Barruu Bilsiginnaa waayee dabarsauu filannoo laalchisee

Seensa Qabiyyee Barreeffama gabaabaa kanaa Ø KFO fi Gola Sabonummaa FinxaleyyiiØ Adda Bilisa baasaa Ummata Tigirayi (ABUT)Ø ABO Shanee Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa Vaayireesiin Koronaayaaddoo fayyaa idil-addunya ta’uu erga ifatti labseebooda• Dhaabbilee hedduun cufamaniiru,• Qophileen addaa addaa dheereffamaniiru ykn akkaaddaan citan taasifamaniiru.• Filannoowwan biyyoota addaa addaa keessattigaggeeffamuuf karoorfamaa turan sababa weeraraCOVID 19n yeroo murtaa’eef/hin murtoofneef dabarsuufdirqamanii jiru.• Biyyi keenyas filannoo biyyaalessaa marsaa 6ffaaHagayyaa 23/2012 gaggeessuuf murteessitee turteweerarri COVID 19 gufuu itti ta’ee jira. Seensa—- • Boordiin Filannoo Biyyoolessaa Sagantaa Filannooba’een gaggeessuu akka hin dandeenye Bitootessa24/2012 ifa godhee jira. Sababoota tarresseü Galmee filattootaa,ü Fo’annaa namoota filannoo raawwachiisanii,ü Leenjii fi bobbii namoota filannooraawwachiisanii,ü Barnoota filattootaaf kennamuuü Meeshaalee galmee filattootaaf tajaajilaan§ Yeroo qabame keessatti rabsuun akka hin danda’amnewixinee yaada murtoo Mana Maree Bakka Bu’ootaUmmataaf dhiyesseera. Seensa —– • Manni Maree Bakka Bu’oota Ummataas wixineeyaadaa karaa Boordii Filannoon dhiyateef erga irrattimari’atee booda• Koree Dhaabbii Dhimmoota Seeraa, Haqaa fiDimokraasiif qajeelche• Murtee Boordii Filannoo booda qorannoohayyootaa fi ogeeyyiin gaggeeffameen furmaannihammattoo Heera Mootummaa irratti hundaa’eqoratamee dhiayate.Yaadonni furmaataa dhiyatan;ü Mana Mara Bakka Bu’oota Ummataa bittinsuu,ü Labsii Yeroo Muddamaa Labsuu,ü Heera Mootummaa fooyyessuuü Hiikoo Heera Mootummaa gaafachuu Seensa=== • Yaadawwan furmaataa kanneen irratti Paartileenmorkattootaa irratti mari’ataniiru.• Filannoo 2012 ilaalchisee Yaada paarileenmorkattootaa akka furmaataatti dhiyessan, • Manni maree bakka bu’oota ummataa wixinee yaadaafilannoon akka dheeratu gaafatu fudhachuun haalafilannichi ittii dheeratu danda’u irratti erga bal’inaanmari’atee booda yaadawwan furmaataa bu’uura heeramootummaa qaban afur akeekuun sagalee caalmaanraggaasisee• Koree Dhaabbii Dhimmoota Seeraa, HaqaafiDimokraasii filannoowwan dhiyatan afran erga haalaanqoratee booda filannoo hiikoon heera mootummaa haakennamu jedhu filateera.• Qaama hiikoo heera mootummaa kennuudhaaf aangooqabu Mana Maree Federeeshinii fi Gumii CalaltuuHeera Mootummaatti qajeelche. Hiikoo Heera—- • Koreen dhaabbii kun qaawwa keeyyata HeeraMootummaa 62(1) fi Key. 84(1) bu’uura godhachuunkeeyyanni 38/, keeyyata 58/, keeyyata 93/ bu’uuragodhachuun hiikoo heera mootummaa filannoodheeressuu dandeessisu karaa Mana MareeFerereeshinii akka kennamu gaaffii dhiyessee jira.• Amala Heera Mootummaa irraa yoo kaanee ilaalle,heerri mootummaa waa hunda karaa bal’ina qabuunof keessatti ni qabata jedhamee hin yaadamu• Hiikoon heera mootummaa kan barbaachisuuftokkoon tokkoon seerotaa heericha irraa maddanyaada waliigalaa heera mootummaa bu’uuragodhachuun akka hojjiirra oolaan dandeessisuufidha. Hiikoo Heera—- • Kanarraa kaanee yoo ilaallu hiikoon heera mootummaagaafachuun seer-qabeessa ta’uunsaa wal nama hingaafachiisu.• Haalli rakkisaa akkasii yeroo mudatu, yoo dhimmichikallattiin heera mootummaa keessatti hin caqasamneta’e biyyoonni ‘Qajeeltoo Dhimmoota Dirqisiisoo’(Doctrine of necessity) tti dhimma bahuuun karaafaayidaa ummataa fi biyyaa eegsisuun qaawwa heeramootummaa keessatti uumame duuchuun/guutuunhojiirra akka oolu godhu.• Hiikoon heera mootummaa akka filannoo bu’uura heeramootummaa qabu tokkotti haa dhiyatu iyyuu malee,filannoo of danda’e ta’ee ilaalamuu hin qabu. Inumaayyuu, filannoo bu’uura heera mootummaa qabubarbaaduun ykn sakatta’uun akka adeemsaatti(Procedure) fudhatamuu danda’a. Hiikoo Heera—- • Kunis sababa inni ta’uuf hiikoon heera mootummaafilannoowwan sadeenii fi kanneen biroo akkafilannootti dhiyachuu danda’an sakatta’uuf akkanama dandeessisuuf malee mataasaatiin filannoofilannoo dheeressu miti.• Kanaaf, burjaajiin siyaasaa filannicha akkamiindheeressina jedhu ni jalqabame malee hinxumuramne. Kana waan ta’eeff, ho’insi siyaasaadheerachuu filannoon wal qabate kana booda kandhufu ta’uusaa gamanumaa beekuunbarbaachisaadha Hiikoo Heera—- • Manni Maree Bakka Bu’oota Ummataa FDREsababa weerara COVID 19 filannooBiyyaalessaa marsaa 6ffaa ilaalchisee hiikooheera mootummaa gara Gumii Calaltuu HeeraMootummaatti qajeelche;• ka’umsaa fi Barbaachisummaa hiikooheera mootummaa,• Adeemsaa fi Yaada murtoo Mana MareeFedereeshini armaan gaditti dhiyaateera. Kutaa tokko 2.1 Yaada ka’umsaa Hiikoo Heeraaf Sababa ta’an Yaada ka’umsaa….. Qabiyyee gaaffichaa • ‘‘… Keeyyanni 54(1) miseensonni Mana Maree BakkaBu’oota Ummataa wagga shan shaniin filatamu.• Keeyyanni 58(3) ….. Barri hojiisaa xumuramuun durabaatii tokko dursee filannoon haaraan nigaggeeffama. (at normal condition)• Keeyyanni 93 Labsii Yeroo Muddamaa labsuufwantoonni dirqisiisoo kan akka weeraramuu biyyaa,balaa uumamaa ykn dhibee fayyaa namaa irrattimiidhaa geessisu Yaada ka’umsaa….. • Yeroo qophii filannoofi yeroo filannoongaggeeffamutti wanti/haalli labsii yeroo muddamaaakka labsamu dirqisiisu yoo mudate fi filannoon yoohin geggeefamneA. Manni maree fi hojii raawwachiiftuun barri hojiiisaanii xumurame maal ta’a?B. Haalli labsiin yeroo muddamaa akka labsamu taasiseerga maqfamee booda filannichi yeroo turtii hangamiikeessatti gaggeeffama?C. Heerri Mootummaa gaaffilee kana oliif deebii hinqabu waan ta’eef rakkoo nu mudate hiikuuf qaawwaqaba waan ta’eef hiikoon akka kennamu…’’ kanjedhudha. Hiika heeraa fi Muuxanno Biyyoota Alaa • Manneen Murtii Heera Hiiktuu biyyoota baayee kanirratti walii galaniifi akka fakkeenyaatti kan heeramuManni Murtii Waliigalaa Ameerikaa jaarraa 19ffaakeessa maalummaa heera mootummaa ilaalchiseeakkas jedhee ture.• ‘‘… Heerri Mootummaa baroota dheeraa cehuu fi kanakeessatti ammoo waan dhalli namaa tolchuunwalqabatee rakkoowwan uumaman/mudatan irradarbuuf ykn ce’uuf yaadamee kan wixinfamudha.’’• Gumiin kun dhimma qabatee jiru irratti hiikoon inni ittifayyadamee fi hojiirra oolche heerri mootummaasanada lubbuu hin qabne, sanada yeroo tokko qofahojiirra oolu qofa otoo hin taane kan itti funfinsa qabu,sanada jiraataa ta’ee akka ilaalamuuf ragaa dha. Kutaa lama 2.2 Gumichi gaaffii hiikoo heera mootummaaisaaf dhiyate ilaaluuf aangoo qabachuuilaalchise 2.2 Aangoo qabaachuu Gumichaa— 2.2 Aangoo qabaachuu Gumichaa— 2.2 Aangoo qabaachuu Gumichaa— 2.2 Aangoo qabaachuu Gumichaa— Aangoo qabaachuu Gumichaa— 2.2 Aangoo qabaachuu Gumichaa— Kutaa sadii 2.3 Dhimma kana ilaaluuf adeemsaGumiin Calaltuu Heera Mootummaahordofe 2.3 Adeemsa Gumiin Calaltuu Heera Mootummaa hordofe 2.3 Adeemsa Gumiin Calaltuu Heera Mootummaa hordofe….. 