‘Kooriyaan Kaabaa meeshalee waraanaa Raashiyaaf kennaa jirti’ - US

Raashiyaan sababa qoqqobbii irra kaa’ameen humna waraanaa isaaf meeshaalee waraanaa dhiyeessuu waan hin dandeenyeef, Kooriyaa Kaabaa irraa meeshaalee waraanaa bituuf dirqamteetti jechuun miidiyaan US gabaaseera. Akka odeeffannoo basaasaa ifa taasifamee miidiyaan New York Times argateen, Raashiyaan rasaasa gurguddoo (artillery shells) miiliyoonaan lakkaa’amanii fi rokkeetoota Kooriyaa Kaabaa irraa bitteetti. Qondaalli US akka jedhanitti, waraanichi akka dheerachaa deemeen Raashiyaan meeshaalee waraanaa dabalataa Kooriyaa Kaabaa irraa bituuf ni dirqamti. Torban darbe, Raashiyaan diroonii Iraan ajajate jalqabaa fudhachuu isaa gabaafamee ture. Iraan fi Kooriyaan Kaabaa, lamaanuu xiyyeeffannoon qoqqobbii biyyootii Lixaa guddaa kan irra jiru yoo ta’u, erga Pirezdaant Vilaadmiir Puutin Guraandala keessa Yuukireen irratti weerara jalqabee as Raashiyaa waliin hariiroo qaban cimsuuf barbaadaa turaniiru. Bulchiinsi Kim Jong-un waraana kanaaf US’n himachuun, biyyootiin lixaa ‘qajeelfama olaantummaa’ fayyadamuuf yaaluuni Raashiyaan akka humna fayyadamtu taasiseera jechuun himataniiru. Ji’a darbe, Kooriyaan Kaabaa walabummaa bulchiinsota bakka bu’oo Raashiyaa ta’an kan lixa Yukireen keessatti argaman – Rippaablika Ummatoota Donetsikii fi Lugaaniskii- kan simatte yoo ta’u, “hiriyyummaa cimaa” Raashiyaa waliin qabdus akka caalaatti cimsitu waada galteetti. Pirezdaaantiin Raashiyaa Viladmiir Puutin, “hariiroo hunda dhunfataa fi wal ijaaruu” biyyoota lamaan jidduu jiru akka babal’isan himuu isaanii miidiyaan mootumma Piyongyaang (Kooriyaa Kaabaa) gabaaseera. Hammii fi baayinni sirrii meeshalee waraanaa haaraa Raashiyaan Kooriyaa irraa argatte jedhamuun gabaasaame kun ammatti ifa miti. Ta’us garuu qondaalli US akka miidiyaa Associated Press’tti himanitti, Raashiyaan gargaarsaaf gara Kooriyaa Kaabaatti ilaaluun ishee, “ akka humni waraanaa Raashiyaa Yuukireen keessa jiru gariin sababa to’annoo daldalaa fi qoqqobbiin hanqina meeshaalee waranaa guddaa keessa akka jiru agarsiisa.” Broad economic sanctions have done little to damage Russia's income from energy exports, according to Finnish think tank the Centre for Research on Energy and Akka Wiirtuun Qorannoo Annisaa fi Qilleensa Qulqulluu Fiinish jedhutti, qoqqobbiin diinagdee bal’aa kun daldala annisaa irraa galii Raashiyaan irratti miidhaa xiqqaa qofa uume. Ji’ootan ja’an weeraraa kanaa keessatti Raashiyaan gatii boba’aa dabalaa dhufeen  gara yuuroo biiliyoona 158 kan argattee, kan keessa kan EU’n bittee walakkaa ol akka ta’u tilmaameera. Ta’us, US fi EU’n dandeettiin Raashiyaan humna waraanaa ishee deebistee jabessuuf qabdu akka miidhameeru amanu. Torban darbe, qondaaltonni bulchiinsa Baayden akka miidiyaa US’tti himanitti, dirooniin Iraanitti oomishaman Raashiyaa qaqqabaniiru. Qondaaltonni tikaa US, qondaaltonni Raashiyaa gara Iraanitti imaluun meeshalee waraanaa gosoota Mohajer-6 fi Shaheed jedhaman irratti leenjii akka fudhatan amanu. Ta’us garuu, diroonotni kunneen erga Raashiyaa ga’anii booda rakkoo mekaanikii fi teeknikaan miidhamuu isaanii dhiyeenya gazexeessitootatti himaniiru. Iraan waraana kana keessatti qaama kamiifu meeshaa waraanaa dhiyeessuu ishee kan haalte yoo ta’u, Adoolessa keessa garuu Gorsaan Nageenya Biyaalessaa US Jeek Salivaan, Iraan waraana Yukireen keessa jiruuf diroonota dhibbaaan lakkaa’aman, kan gariin dandeetti waraanaa qaban Raashiyaaf dhiyeessuuf karoorfachaa akka jirtu himaniiru. Kibxata, qondaaltoonni ittisaa UK akka jedhanitti, Raashiyaan dhiyeessii diroonii waraanaa ishee irratti rakkacha jirti. “Raashiyaan sababa qoqoobbii idil adil-addunyaan hanqina meeshalee jijjirraa uumameen kuusaa UAV ishee to’achuun dhabuun ishee hin oolu,” jedhaniiru. “UAV qorannoo ykn to’annoo murta’aa ta’an qabaachuun kommaandonni akka sochii waraanaa irratti hubbannuu hin qabaannee taasisuu mala, akkasumas sochii waraanaa Raashiyaa irratti miidhaa guddaa uumaa deema,” jechuun qondaalli kun dubbataniiru.


Dirooniiwwan Raashiyaafi Yukireen ittiin wal adamsan eenyutu dhiyeessaaf?

Waraana Yukireen keessatti dirooniwwan kumaatamaan lakkaa’aman iddoo diinni jiru adamsuu, misaayela dhukaasuu fi madfii  gurguddaa dhukaasu qajeelchuu gargaaruuf bobbaafamu. Raashiyaa fi Yuukireen dirooniwwan waraanaaf tolfamanii fi bal’inaan gurgurtaaf gabaarra oolan bobbaasaniiru. Dirooniin waraanaa ijoon Yukireen qabdu Bayraktar TB2 kan Tarkiin tolchitudha. Diroonii kun hamma xiyyaara xiqqoo geessi, kaameraa mil’annaaf tolu qabdi. Dirooniin kun boombii akeekkatanii iddoo itti qiyyaafatan haleelan ’laser-guided bombs’ hidhachisuutu danda’ama. Yukireen waraanatti wayita seentu dirooniiwwan Bayraktar TB2 baay’innisaanii’’shantama hin guunne’’qabdi ture jedhan Dr Jaak Watling, jaarmiyaa’  the Royal United Services  jedhamu keessa hojjatan. Raashiyaan dirooniiwwan xixiqoo ’Orlan-10’ jedhaman caalatti akka gargaaramtu Dr Watling himaniiru. Raashiyaan wayita waraanaatti seentu dirooniwwan kumaataman lakkaa’aman qabdi, amma tarii dhibba muraasatti kan lakkaa’amanitu hafeef jedhan. Dirooniiwwan kunneen kaameeraa ofirraa qabu, misayilootattis dhukaasuu danda’u. Dirooniwwan gartuuwwan gama lamaanii iddoo diinni itti argamu adamsuufi haleeluurratti milkaa’oodha. ''Dirooniin Olran-10 bakka qubsuma diinaa haleelamuu qabu erga adda baase daqiiqaawwan sadii hanga shanii gidduutti diinaatti akeeku,'' jedhan Dr Jaak Watling. Otoo dirooniiwwan kunneen hin jiraannee haleellaa raawwachuun daqiiqawwan 20 hanga 30 fudhata ture jedhan. Kolleejjii Kiing Landanitti qoorataa dhimma ittisa waraanaa kan ta’an Dr Martiin Miroon, humna muraasa qabduun haleellaa akka raawwattu gargaaruu himan. Dur iddoo diinni qubate barbaaduuf humnoota addaa bobbaasuutu sirraa egama, yeroo akkasii loltootni muraasa du’uu malu,'' jette. ''mma diroonii ergita,'' jedhan. Waraanni wayita eegalamu torban jalqabaatti dirooniiwwan Yukireen Bayraktar hedduu leellifamanii turan. ‘‘Dirooniiwwan kunneen kuusaa meeshalee waraanaa wayita haleeluu fi doonii waraanaa Raashiyaa Moskivaa jedhamu dhidhimsuu keessatti qooda qabu,‘‘ jedhan. Taatullee farra xiyyaara Raashiyaan dhukaastuun  dirooniiwwan hedduun  barbaada’aaniiru. Dr Jaak Watling’’ xiyyaronni kun suuta balali’uun, ol fagenya giddugaleessarrati qofa balali’uu danda’uun  xiyyaaroyta kanaa akka salphaatti rukutaman taasiseera,‘‘ jedhan. Dirooniiwwan waraanaa gatiin isaanii qaaliidha. Dirooniin Baayraktaar jedhamu tokkichi doolara Ameerikaa miliyoona lamaan bitama. Kanaafuu gartuuwwan lamaanuu dirooniwwan gatii xiqqaa qabaniirratti qiyyaafatan- keessattu Yukireen gara dirooniwwan xixiqqoo, modeeliwwan gabaarratti argaman kan akka DJI Mavic 3‘ gatii hanga paawundii 1,700n‘ bitaman irratti xiyyeefataniiru. Dhaabbannii Yukireenitti diroonii oomishu tokko akka jedhutti biyyattiin diroonii 6,000 ta’an qabdi, garuu qaama walabaarraa mirkanneessuun hin danda’amne. Dirooniwwan gabaarratti argaman boombiiwwan xixiqqaa hidhachuufamuu danda’u. Taatullee dirooniiwwan kun iddoo loltooni diinaa iti argaman adda baasuun halleella raawwatamu qajeelchuuf oolu. Yukireen akka Raashiyaatti kuusaa meeshaalee waraanaa  hedduu hin qabdu,‘‘ jedhan Dr Miron. Dirooniiwwan gurgurtaaf gabaarratti dihyaatan biroon akka dirooniiwwan waraanaa humna heddu hin qaban. Dironiin ‘DJI Mavic’ jedhamu km 30 qofa keessatti balali’uu kann dandeessu yoo ta’u, daqiiqaa 46 qofa balali’uu dandeessi. Xiyyaaronni gatiin isaanii rakasaa fi xixiqqoo ta’an yeroo kana gabaabaa ta’eef qofa balali’u, akkasumallee  fageenyaa gabaabaa qofa imalu. Raashiyaan raadaariiwwan  humna ittisaatti gargaaramuun dirooniiwwan waraanaa gargaaramti fi meeshaalee elektirooniksii immoo dirooniiwwan daldala ittin qolachuuf gargaaramti jedhan Dr Miron. Humnoonni Raashiyaa meeshaa dirooniiwwan adda baasuun quunnamtii nama isaan bobbaasee fi dirooniwwan gidduu jiru jeequ gargaaramu. Haala kanan Humnoonni Raashiyaa dirooniiwwan ni kuffisu ykn iddoo duraan dhufanitti akka deebi’an godhu. Yeroo kan immoo dirooniwwaan kun iddoo irraa dhufanitti dhaamsa akka hin ergine danqu. Diroonniwwan Yukireen giddugaleessaan umriin  turtiisaanii giddugaleessaan torban tokko ta’u  gabaasni bahe kan argarsiisu. Raashiyaan diroonii waraanaa Shahiid jedhamu  bituutti akka jirtu Waayita Haawus himeera. Hidhattoonni Huuti Yaman keessatti halleellaa Sa’ud Arabiyaa fi UAE keessatti dirooniiwwan Shahiid jedhamanitti gargaaramu. Ameerikaan immoo dirooniiwwaan waraanaa 700  Kamakazii jedhaman  Yuukireeniif dhiyeessite. Dirooniiwwan kun dhootuu waliin tolfamu. Dirooniiwwan kunneen akka iddoo haleelamu argatanitti qillewensa keessa turu.


Erga waraanni Yukireen eegalee as   Yihudoonni kumaatamni Raashiyaa gadi dhiisuun baqataa jiru

Waraanni Yukireen erga eegalee booda Yihudoota Raashiyaa keessa jiraatan baay'inaan gadi dhiisanii bahaa jiru jedhame. Yihudoota addunyaarra jiran gargaaruun kan beekamu Ejansiin Yihudootaa gara Israa'el deemee jira. Ejansichi akka jedhetti Yihudoota 165,000 keessaa 20,500 kan ta'an ji'a Bitootesssaa irraa kaasee Raashiyaa gadi dhiisun bahaniiru. Hedduun isaanii gara biyyoota garaa garaatti imalan. Kanneen Raashiyaa keessatti hafanii fi bahuuf yaalaa jiran akkuma kana duraa hari'atamni sanyii Yihudiirra gahaa ture nurra gahuu mala kan jedhan danuudha. Sirni siyaasa Komunizomii erga kufeen booda Mooskoo keessatti hawaasa Yihudii deebisanii ijaaruuf tattaaffii cimaatu godhamaa ture. Namoota adda dureen kana irratti hirmaachaa turan keessaa tokko bara 1993 irraa kaasee Mooskotti hangafa lubootaa (chief rabbi) ta'ee tajaajilaa kan ture Piinkas Goldischmidt dha. "Manneen sagadaa, manneen barnootaa, oolmaa daa'immanii ijaarun, tajaajila hawaasaa kennuu fi barsiisota akkasuma miseensota hawaasaa qindeessuu duwwaa irraa kaanee eegalle," jedha barsiisan amantii Piinkas. Haa ta'u garuu bara kana waraanni Yukireeni fi Raashiyaa eegalee torban lama keessatti Piinkas Goldischmidt fi maatin isaa Raashiyaa gadi dhiisun Bulgaariyaa irraan Israa'el galan. Sana booda, itti gaafatamummaa isaa irraa bu'uun waraana mormuun dubbate. "Weeraramuu Yukireen ilaalchisee mormii koo ibsachuu akkan qabutu natti dhagahame, garuu immoo Raashiyaa keessa taa'ee osoon waraana mormee jireenya koo balaa keessan buusa ture," jedha Piinkas. Gaggeessan amantaa kun bahuu hordofee namoonni heddu duuka isaa bu'uun Raashiyaa gadi dhiisanii bahuu eegalan. Baay'en isaanii caraa qabanitti fayyadamuun gara Israa'eitti deebi'aa jiru. Akka seera Israa'elitti, namni tokko yoo xiqqaate akaakayuun isaa Yihudii ta'uu yoo mirkaneesse gara Israa'elitti deebi'uuf mirga qaba. "Ilaalchi jibba Yihudootaa baay'en mudataa hin jiru waan ta'eef maalif namni gadi dhiisee deema jedheen yaadaan ture," jetti Yunivarsiitii Toroontotti Pirofeesara qorannoo Yiidish fi seenaa Yihudoota Raashiyaa keessa jiranii qorachuun kan beekamtu Anna Shitershis. "Yeroon seenaa Raashiyaa ilaalu, yeroo rakkoon wayii Raashiyaa keessatti uumame, jijjiiramni jiraate, warri Yihudii yeroo hunda balaa keessa jiru" jedha. Taatewwan seenaa Raashiyaa keessatti mudatan akkamitti Yihudoota irratti dhiibbaa fidaa akka ture ibsiti Annan. Keessumattuu bara Waraana Addunyaa 2ffaa, warraaksa fi raafama diinagdee mudate keessatti. Pirofeesar Anna Shitershis ofii ishee Rashiyaa keessatti dhalattee guddatte. Irra deebin warri Yihudootaa seenaa addunyaa keessaatti miira isaanitti dhagahamutti akka gadditu ibsiti. Biyya ta'e tokko keessatti jireenya isaanii ijaaruf ammam fedha yoo qabaatan iyyuu yeroo kamittuu biyya sana keessaa akka bahan godhamuu danda'u jetti. "Amajjii 24 kaasee waraana deemaa jiru akka morminu ni beekna, garuu ifatti akkamitti akka dubbannu wallaalle. Ijoollee koo keessaa umurii tajaajila waraanaa gaheera, sababni ani baheef akka inni hin hirmaannefi" jedha namni Mooskoo gadi dhiisee bahuuf jedhu Aleeksandar namni nageenya isaaf maqaan isaa jijjiirame. "Angawoonni Raashiyaa hin amanaman, ilaalcha badaa qabu; wantoota isaan piroppagaandaa isaanitiin irratti xiyyeeffatan keessaa tokko Yihodoota. "Durii kaasnee diina keessoo qabna. Akaakayyuu fi akaakileen koo rakkoo kanaaf saaxilamanii turan," jedha Aleeksandar. Mooskoo keessa jiraachuf wantoota Aleeksandar yaaddessan keessaa tokko Raashiyaan dhaabbata Ejansii Yihudootaa jedhamu cufuuf karoora qabaachuu isheeti.


