Obomboleetti Madagaskaar rukuteen gandi gutummaatti barbaada’an

Obomboleetti Batsiraay jedhamu Sanbata galgala madagaskaar rukuteen, bubbee fi roobni cimaan uumamee yoo xiqqaate namootni 10 du’anii, namootni 50,000 ta’an ammoo qe’ee isaanii irraa buqqa’aniiru. Kun torban lama keessatti obomboleetti lammaffaa biyyatti rukutee yoo ta’u, buubbee saffisa sa’aatii tokkotti km 235 deemuu fi dambalii cimaan nannoolee qarqara galaanaa jiran rukuteera. Gandotni tokko tokko guutummaa guututti akka barbada’an gabaafameera. Akka gabaasa tajaajila to’annoo qilleensaa biyaalessaatti, obomboleettiin kun amma tasgabbaa’eera. Madagaskaar obomboleettii Ana ji’a darbe lubbuu namoota 55 galaafate irraa reefuu bayyaannachaa jirti. Obomboleettiin Batsiraay magaalaa kibba- lixa Mananjarii rukuteen erga jalqabee guyyootii lamaaf ibsaa malee kan turan yoo ta’u, tajaajilli bishaanis adda citee akka jirus miidiyaaleen biyyatti gabaasaniiru. Jiraataan tokko akka Rooyitarsitti himetti, manneen barnootaa fi maneen amantaa akka bakka da’ootti fayyadamamuuf turanillee bubbee kanaan baaxiin isaani bubuqqa’eera. Naannooleen biraa ammoo guutummaa guututti barbada’aniiru. “Waan boombiin rukutamne fakkaata. Magaalaan Noosii Varikaa %95 barbadaa’eera. Baaxiin maneen ciccimoo jedhamanii bubbeen fudhatameera. Manneen citaa ammoo harka caalaan, guutummaatti fudhatamaniiru,” jechuun gorsaan itti aanaa pireezdaanti Madagaskaar, Wilii Raharijayonaa, Rooyitarsitti himaniiru. Minsiteerri kunuunsa naannoo Vahinalaa Raharinirina akka BBC’tti himanitti gandootni hedduun guutummaa guututti kan barbaada’an yoo ta’u, isaan keessa gariin bubbeen fudhatamani. Magaalaa qarqara galaana jirtu Mahanorootti, dambaliin galaanaa ol ka’een bakki awwaalchaa lafa ol ka’aarra ture rukutameera. Marii Viviyaan Rasoyanandirasana, ganna 54, yeroo lolaa kanaan reeffii abba manaa, abbiyyuu fi intala ishee bakkeetti ba’uu agarteetti. “Bubbee kanaan manni keenya miidhameera. Ammammoo kana tahe” jechuun AFP’tti himeera. Dhaabbatti to’annoo balaa namootni 48,000 ta’an qe’ee isaanirraa buqqa’uu gabaasus, UN’tti Dhaabbatti Nyaataa Addunyaa (WFP) garuu namootni 150,000 ta’an qe’ee isaaniirra buqqa’uuf akka dirqamuu akka malan himeera. Namootni qe’ee isaanirra buqqa’an tokko tokko gara wiirtuulee da’oo bakka namootni Amajjii keessa Obomboleetti Aanaa jedhamuun buqqa’an buufatnitti geeffamaniiru Dhaabbatti WFP namoota gargaarsi isaan barbaachisuuf nyaata qopheesseera, namootni tokko tokko ammoo  akka balaa kana jala baqatan taasifameera. UN ammoo xiyyaara lubbuu baraaruuf gargaaru qopheesseera. Obomboleettiin kun gara lixaatti imaluun, galaana Mozaambiik jirutti Dilbata ni mula’ata jedhamee eegame kan ture ta’us, boodarra gara kibbaatti imaluun Afrikaa hin xuqiin akka darbu tilmaameera. Obomboolettiwwan hamoo dhiyeenya sababa jijjiirama qilleensa addunyaan uumamaa jiran, qonnaan akka baduu goochuun, naannichatti gatiin nyaataa akka dabaluu fi yaaddoon hanqina nyaataa akka uumamu taasiisuu isaa WFP ibseera.


Olompiikni ho'a jabaan dabaalame atileetotatti qormaata ta'e

Haalli qilleensaa ho'aan Jaappaan haala hamaan dabalaa adeemuun atileetota Olompiika Tookiyoorratti hirmaatan akkaan miidhaa jira. Haalli qilleensaa Olompiikiin kun itti gaggeefamaa jiru seenaa dorgommii kanaa keessatti warreen hammaatoodha jedhaman keessaa tokko ta'eera. Sagantaan yeroo dorgommiilee hedduun sababuma ho'a jabaan yeroon jijjiramee ganama gara barii ykn galgala akka ta'u ta'eera. Dorgommiiwwan kana keessaa tokko dorgommii maaraatoonii dubartootaati. Dorgommiin tarkaanfiifi maaraatoonii magaalaa Tookiyoorraa fageenya km 800 irratti lafa haalli qilleensaa wayyoo qaba jedhamutti gaggeefame. Ho'a kanaan atileetonni fi milkaahina sagantaa kanaaf dargaggoonni bilisaan hojjetan akkaan miidhamaa jiru. Hojjettootni sagantaan milkeessuuf bobbaafaman 30 ho'a akkaa oliin miidhamaniiru. Torban dura BBC'tti dubbattee kan turte pireezidantii Federeeshinii atileetiksii Itoophiyaa atileet Daraartuu Tulluu ho'i jabaan jiru atileetota Itoophiyaaf gaarii ta'uu dhiisuu akka danda'u dubbattee turte. Sababni isaas atileetotni Itoophiyaa gara Olompiika Tookiyoo kan deeman waqxii gannaa, roobaafi qorraa Itoophiyaa walakkaatti ta'uu ibsite. Ta'us haalli kun hirmaattota dorgommichaa hundaaf walfakkaataadha jette. Halkan edaa dorgommii Maaratoonii dubartootaa lafa qabbana qaba jedhamutti dorgomame irrattis atileetonni Itoophiyaan hirmaachiste sadi keessaa lama dorgommii osoo hin xumuriin adda kutan. Olompiikni Tookiyoo ho'a jabaa keessatti dorgommii itti fufuun balaa qabaachuu agarsiiseera jedha The Guardian. Yoo xiqqaate taphattootni teenisa lama kan biyya Kaazaakistaaniifi Ispeen ho'a dadhabanii tapha walakkaatti adda kutaniiru. Kan wiilcheriin dirree keessaa baafamtes jirti. Gariin ammoo sababa fayyaaf jecha gidduutti boqannaa gabaabaa akka bahan godhamaa ture. Taphataan teenisaa lammii Raashiyaa ''Taphicha nan xumura ture garuu ammoo naan du'a, osoon du'ee gaafatama ni fudhattuu?'' jechuun tapha booda yaada kenneera. Afuura baafachuu akka dadhabaa tureefi ijjisaas arguuf rakkachuus dubbateera. Dirree keessatti kufuuf qophaayeen tures jedhe. Atileetotni Ameerikaa ammoo biyya isaanii caala Tookiyoon ho'a jabaa keessummeessaa waan jirtuuf bishaan hedduu dhuguun qophaayaa akka bahan Rooyitarsitti himaniiru. Qopheessitootni sagantaa kana atileetotni dhiibbaa sababa ho'a akka maleen dhufu to'achuu waan isaan gargaaru hunda akka argatan tarkaanfiin fudhatan bu'aa argamsiiseeras jedhameera. Koronaan yaaddoo hammaataa ta'ee argamuu isaatiin xiyyeeffannaan garasitti naanna'e malee yeroon dorgommiin kun itti gaggeefamu Jaappan waqtii hoo'a cimaa itti galmeessitu waan ta'eef qophiin irratti godhamaa ture.


Balaa lolaa Indoonezhiyaa fi Timoor Leestee mudateen namootni 70 ol du'an

Balaa lolaa fi sigiga lafaa Dilbata kaleessaa Indoonezhiyaa fi Baha Tiimor mudateen namootni baay'een du'an. Biyyoota Baha Eeshiyaa ollaa tahan kanatti rooba cimaa roobeen bishaan hidha irra dhangala'uun manneen kumaatama fudhate. Naannoon lolaa kanaan miidhame odola Filoores, Baha Indoonezhiyaatii hanga Baha Tiimoorittidha. Namootni 40 ol tahan ammayyuu akka hin argamne kan himan qondaalonni Indoonezhiyaa, lakkoofsi namoota du'anii dabaluu danda'a jechuun akeekkachiisaniiru. ''Namootni 55 du'aniiru. Lakkoofsi kun kan jijjiramuu danda'u yoo tah,u namootni 42 ammayyuu hin argamne,'' jedhan dubbii himaan Ejensii Ittisa Balaa Indoonezhiyaa, Raaditiyaa Dijaatii miidiyaa Meetiroo Tv jedhamu irratti. "Dhoqqee fi haalli qilleensaa hamaan dhiibbaa guddaa taheera. Wantootni caccabuun tuulamanis garee lubbuu baraaruuf bahan danqaniiru,'' Alfoonsi Haadaa Beeteen. ''Namootni baay'een akka awwaalamuu hin hafne shakkina garuu namootni meeqa akka dhabaman guutummaatti hin barre,'' jedhan hogganaan Ejensii Ittisa Balaa Baha Filoores kun. Namootni achii baafaman faffaca'aniiru. Namoota dhibbaan lakka'amanidha kan kutaa bulchiinsa lamaanii irraa bahan. Garuu namootni baay'een mana isaanii jiru. Isaan uffata qorraa, nyaataa fi qoricha barbaadu.'' Dabalataan Baha Timoor, Timoor Leestee jedhamuun beekamtu keessatti namootni 21 du'aniiru jedhe AFP'n qondaala tokko wabeeffachuun. Baay'een isaanii magaalaa guddittii Diilii keessa jiraatu.' Pirezidaantiin Indoonezhiyaa Jookoo Wiidoodoo, gadda itti dhagahame ibsuun uummanni gorsa yeroo qilleensa hamaa kennamuuf hordofuu qaba jedhan. "Hojiin balaa irraa bayyaannachiisuu ariitiin akka jalqabuuf ajajeera. Hojjettoota fayyaa deeggarsa kennaniif dhiyeessiin loojistikii, warra buqqa'aniif dhiyeessii bu'uura akka jiraatuu fi bu''uraaleen misoomaa akka suphaman tahu'' jedhan. Sigigni lafaa fi lolaa yeroo waqtii roobaa Indoonezhiyaa keessatti irra deddeebiin mudata. Ji'a Amajjii keessa sababuma lolaan namootni 40 tahan magaalaa Sumedangi keessatti du'aniiru. Ejensiin Ittisa Balaa biyyattii walakkaan uummata biyyattii miliyoona 125 tahan, balaa sigiga lafaaf naannoo saaxilamaa tahe keessa jiraatu.


Balaan lolaa Jarmaniitti mudate yoo xiqqaate namoota 80 galaafate

Balaa lolaa waggoota kurna keessatti isa hammaataa ta'een lammiileen Jarmanii 80 caalan lubbuu dhaban, kanneen achi buuteen dhabames hedduudha. Rooba hamaa lixa Awurooppaa mudateen laggeen booyii isaanii cabsanii dhangala'uun biyyoota qaxanaa kanaa balaa hamaaf saaxilaa jiru. Beeljiyam gamasheen haala qilleensaa hammaateen namoonni yoo xiqqaate namoonni 12 jalaa du'uu himte, qondaaltonni biyyattii balaa kana jijjiirama qilleensaatu fide jedhan. Chaansilarri Jarman Angelaa Merkel kanneen miidhaman kutannoon akka deggeran himan. Jarmanii keessatti bulchiinsonni Rhineland-Palatinate fi North Rhine-Westphalia jedhaman balaa lolaa kanaan baayyee miidhaman. Beeljiyam, Neezarlaands, Laksembarg fi Siwiizarlaand akkasuma balaa lolaa hamaan miidhamaniiru. Jarmanii gara lixaa bulchiinsa Ahrweiler jedhamtu keessatti namoota balaa lolaan miidhaman keessaa hanga namoota 1,300 kan ta'an bira ga'anii baraaruun hin danda'amne. Bilbillis waan tajaajilaan ala ta'eef haala namoonni kunneen keessa jiran hubachuun hin danda'amne. Gandi  Schuld jedhamtu kan uummata 700 qabdu guutummaatti barbadoofte. Hidhi guddichi Jarmanii daangaa Beeljiyam irratti argamus guutee suduudaan dhangala'uu eegaleera. Kunis yaaddoo guddadha jedhan qondaaltonni biyyattii. Roobni hamaan ammas guyyaa har'aa ni rooba jedhamee eegama. Poolisoonni 15,000, humni waraanaa fi hojjettoonni yeroo balaa tasaa bakkatti argamanii uummata baraaruurratti argamu. Heelikooptaroonni ammoo namoota gamoowwan irratti akkasumas dambalii lolaa gidduutti ugguramamnii jiran guuraa jiru. Magaalaa Erftstadt-Blessem keessatti balaan lolaa kun manneen hedduun barbadeesse, jiraattota magaalattiif qaqqabun kan danda'amu bidiruu qofaani.


Jijjiirama Qilleensaa: Sirni akeekkachisa haala qilleensa hamaa foyya’uu qaba jedhe UN

Gabaasni haaraan Dhaabbati Biyyoota Gamtoomanii (UN) baase akka agarsiisutti, addunyaan sirna balaan otoo hin umamiin dursa akeekkachiisu irratti  hojjachuu cimsuu qabdi jedhe. Waggoota 50 darbanitti balana jijjirama qilleensaan walqabatu dachaa shaniin dabaleera. Qorannoon kun akka akeeketti, addunyaarratti namoota sadii keessa tokko wayita balaan haala qilleensaa hamaan walqabatu uumamu akeekkachisa sirnaa gahaa hin argatan. Waggoota kurnan dhufanitti namoonni balaa uumamaan miidhamanii deeggarsa barbaadan harka 50’n dabaluuf jiru. Waggoota 50 darban keessatti balaan 11,000 haala qilleensa, qilleensa baramaa fi balaa bishaaniin uumame lubbuu namoota miliyoona lamaa dabarsee. Kana malee qabeenya doolara tiriliyoona 3.5  mancaasera. Bara 2018  keessa namoonni miliyoona 108 balaarraa dandamachuun dhaabbilee idila addunyaarra deggarsa eeggata turan. Bara 2030tti lakkoofsi kun harka walakkaan dabaluuf deema. Kanaafuu sirni akeekkachisaa bu’a qabeessi jiraachuu qaba jedhe UN. Biyyoota guddataa jiran fi  biyyoota odolootarra jiran keessatti sirni akeekkachisa balaan duraa fooyyeen jiraachuu qabaata. Biyyooonni kun sababa  balaa qilleensa baramaatti hidhata qabuun waggoota shanan darban qabeenya doolara biliyoonatti lakka’amu dhaban jedha gabaasichi. Duuti lubbuu namaa balaa umamuun darbu harki 70 biyyoota guddacha jiran/hiyyeeyyii keessatti qaqqaba. Akka dhaabbanii meetiwooroolojii addunyaa(WMO) jedhuutti, Afrikaatti neetiworkii haala qilleensa itti ilaalamu ga’umsa qabu kan jiru keessaa harka 26 qofa. Weerarri koronaavaayirasii sirumayyuu akeekkachisa balaan duraa ittuu rakkoo keessa buuse. Dhaabbata meetiwooroolojii addunyaa barreessa kan ta’an pirofeesar Pitarii Taalas akka jedhanitti, balaa uumamu dursa qophaa’un fi  yeroo ummameettis deebii si’ayinaan kennuun lubbuu namoota eeguu akka gargaaru dubbataniiru. Jjijjiramni haala qilleensa balaa lubbuu namaa, sirnakkoo, dinagdee fi hawaasummaan miidhuu ittuma fufaa jedhaniiru.