2.3 Adeemsa Gumiin Calaltuu Heera Mootummaa hordofe….. 2.3 Adeemsa Gumiin Calaltuu Heera Mootummaa hordofe….. Ragaa dhaabbileen Fayyaa wajjiin walqabatan taasisan—- • Hanga ammatti qoriochas ta’ee kittibaanni dhibeekanaaf waan hin argamneef filannoon tokkichi jiruofirraa ittisuu qofa akka ta’eefi hanga ammaattitatamsa’ina dhibee kanaa ittisuuf kan dadhabameeftarkaanffiiwwan of eeggannoo addaa addaafudhataman irraa ka’ee akka ta’e hubachiisaniiru.• Weerarri dhibee kanaa haaraa waan ta’eef yerooakkanaatti ni dhabamsiifama ykn ni bada jedhaniidubbachhun kan hin danda’amneefi filannoonnamoota baayee sochoosuuf taatee tuttuqaan ittibaay’atu waan ta’eef weerara dhibee kanaaf haalamijataa kan uumuu ta’uu ibsaniiru 2.3 Adeemsa Gumiin Calaltuu Heera Mootummaa hordofe…..• Yaadaa Boordiin Filannoo Biyyoolessaa dhaga’uu• Waa’ee waliigala filannoo fi yaaddoo weeraraKooviid 19 ilaalchisuudhaan Boordiin FilannooBiyyoolessaa yaa’iif barreeffamaafi dhagahuun ibsabal’aa kenneera.• Boordiin Filannoo gamaaggama haala yeroo irrattitaasiseen, weerara kooviidiif deebii kennuuftarkaanfileen fudhataman filannoo gaggeessuufrakkoo akka uumtu beeksiseera.• Keessattuu galmeessuun filattootaataa,galmeessuun kaadhimamtootaa, akkasumas kenniinsisagalee gargaarsa tekinooloojii gadi bu’aadhaan kanraawwatamu waan ta’aniif. 2.3 Adeemsa Gumiin Calaltuu Heera Mootummaa hordofe…..• Ragawwan adda addaa ilaalaman yknsakatta’amaniin• Seeronni biyyittii sirrii kan jiran yoo ta’an,• Yaa’ichi heera mootummaa balballoomii hundaafimurteef akkasuma yaada murtee akka ka’umsaattigargaaramee jira.• Heerri mootummaa dabalataan yaa’ii qorqortii heeraamootummaa labsii lakkoofsa 798/2005• Itoophiyaan kan raggaasiste sanadoota mirgoota dhalanamaa addunyaawaa fi ardiilee fayyadameera.• Yaadawwaan dhaabbilee mirgoota dhala namaaaddunyaawaa, seerootaa fi muuxannoo sirrii ta’an kanbiyyootaa adda addaa• Qu’annoon dhimma kanarratti ogeessota wajjirayaa’ichaatiin qoratamanii fi Kutaa Afur 2.4 Hiikkoo heera mootummaa dhihaateirratti dubbiiwwaan ijoo yaa’ichaa 2.4 Dubbiiwwaan Ijoo Yaa’ichaa— Dubbiiwwaan ijoo deebii bu’uuraa argachuu qaban:A.Dhalachuu weerara koovii 19 fi weeraricha ittisuuf,to’achuufi dhiibbaa isaa hir’isuuf labsii yeroomuddamaa labsameen, sababa labsii lakkoofsa3/2012 angoon mana mareetiifi qaamolee hojiiraawwachiistuu barri hojii ilaalamee gaaffii mannimaree bakka bu’oota uummata RFDI dhiheesse,manni mare bakka bu’oota uummataa deebisuufkeeyanni heera mootummaa 54/1, 58(3) fi 93akkamitti hiikamaa? Kutaa Shan 2.5 Qorannoo Hiikoo heera mootummaa ija Qajeelfama adda addan Qoratame 2.5 Qorannoo Heeraa taasifame • Yaa’ichi dhimmoota qabatamaan qabate seeraraggaasifaman gara garaa, qajeelfamoota waliigalaaheera mootummaa, kaayyoo heera mootummaa fi galiiakkasuma ija qajeelfama hiikoo heera mootummaagara garaatiin qorateera.• Kan duraa heera mootummaa keeyyata 9 (3), 54(1),58(3), 67 (2) fi 72(3) irratti filannoo, yeroo filannoo,angoo turtii bara hojii mootummaa kan agarsiisaniidha.• Lammaffaan, heera mootummaa keeyyata 93 gubbatti,dhimmi dirqisiisaan yookiin haalli humnaan ol ta’ebiyyittii keessatti yoo dhalattu tarkaaffiiwwaanfudhaman kan ilaallatuudha.• Raggaasifamni heeraa mootummaa kun keeyyata54(1), 58(3) waliin walittitti dhufeenya inni qabuubu’uura godhachuun hiikuun kan barbaachisuudha. Raggaasfamoota heera mootummaa keeyyata 54 (1), 58(3) fi93 hiikoo seeraa kallattii ilaalchiseeAkkaataa keeyyata 38 (1) tiin fialannoon taasifamu, hundagaleessa, bilisa, kallattiidhaan kan raawwatamu,sirraawaa fi kenniinsi sagalee iccittiidhaan kanraawwatamu ta’uu qaba.• Akkataa keeyyata heera mootummaa 58/3 tiin“miseensonni mana maree bakka bu’oota uummataa kanfilamaniif waggaa shaniif. Barri hojii isaanii xumuramuufji’a tokko durfamee filannoon haaraa taasifameeraawwatama.” jedha• Akkaataan tumaa lameen oliin keeyyata 93 dhihaatewajjiin walitti hidhamuun yoo dubbifamanu iftoominniirraa hir’ata.• Kanaafuu, tumaalee seeraa kana hiikoo heeramootummaatiin ifa gochuun barbaachisaadha. Raggaasfamoota heera mootummaa keeyyata 54 (1),58(3) fi 93 hiikoo seeraa kallattii ilaalchisee—-• Heera mootummaa keeyyata 54(1) tiin sirni filannooqabiyyee fi yeroodhaan daangeffame akka jiru kanmurteessee jiraachuu yoo ta’u,• Qabxiin bu’uura keeyyata 58(3) jalatti tumamte,miseensonni mana mare bakka bu’oota uummataakan filaman bara hojii waggaa shaniif yoo ta’u,• Barri hojii miseensota mana maree bakka bu’ootauummataa osoo hin raawwatamin ji’a tokko durattifilannoon haaraan gaggeeffamee raawwatamuunxumuramuun akka irra jiraatu kan agarsiisuudha Raggaasfamoota heera mootummaa keeyyata 54 (1),58(3) fi 93 hiikoo seeraa kallattii ilaalchisee—-• Murtee kanarraa wanti hubatamuun danda’amu, barrihojii miseensota mana maree bakka bu’oota uummataawaggaa shan ta’us, waggaan shanan kun akkumaraawwateen kan laakka’amu ji’a tokko dura filannoonhaaraan gaggeeffamee wal harkaa fuudhiinsi angoo yooraawwatame qofaadha.• Barri hojii mana mare haal duree adeemsifamuufilannoo haaraa irratti kan hundeeffame malee, murteekophaa isaa akka hin taane barri hojii mana marichiiyeroo filanoo hordofee kan adeemsifamuudha.• Haa ta’uutii malee waggaa shan jedhame kana keessattihaalawwaan filannoon akka hin gaggeeffamne taasisanyoo dhalatan bara hojii mootummaa maal ta’uu akkaqaba kan jedhu ilaaluun barbaachisaadha. Raggaasfamoota heera mootummaa keeyyata 54 (1),58(3) fi 93 hiikoo seeraa kallattii ilaalchisee—-• Haala qabatamaa amma jiruun, weerara kooviid 19addunyaa weeraree fi kanuma ittisuu fi to’achuuf labsiiyeroo muddamaa labsameen filannoo waliigalaa ittiaanaa gaggeessuun akka hin danda’amne mana marebakka bu’oota uummataatiin mirkaneeffameera.• Akkataa heera mootummaa keeyyata 93 tti,mootummaan labsii yeroo muddamaa labsuudhaanweerara Koronaa Vaayrasii ittisuu fi to’achuuf mirgootaheera mootummaa tokko tokko yeroodhaaf uggureedirqama nageenyummaa fi fayyaa waliigala uummataaeegsisuu irratti argama.• Haaluma murtee heera mootummaa kanaan, labsiiyeroo muddamaa bahee kanaanis mirgoonnidimookiraasii filannoo wajjiinis wal qabatan tokkotokkos ugguramaniiru. Raggaasfamoota heera mootummaa keeyyata 54 (1),58(3) fi 93 hiikoo seeraa kallattii ilaalchisee—-• Kana waan ta’eefuu, heera mootummaakeeyyata 54 (1) fi 58 (3) jalatti kan murame,angoon bara hojii mootummaa idilee fi barri shankan filannoo itti gaggeeffamuu qabu hojiirraoolfamuu hin danda’amne.