'Dirooniin Yukireen' humnoota Raashiyaa Kirimiyaa jiran irratti qiyyaafate

Humnoota waraana Raashiyaa Kireemiyaa argamanirratti haleellaan haaraa dirooniidhaan irratti raawwatame. Qondaalli Raashiyaan bulchaa Kiriyeemiyaa gochuun muudde akka himanitti,  diroonii Yuukireen doonii Raashiyaa Galaana Gurraacha, magaalaa Sevastaapoolitti argamu haleeluurratti qiyyaafate Sambata duraa rukutamee kufeera. Kun otoo haala kanaan jiruu Pirezedantii Yuukireen Volodmiir Zeleniskiin, to’attoonni dhimma buufata niwukilaaraa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii buufata niwukilaaraa Zaporiziziyaa akka daawwatan waliigalamu simataniiru. Sambata darbe ganama vidiyoon  gadhifame tokko maadhee waraanaa naannoo Sevastapool jedhamuu fi bakka doonii waraanaa Raashiyaatti argamu keessaa aarri bahuu agarsiisa ture. BBC’n waa’ee viidiyoo kanaa qaama walabaarraa mirkaneeffachuu hin dandeenye. Qondaalli Raashiyaan bulchaa Kiriyeemiyaa gochuun muudde Mikaa’il Razvozayiv, miidhaan qaqqabe xiqqaa ta’uu dubbatan. Aab Razvozayiv akka jedhanitti, farri-xiyyaaraa doonii Raashiyaarraa dhukaafame diroonii Yuukireen ‘’rukutee mancaaseera.’’ Akka qondaalli kun jedhanitti, diroonichi bantii waajjira muummee maadhee waraanaa Raashiyaa Kireemiyaatti argamurratti kufe. Aab Razvozayiv ''miidhaan guddaan qaqqabes hin jiru, namni miidhames hin turre,'' jedhan. Aab Razvozayiv Sambata waaree booda ''meeshaan farra-xiyyaaraa Sevaastopootti ammas irra deebiin tarkaanfii fudhateera'' jechuun odeeffannoo bal’aa kennuurraa of qusatan. Guyyoota muraasaan asitti Kireemiyaatti haleellaan diroonii hedduun qaqqabun kan gabaafame yoo ta’u, haleellaa kana keessa tokko Kamisa naannoo buufata humna qilleensaa Sevastopoolitti qaqqabe. Haleellaan biraas Jimaata naannichatti qaqqabeera. Jalqaba ji’a kanaatti jeettiiwwan waraanaa Raashiyaa sagal haleellaa buufata waraanaa Raashiyaa Sakii, Dhiha Kireemiyaatti argamurratti raawwatameen  barbaadaa’ee ture. Viidiyoon bakka haleellaan sun itti qaqqabeerra waraabame turistoonni Raashiyaa rizortii naannichatti dhiyaatee argamu keessaa wayita baqatan agarsiisa. Kireemiyaan weerara Raashiyaan bara 2014 Yuukireen irratti raawwatteen humnaan gara Raashiyaatti dabalamte, Yuukireen garuu deebistee fudhachuu dhuunfachuu barbaaddi. Taatullee mootummaan Kiyiiv haleellaa tibbana Raashiyaarratti raawwatamaa jiru keessa qooda qabaachuu hin amanne ykn hin haalle. Raashiyaan gama isheetiin haleellaa qaqqabe kanaaf namoota humnoota Yuukireenitti hidhata qabaniifi uggura gaggeessan balaaleffatte. Qondaaltonni biyyoota Lixaa ta'iiwwwan akkasii qorqalbii humnoota Raashiyaarratti dhiibbaa uuma jedhan.


Yuukireen Kehersan Raashiyaa harkaa deebifachuuf duula jabaa jalqabde

Yuukireen naannoo humnoota Raashiyaan qabame ture Kehersan deebistee qabachuuf duula gaggeessaa jirtu ''saffisaa jira'' jedhan maddeen odeeffannoo tikaa biyyoota lixaa. Riqichi murteessaan gra magaalaa Kehersanitti ceesisu amma rokkeettii Ameerikaan Yuukireeniif gumaachiteen barbadaa'eera. Kana jechuun loltoonni Raashiyaa kumaatamni garee isanii kaan irraa carraan citan guddaadha jedhamee sodaatama. Lixa laga Niiprootti kan argamtu magaalaan kun teessoo murteessituudha jedhamee amanama. Humnootni Yuukireen rokkeettii Himaarsi jedhamu fayyadamuun riqicha Antooniviskii haleeluun akka inni tajaajila hin kennine godhaniiru jedhan maddeen odeeffannoo tikaa biyyoota Lixaa. Mooskoon loltoota ishee Lixa laga Niiproo jiraniif waan barbaachisu dhiyeesuuf riiqcha kana fayyadamti. Amma loltoota Raashiyaa lafa Yuukireen weeraranii jiran kaan irraa carraan cituu qaban guddaa akka tahe himame. Maddeen odeeffannoo waraanaa ''Kehersan gara Rashiyaatti dhiyoo wana jirtuuf weerara Yuukireen irratti akka gonfootti kan ilaaltudha, bakka kana dhabuun weerara Raashiyaan milkaa'eera jettee amantu jalaa fashaleessa'' jedhan. Moskoon amma loltoota lakkoofsa guddaa qaban gara kallattii Kehersanitti imalsiisaa jirti jedhan Barreessaan Mana Maree Nageenyaa Yuukireen Oliksii Daaniilov. Baha Dooneski keessaa humnootni Raashiyaa madda aannisaa guddicha isa lammaffaa Yuukireen keessaa Vuhlehiriski jedhamu qabachuu himan. Qondaalonni Raashiyaa riqichi Antooniviskii Yuukireeniin haleelamuu amananiiru. Humnootni Yuukireen guyyootaaf riqichoota irratti xiyyeeffachuun haleellaa gaggeessaa akka turan himaniiru. Haleellaan kun qaama Yuukireen deebistee naannicha qabachuuf gootuti. Yuukireen yoo duula kanaan milkooftee Kehersan qabatte, naannich baay'ina uummataa guddaas waan qabuuf milkaa'ina guddaa taha. Pirezidaanti Zeleniskiin Yuukireen dhuma irratti akkuma riqichoota kaanii Antoonivskiis deebistee ijaarti jedhan. ''Humnootni weerartuun carraa dhiyeessii akka hin arganneef waan dandeenyu hundaa gochaa jirra'' jedhan.


Yukireen riqicha lammaffaa Kersoon geessu barbadeessuun loltoota Raashiyaatti balbala cufte

Yukireen riqicha guddaa kibba biyyattiitti argamuu gara Kersoonitti geessu kan biraa barbadeessuu beeksifte. Riqichi kun loltoonni Raashiyaa Kersooniifi kibba Yukireen to'achuuf kan itti fayyadamanidha. Yukireen torba tokko duras riqichi guddicha Antooniviski jedhamu barbadeessuu beeksiftee turte. Riqichi lammaffaan Yukireen barbadeessera jettu kun hidha Noovaa Kakovaa irratti kan ijaarameedha. Yukireen magaala Kersooni fi naannawa ishee deebistee loltota Raashiyaa harakaa baafachuuf haleellaa cimaa gochaa jirti. Kersoon magaalota gurguddoo Yukireen qabdu keessaa tokko yoo taatu akkuma lolli Raashiyaa fi Yukireen gidduutti ka'een loltoonni Raashiyaa to'atan. Komaandin Oppireeshinii Izzii Kibbaa Waraana Yukireen fuula facebook isaa irratti, "Riqichi hidha Noova Kakoovaa barbadaa'uu irraa kan ka'e tajaajilaan ala ta'eera" jechuun barreesse. Tikni Waraana UK odeeffannoo waa'ee waraana Yukireen guyyaa guyyaan kennuun akka jedhetti, haleellan Yukireen gaggeessite daandii laga Dinippiroo wajjin wal qunnamsiisu Raashiyaan meeshaalee waraanaa gurguddoo dhiyeessuu akka hin dandeenyetti miidhameera. Noovaa Kakoovan kaaba baha Kersoonitti 55km fagaatee argama.  \n\nYukireen gosa artilariii "Himaars" kan Ameerikaan kenniteef fayyadamuun duraanis riqicha gudicha Antoniviskii haleeltee turte. Ergasii Raashiyaan suphuu yaaltus "guutummaatti fayidaan ala ta'eera" jedhu maddoonni ittisa biyyoota lixaa. Riqichi inni guddaan Kerson geessu torbee darbe caalmatti miidhamuu isaa odeeffannoon tika UK ni ibsa. "Raashiyaan riqicha kana irra deebitee hanga feete yoo suphite iyyuu haleellaa Yukireenif kan saaxilameedha," jechuun beeksise ministeerri ittisaa UK.  Itti dabaluunis loltoonni Raashiyaa kumaatamaan lakkaa'aman kan lixa laga Dinippirootti argaman lagicha cehuu fi dhiyeessii argachuuf riqicha bidiruu lama qofatti dhimma bahaa akka jiran ibse. Xinxaaltooni heddu akka jedhanitti loltoonni Raashiyaa laga gama jiran, daangaa Raashiyaan qabatte biroo irraa carraan adda citanii loltoota Yukireenin marfamuu isaanii guddaadha. Yukireen riqicha kana haleeluu irratti xiyyeeffachuun ishee loltoota Raashiyaa Kersooni fi naannoo ishee jiran marsitee daangaa jalaa qabame deefachuudha.  Yukireen haleellaa kanaan Kersoon deebistee to'achuu dandeenyan bakkeewwan biroo Raashiyaadhan to'ataman deebifachuuf hamilee guddaa uumaf. Kersoon waraanni osoo hin eegalin dura lammiileen 290,000 ta'an keessa jiraataa kan turan yoo ta'u yeroo ammaa bulchiinsa Raashiyaan muudden bulaa irti. Raashiyaan baha Yukireen qofa osoo hin taane Kibba Kersooni fi Zapporizhiyaas to'annoo ishee jala galchuuf akka jirtu ji'a darbe Raashiyaan beeksiftee turte. Tajaajilli Oduu Raashiyaa Taas jedhamu angawoota Kersoon waabeffachuun akka gabaasetti Kersoon qaama Raashiyaa akka taatuf angawoonni rifarandamii gaggeessuuf qophiitti jiru. Raashiyan daangaa Yukireen humnaan qabatte of jala galchuuf jirti jechuun US balaaleffatte. Daangawwan Yukireen yerodhaaf qabamanii jiranitti ministeera debisanii ijaaruu Yukireen kan taate Iriiyna Vereeshchunk, daangan Raashiyan humnaan qabattee rifarandamii itti gaggeessitu hawaasa idil-adunyaa biratti fudhatama akka hin qabne dubbatti. Lammiilen Yukireen daangaa Raashiyaan to'atte keessa jiran gadi dhiisanii akka bahan waamicha dhiyeessun, guyoota shanan darban qofatti namoonni 5,3000 Kersoon gadi dhiisanii bahaniiru jette.


Intalli michuu Puutin magaalaa Mooskoo keessatti ajjeefamte

Intalli nama michuu dhiyoo Pirezedantii Raashiyaa Vilaadmiir Puutin ta'e magaalaa Mooskootti dhiyeenyatti ajjeefamuun ishee dhaga'ame. Miidiyaaleen biyya keessaa akka gabaasanitti Daariyaa Dugin wayita gara manaatti deemaa jirtutti konkolaataa oofaa turterratti  ibiddi qabatee dho'uu isaatiin   lubbuun ishee darbe. Abbaan ishee hayyuu  falaasamaa Raashiyaa beekamaa Aleeksaandar Dugin jedhama. Namni kun ‘‘sammuu Puutin,‘‘ jedhamee nama beekamu yoo ta’u, haleellaan intala isaa irratti xiyyeefate kunis sababa kanaaf ta'uu hin oolle jedhameera. Abbaan Dariyaan kan ta’an Dugin nama olaantummaa Raashiyaa leellisuun beekamu yoo ta’u, Pirezedantii Raashiyaatti dhiyeenya guddaa qaba jedhamee amanama. Miidiyaaleen biyyattii akka gabaasanitti, Dariyaan abbaa ishee waliin  Sambata halkan sagantaa tokkorratti hirmaatanii gara manaatti deebi’uuf kan turan yoo ta’u, maayirrattti abbaan ishee Dugin yaadasaanii geeddaruun konkolaataa gara garaatiin imaluuf murteessan. Viidiyoon Telegiraamiirratti maxxanfamee tokko akka agarsiisutti yoo ta’e, Dugin konkolaataa  gubatu dhaamsuuf lubbu baraartoonni wayita naannicha qaqqaban miira naasuun liqifamamanii ilaalaa turan. BBC’n waa’ee viidiyoo sanaa qaama walabaarraa hin mirkaneeffanne. Qaamoleen seera kabachiisan Tajaajila oduu 'Tass‘ jedhamutti akka himanittii, dubartiin kun boombii mandara Bolshiyee Viyazeniy jedhamu keessatti dhoheen ajjeefamte. Ta'us, qaamoleen seera kabachiisan odeeffannoo bal’aa hin kennine. Qondaaltonni Raashiyaa amma yoonaatti dhimma kanarratti yaada ifatti hin kennine. Dugin aangoo mootummaa keessatti argatan hin qaban, garuu Pirezedantii Raashiyaa Vilaadmiir Puutin wajjin walitti dhiyaatu. Kanarraa ka’uun moggaasa‘‘Raasputiin Puutiin‘‘ jedhu argataniiru. Kana jechuun ammoo nama Putiin dhiibbaa uumu jechuudha. Daariyaa Duginaa gaazixeessituu Raaashiyaa beekamtuu yoo taatu, ifatti Raashiyaan Yukireen weeraruu deeggartee turte. Shamarree ganna 30 kun, weerara Raashiyaan walqabatee "odeeffannoo dharaa" tamsaasuurrattii qooda qabdi jechuun qondaaltoonni Ameerikaa fi UK qoqqobbii isheerra kaa’anii turan. Daariyaan  af-gaaffii taasifame keessatti weerarri Raashiyaa kun ‘‘qaroominatu walitti bu’e," jechuun akka itti boontu ibsitee turte. Abbaan ishee Aleeksaandar Dugin bara 2015 wayita Raashiyaan Kireemiyaa humnaan qabattutti qooda gumaaache qaba jedhamuun biyyoota Lixaan qoqqobamee akka turetu yaadatama.


Raashiyaan hariiroo Kooriyaa Kaabaa waliin qabdu cimsuuf waadaa seente

Pirezidantiin Raashiyaa Vilaadmiir Puutin hariiroo garlamee gama hundaan Kooriyaa Kaabaa waliin qaban akka cimsan dubbatan. Xalayaa hogganaa Kooriyaa Kaabaa Kiim Joong uniif ergameerratti hariiroo biyyoota lameenii cimsuun fedhii biyyoota lamaaniiti jedhan Pirezidant Puutin. Aab Kiim akka jedhanitti immoo, hariiroon biyyoota lamaanii toora kan qabate bara waraana addunyaa lammaffaa injifannoo Jaappaanirratti argameerratti ture. Itti dabaluun hariiroon ''michummaa'' biyyoota lamaanii caalaatti cima jedhan. Miidiyaan mootummaa Kooriyaa Kaaabaatti hidhata qabu KCNA’n akka gabaasetti, Aab Puutin hariiroon biyyoota lamaanii kan bal’atu waliigaltee biyyoota lamaanii irratti hundaa’uunii jedhan. Hogganaan Kooriyaa Kaabaa Kiim xalayaa barreessan keessatti ''hariiroon biyyoota lamaanii jaarraa jaarraadhaan guddataa adeeme,'' jedhan. Kiim itti dabaluun akkas jedhan; ''hariiroon tarsiimoo, waltumsii fi wal bira dhaabbannaan biyyoota lamaanii humnoota diinaa mufachiisuurratti sadarkaa olaanaarra qaqqabeera,'' jedhan. Piyoongiyaang humnoonni diina jettuun kam fa’aa akka ta’an maqaan adda baaftee hin eerre. Haa ta’u malee, yeroo baay'ee Kooriyaan Kaabaa jecha kana Ameerikaa fi michuuwwan ishee akeekuuf itti gargaaramaa turte. Gamtaan Sooviyeet Yuuniyeen michuu Kooriyaa Kaabaa jabduu turte. Yeroo sanatti biyyoonni lamaan tumsa karaa dinagdee,  aadaa fi gargaarsaa qabu ture. Taatullee hariiroon biyyoota lamaanii Sooviyeet Yuniyeeniin diigamuu hordofee hanga tokko laafee ture. Kooriyaan Kaabaa biyyoota muraasa kutaalee bulchiinsa Baha Yuukireenitti Raashiyaan fottoqsiteef beekamtii kennan keessaa tokkodha. Tarkaanfii Kooriyaa Kaabaa kana horodofuun Yuukireen hariiroo dippiloomaasii biyyattii waliin qabdu addaan kutteetti.


