Tuutni Gadaa Karrayyuu sirna haxaarrii gaggeesse, gumaa morme

Tuutni Gadaa Karrayyuu ji'a sadii dura ajjeechaa miseensota Gadaa Michillee qaamolee nageenyaa mootummaan irratti raawwateen walqabatee sirna haxaarrii (qulqulleessuu) fi falannaa gaggeessuun adeemsa gumaa baasuu qaama mootummaan yaalamaa jiru fudhatama dhabsiisan. Godina Shawaa Bahaa Fantaalleetti tuutni Gadaa Karrayyuu afran hafan Gadaa Meelbaa, Gadaa Birmajjii, Gadaa Halchiisaa fi Gadaa Roobalee bakka misoonsonni Gaadaa Michillee itti jilachaa turanii fi humnoota mootummaan irraa qabamanitti Sanbata Xiqqaarraa eegalee sirna falannaa gaggeessaa jiru. Abbaa Bokkuu (Abbaa Duulaa) dabalatee miseensonni Gadaa Michillee jilarra turan 31 ta'an erga humnoota nageenyaa mootummaan butamanii achi keessaa ammoo 14 ajjeefamanii booda guyyaa dhibbaffaan isaas sirna maxxaarriifi falannaa kana waliin raawwatameera. Dhalataan Karrayyuu sirna falannaa kana irratti qaamaan argaman Obbo Lalisaa Barchoo sirni falannaa (haxaarrii jedhamu) bakka ajjeechaan kun itti raawwate, bakka Abootiin Gadaa fi miseensonni Gadaa biroon jila itti gaggeessaa turanii irraa qabaman, bakka jalqaba irraa godaanan kan Bokkuu Magarsaa jedhamuufi bakka bokkuu itti biqilfatan kan mootommaa Kaarraa jedhamu qulqulleessuun (haxaarrii) raawwatamee jedhan. ''Yoo Gadaan kun hin qulqulloofne Gadaan Michillee boruus bakka jila itti qopheessuufi qubatu waan ta'eef hin qulqulloofne jedhamee amanama'' kan jedhan Obbo Lalisaan, ''Yaa waaqa hooda kana nutti hin deebisiin jedhee, waayee kana lammata hin dubbannu cufneerra jedhee qulqulleessa,'' jedhan. Seenaa Gadaa Karrayyuu keessatti muudannoo mudatee hin beekne sun ammas deebi'ee akka hin raawwanne kadhannaanis Dilbata galgala halkan guutuu raawwatamaa bulee jedhan Obbo Lalisaan. ''Halkan guutuu kadhaatu ture. Ganama bariin ammoo Waaqatti kufuutu ture. Karaa aduun bahutti garagalee namni hunduu daa'imni, jaarsi, jaartiin osoo hin hafiin gara fuula Waaqaatti deebi'anii si'a torba hin kufu. Deebi'anii kara aduun lixxutti si'a torba kufan. Kana jechuun torban ulfinaa waan jedhamutu jira, kunis kan Gadaa keenya kanatti dhufe hooddanneerra, falanneerra nutti hin deebisin jechuuf.'' Sirna kana irratti Abbootiin Gadaa tuuta Gadaa Karrayyuu shananuu argamanii falataniiru jedhan. Qaalluu Gadaa Karrayyuu akka ta'an kan himan Awee Qubbii Qaalluu adeemsa falannaa kana yoo himan, "erga dachiin haxaaramee booda halkan ibaadaa guddoorra bullee'' jedhan. Kormi saddeet ta'u falannaa(kadhaa rabbiitiif) qalameera kan jedhan Aabba Aween, uummata hedduu yaa'ee kadhaan Rabbii ammallee itti fufa jiraa jechuun Wiixata ganama BBC'tti himan. Sirna haxaarriifi falannaa kana cinaatti guyyaa dhibbaffaa miseensonni Gadaa Michillee itti ajjeefaman kan yaadatame yeroo ta'u, ''ajjeechaafi gaddi kun karrayyuu qofa osoo hin taane gadda Oromoo hundaa waan ta'eef waggaa waggaan Oromoon waliin akka yaadannu yaadachiifna'' jedha obbo Lalisaan. ''Guyyaa tuutni Abbooti Gadaa Gadaa Michillee Jumlaan itti ajjeefaman waan ta'eef ummatni Oromoon hunduu bara baraan yeroo yaadanno akka nu cinaa dhaabatu gaafanna.'' Dilbata kaleessaa bakka taateen sun itti raawwatetti yaadannoodhaaf bilqiltuun Odaa fi Ejersaa dhaabameera. Akka Gadaa Karrayyuutti Abbaan Gadaa kan naannichatti Abbaa Bokkuu jedhamuun yaamamu yoo du'e, miseensa maatii keessaa obbolessa ykn ilmi akka bakka bu'uun durumaa waan beekamuuf abbaan Gadaa eenyu akka ta'e ni beekama, filannoos hin barbaaduu jedhan Obbo Awee fi Obbo Lalisaan. Sirna falannaa (haxaarrii) kana irrattis miseensota guutuu Gadaa Michillee dhumaniif yaadannoo fi hoodni amma qaqqabe akka hin deebine ibaadaa godhamuun alattii yaadni Gadaa michillee haaromsuu ykn filachuu adeemsifame jedhu sirrii mitii jedhan. ''Miseensi Gadaa maatiin isaanii ni jira. Wanti haaraan bakka buuftu hin jiru obboleessa isa du'eetu bakka bu'a. Obboleessi yoo Gadaa keessatti hin hirmaatiinillee itti dabalama. Yoo obboleessi hin jiraanne ilmatu bakka bu'a. Bakka biraatii Abbaan Gadaa ni filatama. Gadaa Karrayyuu keessatti garuu kaleessa Rabbiin filee nuuf kaaye. Warruma Abbaa Gadaa duraaniitu itti fufa,'' jedhan Obbo Awee Qubbii. Obbo Lalisaniis akkuma Obbo Awee Gadaa Karrayyuu ''ajjeechaa sukkaneessaan qalbiin cabee gadde, malee Gadaan isaa hin kufne, hin diigamne,'' jedha. ''Gadaa Michillee keessatti mataa sirnichaatu dhume waan ta'eef yeroo ji'oota muraasa darbaniif sirni Gadaa gaggeeffamaa hin turre. Kana jechuun Gadaan ammaan booda kufteetti, Gadaa ammaan booda baddeetti eenyutu Gadaa kana gaggeessa kan jedhu yaaddoo namatti hin ta'u.'' Abbaan Gadaa Kadiiroo Hawaasa du'uus obboleessi isaa Gadaa Hawaasa Abbaa Gadaa ta'ee itti fufa kan jedhan Lalisaan, inni biyya ormaa waan jiruuf qaamaan dhufee yeroo Gadaa hafte hin gaggeessu yoo ta'e ilmi Kadiiroo umriin xiqqaa ta'uus Abbaa Gadaa(Abbaa Bokkuu) ta'ee nama Boruu Mi'eessoo jedhamuun gargaaraamaa itti fufaa jedhan. Ajjeechaa miseensota Gadaa Michillee raawwatameen walqabatee ragaaleen hedduun aanga'ootni mootumaa sadaarkaa adda addaarra jiran hirmaataniiru jedhu bahaa kan jiru ta'us, mootummaan naannoo Oromiyaa hanga ammaa poolisoonni lama to'annoo jala ooluu ibseera. Dabalataan jaarsolii biyyaa Karrayyuu irraa akka iyyaafannetti ammoo mootummaan dubbiin ajjeechaa kun karaa sirna gumaa akka raawwatamee furmaata argatu tattaafachaa jira. Obbo Awee Qubbii ''Abbaa Gadaa, qaalluu, bokkuu ajjeesanii gumaa wanti jedhu hin jiruu'' jedhanii, ''akka aadaatti wanti ta'uu danda'u sirna araaraa waggaa waggaan raawwatamu irra jiraatu ta'uus, [qaamni ajjeechaa kana nurratti] raawwate kun kana hin beeku.  Yeroo sirna kana nu wajjin dalagu hin qabu, nuttillee hin barbaannu,'' jedhan. Jaarsoliin biyyaa filatamanii adeemsa gumaan keessattii hirmaachaa jiran irraa odeeffannoo argataniin doorsisaan sirni gumaa kun akka raawwatamu dhiibbaan godhamaa akka jirullee dubbatan. Kunis yakka dabalataa ta'uu komatan. Obbo Lalisaanis gama isaaniin yaaliiwwan hedduun maallaqa hanga ta'e gara heerrega baankii miseensota maatiin jalaa ajjefamee erguu dhimmicha xumuruuf yaalamaa jiraaachuu dubbatu. Qaamonni barbaadaman ajjeechaa kana raawwataniifi raawwachiisan seeratti hin dhiyaannee kan jedhu namni kun, ''dhimmi Abbootii Gadaa deebi'ee ajandaa akka hin taane dhugaa Abootii Gadaa, dhugaa Karrayyuudhaa, dhugaa Oromoo maallaqaan dhoksuuf yaalaa jiru,'' jedhan.


Walabummaa Miidiyaa: Dirree miidiyaa Itoophiyaa irree aanga'oota mootummaa jalatti kufe

Miidiyaaleen mootummaa Itoophiyaa fi kanneen mootummaan hidhata qaban, akkasumas miidiyaaleen dhuunfaa qaama deeggaraniif qofa jiddugala godhatanii waan hojjetaniif dirreen miidiyaa biyyattii fi ogummaan gaazexeessummaa haala rakkisaa keessa jiraachuu ogeeyyiin miidiyaa himan. Ebla bara 2018 MM Abiy Ahimad gara aangootti dhufuun wal qabatee, dadammaqiisi dirree miidiyaa Itoophiyaa keessa ture abdii kan namatti horu ture jedha ogeessi miidiyaa fi gaazexeessaan Eliyaas Masarat. Yeroos miidiyaaleen sagalee mormitootaa keessummeessuu qofa osoo hin taane komiiwwan gara garaa mootummaa irratti ka'aniifillee uwwisa kennuu eegalanii turan. Caamsaa bara 2019 Guyyaan Walabummaa Pireesii Addunyaa Finfinneetti kabajamee, Itoophiyaan biyya gaazexeessaan tokkollee keessatti hin hidhamne jedhamtees faarfamtee turte. Kuni yeroo dheeraa hin turre. Yeroo ammaa "miidiyaaleen mootummaa fi kan mootummaan hidhata qaban meeshaa piroppaagaandaa ta'anii, waan qaama mootummaan jedhamu qofa calaqqisiisuudha bal'inaan kan mul'atu" jedha Eliyaas. Wanti qaama mootummaarraa dhufu mataan isaa 'yaalii qulqulleessuuf godhamu tokko malee' qilleensarra akka oolu godhama jedha. Kanaaf akka fakkeenyaatti gabaasa ajjeechaa jila Abbaa Gadaa Karrayyuun wal qabatee hojjetame kaasa. Ajjeechaa jila Abbaa Gadaa Karrayyuu Mudde darbe keessa raawwatame ibsa Biiroon Komunikeeshinii Oromiyaa baase eeruun hidhattoota mootummaan 'Shanee' ittiin jedhutu raawwate jechuun miidiyaaleen mootummaa fi mootummaa waliin hidhata qaban wal harkaa fuudhanii gabaasan. Baatii lama booda Guraandhala 2, 2022 Komiishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa qorannoo taasiseen ajjeechaa kana qaamni mootummaa raawwachuu yoo ibsu miidiyaaleen kunneen irra hedduun callisuun bira darbuu filataniiru. Kun marsaalee hawaasaa irratti dheekkamsa kaasee ture. Paartiin IZEMAA ibsa yeroos baaseen 'miidiyaaleen mootummaa gibira uummatni kafaluun socho'an gabaasa dogoggoraan hojjetan irratti uummata dhiifama gaafatanii, qorannoo Komiishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa baase akka gabaasan ykn ammoo ofii isaaniin wanta uumame dhugaa jiru uummata biraan akka gahan' gaafatee ture. Miidiyaa Mootummaa Naannoo Oromiyaa kan ta'e OBN'f kan hojjetu gaazexeessaa Seefuu Gurmuu baatii tokkoo oliif yoo hidhamu, midiyichi hidhamuu gaazexeessaa isaa hin gabaasne. Gaazexeessaa Seefuu Gurmuu booda dogoggoraan akka hidhame itti himamee gadi dhiifame. Odeessaalee miidiyaan wal qabatan biroo: Waraana Kaaba Itoophiyaa baatilee 16 ol lakkoofsise akkasumas lola Oromiyaa dabalatee kutaalee biyyattii gara garaa keessatti raawwatamu irratti komii sarbamawwan mirgoota namoomaa qaamolee mootummaarratti ka'u ilaalchisee gabaasni miidiyaaleen kunneen hojjetan hin jiru ykn qubaan kan lakkaa'amu. Darbees hongee kutaalee biyyattii keessatti horsiisee bultootarraan miidhaa geessisaa jiruuf uwwisa malu hin kennine. Ofii miidiyaaleen mootummaa fi kanneen mootummaan hidhata qaban walabummaan editooriyaalii isaanii hagami? Gaazexeessitoonni manneen hojii kana keessa hojjetan wanta oduu ta'uu fi hin taane walaba ta'anii filachuu danda'uu? Gaazexeessitoonni miidiyaalee mootummaa fi kanneen mootummaan hidhata qaban keessa hojjetan 'dhibbeentaa 80 kan ta'u waan ofii itti yaadanii karoorfatan osoo hin taane, eeruu gubbaarraa dhufe ykn wanta mootummaan ni barbaada jedhamee yaadamee itti kenname hojjetu' jedha gaazexeessaan miidiyaalee mootummaa keessaa tokkoof hojjetu. Rakkoo isa mudatuu malu sodaaf jecha gaazexeessaan maqaan isaa akka hin dhahamne gaafate kun akka jedhutti, 'gaazexeessitoonni waan ofii yaadan akka hin hojjenne hayyama dhorkuu ykn ammoo erga hojjetaniis akka qilleensarra hin oolle gochuun jira.' Kanaafis sababoonni kennaman haalli yeroo ni daangessaa, dubbii babal'isuu ta'aa, mootummaan nutti mufataa fi kkf ta'uu hima. "Mufii aanga'ootaa xiqqeessuuf wanti hojjetamuu qabu ykn wanti gaazexeessaan hojjetuuf karoorfate ni haqama" jedha gaazexeessaan kun. "Gaazexeessitoonni kun maaliif hin hojjetamu jedhanii gaaffii kaasan 'akka qaama faallaa mootummaatti' ilaalamu, deebiin gaazexeessitoota kanaaf kennamus 'afaan qabachiisuu fi akka lammata waan akkasii hin dubbanne gochuu' irratti akka fuulleffatu ta'uu hima. Gaazexeessitoonni kana barreessaa jedhamee namoota editooriyaaliin ala jiraniin, tarii aanga'oota mootummaan akka itti kennamu gaazexeessitoota miidiyaalee mootummaaf hojjetan irraa odeeffachuu hima gaazexeessaa Eliyaas Masarat. Gaazexeessitoonni "kun oduu ta'uu danda'a jedhanii waan yaadan, ragaa qulqulleeffatanii hojjechuu osoo hin taane, odeeffannoo gubbaarra kennamuuf deebisanii dhageessisuutu jira" jedha. Kun hawaasni odeeffannoo qulqulluu akka hin arganne taasiseera kan jedhu Eliyaas, "jidduseentummaan mootummaa miidiyaa Itoophiyaa quucarsaa jira'' jedha. Gama kaaniin ammoo miidiyaaleen dhuunfaa mormitoota waliin hidhata qabanis duuchaatti waan hunda mormuu fi qaama deeggaraniif looguun jira jedha. Gaazexeessitoonnis saba irraa dhufan, amantii isaanii ykn ilaalcha siyaasaa deeggaraniif looguun hojii aktiviistummaa yoo hojjetan ni mul'ata jedha Eliyaas. Kana yoon gabaase mootummaan ni dheekkama miira jedhuun dhimmoota tokko tokko arganii bira taruun gaazexeessitoota tokko tokko bira akka jirus hima. "Gaazexeessitoonni hidhaman mana murtii dhiyaachuun hafee, eessatti akka hidhamanillee beekuun rakkisaa haalli ta'e waan jiruuf, kun anarras gahuu mala sodaa jedhu uumeera" jedha. Walumaagalatti dirreen gaazexeessummaa fi sadarkaan miidiyaa Itoophiyaa ''haala gaddisiisaa'' keessa jira kan jedhu Eliyaas, ''duuchaatti deeggaruu, duuchaatti mormuu fi gariin ammoo sodaatanii itti dhiisuun'' rakkoolee jajjaboo ta'uu hima. Biyyattiin waraanaa fi walitti bu'iinsa keessa jiraachuurraa kan ka'ee fi siyaasni biyyattiis fiixeetti harkifamee (polarized) waan jiruuf "dhugaan balaa irratti kufeera" jedhu hayyuun miidiyaa fi yuunivarsiitii Finfinneetti barsiisaan gaazexeessummaa fi komunikeeshinii Dr Abdiisaa Zari'aa. Miidiyaaleen mootummaa 'walabaa fi naamusa ogummichaa haala eegeen osoo hin taane, akka meeshaa piroppaagaandaatti, wantoota karaa mootummaa jiran qofa ol kaasanii himuutu bal'inaan mul'ata' jedhu. Miidiyaaleen mootummaas ta'e kan dhuunfaa qaama dhaabbataniif duuchaatti deeggaruun hojjechuun 'al-loogummaa fi dhugaa (objectivity and truth) balaarra kan buusedha jedhu Dr Abdiisaan. Miidiyaaleen mootummaa kallattinis ta'e al kallattiin maallaqa mootummaan ramaduun waan socho'aniif, akkasumas namoota mootummaan muudamaniin waan bulaniif wantoonni gabaafaman akka mootummaan fedhutti qofa akka ta'u taasisa jedhu. "Gaazexeessaan walaba ta'e jiraatullee, waan ofii isaatii argee, mirkaneessee fide hojjechuuf carraan qabu dhiphaadha" jedhu Dr Abdiisaa Zaraay. Yoo hojjetes qilleensarraa ooluu isaatiif wabii waan hin qabneef, gaazexeessaan kallattii kennameef qabatee hojjechuuf dirqama jedhan. Kun ammoo miidiyaan akka miidiyaatti amanamummaa fi fudhatamummaa akka hin qabaanne taasisa jedhu Darbees hawaasni dhugaa jiru qixa sirriin hubatee ejjennoo sirii qabachuu, murtee sirrii murteessuu akkasumas itti gaafatamummaan akka jiraatu gochuuf ni rakkata jedhan. Miidiyaan sirna siyaas-diingadee biyya tokkoo keessatti biqila kan jedhan Dr Abdiisaa Zari'aa, siyaasni biyya tokkoo yoo hin jijjiiramiin, miidiyaan jijjiiramuu hin danda'u yaada jedhu qabu. Rakkoolee dirree miidiyaa Itoophiyaa keessatti mul'atan sirreessuuf sirna siyaasaa biyyattii fiixee fiixeetti bahee jiru sirreessuun barbaachisaa ta'uu himu. "Miidiyaan ykn gaazexeessaan tokko hordoftoota argachuuf wantoota gurra hordoftoota isaa qirqirsu dhiyeessuu qaba. Haala akkasii keessatti walaba ta'ee, naamusa ogummaa eegee hojjechuuf ni rakkata." Kanaaf gaazexeessaarraa wanti eegnu wanti guddaan jiraachuu dhiisuu mala jedhu Dr Abdiisaan. Mootummaan miidiyaaleen walabummaa editooriyaalii isaanii eeggatanii akka hojjetan hayyamuufi qaba kan jedhu ammoo gaazexeessaa Eliyaas Masarati. Waldaaleen miidiyaa walabummaan miidiyaa akka jiraatu dhiibbaa godhuu qabu, miidiyaalee fi dhaabbileen misooma miidiyaa irratti hojjetanis gahuumsa gaazexeessummaa gaazexeessitootaa irratti hojjechuu qabu jedha. Gabaasa kana keessatti yaada isaanii dabaluuf hoggantoota miidiyaalee mootummaa fi kanneen mootummaan hidhata qabanii qunnamnus dubbachuuf hayyamamoo hin taane. Yaada aanga'oota Abbaa Taayitaa Miidiyaa Itoophiyaa itti dabaluuf irra deddeebiin bilbillus argachuu hin dandeenye.