• Kanaafuu, hanaga weerarri Vaayirasii koroonaaaddunyaa irraa to’annaa jala oolee labsiin yeroomuddamaa Koronaa kana ittisuu fi to’achuuflabsame hanga kaafamutti, yeroo filannoon ittiaanu gaggeefamu dheereffamuu qaba; angoonbara hojii mootummaas itti fufuu qaba. Tumaalee heera mootummaa keeyya 54 (1), 58(3) fi 93 ija qajeelfamaa fi kaayyoo heera mootummaatiin: • Dhimmi kamiiyyuu kan heera mootummaa keessattikaafamee jiru hiika kan barbaadu ta’ee yoo argame,• Hiikaan kan itti kennamu haala waliigalaa kaayyoo fi hafuuratumaalee heera mootummaa akkasuma tokkon tokkoonhiikoof dhihaatan kaayyoon tumaalee heera mootummaa figalma gahumsa barbaadamee fi gama rakkoowwaandhaabmsiifamuu barbaadameeniidha• Heerri mootummaa dhalootarraa dhalootatti kan darbu,gaaffiilee heera mootummaa fi dhimma kamiyyuu kandeebisu nagaa yeroo dheeraa, dimookiraasii fi guddina kanargamsiisuu danda’uu fi sirna federaalawaa heerrimootummaa deeggaru gama kabachisiisuun mirgootalammiileetii fi dhuunfaas kan eegsisu ta’uu qaba Tumaalee heera mootummaa keeyyata 54 (1), 58(3) fi93 haala walii gala bu’uura mirgootaa fi gama bilisummaa jiraniin yoo ilaalamu • Seensa heera mootummaa, qajeelfamoota bu’uura gama ittiintuman, akkasuma tumaalee waliigalaa irraa hubatamuun akkadanda’amu, heerri mootummaa sanada mirgoota sabummaabu’uura kan godhate taasisuu isaati.• Seerrii labsii yeroo muddamaa kaayyoon isaa guddaannageenyummaa biyyaa, fayyaa uummataa fi sirna heeramootummaa eeguu fi qaawa uumame dhabamsiisee biyya garahaala baramaa duraan turetti deebisuuf waan ta’eef qaawayeroo labsii muddamaa keessatti dhalate dhabamsiisuufjedhamee sadarkaa barbaadameen mirgoonni dimookoraasiihedduun daangeffamuu danda’an. Kana kessa mirgi filuufilatamu isa tokko dha 2.5.1 Labsii yeroo muddamaa fi yeroo filannoo ilaalchisee: • Yeroon filannoo dheerachuusaa ilaalchisee heeramootummaa keewwata 54(1) fi 58(3) birqaba heeramootummaa keewwata 93 tiin ilaaluun barbaachisaadha• Weerara idil addunyaa vaayirasii kooviidi 19 fi kanumaittisuu fi to’achuudhaaf sababa labsii yeroo ariifachiisaabaheen filannoon guutuu biyyaa yeroosaa eeggateegaggeeffamuu hin dandeenye. Kanaaf yeroon filannooaddaa jiraachuu qaba.• Hojii irra oolmaa heera mootummaa keeyyata 38 irrattiKey. 54(1) fi 58(3) ida’uun Filannoon Biyyoleessa yerooka’a’ame keessatti geggeessuu waan hin dandeenyeefgara fuula duraa dheerachuutu irra jiraata. 2.5.2 Bara hojii aangoo mootummaa• Heerri mootummaa gosa ilchisee aangoo mootummaa sadiitiifbeekamtii kan kenna• Tokkeffaa: barri aangoo mootummaa isa idilee keeyyata 54(1),58(3), 67(2) fi 72(3)• Inni lammaffaa, bara aangoo hojii mootummaa idileetiin gadikan ta’e keeyyata 12(3), 54(7) fi 60• Inni sadaffaan, sababa hiikkoo heera mootummaa baraaangoo hojii mootummaa idileetiin alatti dheeratedha.• Filannoon waliigala biyyoolessaa 6ffaan sababa weerarakooviidi 19 bu’uura heera mootummaa keeyyata 54(1) fi58(3)tiin filannoon yeroo taa’eefii keessatti gaggeeffamuuwaan hin dandeenyeef hanga filannoon gaggeeffamee aangoodhaaba siyaasaa mo’atetti aangoo dabarsee kennutti itti fufa. 2.5.3 Itti gaafatamummaa mootummaa aangoo qabatee itti fufuu ilaalchisee • Mootummaan aangoon inni qabaachuu qabuu fi ittigaafatamummaan isaa maal ta’uun akka irra jiraatu maalidhimmi jedhu dhimma deebii argachuu qabudha. Yaa’iinis dhimmasaa kaayyoo waliigala heeramootummaa fi galmoota milkeessuuf yaadeensakatta’eera• Mootummaan bu’uura heera mootummaa keeyyata 9(2)fi keeyyata 12(1)tiin hojimaatasaa ifaa fi sirna ittigaafatamummaa uumu diriirsuudhaan sirna heeramootummaa eegsisuu qaba• Waan ta’eefuu, mootummaan dhimmoota dinagdee fisiyaasaa biyya keessa jiran karaa qindaa’aa ta’eenhogganuudhaan seera baasuu, seera hiikuu firaawwachiisuuf aangoo isa dandeessisu qabatee ittifufutu irra jiraata. 2.5.4 Yeroo filannoon itti aanu itti taasifamu ilaalchisee • Sadarkaa idil addunyaatti sababa weerara koronaatiinbiyyoonni 53 filannoo waliigalaa, naannoo, ittiguutinsaa ykn murtoo ummataa haqanii jiru. FKN Indiifi Kanadaa• Heerri mootummaa RDFI tumata akkanaa ifa ta’e waanhin qabneef filannoon itti aanu yeroo hammamiikeessatti gaggeeffamuun irra jiraata? Yaadni jedhugaaffii deebii cimaa barbaadudha.• Yaa’ichi filannoon kun yeroo akkamii keessattigaggeeffamuun akkarra jiraatu mirga filuu fi filatamuuakkasumas bilisa, hunda kan ammate,walqixxummaarratti kan hundaa’e,kallattiidhaan,kenninsa sagalee iccitiidhaan filataan fedhiisaa bilisakan itti ibsu ta’uu dandeessisan yaada keessagalchachuudhaa. 2.5.4 Yeroo filannoon itti aanu itti taasifamuilaalchisee…… • Weerarichi balaa fayyaa ummataa ta’uunsaa hafeerakan jedhamu yoomidha gaaffii jedhuuf• Yaa’iin hubachiistota dhiyeessee dhageessiseenhoggantoonni hojii olaanoo fi ogeessonni fayyaatalaalliin yommuu argamu ykn qorichisaa yommuuargamu ykn argannoo saayinsawaa bu’uuragodhachuudhaani• Yaada Hubachiistootaan amma sadarkaa irra jirruunvaayirasichaaf qorichis ta’e talaalliin akka hinargamnee fi yoom akka argamu ifatti waantibeekame hin jiru.• 2.5.4 Yeroo filannoon itti aanu itti taasifamu ilaalchisee…… • Bu’uura heera mootummaatiin weerarichi yaaddoofayyaa ummataa ta’uu dhiisuunsaa eenyuunmirkanaa’uu qaba?• Dhaabbata Fayyaa Addunyaa, Ministeera Fayyaa RDFIbiyya keenyaatiin akkasumas, Inistituutii FayyaaHawaasaa fi miseensota saayinsii fayyaa hawaasaakanneen biroo wajjin mari’achuudhaanodeeffannoowwan bahan bu’uura godhateeti.• Waan ta’eefuu odeeffannoo kana bu’uura godhachuu fiqindeessuudhaan Ministeerri Fayyaa RDFI murtoosaa yknyaada murtoo mana maree bakka bu’oota ummataafakkataa key. 55(17) fi 55(18) yommuu dhiyeesudha.• 2.5.4 Yeroo filannoon itti aanu itti taasifamuilaalchisee……• Dhukkubichi yaaddoo fayyaa hawaasaa ta’uusaa yeroonitti raawwatuu yeroo hangamii keessatti filannoongaggeeffamuu qaba?• Heerri mootummaa akka waliigalaatti bu’uura keeyyata60(3) tiin yeroo ji’a jaha hin caalle keessatti filannoowaliigalaa gaggeesuun akka danda’amu tuma. Haalaidilee keessatti garuu yeroo labsii ….• Bu’uura heera mootummaa keeyyata 102n yaa’ichiBoordii Filannoo akka yaada itti kennu taasiseera.• Boordiin Filannoos yoo ta’e (ብሆን) lama dhiyeessera.• Inni jalqabaa ji’oota 10 keessatti, lammaffaatiin ji’a 13akka itti fudhatu kaa’eera• Yaa’ichis yaadoota yoo ta’an lamaniif haala qabatamadhukubichaa yaada keessa galchuun Ji’a 9 hanga 12 akkageggeefamu qabamee jira. 2.5.6 Yeroon filannoo dheerachuu fi barri hojiiaangoo mootummaa Federaalaa fi Naannolee • Manni maree bakka bu’ootaa gaaffii dhiyeessefilannoon dheerachuun hiikkoo heera mootummaadhiyaatee manneen maree fi aangoon qaamaraawwachiiftuu attam ta’a yaada Jedhu ta’uu isaa.