Yukireen hanga Kirimiyaa bilisa baastutti lola itti fufti - Zeleniskiin

Waraanni Yukireen Kirimiyaatti eegale, Kirimiyaa bilisa baasudhaan xumuramuu qaba jedhe pirezidaantiin Yukireen Voloodmir Zeleniskiin.  \n\nZeleniskiin kana kan jedhe dhohiinsa guddaan buufata xayyaaraa waraanaa Raashiyaa Kirimiyaatti argamutti erga dhagahamee sa'aatii muraasa booda. Dhohiinsa kanaan namni tokko du'uun gabaafameera.  \n\nZeleniskiin karaa TV lammiilee biyyaattiif taasiseen waa'ee dhohiinsa buufata xayyaara Raashiyaatti mudatee waan jedhe hin qabu. "Kirimiyaan lafa Yukireen, tasumaa ormaaf kenninee hin teenyu," jedhe Zeleniskiin.  \n\nRaashiyaan dhohiinsa buufata waraana isheetti mudate haleelladhaan wal hin qabatu jette. Angawaan olaanan Yukireen tokko ammoo haleellicha keessaa harki Yukireen akka hin jirre dubbate.  \n\nKirimiyaan hanga bara 2014tti Raashiyaadhan to'atamtutti qaama Yukireen turte. Raashiyaan erga to'atteen booda murtee ummataa gaggeessiteen Kiriimiyaan fedha isheetti makamuuf murtessite jette. Raashiyaan humna fayyadamuun murteen akka gaggeeffamu waan gootef hawaasni idil-addunyaa harkatti kuffisee ture.  \n\nGuyyaa kaleessaa 09, 2022 buufata waraanaa Saakii jedhamutti dhohiinsi gurguddaan dhagahamee ture. Buufanni waraanaa kun lixa Kirmiyaatti argama.  Namoonni ijaan argine jedhan akka dubbatanitti walitti fufiinsa dhohiinsi si'a 12 mudate. Kirimiyaatti Biiron Fayyaa Raashiyaan muudde akka ibsetti namni tokko du'eera. Ministeerri Ittisaa Raashiyaa dhohiinsi mudate kuusaa meeshaa waraanatu dhoheetu malee haleellan qaqqabe akka hin jirre ibse.  \n\nAngawaa olaanaa Yukireen kan ta'an Makaayilo Podollaayik akka jedhanitti Yukireen haleellaa kana hin gaggeessine. Haleellaa Kirimiyaa irratti gaggeeffamu kamiyyuu Raashiyaan akka salphaatti hin laaltu. Pirezidaantin Raashiyaa duraanii Dimiitrii Medvedeev ji'a darbe, Yukireen haleellaa Kirimiiyaa irratti gaggeessiti taanan, "qiyaamaatu ishee eeggata" jedhee ture. Zeleniskiin haasaa dheeraa kaleessa taasise keessatti waa'ee dhohiinsa buufata waraana Raashiyaa kaasuu baatus, "Raashiyaan Kirmiyaa to'achuu isheetin waraana Yukireen irratti eegaluu ishee yoomillee hin dagannu" jedhe.  \n\n"Raashiyaan waraana kan eegalte Kirimiyaa irraayi, kan xumuramuu qabus Kirimiyaa bilisa baasudhaani," jedhe Voloodmir Zeleniskiin. Zeleniskiin akka jedhetti, waraanni Raashiyaa fi Yukireen kun bulchiinsa galoo galaanaa kan taate Kirimiyaa bilisa baasun xumuramuu qaba, haa ta'u garuu yeroo addaa addaatti dhimma Kirimiyaa irratti yaada garaa garaa dhiyeessaa ture.  \n\nKanaan dura, Raashiyaan daangaa Yukireen osoo Raashiyaan bara kana lola hin eegalin ture deebistee Yukireenif yoo laatte, Raashiyaa wajjin nagaa akka buusu dubbatee ture; kana jechuun Kirimiyaa bilisa baasun dirqama hin turre jechuudha.


Raashiyaan dhohinsa buufata waraanasheetti mudateef loote-seentota himatte

Yukireen buufata waraanaa Raashiyaa Kirimiyaa keessa jiru haleeluun hin oolu jedhamee torbee tokko booda guyyaa kaleessaa Hagayya 16 man-kuusan meeshaa waraanaa Raashiyaa Kirimiyaatti argamu dhohinsa gurguddaan raafame. "Loote-seentota" jechuun kan dubbate angawaan Raawashiyaa tokko dhohiinsi buufata waraanatti uumame abiddi akka ka'u gochuun buufanni humna ibsaa fi daandiin baaburaa akka miidhamu ta'eera. Torbee darbe Kirimiyaatti dhohiinsi cimaan buufata Waraanaa Raashiyaa qarqara Galaana Guraachaatti argamutti mudate xayyarota waraanaa heddu barbadeessee ture. Yukireen haleellaa kanaaf itti gaafatamummaa hin fudhu jette. Haa ta'u garuu gorsaan waajjira pirezidaantii Yukireen Maayikayilo Podliyak akka jedhetti, balaan amma mudate kun waanuma tasaa miti jedhe. Raashiyaan bara 2014 tti Kirimiyaa of jala galachitee turte.  Haleellaa buufata waraana isheetti Hagayya 16 mudateef Raashiyaan waa'ee lootee seentota jettee waan ibsite hin qabdu. Lootee seentonni Yukireen ji'a kana qofa Raashiyaa keessa seenun buufatee humna ibsaa jaha mancaasuu hojjataan Tajaajilli Biiroo Nageenyaa Federaalaa (FSB) Raashiyaa beeksise. Haleellan humna ibsaa irratti gaggeeffame kun daangaa Yukireen irraa 100km kan fagaattu naannoo Kurchaaatov jedhamutti yoo ta'u, buufata nikularaa humna ibsaa maddisiisu irratti dhiibbaa cimaa uumera jedhame. Humni ittisaa Raashiyaa gama isaatin dhohiinsi guyyaa kaleessaa man-kuusaa meeshaa waraanaa yerodhaaf buufaticha keessa kaa'ame irratti kan mudateedha jedhe. Akka ministeerri ittisaa Raashiyaa ibsetti miidhan cimaan homtuu hin qaqqabne. Haa ta'u garuu gaggeessan naannichatti Raashiyan muudde Sargee Aksiyonov bakkicha daawwachuu isaa fi namoonni lama miidhamii dubbate. Oduu himaan Ajaja Humna Qilleensaa Yukireen Yuurii Ignaat akka jedhetti "ofeeggannoo balaa abiddaa dhabuu irraaa kan ka'e" dhohiinsa kan uume Raashiyaa akka ta'eedha. "Dhohiinsa Dzhankoi tti mudatetti gammanneerra, sababni isaa diinni keenya helikoptaroota fi meeshaalee waraanaa biroo bakka sana buufate ture," jechuun Ignaat miidiyaaledhaaf ibse. Raashiyan Guraandhala 24 yeroo Yukireen weerartu buufata waraanaa Kirimiyaa jiru irraa ka'uun daangaa kibba Yukireen heddu dhuunfatte. Raashiyaan kibba Yukireen hanga Kersooni fi Zapporizyiyaatti dhuunfattus Yukireen karoora deebisanii haleeluu fudhataa jirtuun daangaa ishee deebisuuf yaalaa jirti. Torbee darbe haleellaa ta'uu hin oolu jedhameen dhohiinsa buufate waraana Raashiyaa Saakiti mudateen xayyaaronni waraanaa saddeet ta'an barbaadaa'uu suuraleen saatalaayitii ni mirkaneessu. Raashiyaan balaa tasaatu mudate jettus, buufatichi Yukireenin haleelamuu akka hin oolletu himama. Ministeerri Ittisaa UK akka jedhetti, dhohiinsi buufata waraanichaatti mudate naannichatti dandeettii humna qilleensa Raashiyaa dadhabsiisera. Erga Waxabajjii asi Yukireen rookkeettiwwan Himars jedhaman US irraa argatte fayyadamuun kuusaalee meeshaa waraanaa Raashiyaa 50 ol haleeluu beeksifte. Miidiyaalen Raashiyaa garuu rokkeettii caalaa haleellaa diroonii ta'uu akka hin oolle dubbataa jiru. Kibba Yukireenittis riqicha magaala Kersoon geessus rookkeetidhuma jana fayyadamuun akka waraanni Raashiyaa itti hin fayyadamne gochuu beeksiftee turte. Adda waraanatiin alatti haleellan Yukireen fageenya irratti buufataalee waraana Raashiyaa irratti raawwataa jirtu Raashiyaa baay'ee aarsa.


Raashiyaan buufata Hawaa Addunyaa keessaa bahuuf

Raashiyaan Buufata Hawaa Addunyaa (ISS) keessa bahuun bara 2024tti buufata mataa shee ijaarachuuf akka ta'e ibsite. Ameerikaa, Raashiyaafi biyyoonni kaan bara 1998 irraa kaasee haala milkaa'een waliin hojjataa turan. Haata'u malee, waraana Yukireniin booda walitti dhufeenyi Raashiyaafi Ameerikaa jidduu haalaa waan badeef, Raashiyaan sababii qoqqophaa biyyoota lixaatiif akka pirojakticha keessaa baatu doorsiifte turte. NASAn garuu Raashiyaan saganticha keessa bahuuf yaaduu karaa idileetiin waan isa gahe akka hin jirre hime. Buufanni Hawaa Addunyaa pirojaktii eejjansiiwwan hawaa shaniiti. Isaanis bara 1998 irraa kaasuun orbiitii gubbaa dachee marsuun qorannoowwan saayinsaawaa kumaatama gaggeessaa turan. Hanga bara 2024tti hojjachuuf kan mirkanaa'ee jiru yoo ta'u, Ameerikaan garuu waliigaltee biyyoota kaan hundaatiin waggoota jaha dabalataatiif dheerressuu barbaaddi ture. Dureen buufata Raashiyaa, Mr Borisov walgahii Pirezidaantii Raashiyaa Vilaadmiir Putiin waliin godhataniin, Roskosmos sharikoota isaatiin dirqama isaa ni guuta, garuu pirjakticha bara 2024tti xumuruuf murteen darbeera jedhan. ''Yeroo kanatti buufata orbiitii Raashiyaa ijaaruu dandeenya jedheen yaada,'' kan jedhan Mr Borisov, buufanni haaraansi dhimma ijoo buufata isaa ta'u hima. \nPutiinis ''gaariidha'' jechuun deebii kennan. Ammatti murteen kun Dhaabbata buufata Hawaa Addunyaaf maal jechuu akka ta'e hin baramne. Dhaabbanni hawaa Ameerikaa NASAnis karoora Rashiyaa kana ilaalchisee wanti isa gahe akka hin jire hime. Ajajaan Buufata Hawaa Addunyaa duraaniifi qorataan samii Ameerikaa amma sorama irra jiran, Dr Leerooy Chiyaa'oon Raashaan pireojekticha keessa bahuuf waan murteessitu akka hin taane amanu. ''Akkan yaaduutti Raashiyaan akkasumaan jetti. Buufata mataasaanii ijaarrachuuf maallaqa gahaa hin qaban. Kana gochuufis bara dheeraa fudhata. Yoo daandii kana filatan ammoo wanti godhan kan biraa homtu hin jiraatu,'' jechuun BBC'tti himan. Walta'insii Raashiyaa fi Ameerikaa jidduutti Dhaabbata Hawaa Addunyaa irratti ture hanga yoonaatti sababii waraana Yukireeniin hin miidhamne ture. Biyyoonni lamaanis jalqaba baatii kanaarratti qorattoonni Raashiyaa xiyyaara Ameerikaatiin gara buufatichaa akka imalananii deebii'aniif waliigaltee mallatteessanii ture. ''Hundi keenya warra balalii'udha. Ilaalcha wal walii keenyaa dinqisiifachu qabna,'' jedhan Dr Chaari'oo, kan bara 2004- 2005tti buufaticha ajajaa tura. Haata'u malee, waraanni Yukireen keessatti eegalees walitti dhufaanya Raashiyaafi warra Lixaa kan damee biraa miidheera. Eejjansiin Hawaa Awurooppaa (ESA) walta'iinsa isaa Roskosmos waliinii dhaabuun xiyyaara gara Maarsii erguuf jedhe. Raashiyaanis furgugsituu ishee Buufata Hawaa Awurooppaa irraa kan Faransaay Gu'anaa keessaa ni dhaabde. Dr Chaay'oo dhiheenya keessa Raashiyaa buufata hawaa dhimma siyaasaa taasisaa jirti jedhan.  Gamtaan Sooviyeetiifi Raashiyaan seenaa bara dheeraa abuuruu hawaa waliin qabu. Akkasumas hojiiwwan jajabaa kan akka yeroo jalqabaatiif bara 1961tti nama buufatichatti geessuu kan hanga yoonaatti madda boonii biyyaaleessaa ta'e fa'i raawwataniiru. Hogganaan Roskosmos walgahii Putiin waliin gaggeessaniin, buufanni hawaa haaraan Raashiyaa tajaajilawwan jireenya hammayyaatiif barbaachisan kanneen akka qorannoofi odeeffannoo dabarsuu Raashiyaaf ni raawwata jedhan.


Waliigalteen taasifamee guyyaan booda Raashiyaan buufata Yukireen misaa'elaan haleelte

Miidhaan Yukreen deebiisanii biyya alatti erguu eegalchiisuuf waliigalteen Kiyiiviifi Mooskoo jidduutti taasifamee sa'aatiiwwan muraasaan booda Raashiyaan buufataalee Yukireen ijoo misaa'eelaan haleelte. Miisaa'eeloonni lama buufata magaalaa Oddeessaa keessaa Sambta ganama haleelluu Ministeerri Yukireen beeksiise. Hogganaan humna qilleensaa Yukireen, man-kuusaalee miidhaanii buufatichirraa beekaa xiyyeefatame jechuun Raashiyaa himatan. Akka waliigalte Jimaata kaleessaa taasifameetti, osoo dooniiwwan miidhaanii darbaa jiranuu buufataalee akka hin haleellee Raashiyaan waligalte turte. Jidduugalli Ajajaa Waraana Yukireen Kibbaa karaa toora miidiyaa hawaasaatiin akka jedhaniitti, miisaa'eloonni lamma buufaticha haleellanii kaan lama ammoo sirnawwan ittisa qilleensaatiin fashaleeffamaniiru.\n\nOleksiy Honcharenko, Miseensi mana maree naannichaa, Teelegraamii irratti akka barreessaniitti, haleelichaan booda bufanni magaalatii ibiddaan qabateera. ''Jarrii faallaawwan kunneen gama taokkoo waliigalte mallatteessaa gama biraatiin ammoo miisaa'eela dhukaasu,'' jechuun barreessan. "Kanaafu, xiyyaaroota argachuun bakka balaliinsa Federeshiinii Raashiyaa Galaana Guraachaa galaana galchu barbaadna. Kunis ala erguu miidhaanitiif haala gaarii ta'a'' jedhan. Haleellaan kanaan badii cimaan qaqabuufi lubbuun badu kan barame hin jiru.\nBarreessaa Olaanaan Morummoota Gamtoomanii Antoonii Gutareez, kan sirna mallattoo Jimaataa irra turan, haleellaa ammaa raawwatame cimsuun balaalleefataniiru. ''Kaleessa qaamooleen hunduu waltajjii addunyaa gubbaatti miidhaanii fi oomishaaleen biraa Yukireen nagaan gabaawwan addunyaatiif akka seena mirkanneessuuf kutannoosaanii ifa taasisanii ture,' jedhan. "Oomishaaleen kunneenis rakkina nyaata addunya mudate furuufi lammiilee miiliyoonoota addunyaa guutuutti rakkataa jiran salphisuuf baayyee barbaadamu. Kanaafu Hojiirra oolmaa guutuun Federeshinii Raashiyaa, Yukireeniifi Tarkiiyyee murteessaadha,'' jedhanii ture. Ambaasaadarri Ameerikaa Birjiit Biriink haleellaa kanaan ''baayyee naasiisaa'' jechuun, Raashiyaan ''ittigaafatamu qabdi'' jedhan. Guyyaa Jimaataa, qondaaltoonno Yukireeniifi Raashiyaa midhaan toonii miiliyoonootaa buufataalee Yukireen irratti danqamee akka ergamuuf waliigalteerra gahanii ture. Akka dippilomaatoonni jedhaniitti, waliigalticha keessatti osoo dooniiwwan midhaan dabarsaa jiranu Raashiyaan buufataalee akka hin haleellee fi Yukireen ammoo kaargoowwan doonii karaa bishaan isheetiin akka qajeelchitu waliigalame. Waliigaltee baatiiwwan lamaan booda irratti waliigalame kanaanis, jidduugalli qindeessuufi to'annoo Istaanbul keessatti hundeeffamee qondaaltoota UN, Tarkiyyee, Raashiyaafi Yukireen akka hamatu jedhamee ture. Yoo qamooleen lamaan irratti waliigalame ammoo kan fooyyeefamu danda'u ta'a. Andriy Yermak, Hogganaan waajjira Pirezidaanti Volodmiir Zelenskii, haleellicha balaaleeffachuu ''Raashiyaan itti yaaddee rakkoo nyaataa umaa jirti'' jechuun himatan. ''Misaa'eeloonni Raashiyaa kunneenis kaballaaVilaadmiir Puutiin fuula Barreessaa Olaanaa UN Antoonii Gutareezii fi Pirezidaantii Tarkiyee Resiip Erdogaan, kanneen waliigalteerra gahuuf yaalii hedduu taasisanii fi kan Yukireen ulfina baayyee qabduuti'' jedhan dubbi himaan Ministeera Dhimma Alaa Yukireen, Oleeh Nikolenko. Walaan lafoo keessatti, looltoonni Raashiyaa bulchiinsa Kherson keessaa sarara dhiyeessitii irraa humnootii Yukireeniin adda kutamu qondaalli waaraanaa Biritish himan.\nYoo riqichiwwan barbadaa'an ammoo, sararriiwwan dhiyyeessitii Raashiyaa baayyee adda fagaata.


