waliigalattis Kaaba Itoophiyaatti namoonni miiliyoona 10tti siqan deeggarsi namoomaa akka barbaachisu UN kan ibse yoo ta'u, kana keessaayis wallakkaan ol Tigraayi keessatti argamu. Motummaan Tigraayiifi dhaabbileen dhuunfaa waraanichaan miidhamanis, hojjattoonni miindaa malee, daldaltoonni shaqaxa gurguran dhabanii duwwaa kan itti hafaniifi hojjattoonni humnaa hojii dhabuun deeggarsa bakka itti eeggataa jiran ta'u namoonni BBC yeroo garaa garaatti dubbise ni himu. Hojii dhabdummaan naannoo Tigraay keessatti babal'ate fi dargaggeessi waan nyaate oolu dhabe, yakki naanichatti akka babal'atuuf gahee olaanaa qabaachuu jiraattoonni ni himu. Jiraattuun Maqalee Samahaal, yaaddoo nageenyaa uumameef itti gaafatamummaa fudhachuu kan qabu qaama naannicha bulchaa jiruuti jetti. ''Namoota yakka raawwatan qabdee yoo gara qaamaa nageenyaa geessitu, osoo hin turiin gadhiifamu. Jijjiramni dhufu homtuu hin jiru. ''Har'a hidhamee boru gadhiifama. Ragaas dhiyeessite addabbiin hin jiru. Magaalaa kanatti waraanicha caalaa kan cime hanna,'' jechuun dubbatti. "Karra mana keetiifi bakka hojii keetti si eegu'' jetti. Jiraattuun gara biraa maqaan akka dhawamu hin barbaanne tokkos, tola-oltoonni naannoo eeguuf akka bahan kaafte, garuu ammo meeshaa waan hin qabneef yaaddoo nageenyaafi tasgabbii eegsisuu irratti jijjiirama hangas cimaa ta'e akka hin fidne hubachuu himti. Jiraattonni kunneenis ummanni Tigraay yaaddoo waraanaa keessa jiraachuun osoo itti hin hir'atiin ''dargaggoonni naannichatti argaman yaaddoo dabalataa yoo uuman arguun baayyee gaddisiisaadha'' jetti. Daani'el darbee darbee galgala sa'aatii 4 - halkan 10tti namoonni hawaasaan bakka buufaman naannoosaanii akka eeganiif taasifamulleen bu'aa qabeessa akka hin taane dubbata. ''Hawaasni dirqama itti ta'ee naannoosaa eeguuf baha, garuu haalli nagaa amansiisaan umameera jechu hin dandeessisu. Gaaffiin 'motummaan maaliif humna poolisiin leenji'e hin bobbaafne?' jedhus balinaan ka'a,'' jedhan. Keessattuu hanni kan raawwatamu erga namoonni tola - ooltoonni eegumsaaf bahan gara manasaanii deebi'aniin booda, sa'aatii 10 hanga barii jiruutti ta'u kaasa Daani'eel. Qaamni nageenyaafi haqaa TV naannichaa dubbisees, magaalota Tigraay hundatti yaaddoon nageenyaa dabalaa dhufuu mirkaneessu. Caasaan nageenyaa poolisootaafi milishoota hammate erga waraanichi eegaleen kaasee hanga ammaatti akkuma diigameetti jiraachuu kaasu. Haala kana to'achuufi yakka dhorkuuf naannichi dhiheenya kana seera addabbii yakkaa raggasisuu TVn naannichaa qaama nageenyaafi haqa naannichaa eeruun gabaasni baasee ni mul'isa. Seerri haaraan ''saamichaafi hanna cimaa raawwachuun kanneen shakkameef mirgi wabii hin kennamuuf'' jedha. ''Kan meeshaa qara qaban kan akka haaduu, gajaraafi qottoo qabachuun qaamarraan miidhaa qaqqabsiise irratti murtee du'aa ykn hidhaa umrii guutuutu eeggata,'' jedha seerri haaraan. BBCn qaamoolee nageenyaafi haqaa naannichaa argachuuf yaaliin taasise hin milkoofneef. Seerichi fooyya'ee haala haaraatiin bahus hojiirra olmaasaatiin hanqinni jiraachuu jiraattoonnifi qondaaltonni naannichaa midiyaan naannichaa dubbise yoo dubbatan dhagahamu. Kanaaf sababiinsaa ammo qaamoleen nageenyaafi haqaa haalaan ijaaramu dhabu ta'utu himama. Torban darbe keessaa qondaaltonni naannichaa dura taa'aan TPLF Dabratsiyoon Gabramikaa'el (Dr) keessatti argaman, naannichatti jiraattota bakkee garaa garaa waliin mari'atanii ture. Dhimmoota mariiwwan kanneen irratti kaafaman keessaa tokko waa'ee yaaddoo nageenyaafi tasgabbii ture. Hedduunis ''sadarkaa nageenya keenyaaf yaaddoofnu irra geenyeerra'' jedhanii ture Yaa'ii ummataa Caamsaa 2022 keessa taasifame tokkoorratti, Dr Dabratsiyoon yaaddoon nageenyaafi tasgabbiin wal qabate jiru sirrii akka hin taane dubbatan. Ta'us, gaaffii ummanni cimsee kaasu deebisuuf jecha poolisii waraanaan dura turan deebisuun akka hin danda'amne ibsan. ''Hunda dura kan nu kaade pooliisiidha. Jalqabumarraa kaasee qabsaa'aa jenneenii turre. Garuu Badhaadhina waliin hiriiran. Sadarkaa dhunfaan osoo hintaanee akka dhaabbataatti nu kaadan. ''Poolisiin ummata Tigraay kaadan. Sadarkaa dhuunfaatti garuu kan lolan, kan wareegamaniifi ammas kan waraanaa jiran jiru,'' jedhan. Sababii kanaatiin caasaa poolisii sadarkaa naannootti ture diiguun barbaachisuu eeruun, ''kan ture deebiifne hin galchinu. Dakaa hanga gubbaatti poolisii haaraadhaan bakka buufne,'' jedhan. Yeroodhaa gara yerootti ummanni yaaddoo nageenyaatiin rakkachuun dhugaa ta'u kan fudhatan Dr Dabratsiyoon, ammatti gara qabsoo kan deemuufi pooliisummaafis kan qacaramu dargaggootuma waan ta'aniif qaawwii umamuu himan. Itti dabalunis ''haala dhaabbataatiin hojjachuuf hojii eegalleera. Adda baafne ramadna. Ammatti adda waraanaatii fidaa jirra. Kanaafuu hojiin eegalameera. Qophii xummurreerra,'' jedhan. Hanga ammaatti kan ture raayyaa irraa hir'isuu waan hin barbaadamneef ta'u kaasuun, ammatti sadarkaa buufataatti bu'uun qorannoon poolisiin ittiin ijaaramu gaggeeffamaafi ummannis akka keessatti hirmaatu himaniiru.


Waa'ee daa'ima Walaayitaatti ilkaan lama waliin dhalatee doktarri maal jedha?

Walaayittaa Sooddoo Hospitaala Gasuubaa jedhamutti daa’imni ilkaan lama qabu Wiixata Caamsaa 30 dhalachuu hospitaalichi beeksise. Hoji Gaggeessan Hospitaalichaa Dooktar Tsaggaayee Indiriyaas kanaan dura daa’imni ilkaan waliin dhalachuun kan hin baratamne ta’uu eeran. ''Kaleessa daa’imni hospitaala keenyatti dhalate waan barame irraa adda karaa taheen ilkaan lama qaba ture. Hospitaala keenyatti waan akkasii argamee hin beeku ture. Ogeessotni keenya akkuma nu beeksisaniin deemnee argineerra,'' jechuun wanti argan isaan raajuu himan. Daa'ima dhalateef sa'aatii 24 inni hospitaala isaanii ture keessatti yaalii argachuu qabu hunda erga godhaniifii booda haadha isaa waliin gara manaatti gaggeessuus himan. ''Yeroo daa’imni haala kanaan dhalatu dhibeen kana waliin wal qabatu jiraachuu waan danda’uuf isa hordofnee llaalleerra,'' kan jedhan Dr Tsaggaayeen, ''Qoonqoo irraa qaawwa qabaachuu danda’a jennee waan shakkineef qorannee sanas hin qabu,'' jedhan. Ogeeyyiin fayyaa ilkaanii, ilkaan akkasii wayita haati harma hoosiftu rakkoo qabaachuu mala jedhu. Dr Tsaggaayeenis yaaddoo kana ni qooddatu, garuu daa'ima kanaa fi haadhasaarratti hanga ammaatti rakkoo hin argine jedhu. ''Daa’imni kun rakkachuu danda’a jennee kan ilaalle harma hodhuu isaati. Daa’imni kun garuu harma haadha isaa haala gaariin hodhuu danda’a.'' Daa'imni ilkaan waliin dhalate kun arrabaa fi afaan isaarraan miidhaa ga'uu mala yaaddoon jedhus jira. ''Ilkaan isaa kun arraba isaa miidhuu danda’a jennes ilaalleerra. Hanga ammaatti miidhaa hin qabu. Garuu harma haadhaa waraanuu danda’a. Haatis ammuma akka itti dhagahamu himteetti. Garuu miidhaa guddaa kan geessisu miti,'' jedhan Dr Tsaggaayeen. Gama kaaniin ilkaan kun qulqullaa'uu akka qabuu fi tasa cabee akka daa'ima hin miineef haati of eeggannoo guddoo gochuu akka qabdus itti himneerra jedhan. ''Haati ilkaan kana sirriitti suuta jettee akkka qulqulleessuu qabdu itti himneerra. Ilkaan kun akka kan nama kaanii jabaataa miti. Tasa cabee liqimsee akka ujummoo hargansuu isaa keessa hin galleef akka sirriti hordofuu qabdu haadha waliin dubbanneera.'' Taateen akkanaas daa’imman dhalatan 2000 hanga 3000 ta’an keessaa tokkorratti mudachuu akka danda’u ibsan. Ilkaan kana wal'aananii sirreesuun danda’amaa kan jedhuu fi ilkaan haaraan hafan yoo biqilan akkam taha kan jedhuuf Dr Tsaggaayeen akkas jedhu. ''Kan arraba isaa miidhu yoo tahe baasuun ni danda’ama. Hanga ammaatti miidhaa addaa irratti fide hin qabu. Qorannoo adda addaas ilaalaa turre.'' Taateen kun daa’imman kumaatama keessaa tokko irratti kan argamuu fi sababni isaas ifatti waan beekamu miti jedhan. ''Ilkaan hafan kaan yeroo biqilan warri ammaa kun baduu danda’u. Baay’ee haphii waan ta'eef baduu danda’a. Haalli teessuma isaas sirrii waan hin taaneef badee haaraan biqiluu danda’a.'' Daa'imman hedduun ilkaan soogiddaa kan biqilchuu eegalan ji'a jahaa eegalee ta'us, kaan ji'a afurittis, waggaa tokko boodas ni biqilchu.