• Boordiin Filannoo biyyoolessa sababa wareera kooviid19 filannoo guutuu biyyolessaa 6ffaa geggeesuu hindanda’u jechuu isaa• Labsiin yeroo hatattamaa mootummaa federalaaguutuu biyyatti kan labsame ta’uu• Yaa’ichi xiinxala keessa galchuun yaadni murtoofilannoo federaalaa, naannolee fi manneen mareeirattis akksuma raawwatiinsa qabata. Kutaa Ja’a 2.6 Yaada Murtoo 2.6 Yaada murtoo yaa’ii qulqulleessituu heeraa• Gaaffii heera mootummaa 54(1), 58(3) fi 93 hiikuudhaanmurtoon akka itti kennamuuf akkaataa gaafatameenyaadota murtoo itti aanan sagale guutuun dhiyeesseera. KFO……… • Gaalee “furmaata siyaasaa” jettu tanas ta’e jedhaniifilannoo al-heerawaa ta’e haguuguuf kan dhimma ittibahanidha• Maddi furmaata siyaasaas haammattoo heeraa qofata’uu qaba. Yoo kana hin taane yaadichi al-heerawaata’uunsaa hin oolu.• Marii siyaasaatiin aangoo mootummaa qabachuufosoo hin filatamin ummata bakka buune jedhaniimurtoowwan biyyoolessaa baasuun heera RFDI’tiinifatti kan dhorkamedha• Gaaleen “furmaata siyaasaa” jettu tun maqaadaabboo “Mootummaa Cehumsaa” ti. KFO….. • KFO’n yeroo kanatti yaada mootummaa cehumsaa jedhufiduu kan danda’e Sababoota lama qaba. KFO….. • KFO ummata Oromootiifan qabsaa’a jedhu aangooargachuu qofaaf jecha ABUT wajjin waltumsuu fiqindoomuu isaa ibuun ummata biratti fudhatamadhabsiisuu• Adeemsi KFO kun afaan siyaasaatiin yeroo ibsamu“Mogolee Akilas”(dadhabina paartichi haalumasalphaadhaan ittiin moo’amu) jechuudha.•• Gama birootiin yaadonni nuti KFO’fi fakkaattota isaattidarbannu kamiyyuu kallattiidhaan gaaffii isaaniitiif deebiikennuu irratti kan xiyyeeffatuufi ajandaa isaanii keessaseennee akka daaknuuf kan nu saaxilu ta’uu hin qabu• Gabaabumatti, gara fuulduraatti ummata dii-polatizaayiizgochuuf hojiiwwan hawwatoo xiyyeeffannaa isaadhimmoota kaan irra kaayyatu hojjachuufi tooftaakomunikeeshinii diriirsuutu barbaachisa. 3.2. Adda Bilisa Baasaa Ummata Tigiraay (ABUT) • ABUT barruulee “Wayyin” irratti gaafa guyyaaBitootessa 2011 maxxanse filannoo sadarkaanaannootti akka geggeessu kaayeet ture.Tarsimmichaatiin ABUT isaan ijoon ABUT yeroo ammaa maalitti jira…. • Filannoo akka geggeessuu sadarkaa paartiitti, kaabineenaannoo fi mana maree nannoon murteesse jira.• Gama Mootummaa federaalaan maal godhamuu qaban. Gama Mootummaa federaalaan maal godhamuu qaban….. 3.3. ABO-Shanee • ABO-Shaneen jalqabumarraayyuu uumama biyyaa irrattigaraagarummaa guddaa qaba,• Ummatni Oromoo adeemsa ijaarsa biyya keessattiqooda waan hin qabneef biyyatiin diigamtee ijaaramuuqabdi yaada jedhu qaba.Kun immoo Sababiin dhiyatu sadan dogoggora• Tokkoffaa, seenaa haaluu; lammaffaa, diigee zeeroo irraaka’ee ijaaruu; sadaffaa, ejjannoonsaa al-heerawaadha.• ABO-Shaneen barii jijjiiramichaa irraa eegalee miilalamaan kan dhaabatedha. Finfinnee fi Bosona• Dheerachuu filannoo irratti KFO’fi ABUT wajjinejjannoo walfakkaatu kan qabu• Haala adda ta’een ammoo KFO wajjinmootummaan cehumsaa haa hundeeffamujedha. 3.3. ABO-Shanee…… • Tooftaaleen inni aangoo qaxxaamuraan qabachuufdhimma itti bahu qabsoo hidhannootiin hokkaraa fijeequmsa uumuu;• Humna jijjiiramaa kana haala sanyummaa olaanaata’een jibbisiisuu.• ABO-Shanee aduu saafaatti nama ajjeessumootummaan olaantummaa seeraa kabachiisuu hindandeenye jedhu• Yeroo mootummaan olaantummaa seeraakabachiisuuf yaalutti ammoo ummanni dhumaa jira,• Dhiittaan mirga namoomaa qaqqabaa jira tooftaajedhu fayyadamuun dargaggoota miira sanyummaatiinsochoosuu barbaada. • Dheerachuu filannoo hordofuun gochawwanhumnoota alaa lama ni eegamu:- Isaanis• keessa-seentummaa al-kallattii(indirect intervention)fi dhiibbaa hololaati. Lammaffaan dhiibbaa hololaafi humnoota lixaati• Dhiibbaan hololaa kun qeeqaa fi baaltiiwwanfilannoon hin geggeeffamne jedhani• Qeeqonni kun yaaddoo nageenyaa ta’uu baatanis,ü Fudhatamummaa jijjiiramichaa xureessuudhaanü Fudhatamummaa dirree diippiloomaasi irratti qabduirratti dhiibbaa uumuu ni danda’a.• Dhiibbaa fi tasgabbii dhabuu humnoonni alaa uumuudanda’an dammaqinaan ofirraa qolachuu hojiiwwangurguddoo sadi raawwachuun nurra jiraata.• Isaanis hojiiwwan nageenyaa, diippiloomaasii fisiyaasaa fi ijaarsaa keenya cimsuudha. 5.1 Hojiiwwan siyaasaafi ijaarsaa kan yeroo kamiiyyuu caalaa cimsuu.• Sadarkaa hoggansa olaanaarraa hanga miseensota keenyaguutuufi deeggartoota keenyaatti mariin ifa ta’ee tarreeffamuufi bilchina qabu akka geggeeffamu gochuudhaan;• Tokkoffaa, dheerachuu filannoo wajjin walqabateeejjannoowwan siyaasaa, eenyummaafi hiriira humnoonnisiyaasaa uumaniin badiiwwan uumamuu danda’an irrattiifoomina uumuu barbaachisa.• Lammaffaa, filannichi maaliifi haala maaliin akka dheerateirratti yaadota furmaataa heerarratti bu’uureffaman weeraradhibee koronaafi hiikkaa inni Hidha Haaromsaa wajjin qabuqulqullaa’ee akka hubatamu gochuun nurra jira• Sadaffaa, yaadni furmaataa dhiyaate adeemsa akkamii keessaakka dabree fi fuulduratti haleellaa humnoonni badii uummuudanda’anirratti hubannoo guutuu horachuun irreegamtoomeen fashaleessuu irratti dammaqinaan hojiiwwansiyaasaa hojjachuutu nurra jira 5.2. Sadarkaa qaamolee hawaasaa adda addaatti,keessumaa hayyoota, dargaggoota, dubartoota, abbootiiqabeenyaafi namoota dhiibbaa uumuu danda’an,lakkoofsa xixiqqaatti qoqqooduudhaan marii hiikkooqabu geggeessuun ejjannoo sirrii akka qabaatan gochuunnurraa eegama.5.3. Qonnaan bultoota, jiraattota magaalaa fi kkf haaluma walfakkaatuun dhimmoota dheerachuu filannoo, COVID-19’fi Hidha Haaromsaa wajjin walqabatan irratti haala isaaniif gituun lakkoofsa xixiqqaatti qoqqooduudhaanmariisisuu barbaachisa.5.4 Hojiiwwan miidiyaafi komunikeeshinii keenya cimsuun,miidiyaa idilee fi hawaasaa irratti hayyoonni beekumsagahaa, ilaalcha gaariifi muuxannoo qaban xiinxalababal’aa akka kennan itti fufinsaan hojjachuu qabna 5.5. Qaamolee nageenyaatiif, keessumaa poolisootaaf,milishaadhaafi abbootii alangaatiif dhimmootadheerachuu filannoo, heerummaa, yaadota furmaataa,weerara dhibee COVID-19, labsii yeroo hatattamaa, ittififuu mootummaa fi holola humnoota badii irrattisadarkaa sadarkaadhaan iftoominni akka uumamuufmul’ata qulqulluuf qopheessuu5.6. Hoggansi mootummaa fi paartii sadarkaa sadarkaanjiru haala qindoomina qabuun ijaaramee akka socho’ugochuu. Keessumaa, gareewwan misoomaa/ hundeedhaabaa/seelii/ caasaa ollaa gandaa gaditti jiranqabatamaatti lubbuu akka horatan gochuudhaandhimmoota hunda irratti hubannoo ifa ta’e uumaniiergama lakkaa’anii kennuun akka raawwatamangochuu. Qabiyyeewwan ergama isaaniis:- a. Weerara COVID-19 ittisuub.Olaantummaa seeraa haala guutuu ta’eenmirkaneessuuc. Hojiiwwan misoomaa gannaa cimsanii hojjachuud. Hoggansaa fi miseensota adda duree ta’an sadarkaasadarkaadhaan horachuue. Hojiiwwan Filannoo5.7. Dhimmoota wayitaawoo biyyaafi naannoo keenyaairratti ummanni abbaa ajandaa akka ta’u gochuudhaansochoosuudhaan COVID-19, olaantummaa seeraa,hojiiwwan misoomaa gannaafi qor-qalbii filannooirratti qophii akka taasisan hojjachuu qabna