Raashiyaan akka US meeshaa nuukilaaraa ishee hin sakattaane dhorkite

Raashiyaan akka US meeshaa waraanaa nuukilaraa isheerratti sakatta'insa hin taasifneef dhorku beeksifte. Kanaan dura waliigalteen sakatta'insa meeshaa nuukilaraa hayyamu ‘NEW START’ jedhamu turellee, Raashiyaan amma Ameerikaan akka hiree waliigaltee kanaa fayyadamuun sakatta'insa hin taasifneef yeroodhaaf dhorkiteetti. Ministeerri Dhimma Alaa Raashiyaa akka jedhetti, faayidaashee barbaaddi waan ta'eef Raashiyaan daangaa US keessatti mirga sakkatta'uu akka hin qabaanne dhorkiteetti. Ameerikaan waraana Raashiyaan Yukireen irratti banteen wal qabatee biyyoota Raashiyaa irratti qoqqobbii kaa’an keessaa tokkodha. Waliigalteen meeshaalee waraanaa nuukilaaraa ilaalchisuun sakatta’insa akka taasisaniif biyyoota lamaan jidduutti kan taasifame bara 2011 keessa ture. Waliigalteen ‘NEW START’  kun waliigaltee dhumaa biyyoota yeroo Waraana Hololaatti waliif masaanuu turan gidduutti taasifame isa dhumaa ture. Waliigaltichi kan baayyina meeshaa waraanaa nuukilaaraa biyyoonni lamaan bobbaasan 1,550 hir'isuun waraana nuukilaraa hambisuuf jedhameeti. Dhorkaan kun kan dhufe erga Pirezidantiin US Joo Baayidan waligaltee meeshaa waraanaa nuukilaraa ilaalchisuun Pirezidant Vilaadmiir Putiin waliin qabaachuuf irratti hojjechuuf akka qophii ta'an himanii torbaniin boodadha. Waliigalteen biyyoota lamaan gidduu amma jiru kun bara 2026 keessa dhumata. Ministeerri Dhimma Alaa Raashiyaa dhorkaan kun kan ta’e haaluma buu’uura ‘’haaloota addaa’’ waliigalticha irra kaa’ameen jedheera. Minisiteerichi Ameerikaan haalawwan kana dura turan kannen akka walitti dhufeenya qilleensaa fa’i dagatee jirti jechuun himate. Raashiyaan baatii Guraandhalaa keessa Yukireeniin weeraruushee hordofee walitti bu’iinsi qaamoolee lamaanii gara waraana addunyaa sadaffaatti ce’uu mala jechuun akeekkachiisuu dabalatee, holoolawwaniifi dubbii wal barbaachuu dhagahamaa turaniiru.


Dhiibbaa Raashiyaa morkachuuf Ministirri Dhimma Alaa US daawwannaa Afrikaa eegalan

Ministirri Dhimma Alaa Ameerikaa Antooniyoo Biliinkan dhiibbaa yookiin dhageettii Ameerikaa caalmaatti guddisuuf daawwannaa biyyoota Afrikaatti eegalan. Daawwannaan Bilinkan kun erga Ministirri Dhimma Alaa Raashiyaa Sargeey Laaviroov Itoophiyaa dabalatee biyyoota Afrikaa daawwataniin booda kan dhufedha. Biliinkan daawwannaa isaanii jalqabaan Afrikaa Kibbaa qubataniiru. Biliinkan karoora haaraa dhiibbaa Ameerikaan Afrikaarratti qabdu guddisu ifa godhu jedhamee eegama. Raashiyaan ala Chaayinaanillee olaantummaa US Afrikaa keessaa qabdu morkachaa jirti. Ministirri Dhimma Alaa Afrikaa Kibbaa Naaledi Pandoor dhimma waraana Yukireen irratti sababa Moskoo hin balaaleeffanneef Ameerikaan biyyoota Afrikaa adabuuf yaalaa jirti jechuun himatani. Biyyoonni Afrikaa lola Raashiyaafi Yukireen keessa adeemaa jiruun lamatti hiramanii turan. Keessumaa gatii midhaanii sababa waraana Yukireeniin dabaleef Raashiyaafi biyyoonni Lixaa wal himatu. Laavrov yeroo Finfinnee daawwatan ‘‘Dhugaadha, haala Yukireen keessa jiru gabaa nyaataa irratti dhiibaa taasiseera. ''Haata’u malee kun kan ta’e sababii duula Raashiyaatiin osoo hin taane, tarkaanfii hin malee warri liixaa fudhataniin,’’ jedhan. Afrikaan Kibbaa waraana Yukireenirratti gidduu kan dhaabbate yoo ta’u, waamicha biyyoonni Lixaa Moskoo akka balaaleffattu taasisaniis hin fudhanne. Daawwannaa Piritooriyaa booda Biliinkan biyyoota Baha Afrikaa kan ta’an Rippablika Dimookiraatawaa Kongoofi Ruwaandaa daawwatu. Waldhibdee baha Kongootti mudateen biyyoonni lamaan muddama seenaniiru. Ruwaanda fi DR Koongoo hidhattoota M23 jedhamuun baha Koongoo keessa socha’an irratti hanga waraanaf walitti dhaadachuutti gahanii turan. DR Koongon hidhattoota M23 jedhaman kan hidhachiisee deeggaru Ruwaandadha jechuun hanga haleellaa waraanaa Ruwaandaa irratti fudhachuuttii dhaadattee turte. Ruwaandaan garuu himannaa kana hin fudhattu. Hidhattoonni M23 “kaayyoo qabatamaa” qabsaa’aniif akka qaban dubbatu. Innis, uummata Koongoo afaan Kiniyarwanda dubbatanii fi waggootaf moggaatti dhiibamaniif akka falman dubbatu. Mootumaan Koongoo garuu garichi ergamtoota Ruwaandati jechuun komata.


Waraana Yukireen:Dhohinsi guddaan buufata waraanaa Raashiyaa Kiriimiyaa jiru raase

Buufanni waraanaa Raashiyaa Kiriimiyaa keessatti argamu dhohiinsa gurguddaa walitti aansee mudateen raafamaa jira. Akka gabaasaaleen agarsiisanitti, dhohinsa qaqqabe kanaan namoota lamarras miidhaan gaheera. Aanga'oonni Raashiyaa akka jedhanitti, abidda bakka kuusaa balfaa buufata waraanaa naannawaa Dzhankoi kaaba Kiriimiyaatti argamutti mudatetu dhohinsi kun akka uumaamu taasise. Buufata humna ibsaarraanis abiddi ni mul'ata. Dhohinsa kanaaf sababiin maala akka ta'e ifa miti, garuu torban darbe Yukireen qorqara Kiriimiyaatti ifatti haleellaa banuu hordofee waraanonni xiyyaraa Raashiyaa gara sanatti bobba'anii turan. Ministeerri ittisaa Raashiyaa akka jedhetti, abiddi bakka kuusaa yeroof meeshaa waraanaatti jalqabe. Kun akka saatii Mooskootti 06:15  irratti, ykn 03:15 GMT irratti gandaa Maiske cinaatti mudachuu himuun, ka'umsi isaa maal akka ta'e qoratamaa jiraachuu ministeerichi ibseera. Ministeerichi miidhaan "hamaa" ta'e hin mudanne jedhe. Qondaalli Raashiyaan muudame Sargee Aksiinonov bakkicha daawwadheera jedhee akka ibsetti namoonni lama madaa'uu fi 2,000 kan ta'an naannicha gadi dhiisanii akk bahan godhamaniiru. Gorsaan waajira Pirezidantii Yukireen Mykhailo Podolyak ammoo waan mudate kana akka "meeshaa waraanaa hir'isuu gochaan ta'edha" jechuun dhohinsi kun waan tasa mudate akka hin taane dubbate. Gaggeessaan Kiriimiyaa Taatar  Refat Chubarov jedhamu, dhohinsa kana "haleella" fageenyatti oddoo baayyee qaxxaamuree dhagahamedha jechuun ibsan. Kirimiyaan bara 2014 tti Raaashiyaan Yukireen irraa fudhatte. Raashiyaan bara kana yeroo Yukireen weerartu qubsuma waraanaa ishee Kirimiyaa keessa godhachuun haleellaa gaggeessaa turte. Torabee darbes buufata Waraanaa Raashiyaa Saakii kan Kirimiyaa keessatti argamu tokkotti dhohiinsi wal fakkaatan mudatee xayyaaronni waraanaa Raashiyaa saddeet ta'an gubatanii turan. Raashiyaan yeroo sanas balaa tasa mudateedha jettus Yukireen haleeluu hin oolle jedhama.  \n\nMinisteerri Ittisaa UK akka jedhetti, dhohiinsi buufata waraanichaatti mudate naannichatti dandeettii humna qilleensa Raashiyaa dadhabsiisera.  \n\nErga jWaxabajjii asi Yukireen rookkeettiwwan Himars jedhaman US irraa argatte fayyadamuun kuusaalee meeshaa waraanaa Raashiyaa 50 ol haleeluu beeksifte. Kibba Yukireenittis riqicha magaala Kersoon geessus rookkeetidhuma jana fayyadamuun akka waraanni Raashiyaa itti hin fayyadamne gochuu beeksiftee turte.  \n\nAdda waraanatiin alatti haleellan Yukireen fageenya irratti buufataalee waraana Raashiyaa irratti raawwataa jirtu Raashiyaa baay'ee aarsa.


Barsiisota Yuikreen dirree lolaa taa’anii karaa oonlayinii barsiisan

Fediir Shaandor pirofeesara yuunivarsiitii ture, amma gruu loltuudh. Wiixata yeroo hundumaa dirree lolaa taa’ee karaa onlaayinii barattoota isaa barsiisa. Pirofeesarri kun erga weerara Koronaatii kaasee mana taa’ee karaa onlaayinii bartoota isaa barsiisaa ture, amma immoo dirree lolaa taa’ee barsiisaa jira. Feedir Shaandor nama umuriin isaa ganna 47 ta'edha. Erga Raashiyaan biyya isaa Yukireen weerartee booda hidhannoo fudhatee dirree lolaatti bahe. Raashiyaa wajjin wal loluun hojii jaalatu irraa isa hin dhaabne. Amma torbanitti guyyaa lama dahannoo keessa ta’ee karaa onlaayinii barsiisa. "Waggaa 27 barsiisan ture. Hojiin jaaladhu kana dhaabuu hin danda’u,” jechuun BBC tti hime. Erga Raashiyaan Yukireen weerartee booda Shaandor adda waraanaa taa’ee bartoota isaa barsiisaa jira. Waraanatti makamuu kan barbaade biyya isaa, ijjoolleefi haadha manaa isaa ittisuuf akka ta’e dubbata. "Osoo Raashiyaan mana koo hin seenin ittisuun qaba,” jedha Shaandor. Piroofessarri kun hojii jaalatu itti fufuun isaa barattoonni isaa akka baruumsa argatan isaan gargaarera. Barattoota isaa keessaa tokko kan ta’e Iriynan, “Barattoonni baruumsa isaanii addaan kutuuf dirqaman erga inni barsiisuu eegalee deebi’anii galmaa’aa jiru. Yeroo hundumaa akka cimnuu fi biyya keenyaf ishee gaarii taatef lolaa akka jirru nutti hima,” jedha. Dahannoo adda waraanaa keessa taa’anii barsiisun salphaa akka hin taane barattoonni yeroo heddu sagalee dhukaasaa gurguddaa akka dhagahan hima barsiisan kun. “Guyyaa tokko osoon barsiisaa jiruu dhugaasni guddaan dhagahame. Anis fiigee dahannoo keessa lixeen barsiisuu koo itti fufe,” jedhee dubbata. Yeroo tokko tokko ammoo caccabaa misaa’elii naannoo isaa jiru fuudhun gosoota misaa’elii garaa garaa barattoota isaatti agarsiisee barsiisa. Loltoonni Shaandor wajjin jiranis yeroo inni barsiisu ni dhaggeeffatu, yeroo inni barsiisus suura kaasu. Suura osoo inni barsiisuu loltoonni kaasanii miidiyaa hawaasummaa irratti gadi lakkisan keessaa tokko, osoo inni bilbila isaa qabatee dahannoo keessaa taa’ee barsiisuu kan agarsiisudha. Suurichi erga gadi lakkifamee booda Yukreen keessatti mata duree haasaa ta’e. Namoonni heddu suura Shaandor kana harkaa fi kaartuunidhaan fakkii isaa kaasuu eegalan. Barsiisonni Yukreen meeshaa kaasanii adda waraanatti bobba’uun Raashiyaa wajjin lolaa jiran Shaandor qofa miti. Ministeerii Barnootaa Yukreen akka ibsetti, barsiisonni Yukreen 900 ta’an waraana Yukreenitti makamuun Raashiyaadhan falmaa jiru. “Baay’ee isaanitti boonna. Ministeera barnootaa keessaa namoota akka isaanii waraana Yukreenitti makaman qabna,” jechuun Ministeerri Barnootaa kan ta’an Seerhiy Shikarlet dubbata. Anton Selovaalik ammoo barsiisaa biraa waraana Yukreenitti makameedha.  Qorrii fi waraanni osoo hin daangessin ijoolee barsiisa. “Ijoollen dura guyyaa guyyaan mana baruumsaa deeman tasa yoo baruumsi addaan citu waanti isaan mudatu timaamun nama hin dhibu,” jedha Anton Selovaalik. Barattoota isaa keessaa shamarreen ganna 17 Veronika Volkoovaan akka jettutti Selovaalik barsiisaa qoosadhaan barsiisudha. “Kuni ammoo akka nuti waraana dagannuuf nu gargaara,” jetti barattuun kun. Barsiisonni biroo kanneen akka Maaksim Kozhemika ammoo ogummaa waldhaansaa qabaniin waraana waldhaanu. Maaksim Kozhemika nama ganna 41 yoo ta’u ‘Zaporizhzhia State University’ tti pirofeesara ‘tiraawuma meedisiinii’ ti. “Yeroo weerara koronaa muuxannoo kara onlaayinii barsiisuu waan qabnuuf, ammas bartoota keenya karaa onlaayinii gargaarra jennee murteessine,” jedha pirofeessarri waldhaansa fayyaa kun.