'Aniifi vaayoliiniin adda hin baanu, maatii tokkodha' -Yegillee Siraaj

Yegillee Siraaj jedhamti. Ogeettiifi barsiistuu muuziqaadha. Meeshaa muuziqaa vaayooliin jedhamuun ammoo addatti beekamti. Piyaanoofi meeshaa muuziqaa aadaa kan ta’e masiinqoollee akka dandeessu dubbatti. Kanaan dura vaayooliiniin waltajjiiwwan gurguddoo irratti kan beekamtu Yegilleen, dhiyeenya kana ammoo muuziqaa akaakuufi qabiyyeen isaa adda ta’e hojjettee gadi dhiifteetti. Muuziqaa meeshaa qofaan qophaa’e kunis mata-duree Jiituu jedhuun hojjetame. Muuziqaan kun qabeenya uumamaa haalaan hawwatoo ta’an Oromiyaa godina Bunnoo Baddallee agarsiisa. Yegilleenis moggaasa maqaashee irraa ka'uun muxannoo jireenyaashee akkasiin gaaffiifi deebii BBC waliin taasifteen nuuf qoodde. Ishee waliin obbolaan shan ta’anii akka dhalatan dubbattu Yegilleen. Ollaan maatii ishee tokkoos dhala hin qaban waan tureef haatishee warra ollaa sanaaf ishee kennitee booda gaabbitee deebifachuu himti. “Nuti shan taane dhalanne; ani ammoo mucaa dhumaan ture. Maatii ollaa keenyaa tokkoos qabeenya malee dhala hin qaban ture. Kanaaf, haadha kiyyaan mucaa kana naaf kennaa ittiin jedhan'' jetti haalicha yoo ibsitu. Haatishes tole ''jettee erga waliigalanii ana kennitee guyyaa tokkoon booda garaan ishee dide. Achinis ni gaabbite. ''Maatiin ollaa sunis afaan Amaaraa malee hin beekan ture. Erga isaaniif na kenaniin booda ani ishee kennuu hin danda’u, isheen ‘Yegillee’ ykn kan dhunfaa kiyya jette,” jechuun akkaataa haatishee maqaa itti baasiteef himti.  Meeshaan muuziqaa vaayoliin jedhamu maal akka ta’eyyu hin beeku kan jettu Yegilleen, hawisoo yeroo ijoollummaa keessa hojjechaa turtee fi barnoota muuziqaa digiriin Yuunivarsiitii Jimma irraa ittiin eebbifamnte akka oggumaa kanaan walitti hidhe ibsiti. Achittiis "Narsingiin baradha jechuun maatiikoo muuziqaa akkan baradhu dhoksaan ture," jetti ogeettiin vaayoliinii Yegillleen. Yunivarsitichatti carraa narsingii barachuu ishee qaqqabulleen muuziqaa caalsifachuun ittiin eebbifamte. “Yeroon Yuunivarsiitii Jimmaatti muuziqaa barachuuf deemu akka carraa ta’ee vaayoliinii na qaqqabe. Kanumaan vaayoliinii akka meejariitti, piyaanoo ammoo akka maayinariittin baradhe,” jetti Yegilleen.   Yuunivarsiitiitti yeroo barattu irraa jalqabdee vaayoliinii taphachuu kan eegalte Yegilleen, boodarra waltajjiiwwan gurguddaa akka ‘Oda Award’ marsaa afraffaa irratti ittiin beekamteetti. \n\nYeroo ammaattis Yuunivarsiitii Wallaggaa Mana-barumsaa Muuziqaa Haacaaluu Hundeessaatti barsiistuu kan taate Yegilleen, barattoota baayyee horachaa akka jiranillee dubbatti. Mana-barumsaa Muuziqaa Haacaaluu Hundeessaatti vaayoliinii barsiisuun alatti Yegileen waltajjiiwwan gara garaa irrattis dhiyaachuun vaayoliinii taphatti. Hojiishee kana ilaalchisuun yaanni namootaan kennamuuf kan isheen yaaddee olii fi madda hamilee akka ta’eefi ibsiti ogeettiin vaayoliinii kun. “Waanuma ani hin yaannetu dhufaa jira ummata keenya irraa. ''Ummanni keenya hanga kana hubateera jedhee hin yaaduun ture; sababiin isaa anu mataankoo hubannoo isaa hin qabu ture. Ummanni koo baayyee na jajjabeessu. Hojiin kun hojii jalqabaafi adda waan ta’eef jajjabaadhu naan jedhu.” Abbaan ishee kan amma lubbuun hin jirre isheef fakkeenya akka turan kan dubbattu Yegilleen, innis muuziqaa kan jaallataniifi baayyees kan danda’an akka turan himti. Bunnoo Baddalleetti namoonni baayyeenis dandeettii muuziqaa abbaashee yoo kaasan dhaga’aa kan guddatte Yegilleen, “Innis baayyee na kakaasee,” jetti. Abbaa isheetiin alatti yeroo hawwisoo keessatti hirmaachaa turte hojjettuun waajjira aadaafi turizimii kan Gannat Raggaasaa jedhamtu fakkeenya jabaa akka taateef yaadatti Yegilleen. “Isheenis fuulduratti akkan ce’uu, baayyee akka baruufi hojjechuu danda’u na gargaaruun, ofitti amanuun koo akka cimuuf sababa naaf taateetti,” jechuun dubartii Bunnoo Baddallee fakkeenya isheef taate jajatti.  Yegilleen Caamsaa 22, 2022 muuziqaa sagalee namaa malee, meeshaa muuziqaa qofaan bakkawwan uumamaa hawwatoo ta’an agarsiisuu gadi dhiifte. Muuziqaan sagalee vaayoliinii Yegilleefi meeshaalee muuziqaa kanneen biroon dabalamee kun bakkawwan uumamaa Bunnoo Baddallee waliin miidhagee kan qophaa'edha. Hojichi haaraa ta’uusaan alatti, kan ogummaan miidhagina uumamaa mul’isuu sagalee muuziqaa waliin qindaa’ee keessatti agarsiifamedha. Muuziqaa akkasii hojjechuudhaaf yaadni keessa bubbuleelu kan himtu Yegilleen, yerum yuunivarsiitii irraa eebbifamte kaaftee hojii akkasii hojjechuuf akka yaadaa turte ibsiti. “Bakki hojiin muuziqaan kun itti hojjetame Iluu-Abbaa Booruu - Bunnoo Baddallee keessa bakkawwan uumamaa adda addaatti.  “Muuziqaa barachuunis, barsiisunis, ittiin hojjechuunis baayyee cimaadha. Maaliif jennaan, muuziqaan bar'adha yoo jettu waanta biraatu sammuu namaatti dhufa. Ani akkan Yuunivarsiitii Jimmaatti Muuziqaa seeneen hiriyyoonni koo kaan Injiinaring fi Fayyaa barachuuf seenan. Yeroo sana namni ta’e na waamee [dippaartimantii] muuziqaa seentee jedhee yoo na gaafatu, eyyeen jedheen.  Akkas taanaan yeroo booda mana shubbisaa [ciffaraa] ykn mana dhugaatiifaa keessatti si argina jechuudha naan jedhe,” jechuun yeroo jalqaba yuunivarsiitii seenteetti kan ishee mudate yaadati. Jechi nama sanaas yeroo sanatti akka hamilee ishee tuqe kan himtu Yegilleen, maatittillee ‘intalli keessan muuziqaa barachaa jirti malee waan yuunivarsiitii barataa jirtu isinitti fakkaataa?’ jechuun fuldura dhaabbataa akka ture yaadatti. Kana qofaas miti, Yegilleen carraan narsii barachuu ishee qaqqabullee muuziqaa barachuu filattee akka galte ibsiti. “Hanga dhumaatti narsingiin barataa jira jechuun muuziqaa barachuukoo maatii dhoksaan ture. Muuziqaa barachuutti anatu amane malee maatiin waan hin barbaadneef sammuu jaraa eeguun qaba,” jechuun akka muuziqaa barattu maatiitti gara dhumaa akka himte yaadachuun, rakkoo muuziqaa barachuu keessatti ishee mudate ibsiti. Hubannoo dhabuurraan hawaasni muuziqaa akka ogummaatti osoo hin taane, akka hojii [baalagee] ta’etti ilala. \n\n“Kanaaf, muuziqaan baayyee dhiibbaa qaba. Garuu kaayyoo yoo qabaatte keessa ni dabarta,” kan jettu Yegilleen, gara fuula duraattis cimtee ogummaa ishee kanaan kan caalu hojjechuuf murannoo qabaachuu dubbatti.\n\nYegilleen akka jettutti, hangam rakkisaa ta’us, namni waan uumameef ykn waamicha isaa ta’e yoo bare galma ni gaha.\n\n“Yegilleefi vaayoliiniin ishee adda hin bahan; maatii tokkodha. Yeroo baayyee hojiidhaaf magaalaa Finfinneetti nan deddeebiya, kanaaf vaayoliinii tokko Finfinneedhaa, kan biraa  ammoo Wallagga irraan qaba,” jechuun jaalala vaayoliinii qabdu ibsiti.


Manni murti gaazexeessitoonni wabiin akka gadhiifamaniif murteesse

Manni murtii Faderaalaa sadarkaa tokkoffaa ramaddii Araadaa olmaa isaa har’aatiin oggeessitoota torban lamaan dura humnootii nageenyaatiin to’annaa jala oolfaman keessaa sadan isaanii wabiidhaan akka bahan murteesse. Kanneen biroo lama irratti ammoo poolisiin guyyaa qorannoo dabalataa gaafate. Maaneejiingi daarektara barruu Fitih Tamasgan Dasaalany, abbaan qabeenyaa miidiyaa Gabayaanuu Salamoon Shuumiyeefi haati qabeenyaa YuoTube Rohaa Midiyaa Ma’aazaa Mohaammad kanneen wabiidhaan akka bahaniif murtaa’eedha. Kana malees, manni murtichaa poolisiin qorannoo gaazexessaa Yaayyesawu Shimallisiifi barsiiftuu Maskaram Abarraa irratti gaggeessaa jiru akka xumuuruuf guyyoota dabalataa jaha kenne. Dhimma gaazexessitoota kanneenii ilaalaa kan jiru Mana murtii Faderaalaa sadarkaa tokkoffaa ramaddii Araadaa Dhaddacha yeroo beellamaati . Hidhamtoonnis tokkoon tokkoo isaanii wabii qarshii kuma kudhanii qabsiisuun mana hidhaatii bahanii dhimmasaanii ala ta’uun akka hordofatan murteen kan darbe. Himatamtoonni kunneenis haaluma beellamasaaniitti Wiixata kaleessaa Waxabajjii 06, 2022 wayita dhaddachatti dhiyaatanitti poolisiin qorannoo xumuruudhaaf guyyoota dabalataa kan gaafatee ture yoo ta’u, abukaatoowwan gaazexessitootaa garuu mirgi wabiisaanii kabajamee akka dhimmasaanii ala ta’uun hordofataniif gaafate.  Manni murtiis dhimmicharratti murtee dabarsuuf har’atti beellama qabatee ture. Murtee mana murtichaatiin boodas maatiiwwaniifi abbookaatoonni gaazexessitoota kanneenii adeemsa barbaachisu raawwachuun akka mana hidhaatii bahaniif yaalii taasisaa jiraachuu BBCtti himan. Gaazexessitoonniifi oggeessoonni miidiyaa gara kudha shanii ta’an eddoowwan garaa garaatti humnootii tikaa mootummaatiin to’annoo jala kan oolfaman torbana lamaan dura ture. Poolisiinis baayyee isaanii irratti hawaasaafi amantaa jidduutti walitti bu’iinsaafi hokkara kakaasuun shakkee to’annaa jala oolchuu guyyoota mana murtiitti dhiyaatan garaa garaatti ibsuun isaa ni yaadatama. Hidhaa gaazexessitootaa baayyinaan raawwatame ilaalchisuun Komishinii Mirga Namoomaa dabalatee dhaabbileen mirga gaazexessitootaaf falmaniifi paartiileen siyaasaa yaaddoo qabaachu ilaalchisuun ibsa baasuun saanii ni yaadatama. Haalum akanaanis Dr Daani’eel Baqalaa Komishinarri Komisinii Mirga Namoomaa itoophiyaa, ‘‘Sababii hidhaan kun yaaddeessaa itti ta’u keessaa tokko faallaa seera miidiyaa ta’uusaa osoo hin taanee, dhiibaan inni hordofsiisu yada bilisaan ibsachuu irra kan caaluu waan ta’eefiidha’’ jechuun yaaddoo qaban ibsanii ture. Dhaabbanni Mirgoota gaazexessitootaaf falmu CPJ gamasaatiin, aanga’oonni itoophiyaa ‘‘himannaa tokkoo malee atattamaan gaazeexeessitoota hidhee akka gadhiisuu fi motummaan gaazexessitoonni osoo hidhaa, dhiibbaafi hordooffii (censorship) hin sodaatiin akka gabaasan gochu qaba,’’ jedhee ture. Mootummaan garuu kanneen to’ataman irra caallisaanii kan gochaawwan seeraan alaa adda addaa irratti argamaniidha jedhee ture.Mootummaan Itoophiyaa kanneen oggummaa saanittin wal qabatee hidhaman hin jiran. Mootummaan Itoophiyaa “gaazexeessitonni dhimma hojii isaanii waliin walqabatuun hidhaman hin jiran” jechuun, gaazexeessitootas ta’e ogeessonni sabaa-himaalee kanneenis “yakka raawwachuu isaanii poolisiin raga waan qabuuf” to’annoo jala akka isaan oolche dubbi himaan Poolisii Federaalaa dubbachuun isaanii ni yaadatama.