Awustaraaliyaa; Xiyyarrii magaala Melbourne irra gadi siqee balali’uun barrefama mormii #OromoProtests fi Kaneen biroo qabate bararuufi

Seenaa qabsoo Oromoo ilmaan Oromoo biyya Ormaati godha jiran keessatti mormiin Hawaasni Australia Melbourne gochuuf deemu kan addaatti.. Xiyyarrii magaala Melbourne irra gadi siqee balali’uun barrefama mormii #OromoProtests fi Kaneen biroo qabate balal’ia.. Umanni immoo fageenya walii eege Alaaba qabatee bahe nannoo isa dhaabata.. Yeroo xiyyaarri gadi siqaa balaliitu Alaabaa ofii mirmirsu.. Kuni qabsoo Oromoo sadarka biratti ol kasuudha.. Qophii kana adda dureen kan hoggana jiru Dubartoota Oromoo Melbourne Australia jiranii dha..


Qabsoon Bilisummaa Oromoo (QBOn) Qeerroodhaan gaggeeffamaa jiru amma booda butamuu hinqabu!!

Berhanu Hundee Sababa gantootaa fi galtootaatiin ykn/fi dogongora tooftaa fi tarsiimoo hojjetameen, Qabsoon Bilisummaa Oromoo (QBOn) galii hawwame gahuu hin dandeenye. Carraalee hedduutu nu darbanii jiru. Bara 2018 galii keenya gahuuf balbalarra geenyee duubatti deebine. Qabsoon xumura gabrummaa injifannoo biraan nu gahe sun humnoota birootiin butamee, kunoo har’a uummatni Oromoo haala baay’ee badaa ta’e keessa galee, isa kana keessaa bahuuf immoo wareegama guddaa ittikaffalaa jirra; ittikaffaluufis deemna. Kuni maaliif ta’uu danda’e jennee yoo gaafii kaasne, deebiin ani qabu waan ayidoolojii fi abdiin “Itoophiyaa diimookraatessuu” jedhu nu keessaa bahuu dideefi; waan projaktii hin milkoofnerratti yeroo, dandeettii, beekumsa, qabeenya fi humna keenya fixnuufi. Impaayara diigamuu qabdu tana diimookraatessinee, haaraa ijaarra kan jedhu kun maaliif sammuu Oromootaa keessaa bahu dida? Injifannoon bara 2018 wareegama ulfaataadhaan argame sun nurraa fudhatamee, har’a kunoo qabsoon bilisummaa hafee, qabsoo jiruu fi jireenya saba Oromoo ta’ee jira. Seenaa biyya Itoophiyaa jedhamtuu tana keessatti, sabni Oromoo akka sabaattis ta’ee akka uummataatti arrabsamee, abaaramee, tuffatamee, salphatee hin beeku yoo jedhame dhara hin ta’u. Yeroo Oromoon abbaabiyyummaa isaa goonfachuuf qabsoo hadhooftuu godhaa as gahetti, Sabboontota, Qabsaa’ota fi Hayyoota keenya kaan ajjeesaa; kaan immoo mana hidhaatti guuraa; kana birallee darbanii siridhaa biyyi keessanii mitii asii deemaa yoo nuun jedhan salphinni kana caalu jiraa? Durriyyee fi warri eenyummaan ishii kan hin beekamne walitti dhuftee, handhuura Oromiyaa magaalaa guddoo teenya Finfinnee keessatti nutti dhaadachuu bira darbanii, magaalaa kana keessaa Oromoon bahu qaba jechuun isaanii nuuf qaanii guddaa dha. Jeneraal Waaqoo Guutuu, gabrummaa hiddaan buqqifna; yoo dadhabne ijoollee ittiguddifna jedhanii dhaamsa nuuf dhiisanii; kunoo dhalootni gabrummaa hiddaan buqqisu yeroo uumaman keessatti, Nafxanyootni bara 1991 awwaalaman sun har’a bool’a keessaa ol jedhanii; humna isaanii cimsuudhaan, sanyii Oromoo lafarraa duguuguuf murteeffatanii jiru. Waan murteeffatan sana hojiidhaan agarsiisaas jiru. Filannoon amma uummatni Oromoo qabu yookaan diinota kana yeroo xumuraatiif ofirraa mancaasee biyya isaa walaba taate ijaarratee, nagaan jiraachuu yookaan akka sabaattuu biyyattii tana keessaa dhabamuuf deemuu dha. Amma murtiin uummatuma Oromoo harka jira. Qabsoon amma boqonnaa haaraa keessa galte tun yoomiyyuu caalaa wareegama hanga kana hin jedhamne nu kaffalchiisuuf deemti. Filannooni jiru garuu, wareegama barbaachisaa ta’e kamuu kaffaluudhaan gabrummaa Oromoorratti fe’ame kana xumuruu dha. Haa ta’u malee, ammas akkuma yeroo dabree, wareegama ittikaffallee, injifannoon keenya akka hin butamne, kaayyoo cululuqaa ta’e fi galii murtaa’aa ta’e tokko lafa kaawwannee, kanaan deemuun murteessaa dha. Karoora fuulduree (roadmap) ifa ta’e lafa kaawwachuun yeroon isaa amma. Kaayyoon qabsoo keenyaa sirna Nafxanyaa nama-nyaataa kana hiddaan buqqisanii achi darbuu yoo ta’u; galiin qabsoo kanaa immoo asii fi achi osoo hin jenne “Oromiyaa walaba taate ijaaruu” dha. Yoo kuun walabummaa Oromiyaatiif wareegamu, kuun immoo Impaayara tana diimookraatessina kan jedhan yoo ta’e, lamuu haala badaa kana keessaa bahuu hin dandeenyu. Walabummaa Oromiyaa mirkaneessuun, sadarkaa darkaadhaan ittideemamullee, kun galii keenya isa waloo fi kan xumuraa akka ta’u irratti waliigaluu qabna. Yoo kuni hin taane, ammas diinaaf qaawwa uumuu fi balbala banuu ta’a. Dhumarratti, qabsoon Qeerroodhaan yeroo ammaa tooftaalee adda addaatiin gaggeeffamaa jiru kun karaa tokko qofaadhaan ta’uu hin qabu. Isa kana bukkeetti WBO humneessuu fi ciminaan ijaaruun har’aaf qofa osoo hin taane abdii egereellee ta’uu danada’a. Loltootni bilisa-baastotni har’aa, WBOn eegdota Oromiyaa egeree ti. Asirratti wanti hubatamuu qabu, qabsoon hidhannoo hangam barbaachisaa akka ta’ee fi waraana cimaa qabaachuun hangam akka nama kabachiisu Tigraayirraa barachuun ni danda’ama jedheen aman. Qabsoon boqonnaa haaraa fi isa xumuraarra geese tun galii ifa ta’e tokkorratti hundooftee, injifannoo galmeessuu qabdi. Yoo kana hin taane, bara baraan booyaa jiraachuun hafee, jiraachuumti keenyaa iyyuu gaafii keessa gala jechuu dha. Wareegama ilmaan isaatiin uummatni Oromoo akka injifatu shakkiin hin jiru. Hanga dhimma biraatiin walitti deebinutti nagaatti.