Rooba Meeksikoo: Cabbiin meetirs 1.5 furdatu magaalaa Guwaadalahaaraa uwwise

Rooba cimaa cabbii makate booda Meeksikoo magaalaa Guwaadalahaaraatti gandooti sa'a cabbiin uwwifamiiru. Cabbiin kun iddoo iddootti meetira 1.5 waan furdatuuf konkolaatota walakkaa gaditti awwaaleera. Magaalaa lammilee miiliyoona 5 qabdu kanatti karaa cuccufame banuuf meeshaaleen daandii hojjetan bobbaafamaniiru. Aangaa'ooti naanniicha, lolaan mudachuu fi mukeen jiganii akka turan garuu namni midhamee hin jiru jechuun ibsaniiru. Magaalli kun ho'a teempireechara 30C keessa jirti.  Kanaan dura rooba cabbiin magaalaan kun midhamtee turte kan akkana cimuu garuu badaa hin turre. Magaalaa Guwaadalahaaraafi naannoosheetti manneen 200 barbaada'uufi konkolaatonni hedduun lolaan fudhatamuu Aangaa'ootni beeksisaniiru. Bulchaan naannichaa Enriikee Alfaro, 'kun waan ajaa'ibaati' jechuun AFPtti himeera.


Lolaan dhiiga fakkaatu ganda Indooneeshiyaa gute

Gandi Indooneeshiyaa erga lolaan warshaa halluu wayyaa rukutee booda bishaan diimaa dhiigaa fakkaatuun guutamte. Lolaan dhiiga fakkaatu kun Sanbata magaalaa Java daandii Jenggoot keessa lola’aa ture. Naannoon kun haalluu fi shaamaa aadaa huccuuf hojiirra oolu omishuun beekama. Miidiyaa hawaassummaa irratti namootni kumaatamaan lakkaa’aman suuraa lolaa haalluu diimaa dhiiga fakkaatu kun yeroo gandichaa keessa lola’u agarsiisu qoodaniiru. Qondaalli to’annoo balaa naannichaa suuraaleen kun sirri ta’uu mirkaneesseera. Lolaan diimaan kun sababa halluu warshaan itti fayyadamuun kan uumamedha, jechuun Dimaas Arga Yudaa Reuters’tti himeera. “Yeroo booda rooba waliin yeroo wal maku nii bada.” Kana dura lageen Pekalongan  sababa halluu wayyaa kanaan ji’a darbe bishaan halluu magariisaatti geeddaramee ganda biraa keessa lola’aa akka ture Reuters gabaaseera. Indooneeshiyaan yeroo hedduu lolaan kan rukutamtu yoo ta’u, jalqaba waggaa kanaatti lolaa magalaa gudditti Jaakaartaa rukuteen yoo xiqqaate namootni 43 lubbuu isaanii dhabaniiru. Aanga’oonni naannichaa erga lolaan hamaa bara 2013tti biyyatti rukutee as rooba hir’isuuf jechaa mala 'cloud seeding' jedhamu kan xiyyaaronni keemikaala hurritti naqan fayyadamuu eegalaniiru.


Awustraaliyaatti lolaan erga mudateen booda manneen sarariitii dirree uwwise

Awustiraaliyaatti bakkeewwan dhiheenya lolaan itti mudatee tureetti mukeeniifi dirreewwan faradoonni itti walgahan mannee sarariitiin haguugamuun himame. Jiraattoonni bulchiinsa Viiktoriyaa Gippaaslaand akka jedhaniitti, erga robni hamaan naannichatti roobeen guyyootaan booda manneen sarariitii haarrii fakkaatuu naannicha haguuge. Bakka tokkootti ammoo  manneen sarariitii dheerina kiilomeetira tokko olii ta'utuu qarqara daandii haguuge. Eksipartoonni akka jedhanitti haguuggiin adii kuni sarariitiiwwan lafa ol ka'aarra bahuun of oolchuuf jecha mala ''ballooning' jedhamuun kan tolchan jedhan. Dr Keen Waakar, Muziyeemii Viktoriyaa irraa ittigaaftamaa olaanaa dhimmoota ilbiisotaa yoo ta'an, tarii sarariitiiwwan miliyoonaan lakkaa'amaniitu harrii mannee kana baargamoowwan naannichaa irratti hojjate ta'a jedhan. ''Sarariitiiwwan lafarra jiraatan atattamaan lafarraa ka'uu barbaadu. Mannee kanatti qabachuun gara mukeeniitti ol bahuun of baraaruu danda'u'' jechuun gaazeexaa Age jedhamuutti dubbatan. Kunis 'mannee sarariitii' guddaa eddoowwan jiidha qaban kan magaalootaa Saalee fi Loongford jirruutti argaman haguugee. Miseensi mana mare gandaa, Kaarolaayiin Krooselii akka jettetti, Wiixata galgala gara qarqara haroo deemuun balaa lolaan qaqabsiisee wayita ilaaluu deemteetti haala umamaa agarteen ajjaa'ibsiifamu dubbatti. Kanaan duras waan akka kanaa guddatu agartee akka hinbeekne dubbatti kroseeliin. "Baayyee sodaachisaa ture- garuu ammoo bareedaadha. Dallaafii mukeen dabalatee wanti hundumtuu mannee sarariitii kanaan haguugameera,'' jechuun BBCtti himte. "Yeroo sanatti biiftuun lixaa waan adeeemaa jirtuuf iftuuf danbalii socho'u kana lafa guutee arguun baayyee bareeda ture." Manneen kunis baaqqeedhumaan sarariitii xiqqashuu kanaan akkasiin haphatee lafarra didiiree mul'ata jetti. "Waan adda citee jiruu miti. Dhugaatti sarariituumatu aartii ajaaibsiisaa kana lafarratti waliin ta'uun hojjatatee'' jechuun ajjaa'ibsiisannaa ishee himte. Jiraattuun gara biraa Amaandaa Treger ammoo, jalqabarratti maatii isheen manneen kana akkawaan qarqara daandiitt waan saaphanni hojjatamee itti fakkaatee ture jechuun BBCtti himte. ''Duraan argeerra garuu kana waan fakkaattu argee hinbeeku. Kun baayyeen kan nama ajaa'ibsiisuudha'' jette. Saaphannii mannee kunis torban kana keessa akka kaafamuu eegama. Torban darbe keessa roobniifii bubbeen cimaan irra jireessa Viiktoriyaa kan hubee yoo ta'u, lolaa fi badiinsa guddaa qaqabsiisee ture. Taatee mudate kanaanis namoonni lama konkolaataa isaanii keessatti du'anii argamaniiru. Aanga'oonnis balaa mudateen sukkanneessaa jechuun ibsan kanaatiin bulchiinsa keessatti manneen dhibbaan lakkaa'aman ibsaa malee hafaniiru.


Lolaa hamaa lubbuu galaafate, konkolaataa gurguddaa daandiirra harkise

Magaalaa Booliiviyaa Sukree jedhamtu keessatti lolaan hamaan nama afur ajjeese jedhe poolsiin. Rooba jabaa daqiiqaa 30f Wiixata roobeen booda daandiiwwan magaalatti gara laga saffisaan yaa'utti geeddaraman. Bishaan karaarra gulufu konkolaatota dabalatee meeshaalee gurguddoo fuudhee fiigaa ture. Balaa lolaa mudateen yoo xiqqaate namoonni agur yoo du'an, daa'imman sadii fi ga'eessi tokko achi buuteen isaanii dhabameera. Aanga'oonni magaalattii balaa kana ittisuuf silaa kanaa ol hojjechuu malu jechuun komatu jiraattonni. Pireezidantiin biyyattii Luwis Ark lubbuu badeef gadda itti dhagaahame ibsataniiru. Daa'imman sadi fi ga'eeyyiin sadi achi buuteen isaanii kan dhabame yoo ta'u namoonni 7 miidhaan qaamaa irra gaheera. Yoo xiqqaate konkolaataawwan 10 lolaan fudhatamaniiru. Daldaltoonni hedduun meeshaan isaanii jalaa fudhatamee kasaaraaf saaxilamaniiru. Lolaa fi sigigi lafaa Boliiviyaaf haaraa miti. Wayita waqtii roobaa biyyattii Sadaasaa hanga Bitootessaa taateen akkanaa ni uumama.


Keeniyaatti sigiga lafaa mudateen namoonni 24 du'an

Rooba cimaa lixa Keeniyaatti roobeen lafti sigigaachuun namoonni 24 du'uun himameera. Aanga'oonni naannichaa miidiyaalee biyya keessaatti akka himanitti, hanga ammaatti reeffa namoota 12 kan argame yoo ta'u, isaan keessaa ammoo torba kan ta'an daa'immanidha jedhan. Lafti sigigaachuun kun kan qaqqabe mandaroota Nyiyaarikuliyaaniifi Paaruhaa jedhaman keessatti. Akka ibsa aanga'oota naannichaatti, daandiin mandaroota kana walqunnamsiisus sababii lolaa cimaatiin citeera. Riqichi gandoota kana tajaajilaa tures lolaa cimaan fudhatamuun isaa balaa sana hammeessuun isaa gabaafameera. Aanga'aan Jooyel Bulaal jedhamu naannoo sana jiraatu gaazexaa Geyilii Neeshiniif akka ibsetti, naannoo rakkoon kun qaqqabetti hojiin baraaruu taasifamaa jira. Haaluma kanaan, namoota sababa balaa kanaan achi buteen isaanii dhabame barbaadaas jiru jechuun dubbatu. Komishinariin bulchiinsa naannoo sanaa Appoolloo Akkeelloo gama isaaniitiin, namoota karaa bahan dhaban barbaaduuf sochii taasisaa kan jiran yoo ta'ellee haalli qilleensaa baayyee rakkisaa waan ta'eef yaaliin isaan gochaa jiran danqamuu himu. "Naannoo lolaan riqicha fudhate deeme yaallee turre. Yeroo ammaallee roobaa jira," jechuu isaanii Oduun Istaandard barreesseera. Dhaabbanni Fannoo Diimaa Keeniyaa fuula tiwiitera isaarratti akka baasetti sigigaachuun lafaa kun akka qaqqabe ibsee, rakkoo uumamee kana keessatti birmannaa tasaasisuuf carraaqaa jiraachuu dubbateera.


Obomboleettii Higibis: Loolaa fi sigiggoon lafaa Jaappaan midhaa jira

Jaappaan bubbee rooba makate kan waggootii hedduu keessatti isaa cimaa jedhamtuun waayita rukutamteetti, yoo xiqqaate lubbuun namoota 23 darbeera. Obomboleettiin Higibis biyyattii yemmuu saffiisa qilleensaa saatiitti km225'n rukutetti, loolaa fi sigigoon lafaa uumeera. Looltooti waraanaa 27,000 fi hojjeettonni lubbuu baraartummaa biroon namoota lubbuu oolchuuf bobbaafamuu angaa'onni ni dubbatu. Laggeen naannawaa adda addaa 14tti irraa gutanii lola'uun jiraattootta naannichaa naasisaniiru. Obomboleettiin Higibis yeroo ammaatti gara kaaba biyyittiitti kan bubbisaa jiru yoo ta'u, Dilbata waaree boodarra gara Kaabaa Paasifikitti ni deebi'a jedhamee eegama. Jalqabarratti obomboleettiin kun Sambata galgala naannoo sa'aatii 1:00tti kibba-lixa Tookiyoo naannoo Izu kan rukute yoo ta'u, sana booda gara bahaatti darbeera. Kanumaanis manneen gara walakkaa miliyoonaa ta'an ifaa dhabaniiru. Magaalaa Tulluu Fujii biratti argamtu Hakone keessatti Jimaataafi Sanbata roobni meetira 1 roobe, Jaappaan keessattii roobaa saatii 48f waliitti aansee roobuun isa jedhamu ta'eera. Aanga'ooti akka himanitti namootni du'an kaan sigiggoo lafaan kaan ammoo yemmuu lolaan gutaa dhufetti konkolaataa isaanii keessatti danqamaniiti. Maanguddoon ganna 70 tokko garuu heliikooptara lubbuu baraaruun erga baraarmte dingata harkaa kuftee du'uushee aanga'onni dabalanii ibsaniiru. Namootni 17 ammaatti achii buuteen isaani kan dhabame yoo ta'u hedduun immoo midhamuun gabaafameera. Namootni miiliyoona torba ta'an bubbeen cimaa kun akka dhiyaachaa dhufetti mana isaanii akka gadhisan gorsamaniiru, ta'us namootaa 50,000 qofatu wiirtuu qophaa'ee keessa buufatan. Tajaajilli geejjiba baaburaa hedduu dhaabbatee jira. Balaliiwwwan 1000 ta'an buufata xiyyaaraa Haneeda magaalaa Tokiyoofi kan buufata xiyyaaraa Narita magaalaa Chibaa, guutummaatti haqamaniiru. Ji'a darbee keessaa Obomboleettii Faksaay jedhamuu manneen 30,000 ta'an barbadeessuun naannoolee Jaappaan miidhee ture. Jaappaan waggaatti obomboleettii 20 ta'aniin rukutamti, ta'us magalaan Tookyoo hagana miidhamtee hin beektu.


Obomboleettii maqaa Looraa jedhamuun moggaafame Luuziyanaatti nama jaha galaafate

Obomboleettii ykn Harikeeniin maqaa Looraa jedhamuun moggaafame Ameerikaa Kutaa biyyaa Luuziyanaa keessatti lubbuu namoota jahaa galaafate. Obomboleettiin sa'aa tokkotti km 240 saffisaan gulufu kun, kutaa biyyaa kana keessatti balaa guddaa qaqqabsiisa jedhamee sodaatamee kan ture ta'us balaan qaqqabe hanga sodaatame miti. Hanga sodaatameen gadi ta'us garuu balaawwan qaqqabsiiseera. Baattuuwwaan sarara ibsaa hedduu mancaasuun manneen walakkaa miiliyoonaa ta'an tajaajila ibsaa akka dhaban godheera, indastiriiwwan keessattis ibiddi keemikaalaa akka ka'u godheera. Looraan amma sadarkaa Haarikeen jedhamurraas gara sadarkaa tiroopikaal istoorm jedhutti gadi bu'eera. Gidduugalli Haarikeenii biyyaalessaa obomboleettiin kun saffisni isaa sa'aa tokkotti km 65'tti hir'iseera, haata'u malee ammallee bokkaa jabaa uumaa jira jedheera. Bulchaan Luuziyaanaa Joon Beel Ediwaard balaa nurra gahuu danda'a jennee yaadneen hin miidhamne, garuummoo miidhamneerra jedhanii, ammas uummatni akka of eeggatu gaafatan. Waayeen balaa kanaa kan itti himame Pireezidant Doonaald Tiraamp guyyoota dhumatorbee kana dhaqanii akka naannicha daawwatan himan. Obomboleettiiwwan Loowraafi kan biroon Markoon jedhaman naannoo Kaaribiyaanitti lubbuu namoota 24 dabarsaniiru. Luuziyaanaatti namoota du'an keessaa afur mukti itti jigeeti. Namni tokko ammoo dooniin ittiin yabalu yoo dhidhimtu kan biraan tokko ammoo mana isaa keessatti Kaarboon Daay Oksaayidiin jenereetara mana isaa keessaa isa suummessuun ta'uu aanga'oonni himaniiru. Ameerikaa keessatti sababa obomboleettii rooba makatuun manneen jireenyaafi daldalaa 900,000 ta'an tajaajila ibsaa dhabaniiru. Luuziyaanaa keessatti balaa qaqqabe hordofee loltoota Naashinaal Gaard jedhaman dabalatee namootni 1,500 ta'an lubbuu baraaruufi naannoo qulqulleessuuf bobbaafamaniiru. Bubbeewwaan ciccimoon akka haarikeen, saayikloonii yookaan taayifuun kan yeroo dheeraaf turan yoo ta'u, moggaasni maqaa kennameefis qorattoonni saayinsii hordoffii akka irratti taasisaniifii dha. Galmeeffachuudhaafis bara itti ka'an hordofu ture. Garuu, bakka tokko tokkotti baatiiwwan 12 keessatti obombolleettiiwwan 100 ta'an ka'uu danda'u. Waa'ee tokkoo tokkoo isaanii adda baasuun hordoffii taasisuuf maqaa qabaachuun haala salphisa. Biiroon Metiworoloojii Ameerikaa akka jedhettis, obomboleettii gurguddaa maqaan waamu jechuun namoonni caalaa waa'ee isaanii fi hubaatiii qaqqabsiisuu danda'an irratti hubannoo ni argatu jechuu dha. Walgahiiwwan idilee kan qorattooti haala qilleensaa addunyaa irratti hirmaatanii fi maqaawwan haarawaa kan waggoota dhufanii irratti murtaa'utu jira. Maqaawwan obomboleettii balaa hamaa geessisanii gonkumaa irra deebiin itti hin fayyadamamu. UK keessatti, Biiroon Metiworoloojii moggaasa maqaa akka eeraniif hawaasa gaafata.