Maraammartoo hanqina zayita nyaataa Itoophiyaa keessaa, sababootni ijoo maali?

Qaala'iinsi gatii zayitaa tibbanaa mataduree haasaa lammiilee Itoophiyaa isa ijoo ta'eera. Gabaa keessatti qooda guddaa kan qabu gosti zayitaa 'Palm' jedhamuun beekamus ta'e zayitni suufii gatiinsaanii tasaa akka malee dabaleera. Kunis fayyadamtoota irratti dhiibbaa uumee jira. Jiraataan magaala Mandii BBCn haasofsiisefii maqaan isaanii akka hin eeramne gaafatan mindaa ji'aa qarshii 6,500nin miseensota maatii torba kan jiraachisan ta'uu himu. Jiraattotni magaalichaa zayita abbaa liitira shanii birrii 1,000 hanga 1,200n bituun fayyadamaa jiraachuu kan himan jiraataan kun, "yeroo kanatti zayitii bifa kanaan bittee, saamunaa tokko qarshii 26 hanga 30n bittee, dhimmoota garaagaraaf mindaa keetirraa hir'ifamaa jiraachuun ulfaataadha" jedhu. Obbo Nageessaa Tukkaanaan immoo godina Gujii aanaa Oddo Shaakkisootti mana nyaataa xiqqoo qaban keessatti guyyaatti maamiltoota 80 hanga 100 ta'an keessumeessu. "Zayitiin liitirri sadi birrii 550 ta'eera. Isaanuu hin argamu. Hojii manneen nyaataaf baay'ee rakkisaa ta'eera" jedhu. Itoophiyaa keessatti gatiin zayitaa tasa yeroo ol ka'u kun isa jalqabaa miti. Haa ta'u malee qaala'iinsa ammaa kana maaltu fide jechuun omishtoota, raabsitoota, daldaltoota fi qaama mootummaa dhimmichi ilaallatu gaafanneerra. Qorannoon Inistitiyuutiin Nyaata, Dhugaatiifi Qorichaa Itoophiyaa fi 'Global Allience for Improved Nutrition' waggoota muraasa dura taasisan Itoophiyaa keessatti gosootni zayitaa Paalm, kan suufii, kan kuduraalee, 'olive oil, fi 'soya oil' faayidaarra akka oolan agarsiisa. Akka qorannichaatti yeroon Itoophiyaan fedhii zayitaa waggaashee keessaa dhibbeentaa 90 gosa zayitaa 'palm' jedhamuun uwwistu ni jira. Gosa zayitaa kanas biyyaalee omishichaan beekaman kan akka Indoneezhiyaa fi Maalezhiyaa irraa bitti. Zayita kana gara biyyaatti akka galchaniif heeyyamni kan kennames dhaabbilee mootummaa lamaan 'Ale Bejimla' fi 'Jini'ad' jedhamaniifi. Zayitni dhaabbileen lamaan gara biyyaa galchanis gama waldaalee shamattootaan fayyadamtootaaf raabsama. Warshaaleen zayitaa akka Fibellaa fi Shemu jedhamanis difdifa paalmii gara biyyaa galchuun zayita ni omishu. Gosootni zayitaa kunneen biroon immoo dhaabbilee dhuunfaan biyyuma keessatti omishamu, biyya alaatiis ni galu. Daballii gatii zayitaa tibbanaaf waraanni Raashiyaafii Yukireen, daldaltootni bu'aa olaanaa barbaadan fi sababootni biroon himamaa jiru. Waggaa tokko dura warshaan zayitaa Fibellaa Ministira Mummee Abiy Ahimadin eebbifamee gara hojiitti yemmuu seenutti "rakkoo hanqina zayitaa Itoophiyaa keessaa ni fura" jedhamee ture. "Fedhii zayitaa Itoophiyaa keessaa dhibbeentaa 60 deebisuu danda'as" jedhamee ture. Haata'u malee, qaala'uun gatii zayitaa ammallee lammiilee Itoophiyaa hedduuf yaaddoo ta'eera. Warshichi garuu gama isaatiin "rakkooleen dhiyeessii meeshaa dheedhiin walqabatan heddu na qunnamanis wantan danda'u mara hojjechaan jira" jedha. Daayrektarri komunikeeshinii dhaabbatichaa Obbo Saxxany Ingidaaw, warshichi waggaa tokko darbe keessatti zayita paalm liitira Miliyoona 166 omishee raabsuu isaa himu. Warshichi difdifa zayita paalm metrik toonii kuma 105 marsaalee shaniin gara biyyaa galchuusaas dubbatu. Warshaan zayitaa Fibellaa waggaa tokko dura zayita liitira tokko qarshii 40n raabsaa akka ture kan himan Obbo Saxxany, amma garuu zayita paalm liitirri tokko birrii 82n raabsaa akka jiran himu. Daballii gatii kana taasisuuf sababootni garagaraa akka jiranis dubbatu. Sababni inni jalqabaas dabaluu gatii difdifa zayita paalmiiti. "Difdifa zayita paalm metrik toonii tokko doolaara 762n bitaa turre. Marsaa afraffaa irratti garuu metrik toonii tokkoof doolaara 1,361 kaffalleerra. Kan amma raabsaa jirru immoo marsaa shanaffaan doolaara 1,407n bitnee kan omishnedha" jechuun sababa daballii gatii ibsu. Daballii gatii difdifa zayitaan dabalataan adda ciccituun anniisaa elektiriikii, hanqinni sharafa biyya alaa, rakkoon nageenyaa, daballiin gatii meeshaalee dheedhii biyya keessaafii weerarri dhibee Covid-19 qormaatawwan warshicha mudatan keessaa akka ta'an Obbo Saxxany himu. "Fibellaan maashinoota gurguddaa qabu shaniin guyyaatti zayita hanga liitira miliyoona 1.5 omishuu danda'ullee ammatti dandeettiin omishuu keenyaa walakkaasaa qofa" jedhu. "Sababa adda ciccituu anniisaa elektiriikiin ammatti guyyaatti liitira kuma 700 fi kuma 50 qofa omishaa jirra. Rakkoo kana furuuf jenereetaroota hammeentaa boba'aa olaanaa fayyadaman bitnee hojjechaa jirra" jechuunis daayrektarri komunikeeshinii dhaabbatichaa Obbo Saxxany Ingidaaw himu. Dabalataan rakkoon nageenyaa naannoo Benishaangul Gumuuz keessa jiru lafa qonnaa naannicha keessaa qaban irratti meeshaa dheedhii akka hin omishneef gufuu ta'uus dubbatu. Gama biraatiin warshaan zayitaa Fibellaa ammatti zayita liitira tokko birrii 82n raabsitootaaf dhiyeessaa akka jiru himullee sakatta'iinsa BBCn magaala Finfinneefii magaaloota naannolee keessatti taasiseen zayitni paalm liitirri tokko hanga qarshii 150, abbaan liitira sadii birrii 550 akkasumas abbaan liitira shanii immoo birrii 900ti gurguramaa jiru. Zayitni suufii (Sunflower oil) immoo liitirri tokko birrii 180 - 190ti gurguramaa jira. "Daballiin gatii nun ilaallatu" kan jedhan Obbo Saxxany, warshichi akkataa qajeelfama mootummaarraa kennameefitti naannolee torba fi magaala Finfinneef zayita gatii olitti eerameen raabsaa akka jiru himu. Ogeessi gurgurtaa dhimmicha dhiyeenyatti beekufii maqaansaa akka hin eeramne gaafate immoo "gatiin omishaalee bu'uraa fedhii namoota dhuunfaa irratti hundaa'uun murtaa'a" jedha. Akka ogeessichaatti fichisiistota omishaalee bu'uraa biratti omisha gara biyyaa seensisan irraa dhibbeentaa 30 ol buufachuun gurguruu baramaa ta'uu hima. Fichisiistotni omishaalee gara biyyaatti galchuuf sharafa biyya alaa hanga barbaadan baankiiwwan irraa waan hin arganneef maloota birootti fayyadamuuf akka dirqamanis dubbata. Baasii mala biraatti fayyadamuun sharafa biyya alaa ittiin argatanis gatii omishaaleerratti daballii taasisuun akka bakka buusan ogeessichi hima. Fichisiitotarraa zayita bituun daldaltootafii fayyadamtootaaf kan raabsan godina Wallagga Lixaatti daldalaan magaala Mandii BBCf yaadasaanii kennan, hanqinni dhiyeessii zayitaa isaan mudachuu himu. "Zayita magaala Finfinneefii Adaamaa irraa fidna. Amma garuu dhabneerra, fiduu hin dandeenye" jedhu daldalaan kun. "Fichisiistota yeroo gaafannu 'sharafa biyya alaatu dhabame' nun jedhu" jechuunis himu. Ogeessi gurgurtaa BBCn haasofsiise dheerachuun cancala daldalaa daballii gatii meeshaalee bu'uuraaf sababa ijoo isaa biraa akka ta'e hima. "Cancalli daldalaa baay'ee dheeraadha. Fichisiistotni omishicha buufata gogaa Mojootii kaasanii Markaatoo seensisu. Sana booda gatii itti baasanii raabsitoota jumlaaf geessu. Raabsitootni jumlaa immoo irraa buufatanii raabsitoota naannoleerra jiraniif geessu. Raabsitootni kun immoo daldaltootatti gurguru. Daldalaan immoo meeshaa qeenxee irratti bu'aa guddaa akka buufatutti gatiisaa murteessa. Wayita zayitichi fayyadamaa bira gahutti gatiinsaa ni tuulama" jechuun cancala daldalaa jiru ibsa. Dabalataan wayita "zayitni badeera" jedhamutti fayyadamtootni zayita hanga isaan barbaachisuu ol bitanii mana kaa'u. Kunis fedhiin omishichaa akka dabalu akka taasisu hima. Ministeera Daldalaafii Walitti Hidhamiinsa Naannawaatti daayrektarri komunikeeshinii Aadde Ababaa Taammana, "sababni daballii gatii zayitaa tibbana mul'atee waraana Raashiyaafii Yukireeni" jedhu. Hanqinni magaala Finfinneetti mudates kan zayita suufii (sunflower oil) malee kan zayita paalm akka hintaane dubbatu. Yukireen biyya zayita suufii omishuun beekamtu akka taate yaadachiisun "sababa waraanichaan fichisiistotni omisha argachuu waan dadhabaniif hanqinni mudateera" jedhan. "Kunneen doolaara mataa isaaniitin zayita bitatanillee 'gatiinsaa dabalaa waan deemuuf boruf iftaan bu'aa fooyyee irraa argachuun mala' jechuun omishicha buufata doonii Jibuutiirratti kunneen tursiisan waan jiranif hanqinni mudateera" jedhan. Aadde Ababaan Kibxata darbe "mootummaan gabaa tasgabbeessuuf zayita liitira miliyoona 40 Saawudi Arabiyaarraa galchuuf waliigaltee xummureera" jechuun BBCti himanii turan. "Qaamaan wal arganii waliigalteerra gahameera. Liitirri miliyoonni 20 zayita suufii (sunflower) dha. Kan hafe immoo zayita Paalm dha. Zayitni kun dhiyootti gara biyyaa ni seena, gabaas ni tasgabbeessa" jechuunis BBCti himan. Haa ta'u malee zayita liitira miliyoona 40 bituuf waliigalteerra akka hin gahamnefii dhimmichi sadarkaa qorannoorra kan jiru ta'uu Miisteerri Maallaqaa himuusaa miidiyaaleen biyya keessaa gabaasaniiru.