Paartileen mormitootaa 10 adeemsi marii biyyaalessaa akka sirratu gaafatan

Adeemsi marii biyyaalessaa hundeeffama Komishinii dhimma kana qindeessu irraa eegalee rakkoo qaba kan jedhan Paartileen Siyaasaa Mormitootaa Itoophiyaa, dhimma kana sirreessuuf Gamtaa Paartilee Mormitootaa hundeessuu ibsaniiru. Paartileen mormitootaa 10 ta'uun ibsa waliin baasan KFO, Paartii Haqaa fi Dimokiraasii Uummata Affaar, Paartii Aranaa Tigraay, Dhaabbata Dimokiraatawaa Uummata Doongaa, Hibir Itoophiyaa, Paartii Uummata Affaar, ABO, Adda Bilisummaa Ogaadeen, Warraaqsa Biyyaalessaa Uummata Walaayittaa fi MEDREK jedhamu. Waraana yaaddessaa biyyattii itti ce'aa jirtuuf falli marii karaa nagaati kan jedhu ibsi paartilee kun, paartii biyya bulchaa jiru dabalatee paartileen biyyattii adeemsa mariibiyyaalessaa kan eegalan ta'us garuu mariin kun ammas gamanumaa rakkoo keessa galaara jedha. Paartileen kunneen kurnan walitti dhufuun Gamtaa kan hundeessan, adeemsa marii biyyaalessaa, akkaataa hundeeffama komishinii qindeessituu marichaa fi qaamolee hirmaachuu qaban irratti dogoggoroota jiran akka sirrataniif dhiibbaa uumuuf ta'uu himan. Adeemsi marii fi waliigaltee biyyaalessaa jalqaba irraa eegalee haga dhumaatti qaamolee dhimmi ilaallatu mara kan hirmaachisu ta’uu qaba kan jedhu ibsi kun, ''garuu jalqabuma irraa eegalee haalli itti komishiniin marii fi waliigaltee biyyaalessaa hundeeffame amanamaa miti, jedha. ''Komishiniin hundeeffame jedhamu kun qaamolee sochii siyaasa biyyattii irraa ugguramanii fi qaamolee mootummaa waliin wal waraanaa jiran akka quunnamuufi mariisisuuf qajeelfamni tumame tokkollee hin jiru,'' jedha ibsi kun. Mariin biyyaalessaa kun hiika kan qabaatuu fi bu'aa eegamu kan fidu yoo karaa dhugaa fi shira hin qabneen qaamni dhimma biyyattii ilaallatu hundi keessatti qooda fudhateedha jedha ibsi kun. ''Gamtaan Paartilee Siyaasaa adeemsa dogoggoraafi shira mariifi waliigaltee biyyaalessaa gaggeessuudhaaf raawwatamaa jiru hubachuudhaan, shira kana dura dhaabbachuudhaan marii fi waliigaltee qaamolee hundumaa hirmaachisee fi bu’a qabeessa ta’e gaggeessuudhaaf  yaada furmaataa fala ta’u dhiyeessuuf murteessinee jirra.'' Mariifi waliigaltee biyyaalessaa dhugaa ta'e mirkaneessuuf ulagaawwan yookiin haaldureewwan guutamuu qaban jechuun dhimmoonni paartileen kunneen ibsan keessaa guutummaatti waraana dhaabuun isa ijoodha. ''Naannoo Tigiraayi, Affaar, Amaaraa, Kaaba Itoophiyaa, Oromiyaafi Beenishanguliifi Somaalee dabalatee kutaalee Itoophiyaa mara keessatti waliigalteen dhukaasa dhabuu sadarkaa idil-addunyaatti fudhatama qabu raawwatamee lolaafi wal waraansi gaggeeffamaa jiru haala amansiisaa ta’een dhaabbachuu qaba.'' Kana malees, ibsi kun paartileen siyaasaa marti miseensota Komishinii Marii Biyyaalessaa keessaa bakka bu’ummaa ga’aa qabaachuufi adeemsa filannoo miseensotaafi ulaagaalee filannoo keessatti qooda fudhachuu qabu jedheera. Wiixinee hundeeffama qajeeltoo marii biyyaalessaa keessaa tokko kan ta'e lammummaa Itoophiyaafi paaspoortii Itoophiyaa akka ulaagaatti kaa'uun haqamuu akka qabus paartileen kunneen gaafataniiru. ''Dhimma ajandaa qopheessuutiin wal qabatee, adeemsi iftoomina qabu kan qooda fudhattoonni dhimmi ilaallatu marti loogii tokko malee akka irratti mari’ataniifi mirkaneessaniif carraa kennuuf diriiruu qaba.'' Yeroo addunyaan tokko ta'aa jirtutti Itoophiyaanis qaama addunyaa waan taateef wanti biyyattii keessatti raawwatu akka idil-addunyaatti kan beekamuufi fudhatamu ta'uu qaba jedha ibsi kun. ''Kanaaf, mariifi waliigaltee biyyaalessaa kana haqa qabeessa gochuudhaaf qaamoleen idil-addunyaa walabaafi amanamoo ta’an akkaataa barbaachisummaa isaan keessatti qooda fudhachuu qabu jennee amanna.'' Gaggeesitoonni paartilee mormitootaa marii biyyaalessaa kanarratti qooda fudhatan akka hin miidhamneef yookaan ajjeechaan akka irratti hin raawwatamneef, hirmaattota marii biyyaalessaa ijoo ta’aniif tiki nageenyaa amansiisaan diriiruu qaba jechuun dhaamaniiru paartileen kunneen. Gama kaaniin, Gamtaan Dubartootaa Miseensota Paartilee Siyaasaa, mootummaan Federaalaa, TPLF, akkasumas Waraanni Bilisummaa Oromoo (WBO)n waraana dhaabuun mariif akka taa'an gaafateera. Mootummaan carraa jijjiiramaa biyyattiin argattee turte itti fufsiisuu dadhabuu komateera gareen kun. Waraanaa fi goolama siyaasaa biyyattii mudate keessatti dhiibbaan dubartoota irra ga'e hammaataa ta'uu kan eere gamtaan kun, kana dura dhaabbachuuf hirmaannaan dubartootaa marii biyyaalessaa keessatti guddachuu qaba jedhe. Qondaalli Gamtaa kanaa Dastaa Xilaahuun jedhaman, hirmaannaan dubartootaa dhibbeentaa 70 ta'uu qaba jedhan. Komishinii marii biyyaalessaa keessatti dubartoonni bakka bu'ummaa guddaa akka argataniifi mariin kun hunda hirmaachisaa akka ta'uuf xalayaa galchuus ibsan.


Hongee Booranaa: Qonnaan bultoonni Taltallee akka horiitti qotaa turan waanjoo/qambarrii lafa kaa'an maal jedhu?

Qonnaan bultoonni Godina Booranaa Aanaa Taltallee hongeen horii waan jalaa fixeef akka horii qambarrii mormarra ka'anii qotanii turan sangoota ittiin qotan isaaniif arjoomamu BBC'tti himan. Aanichatti qonnaan bultoonni ganda Bilee Dandii osoo qotanii viidiyoon isaanii qoodame baatii Ebla keessa ijoo dubbii ta'ee ture. Taatee rifaasisaa kana booda namoonni biyya keessaafi alaa gargaarsa isaaniif gochuuf sosso'aa turaniiru. Hongeen waggoota 40 keessatti hamaadha jedhame biyyoota Gaanfa Afrikaa kanneen akka Itoophiyaa, Keeniyaafi Somaaliyaa hubeera. Gabaasa UN Bitootessa keessa baasen, hongeen Oromiyaa fi Somaalee keessatti horii miiliyoona 1.5 fixee, uummata kuma 175 ol qe'eerraa buqqiseera. Booranaan alatti Naannoo Somaalee, Gujii, Baalee, Affaariifi bakkeewwan Itoophiyaa biroos hongeen kuni hubeera. Qonnaan bultoonni Taltallee kunneen sababa hongeen horiin waan jalaa dhumeef qotuuf akka dirqamuu himan. ''Amma erga sangaa arganne rakkoon hin jirtu,'' jedhan qonnaan bulaa Turaa Bobbaa kana dura ''namoota shan shaniin wal xamadnee akka qotiyyootti qotne," jechuun dubbatan kun. Qonnaan bulaa biraa Kendee Boruullee ''Waan rakkoo bonaati lafa nu qochisiise'' jechuun dargaggoofi ijoollee waliin ta'un qotuu isaanii himan. Qonnaan bultoonni akka horiitti qotuun isaanii erga ibsameen booda qondaaltonni aanichaa qonnaan bultoota 40 oliif lafa qochisiisuu isaanii ibsaniiru. Kana dura Hogganaan Waajjira Qonnaa Aanaa Taltallee Obbo Biraanuu Amaaree aanichatti namoonni akka sangaatti gindii harkisuun dhugaa ta'uu mirkaneessaniiru. Taatullee, garuu bal'inaan qonnaan bultoota danuu biratti waan raawwatame miti jedhan. Akka qonnaan bultoonni kunneen jedhanitti qonnaan bultoota saddeet akkana qotaniif dabalatee qonnaan bultoonni kaan sangaa cimdii tokko tokko argataniiru. Kanneen jiruu qonnaan bultoota kanaan gadduun gargaarsa godhan keessaa tokko immoo nama miidiyaa kan ta'e Abbaba Tolaa Fayyisaa kan Abbee Tokkichaaw jedhamuun beekamudha. Waahila isaa kan ta'eefi gara Booranaa isa waliin imaluun gargaarsa kana kan kenne Gaazexeessaa Wubisheet Taayyee, ''Boo'un qofaa gatii hin qabu,'' jennee gargaarsa walitti qabuu eegalle jedhe. ''Akka horiitti qotaa turre. Horiin nurraa dhumate, horii hin qabnu. Amma sangaa ya kennan. Cimdii tokko. Waamanii nu kennan malee eenyu akka ta'an hin beeknu. Garuu Finfinneerraa dhufan,'' jedhu Obbo Turaan. Qonnaan bulaan kuni sababa hongeen sangaa afur dhabuu himan. ''Sababa bonaatiin sangaan dhumate. Maatiin kaanillee nubiraa dhumatti jennee walcamadnee qotne,'' jedhu abbaan ijoollee afurii waan keessa dabarsan yoo yaadatan. Gaazexeessaa Aabbe Tokkichaaw maatii 29'f qotiyyoo 58 jechuunis qonnaan bulaa tokkoof qotiyyoo cimdii tokko gumaachuu hime. Qarshii kana bituuf oolus hordoftoota miidiyaa isaa Yuutubirraa Haqqinnaa Saaq jedhamuun walitti qabuu BBC'tti dubbate. ''Booranni horiin beekamu horii dhabee namaan qotuun baay'ee gaddisiisa,'' jechuun qarshii walitti qabuu eegaluu hime. Waahilli isaa Wubisheetis ''Yoo xiqqoomallee qotiyyoo sadii binne salphaa miti jennee haasofne. Qotiyyoo kudhan fudhannee deemnee nama kudhaniif kenninee deebina jennee turre. ''Hordoftoota Haaqqinnaa Saaq jedhamu yeroo haasofnu mee nuyis irratti hirmaachuu qabna jedhanii. Qotiyyoo kudhan miti qotiyyoo digdama haa ta'u osoo jedhanii jaatamaatti,'' ol guddate jedhe. Qonnaan bultoonni hongeen itti hammaate gaafa roobni roobe lafa akka horii qotanirratti midhaan akka boqqolloofi misingaa facaasaniiru. Sangaan argatan kan leenji'uu qaban akka ta'e himu Abba Turaan. ''Amma leenjisuutti jirra. Jibootiidha,'' jedhan. Abba Kendeenis ‚''Hin leenjifne, lafallee hin qonne'' jechuun jibootii gumaachaan argatan leenjisaa akka jiran himan. Gaazexeessaa Abbabaa Tolaan kana dura Boorana dhaqee hin beeku. Taatullee, dhihoo deeggarsa kana kennuu yoo deemu lafti jiidhee waan tureef lafa hongeen hubellee hin fakkaatu jedha. ''Gargaarsi kun kutaalee Itoophiyaa garagaraa irraa walitti qabamuu isaanitti himne. Isaaniis kanaan guddoo gammadanii, nu simatani, nu galateeffataniiru,'' jechuun dubbate. ''Keessattuu haala gaddisiisaa ta'en suuraan haadha tokkoo daa'ima dugdatti bataanii abbaan warraa isaanii immoo akkuma qotiyyootti wayita maarashaa harkisan kan mul'isu, haalaan qoodamee ture. ''Isaan qaamaan argannee maatii kanaafis qotiyyoo lama kennine. Maatii kanaan akkamiin haala akkanaan qotachuu murteessitanii jennee gaafannee turre. ''Isaaniis yoo xiqqaate roobni nuuf roobee otuu qotuu dandeenyu osoo qotuu dandeenyuu qotiyyoo dhabnuus beelaan hin duunu. ''Yaalaa, tattaafachaa hojjechaa duuna malee tasumaa harka hin kenninu jennee yaalutti kaane jedhanii nutti himan. Dhugumaan kuni baay'ee natti dhagahame. Wantan hin irraanfannedha,'' jechuun hime.


'Dhamaatii koo waggoota saddeetii gateen biyyatti deebi’e'