Lolaa Itoophiyaa: Itoophiyaatti balaa lolaa 'waggaa 100tti al tokko mudatuun' lammiileen miiliyoona walakkaa ol miidhaman

Itoophiyaattii balaa lolaa naannoolee garagaraa keessatti mudateen lammiileen miiliyoona walakkaa ol miidhamuu isaanii mootummaan hime. Ministirri Nagaa Mufariyaat Kaamil fi Ministirri Bishaan, Jallisii fi Inarjii Dr. Injinar Silashii Baqqalaa ibsa kaleessa kennanin, roobni ganna baranaa cimaa ta'uu isaatiin manneeniifi bu'uraalee misoomaa irratti miidhaan qaqqabuu isaa himaniiru. Lolaan naannolee shan keessatti godinaalee 23 keessatti qaqqabuu isaa kan himan Ministirri Nagaa Mufariyaat Kaamil, balaa lolaa kanaan namootni 580,000 kan miidhaman yemmuu ta'u, kunneen keessaa 217,000 kan ta'an immoo iddoo jireenya isaaniitii buqqa'uu isaanii dubbatan. Akka Ministirri Bishaan, Jallisii fi Inarjii Dr. Injinar Silashii Baqqalaa himanitti, balaan lolaa tibbanaa laga Awaash ka'umsaa hanga iddoo gahumsa isaatti, laga Oomoo, Sulula Qinxamaatti naannoo Baatuu fi Maqii, yaa'a Abbayyaatti naannoo hara Xaanaatii hanga Sudaanitti akkasumas naannoo laga Baarootti dhaqqabeera. Lolaan tibbana iddoowwan tokko tokkotti mudate waggoota 100 keessatti al tokko kan mudatu akka ta'e Dr. Injinar Silashii Baqqalaa dubbatan. Kan laga Awaashis waggoota 30 darban keessatti mul'atee kan hin beekne ta'uutu himame. Roobni cimaan baranaa kun raagamee kan ture ta'uu kan himan ministirchi qophiin dursaa taasifamaa turuusaa himaniiru. Akka fakkeenyaattis naannoolee Oromiyaa fi Affaar keessatti suuphaan bo'oo yaa'a bishaanii kilomeetira 134 hojjetamuusaa dubbatan. Dabalataan manni maree olaanaa yaa'awwanii prezidaantota naannoleefi ministiroota dhimmichi ilaallatu walin mari'achuu isaafi qophiin taasifamaa turuu himan. Haa ta'u malee roobni cimaan roobe iddoowwan tokko tokkotti ijaarsawwan yaa'aa diigun miidhaa qaqqabsiisuu isaa Dr. Injinar Silashii Baqqala himaniiru. Iddoo balaan itti qaqqabetti, "namoota helikoptaraan baraaruun lubbuu namaa irratti miidhaan osoo hin qaqqabin milkaa'inaan hojjetamuu danda'eera. Lolaan cimaa ta'uu isaatin midhaan, iddoo muraasatti loon irratti miidhaa qaqqabsiisera, manneen muraasas bishaanin akka liqimfaman taasiseera," jedhan. Hojiin lubbuu baraaruu, namootni dhibeedhaaf akka hin saaxilame taasisuufi dhiyeessiin soorataafi meeshaalee biroo hojjetamaa akka jiru kan himan ministirri Nagaa Mufariyaat Kaamil, wayita lolaan darbuttis hojiin deebisanii dhaabuu akka hojjetamu dubbatan.


Barataa lammii Itoophiyaa dorgommii saayinsii idil-addunyaa injifachuuf dorgomaa jiru

Barataa Abeel Asaffaa mucaa wagga 18ti. Innis dorgomtoota 30 dorgommii saayinsii idil-addunyaa irratti dorgommii xumura walakkaatiin hammataman keessatti argama. Dorgommiin dhaabbata mit-mootummaa ‘Breakthrough’ jedhameen qophaa’e kunis, kan wagga waggaan gaggeeffamu yoo ta’u, bara 2022'tti hirmaachuuf dorgomtoonni 2,400 iyyatanii turan. Dorgommichis yaadi-rimee saayinsii, herreegaafi fiiziksii walxaxaa fi gadi fagoo ta’e haala namoota beekumsa saayinsii hin qabneen salphaan akka hubataniitti viidiyoo sakondii 90 dhiyeessuudha. Dhaabbatichis barattoonni yaadawwan saayinsii walxaxaafi gadi fagoo ta’an akka haala hirmaachisaa fi qabatamaa ta’ee viidiyoodhaan akka dhiyeessaniif jajjabeessa. Abeel dorgommii kanarratti yaada dambalii sagalee irratti xiyyeeffatu dhiyeesse. Saayinsiin isaas ‘Noise cancellation’ jedhama. Innis attamiin sagaleewwan naannawatti dabalamuun seenan haquun haala itti danda’amu kan hubachiisuudha. Viidiyoo kana dabalatee, viidiyoowwan marsaa dorgammii kanarratti filataman toora facebook dhaabbatichaa fi Youtube irratti kan fe’aman yoo ta’u, ummannis sagalee akka itti kennuuf dhiyaateera. Viidiyichis Facebook fi Youtube irratti yoo sagalee ummataa olaanaa (like) baay'ee argateef dorgomaan sun gara dorgomtoota filatamoo 15'tti dabalama. Marsaan kenniinsa sagalee marsaa kanaas hanga Wiixataa Fulbaana 19, 2022tti kan itti fufuu yoo ta’u, guyyoota ittaananiitti ammo hojiiwwan filatamtoota 15 keessatti hammataman ifa ni taasifamu. Adeemsawwan kanneen keessa darbee dhumarratti kan injifatuu, badhaasa carraa barnoota doolaara kuma 250 argata. Barsiisaa/barsiiftuun barataa injifatee hojii kalaqa saayinsii kanaaf kakaasee ammo, badhaasa doolaara kuma 50 akkasumas manni barnootaa injifate ammo badhaasa doolaara kuma 100 argatu. Dorgommii cimaan irratti gaggeeffamu kana irratti dorgomtoota filatamoo 30 keessa seenuu kan danda’e Abeel, dorgommicha injifachuu ni danda’a jedhamee abdatameera. Dorgommii Breakthrough Chaalleenj bara kanaatiin dorgomtoota filatamoo 30 keessatti kanneen galan keessaa barattoonni Ameeriikaa, Kaanaadaa, Chiilii, Chaayinaa, Kirooshiyaa, Hindi, Iraaqi, Niiwuuzilaand, Filiippiin, Tiriindaadii fi Tobeegoo, Afriikaa KIbbaa fi Yunaayitid Kingidan irra keessatti hirmaataniiru. Waggaa lamaan duras barattuun lammii Itoophiyaa takka injifattee akka turte kan yaadatu Abeel, bara kana garuu dorgomaan lammii Itoophiyaa isa qofaa akka ta’e hima. Abeel kan dhalate Finfinnee keessatti yoo ta’u, maatii isaa waliin gara Ayiirlaandi kan imale mucaa baatii 11 ta’eeti. Maatiin isaas erga waggoota saddeetiif Ayiirlaandi keessa jiraataniin booda Ameeriikaa galuun achi jiraachu eegalan. Achittis mana Barnootaa Reedmandiitti barnootasaa sadarkaa tokkooffaafi lammaffaa barateera. Barnoota isaatiinis baayyee cimaadha. Sadarkaa barnoota hundaan qabxii olaanaa galmeesse. Barnoota sadarkaa lammaffa isaas kan xumure gosa barnoota hunda ‘A’ galmeessuuni. Akkasumas qormaata Ameerikaa fi Kaanaadaatti keennamuufi ‘Advanced Placement’ jedhamunis gosa barnootaa hundaan ‘A’ galmeessuun Yunivarsitii Sitaandford galu danda’eera. Ammattis yunivarsitichatti saayinsii Kompitaraatiin barataa waggaa jalqabaati. Ijoollummaa isaatii qabee saayinsii fi teeknooloojiif jaalala olaanaa kan qabu Abeel, osoo mucaa umrii waggaa saddeetii jiru ture kan hojiiwwan kalaqaa hojjachuu eegale. Maatiin isaas damee saayinsii kompitaraa kan baratan waan ta’aniif, waan isaan hojjatan ilaalaa, beekumsa isaa cimfataa adeeme. Abbaansaa kompitaraan (coding) waan eebbifameef, yoo inni hojjatu jala deemee hojjataa akka ture kan dubbatu Abeel, kunis fedhii hojiiwwan kalaqaa rakkoolee furan hojjachuu akka itti uumee dubbata. Daa’imummaanis yaadawwan kalaqaa dinqisiisoo ta’an maddisiisuun maatii, barsiisota isaafi namoota isa beekan dinqisiisaa ture. Haatiisaa Wubi’ayyahu Zawudee, ‘‘Yeroo baay'ee yaada kaasee akkuma qoosaatti bira dabarree, booda garuu bifa qorannootii maxxanfamanii ykn yoo hojiirra oolanii agarru ni dinqiisiisa’’ jetti. Abeel kan itti gaafatamummaan itti dhagahamu, waan xiqqoo ilaalee kan baayyee hojjatu fi yaadawwan kalaqaa rakkoo furan hedduu kan qabu ta’u dubbatti haatii isaa. Mana keessatti meeshaalee isa barbaachisan guutuunii fi yaadaan deeggaruun bira taree deeggarsa addaa akka hin gooneef kan dubbattu haati Abeel, beekumsa isaa caalaa kan gabbifate filannoowwan teeknooloojii ammayyaa jiran barnootarra oolchuun akka ta’e dubbatti. Maatii isaatiif ilma lammataa kan ta’e Abeel, barnoota isaa sadarkaa lammaffaa xumuruun dura, hojiiwwan kalaqaa hedduu hojjateera. Isaan keessaayis: Geemii kana hojjachuuf kan isa kakaase ijoolleen mana taa’anii viidiyoo geemii kompiitara qofa irratti taphatan manaan alattis bifa nama bashannansiisuf taphachuu akka danda’aniif ta’uu hima Abeel. Kunis mana iddoo tokko taa’anii geemii taphachuun dhiibbaa qaamaa fi sammuu irra gahu hir’isuuf kan karoorfame akka ta’es ni dubbata. Kanaan alattis beekumsa mana taa’ee viidiyoowwan garaa garaa ilaalun argate irratti hundaa’un hojiilee hojjate workishooppii kaampaanii Maayikiroosoft keessatti dhiyaate irratti dhiyeessera. Kana qofa osoo hin taane, dhaabbilee garaa garaaf marsariitii akka hojjate hima Abeel. Abeel dorgommii waan jaalatuuf kutaa saddeet yeroo jiru dorgommii waa’ee guyyaa seenaa biyyaalessaa irratti xiyyeeffachuun dhiyaatu “national history” jedhamu irratti viidiyoo waa’ee lola Aduwaa qabatee dhiyaatee ture. Dorgommichi seenaa Ameerikaa irratti xiyyeeffata ture. “Viidiyichi waa’ee seenaa Ameerikaa miti, si harkaa hin fuudhan jedheenin ture,” jetti haati isaa Wubaayyahu. “Seenan qabadhee dhiyaadhu dorgommii mo’achuu baatus carraa kanatti fayyadameen waa’ee Itoophiyaa itti hima,” jedhee deebiseef haadha isaatif. Akka Wubaayyahu jettutti sadarkaa tokkoo hanga sadaffaa keessa galuu danda’eera. Waa’ee Itoophiyaa beeksisuun Abeel qofa osoo hin taane saayinsii fayyaa kan barattu obboleettii isaa biras jira. Jireenyi isaanii biyya alaa haa ta’u malee qalbiin isaanii biyya akka jiru dubbatti haati isaanii. Sababni isaa ammoo, “Wanta argattan hawaasa keessaniif deebisaa kennaa jennee guddisna” jetti. Abeel beekumsaa fi baruumsa argate umurii daa’imummaa irraa kaasee hiriyyoota isaaf qoodaa ture. Yeroo manni barumsaa cufamu gara biyyaa deemun beekumsaa fi baruumsa argate gumaacha. Yuunivarsiitii Dabra Maarqos waliin ta’uun barattoota sadarkaa lammaffaa 100 ta’aniif leenjii kenneera. Teekinoolojii fayyadamuun akkamitti of barsiisuu akka danda’an, teekinolojii waan sirrii fi rakkoo furuuf akkamitti itti fayyadamuu akka qaban beekumsa isaaniif qoode. Ameerikaattis yeroo boqonnaa isaatti ijoollee barsiisudhaan dabarsa. “Beekumsan qabu namaaf qoodun na gammachiisa,” jedhan Abeel. Gama barumsatiin saayinsii kompitaraa barachuuf yuunivarsiitiwwan tekinolojii addunyaarratti jiru jedhaman keessaa tokko galee jira. Barumsa isaa gaafa fixe gara Itoophiyaatti deebi’uun raakkoolee jiran furuuf waan beeku gumaachuu barbaada.


Saayintistoonni waa'ee qaama-saalaa  bofa dhaltuu gaaffii waggootaaf ture furan

Saayintistoonni bofti qinxirii (clitoris) akka qabdu mirkaneessan. Firiin qorannoo haaraa ifoome bofti dhaltuun yeroo dheeraaf qaama-saalaa kana hin qabdu jedhame kan yaadamaa ture geeddareera. Qorannoon Roobii darbe maxxanfame yeroo jalqabaatiif qaamni saalaa bofa dhaltu kun maal akka ta'e sirnaan ibsuu danda'eera. Qaama saalaa bofa kormaa - 'hemipenes' jedhamurratti waggoota kudhanitti lakkaa'amuuf qorannoon gaggeeffamaa ture. Qaamni saalaa bofa kormaa fiixeen isaa dhanquu ykn damee kan qabuufi hanga tokko cimaafi qara. Haa ta'u malee, qaama saalaa dhaltuu hubachuun rakkisaa ture jedhan qorattoonni. Qaamni saalaa dhaltuu waan tasumaa hin argamneef otoo hin taane sayintistoonni barbaadaa kan turan. ''Qaamotni saalaa bofa dhaltuu walitti hidhata qabu. Saayintistonni kana arguu dadhaban, namoonni bofa saal-lameetti ramadee akkaataa sirrii hin taaneen hubata,'' jedhan Megan Folwel, kaadhimamtuun PHD fi qorannoo saala bofaarratti gaggeeffame kana dursan. Waraqaan qorannoo Folwel qorattoota biraa wajjiin barreessite fi barruu 'Royal Society B' jedhamuurratti torban kana maxxanfame qinxiriin bofa dhaltuu eegee keessatti akka argamu ibse. Bofti dhaltuun tokko qinxirii adda adda ta'e lama- hemikilitoris- kan tishuudhaan adda qoodamu fi eegee ishee dhaltuu gara gadiitti dhokate argamu.  Qaamni tishuudhaan adda qoodamu kun narvoota, koolijinii fi seelota dhiiga diimaa of keessaa qaba jedhu qorattoonni. Aadde Megaan Folwel barreeffama qaama saalaa bofa dhaltu ilaallatu erga dubbiste booda qaama saala bofa dhaltuu barbaadu eegalan. ''Qinxiriin qaama saala bineensota baayyee keessatti akka argamu nan beeka, bofa hunda keessatti argamuun waan hin eegamne,'' jedhan. ''Caasaan qaamaa kun jiraachuu fi dhiisuu isaa ilaalutu narra ture,'' jechuun dubbatan. Folwel jalqaba bofa Awustiraaliyaatti 'death adder' jedhamuufi summii qabuurratti qorannoo gaggeessuu eegaluun qinxiriiwwan qabaachuu mirkaneessan. Caasaan qaama saalaa bofaa kana boca onnee fakkaatu qaba - xannacha foolii hiriyaa ishee isa kormaa harkisu maddisiisu cinatti argama. ''Caasaa qaamaa lama qaama saalaa dhaltuu keessatti sirnaan addatti beekamanitu jira, caasaan qaamaa kun tishuuwwaan itti marsanii argamaniirraa addadha, caasaa qaama saalaa kormaa duraan argeerra addadha,'' jechuun dubbatu. Sanaa booda gartuun ogeeyyii Aadde Megan Folwel wajjin qorannoo gaggeessan jawwee dabalatee gosoota bofaa garaa garaa sakatta'an. Qaamni saalaa dhalaa 'hemiclitores' jedhamu hammi isaa garaa garaa garuu adda bahee beekama. Qorannoo kun qaama saalaa bofaa dhaltuu si'eessuurratti yaad-rimeen haaraan  akka jiraatu taasisa. Amma yoonaatti saayintistoonni bofti kormaan dirqiin saalqunnamtii raawwata jedhanii amanu jedhan Folwel. ''Amma qaamni saal-qumtii si'eessu qinxiriin argamuun akkaatan itti saalqunnamtii wal barbaadani fi saalqunnamtiitti wal kakasan ilaalu dandeenya,'' jedhan. Yeroo heddu bofti kormaan eegee ishee dhaltuutti marama. Eegeen bofaa iddoo qinxirii, si'eessituun qunnamtii saalaa kessatti argamu. Argannoon haaraan kun qo'annoo gama saayinsiitiin bofarratti gaggeffamu keessatti ijaa gaariin kan ilaalamu ta'uu eeruun, waggoota dheeraaf otoo baramiin turuun naasisadha jedhan Megaan Folwel.