Sagantaa virtual yaa’ii hagayya 15 bara 2020 gadgeeyfamu Gara: Jaarmolee, Hawaasota, Waldoota Amantaa, Waldaalee Dubartootaa , Dargaggoo Oromoo, fi Ummata Oromoo ardiilee adunyaa mara irraa fi Oromiyaa keessa jiraattan hundaa Nagaa oromummaa bakka jirtan maratti isinii dhaamna! Gaaffiilee haqaa ummatni tokko bilisummaa, dimokrasii, walqixxummaa, tasgabbii, fi nagaa akka dhugoomaniif gaafatu silaa imaammata siyaasaa fi bulchiinsa mootummaa biyya sanaa tahee ittiin hojjetama. Haa tahu malee, impaayeera Habashaa kan biyya Xoophiyaa jedhamee beekame keessatti gaafilee haqaa (justice) kanneen sabni Oromoo gaafate, mootummoti Xoophiyaa dhufanii darban jallisudhaan (haqaaqudhaan) akka diiggaa biyyaatti fi farra tokkummaatti fudhatuun, duullii qaamaa fi qalbii osoo wali irraa hin citin baroota dheeraaf ummata Oromoo irratti gaggeeffamaa jira. Yeroo ammaa, humni angoo mootummaa Xoophiyaa dhaalee jiru, shororkaa fi rorroo rogaalee danuu qaban Oromiyaa golee mara keessatti deemsisaa jira. Fakkenyaaf, hogganoota jaarmolee Oromoo fi Oromoota qaroo mana hidhatti guuruu fi ajjeesuu, walumaa gala ummata Oromo irratti aangoo qabu hundaan duula sanyii daguuggaa gaggeessaa jira. Kun maaliif deemsifama; duula sanyii daguuggaa kana irraa akkamitti Saba Oromoo baraaruu dandeenya? jedhnee wal marihachuun dhimma belbeltuu wanna taateef, mata-duree “Beekumsa hidhachuudhaan Oromoo fi Oromiyaa roorroo diinaa irraa haa baraarru!” jedhuun yaa`ii tokko qopheessineerra. Yaa`iin kun gaafa Hagayya 15, 2020, sa’aa 14:00 – 18:00 (akka lakkoofsa Berlin) kallattiin karaa „Stream Yard“ Mediyaalee Oromoo garaa garaa irratti tamsa’a. Lakkofsi yeroo Berlin 14:00 (2:00 PM) = Washington DC (8:00 AM), Melbourne VIC (22:00/10:00 PM), Johannesburg (14:00 /2:00 PM), East Africa (15:00 / 3:00 PM, Dubai (16:00 / 4:00 PM). Sagantaa yaa`ii ergaa kanaa jalatti qabsisuun isinii ergudhaan kabajaan isiin afeerra. Injifannoon Ummata Oromoof! Oromiyaan ni bilisoomti!Koree qindeessitu sagantaa yaa`ii


Murtiilee Konferensi Gurmuu Hayyoota Oromoo (GHO) 15.08.2020

Nuti, kanneen yaa’ii guyyaa hardhaa 15.08.2020 mataduree “Beekumsa hidhachuudhaan Oromoo fi Oromiyaa roorroo diinaa irraa haa baraarru!” jedhun gaggeeffame irratti hirmaanne, qabxiilee haala Qabsoon Bilisummaa Oromoo (QBO) keessa dabre fi amma keessa jiru akkasumas hiraarsaa fi gidiraa roga danuu ummata Oromoo irra gahaa jiru qorannee, hubannoo fi murtiilee armaan gadii dabarsine: Injifannoo Ummata Oromoof ! Oromiyaan ni Bilisoomti! Hirmaattota yaa’ii Gurmuu Hayyoota Oromoon qindaawe Hagayya 15, 2020


Abbaan Seeraa naaf haa jijjiiramu’ waan jedheef qofa adabbii qarshii 500 irratti murteessee jira..

Dabalataan manni murtii guyyaa har’aa Jawaar Mohaammad Abbaan Seeraa naaf haa jijjiiramu’ waan jedheef qofa adabbii qarshii 500 irratti murteessee jira. Itti dabaluudhanis miidiyaalen akka hingalle dhoorkamaniiru, Mirgi Wabii Jawaar M kufaa akka ta’u godhamee jira. Galmeen namichuma kana dura Jawaarirratti ‘Wal arganne’ jedhee dhaadachaa ture sanaan akka ilaalamu’ godhameera. Jawaar mirga wabii hinqabu, mirga*”Abbaan seeraa naaf haa jijjiiramu!” Jedhee nagayaan gaafateef “haamilee abbaa seeraa cabsiteetta” jedhamuun adabbiin qarshii 500 Jawaar fi shakkamtoota Jawaar waliin jiranirratti murtaayera!! Jawaar Mohaammad kan hidhameef qabsoo uummata Oromootif hanga ta’ee jirutti Jawaar kan bilisa baasuu danda’u mana murtii mootummaa cunqursaa kana osoo hintaane uummata Oromoo qofa. Alagaan ijatti nu qoosaa jira, nuti callifnee jirra. Nafxanyaan Jawaarin danda’u ajjeesuf dadhabu dukkanatti hidhuuf ulaagaa hunda xumuree yaalii hunda godhaa jira. Yaa sabaa yoo jirra ta’e kana beeknee, har’uma ammuma haa falmannu!


Jijjiiramni Oromoon kumaatamaan itti warageeme kana fakkaata

Ajandaa Mana Marii Nageenya Biyyolessaa (National Security Council/ NSC) Roobii Darbee:Roobii darbe jechuun gaafa Qaammee 4 bara 2012 Abiyyi Ahimad Mana Marii Nageenyaa jedhamu walitti qabuun isaa ni yaadatama .*Walgahii kana eenyutu waame? *Ajandaan Marii hoo maal ture? *Waltajjii sanarratti eenyutu maal jedhee dubbate kan jedhuuf odeeffannoon achuma keessoo mootummaa keessaa baate cuunfaan isaa kunooti. 1. Walgahii sana eenyutu waame? kan dhiibbaa godhee waame warra Amaaraati. 2. Eenyutu itti hirmaate? Hirmaattota sana namoota 9 keessaas 5 Amaaraa dha. Namoonni 2 makaa saba adda addaa yoo tahan 2 ammoo Oromoodha. Garuu hunduu bara wayyaanee ergamtoota ummata nyaachaa turanii fi har’a ammoo Nafxanyummaa gadi dhaabuuf hojjetaa jiranii dha. 3. Ajandaan Marii sanaa maal ture? Ajandaan Marii yaaddoo nageenyaa, Kufaatii Diinagdee fi Biyya kufaatii irraa oolchuu kan jedhu ture .4. Waltajjii sanarratti Eenyutu Maal jedhee dubbate? A) Ahimad Shiidee__ Bara baajataa 2013tti hanqinni baajataa nu muudatuuf deema jedhe. Baajata mootummaa Federaalaa biliyoona 460 keessaa biliyoonni160 liqii fi gargaarsa alaarraa abdannee turre. Garuu biyyoonni alaa rincicaa jiru. Kan Biyya kessaas biliyoona 300 qabanne gibirrii fi Taaksiin guuramaa akka hin jirre dubbatee Kunis sababaa tasgabbiin siyaasaa hin jirreefi jedha. Kanaaf mootummaan hatattamaan tarkaanfii yoo fudhachuu baate Ji’a lama booda project ni dhaabbata. Mindaa hojjetaallee kanfaluu rakkanna jedhee watwaate. B)General Biraanuu Juulaa_ Biraanuu Juulaa akka yaaddoo guddaatti kan kaase dadhabuu fi diigamaa jiraachuu waraana Itoophiyaati. Kanaaf ammoo sababaa guddaan qondaalonni sabaan Tigree tahan raayyaa Waraanaa keessaa ba’anii gara Tigraayitti galuu isaaniti jedha. Baatii darbe kana qofa kaaba Walloo, keellaa Waldiyaatti ajejoota Waraanaa kan tahanii fi poolisii Federaalaa keessa turan hedduu qabne turre garuu waan goonu wallaallee gadhiisne jedhe. Waraanni kun waggaa 20 ol isaaniin ijaaramaa ture waan taheef yeroo ammaa hedduu laaffatee jira; iccitii Waraanaas fudhatanii lakkisaa jiru. Fulbaana 30 booda mootummaan hin jiru Kan jedhu olola guddaatu waraana keessatti facaafamaa jira. kanaaf fala ariifachiisaa barbaada jedhe. C) MM Abiyyi Ahimad _ Qabxiileen biroon Abiyyi irratti dallansuun yaada kennaa ture dhimma diddaa ummataa Oromiyaa Bahaa fi yaaddoo cufamuu daandiiti. Akkas jedhe “Qoonqoon Itoophiyaan ittiin bishaan dhugduu fi nyaata nyaattu Daandii Jibuutii – Finfinnee kanaadha. Kun cufame jechuun biyyi teenya duute jechuudha. Kanaaf wareegama kaffalamuu qabu kaffaltanii daandii kana sa’aatii 24 eeguu qabdu. Mootummaan Affaaris rakkoo keessoo isaatti qaba. Isa dhiyootti sirreessuuf yaalla. Musxafee waliin Mari’annee Liyyuu poolisiin akka RIB gargaaree daandii eegu ni goona… dhimma TPLF waliin loluu ani hin heyyamu . Nu diiga waan taheef. Dura lola keessa jirru moo’aachuu qabna ( Oromoo jechuu isaati). Yoo TPLF n nu waraane deebinee Mari’annee fala barbaanna.” jedhe.Walumaagalatti, miseensonni walgahicha irratti argaman rakkoolee yeroo ammaa uumamaniif sababaan dadhabbina hoggansaati jechuun kan qeeqan yoo tahu haala yeroo ammaa deemaa jiru ummata amansiisuuf illee kan rakkatan tahuu himanii tarkaanfii yoo hin fudhatamne biyyi diigamuuf akka deemtu fi gaafatama seenaa jalaa bahuuf dirqama akka qaban abdii kutannaadhaan haasaa turan.Via Ferhan Abduselam