Itoophiyaa: Beenishaangulitti namoonni jiraa gubamanii ajjeefamuu mootummaan mirkaneesse

Viidiyoon suukanneessaan wayita qaamolee nageenyaa dabalatee namoonni gareen ta'anii nama tokko osoo lubbuun jiruu abiddaan guban agarsiisu Jimaatarraa eegalee miidiyaa hawaasummaarratti qoodamaa jira. Namoonni hedduun gocha gara jabinaan raawwatame kana balaaleffataa jiru. Eenyummaan nama wayita abiddaan gubamee ajjeefamu viidiyoo kanarratti mul'atus ta'e, gochaan kana dura maaltu akka uumame wanti beekamu jiraachuu baatus, rogeeyyiin namni gubamee ajjeefame kun dhalataa Tigraay ta'uu akka hin oolle barreessu. Eenyummaa nama gubamee ajjeeffamee kanaafi maalliif gochi akkasii akka raawwatame BBCn ammatti qaama walaba ta'erraa hin mirkaneeffanne. Kanneen gareen ta'uun nama kana abiddaan gubanii ajjeesan afaan Amaaraan 'haa gubatu, haa gubatu, nutis akkanumatti gubanne' yoo jedhan dhagaahama. Qaamoleen nageenyaa uffata dambii poolisii yeroof adda hin baafamiin akkasumas meeshaa waraanaa hidhatan gocha kanarratti wayita hirmaatan mul'atu. Mootummaan maal jedhe? Tajaajilli Komunikeeshinii Mootummaa Federaalaa ibsa Sanbata baaseen gochaan raawwatame "suukanneessaa fi gocha namoomaarraa kan jallate" jechuun ibse. Gochichi Naannoo Beenishaangul Gumuz Godina Matakkal, Aanaa Gubaa ganda Ayisiid jedhamtutti tibbana kan raawwatedha jedha ibsichi. Mootummaan qaamolee gochaa kana raawwatan qulqulleessee tarkaanfii akka fudhatus beeksiseera. "Lammileen nagaan haala suukanneessaa ta'een abiddaan gubamanii akka du'an godhameera" jedha ibsi kun. "Gochaan kun aadaa fi duudhaa Itoophiyummaa akkasumas gocha namoomaa kamirraayyuu kan jallateefi yakka suukanneessaadha. Gochi akkanaa yoo wal-balleessuu ariifachiise malee nagaa fi haqa mirkaneessuu hin danda'u," jedhe. Gochichi balaaleffatamuu kan qabuu fi ka'umsiifi eenyummaan isaanii maalis haata'u, mootummaan qaamolee gocha gara jabinaa fi suukanneessaa akkasii raawwatan qulqulleessee seeratti ni dhiyeessa jedheera ibsi kun. Seermaleessummaa fi miidhaa naannoo Beenishaangul Gumuz keessatti lammilee nagaarratti raawwatamu bulchiinsa naannichaa fi qaamolee nageenyaa guutuu waliin ta'uun hojjetamaa jira jedha. Naannoon Beenishaangul Gumuz amma dura dhimmicha irratti waan jedhe hin qabu. Beenishaangul keessatti finciltootaa fi mootummaa jidduutti walitti bu'iinsi waggoota lakkoofsise kan adeemaa jiru yoo ta'u, walitti bu'iinsa saboota jidduutti mudatuunis lammileen nagaa hedduun irra deddeebiin ajjeefamu. Naannichi yeroo dheeraaf komaandi poostii jalatti akka bulu godhamullee furmaatni waaraan akka hin argamiin jiraattonni ni komatu.


'Aartiidhaan wanta sabakoo madaalu hojjechuun barbaada' - Artiist Hawwii Kabaa

Hawwii Kabaa jedhamti. Artistii ol adeemtuu fakkiiwwan gosa gara garaatiin beekamtii horataa jirtudha. Muka gubuun kan hojjetamu dabalatee akaakuuwwan fakkii kaasuu gosoota sadii hojjetti. Hojiileen aartii hojjettee karaa toora miidiyaa hawaasumma, keessumaa fuula Feesbuukiishee irratti maxxansituun miidiyaalee biyya keessaafi kan alaa hawwachuun beekkamtiishee haalaan dabalaaf jiru. Magaalaa Naqamteetti dhalattee kan guddatte shamarree Hawwii Kabaa, Yunivarsiitii Amboorraa bara 2011 mummee barnootaa Saayinsii Kompiitaraan digirii jalqabaan eebbifamte. Hojii aartii kirrii/ribuu fayyadamuun hojjettus wayituma yunivarsiitichatti barumsarra jirtu akka eegalte himti. "Aartii ergan eegalee xiqqoo tureera. Haata'u malee, yeroon mooraa Yunivarsiitii Amboo turen ballisee hojjechuu eegale. Wantootuma xixiqqoo hojjechuudhaan ture kanan eegale," jetti Hawwiin. Yeroo ammaatti magaalaa Finfinneetti dhaabbata dhuunfaa keessa idileen qacaramtee hojjechaa akka jirtu kan himtu Hawwiin, hojiilee aartiishee baay'inaan galgala akka hojjettu himti. "Hojii lama hojjechuun ni ulfaata. Garuu guyyaa guyyaa hojii idileerra oolee galgalammoo aartii kana waan jaaladhuuf natti toleen hojjedha. Dadhabbiin jaalala ani aartiif qabu hin moone," jechuunis himti. Yeroo ammaattis gosoota hojiilee aartii sadii hojjechuun gabaaf dhiyeessiti. "'Wood burning art' maashina fayyadamuun kanin hojjedhudha. Muka gubuudhaani kan hojjetamu," jetti. Gosti artii inni lammaffaa 'string art' jedhamuun kan beekamu yemmuu ta'u, mismaara boca fakkii hojjechuu barbaadamuun rukkutuun kirrii/ribuu irratti diruun kan hojjetamudha. Inni sadaffaan 'scotch tape art' kan jedhamu yemmuu ta'u aartii pilaastara fayyadamuun fakkii namaafii wantoota biroo hojjechuuti. Shamarree Hawwii Kabaa hojiilee aartii hojjette fuula Feesbuukiishee 'Suubii Art' jedhamufii hordoftoota kuma sadi ol qabu irratti maxxansiti. Kana erga eegaltee naannoo waggaa lamaaf walakkaa ta'uufii kunis gabaa hawwataafii akka jiru himti. "Suuraawwan hojjedhu achumarratti beeksisuuni kanin eegale. Yeroo ammaa isa duriirraa fudhatama qabaachaa jira," jetti shamarree Hawwii. Gosa aartii 'wood burning art' jedhamuun beekamtii horachaa akka jirtu kan himtu artiist Hawwii Kabaa, artichi Itoophiyaa keessatti hagas mara beekamaa akka hintaane himti. Hojii kana wayita hojjettuttis darbee darbee harkishee maashinii ittiin hojjettuun akka gubatu himti. "Gaafa ho'u harka namaa guba. Garuummoo xiqqooshee na gubus, xiqqooshee harkakoo miidhuu barbaadus, gatiin jaaladhee hojjedhuuf gubaatiin sun badaa natti hin dhagahamu," jetti. Kanaafis hojiishee kana sadarkaa guddaarraan gahuuf kaayyoo akka qabdu himti. "Sadarkaan ani aartii kana geessisuu barbaadu, yoo Waaqayyoo na gargaare wanta nu madaalu, wanta sabakoo madaaludha jedhee yaadu ittiin hojjechuu nan barbaada. Kallattiima hundasaatiniyyuu jechuudha," jetti. "Gara yeroo guutuutti deebisee, gaalarii [kuusaa] mataakoo qabaadhee, waan gaarii tokko hojjechuuf nan yaada," jechuunis Hawwiin dubbatti.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: Murteen adda bahu dhaabbileen amantaa Tigraay mufiimoo siyaasa?

Waraana ji'oota 16 darban Kaaba Itoophiyaatti taasifame hordofee namoonni hedduun qe'ee isaaniirraa buqqa'aniiru. Qabeenyi birrii miliyoona hedduutti tilmaamamus manca'eera. Kuma hedduutti kanneen lakkaa'aman ammoo hanqinni nyaataafi qorichaa isaan mudateera. Kun osoo kanaan jiruu abbootiin amantaa Ortodoksiifi Musliimaa naannoo Tigraay caasaa isaanii Federaala jiru keessaa adda akka of baasan beeksisaniiru. Torban sadiin dura Phaaphaasonniifi luboonni amantaa Ortodoksii Tewaahidoo Itoophiyaa Tigraay Mana Lubummaa Waliigalaa Itoophiyaa waliin hariiroo bulchiinsaa qaban addaan kutuun mana lubummaa haaraa hundeessuu isaanii beeksisaniiru. Manni Maree Dhimmoota Islaamaa Tigraay gama isaatiin Mana Maree Dhimmoota Islaamummaa Itoophiyaa waliin hariiroo qabu addaan kutuu ibseera. Mana Maree Dhimmoota Islaamaa Itoophiyaatti miseensa Mana Maree Ulamaa kan ta'aniifi itti-gaafatamaan damee nagaafi araaraa Hajjii Mohaammad Siraaj garuu "adda baaneerra" jechuun sirrii akka hin taane dubbatu. Nuti uummata biyya tokkooti kan jedhan itti-gaaftamaan kun, rakkoon Itoophiyaa keessa jiru kan Tigraay keessa jirus akka ta'e ni beeku jechuun BBCtti dubbatan. Yunivarsiitii Finfinneefi Mana Barumsaa Amantaatti barsiisaa Digirii Lammaffaa kan ta'an Doktar Takkaaliny Naggaa gama isaaniitiin, Manni Maree Dhimmoota Islaamaa kanaan duras akkaataan caaseffama isaa naannoleettis kan diriirfame waan ta'eef Manni Maree Tigraay isuma qabatanii itti fufuu isaanii agarsiisa jedhan. Akkaataa caaseffama kan Ortodoksii garuu irra caalaan isaa sadarkaa naannoleetti jechuun akka hin danda'amne ibsan. Kanarraa ka'uudhaan tarkaanfii dhaabbileen amantaa fudhataa jiran dhiibbaan siyaasaa akka irra jiru dubbachuun ni danda'ama jedhan. "Akka ani yaadutti yeroo adda ba'iinsi akkasii kun uumamu karaa bakka bu'oota isaanii taa'anii walii walii isaanii waliin dhimma adda isaan baasu irratti ifatti mariyatanii kan murtaa'e waan hin taaneef dhiibbaan siyaasaa baayyeen murtoo irra jiru godheen fudhadha ani." Paatiriyaarkiin Bataskaana Ortodoksii Tewaahidoo Itoophiyaa Abuune Maatiyaas Bitootessa 2021 keessa biyyattii keessa bakkawwan gara garaa rakkoowwan akka jiran ibsaniiru. "Yeroo hedduu, keessumaa gochi gara jabinaan Tigraay keessatti raawwataman akka dhaabbatuuf dubbachuu barbaadee naaf hin taane. Hayyamni anaaf hin kennamne," jedhanii turan. Ergaan Paatiriyaarkichaa kun Ameerikaatti Kollejjii Fireminaaxos Qulqulluu keessa hojjetan Piroofeesar Deniis Waadileyiin kan waraabame yoo ta'u, "Bataskaanaafi gadaamii Dabire-Daamootti madifiin dhukaafameera, monokseewwan keessa jiraatan diigameera, abbootiin amantaa ajjeefamaniiru," jechuun dubbataniiru. Kanaan alatti Qulqulluun Sinoodoosiis ta'e Manni Lubummaa Waliigalaa Itoophiyaa kasaaraa namoomaa waraanichi qaqqabsiise, miidhaawwan dhaabbileen amantaafi amantootarra gahe ilaalchisuun yaadni kenne hin jiru. Manni Islaamaafi bataskaanni Ortodoksii Tigraay akka adda bahaniif akka sababaatti kan dhiyaatu dhaabbileen amantaa Federaalaa jala jiran miidhaan ummata Tigraay fi bakkawwan amantaarra yeroo gahutti hin balaalleffanne kan jedhudha. Pirezidantiin Mana Maree Dhimmoota Islaamaa Tigraay Sheek Adam Abdelqaadir, yaada Sagalee Raadiyoo Ameerikaatiif kennaniin yeroo waraanni gaggeeffamaa turetti musliimonni nagaa ta'aan, Imaamonniifi Ulamoonni ajjeefamaniiru jedhan. "Abbootiin amantaa waraana keessatti meeshaa fudhatanii hin waraanan. Haata'u malee, Musliimonni lakkoofsi isaanii baayyee ta'e nu jalaa dhumaniiru. ''Masjiidni AL-Najaashii ta'e jedhamee diigameera. Yeroo rakkoon kun hundi qaqqabu ni beeku, rakkoo keenyas itti himneerra. Ta'us garuu nu hin hubanne," jedhan. Sababa kanarraa kan ka'een hariiroo Mana Maree Dhimmoota Islaamaa waliin qaban addaan kutuu beeksisaniiru. Qondaalli Mana Maree Dhimmoota Islaamaa Itoophiyaa Hajji Mohaammad Siraaj gama isaaniitiin, Affaariifi Walloo Kaabaa keessatti masjiidawwan 110 ol ta'an miidhaan akka irra gaheeru yaadatu. "Rakkoon kun hundumaarra miidhaa geessisaa jira. Abbootiin amantaa hedduufi barsiisonni Qur'aanaa du'aniiru. Kana kan taasise waraana walii waliiniiti. ''Nuti asiinis ta'e achiin nama waraana barbaadu hin deeggarru. Maaliif dhiigni dhangala'a, maaliif qabeenyi barbadaa'a, maaliif dhaabbileen amantaa diigamu jechuun ni dubbannaam," jedhan. Hordofaa amantaa kan ta'eefi Yunaayitid Arab Immiratis keessa kan jiraatu Kamaal Mohaammad Yaasin, tarkaaniif Manni Marichaa fudhate dhiibbaan kan irra hin jirredha jedhamuu baatus garuu murtoo sirriidha jedhee akka amanu dubbata. "Sababa waraanichaan miidhaa naannicha keessatti qaqqabe baruudhaaf gabaasawwan dubbisuun gahaadha. Kana arganiis ta'a waamicha nuti dhiyeessaa turre fudhatanii miidhaan isaanirra gaheetii? jedhanii nu hin ilaalle," komii jedhu akka qabu dubbata. Hajjii Mohaammad Siraaj garuu irra deddeebiin waraanni hin barbaachisu jedhanii dubbachuu isaanii ibsu. "…gochicha akka abbaa amantaa tokkotti mormuu malee nama dallane ta'anii dubbachuun anatti hin mul'atu. ''Akka dhaabbataattis jedhamuu hin qabu. Abbootiin amantaa asiinis achiinis jiran osoo wanti kun hin raawwatiin dura waraanni hin barbaachisu, hundinuu ni miidhama, qabeenyi ni manca'a, lubbuun ni bada yeroo meeqa jedhame? Kanarraa bilisa ta'anii dubbachuu qabu. Maaliif akka akkas jedhan hin beeknu," jedhu. Doktor Takkaaliny gama isaaniitiin maneen amantaa maatii ta'aniifi obbolaanidha jedhanii amanan kunneen Keewwanni amantaa haaraan uuman [Article of Faith] akka hin jirre eeruun murteen isaanii kun mufii akka ta'e kaasan. "Yeroo rakkoo kana keessa taanutti nu waliin dhaabbachuun osoo nurra jiruu, qaama kallattiinis ta'e al-akkallattiin nurratti miidhaa geessisaa jiru tumsitaniittu, dhimma kanarratti mufii qabna kan jedhu akka ta'e nan arga. ''Kiristinnaa keessatti miidhaan yeroo qaqqabutti, amantaan yeroo dhiibamutti waldaan Kiristaanaa sagalee ta'uu qabdi kan jedhu jira. Kanarraa ka'uun mufii qaban kan ittiin ibsanidha jedheen yaada," jedhu. Mohaammad Girmaa barreessaa kitaaba Understanding Religion and Society in Ethiopia' fi barsiisaan Yunivarsiitii Rohaampitaniiti. Mohaammad ji'a Sadaasaa 2021 keessa 'Amantiin yeroo tokko Itoophiya fayyisee ture, ammas biyyattii diigamuu irraa oolchuudhaaf gahee qabaataa laata?' mata-duree jedhuun barreeffama barreessaniiru. Kana keessa rakkoon siyaasaafi hawaasummaa Itoophiyaa kufaatii hamilee dhaabbileen amantii keessa jiran irraa madda jechuun kan falman jiru. "Gareewwan amantii kunneen madda nagaafi araaraa, waliin jiraachuu ta'uu waan hin dandeenyeef rakkoo kallattii dhabuu hawaasa keessatti mul'atuuf itti gaafatamoodha," jechuun qeeqa barreeffamni kun. Kanaaf ammoo yeroo Paatiriyaarkiin Bataskaanittii mootummaan namoota nagaa irratti miidhaa qaqqabsiisaa jira jedhanii dubbatanitti luboonni warri kaan ammoo mootummaa deeggaruu isaanii akka fakkeenyaatti eeru. Kun, "dhaabbileen amantii keessoo isaaniitti rakkoo sabummaa waliin walqabatu akka qaban kan agarsiisudha," jechuun ibsaniiru. Doktar Takkaalliny Naggaa gama isaaniitiin, ''Amma hundi keenya yeroo dhukkuba keessatti argamnudha, yeroo kanatti sagaleen akka dhaga'amu barbaadnu kankoo qofa kan jedhudha. ''Wal qeequun uumama ta'us namni dhaggeeffachuu kan barbaadu kan ofii isaati," jechuun garaa gartee dhaabbileen amantii Tigraay agarsiisan amantiidha jechuuf akka ulfaatu ibsaniiru. Abbaa Saraq-Birhaan garuu garaa garummaan kun amantiidha jechuun falmu. "Mootummaa Tigraay fi Federaala gidduu garaa garummaan siyaasaa jiraachuu danda'a. Kun ammoo garaa garummaa amantii, [qanoonaa]dha. Bataskaanni Tigraay waan ganamteef, hayyoonni ishee, luboonni ishee waan ajjeefamaniifidha murtee kana kan murteessite," jedhu. Miseensa Mana Maree Ulamaa Dhimmoota Islaamaa Itoophiyaafi itti-gaafatamaan Damee Nagaafi Araaraa Hajjii Mohaammad gama isaaniitiin, "ani akka gaggeessaa amantii tokkootti gocha lubbuu namaa balleessu, qabeenya namaa mancaasu, nama qe'ee isaarraa kan buqqisu sirrii miti jechuun nurra jiran jedha. Kun kan abaaramedha," jedhu. Obbo Kamaal gama isaaniitiin, Mana Maree Dhimmoota Islaamaa Tigraay ta'es kan Itoophiyaa sababii dhiibbaa siyaasaatiin dogoggorawwan hedduun waan hojjetamaniif "meeshaa siyaasaa ta'eera" komii jedhu yeroo dhiyaatu tureera jechuun ibsa. Ta'us amantii Islaamaa irratti miidhaan yeroo qaqqabu hordoftootaafi dhaabbaticharra wantonni eegaman sadii jiru. Isaanis, "Isa miidhame waliin dhaabbachuu, miidhaa raawwatamu saaxiluu, yoo dadhabame ammoo wanta raawwatamu balaaleffachuudha. Gaggeessitoonni keenya Federaala jala jiran garuu faallaa kanaa kan ta'e cinaa dhaabbatan," jedhu. "Asiis ta'e achii kan miidhaman lammileen keenyadha. …Yeroo muraasa booda garuu miirri sanyummaa calaqqisee, babal'atee obbolaawwan dhiiraafi dubaraa keenya, abbootii keenya, haadhotii keenya dhabaa jirra. ''Kallattii hundaan namni du'aa jira, maaliif du'a jechuutu nurra jira," jechuun kan falman ammoo Hajjii Mohaamad fa'idha. Ummanni Itoophiyaa haaluma mootonni jijjiiramaniin du'uu, buqqa'uun irra hin jiru kan jedhan Hajji Mohaammad, "Affaar, Amaaraa, Tigraay, Oromiyaafi kan biroo keessaa kan buqqa'aniifi gidirfaman obbolaan keenya, uummata keenyadha jennee amanna. Kana balaaleffachuutu nurra jiraata," jedhaniiru. Balleessaan yeroo jiraatu amantii maatii ta'an gidduu miidhaa qaqqabe hin balaaleffanne, deeggarsa barbaachisu nuuf hin taasifne jedhanii wal komachuun kan jrudha jedhu Doktora Takkaaliny. Ta'us, rakkoo isaanii irratti mariyachuudhaaf waltajjiin tokko osoo hin uumamiin murteen ofii isaanii qofaatti murteessan garuu hojmaata amantii miti jechuun qeequ. Akkasitti wal komachuun garuu balleessaan kun kan hundumaati ergaa jedhu hin dabarsu jedhu Obbo Girmaa Mohaammad dhaabbileen amantaa keessatti jijjiiramni dhufuu akka qabu ibsuun, gidduu isaaniitti tokkummaan akka jiraatu gochuuf, akkasumas dhiibbaa siyaasaa irraa haala bilisa itti ta'an uumuun akka barbaachisu amanu. Garaa garummaan amma dhaabbileen amantaa naannoofi Federaala jala jiran gidduutti dhalatan furuudhaaf jalqaba tasgabbiin siyaasaa dhufuu akka qabu Doktor Takkaaliny ni himu. Siyaasi itti aanu nagaa, wal amanuufi waliin jiraachuu danda'uu kan uumu yoo ta'e adda baaneerra warri jedhan araarsuun hin ulfaatu jedhan. "Siyaasni yoo sirrate dhaabbileen amantaa walitti boo'anii, balleessineerra, yakkineerra jechuun, inni tokko isa kaan miila irratti kufee dhiifama gaafachuu waan danda'uuf waliin sirrata jedheen yaada," jechuun abdii qabu ibsatan.