Dhaabbanni US bineensota sanyiin isaanii lafarraa bade deebisuufi

Saayintiistonni bineensota sanyiin isaanii lafarraa bade deebisanii fiduuf yaalii godhaa jiru. Dhaabbanni US buufate bara 2021 hundaa'e tokko bineensota sanyiin isaanii bade lama waggoota shanii hanga kudhanii dhufan jidduutti deebisee akka fidu shakkii hin qabu jedha. Wanti kun Juuraasiik Paark keessati yoo ta'e malee qabatamaan lafarratti dhugoomsuuf waan danda'amu hin fakkaatu. Ammoo osoo danda'ameellee godhamuu qaba jedhanii kan hin amannee hedduudha. Odeessa kanaan maaltu karoorfame kan jedhu akkasumas dhugumatti bineensota badan deebisuun ni danda'amaa kan jedhu ilaalla. Dhaabbanni 'Colossal Biosciences' jedhamu qorataa jenetiiksii Joorji Charchi fi hogganaa olaanaa Been Laamiin durfamuun bara 2027'tti bineensa sanyiin isaa bade 'woolly mammoth' jedhamu akka deebisan abdatu. Dhiyoo kana Yuunivarsiitii Meelbarni waliin ta'uun, piroojektii qeerransa Tasmeeniyaa 'thylacine' jedhamu bara 1930'oota eegalee sanyiin isaa bade deebisee uumu eegalchiisanii jiru. Karaan tokko ittiin bineensota kana deebisan 'reverse engineering' jedhama. Saayintiistonni seelii bineensota DNA wal-fakkaataa qabanii fudhachuun erga gulaalanii booda sanyii bineensaa bade sana deebisanii uumu. Bineensi 'woolly mammoth' waliin DNA wal-fakkaataa qabu arba Eeshiyaati. Qeerransa Tasmeeniyaa 'thylacine' jedhamuuf ammoo DNA isaa qaama ilmoo gosa qeerransa kanaa waggoota dheeraa dura bobaa haadhaa jalaa fudhatamee alkoolii keessa godambaa Meelbarni keessa kaa'amerraa hojjetaa jiru. Danqaan ulfaataan saayintiistota mudate DNA guutuu kan bineensa sanyiin isaa badeen wal-fakkaatu argachuu dhabuudha. Rakkoon jiru bineensonni wayita du'an DNAn isaanii bakka adda addaatti caccaba. DNA caccabe kana wal-duraa duuba sirriin deebisanii tolchuun ulfaataadha. Hogganaa Olaanaan dhaabbata 'Colossal Biosciences' Been Laam bineensota sanyiin isaanii lafarraa bade deebisanii fiduun daneessummaa lubbu-qabeeyyii (biodiversity) eeguuf, sirnakkoo miidhame deebisuuf akkasumas miidha dhalli namaa amma dura dhaqqabsiise of-duuba deebisuuf tola jedha. "'Woolly mammoth' fi 'thylacine' lamaanuu naannoo isaanii keessatti qooda guddaa qabaachaa turan. ''Sanyii isaanii deebisuun sirnakkoo sanyiin isaanii baduu isaatiin manca'e dandamachiisuuf fayyada," jedhu. Qorannoon isaanii sanyiin bineensotaa biroo akka hin badne ittisas jedha. "Seexanni Tasmeeniyaa (Tasmanian devil) al tokkotti ilmoo 20 hanga 30 dhalti. Garuu kan guddatu muraasa qofa. ''Qorannoon nuti 'thylacine' irratti hojjetaa jirru kanneen bineensa 'seexana Tasmeeniyaa' jedhamtu akka hin badne kunuunsan hedduu gargaara," jedha. Haati arbaa tokko jiinii ykn sanyii gulaalame garaatti baattee ilmoo 'mammoth' akka dhaltu gochuun bineensota biroof balaa qabaachuu mala jedhu ogeeyyiin dhimma kana qeeqan. Bineensi tokko gosa bineensa biraa garaatti akka baattu godhamuun balaa qabaachuu bira taree mirga bineensotaan wal-qabsiisees gaaffii kaasa jedhu. 'Colossal Biosciences' garuu dhimma kanarratti dursee qophii godhaa akka jiru hima. Qeeqxonni tokko tokko bineensota sanyiin isaanii bade deebisuun 'sirrii miti' (unethical) jechuun falmu. Bineensota akka 'mammoth' waggaa 4000 dura lafarraa dhabame deebisanii fiduun dhiibbaa akkamii akka qabaatu wanti beekamu hin jiru jedhu. Ammoo teeknoolojiin kun yoo milkaa'e bineensota kam fidanii kam dhiisu gaaffiin jedhus jira. Bineensonni akkaataa kanaan uumaman warra duraan sanyiin isaanii bade waliin tokko ta'uu dhiisuu malu yaaddoon jedhus jira. ''Sanyii bade deebisuu wanti jedhamu gonkumaa hin jiru. Wanti bade badeera. Kan jiru bineensa guutummaatti haaraa ta'e uumuudha," jetti dhimma kana kan qeeqxu saayintiist Viktooriyaa Heeriij. Been Laam garuu bineensonni kun sanyiin isaanii kana bade harka namaatiini, badii harka namaan uumame kana sirreessuun barbaachisaadha jedha. "Sanyii bade deebisanii dhugoomsuuf waan barbaachisu harkaa qabna. Kanaaf miidhaa dhalli namaa dhaqqabsiise of-duuba deebisuu eegaluu qabna," jedhu. Piroojektii dhaabbanni isaanii itti jiru kanaan yeroo dhiyootti bineensota sanyiin isaanii badan deebinee arguu akka dandeenyus abdatu.


Dogogora yaalii saayinsii daree keessatti mudateen barattoonni hedduun miidhaman

Awustiraaliyaatti barattoonni mana barumsaa sadarkaa tokkoffaa hedduun dogogora yaalii saayinsii daree keessatti mudateen miidhaan irra gahuun gabaafame. Taateen kun Awustiraaliyaa magaalaa Sidiniitti kan mudate yoo tahu, yoo xiqqaate barattootni lama akka malee miidhamuun hatatamaan anbulaansiidhaan gara mana yaalaa geeffamaniiru. Gabaasni jalabaa akka agarsiisutti yaaliin saayinsii gaggeeffamaa ture kan Sooodiyeem Kaarboneetii fi alkoolii ‘methylated spirits’ jedhamu irratti hojjetamaa turedha. Taateen kun yoo mudatu ogeessotni fayyaa, helikoopterootaa fi konkolaataawwan ittisa balaa naanichatti argamnaiiru. Taateen kun Mana Barumsaa Uummataa Maanilii West jedhamu keessatti Wiixata kana raawwate. Akka jedhamutti balaa kana kan uume bubbee keemikaalota yaaliif walitti qabaman bittinsedha. Ijoolleen umuriin isaanii ganna 1o fi 11 gidduu tahan balaa Kanaan qaamni isaanii gubateera, fuula isaanii, laphee isaanii fi garaa isaanii gara gadii akkasumas miilla isaanii irra gubeera jedhe Sidinii Moorningi Heraarldi. Barsiisaa tokko irras miidhaa salphaan dhaqqabuun yaalii argateera. Jiraataan tokko as bahuun waan mudate namoota achitti walitti qabamanitti himeera jedhan. Akka barsiisaan tokko nutti himanitti yaalii saayinsii hojjetaa turan irratti dogogoratu uumame, kana irraa kan ka’e keemikaalaan kan gubatan jiru’’ jedhan Taayisan Atkiinsan namni jedhaman.


Garmalee ofitti amanamummaa qabaachuun miidhaamoo bu'aasaatu caala?

Tokko tokoon keenya dandeettii qabnutti ofitti amanamummaa humnaa olii qabaachuu dandeenya. Waanta tokko irratti dandeettii cimaa hin qabnu yoo ta'e maaliif fudhachuuf nu rakkisaa? Mee bineensa cimaa kan biir (bear) jedhamu wajjin kallattiin walitti baatan haa jennu. Waan ittiin ofirraa ittistan hin qabdan haa jennu. Isinumaa fi bineensicha qofatu fuulaa fi fuulaan walitti bahe. Eenyutu mo'ata isinitti fakkaata? Naacha ykn bofa kobraa ykn risaa wajjin osoo walitti baatanii hoo? \n\nBara 2021 keessa UStti qorannoo YouGov jedhamu gaggaffame irratti namoonni 1,700 gaaffiilee kana gaafataman keessaa dhibbeentaa 6 qofatu bineensa 'biir' jedhamu ni mo'anna jedhe. Baay'een isaanii naacha mo'achuu akka danda'an himan. Bofa kobraa ilaalchisee dhiironni 23% ta'an ni mo'anna jedhan. Risaa wajjin wal-loluu irratti ammoo dhiironni 38% ta'an ni mo'anna jedhan. Tarii namoonni kun dandeettii loluu addaa warra qaban ta'uu malu. Garuu caalmatti waan fakkeessan ykn humnaa ol ofitti amanamummaa qabaachuu irraa kan ka'eedha. Xayyara namni balaliisu tokko rakkoon yoo uumame hatattamaan xayyaaricha osoo kuffisin imaltootas osoo balaarra hin buusiin qubachuu ni da'aa? Kana gochuu dandeessuu? Dhiyeenya kana Niiw Zilaand keessatti kan argamu Yuunivarsiitii Waikato jedhamutti qorataa kan taate Kaayila Joordan gaffii kana kaastee gaafattee turte. Ammas sadarkaan ofitti amanamummaa isaanii baay'ee olka'aadha. Namoota isheen gaafatte keessaa wallakkaan isaanii harka shan keessaa harka tokko carraa nagaan xayyaaricha qubachiisuu qabna jedhan. Namoota gaaffii gaafataman sanaaf viidiyoon daqiiqaa 3 yeroo balaliisan xayyaaraa leenji'e xayyaara qubachiisu mul'isu itti agarsiifamu, inumaayyuu carraa nagaan qubachiisuu isaanii 30% tti ol guddisan. Kurmaanni isaanii ammoo inumaayyuu carraa xayyaaricha nagaan qubachiisuu 60% tti ol kaasan. Balaliisan xayyaaraa ogummaa, ifi muuxannoo gahaa qabu osoo jedhee ta'uu danda'a. Namoonni muuxannoo fi leenjii balaliisummaa homaa osoo hin qabaatin yeroo rakkinni uumametti xayyaara nagaan nan qubachiisa gaafa jedhan waan hin fakkaannedha. Akka carraa ta'ee seenaa keessatti yeroo balaliistonni dhukkubsatan ykn of wallaalan imaltoota keessaa namoonni muuxannoo osoo hin qabaatin xayyaara nagaan qubachiisan jiru. Fakkeenyi gaarin bara 2020 tti Filooriidatti taatee uumameedha. Rakkoon balaliisaa mudannaan imaltoota keessaa namni Daaran Haarisan jedhamu xayyaara qubachiisuu danda'eera. Haa ta'u garuu qophaa isaa osoo hin taane, teknishaanota lafa jiran wajjin haasa'uun waan gochuu qabu erga itti himamee boodadha. Balaliisan xayyaaraa muuxannoo gahaa qabu akka jedhutti gaargaarsi yoo gadhameefin alatti namni muuxannoo hin qabne carraan xayyaara nagaan qubachiisuu isaa 10-15% qofaadha. Haala jireenya fi du'aa keessatti kan mul'atu ofitti amanamummaa guddaa qofa miti. Qorannoon YouGov kanaan kan gaafatame kan biraan osoo tapha teenisiitin baay'ee beekamoo ta'anii taphattuu teenisii beekamtuu dorgommii Giraandislaamii si'a 23 injifatte Sareenaa Wiiliyaams injifachuu danda'uu fi dhiisuu isaaniti. Dhibbeentaa 7 kan ta'an akka injifatan yoo himan isaan keessaa dhiironni dhibbeenyaa 12 ta'u. \n\nKan biraa dandeettii keenya ol kaasnee itti himannu konkolaachisummaa ilaalchiseeti. Bara 1981tti US keessatti qorannoo gaggeeffamee si'a heddu fayidaarra oole keessatti, konkolaachistoonni 93% ta'an konkolaachistoota kaan caalaa dandeettii akka qaban himan. Rakkinni hubannaa (cognitive bias) akkasii Lake Wobegon Effect  jedhama. Kunis barreessan Gaarisan Keeyilar jedhamu asoosama waa'ee magaala yaadan qofa argamtuu barreesse keessatti ijoollen magaalattii hundi isaanii sadarkaa kaa'amee ol ta'uu ibsee wajjin wal fakkaata. Kana jechuun rakkoo yaadan of-tuuluu ykn ani sadarkaa kaa'amee oli jedhanii yaaduu jechuudha- qabatamaan kan lafarratti hin mul'anne. Namni tokko sadarkaa murtaa'en ol ta'uuf namni biraa sadarkicha gubbaa jiru fi kan biraa ammoo sadarkaa jedhame sanaa gadi jiraachuu qaba, haa ta'u garuu ofii keenya sadarkaa jedhame irra ykn isaa gadi kaa'uu hin barbaannu. Akkasumas, muraasni keenya waanta hin beekne tokko hin beeku jennee amanuu hin barbaannu, kuni ammoo waan hundumaa nan beeka jechuutti nama geessa. Ofitti amanamummaan humnaa olii xiqqoo bu'aa qabaachuu danda'a. Ijoollen ofitti amananii fi waan haaraa tokko akka yaalan ni jajjabeessina. Yeroo heddu milkaa'inni kan dhufu rakkoo dhufu fudhachuufi ofii keenya hamma dandeettii keenyaykn isaa olitti of-ilaaluu irraayi. Ofitti amanuu kee yoo agarsiifte, namoota biroo keessatti miira ofitti amanamummaa uumta. Yaada isaa namni ofitti amanamummaa guutun ibsachuu danda'u nama biratti amanamummaa, fi sadarkaa argata. Saayinsii xiin-sammuu keessatti humnaa ol of-tuuluu wajjin waanti wal-faallessu kan Dunning Kruger Effect jedhamu jira. Kana jechuun namoonni dandeettii isaanii humnaa ol abdatan lafarratti gaafa mul'atu warra bu'aa gadi aanaa kan galmeessu isaan ta'uu kan agarsiisudha. Namoonni muraasni kana hin fudhatan, garuu yeroo sababa- Koovidiin waanti hundi cufaa ture waan narra gaheedha. Yeroo dheeradhaaf yaadaa kanan ture, osoon piyaanoo qabaadhee piyaadhoo taphadhee dandeettii koo sirriittan agarsiisa kan jedhuudha. Yeroon piyaanoo bitee shaakalu garuu waantin hubachuu danda'ee piyaanoo taphachuu irratti nama baay'ee dadhabaa ta'uu kooti. Ofitti amanamummaan tuullan kun eessaa dhuferee? Sababni beekamaan eenyummaa dhuunfaa (personality type) dha. Koorniyaanis dhiibbaa mataa isaa qaba. Bineensa 'biir' jedhamu wajjin waldhaansoo qabuus ta'ee qabxii Sareenaa Wiiliyaamsi galmeessitu galmeessuu irratti heddumminaan dhiirotatu ofitti amanamummaa humnaa olii agarsiisa. Dhiironni cimina qaamatiin dubartoota irra cimoo ta'uun isaanii waanuma beekamaadha, garuu xayyaara nagaan lafa qubachiisuu irrattis isaanumatu humnaa ol ofitti amanamummaa agarsiise. Haata'u garuu, dhimmichi nuti eenyu akka taane osoo hin taane, maal gochuu dandeenya kan jedhuudha. Viidiyoo waa'ee paayileetii xayyaara nagaan qubachiisee duubatti deebitanii yoo yaadattan, waan isaan argantu akka ofitti amanamummaa isaanii ol-guddisan isaan taasise. Barreessitoonni barruu kanaa akka amananitti sababni viidiyichi dhiibbaa akkasii isaan irratti uumuu dandee'ef bakka sana of-buusanii akka of ilaalan waan isaan taasiseefi. Ofitti amanamummaa bakka hin taanetti yoo itti fayyadama rakkoodhaf nama saaxila. Kaayilaa Joordan, kan qorannoo xayyaara nagaan qubachiisuu sana hojjatte, "Viidiyoo gabaabduu tokko agarsiifnee dandeettii 28% dabaluu dandeenyera. Osuma ogummaa isaa hin qabaatin xayyaara nan qubachiisa yoo jette, imaltoonni biraa nama gahuumsa isaa qabuuf carraa isaa akka ati kennitu barbaadu ta'a." Gorsi kuni baay'ee barbaachisaadha. "Ofitti amanamummaa qabaannan waan barbaade gochuu ni dandeessa" bara jedhamu keessa jirra. Shakkiidhan ykn kufuun danda'a sodaa jedhuun sakaalamuu hin qabnu. Garuu immoo dandeettii keenya ilaallee waa gochuun ni gorfama. Kanaaf, bineensi sodaachisaan "biir" jedhamu yoo sitti dhufe, dhaabattee waldhaansoo ittiin qabuurra jalaa goruutu filatama. Sareenaa Wiiliyaamsi dirree teenisiitti akka ati wajjin taphattu yoo si affeerte, kabajaan "lakki" yoo jetteen wayya.