WBOn, YEROO AMMAA OFEEGGANNOO CIMAA GODHUU QABA

Berhanu Hundee Qabsoo Bilisummaa Oromoo (QBO) keessatti humna hidhate fi jabaate qabaachuun hangam barbaachisaa fi murteessaas akka ta’e ifa ta’aa jira. Warri qabsoon hidhannoo nu hin baasu jechaa turanillee suuta suuta dhugaa kana fudhachaa akka jiran ni mul’ata. Kana jechuun WBO cimsuun barbaachisaa akka ta’e hubatamaa jira jechuu dha. Qabsoon karaa nagaatiin godhamu hin barbaachisu jechuu osoo hin taane, haalli qabsoon nagaa keessatti godhamu yeroo irraa gara yerootti hammaachaa akka deeme fi wanti karaa nagaa jedhamu haphachaa akka deemu waanuma hubatamaa jiruu dha. Uummatni Oromoo karaa nagaatiin falmatus waraanni irratti labsamuu fi ajjeefamuun irraa hin oolle. Kanaafuu qabsoo hidhannoo jabeessuun filannoo (option) osoo hin taane dirqama ta’ee jira. Erga haalli baay’ee hammaachaa deemee as (keessumaayuu erga Haacaaluun ajjeefamee as) duulli uummata keenyarratti godhamu yeroo kamuu caalaa hammaachaa waan dhufeef, Qeeroon lakkofsi isaanii guddaa ta’e WBOtti makamaa akka jiran himamaa jira. Haa ta’u malee, yeroo tokko tokko dhimma WBO yoon yaadu waa hedduutu na yaachisa. Yeroo ammaa yeroo bitamtootni, gantootni fi basaastotni heddoomaa jiranitti ofeeggannoo cimaa godhuun baay’ee murteessaa dha. WBOn dhimma kana hin too’atu jechuu kiyya osoo hin taane, dhimmootni tokko tokko yaaddoo waan natti uumaniifi. Fakkeenyaaf, akkuma miidiyaalee hawaasummaa kan akka Face Book irratti argamaa jirutti, basaastotni miseensota WBO of fakkeessanii balaa fidaa akka jiranii dha. Kun dhugumatti waan baay’ee nama yaaddessuu dha. Kanaaf, gaafiileen tokko tokko fakkeenyaaf kan armaan gadii kun sammuu kiyya keessa deddeebi’u. Egaa wanti asirratti hubatamuu qabu tooftaa, tarsiimoo fi akkaataa WBOn ittiin hojjechaa jiru gaafii keessa galchuuf osoo hin taane, yeroo ammaa kana keessatti wanti hunduu waan nama shakkisiisaniif gaafiilee kana kaase. Waanuma ta’eefuu, ani akka gorsaa WBO ta’ee dubbachuuf osoo hin taane, garuu WBOn ofeeggannoo akka godhu yaada dhuunfaa tokko tokko dhiyeessuun barbaada. Dhumarratti, dhaamsi ani akka ilma Oromoo tokkootti dabarfachuu barbaadu. WBO gargaaruu fi jabeessuun dirqama Oromoo hundaa ta’uu qaba. WBOn bilisummaa argamsiisuuf qofaa osoo hin taane; bilisummaa boodallee bilisummaa fi walabummaa argannu tikfachuu fi humna Oromiyaa eegu (Oromian National Defense Force) waan ta’uuf, isa kana hubannoo keessa galchuudhaan WBOn akka jabaatu gochuun dirqama Oromummaa ti. Warri hidhannoo fi humna jabaa qaban hangam akka sodaataman, Tigraayi akka fakkeenyaatti fudhachuun ni danda’ama. Hanga dhima biraatiin walitti deebinutti nagaatti.


YAADANNOO AMNA QEEYROO GANAMAA BARA SHANTAMMAFFAA

Haalli ummata Oromoo kan arra bahaa-dhihaa fii kaabaa-kibba Oromiyaa keessatti xiqqaa fii guddaa – dhiiraa fii dhalaa lammii qabsoof onnachiisee wareegama bilisummaa tiif harka qullaa waraana gantootaa dura dhaabaa jiru, bara shantam dura, faallaa kanaa keessa ture. Gaafni san gaafa gabrummaan Amaaraa Oromiyaa keessatti sirritti hidda gadi jabeeffatte. Gaafa nafxanyaan “hadaraa Hayle Sillaasee!” qofaan, hawaasa Oromoo bobbaasee galchu. Gaafa tooftaan Oromoo adda qoqqooduu karaa itti qabatee fii lammiin maqaa adda addaa tiin if yaamu. San biratti, gaafa Ammaarummaan Xophiyummaan hagoogamte a’oo Oromoota hedduu seentee eenyummaa ifii wallaalchifte. Gaafa kan if beeku miira gad-aantummaan weeraramee maalummaa ifii dhooysuuf ijibbaata cimaa keessa ture. Sanirraan gaafni san gaafa, lammii Oromiyaa keessaa irra hedduun, “harqoota mootummaa Habashaa jalaa bahuun hin dandayamu,” je’anii, gabroomsaaf oggolani. Hawaasaa haala akkanaa keessa jiru, jeeynoonni 36 kanneen qabsoo hidhannoo bilisummaa Oromiyaa keeysatti maqaa Qeeyroo Ganamaa tiin beekkamuuf jiraatan, daggala bulchiinsa gabrummaa Habashaatti (Amaaraatti) qaanqee qabsoo bilisummaa ummata Oromoo qabsiisuuf, Onkololeessa 17, bara 1970, Soomaalee keessaan cabsanii Oromiyaa seenuuf, biyya Yaman magaalaa Adanirraa dooniin karaa seenan. Hawwiin Qeeyroo Ganamaa mootummaa Soomaalee tiin gufachiifamtu-llee, galiin ka’aniif, fii murannoon isaanii seena-qabeeysa waan taateef yaadatamuu fii kabajamuu qabdi. Bu’urri karoora qophii yaadannoo tanaa tiis kana. Yaroo hidhannoon qabsoo ummata Oromoo tiif yoomiyyuu caalaa barbaachituu taatee itti arkamaa jirtu tana keessatti, guyyaa kana hawaasni walitti dhufee kabajaa isaan malteen yaadachuun barbaachisaa ture. Garuu, jeeqama Koovid-19 adunyaa keessatti uumaa jiru-rraan kan ka’e, iddoo takkatti walitti dhufuun rakkisaa waan taheef, carraa gama dooyaa sab-qunnamtiin jirtutti dhimma bahuun, Onkololeessa 17, 2020, haala sadarkaa adunyaatti qooda irraa fudhachuun dandayamutti, sarara Zuumiin kabajuuf saganteeffamaa jira. Guyyaa kana namoonni dandayan marti karaa sab-qunnamtiilee if dura ibsamuuf jiraataniin qophii yaadannoo seena-qabeessa taate tanarraa akka qooda fudhaatan kabajaan afeerra. Akkasumattillee, TV-lee fii sab-qummantiileen Oromoo jal-builtii ayyaanichaa-rraa kaasee kabajaa yaadannoo seenichaa tiif xiyyeeffannaa barbaachiftu akka kennan asumaan dhaamsa dabarfanna. Oromiyaan haa bilisoomtu! Koree Qopheessituu Yaadannoo.