‘Shamarree aartii fakkii kaasuun fagoo ilaalaa jirtu’ - Artiist Hawwii Kabaa

Hawwii Kabaa artistii ol adeemtuu fakkiiwwan gara garaa hojjettuun beekkamtii horachaa jirtudha. Hojiileen aartii hojjettee suuraasaanii fuula Feesbuukiishee irratti maxxansituun miidiyaalee biyya keessaa hawwachuun beekkamtiishee dabalaa jiru. Hojii kana yoom jalqabde? Akkamiin ammoo hojjechaa jirti? Isheerraa dhaga'aa.


Israa'el daawwattoonni Itoophiyaa Ayyaana Faasikaaf imalan biyyashee akka hin seenne dhorkite

Israa'el hordoftoonni amantaa Kiristaanaa Ayyaana Faasikaaf imalan gara biyyashee akka hin seenne dhorkuu miidiyaaleen biyyattii gabaasan. Dhimma kana mootummaan Itoophiyaa quba hinqabu jechuun BBC'f deebise. Ajaja Abbaataayitaa Ummataafi Immigireeshinii Israa'el irraa dhaabbilee hojii turizimii irratti hojjetaniif darbeen sababa waraana Itoophiyaa keessa jiruun amantootni Itoophiyaa Israa'el akka hin seenne dhorkamuu ibsame. Lammiileen Itoophiyaa hedduu waggaa waggaan Ayyaana Gannaa [Gannoo], Cuuphaa akkasumas Faasikaa [Du'aa Ka'uu] kabajuuf gama dhaabbilee daawwachiisaniin gara Israa'el imalu. Abbaan taayitaa kuni dhorkaa kanaaf akka sababaatti kan kaa'e namoonni gara Israa'el imalan waraana baqachuuf jecha gara biyya isaanii deebi'uu dhiisuu malu kan jedhudha. Haa ta'u malee, abbaan taayitaa Israa'el xalayaa raabseen namoonni Ayyaana Faasikaa dhufuuf gara Israa'el imaluu barbaadan eeyyama argachuuf iyyata isaanii qofaatti dhiheessuu danda'u jedheera. Murtee kana dhaabbileen turizimii Israa'el jiran ''loogii olaanaa'' qaba jechuun mormaniiru. BBC'n lammiilee Itoophiyaa dhaabbilee turizimii daawwannaa gara Israa'el taasisan waliin hojjetanirraa gaafatee akka hubatetti xalayaan kuni akka isaan gahe dhaabbileen isaan waliin hojjetan itti himaniiru. Kana hordofee Abbaan Taayitaa Ummataafi Immigireeshinii Israa'el daawattoota Israa'el ilaalchisuun murtee murteesse irra deebiin akka qoratuufi akka sirreeffama taasisu yaalaa akka jiran himan. Waggoota muraasa darban tursitoonni gareen imalan ''karaa seeraan alaa'' achi hafuu isaanii eeruun waraanni jirummoo kana hammeessa jedhamee aangawooti Israa'el bu'uura kanaan murtee kana fudhachuun ibsameera. Dhimmicha ilaalchisee kan gaafataman Dubbii Himaan Ministeera Dhimma Alaa Itoophiyaa wanti beekan akka hin jirre BBC'f himaniiru. Murteen Israa'el kuni kan hin jijjiiramne yoo ta'e imala amantaa gara Israa'el taasifamu danquun alatti dhaabbileen turistii imala kana qindeessan akka kasaaran ibsaniiru. Waraanni Kaaba Itoophiyaatti waggaa oliif ture damee turizimii keessumaa galii bakkeewwan kaaba biyyattii daawwatanirraa argamuufi dhaabbilee daawwannaa taasisan akkaan hubeera. Imalli gara Israa'el taasifamuus yoo dhorkame dhaabbileen Itoophiyaa dhaabbilee Israa'el waliin dalagan akka isaan miidhu BBC'tti himaniiru. Dhaabbati tokko durumaa yeroo uggura Covid-19 guddaa akka kasaaran eeruun murteen Israa'el kunimmoo akka isaan rifaasise himan. Manni Kiristaanaa Ortodoxii Tawaahidoo Itoophiyaa Iyyarusaalem keessaatti gadaamiiwwan torba qabdi. Isaanis Dira Silxan, Kidaana Mihirat, qidus Filiphoos, Qidist Sillaasee, Qidus Gabreel, Qidus Alazariifi Beteliheemi. Dira Silxan afaan Gi'iiziitiin hiika Debire Silxaan jedhu kan qabuu fi bakka awaala gooftaan Iyasuus itti awaalame irraa gara lixaatti argama.


Ertiraanonni dureessi beekamaa Ilaan Maask interneetii akka galchuufiif kadhachaa jiru

Dhaloonni isaa Afrikaa Kibbaa kan ta'eefi biliyeenarri duroomaan addunyaa irratti beekamu Ilaan Maask dhiyeessii interneetaa Ertiraatiif akka jalqabsiisuuf dhalattoonni Ertiraa ballinaan gaafachaa jiru. Dhalattoonni Ertiraa dureessa beekamaa kana biyya isaaniif waan kana akka b godhu kan gaafatan, Ilaan Maask biyya waraana keessa jirtu Yukireeniif tajaajila interneetii qofaa isaa dhiyeessuufii isaa hordofeeti. Ertiraanonni kunneen erga kana arganii booda karaa ergaa Tiwiitaraatiin wanta wal fakkaatu akka godhuuf gaafachaa jiru. Hundeessaafi abbaa qabeenyaa SpaceX kan ta'e Ilaan Maask, dhiyeenya kana interneetii Starlink jedhamu karaa saatelaayitaatiin dhiyaatu Yukireeniif dhiyeesseera. Raashiyaan Yukireen weeraruu hordofee interneetiin addaan citullee, warri Yukireen garuu karaa Starlink kana tajaajila interneetii argachaa jiru. Duula Starlink Ertiraadhaaf karaa miidiyaa hawaasummaa ykn (#Starlink4Eritrea)  jedhu jalqabameen kan gaaffii isaanii dureessichaaf dhiyeessaa jiran Ertiraanotaafi namoota dhaloonni isaanii Ertiraa ta'an gara caalu biyyoota alaa jiraatanidha. Daayaasporaan Ertiraa  miliyoonaan lakkaa'aman kutaaalee addunyaa gara garaa keessa jiraatu. Ertiraa keessa ammoo dhiyeessiin interneetii waan hin jirreef lammileen biyyattii odeeffannoo irraa fagaatoodha. Ertiraan dhiyeessii tajaajila interneetiitiin Afrikaa keessatti biyyoota baayyisee gadi aanoo ta'an keessaa ishee duraadha. Akka gabaasa Yuuniyeenii Telekoomunikeeshinii Idil-addunyaatti, hiyeessi interneetii Ertiraa keessatti dhibba keessaa harka tokkoon gadidha. Kun ammoo Afrikaa keessatti qofa osoo hin taane sadarkaa addunyaattillee tarree warra baayyisee gadi aanoo ta'an keessatti kan ramadamudha. Mootummaan qabatee kan jiru Airtel dhiyeessii interneetii tokkittii biyyattii keessa jirtudha. Ertiraa keessa tajaajilli interneetiin daataa waan hin jirreef ummanni biyyattii interneetii kan argatu karaa wifi qofaan yoo ta'u, saffisni isaallee baayyisee gadi bu'aa kan ta'edha. Miidiyaaleen hawaasummaa akka Facebook fi Twitter fakkaatan argachuun rakkisaadha; kun ammoo mootummaa dheekkamsiisuu mala waan ta'eef kan daangeffame yoo ta'u, lammileen ammoo VPN fayyadamuuf dirqamu. Ertiraan erga bara 1993 as paartii tokkoofi nama dhuunfaa tokkoon kan bultu yoo taatu, biyya filannoon keessatti hin gaggeeffamneefi paartileen mormitootaafi miidiyaaleen bilisaa kan keessa hin jirredha. Torban darbe Ertiraan biyyoota shan addunyaa irraa waraana Raashiyaan Yukireen irratti bante balaaleffachuu hin beekne keessaa tokko turte. Qabeenya biliyeenara Ilaan Maask kan taate Starlink saatelaayita hiiroo hawwaa irra gadi dhiyaattee kan marsitu yoo taatu, faayibarii tokko osoo hin diriirsiin namoonni interneetii fayyadamuu akka anda'an dandeessifti. Starlink tajaajila kana kennuudhaaf buufata dachee irra jiru waliin hariiroo qabaachuuf barbaachisa. Fakkeenyaaf, interneetii Yukireeniif dhiyaachaa jiruuf hiiroon (wiirtuun) isaa kan dhaabbame Polaan keessattiha.