Shamarreen kun akkamiin baakteriyaa irraa faaya tolchitee TikTok irratti beekamte?

Artistiin Iskootilaand kan baakteriyaa irraa faaya hojjettu TikTok irratti beekkamtii argatteetti. Kiloowii Fitzipaatrik viidiyooleen faayicha eegaluu fi xumuruu ishee mul’isu miidiyaa hawwaassummaa irratti maxxansitee si’a miiliyoona hedduu daawwatameera. Saamuda baakteriyaa gogaa ishee fi biqiltoota irraa fudhachuun halluu faaya reesin (kompaawundii uumamaa) irraa tolfaman ittin bareechuuf oolan tolchiti. “Baakteriyaan akka waan jibbisiisaatti ilaalama , ani garuu bareedina isaa agarsiisuu yaalaan jira,” jechuun magaalaa Falkiirk irraa Kilowiin BBC’tti himteetti. Shamarreen ganna 21 kun Kolleejii Duncan of Jordanstone irraa digirii jalqabaa ishee dizaayiniin xumurte. Piroojeektii faaya baakteriyaa irraa hojjetteen badhaasa Sir Jeemsi Bilaak, kan qorrattootaaf beekkamtuu kennu argatteetti. Kiloowiin adeemsa dizaayinii ishee namoota 106,000 TikTok irratti ishee hordofaniif ni qooddi, viidiyoleen ishee tokko tokko si’a miiliyoona 10 ol ilaalamaniiru. “Viidiyootnikoo si’a hedduu kan ilaalaman yaada addaa waan ta’eefi jedheen yaada,” jetti. “Adeemsi isaa yeroo dheeraa waan fudhatuuf namootni hedduun adeemsa isaa hordofaniiru. “Ta’us garuu namootni wa’ee baakteriyaa waan bareedaa waan arganii fi ilaalcha haara simachuuf waan qophaa’oo ta’aniif gammadeera.” Kiloowiin samuuda qaama ishee irraa ykn biqiltoota irraa fudhachuun meeshaa si’eessituu guddinaa agar jedhamu of keessaa qabu keessa keessi. Saamudi baakteeriyaa kun haguugamee akka teempireechara miijaa’aa keessatti wal horee halluu adda addaa uumuuf gara torban tokkoof kaa’ama. Sana booda halluu kunneen adda baasuun, qodaa kan biraa keessatti akka caalaatti walhoran gooti. Halluuwwan kunneen uffata jirbiif halluu kennuuf ykn faaya jijjiruuf fayyaduu danda’u. “Baakteriyaan nama hundaa adda addadha, haala adda addaanis guddata,” jetti. Dabaluunis industirii uffataa keessatti haala barameen halluu uffataaf kennuu irra kun mala kunuunsa naannoof gaarii ta’e akka ta’e himteetti. Industiriiwwan kunneen “ keemikaala miidhaa hedduu uuman fayyadamu,” jetti. “Baakteeriyaa fayyadamuun filannoo kunuunsa naannoo fayyadudha, dafanii wal horu akkasumas halluwwaan adda addaa argatta.” Kiloowiin baayyinaan qubeelaa uumteetti, dabalataanis halluu baakteeriyaa fayyadamuun resin “dhagaa gati jabeesaaf” fayyadan uumteetti. Adeemsi hojii ishee kan balaa hin uumneefi eeyyamama akka ta’u gochuuf saayintistoota Yunivarsitii Dundee waliin hojjechaa turteetti. “Wanta hedduu kanaan gochuu waan danda’uuf yaalii kana itti fufuun barbaada,” jetti. Fakkeenyootii hojii ishee amma egzibiishinii BioArt Wiirtuu Artii Kulaanhii, Nur -Sultan, Kazakistaan keessa jirutti agarsiisa irra jiru. Dabalataanis siidaa baakteeriyaa irratti hundaaye akka Mana Barnoota Saayinsii jireenyaa fulduratti akka uumutuufis Yunivarsitii Dundeen qacaramteetti.


Roobootiin Maarsiitti ergamte saamuda dhagaa 'ajaa'ibsiisoo funaante'

Roobootiin sagantaa qorannoo Hawaa US 'Perseverance' jedhamu ergama isaa jalqabaa Maarsii irraa xumuruuf jedhame. Roobootiin Naasaa kun samuda dhagaa hedduu walitti qabuun fuula Maarsii irratti kaa'a. Booda ergama biraan gara lafaatti dhufa. Roobootiin Nasa kun gara Maarsii bakka Jezero Kireter jedhamuutti kan ergamte ji'oota 17 dura ture. Saayintistoonni konkolaatittiin bakka sirrii lubbu qabeeyyii itti adamsuu dandeessu taa'uu ishee mirkaneessaniiru. Garuu lubbu qabeeyyii amma jiran barbaada osoo hin taane waggoota biliyoonota dura yeroo Jeezeeroon bishaaniin guute turan barbaaddi. Haalli qilleensaa hamaan amma Maarsii irra jiru lubbu qabeeyyiin akka hin jiraanne taasisa. Seenaa durii kana keessatti saayintistootni saamuda dhagaa 'ajaa'ibsiisoo' tahe ji'oota dhufan keessatti ''kuufaman'' irraa waan ture argachuuf abdii guddaa qabu. Waggoota biliyoona 3.5 dura osoo Jezeroon lafa irratti bakkuma kamittiyyuu argame tahe baayoloojiin gahee mataa isaa ni qabaata ture ykn dhagaa kanneen irratti ragaa tokko kaa'ee darba ture. Naasaa fi Ejensiin Qorannoo Hawaa Awurooppaa saamuda dhagaa walitti qabame ergama itti aanuun kan gara lafaatti fidan taha. Saamuda kana buusuuf karoorri guddaan biraa kan qabeeru yoo tahu, helikoopterii, rookkettii Maartiyaan fi meeshaalee biroos dabalata. Galmi qorannoo kanaa bara 2033'tti saamuda dhagaa kana gara lafaatti buusuudha. Roobootiin qorannoo 'Perseverance' jedhamtu saamuda Maarsii irraa gara Lixaatti haroo ykn kireterii km45 bal'atu irraa funaane. Deeltaan Maarsii irraa cirracha lagni haree gara galma isaatti kuusedha. Qorannoon Maarsii irraa kun lubbu qabeeyyiin akkamiin akka achirra jiraataa turan adda baasuuf kan gaggeeffamaa jirudha.


Sanyii bofaafi raachaa addunyaa $ biliyoona 16 mancaasan

Saayintistoonni lubbu-qabeeyyiin lama addunyaarratti lubbuu qabeeyyii kanneen biroo caala miidhaa dinagdee cimaa akka qaqqabsiisa jiran irratti waliigalu. Lubbu qabeeyyiin lamaan kun raachaa gurguddaa’ bullfrog’ jedhamuu fi bofa mukarra jiraatufi bifa daammii qabu yoo ta’an, bara 1986 irraa kaasee Ameerikaa keessatti badii Doolara Ameerikaa biliyoona 16.3tti tilmaamu qaqqabsiisan. Bofti fi raachi kunneen sirnaakkoo naannoo miidhuun maddiitti oomisha miidhaanii gadi buusuu fi tajaajila ibsaa balleessuu/dhaamsuun beekamu. Qorattoonni akka jedhanitti, argannoon isaanii kun sanyii lubbu-qabeeyyii miidhaa qaqqabsiisan ittisuuf  gara fuulduratti fayidaa qaba. Qorattoonni kun barruu ‘Scientific Reports’ irratti akka barreessanitti, sanyiin bofaa kun qofaasaatti badii doolara Ameerikaa biliyoona 10.3tti tilmaamuuf qaqqabsiisa. Sanyiin bofaa kun akkaataa to‘annoof rakkisaa ta’een odoloota naannoo Paasifikitti argaman hedduutti babal’ateera. Odola Guwaamirratti kan rippitaayiloonni lafarra lo’an jaarraa tokko dura humna galaanaa Ameerikaatiin gadhiifaman. Amma bofti heddummachuu isaarran kan ka’e yeroo baayyee shiboowwan elektirikiitti maramuun badii guddaa qaqqabsiisaa jira. Odola xiqqoo naannoo Paasifikitti argamu kanarratti sanyiin bofa daammiin miliyoona lamaa ol ta’u kan argamu yoo ta’u, tilmaani bahe tokko akka agarsiisutti bosona Guwaam heektara tokkorra bofa 20 ta’utu jira. Sirnaakkoon odola kanaa lubbuu-qabeeyyii naannoo miidhaaniin badiif saaxilamaadha jedhamee yaadama. Sanyiin bofaa kun lubbu qabeeyyiin durii qabee odola kanarra jiraatan badiif qarree geesisee, balaaf saaxile. Awurooppaatti raachii Ameerikaa ‘buul’ jedhamu bal’achuun sagantaa to’annoo gatii isaa qaalii ta’e barbaachiseera. Amfiibiyaanoonni sm 30 guddatanii fi kg walakkaa ulfaatan akka hin tatamsaane dallaa iddoo hormaata isaaniitti akka qondaaltoonni ijaaran diriqisiiseera. Bishaan kuufamee ciisu shan keessaa amfibiyaanoonni miliqanii akka hin banne ittisuuf  jecha Jarman Yuuroo 270,000 baasuu qorannoo Gamtaan Awurooppaarratti eerame wabeeffachuun barreessan qorannoo kana keessatti. Gosti raachaa kan biraa Koyi jedhamu karaa hedduun miidhaa dinagdee qaqqabsiisuun himatama. Raachii kun wayita wal waamtu sagalee garmalee guddaa waan qabduuf iddoo hormaata raacha kanaatti qabeenyi argamu gatiin isaa akka hir’atuuf ka’uumsa taate. Barreessitoonni qorannoo kana argannoon isaanii to’annoo lubbuu qabeeyyii naannoo miidhaniirratti qondaaltoonni mootummaa akka hojjatan akka akeeku abdii qabaachuu himaniiru.


Dhalli namaa maaliif dullooma? Maaliif du’a?

Sheekkoo warra Giriik keessatti lubbuu qabeessi bishaan keessa jiraatuufi abbaa mata-baayyee tahe hydra jedhamutu jira. Mataa tokko yoo irraa murte cittuunsaa du’ee baduurra gara hydra haaraa fi guutuu tahetti guddata jedhu. Gosti qurxummii kan akka jeelii-fiish jedhamanis lubbuu qabeeyyii umuriiin isaanii yeroo dabalaa deemu osoo hin du’iin turuudhaan ykn (biologically immortal ) jedhamuun beekamu. Amalli du’arra hafuu ykn akka hydra mutuu kun saayintistoonni uumama keessattis ragaan du’uu dhiisuu agarsiisu yoo jiraate akka ciichanii soqan isaan taasisa. Jaarraa 20ffaa keessatti dullumni bittaafi gurgurtaa, wal-horuufi seelii keenya eeggachuu gidduutti adeemsifamudha jedhameeti amanama ture. Dhalachuun booda qaamni lubbuu qabeeyyii guddachuufi fayyaa keenya eeguudha hojiinsaa-kunis seelii keenya eeguuf. Yeroo ijoollummaa xiyyeeffannoon hundi lubbuun jiraachuu, jabaachuufi fayyaa tahuu irrattidha. Umurii saalfattoorra yeroo geenyu dubbiin geeddaramee xiyyeeffannoon wal-horuu irratti taha. Sababiinsaas lubbuu qabeeyyii baayyeef qabeenyi uumamaa daangeeffamaa gatii taheef wal-horuudhaaf dursa kennuun gatii fayyaalessa tahanii turuu isaanii kan kaffalchiisu dha. Fakkeenyaaf sanyii qurxummii Saalman jedhamu yoo ilaaltan erga dhala godhataniin booda battalumatti du’u. Sanyiin qurxummii kuni waan qabu hunda baaseti galaana keessa daakee kallattii yaa’ii galaanaa ykn dambaliin hin jirre irra dhala godhata, gosti qurxummii kuni deebi’ee iddoo dhufe dhaquuf hin uumamne wal-horuuf lubbuusaa gabbara. Haa tahu malee, dhimma wantoonni maaliif du’u jedhurratti hubannoon yeroo ammaa jiru garu addadha. Yeroo lubbuu qabeeyyiin gulantaa saal-quunnamtiif ykn hormaataaf gahanitti humni naannootti of madqasuutiin of jiraachisuufi wal-horuu (natural selection) dadhabaa dhufa. Kunis boqonnaa jalqabaa dullumaa taha, dhumarrattis duuti inni hin hafne dhufa jechuu dha. Garuu kun kan tahu dhaloota haaraaf karaa banuuf miti jedhu Yunivarsiitii East Anglia, UK’tti piroofeesara Baayolojii jijjiirama tirannaa (evolutinary biology) kan tahan Aleeksii Maaklaakoov. Jireenya lafarratti dabarsinu keessatti qacceen sanyii keenyaa jijjiirama garaagaraa fida. Gariin akka feeteen kan uumamudha. Kaan immoo bu’aa soorata keenyaa, akkasumas naannoo keenyaa, fakkeenyaaf carallaa biiftuurraa argannu tahuu mala. Warreen kunneen yeroo baayyee homaa faayidaa hin qaban, miidhaa yerootti qabaatan ni jiraata, jijjirama kunneen keessaa baayyee muraasatu faayidaa qabeessadha. Akka yaadi adeemsi of madaqsuun of jiraachisuufi wal-horuuf (natural selection) jedhutti wal-hormaataan booda fayyaalessa tahanii jiraachuuf tattaafiin goonu badaa nu fayyaduu dhiisuu mala. Sababiinsaas sirni of madaqsuun, of jiraachisuun kuni dhaloota haaraa jiru kanaaf kennuuf jedhee, akka isa umrii wal-hormaataan duraa hojiin hojjetu hin jiraatu jetti Gaabri’ellaa Kaawuntoordiis, piroofeesariin evolutionary biology Yunivarsiitii Oksfard irraa. Garuu akka qurxummii saamanii sana battalatti du’uu dhiisuu malla jetti. Jijjiiramni DNA irratti mul’atu nurratti dhiibbaa guddaa qabaachuu dhiisuu mala, qaamni keenya miidhaa DNA keenyarra gahu hirphaa waan deemuuf jechuu dha. Tahus dandeettiin keenya kuni umriifi of madaqsuu dadhabuu wajjin hir’isaa adeema jetti. Haala kanaan dullumniifi du’uun karaa lamaan dhufa. Jijjirama qaccee sanyii gaarii hin taane sababa dandeettii of madaqsuu dadhabaa tahe qabaachuu fi jijjiirama DNA wal-hormaataaf gaarii tahe garuu umrii dheeraaf rakkoo tahe qabaachuudha. '‘Waan ijoollummaa keenyatti uumame hundi waan umrii wal-hormaataan booda dhalate hunda ni caala. Sababiinsaa dhimmi guddaan dandeettii wal-horuu qabaachuu sanadha,’’ jedhu Keeyitliin Maakhaa baayolojistiin Yunivarsiitii Oriigan. Lubbuu qabeeyyiin baayyee dullumaaf kan saaxilaman haa tahaniyyuu malee, lubbuu qabeeyyiin adda tahan kan waggaa 1000f jiraatan jiru. Fakkeenyi tokko muka Paandoo jedhuma kan bosona Utaah, Ameerikaa keessatti argamudha. Gosti lubbuu qabeeyyii hamma urmriin isaanii dabale dandeettiin wal-horuufi lubbuun jiraachuu isaanii dabalu haa jiraataniyyuu malee kuni garuu ragaa umrii wal-hormaataan booda dullumni jalqaba kan jedhu faallessuuf fakkeenya gahaa mitii jetti Aleeksiin. Haatahu malee, dhimmi shoora qabu tokko jira. Dubartoonni saal-quunnamtii haala dhaabbataa taheen raawwatan, laguu isaanii arguu kan dhaaban turaniiti jedha, qorannoon Megaan Arnootiif Ruut Meesiin Yunivasriitii Kooleejii Landanitti adeemsifame. Aannisaan hanqaaquu gadameessa keessaa gad-lakkisuuf(ovulation) hojiirra oole kutaa qaamaa kanneen biroofis fayyadeera taha. Kuni garuu ulfi yoo hin uumamne taheefi. Erga wal-horuun umrii  jiraannu irratti dhiibbaa hanga kanaa yoo qabaate, maaliif ilmoon namaa ijoollee erga godhataniin booda waggaa dheeraa jiraatu? Yaad-rimeen ‘akkoo’ akka himutti wal-horuun dhimma gatii baasisuufi balaa qabu ijaa taheef firoonni durii jiraachuun barbaachisaa dha. ''Maatiin of biraa akkoo qaban dandeettii wal-horuu fooyya’aa qabaatu, sababiinsaa haati ijoollee dabalataa godhachuu irratti akka xiyyeeffattu godha. Akkoon immoo warreen dhalatan guddisuurratti hojjetu,’’ jedhu Kontuurdiis. Haatahu malee ijoolleen ijoollee, akkoo irraa qaccee sanyii harka 25 qofa qooddatu. '‘Gama biraan yeroo durii lakkofsi dubartootaa gahaa tahe kan umrii shantamatti wal-horuu danda’an lubbuun hin hafne taha, kanaaf of adeemsa wal-horuuf of madaqsuun ganna 50tti baayyee gad-aanaa tahee jechuu dha. Dubbii isa ijootti yeroo deebinu dhimmi guddaan dulloomuu-wal-hormaataan booda adeemsi of jiraachisuuf, of madaqsuun dadhabuusaati. Dulluma keessa waan nurra gahu ykn akkaataan itti jijjiiramnu kan namatti hin tolle tahuu mala.Garuu sirni jijjiirama tirannaa kanarraa nu baraaru garuu hin jiru.