Dhohiinsi buufata xayyaara waraana Raashiyatti mudate guddaa ta'uu ragaan saatalaayitii mirkaneesse

Jalqaba torban kanatti dhohiinsa guddaa buufata waraana Raashiyaa galoo galaana Kirimiyaatti argamutti mudateen xayyaaroonni waraanaa heddun barbaadaa'uu ragaan suuraa saatalaayitii ni mul'isu. Bulchiinsa Kirimiyaa keessatti kan argamu buufata waraanaa Saakii jedhamuu fi xiyyaaroonni waraanaa Raashiyaa heddu keessatti qubatanii jiranitti Kibxata darbe gaafa Hagayya 9, 2022 dhohiinsi cimaan mudatee namni tokko du'e ture. Yukreen haleellaa kana hin raawwaannne jettee waakkattus, ragaan haaraa bahaa jiru akka agarsiisutti haleellaan buufata waraanichaa irratti qiyyaaffate gaggeeffamuu akka hin oolle akeekka. Ragaan saatalaayitii 'Planet Labs' jedhamuu fi US buufata isaa godhate akka agarsiisutti buufanni waraanaa Raashiyaa kun dhohiinsa booda ibidda uumameen naannoon gubate hedduudha. Suurri saatalaayitii akka agarsiisutii, xayyaaronni waraanaa saddeetis barbadaa'anii jiru. Saatalaayitiin Planet Labs suura agarsiise kanaan buufanni waraana Raashiyaa kun miidhan irra gahuu akka hin oolle ragaa qabatamaa Yukreen keessatti ta'an yeroo jalqabaaf dhiyeessa. Haata'u garuu, dhohiinsa kanaan miidhan hangamii akka qaqqabe odeeffannoo bal'aan hanga ammaa bahe hin jiru. Akkasumas buufanni xayyaara waraanaa Raashiyaa Kirmiyaa keessatti argamu kun akkamittii fi eenyuun miidhaan akka irra gahe ragaa qabatamaan bahe hin jiru. Raashiyaan akka jettutti, sababni dhohiinsa buufata waraanaa isheetti mudateef meeshaalee waraanaa man-kuusaa keessatti dhohuu irraa kan ka'eedha. Dhohinsa mudate keessaa Yukreen harka akka hin qabanne kan ibsite yoo ta'u, inumaayyuu "loltoota Raashiyaa qalbii hin qabnetu kanaaf komatamuu qaba" jechuun ministeerri ittisaa Yukreen dubbate. Xayyaarri homaatuu jalaa akka hin miidhamne Raashiyaan waakkattus, xayyaaronni waraanaa Raashiyaa hedduun barbadaa'uu humni qilleensa Yukreen ibsee ture. Suuraleen saatalaayitii haaraa bahan kun garuu xayyaaronni waraanaa barbadaa'an jiraachuu kan agarsiisudha. Ministeerri Ittisaa UK Been Waalas akka jedhetti, dhohiinsi buufata waraana Raashiyaatti si'a lama dhagahame balaa mudate osoo hin taane haleellan gaggeeffamuu akeeka. Yukireen buufata waraana Raashiyaa Kiriimiyaa keessatti argamu haleeluf mirga akka qabdus dubbateera. "Yukireen daangaa ishee jalaa qabame deebisuuf ykn weerartoota ofirraa deebisuuf haleellaa laalessaa fudhachuun mirga isheeti," jechuun BBC tti hime Been Waalas. Yukreen haleellaa kamiyyuu Kirimiyaa keessatti gaggeessuun Raashiyaa baay'ee dheekkamsiisa. Bara 2014'tti Raashiyaan harka keessa galfachuun murtee uummataa gaggeeffameen Kirimiyaa of jala galchite. Hawaasni idil-addunyaa garuu Kiriimiyaa akka qaama Yukreenitti fudhata. Dhohiinsa guddaa Kibxata darbe buufata waraanaa Raashiyaa Kirimiyaa keessatti mudate hordofuun pirezidantin Yukreen Voloodmiir Zeleniskiin, "Hanga Kiriimiyaa walaba baasnutti lola falmachuu hin dhaabnu" jechuun ibsa kennee ture.


Yukireen wiirtuu ajaja garee hidhattoota Raashiyaa "Waaginar" jedhamanii haleelte

Yukireen garee hidhattoota Raashiyaa "Wagnar" jedhamuun beekamu kan baha Yukireen keessaa lolu wiirtuu ajaja isaa rookketidhaan haleelte. Miidhamni hangamii garee kana irra gahe hin beekamne. Gareen Waginar, hidhattoota al-idilee Raashiyaan lola garaa garaa keessatti hirmaachisuuf hundeessiteedha. Bulchaan bulchiinsa Luhaanisk akka jedhetti iddoon dhoksaan garee kanaa baramuu kan danda'e gaazexeessitoonni Raashiyaa bakkicha beeksisuu hordofeeti. Torban darbe, gaazexeessan Raashiyaa Sargee Sireedaa jedhamu suura buufata garee Waginaritti ka'e fuula Telegiraamii irratti maxxansee ture. Suurichi, miidiyaa hawaasaa irratti erga qoodamee booda haqame, namoonni shan yuunifoormii waraanaa uffatanii maqaan mallattoo daandii Popasna dudduuba isaanitii mul'ata. Haleellan kun sababa suurri kun qoodameef gaggeeffamuu fi dhiisuu isaa BBCn waan qulqulleeffate hin qabu. Bara 2014 tti gareen Waginar Kirimiyaa fi Doonbas keessa buufachuun waraana Yukireen wajjin lola gaggeessanii turan. Sana hordofuun The Wagner group was Kirimiyaan Raashiyaa jala galte. Waagnar biyyoota akka Sooriyaa, Liibiyaa, Maalii fi Rippaabilika Afrikaa Giddu galeessattis ergamee ture. Raashiyaan garee Waginar jedhamu hin qabu jettee waakkattus tikni biyyoota lixaa garuu garee kana akka kaampaanii waraanaa dhuunfaa (PMC) ti jedhu. Xinxaaltonni biyyoota lixaa akka jedhanitti gareen Waginar mootummaa Raashiyaatin kan deeggaramuu fi kaayyoo mootummaa kan galmaan gahuudha. Hodhattoonni garee kanaa bakkeewwan itti bobba'anitti yakkoota waraanaa raawwachuu fi sarbama mirga dhala namaatiin himatamu. Bulchaan naannoo Luhaanisk fuula Telegiraamii isaa irratti waraanni Yukireen wiirtuu ajaja (command center) garee Waginar haleeluu beeksise. "Guyyaa kaleessaa haleellaa gaggeeffameen wiirtun ajaja garee Waginar PMC Popaasnatti argamu barbadaa'ee jira. Lakkoofsi namoota du'anii adda bahaa jira" jedhe. Gaazexeessan garee Raashiyaa deeggaruu Sargee Sireeda jedhamu gaafa Hagayya 8 Telegiraamii isaa irratti suura gadi lakkiseen wiirtuun ajaja Waginar beekamuu isaa miidiyaan biyyattii Yukireeniska Piraavda jedhamu gabaasera. Suura gaazexeessan wiirtuu Waginar osoo daawwatuu gadi lakkise irratti iddoon isaa Mironoviskaya 12, Poppaasna ta'uun isaa beekame. Suurri maxxanfame sun haqamus koppiin isaa miidiyaa hawaasaa irratti qoodamaa ture. Poppaasnan kan argamtu bulchiinsa Luhaanisk keessaa kibba magaala Severdoneetiskitti. Gaazexeessan Raashiyaaf gabaasu kan biraa Koteenok jedhamu: "Wiirtuu loltoota garee Waginar Poppaasnaa jiru irratti haleellan  gaggeeffameera. Maddoonni Doobas jiran akka ibsanitti tarii meeshaa Himars jedhamuun haleellan raawwate" jechuun Telegiraamii isaa irratti barreesse. Loltoonni Yukireen meeshaa waraanaa Himars (High Mobility Artillery Rocket System) kan US irraa argatan fayyadamaa jiru. Himars meeshaa waraanaa ammayyaa fageenya dheeraa irratti mandhee diinaa qiyyaafannoodhan haleeluf gargaara. Miseensi Paarlaamaa Yukireen Oleeksi Honcharenko fuula facebook isaa irratti: "Kana booda wiirtun jaja Wginar Piroppaasna keessa hin jiru. Himars fi Humna Waraana Yukireen nan galateeffadha!" jedhuun barreesse. Gaabaasaalen Yukireen tokko tokko akka agarsiisanitti Adoolessa 29 mana hidhaa Olenivkaatti balaa abiddaa booji'amtoota waraana Yukireen heddu fixeef haleellaa garee Waginar kanaatin akka ta'e mul'isa. Balaa mana hidhaa kanatti mudateef Raashiyaan Yukireen komatti turte, Yukireen ammoo Raashiyaadha jette.


Waraana Yukreen: Lammiilen Biriteen Yukireenif osoo lolanii qabaman duuti itti murtaa'e

Lammiilen Biriteen lamaa fi lammiin Morookoo tokko osoo Yukreenif lolanii qabamanii turan Raashiyaan du'a itti murteessite.  Televishiiniin biyyaalessa Raashiyaa akka gabaasetti lammiilen Biriteen Ayidan Asliin fi Shaa'un Piinar loltoota bitamoo ta'uudhan himataman.  Murtii du'aa kana kan dabarse mana murtii Rippaabilika Ummata Donetisk- garee deeggartoota Raashiyaati.  UK fi Yukreen murtii ajjeechaa kana akka seera idil-addunyaatti mirga booji'amtoota waraanaa kan sarbuudha jechuun morman.  Maatin namoota ajjeechan itti murtaa'es, namoonni kun waraana bitaman osoo hin taane miseensota waraana Yukreen yeroo dheeraf tajaajilaniidha jechuun murtii du'aa kana mormaniiru.  Abukaaton isaanii ammoo, "namoonni kun murtii isaaanitti murtaa'ef oliyannoo barbaadu ture" jedhan jechuun wiirtun oduu Raashiyaa Taas jedhamu gabaasera.  Murtii ajjeechaa lammiilee ishee irratti murtaa'e kanaan UK'n kan gaddite yoo ta'u, akka gadi lakkifamaniif Yukreen wajjin cimsitee akka hojjattu oduu himaan mootummaa UK Daawuning Istiriit ibsanii jiru.  Itti dabaluunis fayidaa siyaasaf jecha booji'amtoota siyaasatti dhimma bahuun sirii akka hin tane fi seeronni waraanaa Walii galtee Geneevaa kabajamuu akka qabu dubbataniiru. Ministeera dhimma alaa UK kan ta'an Liiz Tiruus, "murtee haqaaqamaa fi fudhatam hin qabneedha. Qalbiin koo maatii isaanii wajjin jira, isaan deeggaruudhaf waan dandeenyu hunda ni goona" jedhan. Gaazexeessan BBC Kiiv irraa gabaasu akka jedhetti namoonni kun wayyaan gurraachi itti kaa'amee mana murtii naannoo Yukreen irraa adda bahaniitti golgaa sibilaa keessa dhaabbatanii murtiin du'aa yeroo isaan irratti darbu dhaggeeffataa turan. Asliin ganna 28 yoo ta'u Piinar ammoo ganna 48 yoo ta'an, lamaan isaanituu ji'a Eblaa keessa waraana Raashiyaatin booji'aman. Maatin namoota kanaa ammoo waraana Yukreenitti makamanii lolaa turan jedhu. Lammiilen UK duuti itti murtaa'e kun lamaanuu bara 2018 kaasee Yukreen keessa jiraataa turan.


Waraanni Yukireen waggootaaf itti fufuu mala -NATO

Waraani Raashiyaafi Yukireen waggootaf itti fufuu waan danda’uuf biyyoonni lixaa Yukireen deeggaruuf of qopheessuu qabu jechuun akeekkachiisan dursaan NATO. Barreessa Olaanan NATO Istoltanbar akka jedhanitti, gataiin waraanaa guddaa ture, garuu ammoo Raashiyaan kaayyoo ishee akka galmaan geessu gochuun gatiin isaa caalaa guddaadha. Ministirri Muummee UK Booris Joonsan gama isaanitiin waraanichi dheerachuu akka malu akeekkachiisan. Gaggeessan humna waraana Biriitishis haaraa muudaman, Jeneraal Sar Paatirik Saandars, yaada kana deeggaruun UK fi michoonni ishee waraana Raashiyaa kana mo’achuuf gahuumsa isaanii agarsiisuu qabu jedhu. "Weerarri Raashiyaan Yukireen irratti raawwatte kaayyoo keenya caalmatti akka ilaallu kan nu taasisuudha, innis UK eegu fi lafa irratti ammoo waraana mo’achuudha- kana jechuun haleellaa Raashiyaan gaggeessitu qolachuudha.” Meeshaan waraanaa caalmatti yoo Yukireenif ergame waraana kana mo’achuun akka danda’amu dubbatu Istoltanbarg fi Booris Joonsan. Istoltanbarg gaazexaa biyya Jarman Bild jedhamu wajjin turtii taasisaniin, "Dhugaan jiru waraanni kun waggootaaf itti fufuu akka danda’u fudhachuu qabna. Deeggarsa Yukireenif goonu itti fufuu qabna,” jedhu. Istoltenbarg akka jedhanitti, biyyoonni lixaa Yukireenif deeggarsa meeshaalee waraanaa ammayyaa caalamtti yoo dhiyeessan Yukireen lafa ishee Raashiyaan qabamee jiru bilisa baasuu dandeessi. Ji’oota darban keessa daangaa baha Yukireen irratti waraana cimaa gaggeessaa turan. Waraana kanaan Raashiyaan suuta milkaa’aa jirti. Booris Joonsan, “Raashiyaan humnaan Yukireen burkuteessuu barbaaddi,” jechuun Viladmiir Puutin komatan. Booris Joonsan Jimaata darbe magaala guddoo Yukireen, Kiveetti daawwannaa taasisaniin Rashiyaa Yukireen keessaa baasuuf biyyi isaanii deeggarsa meeshaalee waraanaafi leenjii barbaachisu Yukireeniif akka kennan dubbatanii turan. Raashiyaa injifachuudhaf deeggarsi meeshaalee waraanaa gurguddaan akka isaan barbaachisu aangawoonni Yukireen cimsanii dubbataa jiru. Roobii darbe Ministerri Ittisaa Yukireen Oleeksii Resnikoov Biraasilsitti  bakka bu’oota humna waraanaa biyyoota 50 ta’anii arguun deeggarsa meeshaa waraanaa gaafataniiru. Hanga ammaa biyyoonni lixaa michuu Yukreen ta’an meeshaalee waraanaa gosa garaa garaa dhiyeessaniifii jiru. Haata’u malee, Yukireen deeggarsa ishee barbaachisu waliin wal bira qabdee gaafa ilaaltu deeggarsa akka ta’ee fi meeshaalee waraanaa gurguddaan akka barbaachisu wawwaataa jirti.


Yukireen keessatti dhaabbanni keemikaalaa haleelame

Yukireen bulchaan Severodonetiskii keessatti, waraanaa osoo wali irraa hin cinnee naannichaatti gaggeeffamaa jiruun haleellaa Raashiyaatiin dhaabbata keemikaalaa keessatti ibiddi guddaan ka’e jedhe. Bulchiichi Seerhiy Haa’idaay TV Yukireen irratti Sambata kaleessaa akka dubbataniitti, ibiddichi kan uumamee erga dhaabbata Azootti raadiyaatarri rukutamuun zaayitiin toonii kudhan yaa’een booda jedhan. Namoonni nagaa dhibba hedduu dhaabbaticha keessatti dahatanii jiraachuu isaanitu himame. Severodonetiskiin yaalii Raashiyaan karaa bahaa Yukireenitti to’annooshee cimsuuf taasiftu keessatti jidduugala waraanaa cimaa taatee jirti. Waraanni erga eegalee amma baatii sadii ol lakkoofsiiseera. Yaaliin Raashiyaan kanaan dura magaalaa guddoo - Kiyeev dabalatee magaaloota gurguddoo ta’achuuf taasifte waan hin milkoofneef,  amma bakkasaa bulchiinsoota Luhaanskiifi Donetesk -kan naannoolee indastirii Donbas jedhamuun beekamu to’achuuf yaalaa jirti. \n\nSeverodonetiskii fi magaaloota lamaan ishee to’achuunis Raashiyaan gara galma isheetti akka dhiyaattuuf Luhanesk akka to’attu taasisa. Mr Haa’idaay ibsa isaaniitiin, irra caalaa Severodonetisk amma harka Raashiyaa galuu amanan. Waraanni Raashiyaa ammoo naannoolee jireenyaa Severodonetiskii hundi harkasaanii galuu himan. ‘‘Dhaabbanni Keemikaalaa Azoot sa’aatiiwwaniif haleellaa cimaa jala ture,’’ jedhan. Haata’u malee, haleellaa kanaan miidhaan lubbuu namootaarra gahee jiraachuufi ibiddichi booda dhaamuu ilaalchisee omaa hin jenne. Qondaaltoonni Yukireen namoonni nagaa gara 800 ta’an dhaabbata Azooti haleellammee keessatti lafa jalatti dhokatanii akka turan himu. Haala naannicha keessa jiru ilaalchisuunis, ‘‘baayyee cimaadha garuu ammoo kan to’atamuudha’’ jedhan bulchaan kun. ‘‘Waraana daandiirratiin loltoonni keenya injifannoo argataa jiru. Garuu ammoo haleellaan diinaa manneen loltoonni keenya itti fayyadamaa jiran haleelaa jiru. "Kanaaf, yoo diina daandiitti dhiibnee baafnutti, taankiifi meeshaalee fageenyaatti dhuka’aniitti fayyadamuun naannoolee jiraanyaa barbadeessuu eegalu,’’ jedhan bulchaan naannoo Luhanesk. Pirezidaantiin Yukireen Volodmiir Zelenskiin loltoonni Raashiyaa Donbaas keessatti miidhaa ‘’baayyee cimaan’’ irra gaheera jedhan. Akkasumas, humnootiin Yukireen hollaawwaniifi magaaloota kibba-baha naannoowwan Khersoon fi Zaaporizhzhiyaatti argaman deebiisanii to’ataniiru jedhe.