‘Waraana Kaaba Itoophiyaan Amaaraafi Affaaritti yoo xiqqaate namootni siiviilii 700 ol ajjeefamaniiru’- KMNI

Waraana Kaaba Itoophiyaatti tureen walqabatee naannolee Amaaraafi Affaar keessatti lammiileen nagaa 700 ol ajjeefamuu Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa gabaasa qorannoo har'a baaseen himeera. Komishinichi gabaasa sarbamawwan mirgoota namoomaa waraana Kaaba Itoophiyaan walqabatee naannoolee Amaaraafi Affaar keessatti raawwatamaniiru jedhe dhiyeesseera. Komishinarri Olaanaan Komishinichaa Dr. Daani'el Baqqala, Fulbaanaa hanga Mudde bara 2014tti qorannoo bal'aa ji'oota afuriif ture taasisuu himan. Naannoolee Amaaraafii Affaariin dabalataan komishinichi haleellaa qilleensarraa naannoo Tigraay godina Kibba Bahaa aanaa Indartaa keessatti raawwatame irrattis qorannoo adeemsisuu isaa himameera. Qaamoleen waraana naannolee lamaan keessa turerratti hirmaachaa turanis, "humnootii Tigraayfi milishoota isaan walin hidhata qaban, Waraana Bilisummaa Oromoo (kan mootummaan Shanee jechuun waamu), Raayyaa Ittisaa Itoophiyaa, humnootii nageenyaa naannolee Amaaraafii Affaar, akkasumas milishootni isaanin hidhata qaban hirmaachuu isaanii komishinarichi himaniiru. Naannolee Amaaraafi Affaar keessatti lammiilee nagaa ta'e jedhamee karaa seeraan alaatiin ajjeefamaniin alatti yoo xiqqaate namootni nagaa 403 waqtii waraanaatti ajjeefamuu Komishinarri Olaanaan Komishinii Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa Dr. Daani'el Baqqala himaniiru. Dabalataan "namootni siiviilii 309 immoo miidhaa qaamaa salphaafii cimaaf saaxilamaniiru" jedhan. "Qaamoleen waraanicharratti hirmaatan namoota siiviilii akka dawootti fayyadamuun manneen jireenyaafii magaalota keessatti waraana adeemsisuun namoota siiviilii irratti duuti, miidhaan qaamaafii mancaatiin qabeenyaa akka qaqqabu taasisaniiru" jedha gabaasni KMNI. Gama biraatiin naannoolee Amaaraafii Affaar komishinichi qorannoo itti taasisetti lammiileen waraannicha keessattti hirmaachaa hin turre qaamolee waraannicharratti hirmaataniin adda durumaan immoo humnootii Tigraayin yoo xiqqaate namootni siiviiliin 346 karaa seeraan alaatin ajjeefamuu komishinichi himeera. Akka fakkeenyaattis Hagayya 24 - 29 bara 2013tti humnootiin Tigraay naannoo Amaaraa godina Kaaba Walloo aanaa Daabaat keessatti namoota siiviilii yoo xiqqaate namoota 47 ajjeesuu isaanii gabaasni KMNI agarsiisa. "Gama biraatiin loltootni Raayyaa Ittisaa ji'a Mudde 2014 naannoo Amaaraa godina bulchiinsa sablammii Oromoo aanaa Dawwaa Caffaa iddoo addaa Intolii jedhamutti namoota lakkoofsi isaanii 30tti siiqu jumlaan rasaasaan dhahanii ajjeesaniiru" jedheera komishinichi. "Humnootiin Tigraay wayita iddoowwan naannolee Amaaraafii Affaar keessatti argaman to'atanii turanitti dubartoota, dubartoota daa'immanfii dubartoota maanguddoo ta'an irratti haleellaa dirqisiisanii gudeeduu bal'aa, hammeenyaan guutamefii malaan raawwatame dhuunfaafii gareen raawwataniiru" jedha gabaasni KMNI. Dabalataan "hidhattootni ABO Shanee naannoo Amaaraa magaala Kamisee keessatti haleellaa dirqisiisanii gudeeduu raawwataniiru" jedheera. Haleellaawwan saalaa humnootii Tigraayin naannolee Amaaraafii Affaar keessatti raawwataman kabaja namoomaa miidhamtootaafii kutaalee hawaasaa haleellichi akeeke miidhuuf kan raawwataman akka ta'es gabaasni KMNI hima. Kanaafis humnootiin Tigraay haleellaa saalaa dubartoota irratti raawwatan kaayyoo waraanaaf akka oolchan gabaasichi himeera. "Sarbamni mirgoota namoomaa kunneenis dirree waraanaa keessatti kan raawwataman ta'usaaniitin yakka waraanaa ta'uu kan danda'anidha" jedheera Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa. Dabalataan komishinichi humnootiin Tigraay naannolee Amaaraafii Affaar to'atanii turan keessaa qabeenya dhaabbilee mootummaafii tajaajila ummataa kunneen akka dhaabilee fayyaafii manneen barnootaa keessaa saamicha bal'aa raawwachuu isaanii himeera. "Dabalataan iddoowwan tokko tokkotti diigamuu seerafii sirnaa hordofee jiraattootni naannoos gochaa saamichaa irratti hirmaataniiru" jedheera. Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa qaamoleen waraannicharratti hirmaatan sarbama mirgoota namoomaa miseensotni isaanii raawwataniif itti gaafatama akka fudhatanfii haalduree tokko malee dhukaasa dhaabuun waraanichaaf furmaata karaa nagaa akka barbaadan dhaamera. Kunneen haleellaa saalaa raawwatan dabalatee namootnifii gareeleen sarbama mirgoota namoomaafi namummaa raawwatan seeraan akka gaafatamaniif adeemsi qorannoo yakkaafii himannaa wallaba, amanamaafii ulaagaa mirgoota namoomaa guutu hatattamaan akka eegalus gaafateera. Hojiin namootafii iddoowwan waraannichaan miidhaman deebisanii dhaabuu xiyyeeffannoo addaatin akka hojjetamus komishinichi gaafateera.


Dura taa'aan ABO Obbo Daawud Ibsaa hidhaa mana keessaa bahuun alatti mul'atan

Hayyu-dureen ABO Obbo Daawud Ibsaa erga waggaa tokkoo oliif mana isaanii keessatti hidhamanii booda, akka bahanii socho'an hayyamamuufi qondaalli olaanaan ABO mirkaneessan. Obbo Daawud Bitootessa 10 gara waajjira Boordii Filannoo dhaquun waa'ee dhaabichaa fi hogganoota hidhamanii jiranii marii bal'aa taasisaniiru jechuun Dr Shiggux Galataa BBC'tti himan. "Dhibbaa dhibbatti gadhiifamaniiru jechuun yoo nutti ulfaatellee jijjiiramni jira, jijjiirama kana akka gaariitti ilaalla," jedhan Dr Shiggux. Tarkaanfiin kun gara hogganoota ABO mana hidhaa keessatti yaala dhabanii lubbuun isaanii gaaffii keessa jiruutti ceha jennee abdanna jedhan. Boordiin Filannoo Biyyaalessaa guyyootaan dura, dura taa'aan paartichaa Obboo Daawud Ibsaa, turtii ganna tokkoof siqutti manaa akka hin baane dhorkamuun, hidhaa mana keessaan jala akka jiran qulqulleeffachuu ibsee ture. Gochaan kunis seeraan ala waan taheef, uggurri sochii qondaala siyaasaa kanarratti kaa'ame saffisaan akka kahu jechuun, Komishinii Poolisii Federaalaafi Tika Biyyoolessaaf xalayaa barreessuun ni yaadatama. Mootummaanis ta'e Poolisiin mana keessaa akka hin sochoone qunnamtii kamuus akka hin qabaanne godhamuu obbo Daawud ibsaarratti hanga ammaa homaa hin dubbanne. Obbo Daawud Ibsaa Ebla 2, 2021 irraa eegalanii akka manaa gadi hin baane qaamolee nageenyaa mootummaan ugguramanii jiraachuu Boordiin filannoo ragaa argachuu ibseera. Namni siyaasaa kun ''seeraan ala manatti hidhamanii hagana turuunsaanii herrega kamiinuu fudhatama waan hin qabneef hatattamaan dhaabbachuu qaba'' jedhe boordichi. Qaamoleen nageenyaa qe'ee hayyu duree buufatanii jiran kaafamuun mirgi bilisaan socho'uu isaanii akka eegamuuf gaafateera boordiin kun. Aabba Daawudiin alatti angawoonni olaanoo dhaabichaa biroonis hidhaa keessa jiru. Anga'oonni Adda Bilisummaa Oromoo-ABO Obbo Miikaa'el Booran, Kennasaa Ayyaanaa, Daawit Abdataa, Lammii Beenyaa, Gadaa Gabbisaafi kaan ammallee hidhaa keessatti argamu.Dubbii Himaan duraanii dhaabichaa Obboo Battee Urgeessaa guyyootaan dura hidhaarraa gadi lakkifamanis, rakkoo fayyaa mana hidhaatti isaan mudateen hospitaala ciisanii yaalamaa jiru. Obbo Batteen keessumaa suuraan isaanii hospitaala erga seenanii gidduu kana miidiyaa hawaasummaa gubbaa qoqqoodamaa ture akkaan hubamanii mul'isa. Abukaatonni namoota siyaasaa kanneenii, manni murtii hidhamtoota kana bilisaan akka bahan murteessus, poolisiin isaan gadhiisuuf fedhii hinqabu jechuun amma dura BBCtti himaniiru. Obbo Battee Urgeessaa namoota hidhaman gaafachuuf gara magaala Buraayyuu deemanii ALI gaafa 11/07/2013 konkolaachisaa isaanii waliin to'ataman. Obbo Batteen kanaan dura akka mana hidhaatii ba'aniif manni murtii mirga wabii eeguufis poolisiin gadhiisuu didee ture. Garee abukaatoo hooggantoota ABO kanneeniis keessa kan jiran Obbo Tuulii Baayyisaa akka jedhaniitti dubbii himaa dhaabichaa Battee Urgeessaa fi hoggansa paartichaa kan ta'an Gadaa Gabbisaa irratti  sirumaa himanni baname hin jiru, qorannoon yakkaa irratti gaggeeffamaa tures adda citeera jechuun himanii turan. Kol. Gammachuu Ayyaanaa fi miseensa koree hoji-raawwachiiftuu ABO kan ta'an Obbo Abdii Raggaasaa, mana murtii Olaanaa Federaalaatti wayita dhiyaataniitti manni murtichaa bilisaan isaan gaggeessullee, abbaan alangaa mana murtii waliigalaatti ol iyyannoo dhiyyeessuun akka gadi hin dhiifamne taasiseera jedhan. Obbo Tuuliin akka jedhanitti, abbaan alangaa miseensa koree hojii raawwachiiftuu ABO kan ta'an Obbo Mikaa'eel Booran fi Kennasaa Ayyaanaa irratti himannaan dhiyeessuu hinqabu jechuun galmeesaanii erga cufee waggaan darbullee, garuu namoonni lamaanuu ammalleen hidhaa jiraachuu kaasu. Hooggantoonni paartichaa Mikaa'el Booran, Kennasaa Ayyaanaa, Daawiti Abdataa, Lammii Beenyaa, Gadaa Gabbisaa fi Battee Urgeessaa qabiinsaa fi adeemsa haqaa karaa lagannaa nyaataan mormaa turaniiru.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: Waraanaan booda Dasee, Waldiyaafi Laaliibalaa keessatti jiruun waan fakkaatu