Qorannoon DNA durii addunyaa waggaa miliyeena lama dura bade agarsiise

Qorannoon DNA bara durii irratti gaggeeffame naannon Arkitikii waggaa miliyeena lama dura yeroo haalli qilleensa isaa ho'aa ture maal akka fakkaatu agarsiise. Kaabni Giriinland har'a lafa gogaa fi duwwaa ta'e kun dur bosonaa fi bineensotaan kan guutame ture. Biyyee naannichatti argamu irraa sumudni fudhatamee qorannoo gaggeefameen naannichatti dur biqiloonni fi bineensonni garaa garaa jiraachuu agarsiisa jedhame. Saayintistoonni qaccee sanyii bineensota akka arbaa fi mukkeen naannoo poolarii akkasumas biqiloota bishaan keessaa irratti qorannoo gaggeessudhaani murtoo kana irra kan gahan. Yuunivarsiitii Koppanhagen fi Yuunivarsiitii Kaambiriij irraa qorannoo kana kan gaggeesse Pirofeessar Iske Willarisleev jedhama. Qorannichi kan gaggeeffame Kaaba Giriinlaanditti yoo ta'u waggaa miliyeena lama duubatti deebi'anii bakkichi maal fakaata akka ture hubachuun rakkoo ture. Hafteen bineensota bara sanaa naannichatti baay'ee xiqqaadha. Kanarraa kan ka'e qorattoonni qorannoo DNA naannoo ykn eDNA irratti xiyyeeffachuu eegalan. Sumudni qaccee sanyii kun biqiloota fi bineensota irraa naaannicha sanatti kuufaman irraa fudhatame. Malli kun kunuunsa naannoo keessatti bal'inaan hojiirra oolaa jiruudha. Fakkeenyaf DNA copha bishaan galaanaa keessatti argamu tokko qorachuudhan uumama bishaanicha keessa jiraatan hunda agarsiisuu ni danda'a. Uumama ijaan argitanii hin beekne illee yoo ta'e jechuudha. Giriinlan keessatti qorattoonni sumuda biyyoo bara durii fudhachuun waggoota miliyeena lama dura sirnakkoon bosonaa, mukkeetin xixxiqqoon, mukkeen baalli isaanii qorichummaaf oolu fa'aa akka turan arganne jedhan.  \n\nWaggoota miliyeena lama dura Kaabni Giriinland yeroo ammaa caala hoo'aa ture. Teempireecharri naannichaa giddu galeessan digrii centigireedii 11-19 tures jedhama. Biyyoo irraa DNA fudhatanii qorannoo gaggeessun salphaa hin turre- gareen kun mala filatamaa ta'etti dhimma bahuuf waggoota dheeraa itti fudhate. Wantoonni qaccee sanyii irraa fudhatan (genetic materials) waggoota hanga kana taa'uu hin danda'an jechuun illee abdii muratanii turan.\n\nPirofeesar Willarisleev, "Bara 2005 waraqaa qorannoon barreessen qacceen sanyii (DNA) waggoota miliyeena lamaa ol jiraachuu hin danda'u jedhee barreessen ture, garuu kunoo DNA waggaa miliyeena lama guute argannee jirra" jedhan.\n\nWal-nyaatinsi keemikaala DNA fi biyyee gidduutti gaggeeffamu waanti tokko dafee akka hin bososne godha.


Ergama nama tokkichaa addeessa nutti agarsiise

"Yeroo hundaa maaluma akka arganii deeban arguun barbaada ture. Xiyyaara/roobootii ittiin imalan sana keessa galuu, foddaa isaan ittiin ala ilaalan sanaan anis gara alaatti ilaaluu fi yeroo achi gahanii ji’arra ejjetan maal akka argan arguun barbaada.’’ Andii Saandersi fedha guddaa qaba. Seenaa dhala namaa keessatti seena qabeessa kan tahe ergama Appoloo 11 ture. Garuu sodaa guddaa tokkos qaba ture. Kun ammoo ergama gara hawwaa bara 1960 fi 1970 keessaan suuraalee kaafamanidha. Ykn ammoo suuraaleen kunneen haalatti kaafamanii nutti agarsiifaman, ykn qulqullina dhabuu isaanii irraa kan ka’e tahuu mala. Abbaan qabeenyaa Cheshaayer kanumarraa ka’uun waggoota muraasa dura hojii isaa dhiisuun yeroo isaa guutuu suuraalee qorannoo hawaa US kuusuuf jalqabe. Bu’aa gaarii tahes argamsiise. Kitaaba suuraalee qorannoo hawaa US, NASA’n kaafaman ‘Apollo Remastered’ jedhamu qopheesse. Kitaabni kun suuraalee 400 odeeffannoo bal’aa kan dhalli namaa adunyaa biraa abuuruu agarsiisan of keessaa qaba. Gariin isaanii baruu dandeessu. Suuraalee ajaa’ibbsiisoo Addeessa/ji’a irraa  kaafaman keessaa tokko. Kaan garuu kana dura agartanii hin beektan.Yoo hubattanii ilaaltan waanuma bira Milkaa’inni kun ammoo kan argame suuraa jalqaba kaafame sana kaameeraa HD [high definition] tahe fayyadamuun iskaan [scan] gochuudhaani. Suuraan kana NASAtu bakka baay’ee qorraa keessa tursiiseera. Kanaaf qulqullina isaa duraa sanaan turuu danda’e. Akkasumas teeknoloojii ammayyaa fayyadamuun miidhaksee suuraa lamaan tokko qopheesera. "Dhimmatti suuraalee seenaa keessatti baay’ee adda tahan kana qulqullina gaariidhaan hin argineef hin qabnu. Sababni isaas kaameeraa, leensii fi fiilmii baay’ee gaarii tahe kan amma laabiratorii suuraa keessatti fayyadamaa jirru fayyadamanii kaasan,’’ jedhe Andiin. Kan irra deebiin qopheesse irratti fuulaa nama yeroo jalqabaaf ji’a irra adeeme Neel Armistiroongi yeroo jalqabaaf qulqullinaan sirriitti arguu dandeenye. Garuu nama seenaa adda tahe hojjete kun akkamitti suuraa baay’ee hin achirratti hin kaafamiin hafe? Hojii dinqisiisaa Andiin hojjete biraa ammoo fiilmii 16mm dheeratu kan yeroo imala gara Ji’aa fi achiimmo gara dacheetti deebi’an agarsiisudha. Kuusaa Apoloo keessa sa’aatii 10 kan dheeratutu jira. Kun kan waraabame astiroonemerootaa imalicha irra turaniinidha. Andiin sooftiweerii isaa irratti mala ittiin miidhaksu [edit[ fayyadamuun suuraa adda tahe tokko qopheese. Kun ammo suuraa odeeffannoo guutuu ibsuu danda’u kaameraa ammaayyaan kaafame fakkaata. Fakkeenya gaariin tokko kaardiin agarsiiftuu imalichaa taate ‘Cue Crad’ ykn boordiin rooboticharraa ‘clapperboard’ mul’achuu isaati. Kana astironomerii Biil Andersi imala Apolo 8 irratti kan fayyadamedha. Fireemiin suuraa isaa dhuunfaan isaatti yoo ilaalle kan gurracheffamanii fi ‘’jeeqamanidha.’’ Garuu erga fiilmichi kompitera Andii keessa galee wantoota duraan hin mul’anne agaruu dandeenyeerra. Fakkeenyaaf sa’aa harkaa dhuunfaa kana dura hin mul’anne hojii Andii Kanaan adda baasuun danda’ameera. Suuraan Andii irra deebiin miidhaksee hojjete kun fuula kitaaba isaa kan miidhaksan keessaa tokko taha. Suuraa kuusaa Apooloo 35,000 ilaale keessaa warra abdii xiqqoo qan adda baasee irratti hojjete. "Suuraa guutummaatti ajaa'ibsiisaa ima Apollo bara 1969 irraa fudhatamedha. Ajaa'ibsiifannaadhaan foddaa keessaan ol ilaaluu jechuun ni danda'ama," jechuun Andiin suuricha ibsa. "Dhugaa jiru yoo ilaalle, kana caalaa gaarii dha sababiin isaas McDivitt dhugumatti adeemsa qubannaa raawwachuu irra jira. Kun yeroo jalqabaatiif namootni imala hawaa keessaa gara manaatti isaan geessuu hin dandeenye taasisan ture. Sababiin isaas haala ji'aa qorachaa waan turaniifi. Ittisa ho’aas hin qabu ture. Yoo imalicha irratti hin qubanne tahe manatti deebi'uu hin danda'an turan. Yeroo gatii guddaa qabu, yeroo cimaa, yeroo seena qabeessadha,’’ jedhe Andin. "Halluu fiilmii wantoota adda addaatu miidha,’’ jedhe. ‘’Barruuwwan tokko tokko isaan kaan caalaa dulloomaniiru, kaan ammo haga tahe qofa miidhakfaman kaan ammo akka addaatti iskaan tahan,’’ jedhe Andiin. Fuulduratti NASAn miira [kaka’umsa] Apoloo irra deebiin fida jennee abdanna. Sagantaan isaa Artemis rokkeetii guddaa tahe gara ji’aatti ni erga. Nama of irraa kan hin qabne yoo tahu kaameeraan isaa digirii 360;n suuraa adda tahan walitti qaba. Kaameerichi qulqullina kaameeraa HD dhaan waan kaasuuf kallatinis odeeffannoo tamsaasa Dubartii yeroo jalqabaaf ji’a irra deemtu arguuf jirra. Yeroo adda tahetu galmaa’a. Namni tahe tokko suuraa ishee kaasa jennee abdanna,’’ jedhe Andiin.


Bineensa ganna mil. 500 afaan malee karaa bobbaan itti bahu hin qabne

Saayintiistonni maalummaa bineensa daran xiqqaa ganna miliyoona 500 afaan malee fagaara hin qabne hibboo ta'ee ture bira gahuu himan. Lafeen bineensa bishaan keessaa qalqalloo fakkaatu kanaa jalqaba bara 2017 wayita argamu, saayintiistonni lafee dhala namaa itti fakkaatee ture. Bineensi daran xiqqaa bara durii 'Saccorhytus coronarius' jedhamuun moggaafame kun yeroof gosa bineeldotaa 'deuterostomes' jedhaman jalatti ramadamee ture. Kunneen dhala namaa dabalatee garee bineensota lafee dugdaa qabaniif angafa warra turanidha. Qorannoon amma godhame garuu 'Saccorhytus' guutummaatti gartuu bineeldotaa adda tahe jalatti ramadamuu qaba jedhan. Qorattoonni Chaayinaa fi UK xiinxala X-ray baay'ee gadi fagoo ta'e bineensa kanarratti erga taasisaniin booda, bineensi kun sharariitii fi lubbu qabeeyyii xixiqqoo akka goondaa waliin garee 'ecdysozoans' jedhamu jalatti ramadamuu qaba jedhan. Bineensi kun fagaara dhabuun isaa gaaffii saayintiistotatti hibboo ta'ee turedha. Bineensa kana kan qoratte Emilii Karliislee BBCtti yoo himtu; "bineeldotni 'ecdysozoans' hedduun fagaara qabu, kun maaliif dhabe? Xiqqoo namaaf hin galu," jetti. Tarii jijjiirama tirataa (evolution) keessa dhabuu hin oolle kan jettu qorattuun kun, bakka tokko taa'ee wanta hundaaf uraa tokkicha waan fayyadamuuf tarii isa hin barbaachisne ta'a jetti. Bineensi miiliimeetira tokko qofa gahu kun galaana keessa jiraachuu akka hin oolle xiinxala x-ray qaama isaarratti godhameen hubatamuu himti Emiliin.


Miciree waggoota 30 dura cabbeessaa keessa olkaa'aman irraa ijoollee lakkuun dhalatan

Ameerikaa kutaa bulchiinsa Teneesee keessatti miciree namaa waggoota 30 dura firiijii keessa olkaa’ame irraa ijoollee lakkuun dhalatan. Miciree waggoota dheeraaf tursiifame irraa daa’imni yoo dhalatu kun rikardii haaraa tahuu danda’a. Micireen kun tempireechera - 128C (-200F) diilallaa’u keessa naayitiroojinii dhangala’aa tahe keessa Eebla 22, 1992 kaa’ame. Dubartiin Racha’el Riijwey jedhamtu Onkoloolessa 31 ijoollee kana kan deesse yoo tahu, abbaan isaanii Filiippi Riijwey ''waan sammuu namaan oliiti’’ jedhan. Akka Gidduugala Gumaacha Miciree Biyyaalessaa, dhaabbata dhuunfaa amantaa irratti hojjetuutti Liidiyaa Aanii fi Timootii Riijwey rikardii haaraa galmeessan. Dhaabbati kun miciree gumaachame irraa ijoolleen 1,200 akka dhalatan gargaareera jedhe. Rikardii dhaabbatichaa kan ture daa‘imni Moolii Giibsan jedhamu bara 2020 miciree waggoota 27’f tursiifame irraa yeroo dhalatedha. "Murteen kun…dhukkubsattoota miciree isaanii waggoota 5,10, 20 darbe keessa tursiisan akka itti amanan gochuuf’’ jedhan Dr Joon Deevid. ''Deebiin sun sirriidha mitiiree,’’ jedhan. Micireen lakkuun sun maatii eenyummaan isaanii hin ibsamneef IVF fayyadamuun kaa’ame. Namichi kunis umuriin isaa wagga 50 keessa yoo ta'u, nama waggaa 34 miciree gumaacheef irratti hundaa’uun ture kan kaa’uu danda’an. Micireen lakkuu kun hanga bara 2007tti laabiraatoorii qarqara Lixa US tursiifamuun booda maatiin kun maatii gara biraaf akka kennamuuf dhaabbata NEDC’f gumaachan. Dhaabbatichi bu’aan argae kun namoota kaan miciree isaanii kaa’anii dhala godhachuu barbaadaniif oduu jajjabinaa dabarsa jedhe. "Yeroo Waaqayyo Liidiyaa fi Timootiif lubbuu kenne ani daa’ima wagga shaniin ture, lubbuu sanas hanga ammaatti tursiise,’’ jedhe Filiippi Riijwey maatii kana keessaa. ''Isaan hangafoota keenyadha jechuudha, yooma ijoollee xixiqqoo nuutii gadii tahaniyyuu jechuudha,’’ jechuun CNN'tti hime.