Raashiyaan kilaastar boombii Kaarkivitti fayyadamuushee ragaa qabatamaatu jira jedhame

Akka gabaasa qorannoo Amnestii Intarnaashinaalitti Raashiyaan kilaasatar boombii fayyadamuun kaaba baha Yukreenitti namoota nagaa dhibbaan lakkaa’aman ajjeeftee jirti. Kisaastar boombin meeshaa waraanaa addnuyaa irratti dhorkameedha. Waraanni Raashiyaa kilaastar boombii 9N210/9N235 jedhamuu fi rookkeettii yeroo dhuka’u fanjiiwwan xixiqqoo heddu si’a tokkotti darbatu irra deddeebin fayyadamuu isaanii ragaa qabatamaa argadheera jedha Amnetii Intarnaashinaal. BBC’n naannoo magaala Kaarkiv bakka shanitti daawwannaa taasiseen naannichatti qabatamaan meeshan waraanaa addunyaa irratti dhorkame fayidaarra ooluu ragaa argateera. Suuraa naannichaa argate BBC’n ogeeyyii meeshaa waraatti agarsiisun suurichi dhuguma itti fayyadama kilaastar boombii kan agarsiisu ta’uu isaa mirkaneeffateera. "Miidhan dhaqqabe kilaastar boombii fayyadamuu irraa kan ka’e ta’uu isaa ragaa qabatamaa,” jedhu Hiyumaan Raayits Waachitti qorataa olaanaa dhimma meeshaa waraanaa kan ta’an Maark Hizneey. Suurri CCTV jiraataa naannoo miidhan kun itti qaqqabe irraa BBC’f kenname kilaastar boombin irra deddeebin dhohuuu isaa agarsiisa. “Ragaan CCTV irraa argame kun boombiwwan xixiqqoon heddu kilaastar boombii keessaa yeroo dhohan agarsiisuu isaa waan nama shakkisiisu miti,” jedhu Kolononeeliin Waraana Biriteen duraani fi Kaambiriij Yuunivarsiititti ogeessa meeshaalee waraanaa kan ta’an Hamish de Biretan Gordan. Meeshaalen waraanaa kilaastar boombii jedhaman meeshaa waraanaa falmisiisadha, sababni isaa qilleensa keessatti yeroo dhohu boombiwwan xixiqqoo heddu lafa baay’ee bal’aa irratti bittimsuun akka dhuka’u taasisa. Kun ammoo lubbuu lammiilee nagaa balaa keessa buusa. Boombiwwan xixiqqon lafa erga bu’anii booda osoo hin dhuka’in waggaa dheeraa turuun gaafa namni irra ijjatu yookin harkaan qaqqabatu dhuka’a. Kuni ammoo yaaddoo waggaa dheeraa uuma. Addunyaa irraa biyyoonni 120 meeshaan waraanaa kilaastar boombii jedhamu akka hojiirra hin oollef walii galtee mallatteessaniiru. Raashiyaa fi Yukreen garuu walii galtee kana hin mallatteessine. Litiyveenkoo namni ganna 40 BBC tti akka himanitti, guyyaa tokko haadha warraa isaa wajjin ta’anii mucaa isaanii ganna 5 harka qabatanii osoo mooraa isaanii keessa deemanii dhukaasni boombin isaan mudate. Ilmi isaanii waggaa 14 ammoo gamoo gubbaa mana keessa jira. "Akka tasaa ifa wayii argeen sana booda sagalee dhukaasaa dhagahe,” jedha Litiyveenkoon. “Haati warraa akka meetira shanii narraa fagoo turte, kanuma isheen lafa dhooften arge.” Oskaaanaa, haati warraa isaa, nama ganna 41 ti. Boombin dhohe sun dugda, laphee fi garaacha ishee baay’ee miidhe. Sombi ishees lafeen dugdaas baay’ee miidhame. Abbaan warraa ishee akka jedhetti Oskaanan ji’a lamaaf hospitaalatti waldhaanamaa erga turteen booda Dildabata darbe boqotte. “Doktoroonni si’a heddu yaalii baqaqsanii hodhuu godhaniifira, isheen garuu lubbuun hauu hin dandeenye,” jedha Lityveenkon imimmaan dhangalaasaa. Yeroo waa’ee dhohiinsa boombichaa yaadatu, “Boombii heddutu dhohe, tokko erga dhohee booda kan biraa, itti aanses kan biraa” jechuun waan arge dubbata. Jiraattoonni lama yeroo dhohiinsi sun ture mana keessa turan waan dhagahan BBC tti himaniiru. Akka isaan jedhanitti walitti fufiinsan dhohiinsa boombii heddu dhagahan. “Dhohiinsa daqiiqaa hedduuf itti fufetu ture, yeroo gadi baanu konkolaatawwan gubataa jiran argine. Waanti hundi gubataa waan jiru fakkaata,” jetti Daaniyaa Vooliyneetis. Teetiyaanaa Ahayevaa, ogeettin fayyaa ganna 53 ammoo dhohiinsi mudatu mana ishee fuuldura dhaabbatti turte. “Akkuma tasaa lafa hundaa sagaleen dhohiinsaa, abidda boba’uu dhagahame; dhohiinsa heddutu lafuma hundaa dhagahame” jechuun Amnestii tti himte. “Hundi keenyaa lafatti kukkufne, achii kaanee bakka itti dhokannu barbaachuuf yaalle. Mucaan olla keenyaa ganna 16 Arteem Sheevcheenkoo jedhamu battalumatti achumatti du’e. Lapheen isaa seentimeetira 1 kan ta’utu uraan argame. Abbaan isaas ribuu fi miilla isaatu rukutame” jechuun waan argite dubbatti. Doktaroonni Hospitaala Giddu Gala Kaarkiv akka jedhanitti namoonni halleellaa naannoo mana jireenyaa namoonni heddumminaan jiraatanitti gaggeeffameen miidhamanii gara hospitaala isaanii dhufan, caccabaan sibiilaa madaa garaa, laphee, dugda isaanii keessaa sassaabame kan kilaastar boombii 9N210/9N235 jedhamuun kan wal fakkaatudha. Akka gabaasa Amnestii Inatarnaashinaalitti, haleellaan naannoo Industiriitti uumameen boobiwwan heddu lafa iquweer meetira 700 ta’u irratti dhohuun namoota nagaa 9 ajjeessee 35 kan ta’an ammoo madeessera. Bakka biroo namoonni heeddumminaan jiraatan naannoo Karkiiv Haribaaldii Istririit jedhamutti kilaastar boombin dhokuun dubartoota umuriin raagan lama ajjeessun kan biroo madeessera. Tetiyaanaa Beeyiloovaa fi Oleenaa Sorokiinaa yeroo boombin dhuka’u ala taa’u turan. Achii ka’anii gara manaatti ol alaa osoo jedhanii boombin karaa isaan gala jiran irratti lafa dhahee dhohee Teetiyaana ajjeesse; dubartiin biroo Beeyiloovaa jedhamtus ni duute. Sorokiinan ammoo miilla ishee lachuu dhabde. Amestii Intarnaashinaal qorannoo dirree torbaan lamaaf gaggeessen haleellan boombii 41 akka qaqqabee yoo xiqqaate lammiilee nagaan 62 yoo du’an 196 ammoo madaa’aniiru. Haleellaa kanaan Raashiyaan kilaastar boombii akka fayyadamtee fi rookkettiwwan qiyyaafannoodhan hin gaggeeffamneen namoonni lafa gabaatti, nyaata fudhachuuf osoo hiriiranii, yookin ammoo osoo karaa irra adeemanii akka ajjeefamanis gabaasni Amnestii kun ni ibsa. "Meeshaaleen waraanaa kunneen tasumaa fayidaarra ooluu hin qaban. Meeshichi lafa bal’aa ta’e haleeluf kan hojjatameedha. Namoota  nagaa irratti dhumaati fi miidhaa hamaa geessisa,” jedhu Amnestiitti gorsaa olaanaa dhimma balaaf deebii kennuu kan ta’an Donaateellaa Roveeraa BBC tti akka himaniiti. Jalqaba irratti Raashiyaan meshaalee kilaastar boombii Yukreen keessatti waraanni koo itti hin fayyadamne jettee waakkataa turte.


Yukireen Kibba biyyaa deebiftee to'achuuf waraana cimaa loltuu miliyoona qabu ijaaruuf

Ministirri Raayyaa Ittisaa Yukireen kibba biyyattii humnootii Raashiyaatiin qabaman deebiftee qabachuuf ''waraanaa cimaa miliyoona'' meeshaa waraanaa Nato hidhatan qopheessaa jirti jedhan. Naannawa qarqara Galaana Gurraachaa deebisanii qabachuun diinagdee biyyattiitiif murteessaa ta'uu Oleeksii Reeznikoov dubbatan. Haata'u malee yaadni kunis irra caalaa karoora qabatamaarra irra duulaatii jedhe gabaasaan BBC Joo Indwuud Kiyiv irraa. Dubbiin Ministira Raayyaa Ittisaa kunis kan dubbatame wayita ammaan tana waraanni Raashiyaa karaa bahaatiin bulchiinsa Donbaas keessatti daangaalee babal'ifachuu itti fuftettidha. Haleellaa guyyaa Sambataa gamoo jireenyaa irratti raawwatameen yoo xinnaate namoonni nagaa 18 ajjeefamanii 20 ol kan ta'an gamoo  jijjigaa jalatti awwalamuutu sodaatamee ture. Lubbu baraartonni hanga ammaattuu jijjigaa gamoo abbaa darbii shanii Chaasiiv Yaar keessaa barbaacha akkuma itti fufaniitti jiru. Naannoon sunis babal'ifannaa Raashiyaatiif lafa xiyyeeffannaa keessa tokko. Mr Reeznikoov gaaffiifi deebii gaazeexaa Taayimsii waliin taasisaniin, humnootii Yukreeniif meeshaalee bara jaarraa sooviyeetii kan hanaga sadarkaa Natotti argamuu sirna ittisa qilleensaa dhiyeessuu isheetiif UK galateeffataniiru. Dhiyeessitiin meeshaalee waraanaa ariifannaan raawwatamu qabuus jedheera. ''Lubbuu loltuuwwan keenyaa baraaruudhaaf saffisaa fi dabalataa meeshaa barbaadna. Guyyaa hundatti osoo eeggataa jirruu loltoota dhibaan lakkaa'aman dhabaa jira,'' jedhe. "Humnootii waraanaa gara 700,00 ta'an qabna. Yoo eegdoota biyyaaleessaa, poolisootaa itti edaanee ammoo humna cimaa gara miiliyoonaa ta'u qabna,'' jedhan ministirri Raayyaa Ittisaa kun Haata'u malee, De Jaak Waatling Institiyuutii Tajaajilawwan Gamtaa Rooyaaliitti qorataa gameessa kan ta'an, dhimma lakkoofsa kanarratti gaaffii qabu. ''Haleellaa kan qolatuu humna cimaa miiliyoona miti,''jedhu qorataan kun BBCtti wayita dubbataniitti. ''Yeroo haleellaa qollanaa raawwatuutti opareeshinii dinqiisiisaa raawwachu barbaadda. Kanaafuu amma ifatti kaan dubbachuun irra caalaa Raashiyaan doorsiisoo kana qolachuuf qabeenyaa akka baaftuu dirqiisiisuudha.''


US weerara Raashiyaa ittisuuf loltootashee Awurooppaa keessatti heddummeessuuf jirti

Erga Nato'n weerara Raashiyaa irratti tarsimoo fi ejjannoosaa jijjiiruun humnasaa gara bahaatti cimsaa jiraachuu ibsee booda Ameerikaanis loltootashee biyyoota Awurooppaa keessatti heddummeessuuf akka jirtu himte. Akka karoora US'tti teessoon guddicha humna waraanaa Roomaaniyaa yoo ta'u,   humni galaanaa Ispeen, humni qilleensaa (jeettiiwwan waraanaa) gara UK fi humni lafoon hedduun gara Roomaaniyaa ergamu. Raashiyaan ammas lafa Yukireen hedduu qabachuuf yaalaa jirti kan jettu US, Nato'n kanarratti ejjannoosaa cimsuu qaba jetti. Pireezidanti Joo Baayidan, ''Nato'n yeroo kamuu caalaa amma nu barbaachisa,'' jedhan. Naton gamasaan erga waraana hololaatii (Cold War) haala ta'ee hin beekneen humnasaa gara bahaatti guddisaa akka jiru hoogganaan  jaarmiyichaa Jens Stoltenberg ibsaniiru. Daarekatara Nageenyaa fi Tika Biyyaalessaa US kan ta'an Avril Haines, Raashiyaan waraanaan dadhabsiifamtus garuu lafa qabachuurraa booddeetti hin deebine jedhan. Raashiyaan haala kanaan lafe Yukireen to'ataa kan deemtu yoo ta'e waraanichi yeroo dheeraa nutti fudhatas jedhan. Nato'n erga weerarri Raashiyaa Yukireen irra taree biyyoota Awuooppaaf yaaddoo ta'ee, loltoota isaa yeroo rakkoof deebii kennan kan amma kuma 40 ta'an, bara dhufurraa kaasee gara kuma 300tti guddisuuf akka jiru ibseera. Pireezidant Baayidan kora Nato magaalaa Madriid keessatti taa'amerratti wayita dubbatan, ''jaarmiyaan kun kallattii hundaan humna jabeeffachuu qaba. Humna lafoo, qilleensaa fi galaanarraa cimsuu qaba,'' jedhan. Ministeerri Ittisaa UK humna cimsachuurratti Nato cinaa hiriiruun karoora haaraa milkeessuuf loltootasaanii heddumminaan ramaduuf akka jiran kora kanarratti ibsan. UK'n lakkoofsa loltoota ishee Istooniyaa keessa jiranii dachaan dabaluun yeroo ammaa loltoota 1,600 qopheessitee qabdi. Raashiyaan Bitootessa darbe keessa wayita haleellaa eegaltu magaalaa guddittii Yukireen (handhuura biyyaa) kyiv of harka galchuuf turte, garuu boodarra bakka yeroof to'attee turte, Donbas, irratti xiyyeeffatte. Qondaalli tika biyyaalessaa US Aadde Haines ammallee galmi Raashiyaa kanuma jedhan. ''Karoorri Putiin fi raawwii loltoota isaa wal hin simne. Fedhiin isaa fi injifannoon loltoonni isaa argatan gargar fagaata. Kunimmoo kufaatiisaa agarsiisa,'' jedhu qondaalli kun. Haata'u malee weerarri Raashiyaan gaggeessaa jirtu kun yeroo dheeraa kan fudhatuudha jedhan. Raashiyaan naannawa madda Indastirii fi daldalaa taate Donbas erga of harka galchitee boodas caalistee hin teenye, magaalota gara bahaan jiran kanneen akka Severodonetsk dhiyeenya to'atteetti. Magaalaa guddoo Kyiv to'achuuf ammoo warri Yukireen itti hin dhiifne. Yaa'ii Nato magaalaa Madriid keessatti gaggeeffameen miseensonni jaarmiyichaa weerara Raashiyaa dura dhaabbachuuf ejjannoo cimaa qabataniiru. Raashiyaan yeroo ammaa nageenyummaa miseensota Nato fi walumaagalatti biyyoota naannawa Euro-Atlantic jedhamu keessa jiraataniif yaaddoo ta'uu erga ibsanii booda, tarsimoo fi tooftaa haaraan as ba'uu ibseera korri kun.