Magaalaa Finfinneerraa gara Kombolchaa kan qajeelle balalii xiyyaaraa waaree boodaan ture. Barcumakoorra dubartiin mucaa qabatte teesseetti. Muluu Asfaaw jedhamti. ''Rakkoo hin qabu'' jedhee teessuma biraarran taa'e. Waan dubbachuu feetu hin fakkaattu. Daa'imas waan baatteef haasa'un itti toluu dhabuu mala jedheen yaade. Yeroo imallus walitti hin dubbanne. Keessummeessituun xiyyaaraa waan nyaatamu erga nuuf dhiheessiteen booda garuu itti haasa'uun eegale. Egaa yeroos ture deessee guyyaa kudhanaffaatti Dasseedhaa gara Finfinnee baqattee ji'a afur booda Daseetti deebi'aa akka jirtu kan natti himte. Lolli naannawa magaalaa Dasee yeroo taasifame isheen ciniinsuurra turte. Hospitaala Dasee yeroos tajaajila kennaa turetti seenuun mucaa ishee jalqabaa deesse. Ta'us lolichi achitti hin dhaabbanne. Gara Dasee qajeeluu itti fufe. Deessee guyyaa kudhanaffaa isheetti lubbuu isheefi kan mucaashee oolchuuf gara Finfinnee imala eegalte. Konkolaataa kan argatte hanga Kombolchaa qofa ture. Ergasii karaa jiru miilaan deemuuf dirqamte. Reefuu deessuus lolicha baqachuun dirqama ture. Akka tasaa konkolaataa argattees imala ishee gara Kamisee itti fufte. Ta'us, lolli duubaa baqatte dursee ishee eege. Lola Kamiseetti hidhattoonni WBO kan mootummaan ABO-Shanee jedhee waamu banan jedhameen darbuu rakkatte. Dhukaasa gidduu konkolaataa keessa ta'anii sa'aatii shan dabarsan. Ergasii Kamisee keessaa bahaan. Magaalota biroottis rakkoon biroo isaan qunnamaa Muluufi maatiin ishee Dabra Birhaan gahan. Adeemsa kanaan duraan imalli silaa guyyaatti Daseedhaa Finfinnee ishee galchu amma sababa lolichaan Finfinnee gahuuf guyyaa shan itti fudhate. Imala ishee kana keessatti namoonni ishee biraa yeroo madaa'aniifi du'an agarteetti. Daandii badii kana itti agarterra deebi'u hin barbaanne. Sababa kanaafi xiyyaaraan deemuu kan filatte. Buufata xiyyaaraa Kombolchaa geenye. Akkitti meeshaa keenya fudhanne addadha. Xiyyaaraa bu'ee konkolaataarratti fe'ame malee gara kutaa mi'a fudhatanii hin galfamne. Nutis konkolaataarraa fudhanne. Sababa isaa tilmaamuun nama hin dhibu. Maashiniin shaanxaa irraa fudhatan sababa lolaan miidhamee jalqabuu dhabuu mala. Muluu wajjiin nagaa dhaammannee adda baane. Kombolchaatti yeroo hin balleessine. Yeroosuma gara Dasee imala eegalle. Karaa mirgaa shofeerichaa waanin taa'e jiruuf miidhaa lolichi dhaqqabsiise hubachuuf fuldura, bitaafi mirga ilaaluuf lafa mijataa naaf ta'eera. Daandichi waggaa dura kaniin beekurra wanti tokko hir'ateera. Kana dura konkolaattonni pirojektii Awaash-Kombolchaa-Haraa Gabayaa mallattoo barreeffamaa ''Yapi Merkezi'' ofirraa qaban arguun dhabe. Boodarra hojii gaggeessaa pirojektichaarraa akkan dhagahetti qabeenyonni kunneen waan saamamaniif kontiraaktarichi hojii dhaabee gara Tarkii qajeeleera. Osoo Dasee hin seeniin naannawa bosona Haragoo meeshaan waraanaa ZU-23 jedhamu rukutamee daandii qarqaraa mul'ata. Akkuma dabarreen meeshaa waraanaa biraa rukutame agarre. Daandii mammaramaa dabarree balbala magaalaa Dasee geenye. Galma magaalaa Daseerratti wanti addaa hin mul'atu. Bakka gabaa magaalichaa tokkotti suuqiiwwan cufaa hin agarre, hunduu banaadha. Konkolaattonnis magaalicha dhiphisaniiru. Buufatni konkolaataas namaan guutameera. Kanaan ala miidhaan waraanichaan mudate ifatti magaalitti keessa hin mul'atu. Boodarra akkan hubadhetti miidhaan lolichaa gamoo keessa, sammuu namaafi qaama namaarra godaannisa ta'e hafeera. Hoteelli Goldangeet keessatti qubanne saamichiifi badiinsi irratti dhaqqabuus amma suphamee tajaajila kennuu eegaleera. Kutaawwan hoteelichaa hunda keessa televijinii tokkoyyuu arguun dhabe. Keessummeessitootan gaafadhe. ''Hidhattoonni TPLF hunda saamani,'' naan jedhan. Keenyaan hoteelichaa kanuma mirkaneessa. Tajaajila hanqate yoo gaafannu "Juntaan barbadesseera,'' jechuun deebii kennu. Magaalaan Dasee guyyaa ho'iitudha. Halkan garuu daftee rafti. Sa'aatii sadii irratti tajaajiloonni hedduu ni cufamu. Daandiin guddaas qullaa ta'a. Sochiin namootaafi konkolaattotaa jiraatuus xiqqaadha. Humnoonni nageenyaa darbanii darbanii gareen yeroo sosso'an ni mul'atu. Magaalattiin nagaa kan qabdu fakkaatti. Magaalattii keessa olii gadi deemnee yeroo waraabnu qaamni nu dhaabsise hin jiru. Waldiyaan gama Kaabaa Daseerraa 120km fagaattee argamti. Magaalonni giddugaleessaa Hayiq, Wucaaleefi Marsaa jedhaman magaalota lamaan gidduu argamu. Gidduu magaalaa Hayiq irratti badii waraanichaa sirriitti mul'ata. Madfiin konkolaataa dheeraarratti fe'ame rukutamee mul'ata. Konkolaataan waraanaa dhangala'aa baatus (bishaan/boba'aa) ni mul'ata. Akkuma magaalichaa baaneen taankiifi oraaliin rukutamanii dhaabataniiru. Duubarraan qonnaan bultoonni qonnatti jiru. Qarqa Wucaalee baanee gara Urgeessaa fi Marsaa qajeelle. Konkolaattonni badiin irra gahe Urgeessaattis asiis achis mul'atu. Magaalota xixiqqoo Aanaa Habruu jala jiran keessaa Libsoon tokkodha. Inumaa magaalota hanga ammaa agarre keessaa miidhaan waraanichaa bal'inaan keessatti kan mula'tu magaalittiitti kana ta'u danda'a. Humnoonni TPLF Kaaba Shawaatti mo'amanii gaafa deebi'an hawaasi naannichaa dhokatee dhukaasa itti bane. Konkolaattonni fe'isaa qabatanii turan ibiddaan gubatani. Ibiddichi garuu suuqiiwwan qarqara jiranitti goree ibiddaan hubamani. Jiraataan naannichaa dubbisne badii kanaan namoonni kudhanii ol akka du'an nutti hime. Ajjeechaan kuni ibiddaan ala haleellaa hidhattootaanis ta'uu hime. Waldiyaan aanaalee Kaaba Walloo 10 oliif wiirtuudha. Magaalittiin haala garaagaraan fayidaa tarsiimawaa qabdi. Buufata doonii Jibuutiif magaalota dhiyoodha jedhaman keessaa bira qabaan ishee dhiyoodha. Sababa kanaanis omishaaleen biyya alaa hedduun balbala kanaan biyya galu. Kaabaan Tigraayiin, Bahaan Affaariin, Kibbaan Daseefi Finfinneen, akkasumas Lixaan Baahirdaaarifi Goondariin daangeffamtee argamti. Ganna darbe magaalaa godinaa naannoo Amaaraa jalqaba harka humnoota TPLF'tti kuftedha. Hoteela keessa akkuman miyakoo kaawwadheen gadi baheen magaalittii hanga ta'e keessa deemee ilaale. Waldiyaan ani beeku guutummaatti jijjiiramteetti. Daandiifi adda-babayiin Piyaassaa jedhamu bifa dhabeera. Konkolaattotni asiif achi jechuu isaaniin alatti dirree kubbaa miilaa fakkaata. Awwaara ka'u xiqqeessuuf bootteedhaan bishaan itti firfirfama. Ta'us gamoowwan daandii cinaa jiran awwaara akkuma uffatanitti jiru. Ijaarsi daandii kanaa waraanichi eegaluun dura jalqabee ture sababa waraanaan erga dhaabbatee magaalittiin harka mootummaatti erga deebitee ji'oota boodas deebi'ee eegaluu isaa wanni akeeku hin jiru. Waldiyaan amma akkuma Dasee jireenya idileetti deebi'uuf tattaafachaa jirti. Tajaajilli geejibaa itti fufee, kaaffeewwan teessuma isaanii gad baasanii uummata keessummeessu. Waldiyaa ibsaan jira, yeroo nuti deemne garuu badee ture. Oduun Daseetti na darbe jedhee hoteelli ani keessa buufadhe jenereetara waan qabuuf ol deebi'uus bakka TV'n irra taa'u malee TV'n hin jiru. Meeshaaleen hoteelaa hunduu saamamanii akka turaniifi kan amma tajaajila kennaa jiranis kanneen mana Kiristaanaa keessatti dhokfamanii turan ta'uu keessummeessaan hoteelichaa dursee natti himeera. Imala Laalibalaa Gara Laalibalaa kan imalle Sanbata waaree booda ture. Sanbatni guyyaa gabaati. Gabaan qarqara daandii qabatee galaa jira. Daandiin ijaaramaa jiru galma magaalichaa malee ammallee magaalaa keessa hin qaqqabne Laalibalaan harka humnoota TPLF erga baatee ji'ootni lama darbaniiru. Hanga ammaa tajaajilli bu'uraa akka bishaaniifi ibsaa tajaajila kennuu hin eegalle. Hoteelonni gurguddoon galgala sa'aa tokkoo hanga afuriitti jenereetara fayyadamanii tajaajila kennu. Turtii keenya Waldiyaa gabaabsinee gara Laalibalaa kan imalle miira guyyaa Dilbataa jiru daawwachuuf ture. Milkoofneerra. Manneen amantaa fi sirnoonni gaggeeffaman hawwata turizimii magaalitti keessaa isaan ijoodha. Dur turistootni biyya ormaa kan itti baayyatan batsakaanni Laalibalaa amma sababa dhibee Koronaa  hin jiran. Jiraattotni magaalittii ''weerarichi nu madeessee waraanichi nu ajjeese'' jechuun sababa weerara Koronaafi waraanichi galii magaalittiifi jiraattotaa miidhuu dubbatu. Jiraattotni nama haaraa wayita argan daawwachiisanii maallaqa argachuuf wal-saamu.  Fannoo, meeshaalee aadaa biroo warri gurguran imaltootni akka irraa bitaniif jabeessanii kadhatu. Hunduu hamma danda'een keessummoota gargaaree waa argachuuf fiiga. Keessummaan eessaa haadhufuree? Turizimii Laalibalaa irraa kallattiin kan buufatan hoteelotaafi daawwachiiftota. Hoteelonni qaaliin magaalittii dur keessummoota simatan hidhattoota TPLF'n saamamuu himatu. Ji'aa lama erga magaalittiin harka mootummaatti deebitees bayyanachuu dadhabanii akkuma balbala isaanii cufatanitti jiru. Hoteelonni akka Roohaa, Maawunt Viiw Been Ababaa kanneen hireen kun isaan mudate keessaati.  Keessummootaaf sirba ''alamiyyee sooraa'' shubbisiisan azamaariiwwan isaanii gaggeessanii erga cufamanii ji'ootni lakkaawamaniiru. Gara gaarreen Abuna Yooseefifi Ashiteenitti gaangoliin keessummoota geessan amma keessummaan waan hinjirreef boqonnaarra argataniiru. Jiraattotni magaalaa Laalibalaa turtii isaanii hidhattoota TPLF jalaa lamatti qoodanii kan ibsan yeroo ta'u, ji'oonni jalqabaa afraniin ''galata isaa'' jedhu. Inni lammataa mootummaan torban tokkoof magaalittii erga bilisa baasee booda humnoonni TPLF deebi'anii yeroo qabatan haala tureen ammoo ''yeroo ulfaataa'' jedhuun. Humnoonni TPLF gara magaalittii yeroo seenanis ta'e magaalittii gadhiisanii yeroo bahan dhukaasa malee ta'uun isaa gaariidha jedhu. Ji'oota jalqabaa afur miidhaan waan irra hin geenyeef miti kan galateeffatan. ''Obbolootni keenya dirqiin gudeedamaniiru, obbolootni keenya ajjeefamaniiru, qabeenyi keenya saamameera. Kan magaalaalee kaaniin walbira yeroo qabnu galata jenna'' jedhu namootni ani dubbise hedduun. Humni mootummaa yeroo magaalittii to'atu, uummatni add-babayiitti bahee gammachuu ibsate, dargaggeessi ganda keessa naanna'anii humnoota mootummaaf nyaata walitti qaban. Haala kanan kan itti fufan garuu torban tokkoof qofa. Torbee tokko booda hidhattootni TPLF deebi'anii yeroo qabatan garuu miidhaan ji'oota jalqabaa gahe caalu irra gahuu dubbatu jiraattotni. Amma sochii idileettii deebi'uuf tattaafachaa kan jirtu Laalibalaa keessatti fedhiin uummataa Tuuristiin akka durii deebi'ee akka dhufu, ibsaa fi bishaan argachuudha. Imala Daseerraa eegalle Laalibalaatti xumurree Finfinneetti osoo deebinuu Muluu Asfaawuuf bilbileen ishee gaafadhe. Amma haala tasgabbaa'aa keessa akka jirtu, bakka jireenyaa ishee Hayiqitti deebitee hojii eegaluu ishee natti himte. Daseetii kan baate tasa waan ta'eef imalaaf kan ta'u nyaataas ta'e huccuu osoo hin qabatiini. Finfinnee yeroo turte huccuu jijjiirrattu kan kenniteef obboleettii ishee ta'uu Muluun natti himteetti. Mana isheetti kan deebites sanuma qabatteeti. Mana ishee yeroo geessu qabeenyi ishee hunduu hin jiru. Ta'uus carraa hospitaalatti dahuu fi lubbuun ishee du'a ooluu jiraachuu isaatiin akka carroomtetti lakkoofti. Amma daa'mni ishee ji'a shanaffaa qabatteetti. Maqaa ishees 'Abilaakaat' jetteetti hiikni isaas ''akka oolluuf kan Waaqni abbaa erge'' jechuudha.


'Itoophiyaa keessaa dheerinaan anatu tokkoffaadha' - Birihee Gaashuu

BBC dhiyeenyatti dargaggoo akkaan dheeraa Nagawoo Jimaa dubbisee ture. Har’ammoo waa’ee nama dheeraa biraa Birihee Gaashuu jedhamuu isinitti himna. Nagawoon dargaggeessa ganna 24 yoo ta'u, godina Shawaa Bahaa magaalaa Maqii jiraata. Biriheen immoo umuriin isaa ganna 38, kan jiraatu naannoo Amaaraa Godina addaa sab-lammii Awwii, Aanaa Faagitaa Lakomaa ganda Annigaraf jedhamtu keessa. Nagawoon kophee lakkoofsa 54 keewwata, Biriheen garuu erga dhalatee kophee keewwatee hin beeku. Dheerinni Nagawoo meetira 2.25 yoo ta’u, Biriheen immoo meetira 2.50 dheerata. 'Itoophiyaa keessaa dheerinaan anatu tokkoffaadha' jedha. Ijoollummaa isaatti  hiriyoota isaarra adda hin turre. Birihee dheerachaa jiraachuu kan hubate wayita umuriin isaa ganna jaha ture. Sana booda namoonni maqaa isaatiin waamu dhiisaanii 'Zaafuu' gariin ammoo 'Zigbaawu' jedhanii waamu. Innis dheerinni isaa hawaasa naannoorraa adda ta’uu hubataa adeeme. "Akka nama farda yaabbateettiin namoota asii gadi ilaala’’ jedhe. Adeemsa keessa rakkootu isa mudate. Hojii hojjachuu hin danda’u. Qotuuf ni rakkata, gindiifi wanjoon sangootaaf mijatu Birihee guggufsisee dugda isa kutuuf ka’a. Dheerina isaaf akka mijatutti meeshaleen qonnaa yoo hojjatame immoo sangootaaf mijachuu didee, sangoota sochii dhorke. Kana qofaa miti, uffata dheerina isaaf gahu waan hin arganneef wayita hodhiisiifatu hawaasa naannoo caala qarshii gudda kaffala. "Maallaqan baasa malee uffata namni lama uffatu ogeeyyiin uffata hodhan inuma naaf hodhu," jedhe. Yeroo tokkichatti hanga birrii 1,500’n kaffala, kaffaltii nama lamaaf ta’un baasa," jedhe. Erga dhalatee kophee hidhatee hin beeku. Lakkoofsi kophee isaaf ta’u meeqa akka ta’es hin beeku. "Kophee sababan hin keewwanneef, dheerina miila kootii waliin kophee wal-simu waan hin arganneefi," jedha. "Lakkoofsa kophee naaf ta’u hin beeku, hidhadhees hin beeku. Takkaa kophee hidhadhee hin beeku, sababa kanaaf  miilli na babbaqaqeera" jedhe. Dheerinni isaa m2.5 ta’uu irra deddeebiin safaramee mirkaneeffateera. "Dheerinni kee akka hiriyootakeetii otoo ta’ee namni xiyyeefatee si hin hubatu ture," jedhanii maatiin isaa deddeebi’anii itti himaa akka turan dubbata. Yookin dorgomee ‘waan adda ta’e’ argachuun akka irra ture itti himaa turan. Kanarraa ka’uun "waa lama dhabduu" kan jedhamuuf. Maatiin isaa hiyyeeyyii akka turan dubbata. Umuriin isaa ganna 9 yeroo ture irraa kaasee mana nama biraatti guddate. "Daa’ima wayitan turetti  haadhaf abbaa koon gargaara jedheen yaade malee, akkanattiin burjaaja’a jedhee yaadee hin beeku. Amma nan gadda, otoon baradhee, ofiif maatiikoon gargaara ture," jedha. BBC: Otoon dheerachuu baadhee jettee yaaddee beektaa? Birihee: Eeyyee BBC: Yoom akkas jette? Birihee: Yeroo lama kufeen caccabe, otoon dheerachuu baadhee, akkuma namaa kaaniittin kufee ka’a ture. Namoonni baay'een wayita kufanii otoo hin cabiin ka’aniin arga. Yeroo tokko harka koo mirgaa yeroo biraammoo gateetti koo bitaatu na cabe. Sababa kanaafin Fulbaana kana dheerina kootti gadde. Lammaffaammoo, otoon hojjachuu danda’ee, hawaaasni naannoo yeroo midhaan haamuufi animmoo akkasaanitti hojjachuu dadhabuu yoon yaadu nan gadda. BBC: Yeroon ati bagan dheeradhe jettehoo jiraa? Birihee: Yeroo tokko tokko waan namoonni kaan hin qaqqabne yeroon gadi fuudhu nan gammada. Waan gara gadi jiru kaasutu na rakkisa malee waanti irra keessa jiru natti dhiyaata, kanaaf na gammachiisa. Af-gaaffiin yeroo naaf taasifamaa jiru kanatti dheerinni koo kan namoota kaniirra waan caalufi mitii? jedheen yaada, abdii qaba natti fakkaata. Biriheen qonna fi haamaa hin danda’u. Taatullee qonnaan bulaadha. Haati warraa isaa hojii hundumaa ni hojjatti. Ollaanis qonnarratti isa gargaaru. "Hawaasni naannoo hundi mootummaan otoo si gargaare naan jedhu. Qonnaaf haamaarratti na gargaaru, hojii misoomaa fi eegumsarrattis bakkakoo bu'anii naaf hojjetu," jedha. Manni jireenyaa isaa akkuma kan hawaasa naannootti hojjatame. Balballi isaas walfakkaatadha. Yeroo bahuuf galuu gadi guggufa. "Sireerra yoon ciisu qaamnikoo gartokkeen sireerra darba. Waan sanarratti ammoo meeshaan lamaan wal argannaan dhibiin hin jiru, [kolfa]." Biriheen warroomeera. Dubartiin ilma hangafaa deesseef sin barbaadu jettee hiikte. Sana boodas irra deddeebiin nama biraa kaadhimmate, isaaniis sin barbaannu jedhaniin. Haadha warraa isaa ishee waliin jiraataa jiru waliin ijoollee sadii horataniiru. Biriheen abbaa durba tokkoo fi ijoollee afuriiti. ‘’Dheeraadha hojjatee nun sooru, isaan kan immoo namoonni namticha dheeraa kana argitanii jedhanii waan kolfaniifi itti qoosaniif akka badiitti lakkaa’aniitu,’’ jedhe kan warri kaadhimmate isa didan. ‘’Haati warraan koo isheen waliin jiraadhu haamaan yeroo itti baay'atu, hojiin yeroo itti baay'atu darbite darbitee dheerachuu keetiin ana rakkiftee atis rakkatte, jettee yeroo gadditu jira, kanarra kan darbe wal jaalanna," jedha. Akka Biriheetti namni dheeraan maatii isaa keessa hin jiru. "Dhaabadhee waan namooni kaan hin argineen arga," jedha. Intalli isaa durbaa dheertu ta’uu ishee tilmaama Biriheen. "Intallikoo akka kootti dheertu yoo ta’uu baattellee ni dheeratti. Umuriin ishee ganna 10  buusaafi quba ishee yeroon ilaalu dheertu natti fakkaatti. Firoottan koo kanneen biroo yeroon ilaalu akka kootti dheerachuun hafee, gartokkee kiyyallee hin ta’an," jedha. "Ijoolleen koo kaan daa’imman waan ta’aniif, dheerachuufi gabaabbaachuu koo hin hubatan, garuu baay'ee na jaalatu. Daqiiqaa muraasaaf isaanirraa fagaadhee yeroon deebi’u dhufe jedhanitu gammadu," jedhe. "Dubartiin tokko gabaa keessatti miila na qimmiidde. Garagalee yeroon ilaalu, namtichoo edaa sitti dhaga’amaa? naan jette, kana fa’aa yeroon ilaalu nan kolfa." "Amala bareedan qaba. Dheerina kana waliin otoon hamaa ta’ee namatu jeeqama," jedha. Yeroo tokko hojii barbaacha Finfinnee dhaqe. Mana inni keessa boqote namoonni marsanii turan. Namoonni isa ilaaluuf jecha walitti qabaman. Gara boodarra poolisotatti bilbilame jennaan poolisoonni namoota bittimsuu hime.  Hojii argatees guyyoota muraasa caala hin hojjanne. Gara iddoo dhalootaa isaatti deebi’e. Rakkoon isa mudate  kan biraan immoo geejjiba. Konkolaataa keessa qarqara taa’a, iddoo kaan taa’uuf ni rakkata. "Gargaaraan konkolaachistootaa iddoo namoota lamaa waan qabattuuf gatii geejjiba nama lamaa kaffaluutu sirra ture naan jedhu." Dhiyeenyattii Pireezidantiin naannoo Amaaraa Dr Yiliqaal gara Annigaraf dhaqanii turan. Keessummoonni hedduunis isaan waliin turan. Biriheenis affeeramee  pireezidantii naannichaa waliin wal argee suuraa waliin ka’eera. Biriheen nama  ganna 38 yoo ta’u dheerinni isaa kana caala waan dabalu hin fakkaatu. Gara fuulduraatti dheerina isaatiin dorgomuu barbaada. "Fuulduratti dorgomee injifachuun barbaada. Itoophiyaatti dorgomee tokkoffaa bahuun qaba. Ammas tokkoffaadha. Dorgomee injifachuun qaba kan jedhu karoorri koo." Dheerina isaatiin beekamuu barbaada. Biriheen "uffannaa guutuufi kophee argachuun barbaada," jedhe.  Kana malees, mindaa dhaabbiin argatee ijoollee isaa deeggaruu barbaada. Dheerina isaarraan kan ka’e dhukkubsate hin beeku. Biriheen namoota kaanirraa haala adda ta’een akka hin soorannellee kaaseera.