'Sareen hafuura namaa suunfachuun dhiphachuu adda baasuu dandeessi'

Beeyilada madaqsinee wajjin jiraannu keessaa saroonni miira keenyatti dhiyoo akka ta'an mirkaneesse. Kunia kan mirkanaa'ee qorannoo dandeettii suunfachuu isaanii irratti taasifameeniidha. Saayintistoonni saroonni hafuuraa fi dafqa keenya suufuun dhiphachuu keenya adda baasuu akka danda’an mirkaneessaniiru. Saroonni afur mi'a sadi kan foolii qaban akka adda baasaniif eeyyama warreen isaan guddisaniin akka leenji’an taasifame. Yaalii 700 keessaa 650 irratti, dafqaa fi hafuura nama dhiphina keessa jiru adda baasuu danda’aniiru. Qorattoonni Yunivarsiitii Kuwiins UK, bu’aan qorannoo isaanii yoo maxxanfamu saroota leenjisuudhaaf gargaara jedhan. Sarooonni addunyaa isaanii suunfachuudhaan beeku. Dandeettii fooliin adda baasuu olaanaa tahe qabu. Kunis qoricha sammuu namaa si'eessu ykn hadoochu, boombii akkasumas dhukkuba kaansariifi Kooviid illee adda baasuuf faayidaarra ooleera. ''Saroonni namoota dhukkuba qaamaa garaagaraa qaban adda baasuu akka danda’an ragaan baayyee jira- garuu rakkoo xiin-sammuu suufuu akka danda’an garuu ragaa gahaa hin qabnu,’’ jedhu qorannoo kana kan hogganan Kilaaraa Wiilsan. Namoonni 36 shallaga herreegaa furuu duraafi booda sadarkaa dhiphina isaanii gabaasaniiru. Saamuudni tokkoon tokkoosaa afuuraafi dafqa herreega sana hojjechuun dura fudhatame qaba. Yeroo samuudni dafqaafi hafuuraa fudhatamu dhiibbaa dhiigaafi rukuttaan onnee dabalaa  ture. Sareen sadeen suni immoo samuuda afuura ‘dhiphinaa’ qabu fuuldura yoo dhaabbatan ykn taa’an kunuunsa addaa akka badhaasaatti argatu.


Qaruuraa bishaanii laastikiirraa hojjetame Kaansarii fidu danda’a?

Qaruuraa bishaanii fi  qodaan nyaata laastikiirraa hojjetame kaansarii fida falmiin jedhu yeroo dheeraaf ka’eera. Qodaan bishaanii fi nyaataa kan laastikiirraa hojjetame keemikaalota miidhaa ykn dhukkuba namatti fidan qaban waan jetutti jira. Qaruuraa bishaan dhugaatii kana iddoo aduu jirtu yoo ka’an, ifti aduu wantoota laastikii keessa jiran baqsuun bishaanitti akka dhangala'aan godha jedhanii dubbatu. Achiis bishaan dhugaatii keemikaalota laastikiirra oomishame kana xuuxa. Kun ammoo kaansarii akka fidu himan. Dhimma kana irratti imeeliin qorataan yunivarsitii tokko barreesse hedduminaan babal'ate falmiin tun akka itti fuftuu taasise. Imeeliinsaa kun qorannoo hedduu keessatti akka ragaatti fayyadameera. Haata’u malee, saayintistoonni fayyaa ragaa qorataa kanaa falmaniiruu. Garuu keemikaala laastikiirraa oomishamuu kan bisphenol A(BPA) jedhamu ragaan saayinsii maal kan jedhu yaaddessa ta’eera. Akka Saayintistoonni himanitti, korojoo, qaruuraa fi qodaan laastikiirraa hojjetame keemikaala fayyaa namaarratti miidhaa geesisa qabaachu malu. Qarannoon akka argisiiftutti, keemikaalli BPA jedhamu kun hoormoonii dubartoota irratti dhiibbaa geesisa. Haata'u malee, gaafiin jirtu akka keemikaalonni kunneen balaa geessisu danda’an ragaan tokkolleen qabatamaan jiraa laataa kan jedhuudha? Keemikaalii kun baay’inaa yoo kenname hantuutaa irratti miidhaa geesisu danda’a. Sirni bullaaʼiinsa nyaataa namootaa (digesting system) garuu keemikaalaa fi makaawwan biroon addatti too’ata. Laastikiin keemikaala BPA irra hojettame waggota hedduu fayyadamaa jira. Hanga amma dhiibbaa inni fayyaa nama irratti geesisu ragaan amansiisaa hin jiru. Qorannoon biraa akka argisiiftutti, biyyoota guddatan keessatti BPA fincaan namoota hedduu irratti argamu. Akki dhiibbaa keemikaalii kun geessisu ittisuu danda’aniin BPA fayyadamuu dhiisuu. Qalqalloo ykn qabduu pilaastika hedduu irratti lakkoofsi keemikaala fayyadame argisiisa qaba. Lakoofsi keemikaala qodaa keessa jiru mallattoon rog-sadee (♲) beekamuu danda’a. Yoo BPAn jiraate, A3 yookan 7 lakoofsa jedhuun barreeffama, ammoo BPA  mallattoo (♲) kana keessa jiraachu baannaan, lakoofsa 1,2,4 fi 5 hordofa. BPAn yoo laastikiin tuqamee fi ho’e umama. Haata’u malee, qorannoon taasifame qaruuraan bishaanii BPA akka hin qabne argisiisaeera.


Raajii bineensotaa: akkamiin dhala namaa caalaa waan ta'uuf jedhu beekuu danda'an?

Waggoota kuma hedduuf uummanni addunyaa miira bineeldonni agarsiisan irraa balaa uumamaan mudatu tilmaamaa yoona ga'eera. Mallattoon bineensonni agarsiisan yeoo ammaa balaa uumamaa akkaan hammaate dursanii beekuuf hagam gargaara? Bara 2004 balaan Sunaamii kirkira lafaa rektar iskeelii 9.1 ta'e galaana jalatti mudachuun Indoneeshiyaa keessatti uumameen biyyoota handaara garba Hindii keessatti yoo xiqqaate namoonni 225,000 lubbuu dhaban. Namoonni hedduun sababa dursanii odeeffannoo hin arganneef gaaga'ama lubbuuf saaxilaman. Garuu balaan kun osoo hin mudatin daqiiqaawwan muraasa dura bineensonni hedduun gurra dhaabanii caqasaa turan, hedduun baqachuufis yaalaniiru. Namoonni yeros ijaan argan akka jedhanitti hoomaan arbaa gara lafa olka'aatti baqataa ture, allaattiiwwan filaamiingoo man'eesaanii gadi siqee jiru keessaa baqaa turan, saroonni manaa ba'uu sodaataa/didaa turan. Qarqara ganda Taayilaand Bang Koey keessatti ammoo tikeen gafarsaa battaluma gurra samiitti ol dhaabuu fi ija babaasanii rifachuu, booda osoo sunaamiin hin eegalin gara gaara naannoo jiruutti walcaccabsaa burraaquu namoonni argan himan. Irina Rafliyaanaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti damee of eeggannoo fi akeekkachiisa balaa tasaa turan. ''Namoonni lubbuun ba'an bineeldonni akka sa'aa, re'ee, adurree fi sinbirroonni kirkirri lafaa mudatee osoo sunaamiin hin ka'in, gidduu sanatti gara giddugala biyyaatti baqataa akka turan himan,'' jechuun namoota ijaan arganirraa odeeffannoo argatan ibsan. Haallii fi amalli bineensota kunneen irraa mul'atu kan isaan sodaachise namoonni muraasni, bineensota lubbuuf kaatan waliin waan godaananiif lubbuun kan oolan jiru. Kana jechuun namoonni bineensota amanan lubbuun baraaramaniiru jechuudha. Addunyaan gama meeshaalee teeknooloojiin akeekkachiisa balaa uumamaa dursanii himuutiin hagas mara hin milkoofne. Meeshaaleen dhimma kanaaf oolan hedduun ammoo kanneen suphuu gaafataniidha, yookiin ammoo bakka barbaachisu hundatti dhaabuun rakkisaadha. Maalumaafuu yeroo balaan kun mudatu hojiin ala turan. Addunyaarratti biyyoonni 100 caalan meeshaa balaa uumamaaf dursee akeekkachiisa kennu hin qaban. Dhuguma bineensoti kennaa addaa balaa uumamaa dhufuuf jedhu dursanii ittiin beekan qabuu? Dur bineensonni ni amanamu turanii? Seenaan waa'ee kanaa himu barruu dhaloota Kiristoos dura bara 373 barraa'e irratti argama. Abbaan seenaa biyya Giriik Taadiyoos akka barreessetti, yeroo sanatti saroonni fi bofti akkasumas bineensi amaa fakkaatu magaalaa Haliis jedhamtu gadhiisanii baqatanii turan. Guyyoota muraasa booda kirkirri lafaa hamaan mudate. Qorattoonni re'oonni dhohiinsi volkaanoo akka uumamuuf ta'u dursanii beeku jechuun meeshaa mormasaaniitti hidhu. Seenaa yeroo dhiyootiin ammoo bara 1805 wayita Neppaal balaa kirkira lafaan rukutamtee turte guyyaa muraasa dura sa'oonni, hoolonni, saroonni fi allaattiiwwan walitti dhufuun sagalee dhageessisaa, rifaatuudhaan jiraataa turan. Fardeen ammoo tasuma ka'anii fiigicha keessaa fuudhan. Haalli jiru uummatatti bitaa gale, guyyaa muraasa booda Neppaal akka hin jirre taate. Kana qofaas miti, bara 1906 San Firaansiskootti taatee walfakkaataan mudateera, fardeen lafumaa ka'anii waaqatti ol utaalu, ni burraaqu turan. Waan dhufuuf jedhu laf-jala waan arganiifi, dhalli namaa garuu kana hubachuuf yeroo dheeraa ittifudhate. Dhimma kanarratti ogeettii kan taate Charlotte Francesiaz, ''qaroomina addunyaa hanga kana keessatti hanga beelladootaallee waan fuulduratti ta'u beekuu dhabuun keenya baayyee na ajaayiba,'' jette. Dandeettiin bineensotaa sirrii ta'uusaa mirkaneessuuf qorannoon sirnaan gaggeeffameera. Kunis kan ta'e biyya Itaalii giddugala Maarchees iddoo yeroo mara kirkirri lafaa itti mudatutti. Kutaa biyyaa kana keessatti qorattoonni sochii bineensotaa hordofuu eegalan. Saroonni, sa'oonni, fi hoolonni hirmaattota qorannoo kanaati. Bineensota kunneen irratti meeshaan sochiisaanii galmeessu hidhame. Meeshaan kun sochii bineensota hunda galmeessuun gara kompiyuutaraa dabarsa. Qorannoon kun bara 2016 eegalee waggaa tokkoof ture. Waggaa tokkoon kana keessatti kutaalee Itaalii keessatti kirkirri lafaa sasalphaan kuma 18 mudate, hedduunsaanii kan meeshaa qofaan galmaa'aniidha. Baayyeensaanii riktar iskeeliidhaan 0.4 gadidha, baayyee xiqqoodha. Boodarra Noorviyaa keessatti kirkirri lafaa cimaan riktar iskeelii 6.6 mudatee ture. Kanaafuu bineensonni kun akka ta'u dursanii beekaniiruu moo oduu fakkeessaati? Lakkii kun oduu akkanumaan uumamee odeeffame miti, inumaa bu'aansaa akkaan saayintistoota raaje. Kirkirri lafaa hunduu uumamuun dura bineensonni kunneen amalaa fi sochiisaanii jijjiiranii akka turan galmaa'eera. Siisilii keessattis bara 2020 keessa qorannoon walfakkaataan gaggeeffamee bu'aa walfakkaataatu argame. Amma saayinstistoonni kan qorataa jiran, bineensonni osoo kirkirri lafaa hin uumamin dursanii akka beekan waan taasiseedha. Kennaa dhalli namaa hin qabne, isaan addatti qabaatanii akkamiin egeree beekuu danda'an laata? Qorannoonsaa hin dhaabbanne, ittuma fufeera...


Itoophiyaan buufata odeeffannoo saatalaayitii simatu eebbifte

Inistitiyuutiin Saayinsii Hawaa fi Teeknoolojii Itoophiyaa Inxooxxotti buufata odeeffannoo sassaabu eebbise. Hoogganaan Inistitiyuutii Saayinsii Hawaa fi Teeknoolojii Itoophiyaa obbo Abdiisaa Yilmaa sirna eebbaarratti waan jedhan saatalaayitii lafa qorattu qabduufi saatalayitoota biyya ormaa shan irraa odeeffannoo sassaabuuf buufata ijaartedhaa jedhan. Saatalaayitoota lafa mil'atan kan Chaayinaa, Biraaziil, UK fi Gamtaa Awirooppaan bulan irraa odeeffannoo sassabuufis waliigalteen godhamuus ibsaniiru. Itoophiyaan saatalaayitii lafa mil'attu ol erguu ishee dura biyya hammaa Itoophiyaa gahuuf buufatni odeeffannoo saatalaayitii sassaabu gahaan waan hin jirreef ijaarsi buufata amma eebbifamee yaadamuus ibsameera. Biyyoonni biroon saatalaayitoota dhibbaan lakkaawwaman kan qaban ta'us Itoophiyaan gahuumsa akka sanaa hanga horattuutti gaheen buufata odeeffannoo Saatalaayitii sassaabu kanaa guddaa akka ta'u himameera. Piroojeektiin kun rijaarsi isaa xumuramuuf waggaa sadiifi baasii yiiroo miliyoona sadii fixuu hoogganaan dhaabbatichaa ibsaniiru. Ijaarsa kana keessatti injinaroonniifi  Saayintistootni biyyoota afurtama ta'anii hirmaateeras jedhameera. Buufatichi ammatti saatalaayitoota lafa mil'atan shanirraa odeeffannoo kan sassaabu ta'uus hojii babal'isuu fuula duratti hojjetamuun buufatichi saatalaayitoota Metiriyoolojiirraa odeeffannoo akka guuru ni taasifamas jedhameera. Odeeffannoowwan guuraman kunniin hojii qonnaa, balaawwan uumamaa raaguu fi barbaacha albuudaaf galtee akka ta'aniis eebba har'aa irratti ibsameera. Deetaan Ministira Inniiveeshiniifi Teeknoolojii obbo Ahimadiin Mohaammad buufatni kun ijaaramuun Itoophiyaan gama hawaan akka jabaattu gargaara jedhan.