Yukireen kuusaa meeshaa waraanaa Raashiyaa rookkeettii USn haleeluu himte

Waraanni Yukireen man-kuusaa meesha waraanaa Raashiyaa kan kibba magaalaa Novaa Kaakhovkaatti argamu haleelluun looltoota hedduu ajjeessuu i beeksiste. Heelllichis miisaa'eeloota Ameerikaan kan raawwatameedha jedhame. Haata'u malee qondaalli Raashiyaa haleellichaan manneenniifi man-kuusaa rukutamuun torna ajjeefamanii 80 miidhaman jedhe. Miidhaa qaqabees ta'e namoonni du'an hangam akka ta'ee mirkanneeffachuun rakkiisaadha. Haata'u malee waraabbiiwwan viidiyoo dho'iinsa cimaa hedduu agarsiisan miidiyaalee hawaasaa gubbaatti qoodamaa turan. Garagaaraan pirezidaantii Yukireen Mykhaylo Podolyak haleellaicha rookkeettii Ameerikaan dhiyeessiteeniin raawwatamu himan. Qondaallii Raashiyaan bulchiinsa Kibba Kherson keessatti muuddee, Kaatrinaa Gubaarevaa ''Yukireen meeshaalee waraanaa Ameerikaatiin magaaloota nagaa'' barbadeessitee jechuun himatan. Naannoowwan Kherson irra jirreessi torbanootuma duraa Raashiyaan weerara eegalteen to'annoo ishee jala galan. Garuu ammoo humnootiin Yukireen wayita humnootiin Raashiyaa karaa bahaatiin daangaa Yukireen keessa seenuuf yaalaa jiran kanatti humnoonni Yukireen ammoo tarkaanfii haleellaa raawwataa jiru. Kiyiv haleellaa haaloo jalaa baqachuuf jiraattoonni magaalaa keessaa akka bahaniif gaafataa jirti. Qondaallii naannichaatti Raashiuyaan muddee garuu man-kuusaan waraanaa haeellamuu ilaalchisee kan jedhan omtu hin jiru. Bakka isaa garuu man-kuusaan xaa'oo qabatee turetu dhoo'ee jedhan. Vilaadmiir Loontiiv kan naannoo Khersoniitti itti gaafatamummaan kennameef, madda oduu Raashiyaa Tass jedhamuutti akka himaniitti, magaalattiin irra jirreessa waan barbadoofteef jiraattoon mana malee hafaniiru. Qondaalli Raashiiyaa deegaran kan biraa, Kiriil Stremousoy, namoonni torba hanaga ammaatti bakka buteensaanii dhabameera. Haleellichaan eenyuu akka miidhame ilaalchisuun odeeffannoon gadi fageenyaa argame hin jiru. Haata'u malee, qondaaltoonni waraanaa Yukireen, looltoonni Raashiyaa 50 ajjeeffamuu fi man-kuusaan waraanaa barbadaa'u himan. Odeessaa keessatti dubbi himaan kan ta'an, Serhiy Bratchuk amma man-kuusaan meeshaa waraanaa Novaa Kakhovkaa ''hirr'fameera'' jedhan. Haleellichi gamoowwan namoonni ngaa keessa jiraatan irratti raawwatuu Raashiyaan kan himte yoo ta'u, kunis hin mirkanoofne. Haata'u malee gareen lamaanuu haleellichii meeshaa waraanaa Himars jedhamuun raawwatamu irratti walii galu. Sirniiwwan Rookeettii M142 High Mobility Artillery Rocket Systems jedhamu jalqabaa Yukireen kan qaqabee dhuma Waxabajiitti keessa ture.


Raashiyaan magaaloota Yukireen to’attee keessatti paaspoortii kennu eegalte

Raashiyaan magaaloota Yukireen gama Kaabaaan jiran to’atte lama; Keersoonii fi Meeliitopool keessatti jiraattootaaf paaspoortii Raashiyaa kennuu eegaluu aanga’oonni naannichaa himan. Yukireen ammoo gochaa buchiinsa ishee keessatti ta’aa jiru kanaan "Russification" ykn lammiilee Raashiyaa uummachuu jechuun balaalleefatte. Pirezidaant Putiin ammoo adeemsicha dhimmanii hordofaa jiraachu ibsan. Eejjansiin Oduu Raashiyaa Taas akka ibseetti, sirna Sambata gaggeeffameen jiraattoonni magaalaa Keersoon 23 marsaa jalqabaatiin paasportii Raashiyaa argataniiru. Maddi oduu kun itti dabaluunis, jiraattoonni mgaalaa Keersoon kumaatamaan lakkaa’aman paasportiin Raashiyaa akka kennamuuf gaafataniiru. \nHaata’u malee kun madda walabaa irraa hin mirkanoofne.\n\nBulchaan waraanaa Raashiyaa Magaalaa Keersoon keessatti muudaman, Volodiimiir Saaldoo ‘‘jaalleewwan Kersoon hundi haala danda’ameen saffisaan paaspoortiifi lammummaa Raashiyaa fudhachuu barbaadu,’’ jedhan. Yukireen ammoo tarkaanfii kan walabummaa daangaa kootii cabsedha, akkasumas kun labsii pirezidaant Putiin ‘seera hin qabneedha’’ jechuun balaaleffattee jirti. Imaammanni Raahiyaan hodoftuus, jiraattoota naannoolee Yukireen Kirmiiyaa fi Doonbaas kanneen bara 2014 irraa kaaftee to’atteef,  paaspoortii kennuudha. Amman isuma sana raawwataa jirti jedhan. Raashiyaan Kiriimiyaa erga of jalatti makteen booda Donetiskiifi Luhaansikiitti ammo ‘’ummata Riippablikaanoota’’ ofiin of bulchan uumte. Kunis sadarkaa addunyaatti kan balaaleeffatameedha. Yukireen ammas naannoolee humnoota Raashiyaatiin to’ataman keessatti adeemsa walfakkaataa hojiirra oolchiti jechuun yaaddoo qabdi. Jiraattoonni tokko tokkoo lammii Raashiyaa yoo ta’an, Kiremiiliin yaada mormii isaan ‘’ittisuun qabna’’ jedhu dhiyeessuu dandeessi jedhu. Kerosoon keessatti maallaqa bakka maallaqa Yukireen kan ta’e Hiiriviiniyaa, maallaqa  Raashiyaa kan ta’e Ruubliin akka fayyadamaniif aanga’oota Raashiyaatiin ajajni dabarfamuun gabaaseen mul’isaa jira. Meeliitopool kan kibba baha bulchiinsa Zaapooriiziizihiyaatti argamtu yoo ta’u, buufata omisha anniisaa niikulaaraa guddicha Awurooppaa dabalatee, eddoowwan baayyee humnootii Raashiyaatiin to’atameera. Kiremiyaa fi Raashiyaa jalatti kan argamtu Doonbaas keessatti mallaqni gara kan Raashiyaatti kan geedarame yoo ta’u, maneen barnootaas gara sirna Raashiyaatti jijjiruun dirqamaa jiru. Akkasumas qondaaltoonni naannichaa Yukireeniin mudaman aangoorraa kaasuun eddoowwan amma haaraa to’ataman keessatti raawwatamaa jira.


Raashiyaan Yukireen erga weerarte gurgurtaa boba’aarraa $ biiliyoona 100tti dhiyaatu argatte

Raashiyaan guyyoota 100 jalqaba Yuukireen weerartetti gaazii fi boba’a gara biyyoota alaatti erguun galii $ biiliyoona 100tti dhiyaatu argatte jedha gabaasni bahe. Biyyoonni hedduun boba’aa biyyattii erga lagatanii bood galiin biyyattii boba’arraa argattu ji’a Bitootessaarraa kaasee hir’ateera. Haa ta’u malee, galiin biyyattii ammas olaanaa ta’uu isaa dhaabbannii qorannoo annisaa fi qilleensaa qulqulluurratti gaggeessu Centre For Research on Energy and Clean Air (CREA) beeksiseera. Dhaabbatichi boba’aa Raashiyaarraa galchuu seerri ittiin to’atamu gahaan akka hin jirre akeekkachiseera. Biyyoonni Gamtaan Awurooppaa, Ameerikaa fi UK’n biyyoota boba’aa Raashiyaarraa galchan xiqqeessuuf waadaa seenan keessatti argamu. Gabaasni dhaabbata CREA jedhamuu akka jedhutti, Raashiyaan guyyootan 100 jalqaba weerara Yukireen irratti bantetti $ biliyoona 97boba’a biyyoota alaatti gurgurterraa argatteetti. Biyyoonni Gamtaa Awurooppaa boba’aa %61 bituurratti qooda qabu, kunis $ biliyoona 59tti dhiyaatu ta’a. Akka waliigalaatti yoo ilaalame garuu al-ergiin boba’aa fi zayitii Raashiyaa gadi hir’ateera. Mooskoon galii gurgurtaa anniisaarraa ji’a Bitootessaa guyyaatti $ biliyoona tokko argattuurraa gadi hir’ateera. Haata’u malee, galiin biyyattiin argatte ammas baasii waraana guyyoota 100 keessatti bahee ni caala. Dhaabbanni CREA akka jedhutti, weerara kanarratti guyyaa guyyaan $ miliyoona 800 fi miliyoona 76tti dhiyaatu baasti. Gamtaan Awurooppaa xumura bara 2022tti zayita boba’aa karaa galanaan biyyasaanii seenu ugguruuf karoorse, kunis boba’aa Raashiyaarraa galfamu harka sadii keessaa lamaan hir’isa. Bitootessa keessa Gamtichi gaazii Raashiyaarraa galfamu wagga tokko keessatti harka sadii keessaa lamaan hir’isuuf akka hojjatu beeksise. Taatullee gamtichi guutummatti boba’a Raashiyaa ugguruurratti waliif hin galle. Kun haala Kanaan otoo jiruu Ameerikaan zayita boba’aa, gaazii fi cilee Raashiyaa guutummaatti Ameerikaa akka hin seenne uggurteetti. UK’n boba’a Raashiyaarraa galchuun xumura bara kanaatti golabamuuf jira. CREA’n gaaasni baase akka agarsiisutti Gamtaan Awurooppaa boba’a Raashiyaarra qoqqobbii kaa’uuf karoorsuun dhiibbaa guddaa qabaata. Taatullee dikiti boba’aa Raashiyaa harka caalaan gara Indiyaatti geeffamaa jira. Kunis qooda al-ergii dikita boba’a Raashiyaa weerara Yukireen dura %1 ture ji’a Caamsaa keessa %18tti guddise. Qoqqobbiin taankaroota dikita boba’a Raashiyaarra kaa’amu hamma gurgurta boba’a biyyattii daangessuuf akka gargaaru dhaabbatichi ibseera. Gbaasichi akka ibsutti Raashiyaan zayita boba’aa karaa doonii geejjibamuuf gabaa haaraa barbaadaa jirti. Dooniwwan kunneen harka caalan  kan dhaabbilee Ameerikaa fi Awurooppaati. Biyyoonni akka Inidyaa, Firaansi UAE fi Sa’ud Arabiyaan fa’aan boba’a Raashiyaarraa bitan dabalaniiru jedha gabaasichi.


Putiin mootii jaarraa 18ffaa lafa babal'ifannaan beekaman waliin of fakkeessan

Pireezidantiin Raashiyaa Vilaadmiir Putiin mootii jaarraa 18ffaa keessa ture 'Peter the Great' kan dinqisiifatan ta'uun ifatti beekamus amma ammoo ofii isaanii isa waliin walfakkeessaniiru. Putiin duula amma Raashiyaan Yukireen irratti bante babal'ifannaa lafaa mootiin Raashiyaa duraanii kun waggaa dhibba sadii dura gaggeessan waliin walfakkeessaniiru. Kunis weerarri Yukireen irratti banan babal'ifannaa lafaa ta'uu amanan isaan jechisiiseera. Fedhiin Impaayera ijaaruu Puutiin Yukireen keessatti gaaga'ama fidaa kan jiru yeroo ta'u, biyyootni ollaa akka Estooniyaa ammoo yaada Putiin kanaan ''gonkumaa fudhatama kan hin qabn''e ittiin jedhaniiru. Putiin yaada kana kan kennan saayintiistotaafi dargaggeeyyii hojii uuman waliin yeroo mariyatanittidhaa. Waayee IT fi Teknoloojii haasa'uu dura waayee siyaasaa duubbatan. Waraanni Yukireen irratti banan olaantummaa siyaasa naannoo qabachuu (geopolitical dominance) akka ta'e dubbatan. Gama kanaanis 'Peter the Great' modeela isaanii ta'uu dubbatan.''Warra Siwiidin waraanee lafa irraa fudhate jettanii yaaddu ta'a'' kan jedhan Putiin, Waraana sanan Peter Impaayera Raashiyaa ijaare jedhan. ''Garuu kan isaa deebifate malee kan isaanii hin fudhanne''  jechuun warri Islaav  jaarraa hedduuf lafa san jiraachuu dubbatan. Keenya deebisnee to'achuun of cimsuun gahee keenya jedhan Putiin. Bulchiinsi Peter babal'ifannaan Raashiyaa jabeessuu isaaf ragaadha jedhan. Putiin Guraadhala 24 Yukireeniin wayita weeraran oppireeshinii waraanaa murtaahaa ta'e akka gaggeessaniifi imammata Naazummaa Yukireen jiru dhabamsiisuuf ta'uu dubbatanii ture. Haata'u malee amma dubbii isaanii alanaan duulichi to'annoo lafaa ta'uu mirkaneessan. Bara Peter magaalaa guddoo Raashiyaa St Petersburg  bakka ammaatti yeroo hundeessan warri Awurooppaa beekamtii hin laanneef jedhanii amma garuu ni laatu jedhan. Yaadni Putiin kun biyyoota Baalkaan hin gammachiifne. Ministirri Haajaa Alaa Estooniyaa Ambaassadar Raashiyaa ofitti waamanii ilaalcha Putiin balaaleffataniiru. Yaadni ''deebifachuu fi of cimsuu'' dheekkamsiiseera. Putiin seenaa duubatti deebi'anii ilaaluun haala ammaa akka simutti yoo dubbatan eeggannoo guddooni. Peter Ilaacha, aadaa fi saayinsii warra Lixaa waan dinqisiifataniif biyyoota lixaa keessa deemanii yaadota kana madaqsuun Raashiyaa ammayyeessan. Putiin amma carraa hariiroo warra lixaa waliiin qaban wayyeessuu waan qaban hin fakkaatu. Putiin haasaa beektota biyyattii waliin godhan kana keessatti jechoota akka  'future', 'confident', 'victory' itti dhimma bahaa turan.


Raashiyaan nageenya Awurooppaaf yaaddoo taate jechuun Naton humna cimsataa jira

Jaarmiyaan humna waraanaa qindoomina biyyoota 30 irraa ijaarame Naton, yaaddoo nageenyaa Raashiyaan addunyaarratti uumaa jirtuuf jecha miseensota isaa kuma 300 oliin ga'uun humna isaa cimsachaa akka jiru ibse. Jaarmiyaan kun yeroo ammaa miseensota qophii qaban kuma 40 caalan harkaa qaba, hedduunsaanii caasaa jaarmiyichaa baha jiru keessa kan jiraniidha. Hoogganaan Nato Jens Stoltenberg humna dabaluuf kan sababa ta'e Raashiyaan biyyoota Awurooppaa doorsisuun madda rakkoo nageenyaa hamtuu ta'uusheeti jedhan. Karoorri humna waraanaa haaraan kun humna ittisaa damee bahaa akkaan kan fooyyessuudha jedhan qondaalli kun. Gareewwan loltoota jaarmiyichaa Baha Awurooppaa jiran hundi gara sadarkaa birgeedii waraanaatti guddatu kan jedhan Aab Stoltenberg, kunimmoo ergaa humna Raashiyaa dadhabsiisuuf dabarsinuudha jedhan. ''Moskoo, Vilaadmiir Putiin, wabii nageenya waloo keenya kana ni hubata jedheen amana, biyyoota miseensa Nato haleeluun gatii akka nama baasisu ni hubatu,'' jedhan. ''Haalli Raashiyaa miseensonni hundi walta'uun akka deebii kennan kan affeeruudha. Ergaa qophaa'ummaa keenyaa dabarsuuf nutis lakkoofsa loltoota keenyaa naannawa sanatti ni daballa.'' Nato keessatti humni balaa tasaaf hatattamaan deebii kennu humna waraanaa lafoo, galaanarraa fi qilleensaa qaba, humnoonni kunneenis wayita haleellaan mudatu battala warra deebii kennaniidha. Humni kun bara 2014 keessa miseensota 13,000 irraa gara 40,000tti guddate. Erga Raashiyaan Yukireen weerartee humni kun ''bifa addaan akka qophaa'u'' taasifamee jira. Yeroo ammaa loltoonni kunneen garee gareedhaan gurmaa'uun biyyoota daangaa Raashiyaa jiran kanneen  akka Latviyaa, Estooniyaa, Litweeniyaa fi Poolaand keessa buufatanii qophaa'anii jiru. Biyyoota akka Bulgaariyaa, Hangarii, Roomaaniyaa fi Siloovaakiyaa keessattis gareen waraanaa dabalataa ijaaramuuf jira. Karoorri Aab Stoltenberg ibsan kun kora Nato torbee kana Madriid keessatti gaggeeffamu irratti raggaasifamuuf jedha. Biyyoonni miseensa Nato waa'ee raashiyaa irratti ejjannoo qaban ni geeddaru, bara 2010 Raashiyaan ''michuu tarsimoo keenya'' jechuun labsanii turan. Gama biraan qondaaltonni US akkaataan itti Chaayinaa keessummeessani geeddaramuu qaba jechuun ibsaniiru. US fi UK'n Beejiing biyya dimokiraatawaa of danda'e Taayiwaan haleelte jechuun humna waraanaa Taayiwaan bira dhaabbchuuf akka jiran ibsaniiru. Qindoominni waraanaa fi humna Nato guddisuun qophii taasisuun erga waraana hololaa (Cold War) as karoora isa guddciah jedhan Aab Stoltenberg. Nato'n bara 2014 wayita Raashiyaan Crimea weerarte gareewwan loltoota 1,000 of keessaa qaban gara biyyoota Baltic ergee ture.