Komishiniin Mirga Namoomaa 'ajjeechaa gara jabeenyaa humnoota nageenyaan' Benishaangulitti raawwatame balaaleeffate

Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa ajjeechaa Naannoo Benishaangul, Godina Matakkal, Aanaa Gubaatti torban tokko dura raawwate humnoonni nageenyaa mootummaa raawwachuu hime. Ibsa komishinichi gaafa Dilbataa bahe ajjeechaan sukaneessaa namoonni nagaa itti gubaman dafee qoratamee itti gaafatamummaan akka jiraatu gaafateera. ''Taateen reeffa gubuu, akkasumas nama tokko jiraa isaa gubuun kan raawwate humnoota nageenya mootummaafi hirmaanna namoota kaaniin ta'u mirkanesseera,'' jechuun ibsa baasen beeksise. ''Ajjeechaa kanaaf ka'umsa kan ta'e guyyaa tokko dura haleellaa hidhattoonni raawwataniin yoo xiqqaate humnoonni nageenyaa fi namoonni nagaa 20 ta'an ajjeefamu ta'uus mirkanesseera,'' jedhe. Kana dura qondaala olaanaa naannichaa gaafachuun ajjeechaa A L I Guraandhala 23, 2014 raawwaten namoonni 20 ajjeefamuu BBCn gabaasee ture. Mootummaan federaalaa Itoophiyaa ajjeechaa raawwate balaaleeffachuun qaamolee kana raawwatan seeratti akka dhiheessu ibsa gaafa Sambataa baasen ibseera. Komishinchi ajjeechaa kana murtee seeraa malee ajjeesuu (extra-judicial killing) akka ta'e ibse. Viidiyoon ajjeechaa lammiilee nagaa kuni miidiyaa hawaasummaa gubbaa naanna'aa ture, rifaatuu kan uumeefi namoonnis balaaleeffataa turani. Komishinarri Komishinii Mirga Namoomaa Itoophiyaa Dr Daani'el Baqqalaa humnoonni nageenyaa seera cabsaa mul'achuun isaanii namni seerarraa amantee akka dhabu taasisa jedhan. Mootummaan ajjeechaan kuni Naannoo Beenishaangul Gumuz Godina Matakkal, Aanaa Gubaa ganda Ayisiid jedhamtutti tibbana akka raawwate hime. Ibsi mootummaa garuu akkaataa ajjeechaan raawwateefi qaamolee kana raawwatan ifatti hin ibsine. Addi Bilisa Baasaa Ummata Tigraay ibsa baasen ajjeechaa kana balaaleeffateera. Dhaabi kuni gama Lixa biyyattii hidhattoota Gumuuz deeggaru jechuun mootummaan ni himata. Akka komishinichi himetti ajjeechaan kuni ALI Guraandhala bultii 24, 2014 raawwate. Ajjeechaa kana dura guyyaa Guraandhala bultii 23 konkolaataa gara Gubaa adeemaa jiruurratti haleellaa raawwateen humnoonni nageenyaa mootummaa dabalatee namoonni du'anii turan. Komishinichi haleellaan kuni gaafa 23, 2014 naannawa sa'aatii saddeetii namoota gara hidha Abbayyaa, Maankushiifi Asoosaa deemaa turanirratti hidhattoonni haleellaa raawwatuu hime. ''Haleellaa kanaan konkolaachisaa tokko, daldalaa tokko, barsiisaa tokko walumaa gala namoota nagaa 3 ajjeefamaniiru. ''Konkolaataan miseensota Raayyaa Ittisa Biyyaa imaltoota waliin adeemaa kan ture meeshaa jabaan rukutamee ajajaa kumaalaa dabalatee yoo xiqqaate miseensonni raayyaa 20 ajjeefamaniiru. ''Akkasumas miseensonni Raayyaa Ittisaa 14 miidhaa salphaafi cimaa irra gaheera,'' jedheera. Dhimma kana irratti Raayyaan Ittisa Biyyaas ta'e qondaaltonni nageenyaa Naannoo Benishaangul waan dubbatan hin qaban. Akka komishinichi jedhetti humnoonni nageenyaa mootummaa ''sa'aatii saddeetii hanga ganama sa'aatii 12:00 '' hidhattoota waliin walitti dhukaasaa turuu hime. Bulee humnoonni nageenyaa dabalataa dhufanii lola itti fufeen hidhattoonni 30 du'uufi kaan baqatu ibse. Komishinichi akkan qoradhe jedhee himetti gaafa Guraandhala 24, 2014 gara sa'aatii jahaa humnoonni nageenyaa gara Aysiid dhufuu hime. Humnoonni nageenyaa mootummaa eeuu arganne jedhaniin konkolaattota, mana jireenyaafi imaltoota sakatta'uu eegaluu ibse. Yeroo sakattaa taasisan dhihoo mana amala sirreessaa irraa hiikamuun waraqaa qabatanii gara mana jireenyaa isaanii kan deebi'aniifi dhalattoonni Tigraay 8 qabamuu hime. ''Isintu odeeffannoo kennee haleellaa kan raawwachiise,'' jechuun konkolaataarraa buusuun sakattaa taasisaniin ''raadiyoo qunnamtii tokko, suuraalee garagaraafi birrii 40,000 ol argameera,'' jechuun ibse. Akka kominishinichi jedhutti humnoonni nageenyaa shakkamtoota 'reebaa' odeeffannoo dabalataa gaafachuu eegalani. ''Shakkamtoota keessaa tokko 'haleellaa naannawicha raawwate keessaa harka qabna, Baamzaa bakka jedhamuufi bakkeewwan Gilgal Balas namoota qabna,''' jechuu isaa ibse. Kana hordofees humnoonni mootummaa ''dhalattoota Gumuuz haalicha morman dabalatee namoota 10 dhukaasanii ajjeesaniiru,'' jechuun komishinichi himateera. Komishinichi humnoonni nageenyaa mootummaa namoota ajjeefaman magaala keessaa baasanii 'gubaniiru' jechuunis hime. Dabalataan, namni biraa kanneen ajjeefaman waliin hidhata qaba jedhame ''konkolaataa dhokate keessaa eeruu argataniin humnoonni nageenyaa qabuu hime. Isas ''wadaroon hidhanii reeffa duraan gubanitti akka dabalaniifi gubatee akka du'e,'' maddeen irraa odeeffadheera jedheera komishinichi. Dhimma kana irratti qondaaltonni Godina Kamaashiis hin dubbanne. Humnoonni nageenyaa bakkas badiin raawwate turan Raayyaa Ittisa Biyyaa, Humna Addaa Amaaraa akkasumas humna Addaa Naannoo Kibbaa ta'u hime. Rakkoo nageenyaa keessumaa hidhattoota Gumuuzin raawwatu akkasumas sochii hidhattoota TPLF waliin walqabateeti humnoonni addaa naannolee Naannoo Benishaangul Gumuzitti kan ramadaman. Komishinarri Komishinii Mirga Namoomaa Itoophiyaa Dr Daani'el Baqqalaa humnoonni nageenyaa bakkeewwan rakkisoo keessa nageenya ummataa eegsisuuf hojjetaa jiraniis kan to'atan garuu ajjeesuun hamaa ta'u himan. Komishinarri Komishinii Mirga Namoomaa Itoophiyaa Dr Daani'el Baqqalaa humnoonni nageenyaa seera kabachiisuu qaban badii kana raawwachuu isaaniin qeeqan, qorannoon yakkaa akka taasifamu gaafatan. ''… namoota to'annoo jala jiran seera malee ajjeesuun keessumaa ibiddaan gubuun tasa humnoota nageenyaa irraa kan hin eegamneefi sarbaminsa gara jabeenyummaan raawwate,'' jedhan. ''Humnoonni nageenyaa mootummaa mirga namoomaa ofii isaanii yeroo cabsan mul'achuun isaanii namoonni sirna seeraan amantii qaban kan miidhu sarbaminsa mirga namoomaa biraaf kan saaxiludha,'' jedhaniiru. Mootummaan qorannoo adeemsisuun ummataaf akka beeksisuufi maatiin namoota jalaa du'anii akka beenyaan kanfalamuuf gaafate. Waggoota darban keessa gareen hidhattootaa Naannoo Benishaangul keessa socho'an namoota nagaa irratti haleellaa irra deddeebiin raawwataniiru. Kanaanis maatii tokko keessaa nama kudhan dabalatee dhibbaan kan lakkaa'aman du'aa turani.  Kanaani, mootummaan bakkeewwan Godina Matakkal komaand postii hundeessee bulchaa ture. Hidhi Haaromsaa Itoophiyaa dhihoo elektirikii maddisiisuu eegale Naannoo Benishaangul, Godina Matakkal Aanaa Gubaa keessa akka argamu ni beekama.


Ogeeyyiin fayyaa dubartootaa Hospitaala Phaawuloos kutaa baqaqsanii yaaluu guyyaa tokkoof to'atan maal himu?

Torban kana guyyaa Kibxataa wal'aansi baqaqsanii hodhuu ogeeyyiin fayyaa dubartootaa qofti irratti hirmaatan Hospitaala Phaawuloos magaalaa Finfinnee keessatti argamuutti raawwateera. Ogeeyyiin kuni guyyaa tokkoof wal'aansa baqaqsanii hodhuu digdamaa ol ta'uufi kutaawwan wal'aansaa torbatti dalagame qofaa isaanii dalaganiiru. ''Baay'ee bareeda ture,'' jedhan Qindeessituun waliigalaa sagantichaafi Hooggantuun Itti-aantuu kutaa medikaalaa Kollejjii Medikaalaa Phaawuloos Miliniyeem Dr Liidiyaa Tafarraa. ''Gama kutaa baqaqsanii hodhuu keenyaan wal'aansa baqaqsanii hodhuu 21 guutummaa guututti gareen ogeeyyii dubartootaa qofa irratti hirmaatan dalagneerra,'' jechuun BBC'tti dubbatan. Ogeeyyiin fayyaa akka jedhanitti kana kan godhan hundeeffama hospitaalichaa waggaa 75ffaafi guyyaa dubartootaa idil-addunyaa gaaficha kabajame sababa gochuuni. UN waggaa waggaan Bitootessi 8 Guyyaa Dubartootaa Idil-addunyaa ta'ee akka kabajamu murteesseera, guyyaa kanarratti mirgi dubartootaa ifaajee guddaadhaan argame ni leellifama. Kunsi torban kana kabajame. ''Daa'ima ji'a lamaa eegalee, kan xannacha gadameessaa, xannacha bakkee qaama garagaraa jiru baasuu, cirracha hadhooftuu keessaa yaaluu, baqaqsanii yaaluu pilaastikaa akkasumas yaala da'umsaa kennuu dabalatee kennameera,'' jedhan. Wal'aansa kana irratti kanneen qindeessan, wal'aansa gaggeessan, narsoota tumsaniifi qulqulleessitoonni marti dubartoota. Hospitaala Qulqulluu Phaawuloositti Gargaartuu Pirofeesara wal'aansa baqaqsani hodhuu kan ta'an Dr Masarat Shibashiis kanneen qooda qaban keessaati. ''Unuuf hojichi hojii guyyuu dalagnudha. Wanti kaleessa (Kibxata) adda godhu dubartoota qofaan hojjeetamuu isaati. Rakkoon addaa nu qunname hin jiru.'' Akka ogeeyyiin kuni jedhanitti kutaa tokko tokkoon keessa ogeettii wal'aansa baqaqsanii hodhuu lama, narsiiwwan sadii, kan qoricha hadoochu kennan, kan qindeessaniifi kan qulqulleessan jiru. ''Baay'ee bareeda tura. Waltumsuun ni ture. Namoonni 21 wal'aansi taasifameef gammadaniiru, nagaas qabu. Wal'aansi baqaqsanii yaaluu kan milkaa'edha,'' jedhan Dr Liidiyaan. ''Wanti adda godhu kanneen wal'aansa baqaqsanii hodhuu taasisan dubartoota qofa ta'u isaaniifi yaaliin taasifamees lakkoofsaan olaanaa ta'u isaati. Wanti nu rakkiseera jedhu hin jiru.'' Kanneen wal'aansa kennan ala barattoonni fayyaa damee garaagaraallee akka kutaalee wal'aansi kennamuuf keessa turan Dr Masarat himan. ''Dubartoonni yoo barataniifi tumsa barbaachisu yoo argatan akkasumas lafa gahuu barbaadan gahuu akka danda'an xiyyeeffannoo kennuun ergaa dabarsuu barbaanneeti,'' jedhan Dr Liidiyaan. Ispeeshiyaalistii wal'aansa daa'immaniifi muuxannoo waggaa 11 kan qaban ogeettiin kuni sagantaa kana qindeessaa turan. Namoonni tokko tokko wal'aansa keessumaa kan tajaajila baqaqsanii wal'aanuu 'dubartoonni hin dalagan jedhanii amanu'' jechuun dubbatu. Wantoota akkanaa gochuun kanneen ilaalcha 'loogii' jiru sirreessuuf akka fayyadu yaada qabu. Wal'aansii baqaqsanii hodhu dubartoota qofa hirmaachise hospitaalichatti yeroo taasifamu ''yeroo jalqabaafi'' ta'u kan himan Dr Masaratiis kanaan waliigalu. ''Dubartoota nu duuba jiran akka kaka'an ni taasisa. Fakeenya akka taanuuf, dubartiin akka dandeessuufi kaan kakaasuuf,'' ni fayyada jedhan. Damee fayyaa irratti hirmaannaan dubartootaa dabalaa jira. Akka Dr Liidiyaan jedhanitti hospitaala Phaawulositti narsoonni 70% ol dubartoota, akkasumas ogeeyyiin baqaqsanii yaaluu 30% ol dubartoota. Ta'ullee, adaaduma sadarkaan ol guddatu lakkoofsi isaani xiqqaata jechuun dubbatu. Dr Masaratiis ''Hirmaannaan [dubartootaa] gaariidha. Garuu fooyya'uufi dabaluu qaba,'' jedhanii amanu. Sababa kanaaf gaheen dubartootaa akka dabalu ''gargaarsi isaan barbaachisa'' jechuun gorsu. Keessumaa manaafi bakka hojiitti itti-gaafatama dabalataa yeroo fudhatanitti gargaasis dabaluu akka qabu gorsu.