Konkolaataan Nasa 'Perseverance' erga Maarsiirra qubatte booda 'haala gaariirra' jirti

Konkolaataan Nasa Perseverance jedhamu ergama Maars irratti itti kennameef bakka baayyee murteessaarra gahee jira. Konkolaataan roobootii fakkaatu miila/gommaa ja'a qabu kun bakka kanaan dura qubate holqa durii keessaa gogeessa/delta qabatee Kibxata ol bahuu eegala. Holqicha keessaa yeroo ol bahuttis, darbee darbee dhaabbachuudhaan kattaawwan kanan dura lubbu-qabeessi pilaaneta kanarra akka jirateeru agarsiisuu malu jedhamaniif ragaa irraa argamuu mala jedhaman qorataa deema. Perseverance  yeroo deebiyutti kattaawwan kanneen irraa saamudawwan sassaabuun ergama isaan booda dhufuuf gogeessa holqichaa keessa ol kaa'a. Galmi isaa ammoo wanta kana qorannoo gadi fageenyaatiif bara 2030 keessa gara Dacheetti fiduufidha. "Gogeessii Holqa Jezero jedhmau keessatti argamu bakka lubbu-qabeeyyii hawaa Perseverance xiyyeeffannaa guddaan hordofudha," jetti itti-aantuun pirojektii kanaa  Dr Katii Istaark Morgaan. "Kattawwaan mallattoowwan kanaan dura akka lubbu-qabeeyyiin irra jiraataa turan ni mul'isu jennee yaadnu jiru," jechuun  BBC News'tti dubbatte. Konkolaataan kun bara darbe Guraandhala 18 ture Holqa Jezero jedhamu kiiloomeetira 45 ballatuufi Maars walakkaatti argamu keessa kan qubate. Erga qubaterraa kaasee meeshaaleefi miyawwan isaa qorachaa, helikooptarawwan ibbicuu qorannoodhaaf balaliisisaa, akkasumas waan naannawaan isaa fakkaatu ilaalchisuun odeeffannoo walitti qabachaa tureera. Kaayyoon roobootii kanaa gara bonqosa Pilaanetii Diimaa kanaatti deemuu inni guddaan kuufama/dalalii  guddaa gama lixa Jezero irratti argamu qorachuufidha. Delta ykn gogeessi biyyoofi cirracha bisaashaan/lolaan yeroo lagatti dabalamutti dhiibamee kuufame keessatti uumamudha. Dhimma Jezero ilaalchisuun, qaamni bishaan guddaan ture jedhamu haroo holqa keessa waggaa biliyoonotaan dura ture akka ta'etti yaadama. Akkaataa konkolaataan Mars kun itti holqicha keessaa ol baatu qorannoo irratti kan hudaa'eefi bakki ejjetu ilaalameeti. Perseverance yeroo bahutti kattaa ragaa barbaadame ni qabaata jedhamee shakkamuufi hawatu ilaaluun isarra dhaabbatee qotee saamuda fudhataa deema. "Konkolaataan Matrs kun meeshaalee ajaa'ibaa waa'ee kemistirii, albuudawwan jiraniifi caaseffama delta/gogeessichaa yeroo deebiyuttis dalaliiwwan kuufamanii jiran hunda qorachuun waan hedduu nutti hima," jedhu saayintistiin ergamichaaPiroof. Biriyoonii Horgaan Yunivarsiitii Purdee irraa. "Waa'e kemistirii haroo durii kanaa, bishaan isaa aciidii ykn giddu-galeessa ta'uu isaa yookaan ammoo bakka jiraachuun danda'amu akka tureefi lubbu qqabeenyyii akkamii akka achi jiraatan akka dandeessisus ni barra." Ifa gochuudhaaf, jireenyi lubbu-qabeeyyii Maars irratti jalqabuu isaallee namni beeku hin jiru, garuu kattaawwan sadii ykn afur ta'an kan Perseverance yeroo gara holqa irraa ka'eetti deebiyutti qotee irraa saamuda fudhachuuf kana kan nutti himu ta'a. Lubbu qabeeyyii Maars irra jiraataa turuu ilaalchisuun dhuqaa bira gahuudhaaf odeeffannoo kattaawwan irraa konkolaataan kun walitti qabattee deebitu laaboraatoorii guutessa ta'e keessatti sirriitti qorachuun feesisa. Perseverance qorannoof kan ta'u kattaawwan qotuu irraa walitti qabatee dhuma bara kanaa gara dirra holqochaatti deebisa jedhamee eegama. NASAn, Ejensii Hawwaa Awurooppaa waliin ta'uudhaan, ergama garas deemuudhaan ragaawwan walitti kuufaman kanneen qurmeessee qorachuudhaaf karoora cimaa baafachuun sadarkaa gaariirra jira. Carraaqqiin kunneen, rookeetii Maars, akkasumas xiyyaar-samii dabalatee dhuma saddeeta kanaatti jalqabama jedhamee eegama. Perseverance waggoota itti aanan keessas hojii waa danuuti isa eeggata. Ragaa kattaa irraa walitti qabate kan jalqabaa erga geessee deebiyees, gara Hawksbill Gap'tti deebiyee ol ba'uuf jira. Kana kan godhuuf ammoo fiixaa delta/gogeessaa sanaafi isaa ol deemuudhaan kattaawwan qarqara haroo Jezero'tti uumaman jedhamanii yaadaman bira ga'uuf yaala. Konkolaataan haarayaa dachii Maars geesseetti. Ejansiin hawaa Ameerikaa konkolaataa (rover) maqaa Perseverance jedhamu kennameef kana bara darbe ture milkaa'inaan Maarsiirra qubachiise. Konkolaataan kun dhooqa guddaa mudhii lafaa pilaaneetii kanaatti kan argamu Jezero jedhamu maddii qubatte.


Indiyaan ardii Antaarkitikaa irratti sanyii biqiltuu haaraa argatte

Saayintistoonni Indiyaa sanyii biqiltuu haaraa ardii Antaarkitikaa irratti argatan. Baayoloojistoonni bantii lafaa qoratan sanyii biqiltuu abaaboofi hidda hin qabnee bara 2017 ardii cabbiin uffifame yeroo deeman argachuu himan. Haatahu malee hojiin biqiltuu kana adda baasuu rakkisaa gatii taheef saayintistoonni kunneen biqilaan kuni yeroo jalqabaaf argamuusaa mirkaneessuuf waggaa shan itti fudhateera. Waraqaan qorannoo joornaalii idila-addunyaa Asia-Pacific Biodiversity irratti fudhatama argate abuurraa biqiltuu kanaa mirkaneessuun ibseera. Baayoloojistoonni Central University of Punjab, sanyii biqiltuu kanaa Bryum Bharatiensis  jechuun moggaasaniiru. Bahaaratiin ayyaantuu Hinduufi  maqaa buufata qorannoo Indiyaa Antaarktikaatti argamu dha. Piroofeesar Feeliiks  Baast baayolojistii imala baatii jahaa gara ardii Antaarkaatikaatti godhame keessattti nama hirmaatan yoo tahan, imalli kuni saayintistoota Indiyaa kanaaf isa 36ffaa yoo tahu sanyii magariisaa kana iddoo Larsemann Hills jedhamutti argatan. Biqilootni lubbuudhaan jiraachuuf naayitiroojinii, potaasiyamii, foosfarsii fi aduu akkasumas bishaan barbaadu. Ardii Antaarkaatikaa irra harka tokko qofatu cabbiidhaan hin uffifamne. ‘’Gaaffiin inni guddaan biqiltuun kuni attamiin lafa kattaafi cabbii kanarratti jiraachuu danda’e ?’’ kan jedhudha jedhan  Piroof Baast. Saayintistoonnii kunneen biqiltuun kun iddoo peenguuwiinoti jiraatanitti argama. Bobbaan Peenguwiin immoo naayitiroojinii qaba. ‘’Kana jechuun biqilootni ardii kanarra jiran bobbaadhuma peenguwiiniidhaan jiraatu jechuu dha. Sababa qilleensa qorraa kanaan burkutaa’ee baduu dhabuunsaa baayyee isaan gargaareera,’’ jedhu Piroof Baast. Aduu hoo eessaa argatu? Saayintistoonni biqiltuun kuni waqxtii cabbii cimaa ji’a jahaa yeroo aduu tasa hin arganne tempireecharii -76C keessatti akkamiin akka jiraate ammayyuu sirriitti hin hubanne jedhan. Saayintistoonni kunneen,’’ biqilaan kuni yeroo cabbii cimaa gogee gara micireetti deebi’uun Fulbaana keessa yeroo aduu argata muuta’uu jalqaba. Achii biqilaan gogaa ture cabbii baqurraa bishaan ofitti fudhata,’’ jedhan. Samuuda erga funaananiin booda saayintistoonni Indiyaa DNA biqiltuu kanaa qorachaa fi biqiloota biroo waliin hariiroo qaban hubachaa  waggaa shan dabarsaniiru. Sanyiin biqiltuu kanaa 100 tahan Antaarkaatikaa irraa walitti qabame galmaa’eera, iddoon qorraa, gogaafi qilleensa qabu akka ardii kanaa hin argamane. Dhimmi saayintistoota kana yaaddesse garuu yeroo imala isaanii ‘ragaa rifaasisaa’ jijjiirama haala qilleensaa irratti argatani dha. Cabbiin hamma tulluu gahu baqaa akka lagaatti yaa’aa jiraachuu argine jedhan. ‘’Antaarkaatikaan magariisaa tahaa jira. Sanyiin biqilootaa kana dura iddoo cabbaawaa kanarratti biqiluu hin dandeenye, amma sababa ardiin kuni ho’a argachaa jruuf mul’achaa jiru,’’ jedhan Piroof Baast. ‘’Antaarkaatikaan magariisaa tahaa dhufuun argannoo nama jeequ dha,’’ kan jedhan immoo Piroof Raghavendra Prasad Tiwari dha. ‘’Cabbiin achi ciisu jalasaa maaltu akka jiru hin beeknu. Lubbuu qabeeyyiin ijaan hin mul’anne kan dhukkuba fiduu malan jiraachuu danda’u, yeroo cabbiin kuni baqus achii as bahuu danda’u,’’ jedhan. Indiyaan buufata qorannoo waggaa afurtama dura hundeessitus biqiltuu haaraa abuuruun garuu kan jalqabaati. Buufatni inni jalqabaa bara 1984 kan hundaa’e yoo tahu, bara 1990tti cabbiitu isa nyaate. Sana booda buufatawwan Maayitrii fi Bahaaraatii jedhaman bara 1989 fi 2012 hojii jalqaban ammallee itti jiru.


Namoonni tokko tokko uummata fuulduratti dubbachuu 'du’a caalaa' maaliif sodaatu?

Nama fuulduratti bahanii haasaa taasisuun namoota baay'eef waan akka malee sodaachisudha - tokko tokko 'du'a caalaa sodaatu'. Itoophiyaatti jiraattuu magaalaa Hoolataa kan tahan Aadde Guddoo Taaddasaan, uummata fuulduratti bahanii haasa’uu akka sodaatan himu: ''Afooshaa irrattillee takkaa haasa’ee hin beeku,'' jedhu. Kana boodas nama duratti haasa’uun dirqama yoo tahe malee dubbachuu akka hin feene dubbatu. ‘'Saba fuulduratti bahanii haasa’uun muuxannoo guddaa waan gaafatudha,’’ jedhu. Qorannoo UK’tti geggeeffame tokkoon daawwattoota fuulduratti dubbachuu, du’a caalaa akka sodaatan namoota gaafataman keessaa harka 41 kanneen tahan himaniiru. Bu’aan qorannichaa waltajjii yookiin nama fuuduratti dubbachuun battala sanatti du’a fagoo jira jedhanii yaadan caalaa namoota akka sodaachisu agarsiisa. Geerii Loofmaan, Biraayitan Ingilaanditti ogeessa xiinsammuu hojii (occupational Psychologist) yoo tahan, ‘’sodaan nama fuulduratti dubbachuu kan uumamaan nu keessa jiru yoo tahu, namoota haaraa fuuldura gaafa taanu sammuun keenyi battalatti haasaa taasisuun waan gaariifi gocha nama badhaasurra kan sodaachisu akka tahetti nutti hima,’’ jedhu. Yeroo kana ‘’loli ykn baqadhu’’ nuun jedha. Sababii kanaan hormooniin adreenaaliin jedhamu qaama keenya keessatti ijaa faca’uuf, onneen keenyi dhikkisa dabalti. Baqachuu yoo filatte gaarii dha, garuu yoo dhaabbattee dubbachuu itti fufte annisaan akka malee si keessa guute kun, kokkee si qabee fuulli kee gubuufi dafquufaa dandeessa jedhu ogeessichi. Jeeneet Neelsan immoo hoggantuu shaakallii sagalee Tiyaatira Biyyaalessaa Biriiteen yoo taatu, kitaaba haasaa foyyeessuuf gargaaru "The Voice Exercise Book" jedhamus barreessiteetti. Namoonni taatoo hin taane, ‘’barreeffama tiyaatiraa dubbisuu shaakalaa yeroo jettuunillee baayyee sodaatu,’’ jetti. ‘’Sagaleen kee waan dhuunfaa keeti. Seenaa kee hima, akkuma wantoota biroo. Kanaaf namoonni sagalee isaanii shakkuu fi ittiin qaana’uufaa danda’u,’’ jetti. Namoonni badaa dhimma itti kennuu baatanis, uummata fuulduratti dubbachuun hojii garaagaraa argachuu keessatti barbaachisaa tahaa jira. Bu’aa piroojektii tokkoo dhiyeessuu, walgahii guddaarratti dubbachuufi waa’ee ogummaa ofii haasaa dhiyeessuu fa’iif murteessaadha. Warreen hogganoota tahaniif immoo namoota fuulduratti haasaa taasisuun qaama hojii isaanii isa guddaadha. Tahus gama kanaan leenjiin gahaa tahe yeroo kennamu hin mul’atu. Istiiv Taappiin hogganoota dhaabota garaagaraa addunyaa waliin hojjeta. Dhaabonni kunneen leenjii dandeettii uummata fuuldurattii haasa’uu hojjettoota isaanii fooyyeessu kennuu qabu jedha. ''Leenjii sirrii tahetu nama fuulduratti dubbachuuf akka ija jabaatan isaan godha. Kana malees of akka tahan isaan gargaara,’’ jedha. Jeeneet Neelsan namoota fuulduratti haasa’uu fooyyessuuf kanneen armaan gadii gorsiti: Andriiw Peen hogganaa teleekoomii Awustiraaliyaa kan tahe waggoota muraasa duradha. Peen nama barnoota sadarkaa lammataa hin xumuriin hafe ture, hoggansa kanarra kan gahe boodarra hojii otoo hojjetuu of barsiiseeti. Guddina dhuunfaa isaaf dursa akka kennu dubbata, kunimmoo dandeettii waliigaltee dabalata jedha. Waggoota 12f hojii keessatti yeroo dabarsetti halkanii fi guyyaa hojjechaa baratee, barnoota sadarkaa lammataa xumuree bulchiinsa daldalaan digrii lammataa argateera. ''Namoota waliin waliigaluu danda’uun dandeettii bara ammayyaa kana keessatti barbaachisudha,’’ jedha. Hoggantoonni hundi haasaa yookaan dubbii isaanii fooyyessuu irratti hojjechuu qabu jedha. ‘’Yeroo hogganaa taatu mul’ataafi tarsiimookee sirnaan hin ibsitu taanaan, qaamota deeggarsa barbaaddurraa argachuu dhiisuu dandeessa,’’ jedha Peen. Gama biraan hundeessaan Varjiin Giruup Sar Riichaard Biraansan namoota fuulduratti yeroo baayyee haasaa kan taasisu yoo tahu, akka malee of qixeessuufi of qopheessuunis sirrii akka hin taane akeekkachiisa. ''Namoonni nama akka isaaniitti haasa’uu barbaadu. Warreen haasaa waltajjiidhaaf leenjifaman hin barbaadan,‘’ jedha. Ijoolleensaa namatti gad-bahanii dubbachuun yoo isaan barbaachise ‘of tahaa’ jedheen itti hima jedha. Daawwataa isin fuuldura jiru akkuma maatii waliin teessanii haasoftaniitti lakkaa’aan jedhaani jedha. Dimshaashatti, Jeeneet haasaa uummata fuulduratti taasisuun ofii kee waliin hangam akka waliigaltu dhimma calaqqisu dha jetti. Of beekta taanaan yeroo waltajjii irratti dhaabbattu yaadakee tooraan keewwachuuf salphaa siif taha jechuun ibsiti. Gorsi baramaa tokko garuu irraanfatamuu hin qabu jetti - ‘practice makes perfect’ ‘’shaakkalliin dogoggorarraa si oolcha''.  gargaara. ''Afaanumaan kana gochuu hin dadhabu, nan danda’a jechuun hin baasu,’’ jetti. Sagalee kee teeknika garaagaraa fayyadamuun leenjisuu qabda. Amala qaamakee baruufis akkasuma of wajjiin waliigaluufi shaakaluun murteessaadha jetti. Ogeessi xiinsammuu hojii Geerii Loofmaanis akkasuma haasaa hojii garaagaraa gochuun dura of qopheessuu jajjabeessu. Kanas kutaa haasaa itti dhiyeessinu sammuu keenya keessatti fakkii kaasuufi xiyyeeffannoo keenya ofirratti otoo hin taane, ergaa darbu irratti akka taasisnu gorsu. Akka muuxannoon gaarii namoota kaanii himuttis, jechoota lamaan sadan seensa dubbii keenyaarratti kaasuu barbaannu sammuutti yoo qabanne haasaa keenya nuu salphisa jedhan.