Nama siyaasaa Raashiyaa waraana Yuukireen morme hidhaan wagga 7 murtaa’e

Miseensi Mana Maree Raashiyaa waraanaa Raashiyan Yukireen irratti labsite  mormuun dubbate hidhaa wagga torbaan adabame – kun seera haara mormii irratti xiyyafate jalatti murtee hidhaa dheeraa isa jalqabaadha. Aleeksii Gorinoov, umurii ganna 60, Ebla keessa walga’ii mana maree irratti yemmuu weerara Raashiyaa qeequ viidiyoon mul’atee ture. Seera weerara booda ba’e jalatti, namni wa’ee humna waraanaa ‘oduu sobaa’ raabse kamuu hanga hidhaa wagga 15’n adabamuu danda’a. Lammileen Raashiyaa weerara kana ibsuuf jecha ‘waraana’ jedhu fayyadamuurra dhorkamaniiru. Kanarra Pireezdaant Vilaadmir Puutin gaalee “Duula waraanaa addaa”  (special military operation) jedhu uumeera. Ta’us, Kamisa haasaa hoggantoota paarlaamaaf taasise irratti “waraana Donbaas keessaa” jechuun dubbatee ture. Rooggeessi mirga namooma Paveel Chikoov akka jedhutti murteen hidhaa Gorinoov, seeraa haaraa jalatti murtee hidhaa isa jalqabadha. Hanga ammaatti murtee addabbii mallaqaa fi dhorkiitu kennamee beeka. Abbaan Murtiii Oleesiyaa Medeleyevaa murtee kenneen, Gorinoov yakka kana kan raawwate “jibba siyaasaa irratti hundaa’uun” yoo ta’u, lammilee Raashiyaa dogoggorsuun wa’ee duula waraanaa irratti akka isaan “yaaddoo fi sodaa” qabaatan taasiseera jedheera. Mana murti kaaba Moskootti argamutti yemmuu dhiyaate, Gorinoov waraqaa barreefamma “ammayyuu waraana kana ni feetu?” jedhu ol qabee ture. Yeroo qondaalli nageenya tokko ergaan isaa akka hin mul’anneef harkaasa fulduratti ol qabee ture. Miseensa paarlaamaa paartii mormiitu kan ta’e Gorinoov, walga’ii Kirasneselsiki irrratti haasa taasiseen booda, Ebla keessa to’annoo jala kano oole. Walga’ii kana irratti Gorinoov, utuu daa’imman Yukireen keessatti du’aa jiranii dorgommii fakkii daa’immanii qopha’ee mormuun dubbate. Dabalataanis walga’ichi jalqabuu dura dhibamtoota kunneeniif yeroo yaaddannoo sammuu akka taasifamu gaafatee ture. Miseensi mana maree biraa yaada isaa deeggaree ture Raashiyaatii baqatee ba’eera. Abbootiin alangaa, namootni kun lamaan beeka maqaa humna waraanaa Raashiyaa xuressuuf korani jedheera. Akka rogeessotni fi gaazexessitoonni Jimaata mana murtii keessa turan jedhanitti, Gorinoov Raashiyaan jarraa 20ffaa keessa humnaa ol waraana keessatti hirmaateetti jechuun abbaa murtiitti himeera. “Ta’us garuu ammas Bukaa, Irpiin, Hostomeel kessa jira,” jechuun, bakkeewwan Raashiyaan yakka waraanaa rawwachuun itti himatamte maqaan kaasuun ibseera. Ogeettiin siyaasa Raashiyaa Tatiyaana Istanovayaa, namoota “mormii dhageessisaniif” abbootiin taayitaa akeekkachisa akka kennaa jiran ifadha jetti. Jecha ‘waraana’ jedhu fayyadamuun abbootii taayitaa biratti akka shiraatti ilaalama. Garuu yeroo sochii siyaasa akka Gorinoov waliin ta’u ammo akka shororkeessummaatti ilaalamee, adabbii hidhaa dheeraa qabaata.


Gaazexeessaan Raashiyaa badhaasa Noobelii mo'ate gurguree Yukireeniif kennuuf

Gulaalaa ol-aanaan gaazexaa walabaa Novayaa Gazetaa jedhamuu badhaasa Noobelii Nagaa kana dura argate caal-baasiitti dhiyeessuun Paawondii miliyoona 103.5 gurgure. Dimitirii Muraatoov maallaqni gurgurtaa badhaasichaa irraa argamu baqattoota waraana Yukireeniin miidhamaniif kennama jedhe. Muraatoov bara 2021 keessa badhaasicha kan mo'ate yoo tahu, Raashiyaa keessatti mirga yaada ofii bilisaan ibsachuuf qabsoo gaggeessaa tureen argate. Ji'a Bitootessaa keessa yeroo Raashiyaan Yuukireen weerartu gaazexaan Novaayaa mhojii isaa dhaabe. Kunis Mooskoon qaamni haleellaa Yuukireen keessaa ''waraana'' jedhee ibse adabbii cimaa yookiin akka cufamu itti murtaa'a erga jetteeti. Kireemliin waraanicha ''oppireeshinii seera kabachiisuu'' jechuun waamti. Heriteej Ookshin qaamni caal baasicha baasuun gurgure eenyu akka mo'ate ifa hin goone. Muraatoov ji'a Eeblaa darbe keessa osoo baabura irra jiruu waan qalama diimaa qabu asiidii xiqqaa of keessaa qabuun haleelamee ture. Namni itti iyyaa tures ''Muraatoov kun ijoolee keenyaafi'' jechuun itti darbate. Muuraatoov kufaatii Sooviyeetiin booda garee gaazexeessitootaa bara 1993 gaazexaa novaayaa hundeessan keessaa tokko. Erga bara 2000 as hojii isaan qorannoo gadi fagoon gaggeessaniin gaazexeesitootni jaha ajjeefamaniiru. Isaan keessaa Aanaa Politkoviskaya ishee tokko. Gurgurtaan medaaliyaa Noobelii Niw Yoorkitti gaggeeffame kun ijoollee Yuukireenii baqatanii Unicef jala jiran gargaaruuf oola. ''Har'a waanti beekamu qabu tokko waraanni gaggeeffamaa jiraachuu isaati. kanaaf ammoo warra miidhamoo deeggaruu qabna,'' jedhe. Badhaasicha gaazexeessituu Maariyaa Reesaa waliin bara darbe kan mo'atan yoo tahu, isheen biyya Filiippiinsitti miidiyaa Rappler jedhamu hundeesiteeti.


‘Waraana Yukireen keessaa dhaabaatii ijoollee keenya olchaa’ - haadha loltuu Raashiyaa

Vaalyaan Guraandhala 2 mucaashee kan waraana Raashiyaa keessa jiru irraa bilbilameef. Gareen isaa dhiheenya daangaa Yukireenitti ‘‘leenjiirra’’ ture. ‘‘Innis dhukaasa shaakalaafi dunkaana keessa jiraachaa akka turan natti hime. Ergan mucaakootti dubbadhe sun kan dhumaatti,’’ jetti Vaalyaan. Guyyoota afuriin boodas loltoonni Raashiyaa Yukireenin weeraran. Haleellaan Raashiyaan raawwatames biyya ollaasaaniitti badii hin dubatamne qaqqabsiise. Erga pirezidaanti Putiin akka weerarichi raawwatamuuf ajaja dabarsanii booda, Yukireen keessatti namoonni nagaa kumaatamni ajjeefamaniiru. Haata’u malee Raashiyaa keessatti dhiibbaa uumeera. Keessattuu maatiiwwan ijoollensaanii waraanaa Raashiyaa keessa jiraniifi adda waraanaatti ergaman irratti. Vaalyaan maqaa haadha tanaa dhugaa miti. Dhiibbaa dubbachuu isheetti aanga’ootaan irra gahu sodaachuun, maqaanshee akka dhokatuuf BBC gaafatte. Haata’u malee seenaa ishee qooduuf hayyamamtuudha. Haaluma kanaanis waa’ee ilmasheefi ‘oppireshinii waraana addaa Raashiyaa’ irratti waan yaaddu akkasiin BBC’f qoodde. ‘‘Jalqaba Bitooteessaatti, bakka ilmikoo ture irraa saajinni tokko naaf bilbile. Innis tarii maatiidhuma hundaaf bilbile ta’a,’’ jetti. ‘‘Hundi nagaa ta’u himee, guyyaa guyyaa isaaniin wal argaa jirra jedhe. Baatii sana gutuus walii bilbilaa turre. Innis nagaa akka ta’an natti hime. ‘‘Achiin namni hiriyaa ilma koo ta’u hime tokko ergaa naaf erge. Ani isa hinbeeku. Innis miidiyaa hawaasaarratti na arge. Innis mucaankoo millisaa rukutamee ajjeefamuu natti hime. Anis yeroo hedduu bilbiluun qondaaltoota argachuuf yaaleera. Garuu kan waa natti himu danda’e omtu hin jiru. "Garuu ammoo saajiniichi ani walin dubbataa ture sun, ‘mucaankee yeroo dhumaatiif kan qunnamtii waliin taasise Guraandhala 23’ naan jedhee ture.\n"Kanaafu, maaliif yeroo bilbilaa turte sana hunduu nagaadha jette? Nu tasgabbeessuuf?’ ‘‘Dhiifama ani saajina’ naan jedhe.’’ Vaalyaan odeeffannoo dabalataa baruu barbaaduun, ‘‘kutaa ilma kootti barreesseen ture’’ jetti. ‘‘Biiroo aanaa waraanichaatiif barreesseen ture. Ministeera Ittisaafis barreesseera. Irra deebinis hundasaanitiifu barreesseera. ‘‘Tokkoon isaanitu mucaankoo eessa, yoom fi attam akka jiruurratti odeeffannoo bu’uuraa naaf hin kennine. Kan natti himamee ‘Oppireshinii waraana addaa keessatti hirmaataa’ jiraachuufi baduusaati.’’ Yukireen keessatti loltoota Raashiyaa meeqatu ajjeeffamee laata? Raashiyaa keessatti lakkoofsa motummaan himamuun alatti kan gara biraa gabaasuun yakkadha. Ta’us lakkoofsa motummaan himu argachunis baayyee rakkisaadha. Ministeerri Ittisaa Raashiyaas erga Guraandhala 25 as lakkoofsa loltoota ajjeeffamanii hin haromsine. Erga yeroo sanaatii loltoonni Raashiyaa ajjeefaman 1,351 kan jedhumarratti dhaabbatee jira. Baatii itti aanuutti, Raashiyaan loltoonni ‘‘hedduun’’ Yukireen keessatti ajjeeffamuu amante turte. Yaalii weerarichi fudhatamaa gochuuf taasifamu keessattis, aanga’oonni Raashiyaa fi miidiyaan motummaa lammiilee Yukireen ija ummata Raashiyaa fulduratti salphisaa turan. Isaanis loltootaafi qondaaltoota Yukireen akka ‘‘warra olaantummaa sabaatti amanan’’ fi ‘‘naaziitti’’ balaaleeffatan. Yukireen abbaa hirree yoo ta’an, Raashiyaan bilisa baasaadha jedhan. Garuu ammoo Vaalyaan Yukireeniin akka diinaatti hin ilaaltu.\n‘‘Osoo akka kanatti biyyi keenya kan haleelamte ta’e, nutis akkuma isaanii kanatti of ittifna turre. Ofi ni ittifna, baayyees ni aarra turre,’’ jetti. Lammiileen Raashiyaa sarara qondaaltoota motummaafi deeggartoonni ‘‘oppireshinii waraana addaa’’, akkuma TV biyyaaleessaa irratti dhiyaaatuutti amanu. Raashiyaa keessatti TVnis ta’e ergaan isaan dabarsan motummaan to'atama. Garuu ammoo guutummaatti miti. Vaalyaan fakkeenyaaf haadholii loltoota Raashiyaa biraa waliin wal qunnamaa turte. Haadhoolii kanneen biratti, aanga’oota biyyattii irratti waraana Yukireeniin wal qabatee jibbi umamaa jira. ‘‘Isaanis motummaa ni jibbu. Putiinis ni jibbu. Hundisaanitu waraanni kun akka dhaabbatu barbaadu. Haadhooliin hundi kana barbaadu,’’ jetti Vaalyaan. Vaalyaan osoo ifatti baaftee dubbattee dhiibbaa aanga’oota Raashiyaatiin irra gahu malu sodaatti. ‘‘Nuti warra sadarkaa gadaanarra jiruudha. Nuti lammiilee biyyattii idileedha. Loltoonni waraanicha keessatti hirmaatan hundis kan bulchiinsawwan Raashiyaa baadiyyaa irraa ta’aniidha. Mooskoo irraa miti. Ilmaan aanga’oota motummaa achi hin jiran. ‘‘Waranaana kana dhaabaa. Dhaabaa kana hundaa. Dhaabaatii ijoollee keenya oolchaa.’’\nVaalyaanis erga BBC walin gaaffiifi deebii kana taasifteen guyyoota muraasaan booda aanga’oota Raashiyaatiin mucaan ishee Yukireen keessa ajjeefamuu itti himamuun dhagahame.


Waraana Raashiyaan Yukireen irratti banteen Afrikaan gatii kaffalaa jirti - Zeleniskiin

Pirezidaantiin Yukireen Voloodmiir Zeleniskiin haasaa Wixataa Gamtaa Afrikaatiif taasisaniin Afrikaanis sababa waraana Yukireenin “uggurmatee” jirti jedhan. Raashiyaan waraana labsitee al-ergii midhaan Yukireen ugguruu isheetiin hanqinni midhaaniifi xaa’oo lammiilee adddunyaa miliyoonan lakkaa’aman beelaaf saaxilaa jira. Dursaan Komishinii Gamtaa Afrikaa akka jedhanitti, nageenya addunyaa tasgabbeessuf “mariin hatattamaa akka taasifamu,” jedhamaa ture. Biyyoonni lixaa Raashiyaan midhaan Yukireen kuufamee jiru akka gadi lakkiftu itti wawwaataniiru. Uggura midhaanii Raashiyaan taasifte kanaan gatiin nyaataa baay’ee ol ka’ee jira. "Waraana biyya keenya irratti labsame irraa kan ka’e Afrikaan ni ugguramte, “ jedhan Zeleniskiin haasaa taasisaniin. Midhaan Buufataalee Doonii Yukireen Bilaak Sii keessatti argaman keessatti kuufamee jiru gadi lakkisiisuf biyyi isaanii “walii galtee wal-xaxaa” gaggeessaa akka turte dubbatan. Waraanni kun biyya keessan irraa fagaatee waan gaggeeffamaa jiru isinitti fakkaachuu mala. Garuu gatiin nyaataa humnaa ol dabaluun waraanichi mana lammiilee Afrikaa miliyoonan lakkaa’amanii akka lixu ta’eera,” jechuun AU tti himan. Zeleniskiin Gamtaa Afrikaatti dubbachuuf erga gaafatee torbee 10 booda kan kaleessa haasaa taasise. Akka ragaa BBCn argateetti dureewwan biyyoota 55 kora kana irratti karaa marsaa intarneetii akka hirmaatan affeeramanis dureewwan biyyoota afurii qofatu hirmaate; warri kaan bakka bu’oota isaanii hirmaachisan. Waraana Raashiyaan Yukreen irratti bante ilaalchisee biyoonni Afrikaa yaadan garaa gara hiramanii turan. Ji’a Bitootessaa gaafa guyyaa 17 yeroo Dhabbati Biyyoota Gamtoomanii waraana Raashiyaa Yukreen irratti bante balaaleffachuuf kora waame sana biyyoonni Afrikaa sagalee hin kenning hafan. Garuu ammoo gaafa Wixataa dura bu’aan Gamtaa Afrikaa Maakii Saal pirezidaantiin Gamatichatti dubbachuu isaanif galateeffataniiru. “Seeronni idil-addunyaa akka kabajaman, walitti bu’iinsi karaa nagaan akka xumuramu fi mirga daldaalaa akka kabajamu,” jedhu Saal.