PRO.Mararaa Guddinaatiin Yaa Saba Bal’aa !! Akkuma beekamu yeroo ammaa kana haala rakkisaa fi yaaddessaa keessatti akka argamnu hunda keenyatu beeka .Yeroon kun Oromoof yeroo kamuu caalaa wal dhagahuu, wal danda’uu fi gamtoomina guddaa kan isa barbaachisuudha . Oromoon waan waliin dhabe malee waan irratti wal dhabe tokkos hin qabu .Biyyattii Ethiopia jedhamtu tana keessatti Sabboontota, hayyoota, Qeerroo, Qarree, Manguddoo fi manguddittii, akkasuma xinnaa fi guddaas itti gabbarree haala ammaa kanarra geenyeerra .Ethiopian Dargaggoo fi Sabboontota Oromoo qaqqaalii soorachaa turte har’as akkuma kaleessaa kunoo nurraa hin buune .Yaa Saba koo qaalii bara dhufaa fi dabraa haadha ilmaanii irraayis imimmaan hin qoorre . Waa’ee kanaa isinitti himuun baayyee na hin barbaachisu waan ta’eef kallattimaan gara yaada kootti isiniin cee’uun fedha .Dhimmi Ani kaasuu barbaades dhimma hidhamtoota siyaasaa kan yeroo ammaa harka diinaa jiraniitiin kan wal qabatuudha .Oromoon kumaatamni kan wareegama qaalii kaffalaa tureef badii qabaatee osoo hin taane roorroo bara baraa waan falmateef qofa .Sabboontota Oromoo kana haala kamiin harka diinaatii fuuchuu dandeenya ?!Gadadoo bara baraa kana jalaa akkamitti bahuu dandeenya ?! Bara dhufaaf dabraa “Baraa fi furguuggee mataan gadi jedhanii jala dabru” jechaa diina jalatti kufuun amma booda hafuu qaba .Akkamitti hambsuu dandeenyaa ?! Tokkummaa cimsuudhaanEddoo jirru hundatti wal jaaruu fi waadaa waliif seenuudhaanHooggansi yoo hidhame qabsoo wal irraa fuuchuunWal dhageeffachuu fi wal iyyaafachuun dirqama . Bara 2014—2017tti Qabsoo akkamii akka gaggeessaa turtan ni yaadattu jedheen yaada .Mormiin bifa adda addaatiin adeemsifamuu danda’a .Mormii sagaleedhaaMormii Waraqaa facaasuun adeemsifamuMormii Karaa Tishart irraan godhamuMormii Lagannaa fi Mormii ugguraati .Mormiin bifa kanaan godhamu keessatti kan ibsa hooggansa Qeerroo qofa eeguun hin barbaachifnetu jira .Qabsoo godhamu keessatti wal fakkaachuun baayyee barbaachisaadha . Fakkeenya : Oromiyaa guutuu keessatti, Guyyaa tokkoo fi sa’aatii tokko keessatti Tishart wal fakkaataa, kan ergaa wal fakkaataa of irraa qabutti yoo dhimma baane Diina ni rifaasisa .Ergaa keenyas karaa salphaa ta’een dabarsa .Tokkummaa keenyas ni cimsa .Guyyaa tokko keessatti Oromoo guutuu hidhuunis hin danda’mu waan ta’eef baayyee isaan rakkisa .Qeerroon lafaa ol ka’i mirga kee kabachiisi Hayyoota keetis hiksisi .Har’aaf kanuman jedha .Guyyaa biraa walittan deebina .Galatoomaa .Galatoomaa .


Galaasaa Dilboo fi Leencoo Lataa waggoota 27f nag’a waaqaalle wal hin gaafatan turan.

Lachuunuu ABO Hayyu Durummaa fi Itti-Aanaa Hayyu Durummaan hoogganaa turan. Bara 2001 fottoqinsi inni jalqaba ABO keessatti dhalatee hanga harrattillee Mooraan qabsoo Bilisummaa Oromoo keessa dandamachuu dhadhabe sanaaf kan sababa olaana ta’e (the two opposite poles) jara kana lameeni. Sababiin isaas kanneen Galaasa waliin hiriirani QC-ABO uuman kan isaan himatan “Leencooti Ethiopiatti nu gurguraa jra” jechuun ture. Mooran fottoqinsaa sun jara lameen (Galaasa the “Ultra Nationalist, the Uncompromising and the fierce fighter” vs. Leencoo the “Ethiopianist and the Renegade”) gidduutti ture. Waaqayyo nuufis isaaniifis Umrii keennee harra Dinqii kana nu agarsiise: Galaasaa fi Leencoon Dhimma ABO isuma nutu uumee jedhanii ittin dhaadata turanii fi hoogganaas turan ilaalchisee guyya tokko lle wal bira taa’anii kan hin mari’atiin (Suraalee Gullallee ishee Protokol bara 1991/92 sanaaa alatti) harra waggaa 29 booda Waltajjii Jaalalaa kan Amaara hammachuu irratti “jaalaalan” bashaa’a jiraachuu isaanii agarre. Kana caala Dinqii Waaqayyo hojjetu maaltu jirare? Yaa waaqa Nazareth warra wagga 27 guutu wal aria’a ture dhuguma walitti fiddeere?? Dubbichi dubbii Amaara waliin nagaa buusuu miti. Ummatni Oromoo fi Ummatni Amaaraa yoo Biyya tokko keessa waliin jiraachuulle dadhabe akka ollaatti Uumamaan lafa wal dangeessu waan qabuuf waliin jirachuun dirqama Uumamaati. Ummatni lachuunuu akka Ummataatti wal dhabees wal lollees hin beeku. Ummatni daangaa Uumamaa waliin qabus wal makee jiraachuun waanuma Uumamaan jiru dha. Warri araaramu isaan kamiree??Kanaaf kan Galaasaa fi Leencoo walitti fide Jaalala Amaaraa miti jibba isaan nama tokkoof qaban duwwaa dha kan isaan tokkoomsu. Waan kana utuun ilaalu waa utuun hin jedhin kanin bira darbuu dadhabeef Leencoo fi Galasaan kana booda waa tolchuufis balleessuufis humna qabu jedhee miti. Bara humna qabanittu waa hin tolchinee amma waa Oromoof godhu jedhe namni irraa eegu yoo jirate namni sun lubbuun ni jira hin jedhamu. Kan na gaddisiisetu jarri lachuunuu bara ajajoota WBO turan ilman hiyyeessaa leenjisani karaan ABO karaa haqaati jedhani amansiisanis haa ta’u dirqisiisani akka inni Kaayyoo kanaaf dhaqee du’uuf ajaja kennaniiru. Ajaja isaaniitiin kumootnis kitimaa ta’aniiru. Kaayyoo ofi isaani itti hin amaniinitti ilmaan Oromoo garuu du’atti oofaniiru. Harra Galaasaa fi Leencoon ijoollee sana yaadachuuf Qalbiin isaaniyyu isaaniif hin hayyamtu. Yeroos hin qabani, yeroon kan jaalalaa fi bashannanaati. Uggum Jaarsummaa!! Namni nama walitti naqaa turee yeroo Jaarsummaa taa’uu “የእብድ ገላጋይ ድንጋይ ያቀብላል” jedhama. Harri guyyaa jaarsummaa miti, guyyaan guyyaa jaalalaati. Magaalaan Nazareth tis kanaaf kennattuu dha. Yaa Ilmaan Oromoo ajaja jara kanaatiin akka bobbaatanitti haftan harra isiniifan gadde. Ani garuu waaqni Oromoo waan ana gargaareef carraan namoota kana jalatti du’aaf fo’atamuu anarra hin geenye. Hogganoota kooti jedhee garuu baran jala hiriires qaba. Isatti hin gaabbuu. Sababiin isaas anatu isaan amanee amantaan koo isaan harkatti nyaatame malee isaan ana amananii amanta ana harkaa hin dhabne. Yeroo isaan kachachalanittis ofirra darbadhee gatuuf beekumsaa fi humna isaa waaqayyoo anaaf kenneera. Carraan koo akkan isaan baadhuuf hin hayyamne. Carraan Kan koo ijoollummaan gara Auropa achimmoo gara dhumma biyya lafaa Amerikaa na geesse. Utuu lafti biraan namoota akkasii irra nama fageessuu jiraatee, dhugaa rabbiiti sila darbeen deema. Ilmi namaa diina isa miidhuu duwwaa irra utuu hiin taane waan xiraa’u irraas fagaachuuf ni baqataam. Ammo waan xiraa’u irraa kana booda baqachuurra harani gatuutu filatama. By the way, namticha isa sadaffa isa “Consumer” sana tarre namaa keessa galchee maqaa dhahuun anatti ulfaannaanin dhiisem. Harcaatotni ODF warri ከጳጳሱ ቄሱ turtan yoo deebiif as yaatan gatiin keessan dursee (in advance) isiniif qophaa’ee jira. Garu warran xiqqoo ishee akka namaatti lakkaa’uuf duwwaan deeebisa. Warri kaan hanga nama taatani ለአቅሜ ምላሽ dhaaf geessanitti of hin dhamaasiina.