Shukuriyaa Mohammad Sa’ud Arabiyaa kan dhaqxe A.L.I bara 2006 yoo ta’u, yeroo sanatti umuriin ishee waggaa 19 ture. Ji’oota sagaliif haala rakkisaa ta’een mana hidhaa Sa’udii keessa turuu kan himte Shukuriyaan, hidhamuun duras yeroo dheeraaf rakkina keessa akka turte BBCtti himte. Shukuriyaan Viizaa waggoota lamaa argattee Sa’ud Arabiyaa erga qaqqabdee booda mindaa ji’aa Riyaala 600’n mana namatti qacaramte. Mana kana keessa waggoota lamaaf yeroo hojjataa turtetti, warri qacaranii hojjachiisan bilbila akka qabattu hin eeyyamaniif ture. Gara maatii isheetti bilbiluuf bilbilli yoo hojjates, yoo hojjachuu baates kaardii bituuf Riyaala 50  kaffaluun dirqama ishee ture. Haala kanaan waggoota lamaaf erga turtee booda mindaan ishee akka dabalamuufi bilbila qabachuun akka eeyyamamuuf gaafatte. Taatullee akka hin eeyyamaneefitu itti himame. Shukuriyaan  manicha dhiiste badde. "Namni akka badnu nu deeggaru Araba biyya beekudha. Namoonni nu miliqsan Riyaala heddu nuuf kaffalu, nuti hojjanne kaffallaaf malee maallaqni callaan harka keenya hin jiru. Erga badnee booda nama kamiyyuu waanti gaariin hin mudatu." Mana jalqaba hojjataa turtee erga baddee booda haala jiruu ishee mudate yaadachullee akka hin barbaanne dubbattetti Shukuriyaan. Shukuriyaan haala rakkisaa yaadachuu hin barbaadu jettu keessa darbuun qabeenya hanga humna ishee, kan biyyatti fudhattee galuu dandeessu walitti qabattee turte. Qabeenya horatte kana mana lammiilee Itoophiyaa biroo waliin kireeffattee keessa olkeewwataa turte. Shikuriyaan akka jettutti, iddoo hojiirra wayita deebi’an mana kana keessa turu. Lammilee Itoophiyaa biroo waliin otoo mana kana keessa boqonnaarra jirtuu poolisiin mana cabsee itti seene. ‘’Osoon itti hin qophaa’iin, osoon homaa hin fudhatiin manicha keessaa nu fuudhanii bahan. Meeshaa waraanaa hidhatanii waan jiraniif ‘kanan fudhadha’ jedhanii gaafachuun hin danda’amu. Eeyyama waanin hin qabneef mirga hin qabu," jette. Lammilee Itoophiyaa manneen hidhaa Sa’udii keessatti Shukuriyaan gara mana hidhaa geeffamte. Dubartoota lammilee Itoophiyaa 200 ol ta’an waliin mana hidhaa dhiphaa keessatti hidhamuu yaadatti. Shukuriyaan akka jettutti, haadholiin ulfaa mana hidhaa keessatti da’aniifi  ijoollee tokko ol waliin hidhaman jiraachuu himte. Mana hidhaa haala rakkisaa qabu kana keessaa bahuuf jecha eegdota mana hidhaa irra deddeebiin gaafachaa turan. "Biyya keenyatti deebina jennee yeroo gaafannu nu reebu, soorata nu dhoowwatu. ‘Mootummaan biyya keessanii isin hin barbaadu malee rakkoo keenyaa?’ jedhanii sa’aatiiwwan 24’f soorata nu dhoowwatu," jette. Kana qofallee miti, mana hidhaa keessatti lammilee Itoophiyaa gidduutti walitti bu’iinsi akka mudataa ture kaafte. Baqattoonni sabaan walqooduun "bishaaan haayilaanditti naqanii isaan walreebu. Guyyaa tokko waan na dhukkubeef rafaan ture. Hayilaandiin bishaan itti guutame ijarra na rukutee ture." "Kanneen addi isaanii buruqellee turaniiru. Isaanis gara mana yaalaa deemani turan, ijji koo waan rukutameef hordoffii barbaachisaa naaf gochaa turan," jetti.\nShikuriyaan haala kanaan ji’oota saddeetiif turte. Miidiyaalee hawaasaa gubbaatti lammilee Itoophiyaa Sa’udii haala rakkisaa keessa jiraniif  haqni kennamuu qaba jechuun irra deddeebiin waamichi dhiyeeffamuu eegale. Kun otoo haala kanaan jiruu mootummaan Itoophiyaa lammilee Sa’udittii argaman kuma dhibba tokko gara biyyaatti akka deebisu beeksise. Shiukuriyaanis carraa kanaan gara biyyaatti deebitullee, akka isheen yaaddee hin taaneef. Lammilee Sa’udii deebi’aniif deeggarsa akkamiitu godhame? Mootummaan  Sa’udirraa gara biyyatti kan deebisuu 100,000 keessa namoonni 490 marsaa jalqabaatiin A.L.I Bitootessa 21, 2014 gara biyyatti galan. Guyyaa kanaarra kaasee hanga Caamsaa 15, 2014tti lammileen 25,000  gara biyyaatti deebi’uu isaanii Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanitti jaarmiyaan Dhimma Baqattootaa(IOM) ragaan BBC’f erge ni mul’isa. Ministeera Dhimmaa Dubartootaa fi Daa’immaniitti dhimma baqattootaa kan qindeessan Obbo Asaallifawu Amaddin, mootummaan lammilee biyyatti deebifamaniif deeggarsa gochaa jiraachuu BBC tti himan. Obbo Asaallifawu koreen dhimma kana hordofu Ministira Muummee Itti-aanaan kan hoogganamu jiraachuu eeruun, baqattoonni buufata xiyyaaraatti simachuurraa kaasee hordoffiin akka taasifamuuf ibsan. Jaarmiyaan IOM hojicharratti ni hirmaata. Giddugaleessa baqattoonni biyyatti deebi’an kunneen keessa turan jaarmiyaan IOM ni hojjata, mootummaan immoo tajaajila fayyaa fi xiinsammuu fi hubannoo isaanii cimsuurratti akka hojjatu Obbo Asaallifawu himaniiru. Akka isaan jedhanitti, namoonni biyya hambaatii deebi’an kunneen giddugaleeessa kana keessa hanga guyyoota afuritti turanii soorata, meeshalee qulqullina ittiin eeggatan, soorata daa’immani dabalatee deeggarsa garaa garaa argatu jedhan. Giddugaleessa kana keessa guyyoota afuriif erga turanii booda gara iddoo irraa dhufanitti wayita deebi’an deeggarsi maallaqaa xiqqaan akka taasifamuuf himan. Gama biraatiin kanneen deeggarsi xiinsammu barbaachisuuf IOM Waldaa Ogeeyyii Saayikoloojii Itoophiyaa waliin qindoomuun ogeeyyii tola-ooltotaan deeggarsa kennaa jiraachuu himan. Kana malees IOM, Ministeera Dhimma Dubartootafi Hawaasummaa, akkasuma UNICEF waliin ta’uun daa’imman warra ykn namoota isaan guddisan waliin gargar badan walitti fiduu akka hojjatu himan. Taatullee namoonni gara biyyatti deebi’an heddummachuurraa kan ka’e qabeenyi jiru gahaa akka hin taane kan hime IOM, namoota biyya hambaatii deebi’an kana deeggarsa waliin gahuun  qorumsa akka itti eere. Kana malees magaalaa Finfinneetii fira kanneen hin qabne ykn iddoowwan biraatii maatii ykn hiriyaa kan hin qabne dhalattoota Tigiraay biyya hambaatii deebi’an yeroo dheeraaf deeggaranii tursiisuun qorumsa  biraa ta’uu kaasan. "Ammas dhibbaan kanneen lakkaa’aman dawoo qubannaa mootummaan qoppheesse keessa jiru, baay'een isaanii ammoo deeggartoota IOM bira jiru. Lakkoofsi baqattootaa  lakkoofsa olaanaan dabalaa waan jiruuf  iddoon qubannaa hanqataa dhufeera" jedhan.\n	\nIOM dhaabbiin akka of danda’an qubsiisuuf hojiiwwan bizinasii xixiqqaa eegaluun akka of gargaaran nan deeggara jedheera. Gosti deeggarsaa lakkoofsa namoota biyyatti deebi’anii waliin wayita wal bira madaalamu garuu gadaanaadha jedha. Haala kanaan namoonni Sa’udiirra deebi’an carraan deeggarsa argachuu isaanii ‘’dhiphaadha’’ jedhan. Deeggarsa itti fufinsan dhabuun isaanii immoo namoonni biyyatti deebi’an rakkoo godaansaaf isaan saaxiletti akka deebi'an godha jedhan. Obbo Asaallifawu lammilee biyyatti deebi’aniif leenjiin ogummaa fi liqii xixiqqaa mijeessuun hojiitti isaan galchuuf karoorfamuu himan. 'Waantin olka’awwadhe achumatti hafe' Ganna 19tti gara Sa’uditti kan qajeelte Shikuriyaan, bu’aa bayii hedduu argitee wayita biyyatti deebitu umriin ishee ganna 27 guuteera. Ganna 8’f jiruu baqannaa kan jiraatte yoo ta'u, mana hidhaatii baatee gara biyyaatti deebi'uutti "baayyeen gammade" jette. Garuu jiruun baqannaa kootii homaa bu’aa hin buusne jette. Dadhabbii waggoota hammasi booda maallaqni hangas qaba jettee himattu hin jiru. Biyyatti yeroo deebitu ittin hojjachuuf qabeenya argatte mana hiriyoota waliin kireeffatte keessa olkaawwataa turte. Taatullee wayita hidhamtu qabeenya olkaawwatte hunda deebitee hin arganne.\n"Jireenya keenya guutuu waa meeeqaan dabarsinee, maallaqa qusanne hin arganne. Biyyatti deebinee ittiin of bulchina jenneetu qusanne, garuu achittiis asitti harka qullaa hafne,’’ jette. Shikuriyaan amma intala obboleetti ishee waliin hojii otoo hin argatiin akka jiraattu kan himte yoo ta’u, ‘’fuuldurattis maaltu akka dhufu hin beeku’’ jette. "Ofiin kootiin waantin eegalu hin jiru, waantin olka’aawwadhe achumatti hafe. Asitti uffatallee akkan bitadhu kan na gargaare obboleessa kooti," jette. Gara biyyaatti wayita deebitu maqaa ishee galmeessuun haala ture gaafachuun ’’siif bilbilla,’’ jedhamuurra kan darbe deeggarsi godhameef homtuu akka hin jirre himti. "Abdii nutti horu jedhen eegee ture. Erga dhufnee ji’a lama ta’eera. Ergasii namni nu gaafates hin jiru. Achiis hojjannee hin arganne,’’ jette. Gara biyyatti wayita deebitu haalonni ni geeddaramu jettee kan abdataa turte yoo ta’u, amma abdii dhabuu BBCtti himte.


Itoophiyaarraa dabalatee lakkoofsi godaantota biyya waraana kessa jirtu Yamanitti godaananii dabale

Godaantotni biyyoota Afrikaa kan lammiileen Itoophiyaa harka caalu qabatan biyya waggaa saddeettaffaaf waraana keessa jirtu Yamanitti godaanan dabaluu dhaabbatni godaantotaa idila addunyaa(IOM) beeksise. Dhaabbatichi ibsa baaseen ji'oota jalqabaa shan bara 2022 keessa qofa Gaanfa Afrikaarraa godaantotni 27,800 ta'an gara Yaman imalaniiru jedheera. Kunis lakkoofsa godaantota bara 2021 keessa waggaa guutuu gara Yaman godaananiin qixxeedha. Bara darbe lakkoofsi godaantoa Gaanfa Afrikaa ulaa galaanaa isa imalli itti heddumata jedhamuun gara Yaman galanii 27,700 akka ture kan ibsu dhaabbatichi, lakkoofsi kun bara 2019 keessa 138,000 akka ture hima. Lakkofsi kun bara 2020,2021 hira'tee kan ture sababoota dhorkaa imalaa Covid 19 walqabatuun akka ta'es himeera. Amma lakkoofsi godaantotaa deebi'e dabalaa jiraachuun biyya waraana waliinii waggaa saddeettaffaa isaa qabate keessa jirtuuf yaadoodha jedha IOM. \n\n''Waayee nageenyaafi fayyummaa namoota Yaman keessa qaxxaamuranii akkaan yaaddofneerra'' jedhan hoogganaan IOM damee Yaman Kiristaa Rootenistiyeener. ''Gareen keenya guyyaa guyyaan godaantota lola keessatti miidhamanifi kanneen imala isaaniirratti danqaman dubbisaa oolu'' jedhan. Lakkoofsi godaantotaa bara kana dabaluu isaaf sababni adda addaa jiraatus, dhorkaan sochii COVID walqabatu laafuun, haalli qilleensaa gaariin jiraachuufi biyya godaantotni hedduun irraa dhufan, Itoophiyaa, waraanniifi hongeen mudachuun sababoota ijoodha jedha dhabbatichi. Godaantotni takkaa Yaman gahan biyyoota 'Gulf' birootti ce'anii hojii argachuuf bakka waraanni itti adeemu keessa qaxxaamuru. Kana keessa ammoo sarbama mirga namoomaa hamaa, hidhaa, humna saamamuufi humnaan bakka hin barbaannetti geeffamuun isaan mudata jedha IOM. Dubartootni ammoo haleellaa saalaa fi saamicha humnaa namoota seeraan ala isaan daddabarsan irraa irratti raawwatamuu himatu. Qaamoliin IOM waliin hojjetan Kaaba Yamanitti waggaa kan keessa daa'immaniifi dubartoota dabalatee godaantotni 1,000 ta'an miidhamuufi ajjeefamuu gabaasaniiru. Magaalaa daangaa irra jirtu Sa'dah jedhamtutti hospitaala IOM deeggaru tokkotti ji'a ji'aan godaantotni dhibbaan lakkaawwaman madaa rasaasaan irra gahuuf waldhaansa argatu jedha ibsi  dhaabbatichaa. Naannoo M'rib kan adda waraanaa irraa km 25 fagaatee argamutti ammoo godaantotni 4,500 ta'an imala isaanii itti fufuu hin dandeenyes jedha. Rootenistiyeener wanti godaantota kanaaf gochuu danda'an godaantota kana biyya irraa dhufanitti deebi'uu yoo fedhan haala mijeessuu ta'uu dubbatan. Yamanif deeggarsi maallaqaa kennamu akkaan hir'isaa dhufus godaantota kanatti dugda hin laannu kan jedhan qondaali kun, deeggarsa maallaqaa guddaa akka fedhanis dubbataniiru. IOM godaantota Itoophiyaa biyyatti deebisuuf maallaqa doolaara miiliyoona 7.5 akka barbaadu beeksiseera. Hordoffii imala godaantotaa itti fufufis doolaara biiliyoona sagal akka barbaadu beeksiseera.


Poolisiin Federaalaa miidiyaalee onlaayinii qoqqoodiinsa uuman jedhe 111 akeekkachiise

Poolisiin Itoophiyaa miidiyaaleen karaa onlaayinii qabiyyeesaanii dabarsan keessatti odu sobaa fi haasaa jibbiinsaa tamsaasan hedduun jiraachuu himate. Poolisiin Federaalaa ibsa Roobii har'aa, Waxabajjii 1, 2022, baaseen miidiyaaleen onlaayinii 111 ta'an mootummaa fi uummata gidduutti akkasumas saboota gidduutti qoodiinsa uumaa jiru jechuun himateera. Miidiyaaleen kunneen harkasaanii amantii keessa galchatanii oduu qoodiinsaa facaasaa jirus jedheera ibsi kun. Ibsi poolisii federaalaa kun Itoophiyaa keessatti lakkoofsi gaazexeessitoota mootummaadhaan hidhamanii 18 ga'uun wayita gabaasamaa jiruttidha. Itoophiyaa keessatti ogeeyyii fi hooggantoonni  miidiyaa heddumminaan mana hidhaatti guuramuun kan yeroo kamuu caalaa dhiheenya kana mul'ataa jira. Kunis mootummaan Itoophiyaa mirga odeeffannoo argachuu fi sagalee uummataa sarbaa jira komii jedhu kaasiseera. Akka ibsa poolisiitti miidiyaaleen onlaayinii kunneen eeyyama hojii seera qabeessa osoo hin qabaatin, seeraan ala hojjechuun hawaasa burjaajessaa, odeeffannoo dogoggoraa tamsaasaa jiru. Dubbi himaan poolisii federaalaa BBCtti wayita dubbatan, maqaa miidiyaalee himatamanii dhahuurraa of qusatan. Dhimma miidiyaalee kunneenii ammoo qoratamaa jira jedhan. Qaamoleen miidiyaalee gosa garagaraa fayyadamuun odeeffannoo hawaasa biraan ga’an seera biyyattii kabajuu qabu kan jedhe ibsi kun, namni kamuu miira itti gaafatamummaan hojjechuu akka qabu akeekkachiise. Hawaasnis odeeffannoo argate maraa akka dhugaatti fudhatee itti fayyadamuurra xiinxaluu akka qabu yaadachiise. Namoota karaa miidiyaalee onlaayinii odeeffannoowwan qoqqoodiinsa uuman tamsaasanis adda baasuun dabarsanii seeraaf kennuu akka qaban gaafateera.