Shamarreen ganna 20 Saaroon Daggineh attamiin ogummaa fiilmiin hawwatamte?

Saaroon Dagginah jedhama. Umuriin kiyya waggaa 20 yoo ta'u kanan jiraadhu Jarmanii, Barliin keessa. Haatii kiyya lammii Jarmanii yoo taatu abbaan kiyya lammii Itoophiyaati. Obboleettii takkas qaba. Ogummaa taatoo nan jaaladha. Amma damee barnoota saayikoloojiin barataa jira. Fiilmiiwwan adda addaa keessa hojjachuufis carraa argadheera. Tiyaatira keessas hojjachuu danda'eera. Beeksiisawwan adda addaa irras hojjadheera. Xaaliyaaniifi hanga Kaanaadaatti imaluun hojjadheera. Taatoo ijoollummaa kiyyarraa kaasee jaalataa waanan tureef amma akka ogummaatti ittiin hojjachuu kiyyatti baayyeen gammada. Akkasumas ijoolluummaa irraa kaasee gitaara nan jaaladha. Maarshaal aartiis baradheera. Ijoolluummaa kiyya irraa kaasee maatii kiyya waliin biyya baayyee dhaqeera. Jarmaniifi Itoophiyaan alattis biyyoota 20 ol ta'an arguudhaaf carraa argadheeera. Taatoo ta'un qaba jedhee yoomiin murteesse? Ogummicha waanan jaaladhufan itti gale. Ogummaa kiyyaanis taatoowwan haaraafi kan garaa garaa ta'ee taphachuufi seenaawwan adda addaa dubbachuun jaaladha. Dhugaa dubbachuufis fedhii kiyya yeroo boqonnaa gara ogummaatti jijjiruu danda'uu kiyyatti baayyeen gammada. Taatoon ta'a jedheen kanan murteesse ergan filmii jalqabaa hojjadheen boodan natti fakkaata. Baay'ee gammachisaa ta'usaarra darbee taatee daandii ogummaa kiyyaa naaf saaqee ture. Jaalalan ogummaa kanaa qabus kanan hubadhe yeroo jalqabaatiif waltajjii mana tiyaatiraa irra dhaabadhee dowwattoota fulduratti yoo taphadhu ture. Baayyee gammachiisaa ture. Dhiibbaan ati doowwattoota irratti uumtu mataansaa, attamiin xiyyeeffannaan akka itti seenaa hordofaniifi akka ittiin mo'aman ni hubatta. Ergan kana hunda hubadheen boda ture egaan 'hojjachuun kanan barbaadu kanadha' jedheen kanan yaade. Barnoota taatoo kanaaf na gargaaruus baradheera. Wayitan Barliin jiru torbaniitti sa'aatii sadiif mana barnootaa taatootti leenjii taatummaa fudhataan ture. Barnootichi kallattiiwwan taatoo adda addaa kan haguugu ture. Yeroon Tiyaatira Jarmanii Barliiniitti argamutti hojjataa tureettis, torbaniitti yeroo shan waggoota afuriif leenjii baatii lamaa leenji'eera. Yeroo barnoota kutaa 9-12 barataa tureettis Mana barnootaa Fiilmii Balsibarigiitti barataan ture. "Diraamaa kanaaf jecha afaan Arabaas barachuun qaba ture'' Imalli kiyya ogummaa taatoo kan eegalu bara 2014tti tiyaatiraan ture. Kanan taphadhees barattuu amala addaa qabdu ta'een ture. Yeroo jalqabaatiif doowwattoota fulduratti waltajjii irratti bahee taphachuuf baayyee hawween ture. Ergan taphadhee boodas dowwattoonni harka walitti rukutuun yoo na simatan baayyee nama hawwata ture. Booda keessas filmiiwwan gaggabaabduu tokko tokkoorrattin hirmaadhe. Gama biraatiin ammoo diraamaa TV'f yeroo jalqabaatiif kanan hojjadhe bara 2017tti ture. Yeroo sanattis baqattuu lammii Iraan kan waggaa 14 ta'unan hojjadhee ture. Diraamaa kanaaf jechas Afaan Arabaa loqoda Iraaqiin barachuun qaba ture. Kun ammoo haalicha baayyee cimaa taasisee ture. Yeroo sanattis kanan hubadhe, namoota walitti qabaman fulduratti taphachuun kan sodaachisu ta'usaati. Sanas ta'ee garuu baayyee nama gammachiisa. Tokkicha sodaan badnaan kaameeraa fuuldura ta'uun nama gammachiisa ture. Haalli filmiin itti hojjatamu ammoo kan tiyaatiraatiin adda. Lamaanuu garuu gammachiisaadha. Filmii irratti caalaa dhugaa fakkeessanii hojjachuu waan gaafatuuf, gaheen filmii kan Tiyaatiraatiin adda. Waliigalattis filmiiwwan 10 fi beeksiisawwan lama irratti hirmaadheera. Filmiiwwan yakkaa, filmiiwwan gaggabaaboo fi kanneen komeedii keessatti qooda fudhadheera. Supparmaarkeettii, agarsiisa daldalaa fi kubaaniyaa Inshuraansii guddaa tokkoo irratti ammoo moodelii suuraa ta'uun beeksiseera. "Filmiicha namoonni miliyoona sadii ol dowwataniiru'' Filmii TV mata duree Biil Kukkuk Angeselt' jedhamuun buufata TV Jarmanii tokko irratti darbe keessatti hirmaadheera. Yeroo gabaabaa keessattis namoonni miliyoona sadii ol doowwataniiru. Filmichis jireenya leenjiisaa bunyaa dargaggoota jireenya sadarkaa gadaanaarratti argamaniifi baqattootarraa walitti qabuun leenjiisu tokko irratti xiyyeeffata. Filmii kanarratti baqattuu Afgaanistaan kan abbaafi haadhaa ishee dhabdee fi dandeettii bunyaa gaarii qabduu tokko ta'een hojjadhe. Filmicha irrattis karaa eejansii kiyyaatiinan filatamee affeeramee ture. Anis hangan daareektarichaafi kanneen filan dandeettii kiyyaan amansiisuuttan hojjadhe. Shamarreen Afgaanistaan ani ta'ee hojjadhees bunyaa kan jaalattu yoo ta'u baayyee cimtuudha. Akka Jarmanii keessaa hin ari'atamneefis carraan tokkichi qabdu shaampiyoonaa Jarmanii waliin dorgomuu ture. Filmichaaf jedhamee leenjii bunyaa dabalataa argadheera. Kunis muxannoo baayyee gaarii ture. Anaaf hanga naaf galuutti filmichi fudhatama gaarii argateera. Maatiifi hiriyyoonni kiyyaleen jaalataniiru. Tokko tokkos tiyaatira bunyaa sana jaalatan. Qabiyyee siyaasaas kanneen jaalatanis jiru. Yaada bareedaa naaf kennamees dubbiseera. "Walakkaan lammii Itoophiyaa ta'un koo akkan saba biraa fakkeessee hojjadhuuf na gargaareera" Hanga amaatti filmiin gabaabaa Kaanaadaatti hojjadhee feesitivaala Filmii Baarseelonaatti ''taatoo gaarii'' jedhamuun badhaafameera. Taatee baayyee namatti toludha. Mata dureen filmiichaas 'Stupid Smartphone' jedhama. Qabiyyeensaas yeroo maatii kenya waliin osoo hintaane bilbila keenya irra dabarsinu ilaallata. Dhugaa dubbachuuf damee kanarratti dorgommii olaanaan waan jiruuf ofii kiyyaa eeguufi kan naaf danda'ame hunda raawwachuuf nan yaala. Walakkaan dhalattuu Itoophiyaa ta'un kiyya saba gara biraa fakkaadhee hojjachuuf carraa naaf kenneera. Kunis kaan caalaa akkan fayyadamuuf carraa naaf uumeera. Isaan alatti warra kaan waliin of dorgomsiisuun barbaachisaa miti. Akkasamus dorgommiif dhaqamee yoo kufamee (kun kan yeroo baayyee mudatu waan ta'eef) attamiin kun na mudate? jechuun abdii kutachuun hin barbaachisu. Ogummichi dhiibbaa kan qabu waan ta'eef madaallii jireenyaa gaarii barbaada. Hojiichaan alattis sochiiwwan akka ispoortii yaaduun barbaachisaadha. Maatiifi hiriyyoota kiyya deeggaruun, dhiibbaa hir'isuuf na gargaara. Akkan hinkufne gochuufis ofii kiyyarratti dhiibbaa dabalataa akkan hin uumneef yaalii gochuun qaba. Yeroon haala akkasii keessa galuus maatiin kiyya yeroo hunda qophiidha. Hojii kiyyaan kanan jaaladhu namootaafi eddoowwan haaraan wal baruudha. Akkasumas seenaa warri kaan ilaaluuf jaalatan uumuufi warri kaan akka jijjiramaniif sababa ta'uun waan na gammachisuu kan biraati. Mudannoowwan gaarii keessaa kanan taatoo affeeramtuu Xaaliyaaniitti itti ta'eef jechuun danda'a. Wayitan teeyaatira Jarmanii keessa tureetti gara Xaaliyaan deemuun feesitivaala tokkoorratti akka qophii dhiyeessinu carraa argadheera. Dowwattoonni Xaaliyaanis baayyee hawwiidhaan eeggachusaantiin oliitti nuufilleen carraa gaarii ture. Xaaliyaaniitti afaan jarmaniitiin kan hojjannee ta'ulleen, waltajiicha irratti dowwattootaaf afaan Xaaliyaanitiin hiikamaa ilaalamaa ture. Xiin-sammuu fi taatoommaan attamiin waliin deemuu danda'a? Taatoon alatti saayikooloojiin qorataan jira. Abjuun kiyyas ogeettii xiin-sammuu ta'uu ture. Waan gaariin isaa ammoo taatoo waliin adeemuu isaati. Yeroo hojiifi barnootaa kiyyaas sirnaan nan eegadha. Yeroo baayyee hojiin filmii hojii akka tasaa dhufuudha. Kanaafuu qophii ta'ee eeggachuun barbaachisaadha jedheen yaada. Jalqaba bara kanaarratti digrii kiyya nan argadha saayikolojiin. Ittaansee ammoo digriin kiyya lammataa ni dhufa. Yeroo kiyya baayyees barnoota irrattan dabarsa. Kanas nan jaaladha. Garuu ammoo ogummaa taatoo fi saayikooloojii lamaanituu qabadhee itti fufuun barbaada. Hanga ammaattis gama lamaanitiinu qabxii gaarii galmeessisaan jira. Maatiin kiyyaasyoon taatoo ta'uuf murteesseetti deeggarsa naaf taasisaniiru. Haatii kiyyaas yeroo hunda yoon waltajjii irratti hojjadhu na ilaaluuf hawwiiti. Abbaan kiyyaas ammalleen hojii filachuu taatoo fakkaatu hojjataa jira. Dabalataan dargaggoota baasuun dhaabbanni filannoo taatoo piroofeshiinii akkan argadhuuf na gargaareera. Maatiin kiyya lamaanuu na gargaaraa kan jiran yoo ta'u deeggarsa olaanaa naaf taasisus. Bara darbees hojii Itoophiyaa tokko keessatti hirmaachu danda'eera. Haata'u malee sababii Koronaavaayirasiitiin adda citeera. Ta'us baayyeen jaaladhe. Osoon hojii gara biraa hojjadhees nan gammada. Waggaa kudhaniin booda keessattuu sadarkaa idil-addunyaatti filmiiwwan hedduu hojjachuun hawwa. Abjuufi hawwii keenya fiixan bafachuuf fiigiicha taasisan, namoonni hundumtu abdii akka hin kutanneef jajjabeessuu barbaada. Kufaatiifi qormaannii hundinu caalaa akka bilchaannuufi cimnuuf nu taasisa.


Rakkoo nageenya daangaa Gaambellaafi Sudaan Kibbaatti dhalateen namoonni 9,000 ol buqqa’an

Gareen hidhataa Sudaan Kibbaatti socho’u gara naannoo Gaambeellaa galee lubbuu nama tokkoo balleessuun, lammiileen kumaan lakkaa’aman akka buqqa’an taheera. Pirees Seekreetaariyaatiin naannichaa Obbo Ugatuu Odiing gareen Sudaan Kibbaatti socho’u fi ‘South Sudan People’s Liberation Movement’ jedhamu gara naannichaa galuun nama tokko ajjeesuun dabalataan namoota ja’a madeesseera jedhan. Gareen fincilaa Sudaan Kibbaa haleellaa raawwachuu hordofee yaaddoo uumameen, namoonni kuma sagalii ol tahan gandoota naannoo jiranirraa gadhiisuun baqachuu isaanii itti gaafatamaan kuni dubbataniiru. Obbo Ugatuu Odiing lola mootummaan Sudaan Kibbaa fi garee hidhataa gidduutti wal-dhibdee uumameen Kibxata darbe hidhattoonni, ‘’daangaa darbanii galuun,’’ godina Nuweer, aanaalee Baajikaawoo fi Baalaareennaa keessatti saamicha raawwachuu isaanii beeksisaniiru. ‘’Duula seera kabachiisuu naannoo Tigraayitti tureen,’’ naannoo daangaa irratti karaa Itoophiyaa humni nageenyaa gahaa akka hin turreefi miseensonni poolisii federaalaa muraasni qofa akka turan kan eeran itti gaafatamaan kuni, ‘’rakkoon ture humna keenyaan dhaabbachuu kan danda’u hin turre,’’ jedhan. Akka aanga'aa kanaatti erga taateen kun uumame booda, humnoonni federaalaafi naannichaa ''hidhattoota daangaa ce'anii galan, gara daangaa isaaniitti akka deebi'an taasisaniiru.'' Humnoonni nageenyaa kunniin garuu hidhattoota kana wajjiin dhukaasa akka hin taasifne qondaalli kun himaniiru. Tahus garuu gama daangaa Sudaan Kibbaatiin gareewwan walloolan gidduutti dhukaasa meeshaalee waraanaan taasifamuun sodaa uumameen, jiraattonni araddaalee afur keessa jiran 9,000 ol tahan qe'erraa buqqa'uu himan. Yeroo ammaa kanatti humni nageenyaa gahaa tahe naannichatti bobbaafamuufi hidhattoonni kun humnoota mootummaa Sudaan Kibbaan ''mo'amanii waan baqataniif'', naannichatti tasgabbiin deebiyeera jedhan. ''Gareen kun daangaa keenyaan alatti waan argamuuf, afaan guutanii hin jiran jechuun hin danda'amu. Yeroo ammaatti daangaa keenya waraana kanarraa bilisa gochuu dandeenyeerra,'' jechuun pirees sekretaariyaatiin naannichaa BBCtti himaniiru. Lola kanaan kanneen qe'eerraa buqqa'an gara gandoota ollaatti baqachuu kan himan anga'aan kun, ''warreen dhiiraa oggasuu gara qe'eesaanitti deebi'anis,'' haadholiifi daa'imman haga ammaatti hin deebi'in jiraachuu eeran. Nyaataafi qabeenyi isaanii waan jalaa saamameef, deebisanii ijaaruufi qe'eetti deebisuuf, mootummaan dhaabbilee miti-mootummaa wajjiin hojjechaa jiraachuu Obboo Ugatuu himan. Amma duras naannoon Gaambellaafi Sudaan Kibbaa bakka wal daangeessanitti, hidhattoonni saba Murullee daangaa cehuun, irra deddeebiin haleellaafi saamicha dhaqqabsiisaa jiraachuu ni himama.