Lammeechaa Girmaa dorgommii fiigichaa Ostraavaan rekoordii galmeesse

Atileetiin Itoophiyaa Lammeechaa Girmaa dorgommii fiigicha gufachiisaa meetira 3,000'n tokkoffaa bahuun rekordii biyyoolessaa haaraa galmeesseera. Lammeechaan dorgommii Kibxata galgala Cheek Rippablik magaalaa Ostraavaatti gaggeeffameen, dorgommii kana daqiiqaa 7 fi sekondii 58.68 taheen xumure. Kanaanis atileetiin umurii ganna 21 kun rekordii biyyaalessaa haarayaa yoo galmeessu, guufachiisa meetira 3000'n addunyaarraa atileetii yeroo kamuu jedhamuun sadarkaa 12ffaarra taaheera. Dorgommii Ostrava Golden Spike 2022 jedhamu kanaan, Lammeechaatti aanee atileetiin Itoophiyaa biraa Haayilamaariyaam Tagany lammaffaa yoo bahu, lammiin Itaalii Ahimad Abdalwaahad sadaffaa bahuun xumuran. Atileet Lammeechaa Girmaa Olimpikii Tookiyootti lammaffaa bahuun, Olompikii Moskoo bara 1980 atileet Isheetuu Turaadhaan maaldaan argamee as waggoota 41 booda karaa dhiirotaan meedaaliyaa argamsiiseera. Atileet Lammeechaa dabalatee atileetonni kaanis amma xiyyeeffannoon isaanii itti aanu dorgommii Shaampiyoonaa Atileetiksii Addunyaa Oregonitti gaggeeffamu yoo tahu, morkiin cimaa akka taasifamus ni eegama. Dhaloonni isaa Godina Arsiidha. Jalqaba Kilaba Atileetiksii Xirunash Dibaabaa magaalaa Asallaatti argamutti 1500m leenji'uuf seene. Haa ta'u malee, leenjisaan kilabichaa Kaffiyaalewu Alamuu hojjaafi utaalchoo isaa erga hubatanii osoo gufachiisaan leenji'e gaarii ta'a jedhanii yaadan. Boodarra Lammeechaan Akkaadaamii Ispoortii Itoophiyaa Magaalaa Finfinnee argamu seenuun leenjisaa gufachiisaa biyyaalessaa Tashoomaa Kabbadaa jalatti leenji'uu eegale. Achirraa jalqabee dorgommii biyya keessaa garagaraa irratti hirmaatuu eegale. Sadarkaa idil-addunyaatti dorgommiin jalqabaa irratti hirmaate Daayimandi ligii Paaris bara 2019 irrattidha. Dorgomee sadaffaa bahe. Itti aansees Daayimandiligii Biraasalsitti fiigee sadaffaa bahe. Atileetonni inni yeroos waliin dorgome keessaa har'a dorgommii xumuraa irratti kan waliin fiigu, El BakkaliSoufiane, ni jira. Ergasii booda ture Lammeechaan Shaampiyoonaa Atiletiksii Addunyaa bara 2019 Doha dorgomame irratti seenaa kan dalage. Atileetii Keeniyaa Conseslus Kipruto Olompikii Riyoo irratti fageenyichaan warqii argate waliin walfalmee lammaffaa bahe. Walitti siqanii xumuruu isaaniirraa kan ka'e deeggarsa meeshaan ture abbaan moo'e kan barame. Medaaliyaan meetii yeroos Lammeechaan gonfate medaaliyaa jalqabaa Itoophiyaan Shaampiyoonaa Atileetiksii Addunyaarratti argattedha. Kanaanis bara 2019 Konfedereeshinii Atileetiksii Afrikaa irraa badhaasa 'Atileetii dargaggoo waggaa kanaa' jedhamu badhaafame. Karoora isaa yeroosi Atileetiksii Addunyaatti yoo himuus ''Olompikii irratti warqii biyya koof fiduudha,'' jedhe. Olimpiikii Tookiyoo irratti medaaliyaa meetii argamsiisuu danda'eera.


Baalee fi Maqalee kan daawwatan Obaasaanjoon, mariin nagaa harkifatus qajeellootti jira jedhan

Ergamaa Addaa Gamtaa Afriikaafi pirezidaantii duraanii Naayijeeriyaa kan ta'an Oluseeguun Obaasaanjoo, gidduu kana Itoophiyaa daawwataa jiru. Guyyoota dura Maqalee jiraachuunsaanii suuraadhaan kan mirkanaa'e qondaalli siyaasaa gameessi kun, har'ammoo Oromiyaa keessa oolan. Ministira Muummee Abiy Ahmad fi qondaaltota mootummaa federaalaa fi naannolee waliin gara Baalee imaluu miidiyaaleen biyya keessaa gabaasaniiru. Baaleen biyya oomisha qamadiin beekamtuu yoo taatu, qondaaltonni kunneenis oomisha kana daawwachuuf garas imaluutu gabaafame. Ta'us garuu uummanni Godina Baalee aanaalee gammoojjii garaagaraa rakkoo hongee mudateen gidirfamaa jiraachuu gabaasaa turre. Adeemsa marii araaraa Itoophiyaaf jecha gaanfa Afrikaatti bakka bu'anii hojjechaa kan jiran Pireezidantiin duraanii Naayijeeriyaa Oluseeguun Obaasaanjoo, ''mariin nagaa buusuu mootummaa Federaalaafi TPLF jidduutti taasifamaa jiru ''baayyee suuta garuu qajeelee deemaa jira,'' jedhan. Aab Obaasaanjoon turtii BBC Focus on Africa waliin taasisaniin, haalli gama nagaa buusuutiin har'a irratti argaman kan baatiiwwan jahan duraa irraa adda ta'uu kaasan. Itti-dabaluunis, ''Akka amantaa kootti wanti nu gochuu qabnuufi kan raawwataas jirru tarkaanfiiwwan amantaa gareewwan lamaan biratti cimsanii itti fufuudha,'' kan jedhan ergamaan addaa Gamtaa Afriikaa kun, ''sochiin dhiyeessii deeggarsa namoomaa daangaa malee Itoophiyaa keessatti bakka barbaachisu hunda akka qaqqabsiisuun danda'amuuf hojjataa jirra,'' jedhan. Akka Obsaanjoon jedhanitti, labsiin dhukaasa dhaabuu gargaarsa namoomaaf jecha  kana dura taasifameera.  Kana ammoo gara dhukaasaa dhaabuu qabatamaa irratti waliifgalametti (negotiated cease fire) ceesisuuf hojjetaa jiraachuu himan. Mootummaan Itoophiyaa Naannoo Tigraayitti ''lubbuu lammiilee baraaruufi dararama hambisuuf'' lola dhaabuuf murteessuusaa ibsuu hordofee, finciltoonni Tigraayis dhukaasa dhaabuu labsuun isaanii ni yaadatama. Gaaffii Gamtaan Afriikaa waraanaa Itoophiyaaf xiyyeeffannoo barbaachisu kan kennee isinitti fakkaataa jedhamuun gaafatamanis, ''Gamtaan Afriikaa Gaanfa Afriikaatti akka ani nagaafi tasgabbii jajjbeessuuf na muudee, Gamtichi dhimma waraanaa Itoophiyaatifis xiyyeeffannoo olaanaa kennu kan mul'isuudha,'' jedhan Obasaanjoon. Kana malees, mariin mootummaa Federaalaa Itoophiyaafi gareewwan finciltoota Tigraay gara mariitti fiduuf taasifamu keessatti dhiibbaa attamii gochuu akka danda'an kan gaafataman Aab Obaasaanjoon: ''Gaheen koo dhiibbaa taasisuu miti. Gaheen koo muddamni akka hafu taasisuudha malee. Ani gochaa kanan jiru karaa waraanaatiin osoo hin taanee karaa nagaatiin akka of ilaalan taasisuudha,'' jedhan. Ta'us yaaliin nagaa buusuu garee lamaan jidduu suutaafi qajeelee adeemaa jiraachu kan himan ergamaan Addaa Gamtaa Afriikaa kun, yeroo akkasiitti waliigalterra gahu jedhamuu baatulleen bu'aa garii hanga ammaatti argame cimsaa adeemuun barbaachisaadha jedhanii akka amanan dubbatan. Dhimma marii nagaa buusuu TPLF fi mootummaa Itoophiyaa jidduutti gaggeefamaa jiru ilaalchisee, dura taa'aan TPLF Dabratsiyoon Gabramikaa'eel karaa kallattiin hin taaneen mariyatamaa jiraachuu BBC'tti himanii kan turan yoo ta'u, hanga yoonaatti mootummaa Itoophiyaarra ifatti kan jedhame hin jiru. ''Akkuma beekamu kana dura labsiin lola dhaabuu namoomaa taasifameera. Amma gara dhukaasa dhaabuu marii irratti hundaa'eetti ni ce'u jedheen amana. Waliigaltee dhukaasaa dhaabuu mariirratti hundaa'ee ammoo gara dhukaasa dhaabuu idileetti nu geessa,'' jechuun waan yaalii araaraa taasisaa jiraniin arguu fedhan ibsan. Akka Aab Obaasaanjoon jedhaniitti, waliigaltee dhukaasa dhaabuu idlee irra yoo gahame ammoo kutaalee Itoophiyaa hunda keessatti tajaajilloonni hunduu ni deebii'a. Waraana Kaaba Itoophiyaatti eegalameen walqabatees Naannoo Tigraayiitti tajaajilliiwwan akka ibsaa, intarneetii, bishaan, baankiifi kkf adda citanii jiraachuun ni beekama. Kanaan walqabatees tajaajilloonni bu'uuraa lubbuu namootaa oolchuuf taasifaman gargaaraa hedduun naannichatti sadarkaa yaaddeessaa irra gahuun gabaafameera. Ergamaa Addaa Gamtaa Afriikaa Obaasaanjoon, tajaajilawwan bu'uuraa naannoo Tigraayiitti adda citaniin alattis, dhaabbileen hawaasaa Kaaba biyyatii bakkeewwan waraanni keessatti gaggeeffameetti barbadaa'aan hundi deebiifamanii ijaaramu qabus jedhan. ''Qabatamaadhaan kun yoom akka ta'u danda'u kana jechuu hin danda'u. Baatii sadii, baatii jaha ykn waggaa tokkoo, hin beeku. Garuu yeroo namoonni kaan eegan dura akka asirra geenyu nan amana,'' jedhan. Waraana Naannoo Tigraayiitti Sadasaasa 2020 eegalameen kumaatamni ajjeeffamanii kenneen miiliyoonaan lakkaa'aman ammoo bakka jireenyaasaanitti buqa'uuf dirqisiifamaniiru. Kana malees, ammoo naannoo Tigraay keessatti ummanni naannichaa harka sagaltama ta'uu deeggarsa namoomaa kan eeggatu ta'uu dhaabbileen deeggarsaa himaniiru. Mootummaan Itoophiyaa naannichatti 'lubbuu lammiilee baraaruufi dararama hambisuuf' jechuun lola dhaabuuf murteessuulleen deeggarsi hanga eegamuu gara naannichaa waan seenaa hin jirreef namoonni beelaaf saaxilamaa jiraachuu dhaabbileen namoomaa himaa jiru.


Qondaalli ABO Koloneel Gammachuu Ayyaanaa mana hidhaatii gadhiifaman

Qondaalli Adda Bilisummaa Oromoo Koloneel Gammachuu Ayyaanaa mana hidhaatii gadhiifamanii maatiitti dabalaman. Guyyaa kaleessaa Manni Murtii Ijibbaataa Federaalaa qondaalli kuni akka hidhaatii bahan murteessuu hordofeeti Roobii har'aa bahuun isaanii kan dhagahame. Guyyaa har'aa gadhiifamanii maatii isaanii waliin wal arguu qondaalli ABO Lammii Gammachuu BBCtti himaniiru. Gadhiifamuun isaanii kan dhagahame Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa torban darbe mootummaan hogganoota ABO 'seeraan ala' hidhuu ibsee 'atattamaan akka gadhiifaman' erga gaafateeti. Kolonel Gammachuu Ayyaanaa Caamsaa waggaa darbe manni murtiin bilisaan akka gadhiifaman erga murtaa'ee waggaa tokkoof mana hidhaatti dabarsaniiru. Eega hidhaa seenan immoo waggaa lamaaf deemaa. Ammallee hogganooti ABO kaan akka Obbo Abdii Raggaasaa, Mikaa'el Booran, Lammii Beenyaa, Daawwit Abdataa fi kaan mana hidhaa jiru. Hedduun isaanii manni murti bilisa nu baasus poolisiin ajaja mana murti fudhachuun nu gadhiisaa hin jiru jechuun mana hidhaatti lagannaa nyaataa irra turuun isaanii ni yaadatama. Komishinichi kanneen hidhaa jiran keessaa kan bilisa jedhaman, kan himanni itti hin banamneefi galmeen isaanii cufame jiru. Kaanimmoo kan hiikamanii osoo hin turin qabaman jiru. Miseensi Gumii Shanee ABO Obbo Abdii Raggaasaas erga mana murtiin bilisa jedhamanii bahanii guyyuma sanarra deebifamanii qabamuun mana hidhaatti deebifamanii ture. Dhiyeenya kana mana hidhaatti dhibee tiruun qabamuun dhukkubsataa kan ture dubbii himaan duraanii ABO Battee Urgeessaas mana hidhaatii gadhiifameera. Hayyu-dureen ABO Obbo Daawud Ibsaa erga waggaa tokkoo oliif mana isaanii keessaa akka hin baane taasifaman booda, Bitootessa keessa akka bahanii socho'an hayyamamuufi dhaabichi mirkaneesseera. Hidhattoota Waraana Bilisummaa Oromoo kan mootummaan ABO-Shanee jedhee waamu waliin hidhata qabdu jechuun aangawoonni hoogganoota dhaaba kanaa himatu. Koloneel Gammachuun MM Abiy Ahimad aangootti erga bahaniifi isaan Ertiraa irraa biyyatti erga debi'anii hidhaa yoo seenan kuni kan duraa miti. A.L.I'tti Amajji 9 bara 2011 qabamanii shoroorkeessummaafi saamicha baankilee Lixa Oromiyaatti raawwatame qindeessuun shakkamanii mana murtiitti deddeebi'aa turan. Baatii 11 booda garuu hidhaatii bahan. Eegasii Adoolessa 2020 keessa ajjeechaa Hacaaluu hordofee qondaalota siyaasaa kaan waliin hidhaa bu'an. Yeroos isaan dabalatee namootni 20 galmee Kiisii Qixxumaa jala jiran himata shororkeessummaatin shakkuu poolisiin hime. Ergasii manni murtii dhimma isaanii ilaalee bilisa baasus poolisiin osoo hin gadhiisiin mana hidhaa tursiisuu abukaatoon isaanii irra dedeebiin himaa turan. Torban darbe Caamsaa 24, 2022 mana murtii Ijibbaata Federaalaatti kan dhihaayani ture qondaalli kuni dhaddachicha irratti Abbaan Alangaa Federaalaa himata akka irraa hin qabne mana murtiif himee ture. Poolisiin federaalaa ammoo imaanaa naannoon Oromiyaa natti kennatedha malee ani to'annoo jala hin oolchine jechuu abukaatoon isaanii Obbo Tuuliin BBC'tti himanii ture.


Pirezidant Isaayyaas waraana Raashiyaafi Yukireeniif Ameerikaatu sababa jedhan

Pirezidantiin Ertiraa Isaayyaas Afawarqiin guyyaa kabaja Walabummaa Ertiraa waggaa 31ffaa sababa gochuun dubbii taasisaniin waraana Raashiyaafi Yukireeniif Ameerikaa himataniiru. Akka ibsa isaaniitti, xumura waraana ololaa booda ''humni warra Lixaa Ameerikaan hoogganamu, adeemsa hamaa ummatas ta'e warra lixaa bakka hin buune hordofuu eegaleera.'' ''Addunyaan kan keenya ta'eera. Gama kamuu dorgomaa hin qabnu,'' jechuun warri Lixaa akka ka'an ibsan. Qoqqobbii Ertiraarratti ka'ame qeeqaniiru. Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanitti yaa'ii Raashiyaan Yukireen waan weerarteef balaaleeffachuuf waamame biyyoota morman keessaa tokko Ertiraadha. Pirezidant Isaayyaas dubbii taasisaniin Ameerikaan humnoota ishee morkatan irratti imaammata ''hacuucuu'' akka hordoftu himuun kanas Raashiyaa ''to'achuuf'' akka hojiirra oolchite eeraniiru. Ummanni Yukireen imaammata kanaaf saaxilamuu ibsan. Dubbii isaaniin biyyoonni Baha Awurooppaa ollaa Raashiyaa ta'an ''harka wayyaa jalaan'' qaami kaan itti fayyadamaa jira jedhan. Pirezidant Isaayyaas adeemsi akkanaa waggoota 30 darbeef ''hin dalagne'' jechuun himan. ''Doorsisuun, adabuun, weeraruun, maqaa balleessuun, qoqqobbii kaa'uun, mirga namoomaa akka meeshaatti fayyadamuun hin dalagne,'' jedhan. Dhiibbaa diinagdee uumuun Raashiyaan ala Chaayinaarratti ''xiyyeeffateera'' jechuunis dubbatan. Pirezidant Isaayyaas kabaja wagga 31ffaa walabummaa Ertiraarratti dubbii taasisaniin ''Gaanfi Afrikaa tasgabbaa'uu isaa mirkaneessuun'' xiyyeeffannoo ijoo Ertiraa ta'uu ibsaniiru. Qabxiilee haasaa isaaniitiin kaasan keessa nageenyaafi tasgabbii Gaanfa Afrikaa, waraana Raashiyaafi Yukireen akkasumas ''dhiibbaa biyyoota lixaa'' argamu. ''Qaxanicha tasgabeessuun, walitti dhufeenya cimsuu fi biyyoota walabaa jidduutti hidhataafi guddina mirkaneessuun dhimmoota ijaarsi biyyaa irratti hundaa'udha, ta'us itti fufa,'' jedhan. Dhimmoota "ajandaawwan diigumsaa keessaafi alaa'' qabaniin, lammiileen biyyoota ollaa akka qoramanis kaasaniiru. Qaxanicha bira darbuunis Afrikaan akka ardiitti walitti dhufeenya qaxanaa cimsuu akka qabaattu kaasuun, ''kunis dhimma filmaataa osoo hin taane baay'ee barbaachisaadha'' jechuun cimsanii himaniiru. Mootummaan Ertiraa ''walitti dhufeenya qaxanichaatiif gumaacha akkuma taasise'' kanaan alattis, guddina diinadgee waloo, qabsoo farra shororkeessuummaa fi yaaddoo nageenya biyyaaleessaa qolachuuf akka cimanii hojjatan pirezidaantichi dubbataniiru. Pirezidanti Isaayyaas haasaa guyyaa bilisummaa sababeeffachuun taasisaniin, ayyanichi kan ''haalli biyyattii ammaa, kan duriifi kan gara fuuldurra itti ilaalamuudha'' jedhan. Haalawwan qaxanichaafi kan sadarkaa idil-addunyaatti argaman hubannoo keessa galchuun, qabsoo walabummaa fi bilisummaa Ertiraa eegsisuuf taasifameen bira darbee, bara waan biyyattiin gara fuulduraatti galmaan gahuuf barbaadduu kan ittiin ilaalamuu akka ta'e kaasan. Pirezidantichi ummanni Ertiraa bilisummaa isaa gonfachuuf qabsoo waggoota 50f gaggeessee leellisaniiru. Ertiraa amantaan qooduuf, qabeenya dinagdeeshee dadhabsiisuuf akkasuma yaaliiwwan biraas taasifaman, ummata Ertiraa kan ''hubannoo siyaasaa isaanii cimsan'' malee kan burjaajeessan akka hin turre dubbatan. ''Muxannoofi barnooti waggoota 50n qabsootti argaman'' dhalootaa gara dhalootaatti kan ce'e ta'u dubbataniiru. Haguuggii Ertiraan ''shororkeessaa deeggarti'' jechuun dhorkaawwan irra kaa'aman osoo hin balaaleeffatiin hin dabarre. Ertiraa keessatti dhaabbileen sabaa himaa, amantaa, bilisummaan siyaasaa hir'achaa fi tarkaanfiiwwan mirgoota namoomaa sarban mootummaan akka raawwataman gabaasawwan eeru. Dhaabbata Mootummoota gamtoomanii dabalatee qaamooleen mirgaaf falman garaa garaa kana qeeqanilleen, mootummaan Ertiraa garuu himannaawwan kanneen hin fudhatu.


Aadde Yimmenyush Mitikkuu: Haadha ijoollee afurii ilma isaanii dorgomanii yunivarsiitii seenan

''Kutaa kudhan osoon baradhuun barnootakoo jaaladhu irraa warrikoo nama hin beeknetti dirqama na heerumsiisan. ''Tahus barumsa akka malee waan jalaadhuufan erga ijoolleekoo barsiifadhee ofiikoo mana barumsaatti deebi'ee amma carraa yunivarsiitii argadhe,'' jedhu barattuun ganna 47 Aadde Yimmenyush Mitikkuu. Haadha ijoollee afurii yoo tahan, bara kana qormaata seensa yunvarsiitii kutaa 12ffaa fudhachuun qabxii gaarii argatanii Yunvarsiitii Wallaggaa seenaniiru. Mucaa isaanii isa sadaffaa waliin kutaa 10 irraa jalqabanii daree tokko taa'uun wal dorgomaa barataa turan. Erga mana barumsaatii deebi'aniis halkan taa'anii waliin qayyabataa bulu. Qormaata kutaa kudhanaffaa Aadde Yimmenyush qabxii 3.7 yoo fidan, ilmi isaanii Dachaasaan ammoo qabxii 3.9 fiduun gara qophaa'inaatti darban. Kun A.L.I tti bara 2011 yoo tahu sadarkaa qophaa'inattis haatii fi ilmi daree tokko keessa waluma cinaa taa'anii barataa turan. Ijoolleen dubaraa jalqabaa lamaan Aadde Yimmenyush yeroo sana yuunvarsiitii irraa xumuraniiru. Amma haatii fi ilmi barnootaan wal dorgomaa jiru. Jaalalli aadde Yimmenyush barnootaaf qaban addadha. ''Barnoota baay'een jaaladha, miira akkamii akkan qabuyyuu ibsuu hin danda'u. ''Dur ijoollummaakootti yeroon kutaa tokkoo hanga torbaatti barataa ture sadarkaa shan ol darbee bahee hin beeku,'' jedhan. Bara kana dargaggoonni baay'een baratanii carraa hojii dhabanii taa'aa jiru. Adde Yimmenyush ammoo maaliif erga umuriin isaanii deeme barachuu barbaadan? BBC waliin turtii taasisan keessatti waan keessa darban heddu kaasaniiru. Godina Wallagga Bahaa Aanaa Leeqaa Dullachaatti dhalatanii kan guddatan Aadde Yimmenyush Mitikkuu bara 1976 ture kutaa tokko galuun kan barachuu jalqaban. Barnoota isaanii sadarkaa jalqabaa mana barumsaa Boolloo Garjeejaa jedhamu aanaa Leeqaa Dullachaa keessatti argamutti baratan. ''Barnoota baay'een jaaladha, miira akkamii akkan qabuyyuu ibsuu hin danda'u. Dur ijoollummaakootti yeroon kutaa tokkoo hanga torbaatti barataa ture sadarkaa shan ol darbee bahee hin beeku,'' jedhan. Bara 1983 mootummaan Dargi kufnaan qormaatni biyyaalessaa kutaa 8 fudhachuuf qophii irra turan jalaa darbuu kan himan Aadde Yimmenyush gara baadiyyaatti deebi'uun maatii isaanii qonnaa gargaaraa turuu himan. Akka ammaa kana bilbilli harkaa waan hin jirreef odeeffannoo argachuun rakkisaa ture. ''Guyyaa tokko yoom akka qormaatni kennamu gaafachuuf gara mana barumsaa yoon deemu qormaatni kutaa saddeettaffaa gaafa waxabajji 28 bara 1983 akka kenname natti himan. Baay'ee gaddeen boohaa manatti gale.'' Ammas irra deebiin galmaa'anii barumsa eeggatanis sababa rakkoo yeroo sana tureen osoo hin jalqabiin turuun hanga bara 1987'tti mana turuu himan. Booda 1987 qormaata biyyaalessaa kutaa saddeetii qoramuun gara magaalaa Naqamtee deemanii kutaa sagal barachuu eegalan. Garuu tasa waan isaan hin eegne kan abjuu isaanii karaatti jalaa hanbisu mudate. ''Intala keessan mucaa keenyaaf kennaa gaaffiin jedhu maatiikoof dhufe. Maatiin koos osoon barnootakoo jaaladhuu tole jedhanii na heerumsiisan. Barumsakoo dhabuukootti baay'een gadde'' jedhan. ''Anaaf innis wal hin beeknu. Maatii keenyatu wal beeka. Innis na hin beeku. Loltuu Dargii waan tureef yeroo inni qe'eetti deebi'u maatii isaatu akka inni fuudhuuf warrakoo gaafatan. Hojiis hin qabu ture,'' jechuun waan dabarsan yaadatu. Kanumaan osoo hin jaalatiin dirqamaan heerumanii Aanaa Jimmaa Arjoo keessatti qonnaan jireenya isaanii itti fufan. Abbaan warraa isaaniis akka Aadde Yimmenyush akka baratan ni jaalatu. Garuu mucaan jalqabaa waan dhalatteef guddisuuf dirqaman. ''Namni hanga of danda'utti heerumni gaarii miti jedheen amana. Nan jibbayyuu ture. Erguman heerumeeyyuu biyya eessattan badee barachuu danda'a jedheen yaada ture,'' jechuu miira isaanii yeroo sanaa himan. Bara 1994 ture abbaan warraa isaanii muuxannoo loltummaa waan qabaniif carraa hojii waardiyaa tahuu argachuun aanaa ollaa isaanii jirtu Nuunnuu Qumbaa kan deeman. Inni achii deddeebi'ee nu dubbisa ture. Animmoo qonna qotaan jiraachaa turre. Booda walumaan Aanaa Nuunnuu gallee achitti ijoollee barsiisuu jalqabne,'' jedhan. Jaalalli Aadde Yimmenyush barnootaaf qaban erga ijoollee afur dahanii umuriin isaanii deemees keessaa hin badne. ''Ijoolleenko durbaa lamaan ammoo barumsaan waan deemaniif mana hin jiran ture. Ani hawwii barnootaa waan qabuuf kana booda ijoolleen rakkattu hin jirtu jedheen bara 2011 barumsatti deebi'e. Abbaan warrakoos akkan baradhu na jajjabeessaa ture. ''Abbaa warraakoo fi mucaankoo dhaqanii na galmeessan. Mucaakoo sadaffaan Dachaasaa jedhamu barumsatti cimaadha. Isa waliin kutaa kudhanitti daree tokko teenyee barachuu jalqabne,'' jedhan. Aadde Yimmenyush waggaa dheeraa barnoota irraa turanii itti deebi'anis jabaatanii barachaa turan. ''Qormaata Biyyaalessaa kutaa 10ffaa qabxii 3.7 fideen darbe. Mucaankoos qabxii 3.9 fidee darbe. ''Mucaankoo baay'ee cimaadha. Barnoota qophaa'inaas mucaakoo waliin akkuma carraa daree tokko nu gahe.'' Waggaa dheeraaf turtanii yeroo itti deebitan barumsa hin dagannee jedhee gaaffii BBC'n gaafateef. ''Inni durii keessakootii hin baane, ijoollumaakootti herreegan jaaladha ture. Amma xiqqoo natti ulfaatee ture. Amma garuu hunduma isaan jaaladha, wal hin caalchisu. ''Mucaan koo na qayyabachiisaa ture. Halkanis waliin teenyee dubbisna. Ani barumsa irraayyuu hafuu hin jaaladhu,'' jechuun dubbatan. Aadde Yimmenyuushii fi ilmi isaanii Dachaasaan qormaata biyyaalessaa seensa yuunvarsiitii Kutaa 12ffaa bara 2014 qabxii gaarii fiduun yuunvarsiitiif darban. Ilma isaanii Dachaasaa yuunvarsiitii Jimmaa gahe. Adde Yimmenyush ammoo yuunvarsiitii Wallaggaa gaheen. ''Abbaan warraa koo erga dabartee achuma seentee barachuu qabda na jennaan amma doormii taa'ee barachuufan dhufe,'' jedhan. Hawaasa baadiyaa keessas deemee waanan jireenya haadholii fi daa'immanii argeef fayyaa baradhee ummata tajaajiluun barbaada. ''Ani kanan baradhu ittiin hojii argachuuf qofa osoo hin taane carraama kana argachuu kootti baay'ee waan gammadeefi.''. Aadde Yimmenyush yeroo ilma isaanii waliin mana barumsaa deemanii walumaan galan iji namoota baay'ee isaan irra bu'uunsaa hin hafne. ''Barattootni kaan baay'ee nutti gammadu. Maal taha akka kee osoo haadha keenya waliin baranna tahee jedhanii mucaakoo hawwu. Mucaankoos ijoollee waan taheef amala biraa hin qabu, dareettis akkuma manatti jiraanna,'' jedhan. Mucaankoo barataa cimaadha. Isas anaaniis baay'ee nu jaalatu. Barsiisonnis anaaf ijoolleekoo tahuu waan danda'aniif na jabeessaa turan.'' Ijoollee guddisaa, hojii mana keessaa waliin wal madaalsisaa deemuun waan ulfaatu miti kan jedhan Aadde Yimmenyush ijoollee isaanii waliin wal gargaaruun nyaatas akka hojjetaa barachaa turan himan. Abbaa warraan isaanii ammoo waggaa dheeraaf waardiyaa tahuun maatii isaanii jiraachisaa turan. Isaan hoo akka aadde Yimmenyush barachuu hin barbaadanii? Gaaffii keenya ture. ''Loltuu waan turaniif kolleejjii hin xumurre ture. Osoo waardiyaa tahanii jiranii carraan barnoota fagoo dhufnaan, maal baradhu jedhanii na gaafatan. ''Waanuma baratu hin hubanne ture, garuu dur osoo loltuu hin tahiin dura barataa cimaa ture. Anis seera baradhu jennan baratanii dippiloomaa isaanii xumuran.'' Amma ammoo digirii isaaniis xumuranii Aanaa Nuunnuu Qumbaa keessa waajjira mootummaa tokko keessa akka hojjechaa jiran himan. Aadde Yimmenyush ''yeroon jalqaba heerume, yooman barumsakootti deeba jedheen yaada ture. Dhiisee biyya biraafaatti badee osoon baradhe jedheen baay'ee aara ture. Amma gammachuu guddaatu natti dhagahama,'' jedhan. ''Dur heerumanii ka'anii barachuun hin turre. Amma garuu heerumanii booda barachaas jiru. Hojii manaa ykn ijoolleef jettanii barumsa hin dhiisinaa. ''Ijoollee guddisuuf yoo tahe erga guddatanii mucaa keessan ishee dhumaa wajjiiniyyuu kutaa tokko galtanii barattanii fixuu dandeessu jedheen dhaama,'' jedhan. ''Hojiidhaaf ykn miindaaf qofa hin baratamu. Ammoo barnoonni umurii hin daangessu jedheen namoota adda kutaniif dhaama,'' jedhan Aadde Yimmenyush. Guyyoota muraasa dura seenaa maanguddoo ganna 69'n qabxii seensa Yunivarsiitii argatanii Yunivarsiitii Jimmaa barana seenan isinitti himuun keenya ni yaadatama.


Duulli naannoo Amaaraa 'seeraa kabachiisuumoo qeeqxota mootummaa ari'achuudha?'

Dhiyeenya naannoo Amaaraa keessatti duula olaantummaa seeraa kabachiisuu mootummaan gaggeessaan jira jedhuun namootni kumootaan lakkaawwaman hidhamanii, lubbuun namootaas darbeera. Kanaan walqabatee bakka adda addaatti walitti bu'iinsi mudatee lubbuun namootaa darbee, kaanis miidhamuun gabaafameera. Bakka walitti bu'iinsi mudatetti jiraattootni BBC'n dubbise, walitti bu'insichi qaamolee nageenyaa federaalaafi miseensota Faannoo gidduuttti dhalate jedhan. Duula kaanan walqabatee Baha Gojjaam magaalaa Mooxaa keessatti torbee darbe namoota duula kana mormuu bahaniifi qaamolee nageenyaa gidduu walitti bu'iinsa dhalateen, yoo xiqqaate namootni jaha ajjeefamuufi 13 ol madaahuu BBC'n jiraattotaafi maddeen hospitaalaa irraa odeeffateera. Magaalaa Baahirdaar irraa fageenya dhiyoorratti kan argamtu Mar'aaweettis hiriira mormii gaggeeffamee tureen hokkora dhalateen, yoo xiqqaate namootni 12 ajjeefamanii kaan madaahuu waldaan dhalattoota Amaaraa Ameerikaa jiraatanii fuula feesbuukii isaa gubbaatti barreesseera. Gama kaaniin Kaaba Walloo magaalaa Waldiyaatti walitti bu'iinsa dhalateen, yoo xiqqaate namootni afur ajjeefamuu jiraattotni BBC'tti himaniiru. Waldaan dhalattoota Amaaraa Ameerikaa Waldiyaatti kan ajjeefaman namoota torba ta'uu gabaase. Akka jiraattotni jedhanitti walitti bu'iinsi kan eegale dargaggoonni magaalittii ''hoogganoota Faannoo'' hidhamaniiru jedhaniin hiiksiisuuf gara buufata Poolisii yeroo imalaniidha. Waajirri Bulchiinsaa fi Nageenyaa naannoo Amaaraa ibsa guyyoota dura baasee tureen namootni 4,552 ta'an to'annoo jala ooluu gabaaseera. Duula kana keessa miseensotni isaanii to'atamuu dhaabbileen siyaasaa akka Sosochii Biyyaalessaa Amaaraa (ABIN), Innaatiifi Baaldaraas Dimookraasii Dhugaaf beeksisaniiru. Nageenya isaaniif jecha maqaan isaanii akka hin dhahamne kan gaafatan jiraataan magaalaa Mooxaa tokko, torbee darbe magaalittii keessatti ajjeefamuu namootaaf wanti sababa ta'e ''mootummaan Faannoo ari'achuuf yaaluu isaati'' jedhu. Dursanii miseensota Faannoo hidhaman akka gadhiifaman gaafachuuf mormii gaggeeffameen walqabatee yoo xiqqaate namootni jaha ajjeefamanii 13 madaahaniiru. ''Magaalichatti dargaggoon hidhaman uummatarra rakkoon geessisan hin jiru. Gocha seeraan alaa irrattis hi hirmaanne. Nageenya naannichaa eegsisuun dargaggoota kaanis amala qabsiisuun gahee qabu ture. Akkasumas duula weerara TPLF irrattis qooda qabu ture'' jedhan. Mootummaan dargaggoo kana yakka maaliin shakkee akka hidhe waan hin ibsineef jiraattotni naannichaa ''ijoollee kana hin tuqinaa'' jechuun mormuu himan. Mootummaan hidhaa jumlaa raawwachaa kan jiru sababa ''gurmaa'ina al-idilee'' jedhuuni jedhan jiraataan kun. Magaalaa Mooxaa keessatti ji'a tokko duras walitti bu'insi ture lubbuu galaafachuu kan himan jiraataan kun, warri hidhamaniis garam akka geeffaman maatiin hin beeku jedhan. Jiraataan magaalaa Waldiyaa kan biraan ''mootummaan Faannoo ari'achaa jira'' yaadni jedhu Faannoo leenjisanii, eebbisaniifi ifatti adda waraanaatti erguun haala jiru keessatti waan walfaallessuudha jedha. ''Mootummaan Faannoo ari'achaa hin jiru, keessa isaa qaamni gurmaaa'e biraan waan jiru natti fakkaata,'' jedha. Ifatti leenji'anii eebbifamaa jiru warri Faannoo kan jedhu namni kun, ''duuchaatti mootummaan Faannoo ari'achaa jira yaadni jedhu sirrii natti hin fakkaatu,'' jedha. ''Naannoos ta'e mootummaa federaalaa irraa kan amantii dhabee fi Faannoo irraa gargar baheera gareen jedhu jira. Gareen kun humna addaas Raayyaa Ittisaas hin amanu. Mootummaafis ajajamoo miti.'' Duula kanaan walqabatee magaalaa Waldiyaa keessa sakatta'iinsi akka tureefi qaamoleen nageenyaa baayyinaan akka turan himeera jiraataan kun. Jiraataan magaalittii kan biroon, ''daandii cufuun, konkolaataa reebuufi gara buufata poolisii imaluun hoogganoota Faannoo hidhamaniiru jedhan hiiksisuuf yaaliin godhamaa akka ture dubbataniiru. Akka jiraataan kun jedhanitti ''sirna mootummaa jala hin gallu, meeshaa waraanaa keenyas hin galmeessifnu'' jechuun kanneen kophaatti leenji'an jiru. Waldaa dhalattoota Amaaraa Ameerikaa jiranii keessatti daayireektara Advookesii kan ta'an obbo Honee Mandeefroo Finfinneettis ta'e mootummaa naannoon duulli godhamaa jiru ''sochii bulchiinsa Abiy warra mormu dhabamsiisuuti'' jedhan. Namni kun dubbii isaanii kanaaf akka sababatti wanti kaasan, hoogganaan humna addaa naannichaa yeroo waraana waliinii duulaa fi dulchisaa turan Janaraal Tafarraa Maammoo fi fakkaattoota isaanii, barsiisota dhaabbilee barnoota olaanoo, hoogganoota waajiraalee sadarkaan jiran, gaaxesessitootaafi miseensota paartii mormituu dhageettii qaban hidhamudha. Namootni hidhaman gariin warreen mootummaan uummata Amaaraa balaarraa eeguu hin dandeenye, TPLF waliinis dhoksaatti marii eegaleera jedhanii warra dubbatan ta'uu obbo Honee ni dubbatu. Dura taa'aan TPLF Dabratsiyoon Gabramikaa'eel ji'oota dura mootummaa federaalaa waliin marii kallattiin alaa gaggeessuu eegaluu himaniis mootummaan federaalaa kun dhugaa mitii jedhee ture. Amma duula mootummaan naannoo Amaaraa keessatti gaggeessaa jiru ilaalchisee Ministirri tajaajila kominikeeshinii mootummaa Dr Laggasaa Tulluu mootummaan warra nageenya naannichaa jeequuf socho'aniif ''obsa akka hin qabne'' himanii ture. Obbo Honeen nama kuma shan hidhanii yakkamaa jechuun waan hin fakkaanne jedhan. ''Hedduun isaanii uummataaf warra qabsaa'aa turani'' jedhu. ''Maqaa Faannootiin warreen yakka raawwatan'' jechuun mootummaan ''Faannoo miidhuutti jira,'' jedhanii akka amananis himan. ABIN ibsa dhimma kanaan walqabatee baaseen hidhaan mootummaan duula kanaan walqabsiisee gaggeessaa jiru na yaachiseera jedhe. Duula kanaan ''hojimaata badaafi murtee akka feeteef'' karra kan banuu jechuunis qeeqe. Dhaaba biyya bulchuu waliin warra garaagarummaa yaadaa qaban ari'achuu argaa jiraachuu dhaabichi beksiseera. ''Miseensonni dhaaba koo hidhamaniiru'' jedheera. Duulli kun seera qabeessa akka ta'us gaafateera. Hoogganaan ABIN duraanii Dessaaleny Caannee naannoo Amaaraa adda addaa keessatti miseensonni dhaaba isanii 19 hidhamuu beeksisaniiru. ABIN ibsa isaa keessatti hidhaan jumlaa akka dhaabbatu, garaagarummaa yaada siyaasaan miseensotni paartilee hidhaman haal-duree malee akka hiikaman, akkasumas bakka yaaddoon waraanaa jirutti kanneen waamicha hokkaraa godhan gocha isaaniirraa akka dhaabatan gaafateera. Baaldaraas gama isaan Finfinnee keessatti miseensotni isaa 12 hidhamuu beeksiseera. Dhaabichi ''hidhaa fi ukkaamsaa'' adeemsa seeraa malee raawwachaa jiru mootummaan akka dhaabu gaafateera. Duula mootummaan gaggeessu kana ''duula Faannoo ganuuti'' ittiin jedheera. Paartiin Innaatis ibsa baaseen duulli gaggeefamaa jiru ''Sirna siyaasaa abbaa irrummaa dhaluuf kan godhamuudha'' jechuun balaaleffateera. Paartiin kun miseensonni isaa afur jalaa hidhamuu ibseera. Warreen hidhaman eessa akka jiran akka hin beekamneefi mana murtii akka hin dhiyaanne ibsee adeemsa kanaaniis ''mootummaa akka garee shororkeessaa namoota dhoksuu haa dhaabu,'' jedhe. Mootummaan Naannoo Amaaraa duula seera kabachiisuu akka eegale kan beeksise torbee darbe keessa meeshaa waraanaa harka namoota dhuunfaa jiru galmeessuuf akka jiru beeksisuun walqabatee ture. Qaamolee maqaa Faannoon sochii seeraan alaa taasisan irratti tarkaanfii akka fudhatus beeksiseera.


Gaazexeessaan barruu Fitiih Tamasgan Dassaalany to'atame

Maaneejing Editarri barruu Fitiih gaazexeessaa Tamasgan Dassaalany to'atamuu waahiloonni isaa BBC'f mirkaneessan. Guyyoota muraasa darban magaalaa Finfinneefi Naannoo Amaaraatti yoo xiqqaate namootni miidiyaafi gaazexeessitoonni 11 hidhamuun ibsameera. Hidhaan kuni oppireeshinii 'olaantummaa seeraa kabachiisuu' mootummaan naannolee adda addaatti fudhataa jiru hordofee dhagahame. Dhimma hidhaa Tamasgeen irratti yaalii BBC'n Poolisii Finfinnees irraa odeeffachuuf taasise hin milkoofne. Gaafa Kamisaa bakka buutonni Poolisii Federaalaafi Finfinnee namoonni 340 ol shororkeessummaa fi yakkaan shakkamanii torban muraasa darban to'atamuu miidiyaalee mootummaaf himanii turan. Dhaabbati mirga gaazexeessitootaaf falmu CPJ, ibsa gaafa Roobii baaseen mootummaan Itoophiyaa gaazexeessitoota hidhaa jiran akka hiiku gaafateera. Barreeffama isaatiin mootummaa qeequun kan beekamu Tamasgan Dassaalany, waggaa lama durallee hidhamee osoo hin turin hiikamee ture. Tamasgan guyyaa har'aa humnoota nageenyaa konkolaataa lamaan dhufaniin bakka hojiitii fudhatamuu waahilonni isaa maqaan isaanii akka dhahamu hin feene himaniiru. Dabalataaniis, kanneen gaazexeessaa kana to'atan meeshaa waraanaa qabatanis uffata nama siviilii akka uffatan himan. Guyyoota muraasa dura odeeffannoon gaazexeessaan kuni to'annoo jala ooleera jedhu dhagahamuu hordofee BBC'n gaazexeessaa kanaaf gaaffii dhiheessee ture. Yeroos gaazexeessichi akka to'anno jala oolu 'odeeffannoo akka qabu' ibsee ture. ''Hanga yoonaa gabaasa koof madda odeeffannoo kan turan qondaaltonni tikaa to'annoo jala ooluu akkan danda'u natti himaniiru,'' jechuun ibsee ture. Wanti hidhaaf isa saaxilu jiraachuu isaa gaafatamees, deebii kenneen mootummaa himate. ''Mootummaan abbaa irreetti geeddaramaa waan jiruuf miidiyaalee badii isaa saaxiluu danda'an ukkaamsutti deeme,'' jechuun hime. Gidduu kana gaazexeessitootni miidiyaa Ashaaraa shan, akkasumas gaazexeessitootni Nisir Intarnaashinaal Biroodikaasting Korporeet jedhamu afur hidhamuutu ibsame. Akkasumas hundeessituu miidiyaa Itiyoo-Niqaat jedhamu Maskaram Abarraa akkasumas hundeessaa Miidiyaa Gabayaanuu Obbo Salamoon Shumiyyee kanneen hidhaman keessaati. Akka hidhaadhaa gadhiifamaniis CPJ fi dhaabbati mirga gaazexeessitootaaf falmu RSF gaafataniiru. Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa gaazexeessitoonniifi rogeeyyiin ajaja mana murtii malee hidhamaa jiraachuu eeruun qeeqeera. Embasiin Ameerikaa Finfinnee argamu jalqaba torban kana hidhaa gaazexeessitootaafi rogeeyyiin ''yaadda'uu'' ibsees ture. Embasiin Ameerikaa yaada komishinichaa deeggaruunis ibsa baasuun isaas ni yaadatama.


Naannoo Amaaraatti namoonni 4,500 ol to'atamuu ibsame

Naannoo Amaaraatti shakkamtoonni 4500 ol to'annoo jala oolfamusaanii Biiroon Nageenyafi Tasgabbii Naannoo Amaaraa beeksiise. Biiroon Nageenyaa ibsa har'a Caamsaa 23, 2022 baaseen, shakkamtoonni to'annoo jala kan oolfaman ''duula seera kabachiisuu'' tibbana motummaan gaggeesse hordofeeti. Itti gaafatamaan Biiroo Nageenyaafi Tasgabbii naannichaa Obbo Dasaalanyi Xaasawu, ''nageenya walitti fufaa eegsiisuuf hojiiraa cimse itti fufe'' jechuu miidiyaaleen biyya keessaa gabaasaniiru. Shakkamtoonni to'annoo jala oolfaman waliigalatti 4,552 akka ta'aniifi isaan keessaa kaneenn 210 kan yakka lubbuu balleessuutiin shakkamanii himatamaniifi to'annoo jala olchuun osoo hin danda'amiin turame akka ta'e ibsame. Kana malees 40 isaanii kanneen yakki itti murtaa'ee mana sirreessaa keessaa miliqan, kannnen 39 ol ta'an ammoo yakkamtoota ta'un kan bakka hinjirreetti itti murtaa'e jedhan. Namoonni 917 ammoo diinota naannichaafi finxaalleeyyii eergamni itti kenname ta'u ibseera. Kana malees ''namoota naannichatti haaraa ta'an dabalatee caasaa nageenyaafi motummaa keessa taa'uun yakkaaf wal ta'uun'' kan shakkaman namoonni 1,780 ol akka keessatti argaman dabaluun himan. Obbo Dasaalanyi yeroo ammaatti motummaan hojii shakkamtoota to'achuuf taasisuun alatti, ''naannichii nageenya amansiisaa irratti argama'' jechuun isaanii gabaafameera. Akka gabaasa miidiyaalee biyya keessaatti, ''kanneen dhugaa faannoo hintaane, garuu gareewwan maqaa faannootiin ijaaramuun ummata irratti gochaawwan seeraan alaa adda adaa raawwatan motummaa akka obsaan bira hintarre'' himaniiru. Torban darbee keessa Naannoo Amaaraa meeshaalee waraanaa harka namoota dhuunfaatti argaman galmeessuuf akka ta'e Biiroon Nageenyaafi Tasgabbii naannichaa beeksisuu hordofee, naannichi ''duula seera kabachiisuu'' eegaluu beeksiseera. Keessattuu naannoolee hedduu keessatti maqaa garee al-idilee Faannoo ofiin jechuun ijaalameen ''gareewwaniifi namoota dhuunfaa sochiilee seeraan alaa taasisan'' irratti tarkaanfii akka fudhatu beeksisuun ni yaadatama. Humnootiin nageenyaa tarkaanfii seera kabachiisuu fudhachuu hordofees, walitti bu'iinsa dhuma torban darbe umameen namoota irra miidhaan qaqqabuu jiraattoonniifi maddeen hospitaalaa BBC'tti himaniiru. Walitti bu'iinsa Godinaalee Lixaafi Baha Gojjaam akkasumas Walloo kaabaa eddoowwan garaa garaatti umameen namoonni lakkoofsi isaanii adda hin baane lubbuu dhabuufi kaan ammoo miidhaaf saaxilamu gabaasuun keen ni yaadatama. Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa ibsa A.L.I Caamsaa 14, 2014 baaseen tarkaanfii humnoonni nageenyaa eegalaniin ''gaazexeessitoota dabalatee rogeeyyiin hedduu hidhamaniiru,'' jedheera. Hidhaa ajaja mana murtii malee raawwatu kanas qeeqe. Namoonni miidiyaafi gaazexeessitoonni lakkoofsaan torba ta'an guyyoota muraasa darban hidhamuu BBC'n maatii akkasumas miidiyaalee biyya keessaa irraa odeeffateera. Kanneen hidhamuun isaanii ibsame keessaa miidiyaalee garagaraarratti mootummaa Itoophiyaa qeequun kan beekamu Salamoon Shumiyyeefi Maskaram Abarraa ni jiru. Hidhaan kun tarkaanfii olaantummaa seeraa mirkaneessuuf mootummaan naannolee garagaraatti sochii eegaluu isaa erga beeksise booda dhagahame.


Walabummaa miidiyaa: Gaazexeesitootni to'ataman akka gadhiifaman jaarmiyaaleen mirga gaazexessitootaaf falman gaafatan

Dhaabbileen idila-addunyaa mirga gaazexeessitootaaf dhaabbatan RSF fi CPJn, guyyootaan dura dhimma walabummaa miidiyaa Itoophiyaa keessa jirurratti ibsa baasanii gaazexeessitootni 11 guyyoota muraasa keessatti to'ataman akka gadhiifaman gaafataniiru. CPJn ibsa guyyaa Kibxataa baaseen, aangawoonni mootummaa gaazexeessitoota 11 guyyoota muraasa keessatti to'annoo jala oolchan akka gadhiisan ergaa dabarse. Dhaabbata Mirga gaazexeessitootaaf falmu CPJtti bakka buutuu biyyoota Sahaaraan gadii kan taate Mutookii Muummoo ''Ibsi dhiyeenya kana waa'ee Itoophiyaa ilaalchisuun baasne, yaaddoo qabnu kan himuufi gaazexeessitoonni fi hojjettoonni miidiyaa 11 tahan, dhaabbilee miidiyaa walabaa afur irraa hidhaman akka gadhiifaman waamicha kan dhiyeessudha'' jechuun BBC'tti himan. Guyyoota lamaan darban Gulaalaan barruu Fitiih gaazexeessaa Tamasgan Dassaalany fi gaazexeessaan Yaayyasew Shimallis magaalaa Finfinnee keessatti to'annoo jala oolaniiru. Dhaabbileen kunniin ibsa kan baasaan oduun hidhamuu gaazexessitoota kana lamaanii dhagaahamuun dura. Jarri kunis Caamsaa 19 hanga Caamsaa 21 gidduutti kanneen to'annoo jala oolanidha jedhan Mutookii waayee gaazexessitoota 11 to'annoo jala oolanii yoo dubbatan. Baay'een isaanii kan hidhaman Naannoo Amaaraa magaalaa Baahirdaaritti oggaa tahu, lamaan isaanii ammoo magaalaa Finfinneetti qabaman. ''Akka ilaalcha keenyaatti hidhaan ammaa kun, deemsa miidhaa hammaataa walabummaa miidiyaarra gahaa jiruuf fakkeenya kan dhihoo kanaati. ''Haala baratamaa dhufe kanaan gaazexeesitoonni hedduun otoo himanni irratti hin banamin hidhaa keessa turu. Kana malees yoo dhimmoota kanneen gadi fageenyaan qorattu, waan gabaasan irratti adabbii yookaan haaloo bahuuf jecha kan gaafatamanidha.'' Sababni haalli amma adeemaa jiru kun hedduu gaddisiisaa taheef ''inni tokko, waanti waggoota lamaan asitti argaa jirru, haalli walabummaa miidiyaa biyyattii keessa jiru walitti fufaan gadi bu'aa dhufuu argine'' jedhan. ''Haalli miidiyaa biyyattii keessa jiru gaazexeessitoota biyyattii keessa jiraniif haalaan hamaa jechuu haala dandeessisuun gadi bu'eera. Gaazexeessitoonni biyya alaa waa'ee itoophiyaa gabaasuu barbaadaniifis haala rakkisaatu jira.'' Amalli dhiibbaa miidiyaa baramaa dhufe kun inni tokko, hidhaa gaazexeessitootaati. Amalli biraa kaasuu dandeenyu ammoo, gabaasa gaazexeessitootaa to'achuuf yaaluudha. Keessattuu gabaasaalee waahee waraana Kaaba Itoophiyaa to'achuuf yaalii taasifamudha jedhan  Mutookiin. ''Seenessa kana to'achuuf yaaluun, ripportaroota biyya alaa waan mootummaan barbaadu qofa himuu didan biyyaa ari'uun mul'ateera.'' ''Akka qabsooftuu miidiyaa walabaafi qorattuu tokkotti waanti na yaaddessu, wantoonni kun waanta nuti arginee dhageenyedha. Yeroo hunda waanin of gaafadhu, dhoksaan maaltu adeemaa jira kan jedhudha'' jedhan. CPJ'n gaazessitoota amma irratti dubbachaa jiruun alattis, ''gaazexeessitoota Oromia News Network lama erga Sadaasaatii labsii yeroo atattamaa keessa qabamanii, haga ammaallee hidhaa keessa jiraniif sagalee tahaa jirra jedheera. Dhaddacha dhiyeenya kana ooleen abbaan alangaa jara kanarratti adabbiin du'aa akka darbu gaafatee ture. ''Odeeffannoo argachuuf rakkisaa waan taheef, dhimma isaaniirratti waanta haaraa amma jiru dubbachuuf nan rakkadha.'' Ammallee hidhaa keessa jiru kan jedhan Mutookiin, ''himanni isaanis akkuma jirutti jira. Nageenyi isaanii nu yaaddessa. Akka hiikaman ammallee irra deebiin gaafanna'' jedhan.